cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фәйзулла (Баймаҡ районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Шүрәле йылғаһы янында урынлашҡан.
Мәнәйер
Мәнәйер (Оло Мәнәйер) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Белорет районы Арышпар ауылының биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының һул ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км. Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе
Этимологияһы
Этимологияһы буйынса аныҡ ҡына фекерҙәр юҡ. Арышпар ауылы ҡарттары һөйләүе буйынса, ҡасандыр завод төҙөүселәр ерҙе ялғанлап һатып алып, аҫаба ерҙәренән ҡыуылғас, халыҡ ер эҙләп китеп барған һәм ошо төбәккә килеп сыҡҡан. Йылғалы, асыҡ ҡына яландары, матур тауҙарын оҡшатып, ҡорҙоң аҡһаҡалы: "Бына ер!" - тип әйткән, имеш, ти (Инйәр-ҡатай һөйләшендә "мына ер!"). Шул һүҙҙән сығып, тауын да, йылғаһын да шулай атай башлағандар тип фараз итәләр.
Тәбиғәте
Был йылға буйында бер генә ауыл - Арышпар урынлашҡан. Һөҙәк тауҙар, әммә Инйәр ҡасабаһынан килгән юл яйлап ҡына үргә тарта бара. Күберәге - ҡатнаш урмандар. Инйәр төбәгенең күп кенә ауылдарынан айырмалы, сабынлыҡтар, болондар мул ғына.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лютенка
Лютенка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сестра йылғаһының уң ярына тамағынан 73,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Сәйет (Татарстан)
Иҫке Сәйет (Иске Сәет, Старое Саитово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1870 йылда ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
XIX быуаттың 2-се яртыһында ауыл кешеләре Яңы Сәйет ауылына нигеҙ һала.
Халҡы
1816 йылда ауылда 199 башҡорт; 1834 йылда — 152 аҫаба башҡорт, 132 керҙәш башҡорт һәм 46 типтәр; 1870 йылда — 700 башҡорт; 1902 йылда — 912 аҫаба башҡорт һәм типтәр иҫәпләнгән.
Альберт Эйнштейн
Альбе́рт Эйнште́йн (Albert Einstein, МФА ; 14 март 1879 йыл, Ульм, Вюртемберг, Германия — 18 апрель 1955 йыл, Принстон, Нью-Джерси, АҠШ) — физик-теоретик, заманса теоретик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (1921 йыл), йәмәғәт эшмәкәре-гуманист. Германияла (1879—1893, 1914—1933), Швейцарияла (1893—1914) һәм АҠШ-та (1933—1955) йәшәгән. Донъяның 20-ләп университетының Почётлы докторы, бик күп Фәндәр академиялар ағзаһы, шул иҫәптән СССР ФА-ның сит ил Почётлы ағзаһы (1926).
Эйнштейн — физика буйынса 300-ләп фәнни хеҙмәт авторы, фән тарихы һәм фән философияһы буйынса 150 китап һәм мәҡәлә яҙған. Ул шулай уҡ физика теорияһы буйынса бер нисә абруйлы хеҙмәт авторы:
Ул шулай уҡ «квант телепортацияһын» фаразлаған, Эйнштейн — де Һааза гиромагнит эффектын үлсәгән һәм фаразын әйтеп ҡалдырған. 1933 йылда космология һәм берҙәм майҙан теорияһы проблемалары өҫтөндә эшләгән. Һуғыштарға, ядро ҡоралына ҡаршы әүҙем эшмәкәрлек алып барған, гуманизм, халыҡтар дуҫлығы яғында булған.
Эйнштейн яңы физик концепциялар һәм теорияларҙы фәнни әйләнешкә индереп ебәргән. Тәү сиратта арауыҡ һәм ваҡыттың физик асылына һәм Ньютондыҡы урынына гравитацияның яңы теорияһына ҡағыла. Эйнштейн Планк менән берлектә квант теорияһын асҡан. Эксперименттар менән күп тапҡырҙар раҫланған был концепциялар бөгөнгө физиканың нигеҙен тәшкил итә.
Бала сағы
Альберт Эйнштейн 1879 йылдың 14 мартында Германияның көньяғында Ульм ҡалаһында Эйнштейн Герман һәм уның ҡатыны Паулина ғаиләһендә тыуған.
Герман Эйнштейн (1847—1902) был осорҙа ҙур булмаған түшәк эшләү предприятиеһы хужаһы була. Паулина Эйнштейн (ҡыҙ фамилияһыКох, 1858—1920) бай кукуруз менән сауҙа итеүсе Юлиус Дерцбахер (1842 йылда фамилияһын Кох тип үҙгәртә) һәм Йетта Бернхаймер ҡыҙы.
Мюнхен гимназияһында Альберт Эйнштейн иң шәп уҡыусылар рәтендә булмай, ул тик математика менән латин телен яратып шөғөлләнә. Альберт гимназиялағы ятлап уҡыу системаһы, авторитар методтар менән ризаһыҙлыҡ белдереп, уҡытыусылар менән йыш ҡына бәхәсләшә торған була.
1894 йылда Эйнштейндар ғаиләһе Мюнхендан Италияға,Милан янындағы Павия ҡалаһына күсенә, ағалы-энеле Герман менән Якоб Эйнштейн фирмаларын шунда күсерә.1895 йылда Альберт та Павияға килә.
1895 йылда Альберт Эйнштейн Швейцарияға килә, Цюрих Юғары техник училищеһында экзамендар бирә. Математиканы бик яҡшы бирһә лә, ботаника менән француз телен бирә алмай. Училище директоры уға Арау ҡалаһында (Швейцария) уҡыуын тамамлап, аттестат алып, яңынан экзамендар биреп ҡарарға тәҡдим итә.
Арау мәктәбендә Альберт Эйнштейн бөтә буш ваҡытын Максвеллдың электромагнит теорияһын өйрәнеүгә бағышлай. 1896 йылда ул мәктәпте тамамлап, аттестат ала. 1896 йылдың октябрендә Политехникумдың педагогия факультетына уҡырға инә. Бында ул математик Марсель Гроссман (1878—1936) һәм серб ҡыҙы, медицина факультеты студенты Милева Марич менән таныша (үҙенән 4 йәшкә олораҡ), бер аҙҙан улар өйләнешә. Шул уҡ йылда Эйнштейн Германия гражданлығынан баш тарта (был мотлаҡ хәрби хеҙмәт итеүгә бәйле була). Швейцария гражданлығын алыу өсөн 1000 Швейцария франкы кәрәк була, кәрәкле аҡса тик 5 йылдан һуң табыла. Атаһының предприятиеһы бөлә, Альберттың ата-әсәһе Миланға күсенә. Герман Эйнштейн бында электр ҡоролмалары менән сауҙа итә башлай.
Политехникумда уҡытыу системаһы Германия мәктәптәрендәгенән ҡырҡа айырыла, Альберт Эйнштейнға уҡыуы бында еңел бирелә. Ул шәп уҡытыусыларға эләгә, улар араһында, мәҫәлән, геометр Герман Минковский (уның лекцияларына йыш ҡына йөрөмәгән өсөн Эйнштейн һуңынан ныҡ үкенә) һәм аналитик Адольф Гурвиц була.
