cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Белая Калитва
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышында Белая Калитва ярты йыл (20 июль 1942 йыл — 19 ғинуар 1943 йыл) немец оккупацияһында була. Уны азат итеү Сталинград һуғышы зонаһында бара. Ил һәм ҡала (ул ваҡытта биләмә) өсөн ауыр ваҡытта лейтенант Аннаклыч Атаев командалығында һигеҙ милләттән булған өс тиҫтә һалдат Белая Калитва эргәһендә панфиловсыларҙың ҡаһарманлығын ҡабатлай; 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы эскадроны бейеклекте алып, уны тәүлектән артыҡ тотоп тора. А. Атаевҡа үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Белая Калитва урамдарының береһе Башкавдивизия командиры Миңлеғәле Шайморатов исемен йөрөтә.
Күбәк (Татарстан)
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1747 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй административ-территориаль улусы составына керә.
1848 йылда ауылда мәсет, мәктәп, тирмән теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1922 йылдан — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 29 башҡорт һәм 39 типтәр; 1859 йылда — 425 башҡорт; 1912 йылда 519 башҡорт һәм 276 типтәр иҫәпләнгән.
Край
Край — ҡайһы бер илдәрҙә йәки дәүләттәрҙә административ-территориаль берәмек.
Край Грузия, Чехия, Словакия һәм Латвияның территориаль берәмеге булып тора.
Һамар
Һамар (Самара) — Волга йылғаһының һул яҡ бейек ярында, Һамар һәм Суҡ йылғалары тамағында урынлашҡан Рәсәйҙең ҙур ҡалаһы, Һамар өлкәһенең административ үҙәге.
Совет осоронда, 1935 йылдың 27 ғинуарынан 1991 йылдың 25 ғинуарына тиклем дәүләт һәм партия эшмәкәре Валериан Владимирович Куйбышев хөрмәтенә ҡала Куйбышев тип йөрөтөлә.
Халҡы 2009 йылдың 1 ғинуарына 1,135 млн кеше. Рәсәй Федерацияһындағы Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск, Екатеринбург һәм Түбәнге Новгородтан ҡала 6-сы урында тора.
Архитектура ҡомартҡылары
Чапаев һәйкәле — граждандар һуғышы геройы Василий Иванович Чапаев хөрмәтенә 1932 йылда Һамар академия драма театры алдындағы майҙанға ҡуйылған монумент. Һәйкәлдең күсермәһе Санкт-Петербургтың С. М. Будённый исемендәге Элемтә хәрби академияһы алдындағы майҙанда урынлашҡан. Дөйөм бейеклеге 4,5 метр, шул иҫәптән постаменты — 1,3, скульптура төркөм2 бейеклеге — 3 метр. Бронзанан ҡойолған һәйкәлдең ауырлығы — 12 тонна.
Скульптуры Матвей Генрихович Манизер. Һәйкәлдең күсермәһе 1942—1943 йылдың ҡышында Лениградта ҡуйыла. Композицияның үҙәгендә Василий Иванович Чапаев. Уның янында 7 кеше: башҡорт, комиссар, матрос, һалдат, эшсе, партизан, ҡыҙыл армеец. Һамарҙағы оригинал 1932 йылда Монументскульптура заводында ҡойола һәм ошо уҡ әле торған урынына килтереп ҡуйыла. Ленинград өсөн күсермә 1932—1933 йылда ҡойола. 2006 йылда Харбинда ул боҙҙан эшләнә.
Аэропорт
Ҡаланың төп аэропорты «Рәсәй аэропорттары» холдингына инә («Ренова» составында).
1-се Төрөкмән
1-се Төркмән (1-е Туркменево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1404 кеше. Почта индексы — 453643, ОКАТО коды — 80 206 834 2.
Тарихы
XVIII быуаттың 60-сы йылдарнда нигеҙ һалынған һәм Бөрәйн улусы старшинаһы Төрөкмән Йәнсәйетовтың исемен йөрөтә. Ул 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашҡан, баш күтәрүселәр отрядын етәкләй, Уртаҙым нығытмаһын яулап алыуҙы, Ҡыҙыл нығытмаһын ҡамауға алыуҙы ойошторған, полковник дәрәжәһенә лайыҡ була. Уның ҡарамағында 39 йорт була. Нигеҙ һалыусы 1731—1811 йылдарҙа йәшәй. Уның улдары һәм ейәндәре: Һөйәрғол, 1752 йылғы, уның улдары Һабанғол, Баҙарғол, Мөхәмәтшәрип, үгәй улы Иҫәнғол; Ҡадырғол, 1755 йылғы, уның улы Алдаҡай; игеҙәктәр Туҡран һәм Йомағол, 1764 йылғылар; Яманғол, 1768 йылғы, уның улдары — Ейәнғол, Ғәле, Ишәли; йорт старшинаһы Яманһары, 1768 йылғы, уның улдары — Буранғол, Буранбай, Уралбай.
Ауылда өс яҫауыл, өс хорунжий, ике сотник, ике дин әһеле йәшәгән. төрөкмән ауылы туғанлыҡ ептәре менән Бәләбәй өйәҙе (хәҙер дәүләкән районы) башҡорттары менән бәйле (Күрмәнкәй, Этҡол, Дүртөйлә ауылдары. Улар барыһы ла бөрйәндәр. Бәләбәй өйәҙе Бөрйән улусының башҡорттары Мең улусы аҫабаларының (Верхнеурал өйәҙенән сығыштары) припущенниктары булалар. Төрөкмән Йәнсәйетов ауылда ла, тирә-яҡта ла бик күренекле, абруйла кеше була. 1770 йылдың 7 июнендә Урал буйлап сәйәхәт ҡылған академик Иван Лепехин уны күргән, уның йортонда ҡунаҡ булған.
