cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Анд тауҙары
Үҙәк Андтар
Түбән бейеклектәрҙә, ямғыр бик аҙ яуғанға, һауала дымлылыҡ байтаҡ (80 %- ҡа тиклем), шуға күрә томандар һәм ысыҡ төшөүҙәре йыш була. Альтиплано һәм Пуна яҫы таулығында — бик ҡырыҫ климат, уртаса йыллыҡ температура 10°C-тан артмай. Титикака күле тирә-яҡ райондарҙың климатына йомшартыусы булараҡ йоғонто яһай — күл буйындағы райондарҙа температура тирбәлеүе яҫы таулыҡтың башҡа өлөштәрендәге кеүек үк ҙур түгел. Төп Кордильеранан көнсығышҡа ҡарай ҙур күләмдә яуым-төшөм (йылына 3000 — 6000 мм) яуа, йылғалар күп. Үҙәндәр аша Атлантик океандан килгән һауа массалары Көнсығыш Кордильераны аша сығып, уның көнбайыш битләүен дымландыра. Төньяҡта — 6000 м һәм көньяҡта — 5000 метрҙан ашыу бейеклектә- кире уртаса йыллыҡ температуралар; ҡоро климат арҡаһында боҙлоҡтар аҙ.
Көньяҡ Андтар
Чили-Аргентина Анд тауҙарында климат субтропик, һәм көнбайыш битләүҙәренең еүешләнеүе ҡышҡы циклондар арҡаһында субэкваториаль бүлкәтендәгенә ҡарағанда күберәк; көньяҡҡа табан хәрәкәт иткәндә көнбайыш битләүҙәрҙә йыллыҡ яуым-төшөм арта бара. Йәй ҡоро, ҡыш дымлы. Океандан алыҫлашҡан һайын климаттың континентальлеге арта, миҙгелле температура тирбәлеүе көсәйә. Буйлы үҙәндә урынлашҡан Сантьяго ҡалаһында иң йылы айҙың уртаса температураһы — 20 °C, иң һалҡыны — 7-8 °C; Сантьягола яуым-төшөм йылына 350 мм тирәһе (көньяҡта, Вальдивияла яуым-төшөм йылына 750 мм). Төп Кордильераның көнбайыш битләүҙәрендә яуым-төшөм Буйлы үҙәндекенә ҡарағанда күберәк (әммә Тымыҡ океан ярҙарындағына ҡарағанда кәмерәк).
Көньяҡҡа табан хәрәкәт иткәндә көнбайыш битләүҙәренең субтропик климаты уртаса киңлектәрҙең океан климатына тигеҙ күсә: яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме арта, миҙгелдәр буйынса дым айырмаһы кәмей. Көслө көнбайыш елдәр яр буйына бик күп яуым-төшөмдәр килтерә (ғәҙәттә йылына 2000-3000 мм, 6000 мм-ға тиклем дә етергә мөмкин). Йылына 200 көндән ашыу көслө ямғыр яуа, яр буйына йыш ҡына ҡуйы томандар төшә, диңгеҙҙә йыш ҡына дауылдар була; климат йәшәү өсөн уңайһыҙ тип һанала. Көнсығыш битләүҙәре көнбайыш битләүҙәренә ҡарағанда ҡорораҡ, һәм тик уртаса зонала ғына, көнбайыш елдәр тәьҫирендә еүешләнеү арта, тик һаман да дымлылығы көнбайыштыҡына ҡарағанда кәмерәк була. Көнбайыш битләүҙәрҙә иң йылы айҙың уртаса температураһы ни бары 10-15 °C (иң һалҡыны — 3-7 °C).
Анд тауҙарының иң көньяҡ өлөшөндә, Утлы Ерҙә ныҡ дымлы климат, уны көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш елдәре барлыҡҡа килтерә; яуым-төшөм (3000 мм-ға тиклем) башлыса быҫҡаҡ ямғыр рәүешендә (йылдың күпселек көндәрендә була) яуалар. Архипелагтың тик иң көнсығыш өлөшөндә генә яуым-төшөм күпкә кәмерәк. Йыл дауамында түбән температура күҙәтелә (шул уҡ ваҡытта миҙгелле температура тирбәлеүе ныҡ түгел).
Тупраҡтар һәм үҫемлектәр
Анд тауҙарының тупраҡ һәм үҫемлектәр япмаһы бик күп төрлө. Был тауҙарҙың бейеклеге, көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәренең дымлылығының һиҙелерлек айырмаһы менән бәйле. Анд тауҙарында бейеклек бүлкәтлеге аныҡ сағыла. Бында өс бейеклек зонаһы бар — тьерра-калиенте, тьерра-фриа һәм тьерра-эляда.
Венесуэланың Анд тауҙарында ҡыҙыл тупраҡта ҡышҡы ҡоролоҡта япрағын ҡойған урмандар һәм ҡыуаҡлыҡтар үҫә. Төньяҡ-көнбайыш Анд тауҙарынан алып Үҙәк Анд тауҙарына тиклем елгә табан битләүҙәрҙең түбәнге өлөштәре таулы дымлы экваториаль һәм тропик урмандар менән ҡапланған, шулай уҡ латерит тупраҡтарында үҫкән мәңге йәшел һәм япрағын ҡойған ҡатнаш урмандар менән дә. Экваториаль урмандарҙың тышҡы ҡиәфәте ошо уҡ урмандарҙың тигеҙлектә үҫкәндәренән бик аҙ айырыла. Бында төрлө пальма, фикус, банан, какао ағасы һәм башҡалар үҫә. Юғарыла (2500-3000 м бейеклеккә тиклем) үҫемлектәрҙең тәбиғәте үҙгәрә; был ерҙәргә бамбук, ағас һымаҡ абағалар, кока ҡыуағы (кокаин сығанағы), хина ағасы үҫеүе хас. 3000 метрҙан алып 3800 метрға тиклем — тәпәш ағастар һәм ҡыуаҡтар менән бейек гилея; эпифиттар һәм лианалар киң таралған, бамбуктар, ағас һымаҡ абағалар, мәңге йәшел имәндәр, мырт һәм арса һымаҡтар хас. Юғарыраҡ— башлыса ксерофитик үҫемлектәр, тигеҙ урындарҙа мүкле һаҙлыҡтар һәм текә битләүҙәрҙә йәнһеҙ ҡаялар. 4500 метрҙан бейектә — мәңгелек ҡар һәм боҙлоҡтар.
Көньяҡтараҡ, субтропик Чили Анд тауҙарында көрән тупраҡта мәңге йәшел ҡыуаҡтар үҫә. Буйлы үҙәнендә — составы буйынса ҡара тупраҡты хәтерләткән тупраҡтар таралған. Бейек яҫы таулыҡтарҙың үҫемлектәре: төньяҡта — таулы экваториаль парамос туғайҙар, Перу Андтарында һәм Пунаның көнсығышында — ҡоро бейек-тропик далалар, Пунаның көнбайышында һәм бөтә Тымыҡ океан буйы көнбайышында— үҫемлектәрҙең сүллек төрҙәре (Атакама сүллегендә — суккулент үҫемлектәр һәм кактустар) осрай. Бында күп ер өҫтө татырланған, был үҫемлектәрҙең үҫешенә ҡамасаулай; бындай райондарҙа башлыса әрем һәм эфедра ғына үҫә. 3000 м ашыу бейеклектә (яҡынса 4500 метрға тиклем) — ҡоро пуна тип аталған ярым сүллек үҫемлектәре таралған; кәрлә ҡыуаҡлыҡтар(толой), ҡыяҡлылар (ҡылған,ҡолонғойроҡ), лишайниктар, кактустар үҫә. Яуым-төшөм күберәк булған Төп Кордильеранан көнсығышҡа табан дала үҫемлектәре (пуна) бар, унда күп һанлы ҡыяҡлылар (ҡылған һ. б.) һәм ҡыуаҡтар үҫә. Көнсығыш Кордильераның дымлы битләүҙәрендә тропик урмандар (пальмалар, хина ағасы) 1500 метрлыҡ бейеклеккә тиклем күтәреләләр, 3000 метрға тиклем бамбук, абағалар, лианалар өҫтөнлөк иткән түбән үҫеүсе мәңге йәшел урмандар барып етә; юғары бейеклектә — тау далалары. Анд тауҙарында типик үҫемлек — полилепис, Колумбия, Боливия, Перу, Эквадор һәм Чилиҙа осраған ағас.
