cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аттила
Аттила менән Бледа. 434—444 йылдар
Ваҡиғаларҙың замандашы Проспер Аквитанский йылъяҙмалары буйынса, 444 йылда Атилла ағаһын үлтерә: «Һундар батшаһы Аттила үҙенең ағаһын үлтереп, уның халыҡтарын үҙенә буйһондорҙо». VI быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән йылъяҙмасы Марцеллин Комит Бледаның үлемен 445 йыл менән теркәй, ә «452 йылдың Галлия йыльяҙмаһы» был ваҡиғаны 446 йыл аҫтына урынлаштыра.
Тарихсы Иордан яҙып ҡалдырғанса, Приск Проспер түбәндәге мәғлүмәттәр килтерә: «Һундарҙың төп өлөшө менән идара итеүсе ағаһы Бледа мәкерле рәүештә үлтерелгәндән һуң, Аттила бөтөн ҡәбиләләрҙе үҙ ҡулы аҫтына алды». Марцеллин Комит менән «Галлия йылъяҙмаһы» ла ағаһының үлемендә Аттиланы ғәйепләмәй генә Бледаның алдашыу юлы менән үлтерелеүен дәлилләй.
412 йылдар тирәһендә һун юлбашсыһы Донаттың һәләкәте тураһындағы хикәйәтендә тарихсы Олимпиодор Донаттың да вәғәҙәгә алданып үлтерелеүе тураһында яҙа, тик уның үлемендә Рим халҡы йәки уларҙың союздаштары ғәйепле тип һанай.
444 йылдан 453 йылға тиклем Аттила үҙ эсенә Дунайҙан төньяҡҡа табан йәйелгән, Ҡара диңгеҙ буйынан Рейнға тиклемге территорияларҙа көн күргән варвар ҡәбиләләрен үҙ эсенә алған һундарҙың ҡеүәтле империяһы менән бер үҙе идара итә.
Византияға беренсе поход. 441—442 йылдар
Приск яҙыуынса, һуғыш һундарҙың римляндарҙың хәҙерге Белград районындағы сауҙа йәрминкәләренә һөжүме менән башлана. Һөжүмдең сәбәбе булып Марг ҡалаһының епископы һун хазиналарын (уларҙың батша кәшәнәһенән булыуы ихтимал ) урлауы тора. Марг баҫып алына, Дунай буйындағы яҡын ятҡан иң эре ҡалалар Сингидунум (хәҙерге Белград) менән Виминаций (хәҙерге Сербияның Костолац ҡалаһы) емерелә. Һундар Дунай буйлап көнсығышҡа Ратиарияға (хәҙерге болгар ауылы Арчар) һәм көньяҡҡа Морава үҙәне буйлап Наиссҡа (хәҙерге Сербияның Ниш ҡалаһы) китә.
Һундар үҙҙәренә буйһонған халыҡтарҙың төҙөлөш эштәрендәге тәжрибәһен файҙаланып, нығытылған ҡалаларҙы яулауын аңлатыу өсөн Наиссҡа һөжүм Приск тарафынан ярайһы тулы һүрәтләнә. Әммә Эдвард Томпсон Приск тексының әҙәби стиле яҡынса б. э. тиклем 430 йыл элек Фукидид тарафынан Платеяны ҡамауҙы һүрәтләүенә оҡшаш булыуын белдерә. Тик башҡа тарихсылар Томпсондың фекере менән килешмәй, грек телендә яҙыусыларҙың араһында классик әҙәбиәт өлгөһөнә эйәреүселәрҙең булыуы хаҡында әйтә.
448 йылда Прикс Византия илселеге составында Ниш (Наисс) аша үтә һәм уны «бушап ҡалған һәм дошмандар тарафынан емерелгән килеш» таба.
442 йылда хәрби хәрәкәттәр туҡтаған булырға тейеш. 442 йылда император Феодосий вандалдар менән татыулыҡ урынлаштырғас, Ареобинд ғәскәре Сицилиянан хәрби хәрәкәт туҡтатылған Фракияға ташлана. Фракияны һаҡлауҙа Византия ғәскәрҙәре менән Аспар етәкселек итә.
Византияға икенсе поход. 447 йыл
Был ике поход арауығында Бледа үлеп ҡала һәм Аттила бөтөн һундарҙың көс-ҡеүәтен үҙенең ҡулына туплай. Был осорҙа һундар акацирҙар, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы күсмә халҡы менән һуғыша, был турала Приск менән Аттиланың көрәштәше Онегесийҙа тотҡон булған бер гректың әңгәмәһенән билдәле.
Византияға походтар йылъяҙмаһы, ҡайһы походта ниндәй ҡалалар ҡулға алынған, ҡасан тыныслыҡ килешеүе төҙөлгән (Прикс фрагменты буйынса билдәле) — былар барыһы ла төрлө тикшеренеүселәр тарафынан төрлөсә билдәләнә.
Һундар Ратиариянан көнсығышҡа, Дунай һәм Балҡан тауҙары буйлап Маркианополгә тиклем китә, был ҡаланы алғас, көньяҡҡа әйләнеп, Пловдив (Филиппополь) менән Люлебургаз (Аркадиополды) баҫа. Был һуғыштың киң ҡоласлы булыуын был заманда йәшәгән Каллиниктың һүҙҙәренә ҡарап билдәләргә була, уның әйтеүенсә, һундар 100-ҙән ашыу ҡаланы баҫып ала, Фракияны тулыһынса емерә. Приск Иллирик менән Фракияның сигендә урынлашҡан ҙур булмаған ҡәлғә Асимунт халҡының дошманға ҡаршы көрәшен айырыуса ентекле һүрәтләй, шаһиттар һүҙенә ҡарағанда, улар һундарҙы кире ҡаға.
Хәүефте хатта Константинополдә лә тоялар, ҡала 447 йылдың 27 ғинуарында булған көслө ер тетрәүенән (447 йылдың 27 ғинуары) өлөшләтә емерелгән була. Һундар килгәнгә тиклем (447 йылдың майына) ҡаланың диуарҙары тулыһынса тергеҙелгән булғанмы, билдәһеҙ. Ҡаланан күптәр ҡасып китә, хатта император Феодосий үҙе лә ҡасырға әҙер була. Несторий «Bazaar of Heracleides» тип аталған автобиографик хеҙмәтендә ҡаланың тәреләр күтәреп, мөғжизәле рәүештә ҡотолоп ҡалыуын һүрәтләй. Тәреләрҙе күргән һундар тәртипһеҙ рәүештә сигенә башлай.
Һундарҙың ғәскәрҙәре Мәрмәр диңгеҙенә сыға һәм, Фермопилам янында туҡтап, Грецияға яҡынлай. Херсонес Фракия ярымутрауында һундар менән тағы бер алыш була һәм унан һуң Византия өсөн ауырлыҡтар килтергән тыныслыҡҡа ҡул ҡуйыла.
Зеленый (Ростов өлкәһе)
Кагальник ауыл биләмәһе составына инә. Элекке исеме «совхоз Коминтерн»
Аттила
Византия менән тыныслыҡ килешеүе. 448—450 йылдар
Һундарҙың Византия менән килешеүе Присктың һаҡланып ҡалған фрагментында һүрәтләнгән: Һундарға дошман яғына сыҡҡан һатлыҡ йәндәрҙе һәм 6 мең литр алтынды (яҡынса 2 тонна) түләргә; йыл һайын 2 мең 100 литр алтын күләмендә яһаҡ түләргә; һундарҙан ҡасҡан һәм үҙ еренә һалым түләмәйенсә күскән һәр Рим хәрби әсире өсөн ун ике алтын түләргә; әгәр ҙә әсирҙе ҡабул итеүселәр был хаҡты түләмәһә, улар һундарға ҡасҡынсыны бирергә тейеш. Римляндарға уларға ҡасып килгән бер варварҙы ла ҡабул итмәҫкә. Император Феодосийҙың 444 йылдың 29 ноябрендәге эдиктында (һундарҙың беренсе походынан һуң) ер биләмәләре өсөн һалым күләме кәметелһә, хәҙер бөтөн ташламалар юҡҡа сыҡҡан. Хатта хәлле граждандар шәхси милкен һәм ҡатындарының биҙәнеү әйберҙәрен һата башлаған. Прикс әйтеүенсә, был һуғыштан һуң Византия халҡын шундай фәҡирлек баҫа, күптәр аслыҡтан үлә, йәки муйынын элмәккә тығыуҙы хуп күрә
Византия үҙенең иңенә төшкән яһаҡты түләй, 448 йылда Аттиланың һун ерҙәренән ҡасҡан ҡасаҡтарҙы ҡайтарып биреү һәм ул баҫып алған территорияларҙа — Дунайҙан Наиссҡа һәм Сердикка (хәҙерге София) тиклемге ерҙәрҙә ауыл хужалығы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүҙе туҡтатырға тигән талаптары ғына ҡала. 448 йылда хәҙерге Венгрия тирәһендә торған Аттиланың туҡталышына Византия илселеге составында тарихсы Приск та бара. Приск Аттиланы уның ышаныслы хәрби етәкселәренең береһе Эдекон аша үлтерергә маташыу ваҡиғаһы тураһында яҙа. Эдекон был йәшерен килешеүҙе Аттилаға әйтә, әммә ул Византия илселегендә тәржемәсе вазифаһында булған Вигиланы йәлләй һәм унан ғәйебен юйыр өсөн ҙур һалым ала.
