cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яра-Яха (Ензор-Яха ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ензор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аплербектың Ҙур сиркәүе
Аплербектың Ҙур сиркәүе (нем. Kirche Große Aplerbeck ) — Аплербекта, хәҙер Дортмунд өлөшөндә (Германия)  протестант сиркәүе. 1867 йылдан 1869 йылға тиклем неоготик стилдә немец архитекторы Кристиан Хайден проекты буйынса  төҙөлгән. Архитектура ҡомартҡыһы тип танылған. Башлыса концерт сиркәүе сифатында хеҙмәт итеп,  Изге Георг мәхәлләһе тарафынан ҡулланыла.
Тарихы
XIX быуатта халыҡ һаны индустриялаштырыу процесы арҡаһында арта. Урта быуат Изге Георг сиркәүе күп һанлы килеүселәр өсөн  бик бәләкәй була. Яңы сиркәү 1867 йылда  неоготик стилдә арихитектор Кристиан Хайдер  проект  буйынса төҙөлә, ул Гютерсло ҡалаһында шундай уҡ сиркәүҙең авторы булған. Майҙанды ҙурайтыу өсөн 1200 кешелек галереялар  проекты тормошҡа ашырылмай Сиркәү 1869 йылдың 15 декабрендә асыла. Урындағы халыҡ исемһеҙ сиркәүҙе Инжил кирхаһы (нем. Kirche Evangelische ) тип атай. Уны шулай уҡ ҡарайған түбә таҡтаһы өсөн Ҡара  сиркәү тип тә атайҙар  (нем. Kirche Schwarze ). 1929 йылда Аплербек Дортмундтың өлөшө булғанға тиклем Сиркәү урамында урынлашҡан (нем. Kirchstraße ), һөҙөмтәлә урам  Мертманштрас   (нем. Märtmannstraße ) тип атала башлай. 1945 йылдың 12 апрелендә америка ғәскәрҙәре Аплербекҡа инергә әҙерләнә. Сиркәүҙә һәм ратушала капитуляция билдәһе тип аҡ флаг ҡаҙайҙар,  американлыларҙың тыныс инеүе  мөмкин була
1999 йылдан ҡорам башлыса концерттар үткәреү өсөн ҡулланыла,  яйлап уның Ҙур сиркәү  (нем Kirche Große ) исеме нығына
Оло Когозес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Железневка
Железневка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ямуга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡылым замандары
ҠЫЛЫМ ЗАМАНДАРЫ, грамматик категория, эш, хәл‑торош, хәрәкәттең объектив ваҡыттың билдәле бер һөйләү моментында башҡарылыуын белдерә. Ҡ.з. категорияһының грамматик мәғәнәһе хәбәр һөйкәлеше формаһында ғына бирелә һәм ысынбарлыҡта реаль башҡарылған (үткән заман), йәки булып ятҡан (хәҙ. заман) йә булмаһа башҡарыласаҡ (киләсәк заман) процесты белдерә. Хәҙ. башҡорт телендәҠ.з. категорияһы күп төрлө грамматик формалар м‑н бирелә, улар структураһы [синтетик (зат, заман, һан м‑н үҙгәреүсе ҡылым нигеҙенә аффикстар ҡушыу юлы м‑н яһала) һәм аналитик (хәл ҡылым йәки сифат ҡылымға «бул‑», «тор‑», «ине‑» ярҙамсы ҡылымдары ҡушылып яһалған формалар)] һәм семантикаһы [билдәле (һөйләүсе хәрәкәттең башҡарылыуына тулыһынса инанған эш-хәрәкәтте аңлата) һәм билдәһеҙ (башҡарылыуы шик тыуҙырған эш‑хәрәкәтте аңлата)] б‑са айырыла.
Үткән заман. Башҡ. телендә үткән замандың абсолют һәм сағыштырма мәғәнәләрен айырып йөрөтәләр. Абсолют мәғәнәһе эш-хәрәкәттең һөйләү ваҡытына бәйле һәм түбәндәге грамматик формаларҙа бирелә: 1) билдәле үткән заман нигеҙ ҡылымға -ды аффиксын һәм уның фонетик варианттарын (ҡара: Морфемика) ҡушыу ярҙамында яһала — «сыҡты» [ул сыҡты]. Һөйләүсе үҙе ҡатнашҡан, үҙе шаһит булған эш, хәл‑хәрәкәттәрҙе, ваҡиғаларҙы күрһәтеү өсөн ҡулланыла; 2) билдәһеҙ үткән заман ҡылым нигеҙенә -ған аффиксы ҡушып яһала. 2‑се һәм 3‑сө зат формалары һөйләүсе үҙе ҡатнашмаған, үҙ күҙе м‑н күрмәгән хәл‑ваҡиғаларҙы белдерә: «киткән» [ул киткән]; 1‑се затта бындай форма перфект мәғәнәһен аңлата: «яңылышҡанбыҙ» (беҙ яңылыштыҡ); 3) билдәле күптән үткән замандың бер нисә аналитик формаһы бар: -а аффикслы хәл ҡылым м‑н «торғайны‑» ярҙамсы ҡылымдарынан яһала — «күҙәтә торғайным» [мин күҙәттем]; ‑ыр аффикслы сифат ҡылым м‑н «ине» ярҙамсы ҡылымдарынан (тик 3‑сө затта ғына) яһала: «торор ине» [ул торған]; ш. уҡ -а аффикслы сифат ҡылым м‑н «булды» ярҙамсы ҡылымдарынан яһала — «һөйләр булды» [ул һөйләгән]. Һөйләүсе үҙе ҡатнашҡан йәки шаһиты булған элек булып үткән хәл-ваҡиғалар мәғәнәһен аңлата; 4) билдәһеҙ күптән үткән заман ике аналитик форма м‑н бирелә: -ыр аффикслы сифат ҡылым м‑н «булған» ярҙамсы ҡылымынан — "килер булған [ул килгән]; һәм -а аффикслы хәл ҡылым м‑н «торған булған» ярҙамсы ҡылым берләшмәһенән яһала: «ҡайта торған булған» [ул ҡайтҡан]. Һөйләүсе үҙе ҡатнашмаған, үҙ күҙе м‑н күрмәгән, күптән үткән эш, хәл‑ваҡиғаларҙы белдерә һәм ике форманың да төп грамматик мәғәнәһе булып тора. Сағыштырма мәғәнә тәүҙәге контекста йәки бер үк һөйләм эсендә булып үткән хәл-ваҡиғалар м‑н бәйләнеш мәғәнәһен күрһәтә; түбәндәге грамматик формаларҙа сағыла: 1) тамамланмаған үткән заман -а аффикслы хәл ҡылым м‑н «ине» ярҙамсы ҡылымынан яһала: «беҙ сыҡҡанда, ул ҡайтып килә ине»; һөйләүсе үҙе ҡатнашҡан йәки шаһит булған ҡасандыр булып үткән ваҡиғалар м‑н бәйле ваҡытты аңлата; 2) билдәле элек үткән заман нигеҙ ҡылымға -ғайны аффиксы ҡушып яһала: «улар ҡайтҡанда, мин йоҡлағайным»; икенсе бер эш‑хәрәкәттән алда башҡарылған, һөйләүсегә таныш процесты аңлата; 3) билдәһеҙ элек үткән заман -ған аффикслы сифат ҡылым м‑н «булған» ярҙамсы ҡылымдарынан яһала: «малай килгәндә, улар йәшенгән булған»; икенсе бер эш‑хәрәкәттән алда башҡарылған һәм һөйләүсегә таныш булмаған хәл‑ваҡиғаларҙы белдереү өсөн ҡулланыла.
