cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зенкович Всеволод Павлович
Зенкович Всеволод Павлович (4 февраль 1910 йыл — 15 август 1994 йыл) — СССР-ҙың ғалим-океанологы, геоморфолог. География фәндәре докторы (1946), профессор (1947), Сталин (1951) һәм Ленин (1962) премиялары лауреаты, СССР Фәндәр академияһының Океанология институтына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Всеволод Павлович Зенкович 1910 йылдың 22 ғинуарында (4 февраль) Мәскәүҙә Гродно губернаһының Пружан өйәҙенән сыҡҡан белорустар ғаиләһендә тыуа. Атаһы Мәғариф Халыҡ комиссариаты инспекторы булып эшләй.
1927 йылда ул Мәскәү дәүләт университетының геология факультетына уҡырға инә, ләкин уны тамамламай.
1927 йылдан ул «Персей» карабы сәйәхәттәрендә ҡатнаша.
1929—1944 ул йылдарҙа Балыҡсылыҡ һәм Океанография бөтөн рәсәй тикшеренеү институтында (УТРО) контроль яһаусы була.
Һуғыш ваҡытында ул инженер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1944—1971 йылдарҙа ул СССР Фәндәр академияһының Океанология институтында диңгеҙҙең яр буйы зонаһы лабораторияһы мөдире булып хеҙмәт итә.
Всеволод Павлович Грузия ССР Фәндәр академияһының Вахушти Баграти география институтында эшләй, һәм ул Ҡара диңгеҙ яры морфологияһы һәм динамикаһы лабораторияһын етәкләй.
Ул Аҡ, Каспий һәм Ҡара диңгеҙҙең яр буйҙарында, шулай уҡ Польша, Нидерланд, Югославия, Вьетнам, Мысыр, Мексика, Куба һәм Ҡытайҙа эшләй.
Киң танылыу алған яр буйы зонаһын тикшереүселәр совет мәктәбен ойоштороусы
Ул 1994 йылдың 15 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Донской зыяратында күмелгән.
Ойошмаларҙа ағзалығы
1960 йылдан Халыҡ-ара геоморфология буйынса халыҡ-ара комиссия ағзаһы.
Хәтер
В. П. Зенкович тарафынан 1946-сы РВФ П. П. Ширшов исемендәге Океанология институтының диңгеҙ яры лабораторияһы уның исемен йөрөтә.
Библиография
Динамика һәм диңгеҙ яр зонаһы морфологияһы буйынса 100-ҙән артыҡ фәнни һәм 50-нән артыҡ фәнни-популяр әҫәрҙәре авторы, шул иҫәптән:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡаҙанболаҡ (йылға)
Ҡаҙанболаҡ — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ҡаҫмарт йылғаһының һул яғынан (тамағынан 56 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.
Ҡаҙанболаҡ йылғаһы, Яутейгән (Шайтан) (Ейәнсура районы) тауҙарынан башланып, Ҡаҫмартҡа ҡоя. Был йылғаны Сусаҡтау башынан ҡараһаң, бер урында ҡаҙан рәүешендә бормаланып ятҡаны күренә. Баш исеме «ҡаҙан» шунан алынған. «Болаҡ» һүҙе хәҙерге башҡорт телендә ҡулланылмай. Шишмә, йылға үҙәне, йылға тигәнде аңлата.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инеш башынан алып Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы әҙерләгән РФ территорияһы һыу хужалығы районының геомәғлүмәт системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005621
- Гидрологик өйрәнеү буйынса коды (ГӨ) — 112200562
- Бассейн коды — 12.01.00.005
- ГӨ буйынса томы — 12
- ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Трапани
Трапани (Trapani, Tràpani) — коммуна. Италиялағы коммуна һәм Сицилияның шул исемдәге провинцияһының административ үҙәге.
Трапани тораҡ пунктының яҡлаусыһы булып изге Альберт делья Абати (Sant’Alberto degli Abati) иҫәпләнә.
Беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа ҡала янында (Дрепан янындағы) рим һәм карфаген флотының алышы булған.
Демография
Халыҡ динамикаһы:
Трапани популяр мәҙәниәттә
Трапани ҡалаһында билдәле «Спрут» итальян сериалы төшөрөлгән.
Ашлык
Ашлык — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 221 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Постерштайн
Постерштайн (Posterstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 464 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 244–314 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Захаров Алексей Юрьевич
Захаров Алексей Юрьевич (9 март 1971 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. 2013 йылдың 10 октябренән 2019 йылдың 13 мартына тиклем Мәскәү өлкәһе прокуроры,2019 йылдың 13 мартынан Рәсәй Федерацияһы ның Генераль прокуроры урынбаҫары.
1-се класлы Дәүләт юстиция советнигы. Рәсәй Федерацияһы прокуратураһының почётлы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Алексей Захаров 1971 йылдың 9 мартында Архангельск ҡалаһы Первомайск ҡасабаһында тыуған.
1989—1991 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итә.
1995 йылда Һарытау дәүләт академия хоҡуғы «Юриспруденция»һөнәре буйынса тамамлай.
Нима-Тума
Нима-Тума — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юма-Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Захаров Алексей Юрьевич
Биографияһы
1996 йылда Мәскәү өлкәһе Раменское ҡала прокуратураһының өлкән тәфтишсеһе.
Нима-Тума
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Захаров Алексей Юрьевич
Биографияһы
1997 йылда — Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы прокурор ярҙамсыһы, өлкән ярҙамсыһы.
1997 йылдан 2000 йылға тиклем Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы прокурор ярҙамсыһы булып эшләй.
2000 йылдан 2001 йылға тиклем Рәсәй Федерацияһы Генераль прокуратураһының Эске эштәр органдарында тикшереү, тикшереү һәм оператив эҙләү эшмәкәрлеген күҙәтеү буйынса департаменттың өсөнсө зона бүлеге прокуроры һәм өлкән прокуроры була. 2001 йылдан 2002 йылға тиклем — Мәскәүҙең Басманный район-ара прокуроры урынбаҫары.
2002 йылдан 2009 буйынса — Мәскәү Басман район-ара прокуроры.
.2009-2010 йылдарҙа Калининградта Төньяҡ-Көнбайыш транспорт прокуроры урынбаҫары.
2010—2013 йылдарҙа — Мәскәү ҡалаһы прокуроры урынбаҫары.
2013 йылдың апреленән Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуратураһында тикшереүҙәрҙе күҙәтеү буйынса баш идаралыҡ начальнигы урынбаҫары — Рәсәй Эске эштәр министрлығында һәм Рәсәйҙең Наркотиктарға ҡаршы Федераль хеҙмәтендә тикшереүҙәрҙе күҙәтеү бүлеге начальнигы булып эшләй.
2019 йылдың 13 мартында Рәсәй Федерацияһының Генераль прокуроры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2021 йылдың 30 декабрендәге 736-сы һанлы Указына ярашлы 1-се класлы юстиция дәүләт советнигы дәрәжәһе бирелә. .
