cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Козловский Станислав Александрович
Белем биреү эшмәкәрлеге
А. А. Кисельников менән берлектә 2012 йылдан М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының психология факультетында «Фундаменталь когнитив нейрофән» дисциплина-ара фәнни семинарҙың ғилми етәксеһе булып тора, 2015 йылдан — түбән курс студенттары өсөн Психофизиолог мәктәбенең ғилми етәксеһе.
Кесе Камлак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бетерә (Үҙән ҡушылдығы)
Бетерә  (Бетеря) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы
Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы (27 июль 1911 йыл — 14 сентябрь 1979 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1937—1963 йылдарҙа Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Биографияһы
Мөфтәхетдин Бәҙретдин улы Шәймөхәмәтов 1911 йылдың 27 июлендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙенең хәҙер Башҡортостан Республикаһының Нуриман районы Нимесләр ауылында тыуған. Башланғыс белем ала.
Эш урындары: 1930 йылдан — Нуриман районының «Билгеләр» колхозында, 1937 — 1963 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводы.
1934 — 1937 йылдарҙа Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә.
Мөфтәхетдин Шәймөхәмәтов етәкләгән саҡта уның бригадаһы һәр саҡ алдынғылар рәтендә була, мәҫәлән, 1959 йылда ның ҡулы аҫтындағылар һәр ай һайын планды 110—115 процентҡа үтәй.
Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 19 мартындағы указы менән Шәймөхәмәтов Мөфтәхетдин Бәҙретдин улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1963 йылдан хаҡлы ялда.
1979 йылдың 14 сентябрендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Оскар Потиорек
Оскар Потиорек (, Бад-Блайберг, Каринтия —, Клагенфурт) — Австро-Венгрия полководецы, фельдцейхмейстер (30 октябрь, 1908 йыл), 1911—1914 йылдарҙа Босния һәм Герцеговинаның Австро-Венгрия наместнигы, Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Оскар Потиорек Техник хәрби академияһын 1867 йылда һәм Австро-Венгрияның Генераль штабы Академияһын тамамлай, 1879 йылдан алып Генштабта хеҙмәт итә, 1886 йылда оператив бюрола эш башлай, 1892 йылда оператив бюроның шефы булып китә; 1902 йылдан Генштаб башлығы урынбаҫары.
1898 йылдан алып 64 пехота бригадаһы менән етәкселек итә. 1907 йылдан III армия корпусы (Грац) командиры. 1910 йылдан — армия инспекторы, 1911 йылдан — Босния һәм Герцеговинаның ер хөкүмәте рәйесе һәм Сараевола армия штабы инспекторы, Босния һәм Герцеговина наместнигы.
Тәйрүк (йылға)
Тәйрүк (Тайрук) — Рәсәй йылғаһы. Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдығы.
Оскар Потиорек
Биографияһы
1914 йылдың 28 июнендә Потиорек эрцгерцог Франц Фердинандты алып барған машинаның пассажиры була һәм эрцгерцогтың үлтерелеүенә шаһит була, өҫтәүенә, үлтереүсе Гаврило Принцип, эрцгерцог ҡатыны Софияны үлтергән пуля нәҡ Потиорекка тәғәйенләнгән ине, тип белдерә.
Һуғыш башланыу менән Потиорек Балкандарҙа ҡораллы көстәр баш командующийы һәм 6 Австро-Венгрия армияһы командующийы итеп тәғәйенләнә. Потиорек үҙен булдыҡһыҙ командующий итеп күрһәтә һәм уның ҡарамағындағы армия сербтарҙыҡынан көслөрәк булһа ла, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уны еңә алмай. Айырыуса австриялылар өсөн Цер тауындағы һәм Колубары йылғаһындағы алыштар ауыр була. 1914 йылдың 27 декабрендә Оскар Потиорек отставкаға ебәрелә, уның урынына эрцгерцог Евгений тәғәйенләнә. Һуғыштан һуң Потиорек Австрияға китә һәм шунда ғүмеренең ҡалған йылдарын йәшәй.
Тәйрүк (йылға)
Оҙонлоғо 36 км. Тәйрүк йылғаһы буйында Ишембай ҡалаһы урынлашҡан.
Физик-географик ҡылыҡһырламаһы
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Салауат ҡалаһынан алып Стәрлетамаҡ ҡалаһына тиклем Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бассейн аҫты йылғаһы — Ағиҙел. Йылға бассейны — Ҡама йылғаһы.
Рәсәй Федерацияһы территорияһының һыу хужалығын райондарға бүлеү буйынса географик мәғлүмәттәр системаһы Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән йылғаның мәғлүмәттәре:
Ишембай ҡалаһы районында ярҙар текә, бейеклеге 3 метрға тиклем. Үҙәненең киңлеге 2-3 метр, тәрәнлеге 0,5 метрҙан алып 1 метрға тиклем. Һыуы тоноҡ һәм ылымыҡлы. Йылғаның һыуы хужалыҡ маҡсаттарында ҡулланыла. Ҡала районында йәйге осорҙа яһалма һыу ятҡылығы һәм пляж ҡорола.
Ҡушылдыҡтары
Тәйрүк йылғаһы үҙенең дауамында унлап ҡушылдыҡ ҡабул итә:
Йылға буйындағы ауыл һәм утарҙар
Тәйрүк йылғаһы буйында ултырған ауылдар тураһында беренсе сәйәхәтсе Лепехин Иван һөйләй. Ул былай тип яҙа: «Кискә ҡарай беҙ Ағиҙел йылғаһына ҡойған Тәйрүк йылғаһы буйындағы башҡорт ауылы Ҡөҫәпҡолға килдек һәм шунда төн үткәрҙек»
Йылға башы
Тәйрүк йылғаһының сығанағы Ишембай районының Этҡол ауыл советына ҡараған Подлесный утарынан көньяҡҡа ҡарай тәрән йырындарҙа (Верхотор урмансылығының 17 кварталында), йүкә һәм еректәрҙең әрәмәлеге араһында, ҡуйы урманда, Тәрәүә тауынан алыҫ түгел ерҙә башлана.
Йылға тамағы
Тәйрүк йылғаһының тамағы Ишембай һәм Стәрлетамаҡ районы сигендә, таҙартҡыс ҡоролмаларҙан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.
