cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Скребов Николай Михайлович
Биография
Артабан Николай Скребов төрлө урында төрлө вазифаларҙа эшләй: Ростовтың «Ленинское знамя» (1956—1957), «Молот» (1957—1961) гәзиттәрендә, «Дон» журналында (1961—1965), Ростов телевидениеһында (1965—1967), Ростов яҙыусылар ойошмаһында әҙәби консультант (1968—1969), Ростов КПСС өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге инструкторы (1969—1974), «Молот» гәзитенең бүлек мөдире (1974—1976), «Дон» журналының баш мөхәррире урынбаҫары (1976—1979), РСФСР Яҙыусылар союзының Ростов бүлексәһе рәйесе урынбаҫары (1979—1981), Ростов өлкә телерадиокомитетының өлкән мөхәррире (1981—1992), Ростовтың «Дон-ТР» дәүләт телерадиокомпанияһы радиотапшырыуҙар студияһының баш мөхәррире (1992).
Университетты тамамлағандан һуң, Каменская өлкәһендә, һуңынан Дондағы Ростовта йәшәй. 2015 йылдың 3 мартында вафат була. Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Ижады
1951 йылда уның тәүге айырым шиғырҙары баҫыла, ә тәүге «Любимый цвет» шиғырҙар йыйынтығы 1961 йылда нәшер ителә.
Шиғырҙарында ул атаһы, шахтерҙар, тиңдәштәре һәм яугирҙар тураһында яҙа. Уның ижадында бәләкәй шиғри жанрҙар ҙур урын биләй, уға күңелендәген асып һөйләү лирикаһы, тәржемә хас, шиғри түңәрәктәрҙә ул сонеттар оҫтаһы тип һанала. Журналистика эше менән булышыу Н. Скребовты очерк жанры, рецензия, эссе һ. б. яҙыуға ылыҡтыра.
Ул төрлө йәштәге балалар өсөн «Только вместе» (1964), «Толстопятые друзья» (1966), «Под неспокойной звездой» (1971) китаптарын яҙа.
Н. Скребов шулай уҡ Төньяҡ Кавказ, Украина, Болгария шағирҙарының шиғырҙарын тәржемәләү менән дә шөғөлләнә. Журналист ҡатын Н. Пачева менән берлектә Николай Скребов болгар яҙыусыһы Николай Мизийскиҙың өс «Желтая маска», «Трио „Тринидад“», «Я на Марсе» повестарын тәржемәләй.
Ростов йәш тамашасы театрында Н. Островскийҙың «Рожденные бурей» һәм Н. Мизийскиҙың «Желтая маска» әҫәрҙәренең спектакле Н. Скребов яҙған инсценировка буйынса ҡуйыла.
Китаптары
Әҙәбиәт эшмәкәрлеге менән булышыу йылдарында Н. Скребовтың егерменән ашыу шиғри йыйынтыҡтары нәшер ителә, шулар араһында :
Татьяна Репина (Чехов пьесаһы)
«Татьяна Репина» — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1 шаршаулы драмаһы. Ул 1889 йылда яҙылған. Был пьеса А. С. Сувориндың "Татьяна Репина " исемле пьесаһының дауамы булып тора. Чехов пьесаһында Суворин пьесаһындағы персонаждар тураһында яҙылған. Пьеса А. С. Суворинға бағышланған. Пьесаны яҙған осорҙа Антон Павлович Чехов А. С. Суворин менән бик ныҡ дуҫ була һәм Сувориндың «Татьяна Репина» пьесаһын Мәскәүҙә сәхнәләрендә ҡуйҙырыуҙа эшлекле ҡатнаша.
Егур-Ях
Егур-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киҫәксә
Башҡорт телендә айырым һүҙҙәргә, шулай уҡ бөтә һөйләмдең йөкмәткеһенә өҫтәлмә мәғәнә биҙәктәре биреүсе ярҙамсы һүҙҙәр бар. Улар киҫәксә тип атала.
Киҫәксә тураһында төшөнсә
Улар айырым һүҙгә йәки бөтә һөйләмгә көсәйтеү, раҫлау, сикләү, һорау, икеләнеү һ.б. мәғәнә биҙәктәре бирәләр.
Киҫәксәләрҙең бүленеше
Мәғәнә үҙенсәлектәренә ҡарап, киҫәксәләр түбәндәге төркөмсәләргә бүленеп йөрөтөлә.
Көсәйтеү, раҫлау
ла/лә(варинттары: та/тә, да/дә, ҙа/ҙә), таһа/тәһә(варианттары: даһа/дәһә. ҙаһа/ҙәһә, лаһа/ләһә), та баһа/тә баһа(варианттары: ҙа баһа/ҙә баһа, да баһа/дә баһа), бит, тағы, иң, ап-, һап-, йәп-, йәм-, сы/се, со/сө, һ.б. Мәҫәлән: Аһа, Байрасты бөтөнләй алып китмәйҙәр ҙә баһа! (З.Биишева.)
Сикләү
ғына/генә, ҡына/кенә, уҡ/үк. Мәҫәлән:Һыу ярҙың ситенә үк күтәрелгән. (Ф. Иҫәнғолов.)
Икеләнеү
-тыр/-тер(-дыр/-дер,-ҙыр/-ҙер, -лыр/-лер). Мәҫәлән: Аҡтарҙыр... Ыласындарымдың башын ашар өсөн килгәндәрҙер...(З,Биишева.)
Һорау
-мы/-ме(-мо/-мө),-мы ни/-ме ни(-мо ни/-мө ни), -мы икән/-ме икән(-мо икән/-мө икән). Мәҫәлән: Төптәнерәк уйлап ҡараһаң, ошо үҙе батырлыҡ түгелме ни?(Н.Мусин.)
Иҫкәрмәләр
Киҫәксәләрҙең бер нисә мәғәнәһе булыуы мөмкин, уларҙың мәғәнә биҙәктәре телмәр ағышында ғына асыҡлана. Мәҫәлән:Һай, иҫәүән, һорамай ҙа ҡалдымсы...(З.Биишева.)-ғәжәпләнеүҙе көсәйтеү; Бирешмәсе, зинһар, бирешмәсе...(М.Кәрим.)- үтенеүҙе көсәйтеү. "Әлләсе, тине Бибеш, ҡыҙарынып.-Белмәйемсе"(З.Биишева.)-икеләнеү һ.б.
Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы
Был киҫәксәләрҙе урын-ваҡыт килеш ялғауы менән бутарға ярамай. Килеш ялғауҙары кемдә? нимәлә? ҡайҙа? һорауҙарына яуап бирәләр һәм ҡушылып яҙылалар. Был һорауҙарға яуап бирмәгәндә, улар киҫәксә булып киләләр һәм айырым яҙылалар.
Түбәндәге осраҡтарҙа ҡайһы берҙәре бергә яҙыла.
2.-уҡ/-үк киҫәксәһе әйҙә, иртә, бер һүҙҙәре менән килгәндә: әйҙүк, иртүк, берүк.
3. ап-, һап-, йәп-, йәм-, ҡап-, көп-, һ.б. көсәйтеү киҫәксәләре һыҙыҡса аша яҙыла: ап-аҡ, көпә-көндөҙ, һап-һары.
4.Түбәндәге киҫәксәләр ҡушып яҙыла:
а)һорау киҫәксәһе:һөйләйме? хатамы?;
б)-сы/се киҫәксәһе:килсе, ҡуйсы;
в) икеләнеү киҫәксәһе: ҡайтҡандыр, аттыр.
5. -мы ни, -мы икән,-ме ни, -ме икән формаларында килеүсе киҫәксәләрҙең икенсе өлөшө айырым яҙыла: барҙыңмы ни, барғанмы икән һ.б
Кемерово өлкәһе
Ке́мерово өлкәһе (Кузбасс) — Рәсәй регионы, Себер федераль округына инә.
Себер региондары араһында халыҡ тығыҙлығы буйынса өлкә иң юғары кимәлдә. Урыҫтар өлкәнең 90 % тәшкил итәләр. Аҫаба халыҡтар — шорцылар, телеуттар һәм себер татарҙары.
Дәүләт ҡоролошо
Кемерово өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Кемерово өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Кемерово өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
1997 йылдын 1 июленән 2018 йылдың 1 апрелена тиклем өлкә губернаторы — Тулеев Амангилде Ғүмәр улы, 2018 йылдың 17 сентябренән — Цивилёв Сергей Евгеньевич.
Суд власы
Кемерово өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Кемерово өлкәһе Халыҡ депутаттары Советы.
Географияһы
Өлкә Көнбайыш Себерҙең көньяҡ-көнсығышында, Саян һәм Алтай итәктәрендә урынлашҡан.
Ҡиммәтле ҡаҙылмалар
Күмер, баҡыр, көкөрт, цинк концентраттары, алтын, көмөш, башҡа тимер һәм төҫлө металдар.
Үҫемлектәр
Өлкә йәшелсәгә бай. Тау башында тундра һәм Альп яландарында ла йәшелсә осрай. Урта һәм түбән тауҙарын пихта, уҫаҡ урмандары биҙәй. Тау итәктәрендә урман далалары урынлашҡан. Кондома йылғаһының бассейнда, Куздееево янында реликт себер йүкә урмандары бар.
Хайуандар
Эре хайуандарҙан Кузбасста мышы, аҫыл болан, ҡоралай, айыу, Һеләүһен, росомаха тереклек итә. Тейен, Ондатра, Һуйыр, Сел бар.
Асеева Татьяна Александровна
Асеева Татьяна Александровна (21 ғинуар 1959 йыл) — Рәсәй ғалимы-тупраҡ фәне белгесе, үҫемлекселек, тупраҡтың уңдырышлығы һәм ашламалар ҡулланыу технологиялары өлкәһендә белгес, ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), профессор (2012), Рәсәй Фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2019).
Биографияһы
Татьяна Александровна Асеева 1959 йылдың 21 ғинуарында Владивосток ҡалаһында тыуған.
1982 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт университетын «тупраҡ фәне» белеме буйынса тамамлағандан һуң унда ғилми хеҙмәткәр сифатында ҡалдырыла.
1995 йылда «Продуктивность яровой пшеницы в зависимости от погодных условий и плодородия тяжелосуглинистых почв Среднего Приамурья» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2009 йылда «Агроэкологические основы формирования урожайности зерновых культур и сои в условиях Среднего Приамурья» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
1982 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1991 йылдан — Тупраҡ уңдырышлығы һәм ашламалар технологияһын ҡулланыу лабораторияһы мөдире, 1996 йылдан 2011 йылға тиклем — ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары, 2012 йылдан — директор һәм 2018 йылдан бер үк ваҡытта — Алыҫ Көнсығыш ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында баш ғилми хеҙмәткәр, Т. А. Асеева етәкселегендә үҫемселектә халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлек әүҙемләштерелә. 2017 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы, Цзилинь провинцияһы ауыл хужалығы фәндәренең Ғилми-тикшеренеү академияһы үҙәге һәм Алыҫ Көнсығыш ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү үҙәге асыла.
2012 йылдан Тымыҡ океан дәүләт университетының геодезия һәм ер төҙөлөшө кафедраһы профессоры, тупраҡ фәне буйынса лекциялар курсын уҡый.
2003 йылдан Алыҫ Көнсығыш университеты янында диссертация советы ағзаһы, Бөтә Рәсәй игенселек һәм тупраҡты эрозиянан һаҡлау ғилми-тикшеренеү институтында һәм Органик ашламалар һәм торф бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институтында фәнни-техник советы ағзаһы, Хабаровск крайының ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек министрлығы ҡарамағындағы коллегия ағзһы. Т. А. Асеева — «Дальневосточный аграрный Вестник» журналының мәхәрририәт ағзаһы, Алыҫ Көнсығыш аграр ғилми үҙәгенең ФГБНУ Президиумы ағзаһы.
2019 йылдың 14 ноябрендә Рәсәй Фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, РФА Алыҫ Көнсығыш бүлегенең ағзаһы, РФА Ауыл хужалығы фәндәре бүлегенең Үҫемселек секцияһы һәм үҫемлектәр биотехнологияһы буйынса ағзаһы итеп һайлана.
