cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шебелик (Сёма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Сюзюмка
Сюзюмка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 725 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы (1922 йыл Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылы — 1977 йыл, Иҫке Монасип ауылы ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ғиззатуллин Ғәйфулла Ғөбәйҙулла улы «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1945), «Батырлыҡ өсөн» (1945) миҙалдары, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) менән бүләкләнгән.
Тыйыу
(от veto — «тыям») — бер кешенең йәки кешеләр төркөмөнөң теге йәки был ҡарарҙы ҡабул итеүҙе бер яҡлы туҡтатыу вәкәләтен аңлатҡан хоҡуҡ.
Вето абсолют (мәҫәлән, БМО-ның Именлек Советында, даими ағзалар Совет ҡабул иткән теләһә ҡайһы ҡарарҙы тыйырға мөмкин ) йәки суспензив (кисектерелгән) (мәҫәлән, АҠШ-тың закондар сығарыу системаһында Вәкилдәр палатаһы һәм Сенат өстән ике тауыш менән президент ветоһын үтеп китә ала, йәки Польшала ветоны үтер өсөн биштән өс тауыш кәрәк) булырға мөмкин.
Шартлы вето «көслө» һәм "көсһөҙ"гә айырыла. Вето көсһөҙ булғанда, парламент ҡанун проектын бары тик ҡабаттан ҡарарға тейеш. Уны үтеү өсөн шулай уҡ ябай закон ҡабул иткәндәгесә күпселек тауыш ҡына кәрәк. Мәҫәлән, Франция һәм Италия президенттары көсһөҙ суспензив ветоға эйә.
Көслө ветоны бары тик квалификациялы күпселек кенә үтә ала, ҡайһы бер осраҡта ҡатмарлы процедура ҡулланыла. Мәҫәлән, АҠШ президенты көслө ветоға эйә. Вето ҡарар ҡабул итеү һәм үҙгәрештәрҙе туҡтатыу мөмкинле бирә, әммә ниндәйҙер реформалар үткәреү өсөн файҙаланыла алмай. Вето статус-квоны тотоп тороу механизмы, ә сәйәсәт формалаштырыу түгел.
Ҡайһы бер илдәрҙә (Германия, Япония) дәүләт башлығы, закондарҙы раҫларға тейеш булһа ла, парламент ҡабул иткән законды кире ҡағыу хоҡуғына эйә түгел.
Рәсәй Федерацияһында вето
РФ Дәүләт Думаһында ҡаралған һәм хупланған закон проекттарын РФ Федерация Советы һәм Президент ҡарай. Президент вето һалғандан һуң закон Дәүләт Думаһына кире ҡайтарыла һәм ҡабаттан ҡаралып, төҙәтеүҙәр индерелә. Артабан РФ Президенты ветоһын үтеү өсөн законды Дәүләт Думаһының һәм Федерация Советының өстән ике өлөшө тауыш бирергә тейеш. Был һуң, Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы, ил президенты бераҙна эсендә законға ҡул ҡуйырға бурыслы.
Б. Н. Ельцин бик йыш үҙенең вето хоҡуғын файҙалана. 1996—2000 йылдарҙа ул 273 законды кире ҡаға. 2000—2003 йылдарҙа 36 тапҡыр вето һала. Шул уҡ ваҡытта, 1996—2004 йылдарҙа Дәүләт Думаһы 38 процент булған осраҡта ветоны уңышлы үтеп сыға.
Лопатина Зоя Яковлевна
Лопатина Зоя Яковлевна 14 июнь 1932 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, Ҡырым өлкәһе Красногвардейский районының «Дружба народов» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Зоя Яковлевна Лопатина 1932 йылда Курск өлкәһе Дмитриевский районының Глубый ауылында урыҫ колхозсылары ғаиләһендә тыуған.
11 йәшендә үк, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, Лопатина Зоя Яковлевна урындағы колхозда эшләй башлай һәм уға хужалыҡ буйынса ярҙам итә. Һуғыш тамамланғандан һуң, Ҡырымға халыҡ күсереү программаһы башланғас, уларҙың ғаиләһе Красногвардейский районының Петровка ауылына күсеп килә. З. Я. Лопатина колхозда хеҙмәт итә башлай, төрлө йүнәлештәрҙә эшләй, шул иҫәптән, үгеҙ егеп, бойҙай, силос ташый.
1952 йылдан алып «Дружба народов» колхозында һауынсы булып эшләй. Етенсе биш йыллыҡ планын үтәү һөҙөмтәләре буйынса яҡшы эше өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Ленин ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителә.
1973 йылда һөт һауыу буйынса йыллыҡ планды алда үтәп сыға. Үҙенең ҡарамағындағы һәр һыйырҙан уртаса биш мең килограмм һөт һауып ала.
1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы ауыл хужалығында рекордлы күрһәткестәргә ирешкәне өсөн Зоя Яковлевна Лопатинаға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә һәм уға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалытапшырыла.
Ҡыуғын
Ҡыуғын (Лесоспла́в) — ағастың һыуҙа батмау үҙенсәлеген файҙаланып, ҡулланыусыларға һыу буйлап ағыҙып төшөрөп тапшырыу.Ҡыуғын - иң арзан, ҡайһы бер урындарҙа берҙән-бер транспортлау төрө булған.
Ҡыуғын төрҙәре
Ағасты һалламай һыуға ташлаған ысул уның күпләп батыуына, йылғаларҙың төбөнә йыйылыуына килтерә, юғалтыуҙар күп. Шуға күрә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы 1995 йылдың 18 октябрендә Һыу Кодексында ҡыуғындарҙы туҡтатыу тураһында статья ҡабул итеп, ил буйынса ул туҡтатыла
Ҡыуғын Рәсәйҙән тыш Финляндияла, Германияла, Норвегияла, АҠШ-та ҡулланылған.
Башҡортостанда ҡыуғын
Башҡортостандың урманлы һәм мул һыулы йылғаларында шулай уҡ ҡыуғынға төшкәндәр. Был хәүефле шөғөл әҙәбиәттә лә сағылыш тапҡан, арҙаҡлы шәхестәрбеҙ араһында ла ҡыуғынға төшкәндәре булған. Улар араһында легендар комбив Миңлеғәли Шайморатов та булған: "Ҡыуғын миҙгеле етеү менән, Ағиҙел үренән, уға ҡушылған тау йылғаларынан һал ағыҙып ҡыуғынсылар төшә. Сафронов пристаненең тирә-яғында ял сәғәттәрендә йыр, ҡурай моңдары яңғырай. Уларға Миңлеғәленең гармун тауыштары ҡушыла."
Атаҡлы йырсы Хәбир Ғәлимов та үтә шул хәтәр һыу юлдарын: "Үҫмер сағынан баҫыуҙарҙа иген игә, көтөүсе булып эшләй, йылғаларҙа ҡыуғын ҡыуа. 1924 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, хәрби хеҙмәтен Өфө ҡалаһында үтә. Ял ваҡыттарында казарма яңғыратып башҡортса йырлауын Низам Ҡәрип ишетеп ҡала һәм ауыл егетен русса яҙырға, уҡырға өйрәтә, йырсылар араһына инергә юл аса."
Инйәр йылғаһы ла ҡыуғын өсөн файҙаланыла. Ағас ярға яғылып ҡалмаһын өсөн махсус яйланмалар - бондар ҡуялар. Билдәле бер урындарҙа ағасты тотоп алып ҡала торған ҡоролмалар - запандәр эшләнә. Был топонимикала ла сағылыш тапҡан - Белорет районында Кәртәле Запане тигән урын бар.
