cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латвия
Экологияһы
Дөйөм алғанда, экологик хәл яҡшы, даими экологик мониторинг алып барыла. 2012 йылда Латвия экологик эшмәкәрлек индексы буйынса донъяла 2-се урынды (Швейцариянан һуң) биләй.
Һаны һәм таралып ултырыуы
2011 йылдың март — июнендә үткәрелгән дөйөм милли халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, Латвия халҡы 2 067 887 кеше тәшкил иткән, ә халыҡтың ғәмәлдәге үҫеш темптары иҫәбенән сығарылған баһалау мәғлүмәттәре буйынса, 2015 йылдың авгусына уның һаны 1 978 300 кешегә тиклем кәмегән.
2016 йылдың 1 авгусына Латвияла халыҡ һаны 1 958 800 кеше тәшкил иткән.
Халыҡтың тығыҙлығы — 30,5 кеше/км². 2010 йылда халыҡтың 68 % ҡалаларҙа йәшәгән.
Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2008 йылда Латвияла 2 261 000 кеше иҫәпләнгән, был 2007 йылдағынан 9600 кешегә кәмерәк. Халыҡ иҫәбенең кәмеү темпы 0,42 % тәшкил иткән.
Халыҡтың тәбиғи кәмеүе һөҙөмтәһендә, үлем кимәле тыуым кимәленән юғарыраҡ булғанда, халыҡтың дөйөм һаны 7,1 мең кешегә кәмегән, ә миграция һөҙөмтәһендә халыҡ һаны тағы ла 2,5 мең кешегә кәмегән.
Тыуымдың артыуына ҡарамаҫтан, илдә йәшәүселәр һаны кәмеүен дауам итә, был 2008 йылда 4 % тәшкил иткәйне һәм һуңғы 15 йылда иң юғарыһы булды.
Латвиянан күсеп киткән граждандарҙың күбеһе Ирландияға һәм Бөйөк Британияға тура килә.
2019 йылға ҡарата, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы баһалауынса, Латвияла 237 266 иммигрант, йәки ил халҡының 12,4 %, йәшәгән.
СССР заманынан алып социаль, иҡтисади һәм сәйәси үҙгәрештәргә ҡарамаҫтан, 2022 йылға Латвияла һәм күрше Эстонияла рус этник аҙсылыҡ (Латвияла — 24,22 %, Эстонияла — бөтә халыҡтың 23,67 %), процент яғынан ҡарағанда, донъяның бөтә илдәре араһында иң ҙуры — рус этник аҙсылығы йәшәй.
Латвия граждандары
2022 йылдың башына Латвияла 1 630 747 граждан йәшәгән һәм ил халҡының 86,9%-ын тәшкил иткән. 2022 йылға ҡарата Латвия граждандары 181 дәүләткә һәм биләмәгә визаһыҙ бара ала, был паспорттар индексына ярашлы, донъяла 11-се тапҡыр йөрөү хоҡуғына эйә була.
Латвияның гражданлығына эйә түгелдәр
2022 йылдың башына гражданлыҡҡа эйә түгелдәр 182 375 кеше, йәғни ил халҡының 9,7%-ын тәшкил иткән. Юридик йәһәттән - 1995 йылдың 12 апрелендәге «Латвия гражданлығы булмаған элекке СССР граждандарының статусы тураһында»ғы закон субъекттары — СССР-ҙан башҡа бер ниндәй дәүләттең дә граждандары булмаған һәм Латвияның гражданлығына эйә булмаған кешеләр.
Халыҡтың енес-йәш үҙенсәлектәре
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2000 йылға) Латвияла 1 093 305 ир-егет һәм 1 282 034 ҡатын-ҡыҙ даими йәшәй. Халыҡтың уртаса йәше — 37,9 йәш (ир-егеттәр — 35, ҡатын-ҡыҙҙар — 40,4). 1989 һәм 2000 йылғы халыҡ иҫәбен алыу арауығында Латвия халҡы ҡартайғаны күренә. 15 йәштән йәшерәк өлөшө 21,4%-тан 17,9 %-ҡа тиклем кәмегән, ә 60 йәштән өлкәндәрҙең өлөшө 17,4%-тан 21,1 %-ҡа тиклем артҡан.
Телдәре
Латвияла дәүләт теле — латыш теле. Урыҫ теле лә көнкүреш аралашыуының киң таралған теле булып тора, ҡайһы бер төбәктәрҙә халыҡ латгаль телен ҡуллана.
Латвия Республикаһының 1999 йылдың 21 декабрендәге «Дәүләт теле тураһында»ғы Законының 4-се статьяһына ярашлы, Латвия дәүләте лив телен ерле халыҡтың (автохтондарҙың) теле булараҡ һаҡлауҙы, яҡлауҙы һәм үҫтереүҙе тәьмин итә. Шулай итеп, Латвиялағы ҡойоу теле сит тел тип һаналмай.
Дини составы
Дин эштәре буйынса идаралыҡ мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла 719 община һәм мәхәллә ингән 14 дини берекмә теркәлгән (2006). Латвияла дәүләт дине юҡ, әммә рус телле диндарҙарҙың күбеһе православие динен тота, илдең көнбайышында һәм үҙәгендә лютерандар күп, илдең көнсығышында католицизм таралған. Латвияла, башлыса Латвияла, ҙур старообрядсылар общинаһы ла бар. Дөйөм алғанда йәмғиәт төрлө дини хәрәкәттәргә толерантлы, ә сиркәү ижтимағи тормошҡа артыҡ йоғонто яһамай.
2006 йылда Латвияла 769 дини һәм ғибәҙәт йорто иҫәпләнде.
Иҡтисады
Евросоюз ағзаһы булыу Латвияға Европа дәүләттәре, айырыуса Германия, Швеция һәм Бөйөк Британия менән сауҙа бәйләнештәрен ярайһы уҡ киңәйтергә мөмкинлек бирҙе. 2021 йылдың 1 ғинуарынан минималь эш хаҡы күләме (һалым, брутто түләгәнгә тиклем) үҙгәрешһеҙ ҡала һәм айына 500 евро, сәғәтенә 2,93 евро тәшкил итә, ләкин саф эквивалентта арта, һалым һалынмаған һалым минимумын 300 евронан 350 евроға тиклем, 418 евро һәм 428 евроға тиклем үҫә. 2022 йылдан табиптарҙың минималь эш хаҡы күләме — 1555 € (брутто) һәм — 1132,23 € (нетто), ә шәфҡәт туташтары һәм фельдшерҙарҙың — 1032 € (брутто) һәм — 797,99 € (нетто) тәшкил итә. Дөйөм алғанда, 2022 йылдан табиптарҙың уртаса хеҙмәт хаҡы 1963 € (брутто) һәм 1396,63 € (нетто), ә медицина хеҙмәткәрҙәренең һәм пациенттарға ярҙам күрһәтеүселәрҙең — 1183 € (брутто) һәм 894,49 € (нетто) тәшкил итә. По состоянию на июнь 2022 года средний размер оплаты труда в Латвии составлял € 1383 (брутто), и € 1012 (нетто), при этом 27,16 % работающих получали менее € 700 (брутто), и € 586 (нетто). 2018 йылдың 3 кварталына ҡарата Кейтц индексы (эш хаҡының минималь күләменең (МРОТ) уртаса эш хаҡына нисбәте) 43 % самаһы тәшкил итә. 2021 йылдың декабренә Латвияла уртаса эш хаҡы 1435 € (брутто) һәм 1050 € (нетто) тәшкил итә.
