cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ботвинник Михаил Моисеевич
Шахматтар менән танышыу һәм мастер исемен яулау
1923 йылдың сентябрендә 12 йәшендә шахмат менән таныша һәм шул йылда уҡ беренсе тапҡыр мәктәп турнирында ҡатнаша. Артабан китаптар буйынса шөғөлләнә башлай, улар араһында 1876—1877 йылдар өсөн «Шахматный листок» (М. Чигорин) була. Һуңыраҡ Н. Грековтың һәм В. Ненароковтың дебюттар дәреслеге китабын ала]. Э. Ласкер Ленниградҡа гастролдәре ваҡытында уның партияларын үҙенең комментарийҙары менән яҙып бара. Икенсе йылдың яҙында мәктәп чемпионатында еңеүгә өлгәшә. Шунан һуң ҡаланың шахмат йыйылышына йөрөй һәм ағза була, бының өсөн үҙенә йәш өҫтәй.
"Шахматный листок"тың 1924 йылғы 19-сы һанында Михаил Ботвинник беренсе тапҡыр категориянан тыш турнир еңеүсеһе тип телгә алына. Йыл дауамында Михаил Ленинград шахматсылары араһында билдәлелек яулай, бик тиҙ квалификация баҫҡыстарын үтә. 1925 йылда беренсе категориялағы өс турнирҙа еңеү яулай.
Нерум-Ях
Нерум-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Суҡ
Кесе Сок — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сок йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абашидзе Лейла Михайловна
Абашидзе Лейла Михайловна (ლეილა მიხეილის ასული აბაშიძე; 1 август 1929 йыл — 8 апрель 2018 йыл) — совет һәм грузин киноактёры һәм йырсыһы. Грузин ССР-ының халыҡ артисы (1965). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Лейла Михайловна Абашидзе 1929 йылдың 1 авгусында Тифлиста тыуа.
Режиссёр Константин Пипинашвили кинематографта Лейла Михайловнаның атаһы кеүек була. 1941 йылда «Грузия-фильм» киностудияһында «Каджана» фильмында Като ролен башҡарыусыны һайлап алыу үтә. Лейланы унда атаһының һеңлеһе алып килә (Лейланың ата-әсәһе репрессияланған була). Күренергә килгән балалар араһында Лейла уңып бөткән иҫке күлдәге, өйҙә генә ҡырҡылған сәсе, үксәһе тапалған туфлийы менән айырылып тора. Һайлап алыуҙа үҙ ғәйебе менән ир ҡәрҙәшенең телһеҙ ҡалыуынан шаңҡыған Катоның үкһеп илауы һәм Алланан уға тауышын ҡайтарыуын ялбарыуы күренеше уйнала. Лейла был эпизодты иҫ киткес тәбиғи, бик тормошсан итеп уйнай, ҡәрҙәшенә булған ихлас һөйөүен күрһәтә, хатта павильондағылар бер аҙға өнһөҙ ҡала. Шулай итеп, ҡыҙҙы төп ролгә алалар.
1951 йылда Шота Руставели исемендәге Тбилиси театр институтының актёрлыҡ факультетын (Додо Алексидзе курсы) тамамлай.
Комедияларҙа ла, драматик фильмдарҙа ла төшә.
1981 йылда режиссёр сифатында үҙ сценарийы буйынса (Леван Челидзе менән берлектә) «Тифлис—Париж и обратно» комедияһын ҡуя һәм төп Тен Шервашидзе ролен үҙе башҡара.
Нянгус-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кабакайка
Кабакайка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының һул ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтов Роберт Хәсән улы
Әхмәтов Роберт Хәсән улы (6 май 1947 йыл — 4 февраль 2016 йыл) — ғалим-табип, дәүләт хеҙмәткәре. 2022 йылдан Өфөләге Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары. Медицина фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, Һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Биографияһы
Роберт Хәсән улы Әхмәтов 1947 йылдың 6 майында БАССР-ҙа Өфө ҡалаһында тыуған.
1965—1971 йй. — Башҡорт дәүләт медицина институты студенты.
1971—1973 йй. — Башҡорт дәүләт медицина институтының нерв сирҙәре кафедраһының клиник ординаторы.
Хеҙмәт юлы
1973—1996 йй. — Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының врач-невропатологы, нейрореабилитация бүлеге мөдире, баш табип урынбаҫары һәм баш табиптың ойоштороу-методик эш буйынса урынбаҫары.
1996—1999 йй. — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 3-сө Республика клиник дауаханаһы баш табибы.
1999 й. — Мотлаҡ медицина страхковкалау Республика фондының башҡарыусы директоры. Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары.
2002 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табибы урынбаҫары.
16 фәнни мәҡәләһе донъя күргән. Әхмәтов Роберт Хәсән улы 2016 йылдың 4 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була
Тормай
Тормай (Турмаево) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 378 кеше. Почта индексы — 453194, ОКАТО коды — 80248865004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Тормай ауылына 1794 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе территорияһында шул уҡ өйәҙҙең Ашҡаҙар ауылы яһаҡлы татарҙары нигеҙ һала. Шулай уҡ Ҡайраҡлы‑Тормай исеме менән дә билдәле була. 1865 йылда Ҡайраҡтыбаш тип тә аталған. Шул осорҙа 43 йортта 266 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы игенселек менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда мөгәзәй теркәлгән Халҡы: 1906 й. — 350 кеше; 1920 — 592; 1939 — 631; 1959 — 422; 1989 — 383; 2002 — 434; 2010 — 378 кеше. Татарҙар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп (2‑се Стәрлебаш урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар. .
Сухоцкая Нина Станиславовна
Сухоцкая Нина Станиславовна (7 февраль 1906 йыл — 30 август 1988 йыл) — СССР-ҙың театр актёры, педагог һәм режиссёр.
Биографияһы
Нина Станиславовна Сухоцкая 1906 йылдың 7 февралендә Мәскәүҙә тыуған. Актриса А. Г. Коонендың туғаны.
18 йәшендә Мәскәүҙә А. Таировтың камера театры актрисаһы. 1932 йылда Камера театрының Юғары эксперименталь оҫтаханаларын тамамлау менән 1949 йылға тиклем шул уҡ театрҙың актёры һәм режиссеры булып эшләй. Һуғыштан һуң йылдарҙа Сухоцкая үҙ аллы бер нисә спектакль ҡуя. Бер үк ваҡытта 1939—1941 йылдарҙа С. В. Образцов саҡырыуы буйынса ул ике йыл уның ҡурсаҡтар театрында эшләй, С. Я. Маршактың «Терем-теремок» әкиәте буйынса спектакль ҡуя. Пародия миниатюраларынан шағир А. И. Введенскийҙың «Концерт-варьете» пьесаһы буйынса программа өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша. 1941—1942 йылдарҙа эвакуацияла Ташкентта И. В. Сталин исемендәге Пионерҙар һарайында эшләй.
