cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Барабаш Владимир Валериевич
Биографияһы
Яңы консультатив орган (СПЧ) кеше һәм граждандың хоҡуҡтарын, азатлығын яҡлау, төбәктә гражданлыҡ йәмғиәте институтын үҫтереүгә ярҙам итеү маҡсатында булдырылды. Совет бурыстары араһына ағымдағы хәлде мониторинглау, ҡануниәт боҙолоу осраҡтарын тикшереү, граждандың хоҡуҡтары боҙолған осраҡтарҙы асыҡлау, методик, аналитик-белешмә материалдар әҙерләү һәм баҫтырыу, йәмәғәт контроле механизмдарын үҫтереү, халыҡтың хоҡуҡи белемен арттырыу, гражданлыҡ йәмғиәте институты үҫеше өлкәһендә төбәк-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте нығытыу һәм башҡалар инә. Совет составына 36 кеше инә.
Херен
Херен (Heeren) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 570 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39590 һәм автомобиль коды — SDL.
Ханголова-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Яңы Ишмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ун-Пус-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сперлонга
Сперлонга (Sperlonga) — Италияның бәләкәй ауылы. Сперлонга Лацио төбәгендә, диңгеҙ буйында урынлашҡан. Был ауылдың төп урамы — Виа-Флакк. Манто-Маньо ҡаяһының ярға сығып торған урынындағы был урам буйлап Сперлонга ауылы һуҙылған. Ҡала үҙенең исемен мәмерйә тигән исемдән алған («speluncae» = «мәмерйә»). Мәмерйәләр яр буйында урынлашҡан.
Сперлонга ауылының майҙаны 18 квадрат километр. Сперлонганың халҡы 3 256 кеше тәшкил итә (2007 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Ауыл халҡының тығыҙлығы бер квадрат километрҙа яҡынса 1,5 кеше тәшкил итә. Сперлонга — асыҡ һауалағы музей, бында археологик ҡаҙыуҙар үткәрелгән. Ауылда археологик музей эшләй.
Романов Юрий Александрович (физик)
Романов Юрий Александрович (17 июнь 1926 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР — 1 ноябрь 2010 йыл, Саров, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй физика-теоретигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1961), СССР-ҙың Сталин (1953), Ленин (1958) һәм СССР-ҙың Дәүләт (1975) премиялары лауреаты.
Биографияһы
1926 йылдың 17 июнендә Мәскәүҙә инженер ғаиләһендә тыуған.
Белеме:
1952 йылда Атом энергияһы институтында нейтронлы кинетик процестарҙы иҫәпләү алымдары буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Беренсе термоядро зарядын булдырыуҙа ҡатнашҡаны өсөн 1953 йылда Сталин премияһы бирелә, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1956 йылда термоядро зарядтарының өр-яңы конструкцияһын эшләгәне өсөн икенсе тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1955 йылдан алып 1011-се ғилми-тикшеренеү институтында (ВНИИТФ) эшләй: теоретик бүлек етәксеһе, һуңынан ғилми етәксе урынбаҫары, 1960 йылдан — ВНИИТФ-тың ғилми етәксеһенең беренсе урынбаҫары.
1958 йылда ҡаҙаныштар йыйылмаһы буйынса (диссертация яҡламайынса) физика-математика фәндәре докторы дәрәжәһе бирелә. Профессор (1962).
Йыһан киңлеген тикшереү һәм бейеклектәге шартлауҙың зыян килтереүсе факторҙарын тикшереү менән бәйле эштәр комплексы өсөн 1961 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1971 йылда Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә, 1975 йылда СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Шулай уҡ III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены (1997) һәм «Мәскәүҙең 850 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы менән бүләкләнә.
2010 йылдың 1 ноябрендә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.
Ун-Тунги-Ега
Ун-Тунги-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Яхшый
Түбән Яхшый (Оло Имәнтамаҡ, Яхшый; Түбән Яхшый, Нижнее Яхшеево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Сикия һәм Оло Имән йылғалары буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1753 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
XX быуат башында бакалея һәм шарап кибеттәре теркәлгән.
Халҡы
1816 йылда ауылда 17 типтәр (ир затлы), 1870 йылда — 94 башҡорт, 1912 йылда — 230 башҡорт һәм 50 типтәр иҫәпләнгән.
Социаль эшҡыуарлыҡ
Социаль эшҡыуарлыҡ — социаль мәсьәләләрҙе еңеләйтеү йәки хәл итеү өсөн йүнәлтелгән эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге.
Тарихы
1950—1990 йылдарҙа социаль эшмәкәрлектең үҫешендә Майкл Янгтың (Michael Young) роле ныҡ ҙур була. Янгты Гарвард профессоры Дэниэл Белл «социаль өлкәлә донъялағы иң уңышлы эшҡыуар» тип атай, уның тырышлығы менән донъяла 60-тан артыҡ ойошма төҙөлә, улар иҫәбенә Бөйөк Британиялағы бер нисә Мәктәпте лә индерергә була. Икенсе британ эшҡыуары булып лорд Мосон һанала, ул Британия империяһы ордены кавалеры. Эндрю Мосонға (Andrew Mawson) пэр титулы 2007 йылда иҡтисади — социаль яңыртыу һәм ҡала майҙанын яҡшыртыу өсөн бирелә. «Социаль эшҡыуар» китабының авторы һәм компанияның идарасыһы Эндрю Мосон һәм партнерҙары (Andrew Mawson Partnerships), уның тәжрибәһен таратыуҙа ҡатнаша.
Ун туғыҙынсы һәм егерменсе быуаттарҙа ҡайһы бер уңышлы эшҡыуарҙар үҙҙәренең инновацияларын таратыуҙа ярҙам күрһәтә, уларҙың файҙаһы шул тиклем ныҡ баһалана, хатта дәүләт ярҙамын алалар.
Рәсәйҙә социаль эшҡыуарлыҡ XIX—XX быуаттарҙа уҡ барлыҡҡа килә. Иоанн Кронштадтский нигеҙ һалған егерлелек йорто, социаль эшҡыуарлыҡтың миҫалы тип атарға була. Бында тәләге булған һәр кеше, яңғыҙ ҡатындарҙан башлап йортһоҙҙарға тиклем үҙҙәренә эш, йәшәү урына йә берәй шөғөл тапҡан. Егәрлелек йорто идеяһы һуңғараҡ бөтә Рәсәйгә тарала.