Фәнни эшмәкәрлегенең башы
1900 йылда Эйнштейн Политехникум тамамлап, математика һәм физика уҡытыусыһы дипломын ала. Экзамендарҙы ул һәйбәт бирә, тик байтаҡ профессорҙар уның һәләттәрен юғары баһалалаһа ла, ары фән менән шөғөлләренгә тәҡдим итмәй. Эйнштейн һуңыраҡ шулай тип иҫләй: Профессорҙарым миңә өҫтән ҡарай ине, улар буйһонмаусан булыуым арҡаһында миңә фәнгә юлды япты.
1901 йылда Эйнштейн Швейцария гражданлығын алһа ла, 1902 йылдың яҙына тиклем уның даими эш урыны булмай— уны хатта мәктәпкә уҡытыусы итеп тә алмайҙар. Аҡса булмау сәбәпле, ул йыш ҡына ас ултыра. Был бауыр сиренә килтерә, ғалим уның менән ғүмеренең аҙағынаса яфалана.
1900—1902 йылдарҙағы ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, Эйнштейн физика менән шөғөлләнергә ваҡыт таба. 1901 йылда Берлинда сыҡан «Физика йылъяҙмалары» (Анналы физики) уның тәүге «Следствия теории капиллярности» (Folgerungen aus den Capillaritätserscheinungen) баҫтырып сығара, ул капиллярлыҡ теорияһы нигеҙендә шыйыҡсалар атомдары араһындағы тартылыу көсөн анализлауға бағышлана. Бындай ауыр хәлдән сығырға уға Марсель Гроссман ярҙам итә, ул Эйнштейнды Уйлап табыуҙарҙы патентлау федераль бюроһына (Берн) III класслы эксперт вазифаһына тәҡдим итә, уға йылына 3500 франк эш хаҡы ҡуйыла (студент саҡта ул айына 100 франк аҡсаға йәшәй).
1902 йылдың июленән 1909 йылдың октябренә тиклем Эйнштейн Бюрола эшләй, башлыса уйлап табыуҙар тураһында ғаризаларға эксперт баһаһы биреү менән шөғөлләнә. 1903 йылда ул Бюроның даими хеҙмәткәренә әйләнә. Бындай эш Эйнштейнға буш ваҡытын теретик физика өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән шөғәлләнергә мөмкинлек бирә. 1902 йылдың октябрендә Эйнштейн Италиянан атаһының ауыр хәлдә булыуы тураһында хәбәр ала. Герман Эйнштейн, улы килеп ике көн үткәс, вафат була.
1903 йылдың 6 ғинуарында Эйнштейн егерме ете йәшлек Милева Маричҡа өйләнә. Уларҙың өс балаһы була. Өйләнешкәнсе уларҙың тәүге ҡыҙҙары Лизерль (1902) тыуа, ғалимдың биографтары ул бәләкәй саҡта уҡ үлгәндер тип яҙа. Эйнштейн бер хатында ҡыҙының скарлантинанан өҙлөгөүе тураһында иҫкә алып үтә (1903, сентябрь).
1904 йылдан Эйнштейн Германияла сыҡҡан «Физика йылъяҙмалары» журналы менән хеҙмәттәшлек итә, был журналдың реферат рәүешендәге ҡушымтаһы өсөн термодинамика буйынса яңы мәҡәләләргә аннтотациялар яҙа. Шулай итеп, журналда яуланған авторитет 1905 йылда уның үҙ мәҡәләләрен баҫтырырға булышлыҡ иткәндер тип иҫәпләнә.
1905 — «Мөғжизәләр йылы»
1905 йыл физика тарихына "Мөғжизәләр йылы " (Annus Mirabilis) булып инә. Шул йылда «Физика йылъяҙмалары» Эйнштейндың өс фәнни революцияны башлап ебәргән мәҡәләһен баҫтыра:
Эйнштейндан нисек уға сағыштырмалыҡ теорияһын булдыра алғанын һорайҙар. Ул ярым шаяртып, былай тип яуап бирә: : "Ни өсөн тап мин сағыштырмалыҡ теорияһын булдырҙым? Мин үҙемә был һорауҙы биргәндә, сәбәбе шундалыр тип уйлайым. Аҡылы камил оло кеше арауыҡ һәм ваҡыт тураһында бөтөнләй уйламай. Уның фекеренсә, был турала ул бала саҡта уҡ уйлаған булған. Ә мин аҡыл яғынан бик әкрен үҫештем, арауыҡ менән ваҡыт тураһында уйҙар мине инде ҙур үҫкәс кенә биләне . Шулай булғас, мин был мәсьәләгә аҡыл яғынан үҫешкән баланан тәрәнерәк үтә ала инем."
Истикләл (Истанбул)
Истикләл урамы (төрөк. İstiklâl Caddesi) — Истанбулдың Бейоғлу районындағы киң билдәле урам. Таҡсим майҙанынан башлана һәм Алтын Мөгөҙ ҡултығына табан бара. Оҙонлоғо яҡынса 1,4 километр. Истикләл урамы бумеранг рәүешендә төҙөлгән, бөгөм урынында Ғалатаһарай майҙаны менән Ғалатаһарай лицейы урынлашҡан.
Урамдың тарихы
Урамдың тарихы XV быуатта башлана, шул осорҙа әлеге Истикләл урамы булған ерҙә беренсе мосолман торамалары ҡалҡып сыға башлаған. Ул ваҡыта Ғалата башняһы ла булған, хәҙерге урамдың көньяҡ осонда ҡала ҡапҡаһы урынлашҡан булған. Уға тиклем был ерҙәр урман менән ҡапланған булған. Солтан Сөләймән I осоронда Истикләл территорияһына мосолман биналары төҙөлә башлай. Был урын европалыларҙы ла ылыҡтыра, улар бында йорттар һала, магазиндар, оҫтаханалар аса. Ул саҡта Cadde-i Kebir (Төп проспект) тип йөрөтөлгән был урам сауҙа һәм кәсептәр үҙәгенә әүерелә. 1628 йылда француз католиктары сиркәү төҙөү өсөн ер ала. Хәҙер был урында Изге Француз Людовигы сиркәүе тора, ул Бейоғлуҙағы беренсе латин сиркәүе булараҡ та билдәле.
XVII быуатта урам Ғалата башняһының тирә-йүнен Ғалата һарайының торлаҡ биналары менән тоташтыра. Шул саҡта уҡ төрлө Европа илдәренең был урамда урынлашҡан илселектәре асыла башлай. XVIII быуатта урам төньяҡҡа табан оҙоная, унда яңы сиркәүҙәр (1724 йылда — Изге Падуа Антонийы сиркәүе, 1769 йылда — Изге Мария сиркәүе), илселектәр асыла, торлаҡ йорттар төҙөлә.
XIX быуаттың икенсе яртыһынан урамдың йөҙө Европа стандарттарына яраҡлы үҙгәрә бара, әммә Азия һыҙаттары ла һаҡлана. 1875 йылда донъяла икенсе метро линияһы — Түнел асыла, уның ике генә станцияһы була, улар әле лә эшләй. XX быуат башында, республика иғлан ителгәс, урамға хәҙерге исемен бирәләр. Истикләл урамы төрөк теленән тәржемә иткәндә «Бойондороҡһоҙлоҡ урамы» тигәнде аңлата. Был исем Төркиәнең бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышта еңеүен кәүҙәләндереү маҡсатында бирелә. Был ваҡытҡа Истикләл сауҙа һәм ял үҙәгенә әйләнә, унда күп һанлы магазиндар, кафелар, ресторандар, ҡунаҡханалар була.