Белорет ҡалаһында сыҡҡан "Белорецкий рабочий" гәзитендә ошондай юлдар бар: Ежегодно ранней весной на реке Малый Инзер взрывали лёд для своевременного сплава леса и предотвращения заторов. Взрывником был Мансур Асадуллин. Высота подъёма льда достигала 40-50 м. Школьники наблюдали взрывы прямо из окон школы. Склад взрывчатки находился на Большой поляне и был огорожен колючей проволокой. Сплавными работами руководил Гафеев, начальник лесосплава в Кузъелге. Бревна для сплава складировались по берегам. В тридцатые-сороковые годы прошлого века реки Кузъелга и Малый Инзер были полноводными, но в связи с вырубкой леса постепенно и они обмелели. Каждую весну сосновые, лиственные и берёзовые брёвна со штабелей сплавщики деревянными рычагами скатывали в реку. Картину сплава фотографировал Илья Халиков. Брёвна связывали и стягивали верёвками и тросами. На плоту ставили дощатый домик для сплавщиков, спереди и сзади устанавливали два весла, которыми давали направление движения казёнки. Проводы казёнки со сплавщиками сопровождались торжественной музыкой, словами напутствия от начальства. Собирались все жители посёлка, в том числе школьники. Обратно живыми возвращались не все сплавщики. На айгирских порогах, самом опасном участке реки Малый Инзер, в разные годы погибли несколько человек из Кузъелги, в их числе Лугуманов, Ситдиков, Харунов и другие.
Ҡыуғын фольклорҙа
Ҡыуғында һәләк булып ҡалған шәхес тураһында "Ғәббәс йыры": Аҡса ла бирһәм, алырһың, Гөлмәрйен янсыҡҡа һалырһың. Гөлмәрйенкәй янсыҡ, мәрйен суҡ, Әллә кемгә тороп ҡалырһың.
Шундай уҡ фажиғәгә дусар булған икенсе ҡыуғынсы Шаһыбал сығарған йыр Оло Инйәрҙең сплавында Миңә тиң ишкәксе юҡ. Инйәр буйҡайҙары бигрәк йәмле, Ундай урын ерҙә юҡ.
Казуха
Казуха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2437 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муткыльтан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иғмәт
Иғмәт (Игметово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 452282, ОКАТО коды — 80230826001.
Тарихы
Ауыл Наҙы йылғаһының ике ярында урынлашҡан. Уң яҡ ярындағы ерҙәр Йәлдәк улусына ҡараған Маншыр ауылының аҫаба башҡорттарының ерҙәре, ә һул яҡ ярҙағыһы Йылан улусы башҡорттарының ерҙәре була. Халҡы — сығыштары буйынса башҡорт ырыуынан булған татарҙарҙан хасил булған типтәрҙәр. Улар 1697, 1718 һәм 1772 йылдарҙағы килешеү нигеҙендә, шулай уҡ Башҡорт комиссияһының 1738 йылдағы Указына ярашлы Йылан улусы башҡорттары тарафынан был ерҙәргә индерелә. Атап үтелгән йылдарҙа Йәлдәк ырыуы башҡорттарының тағы ла күпмелер типтәрҙәрҙәрҙе үҙ ерҙәренә индереүе ихтимал.
1762 йылда 138 кеше, 1795 йылда - 142, 1816 йылда - 200, 1834 йылда - 399, 1870 йылда - 505, 1920 йылда 1242 кешенең йәшәүе халыҡ иҫәбен алыу документтарында теркәлә.
Ауыл, кантон идаралыҡтарында эшләүгә күскән башҡорттар башҡорт ырыуынан булған яһаҡ татарҙары тип аталып йөрөтөлә, әммә улар үҙҙәрен типтәрҙәр тип таный. Шуға ла 1920 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу документтарында улар "башҡорт ырыуына ҡараған" типтәрҙәр булараҡ теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәр
кавалеры.
Шәрифулла Мифтахетдин
Биографияһы
1920 йылда башта Ҡытайға, аҙаҡ Японияға эмиграциялай. Башта Иокогамала, аҙаҡ Токиола йәшәй.
1924—1951 йылдарҙа Токио йәмиғ мәсете имам-хатыбының урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1951 йылда Мөхәмәтәмин Ислами Мысырға күсеп киткәндән һуң 1967 йылға ҡәҙәр Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була һәм «Исламиә» мәхәлләһен етәкләй.
1967 йылдың ғинуарында Токио ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Тәүге ҡатыны һәм ҡыҙы 1923 йылдың 1 сентябрендә Японияла булған көслө ер терәүе ваҡытында һәләк була.
Икенсе ҡатыны — Рауза Мөхит, улы Фәрит.
Шельдян
Шельдян — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ночная йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алматыла декабрь ваҡиғалары
Алматыла декабрь ваҡиғалары, шулай уҡ Желтоксан булараҡ билдәле (Желтоқсан көтерілісі — Декабрь ихтилалы) — Алматыла 1986 йылдың 17-18 декабрендә ул ваҡыттағы коммунистар партияһы ҡарарҙарына ҡаршы массауи протесттар һәм халыҡ ихтилалдары формаһын алған ҡаҙаҡ йәштәр сығыштары, Рәсми версия буйынса, тулҡынланыуҙар КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары М. С. Горбачевтың Ҡаҙағстан компартияһы беренсе секретары Динмөхәмәт Ҡунаевты вазифаһынан бушатыуы һәм элек бер ҡасан да Ҡаҙағстанда эшләмәгән, Ульяновск партия өлкә комитетының беренсе секретары Геннадий Колбинға алмаштырыу тураһындағы ҡарарынан һуң башлана. Массауи сыуалыштарға һәм туҡмауҙарға әүерелгән митингы ҡатнашыусылары республика башлығы вазифаһына ерле халыҡ вәкилен ҡуйыуҙы талап итәләр. Аҙаҡ ҡаҙаҡ йәштәре сыуалыштары Ҡаҙағстандағы декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа үҙәк диктатына ҡаршы тәүге массауи митингылар булып тора, һуңғараҡ ошоға оҡшаш ваҡиғалар Советтар Союзының башҡа милли республикаларында ла үтә.
Хәҙерге Ҡаҙағстанда әлеге ваҡиғалар митингыла ҡатнашыусылар Ҡаҙағстандың суверенитеты һәм бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһамауға ҡарамаҫтан ҡаҙаҡ халҡының бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш акты тип ҡарала, шул уҡ ваҡытта реаль демократлашыу тураһында митингыларҙа һүҙ бармай, ә һүҙ тик республика етәкселегенә ҡаҙаҡтарҙы ҡуйыу тураһында бара.
Тарих башы
КПСС-тың XXVII съезы барышында Динмөхәмәт Ҡунаев Горбачевҡа үҙенең отставкаһы тураһында белдерә. 1986 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Коммунистар партияһының XVI съезы уҙғарыла — Ҡунаев Д. А. етәкслегендәге аҙаҡҡы съезд. Тиҙҙән бушатыла торған КПК Үҙәк Комитетының беренсе секретары урынына йәш һәм перспективалы лидер — республика Министрҙа советы рәйесе Нурсолтан Назарбаев күҙаллана. Ҡаҙаҡ ССР-ы етәкселегендә күп йылдар хеҙмәт иткән Ҡунаев Назарбаевҡа һәм башҡа йәштәргә урындағы партия баҫҡыстарына үрләүҙә бик әүҙем ярҙам күрһәтә. Шуға ҡарамаҫтан, билдәһеҙ шәхси мотивтарҙан сығып, Ҡунаев ҡәтғи рәүештә Назарбаевты тәғәйенләүгә ҡаршы сыға башлай.
