cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Атлетико Мадрид
«Атлетико Мадрид» (Club Atlético de Madrid, S.A.D.) — Испания профессиональ футбол клубы, Мадридтан, шул уҡ исемдәге автономиялы берләшмәлә. Клубҡа 1903 йылдың 26 апрелендә нигеҙ һалына, «Метрополитано Цивитасы» үҙ стадионы булып тора.
«Атлетико» ун бер тапҡыр Испания чемпионы, ун тапҡыр Испания Кубогын яулаусы, шулай уҡ 2009/10, 2011/12 һәм 2017/18 уйын сезонында өс тапҡыр УЕФА Европа лигаһы еңеүсеһе.
Бынан тыш, команда өс тапҡыр Чемпиондар кубогы/Лигаһы финалында уйнай. Ләкин өҫтәмә ваҡытта йәки пенальтиҙәр серияһында көндәштәренән ҡалыша. 2021 йылдың 19 апрелендә «Атлетико» Европаның 12 клубы иҫәбендә Суперлиганы ойоштороусыларҙың береһе була, ләкин бер нисә көндән Мадридта проекттан сығыуҙары хаҡында белдерә.
Тарихы
«Атлетико Мадрид» — иң уңышлы һәм популяр Испания клубтарының береһе, 1903 йылдың 26 апрелендә Мадридта уҡыған өс баски милләте студенты тарафынан нигеҙ һалына. Был клуб баштан уҡ үҙ аллы һәм бойондороҡһоҙ тип уйланмаған һәм Бильбао «Атлетикаһы» филиалы кеүек һанала, шуға күрә ярыштарҙа ҡатнашмай. Әммә иптәштәрсә осрашыуҙарҙа үҙен уйынға бик һәләтле команда итеп күрһәтә. 1907 йылдың 20 февралендә Испания футбол федерацияһында «Athletic Club de Madrid» исеме аҫтында теркәлеп, клуб тулыһынса үҙ аллы була һәм рәсми турнирҙарҙа сығыш яһау хоҡуғына эйә була.
Клуб баштан уҡ Бильбаоның «Атлетика» төҫөн — күкһел-аҡ униформаны ҡабатлай. Ләкин 1911 йылда ҡыҙыл-аҡ төҫтәге, вертикаль һыҙатҡа, футболкалар һынап ҡарала. Был төҫтәр комбинацияһы ул саҡта Испания мануфактураһында матрас етештереү өсөн ҡулланыла.
Башта команданың үҙ майҙаны булмай. Тиҙҙән клуб президенты Хулиан Руэте тырышлығы менән хәл үҙгәрә. 1913 йылдың 9 февралендә О’Доннелл стадионында премьера матчы үтә.
1923 йылда «Атлетик» 35800 тамашасыны һыйҙыра алған яңы «Метрополитано Де Мадрид» стадионына күсә. Премьера 13 майҙа «Реал Сосьедад» ҡатнашлығында үтә. Ул 2:1 иҫәбе менән еңелә. 20-се йылдарҙың тәүге яртыһында клуб төбәк турнирҙарында өс тапҡыр еңеүгә өлгәшә, ә 1926 йылда «Атлетик», финалда «Барселона» еңелгәс (2:3), өҫтәмә ваҡытта хәл иткес гол үткәреп, Испания кубогын яулауға яҡынлаша.
Үҙенең сығыштары һөҙөмтәләре буйынса «Athletic Club de Madrid» клубы Испанияның беренсе чемпионатына саҡырыла (1928/29), унда алтынсы урынды ала. Ләкин киләһе миҙгелдә клуб һуңғы урынды ала һәм уйындан төшөп ҡала.. Элита лигаһына 1934 йылда 12 командаға тиклем киңәйтеүе арҡаһында әйләнеп ҡайта. Тиҙҙән клуб икенсе дивизионға күсерелергә тейеш була, әммә быға Граждандар һуғышы ҡамасаулай. Чемпионат тергеҙелгәндән һуң Испания футболы элитаһында ҡалыу мөмкинлегеН «Реал Овьедо» «Атлетик Бильбао» бирә, ул федерациянан емерелгән стадионды тергеҙеү өсөн кәрәкле бер йыллыҡ пауза һорай. Ләкин «Атлетик» өсөн ул тиклем ябай булмай. Һуғышта һигеҙ кешеһен юғалтып, клуб хәрби-һауа ғәскәрҙәре командаһы менән берләшергә мәжбүр була. 1939 йылдың 4 октябрендә клуб «Атлетик Авьясьон де Мадрид» тип үҙгәртелә, клуб элита урынына икенсе дәғүәсе — «Осасуна» (Испанияның профессиональ футбол клубы) менән хәл иткес матч (плей-офф) уҙғарырға тейеш була. 26 ноябрҙә Валенсияла уйында 3:1 менән еңә.
Генералиссимо Франконың сит ил атамаларын испанса үҙгәртеү тураһындағы указы менән бәйле, 1941 йылда клуб исеме бер аҙ «Атлетико Авьясьон де Мадрид» тип үҙгәртелә, ә 1947 йылда клуб етәкселеге хәрби компонентты атамаһынан төшөрөп ҡалдырырға һәм төп нөсхәгә — «Атлетико де Мадрид»ҡа кире ҡайтырға ҡарар итә. Шул уҡ йылда «матрас» «Реал Мадрид» командаһына ҡаршы дербиҙа иң ҙур еңеүгә өлгәшә (5:0).
1949 йылда Эленио Эррера етәкселегендә «Атлетико» ике тапҡыр — 1950 һәм 1951 йылдарҙа чемпион исемен яулай. Триумфаторҙар составында француз голкиперы Марсель Доминго, һаҡсы Альфонсо Апарисио һәм өс һөжүм итеүсе — бөтә замандарҙағы иң яҡшы Марокко футболсыһы Ларби Бенбарек, Хендри Карлссон һәм клуб тарихында иң яҡшы бомбардир — Адриан Эскудеро (лигала 150 гол) бар ине. 1950/51 сезонда «Атлетико» 87 гол индереп, үҙе өсөн иң юғары һөҙөмтәлелеккә өлгәшә. Эррераның «Малага» клубына китеү менән «матрасниктар» хәрәкәте бер аҙ кәмей. 1966 йылда үҙенең киләһе чемпионатына тиклем дүрт тапҡыр вице-чемпион һәм ете тапҡыр Кубок финалсыһы була. «Реал»ға ҡара-ҡаршы тороу айырыуса киҫкенлек тыуҙыра. 1959 йылда Чемпиондар кубогы ярымфиналында еңеүсене асыҡлау өсөн Мадрид клубтары араһында өс уйын үткәрелә. «Атлетико» хәл иткес өҫтәмә алышта яҡташтарынан 1:2 иҫәбе менән еңелә. Киләһе йылда уҡ «матрассылар» "Чамартин"ды (буласаҡ «Сантьяго Бернабеу»ҙы) 3:1 иҫәбе менән еңә. 1961 йылдың финалы йәнә баш ҡала дербиһына әйләнә. Был юлы ла «Атлетико» көслөрәк булып сыға (3:2).
1962 йылда «матрассылар» финалдың өҫтәмә матчында "Фиорентина"ны 3:0 иҫәбе менән еңеп, Кубок хужалары кубогын яулай. Бер йылдан «Атлетико» йәнә турнир финалында уйнай, әммә титулды һаҡлап ҡала алмай һәм «Тоттенхэм Хотспур»ҙан 1:5 менән еңелә.
1964 йылда клуб президенты вазифаһына Висенте Кальдерон килгәс, "Атлетико"ның «алтын» йылдары башлана. 1966 йылдың 2 октябрендә яңы президент етәкселегендә төҙөлгән стадион асыла. Тиҙҙән стадионға уның исеме бирелә. 1966, 1970, 1973, 1977 йылдарҙа чемпион титулдарын яулағандан һуң «Атлетико» Испанияның өсөнсө командаһы була. Был осорҙа төп уйынсылар — ҡапҡасы Рейна, ярым һаҡсы Аделардо, матчтар һаны буйынса клуб рекорды ҡуя — 399, һөжүмсе Хосе Эулохио Гарате, буласаҡ тренерҙар — Хавьер Ирурета һәм Луис Арагонес. 1973 йылда легионерҙарға тыйыуҙы алғандан һуң «Атлетико» Аргентиналылар — Рубен Айялая, Рамон Эредия һәм Рубен Диас менән көсәйә. Уларҙың тышҡы ҡиәфәтендә индеец һыҙаттары асыҡ сағыла, шул арҡала клуб уңышҡа өлгәшә.
