cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лхаса
Туризмы
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса. 2004 йылда Тибетҡа 1,1 миллион турист килгән. Ҡытай хөкүмәте 2020 йылға килеүсе туристар һанын 20 миллионға арттырыуҙы күҙаллай, туристарҙың күп һанын ҡытайҙар тәшкил итәсәк. Тибет автономияһын  киңәйтеү  яҡлыларҙың фекеренсә, туристарҙың үтә артыҡ  һаны уникаль тибет мәҙәниәте өсөн һәләкәтле эҙемтәләргә  килтерәсәк.
Транспорты
Ҡаланы 62 км алыҫлыҡта урынлашҡан Гонгтар аэропорты хеҙмәтләндерә.
Сиражетдинов Ғилметдин
Сиражетдинов Ғилметдин (Сиразетдинов Гильмутдин 1908 йыл йәки 1905 — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. 1943 йылдың 14 ноябрендә хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Сиражетдинов Ғилметдин 1908 йылда хәҙерге Башҡортостандың Федоровка районы Ҡораласыҡ ауылында тыуа. 1941 йылдың авгусында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1942 йылдың авгусы) Федоровка районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында минометчик булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Сиражетдинов Ғилметдиндың ҡатыны Ғилминур Сиражетдинова күрһәтелгән.
Лхаса
Транспорты
Лхасанан көн һайын өс поезд китә. Бара торған Z21 поезы  Көнбайыш Пекиндан ҡуҙғала, юлға   40 сәғәт 30 мин. ваҡыт китә. Пекиндан китеү ваҡыты 20:00, Лхасаға килеү ваҡыты — 12:30, билет хаҡы   360 юань тора  (ултырыу урыны), 763 юань— ҡаты вагонда  йоҡлау урыны һәм  1186 юань  — йомшаҡ вагонда йоҡлау урыны. Лхасанан кирегә Z22 поезы  15:30 сәғәттә ҡуҙғала  һәм Пекинға  08:20 сәғәттә килә (юлда ваҡыт 40 сәғәт 50 мин). Шулай уҡ Чэнду, Чунцин, Гуанчжоу, Ланьчжоу һәм Синин ҡалаларынан поездар бар. Был тарссала бейеклектәрҙең ҙур айырмалығы арҡаһында пассажирҙарҙың тау ауырыуы менән ауырыу хәүефе бар. Профилактика өсөн вагондар өҫтәлмә кислород елләтеүе менән тәьмин ителгән, ә пассажирҙар шәхси кислород маскаһы һорап ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Айыт Сәйетов
Айыт Сәйетов (? — 1774, Ҡазан) — 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачев полковнигы. Уҫы даруғаһы Уран улусы Ҡома ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы) башҡорттарынан. 1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың тәүге яртыһында Айыт Сәйетов отряды Өфө провинцияһы Ҡаракүл улусында һәм Ҡазан губернаһы Сарапул улусында, Бөрө янында хәрәкәт итә. 1774 йылдың июнендә Пугачевтың төп ғәскәре составында Уҫы янындағы яуҙарҙа һәм ҡамап алыуҙа ҡатнаша, Салауат Юлаев менән берлектә Кама буйында баш күтәреүселәр отрядтары ойоштора. Августа Айыт Сәйетов отряды Ҡазан даруғаһы Мүзәк ауылы янында И. Г. Штерич етәкселегендәге хөкүмәт командаһы менән алышта ҡатнаша. Әсирлеккә алына, Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү барышында вафат була (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, өйөнә ҡайтарыла).
Ермолаев Дмитрий Александрович
Ермолаев Дмитрий Александрович (3 ноябрь 1909 йыл — ? 1980 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының административ-техник хеҙмәт гвардия подполковнигы. I дәрәжә (1945) һәм II дәрәжә (1943) Ватан һуғышы, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Дмитрий Александрович Ермолаев 1909 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Өфө ҡалаһының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия-техник тәьмин итеү начальнигы булып хеҙмәт итә
Электр конденсаторы (физика).
Конденса́тор (от condensare — «ҡуйыртылған» йәки баш condensatio — «туплау, йыйыу») — ике полюслы даими йәки үҙгәреүсән һыйҙырышлы электр зарядын һәм электр ҡыры энергияһын туплау ҡоролмаһы.
Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора. Конденсаторҙың һыйҙырышлылығы фарадаларҙа үлсәнә.
Тарихы
1745 йылда немец кононыгы Эвальд Юрген фон Клейст һәм унан айырмалы эшләгән голланд физигы Питер ван Мушенбрук электр конденсаторының конструкция-прототибын «лейден банкаһын» уйлап таба. Эпинус конденсаторы тип аталған ток үткәрмәй торған диэлектрик менән айырылып торған ике ток үткәргес сымдан йәки пластинканан эшләнгән ҡорамалдар элегерәк тә билдәле булған.
Конденсатор конструкцияһы
Конденсатор пассив электрон компоненты булып тора. Конструкцияһының иң ябай вариантында диэлектрик менән бүленгән пластина формаһындағы ике электродтан (конденсатор түшәмәһе тип аталған) тора, диэлектриктың ҡалынлығы түшәмәләрҙең үлсәмдәре менән сағыштырғанда бәләкәй (һүрәтте ҡарағыҙ). Практикала ҡулланылған конденсаторҙар күп ҡатлы диэлектриктарҙан һәм күп ҡатлы электродтарҙан, йәки, цилиндрға йәки параллелепипедҡа төрөлгән диэлектриктың һәм электродтарҙың сиратлашып килгән таҫмаларынан тора.
Конденсаторҙың үҙсәнлектәре
Даими электр тогында конденсатор электр тогын үткәрмәй, тик электр тогын ҡабыҙғын һәм һүндергән ваҡытта ғына үткәрә. Алмаш ток сылбырында эшләгән конденсатор электр тогы тирбәлеүҙәрен үткәрә. Алмаш токта конденсатор пластинкалары алмашлап зарядлана һәм зарядһыҙлана, даими токта пластинкалар бер тапҡыр ғына зарядлана.
Комплекслы амплитудалар ысулы күҙлегенән конденсатор комплекслы импедансҡа (ҡаршылыҡҡа) эйә
бында j — уйланма берәмек, \omega — ағыусы синусоидаль токтың циклик йышлығы (радиан/с), f — йышлыҡ герцтарҙа, C — конденсаторҙың һыйҙырышлылығы (фарад). Бынан шулай уҡ конденсаторҙың реактив ҡаршылығы  тигеҙ булыуы килеп сыға. Даими ток өсөн йышлыҡ нулгә тигеҙ, ошонан сығып, конденсаторҙың реактив ҡаршылығы сикһеҙ (идеаль осраҡта).
