cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лиз (Кама ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Довженко Александр Петрович
Довженко Александр Петрович (Олекса́ндр Петро́вич Довже́нко; 17 (29) август, 1894 йыл, Сосница, Сосница өйәҙе, Чернигов губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Чернигов өлкәһе, Украина) — 25 ноябрь 1956 йыл, Переделкино, Московская область, СССР) — украин совет кинорежиссёры, яҙыусы, кинодраматург. РСФСР –ҙың халыҡ артисы (1950). Ленин премияһы (1959, үлгәндән һуң) һәм ике Сталин премияһы (1941, 1949) лауреаты.
Бала сағы
Алекса́ндр Петро́вич Довже́нко 1894 йылдың 29 авгусында (10 сентябрендә, башҡа мәғлүмәттәргә ҡарағанда — 12 сентябрь) күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә   Чернигов губернаһы Сосницк өйәҙе Вьюнище хуторында (хәҙер Чернигов өлкәһе  райондарының береһе булған ҡала тибындағы Сосница ҡасабаһы) тыуа.
Довженконың ата - бабалары — ХVIII быуат уртаһында Сосницала ултыраҡланған Полтава чумактары (йөк ташыусы, сауҙа итеүсе). Довженколарҙың документтарҙан билдәле тәүгеһе —1760 йылдарҙа тыуған Карп. Карп Довженконың улы — Григорий 1786 йылда тыуа. Тарас Григорьевич Довженко (Александр Петровичтың ҡарт олатаһы) 1812 йылда тыуған. Довженколарҙың ҡушаматы Тарасовичтар унан килә. Уның ике улы була — Семён һәм Самуил. Семен Тарасовичтың улы — Пётр Семёнович —Александр Петрович Довженконың  атаһы. Ҡарт олатаһы Тарас бик оҫта хикәйәсе була. Ғаиләләге тәрбиәсе булараҡ уның бәләкәй Сашаға бик ҙур йоғонтоһо була.
Ата-әсәһе уҡый - яҙа белмәй. Ғаилә ярлы йәшәй: ерҙәре аҙ булмаһа ла, уңдырышһыҙ була. Балалар күп тыуа — 14, улар араһынан тик өсәүһе генә тере ҡала — Александр, уның апаһы Полина һәм Трифон. Балалары бик иртә үләләр, береһе лә тиерлек эшкә яраҡлы булмай. Александр Довженконың баласаҡ хәтирәләре гел "илау һәм ерләү" менән тасуирлана. Үҙенең әсәһе тураһында Довженко: "йыр өсөн тыуған, мәңгегә оҙатып, ғүмере буйы илап йәшәне", тип яҙған.
Улын уҡытыр өсөн, атаһы ете дисәтинә ерҙәренең береһен һата. Довженко Сосница башланғыс мәктәбендә уҡый, ә һуңғараҡ — башланғыс училищела. Уҡыу малайға бик еңел бирелә, ул отличник була, шуға ҡарамаҫтан, ул, уҡытыусылар үҙҙәре лә бигүк аңламайҙар, шуның өсөн уларға мин отличник булып күренәм, тип һанаған. Күп уҡыған, хатта әсәһе ваҡыты менән әрләп алған. Ниндәйҙер өлкәлә айырым ынтылышы булған тип әйтеп булмай, әммә уның башҡаларҙан айырылырға теләге булған — бөтәһен дә булдырыр һымаҡ күренгән, шул уҡ ваҡытта буласаҡ профессияһы хаҡында хыялдары архитектура, һынлы сәнғәт, алыҫҡа йөҙөп йөрөү, балыҡ үрсетеү һәм уҡытыу эше сфераларында әйләнгән.
Үҫмер йылдары
1911 йылда Александр Довженко  Глухов уҡытыусылар институтына (хәҙер Александр Довженко исемендәге Глухов милли педагогик университеты), әммә уҡытыусы булырға ҙур теләге булғаны өсөн түгел, унда экзамендарҙы бирергә хоҡуғы булғанға ғына, йылына 120 һум стипендия ла ҡыҙыҡтырған. Бында ул студенттар араһында иң йәше була һәм нәҡ бында ул "Аллаһы Тәғәләгә ышаныуынан төнөлә, бының тураһында ул бөтә уҡытыусылар араһынан иң либераль ҡарашлы булған отец Александрға үҙе әйтә.
1914 йылда Довженко институтты тамамлай һәм  Житомир башланғыс   училищеһына тәғәйенләнә. Унда уҡытыусылар етмәү сәбәпле тәбиғәтте өйрәнеү, гимнастика, география, физика, история һәм рәсем дәрестәрен алып бара. Беренсе донъя һуғышын ул "обыватель" һымаҡ ҡабул итә, тәүҙә ҡыуана, яраланғандарҙы сәскәләргә  күмә, тик бер нисә йыл үткәс кенә, ул уларға ҡайғылы һәм оялыу тойғоһо менән ҡарай башлай.
Шул уҡ ваҡытта Довженко күпмелер ваҡыт украин милли - азатлыҡ хәрәкәтенең активисы булып китә. Самодержавие ҡолатылыуын ул ҙур ҡыуаныс менән ҡаршы ала, сөнки “крәҫтиәндәргә, фабрикалар – эшселәргә, мәктәптәр – уҡытыусыларға, хәстәханалар – табиптарға, Украина -  украиналарға, рәсәй – рустарға  икәненлеге хәҙер  барыһына ла асыҡ”. Әммә ваҡыт үтеү менән Довженко үҙенең йәш саҡтағы ынтылыштарын “мөгәрәптән сыҡҡан” кешеләрҙең күҙен томалау, тип атай, сөнки ул ваҡытҡа Довженконың ҡәҙимгесә, төҙөк сәйәси белеме лә, кластар һәм партиялар көрәше тураһында аҙ ғына булһа ла төҫмөрләүе, шулай уҡ марксизм тураһында ла белеме булмай әле. Һуңынан ул: Украин сепаратистар буржуаз хәрәкәте миңә ул осорҙа иң    һуңғы сиктәге революцион хәрәкәте, иң  һул, тимәк, иң  яҡшы булып күренә ине...Коммунизм тураһында мин бер нәмә лә белмәй инем, әгәр минән, кем ул Маркс, тип һораһалар, мин, моғайын, ул китап сығарыусы, тип әйтер инем. Шулай итеп, мин революцияға кәрәкмәгән ишектән ингән булғанмын”, — тип яҙа.
