cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нияю
Нияю — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
2003 йылдың февралендә Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улына Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районының мәҙәниәтен һәм сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне өсөн Әнғәм Атнабаев исемендәге премия бирелә. Шағир Яңауыл әҙәби берекмәһе «Замандаш» һәмТәтешле районының «Аҡ шишмә» шағирҙар берләшмәһендә ағза була.
Нияю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Биографияһы
Ҡаһим Әүхәт улы 2014 йылдың 14 октябрендә вафат була. Ул үҙенең тыуған ауылы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы Иҫке Күрҙемдә ерләнгән.
Нияю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Китаптары
Башҡорт телендә:
Клавдий Птолемей
Музыка
Птолемейҙың «Гармоника»һының беренсе бүлектәренә иң ҡиммәтле комментарийҙы Порфирий яҙа.
География
Птолемейҙың беҙҙең эраның II быуаты уртаһындағы башҡа мөһим хеҙмәте — һигеҙ китапта география буйынса Ҡулланма, ул донъяның антик халыҡтарына билдәле булған география тураһында бөтә белемдәренең тупланмаһынан ғибәрәт. Үҙенең трактатында Птолемей математик география һәм картография нигеҙҙәрен һала. Скандинавиянан Мысырға тиклем һәм Атлантиканан Һинд-Ҡытайға тиклем һигеҙ мең пункттың координатаһын баҫтыра; был ҡалалар һәм йылғаларҙың уларҙың географик киңлеге һәм оҙонлоғо күрһәтелгән исемлеге. Киң һәм ентекләп йыйылған мәғлүмәт нигеҙендә Клавдий Птолемей шулай уҡ 27 ер өҫтө картаһы эшләй, улар әлеге ваҡытҡа тиклем табылмағандар, бәлки, бөтөнләйгә юғалғандар. Птолемей карталары тик һуңғы осор һүрәтләүҙәр буйынса ғына билдәле була. Был мәғлүмәттәрҙең һәм башлыса сәйәхәтселәрҙең һөйләүҙәре буйынса төҙөлгән карталарҙың теүәл булмауына ҡарамаҫтан, улар Ерҙең кеше йәшәгән өлкәләренең киңлеген һәм үҙ-ара бәйләнешен беренсе тапҡыр күрһәтәләр.
Әүхәтов Ҡаһим Әүхәт улы
Китаптары
Татар телендә:
Клавдий Птолемей
Хронология
«Подручные таблицы» «Батшалар ҡануны» тип аталған —ассирийҙар, вавилондар, фарсы, македон батшаларының һәм беҙҙең эраға тиклем 747 йылдан алып Птолемей дәүерендә тиклем булған Рим императорҙарының идара итеү хронологик исемлеген үҙ эсенә индерә. Был исемлек элекке астрономик күҙәтеүҙәр даталарын берҙәм шкалаға килтереү өсөн кәрәк. Артабан күсереп яҙғанда Ҡанун һуңғы хакимдарҙың исемдәре менән тулыландырыла. Ҡанун боронғо Донъя хронологияһын формалаштырғанда ҙур роль уйнай һәм артабан бойондороҡһоҙ сығанаҡтар менән раҫлана.
Механика
X быуатта Византия энциклопедияһы «Суда» Птолемей механика буйынса өс китап яҙған, улар беҙҙең заманға тиклем килеп етмәгән, тип хәбәр итә.
Астрология
«Тетрабиблос» трактаты (Четырехкнижие) астрологияға арналған. Птолемей, теория күк есемдәренең хәрәкәтен алдан күрергә мөмкинлек биргәс, быны ер ваҡиғаларын алдан әйтеү өсөн дә файҙалы ҡулланырға мөмкин тип иҫәпләй. Шулай уҡ планеталарҙың ерҙәге ваҡиғаларға йоғонтоһо, Ҡояш һәм Айҙың тәьҫир итеүе бәхәсһеҙ булған кеүек үк, әһәмиәтле тип фараз ителә. Шул уҡ ваҡытта, Птолемей фекеренсә, астрономик күренештәр факторҙарҙың береһе булараҡ ҡына сығыш яһайҙар. Беренсе китабында астрологияның дөйөм концепцияһы һүрәтләнгән, икенсеһендә — күк күренештәренең һауа торошона, өсөнсө һәм дүртенсе китаптарында — кешеләргә йоғонтоһо тасуирлана. Птолемей трактатында ниндәй ҙә булһа ғәмәлде башҡарыу өсөн уңайлы ваҡытты билдәләргә тырышҡан катархик астрология мәсьәләләрен ҡарамай. Астрологик материалдарынан тыш, Птолемей "Тетрабиблос"та тәүге тапҡыр күк есемдәре хәрәкәтенең сағыштырғыһыҙ булыуы, тимәк, ваҡиғаларҙың тулыһынса ҡабатланыуы мөмкин түгеллеге (пифагорсылар уйлағанса) тураһында тәрән фәлсәфәүи идея әйтә.
Сәлимов Ниязбай Булатбай улы
Биографияһы
Ниязбай Булатбай улы Сәлимов (Нияз Сәлимов) 1958 йылдың 27 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Яугилде ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлағас, хеҙмәт юлын Йөҙимән урта мәктәбендә директор урынбаҫары булып башлай. Шунан бер йыл тыуған ауылы мәктәбендә директор була.
1984 йылда талантлы йәш белгес «Йондоҙ» район гәзите мөхәррире урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә, биш йылдан республика йәштәренең «Ленинсы» гәзите мөхәррире урынбаҫары итеп үрләтелә. Башҡорт йәштәренең үҙ аллы гәзите «Йәшлек»те булдырыуға ҙур көс һала, уның тәүге мөхәррир урынбаҫары була.
1990 йылда Ниязбай Булатбай улы Ғафури районының «Звезда» — «Йондоҙ» гәзите мөхәррире итеп ҡуйыла. Уның тырышлығы менән.1991 йылда Башҡортостанда тәүгеләрҙән булып үҙ аллы башҡортса «Табын» гәзите донъя күрә. Ырымбур өлкәһе йәмәғәтселеге үтенесе буйынса, ошо гәзит редакцияһы ерлегендә 1993 йылда Ниязбай Сәлимов Ырымбур башҡорттарының «Каруанһарай» гәзитен нәшер итә.
