cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нгодиева-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Сезынг-Юган (Ногор-Юган ҡушылдығы)
Ай-Сезынг-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сардай (Колыч ҡушылдығы)
Сардай  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кемерово
Ке́мерово  — Рәсәйҙең Кемерово өлкәһе үҙәге. Томь һәм Искитимка йылғаларының ярында, Кузнецк күмер бассейнының төньяғында урынлашҡан. Мәскәүҙән автомобиль юлдары менән 3 601 км. алыҫлыҡта ята.
Ҡала исеме
«Кемерово» исеме төрки телдәрҙән алынған. Төркиәлә Кемер ҡалаһы бар. Уның Кемерово менән берҙәм атамаһы «пояс» тип тәржемә ителә. Башҡортса ҡәмәр йәғни биҙәкле, аҫылташлы билбау, урыҫса пояс.
Кликвяж
Кликвяж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ацвеж йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тимины Терси
Тимины Терси (Терси) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дорожные Терси йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сардай (Чус ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белоруссия гимны
Беларусь Республикаһының Дәүләт Гимны (Дзяржаўны Гімн Рэспублікі Беларусь) — Беларусь Республикаһының (әләм һәм герб менән бер рәттән) дәүләт символы.
Гимн тексы
''Н. Соколовский көйө'' Мы, беларусы — мірныя людзі, Сэрцам адданыя роднай зямлі, Шчыра сябруем, сілы гартуем Мы ў працавітай, вольнай сям'і.
Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя, Слаўся, народаў братэрскі саюз! Наша любімая маці-Радзіма, Вечна жыві і квітней, Беларусь!
Разам з братамі мужна вякамі Мы баранілі родны парог, У бітвах за волю, бітвах за долю Свой здабывалі сьцяг перамог!
Прыпеў:
Дружба народаў — сіла народаў — Наш запаветны, сонечны шлях. Горда ж узьвіся ў ясныя высі, Сьцяг пераможны — радасьці сьцяг!
Прыпеў: Слаўся, зямлі нашай сьветлае імя, Слаўся, народаў братэрскі саюз! Наша любімая маці-Радзіма, Вечна жыві і квітней, Беларусь!
Łacinka яҙылышындағы версия
My, Biełarusy — mirnyja ludzi, Sercam addanyja rodnaj ziamli. Ščyra siabrujem, siły hartujem My ŭ pracavitaj, volnaj siamji!
Prypeŭ:
''Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia, Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz! Naša lubimaja maci-Radzima, Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś!''
''Słaŭsia ziamli našaj śvietłaje imia, Słaŭsia, narodaŭ braterski sajuz! Naša lubimaja maci-Radzima, Večna žyvi i kvitniej, Biełaruś! ''
Družba narodaŭ — siła narodaŭ - Naš zapavietny, soniečny šlach. Horda ž uzvijsia ŭ jasnyja vysi, Ściah pieramožny — radaści ściah!
Башҡортса
Без, беларустар, тыныс халыҡбыҙ Тыуған ергә күңелдән бирелгән. Дуҫлыҡта йәшәйбеҙ һәм көс туплайбыҙ Хеҙмәтсән, ирекле илебеҙҙә.
Ҡушымта:
Туғандар менән быуаттар буйы, Ватаныбыҙҙы бергә һаҡланыҡ. Азатлыҡ, бәхет өсөн ҡан ҡойоп, Уртаҡ еңеү байрағын яуланыҡ.
Халыҡтар дуҫлығы – көслө ил көнгә, Беҙҙең ҡояшлы, изге юлыбыҙ. Ғорур елберҙәй илебеҙ күгендә Еңеүҙәргә иткән байрағыбыҙ!
''Саф пак ерҙе данлап танытабыҙ, Халыҡтар берҙәмлеген һаҡлайбыҙ, Беҙҙең һөйөклө ватан-анабыҙ, Мәңге йәшә, сәскә ат, Беларусь!''
Лангельн (Нёрдлихер-Форхарц)
Лангельн (Нёрдлихер-Форхарц) (Langeln (Nördlicher Vorharz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1110 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Сардя
Сардя — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сыпан йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Тиса (Сылва ҡушылдығы)
Тиса — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Святичка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тиса (Сылва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Сардя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Тиса (Сылва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сардя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Соим (Ворт-Юган ҡушылдығы)
Ай-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ворт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Светлица (Кама ҡушылдығы)
Светлица  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Сезынг-Юган (Сезынг-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылҡысыҡҡанкүл
Йылҡысыҡҡанкүл — Көньяҡ Уралдың көнсығыш битләүендәге күл. Башҡортостандың Бөрйән районында урынлашҡан.