Кире яҡтары: энергия менән тәьмин итеү нефть продукттары, газ һәм электр энергияһы импортына бәйле. Сеймал базаһы ярлы. Иң ҙур проблема (Евросоюздың яңы башҡа ағзаларындағы кеүек үк) — эшкә һәләтле эшсе көсө дефицитының йылдан-йыл артыуы һәм, тыуымдың түбән булыуы һәм халыҡтың Европа союзының байыраҡ илдәренә күпләп күсеүе менән бәйле, халыҡ структураһында пенсионерҙарҙың күбәйеүе, был үҙ сиратында хеҙмәткәрҙәрҙең эш хаҡын яһалма рәүештә арттырырға һәм хеҙмәткә түләү араһында етештереүсәнлек менән эш хаҡын түләү араһындағы дисбалансты арттырырға мәжбүр итә. Латвияның төп экспорт тауарҙары (2011): электр машиналары һәм ҡорамалдары — 6,9 %, машиналар һәм механизмдар — 5,4 %, тимер һәм легирланмаған ҡорос — 5,2 %, ағас-таҡта материалдары — 4,8 %, фармацевтика продукцияһы — 4,1 %, тимер һәм ҡорос изделиелар — 3,2 %, тимер һәм ҡоростан беренсел продукция — 2,8 %, ағас — 2,6 % трикотаж һәм туҡыма — 2,5 %, төҫлө металл һәм уларҙаан яһалған изделиелар — 2,5 % (2011).
Латвия Литва һәм Эстония менән таможня союзын ойоштороу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйҙы, шуға күрә был илдәр араһында сауҙа күләме ярайһы уҡ ҙур.
Иҡтисадының тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуңғы йылдарҙа Латвия етди иҡтисади реформалар үткәрҙе, 1992 йылда Латвия үҙенең валютаһын әйләнешкә сығарҙы, күп фатирлы торлаҡ йорттарҙы хосусилаштырҙы һәм элекке хужаларына кире ҡайтарҙы.
Иҡтисад, көрсөк башланғансыға тиклем, тотороҡло рәүештә йылына 5-7 %-ҡа күтәрелә (2006 йылда — 12,6 %, 2007 йылда — 10,3 %).
2007 йыл йомғаҡтары буйынса Латвия эске тулайым продукттың үҫеш темптары буйынса Советтарҙан һуңғы киңлектә 3-сө урында ине. Совет осоронан һуңғы киңлек илдәре араһында Латвияны Әзербайжан менән Әрмәнстан ғына уҙып киткән.
Эске тулайым продукттың йыллыҡ үҫеше:
Йән башына иҫәпләгәндә, һатып алыу мөмкинлеге (ППС) буйынса эске тулайым продукт:
2009 йылдағы иҡтисади көрсөк тиҙ үҫешеүсе иҡтисад, башлыса шәхси бурысты арттырыу иҫәбенә эске ҡулланыу артҡанлыҡтан, шулай уҡ тышҡы сауҙа балансы кире булғанлыҡтан, иҡтисади ҡыуыҡты емереүгә табан барыуын раҫланы. Айына яҡынса 5 %-ҡа артҡан күсемһеҙ милеккә хаҡтар оҙаҡ ваҡыт башлыса арзан хаҡҡа тауарҙар һәм сеймал етештергән иҡтисад өсөн бик юғары тип иҫәпләнде.
Латвияла хосусилаштырыу тамамланған тиерлек. Алдан дәүләт ҡарамағында булған бөтә бәләкәй һәм урта компаниялар ҙа тиерлек хосусилаштырылды, һөҙөмтәлә сәйәси һиҙгер бик аҙ эре дәүләт компаниялары ғына ҡалды. 2000 йылда илдең эске тулайым продуктынан 68 % самаһы шәхси секторға тура килгән.
Латвияға сит ил инвестициялары төньяҡ-үҙәк Европалағы кимәлдәр менән сағыштырғанда һаман да күп түгел. Ерҙе һатыу, шул иҫәптән сит ил граждандарына һатыу мөмкинлектәрен киңәйтеүсе, закон 1997 йылда ҡабул ителде. Латвияның дөйөм тура сит ил инвестициялары күләме 10,2 % тәшкил итә, Америка компаниялары 1999 йылда 127 миллион доллар инвестиция һалған. Шул уҡ йылда Америкаға 58,2 миллион $ тауар һәм хеҙмәттәр экспортҡа оҙатылған, 87,9 миллион $ импортланған. Латвия, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Европа союзы кеүек көнбайыш иҡтисади институттарына ҡушылырға теләп, 1995 йылда, 4 йыллыҡ күсеү осоро менән, Европа союзы менән Европа килешеүенә ҡул ҡуйҙы. Латвия менән Америка Ҡушма Штаттары араһында инвестициялар, сауҙа һәм интеллектуаль милекте яҡлау, икеләтә һалым һалыуға юл ҡуймау тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйылды
Иҡтисадының төшөүе һәм терегеҙелеүе (2008—2012)
Латвия банктарында ипотека кредиттарын еңел алыуға һәм баҙарҙа бик әүҙем алыпһатарлыҡҡа бәйле, күсемһеҙ милек баҙарында хаҡтарҙың ҡатмарлы үҫеше инфляцияның үҫеш факторҙарының береһе булды, Латвияның күсемһеҙ милек баҙарында емерелеүгә килтерҙе. 2008 йылдың икенсе кварталында Латвияла торлаҡҡа хаҡтар 2007 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 24,1 %-ҡа төшкән. Латвия иҡтисады кредиттар һәм күсемһеҙ милек хаҡының реаль булмаған үҫеше нигеҙендә оҙайлы алыпһатарлыҡ (спекуляция) осоронан һуң, 2008 йылдың икенсе яртыһында һалым түләү (фискаль) ҡыҫҡарыуы фазаһына аяҡ баҫты. Мәҫәлән, 2007 йылда милли иҫәп дефициты йылына эске тулайым продукттың 22 %-тан ашыуын тәшкил иткән, шул уҡ ваҡытта инфляция 10 % булған.
Латвияла эшһеҙлек кимәле был осорҙа 2007 йылдың ноябрендә 5,4 %-тан 2010 йылдың апрелендә 22 %-тан ашыуға тиклем үҫте. 2010 йылдың апрелендә Латвияла эшһеҙлектең иң юғары кимәле - 22,5 % тәшкил итә.
Әммә 2010 йылға иҡтисадсылар Латвия иҡтисадында стабиллек билдәләгән. Standard & Poor's рейтинг агентлығы Латвияның бурыстары буйынса күҙаллауҙы негативтан стабиллеккә тиклем арттырҙы. Латвияның 2006 йыл аҙағында 27 % дефицитлы ағымдағы иҫәбе 2010 йылдың февралендә профицитлы ине.
2012 йылдың беренсе кварталында көрсөккә ҡаршы саралар һөҙөмтәһендә Үҙәк статистика идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, эске тулайым продукттың үҫеше 2011 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 6,8 % тәшкил итте. 2012 йылда Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Латвияға финанс ярҙамы программаһы тамамланғандан һуң, күҙәтеү тураһында тәүге доклад менән сығыш яһаны. Унда, 2008-2009 йылдарҙа күп кәмегәндән һуң, Латвия иҡтисады 2010 йылдан тиҙ арала аяҡҡа баҫа, тип билдәләнелде.
2011 йылда эске тулайым продукттың 5,5 %-ҡа артыуы экспорттың артыуы һәм эске ихтыяждың тергеҙелеүе менән аңлатыла. Тышҡы шарттарҙың насарайыуына ҡарамаҫтан, 2012 һәм 2013 йылдарҙа үҫеш темптары дауам итте һәм 2014 йылда иҡтисадтың 4,1 %-ҡа үҫеүе көтөлә. Эшһеҙлек кимәле 2010 йылдағы иң юғары нөктәнән — 20 %-тан 2014 йылда яҡынса 9,3 %-ҡа тиклем кәмегән.