Этимологияһы
«Тәйрүк» атамаһының килеп сығышын яҡын-тирәлә йәшәгән башҡорттар «Тәрәүә» тауы исеме менән бәйләй, сөнки уның башы Уразбай ауылынан йыраҡ түгел ятҡан Тәрәүә тауына яҡын ғына .Башҡорт телендә — үек, -ыҡ һүҙҙәре ҡушылып яһалған йылға исемдәре, Эйек, Ыҡ йылғалары бар, улар барыһы ла «йылға» мәғәнәһендә ҡулланыла. Башҡортостандың Ишембай районында, мәҫәлән, «Һәләүек», «Гөрләүек» тигән йылғалар бар."Шарла-уыҡ"-«шарлап, тауышланып аға» + «йылға».
Башҡортостан топонимдары һүҙлегендә «Тәйрүк» һүҙе фарсы телендәге «дарья»- «йылға» һүҙенә лә бәйле булыуы бар тиелә.
Экология
Йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙары, Тәйрүк йылғаһы үҙе нефть продукттары һәм көнкүреш сүп-сарҙарынан бысранған.
Ҡалдыҡтар Яр-Бишҡаҙаҡ һаҡлағысынан үтеп инә.
Тәйрүк һәм уның ярҙарын таҙартыу буйынса экологик өмәләр үткәрелә.
Флора һәм фаунаһы
Тәйрүк йылғаһының фитопланктонын өйрәнеү менән Е. А. Захаров, О. А. Никитин шөғөлләнә.
Тарихы
1770 йылдың йәйендә академик Иван Лепехин экспедицияһы, Ағиҙел йылғаһы буйлап өҫкә күтәрелеп, үҙенең кешеләре менән Тәйрүк йылғаһы тамағында туҡтай. Бында, Көҫәпҡол ауылынан биш саҡрым алыҫлыҡта тәбиғи нефть ятҡылығы табыла. «Беҙҙең ҡыҙыҡһыныуҙы ҙур булмаған асҡыс менән ерҙе соҡоғанда тау нефтенән торған шишмәгә юлығыу көсәйтте. Бер аршындай ҡаҙғас, уның сығанағына барып еттек. Был нефть сиректән ҙур булмаған ҡалынлыҡтағы юлаҡтар ебәрә ине. Артабан ҡаҙырға хәл етмәне, бында оҙаҡҡа ҡалырға ваҡыт та ҡалманы. Әйтелгән урындан биш саҡрымдай ерҙә, башҡорт ауылыБишҡаҙаҡ ҡаршыһында, Ағиҙел йылғаһының ярында, йылғаға ағып төшкән ҡуйы асфальт булып сыға. Шунан сығып шикләнеүһеҙ һығымта яһарға була: әгәр был урындарҙы тейешле килештә эшкәртеүгә бойороҡ булһа, хеҙмәт һәм был ҡарамаҡ юғалмаҫ» («Академия фәндәре докторы Иван Лепехиндың Рәсәй дәүләтенең провинциялары буйынса сәйәхәте яҙмалары көндәлеге»).
Тәйрүк символикаһы
Ағиҙел һәм Тәйрүк йылғаларының географик урынлашыуы Ишембай ҡалаһының рәсми символдарында — флагта һәм гербта символик һүрәтләнә. Тәйрүк йылғаһын һул тар аҡ һыҙат символлаштыра.
Тәйрүк сәнғәттә
Йылға — Ишембай рәссамдарының яратҡан темаһы.
Шәймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы Тәйрүкте линогравюрала һүрәтләй. Елена Шарова «Тәйрүк йылғаһы аҡҡан ерҙә» мәҡәләһендә (Башҡортостан Республикаһы гәзитендә) былай тип яҙа :"Шәймөхәмәтов Фәнилдең бала саҡта яһаған пластилин кешеләренән изгелек һәм наҙҙы, рәссамдың онотолмаҫ бала сағын бәүеткән олатай -оләсәйҙәрҙең йыйырсыҡтарын офорттары, линогравюралары ала. Фәнил бер-береһенә тап килмәгән нәмәләрҙе: теүәл графикаһының аныҡ линияларын нескә күңел һәм үлемһеҙ мөхәбәт менән, йоҡоһоҙ төндә ҡалҡып сыҡҡан үтә ябай, шундай аңлайышлы иҫтәлектәр менән берләштереүгә эйә. Юлсыны ауыл ҡоҙоғонан таҙа һыу эсереүсе аҡыллы ҡатын, ҡара күҙле һылыуҡайға дәртле серенадаһын башҡарған матур тауышлы батыр,Тәйрүктең сылтыраған йырҙарын — рәссам полотноларында яңғыраған йырҙарҙы, картиналарындағы йәйғорҙо, офорттарындағы изгелек балҡыуын —быларҙың барыһын да АҠШ-та, Японияла, Германияла, Австрияла күрҙеләр һәм ишеттеләр."Владимир Романов 2014 йылдың 17 сентябрендә Башҡортостан мәғлүмәттәрендәге «Риф Мифтахов атаһы васыятына тоғро ҡала (Билдәле башҡорт шағирына 75 йәш тулыу айҡанлы)» мәҡәләһендә былай тип яҙа: Белемгә ынтылыусан һәм ҡыҙыҡһыныусан малай Урал итәгендә йәйелеп ятҡан тыуған тәбиғәтенең гүзәл картиналарын, Ағиҙелгә үҙенең тоноҡ һыуҙарын ҡойған Тәйрүк йылғаһының йөрәккә яҡын ярҙарын үҙенә һеңдереп үҫә. Бәлки, урындағы тәбиғәттең матурлығын тойоу, Рифтә хистәрен ҡағыҙға һалып, бүтәндәр менән уртаҡлашыу теләген уятҡандыр.
Тәйрүк сик йылғаһы булараҡ
Йылға — Ишембай районы ауыл советтары өсөн тәбиғи сик. Улар араһында:
Тәйрүк йылғаһы сик йылғаһы булараҡ «Юрматы ырыуы шәжәрәһендә» телгә алына.
Унда 16 быуатта йәшәгән юрматы башҡорт ҡәбиләһенең аҙнай ырыуы (ырыу араһы) юлбашсыһы Аҙнай бей юрматы ҡәбиләһенең башлығы Тәтегәс бей менән юрматыларҙың Мәскәү батшалығы составына инеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙәге делегация составына инә.
Килешеү төҙөлгәндән һуң Аҙнай бей староста итеп тәғәйенләнә, уның ерҙәре Тәйрүк йылғаһы буйлап билдәләнә.
Әҙәбиәт
Захарова Е. А. Альгоценозы водоемов и почв урбанизированных территорий (на примере города Ишимбая, Башкортостан) // Автореф. дис….. канд. биол. наук. Уфа, 2003. 16 с.
