cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нигер (йылға)
Хужалыҡта файҙаланыу
Эске дельтала һәм йылғаның тамағы дельтаһында ерҙәр бигерәк тә уңдырышлы. Йылға йылына 67 миллион тонна ләм килтерә.
Йылғала күп быуалар һәм гидроузелдар төҙөлгән. Эгретт һәм Сансандинг быуалары һыуҙы һуғарыу каналдары өсөн күтәрә. Нигерҙа иң ҙур Каинджи гидроузелы 1960 йылдарҙа төҙөлә. Гидроэлектростанцияның ҡеүәте 960 Мвт тәшкил итә, һыуһаҡлағыс майҙаны — яҡынса 600 км².
Суднолар йөрөшө йылғала ҡайһы бер участкаларҙа ғына үҫешкән, бигерәк тә Ниамей ҡалаһынан алып океанға ҡойған урынға тиклем. Йылғала балыҡ (алабуға, карп һ.б.) күп, шуға күрә урындағы халыҡ араһында балыҡсылыҡ үҫешкән.
Йылғаның Гвинея ҡултығына ҡойған урынында, Порт-Харкорт ҡалаһында, диңгеҙ порты урынлашҡан.
Йылға транспорты
2009 йылдың сентябрендә Нигерия хөкүмәте Нигерҙа Баронан алып Варриға тиклем йылға төбөн ләмдән таҙартыу буйынса 36 миллиард найра аҡса бүлә. Диңгеҙ төптәрен тикшереү Атлантик океандан алыҫ урынлашҡан ултыраҡтарға йөк ташыуҙы еңеләйтеү өсөн тәғәйенләнә. Ошондай эштәр бер нисә тиҫтә йыл элек тә уйланыла, әммә улар кисектерелә. Нигерия президенты Умару Яр-Адуа проект Нигер буйлап йыл әйләнәһенә навигацияны тәьмин итәсәк тип билдәләй, һәм Нигерия 2020 йылға донъяның егерме иң индустрияллаштырылған иле буласаҡ тип ышана. Алхайи Ибрагим Био, Нигерия транспорты министры, министрлыҡ әлеге проект билдәләнгән ваҡытҡа тамамланһын өсөн ҡулынан килгән барыһын да эшләйәсәген әйтә. Бындай эштәр яр буйы зоналарында урынлашҡан ауылдар халҡында кире ҡараш тыуҙырыуы мөмкин тигән борсолоу ҙа белдерҙе. 2010 йылдың март аҙағында Нигерҙа йылға төбөн тәрәнәйтеү эштәре буйынса проект 50 % тамамлана.
2017 йылдың февралендә Нигерия транспорты министры Нигерҙа йылға төбөн тәрәнәйтеү эштәренең тамамланыуы һәм Бенуэла эштәрҙең башланыуы тураһында хәбәр итә.
Финанслау
Нигерҙы үҙләштереү буйынса күпселек инвестициялар ярҙам фондынан алына. Мәҫәлән, Кандаджи быуаһы төҙөлөшө үҫештең ислам банкы, үҫештең Африка банкы, нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы үҫеше фондынан финанслана. Донъя Банкы 2007 йылдың июлендә Нигер бассейнында финанс проекттарына ҙур булмаған проценттар менән ун ике йылға ссудалар бирә. Нигерҙа быуаларҙы тергеҙеү маҡсаттарынан тыш, ссуда шулай уҡ экосистемаларҙы тергеҙеүгә һәм иҡтисад потенциалын үҫтереүгә йүнәлтелгән.
Ҡалалар
ағым түбәненә
Овраг Березовый (Щелкан ҡушылдығы)
овраг Берёзовый — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щелкан йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саровка (Сатис ҡушылдығы)
Саровка  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сатис йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡансура (станция)
Географияһы
Тимер юл станцияһы Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан яҡынса 15 километр алыҫлыҡта көнбайыш — төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, бер үк ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы ярайһы тотороҡло, уның уртаса 150 көн дауамында ята.
Тарихы
Станция яҡында урынлашҡан Башҡорт Ҡансыраһы (Башкирское Канчерово) ауылы буйынса аталып йөрөй. Станцияға 1910-сы йылдарҙа тимер юлы үткәргәндә нигеҙ һалына. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.
Этимологияһы
Ҡансыра атамаһы Ҡансура тигән антропонимдан килеп сыҡҡан. Башҡорт Ҡансыраһы ауылы Ҡансыра (Ҡансура, Ғәбйәлил) тигән варианттарҙа документтарҙа тәүге тапҡыр 1773 йылда телгә алына.
Ҡансура — хан+сура һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән; батыр, ҡыйыу, шулай уҡ хаким тигән мәғәнәләргә эйә
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 100 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 82 %), 2010 йылда — 50.
Павао Риттер Витезович
Павао Риттер Витезович (Pavao Ritter Vitezović; 7 ғинуар 1652 йыл — 20 ғинуар 1713 йыл) — хорват яҙыусыһы, тарихсы, тел белгесе.
Биографияһы
Сығышы менән хәрбиҙәр ғаиләһенән. Уның ата-бабалары Эльзас немец рыцарҙары булған (Риттер фамилияһы шуға бәйле). Улар Австрия герцогтары саҡырыуы буйынса Хорватияға килә һәм төбәкте ғосмандар һөжүменән яҡлап сик буйында хеҙмәт итә. «Витезович» — «Риттер» немец һүҙенең хорват теленә тәржемәһе.
1652 йылда Адриатик диңгеҙе яр буйында урынлашҡан Сень ҡалаһында тыуған. Бында башланғыс мәктәпте тамамлай. Немец теленән тыш хорват телен өйрәнә (ҡала епискобы Рим папаһынан төбәк мәктәптә хорват телен уҡытырға рөхсәт ала). 1665 йылдан Загребта иезуиттар мәктәбендә белем ала, әммә уҡыуҙы тамамламай. 1670 йылда Римгә бара. 1676 йылда Крана өлкәһенә Богеншперк замогына күсә, бында туған яғының тарихы һәм географияһы менән ҡыҙыҡһына. 1679 йылда туған ҡалаһына ҡайта.
