cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәлмәргән
Һаҡлау
Төрлө әҙәби сығанаҡтарға ҡарағанда, кәлмәргәндәрҙең һаны XIX быуат аҙағында кәмей башлай. Башҡортостан биләмәләрендә XX быуаттың 30-сы йылдарында уҡ ул һирәк осрай башлай. Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына һирәк осрай торған төр булараҡ индерелгән (3-сө категория). Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына юғалып барған төр булараҡ индерелгән (1-се категория). Кәлмәргәндәрҙе һаҡлап ҡалыу өсөн оя ҡорған һыу ятҡылыҡтары эргәһендәге һулып барыусы ағастарҙы һаҡларға, ояларын туҙҙырмаҫҡа кәрәк. Яһалма оялар эшләп ҡуйыу ҙа уларҙы һаҡларға булышлыҡ итәсәк.
Истанбул ҡыйралышы
Истанбул ҡыйралышы  (Σεπτεμβριανά Септемвриана — «Сентябрь ваҡиғалары», төрөк.6–7 Eylül Olayları6–7 Eylül Olayları Алты — Йеди Эйлюль Олайлары — «6—7 сентябрь ваҡиғалары») — Төркиә территорияһында Истанбулдағы грек әҙселегенә ҡаршы йүнәлтелгән иң әһәмиәтле һәм иң күләмле ҡыйралыштарҙың береһе, 1955 йылдың 6—7 сентябрендә була. Был ҡыйралыштан һуң хәҙерге Төркиәлә йәшәгән грек халҡын (киңерәк ҡарағанда — мосолман булмағандарҙы, сөнки ҡырылыш йәһүдтәргә лә ҡағыла ) ҡырыуҙың 2,5 мең йыллыҡ тарихы ахырына етә. Боларыу барышында, төрөк мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 13-тән алып 16-ға тиклем грек  (шул иҫәптән ике рухани) һәләк була һәм күп сиркәүҙәр емертелә, биналар яндырыла, ҡаланың инфраструктураһына зыян килә. Ҡыйралыштан күрелгән иҡтисади зыян 1,2 миллиард һумға (хәҙерге баһалау) төшә. Боларыуҙар Төркиәнең башҡа ҡалаларына ла, бөтәһенән элек  Измиргә ҡағыла, унда   ҡалаһында НАТО штабында булған грек офицерҙарының ғаиләләре зыян күрә. Шул уҡ ваҡытта Измирҙәге НАТО ғәскәрҙәре лә, Көнбайыш Европа йәмәғәтселеге лә ваҡиғаларға ҡыҫылмай.
Башы
Ғосман империяһында христиандарҙы ҡырыу XIX—XX быуаттар буйына дәүләттең эске сәйәсәтенең айырылғыһыҙ бер өлөшө булып ҡала. Уларҙың күпселеге христиандарҙың милли хәрәкәттәрен баҫтырырға тырышҡан власть башындағы мосолман төрөктәре тарафынан ойошторола. Христиандар ҙа ҡыйралыштар ойошторғолай, ләкин уларҙа империяның хәрби мөмкинлектәрен ҡуллана алмағанлыҡтан ҡорбандар әҙерәк була (Пелопоннес һуйышы, 1820-се йылдарҙа Гректарҙың бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышы). XX быуат башында ла милләт-ара хәлдәр киҫкенләшеп тора (Балҡан һуғыштары, Грек-төрөк һуғышы). 1922—1924 йылдарҙа Европа державалары тарафынан үткәрелгән грек-төрөк халыҡ алмашыуы ике Балҡан дәүләтендә хәлдең бер аҙ баҫылыуына килтерә. Ләкин договорға индерелгән иҫкәрмә пункттарына бәйле көсөргәнешлек усаҡтары ла һаҡланып ҡала. Мәҫәлән, төрлө тарихи-мәҙәни сәбәптәргә бәйле Константинополдә йәшәгән христиан гректар (ул мәлгә 270 меңләп кеше, йәғни халыҡтың 40 проценты;  XV  быуатта ҡалала гректар күпселекте тәшкил иткән була), утрауҙарҙа ((Имброс / Гөкчеада) һәи (Тенедос / Бозжаада) йәшәгән христиан гректар, йәнә Көнбайыш Фракияла йәшәгән мосолмандар (төрөктәр, помактар, сиғандар; 86 меңләп кеше) халыҡ алмашыу сараһынан ситтә ҡалдырыла. Ул саҡта Бөйөк Британияныҡы булған Кипрҙа һәм Италияға ҡараған Додеканес утрауҙарында ла мосолмандар йәшәп ҡала.
Төркиәгә һәм Көнбайыш Европаға күпләп күсенһәләр ҙә, Грецияла мосолман әҙселеге үҙенең рәсми статусын да, туған телен дә, тыуым юғары булғанлыҡтан электән йәшәгән төбәктәрендә һан яғынан өҫтөнлөгөн дә һаҡлап ҡала  (мәҫәлән, 2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы,  Ксанти округында — халыҡтың 51,7 проценты), шул уҡ ваҡытта Истанбул христиандары 1920-сы йылдарҙан бирле яңы төрөк власы тарафынан баҫтырыла килә. Гректарға ҡайһы бер профессиялар биләү тыйыла, хоҡуҡтары сикләнә. Утрауҙарҙа грек телендә уҡытыу туҡтатыла, материктан төрөктәр күсерелә. 1925—1955 йылдарҙа барған эмиграция һөҙөмтәһендә Истанбулда йәшәгән гректар XX быуатта 270 меңдән (39,6 процент) 100 меңгә (7,8 процент) ҡалып кәмей. 1955 йылға ҡалала 100 000 самаһы грек ҡала, уларҙың яртыһы премьер-министр Аднан Мендерестың Демократик партияһы ойошторған ҡыйралыштан һуң уҡ Төркиәне ташлап китә.
Ваҡиғалар ағышы
Билдәле төрөк публицисы Зәйнәп Ҡараташ яҙғанынса, ҡыйратыу төркөмдәре төрөк армияһының тактик мобилизация төркөмө тарафынан ойошторола . Һәр төрлө вәхши ғәмәлдәр менән бергә, ҡыйратыусылар грек зыяраттарынан мәйеттәрҙе соҡоп алып, теләһә ҡайҙа быраҡтырып китә. Профессор Нико Узуноғлу ҡыйралыш ойоштороуҙы, башҡа сәбәптәр менән бергә,  планлаштырылған хәрби түңкәрелеш менән дә бәйләй.
Эҙемтәләре
Грецияның үҙендә (Көнбайыш Фракияла) төрөк телендә белем биреү әле лә һаҡлана. Грецияла мосолман төрөктәр күбәйә, бөгөн уларҙың һаны 120 мең кеше тәшкил итә.
Кудряшова Нина Васильевна
Биографияһы
Нина Васильевна Кудряшова 1927 йылдың 3 сентябрендә Мәскәү губернаһы Дмитровский өйәҙе, Орево ауылында (хәҙер Мәскәү өлкәһе) ҙур (ете бала, Нина — икенсе бала) колхозсы ғаиләһендә тыуған
1942 йылда Орудьево ауылында мәктәптең ете синыфын тамамлағас, геологҡа торф техникумына уҡырға инә, ләкин бер йылдан һуң йорттары янып әсәһенең янғындан алған бешеүҙәренән фажиғәле үлеп ҡалғас, уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр була — үҙаллы йәшәргә һәм аҡса эшләргә өйрәнергә тура килә. Колхозға эшкә урынлаша, һуңынан Орудьево ауылында торф предприятиеһында эшләй, унда 12 йыл эшләй: тәүҙә нормировкалаусы, ә һуңынан хеҙмәт һәм эш хаҡы бүлеге начальнигы була. Эш менән бер рәттән параллель киске мәктәпте тамамлай, урта белем ала. 1952 йылда КПСС-ҡа инә.
1956 йылда партияның ҡала комитетына машина-трактор станциялары буйынса инструктор булып эшкә саҡырыла, һуңынан «Буденновсы» совхозында партия ойошмаһы секретарына тиклем күтәрелә. Һуңынан тағы ҡала комитетына ауыл хужалығы бүлеге мөдире булып эшкә ҡайта. КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен 1965 йылда тамамлағандан һуң, ҡала комитетының өсөнсө секретары итеп һайлана. 1971 йылдың ғинуарында беренсе секретарь итеп һайлана.