Таиров театры бөтөрөлгәндән һуң Мәскәү Пионер йортоноң театр студияһы етәксеһе була. ВГИК-тың роежиссура һәм актёр оҫталығы кафедраһы доценты була, унда 1949 йылдан алып 1966 йылға тиклем уҡыта. Оҙаҡ йылдар радиола Ф. М. Достоевский, А. С. Пушкин һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби композицияларҙың авторы һәм режиссеры булып эшләй. 1970—1975 йылдарҙа — ГИТИС-тың режиссура кафедраһы доценты. 1974 йылда Үҙәк Пионерҙар йорто ҡарамағындағы Балалар ижады театры студияһын етәкләй. «Как читать стихи» уҡыу әсбабының авторҙашы була (1966 В. М. Терешкович менән бергә).
Нина Сухоцкая Фаина Раневская менән яҡын дуҫ була, уны ул «Нинтик» тип йөрөтә. . 1934 йылда улар бергә Михаил Роммдың тауышһыҙ «Пышка» фильмында төшә.
1989 йылдың 30 авгусында Мәскәүҙә вафат була
Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында С. Сухоцаяға ҡараған документтар бар
Ҡыҙыл майҙан
Ҡыҙыл майҙан (Красная площадь) — Мәскәүҙең төп майҙаны, ҡаланың радиаль-түңәрәк үҙәгендә урынлашҡан, Мәскәү Кремле менән (көнбайышта) Ҡытай-ҡала (көнсығышта) араһында урынлашҡан. Майҙандан Мәскәү йылғаһынаса яр буйлап һөҙәк Васильевск төшөү юлы бар. Дөйөм оҙонлоғо — 330 метр, киңлеге — 70 метр, дөйөм майҙаны 23 100 м².
Хоэнмёльзен
Хоэнмёльзен (Hohenmölsen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10567 кеше йәшәй. Майҙаны — 63,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 149 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6679 һәм автомобиль коды — BLK (30.06.2007 тиклем WSF).
Буденновсы
Буденновсы (Буденновец) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Палатинуш (күл)
Палатинуш (Palatinus) — Венгриялағы яһалма күл, Эстергом ҡалаһы эргәһендә медье Комаром-Эстергом районында урынлашҡан. Ул халыҡ араһында Пала исеме аҫтында билдәле, шулай уҡ уның Шаторкепустая тигән тулы исеме лә осрай. (Sátorkőpusztai-tó). Өҫкө майҙаны — 0,32 кm².
Тасуирлама
Күл Эстергом һәм Дорог ҡалалары эргәһендә Пилиш үҙәненән алыҫ түгел тауҙа урынлашҡан. Ер аҫты һыуҙары иҫәбенә тулылана һәм Венгрияла иң таҙа һыулы күл һанала, шулай уҡ медье Комаром-Эстергомда иң ҙур күл булып тора. Күл 1950 йылда Дорог тигән ерҙә Дрост ауылы янында һоро күмер сығарылған шахта урынында барлыҡҡа килә. «Палатинуш» тигән исемде Будапешт йөҙөүселәре Палатинуш баш ҡала ҡомлоғо янындағы һыу менән сағыштырып (ҡом тәбиғи фильтр ролен үтәй), күл һыуының үтә күренмәле һәм таҙа булыуына хайран ҡалғанлыҡтан бирәләр. Күл эргәһендә магазин, ҡунаҡхана һәм телеүҙәк урын алған.
1953 йылда күлдә балыҡ үрсетеүҙе башлау тураһында һүҙ алып барыусы балыҡсылар йәмғиәте төҙөлә. Күлдәң төньяғы пляж хеҙмәтен үтәй, ул һыу инергә яратыусылар һәм дайвинг менән мауығыусылар араһында бик популяр. Көньяҡ ярында 1953 йылдан алып балыҡ үрсетәләр һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнәләр. 2006 йылдан дайверҙар музейы эшләй. Һыуҙың уртаса температураһы йәйен — +19 °C.
Кызылсай
Кзылсай (Кызылсай) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кара-Унгур йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленинград АЭС-ы
Ленинград атом электр станцияһы (ЛАЭС) — Ленинградская атомная электростанция (ЛАЭС) — Рәсәйҙә билдәләнгән ҡеүәте буйынса иң ҙур атом электр станцияһы (4187,6 МВт), Ленинград өлкәһендә, Санкт-Петербург сигенән 35 км көнбайышта һәм уның тарихи үҙәгентән 70 км арыраҡ, Сосновый Бор ҡалаһындағы Балтик диңгеҙенең Фин ҡултығы яры буйында (АЭС-тан 5 км) урынлашҡан. Сосновый Бор унда инеү сикләнгән ҡала статусына эйә.
Тарихы
1967 йылдың сентябрендә төҙөлә башлаған, беренсе энергоблок 1973 йылда сафҡа индерелгән, артабан — 1975, 1979 һәм 1981 йылдарҙа яңы блоктар асыла барған.
2015 йыл төҙөлөп ятҡан ЛАЭС-2 станцияһының яңы энергоблоктары уға тапшырылған. Беренсеһе 2018 йылда файҙаланыуға индерелгән.
2018 йылда электр энергияһын етештереү тәшкил итә. 2019 йылдың планын буйынса ФАС сығарыу — 30 млрд. 28 млн квт⋅ч.
«Росэнергоатом» концернында электр энергияһы етештереү буйынса ЛАЭС өлөшө 14,1 % тәшкил итә (2018 йыл йомғаҡтары буйынса мәғлүмәт).
Төҙөлөш барышы
1966 йылдың 15 апрелендә Минсредмаш башлығы Е. П. Славский Ленинград атом электр станцияһы проекты әҙерләүгә ҡул ҡуя. 1966 йылдың сентябре башында проектлау тамамлана. 1966 йылдың 29 ноябрендә СССР Министрҙар Советы ЛАЭС-тың беренсе этабын төҙөй башлау тураһында № 800—252 ҡарарын ҡабул итә, атом электр станцияһын проектлау һәм төҙөү өсөн ойоштороу структураһы һәм предприятияларҙың хеҙмәттәшлеге билдәләнә.
1973 йылдың 23 декабрендә Дәүләт ҡабул итеү комиссияһы беренсе энергоблок файҙаланыла башлауына ҡул ҡуя. ЛАЭС илдә РБМК-1000 реакторы ҡуйылған беренсе станция була.