Хәҙерге заман формаһы нигеҙ ҡылымға -а аффиксы ҡушып яһала һәм грамматик мәғәнәләренең төрлөлөгө м‑н айырылып тора. Хәҙ. заман хәл‑ ваҡиғаны һөйләү, йәғни хәҙ. момент м‑н тап килеүен белдерә; ул ғәҙәттә аналитик форма м‑н бирелә: ‑ып аффикслы хәл ҡылым м‑н «ултыр‑», «йөрө‑», «тор‑», «ят‑», «кил‑», «бар‑» ярҙамсы ҡылымдарынан яһала — «ҡайтып килә». Хәҙ. актуаль ваҡытҡа бер нисә төрө булған хәҙ. актуаль булмаған ваҡыт ҡаршы ҡуйыла: 1) хәҙ. абстракт ваҡыт, һәр ваҡыт ҡабатланып торған йәки оҙайлы эш- хәрәкәттәрҙе күрһәтеү өсөн ҡулланыла һәм ҡылымдыңсемантикаһында йәки контекста бирелә: «республикабыҙҙа дүрт миллиондан артыҡ халыҡ йәшәй»; йәки һәр ваҡыт даими булып торған хәл‑ваҡиғаларҙы аңлата, беҙҙе уратып алған тирә‑яҡтың типик күренештәрен һүрәтләй; был айырыуса мәҡәл һәм әйтемдәрҙәкүҙәтелә: «күлде ҡамыш матурлай, ирҙе намыҫ матурлай»; 2) хәҙ. һүрәтләү ваҡыты, ваҡыт м‑н бәйләнеше булмаған мәғәнәгә эйә булып, художестволы һүрәтләүҙәрҙә ҡулланыла. Хәл‑ваҡиғаларҙы икенсе пландағы ваҡытҡа күсереү хәҙ. заман формаһын ҡулланыуҙың айырым тибы булып тора: 1) үткәндәге хәл-ваҡиғаларҙы хәҙ. һымаҡ (хәҙ. тарихи) итеп һүрәтләү художестволы-һүрәтләү телмәрендә ҡулланыла; 2) киләсәктә (ғәҙәттә ваҡыт рәүештәре м‑н берлектә) башҡарырға теләгән ниәт; айырыуса хәрәкәт ҡылымдарына хас: «иртәгә китә».
Киләсәк замандыңике грамматик формаһы бар: 1) билдәһеҙ киләсәк заман нигеҙ ҡылымға -ыр аффиксы ҡушып яһала; эш‑хәрәкәттең киләсәктә үтәлеүенә ышанып етмәүҙе белдерә һәм уның грамматик мәғәнәһенең үҙенсәлеге булып тора: «осрашырбыҙ»; 2) билдәле киләсәк заман нигеҙ ҡылымға ‑асаҡ аффиксы ҡушып яһала: «һаҡланасаҡ»; эш‑хәрәкәттең киләсәктә башҡарылыуына ныҡлы ышаныс булыуын белдерә; башлыса публицистик, рәсми-эш телмәрендә ҡулланыла.
Кайракты (йылға)
Кайракты — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумак йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡылым замандары
''М. В.Зәйнуллин.''
Кайракты (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эритроциттар
Эритроци́ттар (грексә ἐρυθρός — ҡыҙыл һәм κύτος — һауыт, күҙәнәк) — ҡыҙыл ҡан тәнсәләре, йәғни ҡыҙыл ҡан күҙәнәк тәре. Умыртҡалылар ҙың, шул иҫәптән кеше ләрҙең ҡанына, ҡайһы бер умыртҡаһыҙҙарҙың гемолимфаһына (мәҫ.сипункулидтарҙа) һәм ҡайһы бер  ике ҡапҡаслы моллюсктарҙың ҡанына хас күҙәнәктәр ).
Улар үпкәләрҙә йәки айғолаҡтарҙа кислородҡа туйыналар һәм хайуандың тәненә тараталар.
Эритроциттарҙың цитоплазмаһы составында кислород ты бәйләргә һәләтле ике валентлы тимер атомы булған ҡыҙыл төҫтәге пигмент — гемоглобинға бик бай.
Имеҙеүселәр ҙән башҡа барлыҡ умыртҡалыларҙың да эритроциттарында ядроһы була.
Кеше ҡанының эритроциттары
Эритроцит уртаһы батынҡы диск формаһында була һәм ядроһы булмай. Бындай форма уларҙың өҫкө йөҙөн ҙурайта.
Ваҡ булыуы һәм һығылмалылығы капиллярҙар буйлап хәрәкәт иткәнендә ярҙам итә. Ә уртаһы батынҡы диск формаһында булыуы өҫкө йөҙөнөң майҙанын ныҡ ҙурайта һәм газ алмашыныуын еңеләйтә.
Өлгөргән эритроциттарҙа (тамырҙарға сыҡҡас) күҙәнәк ядроһы һәм күпселек органоидтар булмауы, күҙәнәктә  гемоглобин микдарын арттырырға мөмкинлек бирә.
1 мм3 ҡанда 5 млн. самаһы эритроцит була. Эритроциттар дүрт ай самаһы ( 100—120) йәшәйҙәр. Шунлыҡтан кешенең ҡаны ғүмере буйына һәр ваҡыт яңы эритроциттар менән тулыланып тора.
Эритроциттар ҡан яһаусы ағза — ҡыҙыл кимек матдәһендә барлыҡҡа килә. Ҡыҙыл кимек матдәһе һөйәктәрҙең кимек матдәһендә урынлашҡан. Һәр секунд эсендә һөйәк кимегендә 2,4 миллион тирәһе яңы эритроциттар барлыҡҡа килә.
Аҙаҡ макрофагтар тарафынан йотола. Кеше тәне күҙәнәктәренең сама менән сиреге (1/4 )  эритроциттарға тура килә.
Эритроциттар миҡдары:
- ирҙәрҙә —бер  литр ҡанда  3,9 — 5,5⋅1012    ( 1 мм³ -ҙа  3,9—5,5 млн  тирәһе ),
- яңы тыуған балаларҙа — бер литр ҡанда 6,0⋅1012  ( 1 мм³ -ҙа 6 млн-ға тиклем),
- ололарҙа —бер  литр ҡанда  4,0⋅1012 (1 мм³ -ҙа  4 млн -дан кәмерәк).
Функциялары
Эритроциттарҙың составына аҡһым матдәһе гемоглобин инә. Ҡандың ҡыҙыл төҫө уға бәйләнгән. Шуға күрә эритроциттарҙы ҡандың ҡыҙыл күҙәнәктәре тип тә атайҙар.
Гемоглобин ике өлөштән: аҡһым өлөшө — глобиндан һәм составында тимер булған гемдан тора. Үпкә ләрҙә гемоглобин кислородты үҙенә еңел ҡушырға һәләтле.
Гемоглобиндың кислород менән берләшмәһе сағыу ҡыҙыл төҫтә була. Кислородҡа туйынған ҡанды артериаль ҡан тип атайҙар.
Гемоглобиндың кислород менән берләшмәһе тотороҡһоҙ. Ул тарҡалғанда яңынан гемоглобин һәм туҡыма күҙәнәктәренә барыусы ирекле кислород барлыҡҡа килә. Кислородҡа ярлы ҡанды веноз ҡан тип атайҙар.
Эритроциттар — ныҡ юғары махсуслашҡан күҙәнәктәр. Төп функцияһы кислород ты һулыш алыу ағзаларынан тәндең бөтә күҙәнәктәренә  күсереүҙән  һәм  углекислый газды  (CO2) кире йүнәлештә ташыуҙан тора.
Имеҙеүселәрҙең эритроциттары үҙ функцияһына яраҡлашыуы менән  бигерәк тә ныҡ айырылып тора. Диск формаһында һәм уртаһы батынҡы булыуы, өлгөргән
эритроциттарҙа (тамырҙарға сыҡҡас) күҙәнәк ядроһы һәм күпселек органоидтар булмауы күҙәнәктә  гемоглобин микдарын арттырырға мөмкинлек бирә.