Чилиҙың үҙәк өлөшөндә урмандар күпләп ҡырҡылған; ҡасандыр урмандар Төп Кордильера буйлап 2500—3000 метр бейеклеккә күтәрелгән, әммә хәҙер тау битләүҙәре яланғас тиерлек. Хәҙерге ваҡытта урмандар айырым сауҡалыҡ (ҡарағай, араукария, эвкалипт, буҡ, платан һ. б.) рәүешендә генә осрайҙар.
Патагон Анд тауҙарында буктар, магнолиялар, ағас һымаҡ абағалар, юғары олонло ылыҫлылар, бамбуктар үҫә. Патагон Андтарының көнсығыш битләүҙәрендә башлыса бук урмандары. Патагон Андтарының иң көньяғында — тундра үҫемлектәре үҫә.
Анд тауҙарының иң көньяҡ өлөшөндә, Утлы Ерҙә урмандар көнбайышта тар ғына яр буйы һыҙатын биләй; урман сиге өҫтөндә шунда уҡ тиерлек ҡар бүлкәте башлана. Көнсығышта һәм көнбайышта ҡайһы бер урындарҙа субантарктик тау туғайҙары һәм торфлы урындар киң таралған.
Анд тауҙары хина ағасы, кока, тәмәке, картуф, помидор һәм башҡа ҡиммәтле үҫемлектәрҙең тыуған төйәге.
Фауна
Дөйөм алғанда, Анд фаунаһына эндемик төркөмдәрҙең һәм төрҙәрҙең күплеге хас. Бында ламалар һәм альпакалар төйәк итәләр (был ике төр вәкилдәрен урындағы халыҡ йөн һәм ит өсөн ҡуллана), шулай уҡ маймылдар, реликт күҙлекле айыу, пуду боландары һәм гаэмал (Анд тауҙары эндемигы), викунья, гуанако, азаров төлкөһө, ялҡау маймылдар, шиншиллалар, муҡсалы опоссумдар, ҡырмыҫҡа ашаусылар, дегу кимереүселәре осрай. Көньяҡта — зәңгәр төлкө, магеллан эте, эндемик кимереүсе туко-туко һ. б. Бында ҡоштар бик күп: колибри, эндемик кондор һәм башҡалар.
Сәнәғәт
Андтарҙа иң мөһим хужалыҡ булып тау-байыҡтырыу сәнәғәте тора. Баҡыр (Чилиҙа), тимер (Боливияла), алтын (Колумбияла һәм башҡалар), изумрудтар (Колумбияла), вольфрам, аҡ ҡурғаш, көмөш, нефть (бөгөлдәрҙә һәм тау араларында Аргентинла, Боливияла, Венесуэлала, Перуҙа һ.б.) эшкәртелә
Ауыл хужалығы
Кофе (Колумбияла (донъя уңышының 13 процентына тиклем), Венесуэлала, Эквадорҙа, Перуҙа), банан (Колумбияла, Эквадорҙа), картуф, арпа үҫтереүгә махсуслашҡан ауыл хужалығы үҫешкән. Кариб Андтарында— мамыҡ, тәмәке, сизаль үҫтерелә. Экваториаль бүлкәттә уртаса бейеклектәрҙә тәмәке, кофе, кукуруз үҫтерәләр; юғары бейеклектәрҙә (3800 м тиклем) кукуруз, бойҙай, картуф, шулай был урындағы индеецтарҙың туҡланыу рационының мөһим өлөшө булып торған киноа үҫтерелә. Көнсығыш Кордильераның яҡшы дымлы битләүҙәрендә (Үҙәк Анд сиктәрендә) шәкәр ҡамышы, какао, кофе һәм тропик емештәр үҫтерәләр. Чилиҙа үҫтерелгән культураларҙың күбеһе Европанан килтерелгән — был зәйтүн, виноград, цитрус ағастары; баҫыуҙарҙа — бойҙай һәм кукуруз.
Малсылыҡтың төп йүнәлеше — һарыҡсылыҡ (Перу, Патагония, Утлы Ер һәм башҡа таулыҡтарҙа). Тау пуналарында Кечуа индеецтары лама тоҡомдары үрсетә. Ҙур күлдәрҙә (бигерәк тә Титикака күлендә) балыҡ тотоу үҫешкән.
Ғәйшә
Этимологияһы
Ғәйшә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе йәшәүсе, йәшәүсән тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Әкимбәтова Ғәйшә Мостафа ҡыҙы (19 сентябрь 1930 йыл) — Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Ҡыҙрас ауыл Cоветы башҡарма комитетының элекке рәйесе, СССР-ҙың VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXIII һәм XXIV съездары делегаты[1]. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры. Дәүләкән ҡалаһының һәм Дәүләкән районының почётлы гражданы.
Ҡамаева Ғәйшә Нурғәли ҡыҙы — татар йырсыһы, Татар радиоһы солисты.
Ғәйшә бинт Әбү Бәкер (Әишә бинт Әбү Бәкр) (عائشة بنت أَبي بكر‎; (Ҡалып: ДР, Мәккә — 678, Медина) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғиффәтле килеш алған берҙән-бер ҡатыны, сәхәбә Әбү Бәкр ҡыҙы.
Ғәйшә әл-Хүррә (Аиша бинт Мухаммад аль-Хурра, عائشة الحرة‎) — Гранада әмирлеге әмире Мөхәммәт XI ибн Мөхәммәттең һәм унан һуңғы әмир Әбдел-Хәсән Али ибн Садтың хәләл ефете, шулай уҡ Мөхәммәт XII Әбү Абдуллаһтың (Бүәбил) әсәһе. Әл-Хүррә ғәрәп телендә хөрмәтле тигәнде аңлата, ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең затынан, уның тере вариҫы булыуы менән танылған. Сәйәси йәһәттән әүҙем була һәм Гранада әмирлектәренең һуңғы йылдарҙағы дәүләт сәйәсәтенә йоғонто яһай. Ғәйшә әл-Хүррә — был дәүләт тарихында иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙарының береһе.
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы (3 декабрь 1913 йыл — 03 март 1991 йыл) — рәссам, график, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәое (1974), Татарстан АССР-ының халыҡ рәссамы (1984). 1942 йылда ТАССР Рәссамдар берлеге ағзаһы булған беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-рәссамы, Мәскәүҙә Бөтә союз акварель күргәҙмәләрендә Татарстан АССР-ның беренсе вәкиле булып ҡатнашыусы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Азад-Ғәйшә Рорлих — Калифорния университеты профессоры, «Волга буйы татарлары тарихы», йәки «Волга буйы татарлары: Милли һығылмалылыҡ профиле» (ингл. The Volga Tatars: A Profile in National Resilience) — 1986 йылда АҠШ-тың Калифорния штатында Стэнфорд университеты тарафынан инглиз телендә нәшер ителгән ғилми хеҙмәт (монография) авторы.
