cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тураташ
Географияһы
Заказниктың майҙаны 17459 гектар. Сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 76,42 саҡрым тәшкил итә.
Вырей (Индига ҡушылдығы)
Вырей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Разномойка (Көйөргәҙе районы)
Разномойка (Разномойка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80 239 865 006.
Екатерина II һәйкәле (Краснодар)
Екатерина II һәйкәле — император Екатерина II монументы, Краснодар ҡалаһында 1907 йылда асылған, 1920 йылда большевиктар тарафынан емерелгән. 2006 йылда тергеҙелгән.
Композиция
Император ҡулында — скипетр һәм держава, ә ул үҙе батша порфираһы кейгән илаһи хикмәт эйәһе итеп кәүҙәләндерелгән. Һәйкәл постаментының үҙәк өлөшөн 1792 йылдың 1 (12) июлендә бирелгән Жалованная грамота тексы биләй йылда. Һулда кенәз Потемкин-Таврический хәрби һәм ғәскәри байраҡтар фонында һүрәтләнгән. Уң яғында Ҡара диңгеҙ казак ғәскәренең өс атаманы тора : Антон Головатый, Сидор Белый һәм Захарий Чепега. Һәйкәлдең артҡы яғында һуҡыр йыраусы Ккобзарь үҙен йөрөтөүсеһе менән, шулай уҡ Кубань казактары ҡатнашлығында Рәсәйҙең алыштарҙа еңеү исемлеге урынлашҡан.
Һәйкәл тарихы
Һәйкәл проектын билдәле рәссам һәм скульптор Михаил Микешин 1895 йыл да Кубань казак ғәскәренең 200 йыллыҡ юбилейына эшләй. Микешиндың ваҡытһыҙ вафат булыуы арҡаһында, уның эшен скульптор Борис Эдуардс айырым ғәскәри төҙөлөш комиссияһы күҙәтеүе аҫтында башҡара. 1896 йылдың көҙөндә һәйкәлгә нигеҙ һалыу тантанаһы була, ә ул 1907 йылдың 6 майында ғына асыла.
2011 йылда Екатерина II Краснодарҙағы һәйкәленең бәләкәйләтелгән күсермәһе Сочи ҡалаһында асыла.
Техник мәғлүмәт
Һәйкәлдең бейеклеге — 13,81 метр, бөтә комплекстың киңлеге 16 метр. Екатерина фигураһының ауырлығы 3 тонна, бейеклеге 4 метр. Скульптура композицияһына барлығы 25 тоннабронза, 12 тонна суйын, 250 кг алюмин һәм 80 грамм сусаль алтыны китә.
Урынлашыуы
Һәйкәл ҡаланың төп күсәре башында — Красная урамында, Екатерина скверында урынлашҡан. Һәйкәл ҡаршыһында Краснодар крайының Закондар сығарыу йыйылышы бинаһы тора. Уң яҡта 1853 йылда кенәз Александр Невский хөрмәтенә һалынған һәм уның исеме менән аталған ғәскәри собор, ул да, Екатерина һәйкәле кеүек, 2006 йылда тергеҙелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рәфил
Рәфил — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рәфил ғәрәп теленән ҡупшы тигәнде аңлата.
Ид Ках
Ид Ках (Байрам; эйд — байрам, гах — урын,, ھېيتگاھ مەسچىتى, Hëytgah Meschiti) — Ҡытайҙа иң ҙур мәсет. Ҡашғар ҡалаһында уйғыр мосолмандары йәшәгән үҙәк майҙанында урынлашҡан.
Тасуирлама
Майҙаны — 16 800 м². Мәсет 20 меңгә тиклем доға ҡылыусыны һыйҙыра.
1442 йылда төҙөлгән, иң боронғо участкаларҙы IX—X быуаттарға индерергә мөмкин. Һуңынан киңәйтелә һәм үҙгәртеп ҡорола.
Һары кирбестән һалынған.
Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура һәм спорт академияһы
Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура һәм спорт академияһы, КГИФА — физик культура һәм спорт өлкәһендә юғары белемле белгестәр әҙерләүсе уҡыу йорто. Ҡырғыҙстандың Бишкек ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡырғыҙстан дәүләт физик культура институты 1955 йылдың 15 июлендәге СССР Министрҙар Советы бойороғо буйынса Ҡырғыҙ ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән асылды.
Уҡытыусылар коллективын ойошторғанда һәм КГИФК ойоштороуҙа туғандаш республикаларҙың физкультура институттары ҙур ярҙам күрһәткән. Айырыуса П.Ф.Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институты ҙур ярҙам күрһәткән, ул үҙенең 17 белгесен һәм юғары уҡыу йортон тамамлаусылар өсөн ебәргән. Улар араһында беҙҙең институттың беренсе ректоры, к.н.н, доцент Леонид Федорович Егупов булған.
Педагогтар сафы әкренләп Ҡырғыҙстанға эшкә йүнәлтелгән башҡа республикаларҙан спорт буйынса белгестәр һәм үҙҙәренең иң һәләтле сығарылыш уҡыусыларынан тулыландырылды. 1965 йылда, үҙенең ун йыллығы көнөндә, институт коллективы республика хөкүмәтенән яңы уҡыу корпусының бинаһын алды (Ахунбаев урамы, 97). Яңы уҡыу-спорт базаһындағы эштәр институт коллективының бөтә эшмәкәрлегендәге яңы этаптың барлыҡҡа килеүе менән башланды.
2005 йылдың 3 майында Ҡырғыҙстан Республикаһы Президенты Указы менән институт физик культура һәм спорт академияһы тип үҙгәртелә.
Структараһы
Бөгөн академияла педагогик һәм милли спорт төрҙәре, тренерҙар факультеты, хәрби хеҙмәткә тиклемге әҙерлек һәм кадрҙар әҙерләү факультеты, квалификация күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү факультеты, ситтән тороп уҡыу бүлеге, аспирантура, магистратура, ғилми-уҡыу үҙәге, китапхана эшләй. КГАФКиС эшләгән йылдарҙа юғары физкультура белемле 13меңдән ашыу белгес әҙерләгән.
Институттың 2 студент дөйөм ятағы бар (640 урын). Студенттарҙың дөйөм һаны яҡынса 1650 студент тәшкил итә. Студенттарҙы уҡытыу бюджеттан һәм контракт нигеҙҙәренә производствонан айырылмайынса башҡарыла.
Сүрәктәр
Сүрәктәр (Цуреки, Τσουρέκι), шулай уҡ Корек, Козунак, Панарет — Балҡан һәм Кавказ илдәрендәге татлы икмәк.
Грек аш-һыуы
Грецияла цуректар — ҡәҙимге пасха икмәге, урыҫ халҡының кулич (паска) тип аталған ризығының аналогы, украиндар уны лежень тип атай (ук.).
Әсетелгән ҡамырҙан әҙерләнә. Апараһына аҡ май, һөт, шәкәр, цукат, йөҙөм өҫтәйҙәр. Ҡамырҙы баҫҡас, оҙонса таҫмаларға бүлеп, сәс кеүек үрәләр. Өҫтөнә кунжут йәки мәк һибәләр. Ҡалайға үреп һалып, уртаһына ҡып-ҡыҙыл итеп буялған пасха йомортҡалары һалып бешерәләр Һирәгерәк түңәрәк йәки тәре рәүешендә әҙрләйҙәр.Пасха цуректары шулай уҡ  лабропсомо йәки лаброкулурас тип атала.
Цуректың төрлө варианттары бар: раштыуа икмәге христопсомо (Χριστόψωμο) һәм яңы йыл икәмге — василопита (Βασιλόπιτα).
Башҡа халыҡтарҙа
Ҡамырҙан бешерелгән был ашамлыҡ Кавказда, Урта Азияла - "чурек", "чүрәк", шулай уҡ башҡорт халҡында ла "сүрәк" атамалары менән билдәле. Улар төрлө халыҡта бешереү технологияһы, тышҡы күренеше менән айырыла, әммә тап ҡамырҙан икмәк төрө итеп бешерелеүе һәм оҡшаш аталыуы уларҙы берләштерә. Башҡорт халҡында ул тандыр утта бешкән йоҡа икмәк тип аңлатыла.
