cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Россошь
Халыҡ — 62 827 кеше (2018 йыл)
Географияһы
Черная Калитва йылғаһына Ҡоро Россошь йылғаһы ҡушылған урында ултырған ҡаланың «Россошь» исеме славян һүҙе — рассоха, йылға тармағы һүҙенән килеп сыҡҡан. Ҡала Черная Калитва йылғаһының (Дон йылғаһы бассейны) һул ярында урынлашҡан бында уға Ҡоро Россошь йылғаһы ҡушыла.
Россошь Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлының эре тимер юл станцияһы — 214 км өҫтәрәк ҡушыла. Воронеждан көньяҡтараҡ 214 км алыҫлығындағы Воронеж-Дондағы Ростов тимер юлының Ольховатка станцияһына айырылған тармағында тора.
Климат
Климаты уртаса-континенталь, бында эҫе йәй һәм ҡыш уртаса һалҡын.
Хайуандар донъяһы
Тейелмәгән урмандарҙың һаҡланыуы арҡаһында бында ҡабан, илек кеүек йәнлектәрҙе күрергә мөмкин. Иң ҙур ҡоштарҙан ҡауҙы, төйлөгәнде күҙәтергә мөмкин. Ҡалала иң таралған ҡоштар: күгәрсен, сыйырсыҡ, ҡарлуғастар.
Тарих
Россошь XVII быуаттың уртаһында биҫтә булараҡ барлыҡҡа килгән. XVIII быуатта Тевяшов, һуңынан Чертковтарҙың ҡулында булған. РСФСР-ҙың 1923 йылдағы административ-территориаль реформаһы ваҡытында уға ҡала статусы бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Россошь аша итальян альп корпусын һәм немецтарҙың 24-се танк корпусын тәьмин иткәндәр. Ҡалала альп корпусының резерв өлөшөнө һәм штабы торған, ул корпустың дивизиялары Дондың уң ярында: Үрге Карабуттан алып Яңы Калитваға тиклем оборона тотҡан. Россошь ҡалаһын юғалтыу 250 меңдән ашыу һалдат һәм офицерлы немец, венгр, итальян ғәскәрҙәре төркөмөнөң уң флангыһын юҡ итеү менән бер булған.
Ҡала өсөн һуғыш стратегик әһәмиәткә эйә булған: һөҙөмтәлә станция 1943 йылдың ғинуарында Острогожский-Россошь операцияһы барышында совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгән.
Халыҡ
Милли составы
1939 йылда халыҡ иҫәбен мәғлүмәттәре буйынса ҡалала украиндар — 69 % йәғни 11 846 кеше, урыҫтар — 29,3 % йәғни 5020 кеше.
Иҡтисад
Ҡаланың төп сәнәғәт предприятиелары:
Архитектура
Иҫке архитектура ҡоролмалары: 1871 йылда төҙөлгән тимер юл вокзалы һәм Александр Невский сиркәүе (XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һаҡлауында).
2006 йылдың авгусында иҫке сиркәү янында яңы Изге-Илья ҡорамы асыла. Уның фундамент майҙаны бейеклеге — 30 метрҙан ашыу. Храм дүрт биҙәлгән ҙур көмбәҙле һәм тағы бер көмбәҙе ҡыңғырауҙар манараһында. Ҡорам проектын архитекторҙар П. В. Дудин һәм В. М. Захаров төҙөгән.
2008 йылда яңы Изге Илья ҡорамы иҫке Александр Невский ғибәҙәтханаһы менән бер комплексҡа берләштерелгән
Ильмис (Ирмес ҡушылдығы)
Ильмис  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирмес йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Казыр
Кесе Казыр — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казыр йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энәлек
Энәлек, мәмешкәк, энәте, еҙәй, дунала, ҡамыраш (Боя́рышник крова́во-кра́сный, Боя́рышник кровя́но-кра́сный, Боя́рышник сиби́рский, Crataégus sanguínea) — ғаиләһенән энәле ҡыуаҡ йәки ағас. Бейеклеге 4 м-ға етә. Май айында аҡһыл һарғылт сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Энәлек йылға буйҙарындағы урман ситендә үҫергә ярата. Таралыу ареалы көнбайыштан көнсығышҡа 5 мең км-ға етә: Рәсәйҙең көнсығышынан Көнбайыш Себергә тиклем, Байкал арты, Ҡаҙағстан, Урта Азия, Ҡытай, Монголия. Башҡортостандың күпселек райондарында осратырға мөмкин.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге — 1263 йылдан 1478 йылға тиклем булған урта быуат урыҫ кенәзлеге. Башта урҙа хандары биргән бөйөк кенәзлек ярлығы өсөн башҡа удел кенәзлектәре менән ярышыусы Бөйөк Владимир кенәзлеге уделы булған.
XIV быуат башында Көньяҡ-Көнбайыш Русь биләмәләренән хеҙмәтле кешеләрҙең байтаҡ контингентының килеп ҡушылыуы Мәскәүҙең көсәйеүенә килтергән.
1325 йылда киев митрополиты Пётрҙың кафедраһын Владимирҙан Мәскәүгә күсереү ҙә уның Рустә абруйын артабан да нығытырға булышлыҡ иткән.
1330-сы йылдарҙан башлап мәскәү кенәздәре, һирәк тайпылыштарҙы иҫәпләмәгәндә — бөйөк кенәз титулын йөрөтөүсе, урыҫ ерҙәрен йыйыу буйынса әүҙем сәйәсәт үткәреүсе итеп күрһәткән.
Урҙаға ҡаршы көрәште етәкләгән Дмитрий Донской кенәзлеге осоронан алып, бөйөк кенәзлек бурысын үтәү мәскәү кенәздәренең нәҫел буйынса тапшырылған хеҙмәтенә әүерелгән. Шул ваҡыттан алып Владимир һәм Мәскәү кенәзлектәре бер-береһенән айырылғыһыҙ булған.
Мәскәү кенәздәре биләмәләренең артабан киңәйеүе һәм властың үҙәкләшеүе һөҙөмтәһендә XV быуат аҙағында Бөйөк Мәскәү кенәзлеге Урҙа бойондороҡһоҙлоғонан азат ителгән берҙәм Рус дәүләтенең үҙәгенә әүерелә.
1485 йылдан (ҡайһы бер документтарҙа элек тә) Мәскәүҙең бөйөк кенәзе Иван III Васильевич даими рәүештә «бөтә Рәсәй государы» тип, ҡайһы бер документтарҙа ул — батша, ҡайһы бер сит ил сығанаҡтарында ул кайзер һәм император тип йөрөтөлә.
Рәсәй монархтарының тарихи ерҙәренең береһе булараҡ Мәскәү кенәзлеге хаҡында телгә алыу батша титулында 1917 йылға тиклем һаҡланған.
Кенәзлектең бүленеп сығыуы
Всеволод Большое Гнездо улы Владимир Всеволодович (1213) тәүге Мәскәү кенәзе була. Батыйҙың һөжүме ваҡытында бөйөк кенәз улы Юрий Всеволодович Мәскәүҙә була. 1238 йылдың 20 ғинуарында монголдар ҡаланы яулай, Владимир әсирлеккә эләгә һәм 3 февралдә ҡамауҙағыларға психологик тәьҫир күрһәтеү маҡсатында Владимир ҡкалаһы диуарҙары янында үлтерелә.
1246—1248 йылдарҙа Мәскәү менән Михаил Ярославич Хоробрит идара итә ине (был факт бөтә йылъяҙмаларҙа ла телгә алынмай һәм бәхәсле тип иҫәпләнә). Атаһы үлгәндән һуң, уның өлкән ағалары Александр (Невский) менән Андрей ярлыҡтар алырға хандарға барғас, лествичный хоҡуҡ буйынса бөйөк кенәзлек Святослав Всеволодовичҡа тапшырыла, әммә Святослав Михаил тарафынан ҡыуыла. Михаил Ярославич Хоробрит бик аҙ ваҡыт идара иткән, ҡышын (1248 йылдың 15 ғинуарында) Протва йылғаһы буйында литвалар менән һуғышта һәләк була. Уның мәйете Владимирҙың Успение соборына күсерелә. Михаил Хоробрит яуҙа һәләк булған һуңғы бөйөк рус кенәзе була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Михаил үлгәндән һуң уның кескәй улы Борис тороп ҡалған. Ул атаһының туғаны Александр Невскийҙың рөхсәте менән Мәскәү кенәзлегенә ултыртыла. Борис Михайлович, үҫмер көйө, 1263 йылға тиклем, вафат була.
