cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Металлургия
Тарихы
Боронғо заманда тимер бик ҡиммәт баһаланған, тимерҙән аҡса яһылған һәм батша хазиналарында ғына һаҡланҡан. Һуңынан эш ҡоралы һәм хәрби ҡорал булараҡ файҙаланыла башлай. Тимерҙе эш ҡоралы буларыҡ файҙаланыу тураһында Гомерҙың «Илиада»һында телгә алына. Был әҫәрҙә Ахилл дискобол бәйгеһендә еңеүсене тимер диск менән бүләкләнеүе тарыһында яҙыла. Грек оҫталары боронғо заманда уҡ тимер ҡулланған. Гректар төҙөгән Артемида ғибәҙәтханаһында мәрмәр колонналарҙың барабандары 130 мм, киңлеге 90 һәм калынлыгы 15 мм булған ҡеүәтле тимер ҡаҙаҡтар менән беркетелгән.
Европаға килгән Көнсығыш халыҡтары металлургияны таратыуға үҙ өлөшөн индерә. Риүәйәт буйынса, монголдар һәм төрөкмәндәр мәғдәнгә бай Алтай тауҙарында йәшәгән. Был халыҡтар үҙ илаһтры итеп тимерселек һөнәрен белеүселәрҙе һанаған. Урта Азияның һуғышсан күскенселәренең ҡоралдары тимерҙән яһалған, был уларҙың металлургия менән таныш булыуын дәлилләй.
Ҡытайҙа тимер эшләнмәләр яһауҙың бай традициялары бар. Бында, бәлки башҡа халыҡтарҙан иртәрәк тә, иретелгән суйындар ҡойолмалар эшләй белгәндәр. Беҙҙең көндәргә тиклем, Б.Э.Т беренсе меңйыллыҡ урталарында эшләнгән, сыуындан ҡойолған ункаль ҡойолмалар һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, бейеклеге 4, диаметры 3, ауырлығы 60 тона булған ҡыңғырау.
Һиндостан металлургтрының да уникаль эшләнмәләре билдәле. Делиҙа ауырлығы 6 тонна, бейеклеге 7,5 метр һәм диаметры 40 см-лыҡ вертикаль тороусо Кутуб колоннаһы быға асыҡ миҫал. Колонналағы яҙыу Б.Э.Т 280-330 йылдарҙа эшләнгән тип белдерә. Анализ тимерлек мейесендә әҙерләнгән айырым крицтарҙан ҡойолған тип күрһәтә. Колоннала тутыҡ юҡ. Боронғо Һиндостан ҡәберлектәрендә лә ҡоростан яһалған ҡоралдар табылған.
Шулай итеп, ҡара металлургия эҙҙәрен күпселек боронғо мәҙәниәттәрҙә һәм цивилизацияларҙа табырға мөмкин. Был исемлеккә боронғо һәм Урта быуаттарҙағы Урта һәм Яҡын Көнсығыш, Боронғо Мысыр һәм Анатолия, Карфаген, антик гректар һәм римлеләр, Урта быуаттарҙағы Европа, Ҡытай, Һиндостан, Япония короллектәре һәм империялары инә. Метеллургияның боронғо технологиялары Ҡытайҙа уйлап табылған икәнен билдәләп үтергә кәрәк, һуңынан европалвлар был кәсепте (домен мейесен, сөгөн, ҡорос һәм башҡаларҙы) үҙләштергән. Шулай ҙа һуңғы тикшеренеүҙәр, тау эше, металл сүкеү өлкәһендә, римлеләрҙең технологияһы үҫешкән икәнен күрһәтә.
Металлургия үҫешенә рус тау инженеры һәм уйлап табыусыһы Петр Аносов ҙур өлөш индерә. Ул булат ҡорос серен асыусы булараҡ билдәле. Бынан тыш ул төрлө элементтарҙың ҡорос үҙенсәлеген үҙгәртеүҙе өйрәнгән беренсе металлург була. Ул алтын, платина, марганец, хром, алюминий, титан һәм башҡа легирлаусы элементтарҙың өҫтәмәһе ҡоростоң физик-химик һәм механик үҙенсәлектәрен үҙгәртә икәнен иҫбар итә. Аносов легирланған ҡорос металлурлияһын нигеҙләй.
Аносов сүкеү һәм булат ҡорос алыу технологияһын яҙып ҡалдыра. Аносов металды сыныҡтырыусы мөхит итеп сало ҡуллана. «Ҡоралды ҡайнау температураһына тиклем йылытылған салола сынҡтырыу ҙа етә, тәжрибәләр күрһәтеүенсә ҡайнар салола сыныҡтырылған ҡорал ҡатыраҡ була», — тип яҙа Аносов. .
Рус ғалимы Д. К. Чернов металлургияға фән булараҡ ҙур өлөш индерҙе. Уның асыштары металл сығарыу һә эшкәртеү процесстары нигеҙенә һалынған. Ул уның структураһына һәм үҙенсәлектәренә термик эшкәртеү йоғонтоһон асҡан. 1868 йылда ул Чернов нөктәләре тип аталған фаза әүерелешенең критик нөктәләрен аса.
Ҡойолған ҡорос төҙөлөшөн өйрәнеп һәм газ ҡыуыҡы, көпшәк һәм башҡа шундай етешһеҙлектәрҙе анализлап, был етешһеҙлектәрҙе юҡҡа сығарыу юлын эҙләй. 1878 йылда беренсе булып ҡоростоң кристалик есем булыуын иҫбат итә. Ҡоростоң кристаллашыу теорияһын төҙөй һәм уның нигеҙендә кристалик һәм химик бер төрлөлөгөн яҡшыртыу тәҡдимдәре яһай. 1915 йылда Чернов шыйыҡ ҡоҡростоң ҡатыу схемаһын эшләй (әсеүташ иҙмәһен туңдырғанда кристаллашыу кеүек) һәм ғәмәлдә дөрөҫлөгөн иҫбатлай.
Сығарыусы металлургия
Сығарыусы металлургия мәғдәндән ҡиммәтле металдарҙы айырып ала һәм айырып алынған сеймалды артабан бүлё. Оксид һәм сульфидтарҙы артабан металға әүрелдереү өсөн мәғдән физик, химик, лптик йәки электролитик юл менән байытылырға тейеш. Донъяла мәғдән эшкәртеү мөмкинселеге бик киң. Элекке СССР биләмәләрендә генә 1980-се йылдар аҙағында һәм 1990-сы йылдар башында 1 млрд тонна сыҡарылған һәм байытылған.
Металлургтар өс төп өлөш менән эшләй: сеймал (мәғдән йәки киҫәкләнгән сәнәғәт продукты + флюс һәм легирлаусы материал кеүек өҫтәмәләр) һәм ҡалдыҡтар. Әгәр мәғдән һәм тирә-яҡ мөхит мөмкинлек бирһә, тау эштәре мотлаҡ түгел. Ошо ысул менән минералды эретеп байытылған эретмә алып була. Йыш ҡына мәғдәндә бер нисә ҡиммәтле металл була. Был осраҡта бер процесстың ҡалдыҡтары икенсе процесста сеймал була.
Ҡара металлургия
Тәбиғәттә тимер Fe3O4, Fe2O3 оксидтары, Fe2O3×H2O гидрооксиды, FeCO3 карбонаттар һәм башҡа хәлдә була. Шуға күрә тимерҙе кире ҡайтарыу һәм иретмәләрен алыу өсөн бер нисә стадия үтергә кәрәк: мәғдәнде домна мейесенә әҙерләү (киҫәкләү), домна процессы, ҡорос етештереү.
Домна суынын етештереү
Составында тимер булған иретмәләр етештереүҙең беренсе аҙымында мәғдәнде ваҡлау домна мейесендә 1000 градустан юғарыраҡ температурала киҫәктәргә берләштереү һәм суйын ҡойоу тора. Етештерелә тоған суйындың үҙенсәлектәре домен мейесе процессы менән бәйле. Шуға күрә тимерҙе кире ҡайтарыу процессын көйләп домна мейесендә ике төрлө сыуан алырға мөмкин: ҡорос иретеү өсөн туйындырылған суйын һәм ҡойоу өсөн суйын.