Тиҙ арала абруй ҡаҙанған «Табын» гәзите мөхәррирен «Йәшлек» гәзитенең баш мөхәррире вазифаһына эшкә саҡыралар. Өс йылдан ашыу ваҡыт эсендә ул ошо баҫманың тиражын ике тапкырға тиерлек арттырыуға ирешә.
Бер монография, ике брошюра, балалар өсөн дүрт китап авторы, фәнни йыйынтыҡтарҙа баҫылған тиҫтәләгән хеҙмәте донъя күргән.
2011—2015 йылдарҙа «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире булып эшләй.
2022 йылдың 16 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Почёт грамотаһы менән бүләкләнде.
Третья (Тямка ҡушылдығы)
Третья  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тямка йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ла-Пуэбла-де-Монтальбан
Ла-Пуэбла-де-Монтальбан (La Puebla de Montalbán) — Испаниялағы ҡала һәм муниципалитет, Толедо провинцияһына һәм Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһенә керә. Муниципалитет (комарки) Торрихос районы (комарки) составында. 141,16 км² майҙанды биләй. Халҡы 8472 кеше (2010 йылға). Провинцияның административ үҙәгенәсә — 35 км.
Гуманитар фәндәр
Гуманита́р фәндәр ( — урыҫса человек, башҡортса кеше) — кешене уның рухи, аҡыл, әхлаҡи, мәҙәни һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге аша өйрәнеүсе фән. Тикшереү объекты, өйрәнеү предметы һәм методологияһы буйынса күп йәһәттән ижтимағи (йәмғиәт фәндәре) менән оҡшаш, ә тәбиғи һәм абстракт (формаль) фәндәргә ҡаршы итеп ҡарала. Гуманитар фәндәрҙә дөрөҫлөк һәм аныҡлыҡ мөһим булһа ла, мәҫәлән, тарихи ваҡиғаларҙы һүрәтләгәндә, аңлау һәм төшөнөү асыҡлығы тәүге урынға ҡуйыла.
Субъект менән объект мөнәсәбәттәре өҫтөнлөк иткән тәбиғи фәндәрҙән айырмалы рәүештә гуманитар фәндәрҙә башлыса субъект менән субъект бәйләнештәре хаҡында фекер йөрөтөлә йәғни диалог, башҡа берәү менән аралашыу кәрәклеге айырым билдәләнә.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Гуманитар фәндәр институт һәм университеттарҙа уҡыу-өйрәнеү дисциплинаһы булараҡ бары тик XIX быуатта ғына ойоша башлай. Был осорҙа улар «рух тураһында фәндәр» (Geisteswissenschaften, урыҫса «науки о духе») тигән исем менән берләшә. Тәүге тапҡыр был атама Британия философы, иҡтисадсы һәм сәйәсмән Дж. Ст. Миллдең (1806—1873) «Система логики» хеҙмәтенең Шиль тәржемәһендә ҡулланыла («moral science» һүҙбәйләнеше тәржемәһе). Әммә ҡайһы бер нимес ғалимдары был аңлатма телгә алынған хеҙмәттең тәржемәһенә тиклем формалаша башлаған тип иҫәпләй.
Предмет һәм ысул
Михаил Михайлович Бахтин үҙенең «Гуманитар фәндәрҙең философик нигеҙҙәре хаҡында» (урыҫса «К философским основам гуманитарных наук») хеҙмәтендә «Гуманитар фәндәр предметы — тәьҫирле, тойғоло һәм һөйләшеүсән ысынбарлыҡ. Ул бер ваҡытта ла үҙе менән тап килмәй һәм шуға ла үҙенең мәғәнәһе һәм йөкмәткеһе йәһәтенән бөтмәҫ-төкәнмәҫ» тип яҙа.
Гуманитар фәндәрҙә мәғәнә текст аша бирелә: авторҙың ниәттәрен, маҡсатының нигеҙҙәрен һәм сәбәптәрен, уның уй-фекерҙәрен, әйтеп бирергә мөмкин булғанда, әйтеү йәки һөйләү кәрәк. Әйткәндең мәғәнәһе телмәр йә текст аша бирелә, был ике субъекттың аң сиктәрендә барлыҡҡа килә (был — ике авторҙың осрашыуы).
Салйоғот (Мәсетле районы)
Салйоғот (Сальзигутово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Оло Ыҡтамаҡ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 266 кеше. Почта индексы — 452550, ОКАТО коды — 80242815002.
Урамдар
Урам исеме :
Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты
Мәскәү дәүләт автомобиль-юл техник университеты (МАДИ) (аббр.: рәсми МАДИ Юғары һөнәри Мәғарифтың Федераль Дәүләт Белем Биреү Учреждениеһы, көнкүреш МАДГТУ) — Рәсәйҙең күпер, аэродром, юл төҙөлөшө; автомобиль транспорт һәм сәнәғәт өлкәһендә уҡытыу-фән үҙәге, уҡыу йорто.
Кара-Тош
Кара-Тош — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лукова
Лукова — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивонка Сурвилла
Иво́нка Сурви́лла (Івонка Сурвіла), Иво́нна Влади́мировна Шимане́ц (Івонна Уладзіміраўна Шыманец; 11 апрель 1936 йыл) — Белоруссия йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, тел белгесе, рәссам. 1997 йылдан Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының рәйесе (эмиграцияла).
Биографияһы
Атаһы Владимир Шиманец ҡыуылған Белоруссия Халыҡ Республикаһы хөкүмәтендә финанс министры була. 1944 йылда бөтә ғаиләһе менән Белоруссиянан Көнсығыш Пруссияға (Германияға) ҡаса, һуңынан Дания, Франция һәм Испанияға күсеп китә. Сорбоннала филология буйынса белем ала.
1969 йылдан Канадала төпләнә, тәржемәсе булып эшләй. 1974 йылда Канадала Белоруссия фән һәм сәнғәт институты рәйесе итеп һайлана. 1984 йылда Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының ағзаһы итеп һайлана. Белоруссияла Чернобыль аварияһында зыян күргәндәр өсөн Канада ярҙам фондын ойоштора.
1997 йылдан эмиграциялағы Белоруссия халыҡ республикаһы радаһының рәйесе биләй.
Шәхси тормошо
1959 йылда Белоруссия халыҡ республикаһы радаһы ағзаһы, Испания милли радиоһында белорус тапшырыуҙары директоры Янка Сурвиллаға кейәүгә. Ике ҡыҙы бар — Анна Предслава һәм Павлина Сурвилла.