Өпәй
Өпәй — башҡорт ҡәбиләһе. Әйле башҡорттары ырыу-ҡәбилә берләшмәһе составына керә.
Этноним
Этнограф Р. Ғ. Кузеев фекеренсә, «өпәй» этнонимы башҡа Урта Азия, Ҡаҙағстан һәм Көнсығыш Европа төрки халыҡтары араһында осрамай. Р. З. Йәнғужинға ярашлы был этноним сыуаштарҙа билдәле
Тарихы
Өпәй ҡәбиләһенең тарихы көнбайыш Урал алды менән тығыҙ бәйле. XIII—XVI быуаттарҙа, башҡорттарҙың һуңғы күсенеше процесстары осоронда, улар Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышына йүнәлә һәм Әй йылғаһы бассейнында таралып ултыра. Өпәйҙәрҙең бәләкәй төркөмдәре әле XIX быуатта Ыҡ йылғаһы бассейнында йәшәгән башҡорттар араһында йәғни бынан Көньяҡ Уралға киткән түңгәүер ҡәбиләһе составында һаҡланып ҡалған.
Ҡатай, ҡошсо, дыуан һәм һыҙғы ҡәбиләләре өпәйҙәргә күрше була. XVII—XVIII быуаттарҙа ҡәбилә ерҙәре Көңгөр ҡалаһы киңлегенә ҡәҙәр барып еткән.
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, ҡәбиләнең ерҙәре Өпәй улусын барлыҡҡа килтерә. Был улус Себер даруғаһы составында була. Һуңыраҡ Өпәй улусы ерҙәре Красноуфимск, Троицк өйәҙҙәренә ҡарай (XIX быуат уртаһында 1 меңгә яҡын өпәйле иҫәпләнгән). 1798—1854 йылдарҙа, Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда — 2‑се, 3‑сө (4‑се Көнбайыш, 5‑се) башҡорт кантондарына ҡарай. Генераль ер межеваниеһы һөҙөмтәләре буйынса, XIX быуат башына ҡарай Өпәй улусы составында 93736 дисәтинә ер була.
Камалов Атлас Закир улы
Камалов Атлас Закир улы (Камалов Атлас Закирович; 12 август 1950 йыл) — СССР, хужалыҡ һәм партия органдары ветераны, ғалим-агроном. 1991—1995 йылдарҙа Мәсетле район хакимиәте башлығы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (2005).
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Атлас Закир улы Камалов 1950 йылдың 12 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында тыуған. Милләте башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Силәбе педагогия институтын, 1986 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1972 йылда Күмертау педагогия училищеһын тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Мәсәғүт педагогия училищеһының физкультура уҡытыусыһы булып башлай.
1975—1984 йылдарҙа КПСС-тың Мәсетле район комитетында инструктор, «Комсомолец» колхозының парком секретары, Мәсетле районында Фрунзе колхозы рәйесе.
1984—1990 йылдарҙа КПСС-тың район комитетында икенсе секретарь, артабан район халыҡ контроле комитеты рәйесе.
1990 йылдан халыҡ депутаттарының Мәсетле районы Советы рәйесе, Мәсетле районы хакимиәте башлығы.
Мәсетле районы 239-сы Ләмәҙтамаҡ һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Һылтанмалар
‎ ‎
Кесе Лименца
Кесе Лименца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ, Унежманың оңтүстік-шығысынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Балбанью
Балбанью — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/206/97/131 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Кесе Лименца
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Балбанью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Кесе Лименца
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балбанью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямжач
Ямжач — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Балыҡлы
Иҫке Балыҡлы (Старые Балыклы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 489 кеше. Почта индексы — 452658, ОКАТО коды — 80207804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исемдәре :
Антон Чеховтың тормошо һәм ижады хронологияһы
Хронология рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың (29 ғинуар 1860 — 15 июль 1904) тормошо һәм ижадына ҡараған ваҡиғаларҙы уларҙың биографик, тарихи һәм әҙәби контексында яҡтырта.
Дериножка
Дериножка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Масҡары (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Масҡары (Маскара) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Масҡары йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 743 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: ''Маскара, река, левый приток Уфы, Нязепетровский район. Названия происходят от слова маскара — именования одной из крупных башкирских родовых групп, входившей в состав племенного объединения катай''. .
Тимәк, йылғаның боронғо ҡатай ерҙәрендә урынлашыуы һәм уның оло бер тайфаһы — масҡарының биләмәләрендә булыуы гидронимда сағылыш тапҡан.
Семеновская Анна Галактионовна
Семеновская Анна Галактионовна (28 июль 1926 йыл — 26 август 2012 йыл) —  СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы,  Днепропетровск өлкәһе Үрге Днепровск районының «Любомировка» тоҡомсолоҡ заводы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Анна Галактионовна Семеновская 1926 йылда  Божедары ауылында, хәҙер Днепропетровск өлкәһенең Криничанский районында  тимерсе эштәре оҫтаһының крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптә 4 синыфты тамамлай.
1939 йылда урындағы колхоздың баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында оккупацияланған биләмәлә була. Ауыл азат ителгәндән һуң тағы колхозда эшләй башлай. 1947 йылда атаһы фронттан ҡайта, уны күрше Соколовка ауылына тимерсе булып эшләргә саҡыралар. Бөтә ғаилә яңы урынға йәшәргә күсә. Анна йәшелсәселек бригадаһында эшләй башлай, мал аҙығы сөгөлдөрө үҫтерә.
1950 йылда фермаға һауынсы булып эшкә күсә. Юғары һауым өсөн хәрәкәттең инициаторы була. 1965 йылда һәр һыйырҙан уртаса 4422 литр һөт һауып алып, юғары күрһәткестәргә өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшеүе һәм рекордлы һөт һауып алыуы өсөн  Анна Галактионовна Семеновскаяға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем колхозда эшләүен дауам итә.
Соколовка ауылында йәшәй. 2012 йылдың 26 авгусында вафат була, ауыл зыяратында ерләнә.
Егу-Урий
Егу-Урий — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куда-ор
Куда-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Дыуан (мәғәнәләр)
Дыуан — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Куда-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ҡыраҡа
Оло Ҡыраҡа (Оло Ҡыраҡа) — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Белорет районы территорияһында урынлашҡан.