География
Йылҡысыҡҡанкүлдең ярҙары тигеҙ таштарҙан тора. Улар ҡалын булмаған ләм менән ҡапланған. 16 метр тәрәнлектә ятҡан төбө тигеҙ һәм шыма, төбөнән йыраҡ булмаған стеналары тип-тигеҙ. Йылҡысыҡҡанкүл изгеләштерелһә лә, урындағы халыҡ уның һыуын «насар», ти. Ғалим Эрнст Мулдашев һәм уның ғилми төркөмө күл һыуын шишмә һыуы менән сағыштыра. Һыуҙың минераль составы бер нимәһе менән дә айырылмай кеүек, ә бына культура күҙәнәктәрен тикшереү был һыуҙың көслө апоптозға, йәғни күҙәнәктәрҙең үҙенән-үҙе һәләк булыуына килтергәнен раҫлай. Шуның өсөн күлдең һыуын, ысынлап та, «насар» тип һанарлыҡ нигеҙ бар. Күл Шүлгәнташ мәмерйәһенән алыҫ түгел, Аҡбулат (бөткән ауыл) һәм Ғәҙелгәрәй (Шүлгән) ауылдарына яҡын урынлашҡан. Ярҙары ярайһы уҡ текә. Ҡатнаш урман эсендәге ҙур булмаған аҡланда урынлашҡан.
Рекреацион ресурстары
Һыуы буръяғыраҡ, тулҡынланып тора. Күл буйы — ял итеү урыны. Күл тарихы ). Күлдән алыҫ түгел Шүлгәнташ мәмерйәһе, турбазалар урынлашҡан. Йылҡысыҡҡан күле башҡорт эпостары «Урал-батыр» һәм «Аҡбуҙат» менән туранан-тура бәйләнгән.
Ай-Тэг-Юган
Ай-Тэг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Могот-Лейм-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Йылҡысыҡҡанкүл
Йылҡысыҡҡанкүл легендаһының хәҙерге заманда йәшәгән варианттары
2009 йылдың 30 майынан 6 июненә саҡлы Бөрйән районына РФА Өфө Фәнни Үҙәге фольклорсыларының ғилми экспедицияһы ойошторола. Ғалимдар Хөсәйенова Г. Р., Юлдыбаева Г. В. хәҙерге заман кешеләренән Шүлгәнташ һәм уның менән бәйле легендаларҙы яҙып ала. 11 ауылда осрашыу башҡорт халҡы ауыҙ-тел ижадының традицион жанрҙары һаман да тере булыуын асыҡлай. Легендалар һәм риүәйәттәр бигерәк тә күп булыуы дәлилләнә. Шулар араһында «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығына индерелмәгәндәре, ташҡа баҫылмағандары ла осрай. Ғәҙелгәрәй ауылынан Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы Шүлгәнташ мәмерйәһенең атамаһы менән бәйле ҡыҙыҡлы легендалар һөйләй. Икенсе информант Таш өйҙөң (мәмерйәнең) эйәһе бар, тип белдерә. «Һирәк осраҡта уны йә кеше күләгәһе, йә ат күләгәһе итеп күрергә була икән».
