cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рэй Брэдбери
Яҙыусылыҡ уңышы
Брэдбери 1984 йылда ҡайһы бер иртә әҫәрҙәрен «Үлтереү иҫтәлеге» (A Memory of Murder) тигән махсус йыйынтығында, ә һуңғараҡ «Үлем — яңғыҙ эш» (Death Is a Lonely Business, 1985) детектив романын баҫтырған. Шулай уҡ ошо дәүерҙә яҙыусының күп әҫәрҙәре экранлаштырылған кабель телевидениеһында «Театр Рэй Брэдбери театры» сериалы сыға башлаған. Ғүмеренең ошо осоронда Брэдбери дөйөм алғанда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә бик күп наградаларға лайыҡ булған (см. награды).
Рэй Брэдбериҙы йыш ҡына «фәнни фантастика мэтры», иң яҡшы яҙыусы-фантастарҙың береһе һәм жанрҙың күп традицияларына нигеҙ һалыусы тип атағандар. Әммә ул үҙен яҙыусы-фантастарға ҡаратмаған һәм үҙен тар сиктәр менән сикләмәгән — әҫәрҙәренең тик бер өлөшө генә фантастика жанрында яҙылған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, бик күп дөйөм әҙәбиәт премияларынан тыш, Брэдбери фәнни фантастика өлкәһендәге бер нисә награда: Небьюл (1988), Хьюго (1954) премиялары эйәһе.
Ғүмеренең һуңғы йылдары һәм вафаты
Ныҡ өлкән кеше булараҡ, Брэдбери һәр бер иртәһен, яңы әҫәр ғүмерен оҙайтыр тип ышанып, сираттағы хикәйәһе йәки повесының ҡулъяҙмаһы өҫтөндә эшләүҙән башлаған.
Китаптары һәр йыл һайын тигеләй сыҡҡан. Баҫылып сығырынан алда һатып алыусыларҙың һорауы менән файҙаланған һуңғы романы 2006 йылда донъя күргән. Яҙыусының һуңғы хикәйәһе, «Ҡыҙыл банданалағы эт», 2010 йылдың йәйендә яҙылған һәм баҫылып сыҡҡан. 79 йәшендә Брэдбери инсульт кисерә, после чего все последние годы жизни был прикован к инвалидному креслу , әммә рухы һынмай һәм юмор тойғоһон юғалтмай. «Аргументтар һәм факттар» тигән рәсәй гәзитенә интервьюһында үҙенең туҡһан йәше тураһындағы һорауға Брэдбери былай тип яуап биргән: Беләһегеҙме, ә туҡһан йәш — мин элек уйлағанса, бөтөнләй текә түгел. Һәм эш минең өй буйлап боролоштарҙа кипсәлеп, шыуҙырмалы креслола йөрөүемдә лә түгел… Йөҙ йәш олпатыраҡ яңғырай. Бөтә донъя гәзиттәре — «Брэдбериға йөҙ йәш тулды!» исеме аҫтында сыҡҡанын күҙ алдына килтерегеҙ. Миңә шундуҡ ниндәйҙер: мин үлмәгән өсөн булһа ла премия бирерҙәр ине. Брэдбериға шул уҡ интервьюһында уның күп кенә фараздары, — айырым алғанда, ер кешеләренең өсөнсө меңйыллыҡ башында Марсҡа күсеүе тураһындағы фаразының ни өсөн тормошҡа ашмауын һорағандар. Яҙыусы етерлек киҫкен яуап биргән: «Сөнки кешеләр — ». Һуңынан Брэдбери миҫал итеп хәҙерге замандың ҡайһы бер әйберҙәрен: эттәргә костюм кейҙереү, реклама менеджеры вазифаһы һәм «айфон һымағыраҡ нимәләрҙе» файҙаһыҙ һәм йүләрлек тип иҫәпләүен әйткән. Яҙыусы, әгәр кешеләр фәнде яҡшыраҡ үҫтерһәләр, үҙләштерһәләр, донъяның бөгөн нисегерәк булырын әйтеүе лә ҡыйын булыр ине тигән. Әммә, Брэдбери фекеренсә, хәҙерге заман йәмғиәте «тик ҡулланыу менән генә шөғөлләнергә — һыра эсергә һәм сериалдар ҡарарға ғына теләй».
Брэдбери, оҙаҡ сирләгәндән һуң, 2012 йылдың 5 июнендә Лос-Анджелеста 91 йәшендә вафат була. Рәсәйҙә тура эфирҙа киң мәғлүмәт сараларынан беренсе булып НТВ телекомпанияһы «Бөгөн» киске яңылыҡтар сығарылышында хәбәр итә. Ә яңылыҡтарҙың прайм сығарылышында, 23:15 сәғәттә, донъя фантастикаһы классигының вафаты тураһындағы хәбәр иң мөһиме булған. «Сегодня» программаһынан һуң 15-20 минут үтеүгә башҡа Рәсәй мәғлүмәт агентлыҡтары ла был хәбәрҙе иғлан итә. Күп АҠШ баҫмалары үҙҙәренең биттәрендә некрологтар урынлаштырҙы. The New York Times гәзите Брэдберины «хәҙерге заман фәнни әҙәбиәтен мейнстримға әйләндерә алған яҙыусы» тип атаны.
Ғүмере дауамында Брэдбери фәнгә ҡыҙыҡһыныуын күрһәткән һәм кешелек үҙен-үҙе юҡ итеү сигенә килеп етерлек тураһында әйткән. Был элементтар әҙәбиәткә әһәмиәтле йоғонто яҙаған Брэдбери фантастикаһының, бигерәк тә «Фаренгейт буйынса 451 градус» һәм «Марсиан хроникалары» әҫәрҙәренең үҙенсәлекле һыҙаттары булып тора. Үҙенең йәнле, яңы шиғри стилдә яҙылған күҙ алдына килтереүҙәрҙе тулҡынландырыусы хикәйәләре менән Брэдбери, уны үҙенсәлекле яңыртыуҙы мөмкин итерлек, фәнни фантастика жанрын популярлаштырыуға булышлыҡ иткән.
The New Yorker Брэдбери, Эрнест Хемингуэей, Айзек Азимов һәм Дэвид Джером Сэлинджер менән бер рәттән, Совет Социалистик Республикалар Союзында иң уҡымлы АҠШ яҙыусыһы булды, тип яҙған.
Әҫәрҙәрен анализлау һәм уларҙың ижад үҙенсәлектәре
Брэдбери үҙенең ижади юлын башҡа яҙыусыларҙың стилдәрен күсереүҙән башлаған, мәҫәлән, уның тәүге «Ҡараңғы карнавал» тигән йыйынтығы стиле менән Аллан Эдгар По хикәйәләренә оҡшаған. Әммә һуңыраҡ яҙыусы үҙенең индивидуаль стилен формалаштырған.
Брэдбериның ҙур әҫәрҙәренең күбеһе кеше тормошоноң төп конфликтына: ижадта үҙеңде-үҙең раҫлау «эйеһе» һәм механик ҙың «юғы» менән ситләтелеүенә ҡағыла. Был тема тормош тураһында уйланырға ла теләмәгән һәм ижади һәләттәрен дә онотҡан ҡулланыусылар йәмғиәте «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында ла күтәрелә. Шулай ҙа яҙыусы, романды өмөт нотаһы менән тамамлап, оптимистик ынтылышын һаҡлаған — күҙҙәре асылған яңғыҙаҡтар, кешелек хаталарын иҫәпкә алып, киләсәк быуындарға тынғылыҡ һәм тыныслыҡ гарантиялап, кешеләргә ҡотолоу килтергән барлыҡ ҡиммәттәрҙе хәтергә төшөрәләр.