1681 йылда Сень ҡала советы ағзаһы булып китә. Шул уҡ йылда Шопрон ҡалаһында үткән Сабор ултырышында Сень вәкиле була. Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш башланғас, 1683 йылда Риттер Меджимурскиға барып эләгә. 1684 йылда Линц ҡалаһына йүнәлә, Хорватия баны армияһында капитан званиеһын ала. Аҙаҡ Сегедвар һәм Лендава ҡәлғәләрен яулап алыуҙа ҡатнаша.
1685—1687 йылдар дауамында Венала Хорватия Саборы вәкиле булып тора. 1687 йылда Пресбургта уҙған Венгрия короллеге паламенты ултырышында туған ҡалаһынан делегат булараҡ ҡатнаша. Шул уҡ йылда рыцарь титулын ала.
1690 йылда Загребҡа күсә, бында ҡала нәшриәте эшен тергеҙергә ҡарар итә. 1691 йылда Лика-Крбава округы вице-префекты вазифаһын ала. 1694 йылда Загребтағы нәшриәттең етәксеһе итеп рәсми рәүештә тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда һалымдар күтәрелеүенә протест белдереү менән Сабор тарафынан Венаға ебәрелә. 1698 йылда тоҙға һалым буйынса йәнә Саборҙың император хөкүмәтенә делегаты була.
1699 йылда Хорватия Саборының вәкиле булараҡ Австрия империяһының комиссияһы составына инә, был комиссия Венеция һәм Ғосман империяһы менән делимитация эше менән шөғөлләнә. Шулай ҙа, Павао Риттерға Хорватияның сиктәрен киңәйтеү ҡарарын алырға ирешә алмай.
1695 йылда яңы нәшриәт аса, бында латин һәм хорват телдәрендә китаптар нәшер ителгән. Был китап 1706 йылға тиклем эшләй, ошо йылда янғын барышында юҡ була. 1710 йылда Венаға күсә, бында барон титулын ала. Сербия һәм Босния географияһын өйрәнеүҙе дауам итә. 1712 йылда Венгрия короллеге парламентында йәнә Сень ҡалаһының вәкиле була. 1713 йылда Венала вафат була.
Ижады
Үҙенең хеҙмәттәрен латин һәм хорват телдәрендә яҙа. Хорватияның патриоты була, уның тарихына Витезовичтың бихисап әҫәрҙәре арналған (Адам Зринскийға бағышланған һәм Ғосман империяһын еңеүгә ҡарата 1700 йылда нәшер ителгән «Тергеҙелгән Хорватия»; «Календарь йәғни хорват китабы» (1695); «Сигетварҙы яулап алыу» (1684—1685); «Стемматография» (1702); «Ирекһеҙ Босния» (1712), «Траурҙа Хорватияның ике быуаты» (1703); «Хроника йәғни быуаттар тарихы»). Бер үк ваҡытта Хорватияның әһәмиәтле ғаиләләре тарихы менән ҡыҙыҡһына («Гусич ғаиләһе тарихы», 1681).
Хорват лингвистикаһына ҙур өлөш индерә, һәр бер хәрефкә берәр өн тура килгән яңы орфография тәҡдим итә. Шулай уҡ ҡулъяҙма латин-иллирий һүҙлегенең авторы булып тора (автор йәшәгән осорҙа нәшер ителмәй).
Әҙәрҙәре
Латин телендә: Хорват телендә: Ҡулъяҙмалары:
Бабич (исем)
Бабич — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Бабич исеме бар.
Этимология
Башҡорт теленән бабай йәки атай һүҙенән килеп сыға. Бабай — хөрмәт менән мөрәжәғәт итеү өсөн ҡулланыла. Был исемде йөрөткән кешеләр ҡаты холоҡло, әммә, быға ҡарамаҫтан, бик изгеләр. Тәбиғәтте һәм йәнлектәрҙе ярата.
Ата-баба (ҡара Бабиш)
Исемдең һәр бер хәрефенең аңлатмаһы
Б — инициативлы, дәртле, үҙ-үҙенә ышанған, күнелле. Ә — амбициозлы, көсле, ижад, ғәҙел. И — дәртле, яуаплы, аҡыллы, ижади, баҙнатһыҙ, ҡараңғы. Ч — тотанаҡлы, намыҫлы, үҙ-үҙенә ышанған, күнелле.
Билдәле кешеләр
Евгений Бабич Макар улы (1921 йылдың 7 ғинуары) — совет хоккеисы.
Бабичев Шәйехзада Мөхәмәтзәкир улы, Шәйехзада Бабич (1895—1919) — күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы. Башҡорт хөкүмәте (1917—1919) ағзаһы.
Бабич Рушанна Юрий ҡыҙы (1975 т.) — Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2015) һәм атҡаҙанған (2009) артисы.
Бабичева Таңсулпан Даһи ҡыҙы (1953 т.) — Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) халыҡ артисы.
Михаил Викторович Ба́бич (28 май 1969 йыл, Рязань, РСФСР) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре.
Ауылдар
Бабич (Көйөргәҙе районы) — Ер йөҙөндә ни бары 50 йыл ғына йәшәгән Бабич ауылын күптәр онотҡандыр, әммә ул да тарихыбыҙҙың бер бите, ә унда тыуып-үҫкәндәр өсөн — кендеге береккән ғәзиз ер.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы — 1995 йылда әҙиптең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы һәм уның исемен мәңгеләштереү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан өмөтлө йәш ижадсыларҙы дәртләндереү өсөн булдырылған. Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә эшләүселәргә юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн бирелә.
Бабич (фильм) — Рәсәй кинофильмы, 2017 йыл. Фильмда башҡорт шиғриәте классигы, Республика өсөн һынылышлы осорҙа ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, беренсе Башҡорт Хөкүмәте ағзаларының береһе Шәйехзада Бабичтың яҙмышы тураһында һөйләнелә. Кинотаҫма Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арнала.
Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы (Силәбе) — Силәбе ҡалаһында урынлашҡан 15-се һанлы башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһы. 1906 йылда түләүһеҙ мосолман китапханаһы булараҡ ойошторолған.
Шәйехзада Бабич музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Әсән ауылында урынлашҡан. Күренекле башҡорт шағиры, башҡорт әҙәбиәте классигы, Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, 1917—1919 йылдарҙа Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы Шәйехзада Бабичҡа бағышланған.