Оло Ҡыраҡа һырты Башҡортостандың Белорет районында урынлашҡан Башҡортостан (Көньяҡ) Урал һырттарына ҡарай.
Оло Ҡыраҡа һырты меридиан буйынса Рәз һәм Оло Һарғая (Ағиҙел ҡушылдыҡтары) йылғалары араһында һуҙылған.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо — 6 км, киңлеге — 4,5 км, абсолют бейеклеге 1008 м.
Рельефы күп төрлө: битләүҙәре һөҙәк, ипкен-ҡабырғалары ҡаялы, түбәһе яҫы.
Ҡомташтарҙан, һәүерташтарҙан һәм палеозой эзбизташтарынан тора.
Ҡыраҡа тау һырттары Ағиҙел йылғаһының һул ярында, Белорет ҡалаһынан көньяҡтараҡ уырнлашҡан. Өс тау һыртынан: Көньяҡ Ҡыраҡа, Оло Ҡыраҡа һәм Төньяҡ Ҡыраҡа тора. Уның төҙөлөшөн дағаға ла оҡшаталар. Тауҙар үҙ-ара Төньяҡ (Үрге) Үҙән һәм Ҡаға йылғалары үҙәндәре менән айырыла. Төньяҡтан көньяҡҡа дөйөм оҙонлоғо яҡынса 90 км.
Иң юғары нөктәһе — 1045 м — Суртанды һыртында (төньяҡ һырт). Тау итәгенән урманлы тау яйлаларына тиклем уртаса бейеклек 400—450 м тәшкил итә. Һырттың мең метрҙан артҡан бейеклектәре Төньяҡ һәм Оло Ҡыраҡала урынлашҡан.
Башҡа тауҙарҙан уны төньяҡтан — Ағиҙел йылғаһының киң участкаһы (Сермән ҡасабаһы районы), көньяҡтан — Үҙән йылғаһы айыра.
Текә көньяҡ ипкендәрендә ҡыш буйына ҡар булмауы мөмкин. Ағиҙел йылғаһы яҡын булғанлыҡтан, тарлауыҡтарҙың көнбайыш ҡабырғаларында томан күҙәтелә.
Ҡыраҡа 600 метрға тиклем ҡарағай урманы менән ҡапланған. Бейеклек арта барған һайын, ҡарағайҙар ҡайындар менән аралаш үҫә, ағы ла юғрыраҡ ҡарағай ҡарағас менән алмашына. Урталағы үҙәк һырттар яйлаға оҡшаш — яуым-төшөмлө һауа торошо мәлендә, болоттар унда мендәр булып ятҡанлыҡтан, ул ныҡ еүеш була. Ағастар сағыштырмаса тәпәш, ә үлән армыт ипкендәрендәгенән бейегерәк һәм ҡуйыраҡ.
Топонимикаһы
Ҡыраҡа тау һырттары бер нисә тауҙан ғибәрәт. Башҡорт телендә ул ҡырҡ арҡа тигәнде аңлата. Оло Ҡыраҡа һырты атамаһы башҡорт теленән тәржемә иткәндә — оло һырт тигәнде аңлата Һырттың атамаһы уның Көньяҡ Уралдың башҡа һырттарынан төп айырмаһын — рельефының ныҡ бүлгеләнгәнен күрһәтә. Арҡа "һырты"а оҡшаған — үҙәк һырт һәм унын арҡырыға таралышҡан армыттар балыҡ һөлдәһен хәтерләтә, юғарынан ҡарағанда, бөгәрләнгән ҡағыҙҙы ла хәтерләтә тиҙәр.
Туристарға кәңәш
Ҡыраҡаның ландшафты үҙенә бер төрлө матур. Текә ҡабырғалары һәм тәрән тарлауыҡтары туристарҙы йәлеп итә. Һырттың иң күп туристар йөрөгәне — Төньяҡ Ҡыраҡа. Бында скайранинг буйынса ярыштар, рогейндар һәм башҡа саралар уҙғарыла.
Ҡыраҡа йыл һайын үткәрелгән — Kraka Race менән дә дпн алған. Ул тау ярым марафоны, маршрут оҙонлоғо — 21 километр.
Башҡортостандың баш ҡалаһынан Өфө-Белорет трассаһы буйлап Сермән ауылына (230 км) барырға һәм үңға — Асҡар ауылына боролоға, 14 км үткәндән һуң, Швғай ауылына етәһегеҙ.
Магнитогорскиҙан Ҡыраҡаға барып етеүе еңелерәк — Магнитогорск-Белорет трассаһы буйлап, Белоретҡа етмәҫ элек, урау юлдан барабыҙ һәм юл киҫелешендә «Ар ташы» ял базаһына боролабыҙ, маршрут оҙонлоғо — 100 саҡрымдан бер аҙ оҙонораҡ.
Бер-береһенә бәйләнгән һырттар: Ҡыраҡа һырты — Суртанды һырты — Аҡбейек һырты — Кесе Ҡыраҡа һырты — Оло Ҡыраҡа
Бөтә маршрутҡа, Өфөнән килеп ҡайтып еткәнсе, — 24 сәғәт.
Старт алған урынға тиклем (Хәмит ауылы) ара — 300 километр.
Кучеров Евгений Васильевич
Кучеров Евгений Васильевич (10 май 1924 йыл — 12 июль 2005 йыл) — ғалим-ботаник. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1991), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының (1991) һәм Башҡорт АССР‑ының (1974) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1974).
Ғилми эшмәкәрлеге
Е. В. Кучеров етәкселегендә республикала ботаник ресурстарҙы өйрәнеү үҫеш ала. Дарыу үҫемлектәренең 100-гә яҡын төрө өйрәнелә.
Хеҙмәттәре
Planned
Аҙым
Аҙым түбәндәгеләрҙе аңлатыуы мөмкин:
Безымянный (Кожима ҡушылдығы)
Безымянный — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Некрасов Борис Владимирович
Биографияһы
Борис Владимирович Некрасов 1899 йылдың 18 сентябрендә Мәсуәүҙә тыуған. 1924 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Артабан башҡа юғары уҡыу йорттарында эшләй.