Никитина О. А. Биоиндикация цианобактериально-водорослевых ценозов почвы и водоемов урбанизированных территорий Республики Башкортостан//Геология, полезные ископаемые и проблемы геоэкологии Башкортостана, Урала и сопредельных территорий: Материалы / 9-я Межрегиональная научно-практическая конференция. Уфа, 19-22 ноября, 2012 г. — Уфа: ДизайнПресс, 2012. — 288 с. С.260-261.
ЦГИА РБ, ф. 13, on. 1, д. 2. Материалы геологических исследований Г. В. Вахрушева и В. А. Чердынцева (pp. Урюк, Нугуш, Тор, Тайрюк, Белая), 1926—1927 гг.-265 л.
Гареев А. М. Реки и озера Башкортостана / А. М. Гареев; Под ред. А. М. Гареева. — Уфа : Китап, 2001. — 258, [1] с. : ил., карт., цв. ил., карт., портр.; 22 см; ISBN 5-295-02879-8 С.205,236
Йәғәфәр
Йәғәфәр (Ягафаровка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452982, ОКАТО коды — 80208822011.
Мансаҙы
Мансаҙы (Мончазы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 452413, ОКАТО коды — 80228850002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡалаҡтау (һырт)
Ҡалаҡтау — Рәсәйҙең Башҡортостан Республикаһы менән Силәбе өлкәһе араһындағы сиктә ятҡан Көньяҡ Уралындағы тау һырты һәм уның көнбайыш армыты.
Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил, Учалы райондары һәм Силәбе өлкәһе буйлап Әбйәлил районы Рәхмәт ауылы киңлегенән Ям йылғаһының (Урал йылғаһы бассейны) үрге ағымы киңлегенә тиклем көньяҡ‑көнбайыштан төньяҡ‑көнсығышҡа ҡарай һуҙылған.
Оҙонлоғо 10 км, Башҡортостан Республикаһында 2 км тирәһе, киңлеге 4 км-ға яҡын. Абсолют бейеклеге — 619 м (Силәбе өлк.).
Рельефында ҙур уйпатлы һөҙәк‑тулҡынлы көнбайыш битләүҙәре һәм һөҙәк түбәле түбәләр араһында биләндәре булған һөҙәк көнсығыш битләүҙәре бар. Франс ярусының кремнийлы‑балсыҡлы һәүерташтарынан, базальттарынан, андезибазальттарынан тора.
Һырт ландшафын һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандары, ябай һәм болон ҡара тупрағындағы болонло далалар хасил итә. Көньяҡ‑көнбайыш һәм көньяҡ‑көнсығыш итәгендә дымлы болондар, күрәнле‑төрлө үләнле һаҙлыҡтар булған күл буйы уйһыулыҡтары йәйелгән.
Зарифа (йыр)
«Зарифа» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Тарихы
Көйөнөң һәм һүҙҙәренең варианттарын Л. Н. Лебединским, Г. З. Сөләймәнов та яҙып алған. Шаян бейеү көйө.
Әйтеүҙәренсә, йырҙы Верхнеурал өйәҙе Тамьян улусы Ҡушый ауылынан бейеүсе Зарифа тигән ҡатын сығарған. Зарифа иренән айырылған булған, йырҙар сығарып, шуға бейеп, күңел асып йәшәгән.
Көй ритмлы, етеҙ темплы.
Һүҙҙәре ҡоҙа менән ҡоҙаса араһында шаярып һөйләшеү рәүешендә төҙөлгән. Уны М. Х. Әхмәтов - яңғыҙ һәм флейта өсөн, Х. Ф. Әхмәтов хор һәм флейта өсөн эшкәрткән.
1940 йылда Фәйзи Ғәскәров йыр мотивтары буйынса академик бейеү ҡуя.
Башҡарыусылар
Флүрә Килдейәрова, Айҙар Ғәлимов, Филүс Гәрәев, Радик Гәрәев.
Видео
"Зарифа" бейеүе
Лыаю (Косью ҡушылдығы)
Лыаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фәйезов Рөстәм Шәриф улы
Фәйезов Рөстәм Шәриф улы (4 ноябрь 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм бобслей буйынса тренеры. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры, бер үк ваҡытта РСФСР (1987—1991), Рәсәй (1992 йылдан) йыйылма командалары тренеры һәм Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командаһының (2010 йылдан) өлкән тренеры; 2009 йылдан — Өфө ҡалаһындағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбенең бобслей буйынса тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры (2001), бөтә Рәсәй категорияһындағы судья. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1998) һәм Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2006).
Биографияһы
1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1981—1986 йылдарҙа эске эштәр органдарының транпорт милицияһының енәйәтте тикшереү бүлегендә эшләй.
1986 йылдан «Спартак» ДСО‑һының Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1987 йылдан — Башҡортостан профсоюздары спорт йәмғиәтенең өлкән тренеры була.
1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы юғары спорт оҫталығы мәктәбенең өлкән тренеры булып эшләй.
2009 йылдан — Өфө ҡалаһындағы 15-се Олимпия резервы балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбендә бобслей]] буйынса тренер.
Бер үк ваҡытта 1987—1991 йылдарҙа бобслей буйынса РСФСР-ҙың, 1992 йылдан — Рәсәй Федерацияһының йыйылма командалары тренеры вазифаһын башҡара.
1998, 2002, 2006 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһы тренеры.
2010 йылдан бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы үҫмерҙәр йыйылма командаһының өлкән тренеры вазифаһын үтәй.
Уның уҡыусылары биш ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашҡан. Тәрбиәләнеүселәре араһында С. В. Голубев, А. Ю. Зубков, В. А. Любовицкий, О. Н. Некрасова, О. Ю. Петров, А. Н. Селивёрстов, Т. А. Трапезникова, Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры И. И. Хужин, шулай уҡ 20‑нән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры.
Лебединская Валерия Павловна
Валерия Павловна Лебединская (4 февраля 1921, с. Советское, Белгородская область — 19 августа 2010, Белорецк) - советский партийный деятель, второй секретарь Белорецкого горкома партии, курировала промышленную отрасль. Почётный гражданин г. Белорецк.
Биография
Родилась в 1921 году в селе Советское Алексеевского района Белгородской области в семье сельских учителей.
С отличием окончила среднюю школу. После окончания в 1944 году Московского института стали и сплавов, была направлена в Ленинград, где работала мастером на сталепроволочно-канатном заводе.