Дәләү Ғәйшә (Башҡорт халыҡ йыры).
Линда-Вайда
Линда-Вайда (Linda b. Weida) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 462 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Томск дәүләт педагогия университеты
Томск дәүләт педагогия университеты — Себерҙең боронғо һөнәри-педагогия уҡыу йорто. 1902 йылдың 1 июлендә Император Николай II ҡушыуы буйынса ойошторолған Томск уҡытыусылар институтының вариҫы булып тора.
Тулы атамаһы — «Томск дәүләт педагогия университеты» (ТДПУ) юғары белем биреү Федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы.
Тарихы
Томск дәүләт педагогия университеты үҫешендә бер нисә этапты билдәләргә мөмкин: 1902—1920 йылдарҙа Томск уҡытыусылар институты була, уны тамамлаусылар урта һөнәри-педагогик белемгә эйә булып сыға. 1917 йылдың июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса уҡытыусылар институты юғары уҡыу йорто статусын ала, әммә 1920 йылдың 1 ноябренән Томск губерна халыҡ мәғарифы бүлеге комиссияһы ҡарары менән ябыла. 1930 йылда РСФСР Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарары менән Томск дәүләт университетында Педагогия факультеты асыла. РСФСР Халыҡ комиссарҙары советының 1931 йылдың 13 июлендәге 735-се ҡарарына ярашлы, Томск дәүләт университетының Педагогия факультеты Томск индустриаль- педагогия факультеты тип үҙгәртелә, 1932 йылда Уҡытыусылар институты бинаһына күсерелә. 1933 йылдың 15 июненән юғары уҡыу йортоноң барлыҡ документтарында ла «Томск индустриаль-педагогия институты» атамаһы урынына : «Томск дәүләт педагогия институты» тигән атама яҙыла башлай. 1968 йылдың 23 октябрендә институтҡа Ленин комсомолы исеме бирелә. 1981 йылдың 19 ноябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән юғары уҡыу йорто «Почет Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 1995 йылдың 26 июнендә РФ Мәғариф министрлығының 352-се бойороғо менән Томск дәүләт педагогия институтына университет статусы бирелә. Шул уҡ йылдың 2-4 ноябрендә яңы университеттың исем туйы үтә.
«Вестник ТГПУ»
«Вестник Томского государственного педагогического университета» фәнни журналы 1997 йылда сыға башлай. Унда тәбиғи, гуманитар, социаль-иҡтисади һәм ижтимағи фәндәр буйынса мәҡәләләр баҫтырыла. Ай һайын сыға (өҫтәмә махсус сығарылыштар булыуы ла мөмкин). Юғары аттестация комиссияһы (ВАК) исемлегенә инә.
«Научно-педагогическое обозрение»
«Научно-педагогическое обозрение» фәнни журналы 2013 йылдан сыға. Кварталға бер сығарыла (өҫтәмә махсус сығарылыштар булыуы мөмкин).
«Томский журнал лингвистических и антропологических исследований»
«Томский журнал лингвистических и антропологических исследований» фәнни журналы 2013 йылдан сыға. Кварталкға бер тапҡыр сығарыла (өҫтәмә махсус сығарылыштар булырға мөмкин). Web of Science-та индексациялана.
«ΠΡΑΞΗΜΑ. Проблемы визуальной семиотики»
2014 йылдан кварталға бер тапҡыр «ΠΡΑΞΗΜΑ. Проблемы визуальной семиотики» фәнни журналы сыға. Scopus-та индексациялана.
Китапхана
А. М. Волков исемендәге Тлмск дәүләт педагогия университеты китапханаһында 921,9 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге иҫәпләнә (01.01.2018 йыл мәғлүмәте). Йыл һайын китапхана университет нәшриәтендә һәм уҡытыусылар баҫтырған фәнни һәм уҡыу әҙәбиәте, яңы әсбаптар һатып алыу һәм шәхси кешеләр бүләк итеү иҫәбенә тулылана. Китапхананың һирәк китаптар фонды бар. Китапхана структураһына әҙәбиәте эшкәртеү һәм комплектлау, библиографик мәғлүмәт үҙәге (БИЦА), хеҙмәтләндереү бүлеге, компьютер технологиялары бүлеге инә.
Музейҙар
Томск дәүләт педагогия университетының музей комплексына 10 музей инә:
Әл-Ҡаидә
Әл-Ҡаидә («Аль-Ка́ида») (القاعدة, al-qāʿidah, IPA:  — «нигеҙ», «база» , «фундамент», «принцип») — иң ҙур халыҡ-ара ультрарадикаль террорсы ойошмаларҙың береһе.
1988 йылда ойошторола. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң, «Әл-Ҡаидә» иң үткер көрәшен АҠШ-ҡа, йәғни «көнбайыш донъяһы» илдәренә һәм ислам илдәрендә уларҙы яҡлаусыларға төбәй. Режимдың маҡсаты ислам илдәрендә донъяуи ҡоролоштарҙы ҡолатыу, "Бөйөк ислам хәлифәлеге"н булдырыу.
1998 йылда Кения һәм Танзания баш ҡалаларында АҠШ илселектәрен шартлатҡандан һуң, «Әл-Ҡаидә» донъяла 1-се террористик ойошмаһы статусын ала. "Әл-Ҡаидә"ның иҫәбендә — бер нисә ҙур террорсы акт планлаштырыу һәм тормошҡа ашырыу, шул иҫәптән АҠШ-та 2001 йылдың 11 сентябре теракттары. 2001 йылдың 11 сентябрендәге һөжүмдән башланған һәм менән бәйле эшмәкәрлеге «Әл-Ҡаидә» эшмәкәрлеге һәм уны баҫтырыу менән бәйле ваҡиғалар сылбыры Терроризмға ҡаршы һуғыш булараҡ билдәле. Лашкаре-Тайба, Лашкар-э-Джангви һәм Имарат Кавказ менән хеҙмәттәшлек итә.
Тарихы
Көнбайыш тикшеренеүсе ғалимдары «Әл-Ҡаидә» тарихын 5 осорға бүлеп өйрәнәләр: башланыуы (1980 йылдар аҙағы), «ҡырағай» осоро (1990—1996 йй.), сәскә атыуы (1996—2001 йй.), селтәр рәүешендә йәшәгән осоро (2001—2005 йй.) һәм айырымланыуы (2005 йылдан һуң).
Сығанаҡтары. Афған һуғышы (1979—1989)
1979 йылдың 3 июлендә америка президенты Джимми Картер Афғанстанда антикоммунистик көстәрҙе финанслауға рөхсәт биреүсе президент бойороғона ҡул ҡуя. Башлыса, программа афған оппозиция көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм уҡытыу өсөн аҡса бүлгәндә, пакистан разведкаһын (ISI) файҙаланыуға нигеҙләнгән. Инглиз МИ-6 һәм Һауа Айырым һауа хеҙмәте, Сәғүд Ғәрәбстаны һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһының шуға оҡшаш программаларының финанслауынан тыш, 1978 йылдан алып 1992 йылға тиклем осорҙа ISI законһыҙ ҡораллы формированиеларҙың 100 000 ашыу һуғышсыһын ҡоралландырыу һәм уҡытыу менән шөғөлләнә. Шулай уҡ улар Афғанстанда урынлашҡан совет ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшеүсе афған бандформированиелары сафына ғәрәп илдәренән үҙ теләктәре буйынса хеҙмәт итерлек ғәскәр вербовкалау менән шөғөлләнгән.