1974 йылда Чемпиондар Кубогы финалында «индеецтар» «Бавария» менән осраша. Мадридсылар матчты 1:0 иҫәбе менән алып бара, ләкин һуңғы минутта немецтар иҫәпте тигеҙләй. Яңынан уйнау талап ителә, «Бавария» 4:0 иҫәбе менән еңә. Немецтар Континенталь-ара кубок өсөн көрәшеү хоҡуғын бирә, унда «Атлетико» ике матчлыҡ финалда Аргентинаның "Индепендьент"ынан көслөрәк булып сыға. Команданың тренеры Луис Арагонес була, ул был вазифала дүрт тапҡыр — 1974-80, 1982-87, 1991-93 һәм 2002-03 сезондарында була.
1986 йылда уның етәкселегендә «Атлетико» Кубоктар кубогының финалына етә, унда Киевтың «Динамо»һынан еңелә (0:3).
(2657) Башҡортостан
(2657) Башҡортостан (Bashkiria) — астероидтар билбауындағы типик астероид.
Атлетико Мадрид
Тарихы
1987 йылда Висенте Кальдерондың эраһы тамамлана һәм президент Хесус Хильдың эраһы башлана. Ул шунда уҡ "Реал"дан Бернда Шустерҙы, Португалияның виртуозы Паулу Футрены һатып алып, составты көсәйтә. Команда матур футбол уйыны күрһәтә, ләкин ике Король кубогын ғына яулай ала — 1991 һәм 1992 йылдарҙа. Хесус Хиль тренерҙарҙы алмаштыра торғас, 1996 йылда чемпионатта һәм Кубокта еңгән Радомир Античҡа туҡтала. Көрәштәшенә ҡарата аяуһыҙ тактиканы ҡулланған командала терәк ярымһаҡсы Диего Симеоне һәм үҙәк һаҡсы Хуан Мануэль Лопес айырылып тора. Ул 65 һары карточканы «Атлетико» өсөн 65 тәүге матчта ала.
(2657) Башҡортостан
Асылыу тарихы һәм йыһандағы урыны
1979 йылдың 23 сентябрендә Ҡырым обсерваторияһында совет астрономы Николай Черных асҡан астероидтар билбауындағы типик астероид. РСФСР составындағы Башҡорт АССР-ы хөрмәтенә «Башҡортостан» тип атала. Ҡояштан — уртаса 476 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙəн кəмендə 257 миллион километр алыҫлыҡта. Астероидтың яҡынса диаметры — яҡынса 17 километр. Оппозициялағы яҡтылығы — 16,3 йондоҙ дəүмəле. Башҡортостан территорияһында объекттв диаметры 30 см-ҙан да кәм булмаған телескоп ярҙамында күҙәтеп була. Бынан тыш күк йәҙәндә «Салауат», «Өфө» исемдәрен йөрөткән күк есемдәре бар.
Атлетико Мадрид
Тарихы
1999/00 сезонда «матрассылар» 19-сы урынды биләп, 65 йыл элитала булғандан һуң икенсе дивизионға төшә. 2002 йылдың йәйендә Луис Арагонес етәкселегендә улар кире әйләнеп ҡайта.
2001 йылдың 27 майында Фернандо Торрес дебют яһай, һуңынан «Атлетико» капитаны була. 2006 йылда уға португал ярымһаҡсылары Катинья һәм Маниш, Аргентиналы Серхио Агуэро ҡушыла, ләкин команда чемпионатта 7-се урынды ғына ала. 2007 йылда Англия премьер-лигаһына Фернандо Торрес һәм Мартин Петров киткәндән һуң "Атлетико"ла Луис Гарсия, Диего Форлан, Симау Саброза сығыш яһай. 2007-08 сезонында лигала 4-се урын алып, һуңғы ун йыллыҡта иң яҡшыһы була.
2008 йылда, өсөнсө квалификациялы раундта «Шалька 04»-те еңеп, 12 йыллыҡ тәнәфестән һуң «матрассылар» Чемпиондар лигаһының төркөм раундына үтә һәм төркөмдә бер тапҡыр ҙа еңелмәйенсә һәм "Ливерпуль"ды алға үткәреп, икенсе урын ала. Финалдың 1/8 өлөшөндә «Атлетико» «По́рту» командаһы менән осраша һәм сит майҙанда голдар һаны буйынса ғына ҡалыша (2:2 өйҙә һәм ҡунаҡта 0:0).
2010 йылдың 13 майында Германияның Гамбург ҡалаһындағы «Гамбург Арена» стадионында «Фулхэм» менән көсөргәнешле һәм ныҡышмалы матчта «Атлетико» өҫтәмә ваҡытта 2:1 иҫәбе менән еңә һәм шуның менән Европа лигаһының яңыртылған турнирында беренсе еңеүсе була. Команда составында 32 һәм 116 минутта Диего Форлан ике тапҡыр уңышҡа өлгәшә. 2010 йылдың 28 авгусында Монаконың «Луирмес» стадионында уҙған УЕФА Суперкубогы матчында «Атлетико» 2009/10 «Интернационал» Чемпиондар лигаһы еңеүсеһен 2:0 иҫәбе менән еңә.
2012 йылдың 9 майында «Атлетик Бильбао» 3: 0 иҫәбе менән ике тапҡыр Европа Лигаһына эйә була.
2012 йыл 31 авгусында, «Челси» 4: 1 иҫәбе менән ике тапҡыр еңеп УЕФА Суперкубогын яулай.
2013 йылда Европа лигаһының 1/16 иҫәбенә «Атлетико» "Рубин"дан (Ҡазан) 1:2 иҫәбе менән еңелә.
2013—2014 йылдарҙағы ил беренселегендә клуб төп титулға дәғүә итеүселәр иҫәбенә инә, тәүге һигеҙ осрашыуҙа уҡ еңеү яулай. Испания чемпионатының һуңғы уйынында 2013/14 йылдарҙа «Барселона» менән «алтын матчта» команда 1:1 мәрәй йыя һәм 18 йылдан һуң тағы ла 90 мәрәй йыйып, ил чемпионы була.
Чемпиондар лигаһында сығышын клуб 2013/14 сезонында төркөм этабында Рәсәй «Зенит» командаһын еңеүе менән башлай, унан 1-се урындан 1/8-гә тиклем 16 мәрәй менән сыға. 2014 йылдың 30 апрелендә «Атлетико» ярымфиналдың икенсе уйынында Лондондың «Челси» командаһын 3:1 иҫәбе менән еңеп, Чемпиондар лигаһы финалына сыға. Драматик матчта «Реал Мадрид» өҫтәмә ваҡытта 4-1 иҫәбенә еңә.
2014 йылдың йәйге сезон араһында Диего Коста менән бер нисә төп уйынсыһын юғалтып, Испания Суперкубокындағы «матрас» "Реал Мадрид"ты 1:1, 1:0 иҫәбе менән еңә. Икенсе раундта Мадрид дербиында арх-ярышташы 4:0 иҫәбе менән еңелә. Испания чемпионатында 2016/17 йылдарҙа команда өсөнсө урынды биләй. 2016 йылда «Атлетико» Чемпиондар лигаһы финалисы була, ләкин «Реал Мадрид» командаһынан еңелә (1:1, пенальти серияһында 3:5). 2018 йылда Европа лигаһы еңеүсеһе була, бер үк ваҡытта «Атлетико» УЕФА Суперкубокына эйә була.
2020/21 команда Испания чемпионы була.
Үҙ аренаһы
«Цивитас Метрополитано» стадионы — «Атлетико Мадрид» үҙ майҙаны 2017 йылдың 16 сентябрендә асыла һәм 2022 йылға тиклем «Ванда Метрополитано» тип йөрөтөлә. Быға тиклем, 1966 йылдан, клуб үҙ матчтарын «Висенте Кальдерон» стадионында уҙғара. 2018/19 миҙгелендә «Ванда Метрополитано» стадионында УЕФА— 2019 Чемпиондар лигаһы финалы үтә.
