cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малайзия
Музыка
Традицион музыка һуҡма ҡоралдарҙан тора, иң билдәлеһе генданг тигән ҡорал. Кәм тигәндә 14 төрлө барабан бар. Башҡа коралдарҙан — ребаб (һыҙғыслы), серулинг (флейта төрө) һәм башҡа тынлы ҡоралдар. Көнсығышта гонгтар таралған. Музыка байрамдарҙа һәм төрлө хикәйәттәр һөйләгәндә ҡулланылған.
Аш-һыу
Төп урынды дөгө биләй: кокос һөтө ҡушып бешерелгән наси лемак — уға ҡурылған  анчоус, сәтләүек, ҡыяр,ҡаты бешкән йомортҡа,  чили боросонан паста ҡушып бирәләр. Ит менән дә бирәләр. Туҡмас икенсе урында тора. Диңгеҙ буйында йәшәгәнлектән, балыҡ, диңгеҙ продукттары күп ҡулланыла. Мосолмандар араһында һыйыр ите хуплана, мосолман булмағандар сусҡа ите лә ашай.
Байрамдар
Йыл дауамында малайзиялар күп кенә байрам үткәрә. Берәүҙәре федераль кимәлдә, айырым штаттарҙа. Айырым этник йәки дини байрамдарҙан әһәмиәтлеләре   дәүләтеке тип иғлан ителә. Төп байрамдарҙан Бойондороҡһоҙлоҡ көнө (Хари-Мердека),  31 августа билдәләнә (1957 йылдан). Икенсе мөһим дәүләт байрамы —  Малайзия Көнө, 16 сентябрҙә билдәләнә, 1963 йылда   федерация барлыҡҡа килеүенә бәйле. Башҡа милли байрамдарҙан -Хеҙмәт көнө (1 мая), Королдең тыуған көнө.
Ислам байрамдары: Ураҙа байрам (Хари-Райя Пуаса), Ҡорбан байрам (Хари-Райя Хаджи) һәм Мәулид ән-Наби (Мәулидур-Рәсул) киң билдәләнә. Ҡытай Яңы йылы,  һинд Дивали, Тайпусам һәм башҡа байрамдары үткәрелә. Нәсраниҙар Рождество, Пасха байрам итә. Көнсығыша этник төркөмдәр Уңыш байрамы(Гавай-Даяк) үтккәрә. Милләтенә, диненә ҡармай күпселек байрамдарҙы бөтәһе бергә байрам итә.
Киң мәғлүмәт саралары
Электрон киң мәғлүмәт саралары системаһында «Малайзия радио һәм телевидениеһы» дәүләт  корпорация(RTM) айырым урында тора. Ул 1946  йылдың 1 апреленән   Радиотапшырыуҙар департаменты барлыҡҡа килгәндән эшләй. 1950 йылда инглиз телендәге  The Blue Network (ныне - TraXX FM) радиостанцияһын сафҡа индерә. Хәҙер «Малайзия радиоһы»ның 6 дөйөм милли радиостанцияһы - Radio Klasik, TraXX FM, Asyik FM, Nasional FM, Ai FM, Minnal FM, 22 региональ радиостанцияһы бар. 1963 йылдың 15 февраленән с « Малайзия тауышы» радиоһы эшләй, ул сит илдәрәгә 8 телдә (ғәрәп, малай, инглиз, индонезия, ҡытай, бирма, тагаль, тай)  тапшырыуҙар алып бара. «Класик Насионал» (Милликлассика) музыкаль радиостанция популяр.
Телетапшырыуҙар 1963 йылдың 28 декабренән сыға. Төҫлө 1978 йыл аҙағында күрһәтелә башлай. Станциялар һаны - 131. 1984 йылдың 1 июнендә беренсе шәхси канал асыла. Канал  TV-3  1997 йылдың 31 авгусынан тәүлек әйләнәһенә эшләй, ил халҡының  96 проценты уны ҡарай. 1995 йылдың 1 июлендә «Метровижн» каналы асыла, ул 3,3 млн телетамашасыны хеҙмәтләндерә.
Милли информацион агентлыҡ — БЕРНАМА, 1968 йылда ойошторола, ул сит ил   информацион агентлыҡтары хәбәрҙәрен тарата. Сингапурҙа, Джакартала, Ханойҙа, Вашингтонда, Лондонда, Дхакта, Мельбурнда, Токиола һәм  Делиҙа стрингерҙар тота. Азия һәм Тын океан илдәре информацион агентлыҡтары ойошмаһы (ОАНА)ағзаһы.
Малай, инглиз, ҡытай, тамил, япон телендә һәм күп теллле 56 газета,  1 801 периодик баҫма сығарыла (малайском ,инглиз, ҡытай, тамил, япон телдәрендә). 2006 йылдан һәр квартал театр журналы «Пентас» (Сәхнә) сыға.
Бик ҡеүәтле газета синдикаттары «Нью Стрейтс Таймс Пресс» (1961), 8 журнал, биш көн һайын сыға торған, дүрт йәкшәмбе гәзите сығара -  дөйөм тираж 1,5 млн дана. «Утусан Мелайю (Малайсиа) Берхад» (1938) 10 журнал, ике көндәлек һәм бер йәкшәмбе гәзитен нәшер итә (дөйөм тираж  700 мең дана тирәһе). экземпляров и десять журналов. Башҡа абруйла гәзиттәрҙән: «Стар» - йәкшәмбе номеры «Санди Стар» (тиражы 170 мең), «Наньян Шанбао» (145 мең), «Синчжоу Жибао» (210 мең), «Тамил Несан» (30 мең), «Чжунго Бао» (110 мең). 1974 йылдан Малайзия пресса институты асылған,   журналисты унда  квалификацияһын күтәрә.
Конго уйпатлығы
Конго уйпатлығы йәки соҡоро — Үҙәк Африкала (диаметры яҡынса 1000 км) яҫы түбәнәйеү, 300—500 метр бейеклектә. Киртләс яйла һәм яҫы таулыҡтар менән уратып алынған; Африка платформаһының синеклизаһына тап килә. Конго (Заир) йылғаһы менән дренажлана.
Үҫемлектәр: тотош ҡаплаған дымлы ҡуйы мәңге йәшел һәм япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел тропик урмандар.
Географияһы
Майҙаны яҡынса 1 миллион км² тәшкил итә; уның оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа һәм көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — яҡынса 1000 км. Төп йылға — Конго (Луалаба), уның  күп һанлы ҡушылдыҡтары — Ломами, Чуапа, Убанги, Касаи (Ква) бар. Шулай уҡ уйпат территорияһында күп күл һәм һаҙлыҡтар бар.
Рельефы
Конго уйпатлығы яруслы төҙөлөш менән айырыла. Иң түбән (300-400 м) һәм йәш (голоценлы) ярус киң, күп осраҡта уйпаттың үҙәк өлөшөндә берҙәм яҫы,  әленән-әле һыу аҫтында ҡалған аллювиаль тигеҙлектәргә ағып төшкән күп йылғаларҙың  һаҙлыҡлы һыубаҫар үҙәндәрен  барлыҡҡа килтерә. Юғарыраҡ  антропоген террасалар һәм плиоценантропоген киртләс һымаҡ яйлалар күҙәтелә, улар төньяҡ һәм көнбайышта 500 метрҙан ашыу бейеклектәге, көньяҡ һәм көнсығышта  1000 м ашыу булған ситтәге яҫы таулыҡтарға күтәрелә.