Гемоглобиндың (Hb) өлөшөнә эритроциттың бөтә аҡһымдарынан   ≈98 %  самаһы масса тура килә. Гемоглобин тетрамер молекула (дүрт аҡһым молекулаһы комплекс барлыҡҡа килтерә). Һәр аҡһым молекаһында  гем  —  2-валентлы  тимер ионы булған  протопорфирин  IX комплексы була. Кислород гемоглобиндың  тимер ионы (Fe2+ )менән кире ҡайтмалы  берләшмә  — оксигемоглобин HbO2: барлыҡҡа килтерә.
Кислородтың гемоглобин менән бәйләнеүенең үҙенсәлеге   аллостерик көйләнештә: оксигемоглобиндың тотороҡлолоғо   2,3-дифосфоглицерин кислотаһы — гликолиз процесының аралаш продукты  янында,  һәм күпмелер дәрәжәлә углекислый  газ булғанда тарҡала. Кислородҡа мохтах туҡымаларға кислородты бирә.
Углекислый газдың эритроциттар ярҙамында транспорты цитоплазмаһында булған карбоангидраза ферменты ярҙамында башҡарыла. Был фермент эритроциттарға күсеүсе бикарбонаттың  һыуҙан һәм углекислый газдан барлыҡҡа килеү процесының кире ҡайтмалы әүерелешен  Көйләй (катализлай):
Һөҙөмтәлә цитоплазмала   водород иондары туплана.Әммә водород  күрһәткесе(pH) при этом незначительно ёмкости]] гемоглобиндың юғары буфер һыйышлығы арҡаһында ныҡ үҙгәреш кисермәй.
Цитоплазмала бикарбонат иондары  күбәйеү менән  концентрация градиенты барлыҡҡа килә. Әммә бикарбонат иондары цитоплазматик мембрана айырып торған  эске һәм  тышҡы мөхит араһында заряд бүленешенең тигеҙлеге һаҡланғанда ғына күҙәнәктән сығып китә ала. Йәғни, эритроциттан бикарбонат иондары сығып китеү катион инеүе йәки анион сығыуы  ваша ғына башҡарыла.
Эритроцит мембранаһы  катиондарҙы сығармай, әммә уның хлорид иондары каналы бар. Һөҙөмтәлә эритроциттан  бикарбонат иондарының сығыуы  хлорид-аниондарының килеп инеүе менән көйләнә (хлоридный сдвиг).
Эритроциттарҙың барлыҡҡа килеүе
Эритроциттар дүрт ай самаһы йәшәйҙәр. Шунлыҡтан кешенең ҡаны ғүмере буйына һәр ваҡыт яңы эритроциттар менән тулыланып тора.
Эритроциттар ҡан яһаусы ағза — ҡыҙыл кимек матдәһендә барлыҡҡа килә. Ҡыҙыл кимек матдәһе һөйәктәрҙең кимек матдәһендә урынлашҡан.
Талаҡ эритроциттарҙы һаҡлау урыны булып тора. Ул 300 мл ҡанды тотоп тора ала. Ағзаларға һәм туҡымаларға ҡан күберәк талап ителгәндә, талаҡ ҡандың кәрәкле порцияһын дөйөм ағымға бирә. Талаҡта һәм бауырҙа эритроциттар емерелә.
Аҙ ҡанлылыҡ
-ҡанда эритроциттар һанының кәмеүенә йәки уларҙа гемоглобин миҡдарының аҙайыуына, ә ҡайһы бер осраҡтарҙа был ике сәбәптең дө бер юлы булыуына бәйле;
-аҙ ҡанлылыҡ кеше күп ҡан юғалтҡанда ла булыуы мөмкин;
-етерлек ашамау, ҡайһы бер йоғошло ауырыуҙар, ҡан күп юғалтыу;
-ҡыҙыл кимек матдәһенең функцияһы боҙолоу ҙа аҙ ҡанлылыҡ менән ауырыуға сәбәп булырға мөмкин.
Аҙ ҡанлылыҡ — дауалап була торған ауырыу. Яҡшы туҡланыу һәм саф һауала күберәк булыу йыш ҡына ҡанда гемоглобиндың нормаль миҡдарын торғоҙоуға ярҙам итә.
Ауырыуға ҡан ебәреү
Ҡайһы бер ауырыу ваҡытында йәки ҡан күп юғалтҡанда, кешегә ҡан ебәрәләр.
Ҡанды ауырыу кешегә ебәреү өсөн сәләмәт оло кешеләрҙән — донорҙарҙан алалар. Уны герметик ябылған быяла һауыттарҙа һаҡлайҙар.
Ҡан ойошмаһын һәм ауырыу кешеләргә ебәреү өсөн оҙаҡ ваҡыт яраҡлы торһон өсөн, уға махсус химик матдәләр өҫтәйҙәр. Бындай консерваланған ҡанды алыҫ араларға ташып була.
Бер кешенең ҡаны икенсе кешенең ҡаны менән һәр ваҡытта ла ҡушыла алмай. Кешеләрҙә ҡандың дүрт төркөмөн айырып йөрөтәләр. Ауырыуға ебәреү өсөн теләһә ниндәй төркөм ҡанын түгел, бәлки организмға зарар килтермәй торған ҡанды ғына файҙаланалар.
Ҡан ебәрелә торған кеше реципиент тип атала. Донорҙан реципиентҡа ҡан ебәргәндә эритроциттар үҙ-ара уҡмашып (агглютинация), йәғни йәбешеп ҡан ойошоуы, шулай уҡ, эритроциттар  емерелеүе (гемолиз) мөмкин.
Был хәл килеп сыҡмаһын өсөн ҡан төркөмен асыҡларға кәрәк була. Ҡан төркөмдәре булыуын 1900 йылда  австрия врачы һәм иммунологы Карл Ландштейнер башлап аса. Агглютинация  эритроциттың өҫкө йөҙөндәге антиген аҡһымдарҙың  (агглютиногендар) һәм  ҡан плазмаһындағы   антиесемдәрҙең (агглютининдар) үҙ-ара реакцияға инеүе сәбәпле килеп сыға.
1907 йылда чех ғалиме серолог, невролог һәм психиатр Ян Янский тарафынан 4 ҡан төркөмө (AB0 системаһы) асыҡлана. Һәр береһендә үҙенә хас төрлө антигендар һәм антиесемдәр бар. Ҡан ебәреү бары бер төркөмдәгеләр араһында ғына мөмкин.
Организмда урыны
Эритроциттарҙың уртаһы батынҡы диск формаһы уларға капиллярҙарҙың тар ғына юлдарынан үтә алырға булышлыҡ итә.
Капиллярҙарҙан улар   2 см/мин тиҙлегендә үтеп китәләр. Был уларға гемоглобиндан  миоглобинға  кислородты тапшырып өлгөрөргә мөмкинлек бирә. Миоглобин кислородты ҡабул итеп аралашсы функцияһын үтәй һәм мускул күҙәнәктәрендәге  цитохромамға тапшыра.
Ҡанда эритроциттар һаны даими миҡдарҙа тотола. Кеше ҡанының 1мм³-да был 3,9—5,5 млн  тирәһендә тирбәлә.
Ҡайһы бер тояҡлыларҙа  был һан бик юғары булырға мөмкин. Мәҫәлән, ламаларҙың ҡанында  — 15,4 млн, өй кәзәһенекендә  — 13 млн тирәһен тәшкил итә.
Һөйрәлеүселәрҙең ҡанында 500 меңдән алып 1,65 млн, кимерсәкле балыҡтарҙа — 90—130 мең тирәһе була.
Эритроциттарҙың норманан кәмеүе — анемия, артып китеүе полицитемия тип атала.
Кеше эритроциттарының уртаса ғүмере — 125 тәүлекте (секунд һайын 2,5 млн эритроцит барлыҡҡа килә һәм шул уҡ һанда емерелеп тора), эттәрҙең  — 107 көн,  йорт  кроликтарының һәм бесәйҙәрҙең  68 көн тәшкил итә.
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)
Ҡуян ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Ҡуян ауыл Советы көнсығышта Ҡалтасы районы, көньяҡта Яңы Бура, көнбайышта Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы менән сиктәш.