XX быуаттың 50-се йылдарында реформалар арҡаһында халыҡ күпләп Истанбулдан китә башлай. 1955 йылда Истанбул ҡыйралышы ваҡытында, Истикләл иң болалы урындарҙың береһе була. Ул ваҡиғаларҙан һуң урам оҙаҡҡа төшөнкөлөктә ҡала. Тик XX быуаттың 90-сы йылдарында ғына Истикләлдең яңырыуы башлана — яңы магазиндар һәм ресторандар асыла, тарихи биналар реставрациялана.
Бөгөнгө Истикләл
XXI быуатта Истикләл Истанбулда туристар яратҡан урынға әйләнә. Урамда халыҡ-ара брендлы кейем, биҙәүестәр, аксессуарҙар һата торған магазиндар, башлыса төрөк һәм европа аш-һыуы тәҡдим ителгән бик күп кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Урам буйлап тарихи трамвай йөрөй. Биналарҙың күпселеге архитектура ҡомартҡыһы булып тора. Урамда шулай уҡ түбәндәге Европа илдәренең генераль консуллыҡтары урынлашҡан: Франция, Греция, Нидерланд, Рәсәй, Испания, Швеция, Бөйөк Британия.
Иҫке Сәйет
Иҫке Сәйет — топоним.
Волга
Волга (боронғо исемдәре Ithel Иҙел, Ра йəки Рау; Равa, Рав, Атӑл, Идел, Еділ, Волга, Иҗил) — ҙур йылға. Каспий диңгеҙенә ҡоя.
Атамаһы
Беҙҙең эраның тәүге быуаттары Антик авторҙары (Клавдий Птолемей һәм Аммиан Марцеллин) Волганы Ра тип атаған, Rha (ср.  һәм Рав — ике атама ла  скиф-сармат теленән).
Урта быуаттарҙа башҡорттар Волга йылғаһын Иҙел тип атаған һәм ул хәҙерге Өфө ҡалаһы янында, Ҡариҙел һәм Ағиҙел йылғалары ҡушылыуҙан башлана тип һанаған.
Урта быуаттарҙа  Кама һәм Ағиҙел менән бергә Волга Итил атамаһы менән билдәле була (сағыштырығыҙ: Идел, Эдил, Еділ, Атӑл, Иҗил). Византия хроникаһын яҙған Феофан Исповедник, төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарының географик атамаларын һүрәтләмәлә бер нисә тапҡыр «океандан сығып сармат ерҙәренән ағып төшкән Ατελ тип аталған бик ҙур йылға» телгә алған.
Урыҫ телендәге Волга атамаһы (Вльга) праславян телендәге *Vьlga тигәндән килеп сыҡҡан (сағыштырығыҙ: во́лглый — волога — влага). Славян версияһын Чехияла - Vlha, Польшала Вильга тигән йылғалар булыуы ла ҡеүәтләй.
Волганың үр яғы балтик сығышлы гидронимияға бай булыуын иҫәпкә алып, ошо телдәрҙән дә этимология тәҡдим ителгән: ilga «оҙон, оҙайлы» → Волго күле →  Волга йылғаһы ; valka «шишмә, ҙур булмаған йылға». Альтернатив фараздар йылғаның атамаһын балтик буйы-фин  (valkea, valge «аҡ», сағ.: Вологда) һәм мари (боронғо мариса *Jylγ (төрки), хәҙерге  Юл; Волгыдо «яҡты») телдәренә лә килтереп бәйләй.
Географик торошо
Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге йылға. Волга Валдай ҡалҡыулығында баш ала (228 метр бейеклектә) һәм Каспий диңгеҙенә ҡоя. Йылға тамағы диңгеҙ кимәленән 28 метрға түбәнерәк ята. Волга донъялаға оҙонлоғо буйынса иң эре йылғалар исемлегендә һәм Европалаға иң оҙон йылға, ул донъя океанына ҡоймай.
Волга һыу бассейнының йылға системаһына оҙонлоғо яҡынса 574 мең км 151 мең сығанаҡ инә. 200 км. Волганың 200-ләп ҡушылдығы бар. Һул ҡушылдыҡтары уң яғындағына ҡарағанда күберәк һәм мул һыулыраҡ. Камышиндан һуң артыҡ ҙур ҡушылдыҡтары юҡ.
Волга һыу бассейны европа территорияһының ⅓ өлөшөн биләй һәм көнбайышта Валдай, Урта рәсәй ҡалҡыулыҡтарынан алып көнсығышта Уралға тиклем йәйрәп ята. Волганың һыуйыйғыс төп өлөшө баш алған урынынан Түбәнге Новгород һәм Ҡаҙан ҡалаларынан алып урман зоналарында урынлашҡан. Урта һыу бассейны өлөшө Һамар һәм Һарытау ҡалаларына тиклем - урманлы дала, ә түбәнге өлөшө  Волгоградҡа тиклем дала зонаһында, ә көньяҡтараҡ — ярымсүл. Волга йылғаһын өс киҫемгә бүлеп ҡарау ҡабул ителгән: үрге Волга — инешенән Ока тамағына тиклем,  урта — Ока ҡушылған урындан Кама тамағына тиклем  һәм түбәнге - Кама ҡушылған урындан Каспий диңгеҙенә ҡуойғанға тиклем.
Йылға дельтаһының ҙур булмаған өлөшө Ҡаҙағстан биләмәһендә ята. Рәсәйҙең йылға буйында урынлашҡан Рәсәй биләмәләре Волга буйы тип атала.
Йылғаның оҙонлоғо 3530 км (һыу һаҡлағыс төҙөгәнгә тиклем — 3690 км), һыу йыйыу майҙаны —.
ХХ быуаттың 30-сы — 80-се йылдарында Волгала 8 гидроэлектростанция төҙөлә.
Инеше
Волга инеше — Тверь өлкәһенең Волговерховье ауылы янындағы инеш. Үрге ағымында, Валдай ҡалҡыулыҡтары биләмәләрендә Волга ҙур булмаған күлдәр — Кесе һәм Оло Верхиты аша үтә, артабан Үрге Волга күлдәре тип аталған ҙур күлдәр  системалары аша аға:былар Үрге Волга һыуһаҡлағысына берләштерелгән  Стерж, Вселуг, Пено һәм Волго күлдәре.
Үрге Волга
Волга Үрге Волга күлдәре системаһы аша үткән ерендә 1843 йылда  плотина (Верхневолжский бейшлот) төҙөлә, ул һыу ағымын көйләргә һәм суднолар үтерлек тәрәнлек тоторға тейеш була.
Волганың инешенән алып беренсе эре тораҡ пункты — Ржев ҡалаһы. Унан ары суднолар йөрөй торған зона башлана.
Костроманан түбәнерәк Волга ғәмәлдә йылға булыуҙан туҡтай һәм һыуһаҡлағыстар теҙмәһенә әйләнә.