«Ҡунаев аскет булманы, — тип яҙа ул саҡтағы СССР КГБ рәйесе урынбаҫары Ф. Д. Бобков, — әммә уның ихласлығына күп кенә кеше көнләшә ала ине. Дөрөҫөн әйткәндә, уның яҡын даирәһендә шикле эштәрҙә буталған кешеләр ҙә аҙ түгел ине. Ана шулар йәштәрҙең ҡыҙыулығы менән файҙаланып, ҡотҡо таратыусылар булдылар инде. Үҙ өлөшөн милләтсе ҡараштары менән айырылған юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары ла индерҙе».
1986 йылдың 11 декабрендә КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ултырышы үтә (Ҡунаев үҙе булмай) һәм Ҡунаевтың хаҡлы ялға сығыу үтенесен ҡәнәғәтләндерә. 6 декабрҙә Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк комитетының Пленумында Ҡунаев отставкаға оҙатыла. Пленум барыһы 18 минут дауамында үткәрелә. Әйтергә кәрәк, Ҡунаев 75 йәшлек юбилейы алдынан (1987 йылдың 12 ғинуар ы) ебәрелә, ә уның урынына КПСС Үҙәк комитеты ағзаһы Г. В. Колбин һайлана.
Сәбәптәре
Ҡаҙаҡ ССР-нда совет системаһындағы иҡтисади ҡыйынлыҡтар ике төп этностың — урыҫтар һәм ҡаҙаҡтарҙың төрлө этнодемографик тенденциялары үҫеше шарттарында конфликтҡа этәрә. Ҡаҙаҡтарҙың, бигерәк тә илдең көньяк төбәктәрендә, тыуымы бик юғары кимәлдә булыуы дауам итә, ә балалар үлеме күпкә кәмей. Юғары тәбиғи артым ерле халыҡ вәкилдәрен ҡалаға күсенергә мәжбүр итә, унда торлаҡ һәм эш урындар өсөн конкуренция барлыҡҡа килә. Былар барыһы ла социаль һәм милләт-ара көсөргәнешлектең артыуына килтерә.
Параллель рәүештә урыҫтар йәшәгән эре ҡалаларҙа, шул иҫәптән Алматыла, тамырлаштырыу процесы иғлан ителеүенә ҡарамаҫтан, урыҫлаштырыу сәйәсәтен тормошҡа ашырыу дауам итә. Юғары етәкселек органдарына ҡаҙаҡтар ҙа, урыҫтар ҙа тәғәйенләнә, әммә мотлаҡ рәүештә урыҫ телен белеү төп талар булып ҡала. Шул уҡ ваҡытта этник урыҫҡа етәксе вазифаһына тәғәйенләү өсөн, хатта уны күпселектә ҡаҙаҡтар йәшәгән төбәккә эшкә ҡуйһалар ҙа, ҡаҙаҡ телен белеү талап ителмәй. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ арта.
"1987 йылдың 6 ғинуарында республика КГБ киңәйтелгән коллегияһы үткәрелә, ул ҡаҙаҡ милләтселегенә арнала. Ҡаҙаҡ ССР КГБ-ның 5-се идаралығы начальнигы полковник Т. Н. Нуриәхмәтов отчет бирә. Үҙенең сығышында ул, Алматылағы декабрь ваҡиғаларында 5-се Идаралыҡ һәм Комитеттың элекке етәкселеге ғәйепле тип билдәләп үтә. Докладта төрлө республикала милләтселек үҫешен дәлилләгән цифрҙар килтерелә. Ғәйепләү тон менән докладсы Ҡаҙаҡ дәүләт университетында студенттарҙың 70 процентын, ә уҡытыусыларҙың — 80 процентын ерле халыҡ тәшкил итә, башҡа юғары уҡыу йорттарында хәлдәр бынан да аянысыраҡ, тип һөйләй. Шулай уҡ агентура һәм ышаныслы вәкилдәрҙең процент нисбәте ентекләп тикшерелә, — тип Тимербулат Әхмәтов үҙенең «Тынлыҡ анатомияһы» исемле документаль повесында яҙа.
Уның һүҙҙәре буйынса, башҡа сығыштар ҙа төп докладтан бер нимә менән дә айырылмай ине.
"Тик Алматы өлкәһе буйынса КГБ идаралығы начальнигы урынбаҫары Торсон Айжупов: «Беҙ ҡаҙаҡ милләтселегенә генә ҡаршы тәре походы иғлан иттек, әммә бөйөк урыҫ шовинизмы күренештәре лә һирәк түгел бит, күп кенә осраҡтарҙа улар тәүгеһен ҡуҙғыта, ә бының хаҡта нишләптер бер кем дә уйлап та ҡарамай», тип билдәләне.
«Буран-1986» планы
1985 йылда СССР Эске эштәр министрлығы «Йәмәғәт тәртибен боҙоуҙарҙы иҫкәртеү тактикаһы һәм ойоштороу буйынса нәсихәттәр»ҙе әҙерләй һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә уны ғәмәлгә индереү тураһындғы бойороҡто ығара. Әлеге бойороҡ нигеҙендә Ҡаҙағстанда "«Буран-1986» код исеме аҫтында демонстранттарҙы ҡыуыу буйынса махсус оператив план " әҙерләнә: «Ҡаҙаҡ ССР-ы Эске эштәр министрлығы органдарының һәм республикала һәм Алма-Ата ҡалаһында ғәҙәттән тыш ваҡиғалар барышында уларға беркетелгән йәмәғәт тәртибен һәм хәүефһеҙлекте һаҡлау буйынса көстәрҙең ғәмәлдәр планы».
Ваҡиғалар башы
Студенттарҙы ятаҡханаларҙа декабрҙең 14-нән 15-нә һәм 15-нән 16-а ҡараған төндәрҙә ҡоторта башлауы тураһында мәғлүмәттәр бар. Улай ғына ла түгел, эҫе эҙҙәр буйынса «Русская мысль» гәзите хәбәр итеүенсә, 17 декабрҙә студенттар тотоп сҡҡан транспаранттар «сығышҡа тиклем өс ай элек эшләнгән булған». Был ваҡиғаларҙың «ойоштороу ептәре» юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларынан «Ҡаҙаҡ драма театры баш режиссеры А. Мәмбәтов һәм күренекле шағир Олжас Сөләймәнов кеүек ижади интеллегенцияға, ә артабан Үҙәк комитет йортона алып бара», тип раҫлай гәзит.
КГБ-ның иң оператив сводкаһынан: «1986 йылдың 16 декабре. 21.00-22.30. Алма-Ата дәүләт театр-сәнғәт институтының ятаҡханаһы. Студенттар А. Жумадилов, А И. Джумашев, К. Р. Байбеков, Р.. А. Токушева бер нисә бүлмә бүйлап йөрөп, студенттарҙы V Пленум ҡарарҙары тураһында һөйләйҙәр. Дискуссия барышында Брежнев майҙанына сығып, протест күрһәтергә тәҡдим яһала. Ошо уҡ ваҡытта уларҙың курсташтары А. Д. Канепов, Б. Ж. Сәйтибәков ҡотҡо тарарыу эшен Сит телдәр институты ятаҡханаһында үткәрәләр һәм унда улар хуплау табалар».
