cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Коста-Риканың таш шарҙары
Дөйөм мәғлүмәттәр
1940-сы йылдарҙа таш шарҙарҙы  өйрәнеүгә Гарвард археологы С. К. Лотроп тотона; улар тураһында археология журналдарында мәҡәләләр күренә башлай. Туристарҙы йәлеп итеү өсөн петросфераларҙы джунглиҙан музейға ташыйҙар һәм ҡалаларҙың майҙандарында ҡуя башлайҙар. Әлеге ваҡытта тик алты шар үҙҙәренең тәүге урындарында урынлашҡан; башҡаларын  музейҙарҙа — Коста-Риканың үҙендә, унан ситтә, атап әйткәндә, Вашингтонда һәм Кембриджда күрергә мөмкин.
ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә 2014 йылда индерелә.
Тәғәйенләнеше һәм төҙөү версиялары
Петросфераларҙың тәғәйенләнеше һәм төҙөү шарттары ғалимдар өсөн башватҡыс булып тора. Быларҙың күк йөҙө яҡтыртҡыстары символы йәки төрлө ҡәбиләләрҙең ерҙәре араһындағы сикте билдәләү өсөн тип фараз итергә мөмкин. Был хаҡта фекер йөрөтөү дөрөҫ булыр ине, әгәр ғалимдар уларҙың баштағы урынлашыуы тураһында  тулы мәғлүмәтен  белһәләр. Икенсе версия буйынса, таштар һыу хәрәкәте һөҙөмтәһендә йомро форманы тәбиғи юл менән ала.
Донъяның башҡа өлөштәрендәге таш шарҙар
Ошондай уҡ оҡшаш таш шарҙар Рәсәйҙең арктик Чамп утрауында табылған. Шулай уҡ Зеландия Моерак һарыҡташтары билдәле. Бындай ҙур 1,5 м диаметрлы йомро формалы конкреция  Боснияла табылған. Үрҙә телгә алынған оҡшаш объекттарҙы ғәҙел генә өйрәнгәндән һуң, улар, ҡағиҙә булараҡ, тәбиғи сығышлы икән һәм күп осраҡта ҙур конкрецияларҙан ғибәрәт.
Ноябрь
Ноябрь (Ҡырпағай)
Хура (Узун-Оюк ҡушылдығы)
Хура — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Оюк йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һоро өйрәк
Һоро өйрәк- өйрәктәр ғаиләһендәге йылғаларҙа көн итеүсе һыу ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Диалекттарҙа сысҡаҡ һуна тип тә йөрөтөлә. Йорт өйрәге ҙурлығында. Эңерҙә һәм төндә туҡланыусы бик һаҡ ҡош. Дөйөм төҫө ерәнһыу һоро. Йорт өйрәгенә оҡшаған.Ҡауырһындары ерән һәм аҡ таптар менән сыбарланған. Түше, ҡорһағы һәм ҡанаттарындағы көҙгөләре аҡ. суҡышы ҡара көрән. Һуна өйрәктән төҫө һәм көҙгөһөнөң аҡ булыуы менән айырыла. Йорт өйрәктәре кеүек бажҡылдай.
Йәшәүе
Үләнле һәм томбойоҡло күлдәрҙә, яй аға торған, үҫемлеккә бай йылғаларҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ерҙә, үлән араларында, ҡыуаҡтар араһында яһай. 8-12 бөртөк һорғолт һары йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Туҡланыуы
Һыу бөжәктәре һәм үҫемлектәре, үлән орлоҡтары, иген, ләм менән туҡлана.
.
Домингес Эйтор
Эйтор (Этторе) Марселино Домингес (Heitor (Ettore) Marcelino Domingues; 20 декабрь 1898 йыл, Сан-Паулу — 21 сентябрь 1972 йыл, шунда уҡ) — Бразилия футболсыһы, һөжүмсе. «Палмейрас» тарихында иң яҡшы снайпер — 284 туп индерә. Бразилия йыйылма командаһы составында ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы.
Биографияһы
Эйтор 1898 йылдың 20 декабрендә Сан-Паулуҙа, сығыштары менән Испаниянан булған ғаиләлә тыуа. Ул Изге Альберт колледжының балалар футбол командаһында уйнай башлай, һуңынан үҙе уҡыған Кармо колледжында уйнауын дауам итә.
1915 йылда Эйтор «Маккензиҙың» (һуңынан клуб «Американо» тип атала) икенсе командаһында уйнай башлай, һуңынан, 1916 йылда — клубтың төп командаһында уйнай.
1916 йылда Эйтор йтор «Палестра Италиаға» (хәҙерге «Палмейрас») күсә. Физик көсө һөм бомбардир һәләте арҡаһында унда командаһы һөжүмсеһе була. 1920 йылда Эйтор «Палестра» менән бергә Сан-Паулу штаты чемпионы була, һуңғы турҙа төп дәғүәсене — Фриденрайх үҙе етәкләгән «Паулистанроны» еңә.
1926—1927 йылдарҙа Домингос «Палестра» менән бергә ике тапҡыр Сан-Паулу чемпионы була, Рио-Сан-Паулу турнирында еңеү яулай һәм Инсинио турнирында еңә.
1926 йылда Эйтор Сан-Паулу чемпионатында 18 туп индереп иң яҡшы бомбардир исеменә лайыҡ була. 1928 йылда 16 гол индереп ул был ҡаҙанышын ҡабатлай. 1931 йылда Эйтор карьераһын тамамлай. «Палмейрас» өсөн барлығы 330 матчта уйнай (уларҙа команда 225 тапҡыр еңә, 54 уйын тигеҙ иҫәпкә тамамлана, 51 уйында еңелә), 284 туп индерә.
Бразилия йыйылма командаһы
Бразилия йыйылма командаһына Эйтор беренсе тапҡыр 1917 йылдың 13 майында килә. Эйтор менән Артур Фриденрайх көслө үҙәк форватерҙар уйынсыларын барлыҡҡа килтерә. Улар үҙҙәрен 1919 йылда, Бразилия Көньяҡ Америка чемпионатында еңеү яулағанда сағыу күрһәтә. 1922 йыл команда икенсе тапҡыр континент чемпионы титулын яулағанда Эйтор уның составында була, әммә уйынға сыҡмай. 1929 йылда, Аргентина менән иптәштәрсә матчта йәрәхәт алған ҡапҡа һаҡсыһын алмаштыра, һәм бер генә туп та үткәрмәй. Эйтор йыйылма команда өсөн барлығы 11 уйын уҙғара, 4 туп индерә.
Орловка (Архангел районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 321 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840001.
Үрге Тайжасу
Үрге Тайжасу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бельсу йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерекле (Ғафури районы)
Ерекле (Зириклы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 453065, ОКАТО коды — 80221840002.
Суетка (Чарыш ҡушылдығы)
Суетка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Ерекле (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суетка (Чарыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирмәнтау
Тирмәнтау (Тирмәнтау, һүҙмә-һүҙ «тирмән тауы»: тирмән — «тирмән», тау — тауҙар"") — Көньяҡ Урал тауының көнбайыш битләүендәге һырты — Оло-Тауҙың сигендә ятҡан тау.