Климаты
Уртаса айлыҡ температура 23-25 градустан алып  26-21°С тиклем, йыллыҡ яуым-төшөм суммаһы 1500-2000 мм һәм  ашыуыраҡ.
Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы
Мәһәҙиев Ғәфүр Дәүләткирәй улы (Магадеев Гафур Давлеткиреевич; 8 май 1946 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, табип: акушер-гинеколог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2001).
Биографияһы
Ғәфүр Дәүләткирәй улы Мәһәҙиев 1946 йылдың 8 майында Ейәнсура районы Абҙан ауылында тәржемәсе (Ҡөрьән Кәримде тәүге булып башҡорт теленә тәржемә иткән), журналист, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Мәһәҙиев Дәүләткирәй Дәүләтбай улы ғаиләһендә донъяға килгән. Ғалим-геолог, геология-минералогия фәндәре кандитаты, БАССР-ҙың атҡаҙанған геологы, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты Мәһәҙиев Басир Дәүләтбай улы — атаһының бер туған ҡустыһы.
Ғәфүр Дәүләткирәй улы Абҙан урта мәктәбен тамамлай һәм 1966 йылда Башҡортостан медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Хеҙмәт юлын Әбйәлил районы Асҡар үҙәк район дауаханаһында башлап ебәрә, 1973 йылдан уның баш табибы булып эшләй. Тап ошонда ул гинеколог һөнәре буйынса белгескә әйләнә лә. Әсәһенең 1943 йылдан 1947 йылға тиклем Абзан участка больницаһында акушерка булып эшләүе лә, бәлки, өлгө булғандыр.
1978 йылдан Ейәнсура районы Абҙан участка дауаханаһында, 1983 йылдан — Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһы табибы булып хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатыны Светлана Рауил ҡыҙы Ураҡаева менән өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр. Ғәфүр Дәүләткирәй улы ейәндәрендә лә туған телгә, милли мәҙәниәткә тәрбиә орлоҡтары һала.
Галикарнас кәшәнәһе
Галикарнас кәшәнәһе  (Halikarnas Mozolesi) — Кария хаҡиме Мавсол (Μαύσωλος)дың ҡәбере өҫтөнә төҙөлгән иҫтәлек. Б.э. тиклем IV быуат уртаһында ҡатыны Артемисия III әмере менән Галикарнаста төҙөлгән. Был (Төркиәнең) хәҙерге Бодрум ҡалаһында була. Боронғо дәүерҙең мөғжизәләренең береһе. Был ҡоролма Гекатомнидтар династияһының иҫтәлеге, героон һәм Мавсолдың баҡыйҙағы йорто булып тора.
Төҙөү
Төҙөлөш Мавсол иҫән саҡта уҡ, б. э. тиклем 359 йылда башланған.
Төҙөлөшкә ҡатыны Артемисия етәкселек иткән. Кәшәнәнең проектын төҙөү өсөн ул грек архитекторҙары Сатир һәм Пифейҙы, күренекле скульпторҙар — Леохар менән Скопасты (уның эштәре Эфестағы Артемида ҡорамын да биҙәгән), Бриаксидты һәм Тимофеосты саҡыра.
Кәшәнәнең һүрәтләмәһе
Өлкән Плиний яҙа:
. Кәшәнәнең төҙөлөшө ул замандағы грек архитектураһынан айырылып тора. Классик эллин ҡорамдары дүрткил булып, бейеклеге фасадтың оҙонлоғонан уҙмай.
Ә Галикарнас кәшәнәһе планда квадрат фиғылында. Бейеклеге нигеҙ яҡтарынан күпкә артып китә.
330 статуя өс бүлкәттә айырым композиция булып урынлаштырылған. Һикәлтәләрҙә, бағаналар араһында (колоннада), пирамида түбәһендә квадратура, фронтондарҙа (акротерий).
Композиция һәм кәшәнәненең биҙәлеше Гекатомнидтар хәкәмиәтенең күсәгилешлелеген раҫлауға йүнәлтелгән; уларҙың идара хоҡуғы ҡануни(закон) яҡтан тейелгеһеҙ тигәнде күрһәтергә ынтыла. Был б. э. тиклем IV быуатта Карияла сәйәси хәлдәрҙең ҡатмарлы булып ҡалыуын күрһәтә
Кәшәнәнең урынлашыуы һәм ҡаланың планы тураһында Витрувийҙың шаһитнәмәһе һаҡланған. Галикарнас диңгеҙ ярында урынлашҡан. Урыны — диңгеҙ менән уратып алынған ярым ҡаҙан һымаҡ соҡор ерҙә. Ярҙа, уның менән бер һыҙатта, гавань урынлашҡан. Урта һәм Ҡара диңгеҙ тарафтарынан бик күп караптар килә. Гавандан алыҫ түгел, баҙар һуҙылып киткән. Бында төрлө илдәрҙән килтерелгән тауарҙар менән һатыу итәләр. Артабан, тау яғына ҡарай йорттар теҙелеп киткән. Галикарнастың төп урамы әкертен генә(һөҙәк) өҫкә ҡарай күтәрелә.
Мавсолдың ерләнгән урыны өҫтә, төп урамдың урта өлөшөнә тура килеп, күренеп тора. Унан юғарыраҡ, тау битләүендә һуғыш аллаһы Арестың ҡорамы урынлашҡан. Уң яҡлап тау битендә Афродита менән Герместың ғибәҙәтханалары ултыра.
Емерелеүе һәм тикшеренеүҙәр
Кәшәнә 19 быуат торған. XIII быуатта көслө ер тетрәүенән һуң емерелгән.
1522 йылда кәшәнәнең ҡалдыҡтары рыцарь-иоаннитар тарафынан Изге Петра ҡәлғәһен төҙөү өсөн талып алынған.
1846 йылда кәшәнә ҡалдыҡтарын Британия музейы ойошторған экспедиция тикшерә. Етәксеһе Чарльз Томаса Ньютон була.
Тикшереү һөҙөмтәләренән сығып кәшәнәне тергеҙеү буйынса бер нисә вариант тәҡдим ителә. Шуларҙың береһе Манхэттендәге Грант кәшәнәһенә нигеҙ итеп алынған.
Тарнова
Тарнова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Удьес йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Rutaceae
Ру́талар (лат. Rutaceae) — Сапинда сәскәлеләр рәтендәге, тажы айырым йәлберсәктәрҙән торған, ике өлөшлөләр ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр.Кеше өсөн иң әһәмиәтлеләренән - Цитрус (Citrus) — лимон, әфлисун, мандарин һәм башҡа төрҙәр.
Руталарға ингән үҫемлектәрҙең күбеһе ағастар (мәҫәлән,  лимон, әфлисун), ҡыуаҡтар, үләндәр һирәк ((Мәҫәлән,Рута (Ruta), баҙыян (Dictamnus, ясенец)). Улар көслө еҫле, күптәре тәмле еҫ тарата - был лизоген биҙҙәр сығарған бүлентеләрҙән.