Шәхси тормошо
Рәсәй Федерацияһы оборона Министры Сергей Шойгу ның кейәүе — өлкән ҡыҙы Юлияның ире.. Ике балаһы бар: ҡыҙы — Дарья, улы — Кирилл.
Абдуллина Нурия Насибулла ҡыҙы
Биографияһы
Артабан Өфө ҡалаһындағы музыка-педагогия училищеһында урта махсус һөнәри белем ала.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Ейәнсура районында башлай.
1994 йылдан Башҡортостан уҡытыусыларҙың белемен камиллаштырыу институтында музыка кабинеты методисы булып эшләй.
Йырсы, үҙешмәкәр композитор булараҡ та танылыу яулай, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара.
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)
Ҡараһыу (Караси) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Мейәс йылғаһы ҡушылдығы.
Географияһы
Ҡараһыу йылғаһы өлкәнең  Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары биләмәләре аша аға.
Йылға Мейәс йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны 527 км².
Морискиҙар
Морискиҙар (moriscos; moro — «мавр» һүҙенән) — Гранада әмирлеге ҡолатылыуынан һуң (1492 йыл) Испанияла ҡалдырылған һәм көсләп христианлаштырылған, әммә йәшерен рәүештә үҙ Ислам динен тотҡан мосолман халҡы.
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)
Географияһы
Йылға Кесе Мейәс күленән баш ала, ә уныһы, билдәле булыуынса, ҡылымыҡ аша Оло Мейәс күленән туйына.
Морискиҙар
Тарихы
Инквизицияларҙа аяуһыҙ эҙәрлекләгән морискиҙарға ғәрәп телендә һөйләү һәм балаларына ғәрәп исемдәре биреү тыйыла.
Тиҫтәләрсә мең мориск утта яндырыла. 1568—1570 йылдарҙа морискиҙарҙың ихтилалы аяуһыҙ баҫтырыла; морискиҙарҙың байтаҡ өлөшө Испанияның эске провинцияларына, уңдырышһыҙ ерҙәргә ҡыуыла.
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғужа һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Морискиҙар
Тарихы
1609—1610 йылдарҙа морискиҙар Испаниянан ҡыуыла, был ил халҡының 4 %ын тәшкил иткән була .; уларҙың күбеһе Төньяҡ Африкаға күсеп китә. Улар Мароккола үҙ Бурегрет дәүләтен булдыра (1627—1641). Алжир һәм Тунис яр буйы райондарында байтаҡ һанда морискиҙар йәшәгән.
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морискиҙар
Тарихы
Морискиҙарҙы ҡыуыу Испанияның көньяҡ провинциялары иҡтисадына ныҡ зыян килтерә; шул уҡ ваҡытта Туниста баҡсасылыҡ, игенселек үҫешенә килтерә.
Ҡараһыу (Мейәс ҡушылдығы)
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә "Караси" топонимы урыҫ теленә башҡорт телендәге "ҡара һыу"  — «река с чистой, прозрачной водой», или «речка, берущая начало из источника» тигәндән үҙгәреп килеп ингән тип яҙа. Бәлки, ул "ҡаран" һүҙен күҙҙә тотҡандыр. Шулай уҡ ул топонимдың Ҡараса, Ҡарас тигән ирҙәр исеменән булыуы ихтималлығын да яҙа
Майҙаны буйынса йондоҙлоҡтар исемлеге
Йондоҙлоҡтар сиктәрен Халыҡ-ара астрономия союзы (IAU) исеменән 1930 йылда Жозеф Дельпорт төҙөгән һәм Délimitation scientifique des constellations (Cambridge University Press) нәшриәтендә нәшер иткән. Дельпорт сиктәрҙе туры күтәрелеш һәм ауышлыҡ тың вертикаль һәм горизонталь һыҙыҡтары буйынса үткәргән; әммә ул бына 1875,0 эпоха өсөн эшләгән, шуға күрә прецессияға бәйле хәҙерге йондоҙлоҡ сиктәре (J2000 эпохаһы өсөн) бер аҙ йуйылған. Ваҡыт үтеү менән был үҙгәреш көсәйә, ә ғөмөм алғанда йондоҙлоҡ тар сиктәре үҙгәрешһеҙ ҡала.
Исемлек
Таблицала хәҙерге замандағы 88 йондоҙлоҡ күктәге майҙаны ҙурлығы буйынса күрһәтелгән, үлсәм квадрат грасустарҙа һәм стрерадиндарҙа.
Аконкагуа
Аконка́гуа (Aconcagua) — Анд тауҙарында иң бейек түбә, Чили сигенән 15 км алыҫлыҡта Аргентинаның Мендоса провинцияһы территорияһында урынлашҡан. Уның бейеклеге диңгеҙ кимәленән 6960,8 м тәшкил итә. Азиянан ситтә донъялағы иң бейек түбә, шулай уҡ ул Аргентина, Көньяҡ Америка, көнбайыш һәм көньяҡ ярымшарҙың иң бейек нөктәһе булып тора. Аконкагуа «Ете түбә» исемлегенә инә, уның рәсми булмаған атамаһы — «Колосс Америки» (Coloso de América).
Тауҙың башына тәүге тапҡыр 1897 йылдың 14 ғинуарында Маттиас Цурбригген күтәрелә. Бер айҙан һуң Аконкагуаға араларында Цурбригген булған ике экспедицияның ағзалары менә.
Физико-географик характеристика
Аконкагуа тауы - Анд тауҙары сылбырының, атап әйткәндә, Төп Кордильер һыртының бер өлөшө. Аргентина-Чили сигенән көнсығышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Мендоса провинцияһында урынлашҡан. Түбә Аконкагуа милли паркы территорияһына керә. Аконкагуа провинцияның баш ҡалаһынан көнбайышҡа табан 110 км, Сантьягонан төньяҡ-көнсығышҡа табан 105 км һәм Буэнос-Айрестан 1100 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Лас-Куэвас ауылы тауға иң яҡын торама пункт булып тора — 18 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Тауҙа бик күп боҙлоҡтар бар, уларҙың иң ҙурҙары - төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш.
Бейеклеге
1956 йылда Буэнос-Айрес университеты ғалимдары билдәләгән тауҙың бейеклеге 6959 метр тәшкил итә. Аргентина Милли географик институты ғалимдары төркөмөнөң 2011 һәм 2012 йылдарҙа яңы технологиялар ҡулланыу менән үткәрелгән үлсәүҙәре тау бейеклеген диңгеҙ кимәленән 6960,8 м булыуын теркәгән.
