cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәлимов Марсель Шәйнур улы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Башҡорт Википедияһының 10 йыллығына арналған Вики-Һабантуй 2015-тә ҡатнаша. Изге эш менән шөғөлләнгән ирекмәндәрҙе дартләндереүсе телмәр тота, йәмғиәттең рәхмәттәрен еткерә, китаптарын әүҙем ирекмәндәргә бүләк итә. Сара тураһында матбуғат аша йәмғиәткә еткерә.
2016 йылдың сентябрендә Грециялағы Тинос утрауында үткән «Визит к Музам» Халыҡ-ара ижад фестивалендә Марсель Сәлимов яңы ойошторолған Халыҡ-ара Мәҙәниәт академияһының вице-президенты итеп һайланды.
Ижади эшмәкәрлеге
Марсель Сәлимовтың әҙәби ижадҡа әүәҫлеге бик иртә асыла. 1957 йылда, II синыфта уҡығанда, ул үҙенең тәүге шиғырын, артабан мәктәп стена гәзитенә мәҡәләләр яҙа. «Ленин байрағы» Борай районы гәзитендә уның тәүге мәҡәләһе 1961 йылда баҫыла, һәм ул баҫманың йәш хәбәрсеһе булып китә. Артабан республика балалар һәм үҫмерҙәр гәзите «Башҡортостан пионеры»нда (хәҙерге «Йәншишмә»), республика гәзите «Ҡыҙыл таң»да уның хәбәрҙәре, ә 1963 йылда «Һәнәк» журналында беренсе фельетоны донъя күрә. 1964 йылда үҙенең тәүге юмористик хикәйәһе менән «Башҡортостан пионеры» гәзите иғлан иткән конкурста еңеп сыға. Шул уҡ йылда Марселдең шиғыры тәү тапҡыр Башҡортостан радиоһы эфирынан яңғырай, ул Борай районының «Алға» гәзите үткәргән «Иң яҡшы очерк» бәйгеһендә икенсе урынды яулай.
Әҙәби ижад юлынан ҡыйыу атлаусы 1965 йылда «Йәш хәбәрсе» исемле тәүге повесын яҙырға тәүәккәлләй. Был әҫәр ул ваҡытта Башҡортостан Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләгән күренекле яҙыусы Фәрит Иҫәнғоловтың ыңғай баһаһын ала. Марсель Сәлимовтың алдағы йылда «Башҡортостан пионеры» гәзитендә баҫылған «Сер ҡапсығы» комедияһы күп мәктәптәрҙең һәүәҫкәр сәхнәләрендә ҙур уңыш менән бара.
Башҡорт дәүләт университетында уҡыу йылдары үҙен әҙәбиәттән башҡа күҙ алдына ла килтермәгән егет өсөн ысын мәғәнәлә өлгәрөү осоро була. Ул дәртләнеп филология факультетында эшләп килгән «Аҡсарлаҡтар» әҙәби-ижад түңәрәгендә шөғөлләнә, уның старостаһы итеп һайлана. Республика гәзит һәм журналдарында мәҡәлә һәм хәбәрҙәрен даими баҫтыра, «Башҡортостан пионеры» гәзитенең һәм Башҡорт АССР-ы Радио һәм телевидение комитетының штаттан тыш хәбәрсеһе була. 1971—1973 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәттә булғанда Төньяҡ ғәскәри төркөм органы «Знамя победы» гәзитенең штаттан тыш хәбәрсеһе була. 1972 йылда балалар өсөн «Батыр яраhыҙ булмай» тип исемләнгән мажаралы повесть яҙа.
Марсель Сәлимовтың шиғырҙарына композиторҙар Рим Хәсәнов, Мөфтәдин Ғиләжев, Вәсил Хәбисламов, Рәйес Ханнанов, Мөҙәрис Мырҙаханов, Мөҙәрис Ғәзетдинов, Артур Булатов йырҙар яҙған. Әҙип тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул М. Н. Задорнов, Л. С. Ленч, П. П. Ребро, М. Г. Семенов һ.б. әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә иткән.
Үҙенең шиғыр һәм хикәйәләрен «Мар. Сәлим», «С. Әлимов», «Т. Сәйетов», «И. Ғәрәфи», «С. Таныпов», «М. Шәйнуров» һәм башҡа ижади псевдонимдар менән дә баҫтыра.
Әҙиптең Болгария яҙыусыһы Йордан Попов менән бергә 2011 йылда рус һәм болгар телдәрендә донъя күргән «Книга дружбы. Книга на дружбата» тигән китабы 2013 йылда өс телдә рус, болгар һәм башҡорт телдәрендә баҫылып сыҡты. Баҫма өс өлөштән тора: беренсеһендә башҡорт һәм болгар сатирик журналдары «Һәнәк» менән «Стършел» журналистары тураһында очерктар, Марсель Сәлимовтың юл яҙмалары, икенсеһендә — башҡорт сатиригының болгар теленә тәржемә ителгән юмористик хикәйәләре һәм фельетондары, өсөнсө өлөштә Йордан Поповтың рус теленә ауҙарылған «Касабланка» исемле повесы урын алған. 2014 йылдың ғинуарында «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында баҫманың исем туйы үтте. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итеүенсә, Мәскәүҙә рус телендә Марсель Сәлимовтың сатирик повесы, ироник һәм юмористик хикәйәләре тупланған «Миссия той пассии» тип исемләнгән яңы китабы донъя күргән.
2015 йылдың июне аҙағында Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә билдәле яҙыусы-сатирик, шағир һәм публицист Марсель Сәлимовтың «Заманына күрә көлкөһө» исемле китабы 1000 даналыҡ тираж менән донъя күрҙе. Был турала «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итте .Унда тупланған әҫәрҙәр дүрт бүлек итеп бирелгән: «Сәнскеле сәсмәүер» тип аталған тәүгеһендә сатирик хикәйәләр, фельетондар һәм юморескалар туплаһа, «Шаян шиғриәт» тип исемләнгән икенсеһендә шиғырҙар, эпиграммалар һәм мәҫәлдәр урын алған. Авторҙың юмористик монологтары, скетчтары һәм сценарийҙары өсөнсө бүлек — "Сәйер сәхнә"лә, күңелле хәтирәләре, очерктары һәм яҙмалары «Ҡыҙыҡлы ҡәләм» баш аҫтындағы һуңғыһында йыйылған.
Үҙенең яңы йыйынтығында Марсель Сәлимов беҙҙең тирә-яҡ ысынбарлыҡҡа хас күп төрлө проблемаларҙы бик ваҡытлы һәм үҙенсәлекле һүрәтләй, кире күренештәрҙе ҡәләм осона элә.
«Әсәгә сабыйы тыуған кеүек үк яҙыусының яңы китабы сығыуы ла шундай уҡ шатлыҡлы ваҡиға, — ти сатирик үҙе. — Өҫтәүенә миңә был „баланы“ оҙаҡ көтөргә тура килде. Күп әҫәрҙәр төрлө телдәрҙәге йыйынтыҡтарҙа баҫылған, бына, ниһайәт, туған телемдә лә китабым баҫылып сыҡты!».
2015 йылдың 21 июлендә «Башинформ» агентлығы (Ләйлә Аралбаева) тағы ла бер яңылыҡ тураһында хәбәр итте : Интернациональ Яҙыусылар союзы башланғысы менән XXI быуат башында йәшәп-ижад иткән яҙыусыларға «китап-һәйкәл» донъя күргән. Тиражы биш мең дана булған «Автограф» исемле был баҫманың тәүге томы «үҙҙәрен күрһәткән авторҙарға, ижади берекмә ағзаларына арналған, уларҙың барыһы ла һайлап алыу үткән» тип билдәләнә китаптың баш һүҙендә. Был үҙенсәлекле йыйынтыҡта республикабыҙҙың танылған шағиры Марсель Сәлимовтың да бер шәлкем шиғыры урын алған.