Ҡорос етештереү
Ҡорос туйындырылған суйындан етештерелә. Ҡорос — легирлаусы элементтар ҡатнашлағында тимер менән углерод иретмәһе. Ҡорос суйындан нығыраҡ һәм төҙөлөш конструкциялары машина деталдәре тештереү өсөн яраҡлыраҡ. Ҡорос ҡойоу металл шыйыҡ хәлдә булған ҡорос ҡойоу мейестәрендә башҡарыла.
Ҡорос етештереүҙең бер нисә ысулы бар. Ҡорос етештереүҙең төп ысулдары: кислород-конвектор, мартен, электр иретеү ысулдары. Һәр ысулдың үҙ ҡорамалдары бар: конвекторҙар, мартен мейестәре, индукция мейестәре, дуға мейестәре.
Кислород-конвертер процессы
Ҡоросто күпләп бессемеров процессында етештерә башлайҙар. 1856-1860 йылдарҙа был процессты инглиз Г. Бессемером уйлап сығарған. С. Томас ошоға оҡшаш томас процессын уйлап сығара. Ковектор процесстарының асылы (бессемеров һәм томас процесстары) — конвекторҙағы шыйыҡ суйын аҫтынан һауа өрҙөрәләр. Һауа составындағы кислород суйын ҡатнашмаларын окислау, һәм нәтижәлә суйын ҡоросҡа әүрелә. Томас процессында фосфор менән көкөрт шлакка сыға. Окислау процессында ҡороста градусҡа тиклем йылыта торған йылы бүленеп сыға.
Мартен процессы
Мартен мейесендә ҡорос алыу өсөн мейескә суйын шихтаһын, скрап, металлолом һәм башҡа компоненттар тейәйҙәр. Янып тороусы факел тәьҫирендә шихта ирей. Иреү шихтаға кәрәкле металл алыу өсөн төрлө ҡушылмалар өҫтәйҙәр. Әҙер металл мейестән сүместәр ярҙамында формаларға ҡойола. Юғары сифатлы металл етештереүгә һәләтле булған өсөн мартен мейестәре киң ҡулланыла. ХХ быуат башында мартен мейестәрендә донъялағы барлыҡ ҡоростоң яртыһы ҡойола.
Төҫлө металлургия
Төҫлө металлургияла төҫлө металлдар етештереүҙең төрлө ысулдары ҡулланыла. Күп кенә металлдарҙы пирометаллургия ысулында һәм  юлы менән алына. Был осраҡта руда составында булған көкөрт йылылыҡ сығанағы һәм химик реагент сифатында файҙалынала. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер металлдарҙы гидрометаллургик ысул менән күсереп, һәм эретмәнән ысулы менән уңышлы алалар.
элетролиз юлы менән алыу һа яҡшы күрһәткестәр бирә.
Кислородҡа ҡәрҙәшлеге булған башҡа металлдар булышлығында металлотермик процессы ла ҡулланыла. Тағы ла өҫтәп химико-термик, цианлау, хлорид-возгонка ысулдарын әйтеп китергә мөмкин.
Баҡыр етештереү
Мәғдәндән һәм концентраттарҙанн баҡыр сығарыуҙың ике ысулы билдәле: гидрометаллургик һәм пирометаллургик ысул. Гидрометаллургик ысул ғәмәлдә киң ҡулланылыш тапмаған. Гидрометаллургик ысул ғәмәлдә киң ҡулланылыш тапмаған. Насар окисланған һәм самородок мәғдәнде эшкәрткәндә ҡулланыла. Был ысул, пирометаллургик ысулдан айырмалы рәүештә, баҡыр менән бергә  ҡиммәтле металдар алырға мөмкинлек бирмәй.
Баҡырҙың күп өлөшө (85-90 %) сульфид мәғдәненән пирометаллургик ысул менән етештерелә. Шул уҡ ваҡытта мәғдәндән баҡырҙан башҡа ҡиммәтле металдарҙы сығарыу мәсьәләһе параллель рәүештә хәл ителә. Баҡыр етештереүҙең пирометаллургик ысулы бер нисә этапты үҙ эсенә ала. Был ысул этаптарына түбәндәгеләр инә:
Алюмин етештереү
Алюмин етештереүҙең заманса төп ысулы булып электролитик ысул тора, ул ике этаптан тора. Беренсе этап — мәғдән сеймалынан глинозём (тупраҡта була торған алюмин окисы) (Аl2O3) алыу, икенсеһе — глинозёмдан электролиз ярҙамында шыйыҡ алюмин етештереү.
Донъя практикаһында алюминды барыһы ла тиерлек Рәсәйҙә эшләгән Австрия инженеры ысулы менән бокситтан алалар. Рәсәй заводтарында алюминды мәғдәндең төрлө төрҙәренән ике ысул менән алалар. Бокситтан Байер ысулы менән һәм бокситтан һәм нефелиндан айырыу юлы менән. Барлыҡҡа килгән глинозем артабан электролиз етештереү өсөн ҡулланыла, ул иретелшәг электролитта эрегән глиноземды электролизлау юлы менән алюмин етештереүҙе күҙ уңында тота. Электролиттың төп компоненты — криолит.
Электролиз ванналарынан алынған алюмин — сей алюмин. Составында металл (Fe, Si, Cu, Zn һәм башҡалар) һәм металл булмаған ғушылмалар, шулай уҡ газдар (водород, кислород, азот, оксиды углерода, сернистый газ) бар. Металл булмаған буталсыҡлыҡтар — механик яҡтан эләккән футеровка киҫәксәләр һ. б. Ирегән газдарҙан, механик эдәккән киҫәксәләрҙән һәм Na, Ca, Mg айырыу өсөн алюмин хлорлана.
Артабан алюминды электр ҡатнашмаһы мейестәренә йәки рефлектор мейестәргә ҡоялар, унда ул 30-45 минут тотола. Был операцияның маҡсаты — металл булмаған һәм газ индереүҙән өҫтәмә таҙартыу һәм төрлө ванналарҙан алюминды ҡушып составын уртасалау. Һуңынан алюминды конвейер машиналары формаларға ҡойоп чушка (металл киҫәктәре) алына. Артабан алюмин металл прокатына оҙатыла. Шулай итеп, 99,8 % таҙалыҡта алюмин алын.
Орон (күл)
Орон ( — шаршы) — Иркутск өлкәһе нең Бодайбин районындағы күл. Витим ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан.
Исеменең килеп сығышы
Орон күле атамаһы эвенк һүҙе орон - болан  килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Шулай уҡ был топонимдың сығышын боҙоп әйтелгән хорон —усаҡ урыны тигән эвен  һүҙенән  булыуы ихтимал тип фараз итәләр.
Әммә күлдең атамаһы  ооран -  тупһалар,шаршы  тигән эвен һүҙенән килеп сығыу ихтималы ҙурыраҡ (оорать — быстрина на реке )
Географик ҡылыҡһырлама
Күлдең оҙонлоғо 24 саҡрым тәшкил итә, максималь киңлеге - 6 саҡрым, иң кәме - 4 саҡрым, майҙаны - 51,3 км², тәрәнлеге 184 метрға етә (күлдең көньяҡ өлөшөндә).
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы (1939, Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылы) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008).
Орон (күл)
Географик ҡылыҡһырлама
Күл йөҙөнөң диңгеҙ кимәленән бейеклеге 354 м тәшкил итә.
Һыу ятҡылығының төньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге сағыштырмаса бәләкәй.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Биографияһы
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы 1939 йылда Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында 1943 йылда һәләк була.