Федотов Пётр Иванович
Пётр Иванович Федотов (22 февраль 1922 йыл—21 ғинуар 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 58-сы гвардия кавалерия полкы пулемёт взводы командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың майынан. 1943 йылдан — ғәмәлдәгә армияла.
Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡтар күрһәтә. 1943 йылдың 27 сентябренә ҡараған төндә ул беренселәрҙән булып Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) йылғаның уң ярына сыға.
1943 йылдың 29 сентябрендә Галки ауылы өсөн алышта пулемёты менән окоп төбөнә төшә. Дошман танкыһы уның өҫтөнән үтеп китә. Федотов пулемётын өҫкә сығара һәм танк артынан килгән автоматсыларына ут аса.
1975 йылдан алып — запаста. Мәскәүҙә йәшәй. 1996 йылдың 21 ғинуарында вафат булды. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Азатлыҡ майҙаны (Минск)
Азатлыҡ майҙаны (Плошча Свабоды) — Минскиҙың үҙәк майҙандарының береһе, Беларусь. Свислочь йылғаһының ҡалҡыу ярында урынлашҡан.
Исеме
XVII быуатта майҙан Баҙар, ҡайһы берҙә Яңы баҙар тип атала. XVIII быуатта майҙан Юғары баҙар исемен ала, XIX быуатта — Юғары майҙан, ҡайһы берҙә Үрге баҙар тип атайҙар.
1860-сы йылдарҙа Юғары баҙар яңы исем ала — Собор майҙаны. Тәүге тапҡыр был исем документтарҙа 1866 йылдан башлап күренә башлай. Әммә 1870—1880 йылдар дауамында иҫке исеме лә ҡулланыуын дауам итә.
1917 йылда майҙан Азатлыҡ майҙаны тип үҙгәртелә.
Тарихы
XVI быуат башында ҡаланың административ, сауҙа һәм мәҙәни үҙәге булараҡ барлыҡҡа килә.
1884—1886 йылдарҙа майҙандың үҙәгендә Никитин циркы исеме аҫтында билдәле булған Минск циркының беренсе ағас бинаһы урынлаша, цирк артистарының сығышы һәм театр тамашалары шунда үтә.
1906 йылдың 27 ғинуарында Собор майҙанында революционерҙар И. Пулихов һәм И. Измайлович Минск губернаторы П. Г. Курловҡа һәм полицмейстер Д. Д. Норовҡа уңышһыҙ һөжүм итәләр.
1901 йылдың ғинуарында майҙандың үҙәгендә Минск халҡының ирекле иғәнәһенә төҙөлгән император Александр II һәйкәле асыла. 1915 йылдың сентябрендә, ҡалаға немец ғәскәрҙәре яҡынайғас, бюст постаменттан алына һәм эвакуациялана. Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1917 йылдағы революциянан һуң Александр II һәйкәле урынына Минск скульпторы һәм архитекторы О. Краснопольский проекты буйынса «Һалдат-революционер» һәйкәле ҡуйыла. 1918 йылдың февралендә немец оккупацияһы ваҡытында скульптура емерелә. 1921 йылдың 1 майында һәйкәл урынында Минск Советы исемендәге обелиск барлыҡҡа килә. Ҡоролма, моғайын, сифатһыҙ материалдан эшләнгән булғандыр, һуңынан һүтеп алына. 1927 йылда был урында скульптор Абрам Бразер эшләгән Гирш Леккерт һәйкәле ҡуйыла, әммә һуңғараҡ, 1937 йылда, «оло террор» таҙартыу тулҡынында һүтеп алына. 1939 йылда бында фонтан төҙөлә, хәҙерге көнгә тиклем уның фрагменттары һаҡланған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында майҙан ныҡ емерелә. 50-се йылдар башында ҡаланың үҙәк өлөшөн ҡайтанан планлаштырғанда биналарҙың бер өлөшө һүтеп алына. Майҙан үҙәк майҙан әһәмиәтен юғалта. Яңы үҙәк Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты буйынса көньяҡтараҡ формалаша.
Ансамбль
Майҙанда емерелгәнгә тиклемге күренешендә 2004 йылда тергеҙелгән ҡала ратушаһы тора. Ратуша 1582 йылда төҙөлгән була, артабан бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә һәм 1857 йылда һүтелә. Башҡа иҫтәлекле урын — Пресвятая Дева Мария архикафедраль костёлы (XVIII быуат башы). Эргәлә бернардинсылар монастыры, Каруанһарай, Пшездецкийҙарҙың элекке усадьбаһы һәм сауҙа рәттәре урынлашҡан.
Черногорияла туризм
Ҡаратаулыла туризм иҡтисадтың алдынғы тармаҡтарҙың береһе булып тора һәм йылдам үҫешә. Мәҫәлән, 2009 йылда туризмдан алынған килем 2007 йылға ҡарата 39 процентҡа артҡан — 2007 йылда килем 480 млн. евро булһа, 2009 йылда 569 миллион евро була. Адриатик диңгеҙе ярҙары 295 километрға һуҙыла, шуларҙың 72 километры — пляж. 2019 йылдың мартында Рәсәй туристары был илдә визаһыҙ килеш 90 көнгә тиклем була ала.
Тарихы
2012 йылда туристар өсөн иң популяр булған ҡалалар:
Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы
Бәширова Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы  (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт шағиры, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1997 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Татарстан Республикаһы башҡорттары ҡоролтайы рәйесе (2002). Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Фирҙәүес Тимербулат ҡыҙы Бәширова 1945 йылдың 14 октябрендә Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Смаҡай ауылында (хәҙер Ишембай ҡалаһының бер биҫтәһе) тыуған.
1964 йылда Ишембайҙың 2-се интернат-мәктәбен көмөш миҙалға тамамлай. Хеҙмәт юлын 1968 йылда Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Бажыҡ ауылында физика уҡытыусыһы булып башлай. Артабан Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһындағы машиналар эшләү техникумында уҡыта. 1971 йылда Силәбе дәүләт педагогия институтында диплом яҡлай.