1917 йылда уны “белобилетник” булараҡ (йөрәк сире арҡаһында) фронтҡа алмайҙар һәм ул эшкә Киевҡа күсә. Киевта ул уҡытыу эше менән була һәм үҙе лә Киев коммерция институтында  белем ала  (хәҙер Киев милли иҡтисад  университеты). Довженко был институтҡа  башҡа юғары уҡыу йорттарына аттестаты мөмкинлек бирмәгән өсөн түгел, ә ниндәй булһа юғары белем алыр өсөн. Насар ғына уҡый, ваҡыты ла етмәй, тырышлығы ла.
Шул уҡ йылда Киевта Украина сәнғәт академияһы асылғандан һуң, Довженко уның тыңлаусыһы булып китә. 1918 йылда Коммерция институты общинаһы рәйесе булараҡ, Довженко Украина державаһы гетман армияһына  призывҡа ҡаршы дөйөм студенттар митингын ойоштора. Митингта ҡатнашыусылар ҡыуылалар, егерме яҡын кеше үлтерелә, күбеһе йәрәхәтләнә. Академияны Довженко тамамлай алмай, ә институтҡа, уның һүҙҙәре буйынса, 1920 йәки 1921 йылға тиклем барып йөрөй. 1918 йылда Украина Халыҡ Республикаһы армияһында Житомирҙа старшиналар мәктәбендә ”Украина тарихын”  һәм эстетиканы  уҡыта. 1919 йылда Житомирҙа 44 уҡсылар дивизияһы штабы янында ҡыҙыл старшиналар мәктәбендә  история һәм  географияны  уҡытҡан.
Василь Блакитный кәңәше буйынса 1920 йылда Довженко Украина социалистар – революцинерҙар партияһына (боротьбистар партияһы) инә. Был партия һул украин эсерҙарының “Борьба” гәзитен контролдә тота. Эсерҙар һул социал – демократтарға ҡушылып, азатлыҡ позицияһын яҡлайҙар һәм КП (б)-ны милли мәнфәғәттәренең дошманы тип һанайҙар. Лениндың оҫта ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә боротьбистар партияһы үҙен – үҙе юҡҡа сығара һәм уның ағзалары КП (б) рәттәренә ҡушыла.
1920 йылдарҙа
Совет власы урынлаштырылғандан һуң һәм боротьбистар ярҙамы менән Довженко төрлө вазифалар биләй: башта халыҡ мәғарифының Киев губерна бүлеге сәркәтибе, һуңынан Тарас Шевченко исемендәге Театр комиссары һәм Киевта сәнғәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Партиялағы сираттағы “таҙартыуҙан” уны ҡабаттан боротьбист дуҫтары ҡотҡаралар һәм  уны  партиясы Шумскойға ашығыс рәүештә ебәрәләр. Шумской ул ваҡытта Польшала тулы СССР-ҙың хоҡуҡлы вәкәләтен етәкләй. 1921 йылда Довженконы Харьковҡа саҡыртып алалар, РСФСР сит эштәре буйынса Наркомға ҡабул итәләр һәм дипломатия эшенә йүнәлтәләр  — Польшала ул хәрби әсирҙәрен алмаштырыу һәм репатрицияһы буйынса миссияны етәкләй. Бер аҙ ваҡыт үткәс, вәкәләттә идара итеүсе  посын биләй. 922 йылдың башында Довженконы Германияға Сауҙа вәкиллеге консул бүлегенә сәркәтип итеп тәғәйенләйҙәр. Ошо ваҡытҡа Довженко – рәссамдың беренсе карикатуралары донъя күрә. Карикатураларҙың ҡайһы берҙәре АҠШ-та сыҡҡан “Молот” журналында  нәшер ителә Хеҙмәт бурыстарын һәм  рәсем төшөрөүҙе  бергә алып барыуын ҡыйынлығын аңлаған Довженко Германияла графика менән шөғөлләнергә рөхсәт биреүҙәрен һорап ЦК КП (б)У –ға  ғариза яҙа.
1922 йылдың 13 февралендә Довженко  Польшалағы Германия илселегендә Германияла йәшәү өсөн паспортҡа  заявка ҡалдыра. Немец документтарнына күренеүенсә, Германия властары “украин гражданины Довженкола” улар  “коммунистик хәрәкәтенең радикаль яҡлаусыһын” күреп,  килеүенә шик белдерәләр" . Шулай булыуға ҡарамаҫтан, шул йылдың апрелендә үк өс  айға паспорт шулай ҙа бирелә һәм Довженко  Берлинға килә, башта Бисмаркштрассе, 69 йортта,  ә һуңынан Вильмерсдорф районына күсенеп Падерборнерштрассе,  9 йортта йәшәй башлай. Бында булыуҙың ваҡыты үткәс, йәмғимәт тәртибен һаҡлаусы Комиссариат 1922 йылдың 24 июлендә  Довженко артынан бер ниндәй ҙә ғәйеп күҙәтелмәүен  ҙә  хәбәр итә
Боротьбистар идара иткән УССР Наркомпросынан 40 доллар стипендия алғас, Довженко бер йыл тирәһе профессор Вилли Геккельдең шәхси сәнғәь мәктәбендә уҡый, бында ул һынлы сәнғәт эксперессионизмын үҙләштерә. Германияла Довженко Варвара Семеновна Крыловаға өйләнә. 1923 йылдың йәйендә Довженко Украина ҡайтарыла. Довженко үҙе ошолайтып яҙа: “Мин инде партияла түгел инем... Партиянан сығарыуҙы бик ауыр кисерҙем.” Довженко партбилетын юғалтҡандан һуң, уны яңыртырға ашыҡмай һәм ғүмеренең аҙағынаса партияһыҙ булып ҡалыуы билдәле.