Инфраструктураһы
Латвиялағы автомобиль коды — LV.
Транспорт секторы эске тулайым продукттың 14 %-ын тәшкил итә. Рәсәй, Белоруссия, Ҡаҙағстан, шулай уҡ башҡа көнбайыш һәм көнсығыш илдәр араһында транзит.
Латвияла 8 диңгеҙ порты, Вентспилс ирекле порты, Рига ирекле порты һәм Лиепая порты — иң эре порттар. Транзит ташыуҙарының күбеһен сеймал нефть һәм нефть продукттары тәшкил итә. Вентспилс порты Балтика илдәрендә иң йәнле порт булып тора. Юлдар һәм тимер юлдарҙан тыш, Вентспилс Рәсәй нефтен Балтик диңгеҙе аша экспортлауҙа ла мөһим звено булып тора. Эксперттар фекеренсә, Рәсәй порттары аша йөктәрҙе тейәп оҙатыу артһа ла, Латвия порттары эшһеҙ ҡалмаясаҡ.
Рига халыҡ-ара аэропорты йөк һәм пассажирҙар ташыу күләме буйынса Балтика илдәрендәге иң ҙур аэропорт. Рига халыҡ-ара аэропорты Балтика баш ҡалалары пассажирҙарының яртыһын тиерлек (49 %) хеҙмәтләндерә. Сағыштырыу өсөн: 2016 йылда Таллин аэропорты (Эстония) бөтә пассажирҙарҙың 21 % хеҙмәтләндергән һәм Вильнюс аэропорты (Литва) 30 % хеҙмәтләндергән. Аэропорттың донъяның 30 иленә 80-дән ашыу йүнәлештә тура рейстары бар. AirBaltic — Латвияның милли авиакомпанияһы. Һуңғы йылдарҙа Рига халыҡ-ара аэропорты дәүләт акционерҙар йәмғиәте Европала тиҙ үҫешеүсе аэропорттарҙың береһенә әйләнде. Мәҫәлән, 2016 йылда аэропортта - 5,4 миллион, 2019 йылда 7,8 миллион пассажир хеҙмәтләндерелгән. AirBaltic Латвия милли авиакомпанияһы 4 йыл рәттән донъялағы иң даими авиаташыусы тип танылды. The Air Transport Research Society һауа транспортын тикшереү ойошмаһы Рига халыҡ-ара аэропортын Европала, бер пассажирға тарифтар структураһына һәм сығымдарына ҡарап, иң конкуренцияға һәләтле аэропорт тип таныны.
Латвия тимер юлының төп селтәре 1860 саҡрымдан тора, шуның 1826 саҡрымы - 1520 миллиметрлы рус колеяһы тимер юлы, шуның 251 километры электрлаштырылған, был уны Балтика илдәрендәге иң оҙон тимер юл селтәре итә. Латвияның тимер юлдар селтәре әлеге ваҡытта Европаның стандарт колеяһы менән тап килмәй.
. Ләкин Хельсинки - Таллин - Рига - Каунас - Варшава ҡалаларын бәйләүсе Rail Baltica тимер юлы төҙөлөш стадияһында һәм 2026 йылға тамамланырға тейеш.
Латвия милли юл селтәренә 1675 саҡрым төп автомобиль юлы, 5448 саҡрым төбәк автомобиль юлы һәм 12880 саҡрым урындағы автомобиль юлы ҡарай. Латвияла 29975 саҡрым юл һәм 8271 саҡрым урам муниципаль юлдар тип иҫәпләнә. Иң билдәлеләре - Варшава менән Таллинды тоташтырған А1 юлы (Е67-се европа маршруты), шулай уҡ Вентспилс менән Терехованы тоташтырған Е22 европа маршруты. 2019 йылда Латвияла 727164 автомобиль теркәлгән
Латвияның өс ҙур гидроэлектростанцияһы: Плявинь ГЭС-ы (825 МВт), Рига ГЭС-ы (402 МВт) һәм Кегумс ГЭС-ы (192 МВт) бар. Һуңғы йылдарҙа бер нисә тиҫтә ел, шулай уҡ биогазда йәки биомассала эшләгән төрлө масштабтағы электр станциялары төҙөлгән.
Инчукалн газ һаҡлағысы, Европала иң ҙур ер аҫты газ һаҡлағыстарының береһе һәм Балтика илдәрендә берҙән-бер һаҡлағыс Латвияла урынлашҡан. Инчукалнста уникаль геологик шарттар газды ер аҫтында һаҡлау өсөн айырыуса яраҡлы.
Элемтәһе
Латвия территорияһында 4 мобиль элемтә операторы: LMT, Tele2, BITE Latvija һәм Triatel эшләй.
Мәғарифы
Латвия йәмғиәте юғары белем кимәле менән айырылып тора. Әгәр мәктәптә уҡыусы балаларҙы иҫәпкә алмағанда, 2000 йылға ҡарата Латвия халҡының 2,8 %-ы ғына 4 кластан түбәнерәк белем кимәленә эйә. Юғары белемле кешеләрҙең иң юғары пропорцияһы Ригала (20,1%), Юрмалала (14,5%) һәм Елгавала (13,5%).
Илдә ҡайһы бер предметтарҙы Латвияның аҙ һанлы милли телдәрендә өйрәнгән дәүләт мәктәптәре эшләй.
Лайбуя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Латвия
Юғары уҡыу йорттары
• Латвия университеты;
• Рига техник университеты;
Каль-Одынг-Соим (Помут ҡушылдығы)
Каль-Одынг-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Латвия
Юғары уҡыу йорттары
• Страдыня исемендәге Рига университеты;
Каль-Одынг-Соим (Помут ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Латвия
Юғары уҡыу йорттары
• Латвия Художество академияһы;
• Латвия ауыл хужалығы университеты;
Каль-Одынг-Соим (Помут ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латвия
Юғары уҡыу йорттары
• Даугавпилс университеты;
• Латвия Диңгеҙ Академияһы;
• Латвия мәҙәниәт академияһы;
• Латвия спорт педагогия академияһы;
• Лиепая университеты;
• Рига аэронавигация институты;
• Рига педагогия академияһы (2017 йылда Латвия университетына ҡушыла);
• Балтик халыҡ-ара академияһы;
• Транспорт һәм элемтә институты;
• RISEBA;
• Латвия Христиан Академияһы;
• Мәғлүмәт системалары менеджменты институты;
• Иҡтисад һәм мәҙәниәт юғары мәктәбе;
• Психология юғары мәктәбе;
• «Туриба» бизнес-мәктәбе.
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
1991 йылда бойондороҡһоҙлоҡ тергеҙелгәндән һуң, Латвия латыш мәҙәниәтенең өс ҡатламын реинтеграциялау проблемаһына юлыҡты. Беренсе ҡатлам - ул латыш әҙәбиәте һәм совет заманына тиклемге традициялар
СССР-ҙағы Латвия әҙәбиәтен тәнҡитләүсе миҫал, Ҙур совет энциклопедияһынан:
Латыш әҙәбиәте туған фольклорының бай традицияларына - халыҡ йырҙарына, әкиәттәргә, легендаларға таяна. Латыш халыҡ йырҙарының «Латыш дайналары» ("Латышские дайны"; 1-6 томдар, 1894-1915) тулы тәүге баҫмаһын латыш фольклорсыһы Кришьянис Барон (1835-1923) төҙөгән. Юрис Алунандың «Йырҡайҙар» (1856) китабы латыш милли яҙма шиғриәтенә нигеҙ һала. Халыҡ романтизмы вәкилдәре - Аусеклис (М. Крогземис, 1850-1879) һәм Андрей Пумпур (1841-1902), «Лачплесис» эпосы (1888) авторының ижады антифеодаль характерҙа була. Унда милли азатлыҡ хәрәкәте идеялары сағылдырылған. Латыш прозаһының тәүге мөһим ҡаҙаныштары - ағалы-ҡустылы Матис (1848-1926) һәм Рейнис Каудзиттарҙың (1839-1920) «Ер үлсәүселәр заманы» романы һәм Апсишу Екабстың (Я. Яунземис, 1858-1929) ауыл тормошо тураһындағы хикәйәләре. Латыш яҙыусыларының ижады рус реализмы йоғонтоһон кисерә. 1870-1880-се йылдарҙа А. Алунан (1848-1912) латыш драматургияһына нигеҙ һала.