Йышлыҡ үҙгәргәндә диэлектриктың диэлектрик үткәреүсәнлеге һәм зыянлы параметрҙарҙың йоғонтоһо дәрәжәһе — үҙ индуктивлығы һәм тәләф ҡаршылығы үҙгәрә. Теләһә ниндәй конденсаторҙы юғары йышлыҡтарҙа, һыйҙырышлығы C, үҙ индуктивлығы L_c һәм тәләф ҡаршылығы R_n тәшкил иткән, эҙмә-эҙлекле тирбәлеүсе контур итеп ҡарап була.
Конденсаторҙың Резонанс йышлығы:
f > f_p булғанда конденсатор алмаш ток сынйырында үҙен индуктивлыҡ катушкаһы һымаҡ тота. Тимәк, конденсаторҙы тик f < f_p йышлыҡтарында ҡулланыу маҡсатҡа ярашлы, бында уның ҡаршылығы һыйҙырышлыҡ характерҙа була. Ғәҙәттә конденсаторҙың максималь эшсе йышлығы резонанслы йышлыҡтан сама менән 2—3 тапҡыр түбән.
Конденсатор электр энергияһын туплай ала. Зарядланған конденсаторҙың энергияһы:
бында U — зарядланған конденсатор көсөргәнеше (разность потенциалдар айырмаһы), q — түшәмәләрҙең береһендәге электр заряды.
Конденсаторҙарҙы схемаларҙа тамғалау
Рәсәйҙә конденсаторҙарҙы схемаларҙа шартлы график тамғалау өсөн ГОСТ 2.728-74 йәки халыҡ-ара ассоциация стандарты IEEE 315—1975 ҡулланырға тәҡдим ителә:
Принципиаль электр схемаларҙа конденсаторҙарҙың номиналь һыйҙырышлығы ғәҙәттә микрофарадтарҙа (1 мкФ = 1·106 пФ = 1·10−6 Ф) һәм пикофарадтарҙа (1 пФ = 1·10−12 Ф), шулай ҙа йыш ҡына нанофарадтарҙа (1 нФ = 1·10−9 Ф) күрһәтелә. Конденсаторҙың һыйҙырышлығы 0,01 мкФ-тан артмаһа,  пикофарадтарҙа күрһәтәләр, шуның менән бергә үлсәү берәмеген күрһәтмәҫкә мөмкин, йәғни «пФ» постфиксын төшөрөп ҡалдыралар. Һыйҙырышлыҡ номиналын башҡа берәмектәрҙә тамғалағанда үлсәү берәмеге күрһәтелә. Электролитик конденсаторҙар өсөн, шулай уҡ юғары вольтлы конденсаторҙар өсөн схемаларҙа, һыйҙырышлыҡ номиналын тамғалағандан һуң, вольттарҙа (В) йәки киловольттарҙа (кВ) уларҙың максималь эш көсөргәнешен күрһәтәләр. Мәҫәлән ошолай: «10 мкФ × 10 В». Үҙгәреүсән конденсаторҙар өсөн һыйҙырышлығы үҙгәреү диапазонын күрһәтәләр, мәҫәлән ошолай: «10—180».
Һыйҙырышлыҡ
) пропорциональ. Конденсаторҙар һыйҙырышлығының ғәҙәттәге ҡиммәттәре берәмек пикофарадтан мең микрофарадҡа тиклем тәшкил итә. Ләкин һыйҙырышлығы тиҫтәләрсә фарад тәшкил иткән конденсаторҙар (ионисторҙар) бар.
Һәр береһенең майҙаны
S
d
алыҫлығында урынлашҡан ике параллель металл пластинанан тоған яҫы конденсаторҙың һыйҙырышлығы, СИ системаһында түбәндәге формула менән күрһәтелә: , бында \varepsilon — пластиналар араһындағы арауыҡты тултырған мөхиттең диэлектрик үткәреүсәнлеге (вакуумда берәмеккә тигеҙ), — һан ҡиммәте 8,854187817 Ф/м тигеҙ булған электр даимиһы. Был формула
пластиналарҙың һыҙыҡлы үлсәмдәренән күпкә бәләкәй булғанда ғына дөрөҫ.
йәки
Әгәр бөтә параллель тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре араһындағы алыҫлыҡ һәм диэлектриктары үҙсәнлектәре бер төрлө булһа, ул саҡта был конденсаторҙарҙы бәләкәйерәк майҙанлы фрагменттарҙан торған бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була.
Конденсаторҙарҙы эҙмә-эҙ тоташтырғанда бөтә конденсаторҙарҙың зарядтары бер төрлө, сөнки энергия сығанағынан улар тик тышҡы электродтарға ғына инәләр, ә элек бер-береһен нейтралләштергән эске электродтарҙа улар зарядтар бүленеше иҫәбенә генә барлыҡҡа киләләр. Эҙмә-эҙ тоташтырылған конденсаторҙар батареяһының дөйөм һыйҙырышлығы тигеҙ:
Инк-Вой-Юган
Инк-Вой-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Электр конденсаторы (физика).
Һыйҙырышлыҡ
Был һыйҙырышлыҡ батареяға ингән конденсаторҙың минималь һыйҙырышлығынан һәр саҡ бәләкәй. Ләкин эҙмә-эҙ тоташтырғанда конденсаторҙарҙың тишелеү мөмкинлеге кәмей, сөнки һәр конденсаторға көсөргәнеш сығанағының потенциалдар айырмаһының бер өлөшө генә тура килә.
Инк-Вой-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Электр конденсаторы (физика).
Һыйҙырышлыҡ
Әгәр бөтә эҙмә-эҙ тоташтырылған конденсаторҙарҙың түшәмәләре майҙаны тигеҙ булһа, был конденсаторҙарҙы, түшәмәләре араһында бөтә конденсаторҙарҙың диэлектрик пластиналары өйөмө урынлашҡан, бер ҙур конденсатор итеп ҡарап була.
Сағыштырма һыйҙырышлыҡ
Конденсаторҙар шулай уҡ сағыштырма һыйҙырышлыҡ — һыйҙырышлыҡтың диэлектрик күләменә (йәки массаһына) сағыштырмаһы менән характерланалар. Диэлектриктың ҡалынлығы минималь булғанда сағыштырма һыйҙырышлыҡтың ҡиммәте максималь була, ләкин был осраҡта уның тишелеү көсөргәнеше кәмей.
Энергия тығыҙлығы
Электролитик конденсаторҙың энергия тығыҙлығы уның төҙөлөшөнә бәйле. Корпусының массаһы түшәмәһенең һәм электролиттың массаһы менән сағыштырғанда бәләкәй булған ҙур конденсаторҙарҙа тығыҙлыҡ максималь була. Мәҫәлән, 12,000 мкФ һыйҙырышлы, максималь рөхсәт ителә торған көсөргәнеше 450 В һәм массаһы 1,9 кг булған EPCOS B4345 конденсаторҙарының энергия тығыҙлығы максималь көсөргәнештә 639 Дж/кг йәки 845 Дж/л тәшкил итә. Был параметр бигерәк тә, конденсаторҙы артабан кинәт бушатыу өсөн энергия туплаусы сифатында ҡулланғанда мөһим, мәҫәлән, Гаусс пушкаһында.