Бөгөнгө көндә социаль эшҡыуарлыҡ
2006 йылда тыныслыҡ өсөн Нобель премияһы алған, Грамин (Grameen Bank) банкына нигеҙ һалған Мөхәммәт Юныс хәҙерге заманда иң танылған социаль эшҡыуар һанала.
Бетерә
Бетерә (Бетеря) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 323 кеше. Почта индексы — 453665, ОКАТО коды — 80206852005. 2007 йылдың 10 сентябренә тиклем рәсми исеме 2-се лесозавод
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унсах-Я
Унсах-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 700 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Монасип мәктәбе
Яңы Монасип мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Яңы Монасип ауылында урынлашҡан
Тарихы
Яңы Монасип мәктәбе 1935 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. 1989 йылдан — тулы булмаған урта мәктәп. 2009 йылдан — башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы. Беренсе уҡытыусы — И. Ғ. Йәһүҙин.
Мәктәп 1936 йылдан бер бүлмәле, ә 1964 йылдан ике бүлмәле ағас йортта урынлаша. 1989 йылда яңы мәктәп төҙөлә. 2 уҡыу кабинеты, йоҡо һәм уйын бүлмәләре, ашхана, «Мираҫ» тыуған яҡты өйрәнеү музейы, мәктәп яңы участкаһы һәм алма баҡсаһы бар.
Мәктәпкә тиклем төркөм 2009 йылдан бирле эшләй. 2005 йылда Яңы Монасип мәктәбендә Г. А. Сәғитова премияһы булдырыла.
1989 йылдан алып мәктәпте 140-тан ашыу уҡыусы тамамлай. 2020 йылда мәктәп бинаһында Йәғәфәров Азамат Фазулла улына арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Мәғарифта эшләүсе уҡыусылары
1984—2004, 2005—2021 йылдарҙа 36 йыл Бөрйән районының Яңы Усман төп белем биреү мәктәбендә математика дәрестәре алып бара һәм директор урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1997 йылдан беренсе, 2008 йылдан алып юғары категориялы математика уҡытыусыһы. Төп эшенән тыш йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Оҙаҡ йылдар Яңы Усман ауылы ҡатын-ҡыҙҙар советын етәкләй, Яңы Усман ауылы буйынса һайлау комиссияһы рәйесе, ике тапҡыр ауыл советы депутаты була.
2004—2005 йылдарҙа һәм 2021 йылдан алып Өфө ҡалаһы мәктәптәрендә эшләй. Клара Ғилман ҡыҙы 40 йыл балаларға белем һәм тәрбиә биреү эшендә. Ошо дәүер эсендә өлгәшкән уңыштар өсөн район мәғариф булегенең, Бөрйән районы администрацияһының, Башкортостан республикаһы мәғариф министрлығының, Рәсәй Федерацияһы мәғариф министрлығы һәм Фәндәр Академияһының бик күп Маҡтау ҡағыҙҙарына лайыҡ була. Рәсәй күләмендәге хеҙмәт ветераны.
Юкатан
Юкатан (Yucatán) - Үҙәк Америкала Мексика ҡултығын Кариб диңгеҙенән айырып торған ярымутрау. Ярымутрауҙың төньяҡ өлөшөн Мексиканың Юкатан, Кампече һәм Кинтана-Роо (Ривьера Майя) штаттары биләй. Ярымутрауҙың көньяғы Гватемала һәм Белиз дәүләттәренә ҡарай. Климаты тропик һәм эҫе. Дымлы көньяҡта территорияның төп өлөшөн тропик урман биләй, төньяҡҡа табан хәрәкәт иткән һайын климат ҡорой бара.
Тарихы
Юкатан ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында Чиксулуб кратеры урынлашҡан, ул яҡынса 65 миллион йыл элек ҙур метеорит ҡолауы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, ул ерҙең байтаҡ өлөшөн бөлгөнлөккә төшөргән һәм, гипотезаларҙың береһе буйынса, динозаврҙарҙың юҡҡа сығыуына килтергән.
Юкатан ярымутрауындағы Кинтана-Роо штатында һыу баҫҡан Ойо-Негро мәмерйәһендә (Сак-Актун мәмерйә системаһы) табылған 15 йәшлек ҡыҙҙың (Naia) һөлдәһе 13 мең йыл элек тип баһалана. Найяның генетиктар тарафынан митохондриаль D гаплотөркөмө (D1 субклады) билдәләнә. Юкатан ярымутрауының көнсығыш ярындағы һыу баҫҡан Чан Хол мәмерйәһендәге ир ҙә боронғо Тулум ҡалаһы янында 13 мең йыл элек самаһы йәшәгән. Уның һөйәктәренән ДНК-ны алыу мөмкинлеге булмаған.
IV быуаттан X быуатҡа тиклем Юкатан майя цивилизацияһының үҙәге була, ул күп һанлы археологик артефакттар һәм ҡоролмалар (бигерәк тә пирамидалар) ҡалдыра. Иң билдәле урындар - Чичен-Ица, Ушмаль, Тулум һәм башҡалар. 1007 йылдан 1461 йылға тиклем бында майя ҡалаларының ҡеүәтле союзы — Маяпан лигаһы була, уның һуңғы 250 йылында ғәмәлдәге гегемоны Майяпан була. Бөтә ярымутрауҙы баҫып алған ихтилалдан һуң Маяпан емерелә, бында тәүге европалылар барлыҡҡа килгән мәлгә Юкатан территорияһы 16 бәләкәй бойондороҡһоҙ дәүләткә бүленә. Юкатан ярҙарына беренсе булып испан конкистадорҙары Франсиско Кордов 1517 йылда һәм Хуан де Грихальва 1518 йылда барып етә. Майя дәүләттәренең тарҡалыуына ҡарамаҫтан, улар испан дарға тотороҡло ҡаршылыҡ күрһәтәләр һәм ярымутрауға аяҡ баҫырға мөмкинлек бирмәйҙәр. 1527 йылда Испания короленән Юкатан губернаторы титулын алған Франсиско де Монтехо ярымутрауҙы яулап алырға маташа, әммә көнсығыш яр буйында йәшәгән майялар, бигерәк тә Тулум һәм Четумалда, ҡаты ҡаршылыҡ белдерәләр һәм ул уңышһыҙлыҡҡа тарый. Юкатанды 1531-1535 йылдарҙа яулап алырға тырышыуы ла уңышһыҙ тамамлана.