Умзовей-Юнко
Умзовей-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нилкотей-То-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Зәңгәр Ҡөрьән
Зәңгәр Ҡөрьән (Голубой Коран) — Ҡөрьәндең тунис күфә яҙмаһы менән IX быуат һәм X быуат араһында Ҡәйрәүән мосолмандары өсөн башҡарылған зәңгәр төҫтәге ҡулъяҙмаһы.
Ҡиммәте
Ҡулъяҙма Ҡөрьәндең иң нәзәкәтле экземплярҙарының береһе, шулай уҡ ислам сәнғәтенең бөйөк әҫәрҙәрҙең береһе тип һанала ; иң ҡиммәтле ҡулъяҙмаларҙың береһе.
Ҡулъяҙманың тарихы
Ҡулъяҙма тураһында беренсе тапҡыр 1293 йылда телгә алына, шул йылы ул Ҡәйрәүәндәге Ғүҡбә мәсете китапханаһы каталогына индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Испанияла эшләнгән тип фекер йөрөтә. Тикшеренеүселәрҙең күбеһе Зәңгәр Ҡөрьән ҡулъяҙмаһын яҙыу урыны һәм ваҡыты менән ризалаша, әммә Элейн Джордж уны Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең иртә дәүере менән даталанырға мөмкин тип иҫәпләй.
Ҡулъяҙма 7 томдан, 600 биттән тора. Ғосман империяһы заманында уның биттәре донъя буйлап таралып киткән.
ХХ быуаттағы тарихы
1923 йыл в Истанбулда ҡулъяҙманың ҡайһы бер биттәрен коллекционер Ф. Р. Мартин һатып ала һәм уны Европала һата. 1977 йыл Christie’s ҡарамағында Зәңгәр Ҡөрьән биттәренә оҡшаш ҡайһы бер ҡулъяҙмалар булыуы асыҡлана, әммә ысынбарлыҡта улар шулаймы-юҡмы икәнлеге аныҡ билдәле түгел.
Бөгөн биттәрҙең күпселеге Тунистың милли сәнғәт һәм археология институтында, ҡалғандары донъяның башҡа музейҙарында һаҡлана.
Умзовей-Юнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы (10 февраль 1928 йыл — 9 октябрь 1996 йыл) — тау инженеры, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1984), профессор (1986), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ-энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1994), БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1967). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1982) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Сыбарайғыр
Сыбарайғыр — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы
Биографияһы
Нурулла Фәрит улы Ҡаһарманов 1928 йылдың 10 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ыҫлаҡ ауылында тыуған.
Сыбарайғыр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Арғазы һыуһаҡлағысы һыуһаҡлағысынан Силәбе ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы
Биографияһы
1952 йылда Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң «БашНИПИнефть» ғилми-тикшеренеү һәм проектлау институтында инженер, өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, лабораториялар мөдире булып эшләй. 1970—1980 йылдарҙа — директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары, 1980—1984 йылдарҙа директор.
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улының фәнни эштәре йүнәлештәре: скважиналарҙы быраулау ваҡытында тау тоҡомдарының емерелеү механикаһы, скважиналар быраулау техникаһы һәм технологиялары.
Сыбарайғыр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаһарманов Нурулла Фәрит улы
Биографияһы
Уның етәкселегендә илдә тәүге тапҡыр нефть скважиналарын быраулау өсөн алмас бырау эшләнә (1959), горизонталь скважиналарҙы быраулау технологиялары, шул иҫәптән «сумма-быраулау роботы» — горизонталь скважиналарҙы быраулау өсөн роботлаштырылған аппараттар эшләнә.
Ҡаһармановтың асыштары Урал-Волга буйы, Көнбайыш Себер предприятиеларына индерелгән.
Нурулла Фәрит улы тарафынан ғалим-быраулаусылар мәктәбе булдырыла. Уның уҡыусылары араһында тиҫтәләгән фән докторҙары һәм кандидаттары бар.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһендә иҫәптә тора.
Хеҙмәттәре
Ҡаһарманов Н. Ф. 450-нән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 10 монография, уйлап табыуға 100 авторлыҡ танытмаһы авторы.
Костомаров Дмитрий Павлович
Биографияһы
Дмитрий Павлович Костомаров 1929 йылдың 23 мартында Мәскәүҙә инженер, дворяндар ырыуы вәкиле Костомаровтар ғаиләһендә тыуған.
1947 йылда Мәскәү механика институтының инженер-физика факультетына (хәҙер — НИЯУ МИФИ) уҡырға инә. 1948 йылда Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына күсә, 1952 йылда уны отличие менән тамамлай.
1952—1955 йылдарҙа физика факультетының аспирантураһында математика кафедраһында уҡый, ғилми етәкселәре — Ю. Л. Рабинович, А. А. Самарский. 1956 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай, диссертацияһының темаһы «Об асимптотическом поведении решений систем линейных дифференциальных уравнений в окрестности иррегулярно-особой точки».
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Плазма физикаһында, электродинамикала, ядро физикаһында математик моделләштереү өлкәһендә фундаменталь һөҙөмтәләр.
Хеҙмәттәре
Барлығы: 137 мәҡәләләр, 10 китап, конференцияларҙа 10 доклад, 10 тезис доклад, 2 фәнни тикшеренеү эше, 2 награда, 3 диссертация, 18 уҡыу курстары.
Тулвинский Шәйхулла Сибәғәтулла улы
Тулвинский (Зәйнин) Шәйхулла Сибәғәтулла улы (2 август 1886 йыл — 15 октябрь 1970 йыл) — уҡытыусы, шағир. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Биографияһы
Шәйхулла Сибәғәтулла улы (Зәйнин) Тулвинский 1886 йылдың 2 авгусында Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе (хәҙерге Пермь крайы Барҙа районы) Башаптүз ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — башҡорт. Йосоп ауылы мәҙрәсәһендә уҡый.
Солтанай ауылының «Мансуриә» мәҙрәсәһендә белем ала, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1909 йылда «Ғосмания» мәҙрәсәһен тамамлай.
1906—1921 йылдарҙа Өфө һәм Пермь губерналары мәктәптәрендә мөғәллимлек итә: 1909 йылдан Йосоп ауылында уҡыта, ә 1908—1910 йылдарҙа Ирәкте төбәгендә бер нисә мәҙрәсә асылғас, Аҡсәйет, Күрҙем ауылдары мәҙрәсәләрендә эшләй.
1922 йылдан алып Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Иҫке Ҡаҙансы ауылында уҡытыусы булып эшләй. 1931—1956 йылдарҙа Түбәнге Тәтешле ауылында уҡыта. Күренекле рус педагогтарының тәғлимәтенә таянып уҡытырға тырыша, К. Д. Ушинский хеҙмәттәрен өйрәнә.
Ижады
Тәүге әҫәре — «Сабыйға» шиғыры «Шура» журналының 1911 йылғы сентябрь һанында баҫылып сыға.