1927 йылдан ул Мәскәү юғары технология училищеһының химия факультетында эшләй. 1930 йылда ул Юғары химия-технология училищеһына әүерелә. 1931 йылда-2-се Мәскәү химия-технология институтында, 1932 йылдан Хәрби химия һаҡлау академияһында эшләй.
1939-1960 йылдарҙа Мәскәүҙең төҫлө металл һәм алтын институтының кафедра мөдире вазифаһында эшләй. Бер үк ваҡытта 1937-1941 һәм 1943-1948 йылдарҙа - Мәскәү туҡыма институтында эшләй.
1946 йылдың 4 декабренән - СССР Фәндәр академияһының Химия фәндәре бүлегендә (Дөйөм һәм органик булмаған химия) ағза-корреспондент.
Ул 1980 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә вафат була. Кунцево зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Башлыса теоретик химия өлкәһендә эшләй. Эшенең төп темалары: гомологик рәттәр һәм цис-транс-изомерия (1927), периодик система структураһын өҫтәмә нигеҙләүгә әүерелгән электрон аналогтар тураһында тәғлимәт (1935), бороводородтар төҙөлөшө һәм үҙсәлектәре (1940), химик элементтарҙың электр оҡшашлығы (1946), индукцион үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе иҫәпләү ысулы (углеводородтар миҫалында)(1968), молекуляр электростатика (1970 йылдан).
Төп хеҙмәттәре
(тулы булмаған исемлек) :
Варна кәшәнәһе
Варна кәшәнәһе (Күл кәшәнәһе) (Мавзолей Кесене, халыҡ телендә Аҡһаҡ Тимер башняһы — XIV—XVI быуаттарға ҡараған тарихи ҡомартҡы. Башҡорттар кәшәнәне Күл кәшәнәһе тип атаған . Кәшәнә һүҙе һуңғы ваҡыттарҙа ҡаҙаҡ теле йоғонтоһонда кесене тип атала, шул уҡ ваҡытта урыҫ телендә төп мәғәнәһен юғалтып, Кесене мавзолейы, йәғни Кесенә кәшәнәһе тип йөрөтөлә башлаған.
Тасуирлама
Кәшәнә 17 метр бейеклектә, бронза осорона ҡараған 6 ҡорған һәм 150-ләп урта быуаттар ахыры ҡорғаны табылған.
Уҙған быуаттың 80-се йылдарында кәшәнә тирәләй, фаразлауҙарынса, иртә тимер быуат осорона ҡараған 700 ҡәбер барлығы асыҡланған.
Аҡһаҡ тимер башняһы XIV—XVI быуаттар мосолман мемориаль архитектураһы ҡомартҡыһы, ҡатын-ҡыҙ ҡәбере өҫтөндә ҡоролған.
Әйтеүҙәренсә, кәшәнә ҡош йомортҡалары, һөт ҡушылған ҡыҙыл балсыҡтан һуғылған кирбестән төҙөлгән.
Был тирәлә ундай балсыҡ юҡ. Фараз итеүҙәренсә, кирбес хәҙерге Троицк (Силәбе өлкәһе) ҡалаһы янындағы Уй йылғаһы буйында һуғылған. Аҡһаҡ Тимер ғәскәре рәткә теҙелеп тороп, кирбесте ҡулдан ҡулға тапшырып урынына килтереп еткергән тигән легенда бар.
Тарихы
Паллас Петер Симон 1786 йылда кәшәнәне Кошена-Куль, йәғни Күл кәшәнәһе тип яҙып алған һәм һүрәтен дә эшләгән булған. Уның сатыры хәҙерге ҡоролманан ныҡ ҡына айырылған булған.
Ҡоролманың нисек төҙөлгәне тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. Беренсе булып кәшәнә тураһында капитан П. И. Рычков яҙып сыҡҡан, ул бында билдәһеҙ халыҡтың батшаһы ерләнгәндер тип һанаған. Этнограф Р. Г. Игнатьев, Рычков яҙғанға йөҙ йыл үткәс, күскенсе ҡырғыҙҙар һәм мәжүсиҙәр башняны билдәһеҙ дин ғибәҙәтханаһы һәм әүлиә батша кәшәнәһе тип һанайҙар тип хәбәр иткән.
1889 йылда профессор Э. Ю. Петри етәкселегендә кәшәнә эсендә ҡәберҙе асҡандар. Ҡабыҡҡа төрөлгән ләхет таҡтаһы менән ҡапланған ҡатын-ҡыҙ һөлдәһе, ебәк туҡыма киҫәге, ғәрәпсә яҙмалы ике алтын йөҙөк һәм һорау билдәһен хәтерләткән ике алҡа табыла. Бындай биҙәүестәр күскенсе халыҡтар араһында XIV быуаттан ҡулланылған.
Легендалар
Кәшәнә төҙөлөү тарихы төрлө легендаларға күмелгән. Әммә бар варианттары ла кәшәнә Аҡһаҡ Тимерҙең иң яратҡан ҡыҙы ҡәбере өҫтөндә төҙөлгән тип бәйән итә. Шуларҙың береһен яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова «Йәшлек» гәзитендә «Сиктәр» тигән очерк-эссеһында (1997. — 16, 18, 23 сентябрь һандары) яҙып сыҡҡайны.
Имеш, Аҡһаҡ Тимер бер ҡыҙын шул тиклем ныҡ яратҡан, үҙенән ҡалдырмай алып йөрөткән һәм гел бикләп тотҡан. Ҡыҙ яңғыҙлыҡтан шул тиклем ялҡҡан, бер төндә ҡасып ҡына тышҡа сыҡҡан. Әммә һаҡсылар һиҙеп ҡалып, уны эҙәрлекләй башлағас, ул күл яғына йүгергән. Шул мәл ҡамыштар араһынан юлбарыҫ килеп сыҡҡан да һаҡсылар килеп еткәнсе, ҡыҙҙы ботарлап ташлаған. Әмирҙең ҡайғыһы шул тиклем ҙур булған, ул ҡәбер тирәләй тәрән итеп ур ҡаҙҙырған һәм кәшәнә төҙөттөргән. Кирбестәрен номер һуғып, хәҙерге Троицк эргәһенән ғәскәре теҙелеп баҫып, ҡулдан-ҡулға биреп килтереп еткергәндәр.