Тәүге күсеп килеүселәр Темәс ауылынан булған тигән фараз бар, сөнки Төрөкмән ауылында Темәсовтар була (Түләбай, 1784 йылғы, уның улы — Килмөхәмәт; Кинйәбулат, 1798 йылғы, уның улы — Исмәғил, ейәне — Шәһивәли). Ошо исемдәрҙең күбеһе бөгөнгө көндә фамилия булып киткән — Тулыбаевтар, Исмәғилевтар, Шәһиевтар, Килмөхәмәтовтар.
Төрөкмән ауылы халҡы 1812 йылғы Ватан һуғышында әүҙем ҡатнаша. Сотник Дәүләткилде Йәнбәков яу яланында ятып ҡала. Иҫәнғол Һөйәрғолов, Ейәнғол Яманғолов, Ишмөхәмәт Муллабаев Парижға тиклем барып етәләр. Кинйәбулат Рәсүлев, Паһтаран Иҫәньюлов 1828—1829 йылдарҙағы Урыҫ — төрөк һуғышында ҡатнашып, батырлыҡ күрһәтәләр ..
Ошо ауылда «Йәйәүле Мәхмүт» исемле йыр һәм легенда тыуған. XIX быуаттың беренсе яртыһында ауылда Юлдыбаев Мәхмүт Аллағыуат улы йәшәгән (1812 йылғы). Бәлки, легендала уның тураһында һүҙ баралыр, тигән фараз бар .. 1919—1922 йылдарҙа Төрөкмән 5-се Бөрйән улусының үҙәге була. Кантисполком рәйестәре — Х. Өмөтбаев, Х. Ҡәйепҡолов, Х. Хәбибуллин.
Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, һунар менән шөғөлләнә. XIX быуаттың 30-сы йылдарында ауыл халҡы йәйләүгә сыҡҡан. 76 йортта йәшәгән 482 кешегә 1000 йылҡы малы, 230 һыйыр, 781 һарыҡ, 500 кәзә тура килгән. 1843 йылда 889 бот ярауай иген сәскәндәр.
1930 йылда «Төйәләҫ» ауыл артеле ойошторола. 1957 йылдан алып — «Сибай» совхозының, 1965 йылдан — «Ирәндек» совхозының Төйәләҫ бүлексәһе.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Кесе Төйәләҫ йылғаһы янында урынлашҡан.
Бирҙәш (Ләмәҙе ҡушылдығы)
Бирҙәш (Ләмәҙ ҡушылдығы) — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ләмәҙе йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Перга (йылға)
Перга (Перга) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Емильчино һәм Олевск райондары аша көньяҡҡа табан аға. Уборть йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 67 километр. Бассейн майҙаны 633 км2.
Ғәли-Буҙат
Ғәли-Буҙат (Галей-Бузат) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453193, ОКАТО коды — 80248815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бахвалов Николай Сергеевич
Бахвалов Николай Сергеевич (29 май 1934 йыл, Мәскәү — 29 август 2005 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-математигы, иҫәпләү математикаһы белгесе. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Биографияһы
Николай Сергеевич Бахвалов Мәскәү университетының физика һәм математика факультеты профессоры С. В. Бахвалов ғаиләһендә тыуған.
1950 йылда Мәскәүҙәге 310-сы урта мәктәпте тамамлай.
1955 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетын һәм 1957 йылда унда аспирантураны тамамлай.
Физика-математика фәндәре кандидаты (1958). Диссертация темаһы: «О составлении уравнений в конечных разностях при приближенном решении задачи Дирихле для уравнения Лапласа» (фәнни етәксеһе С. Л. Соболев).
Физика һәм математика фәндәре докторы (1964). Диссертацияһының темаһы «Об оптимальных на классах функций способах интегрирования с заданным числом узлов».
1966 йылда «профессор» фәнни исеме ала.
Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультеты иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1966—1970).
Мәскәү дәүләт университетының иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты Иҫәпләү математикаһы кафедраһы профессоры (1970 — 1981).
1981 йылдан Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетының иҫәпләү математикаһы кафедраһы мөдире һәм СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
1991 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Халыҡ-ара фәндәр академияһының Юғары мәктәбе академигы.
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» (1980), Почёт (2005) ордендары менән бүләкләнгән. 1994 йылда «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеме бирелә.
Николай Сергеевич Бахвалов 2005 йылдың 29 августында 71 йәшендә вафат була. Уны Перловский зыяратында ерләйҙәр (1 ур.)
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Иҫәпләү һәм ғәмәли математика, һан ысулдары, алгоритмдарҙы оптимизациялау, функциялар теорияһы, төрлө составлы мөхит механикаһының, айырым алғанда композит материалдарҙың математик проблемалары, тулҡын физикаһы мәсьәләләре.
Боробудур
Боробудур (BorobudurBorobudur) — махаян буддизм традицияларындағы ғибәҙәтхана комлексы (чанди) менән бәйләнгән Будда баҫҡыстары. Боробудур Индонезия ла Ява утрауы Үҙәк Ява провинцияһында Джокьякарта ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында, 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Боробудурҙы Матарам дәүләте Сайлендра династияһы хакимдары 750—580 йылдарҙа төҙөгән. Исеме санскрит «Вихара Будда Ур» тигәндән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, ул «тауҙағы Будда ғибәҙәтхәнаһы» тип тәржемә ителә. Боробудур һәм Прамбанан — Индонезияла күмәк туризм урындары.
Дөйөм күҙәтеү
Боробудур мандала формаһында төҙөлөп, ҙур баҫҡыс итеп ҡоролған. Баҫҡыстарҙың фундаменты — яҡтары 118 метр булған квадрат. Баҫҡыстар һигеҙ ҡатлы: аҫтағы бишәүһе — квадрат һәм өҫтәге өсәүһе — түңәрәк. Мандала формаһы буддизмда йыһанды күҙҙаллау схемаһын күрһәтә (Абхидхарма ҡар.) Өҫкө ҡатламда үҙәк ҙур баҫҡыс тирәләй 72 бәләкәй баҫҡыстар урынлашҡан. Һәр баҫҡыс — ҡыңғырау формаһында. Баҫҡыстар эсендә Будда ның 504 статуяһы һәм 1460 дини сюжетлы барельеф бар.
