cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бадья-Лек-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хэундэгу
Хэундэ-гу (, корея теленән яңыса романизациялау: Haeundae-gu) — Корея республикаһы Пусан ҡала-метрополияһының көнсығыш өлөшөндәге административ үҙәк. Был район үҙидара статусына эйә. 1976 йылда райондың территорияһы Пусандың бер өлөшөнә әүерелә һәм 1980 йылда муниципаль район статусына эйә була. Хэундэ-гу район үҙәгендә бик күп пляждар бар, шунлыҡтан район йәй айҙарында үҙенә бик күп, тиҫтәләгән мең туристарҙы йәлеп итә.
Марфа (Көнгәк ҡушылдығы)
Марфа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунгак йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1883 йыл
1883 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Юмыш (Вишера ҡушылдығы)
Юмыш  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фетнә
Фетнә (فتنة тәртипһеҙлек) — ғәрәп һүҙе: ығы-зығы, тәртипһеҙлек, болғаныш.
Тарихы
Фетнә һүҙе Ҡөрьәндә Әл-Бәҡара сүрәһе сүрәһенең 217-се аятында телгә алына. Аятта харам айҙа мосолмандар «Батан нәхлә» тигән урынға сәйәхәт ҡылғанда ҡорайыш мөшриктәренә тап булып, бер нисә мөшрикте ҡулға алыуы һәм үлтереүе тасуирлана. Тәржемәселәр был һүҙҙе ҡотҡоға бирелеү, күп илаһлылыҡ , вәсүәсә , йәберләү һәм болғаныш тип тәржемә итә.
Ислам эсхатологияһында Дәжжәлдең (антихрист) килеүе — ерҙәге иң ҙур фетнә. Дәжжәл ерҙә идара итәсәк, моғжизәләр эшләйәсәк, кешеләрҙе тамуҡҡа һәм ожмахҡа ебәрәсәк. Дәжжәл үҙен мессия тип атар һәм күп кешеләрҙе үҙе артынан эйәртеп барыр.
Фетнә оялаған урын — донъя (ерҙәге тормош): ахирәттә фетнә юҡ.
ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ — Ебәк юлы кубогы 2018/2019 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһының туғыҙынсы беренселеге. Был чемпионат ЮХЛ-дың РХФ етәкселегендә үткән өсөнсө миҙгеле. Миҙгел 2018 йылдың 5 сентябрендә «Динамо» һәм «СКА-Нева» хоккей клубтарының осрашыуы менән башлана һәм 2019 йылдың апрель айында Владимир Петров исемендәге кубок өсөн финал уйындары менән тамамлана. Был трофей элек Братина кубогы тип атала ине.
Лига составын үткән миҙгелдәрһә КХЛ-да сығыш яһаған Ханты-Мансийскиҙан «Югра» менән Тольяттиҙан «Лада» һәм ЮХЛ беренселегенең чемпионы Тамбовтан «Тамбов», Пекиндан «КРС-ОЭРДЖИ» хоккей клубтары тулыландыра. Лига составынан киреһенсә Түбәнге Тагилдан «Спутник» һәм Харбиндан «КРС Хэйлунцзян» хоккей клубтары сыға.
2019 йылдың март айында Красноярскиҙа Ҡышҡы Универсиадала ирҙәр хоккей турнирында Рәсәй йыйылма командаһы өсөн урындағы «Сокол» хоккей клубы нигеҙендә төҙөләсәк. Шуның арҡала «Сокол» Петров кубогы өсөн плей-оффтың тәүге раудында өйҙәге уйындарын ҡаршы дәғүәсенең боҙонда уҙғара.
Ошо миҙгелдән алып уйындарҙа еңеүгә өлгәшкән командаға ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта һәм булиттар серияһында отолғандарға — бер мәрәй, төп ваҡытта еңелгәндәргә бер мәрәй ҙә бирелмәй. Даими миҙгелдә 90 мәрәй менән «СКА-Нева» хоккей клубы беренсе була һәм Ебәк юлы кубогын яулай. Петров кубогын һәм ЮХЛ чемпионы исемен икенсе тапҡыр Ҡаҙағстандан «Һарыарҡа» хоккей клубы яулай, финалда Төмәндән «Рубин» командаһы отола. «Һарыарҡа» ҡапҡасыһы Эдуард Рейзвих плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип таныла.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2018 йылдың 28 мартында КХЛ-дан «Лада» менән «Югра» хоккей клубтары ҡыуыла. Шуға күрә ошо ике клуб ЮХЛ чемпионатында ҡатнашырға була. ЮХЛ беренселегенең 2017/18 йылдар миҙгеле чемпионы «Тамбов» командаһы шулай уҡ ЮХЛ чемпионатына күсә.
Түбәнге Тагилдан «Спутник» хоккей клубы финанс ауырлыҡтары булғанға күрә үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм ЮХЛ составынан сыға. Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» командаһы Йәштәр хоккей лигаһына күсә, ә уның урынына Пекинда урынлашҡан «КРС-ОЭРДЖИ» хоккей клубы килә.
Яңы боҙ ареналары
Красноярскиҙа «Сокол» хоккей клубы үҙенең өйҙәге уйындарын Ҡышҡы Универсиадаға төҙөлгән һәм 7 меңдән ашыу кеше һыйҙырған Платинум Аренала үткәрә башлай.
Даими чемпионат
Миҙгелдә 29 команда ҡатнашасаҡ. Улар бер-береһе менән икешәр (өйҙә һәм ҡунаҡта) тапҡыр осрашасаҡ. Тимәк, бөтә командалар ҙа 56 уйын үткәрә. Ошо миҙгелдән алып еңгән өсөн команда ике мәрәй ала, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәргә бер мәрәй бирәләр, ә төп ваҡытта еңелеү өсөн бер нимә лә бирелмәй. Кем даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса күберәк мәрәй йыя, шул даими чемпионат еңеүсеһе титулын һәм Ебәк кубогын ала.
Рус классикаһы
ЮХЛ тарихында асыҡ һауала етенсе тапҡыр үткәрелгән «Рус классикаһы» 2018 йылдың 29 декабрендә Әлмәттә үтә. Урындағы «Нефтяник» хоккей клубы Нефтекаманан «Торос» командаһын ҡабул итә. Ике команда өсөн дә был тәүге шундай уйын. Тәүге тапҡыр «Рус классикаһы» булиттар серияһында тамамлана һәм беренсегә хужа команда был осрашыуҙа еңеүҙе яулай.
Плей-офф
Петров кубогы өсөн плей-офф ярыштарында даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса тәүге 16 команда ҡатнаша. Бөтә раундта серия дүрт еңеүгә тиклем дауам итә. Төп ваҡыт тигеҙ иҫәпкә бөтһә, өҫтәмә ваҡыт тәүге кереткән шайбаға тиклем бара.