Тирмәнтау үҙәгендәге карст ҡатламдарынан урғылып сыҡҡан мул һыулы Берғамыт йылғаһы һәм Башҡортостан Республикаһының тәбиғәт ҡомартҡыһы Хажы (Тирмән-Таш) мәмерйәһе борон-борондан ошо төбәк халҡын күп сирҙәргә ярҙам иткән шифалы һыуы һәм һауаһы менән үҙенә ылыҡтырып торған. Урта кабон эзбизташтарында барлыҡҡа килгән Хажы мәмерйәһендә көньяҡ-көнбайышҡа табан 3 ҡаттан торған ауыш һәм горизонталь коридорҙар бар. Коридорҙарҙың оҙонлоғо 214,0 метр, тәрәнлеге 2,0 метр, аралары 16,4 метр, майҙаны 373,0 м2, күләме 1034,0 м3.
Мәмерйә ауыҙы арка рәүешендә (киңлеге 1,5 м, бейеклеге 1,0 м) һәм Хажы Шиҙеһе йылғаһы кимәленән 150 м бейеклектә ята. Ингәс тә төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай тоннель һымаҡ юл китә, уның киңәйгән урындарында Өмөт (оҙонлоғо 12 м, киңлеге 8 м, бейеклеге 2—2,5 м) һәм Өмөтһөҙлөк (15 м, 8 м, 7 м) ҡыуыштары хасил булған.
Өмөтһөҙлөк ҡыуышының төньяҡ-көнбайыш өлөшөнән төньяҡ-көнсығышҡа табан коридор һуҙыла, ул төньяҡ-көнбайышҡа борола һәм киңәйеберәк китә (3 м тиклем); иҙәнендә йыш ҡына һыулы карст уйымдары (диам. 1—2 м, тәрәнлеге 0,3 м) осрай. Мәмерйәнең көнсығыш стенаһында Монах бүлмәһе ҡыуышы (оҙонлоғо 6 м, киңлеге 6 м, бейеклеге 3 м) урынлаш­ҡан.
Хажы мәмерйәһенең алыҫтағы өлөшөндә төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай юл (оҙонлоғо 30 м) китә, уның стеналары кальцит менән ҡапланған, иҙәнендә ваҡ ҡоро гурҙар осрай; көньяҡ-көнбайышта тар ғына ауыш юл (оҙонлоғо 90 м) бар. Түбәһе көмбәҙле, тамсы тамып тора, сталактит һәм сталагмит ҡалдыҡтары бар. Иҙәне тигеҙ, ваҡ эзбизташ киҫәктәре булған балсыҡ менән ҡапланған. Йәй көнө мәмерйәлә температураһы 8°С.
1974 йылда Хажы мәмерйәһендә мәмерйә айыуы теше табылған (Spelaearctos spelaeus Rosenmullen & Hеinroth).
Өйрәнеү тарихы
Тәүге тапҡыр был мәмерйә И. И. Лепёхин тарафынан тикшерелә.
Георг Гмелин, Петер Палластың Рәсәй дәүләтенең төрлө провинциялары буйлап сәйәхәт тип аталған һәм француз телендә нәшер ителгән китабының (G. J. Gmelin, Histoire de la P. S. faites dans Pallas Savans Russie des Voyageurs divers Decouvertes contrees plusieurs par&de la Perse, Histiore civile relativement a l&naturelle, Economie l a rurale, ou Commerce. 1781 й., 1784 й., 1779 й., 1781 й. Lausanne-Berne, chez P. Heubach J., chez Societe la) Башҡортостан буйлап сәйәхәткә арналған 4-се томында (Берн, 1781 йылда нәшер ителә) Тирмәнтау, уның мәмерйәһе һәм ошо тау янындағы ауыл да атап үтелә.""
Тирмәнтау һүҙлектәрҙә
Meyers Großes Konversations Lexikon (Энциклопедический словарь Мейера) Тирмәнтауға түбәндәге тасуирламаны бирә:
A trente wersts dece village on en trouve un autre de la même nation, appelle Chaszina, dans le voisinage duquel il y a une caverne très-étendue. La montagne qui la renferme se nomme Tirmentau.
(С.358).
(Тәржемәһе: «Урал һырттарынан көнбайышҡа табан Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Хажы ауылынан 3 км алыҫлыҡта, ҡаяла Лепехин тасиуирлап яҙған ҙур мәмерйә бар»).
Tirmentau, monte della Russia eu., gov. Oremborgo. Ha una curiosa grotta.
(Тәржемәһе. «Тирмәнтау, Рәсәйҙең Европа өлөшөндә, Ырымбур губернаһында урынлашҡан. Бик ҡыҙыҡлы мәмерйә»).
Яңы Һаҡмар (Ибраһим ауыл советы)
Яңы Һаҡмар (Новосакмарск)—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнбайыштараҡ яҡынса 9 километр алыҫлыҡта, Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тарихы
1901 йылда ошо төбәктәге ниндәйҙер урында Яңы-Һаҡмар утары урынлашҡан булған. 1930-сы йылдарҙа Үрге Бисҡужа эрзәләр ауылынан эсер һыу етмәү сәбәпле Һаҡмар буйында икенсе урынға күсеп, Яңы Һаҡмар ауылына нигеҙ һалғандар. Әммә ниндәйҙер сәбәп буйынса был урын да оҡшамай, һәм тиҙҙән ауыл яңынан күсенеп, хәҙер ҙә йәшәп ятҡан урынға - Мәҙрәс тауы янында урынлаша.
2016 йылға тиклем Яңы Һаҡмар ауылы Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылда даимийәшәгән халыҡ һаны-6 кеше (67 % урыҫ, 33%-ы башҡорттар), 2010 йылда йәшәгән кеше булмаған.
Чаготор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Струга шиғриәт кисәләре
Струга ҡалаһында тыуған македон шиғриәтенә нигеҙ һалыусы Константин Миладинов иҫтәлегенә 1962 йылда ойошторолған. 1966 йылда милли фестиваль халыҡ-ара фестиваль итеп үҙгәртелә, шул уҡ ваҡытта фестивалдең иң юғары наградаһы — «Алтын таж» (Златен венец) булдырыла, уның беренсе лауреаты Роберт Рождественский була. Премия лауреаттары араһында Уистен Хью Оден, Пабло Неруда, Иосиф Бродский, Булат Окуджава, Махмуд Дарвиш һәм башҡа шағирҙар бар.
2004 йылда был премияға икенсеһе өҫтәлә — «Струга күперҙәре» (Мостови на Струга), иң яҡшы дебют шиғри китап өсөн бирелә (2006 йылда был наградаға рус шағирәһе Марианна Гейде лайыҡ була).
Фестиваль сиктәрендә нәшриәт программаһы киң йәйелдерелгән. Һәр йыл фестивалгә ниндәй ҙә булһа милли шиғриәттең антологияһы һәм төрлө илдәрҙән бер нисә шағирҙың автор йыйынтығы македон теленә тәржемә ителеп, македон шиғриәте тематик антологияһы инглиз теленә тәржемә ителеп сығарыла. Фестиваль ваҡытында Халыҡ-ара шиғриәт китапханаһы эшләй, уның составына фестивалдә ҡатнашыусы шағирҙар китаптары, һәм ҡулъяҙмалар, фотоһүрәттәр һәм башҡа материалдар ингән Халыҡ-ара шиғри архивтар инә.