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы (23 февраль 1967 йыл) — шағир, радиожурналист, «Юлдаш» радиоһының өлкән мөхәррире, проекттар авторы һәм алып барыусыһы. 2013 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2015).
Биографияһы
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1986 йылдың сентябрендә Дәүләкән районының Бик-Ҡарамалы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып башлай.
Шул уҡ йылдың көҙөндә Совет Армияһы сафына саҡырыла, хәрби хеҙмәтен 1986—1988 йылдарҙа Хәрби Диңгеҙ флотының Кронштадт һәм Новороссийск ҡалаларындағы частәрендә үтә. 1988 йылда запасҡа ҡайтарыла һәм 1994 йылға тиклем Суйынсы урта мәктәбендә башланғыс синыфтарҙы һәм тарих фәнен уҡыта.
Байғаҙы мәктәбе
Тарихы
Байғаҙы мәктәбе 1918 йылда асыла.
Фазлиәхмәтов Азат Миҙхәт улы
Биографияһы
1997 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Республика кимәлендә иғлан ителгән ижади конкурсты уңышлы үткәндән һуң 1998 йылдың 5 ғинуарында Азат Фазлиәхмәтов «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына алып барыусы итеп эшкә ҡабул ителә.
2001 йылдан «Юлдаш» мәғлүмәт һәм йыр-моң каналының өлкән мөхәррире булып эшләй.
Көндәлек эшендәге юғары ҡаҙаныштары өсөн 2015 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Иванай
Иванай (Иванаево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1584 кеше. Почта индексы — 452308, ОКАТО коды — 80224843001.
Тарих
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын аяуһыҙ баҫтырыу һөҙөмтәһендә, Үтәгән (хәҙерге Татарстан Республикаһының Әгерже районы) ауылы кешеләре — йәнәй ырыуы башҡорттары Иванай ауылына күсергә мәжбүр була һәм бында керҙәш булып китә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тобаз-Омсты-Соим
Тобаз-Омсты-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Социалистик Хеҙмәт Геройы
Социалистик Хеҙмәт Геройы — СССР-ҙа 1938—1991 йылдарҙағы юғары исем, хеҙмәт өсөн бүләкләүҙең юғары дәрәжәһе.
Награданың тарихы
«Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме һәм Исем тураһындағы положение СССР Юғары Советы Президиумының «Юғары отличие дәрәжәһе — Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен булдырыу тураһында» 1938 йыл 27 декабрь Указы менән раҫлана. Уға тиклем Хеҙмәт Геройы тигән исем була.
Положениела былай тиелә: «Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме новаторҙарса күренекле эшмәкәрлеге менән сәнәғәт, ауыл хужалығы, транспорт, сауҙа, фәнни асыштар һәм техник уйлап табыуҙар өлкәһендә Совет дәүләте алдында тиңһеҙ хеҙмәттәр күрһәткән, халыҡ хужалығын, фәнде, мәҙәниәтте күтәреүгә, СССР-ҙың ҡеүәтен һәм данын арттырыуға булышлыҡ иткән кешеләргә бирелә». Положениеға ярашлы, Социалистик Хеҙмәт Геройына Ленин ордены һәм СССР Юғары Советы Президиумы грамотаһы тапшырыла.
Беренсе награда награда булдырылғандан һуң бер йыл үткәс тапшырыла: 1939 йылдың 20 декабрендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме алтмыш йәше тулыу уңайынан «Большевистик партияны ойоштороу эшендәге тиңһеҙ хеҙмәттәре, Совет дәүләтен булдырғаны, СССР-ҙа социалистик йәмғиәтте төҙөгәне һәм Советтар Союзы халыҡтары араһында дуҫлыҡты нығытҡаны өсөн» И. В. Сталинға бирелә.
Һуңыраҡ СССР Юғары Советы Президиумының «Социалистик Хеҙмәт Геройҙары өсөн өҫтәмә отличие билдәләре тураһында»ғы 1940 йыл 22 май Указы менән айырым отличие билдәһе — «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы булдырыла.
Башта яңы хеҙмәт батырлығы өсөн икенсе алтын миҙал менән бүләкләү ҡаралмаған була. СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йыл 3 март Указы менән тәүге тапҡыр ауыл хужалығы алдынғыһы булған Социалистик Хеҙмәт Геройҙарын икенсе «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлау мөмкинлеге раҫлана. Ошо Указ ике тапҡыр Геройҙар хөрмәтенә уларҙың тыуған төбәгендә бронза бюст ҡуйылыу мөмкинлеген бирә. Икенсе алтын миҙалдар менән халыҡ хужалығының башҡа тармаҡтарында эшләгәндәр ҙә наградлана.
Башта Ленин ордены бер тапҡыр ғына тапшырылыр була.
Һуңыраҡ СССР Юғары Советы Президиумы 1967 йыл 6 сентябрь Указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройҙарына, Советтар Союзы Геройҙарына һәм Дан орденының өс дәрәжәһе кавалерҙарына льготалар булдыра. Еңеүҙең 30 йыллығына 1975 йыл 30 апрель Указы менән льготалар исемлеге киңәйтелә, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бөтөрөлһә лә, Рәсәй Федерацияһы ҡануниәте менән раҫланған льготалар әле лә ғәмәлдә.
СССР Юғары Советы Президиумының «СССР-ҙың дәүләт наградалары менән наградлау тәртибен камиллаштырыу тураһында»ғы 1988 йыл 22 август Указы менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән икенсе тапҡыр бүләкләү туҡтатыла. Бер үк ваҡытта Социалистик Хеҙмәт Геройы ла булған Советтар Союзы Геройҙарына дәүләт органдарының һәм йәмәғәт ойошмаларының юллауы буйынса бронза бюст ҡуйылырға мөмкин була. Бронза бюстар Геройҙар иҫән саҡта ҡуйылмай.
Өс йылдан, 1991 йылда, СССР наградалар системаһы менән бергә исем юҡҡа сығарыла.
Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә бөтәһе 20 605 кеше (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 21 560 кеше ) лайыҡ була, шул иҫәптән 205 тапҡыр — ике һәм 16 тапҡыр — өс мәртәбә. Кәм тигәндә 20 кешегә был юғары исем вафатынан һуң тапшырыла. 89 кеше төрлө сәбәптәр буйынса Социалистик Хеҙмәт Геройы тигән исеменән мәхрүм ителә. 45 кешегә ҡарата исемде тапшырыу тураһындағы Указдар нигеҙһеҙ тигән сәбәп менән ғәмәлдән сығарыла. Тағы 3 кеше икенсе «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалынан мәхрүм ителә, йәғни ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы түгел, Социалистик Хеҙмәт Геройы ғына булып ҡала.
СССР тарҡалғандан һуң иҫән Социалистик Хеҙмәт Геройы булған Рәсәй граждандарына ай һайын аҡсалата түләү бирелә, уның дәүмәле 2014 йылдың 1 апреленән 36 930 һум 55 тин тәшкил итә.