Брэдбериның оптимизмы уның башҡа хеҙмәттәрендә лә күренә: яҙыусы ижад итеүҙең ҙур киңлеген күргән, һәм был киңлек — Йыһан. Яҙыусы башҡа планеталарҙың һәм йондоҙ системаларының яңы донъяһы кешенең күп төрлөлөгөн һәм иркен һаҡларға ярҙам итәсәк, тип иҫәпләгән.
Брэдбери фекеренсә, кеше шәхесенең хеҙмәткә ихтыяр тәшкил итә. Ә хеҙмәт, үҙ сиратында, мөхәббәт менән тап килә: мәҫәлән, үҙенең «Дзен һәм яҙыусылыҡ сәнғәте» (1973) эссеһын автор ябай ғына: «Хеҙмәт ул мөхәббәт!» тип тамамлай. Тормошто, хеҙмәтте һәм мөхәббәтте данлау, шулай уҡ ниндәйҙер айырым бөтөнлөк Брэдбери әҫәрҙәрен «абсолют реализм» өлгөһөнә әйләндерә.
Йыһанға сыҡҡан беренсе кеше Алексей Архипович Леонов бер йыйынтығының инешендә Брэдбери ижады тураһында былай тип яҙҙы: Брэдбери ҙур һәм ҡатмарлы, һаҡсыл мөнәсәбәт талап иткән балалыҡ тормошо тураһында бик күп яҙа. Ысынлап та, һәр бер кеше үҙенә генә хас холоҡҡа эйә — был да үҙенә күрә «йыһан». Ер шарын ташлап киткән атаһы менән хушлашҡан малайҙың һағышы, океандан сыҡҡан әлегә саҡлы күрелмәгән йән эйәһе менән осрашҡан һәм үҙенә ҡаты прагматик мөнәсәбәткә ҡаршы сыҡҡан үҫмерҙең киң күңеллелеге, сәйәхәткә, гә һәүәҫлек… — былар барыһы ла Брэдбери китабының биттәрендә сағылыш таба. Яҙыусы былай ти: «Беҙҙең замандың йәшәү шатлығы үҫмерҙәргә яңы үрҙәргә юл табыуҙа ярҙам итеүҙән тора …»
Әҙәби тәнҡитсе Дэвид Моген (David Mogen) Брэдбери ижадының үҙәк мотивын «тормош тәжрибәһен бәхетле » тип ҡылыҡһырлаған. Яҙыусының бөтә танылған әҫәрҙәрендә тормош ҡыуанысы хәл иткес роль уйнай. Моген шулай уҡ Брэдбери биографияһында ла: әҫәрҙәренең жанрын һәм формаһын һайлауында, баҫмаларының күп төрлөлөгөндә быны тойомлай. Уның бала саҡ йәки Уолт Уитмен йәки Уильям Батлер Йейтс кеүек хыялланыусы шағирҙар биргән тәьҫораттарын, әҫәрҙәренең исеменә күҙ һирпеп кенә, бындай һығымтаны яһауы ауыр түгел.
Моген Брэдбери әҙәбиәтендә кешелеккә, кешеләрҙең киләсәктә «рухи яҡтан яңынан тыуыуы һәм яңы һәм әлегә асылмаған үрҙәргә юл аса алыуына» өмөт барлығы тураһында әйтә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Брэдбери ижадында «ҡараңғы яҡ та» бар, бында яҙыусы уҡыусыны («Октябрь иле» менән «ҡурҡыта», 1955 йыл), йә киләсәктең ҡурҡыныс донъяларын һүрәтләй (төп миҫал — «Фаренгейт буйынса 451 градус»). «Бәпембәнән яһалған шарап» романында бындай үҙенсәлек юҡ, унда Грин Таун — әкиәти һәм ҡояшлы ҡаласыҡ. Брэдбери кешелек яуызлыҡ ҡылырға һәләтле булғанын яҡшы аңлай, әммә киләсәктә уның ниндәйҙер да аңлай; бындай фекерҙе, кешелек бер ваҡыт хоҙайға оҡшаш булыр, тип һанаған АҠШ романтизмының күп вәкилдәре: Уолт Уитмен, Ральф Уолдо Эмерсон һ. б. үҫтергән. Брэдбери үҙе, кешеләр, бер саҡ беҙҙең донъябыҙҙы юҡ итерлек һәләкәтле технологияларға аҙыраҡ иғтибар итергә тейеш, тип һанап, Кешелектең хәҙерге хәле тураһында тиҫкәре фекерҙә булған.
(The Halloween Tree, 1972) повесында, балалар өсөн үҙенсәлекле әкиәттә, Моген билдәләнгән проблеманы, «үлемдән ҡурҡҡан ҙең фалижы» тип атап, айыра. Моген фекеренсә, бындай проблема Брэдбериның башҡа әҫәрҙәрендә лә, шул иҫәптән «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында ла урын алған. Шулай итеп, автор һәр бер уҡыусыға тышҡы факторҙар баҫымы аҫтында үҙенең күҙ алдына килтереүен һаҡларға ярҙам итергә тырышҡан. Кешеләр, үҙ ғүмерҙәренә ҡурҡыныс янауы менән осрашҡан теге йәки был осраҡта, террор ҡорбанына әүерелә, уларҙа йыш ҡына мәғәнәһеҙ власҡа эйә булыу һәм башҡалар өсөн тәртип урынлаштырыу теләге барлыҡҡа килә.
Моген әйткәнсә, Брэдбериның күп кенә хеҙмәттәрендә бындай яңы ҡоролош индереү, шуға эйә булғанда, йәшәп килгән ҡоролошҡа нисек булһа ла йоғонто яһау, уның власына ҡурҡыныс булдырыу маҡсатында, күҙ алдына килтереүҙе киҫергә маташыу булып тора. «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында, бәхетле булып күренергә тырышҡан үлемдән ҡурҡыусы йәмғиәттә, кешеләрҙә бик күп төрлө механизмдар һәм ҡоролмалар күп, әммә үҙ аллы фекерләү мөмкинлеге биргән бөйөк идеяларға һәм китаптарға мөрәжәғәт итеү мөмкинлеге бөтөнләй юҡ. Йәмғиәт, ниндәйҙер юл менән үлемдән ҡотолоу юлын табыу мөмкинлегенә ышанған осраҡта ла, ысынбарлыҡта ул уға «хәрби холокост» формаһында барыбер яҡынлаша. Артабанғы «Бәпембәнән яһалған шарап» һәм «Бәлә яҡынлаша» тигән ике китабы ла, Моген фекеренсә, үлемдең индивидуаль йөҙөн һәм, үлемдән ҡотолоуға өмөтләнеп, шулай уҡ яуыз көстәр ҙе күрһәтә.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Брэдбери хеҙмәттәре оптимизм һәм кешелекккә ышаныс менән һуғарылған. Уның әҫәрҙәрендә, яҡты киләсәккә хәрәкәт итеү маҡсатында, кешеләр ниндәй проблемаларҙы еңеп сығырға тейешлеге күрһәтелгән, шуның менән улар уҡыусыға ҡәҙерле.
Ижадын баһалау
Брэдбери үҙенең китаптарының ниндәй жанрға ҡарағаны тураһында былай тине : "Тәү сиратта, мин фәнни фантастика яҙмайым. Минең фәнни фантастика жанрында бер генә китабым бар, һәм был ысынбарлыҡҡа нигеҙләнгән «Фаренгейт буйынса 451 градус» романым. Фәнни фантастика — ысынбарлыҡты һүрәтләү. Фэнтези — ысын булмағанды һүрәтләү. Шулай булғас «Марсиан хроникалары» — фәнни фантастика түгел, ә фэнтези. Аңлайһығыҙ, бының булыуы мөмкин түгел? Бына ни өсөн был китаптың ғүмере оҙон — ул грек мифы кеүек, ә мифтар."