Номиналь көсөргәнеш
Конденсаторҙарҙың икенсе мөһим характеристикаһы булып номиналь көсөргәнеш — конденсаторҙа күрһәтелгән, хеҙмәт итеү срогы дауамында бирелгән шарттарҙа, параметрҙарҙы рөхсәт ителгән сиктәрҙә һаҡлап эшләй алған көсөргәнеш ҡиммәте тора. Номиналь көсөргәнеш конденсаторҙың төҙөлөшөнә һәм ҡулланылған материалдарҙың үҙсәнлегенә бәйле. Конденсаторҙа эксплуатация көсөргәнеше номиналь көсөргәнештән юғары булырға тейеш түгел.
Полярлыҡ
Күп оксидлы диэлектриклы (электролит) конденсаторҙар, электролиттың диэлектрик менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе химик үҙенсәлектәре арҡаһында, көсөргәнештең корректлы полярлығы ваҡытында ғына эшләй. Көсөргәнештең кире полярлығы ваҡытында электролит конденсаторҙар ғәҙәттә, диэлектриктың химик емерелеүе һәм токтың артабанғы артыуы, эстә электролиттың ҡайнауы, эҙемтә булараҡ корпустың шартлау ихтималлығы арҡаһында, эштән сығалар.
Ҡыйралыу (шартлау) ҡурҡынысы
Башҡа деталдәрҙең боҙолоуын һәм персоналдарҙың йәрәхәтләнеүен кәметеү өсөн хәҙерге заман ҙур һыйҙырышлы конденсаторҙарҙа бәреп сығарылмалы һаҡлағыс клапан ҡуялар йәки корпуста киртек яһайҙар (йыш ҡына уны сатраш йәки X, K, Т хәрефтәре формаһында цилиндрик корпусы киҫемендә күрергә мөмкин, ҡайһы берҙә, ҙур конденсаторҙарҙа, ул пластик менән ҡапланған). Эстә баҫым артҡанда клапандың пробкаһы атылып сыға йәки корпус киртек буйынса емерелә, электролит парҙары әсе газ, хатта, шыйыҡлыҡ сәсрәүе рәүешендә сығалар. Был ваҡытта конденсатор корпусының емерелеүе шартлауһыҙ була, түшәмәләре һәм сепаратор туҙҙырып ташланмай.
Элекке электролит конденсаторҙар герметик корпустарҙа сығарылған һәм уларҙың корпустары конструкцияһында шартлау хәүефһеҙлеге күҙ уңында тотолмаған. Иҫкергән конденсаторҙарҙың корпусы шартлағанда ярсыҡтарҙың сәселеү тиҙлеге кешене йәрәхәтләү өсөн етерлек булырға мөмкин.
Электролит конденсаторҙарҙан айырмалы рәүештә, оксидлы ярымүткәргесле (танталлы) конденсаторҙарҙың шартлау ҡурҡынысы, бындай конденсаторҙарҙың ысынында щартлағыс ҡатышманан тороуы менән бәйле: яғыулыҡ сифатында тантал хеҙмәт итә, ә окислаштырыусы сифатында — марганец двуокисы, һәм был ике компонент та конденсатор конструкцияһында йоҡа порошок рәүешендә аралаштырылған. Конденсатор тишелгәндә йәки яңылыш уның полюстарын бутағанда, ток бүлеп сығарған йылылыҡ был компоненттар араһында, шартлау тауышы һәм көслө балҡыу күренешендәге реакция тыуҙыра, ул осҡондар һәм корпус ярсыҡтары һибелеү менән бергә бара. Бындай шартлау көсө ҙур, бигерәк тә ҙур конденсаторҙарҙа, һәм яҡындағы радиоэлементтарға ғына түгел, платаға ла зыян килтерергә һәләтле. Бер нисә конденсатор яҡын урынлашҡан булһа, эргәләге конденсаторҙарҙың корпусы янып тишелергә мөмкин, был бөтә коденсаторҙарҙың бер үк ваҡытта шартлауына килтерергә мөмкин.
Паразит параметрҙар
Ысынбарлыҡта булған конденсаторҙар, һыйҙырышлыҡтан тыш, шулай уҡ үҙ эҙмә-эҙ һәм параллель ҡаршылыҡҡа һәм индуктивлыҡҡа эйә булалар. Практика өсөн етерлек теүәллек менән реаль конденсаторҙың эквивалентлы схемаһын һүрәттә күрһәтелгәнсә күҙ алдына килтерергә мөмкин, бында бөтә ике полюслылар идеаль тип уйланыла.
Rонденсаторҙарҙың классификацияһы
Конденсаторҙарҙы төп классификациялау конденсаторҙағы диэлектрик тибы буйынса башҡарыла. Диэлектрик тибы конденсаторҙарҙың төп электр параметрҙарын билдәләй: изоляция ҡаршылығын, һыйҙырышлығының тотороҡлоғон, юғалтыуҙар дәүмәлен һәм башҡалар.
Бынан тыш, конденсаторҙар үҙҙәренең һыйҙырышлылығын үҙгәртеү мөмкинлеге буйынса төргә бүленәләр:
Тәғәйенләнешенә бәйле рәүештә конденсаторҙарҙы шартлы рәүештә дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле конденсаторҙарға бүлергә мөмкин. Дөйөм тәғәйенләнешле конденсаторҙар аппаратураларҙың күпселек төрҙәрендә һәм класында ҡулланылалар. Уларға айырым талаптар ҡуйылмаған киң таралған түбән вольтлы конденсаторҙарҙы индерәләря. Башҡа бөтә конденсаторҙар махсус конденсаторҙар булып торалар. Уларға юғары вольтлы, импульслы, ҡамасауҙы бөтөрөүсе, дозиметрлы, эшләтеп ебәреүсе һәм башҡа конденсаторҙар инә.
Шулай уҡ конденсаторҙарҙы түшәмәләренең формаһы буйынса төргә айыралар: яҫы, цилиндрик, сферик һәм башҡалар.
Конденсаторҙарҙы ҡулланыу һәм уларҙың эше
Конденсаторҙар электротехниканың бөтә өлкәләрендә лә ҡулланылалар.