Ай-Тэг-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылҡысыҡҡанкүл
Йылҡысыҡҡанкүл легендаһының хәҙерге заманда йәшәгән варианттары
Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙынан яҙып алынған «Йылҡысыҡҡанкүл» легендаһының икенсе варианты «Аҡбуҙат» эпосын хәтерләтә: «Бер йәш һунарсы, көн һайын күл буйына килеп, ҡоштарға һунар итер булған. Бер тапҡыр ул күл өҫтөндә йөҙөп йөрөгән бик матур өйрәкте күргән. Егет, уны атырға тип, уҡ-һаҙағын тоҫҡаған саҡта, был өйрәк телгә килгән: „Һин егет, миңә атма. Мин һиңә йылҡы өйөрө бүләк итермен“. Егет быға бик ышанып та етмәгән, шулай ҙа тикшереп ҡарарға булған. Өйрәк уға тағы: „Һин, егет, артыңа боролоп ҡарама, өйөңә ҡарай тура атлап бар ҙа, бар“,- тигән. Тағы бер ҡат киҫәткән: „Тик артыңа боролоп ҡарама!“. Егет өйөнә ҡарай атлаған. Бер аҙҙан аттар кешнәгән, тояҡ тауыштары ишеткән. Түҙемлеге етмәй әйләнеп ҡараған егет һәм күлдән сығып килгән аттарҙы күргән. (Ауылдағы бер нисә кешелә әле лә ала, сыбар төҫтәге ат бар. Халыҡ һаман да ошондай аттарҙың Йылҡысыҡҡанкүлдән сығыуына ышана). Егет, әлбиттә, ашыҡҡан (тыйыуҙы үтәмәгән — Х. Г.), бөтөн аттар ҙа күлдән сығып өлгөрмәгән. Шулай булһа ла, тояҡтары ергә тейгән ҡалған аттар егет артынан эйәргән. Шуның өсөн дә был күлде Йылҡысыҡҡанкүл тип йөрөтәләр». Легенданың өсөнсө вариантының сюжеты ябайыраҡ. Легенданың төп персонажы, көтөүсе егет, йылҡы өйөрөн, һыйыр көтөүен күл төбөнөн бүләк итеп тә, ҡатынының артынан килгән бирнә итеп тә алмай, барыһы ла осраҡлы килеп сыға: «Бер көндө көтөүсе тауыш ишеткән: Юл буйлап туп-тура бар, әйләнеп ҡарама!» Егет тыуған ауылына илткән юл буйлап атлап киткән. Түҙмәгән, күпмелер ваҡыт үткәс, артына әйләнеп ҡараған һәм бер өйөр йылҡының үҙенең артынан килгәнен күргән. Был саҡта ер өҫтөнә малдың бер өлөшө генә сығып өлгөргән була, яртыһы күлгә кире сумған. Ярға иң һуңғыһы булып Аҡбуҙат сығырға тейеш булған. Егет ҡуйылған шартты үтәмәгәнлектән, Аҡбуҙат күл төбөндә тороп ҡалған". Тимәк, Йылҡысыҡҡанкүл төбөнән ат өйөрө сығыуы тураһындағы легенданың бер нисә варианты бар. Шуныһы ҡыҙыҡ, урындағы халыҡ был күлдән йылына бер тапҡыр йылҡы сығыуына һаман ышана. Информант Ишморатова Флүзә Йомағужа әйтеүенсә, Аҡбулат ауылында йәшәгән бер әбей: «Йылдың билдәле бер көнөндә хәҙер ҙә Йылҡысыҡҡанкүлдән аттар сыға. Мин был хәлгә үҙем шаһит булдым. Бының өсөн тик тәғәйен көндө һәм ошо көндөң билдәле бер мәлен генә белер кәрәк». 2020 йылда скульптор Өлфәт Ҡобағошов Йылҡысыҡҡан күленән сыҡҡан аттар өйөрө башлығы Аҡбуҙатты һынландырҙы.
Экспедиция материалдарынан күреүенеүенсә, Бөрйән еренең мөғжизәле урындары тураһындағы легендалар халыҡ хәтерендә һаман да тере. Һәм Башҡортостандың был ғәжәйеп мөйөшөн күрергә бер тапҡыр килгән туристар бында ҡабат-ҡабат әйләнеп килә
Эрнст Мулдашевтың Йылҡысыҡҡанкүл мөғжизәһенә ҡарашы
«Урал-батыр» һәм «Аҡбуҙат» башҡорт эпостарында ҡанатлы ат Аҡбуҙат, заманында рәссам Рерих төшөргән Тибет легендаларында урын алған ҡанатлы Лунг-Ла һымаҡ, күктән осоп төшкән һәм ер аҫтына китеп, үҙенең артынан бер өйөр йылҡы һәм барса тереклекте эйәртеп, ҡабат ер өҫтөнә сыҡҡан. Башҡортостандың Бөрйән районында, үҙенең артынан йылҡы эйәртеп, ҡанатлы Аҡбуҙат осоп сыҡҡан күлде Йылҡысыҡҡанкүл тип йөрөтәләр.
