cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ожегов Сергей Иванович
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышы алдынан ғаилә Петербург ҡа күсеп килә, унда Сергей гимназияны тамамлай. Һуңынан Петроград университетының филология факультетына уҡырға инә, әммә тиҙҙән дәрестәр өҙөлә — Ожегов фронтҡа саҡырыла.
Революциянан һуң Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә, Рәсәйҙең көнбайышында, Украинала һуғыштарҙа ҡатнаша. 1922 йылда Ожегов Харьков хәрби округы штабында хәрби хеҙмәтен тамамлай һәм шунда уҡ Петроград университетының лингвистика һәм матди мәҙәниәт факультетында уҡыуын башлай.
Был уҡыу йортон 1926 йылда тамамлай. Профессор Виноградов Виктор һәм Лев Щерба тәҡдим буйынса Көнбайыш һәм Көнсығыш әҙәбиәт һәм тел тарих сағыштырма институты аспирантураһына уҡырға инә, уны 1929 йылда тамамлай. Ул йылдарҙағы Ленинградты иҫкә алып, Сергей Иванович, университетта ғәҙәттән тыш ижади күтәрелеш атмосфераһы бар ине, тип яҙа.
1936 йылда Ожегов Мәскәүгә күсә. 1937 йылдан Мәскәү юғары уҡыу йорттарында уҡыта (МИФЛИ, МГПИ). 1939 йылдан тел һәм яҙыу институтында, һуңынан СССР Фәндәр академияһының лингвистика институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Бөйөк ватан һуғышы ваҡытында баш ҡаланан эвакуацияланмай, уҡытыуын дауам итә. 1940—1950 йылдарҙа рус лексикологияһы, лексикографияһы, рус әҙәби теле тарихы, социолингвистика өлкәләрендә, урыҫ телмәре мәҙәниәте, айырым яҙыусыларҙың әҫәрҙәренең тел үҙенсәлектәрен тикшереү өҫтөндә эшләй.
1955—1956 йыдарҙа «Телмәр мәҙәниәте мәсьәләләре» йыйынтыҡтарына нигеҙ һалыусы һәм уның баш мөхәррире. С. И. Ожегов инициативаһы менән 1958 йылда Рус теле институтында рус теле буйынса Белешмә хеҙмәте ойошторола, ул ойошмаларҙың һәм айырым кешеләрҙең рус телмәренең дөрөҫлөгөнә ҡағылышлы үтенестәренә яуап бирә.
Юғары аттестация комиссияһы уның ғилми хеҙмәттәренең дөйөм йыйылмаһы нигеҙендә С. И. Ожеговҡа доцент (1938), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1947) һәм профессор (1961), филология фәндәре кандидаты (1943) һәм филология фәндәре докторы (1958) дәрәжәһе бирә.
Мәскәү ҡала советының Мәскәү учреждениелары һәм урамдары исемдәре буйынса комиссияһы, РСФСР Мәғариф министрлығының рус теле буйынса субъект комиссияһы ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы комиссияһы рәйесенең сит телдәрҙең дөрөҫ һәм географик атамаларын яҙып биреү һәм әйтеүҙе яйға һалыу буйынса урынбаҫары, Бөтә Рәсәй театр йәмғиәтенең, СССР Дәүләт телевидениеһы һәм радиоһының ғилми консультанты; «Рус орфографияһы ҡағиҙәләрен» әҙерләгән Фәндәр академияһының Орфографик комиссияһы ағзаһы
С. И. Ожегов Мәскәүҙә 1964 йылдың 15 декабрендә вафат була. Көлө менән урна Новодевичье зыяратының некрополь стенаһында ята.
90 йыл тулыу айҡанлы (1990) ғалимды СССР Фәндәр академияһы Президиумы Н. Я. Шведова менән берлектә «Рус теле һүҙлеге» өсөн А. С. Пушкин премияһы лауреаты итеп һайлай.
Һүҙлектәр өҫтөндә эш
1935 йылда күренекле совет тел белгестәре, В. Виноградов, Г. О. Винокур, Б. А. Ларин, С. И. Ожегов, Б. В. Томашевский, Д. Н. Ушаков етәкселегендә Рус теленең аңлатмалы һүҙлеге өҫтөндә эшләй башлайҙар. Был һүҙлек өҫтөндә эште тиҙләтеү өсөн С. И. Ожегов Ленинградтан Мәскәүгә күсеп килә. Ушаковтың иң яҡын ярҙамсыһы була, уның менән хеҙмәттәшлек Сергей Иванович ижадында тәрән эҙ ҡалдыра. Ғүмере буйы уның хәтеренә тоғро була: һәр ваҡыт профессорҙың эш өҫтәлендә Ушаков портреты тора. Д. Н. Ушаков мөхәррирләгән «Аңлатмалы һүҙлек» өҫтөндә эш башланыуҙың утыҙынсы йыллығы тураһындағы яҙмаларында С. И. Ожегов былай тип билдәләй: «Д. Н. Ушаков мөхәррирләгән Аңлатмалы һүҙлек беҙҙең заман рус теле мәҙәниәте байрағына әүерелде… һәм бөтә донъяға билдәлелек яулай, бигерәк тә һуғыштан һуңғы йылдарҙа».
Дүрт томлыҡ «Аңлатмалы һүҙлек…» нигеҙендә. С. И. Ожегов рәсәй-милли һүҙлектәр өсөн модель лексикаһын булдырған, ул милли республикаларҙа үҫешеүсе лексикография өсөн бик мөһим була.
Был һүлек ике телле һүҙлектәрҙе төҙөү буйынса мөһим ғәмәли белешмә булып хеҙмәт итә.
1939—1940 йылдарҙа бер томлыҡ һүҙлек өҫтөндә эш башлана, уны баҫтырыу планы раҫлана һәм Д. Н. Ушаков етәкселегендә мөхәрририәт коллегияһын ойошторола. 1942 йылда, Д. Н. Ушаков вафат булғандан һуң, һүҙлектең төп автор хеҙмәтен С. И. Ожегов башҡара. Г. О. Винокур һәм В. А. Петросян беренсе баҫманы төҙөүҙә ҡатнаша.
Бер томлыҡ һүҙлек 1949 йылда баҫылып сыға; яуаплы мөхәррире С. П. Обнорский була. Эш тамамланғандан һуң С. И. Ожеговтың исеме В. И. Даль һәм Д. Н. Ушаков исемдәре менән бер рәттә тора.