Латыш мәҙәниәтенең икенсе ҡатламы 1945 йылдан һуң Латвиянан ситтә Швецияла, Германияла, Америка Ҡушма Штаттарында, Канадала һәм Австралияла латыш общиналарын ойошторған яҡынса 120 мең эмигрант араһында формалашҡан. Латыштарҙың әҙәбиәт сығарыуҙы үҙ эсенә алған йәнле мәҙәни эшмәкәрлеге бөтә был илдәрҙә дауам иткән. Өсөнсө ҡатлам Латвияның 1945 йылдан һуңғы мәҙәни тормошон сағылдыра
XIX быуатҡа тиклем Латвияның ҡала мәҙәниәте күбеһенсә немец телендә һөйләшкән сәйәси һәм йәмәғәт юғары ҡатламының (элита) продукты булған. Латыш крәҫтиәндәренең үҙ телендә башлыса халыҡ йырҙарынан һәм былиналарҙан торған үҙенсәлекле риүәйәттәре булған. 1694 йылда Изге Яҙманы Эрнст Глюктың латыш теленә тәржемәһе баҫылыуы милли мәҙәниәттең ҙур ҡаҙанышы була. 1822 йылда латыш телендәге «Латвиешу авизес» («Латыш гәзите») беренсе ваҡытлы баҫмаһына нигеҙ һалыныуы икенсе мөһим ваҡиға була.
XIX быуат уртаһында, Атис Кронвалдс (1837-1875) кеүек университет белеме алған латыштар телдәрҙең тиң хоҡуҡлылығын талап иткәс, ҡала һәм крәҫтиән мәҙәниәттәре араһында үҙ-ара мөнәсәбәттәр тамырынан үҙгәрҙе һәм тулы ҡанлы латыш әҙәбиәтен булдырырға саҡырҙы. XX быуат башына бындай әҙәбиәт барлыҡҡа килә; унда скандинавия, немец һәм урыҫ әҙәбиәтенең йоғонтоһо һиҙелә. Райнис (1865-1929) һәм Аспазия (Эльза Розенберга, 1865-1943) кеүек шағирҙар танылыу яулай
Латвияның Советтар Союзы составына инеүе мәҙәни тормоштоң бөтә өлкәләрен, шул иҫәптән мәғариф системаһын да, советлаштырылыуыына килтерҙе. Латыштарҙың яңы быуыны совет латыш мәҙәниәте милли мәҙәни үҫештең юғары стадияһы булып тора тигән фекерҙә тәрбиәләнде. Әҙәбиәттә һәм һынлы сәнғәттә социалистик реализм рәсми раҫланған йүнәлеш булды.
Советтар Союзында бөтә милли мәҙәниәттәрҙе интеграциялау буйынса планлы һәм маҡсатлы эш үткәрелде. Милли яҙыусыларҙы СССР-ҙың башҡа халыҡтары телдәренә, беренсе сиратта, рус теленә тәржемә итеү был эштең бер өлөшө булып торҙо. Был эш һөҙөмтәһендә СССР халҡы милли латыш әҙәбиәте һәм латыш мәҙәниәтенең тәржемәләге башҡа ҡаҙаныштары менән танышыу мөмкинлегенә эйә булды. Латыш яҙыусылары: Вилис Тенисович Лацис, Андрей Мартынович Упита, Жан Грива, Ян Судрабкалн, Мирдза Яновна Кемпе, Имант Зиедонис, Арвид Петрович Григулис, Зигмунд Скуиньш, Ояр Оттович Вациетис һ. б. китаптары СССР халыҡтары: эстон, литва, белорус, төркмән, үзбәк, украин, грузин, ҡаҙаҡ, ҡырғыҙ һ. б. телдәренә, шулай уҡ сит телдәргә тәржемә ителгән. Лацис әҫәрҙәренең рус телендә дөйөм тиражы - 10 миллион, ә Упит әҫәрҙәре — 3 миллион дананан ашыу тәшкил иткән.
1980-се йылдарҙың икенсе яртыһында радикаль үҙгәрештәр була. Билдәлелек килгәс, нәшерселәр һәм яҙыусылар элекке сикләүҙәрҙе алып ташлап, тыйылған әҫәрҙәрен баҫтыра башлаған. 1989 йылға киң мәғлүмәт саралары ярҙамында яҙыусылар һәм журналистарҙың абруйы ярайһы уҡ үҫә. Янис Петерс (ул күпмелер ваҡыт Латвияның Рәсәйҙәге илсеһе булды) һәм Виктор Авотиньш кеүек мәҙәниәт эшмәкәрҙәре — Латвияның Халыҡ фронтын ойоштороу инициаторҙарының береһе.
Аш-һыуы
Халыҡ араһында киң танылыу алған Латвия кухняһы ризыҡтарынан һөт ашын, икмәк ашын, шулай уҡ путра һәм кәбеҫтәне атарға мөмкин. Путра - ул ярманан (йышыраҡ арпа ононан) бешерелгән һәм һөт, ит һәм сало ҡушылған ҡуйы икмәк аҙығы. Латвияла күсәнле кәбеҫтәнән, төрлө йәшелсә-емештән, сөгөлдөр һабағынан, ҡуҙғалаҡтан һәм башҡа ҡырағай үҫемлектәрҙән төрлө-төрлө ризыҡтар әҙерләйҙәр. Латвия кулинарҙары борсаҡ һәм ноҡот борсағын киң ҡуллана. Ҡыҙҙырылған сусҡа майы (шпик) менән ҡайнатылған һоро борсаҡ (Латвияла ғына үҫтерелә) бик тәмле.
Традицион продукттар араһында - аҡ май, йомортҡа һәм аҡ әнис өҫтәлгән эремсектән һәм яңы һөттән етештерелгән Ян сыры. Атамаһын Ян көнөнән алған, ғәҙәттәгесә, был сыр ошо байрамға әҙерләнә.
Киң мәғлүмәт саралары
Мәғлүмәт агентлыҡтары :
Баҫма киң мәғлүмәт саралары
Латвияла XVIII быуат башында ваҡытлы баҫмалар күренә башлай, пастор Иоганн Трей ваҡытлы матбуғатҡа нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Гәзиттәр: Журналдар:
Электрон киң мәғлүмәт саралары (СМИ)
• DELFI.lv;
• Открыто.lv ;
• Meduza;
• TvNet (Rus) ;
Телевизион компаниялар
• * LTV1;
• * LTV7.
• Re:TV;
• Viasat:
• * TV3 Latvia;
• * TV3+;
• * TV6 Latvia;
• * LNT.
Радиостанциялары
Дәүләт: Латвия радиоһы 1; Латвия радиоһы 2; «Классика» радиоһы (Латвия радиоһы 3); «Домская площадь» радиоһы (LR 4).
Шәхси: Baltkom радиоһы; SWH радиоһы; PIK радиоһы; Mix FM радиоһы.