Был күлдән Хеопс пирамидаһына саҡлы һәм Тибеттағы изге Кайлас тауына тиклем төгәл 3333 км. Диаметры яҡынса 100 метр тәшкил иткән был күл түп-түңәрәк формала, һәм ул төпһөҙ тип һанала. Урындағы халыҡ ваҡыты-ваҡыты менән күлдең төбө, бер юғарыға күтәрелә, бер түбәнгә төшә — «йөрөй» тип иҫәпләй. Эрнст Мулдашев төркөмө акваториияның эхолокацияһын тикшереп, күлдең өҫтөнән төбөнә саҡлы 16 метр тип белдергән. Уларҙан алда күлде тикшергән етди драйверҙар уның тәрәнлеге 12 метр тип билдәләгән.
Экспедиция вәкиле Сергей Селиверстов һыу төбөнә төшөү эштәрен башҡарған. Хатта күпте күргән водолаз да, һыуға сумған саҡта ниндәйҙер шикләнеү тойғоһо кисергән: «…кемдер арттан күҙәткән кеүек тойолдо. Ә Һыу, буръяҡ булһа ла, йә бер төрлө, йә икенсе төрлө ҡиәфәткә инде — ғәҙәти булмаған кеше төҫтәре хасил булды. Тынысһыҙландым. Һыу һаҫы түгел ине».
Йылҡысыҡҡанкүлдең ярҙары тигеҙ таштарҙан тора. Улар ҡалын булмаған ләм менән ҡапланған. 16 метр тәрәнлектә ятҡан төбө тигеҙ һәм шыма, төбөнән йыраҡ булмаған стеналары тип-тигеҙ, тиҙәр. Был төп түгел, ә ҡорғандарҙа ҡош-кешеләр булдырған тығынға оҡшаған тигән фекер тыуа, ти Эрнст Мулдашев. Ә Аҡбуҙат шул тығындан нисек осоп сыҡты икән? Әгәр ер аҫты кешеләре булыуына ышанһаҡ, улар ошо ер аҫтына илткән тығынды бер асып, бер ябып торалыр, тип уйларға ҡала. Юҡҡа ғына бит бындағы халыҡ күл ваҡыты-ваҡыты менән төпһөҙгә әйләнә тип әйтмәйҙер. Шундай осорҙа кешеләр ҡанатлы аттың шәүләһен күрәлер ҙә инде.
Ҡанатлы Аҡбуҙат ергә тереклек килтереүен нисек аңларға? Хәҙер күп кенә ғалимдар, матди есемдең есемһеҙгә әйләнеүен, материалләшеү-дематериалләшеү феноменын таный. Һанлы фотокамералар барлыҡҡа килгәндән бирле беҙгә есемһеҙ донъяны береһенең эсенә икенсеһе һалынған түңәрәктәргә оҡшаған плазмоидтар формаһында күреү мөмкинлеге асылды. Ер аҫтында башлыса, ер өҫтө донъяһы һымаҡ күп төрлө, есемһеҙ донъялыр ул, тип иҫәпләй Эрнст Мулдашев. Ҡанатлы Аҡбуҙат та, моғайын, есемһеҙ булғандыр, һәм ул ер аҫтынан тормоштоң есемһеҙ формаларын алып сыҡҡандыр. Шунан инде улар матди хәлгә күскәндер.
Әгәр Тибет осар аты Лунг-Ла һәм башҡорт Аҡбуҙатын бер ук төрлө тип әйтеүселәр булһа, был дөрөҫ түгел. Сөнки Лунг-Ла Ергә, чиптағы һымаҡ, ерҙәге тормошто булдырыу программаһы яҙылған Шантамани ташын килтергән, тибеҙ. Тибетта тормош ер аҫтында барлыҡҡа килгән, ахырыһы. Ә Аҡбуҙат был тормошто ер өҫтөнә алып сыҡҡан. Һәм Аҡбуҙат яңғыҙ түгел. «Осар ат» төшөнсәһе ерҙең башҡа өлөштәрендә лә билдәле булған, мәҫәлән, монголдарҙа һәм мапуче индеецтарында (Чили).
Башҡорт ҡобайыры «Урал батыр»ҙа Урал батыр ҡанатлы аты Аҡбуҙат менән Бөтөн донъя афәтенә — һыу баҫыуға килтерә алған ҡот осҡос һыу йәндәре дейеүҙәргә ҡаршы көрәшкән һәм уларҙы еңгән. Шулай ҙа дейеүҙәр бөтөнләй ҡороп бөтмәгән булған икән. Урал батыр, вафатынан алда, һуңғы һүҙҙәрен, киләсәк быуындарға васыятын, әйтеп ҡалдырған, онотмайыҡ уларҙы: «Уйһыуҙарҙа, ябыҡ күлдәрҙә йыйылған һыуҙы эсмәгеҙ, уларҙа һеҙҙең эсегеҙгә инеп, һеҙҙе юҡҡа сығарырлыҡ дейеүҙәр йәшеренеп ята»
Олыся-Шор
Олыся-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фридерсдорф (Шпрее)
Фридерсдорф (Шпрее) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала кеше йәшәй. Майҙаны — 10,89 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы һәм автомобиль коды.