Сығыштар 16 декабрҙә Л. И. Брежнев исемендәге майҙанында (элек — Яңы майҙан, хәҙер — Республика майҙаны) демонстрация Колбинды тәғәйенләүҙе кире ҡағыу талабынан башлана. Үҙгәртеп ҡороу ул ваҡытта яңы башланып тора, илдә власть әле көслө була, шуға күрә Мәскәүҙәге хөкүмәттең реакцияһы йәшен тиҙлегендә килеп етә: МВД-ға митингыны ҡыуып таратырға ҡушыла. Ҡалала телефон элемтәһе шунда уҡ туҡтатыла, әлеге төркөмдәрҙе милиция ҡыуып ебәрә («Буран-1986» операцияһы). Тарҡатыу өсөн Себер хәрби училищеһынан спецназ отрядтары, шулай уҡ урындағы пограничниктар училищеһы курсанттары алына.
Майҙандағы сығыштар тураһында имеш-мимештәр ҡалала шунда уҡ тарала. 17 декабрь көнө иртәнсәк Үҙәк Комитеты бинаһы алдындағы Брежнев майҙанына әүҙем милләтсе-патриоттар етәкселегендә бик күп йәштәр сыға. Демонстранттар «Үҙбилдәләнеште талап итәбеҙ!», «Һәр халыҡҡа — үҙ лидеры!», «37-сегә — булмаҫҡа!», «Бөйөк держава аҡылһыҙлығына нөктә ҡуйырға!» тип яҙылған плакаттар менән сығалар Митингылар ике көн дауамында бара. Икенсе һәм өсөнсө көндәрҙә ҡалала тәртип булдырыу маҡсатында эшселәр дружиналары йәлеп ителә.
Дружиналар Алматы предприятиеларында декабрҙең 17-нән 18-нә ҡараған төндә ойошторола. Уларҙы 18 декабрь демонстранттарҙы ҡыуыу өсөн файҙаланыу планлаштырыла, ябай ҡорал — арматура, электрокабель киҫентеләре әҙерләнә. Демонстранттар менән эшселәр араһындағы бәрелештәр милләт-ара ызғыштар булдырыу өсөн планлаштырыла: заводтарҙа башлыса урыҫ телле халыҡ эшләй.
Хәрби подразделениеларҙы индереү
16 декабрҙә тревога буйынса АВОКУ (4 курстан тыш — улар стажировкала булалар) Үҙәк Комитетына килтерелә, курсанттар саперҙар көрәге менән ҡоралланған була.
Майҙанға китеп барышлай уҡ күп кенә «Урал» машиналарында тәҙрә быялалары онтала, күп кенә хәрбиҙәр яралана. .
Урта Азия хәрби округы генерал Владимир Лобов, етәкселек итә, һуңғараҡ — СССР Генераль штабы начальнигы. Ул үҙенең ҡарамағындағы ғәскәрҙәрҙе йәштәрҙе ҡыуыуға йәлеп итеүҙән баш тарта. Алматыла хәлдәр киҫкенләшеүгә күрә СССр-ҙың эске эштәр министры Александр Власов самолеттар менән эске ғәскәрҙәрҙән бер нисә мең һалдатты ебәрә. Тәүге десант аэропортта 17 декабрҙә төшөрөлә, әммә ваҡытлыса бензовоздар менән ҡамауҙа тотола.
Хәрбиҙәр демонстранттарға һөжүм итәләр һәм ҡаланы таҙарта башлайҙар. Саперҙар көрәктәре һәм күҫәктәр ҡулланыла. Митингыға сығыусыларҙы туҡмайҙар. ҡайһы берҙә бик ҡаты туҡмайҙар. Беренсе рәсми сығанаҡтар буйынса һәләк булғандар һәм йөҙләгән яралылар була. 17 декабрҙә Ҡаҙағстан территорияһының бер өлөшөндә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә, әммә Алматыға ҡағылмай. 16-19 декабрҙәАлматы тирәһендәбик ҙур оператив төркөм булдырыла, уның дөйөм һаны яҡынса 50 000 кеше була, улар Урта Азия, Мәскәү, Ленинград, башҡа хәрби округтарҙан, хәрби-диңгеҙ флоты, эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре составынан йәлеп ителә. Актау ҡултығын һәм уның тирә яғын Каспий хәрби флотилияһы караптары һәм катерҙары блоклай.
Декабрь ваҡиғалары Бобков Филипп хәтирәләренән :
17 декабрҙә Н. А. Назарбаев, республиканың башҡа рәсми кешеләре менән бер рәттән, шашынған халыҡ алдында сығыш яһай һәм йәштәрҙе үҙҙәренең уҡыу һәм эш урындарына кире ҡайтырға өндәй. Әммә артабанғы Ҡаҙағстан тарихы үҫеше, шулай уҡ уның президентлыҡ йылдарында яҙылған мемуарҙары, күп кенә политологтарҙы сыуалыштарҙы ойоштороуҙа Назарбаевтың ҡатнашыуы тураһында фаразларға мәжбүр итә.
18 декабрҙә, «Русская мысль» эмигрант гәзите хәбәр итеүенсә, «демонстранттарға йөк машиналарынан араҡы, гашиш һәм „милләтсел“ листовкалар таратыла».
Мингыға сыҡҡандарҙы ҡыуыуға милиция һәм эске ғәскәрәҙр һалдаттары 15 сәғәттә тотоналар. Алдағы көндәге кеүек бының өсөн тәүҙә аҙ көс ҡулланырға була. Һөҙөмтәлә кешеләрҙе майҙандан ҡыҫырыҡлау урынына бәрелештәр барлыҡҡа килә, улар бер нисә сәғәт дауамында бара. Тәртип һаҡлау органдары халыҡты ярһытырға теләгәнгә оҡшай. Халыҡты ярһыу хәленә еткергәс кенә ысынлап та көс ҡулланыла. 21 сәғәт 30 минутта майҙан таҙартыла.
Заводтарҙа, фабрикаларҙа, уҡыу йорттарында, башҡа хеҙмәт коллективтарында үткән йыйылыштар, шулай уҡ партия һәм комсомол активтары Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк Комитеты Пленумы ҡарарҙарын хуплап, уҡыусылар төркөмө ғәмәлдәрен шелтәләнеләр һәм хулигандарға ҡарата ҡәтғи саралар ҡабул итеү һәм ҡалала тәртип булдырыу буйынса фекер әйттеләр. Был йүнәлештәге ғәмәлдәрҙе хеҙмәтсәндәр ҙә хуплай. Улар совет һәм партия оргнадары үткәргән сараларҙа әүҙем ҡатнаша. Бөтә предприятиелар, учреждениелар, уҡыу йорттары, магазиндар, көнкүреш хеҙмәте, ҡала транспорты нормаль эшләй»
Карагандалағы сығыштар
Карагандала студенттарҙың сығыштары 1986 йылдың 19-20 декабрендә үтә. 19 декабрҙең киске сәғәт 8-ҙә яҡынса 80-120 кеше Гагарин майҙанында йыйыла. — Һуңынан улар Совет проспектына юллана, унда уларҙы милиция тарҡата. 83 кеше ҡулға алына. 20 декабрҙә студентттар өлкә комитет янындағы майҙанда йыйыла башлай (300-гә яҡын кеше). Йәштәрҙең береһе лә тәртипте боҙмай. Студенттарға ҡаршы МВД мәктәбе курсанттары йүнәлтелә, бик күп кеше ҡулға алына.