1/8 финал
1. «СКА-Нева» — 16. «Южный Урал» 3-0 (3:1, 4:1, 3:2)
2. «Нефтяник» — 15. «Ценг Тоу» 3-0 (2:1, 5:4, 5:2)
3. «Торос» — 14. «Динамо» 3-2 (2:1, 3:2 ө.в., 0:1, 1:5, 3:2)
4. «Рубин» — 13. «Рязань» 3-0 (3:2 ө.в., 1:0, 2:0)
5. «Лада» — 12. «Сокол» 1-3 (2:0, 1:4, 2:3, 3:4 ө.в.)
6. «Звезда» — 11. «Металлург» 3-1 (0:1 ө.в., 3:2, 4:0, 3:2)
7. «Югра» — 10. «Һарыарҡа» 0-3 (2:3, 1:2 ө.в., 2:4)
8. «Зауралье» — 9. «Химик» 3-1 (1:0, 0:1 ө.в., 3:2 ө.в., 1:0)
Сирекфиналдар
1. «СКА-Нева» — 12. «Сокол» 4-1 (2:0, 1:0, 4:1, 1:2 ө.в., 3:0)
2. «Нефтяник» — 10. «Һарыарҡа» 3-4 (4:2, 3:0, 1:3, 5:6, 2:1 ө.в., 4:5 ө.в., 1:3)
3. «Торос» — 8. «Зауралье» 4-2 (6:2, 3:2 ө.в., 1:4, 2:3 ө.в., 3:0, 3:1)
Ярымфиналдар
1. «СКА-Нева» — 10. «Һарыарҡа» 0-4 (0:2, 0:1, 1:3, 2:4)
Ворьсма
Ворьсма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ильма йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Петров кубогы финалы
4. «Рубин» — 10. «Һарыарҡа» 1-4 (3:2, ө.в., 4:5 ө.в., 0:1, 2:3, 1:4)
Беренсе уйын
Ворьсма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Петров кубогы финалы
Икенсе уйын
Ворьсма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
ЮХЛ 2018/2019 йылдар миҙгелендә
Петров кубогы финалы
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
ЮХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
Юғары хоккей лигаһының бүләктәр тапшырыу церемонияһы миҙгелде тамамлағас үтә.
Левешка
Левешка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куше-река йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гун-Еган
Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/318/72 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1884 йыл
1884 йыл — шишәмбе көнөнән башланған кәбисә йыл.
Потапова Екатерина Антоновна
Потапова Екатерина Антоновна (10 ғинуар 1926 йыл — октябрь 2014 йыл) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Биографияһы
Екатерина Антоновна Потапова 1926 йылдың 10 ғинуарында Могилёв өлкәһе Школовский районының Староселье ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң «Ҡыҙыл ударник» колхозын тергеҙеүҙә ҡатнаша. Етен үҫтереү буйынса звено башлығы булып эшләй, баҫыусылыҡ бригадаһының бригадиры була. ЛКСМБ XVIII съезы делегаты итеп һайлана.
Фрунзе исемендәге колхозда сусҡа ҡараусы булып эшләп, юғары һөҙөмтәләргә ирешә. Үҙенә беркетелгән ун инә сусҡанан һәр ваҡыт унышар сусҡа балаһы алып үҫтерә, уның ҡулы аҫтынан йылына 1000-дән ашыу баш үтә. Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән Екатерина Антоновна Потаповаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә Шулай уҡ ул «Ауыл хужалығының атҡаҙанған хеҙмәткәре» тигән исемгә лайыҡ була.
Екатерина Антоновна СССР һәм БССР Юғары Советының депутаты итеп һайлана.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Екатерина Антоновна ике Ленин ордены, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы, «Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы, өс тапҡыр Бөтә Союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең миҙалдары менән бүләкләнә.
Атлантик океан
Атлантик океан — ҙурлығы буйынса Ер ҙә Тымыҡ океан дан һуң икенсе, төньяҡта Гренландия һәм Исландия, көнсығышта Европа һәм Африка, көнбайышта Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм көньяҡта Антарктида араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 91,66 млн км², шуларҙың яҡынса 16 проценты диңгеҙҙәрҙә, ҡултыҡтарҙа һәм боғаҙҙарҙа. Яр буйы диңгеҙҙәренең майҙаны ҙур түгел һәм һыу майҙанының дөйөм майҙанының 1 проценттан артмай. Һыу күләме — 329,66 млн км², был Бөтә донъя океаны күләменең 25 процентына тиң. Уртаса тәрәнлеге — 3736 м, иң ҙуры — 8742 м (Пуэрто-Рико соҡоро). Океан һыуҙарының уртаса тоҙлолоғо — яҡынса 35 ‰. Атлантик океандың яр буйы һыҙаты төбәк һыуҙарына: диңгеҙҙәргә һәм ҡултыҡтарға бүленә.
Атамаһы боронғо грек мифологияһы нда титан Атлас (Атланта) атамаһынан килеп сыҡҡан, шунлыҡтан океан Атлантика тип атала.
Этимология
Океандың атамаһы б.э.т. V быуатта боронғо грек тарихсыһы Геродот тың әҫәрҙәрендә барлыҡҡа килә, ул «Геркулес бағаналары менән диңгеҙ Атлантида (боронғо Ἀτΰΰ⛪⛪⛪ — Атлантис)» тип яҙған. Атамаһы Боронғо Грецияла Атланта тураһында билдәле булған мифтан килеп сыҡҡан, ул Урта диңгеҙ ҙең иң көнбайыш нөктәһендә күк көмбәҙен иңендә тотоп торған титан. Рим ғалимы Өлкән Плиний I быуатта хәҙерге Oceanus Atlanticus (лат. Oceanus Atlanticus) — «Атлантик океан» тигән атаманы ҡулланған. Төрлө ваҡытта океан өлөштәре Көнбайыш океан, Төньяҡ диңгеҙ, Тышҡы диңгеҙ тип аталған; Атлантик океандың көньяҡ яртыһын ҡайһы берҙә Эфиопия диңгеҙе йәки океаны тип атайҙар, сөнки «Эфиопия» термины Сахараның бөтә субэкваториаль Африкаһына ла (ә «Абиссиния» экзонимы Эфиопия империяһына ҡарата ҡулланыла).