1980-се йылдарҙан башлап, «Циклон» операцияһы сиктәрендә, афған һуғышмандарына боевик хәрби ярҙамы күләме арта бара: 1984 йылда уның күләме 125 миллион доллар, 1985 йылда — 250 миллион, ә 1986 йылда — 470 миллион, 1987 йылда 630 миллион доллар тәшкил итә. Пакистан разведка үҙәгенең афған бүлеге начальнигы Мөхәммәд Йософ (1983—1987 йй.) мәғлүмәттәре буйынса: 1987 йылға АҠШ-тан ғына афған мөжәһиттәренә ярҙам — көнөнә яҡынса 1 миллион доллар — 1,75 миллион дойч марка була. 1988 йылға АҠШ-тан афған мөжәһиттәренә ярҙамдың дөйөм күләме 2,1 миллиард долларға етә. Сәғүд Ғәрәбстаны ла шундай уҡ күләмдә ярҙам күрһәтә. Шуның менән бергә, Фарсы ҡултығы ғәрәп илдәрендәге шәхси фондтарынан да күп аҡса — йыл һайын яҡынса 400 миллион доллар килгән.
Афғанстандағы совет ғәскәрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялсылары ҡушыла. Халыҡ-ара ислам ойошмалары аша ярҙам индерелә. Улар араһында 1984 йылда Пешаварҙа (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан нигеҙләнгән «» айырым урын алып тора.
«Мәктәб-әл-Хидамат» Пешаварҙа «ҡунаҡ йорто» һәм боевиктврҙы әҙерләү лагерҙары ойоштора. Усама бен Ладен был ойошмаға ярҙамға үҙенән шәхси ярҙам йүнәлтә. 1987 йылдан Аззам һәм бен Ладен Афғанстандың үҙендә лагерҙар йоштора башлай. Әммә «Мәктәб-әл-Хидамат» һәм ғәрәп ялланған һуғышыусылары ниндәй ҙә булһа әһәмиәтле роль уйнамай. Адам Дольник, тип яҙа хеҙмәттәшлек тураһында мәғлүмәт бар. Усама бен Ладендың афған мөжәһиттәренә ярҙам программаһы сиктәрендә АҠШ вәкилдәре менән хеҙмәттәшлек итеүе тураһында мәғлүмәт бар, тип яҙа. Төрлө баһалар буйынса, һуғышта күбеһе һуңынан Әл-Ҡаидә террорсылар эшмәкәрлегенә ҡушылған 43 мосолман иленән яҡынса 35 000 сит ил мосолманы ҡатнаша.
1989 йылда Аззамды үлтергәндән һуң, «Мәктәб-әл-Хидамат» тарҡала һәм уның ҙур өлөшө "Әл-Ҡаидә"ны тулыландыра.
"Әл-Ҡаидә"ның килеп сығыуы
Лоуренс Райт яҙғанса, «Әл-Ҡаидә» Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сығарылғас, «Мысыр ислам йыһаты»ның бер нисә юғары етәксеһенең Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен менән осрашыуында бөтә донъя буйынса йыһат алып барыу өсөн бен Ладендың аҡсаһын «Мысыр ислам йыһаты» тәжрибәһе менән берләштерергә ҡарар ителгәндән һуң, 1988 йылдың 11 авгусында булдырыла. Осрашыу Пешавар (Пакистан) уҙа. "Әл-Ҡаидә"ны төҙөүҙә шулай уҡ Лашкаре-Тайба етәксеһе, Айман әз-Завахири һәм Сәйид Имам әл-Шәрифә (Фадль доктор) ҡатнашаЦРУ подверглось критике за финансирование исламистских боевиков в Афганистане, поскольку из их состава впоследствии была создана Аль-Каида. Журналист и писатель, эксперт по исламскому терроризму Джейсон Берк (Jason Burke) бындай тәнҡиткә ҡаршы, аҡсалата ярҙам Хекматияр Гульбеддинға ебәрелгән, ә Әл-Ҡаидәне булдырыусыһы һәм башлығы Усама бен Ладен ул осорҙа әллә ни етди ойошма тип һаналмаған: уның төркөмө ун икенән (дюжина) саҡ ҡына күберәк кешенән торған һәм «Мысыр ислам йыһаты» һымаҡ башҡа исламсы ойошмаларға ныҡ буйһонған була. Берк үҙенең «„Аль-Каида“: радикаль исламдың ысын тарихы» тигән китабында былай тип раҫланы : «Әл-Ҡаидә» тип аталыусы нимәлер тураһында 1996 йылда Үҙәк разведка идаралығы (ЦРУ) отчётында яҡынса 1985 йылда ҡайһылыр бен Ладен… Афғанстан мөжәһиттәренә ярҙамға Ҡотҡарыу Ислам Фронтын, йәки «Әл-Ҡаидә» ойошмаһын, булдырған тигән мәғлүмәт барлыҡҡа килә. Ләкин бында автор «Әл-Ҡаидә» булып хәрәкәт иткән төркөмдө, әллә «Әл-Ҡаидә» тигән атаманы күҙ уңында тотҡанмы, аңлашылмай… Һис һүҙһеҙ, Дәүләт департаменты һәм уның Пакистандағы вәкиленең хат яҙышыуында «Әл-Ҡаидә»не телгә алғаны тойолмай.
Фарсы ҡултығындағы һуғыш һәм "Әл-Ҡаидә"ның АҠШ-ҡа ҡаршы әйләнеүе
СССР Афғанстандан китеп бер аҙ ваҡыт үтеүгә Усама бен Ладен ҡайтты Сәғүд Ғәрәбстанына (1989 й.) ҡайта, һәм 1990 йылдың авгусында күрше Ираҡ ғәскәрҙәре, сәғүд нефть ҡырҙарына етди ҡурҡыныс тыуҙырып, Кувейтты оккупациялай. Усама бен Ладен король Фәхдкә үҙенең ярҙамын — ираҡ армияһы һөжүм яһай ҡалһа, уларҙан обороналау өсөн Афғанстан мөжәһиттәрен ташларға тәҡдим итә. Әммә монарх, АҠШ ярҙамын һайлап, уның тәҡдименән баш тарта. Америка һәм уларға союздаш ғәскәрҙәр ғәрәп еренә килеп төшә. Әммә Усама бен Ладен, сит ил ғәскәрҙәренең килеп тулыуы «ике мәсет ерҙәрен» (Мәккә һәм Мәҙинә) бысрата, тип иҫәпләй. Асыҡтан-асыҡ сығышынан һуң, Сәғүд Ғәрәбстаны властары бен Ладенды (1991 й.) ҡыуа, һәм ул үҙе яҡлылар менән Суданға йүнәлә.
Суданда (1992—1996 йылдар)
Бен Ладен һәм уның яҡлылар Суданға исламизм идеологы Хәсән Тураби саҡырыуы буйынса килә. Түңкәрелеш һөҙөмтәһендә, Судан власына тап Ғүмәр әл-Бәшир етәкселегендәге исламистар килә. Яңы судан хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек итеп һәм бизнес алып барып, Усама бен Ладен был илдә һуғышмандар (боевиктар) әҙерләүсе лагерь ойоштора.
1992 йылда Сәғүд Ғәрәбстаны фәләстиндәр һәм Израиль араһында тыныслыҡ булдырыусы Осло килешеүен хуплай. Ә 1994 йылда бен Ладенды сәғүд дәүләте подданыйы булыуҙан мәхрүм итә. Бының артынса уҡ кисекмәҫтән уның туғандары айлыҡ пособиенан (йылына 7 миллион доллар) мәхрүм ителә һәм уларҙың аҡса иҫәбе туңдырыла. Туғандары Усама бен Ладендан асыҡтан-асыҡ баш тарта.