2015 йылдың декабрендә Мәскәүҙә «Таврида» әҙәби серияһында Марсель Сәлимовтың «Камушек с дыркой: почти курортный роман и рассказы о том же» исемле китабы ике мең дана тираж менән донъя күрҙе. Был әҙиптең Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда иғлан ителгән Әҙәбиәт йылында баҫылған дүртенсе китабы.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Мәскәүҙә нәшер ителгән «Күңел» исемле китапта Рәсәй яҙыусыларының рус һәм япон телдәрендә әҫәрҙәре тупланған. Йыйынтыҡта башҡорт шағиры Марсель Сәлимовтың лирик һәм юмористик шиғырҙары баҫылған.
2016 йылдың март аҙаҡтарында, Көлкө көнө алдынан яҙыусы-сатирик, Рәсәйҙең Сергей Михалков исемендәге, Болгарияның «Алеко» һәм Украинаның Николай Гоголь исемендәге халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты Марсель Сәлимовтың "Парламент серияһы"нда донъя күргән «Президент бесәйе» исемле китабының исем туйы Мәскәүҙә үтте. Сараға юмористың ижадын һөйөүселәр: билдәле яҙыусылар һәм журналистар, ғалимдар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре килде.
Марсель Сәлимовтың «Камушек с дыркой» тигән китабы «ЯЛОС 2016» исеме менән Ҡырымда үткән V Халыҡ-ара музыка-шиғыр фестивалендә беренсе урын алды. Әҙипкә Лауреат дипломын ойоштороу комитеты рәйесе, Ялта әҙәби-йәмәғәт союзы етәксеһе Джемали Чочуа урындағы Чехов йортонда тапшырҙы.
Марсель Сәлимов шулай уҡ халыҡ-ара конкурста еңеү яулағаны өсөн Мацуо Басё исемендәге япон миҙалы менән дә бүләкләнде. Бынан алда әҙип үҙенең япон телендәге шиғырҙары өсөн Мацуо Басё исемендәге халыҡ-ара әҙәби конкурс дипломына лайыҡ булғайны.
2017 йылдың октябрендә Лондонда Әҙәбиәт көндәре сиктәрендә Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе эштәре буйынса федераль агентлыҡта башҡорт яҙыусыһы Марсель Сәлимовтың бында инглиз телендә баҫылған «Книга, какой еще никто не писал» китабының исем туйы уҙҙы.
2017 йылдың ноябрендә Швецияның баш ҡалаһы Стокгольмда Евразия ижад гильдияһы һәм «Hertfordshire Press» нәшриәт йорто (Лондон) ойошторған VI Халыҡ-ара китап форумы һәм әҙәби фестиваль (Open Eurasian Literature Festival & Book Forum) уҙҙы. Донъяның 14 иленән 300-гә яҡын яҙыусы, шағир, журналист, рәссам, артист һәм ғалим ҡатнашҡан был фестивалгә «Асыҡ Евразия» конкурсы финалсыһы сифатында яҙыусы-сатирик, халыҡ-ара әҙәби премиялар лауреаты, «Рәсәйҙең алтын ҡаурыйы» исеменә лайыҡ булған Марсель Сәлимов та саҡырылғайны. Сара барышында Стокгольмда уның инглиз телендәге яңы китабының исем туйы булды. Яҙыусы-сатириктың «The book which has never» («Книга, какой еще никто не писал») тигән йыйынтығы Лондонда Евразия ижад гильдияһының китап серияһында донъя күрҙе. Яңы ижад емеше өсөн Марсель Сәлимовҡа «Йыл ҡаҙанышы» тигән махсус премия тапшырылды.
2018 йылдың декабре аҙағында, Марсель Сәлимовтың 70 йәшлек юбилейы алдынан, Мәскәүҙә әҙиптең «Книга, какой ещё никто не писал» исемле китабы баҫылып сыҡты. Ул, Яҙыусыларҙың, журналистарҙың һәм дрмаматургтарҙың интернациональ берләшмәһе тарафынан әҙерләнеп, «Библиотека журнала «Российский колокол» серияһында донъя күрҙе.
Ҡаҙаныштары
2019 йылдың декабрендә Де Ришелье исемендәге Халыҡ-ара әҙәби-художество конкурсы йомғаҡтары буйынса башҡорт яҙыусы-сатиригы Марсель Сәлимов «Бриллиантовый Дюк» дипломына эйә булды. Конкурс Германияла «Freundschaft-Brücke «GLORIA» ассоциацияһы ҡарамағында теркәлгән. Быйыл конкурста донъяның 22 иленән 8 меңдән ашыу кеше ҡатнашты.
Марсель Сәлимов 2019 йыл өсөн Джек Лондон исемендәге Халыҡ-ара әҙәби премияға лайыҡ булды.
2018 йылдың декабрендә Марсель Сәлимов йыл йомғаҡтары буйынса Яҙыусылар, драматургтар һәм журналистарҙың интернациональ берекмәһе үткәргән тантаналы бүләкләү сараһында ҡатнашты. Тамамланыусы йылда әҙип ике мәртәбәле премияға лайыҡ булды. Инглиз телендә нәшер ителгән «Ҡош һөтө» («The bird's milk»; «Птичье молоко») китабы һәм сит телдәрҙәге күп һандағы баҫмалары өсөн уға Владимир Набоков исемендәге халыҡ-ара әҙәби премия бирелде, «Сит ил әҙәбиәтенә ижади өлөш өсөн» миҙалы тапшырылды
«Российский колокол» журналы фараздары буйынса Мар. Сәлим «Йыл яҙыусыһы» номинацияһында «Рәсәй әҙәбиәт премияһы — 2018»гә, «Мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына лайыҡ булды.
2018 йылдың ғинуарында Канада Короллегендә Эрнест Хемингуэй исемендәге әҙәби премияның 2017 йылғы лауреаттары иғлан ителде. Рәсәй, Канада, АҠШ, Ҡаҙағстан, Украина илдәренән 13 ҡәләм оҫтаһы ошо абруйлы халыҡ-ара наградаға лайыҡ булды. Улар араһында — танылған башҡорт яҙыусыһы, Рәсәйҙә билдәле сатириктарҙың береһе, байтаҡ ҡына халыҡ-ара әҙәби премиялар, ижади конкурстар һәм фестивалдәр лауреаты Марсель Сәлимов та (Мар. Сәлим) бар.
2016 йылдың декабрендә Мәскәүҙә ағымдағы әҙәби йылда ҙур уңышҡа өлгәшкән яҙыусыларҙы бүләкләү тантанаһы үтте. Интернациональ яҙыусылар һәм журналистар союзы идараһы саҡырыуы буйынса Рәсәй төбәктәренән һәм яҡындағы сит илдәрҙән йыйылған күренекле ҡәләм оҫталары араһында бик күп халыҡ-ара һәм Рәсәй әҙәби премиялары һәм конкурстары лауреаты Марсель Сәлимов та булды. Йыл һөҙөмтәләре буйынса Владимир Гиляровский исемендәге Халыҡ-ара премия лауреаты итеп танылған сатирикка тантаналы шарттарҙа таныҡлыҡ менән был абруйлы әҙәби награданың билдәһе тапшырылды.