XVIII быуат уртаһынан ғына Атлантик океан атамаһы хәҙерге мәғәнәлә ҡулланыла башлай, рус телендәге тәүге атластарҙа (1737, 1757) шулай уҡ «Төньяҡ диңгеҙ» атамаһы ла ҡулланыла. 1739 һәм 1764 йылдарҙа академик Крафт дәреслектәрендә Атлантик океян йәки һуңыраҡ океан тип яҙыла. Океан... ҙурлығы буйынса ике диңгеҙгә бүленгән: уның экваторға тиклем төньяҡ өлөшө Атлантик диңгеҙ тип, Көньяҡ өлөшө Эфиоп диңгеҙе тип атала »; 1824 йылдағы донъя картаһында хәҙерге мәғәнәлә «Атлантик океан» атамаһы ҡулланыла.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Атлантик океан ҙурлығы буйынса океандар араһында икенсе урында тора. Майҙаны — 91,66 млн км², һыу күләме — 329,66 млн км². Субарктик киңлектәрҙән Антарктида ға тиклем һуҙылған. Һинд океаны сиге Энә мороно (Мысь Игольный) меридианы (20°E) буйлап Антарктида (Земля Королевы Мод) ярҙарына тиклем һуҙыла. Тымыҡ океан менән сик Горн морононан 68°04' W меридианы буйлап йәки Көньяҡ Америка нан Антарктида ярымутрауына тиклем Дрейк боғаҙы аша, Осте утрауынан Штернек моронона тиклем үтә
Төньяҡ Боҙло океан менән сик Хадсон боғаҙының көнсығыш инеү урыны буйлап үтә, Артабан Дэвис боғаҙы аша һәм Гренландия утрауы яры буйлап Брюстер моронона тиклем, Дания боғаҙы аша Исландия утрауындағы Рейдинупур моронона тиклем, яр буйында Герпир моронона, артабан Фарер утрауҙарына, артабан Шетланд утрауҙарына һәм Скандинавия ярымутрауы ярҙарына тиклем 61° төньяҡ киңлектә. Ҡайһы берҙә океандың көньяҡ өлөшө, төньяҡ киңлектән 35 ° тиклем (һыу әйләнеше һәм атмосфера нигеҙендә) 60 °С. 4. (океан төбө рельефы буйынса) Көньяҡ океан ға ҡарай..
Утрауҙары
Атлантик океандың иң ҙур утрауҙары һәм архипелагтары: Британия утрауҙары (Бөйөк британия, Ирландия, Гебрид утрауҙары, Оркней утрауҙары, Шетланд утрауҙары), Оло антил утрауҙары (Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико, Хувентуд), Ньюфаундленд, Исландия, Утлы Ер архипелагы (Утлы Ер, Пилос навариноға), Маражо, Сицилия, Сардиния, Кесе антил утрауҙары (Тринидад, Гваделупа, Мартиника, Кюрасао, Барбадос, Гренада, Сент-Винсент, Тобаго), Фолкленд (Мальвинский) утрауҙары (Фолкленд Көнсығыш (Соледад), Фолкленд Көнбайыш (Гран-Мальвин)), Багам утрауҙары (Эгина, чериго, Оло Инагуа, Оло Багама), Кейп-Бретон, Кипр, Корсика, Крит, Антикости, Канар утрауҙары (Тенерифе, Фуэртевентура, Гран-Канария), Зеландия, Принц Эдуард, Балеар утрауҙары (Майорка), Көньяҡ Георгия, Лонг-Айленд, Моонзундский архипелагы (Ридала, Хийумаа), йәшел морон утрауҙары, Эвбея, Көньяҡ Спорада (Родос), Готланд, Фюн, Киклад утрауҙары, Азор утрауҙары, Балеар утрауҙары, Көньяҡ шетланд утрауҙары, Биоко, Бижагош утрауҙары, Лесбос, Аланд утрауҙары, Фарер утрауҙары, Эланд, Лолланна, Көньяҡ оркней утрауҙары, С-Том, Мадейра утрауҙары, Мальта, Принсипи, Изге Елена, Күтәрелеү, Бермуд Утрауҙары.
Океан формалашыу тарихы
Атлантик океан Мезозой осоронда боронғо суперконтинент Пангеяның Гондвананың көньяҡ материк өлөшөнә һәм Төньяҡ Лавразияға бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Триастың иң аҙағында был ҡитғаларҙың күп өлкәле хәрәкәте һөҙөмтәһендә хәҙерге Төньяҡ Атлантиканың беренсе океан литосфераһы барлыҡҡа килә. Тетис океанының тарҡаулығының көнбайышҡа киңәйеүе рифт зонаһы барлыҡҡа килтерә.
Диңгеҙ төбө рельефының төҙөлөшө һәм геологияһы
Шельфтың (диңгеҙ һыуы баҫыуҙан хасил булған һай урындар) байтаҡ райондары Төньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан һәм Төньяҡ Америка һәм Европа ярҙарына терәлеп тора. Дүртенсел осорҙа шельфтың күп өлөшөн континенталь боҙлоҡ ҡаплай, улар рельефтың боҙлоҡ формаларын барлыҡҡа килтерә.
Шельф рельефының тағы бер элементы — һыу аҫтында ҡалған йылға үҙәндәре, улар Атлантик океандың бөтә шельф райондарында тиерлек осрай. Шельфта континенталь ултырмалар киң таралған. Африка һәм Көньяҡ Америка ярҙарында шельф ҙур булмаған райондарҙы биләй, әммә Көньяҡ Американың көньяҡ өлөшөндә ул һиҙелерлек киңәйә (патагон шельфы). Һыу баҫыу ағымдары ҡомло һырттар барлыҡҡа килтергән, улар хәҙерге заман рельефының субакваль формаларыда иң таралғаны булып тора. Улар Төньяҡ диңгеҙе шельфына хас, Ла-Манш, шулай уҡ Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка шельфтарында ҙур күләмдә осрай. Экваториаль-тропик һыуҙа (бигерәк тә Кариб диңгеҙе ндә, Багам ярҙарында, Көньяҡ Америка ярында) мәрйен рифтары киң таралған. .
Атлантик океандың күпселек райондарының континент битләүҙәре һөҙәк, ҡайһы берҙә улар һикәлтәле профилле һәм һыу аҫты каньондары тарафынан тәрән тарҡалған. Ҡайһы бер райондарҙа континенталь битләүҙәр яйлалар сиге менән тоташа:эре уҡмаш (длыба) структураһы  Фарер-Исландия сигенән, Исландиянан Төньяҡ диңгеҙгә тиклем һуҙылған. Ошо уҡ төбәктә Рокалл-Хиллз урынлашҡан, ул шулай уҡ Европа субконтинентының һыу аҫты өлөшө булып тора. .