Әле лә Боробудур ғибәҙәт һәм доға ҡылыу урыны булып тора. Ғибәҙәт ҡылыусылар һәр кимәлдә сәғәт йөрөшө буйынса ете тапҡыр үтәләр. Ышыныуҙарға ярашлы, һәр баҫҡыста Буддаға ҡағылыу, бәхет алып килә, тип һанала.
Конструкцияһы
Ҡоролманың бөтә күләме 55 000 м³ самаһы. Баҫҡыстар 2 000 000 таш блоктарҙан ҡоролған. Әлегә тиклем ғалимдар был ғибәҙәтхананың төҙөлөү ваҡытын һәм датаһын аныҡ ҡына әйтә алмайҙар. Был ғибәҙәтхана VII—IX быуаттарҙа төҙөлгән тип фаразлайҙар.
Урын һайлау
1940 йылда голланд рәссамы Нивенкамп, Боробудурҙы лотос сәскәһендә ултырған Будда формаһында эшләнгән, һәм шул сәбәпле комплекс күлдә урынлашырға тейеш, тип фаразлай. 1949 йылда геологтар ултырмаларға юлыға, улар күлдең төбө булған, тип инерпретациялана. Күл элек тә булған йәки 1009 йылда Мерапи вулканы атылғандан һуң барлыҡҡа килгән, тигән гипотеза сығарыла. Тик шуныһы аңлашылмай: күл баҫҡыс төҙөү өсөн киптерелгәнме, йә булмаһа был тәбиғәт катастрофаһымы. Артабанғы тикшеренеүҙәр күлдең XII—XIV быуаттарҙа ла булыуын күрһәтә, был иһә ғибәҙәтхананың лотосты символлаштырыуын дәлилләй.
Оло Щугор
Оло Щугор — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/958/149    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Боробудур
Интерпретацияһы
Өс кимәл өс йәшәйеш сфераһын символлаштыра: Камадхату (нәфсе сфераһы), Рупадхату (формалар сфераһы) һәм Арупадхату (формаһыҙ сфера).
Оло Щугор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Боробудур
Камадхату
Ҡоролмаларҙың тотороҡлоғоғон һаҡлап, һуңғараҡ осорҙа Камадхату кимәле ябыла. Будда Кармавибхангга ҡулъяҙмаларына ярашлы, беренсе кимәлдә 160 рельеф панелы урынлашҡан була. Улар теләк йәки хистәр донъяһын, карма ҡанундарына ярашлы хислелекте үҫтереү һәм күрһәтеү юлдарын һүрәтләй. Тәүге 117 панеле — бер үк һөҙөмтәгә алып килеүсе төрлө эштәрҙе күрһәтә, ә ҡалған 43 панеле — бер үк эффекттың төрлө һөҙөмтәгә алып килеүен күрһәтә. Комплекстың бер нисә панеле көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә ҡалған.
Оло Щугор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боробудур
Рупадхату
Рупадхату кимәлендә рельефтар Лалитавистара, Джатака-Авадана һәм Гандавьюханың классик әҫәрҙәрен иллюстрациялай.
Беҙҙең заманда тарих һәм асыштар
Шул уҡ ваҡытта сувенир һатыусылар рельефтарҙы, скульптураларҙы, орнаменттарҙы бик күпләп урлай. 1886 йылда Сиам батшаһы, губернаторға килгән ваҡытында, үгеҙ егелгән һигеҙ ылау тултырып статуялар, орнамент элеметтары һәм берҙән-бер һаҡланып ҡалған ғибәҙәтхана һаҡсыһының һынын да алып китәләр.
Реставрация
1907—1911 йылдарҙа Теодор ван Эрп беренсе тапҡыр капиталь реставрациялау үткәрә. 1900 йылдан йәш офицер Магелландағы Боробудур Комиссияһына инә. Реставрация ҙур уңышҡа өлгәшә һәм комплекс тантаналы мөһабәт күренеш ала.
Бюджетттың сикләнгән булыу сәбәпле, тәүҙә дренажды яҡшыртыу һәм дөйөм ҡоролманы тергеҙеү буйынса эштәр алып барыла. Оҙайлы реставрацияны дауам итеү өсөн, күп кенә өҫтәмә эштәр талап ителә. Бынан тыш, Боробудур ҡалҡыулыҡта төҙөлгән, шуға һәйкәлдең тупрағы йыуҙырлыуҙан, уйылыуҙан, коррозиянан һәм джунгли үҫемлектәре зыянынан һаҡлау эштәре үткәреү кәрәк була.
Һуңғы ваҡиғалар
1985 йылдың 21 сенябрендә ғибәҙәтхана мосолман экстремистарының бомба шартлатыуынан еңелсә зыян күрә.
Күмәк туризмдың үҫеше ҡаршылыҡтар һәм ғауға тыуҙырыуға алып килә. Парк хужалары тәнҡитләүҙәргә дусар була.
2006 йылдың 27 майында Үҙәк Яваның көньяғында үткән ер тетрәүе Джокьякарта ҡалаһы тирә-яғында ауыр емерелеклектәргә алып килә. Ләкин эпиүҙәктән алыҫыраҡ булғанлыҡтан, Боробудур комплексы әллә ни зыян күрмәй.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Кондес
Кондес — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 488 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайынды
Ҡайынды (Каинда - Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һөйөндөк йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002561
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200256
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Кесе Оча
Кесе Оча — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 458 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы (15 июнь 1943) — ғалим-селекционер. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2014).