Секша (Кострома ҡушылдығы)
Секша  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Козловаж
Козловаж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боковая йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янбатыр
Янбатыр (Янбатыровка) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 452387, ОКАТО коды — 80234864009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡансыра (Ырымбур өлкәһе)
Ҡансыра (Кәнсер; Канчирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Зеленая Роща ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Турка (Ирена ҡушылдығы)
Турка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ольховей (Косью ҡушылдығы)
Ольховей — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сева (Кама ҡушылдығы)
Сева  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1667 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Известь (Выша ҡушылдығы)
Известь (Известы) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Сельма (Кострома ҡушылдығы)
Сельма  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кострома йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нго-Яха (Сабетта-Яха ҡушылдығы)
Нго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабетта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Тэлла-Юган
Ай-Тэлла-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балҡарова Фоусат Гүзәр ҡыҙы
Балҡарова Фоусат Гүзәр ҡыҙы (йәки Балҡар; Балъкъэр Гъузер ипхъу Фоусэт; 27 март 1932 йыл — 2009 йыл) — ҡабарҙы шағиры.
Биографияһы
Фоусат Гүзәр ҡыҙы Балҡарова 1932 йылдың 27 март (буранай) көнө Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының Баҡсан районындағы Кишпек (Тыжей) ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1960 йылда М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлаған.
Тәүге әҫәрҙәре 1947 йылда үк донъя күрә. 11 йылдан һуң «Нэхущ» (Таң) исемле шиғри йыйынтығы нәшер ителә, ундағы шиғырҙар әҙиптең тыуған яғының хозур тәбиғәтенә бағышланған. «Ҡояш тамсыһы» һәм «Кавказ ҡыҙы» циклдары иһә ҡабарҙы-черкес ҡыҙына арналған. Башҡа йыйынтыҡтарының исемдәре: «Уафэр хызодыкI» (Күкте тектерәм), «Дунеищӏэр зыщӏым хуэфащэщ» (Яңы тормош хужалары), «Къысхуэгуфӏэ» (Миңә ҡыуанһаң ине), «Уи хэку и мывэхэри дыщэщ» (Тыуған яҡтың ташы ла алтын) һ.б. Артабан Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғалары хаҡындағы ике поэма донъя күрә: «Гугъэм и лъэрыгъ» (Хыял өҙәңгеһе) һәм «Блэ зэуар аркъэным щощтэ» (Йылан саҡҡаны арҡандан да ҡурҡа).
Паплиц
Паплиц (Paplitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Фробург
Фробург (Frohburg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10859 кеше йәшәй. Майҙаны — 108,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 176 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4654 һәм автомобиль коды L.
Ольховей (Уҫы ҡушылдығы)
Ольховей (Ольховая) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 312 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Угловат-Юган
Ай-Угловат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Угловат-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семёновская (Шача ҡушылдығы)
Семёновская  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шача йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кокша (Лаж ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Турыш
Турыш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иргина йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казычка
Казычка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керша йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сева (Нырмыч ҡушылдығы)
Сева  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Аньва
Төньяҡ Аньва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Аньва йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Зандау (Эльба)
Зандау (Эльба) (Sandau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 948 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Төньяҡ Аньва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ай-Халаев-Юган
Ай-Халаев-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Халаев-Лор күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халынка (Волга ҡушылдығы)
Халынка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3267 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга Үрге Волга бейшлотынан Зубцов ҡалаһына тиклем, Вазуза йылғаһы башынан Вазуза һыуһаҡлағысына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Төньяҡ Лопва
Төньяҡ Лопва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Аҡъюл
Аҡъюл (Акъюлово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 84 кеше. Почта индексы — 453800, ОКАТО коды — 80255810003.