Ҡаҙағстан тарихы
Ҡаҙағстан тарихы — хәҙерге заман Ҡаҙағстаны территорияһында кеше йәшәй башлағандан алып булып үткән ваҡиғалар.
Кудряшова Нина Васильевна
Биографияһы
1973 йылда, ҡатмарлы һауа шарттарына ҡарамаҫтан, район аграрийҙары дәүләткә иген һатыу буйынса йөкләмәне 30 %, картуф — 10 %, йәшелсә —  19,5 % арттырып үтәй, йыл йомғаҡтары буйынса Дмитровский районы КПСС Үҙәк Комитетының, СССР Министрҙар Советының, ВЦСПС һәм ВЛКСМ Үҙәк Комитетының  Ҡыҙыл байраҡтары менән  бүләкләнә.
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Көнсығыш Ҡаҙағстанда иртә палеолитик табылдыҡтар урынлашҡан Ҡозыбай биләмәһе билдәле. Нарым һыртының көнбайыш тау һырттарында, Бухтармин һыуһаҡлағысының көнсығыш яр буйында ике палеолитик табылдыҡ — Курчум-1 һәм Курчум-2 асылған. Артефакттар табылған ҡыҙғылт һары охристый минераль балсыҡлы ултырмалар өҫкө сиге 1,8 млн йыл менән иҫәпләнгән уба тамағы һына ҡарай. Улар аҫтына йәйелгән ҡыҙыл төҫтәге балсыҡ та павлодар йәки вторушкин плиоцен свитаһына ҡарауы мөмкин.
Кудряшова Нина Васильевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1973 йылдың 11 декабрендәге указы менән «1973 йылда производствоны үҫтереүҙә һәм дәүләткә иген һатыу буйынса йөкләмәләрҙе арттырып үтәгәндә хеҙмәт батырлығы күрһәткәне һәм  Бөтә Союз социалистик ярышта өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн» Нина Васильевна Кудряшоваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1978 йылға тиклем район комитетының беренсе секретары булып эшләй, һуңынан Мәскәүгә Мәскәү өлкәһе мелиорация һәм һыу хужалығы производство идаралығы начальнигы вазифаһына  күсерелә. 1984 йылда пенсияға сыға.
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Форт-Шевченко (Манғышлаҡ) территорияһындағы Шаһбағат (протолеваллуа-ашель) лары индустрияһы олдувай мәҙәниәте ҡоралдары менән оҡшаш, Шаһбағат (леваллуа-ашель I) тораһы индустрияһы урта ашелгә тап килә.
Давид Гильберт
Дави́д Ги́льберт (David Hilbert; 23 ғинуар 1862 йыл — 14 февраль 1943 йыл) — немец универсал-математигы, математиканың күп өлкәләре үҫешенә байтаҡ өлөш индереүсе. 1910—1920 йылдарҙа (француз ғалимы Анри Пуанкаре үлгәс) донъя математиктары лидеры булып таныла. Гильберт математика фәненең күп йүнәлештәрендә фундаменталь тикшереүҙәр үткәрә.
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Ҡаратауҙа (Ҡыҙылтау, Ҡошҡорған, Шоҡтас), в Муғожарҙа, Манғышлаҡта һәм хәҙерге Төньяҡ Балхаш буйында йәшәгән архантроптарҙың хеҙмәт ҡоралдарының йәше 1 млн — 800 мең йыл менән иҫәпләнә. Артефакттар:, ,. Хеҙмәт ҡоралдарын эшләүҙә ҡулланылған : йылға,. технологияһы: ретушь.
Давид Гильберт
Биографияһы
Үҫмер сағы һәм уҡыуы
Кудряшова Нина Васильевна
Биографияһы
Дмитров ҡалаһында йәшәй, 2014 йылдың 22 июнендә вафат була, шунда урындағы «Красная горка» зыяратында ерләнә.
Наградалары
Ленин ордены (11.12.1973), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971), «Почёт Билдәһе» ордены (22.03.1966), миҙалдар менән бүләкләнә:
05.09.1997 йылдан Мәскәү өлкәһе Дмитров районы депутаттары советы 40/9 ҡарары  менән Нина Васильевна Кудряшова «Дмитров ҡалаһының почетлы гражданы» исеменә лайыҡ була (05.09.1997).
Давид Гильберт
Биографияһы
Пруссияла Кенисберг ҡалаһы тирәһендәге Велау ҡалаһында (һуғыштан һуң Калининград өлкәһенең Знаменск ҡасабаһы) судья Отто Гильберт ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә тағы ла бер бала — Давидтың һеңлеһе Элиза үҫә. 1880 йылда егет Вильгельм гимназияһын (Wilhelm Gymnasium) тамамлай һәм шундуҡ Кёнигсберг университеына уҡырға инә, бында ул Герман Минковский һәм Адольф Гурвиц менән дуҫлашып китә. Улар бергәләп оҙайлы «математик йөрөүҙәр» ойоштора, төрлө фәнни пробемаларҙы сисеү буйынса бәхәсләшәләр; һуңғараҡ Гильберт бындай йөрөүҙәрҙе студенттары менән үткәрә.
1885 йылда Гильберт инварианттар теорияһы буйынса диссертацияһын яҡлай, уның фәнни етәксеһе Линдеман була, ә киләһе йылда Кенисбергта математика профессоры булып китә (1892 йылдан — ординар профессоры). Лекцияларға Гильберт бик ентекле әҙерләнә һәм тиҙҙән бик яҡшы уҡытыусы абруйын яулай.
1888 йылда Гильберт «инварианттар теорияһының төп теоремаһы» тип һаналған «Гордан проблемаһын» сисеүгә өлгәшә һәм инварианттарҙың ниндәй булһа ла системаһы өсөн базисы булыуын раҫлай (Гордан үҙе бинар формалары өсөн теореманың шәхсән осрағын ғына иҫбатлай алған). Гильберттың асышы тәнҡиткә дусар ителә, сөнки ул базистың булыуын иҫбат итә, әммә нисек уның төҙөү мөмкинлеген күрһәтә алмай; шулай булыуға ҡарамаҫтан, Гильберттың инварианттар теорияһындағы асышы уны Европа математиктары араһында иң алдынғылар рәтенә сығара.
1892 йылда Гильберт Кет Ерош (Käthe Jerosch, 1864—1945) менән никахлаша. Киләһе йылда уларҙың берҙән-бер Франц исемле улдары тыуа (1893—1969), ул аҡылға зәғиф булып тыуа.
Гёттинген (1895—1915)
1895 йылда Феликс Клейн саҡырыуы буйынса Һильберт Гёттинген университет ына күсә һәм кафедраны биләй, уға тиклем әлеге кафедраны Карл Фридрих Гаусс һәм Бернгард Риман биләйҙәр Гильберт ошо вазифала 35 йыл дауамында эшләй, ғүмеренең аҙағынаса тиклем тиерлек. 1897 йылда уның алгебра һандары теорияһы буйынса «Zahlbericht» («Һандар тураһында отчет») исемле классик монографияһы донъя. Артабан Һильберт ғәҙәттәгесә тикшеренеүҙәренең тематикаһын ҡәтғи рәүештә үҙгәртә һәм 1899 йылда «Геометрия нигеҙҙәре» исемле хеҙмәтен нәшер итә. 1900 йылда Икенсе Халыҡ-ара математик конгресында Гильберт хәл ителмәгән егерме өс проблеманың исемлеген билдәләй, был исемлек бөтә ХХ быуат дауамында математиктар өсөн бер эш йүнәлеше була. Пуанкаре һәм башҡа интуционистар менән бәхәскә инеп, Гильберт шулай уҡ ҡыҫҡаса үҙенең фәнни философияһын асып һала. Ул ниндәй булһа ла математик проблемаһы хәл ителә ала, тип һанай һәм физиканы аксиомлаштырыуға күсергә саҡыра.
1902 йылдан алып Гильберт —"Mathematische Annalen" исемле иң абруйлы математик журналы мөхәррире. 1910-сы йылдарҙа Гильберт хәҙерге рәүештәге функциональ анализ төшөнсәһен индерә, ул Гильберт арауығы тигән исем ала. Әлеге теория математикала ғына түгел, башҡа тәбиғәт фәндәрендә файҙалы булып сыға, мәҫәлән, квант механикаһында, физик кинетикаһында.