1975 йылда Ленинград АЭС-ның икенсе блогы эшләй башлай һәм заводтың икенсе этабы төҙөлөшөнә тотоналар. Икенсе этап төҙөлөшө өҫтөндә эш 1975 йылдың 10 майында башлана. Ленинград АЭС-ның икенсе этабы беренсеһенең ябай күсермәһе түгел: блоктар компоновкаһы бер аҙ үҙгәрә, шулай уҡ ярҙамсы системалар һәм ҡоролмалар составы бер ни тиклем үҙгәреш кисерә. Өсөнсө блокта беренсе монтажлау эштәре 1977 йылдың 1 февралендә башлана.
1980 йылдың 26 декабрендә 20 сәғәт 30 минутта дүртенсе блок реакторын физик ҡабыҙыу башлана, ә 1981 йылдың 9 февралендә, КПСС-тың XXVI съезы асылыр алдынан, дүртенсе энергоблок сәнәғәт көсөргәнеше аҫтына ҡуйыла.
Эшмәкәрлеге
Станция юридик йәһәттән 2002 йылдың 1 апреленән ""Росэнергоатом"дың атом электр станцияларында электр һәм йылылыҡ энергияһы етештереү буйынса Рәсәй концерны" АЙ филиалы булып тора.
Эшләй башлағандан бирле Ленинград АЭС-ы 2019 йылдың 1 декабренә 1053 миллиард 137 миллион кВт сәғәт электр энергияһы. етештергән.
Нурланыш материалдары
РБМК реакторы конструкцияһы материалдарҙы нурландырыуҙы реакторҙы туҡтатмай үткәреү мөмкинлеге бирә. 2017 йыл АЭС-та иод-131, кобальт-60, иод-125, молибден-99 изотоптары туплау, шулай уҡ кремний легирлау маҡсаты менән нурланыш үткәрелә.
ЛАЭС-та әҙерләнгә изотопотарҙың береһе — кобальт-60, ул медицинала һәм мәнәғәттә киң ҡулланыла. 2017 йылда ЛАЭС 11 млн Кюри кобальт-60 етештергән. Изотоп йод-131 матдәһен ЛАЭС 2017 йылдың июлендә йөҙҙәрсә мең медицина процедураларына етерлек итеп эшкәртә.
Әҙәбиәт
Хиггинботам А. Чернобыль: История катастрофы = Midnight in Chernobyl: The Untold Story of the World’s Greatest Nuclear Disaster (рус.) / пер. с англ. А. Бугайского, науч. ред. Л. Сергеев. — М.: Альпина нон-фикшн, 2020. — 552 с. — ISBN 978-5-00139-269-9.
Сәма
Сәма (سماع — ишетеү; шулай уҡ Сема́; сама) — суфый термины — зекер башҡарыуҙың бер төрө. Үҙ эсенә йырҙы, музыка ҡоралдарында уйнауҙы, бейеүҙе, шиғыр һәм доға уҡыуҙы, символик мәғәнәгә эйә кейемдәр кейеүҙе һ. б. ала. Суфыйлыҡта ғибәҙәт ҡылыу формаһы булараҡ айырыуса Һиндостан субконтиненты Чишти тәриҡәтендә киң таралған.
2005 йылда ЮНЕСКО сәманы ауыҙ-тел һәм матди булмаған мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан иткән.
Тарихы
Риүәйәттәр «сәма» йолаһының барлыҡҡа килеүен суфыйҙарҙың Мәүләүи мәҙһәбе илһамландырыусыһы, шағир һәм мистик Йәләлетдин Руми менән бәйләй. Легендаға ярашлы, зекерҙең был үҙенсәлекле формаһы Румиҙың ҡала баҙарында бер тапҡыр алтын сүкегәндәге ритмлы тауыштарҙы оҡшатыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Алтын сүкеү тауышы араһында уға шәһәҙәт һүҙҙәре ишетелгән, шағир экстазға инеп, өрөлә башлаған. Шул рәүешле мәүләүи дәрүиштәрҙең сәма йолаһы барлыҡҡа килгән.
Дин буйынса фекерҙәр
Ҡөрьән сүрәләре бер ҡасан да «сәма» тантанаһында ҡулланылмай, сөнки Изге Ҡөрьән тексы бер ҡасан да медитациялар өсөн тәғәйенләнмәгән, фантазиялар һәм импровизациялар өсөн файҙаланыла алмай
Сәмаға ҡаршы килеүселәр уны кафырҙарға хас бидғәт тип иҫәпләй. Улар кешеләрҙең физик тойғоларын алкоголдән иҫереүгә оҡшаш тип һанай, шуға күрә хупланылмай.
Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе
Хоҙайбирҙе ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Хоҙайбирҙе ҡасабаһы.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы ике һүҙҙән тора: Хоҙай — 1. (йәки Хоҙай тәғәлә) Дин буйынса бөтә донъяны яратҡан, уға идара иткән юғары зат; Алла, Тәңре. Хоҙайға табыныу. Хоҙайҙан өмөт итеү һәм бирҙе — ҡулға тапшырыу, тоттороу. Башҡорттар араһында киң таралған ирҙәр исеме (антропо́ним).
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән
Һылтанмалар
Администрация Худайбердинского сельсого поселения
Рапина
Рапина (Рапида) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шильмуша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Качва
Качва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аксаков халыҡ йорто
Аксаков халыҡ йорто (1909—1914, архитекторы П. П. Рудавский, 1928—1935 йылдарҙа һалынып бөтә) — Уралда иң ҙур булған, Өфө ҡалаһындағы халыҡ йорто. 1938 йылдан башлап унда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры урынлаша.
Бина
Аксаков халыҡ йорто урынлашҡан бинаны төҙөү тураһында ҡарар 1909 йылда ҡабул ителә: яҙыусы С. Т. Аксаковтың вафат булыуының 50-йыллығына, уның хөрмәтенә уның исемен йөрөткән халыҡ йорто төҙөргә ҡарар ҡабул ителә.
Аҡса йыйыу
Был йортто төҙөүгә аҡса йыйыу бөтә Өфө губернаһы, ә һуңғараҡ — Рәсәй буйынса үткәрелә. Ул саҡтағы Өфө губернаторы А. С. Ключарев аҡса йыйыуҙа ҙур ярҙам күрһәтә, Аксаков халыҡ йортон төҙөү өсөн Өфө губернаһының хәлле кешеләренән шәхсән үҙе аҡса йыйыу өсөн көсөн дә, ваҡытын да йәлләмәй. Шулай бай А. В. Кузнецов, губернатор үҙе уға бер нисә тапҡыр килеүен, артабан полицмейстерҙы, приставты ебәреүен, һөҙөмтәлә 30 тапҡыр аҡса түләүен әйтеп зарлана.
Төҙөү
1909 йылда нигеҙ һалынған бина оҙаҡ төҙөлә. 1914 йылда кирбес һалыу тамамлана, һәм төҙөүселәр биҙәү эшенә тотона. 1920 йылда бина төҙөлөп бөтә.