Биографияһы
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙы 1943 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Тауҡай-Гәйнә ауылында тыуған. 1970 йылда Башҡорт ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1964 йылдан алып Мәләүез районының М.Ғафури исемендәге колхозында баш агроном, 1967 йылда — Ишембай зона агрохимия лабораторияһында эшләй.Я 1970 йылдан башлап өлкән агрохимик вазифаһын башҡара. 1975 йылдан башлап Башҡорт ауыл хужалығының ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр (1976 йылда), 1991 йылдан алып төп ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылда бүлек мөдире булып эшләй.
Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге күп йыллыҡ мал аҙығы культураларының яңы сорттарын сығарыуға, мал аҙығы үҫемлектәрен өйрәнеү һәм уларҙы үҫтереү технологияһын эшләүгә арналған. Зарипова тарафынан аҡ ҡандала үләненең — Чермасан, күк гибридлы люцернаның — Бибинур, тамырсалы суҡҡыяҡтың — Урал, шифалы тәкә һаҡалының Иглинская сорттары сығарыла, күп йыллыҡ мал аҙығы культуралары (ҡамыш бүтәгәһе, ҡуһа муртһабаҡ, ҡыҙыл йыланҡуҙаҡ, себер аҡтамырсығы һ.б.) баҫыуға индерелә. Зарипова көнсығыш кәзә үләне, люцерна һәм соя орлоғонан юғары уңыш алыу технологияларын эшләй, улар Башҡортостан Республикаһының Урал аръяғы дала зонаһы, Урал алды дала зонаһы һәм Көньяҡ урман‑дала зонаһы хужалыҡтарында индерелгән.
Ғ.Ҡ. Зарипова 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 11 уйлап табыу авторы. РФ Президенты В. Путин Указы менән Зарипова Ғәйникамал Ҡиям ҡыҙына «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Провинция
Провинция — территориаль, йыш ҡына административ, дәүләт йәки ил эсендәге берәмек.
Һүҙҙең килеп сығышы
Һүҙ латинса «provincia»нан килеп сыҡҡан. Боронғо Римда Апеннин ярымутрауынан ситтә урынлашҡан һәм рим наместниктары идара иткән Римға буйһонған территорияларҙың, йәғни сит ил территорияларының атамаһы шундай булған.
«provincia» һүҙе латинса pro- («исемдән») һәм vincere («контролде үҙ ҡулына алыу») һүҙҙәренән килеп сығыуы ихтимал. Шулай итеп, провинция Рим магистраты Рим исеменән идара иткән территория булған. Рим империяһы провинцияларға бүленгән булған.
Хәҙерге дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә
Латинса «provincia»ға яҡын һүҙҙәр Аргентина, Канада, Бельгия, Испания, Индонезия һәм башҡа ҡайһы бер дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә территориаль бүленеште күҙҙә тота.
Күп кенә дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә провинция сағыштырмаса ҙур территориаль бүленеш булып тора, дәүләт закондар сығарыу власына үҙ вәкилдәрен һайлай (күп кенә инглиз телле дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә округҡа оҡшаш). Икенселәрендә - ярайһы уҡ ҙур автономиялы һәм майҙаны дәүләттең һәм илдең закондар сығарыу органдарында вәкилдәре булған дәүләт эсендәге берәмек. Францияла бер ниндәй автономияһыҙ территориаль берәмек булып тора, тимәк, үҙәк власть тарафынан булдырыла йәки бөтөрөлә ала.
Мәҫәлән, провинция Бельгия, Испания, Италия һәм Филиппинда дәүләттең үҙәк власының территориаль подразделениеһы булып тора. Канада, Конго һәм Аргентина кеүек дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә байтаҡ автономиялы һайлау берәмеге булып тора. Италияла һәм Чилила провинция төбәктең административ бүленеше булып тора, был үҙ сиратында был дәүләттәр һәм илдәр өсөн беренсе тәртиптәге административ берәмек булып тора. Италия провинциялары шулай уҡ comune (коммуна йәки община) тип аталған бер нисә административ берәмектән тора.
Бөйөк Британияла провинциялар һөйләү теле буйынса Бөйөк Лондондың теләһә ҡайһы районына ҡарай. Британия империяһында боронғо рим мәғәнәһендә «провинциялар» атамаһы Канада һәм Көньяҡ Австралия кеүек сит ил колонияларына бирелгән.
Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы
Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы (19 август 1973 йыл) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Рәсәй Федерацияһының 8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Мәғариф буйынса комитеты ағзаһы Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге Президиумы рәйесе (2019).
Биографияһы
Эльвира Ринат ҡыҙы Айытҡолова Башҡорт АССР-ының Яңы Байрамғол ауылында 1973 йылдың 19 авгусында күп балалы ғаиләлә тәүге бала була. Әсәһе — уҡытыусы, атаһы — токарь, район гәзитенең эшсе хәбәрсеһе.
1992 йылда Белорет педагогия училищеһын, унан һуң, 1998 йылда, Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетын тамамлай. 1995 йылда БДУ-ла уҡып йөрөгән ваҡытында уҡ «Ленинец» гәзитендә эшләй башлай.
1997—2004 йылдарҙа «Даирә» ижад берекмәһенең хәбәрсеһе, комментаторы, етәксеһе. «Башҡортостан» ДТРК һәм «Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалының «ВГТРК Корпункты» сәйәси күҙәтеүсеһе. телевидениела эшләгән осорогда «Парламентский вестник», «Неслучайные люди», «Телецентр», «Разговор с властью», «Человек науки» һәм башҡа тапшырыуҙар әҙерләй.
2004—2010 йылдарҙа — «Юлдаш» республика мәғлүмәт-музыка радиоканалының баш мөхәррире.
2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан» телестудияһының баш мөхәррире.
Бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының «Рус теле һәм сағыштырма филология» кафедраһында уҡыта.
