cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вена
Урынлашыуы
Формаһы буйынса Вена арҡырыға Дунай йылғаһы хордаһы менән киҫелгән түңәрәкте хәтерләтә. Иҫке ҡала тип исемләнгән уның үҙәк өлөшө беренсе райондың (Эске район) административ сиктәре менән тура килә тиерлек. Рингштрассе (Түңәрәк урам) йәки Ринг (түңәрәк) иҫке ҡаланы уратҡан бульварҙарҙың сылбыры. Рингтың тарихы император үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡан һәм ҡамасау итә башлаған фортификацион ҡоролоштарҙы емерергә, улар урынына репрезентатив бульварҙар һәм тарихилыҡ стилендәге, хәҙерге көндә ҡаланың иң мөһим иҫтәлекле урындары булған биналар серияһын төҙөү 1857 йылда башлана. Венаның икенсе ярым түңәрәген яһаған Гюртель урамы (Билбау) шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында хәрби әһәмиәтен юғалтҡан XVIII быуаттан алып Венаны биҫтәләре менән яҡлаған фортификацион үрҙе һүткәндән һуң барлыҡҡа килә. Гюртель артында официаль рәүештә 1892 йылда Венаның өлөшө булып киткән элекке биҫтәләр урынлашҡан.
Административ бүленеше
1. Эске ҡала (Innere Stadt) 2. Леопольдштадт (Leopoldstadt) 3. Ландштрассе (Landstraße) 4. Виден (Wieden) 5. Маргаретен (Margareten) 6. Мараиахильф (Mariahilf) 7. Нойбау (Neubau) 8. Йозефштадт (Josefstadt) 9. Альзергрунд (Alsergrund) 10. Фаворитен (Favoriten) 11. Зиммеринг (Simmering) 12. Майлинг (Meidling) 13. Хитцинг (Hietzing) 14. Пенцинг (Penzing) 15. Рудольфсхайм — Фюнфхаус (Rudolfsheim-Fünfhaus) 16. Оттаркринг (Ottakring) 17. Хернальс (Hernals) 18. Веринг (Währing) 19. Деблинг (Döbling) 20. Бригиттенау (Brigittenau) 21. Флоридсдорф (Floridsdorf) 22. Донауштадт (Donaustadt) 23. Лизинг (Liesing)
Климаты
Ҡыш: уртаса һауа температураһы +1 °C, һалҡындар һирәк була: −12 алып −18° тиклем, йыш ҡар яуа.
Яҙ: февраль аҙағында килә һәм май уртаһына тиклем һуҙыла. Һауа торошо тотороҡһоҙ, бик ныҡ үҙгәреүсән. Һалҡын көндәр кире ҡайтыуы ла мөмкин, шулай уҡ йәйге эҫелек тә. Яҙғы ҡырау оҙайлы ваҡыт төшөүе мөмкин, ғәҙәттә март айына тиклем була, әммә айырым йылдарҙа май аҙағына тиклем күҙәтелә.
Йәй:  уртаса температура яҡынса +20 °C. Йыш ҡына Венала йәй ҡоро һәм эҫе була — 38 градусҡа тиклем.
Көҙ: сентябрҙең һуңғы декадаһында килә. Көҙҙөң башы һәм уртаһында йыш ҡына йылы көндәр ҡабаттан ҡайтыуы һәм ҡоро комфортлы көн торошо булыуы ихтимал. Ҡара көҙ ноябрҙең уртаһында — аҙағында була һәм яйлап ҡына йомшаҡ ҡышҡа күсә.
Вена — ҡояшлы ҡала, йыл миҙгелдәренең барыһы бик һәйбәт сағылдырыла. Атмосфера яуым — төшөмдәре : йылына 600—700 мм.
Тарихы
Бөгөнгө Вена территорияһында йәшәй башлау тарихы неолит осоронан башлана. Дунай буйында игенселек һәм малсылыҡтың (б.э. тиклем 6 мең йыллыҡ) тарала башлауы өсөн Вена соҡоро оптималь шарттар тыуҙыра: уңдырышлы тупраҡ, һыу сығанаҡтарының күплеге һәм уңайлы климат. Римға тиклем иң мөһим ултыраҡ бронза быуатының уртаһынан башланған һәм римляндар килгәнгә тиклем ике быуат ҡалғас ҡына бөтөрөлгән Леопольдсберг тауындағы ултыраҡ була.