Үрге Волганың иң ҙур ҡушылдыҡтары  — Селижаровка, Тьма, Тверца, Молога, Шексна, Которосль һәм Унжа.
Урта Волга
Урта ағымында, Ока ҡушылған урындан түбәнерәк, Волга тағы ла тулы һыулыраҡҡа әйләнә. Йылға Волга буйы ҡалҡыулығының төньяҡ сиге буйлап аға. Йылғаның уң яры бейек, һул яры — уйһыу. Чебоксар ҡалаһы янында Чебоксар ГЭС-ы төҙөлгән, быуаның үрге яғында Чебоксар һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Волганың урта ағымындағы иң эре ҡушылдыҡтары — Ока, Сура, Ветлуга һәм Свияга.
Түбәнге Волга
Кама йылғаһы килеп ҡойғандан һуң Волгаға ҡойған сығанаҡтар кәмей. Был өлөшөндә ул Волга буйы ҡалҡыулығын ситләп аға.
Волга дельтаһы унан Бузан тармаҡланып киткән урындан башлана (Әстерхандан 46 км төньяҡтараҡ) һәм Рәсәйҙәге иң эре дельталарҙың береһе, ә Европала иң ҙурҙарынан тип һанала. Дельтала 500 тармаҡ, ҡылымыҡ һәм ваҡ йылғалар һанала.
Гидрология режимы
Үрге Волга бейшлоты янында уртаса йыллыҡ һыу тотоноу 29 м³/с, Тверь ҡалаһы янында — 182, Ярославль ҡалаһы янында — 1110, Түбәнге Новгород ҡалаһы янында — 2970, Һамар ҡалаһы янында — 7720, Волгоград ҡалаһы янында — 8060 м³/с тәшкил итә. Волгоградтан түбәнерәк һыуҙың быуға әйләнеп юғалтылыуы яҡынса 2 % сығымға етә. Элгәре Кама ҡушылған ерҙән түбәнерәк ташҡын осоронда максималь һыу сығымы 67 000 м³/с, ә Волгоград янында  туғайҙарға йәйелеү һөҙөмтәһендә юғалтыу 52 000 м³/с күләмдән артмаған. Ташҡын ваҡытында һыу ағымын көйләү менән бәйле максималь сығымдар кимәле ҡырҡа кәмей, ә йәйге һәм ҡышҡы арауыҡ сығымдары ныҡ арта. Волгоградҡа тиклем Волга бассейнының уртаса йыллыҡ һыу балансы йылдар дауамында ошолай тәшкил итә: яуым-төшөм 662 мм, йәки йылына 900 км³, йылғаларҙан төшкәне 187 мм, йәки йылына 254 км³, быуға сыҡҡаны 475 мм, йәки йылына 646 км³.
Һыуһаҡлағыстар төҙөлгәнгә  тиклем йыл дауамында Волга үҙенең тамағына яҡынса 25 млн т ташылдыҡ, 40-50  млн т  ирегән минераль матдәләр  ағыҙып килтерә торған булған. Волгала йәй уртаһында (июль) һыу температураһы 20-25 °C йылылыҡҡа етә. Волга Әстерхан янында март уртаһында боҙҙан әрселә, апрелден тәүге яртыһында үрге Волга һәм Камышинонан түбәнерәк ағымы асыла, ҡалған бөтә дауамында боҙ апрель уртаһында бөтә. Үрге һәм урта ағымы ноябрь аҙағында туңа, түбәнге өлөшө — декабрь башында; 200 көн самаһы һыуы туңмай тора, ә Әстерханға яҡын өлөшөндә яҡынса 260 көн. Волга һыуһаҡлағысы төҙөлөү менән йылылыҡ режимы үҙгәрә: үрге бьефтарҙа туңған осор ваҡыты арта, ә түбәнге өлөштә - ҡыҫҡара.
Волга — Рәсәйҙең үҙәк һыу артерияһы
Территория йәһәтенән Волга бассейны Рәсәй Федерацияһының түбәндәге субъекттарында урынлашҡан:
Волга һыу системалары аша түбәндәге диңгеҙҙәр менән тоташҡан:
Экология һәм балыҡсылыҡ
Бикре балыҡтарын тереләй Волга буйындағы төрлө ҡалаларға ебәргәндәр, бының өсөн һыу үтәләй ағып инеп торһон өсөн кәмәләрҙә махсус ярыҡтар ҡалдырғандар. Балыҡ тоҙлау өсөн бер Сапожниковтар предприятиеһы ғына йылына 16 мең тонна тоҙ тотонған. Ҡышҡыһын уларҙың кибеттәрендә 4-әр метрға еткән бикреләр һатылған, эстәрендәге ҡара ыуылдырыҡ 200 кг-ға етә торған булған. XIX быуат ахырында Волге һатыу балығы ныҡ кәмей. Берәүҙәр быны ҡырағайҙарса балыҡ тотоу менән бәйләһә, икенселәр пароходтар өсөн тотонолған нефть бысратыуынан күрә.
2017 йылда «Волга йылғаһын һаҡлау һәм бысраныуын булдырмау» федераль программаһы ҡабул ителгән. Йылға төбөн тәрәнәйтеү, һыу объекттарын таҙартыу, батҡан судноларҙы күтәреү ҡаралған (2018 йылға 3 меңдән ашыу табылған).
Суднолар йөрөшө
Волгала Ржеван алып тамағына тиклем суднолар йөрөй.
Волга буйлап эске һыу юлдары: Ржев ҡалаһынан Колхозник пристаненә (589 километр), Колхозник пристаненән — Бертюлгә (Красные Баррикады ҡасабаһы) — 2604 километр, шулай уҡ  йылға дельтаһындағы 40 километр арауыҡ.
Волга буйлап төрлө ваҡытта ҡулланылған суднолар Волга дәүләт һыу транспорты университетының (Волжский государственный университет водного транспорта) Йылға флоты музейына ҡуйылған.
Күперҙәр һәм кисеүҙәр
Волга үрендәге ҡыҫҡа күперҙәрҙе иҫәпләмәгәндә, йылға аша беренсе даими күпер Сызрань янында һалынған - Александр тимер юл күпере, ул 1880 йылда сафҡа индерелгән һәм Александр II император исеменә бағышлап аталған булған. Шуға тиклем йөк һәм экипаж өсөн пароход-борамдар ҡулланылған, ә унан да алдараҡ — яҫы төплө ҙур кәмәләр (завозня) йөрөгән. плоскодонный, атап ми. 2018 йылға тиклем Волга аша иң оҙон күпер тип Ульяновск ҡалаһындағы Президент күпере һаналған (5825 метр).
Мәҙәниәттә
XIX һәм XX быуат башында «халыҡтан сыҡҡан» мәҙәниәт вәкилдәре булараҡ Николай Некрасов, Максим Горький, Федор Шаляпин кеүек шәхестәрҙең тормошо һәм ижад юлы Волга менән бәйле. Совет сәнғәте Рәсәйҙең революцияға тиклемге сәнғәтендәге Волга образын бар тулылығында ҡуллана. Волга Тыуған ил менән тиңләштерелә, ул азатлыҡ, иркенлек, совет кешеһенең рухи бөйөклөгө символы булып тора. Был образды тыуҙырыуҙа Григорий Александров уйнаған төшөрөгән  «Волга, Волга» фильмы һәм, Людмила Зыкина башҡарған «Течёт река Волга»  йыры үҙәк роль уйнай.