Ғаиләһе
Тормош иптәше менән ике ҡыҙ тәрбиәләйҙәр. Оло ҡыҙы табип-педиатр һәм балалар хирургы булып эшләй, бәләкәй сағынан уҡ «Тамыр» балаларүүҫмерҙәр телеканалы тапшырыуҙарында ҡатнаша, «Мисс БДМУ 2016» конкурсы еңеүсеһе. Бәләкәй ҡыҙы — мәктәп уҡыусыһы, өҫтәмә рәүештә сәнғәт мәктәбендә шөғөлләнә.
Тәбәристан
Тәбәристан (Табаристан) — урта быуаттарҙа (IX—XII быуат) Көнбайышта Гилән менән көнсығышта Хөрәсән араһында Каспий диңгеҙенең көньяҡ ярында (Ирандың хәҙерге территорияһы) урынлашҡан провинцияның урта быуаттағы атамаһы.
Тарихы
XIII быуаттан Мәзендеран исеме менән билдәле.
Ибраһим Исхаҡ уны шулай тасуирлай:
"Тәбәристан — тигеҙ талыш ере, унда игенселек менән шөғөлләнәләр һәм йөк ташыу өсөн мал аҫрайҙар. Уларҙың теле ғәрәп теле лә, фарсы теле лә түгел… һәм Амоль, Натил, Чалус, Калар, Руйан, Мила, Бурджи, Чашма-йи Алхам, Сари, Михраван и Таммиших Тәбәристанда урынлашҡан."
Тәбәристан тарихын Сәйет Заһиретдин Мәрәши һүрәтләгән һәм академик Б. А. Дорн нәшер иткән. Оксфордта Мөхәммәт әл-Хәсән улы ҡулъяҙмаһы, «Тарихи-тәбәристан», йәғни «Тәбәристан тарихы» бар.
Сасаниҙәр ҡарамағында Мәзендеран хакимдарының бойондороҡһоҙ биләмәһе булған. Ғәрәп хәлифәлеге составында, Сәмәниҙәр, Сәлжүкиҙәр һәм монголдар ҡарамағында бында урындағы Мәзендеран династиялары идара итә. XVI быуат аҙағында шаһ Ғәббәс I хакимлығы осоронда урындағы династия бөтөрөлә, ә провинция Сәфәүиҙәр дәүләтенә индерелә.
Әйүпов Риф Сәлих улы
Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
Риф Сәлих улы Әйүпов 1939 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы Ҡаратәкә ауылында тыуған.
1957—1959 йылдарҙа тыуған районында уҡытыусы була. 1967 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1967—1969 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире урынбаҫары булып эшләй.
Риф Әйүпов 1969 йылдан 1972 йылға тиклем — Башҡорт дәүләт педагогия институтында, унан һуң Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1982—1984 йылдарҙа ул Башҡорт дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһына мөдирлек итә. 1984 йылдан тарих кафераһы мөдире була.
Бер үк ваҡтытта 1996 йылдың ғинуарынан Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында тарих һәм хоҡуҡ ғилеме дисциплиналары кафедраһын (хәҙер дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы) ойоштора һәм 2003 йылдың сентябренә тиклем уға етәкселек итә. «Белем» йәмғиәтенең әүҙем лекторы була, Рәсәй Федерацияһының эске һәм тышҡы сәйәсәте, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы, Рәсәйҙә дәүләт идаралығы системаһын үҫтереү проблемалары буйынса сығыш яһай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренүҙәренең төп йүнәлеше — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостандың тарихы. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм 8 монография авторы.
Киладзе Темур Какоевич
Киладзе Темур Какоевич (17 июнь 1949 йыл) — ғалим-химик‑технолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1985).
Хеҙмәт юлы
1987—1997 — Өфө дәүләт сервис институтында тармаҡ лабораторияһы мөдире, химия кафедраһы мөдире.
2002—2003 — «Башлеспром» урман сәнәғәте холдинг компанияһы» ААЙ-е генераль директоры
Ғилми хеҙмәттәре 1,3‑дигетероциклоалкандар гетеролитик реакциялары химияһы өлкәһендә, ацеталдәрҙе, ортоэфирҙарҙы һәм уларҙың гетероаналогтарын синтезлау проблемаларына, кремнийорганик берләшмәләр менән үҙ‑ара йоғонтоһон тикшереүгә арналған. Киладзе ҡатнашлығында оксетандар, азетидиндар һ.б. гетероциклик берләшмәләр алыу ысулдары эшләнә, улар ӨНИ эргәһендәге «Уфареактив» аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар эксперименталь‑тәжрибә заводында ҡулланыла.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 15 уйлап табыу авторы. Асыштарына патент алған.
Техник фәндәр кандидаты һәм докторы дәрәжәһенә яҙған диссертациялары: 1979 — «Получение неэтилированного бензина АИ-93 в процессе РИГИЗ»
1985 — «Синтез и гидросилицирование ацеталей, ортоэфиров и их гетероаналогов»
8 ноябрь
8 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 312-се көнө (кәбисә йылында 313-сө). Йыл аҙағына тиклем 53 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Дистрикт
Бөйөк Британия һәм АҠШ
АҠШ һәм Бөйөк Британияла дистрикт — түбәнге административ берәмек атамаһы (суд йәки һайлау округы). АҠШ-тың Колумбия федераль округы (District of Columbia) — илдең баш ҡалаһын үҙ эсенә алған махсус административ-территориаль берәмек — Вашингтон ҡалаһы айырым осраҡ булып тора.
Франция
Францияла дистрикт - 1790 һәм 1800 йылдар араһындағы департаменттың административ-территориаль берәмеге.
Башҡа дәүләттәрҙә һәм илдәрҙә
Дистрикт (йәки берәмек, шулай тәржемә ителә) түбәндәге дәүләттәрҙең һәм илдәрҙең административ-территориаль берәмектәренең атамаһы:
Лутиган-Яха
Лутиган-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усманов
Усманов — ғәрәп теленән ингән Усман исеменән төҙөлгән фамилия, төрки телле халыҡтарҙа киң таралған. Тәржемәлә ирлек һәм батырлыҡ тигән мәғәнәләрҙе бирә. Боронғо ғәрәп хәлифенең исеме. Тарихи сығанаҡтарҙа Ғосман формаһында ла осрай.