Венаның ҡала булараҡ тарихы бөгөнгө иҫке ҡаланың 15 Рим легион форпосы территорияһында б.э. I быуаттың уртаһындағы төҙөлөштән башлана. Был форпост кельт сығышлы «Виндобона» (Виндос биләмәһен аңлата) исемен ала. Хәрби лагерь тирәләп гражданлыҡ ҡаралдылар үҫә башлай. Археологик ҡаҙыныуҙар хәҙерге иҫке ҡала территорияһында Римға тиклемге ултыраҡ барлығы тураһындағы версияны иҫбатламайҙар.
V быуат башында Виндебона ла бик көслө янғын була, ә V быуат аҙағына римляндар әлеге урындарҙы ташлап китәләр.
Венаның үҙәге топографияһы Виндобона лагереның топографияһын үҙ эсенә алыу факты үҙе үк римляндарҙың китеүенән һуң унда кешеләр йәшәгәнлеген раҫлай, улар ул ваҡытта әле имен булған диуарҙар янында һыйыныр урын тапҡандар һәм римляндарҙан һуң ҡалған материалдарҙы торлаҡтар төҙөүҙә файҙаланғандар.
Ҡаҙыныуҙар күрһәтеүенсә, VI быуатта боронғо Рим лагеренең диуарҙар артында тормошо уның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә тупланған була. Ултараҡтың Исеме ерлеге билдәле түгел, унан башҡа бөгөнгө Венаның территорияһында бер нисә авар һәм славяндар ултырағы була. шулай ҙа. Исемдәрен, ҡайһы бер славян ултыраҡтарының исемдәре әлегә тиклем Венаның бөгөнөг райондарының исемдәрендә йәшәй: Веринг (18), Дёблинг (19). IX быуатта көнбайыштан килеүсе Каролингтар боронғо Рим лагереның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ҙур булмаған замок һәм хәҙергәсә һаҡланып ҡалған изге Рупрехт сиркәүен төҙөй. Йорттар һаны һаман да бәләкәй һәм әһәмиәтһеҙ ултыраҡта бер аҙ арта. Шул уҡ IX быуатта Вена тураһында беренсе мәртәбә телгә алыныуы билдәле: иҫке Зальцбург анналларында (тарихи инша) 881 йыл яҙмаһы һаҡланып ҡалған, был яҙмала Вения янында венгрҙар менән алыш булыуы тураһында бәйән ителә: «… bellum cum ungaris ad Uueniam…» Әммә бында йылға тураһында һүҙ барамы, әллә Вена ҡалаһы тураһындамы — асыҡлыҡ юҡ. Шулай уҡ алыш нисек тамамланғаны тураһында ла асыҡлыҡ юҡ.
XII быуат уртаһында Вена Австрия герцогтары Бабенбергтарҙың резиденцияһы булып китә. 1155 йылда герцог Генрих II Бабенберг Ам — Хоф майҙанында йорт төҙөй. 1137—1147 йылдарҙа Изге Стефан соборы урынында (хәҙерге собор XIII—XV быуаттарҙа төҙөлгән) беренсе сиркәү төҙөлә. 1278 йылдан Вена — терәге династияһы Габсбургтар династияһының терәге. 1469 йылда император Фридрих III Папа Павел II Венала епископлыҡ ойоштороуына ирешә (1469 йылда Австрия дини яҡтан епископ Пассауға буйһона).
1529 йылда төрөктәр тарафынан Вена һөҙөмтәһеҙ ҡамала. Вена яҡлаусылары дошмандың сама менән 20 тапҡырға өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан киҫкен рәүештә еңеүгә ирештеләр. Төрөк армияһының быға тиклем татымаған ауыр ҡыйратылыуынан һуңҒосман империяһының ашығыусан экспанисияһына нөктә ҡуя. Быуат ярымваҡыт үткәс, 1683 йылда католик илдәрҙең союздаш илдәренең ғәсҡәрҙәре Вена диуарҙары аҫтында бынан да ҡыйратҡысыраҡ еңелеүгә дусар итә. Ошо еңелеүҙән һуң Ғосман империяһы яулап алыуға йүнәлтелгән походтарҙан бөтөнләйгә баш тарта һәм нәҡ ошо еңелеүҙән һуң уның емерелеүе башлана.