Мәғрифәтселек традициялары уның ижади эшмәкәрлегендә ҙур урын биләй. Әҫәрҙәрендә йәш быуын вәкилдәрен белем алырға саҡыра («Тырышлыҡ», «Балаға» һ.б.), фәҡирлектә йәшәгән ауыл уҡытыусыларына теләктәшлек күрһәтә («Ауылда хәлфә», «Тормошом» һ.б.), социаль тигеҙһеҙлеккә ҡаршы («Әхмүш» һ.б.) һәм ирҙәр менән ҡатын‑ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙарын яҡлап («Ситлектән осҡан һандуғасҡа» һ.б.) сығыш яһай. Бер нисә әкиәт һәм хикәйәләр авторы булып тора.
Иҫке Ҡамышлы
Иҫке Ҡамышлы (Старые Камышлы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 701 кеше. Почта индексы — 452253, ОКАТО коды — 80240875001.
Патиссон
Патиссон йәки Ялпаҡ ҡабаҡ (урыҫ. Патиссо́н, йәки Таре́льчатая ты́ква, лат. Cucurbita pepo var. patisson ) — Ҡабаҡ һымаҡтар (Cucurbita) ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, ябай ҡабаҡтың бер төрө.
Иҫке Ҡамышлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Садва
Садва — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шитово күле (Щегринка йылғаһы бастауы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балахлей
Балахлей — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/261 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 134 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хыдырлык башняһы
Хыдырлык башняһы  (төр.  Hıdırlık Kulesi ) Ҡайһы бер тарихсылар башняның барлыҡҡа килеүен был яҡтарҙа Рим хакимлығы осоронда, беҙҙең эраның II быуаты башында барлыҡҡа килгән тип фаразлай. Башняның тәғәйенләнеше тураһында бер төрлө генә фекер юҡ. Был турала бер нисә версия бар. Ҡайһы бер белгестәр фекекренсә, башня маяҡ булып хеҙмәт иткән, бухтаға инеүсе караптар уның яҡтылығына ҡарап йүнәлеш тотҡан. Башня диңгеҙҙән бик яҡшы күренә һәм, ысынлап та, бик яҡшы ориентир булып торған. Икенселәре башня стеналарының ҡалынлығын һыҙыҡ өҫтөнә алып, уның һаҡланыу функцияһын үтәүе тураһынды яҙған. Ул диңгеҙ яғынан һөжүм итеүселәрҙән ҡәлғә, ҡаланы һаҡлау өсөн бастион булараҡ хеҙмәт иткән. Эллин осоронда төҙөлгән квадрат нигеҙҙә ҙур ауыр барабан урынлашҡан. Ҡоролманың дөйөм бейеклеге  — 13.5-се метр. Инеү урыны көнсығыш фасад яғындағы ишек аша. Ҙур булмаған залдан тар баҫҡыс буйлап өҫкө ҡатҡа эләгергә мөмкин.Башня эсендәге диураҙарҙа күп һанлы фрескалар һаҡланып ҡалған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тасуирламаларға ярашлы башня элек осло булған, ул, күрәһең, Византия империяһы ваҡытында һүтеп алынған. Башняның эсендә ҙур квадрат таш киҫәге булыуы менән бәйле ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, башняның кәшәнә булыуы ла ихтимал. Хыдырлык башняһы Калеичи кварталының көньяҡ-көнсығыш осонда  Караалиоглу паркының ситендә урынлашҡан. Әлеге көндә башня Анталиәгә килеүсе туристар өсөн күҙәтеү майҙансығы булып хеҙмәт итә.
Поттига
Поттига (Pottiga) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 439 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,59 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
Йомрандар
Йомран (Spermophilus йәки Citellus) — тейен һымаҡтар (Sciuridae) ғаиләһенә ҡараған ваҡ кимереүсе йәнлек. Кәүҙәләренең оҙонлоғо — 14–40 см, ҡойроғо 4–25 см. Артҡы тәпәйҙәре алғы аяҡтарына ҡарағандә оҙонораҡ. Ҡолаҡтары оҙон, бер аҙ һалпайған. Арҡа һыртының төҫө төрлөсә, йәшелдән көлһыу төҫкәсә. Йышыраҡ арҡаларында ҡара шаҙра була. Арҡа буйынан ҡара һыҙаты, сыбар төрткөләре лә була. Кәүҙә өлөшөнөң ситтәре буйлап асыҡ һыҙаттар үтә. Ҡорһағы ҡоңғорт-һары йәки аҡһыл төҫтә. Ҡышҡа ҡарай йомрандың тиреһе йомшара, ҡуйыра, йәйен һирәгәйә, ҡыҫҡаҡ һәм ҡатҡыл була. Уртында тоҡсалары була. Имсәктәре 4–6 иш (пар).
Йомрандар Төньяҡ ярымшарҙың уртаса киңлегендә дала, урманлы дала, туғайлы дала, урман, тундра ланшафттарында киң таралған. Асыҡ ландшафттар өсөн хас. Йылға буйҙарының биләмәләрендә Поляр түңәрәккәсә, ә дала биләмәләрендә ярым сүллеккәсә, хатта сүллектәрҙә лә, таулы урындарҙа 3500 м бейеклектә таралған. Йәшәүҙәре ер өҫтөндә, күмәкләп, үҙҙәре соҡоп яһаған өңдәрҙә йәшәйҙәр.
Өңдәренең ҙурләғә һәм оҙонлоғо тәғәйен ландшафтҡа һәм йомрандың төрөнә бәйле. Ҡомло тупраҡта оҙонлоҡ 15 метрғаса булһа, тығыҙ тупраҡлы урындарҙа 5–7 метр. Өңдәрендә йомшаҡ үлән түшәлгән б-лмәләре була. Уларҙың үҙенсәлекле характеры- ҡурҡыныс янағандә ике аяғына үрә баҫып һыҙғырыу.
Уларҙың туҡланыу ризығы — ояларынан алыҫ булмаған урындағы үләндәрҙеү тамыры һәм һабаҡ өлөштәре. Ҡайһы бер тҡрҙәре бөжәктәр менән дә туҡлана. Иген бөртөктәренән һәм -лән орлоҡтарынан аҙыҡ боло (запасы) әҙерләйҙәр. Иртәнге һәм киске эңерҙәрҙә бик әүҙемдәр, көндөҙ өңдәрендә уҙғаралар. Ҡышҡыһын улар тәрән йоҡоға талалар. Йоҡоларының оҙонлоғо географик киңлеккә ҡарай. Ҡайһы бер яҡтарҙа аҙыҡ етмәгәнлектәе йәй көндәрендә лә йоҡлайҙар.
== Классификация == Йомрандар ырыуында 38 төр, шуларҙың 9-ы Рәсәйҙә. Төрткөлө йомран, бәләкәй йомран, һары йомран һәм оҙон ҡойроҡло йомран иң ғәҙәтиҙәре.