Шул ваҡытҡа бөтә Мексика һәм Гватемала испандар тарафынан баҫып алына. Юкатан һуңғы эре бойондороҡһоҙ территория булып ҡала, һәм тик 1540 йылда ғына испандар уны буйһондора. Яңы провинцияның баш ҡалаһы итеп испандар боронғо Тихоо океан ҡалаһын төҙөй, ул Мерида тип үҙгәртелә. Ярымутрау хакимиәте бер нисә тапҡыр Яңы Испания колонияһы (бөгөнгө Мексика) һәм Гватемала араһында ҡулдан ҡулға күсә. 1822 йылда ярымутрау бойондороҡһоҙ Мексика империяһы составына инә.
Ярымутрау атамаһының килеп сығышы тураһында бер нисә версия бар. Улар бөтәһе лә Юкатан исеме юкатек телендәге фразаны дөрөҫ аңламау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тигән фекерҙә. Тәҡдим ителгән сығанаҡ фразаларға түбәндәгеләр инә:
1847 йылда үҙәк власҡа ҡаршы ихтилал ваҡытында ер биләүселәр-юкатектар, үҙ яҡлыларҙы табырға тырышып, майя индеецтарын ҡоралландыра, әммә улар үҙҙәренең ҡоралын Мексикаға ғына түгел, ер биләүселәргә лә йүнәлтә. Шулай итеп, Каста һуғышы башлана (йәғни юкатан расалары һуғышы), ул 1901 йылға тиклем дауам итә. Баш күтәреүселәрҙең айырым төркөмдәре бынан һуң да оҙаҡ йәшәй.
Сараево
Сараево (,, Sarajevo , Saraybosna) — Босния һәм Герцеговина һәм уның өлөшө — Босния һәм Герцеговина Федерацияһының баш ҡалаһы. Сараево кантонының административ үҙәге. Дүрт үҙ аллы идараланған районға бүленә, Сараево ҡалаһы муниципаль берәмеген булдыра.
Халҡы — 369,5 мең кеше (2013), йәғни Босния һәм Герцеговина халҡының 10 %. 1992-1995 йылғы Босний һуғышы ваҡытында ҡалала йәшәүсе сербтар һаны күп тапҡырға кәмегән.
Миляцка йылғаһы ярында, тауҙар араһындағы соҡорҙа, Босния һәм Герцеговина Федерацияһы ерендә урынлашҡан. Көньяҡтан элекке өлөшө — хәҙерге Серб Республикаһының Источно-Сараево ҡалаһы сиктәш.
Ҡала атамаһы
Сараево үҙ атамаһын XV б. төҙөлгән һарайҙан ала. «Сарай-овасы» термины тәү тапҡыр 1455 йыл яҙмаларында осрай, һарайҙан көнбайышта урынлашҡан ҡыр тигәнде аңлата ала: төрөксә saray — «һарай» һәм ovası — «ҡыр». Атама өсөн Босна-Сарай исеме ҡулланылған (сағ. Сарай — Алтын Урҙаның баш ҡалаһы): төрөксә сарай — «һарай, бина» (һүҙмә-һүҙ «босний һарайы»), Ғази Хусрев-бәк XVI б. төҙөгән. 1878 йылда, Босния Австро-Венгрияға ҡушылғас, Сараево («һарайлы») исемен йөрөтә.
Тағы бер версияға ҡарағанда, Сараево урта быуаттағы Врхбосна (термин 1415 йылда тәү тапҡыр телгә алына) ҡалаһы урынында барлыҡҡа килгән — «йылғаның үрге ағымы» йәки «Босна өҫтөндәге тау»: серб врх — «түбә, тау» һәм Босна йылғаһы янында ҡала урынлашҡан.
Боснийҙар ҡаланы "Шәһәр-Сараево, ә төрөктәр — «Яңы Дамаск» тип атай . Этномилли күптөрлөлөк айҡанлы ҡаланы шулай уҡ Европа йәки Балҡан Иерусалимы тип тә йөрөтәләр . Сараево ҡалаһын Источно-Сараевонан айырыр өсөн, ҡаланы «федераль Сараево» тиҙәр.
Тарих
Миляцка йылғаһы үҙәнендә неолит заманында уҡ кеше йәшәгән. Ғалимдар фекеренсә, был ерҙән көнсығышҡа табан боронғо Рим юлы үткән. VI—VIII бб. был яҡҡа сербтар килгән.
XII быуатта ерлек Босний банатына ингән, XIII быуатта ул Босний короллегенә әйләнә, 1429 йылда уны төрөктәр баҫып ала.
Ғосман империяһы
Ҡасаба статусындағы ерлек булараҡ Сараевоға 1462 йыл тирәһендә нигеҙ һалынған.
Нигеҙ һалыусы тип Иса-бәк Исак улын һанайҙар, ул 1460 йылда Босний пашалығы пашаһы булған. Миляцка йылғаһының үрендә ҡәлғә барлыҡҡа килгән, түбәндә йылғаның ике ярында сауҙа районы Чаршия урын алған, үҙәге Башчаршия уң ярҙа урынлашҡан. Солтан мәсете һәм паша һарайы һул ярҙа булған. Шулай уҡ мәсет, йәмәғәт мунсаһы, ихаталар төҙөлә.
«Алтын быуат»
XVI быуат Сараевоның «алтын быуаты» тип һанала. Был быуат башында  етәкселеге аҫтында ҡала (төрөксә шәхәр) статусын ала.
Ғосман империяһының башҡа ҡалаларындағы кеүек, торлаҡ райондар мәһәллә тип аталған, улар XVI быуат аҙағында йөҙгә яҡын булған (өс-дүрте — мосолман). XVII быуаттың ғосман сәйәхәтсеһе Әүлиә Челеби ҡаланы матур һәм йәнле тип атаған. 1530 йылда мосолмандар ҡала халҡының 97 % тәшкил итә (1485 йылда — 27 %).
Халыҡ һаны буйынса быуат аҙағына Сараево Ғосман империяһының Европала Солун һәм Эдирне ҡалаларынан һуң өсөнсө урында була. Төрөк теле рәсми тел булыуға ҡарамаҫтан, ҡаланың күпселек халҡы славян телендә һөйләшә.