Сабрата
Сабрата (Sabratha, Σάβραθα, صبراتة‎), шулай уҡ Абротон (Άβρότονον, Abrotonum ) — Урта диңгеҙ Ҙур Сирт (Ливия, Эз-Завия муниципалитеты)  ҡултығының яры буйында урынлашҡан боронғо ҡала. Сабрата — Лептис-Магна һәм Эа менән бер рәттән Триполитания союзына ингән «өс ҡаланың» иң көнбайыш ҡалаһы. 1982 йылда  ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә.
Тарихы
Беҙҙең эраның VII — VI быуаттарына тиклем  элекке ливия-берберҙар ауылы урынында  Тир ҡалаһынан финикиялылар ваҡытлыса сауҙа факторияһын ойоштора,  уға урындағы «Sbrt'n» (Sbrtn) исеме бирелә. Тәбиғи портҡа эйә булған фактория Африканың эске райондары менән Транссахара сауҙаһында ҡатнаша. Беҙҙең эраға тиклем V быуатта ҡала Карфаген хакимлығы аҫтына эләгә, ә уның емерелеүенән һуң беҙҙең эраға  тиклем  146 йылда  Рим зонаһы йоғонтоһона эләгә.
Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа Сабрата Нумидия  батшалығы составына инә. Беҙҙең эраға тиклем 106 йылда Римдә Нумидия батшаһы Югуртаны язалап үлтергәндән һуң Сабрата, уны урындағы юлбашсылар идара итһә лә, Рим йоғонтоһонда була. Римдә граждандар һуғышынан һуң һәм республикансыларҙың еңелеүенән һуң  (б.э. тиклем 46 й.)  ҡала аҙаҡ Нумидия өлөшө булып, ҡыҫҡа ваҡытҡа Яңы Африка Рим провинцияһы  составына инә (Africa Nova), ә беҙҙең эраға тиклем 27  йылда ҡайтанан Африканың Рим провинцияһы  составына инә. I быуаттан әкренләп романизация башлана һәм  II  быуатҡа ҡалаға үҙенсәлекле планлаштырыу  һәм провинциаль Рим ҡалаһына хас институттар:  капитолий, форумдар, курия - ала. Император Адриан хакимлығы осоро Цезарь форумында 138 йыл башында Сабрата халҡы исеменән Илаһи Сабина хөрмәтенә ҡуйылған бағышлау яҙмаһы  менән даталана, был яҙыу, күрәһең, ҡаланың рим колонияһы статусы алыуын билдәләй. II быуатта ҡала төбәктең иҡтисади һәм мәҙәни үҙәгенә әйләнә, ә уның халҡы 20 меңгә етә. Сабрата сауҙагәрҙәре Римға фил һөйәген, ҡолдар һәм бойҙай  алып килә. Билдәле булыуынса, Остияның Рим театрынан һуң  — империяның һәр тарафтарынан тауар килгән  Римдың төп порты артында  сауҙа форумы урынлаша (Piazzale delle Corporazioni), унда Африканан сауҙагәрҙәрҙең контораһы  була. Караптар, үлсәү саралары, дельфин һүрәттәре төшөрөлгән ҡара-аҡ мозаикалы иҙәндәр менән биҙәлгән биналарҙа — фил һөйәге менән сауҙа итеү һәм байлыҡтың төп сығанағы символы менән йәнәш  — Сабрата  карабы хужаһының яҙыуҙары  табылған: navicularii Sabratenses. Сарбатанан сыҡҡандар Рим аристократияһы булып китә. Рим һыбайлыһы Статилий Капелла (Statilius Capella) билдәле, уның һөйәркәһе Флавия Домицилла император Веспасиандың 38-се ҡатыны булып китә.
Яҡынса 200 йылда, күрше Лептис Магна ҡалаһында тыуған Септимия Север ваҡытында, Сабратала ҡиммәтле мәрмәрҙән мөһабәт йәмәғәт биналары төҙөлә.
Олмуга
Олмуга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кепина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Бишнәк — (Вишняково) Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе Әлмән районындағы ауыл. Ягодное ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Ауыл Ҡурған өлкәһенең көньяҡ- көнбайыш өлөшөндә, Бишнәккүл күленең  көньяҡ-көнбайыш ярында, Әлмән ауылынан, райондың административ үҙәгенән  көньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта (туранан)  урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 164 метр.
Тарихы
Әлмән районы территорияһына иң элек Иҫкен татарҙары күсеп килә. Улар Урал аръяғына Ҡаҙан ханлығы ҡолатылғандан һуң күсә. Иҫәт йылғаһының бер ҡушылдығына килеп, улар үҙ  ауылына нигеҙ һала. Был тораҡ пунктты һәм йылғаның ҡушылдығын – «эсә» ҡылымы менән  «Эчкән»  (ичкин) тип атағандар. 1963 йылда Иҫкен ауылы Ҡурған өлкәһенең  Шадрин районы Юлдус ауыл Советының  Юлдус ауылы тип үҙгәртелә.
1586 йылда Иҫкен ауылынан ун ике ырыу хәҙерге Әлмән районы биләмәһенә күсеп килә, ул һуңғараҡ Иҫкен улусы була. Күскенселәр араһында Тынкачевтар, Байбулатовтар, Әнүәровтар, Әсәновтар, Уразмәтовтар, Искаевтар, Кампачевтар, Юмаевтар, Мансуровтар, Алферовтар, Барашевтар, Барамыковтар була. Өҫтәүенә күскенселәрҙең өс һуңғыһы урыҫтар була. Һуңғараҡ улар ислам ҡабул итә. Улар өс ауылда йәшәгән: Билкәү, Өскүл  һәм Сейәле ауылдарында йәшәгән һәм  казак тип иҫәпләнгәндәр.
1871 йылда баҫылып сыҡҡан «Рәсәй империяһы торама урындары исемлегендә» Силәбе өйәҙ ҡалаһынан 165 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Бишнәк күле янындағы Силәбе өйәҙенең (3 стан)  Бишнәк ауылы башҡорт тораҡ пункты булараҡ телгә алына. Ауылда 85 ихата иҫәпләнә һәм 507  кеше йәшәй (266  ир-егет һәм  241 ҡатын-ҡыҙ). Мәсет эшләгән.
1918 йылдың йәйе башында аҡ гвардеецтар власы урынлаштырыла  (26 майҙа аҡ чехтар Силәбене, 4 июндә  Шумиха станцияһын  баҫып ала).