Икенсе бер легендала әмирҙең ҡыҙы бер әсиргә ғашиҡ булып, уның менән ҡасып киткән дә, һаҡсылар килеп етеп барғанда ҡасып барып күлдә батып үлгән тип бәйән ителә.
Реставрациялау
XX быуаттың 80-се йылдарында кәшәнә яңынан тергеҙелгән. 1985 йылда реставрация эштәре тамамлана. Кәшәнә эсендә таш иҙәнле бер генә бүлмә.
Николаева Александра Степановна
Николаева Александра Степановна — Рязань өлкәһе Ижевск районының «Дело Октября» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1912 йылдың 1 апрелендә (19 март) Рязань губернаһының Ҡасимов өйәҙе Кочемарские Выселки (Дворики) ауылында тыуған. Шунда уҡ башланғыс мәктәптең 3 класын тамамлай (1923) һәм кейәүгә сыҡҡанға тиклем (1929) ата-әсәһе хужалығында эшләй.
1932 йылдың майында «Дело Октября» (Ижевск ауылы) колхозында һауынсы булып эшләй башлай. 1937 йылда үҙ төркөмөндәге 11 һыйырҙың һәр береһенән уртаса 2 500 килограмм һөт һауа (Рязань өлкәһе буйынса уртаса күрһәткескә ҡарағанда ике тапҡырға юғары). 1939 йылда үҙенең тәүге наградаһы — ВСХВ-ның Кесе алтын миҙалы менән бүләкләнә.
1947 йылда һәр һыйырҙан 3795 килограмм һөт ала, киләһе йылына — 5124 кг (колхоз буйынса уртаса күрһәткес — 2301). 1949 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1977 йылға тиклем фермала эшләй.
1980 йылдың 20 мартында вафат була. Спас районының Ижевск ауылы зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Ленин ордены (09.5.1949, 07.02.1957),
- Социалистик Хеҙмәт Геройы 09.05. 1949
- ВДНХ-ның Ҙур Алтын һәм Кесе көмөш миҙалы.
Маложма
Маложма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кянда йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡташ ҡаяһы
Аҡташ ҡаяһы — Еҙем йылғаһының уң яҡ яры буйында, Ғафури районынан ярты километр, район үҙәге булған Красноусольскийҙан 61 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Исеме ҡаяларының төҫөнә ҡарап бирелгән, сөнки Аҡташ ҡаяһы, ысынлап та, аҡ төҫтә.
Өмөтбаев Мөхәмәтсәлим Ишмөхәмәт улы үҙенең яҙмаларында: «бойондороҡһоҙ» һуңғы башҡорт хандарының береһе Аҡташ тауында йәшәгән Ялман бей булған", тип яҙа. Ялман бей менән булған хәлме, башҡа хан менәнме, башҡорт халҡының шундай легендаһы бар.
Аҡташта йәшәгән хандың ҡыҙы ныҡ һылыу була. Тау алдына ғәскәр килеп баҫа. Ғәскәр башлығы: «Хан ҡыҙыңды алырға килдем. Бирмәһәң, яу менән алам», — ти. Хан ҡыҙынан һорай. Ҡыҙ ғәрлегенән илап, атаһынан үҙен шундай һөмһөҙгә бирмәүен үтенә. Хан ғәскәр башлығына ҡыҙының күңеле тартҡан кешеһенә сығасағын әйтә. Яу башлана. Килгән ғәскәр бик ҙур була. Аҡташ ханы еңелә башлай. Ата кеше дошманға һиҙҙермәй яуҙан сыға ла, ҡыҙына килеп, яуҙа еңелә башлағандарын әйтә һәм ҡыҙына йәшенергә ҡуша. Ҡыҙҙы алтындары менән бергә Аҡташ тауына йәшерәләр. Хан яңынан яуға инә һәм һәләк була. Дошман ханды еңгәс, ҡыҙҙы эҙләп ҡарай, таба алмай. Шул тирәлә йәшәгән ауыл кешеләре ҡыҙҙың оҙаҡ йылдар Аҡташ ҡаяларында ҡайсаҡ сәсен тарап йә моңайып ултырғанын күрәләр. Ҡыҙ күренмәй башлағас та, уға тиклем дә Аҡташта хандың хазиналарын эҙләп ҡарайҙар, таба алмайҙар.
Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы
thumb|right|Зәйнәб Биишева беренсе Президент [[Рәхимов Мортаҙа Ғөбәйҙулла улы|Мортаза Рәхимов менән]]
Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙы (2 ғинуар 1908 йыл — 24 август 1996 йыл) — башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы (1990), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968), өс «Почёт Билдәһе» ордены (1960, 1968, 1976) кавалеры.
Биографияһы
Зәйнәб Абдулла ҡыҙы Биишева 1908 йылдың 2 ғинуарында Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Туйөмбәт ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ата-әсәһенән бик йәшләй етем ҡала.
Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай. 1929—1931 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында уҡытыусы булып эшләй. Уҡытыусылар квалификацияһын күтәреү курстарын тамамлағас (1931) — Башҡортостан китап нәшриәтенең һәм «Пионер» журналының мөхәррире. Был журналда уның беренсе хикәйәһе баҫылып сыға. «Партизан малай» исемле беренсе китабы 1942 йылда баҫыла.
1941 йылдан КПСС, 1949 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1951 йылдан алып профессиональ яҙыусы.
1996 йылдың 24 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Ижады
Беренсе яҙған хикәйәһе 1930 йылда "Гөрләүектәр араһында"исеме менән "Октябрь" журналында сығарыла. 1942 йылда "Партизан малай" повесын баҫтыра. 60-лап китабы Рәсәйҙең һәм донъяның төрлө телдәрендә нәшер ителә. 1968 йылда «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында» романдары өсөн Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Башта ул балалар яҙыусыһы булараҡ таныла. Балалар өсөн хикәйәттәр, шиғырҙар, әкиәттәр ижад итә. «Дуҫ булайыҡ», "Ҡояш нимә тине", "Башаҡ",«Көнһылыу», «Гөльямал», «Сәйер кеше», "Өмөт бөрөләре", «Уйҙар, уйҙар…» һымаҡ заман өсөн бик тә актуаль повестар яҙа. «Мөхәбәт һәм нәфрәт», «Нәҙер», «Тылсымлы ҡурай» исемле сәхнә әҫәрҙәре яҙа. "Салауат монологы", "Имән" поэмалары авторы.