Кейәүгә сығып, Татарстанға күсеп барғас, "КамАЗ"да инженер, Яр Саллы ҡалаһының Автозавод район Советы башҡарма комитетында экономист була. Күп йылдар Татарстан Республикаһы Президенты аппаратында халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса референт, республиканың төбәк һәм милли сәйәсәт министрлығында төп белгес вазифаларын башҡара.
Әҙәби ижады
Фирҙәүес Бәширова мәктәптә уҡыған йылдарында шиғырҙар яҙа башлай. Тәүге шиғырҙары девушек" (Казань, 1984) коллектив йыйынтарында нәшер ителә. «Һаташыу» һәм «Мин ҡайтмам» поэмалары, «Йөрәгем һеҙҙең өсөн тибә» (Ҡаҙан, 1987), «Йылы һүҙ көтәм» (Ҡаҙан, 1994) һәм «Үҙ яҙҙарыма ҡайтам» (Өфө, 1996) шиғырҙар йыйынтыҡтары, шулай уҡ Смаҡай тарихы тураһында — «Беҙ — Смаҡай ейәндәре» исемле китабы һәм башҡа әҫәрҙәре билдәле.
Башҡорт һәм татар телдәрендә яҙа. Ҡайһы бер әҫәрҙәре урыҫ теленә тәржемә ителгән.
Большие Тунзы
Большие Тунзы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Оло Ярней
Оло Ярней (Двойниковая, Двойник) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Григорьев Юрий Григорьевич
Григорьев Юрий Григорьевич (14 август 1925 — 6 апрель 2021) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Дәүләт премияһы лауреаты, Рәсәй Федерацияһының электротехник фәндәр академияһының почетлы академигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
1925 йылдың 14 авгусында Харьков ҡалаһында уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған: атаһы — Григорий Алексеевич институтта лекциялар уҡый, әсәһе — Антонина Дометьевна мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. Юрийға һигеҙ йәш тулғас ғаилә Мәскәүгә күсенә.
Киске мәктәпте тамамлағас электромонтер булып эшләй. 1942 йылдың ноябрендә үҙ теләге менән Бөйөк Ватан һуғышы фронтына яҙылырға килә. Юрийҙы Киев хәрби-медицина училищеһына (хәҙерге П. И. Гаврось исемендәге Киев медицина колледжы) уҡырға ебәрәләр, ул Свердловск ҡалаһында эвакуацияла була. 1943 йылда хәрби фельдшер итеп алғы һыҙыҡҡа ебәрәләр.
1949 йылда, Академияны тамамлағандан һуң, СССР Медицина фәндәре академияһының биофизика институтына (һуңыраҡ СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының биофизика институты) ебәрелә һәм атом ҡоралын эшләү буйынса дәүләт программаһында эшләй башлай. 1953—1954 йылдарҙа СССР Оборона министрлығының 12-се ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, хәрби ғәмәли проблемаларҙы хәл итә. 1954 йылда тәүге тапҡыр радиация тәьҫирендә кеше мейеһенең ҙур ярымшары ҡабығында функциональ беренсел үҙгәрештәр тураһындағы материалдарҙы баҫтырып сығара (тикшеренеүҙәр профессор М. Н. Ливанов етәкселегендә үткәрелә). Григорьев кеше нервы системаһының ионлаштырыусы нурланышҡа реакцияһы тураһында СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә беренсе монография яҙа (1958).
1964 йылда Я. Г. Григорьевич СССР Фәндәр академияһының медик-биологик проблемалар институтын ойоштороуҙа ҡатнаша (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһының медицик-биологик проблемалары институты) һәм унда космос радиобиологияһы, космонавтар өсөн гигиена регламентын эшләү мәсьәләләрен тикшереү менән етәкселек итә, идара ителеүсе йыһанға осоштарҙың радиация хәүефһеҙлеге буйынса Дәүләт хеҙмәтен ойоштора. 1977 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Биофизика институтына (хәҙер Рәсәй федераль медик-биологик агентлығының А. И. Бурназян исемендәге Федераль медицина биофизик үҙәге) ҡайта, унда ионлаштырылмаған нурланыштың биологик тәьҫирен тикшереү менән етәкселек итә. Уның етәкселегендә 60-тан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
1986 йылдың апрель-май айҙарында Юрий Григорьевич Чернобыль АЭС-ындағы аварияны бөтөрөүҙә ҡатнаша, һуңынан 6-сы Мәскәү дауаханаһында авария ҡорбандарын ҡабул итә. Шулай уҡ Чернобылдә Хөкүмәт комиссияһы ағзаһы була. Оҙаҡ йылдар Рәсәй ионлаштырыуһыҙ нурланыштан һаҡланыу буйынса Милли комитет рәйесе була, Рәсәй Фәндәр академияһының радиобиология буйынса ғилми советы бюроһы ағзаһы, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының «Электромагнит ҡырҙар һәм һаулыҡ һаҡлау» халыҡ-ара программаһы буйынса ғилми-консультатив комитетының, электромагнит хәүефһеҙлеге буйынса Халыҡ-ара комиссияның даими ағзаһы булып тора. «Радиационная биология. Радиоэкология» журналының мөхәрририәт ағзаһы була. Ҙур медицина энциклопедияһы менән хеҙмәттәшлек итә.
Һуңғы ваҡытта Юрий Григорьев А. И. Бурназян исемендәге Федераль медицина биофизик үҙәгенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй, Радиологик һаҡланыу буйынса Рәсәй ғилми комиссияһы ағзаһы була.
2021 йылдың 6 апрелендә вафат була.
Овраг Журавка
овраг Журавка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щелкан йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урап (Каменка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ландкоф Самуил Наумович
Ландкоф Самуил Наумович (1887—1970) — рус һәм совет ғалимы, юридик фәндәр докторы (1949), профессор (1926).
Биографияһы
Ландкоф Самуил Наумович 1887 йылдың 6 ғинуарында (яңы стиль буйынса 18 ғинуар) Полтава губернаһы Кременчуг ҡалаһында тыуған.
1915 йылда Харьков юридик университетының (хәҙер В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университеты) юридик факультетына уҡырға инә, 1919 йылда уҡыуын тамамлай. Артабан ул присяжный ышаныслы ярҙамсыһы булып эшләй һәм Харьков ҡалаһы буйынса аҙыҡ бүлегендә (продотделда) юрисконсульт булып эшләй; Харьков губерна идаралығының тәфтиш бүлеге мөдире була.