Марьямов китабынан: Довженко партиянан үҙҙәренең ағзалығын раҫларға тейеш булған саҡта, сираттағы таҙартыуҙы үтә алмау сәбәпле  сығарылған. Берлиндан почта аша ебәрелгән Довженконың документтары юғалған була. Һуңғараҡ, 925 йылда, Василий Блакитный ярҙамы менән улар табыла, шуға ҡарамаҫтан, урындағы бюрократ Довженконан парияға инеү тураһында яғынан ғариза яҙыуҙы талап итә. Довженко был ғәҙелһеҙ талап менән ризалашмай һәм партияла тергеҙелмәй. 1923 йылдың йәйендә Довженко Украинаның элекке баш ҡалаһы Харьковҡа күсә. Ул шундуҡ украин әҙәби романтиктары һәм яҙыусы – футуристар ойошмаһына эләгә, “Известия ВУЦИК” гәзите редакцияһында рәссам – иллюстратор булып эшләй  псевдонимы аҫтында рәссам – карикатурсы булып, шулай уҡ китап иллюстраторы булараҡ та билдәлелек яулай, атап әйткәндә, Перт Панычтың “Зәңгәр  эшалондарында". Уның “Сашко” имзаһы менән карикатуралары һәм дуҫтарса шарждары  йыш ҡына башҡа баҫмаларҙа ла күренә
Шулай итеп, Довженко кинематограф менән “ауырып” китә. Арнольд Кордюм кинотөркөмөндә эшләгән саҡта уҡ  ауылдғы а синыфтар көрәше тураһында төшөрөлгән “Урман артында” картинаһында  ул  режиссура менән ҡыҙыҡһына башлай. Шулацй уҡ Довженко балалар өсөн “Реформатор Вася” сценарийын  яҙа. Одессала шул ваҡытта ВУФКУла эшләгән Юрий Яновский был сценарийҙы кире ҡаға, әммә мәскәү комиссияһында уның тураһында хәстәрләгәндән һуң, сценарийҙы производствоға индерәләр. Постановканы тормошҡа ашырҡан  Фауст Лопатинский  ҡапыл киноға төшөрөүҙән һыуына һәм 926 йылда Довженко Павел Нечеса тәҡдименән һуң   киноны тамамлаү өсөн Одессаға китә, унда ул кинофабрикала режиссёр булып эшкә төшә. Киноға күскән саҡта, Довженко үҙен комик һәм комедия жанрҙарында бағышларға планлаштыра.
“Реформатор Вася”ны төшөргән саҡта тәжрибәһеҙ һәм техника менән дуҫ булмаған Довженко бәрелеш артынан бәрелеш ойоштора. Оператор Иосиф Ронуны бер үҙен ҡалдырып ул кино төшөргән майҙандан мәжбүри хәлдә китергә тейеш була. Ошо киноны төшөргәндә һәм “Мөхәббәт еләге” фильмында ул оператор Даниил Демуцкий менән таныша, артабан Довженко украин киноһының данлыҡлы тандемын булдырып, уның менән бик күп фильмдарҙа эшләй.
Одессаға Довженко әҙер һәм ысынбарлыҡта беренсе сценарийы, Николай Икенсегә сатира булған “Батша” сценарийы менән килә. Һуғышта булмаған һалдатты үлем язаһына тарттырыыу, үлтерелгәндән  һуң  наградлау  тураһындағы   был трагикомик фарс һуғыштың ни тиклем мәғәнәһеҙ булыуын һүрәтләй. Довженко был сценарийҙы Чарли Чаплинға тәҡдим итә, әммә яуап алмай.
Карьераһының үҫеш алыуы һәм тамамланыуы
Александр Довженко тәүге тапҡыр үҙенсәлекле һәм  ҡыҙыҡтырырлыҡ оҫта булараҡ үҙен  “Звенигора” фильмынан һуң таныта, был фильмда ул ғәҙәти булмаған манерала революцион эпосты, сатира һәм шиғриәтте берләштерә ала. 1930 йылда Довженко “Ер” фильмын (1930) төшөрә. Новаторлыҡ кино теле менән режиссёр коллективлаштырыу өсөн көрәш, крәҫтиән тормошо нигеҙен  һындырған социаль процестар тураһында һөйләй. Фильм күпселек кимәлдә әшәке итеп төшөрөлгән, шуның өсөн ул  прокаттан экранға сығыу менән алына. “Иван” (1932)”Аэроград” (1935), “Щорс” ( 1939) фильмдары мөһим эштәре була.
“Иван” картинаһын төшөргән саҡта Довженко Сталин менән яҡынлашып китә. Улар хатлашалар, дәүләт башлығы йыш ҡына режиссёрҙы үҙендә ҡабул итә. “Щорс” картинаһы Сталиндың тура  күрһәтмәһе буйынса төшөрөлә,  Стали фильм булдырыу барышына ҡыҫыла. Бындай тығыҙ бәйләнештең кире яҡтары ла бар. Яйлап ижадсының шәхси ҡараштары һәм рәсми рәүештәге идеология араһында ҡапма – ҡаршылыҡ тыуа.
1934 йылда Довженко репрессияларҙан ҡасып, Украинаны ҡалдыра һәм Мәскәүгә күсә.
1930 йылдар аҙағынан ул әҙәбиәткә һәм  буласаҡ картиналарына  сценарийҙар әҙерләүгә күберәк иғтибарын бүлә башлай. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында ул бер нисә документаль фильм төшөрә, публицистик мәҡәләләр һәм очерктар яҙа. 1943 йылда “Украина ут эсендә”  фильмына  яҙылған сценарийы  ЦК ВКП (б) Политбюроһында тикшерелгәндән һуң  Сталиндан   һуңғы сиктә негатив баһаһын  ала  һәм производствоға алынмай.
1944 йылда уҡ Довженко ҡуйырға ниәтләгән шиғри картина "Тормош сәскә ата" шиғри картинаһы идеологик принциптарына яраҡлаштырыу маҡсатында  "Мичурин"  фильмына әүерелдерелә. Фильм цензура талаптарына тура килтерелеү өсөн бик ныҡ үҙгәртелә һәм яңынан монтажлана. Ҡайһы бер тәнҡитселәр фекеренсә, һөҙөмтәлә бөтөнләй булдыҡһыҙ, пропагандистик пафостан башҡа үҙ эсенә бер нәмә лә алмаған фильм килеп сыҡҡан. Башҡа тәнҡитселәр, киреһенсә, идеологик үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, фильм талантлы булып сыҡҡан һәм совет кинематографияһында оло ваҡиға булған тип фильмды хуплағандар. Кино төшөргән ваҡытта режиссёр инфаркт кисерә.
Довженконың аҙаҡҡы эше "Һау бул, Америка!" фильмының яҙмышы ла аяныслы. Фильм дәүләт заказы, АҠШ-тан СССР-ға сәйәси ҡасыусы Аннабелль Бюкар китабы мотивтарына эшләнгән агитация памфлеты була. Довженко идеология яғынан ышаныслы булһын өсөн картинаны бер нисә тапҡыр яңынан төшөрә һәм монтажлай. әммә — уникаль осраҡ! — фильм әҙер булды тигәндә, режиссёр Мәскәүҙән эште туҡтатыу тураһында әмер ала. Шулай итеп, фильм тамамланмай ҡала. "Һау бул, Америка!" архивта 46 лет ята һәм тик 1995 йылда экрандарға сыға.
Ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында Довженко педагогик эш менән мәшғүл була — ВГИКта уҡыта. Буласаҡ картиналарына сценарийҙар яҙыуын дауам итә.
Довженко "Алтын ҡапҡа" роман - эпопеяһын яҙыуға тотона, был әҫәрҙә ул украин тарихының мөһим боролоштарына туҡталып, төшөнөргә теләй.