Тарҡалыу
Бөйөк Төркиә һуғышы ваҡытында Евгений Савойский етәкселегендә Австрия армияһы 1697 йылдың 24 октябрендә Сараевоға килеп инә һәм ҡаланың ҙур өлөшөн яндыра, ун мең кешене әсирлеккә ала. Сараево ҡаҡшай, Боснияның административ үҙәге 150 йылға Травник ҡалаһына күсерелә, ә халыҡ һаны булған кимәлгә XX быуатҡа тиклем күтәрелә алмай.
Австро-Венгрия
1878 йылдың 19 авгусынан төркиә ғәскәрҙәре менән 8 сәғәтлек яуҙан һуң, австрий ғәскәрҙәре Сараевоны яулап ала, ҡала Австро-Венгрия оккупацияһы аҫтында, шулай уҡ Босния һәм Герцеговина административ үҙәге булып ҡала. 1878—1910 йылдарҙа ҡала халҡы ике тапҡырға арта. 1910 йылдың халыҡ иҫәбен алыу буйынса 36 % мосолмандар, 34 % католиктар, 16 % — православие, 12 % йәһүдтәр һанала.
Югославия
1918 йылдан — Сербтар, хорваттар һәм словендар короллегенең Босния һәм Герцеговина крайының административ үҙәге. 1923 йылдан — Сараево өлкәһе административ үҙәге; 1929 йылдан — Дрин бановинаһы үҙәге. 1938 йылда Сараево, башҡа ҡалалар менән сағыштырғанда, иң аҙ бюджетлы ҡала була.
1945 йылда Сараево Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы була, 1977 йылда ҡала 10 райондан тора. 1984 йылда Сараевола XIV Ҡышҡы Олимпия уйындары уҙҙы. 1989 йылдан бирле ҡала иҡтисад кризис һәм Югославияла милләт-ара көсөргәнешлек үҫеше һиҙелә.
Үҙ аллы Босния һәм Герцеговина
1992 йылдың 1 мартында, Босния һәм Герцеговина үҙаллылығы тураһындағы референдум ваҡытында, мосолмандар ҡатнашлығында серб туйы аттырыла. Сербтар ҡала буйлап баррикада төҙөй. 1992 йылдың 6 апрелендә тыныс демонстрация ваҡытында алты кеше үлтерелә, ундан күбе яралана.
Босний һуғышы башлана. Тәүге айҙарҙа күп кенә босний сербтары Сараевонан ҡаса.
1996 йылдың ғинуарында ҡалала НАТО тыныслыҡ һаҡлаусы контингент урынлаша. Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкы ҡатнашлығында ҡала тергеҙелә.
Физик-географик һүрәтләмәһе
Сараево Босния һәм Герцеговинаның үҙәк өлөшөндә, Босния тарихи өлкәһе сиктәрендә, тау-ара Сараево соҡоронда, Милецка йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡаланы урманлы убалар, Динар ҡалҡыулығы уратып алған: иң юғарыһы — Треска (2088 м), унан һуң Белашница (2067 м), Яхорина (1913 м), Требевич (1627 м), иң түбәне — Игман (1502 м). Һуңғы дүрт шулай уҡ Олимпия тауҙары тип билдәле. Ҡала ландшафты ла убалы, быны ауыш урамдар һәм йорттар, ҡоролмалар һүрәтләй. Стари Град общинаһында урынлашҡан тарихи үҙәк диңгеҙ кимәленән 541 метр бейеклектә.
Климат
Район климаты уртаса континенталь, көньяҡтан Урта диңгеҙ климаты йоғонтоһо бар. Йәй йылы. Иң йылы ай — июль, уртаса һауа температураһы 19,1 °С, йәй 68 көнгә һуҙыла. Ҡыш һалҡын, иң һыуыҡ ай — ғинуар, уртаса һауа температураһы −1,3 °С. Ҡыш көнөнә оҙайлы томандар хас. Адриатик диңгеҙ яҡын булғас, көҙ яҙҙан йылыраҡ.
Символдары
Сараевоның флагы һәм гербы 2000 йылда раҫланды. Заманса герб өс өлөштән торған ҡалҡандан ғибәрәт. Урта өлөштә ҡәлғә диуары һәм ҡара ҡапҡа төшөрөлгән. Өҫкө өлөштә тауҙарҙы һәм ҡәлғә ҡыйығын һурәтләнгән йәшел төҫтә өс мөйөштәр, түбәнге өлөшдә йылға һәм аҡ төҫтәге күпер урын алған.
Халҡы
Мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1991 йылда халыҡ һаны 527 049 кеше була.Уларҙың 49 % — ы — мосолмандар, 30 % — серб, 7 % — хорваттар, 11 % югославтар. Ун райондың алтыһында күпселек мосолмандар тәшкил итә. Иң күп сербтар Пале районында йәшәгән — 67 %, ә иң аҙы — Стари-Градта. Хорваттар Стари-Градта — 2 %.
Хакимиәт
Босния һәм Герцеговина Конституцияһы нигеҙендә, Сараево Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы булып тора. Босния һәм Герцеговина Федерацияһы Конституцияһына ярашла, Босния һәм Герцеговина Федерацияһының баш ҡалаһы. Сербия Республикаһы Конституцияһына ярашла, Сербия Республикаһының баш ҡалаһы > (ысынында республиканың баш ҡалаһы 1995 йылдан Баня-Лука ҡалаһында урынлашҡан). Сараево кантонының административ үҙәге.
Сараево кантоны Конституцияһы нигеҙендә, «Сараево» муниципаль берәмеген дүрт йәмғиәт кантоны ойоштора — Стари-Град, Үҙәк, Яңы-Сараево һәм Яңы-Град. 2008 йылғы Сараево ҡалаһы уставы нигеҙендә, ҡаланың үҙидара органдарына вече һәм мэр ҡарай. Вече 28 ағзанан тора. Босний, хорват теле һәм серб телдәре һәм яҙыуы бер иш һанала. Ҡала бюджетының 2014 йылғы күләме — 11,7 млн конверсияланған марка, төп килем Сараево кантонынан килә.
Туғандаш ҡалалар
Сараевоның 2015 йылда Европа, Азия, Африка һәм Төньяҡ Американың 27 ҡалаһы менән бәйләнеш урынлаштырҙы.
Мәүләүи
Мәүләүи (مولوی), шул уҡ Мәүләнә (مولانا) һүҙе — ғәрәпсәнән «хаким» йәки «хужа» тип тәржемә ителә. Исламда абруйлы дини дәрәжә, шәриғәтте тәфсирләй белгән иң юғары шәрехләүсе.