2011 йылда ЮНЕСКО Македония хөкүмәте менән бергә фестивалдең 50-йыллығын билдәләне.
Әмәкәй
География
Ауыл Ҡәлмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 38 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Әмәкәй — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
Ауылда йәшәүсе типтәрҙәрҙең вәкиле Абдулхәбир Абдулхәлиҡов буйынса, улар ерҙе 1687 йылғы грамота буйынса алған, әммә 1791 йылда ауылға тәғәйенләнгән Бүләр улусының аҫаба башҡорт муллаһы «шәхси мәнфәғәттәрҙән башҡорттарҙан керҙәштәрҙе ҡабул иткән» («из личных интересов принимал припущенников из башкир»). 1854 йылдағы документта, яҡынса 30 керҙәш башҡорттар үҙҙәрен сығышын Байлар улусының аҫаба башҡорттарынан тип күрһәткән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Мөслим районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 33 ихатала 187 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 4 йорт хужаһы) теркәлгән, шуларҙың 29 ихатаһында бүләр ырыуы башҡорттары, 4 ихатаһында — йәнәй башҡорттары йәшәгән. 1834 йылда ауылда 40 ихатала 252 башҡорт (улар араһында 2 ҡатынлы 7 йорт хужаһы); 1848 йылда 1066 башҡорт һәм типтәр; 1870 йылда 231 ихатала — 437 башҡорт һәм 724 типтәр; 1905 йылда 274 ихатала — 1571 кеше; 1912 йылда 5 ихатала — 39 аҫаба башҡорт һәм 420 йортта — 1907 керҙәш башҡорт йәшәй.
Күскилде
Күскилде (Кочкильдино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452332, ОКАТО коды — 80243805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Айккендорф (Оре)
Айккендорф (Оре) (Eickendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. Халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала кеше йәшәй. Майҙаны — 5,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Удемпаре
Удемпаре — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пайсятта йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Герта Мюллер
Герта Мюллер (Herta Müller; 17 август 1953, Румынияның Банат өлкәһе Ницкидорф ауылы) — немец шағирәһе һәм яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, рәссам. «Поэзияла һәм прозала фәҡирҙәрҙе эскерһеҙ һүрәтләгәне өсөн» әҙәбиәт буйынса  2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Румынияның  немец телле әҙселеге (банат швабтары) ғаиләһендә тыуа. Олатаһы фермер һәм сауҙагәр була,   Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  СС ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Румыния совет ғәскәрҙәре тарафынан алынғас, әсәһе немец булараҡ  Украина территорияһындағы лагерға депортациялана, 1950 йылда азат ителә.
Герта Тимишоара Көнбайыш университетын (West University of Timişoara) тамамлай,  унда румын һәм немец  әҙәбиәтен өйрәнә. 1976 йылдан заводта тәржемәсе булып эшләй,  1979 йылда Секуритате йәшерен полицияһы менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡаны өсөн  эшен юғалта.
Балалар баҡсаһында эшләй,  немец теле буйынса өйҙә дәрестәр бирә. 1982 йылда немец телендә тәүге «Уйһыулыҡтар» тигән китабын баҫтыра.
Шиғырҙар, проза, эсселар авторы. Рәссам һәм фотограф. Төп темаһы — ирекһеҙлек һәм көс баҫымы аҫтында йәшәү тәжрибәһе,  индивидуаль һәм күмәк хәтер, хәтерҙән ҡыҫырыҡлап сығарыу, амнезия, хәтерләргә теләмәү. Мюллерҙың күп романдарында ваҡиғалар  Чаушеску осорондағы румын провинцияһында бара.
Йәмғиәттә танылыуы
Немец тел һәм поэзия академияһы ағзаһы (1995). Герта Мюллерҙың шиғырҙары, романдары, хикәйә һәм эсселары  Европаның күп телдәренә, шулай уҡ ҡытай һәм япон телдәренә тәржемә ителгән.
Күп һанлы әҙәби премиялар лауреаты. Шул иҫәптән 1998 йылғы Дублин әҙәби премияһы, 1999 йылғы Франц Кафка исемендәге Австрия премияһы һәм 2009 йылғы әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Һылтанмалар
руссаға тәржемәләр: Уның тураһында:
Үрге Троицк ауыл Советы (Туймазы районы)
Үрге Троицк ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Үрге Троицк ауылы.
Тарихы
Үрге Троицк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Боевка (Елйәнде)
Елйәнде (Боевка) — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Багаряк йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Боевский, поселок; Боевское, озеро, Каслинский район; Боевка, речка, правый приток Багаряка, бассейн Синары. Основан в самом начале ХVIII в. в числе первых русских поселений в области. Название дано по фамилии первопоселенца Боева. Оно перешло к озеру и речке, имевшей до того тюркское наименование Ельянде'' тип яҙа.
Мәләүез мәсете
Мәләүез мәсете— Башҡортостандың Мәләүез ҡалаһында урынлашҡан мәсет. 1908 йылда асылған. Уны асыу тантанаһында Ырымбурға уҡырға китеп барған йәш Әхмәтзәки Вәлидов та ҡатнаша.
Тарихы
Мәләүез (Мәнәүез, Мелеузовский ям) ауылына Нуғай даруғаһы Тамьян олоҫо ерҙәрендә XVIII быуат аҙағында нигеҙ һалына. «Ям»- урыҫса почта станцияһы тигән һүҙ. Был Өфө- Ырымбур трактында урынлашҡан сауҙагәрҙәр ауылы 1786 йылдан билдәле. Башта ул ни бары алты йорттан тора. Оҙаҡ ваҡыт Ергән ауылы унан күпкә ҙурыраҡ һәм әһәмиәтлерәк була. Бында башлыса урыҫтар, сыуаштар йәшәй, һуңыраҡ татарҙар, мордвалар ҙа килә. Бер аҙҙан бында тирмәндәр, кибеттәр, олоҫ идаралығы, сиркәү барлыҡҡа килә.
1938 йылда Мәләүез ҡала тибындағы ҡасаба тип иғлан ителә. 1958 йылда уға ҡала статусы бирелә. 1996 йылда уның составына Береговка ауылы, Красногорский утары, 1997 йылда- Туғайлы ауылы инә. Хәҙерге ваҡытта— Мәләүез районы үҙәге.
XIX быуат аҙаҡтарында был яҡтарға яңыраҡ христиан динен ҡабул иткән татарҙар һәм сыуаштар килә. Башҡа диндәрҙән христиан (православие) диненә күскәндәрҙе дәүләт алты йылға тиклем һалымдарҙан азат итә, уларға аҡсалата бүләк бирә. Христиан диненән башҡа дингә күсеү 1905 йылға тиклем тыйыла, бындай кешеләр ҡаты язаға тарттырыла. Ләкин электән мосолман булған кешеләрҙең ҡайһы берҙәре 1905—1907 йылдарҙағы Беренсе рус революцияһы ваҡытында ҡабул ителгән яңы закон биргән дин ирке нигеҙендә кире исламға ҡайтырға ҡарар итә.