Спорты
Шайбалы хоккей Латвияла иң популяр спорт төрө булып иҫәпләнә. Латвия ир-егеттәр йыйылма командаһы өсөн Хелмут Гунарович Балдерис, Артур Ирбе, Сандис Озолиньш, Сергей Иванович Жолток, Карлис Скрастиньш кеүек һ. б. хоккейсылар сығыш яһаны. Рига «Динамо»һы илдең көслө хоккей клубы булып тора, Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһай. 2006 һәм 2021 йылдарҙа Ригала шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаттары үтте.
Баскетбол илдә иң популяр спорт төрө булып тора. Иң билдәле Латвия баскетболсыһы — Милли баскетбол лигаһында (НБА) сығыш яһаусы Кристапс Порзингис.
Спорттың Латвиялағы башҡа популяр төрҙәре: футбол, волейбол, теннис, велосипед спорты, бобслей, сана спорты һәм ауыр атлетика.
Футбол буйынса Латвия йыйылмаһының иң юғары ҡаҙанышы — 2004 йылда Европа чемпионатының финал өлөшөнә сығыу, унда улар Германия менән тигеҙ иҫәптә еңеү яуланы һәм Чехия йыйылмаһы менән матчта саҡ сенсация булдырмай ҡалды. Клуб кимәлендә әлеге ваҡытта булған, 2009/10 йылдар миҙгелендә УЕФА Европа лигаһының төркөм этабына сыҡҡан, шул уҡ исемдәге ҡаланан «Сконто» һәм «Вентспилс» 4-се ил чемпионын билдәләргә мөмкин.
Бәләбәй
Бәләбәй — Башҡортостандың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы. Бәләбәй районының административ үҙәге. Ҡала Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнбайышында, Үҫән йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Халҡы 61,2 мең кеше (2005), 1926 йылда 11,3 мең, 1959 йылда 26,2 мең, 1979 йылда 43,2 мең, 1995 йылда 57,2 мең кеше йәшәгән.
Латвия
Спорты
«Локомотив» спидвей клубы Даугавпилс ҡалаһында урынлашҡан.
Бәләбәй
Тарихы
Халыҡ риүәйәттәре, архив мәғлүмәттәре буйынса, Бәләбәй ауылына припущенник сыуаштар нигеҙ һала. 1781 йылда Бәләбәй өйәҙ ҡалаһына әүерелгән. Башҡортостан ерендәге башҡа ҡалалар кеүек, батша хакимиәтенең терәк пункты булған. Боронғо Бәләбәйҙе бары православие сиркәүе, мосолман мәсете һәм төрмә биналары ғына «биҙәп» торған.
Ҡала Ырымбур губернаһының Бәләбәй өйәҙе үҙәге була.
Ҡаланың Өфөгә, Ырымбурға, Ҡазанға, Белоретҡа илтеүсе юлдар сатында — бик уңайлы ерҙә урынлашыуы уның уҫешенә ыңғай йоғонто яһаған. Шулай ҙа ҡала ифрат яй үҫкән. Иген үҫтереүҙән һәм мал аҫрауҙан тыш, ҡала халҡы урмансылыҡ кәсептәре менән дә шөғөлләнгән.
Латвия
Спорты
Ул 2008 һәм 2012 йылдарҙа велосипед мотокросы (BMX) спорт төрө буйынса ике тапҡыр Олимпия чемпионы булды.
Латвияның бобслей һәм скелетон федерацияһы (ЛФБС) мәғлүмәттәре буйынса, Латвия спортсылары спорттың саналы төрҙәрендә почёт пьедесталына 250 тапҡыр күтәрелгән. Латвияның спорт тарихында был иң яҡшы күрһәткес.
Бәләбәй
Тарихы
Хәҙерге Бәләбәй — Башҡортостандың индустриаль һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе. Шкапов нефть ятҡылығы асылғандан һуң Бәләбәй нефтселәр ҡалаһы булып китһә, «Автонормаль» заводы төҙөлгәндән һуң уға машина эшләүселәр ҡалаһы тигән атама өҫтәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
200px|справа
Иҡтисады
Ҡалалағы төп иҡтисади ойошмалар:
Епифанцев Сергей Николаевич
Епифанцев Сергей Николаевич (1953) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1985—1987).
Епифанцев Сергей Николаевич 1953 йылдың май айында Өфөлә тыуған. 1975 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, һөнәре буйынса инженер-электромеханик. Психология фәндәре кандидаты, социология фәндәре докторы,.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1975 йылда инженер-технолог булып башлай, 1975−1976 йылдарҙа СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге Өфө агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә мастер булып эшләй. 1978 йылдан — коммунистар партияһы ағзаһы. Артабан йәмәғәт-партия ойошмаларында етәксе вазифаларын биләй.
1976−1979 йылдарҙа ВЛКСМ-дың агрегат производство-конструкторлыҡ берекмәһендә секретарь урынбаҫары; секретары.
1979−1980 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының ойоштороу бүлегенеъ мөдире.
1980−1981 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡалаһы Ленин район комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.
1981−1985 йылдарҙа КПСС-тың өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлегенең инструкторы.
1985 йылдың ғинуарынан алып 1987 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
1987 йылда ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитетының эшсе йәштәр бүлеге мөдире.
1987−1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Үҙәк Комитеты секретары.
1990—1991 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты секторы мөдире.
1991 йылдан «АРТЕЛЬ» акционерҙар йәмғиәтенең идараһының рәйесе, «МАГНА ЛТД» акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты, «НЕФТЕГАЗ» акционерҙар йәмғиәте директоры урынбаҫары, «Реформа» фондының советнигы, Мәскәү президент программалары фонды директоры, «МЕГАПИР» фонды идараһының рәйесе, «СКАФ» сәнәғәт-финанс компанияһы" ЯАЙ-нең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй. 2000 йылдан — Көньяҡ федераль округында Рәсәй Федерацияһының Президентының тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, 2004 йылдан — Ростов өлкәһе буйынса баш федераль инспекторы. 2008 йылдың декабренән — «Рәсәй тимер юлдары» («РЖД») ААЙ-ының президенты советнигы.
2009 йылдың апрелендә «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ-ы президенты бойороғо буйынса Епифанцев Сергей Николаевич «Рәсәй тимер юлдары» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең вице-президенты — статс-секретары итеп тәғәйенләнә.
Дребсдорф
Дребсдорф (Drebsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 108 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 217 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Словактарға һәйкәл
Словактарға һәйкәл— Икенсе донъя һуғышында һәләк булған словак яугирҙарына Липовецта ҡуйылған һәйкәл. Винница өлкәһенең урындағы әһәмиәткә эйә тарихи һәйкәле.
Тарихы
1941 йылдың 22 июлендә Липовецкта Ҡыҙыл армияның вермахтҡа ҡаршы беренсе контрһөжүме була. Операция барышында СССР Ҡыҙыл Армияһының 12-се һәм 6-сы армияһы частары Өсөнсө рейх армияһы составында һуғышҡан словак мотобригадаһын ҡыйрата. Ошо ваҡиғанан һуң словактар Ҡыҙыл Армия яғына сыға һәм Чехословакия айырым бригадаһын төҙөй. Словак һалдаттары совет һәм немец ғәскәрҙәренең ҡапма-ҡаршы ут ямғыры аҫтында ҡала һәм күп юғалтыуҙар кисерә. Был словак һалдаттарының һуғыш осоронда бер көндә генә иң ҙур юғалтыуы була. Икенсе көнөнә советтарҙың контрһөжүме кире ҡағыла. Һәләк булған словак һалдаттары һуңғы алыш урынында Туғандар ҡәберендә ерләнә.
Мухтынг-Юган
Мухтынг-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сотэ-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Амарас
Амарас монастыры (Ամարասի վանք; әзерб. Amaras monastırı ) — иртә урта быуаттар монастыры. Был монастырь Таулы Ҡарабахтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм урта быуаттарҙа албан католикос сиркәүенең резиденцияһы булған. Монастырь Танылмаған Таулы-Ҡарабах Республикаһының административ-территориаль бүленеше буйынса Мартунин районының фактик контроле аҫтында тора.