Самуил Ландкоф 1920 йылда ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай. 1920-1930 йылдар дауамында ул Харьков халыҡ хужалығы институтының граждандар хоҡуғы һәм процесы кафедраһында уҡытыусы һәм профессор булып эшләй. 1931 йылда Харьков халыҡ хужалығы институты тарҡалғандан һуң ойошторолған Харьков финанс-иҡтисади институтында (ХФЭИ, хәҙерге Харков милли иҡтисад университеты) һәм Идара итеүҙе рационалләштереү институтында эшләй.
1938 йылдан алып — профессор, Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире (КГУ, хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). 1941 йылда Самуил Ландкоф Һарытау ҡалаһына эвакуациялана, унда Һарытау юридик институты профессоры булып эшләй (ҺЮИ, хәҙерге Һарытау дәүләт юридик академияһы), ә 1942 йылдан  Ҡыҙыл Урҙала эвакуацияла булған Берләшкән украин дәүләт университетының хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы кафедраһын етәкләй. Киев азат ителгәндән һуң Киев дәүләт университетының граждандар хоҡуғы кафедраһы мөдире һәм профессоры булып эшләй. «Основные проблемы советского изобретательского права» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлап юридик фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итә. 1958 йылда Киев (КИНХ, хәҙерге Вадим Гетьман исемендәге Киев иҡтисади милли университеты) халыҡ хужалығы институтында уҡытыусы булып эшләй башлай. 1970 йылда Харьков юридик институтында (ХЮИ, хәҙер Ярослав Мудрый исемендәге милли юридик университеты) профессор-консультант вазифаһын биләй.
Самуил Наумович Ландкоф хужалыҡ предприятиелары эшмәкәрлеген хоҡуҡи көйләү проблемалары, уйлап табыу мәсьәләләре, авторлыҡ һәм патент хоҡуғы мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. Төрлө закондар ҡабул итеүҙе әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнашҡан, атап әйткәндә Украина һәм РСФСР граждандар кодексы проекттары (икеһе лә 1922 йыл) һәм УССР Граждандар кодексы (1964 йыл). Бик күп хеҙмәттәр авторы һәм бик күп быуын юристары уҡыған «Основы советского гражданского права» дәреслегенең дә авторы. 18 фән кандидаты әҙерләнгән.
1970 йылдың 30 сентябрҙә Харьковта вафат була. Атаһы - совет математигы Ландкоф Наум Самойлович.
Миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы. Рәсәй иҡтисады дәүләт архивында С. Н. Ландкофҡа ҡараған документтар бар.
Сунты-Лемын
Сунты-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 127 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Урал (Көйөргәҙе районы)
Яңы Урал (Новая Уралка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 219 кеше. Почта индексы — 453360, ОКАТО коды — 80239840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса сыуаштар 82 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сыуаш ауылы Урал XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Ул ауыл булараҡ 1769 йылдан билдәле. Уның икенсе исеме — Симошкино. Беренсе исеме — оронимдан, икенсеһе — антропонимдан. Халҡы — бер аҙ алдараҡ — 60-сы йылдар башында барлыҡҡа килгән Бөгөлсән халҡы менән туғандаш бәйләнештәре булған яңы суҡындырылған сыуаштар. Бөгөлсән Уралы йәки Симошкино тип аталған. Был Уралка (Урал) тип аталған ауылға Бөгөлсән халҡы нигеҙ һалғанын күрһәтә. Ауыл 1769 йылдың 19 октябрендә һәм 1782 йылдың 20 июлендәге Бушман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә, сыуаштарға мәңгелек милеккә рөхсәт бирелгәс, барлыҡҡа килгән.
1795 йылда ауылда 350 кеше йәшәгән. Барыһы ла дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламына ҡараған. Тәүге совет иҫәбен алыу ауылда шундай уҡ исем аҫтындағы ауылды күрһәтә — Урал ауылында 1458 кеше йәшәгән 269 йорт булған, Яңы Урал ауылында — 19 йорт.
1838 йылда 483 кеше йәшәгән 78 йортҡа йылҡы — 379, һыйырҙар — 371, һарыҡтар 597 баш тура килгән. Ауылда 1885 дисәтинә һөрөнтө ер, 1 һыу тирмәне булған.
Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында бында мөһим ваҡиғалар була. Атап әйткәндә, 20 июндә генерал-каратель П. М. Голицын Урал ауылы янындағы, бер айҙан Стәрлетамаҡ пристане янында пугачевсылар менән һуғышҡан.
Ғабдулла (Һарытау өлкәһе)
Ғабдулла (Габдуллино) — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай улусына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.
Тарихы
Ғабдулла ауылының атамаһы уға нигеҙ һалыусы Ғабдулла тигән кеше хөрмәтенә аталған булыуы ихтимал, сөнки 1834 йылда үткән VIII рәүиз материалдарында уның улдары күрһәтелә. Аллабирҙе Ғабдуллинға ул ваҡытта 33 йәш була, уның 8 йәшлек Баймөхәмәт һәм 5 йәшлек Мөхәмәт, 3 йәшлек Хажиәхмәт һәм алты айлыҡ Шаһиәхмәт исемле улдары була. Уның ҡустыһының, 30 йәшлек Байбирҙенең Ҡотләхмәт исемле улы иҫәпкә алынған.
1816 йылда Ғабдулла ауылында 70 ир-егет һанала, 1834 йылда 23 хужалыҡта 94 ир-ат теркәлә. 1850 йылғы иҫәп алыуҙа ҡатын-ҡыҙ ҙа һанала һәм 109 ир-ат, 108 ҡатын-ҡыҙ булған тигән мәғлүмәт бар.
Жданов Константин Валерьевич
Константин Валерьевич Жданов (14 февраль 1968 йыл, Өфө, БАССР, СССР) — Рәсәй ғалим-инфекционисы, Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының баш инфекционисы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016).