Александр Невскийҙың кенәзлеге шул уҡ 1263 йылда васыят буйынса уның кесе улы — Даниил Александровичҡа бүленә. Әммә Мәскәү кенәзе булараҡ ул беренсе тапҡыр 1283 йылда телгә алына. Мәскәү кенәзлеге Даниил Александровичтың вариҫтарына ҡалдырыла. Даниилдың улы — Дмитрий Донскойҙың олатаһы Иван I (Калита). Әммә ошо ваҡыт дакуамында Мәскәү кенәзлеге Бөйөк Владимир кенәзлеге составында удел кенәзлеге булған.
Тәүҙә Мәскәү кенәзлеге Мәскәү йылғаһының урта ағымындағы ерҙәрҙе үҙ эсенә алған. Уның баш ҡалаһы Мәскәү кенәзлектең берҙән-бер ҡалаһы булған.
Тышҡы сәйәсәт
Мәскәү кенәздәре йортона нигеҙ һалғанда, кенәзлек Мәскәү йылғаһы бассейны менән сикләнгән һәм Окаға сығыу юлы булмаған бик бәләкәй биләмәне биләй ине. Өлкән ағалы-энеле Дмитрий һәм Андрей Александровичтарҙың Төньяҡ-Көнсығыш Русь биләмәһендә Владимир кенәзе идаралығын урынлаштырыу өсөн үҙ-ара һуғышы аҙағында (1281—1293) Даниил Дмитрийҙың союздашы була, һәм Урҙа Дюденев ғәскәре (Дюденева рать) шул иҫәптән Мәскәү кенәзлеген дә емерә (1293).
Һарай ханы Туҡтай Нуғай улусын (Урта Поднепровье) юҡ иткәндән һәм 1299 йылда Киевты талағандан һуң, хәл үҙгәргән. Был ваҡытта элек Нуғай йоғонтоһо аҫтында булған Көньяҡ Рәсәй ерҙәренән байтаҡ хеҙмәтле кешеләр Мәскәү хеҙмәтенә күскән.
Мәскәү кенәздәре һарайының һан яғынан артыуы уларға әүҙем тышҡы сәйәсәт алып барырға мөмкинлек биргән — Мәскәү кенәзлеге биләмәһе артҡан хеҙмәтле кешеләр һаны уларҙың дәғүәләрен ҡәнәғәтләндерерлек булмауы арҡаһында Даниил һәм Юрий әүҙем экспансионистик ынтылыштарын тормошҡа ашырырға тырышҡан.
1301 йылда Даниил Рязань кенәзе Константин Романовичты ҡыйрата, әсир итә һәм Коломна ҡалаһын ала. 1302 йылда Даниил ағаһының балаһыҙ улы Иван Дмитриевичтың васыяты буйынса вариҫһыҙ Переславль-Залесскийҙы ала (унан һуң ул Владимир кенәзлегенә ярлыҡ алған Михаил Тверскийға күсә) ).
1303 йылда Даниил үлеп китә, шул уҡ йылда уның биш улының иң өлкәне Юрий, Смоленск еренә барып, Можайск ҡалаһын ала. Юрий тәхетен мираҫҡа Иван Калита алған. Күп кенә тарихсылар (Н. М. Карамзин, С. М. Соловьёв, Д. И. Иловайский) Иван Калитаны беренсе «Рәсәйҙе йыйыусы» итеп ҡарай һәм уның ҙур дәүләтсел аҡылын күрә. В. И. Сергеевич «Мәскәү биләмәһенә ҡайһы бер милек ҡуша алған», — ти.
Ул «Мәскәүҙең дәүләт ҡеүәтенә нигеҙ һалыусы түгел, һәм уның дәүләткә ҡаршы бөтә эҙемтәләре менән, кенәзлек итеүгә хосуси милек итеп тәүәккәл ҡараған хаким ғына һәм ул Мәскәүҙең дәүләт ҡеүәтенә нигеҙ һалыусы тип әйтеп булмай».
Д. И. Иловайский фекеренсә, Мәскәү ере Иван Калита заманында «Можайск, Звенигород, Мәскәү һәм Коломна ҡалалары менән Мәскәү йылғаһының бөтә ағымын үҙ эсенә алған; артабан ул, Кашира һәм Серпухов ҡалалары менән, көньяҡ-көнбайышҡа Коломнанан Ока буйлап өҫкә һуҙылған.
Ә Мәскәү биләмәләре төньяҡ-көнсығышҡа табан, Углич һәм Кострома кеүек Волга буйы ҡалаларын индереп, Волга буйының бер өлөшөн үҙ эсенә алған». Ул ерҙәр алыҫҡа, Волганың төньяҡ яғына ла, сыҡҡан; Калита урындағы ярлыланған кенәздәрҙән Угличты ғына түгел, Галич Мерский һәм Белозерскты ла һатып алған".
В. И. Сергеевич ер һатып алыуҙарҙы Иван Калитаға ҡайтарылыуын шик аҫтына ҡуя, сөнки уның васыятында Галич, Белоозерск һәм Углич юҡ; улдарының васыяттарында ла улар юҡ, һәм был ҡалаларға тәүгә Дмитрий Донской идара иткән. Васыятнамәлә ошо ваҡыттан алып Владимир-Суздаль кенәзлеге составына ингән Переяславль-Залесский ҙа телгә алынмай.
Ул ваҡытта Тверь һәм Рязань кенәздәре Мәскәү кенәзе менән тиң хоҡуҡлы союздаштар булараҡ килешеү төҙөгән һөйләшә. Улар хатта Урҙа менән дә туранан-тура бәйләнешкә инә, ханға яһаҡты үҙҙәре ташый. Рязань кенәздәре бөйөк кенәздәр тип аталған. Тверь кенәздәре 1382 йылға тиклем Владимир бөйөк кенәзлеге өсөн Мәскәү менән конкуренция алып барған, йәғни ярышҡан.
1382 йылдан алып Бөйөк Тверь кенәзлеге булған. Дмитрийҙың Михаил (1375 йыл) менән татарҙар тураһында килешеүендә былай тиелгән: «Беҙ татарҙар менән татыу булабыҙмы, хәлдән сығыу юлын эҙләйбеҙме — был беҙҙән тора; татарҙар беҙгә йәки һиңә һөжүм итһә, бергә ҡаршы торорбоҙ барһа, әгәр беҙ уларға яу менән барһаҡ, һин дә беҙҙең менән барырһың».
Бындай осраҡта Тверь кенәзе Мәскәү кенәзен өлкән ағай тип аталға мәжбүр булған, әммә ул ваҡытта был артыҡ әһәмиәткә эйә булмаған. Походҡа сығыуға килгәндә, ғәҙәттә, әгәр Мәскәү кенәзе атҡа ултырһа, килешеү төҙөгән кенәз дә атҡа ултырырға тейеш булған; Мәскәү кенәзе воевода ебәрһә, килешеү төҙөгән кенәз дә ебәрергә тейеш, тиелгән. Тик, Дмитрий Донской менән төҙөлгән килешеү буйынса, хатта бөйөк кенәздең ике туған ҡустыһы Владимир Андреевич яу ҡырына сыҡҡанда ла, Тверь кенәзе туғанына ҡаршы яуға барырға бурыслы булған.
Тверь кенәзе Михаил Александрович менән Василий Дмитриевич килешеүендә походҡа сығыу йөкләмәһе бөтөнләй юҡҡа сыға. Рязань кенәзе Олег Иванович 1381 йылда үҙен Мәскәү кенәзенең «кесе энеһе» тип таный, әммә 1385 йылда уҡ Мәскәүҙән Коломна ҡалаһын тартып ала; 1387 йылда митрополит баҫымы аҫтында рязанлылар Коломнаны мәскәүлеләргә ҡайтара һәм тиң хоҡуҡлы «мәңгелек тыныслыҡ» төҙөй.