Бочкор Андреа Гейзовна
Бочкор Андреа Гейзовна (венгр <span title="Порядок имён в венгерской традиции: Фамилия + Имя" style="border-bottom:1px dotted gray; cursor:default">Andrea Bocskor ; ) — венгр сәйәсмәне. «Фидес — Венгрия союзы граждандары» партияһынан Европа парламенты депутаты (2014 йылдан алып). Карпат аръяғы венгр халҡының мәнфәғәтен яҡлай. Береговола (Карпат аръяғы өлкәһе) йәшәй. Венгр, инглиз, урыҫ һәм украин телдәрен белә.
Амарас
Тарихи очерк
V быуат әрмән тарихсыһы Фавстос Бузанда раҫлауынса, Амарас монастыры IV быуат башында изге Григорий Мәғрифәтсе тарафынан нигеҙләнгән.
Әрмән традицияһына ярашлы, Месроп Маштоц Амарас монастырында беренсе мәктәп асҡан. V быуаттан башлап Амарас урта быуат Әрмәнстанындағы эре дини үҙәктәрҙең береһенә әүерелә. 821 йылда Амарас, бөтә өлкә кеүек үк, ғәрәптәр тарафынан яулап алына, XIII быуатта монголдарҙан талана, ә 1387 йылда, Тамерлан ябырылыуы осоронда емерелә. Әммә монастырь һәр ваҡыт эшләүсе үҙенең мәктәбе менән бергә дини һәм мәҙәни үҙәк булып ҡала. XVII быуатта монастырь тулыһынса үҙгәртеп ҡорола. XVII быуаттың икенсе сирегендә Гандзасар католикосы Петрос Амарасты реставрациялай, ул бында изге Григорис сиркәүен төҙөй XIX быуаттың икенсе яртыһында Көнсығыш Әрмәнстан Рәсәйгә ҡушылғандан һуң, Амарас монастырь комплексы, бик көслө нығытылған оборона ҡоролмалары булғанлыҡтан, сик ҡәлғәһе сифатында файҙаланыла, ә 1832—1844 йыл — рус-фарсы таможняһы булып тора. 1848 йылда, Гандзарас митрополиты Тер-Багдасар ваҡытында, Амарас Әрмән Сиркәүенә ҡайтарыла. Сиркәүҙән айырмалы рәүештә, оборона һәм граждандар биналары зыян күрмәй һаҡлана. 1858 йылда шушин әрмәндәре аҡсаһына бындағы иҫке сиркәү урынында яңы монастырь сиркәүе төҙөлә. 1898 йылда уның төньяҡтағы нефына архитектор Микаэл-Тер-Исраелян яһаған ҡәбер ташы изге Григорис ҡәберенә ҡуйыла. Таулы Ҡарабахта 1931 йылда 112 әрмән сиркәүе һәм 18 монастыры иҫәпләнә. 6 ай дауамында уларҙың барыһы ла властар тарафынан ябыла.
Бочкор Андреа Гейзовна
Биографияһы
Бочкор Андреа Гейзовна 1978 йылдың 11 авгусында Карпат аръяғы өлкәһе Береговола тыуған. Карпат аръяғы венгр институтының филология бүлеген «инглиз теле» һөнәре буйынса тамамлай (2002). Аҙаҡ, Будапешт университетында уҡый. Ференца Ракоци II исемендәге Карпат аръяғы Венгрия институтында уҡытыу менән шөғөлләнә. 2013 йылда Украина Фәндәре милли академияһының Украина тарихы институтында диссертация яҡлап,  тарих фәндәре докторы булып китә.
Амарас
Ҡарабах конфликты йылдарында.
1988 йылда Мәскәү бында бер нисә сиркәү асырға рөхсәт иткән директива ебәрә, әммә Баҡы власы быға кәртәләр ҡуя. Төҙөлөп бөткәндән һуң ике көн дауамында асыҡ торған Амарас ҡорамы әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан һөжүмгә дусар ителә
Амарас сиркәүе 1991 йылдың майында әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан тағы ла нығыраҡ емерелеүгә дусар була. Ҡорамға ике тапҡыр хәрби һөжүм яһала. Урындағы халыҡ әйтеүенсә, сиркәү әзербайжан ОМОН-ы һәм күрше әзербайжан ауылы халыҡтары тарафынан талана. Һөҙөмтәлә мәхәлләнең сиркәү һауыт- һабаһы һәм иғәнә урлана.
Әлеге ваҡытта монастырҙа тергеҙеү эштәре алып барыла.
Исмәғил I
Исмәғил I, тулы исеме Әбүл-Мозаффар Исмәғил бин Хәйҙәр әс-Сәфәүи, шулай уҡ Исмәғил баһадур шаһ йәки Исмәғил Сәфәүи, шулай уҡ Исмәғил Хатаи (17 июнь 1487 йыл — 23 май 1524 йыл; Şah İsmayıl Səfəvi, شاه اسماعیل, {{lang-fa|}شاه اسماعیل}}) — Иран шаһиншаһы, полководец һәм шағир, Сәфәүиҙәр династияһын нигеҙләүсе. 1501 йылда Ширваншаһтар дәүләте менән Аҡ Ҡуйлылар дәүләтен еңгәндән һуң Тәбризде ала һәм Әзербайжан шаһы титулын, 1502 йылда бөтә Ирандың шаһы титулын ҡабул итә. Исмәғил I заманында Сәфәүиҙәр дәүләте территорияһы ғәйәт ҙурая.
Әзербайжан әҙәбиәте классигы. Уның ғәзәлдәре, «Ун хат» эпик поэмаһы (1506), «Нәсихәттәр китабы» билдәле, «Хатаи» тигән псевдоним аҫтында баҫыла. Төрки телле шиғриәткә ҙур йоғонто яһай.
Сығышы
Бөгөн ҡабул ителгән версияға ярашлы, сығышы менән XIV быуат башында Әрдәбилдә «Сәфәүиә» суфый-дәрүиш орденын нигеҙләгән Сәфи-әт-Дин шәйехкә бәйләнгән. Сәфи-әт-Диндең сығышы билдәле түгел, уны курд, төрки, ғәрәп һәм иранлы тип һанаусылар бар (ҡарағыҙ: Сәфәүиҙәр).
Ислам энциклопедияһына ярашлы, бөгөн ғалимдар Сәфәүиҙәрҙең Иран Курдистанында барлыҡҡа килеп, һуңыраҡ Әзербайжанға күсеүе тураһында уртаҡ фекергә килгән. Сәфәүиҙәр буйынса белгес, тарихсы Роджер Сейвори белдереүенсә, хәҙер Сәфәүиҙәрҙең төрки түгел, иран тамырлы булыуы тураһында ышаныслы әйтеп була. Абруйлы шәреҡ белгесе В. Минорский иҫәпләүенсә, Исмәғил I ҡатнаш сығышлы булған, мәҫәлән, өләсәләренең береһе Трапезундтан грек принцессаһы була, немец ирансыһы Вальтер Хинц Исмәғилдә төрки ҡаны булмаған тиерлек тигән фекер әйтә.
Исмәғил Сәфәүиҙең атаһы шәйех Хәйҙәр төрки ҡәбиләләренең шиғыйсы ҡыҙылбаштар берләшмәһенең башлығы була, әсәһе — Хәлимә бейем, Аҡ Ҡуйлылар дәүләтенең хакимы Оҙон Хәсәндең ҡыҙы һәм һуңғы Трапезунд императоры Иоанн IV Комниндың ейәнсәре. Кейәүгә сыҡҡансы ул православие христианы була һәм Марфа (Деспина) исеме менән йөрөй.
