cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афразия телдәре
Мысыр тармағы
Үҙенең һуңғы быуыны — копт теле аша — үле тел булып тора. Урта һәм аҫҡы Нил үҙәне (хәҙерге Мысыр) территорияһында таралған булған. Мысыр теленең тәүге яҙма ҡомартҡылары б.э.т. IV—III мең йыллыҡ башына ҡарай. Йәнле һөйләү теле сифатында б.э.т. V быуатҡа тиклем йәшәгән. Копт теле һәйкәлдәре б.э. III быуатынан алып билдәле. Копт теле христиан сиркәүенең культ ғибәҙәт теле булараҡ һаҡланып килеп, XIV быуатҡа юҡҡа сыҡҡан. 2010 йыл аҙағына 8 млн самаһы иҫәпләнгән ,копттар көнкүрештә ғәрәп телендә һөйләшәләр һәм хәҙер, ғәрәп булмаһалар ҙа, мысыр ғәрәптәренең этноконфессиональ төркөмө һанала: христиан копттар менән мосолман ғәрәптәр араһында конфессия-ара никахтар тыйылғанлыҡтан, ҡатнаш никахтар ысынбарлыҡ тормошта бик һирәк осрай. Прабербер теленән килеп сыҡҡандар. Был ғаиләнең тере телдәре Төньяҡ Африкала Мысыр һәм Ливиянан көнбайышҡа Мавританияға табан, шулай уҡ Сахара оазистарынан Нигерия һәм Сенегалға саҡлы таралған. 1980 йыл аҙағы мәғлүмәттәре буйынса, был телдә һөйләшеүселәр 14 миллиондан ашыу тәшкил итә. Мароккола бербер телендә һөйләшеүселәр ил халҡының яҡынса 40 %, Алжир ҙа — яҡынса 25 % тәшкил иткән. Мысырҙа, Ливияла, Туниста, Мавританияла бербер телле халыҡ һаны аҙыраҡ. Гуанч теле — XVIII быуатҡа юҡҡа сыҡҡан Канар утрауҙарында йәшәгән аборигендар теле. Бөтә тере телдәр — яҙмаһыҙ. Бербер ҡәбиләләре туарегтар (Сахара) көнкүрештә боронғо ливий яҙмаһына барып тоташҡан тифинаг тип аталған яҙманы ҡуллана. Ливий яҙмаһы Сахарала һәм Ливия сүллегендә ҡаяларҙа табылған ҡыҫҡа ғына яҙмаларҙа һаҡланған; уларҙың иң иртәләре б.э.т. II быуатҡа ҡарай. Яҙмалар өлөшләтә ; улар өс һәйкәл: феззан-триполитан, көнбайыш нумидий һәм көнсығыш нумидий төркөмдәренә бүленгән. Был яҙмаларҙың теле бербер-ливий ғаиләһенең үле төркөмөн тәшкил итә.
Чад тармағы
Тере телдәр; был ғаиләгә хәҙерге замандың 150-нән ашыу телдәре һәм диалект төркөмдәре ҡарай. Үҙәк һәм Көнбайыш Суданда, Чад күле районында, Нигерияла, Камерунда таралған. Хауса телендә һөйләшеүселәр күпселекте тәшкил итә, уларҙың һаны яҡынса 30-40 миллион кеше; уларҙың күбеһе өсөн хауса теле туған тел түгел, ә милләт-ара аралашыу теле булып тора.
Кушит тармағы
Уларҙың Төньяҡ-Көнсығыш Африкала: Судандың төньяҡ-көнсығышында, Эфиопияла, Джибутиҙа, Сомалиҙа, Кенияның төньяғында һәм Танзанияның көнбайышында таралғандары. 1980 йылдар аҙағы мәғлүмәттәре буйынса, 25,7 миллион тирәһе кеше был телдәрҙә һөйләшә.
Омот тармағы
Эфиопияның көньяҡ-көнбайышында яҙмаһыҙ тере телдәр таралған. 1980 йылдар аҙағы мәғлүмәттәре буйынса һөйләшеүселәр һаны 1,6 млн кеше тирәһе тәшкил итә. Һуңғы йылдарҙа ғына (Флеминг, М.Бендер, И. М. Дьяконов) Афразия макроғаиләһенең үҙ аллы тармағы булараҡ айырымлана башлаған. Ҡайһы бер ғалимдар башҡаларынан алда пракушит теленән айырылып сыҡҡан омот телдәрен көнбайыш кушит төркөмөнә индерә.
Семит тармағы
Афразия телдәре ғаиләһенең иң күп һанлы тармағы Ғәрәп Көнсығышы территорияһында, Израилда, Эфиопияла һәм Төньяҡ Африкала, утрауҙар рәүешендә — Азия һәм Африканың башҡа илдәрендә таралған. Төрлө сығанаҡтар буйынса һөйләшеүселәр һаны яҡынса 200 млн тирәһендә тирбәлә.
Семит телдәрен үҫтереү
Афразия макроғаиләһенә ингән һәр тел ғаиләһенең эске  — генетик билдәләре буйынса төркөмләнеше бар. Бөтөн афразия телдәре лә тулыһынса өйрәнелмәгәнлектән һәм адекват һүрәтләнмәгәнлектән, төрлө кимәлдәге деталләштереү менән эшләнгән.
Чад телдәре менән күберәк оҡшағанлығы тойомланһа ла, бер ниндәй ҙә туғандаш телдәре булмаған мысыр теле үҙенә башҡараҡ. Тәүге һәйкәлдәрҙән алып һуңғы копт теле һәйкәлдәренә тиклем был тел йәшәүенең тик хронологик периодизацияһы ғына бар.
Афразия тел берлеге осоро (дөрөҫөрәге, был берҙәм тел булмаған, ә туғандаш диалекттар төркөмө булғандыр) б.э.т. яҡынса XI—X меңйыллыҡтарға барып тоташа. Афразия макроғаиләһенең айырым тел ғаиләләренә тарҡалыуы б.э.т. X—VIII меңйыллыҡтарҙа барғандыр.