Йомғаҡтары
Алматыла хоҡуҡ һаҡлау органдарының ғәмәлдәре стихиялы булмай һәм махсус, алдан әҙерләнгән планға ярашлы башҡарыла. Илдең юғары етәкселеге оҡшаш тактиканы артабан СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу осоронда милләтселәр сығыштары ваҡытында киң ҡулланыла: профилактика сиктәрендә бер нәмә лә эшләнмәй, ваҡиғаларға үҫешергә мөмкинлек бирелә, һуңынан уларҙы көс ҡулланып баҫтырыу өсөн аҙ һанлы көстәр йәлеп итергә һәм халыҡты ярһыу хәленә еткерергә, шунан ғына тәртип боҙоуҙа ғәйеплеләргә лә, ғәйепһеҙҙәргә лә ҡаршы хәлдең киҫкенләшеүенә килтергән иң ҡаты саралар ҡулланырға Милләт-ара конфликттарҙы ойоштороусыларҙың төп маҡсаты булып республика элиталары мәнфәтен файҙаһына һәм яңы дәүләттәрҙең донъя хеҙмәт бүленеше системаһына индереү өсөн дәүләт булараҡ СССР-ҙы юҡҡа сығарыу булып тора.
Ҡаҙағстанда баҫтырылған мәғлүмәттәргә ярашлы, хоҡуҡ һаҡлау көстәре 8,5 мең кеше ҡулға алған, ауыр тән йәрәхәттәрен 1700-ҙән ашыу кеше ала (башлыса баш һөйәк мейеһе йәрәхәте), прокуратурала 5324 кеше һорау алыуҙарға дусарителә, КГБ-ла — 850 кеше. 900 кеше административ язаға дусар була (ҡуға алыуҙар, штрафтар), 1400 кеше иҫкәртелә, 319 кеше эштән бушатыла, уҡыу йорттарынапо (Мәғариф минстрлығы буйынса ғына) 309 студент ҡыуыла. Енәйәт тәртибе буйынса 99 кеше хөкөм ителә (2 кеше үлем язаһынатарттырыла), улар араһында 20-йәшлек К. Рысҡулбәков, һуңынан төрмәлә вафат була. Яҡынса 1400 кеше партия һәм комсомол шелтәләрен ала. Ҡаҙаҡ интеллигенцияһы араһында милләтсел ҡараштар менән һөҙөмтәһеҙ көрәш башлана.
1987 йылдың башында КПСС Үҙәк комитеты ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы булып үткән ваҡиғалар ҡаҙаҡ милләтсел сағылышы итеп иғлан ителә. Әммә артабан үҙгәртеп ҡороу процестарының үҫешенә бәйле һәм сәйәси конъюнктураның үҙгәреүе сәбәпле үҙәк властарының позицияһы ла үҙгәрә. 1989 йылдың 9 ғинуарында икенсе секретарь вазифаһына этник ҡаҙаҡ ҡуйыла, ә 22 июндә республика башлығы вазифаһында Назарбаев Колбинды алыштыра. 1989 йылдың 14 ноябрендә яҙыусы Мөхтәр Шаханов етәкселегендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы депутаттарының бер төркөмө КПСС Үҙәк Комитетына «ҡаҙаҡ милләтселеге сағылышы» формулировкаһын алып ташлау үтенесе менән мөрәжәғәт итә, һәм формулировка ғәмәлдән сығарыла.
Әһәмиәте
1986 йылдың декабрь ваҡиғалары СССР-ҙа Советтар Союзы етәкселеге иғлан иткән конституцион хоҡуҡтары өсөн тәүге массауи митинг була. Митинг ваҡытында демонстранттар ҡулдарына «Һәр халыҡҡа — үҙ етәксеһе!», «Беҙгәҡаҙаҡ етәксеһе кәрәк!», «Етәр көсләп тағырға!», «Үҙгәртеп ҡороу бара, ҡайҙа демократия?», «Беҙ Ленин милли сәйәсәте яҡлы!» яҙыулы плакаттар һәм Ленин портреттарын тоталар.
Хәтер
2006 йылда, декабрь ваҡиғаларының 20-йыллығына, президент Назарбаев «Бойондороҡһоҙлоҡ таңы» монументын аса (ҡаҙ. «Тәуелсіздік таңы»), һәйкәл Яңы майҙан янындағы Желтоксан урамында урынлашҡан.
Алматыла Тыныслыҡ урамы Желтоксан (декабрь) урамы тип үҙгәртелә. Ошо уҡ исемле урамдар Астана, Шымкент, Тараз, Ҡыҙылорда, Талдыҡорған, Төркөстан, Экибастуз һәм Ҡаҙағстандың башҡа ҡалалары һәм ҡасабаларында барлыҡҡа килә.
Мәҙәниәттә
Декабрь ваҡиғалары Ҡалдыбай Абеновтың «Аллажар» фильмында күрһәтелә (1996 . Шулай уҡ әлеге ваҡиғалар «Ҡасыусы сәп» («Бегущая мишень») фильмы сюжетының төп нигеҙе булып тора, был фильмда Нонна Мордюкова ҡатнаша.
Нурсолтан Назарбаевтың тормошо тураһындағы «Лидер юлы» картинаһының бишенсе серияһы «Яҙмыш шулай ҡушҡан» («Так сложились звезды») кинокартинаһында декабрь ваҡиғалары күрһәтелә.
Тешнярь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мокрый овраг төбәге
Мокрый овраг төбәге — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 14 декабрендә ҡабул ителгән «Республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, Башҡортостандың махсус һаҡланыусы комплекслы төбәк тәбиғәт биләмәһе. Майҙаны — 79,1 га
Тасуирламаһы
Мокрый овраг төбәге Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы сиктәрендә Ыҡ йылғаһы үҙәненең көнсығыш битләүендә уның һул ҡушылдығы - Мораҙым ауылы менән Сухоречка аулы араһында Красный шишмә сиктәрендә урынлашҡан. Һәйкәлдең территорияһы Красный шишмә башынан алып Шумящий родник төбәгенә тиклем һуҙыла; Мокрый овраг төбәгенең сиге Сухоречка-Мораҙым юлына тиклем барып етә.
Бишбүләк районы Сухоречка ауылынан көнбайышҡа табан 3,5 км алыҫлыҡта Кама йылғаһы бассейнындағы Красный шишмәһенең һәм уның ҡушылдығы Мокрый оврагтың үрге ағымында урынлашҡан. Ҡазан ярусы эзбизташтарынан тора. Рельефы убалы, йылға үҙәндәре менән йырғыланған. Красный шишмәһе тар йылға үҙәненән аҡҡан карст упҡынынан башлана һәм бәләкәй шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә. Мокрый овраг шишмәһенең тамағында минераллашҡан Шумящий шишмә урынлашҡан, унан сыҡҡан юлдарҙың береһе каптажланған. Ландшафы тулыһынса өлгөрөп етмәгән карбонатлы һәм органоген-ҡырсынташлы тупраҡтағы далаларҙан, һоро урман тупрағындағы ҡайын һәм киң япраҡлы урмандарҙан тора. Шишмә битләүҙәрендә ҡоро болондар һәм петрофит далалар таралған, мүкле риофил берләшмәләр үҫешкән.