Ҡаҙан ханлығы
Ҡаҙан ханлығы — (тат. Казан Ханлыгы; Qazan Xanlığı; قازان خانليغى) — 1445 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1438) — 1552 йылдарҙа) — Алтын Урҙа дәүләте ҡолатылғас, Ҡаҙан улусы территорияһында барлыҡҡа килгән Урта Иҙел (Волга) һәм Түбәнге Кама буйындағы феодаль дәүләт. Төп ҡалаһы — Ҡаҙан.
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)
Почта индексы 452946
Административ үҙәге — Ҡуян ауылы.
Ҡаҙан ханлығы
Ҡаҙан хандары династияһына нигеҙ һалыусы — Олоғ-Мөхәммәт (1438—1445 йылдарҙа идара иткән). 1552 йылда Иван Яуыз (Грозный-Иван ІV) Ҡаҙанды яулаған һәм ханлыҡ территорияларын Рус батшалығына ҡушҡан.
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡаҙан ханлығы
Ханлыҡтың территорияһы
Ҡаҙан ханлығы Ҡаҙан улусы территорияһынан (Иҙел Болғарының элекке территорияһы) айырылып сыҡҡан. Үҙенең күтәрелеш осоронда (XV быуаттың икенсе яртыһы) Ҡаҙан ханлығы территорияһы көнбайышта Сура (Иҙелдең ҡушылдығы) йылғаһы бассейнына, көнсығышта — Ағиҙел (Ҡама ҡушылдығы) йылғаһына, төньяҡта — Үрге Ҡама буйына, көньяҡта — Һамар Дуғаһына саҡлы еткән булған.
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
2008 йылда Редькин  ауыл Советы менән берләштерелә. Ауыл Советының беренсе рәйесе Ғәзизов Хәбил, икенсеһе — Хәбиров Рәфис, һуңынан  – Цыганкова Марта Алексеевна  (1971—1973) була.
Ҡаҙан ханлығы
Административ ҡоролошо
Ҡаҙан ханлығы дүрт — Алат, Ар, Галич, Зүри — даруғаларынан (округ) торған. Һуңғараҡ уларға бишенсе — Нуғай даруғаһы ҡушылған. Даруғалар бер нисә ултыраҡтың ерҙәрен берләштергән улустарға бүленгән.
Ҡуян ауыл Советы (Краснокама районы)
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы:татарҙар, башҡорттар
Ҡаҙан ханлығы
Этник составы
Ҡаҙан ханлығы ерҙәрендә хәҙерге татарҙарҙың, мариҙарҙың (сирмештәр), мордваларҙың, сыуаштарҙың һәм удмурттарҙың (вотяктар, арҙар), шулай уҡ башҡорттарҙың байтаҡ өлөшө йәшәгән. Ханлыҡтың төп халҡы үҙҙәрен барынан да йышыраҡ Ҡаҙанлы, йәиһә дини билдә буйынса — мосолман тип йөрөткән. Халыҡтың дөйөм һаны — 400 мең кеше тирәһе булған, XVI быуат уртаһында 450 мең кеше тәшкил иткән.
Башҡорт ерҙәренә хандар, үҙҙәренең властары яһаҡ йыйыу менән генә сикләнгән наместниктарын әлдән-әле ебәреп торған. Бынан тыш башҡорттар хан ғәскәрендә хеҙмәт итергә тейеш булғандар.
Хан власы күп һанлы Ҡаҙан юғары ҡатлам вәкилдәренең биләмәләре урынлашҡан удмурт ерҙәрендә шаҡтай көслө булған. Ар ҡаласығында, үҙәктә, ултырған хан аҡһөйәктәре удмурт ерҙәре менән идара иткән.
Сыуаштар башлыса Свияга йылғаһы әйләнә-тирәһендә йәшәгән. Сыуаш ерҙәрендә лә татар юғары ҡатламының биләмәләре булған, әммә унда хан власы көслө булмаған. Региондағы халыҡтың күпселеге яһаҡ ҡына түләгән, һәм уныһын да күп ваҡыт урындағы юғары ҡатлам кешеләре генә йыйған. Сыуаштар йәшәгән үҙәктәрҙең башында яһаҡ йыйыу һәм һуғыш сыҡҡанда һәм походҡа йүнәлгәндә хан ғәскәренә һуғышсылар һайлап алыу өсөн яуаплы «йөҙ башы кенәздәре» торған.
Өҫтөнлөклө ҡатламдар
Ҡаҙан йәмғиәтендә юғары ҡатлам һәм руханиҙар өҫтөнлөклө ҡатламды тәшкил иткән. Диуанға ингән иң мөһим кешеләр, («карачалар») һәм әмирҙәр (идара итеүсе кенәздәр), иң ҙур байлыҡ һәм йоғонтоға эйә булғандар. Ҡырым тарихсыһы Сәйед-Мөхәммәт Ризаның хеҙмәттәрендә был ике термин (карачалар һәм әмирҙәр) тиң итеп һанала. Мосолман руханиҙары вәкилдәре өҫтөнлөклө урын биләгән. Әмирҙәр, феодал аристократияһының юғары ҡатламдарынан сыҡҡанлыҡтан, сиктән тыш аҙ булған. Ҡаҙан аҡ һөйәктәрендә (аристократияһында) атаһының титулы тик өлкән улына ғына тапшырылған. Ҡаҙан юғары ҡатламының башҡа төркөмдәренә бәктәр, мырҙалар һәм сығышы буйынса башҡа илдән булған кенәздәр ҡараған. Ҡаҙан йәмғиәтенең ижтимағи төҙөлөшөндә бәктәр әмирҙәрҙән бер баҫҡысҡа түбән торған. Бәктәрҙең кесе улдары мырҙа (мирза) тип аталған (ғәрәп-фарсы теленән күскән «әми́р-задэ́», төгәл — «кенәз улы», мирза тигәнде аңлата). Сығышы буйынса сит илдәрҙән булған кенәздәр араһында иң көслө позицияны «Карин ар кенәздәре (Ар кенәздәре)» тотҡан. Ханлыҡта сыуаш, вот һәм сирмеш кенәздәре күп булған.
Ер биләмәләренә хужа булған һәм һалымдан, бурыс үтәүҙән азат ителгән өҫтөнлөклө кешеләр төркөмө тархандар тип йөрөтөлгән. Хәрби ҡатлам вәкилдәре рәтенә оғландар һәм казактар ҡараған. Оғландар — ат подразделениелары командирҙары, һәм улар ҡоролтайҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булғандар. Казактар ябай һуғышсы булғандар. Ҡайһы берҙә уларҙы ике төркөмгә бүлеп йөрөткәндәр: «һарайлылар» (баш ҡалала хеҙмәт итеүселәр) һәм «һарайлы түгелдәр» (провинцияла хеҙмәт иткәндәр). Айырым өҫтөнлөклө статус менән күп һанлы һәм яҡшы ойошҡан түрәләр (чиновниктар) файҙалана.
Һалым түләүсе ҡатламдар
Һалым түләүсе өҫтөнлөгө булмаған ҡатламдарға ябай ҡала һәм ауыл халҡы: сауҙагәрҙәр, һөнәрселәр, ялланып эшләгән хеҙмәткәрҙәр, крәҫтиәндәр ҡараған. Сәхибгәрәйҙең ярлығында (яҙма бойороғонда), тархандар түләүҙән азат ителеп, тик ябай халыҡ түләргә тейешле 13 төрлө һалым төрө күрһәтелгән: яһаҡ (килемдән алына торған 10 % һалым), клан (оброк-алпауыттар крәҫтиәндәрҙән алған һалым), салығ, кулуш, култыка, бач, харадж хараджат (сауҙа һалымы), сала-хараджи (ауыл һалымы), ер-хылясы (ер һалымы), төтөн һаны (торба һалымы), сусун (аҙыҡ-түлек), гулюфэ (мал аҙығы -фураж), ҡунып китеү (постой). Шулай уҡ башҡа һалымдар булыуы ла билдәле — тамға (тауар өсөн йыйылған һалым-пошлина), үлсәүле тауар өсөн йыйым һ.б.