Яҙыусы, шағир һәм драматург Владимир Николаевич Войнович «Марсиан хроникалары» романын, «күренекле әҫәрҙәр» йыйынтығы тип атап, бик маҡтаны. Войнович шулай уҡ Брэдберины, үҙе «автомобилдә йөрөргә лә ҡурҡҡан көйө», планета-ара осоуҙарҙы оҫта һүрәтләй белеүе өсөн маҡтап, «серле яҙыусы» булараҡ, ҡылыҡһырланы. Шулай уҡ Войнович яҙыусының фантастик прозаһында айырым, фәлсәфәүи, мәғәнәһе тураһында ла әйтте.
Джерард Джонас (Gerard Jones) — АҠШ яҙыусыһы һәм тәнҡитсе, фәнни фантастика һәм фән тураһында алты документаль китап, меңдән ашыу мәҡәлә авторы The New York Times гәзите өсөн яҙған некрологында Брэдберины егерменсе быуаттың Айзек Азимов, Артур Чарльз Кларк, Роберт Энсон Хайнлайн һәм Станислав Лем кеүек фантастары рәтенә ҡуйҙы. Брэдбери, Джонас фекеренсә, хәҙерге заман технологияһына һәм хәҙерге заман фәненә «рәхәтлек менән кәмселек аралаштырылған ҡапсыҡ» тип ҡараған тәүге автор булды. Тәнҡитсе шулай уҡ Брэдбери китаптарын хәҙер ҙә, яҙылған дәүеренән ярты быуат үтһә лә, әүҙем уҡыйҙар тине; һәм ул яҙыусының ҡайһы бер әҫәрҙәре АҠШ-тың мәктәп программаһына индерелеүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Джонас, киләсәк һәм уның менән бәйле һағайыуҙар һәм өмөттәр Брэдбериның иң яратҡан темаһы булып тора, тип фаразлай.
Репортёр Хейли Цукаяма (Hayley Tsukayama) The Washington Post баҫмаһы өсөн «Рэй Брэдбери фантазиялары: тормошҡа ашҡан ун алдан әйтеп биреү» мәҡәләһендә «Фаренгейт буйынса 451 градус» романында «алдан әйтеп бирелгән» хәҙерге замандың күп төрлө ҡоролмалары миҫалын килтерә. Атап әйткәндә, «Ҡабырсаҡтар» хәҙерге заман мобиль телефондарының баш гарнитураларын, телевизор стенаһы — плазма телевизорҙарын, ә механик банк роботтары — ябай банкоматтарҙы хәтерләтә. Романда шулай уҡ видеокүҙәтеү идеяһы ла урын алған; Брэдбери уҡыусыны шундай күҙәтеүҙәрҙең зыянлы булыу мөминлеген дә иҫкәрткән.
Китаптарға ҡағылғанда, хәҙерге ваҡытта бер ниндәй ҙә әҙәби цензура юҡ, әммә электрон китаптар ҡулланыу әүҙемләшә бара. Брэдбери быға кине ҡарашта торған, хатта күпмелер ваҡыт «Фаренгейт буйынса 451 градус» романын электрон формала сығарыуҙы тыйған.
Канада баҫмаһы  журналисы Крис Найт (Chris Knight) шулай уҡ Брэдбериның ижадын ыңғай ҡылыҡһырлаған. Найт «Ут шарҙары» һәм «Кеше» (The Man) әҫәрҙәрендә фән һәм христианлыҡтың ниндәйҙер есть ҡатнашмаһы бар, һәм яҙыусы был өлкәлә дөйөм һыҙаттар айырып алырға тырыша тип билдәләгән. Шулай уҡ Найт, Брэдбери китаптары, «үткән заман һәм киләсәк араһында» торһа ла, шулай ҙа «ваҡыттан тыш» булып ҡаласаҡ, тигән. Найт фекеренсә, Брэдбериҙың ижади мираҫын тиҫтә, хатта йөҙ йылдар дауамында ла онотмаясаҡтар, улар, яҡшы әҙәбиәт өлгөһө булараҡ, бер үк ваҡытта кешеләрҙе элеккесә илһамландырып та, ҡурҡытып та торасаҡ.
Әҫәрҙәре
Брэдбери ун бер роман яҙған, шуларҙан киң популярлыҡ алғандары: «Марсиан хроникалары» (1950), «Фаренгейт буйынса 451 градус» (1953) һәм «Бәпембәнән яһалған шарап» (1957). Яҙыусы шулай уҡ 21 пьеса һәм 28 кинофильм сценарийҙары яҙған.
Яҙыусы әҙәби әҫәрҙәренең күпселеген хикәйә жанрында яҙған. Хәҙерге көнгә уның хикәйәләренең 400 билдәле, уларҙың күбеһе күп кенә йыйынтыҡтарҙа — ҡырҡ ете баҫмала сыға. Ҡайһы бер йыйынтыҡтары компиляция формаһында, йыш ҡына уларҙа элек баҫылғандары һәм бер-ике яңы әҫәре, сыҡҡан. Ҡайһы бер билдәле әҫәрҙәре: «Яғымлы ямғыр яуыр» (1950), «Иртәгә ахырызаман» (1951), «Һәм күк күкрәне» (1952), «Бер көндә бөтә йәй» (1954) һ. б. Бер нисә хикәйәһе ҙурыраҡ әҫәрҙәренән элегерәк яҙылған, мәҫәлән, хикәйәһен «Фаренгейт буйынса 451 градус» романына нигеҙ тип һанарға мөмкин. Ҡайһы бер хикәйәләре бер әҫәрҙән икенсеһенә күсеп йөрөгән йә тематика, йә геройҙар менән бәйле цикл барлыҡҡа килтерә.
Брэдбери прозаһын рус теленә: Виталий Тимофеевич Бабенко, Нора Галь,, Дмитрий Анатольевич Жуков, Белла Григорьевна Клюева, Раиса Ефимовна Облонская, Е. С. Петрова,, тәржемә иткән.
Әҫәрҙәрен экранлаштырыу һәм
Рэй Брэдбериның күп кенә әҫәрҙәре экранлаштырылған.
Мортаҙа (Стәрлебаш районы)
Мортаҙа (Муртаза) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 453194, ОКАТО коды — 80248845010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Мортаҙа ауылына 18 быуаттың 1‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Улус старшинаһы Мортаҙа Яратҡолов (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Мортаҙа Һөйөндөков) исеме менән аталған. 1795 йылда 22 йортта 162 кеше йәшәгән, 1865 йылда 28 йортта — 177 кеше.Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән. Ауылдың мәсете булған. 1906 йылда, шулай уҡ, һыу тирмәне булғанлығы теркәлгән. Халҡы: 1906 й. — 319 кеше; 1920 — 408; 1939 — 273; 1959 — 252; 1989 — 172; 2002 — 194; 2010 — 165 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (Первомайский урта мәктәбе филиалы),балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар. .
Барков Лев Митрофанович
Барков Лев Митрофанович (24 октябрь 1928 йыл — 9 февраль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, физик. 1984 йылдан СССР Фәндәр академияһы, 1991 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Биографияһы
Лев Митрофанович Барков 1928 йылдың 24 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған.