С 1949 года жила в Белорецке, работала на Белорецком сталепроволочноканатном заводе (комбинате), в 4, 10, 12 цехах, ЦЗЛ, ОТК.
Зарекомендовала себя как энергичный работник и хороший организатор, была приглашена на работу в промышленно-транспортный отдел городского комитета КПСС. Работала заведующей промышленно-транспортным отделом Белорецкого ГК КПСС, руководителем партконтроля и долгие годы вторым секретарём Белорецкого горкома партии.
Умерла в 2010 году.
Награды
За многолетнюю добросовестную работу была награждена двумя орденами «Знак Почёта» (1966, 1976), медалью «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.» (1945), Почетной грамотой Президиума Верховного Совета Башкирской АССР (1958, 1971), Почетной грамотой Президиума Верховного Совета РСФСР (1962), юбилейными медалями.
Юхкун-Ингу-Ягун (Юхкун-Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Юхкун-Ингу-Ягун  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юхкун-Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Йәннәт
Йәннәт (Джаннат) — ислам эсхатологияһында: Яуап көнөнән һуң (ҡиәмәт) тәҡүә кешеләр мәңге йәшәйәсәк ожмах баҡсаһы. Бынан тыш, йәннәтте билдәләү өсөн ән-нәғим («бәрәкәт»), әл-фирҙәүес («ожмах») һәм башҡа һүҙҙәр ҡулланыла.
Тасуирламаһы
Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә ожмахтың тасуирламаһы, уның кимәлдәре һәм үҙенсәлектәре аңлатыла. Ҡөрьәндә 4 йылға һәм баҡсаның атамаһы телгә алына.
Тәҡүә кешеләр өсөн ожмахта ризыҡ, эсемлек, еләҫлек, тыныслыҡ, затлы кейем әҙерләнгән, мәңге ожмах буласаҡ.
Әммә ожмахтың иң юғары нөктәһе — «Аллаһты күрә алыу». Ожмахҡа эләккән тәҡүә кешеләргә 33 йәш буласаҡ. Ожмахта ир менән ҡатын булып йәшәйәсәктәр, әммә, ҡайһы бер дин белгестәре фекеренсә, балалар тыумаясаҡ.
Ожмахтың ҡөрьәни тасуирламаһы бер нисә тәғлимәти проблема тыуҙыра, улар араһында — ожмахтың барлыҡҡа килеү мәсьәләләре һәм "Аллаһты күрә алыу " мөмкинлеге.
Этимологияһы
Ожмахты билдәләү өсөн йәннәт («баҡса»), ән-нәғим («бәрәкәт»), әл-фирҙәүес, ғиллиүн («юғары камиллыҡ») һ.б. һүҙҙәр ҡулланыла
Ғәрәп һүҙе йәннә «баҡса» тигәнде аңлата. Ул шулай уҡ күплек һанында ҡулланыла — йәннәт («баҡсалар»). Ул йыш ҡына Ҡөрьән йәннәтенең төп билдәләрен берләштергән тотороҡло һүҙбәйләнештәрҙә ҡулланыла :
Ировка
Ировка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡоҙаш (Тәтешле районы)
Яңы Ҡоҙаш (Новокудашево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452845, ОКАТО коды — 80250865003.
Ауыл тарихы
Ҡоҙаш йылғаһы буйында Үрге Ҡоҙаш һәм Түбәнге Ҡоҙаш ауылдары булған. 1738 йылда ошо исемдәге бер ауыл була. Башҡорт ихтилалын баҫтырыу тураһындағы документта Уран, Балыҡсы һәм Ирәкте улустарында йәйелдерелгән халыҡ хәрәкәтен баҫтырыу тураһында әйтелә. Ҡоҙаш ауылынан башҡорт Мөсәли Чапаров 480 баш күтәреүсенән торған отрядҡа етәкселек иткән. 1795 йылда 21 йорт буған (148 кеше) менән Үрге Ҡоҙаш һәм 20 йорттан торған (154 башҡорт) Түбәнге Ҡоҙаш ауылы күрһәтелгән дә инде. 1816 йылда уларҙың беренсеһендә - 241 кеше (39 йорт), икенсеһендә 29 йорт эргәһендә 167 кеше иҫәпләнә.
1834 йылда Үрге Ҡоҙаш ауылында331 кеше, Түбәрге Ҡоҙашта 253 кеше күрһәтелгән. 1850 йылда - беренсе ауылда - 367, икенсеһендә 347 кеше иҫәпкә торған. Ошо уҡ ваҡытта 5 ғаиләнең яңы төҙөлгән Сорғолдо ауылына күсенеүе теркәлгәнн. Бөтәһе лә - башҡорт аҫабалары. 1870 йылда Үрге Ҡоҙашта (96 ихата) 580 кеше, Түбәнге Ҡоҙашта (76 йорт) 491 кеше йәшәгән. Ике биләмәнең дә халҡы, ғөмүмән булмаһа ла, мишәрҙәргә индерелгән. 1920 йылда 196 йортта 1045 башҡорт, 180 йортта 910 аҫаба йәшәгән. Барыһы ла община ерҙәренең хужалары.
Ҡоҙаштарҙың шөғөлө тураһында бер нисә һүҙ. 1842 йылда Үрге Ҡоҙашта 336 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1040 бот яҙғы иген (бер ботҡа - 5,6 бот), Түбәнге Ҡоҙашта 264 кешегә - 840 бот ужым һәм 976 бот яҙғы иген (бер ботҡа 6,9 бот) сәселгән. 1870 йылдаҮрге Ҡоҙашта 3, Түбәнге Ҡоҙашта 4 тирмән булған. Шул ваҡытта Үрге ауылда 52 йорттоң һәр береһенә: 2,7-шәр йылҡы малы,  3,1 һыйыр малы, 2,6 һарыҡ,  1,7 кәзә; Түбәнге ауылда 50 йортҡа 2,4 йылҡы малы, 3,0 һыйыр, 2,8 һарыҡ, 1,5 кәзә йорт тура килгән.
Айырым хужалыҡтар умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгән. Үрге ауылда бөтә ауылда 16 умарта һәм 15 солоҡ булған, Түбәнгеһендә 6-шар умарта һәм солоҡ.
1834 йылғы һәм 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ике ауыл бер конфессияла булған, ике ауылда ла мәсет буған.