Биография
1488 йылда Исмәғилдең атаһы шәйех Хәйҙәр Ширваншаһ ғәскәрҙәре менән алышта һәләк була. 1495 йылда Аҡ Ҡуйлылар Әрдәбилде ала, Хәйҙәрҙең өлкән улы шәйех Алиҙы үлтерә, ә кесе улы һигеҙ йәшлек Исмәғилде ҡыҙылбаштар йәшерә. Уны һәм ҡәрҙәштәрен эҙәрләйҙәр, Исмәғил тәүҙә Әрдәбилгә, унан һуң Рештҡа ҡаса, унан Гиләнгә Кәркиә Мирза Али һарайына эләгә, шунда билдәле ғалимдар ҡулы аҫтында белем ала.
Исмәғилдең биш улы була — Рөстәм Мирза (йәшләй вафат була), Тахмасп (10 йәшендә тәхеткә ултыра), Сәм Мирза, Алғас Мирза һәм Баһман Мирза; ҡыҙҙары ла бишәү була — Ханым ханым, Пәрихан ханым, Маһинбаныу, Фирангиз ханым һәм Шаһзәйнәб ханым.
Ширваншаһтар дәүләтен яулау
1500 йылда 14 йәшендә Исмәғил, Гиләндән сығып, ҡыҙылбаштарҙы һәм башҡа төрки ҡәбиләләрҙе туплай ҙа 7000 яугирле ғәскәр менән Ширванға китә. Хәл иткес алыш Гөлистан ҡәлғәһе янында Джабани тигән урында була. Йәш Исмәғил алғы сафтарҙа һуғыша, көрәштәштәрен артынан әйҙәй. Ширванлылар тармар ителә, ширваншаһ Фәррух Йасар тотола һәм башы ҡырҡыла, ҡыҙылбаштар ҡыҫҡа ваҡытлы ҡамауҙан һуң Ширван баш ҡалаһы Баҡыны ала. Тиҙҙән Исмәғилгә уға ҡаршы Тәбриздән ике туған ҡәрҙәше Аҡ Ҡуйлы Алуанд Мырҙаның 30 меңлек ғәскәр менән килә ятыуы тураһында хәбәр итәлә. 1501 йылдың уртаһында Нахчиван эргәһендә хәл иткес бәрелеш була. Исмәғил еңеү яулай, ә көҙгә Тәбризгә инә һәм үҙен шаһиншаһ тип иғлан итә. Шиғыйсылыҡты дәүләт дине итеп индерә.
Элек Оҙон Хәсәндеке булған Иран Падишаһы (Padishah-i-Iran) тигән титулды ала.
Сәфәүиҙәр дәүләте
Яңы дәүләттә әзербайжан теле бер быуат самаһына — һарай, ғәскәр һәм суд теле, фарсы хакимиәт һәм әҙәбиәт теле була.
Тәбризде алғас, Исмәғил Аҡ Ҡуйлылар баш ҡалаһы Хәмәданға юллана. 1503 йылдың 21 июнендә Морат солтандың ғәскәрен ҡыйрата, Морат саҡ ҡасып өлгөрә. Шулай итеп, Аҡ Ҡуйлылар дәүләте тармар ителә. 1510 йылға ул бөтә Иранға һәм Ғәрәп Ирағына хужа була. Артабан Исмәғил төрөк солтаны Яуыз Сәлим I менән бәрелешә. 1514 йылдың 23 августында Чалдыран янындағы алышта төрөктәр еңә. Исмәғил һуғыштан бик күп юғалтыуҙар менән сыға.
Чалдыран һуғышынан һуң Исмәғил шаһ күрше дәүләттәргә һөжүм итеүҙән туҡтай, шулай ҙа Ширван менән Грузин батшалыҡтарына яу сәфәрҙәре ойоштора. Европа дәүләттәренән Венеция, Габсбургтар короллеге, Венгрия менән дипломатик мөнәсәбәттәре йәнләнә. Шаһ дәүләтен нығытыуға ҙур тырышлыҡ һала. 1524 йылда 37 йәшендә Исмәғил Әрдәбилдә көтмәгәндә мәрхүм була. Шунда Сәфәүиҙәр төрбәһе Дарүл-Иршадта ерләнә.
Исмәғил шаһ шиғриәте
Исмәғил шаһ шиғырҙарының аҫтына «Хатаи» (خَطَایِیخَطَایِی) тигән псевдонимын туған әзербайжан һәм фарсы телдәрендә яҙа. Улы Сәм Мирза, шулай уҡ ҡайһы бер һуңғыраҡ осор авторҙары Исмәғилдең шиғырҙарҙы әзербайжанса ла , фарсы телендә лә яҙыуын раҫлаһа ла, фарсы телендәгеләренең бер нисәһе генә һаҡланған. Беҙҙең осорға килеп еткән әҫәрҙәре араһында әзербайжан телендә яҙылған «Дәһнамә» поэмаһы, 400 ғәзәле һәм 100 ҡасидәһе, фарсы телендә дүрт бәйете, бер мөкәммәһе (поэма) бар. Исмәғил ижадының поэтик тамырҙары Нәсимигә барып тоташа һәм уның замандашы Фүзули ижадына ауаздаш. Традицион аруздан тыш, силлабик шиғырҙары байтаҡ. Профессор Әхмәт Ҡарамостафа, Ираника энциклопедияһында Исмәғил шаһ тураһындағы мәҡәлә авторҙарының береһе, Исмәғил шаһ шиғриәтенең ҙур өлөшө дини түгел, лирик характерҙа булыуын, Хатаиҙың адари (иран-әзери) лирик традицияһы вәкиле булыуын билдәләй.
Шиғырҙарының иң боронғо ҡулъяҙмаһы — «Диван» әле Ташкентта һаҡлана һәм 1535 йылға ҡарай. Уны Тахмасиб I шаһ һарайында данлыҡлы каллиграф Шаһ Мәхмүт Нишапури күсереп яҙған. Уға 262 ҡәсидә һәм ғәзәл, 10 дүрт юллыҡ ингән. Икенсе, иртәрәк, күсермә 1541 йылға ҡарай һәм Парижда һаҡлана, уға 254 ҡәсидә һәм ғәзәл, 3 матнака, 1 мөрабба һәм 1 мөсадда ингән. Йәнә Исмәғил кәм тигәндә ике поэма яҙған, береһе — «Нәсихатнамә», икенсеһе — «Дәһнамә» («Ун хат».
Исмәғил шаһ — уның тормошона бағышланған «Исмәғил шаһ» тигән дастандың геройы. Исмәғил шаһ тураһында күп әҫәрҙәр яҙылған, мәҫәлән, әзербайжан яҙыусыларынан Азиза Джафарзадәнең «Баку 1501», «Напасть», Анарҙың «Победа поэта» тигән тарихи повестары бар.
Исмәғил I Хатаи тураһында хәтер
Исмғәил I исеме бирелгән:
Бутрус
Бутрус (Оло Утрус, (утрус) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нюдя-Томбой-Яха
Нюдя-Томбой-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тарензей-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борай ауыл Советы (Борай районы)
Борай ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Борай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
Ҡулай. Ауыл.