1908 йылдың июль башында атаһына әйтмәй генә Көҙәндән Ырымбурға ҡасып уҡырға китеп барған Әхмәтзәки Вәлидов юл өҫтөндә ятҡан Мәләүезгә һуғыла. Бында тирә- яҡтан имамдар, башҡа хөрмәтле башҡорт һәм татар кешеләре мәсет асыу тантанаһына йыйылған була. Сауҙагәр Ильясетдин Баязитов муллалар өсөн мәжлес ойоштора, улар менән бергә Әхмәтзәкиҙе лә өйөнә ҡунаҡҡа саҡыра. Уның сит илгә уҡырға китергә уйы барлығын белгәс, дүрт-биш һум тирәһе аҡса бирә.
Мәсет Мәләүездә йәшәгән сауҙагәрҙәр, башҡа хәлле кешеләр тырышлығы менән һалына. Мәсеттә мосолмандарҙы уҡытыу ҙа яйға һалына.
1911 йылда Мәләүездә «Рәсүлиә» мәҙрәсәһе асыла. Ауыл кешеләре хәтерләүенсә, уның сығымдарын башлыса сауҙагәр Баязитов кеүек меценаттар күтәрә (Баязитовтар яҡын-тирәләге ҙурыраҡ ауылдарҙа, Аллағыуат, Ергәндә кибеттәр тотҡан, уларҙың туғандары— билдәле Стәрлетамаҡ сауҙагәрҙәре Баязитовтар).
Мәләүез йәмиғ мәсетенең имам хатибы булып Хәзелислам Шәйхелисламов хеҙмәт итә.
1929 йылда мәсет ябыла, уның манараһын һүтәләр. Был бинала башта кинотеатр, һуңыраҡ Госбанк, район китапханаһы була.
1951 йылда Мәләүездә имам вазифаһын Хәбибулла Зәйнулла улы Хәлекәйев, ә унан һуң- Ғәзизйән Исхаҡов башҡара. Мәләүез мосолмандары дини байрамдар, йома намаҙына күп осраҡта Иҫке Ишембай ауылы мәсетенә йөрөй, сөнки яҡын- тирәлә асылған был берҙән-бер мәсет була. Бының өсөн халыҡ алдан уҡ Ишембайҙа, йәки уға яҡын ауылдарҙа ҡунып, иртән мәсеткә килә. Әлбиттә бындай мосолмандар күпләп йыйылған көндәрҙә тәртип һаҡлау органдары тәүлек буйы дежурҙа тора.
1989 йылда имам Ғимаҙетдин Сәйетбатталов һәм башҡа мосолмандар тырышлығы менән элекке Мәләүез мәсете бинаһы мосолмандарға кире ҡайтарып бирелә.Мәсетте кире үҙ хәленә ҡайтарыр өсөн күп көс түгергә тура килә. 1992 йылда мәсеттең манараһы тергеҙелә, 1995 йылда мәсет яңынан эшләй башлай.
1995 йылдан Миңфәйез Ғәзиз улы Сәлимов мәсеттең имам хатибы була. 2002 йылда мәсет янында мәхәллә мәктәбе бинаһы төҙөлә.
2007 йылда Мәләүез һәм Фёдоровка райондарының имам- мөхтәсибе итеп Рәфис Риф улы Сафин тәғәйенләнә.
2013 йылда иҫке мәсет янында яңы уҡыу корпусы төҙөлә башлай һәм ул саҡтағы Мәләүез ҡалаһы һәм районы башлығы Зиннәт Харрас улы Хәйруллин, урындағы эшҡыуарҙар ярҙамы менән тиҙ арала төҙөлөп бөтә.
Имам хатип Рәфис Риф улы Сафин мәктәпкә яңы мөғәллимдәр саҡыра. Улар араһында Анар Джафаров, Фәнүр Хоҙайғолов һәм Салауат Иҫәнбирҙин була. Шәкерттәр мәктәп ятағында тороп уҡый, бында йәшәү һәм уҡыу түләүһеҙ.
2019 йылда имам-мөхтәсиб итеп Айнур Рафиҡов (Әл-Әзһәр университетын тамамлаған) тәғәйенләнә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәләүез
Башҡортостанда ислам
Әхмәтзәки Вәлиди
Иҫке Ишембай ауылы мәсете
Әҙәбиәт
Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I.— Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994 — 400 с. ISBN 5-295-01269-7 (67 бит)
100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Мелеузовский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл. с.346-347, ISBN 978-5-295-07003-7
Һылтанмалар
[http://bibliografu.ru/blog/2019/07/25/%D0%BC%D0%B5%D1%87%D0%B5%D1%82%D0%B8-100-%D0%BB%D0%B5%D1%82/ Азнаева, Ф. Мечети – 100 лет]
[http://padabum.com/d.php?id=45008 Ахмет-Заки Валиди. воспоминания. Книга 1]
Петропавловка (Архангел районы)
Петропавловка (Петропавловка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816008.
Батыр (исем)
Батыр — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Батыр башҡорт телендә ҡурҡыу белмәҫ,ҡыйыу,ҡаһарман, тәүәккәл тигәнде аңлата. Батыр исеме нигеҙендә Батырҡай, Батырхан, Батырша исемдәре, Батыров, Батыршин, Батырҡаев фамилиялары барлыҡҡа килә.
Фамилия
Батырова Банат Хәйрулла ҡыҙы (16 декабрь 1902 йыл — 19 июль 1970 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, сөгөлдөрсө. башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948), Башҡорт АССР-ының II—IV саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1947—1959).
Батыршин Радик Ирек улы (28 июль 1968 йыл, Өфө) — Рәсәй журналисы, МТРК «Мир» рәйесе. Филология фәндәре кандидаты.
Батыршин Рәсиф Зарифйән улы (26 март 1951 йыл) — рәссам, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1991 йылдан Рәсәй Рәссамдары союзы ағзаһы. Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы. Трокай Борисов исемендәге милли премия лауреаты.
Батырҡаев Рәфис Хөтип улы (псевдонимы — Батырҡай; 22 май 1951 йыл — 16 август 2014 йыл) — рәссам, керамист, дизайнер.
Мырҙабаев Батырхан Әмирхан улы — эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты рәйесе.
Ауылдар
Батырбай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә.
Батырша-Ҡобау (рус. Батырша-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл.
Батыр (рус. Батырово) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Батыр торҡаһы» һәйкәле — Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылындағы батырҙар торҡаһы өлгөһөндә боронғо башҡорт ҡаһармандарына бағышланған һәйкәл. «Батыр» хоккей клубы — Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында 2011 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса йәштәр командаһы. Ошо уҡ ҡаланан ЮХЛ-да сығыш яһаған «Торос» командаһының фарм-клубы. 2011—2016 йылдарҙа Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнаша. Шунда ике тапҡыр бронза һәм бер тапҡыр көмөш миҙалдарын яулай. Ә 2016—2018 йылдарҙар Милли йәштәр хоккей лигаһының Көнсығыш конференцияһында уйнай, бер тапҡыр финалға сығып көмөш миҙалдарҙы яулай.