XX быуат башында ике ауылдан бүлендек ауыл барлыҡҡа килә, ул Яңы Ҡоҙаш ауылы тип атала. Ул ваҡытта 30 йорт булған. 1920 йылда 141 башҡорт йәшәгән.
Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы
Елизавета ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы — Мәскәүҙә элекке ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы, 1880 йылда барлыҡҡа килгән 1911—1912 йылдарҙа гимназия өсөн И.И. Рерберг проекты буйынса неоклассик стилдә яңы бина төҙөлә  (Ҙур Ҡаҙна тыҡрығы, 9-сы йорт). Хәҙер был бинала «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең 2095-се  «Покровка кварталы» мәктәбе урынлашҡан. Гимназия бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышынан һуң Рәсәйҙә күп балалар етем ҡала. Бының менән бәйле 1880 йылда  етем балалар өсөн ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы асыла. Ул Маросейка урамы, 11, адресы буйынса боронғо йортта урынлаша. Гимназия Елизавета гимназияһы тип уның попечителе бөйөк княгиня Елизавета Федоровна исеме менән атала. Уҡыусы ҡыҙҙарҙың һаны яйлап арта һәм XX быуат башында яңы бина төҙөргә кәрәклеге барлыҡҡа килә. Бының өсөн Егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәте төрлө ойошмаларҙан процентҡа 350 мең һум ала һәм Ҙур Ҡаҙна тыҡрығында ер участкаһы һатып ала. 1911 йылда гимназия бинаһы өсөн иң яҡшы проектҡа конкурс уҙғарыла, конкурста архитектор И.И. Рерберге еңеп сыға. 1911 йылдың 14 сентябрендә гимназияға тәүге тәүге таш һалыу тантанаһы уҙа. 1912 йылдың 4 ноябрендә яңы бина изгеләндерелә.
Яңы асылған гимназияла уҡыу һәм торлаҡ биналар, кухня, ашхана, келәттәр, бейеү бүлмәһе һәм йорт сиркәүе була. Гимназия янындағы пансионда 70 гимназия тәрбиәләнеүсеһе йәшәй алған. Елизавета гимназияһын тамалаусылар араһында билдәле актриса һәм йырсы Милица Корьюс була.
Революциянан һуң мәктәп Бауман районының 2-се баҫҡыслы 34-се мәктәбе итеп үҙгәртелә. 1930 йылда ул Бауман халыҡ мәғарифы бүлегенең 30 -сы ФЗО мәктәбе була. 1936 йылдан мәктәп 330 һаны менән йөрөй. 2010 йылда ул «Елизавета гимназияһының» 330-сы бүлексәһенең 2095-се  «Покровка кварталы» мәктәбе составына инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лисицын Георгий Михайлович
Георгий Лисицын Михайлович (11 октябрь 1909, Санкт-Петербург — 20 март 1972, Ленинград) — совет шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1931), халыҡ-ара мастер (1950).
Семилейка (Барыш ҡушылдығы)
Семилейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы
Ғәниева Роза Шәрип ҡыҙы (30 июль 1921 йыл — 2013 йыл) — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге нефтсе. 1953—1988 йылдарҙа  Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Роза Шәрип ҡыҙы Ғәниева (ҡыҙ фамилияһы Йомағужина) 1921 йылдың 30 июлендә Башҡорт АССР-ы Малаяҙ районының (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Яхъя ауылында тыуған. Ун йәшенә тиклем Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
Русһыуҙа (Уруссы), был ҡала тибындағы эшселәр ҡасабаһы 1945—1946 йылдарҙа ГРЭС төҙөү сәбәпле барлыҡҡа килгән. Хәҙерге көндә Татарстан Республикаһының Ютазы районы үҙәге) яғыулыҡ сәнәғәтенең тауар-етештереү базаһында лаборатория мөдире булып эшләй.
Артабан Роза Шәрип ҡыҙы «Туймазынефть» тресының Үҙәк электр станцияһында цех начальнигы вазифаһында эшләй.
Өфө ҡалаһының Совет районы һәм Өфө ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Плотников Иван Фёдорович
Плотников Иван Фёдорович (4 сентябрь 1925 йыл — 13 июль 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тарихсыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, полковник. Тарих фәндәре докторы (1967), профессор (1968), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985).
Биографияһы
Иван Плотников 1925 йылда Королев ауылында крәҫтиән ғаиләһендә (әсәһе — Агриппина Евсеевна, ҡыҙ фамилияһы Останина, атаһы — Федор Николаевич Плотников, граждандар һуғышында партизан-блюхерсы булған) тыуған. Иванға өс йәш тулғанда атаһы ғаиләһен ташлап, яңы ғаилә ҡора. 1928 йылда әсәһе Иван менән Байҡы ауылына күсеп килә. Иван Плотников 13 йәшендә эшләй башлай: тәүҙә ташсылар бригадаһында кирбес ташый, 14-15 йәшендә көтөү етәксеһе янында көтөүсе-ҡыуыусы, 1941 йылдың йәйендә Ҡариҙел машина-трактор станцияһында (МТС) ремонт эшселәре һәм комбайнер ярҙамсыһы булып эшләй, был ваҡытта туғандары янында йәшәй.
1947 йылдан Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел һәм Асҡын районы урта мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай, һуңынан Урал университеты янындағы аспирантураға уҡырға инә. Уны 1954 йылда тамамлай, «Коммунистическая партия Советского Союза — вдохновитель и организатор героического труда советской интеллигенции в годы Великой Отечественной войны (1941—1945 гг.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1954 йылдан Екатеринбург юғары уҡыу йорттарында эшләй. 1962—1975 йылдарҙа — тау институтында кафедра мөдире, 1975—1992 йылдарҙа — Урал дәүләт университетында кафедра мөдире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
СССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының юғары уҡыу йорттары министрлығының бер нисә Советына инә, юғары уҡыу йорттары өсөн тарих буйынса бер нисә уҡыу программаһы авторҙашы. Оҙайлы ваҡыт СССР Фәндәр академияһының (һуңынан Рәсәй Фәндәр академияһы) «Рәсәй революциялары тарихы» ғилми советы ағзаһы, Урал секцияһы рәйесе була. Беренсел документтар менән әүҙем эшләй, Рәсәй үҙәге һәм көнсығышы менән Ҡаҙағстандың 60-тан артыҡ архив һаҡлағысы документтарын өйрәнә. Свердловск өлкәһенең Дәүләт архивында уның шәхси фонды урынлашҡан.