Староандреевка
Староандреевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тайдон йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
1919 йылда аҡтарҙан азат ителгәндән һуң Тәңрекүл ауылында үҙәге менән Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының Ялан кантоны ойошторола  (1922 йылдың 7 мартынан —  Парамоново ауылы).
Староандреевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
1923 йылдың 3 ноябрендә СССР Үҙәк башҡарма комитеты ҡарары менән Урал өлкәһе ойошторола. Ҡатай районының үҙәге булып Әлмән ауылы тора. 1930 йылдың 20 апрелендә Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы Ялан һәм Ҡатай райондарын бөтөрөргә һәм уларҙың территорияһында берләшкән бер  район — Сафакүл ауылында үҙәге менән Ялан-Ҡатай районы ойошторорға ҡарар итә.
Староандреевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Бикбау ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
1940 йылдың 17 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумының 616/188 Указына ярашлы Силәбе өлкәһе Ялан-Ҡатай районы Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүленә.
Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Административ үҙәге — Трушин ауылы.
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
Ҡурған өлкә башҡарма комитетының 1959 йылдың 14 майындағы 190-сы ҡарары менән Бишнәк ауылы Парамоново ауыл Советы составына инә.
Бикбау ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бишнәк (Ҡурған өлкәһе)
Тарихы
1963 йылдың 1 февралендә Әлмән район бөтөрөлә, Әлмән ауыл Советы Сиҙәм районы составына инә, ә 1964 йылдың 3 мартында  Шумиха районына тапшырыла. 1965 йылдың 12 ғинуарында ҡабаттан Әлмән районы ойошторола.
Совет власы йылдарында Бишнәк халҡы Ҡатай ит-һөт совхозында, һуңынан Әлмән ит-һөт совхозында эшләй.
Халҡы
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәлүмәттәре буйынса халыҡтың гендер структураһында  ир-аттар  47,8 %, ҡатын-ҡыҙҙар 52,2 % тәшкил итә.
2002 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы халыҡтың милли структураһында татарҙар 94 % тәшкил итә.
1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 962 кеше йәшәй, шуларҙың 943 кеше татарҙар, ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар) 18 кеше тәшкил итә
Инфраструктураһы
Ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәни-мәғариф үҙәге, китапхана һәм мәсет (2014 йылдың 29 июлендә асылған ) эшләй.
Урамдары
Тораҡ пункттың урам селтәре 4 урамдан тора.
Транспорт
Ауылдан көнбайышҡа табан   Шумиха—Уй Тамағы автомобиль юлдары үтә
Кётен
Кётен (Köthen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 28243 кеше йәшәй. Майҙаны — 78,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 80 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6366 һәм автомобиль коды — ABI.
Һылтанмалар
Кетен
Нохыръёхан
Нохыръёхан — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/131/243/15/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мукузани (шарап))
Мукузани (მუკუზანი) ҡоро ҡыҙыл төҫтәге грузин шарабы, грузин шарап яһау оҫталығы «визит карточкаларының» береһе. 1888 йылдан алып етештерелә, СССР-ҙа 4-се һан аҫтында етештерелә. Һаҡланған шараптың 10,5—12,5  % спирт өлөшө һәм 6,07,0% титрланған кислоталылығы бар.
Мукузани (Гурджаан муниципалитеты) кахетин ауылы районында саперави сортлы йөҙөмдән эшләнә. 2014 йылда был шараптың виноградар базаһы сиктәре (йәғни аппелласьон сиктәре) киңәйтелгән.
СССР тарҡалғандан һуң Грузияның бөтә ҡыҙыл шараптары араһында мукузани сифатлы ҡоро шараптарға ҡарата хәҙерге донъя талаптарының иң өҫтөнлөклөһө тигән фекер барлыҡҡа килә. «Мукузаниҙа — яҡшы структуралы, юғары сыҙамлыҡ потенциалы булған тәрән шарап». Райондың үҙенсәлекле терруары Мукузаниҙы саперави йөҙөмөнән етештерелгән башҡа шараптарға ҡарағанда тәме ҡатмарлыраҡ, тип раҫлана.
Традиция буйынса, Мукузаниҙың Грузияның шул уҡ сорт виноградтан етештерелгән башҡа ҡоро шараптарынан принципиаль айырмаһы булып имән мискәләрҙә (барактар) өс йылдан кәм булмаған ваҡыт һаҡлау тора тип һанала. Әммә 2013 йылға ҡарата Грузияның шарап тураһындағы законы был атама менән шараптың имән мискәләрҙә генә түгел, хатта нейтраль һауыттарҙа һаҡлауҙың бер ниндәй ҙә минималь мөҙҙәте билдәләмәй. Һөҙөмтәлә, һатыуҙа ҡайһы берҙә бер йыл һәм унан кәмерәк ваҡыт тотолған «Мукузани» шарабын (йәғни маркалы түгел, ә ординар шарапты) осратырға мөмкин.
Имәндә һаҡланған мукузани шараптарына ҡуйы ҡыҙыл төҫ («ҡояш нурҙарын үткәрмәгән бордо» ) һәм йомшаҡ имән һәм еләк тәме, өҫтәүенә, имән һәм еләк тәме булыуы шундуҡ ҡына һиҙелмәй. Шарап ит менән яҡшы тура килә.
Мукузани етештереүселәрҙең ҡайһы берҙәре үҙ өлгөләре менән төрлө халыҡ-ара конкурстарында, атап әйткәндә, Лондонда уҙғарылған IWSC (The International Wine & Spirit Competition) конкурсында даими ҡатнаша, 2014-2021 йылдар осоронда шараптарҙың иң юғары ҡаҙаныштары булып көмөш һәм бронза кимәлендәге наградалар тора.
Балтас үҙәне
Балтас үҙәне күле (русса Балтачевская старица) — Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы нда. Иҫке Балтас ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Дүртөйлөнән Дүртөйлө - Андреевка трассаһы буйынса 9 саҡрым юл.