Этимологияһы
Мәүләнә һүҙе бик күп мәғәнәләргә эйә. Шулар араһында — дуҫ, хужа, ярҙамсы, яҡлаусы;  яҡшы  эштәр алып барған кеше; күрше, юлсы; вариҫ, яҡын туған ағай, уның улы,  апайҙың улы һ. б. Күплек һанда — "мәүәли".
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә мәүлә төшөнсәһе Раббы, Хужа, Ярҙамсы, Ҡурсыусы тигән һүҙҙәр менән Аллаһы тәғәләгә ҡарата ҡулланыла.
Шереньга
Шереньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хоэнтурм
Хоэнтурм (Hohenthurm) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1810 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 107 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6188 һәм автомобиль коды — SK.
Ханигэн-Пензе-Яха
Ханигэн-Пензе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вьюгин Олег Вячеславович
Вьюгин Олег Вячеславович (29 июль 1952 йыл — Рәсәйҙең банк хеҙмәткәре һәм дәүләт эшмәкәре. 2016 йылдан — «МДМ-Банк»тың Директорҙар советы рәйесе. Физика-математика фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Оле́г Вячесла́вович Вьюгин 1952 йылдың 29 июлендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. 1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын, 1977 йылда аспирантура тамамлай, физика-математика фәндәре кандидаты.
Рәсәй Федерацияһы Финанс министрлығы коллегияһы, Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш һәм сауҙа министрлығы коллегияһы, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Конкурентлыҡҡа һәләтлелек һәм эшҡыуарлыҡ буйынса совет, Сит ил инвестициялары буйынса консультатив совет, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы менән үҙ-ара килешеп эш итеү мәсьәләләре буйынса комиссияһы, Внешторгбанктың күҙәтеү советы ағзалары.
Ихтималлыҡ теорияһы һәм макроиҡтисади модель әҙерләү буйынса егерменән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Юғары етәкселәр рейтингында — 2010 йылғы «Коммерсантъ» гәзите буйынса «Коммерция банктары» номинацияһында II урын яулай.
Шордик
Шордик — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кильня йылғаһының һул ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Унсь-Я
Унсь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ромареда
«Ромареда» (кат. Estadi de La Romareda ) — «Реал Сарагоса» футбол клубының стадионы. Стадион 1957 йылда 8 сентябрендә «Реал Сарагоса» футбол клубының   «Осасунға» ҡаршы уйыны менән асыла, ул 3-2 иҫәбе менән хужаларҙың  еңеүе  менән тамамлана.
Стадиондың һыйҙырышлығы  34 596   урын тәшкил итә. «Реал Сарагоса» уйындарында көйәрмәндәр һаны яҡынса 28 000 кеше тәшкил итә.
Тарихы
«Тореро» клубының алдағы 20 000 урын һыйҙырышлы  стадионынын  бәләкәй иҫәпләйҙәр, һәм яңы стадион төҙөргә ҡарар ителә. Стадиондың төҙөлөшө менән «Agromán».төҙөлөш компанияһы шөғөлләнә.
Бөтә ваҡыт дауамында стадион  өс тапҡыр  реконструкциялана. Беренсе тапҡыр 1977 йылда. Һуңынан стадионды 1982 йылғы  футбол буйынса донъя чемпионатына әҙерләйҙәр. Өсөнсө реконструкция   1994 йылда үтә, унан һуң  бөтә урындар стадионда ултырып ҡарай торған була.
Стадионда шулай уҡ төркөм этабының уйындары һәм 1992 йылда Олимпия футбол турнирының сирек финалы  ойошторола. «Ромареда» 2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары уйындарын үткәреүгә Хака ҡалаһының ғаризаһында олимпия стадионы булараҡ күрһәтелә
Ун-Ханжанг-Юган
Ун-Ханжанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атлым йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Кәңгеш
Яңы Кәңгеш (Новокангышево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 423 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәрсин порты
Мәрсин порты (Mersin Limanı, Mersin International Port, MIP булараҡ та билдәле) —  Урта диңгеҙҙең төньяҡ-көнсығыш ярында, Төркиәнең көньяғындағы  Мәрсин ҡалаһында урынлашҡан ҙур порт. Ҙурлығы буйынса илдә, Истанбул эргәһендәге Амбарли портынан ғына ҡалышып, икенсе урында тора. Төркиә дәүләт тимер юлының (TCDD) портта операциялар үткәреү хоҡуғы  2007 йылдың 11 майында  36 йылға PSA-Akfen консорциумына тапшырыла.
Эшмәкәрлеге
Портҡа Адана—Мәрсин тимер юл тармағы алып бара, ул илдә иң ныҡ йөкләнгән юлдар иҫәбенә инә. Шуның менән бергә Мәрсин портындағы  инфраструктура Төркиәлә Дериндже порты кеүек үк иң яҡшыларҙан һанала. Портта 4 тимер юл рампаһы бар, ә йөк контейнерҙары  ярҙамсы юлға күсереп тормайынса  эшкәртелә ала. Мәрсиндәге биш причал тимер юлға туранан-тура тоташҡан: судноларҙы тейәү һәм бушатыу шунда уҡ бара.
Мәрсиндәге порт йөктө түгеп бушатыуға ла,   контейнерҙарҙа бушатыуға ла көйләнгән; бынан тыш, төрлө тип судноларҙа  ролкерлы ташыу ысулы тәҡдим ителә — бының өсөн паромдар, йөк суднолары һәм баржалар ҡулланыла. Портта бер нисә нефть терминалы  бар. Иң яҡын халыҡ-ара аэропорт  Аданала — порттан  50 километрҙа урынлашҡан. Порт аша пассажирҙар ағымы ла үтә, шулай уҡ мал һәм иген ташыла.
Мәрсин портында  почта бүлексәһе, ҡунаҡхана, кер йыуғыс, дарыухана, душ  бүлмәләре, ресторандар, дауаханалар, банктар,  авторемонт оҫтаханалары бар — былар бөтәһе лә  персоналдың һәм суднолар командаларының эшен  ныҡ еңелләштерә. Порт үҙе Урта диңгеҙҙә иң әһәмиәтлеләрҙең береһе булып тора: ул Анатолияның тотош көньяҡ-көнсығышы өсөн импорт-экспорт операцияларын тәьмин итә, шулай уҡ Яҡын Көнсығыш илдәре менән сауҙала  транзит үҙәге булып тора. «The Southeastern Anatolia Project» (Güneydoğu Anadolu Projesi, GAP) проектын тормошҡа ашырыу Мәрсиндәге порттың әһәмиәтен тағы ла арттыра төшәсәк.