Һуңғы йылдары (1915—1943)
1915 йылда Гильберт Эйнштейнға консультация бирә һәм Эйнштейн тигеҙләмәһен сығарыу буйынса ярҙам күрһәтә.
1920-се йылдарҙа Гильберт һәм уның мәктәбе үҙ көстәрен математиканы формаль-логик аксиоматик дәлилләүҙе төҙөүгә йүнәлтәләр. 1930 йылда, университеттың Уставына ярашлы, 68-йәшлек Гильберт отставкаға китә, әленән-әле студенттарға лекциялар уҡыуын дауам итә (1933 йылға тиклем). Гёделдең ике теоремаһы (1931) Гильберт өсөн көтөлмәгән сюрприз була, сөнки математика нигеҙҙәренә формаль-логик аксиоматик ҡарашы перспективаһыҙ икәне билдәләнә. Шулай ҙа Гильберт бошонмай һәм ошолай тип белдерә: « Һәр теория өс үҫеш фазаһын үтә: хәйләһеҙ, формаль һәм киҫкен».
Германияла национал-социалистар власҡа килгәндән һуң, университет эштәренән алыҫлашып, Геттингенда йәшәй. Арий ата-бабалары булмаған күп кенә коллегалары илдән ҡасып китергә мәжбүр булалар, шул иҫәптән уның яҡын дуҫтары Герман Вейль һәм Пауль Бернайс. «Немец математикаһы» исеме аҫтында йәмғиәт төҙөлә, уны әүҙем нацистар Людвиг Бибербах һәм Теодор Фален етәкләй, улар интуционистар яҡлы була һәм күпселек теорияһын кире ҡаға (бәлки, йәһүд символдары арҡаһындалыр. Бер тапҡыр нацист мәғарифы министры Бернхард Руст Һилберттан һорай: «Хәҙер, йәһүд йоғонтоһонан азат булғандан һуң, математика Геттингенда ниндәйерәк хәлдә?» Гильберт кәйефһеҙ генә: « Гёттингенда математикамы? Ул хәҙер юҡ» (…das gibt es doch gar nicht mehr).
1934 йылда Гильберт Бернайс менән берлектә «Математика нигеҙҙәре» монографияһының беренсе томын нәшер итә. Ике йыл үткәс, Герхард Генцен ысынлап та трансфинит индукцияһы ярҙамында арифметика ҡаршылыҡһыҙлығын дәлилләй, ошоноң менән процесс сикләнә. Математик логикаһына формаль-логик ҡараш бик мөһим өлөш булып инә, әммә, дөйөм алғанда, Гильберттың өмөттәрен аҡламай.
Гильберт Геттингенда 1943 йылдың 14 февралендә вафат була.
Ҡаҙағстан тарихы
Тарихҡа тиклемге һәм боронғо замандар
Әммә б. э. т. 12—5 мең йыл эсендә климат йылынған, һуңғы, валдай боҙлоғо, тамамланған. Хәҙерге Ҡаҙағстандың бөтә территорияһында торалар барлыҡҡа килгән. Эре ҡырағай хайуандар (мамонттар йөнтәҫ дар һ.б.) юҡҡа сыҡҡан. Йәйә һәм уҡ, шар төрөндәге, кәмәләр (әүҙем балыҡсылыҡ), ҡырағай йәнлектәрҙе алдан ҡороп тота торған ҡоралдар, , барлыҡҡа килгән, һунарҙа ҡулға эйәләштерелгән бүреләр (эттәр) файҙаланылған, һөйәкте, тире кейем барлыҡҡа килгән.
Б. э. т. яҡынса 5 меңенсе йылда — таш эш ҡоралдары, керамика. Игенселек, малсылыҡ барлыҡҡа килгән. Хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрендә 500-ҙән ашыу тораҡ (Ҡараунғур мәмерйәһе, Саҡсауыл, Әкеспе, Ҡуланда торалары) табылған. Неолит революцияһы. Эш ҡоралдары: иген ҡырғыс, балталар, кәтмәндәр, килеләр. Эш ҡоралдарын эшкәртеү:, бысыу,. Сеймалдар: нефрит, гранит. Тау эштәре яралғылары: ҡойоу, баҡыр, ҡурғаш, алтын. Мәҙәниәттә: атбасар (б. э. т. VII меңйыллыҡ аҙағы — б. э. т. VI мең йыллыҡтың башы), кельтеминар (б. э. т. IV меңйыллыҡ аҙағы — б. э. т. II меңйыллыҡ башы), айдаболь, маханжар (күпселек ҡомартҡылар Турғай уйпатында табылған, Тубылда бары Алҡау-2 торағы ғына билдәле), нарым тамағы. Каспий диңгеҙе буйындағы Аҡтау эргәһендәге балыҡсылар тораһы Ҡосҡодоҡ І неолит/энеолит осорона (б. э. т. V меңйыллыҡ аҙағы — б. э. т. IV меңйыллыҡтың беренсе яртыһы) ҡарай, уның индустрияһы ойоҡло мәҙәниәте ҡоралдарының архаик типтарына һәм хвалын мәҙәниәтенең шебир тибы материалдарына эйә булған. Ҡосҡодоҡ І тораһындағы кеше ҡәберлеге — Ҡаҙағстандағы иң боронғо ҡәберлек. Железинки (Павлодар өлкәһе) эргәһендә кремацияланған неолит осоро ҡатын-ҡыҙы ҡәберлеге табылған. Иртыш йылғаһының уң яҡ ярында Аҡҡош (Лебяжий) ҡасабаһынан ике километр үрҙәрәк Homo sapiens һөйәктәрен һәм типик андрон биҙәкле көршәк формаһындағы балсыҡ һауыт табылған Тубыл тораһында бырауланып тишелгән фрагменты табылған, һәм был туҡыусылыҡ таралғанлығын күрһәтә.
Ҡаҙағстандың бөтә төбәктәрендә лә күп һанлы неолит һәйкәлдәре табылған. Ҡаҙағстан территорияһындағы неолиттың мөһим проблемаһы булып таш быуат индустрияһының үҙенсәлеген билдәләү һәм неолит мәҙәниәтенең локаль варианттарын айырыу проблемаһы тора. Һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән бер рәттән игенселек һәм малсылыҡ барлыҡҡа килгән. Неолит осоро тораҡтары Ҡаҙағстандың бөтә территорияларында ла табылған, әммә Ҡараунҡур мәмерйәһе (Көньяҡ Ҡаҙағстан) иң әһәмиәтлеһе булып ҡала. Бында таш, һөйәк эшләнмәләре, керамика, ҡырағай хайуандар — ҡолан, айыу, болан,, ҡабан, ҡоралай, ат һ. б. һөйәктәре табылған. йран Б. э. т. IV—III меңйыллыҡ — баҡыр эшләнмәләрҙең барлыҡҡа килеүе. Иретеү-ҡойоу оҫтаханалары булған 100 яҡын тора табылған (Еҙҡаҙған, Зыряновск һ. б. райондар.) Ботай мәҙәниәтенә — Ботай, Красный Яр, Бестамаҡ рәтенә ҡайтара. Әммә, боронғо ДНК-ны тикшереү мәғлүмәте буйынса, ботай аттарының йорт атына мөнәсәбәте юҡлығын асып һала. Ҡайһы бер авторҙар ҡырағай атты беренсе булып эйәләштереүҙе ботай мәҙәниҡланған, улар Пржевальский ҡырағай аты нәҫеленән булып сыҡҡан.
Б. э. т. VIII—VII быуаттарҙан — б. э. II—III быуатында — Арал-Каспий төбәгендә Арал-Каспий дала ҡәбиләләре йәшәгән. Был ярымултыраҡ һәм күсмә халыҡ булған. Уларҙың төп шөғөлө — күсмә малсылыҡ, металл, ағас, тире, һөйәк, таш, йөн эшкәртеү, кейем тегеү, туҡыу, әйберҙәре, ҡорал, ат кәрәк-яраҡтары эшләү.