«Яҡтыға» трилогияһы
«Яҡтыға» трилогияһы — тарихи-революцион әҫәр. Өс китап-романдан тора: «Кәмһетелгәндәр», «Оло Эйек буйында», «Емеш». Ваҡиғалар төп героиня Гөлйемеш-Емеш исемле ҡыҙ тарафынан һөйләнелә. Емештең әсәһе Сәғүрә үлеп ҡалғас, ҡыҙҙың ике апаһы — Бибеш, Йәнеш һәм ағаһы Иштуған өсөн яңы тормош, бер үк ваҡытта ауырлыҡтар башлана. Атаһы Байгилде күрше ауылдан Сәрбиямал исемле, үҙенең балалары булмаған уҫал, үҙ һүҙле ҡатынды балаларына үгәй әсәй итеп алып ҡайта. Сәрбиямал үҙе әсә булып ҡарамаған, был тойғоно татымаған кеше — балаларға артыҡ уҫал, талапсан була. Үҫмерлектән яңы сығып килгән Бибеште күрше ауылға оло ғына кешегә, Хөснөлхаҡҡа кейәүгә, уҫал ҡәйнә янына көсләп бирәләр. Өйҙә ҡалған өс балаға ла «көн» булмай. Аҙаҡ үгәй әсә, Байгилдене өгөтләп, ғаиләһе менән үҙ ауылына күсереп алып ҡайтыуға өлгәшә. Бына ошондағы кәмһетелеүҙәр (бигерәк тә, бай балалары тарафынан), «килмешәк» тип атауҙарын кескәй Емеш ауыр кисерә һәм беренсе китаптың да исемен тап «Кәмһетелгәндәр» тип аталыуы осраҡлы түгел. Бында шулай уҡ үгәй әсәнең Әхмәтша исемле ҡомһоҙ бер бай менән атаһына хыянат итеүе, Иштуғандың Айһылыу исемле ҡыҙҙы урлап китеүен, апаһы Йәнеш менән Сәрбиямал тарафынан ҡыйырһытылыуҙары хаҡында ла һүҙ бара.
Икенсе китап «Оло Эйек буйында» — был Емештәрҙең йәшәгән ауылы, исеменән үк күренеүенсә Оло Эйек исемле йылға буйында йәшәүҙәре хаҡында һүҙ бара. Китаптың башында уҡ, аҡтар тарафынан Йәнешкә снаряд ярсығы тейеп үлә, атаһы ла үлеп ҡала. Уларҙың артынса уҡ ағаһы менән еңгәһе Ҡыҙыл армияһы сафында ҡайтып төшәләр һәм Емеш Бибештәрҙә ваҡытлыса йәшәй башлай. Апаһы менән йәшәгән осорҙа Емеш ҡоҙағыйы Таибә әбейҙең оло йөрәкле, ҡыйыу, тормош ауырлыҡтарына баҙап ҡалмаған, уңған кеше-әсә икәнен аңлай.
Өсөнсө китап — «Емеш» — төп героиняның балалыҡ осоронан сығып, тормошҡа яңыса бағыуы, ауылда ағаһы Иштуғандар тарафынан асылған мәктәптә уҡыуы, һуңынан Ырымбурға китеп педучилищела уҡыуы, унда яңы дуҫтар табыуы, Байрас менән беренсе мөхәббәт тарихы ла яҙыла.
Хәтер
1992 йылда «Башҡортостан» киностудияһы тарафынан «Зәйнәб Биишева», 2008 йылда яҙыусының 100 йыллығына ҡарата «Беҙҙең Зәйнәб» исемле документаль фильмдар төшөрөлә (режиссёр, сценарий авторы Ә. Абдразаҡов).
Зәйнәб Биишева исемен йөрөтәләр:
Әҙәбиәт
''Дом, в котором жила Биишева З. А. Коммунистическая улица, 71''.
Альняш
Альняш — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Еккун-Ях
Еккун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Окуневка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильин Сергей Спиридонович
Биографияһы
Сергей Спиридонович Ильин 1925 йылдың 5 апрелендә, Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Андреевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 7 класс тамамлай. «Ҡыҙыл юл» колхозында комбайнсы ярҙамсыһы булып эшләй.
1944 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Лейтенант Сергей Ильин 1945 йылдың 2 февраленән 5 февраленә тиклемге осорҙа, Одер йылғаһының һул ярында (Германия), Врицен (Германия) ҡалаһынан көнсығыштараҡ плацдармды  һаҡлап ҡалыу буйынса  һуғышта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 5 февралендә ауыр яраларҙан вафат була. Бад-Фрайенвальде (Көнсығыш Германия) ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
1945 йылдың 5 февралендә дошман батальоны совет ғәскәрҙәре подразделениеһы йүнәлешендә һөжүм итә. Дошман атакаһын кире ҡағып, лейтенант Ильин шәхсән үҙе ике немец танкыһын юҡ итә, һәм, ике тапҡыр яраланған көйө сафта ҡала, һуғыш менән етәкселек итеүен дауам итә. Сергей Ильин взводы яугирҙәре 120-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын, тағы бер танкты юҡ итә.
1945 йылдың 2 февраленән 5 февраленә тиклем Сергей Ильин взводы бөтәһе немецтың алты танкын, ике штурмлау орудиеһын һәм ике йөҙ һикһәнгә тиклем гитлерсыларын юҡ итә, бының менән Одер йылғаһының һул ярында плацдармды ныҡлы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ итә.