Гимны
Клубтың ағымдағы гимны 1972 йылда яҙылған. Гимн авторҙары Хосе Агилар Һәм Анхель Куррас.
Дерби
«Атлетико» клубы төп дербиы — «Реал Мадрид» клубы менән матчтар (был ҡаршылыҡ Мадрид дербиы тип атала), шулай уҡ уның тағы ике дерби бар, был «Гетафе» клубы һәм «Райо Вальекано» клубы менән матчтар. Шулай уҡ баш ҡала клубының төп дәғүәсеһе — «Барселона».
Ультрас
«Атлетико» ике ультрас төркөмө бар: Frente Atletico. Дуҫтары — Испанияның «Бетис» клубы, итальян «Рома» һәм «Ювентус» клубтары, шулай уҡ " «Рух» Хожув поляк клубы.
Экипировка һәм бағыусылар
Башта «Атлетико» «Атлетик Бильбао» төҫөнә оҡшаш зәңгәр-аҡ төҫтә уйнай. 1911 йылдан Мадрид клубы төҫөн ҡыҙыл һәм аҡ төҫкә алмаштыра, был төҫтәр иң арзаны булғанға карауаттар өсөн матрас етештереүҙә һайланған тип иҫәпләнә. Шуға күрә клубҡа «Колхонерос» («матрас етештереүсе») ҡушаматы килә. 1999 йылдан форма етештереүсе булып Nike компанияһы тора.
2012 йылдың октябрендә «Баҡы» футбол клубы президенты Хафиз Мамедов саҡырыуы буйынса "Атлетико"ның генераль директоры Мигель Анхель Хиль Әзербайжанда була. Сәфәр барышында «Баҡы» һәм Мадридтың «Атлетико» клубтары араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. 2012 йылдың декабрендә клуб Әзербайжан Республикаһының Туризм министрлығы менән йыл ярымлыҡ килешеү төҙөй. 2012 йылдың 1 декабрендә Мадридта «Атлетико» менән Әзербайжан яғы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыу тантанаһы үтә, шулай уҡ «Azerbaijan Land of Fire» яҙыу менән иҫтәлекле форма күрһәтелә. «Атлетико» футболсылары тәүге тапҡыр футбол яланына министрлыҡ логотибы төшөрөлгән формала 2012 йылдың декабрендә «Реал Мадрид»ҡа ҡаршы иптәштәрсә матчҡа сыға.
Китте
* Ҡуртымға алыу ** Аренданан  *** Ирекле агент
Донъя чемпиондары
Мадридтың «Атлетико» Донъя кубогы чемпиондары уйынсылары:
Европа Чемпиондары
Мадридтың «Атлетико» Европа кубогы чемпиондары уйынсылары:
Америка кубогы эйәләре
Мадридтың «Атлетико» Америка кубогы чемпиондары уйынсылары:
Модело һарайы
Тарихы
Беренсе ҡатында әлеге ваҡытта Риеканың муниципаль китапханаһы эшләй.
Эдерслебен
Эдерслебен (Edersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1050 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы
Иҫәнғол Мәмбәт улы Ҡәйепов (1773—1848) — хәрби эшмәкәр. Майор. Дворян.
Биографияһы
Ҡәйепов Иҫәнғол Мәмбәт улы 1773 йылда Ырымбур губернаһы Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Һабыр ауылында тыуған. Сығышы менән башҡорт дворян нәҫеле Ҡәйеповтарҙан булған.
1790 йылдан ҡалмыҡтарҙың һәм ҡаҙаҡтарҙың һөжүмен кире ҡағыу өсөн төҙөлгән Ырымбур сик һыҙығында башҡорт казагы булып хеҙмәт итә.
1811 йылдан коллеж регистраторы, ә 1812 йылдан 9-сы башҡорт кантоны башлығы Буранғол Ҡыуатовтың ярҙамсыһы вазифаларын үтәй.
1817 йылдан провинция сәркәтибе, 1818 йылдан Ырымбур губернаторы ҡарамағындағы башҡорт кантондарының хәрби попечителе вазифаларын башҡара.
XIX быуат башында үҙе ойошторған хәрби гарнизоны менән етәкселек итә. Был гарнизон хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында урынлашҡан булған, ауылдың исеме Иҫәнғол Ҡәйеповҡа бәйле. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ауыл улус старшинаһы Иҫәнғол Ҡәйепҡолов исеме менән аталған.
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы Мәмбәт ауылына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора, ошо ауылда яҡынса 1827 йылда мәсет төҙөй. Хәҙерге ваҡытта был мәсет «Иҫәнғол» исемен йөрөтә һәм тарих, мәҙәниәт һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Хар-Соим (Вогулка ҡушылдығы)
Хар-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волоть
Волоть — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Упа йылғаһының уң ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
24 октябрь
24 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 297-се көнө (кәбисә йылында 298-се). Йыл һуңына тиклем 68 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Альтамира
Альтами́ра (La cueva de Altamira) — Испаниялағы өҫкө палеолит дәүерендәге полихромлы таш һүрәттәр төшөрөлгән мәмерйә (Солютрей мәҙәниәте). Испанияның Сантильян-дель-Мар ҡаласығы үҙәгенән 2 км алыҫлыҡта, шул уҡ исемле болонда, Сантандерҙан 30 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Алтамира — тәбиғи мәмерйә, ундағы һүрәттәр рәсем сәнғәте һәм тәүтормош сәнғәтенең һаҡланып ҡалған иң мөһим циклдарының береһе булып тора.
1879 йылда асылғандан алып, мәмерйәне барлыҡ алдынғы палеонтологтар өйрәнә.
Мәмерйәнең картиналары һәм һүрәттәре башлыса Мадлен һәм Солтюрей мәҙәниәтенә, шул иҫәптән Граветт һәм иртә Ориньяк мәҙәниәтенә ҡарай. Шулай итеп, мәмерйәгә төп инеү урыны ишелмә менән ябылғанға тиклем, төрлө осорҙа ҡулланыуҙың дөйөм ваҡыты яҡынса 22 000 йыл, яҡынса 35 600—13 000 йыл элек булған, тигән дәлилдәр бар. Бөтә ҡулланыу һуңғы палеолит осорона ҡарай.
Һүрәттәрҙең күпселек стиле франк-кантабрия мәктәбенә ҡарай, ул һындарға реализм хас. Полихромлы картиналар һәм ҡара, ҡыҙыл һәм охра төҫлө һүрәттәр хайуандарҙы һәм антропоморфтарҙы, шулай уҡ абстракт һәм предмет булмаған һүрәттәрҙе сағылдыра.
Полихромлы түшәм тәүтормош сәнғәтенең «Сикстин капеллаһы», "… палеотик сәнғәттең ғәҙәти булмаған сағылышы…, «… тәүҙә табылған һәм әлегә тиклем иң матур биҙәкле булып ҡалған мәмерйә» һәм «… тәүтормош сәнғәте ҙур художество һәләте өлгөһө булһа, Алтамира мәмерйәһе — иҫ киткес эш булып торған һоҡланғыс әҫәр» тигән баһалар ала. Мәмерйә түбәһе был юҫыҡта мадлен кешеһе ижадының юғары сифатын һәм матурлығын күрһәтә.
Мәмерйә 1985 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты тип иғлан ителә. 2008 йылда объектҡа Басктар иленең башҡа 17 мәмерйәһе ҡушыла, әлеге ваҡытта «Альтамира мәмерйәһе һәм Испанияның төньяғында палеолит осороноң ҡая сәнғәте» комплексы Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Тасуирлама
270 метр оҙонлоғондағы мәмерйә ике ҡатлы коридорҙар һәм залдар теҙмәһенән тора. Төп залдың оҙонлоғо 18 метр, бейеклеге 2 метрҙан 6 метрға тиклем. Мәмерйәлә хайуандарҙан башҡа күпмелер ваҡыт бер кем дә йәшәмәй. Һүрәттәрҙән бизондар, аттар, ҡабандар, ҡулдың ус яғы эҙҙәре һәм башҡалар бар. Улар күмер, охра, гематит һәм башҡа тәбиғи буяуҙар менән эшләнгән.Һүрәттәр бармаҡтар менән генә түгел, тәүтормош кешеләре эшләгән махсус ҡулайламалар ярҙамында ла төшөрөлгән.