Орон (күл)
Географик ҡылыҡһырлама
Күлдең тәрән һыулы өлөшө яҡынса 34 (%) майҙанын биләй. Күлдең көньяҡ өлөшө ташлы, йыш ҡына тәрән ярлауҙар, текә ярҙар осрай, һыу төбө ҙур тәрәнлектә түбәнәйә.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Биографияһы
Түләк Сәтәй-Бөрйән мәктәбендә 4 класты тамамлағас,Әлшәй районының Балғажы ауылында, артабан Никифар ауылы мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Дүрт йыл Совет армияһында хеҙмәт итә. Аҙаҡ «Миәкә» совхозында — элемтәсе, Илсеғол мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай (1968). Университетта уҡыған саҡта йәмәғәт эштәрендә ихлас ҡатнаша. Ғәрәп, фарсы телдәре менән ҡыҙыҡһына. Ғирфановты университетта башҡорт әҙәбиәте кафедраһында ассистент итеп эштә ҡалдыралар (1968—1969), әммә әсәһе үлеп киткәндән һуң, ул тыуған яҡтарына ҡайта.
1969—1971 йылдарҙа Сафар урта мәктәбендә директор булып эшләй, 1971—1975 йылдарҙа — район мәғариф бүлеге мөдире. 1975—1980 йылдарҙа — Миәкә районы «Октябрь» гәзите мөхәррире, Түләк Хәбибрахман улы ижади эшкә сума, республика гәзит-журналдарында шиғыр һәм хикәйәләрен баҫтыра. «Яралы хаттар» исемле тәүге китабы донъя күрә. «Октябрь» гәзитен йөкмәткеле, уҡымлы итеү өсөн бар тырышлығын һала. 1980—1992 йылдарҙа партияның Миәкә район комитетында бүлек мөдире вазифаһында, 1992—1995 йылдарҙа райисполком рәйесе, Ҡаран ауыл Советы башлығы. 1995—1997 йылдарҙа — Ҡаран урта мәктәбе директоры. Яңы мәктәпте төҙөү һәм асыу өсөн бик күп көс һала. Яңы мәктәп 1996 йылдың 10 декабрендә асыла. Яңы мәктәптең беренсе директоры итеп Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы тәғәйенләнә ? .
Орон (күл)
Географик ҡылыҡһырлама
Күлдең төньяҡ өлөшөндәге яр буйы линияһы көньяҡ өлөшөнән ҡырҡа айырыла: Ярҙары һөҙәк. Йыш ҡына һаҙланған, ныҡ тармаҡлана, утрауҙар күп. Күлдең төньяҡ ярында Орон ауылы (бөткән ауыл)урынлашҡан.
Күлдә һыу таҙа, зәңгәрһәу-зөбәржәт төҫөндә, pH күрһәткесе 6,75-кә етә. Һыуы кислородҡа бай. Һыуҙың асыҡлығы йыл миҙгеленә ҡарап үҙгәрә, максималь—йәй уртаһында һәм 7-8 метр самаһы тәшкил итә. Һыу менән тулыланыуы ҡатнаш: ямғыр һәм ҡар һыуҙары, грунт һыуҙары, шулай уҡ ҡушылдыҡтар иҫәбенә.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Биографияһы
Ошо йылдарҙа районыбыҙҙан сыҡҡан күренекле шағир Мифтахетдин Аҡмулланың тормош юлы, ижады менән ҡыҙыҡһына. Мәғрифәтсенең тыуыуына 150 йыл тулыуға әҙерлек барышында Түләк Ғирфанов ғалимдар Рәшит Шәкүр, Әхәт Вилданов менән хеҙмәттәшлек итә. Туҡһанбайҙа Аҡмулланың йорт-музейын төҙөү ҙә, аҙағыраҡ Аҡмулла премияһын булдырыу ҙа Т. Ғирфановтың ҡатнашлығында үтә,.
Ижады
Тыңғыһыҙ урындарҙа эшләүгә ҡарамаҫтан, ижадтан айырылмай, очерктары, хикәйәләре республика баҫмаларында, «Октябрь» һәм «Аҡмулла төйәге» район гәзиттәрендә донъя күреп тора.
Орон (күл)
Һыу килеме һәм ағымы
Күлдең һыу йыйыу бассейны 3570 км² тәшкил итә.
Орон күленең бөтәһе 16 ашыу ҡушылдыҡтары бар. Уларҙың иң ҙурҙары - Орон, Сигикта, Култушная, Каменная, Половинка, Холодная йылғалары.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Ижады
«Яралы хаттар» («Раненые письма»), «Яҡты тандар» («Светлые зори», авторҙар коллективы), рәссам Афған Әхмәровтың тормошо һәм ижады тураһында документаль повесть «Любовь свою оставляю людям», «Формула хлеба» һәм башҡа китаптар авторы.
Орон (күл)
Һыу килеме һәм ағымы
Күлгә ҡушылған шишмәләрҙең күбеһе шарлауыҡтар  барлыҡҡа килтерә. Күл ағымлы. Витим йылғаһы Километр  тирәһе оҙонлоғонда ҙур булмаған ҡылымыҡ аша аша  Витим  йылғаһына ағып төшә. Был  2,5 саҡрым киңлектәге, күп һанлы һайлыҡтары һәм утрауҙары булған   тамаҡты   Орон һайлығы тип атайҙар.
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы
Наградалары
БАССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Почетлы грамотаһы менән бүләкләнгән. I Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы делегаты (июнь 1995). Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008).
Орон (күл)
Флора
Күлдең һыубаҫар туғайҙарында томбойоҡ (кувшинка четырёхугольная), еркә ( лабазник дальневидный),
Золотая Курья ыҙанындағы  торф мүкле  һаҙлыҡта  ҡыҙыл китап  үҫемлектәре  шыма ирис һәм кәүшәк  күрән (осока рыхлая) үҫә.
Һыу ағымдарының тамаҡтарында чозения талының   (чозения толокнянколистная)  ҙур булмаған сауҡалыҡтары осрай. Ә ярҙарын  ябай
ерек абағаһының (страусник обыкновенный)  шырлыҡтары  баҫҡан.
алтынбаш (купальница  крючковатая), Поляков, соссюрияһы. шулай уҡ ҡыҙыл китап үҫемлектәренән  алһыу родиола йәки алтын тамыры  осрай. Һыу ятҡылығын  урман һәм кедр ағастары ҡаплаған,  түбәләре  яланғас тауҙар  уратып алған.
Фауна
Күлдә балыҡ тарҙың 21 төрө теркәлгән, шуларҙың 12-һе һыу ятҡылыҡтарында даими йәшәй.
Улар араһында себер еҙмыйығы, ябай сабаҡ, себер бөгәрсәһе, шыртбалыҡ, шамбы, алабуға, сабаҡ, зөгәй (подкаменщик пестроногий), пыжьян, орон алабалығы(ҙур тәрәнлектә йәшәй), көнсығыш себер бәрҙеһе, суртан бар.
Һирәкләп күлдә пелядь, ябай валёк, көмөш табан балыҡ осрай. Орон һәм Витим араһындағы ҡылауыҡҡа ваҡыты-ваҡыты менән быйыт, себер миногаһы, лена мәрсене, ҡыҙыл балыҡ, тугун инә.
Һыу ятҡылығында яҡынса 150 планктон организмдар тереклек итә. Орон һәм Байкал эндемиктары булған ҡайһы бер төрҙәр бар. Улар араһында, мәҫәлән, Байкал күп төклө селәүсен (Manaynkia baicalensis) бар.
Күл буйҙарында кәлмәргән, ҡара ҡауҙы оя ҡора. Һыу ятҡылыҡтары эргәһендә бөркөт, диңгеҙ бөркөтө, ыласын-сапсан, урман массивтарында — бесәйбаш ябалаҡ теркәлгән. Был төрҙәрҙең бер өлөшө Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Яҙғы миграция ваҡытында күлдең төньяҡ өлөшөндә күсер ҡоштарының күп төрҙәре: һуна өйрәк тәр, сарлаҡ тар, боғандар, көйөлдө, ҡаңғылдаҡ аҡҡош, сәпсектәр (атап әйткәндә, һары һәм аҡ), аҡсарлаҡтар һәм башҡалар туҡтап ял итеп китә.