Айырыуса билдәле Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме 1939 йыл 20 декабрь Указы менән И. В. Сталинға бирелә. 1945 йылда уға Советтар Союзы Геройы исеме лә бирелә. Ләкин Сталин үҙен был наградаға лайыҡ тип иҫәпләмәгәнлектән «Алтын Йондоҙ» миҙалын бер ҡасан да таҡмай, ә «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалын һәр ваҡыт түшендә йөрөтә. Икенсе Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме 1940 йыл 2 ғинуар Указы менән В. А. Дегтярёвҡа бирелә.
СССР тарихында 16 кеше өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы була: Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы академик А. Д. Сахаров советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йыл 8 ғинуар Указы менән был исемдән дә, «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалдарының өсөһөнән дә мәхрүм ителә.
201 кеше ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы була (бынан тыш, өс Социалистик Хеҙмәт Геройы икенсе исеменән, ә бер кеше ике исеменән дә мәхрүм ителә).
Ун бер Социалистик Хеҙмәт Геройы бер үк ваҡытта Советтар Союзы Геройы ла була:
Советтар Союзы Маршалы Д. Ф. Устинов — бер юлы ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы һәм Советтар Союзы Геройы, ә ҡорал конструкторы М. Т. Калашников ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы һәм Рәсәй Федерацияһы Геройы була.
Һигеҙ Социалистик Хеҙмәт Геройы Дан орденының тулы кавалеры була:
Бер Социалистик Хеҙмәт Геройы Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була :
Бер Социалистик Хеҙмәт Геройы Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы булып тора :
СССР тарихында һуңғы тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә Ҡаҙағстандан опера йырсыһы Бибигөл Түләгәнова лайыҡ була, ул СССР Президентының 1991 йыл 21 декабрь Указы менән наградлана.
Тубыл (мәғәнәләр)
Тубыл — күп мәғәнәле һүҙ.
Торомю-Яха
Торомю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хэ-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Россплавная
Россплавная — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бройнроде
Бройнроде (Bräunrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 477 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 308 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Шахика Эрджюмен
Шахика Эрджюмен (Şahika Ercümen, 16 ғинуар 1985 йыл) — төрөк фридайверы һәм диетологы, фридайвингта донъя рекордсмендарының береһе.
Биографияһы
Шахика Эрджюмен 1985 йылдың 16 ғинуарында Чанаккалала тыуған. Гази башланғыс мәктәбендә һәм Анатолияла Милли Пиянго урта мәктәбендә уҡый. Башкент университетының кеше сәләмәтлеге факультетын тамамлай, сәләмәт туҡланыу һәм диетология кафедраһында һөнәр йүнәлешен ала. Спорттың түбәндәге һыу аҫты төрҙәре менән шөғөлләнә: һыу аҫты хоккейы, регби, спорт ориентирлашыуы һәм дайвинг. Донъя һәм Европа чемпионаттарында күп тапҡырҙар ҡатнаша, 2001 йылдан һыу аҫты спортының бер нисә төрө буйынса төрөк йыйылма командаларының дүртәүһендә ҡатнаша.
Быума
Быума, быума рәнйеүе, өйәнәк, зыяндаш, ҡуянсыҡ, быума, һуғылма мирекәй, һуғылма, тотанаҡ, яман рәнйеү — (Эпиле́псия ,ἐπιληψία, тотолған («схваченный, пойманный, застигнутый»); epilepsia q`rb ) — кешенең иң йыш осрай торған оҙайлы хроник неврологик сире, организмды көтөлмәгәндә ҡорошҡаҡ тотоуы. Русса борондан килгән исеме- «падучая». Ваҡыты-ваҡыты менән ҡабатланып тороусан тартышыу өйәнәге. Ҡайһы бер осраҡта аң кимәленең үтә түбәнәйеүе күҙәтелә ; ваҡыты-ваҡыты менән һуштан яҙыу, тартышыу быумаһы менән үткән нервы системаһы ауырыуы ; баш мейеһе зарарланыуға бәйле дауамлы ауырыу, ваҡыты-ваҡыты менән һуштан яҙыу, тартышыу быумаһы менән үтә.
Ошо көтөлмәгәндә башлана торған өйәнәктәрҙең киң таралған һәм йыш ҡулланылған исеме — быума өйәнәге. Быума ауырыуы менән кешеләр генә түгел, хайуандар, мәҫәлән, эттәр, бесәйҙәр, сысҡандар ҙа сирләй.
Быума (эпилепсия) аңлатмаһы
Быумаға оҡшаш өйәнәктең бер генә тапҡыр булыуы тере организмдың унда барған процесстарға үҙенсәлекле яуабы булыуы мөмкин. Хәҙерге ҡараштар буйынса, быума — бер иш булмаған, оҙаҡҡа һуҙылған, ҡайтмалы ҡорошҡаҡ тотоу өйәнәге менән айырылып торған, сирҙәр төркөмө. Был сирҙең патогенезында баш мейеһе нейрондарында булған пароксизмаль зарядһыҙландырыу (пароксизмальный разряд) ята. Башлыса быума (эпилепсия) ғәҙәттә төрлөсә була торған ҡайтмалы өйәнәктәр менән айырылып тора — көтмәгәндә кәйеф боҙолоп китеү кеүек быума өйәнәге эквиваленты (дисфория), аң томаланыу, илереү (сомнамбулизм), психиканың эске донъяға йүнәлеше (транс) кеүек психика боҙолоуы, шулай уҡ быума сирлеләрҙә була торған шәхес үҙгәреүе һәм (йәки)  аҡыл зәғифлеге. Ҡай бер ваҡытта эпилептик психоздар ( улар киҫкен йә оҙайлы булыуы мөмкин) —  ҡурҡыу, эс бошоу,ярһыу ( агрессивлыҡ),йә   саманан тыш күтәреңке кәйеф,  һаташыу, галлюцинациялар кеүек аффектив боҙолоуҙар ҙа күҙәтелә. Әгәр ҙә быума өйәнәктәре соматик патология менән бәйле икәне дәлилләнһә, был хәл симптоматик быума тип атала. Быума сире эсендә сикә яғы быума сирен (височная эпилепсия) дә айыралар, ул саҡта тартышыу үҙәге мейенең сикә өлөшөндә була. Быума сирен диагнозлау һәм дауалау менән неврологтар һәм эпилептологтар шөғөлләнә.
Ҡайһы ваҡытта өйәнәктәр баш мейеһенең неврологик йәки соматик ауырыуының, йә иһә йәрәхәт менән бәйле (травма) барышын ауырлаштыра.
Быумаға мөнәсәбәт
Боронғо гректар һәмборонғо римлеләр быума ауырыуын хоҙай ҡушҡан «Геркулес ауырыуы» («падучая») тип атағандар. Үлгән кешенең йәнен нисек саҡырыу тураһындағы Урта быуаттарҙан һаҡланып килгән бер ҡулланмала йәнде саҡырыу йолаһын дөрөҫ үткәрмәгән сихырсы быума менән һуғылып үлеүе мөмкин тип яҙылған.
Быума менән һуғылыусыларға йәмғиәттең ҡарашы, башлыса, тиҫкәре. Бындай сирлеләрҙе тыумыштан йә тормоштан барлыҡҡа килгән сирле тип иҫәпләйҙәр.