448 йылда Аттила өлкән улы Эллакты Ҡара диңгеҙ буйындағы акацирҙар ҡәбиләһенә юлбашсы итеп ҡуя. 449 йылда Византия илселәре Анатолий менән Номға империяға Дунай буйы ерҙәрен кире ҡайтарыу һәм һундарҙан ҡасыусыларҙың мәсьәләһен ҡабат ҡарауҙы яйға ҡалыуға ирешә. Прикс билдәләүенсә, Аттила менән ҡаршылыҡтар тамамлана.
450 йылдың июлендә ипмператор Феодосий аттан ҡолап үлә. 25 августа императорҙың апаһы Пульхерия Византияға яңы батша — хәрби етәксе Маркианды ҡуя, ул һундарға элеккесә яһаҡ түләүҙән баш тарта : Восточный император объявил, что он не обязан платить назначенной Феодосием дани; что если Аттила будет оставаться в покое, то он пришлёт ему дары, но если будет грозить войною, то он выведет силу, которая не уступит его силе.
Ошо уҡ мәлдә Аттиланың Көнбайыш Рим империяһы менән дә араһы киҫкенләшә, сәбәбе Рим императоры Валентиниан III-нең апаһы Гонория Аттиланы саҡырып алыуҙа була.
Гонорияның һундар батшаһына нисек ярҙам һорап мөрәжәғәт итеүе Юст Гратт яҙмаһында һүрәтләнгән.
Аныҡ мәғлүмәттәр булмауы сәбәпле, боронғо йылъяҙмасылар уларҙы башлыса Константинополдә тыуған легендалар менән алыштырған. Мәҫәлән, VI быуатта йәшәгән Иоанн Малала Аттиланың илселәр аша Маркиан менән Валентианға уның өсөн һарайҙарын әҙер тотоуҙарын әйтеп ебәреүе тураһында яҙа. 451 йылдың иртә яҙында һундар һәм Аттилаға буйһонған башҡа ҡәбиләләр Галлияға бәреп инә.
Галлияға поход. 451 йыл
451 йылдың 7 апрелендә һундар Мец, шулай уҡ Трир, Кельн, Реймс, Тонгер, Труа ҡалаларын баҫып ала. Аттила Галлияның үҙәгендәге Орлеанға етә. Әгәр ул ҡаланы алған булһа, күперҙәр аша Галлияның көнбайышындағы весготтарҙың Тулугуз короллеге биләмәләренә үтә алыр ине. 14 июлдә, ҡаланың диуарҙары емерелеп бөттө тигәндә Орлеанға Рим полководецы Аэций һәм вестготтарҙың короле Теодорихтың берләшкән ғәскәрҙәре ярҙамға килеп етә.
Аттила Труа ҡалаһында булһа кәрәк Сенаның уң ярына сығып, Каталаун яланына (Орлеандан көнбайышҡа 200 саҡрымдан ашыу) китә. Труанан төньяҡҡа, хәҙерге Шампань провинцияһының киңлектәрендә төп бәрелеш була, уның датаһы һәм урыны билдәле түгел. Ике яҡ та юғалтыуҙар кисерә, король Теодорих I һәләк була. Аттила ғәскәрҙәре күберәк зыян күргән ахыры, икенсе көнөнә улар ылауҙар менән уратып нығытылған лагерға бикләнә. Инициатива гот-рим коалицияһына күсә, шулай ҙа яңынан король булып һайланған Торисмунд үҙенең власын ағаларынан һаҡлау өсөн ғәскәрен беренсе булып яу яланынан алып китә. Һуңынан бер кем тарафынан да эҙәрлекләнмәгән Аттила сыға. Ул иҫән ҡалған ғәскәрен Дунай аръяғына алып сыға, һуңынан 452 йылда ошонан Италияның төньяғына һөжүм итә.
Италияға поход. 452 йыл
452 йылдың йәйендә Аттила Италияға Паннония яғынан һөжүм итә. Тәүҙә Адриатик диңгеҙ яр буйындағы ул ваҡыттағы иң ҙур ҡала Аквилея һөжүмгә эләгә. Тарихсы Иордан буйынса, «Аттила нисек кенә ҡаланы яулап ҡарамаһын, ҡала эсендәге Рим яугирҙары ныҡ тора». Әммә Аттила ҡаланы ала. Иордан ҡаланың эҙе лә ҡалмаҫ, тип борсолһа ла, уны тергеҙәләр, тик киләһе быуатта ул тәбиғи рәүештә юҡҡа сыға, сөнки лангобардтар һөжүменән һуң халыҡ диңгеҙ тарафынан яҡшыраҡ һаҡланған икенсе ҡалаға — Венецияға күсеп бөтә. .
Һундар Мидиоланум (хәҙерге Милан), Тицинумды (хәҙерге Павия) яулай. Медиоланумда Аттила император һарайын биләй (ҡала V быуат башында Рим империяһының баш ҡалаһы була). Суда билдәләүенсә, Аттила аяҡтары аҫтында үле скифтар ятҡан Рим императорҙары һүрәтен күреп ҡала. Шул саҡта ул рәссамды табып килтереүҙәрен һәм яңы картина эшләүен һорай. Унда тәхеттә Аттила ултыра, ә рим императорҙары уның аяғына тоҡтарҙан алтын һибә. Медиоланумдың күпселек халҡы ҡасып китә, уларҙың торлағы талана йәки яндырыла, ә сиркәүҙәр емерелә.
Рим папаһы сәркәтибе Проспер үҙенең йылъяҙмаһында папа Лев абруйлы римляндар Авиена һәм Тригетия оҙатыуында һундарҙың юлбашсыһы менән осрашып, уны Дунайҙың аръяғына китеүен һорай.
Тик 512 йылда Рим папаһына яҙылған хаттан папа Левтың Аттилаға килеүенең маҡсаты асыҡлана. Папа Лев рим әсирҙәрен, шул иҫәптән, мәжүсиләрҙе лә азат итеү буйынса килешеүҙәр алып бара. Аттиланың Италиянан китеүенең сәбәптәре Идацияның йылъяҙмаһында һүрәтләнә : «Император Маркиан ебәргән Аэция етәкселегендәге өҫтәмә ғәскәрҙәр һундарҙы үҙ туҡталҡаларында уҡ киҫә. Улар шулай уҡ күктәр тарафынан ебәрелгән тағун (чума) сиренән ҡырыла».
Тарихсылар йылъяҙмала телгә алынған Аэцияның шәхесе хаҡында бер һүҙгә килә алмаған. Томсон уны Флавия Аэция, тип иҫәпләй һәм поход һундарҙың иң йыраҡтағы тылдарына ла үтеп инә, ти, Менхен-Хельфен был кешенең Флавий Аэций булыуында шикләнмәй ҙә, ә Византия ғәскәре Италияға диңгеҙ аша барып, шунан һөжүм итә, ти. Тарихсыларҙың бер нәмәлә фекере уртаҡ: һундарҙың Италияны ҡалдырыуының төп сәбәбе — тағун эпидемияһы.
Галлияға һөжүм. 453 йыл
Италиянан ҡайтҡандан һуң, Аттила тағы ла мәрхүм император Феодосий II менән килешелгән яһаҡты таптырып Византияға янай башлай. Император Маркиан һундарҙың башлығы менән һөйләшеп тә ҡарай, бүләктәр ебәрә, әммә Аттила уларҙан баш тарта. Иордан фекеренсә, был янауҙар менән Аттила үҙенең пландарын йәшерергә генә маташа: «Ошо рәүешле хәйләкәр Аттила бер яҡты ҡурҡыта, икенсе яҡҡа ҡорал ебәрә».