Б. э. т. II меңенсе йыл башы — б. э. VIII быуат башы — Үҙәк Ҡаҙағстанда мәғдән сығарылған. Күсмә малсылыҡтың барлыҡҡа килеүе. Матриархаттың юҡҡа сығыуы. Андрон мәҙәниәте — күккә, ҡояшҡа, утҡа табыныу. Иҫкә алыу йолаһы, ритуаль ҡорбан салыу, төп ҡорбан хайуаны ат була. Беғазы — Дандыбай мәҙәниәте (Тамғалы ҡая һүрәттәре, Ешкиөлмәс).
Үҙәк Азияның төньяҡ дала бүлкәтендә донъя цивилизацияһының тәүге формаларының береһе — күсмә малсылыҡ хужалығы тарихи рәүештә барлыҡҡа килгән. Үҙәк азия төбәгендә неолит дәүеренең ҙур ҡаҙанышы булып атты һыбай йөрөүгә һәм егеүгә өйрәтеү торған. Шул уҡ ваҡытта күскенсе малсылыҡҡа[1] кәрәкле дөйә, ҡырағай, тау тәкәһе ҡулға эйәләштерелгән. Бронза дәүере андрон мәҙәниәте (геометрик орнаментлы балсыҡ һауыт, бронза бысаҡтар һәм уҡ башаҡтары һ . б.) ҡомартҡыларында сағыла, улар б. э. т. XII—XVIII бб. ҡарай һәм Көньяҡ Урал һәм Көньяҡ Себер далаларында табыла. Алматы өлкәһе Баян Журәк петроглифтарында бронза дәүерендәге пар атлы лағы һүрәтләнгән. Тамғалыла табылған петроглифтарҙың күп өлөшө бронза дәүеренә ҡарай.
Саҡ мәҙәниәтенең билдәле ҡомартҡылары булып Или йылғаһы үҙәнендәге Бесшатыр (Биш сатыр) ҡәберлеге һәм Алма-Ата янындағы Иссыҡ ҡурғаны тора. Унда тикшеренеүселәр «Алтын кеше» тип атаған алтын пластиналарҙан эшләнгән һайман кейгән затлы ҡатламға ҡараған саҡ һөлдәһе (б. э. т. V—VI бб.) табылған. Саҡ сәнғәтенә саҡ -скиф «йәнлек стиле» хас, һәм был, күрәһең, өҫтөнлөклө хужалыҡ тибын — күсмә һәм ярым күсмә малсылыҡты, уның күләгәһендә үҫешкән игенселекте (Һырдаръя, Чу һәм Талас йылғалары үҙәнендә) сағылдырған. Көньяҡ Алтайҙағы Пазырыҡ ҡәбер ҡурғандарында (б. э. т. III—V бб.) ҡаҙаҡ халыҡ эшләнмәләренә орнаменталь биҙәү һәм башҡарыу техникаһы буйынса ҡаҙаҡ кейеҙ һәм өлпәкле ворсистый келәмдәренә яҡын — түкті кілем — «өлпәкле келәм» һәм сырмақ — «йәнлектәрҙең кәкере мөгөҙҙәре рәүешендәге аппликация менән биҙәлгән һырылған кейеҙ» фрагменттары табылған.
Б. э. т. III—II быуаттарҙа Алтайҙан көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта протомонгол һәм прототөрөк дала киңлектәрендә йәшәгән ҡәбиләләрҙән, һуңыраҡ, б. э. II быуатта, тарҡалған һунну халҡы барлыҡҡа килгән, һундарҙың бер өлөшө Жунғар Алатауында урынлашҡан һәм Юэбань дәүләтен ойошторған, башҡалары көнбайыш Ҡаҙағстандың Волга, Эмба һәм Яйыҡ һәм артабан Дон райондарына күсенгән, ә 375 йылда көнбайыш Европаға юлланған һәм шуның менән Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүен башлаған.
Урта быуаттар
Б. э. I мең йыллығы уртаһында Алтай Алтай тауҙарынан алып Каспий диңгеҙенә тиклем киңлектәрҙә күсмә ҡәбиләләрҙең боронғо төрөк союзы һәм дәүләтселеге барлыҡҡа килә башлаған.
Тәүге Төрки ҡағанаты (552—603 йылдар) Дала тарихында мөһим этап булған. Һөнәрҙәр, сауҙа үҫешә башлаған, шунда уҡ Ҡытайҙан Фарсыстанға һәм артабан Европаға Бөйөк ебәк юлы нығынған.
Чу, Талас, Һырдаръя йылғалары ағымы буйлап һәм Арал диңгеҙе ярҙарында Ебәк юлында мөһим тораҡ пункты булған Чирик-Рабат, Отрар, Сығнаҡ, Испижаб, Тараз һәм Баласағун ҡалалары барлыҡҡа килгән.
VI быуатта был ерҙәр Төркөстан (фарсы теленән «Төркиҙәр иле») исемен алған. VII быуатта ҡағанат Көнсығыш (Икенсе) һәм Көнбайыш ҡағанаттарға тарҡалған. Көнсығыш ҡағанат Алтайҙа һәм Байкалда, ә Көнбайыш ҡағанат — Иртыш йылғаһы далаларынан алып Волга йылғаһына тиклем ерҙәрҙе биләгән. Һуңыраҡ Көнбайыш ҡағанаттан төньяҡ Каспийҙа (Ашиндар династияһы) Хазар ҡағанаты (650—969) һәм Тянь-Шандә — Түргеш ҡағанаты айырылып сыҡҡан, ә ғәрәптәр килгәндән һуң ул — Ҡарлуҡ ҡағанаты булып киткән.
VII—VIII быуаттарҙа Тан династияһының ҡытай империяһы Төркөстандың бер өлөшөнә дәғүә итә башлай, ләкин Ғәрәп хәлифәлеге лә ҡараштарын бында йүнәлткән. Һуғышсан ике бөйөк империяның мәнфәғәттәре Талас йылғаһы буйындағы алышта (751 й.). Ҡарлуҡтар ярҙамы менән мөһим еңеүҙәрен яулаған ғәрәптәр Даланың көньяҡ ситенә ислам динен килтергән, ә ҡытайҙарҙан ҡағыҙ үҙләштергән, был ғәрәп яҙмаһының киң таралыуына килтергән. Шул уҡ ваҡытта төркиҙәр, ғәрәп биҙәкле яҙыуына күсеп, үҙҙәренең боронғо төрки руна яҙмаһын, һәм боронғо динен — тәңреселекте юғалтҡан.
Әммә Хәлифәлек тә хәҙерге Ҡаҙағстан биләмәләрен үҙ ҡулында тотоп ҡала алмаған. Яҡынса IX—X быуаттарҙа уның биләмәләрендә яңы ике төрки дәүләт барлыҡҡа килгән: көньяҡта һәм көнсығышта — Ҡараханидтар, ә көнбайышта — Уғыҙ дәүләттәре. Ҡараханид дәүләте Төркөстанда, Мәүәрәннаһрҙа (Окс һәм Яҡсарт йәки Амударъя һәм Һырдаръя йылға араһында), Етейылға (Етеһыумы?) һәм көнсығыш Төркөстанда Ҡарлуҡ ханлығына алмашҡа килгән һәм 1210 йылға, уны Хорезм шаһы Алла-әд-дин Мөхәммәт уны тар-мар иткәнгә тиклем, торған. Һуңыраҡ ҡарлуҡ һөйләше (монгол заманындағы чагатай теле) үзбәк һәм уйғыр телдәренең (Көнсығыш Төркөстан) нигеҙен тәшкил иткән.
Уғыҙҙар Һырдаръя һәм хәҙерге Ҡаҙағстан ерҙәрен биләгән, дә, Киев Русе һәм Волга буйы Болғары менән союздаш булып, йыш ҡына Хазар ҡағанаты менән һуғышҡан. Әммә XI быуат уртаһында Далала уғыҙҙарҙы ҡыҫырыҡлап сығарыусы яңы ҡөҙрәтле ҡыпсаҡтар ҡәбиләһе күтәрелгән. Уғыҙҙарҙың ҙур өлөшө Каспий диңгеҙенең көньяҡ ярына киткән, һәм урындағы халыҡ менән ҡушылып, хәҙерге төркмәндәргә, артабан Ҡаф тауҙары артында — әзербайжандарға, ә көслө уғыҙ ырыуы — сәлжүктәр Кесе Азияға үтеп ингән һәм төрөк милләтенә нигеҙ һалған. Был халыҡтарҙың барыһын да тиерлек дөйөм халыҡ эпосы «Уғыҙ-намә» бәйләй. Уғыҙҙарҙың икенсе өлөшө көнбайышҡа, Дунайға саҡлы, барып еткән һәм исеме менән билдәле, молдавия гагауздары уларҙың вариҫтары тип иҫәпләнә.