Төньяҡ Лопва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡъюл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
XVIII быуатта Яйыҡ буйы далаларында йәшәгән башҡорттар таулы-урманлы төбәктәргә күсергә мәжбүр була. Был башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында башҡорт ауылдары тулыһынса яндырылыуына бәйле. Үҫәргәндәрҙең ҡунаҡ ырыуының иң боронғо ауылдарының береһе — Аҡъюл ауылы ла тәүҙә Яйыҡ далаларында урынлашҡан булған. Ҡунаҡ ырыуы вәкилдәре башта Ур йылғаһы (Орь) буйында йәшәгән. 1735 йылда Ур йылғаның тамағында Орск ҡәлғәһенә нигеҙ һалына һәм каратель ғәскәрҙәренең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, аҡъюлдар өс тапҡыр ауылды күсерәләр: Гөбөрлө буйҙарына, ә һуңынан Урман Йылайыры йылғаһы Һаҡмарға ҡойған урынға килеп төйәкләнә.
1795 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә Аҡъюл 4 йортло утар булараҡ күрһәтелгән. 1816 йылда ауылда 133 кеше йәшәгән. Аҡъюл ауылы Сабаҡлы, Ғүмәр, Телеғол, Аҡбулат, ҡайып, Ирсай, Ибраһим, Бикбирҙе, Ишморат, Һарыбай, Көйөргәҙе, Наҙарғол, Йомағужа, Арыҫланғол, Ҡырғыҙ, Арыҫланғол ауылдары менән бергә Буранғолов командаһына ингән. Ауыл халҡы 18 быуат аҙағында Йылайыр йылғаһы үҙәнендә нигеҙләнгәнгә тиклем Һаҡмар йылғыһының һул ярында Һунарсы тауы итәгендә йәшәгән, унда әле лә ауыл зыяраты бар.
1816 йылда ауылда йәшәгәндәр:1766 йылғы сотник Мортаза Ҡужин, уның улдары Йәрмөхәмәт һәм Күлмөхәмәт; Яхиә Ҡужин (1756 йылғы); Аҡъюл Абзанов, 1731 йылғы, ауыл уның исеме менән аталған; Аҡъюлдың улдары: Әбделвәғәп, Әбделхалиҡ, Эткөсөк, Йосоҡ; Хөсәйен Ханбул улы Аҡбулатов (Ишемғолов) (1792-1860); уның ҡустыһы Үҙәнбай Ханбула улы Аҡбулатов; Иҫәнгилде Һөйөндөк улы Ишемғолов (1764-1851); Ишназар Байназар улы Мусин; Бикбай Байғужин; Таһир Байғусҡаров; Ирғәли Биканов; Көҫәп Ибраһимов; Баймырҙа Аҡҡужин; Ғүмәр Бохаров; Абдулла һәм Торопҡол Яратҡоловтар.
1834 йылда ауылда 46 йорт һәм 371 кеше иҫәпләнгән, 1850 йылда - 80 йорт һәм 800 кеше. Рөхсәт алып, йәшәргә һәм мал көтөүгә буш ер юҡлыҡтан, ауыл халҡы Орск ҡәлғәһе тирәһендә яңы торамалар төҙөгән.
Әммә күп йылдар үтһә лә, башҡорттар үҙ аҫаба ерҙәрен онотмайҙар һәм уларҙы һаҡлау маҡсатында кире Гөбөрлө тауҙарына күсәләр. Ишбирҙе Ишкинин (Ишемғолов), хорунжий, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1-се Башҡорт полкы составында һуғышып, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары менән наградланған. Һуғыштан һуң Ырымбур сик һыҙығын һаҡлау буйынса хеҙмәт үтә. Һуңыраҡ ул үҙенең туғандары менән Гөбөрлө йылғаһы буйында яңы Ишбирҙе ауылына нигеҙ һала. Был Ырымбур губернаторы В.А. Перовскийҙың 1854 йылғы 5864-се бойороғо нигеҙендә башҡарыла. Ишбирҙе Ишкинин етәкселегендә Аҡъюлдан бер нисә ғаилә, шулай уҡ Арыҫланғолдан Байбулатовтар һәм Күскилдиндар ғаиләләре Ишбирҙегә күсә.
Бер нисә йылдан губернаторҙың 5964-се бойороғо буйынса 1857 йылдың майында Аҡъюл ауылынан Ғәлекәй Тимербай улы Яратҡолов етәкселегендә 237 кешенән торған 21 ихата күсерелә. Улар Аҡъюл ауылынан өҫтәрәк Урман Йылайыры йылғаһы үҙәнендә Ғәлекәй ауылына нигеҙ һалған. Бөгөн был ауыл юҡ.