Дмитрий улы Василий I Мәскәү биләмәләрен арттырыуҙы дауам иткән. Урҙала булғанда (1392) ул ике туған бабаһы Василий Борис Константинович биләгән Түбәнге Новгород кенәзлегенә ярлыҡ һатып алған (1408—1415 йылдарҙа Иҙеүкәй тарафынан тергеҙелә). Түбәнге Новгородтан тыш, шул ярлыҡ буйынса, Василий Городец, Муром, Мещёра, Тарусаны һатып ала. Василий I-нең бер улы ғына ҡалған; бындай хәл дәүләт территорияһының нығыныуына булышлыҡ иткән.
Бөйөк Литва кенәзлеге менән мөнәсәбәттәре
Семён Гордый бөйөк Литва кенәзенең ҡыҙы Гедиминға өйләнгән. Смоленск кенәзлеге, Алтын Урҙа ханына яһаҡ түләүҙән ҡотолорға теләп, Литва менән союзға инә, 1340 йылда урҙа-мәскәү-рязань походының берлектәге маҡсаты була, ләкин 1351 йылда Семёндың походынан һуң ғына Литва менән союздан баш тартырға мәжбүр була.
1349 йылда Ольгерд Гедиминович Мәскәүгә ҡаршы Урҙа менән союз төҙөргә маташа, әммә уңышлы булмай. Шул уҡ йылда ул Тверь княжнаһы Ульяна Александровна менән икенсе никахҡа ингән, ә Василий Кашинскийҙың улы Семёндың ҡыҙына өйләнгән. Ошо ике династиялы никах 1367—1375 йылдарҙағы Мәскәү-Тверь һуғышында һәм 1368—1372 йылдарҙағы Мәскәү-Литва һуғышында көстәрҙе ҡуйыуҙы алдан билдәләгән. Ольгердтың ғәскәре 1367 йылда төҙөлгән аҡ ташлы Мәскәү ҡәлғәһенең оборонаһын үтә алмаған.
Ольгерд (1377) вафат булғандан һуң, Литва кенәзлегенең бер өлөшө Мәскәү кенәзе Дмитрий яғында Куликов һуғышында (1380) ҡатнаша (ә бөйөк кенәз Ягайло етәкселегендә татарҙар менән ҡушылыуға килгән литва полктары яуҙа ҡатнашмаған).
Василий I Дмитриевич Витовтың ҡыҙына өйләнә һәм, поляк-литва унияһына ҡаршы булған Свидригайло Ольгердовичты (1408) үҙендә ҡабул итһә лә, кескәй Василий II Тёмный Васильевич (1425) янында фактик хаким вазифаһын Софья Витовтовна башҡарған. Ә Тверь, Рязань һәм Пронский кенәзлектәре уның атаһының өҫтөнлөгөн таныған.
1449 йылда Василий Васильевич менән Казимир IV араһында килешеү төҙөлә. Уның буйынса ике яҡ та үҙҙәрендә үҙҙәренең сәйәси дошмандарын ҡабул итмәү, ә Литва Мәскәү менән Новгород араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡыҫылырға тейеш булмауы килешелгән.
Алтын Урҙа менән мөнәсәбәттәре
1317 йылда Юрий Данилович Үзбәк хандың һеңлеһе Кончакаға өйләнә. Новгород ғәскәре менән ҡушылып өлгөрмәйенсә, Юрий менән Кавгадыйҙың урҙа отрядын тверь ғәскәрҙәре ҡыйрата (Бортенев һуғышы). Урҙа илсеһе Тудан улы Щелканға ҡаршы Тверь ихтилалынан һуң (1327), Тверь урҙаның 50 меңлек ғәскәре, мәскәү һәм суздаль отрядтары тарафынан ҡыйратыла. 1359 йылда Урҙала власть өсөн башланған көрәш менән файҙаланып, Мәскәү баярҙары Владимирҙан Суздаль кенәзе Дмитрий Константиновичты (1363) ҡыуып сығара.
1370-се йылдар башына Алтын Урҙала бәкләрбәк Мамайҙың һәм уның ставленниктарының өҫтөнлөгө асыҡлана. 1371 йылда Тверь кенәзе Михаил Александрович Урҙала бөйөк кенәзгә ярлыҡ һатып алып, улын аманатҡа ҡалдыра. Дмитрий ҡалаларҙан Михаилды ҡабул итмәү антын ала, Переяславль-Залесскийҙа ғәскәре менән тора һәм урҙа илсеһенә «''Ярлыҡ алырға бармайым, кенәз Михаилды Владимир еренә кенәзлек итергә керетмәйем. Ә һинең, илсе, юлың асыҡ!''» тигән һүҙҙәрен ебәрә.
Дмитрий үҙе Урҙаға юл тота, идара итеүсе төркөмдө «йомарт бүләкләй», унан кенәзлек итер өсөн ярлыҡ ала, 10 000 һумға Тверь кенәзенең улын һатып ала. С. М. Соловьёвтың иҫкәрмәһенә ярашлы, ярышташтарҙың көсө ни тиклем тигеҙ булмағанын һәм Мәскәүҙең Тверь ҡалаһынан көслөрәк булыуын күрһәтә.
1374 йылда Дмитрий Урҙаға һалым түләүҙән туҡтай, шул уҡ йылдаТверь кенәзе Михаил тағы ла Мамайҙан бөйөк Владимирҙа кенәзлек ярлығын ала. Әммә Дмитрий Төньяҡ-Көнсығыш Русь кенәздәренең барыһын да тиерлек берләштереп Тверь биләмәһенә поход ойоштора. Килешеү шарттары буйынса Михаил Мәскәү кенәзенең Урҙаға ҡаршы йүнәлтелгән бөтә хәрби акцияларында ла ҡатнашырға һүҙ бирә.
1378 йылда Дмитрий һәм уның союздаштары Рязань ере сиктәрендә, Воже йылғаһында, Мәскәүгә барған Бегич етәкселегендәге Урҙа ғәскәрен ҡыйрата. 1380 йылдың апреленә Мамайҙың ярышташы Туҡтамыш Дон тамағына тиклем үк Алтын Урҙаның көнсығыш өлөшөн биләй. Ә Дмитрий һәм уның союздаштарының Мамайҙы еңгәненән һуң үҙ ҡулында бөтә Алтын Урҙаны берләштерә.
1382 йылда Туҡтамыш ҡапыл Мәскәү кенәзлегенә һөжүм итә, күп кенә ҡалалар емерелә, әммә урҙалар Волоколамск янында Дмитрийҙың ике туған ағаһы Владимир Андреевич Храбрый тарафынан ҡыйратыла. Дмитрий һалым түләүҙе тергеҙергә ризалашып, өлкән улы Василийҙы Урҙала ҡалдырған. Әммә хан бөйөк Владимир һәм Муром кенәзлектәрен Мәскәү кенәздәренең нәҫелдән күсә килеүсе биләмәләре тип таныған һәм бер үк ваҡытта Тверь кенәздәренең Владимир кенәздәренән бойондороҡһоҙлоғон санкциялаған.
Алтын Урҙа 1391 йылда Ҡондорса йылғаһындағы һуғышта һәм 1395 йылда Терек буйындағы алышта Тамерландың һөжүменә дусар була. Ул Алтын Урҙа армияһын һәм ҡалаларын тар-мар итә һәм Рус ерҙәренә баҫып инә, ләкин Елецтан һуң көньяҡҡа китә. Яһаҡ түләү йәнә туҡтатыла. Әммә Алтын Урҙа темнигы йәғни 10 мең ғәскәр башлығы Иҙеүкәй 1408 йылда Рәсәйгә яңы һөжүм башлай, Мәскәү ерен талай, бер нисә ҡаланы емерә, мәскәүҙәрҙән 3000 һум йолом ала һәм яһаҡ түләүҙе тергеҙеүгә өлгәшә. Батша Василий I Дмитриевич вафат булғандан һуң, уның ҡустыһы Юрий бөйөк кенәзлек тәхетенә хоҡуғын белдерә. Алтын Урҙа Василий Васильевич файҙаһына үҙ фекерен белдергән.