Монгол ябырылыуы
1218 йылда монголдарҙың Далаға һәм артабан Мәүәрәннаһрға баҫып инеүе башлана. Монголдар Һырдаръя буйын үрткә тотҡан, Отрар, Сығнаҡ, Ашнас һ. б. ҡалалар яндырылған. Хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһында йәшәгән күсмә ҡәбиләләр, башта улар монгол ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡ күрһәткән, ләкин аҙаҡ үҙ теләге менән, ә ҡайһы берҙәре еңелгәндән һуң, уға ҡушылған. Урындағы ҡыпсаҡ юғары ҡатламы монголдарға хеҙмәт иткән, 1237 йылда Батый етәкселегендә Көнсығыш Европаны буйһондороуға ҡуҙғалған монгол армияһының байтаҡ өлөшөн ябай күсмә халыҡ тәшкил иткән. Бер фараз буйынса, улар арҡаһында татар-монгол тигән ҡатнаш исем барлыҡҡа килгән.
Төрөк далаһы Сыңғыҙхандың улдары етәкләгән өс монгол улусы составына ингән: ҙур (дала) өлөшө, Балхаштан алып Түбәнге Иҙел буйына тиклемге бөтә көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ өлкән улы Джучиҙың улусы составына ингән; Төркөстан, Етейылға, Мәүәрәннаһр һәм Көнсығыш Төркөстан — икенсе улы Чағатай улусына; Етейылғаның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, Тарбағатай, үрге Иртыш һәм Көнбайыш Монголия райондары — өсөнсө улы Үгеҙәй улусына. Сыңғыҙиҙар үҙ биләмәләрен бойондороҡһоҙ улустарға әйләндерергә тырышалар. 1227 йылда Сыңғыҙхандың үлеменән һуң, был тенденция көсәйеп киткән, һәм империя бер нисә бойондороҡһоҙ дәүләткә тарҡалған. Шул уҡ, 1227 йылда, вафат булған Джучиҙың вариҫы булып уртансы улы Батый ҡалған.
Батый Волганың түбәнге ағымында Алтын Урҙа тигән яңы монгол дәүләтенә нигеҙ һалған. Уға Джучи улусы биләмәһе — Көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ, Хорезм һәм Көнбайыш Себер территорияһының бер өлөшө, шулай уҡ көнбайышта яңы яуланған ерҙәр ингән. Һарай-Батый (хәҙерге Әстерханға яҡын) баш ҡалаға әүерелгән. Алтын Урҙа күп этник дәүләт булған. Ул ижтимағи-иҡтисади үҫеше кимәле буйынса айырылып торған һәм үҙенсәлекле мәҙәниәтле һәм ғөрөф-ғәҙәтле күп халыҡтарҙы һәм ҡәбиләләрҙе үҙ эсенә алған. Урҙалыларҙың төп күпселеген төрки ҡәбиләләр, башлыса, ҡыпсаҡтар, шулай уҡ ҡаңлылар, наймандар, кереиттар, куңраттар һәм башҡа бик күптәр, тәшкил иткән. Папа илсеһе Гийом де Рубрук, дөйөмләштереп, уларҙың барыһын да татарҙар тип атаған. Шуныһы ҡыҙыҡ, 1253 йылда Рубрук һүрәтләгән урҙалыларҙың был йолаларының күпселеге хәҙерге ҡаҙаҡтарҙа әлегә тиклем бар. Тарихсылар баһаһы буйынса, монголдар Урҙала ла аҙсылыҡта булған, ғәскәрҙең яҡынса бишенсе өлөшөн тәшкил иткән. XII быуат аҙағында һәм XIV б., бигерәк тә, 1391 йылда Аҡһаҡ Тимер Алтын Урҙаны ҡыйратҡандан һуң, ғәмәлдә монголдар төркиләшкән.
Монгол яуҙарында халыҡ күпләп ҡырылған. Ҡала һәм ауылдар, һарайҙар һәм мәсеттәр емерелгән, эшкәртелгән баҫыуҙар һәм системалары ташландыҡ хәлгә килгән. Меңәрләгән оҫта һөнәрселәр ҡоллоҡ алып кителгән. Ҡыпсаҡ халҡы формалашыуының тамамланыу этабы өҙөлгән. Монгол баҫҡынсыларының хакимлығы улар буйһондорған илдәр халыҡтарының иҡтисади һәм мәҙәни үҫешен оҙаҡҡа тотҡарлаған. Игенселек һәм ҡала мәҙәниәтенә төҙәлә алмаҫлыҡ зыян килтерелгән.
Әммә ыңғай факторҙар ҙа булған. Монголдар, үҙҙәренең үҙәкләштереү власы арҡаһында элек насар ойошҡан ирекле дала ҡәбиләләрен берләштергән. Күсмә тормош нормаларынСыңғыҙхандың «Яса»һы — яңы шарттарға яраҡлаштырылған ябай хоҡуҡтар йыйынтығы яйға һалған. Һуңынан «Яса» нормалары билдәле кимәлдә «Жете Жаргы» (Ете уложениеһы) ҡаҙаҡ закондар кодексын сығарғанда ҡулланылған. Шулай уҡ, монголдарҙан һуңғы дәүерҙә, Ҡаҙағстан территорияһында барлыҡҡа килгән ханлыҡтарҙа дәүләтселектең күп формалары ҡулланылған. Монгол яулап алыуы Ҡаҙағстан территорияһындағы этник процестарға көслө йоғонто яһаған. Ғәмәлдә өс ҡаҙаҡ жузы сыңғыҙиҙарҙың өс улусы вариҫы. Сыңғыҙиҙарҙың юғары ҡатламы төрки күп халыҡтары менән ҡушылған, тик уларҙың вариҫтары торе йәки «аҡ һөйәк» тип аталған. Ҡаҙаҡ ғалимы, мәғрифәтсеһе һәм сәйәхәтсеһе Чокан Вәлиханов (1835—1865) иң билдәле сыңғыҙи булған.
XIV—XV быуаттар
Алтын Урҙа 1391 йылда Аҡһаҡ Тимер тарафынан тар-мар ителгәндән һуң, ул бөтөнләй ике өлөшкә — көнбайыш Аҡ урҙаға (Волга һәм Дон араһында) һәм көнсығыш Күк Урҙаға бүленгән. Күк Урҙа, үҙ сиратында, Нуғай Урҙаһыһына (1440 — хәҙерге көнбайыш Ҡаҙағстан ерҙәрендә) һәм Һырдаръялағы ҡыҫҡа ғүмерле Үзбәк ханлығына (1428 — Алтын Урҙала ислам динен индергән иң һуңғы күренекле алтын урҙа ханы Үзбәк исеме буйынса) бүленгән.
1458 йылда, Үзбәк улусы ханы Әбүлхәйерҙең ҡаты сәйәсәтенән ҡәнәғәт булмаған Жанебәк һәм Керей солтандар үҙ ауылдары менән Һырдаръя ярҙарынан көнсығышҡа Етейылғаға, Могулистан ерҙәре хакимы Есен буға ерҙәренә күсенеп килгән, һәм унда Ҡаҙаҡ ханлығы барлыҡҡа килгән (1465). Уның менән киткән халыҡ үҙен ирекле кешеләр — ҡаҙаҡтар тип атай башлаған.