Хэундэ (пляж)
Хуэндэ пляжы (кор. 해운대해수욕장?, 海雲臺海水浴場?해운대해수욕장?, 海雲臺海水浴場?) КӨньяҡ Кореяның Корея боғаҙындағы Пусан ҡалаһы пляжы. Корея ярымутрауына килгән сит ил туристары араһында иң билдәле һәм матур пляж.
Аксаков халыҡ йорто
Конструкция
Бинаның ике төп фасады бар, унда ике стиль ҡушылған — Ленин урамы яғынан урыҫ классицизмы, ә Пушкин урамы яғынан мосолман, көнсығыш стиле (оҙонса тәҙрә уйымдары үҙенсәлекле күренеш бирә) өҫтөнлөк итә.
Революциянан һуң
1917 йылғы революциянан һуң был йортта бер ни тиклем ваҡыт госпиталь, аҙаҡ подвалда драма театры һәм ҡурсаҡ театры, йәш тамашасы театры, 1928 йылдан Хеҙмәт Һарайы урынлаша. 1938 йылда ул Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына тапшырыла.
Хэундэ (пляж)
Урыны
Хэундэ пляжы Пусандың көнсығыш өлөшөнөң Хэундэгу районындағы Пусан тимер юл метроһынан 40 минуттағы Хэундэ станцияһы һәм халыҡ-ара Кимхэ аэропортынан бер сәғәтлек юлда урынлашҡан.
Тасуирлама
Бөтә Хэундэның оҙонлоғо 1,5 км, киңлеге 30-ҙан алып 50 м-ға тиклем киңлегендәге ҡомло пляждарына барыу юлына киң ағас түшәмә һалғандар, шулай уҡ ҙур бер эскәмйә төҙөгәндәр. Пляжда урам барҙары, кафе, ресторандар эшләй, урамдарҙа музыканттар сығыш яһай, пляждан алыҫ түгел бер нисә ҡунаҡхана рәт-рәт булып теҙелгән. Ҡайһы бер урындарҙа ер аҫтынан ҡайнар шишмәләр атылып сыға, улар тән тиреһе, быуындар һәм ҡан баҫымы сиренән дауалай.
Аксаков халыҡ йорто
Революциянан һуң
30-сы йылдарҙа бина һалынып бөтә. Һуғыш йылдарында бинала «Башнефть» берекмәһе, ә һуғыштан һуң, — республика профсоюздары советы һәм китапхана урынлаша.
Хэундэ (пляж)
Тасуирлама
Сентябрҙән июнгә тиклем бында һыу инеүҙе тыйыуҙарға ҡарамаҫтан, йыл әйләнәһенә Хэундэ пляжы Пусандың төп мәҙәниәт үҙәге булып тора. Бында бик күп фестивалдәр һәм башҡа мәҙәни саралар уҙғарыла, улар араһында йыл һайын үткәрелә торған халыҡ-ара кинофестивалдәр бар. 1988 йылдан башлап ғинуарҙа һыу температураһы тиклем төшкәс, бында «Аҡ айыу» фестивале үткәрелә, уның барышында һалҡын һыүҙа йөҙөп моржланыу менән шөғөлләнеүсе кешеләрҙең ярыштары ойошторола.
Аксаков халыҡ йорто
Революциянан һуң
Бинала «Грек» исеме аҫтында булған ҙур зал бар. Уны революцияға тиклем антик скульптуралар биҙәгән. 1993 йылда опера һәм балет театры бинаһында баҡырҙан сүкеп яһалған ике ҡатын-ҡыҙ, Евтерпа, нәзәкәтлек һәм лирик шиғриәт ҡурсалаусыһы һәм Терпсихора, бейеүҙәрҙе ҡурсалаусы, фигураһы ҡуйыла. Эш авторы — скульптор Басиров Зилфәт Рәүеф улы (1927—2000), БАССР-ҙың халыҡ рәссамы.
Хэундэ (пляж)
Тасуирлама
Пляжда Көньяҡ Кореяның иң ҙур океанариумы урынлашҡан, улар эсендә бер нисә тематик балыҡ аквариумдары һәм диңгеҙ хайуандары тотолған асыҡ бассейн бар.
Аксаков халыҡ йорто
Революциянан һуң
Театр бинаһына Пушкин аллеяһы килеп тоташа. 1949 йылда аллея башланған ерҙә А. С. Пушкиндың (хәҙер күсерелгән) бюсы тора. Аллея сөгөн рәшәткәләр менән уратылған була, ә аллеяға йорт хайуандары үтеп инмәһен өсөн, ингән ерҙә металл өйрөлмә тора.
Хэундэ (пляж)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аксаков халыҡ йорто
Реконструкция
2013 йылдың июнендә театрҙың тарихи бинаһы реконструкцияға ябыла, ә 2014 йылдың 29 декабрендә байрам концерты менән асыла, был концертта Башҡорт опера һәм балет театрының опера һәм балет труппаһы баш солистары, Илдар Абдразаков һәм итальян йырсыһы ҡатнашалар.
Статусы
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры бинаһы XX (20) быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нобик
Нобик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Минолга йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Магнолия
Магнолия — Магнолиялар ғаиләһе (Magnoliaceae) ябыҡ орлоҡлолар төрҙәре. Тирәһендә 240 төрҙәр бар.
1-се Нянь-Яха
1-Нянь-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яромичу-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
15 сентябрь
15 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 258-се көнө (кәбисә йылында 259-сы). Йыл аҙағына тиклем 107 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Сахаларҙың милли кейеме
Сахаларҙың милли кейемендә  — төрлө халыҡтарға хас һыҙаттар берләшә. Кейем тулыһынса поляр шарттарға яраҡлаштырылған. Был үҙенсәлек уның тегелешендә лә, биҙәлешендә асыҡ күренеп тора.
Һүрәтләнеше
Уны тегеү, ҡороу өсөн буҫтау, жаккард ебәген, болан һәм мышы тиреһенән эшләнгән замшаны (ровдуга), тире, төрлө хайуан йөндәрен файҙаланалар.
Кейем биҙәктәр тегеп һырлана, мәрйен, металл биҙәүестәр, алҡалар менән семәрләнә.
Йәмғиәттәге һәм мәҙәни тормоштағы әүерелештәр, тарихи үҙгәрештәр һәм башҡа төрлө йоғонто арҡаһында үҙгәрештәр кисергәндә лә, саха кейеме үҙенә хас милли һыҙаттарын һаҡлай алған. .