Рыбинск ҡалаһында бөйөк Рәсәй йылғаһына бағышлап «Волга-Әсә» тип аталған һәйкәл ҡуйылған. 17,4 метр бейеклектәге скульптура Рыбинск һыуһаҡлағысы яғынан шлюзға ингән ерҙә ҡуйылған.
Волга образы әҙәбиәт һәм сәнғәттә бик йыш осрай, уның күп кенә мәҙәниәт әҫәрҙәре бәйле:
«Бесприданница», «Козьма Минин», «Гроза» — А. Н. Островский пьесалары
«В лесах» һәм «На горах» — яҙыусы Мельников Павел Иванович дилогияһы
«Егор Булычев и другие», «Достигаев и другие» — А. М. Горький пьесалары
«За далью — даль» — А. Т. Твардовский поэмаһы
«На Волге» — Н. А. Некрасов шиғыры
«Волга и Вазуза» — С. Я. Маршак шиғыры
«Обрыв» — И. А. Гончаров романы
Урыҫ халыҡ әкиәте «Вазуза һәм Волга».
Халыҡ легендаларына ярашлы, Волга буйындағы Йылан мәмерйәһендә мифик заттар йәшәй. «Из-за острова на стрежень», «Утёс» — Волга һәм Степан Разин тураһындағы йырҙар
«Дубинушка» — Волга бурлактары йыры
«Вниз по Волге-реке», «Меж крутых бережков» — урыҫ халыҡ йырҙары
«Жигули» — урыҫ халыҡ йыры
«Волга-реченька глубока / Бьет волнами берега» (урыҫ халыҡ йыры)
«Волга-реченька глубока / Прихожу к тебе с тоской» (Н. Нолинский — М. Зубов)
«Волга, Волга» — фильмдан йыр (1938)
«Течёт река Волга» — Л. Г. Зыкина (1962)
«Какая песня без баяна» — О. Анофриев (1972)
«От Волги до Енисея» — «Любэ» төркөмө йыры
«Волга-речка» — Надежда Кадышева
«Бурлак» — «Аквариум» төркөмө(«Русский альбом», 1992)
Фильмдарҙа
«ru:Волга, Волга» (1938) — музыкаль комедия
«Екатерина Воронина» (1957) — фильм
«ru:Строится мост» (1965) — нәфис фильм
«Жестокий романс» (1984) — фильм
«День выборов» (2007) — комедия-фильм
«Волга» (2016) — документаль фильм
Шаһ
Шаһ (, šâh) — Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә, Дели солтанлығында һәм Бөйөк Моголдар дәүләтендә («падишаһ» формаһында) монарх титулы.
Падишаһ
Падишаһ ( [pādšāh] аша  «хаким, батша») — Иран монархтарының титулы, шулай уҡ ҡайһы бер Азия илдәрендә ҡулланылған. «Падишаһ» титулынан алдараҡ «шаһиншаһ» фарсы титулы булған, ул «батшаларҙың батшаһы» тигәнде аңлата.
'Падишаһ (варианттарыы: падшаһ йәғни бадшаһ'') титулын Евразияның бер нисә дәүләттәре монархтары йөрөткән, айырым әйткәндә: Ғосман империяһы (XV—1922), Дурраниҙар империяһы (1747—1823), Бөйөк Моголдар империяһы (1526—1858) һәм Афғанстанда (1926 — июль 1973). Падишаһ титулын ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡайһы бер башҡа дәүләттәрҙең хакимлары ҡабул иткән. Титулды һуңғы рәсми рәүештә һуңғы йөрөтөүсе Заһир Шаһ (1914—2007) була.
Европалар падишаһы титулын император титулының аналогы тип иҫәпләнгән. Ҡайһы бер төрки телдәрҙә падишаһ (батша, патьша) һүҙе «царь» (батша), «император» тип аңлатыла һәм башлыса Рәсәй монархтарына ҡағылышлы ҡуллыныла.
Шаһиншаһ
Шаһиншаһ (, «батшаларҙың батшаһы») — боронғо фарсы (Әһәмәниҙәр тарафынан үҙләштерелгән Мидия сығышлы һүҙ), һуңыраҡ Иран монархтары титулы. Титул тәүге тапҡыр Сәсәниҙәр династияһынан Иран хакимдары тарафынан ҡабул ителә, әммә ул Әһәмәниҙәр дәүере титулынан килеп сыҡҡан, шунлыҡтан Иранда беренсе шаһиншаһ тип Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһы Бөйөк Кир II-не атайҙар. Титул өҙлөктәр менән 2500 йыл дауамында ҡулланылған. Ирандың һуңғы шаһиншаһы Мөхәммәт Риза Пәхләүи була, ул 1979 йылда Ислам революцияһы барышында ҡолатыла. Мөхәммәт Ризаның улы — Риза Кир Пәхләүи фарсы монархистары тарафынан законлы шаһиншаһ тип иҫәпләнә.
Төрлө илдәрҙә титулдар
Шаһ титулы Яҡын һәм Урта Көнсығыштың ҡайһы бер илдәрендә ҡулланылған. Һуңғы шаһтар XX быуатта 1973 йылда Афғанстанда һәм 1979 йылда Иранда ҡолатыла.
Майлинда Кельменди
Майлинда Кельменди (Majlinda Kelmendi 9 май 1991 йыл) — Косово дзюдоисы, 2016 йылда Олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы (2013 һәм 2014), өс тапҡыр Европа чемпионы (2014, 2016, 2017). Косово тарихында беренсе булып Олимпия наградаһын алыусы. Ике илдең гражданы (Косово һәм Албания).
Шаһ
Сәсәниҙәр империяһы
Тәүге тапҡыр («шаһаншаһ» формаһында) Сәсәниҙәр дәүләтендә ҡулланыла башлай. Әһәмәниҙәр титулына [xšāyaθiya xšāyaθiyānām] «батшларҙың батшаһы» барып тоташа (бындай титулдар алдараҡ та булған; тәүге билдәле «батшаларҙың батшаһы» [šar šarrāni] Ассирия батшаһы Тукульти-Нинурта I беҙҙең эраға тиклем 1244—1207 йылдар тирәһендә хакимлыҡ итә).
Ғосман империяһы
«Палишаһ» титулы Мәхмәт II (1432—1481) башлап 1922 йылда Мәхмәт VI осоронда солтанлыҡ бөтөрөлгәнгә тиклем Ғосман империяһы хакимдарының рәсми титулы була.
Майлинда Кельменди
Биографияһы
Ике тапҡыр донъя чемпионы (2013, 2014), Европа чемпионы (2014, 2016), Лондондағы Олимпия уйындарында (2012) ҡатнаша. 2015 йылда беренсе Европа уйындарында байраҡ йөрөтөүсе була.
Борщ
Борщ (рус.) — урыҫ һәм украин халыҡтарының милли ашамлығы, сөгөлдөр нигеҙендә бешерелгән аш. Сөгөлдөр ашҡа характерлы ҡыҙыл төҫ бирә. Көнсығыш славян халыҡтары араһында киң таралған: поляктарҙа ( «барщч»), литовтарҙа (barščiai, «барщчяй»), румындарҙа (borş, «борш»), молдавандарҙа (борш, borş).