Һуңғы йылдарҙағы ижади ҡаҙаныштары өсөн Марсель Сәлимовҡа «Рәсәй халыҡтарының XIV Артиадаһы лауреаты» тигән маҡтаулы исем бирелде. Ул үҙебеҙҙең һәм сит илдәрҙең мәҙәниәт һәм сәнғәт хеҙмәткәрҙәренә бирелә торған иң юғары йәмәғәт наградаһы. Яҙыусы-сатирик, шағир һәм журналисҡа был мәртәбәле исем Рәсәй Милли артий хәрәкәте Оло баһаламаһының (жюри) Даими коллегияһы тәҡдиме менән лайыҡ булды. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә, Лауреат дипломын Марсель Сәлимовҡа Милли артий хәрәкәте президенты Валерий Тарбоков тапшырҙы.
«Визит к Музам» Халыҡ-ара ижад фестивалендә (Греция, Тинос, 2016 йыл, сентябрь) баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәренең иң юғары мәртәбәлелеге (рейтингы) өсөн Марсель Сәлимовҡа китап уҡыусыларҙың махсус призы «Гомер дипломы» тапшырылды. Греция һәм Рәсәй араһындағы мәҙәни мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн әҙип Тинос ҡалаһы мэрияһының Маҡтау ҡағыҙына ла лайыҡ булды. Был мәртәбәле форум барышында сатирик хикәйәләре һәм экология темаһына бағышланған фельетондары өсөн ул шулай уҡ "Рәсәйҙең көмөш ҡәләме"н дә алды. Премия «Золотое перо Руси» исемле рәсми сайтта (ИТОГИ конкурса Национальная литературная премия Золотое Перо Руси 2016) башҡа еңеүселәр менән бер рәттән әҙиптең исеме лә атала: «Номинация ЭКОЛОГИЯ. СЕРЕБРЯНОЕ ПЕРО РУСИ — Сертификат соответствия № 133. Марсель Салимов (г. Уфа, Башкортостан)».
2015 йылдың 1 апреле — Көлкө көнөндә Марсель Сәлимов «Юмор — выше пояса» (2014) тигән китабы өсөн өсөнсө тапҡыр халыҡ-ара әҙәби премияға лайыҡ булды. Сираттағыһы — Н. В. Гоголь исемендәге «Триумф» халыҡ-ара премияһы. Ул 1998 йылда булдырылған. Быға тиклемге лауреаттар араһында Украина, АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Франция, Италия, Канада, Австралия, Рәсәй, Бельгия, Бразилия, Швеция, Болгария, Словакия, Польша, Израиль, Македония, Латвия, Грузия, Әрмәнстан, Молдова, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Төркмәнстандың билдәле яҙыусылары, тәржемәселәре, ғалимдары, журналистары, меценаттары, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, театр һәм кино актерҙары, музыканттары, рәссамдары, мәғариф һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре бар.
Марсель Сәлимов «Рәсәйҙең иң яҡшы шағирҙары һәм яҙыусылары-2013» бәйгеһендә еңеүсе була. «Алтын ҡаурый» билдәһе (2014) һәм «Мәғрифәткә индергән өлөшө өсөн» (2014) ордендары менән бүләкләнә. Ижади ҡаҙаныштары өсөн ул шулай уҡ В. В. Маяковский ордены (2015) һәм «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (2013), М. Ю. Лермонтов (2014), А. Мицкевич (2015) миҙалдары менән дә наградланды. Әҙипкә төрлө кимәлдәге бихисап Маҡтау грамоталары бирелгән.
2021 йылдың 28 майында Марсель Сәлимовҡа Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы тигән маҡтаулы исем бирелде.
Уҡыусылары менән аралашыуҙары
Марсель Сәлимовтың китап уҡыусылар менән бәйләнештәре бер көнгә лә тиерлек өҙөлгәне юҡ. Бындай осрашыуҙарҙың ике яҡ өсөн дә тиң ыңғай әһәмиәткә эйә булыуын айырым билдәләргә кәрәк. Йәштәре, белем кимәлдәре, хеҙмәт йүнәлештәре төрлө булған әҙәбиәт һөйөүселәр, бигерәк тә сатира һәм юморҙы үҙ итеүселәр, әҙип уҡыуында уның әҫәрҙәрен тыңлай, теләгәндәр унан автограф ала, ә ҡайһы берҙәр уның менән ихлас аралаша, төрлө темаларға фекер алыша. Яҙыусы иһә был осрашыуҙарҙан әҫәрҙәре өсөн яңы темалар алып ҡына ҡайтмай, ижады илһам менән дә тулылана. Үҙ уҡыусылары менән күҙгә-күҙ осрашыуҙарҙы Марсель Сәлимов Башҡортостан ҡала һәм райондарында ғына түгел, илдең баш ҡалаһы Мәскәүҙә, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә бик әүҙем үткәреүен дауам итә.
Түбәнге Ирәмәл
Түбәнге Ирәмәл — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юғары Ирәмәл (быуа №840) йылғаһының ярына 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты
Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты —Красноярск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Красноярск дәүләт сәнғәт институты РСФСР мәҙәниәт министрлығы системаһында 1977 йылда асыла һәм 1978 йылда эш башлай.
Педагогик коллектив Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт институтын, Ленинград, Урал, Новосибирск һ. б. консерваторияларҙы тамамлаусыларҙан туплана.
2000 йылда Красноярск сәнғәт институты академия статусын ала, ун биш йыл буйы Красноярск дәүләт музыка һәм театр академияһы тип атала.
2015 йылда академияға тәүге исеме ҡайтарыла.
2017 йылда институт Красноярск дәүләт сәнғәт институтына ҡушыла.
2018 йылда Дмитрий Хворостовский исемендәге Себер дәүләт сәнғәт институты тип исеме үҙгәртелә.
Әлеге ваҡытта өс факультетты (музыкаль, театр һәм хореография сәнғәте, һынлы сәнғәт) һәм музыка колледжын берләштерә.
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы (5 апрель 1936 йыл) — китапханасы, библиограф. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988), Ленин ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Зинфира Хөсәйен ҡыҙы Ғафарова 1936 йылдың 5 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Күҙәй ауылында тыуған.
Мөншөгөр
Мөншөгөр, мөжөһөр, һыу буғаһы, күл буғаһы, һыу үгеҙе, күл үгеҙе, ғопай, һоңғолдауыҡ (урыҫ.Большая выпь, лат. Botaurus stellaris) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош.
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы
Биографияһы
1954 йылда Өфө китапхана техникумын тамамлай һәм Саҡмағош районында үҙаллы эш башлай: башта Яңы Балтас ауылында китапхана мөдире, 1956 йылдан Саҡмағош ауыл балалар китапханаһы хеҙмәткәре була.
Мөншөгөр
Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән ҙурыраҡ төн ҡошо. Муйыны оҙон ҡауырһынлы булғанға, йыуан күренә. Аяҡтары оҙон. Муйынын бөкләп ауыр оса. Ҡурҡҡанда ҡойроғонда ултыра һәм өҫкә ҡарап ҡатып ҡала. Түбәһе, күҙҙәре аша үткән һыҙыҡтар ҡара. Дөйөм төҫө ҡара сыбарлы һарғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Осҡанда «ҡау» тигән тауыш сығара. Яҙғыһын ата ҡош үгеҙ кеүек үкерә. Күсмә ҡош. Һирәк осрай.
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы
Биографияһы
1957 йылдан — Саҡмағош район китапханаһы мөдире, 1976—1993 йылдарҙа Саҡмағош район үҙәкләштерелгән китапхана системаһы директоры вазифаларын үтәй.
Ғафарова Зинфира Хөсәйен ҡыҙы етәкселек иткән китапхана йыйылма каталогтар төҙөү, китапхана системаһын үҙәкләштереү буйынса алдынғы тәжрибә мәктәбе була.
Мөншөгөр
Йәшәү урындары
Ҡамышлы һәм бейек үләнле күлдәрҙә, йылғаларҙа, һаҙлыҡтарҙа йәшәй.