1945 йылдың 6 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, командованиеның заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткән өсөн, лейтенант Сергей Ильин Спиридоновичкә үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Псәнчин Вәли Шәғәли улы
{{Учёный {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Ветеран труда}}{{!!}}{{Башҡортостан Республикаһы мәғариф отличнигы}} {{!}}} }}
Псәнчин Вәли Шәғәли улы (22 апрель 1930 йыл — 30 май 2013 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты, (1965). Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Вәли Шәғәли улы Псәнчин 1930 йылдың 22 апрелендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Күгәрсен районы I Дәүләтҡол ауылында тыуған. 1959 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1959—1961 йылдарҙа БАССР Мәғариф министрлығында бүлек мөдире булып эшләй. 1961 йылдан Башҡорт дәүләт университетының башҡорт теле кафедраһы уҡытыусыһы. 1984 йылдан алып 1993 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалына етәкселек итә. 2013 йылда Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәли Псәнчиндың фәнни эшмәкәрленең төп йүнәлештәре: художестволы телмәр стилистикаһы, әҙәби тел тарихы, башҡорт милли мәктәбендә башҡорт телен уҡытыуҙың лингводидактик нигеҙе. Ул — 300-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 40-лап монография, мәктәптәр өсөн дәреслектәр, методик ҡулланмалар, программалар авторы.
«Башҡорт теленең тарихи морфологияһы» тигән хеҙмәтендә килеш формаларының, алмаштың, сифаттың, һандың, рәүештең, ярҙамсы һүҙҙәрҙең тарихи үҫеше ғалим киң планда ентекле тикшерә. Хеҙмәттең методологияһы, методологик нигеҙҙәре, тикшеренеү алымдары бик төплө, юғары фәнни кимәлдә тасуир ителә. Башҡорт телендәге грамматик күренештәр, һүҙ төркөмдәренең тарихи үҫеше диалект, төрки, алтай телдәре, яҙма ҡомартҡылар менән эҙмә-эҙлекле сағыштырып өйрәнелә.
«Мостай Кәрим — һүҙ оҫтаһы», «Телдең күркәмлек саралары», «Һүҙ тылсымы» кеүек хеҙмәттәре стилистика мәсьәләләренә, күркәм әҫәрҙәрҙең телен өйрәнеүгә бағышланған.
«Телмәр мәҙәниәте нигеҙҙәре» уҡыу ҡулланмаһында телмәр мәҙәниәтенең теоретик нигеҙҙәре яҡтыртыла, тел һәм телмәр стилдәре анализлана, публицистик сығыш мәҙәниәте, телмәр мәҙәниәтенең башҡа фәндәргә булған мөнәсәбәте, телдең нормаларына эйә булыу, телмәрҙең дөрөҫлөгө, телмәрҙең теүәллеге, логикалығы, сафлығы, байлығы, тасуирилығы, урынлы булыуы мәсьәләләре ҡарала.
Еда (Черёмуха ҡушылдығы)
Еда  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черёмуха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кули (Казикумухское Койсу ҡушылдығы)
Кули (Лагизури, Виралю) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казикумухское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы
Ҡудашев Хөсәйен Илдархан улы (10 май 1913 йыл — 13 ноябрь 1986 йыл) — театр һәм кино артисы. 1948—1986 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1955 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1983) һәм Башҡорт АССР-ының (1969) халыҡ артисы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Бер нисә фильмда, шул иҫәптән «Алтын атлы һыбайлы» фильмында төшә.
Биографияһы
Хөсәйен Илдархан улы Ҡудашев 1913 йылдың 10 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк ауылында тыуған.
15 йәше лә тулмаған килеш ПВРЗ-ның ФЗУ мәктәбенә уҡырға инә. Йыр, бейеүгә оҫта егеткә иптәштәре һиңә слесарға түгел, артисҡа уҡыр кәрәк булған, тиҙәр. Заводта драмтеатрҙың спектаклен ҡарау уның тормошонда яңы бит аса. Шул көндән үҙе лә һиҙмәҫтән, театрға ылыға башлай. «Ғәлиәбаныу» спектаклен ҡуйғанда Мәскәү консерваторияһының профессоры Екатерина Анатольевна Милькович та була. Спектаклдән һуң консерваторияның башҡорт бүлегенә уҡырға алыуы тураһында әйтә.
Мәскәүҙә 1955 йылда үткәрелгән башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәтенең декадаһында 4 спектаклдә лә уйнай. Ғүмеренең һуңғы осоронда күпте күргән образдарҙы уйнауға нығыраҡ бирелә.
Уның хаҡында
"ТРАМ ойошҡан көндән башлап спектаклдәрҙә ҡатнашып йөрөүсе Фәриҙә Әлембәкова, Бәһиә Вәлиева, Зәйни Ҡорбанғолов, Хөсәйен Ҡудашев кеүек иптәштәрҙән ҡаушап ҡалыуым бер ҙә ғәжәп түгел. Бигерәк тә "Көндәр ҡойолалар" тигән спектаклдә Нурия менән Вәли ролен башҡарыусы Фәриҙә Әлембәкова менән Хөсәйен Ҡудашевтың уйнауҙарына һоҡланып бөтә алманым." Рәғиҙә Янбулатова, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисткаһы
"Талант кешенең үҙе менән йөрөй тиҙәр. Хөсәйен дә үҙ таланты менән баҫҡыстан баҫҡысҡа үргә атланы. Бейеккә күтәрелгән һайын, сәхнә лә киңәйгән һымаҡ, йәшлек дәрте лә нурланыбыраҡ балҡыған һымаҡ тойолдо уға." Яҡуп Ҡолмой
"Уның дикцияһы ла ярылып ята, сәхнәлә үҙен ирекле тотоуы менән дә күп актерҙарҙан айырылып тора." "Башҡортостан" гәзите
19 сентябрь
19 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 262-се көнө (кәбисә йылында 263-сө). Йыл аҙағына тиклем 103 көн ҡала.
Иҫке Маты
Иҫке Маты (Старые Маты) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 975 кеше. Почта индексы — 452673, ОКАТО коды — 80207855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауылдан көньяҡ-көнбайышҡа табан 7 километр алыҫлыҡта, Сөн һәм Маты йылғаларының һыу айырғысында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар урынлашҡан.
Венгрияла ислам
Венгрияла ислам — 12-се быуатҡа барып тоташҡан оҙайлы тарихҡа эйә осор. Ғосманлы Венгрия заманында мосолмандарҙың йоғонтоһо үҫә. Иҫке венгр телендә мосолмандарҙы бөсөрмән (бёсёрмень) тип йөрөткәндәр. Был термин фамилия булараҡ та, Хайдубёсёрмень ҡалаһы исемендә лә һаҡланған.