Элекке тамғалау системаһы
Хәрефле система 1960 йылға тиклем эшләнгән конденсаторҙарға ҡулланыла. Был системала беренсе К хәрефе конденсатор тигәнде аңлата, икенсеһе — диэлектрик тибын (Б — ҡағыҙ, С — слюдалы, К — керамик, Э — электролитлы һәм башҡа шулай…), өсөнсө — конструктив үҙенсәлектәрен (герметик эшләнгәнлеген йәки эксплуатациялау шарттарын). Тамғалау системаһын ябайлаштырыу өсөн йыш ҡына, икенсе һәм артабанғы хәрефтәрҙе ҡалдырып, беренсе К хәрефен төшөрөп ҡалдыралар.
Яңы тамғалау системаһы
Яңы (цифрлы) системаға ярашлы конденсаторҙарҙың маркировкаһы диэлектрик төрө, тәғәйенләнеше һәм эшләнеү варианты буйынса төркөмдәргә бүленә. Согласно этой системе, первая буква «К» означает «конденсатор», дальше следует цифра, обозначающая вид диэлектрика, и буква, указывающая, в каких цепях может использоваться конденсатор; после неё стоит номер разработки или буква, указывающая вариант конструкции.
Электр ныҡлығы
Емергес көсөргәнеш U_{pr} һәм конденсатор ҡыҫҡыстарына был көсөргәнеш ҡуйылған ваҡыт T араһында бәйләнеш. эмпирик формулаһы менән билдәләнә, бында A — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, n = 3...8.
Конденсаторҙың ышаныслығы
Нормаль шарттарҙа 1 сәғәт эшләгәндән эштән туҡтау интенсивлығы. Уртаса беренсе ҡапыл туҡтау ваҡыты:, бында B — диэлектрик үҙсәнлектәренә бәйле даими коэффициент, n = 4...7, U_{d} — рөхсәт ителгән көсөргәнеш, U_{r} — эшләү көсөргәнеше.
Хеҙмәт итеү срогы
Температураның хеҙмәт итеү срогына тәьҫире ошо формула менән күрһәтелә:, бында a=2 даими һыйҙырышлы ҡағыҙлы, слюдалы һәм керамик конденсаторҙар өсөн, a=4...6 быяла пленкалы, T_1 һәм T_2 — конденсаторҙың ярашлы рәүештә t_1 һәм t_2 температураһында хеҙмәт итеү срогы.
Әбдиев Рифғәт Фәйез улы
Әбдиев Рифғәт Фәйез улы (22 декабрь 1926 йыл — 6 апрель 2019 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1996), техник фәндәр кандидаты, профессор. Кибернетик, уйлап табыусы, мәғлүмәти йәмғиәттең танып белеү һәм уның философия теорияһы буйынса белгес.
Биографияһы
Рифғәт Фәйез улы Әбдиев 1926 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Боҙаяҙ ауылында тыуған.
1948 йылда Өфөлә авиация институтын тамамлай. 1955 йылдан 1977 йылға тиклем — ракета техникаһы ғилми-тикшеренеү институтында тәжрибә-конструкторлыҡ һәм уйлап табыу эшмәкәрлеге. Конструкторлыҡ бюроһы начальнигы, космик осоу аппараттары һәм уларға идара итеү сараларының мәғлүмәт моделдәренең баш конструкторы була. 1965—1977 йылдарҙа космик осоу аппаратарын осороуҙа ҡатнаша. Докторлыҡ диссертацияһы «Мәғлүмәт цивилизацияһы фәлсәфәһе» (1996) темаһына арнала. 1995 йылдан — Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһы профессоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
1970 йылда НТР-ла философия проблемаларын системалы тикшереүҙе башлай, ә 1980-се йылдар аҙағына «мәғлүмәти цивилизацияның» яңы фәлсәфәүи концепцияһын тәҡдим итә.
1993 йылда Халыҡ-ара мәғлүмәтләштереү академияһының Мәғлүмәти цивилизация фәлсәфәһе бүлексәһе Президенты итеп һайлана.
Уйлап табыуҙарына 24 авторлыҡ таныҡлығын алыуға өлгәшә.
Ҡаҙмаш мәктәбе
Ҡаҙмаш мәктәбе (рус. МБОУ СОШ д. Казмашево МР Абзелиловский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Ҡаҙмаш ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Ҡаҙмаш ауылында земство мәктәбе 1906 йылдан эшләй. 1907 йылда Усман Ниязғолов етәкселегендә яңы мәктәп асыла, унда «яңыса» (йәдид ысулы) уҡыта башлайҙар. Усман Ниязғолов 1917 йылға тиклем эшләй. Мәктәптә яҡын-тирәләге ауылдарҙан, шулай уҡ Темәс, Билал, Хәлил, Асҡар ауылдарынан килеп белем алалар.
1914—1917 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусылар Мөхитдин Зәйнәғәбдинов, Зөлҡәрнәй Ғәлләмов эшләй. 1917—1918 йылдарҙа Фатима һәм Ибраһим Дәүләтовтар, Лотфи Мәжитовтар килә. Улар киткәс, Ғүмәр Бикҡужин, Ләмиғ Ниязғолов эшләй башлай. Мәктәптә комсомол ойошмаһы барлыҡҡа килә.
1928 йылдан уҡытыусы Моталлап Рәжәпов килә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында мәктәп эшен дауам итә.
Мәктәп төрлө йылдарҙа ете йыллыҡ, һигеҙ йыллыҡ була. 1989 йылда директор Булат Абдуллин етәкселегендә мәктәптең яңы ике ҡатлы бинаһы сафҡа индерелә. Ә 1990 йылдан мәктәп урта дөйөм белем биреү мәктәбенә әүерелә.
Рыҫҡужа — етәксеһе Мөхәмәтова Айгөл Ишбулды ҡыҙы
Кузя (Саракопша ҡушылдығы)
Кузя  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Саракопша йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мостович Владимир Яковлевич
Мостович Владимир Яковлевич (8 апрель (20 апрель) 1880 йыл — 5 август 1935 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-металлургы. РCФCР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1934). Себерҙә металлургия фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Мостович Владимир Яковлевич йылдың Рига ҡалаһында тыуған. 1897 йылда Рига реаль училищеһын тамамлай, ә 1903 йылда Рига политехник институтының химия бүлеген, инженер-технолог дипломын алып, тамамлай. 1903 йылдың 1 авгусында Томск технология институтының металлургия лабораторияһына өлкән лаборант итеп тәғәйенләнә.
1906 йылда ике йылға Германияға һәм бер йылға АҠШ-ҡа командировкаға ебәрелә. Германияла ул әйҙәүсе, алдынғы профессорҙарының лекцияларын тыңлай, Шарлоттенбургта, Фрейденбург тау академияһында эшләүсе профессорҙарҙан металлургия проблемаларын өйрәнә, ҡайһы бер заводтар һәм заводтар лабораторияларына килә. АҠШ-та Бостон технология институтында профессор Н. О. Хофман лекцияларын тыңлай, Гарвард университетында профессоры Е. Е. Петерста баҡыр металлургияһы курс тыңлай; Колумбия университетының металлургия лабораторияһында профессор Н, М, Хавста шөғөлләнә. 1910 йылдың йәйендә ул ҡабат Германияла булып, Шарлоттенбург политехникумы лабораторияһында металлография һәм уны төҫлө металдар металлургияһында ҡулланыу буйынса башлаған эштәрен дауам итә.