Аттила Галлияның үҙәгендәге Луараға урынлашҡан аландарға рейд яһай. Тик весготтарҙың короле Торисмунд ярҙамға килеп өлгөрә, Аттила Паннония менән Дакияға сигенергә мәжбүр була.
453 йылда Аттила үлеп ҡала һәм был үлем Рим империяһы сиктәренә даими янап торған хәүефте юҡҡа сығара.
Аттиланың үлеме һәм империяһының тарҡалыуы
Аттила танауынан ҡан китеп үлә. Иордан Аттиланың үлемен яҙып ҡалдыра: «Аттиланың ҡатындары иҫәпһеҙ булһа ла, йола буйынса ул Ильдико исемле йәш матур ҡыҙға өйләнә. Туйҙа йәш кәләштең наҙынан, шараптан ауырайып, йоҡлаған саҡта танауынан килгән ҡанға тонсоғоп үлә. Дала уртаһына ҡуйылған ебәк тирмәгә уның мәйетен ҡуялар. Һун ҡәбиләһенең һайлап алынған иң шәп һыбайлылары уны уратып йөрөй, уның батырлығы йырҙарҙа йырлана. Уны ерләгәс, ҡәберенә ҡурған өйәләр. Хушлашыу табыны ла шунда була. Төндә мәйетте беренсеһе — алтындан, икенсеһе — көмөштән, өсөнсөһө тимерҙән яһалған өс ҡатлы табутҡа һалалар һәм йәшерен рәүештә күмәләр. Ундағы байлыҡтар күңелен иләҫләндереп тормаһын өсөн был эштә ҡатнашыусыларҙың барыһын да үлтерәләр».
2014 йылда Будапештта Дунай аша һалынған яңы күперҙе төҙөгәндә бик абруйлы һундың ҡәбере табыла, уның Аттиланыҡы булыуы ла ихтимал.
Тарихсылар билдәләүенсә, Ильдико — герман исеме. Марцеллин Комит «Европаны емергән» Аттиланың йәш ҡатыны тарафынан сәнселеүе хаҡында имеш-мимештәр йөрөүен дә әйтә. Был легенда «Старшая Эдда» эпосында сағылған: бургунд короле Гурдундың апаһы үҙенең иҫерек ире — һундар короле Атлиҙы үлтерә.
Аттиланың улдары аталарының империяһын бүлешә башлай, тик Аттила ҡулы аҫтындағы варвар юлбашсылары яңы етәкселәргә буйһонорға теләмәй. Гепидтарҙың короле Ардарих бер нисә герман ҡәбиләһе ихтилалын етәкләп, 454 йылда Недаолағы (Паннониялағы хәҙерге Недава йылғаһы, Саваның ҡушылдығы) бәрелештә Аттиланың өлкән улы Эллакты үлтереп, һундарҙы тарҡата. Бынан һуң һун ҡәбиләләре төрлө урындарға күсә. Аттиланың кинйә улы Эрнак ҡәбиләнең бер төркөмө менән Добруджала урынлаша, башҡа һундарҙы Дунай аръяғына көнсығышҡа, Византия территорияһына ҡыҫырыҡлайҙар, улар унда аҙаҡтан готтар менән һуғыша.
Аттиланың һундары тураһындағы аҙаҡҡы мәғлүмәттәр 469 йыл менән теркәлә. Марцеллиндың йылъяҙмаһы буйынса, һундарҙың батшаһы, Аттиланың улы Денгизирихтың башы Константинополгә алып киленә. Һун ҡәбиләһенең ҡалған өлөшө башҡа күсмә халыҡтар менән ҡушыла, VI быуат авторҙары Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ ярҙарынан Көнбайыш Европаны баҫып торған күсмә варвар урҙаларын «һун» этнонимы менән билдәләй башлай.
Аттиланың шәхесе
Аттиланың үлеменә 100 йыл үткәс, Иордан уның тышҡы ҡиәфәтен һәм холҡон һүрәтләй: «Ул ныҡ ғорур, ҡарашы һәм кәүҙәһен тотоуы менән үҙенең ҡеүәтен күрһәтеп тора. Һуғыш ярата, үҙе сама белә, аҡыллы, үҙенә ышанғандарға мәрхәмәтле. Тәпәш буйлы, киң күкрәкле, ҙур башлы, бәләкәй күҙле, һаҡалы һирәк, сал тейгән, йәмшек танаулы, тиреһенең төҫө йәмһеҙ». Приск 448 йылда илселектең һундарға сәйәхәте мәлендә Аттиланың ҡылыҡтарын ентекле өйрәнә. Күп халыҡтарҙың юлбашсыһы үҙенең хәрби башлыҡтарынан ябай кейемдә йөрөүе, ҡоралын алтын менән биҙәмәүе, ҙур табындарҙа бөтөн ҡунаҡтарға ризыҡ көмөш һауытта бирелгәндә лә ағас һауыттан ашауы менән айырылып тора. Аттила бындай табындарҙа үҙен Көнсығыштан килгән күсмә халыҡтарҙың юлбашсыһы һымаҡ түгел, ә урта быуаттағы герман короле кеүек тота.
451 йылда Галлияға һөжүме һәм 452 йылда рим папаһы Лев менән осрашыуы католик әҙәбиәттә лә эҙ ҡалдыра. Урта быуаттарҙа Аттиланы Хоҙай ҡамсыһы йәки Хоҙай асыуы тип атай башлайҙар, йәғни, Хоҙай Тәғәләгә тейешенсә хеҙмәт итмәгән өсөн ул һундарҙың башлығын яза итеп ебәрә, тигән фекергә инана башлайҙар. VII быуат башында Исидор Аттиланың һундарына ҡарата нығынған ҡараштырҙы яҙып ҡалдыра : «Хоҙай Тәғәлә үҙенә ышаныусыларҙың иманы кәмей башлағанын тойһа, улар донъяның ымһындырғыс нәмәләрен һәм уның гонаһтарын кире ҡағып, күк ханлығына инһендәр өсөн уларға һундарҙы ебәрә». Һуңғараҡ Аттиланы көнбайыш цивилизацияһын емереүсе ҡырағай варвар итеп кенә ҡарай башлайҙар.
Хепбёрн
Хе́пбёрн (Hepburn, әйтелеше /ˈhebən/ или /ˈhebə:n/ ) — инлиз фамилияһы.
Аттила
Аттиланың шәхесе
Сиркәү традицияларынан айырмалы рәүештә, герман эпосында Аттила герман королдәренә тиң изге, ҡунаҡсыл һәм ғәҙел башлыҡ булараҡ һүрәтләнә. 1200 йыл тирәһендә венгер короллегендә күсереп яҙыусы булып хеҙмәт иткән Аноним исемле кеше «Венгрҙар эшмәкәрлеге» («Gesta Hungarorum») тип аталған әҙәби әҫәр яҙа. Унда ул мадьяр королдәре һәм дворяндарының сығышын асыҡлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Тарихи сығанаҡтар булмау сәбәпле, автор үҙенең героик тарихында Аттиланы венгр королдәренең тәү бабаһы итеп һүрәтләй. Анонимдың фекерен Шимон Кезаи "Венгрҙар тарихы"нда артабан үҫтерә.
Археология ғалимы Лотте Хедеагер скандинавия сагаларындағы Один образы боронғо германдарҙың аллаһы Вотан менән Аттиланың образы ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән, тип яҙа. Был турала уларҙың мифологик биографияһы, эпостағы сюжеттың һундарҙың яу юлына оҡшаш булыуы, шулай уҡ ул ваҡыттағы археологик табыштарҙа һүрәтләнгән юғары аллаһтың эволюцияһы һөйләй.
Нумизматика
2009 йылда Ҡаҙағстан Милли банкы «Бөйөк полководецтар» серияһында «Аттила» көмөш аҡсаһын сығара. Ул 925 келәймәләге көмөштән һуғылған, ауырлығы 31,1 грамм, диаметры 38,61 мм. Аҡсаның алғы яғында һыбайлы яугир, артҡы яғында Аттиланың һүрәте төшөрөлгән алтын ялатылған боронғо медальон төшөрөлгән. Был тәңкә Санкт-Петербургта үткән «Тәңкәләр йондоҙлоғо — 2010» халыҡ-ара конкурсында «Йыл тәңкәһе» номинацияһында диплом алған.
Риүәйәттәр
Аттила — Этцель исеме аҫтында «Нибелунгтар тураһындағы йыл» герман эпосында төп герой.