Һүрәттәр төп залдың түшәмендә һәм стеналарында ғына түгел, шулай уҡ төп коридорҙа һәм башҡа залдарында урынлашҡан. Боронғо рәссамдар стеналарҙың тәбиғи контурҙарын өс үлсәмле эффект булдырыу өсөн ҡулланған, был, бәлки, уларҙың донъяға дини ҡарашы менән бәйле булғандыр. Бындай һүрәттәр Скандинавия һәм Төньяҡ Италия мәмерйәләрендә бар.
Табылыуы
Алтамира мәмерйәһе 1868 йылда һунарсы Модестус Кубильяс Перас тарафынан асыла. Табышты эҙәрлекләп барып, ҡая ярыҡтарына ҡыҫылған этен ҡотҡарырға маташҡанда, мәмерйәгә инеү юлын таба. Ул ваҡытта мәмерйәнең табылыуы тураһындағы хәбәр бындағы халыҡ өсөн бер ниндәй ҙә әһәмиәткә эйә булмай, сөнки ерҙәр рельеф карстлы була.
1879 йылда һәүәҫкәр археолог Марселино Санц де Саутуола үҙенең 9 йәшлек ҡыҙы Мария менән мәмерйәлә осраҡлы рәүештә һүрәттәр таба.
Һөҙөмтәлә Саутуола Мадрид университеты археологы  Хуан Виланова-и-Пьера менән   мәмерйәлә ҡаҙыныу эштәре башлай. Улар 1880 йылда ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәләрен баҫтырып сығаралар һәм һүрәттәрҙе палеолит дәүеренә бәйләйҙәр. Башта ғалимдар был хәбәрҙе төрлөсә ҡабул итә. Саутуоланы һүрәттәрҙе фальсификациялауҙа ғәйепләйҙәр.
Һуңғараҡ палеолит рәсемдәре  һынландырылған  башҡа  мәмерйәләр ҙә табыла (әммә был ваҡытҡа Саутуола вафат булған була). Мәмерйәлә ҡаҙыныу эштәре 1902—1904, 1924—1925 һәм 1981 йылдарҙа үткәрелә.
1960—1970 йылдарҙа мәмерйәгә бик күп туристар килә (көнөнә 1500 кешегә тиклем). Һүрәттәрҙә дымлылыҡтан үңәҙҙәр барлыҡҡа килеүе асыҡлана. Властар мәмерйәне реставрациялау өсөн 1977 йылда ябалар һәм уны 1982 йылда яңынан асалар, әммә көнөнә яҡынса 20 кешегә генә инеү мөмкинлеге бирелә. Инеүгә сиратты өс йылға тиклем көтөргә тура килә. 2002 йылда, төп залда һүрәттәрҙә үңәҙ табылғандан һуң, мәмерйә халыҡ өсөн бөтөнләй ябыла. 2010 йылдың июнендә Испанияның мәҙәниәт министры Анхелес Гонсалес-Синде мәмерйә 2011 йылда яңынан асыласағы тураһында белдерә.
2001 йылда мәмерйә эргәһендә урынлашҡан Альтамира музей комплексында Ҙур плафондың данлыҡлы панноһының күсермәләре, шулай уҡ һүрәттәр менән мәмерйәгә инмәйенсә танышырға мөмкинлек булдырыла. Альтамира һүрәттәренең башҡа күсермәләре Мадридта Испанияның Милли археология музейында, Мюнхендағы Немец музейында, Японияла ҡуйылған.
Абдуллин Айҙар Риват улы
Абдуллин Айҙар Риват улы (26 июль 1962 йыл) — философ, философия фәндәре докторы (2002), профессор (2009).
Биографияһы
Айҙар Риват улы Абдуллин 1962 йылдың 26 июлендә Башҡорт АССР‑ыныңУчалы районы Кесе Учалы ҡасабаһында (хәҙер Учалы ҡалаһына керә) тыуған.
1984 йылда Киевтағы граждандар авиацияһы инженерҙары институтын тамамлағандан һуң, Өфө аэропорты инженеры.
1986 йылдан — ВЛКСМ‑дың Өфө район комитеты секретары.
1988 йылдан — Өфө авиация техникумы лабораторияһы мөдире.
1991—92 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты хеҙмәткәре.
1995—99 йылдарҙа Башҡортостан Фәндәр Академияһының социаль фәндәр бүлеге ғилми секретары.
2002 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университетында, 2003 йылда — Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһында уҡыта. Фәнни хеҙмәттәре башҡорт халҡының рухи мәҙәниәте, тел философияһы, феноменологик герменевтика һәм экзистенциаль анализ проблемаларына арналған. 60‑ҡа яҡын фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Пезаровиус Павел Павлович
Павел Павлович Пезаровиус (Paul Wilhelm von Pomian de Pesarovius ; 1776 йылдыың 28 феврале, Вольмар — 1847 йылдың 14 июле, Санкт-Петербург ) — филантроп, «Урыҫ инвалиды» хәйриә гәзитенә нигеҙ һалған беренсе мөхәррире, масон Санкт-Петербургтағы «Поляр йондоҙ» ложаһы ағзаһы (1809—1810).
Биографияһы
Вольмарҙа балтик немецтары ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы танылған лютеран теологы була. Йена университетында курс тамамлаған. Закондар төҙөү комиссияһында һәм юстиц-коллегияла хеҙмәт иткән. Пезаровиус 1812 йылғы Ватан һуғышынан Санкт-Петербургҡа әйләнеп ҡайтҡан һуғыш ҡорбандарына, сирлеләргә һәм яраланғандарға ярҙам итергә теләй. Шул ниәт менән, бер ниндәй аҡса һәм билдәләнгән планы булмаһа ла, Павел Помиан-Пезаровиус «Рус Инвалиды» гәзитен сығара башлай, йәғни, сығымдарға киткәнен тотоп ҡалып, баҫманың бөтә килемен «һуғыштан зәғифләнеп ҡайтҡан инвалидтарға, һалдаттарҙың тол ҡатындарына һәм етемдәргә ярҙам итеүгә ҡулланыуҙы маҡсат итә». Александр Иванович Плюшар гәзитте нәшер итеүҙе үҙ яуаплығына ала, һәм гәзиттең тәүге һаны 1813 йылдың 1 февралендә донъя күрә. Пезаровиус гәзитте фәҡәт үҙенең мәҡәләләре менән генә тиерлек тултырған. Беренсе ай аҙағында уҡ редакцияға 2160 һум аҡса керә. Пезаровиус, үҙенең хеҙмәткәре-цензоры арҡаһында, хәрби хәрәкәттәр театры хәбәрҙәрен башҡа гәзиттәрҙән иртәрәк урынлаштыра, һәм уҡыусы «Рус инвалиды» баҫмаһы менән ҡыҙыҡһына башлай, гәзиткә яҙылыу ныҡ арта. Пезаровиус ҡулына кергән ғәйәт ҙур иғәнә 1813 йылда уны инвалидтар капиталы ойоштороуға килтерә, бер йыл үтеүгә ул 395 000 һум тәшкил итә. Пезаровиус был капиталды 1814 йылда Александр I ойошторған һәм Павел Павловичты уның азаһы итеп тәғәйенләгән яралылар комитетына тапшыра. Гәзитте мөхәррирләү 1821 йылға тиклем дауам итә, һәм шул арауыҡта Пезаровиус комитетҡа 1032424 һум тапшыра. 1833 йылда Пезаровиус Санкт-Петербург инжил консисторияһының президенты итеп тәғәйенләнә. Шул арала, «Рус инвалиды» гәзитенең йөкмәткеһе насарланғас, 1830 йылдан ул яңынан Пезаровиусҡа күсә, һәм вафатына тиклем был яуаплы бурысты иңенә күтәрә.
Йәшерен советник чинында вафат була. Санкт-Петербург ҡалаһындағы Смоленск лютеран зыяратында ерләнә.