1911 йылда Варшава политехник институтының металлургия кафедраһында штаттағы уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1912 йылдың сентябренән алып Томск технология институтының экстраординарный профессоры вазифаһында тора; металдар металлургияһы буйынса курстар алып бара, төҫлө металлдар металлургияһы, пробиркалар сәнғәте буйынса спецкурстар алып бара, химик технология лабораторияһында дәрестәр алып бара һәм дипломдар проектлау менән булыша. Институттың проректор була (1919 й. июнь-1920 й. ноябрь), сәнәғәт бүлеге ағзаһы (1919 й.), 1913/14 уҡыу йылында ҡала профессорҙар дисциплинар суды ағзаһы, 1920 йылда кафедраның профессоры итеп раҫлана.
1925 й. Мәскәү тау академияһында уҡыта, төҫлө металдар лабораторияһә мөдире була.
1931 йылда Томск технология институтын яңыртып ҡорғас, Орджоникидзеға (хәҙерге Төньяҡ-Кавказ тау-металлургия институты) металлургия институтына профессор итеп тәғәйенләнә. 1934 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1929-1932 йылдарҙа Урал баҡыр заводтарын реконструкциялау осоронда баҡыр иретеү технологияһын эшләүҙә әүҙем ҡатнаша.
Мәскәүҙә 5 августа, 1935 йыл вафат була.
Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы
Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың декабрендә Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында санинструктор булып хеҙмәт итә.
1943 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән (батырлыҡ күрһәткән көнө: 14.11.1943), ә 1944 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР), 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән Наградлау ҡағыҙында Әйүпов Фәрүәз Фәррәх улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана:
Куйган
Куйган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каяшкан йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инхера
Инхера — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡушна
Ҡушна (Кушня) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 115 кеше. Почта индексы — 452872, ОКАТО коды — 80233815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәнәғәт етештереүе
Сәнәғәт етештереүе (manufacturing) — тауарҙарҙы машина, инструменттар ҡулланып һәм эшсе көстәрен йәлеп итеп етештереү. Сәнәғәт (сәнәғәт, кәсеп) — предприятиелар (рудниктар, шахталар, электр станциялары, заводтар, комбинаттар, фабрикалар) йыйылмаһы. Улар сеймал һәм яғыулыҡ табыу, электр энергияһын, эш ҡоралдарын етештереү, сәнәғәт предприятиеһында етештерелгән йәки ауыл хужалығында үҫтерелгән материалдарҙы һәм продукцияны эшкәртеү, ҡулланыу тауарҙарын етештереү менән шөғөлләнә.
Терминологияһы
«Сәнәғәт етештереүе» термины сеймалды механик, термик, химик йәки башҡа төрлө эшкәртеү йоғонтоһо аҫтында әҙер продукцияға әйләндереү процесын билдәләү өсөн ҡулланыла. Ғәҙәттә сәнәғәт етештереүе бер төрлө продукцияны ҙур күләмдә етештереүгә (күпләп етештереү) йүнәлтелгән була. Әммә үҙенсәлекле (яһалма) йәки ҙур булмаған партияларҙа етештереүҙе лә күҙҙә тотоуы ихтимал. Сәнәғәт етештереүе һөнәрселектән һәм кустарь етештереүҙән механизация һәм автоматлаштырыуҙың киң ҡулланылыуы менән айырылып тора, һөҙөмтәлә һуңғы продукт сифатының етештереү менән шөғөлләнгән эшселәрҙең оҫталығына бәйле булыуын юҡҡа сығара. Әҙер әйберҙең тәғәйенләнеше әһәмиәткә эйә түгел — уларҙы башҡа етештереүсегә, йәки күмәртәләп һатып алыусыға, йәки иң һуңғы һатып алыусыға һатырға мөмкин. Сәнәғәт етештереүенең ҡалыплашмаған ысулдарының булыуы ла ихтимал (мәҫәлән, префабрикация).
Хәҙерге заман сәнәғәт етештереүе һуңғы продуктты булдырыу һәм уның бөтә компоненттарын да берләштереү өсөн талап ителгән бөтә аралаш процестарҙы үҙ эсенә ала.
Сәнәғәт секторы инженер эшкәртмәләре һәм сәнәғәт дизайны менән тығыҙ бәйләнгән.
Тарихы һәм үҫеше
Йыш ҡына сәнәғәт етештереүен ауыл хужалығына ҡапма-ҡаршы ҡуялар. Ә бит ауыл хужалығында ер төп етештереү сараһы булып тора һәм тәбиғәт шарттарына ныҡ бәйле.
Етештереү иҡтисады
Хәҙерге заман производстволары файҙа алыуҙы арттырыу, ҡалдыҡтарҙы кәметеү (шул иҫәптән сеймалды комплексы файҙаланыу иҫәбенә лә), зарарлы химик матдәләр тәьҫирен булдырмау йәки мөмкин булған тиклем кәметеү өсөн ҙур сығымдар түгә.
Юридик мәсьәләләрҙе яҡшы белеүҙең етештереүгә ыңғай йоғонто яһауы көн кеүек асыҡ. Илдәр етештереү эшмәкәрлеген хеҙмәт хоҡуҡтары һәм экологик сәйәсәт ярҙамында көйләй. Бөтә донъя буйынса етештереүселәр административ көйләү һәм атмосфераны, тәбиғәтте бысратҡан һәм етештереү эшмәкәрлеге килтергән экологик зыянды ҡаплатыу өсөн һалымдар түләй. Хеҙмәткәрҙәрҙең хоҡуҡтары һәм хеҙмәт хаҡы тураһында һөйләшеүҙәр алып барыуҙа профсоюздарҙың роле ҙур. Хәҙер ваҡытта хеҙмәт хоҡуҡтарын һаҡлау буйынса закондар мөһим. Закон буйынса яуаплылыҡ һәм йөкләмәләр производствонан өҫтәмә сығымдар талап итә. Һөҙөмтәлә етештереү капиталы бындай сығымдар түбән йәки бөтөнләй булмаған төбәктәргә күсә. Мәҫәлән, 2000 йылдан 2007 йылға тиклемге осорҙа АҠШ-та етештереү өлкәһендә 3,2 миллион эш урыны юҡҡа сыға (һәр алтынсы эш урыны). Ә Һиндостан 2016—2018 йылдарҙа бизнесты алып барыу еңеллеге индексы буйынса 130-сы урындан 77-се урынға күтәрелә.