Овчинников Лев Павлович
Овчинников Лев Павлович (21 ғинуар 1943 йыл, Тучково ҡасабаһы, Мәскәү өлкәһе —29 сентябрь 2020 йыл, Пущино, Мәскәү өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй биохимигы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1997, СССР Фәндәр академияһының 1987 йылдан алып мөхбир ағзаһы), биология фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1999), 2013 йылда филиалды ябыуға тиклем Мәскәү дәүләт университеты Пущино филиалының молекуляр биология кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Лев Павлович Овчинников Мәскәү өлкәһенең Тучково ҡасабаһында тыуа.
1965 йылда Мәскәү дәүләт университетының биология факультетын тамамлаған. 1969 йылда — «Изучение комплексов информационной РНК с белком (информосом)» темаһына кандидатлыҡ, 1981 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
Эш урындары: 1968—1972 йылдарҙа — кесе ғилми хеҙмәткәр; 1972—1981 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1981 йылдан — аҡһым биосинтезын көйләү лабораторияһы мөдире, 1988 йылдан 2001 йылға тиклем — директор урынбаҫары, 2001—2015 йылдарҙа — Пущино ҡалаһында РФА Аҡһым институты директоры, һуңынан — баш ғилми хеҙмәткәр.
1987 йылда СССР Фәндәр академияһының физиологик актив берләшмәләрҙең биохимия, биофизика һәм химия бүлеге (молекуляр биология) буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1997 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге буйынса мөхбир ағзаһы, «физик-химик биология» белгеслеге
Рәсәй Фәндәр академияһының Биология фәндәре бүлеге бюроһы ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһының Пущино ғилми үҙәге Президиумы ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһы Биология фәндәре бүлексәһенең Молекуляр биология һәм генетика буйынса советы ағзаһы. Рәсәй Биохимиктар һәм молекуляр биологтар йәмғиәте президиумы ағзаһы. Америка биохимиктар һәм молекуляр биологтар йәмғиәте ағзаһы (ASBMB). Америка биохимия һәм молекуляр биология йәмғиәтенең сит ил ағзаһы.
Ғаиләһе: Овчинниковтың ҡатыны Альбина Борисовна — биолог. Балалар: Овчинников Илья Львович, физика-математика фәндәре кандидаты, Мәскәү дәүләт университеты хеҙмәткәре; Овчинникова Наталья Львовна — зоолог.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: Молекуляр биология, аҡһым синтезы һәм уны эукариотта регуляциялау; биогенез һәм рибонуклеопротеид (информосома) матрица рибонуклеин кислоталарының (мРНК) эукариот ойошторолоуы; күҙәнәктәрҙең яман шеш трансформацияһы, уларҙы метастазланыуы һәм күп дарыуҙарға тотороҡлолоғо.
Л.П. Овчинников информосомаларҙың (мРНП) физик-химик үҙенсәлектәрен, уларҙың аҡһым составын һәм эукариоттарҙа таралыуын өйрәнә, уларҙың күҙәнәктә алдан булыуын иҫбатлай,  in vitro барлыҡҡа  килеүен моделләштерә (1968-1977).
Эукариотик күҙәнәктәрҙең РНК-бәйләүсе аҡһымдарын (1968—1983) аса, айырып күрһәтә һәм тикшерә. Полирибосомаларҙа трансляция эукариотик аппараты аҡһымдарының компартменталлашыуын күрһәтә (1980—1987). Аҡһым биосинтезын көйләүҙең трансляция аппараты аҡһымдарының компартменталләшеү дәрәжәһен үҙгәртеүгә (1984—1990) нигеҙләнгән бөтөнләй яңы механизмын таба.
Төп структура мРНП — р50 аҡһымын тикшерә. YB-1-ҙең аҡһым синтезында һәм мРНК йәшәүе ваҡытында күҙәнәктә мРНК активлығына йоғонтоһон тикшерә. YB-1 һәм мРНК комплекстарын актив һәм актив булмаған трансляциялауҙы ойоштороу үҙенсәлектәрен билдәләй. Нуклеин кислоталарының структур күсештәрендә һәм МРНК ассоциацияһында актин һәм тубулин цитоһөлдәләре менән YB-1 ҡатнашыуын күрһәтә (1990—2003, 2006—2008).
YB-1 һәм РАВР тәьҫирендә YB-1 синтезын яйға һалыуҙың үҙенсәлекле механизмдары асыҡлана һәм тикшерелә  (2003—2008).
PI3K/Akt сигнал юлы буйынса күҙәнәктәрҙең яман шешен трансформациялаү механизмын асыҡлай һәм был процесста YB-1 антионкоген хәрәкәт механизмын аңлата (2006). YB-1-ҙең күҙәнәк фенотибына тәьҫирен асыҡлай, был осраҡта YB-1 тәьҫире аҫтында эпителиаль күҙәнәктәр мезенхималь күҙәнәктәргә әйләнеүҙән ғибәрәт (2009). YB-1миҡдары, уның ядро-цитоплазматик бүленеүе һәм күҙәнәктә уның мРНК һаны  яман шеш күҙәнәктәренең күп факторлы күп һанлы дарыуға тотороҡлолоғоноң һәм шештәрҙең метастатик әүҙемлегенең иртә һәм универсаль маркеры булып хеҙмәт итә алыуын күрһәтә, ә YB-1 яңы яман шешкә ҡаршы препараттар өсөн перспективалы сәп булып тора  (2003—2009).
YB-1-ҙең кире амилоид фибриллаларын барлыҡҡа килтереү һәләтен асыҡлай (2010—2012). Хайуандарҙағы моделле системаларҙағы тәжрибәләр һөҙөмтәһендә Альцгеймер ауырыуына ҡаршы дарыуҙар сифатында YB-1-ҙе файҙаланыу мөмкинлеге күрһәтелә (2013—2017).
«Биосинтез белка и его регуляция у эукариот» фәнни мәктәбен ойоштороусы һәм уның етәксеһе. 20-гә яҡын фән кандидатын әҙерләгән.
Төп эштәре
250 -гә яҡын ғилми баҫмалар авторы.
Тапсуй
Тапсуй — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 591 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 283 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ мәсет (Болғар)
Аҡ мәсет — Болғарҙа хәҙерге заман мәсете (Татарстан).
2010 йылдан Татарстандың беренсе президенты Шәймиев инициативаһы буйынса Болғарҙа Болғар һәм Свияжск ҡалаларын үҫтереү һәм һаҡлау буйынса республика Фондының киң масштаблы «Яңырыу» программаһы башлана, шул иҫәптән иҫтәлекле тарихи урындарҙы яңыртыу, реставрациялау, мәҙәниәттең һәм инфраструктураның яңы объекттарын төҙөү күҙ уңында тотола.
Аҡ мәсеттең яңы биналары төҙөлә (Ҡазандағы Ҡол-Шәриф мәсете стиле һымаҡ, әммә күләме буйынса бәләкәйерәк), йылға вокзалы комплексы, ҡунаҡхана һәм музей-ҡурсаулығының экспозиция-мәғлүмәт үҙәге, тирмән һәм икмәкхана менән икмәк музейы, тимерлек менән башҡа һөнәрҙәр музейы һәм башҡа объекттар төҙөлә.