Халонен Тарья
Та́рья Ка́арина Халонен (Tarja Kaarina Halonen; 24 декабрь 1943, Хельсинки) — фин сәйәсмәне, юрист; Социал-демократик партия ағзаһы. Финляндия президенты (1 март 2000 — 1 март 2012).
Халонен бик популяр президент була, уның хуплау рейтингы 2003 йылда 88 % тәшкил итә. 2006 йылда ул ҡабаттан һайлана, икенсе раундта Милли коалиция партияһынан кандидат Саули Ниинистёны 51 % тауыш менән (48 % ҡаршы) еңеп сыға. 2012 йылда президент һайлауҙарына һайлау мөмкинлеге булмау сәбәпле, 2012 йылдың 1 мартында был вазифаны ҡалдыра. Уның вариҫы Ниинистё була.
Кеше хоҡуҡтарына битараф булмауы менән киң билдәле, 1980-се йылдарҙа Халонен фин SETA ЛГБТ-ойошмаһы рәйесе була, ә үҙенең президентлығы осоронда ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары һәм глобалләштереү мәсьәләләре буйынса бәхәстәрҙә әүҙем ҡатнаша. 2006 йылда күп кенә күҙәтеүселәр уны БМО-ның генераль секретары вазифаһына потенциаль кандидат тип атай, әммә ул, президентлыҡ срогын тамамлау теләге менән йәшәүен дәлилләп, был вазифаға ынтылмай. 2009 йылда Forbes уның исемен донъялағы иң абруйлы 100 ҡатын- ҡыҙы исемлегенә индерә.
Ҡыҫҡаса биографияһы
Халонен Хельсинкиҙың Каллио районында тыуа. 1962 йылда Хельсинки университетына уҡырға инә һәм 1968 йылда юрист дипломын ала.
Йәш сағында һул радикаль ҡараштары менән айырылып тора, пацифистик хәрәкәттә ҡатнаша, Че Гевараны хөрмәт итә. Ҡатын-ҡыҙҙарға дини дәрәжә биреү тыйылғандан һуң лютеран сиркәүенә барыуын туҡтата.
1980 йылдан 1981 йылға тиклем енси аҙсылыҡ хоҡуҡтарын яҡлаусы SETA йәмғиәте рәйесе була. Шул сәбәпле президентлыҡ осоронда ул офицерҙарҙың береһе тарафынан тәнҡитләнә. Суд ҡарары менән был хәрбигә штраф һалына.
Сәйәси карьераһы
1971 йылда 28 йәшлек Тарья Финляндияның Социал-демократик партияһы ағзаһы була.
1979 йылдан Финляндия парламенты депутаты.
1987—1990 йылдарҙа — социаль яҡлау һәм һаулыҡ һаҡлау министры. 1990—1991 йылдарҙа — юстиция министры.
1995 йылдың апрелендә Липпонендың беренсе хөкүмәтендә сит ил эштәре министры итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул Эдускунтаға һайлауҙарҙан һуң да, 2000 йылда президент итеп һайланғанға тиклем, эшләүен дауам итә.
Халонен дөйөм алғанда министр сифатында 3238 көн эшләй (өс йүнәлештәге министр вазифаларында), Синикка Мёнкяренан (Sinikka Mönkäre) ҡала был вазифаларҙа иң оҙаҡ эшләгән министр була.
Президент һайлауҙары (2000)
Беренсе турҙа Халонен яҡынса 40 процент тауыш йыя. Уның төп дәғүәсеһе Эско Ахо тик 34,4 процент ҡына йыйыуға өлгәшә. Икенсе турҙа Халонен 51,6 процент тауыш йыя, дөйөм тауыш биреүселәр һаны 80,2 процент тәшкил итә.
Президентлыҡ
Тарья Халонен ил президенты итеп һайланған беренсе ҡатын-ҡыҙ була.
2001 йылдың 1 мартында президентлыҡтың беренсе йылы тамамланғас, граждандарҙың яҡынса 70 проценты Тарья эшмәкәрлеге менән ҡәнәғәт булыуын белдерә.
Президент һайлауҙары (2006)
2006 йылдың ғинуарында икенсе мөҙҙәткә һайлана.
Икенсе тапҡыр президентлыҡ осоро
Baltic Sea Action Group фонды кәңәшселәренең халыҡ-ара төркөмө рәйесе.
2012 йылдың 1 мартында үҙенең президент вәкәләттәрен һала; президент вазифаһын Саули Нийнистё ҡабул итеп ала.
Президент вазифаһын ҡалдырғандан һуңғы осор
2012 йылдың февралендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Тарья Халоненға БМО-ның халыҡ һаны мәсьәләләре буйынса эшсе төркөмөн етәкләргә тәҡдим итә. Март айында, Халонен үҙенең президент вәкәләттәрен ҡалдырғандан һуң, ул был эшселәр төркөмөнөң рәйестәше итеп тәғәйенләнә (Мозамбиктың экс-президенты Жоакин Чиссано менән бергә). Был эшсе төркөм халыҡтың енси һаулығын, шулай уҡ йөклөлөк һәм бала табыу ваҡытында ҡатын-ҡыҙҙарҙың һаулығы проблемаларын үҙ эсенә ала.
Халонен ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау менән эҙмә-эҙлекле рәүештә шөғөлләнә. 2012 йылдың июлендә YLE телеканалына биргән интервьюһында «ғәрәп яҙы» үткән илдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарының тормошҡа ашырыуын күҙәтеп барыуы тураһында белдерә, ә Пориҙа Донъяның Нобель премияһы лауреаты Таваккул Карман менән осрашыуҙа, Яҡын Көнсығыш илдәрен демократлаштырыу өсөн ҡатын-ҡыҙҙарҙың ижтимағи-сәйәси тормошон әүҙемләштереү талап ителә, тип белдерә.
2012 йылдың 4 сентябрендә тотороҡло үҫеш менән бәйле тикшеренеүҙәр тураһында мәғлүмәт йыйыусы һәм эшкәртеүсе һәм властарға был мәғлүмәтте тәҡдим итеүсе коммерцияға ҡарамаған «Helsinki Sustainability Center» компанияһы идараһы рәйесе итеп тәғәйенләнә.
2013 йылдың 4 апрелендә Рәсәйгә үҙенең 5 көнлөк сәфәре барышында ул Рәсәй Федерацияһы президенты Владимир Путин, премьер-министры Дмитрий Медведев һәм РФ Федераль йыйылышының Федерация Советы рәйесе Валентина Матвиенко менән осраша. Ошо сара барышында Финляндияның экс-президенты рустарға хас дуҫлыҡты юғары баһалауы һәм Рәсәй етәкселеге менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлауы тураһында белдерә. Шул уҡ ваҡытта Финляндияның ғәмәлдәге президенты Саули Нийнистёның фин-урыҫ мөнәсәбәттәрен юлға һалыуына ҡамасаулыҡ итмәүен белдерә. 2013 йылдың 10 октябрендә бөтә донъяла аҙ тәьмин ителгәндәрҙең хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе «Global Fairness Initiative» халыҡ-ара ойошмаһы Халоненға профсоюздарҙы һәм эш биреүселәр ойошмаларын уның президентлығы осорондағы сәйәси процестарға йәлеп иткәне өсөн премия тапшыра.
2013 йылдың ноябрендә Финляндияла WWF Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фондының административ советы рәйесе итеп һайлана һәм министрлыҡ вазифаһына тәғәйенләнеү менән бәйле был вазифаны ҡалдырған Пекку Хаавистоны алмаштыра.