Лебеденьга
Лебеденьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Ҡаймалы аусы
Инә доломедтың оҙонлоғо − 13-18 мм, ата заттыҡы — 10-12 мм. Баш күкрәк һәм ҡорһағы ҡыҙғылт көрән төҫтә, ян ҡырыйҙары буйлап һары һыҙыҡтар һуҙылған, аяҡтары һары, ҡара төксәле. Доломед, башҡа үрмәкселәрҙән айырмалы булараҡ, ау йәтмәләре ҡормай, ә ҡорбанын эҙәрлекләй. Һыуҙа һәм һыу янында йәшәүсе бөжәктәр менән туҡлана. Һыу өҫтөнән яҡшы йүгерә, йөҙә һәм сума. Ҡайһы ваҡыт бәләкәй балыҡ, сүмесбаштарға һөҗүм итә. Аталаныуҙары яҙ була. 3-4 аҙнанан һуң инә доломед әҙерләнгән куҙыға 500—600 йомортҡа һала. Нәҫел барлыҡҡа килгәнсе, хелицерҙары менән тотоп, ул уны бөтә ерҙә лә үҙе менән йөрөтә йәки яр буйы үҫемлектәренә аҫып ҡуя һәм һаҡлай. Йәш үрмәкселәр йәй уртаһында сыға. Ағымһыҙ һыу буйҙарында, һаҙлыҡ үҫентеләре араһында йәшәй. Лишайниклы мүкле, еләкле наратлыкларны, уҫаклыҡ һәм һыу баҫа торған болындарҙы үҙ итә.
Лебеденьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Синдбад-сәйәхәтсе
Синдбад-диңгеҙсе (фарсы телендә سندباد‎ — Sandbād, ғәр. السندباد البحري‎ — as-Sindibād al-Baḥri) — Африканан көнсығышҡа һәм Азияның көньяғына диңгеҙ аша сәйәхәттәрҙә бик күп фантастик мажараларға осраған легендар сауҙагәр, диңгеҙсе һәм сәйәхәтсе. Уның сәйәхәттәре тарихы йыйылмаһы «Мең дә бер кисә» китабында «Синдбад-диңгеҙсенең ете сәйәхәте» бүлеген тәшкил итә һәм өлөшләтә көнсығыш диңгеҙҙә йөҙөүселәренең реаль тәжрибәһенә, бер өлөшө — Гомерҙың «Одиссея»һы кеүек антик шиғриәт әҫәрҙәренә, бер өлөшө һинд һәм фарсыларҙың мөғжизәле «мирабилия»-хикәйәләренә нигеҙләнә.
Синбадтың прототибы Мин империяһы осороноң диңгеҙҙә йөҙөүсеһе ҡытайлы Мин Чжэн Хэ булған тип иҫәпләнә. Уның будда ҡушаматы Саньбао — «Өс хазина» йәки «Өс аҫыл таш» (руссаһы «Три Сокровища» или «Три Драгоценности»). Нидэм Джозеф фекеренсә, мосолман сығышлы булыуына ҡарамаҫтан, был ҡушамат «өс аҫыл ташты» хәтерләтә. Синдбад Көнбайыш океан да ете тапҡыр сәйәхәттә була.
Ғәрәп әкиәттәрендә Синдбад ҡыҙыҡһыныусан Бағдад сауҙагәре, ул караптарҙы Бәсранан яллай.
Сураш (Нуриман районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лиекса
Лиекса (Lieksa) — ҡала (община). Был ҡала Финляндияның Төньяҡ Карелия төбәгендә,Йоэнсуу общинаһынан төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Лиекса ҡалаһы Пиелинен күленең көнсығыш ярында тора.
Географияһы
Община 4067,60 км2 майҙанды тәшкил итә, шуларҙың 649,75 км2 һыу ятҡылығы биләй. Халыҡ тығыҙлығы — 3,25 кеше/км2. Лиекса общинаһы Иломантси, Йоэнсуу, Юука, Контиолахти, Кухмо һәм Нурмес общиналары менән, төньяҡ-көнсығышта — Рәсәй менән сиктәш. Ҡыш көнө Пиелинен күле буйлап Кои һәм Вуонислахти араһында Европалағы иң оҙон боҙ юлы һалына.
Ауылдары
Эгюптинкорпи, Хаттусаари, Хаттуваара, Хёнтёнваара, Хёрхё, Йааконваара, Йамали, Йонгунйоки, Келвя, Китсинваара, Коли, Контиоваара, Куораярви, Кюлянлахти, Ламминкюля, Лапалие, Лоухиваара, Мятясваара, Мяряйалахти, Нурмиярви, Охтаваара, Панкакоски, Панкаярви, Пусо, Ромппала, Руунаа, Саариваара, Кетряваара, Савиярви, Сиикаваара, Сиковаара, Сокоярви, Соковаара, Сурпеенваара, Уусикюля, Варпанен, Виеки, Виенсуу, Вуонисярви, Вуонислахти.
Демографик хәле
Ҡалала яҡынса 12 000 кеше, шуларҙың 600-ө иммигранттар, уларҙың иң ҙур өлөшө (250 кеше) Сомалиҙан килгән.
Иҫтәлекле урын
Территорияла асыҡ һауала Ҡышҡы һуғыш һәйкәлдәре урынлашҡан: нығытмалар, финляндия ғәскәрҙәре окоптары һәм башҡа ут позициялары, шулай уҡ оҙонлоғо 1200 км тәшкил иткән танкыға ҡаршы оборона линияһы бар. Был һыҙат төньяҡтан көньяҡҡа табан Рәсәй Федерацияһы сигенән алып Төньяҡ Боҙло океанға тиклем һуҙылған, вертикаль баҫтырылған суйырташтарҙан ғибәрәт.
Яңы Этекәй
Яңы Этекәй, Яңы Юлдаш (Новоитикеево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 425 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80 205 804 007.
Тарихы
Ауылға XVIII быуаттың 30‑сы йылдарында Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы Меркет ауылы (хәҙер Мораҙым ауылы) башҡорттары үҙ ерҙәрендә Дүрттояҡ исеме менән нигеҙ һала. 1807 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса ауылға типтәрҙәр, 1811 йылда мишәрҙәр килеп ултырған. XIX быуаттың 1‑се яртыһынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1865 йылда Яңы Этекәйҙә (Дүртүләк) 80 йортта 570 кеше йәшәгән. 1950‑се йылдарҙа Яңы Этекәйгә XX быуат башында барлыҡҡа килгән Яңы Юлдаш ауылы ҡушылған. Иҫке һәм Яңы Этекәй ауылдарында башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр йәшәй, һуңғылары үҙҙәрен татар тип иҫәпләй.
Аҫаба башҡорт Этекәйҙең улдары һәм ейәндәре тураһында мәғлүмәт һаҡланған. 1774 йылда тыуған Юлбирҙе Этекәйев Яңы һәм Иҫке Этекәй ауылдарының йорт старшинаһы булған. Уның улдары тураһында ла мәғлүмәт билдәле. Ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ һәм төрлө кәсеп эштәре менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 295 башҡортҡа 608 бот ужым һәм 1082 бот яҙғы иген сәселгән
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (61 %), татарҙар (37 %).
Каль-Пет-Юган
Каль-Пет-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҙый Таҡташ
Һаҙый Таҡташ, Мөхәммәтһаҙый Хәйрулла улы Таҡташев (Һади Такташ, Мөхәммәтһади Хәйрулла улы Такташев; 1 ғинуар 1901 йыл — 8 декабрь 1931 йыл) — шағир, татар совет шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Мөхәммәтһаҙый Хәйрулла улы Таҡташев 1901 йылдың 1 ғинуарында Тамбов губернаһы Спас өйәҙенең (хәҙер Мордва Республикаһының Торбеев районы) Сырҡыҙы ауылында күп балалы татар крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә. Башланғыс белемде тыуған ауылында мәҙрәсәлә ала, аҙаҡ күрше Пешлә ауылында дауам итә. Уҡыған сағында Ғабдулла Туҡайға оҡшатып шиғырҙар ижад итә башлай. Сырҡыҙы ауылында һәм Торбеево ҡасабаһында туғандары һаҡлана.