Афразия телдәренең ҡарата ике фараз бар. И. М. Дьяконов (беренсе фараз) буйынса, Афразия телдәре тәүтөйәген Көньяҡ-Көнсығыш Сахара һәм Көнсығыш Африканың уға яҡын райондарына. Б.э.т. XI—X мең йыллыҡтарҙа (мезолит осоро) был территориялар кеше тормошо өсөн уңайлы булған. Әлегә саҡлы афразия тел ғаиләләренең һәм телдәренең күпселеге Африка континентында элеккесә таралыш табыуы был фаразды дәлилләй. Праафразия ғаиләһенән айырылған мысыр һәм чад тармаҡтары ҡайһы бер дөйөм үҙенсәлектәрен һаҡлаған. Һуңғараҡ дөйөм прасемит үҙенсәлектәрен һаҡлаған пракушит тел уртаҡлығын йөрөтөүселәр айырымланған. Афразия телдәре прасемит һәм прабербер-ливий тармаҡтарының һуңғы бүленеше б.э.т. VI меңйыллыҡта булған. Сахара территорияһында климат шарттары насарланғанлыҡтан, боронғо семит ҡәбиләлре көнсығышҡа, Алғы Азияға (Суэц муйыны йәки Баб-әл-Мандеб боғаҙы) йүнәлгәндәр. Ливий-гуанч ҡәбиләләре көнбайышҡа, Атлантик океан яр буйына һәм Канар утрауҙарына, күсенгән.
Дәүер күрһәткесе буйынса икенсе фараз, А. Ю. Милитарев буйынса, Афразия телдәренең  Алғы Азия һәм Ғәрәбстан Аравия ярымутрауында булған ти. А. Ю. Милитарев натуфий мәҙәниәтен праафразия телдәренә тап килерлек археологик мәҙәниәт тип иҫәпләй. Афразия телдәрен ностратик телдәр берлегенә индереү яҡлылар ҙа был ҡарашты хуплай. Икенсе файҙаһына бындай факт дәлил килтерәләр: Африка территорияһында таралған афразия телдәре һәм Алғы Азияның афразия булмаған (айырым алғанда, кавказ) телдәре араһында (башлыса, лексикала) боронғо контакт эҙҙәре табылған. Үтеп инеү ваҡыты буйынса контакт лексика фаразланған афразия телдәре берлеге осорона тура килә. Икенсе фаразға ярашлы, афразия берлеге бүленеше афразиялыларҙың көнбайышҡа, Африка территорияһына табан хәрәкәт итеүенә бәйле, фәҡәт прасемит телдәре генә үҙенең тарихи тыуған илендә тороп ҡалған.
Афразия макроғаиләһенең төп тармаҡтарын генетик яҡтан, тармаҡтары/ғаиләләре төрлө дәрәжәлә өйрәнелгәнлектән, тулыһынса башҡарылмаған.
Драгоча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куча (Иньва ҡушылдығы)
Куча  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Светловка (Бәләбәй районы)
Светловка (Светловка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 38 кеше. Почта индексы — 452025, ОКАТО коды — 80209828006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Еңгәй (ҡасаба)
Географияһы
Ҡасаба райондың көньяҡ өлөшөндә, Еңгәкәй тип аталған йылға буйында урынлашҡан.
Күрше ауыл һәм ҡасабалар менән бәйләп, шоссе һәм грунтлы юлдар һалынған. Район үҙәге Агаповка ауылына тиклем аралыҡ— 25 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Светлогорск) — 13 км
Тарихы
1930 йылда ҡасабаға нигеҙ һалынған. Бер нисә йыл Горный ауыл советына ҡараған. Совет осоронда уның биләмәһендә «Горный» совхозының 5 бүлексәһе урынлашҡан булған, хәҙер —  «Еңгәкәй» Ябыҡ акционерҙар ойошмаһының үҙәк усадьбаһы һәм 1-се бүлексәһе  (1990 ойошторолған).
Ҡомартҡыһы
Силәбе өлкәһенең Еңгәкәй ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2,3 км алыҫлыҡта Еңгәкәй йылғаһы (Яйыҡ йылғаһы бассейны) уң ярында һәм уның уң ҡушылдығы Ҡуйсаҡ буйында Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡараған Ҡуйсаҡ археологик ҡомартҡылары урынлашҡан. .
Халыҡ һаны
Халыҡ һаны динамикаһы:
2002 йылғы халыҡ һаны иҫәбе буйынса күпселекте алып торған халыҡтар: урыҫтар (50%), ҡаҙаҡтар (31%), башҡорттар (15%), татарҙар (4%).
Этимологияһы
Башҡорт телендә Еңгәй тип йөрөтөлгән йылға буйында урынлашҡан был ҡасабаның һәм уға исем биргән йылғаның атамаһын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "Зингейка, река, левый приток Урала, озеро, Чесменский район; поселок, Агаповский район; Зингейский, поселок, Кизильский район. В народе воспроизводится от казахского слова жинге (зинге), жингей — «сноха», «невестка». Возможно происхождение от тюркского мужского имени Зингерей, Зингей. Название могло относиться и к именованию казахского рода, обитавшего в долине реки.
Мәгәр был төбәк боронғо тарихи Башҡортостан ерҙәренә ингән булған, шуға күрә атаманың ҡаҙаҡ теленән инеүе бәхәсле. Башҡорттарҙа ла еңгәй - ағайҙың ҡатыны
Узургу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ашман
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Жерленка
Жерленка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Держа йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем, Тверца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шакиров Сабир Шакир улы
Биографияһы
Сабир Шакиров 1921 йылдың 21 майында Асҡын районы Ҡашка ауылында күп балалы ғаиләлә донъяға килә. 1937—1939 йылдарҙа Дыуан ауыл хужалығы техникумында белем ала. 1939—1940 йылдарҙа халыҡ хужалығы иҫәбенең Асҡын районы бүлегендә участка инспекторы булып эшләй башлай. 1940 йылда Ҡариҙел районы Үрге Һөйән ауылында десятник булып эшләй.
Хәрби хеҙмәте
Сабир Шакиров 1940 йылда Эшсе Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла,1940—1942 йылдарҙа Хабаровск хәрби-пехота училищеһы курсанты була. 1942 йылда фронтҡа китә һәм 112-се Башҡорт атлы дивизияһында автоматсылар взводы командиры булып хәрби юлын башлай, шунан дивизия командиры адъютанты булып дауам итә. «Батырлыҡ һәм дан юлы» тигән иҫтәлектәр китабында генерал Белов былай тип яҙа: 1942 йылдың 12 июнендә уң ҡулы яралана.
Ғаилә хәле
Тормош иптәше Фәһәмиә Саҙретдин ҡыҙы менән ике ҡыҙ һәм бер ул тәрбиәләйҙәр.
Һуғыштан һуңғы тормошо
1988 йылдың 5 мартында вафат була.
Шковерка
Шковерка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урга йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уила (Кокса ҡушылдығы)
Уила  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокса йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыж
Кыж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Свобода (Бәләбәй районы)
Свобода (Свобода) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819015.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кананикольск заводы
Кананикольск баҡыр иретеү заводы — 1751 йылда Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Мосоловтар тарафынан төҙөлгән завод.