Александр Довженко 1956 йылдың 25 ноябрендә яңы "Диңгеҙ тураһында поэма" картинаһының беренсе төшөрөү көнө алдынан  инфаркттан Переделкинола үҙенең дачаһында вафат була. Фильмды уның вафатынан һуң режиссёрҙың тол ҡатыны Юлия Солнцева төшөрә.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (3 һанлы участка).
Ижад очеркы
Довженконың тәүге әҫәрҙәренең тематикаһы революцион рух күтәренкелеге һәм совет киноһының тергеҙелеүе менән бәйләнгән.Кинематография теленең мөмкинлек байлыҡтары менән әсир ителгән Довженко пролетария революцияһының ялҡынлы трибунына әйләнә.Мәҫәлән, "Арсенал" фильмы сюжет нигеҙендә — Киев заводының эшселәлре ихтилалы, «Аэроград» СССр-ҙың көнсығыш сиктәрен революция дошмандарынан һаҡлау тураһында һөйләй. Оҫтаның тәүге фильмдарында тамашасы күп кенә жанрҙарҙың :сатира, гротеск, әкиәт һәм революцион эпостың буталыуын күрә.
Һуғыш алдындағы документаль кино өлкәһендәге уның эштәре Довженконы хәрби кинопублицистикаһына нигеҙ һалыусылар араһына индерергә мөмкинлек бирә. Композиция төҙөлөшө, һәр кадрҙың ентекләп эшләнеүе — Довженконың тәжрибәле  оҫта булараҡ үҙенсәлеге. Идеология был эштәрҙә мәнгелек ҡиммәттәр менән ҡыҫырыҡланып,икенсе планға күсә. Сергей Эйзенштейндың динамик манераһынан айырмалы Довженко камераһы бер аҙ хәрәкәтһеҙ күренә һәм кадрҙар фотографияларҙы хәтерләтә. Сәхнә сиселештәренең саялығы, сәхнә күренештәренең тәбиғи алмашыныуы, "йәбештереүҙәр" һиҙелмәүе режиссёрҙың арҙаҡлы замандаштарын да ғәжәпләндергән. Довженконың новаторлыҡ монтажлауы кинематографҡа донъя кмимәлендә тәьҫир иткән. Григорий Михайлович Козинцев Довженконың фильмдарынан үҙенең тәьҫораты тураһында ошолай тип яҙған:
Тамджа
Тамджа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чурбига йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йондоҙ (йылға)
Йондоҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Изяшка йылғаһының һул ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Усман
Оло Усман (Большая Усманова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Миҙиәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Калмыков (Нюдяевка ҡушылдығы)
Калмыков  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюдяевка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Липовская (Коса ҡушылдығы)
Липовская  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беспалова Раиса Макаровна
Раиса Макаровна Беспалова (ире буйынса Еремеева; 21 ғинуар 1925, Курил ауылы — 18 декабрь 1993, Саранск ҡалаһы) — совет опера йырсыһы (меццо-сопрано), педагог, РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1970).
Биографияһы
Раиса Макаровна Беспалова (Еремеева) 1925 йылдың 21 ғинуарында Саранск өйәҙенең Курил ауылында (хәҙерге Ромодановский районы, Мордовия) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса эрзә. Драма түңәрәге эшендә ҡатнаша.
1944—1949 йылдарҙа Л. В. Собинов исемендәге Һарытау дәүләт консерваторияһы янындағы Мордва милли опера студияһында уҡый, һуңынан 1952 йылға тиклем Һарытау консерваторияһында уҡый.
1952 йылдың авгусынан «Умарина» мордва йыр һәм бейеү ансамбле солисы була. 1959 йылдан Мордва АССР-ының Дәүләт музыкаль-драма театры (1969 йылдан Музыкаль комедия театры, хәҙер И. М. Яушев исемендәге музыкаль театр) солисы. Әммә 1973 йылда театрҙан китергә мәжбүр була.
1973—1989 йылдарҙа Л. П. Кирюков исемендәге Саранск музыка училищеһында педагог булып эшләй.
Саранск ҡала советы (1957 йыл) һәм СССР Юғары Советының Милләттәр Советы (1962 йыл) депутаты итеп һайлана.
Тельпок
Тельпок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Беспалова Раиса Макаровна
Биографияһы
1993 йылдың 18 декабрендә Саранск ҡалаһында вафат була.
Лаҡлы мәктәбе музейы
Лаҡлы урта мәктәбе музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Лаҡлы мәктәбендә ойошторолған. Ул 1982 йылдың 9 майында тәүҙә крайҙы өйрәнеү мөйөшө булараҡ асыла. 1985 йылдың 9 майында, Еңеүҙең 40 йыллығын байрам иткәндә, Лаҡлы урта мәктәбе музейы мәҙәниәт йортоноң икенсе ҡатына күсерелә.
Тельпок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лаҡлы мәктәбе музейы
Тарихы
Музей Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы, 1977—1991 йылдарҙа Лаҡлы урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләгән Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы башланғысы менән ойошторола.
Тельпок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаҡлы мәктәбе музейы
Тарихы
1977 йылда Лаҡлы мәктәбендә эшләй башлау менән, Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, рус теле дәрестәре менән тарих фәнен уҡытыуҙы ла ышанып тапшырғас, мәктәптә тарих кабинетын биҙәү эшенә тотона. Артабан, уҡыусылар аша ауыл халҡы, уның үткән тарихи юлы менән таныша башлағас, тыуған яҡты өйрәнеү музейын булдырыу теләге нығына.
Лаҡлы ауылынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарына дүрт йөҙҙән ашыу ир-егет китә, шуның яртыһынан күбеһе яу ҡырҙарынан әйләнеп ҡайтмай. Һуғышта ҡатнашҡандарҙың онотола барған исемдәрен тергеҙә, һаҡланған фотоларының күсермәһен эшләй улар. Лаҡлы ауыл Советының эш башҡарыусылары ла эҙәрмәндәр туплаған мәғлүмәт буйынса баҫыласаҡ «Хәтер» китабына тулыраҡ материал бирә.
1982 йылда, коллегалары, йәмәғәтселек ярҙамы менән, элекке мәҙрәсә, һуңынан крәҫтиән йәштәре мәктәбе булған, иҫке ағас йортта крайҙы өйрәнеү мөйөшөн ойоштороп ебәрҙе. Бында хеҙмәт дәрестәренә ҡулайлаштырылған оҫтахана-кабинеттар ҙа эшләй ине был ваҡытта.