1468 йылда Әбүлхәйер вафат булғандан һуң, Жанебәк, нуғайҙар, себер ханы Ибаҡ һәм башҡа бик күп кенәздәрҙең Әбелхәйерҙең улы Шәйхәйҙәргә ҡаршы берләшкән көрәшендә ҡатнашҡан. Тар-мар ителеп, Ибаҡ Шәйхәйҙәрҙе үлтергәндән һуң, юғары хан итеп Керей хан тип иғлан ителгән, ә Жанебәк, баш ҡалаһы Сарайчик булған Яйыҡтың түбәнге ағымындағы уң ҡанатына хакимдаш булған, ҡаҙаҡтар Һырдаръяға ҡайтҡан. Ағалы-энеле Керей һәм Жанебәк вафат булғандан һуң, власҡа тәүҙә Бурундук (1480—1511 йй. идара иткән) — Керей хандың улы, ә һуңынан Ҡасым (1511—1521 йй. идара иткән) — Жанебәк хандың улы килгән.
Әбүлхәйерҙең ейәне Мөхәммәт Шәйбани уға тоғро ҡалған дала ҡәбиләләре менән 1499 йылда көньяҡҡа, Мәүәрәннаһрға, походҡа китергә мәжбүр була, унда Аҡһаҡ Тимер үлгәндән һуң тарҡалған Тимериҙәр дәүләтен яулап алған. Ул үҙ дәүләтенең баш ҡалаһын Сығнаҡтан Бохараға күсергән, һәм унда 1500 йылда яңы дәүләткә — Бохара ханлығына нигеҙ һалған. Шәйбаниҙар менән бергә киткән күсмә дәште ҡыпсаҡ ҡәбиләләре урындағы ултыраҡ халыҡ — төрки телле һарттар, боронғо төркиҙәр — ҡарлуҡтар менән ҡушылған, һәм, еңеүсе булараҡ, яңы халыҡҡа үҙ — үзбәк атамаһын килтергән.
XV—XVI быуаттар
Ҡаҙаҡ ханы Ҡасым (1445—1521) Көнсығыш Дәште Ҡыпсаҡ дала ҡәбиләләрен үҙ башланғысы аҫтында берләштергән һәм көньяҡтағы Мәүәрәннаһр шәйбаниҙары һәм көнбайыштағы Нуғай Урҙаһы менән көрәштә үҙ дәүләтенең көнбайыш сиктәрен Иртыштан Яйыҡҡа тиклем киңәйткән. Ул хатта Нуғай Урҙаһы баш ҡалаһын — Сарайчикты яулап алған. Атаһының Ҡаҙаҡ ханлығын нығытыу эшен Хаҡназар хан (1538—1580 йй. идара иткән) дауам иткән, ул Могулистандан Етейылғаны тартып алған һәм Нуғай Урҙаһынан Һары Арҡа далаларын тартып алған.
1580 йылда Йәсим хан дәүерендә Ташкент Ҡаҙаҡ ханлығының бер өлөшө булған, һуңыраҡ ул ҡаҙаҡ ханлығының баш ҡалаһына әүерелгән. Күренекле ҡаҙаҡ дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Өлкән Жуздың Дулат ырыуынан Толе бей Алибәк улы (1663—1756) Ташкенттың хакимы булған. Ул идара иткән осорҙа Ташкентта хәҙер ҡаланың тарихи иҫтәлекле урындары булған күп кенә архитектура ҡоролмалары төҙөлгән. Толе бей Ташкентта ерләнгән, уның мавзолейы ҡаланың иҫтәлекле урындарының береһе һанала.
Ҡаҙаҡ-жунғар һуғышы
1635 йылда Жунғар тигеҙлегендә Тянь-Шань һәм Алтай һырттары араһында яңы монгол дәүләте — Эрдэни-Батур тип аталып йөрөтөлгән Хото-Хуцин етәкселегендәге чоростар ойрат династияһының Жунғар ханлығы барлыҡҡа килгән. Ҡаҙаҡ һәм Жунғар ханлыҡтары араһында аяуһыҙ һуғыштар башланған. Жунғарҙарҙың хәрби баҫҡынсылығының маҡсаты яңы территориялар, тәү нәүбәттә, Жунғарияның матди базаһы булған күсмә малсылыҡ өсөн көтөүлектәр яулап алыу булған. Күп һанлы мал көтөүҙәрен туплау мал аҙығы базаһын киңәйтеүҙе талап иткән. Алыҫ йәйләүҙәрҙә яҡшы көтөүлектәрҙең етешмәүе һиҙелгән. Бынан тыш, илбаҫарҙарҙы бигерәк тә яһаҡ (яуланғандарға һалым) ымһындырған. Жунғарҙар (үҙатамаһы ойраттар, казахса ҡалмаҡтар ) ҡаҙаҡ далаларына даими баҫып ингәндәр:
1643 — Жанғир солтан отрядтары һәм Жалантос-батыр етәкселегендәге Оло жуз ополчениеһы Жунғар Алатауы итәгендә Орбулаҡ яуында реванш алған.
1652 — хунтайжи Эрдэни Батыр көнсығыш Етейылғаны яулаған һәм баҫып алған, жунғарҙар менән алышта Жанғир хан һәләк булған, ойраттар үҙҙәренең таш буддист монастырҙарын Иртышта төҙөй башлаған.
1680—1684 — хунтайжи Галдан Бошохту-хан һәм уның вариҫы Цэван Рабдан Төркөстанға баҫып ингән, Сайрамды яндырған һәм Ташкентҡа барып еткән.
1698—1703 — хунтайжи Цэван-Рабдан ҡабат Етейылғаны баҫып алған.
Зиновьев Григорий Евсеевич
Григорий Евсеевич Зиновьев (ысын фамилияһы — Радомысльский, шулай уҡ әҙәби исем булараҡ ҡулланған; төрлө сығанаҡтарында йәһүд исемдәре сифатында беренсе булып Евсей һәм Овсей исеме күрһәтелә, икенсе исеме — Герш, Гершен, Гершон һәм Гирш, атаһының исеме Арон ; 11 (23) сентябрь 1883 йыл — ) — Рәсәй революционеры, совет сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Партия Үҙәк Комитетының Политбюроһы ағзаһы (1921—1926), РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат (1919—1921). РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы (Оргбюро) ағзаһы (1923—1924).
Өс тапҡыр (1927, 1932 һәм 1934 йылдарҙа) ВКП(б)-нан сығарылған һәм ике мәртәбә тергеҙелгән. Атып үлтерелә.
Революцияға тиклем
Григорий Евсеевич Елисаветградта (1924—1934 йылдарҙа ҡала уның исемен йөрөтә — Зиновьевск, 2016 йылға тиклем — Кировоград, хәҙер — Кропивницкий) бай йәһүд ғаиләһендә тыуған. Белемен өйҙә атаһы, һөт фермаһы хужаһы, Аарон Радомысьский етәкселегендә ала.
Революция хәрәкәтендә 1901 йылдан ҡатнаша, шул ваҡытта уҡ РСДРП-ға инә. Новороссияла эшселәр стачкаларын ойошторғаны өсөн полиция эҙәрлекләүенә дусар булып, 1902 йылда Берлинға күсеп китә, һуңынан Парижда һәм Бернда йәшәй, тап шунда 1903 йылда В. И. Ленин менән таныша. Һуңынан юлбашсының иң яҡын кешеләренең береһе һәм оҙаҡ ваҡыт Европаның социалистик ойошмаларында уның даими вәкиле була. 1903 йылда РСДРП-ның II съезында Зиновьев Лениндың позицияһын яҡлап сыға, большевиктар яғына күсә һәм иленә ҡайта. Украина территорияһында әүҙем пропаганда эшен алып бара.
1917 йыл
1917 йылдың 3 апрелендә Зиновьев, уның икенсе ҡатыны Злата Лилина улы Стефан менән һәм уның беренсе ҡатыны Сарра Равич, Ленин менән бергә пломбаланған вагонда Рәсәйгә ҡайта. 1917 йылдың 4 июль ваҡиғаларынан һуң, Ваҡытлы хөкүмәттең эҙәрләүҙәренән йәшеренеп, Ленин менән бергә Разлив күлендә ҡыуышта йәшәй. Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа большевиктар исемлегендә Лениндән һуң икенсе булып тора.