Тарихы
1751 йылда Мосоловтар Ҡана йылғаһы буйында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттарынан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә Кананикольск баҡыр иретеү заводына нигеҙ һала. Төп хужалары — Мосоловтар. XVIII быуаттың 20-30-сы йылдарында завод ҡаҙна ҡарамағына күсә, артабан 1846 йылдан — Е. И. Шешукова, 1867 йылдан — А. П. Загряжский хужалыҡ итәләр. Завод Кананикольск тау округына инә. Нигеҙ һалынғандан һуң ике йылдан эшләй башлай (1753). Башта 2 баҡыр иретеү мейесе була, 1760 йылда — 4 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штыклы горндар, 4 горнлы тимерлек; 1761 йылда табаҡлы тимер етештереү өсөн 2 сүкешле һәм 1 горнлы фабрика асыла. 1797 йылда заводта 6 иретеү мейесе, 4 шплейзофен һәм 2 гармахер горны, 2 баҡыр иретеү, шплейзофен һәм һуҡҡыс фабрикалары, таҡта ярыу тирмәне иҫәптә тора. 1840-сы йылдар аҙағында вагранка (суйын иретеү мейесе) ҡуйыла.
XVIII быуаттың аҙағында Кананикольск заводы ҡарамағында 216 рудник була, уларҙың 4 эшләй; XIX быуаттың уртаһында — 720 рудник (20-һе ғәмәлдә булған). XVIII быуаттың 60-сы йылдар аҙағында завод 113 мең дисәтинә ергә хужа була. XVIII быуаттың уртаһында Кананикольск заводында 314 оҫталар һәм ҡара эшсе, яҡынса 800 ялланған хеҙмәтсе; 1760 йылда 200 крепостной крәҫтиән; 1797 йылда 486 оҫталар һәм ҡара эшсе; 1805 йылда — 486, 1836 йылда — 900 крепостной крәҫтиән иҫәптә тора.
Завод эшләгән дәүерҙә яҡынса 350 мең бот баҡыр иретелә. Уртаса етештереүсәнлек 2,9 мең бот баҡыр тәшкил итә; максималь етештереүсәнлек — 10,8 мең бот баҡыр (1765).
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда крәҫтиәндәрҙең бер өлөшө М. Г. Шигаевтың отрядына ҡушыла. 1774 йылда Кананикольск заводы һәм завод ауылы баш күтәреүселәр тарафынан талана һәм үртәлә, 1777 йылда заводты ҡабаттан тергеҙәләр. Баҡыр рудаһы башта «Һаҡмар һайлыҡтарынан» сығарыла, заводтан көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта, әммә XVIII быуаттың аҙағында база 100—400 саҡрымға күсерелә, бынан һуң етештереүсәнлек ҡырҡа кәмей.
1812—1814 Кананикольск заводы эшләмәй. Бер нисә ревизиянан һуң завод опекаға алына, завод хужаһына заводта һәм рудниктарҙа булыу тыйыла. 1861 йылда 20 рудник һәм 6 баҡыр иретеү мейесе булыуына ҡарамаҫтан заводта барыһы 5634 бот саф баҡыр иретелә. 1869 йылда крепостной хоҡуғты бөтөрөүҙән һуң эшселәр етешмәүе сәбәпле һәм мәғдән базаһы кәмеүе арҡаһында заводтағы эштәр туҡтатылып тора. 1871 йылда завод тулыһынса ябыла.
Хәҙерге ваҡытта завод ауылы урынында Йылайыр районы Ҡананикольский ауылы урынлашҡан.
Лякишев Николай Павлович
Лякишев Николай Павлович (5 октябрь 1929 йыл — 18 ноябрь 2006 йыл, Мәскәү) — ғалим-металлург; техник фәндәр докторы (1975), профессор (1979); Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1987), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991). Ленин премияһы (1976) һәм СССР Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Николай Павлович Лякишев 1929 йылдың 5 октябрендә Покровка ауылында (хәҙер — Орёл өлкәһе) тыуған ).
1954 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын тамамлай. 1954—1987 йылдарҙа И. П. Бардин исемендәге Үҙәк ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (1975—1987 — директор).
1987—2004 йылдарҙа — директор, артабанғы йылдарҙа — А. А. Байков исемендәге металлургия һәм материалдарҙы өйрәнеү институтының ғилми етәксеһе. Наноматериалдар һәм нанотехнологиялар буйынса Мәскәүҙә РФА Ғилми советын етәкләй.
Рәсәй металлургтарының Халыҡ-ара союзы вице-президенты; «Заводская лаборатория», «Физикохимия обработки материалов» журналдарының баш мөхәррире
2006 йылдың 18 ноябрендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Өйләнә, ике балаһы бар. .
Фәнни эшмәкәрлеге
Тикшеренеүҙәрҙең төп йүнәлештәре :
Күп компонентлы системаларҙан оксидтарҙы тергеҙеү һәм селектив окислау теорияһы эшләй, ҡаты, шыйыҡ һәм газ хәлендәге компоненттарнҙың юғары температуралы үҙ-ара бәйләнеше химияһы; углеводород тергеҙеү һәм металлокерамика процесстары термодинамикаһы һәм кинетикаһы.
Төп ҡаҙаныштары :
Уның эштәре нигеҙендә ванадий етештереүҙең яңы технологияларын булдырыла
Ағза-корреспондент (29.12.1981), СССР Фәндәр академияһының (23.12.1987) органик булмаған материалдар технологияһы һәм физикохимия бүлегебуйынса академик. 1991 йылдан — РФА академигы, академик-секретарь урынбаҫары — химия бүлеге һәм материалдар тураһында фәндәр бүлеге фәндәр секцияһы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1991, техник фәндәре бүлексәһендә тора). Ҡытай Инженер Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы, Украинаның Милли фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм 11 доктор әҙерләгән. 450-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 6 монография, 100-ҙән ашыу уйлап табыу авторы.
Баҙы-Ҡуян
Баҙы-Ҡуян (База-Куяново) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 122 кеше. ОКАТО коды — 80230824002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шнара
Шнара — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежать йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Журавец (Холохольня ҡушылдығы)
Журавец  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холохольня йылғаһының уң ярына тамағынан 8,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Радионченко Анна Алексеевна
Радионченко Анна Алексеевна (28 декабрь 1926 йыл) — СССР һәм Рәсәй акушер-гинекологы, ғалим, педагог. Медицина фәндәре докторы.