Һүрәтләмә
Һыуҙың асыҡлығы, таҙалыҡ: Таҙа һәм үтә күренмәле
Һыу менән тәьмин итеү сығанаҡтары: Кеүәш, Ағиҙел һәм Исмаил ыҙаны (күле)
Майҙаны: 2,76км2
Төбө: Ҡомло, ләмле Географик координаталары: төньяҡ киңлегенең  55°36'06", көнсығыш оҙонлоғо 54°43'24"; төньяҡ  киңлегенең 55°35'17",  көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13"; төньяҡ  киңлегенең 55°32'42", көнсығыш оҙонлоғо 54°43'13" Яр буйында торама пункттар: Иҫке Балтас ауылы
Үҙенсәлектәре
Балтас үҙәне  Ағиҙел йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан оҙонсай формалағы һыу ятҡылығы. Күл Ағиҙел йылғаһының төньяҡ һәм көнсығыш ярҙары ҡырындағы ҡушылдыҡтары, шулай уҡ көнбайыш яғында ятҡан үҙәне менән бәйле. Күлдең туҡланыуы, тулыланыуы  атмосфера яуым-төшөм, грунт һәм ер өҫтө һыуҙары иҫәбенә тормошҡа ашырыла.
Тугутка (Иртыш ҡушылдығы)
Тугутка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Балтас үҙәне
Үҙенсәлектәре
Күл ярының һөҙәк ярҙары ағастарҙан ҡулса (ерек>лек, таллыҡ, имән һәм уҫаҡ) менән уратып алынған. Улар артында һыубаҫар туғайҙар китә.Унда күпселеген кесетркән, әрем, меңьяпраҡ һәм башҡа туғай үҫемлектәре урын алған.Көньяҡ яр тирәһендә Иҫке Балтас ауылы урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығыштан Яушылды күле (Явшильды) һәм бер нисә кескәй күл, ә бер саҡрым алыҫлыҡта уның Исмаил күле (Старица) ята.
Тугутка (Иртыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балтас үҙәне
Үҙенсәлектәре
Йәйге осорҙа һыубаҫар ярҙарын күрән, ҡырҡбыуын һәм ҡамыш баҫып ала.
Фаунаһы
Балыҡтар:алабуға, сабаҡ, ҡарабалыҡ, суртан, шыртбалыҡ, һыла, ҡорман, густера ҡорман, аҡ сабаҡ, тюлька, ротан, ҡыҙылғанат
Чеботников Виктор Иванович
Виктор Иванович Чеботников  (Мариуполь ҡалаһында 1935 йылдың 17 мартында тыуа) — шағир, прозаик, журналист, төҙөүсе, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1996 йыл), Рәсәй журналистар союзы ағзаһы (1985). В. И. Чеботников 2014 йылдың 20 майында вафат була.
Биографияһы
Виктор Иванович хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. 1942 йылдан алып Новочеркасскиҙа йәшәй. Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһы мәктәптәрендә уҡый. 1946 йылда Новочеркасск инженер-мелиоратив институтында 11 йәшендә төҙөүселәр бригадаһында эшләй башлай. 1951–1953 йылдарҙа Волга-Дон пароходлығы караптарында матрос була. 1963-1967 йылдарҙа Мәскәүҙә, слесарь, төҙөлөштәрҙә мастер булып эшләй. Хаҡлы ялға (1990 йыл) сыҡҡансы төрлө сәнәғәт һәм торлаҡ йорттар төҙөү объекттарында, Новочеркасскиҙа, Мәскәүҙә, Сахалинда һәм Кольский ярым утрауында, Смоленск ерҙәрендә прораб булып эшләй.
Виктор Иванович Новочеркасскиға ваҡыт-ваҡыт ҡайтҡылап тора. Бында 2014 йылдың 20 майында уның ғүмер юлы өҙөлә һәм ул Новочеркасск ҡалаһы зыяратында ерләнә.
Ижады
Виктор Иванович Чеботников бик йәшләй генә шиғырҙар яҙа башлай, тик уларҙы барлығы 25 йәшендә генә баҫтырып сығарырға тотона. Уның шиғырҙары башта гәзиттәрҙә, һуңғараҡ «Дон», «Москва», «Советский воин», «Студенческий меридиан» журналдарында, «Багульник» (Москва) коллектив йыйынтыҡтарында һәм башҡа баҫмаларҙа сыға.
1986 йылда «Молодая гвардия» нәшриәтендә уның тәүге «Спираль» шиғырҙар китабы сыға. 1996 йылда Рәсәй Яҙыусылар союзының күсмә Секретариаты Вязьма ҡалаһында (Смоленск өлкәһе) Виктор Ивановичты Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итә. 1998 йылда «Смядынь» Смоленск нәшриәтендә уның икенсе шиғырҙар китабы «Судьба» баҫылып сыға.
1999 йылда ул Новочеркасскиға ҡайта һәм урындағы матбуғатта «Две судьбы», «Не потерять себя», «Обреченные на… жизнь», «Жизнь после ада», «Судьбы людские» повестарын, өсөнсө шиғырҙар китабы «Встреча с дедом Щукарем» һәм «Да, это — Вермуда» тигән романын баҫтырып сығара.
Гәзиттәрҙә Рәсәй журналистар союзы ағзаһы булараҡ хеҙмәттәшлек итә.
Виктор Чеботников - байтаҡ төрлө әҙәби конкурстарҙың еңеүсеһе.
2005 йылда ул М. А. Шолоховтың 100 йыллыҡ юбилейына арналған Шолохов конкурсы лауреаты була.
В. И. Чеботников әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Ваҡытлы матбуғат
Вишневский Иван Сергеевич
Вишневский Иван Сергеевич (18 февраль 1988 йыл, Барнаул) — Рәсәй хоккейсыһы, ҡапҡасы. Барнаулдан «Мотор» клубы тәрбиәләнеүсеһе. Тәүге тренеры: Гостьев Сергей Викторович. 2019/2020 йылдар миҙгелендә Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Мәскәүҙән «Спартак» хоккей клубының уйынсыһы була.
Клубта карьераһы
2007 йылдың 18 июлендә Вишневский «Даллас» менән өс йыллыҡ контракт төҙөй. «Старз» составында 2009 йылдың 7 апрелендә «Миннесота Уайлд» командаһына ҡаршы уйында Милли хоккей лигаһында тәүге осрашыуын уҙғара. Ике көн үткәс «Колорадо Эвеланш» клубына ҡаршы уйында һөҙөмтәле пас биреп лигала үҙенең тәүге мәрәйен йыя. Бөтәһе шул миҙгелдә Иван «йондоҙҙар» составында 3 осрашыу уҙғара һәм ике мәрәй йыя, әммә миҙгелдең күп өлөшөндә ул Америка хоккей лигаһында сығыш яһаған «Пеория Ривермен» клубы составында уйнай.