Ғалим 2013 йылдың 9 февралендә Новосибирск ҡалаһында вафат була, «Көньяҡ» зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эштәре уран-һыу системаларында нейтрондарҙы әкренләштереү һәм ишәйтеү процесстарын өйрәнеү буйынса. Ул пиондарҙың барлыҡҡа килеү һәм уларҙың матдә менән үҙ-ара тәьҫирләшеү процестарын тикшерә. Элементар киҫәксәләр үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн ҡеүәтле импульслы магнит ҡырҙары булған яйланмалар булдырыу буйынса байтаҡ эш башҡара. М. С. Золотарев менән бергә эксперимент ойоштора, унда атомар бисмут парҙарында яҡтылыҡтың полярлаштырыу яҫылығы әйләнеше асыла, был иһә электрондарҙың көсһөҙ нейтраль тоҡтарға бәйле булған нуклондар менән үҙ-ара бәйләнеше барлығын күрһәтә.
Гиресунспор
Гиресунспор (Giresunspor) — төрөк Гиресунспор ҡалаһы футбол клубы, әлеге ваҡытта Беренсе лигала уйнай, Төркиә футбол лигалары системаһында икенсе урында тора. Команда өйҙәге матчтарын яҡынса 28 000 тамашасыны һыйҙырған Гиресун Ататөрк стадионында үткәрә.
Тарих
Башта «Гиресунспор» 1925 йылда Фәүзи һәм Фаруҡ Бейҙәр тарафынан «Билалспор» клубына ҡаршы ярышыусы итеп нигеҙләнә. Клубы һары-күк төҫтә сығыш яһай. Клуб спортсылары футболдан тыш еңел атлетика һәм һыу спорты төрҙәре менән шөғөлләнә. Яңы законға ярашлы, «Гиресунспор» 1941 йылдың 28 мартында үҙе йәшәүен туҡтатырға мәжбүр була.
26 йылдан һуң, 1967 йылда, клуб тергеҙелә. Ул урындағы ҡайһы бер командалар менән берләшә һәм улар араһындағы «Ешильтепеспор» командаһының аҡ-йәшел төҫөн ала. «Гиресунспор» башта Икенсе лигаға индерелә һәм дүрт йылдан һуң Беренсе лигаға сыға. 1975/76 миҙгеле клуб тарихында әле лә иң уңышлы миҙгел булып ҡала. «Гиресунспор» баш тренер Каптан Тамер етәкселегендә Беренсе лиганың алтынсы урынын биләй. Ә инде киләһе миҙгелдәге чемпионатта таблицаның һуңғы урынын биләй һәм Беренсе лиганан сығарыла. Шул ваҡыттан башлап «Гиресунспор» төп төрөк футбол лигаһында уйнамай. Бынан тыш, алдағы йылда Икенсе лиганың Ҡыҙыл төркөмөндә арттан икенсе урынды биләп, Өсөнсө лигаға төшә. Шул ваҡыттан алып «Гиресунспор» Төркиә футбол системаһында башлыса икенсе һәм өсөнсө лигала ғына уйнай.
2016/17 миҙгелендә «Гиресунспор» Беренсе лигала Суперлигаға сығыу өсөн плей-оффта уйнай һәм ундағы ике уйын һөҙөмтәһе буйынса ярымфиналда «Эскешәхәрспор» командаһынан еңелә.
Дәғүәселәре
«Гиресунспор» клубының иң принципиаль дәғүәсеһе булып күрше Орду ҡалаһының «Ордуспор» командаһы тора. Шулай уҡ «Ризеспор» командаһы менән дә ул шулай уҡ ҙур конкуренцияла тора. Бөтә был клубтар Ҡара диңгеҙ яры буйында урынлашҡан ҡалаларҙа төпләнгән, шуға күрә улар араһындағы матчтарҙы «Ҡара диңгеҙ ярыштары» тип йөрөтәләр.
Ағымдағы составы
2018 йылдың 2 ноябренә ҡарата. Сығанағы: уйынсылар исемлеге transfermarkt.com
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сабирхужин Рөстәм Вил улы
Сабирхужин Рөстәм Вил улы (. 4 ғинуар 1978 йыл) — спортсы, Рәсәй һәм Ҡаҙағстан бишбәйге көрәшсеһе, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2006), хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса Ҡаҙағстан республикаһы халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1998). Команда беренселегендә донъя чемпионы (2004,2005),3 тапҡыр команда һәм эстафетала Европа чемпионы (2004,2005,2008).
Биографияһы
Рөстәм Вил улы Сабирхужин — 1978 йылдың 4 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған.
Кожанов (Силәбе өлкәһе)
Кожанов (баш. Кожановка) — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Степное ауыл биләмәһе составына инә.
Сабирхужин Рөстәм Вил улы
Биографияһы
1986 йылда Өфө ҡалаһында күнекмәләр башлай. Уның 25 йыл дауамында тренеры В. М. Чудновский була. 2011 йыл да Рәсәй йыйылма командаһына инә алмай, Астана ҡалаһына күсеп китә, Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай башлай.
Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса бер нисә донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүсеһе һәм призёры була.
2004 һәм 2012 йыл дарҙағы Олимпия уйындарында ҡатнаша.
Кожанов (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Райондың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Урал йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеуралға тиклем ара — 8 км.
Сабирхужин Рөстәм Вил улы
Биографияһы
Лондондағы Олимпиада-2012 өсөн лицензия ала, Ҡаҙағстан йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
Олимпиадала 21-се урынды ала, 5564 мәрәй йыйып, фехтованиеға эләгә һәм еңеү яулай.
Кожанов (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса күпселекте биләүсе халыҡтарр: урыҫтар (54%), башҡорттар (22%), ҡаҙаҡтар (18%), татарҙар (4%).
Сабирхужин Рөстәм Вил улы
Биографияһы
2012 йылда Өфөлә ипподром «Аҡбуҙатта». олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша.
2009 йылда Өфө дәүләт авиация техник университеты н тамамлай.
Бефстроганов
Бефстро́ганов (Bœuf Stroganoff — «строганов буйынса һыйыр ите») — урыҫ аштарҙын популяр ашамлыҡ, милли ашамлыҡ. Ваҡ иҫелғән һыйыр итенән, ҡаймаҡтан, томат пастаһынан эшләнә. Башҡа исемдәр — «Беф-Строганов», «Беф а ля Строганов». Граф Строганов Александр Григорьевич (1795—1891) исемен йөрөтә.
Салехард
Салехард (Саля' хард «морононда ултырған», 1933 йылға тиклем — Обдорск) — Рәсәйҙәге ҡала, Ямал-Ненец автономиялы округтың административ үҙәге, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының, халыҡ һаны буйынса ла, сәнәғәт потенциалы буйынса ла төбәктәге башҡа ҡалаларҙан ҡалышҡан күп булмаған административ үҙәктәренең береһе, округта (Яңы Уренгой һәм Ноябрьск ҡалаларынан ҡала) күләме буйынса өсөнсө ҡала. Ҡала көнө сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһенә билдәләнгән.
Географияһы
Ҡала Көнбайыш-Себер тигеҙлегенең Полуй ҡалҡыулығында, Полуй йылғаһы Обь йылғаһына ҡойған ерҙә, Мәскәүҙән 2436 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ямал-Ненец автономиялы округтың Поляр Уралға иң яҡын һәм донъялағы туранан-тура Поляр түңәрәгендә урынлашҡан берҙән-бер ҡалаһы булып тора. Яҡындағы тимер юл станцияһы — Лабытнанги — Салехардтан 16 км алыҫлыҡта, Обь йылғаһының ҡаршы ярында урынлашҡан.
Ҡулланыу ваҡытына һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы Салехардта көн үҙәге 12:34 сәғәттә.