Биографияһы
1926 йылдың 28 декабрендә Себер крайының Бийск округы Михайловское районы Ракиты ауылында (хәҙерге Алтай крайы составында) тыуған. Атаһы, Алексей Федотович (1907—1962) — сығышы буйынса крәҫтиән, Ҡыҙыл Армия офицеры, Сретенск ҡала советы депутаты. Әсәһе, Татьяна Евсеевна (ҡыҙ фамилияһы — Моисеенко, 1908—1981), шулай уҡ крәҫтиән нәҫеленән булған, Ракиты ауыл советы рәйесе. Ағайы — Михаил (1929—1975), инженер һәм педагог.
1932 йылдан Радионченколарҙың ғаиләләре атаһы хеҙмәт иткән Чита ҡалаһында йәшәй. 1938 йылда ата-әсәһе Монгол халыҡ республикаһына киткәндән һуң, уҡыуын Ракиты ауылында дауам итә, ә 1939 йылда атаһының яңы хеҙмәт иткән урынына, Станислав өлкәһенең Коломыя ҡалаһына күсә.
Бөйөк Ватан һуғышы башында ағайы һәм әсәһе менән бергә Себергә эвакуацияланалар, тағы ла Ракиты ауылында булып сыға. 1944—1945 йылдарҙа урындағы колхозда эшләй. 1944 йылда Радионченко Алтай крайының Михайловка районында Михайловка урта мәктәбен отличие менән тамамлай.
Киләһе йылда Томск медицина институтының (ТМИ) дауалау факультетына уҡырға инә. Себер дәүләт медицина университетының буласаҡ профессорҙары Борис Альперович һәм Александр Креймер менән бер курста уҡый. Гинекология һәм акушерлыҡҡа махсуслаша. 1950 йылда институтты отличие менән тамамлай. 1954 йылда «Материалы к эпидемиологии трихомониаза у женщин» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ә 1964 йылда — «К патогенезу функциональных маточных кровотечений» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1967 йылдан профессор. Радионченко 30 йыл тирәһе Себер дәүләт медицина университетының гинекология һәм акушерлыҡ кафедраһын етәкләй, акушер-гинекологтарҙың үҙ фәнни мәктәбенә нигеҙ һала.
Яҡынса 300 хеҙмәт, шул иҫәптән 9 монография авторы. Ҡатын-ҡыҙ ауырыуҙарын диагностикалау һәм дауалау ысулдарына 17 авторлыҡ таныҡлығы, 6 уйлап табыуға патенты бар, 15 рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә. Бер нисә баҫмаһы сыҡҡан, ҡатын-ҡыҙҙарҙа һәм балаларҙа енси өлкә трихомониазы буйынса СССР-ҙа беренсе монографияларҙың береһенең авторы. Хеҙмәттәре башлыса физиотерапия һәм гинекология мәсьәләләренә, атап әйткәндә, ҡатын-ҡыҙ енси өлкәһенең шешеү процестары клиникаһына һәм дауалауға, түлһеҙлеккә арналған.
1982 йылдан Медицина фәндәре академияһы ағзаһы. Акушер-гинекологтарҙың Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй ғилми йәмғиәте идараһы ағзаһы һәм Томск ғилми йәмғиәте идараһы рәйесе, СССР Медицина фәндәре академияһының Себер бүлексәһе янындағы әсә һәм бала һаулығын һаҡлау буйынса проблемалы комиссия ағзаһы, «Акушерство и гинекология» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы.
2010 йыл торошо буйынса ғаиләһе менән АҠШ-та (Төньяҡ Каролина штаты) йәшәй.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. Һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы.
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы (Абдразаков Габдрахим Абдрафикович; 28 ноябрь 1914 йыл — 25 май 2004 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы разведчигы. Рядовой ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улы Абдразаҡов 1914 йылдың 28 ноябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Яңы Байрамғол ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың ноябрендә БАССР-ҙың Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Рядовой Ғәбдрәхим Абдразаҡов 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкы разведчигы булып хеҙмәт итә.
Күп тапҡырҙар яралана. Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының батырлығы орден һәм миҙалдар менән баһалана.
Берлинға тиклем барып етә, фронт юлын Германияның Премниц ҡалаһында тамамлай.
2004 йылдың 25 майында 90-сы йәшендә вафат була.
Хәтер
Абдразаҡов Ғәбдрәхим Абдрафиҡ улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районы Яңы Байрамғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы
Дүртөйлө урмансылығында дарыу үҫемлектәре популяцияһы (урыҫ.: Популяции лекарственных растений в Дюртюлинском лесничестве) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендә эшләүсе заказник.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ботаника заказнигы Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар туғайында урынлашҡан. Дүртөйлө ҡалаһынан 10 км, райондың Исмаил ауылынан 6 км алыҫлыҡта ята. 1977 йылда ойошторолған заказниктың майҙаны — 1215 гектар. Ә экосистеманың дөйөм майҙаны 768 гектар тәшкил итә. Гөлйемеш, муйыл, эт муйылы, ҡара ҡарағат, шулай уҡ һабын үләне, бесәй үләне (валериана), яҙғы умарзая кеүек дарыу үләндәре популяцияһын һаҡлау маҡсатында ойошторола. Һыубаҫар туғайҙың йылға улағына яҡын, түбәнерәк ятҡан һаҙлыҡлы урындарында тал ҡыуаҡтары, юғарыраҡ участкаларында күк тирәк һәм аҡ тирәк ағастары үҫә. Туғайҙың урта өлөшөн йүкә, ҡарама, уйпат урындарын һоро ерек, тал менән күк тирәк ағастары биләй, һирәкләп булһа ла ҡара ерек ағастары ла осрай.
Бишҡайын һаҙлыҡтары
Бишҡайын һаҙлыҡтары (Бишкаиновские болота) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районы биләмәһендәге комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Һаҙлыҡ майҙаны — 12,07 гектар, һаҡ зонаһының майҙаны — 9,18 гектар.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районының Бишҡайын ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2018 йылдың 26 сентябрендәге «Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Ауырғазы, Бишбүләк, Бөрө, Илеш, Ишембай, Кушнаренко, Миәкә һәм Учалы райондарында Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт объекттарын тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» 474-се ҡарары менән Бишҡайын һаҙлығы комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була. Тәбиғәт ҡомартҡыһы Бишҡайын ауылы янында бер-береһенән алыҫ түгел урынлашҡан өс карст соҡоронда урынлашҡан һаҙлыҡтар комплексынан ғибәрәт. Уйпатлыҡтарҙағы һаҙлыҡтарҙың тәрәнлеге 6 метрҙан 10,5 метрға тиклем. Торф ҡатламының ҡалынлығы 1,0 метрҙан 2,5 метрға тиклем тирбәлә, унан аҫтараҡ һыу һәм һаҙ батҡағы. Карст соҡорҙарының ситтәре ярайһы уҡ текә.