Әлеге ваҡытта күлдең экологик торошо ҡәнәғәтләнерлек. Әммә ҡурсаулыҡ сигенә яҡын ғына, Витим йылғаһының ҡушылдыҡтарында гидравлик ысул менән алтын йыуыуҙары хәүефле фактор булып тора. 1980-се йылдарҙа «Ленгидропроект» институты Витим йылғаһында гидроэлектростанциялар теҙелмәһе ойоштороу проектын әҙерләгән. Уны тормошҡа ашырыу ҙур биләмәләрҙең һыу аҫтына ҡалыуына, бөтә йылға үҙәнендәге климаттың һәм экосистемаларҙың, шул иҫәптән Орон күленең торошона төҙәлгеһеҙ кире эҙемтәләргә килтерәсәк.
Бәрҙе
Европа бәрҙеhе (, Европейский хариус) — һөмбаш һымаҡтар отряды, һөмбаштар ғаиләһенә ҡараған төр.
Ҡылыҡһырлама
Бәрҙене башҡа балыҡтарҙан арҡаһындағы оҙон йөҙгөсө буйынса айырырға була. Был иң матур балыҡтарҙың береһе. Арҡаһы ҡара таптар менән ҡапланған һоро-йәшел төҫтә, көмөш тәңкәле. Ауырлығы 500 гр самаһы, һирәк осраҡта килограмдан арта.
Йәшәү рәүеше
Бәрҙе саф һәм Һалҡын һыулы, шәп ағымлы йылғаларҙы ярата. Шуға ла, улар өсөн шаршылар, тау шарлауыҡтары айырыуса уңай. Ҙур көтөү менән йәшәмәй.
Иң эре бәрҙеләр йылғаның ышығына, уға йығылған ағас тирәһенә йәки томбойоҡ араһына йәшенеүсән. Аҙыҡ мул булған ерҙе, ышыҡты, ағас араларын үҙ итә. Ҡояш ҡыҙҙыра башлау менән, һалҡын урынға, ваҡ йылға тамаҡтарына йыйылалар.
Көҙгөһөн һыу өҫтөндә осоп йөрөгән себен-бөжәктәргә һикереүсән. Ҡышҡыһын ул бигүк хәрәкәтләнмәй.
Был балыҡтың күҙе бик үткер. Ярҙан, йә ағастан төшкән бөжәктәрҙе ҡарап, көтөп кенә тора.
Туҡланыуы
Бәрҙе балыҡтары ер ҡорттары, һыу сәнескәге, ҡарышлауыҡ һәм башҡа төрлө шундай бөжәктәр менән туҡлана. Ярып ҡараған бәрҙеләрҙең ашҡаҙанында селәүсендәр, йәшел ләм һәм үҫемлектәр табыла. Йыл әйләнәһендә туҡлана. Шәп үҫә.
Бәрҙеләрҙең яратҡан урыны — шаршы һәм йылға тупһалары. Кис етеүгә, улар йәшеренгән урындарынан сыға ла һыу өҫтөндә осоп йәки йөҙөп барыусы бөжәктәрҙе ауларға тотона. Эре бәрҙеләр ғәҙәттә өсәрләп-бишәрләп тәрәндәрәк, йәшерәктәре иһә кескәй төркөмдәргә ойошоп һыуҙың өҫтөндәрәк йөҙә.
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни, апрель, май айҙарында) ыуылдырығын сәсә. Был ваҡытта ул ваҡ балыҡтар менән дә туҡлана.
Үрсеүе
Бәрҙе һыуҙар боҙҙан арыныу менән (йәғни апрель, май айҙарында), һыу температураһы 4° С-та уҡ ыуылдырығын сәсә.
Ҡомло, ҡырсынлы һайлыҡтарҙа инә балыҡ оялар эшләй.Үрсеме — 1 — 36 мең. Уртаса 10 мең тирәһе. Ыуылдырығы асыҡ һары төҫтә була. Диаметры — 3 — 4 мм.
Яралғы үҫеше 3 — 4 аҙна тирәһе дауам итә. Личинкалары ояла оҙаҡ тормай, таралышып бөтә.
Статусы
Бәрҙенең ите йомшаҡ, ҡылсығы аҙ, шуға уға күпләп һүнар итәләр.
Бәрҙеле йылғалар кәмегәндән-кәмей, ҡайһы бер ҡушылдыҡтар бөтөнләй ҡороған һәм ҡороу өҫтөндә.
Бәрҙеләрҙе яһалма үрсетеү хәҙергә алып барылмай, ә йыртҡыстарса тотоуға юл ҡуйыла.
Башҡортостанда бәрҙе тотоу тыйылған, сөнки бәрҙе балығы беҙҙә һаҡлауға мохтаж.
Был балыҡ Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына (категория — IV) һәм Рәсәй Ҡыҙыл китабына (категория — II) индерелгән.
Хизб
Хизб (حزب) — ғәрәп һүҙе, «төркөм», «өлөш», «партия» тигәнде аңлата. Ҡөрьәндең 1/60 өлөшөн билдәләү өсөн (жүздең яртыһы) һәм сәйәси партияларҙың исемендә (Хизб үт-Тахрир әл-Ислами, Хезболла һ.б.) ҡулланыла.
Ҡөрьән хизбәләре
Ике хизб бер джуз тәшкил итә. Хизбәләр һаны биттәрҙә махсус тамға менән билдәләнә:
Лимари (йылға)
Лимари́ (Limarí) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенән аҡҡан йылға. Овалье ҡалаһынан 4 км көнсығышта, Уртадо менән Рио-Гранде йылғалары ҡушылып — Лимари йылғаһын тыуҙыра. Бассейн майҙаны — 11 696 км², оҙонлоғо — 64 км.
Лимары бассейнында чили юбеяһы үҫә. Чилиҙың урта өлөшөндә халыҡ үҫеше юғары булғас, был төрҙөң кәмеүе ихтимал.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары:
Мёлленсдорф
Мёлленсдорф (Möllensdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
Оло Осиновка (Язва ҡушылдығы)
Оло Осиновка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кублицкая Раиса Владимировна
Раиса Владимировна Кублицкая (10 апрель 1928 йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы,  Белорус ССР-ы Витебск өлкәһенең Лиозненский районындағы Калинин исемендәге колхоздың звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). БССР Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Раиса Владимировна Кублицкая 1928 йылда Колышки  ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1943 йылдың октябрендә Лиозненский районы немец-фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң үҙ ирке менән  хәрби госпиталгә китә. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. 1947 йылдан урта мәктәптең һигеҙенсе класын тамамлау менән, Лиозненский районының Калинин исемендәге колхозға эшкә төшә. Етенселек звеноһы башлығы итеп тәғәйенләнә.
Белорус ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана (1967—1971).
1983 йылда пенсияға сыға. Минск ҡалаһында йәшәй.
Хәтер
2015 йылда Лиознола Дан аллеяһы асыла, унда  Кублицкая Раисаның портреты менән стела урынлашҡан.
Һаҡмар (Баймаҡ районы)
Һакмар (элекке исеме - Ҡаҡтуғай, Сакмар) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 496 кеше. Почта индексы — 453661, ОКАТО коды — 80206852007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Этология
Этология (ἦθος «ғөрөф ғәҙәт, холоҡ, ғәҙәт, йола») — зоология фәненең бер тармағы. Хайуандарҙың ,шул иҫәптән кешенең нәҫел аша көйләнгән ҡылыҡтарын (инстинкттар) өйрәнә.
Был терминды фәнгә башлап 1859 йылда француз зоолог ы Жоффруа Изидор Сент-Илер индерә.
Был фән зоология, эволюцион биология, физиология, генетика, сағыштырма психология, зоопсихология менән тығыҙ бәйле, шулай уҡ когнитив этологияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
Этология фәненә нигеҙ һалыусы, нобель премияһы лауреаты Конрад Лоренц этологияны « хайуан ҡылыҡтарының морфологияһы» тип атай.
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
«Этология» грек теленән алынған һүҙ: этос (ἦθος «ғөрөф ғәҙәт, холоҡ, ғәҙәт, йола»).
Термин хәҙерге мәғәнәһендә 1902 йылдан АҠШ энтомологы Уильям Мортон Уилер хеҙмәттәре аша билдәле була башлай.