Туҡланыуы
Тәлмәрйен, балыҡ, сысҡан, ҡош балалары, бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе
Түңгәктәрҙә оялай.3-7 бөртөк һарғылт йомортҡа һала. Беренсе йомортҡа һалғас та баҫырға ултыра. Башлыса инә ҡош үҙе генә баҫа. Һирәк осраҡтарҙа ата ҡош та баҫыуы күҙәтелгән. 24-26 көндән себештәре моронлай. 2-3 аҙнанан сығып йөрөй башлайҙар. Ике айҙан осалар һәм ғаилә тарҡала.
Иҫкәрмәләр
Башҡорт теленең диалекттарында ул мәнгәшәр, мөжөһөр,һыу буғаһы.күл буғаһы, һыу үгеҙе,ғопой, һоңҡолдауыҡ тип тә атап йөрөтөлә.
Яйна-Ты-Вис
Яйна-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сябу-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трематодтар
Трематодтар (Digenea, (трематоды) — Plathelminthes яҫы селәүсендәр синыфы (Plathelminthes), дегенетик имеүселәр. Уларҙың йәшәү циклы, һирәк осраҡты иҫәпкә алмағанда, бер нисә хужала кәм тегәндә өс быуын алышына. 7200-нән артыҡ төрө билдәле. Ҡайһы бер трематодтар трематодоз, шистосомоз, описторхоз кеүек ауырыу тыуҙырыусы кеше паразиттары. Кеше паразиттарының 40-тан артыҡ төрө бар.
Йозеф Кайнц
Йозеф Игнац Кайнц (Josef Ignaz Kainz;,  — , ) — XIX–XX быуаттар сигендә Германия һәм Австрияның иң билдәле актёрҙарҙың береһе.
Тормошо һәм ижады
Йозеф Кайнц тимер юл хеҙмәткәре, элекке актёр ғаиләһендә тыуған. 15 йәшендә үк ул беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Ул профессиональ актёрлыҡ карьераһын Венала башлай. Шуның менән бергә ул бер нисә йыл Германияның провинция театрҙарында эшләй. 1878 йылда Л. Кронының Менингит театрының популяр труппаһына ҡушыла. Бында ул бер нисә ҡыҙыҡлы роль уйнай, улар араһында Генрих фон Клеистың шул уҡ исемдәге пьесала принц Гамбург роле. 1880 йылдарҙа Мюнхенла, унан һуң Берлинда сығыш яһай.
Берлинда үткән йылдар Йозеф Кайнцтың ижад карьераһында иң яҡшыһы була. Башта Ирекле Сәхнәлә, һуңынан Л'Арронждың Дойче театрында, һуңынан Отто Брамда эшләй, Кайнц классик материалға нигеҙләнгән иҫ киткес образдар галереяһын булдыра — Мольерҙың Тартюф һәм Альцесты, Шиллерҙың "Юлбаҫарҙар" әҫәренән Фердинанд һәм Франц Моор, Шекспирҙың "Король Лир" драмаһынан клоун, Ромео, Гауптман драмаһында оҫта Генрих һәм туҡыусы Беккер. Ибсендың «Өрәктәр» әҫәренән Освальдты 1894 йылда Брауншвейгта, һуңынан 1903 йылда Вена Бургтетарында уйнай. Уның актёрлыҡ оҫталығының иң юғары нөктәһе Гамлет ролен башҡарыу ине (беренсе тапҡыр 1891 йылда). Мастер үҙ уйыны менән Шекспир образын кешелеклерәк, ябайыраҡ итә: уның Гамлеты ҡулдарын кеҫәлә тота, өҫтәлдә ултыра, ә атаҡлы «Булырға йә булмаҫҡа» монологын баҡсалағы эскәмйәгә ятып әйтә.
Бурттетарҙа беренсе актёр булып, ғүмеренең аҙағында Кайнц Венаға ҡайта. Бында ул беренсе булып Александр Мессиҙың һәләтен аса һәм уға сәхнәлә үҙен күрһәтергә булыша. Йозеф Кайнц 1910 йылда Венала вафат була
Эквадор
Эквадо́р (Ecuador, Ikwadur), Эквадо́р Республикаһының рәсми атамаһы (República del Ecuador, Ikwadur Republika) — Көньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышындағы дәүләт.
Ҡыҙылъяр (Бүздәк районы)
Ҡыҙылъяр (Кызыл-Яр) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 452727, ОКАТО коды — 80217840003.
Эквадор
Этимологияһы
1830 йылда Бөйөк Колумбия Республиканан айырылған Кито департаменты «Эквадор» (Ecuador ecuador — «экватор») үҙаллы дәүләте тип иғлан ителә, сөнки дәүләттең территорияһы экваторҙың ике яғына урынлашҡан.
Ҡыҙылъяр (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эквадор
Испан колонизацияһына тиклем
Хәҙерге Эквадор территорияһында борон замандан төрлө индеец ҡәбиләләре — кара, киту, тумбе, каньяри һәм башҡалар йәшәй. Улар һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнә.
Яңы эраның 1-се мең йыллығы аҙағында яр буйында йәшәгән индеецтартарҙың кара ҡәбиләһе таулы райондарға баҫып инә һәм, урындағы халыҡты — индеецтарҙың киту һәм башҡа ҡәбиләләрен буйһондороп (өлөшләтә юҡ итеп, икенсе өлөшөн ассимиляцияға дусар итеп), Латин Америкаһы әҙәбиәтендә «Киту батшалығы» тип аталған дәүләт төҙөй.
XV быуатта (яҡынса 1460 йылдар) инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте, 15 йыл буйына һуғышып, «Киту батшалығын» яулап ала. Инкылар дәүләте халҡының күпселеген (инкылар — хакимлыҡ итеүсе каста) кечуа ҡәбиләһе индеецтары тәшкил итә. Шуға ла хәҙерге Эквадор территорияһында кечуа теле иң таралған тел.
Испан колонизацияһы
Эквадор территорияһын Испания өсөн Франсиско Писарро — Бартолом Руистың (тәүге десанты 1526 йылда төшә) һәм Себастьян де Белалькасарҙың (1531 йылға Эквадорҙы тулыһынса буйһондора) көрәштәштәре яулай. Индеецтарҙың боронғо тораҡ пункты биләмәһендә Сан-Франсиско-де-Кито ҡалаһы төҙөлә. 1529 йылда Писарроға Яңы Кастилияның (хәҙерге Перу менән Эквадор территориялары) генерал-капитаны вазифаһы бирелә, ә 1539 йылда ул үҙенең ағаһы Гонсалоны Сан-Франсиско-Китоның хакимы итеп тәғәйенләй.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Белая Калитва тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы —Белая Калитва ҡалаһындағы музей
Эквадор
Испан колонизацияһы
Ҙур биләмә баҫып алына, әммә унда эре алтын һәм көмөш ятҡылыҡтары табылмай, шуға ла испандар илдә плантациялар төҙөй, уларҙа индеецтар һәм Африканан килтерелгән ҡолдар һәм эшләй. Таулы райондарҙа һарыҡсылыҡ киң үҫеш ала.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Музей Белая Калитва районы хакимиәте тарафынан 1996 йылда ойошторолған. Уның ҡарарына ярашлы, музей XIX быуат архитектура ҡомартҡыһы булған бинала урынлаша. Бина 1886 йылда станица казактарының аҡсаһына төҙөлгән һәм унда ике синыфлы юғары башланғыс училище урынлашҡан. Революцтя осоронан һуң бында 1-се һанлы ҡала мәктәбе урынлаша. 1996 йылдан алып 1998 йылға тиклем бинала ремонт үткәрелә, аҙаҡ, 1998 йылдың 18 сентябрендә, килеүсе кешеләр өсөн асыла. Асыу ҡаланың 295-йыллыҡ байрамына тап килә.