Климаты
Салехардта поляр көн бер ай, 7 июндән 7 июлгә тиклема, йылына 31 тәүлек күҙәтелә, ҡояштың өҫкө сите горизонт аҫтына төшмәй. Ҡояш -18 градустан түбән төшмәгән ярым ҡараңғы төндәр 4 апрелдән 9 сентябргә тиклем, йылына 159 тәүлек дауам итә. Тулы булмаған төндәр ярашлы рәүештә поляр көндән 64 тәүлек алда һәм һуңыраҡ башлана һәм тамамлана. Ҡалала поляр төн юҡ.
Халҡы
2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1113 ҡалаһынан 328-се урында тора.
Транспорты
Ҡала Лабытнанги ҡалаһы менән Обь йылғаһы аша борам (йәй көнө) һәм боҙҙан юл (ҡыш көнө) менән бәйләнгән.
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Солодянка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ғөмбәй йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Салехард
Транспорты
1949—1953 йылдарҙа Салехард Трансполяр магистрале төҙөлөшөнөң төп база пункттарының береһе була (башлыса Яңы Уренгойға тиклемге, шулай Надым аша үткән, эшләмәүсе тимер юл тармағы).
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Салехард
Транспорты
Шулай уҡ ҡалала йылға порты (Ханты-Манси, Омск һәм Объ ҡултығы ярындағы ҡасабалар араһындағы пассажирҙар бәйләнеше) һәм аэропорт бар.
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200181
Кесе Амбарная
Кесе Амбарная — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амбарский Пасал ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Нырза
Нырза (Нырга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Салехард
Транспорты
Салехардтың автобус системаһында 5 муниципаль маршрут иҫәпләнә, уны урындағы АТП хеҙмәтләндерә. ЛиАЗ-5256, МАЗ-103, МАЗ-206 һәм ПАЗ-32053/54.
Нырза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Салехард
Интернет
2014 йылдың 15 апрелендә «Ростелеком» Төньяҡ оптик ағымының һуңғы һигеҙенсене тамамлаған участкаһын — Надым-Салехардты файҙаланыуға тапшыра. Төньяҡ оптик ағымы— был Екатеринбургтан Ханты-Мансийск, Сорғот, Ноябрьск һәм Яңы Уренгой аша Салехардҡа тиклем 3,5 мең километрға һуҙылған магистраль элемтә линияһы.
Кесе Амбарная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Салехард
Мәҙәниәт
. И. С. Шемановский исемендәге Ямал-ненец округы музей-күргәҙмә комплексы. Музей-күргәҙмә комплексында крайҙы өйрәнеү музейы, күргәҙмә үҙәге һәм ғилми китапхана, шулай уҡ экспонаттар һаҡлағыстар урынлашҡан. Комплекстың филиалы — билдәле ненец яҙыусыһы В. Лапцуйҙың музей-фатиры бар.
Нырза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салехард
Мәҙәниәт
Ямал-Ненец автономиялы округының дәүләт бюджет мәҙәниәт учреждениеһы «Округтың һөнәри йорто».
Солодянка (Ғөмбәй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Салехард
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мюфиде Кадри
Биографияһы
Бала сағында әсәһен юғалтҡас, ҡатыны менән үҙ балалары булмаған алыҫ туғаны Кадри бей Мюфидены ҡыҙлыҡҡа ала. Ул өйҙә репетиторҙар менән уҡый, улар уның художестволы оҫталығын күрә. Мюфиде ун йәшендә етди рәүештә һүрәт төшөрөү менән шөғөлләнә башлай һәм Ғосман Хәмди бейҙән дәрестәр ала. Аҙаҡ Сәнғәт һәм нәфислек мәктәбе профессоры Сальваторе Валери (1856—1946) уны рәсемгә һәм акварелгә өйрәтә. Мюфиде шулай уҡ фортепианола, скрипкала һәм традицион музыкаль ҡоралдарҙа (уд, кеманча) уйнарға өйрәнә.
Хәмди бей ныҡышмалығы менән, ул Мюнхенға күргәҙмәгә үҙенең бер нисә картиналарын ебәрә, бында улар алтын миҙал яулай. Тиҙҙән Мөфиде ҡыҙҙар өсөн Истанбул мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып киткәс, уны сәнғәт һәм сигеү уҡытыусыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Шулай уҡ ул ғосман солтаны Ғәбделхәмит II ҡыҙына Әҙилә Солтан һарайында рәсем сәнғәте дәрестәрен бирә. Был осорҙа Мюфиде төрли шағирҙар һүҙҙәренә музыка яҙа, улар мәҙәни журналдарҙа баҫылып сыға.
1911 йылда Истанбул опера йәмғиәтендә барған ҙур күргәҙмәлә уның өс эше күрһәтелгәндән һуң, Мюфиденең туберкулёз менән ауырыуы билдәле була. 1912 йылда Мюфиде Кадри вафат була. Ул вафат булғандан һуң уның ҡырҡ картинаһы Ғосман рәссамдәр йәмғиәтенә һатыла.
Наратаҫты (Мөслим районы)
Наратасты (Наратасты, Нарат-Асты) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1762 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, бакалея кибете, хужалыҡ магазины, паром (Ыҡ аша үтеү өсөн) теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 23 ир затлы башҡорт, 43 татар һәм 2 типтәр; 1859 йылда — 20 ир затлы башҡорт һәм 19 ир затлы дәүләт крәҫтиәне; 1912 йылда — 119 аҫаба башҡорт, 164 типтәр һәм 87 дәүләт крәҫтиәне (башҡорттарҙан һәм татарҙарҙан) иҫәпләнгән.
Мяро-Яха
Мяро-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө наместниклығы
Өфө наместниклығы (Уфимское наместничество) — Өфө провинцияһы, 1782 йылда апрелда императрица Екатерина II 1781 йылда 23 декабрҙә «Өфө наместниклығын ойоштороу тураһында...» указы менән ойошторола.
Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы.
Тарих
Наместниклыҡҡа Ырымбур губернаһы территориялары инә. Төньяҡта — Пермь, төньяҡ‑көнсығышта — Тубыл наместниклыҡтары, көнсығышта һәм көньяҡта — ҡаҙаҡ йөҙҙәре, көньяҡ‑көнбайышта — Әстерхан һәм Һарытау, көнбайышта – Ҡазан һәм Сембер, төньяҡ‑көнбайышта Вятка наместниклыҡтары менән сиктәш була. Административ үҙәге — Өфө. Өфө наместниклығы үҙ эсенә 12 өйәҙҙе алған 2 өлкәгә бүленә. Ырымбур өлкә — Быҙаулыҡ өйәҙе, Верхнеурал өйәҙе, Сергиевск өйәҙе, Ырымбур өйәҙе; Өфө өлкә Боғорослан өйәҙе, Бөгөлмә өйәҙе, Бөрө өйәҙе, Бәләбәй өйәҙе, Минзәлә өйәҙе, Силәбе өйәҙе, Стәрлетамаҡ өйәҙе, Өфө өйәҙе ингән. 1784 йылда Өфө өлкә составында Троицк өйәҙе ойошторола. XVIII быуат аҙағында 13 ҡала, 3 ҡала яны, 40 ҡәлғә, 30 биҫтә, 82 ҙур ауыл, 3408 ауыл иҫәпләнә. Халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, солоҡсолоҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Архангел заводы, Белорет заводы, Благовещен заводы, Богословский заводы, Богоявленск заводы, Верхотор заводы, Воскресенка заводы, Златоуст (Косотур) заводы, Йүрүҙән‑Ивановка заводы, Ҡағы заводы, Ҡананикольск заводы, Ҡытау‑Ивановка заводы, Ҡуҫа заводы, Ҡытаутамаҡ заводы, Минйәр заводы, Өҫән‑Ивановка заводы, Преображенск заводы, Үҙән заводы, Һатҡы заводы, Эҫем заводтары, Әртә заводы, Әүжән‑Петровск заводы, 10 шарап ҡойоу заводы, 100‑ҙән ашыу поташ заводы һ.б. пр‑тиелар эшләй. Император Павел I 1796 йылда 12 декабрҙә «Дәүләтте яңынан Губерналарға бүлеү тураһында» указы менән Өфө наместниклығы [[Ырымбур губернаһы] үҙгәртелә.