10 октябрҙә (яңы стиль буйынса 23 октябрҙә), большевиктарҙың Үҙәк Комитетының ябыҡ ултырышында Каменев Лев Борисович менән берлектә Лениндың ҡораллы ихтилалы тураһындағы резолюцияһына ҡаршы сығыш яһай һәм ихтилал барышында Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатыуына ҡаршы тауыш бирә (әле иртә тип һанай). Улай ғына түгел, Зиновьев һәм Каменев үҙенең ҡаршылығын меньшевиктарҙың «Новая жизнь» баҫмаһында асыҡ сығыш яһап күрһәтәләр һәм шуның менән, ысынында, хөкүмәткә большевиктарҙың һәм эсерҙарҙың ниәтен асып һалалар. Ленин Зиновьев һәм Каменевтың был ғәмәлдәрен хыянатсыл ҡылыҡ тип иҫәпләй. Шуға күрә большевиктар партияһы етәкселеге уларҙы партиянан сығарыу мәсьәләһен ҡуя, әммә комитет исеменән сығыш яһауҙы тыйыу менән генә сикләнә. Һуңынан Ленин үҙенең «Васыятнамә»һендә булған хәлде телгә ала: «Каменев менән Зиновьевтың Октябрь эпизоды, әлбиттә, осраҡлылыҡ булманы».
1917 йылдан һуң
Шуға ҡарамаҫтан, тиҙ арала Зиновьевҡа сәйәси эшмәкәрлегенә ҡайтырға рөхсәт ителә. 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың мартына тиклем ул Петроград (һуңынан Ленинград) Советы рәйесе була. Граждандар һуғышы йылдарында Петроградта шулай уҡ Петроград хеҙмәт коммунаһының, Төньяҡ өлкәһенең коммуналар союзы Совнаркомы (май 1918—1919 февраль) рәйесе һәм Петроград революцион оборона комитеты рәйесе постарын биләй, шулай уҡ 7-се армияһы Реввоенсоветы ағзаһы була. С. Урицкий, В. Володарский һәм Ленинға һөжүмдәрҙән һуң Петроград эшселәренең «ҡыҙыл террор» башлау тәҡдименән Зиновьев баш тарта. Ленин яуап итеп Зиновьевты киҫкен тәнҡиткә дусар итә.
Зиновьев Юденичтың аҡ армияһының һөжүменән ҡаланы обороналау менән етәкселек итә, әммә Ҡыҙыл Армияһын ойоштороусы Лев Троцкий уны уртаса ғына хәрби эшмәкәр тип һанай (бәлки, Викжель конфликты арҡаһында барлыҡҡа килгән хаслыҡтыр). Петроградтың етәксеһе булараҡ В. И. Лениндың Совет Рәсәйенең баш ҡалаһын Мәскәүгә күсереү тураһында ҡарарына ҡаршы була.
Лениндың 1918 йылғы Германия һәм Австрия-Венгрия менән Брест килешеүенә ҡул ҡуйыу позицияһын яҡлай һәм Совнарком рәйесенең үҙенә ҡарата йылы мөнәсәбәтен ҡайтарыуға өлгәшә. 1918 йылдың 8 мартында партияның VII съезында Үҙәк Комитеты составына кире ҡайтарыла, бер йылдан, 1919 йылдың 25 мартында, VIII партия конференцияһында тауыш биреү хоҡуғы булмаған ағза итеп һайлана.
Партияның уға ҡарата ышанысы Зиновьевты Коммунистик Интернационал Башҡарма Комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнеүән күренеп тора (1919 йылдың мартынан Сталин менән конфликты арҡаһында посынан китә). «Коминтерн юлбашсыһы» тип йөрөтөлә. Рәйеслеге осоронда фракция ығы-зығыларына юл ҡуя һәм беренсе булып Көнбайыш Европа социал-демократ партияларына ҡарата «социал-фашизм» терминын ҡуллана.
П. А. Сорокин күрһәтеүенсә, Зиновьев «ҡыҙыл террор» сәйәсәтенең төп ойоштороусыһы булараҡ Петроград интеллигенцияһына һәм элекке дворяндарға ҡаршы була. Интеллигенттар араһында уны «Гришка Третий» тип йөрөтәләр (Григорий Отрепьев һәм Григорий Распутиндан һуң). Атап әйткәндә, 1921 йылда Петроград Советы ҡарары буйынса "Таганцев заговор"ында ҡатнашыусылар, шул иҫәптән шағир Николай Гумилев, атып үлтереләләр. Ысынында заговор тураһында эш Петроград ЧК-һы тарафынан уйлап сығарылған була.
1921−1926 йылдарҙа Политбюро ағзаһы була. Зиновьев РКП(б)-ның XII, XIII съездарында отчет доклады менән сығыш яһай, Ленин мираҫын пропагандалай, үҙенең мәҡәләләре менән бик күп китаптар нәшер итә, уның әҫәрҙәре йыйынтығы әҙерләнә.
Зиновьев Сталинды күтәреүҙә мөһим роль уйнай. Зиновьевтың тәҡдиме буйынса 1922 йылда Каменев Сталинды РКП(б) Үҙәк Комитетының Генераль секретары вазифаһына тәғәйенләнә. 1923 йылда «Каменев—Зиновьев—Сталин» тройкаһы составында Троцкийға ҡаршы көрәш алып бара.
Оппозицияла
Әммә 1925 йылдың декабрендә ВКП(б)-ның XIV съезында Зиновьев Каменев һәм Ленинград делегацияһы ярҙамы менән Сталин (Молотов, Рыков, Бухарин һ. б.) төркөмөнә һәм партия күпселегенә «яңы оппозиция» исеменән ҡаршы сығыш яһай. 1926 йылда уны Ленсовет һәм Коминтерн етәкселегенән ситләтәләр, Үҙәк Комитеты ҡарары буйынса Политбюронан сығаралар. Троцкий менән берләшеүе 1927 йылда Зиновьевты шулай уҡ Үҙәк Комитетан сығарыуға булышлыҡ итә, уны партиянан сығаралар һәм һөргөнгә ебәрәләр. Уның яҡлылары шулай уҡ язаға тарттыралалар.
1928 йылда, тәүбә иткәндән һуң, ҡабаттан партияла тергеҙелә, Ҡаҙан университетының ректоры итеп тәғәйенләнә. Әҙәби-публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 1932 йылдың октябрендә ҡабаттан партиянан сығарыла һәм ҡулға алына («Марксист-ленинсылар Союзы» тураһында еткермәгәне өсөн), ОГПУ янындағы кәңәшмә уны 4 йылға хөкөм итә һәм Кустанайға ебәрә. Һөргөндә ул Адольф Гитлерҙың «Майн Кампф» хеҙмәтен тәржемә итә.
1933 йылда Политбюро ҡарарына ярашлы. ВКП(б) сафында тергеҙелә һәм Центросоюзға эшкә ебәрелә. Партияның XVII съезына 1934 йылдың февралендә саҡырыла, съезда Сталинға һәм уның арҡаҙаштарына маҡтауҙар яуҙыра һәм тәүбә итә.
Әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, ЖЗЛ серияһындағы «Карл Либкнехт» китабы авторы. 1934 йылдың апрель- июлендә — журналдарҙың редколлегия ағзаһы, «Большевик» журналы мөхәрриәтенең ағзаһы.
Һәләк булыуы
1936 йылдың 24 авгусында Зиновьев Советтарға ҡаршы берләшкән троцкист-зиновьев үҙәге эше буйынса үлем язаһына хөкөм ителә. 26 август төнөн Мәскәүҙә ВКВС бинаһында атып үлтерелә. Шул ваҡиғаларҙың шаһиты хәтирәләре буйынса, язаланыу алдында ялбарып ярлыҡау һораған. Элекке НКВД хеҙмәткәрҙәре А. Орлов үҙенең «Тайная истрия сталинских преступлений» исемле китабында, атып үлтереүҙә НКВД башлығы Г. Г. Ягода, НКВД башлығы урынбаҫары Н. И. Ежов һәм Сталиндың һағының начальнигы К. В. Паукер ҡатнашалар (барыһы ла һуңынан атып үлтерелә). Каменев һәм Зиновьевҡа атылған пуляларҙы Ягода үҙенә ала, улар уның үҙен ҡулға алған саҡта тентеү ваҡытында табыла, һуңынан пулялар Ежовта табыла.
Шәхесе
Троцкий Зиновьевты түбәндәгесә һүрәтләй:
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Сарра Наумовна Равич (1879—1957), псевдонимы — Ольга. Профессиональ революционер.1903 йылдан РСДРП ағзаһы. М. С. Урицкийҙы үтергәндән һуң Төньяҡ өлкәһенең эске эштәр комиссары вазифаһын үтәй. 1934, 1937, 1946 һәм 1951 йылдарҙа ҡулға алына. 1954 йылда азат ителә.