Материалы һәм тегелеше
ХVII—ХVIII быуаттарҙа, христиан диненә күскәнгә тиклем саха кейеме башлыса тәбиғи материалдар: күн, замша, йорт хайуандарының йөнө ҡулланылған. Төрки халыҡтарға хас булғанса, сахаларҙа хужалыҡтың төп тармағы булып өйөрө менән йылҡы көтөү һәм мөгөҙлө эре мал көтөү тора. Шуға ла был тәбиғи материалдарға ҡытлыҡ булмай.
Ҡырҙан килтерелгән ебәк, йөн туҡымалар ҡиммәт булған. Уны ҡулдан алмашыу юлы менән алғандар һәм биҙәү өсөн ҡорама итеп кенә файҙаланғандар.
Ҡытай кизе-мамыҡ туҡымаһы "дабы"нан эске кейем теккәндәр. Тик был байҙарҙың ғына хәленән килгән. Ярлылар эске кейемде, йәйге кейемде (күлдәк, халатҡа оҡшаш кейем) йоҡа замшанан теккән.
Саха милли кейемендә лә был киң сағылыш таба. Көндәлек өсөн тәғәйенләнгән бөтә кейемдәрҙә лә кәүҙә өлөшө һәм еңе тура беселә.
Ҡатын-ҡыҙ кейеменең итәге, ҡаптырмаһы мотлаҡ тире киҫәктәре, мех менән ҡорап биҙәлә, мәрйен менән семәрләнә.
Еңе яурындарында йыйылып тегелә. Ундай ең төрөн «бууктаах» тип атайҙар. «Буф» тигән төрө лә бар. Уны бөрмәләп, йыйырсыҡлап, ваҡ сәнсеп, биҙәк һалып тегәләр.
Урыҫ кейеменән алынған ысул ятмалы яға менән тегеү ҙә ҡулланыла. Байкал яны халыҡтарына хас асимметрик ҡаптырмалы еңеләйтелгән кафтанды хәлле сахалар кейгән. Ҡаптырмалары бай итеп, металл, мәрйен, ҡиммәтле мех таҫмалар менән семәрләнгән пальто теккәндәр.
Был кейемде ҡатындар йәйгеһен кейгән. Уларҙың тегелеше алдағыларҙан ныҡ айырыла. Тик көнсығыш азиат халыҡтарынан отоп алынған бындай бесеү, материалдың сығымы күплектән, киң ҡулланыш таба алмаған.
Бесеү «оноолоох, бууктаах»
Сахаларҙа кейем бесеүҙең иң киң төрө булып таралған төрө булып «оноолоох, бууктаах» тора.
Фәҡир (дәрүиш)
Фәҡир (فقیر — ярлы; Факир) — башта суфыйлыҡ инанысындағы кеше булған, һуңыраҡ термин (һөйләштә) индуизмда өйһөҙ аскетты аңлата башлаған. Фәҡирҙәр шулай уҡ Һиндостандағы суфый дини фәҡирҙәр, берәҙәк монахтар — дәрүиштәр төрө.
Сахаларҙың милли кейеме
Бесеү «оноолоох, бууктаах»
Был ысул урыҫтарҙан алынған, аҙаҡ урындағы халыҡтың мәҙәни йолаларына ярашлы үҙгәртеп ҡулланылған.
Фәҡир (дәрүиш)
Хәҙерге күҙаллау
Хәҙерге заман телмәрендә фәҡир (факир) — фокус күрһәтеүсе, йог, хайуандарҙы дрессировкалаусы, ауырыуҙарҙы дауалаусы, төш юраусы. Күсмә мәғәнәлә — ғөмүмән, теләгән бер фокуссы, күҙ бәйләүсе, маг.
Сахаларҙың милли кейеме
Бесеү «оноолоох, бууктаах»
Ундай әйберҙәрҙең арҡа яғынан уртаһындағы һәм ҡырындағы йәйҙәр буйлап бөрмәләре бар («оноо»). Шулай уҡ, еңенең яурын өлөшөндә йыйырсалар эшләнә («буук»). Шундай итеп тегелгән пальтоны ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа кейгән.
Фәҡир (дәрүиш)
Башҡорт телендә
Башҡорт теленә ғәрәпсәнән мохтажлыҡта йәшәгән, ярлы кешене аңлатҡан һүҙ булып ингән, һәм, һүҙлектәрҙән күренеүенсә, фокуссы, күҙ бәйләүсе, маг мәғәнәһендә ҡулланылмай (ундайҙар өсөн «факир» термины телгә ингән). Шулай уҡ түбәнселек менән һөйләгәндә «мин фәҡирегеҙ» тигән һүҙбәйләнеш бар. Ул «мин» тигәнде белдерә
Сахаларҙың милли кейеме
Бесеү «оноолоох, бууктаах»
Төп айырма биҙәлештә. Ирҙәрҙең пальтоһын тиренән йәки кизе-мамыҡ туҡыманан (даба) теккәндәр. Туҡыманан тегелгән пальтоға бәрхәттән яға һәм манжеттар ҡуйылған.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың ундай юл менән беселгән пальтоһы, ниндәй миҙгел өсөн тәғәйенләнһә лә, мехтан йәки замшанан тегелгән. Замшанан тегелгән пальтоны буҫтауҙан йәки ебәктән ҡорамалар өҫтәп биҙәгәндәр.
Әгәр тиренең ҙурлығы ҡышҡы (мәҫәлән, ҡышҡы пальто «саҕынньах») пальто өсөн етерлек булмаһа, замша, мех, туҡыма ҡушып оҙонайтҡандар.
Өҫ кейеме бесеүҙең тағын бер ысулы «кытыылаах» тип атала. Был ысул һуңыраҡ, сәнәғәт юлы менән етештерелгән туҡымалар була башлағас килеп сыға.
Ул «оноолоох» тан айырмалы, ҡаптырмаһы, еңе, итәге буйлап киң итеп ике юл буҫтауҙан таҫма тегелә. Ундай кейемде ҡатын-ҡыҙҙар һалҡынса көндәрҙә кейеп йөрөгәндәр.
Сахаларҙа кейем бесеүҙең иң боронғо ысулы «таҥалай» тип атала.
Был ысул менән тегелгән кейемдәр ҙур түгел. Замшанан (ровдуга) мех менән ҡорап тегелә.
Еңдең яурын өҫтөнө мех ҡуйыла. Ҡырындағы йөйҙәр яғынан йырыҡтар ҡалдырыла. Бил кимәлендә ике яҡтан металл алҡалар ҡуйыла. Кейемдең ошондай ысул менән тегелгән төрҙәре һәр миҙгел, һәр маҡсат өсөн дә киң таралған.
«Таҥалай» ысулының сағыу миҫалы булып мехтан ҡыҫҡартылған еңле кейем тора. Күкрәк бөрмәһе (кокетка]] мәрйен һәм металл менән семәрләнә.