Халҡы
Халҡы 1788 йылда — 572147 кеше.
География
Майҙаны — 318 мең км² тирәһе.
Түбәнге Табын
Түбән Табын (Ҙур Табын; Түбән Табын, Нижний Табын) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Табын йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 16 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға ирәкте ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1735 йылдан билдәле. Ауыл Ирәкте улусының Абдубин түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Ирәкте административ-территориаль улусы составына керә.
1848 йылда мәсет, 1870 йылда мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Кесе Инйәр
Кесе Инйәр — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инйәргә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 96 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Polypodiales
Күп һабаҡлылар (Polypodiales) — синыфы абағалар тәртибе.
Таксономия
Күп һабаҡлылар отряды 24 ғаиләне берлештерә
Австро-Венгрия
А́встро-Ве́нгрия (Австро-Венгрия империяһы, Österreich-Ungarn, 1868 йылдың 14 ноябренән рәсми рәүештә — Die im Reichsrat vertretenen Königreiche und Länder und die Länder der heiligen ungarischen Stephanskrone (Рейхсратта күрһәтелгән короллектәр һәм ерҙәр, шулай уҡ Изге Стефан венгр тажының ерҙәре), рәсми булмаған тулы атамаһы — Österreichisch-Ungarische Monarchie (Австро-Венгрия монархияһы), Osztrák-Magyar Monarchia, словак. Rakúsko-Uhorská monarchia, Rakousko-Uhersko ) — ике дәүләтле монархия (K. und k.) һәм Үҙәк Европала 1867—1918 йылдарҙағы күп милләтле дәүләт.
Элекке Австро-Венгрия территорияһында хәҙерге дәүләттәр Австрия, Босния һәм Герцеговина, Венгрия, Словакия, Словения, Хорватия, Чехия, шулай уҡ Румыния территорияһының яртыһы тиерлек (Трансильвания тарихи өлкәһе һәм Сучава жудецы (районы) урынлашҡан; айырым ҙур булмаған өлөштәре Италия (Трентино — Альто-Адидже автономиялы өлкәһе), Польша (Малополь һәм Карпат буйы воеводалыҡтары), Сербия (Воеводина автономиялы крайы) һәм Украина (Карпат аръяғы, Ивано-Франковск, Львов, Тернополь һәм Черновицы өлкәләре) составына инә.
Австро-Венгрияның барлыҡҡа килеүе
1804 йылда Габсбургтар династияһы вәкиле Франц II үҙенең нәҫелдән нәҫелгә мираҫҡа күсеп килгән биләмәләрендә Наполеон империяһына ҡаршы булараҡ Австрия империяһын иғлан итә. Бер нисә тиҫтә йылдан һуң (1848 йылда) Австрия империяһында «халыҡтар яҙы» тип исемләнгән революция башлана. Милли-азатлыҡ хәрәкәттәре әүҙемләнә. Империя ныҡ көсһөҙләнһә лә, ихтилал 1849 йылда Рәсәй империяһы армияһы ярҙамында баҫтырыла.
Австрия империяһы 1850—1860 йылдарҙа
1848 йылға тиклем Австрия империяһы федератив характерын һаҡлай, әммә 1848—1849 йылдарҙағы революцияны баҫтырғандан һуң абсолют һәм бер нимә менән дә сикләнмәгән үҙәк хакимиәтле унитар дәүләткә әүерелә (1849 йылдың конституцияһы 1851 йылда юҡҡа сығарыла).
Империяла урынлаштырылған режим юғары кимәлдә бюрократлаштырыу һәм ысын мәғәнәһендә Венанан администраторлык итеүе менән айырылып тора. Региональ үҙенсәлеген һәм өлкәләрҙең эске автономияһын юҡҡа сығарған «Бах системаһы» (эске эштәр министры Александр Бах исеменән алынған) формалаша.
Венгрияла хәрбиләр, полиция формированиелары һәм цензура көсәйтелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, хатта неоабсолютизм шарттарында шәхси милек менән ирекле файҙаланыу, закон алдында бөтәһенең дә тигеҙлеге һаҡланып ҡала, ә 1853 йылда крәҫтиәнлектең крепостной торошон юҡҡа сығарған Аграр реформа үткәрелә.
1850 йылдар аҙағында Австрия Европала тулы изоляцияла була: Ҡырым һуғышы осоронда Дунай кенәзлектәренә Австрия интервенцияһы Рәсәй менән союзын боҙа, шул уҡ ваҡытта һуғышта әүҙем ҡатнашыуҙан баш тартыуы уны Франциянан ситкә этәрә.
Пруссия менән мөнәсәбәттәр шулай уҡ Германия конфедерацияһында Австрия һәм Пруссияның үҙ-ара ярышы һәм Невшателдең вариҫлығы буйынса конфликт өсөн көйһөҙләнә.
1859 йылда Сольферино янындағы алышта Австрия ҡораллы көстәренең ҡыйралыуына, Ломбардияны юғалтыуға һәм көслө Италия короллеге булдырыуына килтергән Австрия-Италия-Франция һуғышы ҡуба. Һуғышта ҡыйралыуы империяла бик көслө эске кризис тыуҙыра. Хакимиәттең тулыһынса һәләтһеҙлеге әүҙем ғәмәлдәргә һәм империя сәйәсәте ярҙамынан милләттең баш тартыуы асыҡтан-асыҡ билдәләнә. Хөкүмәткә ҡаршы күмәк кеше ҡатнашлығындағы сығыштар башлана, айырыуса көслөләре Венгрияла була. 1860 йылдың 15 мартында Пештта 1848—1849 йылдарҙағы революция иҫтәлегенә, Иштван Сеченьи вафатынан һуң ил буйынса митингтар үтә.
Быларҙың барыһы ла императорға илдең милли хәрәкәттәренә ҡайһы бер ташламалар бирергә мәжбүр итә. 1860 йылдың 20 октябрендә «Октябрь дипломы» — региондарҙың автономияһын тергеҙгән һәм региональ ландтагтарҙың, тәү нәүбәттә, закон сығарыу инициативаһы алған Венгрия дәүләт йыйылышының хоҡуҡтарын киңәйткән империяның яңы конституцияһы баҫыла.
Шуға ҡарамаҫтан, Венгрияның йәмғиәтен «Октябрь дипломы» тынысландырмай: 1849 йылдың конституцияһын тулы рәүештә тергеҙелеүен талап иткән тулҡынланыуҙар дауам итә. Шул уҡ ваҡытта диплом империяның венгрҙарға айырмалы рәүештә хоҡуҡтар бирелеүгә ҡаршы булған славян халыҡтары йәшәгән өлөштәрҙә лә, яңы импер рейхсратында немецтар әҙселектә ҡалыуынан ҡурҡҡан Австрия либералдарында ла, ҡәнәғәтһеҙлелек уята.
Һөҙөмтәлә, 1861 йылдың 26 февралендә октябрь конституцияһын үҙәкләштереү шарттарында үҙгәртелгән «Февраль патенты» баҫыла: региональ ландтагтарының хоҡуҡтары бик ныҡ ҡына ҡыҫҡартыла. Киреһенсә, импер рейхсрат вәкәләттәре байтаҡ киңәйтелә, рейхсрат элекке кеүек милли-территориаль принциптарына таянмай,ә ҡатлам принципы буйынса формалаша башлай.