Атаманың этимологияһы һәм тарихы
Славян телдәренең этимологик һүҙлектәрендә, борщ һүҙе үҫемлек атамаһынан килеп сыҡҡан: тәүҙәрәк борщ тип ашарға яраҡлы япраҡтары аҙыҡ итеп ҡулланылған балтырғанды атағандар (тәнде бешергән ситтән индерелгән төр Сосновский балтырғаны менән бутамаҫҡа). Күрәһең, «бърщь» сөгөлдөрҙөң боронғо славян атамаһы тигән киң таралған фекерҙе халыҡ этимологияһына ғына ҡайтарырға кәрәк: боронғо славян һөйләштәре һүҙлектәрендә был мәғәнә теркәлмәгән (фиксацияланмаған), әммә украин теленә сөгөлдөр (грекса seukla)[5] буряк тип тәржемә ителә.
Боронораҡ борщ тип балтырған өйрәһен (похлебка) атағандар. Һуңғараҡ борщ ашын сөгөлдөр кеүәҫендә әҙерләгәндәр: уға һыу ҡушҡандар, ҡушымсаны (смесь) балсыҡ көршәккә йә суйынсыҡҡа һалғандар, ҡайнатҡандар. Ҡайнаған һыуға ваҡлап ҡырҡылған сөгөлдөр, кәбеҫтә, кишер һәм башҡа йәшелсә һалғандар ҙа көршәкте мейес эсенә ултыртҡандар. Бешеп сыҡҡан борщҡа тоҙ һәм төрлө тәмләткестәр һалғандар.
Борщ ашының килеп сығышы билдәле түгел, элекке Киев Русе ерҙәрендә (территорияһында), барлыҡҡа килгәнлеге күренеп тора һәм хәҙер борщ бик ныҡ таралған һәм төрләндерелгән.
Рәсәйҙә XVI—XVII быуат ҡомартҡыларында исемләнә. Уның тураһында очерктарҙы 1586-1631 йылдарҙағы[9]новгород ям (почта) китаптарында осратырға була. Шулай уҡ XVI быуатта борщты Домострой ныҡлап тәҡдим иткән. Шуныһы ҡыҙыҡ, борщты Екатерина II, Александр II, балерина Анна Павлова бик яратып ашаған икән. Польшала «борщак» XVIII быуатта барлыҡҡа килгән.
Украинала, Беларустә, Литвала, Рәсәйҙең көньяғында, Себерҙә борщ әҙерләһәләр, Рәсәйҙең төньяғында һәм Уралда — йышыраҡ щи бешерәләр. Теүәл генә канондар юҡ.
Славян телдәренең этимологик һүҙлектәрендә [4], борщ һүҙе үҫемлек атамаһынан килеп сыҡҡан: тәүҙәрәк борщ тип ашарға яраҡлы япраҡтары аҙыҡ итеп ҡулланылған балтырғанды атағандар (тәнде бешергән ситтән индерелгән төр Сосновский балтырғаны менән бутамаҫҡа). Күрәһең, «бърщь» сөгөлдөрҙөң боронғо славян атамаһы тигән киң таралған фекерҙе халыҡ этимологияһына ғына ҡайтарырға кәрәк: боронғо славян һөйләштәре һүҙлектәрендә был мәғәнә теркәлмәгән (фиксацияланмаған), әммә украин теленә сөгөлдөр (грекса seukla)[5] буряк тип тәржемә ителә. Боронораҡ борщ тип балтырған өйрәһен (похлебка-шыйыҡ аш) атағандар. Һуңғараҡ борщ ашын сөгөлдөр кеүәҫендә әҙерләгәндәр: уға һыу ҡушҡандар, ҡушымсаны (смесь) балсыҡ көршәккә йә суйынсыҡҡа һалғандар, ҡайнатҡандар. Ҡайнаған һыуға ваҡлап ҡырҡылған сөгөлдөр, кәбеҫтә, кишер һәм башҡа йәшелсә һалғандар ҙа көршәкте мейес эсенә ултыртҡандар. Бешеп сыҡҡан борщҡа тоҙ һәм төрлө тәмләткестәр һалғандар [6]. Борщ ашының килеп сығышы билдәле түгел, элекке Киев Русе ерҙәрендә (территорияһында), барлыҡҡа килгәнлеге күренеп тора һәм хәҙер бик ныҡ таралған һәм төрләндерелгән[7][8].
Ҡыҙыл борщ ашы
Ҡыҙыл борщты картуфтан (XIX быуаттың икенсе яртыһынан), кәбеҫтәнән, кишерҙән , һуғандан, петрушканан, укроптан һәм, мотлаҡ, — сөгөлдөрҙән , сөгөлдөр ҡушылғанға борщ ҡара ҡыҙыл (сөгөлдөрлө) төҫкә инә лә инде. Ҡағиҙә булараҡ, ҡыҙыл борщты һөйәкле ит бульонында бешерәләр, тарихтан белеүебеҙсә, ул крәҫтиәндең ғәҙәти ашы булған һәм итле борщты байрамдарҙа ғына ашағандар, ғәҙәти көндәрҙә - һарымһаҡлап, һуғанлап, онталған сало (сусҡа майы) ҡушып бешергәндәр.
Өҫтәлгә ҡуйғанда борщҡа ҡаймаҡ һалып (одесса борщына ғына һалынмай) бирәләр. Ҡағиҙә булараҡ, яңы бешкән арыш икмәге, йә һарымһаҡ соусындағы пампушкалар ҡушып ашайҙар. Христиан посты көндәрендә, һөтлө һәм итле аш тыйылғанда, борщты, сусҡа майы йә ит ҡушмай, тик көнбағыш майында, бәшмәк, ҡайсаҡ балыҡ өҫтәп, әҙерләйҙәр. Украинала Раштыуа байрамына йола буйынса бәшмәкле борщты «ҡолаҡтар» тип йөрөтөлгән — йомортҡа ҡамырына эремсек һалып эшләнгән - варениктар (беҙҙә лә бар шундай аш: Әй-Йүрүҙән башҡорт ауылдарында ул ашты "ҡаҙан кәкереһе" тиҙәр) ҡушып тәҡдим итәләр.
Һалҡын борщ ашы
Һалҡын борщты башлыса яҙын/йәйен әҙерләйҙәр. Уны, әлбиттә, маринованный йә бешерелгән сөгөлдөрҙән, ҡайһы бер региондарҙа кефир (йә шуға оҡшаған башҡа һөт аҙыҡтарын) һалалар, башҡа ингредиенттарын — яңы өҙөлгән укропты, йәшел һуғанды, петрушканы, һарымһаҡты сей көйө ҡушалар. Иң һуңында борщҡа ҡаймаҡ, туралған бешкән йомортҡа өҫтәйҙәр. Һалҡын көйө, икмәк урынына йыш ҡына бешкән картуф ҡушып, ашайҙар. Борщты әҙерләү процесы
Әҙерләү технологияһы
Борщ әҙерләү процесы
Борщ — тәмләткестәр ҡушылып әҙерләнә торған күп компонентлы аш һәм әҙерләү технологияһы ҡатмарлы булған аш-һыу (блюдо). Борщтың иң мөһим нигеҙе - сөгөлдөр, һәм сөгөлдөр генә уның тәмен, ароматын һәм төҫөн билдәләй, шуның өсөн дә уны йәшелсә ашы, тибеҙ. Борщтың төрҙәре бик күп, һәр айырым регионда төрлөсә әҙерләнә. Төрлөлөк, беренсенән, бульондың тибы һәм ит, бәлки, тултырма (колбаса эшләнмәләре) төрҙәре, икенсенән, йәшелсә төрҙәренән килә.