Румын теле
Румы́н теле (үҙ исеме —, ХАФӘ́: 'limba ro’mɨnə; иртәрәк шулай уҡ валаш, влаш, волош, валах-молдав теле) — роман телдәренең балкан-роман төркөмсәһенә ингән һинд-европа теле. Испан, португал, француз һәм итальян теленән һуң ҡулланыу буйынса бишенсе урында тора. Айырмалыҡтар булғанға, сағыштырма лингвистикала шулай уҡ дако-румын теле тип атала. Румынияла һәм Молдовала рәсми статус бирелгән, ундағы күпселек халыҡ өсөн туған һәм һөйләш теленә әйләнгән. Румын телендә Румыния, Молдова, Венгрия, Сербия һәм Украинала һөйләшәләр. Унан башҡа румын телендә һөйләшкән халыҡ Франция, Канада (Монреаль ҡалаһы), АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында (Чикаго), Германия, Израиль, Австралия һәм Яңы Зеландияла йәшәй. Бында румын йәмғиәте Икенсе донъя һуғышынан алда һәм һуңынан сәйәси иммиграция менән ҡалаларҙан (тәү сиратта Бухарест) күскән.
Икен мәмерйәһе
Икен мәмерйәһе  (Икиньская пещера, Икен — Икен йылғаһы исеменән алынған. Башҡортостан Республикаһы Архангел районында Бурғаз тауы ҡатламында урынлашҡан.
Мәмерйәгә иң яҡын тораҡ 25 км йыраҡлыҡта ятҡан Икен ҡасабаһы хәҙер Сухая Атя тип атала (шулай уҡ, Ашин ЛХК-ың Икен урман пункты).
Оҙонлоғо- 333 м, тәрәнлеге- 12,5 м; бейеклеге 11 метрҙан 0,5 м араһында тирбәлә, киңлеге от 23 метрҙан 0,5 метрға тиклем.
Арҡыры киҫеме күпселектә арка формаһында, түбәһе көмбәҙ, иҙәне горизонталь һәм ҡырсынлы, ваҡ ташлы балсыҡтан.
Мәмерйәне төҙөгән тау тоҡомдары булып һоро эзбизташ тора. Эсе арҡырыһы 1 м тирәһе йыуанлыҡҡа еткән сталактит, сталагмиттарға бик бай.
Шулай уҡ, кальцит таштар, кальцит шарлауыҡтар менән ағас һындар күп.
Мәмерйә эсенә Бурғаз тауының төньяҡ- көнбайыш битләүендәге тау-таш өйөмдәре араһындағы ике тишем хеҙмәт итә. Улар сама менән 23 метр бейеклектә урынлашҡан. Ауыҙындағы ҡуйы үлән менән аша саҡ-саҡ ҡына күренә.
Һүл яҡтағы мәмерйә ауыҙының ҙурлығы — 0,55×0,8 м, уңдағыһыныҡы — 1×0,45 м. Икеһе аша ла мүкәйләп кенә (дүрт аяҡлап) инеп була.
Мәмерйә киң йәмәғәтселеккә 1964 йылдан билдәле була башлай. Шул мәлдән күпләп туристар килә башлай. Хәҙер унда алып барған тимер юл эшләмәй.
Оптималләштереү (математика)
Оптималләштереү (математикала, информатикала һәм тикшереү операцияларында) — һыҙыҡлы һәм / йәки һыҙыҡһыҙ тигеҙлектәр һәм/йәки тигеҙһеҙлектәр йыйылмаһы менән сикләнгән сикле үлсәмле векторлы арауыҡтың ҡайһы бер өлкәһендә маҡсатлы функцияның экстремумын (минимум йәки максимум) табыу мәсьәләһе. Оптималләштереү мәсьәләләре теорияһын һәм ысулдарын математик программалау өйрәнә:
Оптималләштереү мәсьәләһе ҡуйылышы
Проектлау процесында, ғәҙәттә, объекттар параметрҙарының иң яҡшыларын, структураһын йәки ҡиммәттәрен билдәләү мәсьәләһе ҡуйыла. Бындай мәсьәләне оптималләштереү тип атайҙар. Әгәр оптималләштереү объекттың теге йәки был структураһы өсөн оптималь параметр ҡиммәттәрен хисаплау менән бәйле булһа, ул параметрик оптимизация тип атала. Оптималь структураны һайлау мәсьәләһе — структураны оптималләштереү булып тора.
Математик оптималләштереүҙең стандарт мәьәләһе ошо рәүешле билдәләнә. Χ күмәклеген формалаштырыусы χ элементтары араһында, бирелгән f (χ*) функцияһының минималь ҡиммәтен биреүсе χ* элементын табыу. Шуның өсөн, оптималләштереү мәсьәләләрен дөрөҫ ҡуйыу өсөн, биреү кәрәк.:
Әгәр ҙә минималь функция ҡабарынҡы булмаһа, йыш ҡына локаль минимумдар һәм максимумдар табыу менән сикләшә: x_0 нөктәләре тирә-яғының ҡайһы берҙәрендә шундайҙар минимум һәм  максимум өсөн.
Әгәр бирелгән күмәклек икән, бындай мәсьәлә, шартһыҙ оптималләштереү, кире осраҡта — шартлы оптималләштереү мәсьәлә тип атала.
Оптималләштереү ысулдарының классификацияһы
Оптималләштереүҙең дөйөм яҙмаһы улар класының күп төрлөлөгөн бирә. Ысулды һайлап алыу мәсьәлә класына (уны сисеү һөҙөмтәлелегенә) бәйле.
Мәсьәләләрҙе классификациялауҙы билдәләй: маҡсатлы функция һәм бирелгән өлкә (тигеҙһеҙлек һәм тигеҙлек системаһы йә ҡатмарлыраҡ алгоритм менән билдәләнә).
Оптималләштереү ысулдары оптималләштереү мәсьәләләренә ярашлы классификациялана:
Бирелгән күмәклек үлсәмлелеге критерийы буйынса оптималләштереү ысулдары оптималләштереүҙең бер үлсәмле ысулдарын һәм күп үлсәмле оптималләштереү ысулдарына бүленә.
Маҡсатлы функция төрөнә һәм бирелгән күмәклеккә ярашлы оптималләштереү мәсьәләләрен һәм уларҙы сисеү ысулдары түбәндәге кластарға бүленә:
Шымалыҡ талаптарына һәм маҡсатлы функцияла өлөшләтә сығарылмаларҙың булыуына ҡарап, уларҙы түбәндәгеләргә бүлергә мөмкин:
X күмәклеге характерына ҡарап, программалауҙың математик мәсьәләләре түбәндәгесә классификациялана:
Бынан тыш, математик программалау бүлектәренә параметрик программалау, программалау динамикаһы һәм стохастик программалау инә.
Математик программалау операцияларҙы тикшереүҙә оптималләштереү мәсьәләләрен сисеүҙә ҡулланыла.