Кесе Суруш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уймуж
Уймуж (Уймыш, Уймыж ; Уймуж) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Фиҙеркә ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618152, ОКАТО коды — 57204843003.
Географик урынлашыуы
Уймуж йылғаһы буйында, район үҙәге Барҙы ауылынан ктөньяҡ-көнбайышҡа табан 24 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 299 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 137 ир һәм 162 ҡатын.
2005 йылда ауылда 395 кеше йәшәгән.
Ауылдың тарихы
1816 йылда ауылдың 51 йортонда 250 башҡорт теркәлгән. 1834 йылда үткәрелгән ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылдың 45 йортонда 215 ир һәм 202 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән. X ревизия буйынса 112 йортта 393 ир һәм 341 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
1842 йылда ауылда йәшәүселәрҙең мөлкәте тураһында мәғлүмәт һаҡланған. Ул йылда Уймужда йәшәүсе 417 башҡортта 105 баш ат, 284 һыйыр, 180 һарыҡ, 24 кәзә иҫәпкә алынған. Ауылда шулай уҡ ел тирмәне булған.
Шулай уҡ ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1812 йылғы Ватан һуғышы ветераны һәм 20-се башҡорт полкы яугиры Яҡшеев Мөхәммәтрахим Әмир улы (Якшеев Мухаметрахим Амирович) йәшәүе тураһында билдәле.
Ауыл халҡының бер өлөшө Уймужбаш ауылына күскән.
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған:
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы (10 февраль 1963 йыл) — ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Биографияһы
Илбәков Ишморат Ҡәйүм улы 1963 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Ғәлиәхмәт ауылында тыуған. Ата-әсәһе Ҡәйүм һәм Ырыҫбикә Илбәковтар.
Ишморат Ҡәйүм улы бала саҡтан гармунда һәм тальянда уйнай. 1978—1982 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында ҡурайҙа уйнарға өйрәнә. 1982—1984 йылдарҙа Камчаткала армия сафында хеҙмәт итә.
1996 йылда Ҡорманғаҙы исемендәге Ҡаҙаҡ милли консерваторияһының халыҡ музыкаһы факультетын тамамлай.
Мәскәү ҡалаһында Олимпиада-80 һәм XII Халыҡ-ара йәштәр һәм студенттар фестиваленең мәҙәни программаларында ҡатнаша, Ҡыҙылда «Коолай» фестивале лауреаты була.
Рәсәй, Европа, АҠШ ҡалаларында концерттар менән сығыш яһай.
Киндерле (Яйыҡ ҡушылдығы)
Киндерле (Киндерля) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1614 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса .:
Ишәле ауыл биләмәһе
Ишәле ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — тимер юлы станцияһы Ишәле ҡасабаһы.
Иҡтисады
— «Уралбройлер» ҡошсолоҡ фабрикаһы
— «REXAM» алюмин банка етештереү буйынса завод.
Һылтанмалар
Официальный сайт Аргаяшского муниципального района
Пушкин майҙаны (Иваново)
Пушкин майҙаны — Иваново ҡалаһы үҙәгендәге майҙан,  бөйөк рус шағиры Пушкин Александр Сергеевич хөрмәтенә аталған
Пушкин майҙаны менән йәнәш бер яҡтан Кокуй бульвары, икенсе яҡтан Ленин проспекты урынлашҡан. Майҙан эргәһенән Уводь йылғаһы аға.
Тарихы
1930 йылдарға тиклем Пушкин майҙаны урынында Ҡомдар урыны булған.
Майҙандың төҙөлөшө 1931 йылда башлана, һүтеп алынған Покровка һәм Троица соборҙары урынында ташҡа һалынған яҙыу барлыҡҡа килә: «Синфи ҡоллоҡ усағы урынында социалистик мәҙәниәт һарайы төҙөйәсәкбеҙ». Ун йылдан һуң был урында мавзолейға оҡшаған Сәнғәт һарайы төҙөлә.
1937 йылда, А.С. Пушкиндың йөҙ йыллыҡ вафаты хөрмәтенә Ҡомдар урынын Пушкин майҙаны тип атайҙар.
1959 йылда Пушкин майҙанынан Сталин һәйкәлен алалар Бөгөнгө көндә Пушкин майҙаны ҡаланың төп урындарының береһе, унда конкурстар, концерттар һәм күмәк күңел асыуҙар үткәрелә (башҡа үҙәк урамдар менән бер рәттән). Һәр кис фонтан янында йәштәр йыйыла. Халыҡ араһында был урын «Пушка» тип атала.
Әлеге ваҡытта  майҙан районында Уводь йылғаһы яры буйын төҙөкләндереү буйынса эштәр алып барыла.
Архитектураһы
Пушкин майҙанында урынлашҡан:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кунстман Елизавета Владимировна
Елизавета Владимировна Кунстман (6 август 1998 йыл) — ултырып  волейбол уйнаусы, «ЦСП-Крылатское» уйынсыһы; 2018 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар команда составында донъя чемпионы,  2017 һәм 2019 йылда  Европа чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2018).
Биографияһы
Елизавета Владимировна Кунстман 1998 йылдың 8 авгусында Копейск ҡалаһында тыуған. Лиза 8 йәшендә нвалид ҡала, вагондан сығып торған сым арҡаһында ул поездың тәгәрмәстәре аҫтына әләгә. Ҡыҙҙың аяғын ампутацияларға тура килә, әммә Лиза ҡул эштренә ҡарағанда волейбол уйындарына өҫтөнлөк бирә. Шулай уҡ  коляскала ултырған килеш баскетбол уйнай. Мәскәү «ЦСП-Крылатское» командаһы өсөн сығыш яһай,  Балашихала йәшәй. Һигеҙ тапҡыр Рәсәй чемпионы.
2017 һәм 2019 йылда рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһы составында Европа чемпионатында еңеү яулай , шулай уҡ 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүсе була. Шулай уҡ 2014 йылда донъя чемпионатында бронза миҙалы ала. 2018 йылда донъя чемпионатында еңеүе өсөн Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исемен ала.
2017 йылда Елизавета Реабилитация һәм юридик ярҙам үҙәге башлығы эшҡыуар Валерий Перевозниковтың  мутлығы  ҡорбаны була, ул элегерәк ғ 2014—2015 йылда ғаиләгә протез алырға ярҙам итә. Ул Елизаветаны яңы бионик протездар һатып алыу өсөн  5 миллион һум суммаға кредит алырға күндерә, әммә һуңыраҡ юҡҡа сыға, ә ҡыҙ банкҡа  яҡынса 9,5 млн. һум аҡса түләргә тейеш була. 2019 йылдың февралендә Перевозник ҡулға алына: күренеүенсә, 45 кеше уның махинацияларының ҡорбаны була  (дөйөм суммаһы яҡынса 200 млн. һум), шул иҫәптән ултырып волейбол уйнаусы  Анна Годовицына ла мутлыҡ ҡорбаны була
Яңы Павловка (Ейәнсура районы)
Яңы Павловка (Новопавловка) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Иҫәнғол ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453380, ОКАТО коды — 80226816003.