Континенталь итәк оҙонлоғоноң күп өлөшөндә 3-4 км тәрәнлектә ятҡан һәм аҫҡы ултырмаларҙың ҡеүәтле (бер нисә километр) ҡалынлығынан торған тупланманан тора. Атлантик океандың өс йылғаһы донъяла иң ҙур ун йылға иҫәбенә инә — Миссисипи (йылына 500 миллион тонна ағым), Амазонка (499 млн тонна) һәм Оранж (153 млн тонна). Атлантик океан бассейнына йыл һайын уның төп йылғаларының 22-һендә генә ташылған ултырма материалдың дөйөм күләме 1,8 млрд тоннанан ашыу тәшкил итә. Континенталь итәктең ҡайһы бер райондарында лайлалы ағымдарҙы сығарыу өсөн ҙур конустар бар, улар араһында иң ҙуры — Хадсон, Амазонка, Рона (Урта диңгеҙҙә), Нигер, Конго һыу аҫты каньондарын сығарыу конустары. Төньяҡ Америка континенталь итәге буйлап көньяҡ йүнәлештә һалҡын арктик һыуҙар ағып төшөү сәбәпле, гигант ултырма формалар барлыҡҡа килә. .
Истисхаб
Истисхаб (استصحاب — хәл-тороштоң дәлил булмай тороп үҙгәрмәү презумпцияһы) — исламда хоҡуҡи ҡарар сығарыуҙың рационалистик принцибы (хөкөм), уға ярашлы, «үҙгәрештәрҙең асыҡ билдәләре күренгәнсе теләһә ниндәй үҙгәрештәр башланған тип иҫәпләнмәй». Ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе. Истисхаб ғәйепһеҙлек презумпцияһы, «билдәле нәмә шик килеп сығыу менән генә бөтөрөлмәй», «көнкүрештең нигеҙе — иреклелек» кеүек хоҡуҡи ҡағиҙәләр өсөн нигеҙ булып тора.
Функцияһы
Истисхаб мәлики ҙәр араһында киң таралыу ала. Унда ижтиһад, истихсан һәм истислах кеүек артабан да ҡулланырлыҡ ҡарар (прецедент) булмай, ләкин, һанап кителгән башҡа алымдар кеүек үк, фаҡиһ тарға Ҡөрьән һәм сөннәт, закон нормалары коллизияһы килеп тыуған осраҡта квалификациялы ҡарарҙар сығарырға мөмкинлек бирә.
Миҫалдар
Истисхабтың функцияһын мосолмандарҙың мотлаҡ биш тапҡыр намаҙы миҫалында аңлатырға мөмкин. Ислам тарихының тәүге йылдарында мосолмандар өсөн биш тапҡыр намаҙ мотлаҡ булмай. Был йәһәттән шәриғәт дәлилдәре асыҡланғандан һуң ғына 5 намаҙ фарызға әйләнә. Хәҙер инде истисхаб шәриғәттә алтынсы намаҙ фарызлығы тураһында дәлил асыҡланғанға тиклем ундай бойороҡ юҡ тип күрһәтәсәк. Тағы бер миҫал: хәбәрһеҙ юғалғандарҙың мираҫын, уның үлеме тураһында дәлилдәр килтерелмәй тороп, бер кем дә ала алмай. Шулай уҡ, ғәйепләнеүсенең ғәйебе иҫбатлағанға тиклем, ул яуаплылыҡтан азат ителә.
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы — 1993 йылғы Башҡортостан Республикаһы Конституцияһына ярашлы 1993 йылдың 24 декабренән башлап Башҡортостан Республикаһының Юғары һәм берҙән-бер закон сығарыусы (һайланған) дәүләт власы булып Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тора. Йәғни, БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары Юғары Советтың һуңғы, тарихи саҡырылышында эшләй һәм Республика Конституцияһына ярашлы үҙгәреш индерә.
Бадья-Шор
Бадья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Есто-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кокмачай
Кокм қашықтықтаачай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кули (Виралю) йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Якушайка
Якушайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мель йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1885 йыл
1885 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Асуан гидроузелы
Асуан һыуһаҡлағысы — Мысырҙың Нил йылғаһы буйындағы иң ҙур ҡатмарлы гидравлик ҡоролмалар системаһы, Нилдең беренсе һикәлтәһендәге Асуан ҡалаһы эргәһендә. Проекттың баш инженеры — Малышев Николай. Был урында йылға ны ике дамба быуып тора: яңы «Асуандың Үрге дамбаһы» (Асуандың бейек быуаһы булараҡ билдәле) (ғәрәпсә: اנسد السد العالي‎, Ас-Сад эль-Аали) һәм иҫке «Асуан быуаһы» йәки «Асуандың түбәнге дамбаһы».
Нил Африканың көньяғында Виктория күле янында башлана. Төньяҡҡа табан Урта диңгеҙгә тиклем аға, йылға материкты көнбайыш һәм көнсығыш өлөштәргә бүлә, үҙенең юлында Уганда, Эфиопия, Судан ды киҫеп үтә һәм Мысырҙа тамамлана. Был дәүләттәрҙең һәр береһенең һыу ресурстарын файҙаланыуҙа үҙ мәнфәғәттәре бар. Һыуһаҡлағысһыҙ Нил йыл һайын, Африканың көнсығыш һыуҙары менән йәй буйына тулыланып, ярҙарынан сыға. Был ташҡындар уңдырышлы ләм һәм минералдар килтерә, улар Нил тирәләй ауыл хужалығы өсөн уңдырышлы һәм ҡулай ер барлыҡҡа килтерә. Йылға буйында халыҡ күбәйгәнгә күрә, ауыл хужалығы биләмәләрен һәм ундағы мамыҡ баҫыуҙарын һаҡлау өсөн һыу ағымдары менән идара итеү ихтыяжы килеп тыуа Судан һәм Мысыр тирәһендә Нил йылғаһының уртаса йыллыҡ аҡмаһы 84 миллиард кубометр тип баһалана. Йылғаның уртаса йыллыҡ аҡмаһы һиҙелерлек тирбәлеп тора. Күп һыулы йылдарҙа тотош майҙандар тулыһынса йыуылыуы мөмкин, ә түбән һыулы йылда ҡоролоҡ эҙемтәһендә аслыҡ киң тарала. Был һыу проекттың маҡсаты ташҡынға юл ҡуймау, Мысырҙы электр менән тәьмин итеү һәм ауыл хужалығы өсөн һуғарыу каналдары селтәре булдырыу була.
Конструктив үҙенсәлектәре
Һыу ағыҙғыстарҙың түбәнге канал һыуы кимәленә аҡмай. Гидростанцияның үҙенсәлеге — гидроэлектростанция бинаһынан 120—150 метр алыҫлыҡта ағып төшә торған конструкция. 12 һыу ағыҙыу юлынан сыҡҡан һыу ағымы секундына 5000 м³ етә. Ағымдың көсө һыу кимәленән 30 м юғарыраҡ күтәрелеүе һәм аҙаҡтан каналға 20 м яҡын тәрәнлеккә төшөүе иҫәбенә көсһөҙләнә. Бындай тәжрибә донъя практикаһында тәүге тапҡыр Куйбышев ГЭС-ын төҙөгәндә ҡулланыла.