1985 йылдың 9 майында, Бөйөк Еңеүҙең 40 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, мәҙәниәт йортоноң икенсе ҡатында Лаҡлы урта мәктәбенең Крайҙы өйрәнеү музейы тантаналы асыла. Уға аҡ чехтар болаһы ваҡытында ҡорбан булған Златоуст өйәҙенең милли эштәр буйынса комиссары Хамматов Шәрифулла Хәбибулла улы исемен (урындағы колхоз да был исемде йөрөтә ине) бирергә тигән тәҡдим була.
Абдуллина М. Ф. төҙөгән сценарий буйынса «Бөтә йөрәктән» тигән тантаналы байрам иртәнән алып кискә тиклем дауам итә. Почётлы урынды Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары биләй. Рьянов Ғәлимйән Рьян улы — 112-се кавалерия дивизияһы яугире. Лаҡлы мәктәбенең математика уҡытыусыһы Зиннуров Мөнир Кёнигсберг ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнашҡан. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, элекке уҡытыусы Низаев Рәхимйән һ. б. ветерандар.
Тантанала шулай уҡ ул ваҡытта Мәскәүҙә йәшәүсе шағир Львов Михаил Давыдовичтың (Рәфҡәт Дәүләтша улы Ғәбитов) Силәбе ҡалаһынан килгән бер туған ҡустыһы Рәшит Дәүләтша улы Ғәбитов та ҡатнашты. Етем балалыҡ йылдарын улар Лаҡлылағы туғандарында үткәргән, Лаҡлы мәктәбендә бер ни тиклем уҡыған.
Был изге эштән бер кем дә ситтә ҡалманы, музейҙы биҙәүҙә мәктәптең бөтә уҡытыусылары ла ҡатнаша. Хеҙмәт һәм һынлы сәнғәт уҡытыусылары экспозиция өсөн быяла витриналар, портреттар өсөн рамдар, рәссам тәҙрәләргә витраждар яһай. Хатта, тимер мейес ҡуйылып, блиндаж да ҡорола. Музей етәксеһе һәм эҙәрмәндәр үҙҙәре тексы ҡулдан яҙып, фотолар ҡуйып, альбомдар төҙөй.
Бер аҙҙан Лаҡлы урта мәктәбе музейы 5304-се һаны аҫтында Республика каталогына ла индерелә.
Музейҙың бай материалдарына таянып, ғилми-ғәмәли конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша Лаҡлы мәктәбе уҡыусылары. 1986 йылдың 26-27 мартында Абдуллина М. Ф. етәкселегендәге мәктәп делегацияһы Салауат ҡалаһында «Ватан юлдары буйлап» маршруты буйынса Йәш крайҙы өйрәнеүселәр конференцияһында ҡатнаша.
Абдуллина М. Ф. юллауы буйынса, Салауат район башҡарма комитетының 1987 йылдың 20 апрелендәге 20-се һанлы ҡарары менән Лаҡлы ауылының бер урамына Нурулла Зиннуров исеме бирелде.
1991 йылдың июнь айында Лаҡлы колхозының 60 йыллығын тантаналы билдәләгәндә, Шәрифулла Хамматов исемендәге колхоз рәйесе Шиһаев Альберт өсөн, музейҙа тупланған колхоз тарихы материалдарына нигеҙләнеп, сығыш тексы төҙөлдө.
Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы, Лаҡлынан күсеп киткәнлектән, 1991 йылдан алып хаҡлы ялға киткәнсе, исеме «Йәдкәр» тип үҙгәртелгән мәктәп музейын, заман талаптарын тура килтереп биҙәп, материалдарҙы компьютер баҫмаһына күсереп, яңы мәғлүмәттәр менән тулыландырып, татар теле уҡытыусыһы Хәйретдинова Зәлиә Фәйзрахман ҡыҙы, ҡәҙерләп, тәртиптә тотто.
Әлеге мәлдә Лаҡлы урта мәктәбенең, иҫке бинаһы бөтөнләй емерелеп, яңы мәктәп бинаһы төҙөлөп ятыу сәбәпле (Лаҡлы мәктәбе 2019/2020, 2020/2021 уҡыу йылын Урмансы ауылындағы филиалы бинаһында дауам итә), Музей экспонаттары ваҡытлыса Мәҙәниәт йорто бинаһында һаҡлана.
Мәшһәд
Мәшһәд ( — машһа́д) — Ирандың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан ҡала; Хөрәсән-Резави провинцияһының административ үҙәге, Ирандың ҙурлығы буйынса икенсе ҡалаһы (Тәһрандан ҡала). Халҡы — 2749 мең кеше (2011).
Тристено дендропаркы
Тристено арборетумы йәки Тристено дендропаркы (Horb. Arboretum Trsteno) — Хорватияла Торстен районында урынлашҡан донъялағы иң боронғо  ботаника баҡсаһы/ Элек Европала иң матур урындарҙың береһе булып  һаналған. Хорватияның Адриатика буйында берҙән-бер арборетум.
Тарихы
XV быуат аҙағында урындағы дворян  Гоззе корабль капитандарына сәйәхәттәренән орлоҡтар үҫемлектәр һәм алып килеүҙәрен һорағандар, шулай итеп арборетум барлыҡҡа килгән. Арборетумдың барлыҡҡа килгән теүәл ваҡыты билдәле түгел, ләкин ул 1492 йылда уҡ булған икәне билдәле. Арборетумды һуғарыу өсөн 15 м оҙонлоҡтағы һыу үткәргес төҙөгәндәр. Был акватория әле лә һаҡланған. 1948 йылда баҡса Хорватияның Фәндәр һәм сәнғәт академияһына тапшырыла һәм ошо осорҙан бирле дендропарк академия милегендә һаҡлана. Дендрарий билдәле булған Иҫке Дубовицкий республиканың, Далмация һәм Урта диңгеҙ парктары араһында айырым урын алып тора. Ул XV быуатта баҡса архитектураһы булған «Сараралы паркы»н да үҙ эсенә алған.
1962 йылда Дендрарий Тристено һаҡлана торған тәбиғи һәйкәлдәр исемлегендә «Ландшафт архитектураһы» һәйкәле булараҡ теркәлгән. Һаҡлана торған территория 255 000 квадрат метрҙы биләй.
Тристено үҙәк майҙанында урынлашҡан ике «Көнсығыш Платан» ағастары — арборетум ғорурлығы булып торалар. Был ағастар ике катастрофаны кисергән. Улар 500 йылды уҙғандар һәм Европала үҫкән төрҙәрҙең уникаль өлгөләре булып һаналалар. Боронғо ағастарҙың бейеклеге яҡынса 45 һәм 60 м, диаметрҙары яҡынса 5 м. Хорватияла Яңырыу осоронда элек бай ғаиләнең йорто булған урында,  1502 йылда  күп экзотик үҫемлектәр булған парк асыла.
Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы
Әбүшаһмин Ғәндәлиф Ғәйнислам улы (Абушахмин Гандалиф Гайнисламович) (1922—1995) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғышҡан. Ҡыҙылармеец. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин 1922 йылда БАССР-ҙың Нуриман районы Яңы Күл ауылында тыуған.
112-се Башҡорт (16-сы гвардия) кавалерия дивизияһы составында һуғыша.
Һуғыштан һуң
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, Ғәндәлиф Ғәйнислам улы Әбүшаһмин БАССР-ҙың Нуриман районындағы Баһау Нуриманов исемендәге колхозыда тракторсы-машинист булып хеҙмәт итә.
Юғары хеҙмәт ҡаҙаныштары айҡанлы, БАССР ауыл хужалығы атҡаҙанған механизаторы почётлы исеменә лайыҡ була, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә.
Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы
Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы — республика башҡарма власть органы, үҙ компетенцияһы сиктәрендә Башҡортостан Республикаһының ер ресурстары һәм дәүләт мөлкәте милексеһе хоҡуҡтарын, ер төҙөлөшө өлкәһендәге функцияларҙы тормошҡа ашыра.
Адресы: 450008, Өфө  ҡалаһы,  Цюрупа урамы, 13.
Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы һәм уның  территориаль органдары булған район һәм ҡала милеккә идара итеү  комитеттары Башҡортостан Республикаһының ер ресурстарын һәм дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу, уға идара итеү һәм уны  файҙаланыу буйынса органдарҙың  берҙәм системаһын хасил итә.
2016 йылдың 9 айында республиканың тупланма бюджетына  дәүләт һәм муниципаль активтарҙы файҙаланыуҙан һәм һатыуҙан 17 773 миллион һум килем ингән. Был килемдең сағыштырма ауырлығы тупланма бюджеттың һалым һәм һалым булмаған керемдәренең бөтә күләменең  15 проценттан ашыуын тәшкил итә.
Иҡтисадтың дәүләт секторын хосусилаштырыу сиктәрендә 2014 йылдан алып дәүләт унитар предприятиеларына (ДУП) идара итеү системаһын реформалау тормошҡа ашырыла. ДУП-тар һаны  — 2.8 тапҡырға  (163-тән 59 ҡала) һәм республика ҡатнашлығындағы хужалыҡ йәмғиәттәренең һаны өстән бергә (84-тән 59 ҡала) ҡыҫҡартыла.
ДУП-тар һәм дәүләт учреждениелары тарафынан ҡулланылмаған йә  һөҙөмтәле идара ителмәгән майҙандарҙы тартып алыу эше әүҙемләштерелә. Ике йыл эсендә торлаҡ булған  фондтан 167 мең квадрат метр майҙан тартып алынған һәм ҡайтанан бүленгән. Был сара республикаға торлаҡ булмаған фондты ҡуртымлауҙан алына торған килемдәрҙең ыңғай  динамикаһын һаҡларға, республиканың дөйөм дәүләт һәм социаль ихтыяждар өсөн майҙандарға һорауын ҡәнәғәтләндерергә, Башҡортостан Республикаһының Залог фондын, республиканың шәхси инвестициялар йәлеп итеү маҡсатҡа ярашлы тип табылған объекттары исемлеген, хосусилаштырыуға тәҡдим ителгән объекттары исемлеген   формалаштырырға һәм тулыландырырға мөмкинлек бирә.
2016 йылдың 1 октябренә ҡарата республикала өс һәм унан артыҡ бәлиғ булмаған бала тәрбиәләгән  45 925 граждан һәм инвалид балаһы булған 11 245 граждан йәшәй. Шуларҙан  42 318 һәм 7 611 граждан ер участкаһы алыуға иҫәпкә ҡуйылған. Бер тапҡыр бирелеүсе түләүһеҙ ер участкалары бүлеү сиктәрендә  күп балалы ғаиләләргә — 24 594 ер участкаһы, инвалид балаһы булған  граждандарға 4 074 ер участкаһы бирелгән. Был ике категорияның ер участкалары менән тәьмин ителгәнлеге  57,4 процент тип баһалана.
Төп бурыстары
Башҡортостан Республикаһының Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығының төп бурыстары:
Барлыҡҡа килеүе һәм аяҡҡа баҫыуы
Башҡорт ССР-ының Дәүләт мөлкәтенә идара итеү буйынса дәүләт комитеты Башҡорт ССР-ы Юғары Советы 1991 йылдың 29 октябрендә  ҡабул иткән ВС-9/34 һанлы Законға ярашлы барлыҡҡа килә. Комитет тураһындағы беренсе положение республика Министрҙар Советының  1992 йыл 5 май сыҡҡан 123-сө ҡарары менән раҫлана.
1994 йылдың ғинуарында  Мөлкәткә идара итеү буйынса дәүләт комитеты менән Мөлкәт фондының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә Башҡортостан Республикаһының Дәүләт милкенә идара итеү буйынса дәүләт комитеты барлыҡҡа килә. Уның бурыстары һәм вәкәләттәре Башҡортостан Республикаһы Президентының 1994 йыл 25 ғинуар сыҡҡан УП-31 һанлы Указы менән раҫланған положениела билдәләнә.
2002 йылдың 2 апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы  менән  Дәүләт милкенә идара итеү буйынса дәүләт комитеты Башҡортостан Республикаһының Мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы итеп үҙгәртелә.
2007 йылдың 28 майында Башҡортостан Республикаһы  Президенты Указы менән Башҡортостан Республикаһы Мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы Башҡортостан Республикаһы Ер һәм мөлкәт мөнәсәбәттәре министрлығы итеп үҙгәртелә.
Дубки (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Баймаҡ ҡалаһындағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбенең үҫеше:
Райсцуг
Райсцуг (Reißzug йәки Reiszug) күтәргес, Зальцбург ҡалаһы янында (Австрия) Хоэнзальцбург замогына йөк ташыу өсөн, арҡан тартыу көсөндә эшләгән тимер юл. Юл үҙенең йәше менән билдәле; ул 1495 йәки 1504 йылда асылған тип иҫәпләнә. Райсцугты Зальцбург фуникулеры менән бутарға ярамай, фуникулер замокка килеүселәрҙе ташый һәм 1892 йылда төҙөлгән.
Юлдың барлыҡҡа килеүе
Юл беренсе тапҡыр 1515 йылда, һуңғараҡ Зальцбург архиепископы булып киткән кардинал |Маттеус Ланг тарафынан телгә алына. Шулай итеп, был юл хәҙер ҙә эшләүсе иң боронғо тимер юл транспорты өлгөләренең береһе.