Сухая Чемровка
Сухая Чемровка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чемровка йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таллы (йылға)
Таллы — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Боровка йылғаһына уң яғынан тамағынан 145 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км, бассейны майҙаны — 165 км². Һул ҡушылдғы — Иртәк йылғаһы.
Йылға башы координаттары = 53.1581/53.0147
Йылға тамағы координаттары = 53.0647/53.0917
Исеменең килеп сығыш
Атамаһы башҡортса тал һүҙенән һәм - лы аффиксынан барлыҡҡа килгән. Йылға исеме менән Ырымбур өлкәһе Грачевка районындағы ауылға ла бирелгән. Таллы ауылына XVIII быуаттың икенсе яртыһында нигеҙ һалынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112100742
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 1
Урал дәүләт медицина университеты
Урал дәүләт медицина университеты (УГМУ) — Свердловск өлкәһендә юғары белемле табип һәм провизорҙар әҙерләүсе берҙән-бер юғары уҡыу йорто. Төбәктең профилһеҙ һөнәр уҡытмаған һирәк дәүләт юғары уҡыу йорттарының береһе.
Тарихы
РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1930 йылдың 10 июлендәге махсус ҡарары нигеҙендә 1931 йылдың 1 мартында «Свердловск медицина институты» асыла. Уның бер — дауалау-профилактика факультеты була, унда 100 студент белем ала. Институттың беренсе директоры — Пётр Спиридонович Катаев.
1953 йылда, СССР-ҙағы башҡа медицина юғары уҡыу йорттары кеүек үк, Свердловск медицина институты ла дөйөм союз әһәмиәтендәге ике репрессив — «табиптар эше» һәм сионизмға ҡаршы көрәш кампанияларынан зыян күрә. Юғары уҡыу йортонда ҡоротҡос табиптарҙы һәм сионистарҙы эҙләйҙәр. Шулай СССР Юғары Аттестация Комиссияһы Свердловск медицина институтының ҡолаҡ, тамаҡ һәм танау кафедраһы ассистенты Р. Б. Пинустың «Кисты гайморовой пазухи» диссертацияһын, «социализм осоронда яман шеш юҡ» тигән һығымта яһап, кире ҡаға. 1953 йылда Свердловск медицина институтында (ҡала медицина учреждениеларынан) йәһүд табиптар эштән сығарыла. Ҡайһы бер йәһүд хеҙмәткәрҙәренең фамилия һәм исемдәрен урыҫса исемгә алмаштырырға тырышҡаны тыйыла. Мәҫәлән, М. Е. Рутберг, Свердловск медицина институты хеҙмәткәре 1953 йылда, 1948 йылда паспорт алмаштырғанда үҙенең исеме Мерраны Мери тип үҙгәрткәне өсөн (партбилетында исем элеккесә ҡалған була) иҫәп карточкаһына выговор теркәп ҡуялар.
Тарихсы А. С. Киммерлинг фекеренсә, партия органдары Свердловск медицина институтының госпиталь хирургияһы кафедраһында ойошторорға тырыша 1953 йылда «табиптар эше» ойошторорға тырыша. Кафедра мөдире профессор А. Г. Лидскийға тәҡдим ителгән әҙәбиәт исемлегенә «табип-үлтереүсе» А. И. Фельдмандың хеҙмәттәрен индереү факты буйынса аҡланырға тура килә. Свердловск медицина институтының госпиталь хирургияһы һәм нервы ауырыуҙары кафедраларында хәлде өйрәнеү өсөн комиссия ойошторола, әммә ул яй эшләй һәм «табип-үлтереүселәр» кампанияһы аҙағына тиклем эшмәкәрлеген тамамлап өлгөрмәй. 1953 йылдың апрелендә «табиптар эше» дөйөм союз кимәлендә туҡтатыла, һәм урындарҙағы медиктарға ҡаршы кампаниялар ҙа һүнә.
1995 йылда институт Урал дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә (УГМА).
2013 йылда академияға университет статусы бирелә һәм исеме Урал дәүләт медицина университеты (УГМУ) тип үҙгәртелә.
Структураһы
Университет структураһында 7 факультет:
Юғары уҡыу йортона тиклемге белем биреү:
Юғары уҡыу йортона тиклемге әҙерлек үҙәге етәксеһе Абрамова Надежда Сергеевна
Инновацион мәғлүмәт технологиялары идаралығы;Административ-хужалыҡ эштәре идаралығыИҡтисад, бухгалтерия иҫәбе һәм отчётлылыҡ менән идара итеү;Кадрҙар сәйәсәте һәм хоҡуҡи тәьминәт идаралығы;Ғилми-тикшеренеү идаралығы;Тәрбиә һәм уҡыуҙан тыш эштәре буйынса идаралыҡ;Уҡытыу-методик идаралыҡ;Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы;Ғилми китапхана;Музей.
Клиник кафедралар ҡулланған койка фонды 10 мең самаһы койка тәшкил итә. Университетта ҙур ғилми китапхана — 42 мең том сит ил медицина әҙәбиәтен индереп, яҡынса 600 мең дана китап һәм ваҡытлы баҫма һаҡлана. 1750 урынға иҫәпләнгән 5 студент ятағы, торлаҡҡа мохтаж студенттарҙы ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә.
78 йыл дауамында 36 меңдән ашыу табип сығарылған, 11 меңдән ашыу табип һөнәре буйынса камиллаштырыу һәм специализация үткән.
Профессор-уҡытыусылар составы
Университеттың 70-тән ашыу кафедраһында юғары квалификациялы белгестәр эшләй, улар араһында 2-һе Рәсәй Фәндәр Академияһы ағза-корреспонденты, Рәсәй медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты, 20 йәмәғәт академиялары академиктары һәм ағза-корреспонденттары, биш атҡаҙанған фән эшмәкәре, 50-нән ашыу атҡаҙанған табип биш һәм РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре, ике РФ Хөкүмәте премияһы лауреаты, ике Г. Ф. Ланг исемендәге премия (РАМН) һәм ете — Татищев һәм де Геннин исемендәге премия лауреаты.
Килемдәре һәм сығымдары
2015 йылда юғары уҡыу йортоноң килеме 1,2 миллиард һум самаһы тәшкил итте, шул иҫәптән федераль бюджеттан 560 млн һум күсте, ә 641 миллион һумын юғары уҡыу йорто үҙе эшләп алды.