Төҙәтеүҙәр һәм яңыртыуҙар менән һүҙлек бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫыла, шул иҫәптән алты баҫмаһы авторҙың үҙе иҫән саҡта, 1992 йылдан — Н. Я. Шведова ҡатнашлығында баҫыла.
Тиҫтә йылдар дауамында һүҙлек хәҙерге киң таралған лексиканы теркәй, һүҙҙәрҙең һәм типик фразеологизмдарҙың тап килеүен күрһәтә.
Ожегов һүҙлегенең лексикаһы тәржемә ителгән күп һүҙлектәрҙең нигеҙен тәшкил итә.
Баскаков Николай Александрович
Баскаков Николай Александрович (22 март 1905 йыл — 23 март 1996 йыл) — төрки телдәр белгесе, филология фәндәре докторы (1951), профессор (1969).
Биографияһы
Николай Александрович Баскаков 1905 йылдың 22 мартында элекке Вологда губернаһы (хәҙерге Архангельск өлкәһе) Сольвычегодск ҡалаһында тыуған.
1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай. Шул уҡ йылда үҙе уҡып сыҡҡан уҡыу йортонда — Мәскәү дәүләт университетында төрки филологияһы кафедраһын ойоштора.
1930—1931 йылдарҙа Н. А. Баскаков төрки телдәрҙе өйрәнеү өсөн Ҡарағалпаҡ Республикаһында командировкала була.
1934 йылдан йәш ғалим РСФСР-ҙың Яңы алфавит буйынса Үҙәк комитетында эшләй. 1937 йылдан — СССР халыҡтары телдәре һәм яҙмаһы институтында хеҙмәт итә.
1950 йылдан — СССР Фәндәр Академияһының Тел ғилеме институтының (Мәскәү) төрки телдәр секторы хеҙмәткәре.
Н. А. Баскаков 1996 йылдың 23 мартында Мәскәүҙә вафат була.
Ғилми эшмкәрлеге
Мәскәү дәүләт университетында уҡығанда уҡ Николай Александрович Баскаковтың телдәр өйрәнеүгә һәләте ҙур булыуы асыҡлана. Ул төрки телдәрен өйрәнеүҙе үҙ алдына төп маҡсат итеп ҡуя. Тел белеме институтында хеҙмәт иткәндә төрки телдәренең тарихы, диалектологияһы, лексикографияһы буйынса ҙур хеҙмәттәре донъя күрә. Ул шулай уҡ ҡарағалпаҡ, ноғай, алтай телдәренең морфологияһы, синтаксисы буйынса ғилми тикшеренеү эштәре алып бара.
Поперечиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майндат
Майндат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Айдат йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Хуричангда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рассоха-Чецы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скупая Потудань
Скупая Потудань — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Потудань йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альперов Дмитрий Сергеевич
Альперов Дмитрий Сергеевич (25 октябрь 1895 йыл — 16 октябрь 1948 йыл) — СССР-ҙың цирк артисы, клоун.
Биографияһы
Дмитрий Сергеевич Альперов Мәскәүҙә йәшәгән билдәле клоун Сергей Сергеевич Альперовтың улы (1859—1923).
Үҙенең ижади эшсәнлеген акробат-эксцентрик булараҡ башлай. Шунан һуң атаһы С. Альперовтың клоундаларында партнер булып ҡатнаша.
Һуңғараҡ, атаһы менән уртаҡ тел таба алмау сәбәпле, 1914 йылдан үҙаллы рәүештә клоун-сатирик булараҡ сығыш яһай башлай.
Бигерәк тә совет осоронда Дмитрий Альперов клоунада йүнәлешендә уңышҡа өлгәшә. Альперов илдәге сәйәси ваҡиғаларға битараф ҡалмай, шуға күрә уның сатираһы һәр ваҡыт көн ҡаҙағына һуға.
1929 йылда Владимир Захарович Масстың сценарийы буйынса «Махновщина» һәм 1930 йылда Владимир Маяковскийҙың «Мәскәү тиҙ яна» («Москва быстро горит») пантомималары ҡуйылышында башҡарыусы һәм режиссёр-ҡуйыусы булараҡ ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Дмитрий Альперовтың һүҙе дошмандарға нәфрәтле һәм киҫкен яңғырай.
«Иҫке цирк аренаһында» (1936) китабы авторы.
1948 йылдың 16 октябрендә Мәскәүҙә вафат булған. Ваганьков зыяратының 4 участкаһында ерләнгән.
Вычера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйезов Ғәли Биктимер улы
Фәйезов Ғәли Биктимер улы (20 июль 1948 йыл) — ғалим-философ, дәүләт хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Философия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 1-се класлы баш дәүләт кәңәшсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Ғәли Биктимер улы Фәйезов 1948 йылдың 20 июлендә Башҡорт АССР-ының Йүкәлекүл ауылында тыуған.
1967—1969 йылдарҙа тыуған ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була һәм запасҡа ҡайтарылғандан һуң Силәбе дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
1976—1990 йылдарҙа комсомол һәм партия эшендә.
1990—1993 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй идара итеү академияһы аспиранты.
1993—1994 йылдарҙа Башҡортостан энциклопедияһы баш редакцияһының бүлек мөдире.
1997—2000 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика идаралығында социаль-мәҙәни үҫеш бүлеге мөдире.
2000 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Баш мәғлүмәт-аналитика идаралығы етәксеһе урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.
2001 йылда — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Социаль-иҡтисад сәйәсәте идаралығы етәксеһе урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең социаль сәйәсәт бүлеге мөдире.
Заальбург-Эберсдорф
Заальбург-Эберсдорф (Saalburg-Ebersdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3750 кеше йәшәй. Майҙаны — 71,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 431 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07929, 07368 һәм автомобиль коды — SOK.
Санфирова Ольга Александровна
Санфирова Ольга Александровна (2 май 1917 йыл — 13 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған осоусы 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкы эскадрилья командиры, гвардия капитаны. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Ольга Александровна Санфирова 1917 йылдың  2 майында (19 апрелендә) Һамар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
9-сы класты, Мәскәү өлкәһенең Коломна ҡалаһында аэроклубты тамамлай. Үзбәкстандың баш ҡалаһы Ташкентта йәшәй һәм эшләй.
Ҡыҙыл армияла 1941 йылдың декабренән. Батайск хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың майынан хәрәкәттәге армияла. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры (325-се төнгө бомбардировка авиадивизия, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия капитаны О.А.Санфирова дошмандың тере көсөн һәм техникаһын юҡ итеү өсөн 630 хәрби осош яһай.