2015 йылдың мартында май айынан Тарья Халоненды Европала Атенеум художество музейын, Киасма хәҙерге заман сәнғәте музейын, Синебрюхов художество музейын һәм Үҙәк художество архивтарын берләштергән иң ҙур музей комплексы — Фин милли галереяһы идараһы рәйесе итеп тәғәйенләү тураһында иғлан ителә.
Мауығыуҙары
Йөҙөү, һынлы сәнғәт (графика, һынлы сәнғәт) менән мауыға.
2012 йылдың 4 авгусында экс-президент үҙенең Twitter блогында былай тип яҙа: «Бесәйһеҙ йәшәргә күнегәбеҙ». йылдан уларҙы ташлап китеүе тураһында белдерә. 2013 йылдың 17 ғинуарында Рәсәй премьер-министры Дмитрий Медведев Хельсенкиҙағы Рәсәй илсеһе Александр Румянцев аша Финляндияның экс-президентына Мегги ҡушаматлы бесәйҙе тапшыра.
Ялпылдаҡ
thumb| Calandrella brachydactyla
Ялпылдаҡ(Малый жаворонок) (Calandrella brachydactyla) — һабан турғайҙары ғаиләһенән бәләкәй генә һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлығында. Парлашып йәки күмәкләшеп ерҙә йөрөйҙәр. Ғәҙәттә, талпынып-талпынып, юғарыға үрләй-үрләй һайрай. Ҡара һәм аҡ таптар менән сыбарланған ерәнһыу көрән һыртлы. Кәүҙәһенең аҫ яғы һарғылт аҡ. Түшенең ике яғында киң генә арҡыры һыҙыҡ бар. Ҡойроҡ ситтәренән аҡ һыҙыҡ үтә. һабан турғайынан бәләкә¬йерәк булыуы һәм түшендәге ике һыҙығы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «тир-ли-тир-ли». һайрауы яңғырауыҡлы: «бит-бит-ти-бит-ти-бит-тит-ири-тит-ти-тии».
Йәшәү рәүеше
Яландарҙа, баҫыуҙарҙа йәшәй. Бөжәктәр, үлән орлоҡтары ме¬нән туҡлана. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Ҡара һипкелле 4—5 бөртөк аҡһыл һоро йомортҡаһы була.
Вицин Сергей Ефимович
Вицин Сергей Ефимович (26 октябрь 1929 йыл — ғинуар  2017 йыл) — юрист, криминология белгесе;  юридик фәндәр докторы (1979); РСФСР-ҙың  атҡаҙанған юрисы,  СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы; эске хеҙмәт буйынса генерал-майор.
Биографияһы
Сергей Ефимович Вицин 1929 йылдың  26 октябрендә шул ваҡытта Удмурт АССР-ы составына ингән  Воткинск ҡалаһында тыуған. 1953 йылда Ҡазан дәүләт университетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай; 1960 йылда Удмурт дәүләт педагогия институтыныңы сит телдәр факультетын тамамлай. 1957 йылдан 1964 йылға тиклем УАССР Эске эштәр министрлығының  яуап алыу һәм тикшереү хеҙмәтендә эшләй.
1967 йылда РСФСР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбендә адъюнктураны тамамлағандан һуң Вицин СССР Эске эштәр министрлығының үҙәк аппаратында эшләй башлай — Мәскәүҙә бер нисә йыл эшләй. 1970 йылда ул СССР Дәүләт планы ҡарамағында эшләп килгән Юғары иҡтисади курстарҙы тамалай; шул уҡ йылда «Принудительные меры медицинского характера (понятие, основания и порядок применения)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Туғыҙ йылдан һуң «Проблемы системного подхода к организации борьбы с преступностью» темаһын уңышлы яҡлап, юридик фәндәр докторы булып китә. Вицин әҙерләгән методика буйынса 1971—1975 йылдар осорона СССР-ҙа енәйәтселектең беренсе прогнозы төҙөлә.
1981 йылда Вицин СССР Эске эштәр министрлығы академияһында профессор вазифаһын биләй; 1979 йылдан 1984 йылға тиклем был академияның  начальнигы урынбаҫары була. 1984 йылдың мартында ул В.Я. Кикотя исемендәге исемендәге Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университетына эшкә күсә (ул йылдарҙа — Эске эштәр министрлығының юридик институты, Мәскәү): бында, 1987 йылдан алып  2000 йылға тиклем Вицин криминология һәм енәйәтте иҫкәртеү кафедраһы начальнигы, ә 2000 йылдан  2002 йылға тиклем криминология һәм енәйәт иҫкәртеү кафедраһы мөдире була. 2003 йылдан криминология кафедраһы профессоры. 2000 йылда енәйәтселек менән көрәш һәм хоҡуҡ боҫоусылар менән мөғәләмә проблемалары бкйынса БМО-ның 10-сы конференцияһында ҡатнаша; шулай  уҡ милли һәм халыҡ-ара  хоҡуҡ һаҡлау ойошмаларының эшмәкәрлегендә ҡатнаша.
Вицин Эске эштәр министрлығы университетында махсуслашҡан диссертация советы рәйесе булып тора; Рәсәй Эске эштәр министрлығы  идаралығы академияһының диссертация советы составына инә. Бынан тыш, гуманитар фәндәр буйынса эксперт советтар секцияһында рәйес урынбаҫары булып тора. Бер нисә Рәсәй закондарының, шул иҫәптән О судебной системе Российской Федерации», «О мировых судьях», «О судебном департаменте при Верховном Суде Российской Федерации» и «О судах общей юрисдикции» закондарының авторҙашлығы була. 1991 йылда ҡабул ителгән «Суд эштәре реформаһы концепцияларының» авторҙашы булып тора. «Рәсәй Федерацияһы атҡаҙанған юрисы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була (1992); 1994 йылдың ноябрендә президент Ельцин Борис Николаевич Вицин кандидатураһын Рәсәй Федерацияһының Конституция судының судьяһы вазифаһына тәҡдим итә.
1991 йылдан 2001 йылға тиклем эске эштәр генерал-майоры Вицин ярлыҡау мәсьәләләре буйынса президент ҡарамағындағы комиссия составына инә; 1994 йылда ул федераль судтарҙың судьяһы вазифаһына кандидатураларҙы алдан тикшереү буйынса комиссия ағзаһы була. Бер орден һәм ун дүрт миҙал менән бүләкләнгән. СССР Эске эштәр министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре һәм Тәбиғи фәндәр буйынса Рәсәй академияһының ғәмәли ағзаһы Сергей Вицин 2017 йылдың ғинуарында вафат була.
Төркиә тарихы
Кесе Азия әле булһа тикшерелеп бөтмәгән бик күп боронғо мәҙәниәттәрҙең бишеге булған. «Уңдырышлы ярым ай» тип аталған төбәк өлөшләтә бөгөнгө Төркиә ерендә ята. Заманында унда кешелек йыйнаусылыҡтан культуралы ер эшкәртеүгә күсә.
Рәсих
Рәсих — башҡорт ир-ат исеме.
Төркиә тарихы
Ул осорҙа бында төрөктәр булмай. Тәүге төрөк династияһы  сәлжүктәрҙең ғәскәрҙәре б. э. XI быуатында Әрмән таулығының ҡайһы бер өлөштәрен баҫып ала, артабан Византия империяһы ның һәм Әрмәнстандың ҙур өлөшөн  буйһондора.
Рәсих
Этимологияһы
Рәсих ғәрәп теленән ныҡлы тигәнде аңлата.
Төркиә тарихы
Анатолия
Неолит дәүерендә  Анатолия урынлашҡан ерҙә бер нисә үҫешкән археологик мәҙәниәт була, әммә улар бер-береһе менән этник ҡәрҙәшлектә тормағандыр. Был мәҙәниәттәрҙең  күбеһе өсөн Анатолия Балҡан аша Европаға бара торған юл өҫтөндә ятҡан төбәк булып тора. Тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булған миной цивилизацияһы, пеласгтар,  хаттиҙар һәм башҡа халыҡтар  Анатолияның неолитик мәҙәниәттәре вариҫтары тип фараз ителә.