Аҡбута
Аҡбута — Башҡортостандың Мәләүез районы Иштуған ауыл Советындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Тарихы
Аҡбута ауылы Түбәнге Таш утары урынында барлыҡҡа килгән. Түбәнге Таш утарында халыҡ ат, эре мөгөҙлө мал, һарыҡ-кәзә көткән, умарта тотҡан була. Утар 1747 йылда тыуған йорт старшинаһы Аҡбута Булгаковҡа ҡараған (1816 йылда уға 69 йәш була). Яңы барлыҡҡа килгән ауыл Аҡбута Булгаковтың исеме менән атала. Уның балалары Абдулвәли,  Абдулхалиҡ, Абдулмәжит, Ибниәмин була. (Асфандияров А. 3. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 )
1930 йылдан Мораҡ районы Ҡыпсаҡ улусы составында була (БАССР Үҙәк Башҡарма комитетының һәм Халыҡ Комиссарҙары советының 1930 йылдың 20 авгусындағы БАССР-ҙы административ райондарға бүлеү тураһындағы ҡарарына ҡушымта, Башҡортостан Республикаһын  административ-территориаль бүленеше тарихы китабында (1708—2001). Документтар һәм материал  йыйынтығы. Өфө: Китап, 2003. — 536-сы бит, 98-се бит). Аҡбута ауылы 2006 йылда  Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 21 июнендеге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берлешеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле рәүештә  Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы "  329-з  Законы менән бөтөрөлә »
9. Бөтөрөргә:
7) Мәләүез район Иштуған ауыл Советының Аҡбута ауылын
Халҡы
1920 йылда утарҙа 113 ихатала 77 кеше, башлыса татарҙар һәм мишәрҙәр йәшәгән  (Әсфәндиәров, 2009). 1972 йылда өҫтөнлөк иткән милләт  — татарҙар.
Жанна д’Арк
right|thumb|Жанна д’Арк һәйкәле, [[Париж]] Жанна д’Арк (хәҙерге Jeanne d'Arc, 1412 йыл — 1431 йылдың 30 майы) — Францияның 15-се быуат батыр ҡыҙы.
17 йәшендә ул инглиз ҡамауы аҫтында ҡалған Орлеан ҡалаһын Франция дофины Карл биргән ғәскәр ярҙамында ҡамауҙан ҡотҡара. Бер нисә тиҙ еңеүҙән һуң, уның етәкселеге аҫтында Франция ғәскәре Реймс ҡалаһын ҡайтанан яулап ала һәм Карл VII-не тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә, шулай итеп, тәхет хужаһы менән бәйле бәхәсле һорау хәл ителә. 19 йәшендә ул дингә ҡаршы килеүҙә ғәйепләнә һәм язалап үлтерелә. 24 йылдан һуң Рим папаһы Каликст III хөкөмдөң дөрөҫ булмауын иҫбатлай, Жанна ғәйепһеҙ язаланған тип иғлан ителә. 1920 йылдан уның исеме изгеләр рәтенә керетелә.
Франция — Жанна д’Арк дәүерендә
1337 йылда Франция тәхете өсөн барған бәхәс нигеҙендә, Франция һәм Англия араһында Йөҙ йыллыҡ һуғыш башлана. Бөтә һуғыш Францияла бара, тип әйтергә була, был Франция иҡтисадының бәкәленә һуға. Үткән быуат Ҡара үлеменән һуң аяҡҡа баҫа алмаған Францияның сауҙагәрҙәре сит ил баҙарынан киҫелә. Һуғыштың тәүге осорҙарында Англия үҙенең баҫып алыу маҡсаттарына ирешә, тиергә була, Франция хәл иткес ҙур еңеүҙәргә өлгәшә алмай.
Жанна тыуған саҡта тәхеттә ултырған француз короле Карл VI, аҡылға камил булмауы арҡаһында, йыш ҡына хакимлыҡ итә алмай. Королдең туғандары Орлеан герцогы Людовик һәм Бургундия герцогы Иоанн II араһында регентлыҡ өсөн бәхәс ҡуба. Был бәхәс королева Изабелла менән никахтан тыш мөнәсәбәттәрҙә ғәйепләүгә тиклем барып етә. Ахыр сиктә, 1407 йылда Бургундия герцогы Орлеан герцогы өсөн үлтереүселәр яллай.
Инглиз колроле Генрих V ошо ыҙғыш менән файҙаланып, 1415 йылда Францияға бәреп инә һәм Азенкур яуында еңеп сығып, Францияның төньяҡ ҡалаларын баҫып ала. Буласаҡ француз короле Карл VII 14 йәшендә, уның дүрт ағаһы ла үлгәндән һуң, француз тәхетенең вариҫы — дофин титулын ала. Ул башҡарған рәсми ваҡиғаларҙың тәүгеләре — 1419 йылда Бургундия менән тыныслыҡ килешеүен төҙөү була. Был килешеү шул уҡ йылда Иоанн II-нең үлтерелеүенән һуң юҡҡа сыға. Бургундияның яңы герцогы Филипп III, атаһының үлемендә Карлды ғәйепләп, Англия менән берләшә һәм Францияның ҙур өлөшө баҫып алына.
Генрих V һәм Карл VI бер-бер артлы ике ай айырма менән 1422 йылда үлеп китәләр. Ике короллектең дә монархы булып бала ғына килеш Англиянан Генрих VI ҡала. Генрих V-нең туғаны, Бедфорд Иоанн Ланкастрский уның регенты вазифаһын биләй.
1429 йылдың башына Францияның бөтә төньяҡ өлөшө тиерлек һәм ҡайһы бер көньяҡ-көнсығыш өлөштәре сит илдәр йоғонтоһо аҫтында ҡала. Париж менән Англия, Реймс менән Бургундия хакимлыҡ итә. Аҙакҡҡы ҡала Франция өсөн уғата мөһим була, сөнки бында ғәҙәттә тәхеткә ултыртыу тантаналары үтә. Англия Луаранан төньяҡтараҡ Францияның ҡарамағында ҡалған берҙән-бер ҡала Орлеанды ҡамап ала. Ҡаланың ҡамауға ҡаршы тора алырына бер кем дә ышанмай.
Биографияһы
Үлтерелгән ваҡытында Жаннаға 19 йәш була, тимәк ул 1412 йылдар тирәһендә тыуа. 1424 йылда, 12 йәшлек сағында, ул беренсе мәртәбә сит тауыштар ишетә. Һуңынан яҙыуынса, ул Изге Михаил, Изге Екатерина, Изге Маргаританың тауыштарын ишетә һәм улар Жаннаға дофинды Реймсҡа уны тәхеткә ултыртыу өсөн килтерергә бойора.
16 йәшендә Жанна Вокулёр ҡалаһы капитаны Робер де Бодрикурға үҙенең королде тәхеткә ултыртырға тейешлеге тураһында әйтә һәм король һарайына үтергә рөхсәт биреүен һорай. Капитандың мыҫҡыллы яуабынан һуң да ул туҡтап ҡалмай, киләһе ғинуарҙа ул кире килә һәм Орлеан янында барған яу тураһында күрәҙә итә.
Жаннаның күрәҙәһе бойомға ашҡандан һуң, Робер де Бодрикур уға тамам ышанып, король һарайына үтергә рөхсәт бирә. Бургундия аша ул ирҙәр кейемендә үтә. Жанна дофинға хат яҙғанында, уны мотлаҡ таныясағын яҙған була, дофин быны тикшермәк булып, тәхеткә бүтән кешене ултырта һәм үҙе халыҡ араһына барып баҫа. Жанна был һынауҙы үтә — Карлды таный. Шунан ул үҙенең Хоҙай тарафынан илде инглиз баҫымынан ҡотҡарыу өсөн тәғәйенләнгәнен әйтә һәм Орлеанды ҡамауҙан ҡотҡарыу өсөн ғәскәр һорай. Артабан ул Пуатье ҡалаһында теологик тикшереү үтә. Карл ҡыҙҙы ғәскәр башлығы итеп ҡуйырға ҡарар итә. Жаннаның Хоҙай исеме менән Карлдың тәхеткә тулы хоҡуғы булыуын раҫлауы был ҡарарға килеүҙә мөһим роль уйнай.