Тарихы
1841 йылға ҡарата Мәрсин бәләкәй генә балыҡсылар ауылы була. Яйлап киңәйә бара һәм  1865 йылда ҡалаға әүерелә. 1886 йылда  Адана—Мәрсин тимер юлын төҙөү йөк ташыу мөмкинлеген күпкә киңәйтә: суднолар ташыу һәм тейәү күләмдәре ҡырҡа арта. Тиҙҙән   Мәрсиндә  Таможня причалы барлыҡҡа килә.
Диңгеҙ сауҙаһының йылдам үҫеүенә бәйле, портҡа идара итеүҙә лә етди үҙгәрештәр талап ителә. 1927 йылдың  29 авгусында «Seyrisefa» агентлығы, Мәрсин сауҙа палатаһы һәм урындағы властар  200 000 төрөк лираһы капиталы булған  «Mersin Liman Şirketi» компанияһын (Мәрсин порт  компанияһын)   ойоштора.
1942 йылда порттың инфраструктураһына тәбиғәт бәә-ҡазаһы ҙур зыян килтерә. Уны тергеҙеү тураһында ҡарар ҡабул иткән саҡта шулай уҡ портты национализациялау, ә хосуси компанияны ябыу ҡарары ла сығарыла. Шул уҡ йылды  Төркиә дәүләт тимер юлының  (TCDD)   400 000 төрөк лиралыҡ капиталлы подразделениеһы төҙөлә, Министрҙар Советының 1942 йыл  14 май ҡарары менән  порт уға тапшырыла.
Заманса порт төҙөлөшө 1954 йылдың майында башлана. Уны  «Royal Dutch Harbor Construction Company» компанияһы алып бара. Яңыртылған  инфраструктуралы порт  1962 йылда файҙаланыуға тапшырыла. 2007 йылдың 11 майында Төркиә дәүләт тимер юлының (TCDD) портта операциялар башҡарыу хоҡуғы 36 йылға  PSA-Akfen консорциумына тапшырыла.
Терпеле
Терпеле (Терпеле, Терпеле) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Терпеле йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Йәнәй улусының Буғаҙы түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында бакалея һәм шарап кибеттәре теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Бактериология
Бактериоло́гия  —  бактерия лар тураһында фән. Микробиология фәненең бер бүлеге.
Бактериоло́гия  үҙ сиратында айырым дисциплиналарға (подразделы)  бүленә:
Уларҙы айырыу алыу  һәм аныҡлау ысулдарын  өйрәнә. Патоген бактерияларға ҡарата  иммунитет булдырыу юлдарын асыҡлай.
Кешене һәм хайуандарҙы зарарлаусы инфекцион ауырыуҙарҙы  иҫкәртеү,  булдырмау юлдарын аныҡлай. Дауалау  сараларын билдәләй.
Тупраҡ уңдырышлығын арттырыуҙағы,  үҫемлектәрҙе туҡландырыуҙағы әһәмиәтен асыҡлай.
Ауыл хужалығы продукцияһы эшкәртеү юлдарын өйрәнә (силослау, тоҙлау, әсетеү һәм башҡалар).
Первомайский (Салауат районы)
Первомайский (Первомайский), Күкшик, Боксит — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, Первомайский ауыл Советы үҙәге, тимер юл станцияһы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 395 кеше булған. ОКАТО коды — 80247851001.
Географик урыны
Первомайский ауылы район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡҡа 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Первомайский ауылы Башҡортостандың Салауат районы менән Силәбе өлкәһе Һатҡы районы сигендә урынлашҡан. Бик һирәк осрай торған күренеш — был ауылдың өс атамаһы бар: Күкшик, Боксит, Первомайский.
Топонимика
Был ерҙәрҙең аҫабалары — Түбәләҫтәр — ҡасандыр Алтай яғынан, Байкал күле аръяғынан, күсеп килгән һәм халыҡ телендә хатта XIX быуатҡа тиклем унда ерҙәре булған, тигән риүәйәттәр йәшәгән. Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүге килгән ике һунарсы егет тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан була. Биләмә уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау (Күкшик) һәм Башыташ-тау (Башташ) тип исем биргәндәр.
Тарихы
Первомайский ауылы - административ үҙәк. Был ауылда Күкшик тимер юл станцияһы урынлашҡан. (Мәҡәләнең урыҫ телендәге версияһында Күкшик — күк сиге тигәнде аңлата тип биреү дөрөҫлөккә тап килмәй. «Күк ишеге» тип тәфсирләүселәр ҙә осрай?).
Боксит атамаһы — 1936 йылдан башлап бөгөнгө көнгә тиклем (хәҙер аҙыраҡ күләмдә) табылыусы боксит мәғдәне ятҡылыҡтары менән бәйле алынған.
Первомайский — ҡасандыр эшселәр йәшәгән ҡасабаның рәсми атамаһы булған.
Тораҡ пункт бик ныҡ һуҙылған, айырым өлөштәрҙән: Покровка ауылынан, Күкшик станцияһынан, үҙәктән тора.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
Первомайский ауылы, XX быуаттың 30‑сы йылдарында Көньяҡ Урал боксит мәғдәне ятҡылыҡары бассейнын табыу менән бәйле, Первомайское ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.
1942 йылдан ҡала тибындағы ҡасабаға Первомайский атамаһы ҡулланыла.
1940‑сы йылдарҙан Первомайский ауылына Боксит рудниктары ҡасабаһы һәм Күкшик станцияһы, 50‑се йылдарҙа — Күкшик разъезы ҡасабаһы, 1977 йылда — Новопокровка ҡасабаһы ҡушыла.
2005 йылдан Первомайский ауылы статусына эйә.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 2 октябре Указы менән Күкшик тораҡ пункты, Первомайский атамаһы бирелеп, эшселәр ҡасабаһы категорияһына ҡаратыла.
Первомайский 2005 йылдың 20 июленә тиклем — эшселәр ҡасабаһы.