Эквадор
Бойондороҡһоҙлоҡ
XIX быуатта Эквадор һәм бөтә Латин Америкаһында милли-азатлыҡ һуғыштары һәм революциялар киң ҡолас ала.
Революцияларҙың береһе 1809 йылдың авгусында Китола була, һуңынан Эквадорҙа ошо дата хөрмәтенә 10 август Бойондороҡһоҙлоҡ көнө тип иғлан ителә.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
Әлеге ваҡытта музей фонды экспонаттары 7000 тирәһе иҫәпләнә.
Эквадор
Бойондороҡһоҙлоҡ
1822 йылда Колумбия ғәскәрҙәре испандарҙы ҡыйратҡандан һуң Милли хәрәкәт еңә. Эквадор өҫтөнән контроллек итеү Симон Боливарға йөкмәтелә.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
2006 йылда музей ALCOA компанияһының «Тотороҡло үҫеш» фонды менән берлектә үткәрелгән «Киләсәк өсөн яуаплы» конкурсының еңеүсе була.
Эквадор
Бойондороҡһоҙлоҡ
1822—1830 йылдарҙа — Эквадор Бөйөк Колумбия составында була, ул саҡта был ил «Кито өлкәһе» тип атала.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музей тарихы
2008 йылда музей хәйриә фонды үткәргән грант конкурсының «Музей экспозициялары  технологиялары» номинацияһында еңеүсе була. Фонд аҡсаһына «Тик тормош. Социалистик провинция» экспозицияһы үткәрелә, ул 2009 йылда асыла. Проект авторы Л.Н. Сафонова конкурста еңеүселәр төркөмө менән 2010 йылда Лондонға стажировкаға китә.
Эквадор
Бойондороҡһоҙлоҡ
1830 йылдың 13 майында бойондороҡһоҙ Эквадор республикаһы иғлан ителә, нәҡ ошо датанан алып ил хәҙерге исемен йөрөтә.
Тотош XIX быуат буйы һәм XX быуаттың тәүге йылдарында Эквадорҙа ике партия — консерваторҙар һәм либералдар араһында киҫкен көрәш бара.
Белая Калитва ҡалаһының тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Эквадор
Бойондороҡһоҙлоҡ
XIX быуат уртаһынан Эквадор яҙмышына Европа илдәре ҡыҫыла башлай. 1845 йылда Британия баҫымы аҫтында Эквадорҙа ҡоллоҡто бөтөрөү тураһында закон ҡабул ителә. 1860 йылда Эквадор президенты (ғәмәлдә — диктаторы) Габриель Гарсия Морено Франция менән протекторат урынлаштырыу хаҡында хат алыша.
XIX быуат аҙағында Эквадорға сит ил капиталын әүҙем инвестициялау башлана — британдар нефть эҙләү менән шөғөлләнә, ә американдар какао һәм кофе плантацияларын киңәйтеүгә һәм тимер юл төҙөүгә тотона.
XX һәм XXI быуаттарҙа Эквадор
1923 йылдан Эквадорҙа нефть сығарыла башлай.
Шул уҡ ваҡытта тиерлек (1920-се йылдар башында) Эквадорҙа радикаль ойошмалар — социалистар, анархистар, коммунистар ойошмалары барлыҡҡа килә башлай. 1925-28-се йылдарҙа улар Эквадорҙа бер нисә ҡораллы ихтилалдар ойоштора, ә Эквадор хөкүмәт уларҙы баҫтыра. 1941 йылд а — Амазонканың үрге ағымындағы киң биләмәләр өсөн Эквадор һәм Перу һуғыша. Перу армияһы күп һанлы һәм һуғыш алып барыуға әҙерлеклерәк була, шуға ла Эквадор ҡораллы көстәре еңелә. Һөҙөмтәлә был ил яҡынса 280 мең квадрат километрға еткән майҙанлы бәхәсле территорияға хужа була (хәҙерге Эквадор территорияһына тиң тип әйтерлек).
Географик мәғлүмәттәр
Илдең көнбайышында, Тымыҡ океан, ярҙары буйлап, уйһыулыҡтар һәм Анд тауҙары алды һуҙылған, илдең үҙәгендә Анд тауҙары урынлашҡан. Ул ике параллель һырт — Көнбайыш Кордильера һәм Көнсығыш Кордильеранан тора. Унда һүнгән (Чимборасо, 6310 м) һәм әле лә атылып торған вулкандар (Котопахи, 5896 м, иң бейек вулкандарҙың береһе, әле лә «тере» вулкан Тунгурауа — 5023 м, даими рәүештә атылып тора) бар. Илдең Көнсығыш өлөшө Амазонка уйһыулығында урынлашҡан.
Эквадор ҡоро ерҙә Колумбия (590 километр) һәм Перу (1420 километр) менән сиктәш.
Эквадор — йылғаларға бай ил, был йылғаларҙың барыһы ла — Амазонканың ҡушылдыҡтары.
Төньяғында мәңге йәшел ағас урмандары булһа, көньяғында япраҡлы урмандар үҫә, үҙәген иһә һирәгерәк урман биләп тора. Көньяҡ-көнбайышта ярымсүллектәр урынлашҡан. Хайуандары: ягуарҙар, пумалар, бәләкәй боландар, ҡырағай сусҡалар, ҡалҡанлылар, ҡырмыҫҡа ашаусылар.
Климаты
Эквадор Эҫе климат билбауҙарында урынлашҡан — экваториаль (илдең төньяғы) һәм субэкваториаль (көньяҡ). Июлдәге температура — +25 °C; ғинуар температураһы — +24 °C.
Климатик һәм биологик йәһәттән Эквадор дүрт өлөшкә бүленә — Коста (яр буйҙары), Сьерра (тау өлөшө), Орьенте (Амазония — джунгли) һәм Галапагос утрауҙары.
Дәүләт ҡоролошо
Республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — президент, халыҡ тарафынан 4 йыллыҡ срокҡа һайлана, бер-бер артлы икенсе срокҡа ла һайлана ала.
Сәйәси партиялар
2013 йылғы һайлау һөҙөмтәләре буйынса.
Тағы ла 8 партиянан ассамблеяла берәр депутат бар.
Галапагос утрауҙары
Төп 12 утрауҙың 5-һендә кеше йәшәй. Ошо утрауҙар һәм күп һанлы бәләкәй утрауҙар (дөйөм майҙан — 7880 км²) Милли парк территорияһы булып тора. Утрауҙа 25 124 кеше (2010) йәшәй. Баш ҡалаһы Пуэрто-Бакерисо-Морено Сан-Кристобаль утрауында урынлашҡан. Натураль хужалыҡ итеү өҫтөнлөк алған. Балыҡсылыҡ төп кәсептәрҙең береһе (тунец һәм омар тотоу), әммә утрау иҡтисадының төп статьяһы — туризм, бында туристар уникаль хайуандар һәм үҫемлектәрҙең әкиәти донъяһы менән таныша ала.
Иҡтисады
Эквадор иҡтисады нефть сығарыу һәм һатыуға нигеҙләнгән, килемдең яртыһынан ашыуын тап ошо тармаҡ бирә. Эквадор — донъяла банан экспортлаусы иң ҙур ил. 2000 йылда Эквадор ғәйәт ҙур иҡтисади көрсөккә тарый, шуға ла тышҡы бурыстарына дефолт иғлан итә. 2000 йылдың март айында ил парламенты бер нисә структур реформаны хуплай, шул иҫәптән АҠШ долларын дәүләт валютаһы сифатында ҡулланыуҙы ла. Долларҙы ҡуллана башлау иҡтисадты тотороҡландыра, иҡтисади үҫеш башлана. Әммә 2006 йылда хөкүмәт Эквадор территорияһында эшләгән сит ил һәм шәхси нефть компанияларына һалымдарҙы ҡырҡа арттыра, һөҙөмтәлә был тармаҡта продукция алыу ҙа кәмей. Иҡтисади тотороҡһоҙлоҡ тыуа, шәхси инвестициялар ҡырҡа кәмей. Дөйөм алғанда иҡтисад күрһәткестәре лә түбән төшә.