Крепостнойҙар һәм ҡолдар
Ер биләүселәрҙең ерҙәре бойондороҡло алпауыттарға бәйләнгән крәҫтиәндәр (крепостнойҙар)(«киши»ҙар) тарафынан эшкәртелгән. Шулай уҡ, айырым поместьеларға беркетеп, алпауыттар хәрби ҡолдарҙы ерҙәрен эшкәртеүгә йәлеп иткәндәр. Сигизмунд фон Герберштейн яҙып ҡалдырғанса, 6 йыл үтеүгә бындай ҡол иреклегә әүерелгән, ләкин дәүләт территорияһын ташлап китергә хоҡуғы булмаған.
Идара итеү
Дәүләт башында Сыңғыҙсы (титул) хан торған. Уның яҡын кәңәшселәре (әмирҙәре) ғәскәр командующийҙары булған. Кәңәшсе-«карачи»ҙар ултырған (Диван (идарасылыҡ-ведомство) совет хан власын формаль рәүештә сикләгән. Хандар йыш ҡына татар юғары ҡатламының дошманлашҡан партиялары ҡулындағы уйынсыҡҡа әйләнгән. Диван ҡанун проекттарын тикшереүсе орган булған. «Карачи»ҙар вазифаһы нәҫелдән-нәҫелгә күскән булған. Юғары вазифалар (постар) нәҫелдән-нәҫелгә тапшырылған, ғүмерлек һәм алмаштырғыһыҙ булған. Был, билдәле, дәүләт машинаһының ҡатып ҡалғанлығына, һәм, ахырҙа, уның көсһөҙләнеүенә килтергән. Ҡаҙан ханлығының аристократик ҡоролошо асыҡ консерватив күренеш алған. Ҡоролтай — ханлыҡтың ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә саҡырыла торған закондар сығарыусы һәм ойоштороусы юғары органы. Унда тулы составта ханлыҡтағы халыҡтың өс ҡатламы вәкилдәре: дин әһелдәре, ғәскәр һәм ер эшкәртеүселәр ҡатнашҡан. Рус сығанаҡтарында был ҡоролтай «Бөтөн Ҡаҙан ере» тигән үҙенсәлекле атама алған.
Ҡаҙан ханлығы кеүек ҙур дәүләт менән идара итеү өсөн хөкүмәткә киң чиновник штаты кәрәк булған. Татарҙар чиновниктар системаһын монгол дәүләтенән мираҫ итеп алған. Бөтөн тораҡтарҙа һәм өлкәләрҙә хан файҙаһына һалым йыйыу өсөн яуаплы кешеләр тәғәйенләнгән. Ханлыҡ территорияһында күп һанлы заставалар һәм таможнялар булған. Ханлыҡта регуляр рәүештә йәниҫәп уҙғарылған.
Иҡтисады
Ханлыҡтың төп территорияһында йәшәгән ултыраҡ халыҡ Иҙел Болғары заманынан килгән баҫыусылыҡ традицияларын мираҫ итеп алған. Ханлыҡта пар игенселеге таралыш алған. Һабансылар хужалыҡтарында тимер төрәнле ағас һабан ҡулланғандар. Ханлыҡ халҡы арыш, борай, арпа һәм һоло үҫтергән. Игенселек татар халҡының ғына төп шөғөлө булмаған, шулай уҡ сыуаштарҙың да, фин халыҡтарының (сирмештәр, вотяктар, мордва) да төп шөғөлө булған. Игенселек экстенсив характерлы булған. Ауыл хужалыҡтары баҫыусылығы нәҫелдән-нәҫелгә күсеп килгән мөлкәткә таянған. Урманлы зонала, башҡа кәсептәр менән бергә, һунарсылыҡ һәм солоҡсолоҡ таралған булған. Урман зонаһында халыҡ аҙ һанлы нығытылған ултыраҡтарҙа йәшәгәндәр. Хан идаралығы унда тик урындағы властарҙың яһаҡ йыйыуы менән генә сикләнгән. Хандың һәм юғары ҡатламдың алпауыт хужалыҡтары (имение) игенселек региондарында урынлашҡан булған. Татар һәм сыуаштарҙан башҡа хан хужалығында рус әсирҙәре лә хеҙмәт иткән. Кәсепселек хужалығына ҡағылғанда, уның төп тармаҡтары булып һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ һаналған. Умартасылыҡты үҫтереү өсөн урмандарҙа уңайлы шарттар булған. Һөнәрселек тармаҡтарында күн етештереү эше мөһим роль уйнаған.
Ханлыҡ географик яҡтан уңайлы урында урынлашҡанлыҡтан, бында йәшәгән халыҡтың икенсе мөһим шөғөлө булып сауҙа торған. Иҙел буйы боронғо замандарҙан бирле тауар алмашыу үҙәге булған. Халыҡ-ара тауар алмашыуҙа иҙел буйы ҡалалары яраштырыусы (посредник) булып сығыш яһаған. Ханлыҡта тышҡы сауҙа эске сауҙаға ҡарағанда өҫтөнлөк алған. Ҡаҙан — ханлыҡтың баш ҡалаһы тышҡы сауҙа үҙәге булған. Дәүләт Рәсәй, Фарсыстан һәм Төркөстан менән тығыҙ һәм ныҡлы сауҙа бәйләнештәре булдырған. Ҡала халҡы балсыҡ әйберҙәр (көршәкселек), ағастан һәм тимерҙән, күндән ҡул эштәре, тимер хәрби кейем (брони), һабан һәм затлы биҙәүестәр эшләү (зәргәрлек) менән шөғөлләнгән; Үҙәк Азия, Ҡаф тауы һәм Рәсәй кешеләре менән һатыу итеү әүҙем алып барылған. Ҡолдар менән һатыу итеү ханлыҡта айырым урын биләгән. Бындай сауҙа объекты, нигеҙҙә, сапҡындар барышында ҡулға алынған әсирҙәр, айырым алғанда, Көнсығыш илдәре гаремдарына һатылған ҡатын-ҡыҙҙар булған. Ҡаҙандағы Ташаяҡ Баҙар һәм Иҙелдә Ҡаҙан кремле ҡаршыһында торған ҙур утрауҙағы, һуңынан Маркиз атамаһын алған (хәҙерге көндә, һыуһаҡлағыс төҙөлөшө барышында һыу аҫтында ҡалған), йәрминкә төп баҙар булып торған. Ҡаҙан ханлығы һөнәрселегенең бик күп төрҙәре шулай уҡ күп һанлы ҡолдар булыуын (дөйөм алғанда христиандар) талап иткән. Ҡырыйҙа йәшәгән башҡа ҡәбиләләр халҡы тауар алмашыуға йәлеп ителмәгән, сөнки был арала фәҡәт натураль хужалыҡ өҫтөнлөк алған булған. Ҡырыйҙағы халыҡ сауҙа итмәгән, ә үҙҙәре үҫтергән һәм эшләп тапҡан аҙыҡ-түлекте яһаҡ итеп бушлай биргәндәр. Игенселек менән шөғөлләнеүсе татар халҡы, ханлыҡ ситендә йәшәүсе халыҡтан айырмалы рәүештә, тауар алмашыуға йәлеп ителгән булған.