Масон ложаларында ҡатнашыуы
Ригала «Кесе йыһанға» «Zur kleinen Welt» (1791) масон ложаһы ағзаһы була. Санкт-Петербургта ложа ағзаһы: «Поляр йондоҙ» (1809-10) һәм «Пеликан» (Берғаҙан) ложалары ағзаһы була,1810 йылда «Астерия» бөйөк ложаһы (1818—1819) күрһәтеүе буйынса ултырғыс оҫтаһы вазифаһына һайлана. Варшавала 1818—1819 йылдарҙа «Бөйөк Казимир» һәм «Даими ғибәҙәтхана» ложаларының почётлы ағзаһы була.
Хеҙмәттәре
"Рус инвалиды"нда баҫылған мәҡәләләренән башҡа Пезаровиустың хеҙмәттәре:
Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы
Яхин Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы (9 июнь 1923 йыл — 25 июнь 1999 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1958—1987 йылдарҙа Илеш районы «Октябрь» колхозы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Фәйзелғаян Фәтҡулбаян улы Яхин 1923 йылдың 9 июнендә Бөрө кантоны Үрге Йөннө ауылында тыуған.
1958—1987 йылдарҙа Илеш районы «Октябрь» колхозы рәйесе.
Аннализа Эриксон
Аннализа Эриксон (Annalisa Ericson, 14 сентябрь 1913 йыл — 21 апрель 2011 йыл ) — швед актёры.
Биографияһы
Аннализа Эриксон Стокгольмда Юргорден утрауында 1913 йылдың 14 сентябрендә тыуа. Үҙ карьераһын 1919 йылда, Стокгольмда Король опера сәхнәһендә беренсе ролдәрен башҡарып, балетта башлай. 1930 йылда балеттан киткәс, Стокгольмдың театр сәхнәләрендә төрлө пьесаларҙа һәм ревюла актриса сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһай. Шул уҡ йылда уның ҙур экранда тауышһыҙ швед фильмында дебюты үтә. 1932 йылда Эриксон кинола «Värmlänningarna» фильмы сыҡҡас тәүге уңышҡа өлгәшә.
1940-сы йылдарҙа актёр Нильс Поппе менән бергә күп кенә мюзиклдарҙа күренә, уның менән төрлө акробатик бейеүҙәр башҡара. 1950 йылдарҙа актриса мюзиклдарҙа төшөүен дауам итә һәм ревюларҙа сығыш яһай, шул иҫәптән — Коул Портерҙың «Үп мине, Кэт» мюзиклында ҡатнаша (1951) һәм шул йылда уҡ Ингмар Бергмандың «Йәй интерлюдияһы» фильмында күренеп ҡала. 1960 йылдың башынан Эриксон кинола күпкә һирәгерәк төшә башлай, 1993 йылда швед телевидениеһында «Шымсы» сериалының бер эпизодында үҙенең һуңғы ролен башҡара.
Аннализа өс тапҡыр кейәүҙә булған, икенсе никахында берҙән -бер балаһы — улы Клас фон Сигибаден тыуа(1943).
Аннализа Эриксон Стокгольмда 97 йәшендә 2011 йылдың 21 апрелендә вафат була.
Афонина
Афонина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рапина йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ихтиләф
Ихтиләф (اختلاف — фекер айырмалығы; Ихтиля́ф) — ислам фәнни-дини фекер айырмалығы, ижмәнең киреһе.
Фекер айырмалығы һәм ҡапма-ҡаршылыҡ
Әбү әл-Бәҡи әл-Кәфәви (أبو_البقاء_الكفوي) «Көллиәт» китабында фекер айырмалығы (ихтиләф) һәм ҡапма-ҡаршылыҡ (хилаф) араһындағы айырманы аңлата:
2) Фекер айырмалығы — иҫбатлауға нигеҙләнгән, ә ҡапма-ҡаршылыҡ — иҫбатлауға нигеҙләнмәгән нәмә.
3) Фекер айырмалығы — шәфҡәтлелек эҙемтәһе, ә ҡапма — ҡаршылыҡ — яңылыҡтар (бидғәт) эҙемтәһе.
4) Әгәр ҡаҙый ҡапма-ҡаршылыҡ нигеҙендә (хилаф) ҡарар сығара икән, ошо уҡ мәсьәлә башҡа судья алдында ҡуйылғанда, ул был ҡарарҙы юҡҡа сығара ала, сөнки бындай мәсьәләләрҙә ҡапма-ҡаршылыҡ күҙәтелә һәм ижихад булыуы мөмкин түгел, шулай уҡ был Ҡөрьәнгә лә, Сөннәткә лә, ижмәгә лә ҡаршы килә.
Билдә
Билдә —  нигә булһа ла билдәле бер мәғәнә биреү тураһында асыҡ йә йәшерен килешеү;   билге, тамға һалыу.
Бындай килешеүҙе   мәғлүмәт  тапшырыу өсөн ҡулланыуҙың аныҡ осрағында билдә тип йөрөтәләр. Билдә ҡатмарлы булырға, йәғни бер нисә башҡа билдәнән торорға мөмкин.
Цифрҙар  һандарҙың билдәһе булып тора. Хәрефтәр  өндәрҙең билдәһе була һәм  һүҙҙәр менән бергә кеше теленең билдәһе була.<sup class="" style="white-space: nowrap">[прояснить]
Совет һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, семиотик Ю. М. Лотман раҫлауынса, билдәләр ике төркөмгә бүленә: шартлы һәм рәсемле.
Билдә  системалары тураһындағы фән  семиотика тип атала. Билдәнең барлыҡҡа килеү күренеше  семиотизация була.
Йәмғиәттә
Рәсәй империяһында Александр  II заманында суд ведомствоһы, шул иҫәптән адвокаттар өсөн билдәләр раҫлана.
Юл билдәләре
Юл хәрәкәте ҡағиҙәләрендә ҡулланылалар.
Яҙмала
Иероглифтар.
Әҙәбиәттә
Әҙәбиәт — шартлы билдәләр материалынан һүҙ менән тасуирланған образ тыуҙырырға тырышҡан һүҙле сәнғәт.
Дизайнда
Дизайнда билдә  —  логотиптың рәсемле өлөшө.
Ралли ғаиләһе йорто
Ралли ғаиләһе йорто — бай грек Ралли Замфир Долна ауылында (хәҙерге Молдавияның Страшенский районы) төҙөткән XIX быуат башындағы дворян усадьбаһы. Усадьба бында 1821 йылда Александр Сергеевич Пушкин (28 июль һәм 20 август араһында Бессарабияла булған ваҡытта) булыуы менән билдәле. XX быуаттың беренсе яртыһында Замфир Арборе-Раллиҙыҡы булған Ралли поместьеһы, Бессарабия СССР-ға ҡушылғандан һуң 1949 йылдың 6 июнендә дәүләттеке тип иғлан ителә һәм Пушкиндың тыуған көнөндә килеүселәр өсөн асыла. 1964 йылдан Кишинёвтағы А. С. Пушкиндың йорт-музейының филиалы булып китә. Совет осоро аҙағында бында йылына 150 меңгә ҡәҙәр турист килә, уларҙы урынлаштырыу өсөн сатыр ҡаласығы төҙөлә. СССР тарҡалғандан һуң усадьба реконструкцияға ябыла һәм ғәмәлдә ташлап ҡуйыла. 2002 йылда Молдавия президенты инициативаһы буйынса һәм «Лукойл»дың финанс ярҙамы менән поместье ныҡлы ремонтлана.
Ралли ғаиләһе йортонда асылған күргәҙмә Пушкиндың йорт-музейы коллекциялары фондынан йыйылған. Экспонаттарҙы музей ярты быуаттан күберәк ваҡыт дауамында туплаған. Улар XVIII, XIX һәм XX быуаттарҙың төп нөсхә материалдары. Йыл һайын шағирҙың тыуған көнөндә бында Пушкин шиғриәте республика байрамдары үткәрелә. Усадьба тирәләй парк һуҙылған, унда Комов Олег Константинович тарафынан шағир хөрмәтенә эшләгән һәйкәл ҡуйылған. Долна менән йәнәш Кодрыла «Земфира шишмәһе» һәм «Земфира аҡланы» бар. Бында бер ни тиклем ваҡыт Пушкин сиғандар таборында йәшәгән, был уны «Сиғандар» поэмаһын яҙыуға илһамландыра.