Венгрияның Дәүләт йыйылышы «Февраль патент»ын раҫлауҙан баш тарта һәм үҙенең вәкилдәрен импер парламентына ебәреүен кисектереп тора. Шулай уҡ 1849 йылдағы конституцияны тергеҙеү тураһында императорға үтенес менән «Деак петицияһы» ҡабул ителә. Әммә император петицияны кире ҡаға һәм 1861 йылдың 22 авгусында дәүләт йыйылышын һәм урындағы комитат йыйылыштарын таратып ебәрә.
Венгрияла тиҙ арала империяның башҡа региондарына ла таралған ғәҙәттән тыш хәл режимы («Шмерлинг провизориумы») индерелә. 1863 йылда Чехия һәм Польша депутаттары парламенттың эшен тулыһынса юҡҡа сығарып, император парламентын ташлап сығып китәләр. Шулай итеп, реформалар үткәрергә тырышыуҙар уңышһыҙлыҡҡа осрай, быны 1865 йылда, 1860 йылдағы конституцияны ғәмәлдән туҡтатып, император үҙе лә таный.
Венгрия милли хәрәкәте 1849—1863 йылдарҙа
Венгрия милли хәрәкәте 1848—1849 йылдарҙағы революцияны баҫтырғандан һуң осорҙа төрлөлөктөң юғары кимәле менән айырылып тора. Йожеф Этвеш етәкселегендәге центристар Австрия хөкүмәтен федерализмға һәм тик өлкәләр хоҡуҡтарын киңәйтеү менән генә империяны көсәйтеп була тип һанап, 1848 тиклем булған региондар автономияһына кире ҡайтарыу кәрәклегенә бер ниндәй һөҙөмтәһеҙ ышандырырға тырышалар. Венгрҙар араһында «бах режимы» менән хеҙмәттәшлектән баш тартҡан сәйәси төркөмдәр популярлыраҡ була. Лайош Баттяни революцион хөкүмәтенең элекке юстиция министры, «пассив ҡаршылашыу» хәрәкәтенең идеологы булып киткән (мәҫәлән, налогтар түләүҙән баш тартыу, администраторлыҡта ҡатнашмау, хөкүмәт структуралары менән хеҙмәттәшлектән баш тартыу, демонстратив рәүештә немец телен «белмәү») Ференц Деакка айырыуса ҙур йоғонто яһай.
Деактың һәм уның яҡлаусыларының маҡсаты - Австрия империяһының сиктәрендә Венгрияның эске суверенитетын тергеҙеү, бер һүҙ менән әйткәндә, Венгрия революцияһы киң автономияға һәм үҙидаралығына ирешкән, әммә әле Габсбургтар династияһы һәм империя менән араны өҙмәгән 1848 йылдың яҙ-йәй ваҡыты ситуацияһына ҡайтыуы. Венгрия милли хәрәкәтенең иң радикаль ҡанатын Лайош Кошут кәүҙәләндерә, ул һәм башҡа эмиграциялағы революция лидерҙары Венгрияның һәм империяның башҡа милли региондарының бойондороҡһоҙлоғон талап итәләр һәм Балкандарҙа Венгрия етәкселегендә Венгр-славян-румын конфедерацияһын булдырыу тураһында сығыш яһайҙар. Венгрияла яңы революция әҙерләгән Кошут Үҙәк һәм Көньяҡ — Көнсығыш Европала прогрестың төп дошмандары итеп һанаған Австрияға һәм Рәсәйгә ҡаршы Көнбайыш дәүләтттәренең ярҙамына ризалыҡ алып ҡалырға ашыға. АҠШ Конгресында уның сығыштары, Наполеон III, Кавур һәм башҡа Көнбайыш йәмәғәт эшмәкәрҙәре менән һөйләшеүҙәре, Венгрия милли хәрәкәтенең донъя кимәлендә билдәлелек яулауын тәьмин итә һәм Европала венгрҙарға ҡарата симпатия тойғоһон уята.
Кошут 1859 йылдағы Австрия-Италия-Франция һуғышын илдә яңы ихтилал күтәреү өсөн файҙалынырға уйлай. Әммә дошманлашҡан яҡтарҙың тиҙ килешеүгә килеүе Виллафранк солохона радикалдарҙың пландарын ҡыйрата. Шулай ҙа Венгриялағы Австрияға ҡаршы сығыштарҙың пигы 1859—1861 йылдар дәүеренә тура килә. Ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, сәйәси ваҡиғалар ул ваҡытта күмәк кеше йыйған митингтар һәм демонстрациялар тыуҙыра. Венгрҙар дәүләт учреждениеларынан Австрия гербтарын алып ырғыта. Хөкүмәттең ситуацияны сикләнгән реформалар аша яйларға тырышыуҙары бушҡа булып сыға: Октябрь дипломы һәм Февраль патенты Венгрия милли хәрәкәттәре тарафынан кире ҡағыла. 1848 йылдағы Венгрия короллегенең Австрия менән унияны һаҡлау шарттарында тулы суверенитетын күҙ уңында тотҡан конституцияны кире ҡайтарыу төп талап булып ҡала. 1863 йылда конституцион реформалар туҡталыла һәм хөкүмәт яңынан автократик идара итеү ысулдарына күсә. Нәҡ ошо ваҡытта Венгрия милли хәрәкәтендә радикалдар йоғонтоһо кәмей башлай: 1862 йылда Кошут тарафынан «Дунай конфедерацияһы» нәшер ителгән проекты центристар һәм Деак партияһы менән генә түгел, шулай уҡ венгрҙар хәрәкәтенең һул ҡанаты Кальман Тис резолюция партияһы менән дә тәнҡитләнә.
Австрия һәм Венгрияның яҡынлашыуы
Австрия һәм Венгрияның үҙ-ара яҡынайыуы 1860 йылдарҙың уртаһындағы халыҡ-ара ваҡиғаларын әүҙемләштерә. 1866 йылда Австрия һәм Пруссия араһында һуғыш тоҡана һәм Австрия ғәсҡәрҙәре Садова янындағы алышта тар-мар ителә. Һуғышта еңелеүе Австрия империяһын Германия конфедерацияһынан төшөрөп ҡалдырыуына һәм Пруссия эгидаһы аҫтында Германияның берләшеу процесы башланыуына ишара була. Һуғыш һөҙөмтәһендә Австрия империяһының киҫкен көсһөҙләнеүе, шул уҡ ваҡытта Рәсәй яғынан хәүеф көсәйеүе һәм империяның славян халыҡтары милли хәрәкәттәре эсендә, айырыуса чехтарҙың, панславян симпатиялары үҫеүе, Венгрия лидерҙарын борсой. «Пассив ҡаршылашыу» тактикаһы инде һөҙөмтә алып килмәй, ә киреһенсә, Венгрия элитаһын дәүләт менән идара итеү мөмкинселегенән мәхрүм итә. Шул уҡ ваҡытта Австрия империяһының башҡа милләттәре дәүләтте тигеҙ хоҡуҡлы халыҡтар федерацияһына әүерелдереү идеялары менән сығыш яһаған чехтар, хорваттар, румындар, поляктар һәм словактарҙың милли хәрәкәттәре көсәйә. Барыһы бергә Деакты һәм уны яҡлаусыларын революция дәүеренең милли идеологияһынан баш тартыуға һәм хөкүмәт менән һөйләшеүҙәрҙә, радикаль рәүештә үҙҙәренең талаптарының күләмен кәметеүгә алып килде.