Шпергау
Шпергау (Spergau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1097 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6237 һәм автомобиль коды — SK (элек MER, MQ).
Талдыболаҡ (Йәрмәкәй районы)
Талдыболаҡ (Талды-Булак) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452186, ОКАТО коды — 80225804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Головина Анастасия Ангеловна
Головина Анастасия Ангеловна, ҡыҙ фамилияһы Николау (17 октябрь 1850 йыл — 5 март 1933 йыл) — рус сығышлы болгар ҡатын-ҡыҙ-табибы, психиатр ; Болгарияның юғары белемле тәүге ҡатын-ҡыҙ-табибы һәм Варнала беренсе балалар үҙәгенә нигеҙ һалыусы. Рус һәм болгар чиновнигы Александр Головиндың ҡатыны.
Биографияһы
Головина Анастасия Ангеловна 1850 йылдың 17 октябрендә Кишиневта тыуа. Атаһы — Ангел Петрович Николау, Кишинев ҡалаһы башлығы. Әсәһе яғынан бабаһы — Калоферҙа тыуған Кирилл Минков Кишинев сауҙагәре. Анастасия тыуған ҡалаһында француз мәктәбен тамамлай, һуңынан стенографист булып эшләй. Атаһы вафатынан һуң китте, Цюрихҡа китә һәм унда университетҡа инеп, медицинаны өйрәнә. Рус студент революцион хәрәкәте ағзаһы була, шуның өсөн университеттан ҡыуыла һәм уҡыуын Парижда дауам итә. 1878 йылда Париж университетын тамамлай, Сорбоннала докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Сығышы менән психиатр Жан Мартен Шарконың иғтибарын яулай. Сорбонна университетын тамамлаған беренсе болгар ҡатын-ҡыҙы була.
Һуңынан Анастасия Болгарияға ҡайта, унда төрлө ойошмаларҙа табип-психиатр булып эшләй: Тырновский общинаһында һаулыҡ һаҡлау хеҙмәте хеҙмәткәре, табиптарҙың 1-се София ҡыҙҙар гимназияһында табип, Александров дауаханаһында табип-ординатор була. 1888 йылда Пловдивта эшләй, һуңынан Варнаға ҡайтып, 1889—1893 йылдарҙа унда эшләй. Ике Балҡан һуғышында һәм Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Мәрхәмәт» хәйриә йәмғиәте һәм Варна археология йәмғиәте ағзаһы. 1922 йылда Болгария Ҡыҙыл Тәреһенең почет билдәһе менән наградлана.
Тикшеренеү эшмәкәрлеге
Головина төрлө психик тайпылыштарҙың билдәләре һәм барлыҡҡа килеүе менән ҡыҙыҡһына һәм идиотия, бөйөклөк манияһы, деменция, Хантингтон ауырыуы һ.б. сирҙәрҙе һүрәтләй. Уның яңылыҡтары Болгарияның суд-медицина эксперты тарафынан үлем сәбәбен асыҡлау өсөн мәйетте ярғанда ҡулланыла. Головина болгар һәм сит ил баҫмаларында баҫылып сыҡҡан бик күп фәнни һәм фәнни-популяр эштәр авторы.
Мәрхәмәтлек
Головина йәмәғәт һәм хәйриә эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1915 йылда, ҡатын-ҡыҙҙарының хәйриә йәмғиәте рәйесе булараҡ, Варнала «Мәрхәмәт» етемдәр приюты асырға ярҙамлаша. 1919 йылда ире Головин Александр Федорович иҫтәлегенә Фердинанд I исемендәге Варна ирҙәр гимназияһының һәләтле һәм аҙ тәьмин ителгән уҡыусыларын ҡарауға иғәнә индерә. 1919 йылдың 27 майында уның тырышлығы менән хәйриә фонды асыла. Гимназияның уҡытыусылар советы менән идара итә, уның фонды « Завещатели и дарители» фонды составына инә. 1944 йылда фондта 13 350 болгар левы иҫәпләнә. 1940 йылға тиклем фонд гимназияға ярҙам йөҙөнән 380-дән алып 780 левҡа тиклем аҡса күсерә. Ярҙам алыусылар араһында Тодор Стоичков, Георги Трыпчев, Янаки Ватев, Иван Добрев һәм башҡалар була. 1941—1943 йылдарҙа аҡса бүленмәй, 1948 йылда фонд ябыла.
1927 йылда йорто Варналағы Балаларҙы яҡлау союзы филиалына бүләк ителә, унда балалар өсөн медицина консультациялары асыла, йәш ҡыҙҙар һәм әсәләр өсөн медицина грамотаһы курстары үткәрелә. Консультацияға 1933 йылдың 12 декабрендә нигеҙ һалынған (унда Анастасияның уллыҡҡа алған улы Юрий ярҙам итә) һәм ярлы йөклө ҡатын-ҡыҙҙарға кейем, аҙыҡ таратҡан «Доктор Анастасия Головина» хәйриә йәмғиәте ярҙам итә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Анастасия Головинаның средстволарының бер өлөшө тормош иптәше Александр уҡыған Белорет ҡалаһы мәктәбенә (Башҡорт АССР-ы) тапшырыла, Александр I Баттенберг һәм башҡа сәйәси эшмәкәрҙәр менән яҙышҡан хаттары Изге Кирилл һәм Мефодийҙың Милли китапханаһына тапшырыла. Медицина әҙәбиәтенең бер өлөшө Пенчо Славейков исемендәге Варна ҡала китапханаһына мираҫ итеп ҡалдарыла.