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың ойошторолоуына, берләшеүенә, ҡанундарына һәм статусының үҙгәреүенә, административ үҙәктәрҙең күсерелеүенә бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы республика Законына ярашлы, Первомайский ауыл тораҡ пунктына әүерелде:
11. Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: в) Салауат районының Первомайский эшселәр ҡасабаһын ауыл биләмәһе категорияһына индерергә, ҡасаба тибын - ауыл тип билдәләргә. Первомайский ауыл советын «Беренсе май» атамаһын һаҡлап ҡалып, ауыл советы категорияһына индерергә. Первомайский ҡасаба советын, «Первомайский» атамаһын һаҡлап ҡалып, ауыл советы категорияһына индерергә
1920 һәм 1925 йылдарҙа әлегә билдәле булмаған һәм шуның өсөн йәниҫәпкә эләкмәгән Күкшик, Калиновка, Ельцевский һәм Первомайский ҡасабалары ла был рәткә инә.
Әлеге ваҡытта Первомайский ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Первомайский ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ойошмалары
«Боксит» ЯСЙ-енең төп эшмәкәрлек төрө булып алюминийға бай сеймалды ер аҫты эшкәртеү ысулы менән, шулай уҡ алюминийға бай сеймалды (бокситтар һәм нефелин-апатит мәғдән) асыҡ ысул менән эшкәртеү тора.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Күкшик. Түбәләҫтәр ҡасандыр Алтай яғынан күсеп килгән һәм халыҡ телендә хатта XIX быуатҡа тиклем унда ерҙәре булған, тип бәйән иткән риүәйәттәр йәшәгән. Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрки атамаһы; ку-кши, куу-кижи — «Аҡҡош йылғаһы кешеләре» — Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә шалғанлылар (челканцы) атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар.
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Нарва (йылға)
Нарва (Нарова ; Narva jõgi һәм Naroova) — Эстония һәм Рәсәй Федерацияһының Ленинград өлкәһе сигендәге йылға. Әҙәбиәттә шулай уҡ Алуксе (боронғо исеме Нарова ) һәм Бәк атамалары осрай, һуңғыһы XVII быуатта шведтар хакимлыҡ иткән дәүерҙә ҡулланылған һәм Олеарийҙың яҙмаларында телгә алына. Йылға буйында Рәсәйҙең Ивангороды һәм эстондарҙың Нарва һәм Нарва-Йыэсуу ҡалалары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта йылға ярҙарын ике күпер тоташтыра. 1991 йылдан йылға фарватеры буйлап рәсәй- эстон сиге үтә. Йылға яры буйындағы төбәк Принаровье атамаһын йөрөтә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Йылға Чуд-Псков күленән башлана һәм Балтиҡ диңгеҙенең Фин ҡултығындағы Нарва ирененә ҡоя.
Гидроэлектростанциялар: Нарва ГЭС-ы.
Йылға буйындағы ҡалалар: Нарва, Нарва-Йыэсуу (Эстония) һәм Ивангород (Рәсәй).
Судноларҙың йөрөүе: Нарва ГЭС-ынан түбәнерәк (14,9 км) һәм Нарва һыуһаҡлағысында (15 км) суднолар йөрөй, шулай итеп, йылға майҙанының 40 проценты суднолар йөрөүгә яраҡлы.
Төп ҡушылдыҡтары: Плюсса, Россонь
Йылға тасуирламаһы
Нарва йылғаһының урта ағымында йылға улағын Нарва һыуһаҡлағысы ҡаплап ята.
Нарва шарлауыҡтарының түбәнге ағымында Дуҫлыҡ күперенә тиклем тәрәнлеге 20 метрға еткән каньонда Нарва үҙәне урынлашҡан. Нарва йылғаһы каньоны — дәүләт тарафынан һаҡланған ландшафт заказнигы. Нарва ГЭС-ынан башланып, плотинанан сирек км түбәнерәк, йылғаның ҡороған улағында Кренгольм утрауы ята, ул Эстонияның иң көнсығыштағы утрауы һәм бер үк ваҡытта был илдең иң көнсығыш нөктәһе. Утрауҙың оҙонлоғо яҡынса 750 м һәм киңлеге яҡынса 200 м. Утрауҙа Кренгольм мануфактура фабрикаһы урынлашҡан. Нарва был урында, утрауҙы үткәреп ебәрергә теләгәндәй, ике тармаҡҡа бүленә. Һул яҡтағы тармаҡ (эстон) киңлеге — 40 метр, уң яҡтағыһы (дөйөм) — 85 м. Кренгольм утрауын һул яр менән бәйләү өсөн һул яҡ тармаҡ аша (көнбайыш) өс күпер һалынған (әммә уң яры менән бәйләнеш юҡ).
Артабан йылға тағы ла 2,2 км самаһы Нарва һәм Ивангород ҡалалары сигенән аға, ә ҡалған 12 километрҙа ылыҫлы урман менән ҡапланған яр буйлап бара һәм юлында бер нисә утрау (Петроский һәм Канну утрауҙары) эргәһенән үтә. Нарва тамағынан 700 метрҙа уға Россонь (Россона) йылғаһы ҡушыла. Россонь көнсығышҡа табан 15 километрҙа ағып ятҡан Луга һәм Нарва йылғаларын тоташтыра. Россонь йылғаһы ҡыҙыҡ бифуркация күренешенә эйә. Нарва һәм Луга йылғаларындағы һыу миҡдарына ҡарап, Россонь йә бер яҡҡа, йәғни Нарва яғына, йәки Луга яғына ағып ята.
Нарва йылғаһы Балтиҡ диңгеҙенең Фин ҡултығындағы Нарва ирененә ҡойған урында Нарва-Йыэсуу (Эстония) ҡала-курорты урынлашҡан.
Этимологияһы
М. Фасмер тәҡдим иткән этимология иң популяр булып иҫәпләнелә, ул йылға атамаһын вепс телендәге narvaine «тупһа» һүҙе менән сағыштыра. Һуҙынҡыларҙың алмашынып килеүен (боронғо урыҫ телендәге Нарова, Норова, Нерова) иҫәпкә алһаҡ, атаманың балтиҡ диңгеҙе буйында киң таралған гидроним тамырынан булыуы ла ихтимал: *Nar-/*Ner- (сағ. урыҫ. нырять). Ниһайәт, бороңғо герман теленән үҙләштерелгән *narwa «тар» (сағ. narrow) булыуы ла мөмкин, йыш ҡына был һүҙ тарбоғаҙҙы аңлата.