Флораһында 200-ҙән ашыу, шул иҫәптән 8 ҡылған төрө иҫәпләнә. Үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына ингән яҡынса 15 һирәк төрө: татар майлуты (катран татарский) Коржинский ҡылғаны, һеңерсәле етен, турғай тимелеяһы, татар майлуты һ. б. үҫә, шуларҙың 7-һе (һылыу ҡылған, эре тәңкәғуҙаҡ, турғай ҡылғаны, һипкелле йомрогөл (шаровница крапчатая) һ. б.) Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Флораһы һәм фаунаһы
Бында Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы далаларының эталон варианттары, шулай уҡ үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыу хәүефе янаған төрҙәре һаҡлана.
Красный шишмәһендә йылға бағрыһы йәшәй.
Тыйыуҙар
- көтөү йөрөтөү тыйыла;
- төҙөлөш эштәре алып барыу;
- урман ултыртыу;
- төҙөлөш материалдары, ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу;
- дарыу үләндәре әҙерләү
Әһәмиәте
Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 11.04.2018 йылдың 11 апрелендәге 161-се ҡарары — Айырым һаҡланған тәбиғәт биләмәләрен һәм һаҡ зоналарының режимдары һәм зоналарға бүлеү, хужалыҡты файҙаланыу режимын һәм территорияны зоналарға бүлеүҙе билдәләгән документтар.
Ҡуңыр буға юлы
Ҡуңыр буға юлы (Ҡәнифә юлы менән бәйле) — Уралтау һырттары буйынса көнсығыш менән көнбайышты, төньяҡ менән көньяҡты тоташтырған бик боронғо юл.
Юлдар һәр мәҙәниәтте һәм этносты формалаштырыусы нигеҙ булып тора. «Варягтарҙан гректарға» юлы, «Бөйөк ебәк юлы» булған.
Көньяҡ Урал һәм Урал буйы юлдары хазар, ғәббәсиҙәр һәм монгол-төрки осорҙарында уҡ Урта Азияны хәҙерге Рәсәй территориялары менән бәйләгән. Скифтар, һундар, аварҙар, уғыҙҙар, бәшнәктәр, ҡыпсаҡтар шул тапалған юлдан хәрәкәт иткән.
Башҡортостан ерҙәре Рус дәүләтенә ингәндән һуң, Һаҡмар тамағынан Муғалжар тауҙары аша Бохараға илткән юл тураһында ла, урыҫтар башҡорттарҙан белгәндәр.
Географияһы
Урал тауҙары, артыҡ бейек булмаһалар ҙа, уларға күтәрелгәндә айырым ҡыйынлыҡтар тыуа. Шуның өсөн Урал һырттары аша үткән юлдар урындағы рельеф үҙенсәлектәренә яраҡлаштырып һалынған.
Шулай уҡ ҡайһы бер башҡорт ҡәбилә һәм ырыуҙарының урынлашыуын да рельеф үҙенсәлеге менән аңлатып була.
Башҡортостан Республикаһының Учалы районында табындар күп йәшәй. Биләмәләре хәҙерге Силәбе өлкәһендә ҡалған Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышына, Ҡазан юлына (Тәтешле районы һәм күрше ерҙәр) барып урынлашҡан табындарҙың да электән билдәле юлдар аша шул араны үтә алғаны асыҡлана.
Шулай уҡ табын башҡорттары Урал тауының икенсе яғында — Ғафури районында ла йәшәй. Учалы районында Урал тауының көнбайыш яғына сыға торған юлдарҙа «Ҡапҡа» тигән топоним осрай. Ғафури районында йәшәгән табындар ҡасандыр шул «Ҡапҡа» аша Урал тауының көнсығышынан ҡаршы яҡҡа күскән, тип фаразларға була.
Урал аръяғында йәшәүсе ҙур башҡорт ырыуы бөрйәндәрҙең вәкилдәре шулай уҡ Рәсәйҙең Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә лә ғүмер итә. Тимәк, улар үҙҙәренә генә билдәле уңайлы юлдан Урал аръяғынан Иҙел буйындағы яңы төйәктәренә күсенә алған. Был юлдың бер өлөшө әлеге ваҡытта ла дөйөм дәүләт трассаһы булараҡ хеҙмәт итә, ә ҡалған өлөшө урындағы ихтыяжды ҡәнәғәтләндереүсе ауыл-ара юл сифатында файҙаланыла.
«Ҡуңыр буға юлы» Урал рельефының урындағы үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып һалынған. Был юлдың икенсе атамаһы «Каруан юлы».
«Ҡуңыр буға» юлы Урал һыуайырғыс һырты буйлап үткәнен һәм ошо юлдан йөрөүселәр етди һыу кәртәләренә осрамағанын ата-бабалар күптән әйтеп ҡалдырған. Тимәк, Урал тауҙарының һыу айырғыс объект икәнлеген кешеләр борондан өйрәнгән һәм уңышлы файҙаланған.
Тарихы
Һатҡы ҡалаһының атамаһы башҡорт теленән тәржемә иткәндә «юл саты» тип тигәнде аңлата. Артабан дауам итеп, хәҙерге Екатеринбург ҡалаһына барып етә.
Шулай итеп, «Ҡуңыр буға юлы», Көньяҡтан Төньяҡҡа һуҙылып, көньяҡ башҡорттарын төньяҡ милләттәштәре менән берләштергән һәм башҡорт халҡы өсөн стратегик әһәмиәткә эйә булған. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады үрнәктәре лә быны раҫлай.
Атап әйткәндә, «Ҡуңыр буға» эпосында төньяҡ башҡорттары дошман ябырылған көньяҡ башҡорттарына ярҙамға килгәне бәйән ителә. Шуның өсөн башҡорттар был юлды ҡайһы саҡта «Яу юлы» тип тә атаған.
«Ҡуңыр буға юлы» эргәһендә ҙур башҡорт ауылы Темәс (Баймаҡ районы). Шул ауыл янында бейек кенә Рапат тауы бар, ғәрәп теленән «каруандар туҡталҡаһы» тип тәржемә ителә. Темәс ауылы янынан «Ҡуңыр буға» каруан юлы үткәнен иҫтә тотҡанда, шул тау янында каруандар ял итергә туҡталыу мөмкинлеген күҙ уңында тотоп була. Темәс ауылы каруан юлында булғанлыҡтан, Октябрь революцияһына тиклем унда оло йәрминкәләр үткәрелгән һәм бында Башҡортостандың алыҫ райондарынан да халыҡ килгән. Хәҙерге көндә шул юлдың күпмелер өлөшөнән Баймаҡ ҡалаһынан Белорет ҡалаһы яғына юл үтә.
Көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында «Ҡәнифә» («Ҡәнифә юлы») риүәйәте һаҡланған. Риүәйәттә әйтелгәнсә, «Ҡуңыр буға» юлы кеүек, Ҡәнифә юлында ла йөҙөп сыға алмаҫлыҡ һыу кәртәләре осрамай.
Башҡортостандың Әбйәлил районынан башланып, ул көньяҡ йүнәлештә Баймаҡ, Хәйбулла райондарына үтә, Орск ҡалаһы янында Ырымбур биләмәләрендә аҡҡан Яйыҡ йылғаһындағы кисеүгә барып етә, артабан Ҡаҙағстанға һәм Урта Азияға киткән юл менән тоташа. Ырымбур башҡорттары үҙҙәренең участкаһындағы юлды «Мысыр юлы» (Египет юлы) тип йөрөтә. Гөбөрлө йылғаһы аша кисеүҙе урындағы башҡорттар «Мысыр кисеүе» (Египет тарафтарына алып сығыусы кисеү) тип атай.