Реконкиста
Реконкиста (исп. һәм порт.  — кире яулап алыу) — Пиреней ярымутрауында христиандар — нигеҙҙә, испандар һәм португалдар тарафынан мавр әмирлектәре биләгән ерҙәрҙе оҙаҡҡа һуҙылған яулап алыу процесы ..
Тарихы
Реконкиста ғәрәптәр VIII быуаттың беренсе яртыһында Пиреней ярымутрауының күпселек өлөшөн яулап алғандан һуң башлана. Ул үҙгәреүсән уңыш менән бара, был пиреней христиан хакимдарын бер-береһе менән, шулай уҡ үҙҙәренең фетнәсел вассалдары менән көрәшергә мәжбүр иткән феодаль ыҙғыш-талаш менән бәйле була. Был ҡайһы бер осраҡтарҙа христиан хакимдарын ваҡытлыса мосолмандар менән союздашлыҡ төҙөргә мәжбүр итә. Икенсе яҡтан, власть өсөн көрәш барышында ғәрәп кенәздәре араһында ыҙғыш-талаш арҡаһында христиандарға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән осраҡтар ҙа була.
Тәре походтары ваҡытында маврҙарға ҡаршы көрәш бөтә христиан донъяһы өсөн көрәш тип ҡабул ителә.Маврҙарға ҡаршы көрәшеү өсөн тамплиерҙар өлгөһө буйынса рыцарь ордендары булдырыла, Папалыҡ Европа рыцарҙарын Пиреней ярымутрауындағы сарациндарға ҡаршы көрәшергә өндәй.
Реконкиста 1492 йылда тамамлана, ул саҡта Фердинанд II Арагон һәм Изабелла I Кастиль һуңғы мавритан хакимын Пиреней ярымутрауынан һөргөнгә ебәрәләр. Улар Испанияның күпселек өлөшөн үҙҙәренең тажы аҫтында берләштерә (Наварра Короллеге 1512 йылда Испания составына индерелә).
Реклама
ҙа тәҡдимнамәләрҙең күплеге]]
Тарихы
Иң ышаныслыһы булып, тәҡдимнамә сауҙагәрлек менән бергә барлыҡҡа килгән тигән төшөнсә тора. Был турала өлгө итеп, боронғо мысыр папирустарын килтерергә мөмкин. Унда балыҡ һатылыуы тураһында мәғлүмәт бирелгән. Ул ваҡытта тәҡдимнамә телдән һәм яҙма рәүештә ҡулланылған. Телдән уларҙы төрлө төрҙәге саҡырыусылар башҡарған. Яҙма рәүештә йә папирус киҫәгенә яҙылған, йә балауыҙ менән шымартылған таҡталарға яҙылған, шулай уҡ юл буйындағы таштарға ла, бина диуарҙарына(стеналарына) яҙғандар.
Әлбитт, тәҡдимнамә былай киң таралыу ҙа алмаған булыр ине, әгәр кешелек донъяһы хәҙерге яңы масса-күләм комуникациялар үҙенә асмаһа. Быға сәбәпсе булып иң беренсе китап баҫыу тора. Шулай уҡ тағы ла 19 быуатта фото төшөрөүҙең таралыуы ла быға сәбәпсе булып тора. Фотоһүрәттәр тәҡдим ителгән тауарҙың ысынбарлығын иҫбатлай. Шуға ла бизнеста киң ҡулланылыш таба. 20 быуат тәҡдимнамәнең быуаты тип атарға була. Сөнки был быуатта яңылыҡтар һәм үҙгәрештәр бик тәрән була. Был быуат эсендә сәнәғәттең алға китеүендә, яңы хәҙерге уйлап табыуҙар, тәҡдимнамәнең киң таралыуына килтерә: күп төҫлө полиграфия, оҡшаш, аҙаҡ һанлы(цифралы) радио, телевидение, ер юлдашы аша элемтә бәйләнеше, һәм әлбиттә компьютер һәм интернет селтәре. Фәнни-техник прогресстан бер аҙым да артта ҡалмай реклама көн һайын үҙенең оҫталығын арттыра, һәм бик сифатлы итеп башҡарыла.
Тәҡдимнамә индустрияһы
Хәҙерге ваҡытта рекламаның үҫеше махсус социаль институт барлыҡҡа килтереүгә үҙгәрҙе. Был реклама хеҙмәте йәмғиәттең талабын үтәй." . «Тәҡдимнамә индустрияһы» төшөнсәһе хәҙерге иҡтисадта реклама эшмәкәрлеген күпләп булдырыу йәһәтенән формалашты. Тәҡдимнамә эшмәкәрлеген планлы рәүештә алып барыу, баҙар субьекттары менән иҡтисадтың төрлө секторҙары араһында системалы үҙ-ара килешеп эш итеү, реклама продукттары һәм реклама хеҙмәтен файҙаланыусы предпреятиеларҙың барлығы тәҡдимнамә хеҙмәте эшмәкәрлеген индустрия һыҙатына сыҡҡан тип ышандыра.
Грязнуха (Мейәс ҡушылдығы)
Грязнуха  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә отСиләбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Урер-Яга
Урер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 162 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нимтур-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баранов Сергей Петрович
Баранов Сергей Петрович (26 март 1929 йыл — 10 февраль 2013 йыл) — педагог, педагогия фәндәре кандидаты (1960), профессор (1980), Педагогия һәм социаль фәндәрҙең  тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Сергей Петрович Баранов 1929 йылдың 26 мартында Калуга өлкәһенең Мосальский районы Сушково ауылында тыуған .15 йәшендә үҙ ирке менән фронтҡа китә, 66-сы  гвардия пехота дивизияһы составында була, бер нисә тапҡыр яралана,  I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, «Будапештты алған өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында еңгән өсөн»  миҙалдары менән бүләкләнә. 1946 йылда Мәскәү дәүләт университеты философия факультетының психология бүлегенә уҡырға инә, 1951 йылда тамамлай. Баранов Сергей Петровичтың педагогик эшмәкәрлегенең башы Тула, Калуга, Мәскәү  юғары уҡыу йорттарында башлана,  унда  уҡытыусы, доцент, башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедра мөдире булып эшләй. Күп йылдар дауамында Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡыта  — башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире, декан вазифаһын башҡарыусы була.
1960 йылда «Соотношение чувственного образа и понятия в процессе обучения младших школьников» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ошо  материалдар буйынса «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении» монографияһы нәшер ителә. 2010 йылда «Педагогика» дәреслегендә уның «Гносеологический подход к процессу обучения» тигән мәҡәләһе баҫылып сыға, ул болгар теленә тәржемә ителә. Баранов 40 йыл самаһы «Начальная школа» журналының мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы булып тора. 2006 йылда «Начальная школа» (№ 12) журналында Н.Чиркова менән авторҙашлыҡта «Развитие мышления младших школьников на основе математической логики» мәҡәләһе баҫылып сыға. Сергей Петрович «Начальная школа» журналы ойошторусы булған Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында фәнни-ғәмәли конференцияларҙа ҡатнаша.