XV быуаттың 2-се яртыһына ҡарата ығы-зығылар һәм дәғүәселәрҙең тәхет өсөн даими көрәше Урҙаның ҡолауына һәм айырым ханлыҡтарға бүленеүенә килтерә. 1420-се йылдар башында — Себер ханлығы, 1428 йылда — Үзбәк ханлығы барлыҡҡа килә, һуңғараҡ Ҡазан хаелығы (1438), Ҡырым ханлығы (1441), Нуғай Урҙаһы (1440-сы йылдар), Астрахань ханлығы (1459 й.), Ҡаҙаҡ ханлығы (1465) һ. б. барлыҡҡа килә. Оло Урҙа шулар араһында төп ханлыҡ тип һаналған. Уларҙың һәр береһенә ҡарата Мәскәү үҙ аллы сәйәсәт алып барыу мөмкинлегенә эйә булған.
Власть өсөн көрәш
Тәүге быуын Даниловичтары иҫән саҡта Мәскәү кенәздәренең нәҫеле таралмаған тиерлек (Иван Калитанан башҡа, бөтә Даниловичтар ир-ат тоҡомдарын ҡалдырмаған, ә Семён Гордый һәм Андрей Иванович (1353), һуңынан Дмитрий Донскойҙың ағаһы Иван (1364) тағундан вафат булған.
1388 йылда Дмитрий Донскойҙың вафаты алдынан, Дмитрийҙың улы Василийҙы Мәскәү тәхетенә ултырыту мәсьәләһе буйынса Владимир Андреевич Храбый менән уның араһында ниғаз була.
Тәүҙә Дмитрий Серпухов баярҙарын ҡулға ала. Һуңынан Дмитрий Владимирға өҫтәмә биләмә вәғәҙә иткәндән һуң, Владимир Дмитрийҙы атай тип, ә Дмитриевичтарҙы өлкән ағалары тип таный. Дмитрий үлгәндән һуң Василийға атаһының вәғәҙәләрен тормошҡа ашырырға тура килә (Владимир Волоколамск һәм Ржев ҡалаларын ала, һуңынан уларҙы Углич һәм Козельск ҡалаларына алмаштыра).
Дмитрий Донскойҙың васыятында уның өлкән улы Василийҙан һуң бөйөк кенәзлекте мираҫ итеп кем алырға тейешлеге аныҡ күрһәтелмәгән була. Шуға таянып васыятты Юрий Дмитриевич ағаһының улы (племянник) Василий Васильевичҡа ҡаршы көрәштә ҡуллана: 1425 йылда  мираҫтың нәҫелдән күсеү (лествичный) принцибын боҙоп бөйөк кенәзлек менән идара итеүҙе үҙ ҡулына ала.
Гурвич Иосиф Наумович
Гурвич Иосиф Наумович (8 февраль 1952 йыл — 9 ғинуар 2014 йыл) — Рәсәй психологы һәм психиатры. Профессор, психология фәндәре докторы, юғары категориялы психиатр.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге
Власть өсөн көрәш
Һуңынан бөйөк кенәзлек мәрхүм булған кенәздең өлкән улына тапшырылған. Ләкин шул уҡ ваҡытта власты баҫып алыу маҡсатында ойошторолған заговорҙарҙа ғәйепләп, кенәзгә алыҫ туғанлығы булған вәкилдәр үлтерелгән.
Гурвич Иосиф Наумович
Биографияһы
Иосиф Наумович Гурвич 1952 йылда хәрби табиптар ғаиләһендә тыуа. Ленинград санитар-гигиена медицина институтын тамамлай, бер үк ваҡытта Ленинград дәүләт университетының психология факультетында социаль психология өлкәһендә шөғөлләнә. 30 йылдан ашыу Санкт-Петербургтың төп фәнни-тикшеренеү учреждениеларында, шулай уҡ ҡаланың һәм өлкәнең псхиатрия дауаханаларында табип-психиатр сифатында эшләй
1977 йылдан 1983 йылға тиклем — инженер, комплекслы социаль тикшеренеүҙәр ғилми-тикшеренеү институтында кесе ғилми хеҙмәткәр (НИИКСИ) (Ленинград дәүләт университеты составында).
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге
Сиркәү
Мәскәүҙәге грек һәм Рим сиркәүҙәренең Флорентия унияһынан һуң Константинополь (Ғаләм) патриархы Мәскәү митрополиттарын раҫлауҙан туҡтаған. 1458 йылда (тәүҙә) Киевта Феррар-Флорентий униаты патриархына буйһонған (Литва кенәзлегендә) Киев митрополияһы ойошторола, ә 1461 йылдан алып Мәскәүҙә кафедраһы булған митрополиттар «Мәскәү һәм бөтә Русь» митрополиты тип атала башлай. Әммә 1470 йылда Киев митрополиты Григорий Болгарин Донъя патриархы Аҡыллы (Мудрый) Дионисий I тип таныла, һәм шул уҡ йылда Новгород халҡы мәрхүм архиепископ Ион Феофил урынына кандидатты Мәскәү митрополитына түгел, ә Киевка оҙатыуҙы кәрәкле тип таба, был Иван III-нөң Новгородҡа тәүге походы (1471) сәбәптәренең береһе була.
Гурвич Иосиф Наумович
Биографияһы
1981 йылда «Социально-психологические факторы эффективности врачебной деятельности» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Бөйөк Мәскәү кенәзлеге
Удел-биләмәләр
Даниил Александрович үлгәндән һуң, уның кесе улдары тәүҙә Юрийҙың бойороғона һис шикһеҙ буйһонған. Һуңғараҡ уларҙың береһе, Иван Калита, Переяславлде алған һәм шунда нығынған, ә Александр менән Борис Мәскәүҙән Тверь ҡалаһына киткән, тимәк, Юрий янында туғандарының береһе — Афанасий ғына тороп ҡалған. В. И. Сергеевич фекеренсә, Мәскәү уделы Юрий менән Афанасий араһында бүленгән булған, тип уйларға нигеҙ юҡ: Юрий Данилович Мәскәү, Коломна һәм Можайск кенәзе булған.
Иван үҙе, атаһы һәм ағаһы кеүек, кенәзлеккә шәхси хоҡуҡи ҡараш үткәргән. Васыятнамәһендә ул ағаһы Симеондың уделын үҙенең өлкән улы Дмитрий Донскойға, ә кинйәһе Иоанн Иоаннович Малыйға — үҙенең Калитанан ҡалған уделын биргән. Андрей Ивановичтың улы Владимир Храбрыйға атаһының уделы раҫланған. Иван Иванович вафат булғандан һуң уның биләмәһе Мәскәүгә ҡушылған. Бөйөк кенәз үҙенең рухи васыятында өлкән улы Василийға тотош бөйөк кенәзлекте биреүҙән баш тарта, ә Мәскәү биләмәһенән уға Коломна менән Мәскәү кенәзлеге уделының яртыһын бирә.
Башҡа биләмәләрҙе ул үҙенең дүрт улы араһында бүлә; ҡатынына ла ер бүлә. Әгәр Василий, балаһыҙ көйө, ғүмере өҙөлһә, уның өлөшө (бөйөк кенәзлек) бңленмәйсә киләһе ҡустыһына күсергә тейеш тигән бойороҡ бирә. В. И. Сергеевич был бойороҡта «бөйөк кенәзлектең принципиаль бүленмәүе тураһында фекер»ҙе күрә һәм Димитрий Иванович, атаһының, бабаһының һәм олатаһының дәүләткә ҡаршы эшмәкәрлегенең көслө йоғонтоһо аҫтында торһа ла, был мәсьәлә тәңгәлендә ныҡ ҡына сигенгән тип иҫәпләй.
Василий Дмитриевич, йола буйынса, ғүмерлек милкенең бер өлөшөн ҡатынына бүлеп биреп, Василий Васильевичҡа бар мөлкәтен биреүҙе кире ҡаҡҡан. Боярҙар яңы бөйөк кенәзгә бабаһы Юрий Дмитриевич Звенигородский һәм уның улдары менән көрәшендә ярҙам иткәндәр. Уларҙың ярҙамы менән Василий II Тёмный Мәскәүгә Серпухов уделын ҡушҡан; әсирлеккә эләгеүенә һәм күреү һәләтенән яҙҙырылыуына ҡарамаҫтан, уларҙың ярҙамы менән был көрәштә еңеүсе булып сыға.