Һаҙлыҡ флораһы сағыштырмаса бай, 50-гә яҡын юғары көпшәле үҫемлек төрөн, шул иҫәптән 8 тал төрөн үҙ эсенә ала. Башҡортостандың Урал алды урман-дала шарттарында һаҙлыҡта гипоаркто-бореаль төрҙө — лапландия талын табыу бик ҡыҙыҡлы. Һаҙлыҡтарҙа Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелгән һирәк осраған һәм һаҡлауға мохтаж үҫемлек төрҙәре осрай: һыубаҫар көкөрт үләне, Англия ысыҡ үләне, һаҙ хаммарбияһы. Иң һирәк төр булып һыубаҫар көкөрт үләне тора, ул Башҡортостан Республикаһында ҙур булмаған популяциялар менән ике һаҙлыҡта ғына, шул иҫәптән Бишҡайын һаҙлыҡтары участкаларының береһендә осрай.
Һаҙлыҡтарҙа шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011) индерелмәгән, ләкин республика территорияһында уларҙың тәбиғәт мөхитендәге торошона айырыуса иғтибарға һәм мониторингҡа мохтаж булған үҫемлектәр — һаҙ мүк еләге һәм түңәрәк япраҡлы ысыҡ үләне осрай.
Әһәмиәте
Бишҡайын ауылы янындағы карст соҡорҙарындағы һаҙлыҡтар тәбиғәтте һаҡлау йәһәтенән, Башҡортостан Республикаһы үҫемлектәренең һирәк төрҙәрен һәм үҫемлектәр берләшмәләренең һирәк төрҙәрен йөрөтөүсе булараҡ, ҡиммәтле. Бынан тыш, улар карст соҡорҙарында һаҙлыҡ барлыҡҡа килеү процестарын өйрәнеү өсөн мөһим фәнни әһәмиәткә эйә.
Көнсығыш ҡасабаһы (Ишембай ҡалаһы)
Көнсығыш ҡасабаһы (халыҡта — Собачий) — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, Перегонный ҡасабаһына сиктәш, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Тарихы
1932 йылда Ишембай ауылы эргәһендә нефть ятҡылығының асылыуы менән Стәрлетамаҡ районының Ишембай ауылы тарафына эшкә мохтаж кешеләр ағыла башлай. 1933 йылда урындағы новатор һәм рационализатор Ф. П. Похлебаев Ағиҙелдең һул яҡ ярында тәүге нефть эшкәртеү ҡоролмаһын ҡуя.
Тәүге көндәрҙә ҡоролма 750 литр бензин бирә, ә 1933 йылдың икенсе яртыһынан — тәүлегенә 15 тоннаға яҡын бензин. Әлбиттә, бик түбән октанлы һәм көкөртө үтә күп булған, сифаты менән «маҡтана алмаған» бензин була ул. Заводта торбалы нефть ҡыуҙырыу ҡоролмаһы, таҙартыу ҡоролмалары, һыу менән тәьмин итеүсе һәм тауар хужалығы, ҡаҙан цехы, лаборатория, ремонт цехы була. Бында бензин һәм мазут етештерелә.
1934 йылдың 1 октябрендә СССР-ҙың Ауыр сәнәғәт министрлығының "Главнефт"енең 350-се Күрһәтмәһендә «Востокнефть» тресына түбәндәге эш ҡушыла: «…кисекмәҫтән Ишембайҙа нефттән бензин алыу ҡоролмаһын урынлаштырыуҙы башларға». "Нефтепроект"тан килгән проектлаусылар Монаков менән Смуров талап ителгән әҙерлек эштәрен үтәп ҡуя. Ә 1935 йылдың 31 майында проект әҙер була, һәм ҙур завод төҙөүҙе[2] күҙҙә тотҡан «Главнефть» уны раҫлай. Төҙөлөшкә Иван Иванович Новиков етәкселек итә, артабан ул директоры булып китә. Яңы завод төҙөлөшөнә бөтә илдән белгестәр, төҙөүселәр, квалификациялы эшселәр ағыла. Бер йылдан завод төҙөлөп бөтә, яңы завод өсөн ҡорамалдарҙы илдең бик күп предприятиелары етештерә: колоннаны һәм йылылыҡ алмаштырғыстарҙы Подольск ҡалаһы заводы, ҡаҙандарҙы — «Ленкузница», насостарҙы «Красный молот», моторҙарҙы «Электросила», торбаларҙы — Таганрог һәм Днепропетровск заводтары.
1935 йылдың август аҙаҡтарына завод Перегонный ҡасабаһында төҙөлөп бөтә, 31 августа нефттең тәүге ағымы килә башлай. 1936 йылдың 17 октябрендә завод проект ҡеүәтенә сыға, 23 ноябрҙә Советтарҙың VIII съезына бүләк сифатында Ишембай бензины ҡойолған 18 цистернанан торған состав Мәскәүгә килә, 20 декабрҙә Ишембай нефть ҡыуҙыртыу заводын (433-сө һанлы завод) дәүләт комиссияһы ҡабул итә
Был предприятиеға эшкә урынлашҡандар Бурансы ауылына терәлеп кенә ятҡан Перегонный ҡасабаһында урынлаша, ә йәшәр урыны булмаған йәштәр заводтан алыҫ булмаған урында йәшәү өсөн торлаҡ — землянкалар ҡаҙып инә. Тәүҙә Көнсығыш ҡасабаһы ваҡытлыса ғына төҙөлгән землянкаларҙан торһа, ваҡыт үтеү менән был тораҡ пункты рәсмиләштерелә һәм халыҡ араһында һаҡланған «Собачий» атамаһы аҫтында түгел, ә «Көнсығыш» атамаһы аҫтында теркәлә. Хәҙер инде ул — матур-матур йорттары, ихаталары менән маҡтанырлыҡ ҡала биҫтәһе.
Әҙәбиәт
• К. И. Мангушев, В. Н. Поляков, Ю. В, Уткин «Чудесный клад» (Москва, Советская Россия, 1985 г., стр. 144, 20 000 экз.).