1679 йылда Венала разразилась тағун (чума) эпидемияһы ҡуба. 100 мең кешелек ҡала халҡының өстән бер өлөшкә кәмей. Ҡаланың үҙәгендә 1693 йылда эпидемиянан ҡотолоу иҫтәлегенә Чума колоннаһы (йәки Пестзойле) ҡалҡа, әммә 1713 йыл ауырыуҙың яңы тулҡынын алып килә. Изге Стефан соборы аҫтындағы катабомбаларҙа ғына эпидемияның 11000 ҡорбаны ерләнә. Был ваҡиға тураһында ҡала тарихында бөгөн Карлскирхеның мөһабәт бинаһы иҫкә төшөрә.
XVI быуаттан баш ҡалаһы Вена Австрия Габсбургтары күп милләтле дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә, XVII быуаттан, һәм бигерәк тә XVIII быуатта, батшаға яҡын күп һанлы бюрократия үҙәге була. XVIII быуаттан Венала мануфактура сәнәғәте (туҡыма етештереүе һәм муллыҡ әйберҙәре) үҫешә башлай.
XVIII—XX быуат башында Вена — донъя мәҙәниәтенең, айырыуса музыкаль өлкәлә, мөһим үҙәге була.
1805 һәм 1809 йылдарҙа Венаға ғәсғәрҙәре Наполеон ғәсҡәрҙәре баҫып инә. 1814 йылда ҡалалаЕвропаның сәйәси картаһын ҡайтанан ҡараған Вена конгресы уҙа. XIX быуаттың беренсе яртыһында билдәле Вена композиторҙары, рәссамдары һәм театраль эшмәкәрҙәре нигеҙ һалыусылары булған бидермейер стиле килеп сығыуы менән ҡалала мәҙәниәт һәм сәнғәт сфераһында алға үҫешеү күҙәтелә. Вена дөйөм Европа музыкаль үҙәгенә әүерелә. Бидермейер эпохаһы ҡала халҡы әүҙем ҡатнашҡан 1848 революцияһы менән тамамлана.
XIX быуат аҙағында Венала мәҙәниәт, фән һәм мәғариф өлкәләре сәскә атыуын дауам итә. Донъя билдәлелеге менән Вена университеты һәм фәндәр Академияһы файҙалана. 1897 йылда Веналағы богема вәкилдәре Вена сецессион төркөмөн ойошторалар, был ойошмаға Коломан Мозер, Густав Климт һәм Отто Вагнер инә.
XX быуат башына Вена Европаның иң эре 2 млн кешенән ашыу халыҡлы ҡалаларының береһе була. Әммә Европалағы сәйәси ваҡиғалар Вена өсөн һынылышлы була, Беренсе донъя һуғышындаАвстро — Венгрияның ҡыйратылыуынан һуң, Вена үҙенең элек булған абруйын юғалта.
Беренсе бөтә донъя һуғышы Габсбургтар нәҫеленең емерелеүенә килтерҙе һәм инфляция һәм социалистар һәм консерваторҙар араһындағы сәйәси көрәше Венаның түбән төшөүенә сәбәп була. Массалар һәм капитал мәнфәғәттәре араһында тигеҙлек һаҡлаусы муниципалитет һәр кем алырлыҡ торлаҡ төҙөү һәм ҡала инфраструктураһы буйынса киң программаны тормошҡа ашырҙы, әммә партиялар араһындағы бәрелеште булдырыу сараларын күрә алманы. 1927 йылда Венала 89 ғүмерҙе өҙгән күмәк халыҡлы йәмғиәт тәртипһеҙлектәре башлана.1934 йылда Февраль ихтилалы тоҡана.
1934 йылда власҡа килгән Австрия фашизмы режимы илдең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай алмай һәм 1938 йылдың 11 мартынан 12 мартҡа ҡараған төндә Венаға немец ғәсҡәрҙәре бәреп инә.
1945 йылдың 13 апрелендә Вена операцияһы барышында Вена совет ғәсҡәрҙәре тарафынан алына. Инглиз -американлыларҙың бомбежкаларынан һәм урамдағы алыштарҙың һөҙөмтәһендә ҡалаға байтаҡ зыян килтерелһә лә, иҫке ҡаланың тарихи ансамбле шулай ҙа һаҡланып ҡала. Изге Стефан соборы 1960 йылда тергеҙелә.аҡланмаған. 1955 йылда опера театры һәм «Бургтеатр» ҡабаттан асыла.