Ҡыйыу осоусы 1944 йылдың 13 декабрендә хәрби заданиенан ҡайтып килгәндә батырҙарса һәләк була. Машинаны Польшала, Населск районында яндыралар. Ольга Санфирова һәм штурман Руфина Гашева парашют менән һикереп, нейтраль зонаға эләгә. Ольга Санфирова пехотаға ҡаршы минала шартлай, ә Руфинаны беҙҙең һалдаттар алып сыға. Белоруссияның Гродно ҡалаһында туғандар ҡәберендә ерләнә.
Поперечные Тайлы
Поперечные Тайлы — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Большие Тайлы йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты
Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Калининград сик буйы институты — юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт ҡаҙна мәғариф учреждениеһы, Рәсәй сик буйы хеҙмәтенең боронғо хәрби-уҡыу йорттарының береһе. Институт сик буйы, техник, оператив белгестәре әҙерләү менән шөғөлләнә.
Уҡыу йортонда барлығы 150-нән ашыу фән кандидаты һәм докторы эшләй. 1998 йылдан техник, юридик һәм педагогик йүнәлеш буйынса фәнни һәм педагогик кадрҙарҙы әҙерләүсе адъюнкттура эшләп килә.
Тарихы
1995 йылда Новгород өлкәһе Кстов ҡалаһына күсерелгән А. А. Жданов исемендәге Ленин орденлы, Ҡыҙыл байраҡлы инженер ғәскәрҙәрен әҙерләүсе Калининград юғары инженер училищеһының техник базаһында нигеҙләнә (КВИУИВ).
Институтын булдырыу тураһындағы бойороҡҡа 1995 йылдың 26 декабрендә ҡул ҡуйыла.
2003 йылға тиклем институт РФ Федераль сик буйы хеҙмәтенә ҡарай һәм үҙ аллы ведомство булараҡ, «Рәсәй Федерацияһы Федераль сик буйы хеҙмәтенең Калининград хәрби институты» тип атала.
Төрлө осорҙарҙа уҡыу йортон 500-ҙән 2500 тиклем курсант тамамлай. Көслө профессор-уҡытыусылар составы юғары кимәледәге белем һәм практик күнекмәләр бирә.
Киров исемендәге стадион
1950—1992 йылдарҙа һәм 1995 йылдың беренсе яртыһында «Зенит» ФК йорт аренаһы була.
2006 йылдың 6 июлендә Рәсәй чемпионаты сиктәрендә футбол буйынса һуңғы рәсми футбол матчы үткәрелә. Әммә һуңынан стадионда тағы ла «Зенит-2» һәм «Петротрест» командаларының 7 матчы уҙғарыла.
2007 йылдың яҙ-йәй айҙарында стадионды һүтеп алыу буйынса эштәр алып барыла. Киров исемендәге стадион һүтелгәс, уның урынында «Газпром Арена» яңы стадионы «Зенит» ФК өсөн төҙөлә. 2016 йылдың декабрендә яңы стадион төҙөү тамамлана, ә 2017 йылдың апрелендә тәүге рәсми уйын үткәрә.
Тарих
Стадион проектын Никольский Александр һәм Константин Кашин бергә эшләйҙәр. Төҙөлөш 1932 йылда башлана. Уйһыу һаҙлыҡлы утрауҙың көнбайыш өлөшөндә төҙөлөш эштәре алып барыр өсөн, башта уны киптерәләр, ер ташып 16 метрлы валдар менән ураталар, стадион урынын 2 метр бейеклеккә күтәрәләр.1933 йыл майҙансығын әҙерләү тамамлана. 1948 йылға тиклем уны туранан-тура күтәреү буйынса эштәр алып барыла. Буласаҡ трибуналар ҡом менән ҡаплана, уларға бер нисә баҫҡыс рәүешендә бетон плитәләр һалына. Валдарҙың тышҡы яғын уратып өс рәт уба битләүҙәрендә террасалар яһала, улар стадион табағының баҫҡыстарын һәм павильондарҙың ҡабырғаларын тоташтырып тора. 1939 йылда көнсығыш трибуналарҙа еңел атлетика юлдарынан тышҡа тиклем диаметры 7 метрлы торба формаһында ике бетон тоннелдәр һалына. Уның киңлеге стадионға йөк транспортына, шул иҫәптән экскаваторҙар, тракторҙар һәм башҡа төҙөлөш техникаһына, инергә мөмкинлек бирә. Ошо ике тоннель, төҙөлөш тамамланғас, янғын машиналарына һәм тиҙ ярҙам машиналары өсөн файҙаланылар менән күмелә һәм трибуналар аҫтында ҡалдырыла.
1941 йылда Бөйөк ватан һуғышы һәм Ленинград блокадаһы ваҡытында стадион төҙөү туҡтатыла.
1945 йылдың йәйендә стадионды төҙөү дауам ителә. 1949 йылда уҡ стадион техник яҡтан 90 %-ҡа әҙер була (трибуна баштарындағы таблоларҙан башҡа). Стадионды 1950 йылдың 30 июлендә Ленинградтың «Зенит» һәм «Динамо» командалары матчы менән асалар, уйын 1:1 иҫәбе менән тамамлана. Башта стадион 100 000 тамашасыны һыйҙыра.
1959 йылдың 2-9 майында Мәскәүҙең МО ЦСКА һәм «Спартак» командаларының матчы өсөн стадиондың юғары түңәрәгенә өҫтәмә ағас трибуналар ҡуйыла, совет футбол тарихында был уйынды ҡарауҙа абсолют рекорд ҡуйыла — матчты ҡарарға 110 000-дән ашыу тамашасы килә.
1980 йылдағы Олимпия уйындары өсөн стадион реконструкциялана. Стадионтабағының дүрт яғына дүрт яҡтыртыу мачтаһы ҡуйыла, яңы комментаторҙар кабинаһы, VIP-ложалар барлыҡҡа килә, ултырғыстарҙың киңлеге һәм конфигурациялары үҙгәртелә, шуның һөҙөмтәһендә стадиондың һыйҙырышлығы 72 000 кешелек булып ҡала. Олимпиада-80 футбол турниры сиктәрендә бында дөйөм этаптың 6 матчы һәм сирек финалдың 1 матчы үткәрелә.