10,5 мең йыл самаһы элек Төркиәнең көньяҡ-көнбайышында ҡалаға оҡшаш Чатал-Һүйүк тигән торама барлыҡҡа килә. Ул әлеге мәлгә билдәле булған ошондай иң боронғо торама һанала. Был ҡала — неолит дәүерендә юғары мәҙәниәттәр булғанлығына дәлил. Неолиттың тағы бер мөһим ҡомартҡыһы — Һажилар.
Иң иртә неолит дәүерендә Анатолия территорияһында  (керамикаға тиклемге неолит А) керамика әле асылмаһа ла,  түңәрәк таш йорттарҙан торған даими торамалар (Невалы-Чори, Гөбәкли-Тәпә) була. Һуңыраҡ, керамикаға тиклемге неолит В дәүерендә, дүртмөйөшлө йорттар һалына башлай. Ашиҡлы-Һүйүк, Джәфәр-Һүйүк (Cafer Höyük) һәм Чәйөнү торамалары ошо дәүергә ҡарай. Балсыҡтан төрлө һындар яһала, яндырылғандары ла осрай, әммә һауыттар булмай әле.
Чатал-Гүйүкте (б. э. т. 7100-6300 йылдар) ҡаҙыған саҡта һәм Мәрсиндең түбәнге ҡатламдарында боронғо неолит керамикаһы (dark burnished ware, «ҡара ялтыр керамика») өлгөләре табыла. Чатал-Һүйүк Ерҙәге иң боронғо ҡала иҫәпләнә,  ғәмәлдә ул йәмәғәт ҡоролмалары булмаған ҙур ғына ҡасаба була.
Һожа-Чешмә — һуң неолит торамаһы,  иртә стадияһында унда түңәрәк йорттар ҡорола. Матди мәҙәниәте Болгариялағы табылдыҡтар (Караново мәҙәниәте) менән бик оҡшаш.
Византия
Византияның үҙ аллы дәүләткә әйләнеүе 330—518 йылдарға ҡарай. Был осорҙа  Дунай менән Рейндағы сиктәр аша Рим территорияһына күп һанлы варвар ҡәбиләләре, нигеҙҙә, германдар, үтеп инә.
Көнсығышта ла хәлдәр ҡатмарлы була. 378 йылда вестготтар Андрианополь эргәһендәге алышта еңеү яулай, император Валент үлтерелә һәм король Аларих бөтә Греция ны бушлыҡҡа әйләндерә. Тиҙҙән Аларих Испания менән Галлия яғына йүнәлә, һәм Византия готтар һөжүменән ҡотолоп ҡала. 441 йылда готтар урынына һундар ҡалҡып сыға. Уларҙың юлбашсыһы Аттила бер нисә тапҡыр һөжүм итә, тик ҙур яһаҡ түләп кенә ҡотолалар. Каталаун яланындағы халыҡтар алышында (451) Аттила еңелә, тиҙҙән уның державаһы  тарҡалып төшә.
V быуаттың икенсе яртыһында остготтар яғынан хәүеф асыла. Бөйөк Теодорих Македонияны тар-мар итә, Константинополгә яҡынлаша, ләкин ул да көнбайышҡа йүнәлә, Италияны ала.
Сәлжүктәр
IX һәм Х быуаттарҙа төрөктәр араһында ислам тарала, ғәрәп мәҙәниәте үтеп инә. Ғәрәп йоғонтоһо аҫтында хәрби оҫталыҡ арта. Х быуатта Төркөстандан төрөктәр баҫҡынсылыҡ һуғыштарына сыға. Берәүҙәре сәмәниҙәр хакимлыҡ иткән Бохараны ала, икенселәре Фарсыны алып, ғәзнәүиҙәр батшалығын нигеҙләй. Һуңғыһы Төркөстанда үҙ ҡәбиләләштәре булған төрөк сәлжүктәре менән да көрәш алып бара. XI быуат эсендә улар Хорасанды, Гератты, Әрмәнстан ды, Грузия ны, һуңыраҡ Сүриә не, Мысыр ҙы ала.
Солтан Мәлик шаһ ваҡытында  (1072—1092) төрөк сәлжүктәренең батшалығы айырыуса ҡеүәтлегә әүерелә, бөтә тиерлек Кесе Азия яулап алына, византиҙар ҡыйратыла.
«Весна» эше
«Весна» эше — Рус Император армияһында хеҙмәт иткән Ҡыҙыл Армия офицерҙарына һәм граждандарға, шул иҫәптән элекке аҡ офицерҙарға, ҡарата 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ органдары тарафынан ойошторолған репрессиялар]]. Ленинградта ғына 1931 йылдың май айында был эш буйынса меңдән ашыу кеше атып үлтерелә.
Төркиә тарихы
Сәлжүктәр
Сыңғыҙхан дың баҫып алыу яуҙарынан рухланып, Сөләймән хан (1231 йылда вафат була) етәкселегендәге 50 мең төрөк оғузы көнбайышҡа йүнәлә, иң тәүҙә Әрмәнстанға юлланалар. Уның улы Эртогрул  (1231—1288) көнбайыш йүнәлешендә баҫып алыу яуҙарын дауам итә; төрөктәр Кесе Азияла туҡтала, унда Сәлжүк Конияһы (йәки Икониумы) солтаны Алаэтдингә  Византияға ҡаршы алышта ярҙам итәләр. Бының өсөн Алаэтдин уларға   Ангора менән Брусса араһындағы ерҙәрҙе (был ҡалаларҙың үҙҙәренән башҡа) бирә.
Ғосман империяһы
Эртогрулдың улы Ғосман Ғосман империяһына нигеҙ һала. Ғосман иле Анатолия, Яҡын Көнсығыш, Төньяҡ Африка, Балҡан ярымутрауы һәм төньяҡтан уға йәнәш ятҡан Европа ерҙәрендә урынлашҡан ҡеүәтле дәүләт була.
Рус-төрөк һуғыштары
Төркиә һәм уның вассалы булған Ҡырым ханлығы Рәсәйҙең көньяҡ биләмәләренә даими хәүеф тыуҙырып тора, ҡолдар ала, ҡайһы берҙә Мәскәүгә тиклем еткән барымталар яһай. Волга буйындағы татар батшалыҡтарын ҡыйратҡандан һәм бөтә Волганы Рәсәйгә ҡушҡандан һуң, Ҡырым ханы көньяҡта Рәсәйҙең төп тышҡы дошмандарының береһенә әүерелә. Батша тәхетен биләгән Петр I-нең  Аҙау походынан һуң,  Төркиә менән һуғыштар яңы баҫҡысҡа күтәрелә. Тәүҙә Ҡара диңгеҙгә сығыу, шунан һуң Балҡанда һәм Кавказ аръяғында йоғонтоло көскә әйләнеү өсөн алыш бара. Рәсәйҙең 200 йылдан ашыу тырышлығы һөҙөмтәһендә Ҡара диңгеҙҙең төньяҡ яры менән Кавказ аръяғы уға күсә, ә балҡан халыҡтары (румындар, болгарҙар, сербтар һ.б.) бойондороҡһоҙлоҡ ала. Рәсәйҙең көсәйеүе Англия менән  Франция мәнфәғәттәренә ҡаршы килә. Улар Рәсәй менән барған һуғыштарҙа Төркиә яҡлы була, ә Ҡырым һуғышы ваҡытында Севастополгә поход яһай.
«Весна» эше
Эш
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса бөтәһе 3000-дән ашыу кеше ҡулға алына, улар араһында А. Е. Снесарев,, А. А. Свечин, П. В. Сытин, Ф. Ф. Новицкий, А. И. Верховский, В. И. Галкин, Ю. К. Гравицкий, В. А. Ольдерогге, В. А. Яблочкин, Н. Соллогуб, А. А. Балтийский, М. Д. Бонч-Бруевич, Н. А. Морозов, А. Е. Гутор, А. Х. Базаревский, М. С. Матиясевич, В. Ф. Ржечицкий, В. Н. Гатовский, П. М. Шарангович, Д. Д. Зуев һәм башҡалар.