Ингредиенттары
Сөгөлдөр һәм кәбеҫтә (беларусь борщында[14]ҡулланылмай), кишер, картуф, һуған һәм помидор кеүек борщта мотлаҡ булырға тейешле ингредиенттарҙан башҡа, төрлө региондарҙа борщҡа тағы фасоль, алма, ташҡабаҡ, шалҡан, ҡайсаҡ болгар боросо ла ҡушалар. Өсөнсөнән, борщ тәмләткестәр төрө менән дә айырылыуы мөмкин — уларҙың төрө егерменән дә артыҡ. Ҡара һәм ҡыҙыл борос, ҡыҙыл һәм хуш еҫле борос, укроп, петрушка һәм сельдерей (тамыры һәм йәшел япрағы), йыш ҡына һарымһаҡ (тоҙланған сусҡа майы менән ҡушып болғатылғаны ла) кеүек ғәҙәттәге тәмләткестәрҙән башҡа, борщҡа любисток, кейәү үләне йәки юшан үләне (чабрец), аҡ әрем (эстрагон), келән йә шыма ҡурай (дудник), базилик, майоран тигән тәмләткестәр ҙә ҡушыыла.
Әҙерләү
Борщты әҙерләү үҙенсәлеге булып йәшелсәләрҙе эшкәртеү тора, һәм был тәү сиратта сөгөлдөргә ҡарай. Борщҡа ҡушыр алдынан сөгөлдөрҙө бер нисә ысул менән әҙерләргә мөмкин: ваҡлап быҡтырыу, тышын әрсемәгән килеш, мейестә йә һыуҙа бешереү. Ҡағиҙә булараҡ, сөгөлдөрҙө бешергәндә, төҫөн һаҡлау маҡсатында, унда ниндәй булһа ла кислота-әселек (ашхана уксусы, лимон һуты) ҡушыр кәрәк. Ҡайсаҡ, борщтағы картуф ҡыҙармаһын тип, сөгөлдөрҙө 30-40 минут дауамында бешерәләр йәиһә махсус борщ бурягы (винегреттыҡы кеүек ҡыҙыл түгел, ә буйлыһын, йәки шәкәр бурягын) файҙаланалар. Сөгөлдөр һәр саҡ[12] башҡа йәшелсәләрҙән айырым бешерелә. Шулай уҡ, ҡағиҙә булараҡ, һуған, кишер, петрушка ла, һәр береһе айырым, бер аҙҙан шуға помидор йә томат пастаһы өҫтәп, һүлпән генә утта май ҡушылып, бер аҙ он ҡушһаң да ярай, ҡурыла (пасировать ителә). Ҡағиҙә булараҡ, борщ итле, һөйәкле бульонда йәиһә ҡош ите бульонында әҙерләнә. Бульон тигәндән, үҙ сиратында, бик шәп борщтар һыуҙа түгел, махсус кеүәҫ-сировецта әҙерләнә. Борщ — ҡуйы аш, һәм бер порциялағы бульон стакан ярымдан да артыҡ булмаҫҡа тейеш. Бешереп бөткәндән һуң, борщ бер-ике сәғәт ултырып торорға тейеш. Боронғо литва борщы технологик яҡтан украин борщынан әллә ни айырылмай, әммә унда айырым бешерелгән аҡ бәшмәк һәм аҡ әнис (тмин) тәмләткесе, шулай уҡ алма, шалҡан, шалҡан кәбеҫтә (кольраби) файҙаланыла. Бынан тыш литва борщына колдунай — ит-ҡамырҙан, эслегенә сусҡа майына ит йәиһә бәшмәк ҡушылып, билмәнгә оҡшатып эшләнгән нимә - өҫтәйҙәр. Ҡаймаҡлы борщ, вегетариан борщы, украин борщы, космонавттар борщы.
Сөгөлдөр (Beta vulgaris) — борщтың иң төп компоненттарының береһе
Һаҡмар совхозының 3-сө фермаһы
Һаҡмар совхоэының 3-сө фермаһы (Деревня фермы № 3 Сакмарского совхоза) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80226831002.
Грозный
Гро́зный (Соьлжа-ГӀала — Сунжа йылғаһы исеменән + гӀала «ҡала») — Чечен Республикаһының баш ҡалаһы, Сунжа йылғаһы ярында урынлашҡан.
Төньяк Кавказдың ҙур ҡалаларынан береһе (3-сө урын).
Чечен Республикаһы халҡының 21 проценты Грозныйҙа йәшәй.
Исем
Урыҫса:
Чеченса:
Сәнәғәт
Эре ойошмалар:
Мөхәмәтдәмин
Мөхәмәтдәмин (Мухаметдаминово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 110 кеше. Почта индексы — 453180, ОКАТО коды — 80248845006. ОКТМО коды — 80648445146. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
1859 йылдың 2 июнендә Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы Ҡабыҡҡыуыш ауылы башҡорттарынан 12 ғаилә үҙ ерҙәрендә яңы ауыл булдырыу өсөн яңы ергә күсенә. Күндерәк йылғаһының емеш-еләккә бай туғайына тәүгеләрҙән булып Мөхәмәтдәмин Истарин килеп төпләнә. 1865 йылда 20 ихатала 108 кеше йәшәй. Халыҡ малсылыҡ һәи иген игеү менән шөғәлләнеп көн итә. 1906 йылғы документтарҙа һыу тирмәне булыуы теркәлә. 1906 йылда бында 143 кеше, 1920 йылда — 207, 1939 йылда — 169, 1959 йылда — 161, 1989 йылда — 93, 2002 йылда 109 кеше йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылдағы халыҡтың 85 проценты — башҡорттар. . Ауылдың урамдары: Һаҙ урамы, Үҙәк урам, Энергетиктар урамы.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Охтома (Покшеньга ҡушылдығы)
Охтома (Ахтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аласания Мамия Георгиевич
Аласания Мамия Георгиевич ( მამია გიორგის ძე ალასანია ; 6 май 1943 йыл — 27 сентябрь 1993 йыл ) — СССР һәм Грузия Ҡораллы Көстәре полковнигы, грузин-абхаз һуғышында һәм Сухуми өсөн һуғыштарҙа ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мамия Георгиевич Аласания 1943 йылдың 6 майында Грузия ССР-ының Сәмегрело ҡалаһында тыуған. Тбилиси политехник институтын һәм СССР КГБ-һының Юғары мәктәбен тамамлаған, 30 йылға яҡын СССР разведкаһында һәм контрразведкаһында хеҙмәт итә. 1980-1981 йылдарҙа Афған һуғышында ҡатнаша. 1986 йылдың 30 сентябренән 1988 йылдың 1 ноябренә тиклем - Грузия ССР КГБ-һының Көньяк Осетия Автономиялы өлкәһе бүлеге рәйесе. КГБ полковнигы дәрәжәһендә була. 1991 йылда, Грузияның бәйһеҙлеген танығандан һуң, Аласания Грузия Дәүләт именлек хеҙмәте Рәйесе урынбаҫары итеп билдәләнә.