Шул уҡ ваҡытта «Мысыр ислам йыһаты» һәләкәткә тарый: 1993 йылда уңышһыҙ Мысыр премьер-министры Атеф Седкиҙы үлтерергә маташыу уҡыусы ҡыҙҙың үлеменә килтерә, һәм мысыр йәмәғәт фекере исламсыларҙан йөҙ бора. Мысыр полицияһы 280 әз-Завахири төркөмө ағзаһын ҡулға ала һәм шуларҙың 6-һын язалай. 1995 йылдың июнендә президент Мөбәрәккә уңышһыҙ һөжүм итеү "Мысыр ислам йыһат"ының Мысырҙан тулыһынса ҡыуылыуына килтерә. 1996 йылдың майында судан властары Усама бен Ладенды ла илдән ҡыуырға ҡарар итә. Бынан һуң ул Афғанстанға күсә.
1996—2001 йылдар
1996 йылдан алып 2001 йылға тиклем «Әл-Ҡаидә» етәкселеге Афғанстанда урынлашҡан. «Ойошма эшмәкәрлеге Афғанстанда етештерелгән наркотиктар һатыуҙыүҙ эсенә ала», — Бөйөк Британияның премьер-министры Тони Блэрҙың «Бен Ладендың ғәйебен иҫбатлау» досьеһында шулай тип билдәләнә.
Был ваҡытта иң ҙуры әл-Фарүҡ лагеры булған күнекмә лагерҙары әүҙем эшләй.
2001 йылдан һуң
2006 йылда Газа Секторында ХАМАС ойошмаһы власты биләгәндән һуң, «Әл-Ҡаидә» был төбәкәт ячейкалар булдырыу менән ҡыҙыҡһына башлай. 2009 йылдың 15 авгусында был ойошмалар араһындағы фекер айырымлыҡтары Рафиахта ҙур масштаблы бәрелештәргә килтерә, һәм унда кәм тигәндә 24 кеше һәләк була һәм 120-нән ашыу яралана.
Ливия властары раҫлауынса, "Әл-Ҡаидә"ның Ливиялағы күмәк сыуалыштарға ла ҡыҫылышы бар.
2011 йылдың июненедә «Әл-Ҡаидә» бөтә донъя мосолмандарына «шәхси йыһат» өндәмәһе менән мөрәжәғәт итә.
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте ФСБ директоры Александр Бортников (2012 йылдың октябре) раҫлауынса: ""Әл-Ҡаидә"ның идеология установкаһы яңы тарафдаштарын үҙ яғына һөҙөмтәле ауҙарыу мөмкинлеген бирә, ә хәҙерге заман мәғлүмәт-коммуникация технологияларын киң файҙаланыуы халыҡты күпләп радикаллаштырыу процесын арттыра".
«Әл-Ҡаидә» террорсыларының социаль-психологик портретын төҙөүсе ғалим Марк Сэйджман ҡыҙыҡлы һығымтаға килгән: уртаса статистик ғәҙәти обывателгә ҡарағанда фанатиктар нормаль булып сыға, сөнки улар, ышанысһыҙ булған психик тотороҡһоҙ кандидаттарҙы алып ташлай.
Ойошманың структураһы
«Әл-Ҡаидә» етәксеһе тип Усама бен Ладен (2011 йылдың 2 майында үлтерелә. ), уның уң ҡулы — Айман әз-Завахири иҫәпләнә. Был ойошманың башында шура (совет) тора. Ойошманың түбәнге структураһында 8 комитет (дини, хәрби, йәмәғәтселек менән бәйләнеш, финанс һ. б.) урынлашҡан. ЦРУ-ның мәғлүмәттәре буйынса, "Әл-Ҡаидә"ның Афғанстандағы күнекмә лагерҙары аша 1989—2001 йылдарҙа 25 меңдән алып 100 меңгә тиклем рекрут үткән. Һуғышсылар әҙерләүсе иң ҙур лагерҙар — Әл-Фәруҡ, Хальден һәм Дурунт. Шуларға оҡшаш лагерҙар Суданда, Ҡавказда, Балҡанда, Яҡын һәм Алыҫ Көнсығыштағы күп кенә дәүләттәрҙә эшләй. Һөҙөмтәлә бөтә донъяның мосолман дәүләттәренән һәм төбәктәренән тиерлек сығыусылар «Әл-Ҡаидә» ағзаһы булып тора. Был ойошманың ячейкалары донъяның 34 илендә табыла.
Террористик эшмәкәрлеге
Рәсми фараз буйынса, «Әл-Ҡаидә» ойошторған иң ҙур террористик акт тип 2001 йылдың 11 сентябрендә Америка Ҡушма Штаттарында Бөтә донъя сауҙа үҙәге һәм Пентагон биналарына һөжүм итеүҙе атайҙар. Вест-Пойнт АҠШ хәрби академияһы үткәргән тикшеренеүҙәренә ярашлы, 2004—2008 йылдарҙа «Әл-Ҡаидә» ойошторған теракттар ҡорбандарының күпселеге (88 %) — көнбайыш илдәре граждандары түгел, нигеҙҙә улар ираҡлылар. Тикшеренеү авторҙары ""Әл-Ҡаидә"ның көс ҡулланыу уғы үҙҙәре маҡсат иткән көнбайыш хөкүмәттәренә түгел, ә улар, йәнәһе, яҡлаған мосолмандар [ислам экстремистары]"на йүнәлтелгән тигән һығымтаға килә.
Икмәк музейы (Агдам)
Икмәк музейы (Çörək muzeyi, Чөрәк музејиÇörək muzeyi, музеји Чөрәк) — Әзербайжан ССР-ы Агдам ҡалаһында элек булған музей
Тарихы
Бина фасадында биҙәкләп үрелгән селтәр һәм арыш башаҡтары менән ҡояш төшөрөлгән ике панно булған. Музей эсендә төҫлө витраждар, аҡлы-ҡаралы ағас квадраттарҙан торған түшәм, ярым ҡараңғылыҡ хасил иткән. Музей залдарының береһенә ингән урында «Икмәккә баш эйегеҙ!» тип яҙылған булған.
Музейҙың элекке директоры Ниязи Кулиев һүҙҙәренсә, Агдам ҡалаһы эргәһендә Чалаган-типе ауылы янында ҡаҙыныу эштәре барышында табылған күмергә әйләнгән бойҙай орлоҡтары ла экспонаттар араһында һаҡланған. Уларҙы музейға, бойҙайҙың ҡаты сорттарын селекция юлы менән алған ғалим-селекционер Имам Мостафаев бүләк иткән. Шулай уҡ, Кулиев һүҙҙәренсә, бер ваҡыт музейға Агамалы ауылынан һикһән ете йәшләк Мамедов Исмаил Кафар оғлы XVII быуаттың кир-кире (ҡул тирмәне таштарын) алып килә һәм икмәк нисек ауыр табылғанын кешеләр аңлаһын ине тигән теләк белдергән. Музейҙа һуғыш ваҡытында Ленинград блокадаһынан ҡалған көйгән икмәк тә һаҡланған, уны Ленинград блокадаһында ҡалған икмәк бешереүсе Галина Андреевна Канаева алып килгән.
Товатыль-Кы (Пюль-Кы ҡушылдығы)
Товатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Болин Синикка
Синикка Болин (Sinikka Bohlin; ) — швед сәйәсмәне, Швеция социал-демократик эшселәр партияһы ағзаһы, риксдаг депутаты (1988—2010). 2009 йыл — Төньяҡ кәңәшмәһе рәйесе.
Товатыль-Кы (Пюль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болин Синикка
Биографияһы
1988—2010 йылдарҙа Евлеборг ленынан риксдаг депутаты, 6 тапҡыр риксдагҡа һайланған.
1994—2010 йылдарҙа Төньяҡ кәңәшмәһендә швед делегацияһы составында була, 2006—2010 йылдарҙа — делегация рәйесе.