Йәнһүрәттәр
«Маска» йәнһүрәтенең беренсе миҙгелендә 13-сө серияла
Мечетка (Ростов өлкәһе)
Мечетка —утар. Азов районы, Ростов өлкәһе. Отрада ауыл биләмәһенә инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан көньяҡтараҡ 60 саҡрымда (юлдар буйлап) урынлашҡан.
Маргаритово (Ростов өлкәһе)
Маргаритово — ауыл. Азов районы, Ростов өлкәһе.
Маргаритово ауыл биләмәһе составына инә һәм уның административ үҙәге булып тора.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта (юлдар буйлап) көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ауыл Таганрог ҡултығы ярында тора.
Тарих
Маргаритово ауылы үҙенең хужаһы алпауыт Маргарит Сарандинаки  исеме менән аталған, 2013 йылда уйламаҫтан уның ҡәбер ташын тапҡандар.
Венгрияла туризм
Будапешт
Будапешт үткән быуаттың 90-сы йылдарында уҡ Үҙәк Европа ҡалалары араһында популярлыҡ яулай. Ҡаланың иң күркәм иҫтәлекле урыны булып, Венгрия милли галереяһы, Будапешт тарихы музейы, Изге Матьяш сиркәүе,, Балыҡсылар бастионы, Шандор Һарайы һәм башҡа үҙенең музейҙары һәм архитектура һәйкәлдәре менән танылған Буда ҡәлғәһе тора. Венгрия парламенты бинаһы һәм парк Варошлигет паркы ла ҙур популярлыҡ менән файҙалана.Ҡалала быларҙан башҡа ла театр һәм музейҙар байтаҡ. Буда ҡәлғәһе, Дунай ярҙары һәм Андраши Проспектын ЮНЕСКО Бөтә донъя мираҫы тип ҡабул итә.
Венгрияла 1300 самаһы геотермаль һыу сығанаҡтары бар, улар, Рим империяһы дәүеренән алып, релаксация һәм дауалау өсөн ҡулланыла. Римлеләр Дунай буйында б. э. т. I быуатта мунсалар төҙөп ҡуя. Будапештың үҙендә генә һыуының температураһы 21° алып 76 °C тиклем булған 118 термаль сығанаҡтан 30000 куб метрҙан ашыу минераль һыу сыға. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә төҙөлгән Будапешт мунсалары кемуҙарҙан туристарға дауалау, массаж, спа-процедура буйынса үҙҙәренең хеҙмәтен тәҡдим итә.
Будапешт янында 200-гә яҡын мәмерйә бар, шуларҙың ҡайһы берҙәре туристар өсөн дә асыҡ. XX быуат башында табылған сталактитлы Палволги мәмерйәһе (Pálvölgy) ҡыҙыҡлы лабиринттары менән йәлеп итә. Ул Буда армыттарындағы иң оҙон мәмерйәләр системаһын тәшкил итә. Минераль тоҙҙар менән ҡапланған Землохеги (Szemlohegy) мәмерйәһе таҙа һауаһы менән дан тота. Ҡала ситендәге Матиас мәмерйәһе (Matyas), төрлө үтеп сыҡҡыһыҙ ҡаршылыҡлы урындары булғанға күрә, экстремаль туризм һөйөүселәргә оҡшай.
Төбәк туризмы
Айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙаланған Балатон — Үҙәк Европала иң иң ҙур сөсө һыулы күл. Венгрияла туризмында популярлыҡ буйынса икенсе урында тора. 1994 йылда унда 2.5 миллион турист килгән. Төбәк туризмының башҡа йүнәлештәре булып, спа-курорт, әүҙем ял һәм иҫтәлекле мәҙәни ҡомартҡылар һанала. Венгрияла яҡынса 400 кемпинг майҙансыҡтары булдырылған. 2500 км ашыу велосипед юлдары һалынған. Шулай уҡ балыҡ тотоу, ҡоштар артынан күҙәтеү, һыбай йөрөү һәм һунар итеү айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Круглое (Ростов өлкәһе)
Круглое — ауыл. Азов районы (Ростов өлкәһенең) Круглое ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарих
1737 йылда ауылға нигеҙ һалына. (2007 йылда уға 270 йыл тулыу хөрмәтенә ауылды һаҡлаусы тәре ҡуйыла һәм изгеләндерелә).
Географияһы
Район үҙәге Азов ҡалаһынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 20 км алыҫлыҡта (юлдар буйлап) — Таганрог ҡултығы ярында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы Круглое ауылында 2299 кеше йәшәгән (тораҡ пункттары ҙурлығы буйынса районда алтынсы урында тора).
Инфраструктураһы
Ауылда мәктәп, балалар баҡсаһы, сәнғәт мәктәбе, фельдшер пункты, сельпо, китапхана, мәҙәниәт йорто, Вознесенский ғибәҙәт йорто (дини башлығы — Николай Краснослободцев).
Совет власы ваҡытында ауылда табип амбулаторияһы (хәҙер ярым емерек хәлдә), йәйге клуб була — хәҙер ул да ташландыҡ хәлдә.
Ауылда Вознесение Господня сиркәүе бар.
Стефан Саркотич
Стефан Саркотич фон Ловчен (Stephan Sarkotić von Lovćen; 14 октябрь 1858 йыл — 16 октябрь 1939 йыл) — Австро-Венгрияның сәйәси һәм хәрби эшмәкәре, генерал-полковник (1917), милләте хорват.
Биографияһы
Стефан Саркотич Хорватияла Оточац ҡалаһынан алыҫ түгел Синац ауылында тыуған. Терезия хәрби академияһын һәм генштаб академияһын тамамлаған. Хәрби хеҙмәтте Боснияла пехота полкында үтә. Артабан разведкала хеҙмәт итә, Болгарияға, Сербияға, Рәсәйгә сәйәхәт ҡыла, рус телен өйрәнә.
Һуңынан Австро-Венгрия армияһында төрлө етәксе вазифаларҙа хеҙмәт итә. Беренсе донъя һуғышы башланғас, 42-се гонвед дивизияһы башлығы итеп тәғәйенләнә һәм серб фронтына оҙатыла. Әммә 1914 йылдың октябренә Венаға саҡыртыла. 1914 йылдың декабрендә Босния, Герцеговина һәм Далмацияла командующий итеп тәғәйенләнә. 1915 йылда Сербия һәм Черногория ғәскәрҙәрен тар-мар иткәндә Австро-Венгрия ғәскәрҙәре менән етәкселек итә. Сербия һәм Черногория армияларына ҡаршы бер нисә уңышлы операция үткәрә. Ловчен тауында черногорҙарға ҡаршы уңышлы һуғыша, шуның өсөн Леопольд ордены менән бүләкләнә. Черногорияны оккупациялау менән етәкселек итә, 1916 йылдың 13 ғинуарында Черногорияның баш ҡалаһы Цетинены баҫып ала.
Шул уҡ ваҡытта 1914 йылдың 22 декабрендә Саркотич Босния һәм Герцеговинаның генерал-губернаторы итеп тәғәйенләнә. 1916 йылда Загребтың хөрмәтле гражданы исемен ала. . Босния һәм Герцеговинаның етәксеһе булараҡ, ул төбәктә үҙгәртеп ҡороу кәрәклеген аңлай, сөнки ул саҡтағы хәл Австро-Венгрияның Босниялағы хакимлығы өсөн көсөргәнешле һәм хәүефле була. Үҙенең губернаторлыҡ иткән осоронда ул Хорватия һәм Славония короллеген Босния һәм Герцеговина менән берләштерергә тәҡдим итә, әммә уның был инициативаһы тормошҡа ашырылмай. Австро-Венгрия тарҡалып, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге барлыҡҡа килгәс, ул отставкаға сыға. Саркотич сербтарға ҡаршы була һәм көньяҡ славяндарҙың берҙәм дәүләтен төҙөүгә ҡаршы сығыш яһай, шуға күрә Югославия хөкүмәте уны төрмәгә яба. Иреккә сыҡҡас, Венаға китә. Унда Саркотич хорват эмиграцияһы менән бәйләнеш урынлаштыра, бойондороҡһоҙ хорват дәүләтен төҙөү өсөн көрәшкән «Хорват комитеты» ойошмаһын булдыра һәм Югославия менән идара иткән Ҡарагеоргиевичтарға ҡаршы сығыш яһай. Шулай уҡ Саркотич империя уҡсы ассоциацияһының хөрмәтле президенты вазифаһын биләй. Венала 1939 йылда вафат була.
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы (4 март 1963 йыл) — башҡорт журналисы, йәмәғәтсе. «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Сибәғәт Ғибат улы Рахманғолов 1963 йылдың 4 мартында Башҡорт АССР-ының Күмертау районы Яҡут ауылында тыуған.