Ә быға тиклем термин төрлөсә ҡулланылып килә. Мәҫәлән, xvii быуатта этолог тип, кеше характерын кәүҙәләндергән актерҙы атағандар. xviii быуатта этология этика мәғәнәһендә ҡулланылған.
1843 йылда Дж. Милль этология тип психологияның кеше характерын өйрәнеүсе бүлеген атарға тәҡдим итә.
Этологияһы тулыһынса XX быуаттың 30-сы йылдарында формалаша. Зоологияның ялан практикаһы һәм эволюция тәғлимәте нигеҙендә айырым заттың ҡылығын сағыштырма тасуирлау фәне булып китә.
Фән булып формалашыуына башлыса Конрад Лоренц һәм Николас Тинбергендең хеҙмәттәре булышлыҡ итә. Әммә улар башта үҙҙәрен этолог тип атамайҙар.
Иң тәүҙә этолог термины АҠШ-та, хайуандарҙың тәбиғи шарттарҙағы ҡылыҡтарын өйрәнеүсе белгестәрҙе лаборатория шарттарында аналитик ысулдар менән эшләүсе психолог һәм бихевиористтарҙан айырыу өсөн ҡулланыла башлай.
Тинбергендең дүрт мәсьәләһе
Тинберген этологтар иғтибарын йүнәлтергә тейеш булған төп дүрт өлкәне билдәләп киткән. Уға ярашлы, тикшеренеүселәр хайуандарҙың ҡылығын тулыһынса өйрәнгән тип һаналһын өсөн түбәндәгеләрҙе асыҡларға тейеш :
Хажи мәсете
Хажи (Ғази, Ази) мәсете (Азиева (Ази, Азиевская, Гази, Газиева) мечеть) — 1736 йылға тиклем тарихи Башҡортостан ерҙәрендә төп йәмиғ (йома) мәсете тип һаналған. Мәсет башҡорттарҙың эске үҙидараһында иң юғары хакимиәт тип һаналған бөтә башҡорт йыйындары үткәреү урыны булған.
Джуса
Джуса — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Адамовка һәм Новоорск райондары биләмәләрендә аға. Йылғаның башы Джусинск ҡасабаһынан 2 км көнсығышта. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км. Тамағынан 17 км өҫтә, уң яҡ ярына Ҡымыҙтүбә йылғаһы ҡоя, башҡа ҡушылдыҡтары — һул яҡтан: Ҡолдар, Таубекты, уң яҡтан — Жуламансай; шулай уҡ аҙ һыулы үҙәндәр: уңдан — Садыҡ, Ашилсай, Алшинсай һәм һулдан — Бескрюк һәм Буҙамша. Йылға буйлап уның башынан түбәнгә табан тораҡ пункттар: Байморат, Андреевка (Адамовка районы), Теренсай, Слюдяной, Юбилейный һәм Добровольск.
Хажи мәсете
Атамаһы
Мәсет атамаһы тик рус сығанаҡтарында һаҡланып ҡалған, шунлыҡтан башҡортса дөрөҫ атамаһы аныҡ билдәле түгел. Фараз буйынса мәсеткә Хажи Хөсәйенбәк нигеҙ һалған, уның кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: ''«Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйебәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Әзмирбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә. 744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш»'' тип яҙылған. Шулай итеп, мәсеттең атамаһы «Хажи мәсете» булыуы бик тә мөмкин.
Джуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Хажи мәсете
Тарихы
Мәсеткә ҡасан нигеҙ һалынғаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ул яҡынса XIII—XIV быуаттарҙа төҙөлгән, уға нигеҙ һалыныуҙы «Башҡортостандың беренсе имамы», Хажи Хөсәйенбәктең исеме менән бәйләйҙәр.
«Һуңғы Һартай» (Һартай нәҫеленең һуңғыһы) хикәйәтенән күренеүенсә, 1391 йылда Ҡондорса буйындағы яу башлығы Ялыҡ бей әмир Аҡһаҡ Тимергә ҡаршылыҡ күрһәтә, Хөсәйенбәк кәшәнәһе һәм Хажи (Хажи) мәсетендә намаҙ уҡый, доға ҡыла.
Джуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002677
Хажи мәсете
Мәсет — йыйындар урыны
Мәсеттә башҡорттарҙың эске үҙидараһында иң юғары хакимиәт тип һаналған бөтә башҡорт йыйындары үткәрелә торған булған. Был йыйындарҙа мөһим мәсьәләләр ҡаралып, иләүҙең киләсәген билдәләрлек ҡарарҙар ҡабул ителгән. Йыйындарҙа башҡорт ырыуҙары вәкилдәре барыһы өсөн дөйөм ғәмәлдәр билдәләгән, батша хакимиәтенең теге йәки был саралары буйынса бер позицияла торорға килешкәндәр, һуғыш йәки баш күтәреүҙе башлау йә тамамлау тураһында һүҙ беркеткәндәр, ғәскәр башлыҡтарын һайлағандар. Шулай уҡ был йыйындарға хандарҙы саҡырғандар, уларҙы һайлағандар йәки вазифаһынан алғандар. Уларҙы бары һуғыш һәм баш күтәреү осоронда ғына кәрәк һанағандар. Йыйында ҡабул ителгән ҡарарҙар барлыҡ башҡорттар өсөн дә мотлаҡ булған, уларҙы имамдарҙың ҡатнашлығында Ҡөрьән тотоп раҫлағандар. 1736 йылдың 11 февралендә ҡабул ителгән указдар буйынса, йыйындарҙы йылына бер генә Ләмйән йылғаһы буйында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы) үткәрергә рөхсәт ителә. Бының өсөн Өфө воеводаһының рөхсәтен алырға һәм йыйында тикшерелергә тейешле мәсьәләләр буйынса уның менән килешергә тейеш булалар, хакимиәт вәкилдәре ҡатнашыуы мотлаҡ булған Һуңғараҡ йыйындар тыйыла.
1704—1711 йылғы баш күтәреү
1704 йылдың 4 октябрендә табышсылар (прибыльщики) Жихарев һәм Дохов мәсеттә уҙған йыйында башҡорттарға крайҙа 72 яңы һалым һәм яһаҡ һалыу тураһында иғлан итәләр, был 1704—1711 йылғы баш күтәреүҙәргә килтерә. Әхмәтзәки Вәлиди Туған яҙыуынса, башҡорттар Бәрҫеүән буйында (Хажи мәсетендә) ҡоролтайға йыйылалар, унда Алдар тархан (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан Сәйет батырҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа Өфөгә һөжүм итергә ҡарар итәләр.
Джуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200267
- Бассейн коды — 12.01.00.003
Хажи мәсете
1735—1740 йылғы баш күтәреү
Тарихсы Н. А. Фирсов үҙенең «Инородческое население прежнего Казанского царства в новой России до 1762 года и колонизация закамских земель» тигән хеҙмәтендә был ваҡиғалар тураһында шулай яҙа: ''«..Туҡсура Петербургта йәшәгәндә урыҫтарҙың тотош башҡорт ерҙәренә хужа булып алмаҡсы булыуын, һәм шуның өсөн Ыр йылғаһы буйында ҡала төҙөргә йыйынғандарын белеп ҡала. Килмәк абыҙ был хәбәрҙе ишеткәс, сара күрергә тырыша башлай. Уның хәүефләнеүен уртаҡлашыусы һәм Рәсәйгә ҡаршы сығырға тороусы байтаҡ кешеләр табыла. Башҡорт старшиналары Бәпәнә Һөйәнғолов, Сәйебай Яратҡолов, Рысанбай Ғимбәтов, Көҫәнбай батыр һәм Ҡаҙандан ҡасҡан Әмин беренсе булып Килмәк янына киләләр һәм арҡалаштарына әйләнәләр. Нуғай даруғаһындағы Хажи мәсетендә урыҫтарға ҡаршы баш күтәреү пландары башлап төҙөлгән урын була. Бында, ниһайәт, 1735 йылда баш күтәрергә ниәт итәләр, Ыр йылғаһы яғына китеп барған командаға һөжүм итеп, унда урыҫтарға нығытма төҙөргә бирмәҫкә тип ҡарар итәлә»''.