Һыу үткәргестең ҡапҡаһындағы участкала тоннелдәр ике ярусҡа тармаҡлана. Әлеге ваҡытта бетон тығыны менән ябылған түбәнге ярусы һыуҙы төҙөлөш осоронда үткәреү өсөн файҙаланыла. Өҫкө ярусы буйлап һыу турбиналарға һәм һыу ағыҙғыстарға ебәрелә. Туннелдәргә ингән ерҙә икешәр тәгәрмәсле япҡыс урынлашҡан. Турбиналарҙың минималь һаны эш тәгәрмәсе диаметры менән билдәләнә, уны Нил буйлап ғәмәлдәге шлюздар аша йөрөтөәләр. Ошонан сығып, диаметры 15 метрлыҡ алты тоннель төҙөлә — ике турбинаға берешәр.
Асуандың бейек дамбаһы 3 участканан тора. Быуаның 30 м бейеклектәге уң һәм һул яры участкалары нигеҙе ҡаялы, йырҙаһы 550 м оҙонлоҡта, бейеклеге 111 м. Ҡомло нигеҙҙә урынлашҡан. Нигеҙендә ҡом ҡалынлығы — 130 метр. Быуа 35 метр тәрәнлектәге һыуһаҡлағыста тоташтырғыстар ҡуйылмайынса һәм төбө киптерелмәгән килеш төҙөлә. Плотина тигеҙҙә урынлашҡан һәм урындағы материалдарҙан төҙөлә. Плотинаның йәҙрәһе һәм понуры Асуан балсыҡтарынан эшләнә.
Төҙөү тарихы
Нилдең аҡмаһы менән идара итеү өсөн Асуандан түбәнерәк быуа төҙөүҙең тәүге проекты тәү тапҡыр XI быуатта Ибн әл-Хайсам тарафынан төҙөлә. Әммә ул ваҡыттағы техник саралар ярҙамында проектты тормошҡа ашырыу мөмкин булмай.
1952 йылғы революциянан һуң ағымды көйләү өсөн яңы плотинаның өс варианты эшләнә. Беренсеһе — ғәмәлдәге Асуан быуаһын күтәртеү. Ул кире ҡағыла, сөнки йылға ярҙарының топографияһы быуа төҙөүҙе тормошҡа ашырырға мөмкинлек бирмәй. Икенсе һәм өсөнсө варианттар яңы быуаның һыу үткәргесен ғәмәлдәгенән 6,5 һәм 40 саҡрымға юғарыраҡ урынлаштырырға тәҡдим итә, ул, рельеф шарттарына ярашлы, оҙайлы көйләү һыуһаҡлағысы төҙөү талаптарына яуап бирә. Геологик шарттарға һәм транспорт бәйләнешенә ярашлы ҡапҡаны Асуан быуаһынан 6,5 саҡрым өҫтәрәк урынлаштырыу варианты һайлана. Әммә ул ғәмәлдәге һыуһаҡлағыс зонаһына эләгә, былар быуа конструкцияһын һәм уны төҙөү технологияһын ҡатмарлаштыра.
1952 йылға Англияның «Александр Джиб» проект-тикшеренеү фирмаһы ("Alexander Gibb (англ.)) тарафынан Асуандың бейек быуаһы проекты эшләнә. Нил ағымын күп йылдар дауамында көйләү мөмкинлеген күҙ уңында тотҡан һыу һаҡлағыстың өҫкө бьефы билдәләнә. Уның һыйҙырышлығы 157 миллиард кубометр итеп билдәләнә, шуның яҡынса 30 миллиард кубометры ләм менән тулыуға, 10 миллиард кубометры быуға әйләнеүгә һәм фильтрлауға. Был проект дөйөм оҙонлоғо 17 километрлыҡ һыу ағыҙғыс туннелдәр һәм транспорт туннелдәре төҙөүҙе күҙ уңында тота. Һыу ағыҙғыс туннелдәрҙең диаметры — 14,6 метр һәм оҙонлоғо 2,1 саҡрым булырға тейеш. Был туннелдәрҙе тимер-бетон менән йөҙләргә, ә гидроэлектростанция бинаһы ер аҫты тибындағы булырға тейеш була.
1954 йылдың 4 декабрендә халыҡ-ара комитет Мысыр хөкүмәтенә проектты тормошҡа ашырыу мөмкинлеген раҫлаусы иҫәп-хисап тәҡдим итә. Төҙөлөштөң хаҡы 415 миллион мысыр фунты тип баһалана, шуның 35 проценты төҙөлөш һәм технологик ҡорамалдар һатып алыу өсөн сит ил валютаһына тура килә. Шунан һуң Мысыр хөкүмәте төҙөлөшкә кисекмәҫтән тотонорға ҡарар итә. Төҙөлөштө Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы кредиты ярҙамында финанслау күҙ уңында тотола. 1956 йылдың 17 июлендә Американың дәүләт департаменты Мысырға кредит биреү тураһындағы килешеүҙең раҫланыуы хаҡында иғлан итә. 200 миллион долларлыҡ кредиттың суммаһы Америка Ҡушма Штаттары (70 процент) менән Бөйөк Британия (30 процент) араһында бүленә. Кредитты Халыҡ-ара банк займ рәүешендә бирергә тейеш була. Әммә ике көндән һуң, 19 июлдә, банк ҡарарын кире ала.