1980 йылда Ишембай ҡалаһының 2-се мәктәп-интернатын тамамлағандан һуң, «Башнефть» берекмәһенең Ишембай төҙөлөш-монтаж участкаһында эшләй башлай. 1981—1983 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә һәм запасҡа ҡайтарылғандан һуң 1994 йылға тиклем төҙөлөштә эшләй. Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында ситтән тороп журналист һөнәре буйынса юғары белем ала. 1994 йылда Ишембай ҡалаһы мәғариф бүлеге тәҡдиме менән 2-се Башҡорт республика интернат-гимназияһында тәрбиәсе булып эшләй башлай.
1996 йылдан Сибәғәт Рахманғоловтың тормошо матбуғат менән бәйле: шул йылда ул «Йәшлек» республика йәштәр гәзитенә үҙ хәбәрсе итеп саҡырыла.
2004 йылдың майында башҡорт телендә гәзит һәм телепрограммалар асыу маҡсатында Ханты-Манси автономиялы округы башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты саҡырыуы буйынса Лянторға юллана.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары министрлығы тарафынан башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзитен асыу өсөн Күмертау ҡалаһына ебәрелә. Баҫманың директоры—баш мөхәррире вазифаһында өс йыл эшләгәндән һуң, 2008 йылда Мәләүез ҡалаһына дәүләт-унитар предприятиеһы «Көнгәк» редакция—мәғлүмәт комплексына директор-баш мөхәррир итеп тәғәйенләнә.
2010 йылда «Йәшлек» гәзитенә үҙ хәбәрсе булып әйләнеп ҡайта, 2011 йылда «Башҡортостан» республика ижтимағи—сәйәси гәзитенә үҙ хәбәрсе булып күсә.
2011 йылда «Ҡайындар ҙа үҫмәй Ямалда» мәҡәләләр циклы өсөн Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге Хөкүмәт премияһына лайыҡ була.
2012 йылдан Салауат ҡалаһының Мәғлүмәт үҙәге директоры — баш мөхәррире.
201__ йылдан «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры.
2021 йылдың апрелендә «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
49-сы мәктәп (Дондағы Ростов)
49-сы мәктәп  (элекке А. А. Филипьева гимназияһы) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы дөйөм белем биреү учреждениеһы. Бина 1910-сы йылдарҙа инженер В. В. Попов (атаһы) проекты буйынса модерн стилендә төҙөлгән. Гимназия бинаһы мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
А. А. Филипьеваның ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына XX быуат башында нигеҙ һалына. 1910-сы йылдарҙа ул Гәзит тыҡрығындағы яңы бинаға күсә. Совет власы урынлашҡандан һуң гимназия 11-се 1-се баҫҡыс мәктәбе итеп үҙгәртелә. 1930-сы йылдарҙа 49-сы мәктәп итеп үҙгәртелә.
Архитектураһы
Өс ҡатлы бина планда П-рәүешле формала. Бина фасадтары асимметрик, улар Максим Горький урамына һәм Гәзит тыҡрығына ҡарай. Фасадтарҙың архитектура-художество йөҙөн сығынтылар һәм йоморайтылған мөйөш билдәләй. Фасадтары икенсе һәм өсөнсө ҡатты берләштергән яңғыҙ һәм парлы дүрт ҡырлы ярым колонналар менән биҙәлгән. Бина венок рәүешендәге һылап яһалған биҙәктәр менән ябай ғына биҙәлгән. Бинаның тыҡрыҡҡа ҡараған ярымтүңәрәк мөйөш өлөшөндә император ҡатыны Мария Федоровнаның инициалдары семәрләп бергә яҙылған ҡулса ҡуйылған. Бина юғары сифатлы кирбес ҡулланып төҙөлгән, туҡылдатҡанда металл тауыштары сығара. Бер нисә рәт кирбес ялтырауыҡ менән ҡапланған.
Мемориаль таҡтаташтар
2002 йылда бина фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, унда былай тип яҙылған: «Был мәктәптә 1946 йыл сығарылышы уҡыусыһы, күренекле ғалим — офтальмолог һәм дәүләт эшмәкәре, академик Святослав Николаевич Федоров уҡыны ». Мемориаль таҡтаташ Федоровтар ғаиләһе иҫәбенә ҡуйыла.
Займо-Обрыв
Займо-Обрыв — ауыл. Азов районы, Ростов өлкәһе. Пешков ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 20 км (юлдар буйлап) алыҫлыҡта көньяҡ-көнбайыштараҡ, Таганрог ҡултығы ярында урынлашҡан.
Тарих
Займы ауылы тураһында беренсе тапҡыр XVIII быуат аҙағында телгә алына.
Бер версия буйынса Займо-Обрыв топоним атамаһы ике күрше торған Займы һәм Обрыв ауылдарының бергә ҡушылыуынан алынған тип күрһәтелә. Урындағы халыҡ бында башлыса Украинанан сыҡҡан, быны уларға хас диалект һөйләй. Икенсе версия буйынса, электән йәшәгән кешеләр әйтеүенсә, ниндәйҙер алпауыт ҡатын ирекле крәҫтиәндәргә кредит биргән тип аңлатыла: Займо — ерҙе биләй, Обрыв — географик урын.
Билдәле кешеләр
Ауылда тыуғандар:
Ҡыҙыл атлылар (гәзит)
«Ҡыҙыл атлылар» («Красные конники») — фронт гәзите. Ойоштороусылары: ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитеты. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының матбуғат органы. 1942 йылдың апреленән — 1945 йылдың май айында аҙнаһына 3 тапҡыр башҡорт телендә нәшер ителә. Гәзит 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында хәрби хәрәкәттәр барышын яҡтырта. Илһөйәрлек, интернационализм, хәрби милләт идеялары, башҡорттарҙың йолалары пропагандалана. Мөхәррирҙәре: Али Карнай, Әхтәм Ихсан, Шакир Насиров.
Хеҙмәткәрҙәр
Мөхәррир вазифаһын күренекле яҙыусы Али Карнай (Имамғәли Мөхәмәтдин улы Зөлкәрнәев — 1943 йылдың 16 июнендә яу ҡырында һәләк була) башҡара. Фронт гәзитендә «Ҡыҙылармеец Х. Мансуров» имзаһы менән ул ҡыйыу яугирҙәр тураһында һөйләүсе тиҫтәнән артыҡ бәләкәй-бәләкәй очерк-һүрәтләмәләр, хикәйәләр урынлаштыра. Күләм яғынан ҙур булмаһалар ҙа, оҫта яҙыусы—журналист тарафынан яҙылған был мәҡәләләр фронт ысынбарлығын киң ҡырлы яҡтырта. Яҙыусы Ватан һуғышы күренештәрен һүрәтләүҙе шундай мәҡәләләр биреү менән генә сикләмәй — башҡорт дивизияһының хәрби юлын, уның батырлыҡтарын ныҡлап өйрәнә. Ҙурыраҡ әҫәр өсөн материалдар туплай. Бәрелеш булған урындарҙы һүрәтләгән һәм ваҡиғаларҙы тәфмирләп яҙған көндәлек алып бара. Гәзиттең яуаплы сәркәтибе, икенсе бер ҙур әҙип Шакир Насиров була. Шағир Әхтәм Ихсан штаттағы хәбәрсе сифатында алғы позиция менән редакция араһында йөрөп, баҫманы мәҡәләләр менән тәьмин итә. Яу ҡырынан репортаждар яҙа, гәзит биттәрендә һалдаттарҙың сығыштарын ойоштора.
Наборщик булып Хөршиҙә Хәйерова һәм Фәүзиә Рәхимова эшләй. Хөршиҙә Хәйерова иҫтәлектәренән:
Ҡайһы бер саҡта гәзит дошманға ҡаршы фашистарҙың "үҙ ҡоралын"да ҡуллана. Алыҫ юл ваҡытында гәзит сығарыу өсөн кәрәк булған типография материалдары — линейкалар, бабашкалар, башҡа айырыу материалдар ҡойолоп ҡалғас, яҡында ғына ниместәрҙең типография тейәлгән ҡыйралған машинаһынан байтаҡ техник материалдар йыйып алып ҡайталар.
Гәзиттәге мәҡәләләр
Гәзит биттәрендәге нәфрәт һәм үс менән һуғарылған мәҡәләләр башҡорт атлыларын дошманды аямайынса көрәшергә саҡыра. Уралдан йыраҡта булһа ла, яугир үҙ өйөн, ауылын, туғандарын яҡлап һуғышыуын билдәләй. Сөнки һуғыш яланында шәхси яҙмыш юҡ. Ил яҙмышы — һинең шәхси яҙмышың, ғаиләң яҙмышы.