Уның фәнни етәкселеге аҫтында илленән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
800-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 31 монография авторы. Ҡайһы бер хеҙмәттәре:
Нижегородка (Өфө)
Нижегородка — Өфө ҡалаһының көнбайыш өлөшөндәге   торлаҡ районы, бында башлыса шәхси йорттар төҙөлгән. Күпселек өлөшө Ленин районына, ҙур булмаған өлөшө Совет районына ҡарай. Район Өфө үҙәгенән 1-2 км алыҫлыҡта ята.
Нижегородка Ағиҙел йылғаһының бөгөлгән урынында урынлашҡан. Ул өс яҡтан йылға менән уратылған, шуға күрә яҙғы  ташҡын ваҡытында районды һыу баҫа. Нижегородканың уртаһында Долгое күле ята.
2 мәктәп,  балалар баҡсаһы, 1 университет (РГСУ), Рәсәй православие сиркәүе Өфө епархияһының Крестодвиженск сиркәүе бар. Бында Уң Ағиҙел (Правая Белая) тимер юлы туҡталыш платформаһы, райондан бик алыҫ түгел Өфө тимер юлы вокзалы урынлашҡан.
Тарихы
XVIII  быуаттың икенсе яртыһында Өфөгә Нижегород губернаһындағы Шереметьев графтарҙың вотчина ерҙәренән 50 крепостной крәҫтиән - күскенселәр килә. Башта улар Сутолока йылғаһының һул ярында йәшәй башлайҙар, һуңынан үҙҙәренең оҫтаханаларын ҡаланың ҡапма-ҡаршы яғына күсерәләр.Шулай итеп, Нижегород  биҫтәһе барлыҡҡа килә. Ҡала хакимдары килмешәктәр менән оҙаҡ ҡына судлашалар, әммә артабан Өфө ҡала думаһы биҫтәлә төпләнеү хоҡуғын һәм ошо ерҙәрҙә кәсеп итеүҙе таный.
Күскенселәр күн һәм итек эштәре менән шөғөлләнәләр, Долгое күлендә тире ебетәләр. Ваҡыт үтеү менән ҡасабала көршәк әүәләү, ҡалай әйберҙәре, тире эшкәртеү, ағас һәм балта эштәре менән шөғөлләнә башлайҙар.
XIX быуаттың 80-се йылдарында Нижегородкала мәсет төҙөлә. 1893 йылда  хәҙерге көнгә тиклем ғәмәлдә булған Крестовоздвиженск сиркәүе төҙөлә. Шулай уҡ Нижегородкала  "Мөнирә" мәсете эшләп килә.
Ҡәҙерәле (һырт)
Ҡәҙерәле — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостандың Ишембай районы биләмәһендә урынлашҡан.
Һырт Ишембай районы Әселе йылғаһынан (Еҙем йылғаһы бассейны) Егәҙе йылғаһы тамағынаса (Өрөк йылғаһы бассейны) меридиан буйлап һуҙылған.
Һырттың оҙонлоғо 23 км, киңлеге 4-тән 8 км-ғаса, иң бейек түбәһе Ҡәҙерәле тауы - 602 метр.
Ҡатау свитаһының эзбизташ, бурташ тоҡомдарынан тора. Бериш (Егән йылғаһы бассейны), Ергәҙе һәм Ямаш (Өрөк йылғаһы бассейны) йылғалары баш ала.
Ландшафты һоро тау урман тупрағында һәм көлһыу тупраҡтарҙа киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған.
Әҙәбиәт
Ишимбайская энциклопедия. Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015, 279 б.
Һылтанмалар
карта
Урсалы (Дала Зәйе ҡушылдығы)
Урсалинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/9/3/145    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Карагай
Кесе Карагай — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагай йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лыдую
Лыдую — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәхти Ғайсин
Ғайсин Бәхти (Бәхтиғәни) Миңлейәр улы (24 ғинуар 1930 йыл — 5 октябрь 1991 йыл) — музыкант-аккордеонсы. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған (1986), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1962) артисы.
Биографияһы
Бәхти Ғайсин 1930 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны 1‑се Яңы Атйетәр ауылында тыуған.
1953 йылда Өфө музыка училищеһының халыҡ инструменттары бүлеген тамамлай.
1961 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына күскәс, ижади эше әүҙемләнеп китә. Был йылдарҙа ул халыҡ яратҡан, йөрәккә үтеп инерҙәй лирик йырҙар менән бер рәттән шаян йырҙар ҙа ижад итә. Тормош иптәше Фәриҙә Ҡудашева менән 30 йыл ғүмер кисерәләр.
1991 йылдың 5 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Бәхти Ғайсин йырҙары:
Юхкун-Ягун
Юхкун-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беҙәк (Оло Әүжән ҡушылдығы)
Беҙәк  (Бзяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның исеме ике һүҙҙән яһалған атама: бейек+үҙәк. Йылға ике ауылға — Белорет районының Беҙәк һәм хәҙер юғалған тиерлек Беҙәк-Әхмәр (рәсми атамаһы Әхмәр) ауылдарына исем биргән.
Ҡарасурин Азат Динар улы
Ҡарасурин Азат Динар улы (8 ноябрь 1995 йыл, Башкортостандың, Шишмә районы, Ҡалмыш ауылы, Рәсәй) — Рәсәй саңғысыһы һәм биатлонсыһы. 2014 ҡышҡы паралимпия уйындары чемпионы. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2014). Дуҫлыҡ ордены (Рәсәй) кавалеры (2014).
Биографияһы
. 2008 йылда Бәләбәй ҡалаһында спорт гимназия-интернатында спорт менән шөғөлләнә башлай (Азатты унда саңғы буйынса йыйылма команданың тренеры Әмир Ғүмәрәв тәҡдиме буйынса уҡырға индерәләр, ул ваҡытта Азат урта мәктәптең 6-сы синыфында уҡып йөрөгән була). . Гимназия-интернатта 9-cе синыфта уҡығанда, 2011 йылдың мартында саңғы ярышы буйынса Рәсәй чемпионатында бронза призеры була һәм чемпион исеме ала персьют буйынса LW 2-9 ир-егеттәр араһында эҙәрлекләү уҙышында (биатлон)   ([[Сыктывкар), спорт мастеры нормаһын үтәне. Бер ай үткәндән һуң, апрель айында, Донъя чемпионатында биатлон буйынса һәм саңғы ярыштарында (Ханты-Мансийск, 2011 йылда) көмөш миҙал яулай , шуның менән ул Халык-ара класлы Рәсәй спорт мастеры нормотивын үтәй (2012 ноябрендә, 1,5 үткәс бирелгән) . Саңғы ярышы һәм биатлон буйынса Донъя кубогының беренсе этабында Мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар араһында (Вуокатти (Финляндия), 2012 йылдың 11-18 декабрендә) ике этаптта ла еңеү яулай . 2014 йылда 2010 XI Ҡышҡы паралимпия уйындарында Сочиҙа биатлон буйынса алтын һәм бронза миҙал яулап ала . Тренерҙары — Әмир һәм Надежда Ғүмәрәвтар, Ирина Громова . Бәләбәй ҡалаһының МБОУ «Башҡорт гимназия-интернатын» тамамлаусыһы.