Хозым
Хозым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының уң ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Ралли ғаиләһе йорто
Әҙәбиәт
Пушкин урындары
Хозым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғмәтуллин Әхәт Зәйнетдин улы
Биографияһы
Әхәт Зәйнетдин улы Ниғмәтуллин 1921 йылдың 30 ноябрендә Ырымбур өлкәһе хәҙерге районының Үтәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә донъяға килә.
Колхозға ағза булып кермәгән өсөн атаһы Зәйнетдинде кулак тип иғлан иткәс, Әхәтте мәктәптән ҡыуалар. Ул ун йәшенән ололар менән бер рәттән төрлө эштәрҙә эшләй.
Ҡайҙа ғына эшләмәһен, Әхәт шағир һәм йырсы-артист булырға хыяллана. Ҡырҙар, урмандар матурлығы менән хозурланып, «Мөғҗизә ҡылһам ине» тигән шиғыр яҙа, шуны үҙе үк көйгә һалып йырлай, шул йыр менән үҙешмәкәр концерттарҙа ҡатнашып тирә-яҡҡа таныла.
1935 йылда тыуған ауылына ҡайтҡас, мәктәп директоры уны бишенсе класҡа уҡырға урынлаштыра. Бер ай эсендә Әхәт үҙен һәләтле, биш класс программаһын үҙләштергән уҡыусы итеп таныта. Уны алтынсы класҡа күсерәләр. Директор рөхсәте менән ул бер үк ваҡыытта сиратлап етенсе класта өйрәнелә торған уҡыу предметтары буйынса ла имтихандар бирә.
Тыуған ауылының ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Өфөгә килеп, сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Атаҡлы композитор Солтан Ғәбәшиҙән дәрестәр ала. Бер тапкыр Ғәлимйән Ибраһимов әҫәрҙәрен маҡтап һөйләгәне, икенсе тапҡыр Кәрим Тиңсуриндың «Зәңгәр шәл» музыкаль драмаһынан Булат арияһын йырлағаны өсөн — тыйылған әҫәрҙәрҙе пропагандалауҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. Беренсе осраҡта — ике ай, икенсе осраҡта өс ай төрмәлә тикшереү үтә.
1941 йылдың апрель башында армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Брест ҡәлғәһен азат итеүҙә ҡатнаша. Атакаларҙың береһендә ул һуғышҡан рота командиры ҡаты яраланғас, Әхәт ротаны етәкләй. Быларҙы үҙ күҙҙәре менән күргән рота командиры батальон штабына Әхәтте Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләргә күрһәтмә бирә.
Госпиталдә дауаланғандан һуң, икенсе группа инвалидлык алып, тыуған ауылына ҡайта. Мәктәптә йыл ярым татар теле һәм әҙәбиәтен уҡытҡандан һуң, 1944 йылда Ҡаҙан дәүләт университетының татар бүлегенә уҡырға инә. Уны тамамлағас, уҡыуын СССР Фәндәр академияһының Ҡаҙан филиалы аспирантураһында дауам итә. Аспирантураны бөтөргәс, Әхәт Ниғмәтуллин Ҡаҙан дәүләт педагогия институтының татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында татар әҙәбиәте буйынса өлкән уҡытыусы булып эшләй.
1953 йылдың авгусында ул СССР Мәғариф министрлығы тарафынан Тубыл уҡытыусылар әҙерләү институтында яңы асылған татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһына мөдир итеп билдәләнә. Унда йыл ярым самаһы эшләгәндән һуң, Башҡортстан дәүләт университетының ректоры саҡырыуы буйынса 1954 йылдың ноябрь башында Өфөгә килә һәм университеттың башҡорт-татар филологияһы кафедраһына татар әҙәбиәте буйынса өлкән уҡытыусы булып эшкә урынлаша. Бында эшләгәндә, Әхәт Ниғмәтуллин «Шәриф Камалдың ыңғай геройҙары һәм идея-эстетик эволюцияһы» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1963 йылдан 1993 йылға ҡәҙәр татар совет әҙәбиәте, әҙәбиәт теорияһы һәм методикалары буйынса лекциялар уҡый, практик дәрестәр үткәрә.
Ә. Ниғмәтуллин 1949—1975 йылдарҙа әҙәбиәт һәм театр тәнҡитсеһе булып таныла. Уның ҡатмарлы әҙәби мәсьәләләргә һәм спектаклдәргә профессиональ юғарылыҡта яҙған илленән артыҡ мәҡәләһе һәм рецензиялары бар.
Ә. Ниғмәтуллин 2000 йылдан шиғриәт өлкәһендә әүҙем иҗад итә, үҙе яҙған шиғырҙарына көйҙәр ҙә сығара. Уның егерменән артыҡ шиғырына Р. Хәсәнов, Рәис Нәғимов, М. Ғиләҗев, М. Мырҙаханов кеүек композиторҙар тарафынан көйҙәр яҙыла. Ул һуңғы бер нисә йылда дүрт шиғыр китабы баҫтырып сығара. Ә. Ниғмәтуллин — әүҙем йәмәғәт эшмәкәре лә. Биш йыл дауамында Башҡортстан яҙыусыларының татар телле берләшмәһендә бюро ағзаһы вазифаһын үтәй. Ул — М. Ғафури исемендәге әҙәби премия лауреаты. Башҡорт дәүләт университетында эшләгәндә, ғалим ҡырҡ йыл «Аҡсарлаҡтар» әҙәби-иҗади түңәрәгенең фәнни етәксеһе вазифаһын башҡара.
Ә. Ниғмәтуллин — ун һигеҙ китап авторы. Шуларҙың ун дүрте фәнни-публицистик тикшеренеүҙәрҙән тора. Шиғриәте торғынлыҡ, яуызлыҡ һәм изгелек күренештәрен үҙ асылдарында үҙенсәлекле яҡтыртыуҙа үрнәк булырлык яңы шиғри формалар алып килә.
Ғалим һәм шағир бер нисә тапҡыр «Ҡыҙыл таң» гәзитенең, «Һәнәк» журналының йыллыҡ һәм шиғри конкурс лауреаты була. Ул — I дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены кавалеры һәм тиҫтәнән ашыу хәрби миҙал менән бүләкләнгән. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй һәм Башҡортостан Мәғариф министрлыҡтарының алты Маҡтау ҡағыҙын алған. 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Оҙаҡ ауырыуҙан һуң 2015 йылдың 11 майында 94 йәшендә Өфөлә вафат була. Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Ҡостанай
Ҡостанай (Қостанай, Костанай, Кустанай) — Ҡаҙағстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ҡостанай өлкәһенең үҙәге.
Иҫке Уртай
Иҫке Уртай (Староуртаево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 396 кеше. Почта индексы — 452307, ОКАТО коды — 80224831005.
Тарихы
1920 йылда тораҡ пункты ике ауыл булараҡ атала башлай: Иҫке Уртай һәм Яңы Уртай. 1920 йылда Иҫке Уртайҙа 1179 кеше, Яңы Уртайҙа 194 кешенең йәшәүе теркәлә. Ауыл халҡы 304 ат, 356 һыйыр, 700 һарыҡ, 150 кәзә аҫырай. 314 башҡортҡа 720 бот ужым, 1016 бот яҙғы иген сәселә 1870 йылда ике тирмән булыуы ла теркәлә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Олойылға (мәғәнәләр)
Олойылға һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Хендо-Сю
Хендо-Сю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Классицизм
Классици́зм (classicisme, classicus — өлгөлө) — XVII—XIX быуаттарҙағы Еврапалағы эстетик йүнәлештәге сәнғәт стиле; XVIII быуатта һәм XIX быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге йүнәлеш ; ХVIII быуат аҙағында һәм ХIХ быуат башында әҙәбиәт һәм сәнғәттәге антик үрнәктәргә эйәреүгә нигеҙләнгән йүнәлеш.
Соловарака
Соловарака — Кола ҡалаһындағы тау. Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 80,6 метр. Тауҙа ҙур таш—ваҡ таш—ҡом карьеры бар.