«Беҙҙең менән халыҡ» мәҡәләһендә гәзит яугирға: «Алдыбыҙҙа һуғыш яланы ята. Дошман алыҫ түгел. Ул беҙҙең ата-әсәләребеҙҙең, ҡатындарыбыҙҙың һәм балаларыбыҙҙың хоҡуҡтарын тапарға, сал Уралды, алтын Башҡортостанды, бай илебеҙҙе баҫып алып, бәхетле тормошобоҙҙо емерергә теләй… Башҡорт воины! һин Украина яландарында алыҫтағы ҡатының, балаң, атаң, әсәңде яҡлап һуғышаһың. Улар һинең гвардеец исеменә тап төшөрмәүҙе талап итә!» — тип өндәшә. Ниместе үлтерергә, көрәштә арыҫлан булырға, рубежды ныҡ тоторға, дошманды үткәрмәҫкә, бер аҙым да артҡа сигенмәҫкә саҡыра. «Уҡы, өйрән, ҡоралыңды отличноға үҙләштер», -тигән кәңәштәр бирә һәм еңеү беҙҙең яҡта булыр, тип һуғышсыны тынысландыра. Сөнки: «… беҙҙең менән Ватан, беҙҙең менән халыҡ». Агитацион йүнәлеш һәр мәҡәләлә күренеп тора. Ошо уҡ мәҡәләнең аҙағында редакция уҡыусыһына, «… Үҙеңдең Ватаның, халҡың өсөн көрәшеү — был ҙур дан. Ә Ватаның, халҡың өсөн һөйөклө полководец, Верховный Главнокомандующий, Маршал иптәш Сталин етәкселегендә көрәшеү — был икеләтә дан, был воин өсөн бәхет. Был бөйөк данға лайыҡлы булайыҡ, гвардеец иптәштәр!» тип мөрәжәғәт итә. Нәфрәт һәм үс алыу тойғоһо менән һуғарылған мәҡәләләр гәзиттең һәр һанында осрай һәм төп өлөштө ала.
Башҡорт атлыларының батырлыҡтары гәзит биттәрендә күп кенә урынды биләп тора. Кавалеристарҙың күрһәткән ҡаһарманлыҡтары тураһында бәйән иткән мәҡәләләр йыш күренеш була.
Ат темаһы
Атты тәрбиәләүгә, ашатыуға, яуға әҙерләүгә ҙур урын бирелә. Аттарын насар ҡарағандар тәнҡитләнә. Был теманың ни тиклем мөһим булыуы тураһында айырым һандарҙың шул турала яҙып сығыуҙары ла һөйләй. «Хатта, һин аҡһаҡ булһаң да һуғышҡа бар, һинең атыңдың дүрт аяғы ла бар бит», тигән башҡорт халыҡ мәҡәле килтерелә 1943 йылдың 4 июль һанында. «Ат — хәрби ҡорал» мәҡәләһендә, гвардия кесе лейтенанты Сергеевтың взводының ат ҡарау буйынса беренсе урынды алып килеүе тураһында һөйләнә. Был взводта атҡа һәр кем хәрби ҡорал итеп ҡарай. Ат ҡарау оҫтаһы Ҡолгәрәевтың: «Яҡшы аттан башҡа, яҡшы кавалерия юҡ», — тигән һүҙҙәре взводтың көрәш девизы булып тора.
Агитация эшенең ойошторолоуы
Махсус һандарҙа агитация нисек алып барылырға тейешлеге хаҡында һүҙ бара. «Агитация боецтың психологияһына һәм шартҡа ҡарап аныҡ, йөтмәткеле, идея яғына тотанаҡлы булырға тейеш. Агитаторҙар был бурыстарын һәйбәт үтәһен өсөн, уларға ярҙам кәрәк. Семинарҙар ҙа, сәйәси хеҙмәткәрҙәрҙең түбәнге агитатор менән осорашҡанында уға бөтә мәсьәләләрҙе аңлатырға, теге йәки был хәлде дөрөҫ бәйәләргә өйрәтергә кәрәк… Беҙ түбәнге агитаторҙың үҙ бурыстарына яуап бирә алыуына, ул үҙенең ялҡынлы большевистик һүҙе менән боецтарҙы иптәш Сталиндың приказын үтәүгә, немец-фашист бандиттарҙы йәһәтерәк юҡ итергә мобилизациялауына ирешергә тейешбеҙ», — тиелә унда. Агитация маҡсатында әҙәби әҫәрҙәр, башлыса, гәзиттең мөхәррире Али Карнайҙың бәләкәй әҫәрҙәре ҡулланыла.
Күләме буйынса бәләкәй хикәйәләр, гәзит биттәрендә шул уҡ пропагандистик ролде үтәй. Һуғыштар ҡыҙыу барған көндәрҙә гәзит сығарып өлгөрөп булмағанлыҡтан, «Ҡыҙыл атлылар» редакцияһы иң мөһим хәбәрҙәр менән листовкалар баҫтыра.
Бойороҡтар үтәлеше
1943 йылдың майында Сталиндың 195-се бойороғо сыҡҡандан һуң гәзит биттәрендә ошо приказдың үтәлеше төп урынды ала. Һәр частан уның үтәлеше тураһында хәбәрҙәр килә. Приказды теүәл үтәүселәр миҫал итеп килтерелә, уға битараф ҡарағандар ҡаты тәнҡитләнә. Һалдаттарға бер генә минутты ла бушҡа үткәрмәйенсә, хәрби эште өйрәнеүҙе киң йәйелдереп ебәрергә, техниканы ныҡлап өйрәнергә, яҡшы хәтерҙә ҡалдырыу кәрәклегенә баҫым яһала. Мәҡәлә аҙағында һалдат алдында торған бурыс аңлатыла. Ул, уҡырға, өйрәнергә, приказды тормошҡа ашырырға, тип яңғырай.
Бранислав Нушич
Бранисла́в Ну́шич (Бранислав Нушић) (, —, ) — серб яҙыусыһы һәм драматургы.
Серб Фәндәр академияһы академигы (1933 йылдан алып).
Биографияһы
Сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Ысын исеме — Алкивиад Нуша. Гимназияны тамамлағас, Грацтағы университетҡа уҡырға инә. Унан һуң Белград университетында юридик белем ала. 1883 йылда тәүге комедияһы менән сығыш яһап, «Народный депутат» (серб. «Народни посланик») тигән беренсе комедияһы менән сығыш яһай, 1896 йылда ғына сәхнәләштереүгә рөхсәт ителгән был әҫәре 1924 йылда ғына нәшер ителә. Бранислав 1885 йылда серб-болгар һуғышында ҡатнаша, был уның һуғышҡа ҡаршы кәйефтәре менән һуғарылған "Рассказы капрала" («Приповетке једног каплара»"Каплара приповетка једног") йыйынтығында сағылыш таба. 1887 йылда король Милан Обреновичҡа ҡаршы йүнәлешле "Два раба" тигән сатирик йыры өсөн төрмәгә ябыла, унда "Записки" («Листићи»"Листићи") һәм "Протекция" («Протекција»"Протекција") комедияһын яҙа.
Бер йылдан амнистияланған Нушич артабан төрлө вазифалар биләй: дипломатик чиновник, өйәҙ етәксеһе һ. б.
Был йылдар китаптарында — «У берегов Охридского озера» («Крај обала Охридског језера»«Крај обала Охридског језера»), «Косово» («Косово, Опис земље и народа»«Косово, Опис земље и народа», 1902—1903) — Нушич публицист, этнограф, тарихсы булараҡ сығыш яһай. Шәреҡ экзотикаһына «Рамазанские вечера» («Рамазанске вечери»«Рамазанске вечери», 1898) хикәйәләре һәм  «Ташула» (1902) повесы бағышлана. 1900 йылдан Нушич — Белградтағы Халыҡ театрының  директор урынбаҫары һәм  «Театральная газета» («Позоришни лист») мөхәррире. 1904—1905 йылдарҙа — Нови-Сад ҡалаһында Халыҡ театры директоры, 1913—1915 йылдарҙа — Скопьела театр директоры,  унан һуң — Белградта Халыҡ театры драматургының урынбаҫары.