Күмәк мәҙәниәттә
Киров исемендәге стадионды түбәндәге кинокартиналарҙа күрергә мөмкин:
Стадионда 1993 йылда «Городок» телетапшырыуҙарын 1994 йылғы Изге ихтыяр уйындарына бағышлап төшөрәләр. 2003 йылдың йәйендә стадион эргәһендә («Невское кольцо» трассаһында) ун сериялы «На вираже»<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (13 августа 2018)">212 сығанағы көн күрһәтелмәгән ] кинокартинаһы төшөрөлә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ровса
Ровса — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Покровка (Шаран районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830018.
Кесе Инюша
Кесе Инюша — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Инюша йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәйнанов Дамир Әхнәф улы
Биографияһы
Дамир Әхнәф улы Ғәйнанов 1956 йылдың 4 ғинуарында Башҡорт АССР-ы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы) Бүздәк районы Урҙайбаш ауылында тыуған.
1978 йылда Өфө авиация институтын тамамлаған.
1978 йылдан башлап, 1985—1986 йылдарҙағы өҙөклөк менән, Өфө авиация институтында (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) эшләй: иҡтисад һәм производствоға идара итеү (2002—2003), иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеү (2003) кафедралары мөдире.
Бер үк ваҡытта 2007 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади эҙләнеүҙәр институты директоры.
2014 йылдан Федераль дәүләт статистика хеҙмәте Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органының йәмәғәт советы ағзаһы.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре иҡтисади һәм социаль системаларҙа идара итеүҙе камиллаштырыу проблемаларына арналған. 300-ҙән ашыу ғилми эш авторы.
Хүрүфилек
Хүрүфилек (حُرُوفِيَّة — «хүрүфүн», йәғни, хәрефтәр; Хуруфизм) — дини-фәлсәфәүи, мистик тәғлимәт, сиктән тыш шиғый ғәләт фирҡәләре иҫәбенә инә.
Тарихы
Хүрүфилекте Фазуллаһ Нәғими Әстрәбади — Нәғими барлыҡҡа килтергән. Нәғими 1393 йәки 1394 йылда Нахичеванда язалап үлтерелгән.
Хүрүфилектең төп положениелары
Хуруфизм тәғлимәтендә ғәләттәргә лә, суфыйлыҡ ҡа ла хас элементтарҙың яраш килеүе күҙәтелә. Был тәғлимәттең төп положениелары араһында:
1) Пантеизм
2) Кеше — фәрештәләрҙән юғарыраҡ торған юғары зат, ә иң мөһиме — хәрефтәр тураһындағы фәнде аңлау һәләте бирелгән.
3) Изге текстарҙы, хәрефтәрҙең һанлы билдәләрен ҡулланып, фарсы теле һәм ғәрәп алфавиты (Ҡөрьәндә) аша аңлатыу. Был положение исмәғилилектән, әммә хүрүфиҙәр был алымды артабан үҫтерә.
4) Ғаләмдең мәңгелеклеге һәм циклылығы тураһындағы тәғлимәт. Циклдар бер-береһенә тап килмәй, ә бер-береһенең дауамы булып тора.
5) Мистик булараҡ, һандарға ҙур әһәмиәт бирелә. Нәғими кеше йөҙөндәге 7 һыҙыҡты (4 күҙ, 2 ҡаш, 1 сәс) сағыштыра, улар шулай уҡ Ҡөрьәндең 7 аяттан торған беренсе сүрәһе һәм 7 планета, 7 сфера, 7 көн менән тиңләштерелә.
Әҙәбиәт
Сығанаҡтар:
Тикшеренеүҙәр:
Кеүәшле
Кеүәшле — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан республикаһы Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 640 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.
Кеүәшле йылғаһы Йомаш ауылы уртаһынан аға.
Сафиулла Иҫәновтың сайтынан :
Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан.
Һунарҙа йөрөгәндә улар хәҙерге Йомаш ауылы ултырған ерҙән дә үтәләр. Был ике һөҙәк тау араһынан аҡҡан йылға үҙәне була. Шуға иғтибар итәләр: йылға боролоп-боролоп аға һәм урыны-урыны менән ҡая-ташлы тауҙарҙы урай. Аҡҡан һыу тау итәгендә буран-елдән ышыҡланыуға уңайлы соҡорҙар, уйымдар хасил итә. Шул ҡыуыш урындарҙа улар үҙҙәре лә ел-ямғырҙан һаҡланып, ял итеп алыр булған. Бына шуға ла был йылғаны «Ҡыуышлы» тип атайҙар. Аҙаҡ уның исеме «Кеүәшле» булып китә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004976
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200497
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Кесе Хэ-Яха
Кесе Хэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
София
София (Со́фия; София, σοφία — һөнәр, аҡыл) — ҡала, Болгарияның баш ҡалаһы. София ҡала өлкәһенең һәм уның берҙән-бер Столична общинаһының административ үҙәге.
Халҡы — 1,34 млн кеше (2014 йыл). Халыҡтың 95 % этник болгарҙар. Болгарияның көнбайышында, София соҡороноң көньяҡ ситендә, Витоша тау массивының итәгендә урынлашҡан. Климаты уртаса континенталь.
Тимер юл узелы, халыҡ-ара аэропорт, метрополитен (1998 йылдан), трамвай, троллейбус. Софияла дөйөм болгар сәнәғәтенең яҡынса 1/6 өлөшө тупланған (машина төҙөлөшө, металлургия, химия, резина, целлюлоза-ҡағыҙ, аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәттәре).
Борон София урынында сердтарҙың фракий ҡәбиләһе йәшәгән, улар б. э. I быуатында Сердика тигән рим атамаһы алған. IX быуаттан Средец тигән исем менән Болгария составында. Һуңыраҡ ҡала Триадица, XIV быуат аҙағында София (изге София сиркәүе буйынса) тип атала. XIV быуатта төрөктәр баҫып ала; XVI—XVIII быуаттарҙа Балҡан ярымутрауында Константинополдән һуң икенсе сауҙа үҙәге. 1879 йылдан — бойондороҡһоҙ Болгарияның баш ҡалаһы.