Етештереү һәм инвестициялар
Бөтә донъяла етештереү һәм инвестициялар өлкәһендәге тенденциялар һәм проблемаларҙы тикшереү һәм уларға анализ яһау түбәндәге факторҙарға нигеҙләнә:
Дөйөм анализдан тыш, тикшеренеүселәр етештереү үҫешенә йоғонто яһаған үҙенсәлектәрҙе һәм сәбәптәрҙе өйрәнә. Улар төрлө илдәрҙәге етештереү һәм инвестициялар күләмен һәм иҡтисадтың айырым тармаҡтарындағы етештереүсәнлекте сағыштыра.
Сәнәғәт эргономикаһы
Был термин («ergonomia» (эргономия)) беренсе тапҡыр поляк ғалимы Ястшембовский Войцех тарафынан 1857 йылда уның «Эргономика планы, йәғни тәбиғи фәндәрҙән алынған хәҡиҡәткә нигеҙләнгән хеҙмәт тураһындағы фән» («Rys ergonomji czyli nauki o pracy, opartej na prawdach poczerpniętych z Nauki Przyrody») тип аталған ғилми эшендә атала.
Кеше үҙ эшмәкәрлегендә идара итергә тейеш булған техниканың байтаҡҡа ҡатмарлашыуы сәбәпле, 1920-се йылдарҙа эргономика артабан ныҡ үҫешә. Был өлкәлә тәүге тикшеренеүҙәр СССР-ҙа, Бөйөк Британия, АҠШ һәм Японияла үткәрелә.
«Эргономика» термины бер төркөм инглиз ғалимдары йәмғиәтте эргономик тикшереүҙе башлап ебәреү менән 1949 йылда Бөйөк Британияла ҡабул ителә. СССР-ҙа 1920-се йылдарҙа «эргология» атамаһы тәҡдим ителә, АҠШ-та электән кешелек факторын тикшереү атамаһы, ГФРҙа — антропотехника тигән атамалар була, ләкин хәҙерге ваҡытта инглиздарҙың «эргономика» термины донъя буйлап киң таралған.
Хәрби эштәге фәнни-техник прогресҡа, ҡоралланыуҙың һәм хәрби техниканың үҫешенә һәм ҡармарлашыуына бәйле, эргономика ХХ быуат уртаһында ныҡ үҫешә, шуға күрә лә сәнәғәт эргономикаһы ла артабан үҫеш ала, шунан һуң теге йәки был категорияларҙағы тауар төркөмөн баҙарға артабан үткәреү маҡсатында продукцияның эргономик сифаттарын яҡшыртыусы коммерция технологиялары ла хасил була.
1986 йылда профессор Аствацатуров Артём Ервандович тарафынан «инженер эргономикаһы» термины, шулай уҡ уның ысулдары һәм методологик нигеҙҙәре индерелә.
Төрлө илдәрҙә етештереү
Бөтә донъя банкыһы мәғлүмәттәре буйынса иң яҡшы 20 ил-сәнәғәт тауарҙарын етештереүселәр исемлеге.
Кульбич
Кульбич — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кузя йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирья
Ирья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сатыгинский Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорама (Учалы районы)
Ҡорама (Курама) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 505 кеше булған. ОКАТО коды — 80253884006.
Тарихы
Ҡорама ауылына Муйнаҡ ауылынан сыҡҡан 4-се кантон начальнигы Ҡорама Муйнаҡов нигеҙ һала. Барын-табынлыларҙың торағы булараҡ XIX быуат башынан билдәле була. 1834 йылда 33 йортта 214 кеше, 1859 йылда 57 йортта 451 кеше йәшәй. Ҡораманың Ишнияз (уның улдары Шарияҙ, Юныс, Шаһиәхмәт), Ураҙ (уның улдары Мөхәмәтфәруҡ, Абдуляппар) билдәле. Ҡорама ауылы халҡы — ярым күсмә халыҡ. 33 йорттан йәйләүгә 30 арба менән сыҡҡан. 33 ихатаға 250 ат, 100 һыйыр, 300 һарыҡ, 15 кәзә тура килгән. 214 кешегә (33 йорт) 1040 бот яҙғы иген сәселгән. 1920 йылда 156 ихатала 746 кеше йәшәгән.
Хәҙерге осор
Ҡорама ауылы Туңғатар ауыл советына ҡарай. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, “Йәшмә” вокал ансамбле), китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (97 %).
Ревизия материалдарында
1834 йылда һәм 1859 йылда Ҡорама ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Әсейылға йылғаһы (Уй йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Лядов Анатолий Константинович
Биографияһы
Анантолий Константинович Лядов билдәле рус дирижёры Константин Лядов ғаиләһендә тыуған
Тәүге музыка дәрестәрен биш йәшендә атаһынан ала башлай. 1870 йылда Петербург консерваторияһына уҡырға инә. Фортепиано һәм скрипка кластары буйынса шөғөлләнә, бер аҙҙан теоретик дисциплиналар менән ҡыҙыҡһына һәм контрапункт һәм фуганы ныҡлап өйрәнә башлай. Шул ваҡытҡа уның тәүге композиторлыҡ тәжрибәләре ҡарай
Йәш музыканттың талантын  Модест Мусоргский юғары баһалай. Лядов Римский-Корсаковтың композиция теорияһы класына күсә, ләкин 1876 йылда  дәрестәрҙе ҡалдырғаны өсөн  консерваториянан ҡыуыла. Ике йыл үткәс Лядов консерваторияға тергеҙелә һәм уны  уңышлы тамамлай, бер аҙҙан шул уҡ йылда унда уҡытырға саҡырыла.
А. К. Лядов Белявский түңәрәгенең ағзаһы була.
Ижады
Лядов әҫәрҙәренең байтай өлөшө фортепиано өсөн «Бирюльки», «Арабески», «Про старину» (һуңыраҡ оркестр версияһы төҙөлә), «Идиллия», «Музыкальная табакерка»,  пьесалар, прелюдиялар, вальстар  яҙыла. Композитор миниатюра жанры оҫталарының береһе һанала — уның күп кенә әҫәрҙәре ябай формала һәм бер нисә минутҡа һуҙыла
Лядовтың иң билдәле әҫәрҙәре араһында — симфоник поэма «Баба-Яга»,, «Кикимора», «Танец Амазонки», «хәсрәтле йыр», «Иң Апокалипсис», «Скорбная песнь», «Из Апокалипсиса», шулай уҡ оркестр өсөн «Восемь русских песен» сюитаһы.
Лядов шулай уҡ фольклорсы булараҡ билдәле — ул урыҫ халыҡ йырҙарының бер нисә йыйынтығын төҙөй. Тауыш һәм фортепьяно: халыҡ һүҙҙәренә 18 балалар  йыры, халыҡ йырҙары йыйынтығы, романстар һ. б. Хор өсөн а cappella: «10 урыҫ халыҡ йыры», «15 рус йыры халыҡ».