Миңлеғолов Зиннәт Ғәйзулла улы
Миңлеғолов Зиннәт Ғәйзулла улы — (12 февраль 1904 йыл — 1976 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы
Биографияһы
Зиннәт Ғәйзулла улы Миңлеғолов 1904 йылдың 12 февралендә хәҙерге Башҡортостандың Бөрйән районы Килдеғол ауылында тыуған. 1942 йылда Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһында хеҙмәт итә. Миңлеғолов Зиннәт Ғәйзулла улы 1943 йылда ҡаты яраланып госпиталгә эләгә. 1944 йылда тыуған яғына бер аяғын юғалтып ҡайтып инә.
1976 йылда ҡаты ауырыуҙан һуң вафат була һәм тыуған ауылында ерләнә.
Улала (Майма ҡушылдығы)
Улала  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Майма йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыжья
Кыжья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаҡ хәлифәт
Хаҡ Хәлифәт ( — Рәшидиә Хәлифәте — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда төҙөлгән Хаҡ хәлифәт тоғро идара ителгән хәлифәт мәғәнәһендәге атама. Уға дүрт Хаҡ Хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән. Хәлифәткә Ғәрәп ярымутрауы, Шам, Кавказ, Төньяҡ Африка (Мысырҙан Тунисҡа һәм Иран таулыҡтарына тиклем). Хаҡ хәлифәт нигеҙендә Ғәрәп хәлифәте барлыҡҡа килгән.
Әбү Бәкер әс-Сиддиҡ
Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ Ғәҙел Хәлифәттең хәлифәттең тәүге ғәҙел хәлифе, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тоғро сәхәбәләренең береһе.
Уға Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Исламдан китә башлаған ҡәбиләләр менән көрәшергә тура килә. Уға Хәлит ибн әл-Вәлит тоғро ярҙамсы була, ғәскәр башында йөрөй. Көрәш Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡтың еңеүе һәм ғәрәп ҡәбиләләренең берләшеүе менән тамамлана
Фетнәләрҙе еңгәс, Әбү Бәкер Әс-Сиддиҡ Ғәрәп ярымутрауынан ситтә ғазауат (яулап алыу һуғыштары) башлай. Ул Хәлит ибн әл-Вәлитте ғәскәр менән Иракҡа, Сүриәгә ебәрә.
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб
634 йылда Әбү Бәкер ауырып китә һәм хәлифә итеп Ғүмәр ибн әл-Хәттабты ҡуйырға васыят иткән. Ғүмәр (радыйаллаһу ғәнһү) ваҡытындағы Исламды таратыу буйынса ғазауатты дауам иткән. Шам ерҙәренән хәүеф сығып торғанға күрә, ғәскәре ярҙамында ул бар иғтибарҙы Фарсы ерҙәрен һәм Ираҡты яулап алыуға бүлгән һәм ошоға ирешкән. Ғүмәр ибн әл-Хәттаб Хәлифәттең сәйәси структураһын барлыҡҡа килтергән. Ул Диван (министрлыҡ) барлыҡҡа килтергән, һалым йыйыуҙың һөҙөмтәле системаһын барлыҡҡа килтергән. Әмирҙәрҙе үҙе тәғәйенләгән. Һижри календарь ҙа уның осоронда ҡабул ителгән.
644 йылда Ғүмәрҙе Әбү Лүлү Фирүз тигән ҡол үлемесле яралай.
Усман ибн Әффан
644 йылда Ғүмәр ибн әл-Хаттаб үлемесле яраланған һәм үлер алдынан иң хөрмәтле алты мосолман исемен атаған, һәм улар үҙҙәре араһынан яңы хәлиф һайларға тейеш булған. Һайлау һөҙөмтәһендә Усман ибн Әффан өсөнсө хәлиф булып киткән.
Усман ибн Әффан ун ике йыл идара иткән. Эске эштәрҙә ҡатмарлыҡтар булһа ла, Усман да ғазауаттарҙы дауам иткән. Хәлифәт ғәскәре Төньяҡ Африканы, Пиреней ярыутрауы яр буйҙарын, Сәсәниҙәр империяһын яулап алған, Һинд йылғаһы буйҙарына барып сыҡҡан. Усман р.ғ. осоронда Ҡөрьән тулыһынса тупланма итеп эшләнгән.
656 йылда Усман ибн Әффан үлтерелгән.
Али (Ғәли) ибн Әбү Талип
Өсөнсө хәлифәне үлтергәстәр, сәхәбәләр Али (Ғәли) ибн Әбү Талип ибн Ғәбд әл-Моталлипты хәлифә итеп һайлай. Хәҙрәте Али яңы ярҙамсылар ала, элеккеләрен эштан бушата. Уның осоронда баш ҡала Мәҙинәнән Әл-Күфәгә күсерелә.
Усмандың (р.ғ.) үлтереүселәренә яза биреүҙе талап итеп үҙ-ара һуғыш сыға («Дөйә һуғышы»). Һөҙөмтәлә Хәҙрәте Али Хәлифәттең күп өлөшөн юғалта.
661 йылда хәҙрәте Алиҙы хәрижи Ибн Мүлжәм үлтерә. Хәрижиҙәр өммәттең бүлгесләнеүенә ғәйеплеләр тип Алиҙы, Мүәвиәне һәм Әмер ибн әл-Әсте үлтерергә булалар, тик Мүәвиәне үлтерә алмайҙар.
Хәсән ибн Али Мүәвиә менән хәлифәлекте үҙенә алырға һөйләшә, әммә ул 661 йылда үлеп ҡала. Мүәвиә иһә хәлифәлекте улы Йәзидкә ҡалдыра. Шулай итеп, 661 йылда Өмәүиҙәр хәлифәлеге хаҡ хәлифәләр идараһын юҡҡа сығара.
Сүс
Сүс (سوسة, Сүс ‎; Sousse) — Тунистың Урта диңгеҙ ярында урынлашҡан тарихи ҡомартҡыларға бай ҡала-порты. Ғәрәпсә Сүсәһ тип әйтелә.
Административ үҙәге — Сүс (виләйәт), 675 меңлек үҙ ҡала агломерацияһы һәм Сүс—Монастир—Мәхдиәнең 1,5 миллион полицентрик конурбацияға эйә төп үҙәк, ҙурлығы буйынса өсөнсө ҡала. Популяр диңгеҙ курорты. Халыҡ һаны — 271 мең кеше (2014). 1988 йылдан алып ҡаланың иҫке өлөшө (Мәҙинә (квартал)) Тунистағы ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Тарихы
Ҡаланың тарихы 2,5 мең йылдан ашыу. Борон Гадрумет Африканың тәүге финикия колонияһы һәм Карфаген дәүләтенең иң ҙур үҙәктәренең береһе була.