Ижады
50 йылдан ашыу дауам иткән ижад осоронда  Нушич күп һанлы сатирик комедиялар яҙа, был әҫәрҙәр югослав драматургияһы һәм театры тарихында яҡты эҙ ҡалдыра. Бөтәһенән элек, ул мәҙәксе, көлкөлө ситуациялар импровизаторы була, ләкин уның  иң яҡшы әҫәрҙәрендәге кәмитсәнлектең тормошта тәрән тамырҙары була. Әсе теллелек, шаяртыу, көләмәс, карикатура  Нушич өсөн сәйәси  сатира формалары булып хеҙмәт итә.
Беренсе осор
Беренсе осорҙа (1883—1903) яҙылған сатирик комедиялары: «Народный депутат», «Подозрительная личность», «Протекция», «Обыкновенный человек» («Обичан човек»«Обичан човек», 1899) һ. б. Уларҙа буржуаз парламентаризмдан, депутаттар һайлауҙағы ялғандан, полицейскийҙар бюрократизмынан һәм властарҙағы коррупциянан көлә.
Өсөнсө осор
Өсөнсө осорҙа (1914—1938) Нушичтың драматургик һәләте яңы көс менән асыла. 1924 йылда ул «Автобиография» («Аутобиографија»«Аутобиографија») юмористик повесын нәшер итә, унда  буржуаз Югославиялағы сәйәси тәртиптәр һәм ижтимағи хәлдәр тәнҡитләнә. 20-се йылдар аҙағында һәм  30-сы йылдарҙа Нушич сатирик ҡоласы, калейдоскоптағыса төрлөлөгө, милли колориты менән замандаштарын таң ҡалдырған комедиялар циклын яҙа: «Госпожа министерша» («Госпођа министарка»«Госпођа министарка», 1929), «Мистер Доллар» («Мистер Долар»«Мистер Долар», 1932), «Опечаленная семья» («Ожалошћена породица»«Ожалошћена породица», 1935), «Д-р» («Др.»«Др.», 1936), «Покойник» («Покојник»«Покојник», 1937).
Нушичтың һуң осор ижады һуғыштан һуңғы Сербиялағы етди социаль ҡуҙғалыштар шарттарында бара. Был йылдарҙа драматург тәүге осорҙағы «Гоголсә» комедияларында сатира объекты булған темаларға мөрәжәғәт итә. 30-сы йылдарҙа фашизмдың күтәрелеше Нушичтың ҙур  социаль проблемаларға иғтибарын арттыра. Ул наҙан һәм яуыз мещанлыҡтан, обывателдәрҙең сикләнгәнлегенән, мин-минлектән һәм тәкәбберлектән көлә. Нушич драматургияһы, милли сиктәрҙе үтеп, донъя әҙәбиәтенең алтын фондына инә.
Кульбакин (Азов районы)
Кульбакин — Ростов өлкәһе Азов районы утары.
Отрада ауыл биләмәһе cоставына инә.
Географияһы
Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 60 саҡрым алыҫлыҡта көньяҡтараҡ тора.
Ихтималлыҡ
Ихтималлыҡты математика күҙлегенән тикшереү менән ихтималлыҡ теорияһы ип аталған айырым фән шөғөлләнә. Ихтималлыҡ теорияһында һәм математик статистикала ихтималлыҡ төшөнсәһе ваҡиғаның һан характеристикаһы булараҡ билдәләнә. Икенсе төрлө әйткәндә, ваҡиғалар күплегенең 0-дән 1-гә ҡәҙәр ҙурлыҡтағы үлсәме булып тора. 1 мәғәнәһе мөмкин булған ваҡиғаға тура килә, ә инде бөтөнләй мөмкин булмаҫ ваҡиғаның ихтималлылығы 0-гә тиң. Әгәр ҙә ваҡиғаның ысынға сығыу ихтималы p булһа, уның ғәмәлгә ашмау ихтималы 1-p була. Мәҫәлән, 1/2 ихтималы берәй ваҡиғаның ысынға ашыу ихтималының уның ысынға ашмау ихтималына тигеҙ булыуын аңлата.
Ихтималлыҡтың классик билдәләмәһе һөҙөмтәнең тигеҙ мөмкинлек (урыҫса равновозможность) төшөнсәһенә нигеҙләнгән. Ваҡиғаға уңайлы нәтижәләрҙең тигеҙ мөмкинлекле һөҙөмтәләрҙең дөйөм һанына ҡарата нисбәте ихтималлыҡ итеп ҡарала. Мәҫәлән, осраҡлы ырғытылған тимер аҡсаның йә ал, йә кире яғы менән генә өҫтәлгә ятыу мөмкинлегенән сығып ҡарағанда, уларҙың ихтималлығы 1/2 тиң һәм улар тигеҙ мөмкинлекле.
Ихтималлыҡ төшөнсәһенең ал тарихы
Ихтималлыҡ төшөнсәһенең һәм был йүнәлештәге тикшеренеүҙәрҙең кәрәклеге тарихи яҡтан ҡомарлы уйындар, бигерәк тә шаҡмаҡ ырғытыу уйыны менән бәйле. «Ихтималлыҡ» төшөнсәһе барлыҡҡа килгәнгә тиклем бер нисә шаҡмаҡты ырғытҡанда буласаҡ һөҙөмтәнең нисә төрлө буласағын иҫәпләү сығарыу һәм уйын көтөлгәндән алда тамамланған хәлдә ҡуйылған аҡсаны уйынсылар араһында нисек бүлешеү мәсьәләһен аныҡлау көнүҙәк була. Өс шаҡмаҡ ырғытҡанда нәтижәләрҙең нисек булырын тәүгеләрҙән булып 960 йылда Францияның Камбре ҡалаһынан епископ Виболд иҫәпләп сығара. Ул барлығы 56 вариант таба. Әммә был иҫәп ғәмәлдә тигеҙ ихтималлы мөмкинлектәр нисбәтен күрһәтмәй, сөнки 56 варианттың һәр ҡайһыһына һаны буйынса төрлө алым менән ирешергә була. Нәҡ ошо хәлдән сығып, француз руханийы, шағир һәм табип, дөйөм алғанда күп яҡлы белемгә эйә булған Ришар де Форниваль 13 быуаттың икенсе яртыһында үҙенең фекерләүҙәрендә алғараҡ китә. Ул шул уҡ 56 һаны хаҡында әйтһә лә, өс шаҡмаҡ менән бер тигеҙ очконы алты алым менән алып булыуын айырым билдәләй. Быға таянып, бер тигеҙ мөмкинлекле варианттар нисбәте 216 икәнен иҫәпләп сығарырға мөмкин. Аҙаҡтан күптәр был мәсьәләне дөрөҫ сисә алмай. Бары тик Галилео Галилей ғына тәү тапҡыр өс шаҡмаҡты ырғытыуҙың тигеҙ мөмкинлекле варианттар нисбәтен аныҡ иҫәпләп сығара. Ул бер шаҡмаҡтағы бер һандың сығыу варианты булған 6-ны һөйәктәр һаны буйынса 3-сө дәрәжәгә күтәрә): 6³=216. Был нигеҙҙә артабан төрлө нисбәттәге очко алыу алымдарының һанын сағылдырған таблица төҙөй.
Лука Пачоли 15 быуат аҙағында икенсе төр мәсьәләгә (уйын көтөлгәндән алда тамамланған хәлдә ҡуйылған аҡсаны уйынсылар араһында бүлешеү) беренсе, әммә ҡуйылған аҡсаны быға тиклем отошло булған партиялар нисбәтенә пропорциональ бүлеүгә нигеҙләнгән хата сиселеш тәҡдим итә. Был йәһәттән 16 быуаттағы һиҙелерлек алға китеш итальян ғалимдары Джероламо Кардано һәм Никколо Тарталья исемдәре менән бәйле. Кардано ике шаҡмаҡ ырғытыуҙың нисбәт һанын (36) дөрөҫ иҫәпләп сығара. Ул тәүгеләрҙән булып шаҡмаҡтарҙың береһенең генә ниндәйҙер һанының сығыу осрағын (11) дөйөм нәтижә һаны менән сағыштыра: был ихтималлыҡтың классик билдәләнешенә тап килә — 11/36. Быға оҡшатып өс шаҡмаҡ өсөн туғыҙ очко алыу мөмкинлеге бөтә серияның (йәки тигеҙ мөмкинлекле нисбәт булған 216-ның) 1/9 өлөшөнә тигеҙ икәнлеген әйтеп бирә. Кардано формаль рәүештә ихтималлыҡ атамаһы хаҡында һүҙ йөрөтмәһә лә, ғәмәлдә сағыштырмаса нисбәт һаны тураһында фекер әйтә, был шул уҡ ихтималлыҡ мәғәнәһе менән тулыһынса тап килә. Уның шулай уҡ «ҙур һандар законы» менән бәйле уй-фекерҙәрен дә осратырға мөмкин. Ә инде ҡуйылған аҡсаны бүлеүгә килгәндә, Кардано бының өсөн ҡалған партияларҙан мотлаҡ оторға кәрәклеләренең һанын нигеҙ итеп алырға тәҡдим итә. Н. Тарталья, шулай уҡ Луки тәҡдим иткән сиселешкә үҙ ҡарашын белдереп, яңы фекер тәҡдим итә (әммә ул да, һуңынан асыҡланыуынса, дөрөҫ булмай сыға).