Тарих
Б. э. тиклем VIII быуатта неолит тораһы урынында фракия ҡалаһы барлыҡҡа килә. Уның б. э. тиклем I быуатта баҫып алған римлеләр уға ошо урында йәшәгән фракия ҡәбиләһе атамаһынан сығып Сердика тигән исем бирә. I—IV быуаттарҙа Сердика — Рим провинцияһы Фракияның баш ҡалаһы. Ул император Константин I Бөйөк (306—337 йылдар) яратҡан ҡалаһы була. Император һарайы оҙаҡ йылдар ошонда була һәм ул ошонан тороп империя менән идара итә. Тарихы императорҙың: «Сердика минең Римем» тигән һүҙҙәрен һаҡлаған. Ул бында башта Рим империяһының баш ҡалаһы — «Яңы Рим» булдырырға уйлай, тик стратегик йәһәттән уңайлы урын Византий еңеп сыға. Император Константин I дини реформаһы һөҙөмтәһендә, Сердика епископтың даими торған урынына әүерелә. Бында 343 йылда Изге София сиркәүендә Сердикия соборы барлыҡҡа килә, уны сиркәү I Никейский соборының дауамы тип ҡарай. 357 йылда рим тарихсыһы Аммиан Марцеллин ҡаланы «ҙур һәм яҡын барып булмаҫлыҡ» тип билдәләй.
Деми Ловато
Йырсы буларак, Деми үзенең альбомын Don’t Forget 2008 йылдың 23 сентябрендә сынара. Ул Billboard 200 рейтингында икенсе урын ала. Беренсе атнада 89 000 күсерелмә сатыла. Аннан соң 473 000 пластинка. Үзенең интервьюһында Ловато альбомны 10 көн өсендә ясаулары турында әйтә. 2009 йылдың 21 июлендә икенсе альбом Here We Go Again сыға. Беренсе атнада 108 000 күсерелмә һатыла, был альбом исә Billboard 200 исемлегендә беренсе урын ала.
София
Тарих
V—VI быуаттарҙа Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе мәлендә ҡала һундар, готтар һәм башҡа варвар ҡәбиләләре ябырылыуына дусар була. VI быуат уртаһында, император Юстиниан I Бөйөк хакимлыҡ иткән йылдарҙа (527—565 йылдар), Сердика Триадица исеме аҫтында Византия империяһының мөһим административ үҙәге булып тергеҙелә. Бары тик дини яҡтан ҡала архиепископ хакимлығына ҡарай, үҙәге Prima Justiiniana ауылында (бәлки, хәҙерге Охрид ҡалаһы эргәһендә, Македония), был ерҙә император Юстиниан тыуа.
Деми Ловато
Биографияһы
Деметрия Девонн Ловато 1992 йылдың 20 августыңда АҠШ-тың Техас штатындағы Даллас ҡалаһында тыуа. Атаһы — Патрик Ловато, әсәһе — Дианна Харт де ла Гарца.
Награды и номинации
Төп мәҡәлә: Список наград и номинаций Деми Ловато[en]
София
Тарих
Шул уҡ ваҡытта Софияла болгар мәҙәни эшмәкәрлеге үҫешә — XVI быуаттағы София әҙәбиәт мәктәбе; «Бәләкәй изге тау» барлыҡҡа килә, ҡала тирәләй 20 ашыу монастырь урынлаша, уларҙың 20-нән ашыуы бөгөн дә бар. Азатлыҡ хәрәкәтенең мөҡим үҙәге.
Деми Ловато
Дискография
Төп мәҡәлә: Demi Lovato discography
София
Тарих
1873 йылда, ошонда уҡ үткән суд процесынан һуң, Софияның тирә-яғында болгар милли геройы Васил Левский язалана.
Төркиә ҡыҫыуынан азат булғас һәм болгар дәүләте кире тергеҙелгәс, София баш ҡалаға әүерелә (1879). Был, тәү сиратта, Харьков университеты профессоры, болгар тарихсыһы Марин Дринов ҡаҙанышы. Ул яңы дәүләтте булдырыуҙа (Австро-Венгрия вәкилдәре Велико-Тырновоны баш ҡала итеүгә тауыш бирә) ҙур хеҙмәт күрһәтә. Шуның арҡаһында Софияның халҡы, башҡа болғар ҡалалары менән сағыштырғанда, башлыса эске миграция һөҙәмтәһендә арта.
Физик-географик характеристикаһы
София Витоша тауы итәгенең төньяҡ өлөшөндә, София соҡоронда урынлашҡан. Ҡала минераль һәм термаль сығанаҡтар менән билдәле.
Климаты
София яҡынса 43-сө географик киңлектә ята, уртаса йыллыҡ температура 11,4 °C, ҡаланың климаты дымлы континентальный.
Ҡыш һалҡын, һауа торошо йыш алышына, ҡар ҡатламы оҙаҡ ятмай, яҡынса 60 көн. Ел көньяҡтан булғанда +10 °C тиклем йыш йылыта. Ҡаланың төньяҡ-көнсығышынан төньяҡ елдәренә юл асыла, әммә ҡаланың сағыштырмаса түбән киңлектә булыуы һөҙөмтәһендә һауа температураһы һирәк аҫҡа төшә. Бындай ваҡыттарҙа −15 °C, бик һирәк −20 °C һәм түбәнерәк була. Ҡыш башында томандар йыш төшә. Яҙ иртә килә, әммә оҙайлы була. Йәй йылы һәм ҡояшлы. Әммә диңгеҙ кимәленән юғары булғанлыҡтан, Болгарияның башҡа райондарына ҡарағанда йәй һалҡыныраҡ. Июль һәм август айында температура +35 °C тиклем күтәрелә ала. Көҙ ҡыҫҡа. Софияның иң һалҡын икенсе айы булып февраль түгел, декабрь тора. Был шулай уҡ ҡаланың түбән географик киңлеге менән бәйле. Тап декабрҙә ҡояш һауаны насар йылыта, февралдә, киреһенсә, көслөрәк.
Халҡы
София ҡала өлкәһендә 1 430 543 кеше йәшәй, был 2015 йылдың 15 ноябрь статистик мәғлүмәттәре буйынса. Был ваҡытҡа ҡаланың үҙендә 1 343 841 кеше (шул иҫәптән Горубляне, Кремиковци һәм башҡа кварталдар ҙа инә). Әммә ваҡытлыса һәм бөтөнләй теркәлмәгән кешеләрҙе иҫәпкә алғанда, төрлө баһалар буйынса ҡалала 1,5 алып 1,8 млн кеше йәшәй.