Географик урыны
Ауыл Оло Эйек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға ΧΧ быуаттың 20‑се йылдарында Йылайыр кантоны территорияһында яһында шул уҡ кантондың Иҫәнғол ауылы кешеләре утар булараҡ нигеҙ һала. 50‑се йылдарҙа хәҙерге статусын ала.
Халыҡ һаны
Ауылда урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). 2009 йылда 506 кеше йәшәгән. .
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — урыҫтар (49%), башҡорттар (36 %).
Томск өлкәһе
Томск өлкәһе — Себер федераль округы составындағы өлкә. Административ үҙәге — Томск ҡалаһы.
Дәүләт ҡоролошо
Томск өлкәһе Уставына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Томск өлкәһе Губернаторы — Томск өлкәһе башлығы һәм Томск өлкәһенең иң юғары вазифалы кешеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте етәксеһе. Томск өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Томск өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Томск өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Томск өлкәһе өлкә думаһы.
Молау
Молау (Molau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 551 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 263 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Хосе Рауль Капабланка
Хосе Рауль Капабланка-и-Грауперпа (José Raúl Capablanca y Graupera, 19 ноябрь 1888 йыл — 8 март 1942 йыл) — Куба шахматсыһы, шахмат әҙәбиәтсеһе, дипломат, шахмат буйынса 3-сө донъя чемпионы (1921 йылда Ласкер менән уйнағанда яулай, 1927 йылда Алехиндан еңелә), 1910—1930 йылдарҙа донъяның иң көслө шахматсыһы, бик күп халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Билдәлелек йылдарында Капабланка партияны миттельшпилдә лә, эндшпилдә лә бер тигеҙ виртуоз алып барыуы, һәм бик һирәк кенә хата ебәреүе арҡаһында «шахмат автоматы» данын ала. Юғары кимәлдәге рәсми осрашыуҙарҙа (1909 йылдан алып) Капабланка бөтәһе 34 партияла еңелә, ә 1916—1924 йылдарҙа еңелеү белмәй.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Капабланка 1888 йылдың 19 ноябрендә Гаванала, ул ваҡытта Испания колонияһының (Куба Испания менән 10 йыл һуғыш алып барғандан һуң ғына бойондороҡһоҙлоҡ ала) административ үҙәгендә, офицер Хосе Мария Капабланка һәм Мария Граупер офицер ғаиләһендә тыуа. Һуңыраҡ автобиографияһында Капабланка, шахмат уйнарға дүрт йәшемдә, атайымдың хеҙмәттәштәре менән уйынын күҙәтеп өйрәндем, тип яҙа. Өсөнсө көндө ул фигураларҙың нисек йөрөгәнен ятлап ала һәм партияларҙың береһендә атаһының иғтибарын ҡағиҙә буйынса йөрөмәгәнлегенә йәлеп итә. Шул уҡ көндө ул атаһы менән уйнай һәм уны еңә. Был тарихты Капабланка бер ни тиклем айырмалыҡ менән бер ваҡыт журнал мәҡәләһендә баҫтыра. Шул уҡ ваҡытта Капабланканың биографтары Макс Эйве менән Лодевейк Принс кубинецтың үҙенең һүҙҙәренә һылтанып, бөтә был тарих уйҙырма, тип атай.
Шибловка
Шибловка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угличское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2925 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назаров Павел Степанович
Назаров Павел Степанович  — Рәсәй геологы һәм яҙыусыһы, Граждандар һуғышында аҡтар яғында ҡатнашыусы һәм Урта Азияла большевиктар хакимлығын ҡолатыу маҡсатын ҡуйған Төркөстан хәрби ойошмаһы хәрәкәте лидерҙарының береһе.
Биографияһы
Назаров Павел Степанович Ырымбурҙа яҡынса 1863 йылда, ҡала башлығы һәм тау заводсыһы ғаиләһендә тыуа. 1892 йылда ата-әсәһе менән бергә Ташкентта йәшәй. Мәскәү университетында геологҡа уҡый, Ташкентҡа ҡайта һәм 1918 йылда Төркөстан хәрби ойошмаһының ағзаһы булараҡ большевиктарға ҡаршы йәшерен хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша, һәм — фараздар буйынса — уның етәкселәренең береһе була. 1918 йылдың октябрендә ҡулға алына. 1919 йылдың ғинуарында Ташкентта большевиктарға ҡаршы ихтилал ваҡытында төрмәнән баш күтәреүселәр ярҙамында азат ителә. Ихтилал еңелгәндән һуң, 1920 йыл башында Ташкенттан ҡаса һәм тауҙар аша Ҡытайҙың Кашгар провинцияһына килә. Үҙенең ҡасыуын инглиз телдәренә тәржемә ителгән һәм 1932 йылда баҫыла Hunted through Central Asia китабында һүрәтләй.
Кашгарҙа П. С. Назаров Ҡытай һәм Британия властары менән хеҙмәттәшлек итә, әммә 1924 йылдың авгусында, Ҡытай хөкүмәте совет Рәсәйен танығандан һуң, Гималай аша Кашмирға һәм артабан Британия Һиндостанына сыға. Назаров был сәйәхәтен инглиз телдәренә тәржемә ителгән һәм 1935 йылда сыҡҡан ''Moved On! From Kashgar To Kashmir'' китабында яҙа. Һуңыраҡ, геолог булараҡ эш эҙләп Лондонға күсенә. Аҙаҡ Экваториаль Африкала (Ангола) эшләй, һуңынан Көньяҡ Африкала төпләнә, 1942 йылда Йоханнесбургта вафат була.
П. С. Назаров Надежда Алексеевна Горбуноваға өйләнә (1882 йылдар тирәһе — 1957, Ташкент); ҡатыны Ташкент зыяратында ерләгән. Уның ағаһы, Михаил Алексеевич Горбунов Төркөстан хөкүмәтендә һәм совет власы йылдарында Урта Азияла мөһим вазифалар биләй.
Назаров һәм Башҡортостан
1893 йылда Тәбиғәтте, Антропологияны һәм Этнографияны яратыусыларҙың император йәмғиәте Павел Назаровты башҡорттарҙың антропологияһы буйынса хеҙмәттәре өсөн А. П. Разцветов исемендәге алтын миҙал менән бүләкләй.