Дине
Ҡаҙан ханлығында Ислам дине өҫтөнлөклө дин булған. Мосолман руханиҙарының башлығы Сәйед — Мөхәммәт Пәйғәмбәр тоҡомло юғары вазифалы кеше. Сәйедтәр бер нисә булыуы мөмкин булһа ла, руханиҙар башлығы берәү генә булған. Хандан ҡала руханиҙар башлығы дәүләттең төп вазифалы кешеһе һаналған. 1552 йылда, Ҡаҙанды рус ғәскәрҙәренең ҡаты һөжүменән һаҡлағанда, үҙенең уҡыусылары менән һуғышта һәләк булған имам (дини эшмәкәр) Ҡолшәриф иң билдәле сәйедтәрҙең береһе булған. Ханлыҡтың дини әһелдәре шәйехтәр (исламды таратыусылар), муллалар, имамдар (мәсеттәрҙә намаҙ уҡыусы дини кешеләр), дәрүиштәр (монах)тар, хажи (Мәккәгә хаж ҡылған кешеләр), хафиздар (Ҡөрьәнде профессиональ уҡыусылар), шулай уҡ данишмендтар (уҡытыусылар) булған. Бынан тыш, шәйех-задалар һәм мулла-задалар — шәйех һәм муллаларҙың уҡыусылары һәм шәйех һәм муллаларҙың улдары булған. Руханиҙар, башҡа эштәрҙән тыш, халыҡты ағартыу эше менән дә шөғөлләнгәндәр.
Исламдың сөннәтселек йүнәлешенән тыш, ханлыҡта Төркөстандан килтерелгән суфыйсылыҡ тәғлимәте таралған. Ҡаҙан ханлығында төрлө тәғлимәттәргә түҙемле булыуға ҡоролған дини сәйәсәт принцибы сауҙагәр-һөнәрсе халыҡтың күп конфессионаллегенә, шулай уҡ Иҙел Болғары традицияларына таянған.
Ҡораллы көстәры
Русь менән һуғыштарҙа Ҡаҙанлылар сик буйындағы рус ҡалаларына һөжүм итеү менән генә сикләнгәндәр. Шулай булһа ла, татарҙар уңышлы һөжүмдәрен бер генә тапҡыр ойоштормаған һәм Мәскәү дәүләтенең эске өлкәләренә үк баҫып ингән. Ғәскәрҙең төп төрө күп һанлы атлы һуғышсылар булған. Пехота подразделениелары аҙ һанлы булған. Ҡаҙанлыларҙың күп һанлы артиллерияһы булмаған. Атлы ғәскәрҙең төп массаһын кәрәкле булған саҡта саҡыртып алына торған удел кенәздәре дружинаһы тәшкил иткән. Татар атлыларының тактикаһы манёврлы һәм шәп һөжүмдән ғибәрәт булған. Һөжүм итеү һуғышын алып барырға көстәре булмағас, Ҡаҙанлылар даими рәүештә һаҡланыу (оборона) һуғыштары алып барыу тактикаһын камиллаштырған. Мәскәү кенәздәре власы аҫтында йәшәгән күрше көнбайыш өлкәләренә, әсирҙәр, ҡолдар табыу, поместьеларға һөжүм итеү маҡсатында, периодик рәүештә сапҡын ойошторған. Атап әйткәндә, татар һуғышсылары засадаларҙы оҫта ойошторған, тылдан һөжүм итеү һәм башҡа күп хәрби хәйләләр ҡулланған. Ханлыҡтың баш ҡалаһы артиллерия менән һаҡланған беренсе класлы ҡәлғә булған.
Мәҙәниәте
Ҡаҙан ханлығында, бигерәк тә уның баш ҡалаһында, төҙөлөш эше һәм архитектура, шул иҫәптән монументаль архитектура киң үҫеш алған. Был шул дәүерҙә йәшәгән үҙ күҙе менән күреүселәр хәбәрҙәре, XVI быуат уртаһында күсереп яҙылған китаптар мәғлүмәттәре, Ҡаҙан кремле территорияһында һаҡланған ҡайһы бер күренекле архитектура һәйкәлдәре, айырым алғанда, Нурғәле мәсетенең элекке зданиеһы, ә шулай уҡ археологик тикшеренеүҙәрҙә табылған ул дәүерҙәге биналарҙың фундаменттары менән дөрөҫләнә. Таш һырлау — һөнәрселектең сәнғәт кимәленә күтәрелгән киң таралған төрө булған. Зәргәрлек сәнғәте, затлы металдың аҫылташтар менән ойоштормаһынан төрлө биҙәүестәр әҙерләү иң юғары үҫеш кимәленә еткерелгән.
Ҡаҙан ханлығында Иҙел Болғары дәүере башында килеп сыҡҡан һәм Алтын Урҙала грамотаның нигеҙен тәшкил иткән ғәрәп графикаһы нигеҙендәге яҙма киң таралыш алған. Элеккесә мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙә уҡығандар; юғары типтағы мәҙрәсәнең булыуы ла ихтимал, мәҫәлән, билдәле Ҡолшәриф мәҙрәсәһе. Ханлыҡтың халҡы араһында уҡый-яҙа белеү (грамоталылыҡ) етерлек киң таралыш алған булған.
Ҡаҙан ханлығында көнсығыш шиғриәт киң танылыу тапҡан. Ҡаҙан ханлығында үҙ шағирҙары ла барлыҡҡа килгән, шулар араһында: Мөхәммәтәмин (ул хан булған, XV быуат аҙағы — XVI быуат башы), Мөхәмәдйәр, Өммикамал, Ғарифбәк, Мәҡсүҙи, Ҡолшәриф (ул шулай уҡ билдәле Ҡаҙан сәйеде, татар халҡының милли батыры — XVI быуаттың беренсе яртыһы). Ҡаҙанда хан һарайы янындағы һәм халыҡ араһынан сыҡҡан шағирҙар күп булған. Үҙенең «Төхвәи-мәрдән» («Ирҙәр һәләте» — 1539 йыл) һәм «Нуры-содур» («Йөрәктәр яҡтыһы» — 1542 йыл) поэмаларында яҡшылыҡ һәм ғәҙеллек, халыҡҡа тоғро хеҙмәт итеү тәғлимәтен таратҡан Мөхәмәдйәрҙең ижады Ҡаҙан ханлығы шиғри мираҫының юғары ҡаҙанышы булып тора.
Мәскәү кенәзлеге менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре
Мәскәү кенәзлеге Ҡаҙанды үҙ тәьҫиренә күп тапҡыр буйһондорорға тырышҡан. 1467 йылда уҡ рус ғәскәрҙәре, Ҡаҙан тәхетенә батша улы Ҡасим ханлығы ханы Ҡасимды ултыртыу маҡсатында Ҡаҙанға беренсе поход ойошторған. XV быуаттың өсөнсө сирегендә үк Мәскәү һәм Ҡаҙан дәүләттәре араһында Юғары Иҙел буйы ерҙәре тирәһендә шәхси мәнфәғәттәренең ҡапма-ҡаршы килеүе асыҡ күренгән. XV быуаттың 80-се йылдарында мәскәү хөкүмәте Ҡаҙан тәхете өсөн көрәшкә әүҙем ҡыҫылған һәм, Ҡаҙан тәхетенә ҡуйылдығын (үҙенең кешеһен) ултыртыу маҡсатында, ғәскәрҙәрен йыш ҡына ебәреп торған. Оҙайлы көрәштең һөҙөмтәһе булып Рус-Ҡаҙан һуғышы (1487) һәм Ҡаҙан тәхетенә Мәскәүгә лояль булған Мөхәммәтәмин ханды раҫлау торған. Мәскәү хөкүмәтенә ярай алмаған хан ҡолатылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, мәскәү ҡуйылдығы Мөхәммәтәминдең сағыштырмаса тыныс идара иткән дәүерендә лә ханлыҡ тәхетенә нуғай мырҙалары тарафынан яҡланған төмән батша улын ултыртыу маҡсатында юғары ҡатламдың ҡаршы сығыуы күп тапҡыр күҙәтелгән. Иван III Мөхәммәтәминде төшөрөргә, уның урынына тәхеткә уның ағаһы Ҡаҙан ханы Әбделлатифты ҡуйырға, шулай итеп, Ҡаҙан юғары ҡатламының талаптарын үтәргә мәжбүр булған.