1955 йылдың мартында СССР менән Мысыр араһында беренсе сауҙа килешеүе төҙөлә. Ҡаһирәлә дипломатик миссия илселек тип үҙгәртелә, ә 21 майҙа Мәскәүҙә совет ҡоралы менән тәьмин итеү буйынса һөйләшеүҙәр башлана һәм килешеүгә ҡул ҡуйыу тамамлана. 1956 йылдың 26 июлендә президент Абдель Насер Суэц каналын дәүләтләштереү тураһында иғлан итә. Файҙаланыуҙан йыл һайын алынған 100 миллион доллар күләмендә табыш Асуандың бейек быуаһын төҙөүгә йүнәлтелә. Англия, Франция һәм Израиль Суэц кризисы осоронда каналды ғәскәрҙәр менән баҫып алып, хәрби низағ ҡуҙғатыуға сәбәпсе була. Уға яуап итеп Советтар Союзы Урта диңгеҙгә хәрби караптар индерә. 1956 йылдың 6 ноябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, АҠШ һәм СССР баҫымы аҫтында агрессияны туҡтатыу һәм каналды Мысыр ҡарамағында ҡалдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1958 йылдың 27 декабрендә СССР һәм Мысыр араһында Советтар Союзының Асуандың бейек быуаһын төҙөүҙә ҡатнашыуы һәм был төҙөлөш өсөн кредит биреү тураһында килешеү төҙөлә. Был килешеүгә ярашлы Советтар Союзы 12 йылға ҡорамалдар менән тәьмин итеүгә һәм төҙөлөштөң беренсе сираты эштәре өсөн техник ярҙам күрһәтеүгә йылына 2,5 % норма менән кредит бирә, ә 1960 йылдың 27 июлендә гидроузел буйынса бөтә эштәрҙе тамамлау өсөн шул уҡ шарттарҙа 78,4 миллион Мысыр фунты күләмендә өҫтәмә килешеү төҙөлә. Генераль проектлаусы — «Гидропроект» институты, баш инженер Н. А. Малышев, баш совет эксперты — И. В. Комзин, баш эксперт урынбаҫары — Георгий Александрович Радченко, тәьмин итеү буйынса баш эксперт урынбаҫары — Г. И. Сухарев, кадрҙар буйынса баш эксперт урынбаҫары — Виталий Георгиевич Морозов, административ төркөм етәксеһе итеп Виктор Иванович Кулыгин тәғәйенләнә.
Гидроузелдың совет проекты раҫланған проекттан ныҡ айырылып тора. Ҡапҡа майҙаны һаҡланып ҡала, әммә быуа 400 метрға юғарыраҡ урынлаштырыла, деривация ҡатнаш хәлдә ҡабул ителә. Уның төп өлөшөн алып килеүсе һәм ситкә ебәреүсе каналдар тәшкил итә, 315 метрлыҡ участка ғына 15-шәр метр диаметрлы алты туннель рәүешендә башҡарыла. Деривация булдырыу өсөн тәрәнлеге 70 метрға тиклем һәм күләме яҡынса 10 миллион кубометр тәшкил иткән асыҡ ҡая уйымы эшләнә. Был уйымдан алынған ташты быуаға түгеү һәм төҙөлөш майҙансығын планлаштырыу өсөн файҙаланалар. Төҙөлөш осоронда йылға үҙәнен япҡандан һуң 315 метр булған тоннелдәр һыуҙы гидроэлектростанцияның төҙөлөп бөтмәгән бинаһына йүнәлтә, ә файҙаланыу барышында улар аша һыу ГЭС бинаһында урынлашҡан турбиналарға һәм һыу ағыҙғыстарға оҙатыла.
Төҙөлөш менән идара итеү системаһы 1952 йылда формалаша башлай. Башта бер нисә махсус комитет булдырыла. 1955 йылдың 19 октябрендә Министрҙар Советы ҡарамағында премьер-министр етәкселегендә Асуандың бейек быуаһы идаралығы, 1958 йылда Асуандың бейек быуаһының Юғары комитеты, 1961 йылдың 16 авгусында республика указы менән Асуандың бейек быуаһы министрлығы, ошо уҡ указ менән Төҙөлөш идаралығы ойошторола. Министр итеп Мусса Арафа тәғәйенләнә. 1962 йылда ошо вазифаны Азиз Мөхәммәт Сидки биләй.
Бөтә төп төҙөлөш-монтажлау һөнәрҙәре буйынса уҡыу үҙәге ойошторола, унда Советтар Союзы программалары буйынса уҡытыу үткәрелә. Йыл дауамында уҡыу үҙәгендә 5 мең кеше, ә төҙөлөш осоронда барлығы 100 мең тирәһе кеше әҙерлек үтә. Төҙөлөштө рәсми асыу көнө — 1960 йыл дың 9 ғинуар ы. Был көндө Мысыр Президенты, шартлатыу ҡоролмаһы пультының ҡыҙыл төймәһенә баҫып, буласаҡ ҡоролмалар соҡорондағы ҡаяны шартлата. 1964 йылдың 15 майында Нил быуыла. Был көндө төҙөлөш майҙанына Хрущев Никита Сергеевич, Алжир президенты Ферхат Аббас һәм Ираҡ президенты Абдул Салам Ареф килә. Үрге плотина 1970 йылдың 21 июлендә төҙөлөп бөтә, әммә һыуһаҡлағыс 1964 йылда, быуаның беренсе этабы тамамланғас, тултырыла башлай. Һыу һаҡлағыс күп кенә археология ҡомартҡыларына юғалыу хәүефе аҫтына ҡуя, шуға күрә ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында ҡотҡарыу операцияһы үткәрелә, уның һөҙөмтәһендә 24 төп һәйкәл хәүефһеҙерәк урындарға күсерелә йәки эштәре менән ярҙам иткән илдәргә тапшырыла. Шуныһы ҡыҙыҡ: шартлау алдынан президент Гамал Әбдел Насер нигеҙгә ағас йәшник урынлаштыра. Унда шул уҡ көндә сығарылған ғәрәп гәзиттәре, Изге Көрьән, плотиналар төҙөү идаралығы ҡағиҙәләре һәм Әбдел Насир кеҫәһендәге 39 фунтлыҡ мысыр тәңкәләре, шулай уҡ Марокко һәм Сүриә тәңкәһе һалына.
Гидроэнергетика комплексын асыу һәм сафҡа индереү тантанаһы 1971 йылдың 15 ғинуарында Берләшкән Ғәрәп Республикаһы Президенты Әнүәр Саҙат һәм СССР Юғары советы Президиумы рәйесе Н. В. Подгорный ҡатнашлығында үтә.
2014 йылдың май уртаһында Мысырҙа Нилдең быуылыуының 50 йыллығы билдәләнә, был Асуандың бейек плотинаһы төҙөлөшөндә төп ваҡиға була. Байрамда Рәсәй йәмәғәтселегенең вәкәләтле делегацияһы ҡатнаша. Ҡаһирә опера театрындағы тантаналы осрашыуҙа премьер-министр Ибраһим Махлаб сығыш яһай, ә Рәсәй илсеһе Сергей Кирпиченко Рәсәй Президенты В. В. Путиндың Мысырҙың ваҡытлыса президенты Адли Мансурға сәләмләү телеграммаһын уҡып ишеттерә.
Вьюг
Вьюг — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лахость йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егуръеган
Егуръеган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Некрасов Алексей Дмитриевич
Некрасов Алексей Дмитриевич (24 март 1874 йыл — 22 август 1960 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-зоологы, эмбриолог, фән тарихсыһы һәм тәржемәсе.