Урыҫ телле баҫмалары
2015 йылда «Раритет» нәшриәтендә (Бишкәк, Ҡырғыҙстан) урыҫ телендә 1932 йылда сыҡҡан Hunted through Central Asia китабының тәржемәһе булған «Бегство из Центральной Азии» әҫәре донъя күрә. 2019 йылда уның аныҡлаштырылған версияһы «Погоня по Средней Азии» тип аталған китап булып сыға.
Тыргу-Муреш
Тыргу-Муреш (Târgu Mureș немец исеме Am Neumarkt Mieresch, мадьяр са — Marosvásárhely, Марошвашархей) — Румыниялағы ҡала, Трансильвания төбәгендә, Муреш жудецының административ үҙәге.
Этимологияһы
Ҡаланың исеме румын, немец һәм венгр телдәрендә « Муреш йылғаһында баҙар» мәғәнәһендә йөрөй.
Халҡы
Халҡы— 127,8 мең кеше (2011).
Оҙайлы ваҡыт халыҡтың күпселеген венгрҙар тәшкил итә. Хәҙер венгрҙар һәм румындар яҡынса бер тигеҙ. 1952—1968 йыл дарҙа ҡала Венгрия (Муреш-Венгрия) автономиялы өлкәһенең баш ҡалаһы булып тора.
Тарихы
Трансильванияның башҡа күп ҡалалары кеүек, ул оҙаҡ ваҡыт оборона торама пункты булып тора. Беренсе сиркәү бөгөн ҡәлғә сиркәүе урында торған. Ул монгол ябырылыуы барышында емерелгән. Һуңынан францисканцтар уны готика стилендә 1260 һәм 1446 йылдар араһында үҙгәртеп ҡоралар (200 йылға яҡын төҙөлә).
1405 йылда Венгрия короле Сигизмунд Люксембургский ҡалала йәрминкәләр ойоштороу хоҡуғы бирә. . 1470 йылда король Матиаш Корвин ҡаланы Марош-Вашархельи (Marosvásárhely) король резиденцияһы тип иғлан итә. Һуңыраҡ, 1492 йылда,ҡала воеводаһы Иштван Баторий (Батори) бында ҡәлғәғә һәм монастырға нигеҙ һалған..
Марош- Вашархельиҙа бер нисә тапҡыр Трансильвания Сеймы йыйылған. 1571 йылда Сейм Трансильвания кенәзлегендә кальвинистарға, католиктарға, униаттарға һәм лютерандарға дин тотоу иреклеге иғлан итә. 1595 йылда Марош-Вашархельи граждандары валаш хакимы һәм воеводаһы Михай Батырҙың төрөк походын хуплайҙар. 1601—1602 йылдарҙа генерал Басты етәкселегендәге Австрия ғәскәрҙәре ҡаланы емерә, Трансильвания протестанттарын ҡорота. 1613 йылда Трансильванияның кенәзе булған һәм Венгрия тәхетенә «старт алған» Габор Бетлен 1613 йылдың 29 апрелендә Марош-Вашархельиға ирекле король ҡалаһы статусын биргән.
1791 йылда венгр энциклопедисы Дьёрдь Аранка Марош-Вашархельиҙә Лингвистика Йәмғиәтен нигеҙләй (1810 йылда ябыла). 1799 йылда венгр канцлеры Самуэль Телеки-өлкән (1739—1822) Марош-Вашархельиҙә Халыҡ китапханаһына нигеҙ һала. Ул оҙаҡ ваҡыт Телеки исемен йөрөтә һәм хәҙерге ваҡытҡа 200 000 том иҫәпләнә.
1849 йылда Сигишоаруға китеп барышлай Марош-Вашархельиҙә серб-словак сығышлы венгр шағиры Петефи Шандор туҡтай. Петёфи ҡунып сыҡҡан Гёрёг йорто бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Марош- Вашархельи (Тыргу-Муреш) ҡалаһы менән шундай исемдәр бәйле: поляк генералы Юзеф Бем (уның штаб-фатиры Телеки Йортонда урынлашҡан, беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған); күренекле румын эшмәкәрҙәре: революционер Аврам Янко, тел белгестәре Петр Майор һәм Папиу-Илариан, шағир Михай Эминеску.
1956 йылда «Секуритате» Тыргу-Мурешта (Трансильванияның башҡа ҡалаларында һәм ауылдарында) Венгр милли революцияһын хуплаусы кешеләрҙе күпләп ҡулға алыуҙы башҡара. Улар төрлө срокка хөкөм ителәләр, ҡайһы берҙәре төрмәлә вафат булалар, икенселәре ҡасырға маташҡанда атылған.
1990 йылдың мартында Тыргу-Мурешта Венгрияның милләтселәре һәм румындарҙың Георге Фунар яҡлылары араһында ҡораллы бәрелештәр булып үтә. Һөҙөмтәләр: 5 кеше үлә, яраланғандар — 278. 1992 йылда Тыргу-Мурешта рәсми рәүештә ике теллелек тергеҙелә. Милли-территориаль автономия буйынса эштәр күпкә ҡатмарлы була. 2009 йылда венгр активистары Секей крайы тип аталған сәйәси-административ булдырыу идеяһын тәҡдим итәләр. Ул территория буйынса 70-80 % МВАО менән тап килгән, юридик яҡтан ике күсәгилешлелек ала:
2010 йылдың 12 мартында Сфынту-Георге ҡалаһында Секей крайының мэрҙарының һәм кәңәшсеһеләренең II съезы үтә. Съездың төп ҡарары булып венгр теленә төбәк кимәлендәге рәсми статус биреүгә ирешеү була. Румынияның үҙәк власть органдары I һәм II съездарҙың ҡарарҙарын законлы тип танымайҙар. 2011 йылдың 20 майына Румыниялағы венгрҙарҙың демократик союзы (ДСВР) Тыргу-Мурешта Секеи крайының Административ советын ойоштора. Ул Муреш, Харигат һәм Ковасн өйәҙдәрендәге ДСВР вәкилдәренән торған…
2014 йылдың 15 мартында Валентин Бретфелеан, Тыргу-Муреш полиция начальнигы,Секей крайы өсөн булған тыныс демонстрацияны ҡыуырға бойора. ДСВР үҙенең протестын белдерә. Көньяҡ Тироль һәм Басков илдәренең әйҙәүсе сәйәси партиялары Секей патриоттары менән үҙҙәренең теләктәшлеген белдерәләр.
Туғанлашҡан ҡалалар
Тыргу-Муреш түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:
Квирикашвили Георгий Джемалович
Квирикашвили Георгий Джемалович (გიორგი კვირიკაშვილი; 20 июль 1967 йыл) — грузин сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдың 30 декабренән 2018 йылдың 20 июненәсә — Грузияның Премьер-министры.
Биографияһы
Георгий Джемалович Квирикашвили1967 йылдың 20 июлендә Грузия ССР-ының баш ҡалаһы Тбилисиҙа тыуған.