Земфира
Биографияһы
Земфира Тәлғәт ҡыҙы Рамазанова 1976 йылдың 26 авгусында Өфөлә тыуған. Атаһы — тарих уҡытыусыһы, әсәһе — табип. Музыка мәктәбен «ҡыҙыл диплом» менән тамамлаған ҡыҙ спортта ла ҡалышмаған — баскетболда ярайһы ҙур уңыштарға өлгәшкән, 1990 йылда Рәсәй ҡыҙҙар йыйылма командаһы капитаны булған. 1998 йылдың башында үҙ төркөмөн булдыра, ә 1999 йылдың майынан алып Рәсәйҙә уның йырҙары яңғырамаған радио ҡалмай.
Ижади эшмәкәрлеге
Земфираның «Маленький человек» тип исемләнгән «Тур-2016»ның Америкалағы һуңғы концерты Лос-Анджелеста була.
Оло Ябурская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бидюльга
Бидюльга — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Танҡал йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конельга
Конельга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеделга йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы
Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы — футбол буйынса халыҡ-ара турнирҙарҙа һәм осрашыуҙарҙа СССР исеменән сығыш яһаған йыйылма команда. 1923 йылдан алып 1991 йылға тиклем була. Йыйылма команданы контролдә тотоусы һәм уға идара итеүсе ойошма булып СССР футбол федерацияһы тора.
Конельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы
Тәүге аҙымдар
Беренсе донъя һуғышы, Октябрь революцияһы һәм артабанғы Граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле оҙайлы тәнәфестән һуң Рәсәй дәүләте йыйылмаһы 1923 йылда РСФСР йыйылмаһы исеме менән саҡырыла. Ул саҡта команда Европалағы Эстония, Норвегия һәм Швеция йыйылма командаларына ҡаршы өс матчта уйнай, һәр ҡайһыһында еңә (дөйөм иҫәп 9:5). Бөтә Союз күләмендәге йыйылма командаһы тәүге тапҡыр 1924 йылдың аҙағында Төркиә йыйылма командаһына ҡаршы тәүге матч өсөн саҡырыла. Ул 1924 йылдың 16 ноябрендә Мәскәүҙә уйнала һәм совет футболсыларының еңеүе менән тамамлана — 3:0.
Артабанғы 11 йыл эсендә (1925—1935) СССР йыйылма командаһы 40-тан ашыу халыҡ-ара матч үткәрә, шуларҙың 4-е генә өйҙә була.
Үҙ тарихында тәүге тапҡыр СССР йыйылмаһы 1927 йылда Вена эшсе командаһынан Дрезденда 1:3 иҫәбе менән еңелә. Яуап матчында реванш ала.
Буранғолов Мәжит Фазлый улы
Буранғолов Мәжит Фазлый улы (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.
Футбол буйынса СССР йыйылма командаһы
Тәүге аҙымдар
1928—1929 йылдарҙа СССР йыйылма командаһы саҡырылмай.
Рәсми сығыштарының башланыуы
СССР ФИФА-ға икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң бер йыл үткәс, 1946 йылдың 25 июнендә инә.
Шул уҡ ваҡытта йыйылма командала тәнәфес 17 йыл (1935—1952) тәшкил итә.
Буранғолов Мәжит Фазлый улы
Биографияһы
Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1904 йылда Һамар губернаһының Быҙаулыҡ өйәҙе Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Үрге Ильяс ауылы) тыуған.
1927—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Маҡар районының ауыл мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1930—1934 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре (Өфө ҡалаһы).
1934—1938 йылдарҙа Ленинградта мөхәррир-тәржемәселәр курсында уҡый. 1938 йылдан алып яңынан «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзите редакцияһында эшләй.
Башҡорт халыҡ йырҙары белгесе һәм башҡарыусыһы була. Күп кенә йырҙар, шуларҙан («Ашҡаҙар», «Бейеш», «Зөлхизә», «Ҡолой-кантон», «Сыңрау торна», «Ялан Йәркәй» һәм башҡалар), шулай уҡ ҡайһы бер «зимагор» йырҙары Мәжит Фазлый улынан яҙып алынған һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтығына ингән.
Ҡурайҙа, скрипкала, мандолинала, фортепианола уйнаған.
Мәжит Фазлый улы Буранғолов 1948 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән беренсе урыҫ-башҡорт һүҙлеген мөхәррир-төҙөүселәрҙең береһе була.
1941 йылдың 22 ноябрендә «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең журналист-тәржемәсеһе партияһыҙ Мәжит Буранғолов ҡулға алына. Хөкөм ителмәй. Реабилитация датаһы: 27 март, 1942 йыл. (БД «СССР-ҙа сәйәси террор ҡорбандары»; Башкортост Республикаһы хәтер китабы).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Хеҙмәт урыны: 17-се гвардия уҡсылар дивизияһы. Гвардия сержанты.
1943 йылдың мартында РСФСР-ҙың Смоленск өлкәһе Бельский районы Выдра ауылы эргәһендә һуғышта алған яраларҙан вафат була. Тәүге ҡәбере урыны — Выдра ауылынан 1 км төньяҡ-көнбайыштараҡ, урман, туғандар ҡәберлеге
Һуңыраҡ, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Демяха хәрби зыяратына күсерелә.
Конельга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Пезема
Кесе Пезема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәрәш
Сәрәш (Танып ) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Сәрәш ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618163, ОКАТО коды — 57204000055.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1446 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 703 ир һәм 743 ҡатын. 2005 йылда ауылда 1571 кеше йәшәгән.
Тарихы
Ауыл 1696 йылдан алып Шараш исеме аҫтында билдәле. Тарихсы Е. Н. Шумилов фекеренсә ауылдың исеме Сораш башҡорт шәхси исеменән барлыҡҡа килгән.
Уғыҙҙар
thumb|right|Уғыҙ дәүләте Уғыҙҙар (ғуҙҙар, уҙҙар; Огузы; Oğuzlar) — боронғо көньяҡ төрки халҡы, IX—XIII быуаттары. Яҡын Көнсығышта дәүләт булған.