Мәғлүмәттәр буйынса, 2012 йылда София өлкәһендә йәки София ҡала округында (Столична общинаһы) 1 301 683 кеше йәшәй, шул иҫәптән 621 156 ир-егет (47,5 %), һәм 680 527 ҡатын-ҡыҙ (52,5 %), йәғни 1000 ир-егеткә 1106 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Софияла 1 212 935 кеше йәшәй, 577 355 ир-егет һәм 635 580 ҡатын-ҡыҙ. 2001 йыл мәғлүмәттәре буйынса, иң ҙур район — Люлин (халҡы 110 117), һуңынан Младост (халҡы 95 877), Подуяне (халҡы 75 312) һәм Красное село (халҡы 72 773). Йәш буйынса өҫтөнлөклө төркөм — 18 һәм 64 йәштәр (790 180 кеше), һуңынан 18 йәшкә тиклем (201 202), 65 йәштән өлкән (183 049). Округтағы (общиналағы) халыҡ тығыҙлығы 2012 йылға — км² 966 кеше. Түбәндә халыҡ иҫәбе меңдәрҙә бирелгән.
Власть
Община идаралығындағы һайлауҙар буйынса, Столична общинаһы Кметы (мэры)— Йорданка Асенова Фандакова.
Транспорт
2004 йылдың 4 июнендә яңы Үҙәк автовокзал асылған.
Спорт
София өс тапҡыр — 1992, 1994, 2004 йылдарҙа Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәреүгә ғариза бирә, әммә өс осраҡта ла Болгария баш ҡалаһының ярышташтарына — Альбервилгә, Лиллехамерға һәм Сочиға өҫтөнлөк бирелә.
Дин
Халыҡтың күпселек өлөшө православие христианлығы динен тота.
Мәҙәниәт һәйкәлдәре, музейҙар һәм туризм
София Болгарияның эре туристик үҙәге.
Глухая Сомба
Глухая Сомба — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сомб күле -күл - Сомба йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Радлов Василий Васильевич
Биографияһы
1858 йылдың 20 майында Радлов Йен университетында «Азия халыҡтарына диндең йоғонтоһо тураһында» тигән темаға диссертация яҡлай һәм философия фәндәре докторы дәрәжәһенә лайыҡ була.
Разбойная
Разбойная — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Радлов Василий Васильевич
Ғилми эшмәкәрлеге
Planned Төрки телдәрен өйрәнеү менән тығыҙ бәйле.
Разбойная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олбани (Нью-Йорк)
Олбани (ингл.   Albany ) — АҠШ-тың Нью-Йорк штатының баш ҡалаһы һәм Олбани округының баш ҡалаһы. 97,9 мең ҡала халҡы һаны, ҡала агломерацияһында халыҡ һаны 870,7 кеше (2010 й.).
Күрше Трой, Скенектади һәм Саратога-Спрингс ҡалалары менән тығыҙ бәйле, улар менән бергә баш ҡала округын барлыҡҡа килтергән һәм АҠШ тарихи төбәктәренең береһе булып тора. Был округтың төп өлөшөн Олбани — Скенектади — Трой ҡала агломерацияһы тәшкил итә, Нью-Йорк штатында ҡала халҡы иҫәбе буйынса дүртенсе урында һәм АҠШ-та 56 урында тора.
XIX һәм ХХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала тарихы
Олбани үҙ тарихы дауамында мөһим транспорт үҙәге булып тора. XVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында Нью-Йорк штатында түләүле юлдар әүҙем төҙөлә һәм 1815 йылда Олбани шул юл селтәренең үҙәгендә була. Янындағы канал менән берлектә эшләүсе тимер юлдар төҙөү ҡаланы мөһим транзит үҙәгенә әйләндерә, Нью-Йорк штатына Буффало һәм шулай уҡ Мичиган биләмәһенән кешеләр ағыла башлай.
1807 йылда Роберт Фултон пароход линияһын эшләтә башлай, Нью-Йорктан Олбаниға беренсе пароходтар йөрөй башлай. 1810 йылда ҡалала 10 763 кеше йәшәй һәм Олбан иҙурлығы буйынса илдә 10-сы урынға сыға..
1908 йылда АҠШ-тың Олбани муниципаль аэропорты асыла.
Географияһы
Олбани ҡалаһы Нью-Йорктан төньяҡҡа табан 240 км алыҫлыҡта, Мохок йылғаһының Гудзон күленә ҡушылған ерҙән аҙ ғына көньяҡтараҡ ята. Ҡала Гудзон күленең көнбайыш ярында урынлашҡан (уға бик яҡын ғына тора). Ҡала территорияһы убалы, бейек нөктәһе (төньяҡ-көнбайышта) — диңгеҙ кимәленән 99 метр түбән тора.
Климат
Олбани территорияһының климаты уртаса континенталь, ҡышы һалҡын, ҡарлы, йәйе дымлы.
Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Олбаниҙа 97 856 кеше йәшәгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Процент
Проце́нт (per cent — на сотню) — йөҙҙән бер өлөш. «%» тип тамғалана. Нимәнеңдер бөтөнгә ҡарата өлөшөн тамғалау өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, 500 кг-дың 17%-ы һәр береһе 5-әр кг булған 17 өлөштө аңлата, йәғни 85 кг. 500 кг -дың 200%-ы 1000 кг тип әйтеү ҙә дөрөҫ, сөнки 500 кг-дың 1%-ы 5 кг тәшкил итә, һәм 5 ∙ 200 = 1000.
Килеп сығыуы
Боронғо Римдә, унарлы иҫәпләү системаһы инерҙән күп алда, иҫәпләүҙәр 1/100-гә бүленгән ҡабатлашыусы булған кәсерҙәр менән башҡарылған. Мәҫәлән, Октавиан Август аукционда һатылған тауарҙарға 1/100 өл!ш миҡдарында налог алған, был Centesima Rerum Venalium (һатылған әйберҙәрҙең йөҙөнсө өлөшө) булараҡ билдәле булған. Ҡабатлашыусылар менән иҫәпләү процентын иҫәпләүгә оҡшаш булған. Урта быуаттарҙа валюта деноминациялағанда 100 знаменателе менән иҫәпләүҙәр күнегелгәнерәк була бара, ә XV быуат аҙағынан XVI быуат башына иҫәпләүҙең был ысулы арифметик иҫәпләүҙәр булған бөтә ерҙә ҡулланыла башлай. Был ысул килем һәм зыянды, процент ставкаларын иҫәпләгәндә, шулай уҡ өсәү ҡағиҙәһендә ҡулланылған. XVII быуатта иҫәпләүҙең был формаһы йөҙөнсө өлөштә процент ставкаларын күрһәтеү өсөн стандарт булып китә. Рәсәйҙә процент төшөнсәһен беренсе булып Пётр I индерә. Ләкин бындай иҫәпләүҙәр Болалы осорҙа ҡулланыла башлаған тип иҫәпләнә. Был һум тәүҙә 10 ун тинлек аҡсанан, ә һуңғараҡ 100 тиндән торғанда, донъя тарихында тәүгә һуғылған аҡсаның 100-гә 1 менән бәйлелегенең һөҙөмтәһе булараҡ килеп тыуа.