XVI быуаттың беренсе яртыһында, бигерәк тә Гәрәй хан нәҫелдәре идара иткәндә, Ҡаҙан ханлығы һәм Мәскәү кенәзлеге даими рәүештә һуғышҡандар. 1505—1507 йылдарҙағы Рус-Ҡаҙан һуғыштары осоронда Мәскәүҙең хәрби һәм сәйәси яҡлауы арҡаһында тәхеткә ултырған Мөхәммәтәмин хан Мәскәү бойондороҡлолоғонан ысҡынған. Был һуғыш барышында рустар 1506 йылда Ҡаҙанға ҙур поход ойошторғандар һәм ҡала диуарҙары эргәһендә тулыһынса ҡыйратылғандар. 1521 йылдың авгусында Ҡаҙан ханы Сәхибгәрәй I-нең көстәре 1521 йылда хәрби поход менән Түбәнге Новгород, Муром, Клин, Мещёра уйһыулығына һәм Владимир ерҙәренә һөжүм иткән һәм Ҡырым ханы Мехмед Гәрәй I ғәскәре менән Коломна янында ҡушылған. Бынан һуң Мәскәүҙе ҡамаған һәм Василий III ғали йәнәптәрен хурлыҡлы килешеү төҙөргә мәжбүр иткән. Рус йылъяҙмаларына ярашлы, был походта һигеҙ йөҙ мең кешене әсирлеккә алып киткәндәр.
Ҡаҙан хандары рус ерҙәренә, бигерәк тә Түбәнге Новгород, Вятка, Владимир, Кострома, Галич (Кострома өлкәһе) һәм Муром райондары тирәһенә, барыһы ҡырҡҡа яҡын поход ойошторған.
Мәскәү тарафынан яулап алыныуы
Ҡаҙан тәхетенә Мәскәүгә лояль булған хан ҡуйырға күпмелер маташҡандан һуң, Иван ІV Ҡаҙан походтары серияһын башларға ҡарар иткән. Тәүге ике поход уңышһыҙлыҡҡа осраған, һәм 1552 йылда рус батшаһы өсөнсө тапҡыр ханлыҡтың баш ҡалаһын ҡамауға алған. Йәшертен эшләнгән (Сапа) ер аҫты юлына алдан һалып ҡуйылған дары ярҙамында ҡала диуарҙарын шартлатып, Ҡаҙан ҡаты һөжүм (штурм) менән алынған, халыҡтың байтаҡ өлөшө ҡырылған, ә ҡала үҙе яндырылған. Ҡаҙан ханлығы юҡҡа сығарылған, һәм Урта Иҙел буйының байтаҡ өлөшө Рәсәйгә ҡушылған. Ҡаҙан ханлығын алыу һәм еңеү иҫтәлеге итеп, Иван Яуыз (Грозный) бойороғо буйынса Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда, Василий Блаженный соборы (Покров соборы) төҙөлгән.
Ҡаҙанды алғандан һуң һәм Пётр I батша 1713 йылда уҙғарған территориаль-дәүләт реформалары буйынса, яулап алынған Ҡаҙан ханлығы Рус батшалығы йәғни Рәсәй Дәүләтенең шәхси унияһындағы формаль бойондороҡһоҙ Ҡаҙан батшалығы тип атала башлаған, «Ҡаҙан Батшаһы» тигән титул алған рәсәй батшаһы тарафынан идара ителгән, һәм административ яҡтан Мәскәүҙәге Ҡаҙан Һарай Приказы тарафынан идара ителгән. Шулай уҡ яңы барлыҡҡа килгән Ҡаҙан архиепископияһы ла шундуҡ Рус Православие Сиркәүендә мөһимлеге буйынса өсөнсө урынға ҡуйылған.
Әҙәбиәт
Казанского ханства. М., 1991.
Шакирова Лиә Закир ҡыҙы
Шакирова Лиә Закир ҡыҙы (14 февраль 1921 йыл — 29 июль 2015 йыл) — ғалим-тел белгесе, педагог‑методист. Педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1975). РСФСР-ҙың (1981) һәм Татар АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Ленин ордены кавалеры (1971). ТАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1968), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1976).
Биографияһы
1939 йылда Өфө ҡалаһы урта мәктәбен тамамлаған. 1942 йылда урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәре буйынса К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған. 1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафындағы хәрби часында хеҙмәт юлын башлай.
1944 йылда РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Белем биреү ысулдары ғилми-тикшеренеү институтының урыҫ телен милли мәктәптә уҡытыу методикаһы һөнәре буйынса тәүге аспирант була (фәнни етәкселәре В. М. Чистяков һәм Н. К. Дмитриев). 1951 йылда «Башҡорт мәктәбенең V–VII класстарында урыҫ ҡылымын уҡытыу методикаһы» («Методика преподавания русского глагола в V–VII классах башкирской школы») темаһы буйынса педагогия фәндәре кандидатлығына диссертация яҡлай.
1948—2003 йылдарҙа Ҡазан педагогия университетында эшләй (1965—1990 йылдарҙа урыҫ теле кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 1961—1963 йылдарҙа Милли мәктәптәр Ғилми-тикшеренеү институтының Татар филиалы мөдире.
1965 йылда РСФСР педагогия институттарының Ҡазан зональ урыҫ теле кафедралары берекмәләренең рәйесе итеп тәғәйенләнгән. 1967—1985 йылдарҙа — СССР Мәғариф министрлығы ҡарамағында урыҫ теле буйынса фәнни-методик советы ағзаһы.
420‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән урыҫ теле буйынса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу‑методик әсбаптар, авторы. Педагогия фәндәренең 19 кандидатын һәм 3 докторын әҙерләгән. Ҡазан лингвометодика мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
2015 йылдың 29 июлендә Ҡазанда вафат була.
Ҡарт Муйнаҡ
Ҡарт Муйнак (Старомуйнаково) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл, Тунғатар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны — 237 кеше булған .. Почта индексы — 453714, ОКАТО коды — 80253884004.
Тарихы
Барын-Табын улусының төп ауылдарының береһе Муйнаҡ ауылы була. Ул Ҡара(Барын)-Табын улусы старшинаһы Рәсүл Этйеймәҫовтың улы, Пугачев ихтилалында ҡатнашҡан һәм шулай уҡ старшина булған Муйнаҡ Рәсүлевтың исемен йөрөтә.
Ауылдар XVIII быуат аҙағында уҡ билдәле була. Ҡарт Муйнаҡта 142 кеше йәшәгән 32 хужалыҡ иҫәпләнгән. Бәләкәй Муйнаҡта 27 хужалыҡта 121 кеше һәм Муйнаҡта (Дауыт) 13 йортта 34 кеше йәшәгән. Малай-Муйнаҡ Буранғол тип тә йөрөтөлгән. Шулай итеп, V рәүизгә тиклем халҡының бер өлөшө төп ауылдан айырылып сыҡҡан һәм яңы ауылдар барлыҡҡа килтергән. 1859 йылғы X рәүиз буйынса Ҡарт Муйнаҡта 88 хужалыҡта 500, Малай-Муйнаҡта 32 хужалыҡта 200 кеше йәшәгән. Өсөнсө ауыл инде юҡҡа сыҡҡан. Уларҙың һәр береһендә ерҙе ҡуртымға алыу шарты менән аҫаба халыҡтың өсөшәр керҙәш йорто булған. Керҙәштәр башҡорт общинаһына 10-ар тин түләгән һәм аҫаба башҡорттар кеүек, ҡаҙна һәм община файҙаһына бөтә йөкләмәләрҙе башҡарғандар. 1920 йылға Ҡарт Муйнаҡта халыҡ һаны яртылаш кәмегән, уның ҡарауы, икенсе ауылда ул 144 кешегә артҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһында ике ауыл да Троицк өйәҙендә 4-се Загорный кантонының 1-се һәм 2-се йорттарына ингән. 1864 йылдан башлап улар Туңғатар улусына буйһона. Улус 1919—1930 йылдарҙа Тамъян-Катай кантоны составында була.
Ҡарт Муйнаҡта 1844 йылда 65 йортҡа 360 ат, 85 һыйыр, 330 һарыҡ һәм 73 кәзә тура килгән. Кесе Муйнаҡ ауылында шул уҡ ваҡытта бер ел һәм ике һыу тирмәне-болғауыстары эшләй. 35 йортта 533 ат, 64 һыйыр, 323 һарыҡ һәм 44 кәзә булған.