Профессор ике фән докторы һәм бер нисә кандидат әҙерләй. Барановтың ғилми эштәре Куба, Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Вьетнамда баҫылып сыға. Сергей Петрович 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, шулар араһында: «Чувственный опыт ребёнка в начальном обучении», «Принципы обучения», «Сущность процесса обучения», «Педагогика» ( С. П. Баранов һәм В. А. Сластенин редакцияһы), «Теория обучения детей младшего школьного возраста» һәм башҡалар.
2013 йылдың 10 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Сергей Званцев
Сергей Званцев (төп исеме  Александр Исаакович Шамкович; 2 ноябрь 1893 йыл — 15 июнь 1973 йыл) — рус совет яҙыусыһы, драматург, фельетонист.
Биографияһы
1893 йылдың 2 ноябрендә Таганрог табибы, Новороссийск университетында уҡып сыҡҡан Исаак Яковлевич Шамковичтың (1860—1941) һәм акушер-гинеколог Софья Николаевна Лихтермандың (1863—1935) ғаиләһендә тыуған. Яҙыусының атаһы Таганрог гимназияһында А. П. Чехов менән бергә уҡый һәм уның менән бер партала ултыра. Ике тапҡыр Социалистик хеҙмәт геройы (1931 һәм 1936 йылдар), Таганрог табибтар йәмғиәте рәйесенең иптәше (1912), Бөтә Рәсәй туберклез менән көрәш Лигаһының Таганрог бүлексәһе идаралығының ағзаһы, Таганрог табибтары Союзының рәйесе (1916). Уның ғаиләһе Итальян тыҡрығы 31-се йортонда йәшәй.
Таганрог гимназияһын тамамлағас, А. Шамкович Харьков император университетының юридик факультетына уҡырға инә һәм уны 1916 йылда бөтөрөп сыға. Үҙенең беренсе фельетонын А.Шамкович «Приазовский край» гәзитендә 1912 йылда баҫтырып сығара. С. Званцевтың 1939 йылда Ростов китап нәшриәте сығарған китабы — «Депутат Таганрога» очеркы. Ул данлыҡлы металлург Дыгай тураһында. 30 йылдан ашыу С. Званцев «Крокодил» журналы менән хеҙмәттәшлек итә. Уның фельетондары "Литературная газета"ла, «Дон» журналында баҫыла. Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышында үҙе теләп һуғышҡа китә. Званцев эстрада өсөн репризалар яҙа (уларҙың ҡайһы берҙәре Аркадий Райкин театрында) башҡарыла, яҙыусы шулай уҡ пьесалар ҙа ижад итә. С. Званцевтың миниатюралары «Фитиль» (баш мөхәррир С. Михалков) журналында сыға. С. Званцев сценарийы буйынса композитор А. Г. Шапошникованың «Белая ночь» опереттаһы Ростов музыкаль комедия театрында сәхнәлә ҡуйыла. С. Званцев революцияға тиклемге Таганрог тураһында бик күп хикәйәләр яҙа. Сергея Званцевтың һуңғы фельетоны 1973 йылдың 18 мартында баҫыла һәм ул «Незнакомец в шляпе с пером» тип атала.
Ғаиләһе
Улы — билдәле шахматист, халыҡ-ара гроссмейстер Леонид Шамкович, эмиграцияға Израилгә сыҡҡан.
Ленинград юғары художество-техник институты
Юғары художество-техник институты (ВХУТЕИН) — 1922—1930 йылдарҙа — Петроградта/Ленинград, Петроград юғары дәүләт художество-техник оҫтаханалары базаһында (элекке Император художество академияһы), 1926—1930 йылдарҙа — Мәскәүҙә, ВХУТЕМАС базаһында өс юғары художество уҡыу йортоноң исеме. Юшков йортонда урынлаша. Брюсов исеемндәге Архитектура-художество институты.
ВХУТЕИН Петроградта/Ленинградта
Санкт-Петербургтағы Император художество академияһы ҡарамағындағы Юғары һынлы сәнғәт училищеһы 1918 йылда — Петроград дәүләт ирекле художество-уҡытыу оҫтаханалары (ПГСХУМ), ә 1921 йылда Петроград юғары дәүләт художество-уҡытыу оҫтаханалары (ВХУТЕМАС) итеп үҙгәртелә.
1930 йылда Мәскәү ВХУТЕИН-ы ябылып, уның урынына Мәскәү архитектура институты, Мәскәү дәүләт академия һынлы сәнғәт институты (һуңынан уға В. И. Суриковисеме бирелә.) һәм Мәскәү полиграфия институты (хәҙер — Мәскәү дәүләт матбуғат университеты) ойошторола.
Ленинград ВХУТЕИН-ы базаһында 1930 йылдың апрелендә Пролетар һынлы сәнғәт институты (ИНПИЯ) ойошторола, 1932 йылда ул Һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты тип үҙгәртелә.
2014 йылда Санкт-Петербург Дизайнерҙар союзы ярҙамында «МОДУЛОР» дизайнерҙар компанияһы Художество-техник институтты (ВХУТЕИН) тергеҙә. Яңы институттың ректоры итеп РФ-тың почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, педагогия фәндәре докторы, профессор Татьяна Васильевна Ляшенко тәғәйенләнә.
Тарихы
1918 йылдың көҙөндә Петроградта Император художество академияһында шулай уҡ бөтә теләүселәр өсөн Петроград дәүләт ирекле художество-уҡыу оҫтаханаларына ҡабул итеү иғлан ителә. Шунда уҡ оҫтахана етәкселәре- пофессорҙар һайлана. Улар академик рәссамдар А. Т. Матвеев, А. А. Рылов, А. И. Савинов, Л. В. Шервуд була. "Һул"ларҙың да вәкилдәре һайлана: А. А. Андреев, Н. И. Альтман, һуңыраҡ — М. В. Матюшина, В. Е. Татлин. «Революцион авангард» вәкилдәре, әлбиттә, академик рәссамдарҙың буш оҫтаханаларында элекке мәктәптең булыуына ҡәнәғәтһеҙлек белдерә. Уларҙың талабы менән 1921 йылдың ноябрендә уларҙың талабы буйынса Академия советы ултырышында «Академияның сәнғәттәге эш планына һул ағымдарҙы ла индереү тураһында» мәсьәлә ҡарала. Ике резолюция проектты әҙерләнә, береһен, һәл рәссамдар исеменән В. Е. Татлин тәҡдим итә, икенсеһен, башҡаларҙан — архитектор А. Е. Белогруд. Күпселек тауышта менән икенсе резолюция ҡабул ителә, һәм ҡарарға: «Художество академияһында төп маҡсаты юғары художество белеме биреү булған уҡыуҙы ойоштороу планы ниндәй ҙә булһа сәнғәт ағымы йәки йүнәлешенән буйһоноулы булырға тейеш түгел. Сәнғәттәге ағымдар йәки йүнәлештәр тәҡдим иткән яңы проблемалар бары тик тикшеренеү институттарында йәки оҫтаханаларҙа ғына өйрәнеү предметы була ала», — тип яҙыла.