Йыйыу ҡағиҙәләре
Текста процент тамғаһы цифрҙар менән яҙылған һандар алдында ғына ҡулланыла һәм һандан буш урын менән айырыла. Процент тамғаһы шулай уҡ һан һәм процентлы тигән сифат ярҙамында төҙөлгән ҡатмарлы һүҙҙәрҙе ҡыҫҡартып яҙғанда ҡулланыла. Мәҫәлән:20%-лы ҡаймаҡ (егерме процентлы ҡаймаҡ тигәнде аңлата), 10%-лы эретмә, 20%-лы эретмәгә, ләкин ҡаймаҡтың ҡуйылығы 20 % тәшкил итә, эретмәнең концентрацияһы 10 % һ.б.
Был хәрефтәрҙе йыйыу ҡағиҙәһе 1982 йылда ГОСТ 8.417—81 (аҙағыраҡ ГОСТ 8.417—2002-ҡа алмаштырыла) норматив документ менән ғәмәлгә индерелә; элекке ҡағиҙә буйынса процент тамғаһы алдындағы һандан буш урын менән айырылмай ине. Хәҙерге ваҡытта процент тамғаһын айырыу ҡағиҙәһе дөйөм ҡабул ителгән ҡағиҙә булып тормай. Әлегә тиклем күп рәсәй нәшриәттәре ГОСТ 8.417—2002 тәҡдимдәрен үтәмәйҙәр, йәғни хәреф йыйғанда процент тамғаһы алда килгән һандан айырылмай.
Процентлы пункт
Күп күрһәткестәр проценттарҙа иҫәпләнгән экономикала был күрһәткестәрҙең үҙгәреүен баштағы күрһәткестән проценттарҙа түгел, ә күрһәткестең элекке һәм яңы ҡиммәттәренең айырмаһын белдергән «процентлы пунктта» иҫәпләйҙәр. Мәҫәлән, әгәр ниндәйҙер илдә эш активнлығы индексы 50%-тан 51 %-ҡа тиклем үҫкән булһа, ул -ҡа үҙгәрҙе, ә процентлы пунктта үҙгәреш тәшкил итә.
Дәүмәлдәрҙе проценттарҙа сағыштырыу
Ҡайһы ваҡыт ике дәүмәлде уларҙың ҡиммәттәренең айырмаһы буйынса түгел, ә проценттарҙа сағыштырыу уңайлы. Мәҫәлән, ике тауарҙың хаҡын һумдарҙа сағыштырмайҙар, ә бер тауарҙың хаҡы икенсеһенең хаҡынан нисә процентҡа ҙур йәки бәләкәй икәнен баһалайҙар. Әгәр айырма буйынса сағыштырыу бер мәғәнәлә булһа, йәғни һәр саҡ бер дәүмәл икенсеһенән күпмегә ҙәр йәки бәләкәй икәнен табып булһа, проценттарҙа сағыштырғанда ниндәй дәүмәлгә ҡарата процент иҫәпләнгәнен күрһәтергә кәрәк. Бер дәүмәл икенсеһенән 100-ҙән ҙурыраҡ процентҡа ҙур тип әйткәндә ниндәй дәүмәлгә ҡарата икәнлеген күрһәтеү кәрәкмәй. Был осраҡта процент иҫәпләүҙең бер генә юлы бар, айырманы ике һандың бәләкәйенә бүлеү һәм һөҙөмтәне 100-гә ҡабатлау.
Водовозов Василий Иванович
Водовозов Василий Иванович (, Санкт-Петербург —, шунда уҡ) — урыҫ педагогы, , балалар яҙыусыһы; яҙыусы һәм педагог Е. Н. Водовозованың ире.
Биографияһы
Коммерция училищеһы (1835-1842) һәм Санкт-Петербург университетының филология факультетында  уҡый. Университетты тамамлағас (1847 йыл) Варшава гимназияһында, 1851 йылдан 1-се Петербург гимназияһанда уҡыта.
Йәкшәмбе мәктәбен ойоштора, уның етәксеһе (1861-1862) була, Смольный институтында (1860—1862), ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыусылар семинарияһанда (1863), һуңыраҡ Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсында (1870) уҡыта. Сит илгә булған сәфәрҙәрендә халыҡ мәғарифы менән таныша
Водовозовтарҙың «шишәмбеһендә» В. А. Слепцов, П. И. Якушкин, В. С. Курочкин һәм Н. С. Курочкин, П. А. Гайдебуров була. 1866 йылда дәүләт уҡыу йорттары эшенән бушатыла. Төп эше әҙәби эшмәкәрлек була.
Смоленск православие зыяратында ерләнә.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Тәүге мәҡәләһе — «Заметки о современном образовании в Германии» мәҡәләһе («Журнал Министерства народного просвещения»,  1856). «Библиотека для чтения», «Отечественные записки», «Современник», «Вестник Европы», «Русское слово» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа 120-нән ашыу эшен: тәржемәләр, педагогика буйынса мәҡәләләр, Европа илдәрендәге мәктәптәр тураһында очерктарын, тәнҡит мәҡәләләр, балалар өсөн әҫәрҙәрен баҫтырып сығара. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләрендә һәм әҙәбиәтте уҡытыу методикаһы буйынса хеҙмәттәрендә әҫәрҙең художество әһәмиәтен уның ижтимағи һәм әхлаҡи мәғәнәһенә бәйле икәнлеген күрһәтә.
Балалар өсөн популяр китап төҙөүсе булараҡ танылған. «Рассказы из русской истории» (выпуск 1—2, Санкт-Петербург, 1861—1864) Водовозовтың инеш һүҙҙәре һәм аңлатмалары менән тарихи документтар йыйынтығынан ғибәрәт. «Книга для первоначального чтения в народных школах» (ч. 1, Санкт-Петербург, 1871; 18-е издание 1887) һәм уға «Книга для учителей» (Санкт-Петербург, 1871; 5-е издание, 1879) методик ҡулланмаһы К. Д. Ушинский премияһы менән билдәләнә. «Детские рассказы и стихотворения» (Санкт-Петербург, 1871, 1876), «Новая русская литература (От Жуковского до Гоголя включительно)» (Санкт-Петербург, 1866; 7-е издание, 1908), «Древняя русская литература. От начала грамотности до Ломоносова» (Санкт-Петербург, 1872), «Русские сказки в стихах» (Санкт-Петербург, 1883) китаптары авторы һәм төҙөүсеһе.