Экстремумды табыу ысулы тулыһынса мәсьәлә класы менән билдәләнә. Ләкин математик модель алыр алдынан моделләштереүҙең 4 этабын башҡарырға кәрәк:
Тарихы
«Программалау» терминының булыуы беренсе тикшеренеүҙәр һәм һыҙыҡлы оптималләштереү проблемаларын ҡулланыу иҡтисад өлкәһендә булыуы менән аңлатыла, сөнки инглиз телендә «programming» һүҙе планлаштырыу, пландар йәки программалар төҙөүҙе аңлата. Терминология мәсьәләнең математик формулировкаһы менән уның иҡтисади интерпретацияһы (оптималь иҡтисади программаны өйрәнеү) араһындағы тығыҙ бәйләнеште сағылдырыуы тәбиғи. «Һыҙыҡлы программалау» термины Дж. Данциг 1949 йылда һыҙыҡлы сикләүҙәрҙә һыҙыҡлы функцияларҙы оптималләштереү менән бәйле теоретик һәм алгоритмик мәсьәләләрҙе өйрәнеү өсөн тәҡдим итә.
Шуға күрә «математик программалау» атамаһы мәсьәләләрҙе сисеүҙең маҡсаты оптималь эш итеү программаһын һайлау менән бәйле.
Һыҙыҡлы сикләүҙәр биргән күмәклек һыҙыҡлы функционаллеге менән билдәләнгән экстремаль мәсьәләләрен класын бүлеү 1930-се йылдарға тура килә, Һыҙыҡлы программалауҙың мәсьәләләрен тәүгеләрҙән булып дөйөм формала өйрәнәләр: Джон фон Нейман — математик һәм физик, матрица уйындарының төп теоремаһын иҫбатлаған һәм уның исемен йөрөткән иҡтисади моделде өйрәнеүсе, һәм Л. В. Канторович — совет академигы, Нобель премияһы лауреаты (1975),һыҙыҡлы программалауҙың бер нисә мәсьәләһен уйлап таба һәм 1939 йылда уларҙы сисеү ысулын тәҡдим итә.
1931 йылда венгр математигы Б. Эгервари математик ҡуйылышты ҡарай һәм һыҙыҡлы программалау мәсьәләһен сисә, уны — «һайлау проблемаһы» тип, ә сисеү ысулын — «венгр ысулы» тип атайҙар.
Л. В. Канторович, В. С. Немчинов, В. В. Новожилов, А. Л. Лури, А. Л. Брюдно, А. Г. Ганбегян, Д. Б. Юдин, Э. Г. Гольштейн һәм башҡа математиктар һәм иҡтисадсылар, һыҙыҡлы һәм һыҙыҡһыҙ программалауҙың математик теорияһын һәм уның төрлө иҡтисади мәсьәләләрен өйрәнеү ысулдарын артабан үҫешенә ҙур өлөш индерә.
Сит ил ғалимдарының күп кенә эштәре һыҙыҡлы программалау ысулдарына арналған. 1941 йылда Ф. Л. Хичкок транспорт мәсьәләһен ҡуя. Һыҙыҡлы программалау мәсьәләләрен сисеүҙең төп ысулы — симплекс-ысулы — 1949 йылдарҙа Дж. Данциг тарафынан нәшер ителә. Һыҙыҡлы һәм һыҙыҡһыҙ программалау ысулдары артабан Г. Кун, А. Таккер, Гасс (Gass Saul I), Чарнес (A. Charnes), Било (E. Beale M.) һ. б. эштәрендә үҫеш ала.
Һыҙыҡлы программалау менән бер үк ваҡытта һыҙыҡһыҙ прогаммалау мәсьәләләренә ҙур иғтибар бүленә. 1951 йылда Г. Кун һәм А. Таккерҙың эше баҫылып сыға, унда һыҙыҡлы булмаған программалау мәсьәләләрен сисеү өсөн кәрәкле һәм етерлек шарттар бирелә. Был эш артабанғы тикшеренеүҙәр өсөн нигеҙ булып хеҙмәт итә.
1955 йылдан квадрат программалауға арналған эштәр баҫыла. Ж. Б. Деннис, Ж. Б. Розен һәм Г. Зонтендейк һыҙыҡһыҙ программалау мәсьәләләрен сисеү өсөн градиент ысулдарын эшләй.
Хәҙерге ваҡытта компьютерҙарҙа математик программалау һәм мәсьәләлрен сисеү ысулдарын һөҙөмтәле ҡулланыу өсөн алгебраик моделләштереү телдәре эшләнгән, уларҙың вәкилдәре булып AMPL һәм LINGO тора.
Святица (Виги ҡушылдығы)
Святица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ивачев (Дүртөйлө районы)
Ивачев (Ивачево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 541 кеше. Почта индексы — 452312, ОКАТО коды — 80224813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гемоспоридиялар
Гемоспоридиялар — ҡан споровиктары (Haemosporidia), споровиктар класына ҡараған иң ябайҙар ярым отряды.
Йәшәйеше
5 заты, 100‑ҙән ашыу төрө билдәле, бөтә ерҙә лә, башлыса тропиктарҙа һәм субтропиктарҙа таралған. Башҡортостанда Plasmodium затына ҡараған 3 төрө бар.
Йәшәү циклы
Тереклек итеү циклы хужа алмаштырыу менән барған паразит. Аралыҡ хужа (кеше) гемоспоридиялар спорозоиты менән анофелес заты серәкәйе (төп хужа) тешләгәндә зарарлана. Паразиттар аралыҡ хужа организмында (эске ағзаларҙа һәм эритроциттарҙа) күп тапҡыр бүленеү (шизогония) юлы менән үрсей. Енси процесс төп хужа ашҡаҙанында бара. Хәрәкәтсән зигота (оокинета) ашҡаҙан көбө аша үтә һәм ооцистаға (уның эсендә киләсәктә серәкәйҙең шайыҡ биҙҙәренә үтеп инеүсе күп спорозоит барлыҡҡа килә) әүерелә. .Башҡортостан Республикаһында осраған гемоспоридиялар төрҙәре кеше тапмаһын тыуҙырыусы (Plasmodium vivax — өс көнлөк, Plasmodium malariae — дүрт көнлөк, Plasmodium falciparum — тропик тапмаһы) булып тора.
Тарнога (Кокшеньга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рус армияһының сит илгә походтары (1813—1814)
1813 йылдың башында үҙәк Европала Наполеонға ҡаршы һуғышты тик Рәсәй генә алып бара. 1813 йылдың мартында Рәсәй менән коалицияға Пруссия ҡушыла, һуңынан шул уҡ йылдың йәйендә — Англия, Австрия, Швеция, ә Наполеон 1813 йылдың октябрендә Лейпциг тирәһендәге алышта тар-мар ителгәндән һуң герман дәүләттәре Вюртемберг һәм Бавария ла инәләр. Пиреней ярымутрауында Наполеон менән Испания, Англия һәм Португалия үҙаллы һуғышалар. Әүҙем хәрби хәрәкәттәр 1813 йылдың майынан 1814 йылдың апреленә тиклем алып барыла (1813 йылдың йәйендә һуғышты ике айлыҡ ваҡытлыса туҡтатып тороуҙы иҫәпкә алмағанда).
1813 йылда Наполеонға ҡаршы һуғыш Германия территорияһында алмашыусан уңыш менән алып барыла, башлыса Пруссия һәм Саксонияла. 1814 йылда хәрби хәрәкәттәр Франция территорияһына күсә һәм 1714 йылдың апреленә Парижды яулау һәм Наполеондың хакимлыҡтан баш тартыуы менән тамамлана.