Атаманың килеп сығышы
Урындағы топонимика менән таныш булмаған кеше, бәлки, тауы атамаһы «тоҙ» һүҙенән килеп сыҡҡан, ә Соловаракала ҡасандыр тоҙ ҡайнатыу менән шөғөлләнгәндәр, тип үҙенсә һығымта яһауы мөмкин. Әммә был дөрөҫ түгел.
Тау тарихы
Тау тарихы боронғо замандарға барып тоташа. 1772 йылдың февралендә тауҙа ер тетрәү ваҡытында, был край өсөн һирәк күренеш, ул ишелә. Һәм уны хәҙерге көндә лә күрергә мөмкин. Шулай уҡ был быуатта тауҙа астроном Жак-Андре Маленың обсерваторияһы урынлаша. Хәҙер унда карьер.
Бүре
Бүре (Canis lupus) — эттәр ғаиләһенә ҡараған һөтимәр йыртҡыс йәнлек. Был ғаиләгә ҡараған хайуандар араһында иң ҙуры. Уның оҙонлоғо 160, бейеклеге 90 сантиметрға, ауырлығы 40—45 килограмға барып етә. Ата бүре инә бүрегә ҡарағанда бер аҙ ҙурыраҡ, маңлайы киң, эре һөйәкле була. Башы, бигерәк тә муйыны ҙур. Тештәре һәм яңаҡтары шул тиклем көслө, хатта ҡапҡанға эләккәндә тимер сымдарҙы һәм пружиналарҙы өҙә. Йөнө ҡуйы. Башлыса бүре һоро төҫтә була. Урыҫтарҙа «серый волк» тигән әйтем дә бар. Һоро төҫлө булыуы менән аңлатылһа ла, араларында аҡ төҫлөләре лә осрай. Башҡорттар уларҙы күк бүре тип йөрөтә. Бүреләрҙең төҫө уларҙың ҡайҙа йәшәүенә лә бәйле. Мәҫәлән, Алыҫ Төньяҡта — күк төҫлөләре, көньякҡа табан-һоролары осрай.
Йәшәгән урыны
Бүреләр элек Көньяҡ, Көнсығыш һәм Төньяҡ Американан башҡа бөтә төбәктәрҙә лә киң таралған булған, ләкин кешеләрҙең аяуһыҙ ҡырыуы арҡаһында улар Көнбайыш Европала бөтөнләй бөтөрөлгән. Ҡушма Штаттарҙың күпселек төбәктәрендә һәм Японияның байтаҡ утрауҙарында юҡ ителгән.
Бүре биологик яҡтан бөтә тәбиғәт шарттарында, Ер шарының күпселек өлөшөндә йәшәй. Шуныһы: ул кешеләр булған ергә тартыла. Әммә йылғаларҙан, күлдәрҙән алыҫ китмәй, сөнки һыуға мохтажлыҡ кисерә. Һәр өйөрҙөң һәм парҙың айырым биләмәләре була. Үҙҙәренсә уның сиген дә билдәләйҙәр. Башлыса биләмәләрен һейҙек менән уратып алалар. Сит еҫ аңҡыған ергә башҡаһы инергә тейеш түгел. Биләмә сиктәренең диаметры ҡышын хатта 30—60 саҡрымға барып етә. Яҙын, парлашҡан осорҙа, бүреләр биләмәһенең диаметры 40—50 саҡрым була.
Йәшәү өсөн был йәнлектәр теләһә ҡайҙа оя ҡора. Таулы урындарҙа мәмерйәләрҙе, ҙурыраҡ тишекле ҡаяларҙы үҙ итһәләр, урмандарҙа ҡыуышлыраҡ урынды һайлайҙар, хатта бурһыҡ, төлкө өңдәренән дә тартынмайҙар.
Бүре эт ғаиләһенә ҡараған йәнлектәрҙең иң аҡыллыһы һанала: өйөрҙөң ойошоуы, унда һәр береһенең уҙ урынын белеуе быны иҫбатлай. Ҡулға эйәләштерелгән бүре иһә бөтә нәмәгә лә, эткә ҡарағанда, тиҙерәк өйрәнә, хәрәкәттәрҙе лә тиҙерәк иҫендә ҡалдыра.
Бүре — хәрәкәтсән йыртҡыс. Сапҡанда сәғәтенә һигеҙ-туғыҙ саҡрым араны үтһә, табышын эҙәрлекләгәндә йәки һунарсынан ҡасҡанда сәғәтенә 60 саҡрымға тиклем 20 минут буйы саба һәм көнөнә 30—50 саҡрым юл үтә ала. Оҙонлоҡҡа иһә биш метрға тиклем һикерә.
Бүреләр үҙ биләмәләренең бер генә мөйөшөндә тормай. Һәр урында 1—6 тәүлек кенә булалар. Һунарға йөрөгәндә лә бүренең айырым «маршруты» була. Быны ул йылдар буйы үҙгәртмәҫкә мөмкин.
Һунар
Бүре бик көслө йәнлек. Алты йыртҡыстан торған өйөр оло мышыны йыға ала. Хатта ул Һарыҡ-кәзәне елкәһенә һалып та эҙәрлекләүҙән ҡотола. Ике бүренең үҙҙәре йыҡҡан атты һаҙлыҡлыраҡ урындан бейек ярға һөйрәп мендергән осрағы ла була. Был йыртҡыс ҙур йәнлектәр менән генә туҡланмай. Эргә-тирәһендәге бөтә януарҙар араһынан ул табышын эҙләй. Сысҡандар күбәйеп китһә, уларҙы тота, ҡуяндар бар икән, уны эләктерә. Дала яғында хатта сиңерткәләр менән тамаҡ туйҙыра. Ауылдарға яҡын урындарҙа йорт хайуандарына һөжүм итә, эттәрҙе һәм бесәйҙәрҙе лә аямай. Бүре ашауға талымһыҙ. Бүрене башҡа йәнлектәргә һөжүм итеүенә ҡарап, «йыртҡыс» тиҙәр, әммә бүре үләндән, еләк-емештән дә баш тартмай.
Был йәнлектәр, нигеҙҙә, төндә һөжүм итә. Табышты тамаҡтарына төшөрөүҙәренең бер нисә алымы бар. Яңғыҙ бүре, мәҫәлән, уға шым ғына яҡынлаша һәм ҡапыл һикерә. Өйөр һунар иткәндә иһә «ҡыуып индереү» ысулын ҡуллана. Был осраҡта йыртҡыстарҙың төп маҡсаты — көтөүҙе ҡапыл ҡурҡытып, араларынан иң көсһөҙ бер-икәүһен һайлап ҡалдырыу. Әгәр ҙә табыш артынан ҡыуыу 200—300 метрҙан да ашһа, өйөр туҡтай: көстәрен бушҡа әрәм итмәйҙәр.
Ғаилә
Ғүмеренең байтаҡ өлөшөн ғаиләлә, һуңынан ғаиләнән хасил булған өйөрҙә үткәрә. Был һунар итеү өсөн ҡулайлы булыу менән аңлатыла. Өйөрҙөң төп нигеҙен үрсем биреүсе парҙар тәшкил итә. Был бүреләр тоғролоҡтарын ғумер буйы, береһе үлгәнсә һаҡлай. Тоҡомдарын дауам иттереү ваҡыты етһә, улар өйөрҙән айырылып тора. Ҡышын иһә ололарға һәм көсөктәргә яңы тыуған йәштәр ҡушыла. Шулай итеп, алты — ун ике йәнлектән торған өйөр барлыҡҡа килә. Әгәр ҙә ул артыҡ ҙурайып китһә, ике һәм унан да күберәк өлөшкә бүленә. Йәш төркөм иһә яңы ер эҙләп китә.
Өйөрҙә һәр ваҡыт социаль статус билдәләнеп тора: иерархияның түбәндәрәк баҫҡысында торғандар гелән өҫкәрәк үрләргә тырыша. Шуға башлыҡ һәр саҡ үҙ урынын иҫбатлай, әммә был өйөр эсендә талашҡа килтерә тигән һүҙ түгел. Бөтә мөнәсәбәттәр айырым ымдар, ырылдауҙар һәм йәнлектәрҙең кәүҙәләренең тотошо аша алып барыла. Өйөрҙәр бер-береһе менән бик һирәк осраша. Күрешкәндә лә һуғышып бармайҙар. Аралашыуҙары ым һәм ырылдау менән сикләнә. Хатта һирәк кенә осраҡта өйөрҙәрҙең берләшеүе ихтимал.