Риксдагтан киткәс, (Евлеборг халыҡ театры) рәйесе вазифаһын биләй.
Яңы Киҙгән ауыл Советы (Борай районы)
Яңы Киҙгән ауыл Советы — Борай районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452966. ОКАТО коды — 80218834000. Таҙлар ауыл Советы менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Яңы Киҙгән ауылы — административ үҙәк, Иҫке Киҙгән ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Яңы Таҙлар ауылында административ үҙәге менән, «Таҙлар» атамаһын һаҡлап, Таҙлар һәм Яңы Киҙгән ауыл Советтарын берләштерергә. Яңы Киҙгән ауыл Советының Яңы Киҙгән, Иҫке Киҙгән ауылдарын Таҙлар ауыл Советы составына индерергә.
Таҙлар ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Яңы Киҙгән ауыл Советын алып ташларға
2008 йылда Балтас районы, Кәшкәләү ауыл Советы, Таҙлар ауыл Советы, Шуҡшан ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш ( «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Камбалица-Се
Камбалица-Сё (Оло Камбальница) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Перевозная мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Письмянка (Өҫән ҡушылдығы)
Письмянка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыуығаяҡ (күл)
Этимологияһы
Күл атамаһының аныҡ ҡына этимологияһы билдәле түгел. Башҡорт телендәге «Һыу» йәки «һыуыҡ» һәм «аяҡ» тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тигән фараз йәшәй. Йәғни, был аяҡ һыуланыу йәки аяҡ өшөү менән бәйле булыуы ихтимал
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы (7 июль 1975 йыл, Өфө ҡалаһы) — инженер‑механик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), техник фәндәр докторы (2007), профессор (2012).
Һыуығаяҡ (күл)
Географияһы
Һыуығаяҡтан өлкә үҙәге Силәбегә тиклем – 30 км, Екатеринбургҡа – 200 км.
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
Биографияһы
Дмитрий Альберт улы Әхмәтйәнов 1975 йылдың 7 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1997 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын «Авиация двигателдәре һәм энергетика ҡоролмалары» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһе 2000 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Автоматизация термогазодинамического расчета переходных режимов работы авиационных ГТД»); техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһе 2007 йылда бирелә (диссертацияһының темаһы «Имитационное моделирование неустановившихся режимов работы авиационных ГТД с элементами систем управления»). Профессор ғилми дәрәжәһе 2012 йылда бирелә.
Һыуығаяҡ (күл)
Географияһы
Географик координаттары - оҙонлоғо: 61°43′40.78″E (61.727995), киңлеге: 55°22′35.74″N (55.376595).
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
Биографияһы
Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 2007 йылдан авиация двигателдәре кафедраһы профессоры, 2014 йылдан авиация двигателдәре, энергетика һәм транспорт факультеты деканы. Өфө дәүләт авиация техник университетының Ғилми советы ағзаһы. Шулай уҡ ул Башҡортостан Фәндәр академияһы профессоры (2016 йылдан).
Һыуығаяҡ (күл)
Тасуирламаһы
Түңәрәк рәүешле, күлдең һыу көҙгөһө һуҙымы 4.8/ 3.2 км, уртаса тәрәнлеге 3 – 5 м, максималь (соҡорло урындар) - 7.5 метрға тиклем. Майҙаны — 13,4 кв. км. максималь тәрәнлеге — 7 метр, уртаса — 4 метр, күлдәге һыу күләме 53,6 миллион куб. м.
Сөсө һыулы, шишмәләр күп ҡоя. Һыуҙың үтәҙеклеге - 1,5 метр.Һыуы ярайһы саф.
Әхмәтйәнов Дмитрий Альберт улы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт республика йәштәр премия лауреаты (2005). .
Һыуығаяҡ (күл)
Тасуирламаһы
Төбө ҡомло-ләмле. Башҡа һыу ятҡылыҡтары менән тоташмаған. Эвтроф сифатлы.
Күл буйында ял базалары, шулай уҡ тораҡ пункттар күп.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдең көнсығыш яры һаҙлыҡлы, дөйөм алғанда, ҡамыш менән екән күп үҫмәй.
Күлдә сабаҡ, алабуға, табан, ҡорман, һаҙан, һыла, этеш, алабалыҡ карп, рипус тереклек итә.
Һыу үлсәү посы
Һыу үлсәү посы — Гидрологический пост — йылғаларҙа, күлдәрҙә, диңгеҙҙәрҙә, каналдарҙа, шулай уҡ был яйланмалар урынлашҡан ерҙә гидрологик үлсәү һәм күҙәтеүҙәр өсөн төрлө йыһаздар һәм ҡорамалдар йыйылмаһы.
Тар мәғәнәлә, һыу үлсәү посы — гидрологик күҙәтеүҙәр үткәрә торған учреждение. Донъялағы төп рәсми гидрологик постарға гидрологик кодтар бүлеп бирелгән. Рәсәйҙә гидрологик постарҙың күпселеге Росгидромет ҡарамағында һәм Гидрометүҙәктең «һыу үлсәү посы — гидросистема станцияһы — гидросистема обсерваторияһы» селтәре сылбырында түбәнге звено булып тора. Шул уҡ ваҡытта һыуүткәргестәрҙә, гидроэлектростанцияларҙа һ.б. үҙ ведомство постары бар.
Постарҙың төрҙәре һәм дәрәжәләре
Күҙәтелгән объектҡа һәм күҙәтелгән күләмгә ярашлы рәүештә, гидрологик постарҙың билдәле бер төрө һәм категорияһы бар:
Күҙәтеү төрҙәре
Гидрологик поста түбәндәге төр күҙәтеүҙәр үткәрелә:
Бынан тыш, ҡайһы бер посттарҙа метеорологик күҙәтеүҙәр ҙә: һауа температураһы, яуым-төшөм, ҡарҙы тикшереү һ.б. үткәрелә.
Түбәнге Өпәйле
Тарихы
Төп сәнәғәт предприятиеһы - Өфө металл изделиелар заводы цехы. Ҡасабала урта мәктәп, балалар баҡсаһы, социаль приют, балалар ялы үҙәге, музыка мәктәбе, клуб, сиркәү бар (һуңғыһы 1849-1853 йылдарҙа төҙөлгән).
Этимологияһы
Силәбе өлкәһендә Өпәйле (Уфалей) һүҙе менән барлыҡҡа килгән атамалар бер нисә. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов Өпәйле топонимының килеп сығышы тураһында ошондай фараз яҙған.
Мәгәр башҡорт ғалимдары был атама Өпәй башҡорт ҡәбиләһе этнотопонимынан килеп сыҡҡан тип һанай. Был ҡәбилә Әйле башҡорттары ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына керә.
Скребцов Александр Михайлович
Скребцов Александр Михайлович (Олександр Михайлович Скребцов; 2 декабрь 1924 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәр докторы, профессор.
480-дән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография, 40-тан ашыу СССР һәм Украина уйлап табыу авторы
Биографияһы
Александр Михайлович Скребцов 1924 йылдың 2 декабрендә Белгород өлкәһе Новоскольский районының Зубовка  (хәҙер Мосьпан утары) утарында тыуған. 1940 йылда уның ғаиләһе Мариуполь ҡалаһына күсеп килә.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы  башланғандан һуң  ғаилә туған утарына әйләнеп ҡайта. Бында Александр 1942 йылда  10 класты тамамлай, ә 1943 йылдың февраль айында  Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы булып китә. 1946 йылдың яҙында армиянан демобилизациялана.