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ауыл тураһында ошолай яҙылған: «Орский уезд, 2-й стан, № 762 дер. Акъюлова, башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 140 верст, от становой квартиры 98 верст, число дворов 52, число жителей: муж. 154, жен. 147. В деревне была мечеть.»
1917 йылда ауылда 131 йортһәм 800 кеше йәшәгән, 1925 йылда 60 ихата һәм 500 кеше йәшәгән. Ауыл халҡының кәмеү сәбәбе булып Граждандар һуғышы, 1921-22 йылдарҙағы тиф һәм аслыҡ эпидемиялары тора.
Нго-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Нго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тамбей йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кокшага (Вятка ҡушылдығы)
Кокшага  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ай-Халы-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тюш (Ирена ҡушылдығы)
Тюш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирень йылғаһының уң ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан сыуаштары
Башҡортостан сыуаштары 117317 кеше иҫәпләнә (2002). 1989—2002 йылдарҙан бирле сыуаштар һаны үҙгәрмәй тиерлек. Башҡортостанға сыуаштарҙың көслө ағымы XVI—XIX быуаттарҙа күҙәтелгән.
Таралып ултырыуы
Улар Башҡотостандың көнбайыш, көньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк райондарында сағыштырмаса компакт рәүештә таралып ултырғандар. Республикала 21<font style="background-color: rgb(254, 246, 231);"> ҡала. Сыуаштар Өфөлә (12312 кеше), Стәрлетамаҡта (12200 кеше), Бәләбәйҙә (5992 кеше), Салауатта (3711 кеше), Мәләүездә (2778 кеше), Октябрьскийҙа (2384 кеше) һәм Күмертауҙа (2346 кеше) йәшәйҙәр. Республиканың 54 районының 22-һендә сыуаш халҡы: Ауырғазы (12527 кеше), Бишбүләк (10428 кеше), Стәрлетамаҡ (4942 кеше), Ҡырмыҫҡалы (4779 кеше), Бәләбәй (3942 кеше), Миәкә (3285 кеше), Ғафури (3192 кеше), Йәрмәкәй (2912 кеше), Шаран (2687 кеше) һәм Федоровка (2384 кеше) райондары территорияларында ойошоп урынлашҡан. Башҡортостанда тик сыуаштарҙан ғына торған 192 тораҡ пункттары, ҡатнаш составлы — 72: 38 — сыуаш-урыҫ, 14 — сыуаш-татар, 9 — сыуаш-башҡорт, 7 — сыуаш-мордва, 3 — сыуаш-украин һәм 1 — сыуаш-урыҫ-башҡорт ауылы бар. Теле һәм мәҙәниәте буйынса улар, берәмек кенә үрге сыуаш ауылдары булыуға ҡарамаҫтан, түбәнге сыуаштар төркөмөнә ҡарай.
Республиканың сыуаш халҡы йәшәгән иң боронғо һәм эре тораҡ пункттарына Ауырғазы районындағы Бишҡайын (1209 кеше), Яңы Федоровка (752 кеше), Сыуаш-Ҡарамалы (846 кеше), Мәҫәле (692 кеше), Шланлы (752 кеше), Наумкин (690 кеше), Баҡалы районындағы Иҫке Маты (1149 кеше), Бәләбәй районындағы Ыҫлаҡбаш (512 кеше) һәм Ермолкин (530 кеше), Бишбүләк районындағы Бишбүләк (5191 кеше), Баҙлык (1063 кеше), Ҡош-Йылға (900 кеше), Киҫтәнле-Богдановка (652 кеше), Ерекле (568 кеше), Ғафури районындағы Антоновка (620 кеше) һәм Мораҡ (691 кеше), Йәрмәкәй районындағы Суҡҡул (877 кеше), Ишембай районындағы Васильевка (756 кеше),Ҡырмыҫҡалы районындағы Сихонкино (867 кеше) һәм Ефремкино (734 кеше), Көйөргәҙе районындағы Керәүле-Илюшкино (582 кеше), Миәкә районындағы Кожай-Семеновка (711 кеше) һәм Яңы Ҡарамалы (692 кеше), Стәрлетамаҡ районындағы Косяковка (646 кеше) һәм Ишбарс,Федоровка районындағы Новоселка (700 кеше), Саҡмағош районындағыЙомаш (769 кеше), Шаран районындағы Наратаҫты (759 кеше) һәм Дүртөйлө (507 кеше).