Тарихнамә мәсьәләһе
Әлеге эш 2000 йылда украин тарихсыһы Ярослав Тинченконың «Рус офицерлығының голгофаһы» («Голгофа русского офицерства») исемле китабы сыҡҡандан һуң танылыу таба, асылда китапта тәүге тапҡыр был тема күтәрелә һәм күмәк китап уҡыуссыһына уны асып һала.
Төркиә тарихы
Ғосман империяһының тарҡалыуы
Беренсе донъя һуғышы барышында Төркиә Кавказ аръяғына уңышһыҙ һөжүмдәр яһай,  был төрөк ғәскәрҙәренең тамам ҡыйралыуына ғына килтерә.
1915 йылдың 24 апрелендә Истанбул да әрмәндәрҙең интеллектуаль, дини, иҡтисади һәм сәйәси элитаһы күпләп ҡулға алына. Был көн Ғосман империяһында әрмәндәрҙең геноциды башланған көн тип иҫәпләнә. Уның барышында 1915 йылдан 1918 йылға тиклем аралыҡта төрөк властары, төрлө хисаплауҙарға ярашлы, 1,5-тән 2 миллионға тиклем әрмәнде һәләк итә. Төрөк Республикаһы, рәсми төрөк историографияһы һәм башҡа илдәрҙәге ҡайһы бер ғалимдар әрмәндәрҙең геноцидҡа дусар ителеү фактын инҡар итә, әрмәндәрҙең ҡырылыуы Ғосман дәүләтенең планлаштырылған сәйәсәте түгел, ә ике яҡтың бер-береһенә ҡаршы тороуы һөҙөмтәһе, ә был бәрелештәрҙә һәләк булған әрмәндәр һаны арттырып күрһәтелә, тип иҫәпләй. Әрмәндәрҙән тыш, Ғосман империяһының йөш төрөк режимы ярты миллионға тиклем ашшурҙы (ассириҙы) ла махсус ҡыра.
«Весна» эше
Тарихнамә мәсьәләһе
«Весна» операцияһына ҡағылышлы ҡайһы бер документтар СССР-ҙа ошо операцияға бағышланған ике томлы «ВЧК, ОГПУ, НКВД архивтарынан» документтар йыйынтығында баҫылып сыға.
Төркиә тарихы
Ғосман империяһының тарҡалыуы
1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос ваҡытлы килешеүе төҙөлә, унан һуң 1920 йылдың 10 авгусында Севр солох договорына ҡул ҡуйыла. Тик был договор көсөнә инмәй, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың бөтәһе лә уны ратификацияламай (Греция ғына ратификациялай). Был договорға ярашлы, Ғосман империяһы бүлгеләнергә тейеш була, әйткәндәй, Кесе Азияның иң ҙур ҡалаларының береһе Измир (Смирна) Грецияға вәғәҙә ителә. Грек армияһы уны 1919 йылдың 15 майында ала, шунан һуң Төркиәнең бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш башлана.
«Весна» эше
Һылтанмалар
Документтар:
Төркиә тарихы
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һәм Төрөк республикаһын иғлан итеү
Төрөк национал-патриоттары Мостафа Кәмал  етәкселеге аҫтында солох договорын таныуҙан баш тарта һәм ҡораллы көс менән гректарҙы илдән ҡыуып сығара. 1922 йылдың 18 сентябренә Төркиә азат ителә. Лозанна солох договоры менән 1923 йылдың 24 июлендә Төркиәнең яңы сиктәре  таныла.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе донъя һуғышы башланыуға бер йыл ҡалғанда,1938 йылдың 10 ноябрендә, Мостафа Кәмал Ататөрк  вафат була. Был хәл төрөк элитаһының хәлен тағы ла ҡатмарлаштыра төшә, донъя һуғышы шарттарында илдең артабанғы сәйәсәте тураһында ҡарар ҡабул итергә кәрәк була. Власть башына 1938 йылдың 11 ноябрендә Төрөк Республикаһының президенты итеп һайланған Исмәт Инөнү баҫа.1939 й ылдың 19 октябрендә дуҫлыҡ һәм үҙ-ара ярҙам тураһында өс яҡлы британ-француз-төрөк договоры төҙөлә. Германияның Советтар Союз ына һөжүменән өс көн элек, 1941 й ылдың 18 июнендә, Төрөк Республикаһы менән Германия араһында дуҫлыҡ һәм һөжүм итешмәү тураһында пактҡа ҡул ҡуйыла. Бының алдынан Анкарала Советтар Союзының Төркиәгә территориаль дәғүәләре булыуы һәм уның яғынан хәүеф янауы тураһында имеш-мимештәр ҡуйыра. Артабан Төркиә нейтралитет һаҡларға тырыша, Исмәт Инөнү фекеренсә, Төркиә «нейтралитет һаҡларға тейеш, сөнки һуғышта ҡатнашыу Төркиә өсөн үлемесле булыуы ихтимал» була. Яҡын Көнсығышта тик  Төркиә генә хәрби көскә эйә була, шуға ҡарамаҫтан һуғыш ахырына тиклем үҙенең ҡыҫылмаусылыҡ позицияһын һаҡлай. Бөйөк Британия менән Германияның уны һуғышҡа ылыҡтырырға тырышыу ниәте барып сыҡмай. 1945 й ылдың февралендә генә хөкүмәт Германияға һәм Японияға һуғыш иғлан итә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң
Икенсе донъя һуғышынан һуң Төркиәлә бер партиялы система бөтөрөлә, 1950 йылда оппозициялағы Демократик партия һайлауҙа ышаныслы еңеү яулай. 1954 һәм 1956 йылдарҙағы һайлауҙарҙа ла ул өҫтөнлөктә ҡала. Ләкин партия башлығы Аднан Мәндәрәс үҙ власын нығытыу өсөн авторитар ысулдар ҡуллана, был оппозицияның көсәйеүенә килтерә. 1960 йылда ил граждандар һуғышы башланыуға килеп терәлә. Ошо мәлдә армия хәрби түңкәрелеш яһай. Демократик партия башлыҡтары, коррупцияла һәм властан уҫал ниәттәрҙә файҙаланыуҙа ғәйепләнеп, судҡа бирелә. Мәндәрәсте, шулай уҡ уның хөкүмәтендәге сит ил эштәре  һәм финанс министрҙарын аҫалар.
1961 йылда армия власты яңы парламентҡа тапшыра, ләкин 60-сы йылдарҙа бер партия ла өҫтөнлөк ала алмай, һөҙөмтәлә идара итеүсе коалициялар бер-береһен алмаштырып тора. Партиялар араһында тәрән айырмалар булыу сәбәпле бындай коалициялар ифрат тотороҡһоҙ  һәм тарҡалыусан була. Был сәйәси тотороҡһоҙлоҡҡа сәбәп була. Армия 1971 йылда йәнә бер тапҡыр сәйәсәткә ҡыҫыла,  сираттағы коалицион хөкүмәттең отставкаға китеүенә һәм властың ваҡытлы нигеҙҙә нейтраль кабинетҡа тапшырылыуына өлгәшә. Был ваҡиғалар «меморандумлы түңкәрелеш» тигән атама ала.
Хаостың граждандар һуғышына әүерелеү хәүефе аҫтында армия тағы тәүәккәллек күрһәтә. 1980 йылдың 12 сентябрендә Кенан Әврән етәкселегендә хәрби түңкәрелеш була. Милли хәүефһеҙлек советы (МХС) төҙөлә, уға хәрби-һауа көстәре, хәрби-диңгеҙ флоты, ҡоро ер ғәскәрҙәре һәм жандармерия командующийҙары инә, парламент тарҡатыла, уның депутаттары тейелгеһеҙлектән мәхрүм ителә, бөтә сәйәси партиялар эшмәкәрлеге тыйыла, уларҙың лидерҙары ҡулға алына.