1945 йылдың июль айында Австриялағы оккупация зоналары һәм Вена араһында идара итеү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ҡала дүрт оккупация секторҙарына бүленә: советтар, америка, инглиз һәм француз секторҙары. Дүрт яҡлы оккупация өсөн үҙәк булдырыла. Карл Реннер Германиянан айырылыуын иғлан иткән Австрия ваҡытлыса хөкүмәтен булдыра. Ҡаланың төньяҡ — көнсығыш сиктәрен биләгән Совет ғәсҡәрҙәре һәм ҡаланың башҡа өлөштәрен биләгән союздаш илдәрҙең ғәсҡәрҙәре ҡаланы Автрия бойондороҡһоҙ һәм нейтраль тип иғлан ителгәндән һуң 1955 йылда ҡалдырып китәләр.
1950 йылдарҙың икенсе яртыһында Вена ҡабаттан муниципаль торлаҡтарҙы күпләп төҙөүҙе йәйелдереп ебәрҙе, 1970—1980 йылдарҙа ҡаланың үҙәгендә етди реконструкция үткәрелде һәм бының һөҙөмтәһендә Вена Брюсселдәге һымаҡ уйланмаған төҙөлөштәрҙән ҡотолоп ҡалды. Хәҙерге Венала АЭХАА (МАГАТЭ), СҮбБМО (ЮНИДО), ОПЕК һәм башҡа күп кенә халыҡ-ара ойошмалаы урынлашҡан. 1975 йылдың 21 декабрендә ОПЕК штаб — фатиры террористарҙың һөжүменә дусар була.
Транспорт
Венала йәмәғәт транспорты яҡшы үҫешкән. Уның нигеҙен тәшкил итә: Трамвай бәләнеше Венала 1865 йылда барлыҡҡа килде һәм хәҙерге ваҡытта яҡынса 179 км трамвай юлдарын тәшкил итә. Шулай итеп, Венала иң боронғо һәм иң оҙон трамвай селтәре урынлашҡан булып сыға. 1898 йылда Венала беренсе Stadtbahn ҡала тимер юлы линиялары барлыҡҡа килә, хәҙер улар U-Bahn һәм S-Bahn булып сағылдырыла. Автобус маршруттары Венала 1907 йылдың 23 мартынан алып эшләй башланылар. Машина юлдары һәм тимер юлдары селтәрҙәре Венаны Австрияның һәм Европаның башҡа ҡалалары менән тоташтыра. Берҙәм Төп вокзал әле төҙөлөү стадияһында (өлөшләтә 2012 йылдың декабрендә асылған), алыҫ юл рейстары төп вокзалдарҙы тәьмин итәләр: Көнсығыш, Төньяҡ, Көнбайыш һәм Франц Иосиф исемендәге вокзалды. Вена Швехат халыҡ — ара аэропорты ЕС ағза — илдәр менән тура һауа бәйләнеш булдыра һәм пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү буйынса Үҙәк Европала иң эре аэропорт булып һанала. Швехатта бөтә донъянан 60 авиакомпаниянан ашыу теркәлгән. 2005 йылда 14 млн артыҡ пассажир хеҙмәтләндерелгән.
Вена йылға порты Дунай йылғаһында үҙәк транспорт узелы булып тора һәм Европала иң эре 60 мең. м² дөйөм майҙанлы контейнерҙар ҡабул итеү буйынса терминалына эйә. Вена портының логистика үҙәгендә 120 Австрия һәм сит илдәр компаниялары теркәлгән, был компанияларҙа 5 меңдән артыҡ кеше эшләй. 2005 йылда ошо үҙәк аша 9 миллион тонна төрлө тауарҙар үткәрелде.
Фәнни учреждениелар һәм университеттар
Шәхси университеттар:
Иҡтисады
2007 йылда Mercer Human Resource Consulting (en) донъя кимәлендә йыллыҡ йәшәү сифатын тикшереү һөҙөмтәләрен нәшер итте. Йәшәү сифаты кимәле буйынса Вена Европа союзында беренсе урын алды (беренсе тапҡыр түгел). Был ҡала иң яҡшы билдәләр инфраструктура, йәмәғәт транспорты, багктар һәм финанстар, хәүефһеҙлек, мәҙәниәт һәм буш ваҡытта ял итеү сфераларында алды. Иҫ киткес күрһәткестәр Вена халҡын ғына түгел, шулай уҡ был ҡалала теләк менән эшләгән халыҡ — ара компанияларына ла этәргес көс була.