Ғабдулла (Һарытау өлкәһе)
Тарихы
23 йортта 5 ирҙең ике ҡатыны булған. 20 кешенең сығышы 9-сы кантондың Юрматы улусына, берәүҙеке Бөрйән улусына барып тоташа.
Жданов Константин Валерьевич
Биографияһы
1968 йылдың 14 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған, атаһы — Валерий Павлович Жданов, билдәле инфекционист, хәрби һәм граждандар һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы.
1991 йылда С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын отличие менән тамамлай, уҡыуын тамамлағандан һуң инфекция ауырыуҙары кафедраһы адъюнктураһына ҡабул ителә.
Ғабдулла (Һарытау өлкәһе)
Тарихы
Мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонының 34-се йортона ҡараған Байғужа ауылы халҡы 1815 йылда Ғабдуллаға күсенгән ҡәрҙәштәре Хоҙайбирҙе Бикҡужинды үҙҙәренә кире ҡабул итергә әҙер була. Шулай уҡ Стәрлетамаҡ өйәҙенең Юрматы улусы Муса ауылы халҡы Хисаметдин Йәноҙаҡовтың да ҡайтыуын көтә.
Шул уҡ ваҡытта 1833 йылда Ғабдулла ауылына шул уҡ өйәҙҙең 7-се кантонынан Үтәғоловтар килә, ә Аллабирҙе Ғабдуллин 60 ир-егет менән Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантоны 4-се йортона ҡараған Хәлил ауылына кире ҡайтырға йыйына. XIX быуат уртаһында ауыл Мәҡсүт ауылының йәмиғ мәсетенә беркетелә.
Жданов Константин Валерьевич
Биографияһы
2000 йылда «Латентные формы вирусных гепатитов В и С у лиц молодого возраста» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Ғабдулла (Һарытау өлкәһе)
Тарихы
1889 йылда Ғабдулла ауылында 478 кеше иҫәптә була. 1897 йылда уҙғарылған беренсе рәсми иҫәп алыуҙа 531 кеше теркәлә. 1910 йылда халыҡ һаны 591 була. Артабанғы иҫәп алыуҙарҙа ауыл тураһында мәғлүмәт юҡ.
Жданов Константин Валерьевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: вируслы инфекциялар (ВИЧ, гепатиттар), йоғошло иммунология. Ул етәкләгән кафедра уның етәкселеге аҫтында вируслы гепатит һәм ВИЧ-инфекция, шулай уҡ киҫкен эсәк инфекцияһы һәм эсәк микробиоценозы, грипп, аденовируслы, менингококклы инфекция, паразитоз һәм тропик ауырыуҙарҙың боҙолоуы кеүек социаль әһәмиәтле инфекцияларҙы тикшеренеү эше алып бара.
350-нән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр, шул иҫәптән йоғошло ауырыуҙар буйынса дәреслек һәм ҡулланмалар, белешмәләр һәм монографиялар серияһы авторы. Жданов К. В. — «ВИЧ-инфекция и иммуносупрессия», «Журнал инфектологии», «Эпидемиология и инфекционные болезни. Актуальные вопросы», «Лечение и профилактика», «Журнал гепатологии. Русское издание», "Клиническая гастроэнтерология и гепатология. Русское издание журналдарының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы. Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһының терапевтик фәндәр буйынса эксперт советы ағзаһы, С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһы ҡарамағындағы диссертация советы ағзаһы.
Уның етәкселеге аҫтында 18 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертациялары әҙерләнгән һәм яҡланған.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы,
— I дәрәжә «Хәрби батырлыҡ өсөн» миҙалы,
— «Ватан һаулыҡ һаҡлау алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы,
Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы
Мөхтәр Батыргәрәй улы Ҡарамышев (1895, Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы (хәҙерге Башҡортостанҙың ) — ? ) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре.
Биографияһы
Ҡарамышев Мөхтәр Батыргәрәй улы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында (хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) тыуған, Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Ҡарамышевтар нәҫеленән. Беренсе донъя, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Орск ҡалаһында училище һәм педагогик курстарын тамамлаған. 1915—1917 йылдарҙа рус армияһында, прапорщик; 1918—1919 йылдарҙа Башҡорт ғәскәрендә ротмистр (1918). 1917 йылда сентябренән Стәрлетамаҡ өйәҙе Иҫке Сәйет ауылы (хәҙерге Башҡортостанҙың Ишембай районы) мәктәп мөдире булып эшләй.
1918 йылда ғинуарынан башлап Юрматы кантон башҡармаһы ағзаһы, июлдән — Башҡорт ғәскәре инспекторы һәм Башҡорт хәрби шураһының ҡорал мөдире, бер үк ваҡытта августа — шураның артиллерия бүлеге етәксеһе, сентябрҙә — 1‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры, декабрҙә — «Стәрлетамаҡ фронтының Башҡорт ҡораллы көстәре» оператив төркөмө командующийы.
1919 йылда Башҡортостан хәрби-революцион комитетының аҙыҡ-түлек бүлеге мөдире була, артабан Мораҡ ауылы һәм Мораҡ районы гарнизоны начальниғы, апрелҙә алып Башҡортостан республикаһы хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссариатының дөйөм бүлеге начальниғы, августа — Табын кантонының революцион комитеты рәйесе, декабрҙә — Тамьян-Ҡатай кантонының хәрби комиссары. 1920 йылда Маҡарҙа уҡытыусы, һуңыраҡ Юрматы кантонының игенселек бүлеге мөдире, Дыуан-Ҡошсо кантоны Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе, 1921 йылда февралдә башлап «Белрайлесконтора» предриятиеһы, октябрҙә — Стәрлетамаҡ ҡалаһы Башҡортостан республикаһы социаль тәьминәт халыҡ комиссариаты комиссары.
Һуңыраҡ Урта Азияға сығып китә, артабан Винница ҡалаһы (Украина ССР‑ы) йәшәй. 1941 йылда үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм шунда һәләк була.
Ғаилә
Ҡартатаһы — Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев, Башҡорт ғәскәре майоры ;
Әсәһе — Кәбирә Әхмәтйән ҡыҙы Вәлидова;
Ағайҙары: Апай — Рузидә, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының табибы.