Илдең яңы конституцияһын эшләү маҡсатында Ойоштороу мәжлесе йыйыла. Уға тулы составында МХС ағзалары һәм МХС тарафынан төҙөлгән (1980 йылдың сентябренә тиклем бер партияла ла тормау төп талап була) 60 кешелек Консультатив мәжлес инә. Яңы конституция 1982 й ылдың 7 ноябрендә хуплана  (91 процент ыңғай тауыш менән).
Иҡтисадты либералләштереү сәйәсәте башлана: дәүләт хаҡтарға ҡаты контроллек итеүҙән баш тарта; дәүләттең иҡтисад структураларындағы чиновниктар һәм хеҙмәткәрҙәр һаны ике тапҡырҙан ашыуға ҡыҫҡартыла; дәүләт секторына дотациялар кәметелә; предприятиелар льготалы кредиттарҙан һәм сәнәғәт сеймалы менән хеҙмәттәргә ташламалы хаҡтарҙан мәхрүм ителә. Сит ил инвесторҙары өсөн сикләүҙәр бөтөрөлә, 1980 йылдан башлап йыл һайын17 меңгә тиклем уртаҡ предприятие асыла. Көнбайыш Европа илдәрендә эшләгән йөҙҙәрсә мең Төркиә гражданы күсергән аҡса күләмдәре арта. Күптәр, тупланған капиталын экспорт һәм хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһендә бәләкәй предприятие асыу өсөн тотонорға тип, Төркиәгә ҡайта. Шуның менән бергә инфляцияны йүгәнләү өсөн ҡәтғи саралар күрелә, валюта тотоноу өҫтөнән контроль көсәйә.
1983 й ылдың 22 апрелендә  Сәйәси партиялар тураһында закон ҡабул ителә, ул партияларҙың элекке лидерҙарына һәм билдәле сәйәсмәндәргә 5-тән 10 йылға тиклем мөҙҙәт менән сәйәси тормошта ҡатнашыуҙы тыя. Закон шулай уҡ вуздарҙа сәйәси эшмәкәрлек алып барыуҙы һәм студенттарға сәйәси көрәштә ҡатнашыуҙы тыя. 10 июндә Һайлауҙар тураһында закон ҡабул ителә, һайлауҙарға 10 процентлы барьер һәм һайлауҙарҙың 5 йылға бер тапҡыр үткәрелеүе индерелә.
1983 йылда  илдә парламент ҡоролошо тергеҙелә. 1983—1996 йылдарҙа төрлө составлы коалицион хөкүмәттәр идара итә, 1996—1997 йылдарҙа ислам яҡлы «Рефах» партияһы коалиция буйынса өлкән партнер тип таныла, ләкин хәрбиҙәр коалиция тарҡатылыуына һәм партияның тыйылыуына өлгәшә. Әммә «Рефах» сигенмәй, бары тик «Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы» тигән исем аҫтында урта ҡарашлы сәйәси платформаға баҫа (төр.  Adalet ve Kalkınma partisi) һәм 2002, 2007, 2012 йылғы һайлауҙарҙа еңә.
6 ноябрҙ ә парламент һайлауҙары үтә. Һөҙөмтәләре хәрбиҙәр өсөн көтөлмәгән булып сыға: уларҙың сәйәси арҡаҙаштары уңышҡа өлгәшә алмай. Торғот Озалдың Ватан пар­тияһы ышаныслы еңеү яулай: ул  тауыштарҙың 45 процентын йыя һәм 400 урынлы парламентта 211 урын ала. 2-се урынды 30,4 процент менән Халыҡ партияһы (ХП) яулай һәм 117 урынға эйә була. Милли-демо­кратик партия (МДП) 3-сө урынды ала: тауыштарҙың 23,2 проценты һәм 71 урын. Ҡалған 8 пар­тия  тейешле 10 процентты йыя алмай һәм парламентҡа эләкмәй. Улар араһында С. Дәмирәл яҡлылар ойошторған  Хаҡ юл партияһы, соци­ал-демократтар була. Бер партиялы хөкүмәт башына Т. Озал ултыра.
Хәҙерге заман ваҡиғалары
2002 й ылдың авгусында Төркиә парламенты реформалар программаһын раҫлай, һәм  2004 й ылдың октябрендә   Еврокомиссия Төркиәнең Европа берләшмәһенә инеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай.
2012 йылдың 30 сентябре: Төркиә Премьер-министры  Рәжәп Тайип Эрдоған белдереүенсә, уның Ғәҙеллек һәм үҫеш партияһы был консерватив ислам партияһы съезында бөтә мосолмандарға үрнәккә әүерелә. Эрдоған идара итеүсе партия лидеры итеп ҡабат һайлана.
2012 йылдың 4 октябре: Төрөк парламенты, әгәр хөкүмәт кәрәк тип тапһа,  илдән ситтә хәрби операция үткәреүҙе хуплай. Министрҙар кабинеты Сүриә армияһы яғынан «агрессив ғәмәлдәр» менән бәйле депутаттарға рөхсәт һорап мөрәжәғәт итә. 3 октябрҙә Сүриә территорияһынан сик буйындағы Акчакал тигән төрөк ҡалаһы утҡа тотола, биш кеше һәләк була. Төркиәлә быны милли именлеккә янау тип баһалайҙар. БМО-ның Именлек Советы, Сүриәне Акчакалды утҡа тотоуҙа ғәйепләп, рәсми белдереү сығара. Именлек Советы рәсми Дамаскты күрше илдәрҙең территориаль бөтөнлөгөн хөрмәт итергә саҡыра.
2012 йылдың 9 октябре: Төркиәнең Генераль штабы  25 F-16 истребителен Сүриә сигенә яҡын урынлашҡан «Диярбаҡыр» авиабазаһына ебәрә. Ошо уҡ ваҡытта тиерлек НАТО генераль секретары Андерс Фог Расмуссен альянстың Төркиәне яҡлау буйынса бөтә кәрәкле пландарҙы әҙерләүе тураһында белдерә.
2015 йылдың икенсе яртыһында Рәсәйҙең ИГИЛ-ға ҡаршы антитеррористик операцияһы барышында Төркиә, Рәсәйҙе сик боҙоуҙа ғәйепләп, уның  Су-24 хәрби самолетын бәреп төшөрә. Үҙ сиратында РФ Төркиәгә ҡаршы иҡтисади санкциялар йүнәлтә. Ул шулай уҡ президент Эрдоғанды ИГИЛ менән сауҙа алып барыуҙа ғәйепләй.
2016 йылдың 15 июле — хәрби түңкәрелеш була яҙа.
Щелкан
Щёлкан (Кесе Щёлкан) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 122 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шастин Иннокентий Всеволодович
Шастин Иннокентий Всеволодович (23 октябрь 1923 йыл—21 август 1999 йыл) — СССР ғалим-медигы, медицина фәне һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, терапевт һәм кардиолог, медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973), медицина хеҙмәтенең  генерал-майоры (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1987).
Биографияһы
Иннокентий Всеволодович Шастин 1923 йылдың 23 октябрендә Ленинградта тыуа.
1941 йылдан 1942 йылға тиклем һәм 1943 йылдан 1947 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡый. 1942 йылдан 1943 йылға тиклем Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ленинград фронтының медицина частары составында була, һуғыш барышында ауыр йәрәхәт ала. 1947 йылдан алып 1954 йылға тиклем Балтик фронты Баш Хәрби-диңгеҙ госпиталенең терапия бүлегендә хәрәкәттәге  армияла ординатор вазифаһында хеҙмәт итә. 1954 йылдан 1956 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультетының госпиталь терапия кафедраһында уҡый.
1956 йылдан С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында үҙенең ғилми-педагогик эшмәкәрлеген уҡытыусы, өлкән уҡытыусы сифатында башлай: 1973 йылдан 1976 йылға тиклем  — профессор һәм был академияның терапия  кафедраһы начальнигы урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1976 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарары менән В.И. Шастинға медицина хеҙмәтенең генерал-майор исеме бирелә. 1976 йылдан 1989 йылға тиклем — 2-се Үҙәк хәрби клиник госпиталдең баш терапевты һәм СССР Оборона министрлығының баш терапевты урынбаҫары.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
И.В. Шастиндың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге артериаль гипертензия, төрлө кардиоваскуляр тайпылыштар, хәрби-һөнәри патология һәм кисектергеһеҙ хәлдәр өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле була.
1956 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, В. И. Шастин «Лечение гипертониической болезни» темаһы буйынса диссертация яҡлай, 1972 йылда  медицина фәндәре докторына «Кардиоваскулярные расстройства у человека в Прибрежной и Центральной Антарктиде» темаһына диссертация яҡлай. 1973 йылда И. В. Шастинға ғилми профессор исеме бирелә. Йөҙ ҙә егерменән ашыу ғилми хеҙмәт авторы булып тора, ете фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән. Бөтә донъя кардиологтарының IX конгресында ҡатнаша, унда кисектергеһеҙ хәлдәрҙә коллоидүосмотик стаус буйынса доклад менән сығыш яһай. 1987 йылда И.В. Шастинға «Человек в экстремальных условиях обитания» тематикаһы менән дөйөмләштерелгән коллектив эш циклы өсөн СССР Дәүләт премияһы бирелә. .
И.В.Шастин 1999 йылдың 21 авгусында Санкт-Петербургта вафат була.
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы, Әкрәм Вәли (28 июль 1908 йыл — 19 март 1963 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Вәлиев Әкрәм Мөхәррәм улы 1908 йылдың 28 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған.
1952—1955 йылдарҙа «Әҙәби Башҡортостан» журналының редакторы була.
Әкрәм Вәлиҙең «Көс» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1931 йылда донъя күрә.
Һуғыштан һуң Әкрәм Вәли тағы ла ижад эшенә тотона һәм байтаҡ әҫәрҙәр ижад итә, проза өлкәһендә, балалар ижадыгда ла танылды. Күп кенә әҫәрҙәр тәржемә итте. 1937 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы
Наградалары
Ҡыҙыл Байраҡ ордены (26.05.1945 )
Атмисс
Атмисс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 114 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәүкеше
Тәүкеше — мифологияла һәм диндә кешелектең, ата-бабаһы, антропогоник мифтарперсонажы.
Күп кенә мифологияларҙа, мифопоэтик һәм дини-фәлсәфәүи традицияларҙа тәүкеше — йыһан есеме, антропоморфикланған донъя моделе. Ғаләм тәү кеше тәненең ағзаларынан барлыҡҡа килә, был донъя мифопоэтик картинаһына хас макрокосм һәм микрокосм параллелизмын һәм был ике әйберҙең изоморфизмын һәм уларҙың бер төрлөлөгөн аңлата. Тәүкеше тәненең ағзаларын ғаләмдең конкрет өлөштәренән төҙөү тураһында ҡайһы бер космологик текстар, әммә уның сиктәрендә тәүкеше кәүҙәһе беренсел һәм башланғыс, ә космик ҡоролма икенсел һәм уның сығарылмаһы булып тора тигән мотив йышыраҡ осрай.
Хәҙерге фәндә «тәүкеше» төшөнсәһе коррект түгел тип ҡарала, сөнки кеше айырым зат булараҡ түгел, тотош популяциялар сиктәрендә өҙлөкһөҙ эволюция процессы рәүешендә барлыҡҡа килгән.
Антропогоник мифтар
Кеше мифик осорҙа, эмпирик (тарихи) «профан» ваҡытынан алдағы үҙенсәлекле башланғыс сакраль осорҙа барлыҡҡа килә (хасил була). Кеше нәҫеленең һәм айырым халыҡтың, тәүкешенең йәки тәүге парҙың, һәр айырым кешенең килеп сығышы айырылмай, бының менән күп йолаларҙа ҡәбилә атамаһының һәм «кеше» һүҙенең (айндар, кеттар һ. б.) оҡшаш булыуы мөмкинлегенә бәйле. Бәғзе мифтар кешенең боронғо заманда, мифик осорҙа барлыҡҡа килеүен һәм уның мифологик прообразынан аңлашылған һәр аныҡ кеше тыуыуына тиңләштерә. Башҡа осраҡтарҙа мифтар кеше һәм уның йәнен (күңеле) барлыҡҡа килтереүҙе (хасил итеүҙе) айырып йөрөтә, ул уның айырым өлөшө йәки үҙ яҙмышына эйә булған бик күп өлөштәре булып һанала. Ҡайһы бер мифтарҙа айырым кеше ағзаларының, йөрәгенең, күҙҙәренең һ. б. барлыҡҡа килеүе тураһында бәйән ителә. Күп мифтарға ярашлы, башта йыһандағы барлыҡ йән эйәләре лә — бөтә йәнлектәр ҙә, хайуандар ҙа, күренештәр ҙә (ҡояш, ай, йондоҙҙар) антропоморф ҡиәфәткә эйә булған, ҡәбиләнең урынлашҡан урыны һәм йыш ҡына «тәүкеше» тәненең өлөштәренән килеп сыҡҡан тип тасуирланыуы мөмкин. Шуға бәйле кешенең барлыҡҡа килеүе уны булдырыу түгел, ә кешенең кешегә оҡшаш булған һәм ваҡыт үтеү менән кеше ҡиәфәтен юғалта барған башҡа йән эйәләренән бүленеү булараҡ та бирелә.
Мифологик йыһан моделе
Кеше тәне, уның функциялары, тән һәм рухи тәжрибәһе тирә-яҡтағы ысынбарлыҡты архаик классификацияһының, шул иҫәптән ҡаршы фекерҙәр серияһының (уң һәм һул, өҫкө һәм аҫҡы, йоп һәм таҡ, ут һәм һыу һ. б.), өс тәүтөҫтө (ҡыҙыл — ҡан, аҡ — һөт һәм ҡара бүлендектәр төҫө булараҡ) айырып алыуҙың нигеҙендә ята. Макро-микро тап килеүҙәр сиктәрендә архаик классификация ҡорбан килтереү ритуалында сағыла. Тәүкешенең типик миҫалы булып (исеме «тулыландырыу» ҡылымынан яһалған мәғәнәгә эйә) ведий мифологияһында тасуирланған Пуруша һанала. Был матдилыҡты кәүҙәләндергән персонаж йыһанды «тултыра» («Пуруша бит — ул йыһан», Ригведа, Х 90, 2). Уны илаһтарға ҡорбан иткәндәр. Был ҡорбан гимндар, көйҙәр, шиғри үлсәмдәр, йола формулалары; аттар, үгеҙҙәр, кәзәләр һәм һарыҡтар; аллалар; йыһан һәм социаль ҡоролош элементтарын тыуҙырған. Иран мифологияһында тәүге кеше функцияһын Ормаздың (Аһура Мазда) алтынсы заты Гайомарт үтәй, уны ерҙән («Бундахишн») булдырған. Һуңынан яҡтылыҡтан һәм күк дымынан кеше һәм үгеҙҙәрҙең орлоғо барлыҡҡа килтерелгән, был орлоҡ Гайомарттың тәненә һалынған, һәм ул кешелектең ата — бабаһы, прототибы булып киткән. Иран традицияһы тәүкешенең кәүҙә өлөштәрен йыһан элементтары менән тиңләштерә: кәүҙәһе йәки һөйәктәре — ер менән, ҡаны — һыу менән, сәстәре — үҫемлектәр менән, күреү һәләте — ут менән, тын алыуы — ел менән бәйле. Скандинавия Эддаһында бер нисә тигеҙләү бар, уларҙың мотивы булып Имир йыһан алпамышаһының тән өлөштәрен (эске психик йоғонтоноң тышҡы күренешкә әүерелеүе) «экстериоризациялау» тора. Раввин әҙәбиәте Изге Яҙма Әҙәмен ғәйәт ҙур кеше итеп һүрәтләй. Уның буйы ерҙән алып күккә тиклем, төньяҡтан көньяҡҡа, көнбайыштан көнсығышҡа тиклем бөтә ерҙе тултырған. Фәрештәләр уның ҙурлығынан ҡурҡҡан, шул саҡта Алла Әҙәмде бәләкәйләткән. Ул яҡтылыҡ йөрөтөүсе итеп һүрәтләнә, үҙенең табаны менән ул ҡояш дискын ҡаплай, бөтә донъяны сигенән алып сигенә тиклем күрә ала. Әҙәм менән Һауа мәсихселәр апокрифтарында ҡояш һәм йондоҙға оҡшаш. Ғөмүмән, Әҙәмдең йыһани тәбиғәтенә раввин легендаһы ла күрһәтә — тәүҙә ул ике йөҙлө булған, ләкин һуңынан Алла уны урталай ярған һәм икенсе яртыһынан Һауаны барлыҡҡа килтергән. Сюжеттарҙың береһендә Әҙәмдең башы өсөн ер — Иерусалимдан, тәне өсөн — Вавилондан, тәненең башҡа өлөштәре өсөн башҡа илдәрҙән алынған булған. «Сефер хасидим» («Диндарҙар китабы») тигән урта быуат мистик тексында әйтелгәнсә, бөтә донъяны тултырған Әҙәмде, тәненең өлөштәрен эҙмә — эҙлекле киҫеп, Алла бөтә донъяға таратҡан. Айырым миф-поэтик текстар тәүкешенең донъя менән рухи метафизик аспектта бәйләнеше тураһында бәйән итә. Мәҫәлән, Филон («De confusione linguarum» — «Телдәрҙе ҡатнаштырыу тураһында»-«О смешении языков», 11) «Күк Әҙәме»н йәшәйеште мәғәнәүи тулыландырыусы итеп күрһәтелгән Логосҡа тиңләй. Ғәләмдә бар нәмәне булдырған тәүкешенең бер варианты Праджапатиҙың Һүҙ менән ир-ҡатын бәйләнеше һәм йыһан элементтарын кәүҙәләндергән илаһтарҙы тыуҙырыуы тураһында һинд мифологик мотивы менән дә параллель үткәреп була.
Халыҡ медицинаһы
Архаик халыҡ медицинаһы сиктәрендә кәүҙә өлөштәре уларҙың беренсе кешегә һәм йыһан есеменә арналған оҡшатыу һәм миф системаһын билдәләүсе миф-поэтик семантикаһына ярашлы ҡарала. Ауырыуҙарҙан медицина имләүҙәре кәүҙә өлөштәренең айырым булыуы, уларҙың составын һәм иерархияһы тураһында күҙаллауҙарҙы аңлата. Кеше тәненән ауырыуының сығыуы («оҙатылыуы») эске-тән өлкәһенең тышҡы-ғаләмдәге экстериорацияһына ярашлы. «Ҡара» ммләүҙәр һәм заклинаниелар ярҙамында сир «ебәрелеүе» кире күренеш, тышҡы өлкәне эске донъяға интериоризациялауы тип ҡабул ителә. Кешенең «агрегатлығы» һәм уның психологик аспектын психология темаһына буддий трактаты «Дхаммасангани» сағылдыра.
Фәнни күҙаллауҙар
Хәҙерге биологик системала бөтә хәҙерге кешеләр кеше (лат. Homo) нәҫеленә ингән аҡыллы кеше (лат. Homo sapiens) булып һанала. Күпселек тикшеренеүселәрҙең иҫәпләүенсә, Homo нәҫеле Афар австралопитегынан килеп сыҡҡан. Homo нәҫелен австралопитектарҙан айырып торған морфологик үҙенсәлектәрҙе билдәләү бәхәстәр тыуҙыра. Уларға мейе күләме (мейе Рубиконы — 600—800 см³) һәм ҡул суғы төҙөлөшө инә, ләкин күп ғалимдар был критерийҙарҙы хата тип иҫәпләй. Антропологияла Homo нәҫеленә ҡараған иң боронғо вәкилдәре тип рудольф кешеһе (Homo rudolfensis) һәм (күп кенә ғалимдар уны «киң мәғәнәлә» эш белгән (Homo habilis) политипик төргә) Африка кешеләре төрҙәре иҫәпләнә. мәғдән кешеһе Үҙенең айырылғыһыҙ ҡөҙрәтле булыуы һәм оҫта кешеһе һанала (ҡайһы бер ғалимдар уларҙы бер политипик төргә берләштерә). Ошо Homo кешеләренең иртә төрҙәре эволюцион үҙгәреп Homo ergaster төрөнә әйләнгән. Һуңғыһы вәкилдәре Азияға күсеп килгән һәм Homo erectus төрөнә башланғыс биргән. Африкала Homo ergaste төрөнән гейдельберг кешеһе (Homo heidelbergensis) барлыҡҡа килгән. Гейдельберг кешеһе 250—100 мең йыл элек эволюция барышында Homo sapiens, Европала яҡынса 70 мең йыл элек неадерталецтар (Homo neanderthalensis) «классик» формаһына күскән.
Раил (исем)
Раил — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Раил исеме ғәрәп теленән нигеҙ ҡороусы, һалыусы тигән мәғәнәлә килә.
Тлянкин-Игый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тойтлебен
Тойтлебен (Teutleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 390 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Вырей (Малая Черная ҡушылдығы)
Вырей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Извоз (тау)
Извоз — Силәбе өлкәһе Верхнеурал районындағы тау. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1987).
Географияһы
Түбәһендә - ҡая-таштар. Тирә-яғында типик урманлы дала, сауҡалыҡтар йылға буйҙары буйлап ғына таралған. Извоз тауы үҙенең бейеклеге менән генә түгел, ә XX быуаттың 60-сы йылдары башында ултыртылған ҡараңғы-йәшел ҡарағай урманы менән яҡын тирәләге урындарҙан айырып тора. Түбәнең бер битләүендә ағастар менән "Ленин" тип яҙылған.
Яр көйөлдөһө
Яр көйөлдөһө (урыҫ.тонкоклювый (малый) кроншнеп), лат. Numenius tenuirostris) — оҙон аяҡлы, оҙон төҙ нәҙек суҡышлы, һоро сыбар төҫлө ҡош. Йылға-күл буйында йәшәй. Диалекттарҙа көйөлдөр тигән варианты ла бар.
Извоз (тау)
Этимологияһы
Үткән быуаттарҙа крәҫтиәндәр ылау менән Магнит тауынан Белорет ҡалаһына мәғдән ташығанда ошо тау буйында ял иткәндәр. Извоз рус теленән тәржемә иткәндә ылау була.
Яр көйөлдөһө
Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон аяҡлы һәм оҙон ғына аҫҡа ҡарай кәкрәйгән суҡышлы урта ҙурлыҡтағы сәпсәү. Һырты түңәрәк ҡара таптар менән сыбарланған ерәнһыу һоро. Муйынындағы һәм ҡойроҡ өҫтөндәге һыҙыҡтар нәҙек кенә. Ҡанаттарының сите ҡара, аяҡтары һорғолт күк. Һаҙ көйөлдөһөнән бәләкәй булыуы менән айырыла.
Извоз (тау)
Извоз тауы тарихта
1774 йылдың май айында Е. И. Пугачевтың көрәштәштәре был тауҙа туҡталған. Һуңынан Извоз тауы түбәһендә часовня төҙөлә. Йыл һайын май айында бында Верхнеурал ҡалаһынан тәре һәм иконалар күтәреп, православныйҙарҙың тантаналы йөрөшө үткәрелер булған. Тағы бер часовня Табын Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә ҡуйылған. 1918 йылда Верхнеурал өйәҙендә А. И. Дутовтың ҡораллы формированиелары менән ҡыҙылдар араһында ҡаты һуғыштар була. Иң ҡанлыһы 1918 йылдың 29 июлендә була. Һуңынан алыш булған урында ағастан пирамида ҡуйыла.