Мәскәү кенәздәренең башҡа рус кенәздәренә мөнәсәбәте, бер яҡтан, васыят, икенсе яҡтан, килешеүҙәр менән билдәләнә. Бөйөк кенәздәр үҙ васыяттарында өлкән һәм кесе кенәздәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе боронғоса билдәләй. Дмитрий Донской, мәҫәлән, васыятында былай ти: «Балаларым, кенәз Василийҙың энеләре, өлкән ағайығыҙ кенәз Василийҙы тыңлағыҙ, уны минең, атайығыҙ урынында күреп ихтирам итегеҙ; ә улым кенәз Василий ҡустыһы кенәз Юрий һәм кинйә ҡустылары менән бер ниндәй үпкә белдермәйенсә үҙ итһен».
Василий Тёмный менән Иван III васыяттарында ла шулай уҡ ҡабатлай. Бының менән ҡустыларының өлкәненә подданнвй мөнәсәбәттәре урынлаштырылмай, ә улдарының атаһы үлгәндән һуң да, атай урыныныа ҡалған оло ағаһы етәкселегендә татыу ғаилә тормошон дауам итеүҙәрен теләүе генә әйтелә. Удел кенәздәренең бөйөк кенәзгә килешеүҙәр буйынса мөнәсәбәте башҡасараҡ билдәләнгән. Калитаның улдары, мәҫәлән, оло ағаларын бөйөк кенәз әфәнде тип йөрөтә; ахырғаса уның менән бергә булырға, өлкән ағаларын атай кеүек хөрмәт итергә ант итә. Уларҙың өлкән ағаһы менән дошмандары һәм дуҫтары уртаҡ булырға тейеш; бер-береһе менән кәңәшләшмәйенсә килешеү төҙөмәҫкә; бер-береһе менән дошманлашмаҫҡа тейеш. Олоһо кесеһенең улусвн тартып алырға тейеш түгел. Ҡустыһы вафат булһа, өлкәне уның ғаиләһе хаҡында ҡайғыртырға һәм уны рәнйетмәҫкә тейеш. Өлкәне походҡа юлланһа, кеселәре лә сығырға тейеш. Ағай-эне бер-береһе менән бәхәсләшмәҫкә тейеш.
Дмитрий Донскойҙың ике туғаны Владимир Андреевич менән килешеүендә һуңғыһы өлкән кенәзлек менән идаралығын намыҫлы һәм ҡаты тоторға һәм уға изгелек теләргә һүҙ бирә. Әгәр ҙә уларҙың береһе икенсеһе тураһында яҡшы йәки насар мәғлүмәт белһә, бер-береһенә хәбәр итергә тейеш. Ике кенәз үҙҙәре һәм уларҙың баярҙары икенсеһенең биләмәләрендә мөлкәт һатып алмаҫҡа, закладной тотмаҫҡа, жалованный грамоталар бирмәҫкә йөкләмә ала. Әгәр ҙә ҡайһыһыныңдыр икенсеһе подданныйына дәғүәһе булһа, уны судҡа бирә ала. Кесе кенәз өлкәненең талабы буйынса үҙенең воеводаһын ебәрергә тейеш; һуңғыһы, удел кенәзе менән бергә, тыңламаған өсөн уларҙы язаға тарттыра ала. Кинйә кенәз өлкәненә хеҙмәт итә; өлкәнерәге атҡа ултырғас ҡына, ул һәм боярҙар атта ултырырға тейеш.
Араларында бәхәс тыуһа, уны ике яҡтан ебәрелгән боярҙар хәл итә; әгәр хәл итә алмаһалар — митрополит, әгәр был рус ерендә ул булмаһа, кенәздәр третей судьяһын һайлай, ул эште хәл итә лә инде. Икенсе килешеүҙә Владимир Андреевич, туғанының улы (племянник) ултырғанда, үҙе атҡа ултырмаҫҡа хоҡуҡ ала; бының өсөн кенәздәр үҙҙәре өсөн генә түгел, үҙҙәренең балалары өсөн дә килешеүҙе үтәргә ант итә.
Василий I шулай уҡ ағалары менән килешеүҙәр төҙөй, әммә улар ул тиклем аныҡ билдәләнмәгән һәм удел кенәзенең бөйөк кенәзгә ҡарата хеҙмәт мөнәсәбәттәренә тура күрһәтмәләр юҡ. Бәләкәй ағайҙары бөйөк кенәзде атаһы кеүек күрергә һүҙ бирә, ә Юрий Дмитриевич Звенигородский үҙенең килешеүендә Василийҙы үҙенең иң өлкән ағаһы тип иҫәпләй. Василий Васильевич менән Юрий Дмитриевич, өлкән кенәзгә ҡарата үҙен нисек тоторға тейешлеген күрһәтмәйенсә, тиң хоҡуҡлы союздаш булараҡ, килешеүҙәр төҙөй. Бөйөк кенәз атҡа ултырғанда, ул үҙе атҡа ултырырға түгел, үҙ кешеләре менән воеводаны ебәрергә бурыслы. Василий Тёмныйҙың удел кенәздәре менән төҙөгән килешеүҙәрендә намыҫлы һәм ҡаты тигән әйтемдәр фәҡәт Юрий Дмитриевич үлгәндән һуң ғына осрай.
Иван III үҙенең улы Василийға ағаһы Юрий менән, үҙе иҫән сағында уҡ үҙенең кенәзлеген, үпкәләүҙәрҙән тыш, намыҫлы һәм ҡаты тип танырға тейеш тигән килешеү төҙөргә ҡушҡан, уның буйынса энеһе ағаһын әфәнде итеп танырға йөкләмә алған; әгәр Василий, вариҫ тәғәйенләп, вафат булһа, Юрий был вариҫты ла Юрий урыныныа әфәнде итеп танырға бурыслы. Василий III улдары Иван менән Углич кенәзе Юрий араһында биләмәләрҙе бүлешә. Уделдарҙың һәм сағыштырма традицияларҙың юҡҡа сығыуы менән ағалы-ҡустылы үҙ аллы кенәздәр булараҡ әһәмиәте әкренләп кәмей, һәм, ниһайәт, улар бөйөк кенәздең хеҙмәтле кенәздәренә әйләнә.
Социаль структураһы
Баярҙарҙың кенәзлек власына мөнәсәбәте шулай уҡ Мәскәү тысяцкий (меңсе) власының әһәмиәтен көсәйтеүҙә лә сағыла. Симеон Гордый осоронда уҡ бояр Алексей Петрович Хвост кенәзгә ҡаршы фетнә крамола башлап ебәрә, әммә ҡыуыла. Иван Иванович ваҡытында ул тағы тысяцкий меңсе булып китә. 1357 йылда Хвост үлтерелә: уны боярҙар үлтергән тигән хәбәр тарала. Мәскәүҙә фетнә була, шуға күрә баярҙарҙың ҡайһы берҙәре Рязангә китергә тейеш була. Тысяцкий санын Василий Вельяминов алды, уның вафатынан һуң Дмитрий Донской меңсе вазифаһына бер кемде лә тәғәйенләмәй; Вельяминовтың улы Иван тысяцкий урынын көслөк менән биләргә ниәтләнә, ләкин ҡулға алына һәм язалап үлтерелә.
Был факт Дмитрий Донскойҙың боярҙарына ҡарата үҙен үҙаллы тотоуын күрһәтә; шуға ҡарамаҫтан, ул улдарына боярҙарҙы яратырға һәм уларҙың ризалығынан тыш бер ни ҙә эшләмәҫкә тигән васыят ҡалдыра.
Хоҡуҡ
Мәскәү осоронда юридик яҡтан бер төрлө ирекле халыҡ мөхитендә ҡатламдар барлыҡҡа килә; Мәскәү батшаларының үҙе генә ҡулында тотҡан единоличная власы көсәйә. Дмитрий Донскойҙың тәүгеләрҙән булып, Бөйөк Владимир кенәзлеген, үҙенең өлкән улына бүлмәйенсә, васыят итеүе тураһындағы бойороғо дәүләтте үҙәкләштереү өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булды. Уның вариҫтары ла шулай эш иткән. Тәүҙә боярҙар һәм ирекле хеҙмәтселәрҙең батшанан китеү хоҡуғы була, был иһә ирекле хеҙмәт гарантияһы булған. Төрлө кенәздәр кенәздәр араһындағы бик күп кенә килешеүҙәрҙә күсеп киткән хеҙмәтселәрен аҫабалыҡ хоҡуғынан мәхрүм итеү бурысын ала.