2009/2010 йылдар миҙгелен Вишневский «Далластың» яңы фарм-клубы «Техас Старз» составында башлай. 2009 йылдың 21 декабрендә «Сан-Хосе Шаркс» командаһына ҡаршы уйында Иван яңғылыш үҙенең буш ҡапҡаһын шайбаны индерә, бынан һуң ул яңынан АХЛ-ға ебәрелә. «Техасҡа» ҡайтҡас ул һаҡсылар араһында клубтың иң мәргән уйынсыһы була. Тик 2010 йылдың 9 февралендә «Даллас» Иванды «Атланта Трэшерз» клубына Кари Лехтоненға алмаштыра. Миҙгелдең аҙағын Иван яңы командаһының фарм-клубы «Чикаго Вулвз» составында үткәрә һәм 42 уйында 18 (2+16) мәрәй йыя.
2010 йылдың 1 июлендә Вишневскийҙы тағы ла алмаштыралар — хәҙер ул яңы ғына Стенли кубогын еңгән «Чикаго Блэкхокс» клубына эләгә. Әммә Иван «Блэкхокс» өсөн уйнарға бер мөмкинселектә алмай һәм 2010/2011 йылдар миҙгелен тулыһынса Америка хоккей лигаһында «Рокфорд Айсхогс» составында уҙғара. Ул 46 уйында 15 (5+10) мәрәй йыя.
2011 йылдың 17 май көнөндә Вишневский тыуған иленә ҡайтырға уйлай һәм Мәскәү өлкәһенән «Атлант» менән килешеү төҙөй. Иван Мытищинан команда өсөн ике миҙгел уйнай, шул ваҡыт эсендә 121 уйында 28 (8+20) мәрәй йыя.
2013 йылдың 1 май көнөндә Өфөнөң «Салауат Юлаев» командаһына күсә. Тәүге миҙгелдә Иван командаһы менән конференция финалына етәләр, Рәсәй чемпионатының көмөш һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдары менән бүләкләнә. Киләһе миҙгелдә «Салауат Юлаев» Конференция сирекфиналында Гагарин кубогы өсөн көрәштә төшөп ҡала. 2015/2016 йылдар миҙгелендә Вишневский тағы ла командаһы менән конференция финалында еңелә һәм ике йыл элек кеүек КХЛ һәм Рәсәй чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә.
Миҙгел тамамланғас 4 майҙа Иван «Торпедо» хоккей клубына күсә. Уның яңы клубы даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай һәм плей-оффтың беренсе раундында көрәштән төшөп ҡала. 2017 йылдың 2 май көнөндә Иван Силәбенән «Трактор» хоккей клубы менән бер йылға килешеү төҙөй. «Трактор» Көнсығыш конференцияһында даими миҙгелдә өсөнсө урынды яулай, ә шунан плей-оффта конференция финалына етә һәм КХЛ бронзма миҙалдарын яулай. Иван бөтәһе 72 уйында 24 (8+16) мәрәй йыя.
2018/2019 йылдар миҙгеле алдынан Иван Екатеринбургтан «Автомобилист» хоккей клубының составын тулыландыра. Был команда тәүге тапҡыр Көнсығыш конференцияһында даими миҙгел һөҙөмтәләре буйынса беренсе урынды яулай, ә плей-оффта сирекфиналда «Салауат Юлаев» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. Иван был миҙгелдә барыһы 57 осрашыуҙа 29 мәрәй йыя. 2019 йылдың декабрендә «Автомобилист» Иван менән килешеүҙе өҙә, һәм 20 декабрҙә Вишневский Мәскәүҙән «Спартак» хоккей клубының составын тулыландыра. 2019/2020 йылдар миҙгелендә Иван «Спартак» өсөн 17 осрашыуҙа 6 (1+5) мәрәй йыя, ә командаһы Гагарин кубогының тәүге раундында Мәскәүҙән «Динамоға» отола. 2020 йылдың 1 майында «Спартак» Иван Вишневский менән хушлашыуы тураһында иғлан итә.
2020 йылдың 20 июлендә Иван Вишневский Түбәнге Каманан «Нефтехимик» менән пробалы контракт төҙөй.
Рәсәй йыйылма командаһында карьераһы
Иван Вишневский Рәсәй милли йыйылма командаһында тәүге уйынын 2011 йылдың 10 ноябрендә уҙғара. Ул көндө Рәсәй командаһы Карьяла кубогында Швеция йыйылма командаһын 2:1 иҫәбе менән ота. Бөтәһе Рәсәй йыйылма командаһында ул Еврохоккейтурҙың төрлө этаптарында, Еврочеллендж һәм дуҫтарса уйындарҙа 14 осрашыу үткәрә.
Ғаиләһе
Әсәһе: Галина Вишневская.
Ҡатыны: Кристина Вишневская (Миллер). 2013 йылда ғаилә ҡоралар. 2015 йылдың 23 ноябрендә уларҙың Александр исемле улдары тыуа.
Байыш ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Байыш ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — Байыш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Атнағолов Сәләхетдин Саҙрый улы
Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов (1893—1937 ) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, яҙыусы.
Биографияһы
Сәләхетдин Саҙрый улы Атнағолов 1893 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Йәрмәкәй районы) Һыуыҡҡул ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1916 йылда Ғәлиә мәҙрәсәһен тамамлай һәм шунда уҡ мөғәллим булып эшләй башлай. Шул уҡ ваҡытта «Ирек», «Безнен юл» гәзиттәренең мөхәрире була. 1917 йылдың авгусында Өфөлә үткән Бөтә башҡорт сьезы эшендә ҡатнаша.
1917 йылдың авгусынан 1918 йылдың ноябренә тиклем Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы, ә 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың июненә тиклем уның рәйесе була. Сәләхетдин Саҙрый улы менән Зәки Вәлиди Башҡорт милли хәрәкәтенең дөйөм мосолмандар хәрәкәтендә баҫылып ҡалмауына ҡаршы көрәшкән иң күренекле башҡорт лидерҙары булып һанала.
1917 йылдың ноябренән 1918 йылдың декабренә тиклем — эске Рәсәй һәм Себер төрки-татар мосолмандарының Милли йыйылышы секретары, 1918 йылдың ғинуарынан — Урал-Волга штатын булдырыу Коллегияһының казначейы һәм секретары. Ошо йылдың апреленән июненә тиклем Өфө губерна Халыҡ комиссарҙары советының Татар-Башҡорт комиссариаты хеҙмәткәре.