Икенсе ҡатыны — Лилина Злата Ионовна (1882—1929), псевдонимы — Зина Левина. 1902 йылдан РСДРП ағзаһы. «Правда», «Йондоҙ» гәзиттәре хеҙмәткәре, Петросовет хеҙмәткәре.
Икенсе ҡатынынан улы — Стефан Григорьевич Радомысльский (1908—1937), ҡулға алына һәм атып үлтерелә. Уның ҡатыны Джафарова (Левина) Берта Самойловна ике тапҡыр ҡулға алына, төрмәлә, һөргөндә була.
Өсөнсө ҡатыны — Ласман Евгения Яковлевна (1894—1985). 1936 йылдан 1954 тиклем төрмә һәм һөргөндәрҙә була. 2006 йылдың 17 мартында Рәсәй Федерацияһының Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.
Визья
Визья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Можа
Кесе Можа — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Можа йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибрай (Ейәнсура районы)
Ибрай (Ибраево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Байдәүләт ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453387, ОКАТО коды — 80226807003.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә Урмансы исеме менән нигеҙ һала, 1765 йылдан алып билдәле. Шулай уҡ Үткәнсе, Алабайтал булараҡ теркәлгән. 1795 йылда 23 йортта 293 кеше йәшәгән, 1866 йылда 95 йортта 545 кеше иҫәпләнгән. Малсылыҡ, игенселек, арба‑сана яһау, күмер яндырыу, киндер эшкәртеү, септә һуғыу менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 20 быуаттың 20‑се йылдарынан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
Хәҙерге торошо
Малсылыҡ, ҡырсылыҡ, ҡортсолоҡ — төп шөғөлө. Төп урта мәктәбе, «Ынйыҡай» балалар баҡсаһы, башҡорт милли ризығы етештереүсе «Шифа» ООО-һы, «Зенит» малсылыҡ хужалығы уңышылы эшләй. «Рәйсә» мәсете, мәҙәниәт йорто, халыҡ фольклор ансамбле «Һүрәм» бар.
Халҡы
1900 йылда — 772 кеше, 1920 йылда — 647, 2002 йылда — 524 кеше иҫәпләнгән. 1925 йылда (аслыҡ йылдарынан һуң) 130 кеше генә теркәлгән.
Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһаһы буйынса, 2022 йылдың 1 мартына ҡарата Башҡортостан Республикаһының Ибрай ауылында халыҡ һаны 245 кеше(дөрөҫ булмаған мәғлүмәт!) тәшкил итә. 2022 йылдың 1 мартына ҡарата Башҡортостан Республикаһының Ибрай ауылында 109 ир-егет (44.66%) һәм 136 ҡатын-ҡыҙ (55.34%). 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Географик урыны
Ибрай ауылы район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан Оло Һүрәм йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ер-һыу атамалары
Тау-һырттар Башҡа урындар Йылғалар
Ревизия материалдарында
1816 йылда Ибрай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ивановка (Ейәнсура районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453382, ОКАТО коды — 80226837004.
Матуровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаҡ Википедияһы
Ҡаҙаҡ Википедияһы — Википедияның ҡаҙаҡ телендәге бүлеге. 2002 йылдың 3 июненән эшләй.
Павлова (Лохма ҡушылдығы)
Павлова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лохма йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гигрофиттар
Гигрофиттар (гр. hygros — дымлы һәм фит) — дымлы урында үҫкән үҫемлектәр.
Ҡыҫҡаса мәғлүмә т
Гигрофиттар һыу үҫемлектәре (гидрофиттар) һәм дым кимәле етерлек, ләкин артыҡ булмаған шарттарҙа үҫеүсе үҫемлектәр (мезофиттар) араһында урталыҡты алып тора. Гигрофиттар өсөн юғары транспирация (һыуҙың парға әйләнеүе), һауа йөрөтөүсе туҡыманың булыуы (аэренхима), тамыр системаһының, һабаҡтың механик туҡымаларының, бағана хлоренхимаһы һәм япраҡ кутикулаһының насар үҫешеүе хас.
Бүленеше
Урта бүлкәт Гигрофиттары, шул иҫәптән Башҡортостан Гигрофиттары, 2 төркөмгә бүленә. Эре япраҡтары м‑н айырылып торған күләгә, йәки йоҡа япраҡлы Г. күләгәле урманда үҫә, ергә яҡын һауа ҡатламының дымлылығын һаҡлауға булышлыҡ итә (адокса, ҡына һ. б.), һауаның түбән дымлылығында тиҙ һулый. Яҡтылыҡ Г. асыҡ урында, һәр ваҡыт артыҡ дымлы булған тупраҡта, һауаның юғары дымлылығында үҫә (йөрәгүлән, һаҙ бөрмәкәйе, һаҙ томбойоғо һ. б.), һыу режимының үҙгәреүенә насар яраҡлаша. Яҡтылыҡ гигрофиттары араһында яр буйы (көтөүсе ҡумыҙы, терпебаш, һыусәсәк, шәкәрле тамыр) һәм һаҙлыҡ (ҡылысъяпраҡ, өсьяпраҡ, һаҙғанат һ. б.) үҫемлектәре күп. Г. шулай уҡ ҡайһы бер мүктәр (һаҙ мүге) ҡарай. Декоратив үҫемлектәр (ваҡ сәскәле йөрәгүлән, мускуслы адокса, һаҙғанат, ябай ҡына), ашарға яраҡлы үҫемлектәр (күл йыуаһы), дарыу үҫемлектәре (өс бүлемле эт дегәнәге, һаҙ ҡылысъяпрағы һ. б.), мал аҙығы үҫемлектәре (ҡалҡҡан терпебаш, яҡынайған күрән һ. б.), ағыулы үҫемлектәр (ағыулы лютик, һаҙ томбойоғо һ. б.). Г. үҫемлектәрҙең 50 һирәк төрө (аҙ сәскәле күрән, бер бүлбеле тәбәнәк әшәлсә, оҙон япраҡлы бармаҡтамыр, өс теленмәле мәрйентамыр, һаҙ баҙыҡайы, һаҙ хаммарбияһы, һары күбәләк сәскәһе, һарымһаҡ туйрауты, шифалы ҡырлут һ. б.; реликттар — тупаҡ сверция, тутлы схенус һ.б.; эндемиктар — урал елбәгәйе) Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына, шуларҙың 5‑еһе (Лёзель липарисы, оҙон әшәлсә, һуғанбашлы калипсо, ябай ҡылысүлән, япраҡһыҙ һаҡалтай сәскә) РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе
Германия менән Советтар Союзы араһында һөжүм итмәү килешеүе (нем. Deutsch-Nichtangriffspakt sowjetischer ; шулай уҡ Мо́лотов — Риббентроп пакты булараҡ билдәле) — 1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм Советтар Союзы сит ил эштәре ведомствоһы башлыҡтары ҡул ҡуйған хөкүмәт-ара килешеү. СССР Германия менән ошондай ике яҡлы документҡа (Польша, Бөйөк Британия, Франция, Литва, Латвия һәм Эстониянан һуң, Төркиә алдынан) ҡул ҡуйған.
Совет-герман килешеүе СССР-ҙың Германияның Антикомминтерн пакт буйынса союздашы Япония араһында барған Халхин-Гол хәрби хәрәкәттәре барған осорҙа төҙөлгән. Уға ярашлы, килешеү яҡтары бер береңә һөжүм итеүҙән туҡтап тороу йөкләмәһен һәм бер яҡ өсөнсө яҡтың хәрби хәрәкәттәре объекты булғанда нейтралитет үтәүҙе аңлатҡан. Шулай уҡ килешеүҙә ҡатнашыусылар башҡа державалар менән «икенсе яҡҡа туранан-тура йәки ситләтеп ҡаршы йүнәлтелгән» союздаш мөнәсәбәттәре урынлаштырыуҙан баш тартҡан. Яҡтарҙың мәнфәғәттәренә ҡағылған мәғлүмәт менән үҙ-ара алмашыу ҡаралған.