Зөлхизә (ай)
Зөлхизә, йәки Зү әл-хижә (ذو الحجة) — Мосолман календарында 12-се ай. Был дүрт харам айҙың береһе (рәжәб, зөлхизә, зөлҡәғиҙә, мөхәррәм). Бигерәк тә тәүге ун көнө юғары баһалана (был көндәрҙә ураҙа тотоу сөннәт).
Исламға тиклем был айҙа ғәрәптәр мәймүн (ميمون) тип атаған.
Зөлхизә айы — әҙәбиәттә
Зөлхизә айы — хаж ҡылыр ай. Шуға күрә ошо ғибәҙәткә бәйле юлъяҙмаларҙа йыш телгә алына, сөнки айҙың билдәле бер көндәрендә тауаф ҡылыу, сәғи, Ғәрәфә тауында тороу, ҡорбан салыу, шайтандарға таш атыу кеүек ғибәҙәттәр башҡарыла. Хажиә һәм яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың «Йәннәт баҡсаһы» тигән китабынан өҙөктәр:
Ҡалты (һырт)
Ҡалты — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Байғулла йылғаһы (Төлмәй йылғаһы ҡушылдығы) башынан Манышты йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) киңлек ағымына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Абсолют бейеклеге 725 м. Һыртты Төлмән йылғаһы ике өлөшкә бүлә: төньяҡ (оҙонлоғо 6 км, киңлеге 3,5 км тиклем) һәм көньяҡ (оҙонлоғо 18 км, киңлеге 3 км).
Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы: көнсығыш битләүҙәре һөҙәк (ауышлығы 5—8°), көнбайышы — текә (30° тиклем), күп һанлы уйһыулыҡтар менән ҡатмарланған.
Ландшафтарҙың бейеклек бүлкәтлеге күҙәтелә: шыршы-аҡ шыршы урмандары һирәк урмандар һәм бейек таулы яланғас болондар менән алмашына, юғарыраҡ тау тундраһы башлана. Төньяҡ өлөшөн йәйелеп үҫкән тәпәш шыршылар (бейеклектәре 5—8 м), көньяҡ өлөшөн бейек (1,5 м тиклем) ҡуйы үлән (бейек мүктәк, урман ҡолонғойроғо, ябай ҡуян ҡолағы һ.б.) үҫкән урманлы аҡландар биләй. Көньяҡ Урал ҡурсаулығы терр‑яһында урынлашҡан.
Выжигина Маргарита Александровна
Биографияһы
Маргарита Александровна Выжигина 1942 йылдың 1 ноябрендә хәрбиҙәр ғаиләһендә тыуған. 1965 йылда Рига медицина институтын тамамлай һәм   үҙ тормошон  анестезиология-реаниматология менән бәйләй.
1967—1968 йылдарҙа Ригала Пауль Страдынь исемендәге  республика клиника дауаханаһында врач анестезиолог-реаниматолог булып эшләй.
1968—1979 йылдарҙа — табип анестезиолог-реаниматолог, 1979—1996 йылдарҙа өлкән, һуңынан СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының клиник һәм эксперименталь хирургияһы Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында анестезиология бүлегенең төп  ғилми хеҙмәткәре була.
1971 йылда медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1991 йылдың 4 февраленән И.М.Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү дәүләт медицина университетының анестезиология һәм реаниматология кафедраһы булдырылған мәленән алып М. А. Выжигина — доцент, артабан кафедра профессоры һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире.
1997 йылдан — Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Б.В.Петровский исемендәге хирургияның Рәсәй ғилми үҙәге анестезиология  1-се бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре.
Уйлап табыуҙар буйынса 5 патент ала,  фундаменталь тикшеренеүҙәр Рәсәй фондының 4 грантына эйә була. Анестезия һәм торакаль хирургия өлкәһендә күп кенә новаторлыҡ методикаларына нигеҙ һалыусы.
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән 9 китабы бар, улар араһында «Современные аспекты в хирургии легких» (1988) китабы,  профессор Г.Н.Гимельфарб менән авторҙашлыҡта «Респираторная поддержка» (1997) — табиптар өсөн ҡулланма, профессор В.Л.Кассиль  менән авторҙашлыҡта «Искусственная вентиляция легких» (2004).
Табанкүл
Географияһы
Табанкүл тирәләй ваҡ һәм уртаса дәүмәлдәге күлдәр күп: Тәрәнкүл, Оло Бәлеш, Йылыу, Оло Киҫегәс, Сыбаркүл, Оло Һунакүл һәм Арғаяш. Сыбаркүл ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 4 километрҙа урынлашҡан.
Административ яҡтан Непряхинский ауыл биләмәһенә инә.
Этимологияһы
Атамаһы «табан балыҡ» («карась») тигәндән, йәғни «табан балыҡҡа бай күл» тигән башҡорт һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: .
Тасуирламаһы
Табанкуль — ғәҙәти урман күле. Дәүмәле бик ҙур түгел, бик матур күренә. Күләгәле. Төҙөлөшө оҙонса, өҫкө йөҙө майҙаны — 0.43 кв. км, уртаса тәрәнлеге 2 – 3 метр, максималь тәрәнлеге 5.5 метрға тиклем. Ҡылымыҡтар аша Оло Бәлеш һәм Тәрәнкүл менән бәйләнгән.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Күлдә ҡарабалыҡ, табан балыҡ, ротан һәм сабаҡ (плотва). Күлдең ярын урман һәм ҡыуаҡлыҡтар ҡаплаған. Һыуға иркен сығырлыҡ урыны юҡ тиерлек. Күл үләне күп үҫә. Һыуы иымыҡ, үтә күренмәле.
Якунин (Балтас районы)
Якунин (Якунино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 452992, ОКАТО коды — 80208848003.