Анатолий Константиновичтың тынлы музыкаға мөрәжәғәт итеүе сағыштырмаса ҙур түгел — был «Ежечасная молитва святителя Иосафа Горленко» (1910) һәм «Десять переложений  из Обихода» (1909) йыйынтығы. Дягилев заказы буйынса Лядов Шопен музыкаһына Фокин балеты өсөн ҡайһы бер номерҙарҙы яңынан оркестрлай — «Сильфида» премьераһы  йылдың 2 июнендә  Парижда,  Шатл театрында үтә. Артабан Лядов музыкаһына Дягилев Рус балет труппаһы Мясин хореографияһында  «Кикимора»  һәм «Русские сказки»  балеттарын ҡуя.
«Һәр такт ҡыуандырһын өсөн ...», ынтылып Лядова үҙенең әҫәрҙәре өҫтөндә етәһе яй эшләй. Бәлки, 1910 йылдың Рус миҙгелдәре өсөн яңы балет яҙыуға заказды, Дягилев хаттары буйынса, ул композиторға 10 сентябрҙә заказ бирә, ахыр сиктә, улар йәш Игорь Стравинскийға тапшырыла («Жар-птица» премьераһы 1910 йының 25 июнендә Опрера Гарнье  сәхнәһендә була). Был версия тикшерене-се Н. Л. Дунаева тарафынан кире ҡағыла, ул Дягилев бер үк ваҡытта ике композиторға ла балет өҫтөндә эшләүҙе йөкмәтә, тик һуңынан, Лядовҡа билдәләнгән вакытҡа ҡәҙәр бер нисә ай ҡалғас, Стравинскийга өҫтөнлөк биргән, дип раҫлай. Тағы ла бер иртә версияға ярашлы, Лядова балет партитураһына тотонорға уйламаған да  хатта, сөнки ул  тәғәйенләгән Дягилев ваҡыт уның эш темпына тап килмәй — шуға күрә композитор шунда уҡ  баш тарта.
Педагогик эшмәкәрлеге
Петербург консерваторияһыны тамамлау менән Лядов Һарай яны капеллаһына музыка теорияһы, гармония һәм инструментовкалау уҡытыусыһы   вазифаһына саҡырыла, вафатына тиклем шунда уҡыта. Уның уҡыусылары араһында: Б. В. Асафьев, М. Ф. Гнесин, Н. Я. Мясковский, С. С. Прокофьев, В. М. Беляев, И. И. Чекрыгин, А. В. Оссовский, А. А. Оленин, С. М. Майкапар һәм башҡалар.
Шулай уҡ Һарай яны йыр капеллаһында теория, гармония, контрапункт һәм форма уҡыта, уның уҡыусылары араһында В. А. Золотарев.
Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы
Биографияһы
Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы 1897 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ишембай районы Үрге Әрмет ауылында тыуа. 1919 июленән алып 1922 июленә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1942 йылда Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының хужалыҡ взводында кавалерист булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Берлинға тиклем барып етә. 1945 йылдың 5 авгусында тыуған яҡтарына Еңеү менән әйләнеп ҡайта. «Берлинды алған өсөн», «1041—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдарына эйә.
Ветеран 1963 йылда 66 йәшендә вафат була.
Хәрби ҡаҙаныштары
1943 йылдың 16 сентябрендә ҡыҙылармеец Сиражетдинов Шәрифулла Ғәтиәт улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1943 йылдың 18 октябрендә подполковник И. Кусимов ҡултамғаһы менән Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында уның тураһында былай тип яҙылған:
Бәширов Фазылйән Бәшир улы
Бәширов Фазылйән Бәшир улы (Баширов Фазыльян Баширович; 20 апрель 1923 йыл — 22 ғинуар 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы яугиры. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1943) кавалеры.
Биографияһы
Фазылйән Бәшир улы Бәширов 1923 йылдың 20 апрелендә Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Яңы Мөслим ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1942 йылдың июнь айында БАССР-ҙың Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан алына. 1943 йылдың 14 ғинуарынан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 294-се кавалерия полкының 1-се эскадроны ҡылыссыһы була. Лейтенант Атаев етәкселеге аҫтында 30 совет яугиры, шул иҫәптән Фазылйән Бәширов, 21 һәм 22 ғинуарҙа совет ғәскәрҙәре өсөн мөһим тактик рубежына әйләнгән 79,9 м бейеклеккә фашистарҙы ебәрмәү өсөн бөтә көсөн һәм таһиллығын һала. Ике көн эсендә 30 яугир 300 фашисты, 3 танкыны һәм бер бронемашинаны юҡ итә. Өҙлөкһөҙ контратакаларҙың береһендә рядовой Бәширов һәләк була. Батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә (үлгәндән һуң). Ростов өлкәһе Белая калитва ҡалаһында 4-се мәктәп янындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Карл Маркс һәйкәле (Дондағы Ростов)
Карл Маркс һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһында Карл Маркс майҙанында урынлашҡан монумент. Һуғыш ваҡытында юҡ ителгән Маркс һәйкәле урынына 1959 йылда ҡуйылған. Монументтың авторҙары — скульптор Альтшулер Моисей Соломонович һәм архитектор Минкус Михаил Адольфович. Карл Маркс һәйкәле Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
Карл Маркс һәйкәле 1925 йылдың 28 июнендә Дондағы Нахичевань ҡалаһының (хәҙер Дондағы Ростовтың Пролетарский районы составында) үҙәк майҙанында тантаналы шарттарҙа асыла. Монумент, совет власы урынлаштырылғандан һуң, большевиктар емергән Екатерина II һәйкәле пьедесталына ҡуйыла. Һуңынан майҙан Карл Маркс исемен ала.
Скульптура «Двигатель» техник берекмәһендә ҡойола. Һәйкәлдең авторы Мәскәү скульпторы В. Б. Бибаев була. Карл Маркс баҫып торған килеш һынландырылған. Уның уң ҡулы сюртук ҡаушырмаһы артына ҡуйылған, ә һул ҡулы китап өйөмө өҫтөндә ята. Постаментта «Һәйкәл 1924 йылдың 23 ноябрендәге 2-се киң эшселәр конференцияһының ҡарары буйынса Нахичеван районы эшселәре тарафынан төҙөлгән.» тигән яҙыулы мемориаль таҡта була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәйкәлде ҡаланы баҫып алған Вермахт ғәскәрҙәре юҡ итә: скульптураны танктан аталар. Һуғыштан һуң һәйкәлдең кесерәйтелгән вариантын ҡуялар. Элекке һәйкәлдең мемориаль таҡтаһы һаҡланып ҡала һәм Ростов музейына тапшырыла. Пьедесталдың имен ҡалған өлөшөн «Ростов» кинотеатры эргәһендәге скверға (Ростов дәүләт университеты ҡаршыһына) күсерәләр һәм унда Ломоносов Михаил Васильевич скульптураһын ҡуялар.