Биографияһы
лексей Дмитриевич Некрасов 1874 йылдың 24 мартында Мәскәүҙә уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1894 йылда ул урта мәктәпте көмөш миҙал менән тамамлай һәм шул уҡ йылда Мәскәү университетының физика һәм математика факультетының тәбиғәт белеме бүлегенә уҡырға инә. Университетта уҡыған беренсе көндәренән үк ул С. А. Зернов етәкселегендә гидробиология буйынса интенсив тикшеренеүҙәргә ҡушыла. Беренсе тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләрен 1899 йылда баҫтыра. Университетта уҡыған мәлдә ул студенттар ойошмаһының демократик ҡанатына ҡушыла. Ул революцион көрәштә актив ҡатнашмаһа ла, батша йәшерен полицияһы тарафынан 1896 йылда студенттар сыуалышында ҡатнашҡан өсөн ҡулға алына һәм ике ай самаһы төрмәлә яңғыҙ камерала ултыра.
1905 йылда Мәскәү дәүләт университетына уҡытыусы булып ҡайта. 1919 йылда профессор вазифаһына билдәләнә. Алексей Дмитриевич 1928 йылға тиклем Мәскәү дәүләт университетында эшләй. 1922 йылда А. D. Некрасов Тимирязев исемендәге Биология ғилми-тикшеренеү институтының мөхбир ағзаһы итеп һайлана һәм академик С. Г. Навашин етәкселегендә эшләй.
1928 йылда ул Түбәнге Новгородҡа күсеп килә, унан һуң Түбәнге Новгород университетының зоология кафедраһы мөдире була..Алексей Дмитриевич шулай уҡ СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә Неаполдә, Сен-Ва (Нормандия), Виллафранкта һәм Севастополдә сөсө һыу һәм диңгеҙ биостанцияларында эшләй. 1934 йылда Түбәнге Новгород дәүләт университеты (бер аҙҙан — ГорьДУ) ҡарамағындағы Пустынск биостанцияһын ойоштора һәм етәкләй. 1950 йылдарҙа сәләмәтлеге насарайыу һәм хаҡлы ялға сығыу сәбәпле, Алексей Некрасов Мәскәүгә ҡайтырға ҡарар итә.
Некрасов Алексей 1960 йылдың 22 авгусында Мәскәүҙә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фәнни һәм ижтимағи эше, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләгәне өсөн, 1944 йылда уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм 1946 йылда «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы бирелә.
Ғилми хеҙмәттәре
Төп фәнни хеҙмәттәре умыртҡаһыҙ хайуандарҙың үрсеүен һәм яралғы үҫешен, эволюцион доктрина һәм эмбриология тарихын өйрәнеүгә арналған.
Мәҫәле (Йүрүҙән ҡушылдығы)
Мәҫәле — Масаль - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Мәҫәле йылғаһы Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табан (мәғәнәләр)
Табан:
Иҫке Ҡуян
Иҫке Ҡуян (Старокуяново) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Иҫке Ҡуян ауылы Баҡалы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 379 кеше. Почта индексы — 452651, ОКАТО коды — 80207807006.
Географик урыны
Иҫке Ҡуян ауылы Сөн йылғаһы бассейнына ингән Маты ҡушылдығы Ходъяр йылғаһы буйында, район үҙәге Баҡалы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 7 километр һәм Туймазы тимер юл станцияһынан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Иҫке Ҡуян ауылына Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә 1786 йылда нигеҙ һалғандар һәм уның атамаһы Ҡуян булған.
1802 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүе буйынса Ҡуян ауылында типтәр ҡатламына ҡараған халыҡ индерелгән.
XIX быуаттың 1-се яртыһында Яңы Ҡуян утары (хәҙерге Ҡамышлытамаҡ) бүленеп сыҡандан һуң, был ауыл хәҙерге — Иҫке Ҡуян — исеме менән йөрөтөлә башлаған.
1865 йылда 45 хужалыҡта 276 кеше йәшәгән.
Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған.
1906 йылда ла шулай уҡ мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
Халыҡ һаны
Иҫке Ҡуян ауылына ҡырғыҙ башҡорттары тоҡомдары йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Иҫке Ҡуян ауылы — «Ҡуян» ЯСЙ-енең үҙәк усадьбаһы. Ауылда шулай уҡ төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
.
1886 йыл
1886 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Лямца (йылға)
Лямца (Лямица) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онеж мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буҙ турғай
Буҙ турғай, йәки ябай дала турғайы, йәки джурбай, йәки каландра (Melanocorypha calandra) — һабан турғайлылар ғаиләһенән турғай ҡошо төрө (Alaudidae).
Тышҡы күренеше
Был эре буҙ турғайы  17,5—20 см оҙонлоҡта, төҫһөҙ. Өҫкө өлөшө ҡуңыр төҫтә һәм  күкрәгендә ике ҙур тап менән аҫ яғы аҡ. Ҡанатының артҡы ситендә аҡ һыҙат (осҡанда һиҙелә) бар, ситке ҡойроҡ ҡауырһындары шулай уҡ аҡ.
Таралыуы
Буҙ турғайҙар Әзербайжан, Албания, Алжир, Әрмәнстан, Афғанстан, Болгария, Босния һәм Герцеговина, Греция, Грузия, Мысыр, Израиль, Иордания, Ираҡ, Иран, Испания, Италия, Ҡазахстан, Кипр, Ҡырғыҙстан, Ливан, Ливия, Македония Республикаһы, Марокко, Молдова, Фәләстин Дәүләте, Португалия, Рәсәй Федерацияһы, Румыния, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сербия, Сүриә, Словения, Тажикстан, Тунис, Төркмәнстан, Төркиә, Үзбәкстан, Украина, Франция, Хорватия, Черногория кеүек илдәрҙә йәшәй.
Йәшәү рәүеше
Оялау өсөн был  ҡоштар дала кеүек асыҡ киңлектәргә  өҫтөнлөк бирә. Буҙ турғайҙың ояһы ерҙә урынлаша, ояла, ғәҙәттә,  4—5 йомортҡа. Төп аҙыҡтары -  иген. Ҡарығыу осоронда уларҙың  «менюһы» бөжәктәр менән тулыландырыла. Буҙ турғайҙың йыры һабан турғайының йырына оҡшаған, әммә тауышы көслөрәк.
Байдук (Оло Кочмес ҡушылдығы)
Байдук — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кочмес йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаңғырау кесерткән һымаҡтар
Иренсәскә һымыҡтыр, һаңғырау кесерткән һымаҡтар (, йәки Lamiaceae) — ике өлөшлөләр синыфында үҫемлектәр ғаиләһе. 200-ҙән ашыу заты, яҡынса 3500 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған.