Ирыкш
Ирыкш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мамокша йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡалыу (һырт)
Ҡалыу — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт, Оло Ҡалыу һырты армыты. Ишембай районы Кәбәс ауылы киңлегенән алып Нөгөш йылғаһының уң яры буйлап Ишембай һәм Бөрйән райондары аша Яланайры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Ирыкш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ҡалыу (һырт)
Оҙонлоғо 26 км, киңлеге 4 км, абсалют бейеклеге 771 м. 700 м тиклем бейеклектәге бер нисә түбәһе бар.
Ирыкш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалыу (һырт)
Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө йырғыланған, үҙәндәр, биләндәр, ваҡытлыса һыу ағымы йырҙалары менән ҡатмарланған.
Көнсығыш битләүҙәре текә, төньяғы һөҙәк. Елмәрҙәк свитаһы ҡомташтарынан, алевролиттарынан һәм һәүерташтарынан тора. Һырттан Нөгөш йылғаһының күп ҡушылдыҡтары башлана. Ландшафтары һоро урман тупрағынындағы, кәҫле көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урмандарҙан тора. Һырттың көньяҡ өлөшө «Алтын Солоҡ» заказнигында урынлашҡан.
Биохимия
Биохи́мия (биологик химия, йәки физиологик химия) — тере күҙәнәк һәм организмдарҙың химик составын һәм уларҙың тереклеге нигеҙендә барған химик процестарҙы өйрәнеүсе фән. «Биохимия» төшөнсәһе һирәкләп XIX быуат уртаһынан ҡулланыла башлай. Классик мәғәнәһендә фәндә 1903 йылдан киң ҡулланышҡа инә. Башлап тәҡдим итеүсе һәм ғилми мөхиткә индереүсе ғалим — немец химигы Карл Нейберг..
Биохимия — биология һәм химия фәндәре киҫелешендә барлыҡҡа килгән сағыштырмаса йәш фән.
Үҫеш тарихы
Үҫемлектәрҙе аҙыҡ итеп ҡулланыу, төрлө буяуҙар һәм туҡымалар етештереү технологиялары, үҫемлектәрҙән алынған матдәләр үҙенсәлеген аңларға ынтылыш була.
Боронғо аҡыл эйәләре йәшәү өсөн һауа һәм аҙыҡтың ниндәй роль уйнағаны турыһында фекер йөрөткән. Былар барыһы ла биохимия фәненә башланғыс биргән.
X быуаттағы боронғо фарси ғалимы Әбүғәлисина «табип фәне ҡанундары» китабында күп кенә дарыу матдәләре тураһында ентекләп яҙған.
XVII быуатта ван Гельмонт аш һеңдереү процессында ҡатнашҡан химик реагентты билдәләү өсөн ҡулланышҡа фермент  терминын керетә.
XVIII быуатта М. В. Ломоносов һәм А. Л. Лавуазье хеҙмәттәре донъя күрә. Улар асҡан масса һаҡланыу законы һәм быуат аҙағында йыйылған эксперименталь тикшереүҙәр нәтижәһендә, һулыш алыуҙың асылы һәм был процеста кислородтың роленә аңлатма бирелә.
1827 йылда уҡ химия өлкәһендәге тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә биологик молекулаларҙы   аҡһым, майҙар, углеводтарға бүлеп йөрөтә башлайҙар. Инглиз химигы Уильям Праут был бүленештең авторы булып һанала.
Шулай итеп, организмға хас булған матдәләрҙе, организмдан ситтә лә, яһалма юл менән алып була икәне иҫбатлана. Вёлер хеҙмәттәре, барлыҡ органик ҡушылмаларҙа ла «йәшәү көсө» бар тип иҫәпләгән виталистар тәғлимәтен, беренсе тапҡыр инҡар итә.
Бутлеров органик матдәләрҙең төҙөлөшө тураһында тәғлимәтен тәҡдим итә.
1926 йылда Джеймс Самнер уреза исемле беренсе ферментты айырып алыуға өлгәшә һәм ферменттың аҡһым булыуын иҫбат итә.
Холдейн, Михаэлис, Ментен һәм башҡа биохимиктар хеҙмәттәре арҡаһында биология фәнендә математика ҡулланыла башлай. Биохимиктар фермент кинетикаһына аңлатма биреүсе  Михаэлис-Ментен тигеҙләмәһен аса. .
1935 йылда Фредерик Гриффит юғары температурала үлгән бактерияларҙың патоген үҙенсәлеге хәүефһеҙ бактерияларға күсеү мөмкинлеген асыҡлай. Бактериялар трансформацияһын өйрәнеү ауырыу тыуҙырыусы агентты таба, был агент аҡһым тугел, нуклеин кислотаһы булып сыға.
Нуклеин кислотаһы зарарлы түгел, ул тик микроорганизмдың патогенлығын һәм башҡа үҙенсәнлектәрен тапшырыусы ген булып тора.
1953 йылда америка биологтары Дж. Уотсон һәм инглиз физигы Ф. Крик, М. Уилкинс һәм Р. Франклин хеҙмәттәренә таянып ДНК структураһын асып бирә.
ДНК — нәҫелсәнлек мәғлүмәтен тапшырыуҙы аңлатып биргән асҡыс. Был асыш фәндә яңы йүнәлешкә — молекуляр биология фәненә башланғыс бирә.
1958 йылда Джордж Бидл һәм Эдуард Тейтем бәшмәктәрҙә тәжрибә үткәреп, «бер ген — бер фермент»  тигән гипотеза өсөн Нобель премияһын алалар.
1988 йылда Колин Питчфорк ДНК-дактилоскопия ярҙамында  кеше үлтереүсе икәне иҫбат ителгән тәүге енәйтсе һәм беренсе хөкөм ителеүсе була. Ул, шулай уҡ, дактилоскопия процедураһын киң ҡулланып тотолған тәүге  енәйәтсе була.
Сиктәш фәндәр
Әммә, биохимия, органик химиянан айырмала булараҡ, тик тере организмдарҙа, башлыса күҙәнәктә  барған химик процестарҙы өйрәнә. Шуға ла, биохимия күҙәнәк биологияһын һәм молекуляр биологияны ла берләштерә.
Молекуляр биологтар, күпселек осраҡта, нуклеин килоталары менән эшләй, уларҙың төҙөлөшөн һәм функцияларын өйрәнә.
Һуңғы йылдарҙа «биохимия» һәм «молекуляр биология» йыш ҡына синонимдар кеүек ҡулланыла.