Русская Правда XIV—XV быуаттағы Мәскәү дәүләтенең төп яҙма хоҡуҡ сығанағы булып ҡалған.
Рус дәүләтенең барлыҡҡа килеүе
Бөйөк Литва кенәзе һәм Полльша короле власы аҫтында булмаған бөтә Рәсәй ерҙәрендә Иван III һәм Василий III осоронда Ярославль кенәзлеге (1471), Ростов кенәзлеге (1474), Новгород республикаһы (1478) һәм Тверь кенәзлеге (1485) территорияларын үҙ эсенә алған һәм (1385—1569) берҙәм Рус дәүләте барлыҡҡа килә, һәм ул Алтын Урҙанан тулы бойондороҡһоҙлоҡҡа (1480) өлгәшә. Бөйөк кенәздең туғанының улы племянник Иван Борисович (руз кенәзе), Руз кенәзлегенә аҫабалыҡты үҙенең туғаны Фёдорҙан тыш Иван III-гә васыят итә; рязань кенәзе Фёдор Васильевич та шулай уҡ Рязандә, ҡалалағы һәм посадтағы, улустары менән Перевитескта аҫабалыҡ хоҡуғын Иванға тапшырмаған. Василий III Мәскәүгә Псков республикаһын һәм Рязань ҡалаларын һуғышһыҙ-ниһеҙ ҡушҡан. Василий III вафат булғандан һуң, Бөйөк Литва кенәзлегенең көнсығыш ерҙәре Мәскәү хеҙмәтенә күсерелгәндән һәм бер нисә рус-литва һуғышынан һуң (1533) Рус дәүләтенә Чернигов менән Смоленск ҡушыла, дәүләт эсендә уделдар юҡҡа сығарыла. Дөйөм дәүләт закондар йыйынтығы — Судебник (1497) баҫтырыла һәм поместье системаһы булдырыла.
Әҙәбиәт
Кроме общих сочинений по русской истории:
Гурвич Иосиф Наумович
Биографияһы
1983 йылдан алып 1987 йылға тиклем — Ленинградтың Жданов районы Психоневрологик диспансеры стационарының көндөҙгө табибы.
1987 йылдан 1988 йылға тиклем — Бехтерев исемендәге ғилми-тикшеренеү институты стационарының көндөҙгө табибы.
1988 йылдан алып 1990 йылға тиклем — СССР ФА Совет социология ассоциацияһы Ленинград өлкә социология үҙәгенең төп ғилми хеҙмәткәре (ЛенСНИЦ)
1990 йылдан 1995 йылға тиклем — И. И. Скворцов-Степанов (Ленинград) исемендәге 3-сө психиатрия дауаханаһының бүлеге мөдире, табип.
1998 йылда «Социальная психология здоровья» по социально-психологической проблематике медицины и здравоохранения" темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1999 йылда «Психиатрия» һөнәре буйынса юғары квалификация категорияһы бирелә.
1998 йылдан алып 2014 йылға тиклем — социаль психология кафедраһында профессор, тәртип психологияһы һәм үҙ-үҙеңде тотоу аномалияларының превенцияһы кафедраһы мөдире, Санкт-Петербург дәүләт университетының Психология факультетына «Ижтимағи сәләмәтлек» дисциплинар-ара магистрлык программаһының «Психология и социология здоровья» белгеслеге етәксеһе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Гурвич хәҙерге Рәсәйҙә йәмғиәт һаулыҡ һаҡлау үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ул күп йылдар дауамында табип-психиатр һәм наркологтың практик эшен социологик һәм психологик тикшеренеүҙәр менән бергә алып бара.
Гурвич фәнни мәктәпкә нигеҙ һала, ул XX быуаттың 1990-сы йылдар аҙағында башланғыс ала, ул саҡта Рәсәй Фәндәр академияһы Социология институтының (РФА СИ) девиантлык һәм социаль контроль секторы һәм Санкт-Петербург дәүләт университетының психология факультеты (СПбДУ) сиктәрендә төрлө төркөм кешеләрҙең һаулығына бәйле үҙ-үҙеңде тотоу проблематикаһын тикшереү буйынса эшсе төркөм төзелә. Өҫтәүенә Санкт-Петербургтың төп ғилми-тикшеренеү учреждениеларында һәм медицина практикаһында эше менән, Гурвич 1990 йылдар аҙағында төбәк ижтимағи ойошмаһы «Стеллит» халыҡтың именлеге өлкәһендә социаль проекттары инициаторҙарының һәм ойоштороусыларының береһе була, унда бер төркөм йәш белгес уның етәкселеге аҫтында эшләй.
Гуревич етәкселегендә йәмәғәт сәләмәтлеге һәм һаулыҡ һаҡлау, халыҡтың ныҡлы булмаған төркөмдәренә ярҙам итеү өлкәләрендә Рәсәй халыҡ-ара бер нисә фәнни-тикшеренеү һәм практик проекттар уҙғарыла.
Гурвич үҙ практикаһында белгестәрҙең киң даирәһе файҙалана алырлыҡ стандартлаштырылған скрининг методикаларын үҫтереүҙе мөһим тип һанай. Уның авторлығына психотерапевтик ярҙамға мохтаж кешеләрҙе экспресс-асыҡлау өсөн нерв-психологик адаптация тесты инә. Уның етәкселегендә Монтгомери психик торошто төрлө яҡлап баһалау шкалаһы һәм үҫмерҙәр өсөн «мөмкинлектәрҙе һәм хәүефтәрҙе баһалау» шкалаһы яйлаштырыла. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Иосиф Наумович үҫмерҙәр девиантлығын төрлө яҡлап баһалау шкалаһын әҙерләү менән етәкселек итә.
Профессор Гурвичтың фәнни хеҙмәттәре фәндең төрлө өлкәләре араһында психологик белем үҫешенең иллюстрацияһына әүерелә. Фән докторы дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Социальная психология здоровья» темаһына диссертацияһы төп этабы була. Унда ил халҡының сәләмәтлегенә һиҙелерлек йоғонто яһаусы социаль-психологик күренештәрҙе һәм процестарҙы идентификациялау проблемаһы ентекләп асыла. Диссертация тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһе буйынса «Социальная психология здоровья» монографияһы (1999) —1800 сығанаҡтарҙан торған библиография менән, шуларҙың меңдән ашыу инглиз телле 1023 битлек хеҙмәт нәшер ителә.
Наркомания һәм алкоголизмдың социаль контроле
2004—2008 йылдарҙа Гурвич етәкселегендәге команда Рәсәй Федерацияһында Федераль хеҙмәт менән берлектә наркотиктар әйләнешен контролдә тотоу буйынса территориаль мониторинг системаһын төҙөй. Мониторинг ойоштороу өсөн яуаплы федераль хеҙмәт һәм төбәк хакимиәт хеҙмәткәрҙәре Рәсәй Федерацияһының бөтә субъекттарында уҡыу һәм тикшеренеү саралары үткәрә. Наркотиктар һәм енәйәттәр буйынса Финляндия Хөкүмәте, Швеция Хөкүмәте һәм БМО Идаралығы ярҙамында 2009—2010 йылдарҙа «Координация исследования употребления психоактивных веществ среди учащихся на территории Северо-Западного федерального округа РФ» проекты тормошҡа ашырыла.
Енси юл менән тапшырылыусы ВИЧ һәм йоғошло ауырыуҙарҙың социаль эпидемиологияһы (ИППП)
ВИЧ йөрөтөүсе пациенттар араһында био-тәртип тикшеренеүҙәре буйынса Рәсәй Федерацияһында беренсе методик документтары Пастер исемендәге эпидемиология һәм микробиология ҒТИ-ның СПИД-ҡа ҡаршы профилактика һәм көрәш буйынса Рәсәй Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Төньяҡ-Көнбайыш округ үҙәге менән берлектә Гурвич етәкселегендә үткәрелгән Рәсәй тикшеренеүселәренең тәжрибәһе нигеҙендә эшләнә.