Пхранакхон
Пхранакхон (พระนคร) —Бангкоктың 50 районының береһе. Үҙ эсенә Раттанакосин утрауын да индергән ҡаланың үҙәк районы. Ул (төньяҡтан, сәғәт уғы буйынса) Бангкоктың Дусит, Помпрапсаттрупхай, Сампхантхавонг һәм Чаупхрай йылғаһының икенсе ярындағы Тхонбури, Бангкок Яй, Бангкок Ной һәм Бангпхлат райондары менән сиктәш.
Урынлашыуы
Район көнбайыштан Чаупхрай йылғаһы, төньяҡтан Кхлонг Пхадунг Крунг Касем каналы һәм көнсығышта Ратчадамнен Роуд урамы һәм Кхлонг Онг Анг каналы менән уратып алынған. Пхранакхон районында шулай уҡ лак мыанг, ҡаланың үҙәген билдәләүсе ғибәҙәтхана, ҡала үҙәгендә билдәләгән, майҙан Санам Луанг, Ҙур һарай һәм Ват Пхракэуҡорамы, вице-королдең элекке һарайындағы Бангкоктың Милли музейы һәм Тхаммасат Силпакон университеттарының төп кампустары урынлашҡан.
Башҡа әһәмиәткә эйә иҫтәлекле урындары: Ват Пхо ҡорамы, Ҙур бәүелсәк һәм Ват Сутхат ҡорамы, Демократия Монументы һәм билдәле Кхаосан урамы.
Бангкокты һаҡлаған 14 ҡәлғәнән беҙҙең көндәргә тиклем икеһе генә тороп ҡалған: райондың төньяҡ өлөшөндәге Пхра Сумен һәм ҡәлғәләр һәм көнсығыштағы Махакан ҡәлғәһе. 2000 йылда Пхра Сумен ҡәлғәһе тирәләй Сантичайпракан паркы асыла. 2005 йылда райондың көньяҡтағы Рама I күперенән алып Дусит районындағы Васукри пирсына тиклемге яр буйы, бөтә донъя мираҫы объекты булмаҫмы тип, ЮНЕСКО ҡарамағына тапшырыла.
Башҡа ҡыҙыҡлы иҫтәлекле урын — Чаренкрунг Роуд урамындағы Сала Чалермкрунг Король театры. Был боронғо кинотеатр һәм Таиландтың кондиционирланыусы заллы беренсе театры, һәм шулай уҡ тай киноһының "Алтын быуат"ы дәүеренән һаҡланып ҡалған берҙән-бер театр. Король Прачадипока фарманына ярашлы төҙөлгән, 1933 йылдың 2 июлендә асыла. Унда хәҙер фильмдар күрһәтелмәһә лә, театрға ремонт үткәрелә һәм ул хәҙер тай бейеүҙәре сығыштарын ҡарау өсөн ҡулланыла. Алыҫ түгел Пак Кхлонг Талат сәскә баҙары һәм билдәле Тха Пхрачан бетеүҙәр баҙары урынлашҡан.
Гиена Пхахурат Роуд (พาหุรัด) урамы тирәләй урынлашҡан район «бәләкәй Һиндостан» тип һанала. Урам король Чулалонгкорн осоронда бер быуат самаһы элек һалына, һәм шунан һуң һинд берләшмәләре формалаша башлай. 1933 йылда был районда был районда Сири Гуру Сингх Сабха, Таиландтағы беренсе сикх ҡорамы төҙөлә. Хәҙер был район һинд туҡымалары һәм һинд аш-һыуы менән билдәле.
Тарихы
Алдараҡ Пхранакхон ампхе (район) була һәм Чанасонгхрам (อำเภอชนะสงคราม) исемен йөрөтә. 1915 йылдың 15 октябрендә үткән административ реформа һуң, Бангкокта 25 район булдырыла һәм 1928 йылдың 12 мартында шулар араһынан алты район: Пхахурат, Самранрат, Пхраратчаванг, Чанасонгкхрам, Самйот һәм Бангкхунпхром Пхранкахон ампхеһына берләштерелә, һәм 1972 йылда ул кхетҡа әйләнә.
Байрамдары
Сонгкран, традицион Тай Яңы Йылы, йыл һайын 13-15 апрелдә бөтә ил буйынса билдәләнә. Пхранакхон районындағы Каосан Роуд урамы — урындағы халыҡтың да, туристарҙың да популяр байрам урыны, туристар традиция буйынса унда һыу менән ҡойоналар.
Королдең тыуған көнөнә (28 июль), король әсәһе тыуған көнгә (12 август), Милли көнгә (5 декабрь) һәм башҡа байрамдарға Ратчадамнен проспекты йыш ҡына иллюминациялар менән биҙәлә. Санам Луанг, күптән түгел асылған Лан Пхлабпхла Маха Чессадабодин (ลานพลับพลามหาเจษฎาบดินทร์) майҙаны һәм башҡа асыҡ арауыҡтар йыш ҡына байрамдарҙа ҡулланыла.
Хакимиәте
Район 12 бәләкәй районға (кхвэнгтар) бүленгән.
{|
Цинь (династия)
Цинь династияһы  — бөтә Ҡытай менән Чжоу һәм Хань династиялары идара иткән арала хакимлек иткән династия. Ул тарихтағы тәүге ҡытай империяһы булып танылыу алған
Цинь империяһы
Династияға нигеҙ һалыусы Ши Хуанди беҙҙең эраға тиклем 221 йылда Ҡытайҙы үҙ хакимлеге аҫтына берләштерә. Артабан ул илде 36 провинцияға бүлә һәм уларға идарасы итеп император тарафынан тәғәйенләнгән чиновниктарҙы билдәләй.
Император Цинь Шихуан үҙәкләштерелгән һәм легизм нигеҙендә идара ителгән дәүләт төҙөй. Бында конфуцианлыҡ яҡлыларға ҡарата репрессиялар йәйелдерелә: мәҫәлән, б. э. т. 213 йылда шәхси ҡулдарҙа тороп ҡалған тыйылған хеҙмәттәрҙе яндырыу тураһында указ сығарыла, ә б. э. т. 212 йылда (бының дөрөҫлөгө раҫланмаған) 460 конфуциансы язалап үлтерелә, уларҙың күп кенәләре сит илнә ҡыуып сығарыла.