Мәсеттең дәғүәтселеге
Тарихсы С. М. Соловьев үҙенең «История России с древнейших времен» тигән хеҙмәтендә Хажи мәсетен Башҡортостанда беренсе йәки төп мәсет тип атай, һәм шулай уҡ Ырымбур экспедицияһы начальнигы И. К. Кирилов батша хакимиәтенә, был мәсеттә мосолман дин әһелдәре «үҙҙәренең шәриғәтен тарата һәм нығыта, сыуаш менән мордваны ғына түгел, ҡасҡын урыҫтарҙы ла сөннәткә ултырта», тип хәбәр иткән. 1735 йылдың 16 декабрендә ебәрелгән «Рассуждение, представленное И. К Кириловым и А. И. Румянцевым в Кабинет, об управлении населением Уфимского уезда после окончания башкирского восстания» тигән документта Хажи мәсете телгә алына: «Был яманлыҡтарҙан тыш Хажи һәм Килмәк мәсеттәрендә муллалар һәм абыҙҙар, шулар кеүектәр беренсенән, үҙ закондарын тарата һәм нығыта, сыуаш менән мордваны ғына түгел, ҡасҡын урыҫтарҙы ла сөннәткә ултыртыуына шик бар, был турала ысынлап ишеттем, үҙ белдектәренә мәсет һәм мәҙрәсәләрҙе күбәйткәндәр, тәүге йылдары был хаҡта уйларға ла ҡыймайҙар ине. Даруғала бер генә ахун ҡалдырырға бойороҡ бирелмәҫме икән, ул барлыҡ насар ҡылыҡтарҙы иғлан итеп барырға һәм йәшермәҫкә, башҡа диндәгеләрҙе үҙ диненә индермәҫкә һәм сөннәткә ултыртмаҫҡа, указһыҙ мәсет һәм мәҙрәсәләр асмаҫҡа махсус ант итер ине; ахун үлеп ҡалһа, башҡорттар үҙҙәре түгел, ә тоғролоғона ҡарап билдәләп тәғәйенләргә». Был документтан күренеүенсә, Хажи мәсете Ислам таратыу урын булып торған, сыуаш, мордва, урыҫтарҙы, Башҡортостандың башҡа милләттәрен дә мосолманлыҡҡа килтергән.
Джуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Хажи мәсете
Мәсеттең емертелеүе һәм мосолмандарҙы язалау
1735 йылдың аҙағында йәки 1736 йылдың башында башҡорт яуҙарын баҫтырғанда Хажи мәсете И. К. Кирилов карателдәре Вологда драгун полкы ҡатнашлығында емертелә. Тарихсы В. Н. Витевский яҙыуынса, Хажи мәсете «барлыҡ фетнәләрҙә башҡорттарҙың кәңәш тотоу урыны булды» һәм 1736 йылдың яҙында мәсет И. К. Кирилов караттары тарафынан фетнәне баҫтырғанда емертелде.
Джуса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Хажи мәсете
Мәсеттең емертелеүе һәм мосолмандарҙы язалау
1736 йылдың 20 майындағы «Доношение И. К. Кирилова в Кабинет о действиях его отряда в пределах Ногайской дороги» тигән документында былай тип яҙыла: «Е.и.в., самодержице всероссийской всеподданейшее в Кабинет доношение. После всеподданейшаго доношения марта от 11-го, дождався драгунского Вологодского полку и, сколько было возможно за краткостию времени, исправясь, на Нагайскую дорогу для искоренения воров башкирцов вышел того ж марта 24-го, где счастием в.и.в. воров башкирцов розными партиями так, как скот гнали, не имея никакого от них отпору, но одно было у них, что спасали себя, жон и детей своих, бегая в леса и в другие места. И так по рекам Белой до урочища Бубульжан, по Уршаку, по Негушу, Тору, Селеуку, где самое воровское гнездо было, около двух сот деревень, в них близ 4000 дворов раззорено и сожжено, в том числе главных воров Кильмяка, Бепеня, Рысая жилища и первая во всей Орде мечеть, называемая Азиева, в которой в прежней и нынешние бунты воры о бунтах советовали и Куран целовали. Причем воров кажнено 158, побито обоего полу близь 700 человек, живых ясырю взято и ныне в Табынску 160 человек, да роздано в Уфе 85, в сылку из Уфы в Остзею послано в службу годных 81, да женок с малолетними детьми 34».
Өфө Успенье ирҙәр монастыры асылыу
Баш күтәреү баҫтырылғас, мәсет урынында Өфө Успенье ирҙәр монастыры үҙ эшен башлай.
Барбадос
Барба́дос (Barbados) (Barbados) —— Вест-Һиндостандағы Кесе Антил утрауҙар төркөмөнә ҡараған шул уҡ исемдәге дәүләт, Кариб диңгеҙенең көнбайышында, Көньяҡ Американан йыраҡ түгел, Венесуэланан 434,5 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Көнбайыш яғында Сент-Люсия, Сент-Винсент һәм Гренадиндар утрауҙары урынлашҡан. Утрау майҙаны 431 км², урта өлөшөндә ҙур булмаған убалы яҫы ер. Утрауҙа тупраҡ составы уның вулкандан барлыҡҡа килгәнен һәм башлыса мәрйен рифтары ҡатламдарынан торғанын күрһәтә.
Утрауҙың климаты — Атлантик океан яғынан даими пассат елдәре иҫкән тропик климатлы. Утрауҙың эшкәртелмәй торған өлөшө мангр һаҙлыҡтары менән ҡапланған. Ҡалған өлөшөндә шәкәр ҡамышы үҫтерелә һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла.
Барбадос үҫешеү юлына баҫҡан илдәр араһында БМО үҫеш программаһына (ПРООН) ярашлы, йәшәү кимәле һәм грамоталылыҡ буйынса төньяҡ америка илдәре араһында дүртенсе урында тора, донъялағы алдынғы илдәрҙең береһе. Туристик йүнәлеш булараҡ ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Этимологияһы
«Барбадос» атамаһы португал телендәге Os Barbados йә испан телендәге Los Barbados һүҙҙәренән барлыҡҡа килә, был һүҙҙәрҙең икеһе лә «һаҡаллылар» тигәнде аңлата. Исемдең барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә фараз бар. Береһенә ярашлы, «һаҡаллы» тигән һүҙ — утрауҙа үҫкән фикустарҙың (Ficus citrifolia) оҙон аҫылынып торған тамырҙарына, икенсеһе утрауҙа йәшәгән һаҡаллы карибтарға ҡарай. Шулай уҡ визуаль һаҡал иллюзияһын тышҡы рифтарҙа барлыҡҡа килгән диңгеҙ күбектәре тыуҙырыуы тураһында экзотик фараз бар. Генуя картографы Висконте Маджиолоның (Visconte Maggiolo) 1519 йылғы географик картаһында Барбадос утрауы уның ысын урынында күрһәтелгән һәм шулай аталған. Бынан тыш, Барбуда утрауы Бәләкәй Антиль утрауҙары төркөмөндә шундай уҡ атама йөрөтә, һәм уны испандар ҙа Las Barbudas тип атаған.
Тарихы
Күскенсе индейҙар Барбадостың тәүге төпләнеүселәре була. Утрау аша өс миграция тулҡыны үтеп, Төньяҡ Америка яғына йүнәлә. Тәүге тулҡынға Венесуэланың ерле халҡы Ориноко йылғаһы үҙәненән каноэла утрауға б. э. яҡынса 350 йылында килгән саладоид—барранкоидтар (Saladoid-Barrancoid) төркөмө вәкилдәре — Венесуэланың төп халҡы инә. Улар игенселек, балыҡсылыҡ һәм керамик әйберҙәр яһау менән шөғөлләнгән.