Топонимикаһы
Өфөнән Ырымбур йүнәлешенә илткән юл Стәрлетамаҡ ҡалаһы аша үтә. Стәрлетамаҡ Ашҡаҙар йылғаһы буйында урынлашҡан. Был йылғаның атамаһы, иран теленә тәржемә иткәндә, бер нисә мәғәнәгә эйә: 1) йәмәғәт хәбәрсеһе ултырып килгән ат; 2) почта аты; 3) йәмәғәт сапҡыны йәки атсабары, илсе, хәбәрсе; 4) хәбәрҙе тиҙ арала еткереү маҡсатында, һәр туҡталҡала атын алмаштырыусы атсабар; 5) станцияла икенсе хәбәрсегә, тиҙ еткереү өсөн, артабан тапшырыусы йәйәүле илсе; 6) йылға аша сығыу урыны.
Шулай итеп, бөтә һанап киткән осраҡта ла башҡорт йылғаһы Ашҡаҙарҙың атамаһы ял итеү, аттарҙы алмаштырыу урыны йәғни ям хеҙмәте менән бәйле икәне аңлашылып тора. Күрәһең, һуңыраҡ Стәрлетамаҡ ҡалаһы төҙөлгән урында боронғо дәүерҙәрҙән үк юлсылар аттарын ял иттереп, ашатып, алмаштырып алып, юлын артабан дауам иткән ниндәйҙер пункт булған.
Этнографик экспедиция мәғлүмәте
Бик боронғо был юл Тарихи Башҡортостан халҡы өсөн әһәмиәтле хужалыҡ һәм сауҙа юлы булған. Информаторҙарҙан яҙып алынған мәғлүмәт буйынса, «Ҡуңыр буға юлы» Башҡортостандың Баймаҡ, Әбйәлил, Белорет, Учалы райондарынан хәҙерге Силәбе өлкәһе буйлап үтә һәм, Һатҡы ҡалаһы янында сатрашланып, Көнбайышҡа һәм Көнсығышҡа йүнәлә.
2012 йылдың июнь айында Сибай тарих-крайҙы өйрәнеү музейы хеҙмәткәрҙәре һәм БДУ-ның Сибай институты студенттары менән Ҡәнифә һәм Ҡуңыр буға юлдарының ҡайҙан үткәнен аныҡлау маҡсатында экспедиция ойошторҙо.
Сибай ҡала музейы быға тиклем үк, 2008 йылда, Хәйбулла, Йылайыр һәм Баймаҡ райондары биләмәләрендә Ҡәнифә юлы үткән урындарҙы асыҡлай алғайны. Ҡәнифә юлы Баймаҡ районының Түбә һәм Һәмән ауылдары янында талғын ғына Ҡуңыр буға йәғни Ҡуңыр һыйыр юлына күскәнен асыҡланы. Был юл Баймаҡ районы Билал һәм Өмөтбай ауылдарынан уңғараҡ, Ҡәнифә тауы һәм урманы аша, артабан Әхмәт ауылынан уңғараҡ Һаҡмар йылғаһы үренә сыға. Артабан Уралтау һыртына сыға һәм Ирәмәл тауына тиклем бара. Ҡалған юлды Әбйәлил халҡы теүәл генә күрһәтеп бирә алманы.
Темәс ауылынан көнсығыштараҡ Ҡарағай морон тауынан Ҡәнифә юлын һәм Һәмән ауылынан Һаҡмар үренә тиклем «Ҡуңыр буға юлы»н экспедиция ҡатнашыусылары машиналарҙа үтте. Артабан юлдың ҡыйынлашыуы сәбәпле, Уралтау һыртына күтәрелә алмайҙар, Әбйәлил районы Ҡырҙас, Ишкилде һәм Боранғол ауылы кешеләре «Ҡуңыр буға юлы»н картала күрһәтте.
Ҡәнифә юлы шул уҡ Әбйәлил районы биләмәһенән, әммә көнсығыштараҡ үтә тигән фаразға ярашлы, Ҡәнифә юлы Түбәнән Ҡырҙас ауылы янынан Ташбулат руднигына сыға. «Ҡәнифә юлы»ның тағы бер фаразы буйынса, башҡорт ҡыҙы Ҡәнифә көньяҡ Башҡортостандан хәҙерге Верхнеуральск ҡалаһына тиклем күтәрелгән.
Легендаларға нигеҙләнеп, Буранғол ауылынан трасса буйлап Ҡырҙас ауылына, Тирмән комбинатына, шунан Асҡар, Дауыт, Таштимер, Йәлембәт, Күсем, Теләш, Бикҡол, Ташбулат, Нияҙғол, Яңы Балапан, Йәнекәй, Байым, Яйҡар ауылдары аша Рәхмәт ауылына етәләр.
Ҡәнифә юлы исемле юл табылмаһа ла, уның йүнәлеше күҙаллана. Ул Ҡырҙас ауылынан уңғараҡ Тирмән комбинаты янында үтә, Оло Ҡыҙыл йылғаһын аша сығып, Ҡырҡтытау һыртына күтәрелә, уның буйлап барып, 50 километрҙан һуң, Мораҡай ауылы янында түбәнәйә.
Артабан, Әбйәлил районы Йәнекәй, Яйҡар, Рәхмәт ауылдары эргәһенән үтеп, Силәбе өлкәһе Кесе Боғаҙаҡ, Оло Боғаҙаҡ, Степное ауылдары аша Верхнеуральск ҡалаһына барып сыға. Верхнеуральскиға барып сыҡҡан Ҡәнифә тураһындағы легендә раҫлана.
Ҡырҡтытау һырты юлының исемен белеүсе булманы, тик Ташбулат ауылы кешеһе М. З. Фәйезов ҡына «Ҡара һыйыр юлы» тигән мәғлүмәт бирҙе. «Ҡара һыйыр юлы» тип аталған тағы бер юл Бөрйән районы территорияһынан үтә һәм Әхмәт ауылы янында Әбйәлил районына сыға. Күреүебеҙсә, «Ҡуңыр буға» һәм «Ҡара һыйыр юлы» тип аталған боронғо юлдарҙың саты ошо ауыл эргәһендә булғандыр.
Ҡырҡтытау һыртынан Уралтау һырты яғына бик күп үткәүелдәр бар, һәм уларҙың һәр береһе тиерлек «Ҡуңыр буға» юлына табан йүнәлгән. Һәм шул юлдарҙың береһе, ҡыҙыҡ, «Ҡәнифә юлы» тип атала. Был атаманы Йәлембәт ауылы кешеһе Х. М. Салауатов әйтә.
Йәнекәй ауылынан Рәхмәт ауылына тиклемге юлдың бер өлөшөн «Иҫке юл» йәки Верхнеуральскиға барған юл тиҙәр.
Экспедиция ҡатнашыусылары БСТ-ның «Эҙәрмән» проектына Ҡәнифә юлы тураһында интервью бирҙе. Был тапшырыуҙы әҙерләүселәр «Ҡуңыр буға юлы» һәм «Ҡәнифә юлы» — икеһе ике төрлө, көньяҡтан төньяҡҡа параллель килеүсе юлдар тигән һығымта яһаны.