Өсөнсө Пун һуғышы ваҡытында Рим яҡлы булып көрәшкәнлектән, Сүс халҡына Рим граждандары хоҡуҡтары бирелә. Траян хакимлығы ваҡытынан — колония статусында. Диоклетиан заманында Бизацена провинцияһының баш ҡалаһы. Сүс Юстиниан хакимлығы ваҡытында Юстинианополь исеменә үҙгәртелә. Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, ҡала яңынан төҙөлә һәм Сүс исеме бирелә. Аглабидтар династияһы Кайруан хакимдары Сүс гаваненә ҙур әһәмиәт бирә. Улар Сүс Мәҙинәһен (иҫке ҡала) яҡшы ғына һаҡланған диуар (859) менән уратып ала һәм Сүстың Ҙур мәсетен (850) төҙөй. 1148 йылда Сүс Сицилия королевствоһына ҡушыла, уның составында 11 йыл була. XIX быуатта француздар урта быуат стеналарынан ситтә, диңгеҙгә яҡын яңы ҡалаға нигеҙ һала. 2015 йылдың 26 июнендә Сүс эргәһендәге, Эль-Кантауиҙағы (Эль-Кантауи портында) террористик актта 40-ҡа яҡын турист һәләк була.
Транспорты
Ҡала Тунис һәм башҡа ҡалалар менән Тунис тимер юлы һәм автотрассалар менән бәйләнгән. Ҡалала диңгеҙ порты, үҙәк һәм ике периферия тимер юлы вокзалдары, ҡала-ара автобустар автовокзалы һәм ҡыҙыл буйлы маршрут таксиҙары (луажа) бар. Ҡаланы эргәләге Хабиб Бургиб исемендәге халыҡ-ара Монастир һәм Хаммамет—Энфида аэропорттары хеҙмәтләндерә. Ҡаланан Сүс—Монастир—Мәхдиә агломецияһының электричкаһы эшләй, ул Монастир-Бургиб аэропорты аша үтә, Сүс эсендә уның 5 станцияһы бар Ҡаланы автобустар (шулай уҡ ҡушылған), күк буйлы маршрурт такси — луажалар һәм таксиҙар хеҙмәтләндерә.
Эндре Ади
Э́ндре А́ди (, Эрминдсент, Австро-Венгрия, хәҙерге Румыния — Будапешт,  Венгрия короллеге) — венгр шағиры, публицист һәм йәмғиәт эшмәкәре,   революционер- демократ.
Биография
ауылында тыуған ( Румыния жудецы Сату-Маре, шағир хөрмәтенә ҡушылған ). Эндре Адиҙы атаһы — ярлы Трансильвания дворяны Лёринц Ади , ваҡ ер биләүсе,әсәһе Мария Пастор ,  протестант дингә өндәүсеһе ғаиләһенән.
Эндре Адиҙың тәүге шиғырҙар йыйынтығы — «Шиғырҙар» (1899) — шағирҙың әҙәби мөмкинлектәрен күрһәтә. Һуңыраҡ Ади тырышлығы менән венгр теле тема һәм лексика яғынан яңырыу кисерә. Адиҙың гражданлыҡ лирикаһы «Тағы бер тапҡыр» (1903) йыйынтығында алғы планға сыға — ул тонсоҡторғос буржуаз ысынбарлыҡҡа ҡаршы протест була. Ади  1905—1907  йылдарҙа Рәсәйҙәге тәүге революцияны  тәбрикләй, Мәскәүҙәге Декабрь ихтилалына  (1905) «Ер тетрәү» (1906) исемле мәҡәлә яҙа. Венгрияла Беренсе донъя һуғышы алдынан киңәйә барған милли азатлыҡ өсөн көрәш Адиҙың ижадында үҙ урынын таба, Венгриялағы революцион ваҡиғаларға бәйле шиғырҙары донъя күрә ( «На колеснице Ильи-пророка» йыйынтығы, 1908;  «Несёмся в революцию» шиғыры, 1913). Беренсе донъя һуғышы Адиҙың эске донъяһына емергес тәьҫир итә: уның бөтә таныштары ла һуғышты шатланып ҡабул итә һәм Австро-Венгрия армияһына үҙ теләге менән яҙыла. Үҙенең һуңғы «Еңеүсене сәләмләү» (Üdvözlet a győzőnek) шиғырын яҙғанда ул инде бик ныҡ сирле була. Ади Будапешттағы Керепеши зыяратында ерләнгән. Эндре Адиҙың әһәмиәте уның әҙәби мираҫы менән генә сикләнмәй. Ади Венгрияның радикаль интеллигенцияһының уй-кисерештәрен һынландырыусы була, ул хатта «Егерменсе быуат» (Huszadik Század) тигән радикаль ойошмаға инә, ә был ойошма ағзаларының күбеһе  Венгрия социал-демократик партияһында тора. Уның тирәләй һәм ҡайһы бер журнал тирәләй ( «Нюгат» («Запад»))демократик интеллигенция — сағыштырмаса либерал-идеалистарҙан  һул социалистарға тиклем( Жигмонд Мориц, Дежё Костолани, Арпад Тот, Фридеш Каринти и Дьёрдь Лукач) ойоша.
Адиҙы рус теленәЛеонид Мартынов, Давид Самойлов, Юнна Мориц, Олег Чухонцев, Борис Дубин, Олег Россиянов, Майя Цесарская тәржемә иткән; уның бер нисә шиғырҙар китабына ингән шиғырҙары  ( мәҫәлән, «Впереди доброго князя тишины», Jó Csönd-herceg előtt)   «Наутилус Помпилиус» төркөмөнөң йырҙары булып китә.
Иванишки
Иванишки — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 3149 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вологда дини семинарияһы бинаһы
төбәк архитектура ҡомартҡыһы
Вологда дини семинарияһы бинаһы — XVIII быуат башында төҙөлгән күп ҡатлы йорт. Ул Вологда өлкәһе, Вологда ҡалаһының Ленин урамындағ урынлашҡан. Бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинаның бер өлөшөн Вологда дәүләт университеты, ә ҡалған өлөшөн Вологда УВД бүлексәһе биләй.
История
Башта Вологда дини семинарияһы архиерей йортоноң кремль ихатаһында урынлашҡан була. Xviii быуат башында иң ҙур таш ҡоролмалар Түбәнге посадтың йылғаһы ярында ҙур монастырҙар янында урынлашҡан булған, таш биналар Кирилл Белозерский монастырының тоҙ келәттәре итеп ҡулланылған. Был ҡоролмалар ике ҡатлы итеп төҙөлгән һәм оҙонлоҡҡа һуҙылған булғандар. Уларҙың көнсығыш ҡанатындағы диуарҙары ҡалын булған һәм түбәләре бик ныҡлы, ауыр итеп төҙөлгән. 1781 йылда был ҡоролмалар «йәмиғ урындары» итеп яраҡлаштырыла, ә 1797 йылдан алып синодтың указына ярашлы Вологда дини семинарияһы ихтыяждары өсөн урын итеп билдләнә. Яңы бинала 500-ҙән ашыу семинарист бушлай уҡытыу ойошторола.