Ымдар аша аралашыу
Ымдар һәм кәүҙәнең тотошо аша аралаша, тинек. Әллә ҡайҙа китмәй, эттәргә иғтибар менән ҡараһаҡ та, бүреләрҙең үҙ-ара нисек аңлашыуын төҫмөрләргә мөмкин. Мәҫәлән, шатлыҡтарын, сәләмләүҙәрен белдерһәләр, ҡойроҡтарын һелкәләр (ә былай бүреләрҙең ҡойроғо күпселек ваҡытта хәрәкәтһеҙ йөрөй), артҡы аяҡ араһына ҡыҫһалар — ҡурҡыуҙы һәм буйһоноуҙы, арҡаһы менән тигеҙ итеп һуҙылһа, көс һәм бойондороҡһоҙлоҡто аңлата. Бүре ирендәрен һелкеткеләһә, ҡолаҡтарын шымартһа (ҡыҫһа) — асыу билдәһе һ.б. Олоуҙың да үҙенсәлектәре була. Ата бүре менән инә бүре, бер йәшлектәр һәм унан ҙурыраҡтар, кесерәктәр — һәр береһе төрлөсә олой. Был тауыштарының төрлөлөгөнән генә килмәй, өйөрҙә тотҡан социаль урындарына ла ҡарай.
Башҡорт халҡында бүрегә табыныу
Башҡорт халыҡ ижады ҡомартҡыларында бүре боронғо ырыу башлығы булып һүрәтләнә. «Баш», «ҡорт» тамырҙарын башҡорт этнонимының барлыҡҡа килеүе менән бәйләйҙәр. Бөрйән, тәңгәүер, үҫәргән ырыуҙарына ҡараған көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында ата-бабаларының Көньяҡ Уралға килеп төпләнеүҙәре, йәшәү өсөн яңы урынды күрһәткән бүре тураһында легендалар бар. Хәҙерге Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Башбүре ауылы, Башҡортостандың Хәйбулла районы Һаҡмар Бүреһе (рәсми исеме Һаҡмар — Наҙарғол) ауылы халҡы үҙҙәрен бүре тоҡомо тип иҫәпләй. 17—18 быуаттарҙа тотем бүре башы һүрәте көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында улус старшиналарының тамғаһы булған. Бүренең аҙау тештәре, тырнаҡтары, йөнө сихри көскә эйә, тип иҫәпләнә. Уларҙы күҙ тейеүҙән, ауырыуҙан һаҡлаусы булараҡ сәңгелдәккә, балаларҙың кейеменә тағып ҡуйғандар. Бүре башын йорт нигеҙе аҫтына күмеү йолаһы ла бар. Бүре үтен күкрәк ауырыуы, йүткергәндә, ҡотороу менән ауырығанда дарыу итеп ҡулланғандар.
Бүре төрлө халыҡ мифологияһында
Бүре төрлө халыҡ мифологияһында төрлөсә һүрәтләнә: ҡайһы бер милләт вәкилдәре уны изге тип һанай, ҡайһыһы, киреһенсә, ҡара көскә тиңләй. Бүренән һаҡланыу өсөн төрлө им-том, уларҙың башлығы тип иҫәпләнгән изгеләргә һәм ендәргә мөрәжәғәттәр ҙә бар. Йыртҡыстың тешен, тырнаҡтарын бетеү итеп муйындарына аҫҡандар, йөрәген, күҙҙәрен дауалау сараһы булараҡ файҙаланғандар. Украиндар мифологияһына күҙ һалһаҡ, бүреләр йылына бер тапҡыр балалай. Ә биш тапҡыр инә булғандарҙың көсөктәре һеләүһенгә әйләнә. Күп халыҡта һеләүһен һәм айыу ҙа ҡара көс әһелдәре тип йөрөтөлә. Насраниҙарҙың (христиандар) пасхаль Всемощная тип аталған көнөндә олоған бүре ит ашаған Раштыуанан алып Бөйөк постҡа тиклемге көндәр һаны тиклем бала таба икән. Йәғни ул бүре «сит», «ят» тигән мәғәнәлә лә йөрөй, әҙәм затына ят булған ҡара көстәр (мәйеттәр, шайтандар һ.б.) менән йәнәш тора. Ошо хаҡтағы легендаларҙа, шайтан бүрене балсыҡтан яһаған йәки ағастан юнған, тип әйтелә, әммә уға йән бирә алмай. Аллаһы Тәғәлә генә йән бирә. Был һын ҡапыл шайтандың үҙенә ташлана һәм уның аяғын тешләй. Бүренең балсыҡтан әүәләнеүе уны йыландар менән «туғанлаштыра», сөнки йыландарҙы шайтан бүрене яһағандан ҡалған балсыҡтан, ағас юнысҡыларынан барлыҡҡа килтергән, имеш.
Мифологияла бүрене, ҡара көс булараҡ, тәре менән ҡыуыуҙары ла һүрәтләнә. Шулай уҡ сит ил баҫҡынсыларын да бүре өйөрөнә тиңләйҙәр. Ҡайһы бер милләт вәкилдәре ағас олонондағы ҡара бәшмәкте һәм ағастың ҡара үҙәген «бүре» тип атай. Кеше тәненә сыҡҡан шеште бүре һөйәге менән йәки бүре ите ашаған кеше ярҙамында дауалайҙар. Хатта туйҙағы кейәү йәки килен яғынан килгән туғандарҙы «бүре өйөрө» тип йөрөтәләр. Мифологияла бүрене ҡара көскә тиңләү ҡапма-ҡаршы итеп һүрәтләнә: беренсенән, ошо көс уны ҡыуа һәм ашай. Икенсенән, шайтан үҙе эргәһендә һәр ваҡыт берәй бүрене эйәртеп йөрөтә. Бүренән һаҡланыу өсөн төрлө им-том, уларҙың башлығы тип иҫәпләнгән изгеләргә һәм ендәргә мөрәжәғәттәр ҙә бар. Йыртҡыстың тешен, тырнаҡтарын бетеү итеп муйындарына аҫҡандар, йөрәген, күҙҙәрен дауалау сараһы булараҡ файҙаланғандар. Әйтәйек, сабыйҙың һөт теше сыға башлаһа, бүре тешен баланыҡына тейҙергәндәр. Ҡойроғон ауырыу кеше тағып йөрөр булған. Шулай уҡ сирләй яҙып йөрөгән кешене бүрегә яҡын исемдәр, ҡушаматтар һаҡлай тип уйлағандар. Ат ҡолонлаһа ла, һыйыр быҙаулаһа ла: «Был быҙау түгел, был — бүре», — тигәндәр. Юрауҙарҙан, әйтәйек, ошондайҙары ла бар: ауылға бүре инһә — уңыш булмай; бүре үрсеһә — һуғышҡа һ.б. Ҡыҫҡаһы, уның кире яҡтары тураһында донъя халыҡтары мифологияһында мәғлүмәт етерлек..
Халык әйтһә, хаҡ әйтә…
Айыу балаһын итәккә һалһаң да илекмәҫ, Бүре балаһын бүреккә һалһаң да берекмәҫ.
Айырылғанды айыу ашар, бүленгәнде бүре ашар.
Ас бүре тотолмаҫ, туҡ бүре ҡотолмаҫ.
Береккән көтөү бүренән ҡурҡмай.
Бүре балаһын бүреккә һалһаң да урманға ҡарай.
Бүрене аяғы туйҙыра.
Бүренән ҡурҡҡан урманға бармаҫ.
Ҡамаулы ҡуйҙы бүре ашамаҫ.
Эт өрә торор, бүре йөрөп торор.
Кондратьев Виктор Николаевич
СССР Фәндәр академияһы академигы (1953; 1943 йылдан ағза-корреспонденты). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1946). 1948 йылдан КПСС ағзаһы.
Балерина, СССР-ҙың халыҡ артисы Кондратьева Маринаның атаһы