Ғаиләһе
Балалары: Сәскә Сәләх ҡыҙы Мостафина — математик, Гөлкәй Сәләх ҡыҙы Ғатина, Вил Сәләх улы Мостафин — шағир һәм математик.
Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостан тарихын һәм татар телен өйрәнеүгә арналған. Большевиктар позицияһынан сығып, М. Х. Солтан-Ғәлиевтең мосолман милли-коммунизмын тәнҡитләй. 1925 йылда сыҡҡан «Йәш шахтёр», 1927 йылдағы «Гарантияланған мөхәббәт», 1928 йылда баҫылған «Ҡаф тауы артында» һәм башҡа китаптар автороы.
Каялу (Кумурла ҡушылдығы)
Каялу — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумурлу йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбделҡадир
Әбделҡадир — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әбделҡадир исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, ғәрәпсәнән — әбдел + ҡадир; көслө, ҡөҙрәтле тигән мәғәнәгә эйә. .
Отома
Отома — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Әбделҡадир
Билдәле кешеләр
Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы (17 июнь 1940 йыл — 4 декабрь 2003 йыл) — башҡорт шағиры. БР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1990). 1968 йылда БДУ-ны тамамлай. Әҙәбиәткә 1970-се йылдарҙа килә. Хәйбулла һәм Учалы райондарында, Сибай мәктәп-интернатында уҡыта. Тәүге йыйынтығы — «Аҡ шишмә» (1982). «Йырлы ямғыр» (1989), «Әсәйем ҡулдары» (1991), «Самауыр йыры» (1995).
Ҡамбаров Әбделҡадир Миңлебай улы (Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡараған, һуңыраҡ — Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә — хәҙерге Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы Ҡарт (ауыл)ында тыуған) — хәрби эшмәкәр, 6-сы Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Отома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Әбделҡадир
Билдәле кешеләр
Әбделҡадир Ғила́ни (Жиләни) (عبد القادر الجيلاني‎, перс. عبد القادر گیلانی‎; 1077 йыл — 1166 йыл) — фарсы ханбалит дин тәриҡәтсеһе һәм дин белгесе.
Отома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбделҡадир
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәхмәт Әбделҡадир әфәнде (1878 йыл — 1944 йыл) — Ғосман солтаны Әбделхәмит II-нең икенсе ҡатыны Бидәр Ҡатын әфәнденән тыуған улы.
Ныжа-Шор
Ныжа-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Иҫке Собханғол (Бөрйән районы)
Иҫке Собханғол (Старосубхангулово; башҡа атамалары Алаҡуян, Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 4609 кеше булған.
Географик урыны
Иҫке Собханғол ауылы Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы Алағуян йылғаһы буйында, Өфөнән 330 км һәм Белорет тимер юл станцияһынан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡағы—Иҫке Собханғол, Йылайыр—Кананикольск—Иҫке Собханғол, Иҫке Собханғол—Мораҡ автомобиль юлдары үтә.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы Этҡол ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1756 йылдан алып Собханғол (тәүге төпләнеүсе Собханғол Килдекәев исеменән) утары булараҡ билдәле. Собханғол утары 1795—1811 йылдар араһында ауыл булып үҫешә. Утар үҙе XVIII быуаттың 80-се йылдарынан билдәле. VII рәүиз ваҡытына 1816 йылда ул 53 йорттан тора. 1850—1859 йылдар араһында Иҫке Собханғол ауылы исеме аҫтында ауыл барлыҡҡа килә. Иҫке Собханғолда һәм Яңы Собханғолда X рәүиз буйынса 200-шәр кеше йәшәгән. Йорттар ҙа бер үк һанда — 33-шәр булған. 1920 йылда Иҫке Собханғолда 397 кеше, Яңы Собханғолда 467 кеше йәшәгән. Халҡы малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгән.
Икенсе исеме — Алағуян, гидронимдан алынған. Шулай уҡ Лукъянтамаҡ, Көрпөсәк булараҡ теркәлгән.
1795 йылда 14 йортта 92 кеше йәшәгән, 1866 йылда 30 йортта — 189 кеше. XIX быуат уртаһында Яңы Собханғол бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен һәм статусын ала. 1935-1963 йылдарҙа һәм 1965 йылдан — Бөрйән районы үҙәге.
Бөгөнгөһө
Ауылда Бөрйән урман сәнәғәте хужалығы, урман хужалығы, юл төҙөү ремонтлау идаралығы эшләй. Профессиональ-техник училище, урта һәм төп мәктәптәр, ике башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар сәнғәт мәктәбе, ике балалар баҡсаһы, ДЮСШ, үҙәк район дауаханаһы һәм китапханаһы, район мәҙәниәт йорто (өс үҙешмәкәр халыҡ коллективы, шул иҫәптән «Мәсемташ» коллективы), мәҙәниәт йорто, балалар китапханаһы, Мөхтәр Сәғитов, Әхмәт Сөләймәнов музейҙары эшләй, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (92,3 %).
Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһалауынса, 2022 йылдың 1 мартына Башҡортостан Республикаһының Иҫке Собханғол ауылында халыҡ һаны 3 363 кеше тәшкил итә. Башҡортостан Республикаһының Иҫке Собханғол ауылында даими рәүештә 1 502 ир-егет (44.66 %) һәм 1 861 ҡатын-ҡыҙ (55.34 %) йәшәй.