Йән башына 2009 йылда ЭТП (Эске тулайым продукт) — 7,5 мең доллар. (донъяла 123-сө урын). Эшһеҙлек кимәле (2009) — 7,9 %, фәҡирлек кимәленән түбән — халыҡтың 35 проценты (2006). 2019 йылдың 1 ғинуарынан Эквадорҙа минималь эш хаҡы күләме 394$ тәшкил итә.
Сәнәғәт (ЭТП 36 %, эшләүселәрҙең 21 проценты) — нефть сығарыу, ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү, туҡыу производствоһы, ағас эшкәртеү.
Ауыл хужалығы (ЭТП 7 %, эшләүселәрҙең 8 проценты) — банан, кофе, какао, дөгө, картуф, маниок, шәкәр ҡамышы; малсылыҡ, балыҡсылыҡ.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — ЭТП 57 %, эшләүселәрҙең 71 проценты.
Тышҡы сауҙа
2017 йылда экспорт — 19.12 млрд долл. — нефть, банан, сәскәләр, креветка, какао, кофе, ағас матуриалдары, балыҡ, киндер.
Төп һатып алыусылар — АҠШ — 31,5 %, Вьетнам — 7,6 %, Перу — 6,7 %, Чили — 6,5 %, Панама — 4,9 %, Рәсәйҙә — 4,4 %, Ҡытай — 4 %.
2017 йылда импорт — 19.03 млрд доллар. — сәнәғәт продукцияһы, нефть продукттары, ҡулланыу тауарҙары.
Төп етештереүселәре — АҠШ — 22,8 %, Ҡытай — 15,4 %, Колумбия — 8,7 %, Панама — 6,4 %, Бразилия — 4,4 %, Перу — 4,2 %.
Энергетика
Электр энергияһының 45 проценты — ТЭС-тарҙа, ҡалғаны ГЭС-тарҙа етештерелә, әммә Эквадорҙың гидроэнергетика мөмкинлектәре тулыһынса файҙаланылмай — һыу ресурстарының күпселек өлөшө (Анд тауҙарында) ҡулланылмай.
Транспорт
Таулы ландшафт транспорт селтәрен үҫтереүгә ҡамасаулай. Тимер юлдарының дөйөм оҙонлоғо ни бары 1200 километрға ғына етә. Ҡаты асфальт менән ҡапланған втомобиль юлдары —, грунт юлдары — 5044 км. Яр буйы һәм ил эсендәге ҡалаларҙы тоташтырған панамерикан магистрале баш ҡала Кито аша үтә. Гуаякиль төп тимер юл бәйләнеше ярҙамында Куэнка һәм Кито менән тоташа.
Гуаякиль һәм Пуэрто-Боливар — иң ҙур порттар. 10 коммерция авиалиниялары халыҡ-ара, шулай уҡ эске һауа юлдары пассажирҙарын Хосе Хоакин де Ольмедо аэропорты аша ташый.
Ҡораллы көстәр
Эквадорҙың ҡораллы көстәре (Fuerzas Armadas del Ecuador) — Эквадор республикаһының ғәскәрҙәр тупланмаһы, ул дәүләт азатлығы, территориаль бөтөнлөгө һәм бойондороҡһоҙлоғо һағында тора. Ул ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-һауа көстәренән тора. 1996 йылда 125 185 кеше — ҡораллы көстәрҙә хәрби хеҙмәттә. 1995 йылда хәрби ихтыяждар сығымы 386 миллион доллар тәшкил итә, йәки ЭТП-ның 2,1 проценты.
Халҡы
Халыҡ һаны — (2016 йыл, баһа). Халыҡтың күпселеге ике эре ҡалала — Гуаякиль һәм Китола тупланған, илдең башҡа тораҡ пункттарында йәшәүселәр һаны 400 мең кешенән артмай.
Йыллыҡ үҫеше — 1,5 %;
Тыуым — 1000 кешегә — 20,3;
Үлем — 1000 кешегә — 5;
Эмиграция — 1000 кешегә — 0,7.
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ирҙәр 72,6, ҡатын-ҡыҙ 78,6 йәш.
Иммунодефицит вирусы менән зарарланыу (ВИЧ) — 0,3 % (2007 йыл).
Этно-раса составы: метистар 65 %, индеецтар 25 %, аҡ 7 %, негрҙар 3 %
Тирмә (торлаҡ)
Тирмә — XIX быуаттағы йәйге кейеҙ башҡорт өйө.
Эквадор
Халҡы
Телләр: испан (рәсми), шулай уҡ индеецтар телдәре (башлыса кечуа).
Тирмә (торлаҡ)
Тирмәләргә йәшәргә башҡорттар яҙ, йылы йыл миҙгеле башланғас, күсеп сыҡҡандар. Башҡорт тирмәләре далала  лагерь рәүешендә урынлашҡан. Тирмәләрҙә йәшәү маҡсаты — көтөүҙәге малдарға күҙ-ҡолаҡ булыу, утын киҫеү, бесән әҙерләү.
Эквадор
Халҡы
Грамоталылыҡ — 92 % ир-егет, 90 % ҡатын-ҡыҙ (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Тирмә (торлаҡ)
Тирмә ағас рәшәткәләрҙән яһалып, өйрөлтөп кейеҙ менән көпләнгән. Тирмәнең түбәһендә төтөн сығыу өсөн тишек эшләнгән. Тирмә уртаһында — аш-һыу әҙерләү өсөн усаҡ булған.
Эквадор
Халҡы
Диндәр: католик 95 %, башҡа диндәр 5 %.
Тирмә (торлаҡ)
Тирмәләрҙә башлыса бай башҡорттар йәшәгәндәр. Ярлы башҡорттар аласыҡтарҙа, ҡыуыштарҙа йәшәгәндәр.
Эквадор
Ҡалалар
Урбанизация кимәле 66 % (2008 йыл), илдең көнбайышы (яр буйы) һәм үҙәгендә халыҡ тығыҙ урынлашҡан.
Эквадорҙың баш ҡалаһы Китоға нигеҙҙе испандар индеецтарҙың бәләкәй генә тораҡ пункты урынында һала. Гуаякиль — ҙурлығы буйынса илдең иң эре порты һәм ҡалаһы сауҙа үҙәге лә булып тора, ул уңдырышлы ауыл хужалығы төбәгендә урынлашҡан. Куэнка — ҙурлығы буйынса өсөнсө урында булған ҡала, илдең «мәҙәни үҙәге» тип иҫәпләнә, студенттар һәм Европа һәм Америка пенсионерҙар араһында ул бик популяр. Манта — диңгеҙ порты, 250 000 кеше йәшәй. Реконструкция алып барыла, төбәктең эре диңгеҙ портына әйләнеү мөмкинлеге бар.
Мәҙәниәт
Эквадорҙа испан мәҙәни мираҫы менән урындағы халыҡтың мәҙәни традициялары үрелеп бара. Ҡасандыр ил территорияһы Инка империяһы составына ингән була. Кито ҡалаһында иртә колониаль архитектура өлгөләре яҡшы һаҡланып ҡалған, тап шуның менән ул Көньяҡ Американың башҡа колониаль баш ҡалаларынан айырылып тора. Китола әлеге ваҡытта эшләп килгән сиркәүҙәрҙә ҡиммәтле сәнғәт әҫәрҙәре: картиналар, сиркәү һауыт-һабаһы, ағас һырлап эшләнгән әйберҙәр, һындар һәм төрлө биҙәүестәр урын алған.