Хәҙерге осор
Туңғатар ауыл советына ҡарай. Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Уй йылғаһы буйында урынлашҡан.
Городецкий (Йәрмәкәй районы)
Городецкий (Городецкое) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 452188, ОКАТО коды — 80225802002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яны-Нол-Я
Яны-Нол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипов Риф Әхмәтнур улы
Зарипов Риф Әхмәтнур улы (Зарипов Риф Ахматнурович; 25 март 1947 йыл) — ауыл хужалығы, комсомол, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. 1991—2012 йылдарҙа «”Нефтекама” теплица комбинатын төҙөү дирекцияһы» дәүләт унитар предприятиеһы директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
Риф Әхмәтнур улы Зарипов 1947 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Киҫәкҡайын ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1970 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1963 йылда Яңауыл районы «Ленин юлы» колхозында башлай. Юғары һөнәри белем алғас, ошо уҡ колхозда баш ветеринар врач булып эшләй. 1973—1983 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Яңауыл райкомының беренсе секретары, «Ленин юлы» колхозының партком секретары. 1983—1990 йылдарҙа Чапаев исемендәге колхоз рәйесе. 1990—1991 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Яңауыл район Советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдан «Нефтекама» теплица комбинаты директоры.
Яңауыл районындағы 277-се Айбүләк һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Мандат комиссияһы ағзаһы. 2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә, ә быға тиклем республиканың иң юғары бүләге һаналған Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1978) һәм Башҡортостан Республикаһының (2004) Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Байбулатова Гөлфирә Ғәлимйән ҡыҙы
Байбулатова Гөлфирә Ғәлимйән ҡыҙы (15 май 1974 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре кандидаты (2010).
Биографияһы
Гөлфирә Ғәлимйән ҡыҙы Байбулатова (ҡыҙ фамилияһы — Ханова) 1974 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Кесе Тәжәй ауылында тыуған.
1991 йылда, урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетына уҡырға инә.
1996 йылда, университетты тамамлағандан һуң, Нефтекама башҡорт-төрөк лицейында башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булараҡ хеҙмәт юлын башлай.
2003 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы башҡорт филологияһы кафедраһы өлкән уҡытыусыһы, 2012—2014 йылдарҙа — филология һәм журналистика кафедраһы доценты.
Әлеге ваҡытта ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң филология, журналистика һәм дөйөм гуманитар фәндәр кафедраһы доценты.
Гөлфирә Байбулатова — «Кама тулҡындары» (Нефтекама ҡалаһының «Красное знамя» ижтимағи-сәйәси гәзитенә ҡушымта) гәзитенең сығарыусы мөхәррире.
Изюга
Изюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 720 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гуго фон Гофмансталь
Гуго фон Гофмансталь(Hugo von Hofmannsthal, 1 февраль 1874, Вена — 15 июль 1929, Вена янындағы Родаун) — Австрия яҙыусыһы, шағир һәм драматург,  XIX быуат аҙағында —  XX быуат башында Австрия әҙәбиәтендә декадентлыҡ идеяларын сағылдырыусы.
Биографияһы
Бай австро-йәһүд ломбардсыһы ,  банкир ғаиләһендә тыуған , атаһы сығышы менән итальян. Иҫ киткес шәп уҡыған, күп телдәрҙе белгән, китап һөйөүсе гимназист 1890 йылда шиғырҙар яҙып сыға. Шул уҡ йылда  Артур Шницлер, 1891 йылда — Генрик Ибсен һәм Стефан Георге менән таныша һәм уның "Листки искусства" әҙәби төркөмөнә инә. Журнал биттәрендә сәнғәт өсөн тигән идеяны тарата.
Европа буйынса велосипедта күп сәйәхәт иткән. Вена университетында (1895—1898) хоҡуҡ белемен һәм роман филологияһын өйрәнгән (1895—1898 ). Шницлер менән бергә баш ҡалала 1890 йылда ойошторолған «Йәш Вена» әҙәби түңәрәгенә йөрөгән.
1898 йылда Гуго Гофмансталь Рихард Штраус менән таныша һәм уның өсөн бер нисә операның («Электра», 1908; «Кавалер розы», 1911; «Ариадна на Наксосе», 1913; «Женщина без тени» 1919 һәм башҡалар) либреттоларын яҙған, 1899 йылда — Рильке, 1902 — Рудольф Касснер менән танышҡан. Ул Софокл, Еврипид трагедияларын, Кальдерондың драмаһын, Мольерҙың комедияларын сәхнәгә ҡуйыр өсөн эшкәрткән, күп йылдар танылған режиссёр Макс Рейнхард менән хеҙмәттәшлек иткән.
Беренсе донъя һуғышында интендант вазифаһында хеҙмәт иткән. Һуңынан журналист хеҙмәте менән шөғөлләнгән.
Гуго фон Гофмансталь католик динле йәһүд ҡыҙына өйләнгән. Оло улы үҙ-үҙенә ҡул һалып үлгәндең өсөнсө көнөндә баш мейеһенә ҡан һауыуҙан ҡала ситендәге йортонда вафат булған.
Ижады
Австрия һәм Европа символизмының күренекле драматургы, бер нисә  импрессионистик шиғырҙар китабының, әҙәбиәт һәм милли мәҙәниәт тураһындағы күп кенә эссе жанрында яҙылған әҫәрҙәрҙең ( иң билдәлеһе - "Письмо лорда Чандоса", 1902) авторы. Символист -декадент булараҡ, Гофмансталь үҙен неоромантик тип атаған. Уның әҫәрҙәренә нәфислек, хистәргә бирелеүсәнлек һәм ауыр көсөргәнешлек  хас. Ул үҙе әҫәрҙәренең был сифаттарын йылдар буйы һаҡлап яҙып килә, ә шиғри стиленә музыкаль көйлөлөк хас.
Герман Брохтың "Гофмансталь һәм уның эпохаһы"монографияһында (1964) яҙыусының ижады тураһында яҙылған. ХХ быуат башында Гофмансталдең драмалары Рәсәй сәхнәләрендә ( реж.В. Мейерхольд, Ф. Комиссаржевский, Т. А. Марджанишвили, А. Санин) ҡуйылған. Уның әҫәрҙәрен рус теленә  Ю. Балтрушайтис, А. Ремизов, М. Кузмин, В. Куприяновтар тәржемә иткән, спектаклдәрен  Наталья Гончарова, Б. Анисфельд, А. Головин һәм башҡалар биҙәгән.
Авторҙың иң маҡтауға лайыҡлы әҫәре тип уның "Поэт и наше время" (Der Dichter und diese Zeit) китабын һанарға мөмкин. Ул 1907 йылда яҙылған. Унда Гофман үҙенең неоромантизм идеяларын, уларҙың ысынбарлыҡҡа ҡаршылығын  фәлсәфәүи рәүештә нигеҙләгән. Ул шағир өсөн иң мөһиме "кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр һәм уларҙы бәйләүсе хистәр" тигән.
Үҙенең ижади идеалдарына Гофмансталь ғүмере буйына тоғро ҡала. Бары 1921-1923 йылдарҙа ғына бер нисә комедия яҙырға маташып ҡарай, тик эшен аҙағына тиклем еткерә алмай.
Моталова Замира
Замира Моталова (11 май 1930 йыл — билдәһеҙ) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ташкент өлкәһенең Урта Чирчик районы Ильич исемендәге колхозда звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1947).
Биографияһы
Моталова Замира 1930 йылда Үзбәкстандың Ташкент өлкәһе Урта Чирчик ҡышлағында үзбәк ғаиләһендә тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген бик иртә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән ололар менән бер рәттән урындағы Ильич исемендәге колхозда мамыҡ баҫыуында эшләй. Ун дүрт йәшендә Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Замира һуғыш йылдарында хеҙмәткәр-бала символы булып һанала.