Райсцуг әлегә тиклем замоктың стенаһы аша тәүге маршрут буйынса йөрөй. Маршрут Ноннберг аббатлығы биләмәһендә замоктың көнсығыш стенаһы аҫтында башланып китә; артабан юл биш концентрик оборона стеналары аша үтеп, ҡәлғәнең үҙәк ихатаһына тиклем 65 % ауышлыҡта дауам итә. Һәр стенаны үтеү урынында ҡапҡа бар, уларҙың һәр береһе ныҡ ағас ҡапҡас менән бикләнергә мөмкин. Ҡапҡаларҙың булыуы һәм йәше кардинал Ланг биргән һүрәтләүҙең иҫбатланышы булып тора.
Карай (Ворона ҡушылдығы)
Карай  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбү Бәкер Әр-Рази
Әр-Рази, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази (ابوبكر محمّد زکرياى رازى, 865, Рей, Иран — 925, шунда уҡ) — күренекле фарсы энциклопедиясы–ғалимы, табиб, алхимик, фәйләсуф. Европала латинлаштырылған Разес (Rhazes) исеме менән билдәле. Әр-Разиҙың күп кенә хеҙмәттәре X-XIII быуаттарҙа латин теленә тәржемә ителгән. Улар Көнбайыш Европа табибтары һәм алхимиктар тарафынан танылған. Әр-Разиҙы «табибтарҙың атаһы» тип йөрөткәндәр.
Биографияһы
Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн Зәкәриә әр-Рази Бөйөк Фарсы иленең Тәһран янындағы Рей ҡалаһында тыуған. Персияның үҙендә, хәҙерге Үзбәкстан һәм Тажикстан ерҙәрендә урынлашҡан боронғо ҡалаларҙа уҡып, төплө ғилем алған, метафизика, философия, шиғриәт, алхимияны үҙләштергән. Йәштән үк металдарҙы ҡиммәтләндереүсе «эликсир» табыу тәжрибәләре үткәргән. Утыҙ йәшендә Бағдадҡа (медицина) өйрәнергә киткән. Оҫта ҡуллы табиб булараҡ танылыу алған. Рей ҡалаһында, Бағдадта клиника менән етәкселек иткән.
Әр-Разиҙың философия, этика, теология, логика, медицина, астрономия, физика һәм алхимия фәндәре буйынса яҙған 184 әҫәре билдәле, 61-е хәҙерге заманға тиклем һаҡланып килгән.
Табиблыҡ эшмәкәрлеге
Беренселәрҙән булып, сәсәк ауырыуы (оспа) менән ҡыҙамыҡтың (корь) танырға, күп кенә химик матдәләрҙе, шул иҫәптән алкоголь менән ккәрәсинде айырырға өйрәнгән. Эдвард Гранвидь Браун уны «беренсе һөнәри табиб булған», тип һанай. Медицина өлкәһендә ғәрәп телендә яҙылған төп китаптары — «Әл-Хәви» (Тыйб фәне буйынса китап) һәм 10 томлыҡ «Мансурға арналған медицина энциклопедияһы». Латин теленә тәржемә ителгәс, улар бер нисә йөҙ йыл буйына табибтар өсөн өҫтәл китабы булып торған. Әр-Рази шулай уҡ хастаханалар төҙөү, бының өсөн урын һайлау тураһында тәҡдимдәрен яҙып ҡалдырған. Табибтарҙың берәй йүнәлеш буйынса махсуслашыуын яҡлап, бер нисә китап яҙған («Бер табиб бар ауырыуҙы ла дауалай алмай»). Медицина ярҙамы күрһәтеү һәм ярлыларҙың бер-береһенә ярҙам итеүе кәрәклеге тураһында ла хеҙмәттәр ҡалған («Медицина табибы булмаған кешеләр өсөн»).
Хеҙмәттәре
Инглизсәгә тәржемә ителгән әҫәрҙәре:
Лолог
Лолог — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 137 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрмияз
Юрмияз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гари йылғаһының уң ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галкин Александр Алексеевич
Биографияһы
Александр Алексеевич Галкин 1928 йылдың 12 февралендә Сыуаш АССРның Әлек районы Челкасы ауылында тыуған. Урындағы мәктәпте, 1948 йылда Калинин педагогия училищеһын, 1953 йылда Сыуаш дәүләт педагогия институтын тамамлай. Сыуаш китап нәшриәтендә мөхәррир, «Тыван Атал» журналының баш мөхәррире, «Капкан» журналының әҙәбиәт бүлеге мөдире булып эшләй.
Чебоксарҙа 2002 йылдың 9 апрелендә вафат була.
Ижады
Әҙиптең һәләте күп яҡлы. Ул үҙен поэзия, проза һәм тәржемәлә уңышлы күрһәткән. А.Пушкин, М. Горький, А. Серафимович,т. Шевченко, С. Есенин, М. Шолохов, М. Пришвин, В. Бианки, С. Михалков һ. б. әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итә. Балалар өсөн күп яҙа.
30 китап баҫтыра, шул иҫәптән:
Рус телендә 5 китабы, татар телендә 1 китабы нәшер ителгән.
Уның шиғырҙарына 200-ҙән артыҡ йыр яҙылған:
Кучурган (йылға)
Кучурган (Кучурган) — Украиналағы йылға. Одесса өлкәһенең Захаривка, Велика Михайливка һәм Роздильна райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 109 километр. Бассейн майҙаны — 2090 км².
Тиноватка (Тоголика кушылдығы)
Тиноватка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголика йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыяуыҡ
Тарихы
Ҡыяуыҡ ауылы шул уҡ исемле йылға эргәһендә урынлашҡан һәм күскенселәр тарафынан нигеҙләнгән. Халыҡтың ҡатнаш составы 1795 йылдан алып теркәлгән. Ул саҡта 6 аҫаба-башҡорт йәшәгән 2 хужалыҡ һәм 121 типтәр йәшәгән 20 хужалыҡ була. Яңы Ҡыяуыҡта 14 хужалыҡта 65 аҫаба башҡорт, 4 йортта 24 ерһеҙ башҡорт, 7 хужалыҡта 35 типтәр йәшәгән. Аҙаҡ типтәрҙәр беренсе ауылға ҡушылғандар. Күренеүенсә, типтәрҙәр татар типтәрҙәрен, шулай уҡ аҫабалыҡ хоҡуғынан мәхрүм ителгән башҡорттарҙы ла үҙ эсенә алған. 64 йылдан һуң Ҡыяуыҡта 60 ихатала 399 типтәр була. 1920 йылда 171 йортта 891 типтәр йәшәгән. Типтәрҙәр Ҡыяуыҡ ауылына 1749, 1784, 1803 йылдарҙа индерелгәндәр. Ергә керҙәш-башҡорттар менән бергә хужа булғандар. 1839 йылда типтәрҙәрҙең 42 ихатаһында (245 кеше) һәм башҡорттарҙың 5 ихатаһында (22 кеше) 160 ат, 55 һыйыр, 123 һарыҡ, 127 кәзә була. 133 умарталары булған. 1865 йылда 71 йортта 402 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, ылаусылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән; шөғөлдәр араһында шулай уҡ аҡ балсыҡ эшкәртеү булған.