1947 йылда Александр Скребцов Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтын (хәҙер «МИСиС» Милли тикшеренеү технология университеты) «Металдар физикаһы» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Бүлеү буйынса Жданов ҡалаһына (хәҙер Мариуполь) «Азовсталь» металлургия комбинатына эшкә ебәрелә, унда 1965 йылда заводтың үҙәк лабораторияһында инженер, өлкән инженер, тикшеренеү төркөмөнөң етәксеһе булып эшләй. 1961 йылда профессор, химия фәндәре докторы А.А.. Жуховицкий етәкселеге аҫтында техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Изучение некоторых вопросов передела фосфористых чугунов с помощью радиоактивных изотопов» темаһына диссертация яҡлай, ә 1973 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1965 йылдан Александр Михайлович Скребцов үҙенең яҙмышын Жданов металлургия институты (хәҙер —Азов алды  дәүләт техник университеты)  менән бәйләй. 1974 йылға тиклем «Металлургия процестары теорияһы»  кафедраһы доценты булып эшләй. 1974 йылда профессор исеме бирелә. 1975 йылдан алып 1990 йылға тиклем осорҙа «Ҡара һәм төҫлө металдарҙы ҡойоу производствоһы», кафедраһын етәкләй, кафедрала ҡойоу производствоһы лабораторияһын ойоштора. 8 фән кандидаты әҙерләгән. 1990 йылдан 2019 йылға  тиклем Александр Михайлович  «Металлургия процестары теорияһы» кафедраһы профессоры,  «Ҡойоу производствоһының теоретик нигеҙҙәре» һәм «Ҡойоу иретмәләренең ҡатыуы һәм үҙенсәлектәре» темалары буйынса төп лекция курстарын алып бара, магистрлыҡ  диплом эштәрен һәм аспиранттар әҙерләү менән етәкселек итә. Күп йылдар дауамында кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған советтың ағзаһы, «Вісник Приазовського державного технічного університету» ғилми хеҙмәттәр йыйынтығының «Металлургия» бүлеге мөхәррире булып эшләй
Мариуполь ҡалаһында йәшәй, Ҡатыны Зоя Александровна һәм ҡыҙы Галина медицина хеҙмәткәрҙәре.
А.М. Скребцов 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, СССР ВДНХ алтын  миҙалы һәм  башҡа миҙалдар менән бүләкләнә. СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «Эшендәге яҡшы уңыштары өсөн» һәм Азов алды дәүләт техник университетының «Намыҫлы хеҙмәте өсөн» билдәләренә лайыҡ була. III дәрәжә «Батырлыҡ өсөн» Украина ордены кавалеры.
Әҡлимә
Әҡлимә — башҡорт, татар һәм башҡа төрки халыҡтарында, шул иҫәптән башҡорттарҙа исем.
Этимологияһы
Әҡлимә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе һүҙ оҫтаһы, икенсе сығанаҡтар буйынса аҡыл (Жанузаков), ил, ғәләм тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Садиҡова Әҡлимә Ғариф ҡыҙы (7 ноябрь 1908 йыл — 18 июнь 1993 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының 1933—1983 йылдарҙағы актёры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1972), Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1955) артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы (29 май 1948 йыл) — совет, партия һәм йәмәғәт хеҙмәткәре, шағир һәм прозаик. 2013 йылдан Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы.
Әҡлимә (ислам) — Әҙәм пәйғәмбәрҙең ҡыҙы. Һауа 20 тапҡыр бала таба, шул уҡ ваҡытта, һуңғы улынан башҡа, гел игеҙәк балалар тыуа. Шулай итеп Һауа бөтә ғүмере буйына 39 балаға ғүмер бирә. Ике йыл аша бала таба. Иң билдәле балалары — улдары Шис, Ҡабил һәм Һабил, ҡыҙҙары Ләбүдә һәм Әҡлимә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әҡлимә (йыр) — Рим Хәсәнов музыкаһына яҙылған йыр.
Маннанов Шакир Фәтих улы
Маннанов Шакир Фәтих улы (1 октябрь 1917 йыл — 23 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Уҡсылар полкының тоҫҡаусыһы, орудие командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Ошо орден менән дүрт тапҡыр бүләкләнгән 29 һуғышсының береһе.
Биографияһы
Шакир Фәтих улы Маннанов (рус телендәге ҡайһы бер документтарҙа Фатыхович, Фаттыхович) 1917 йылдың 1 октябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.
260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты командиры.
1943 йылдың 6 декабрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 57717).
1944 йылдың июль башында Украинаның Волынь өлкәһендәге Ковель ҡалаһы өсөн барған һуғышта 260-сы уҡсылар дивизияһы 1030-сы уҡсылар полкының сержант Ш. Ф. Маннанов командалыҡ иткән 76 миллиметрлы пушкаһы расчеты (1-се Белоруссия фронтының 47-се армияһы) дошман дзотын, ике пулемёт нөктәһен юҡ итә һәм бер отделениенан күберәк дошман һалдатын ҡырып һала.
1944 йылдың 5 сентябрендә һуғышта күрһәткән саялығы һәм батырлығы өсөн сержант Маннанов Шакир Фәтих улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 4212).
1944 йылдың 21 сентябрендә Польшала Шамоцин тораҡ пункты өсөн барған һуғышта сержант Шакир Маннанов, артиллерия батареяһы составында һуғышып, дошмандың ике пулемётын, дзотын һәм 15-кә яҡын дошман һалдатын юҡ итә. Орудие сафтан сыҡҡандан һуң ҡурҡыу белмәҫ артиллерист пехота ғәскәре сафында һуғышты дауам итә, автомат уты менән ундан ашыу фашисты ҡырып һала.
СССР Верховный Советы Президиумының 1945 йылдың 22 февралендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгене өсөн сержант Маннанов Шакир Фатих улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 9), Дан орденнының тулы кавалеры була.
Старшина булып демобилизациялана.
Шакир Фәтих улы Маннанов 1954—1972 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районының Октябрский ауылындағы элемтә бүлексәһендә эшләй.
1973 йылдың 23 апрелендә вафат була.
Вынга (йылға)
Вынга  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Камаева ҡылымығының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 115 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нева заводы янындағы В. И. Ленин һәйкәле
Нева заводы янындағы В. И. Ленин һәйкәле — был Санкт-Петербург ҡалаһындағы скульптуралы монумент, 1926 йылда билдәле Обухов оборонаһы проспектында Нева заводының төп корпусы алдында ҡуйылған. Һәйкәл скульптор М. Я Харламов һәм архитектор И. М. Вигдергауз проекты буйынса эшләнгән. Был В. И. Ленинға ҡалала иң беренсе ҡуйылған һәйкәл. Монумент төбәк әһәмиәтендәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Тарих
Эшселәр синыфы юлбашсыһы һәм Бөйөк Октябрь революцияһында уларҙы еңеүгә алып ҡилеүсе Владимир Илич Ленинға, уның 1924 йылда вафат булғанынан һуң, Нева заводы алдында һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар 1925 йылдың 20 ноябрендә завод эшселәре митингыһында берҙәм ҡабул ителә. Бөйөк юлбашсыға һәйкәл эшләү өсөн эшселәр араһында аҡса йыйыу башланып китә, һәр ай һайын эш хаҡының ярты проценты һәйкәл өсөн индерелә. Шулай итеп туғыҙ ай эсендә 7500 һум аҡса йыйыла. Скульптор М. Я. Харламов һөйөклө юлбашсы һәйкәленең проектын башҡарып сыға, проектты раҫлау эшселәр ҡарамағына тапшырыла, һәм эшселәр проектты бер тауыштан берҙәм хуплайҙар .Буласаҡ монументтың бронза скульптураһы Санкт-Петербург ҡалаһының «Красный выборжец» заводында ҡойола. Һәйкәл постаменты өсөн соҡор ҡаҙыу һәм һәйкәлде урынлаштырыу менән Нева заводы эшселәре шөғөлләнә.