Жанна — ғәскәр башлығы
thumb|200px|right|Жанна д’Арк Орлеан ҡалаһын ҡамауҙан ҡотҡарғанда [[Ленепвё, Шарль|Ш. Ленепвё]] Жаннаны ғәскәр башлығы итеп тәғәйенләгәндән һуң, Жаннаға хәрби кейем әҙерләйҙәр — Пуатьела ул ирҙәр кейеме кейеүгә махсус рөхсәт ала. Жанна өсөн ҡылысты Сент-Катрин-де-Фьербуа сиркәүенән килтерәләр. Был ҡылыс, халыҡ әйтеүе буйынса, Карл I-неке була.
1429 йылдың 29 апрелендә Жанна ҡамалған Орлеан янына килеп етә. 4 майҙа ул Сен-лу бастионын ала һәм артабан бер-бер артлы еңеүҙәргә өлгәшә. 7 майҙан 8 майға ҡарата төнгә инглиз ғәскәре ҡала эргәһенән китергә мәжбүр була. Шулай итеп, француз ғәскәр башлыҡтары мөмкин түгел тип раҫлаған эште Жанна д’Арк дүрт көн эсендә башҡара. 8 май көнө Орлеан ҡалаһының төп байрамына әүерелә, һәм ул әлеге көнгә тиклем байрам ителә. Ә Жаннаны Орлеан ҡыҙы тип атайҙар.
Карлдың икеләнеүе сәбәпле, Жанна Луара ҡалаһына табан 9 июндә генә ҡуҙғала. Был юлы Жанна етәкселек иткән ғәскәр тиҙ, тәүәккәл һәм уғата уңышлы эш итә. 12 июндә ғәскәр Жаржоны, 15 июндә Мён-сюр-Луарҙы, 16 июндә Божансины ала, 18 июндә хәл иткес Пате яуы инглиз ғәскәрҙәренең тар-мар ителеүе менән тамамлана.
29 июндә Реймсҡа табан «ҡанһыҙ поход» башлана. Король ғәскәренә бер ҡала артынан икенсеһе үҙ ҡапҡаһын аса. 17 июлдә Реймс соборында Карлды тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә. Тантанаға Филипп III килмәй, һәм Жанна шул уҡ көндә уға ярашырға өндәп хат яҙа.
Тантананан һуң Жанна Карлды, яҡшы мөмкинлек менән файҙаланып, Парижға һөжүм итергә саҡыра, әммә ул яңынан икеләнә башлай. Баш ҡалаға һөжүм сентябрҙә генә башлана, әммә тиҙ арала туҡтатыла. Король ғәскәрҙе Луараға табан борорға бойора, ә 21 сентябрҙә ғәскәр таратыла.
1430 йылдың яҙында һуғыш хәрәкәттәре яңыртыла, әммә һүлпән бара. Майҙа Жанна бургундецтар ҡамаған Компьень ҡалаһына ярҙамға килә. 23 майҙа хыянат арҡаһында Жанна бургундецтарға әсирлеккә эләгә. Король Карл Жаннаны ҡотҡарыу өсөн бер ни ҙә эшләмәй. Бургундецтар Жаннаны инглиздәргә һата. 1430 йылдың ноябрендә-декабрендә Жаннаны Руанға килтерәләр.
Хөкөм ителеүе һәм язаланыуы
thumb|200px|left|Жанна язаланыуға тиклем тотолған урын Жаннаның дингә ҡаршы килеүе өсөн хөкөм ителеүе сәйәсәткә нигеҙләнә. Королде тәхеткә ултыртыу Жанна арҡаһында үтә, шуға күрә, уға ғәйеп тағыу — ул ултыртҡан королдең тәхеткә хоҡуғын икеле итә. Хөкөм 1431 йылдың 9 ғинуарында Руан ҡалаһында башлана. Был хөкөм билдәләнгән тәртипкә бер нисә урында тап килмәй. 1456 йылда Рим папаһы Каликст III Жаннаны ғәйепһеҙ тип иғлан итә.
Англия хөкүмәте был хөкөмгә ҙүр әһәмиәт бирә һәм бөтә сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала. Жаннаға ҡаршы хөкөмдө башлар өсөн нигеҙ булырлыҡ бер ниндәй ҙә дәлил табылмай. Шулай ҙа хөкөм башлана, Жаннаның, сиркәү ҡанундары ҡушыуына ҡарамаҫтан, хоҡуҡтар буйынса кәңәш биреүсеһе лә булмай. Жаннаны сиркәү ҡанундары буйынса сиркәү төрмәһендә ҡатын-ҡыҙҙан торған һаҡ аҫтында тоторға тейеш булалар, әммә уны һаҡ аҫтында әсир рәүешендә тоталар.
Жанна хөкөмдәге һорауҙарға ҡыйыу һәм оҫта яуап бирә. Әммә хөкөм һөҙөмтәһе алдан билдәләнгән була. Алдау һәм баҫым ярҙамында унан дингә ҡаршы килеүен таныуы тураһында ҡағыҙға ҡул ҡуйҙыралар һәм ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итәләр. Һуңынан, Жанна ғәйепте таныуҙан баш тартҡас, уның ирҙәр кейемен ҡабаттан кейеүен һылтау итеп (үҙ кейеме Жаннанан көс менән тартып алына), дингә ҡайтанан ҡаршы килеүендә ғәйепләп, Орлеан ҡыҙын улем язаһына хөкөм итәләр. 1431 йылдың 30 майында Жанна д’Арк Руан ҡалаһында тереләй яндырыла.
Жаннаның үлеменән һуң
Йөҙ йыллыҡ һуғыш Жаннаның үлемененән һуң тағы 22 йыл дауам итә. Англия 1429 йылда юғалтҡан өҫтөнлөгөн ҡайтара алмай. 1435 йылда үткән Аррас килешеүендә Бургундия менән Франция ҡайтанан берләшә. Шул уҡ йылда Бедфорд Филипп III үлә һәм Генрих VI йәшләй регентһыҙ ҡала. Был Франция тәхетенә бәйле бәхәстең тамамланыуына төп сәбәп була.
Һуғыш тамамланғандан һуң, Карл VII Жаннаның хөкөмөн ҡайтанан ҡарарға бойора. Был ҡарау ваҡытында хөкөмдөң тәртип буйынса үтеүе тикшерелә. Хөкөмдә бөтә Европанан руханиҙар ҡатнаша, 115 шаһиттан һорау алына. 1456 йылдың июнендә йомғаҡ яһала, 1456 йылдың 7 июлендә Жанна ғәйепһеҙ тип иғлан ителә.