Галилейҙың тағы бер ҡаҙанышы — ихтималлыҡ төшөнсәһен тикшереү өлкәһен күҙәтеү хаталарына тиклем киңәйтеүҙә. Ул тәүгеләрҙән булып хаталарҙың ҡотолғоһоҙ булыуын әйтеп кенә ҡалмай, уларҙы системалы (даими) һәм осраҡлыларға бүлеп күрһәтә. Нәҡ ошондай бүленеш әле лә ҡулланыла.
Ихтималлыҡ төшөнсәһенең һәм теорияһының килеп сығышы
Ихтималлыҡ хаҡында тәүге хеҙмәттәр 17 быуатҡа ҡарай. Улар араһында француз ғалимдары Блез Паскаль, Пьер Ферманың (1654 йыл) һәм ихтималлыҡҡа тәүгеләрҙән булып фәнни аңлатма биргән Нидерланд ғалимы Христиан Гюйгенстың (1657 йыл) хат алышыуын индерергә була. Асылда Гюйгенс математик көтөү аңлатмаһын ҡулланған да инде. Швейцария математигы Якоб Бернулли ике һөҙөмтәле һынауҙар схемаһы өсөн оло һандар законын билдәләй.
Классик билдәләмә
Ихтималлыҡтың классик «билдәләмәһе» өйрәнелгән хәл-ваҡиғаларҙың объектив үҙенсәлеге булған тигеҙ мөмкинлек (тигеҙ ихтималлыҡ) төшөнсәһе менән бәйле. Тигеҙ мөмкинлек, билдәләнә алмаҫлыҡ төшөнсә булараҡ, өйрәнелгән хәл-ваҡиғаларҙың симметрияһын дөйөм күҙ уңында тотоуҙан килеп сыға. Мәҫәлән, аҡсаны ырғытҡанда уның күҙ уңында тотолған симметрияһы, материалдың бер төрлөлөгө һәм осраҡлыҡ (алдан уйламайса) ырғытыу арҡаһында «решка»ға «орёл» алдында йә киреһенсә ниндәйҙер өҫтөнлөк бирергә бер ниндәй ҙә нигеҙ юҡ, йәки аҡсаның ырғытҡандан һуң өҫтәлгә теге йә был яғы менән төшөп ятыуын тигеҙ мөмкинлек (тигеҙ ихтималлыҡ) тип һанарға була.
Калиновка (Азов районы)
Калиновка — утар. Ростов өлкәһе, Азов районында урынлашҡан.
Калиновка ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
50 км урынлашҡан (юлдары) көньяҡтараҡ Район үҙәге — Азов ҡалаһынан 50 км алыҫлыҡта (юлдар буйлап) көньяҡтараҡ урынлашҡан. Краснодар крайы сиге уның янында үтә.
Маргит Шлахта
Маргит Шлахта (18 сентябрь 1884 йыл — 6 ғинуар 1974 йыл) — венгр йәмәғәт эшмәкәре. 1920 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып Венгрия Парламентына һайлана, 1923 йылда Социаль хеҙмәтләндереү туташтары һәм Ҡатын-ҡыҙҙарҙың католик дини институттарына нигеҙ һала.
Биографияһы
Маргит Шлахта 1884 йылдың 18 сентябрендә Венгрияның Касса ҡалаһында тыуған. Уның ата-әсәһе затлы аристократтар тоҡомонан: атаһы Кальман Шлахтаның (1857—1936) ата-бабалары юғары ҡатлам поляктар вәкиле, әсәһе Борбала Саросси Сарос (1855—1936) алпауыт (помещик) ҡыҙы була.
Маргит йәш саҡта ата-әсәһе менән бер ни тиклем ваҡыт АҠШ-та йәшәй. Венгрияға ҡайтҡас, Маргит Будапешттағы католик мәктәптә уҡый, француз һәм немец телдәре уҡытыусыһы булып эшләй.
Маргит Шлахтаның сәйәси карьераһы Беренсе донъя һуғышынан һуң башлана: был ваҡытта ул Венгриялағы һайлауҙарҙа ҡатын-ҡыҙҙарға тауыш биреү хоҡуғы өсөн көрәшә.
Кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы булараҡ ул Венгрияла ҡатын-ҡыҙ мәсьәләләре менән шөғөлләнеүсе ойошма — Католик ҡатын-ҡыҙҙар союзын төҙөй, 1920 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙан беренсе булып Венгрия Парламентына һайлана. 1908 йылда Шлахта Социаль миссия йәмғиәте (Общество социальной миссии) дини ойошмаһына ҡушыла (инә). 1923 йылда Социаль хеҙмәт туташтары институтын нигеҙләй. Социаль туташтар бөтә Венгрия буйынса билдәлелек яулай: улар, шәфҡәт туташтары, акушеркалар булараҡ, халыҡҡа ярҙам күрһәтә һәм торор урындары булмағандар өсөн приюттар ойоштора. Союз Будапешта һәм Клужда социаль хеҙмәт өлкәһендә һөнәри белем биреүҙе үҫтереүгә булышлыҡ итә. Дини община эшендә күп студенттар әүҙем ҡтнаша.
1938 йылда Венгрияла йәһүдтәргә ҡаршы тәүге ҡанундар (Первые антиеврейские законы) ҡабул ителә. Был ваҡыттан башлап Шлахта үҙенең Голос Духа шәхси гәзитендә баҫылған мәҡәләләрендә йәһүдтәрҙе яҡлап сығыш яһай. 1943 йылда хөкүмәт уның гәзитен яба, әммә Шлахта "подполье"ла мәҡәләләр баҫтырыуын дауам итә.
1940 йылда Венгрия нацистик блок державаларына ҡушыла. Ошо йылдың көҙөндә йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү башлана. Шлахта шунда уҡ был ваҡиғаларға үҙ ҡарашын белдерә. 9 декабрҙә Оборона министрлығынан тотолғандарҙы азат итеү фарманы менән телеграмма килгәс, ҡыҫырыҡлау саралары туҡтатыла.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында Шлахта яҡлылар эҙәрлекләүҙәргә дусар ителгән йәһүдтәрҙе йәшерә, мәжбүри хеҙмәткә һәм йәһүдтәрҙе ҡыйырһытҡан ҡанундарға ҡаршы сыға. 1943 йылда улар Рим папаһының йәһүдтәрҙе эҙәрлекләүҙе ғәйепләгән башланғыстарын яҡлау өсөн Италия баш ҡалаһына бара.
1941 йылда Гитлер Германияһының Советтар Союзына баҫып инеүендә Венгрия ла ҡатнашҡас, Шлахта йәһүдтәрҙең венгр хеҙмәт армияһына мәжбүри эштәргә күп меңәрләп йәлеп ителеүенә ҡаршы сыға: йәһүдтәр йәрәхәт алыу һәм үлем ҡурҡынысы юғары дәрәжәлә янаған эштәр башҡарырға тейеш була.
1945 йылғы һайлауҙан һуң Шлахта эшен парламентта дауам итә: ул Граждандар демократик партияһы исемлеге буйынса депутат итеп һайлана. 1946 йылдың ғинуарында ул партиянан сыға һәм ирекле (бойондороҡһоҙ) кандидат булараҡ эшләй. Артабан Христиан ҡатын-ҡыҙҙар Лигаһы (Христианская женская Лига) һайлауҙарҙа үҙ аллы ҡатнаша һәм 1947 йылда парламентта дүрт урын алыуға өлгәшә. 1949 йылда, ҡулға алыныуҙан ҡасып, Шлахта доминикансылар монастырында йәшеренергә мәжүр була. Төрмәгә ябылыу ҡурҡынысына ҡарамаҫтан, ул 1949 йылдың 15 майындағы һайлауға килә. 1949 йылдың йәйендә илдән сығып китә һәм Etelka Tóth исеме менән Америка Ҡушма Штаттары буйлап сәйәхәткә юллана.