Хәҙерге осор
Ҡыяуыҡ ауылы Йәнырыҫ ауыл Советына ҡарай. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %) йәшәй. Клуб бар. Балалар эргәләге Йәнырыҫ урта мәктәбенә йөрөп уҡыйҙар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл Ҡыяуыҡ йылғаһы яры буйында, Йәнырыҫтан 500 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Эргәнән Ҡарамалы йылғаһы аға.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Молдавияла шарап яһау
Шарап индустрияһы Молдавия ла яҡшы үҫеш алған. Йөҙөм баҡсаларының майҙаны яҡынса 147 000 гектар тәшкил итә, шуларҙың 102 500 гажвокаһы коммерция максаттарында ҡулланыла. Шараптарҙың байтаҡ өлөшө экспортҡа етештерелә. Күп ғаиләләрҙең үҙҙәренең рецепттары һәм йөҙөм сорттары бар, улар  быуындан-быуынға тапшырыла.
Тарихы
Археологтар тапҡан ҡаҙылдыҡтар Молдавияла йөҙөмдөң яҡөынса 6 миллиондан 25 миллионға тиклем йылдар элек барлыҡҡа килгәнен раҫлай. Йөҙөмдө эшкәртеү һәм шарап ҡойоу Днестр менән Прут йылғалары араһындағы территорияла 4000-5000 йылдар элек барлыҡҡа килгән.
Йөҙөм үҫтереү һәм эшкәртеү Молдавия XIV быуатта феодаль дәүләт булып ойошҡандан һуң башлана һәм XV быуатта Бөйөк Штефан III хакимлыҡ иткән осорҙа ныҡлап йәйелдерелә. Урта быуат осоронда Молдав кенәзлегенең экспортҡа сығарылған тауарҙары араһында шарап төп урында була, был бигерәк тә Польша һәм Россия менән һатыу итеүгә ҡағыла. Осман империяһы ның 300 йыллыҡ иҙеүе аҫтында шарапсылыҡ Молдавияла закон менән тыйылған була.
1812 йылдағы Бухарест тыныслыҡ тураһындағы килешеүенән һуң шарап индустрияһы тергеҙелә башлай. Был осорҙа йөҙөмсөләргә дәүләт ярҙамы күрһәтелә, һөҙөмтәлә 1837 йылда йөҙөм майҙандары Бессарабияла (хәҙерге Молдавия һәм Ҡара диңгеҙ буйҙарының бер аҙ өлөшө территорияһы) 14 000 гектарҙан артып китә, ә шарап етештереү — 12 миллион литрға барып етә. 1914 йылда Бессарабия йөҙөм үҫтереү һәм эшкәртеү буйынса Россия ның иң ҙур төбәгенә әйләнә.
Ике донъя һуғышы йөҙөм индустрияһына ҙур зыян килтерә. Уны тергеҙеү Молдавияла совет осоронда 1950 йылдарҙа башлана. 10 йыл эсендә йөҙөм майҙаны 150 000 га етә һәм 1960 йылда уның дөйөм майҙаны 220 000 га була.
Намаҙҡаев Фәйзи Вәли улы
Намаҙҡаев Фәйзи Вәли улы (Намазкаев Файзи Валиевич; 12 март 1906 йыл — 6 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Молдавияла шарап яһау
Тарихы
Үҙгәртеп төҙөү ваҡытында үткән алкоголгә ҡаршы кампания осоронда ла йөҙөм үҫтереү һәм эшкәртеү эшенә етди зыян килтерелә, был инфраструктура юҡҡа сығарыла яҙа.
Намаҙҡаев Фәйзи Вәли улы
Биографияһы
Фәйзи Вәли улы Намаҙҡаев 1906 йылдың 12 мартында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуған. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт иткән, өлкән сержант. Ворошиловоград өлкәһе Чернухино станцияһы өсөн тиңһеҙ алышта минометсы Намаҙҡаев Фәйзи айырыуса батырлыҡ күрһәтә: дошмандан ҡул пулеметын тартып алып, өс немецты юҡ итә, ҡаһарманлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» хәрби миҙалға лайыҡ була. Һуғыштан һуң, 1964—1966 йылдарҙа — Сибай педагогия училищеһында хужалыҡ буйынса директор урынбаҫары.
1973 йылдың 6 апрелендә Сибай ҡалаһында вафат була.
Оло Ултыраҡ
Оло Ултыраҡ (Большая Ультракова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Молдавияла шарап яһау
Тарихы
2006 йылда Россия менән булған сәйәси конфликт молдава шараптарын илгә индереүҙе тыйыуға килтерә. Өс йылдан һуң был ҡарар юҡҡа сығарыла.
Оло Ултыраҡ
Географик урынлашыуы
Айыусы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Молдавияла шарап яһау
Ҡаты ординар шараптар
=== [//ru.wikipedia.org/wiki/Дивин_(бренди) Дивина (бренди)] ===
Оло Ултыраҡ
Тарихы
Оло Ултыраҡ (Айыусы) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1785 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Молдавияла шарап яһау
Шарап баҙҙары
Молдавия шараптарының "Бәләкәй Милешты" ("Mileştii Mici") коллекцияһы үҙ эсенә 1,5 миллион шешә алған, Гиннес рекордтар китабы ның мәғлүмәттәре буйынса ул Европала иң ҙур коллекция. Уның шарап баҙҙары 200 км һуҙылған, шуның бары тик 50 км ғына хәҙерге ваҡытта ҡулланыла.
Оло Ултыраҡ
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Логунов Анатолий Алексеевич
Логунов Анатолий Алексеевич (30 декабрь 1926 йыл — 1 март 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең физик-теоретигы, физика-математика фәндәре докторы (1959), профессор. 1977—1992 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректоры. СССР Фәндәр академияһы вице-президенты (1974—1991). СССР Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты (1968). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1980). Ленин премияһы (1970) һәм СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1975, 1984). СССР-ҙың X һәм XI саҡырылыш (1979—1989) Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Антолий Алексеевич Логунов — Волга буйы районы Һамар өлкәһе Обшаровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Алексей Иванович Логунов (1904—1987). Әсәһе — Логунова Агриппина Кузьминична (1904—1992).
Оло Ултыраҡ
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.