Мөслим (Мөслим районы)
Мөслим (Вәрәш) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы үҙәге. Мөслим ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарих
Мөслим — Ирәкте улусы типтәрҙәре һәм татар сығышлы ҡаҙна крәҫтиәндәренең ауылы. Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе составында була. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына керә. Ауылда 2 тимерлек, хужалыҡ магазины, һыу һәм ел тирмәндәре теркәлгән. Ике мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.
Халҡы
1762 йылда ауылда ир енесле 36 йән типтәр; 1840 йылда ир енесле 246 йән типтәр һәм 103 дәүләт крәҫтиәндәре; 1859 йылда 825 типтәр иҫәпләнгән. 1870 йылда 176 ихатала — 882 типтәр һәм 202 татар; 1902 йылда 301 йортта — ир енесле 840 типтәр һәм элекке дәүләт крәҫтиәндәре; 1905 йылда 348 йортта 1698 кеше теркәлгән.
Инфраструктура
Ауылда һөт эшкәртеү заводы, агрохимсервис, ауыл хужалығы техникаһы һәм төҙөлөш предприятиелары эшләй. Ауылда һөнәри училище, 2 урта мәктәп, лицей, музыка мәктәбе, мәҙәниәт йорто, 2 китапхана, мәсет бар.
Люботин (тау)
Люботин — Шар-Планин һыртының тау түбәһе. Ул Македония Республикаһы һәм өлөшләтә танылған Косово Республикаһы араһындағы сиктә урынлашҡан. Уның абсолют бейеклеге — 2498 м.
Тауҙың төп өлөшө — төньяҡ, төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре өлөшләтә танылған Косово Республикаһы территорияһында. Көньяҡ битләүе Македония территорияһында урынлашҡан. Тауҙың төньяҡ итәгенән Лепенац йылғаһы үҙәне үтә, көньяҡта — Вардар йылғаһы үҙәне. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре ҡуйы урман менән ҡапланған. Урман зонаһынан өҫтәрәк көтөүлек сифатында файҙаланылған Альп болонлоҡтары урынлашҡан. Тау түбәһенән көнбайыштараҡ боҙло Ливадици күле ята.
Люботин тауы мезозой тау тоҡомонан (башлыса эзбизташлы) формалашҡан. Күп һандағы эзбизле ишелмәләр һәм ташлы участкалар бындай урындарға хас булған үҫемлектәр менән ҡапланған. Тау битләүҙәрендә биҙсәле үләнде Sideritis scardica осратырға мөмкин. Тау түбәһе янындағы эзбизле участкаларҙа бик һирәк осрай торған миләүшәләрҙе Viola grisebachiana тап итеп була.
Люботин Европаның күп кенә альпинистарының яратҡан урыны. Македония яғындағы битләүендә туристар һәм ҡунаҡтар ял итеп китерҙәй «Люботин» йорто бар, Вратница ауылынан был бәләкәй йортҡа табан юл һалынған, 2 сәғәт тирәһендә барып етергә мөмкин. «Люботин» йорто май айынан ноябргә тиклем бар кешегә лә асыҡ.
Фараздарҙың береһе буйынса, Македония Республикаһы гербында нәҡ Люботин тауы һынландырылған. Македонияның Тетово ҡалаһының футбол клубы ошо тау хөрмәтенә «Люботин» тип аталған.
Аҙна
Аҙна — ваҡыт берәмеге, ете тәүлектән торған ваҡыт араһы. Бер көндән күберәк, бер айҙан кәмерәк. Хәҙерге ваҡытта ҡулланылған тәртип буйынса, шул иҫәптән мосолман һәм григориан календарҙары буйынса, ете көндән тора. Аҙнаның ете көн дауамлығы  ISO 8601 Халыҡ-ара стандартында раҫланған : аҙна — ете тәүлек ваҡыт арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.9) календар аҙна — дүшәмбенән башланған көндәр арауығы (ISO 8601, пункт 2.2.8.).
Бер йылда 48 аҙна була. Аҙнаның һәр көнөнә исем бирелгән.
Башҡортса аҙна көндәре
Башҡорттар ISO 8601, пункт 2.2.8. буйынса календар аҙнаны дүшәмбенән башлап һанай. Мосолман календары буйынса иһә аҙна йома көн менән тамамлана һәм шәмбенән башлана. Шуға күрә башҡорт телендә "йома" һүҙе "аҙна" тигәндең синонимы ла булып тора.
Көн атамаларының килеп сығышы
Иран календары буйынса аҙна шәмбе көн башлана һәм йома көн менән тамамлана. Йәкшәмбенән алып кесе йомаға тиклем көн атамалары «шәмбе» һүҙенә фарсыса рәт һандарын ҡушыу юлы менән яһалған: йәкшәмбе — «бер-шәмбе», дүшәмбе — «ике-шәмбе» һәм башҡалар. Йома көнөнөң атамаһы ғәрәп телендәге «йыйылыу» — йәмәғәт менән уҡылған йома намаҙы менән бәйле килеп сыҡҡан
Башҡорт халҡында аҙна көндәренә бәйле исемдәр
Башҡорт халҡында баланың ниндәй көндә донъяға килеүенә ҡарап ҡушылған исемдәр булған. Шулар араһында иң күбеһе - "аҙна" һүҙенән. Аҙнабай, Аҙнабикә, Аҙнағол, Аҙнай, Аҙнаҡай, Аҙналы Йәкшәмбәт, Йәкшәмбикә Дүсәмбәт, Дүсәмбикә Сисәмбай, Сисәмбикә Шаршамбикә Йомабай, Йомаш, Йомагилде, Йомабикә
Копин Роман Валентинович
Копин Роман Валентинович (5 март 1974, Кострома, РСФСР, СССР) — Рәсәй сәйәсмәне. 2008 йылдың 13 июленән Чукотка автономиялы округы губернаторы (2008 йылдың 3 июленән 13 июленә тиклем һәм 2013 йылдың 23 июленән 24 сентябренә тиклем Чукотка автономиялы округы губернаторы вазифаһын башҡарыусы). «Берҙәм Рәсәй» партияһының Юғары Советы ағзаһы. .
Сығышы
1974 йылдың 5 мартында Костромала тыуған. Кострома ҡалаһының 34-се лицейын тамамлай. 1994 йылда Түбәнге Новгород өлкәһе йәштәр инициативалары үҙәге директоры урынбаҫары була. 1995 йылдан — юридик бүлек инспекторы, ә һуңынан Кострома таможняһы ҡағиҙәләрен боҙоу тураһында ҡарарҙарҙы үтәү буйынса төркөм етәксеһе булып эшләй. Һуңыраҡ «СБС-агро» асыҡ акционерҙар йәмғиәте коммерция банкының Кострома төбәк филиалында эшләй. 1996 йылда Волга-Вятка дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2008 йылдың апрелендә Чукотка автономиялы округының губернатор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, Чукотка автономиялы округының сәнәғәт һәм ауыл хужалығы сәйәсәте (сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, яғыулыҡ-энергетика комплексы, төҙөлөш, архитектура, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, дәүләт техник күҙәтеүе, ауыл хужалығы, ветеринария, сауҙа, аҙыҡ-түлек һәм балыҡсылыҡ, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау) департаментын етәкләй.