Сульмона
Сульмона ҡалаһының халҡы 25 307 кеше тәшкил итә (2005 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса). Сульмона ҡалаһының бер квадрат километрҙағы халыҡ тығыҙлығы — 433,93 кеше/км². Сульмона ҡалаһы территорияһының дөйөм майҙаны — 58,32 квадрат километрға тигеҙ. Сульмона ҡалаһы диңгеҙ кимәленән 405 метр бейеклектә һуҙылып ята. Туғандаш ҡалалары булып Констанца, Гамильтон, Бурхаузен һәм Закинф ҡалалары тора, улар менән Сульмона ҡалаһы иҡтисад, етештереү өлкәләрендә хеҙмәттәшлек итә.
Ленинград юғары художество-техник институты
Тарихы
Шулай итеп, тәүге осорҙа Петроградта «һулдарға» яңы уҡыу йортона юлды ябалар, сөнки иҫке сәнғәт мәктәбе традициялары бик көслө була. Әммә, 1922 йылдың мартында Петроград ирекле художество-уҡытыу оҫтаханалары, барон Штиглицтың элекке Үҙәк техник рәсем училищеһы һәм Рәссамдарҙы дәртләндереү йәмғиәтенең Рәсем мәктәбе (йәмғиәт тулыһынса 1930 йылды бөтөрөлә) ҡушыла. Ҡушылыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән яңы уҡыу йортонда — Юғары художество-техник уҡыу йорто (ВХТУЗ) — иҫке мәктәпкә ҡапма-ҡаршы «ғилми-объектив уҡытыу ысулын» иғлан итәләр, ул «теге йәки был алымдың өҫтөнлөк итеүен һәм сәнғәт белемен биргәндә шәхси уҡытыу ысулының йәшәүен» бөтөрөргә тейеш була. Шулай уҡ, иҫке буржуаз сәнғәттән айырмалы, яңы «индустрияға органик инергә» тейеш була, бының өсөн «яңы мәктәп индустриаль-производство принцибына нигеҙләнергә» тейеш була. Шуға күрә, төп һәм әҙерлек бүлектәре меннә бер рәттән (фәнни һәм сәнғәт дисциплиналарын да уҡытып) производство: төҙөлөш, силикат, ағас эшкәртеү, туҡыу, металл һәм полиграфия факультеттарын ойоштороу ҙа планлаштырыла. Бынан тыш яңы сәнғәт ағымы буйынса етәкселәре яңы ағым вәкилдәре булған индивидуаль ижад оҫтаханалары ла булдырыла. Күсеш осорона «өс йүнәлеш: академик, үҙәк һәм яңы» һаҡлана. Шуға ҡарамаҫтан, иҫке исеме — Художество академияһы — һаҡлана, Академия президиумы эшләй. 1921 йылдың 9 майында йәшерен тауыш менән факультеттарҙың уҡытыусылары һайлана, улар араһында традицион рәссамдар: Н. П. Богданов-Бельский, О. Э. Браз, А. Я. Головин, М. В. Добужинский, Д. Н. Кардовский, З. Е. Серебрякова була. Авангардистарҙан исемлектә Н. И. Альтман һәм К. С.. Петров-Водкин ғына була. В. Е. Татлин һәм М. В. Матюшин тауыш биреү йомғаҡтары буйынса уҡытыусылар составына үтмәй. Әммә августа уҡ яңы уҡыу йорто — Петроград дәүләт юғары художество-техник оҫтаханалары (ВХУТЕМАС) ойошторорға ҡарар ителә. Унда дөйөм әҙерлек бүлеге һәм дүрт факультет була: архитектура, һынлы сәнғәт, скульптура һәм полиграфия. Һуңынан, 1922 йылдың сентябрендә властар Мәскәү ВХУТЕМАС-ы өлгөһөндә Петроград оҫтаханалары ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Петроград ВХУТЕМАС-ы ректоры итеп скульпторВасилий Львович Симонов (1879—1960), идара ағзалары итеп — К. С. Петров-Водкин, В. А. Денисов, А. Е. Карев, С. С. Серафимов тәғәйенләнә. 12 сентябрҙә яңы исем ҡабул ителә — Петроград юғары художество-техник институты (ВХУТЕИН). Ректор Л. В. Симонов совет власы алдында Академияның атамаһын һәм структураларын һаҡлап ҡалыуҙы юллай, әммә властар баш тарта. Әммә үҙенең йәшәгән йылдарында, 1930 йылда ябылғанға тиклем институт эсендә, яҙма документтарҙа һәм телмәрҙә ғәҙәти «художество академияһы» атамаһын ҡулланалар.
Сульмона
Сульмона ҡалаһының почта индексы — 67039. Телефон коды — 0864.
Ленинград юғары художество-техник институты
Етәкселеге
Ленинград Юғары художество-техник институтының (ЛВХТИ) ректорҙары:
Сульмона
Был Италия коммунаһының ҡурсалаусыһы итеп Сульмона ҡалаһында тыуып-үҫеп, шунда йәшәгән Изге Памфилийҙы иҫәпләйҙәр. Ҡурсалаусы Изге Памфилийҙың байрамын Сульмона ҡалаһының халҡы йыл һайын 28 апрелдә ҡала көнө итеп билдәләп тора.
Б. э. тиклемге 43 йылда Сульмонала боронғо рим шағиры Овидий тыуған, бында ижад иткән.
Муджибур Рахман
Биографияһы
Көнсығыш Бенгалияның Тонгипара ауылында (Британия Һиндостаны) Лотфур Рахман (1881—1975) һәм Саира Хатундың (1986—1975) мосолман ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Гопалгандж граждандар судында административ хеҙмәткәр (серестадар) булып эшләй.
Миссионер мәктәбендә һәм "Исламия" колледжында уҡый (1947 йылда юғары белем ала). Һиндостанда студент булған сағында сәйәси эшмәкәрлеккә ылығып китә һәм Пакистандың бойондороҡһоҙлоғо өсөн хәрәкәткә ҡушыла. Бенгалия провинцияһының Мосолман лигаһы активисы һәм 1943 йылдан Бөтә Һиндостан Мосолман Лигаһы Советы ағзаһы була. 1946 йылда "Исламия" колледжы студенттары союзының генераль секретары итеп һайлана, шулай уҡ Мосолман Лигаһынан Фаридпур провинцияһы парламентына һайлана.