Карл Маркс һәйкәле элегерәк федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып һаналды, ләкин 1997 йылда уның һаҡланыу статусын урындағыға тиклем кәметтеләр.
1990-сы йылдарҙа урындағы әрмән диаспораһы вәкилдәре Екатерина II һәйкәлен элекке урынында тергеҙергә тәҡдим иттеләр, ләкин был инициатива хупланманы. Ростовта Киров һәйкәле урынынан күсерелгәндән һуң, Карл Маркс һәйкәлен урынынан күсереү һәм уның урынында Екатерина II һәйкәлен тергеҙеү мәсьәләһе 2005 йылда яңынан әүҙем тикшерелә башланы. Халыҡ фекерен асыҡлау күрһәтеүенсә, Пролетарский районы халҡының күпселеге Маркс һәйкәлен күсереүгә ҡаршы сығыш яһай. Алдан иҫәпләүҙәр буйынса, һәйкәлде күсереү буйынса эштәр 1 миллион һумға төшә. Проекттарҙың береһе буйынса, Маркс һәйкәле Шолохов проспекты һәм 20-се Линия мөйөшөнә күсерелергә тейеш була. 2014 йылда, «Ваҡыт асылы» йәмәғәт хәрәкәте Ростов өлкәһе Губернаторына 1500 ҡултамға йыйып тапшыра һәм ул һәйкәлде күсереүгә ҡаршы фекер белдерә.
Курлем
Курлем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ульмень йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мосолов Василий Петрович
Василий Петрович Мосолов ( (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, ), Мари-Турек ауылы, Уржумский районы — 10 февраль 1951, Мәскәү) — үҫемлекселек һәм игенселек өлкәһендәге ғалим, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1935), профессор (1925), ВАСХНИЛ академигы, (1935), ВАСХНИЛ-дың вице-президенты (1939—1951), мариҙар араһынан сыҡҡан беренсе академик. Сталин премияһы лауреаты (1943, 1951).
Курлем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мосолов Василий Петрович
Биографияһы
Василий Мосолов 1888 йылдың 25 авгусында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 24 сентябрь) Мари-Турек ауылында (Уржумский өйәҙе) Вятка губернаһы (хәҙер — Мари-Турекский районы Марий Эл Республикаһы) күп балалы мари крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған
Бала сағынан уҡ тормош ауырлығын үҙ елкәһендә татыған. Түбәнге ауыл хужалығы мәктәбендә уҡыу түләүле була, шуға күрә Василийға йәштән үк үҙенә аҡса эшләргә тура килә. Ятаҡта йәшәү өсөн 20 бот һоло индерергә кәрәк була, ә уның бындай ашлыҡ алырға аҡсаһы булмай, шуға күрә уға тирмән хужаһына батраклыҡ итеп тирмәндә йәшәргә тура килә. Хәйерселек һәм ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул мәктәпте отличие менән тамамлай. Үҙ аллы күп шөғөлләнә, китаптар уҡый, башланғыс кластар уҡытыусыһы вазифаһына иимтихандарҙы экстерн юлы менән тапшыра. Тыуған ерендә элеккесә эш булмағас, йәш кеше Ҡазан губернаһының Масловка ауылына күсеп китә. Унда ете йыл буйына земство училищеһында ауыл хужалығы класының мөдире һәм хужалыҡ мөдире ярҙамсыһы булып эшләй. 1914 йылдың ғинуарынан 1917 йылдың мартына тиклем Лайыштағы һөнәрселек мәктәбендә дөйөм игенселек һәм шәхси ер эшкәртеү буйынса уҡыта.
Февраль революцияһынан һуң ул Ҡазанға китә: уҡыу фермаһында идарасы ярҙамсыһы булып эшләй. Квалификация имтиханы тапшырҙыҡ, 1918 йыл аҙағында ул уртаса квалификациялы агрономлыҡҡа имтихан тапшыра һәм Сернур тигән мари ауылына агроном булып китә, бында ул үҙ тәжрибәһендә крәҫтиәндәр өсөн агрономия фәненең ҙур әһәмиәткә эйә булыуын аңлай. Шуға күрә киләһе йылда Василий Ҡазан политехник институтының агрономия факультетына уҡырға инә .1907-1917 йй. агроном һәм уҡытыусы булып эшләй. Ҡазан ауыл хужалығы училищеһын тамамлай (1918]). 1919—1921 йылдарҙа губернаның игенселек идаралығында эшләй. 1922 йылда тамамлай К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай. 34 йәшендә уны тамамлағанда Мосолов бер нисә ғилми мәҡәләләр авторы булған була инде. Мосолов ғалим булараҡ дан ҡаҙана. 1924—1951 йылдарҙа Ҡазан ауыл хужалығы институтының дөйөм кафедраһында эшләй (1925 йылдан алып — профессор). 1932 йылдан алып КПСС-тың ағзаһы. 1938 йылдан алып ВАСХНИЛ-да эшләй,.
Мәскәүҙең Ваганьково зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми эштәренең төп йүнәлеше үлән сәсеү мәсьәләләренә, баҫыу культураларының агротехникаһы, игенселек.Күп йыллыҡ үләндәрҙеңбиологияһын өйрәнә, үҫемлекселектең продуктлылығын арттырыуҙа уларҙың ролен күрһәтә.
В. П. Мосолов Ҡазан агрономмәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип һанала. Уның ғилми тикшеренеүҙәре булып тупраҡтың туҡланыу режимы, тупраҡ эрозияһы менән көрәшеү, күп йыллыҡ үлән һәм иген культураларының агротехникаһын эшләү, орлоҡсолоҡ ысулы менән клевер һәм люцерна үҫтереү; тупраҡ эшкәртеүҙә ашламалар ҡулланыу, ҡый үләндәре менән көрәшеүҙең сәселгән культуралар уңышын күтәреүҙең мәғәнәһе һәм әһәмиәте; игенселектең рельефҡа бәйле мәсьәләләрен өйрәнеү тора. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәте нәшер ителгән, шул иҫәптән, 44 китап һәм брошюралары, 16 монографияһы баҫылып сыҡҡан. Байтаҡ хеҙмәттәре сит телдәргә тәржемә ителгән һәм бер нисәһе сит илдәрҙә баҫтырып сығарыла.
Фәнни хеҙмәттәре:
Хәтер
[[Файл:Bust_of_V._P._Mosolov_in_Yoshkar-Ola.jpg|справа|мини|333x333пкс| Мари-Эл Республикаһының Йошкар-Ола лағы Мари дәүләт университетына ингән ерҙә В. П. Мосолов бюсы
Иус
Иус — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы (1920 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы 1920 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районында тыуған. 1940 йылдда Ғафури район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкында хеҙмәт итә.