XIX быуат уртаһында семинария ихтыяждары өсөн фасады менән йылға яғына ҡарап торған төп корпус, ә артабан көнбайыш корпусы төҙөлә. XIX быуат аҙағында уға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә. 1917 йылдағы социалистик революцияға тиклем тиклем бында семинария урынлашҡан була.
1918 йылда йортПролетар университетын ойоштороу өсөн тапшырыла. Бында яңы совет власы халыҡ хужалығы өсөн етәксе кадрҙар әҙерләй башлағандар. Һуңынан университет һөт хужалығы институтының эшсе-фабрика факультеты тип үҙгәртелә. 1918—1923 йылдарҙа бинала Вологда педагогия институты урынлаша. 1919 йылдың сентябрендә ул Халыҡ мәғарифы институты тип атала башлай, ә 1923 йылда педагогия техникумы итеп үҙгәртелә.
Архитектура
Бинаның өс ҡатлы, штукатурланған кирбес ҡоролма, П-образлы формалы, ҡанаттары Ленин урамында урынлашҡан. Коринф ордерлы фронтондар бинаның төньяҡ фасадының үҙәк өлөшөн айырып тора, ә фронтондың бина ҡаттары кәрниз менән уратып алынған. Беренсе ҡатты руст биҙәй. Йорттоң тура мөйөшлө тәҙрәләре нескә профилле ҡашағалар, сандриктар һәм ялған йоҙаҡтар менән биҙәлгән.
Көнсығыш ҡанаттың өсөнсө ҡаты 1954 йылда вологда архитекторы Н. Н. Смирнов проекты буйынса күтәртеп төҙөлгән.
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорт итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бындағы № 5 корпуста Вологда дәүләт университеты ректораты урынлашҡан. Шулай уҡ бинала Вологда УВД бүлексәһе — миграция хеҙмәте һәм наркоконтроль урынлашҡан.
Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы
Әхмәтшин Йәғәфәр Әхмәт улы (4 ноябрь 1924 йыл—17 ғинуар 1945 йыл) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы лейтенанты, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Йәғәфәр Әхмәт улы Әхмәтшин 1924 йылдың 4 ноябрендә Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы Ҡотлой ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килгән. Милләте буйынса башҡорт.
Ете класс тамамлағандан һуң педагогия училищеһында уҡый. 1942 йылда Әхмәтшин Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла. Шул уҡ йылда Ленинград хәрби — пехота училищеһын тамамлай, унан һуң — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1944 йылдың сентябренә лейтенант Әхмәтшин взвод командиры лейтенант 1348-се уҡсылар полкы взводы (1-се Белорус фронты 48 -се армия 399-сы уҡсылар дивизияһы) менән етәкселек итә. Острув-Мазовецка (Польша) ҡалаһы тирәһендәге алыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 17 ғинуарҙа яуҙа алған яраларҙан һәләк була. Варшава воеводлығы Макув-Мазовецка өйәҙе Карнево ҡасабаһында ерләнә.
1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы лейтенант Йәғәфәр Әхмәтшинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Шулай уҡ Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Хәтер
Совет власы осоронда Ҡотлой ауылы мәктәбенең пионер дружинаһы Герой исемен йөрөтә. Ҡотлой урта мәктәбендә иҫтәлек бүлмәһе булдырылған, унда Герой батырлығы тураһында һөйләгән документтар һаҡлана. Ауылда бронза бюст ҡуйылған.
2004 йылдың 4 ноябрендә Әхмәтшин Йәғәфәрҙең 80 йыллығына арналған тантаналы саралар үткәрелде, музей-йортта иҫтәлекле таҡтаташ асылды.
Шөңгәккүл дала дендропаркы
Тасуирламаһы
Шөңгәккүл дала дендропаркы — төбәк ботаник тәбиғәт һәйкәле, тәбиғи шарттарҙа үҫкән ағас һәм ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы булған ландшафт паркы. Дөйөм майҙаны — 45,0 га.
Шөңгәккүл дала дендропаркы 1932 йылдан уҡ ғәмәлдә булған. Далала урман үҫтереү алымдарын эшләү һәм ҡоролоҡ зонаһында яңы ағас-ҡыуаҡ культураларын һынау маҡсатында, Башҡортостан урман тәжрибә станцияһы үҙенсәлекле дендропарк булдыра. Тәжрибә участкаларында ағас-ҡыуаҡ төрҙәренең нисбәте төрлө булған күп һанлы урман һыҙаттары варианттары һалына.
Флораһы
1960 йылға бөтәһе 144 даими тәжрибә участкаһы булдырыла һәм 200-ҙән ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ, шул иҫәптән амур бәрхәте, манжур сәтләүеге, һырғанаҡ, виргин муйылы, тирәктәрҙең төрлө төрҙәре, европа зелпеһы (бересклнт) һ. б. интродукциялана. Инә плантациялары, емеш-еләк баҡсалары (алма, ранетка, ирга һ. б.) һәм селекция участкалары (тирәк, йыла, саған һ. б.) булған. Интродукцияланған ағас-ҡыуаҡ үҫемлектәре коллекцияһы фәнни, ғәмәли һәм тарихи әһәмиәткә эйә булған, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөнгө көнгә коллекцияларҙың байтаҡ өлөшө һаҡланмаған.
Шөңгәккүл дала дендропаркын һаҡлауҙы ойоштороу буйынса Башҡортостан Республикаһы Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы яуаплы.
Фаунаһы
Дендропарк территорияһында мышы, ҡоралай, төлкө, америка шәшкеһе, үрғуян, ондатра һәм һыу ҡоштарын һаҡлау ҡаралған. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр: һоро торна, ышылдаҡ аҡҡош, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, һоро ҡаҙ.
Тыйыуҙар
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһендә:
Тарту
Та́рту (Tartu; 1030—1224, 1893—1918 йылдарҙа Ю́рьев; 1224—1893 йылдарҙа Дорпат, Дёрпт (Dorpat, Dörpt) — Эмайыги (Омовжа; Embach — Эмбах) йылғаһында урынлашҡан ҡала, Таллиндан һуң халыҡ һаны буйынса Эстонияла икенсе ҡала, өйәҙ үҙәге.