1947 йылда тыуған иленә Көнсығыш Пакистанға ҡайта, Дакка университетында хоҡуҡ фәнен өйрән. 1949 йылдың башында университет етәкселегенең хеҙмәткәрҙәрҙең законлы талаптарына ҡарата битарафлығына ҡаршы хеҙмәткәрҙәр араһында агитация алып барғаны өсөн университеттан ҡыуыла. 1848 йылда Көнсығыш Пакистандың Мосолман студент лигаһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1849 йылда бенгаль халҡы йәшәгән тыуған провинцияһына ҡарата дискриминацион курс алып барған Мосолман Лигаһына ҡаршы ҡуйыу өсөн Көнсығыш Пакистанда "Авами лиг" ("Халыҡ лигаһы") партияһын ойошторуҙа ҡатнаша (уның секретарҙарының береһе була). Тиҙҙән ул төрмөгө ябыла. 1953 — 1966 йылдарҙа — Көнсығыш Пакистандың "Авами лиг" партияһының генераль секретары. 1954 йылда оппозицион Берләшкән фронттан провинциаль закон сығарыу йыйылышы ағзаһы итеп һайлана һәм ауыл хужалығы мимнистры булып китә, лкин тиҙҙән партия эшенә нығыраҡ иғтибар бүлеү өсөн депутат мандатынан да, министр посынан баш тарта. 1956 — 1957 йылдарҙа провинциаль сәнәғәт, сауҙа, хеҙмәт, коррупция менән көрәш һәм аыулға ярҙам министры була. 1958 йылда илдә Айюб-хандың хәрби диктатурыһы урынлашҡандан һуң оппозиция лидеры булып китә, 1958—1961, 1962 һәм 1966—1969 йылдарҙа төрмәгә ябыла. Һәр бер осраҡта йәмәғәтселек фекере баҫымы аҫтында азат ителә.
1960-сы йылдар уртаһында "Авами лиг"ты тергеҙеү һәм нығытыу өҫтөндә эшләй. 1966 йылда партия рәйесе итеп һайлана һәм Пакистан хөкүмәте тарафынан сепаратизмға яҡынлашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Шул уҡ ваҡытта үҙенең данлыҡлы Алты Пункт программаһын иғлан итә, Көнсығыш Пакистанда үҙидараны үҫтереүгә йүнәлтелгән был документты ул "беҙҙең (бенгальдар) өсөн иҫән ҡалыу Уставы" тип атай. Был программа бөтә милләттәрҙең дә иғтибарын үҙенә тарта. Бөтә сәйәси партияларҙың консерватив элементтары документҡа тәнҡит күҙлегенән ҡараһа ла, ул шунда уҡ студенттарҙы һәм йәштәрҙе үҙенә ҡарата. Документҡа "Бангабандху", "Бенгалдарҙың дуҫы" атамаһы бирелә. Икенсе тапҡыр төрмәлә ултырғанында уный абруйы бермә-бер күтәрелә, хатта 1969 йылдың башында уны сығарыуҙы талап итеп, ихтилал башланып китә. 1969 йылдың 22 февралендә Айюб-хан хакимиәте Муджибур Рахманды иреккә сығарырға мәжбүр була. Бенгалдар уны үҙҙәренең юлбашсыһы тип таный.
1969 йылда фельдмаршал Айюб-хан отставкаға китә, власты генерал Яхья-ханға тапшыра, ул дөйөм һайлауҙарҙы 1970 йылдың декабренә тәғәйенләй. "Авами лиг" асыҡтан-асыҡ, Көнсығыш Пакистанға — автономия, лозунгыһы менән сығыш яһай һәм, уның Закондар сығарыу йыйылышында абсолют күпселекте ала, был иң ҙур парламент фракцияһы була. Әммә президент Яхья-хан парламент сессияһының асылыуын кисектерә, ә һайлау һөҙөмтәләре юҡҡа сығарыла. М. Рахман, 2 мартты, Көнсығыш Пакистандың бойондороҡһоҙлоҡ көнө, тип иғлан итә. Яхья-хан улар менән хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тарта (1971 йылдың 2—25 марты), һәм Көнсығыш Пакистандағы граждандар власы тулыһынса М. Рахман контроллеге аҫтына күсә: ғәмәлдә ул провинцияның башлығы булып таныла.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Минһажев Гайдар Ғиләж улы (2 июнь 1936 йыл) — ғалим-табип, стоматолог, хирург. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған табибы, СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Муджибур Рахман
Биографияһы
16 марттан Даккала Яхья Хан етәкселегендәге Пакистан етәкселеге һәм М. Рахман етәкселегендәге Көнсығыш Пакистан лидерҙары араһында уңышһыҙ һөйләшеүҙәр үтә. 25 мартҡа ҡарай төндә ваҡиғаларға Пакистан ғәскәрҙәре ҡушыла, киң репрессиялар башлана, М. Рахман ҡабаттан ҡулға алына һәм Көнбайыш Пакистанға ебәрелә, унда фетнә һәм ихтилалға өндәү өсөн судҡа тарттырыла.
Минһажев Гайдар Ғиләж улы
Биографияһы
Гайдар Ғиләж улы Минһажев 1936 йылдың 2 июнендә Ҡаҙан ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Камчаткалағы Петропавловск ҡалаһына Тымыҡ океан флотына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1959 йылда демобилизациялана, Ҡазан медицина институтының стоматология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында ғилми эш менән әүҙем шөғөлләнә, студенттар фәнни ойошмаһы ағзаһы була.
Муджибур Рахман
Биографияһы
10 апрелдә ул ситтән тороп Көнсығыш Пакистан хөкүмәте башлығы һәм Ҡораллы көстәрҙең Юғары Баш командующийы тип иғлан ителә. Илдә ҡан ҡойғос граждандар һуғышы башлана, унда, төрлө мәғлүмәттәр буйынса, 200 меңдән 3 миллионға тиклем кеше һәләк була, тағы ла 8 миллион кеше ҡасаҡ була. Декабрь башында бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылар (һинд ғәскәрҙәренең әүҙем ярҙамы менән) Пакистан армияһын тулыһынса еңә. Көнсығыш Бенгалияла Пакистан ғәскәрҙәре капитуляция тураһындағы документҡа ҡул ҡуя, 1971 йылдың 16 декабрендә М. Рахман төрмәнән сығарыла, һәм 1972 йылдың 10 ғинуарында Лондон аша Даккуға килә.
Хөкүмәткә һуғыш бөлгөнлөккә төшкән илдә иҫәпһеҙ-һанһыҙ проблемалар менән эш итергә, барыһын да нулдән башларға тура килә. Тышҡы ярҙамды Һиндостан, Ҡытай һәм СССР (атап әйткәндә, СССР Хәрби-диңгеҙ флотының контр-адмирал Сергей Зуенко етәкселегендәге 12-се махсус тәғәйенлнештәге тральщиктары һыу бассейнын миналарҙан таҙарта).