Үләндәр, ярым ҡыуаҡсыҡтар, ярым ҡыуаҡтар, һирәгерәк ҡыуаҡтар һәм ағастар. Башҡортостанда 21 заттан 57 төрө (бесәй тармаһы, биҙүлән, майсыбыҡ, күк һырға, еҫлекәй, арыҫлан ҡойроғо, иренсәскә, торҡа сәскә, шыртҡойроҡ һ.б) үҫә. Күп, бер, ике йыллыҡ үлән йәки ярым ҡыуаҡсыҡтар. Һабағы дүрт ҡырлы, тармаҡлы, төҙ, ҡайһы берҙә ятыусан йәки һырылыусан. Япрағы ябай, шыма, йышыраҡ шыма ситле, япраҡ ҡолаҡсындарһыҙ, һаплы, һабаҡ япраҡтары сатраш-парлы, тамыр яны япраҡтары розеткаға йыйылған.
Сәскәһе ғәҙәттә алһыу, алһыу-күк, күксин, күк, һары төҫтәрҙә, дөрөҫ булмаған формалы, ике енесле. Каса япраҡсалары ҡушылып үҫкән, ҡыңғырау рәүешендә, 5, һирәкләп 10 тешле дөрөҫ йәки ике иренле. Сәскәһе ике иренле: өҫкө ирене — 2, аҫҡыһы 3 таж япрағынан тора, уларҙың уртансыһы күп төрҙәрҙә ярылған. Сәскә күҙенең көпшәһе эстән яланғас, шыма йәки һеркә япрағы беркетелгән урындан аҫтараҡ төктәр ҡуласаһы (нектаростегий) бар. Күп төрҙәрҙең һеркә япрағы 4, шуларҙың 2-әүһе (башлыса алғылары) оҙонораҡ; ҡайһы берҙә һеркә япраҡтары 2 (арыҫлан тырнағы, йылан тамыры). Емешлеге 1, емшәне өҫкө. Һеркәлектәрҙең иртә өлгөрөүе хас. Сәскәлеге — ялған таҡыялар ярҙамында хасил булған, дихазийҙарҙан йәки монохазийҙарҙан (йыйырсалар) торған башаҡтар, баш сәскәлектәр һәм кәрзиндәр. Бөжәктәр һеркәләндерә. Емеше бер орлоҡло сәтләүек һымаҡ 4 өлөштән тора. Орлоҡтары ел, һыу һәм хайуандар аша таратыла.
Республикала иренсәскә һымыҡтыр төрҙәре көньяҡҡа табан арта. Күпселек Иренсәскә һымыҡтыр. далала, болонда, ҡыуаҡлыҡ араһында, һирәгерәк дымлы урында, ташландыҡ ерҙә үҫә. Ашарға яраҡлы үҫемлектәр (ғәҙәти ярым ҡыуаҡ, ябай мәтрүш, Маршалл ҡанүләне һ.б.), дарыу үҫемлектәре (лимон бөтнөгө, биш ҡалаҡсалы арыҫлан ҡойроғо, һырылыусан ҡанүлән һ.б.), баллы үҫемлектәр (ҡыр бөтнөгө, быуын япраҡлы йылан тамыры һ.б.), декоратив үҫемлектәр (күҙлуттың, ҡара сәскәнең, йылан тамырының бөтә төрҙәре һ.б.), ҡый үләндәре (күҙлеғата, бер йыллыҡ иренсәскә, һаңғырау кесерткән һ.б.), ағыулы үҫемлектәр (күҙлуттың төрҙәре, һабаҡҡосҡан һаңғырау кесерткән). Эфир майҙары булған күп иренсәскә һымыҡтыр (лаванда, бөтнөк, ҡанүлән, йылан тамыры һ.б.) парфюмерия һәм косметика сараларын етештереүҙә ҡулланыла. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына үҫемлектәрҙең 5 һирәк төрө (сәнскеле майсыбыҡ, туйраут, һыбашҡаҡ йылан тамыры, боҙлоҡ дәүеренә тиклемге реликт — бейек торҡа сәскә, эндемик — ҡандала ҡанүләне) индерелгән.
Багаева Евдокия Николаевна
Багаева Евдокия Николаевна (8 март 1933 йыл — 31 декабрь 2013 йыл) — СССР-ҙың малсылыҡ алдынғыһы, һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Евдокия Николаевна Багаева 1933 йылдың 8 мартында Татар АССР-ының Чистай районы Кубасс ауылында тыуған.
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, һуңыраҡ «Кама» коллектив ауыл хужалығы предприятиеһы итеп үҙгәртелгән Ленин исемендәге тыуған колхозында эшләй башлай. 1952 йылда һөт-тауар фермаһына бара һәм 25 йыл һыйыр һауа. 1968 йылда райондың иң яҡшы һауынсыһы булып таныла, артабанғы ике йылда ла был исемде һаҡлап ҡала. Зона ярыштарында Татарстан һауынсылары исеменән сығыш яһай. Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) уның төркөмөндәге һыйырҙарҙың уртаса йыллыҡ һауымы 4000 килограмм тәшкил итә. Был ҡаҙанышы өсөн һауынсы 1971 йылда Ленин ордены менән бүләкләнә. 1973 йылда малсылыҡ алдынғыһына икенсе Ленин ордены тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, ауыл һәм район Советтары депутаты итеп һайлана, Бөтә Рәсәй колхоздар советы ағзаһы була. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Чистай ҡалаһында йәшәй.
2013 йылдың 31 декабрендә вафат була
Е. Вахтангов исемендәге урыҫ академия театры
1992 йылдан алып художество етәксеһе — Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы Владимир Иванович Уваров.
Театр тарихы
Театр 1871 йылдың 15 апрелендә М. Ю. Лермонтовтың «Маскарад» спектакле премьераһы менән асыла.
1912 йылда театрҙа тәүге тапҡыр осетин пьесаһы — Дмитрий Кусовтың «Дети гор» ҡуйыла. Ролдәрҙең береһен Евгений Вахтангов башҡара.
1996 йылда театрға Евгений Вахтангов һәм «академия» исеме бирелә.
Репертуарында
Балалар өсөн спектаклдәр:
Труппа
Рәсәйҙең халыҡ артистары:
Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары:
Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның халыҡ артистары :
Төньяҡ Осетия Республикаһы — Аланияның атҡаҙанған артистары:
Театр артистары:
1887 йыл
1887 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ялпач
Ялпач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немыд йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡсубай
Аҡсубай — Татарстан Республикаһындағы Аҡсубай районының үҙәге.
Скребов Николай Михайлович
Скребов Николай Михайлович  (24 сентябрь 1932 йыл — 3 март 2015 йыл) — рус совет шағиры, яҙыусы, радиожурналист, тәржемәсе. СССР Журналистар союзы (1959), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1962). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1996).
Биография
Скребов Николай Михайлович Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында 1932 йылдың 24 сентябрендә тыуа. 1956 йылда Киев университетында журналистика факультетын тамамлай.