Аш-һыуы
Көньяҡ Америкала Эквадор һыраһы иң яҡшыларҙан һанала. Бынан тыш, барҙарҙа, моғайын, милли «чичаны», шәкәр ҡамышынан әҙерләнгән «писко» йәки «агуардиенте» араҡыһын тәҡдим итерҙәр.
Тышҡы сәйәсәте
Эквадорҙың төп тышҡы сәйәси маҡсаттары түбәндәгеләр: территорияһын тышҡы агрессиянан һәм эске законһыҙ эшмәкәрлектән һаҡлау; поддержка Организации Объединённых Наций (ООН) һәм Организации американских государств (ОАГ) эшмәкәлектәрен хуплау; ярҙан 200 миль диңгеҙ территорияһын балыҡ тотоу өсөн һаҡлау; Перу һәм Эквадор араһындағы территориаль бәхәсте бөтөргән 1942 йылғы тыныслыҡ, дуҫлыҡ һәм сиктәр тураһындағы Протоколды (Протокол Рио) ҡайтанан ҡарау.
1980-се йылдар аҙағында Родриго Борхе Севальосе президентлыҡ иткән ваҡытта Эквадорҙың Халыҡ-ара тышҡы сәйәси элнмтәләре төрлөләнә. Мәҫәлән, Эквадор Өсөнсө донъя, халыҡ-ара ойошмалар, Западной Европой һәм социалистик илдәр менән бәйләнештәрен әүҙемләштерә. 1969 йылда Эквадор һәм Советский Союз араһында дипломатические мөнәсәбәттәр урынлаштырыла, ләкин тик 1972 йылда ғына, когда Эквадор присоединился к ОПЕК, СССР стал проявлять интерес к этой стране. К середине 1970-х годов Советский Союз содержал посольство в Кито и соперничал за влияние в этой стране с Соединёнными Штатами.
Академиктар эше
Тарихы
Эште формалаштырыу ике этапта үткәрелә. Беренсеһе 1929 йылдың ғинуарында Академия ағзалығына һайлауҙарҙа 42 яңы академиктар араһынан өс коммунист-кандидаттың үтмәүе менән бәйле. Гәзиттәрҙә Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороу талаптары һәм академиктарҙың сәйәси контреволюцион үткәне тураһында уйҙырмалар барлыҡҡа килә. Әммә коммунистар А. М. Деборин, Н. М. Лукин һәм В М. Фриче һайланғандан һуң был кампания туҡтатыла.
Фәндәр академияһына артабанғы һөжүм 1929 йылдың авгусында башлана — Фәндәр академияһын «таҙартыу» өсөн Ленинградҡа Ю. П. Фигатнер етәкселегендә хөкүмәт комиссияһы ебәрелә. 1929 йылдың июнь — декабрь айҙарында әлеге комиссия ҡарары буйынса 128 штаттағы (960 кешенән) һәм 520 штаттан тыш хеҙмәткәр (830) эштән бушатыла. Төп һөжүм С. Ф. Платонов етәкләгән учреждениеларға йүнәлтелә: Фәндәр академияһы китапханаһы һәм Пушкин йорто.
1929 йылдың аҙағында Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәренең, башлыса тарихсы-архивсыларҙың, ҡулға алыныуҙары башлана. Ошо уҡ ваҡытта Мәскәүҙә буласаҡ «ҡоротҡостарҙың» күрһәтмә процестарына әҙерлек бара («Промпартия» һәм башҡалар). Ленинград ОГПУ-һы ҡулға алынған ғалимдарҙан «монархия контрреволюцион ойошмаһы» булдыра башлай. 1930 йылдың ғинуарында Ленинградта С. Ф. Платонов һәм уның яҡын хеҙмәттәштәре, ә шулай уҡ Е. В. Тарле ҡулға алына. Тарлены тәфтишселәр башта — Промпартияның, һуңынан — Хеҙмәт крәҫтиән партияһының, шунан — Платонов партияһының сит ил министры итеп «тәғәйенләй».
Барыһы 1929 йылдың декабренән 1930 йылдың декабренә тиклем «Академиктар эше» буйынса 100-ҙән ашыу кеше (башлыса гуманитар фәндәр өлкәһе белгестәре) ҡулға алына. «Эшкә» шулай уҡ һөргөндә булған йәки төрмәлә ултырған Фәндәр академияһының элекке хеҙмәткәрҙәре йәлеп ителә (Г. С. Габаев, А А. Арнольди, Н. П. Анциферов һәм башҡалар).
Ойошманың абруйын күтәреү өсөн уға филиалдар сифатында Тыуған яҡты өйрәнеү Үҙәк бюроһының төбәк бүлектәрен индерәләр — 1930 йылдың февраль — мартында бөтә ил буйынса өҫтәмә рәүештә тыуған яҡты өйрәнеүселәрҙе ҡулға алыуҙар башҡарыла, Ленинград ДПЗ-һына һөргөндән һәм лагерҙарҙан элегерәк хөкөм ителгән гуманитарийҙарҙы алып киләләр. Эшкә йәлеп ителгәндәрҙең дөйөм һаны 115 кеше тәшкил итә.
Эш буйынса асыҡ процесс үткәрелмәй. Ҡулға алынғандарҙың яҙмышын судтан тыш тәртиптә ОГПУ коллегияһы үҙенең 1931 йылдың 8 авгусындағы ҡарары менән хәл итә. Төрлө төрмә сроктарына һәм һөргөнгә 29 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән С. Ф. Платонов, Е. Ф. Тарле, Н. П. Лихачев, М. К. Любавский (һөргөндә 1936 йылда вафат була), Пушкин йортоноң өлкән ғилми һаҡлаусы ''Н. В. Измайлов,'' шәрҡиәтсе А. М. Мерварт, С. В. Рождественский (һөргөндә 1934 йылда вафат була), филология белгесе А. А. Петров (1938 йылда атып үлтерелә), Ю. В. Готье, С. В. Бахрушин, Д. Н. Егоров (һөргөндә 1931 йылда вафат була), В. Н. Бенешевич (1938 йылда атып үлтерелә) һәм башҡалар.
1931 йылдың февраль-авгусында ОГПУ ҡарарҙарына ярашлы Фәндәр академияһының төрлө учреждениеларында эшләгән элекке гвардия офицерҙар төркөмө (А. А. Кованько, Ю А. Вержбицкий һәм башҡалар) атыуға хөкөм ителә. Төрмәгә һәм һөргөнгә түбәндәгеләр хөкөм ителә:
Эҙемтәләр һәи реабилитация
«Академиктар эше» СССР-ҙа тарихи фәнгә һәм тыуған яҡты өйрәнеүгә ҙур зыян килтерә:
Совет тарихсылары совет пропагандистик машинаһының тыңлаулы орудиеһына әүерелә.
Реабилитация 1967 йылға тиклем һуҙыла.
Ҡырғауыл
Ҡырғауылдар (Фаза́ны) (Phasianus)-тауыҡ һымаҡтар отрядындағы ҡош.
Һылтанмалар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Сарди
Сарди — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айгамуга йылғаһының һул ярына тамағынан 6,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ремштедт
Ремштедт (Remstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 950 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Митеневка
Митеневка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының уң ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дүшәмбе (ҡала)
Дүшәмбе (Душанбе) — Тажикстандың баш ҡалаһы, республика әһәмиәтендәге ҡала, илдең иң эре фәнни-мәҙәни, сәйәси, иҡтисади, сәнәғәт һәм административ үҙәге. Дүшәмбе ҡалаһында илдең юғары дәүләт власы органдары һәм Президент һарайында Тажикстан Республикаһы Президенты резиденцияһы урынлашҡан. 2016 йылдың 1 ғинуарына ҡала халҡы 802,7 мең кеше тәшкил итә, бөтә Дүшәмбе агломерацияһы — 1485,1 мең кеше.