Немец тарихнамәһе Германиялағы Азатлыҡ һуғышын әлеге һуғыштың үҙаллы эпизоды булараҡ айырып билдәләй. Азатлыҡ һуғышы ярты быуаттан һуң Икенсе Рейхтың барлыҡҡа килеүенә хәл иткес йоғонто яһаясаҡ. Рәсәй тарихнамәһендә Алтынсы коалиция һуғышы шулай уҡ Рус армияһының 1813—1814 йылдарҙағы сит ил походы булараҡ билдәле.
Походтарҙа Башҡортостанда ойошторолған Екатеринбург пехота полкы, Бутырск пехота полкы, Рыльск пехота полкы, Өфө пехота полкы, 25‑се, 30‑сы һәм 31‑се егерь полктары, 26‑сы һәм 29‑сы гренадер егерь полктары, Ырымбур улан полкы, 1‑се, 2‑се, 4—16‑сы башҡорт полктары, 2‑се мишәр полкы, 1‑се һәм 2‑се типтәр полктары, Ырымбур казак меңле атаман полкы, 3‑сө Ырымбур казак полкы (ҡара: Ырымбур казак ғәскәре), 3—6‑сы Урал казак полктары (ҡара: Урал казак ғәскәре) һәм Ставрополь ҡалмыҡ меңле полкы (бөтәһе 17 меңгә яҡын кеше) ҡатнашҡан. Улар рус армияһы, 1813 йылдың февраленән алып генерал-фельдмаршал кенәз М. И. Голенищев-Кутузов етәкселегендә союздаш рус-прусс ғәскәрҙәре (1813 йылдың ғинуар—апреле), кавалериянан генерал граф П. Х. Витгенштейн (апрель—май) һәм инфантериянан генерал М. Б. Барклай- де-Толли (май); августан башлап кавалериянан генерал граф Л. Л. Беннигсен етәкелегендә Польша армияһында, сентябрҙән — Австрия генерал-фельдмаршал-лейтенанты (шулай уҡ союздаш ғәскәрҙәр баш командующийы) кенәз К. Ф. Шварценберг етәкселегендә. Богемия армияһы, Швецияның вариҫлы принцы Карл Юхан етәкселегендә Төньяҡ армия һәм Пруссия генерал-фельдмаршалы Г. Л. фон Блюхер етәкселегендә Силезия армияһы сафтарында һуғышҡан.
Дөйөм хәлдәр торошо
1811 йылға ҡарата Наполеон Францияһы Европаның күпселек өлөшөн үҙенә буйһондора. Испания халҡы ғына Англия десант армияһы ярҙамында француз оккупацион армияһына ҡаршы тороуын дауам итә. Төп европа илдәренән үҙ бойондороҡһоҙлоғон Англия менән Швеция һаҡлап ҡала ала. Рәсәй һәм Франция Тильзит килешеүенән һуң формаль рәүештә союздаштар булып һанала. Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәй килешеүҙе һәм, Императорҙың финанс ихтыяждарыарҡаһында, Англияның континенталь блокадаһын боҙа. 1812 йылдың июнендә Наполеон Александр Беренсене үҙ бурыстарын үтәүгә мәжбүр итеү һәм элегерәк Рәсәй империяһы баҫып алған биләмәләрҙе кире ҡайтарыу маҡсатында Рәсәйгә һөжүмен башлай.
1812 йылдың 1 июненә ҡарата Наполеон Бонапарттың ҡораллы көстәре бер миллиондан ашыу һалдат тәшкил итә: Германияла һәм Польшала 687 мең кеше (шул иҫәптән вассал дәүләттәренән 322 мең һалдат), 300 меңгә тиклем һалдат Испанияла тороп ҡала, францияла 150 мең кешенән торған гарнизондар Францияла урынлаша, 50 мең Италияла буйһоноусанлыҡ һағында тора
1812 йылдың июндең 20-ләрендә 440 меңгә яҡын һалдат Рәсәй сиктәрен үтә, аҙаҡ тағы 140 мең һалдат армияға ҡушыла. Әлеге 610 меңгә яҡын кешенән (шул иҫәптән ылаусылар) Рәсәйҙән 1813 йылдың башына 60 мең һалдат самаһы ғына кире ҡайта, иҫән ҡалғандарҙың яртыһын тиерлек Австрия һәм Пруссия ғәскәрҙәре тәшкил итә, улары ла бик тиҙҙән ҡоралдарын Францияға ҡаршы боралар. Ғәскәрҙәрҙән тыш, Наполеон Рәсәйҙә 1200 орудиены һәм 167 мең ат юғалта. 1813 йылдың яҙына Наполеон мобилизация иҫәбенә ҙур армия туплауға өлгәшә, әммә ҡеүәтле кавалерияны һәм элекке артиллерияны тергеҙергә маташыу ваҡыт һәм ресурстар булмауы сәбәпле уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Рус фронтының төньяҡ фронты
Рәсәйҙә Наполеон армияһы ҡыйратылғандан һуң Кутузов командованиеһы аҫтында Рус армияһы Вильно эргәһендә ҡышлай, тап шунда ғәскәрҙе Александр I күреп китә. Казак отрядтары (7 меңгә тиклем), генерал Витгенштейндың (30 меңлек) һәм адмирал Чичаговтың (14 мең һалдат) корпустар Наполеон ғәскәрҙәренең ҡалдыҡтарын Литвала эҙәрлекләй. Витгенштейндың корпусы маршал Макдональдтың корпусын Неман тамағы аша үтеүен ҡамай.
Макдональд корпусы составында ғәскәрҙәр Пруссия генерал-лейтенанты Йорк етәкселегендә хәрәкәт итә, әлеге ғәскәрҙәр Витгенштейндың корпусынан генерал Дибич етәкселегендәге отряд тарафынан Макдональд дивизияһынан бүленгән була.
1812 йылдың 18 (30) декабрендә Дибич Йоркты Тауроген конвецияһы исеме аҫтында билдәлелек алған ваҡытлыса килешеү төҙөргә күндерә. Был килешеү буйынса короле пруссактар үҙ короленең рөхсәтенән тыш нейтралитет һаҡлайҙар, һөҙөмтәлә Витгенштейнға Макдоналдты Көнсығыш Пруссия территорияһы буйлап эҙәрлекләргә мөмкинлек барлыҡҡа килә. 23 декабҙә (1813 йылдың 4 ғинуарында) Витгенштейн отрядтары Кенигсбергка яҡынлаша, икенсе көнөнә улар ҡаланы бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ яулап алалар (10 мең тирәһе әсирҙәр, ауырыуҙар һәм тороп ҡалған француздар ҡулға алына).
Рус фронтының көньяҡ флангыһы
Рәсәйҙән сигенгән Наполеон армияһының көньяҡ флангын фельдмаршал Шварценбергтың австрия корпусы һәм генерал Реньеның саксон корпусы ҡаплап тора, улар Белосток һәм Брест-Литва районындағы Варшава герцоглығы сигендә урығтар менән бәрелештәрҙән һаҡланып ҡалырға тырыша. Урыҫ ғәскәрҙәре командованиеһының да австриялылар менән шулай уҡ килешеүҙәрҙе хәл итеү буйынса ҡулланмалары була.