Тәржемәләре
Ун тел белә һәм рус теленә Анакреон, Софокл, Гораций, Катулл, Лукиан, Дж. Байрон, И. В. Гете, Генрих Гейне, П.Ж. Беранже әҫәрҙәрен тәржемә итә. Бынан тыш, сит ил әҙәбиәте тураһындағы мәҡәләләре менән сығыш яһай. Тәржемәләре «Переводы в стихах и оригинальные стихотворения» (Санкт-Петербург, 1888) йыйынтығына ингән
Ғәрад (акциденция)
Ғәрад (Арад) — ғәрәп-мосолман философияһында — акциденция, осраҡлы килеп сыҡан бер нәмә.
Мөғтәзилиҙәрҙә
Был мәсьәләгә ислам ағымдарында ҡараштар төрлө. Мөғтәзили кәләмдә акциденция логик яҡтан «мәғәнә» төшөнсәһенә ҡарата икенсел.
Исмәғилиҙәрҙә
Кәләмдән айырмалы рәүештә, көнсығыш перипатетизмында һәм исмәғилилектә акциденциялар иҫәбе субстанциаль формалар барлыҡҡа килтергән универсалийҙарға индерелмәй. Акциденция субстанцияның дихотомик төшөнсәһе булараҡ аңлатыла.
Суфыйлыҡта
Суфыйлыҡта Ғаләмде акциденциялар йыйылмаһы итеп аңлайҙар
Миңһылыу
Миңһылыу, Минсылыу — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Миңһылыу/Минсылыу — төп башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. «Миңе булған, бик сибәр» мәғәнәһендә. Татар халҡында Миңсылу, Сылу варианттары бар.
Шәхестәр
Усманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1 май 1950 йыл) — башҡорт теле белгесе, педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2003), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2017) һәм мәғариф отличнигы (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Байрамова Миңһылыу Миңлебай ҡыҙы — Сибай ҡалаһы, 55-се Рудничный һайлау округынан БАССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Юғары хеҙмәт күрһәткестәре буйынса депутат итеп һайланған.
Абдуллина Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы (5 июль 1952 йыл) — юғары категориялы урыҫ теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе, Башҡорт Википедияһы ҡатнашыусыһы, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1997). Педагогик хеҙмәт ветераны, хеҙмәт стажы — 46 йыл. Өфө ҡала Хакимиәте Грантына (2009), Башҡортостан Хөкүмәтенең «Иң яҡшы башҡорт теле уҡытыусыһы» (2010) Премияһына лайыҡ булды. «Педагог-тикшеренеүсе» (2010-2013). 2018 йылда «Ҡатын-ҡыҙ — милләт әсәһе» конкурсы финалисы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа!» миҙалы менән бүләкләнде.
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Фәриғә Күҫәкованың «Ейәнсура таңдары» гәзитендә баҫылған «Тәүбә» хикәйәһендәге кире персонаждың исеме Миңһылыу.
Сосновый Бор (Бөрө районы)
Сосновый Бор (Сосновый Бор) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тауаф
Тауа́ф (طواف) —  хаж ҡылғанда Ҡәғбә тирәләй  сәғәт уғына ҡаршы йүнәлеш тотоп  үтеү йолаһы. Беренсе тауаф Мәккәгә килеп төшөү менән үтелә.
Үтеү тәртибе
Хаж ҡылыусылар сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә ете тапҡыр Ҡара таш ятҡан мәсетте урап үтә. Тәүге өс үтештә йүгерә-атлай хәрәкәт итәләр. Ҡәғбәтулланы урап үткәндә уның "ғираҡ" һәм "йәмән" мөйөштәрендә намаҙ уҡыйҙар. Ете тапҡыр урап үткәндән һуң Ҡәғбәтулла ишеге янына киләләр, бөтә тәне менән һыйынып, уң ҡулын ингән ергә табан һуҙып тәүбә итәләр, гонаһтарын ярлыҡауҙы һорайҙар. Ҡөрьән Кәримдән ике сүрәне -  — 109-сы («Кафырҙар») һәм 112-се («Ихлас») - сүрәләрен уҡып тамамлап ҡуялар. Ҡәғбәтулланы тейешенсә урап сыҡҡас, Ибраһим мәҡамына үтеп, намаҙ уҡыйҙар.
Хәҙистәрҙән билдәле булыуынса, фәрештәләр Бәйт әл-Мамур тирәләп тауаф ҡыла.
Кесе Камчала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәпембә
Бәпембә — ҡыуыш һабаҡлы, һары суҡ сәскәле, туҙғаҡ орлоҡло ваҡ үлән.
Көнбайыш Европа илдәрендә: Францияла, Швейцарияла, Бельгияла, шулай уҡ Һиндостанда, АҠШ-та айырым плантацияларға сәсеп үҫтерәләр. Ул витаминдарға бай булған төрлө аш-һыу әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Составы
Бәпембә составында аскорбин кислотаһы бик күп.
Гүзәл
Гүзәл — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Гүзәл — матур, һылыу, сибәр тигәнде аңлата.
Ҡаһарманов Рәшит Рәжәп улы
Биография
Рәшит Рәжәп улы Ҡаһарманов (22 август 1955 йыл) — Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуа.
Ауылдағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 9 — 10 синыфтарҙы Иҫке Собханғол урта мәктабендә дауам итә.
Әрме сафында уңышлы хеҙмәт иткәндән һуң, 1976 йылда Өфө нефть техник институтына уҡырға инә, уны 1981 йылда уңышлы тамамлай һәм Урмуртия Республикаһының нефть ятҡылыҡтарын эҙләүсе предприятиеһына эшкә ебәрелә. 1986 йылда киләсәге уңышлы нефть Себер компанияһына ебәрелә. 1986—2007 йылдар дәүерендә ул ябай инженер вазифаһын «Себер» нефть компанияһының баш инженеры, уның генераль директорының беренсе ярҙамсыһы дәүеренә тиклем күтәрелә.
Ғаиләһе
Рәшит Рәжәп улы Ғафури районы Һабай ауылы ҡыҙы Фәриҙә менән ғаилә ҡороп 2 ул тәрбиәлап үҫтерәләр.
Рочуга (Мезень ҡушылдығы)
Рочуга  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тотемизм
Тотемизм — ҡасандыр киң таралған һәм әле лә булған дини-социаль система. Уның нигеҙендә тотем культы ята.