Сыуаш мәҙәни үҙәктәре Өфөлә, Стәрлетамаҡта һәм Ишембайҙа эшләй.
Күрпәс
Күрпәс (Бәләкәй Күрпәс; Курпячево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Александровка районындағы ауыл. Георгиевка ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Туҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡәйепҡол һәм Иҫәнғол ауылы кешеләре тарафынан Бәләкәй Күрпәс ауылы булараҡ нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Йомран-Табын улусы ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 33-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Туҡ-Соран кантоны составына инә. 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Хазельбахталь
Хазельбахталь (Haselbachtal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4259 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 234 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Чегурдаева Марина Львовна
Марина Львовна Чегурдаева (4 ноябрь 1968 йыл, Фирғәнә ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй футболсыһы һәм үләндә хоккейсыһы,  СССР-ҙың  үлән хоккейы (1991) һәм индорхоккей буйынса Рәсәй  халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2000); 1991 йылда СССР йыйылма командаһы составында Европа чемпионатының  бронза призеры. Надежда Чегурдаеваның игеҙ һыңары.
Биографияһы
Ҡаҙаҡ физик культура һәм спорт институтын   «физик культура уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай. Үлән хоккейы буйынса 1979 йылда Маргилан ҡалаһында (Үзбәк ССР-ының Фирғәнә ҡалаһы) спорт секцияларында Владимир Самохотин етәкселегендә  шөғөлләнә башлай. «Шелковичка» (Маргилан), «Политотдел» (Ташкент), «Бохара», «Башаҡ» (Борисполь), «Рәсәй» (Мәскәү), «Текстилсе» (Вязники, һуңыраҡ Владимир), «ЦФиС МП» (Мәскәү), «Волга-Телеком» (Түбәнге Новгород) клубтары өсөн сығыш яһай. 2010 йылда карьераһын тамамлай
2016 йылға тиклем «Метрострой» (Санкт-Петербург) клубының өлкән тренеры, һуңынан  «Динамо-Электросталь» өсөн уйнаусы тренер кеүек сығыш яһай. 1991 йылда СССР Борисполдең «Башаҡ» клубы составында чемпион һәм 1989 йылда «Политотдел» (тренер — Игорь Хван) составында СССР чемпионатының көмөш призеры. Үлән хоккейы буйынса «ЦФиС МП» (1998, 1999, 2001), «Волги-Телеком» (2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2009) составында Составында үлән хоккей буйынса  Рәсәй чемпионы. 2005 йылда миҙгелдә  туптар индереү һаны — 60 буйынса  рекорд ҡуя, 2007 йылда Суперлига уйынында гол индереү  һаны — 7 буйынса рекорд ҡуя.
СССР йыйылма командаһы составында 1991 йылда Брюсселдәге Европа чемпионатында бронза миҙалы яулай, 1989 йылда шулай уҡ Оттааялағы йәштәр  донъя чемпионатында бронза яулай. Рәсәй йыйылма командаһы составында 1994 һәм 2002 йылдарҙағы донъя чемпионатында, 1995 йылда Европа чемпионатында (5-се урын) һәм 1999 йылда (4-се урын), 2005 йылда Трофи чемпионатында (бронза призеры) һәм 2007 йылда  (көмөш миҙал) ҡатнаша. 2003 йылда индорхоккей буйынса донъя чемпионатында (8-се урын), 2003 йылда Европа чемпионатында (10-сы урын) ҡатнаша.
2010 йылдан үлән хоккейы һәм индорхоккей буйынса «Волга-Телеком» клубы  составында тренерлыҡ эшендә була. Һуңғараҡ үлән хоккейы менән бәйле булмаған эшкә күсә. Үлән хоккейынан тыш, футбол менән мауыға: 1993—1994 йылдарҙа Мәскәү Ураҡ һәм Сүкеш клубының  уйынсыһы була, уның менән  Рәсәй чемпионатында  11-се һәм 8-се урындарҙы биләй, шулай уҡ  Рәсәйҙең ҡатын-ҡыҙҙар  йыйылма командаһына саҡырыла. Бер уйынды СССР йыйылма составында ул Болгарияла Норвегияға ҡаршы үткәрә, әммә мин-футбол залында: совет командаһы уйында үҙенең иҫәбен асһа ла, ныҡ еңелә.
Ольховей-Вож
Ольховей-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ольховей йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Сентега
Сентега — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корега йылғаһының уң ярына тамағынан 0,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.