Һуңыраҡ, беҙҙең эраның яҡынса 800 йылында, утрауға аравак ҡәбиләһенән, шулай уҡ Көньяҡ Американан индейҙар килә. Утрауҙағы Аравак ҡәбиләһенең торамаларына Страуд-Пойнт (Stroud Point), Чендлер-Бэй (Chandler Bay), Сент-Люкс-Галли (Saint Luke’s Gully) һәм Мэпс-Кейв (Mapp’s Cave) ҡарай. Был ҡәбиләнең башҡа күрше утрауҙарҙағы вариҫтары яҙмалары буйынса, тәүҙә утрау Ичиригоуганаим (Ichirouganaim) тип аталған. XIII быуатта бында, элгәре килеп ултырған ике ҡәбиләне ҡыҫырыҡлап сығарып, кариб ҡәбиләһе индейҙәре килеп ултыра. Артабанғы бер нисә быуат дауамында карибтар, быға тиклем аравак һәм саладоид-барранкоид ҡәбиләләре кеүек үк, утрауҙа айырым, бер береһе менән аралашмай йәшәй.
1536 йылда Португалия тикшеренеүсеһе Педро Кампостан (Pedro Campos) утрауға «Барбадос» исемен йоҡҡан. Тәүҙә ул, унда үҫкән һаҡалға оҡшаш эпифиттар менән уралған инжир (фиг) ағастарының күп булыуы сәбәпле, утрауҙы Os Barbados («һаҡаллылар») тип атаған. 1536—1550 йылдар араһында Испания конкистадорҙары утрауҙа карибтарҙы күпләп ҡулға төшөргән һәм уларҙы ҡол сифатында плантацияларҙа эшләткән. Шулай ҙа ҡайһы бер карибтар утрауҙан ҡасып китә алған.
1620-се йылдарҙа Британия моряктары Хоултаун ҡалаһы урынында утрауға килеп төшә һәм бер кем дә йәшәмәгәнен асыҡлай. 1627—1628 йылдарҙа тәүге Британия күскенселәре заманынан алып 1966 йылда бойондороҡһоҙлоҡ яулағанға тиклем, Барбадос өҙлөкһөҙ Британия контроле аҫтында булған. Шуға ҡарамаҫтан, үҙенә бирелгән киң автономиянан Барбадос ҡәнәғәт ҡала. Уның парламенты, Закондар сығарыу Йыйылышы палатаһы (House of Assembly), 1639 йылда ойошторола. Британиянан тәүге әһәмиәтле вәкилдәре араһында сэр Уильям Куртен (sir William Courten) була.
1620 йылдарҙан башлап утрауға Көнбайыш Африканан шәкәр плантацияһында эшләтеү маҡсатында ҡара тәнле бик күп ҡолдар килтерелгән. 1647 йылда урындағы 5000 кеше биҙгәктән вафат була, ә ҡолдарҙың ундан бер өлөшөн 1640-сы йылдарҙағы инглиз революцияһы ваҡытында, әгәр парламент власты үҙ ҡулына алһа, Левелерҙар хәрәкәте идеялары ҡолдар араһында таралыуы ихтимал, тип хәүефләнеп, плантатор-роялистар үлтерә.
Ул ваҡытта утрауға, күпселеге Ирландия һәм Шотландиянан, контракт буйынса бик күп хеҙмәткәрҙәр күсерелеп килтерелгән. 1659 йылда утрауға тағы ла шотландтар һәм ирландтар килә. Инглиз короле Яков II һәм Стюарт династияһынан башҡа королдәр заманында ла утрауға шотланд һәм инглиз сығышлы хеҙмәтсәндәр (indentured laborers) һәм 1685 йылда Англияла Монмут ихтилалын баҫтырған ваҡытта әсир ителгән тотҡондар килтерелгән. Уларҙың хәҙерге тоҡомдары үҙҙәрен ирониялап «ҡыҙыл аяҡлылар» (Redlegs) тип атай һәм хәҙерге Барбадос халҡының ярлы ҡатламдарының береһе булып тора. Африка халҡы урындағы климатҡа яҡшыраҡ яраҡлашҡан һәм тропик ауырыуҙарға тиҙ бирешеп бармағанлыҡтан, шулай уҡ аҡ халыҡтың тәүге мөмкинлекте файҙаланып йыш эмиграциялағанлығы арҡаһында, XVII быуатта күпселеге аҡ халыҡ булған Барбадоста XX быуатта күпселекте ҡара тәнлеләр тәшкил иткән.
Шәкәр индустрияһы утрауҙа төп коммерция эшмәкәрлегенә әйләнгәс, Барбадос тәүге британлылар торамаларының бәләкәй участкаларын алмаштырған ҙур плантация поместьеларына бүленә. Йәш фермерҙарҙың ҡайһы берҙәре Төньяҡ Америкалағы Британия колонияларына, айырыуса Көньяҡ Каролинаға, күсә. Барбадосҡа һәм башҡа Кариб утрауҙарына эшкә Көнбайыш Африканан ҡолдар килтерелә. Ҡолдар менән сауҙа итеү 1804 йылда туҡтатыла. Әммә һаман дауам иткән иҙеү 1816 йылда утрау тарихындағы иң ҙур ҡолдар ихтилалына килтерә. Меңләгән кеше азатлыҡ өсөн ихтилалда һәләк була, 144 кеше язалап үлтерелә, тағы 123-ө Король армияһы тарафынан һөрөлә. 18 йыл үткәс, 1834 йылда Британия колонияларында ҡоллоҡ, ниһайәт, бөтөрөлә. Вест-Һиндостандағы Барбадоста һәм башҡа Британия колонияларында ҡоллоҡтан тулы эмансипацияға тиклем алты йыллыҡ уҡыу осоро булған.
Әммә алдағы йылдарҙа һайлауҙарҙа тауыш биргәндә, мөлкәт цензы арҡаһында, плантация хужалары һәм Британия сауҙагәрҙәре урындағы сәйәсәттә һаман да өҫтөнлөк иткән. Халыҡтың 70%-тан ашыуы, шул иҫәптән гражданлыҡ хоҡуҡтары булмаған ҡатын-ҡыҙҙар демократик процестан ситтә ҡалған. Азат ителгән ҡолдарҙың тоҡомдары сәйәси хоҡуҡтар өсөн хәрәкәт ойошторған осорға, 1930 йылдарға, тиклем был хәл дауам иткән. Был хәрәкәт лидерҙарының береһе булып, һуңынан, 1938 йылда, Барбадос Прогрессив Лигаһы (Barbados Progressive League) тип үҙгәртелгән Барбадос лейбористик партияһына нигеҙ һалыусы Герберт Грэнтли Адамс торған. Монархияның тоғро терәге булыуына ҡарамаҫтан, Адамс һәм уның партияһы халыҡтың ярлы ҡатламдары өсөн ҙур хоҡуҡтар талап иткән. Демократик хөкүмәт яғына прогресс 1942 йылда, милек цензы кәмегәндән һәм ҡатын-ҡыҙҙар һайлау хоҡуғына эйә булғандан һуң, өлгәшелә. 1949 йылға плантаторҙарҙан власть тартып алына, һәм 1958 йылда Адамс илдең премьер-министры итеп тәғәйенләнә.
1958 йылдан 1962 йылға тиклем, төбәктәге Британия колонияларының бойондороҡһоҙлоғо өсөн сығыш яһаусы милли рухлы ойошмаһы булған, Барбадос Вест-Һиндостан федерацияһының ун ағзаһының береһе була. Монархистик ҡарашлы Адамс халыҡ ихтыяждарына башҡаса яуап бирә алмаған. Эррол Барроу, эре реформатор, Адамс партияһынан сыға һәм Барбадос Прогрессив Лигаһының либераль альтернативаһы булған Демократик лейбористик партияға нигеҙ һала һәм 1961 йылда Адамсты премьер вазифаһында алмаштыра.
Федерация таратылыу менән, Барбадос үҙенең элекке үҙидаралыҡ колонияһы статусына әйләнеп ҡайта. 1966 йылдың июнендә утрау Бөйөк Британия менән үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында һөйләшеүҙәр алып бара башлай, һәм 1966 йылдың 30 ноябрендә утрауҙың бойондороҡһоҙлоғо рәсми рәүештә иғлан ителә, ә Эррол Барроу уның беренсе премьер-министры итеп тәғәйенләнә. Хөкүмәттең икенсе башлығы — Грэнтли Адамстың улы Том Адамс — 1976—1985 йылда Америкала уң курс үткәрә, 1983 йылда Гренадаға интервенцияла ҡатнаша. Һуңынан лейбористик хөкүмәттәре сәйәсәте үҙәк йүнәлешендә үҫешә.