Проституцияның социаль контроле
Гурвич РФ федераль округының Төньяҡ-көнбайыш территорияһында үткән «Социология российской проституции» методологик тикшеренеүҙәр циклына ҙур өлөш индерә.
Бәлиғ булмағандарҙы енси эксплуатациялауға ҡаршы
Гурвич инициативаһы буйынса «Коммерческая сексуальная эксплуатация несовершеннолетних в Санкт-Петербурге и Северо-Западном регионе России» тикшеренеүҙәр циклы 1999 —2000 йылдарҙа ошо проблемаларҙы беренсе Рәсәй тикшеренеү эше була.
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы (17 ноябрь 1930 йыл— 13 июнь 2013 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе. 2001—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, РСФСР-ҙың мәғариф отличнигы, Рәсәй Сәйәси золом ҡорбандары ассоциацияһының почетлы ағза­һы.
Биографияһы
Маһинур Мөхлис ҡыҙы Үтәбаева (Үтәбай-Кәрими) 1930 йылда Баймаҡ районының Буранбай ауылында тыуған. Атаһы Мөхлис Суфиян улы Үтәбаев Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Фронттан ҡайтҡас, Темәстә Бөрйән-Түңгәүер кантоны секретары ва­зифаһында Зәки Вәлидиҙең ярҙамсы­һы була.
Малин Акерман
Мария Акерман Малин (Malin Maria Åkerman; 12 май 1978 йыл, Стокгольм, Швеция) — Канада актрисаһы, швед сығышлы модель, комик ролдәре менән билдәле.
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы
Биографияһы
1931 йылда ғаиләне кулаклыҡта ғәйепләп, Себергә һөрәләр.
Малин Акерман
Иртә тормошо
Малин Акерман Стокгольмда тыуа. Әсәһе, Лия модель була, атаһы Магнус — страховка брокеры Малинға ике йәш булғанда, ғаилә Торонтоға күсеп килә. Ата-әсәһе айырылышҡас, атаһы Швецияға ҡайта, ә әсәһе ҡыҙы менән Канадала тороп ҡала. Малин мәктәпте тамамлағас, Йорк университетында уҡый. 17 йәшендә Models Ford модель агентлығының һайлап алыу турын үтә һәм бер нисә йыл модель булып эшләй. Һуңынан Калифорнияға күсеп килгәс, актерлыҡ карьераһын башлай.
Карьераһы
Акерман карьераһының башында бер нисә канада телешоуында күренә, 2005 йылда телевидение каналында «Ҡайтыу» фильмында ҡатнашыуға ирешә. Сериал тәнҡитселәрҙең хуплауына лайыҡ була, әммә бер миҙгелдән һуң алына, ә Акерман «Ҡурҡыныс төшөмдәге ҡыҙ» (2007) һәм «27 туй» (2008) кинофильмдарында ролдәр ала.
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы
Биографияһы
1937 йылда Мөхлис мулланы Зәки Вә­ли­диҙең ярҙамсыһы булараҡ хөкөм итәләр һәм, 10 йыл срок биреп, Свердловск өлкәһенә төрмәгә оҙаталар. Ҡатыны, биш балаһы, әсәһе Черемхово ҡалаһында аслыҡтан вафат була. Маһи­нур менән апаһы Маһруйҙы балалар йортона ебәрәләр. Мөхлис мулла Свердловск төрмәһенән үҙенең отҡорлоғо һәм уҡымышлылығы арҡаһында ҡотолоп сыға, һуғыш башланыр алдынан Себергә китә, балалар йортонда тәрбиәләнгән ҡыҙҙарын таба, ләкин уларҙы бергә алып ҡайтырға мөмкинлеге булмай. «Мин атайымды таныманым, башҡорт телен дә онотҡайным», — тип иҫкә ала торған ине Маһинур Мөхлис ҡыҙы.
1947 йылда ғына ул йәйәүләп, ҙур яфалар сигеп, тыуған яғына ҡайтып төшә.
Малин Акерман
Карьераһы
Акерман тағы бер нисә уңышлы кинофильмдарҙа ҡатнаша, унда күберәк икенсе пландағы комик ролдәрҙе башҡара. 2009 йылда «Һаҡлаусылар», фильмында төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнай, һуңынан «Һөйләм», «Никах тотҡондары өсөн мөхәбәт формулаһы» һәм «Быуаттарға һуҙылған тәҡдир» комедияларында икенсе пландағы ролдәргә әйләнеп ҡайта. Шулай уҡ Акерман The Petalstones төркөмөндә йырлай, уның менән Лос-Анджелеста, Viper Room, Whisky һәм Roxy клубтарында сығыш яһай. Был тәжрибәһе «Быуаттарға һуҙылған тәҡдир» фильмында төшкән саҡта бик ярап ҡала.
Акерман телевидениела 2010 йылдан алып Swim Adult «Дэцкий дауаханаһы» комик сериалында төшә. 2012 йыл башында АВС каналында Порша Де Росси менән уңышһыҙ осоуҙа сығыш яһай. Шоу донъя күрмәһә лә, Акерманды ABC каналы шул тиклем оҡшата, һуңынан шул уҡ йылда уны «Өсөнсө ҡатын» фильмына төп ролде башҡарыу өсөн саҡыра. 2013 йыл башында осоу эпизоды төшөрөлә, ә 2013 йылдың сентябрендә шоу премьераһы үтә. Сериал башта тәнҡитселәр тарафынан маҡтауға лайыҡ булһа ла, рейтингта уңышҡа эйә булмай. 2014 йылдың 8 майында канал бер миҙгелдән һуң был сериалды яба.
Үтәбаева Маһинур Мөхлис ҡыҙы
Биографияһы
Маҡсатлы, тырыш ҡыҙ Мәскәүҙәге Ленин исемендәге педагогия институтына уҡырға инә.Уҡыған йылдарында ул комсорг була, уҡыуҙа ла алдынғы, шуға күрә уны Мәскәү Кремлендә музейҙарға ярҙам итергә саҡырһалар ҙа, тыуған яғына эшкә ҡайта.
1954—1960 йылдарҙа Баймаҡ районында уҡытыусы, завуч булып эшләй.
1960—1963 йылдарҙа — Башҡортостан уҡытыусыларының белемен камиллаштырыу институтында методист, кабинет мөдире.
1963—1968 йылдарҙа — Өфө ҡала хакимиәтенең мәғариф бүлегендә методика кабинеты мөдире.
1968—1970 йылдарҙа Мәғариф йорто директоры.
1970—1987 йылдарҙа РСФСР Педагогия йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһенең яуаплы секретары.
Хаҡлы ялға сыҡҡас ул йәмғәт эштәренә башкөллө сума һәм вафатына тиклем китаптар әҙерләп сығарыу менән шөғөлләнә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Маһинур Мөхлис ҡыҙы Үтәбай-Кәрими һуңғы 30 йылға яҡын ғүмерендә РСФСР педагогик йәм­ғиәтенең Башҡортостан бүлеге секретары була, йәмғиәттең биш съезында ҡатнаша.
1991 йылдан алып ғүмернең ахырына тиклем Баш­­ҡортостандың сәйәси золом ҡор­бан­дары ассоциацияһында, 2000 йылдан унда етәксе була, нахаҡҡа рән­йетелгәндәрҙең иҫтәлеген тергеҙеү, уларҙың яҡындарына рухи ярҙам күрһәтеү менән шө­ғөлләнә. Тупланған документтарҙан дүрт том "Хәтер китабы"н сығарып өлгөрә.80 йәшенән һуң да документтар өҫтөндә эшләп, Баймаҡ районынан һөргөнгә оҙа­тылған ғаиләләр хаҡында китап әҙерләп, «Китап» нәшриәтенә тапшыра, тик сыҡҡанын күреп өлгөрмәй.
2008 йылда балалыҡ йылдары үткән Черемхово ҡалаһына барып, сәйәси золом ҡорбандары балалары, бергә үҫкән тиңдәштәре менән осрашып, шул осор тураһында тураһында фильм төшөртә. Был фильм телевидение аша бер нисә тапҡыр күр­һәтелде. Себерҙең Черемхово, Ачинск, Иркутск ҡалаларында йәмәғәтселәр менән осрашып, сәйәси золом ҡорбандары исемлеге ҡуйылған таш һәйкәлдәрҙе фотоға, фильмға тө­шөрөп алып ҡайта. Ул Башҡортостан телевидениеһы аша бер нисә тапҡыр күрһәтелә.