Цинь Шихуан бөтә төр һуғыштарҙың мәңгелеккә туҡтатылыуын иғлан итә, кенәздәрҙән йыйып алынған ҡоралды иреттереп, алынған металдан 12 ҙур монумент төҙөтә. Хаким шулай уҡ үлсәү һәм ауырлыҡ дәүмәлдәрен тәртипкә һала, иероглифтарҙың стандарт яҙылышын индерә, идара итеүҙең ҡаты һәм бюрократик системаһын ойоштора.
Цинь Шихуандың идара итеүе миллионлаған кешеләрҙе йәлеп иткән күп һанлы йәмәғәт эштәре менән характерлана. Нәҡ ошо ваҡытта оҙонлоғо 8851,8 километр тәшкил иткән Бөйөк Ҡытай диуары төҙөлә башлай, Цинь Шихуандың терракотанан яһалған армияны, илаһи ҙур император һарайы Эпанды үҙ эсенә алған уникаль төрбә-кәшәнәһе һалына. Дөйөм оҙонлоғо 7500 километр тәшкил иткән юлдар селтәре илдең бөтә биләмәләрен уратып ала, киңлеге 15 метр булған юл өсәр һыҙаттан тора, уның үрта һыҙаты император өсөн тәғәйенләнгән була.
Шулай итеп, Ху Хай 21 йәшлек ваҡытында Эр Ши-Хуанди исеме аҫтында тронға ултыра, ғәмәлдә иһә Чжао Гаоның һүҙе менән генә йөрөүсе, уның ҡурайына бейеүсе марионетка булып ҡала һәм өс йылдан һуң уның бойороғо буйынса үҙ-үҙен үлтереүгә мәжбүр ителә.
Б. э. т. 209 йылдың аҙағында — б. э. т. 208 йылдың башында империяла Чэнь Шэн, У Гуан һәм Лю Бан етәкселегендәге ихтилал башлана. Б. э. т. 209 йылдың октябрендә империя баш ҡалаһы Сиань Лю Бан ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Ул император итеп иғлан ителә, артабан Хань династияһына нигеҙ һала.
Цинь династияһының батшалары һәм императорҙары
Б. э. т. IX быуат аҙағынан Цинь династияһы вәкилдәре гун (кенәз) титулы, б. э. т. 325 йылдан — ван (батша), ә б. э. т. 221 йылдан — ди (император) тиутлы йөрөткән.
Түреш (Бүздәк районы)
Түреш (Тюрюшево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 722 кеше. Почта индексы — 452727, ОКАТО коды — 80217840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Түреш ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Бүздәк тимер юл станцияһынан 45 саҡрым алыҫлыҡта Түреш йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылды Ҡазан даруғаһы Дыуанай улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1680 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙләй. 1739 йылда бында керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәрҙең яңы төркөмө, аҙаҡ типтәрҙәр күсеп ултыра. XIX быуаттың 2‑се яртыһында Түреш ауылы XVIII быуат уртаһында нигеҙләнгән Шөңкәй ауылы менән берләшә. Түреш‑Шөңкәй исеме менән дә теркәлгән. 1865 йылда 229 йортта 1293 кеше йәшәгән. Халыҡ игенселек, малсылыҡ, сабата үреү менән шөғөлләнгән. 3 мәсет, училище булған. 1906 йылда 3 мәсет, 3 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете, янғын һүндереү машинаһы, мөгәзәй теркәлгән. Түрештә улус идараһы урынлашҡан. Халҡы: 1906 йылда — 2438 кеше; 1920 йылда — 2896 кеше; 1939 йылда — 2043 кеше; 1959 йылда — 1210 кеше; 1989 йылда — 944 кеше; 2002 йылда — 861; 2010 йылда — 722 кеше. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Күҙәй урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Свестур
Свестур — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ермишь йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талпаҡ (күл)
Талпаҡ - Башҡортостан республикаһының, Ҡырмыҫҡалы районы, Бишауыл-Уңғар ауылы эргәһендәге күл.
thumb|right|250px|Тайпаҡ күле
Оло Кутис
Оло Кутис — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шим йылғаһының уң ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карагучев йырыны
овраг Карагучев — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының солтүстік жағалау алқабында ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ярыжная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарамышев Ғәлимйән Харис улы
Ҡарамышев Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы (4 декабрь 1903 йыл — 20 ғинуар 1977 йыл) — башҡорт театр актёры. РСФСР‑ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1940) халыҡ артисы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәлимйән Ҡарамышев, Ғәлимйән (Ғәлим, Әлим) Харис улы Ҡарамышев 1903 йылдың 4 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған.
1926—1927 йылдарҙа Мәскәүҙәге Дәүләт кинематография институтында уҡый.
1919—1970 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры.
Ижады
Ҡарамышев сәнғәте көслө һәм сағыу комизм, тәьҫирлелек, характерҙы теүәл асып биреү менән айырылып тора. Төп репертуары сатирик йүнәлештәге киҫкен характерлы ролдәрҙән тора:
Эт ҡарағаты ырыуы
Был төрҙә ауыл хужалығы культуралары (картуф, баклажан, томат), һәм дә дарыу үләндәре (әсе эт ҡарағаты һәм ҡара эт ҡарағаты) бар. thumb|right| [[Штурм, Якоб|Якоба Штурма Deutschlands Flora in Abbildungen, 1796 китабынан ботаник иллюстрация]] right|thumb|170px|Эт ҡарағаты емеше thumb|right|250px|Баклажан (Solanum melongena) thumb|right|250px|Картуф (Solanum sisymbriifolium)
Таралыуы
Үҫемлек Евразияла таралған, Төньяҡ Америка һәм Автралияға күсереп таратылған. Эт ҡарағаты баҡсаларҙа, йырғанаҡтарҙа, йылға-күл ярҙарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
Таҙ тау
Таҙ тау — Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Маяҡлы ауылы менән Яҡуп ауылы араһында ятҡан бурлы (известь) тау. Бөгөнгө көндә уны төбөнә хәтле соҡоп бөтөрҙөләр. thumb|right|250px|Таҙ тау
Сурь-Яха
Сурь-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сакын-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буҙанъяр
Буҙанъяр (Буданьяр) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)