Сибай ҡала музейы, Сибай институты студенттарының боронғо юлдарҙы аныҡлау буйынса берлектәге экспедицияһы һөҙөмтәһе буйынса түбәндәге мәғлүмәтте хәбәр итеп була.
Беренсенән, «Ҡәнифә юлы» көньяҡ Башҡортостан территорияһынан үтә һәм Баймаҡ районындағы Һәмән ауылы янында тамамлана. Артабан Билал ауылы янында ул икегә тармаҡлана, «Ҡуңыр буға юлы» тип аталған бер йүнәлеше Әбйәлил районының Әхмәт ауылы эргәһенән Уралтау һырттары түбәләренән Ирәмәл тауына тиклем дауам итә.
Икенсе йүнәлеше Ҡырҙас ауылы янынан уңғараҡ борола, Тирмән комбинаты янында Оло Ҡыҙыл йылғаһын кисә, Ҡырҡтытауға күтәрелә, Мораҡай ауылы эргәһендә түбәнәйә, артабан Йәнекәй, Яйҡар, Рәхмәт ауылдары эргәһенән Верхнеуралға сыға. Әбйәлил районындағы ике юл бер-беренә параллель урынлашҡан һәм Уралтау яғынан да, Ҡырҡтытау яғынан да һырттар аша бик күп юлдар һәм үткәүелдәр менән үҙ-ара бәйләнгән.
Сығанаҡтар
М.Мирхәйҙәровтан «Ҡуңыр буға», «Минәй һәм Шүлгән» эпостары яҙып алынған.
Потюкаев Михаил Алексеевич
Михаил Алексеевич Потюка́ев (1913 — 1973) — Рәсәй нефтсеһе
Белеме
1936 — Көнсығыш нефть техникумы, хәҙер Ишембай нефть колледжы
1956 — Нефть сәнәғәте академияһы
1960 — Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу политехник институты (Сығанағы: ИЭ)
Биографияһы
Уның олатаһы, Потюкаев Александр Иванович, революцияға тиклем Нобелдең профессиональ училищеһын тамамлай, быраулау ҡасауҙары етештереү буйынса  мастер һөнәрен ала. Әзербайжандың нефть промыслаларында эшләй. Совет осоронда белгестәре төркөмө менән Башҡортостанға күсерелә, унда «икенсе Баҡыны» үҫтереүҙә ҡатнашып, нефть сығарыу буйынса предприятие менән еәткселек итә.
Алыҫ Көнсығышта Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Халхин-Гол алыштарында ҡатнаша.
Эш урыны: 1939 йылдан быраулау начальнигы, 1940 йылда — бүлек начальнигы, 1941 йылдан — «Ишембайнефть» тресы быраулау контораһының  баш инженеры, 1942 йылдан — «Туймазанефть»  1-се  тресының быраулау контораһы директоры, 1949 йылдан — «Башзападнефтеразведка» тресы идарасыһы. 1950 йылдың октябренән башлап Көнсығыш Себерҙә «Минусиннефтегазразведка» тресы идарасыһыбулып эшләй. Карьераһын Украина газ комплексы етәксеһе булып тамамлай.
Ғаиләһе
Өйләнгән. Улы, Потюкаев Вячеслав Михайлович, 1963 йылда Харьков дәүләт университетын тамамлағас,  Шебелинский газ конденсаты ятҡылыҡтарында эшләй. Һуңынан Украина ла нефть сығарыу предприятиеларында, «Харьковнефтегазразведка» тресында эшләй, нефть ятҡылыҡтары менән шөғөлләнә. Алжир ҙа инспектор була, СССР Газ сәнәғәте министрлығында,  һуңынан — «Газпромда», «РуссНефть» ойошмаһында эшләй.
Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, С.448
Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20140202154520/http://www.russneft.ru/community/info_4982.stm
https://web.archive.org/web/20140117102854/http://tesinka.ru/muzey-i-kraevedenie/kraevedcheskie-publikatsii/geologiya/hronika-istorii-razvedki-i-dobyichi-uglevodorodnogo-syirya-v-minuse
Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы
Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улы (? 1915 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадрон взводының командир ярҙамсыһы.
Биографияһы
Усман Ғәйзулла улы Ғәйзуллин 1915 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Дәүләкән районы Мәкәш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Дәүләкән хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадронының взвод командиры ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 29 сентябрендә һәләк була. Белоруссия ССР-ы Полесск өлкәһенең Нивки ауылында ерләнгән
Батырлығы
Өлкән сержант Ғәйзуллин Усман Мена станцияһында (Украинаның Чернигов өлкәһендәге ҡала) барған һуғышта взвод яугирҙары менән бергә өйҙә йәшеренеп ут асып ятҡан бер төркөм дошман автоматсыларын юҡ итә. Күрһәткән ҡаһарманлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә..
Ғаиләһе
Өйләнгән, балалары була. Ғәйзуллин Усман Ғәйзулла улының нәҫелен ейән-ейәнсәрҙәре дауам итә.
Колбаса (мәғәнәләр)
Колбаса́:
5 июнь
5 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 156-сы (кәбисә йылында 157-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 209 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Асҡаров Айнур Юлай улы
Асҡаров Айнур Юлай улы (1 август 1987 йыл) — режиссёр, продюсер, сценарист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020), Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2012).
Биографияһы
Айнур Асҡаров 1987 йылдың 1 авгусында Башҡортостандың Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған. Уның атаһы — билдәле музыкант, йырсы, легендар «Рух» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе — Юлай Асҡаров. Етенсе синыфҡа тиклем Маҡан мәктәбендә уҡый, артабан — Аҡъяр мәктәбендә. 2008 йылда Сибай сәнғәт колледжын «театр һәм кино актёры» һөнәре буйынса тамамлай, бер аҙ Сибай дәүләт балалар театрында ла эшләп ала, әммә режиссёр булыу теләге көслөрәк булып сыға һәм ул Санкт-Петербург дәүләт кино һәм телевидение университетына ижад һәм экран профессиялары факультетына уҡырға инә, һөнәре — «документаль (неигровой) кино режиссураһы» (В. Б. Виноградов оҫтаханаһы).
Уҡыған саҡта уҡ Санкт-Петергбург Йәштәр премияһы лауреаты була — «Еңмеш», «Дама с собачкой» фильмдары өсөн. Университетты 2013 йылда тамамлап, Өфөгә ҡайта. Башҡортостан кинематографистар союзының йәштәр үҙәген етәкләй. Артабан Айнур Асҡаров өсөн «Башҡортостан» киностудияһы форматы тар була башлай һәм ул шәхси эшҡыуар булып китә һәм үҙенең проекттарына — үҙе режиссёр һәм продюсер. Режиссер бөтә нәмәне лә белергә, үҙе эшләп ҡарарға тейеш тип һанай ул:
— Мин үҙемдең ижади юлымды «Башҡортостан» киностудияһының бер фильмын төшөргән саҡта техник эшендә башланым. Ауыр нәмәләр ташыным, штативтар, төшөрөү барышын эстән өйрәндем. Һәм был дөрөҫ тә, хәҙер бына мине операторҙар алдай алмай, кәрәкмәгән техниканы йәки штативты белдермәй килтереп һала алмай — мин бөтәһен дә беләм. Режиссура менән шөғөлләнергә теләгән һәр кем ябайҙан башларға тейеш.
Ижады
А. Асҡаровтың фильмдары төрлө фестивалдәрҙә ҡатнаша һәм призлы урындарҙы яулай.