Шул уҡ ваҡытта Австрия либералдары империяның көнбайыш өлөшөндә немецтар өҫтөнлөк алған милләт булып ҡалһын өсөн, венгрҙар менән союздың мөһимлегенә төшөнә. Дәүләт трансформацияһында бер нисә вариантты, шул иҫәптән неабсолютизмға кире ҡайтыуҙы һәм халыҡтар федерацияһын булдырыуҙы, күҙ уңында тотҡан Франц Иосиф 1866 йылға Германияла Австрия реваншы мөмкинлегенә өмөт биргән Австро-Венгрия дуализмы өҫтөнлөгөнә инана. Венгрия милли хәрәкәтенә император позицияһы бер аҙ йомшарыуында, бәлки, уның ҡатыны, венгрҙарҙы яҡын күргән императрица Елизавета уйнағандыр. Һуңғараҡ Австро-Венгрия компромисын булдырыуҙа уның ролен, импрератрица образын идеаллаштырып, Венгрия йәмғиәт фекеренә ярашлы, бик ныҡ арттырып күрһәтәләр.
Бындай шарттарҙа Австрия империяһы хакимиәте дошмандарса көйләнгән Пруссия етәкселегендә Германия союзы менән яҡынлашыуға өмөтләнмәй, ул инде был ваҡытҡа бик көслө милли хәрәкәте булдырылған Венгрия менән компромисс эҙләй. 1867 йылдың мартында Австрия империяһын Австро-Венгрияға әйләндергән Австрия-Венгрия килешеүе төҙөлә. Яңы дәүләт конституцион дуалистик (ике дәүләтле) монархияны кәүҙәләндерә. Монархия икегә бүленә: Транслейтания һәм Цислейтанияға. Ике өлөштә лә, Австрия империяһының элекке императоры, Австро-Венгрия менән 1916 йылға тиклем идара иткән Франц Иосиф I етәкләй.
Территорияһы
Төньяҡта Австро-Венгрия Саксония, Пруссия һәм Рәсәй, көнсығышта — Румыния һәм Рәсәй, көньяҡта — Румыния, Сербия, Ғосман империяһы, Черногория, Италия (Адриатик дингеҙе менән йыуыла), көнбайышта — Италия, Швейцария, Лихтенштейн һәм Бавария (1871 йылдан Саксония, Пруссия һәм Бавария — Германия империяһы составында) менән сиктәш була.
Халҡы
Австро-Венгрия халҡы (йәниҫәптәр буйынса) :
1910 йылда халыҡ иҫәбе 49,4 млн кеше тәшкил итә. Милли составы: немецтар — 23,5 %, венгрҙар — 19,1 %, чехтар һәм словактар — 16,5 %, сербтар һәм хорваттар — 10,5 %, поляктар — 10 %, русиндар (украиндар) — 8 %, румындар — 6,5 %, словендар — 2,5 %, башҡалар — 3,4 %.
Административ-территориаль бүленеше
Сәйәси яҡтан Австро-Венгрия ике өлөшкә — Рейхсрат ярҙамында идара иткән Австрия Империяһына һәм үҙ эсенә Венгрия тажы тарихи ерҙәрен алған һәм Венгрия парламентына һәм хөкүмәтенә буйһонған Венгрия короллегенә бүленгән.
Рәсми булмаған рәүештә был ике өлөш Цислейтания и Транслейтания тип исемләнә.
1908 йылда Австро-Венгрия тарафынан көс менән тартып алынған (аннексияланған) Босния һәм Герцеговина Цислейтания составына ла, Транслейтанияға ла индерелмәгән була һәм хакимиәттең махсус органдары аша идара ителә.
Административ яҡтан Австро-Венгрия киләһе бер нисә өлөшкә (таж ерҙәренә) бүленгән:
Венгрия, Хорватия ер сеймдары — өлөштәрҙең вәкәләтле органдары була, ер премьер-министры һәм ер министрҙарынан торған ер хөкүмәттәре — вәкиллекле органдар. Тажлы ерҙәрҙә императорҙы наместниклыҡ (statthalterei) кәүҙәлендерә, ерҙәрҙең вәкиллекле органдары булып ер сеймдары (landtag) һанала, ер капитаны (landeshauptmann) һәм ер советниктарынан (landesrat) торған ер комитеттары (landesausschuss) — вәкиллекле органдар. Округтарҙа наместниклыҡты округ капитанлыҡтары (bezirkshauptmannschaft) кәүҙәләндерә. Община советы (gemeinderat) ҡалаларҙа вәкиллекле органдар була, бургомистрҙан (buergermeister) һәм ҡала советниктарынан торған (stadtrat) ҡала советтары (stadtrat) — вәкиллекле органдар. Община вәкәләте (gemeindevertretung) — общиналарҙың вәкиллекле органдары. Бургомистр һәм община советниктарынан торған община комитеттары (gemeindeausschuss) — община вәкәләте (gemeindevertretung).
Хакимдар
Ойоштороуҙан тарҡалыуға тиклем осорҙа Австро-Венгрияла ике кеше хаким була:
Ҡорамалы империя
Ойошторолған ваҡыттан алып үҙен күп этнослы дәүләт королошо булараҡ ҡәүҙәләндергән Австро-Венгрия уның территорияһының күп кенә өлөшөн биләп алған славян халыҡтарының милли хәрәкәттәренән байтаҡ ҡына баҫым тоя. Австрия империяһы үҙе лә Германияла беренселеккә дәғүә иткән немец дәүләтен сағылдыра.
Австро-Венгрияны үҙ эсенән төшөрөп ҡалдырған «кесе Германия сценарийы» буйынса Италиялағы Венеция өлкәһен юғалтыуы һәм Германияның берләшеүе менән билдәләнгән Австрия — Пруссия һуғышынан (1866) һуң, илдең сәнәғәте үҫешкән өлөшөн биләгән чехтарҙың милли хәрәкәте әүҙемләшә. Венгрҙарға айырым хоҡуҡтар бирелеүе шулай уҡ славяндар йәшәгән төбәктәрҙә — Польшаның Австрия өлөшөндә, Славония, Хорватия, Галицияла — милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Чехияны уҙаллы берәмәк итеп, өс дәүләтле монархияға әүерелеү хаҡында бәхәсләшеүҙәр булып ала. Берлин конгресы (1878) һөҙөмтәләренә ярашлы Боснияның оккупацияһы һәм уның 1908 йылда ҡушылдырылыуы үҙәк властың ҡатылығы тураһында хис — тойғолар тыуҙыра. Сербия менән конфликт (1914) Беренсе донъя һуғышы башланыуына сәбәп була. Австро-Венгрия ялан һуғышында үҙенең төп дошмандарына — Сербия һәм Рәсәйгә бирелеүе уны был һуғышта Германияға буйһонған һәм уның даланһыҙ союздашы рәтенә ҡуя.
Тарҡалыу
28 октябрҙә чехтарҙың милли комитеты Чехословакия, 29 октябрҙә Словения, Хорватия һәм Сербия дәүләтен иғлан ите, 31 октябрь көндө Будапештта ҡораллы ихтилал була һәм Австрия императоры ил өҫтөнән контролде юғалта. 1 ноябрҙә Көнбайыш Украина халыҡ республикаһы, 6 ноябрҙә — Польша иғлан ителә. Шул уҡ көндө Карл I Австрия тәхетенән баш тарта. Австро-Венгрия үҙенең йәшәйешен туҡтата.
Германия менән союздаш Австрия Республикаһы иғлан ителә, әммә һуңыраҡ был союз Версалдә, Сен-Жермендә һәм Трианонда ҡул ҡуйылған Париж конференцияһы солох килешеүенә ярашлы тыйыла.