1681, 1684 , 1900 , 1905 , 1933 й. йылдарҙа йылға картала Нарова булараҡ билдәләнә.
Йылға исеме 1927 йылда эстон яғы инициативаһы менән алмаштырыла. 1927 йылда нәшер ителгән «Старый Нарвский Листок» гәзите был ваҡиғаны түбәндәгесә һүрәтләй: «Академик Туған тел йәмғиәте тәҡдименә ярашлы һәм Вирский округы идаралығы ҡарары буйынса („Riigi Teataja“ 1927 йыл № 5) „Нарова“ һүҙе урынына хәҙер „Нарва“ һүҙе ҡулланыласаҡ. Шуға күрә атамалар түбәндәгесә буласаҡ: Усть-Нарва, Нарва олоҫо һәм Нарова йылғаһы .»
1976 йылғы картала йылға Нарва (Нарова) йылғаһы тип билдәләнә.
Фаунаһы
Нарва балыҡҡа бик бай. Бында плотва, алабуға, ҡорман, суртан, ҡыҙылғанат һәм башҡа ошондай уҡ төрҙәге балыҡтар бар, Чуд күлендә һәм Нарва һыуһаҡлағысында ла ошо балыҡтар үрсей. Түбәнге ағымында һөмбаштар, шулай уҡ гурмандар яратҡан Нарва миногаһы ла осрай.
Шидрова
Шидрова (Шидровка) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туйга йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куньлунь
Куньлу́нь (иҫкесә Кунь-Лунь, Куэнь-Лунь; 昆仑山脉,, ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད།, ҡытай теленән тәржемәһе — «Ай тауҙары») — Азияның иң ҙур тау системаларының береһе.
География
Ҡытайҙа урынлашҡан. Төньяҡтан Тибет таулығын уратып, көнбайышта Памир тауҙарынан көнсығышта Син-Тибет тауҙарына ҡәҙәр һуҙылған. Тау системаһының оҙонлоғо — яҡынса 2500 км, киңлеге — көнбайышта 150 километрҙан көнсығышта 600 километрға тиклем. Иң бейек нөктәләре: үҙәктә Улугмузтаг (7723 м) һәм көнбайыш өлөшөндә — Конгур (7719 м). Көнбайышта — Яркенд, көнсығышта Хуанхэ йылғаларының үҙәндәре Куньлунь тауҙарының тәбиғи сиктәре булып тора.
Тау системаһының үҙәк өлөшөндә Аркатаг һырты; артабан көсығыштараҡ — Бокалыктаг һырты урынлашҡан.
Куньлуньшанькоу артылышы аша Тибетҡа юл үтә. Бында 2006 йылда Куньлунь тимер юл тоннеле асыла.
Мифология
Даосизм традицияларына ярашлы, Куньлунь тауы (мифологик «донъя тауы»ның варианты) алиһәләрҙең йәшәгән урыны, ерҙәге ожмах һәм Шан-ди юғары алиһәнең түбәнге баш ҡалаһы тип иҫәпләнә. Шан-ди һәм Хуан-ди образдарының ҡатыштырыу һөҙөмтәһендә, Куньлунь тауы нефрит стеналары менән ҡапланған Хуан-диҙың ғәҙәти дәүләте тип һанала башлай. Был дәүләткә Күк Ҡапҡалары — Чанхэ аша инергә мөмкин. Тау түбәләрендә Си-ван-му алиһәнең тылсымлы баҡсалары урынлашҡан, шулай уҡ емештәре үлемһеҙлек биргән емешле шафталы (персик) ағасы үҫә. Риүәйәттәргә ярашлы, тауға тәүгеләрҙән булып Чжоу династияһы императоры Му-ван бара.
Кастрокаро-Терме-э-Терра-дель-Соле
Кастрокаро-Терме-э-Терра-дель-Соле (Castrocaro Terme e Terra del Sole) — Италия коммунаһы. Был коммуна Эмилия төбәгендәге-Романья, Форли-Чезен провинцияһында урынлашҡан.
Халҡы 6504 кеше тәшкил итә (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы 167 кеше/км². Коммуна 39 км² майҙанды биләй. Был коммунала термаль һыуҙар сығанаҡтары бар, улар кешеләрҙе бальнеологик ысул менән дауалау өсөн ҡулланыла.Коммунаның мэры- Франческа Метри. Почта индексы — 47011. Телефон коды — 0543.
Коммунаның абруйлы ҡурсалаусы-яҡлаусыһы — святитель Николай Мирликийский, байрамы — 6 декабрь (Castrocaro Terme) һәм Фәләстин Кесарийынан изге Репарата (Terra del Sole).
Сыуаш-Ҡарамалы ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Сыуаш-Ҡарамалы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Вальбек (Мансфельд)
Вальбек (Мансфельд) (Walbeck (Mansfelder Land)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 966 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 214 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Шамбунатх ғибәҙәтханаһы
Шамбунатх ғибәҙәтханаһы (непал телендә:शम्भुनाथ मन्दिर) ул Көнсығыш Непалда күренекле Индуизм ғибәҙәтханаһы. Архитектураһы - Пагода стиле. Был Шива Илаһы ғибәҙәтханаһы. Һәр йыл Һиндостан, Непалдан һәм башҡа илдәрдән пилигримдар Шамбунатһ ғибәҙәтханаһына табынырға килә.
Яңы Уртай
Яңы Уртай (Новоуртаево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 452307, ОКАТО коды — 80224831004.
Билдәле кешеләр
Ауылда танылған башҡорт йырсыһы һәм актёр Фидан Ғафаров тыуып үҫкән.
Шуршма
Шуршма — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горьков һыуһаҡлағысының (Унжин ҡултығы) һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хановей-Яха (Сибирчата-Яха ҡушылдығы)
Хановей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Гәрәй
Түбән Гәрәй (Иҫке Гәрәй; Түбән Гәрәй, Верхнее Карачево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға гәрә ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Гәрәй улусының Таҡталасыҡ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Таҡталасыҡ улусы, ә артабан Шәрип улусы составына керә.
1840 йылда 2 тимерлек, тирмән, XX быуат башында мәсет, мәктәп теркәлгән.
Халҡы
1816 йылда ауылда 247 башҡорт, 1859 йылда — 423 башҡорт, 1912 йылда — 796 башҡорт иҫәпләнгән.
Покровка (Салауат районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)