Был Дүшәмбенең тәүге премияһы булмай, теүәл 12 йыл элек уға ЮНЕСКО ҡарары менән ошо уҡ премия бирелә. Премия донъя ҡиммәттәрен һәм толерантлыҡты нығытыуға индергән өлөш өсөн тапшырыла.
Рәсми символдар
Дүшәмбе ҡалаһының рәсми раҫланған символы — герб авторҙары С.Ҡорбанов менән А. Н. Заневский.
Климаты
Бындағы климат эске континенталь субтропик, ҡаланың таулы урыны арҡаһында бер ни тиклем йомшара. Дүшәмбеләге йәй оҙайлы һәм эҫе, яуым-төшөм бик һирәк. Ҡыш, киреһенсә, бик ҡыҫҡа, яуым төшөмдөң юғары булыуы урта диңгеҙ буйы климатын хәтерләтә. Яҙ ямғырлы һәм сағыштырмаса оҙайлы, йәшенле. Көҙҙөң башы ҡоро, әммә һуңғараҡ ул ямғырлыға һәм еүешкә әйләнә. Июнь-октябрь айҙары ҡоро, ә декабрь-май дымлы миҙгел тип билдәләнә. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 1 °С, июлдеке — 28 °С.
Тарихы
Душанбинка йылғаһы яры буйында беҙҙең эраға тиклем III, бәлки IV быуатта уҡ, Ҡушан батшалығы ваҡытында антик ҡала барлыҡҡа килә. Керамика табылдыҡтары ҡала стеналары артында шахракхо ауылдары булыуын дәлилиләй. Дүшәмбе ҡышлаҡтары тураһындағы тәүге яҙма иҫкә алыуҙар 1676 йылдар аҙағында була. . Ҡала юл сатында барлыҡҡа килә, һәр дүшәмбе көнө һайын унда ҙур баҙар ойошторола. Ошонан ҡаланың исеме килеп сыҡҡан да инде. Тажик телендә «душанбе» аҙнаның тәүге көнөн дүшәмбене аңлата. Ҡышлаҡта 500-ҙән ашыу хужалыҡ була һәм яҡынса 8000 кеше йәшәй. 1826 йылда хәҙерге Дүшәмбе ҡалаһы Дүшәмбе-Ҡурған тип аталған. Был ҡала күрһәтелгән тәүге карта 1875 йылда төҙөлә. Ул ваҡытта ҡала текә ярҙа ултырған һәм 10 мең кеше йәшәгән ҡәлғә була. Йәмәғәтселек үҙәге булып Каруанһарай һанала. Ҡалала мәҙрәсәләр, мәктәптәр була. Дүшәмбе Бохара әмирлеге составында була. 1920 йылда һуңғы бохара әмире бында килә һәм киләһе йылдың февралендә Ҡыҙыл Армияның эшсе-крәҫтиәндәр һөжүменән һуң бынан да кире ҡаса. 1922 йылдың башында ҡала Әнүәр-Паша етәкселегендәге баҫмасылар ғәскәре тарафынан баҫып алына, тик 1922 йылдың 14 июлендә яңынан большевиктар власы аҫтына күсә һәм Үзбәк СССР-ы составындағы Тажик Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының баш ҡалаһы тип иғлан ителә. 1924—1929 йылдарҙа ҡала рәсми рәүештә Дүшәмбе тип йөрөтөлә. 1929 йылдың 16 октябрендә Иосиф Виссарионович Сталин хөрмәтенә Сталинабад тип үҙгәртелә. 1961 йылдың 10 ноябрендә ҡалаға Дүшәмбе тигән тәүге тарихи исеме кире ҡайтарыла.
1929 йылда тәүге тимер юлы һалына. Ул ҡаланы Ташкент һәм Мәскәү менән тоташтыра. Был иһә ҡалала туҡыусылыҡтың, электр һәм аҙыҡ-түлек, машиналар төҙөү сәнәғәтенең үҫешенә килтерә.
1990 йылда власть менән риза булмау арҡаһында Дүшәмбелә күмәк кеше ҡатнашаҡан тәртипһеҙлектәр башлана.
Административ-территориаль бүленеше
Дүшәмбе — Тажикстанда райондарға бүленгән берҙән-бер ҡала.
Дүшәмбе 4 районға бүленә. Уларҙың һәр ҡайһыһының үҙ хакимәте (район хөкүмәте) бар:
Оргин Константин Петрович
Оргин Константин Петрович (10 июль 1910 йыл — 5 октябрь 1964 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, кесе сержант, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Константин Петрович Оргин 1910 йылдың 10 июлендә Ырымбур өлкәһенең Төйлөгән районы Савельевка утарында тыуған. Мордва. Тулы булмаған урта белемле.
1943 йылдан КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем колхозда эшләй. Ҡатыны — Оргина Наталья Федоровна.
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың 28 июлендә Чкалов (Ырымбур) өлкәһенең Троицк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1941 йылдың авгусынан.
1943 йылдың 28 июлендә яралана. 11-се уҡсылар дивизияһы штабы хәбәр итеүе буйынса 1944 йылдың 25 ғинуарында К. П. Оргин алған яраларынан вафат була.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
219-сы уҡсылар полкының 3-сө пулемёт ротаһы станоклы пулемёттың беренсе номеры (11-се уҡсылар дивизияһы, 2-се һөжүм итеү армияһы, Ленинград фронты) кесе сержант К. П. Оргин 1944 йылдың 11 февралендә Нарва йылғаһын аша кисеп сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
Ленинград фронты 11 -се уҡсылар дивизияһының 17/н һанлы бойороғо менән 1944 йылдың 18 апрелендәге 219-сы уҡсылар полкы 11 -се уҡсылар дивизияһының пулемёт расчеты командиры сержант Оргин 1944 йылдың 1 мартында алышта «Максим» пулемётынан дошмандың 50-нән ашыу һалдатын һәм офицерын юҡ иткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән,
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә,
Һуғыштан һуң колхоз рәйесе була, аҙаҡ «Башкируголь» берекмәһендә эшләй.
Батырлығы
«…11 февралдә 163 һәм 219 уҡсылар полкы Нарва йылғаһын һуғышып аша сыға. Йылғаны кисеп аша сығыу дошмандың көслө артиллерия минометы уты аҫтында башҡарыла.
Күпселек йөҙөп сығыу саралары дошмандың уты менән сафтан сығарыла. Тик бер нисә тултырмалы кәмәләрҙә һыу тотҡарлығын үтеп сығырға мөмкин. Дошман биләгән йылғаның көнбайыш ярына уҡсылар полкының бер офицеры етәкселегендә барлығы 18 рядовой һәм сержант төшә. Улар араһында кесе сержант Оргин да була. Ярға тотоноп, аша сыҡҡан төркөм дошман менән ҡаты алышҡа инә һәм ҙур булмаған плацдармды яулап ала һәм шунда нығына. Кесе сержант Оргин шул ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Үҙенең пулемёт уты менән дошмандың бер нисә һөжүмен кире ҡаға. Пулемет тынғас, Оргин автоматына тотона һәм дошманды утҡа тотоуын дауам итә. Төркөм кискә тиклем тора.
Ҡараңғылыҡ төшөү менән, төркөмдө етәкләгән командир, көнсығыш яр менән бәйләнешкә инергә теләй, әммә бер ниндәй ҙә бәйләнеш саралары булмай. Шул саҡта командир кесе сержант Оргинға бурыс йөкмәтә — теләһә ниндәй саралар менән Нарва аша сығырға һәм полк командирына хәл тураһында еткерергә ҡуша.