Бына уның «Киске Өфө» гәзитенә биргән интервьюһынан :
"Шәхес культы йылдарында илдә репрессия еле ҡағылмаған ғаиләләр бик аҙ булғандыр. Мин иһә быны сабый ғына сағымдан үҙ башымдан кисерҙем: ғаиләбеҙ 1931 йылда уҡ Себергә һөрөлә, шунда уҡ 1937 йылда атайым, ваҡытында Әхмәтзәки Вәлиди Хөкүмәте ағзаһы булып тороуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. Беҙҙең бәхеткә, 1940 йыл ул төрмәнән сығарыла, һәм беҙ шунда, Себерҙә вафат булып ҡалған әсәйемдең ҡәберен ҡалдырып, Баймаҡҡа әйләнеп ҡайта алдыҡ. 60 йылдан ашыу ғүмеремде мәғариф һәм йәмәғәтселек эшенә бағышлаған кеше булараҡ, ғәйепһеҙгә ҡулға алынып, 1937—1938 йылдарҙа атылған биш наркомдың — 30-сы йылдарҙа Башҡортостандың мәғариф буйынса халыҡ комиссарҙары булып эшләгән аҫыл шәхестәребеҙҙең аяныслы яҙмышы борсоно мине ғүмерем буйы. Мин улар хаҡында һәм, ғөмүмән, репрессия темаһына бик күп яҙҙым, золом ҡорбандарының яҙмыштарын өйрәндем, эҙләндем, бик күп мәғлүмәттәр тупланым. Әлеге быуындарға әйтер һүҙем шул: нахаҡҡа ҡорбан булған шәхестәребеҙҙе онотмайыҡ! Бына әлеге биш наркомдың исем-шәрифтәрен әйтеп үтәм: Ибраһим Хафиз улы Абыҙбаев — 1901 йылда Белорет районы Сермән ауылында тыуған, 1937 йылдың 8 декабрендә атыла; Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин, 1895 йылда Ырымбур губернаһында тыуған, 1937 йылдың 21 ноябрендә атыла; Әхмәт Рыҫмөхәмәт улы Иҫәнсурин — 1897 йылда Ырымбур губернаһында тыуған, 1930 йылда мәғариф буйынса халыҡ комиссары булып эшләй, аҙаҡ партия Өлкә Комитеты секретары итеп тәғәйенләнә.1938 йылдың 10 июлендә атыла; Риза Вахит улы Әбүбәкеров — 1902 йылда Салауат районында тыуған, 1930—1935 йылдарҙа мәғариф комиссары була. 1937 йылдың 3 октябрендә атыла; Ғөбәй Кирәй улы Дәүләтшин — 1893 йылда Һамар губернаһында тыуған. 1935—1937 йылдарҙа мәғариф комиссары булып эшләп йөрөгәндә нахаҡҡа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм 1938 йылдың 9 июнендә атыла. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1930—1950 йылдарҙа Башҡортостанда 50 меңдән ашыу кеше сәйәси репрессия ҡорбаны була."
Маһинур Мөхлис ҡыҙы мәғариф ветерандары тураһында фотоматериалдар йыя һәм музей ойоштороу тураһында хыяллана. 2000 йылда музей асыла. Уның экспозицияларында һәм фондтарында Үтәбаеваның бай шәхси архивы урын алған.
Ғаилә хәле
Күренекле ғалим-шәрҡиәтсе Үтәбай-Кәримиҙең (Үтәбаев Рауил Алексей улы) тоғро тормош юлдашы, рухи ярҙамсыһы, мәрхүм булғас, уның тороп ҡалған ҡулъяҙмаларын тәртипкә һалып, нәшриәткә әҙерләп биреүсе лә була. Улар бик милли рухлы ике бала үҫтерәләр. Зөһрә менән Салауат әсәләренең телгә алынған бөтә эштәрендә беренсе ярҙамсы була, уларҙың тамамланмай ҡалған ҡайһы бер эштәрен дауам итәләр
Ҡылыҡ
Ҡылыҡ — тирә-яҡ мөхит менән үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең билдәле бер яйға һалынған ысулы. Тәртип эске һәм тышҡы факторҙар йоғонтоһонда эш-ғәмәлдәрен үҙгәртеү һәләте менән билдәләнә. Ҡылыҡ хайуандарға тышҡы мөхиттәге кире факторҙарҙан һаҡланырға мөмкинлек бирә. Иң ябайҙар (бер күҙәнәклеләр) ҙә мөхит ҡуҙғытҡыстарынан ҡаса беләләр. Күп күҙәнәкле организмдарҙың ҡылығын нерв системаһы контролдә тота.
Үҫемлектәр менән бактериялар ҙа тышҡы факторҙар йоғонтоһонда әүҙем, хатта бер тәртипкә буйһонған хәрәкәттәр яһай ала (таксис). Бактерияларҙың, йәшел-күк һыу үҫемлектәренең фото- һәм хемотаксисын миҫалға килтерергә мөмкин.
Юғары үҫемлектәр шулай уҡ хәрәкткә һәләтле. Үҫемлектәрҙең никтинастияһы — төн менән көн алмашыуына бәйле сәскәләренең асылыуы һәм ябылыуы, япраҡтарҙың фототропизмы, хайуандарға һунар иткәндә үҫемлектәрҙең хәрәкәте, тамырҙарҙың гидро- һәм хемотропизмдары
Әммә уларҙың ҡылығы йәки психикаһы бар тип әйтеп булмай, сөнки үҫемлектәрҙең хәрәкәте бары тик физиологик күренеш. Психологияла үҫемлек хәрәкәтен психикаға тиклемге үҫеш кимәле тип атайҙар. Психиканан айырмалы, ҡылыҡ күҙгә күренеп тора һәм фәндәр, этология, зоопсихология, сағыштырма психологиянан алып ҡылыҡ экологияһына тиклем киң спектрҙа өйрәнер күренеш булып тора.
Психология
Психология кеше психикаһын, атап әйткәндә, кешенең психик эшмәкәрлегенең законлылыҡтарын, үҙенсәлектәрен һәм үҫешен өйрәнә. Психологияның бихевиористик йүнәлеше предметы булып кешенең тәртибе тора, әммә психология, дөйөм алғанда, үҙенең күп йыллыҡ үҫеш тарихы дауамында үҙенең тикшеренеүҙәренең предметын бер нисә тапҡыр үҙгәртә. Хәҙерге психология психоанализ, зоопсихология, нейрофизиология, эксперименталь психология һәм ҡайһы бер тәбиғи-техник фәндәр ҡаҙаныштарына нигеҙләнеп үҫешкән фән.
Арый ауыл Советы (Дыуан районы)
Арый ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.Арый ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан  районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге —  Арый ауылы. Хакимиәттең адресы : 452539, Башҡортостан Республикаһы, Дыуан  районы, Арый ауылы, Мәктәп урамы,  29-сы һанлы йорт
Ҡылыҡ
Үҫемлектәрҙең тәртибе
Үҫемлектәр һәм бактериялар тышҡы факторҙар (таксис) тәьҫирендә хәрәкәт итеү һәләтенә эйә булһалар ҙа, юғары үҫемлектәр ҙә хәрәкәт итеү һәм өйрәнеү һәләтенән мәхрүм түгел, шуға ҡарамаҫтан, үҫемлектәрҙең хәрәкәт итеү механизмдары тәбиғәттә физиологик характерҙа булғанлыҡтан, уларҙың психикаһы барлығы тураһында әйтеп булмай. Үҫемлектәр хәрәкәте психологияһында уны йыш ҡына «психик сағылыштың психик кимәле» тип атайҙар.
Арый ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Уҙған быуаттың һуғыш алды йылдарында Мәсетле районы составына ингән.
Ҡылыҡ
Сағыштырма психология
Сағыштырма психология төрлө таксономик төркөмдәр вәкилдәренең менталь процестарын сағыштырмаса анализлау менән шөғөлләнә. Сағыштырма психологияның үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып сағыштырма анализды төп ысул итеп ҡулланыу тора.