Сәйәси ҡоролошо
2021 йылдың 30 ноябренә тиклем генерал-губернатор тип тәҡдим ителгән Елизавета II утрауҙа дәүләт башлығы тип һаналған. 2020 йылдың 16 сентябрендә премьер-министр Миа Моттли Бөйөк Британия тәхете хакимлығынан баш тартып, Барбадосты республикаға әүерелдерергә ниәтләүе тураһында иғлан итте. 2021 йылдың 30 ноябренән Барбадос — республика тип иғлан ителә.
Закондар сығарыу власы Йыйылыш палатаһынан (халыҡ 5 йылға һайлаған 28 ағза) һәм Сенаттан (21 сенатор) торған парламент ҡулында. Сенаттың 12 ағзаһы — премьер-министр тәҡдиме буйынса, 2-һе — парламенттың түбәнге палатаһындағы оппозиция партияһы лидеры тәҡдиме буйынса, етәүһе республика президентының шәхси теләге буйынса тәғәйенләнә.
Башҡарма власты быға тиклем генерал-губернатор тарафынан раҫланған премьер-министр, парламент күпселеге партияһы лидеры етәкселегендәге хөкүмәт тормошҡа ашыра. Сәйәси партиялар: 1994 йылдан алып идара итеүсе Барбадос лейбористик партияһы; Демократик лейбористик партия; Милли демократик партия.
Конституцияға төҙәтмәләрҙе, төп статьяларҙан тыш, ҡабул итеү өсөн һәр палатаның күпселеге — өстән ике өлөшө тауыш биргән ике палата парламент акты сифатында ҡабул итергә мөмкин. Ошондай төп статьяларға гражданлыҡ, хоҡуҡтар һәм иректәр, генерал-губернаторлыҡ, парламент составы һәм уның сессиялары, каникулдары һәм таратыу, дөйөм һайлауҙар, сенаторҙар, Барбадос башҡарма власын тәғәйенләү, суд ҡоролошо, дәүләт гражданлыҡ хеҙмәте һәм финанстар тураһында положениелар ҡарай.
Закондар сығарыу системаһы, яҙылған конституция парламенттан юғарыраҡ танылыуҙан тыш, инглиз прецедент хоҡуғына нигеҙләнгән; бынан тыш, Юғары суд һәм Апелляция суды бар.
Тышҡы сәйәсәте
1973 йылдың 4 июленән Барбадос Кариб берләшмәһе (КАРИКОМ) составына инә. Барбадос шулай уҡ Кариб үҫеш банкыһы (CDB) ағзаһы булып тора. Төбәк оборона системаһы (RSS) Барбадосты һәм Көнсығыш-Кариб дәүләттәре ойошмаһының (OECS) тағы алты илен үҙ эсенә ала. 1994 йылдың июлендә Барбадос яңы булдырылған Кариб дәүләттәре ассоциацияһына (ACS) ҡушыла.
2008 йылда Барбадос һәм КАРИКОМ берләшмәһенең башҡа ағзалары Европа союзы һәм Европа комиссияһы менән иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында Килешеүгә ҡул ҡуйҙы.
Рәсәй менән мөнәсәбәттәре
Рәсәй менән дипломатик мөнәсәбәттәр 1993 йылдың 29 ғинуарынан булдырылған. Барбадоста Рәсәй илсеһе вазифаһын Рәсәйҙең Гайана Кооператив Республикаһындағы илсеһе Смирнов Николай Дмитриевич башҡара.
Географик мәғлүмәт
Барбадос — сағыштырмаса яҫы утрау, йүнәлеше буйынса үҙәк өлөшкә табан аҡрын ғына күтәрелә. Диңгеҙ кимәленән 336 метр бейеклектәге Хиллабиҙың (Mount Hillaby) иң бейек нөктәһе Шотландия районында урынлашҡан. Утрауҙа даими йылғалар юҡ, ҡоро ерҙең төп өлөшө мәрйен эзбизташынан ғибәрәт. Утрау Кариб диңгеҙендәге башҡа утрауҙарҙан бер аҙ алыҫтараҡ урынлашҡан. Утрауҙың климаты йомшаҡ тропик, ямғырҙар миҙгеле июндән октябргә тиклем дауам итә.
Утрау ғәҙәттәге дауыллы бүлкәттән бер аҙ ситтәрәк, уның көньяҡ осонда урынлашҡан. Шуға ҡарамаҫтан, яҡынса 3 йыл һайын утрау көслө дауыл үткән зонаға эләгә, ә стихияның туранан-тура бәрелеү йышлығы яҡынса 26,6 йылға бер тапҡыр тәшкил итә.
Административ утрау 11: Крист-Черч, Сент-Эндрю, Сент-Джордж, Сент-Джеймс, Сент-Джон, Сент-Джозеф, Сент-Люси, Сент-Майкл, Сент-Питер, Сент-Филип һәм Сент-Томас округтарына бүленгән.
Сент-Майкл округында баш ҡала һәм Барбадостың төп ҡалаһы Бриджтаун урынлашҡан. Утрауҙағы башҡа ҡалалар — Сент-Джеймс, Ойстинс округындағы Хоултаун һәм Сент-Питер округындағы Спейтстаун.
Утрауҙағы башҡа ҡалалар — Сент-Джеймс округында Хоултаун (Holetown), Крист-Черч округында Ойстинс (Oistins) һәм Сент-Питер округындағы Спейтстаун (Speightstown).
Утрауҙың киңлеге — 23 километр, оҙонлоғо иң киң урынында 34 километрға етә.
Кожельга
Кожельга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 674 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Барбадос
Иҡтисады
Барбадос Республикаһы кешенең үҫеш индексы (ИРЧП) буйынса, грамоталылыҡ, мәғариф, килем һәм ғүмер оҙонлоғо буйынса үҫешеүсе илдәр араһында алдынғылар рәтендә. Төньяҡ Америка төбәгендә, байтаҡ социаль-иҡтисади күрһәткестәр буйынса, Америка Ҡушма Штаттары, Канада һәм Панама ғына Барбадостан юғарыраҡ тора. Барбадос — халыҡ-ара хеҙмәттәр күрһәтеүгә махсуслашҡан үҫешеүсе дәүләт.
Өҫтөнлөктәре: туризм (уңайлы климат, үҫешкән транспорт инфраструктураһы) яҡшы үҫешкән. Шәкәр сәнәғәте. Мәғлүмәт технологиялары һәм финанс хеҙмәттәре өлкәһе — иҡтисади үҫештең яңы йүнәлештәре.
Кожельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Барбадос
Иҡтисады
Көсһөҙ яҡтары: тар иҡтисади база, туристик миҙгелгә бәйлелек; шәкәр сөгөлдөрөнөң уңмауы. Баҙар һәм биржа тирбәлеүҙәренә бәйлелек.
Кожельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барбадос
Иҡтисады
Хөкүмәт эшһеҙлеккә ҡаршы көрәште дауам итә, иҡтисадҡа сит ил инвестицияларын хуплай һәм ҡалған дәүләт предприятиеларын хосусилаштыра. Алдараҡ эшһеҙлек 14 %-ҡа, ә һуңғы ваҡытта тағы 10 %-ҡа кәмене.
2001 һәм 2002 йылдарҙа туристар ағымының кәмеүе, һатып алыу әүҙемлеге һәм 2001 йылдың 11 сентябрендә күҙәтелгән террористик һөжүм эҙемтәләре арҡаһында иҡтисадтың үҫеше бер аҙ кәмене, ләкин 2003 йылда элекке күрһәткестәренә ҡайтты, ә 2004 йылда уларҙан артып китте. Канада, КАРИКОМ — Кариб Берләшмәһе (айырыуса Тринидад һәм Тобаго), Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары Барбадостың традицион сауҙа партнёрҙары булып тора.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына (АКТ) инә.