Тасуирлама
Бронза Ленин һыны һоро граниттан эшләнгән тура мөйөшлө һикәлтәле пьедесталда баҫып тора. Скульптор уны һул ҡулы менән китап тотоп сығыш яһаған мәлендә сағылдырған. Һуңғы традицияларҙан айырмалы рәүештә, скульптор тарафынан Ленин элеккесә уң ҡулын, алға табан йүнәлтмәйенсә, бер ни тиклем артҡа төшөргән итеп кәүҙәләндерелгән.
Постаментҡа беркетелгән мәрмәр таҡтаташта «''Эшселәр синыфының һөйөклө юлбашсыһы һәм уҡытыусыһына. 1926 йылдың 8 авгусы''» тип яҙылып ҡуйылған.
В. И. Ленин скульптураһының бейеклеге 3 метр тәшкил итә, постаментының бейеклеге — 3,5 метрға тиң.
Берг Аксель Иванович
Берг Аксель Иванович (, Ырымбур —, Мәскәү) — СССР ғалим-радиотехнигы һәм кибернетигы, ватан  биологик кибернетикаһына һәм биотехник системалар һәм технологияларына  нигеҙ һалыусы, адмирал-инженер (08.08.1955), СССР оборона министры урынбаҫары (1953—1957).
СССР Фәндәр академияһы академигы (1946, 1943 йылдан ағза-корреспонденты). Техник фәндәре докторы (1936), профессор (1930). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1963).
Иртә йылдары
Аксель Иванович Берг 1893 йылдың 29 октябрендә  (10 ноябрендә)  Ырымбурҙа  швед-фин-немец сығышлы  генерал-лейтенант лютеран Иван (Иоганн) Берг Александрович (1830—1900) ғаиләһендә тыуа. Акселгә 6 йәш булғанда атаһы мәрхүм була. Атаһы үлгәндән һуң ғаилә Петербургҡа күсенә. Диңгеҙ корпусына уҡырға инер алдынан Берг  Петришулдә,  1904 йылдан 1908  йылға тиклем Петербург  Император Александр II кадет корпусында уҡый.
1914 йылда Диңгеҙ корпусын тамамлай һәм офицер дәрәжәһенә эйә була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында «Цесаревич» линкорында кесе штурман булып хеҙмәт итә, ә 1916 йылдың июленән 1917 йылдың майына тиклем — Балтик диңгеҙендә рус флоты менән берлектә эш иткән инглиз һыу аҫты кәмәһендә штурман һәм элемтә офицеры булып хеҙмәт итә. 1916 йылда Аксель Бергҡа лейтенант чины бирелә.
Флотта хеҙмәт итеүе
1918 йылда Балтика флотының Боҙ походында ҡатнаша. 1919 йылда «Пантера» һыу аҫты кәмәһе штурманы була, ул 1919 йылдың 31 авгусында Сескар утрауы янында ике торпедаһы менән инглиз халҡының «Виттория»һын һыуға батыра. . Артабан «Һеләүһен», «Бүре» һыу аҫты кәмәһе менән етәкселек итә. 1921 йылдың октябрендә ремонтта булған «Йылан» һыу аҫты кәмәһе командиры итеп тәғәйенләнә. Өс ай эсендә уны хәрби операцияларға сығырға әҙерләй. «Йылан»ды йөҙөргә әҙерләнгәндә хәүефһеҙлек техникаһын боҙоу һөҙөмтәһендә бармағын юғалта. Рейдты постта үткәрә, һәм кәмә базаға ҡайтҡас ҡына табиптарға мөрәжәғәт итә. Был хәл моряктың һаулығын насарайта, кәмәлә артабан хеҙмәт итеү тураһында һүҙ ҙә булмай. Һыу аҫты кәмәһен тергеҙеү буйынса фиҙакәр эшләгәне өсөн 1922 йылда А.И. Бергҡа «Балтфлот һыу аҫты кәмәләренең Айырым дивизионының хеҙмәт геройы» исеме бирелә. 1922 йылда ул «Һыу аҫты судноларында хеҙмәт итеү ҡағиҙәләре»н әҙерләүҙә ҡатнаша.
Флотта хеҙмәт итеү менән бер үк ваҡытта 1-се Петроград политехник институтында, һуңынан Хәрби-диңгеҙ академияһының электротехник факультетында уҡый.
Академияны тамамлағандан һуң Хәрби-диңгеҙ инженерҙары училищеһында уҡыта. 1927 йылдың майынан РККА Хәрби-диңгеҙ көстәре Ғилми-техник комитетының радиоэлемтә һәм радионавигация секцияһы рәйесе була. Бөтә Рәсәй медицина университеты уҡытыусыһы булараҡ училище ҡарамағында радиолаборатория булдыра һәм унда радио өлкәһендә ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. 1932 йылда лаборатория ғилми-тикшеренеү институты тип үҙгәртелә, уның етәксеһе итеп А.И. Берг тәғәйенләнә. 1932—1937 йылдарҙа — Элемтә һәм телемеханика ғилми-тикшеренеү диңгеҙ институты начальнигы.
1935 йылдың 26 ноябрендә Аксель Бергка 2-се ранг инженер-флагманы тигән хәрби исем бирелә.
Репрессиялар
1937 йылдың 25 декабрендә № 58-1 (тыуған илгә хыянат итеү) 58-8-се (террор ғәмәлдәрен ҡылыу) һәм 58-11-се (террор ғәмәлдәрен ҡылыу маҡсатында контрреволюцион ойошмала ҡатнашыу) статьялар буйынса ғәйепләнә, 1940 йылдың 9 майына тиклем тикшереү аҫтында бул.
Туҡмалыуҙар аҫтында Швейцария конфедерацияһының Хәрби-диңгеҙ флоты файҙаһына бер нисә йыл шпионлыҡ эшмәкәрлеге алып барыуын раҫлай, һуңынан уларҙан баш тарта.
Ғәйепләүҙең бөтә статьялары «атылыуға» булһа ла, «НКВД-ның айырым конструкторҙар бюроһы»ндағы төрмәлә хәрби элемтә системаларын әҙерләүгә етәкселек итә.
Хөкөм ителмәй, һәм 1940 йылдың 28 майында «ғәйепләү иҫбатланмаған өсөн» иреккә сығарыла, ә эш туҡтатыла.
1941 йылдың 21 майында Аксель Бергҡа инженер-контр-адмирал хәрби дәрәжәһе бирелә. 1991 йылдың 18 октябрендә аҡлана, ләкин үлгәндән һуң.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Сәмәрҡәнд ҡалаһында йәшәй, унда профессор булып эшләгән Хәрби-диңгеҙ академияһы эвакуациялана. Һуғыш ваҡытында радиолокаторҙар төҙөү һәм уларҙы файҙаланыу кәрәклеген ныҡышмалы алға етәкләй, совет радарҙары төҙөү буйынса программаға етәкселек итә. 1943 йылдың июленән 1944 йылдың октябренә тиклем — электр сәнәғәте наркомы урынбаҫары. Бер үк ваҡытта 1943-1947 йылдарҙа — Оборона дәүләт комитетының радиолокация буйынса советы рәйесе урынбаҫары (советы рәйесе Г. М. Маленков була).
«Бөтә Союз радиолокация ғилми-тикшеренеү институты»ның (хәҙерге А.И.Берг исемендәге Рәсәй театр сәнғәте ғилми-тикшеренеү институты) нигеҙ һалыу инициаторы (1943 й. июле) һәм тәүге директоры була.