Ҡайраҡты
Ҡайраҡты — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002202
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200220
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Гөмбаҙы
Гөмбаҙы (Гумбазы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 453180, ОКАТО коды — 80248845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Трактор (журнал)
«Трактор» журналы — «Һабан» журналының дауамы булып, 1929 йылдың ғинуарынан Өфөлә нәшер ителә башлай. Дүрт-биш табаҡ күләмендә айына бер тапҡыр сыға.
«Трактор» журналында крәҫтиән хужалығын күтәреү юлындағы бөтә мәсьәләләр яҡтыртыла: ауыл хужалығын машиналаштырыу, күмәкләштереү, ауылды производство яғынан кооперативлаштырыу, ауылға етәкселек итеү, игенселек һәм малсылыҡты күтәреү һ.б.
Мәсәғүт (Татарстан)
Мәсғүт (Мәсәғүт, Миңлеғол; Мәсгут, Масягутово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Кирәмәт йылғаһы (Мәллә йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1748 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Мәсәғүт административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда улус идаралығы, 2 мәсет, мәҙрәсә, земтсво станцияһы теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1859 йылда ауылда 280 ҡаҙна крәҫтиәндәре һәм башҡорттар иҫәпләнгән.
Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы
Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы (1 ғинуар 1977 йыл) — терапевт. Медицина фәндәре докторы (2010).
Биографияһы
Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улы 1977 йылдың 1 ғинуарында Өфө ҡалаһында медицина фәндәре докторы, профессор Ш. З. Заһиҙуллин ғаиләһендә тыуған. 1984—1994 йылдарҙа Өфөнөң 39-сы мәктәбендә уҡый, уны 1994 йылда көмөш миҙалға тамамлай.
1994—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡый, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.
2000—2001 йылдар — БДМУ-ның эске ауырыуҙар пропедектив кафедраһында интернатура үтә.
2001—2003 — БДМУ-ның эске ауырыуҙар пропедектив кафедраһында клиник ординатура үтә.
2002 йылда медицина фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Электрическое поле сердца в норме, при некоторых сердечно-сосудистых заболеваниях и разработка нейросетевой модели диагностики инфаркта миокарда» тиемаһына диссертация яҡлай.
2009 йыл — медицина фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Кардиология» һәм «Патологическая физиология» шифрҙары буйынса «Характеристика и регуляция кардиального пейсмекерного канала If/HCN, разработка научных подходов к созданию биологических пейсмекеров» темаһына диссертация яҡлай.
Заһиҙуллин Нәүфәл Шамил улының фәнни эшмәкәрлеге гипертония ауырыуын, йөрәктең пейсмекер каналын, электр ҡырын өйрәнеүгә арналған. Заһиҙуллин ҡатнашлығында дифференциаль векторкардиография, миокард Q‑инфарктын диагностикалау ысулдары, миокард инфарктын нейроселтәр ҡулланып диагностикалау өсөн «Нейрокард» компьютер программаһы эшләнә. 160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 монграфия, 5 уйлап табыу авторы.
Әлеге ваҡытта 7 аспиранттың ғилми етәксеһе.
Инглиз һәм немец телендә иркен һөйләшә.
Наградалары
Гранттары, бүләктәре:
исследование эффективности современных подходов к их лечению» (2009—2011 йй., 5 млн һум) Рәсәй мәғарифының маҡсатлы Федераль программаһын башҡарыусы.
Яңы юл (колхоз, Бөрйән районы)
«Яңы юл» колхозы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы ауыл хужалығы ойошмаһы.
Тарихы
«Яңы юл» колхозы тәүҙә 1930 йылда Яңы Собханғол ауылында ойошторолған промколхоз була. Барлыҡҡа килгәндә 1 сәскесе һәм 1 елгәргесе була. 1932 йылда сәсеүлектәренең майҙаны 270 га, 1938 йылда — 278 га тәшкил итә.
1969 йылдан — яңы ойошторолған Бөрйән совхозы составында бүлексә. 1992 йылдан (Бөрйән совхозы бөтөрөлгәс) — «Яңы юл» крәҫтиән хужалығы, 2000 йылдан — «Яңы юл» АХК-һы. 2008 йылда бөтөрөлә.
Амарант
Амара́нт (Amaránthus) — амаранттар ғаиләһенән бер йыллыҡ үҫемлек ырыуы. Һепертке башлы амарант (Amaranthus paniculatus), ҡойроҡло амарант (Amaranthus caudatus) үҫтерелә.
Килеп сығышы Мексиканан, унда боронғо замандарҙан бирле туҡлыныу һәм мал аҙығы булараҡ игелгән. Аҡһымға бай һәм мул уңыш бирә торған аҙыҡ культураһы. Йәшел массаһында аҡһым күп, шәкәр аҙ һәм, Ғәҙәттә, кукуруз менән бергә генә силослана. Мөгөҙлө эре мал һәм сусҡалар өсөн яҡшы аҙыҡ һанала. Майҙың 2-се яртыһында, тупраҡ 10—12 °C ҡа тиклем йылынғас, СО-4,2 йәшелсә сәскесе ярҙамында киң рәтле ысул менән сәселә. Сәсеү нормаһы — 0,8—1 кг/га, орлоҡто тупраҡҡа күмдереү тирәнлеге 1,5—2 см. Ғәмәлдә амарантты кукуруз менән буй-буй аралаштырып сәсеү ҡулланыла. Йәшел массуның уңышы гектарыннан 500 центнерға етергә мөмкин.
Әсәй (ауыл)
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, 3 мәсет, 3 мәктәп теркәлгән.
Халҡы
1795 йылда ауылда 72 башҡорт һәм 182 типтәр; 1859 йылда — 794 башҡорт иҫәпләнгән.
Лынеру-Яха
Лынеру-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юра мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чорневиц
Чорневиц (Zschornewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2872 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 83 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6791 һәм автомобиль коды — WB.