1992—1993 йылдарҙа Аласания Грузия Хөкүмәте менән Сәмегрело өлкәһенә күмәк сыуалыштарҙы туҡтатырға ебәрелә һәм һуңыраҡ Грузия ғәсғәрҙәре составында Абхаз ғәскәрҙәренә һәм уларҙың союздаштарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1993 йылдың 27 сентябрендә Сухум өсөн барған һуғыштарҙа Абхаз артиллерияһы Абхаз ССР-ы Юғары Советы бинаһын утҡа тота, унда кәм тигәндә 18 грузин ир-аты һуғышсыһы оборона тота, улар араһында Мамия Аласания ҙа була. Һуңыраҡ йортто кабардин ополчениеһы ҡамап ала, һәм Грузия фракцияһы бирелергә мәжбүр була: тотҡондарҙы Гудаутаға ебәргәндәр, ләкин тотҡондарҙы шул уҡ көндө абхазияла ҡулға алалар һәм тимер юл тирәһенә аталар. Үлгәндәр араһында Жиули Шартаваҙың бер нисә һаҡсыһы, шулай уҡ Сухуми ҡалаһы мэры Гурам Габискирия, Абхазия Автономиялы Республикаһының хәрби матбуғат үҙәге башлығы Александр Берулава, һәм Грузия армияһы генерал-майоры Гено Адамия була.
2004 йылда I дәрәжә Вахтанг Горгасал ордены менән бүләкләнә.
2017 йылдың октябрендә Аласанияның кәүҙәһе Абхазияла табыла һәм Тбилисиға китерелә, унда уны Нарикал крепосты территорияһында Изге Николай сиркәүе ишегалдында хәрби хөрмәт менән ерләйҙәр. 2018 йылдың 5 февралендә үлгәндән һуң Грузияның милли геройы ордены менән бүләкләнгән, Грузия Президенты ҡулынан бүләкте уның улы Ираклий ала.
Кесе Кедровая (Кедровая ҡушылдығы)
Кесе Кедровая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутой Лог (Силәбе өлкәһе)
Крутой Лог — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Петропавловск ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ауыл аша шул уҡ исемле йылға аға. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 56 км.
Тарихы
1963 йылда Силәбе (ауыл) район эшсе депутаттары советы башҡарма комитеты ҡарары менән Петропавловск совхозының крутой Лог бүлексәһендә — Крутой лог ауылы тораҡ пункты теркәлә.
Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 4 урамдан һәм 1 тыҡрыҡтан тора.
Нгапкай-Яха
Нгапкай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ман-йылға
Ман-йылға — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/561/124 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау
Һарытау (Саратов) — Рәсәйҙең Волга буйындағы ҡала. Һарытау өлкәһенең административ үҙәге.
Аэропорты
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында). Яңы аэропорт төҙөлә.
Вижаиха (йылға)
Вижаиха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/958/103 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыулыүҙәк
Һыулыүҙәк (Сувлыозек (Сувлы-Узяк, Мамил-Елга) - Рәсәйҙәге йылға.
Географияһы
Һыулыүҙәк Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыҙыл йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002110
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200211
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Сөйөндөк (Аҙнаҡай районы)
Сөйөндөк (Һөйөндөк ; Сөендек, Суюндук) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1786 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл ? административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 45 башҡорт, 30 типтәр, 10 яһаҡлы татар һәм 24 хеҙмәтсе татар; 1859 йылда — 73 ир затлы башҡорт, 91 ир затлы хәрби званиелы керҙәш һәм 62 ир затлы дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Кесе Корбылька
Кесе Корбылька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Корбылька йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Түбәнге Ибрай
Түбәнге Ибрай (Нижнеибраево) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 287 кеше. Почта индексы — 453192, ОКАТО коды — 80248870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халыҡ
Халыҡ — бер илдә йәшәүсе, бер телдә һөйләшеүсе кешеләр төркөмө. Халыҡ, унан тыш, мәҙәниәте, тотҡан дине, тарихи үткәненең уртаҡлығы менән айырылып тора
Ҡарағыҙ
Төркөм:Этнография Төркөм:Кеше
Ошала
Ошала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишбаев Кәрим Ғайса улы
Ишбаев Кәрим Ғайса улы (9 февраль 1937 йыл — 15 март 2015 йыл) — ғалим-башҡорт тел белгесе, педагог. 1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Кәрим Ғайса улы Ишбаев Ырымбур өлкәһе Төйлөгән районы Аллабирҙе ауылында тыуған.
1955—1958 йылдарҙа Хәйбулла районы Иҫәнгилде 7 йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1963 йылдан Аллабирҙе 8 йыллыҡ мәктәбендә эшләй. 1970 йылдан тыуған ауылы мәктәбе директоры.
1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. 1998 йылдан — Башҡортостан Фәндәр Академияһының Стәрлетамаҡ филиалында бүлек, бер үк ваҡытта лаборатория мөдире булып эшләй.
2015 йылдың 15 мартында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре
Башҡорт теленең морфологияһы, лексикографияһы, лексикологияһы, һүҙьяһалышы, морфемикаһы, морфологияһы. «Башҡорт теленең паронимдар һүҙлеген» (2001), «Башҡорт теленең һүҙьяһалыш һүҙлеген» (2005) төҙөүселәрҙең береһе. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн дәреслектәр, уҡыу әсбаптары, авторы.
Ҡаҙағстандың сәйәси фирҡәләре
Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцияһы менән фирҡәләрҙең, хәрәкәттәр һәм ассоциацияларҙың хоҡуҡтары гарантиялана, тик уларҙың эшмәкәрлеге «конституцион ҡоролошто көсләп үҙгәртеүгә, республиканың бөтөнлөгөн боҙоуға, дәүләт хәүефһеҙлеген емереүгә, социаль, раса, милли, дини, ҡатлам һәм ырыу-ара ыҙғыш тоҡандырыуға йүнәлтелмәгән» булырға тейеш. Дәүләт йәмәғәт берекмәләре һәм фирҡә эштәренә ҡыҫылмай.
Ҡаҙағстан Республикаһының «Сәйәси фирҡәләр тураһында» Законының һуңғы редакцияһына ярашлы сәйәси фирҡәнең ағзалары 40 000-дән кәм булырға тейеш түгел.
Үҙәк һайлау комиссияһында теркәлгән фирҡәләр исемлеге
Ҡаҙағстанда рәсми рәүештә 6 сәйәси фирҡә теркәлгән :
Кукланова Екатерина Парфирьевна
Кукланова Екатерина Парфирьевна (17 ғинуар 1924 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 12 ғинуар )) — ауыл хужалығы алдынғыһы. РСФСР Аҙыҡ-түлек сәнәғәте министрлығы Бургун-Маджар виноградсылыҡ совхозының бүлексә идарасыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).