Ҡушаматтар
Ҡыҙыл Сәйет, Ҡара Сәйет, Гитлер, Тәтәй Гөлнур, Бапаҡ Гөлнур, Уҫал Гөлнур, Ҡаҡаҡ (бер ир ҡаҙҙарын иҙел аръяғынан алып ҡайта алмай, төрлөсә саҡыра икән; аптырағас, «ҡа-ҡаҡ», «ҡа-ҡаҡ» тип саҡыра башлаған, шунан һуң был ҡушамат тағылған да инде)
Маеста
Маеста — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куевода йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡытай халыҡ дине
Ҡытай халыҡ дине (трад. 中國民間信仰 , ябай.  中国民间信仰  , пиньинь  mínjiān Zhōngguó xìnyăng , палл.  Чжунго миньцзянь синьян) йәки шэнизм ( «алла, рух») — Ҡытай цивилизацияһының тарихи үҫеше барышында барлыҡҡа килгән дини күҙллауҙар комплексы. Тәү сиратта, ата-бабаларыҙы ихтирам итеүгә һәм тәбиғәт көстәренә, изге һәм яуыз рухтарға, шулай уҡ йәмғиәткә һәм хакимдарға йоғонто яһаған Күк көсөнә нигеҙләнгән дини инаныуҙар һәм практикаларҙың эклектик берлеге. Төрлө сығанаҡтарҙан барлыҡҡа килгән бик күп төбәк формаларға эйә; яҡынса XI быуат тирәһендә карма һәм ҡабаттан тыуыу, шулай уҡ аллаларҙың иерархияһы тураһында дао тәғлимәтенә нигеҙләнгән синкретизм, барлыҡҡа килә. Барлыҡ Ҡытай дини күҙаллауҙар үҙәге булып дүрт төп төшөнсә тора :
Дини практика культы һәм формаһы
Адам Юэт Чау Ҡытай динен «яһауҙың» биш стилен һәм модаллеген билдәләй: -Дискурсив-библиялы: үҙенә хеҙмәттәрҙе, өгөт-нәсихәттерҙе, текстарҙы яттан һөйләүҙе (классика, дао яҙмалары һәм әхлаҡ китаптары); -Шәхси камиллашыу режимы: төрлө практикалар аша «үлемһеҙ» һәм «ысын кеше» булыу өсөн үҙеңде трансформациялау; -Литургия; ғөрөф-ғәҙәттәр буйынса белгестәр үткәргән ҡатмарлы ритуал ғәмәлдәренә нигеҙләнә; -Ғәмәли өлөш; ябай ғәмәлдәр ярҙамында тиҙ арала һөҙөмтәгә өлгәшеү; -Реляция: кешеләр менән аллалар һәм кешеләрҙең үҙ-ара тоғролоҡло мөнәсәбәте.
Арҡайым
right|250px|thumb|Арҡайым
Арҡайым — Көньяҡ Уралда табылған торлаҡ нығытмаһы, хужалыҡ итеү майҙаны һәм ҡәберлеге булған археологик комплекс. 1987 йылда Көньяҡ Урал далаларында иң боронғо цивилизацияларҙың береһенә ҡараған «ҡалалар иле» табылғайны. Арҡайым Англияның боронғо Стоунхендж обсерваторияһына оҡшаған. Был асыш XX быуаттың һуңғы ике тиҫтә йылындағы археологик сенсация булды. Янында урынлашҡан элекке башҡорт ауылы исемен алып, ғалимдар уны «Арҡайым» тип исемләне. Хәҙерге көндә әлеге урындар музей-ҡурсаулык дәрәжәһендә, унан донъяның төрлө тарафтарынан экскурсияға килгән кешеләр ағымы өҙөлмәй. Музей-ҡурсаулыҡтың даны — б. э. т. III—II мең йыллыҡҡа ҡараған Арҡайым нығытмаһы һәм некрополе. Арҡайым Уралдың көнсығыш һырттары буйлап төньяҡтан көньяҡҡа — 400, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай 100—150 саҡрымға һуҙылған. Әлеге көндә Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында һәм Силәбе өлкәһе көньяғының ҙур ғына майҙанында Арҡайым цивилизацияһына ҡараған 21 ҡаласыҡ асылған. Уларҙың яҡынса йәше — 4000 йыл.
Арҡайымдар күпләп мал аҫраған, металл эшкәртеү, ювелир әйберҙәр эшләү, ҡорал яһау, тукыу һ.б. төр эштәр менән шөғөлләнгән. Тикшеренеүселәр шуныһына хайран ҡала: Арҡайымды кешеләр ҡапыл ташлап киткән, бынан һуң унда ҙур янғын сығып, ҡала янып бөткән. Ҡалаларҙағы ҡоролмалар ағас менән үҙенән-үҙе цементҡа әйләнә торған ләмдән төҙөлгән. Ә күмергә әйләнгән ағас быуаттар буйына һаҡлана ала. Әллә нисә мең йыллыҡ үткәс ғәжәп ҡалаларҙы асыуға ошо булышлыҡ итә лә инде. Кешеләрҙең ҡаланы ҡапыл ғына ташлап китмәгәнен, уларҙың үҙҙәре менән барлыҡ кәрәк-яраҡтарын да алып китеүен асыҡлай ғалимдар. Улар фекеренсә, арҡайымдар ут ғәрәсәте хаҡында алдан иҫкәртелгән һәм хәүефһеҙ урынға күсеп киткән булырға тейеш. Был иһә унда йәшәгән халыҡтың һәләкәттәрҙе алдан күрергә һәләтле булыуҙары хаҡында һығымтаға килтерә. Тимәк, арҡайымдар үҙенсәлекле белемгә эйә булған, тигән һүҙ. Ғалимдар фаразлауынса, кешелектең иң боронғо тарихы тап Урал менән бәйле.
Тагарыш
Тагарыш — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/11 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аллаяр
Аллаяр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телдәрҙә лә ҡулланыла.
Этимология
Аллаяр башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән килеп ингән, алла һүҙенә яр (иптәш, дуҫ) һүҙе ҡушып яһалған
Билдәле кешеләр
Аллаяр суфый (1644 йыл — 1721 йыл) — үзбәк шағиры, фәйләсүф, Мәүераннахрҙа суфый тәғлимәте вәкиле.
Әлиев Аллаяр Сәләхетдин улы (Алеев Аллаяр Салахутдинович; 1909 йыл — 7 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 394-се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
Фамилия
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы(Аллаяров Сабирьян Аллаярович; 1907 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Аллаяров Ғәзим Закир улы (19 декабрь 1912 йыл — 24 декабрь 1993 йыл) — партия эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуcы. 1941 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Аллаяров Миңлебай Хәким улы (Аллаяров Минлибай Хакимович; 1903-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия ҡыҙылармеецы. 18-се гвардия аҙыҡ-түлек ташыу транспорты шофёры.
Аллаярова Нажиә Һибәт ҡыҙы (15 июль 1936 йыл) — йырсы, Башҡорт АССР-ының халыҡ (1977), РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1982) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1960). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2017).
Ильзенбург (Гарц)
Ильзенбург (Гарц) (Ilsenburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9734 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 267 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38865–38871 һәм автомобиль коды — HZ (элек WR).
Тынай
Тынай — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :