cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрдэнэт
Иҡтисады
Башҡа ҡайһы бер эре тау-мәғдән компаниялары менән, шул иҫәптән шәхси сеймал базаһына һәм Урал тау-металлургия компанияһына эйә булған һәм баҡыр сеймалына ҡытлыҡ кисергән «Нориль никель» тау металлургия комплексы менән хеҙмәттәшлек итә.
Башҡа компаниялары
Ҡаланы электр энергияһы һәм йылылыҡ менән тәьмин итеү өсөн Эрдэнэт йылылыҡ-электр үҙәге төҙөлгән. Тимер юлы Эрдэнэтты Дархан ҡалаһы менән тоташтыра ( Трансмонгол тимер юлында).
«Эрдэнэт» предприятиеһынан тыш келәм-туҡыу фабрикаһы, төҙөлөш материалдары етештереү буйынса предприятиелар, аҙыҡ-түлек, йөн эшкәртеү предприятиелары эшләй.
Стадионы
Спорт комплексы хужаһы булып ҡалала Эрдэнэт предприятиеһы тора. Комплекс бер нисә бүлектән тора: халыҡ-ара стандарттарға тап килгән «Хилэм» йөҙөү бассейны (45 кеше һыйҙырышлы), ҙур спорт залы (һыйҙырышлығы 200 кеше), «Хангарьд» стадионы (2000 кеше һыйҙырышлы), «Сархиа» саңғы базаһы (сәғәтенә 300 кешене хеҙмәтләндерергә һәләтле), хоккей өсөн һырғалаҡ, еңел атлетика, теннис өсөн корттар, көрәш, бокс, дзюдо, гимнастика, өҫтәл теннисы, бодибилдинг, шахмат, ауыр атлетика, бильярд өсөн залдар, ҡунаҡхана, сауна, контроль һәм клиника кабинеттары, химик-бактериологик лаборатория бар. 3000 ашыу кеше 25 спорт төрө менән шөғөлләнә һәм урындағы, төбәк һәм халыҡ-ара турнирҙарҙа ҡатнаша. Комплекста шөғөлләнгән спортсылар дөйөм иҫәптә 2500-ҙән ашыу миҙал яулаған. Спорткомплекста 2 атҡаҙанған тренер, 3 атҡаҙанған спортсы, 18 халыҡ-ара класлы спорт мастеры һәм 81 спорт мастеры тәрбиәләнгән.
Иҫтәлекле урындары
•	Туристар карьерға бара ала. Ул ҡаланың көнсығыш өлөшөндә, үҙәктән 6 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
•	1983 йылда ойошторолған аймаҡ музейы
•	Совет-монгол дуҫлығына арналған һәйкәл Эрдэнэттың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәмле ҡалҡыулыҡта урынлашҡан.
•	Ҡалала ике будда ғибәҙәтханаһы — Ганданшадувлин һәм Норовлин, шулай уҡ Будданың һыны менән ғибәҙәтхана бар.
•	Күңел асыу паркы үҙәктән көнсығышҡа ҡарай урынлашҡан.
•	Эрдэнэтта Монголияның фән һәм технология университеты бар.
Туғандаш ҡалалар
Эрдэнэттың туғандаш ҡалалары:
Бад-Мускау
Бад-Мускау (Bad Muskau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3828 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 110 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2953 һәм автомобиль коды NOL.
Можайск
Можайск (Можайск) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Можайск ҡала округы үҙәге. Хәрби дан ҡалаһы (2012).
Ефимов Александр Николаевич
Ефимов Александр Николаевич (6 февраль 1923 йыл — 31 август 2012 йыл, Мәскәү) — Бөйөк Ватан һуғышында штурм авиациаһының осоусы-асы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (26.10.1944, 18.08.1945), СССР-ҙың атҡаҙанған хәрби осоусыһы (17.08.1970), авиация маршалы (29.04.1975),, профессор (1968). Рәсәй Федерацияһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы (2006—2010). Ҡырғыҙ ССР-ынан СССР-ҙың 2-се (1946—1950) һәм 9-11-се (1974—1989) саҡырылыш Юғары Советының Милләттәр Советы  депутаты. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1986—1990).
Биографияһы
Александр Николаевич Ефимов 1923 йылдың 6 февралендә Воронеж губернаһы Кантермировка ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһе Кантемир районы ҡала тибындағы Кантемиро ҡасабаһы) тимер юлсы ғаиләһендә тыуа.
Бала сағы һәм үҫмер осоро Миллерово ҡалаһында үтә. 1940 йылда мәктәпте тамамлай. 1938 йылдан Осоавиахимдың Миллерово планеристар мәктәбендә шөғөлләнә. 1941 йылда С. А. Леваневский исемендәге Ворошиловоград аэроклубын тамамлай.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1941 йылдың майынан. 1942 йылда ул ваҡытта Уральск (Ҡаҙаҡ ССР-Ы) ҡалаһына эвакуацияланған Донбасс Пролетариаты исемендәге Луганск хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың авгусынан — Бөйөк Ватан һуғышында 594-сы штурм авиация полкы осоусыһы. Беренсе «Ҡыҙыл Байраҡ» орденына награда ҡағыҙында: «198-сы штурм авиация полкы звеноһы командиры, кесе лейтенант Александр Николаевич Ефимов Ватан һуғышында пилот вазифаһында 1943 йылдың 14 ноябренән 1943 йылдың 5 майына тиклем, артабан звено командиры вазифаһында ҡатнаша», — тип яҙыла. 1943 йылдан ВКП(б.) сафында.
Украина дәүләт фискаль хеҙмәте университеты
Украина дәүләт һалым хеҙмәте университеты Украина (УДФСУ) — Ирпень ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. Украина дәүләт фискаль хеҙмәтенең нигеҙ (база) уҡыу йорто.
Университетта бакалаврҙар, белгестәр, магистрҙар әҙерләй. Иҫәп-иҡтисади, финанс, иҡтисад һәм һалым һалыу, юридик, ситтән тороп уҡыу, хәрби әҙерлек, һалым милицияһы факультеттарында Украинаның бөтә төбәктәренән 12 меңдән ашыу егет һәм ҡыҙ уҡый. Ситтән тороп уҡыу факультеттары Житомир, Винница, Симферополь, Сторожинец (Черновцы өлкәһе), Каменец-Подольск (Хмельницкий өлкәһе).ҡалаларында эшләй. Украина ДФС университеты структураһына Киев финанс-иҡтисад колледжы инә, бында кесе белгестәр әҙерләнә. Бында 500-ҙән ашыу уҡытыусы, уларҙың араһында — 6 академик, 60 доктор, 200-ҙән ашыу фән кандидаты, 55 профессор һәм 137 доцент. 2013 йылдың июленә университеттың ректоры — Мельник Птр Владимирович.
2015 йылдың 11 ноябрендә Украина министрҙар кабинеты күрһәтмәһе менән Украина Милли дәүләт һалым хеҙмәте университеты Таможня эштәре дәүләт милли ғилми-тикшеренеү институты, Финанс хоҡуғы фәнни-тикшеренеү институты бергә ҡушылып, яңы Украинаның фискаль хеҙмәте дәүләт университеты булдырыла.
Украина торф техникумы
Украина Милли дәүләт һалым хеҙмәте университетының тарихы 1921 йылда Киев ҡалаһы, Тимофеевский урамы, 12 адресы буйынса урынлашҡан Украин торф техникумынан башлана. Техникумдың беренсе директоры итеп Украина Фәндәр академияһы ағзаһы Б М. Клопотов тәғәйенләнә. Техникум юғары уҡыу йорто тип иҫәпләнә, уны тамамлағандан һуң, тыңлаусыларға инженер-торфмейстер һәм торф табыу технигы квалификацияһы бирелгән. Ҡыҫҡартылған программа буйынса тәүге сығарылыш 1922 йылда була.
Ирпень торф техникумы
1932 йылда, торф уҡытыу-производство комбинаты составында «Ирпень торф техникумы» тигән атама менән, техникум Киевтан Ирпень ҡасабаһына күсерелә. Комбинат директоры итеп Ф. А. Сербин тәғәйенләнә. Тәүге 20 йыл эсендә техникумда 4 меңдән ашыу белгес әҙерләнә.
Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы
1943 йылдың 6 ноябрендә 74-се уҡсылар дивизияһы яугирҙары Ирпенде азат итә. Оккупация ваҡытында техникум емертелә, ә инде 1944 йылдың мартында ул «Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы» тигән исем менән эшен яңырта. Директор итеп Й. Н. Любий, ә һуңынан П. А. Коломинов тәғәйенләнә. 1944—1945 уҡыу йылында техникумдың беренсе курсына 120 кеше, икенсе йылда — 38 кеше, өсөнсө йылда — 12 кеше, дүртенсе йылда — 4 кеше ҡабул ителә. Студенттар техникумды тергеҙеүҙә ҡатнаша, шулай уҡ спорт секцияларында, түңәрәктәрҙә, художестволы үҙешмәкәрлектә шөғөлләнә. 1946 йылда һуғыштан һуңғы сығарлышта 13 белгес уҡыуын тамамлай. 1947 йылдан техникумды А. С. Кухарук етәкләй. 1951 йылда яңы уҡыу корпусы (хәҙер университеттың төп корпусы), 1955 й. — дөйөм ятағы һәм уҡытыусылар өсөн торлаҡ йорт һәм дөйөм ятаҡ файҙаланыуға тапшырыла. Тап шул саҡта матур парк зонаһында урынлашҡан студенттар ҡаласығы барлыҡҡа килә. 1960 йылда техникумда «Силикаттар технологияһы», «Сәнәғәт предприятиеларында технологик ҡорамалдар», «Металды киҫеп эшкәртеү» специальностары индерелгән.
Ирпень индустриаль техникумы
1961 йылда Ирпень тау-яғыулыҡ техникумы Ирпень индустриаль техникумы итеп үҙгәртелә. 1968 йылда унда ун һөнәр буйынса белгестәр әҙерләнгән. 1946-1968 йылдар дауамында 3800 белгес әҙерләп сығарыла. 1969 йылда техникум үҫешендә яңы этап башлана. Техникум директоры итеп Владимир Иванович Павленко тәғәйенләнә. Техникумда 20 йыл етәксе булып эшләү осоронда заманса уҡытыу-матди базаһы ойошторола. Халыҡ хужалығы өсөн белгестәр әҙерләүҙәге емешле эшмәкәрлеге өсөн В. И. Павленко Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, уға «Украин ССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә. 1975 йылдан бирле, Киев ҡалаһы һәм өлкәһе техникумдарының техник ижад күргәҙмәләрендә ҡатанашып, Ирпень индустриаль техникумы беренсе урынды биләй. 1980 йылда техникум түбәндәге һөнәрҙәр буйынса белгестәр әҙерләй: «Халыҡ хужалығы тармаҡтарында иҡтисад һәм планлаштырыу», «Хужалыҡ эшмәкәрлегендә бухгалтер иҫәбе, контроль һәм анализ», «Станоктарҙа һәм автоматик линияларҙа материалдар эшкәртеү», «Предприятиеларҙа һәм йәмәғәт биналарында электр ҡорамалдарын монтажлау һәм эксплуатациялау», «Программа менән идара ителеүсе станоктарҙы һәм робот-техник комплекстарын эксплуатациялау», «Программа менән идара ителеүсе электрон ҡоролмалар һәм автоматлаштырылған етештереү ҡорамалдарының төҙөлөүе һәм эксплуатациялау», «Торф етештереүҙә механизациялау һәм автоматлаштырыу», «Полимер материалдан эшләнмәләр һәм көпләүҙәр етештереү», «Инструменталь етештереү». 1986 яңы специальность «Программа һәм һанлы идара итеү станоктарын ҡулланыу һәм көйләү». 1969 йылдан 1990 йылға тиклем 16 653 белгес сығарылған. Шул саҡта иҡтисади специальностар техникумдың өҫтөнлөклө йүнәлеше булды.
Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы
1990 йылда индустриаль техникум үҙгәртеп ҡороу йылдарында яңы типтағы урта уҡыу йорто — Ирпень индустриаль техникумы (колледж) тип үҙгәртеп ҡорола. Ул торф етештереү механиктарын, механик-электриктарын, металл эшкәртеү буйынса технологтар, пластмасса әйберҙәр технологтары, машиналар етештереү производствоһы бухгалтерҙары, плановик-экономистары, программа менән идара ителеүсе станоктар наладчиктары, банк эше белгестәре әҙерләгән. 1991 йылда колледж директоры итеп техникумды 1976 йылда тамамлаусы иҡтисади фәндәр кандидаты Мельник Пётр Владимирович тәғәйенләнә. Украина юғары уҡыу йорттары менән берлектә кадрҙарҙы баҫҡыслы әҙерләү тормошҡа ашырыла. Сығарылыш уҡыусылары уҡыуҙарын дауам итеү өсөн юлланды Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетына, Киев политехник институтына, Халыҡ хужалығы институтына, Киев еңел сәнәғәт институтына, Ровно һыу хужалығы инженерҙары институтына һәм шуға оҡшаш башҡа уҡыу йорттарына йүнәлтелгән. 1995 йылда Ирпень индустриаль техникумы (колледжы) Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы итеп үҙгәртелә.
Украина финанс-иҡтисади институты
1996 йылда Ирпень финанс-сәнәғәт колледжы нигеҙендә Украина Финанс министрлығына буйһонған Украин финанс-иҡтисад институты булдырыла, ә 1996 йылдың 5 ноябренән ул Украинаның Дәүләт һалым хакимиәте ҡарамағына тапшырыла. Ректоры итеп П. В. Мельник тәғәйенләнә. Институт киләһе квалификация кимәле: кесе белгес; бакалавр; белгес буйынса белем биреү эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра. Биш факультет: финанс-иҡтисади, юридик, иҫәп-экономика факультеты, һалым милицияһы (1997 й.) булырыла, Ситтән тороп уҡыу факультеты һәм ун ете кафедрра булдырыла. Украина Министрҙар Кабинеты Постановлениеһы менән институт структураһында Украинаның Дәүләт һалым хеҙмәте өсөн кадрҙарҙы ҡабаттан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү Үҙәге булдырыла.
Украинаның дәүләт һалым хеҙмәте милли академияһы
1999 йылда Украина Министрҙар кабинеты ҡарарына ярашлы, Украина финанс-иҡтисад институты нигеҙендә Украина дәүләт һалым хеҙмәте Академияһы булдырыла. Академияны иҡтисад фәндәре докторы, профессор Мельник Пётр Владимирович етәкләй. Академия коллективы милли мәғариф һәм фән үҫешенә тос өлөш индергәне өсөн, Украина Президентының 2003 йылдың 21 авгусында сыҡҡан 870/2003-сө Указы менән ГПС Академияһына милли статусы бирә.
Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты
2006 йылдың 23 авгусы Украина Министрҙар кабинетының 472-р Бойороғо Дәүләт һалым хеҙмәте милли академияһы Украина дәүләт һалым хеҙмәте милли университеты тип үҙгәртелә.
Тәнҡит
2013 йылдың июлендә Киев өлкәһе Прокуратураһы Украина 2012 йылғы Футбол буйынса Европа Чемпионатына әҙерләнеү барышында бюджет аҡсаларын файҙаланыуҙа, атап әйткәндә, төҙөлөш-монтаж эштәре килешеүе өлөшләтә генә эшләнеүенә ҡарамаҫтан, улар өсөн 10 миллион гривна аҡса һалыныуы йәки закон боҙоуҙар асыҡланды. .
Баһауетдин Әдүтов
Баһауетдин Әдүтов (Багаутдин Адутов; 1788 йыл — ?) — зауряд-есаул, кантон начальнигы. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы
Биографяһы
Баһауетдин Әдүтов Пермь наместниклығы Уҫы өйәҙе Ғәйнә улусының (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районы) Үдик (Епалчиха) ауылында кантон начальниктары булған Әдүтовтар ғаиләһендә тыуа. Атаһы Мөхәмәҙиә Әдүтов 1‑се башҡорт кантоны начальнигы була. Уның улдары Баһауетдин, Камалетдин (1801-?) һәм Низаметдин. Камалетдин да зауряд-есаул, 1831—1841 йылдарҙа 1‑се башҡорт кантоны начальнигы була. Низаметдин хорунжий булып хеҙмәт итә, ул 1850 йылда 1‑се башҡорт кантоны начальнигы булып тора, уның 5 тирмәне була.
Баһауетдин Әдутов хәрби хеҙмәттә 1806 йылдан. 1811 йылдан алып юрта есаулы, 1812 йылдан поход старшинаһы булып хеҙмәт итә, 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша.
1814—1816 йылдарҙа Себер даруғаһында дистанция начальнигы. 1820—1831 йылдарҙа 1‑се башҡорт кантоны начальнигы, 14‑се класс чиновнигы була (1821).
Иркутск губернаһында 2 йыл дауамында дистанция начальнигы сифатында этаплы хеҙмәттә була. 2 тирмәне була. 1831 йылда Санкт-Петербургта Башҡорт-мишәр ғәскәрҙәре депутацияһы составында император Николай I аудиенцияһында ҡатнаша. «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән
Һөнәрселәр синагогаһы
Һөнәрселәр сиркәүе — Дондағы Ростов ҡалаһы синагогаһы. 1901 йылда төҙөлгән, 1942 йылда янған.
Тарих
Дондың түбәнге ағымында йәһүдтәр XIX быуаттың тәүге тиҫтәһендә күренә башлаған. 1836 йылда Дондағы Ростовта яҡынса 8100 кеше йәшәгән, шулар араһында 73 йәһүд булһа, 10 йылдан һуң улар 289 кеше булған. Йәһүд йәмғиәте уларҙың Көнбайыш Украинанан, Белоруссиянан һәм Литванан Рәсәйгә күсеп килеүе араһында барлыҡҡа килгән. Рәсәй империяһы ҡанундары буйынса йәһүдтәрҙең йәмғиәте йәһүд йорттарының һаны утыҙға тулһа, ғибәҙәт ҡылыу йорто, әгәр һикһәнгә етһә, сиркәү (синагога) төҙөргә хоҡуҡлы булған.
1891 йылда Дондағы Ростовта йәһүд һөнәрселәренең Хоҙайға табыныу йәмғите барлыҡҡа килгән. Үҙҙәренең дини ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн был йәмғиәт 1894—1901 йылдарҙа Ҡазан тыҡырығындағы бер ҡатлы 24-се һанлы (хәҙерге Гәзит тыҡырығындағы 28-се) Я. К. Башмакова вариҫтарының йортон ҡуртымға алып), ғибәҙәт ҡылғандар.
1894 йылда төҙөлөш подрядсыһы Абрам Моисеевич Геронимус Ростовта Почта урамы (хәҙер Станиславский урамы, 106-сы йорт) менән Ҡазан тыҡырығы (хәҙерге Гәзит тыҡырығы, 28-сейорт) киҫешкән урында утар һатып алған. 1901 йылда ул бында йәһүд һөнәрселәр йәмғиәте өсөн кирбестән ғибәҙәт ҡылыу йорто төҙөгән. Йорттоң үлсәме — 16,75 х 16,25 x 3,35. метр. Биналарҙың дөйөм майҙаны — яҡынса 323 кв. метр. Бина ике ҡатлы, ослайып торған ҡыйыҡлы итеп, готика стилендә һалынған. 1904 йылда А. М. Геронимус был йортто йәһүд һөнәрселәр йәмғиәтенә бүләк иткән. 1905 йылғы йәһүдтәр болаһы ваҡытында йорт янған. Ремонттан һуң йортта ғибәҙәт ҡылыуҙар дауам иткән. 1913 йылда Дон ғәскәре өлкәһенең дини эштәр буйынса Департаменты Һөнәрселәр йәмғиәтенә А. М. Геронимустан был дин йортон хәйергә алырға рөхсәт биргән.
Йорт граждандар һуғышы йылдарында снаряд төшөүҙән зыян күргән, шулай ҙа бирешмә, һаҡланып ҡалған. 1936 йылда был ғибәҙәтхана Дондағы Ростовта берҙән-бер эш итеүсе йәһүдтәр сиркәүе булған. 1942 йылдың июлендә йорт тулыһынса тиерлек янған, бары тик көнсығыштағы стенаһы ғына янмай ҡалған. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң йорт тергеҙелмәгән. Хәҙер уның урынында Добрыня аҙыҡ магазины тора.
Йорттоң бары тик революцияға тиклем төшөрөлгән фотографияһы ғына һаҡланып ҡалған.
Дин башлыҡтары һәм дин ҡатнашты әһелдәре
1920 йылдарҙа Һөнәрселәр ғибәҙәт ҡылыу хәсидтәр йәмғиәтенең раввины Иошуа-Эшель Авраам Хаимович Земский булған. Төрлө ваҡытта йәһүд йәмғиәтенең рәйестәре — Я. М. Лельчук, Угольников, һ. б.
Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
Кояндал
Кояндал — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мунжа йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йылболаҡтамаҡ ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кояндал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Джеймс Кэгни
Джеймс Фрэнсис Кэгни кесе (James Francis Cagney, Jr.; 17 июль 1899 йыл — 30 март 1986 йыл) — классик Голливудтың иң талап ителгән актёрҙарының береһе, 1943 йылда иң яҡшы ирҙәр роле өсөн «Оскар»ға лайыҡ була. ХХ быуат һөҙөмтәләре буйынса Америка кино сәнғәте институты уны Голливуд тарихындағы ун бөйөк актёр исемлегенә индерә. Һәм нәҡ ошо учреждение 1974 йылда үҙ тарихында беренсе тапҡыр уға кино сәнғәтенә индергән өлөшө өсөн премия тәғәйенләй.
Биографияһы
Буласаҡ актёр Манхеттендағы Түбәнге Ист — Сайд округында иранлы атанан һәм норвегиялы әсәнән тыуған бала. Йәш саҡта официант булып хеҙмәт итә, хорҙа йырлай, ревюла ҡатын — ҡыҙ ролдәрен башҡара. 1920 йылдар уртаһында ҡатыны менән водевилдәрҙә уйнай. Уға башта Бродвейҙа, һуңынан Голливудта иғтибар итәләр.
1931 йылда Кэгни Warner Bros  студияһы менән контракт төҙә һәм «хыялдар фабрикаһын» яулау өсөн Нью—Йоркты ташлап сығып китә. Уның кинола бишенсе роле "Йәмғиәт дошман"ындағы (1931) йәлләү белмәгән гангстер була — Кэгниның үҙенән һәм уның партнеры Джин Харлоуҙан йондоҙҙар яһаған фильм.
Классик Голливудта Кэгни ҙур уңыш менән «насар егет» типажын сағылдыра ала. Уның ҡарлыҡҡаныраҡ, яңғырап торған тауышы шартлаулы темпераментының бөтмәҫ — төкәнмәс запасын күрһәтеп тора. Ғүмере буйы ул ошо типаж менән айҡаша. Уның актёрлыҡ диапазоны Шекспирҙан алып (Макс Рейнхардтың «Йәйге төндәге төш») сатирик комедияларға тиклем (Билли Уайлдерҙың «Бер, ике, өс») йәйелә. Үҙенең берҙән — бер «Оскар»ын «Янки Дудл Денди» (1942) мюзиклы өсөн ала.
1957 йылдағы уңышһыҙ режиссерлыҡ тәжрибәһенән һуң Кэгни үҙенең кино өлкәһендәге сығыштарын ҡыҫҡарта башлай. 1970-се йылдарҙа ул һаулығы ҡаҡшау арҡаһында кино эшенән бөтөнләй алыҫлаша һәм мемуарҙар китабын яҙа. 1981 йылда Милош Формана саҡырыуы буйынса «Рэгтайм» фильмыңда ҙур булмаған, әммә иҫтә ҡалырлыҡ ролен башҡара.
Нью — Йорк эргәһендәге ҡасабалағы «Күк йөҙө ҡапҡалары» зыяратында актёрҙы ерләгән саҡта уның боронғо иптәше Рональд Рейган йөрәккә үтеп инерлек телмәр менән сығыш яһай. Ул уны Американың иң яҡшы актёры тип атай. Был ваҡиғаға тиклем ике йыл элек Рейган уға АҠШ-тың иң юғары гражданлыҡ наградаһын тапшырған була — Азатлыҡ Президент миҙалын.
Ғаиләһе
Ҡустылары: Эдвард Кэгни, Уильям Кэгни. Һеңлеһе: актриса Джинн Кэгни. Ҡатыны: Фрэнсис Кэгни. Балалары: Джеймс Кэгни кесе һәм Кэтлин Кэгни.
Варионовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дерягаль
Дерягаль — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тергала йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Арҡырытау (Ҡариҙел районы)
Арҡырытау (Поперечная Гора) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452375, ОКАТО коды — 80234836004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы
Башҡортостан республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы — фәнни-ағартыу һәм уҡытыу-геология үҙәге.
Тарихы
Башҡортостан республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы 1934 йылда Башҡорт геология разведкаһы тресты янында төҙөлдө. Музейҙы булдырыу маҡсаты — Башҡортостан республикаһы территорияһында табылған тау тоҡомдары, руда һәм минералдар өлгөләрен һаҡлау.
1981 йылда музейға Өфө үҙәгендә Ленин урамы, 47-се йорт адресы буйынса бина бирелде.
1999 йылда музей геология һәм ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу буйынса идаралағы янында Башҡортостан Республикаһының геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы статусын алды.
Музей фондтары
Башҡорт Урал аръяғындағы баҡыр колчеданы һәм алтын сульфидлы рудалары өлгөләре, Суран ятҡылығы флюориттары, Малай Муйнаҡ һәм Яңы Троицк ятҡылыҡтарының йәшмәләре һәм ҡатламлы кварц өлгөләре, селлаитттың эре өлгөһө күргәҙмәгә ҡуйылған.
Музей экспонаттары иҫәбендә — габбро тәбиғи таштарҙың төрҙәре, долериттар һәм мраморланған эзбисташ.
Музей экспонаттарының дөйөм һаны — 5,5 мең, музей майҙаны — яҡынса 300 кв. м.
Музейҙа 3 зал бар: Музейҙы төҙөүҙә геологтар һәм ғалимдар Ф. Ф. Чебаевский, В. К. Яшнева, Р. Г. Орлова, Г. Ш. Жданов һ.б. ҙур өлөш индерҙеләр. Шулай уҡ музейға Башҡорт төбәк геология идаралығы начальнигы Латыш В. М., «Башкиргеология» ПГО-ның генераль директоры Попов В. М., Башҡортостан Республикаһы геология дәүләт комитеты рәйесе Мәһәҙиев Б. Д., Башҡортостан Республикаһы буйынса ер аҫты байлыҡтарын файҙаланыу идаралығы начальнигы Хәмитов Р. Ә., Башҡортостан Республикаһы экология һәм тәбиғәтте файҙаланыу министры Шәйәхмәтов И. Ә. ярҙам иттеләр.
Һылтанмалар
http://img-fotki.yandex.ru/get/9263/36256508.2f/0_73461_8dc8f468_orig
Васина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркиәнең атом энергетикаһы
Төркиә Республикаһында атом тармағының үҫеш йылъяҙмаһы :
Проектланыусы АЭС-тар
Илдә беренсе «Аккую» АЭС-ы Урта диңгеҙ буйында, Төркиәнең   Мәрсин  провинцияһында  төҙөләсәк. Уның менән «Росатом»дың бүлендеге «Атомстройэкспорт»  предприятиеһы шөғөлләнәсәк. Проект Рәсәй проекты буйынса тормошҡа ашырыласаҡ һәм  1,2-шәр гигаватлы дүрт энергоблоктан торасаҡ. Төҙөлөш тураһында килешеүгә 2010 йылда ҡул ҡуйыла. 2011 йылда Анкараның Юғары суды ерле халыҡтың һәм Кипр утрауында йәшәүселәрҙең АЭС төҙөлөшөнә ҡаршы сығыуы арҡаһында төҙөлөштө ваҡытлыса туҡтатып тора. 2015 йылдың аҙағында, Рәсәй менән Төркиә араһында мөнәсәбәттәр боҙолғас, эш туҡтатыла. 2016 йылдың авгусында Рәсәй һәм Төркиә президенттары АЭС проектына яңынан тотонорға килешә. 2017 йылдың майында төҙөлөш башланасағы тураһында хәбәр ителә. 2017 йылдың июнендә Европа берлеге Төркиәнең АЭС төҙөлөшөнән баш тартыуын талап итә. Мәрсиндәге АЭС-тың беренсе энергоблогы 2019 йылда файҙаланыуға тапшырылырға тейеш.
2016 йылдың сентябрендә Төркиә менән ҠХР атом энергетикаһы өлкәһендә хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөшә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (23 октября 2017)">источник не указан 518 дней  ]  — ҡытайҙар, моғайын,  Westinghouse технологияһын ҡулланып, өсөнсө АЭС-ты төҙөр.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сергеевка (Фёдоровка районы)
Сергеевка (Сергеевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 13 кеше. Почта индексы — 453287, ОКАТО коды — 80254805009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бад-Шандау
Бад-Шандау (Bad Schandau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2844 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 146 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01812-01814 һәм автомобиль коды PIR.
Макроиҡтисад
Макроиҡтисад ( μακρός  — «оҙон», «ҙур»,  — «өй» һәм  — «ҡанун»)  — иҡтисад теорияһы бүлеге; иҡтисадты дөйөм, иҡтисад системаһының бер бөтөн булараҡ эшләүен, иҡтисади күренештәр йыйылмаһы булараҡ өйрәнеүсе фән. Төбәк, милли һәм глобаль иҡтисадтарҙы үҙ эсенә ала.
Макроиҡтисадтың төп мәсьәләләре
Макроиҡтисад фәне микроиҡтисад кимәлендә яуабы булмаған мәсьәләләр менән шөғөлләнә. Макроиҡтисад тарафынан өйрәнелгән мәсьәләләр дөйөм алғанда иҡтисад өсөн уртаҡ булып тора. Макроиҡтисад мәсьәләләре тип түбәндәгеләрҙе атарға мөмкин:
Макроиҡтисад фәне тарихы
Макроиҡтисад фән булараҡ сағыштырмаса яңыраҡ барлыҡҡа килгән. Егерменсе быуаттың 30-сы йылдарына тиклем был терминдың үҙе лә булмаған. 1940 йылдан 1977 йылға тиклем был фәнде ғилми нигеҙләү бара, ә 1980-се йылдарҙан башлап макроиҡтисад фәненең һиҙелерлек үҫеше башлана.
Шуға ҡарамаҫтан, быға тиклем күпкә алдан иҡтисадтың тәртибен, уның үҫеше өсөн теге йәки был иҡтисади сәйәсәтте файҙаланырға мөмкин булған йәки ҡулланырға ярамаған сәбәптәрҙе, иҡтисадта оҙайлы һәм ҡыҫҡа ваҡытлы осорҙар араһындағы айырманы һәм башҡа факторҙарҙы аңлатҡан яңынан-яңы макроиҡтисади идеялар тыуып торған. Уларҙың ҡайһы берҙәре ҡапма-ҡаршы нигеҙле. Шулай итеп, төрлө ҡарашлы бихисап макроиҡтисади ағымдар, макроиҡтисад ғилеменең тотош мәктәптәре барлыҡҡа килә.
Меркантилизмдан алып марксизмға тиклем
Макроиҡтисадтың сағыштырмаса йәш булыуына ҡарамаҫтан, иҡтисадты макрокимәлдә өйрәнеү Кейнсиан революцияһына тиклем үк башлана. XV быуатта меркантилизм, иҡтисади ҡарашлы беренсе ағым, ғилми мәктәп барлыҡҡа килә. Уның үҫешенә Антуан де Монкретьен, Уильям Стаффорд, Томас Ман, Жан Батист Кольбер һиҙелерлек йоғонто яһай. Ил менән идара итеүселәрҙең рәсми ҡарарҙар нигеҙендә иҡтисадҡа йоғонто яһауы, аҡса менән тәьмин итеүҙе арттырыу йәки кәметеү, илдә етештерелгән тауарҙарҙы экспортлау һәм импортты сикләү иҫәбенә сауҙа балансын яҡлау кеүек мәсьәләләр ҡарала. Меркантилистар аҡса әйләнеше өлкәһенә ҙур иғтибар бүлә.
XVIII быуат уртаһында физиократтар мәктәбе барлыҡҡа килә (Франсуа Кенэ, Анн Робер Жак Тюрго, Виктор Мирабо һәм Пьер Поль Мерсье де Ла Ривьер). Уларҙың ғилми ҡарашы иҡтисадта ауыл хужалығының төп роленә нигеҙләнә. Мәҫәлән, иң тәүге һәм билдәле иҡтисади моделдәрҙең береһе, Кенэ таблицаһы, бөтә йәмғиәтте етештереүселәргә, нәтижәһеҙҙәргә һәм милекселәргә бүлеп, «милли тулайым бол» ( ингл. Net national product) әйләнешен ауыл хужалығы күҙлегенән генә сығып аңлата.
XIX быуатта марксизм һәм марксистик сәйәси иҡтисад мәктәбе барлыҡҡа килә. Был ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусылар булып Карл Маркс һәм Фридрих Энгельс тора. Маркстың иҡтисади тәғлимәте макроиҡтисад теорияһы үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Өҫтәмә ҡиммәт, етештереү мөнәсәбәттәре, ябай һәм киңәйтелгән яңынан етештереү кеүек яңы төшөнсәләр индерелә һәм әүҙем үҫешә.
Классик мәктәп
Үҙ-үҙен көйләүсе иҡтисад яҡлыларҙы классик йәки неоклассик макроиҡтисад вәкилдәре тип иҫәпләйҙәр. Был ғилми мәктәп ун етенсе быуатта уҡ нигеҙләнә. XVIII быуат аҙағында классик иҡтисад теорияһы үҫешенең икенсе этабы башлана. Был осорҙа Адам Смит үҙенең «күренмәгән ҡул принцибы» менән макроиҡтисад фәненә көслө йоғонтоһо яһай.
Иҡтисадтың мәңгелек тотороҡлоғо тураһында гипотезалар барлыҡҡа килә, «ҡыҫылмаусанлыҡ тәғлимәте» тыуа. Был тәғлимәт барлыҡ баҙарҙарҙа ла камил конкуренция эшләй, ихтыяж һәм тәҡдимдәр торошона бәйле бөтә хаҡтар ҙа даими үҙгәрә, баҙар үҙ аллы тотороҡло хәлгә килә тип иҫбатлай.
Классик модель яҡлылар өсөн иҡтисадта ресурстарҙың сикләнгән булыуы төп проблема тыуҙыра һәм XX быуат башына ғәмәлдән сыға. Икенсе донъя һуғышы һәм 1930-сы йылдарҙағы Бөйөк депрессия ваҡытында донъя иҡтисады үҙ-үҙен көйләй алмай.
Неоклассик макроиҡтисади фекерҙең төп вәкилдәре булып Альфред Маршалл, Леон Вальрас, Артур Пигу һәм башҡалар тора.
Австрия мәктәбе
XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килгән Австрия иҡтисад мәктәбе вәкилдәре баҙар хаҡтары механизмының үҙ-үҙен көйләүсе ролен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был ҡараштың нигеҙендә кеше ҡылығының үҙенсәләктәре һәм баҙар торошоның даими үҙгәреүе иҡтисадта математик моделләштереүҙе ҡатмарлаштыра тигән раҫлау тора. Макроиҡтисад мәсьәләләрен, шул иҫәптән аҡса циклын өйрәнгәндә иҡтисадсылар капиталдың гетерогенлығына һәм ваҡытлы структуралы булыуына баҫым яһай.
«Кейнсиан революцияһы»һәм заманса макроиҡтисадтың барлыҡҡа килеүе
Кейнсиан иҡтисад мәктәбенә 1939 йылда Британия иҡтисадсыһы Джон Мейнард Кейнс нигеҙ һала. Ул үҙенең «Дөйөм мәшғүллек теорияһы, процент һәм аҡса» китабын баҫтырып сығара. Был ваҡытҡа Бөйөк Депрессия классик, йәки үҙ-үҙен көйләүсе иҡтисадҡа ышанысты ҡаҡшата. 1929-1933 йылдарҙағы Беренсе донъя һуғышы һәм Бөйөк Депрессия тәжрибәһенән сығып, Кейнс классик иҡтисад идеяларын тулыһынса тиерлек инҡар иткән һығымта яһай.
Беренсенән, ул баҙарҙа тик камил конкуренция ғына эшләй алмаясағын күрһәтә. Икенсенән, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә хаҡтарҙың үҙгәрешһеҙ булыуы ихтимал, тип фаразлай. Кейнсиан ағымы вәкилдәре әйтеүенсә иҡтисад тотороҡһоҙ булыуы ихтимал. Ҡайһы бер осраҡта, баҙар үҙен көйләй алмағанда, ҡатмарлыҡтар барлыҡҡа килгән ваҡытта дәүләт иҡтисадҡа ҡыҫылырға тейеш, тип билдәләй Кейнс. Шулай итеп, Кейнс ҡатнаш иҡтисади система вәкиле булып таныла.
Тиҙҙән Кейнстың иҡтисад теорияһына эйәреүселәр күбәйә. Егерменсе быуаттың икенсе яртыһында неокейнсианлыҡ һәм «яңы кейнсианлыҡ» тип аталған ҡараштар барлыҡҡа килә. Уларҙың маҡсаты - кейнсианлыҡты заманса иҡтисади анализ стандарттарына һыйҙырыу һәм бынан алда булған неоклассик идеялар менән бәйләү тора. Кейнсиан макроиҡтисад мәктәбенең популярлығы 2007 йылда донъя финанс көрсөгө ваҡытында һиҙелерлек арта. Был мәктәптең төп вәкилдәре итеп Уильям Филипс, Бен Бернанке, Джеймс Тобин һәм Грегори Мэнкьюҙы атарға мөмкин.
Монетарлыҡ
Монетаристар йыш ҡына кейнсианлылар менән монетар һәм фискаль сәйәсәттәр үткәреү һөҙөмтәлелеге тураһында бәхәсләшә. Һуңғылары, аҡсаға ихтыяж процент ставкаһына бик һиҙгер, шуға күрә аҡса тәҡдименең артыуы дөйөм етештереү күләмен арттырырға ярҙам итмәй, фискаль сәйәсәт монетар сәйәсәткә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк, тип иҫәпләй.
Монетаристар, киреһенсә, монетар сәйәсәт һөҙөмтәлелегенә ышана, фискаль сәйәсәтттән шикләнә, аҡса ихтыяжы процент ставкаһына һиҙгер түгел, тип иҫәпләй. Фискаль сәйәсәт үткәреү өсөн йыш ҡына дәүләт тарафынан тауар һәм хеҙмәттәр һатып алыу күләмен арттырыу талап ителә. Бының өсөн дәүләткә аҡса күберәк кәрәк: заем аҡсаһына ихтыяж арта, был төп процент ставкаһын үҫетерә. Монетаристар фекеренсә, процент ставкалары артыуы шәхси инвестицияларҙың ҡырҡа кәмеүенә килтерә, был, үҙ сиратында, дөйөм тәҡдимдәрҙең артыуын һиҙелерлек тотҡарлай.
Бындай күренеш шәхси инвестицияларҙы ҡыҫырыҡлап сығарыу эффекты тип атала (ингл.Crowding-out Effect). Шулай итеп, Монетатристар фекеренсә фискаль сәйәсәт һөҙөмтәһеҙ. Милтон Фридман һәм Эдмунд Фелпс кеүек билдәле иҡтисадсылар монетаристар вәкиле тип һанала.
1970 йылдар: яңы классик макроиҡтисад
Яңы классик макроиҡтисад 1970-се йылдарҙа Америка иҡтисадсыһы Роберт Лукас менән бәйле барлыҡҡа килә. Рациональ өмөттәр мәктәбенең төп вәкилдәренең береһе булып шулай уҡ Томас Сарджент тора.
Яңы классиктар идеялары башлыса мәғлүмәттең асимметриялығы һәм макроиҡтисад агенттарының рационаллек принциптарына нигеҙләнә: дөйөм алғанда ҡулланылған иҡтисади мәғлүмәттең сифаты иҡтисад үҙгәрешенең төп критерийы булып тора. Әгәр бөтә иҡтисади агенттар үҙ ғәмәлдәрен рациональ башҡарһалар, әгәр улар идеаль мәғлүмәт ҡулланһа, ул саҡта иҡтисад тотороҡһоҙ була алмай, тип фаразлай яңы классик макроиҡтисадсылар.
Шулай уҡ, улар фекеренсә, кешеләр үҙҙәрен рациональ тота, бер үк хатаны ике тапҡыр ҡабатламай, теләһә ниндәй иҡтисади хәлгә тиҙ яраҡлаша ала, тип иҫәпләй. Һөҙөмтәлә, дәүләт иҡтисадты тотороҡландырыуҙың бер үк ысулдарын ҡулланһа, бөтә агенттар ҙа нимә буласағын фаразларға һәләтле, тип билдәләй.
Ерекле ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Ерекле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе
Макроиҡтисад
XX быуат аҙағы: яңы кейнсианлыҡ
Яңы кейнсианлыҡ кейнсианлыҡтың тармағы булып тора. Ул 1991 йылда Грегори Мэнкью, Дэвид Ромер, Оливье Бланшар һәм Стэнли Фишер кеүек абруйлы иҡтисадсылар хеҙмәте арҡаһында барлыҡҡа килгән. Шул уҡ йылда Мэнкью һәм Ромер редакцияһы аҫтында ике томлыҡ «Яңы кейнсиан иҡтисады» (ингл. New Keynesian Economics) китабы баҫылып сыға.
Ерекле ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Макроиҡтисад
XX быуат аҙағы: яңы кейнсианлыҡ
Был иҡтисади мәктәп төп кейнсианлыҡтан бик ныҡ айырылмай. Яңы кейнсанлылар шулай уҡ хаҡтарҙың ҡыҫҡа ваҡыт арауығында үҙгәрешһеҙ ҡалыу ихтималлығын билдәләй, «ҡыҫылмаусанлыҡ тәғлимәтен» ҡаты тәнҡитләй. Әммә, кейнсиандарҙан айырмалы, иҡтисади мәғлүмәттең камил булмауы тураһындағы фараздар менән тулыландырыла.
Тәҡдимдәр иҡтисады
Тәҡдим иҡтисады идеяһы, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1970-се йылдарҙың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Терминды тәүге тапҡыр 1976 йылда АҠШ президенты Ричард Никсондың элекке кәңәшсеһе Герберт Штейн ҡуллана.
Тәҡдим иҡтисады теорияһы үҫешенә (ингл. Supply-side economics) Артур Лаффер һәм Роберт Манделл кеүек иҡтисадсылар ҙур өлөш индерә. Был мәктәп яҡлыларҙы ҡайһы берҙә «саплай-сайдерҙар» тип йөрөтәләр.
Тәҡдим иҡтисады вәкилдәре фекеренсә, тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе һөҙөмтәле етештереү өсөн бөтә шарттар булдырырға кәрәк. Эшсе көстәрҙең һәм капиталдың тәҡдимдәрен дәртләндереү иҡтисад үҫешенең мөһим критерийы була. Ҡағиҙә булараҡ, «саплай-сайдерҙар» дәүләт тарафынан һалымдарҙы кәметеүҙе хуплай, сөнки күпселек осраҡта фирмалар һалымдарҙы продукцияның һәр өҫтәмә берәмегенә өҫтәмә сығымдар итеп ҡарай. Һалымдарҙы арттырыу дөйөм тәҡдимдең кәмеүенә, был, үҙ сиратында, стагфляция һәм сығымдар инфляцияһы кеүек эҙемтәләргә килтереүе ихтимал.
XXI быуат башы: донъя финанс кризисы
2000-се йылдарҙың икенсе яртыһы бөтә донъяла финанс көрсөгө башланыуы менән билдәләнә, был күп кенә иҡтисадсыларҙы уның сәбәптәре тураһында етди уйланырға мәжбүр итә. Финан көрсөктөң сәбәбе иҡтисади ҡыуыҡ булыуы асыҡлана. Ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙың күп булыуы, уларҙың реаль хаҡынан күпкә юғарыраҡ хаҡҡа һатылыуы иҡтисади ҡыуыҡ тип аңлатыла. Быға тиклем бер генә иҡтисади мәктәп тә иҡтисади ҡыуыҡ мәсьәләһен, уның үҙенсәлектәрен билдәләмәгән, бындай хәлдән ҡотолоу юлдарын тәҡдим итмәгән.
Финанс көрсөгө тәжрибәһе макроиҡтисади фекер үҫешендә байтаҡ уңыштарға килтерә, фискаль һәм монетар сәйәсәтен ҡулланыу һөҙөмтәлелеге тураһындағы бәхәстәрҙе яңынан тергеҙә. «Кейнсианц» һәм «Яңы классик иҡтисад» мәктәптәре вәкилдәре ҡасандыр бергәләп, бизнес-циклдарҙы тоторорҡлау өсөн монетар сәйәсәте ҡулланылырға мөмкин, тигән һығымтаға килгән була. Әммә иҡтисадттағы финанс көрсөк был тема буйынса бәхәстәрҙе яңынан башлата.
Анализ
Макроиҡтисад социаль фән булып иҫәпләнә. Шуға күрә иҡтисади күренештәрҙе алдан теүәл фаразлап булмай, ә ни бары ағымдағы күҙәтеүҙәр нигеҙендә иҡтисад торошон билдәләргә мөмкин. Иҡтисади модель дөйөм иҡтисадты өйрәнеү өсөн ябайлаштырылған формаһы булып тора. Күп кенә иҡтисади моделдәр етди етешһеҙлектәргә эйә һәм бихисап мөһим факторҙарҙы иҫәпкә алмай.
Иҡтисад торошо графиктар, таблицалар, схемалар, математик функциялар ярҙамында анализлана. Макроиҡтисад торошо үҙгәреүсән дәүмәлдәр аша өйрәнелә. Үҙгәреүсән дәүмәлдәр ике төрҙә: экзоген, йәғни иҡтисад модельнан ситтә, йәки эндоген, иҡтисад моделе эсендә барлыҡҡа килә.
Барлыҡ макроиҡтисад параметрҙары билдәле бер ваҡыт арауығында йә иһә билдәле бер ваҡытҡа бәйле була.
Шулай итеп, макроиҡтисадтағы бөтә үҙгәреүсән дәүмәлдәр ике төркөмгә бүленә:
Макроиҡтисад күрһәткестәрен анализлау ике төркөмгә бүленә: ыңғай анализ һәм норматив анализ. Беренсеһе иҡтисадтың ҡылығын билдәләй һәм аңлата, киләсәккә иҡтисади күҙаллауҙар өсөн нигеҙ булып тора. Норматив анализ ниндәй иҡтисади үҙгәртеүҙәр кәрәклеген күрһәтә, сәйәси күҙлектән үткәрелгән тикшеренеүҙәр иҫәбенә инә. Макроиҡтисад тикшеренеүҙәр үҙгәреүсән бер дәүмәлде тикшергәндә башҡа дәүмәлдәр үҙгәрешһеҙ ҡалыу шартында үткәрелә.
Иҡтисадтың мөһим өлөштәре
Һәр иҡтисад моделе баҙарҙарҙан һәм иҡтисади агенттарҙан тора. Теорияла өс баҙар һәм дүрт макроиҡтисади агент айырып күрһәтелә. Иҡтисадтың бөтә өлөштәре үҙ-ара сығымдар, килемдәр һәм реаль ҡиммәттәр әйләнеше менән бәйләнгән.
Макроиҡтисад баҙарҙары
Иҡтисади ресурстар (йәки етештереү факторҙары) тип ер, эшсе көсө (хеҙмәт баҙары), физик һәм финанс капиталы һанала. Ҡайһы бер иҡтисадсылар шулай уҡ был исемлеккә кеше капиталын, етештереүсәнлекте арттырырға мөмкинлек биргән кеше һәләттәрен, таланттарын өҫтәй.
Тауарҙар һәм хеҙмәттәр баҙарында дөйөм ихтыяж һәм тәҡдимдәр формалаша. Бөтә макроиҡтисади агенттар тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә ихтыяж белдерә, ә етештереүселәр уларҙы тәҡдим итә. Был осраҡта ысын (реаль) ҡиммәттәр алмашынғанлыҡтан, уны шулай уҡ ысын (реаль) баҙар тип тә атайҙар.
Финанс баҙары түбәндәгеләрҙән тора:
Макроиҡтисади агенттар
Макроиҡтисадта дүрт иҡтисади агент ҡарала:
Йорт хужалыҡтары һәм фирмалар иҡтисадтың шәхси секторын барлыҡҡа килтерә.
Шәхси сектор һәм дәүләт ябыҡ иҡтисад барлыҡҡа килтерә.
Дүрт макроиҡтисади агент асыҡ иҡтисад барлыҡҡа килтерә.
Макроиҡтисад теорияһының төп параметрҙары
Макроиҡтисад теорияһында түбәндәге төп параметрҙар ҡарала:
—- Асыҡ иҡтисад өсөн тулайым сығарыу формулаһы. Ябыҡ иҡтисад шарттарында саф экспорт иҫәпкә алынмай, шәхси сектор өсөн тулайым сығарыуға дәүләт мәнфәғәтендә тауарҙар һәм хеҙмәттәр һатып алыу күләме индерелмәй.
Тулайым сығарыу формулаһы шулай уҡ эске тулайым продуктты сығымдар аша иҫәпләү формулаһы ла булып тора.
Милли иҫәптәр системаһы
Саф эске продукт һәм милли килем ВВП һәм ВНД кеүек иҫәпләнә, әммә тотонолған төп капиталдың ҡиммәтен (амортизация) иҫәпкә алмай.
Милли иҫәптәр системаһы күрһәткестәре илдә дөйөм килемде һәм сығарыуҙы иҫәпләү өсөн генә ҡулланылмай. Улар шулай уҡ халыҡтың тормош кимәлен, йәғни илдең матди, социаль, мәҙәни, рухи, экология һәм башҡа уңайлыҡтар менән тәьмин ителеүен яҡынса баһалау өсөн дә ҡулланыла. Бының өсөн йән башына ВВП күләме, йән башына милли килем кимәле, ҡулланыусылар хаҡтары индексы кеүек параметрҙар ҡулланыла. Бер үк ваҡытта был күрһәткестәр тормоштоң барлыҡ критерийҙарҙы, әйтәйек, йән башына тура иклгән килемде, иҫәпкә алып бөтөрмәй.
Макроиҡтисад методологияһы
Макроиҡтисад фәне иҡтисади процестарҙы дөйөм һәм үҙенсәлекле ысулдар ярҙамында өйрәнә. Дөйөм фәнни ысулдарға: фәнни абстракция, анализ һәм синтез, тарихи һәм логик берҙәмлек, системалы эшмәкәрлек анализы, иҡтисадты математик моделләү, норматив һәм ыңғай тәжрибәләрҙе ҡатнаштырыу кеүек ысылдар инә.
Макроиҡтисадтың иң сағыу үҙенсәлекле ысулы булып макроиҡтисади агрегация, ваҡиғаларҙы һәм процестарҙы бер бөтөнгә берләштереү тора. Агрегацияланған дәүмәлдәр баҙар конъюнктураһын һәм уның үҙгәреүен билдәләй. Был дәүмәлдәргә ВВП, ВНП, инфляция кимәле, эшһеҙлек инә. Макроиҡтисади агрегация йорт хужалыҡтары, фирмалар, дәүләт, сит ил партнерҙары кеүек иҡтисад агенттарына һәм тауарҙар, хеҙмәттәр, ҡиммәтле ҡағыҙҙар, аҡса, хеҙмәт көсө, реаль капитал, валюта баҙарҙарына ҡағыла.
Шулай уҡ иҡтисади ысынбарлыҡтың абстракт сағылышы булған башҡа макроиҡтисади моделдәр киң ҡулланыла. Әммә уларҙың һәр ҡайһыһы барлыҡ макроиҡдисадтты үҙ эсенә ала алмай, шуға күрә айырым критерийҙар буйынса классификациялана.
Макроиҡтисадта бизнес-циклдар
Һәр ҡайһы иҡтисади системала цикллы тирбәлеүҙәрҙе : иҡтисадта тулайым ихтыяж һәм тулайым тәҡдим шаңҡыуҙары нигеҙендә тыуған әүҙемләшеүҙе йәки һүлпәнәйеүҙе күрергә мөмкин. Улар бизнес циклдар, иҡтисади йәки эшлекле циклдар тип атала. Бизнес-цикл фазалары булып әүҙемләшеү, юғары нөктә, һүлпәнәйеү (рецессия) һәм түбәнге нөктә (көрсөк) тора. Иң тәрән рецессияны депрессия тип атайҙар.
Йыш ҡына эшлекле әүҙемлектең бындай тирбәлеүҙәре алдан күҙалланмай һәм даими булмай. Эшлекле әүҙемлек циклдары ваҡыт оҙайлығы, ҡабаланыу йышлығы һәм күләме буйынса төрлө булыуы ихтимал. Уртаса 3-4 йыл булған циклдар Китчин циклдары, ете йылдан алып ун бер йылға тиклем дауам иткәндере Жюйлер циклдары тип атала. булып тора. Кузнец ритмы кеүек циклдар 15-20 йыл,  Кондратьев циклдары кеүек оҙайлылары 45 йылдан 60 йылға тиклем дауам итә.
Иҡтисади циклдарҙың сәбәптәре төрлө : һуғыш, революция, технологик процесс, инвесторҙар ҡылығынан башлап магнитлы дауылдар һаны һәм макроиҡтисад агенттарҙың урынлы эшмәкәрлегенә тиклем булыуы мөмкин. Дөйөм алғанда, иҡтисадтың бындай тотороҡһоҙ ҡылығы тулайым ихтыяж һәм тәҡдим, дөйөм етештереү сығымдары һәм күләме араһындағы даими дисбаланс менән аңлатыла. Бизнес-циклдар теорияһы Америка иҡтисадсыһы Уильям Нордхаус менән бәйле ҙур популярлыҡ яулай. Эшлекле циклдар теорияһы үҫешенә шулай уҡ Роберт Лукас, Финн Кидланд, Эдвард Прескотт һәм Йозеф Шумпетер ҙур өлөш индерә.
Иҡтисад циклдарның тәбиғәте һәм характеры туранан-тура макроиҡтисадтың төп проблемалары: инфляция һәм эшһеҙлек менән бәйле. Иҡтисадтың үтә ныҡ әүҙемләшеүе, йәғни илдең иҡтисади мөмкинлектәренең иң юғары нөктәһендә тороуы йыш ҡына юғары инфляцияға, йәғни хаҡтарҙың йылдам үҫеүенә килтерә. Оҙайлы рецессия, үҙ сиратында, юғары эшһеҙлек менән янай. Сөнки, эш биреүселәр ҡағиҙә булараҡ, иҡтисадта эш әүҙемлеге кәмеү ваҡытында эш хаҡына сығымдар юғары булыу сәбәпле эшсе көстәрен ҡулланыуҙы кәметә.
Фискаль сәйәсәт
Дәүләттең тотороҡландырыу сәйәсәте дөйөм сығымдар параметрҙарын үҙгәртеү ярҙамында иҡтисади циклдарҙы йомшартыу маҡсатында ойошторола. Был сәйәсәттең төп ҡоралы булып саф һалымдар һәм дәүләттең тауар һәм хеҙмәттәр һатып алыуы тора. Әгәр илдә рецессия булһа, хөкүмәт йә һатып алыуҙарҙы арттыра, йә һалымдарҙы кәметә. Әгәр иҡтисадта артыҡ үҫеш йәки әүҙемлек булһа, киреһенсә, һатып алыуҙы кәметә йәки һалымдарҙы арттыра.
Дәүләт өсөн фискаль сәйәсәтте үткәреү монетар сәйәсәткә ҡарағанда күпкә еңелерәк, сөнки уның өсөн хөкүмәт махсус, айырым ҡарарҙар ҡабул итмәй. Шулай уҡ, кейнсиан мәктәбе вәкилдәре: монетар сәйәсәте үткәргәндә процент ставкаһы менән идара итеү еңелерәк, әммә инвестициялар бик ныҡ үҙгәрмәй, - тип билдәләй. Былар фискаль сәйәсәттең яңғай яҡтары булып иҫәпләнә.
Фискаль сәйәсәттең кире яҡтары ла бар. Дәүләт, макроиҡтисади агент булараҡ, зыян күреүе ихтимал, йәғни дәүләт бюджеты дефицитлы була. Артыҡ аҡса күләме лә дәүләткә зарар килтерә. Фискаль сәйәсәтте булдыҡһыҙ ҡулланыу дәүләт бюджетының етди дисбалансына әйләнеүе ихтимал. Иҡтисадсылар фискаль сәйәсәттең төп проблемаһы итеп ҡыҫырыҡлап сығарыу Crowding-out эффектын билдәләй. Был осраҡта дәүләт сығымдары үҫә, илдә инвестициялар күләме кәмей һәм илдең үҫеш темпы һүлпәнәйә.
Монетар сәйәсәт
Дәүләттең макроиҡтисадты тотороҡландырыусы монетар сәйәсәте Үҙәк банк тарафынан әйләнештәге тәҡдим ителгән аҡса күләмен арттырыу йәки кәметеү аша үткәрелә. Иҡтисади циклдарҙы тигеҙләү маҡсатында Үҙәк Банк коммерция банктары өсөн мотлаҡ резерв нормаһын үҙгәртә, дәүләт облигацияларын һата йәки һатып ала, өҫтәмә аҡса баҫтырып сығара.
Монетар сәйәсәтенең өҫтөнлөгө банк системаһының монетар сәйәсәт ваҡытында тиҙерек һөҙөмтә биреүендә. Дәүләттең монетар сәйәсәте халыҡҡа ғына түгел, шулай уҡ коммерция банктарына ла файҙалы, сөнки әйләнештәге аҡса күләме артҡанда банктар күберәк кредит бирә ала.
Монетар сәйәсәтенең етешһеҙлеге әйләнештә тәҡдим ителгән аҡса күләме Үҙәк Банк менән генә түгел, ә коммерция банктары һәм йорт хужалыҡтары менән дә бәйле булыуында. Уларҙың аҡса баҙарындағы ҡылыҡтары йыш ҡына монетар сәйәсәттең һөҙөмтәлеген фискаль сәйәсәткә ҡарағанда оҙайлыраҡ итә.
Красный Тенеш
Красный Тенеш — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрный Тенеш йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Силантьев Александр Петрович
Силантьев Александр Петрович (23 август 1918 йыл — 10 март 1996, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Силантьев Александр Петрович 1918 йылдың 23 авгусында Екатеринбург ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Урта мәктәптең 7 класын тамамлай. 1934 йылдан Свердловскиҙа «Металлист» заводында слесарь булып эшләй. Бер үк ваҡытта авиация спорты менән шөғөлләнә: 1935 йылдың сентябренән — Первоуральск планер станцияһының инструктор-планерисы, 1937 йылдың апреленән — Свердловск аэроклубы инструкторы.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
1938 йылда Ҡыҙыл армияға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1940 йылда Сталинград хәрби авиация осоусылар мәктәбен тамамлай. Көнбайыш Айырым хәрби округында 153-сө истребитель авиация полкында хеҙмәт итә. И-153 истребителендә оса.