ЕС «Евростат» статистик ведомстволары мәғлүмәттәре буйынса Вена юғары етешлек кимәлле ҡала һәм төбәҡ тип һанала. Отчетҡа ярашлы, төбәк вал продукты Венала Европа буйынса уртаса кимәленән 178 % тәшкил итә. Был ҡалала күсемһеҙ мөлкәт баҙары яй, әммә ышаныслы үҫә. Башҡа Европа ҡалаларында торлаҡ баҙарында инде 8 йыл тәрән кризис күҙәтелә. Рейтинг төҙөгән саҡта биш күрһәткес иғтибарға алынды: хеҙмәт етештереүсәнлеге, тормош сифаты, инфраструктура үҫеше, социаль интеграция һәм тирә — яҡ мөхитте һаҡлау.
Сәйәсәте
Закон сығарыу органы — Вена общинаһы советы (Wiener Gemeinderat), башҡарма органы — Вена Бургомистрынан (Bürgermeister von Wien) һәм ҡала советниктарынан (Stadtrat) торған ҡала сенаты (Wiener Stadtsenat) һайлана.
Дин
Вена Рим-католик сиркәүе архиепархия митрополияһы үҙәге булып тора. 2001 йылдағы халыҡ иҫәбе күрһәткестәренә ярашлы, ҡала халҡы диндәр буйынса ошо рәүешле бүленә:
Спорт
Ҡала фигуралы шыуыу буйынса үткәрелгән Донъя Чемпионаттары һаны буйынса рекордсмен. Бында улар 11 тапҡыр уҙғарылған, бындай кимәлдәге беренсе ярыш XX быуат башында  үтә (1907 йылғы фигуралы шыуыу буйынса Донъя Чемпионаты).
Футбол
Венала 50-нән ашыу футбол клубтары бар. Бында Австрияның иң боронғо, Эрсте Лигала уйнаған  клубы урынлашҡан: Фёрст Вена. Уға 1894 йылда нигеҙ һалынған. Шулай уҡ ҡалала 2 Бундеслига клубы бар, улар илдә иң яҡшыларҙан һанала: Аустрия һәм Рапид. Командалар араһында матчтар илдең төп стадионы  — Эрнст-Хаппель-Штадионда үткәрелә. Башҡа клубтар араһында шулай уҡ «Винер Шпортклуб», «Винер Виктория» һәм «Флоридсдорфер» клубтары билдәле. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында ҡала исеменән Бундеслигала уйнаған  «Ландхаус» клубы айырылып тора.
Туғандаш ҡалалар
Туғандашлыҡҡа оҡшаған мөнәсәбәттәр:
Бынан тыш Венаның ҡайһы бер райондарының Японияла туғандаш ҡала йәки райондар бар:
Астрономияла
Вена хөрмәтенә 1894 йылда асылған Вена (397) астероиды, шулай уҡ 1882 йылда асылған  Виндобона (231) астероиды исемләнгән
Преображенка (Иглин районы)
Преображенка (Преображенка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452418, ОКАТО коды — 80228805010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Ҡотҡор
Кесе Ҡотҡор (Кухтур) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡотҡор йылғаһының һул ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Весёлая Роща
Весёлая Роща (Весёлая Роща) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡерҡенна
Ҡерҡенна (جزر قرقنة) — Габес ҡултығында урынлашҡан Тунистың көнсығыш ярындағы утрауҙар төркөмө. Сфакс виләйәтендә Ҡерҡенна коммуннаһын тәшкил итә, унан 18 км алыҫлыҡта ята.
Географик урыны
Тирә-яғы бәләкәй утрауҙар менән уратылған, ике уйһыу Шерги һәм Гарби утрауҙарынан тора. Климаты йылы, ҡоро, көслө елле, йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм тәшкил итә. Флора ксерофиттарҙан тора, күбеһенсә пальмалар.
Тарихы
Борон-борондан Ҡерҡеннала тунистар йәшәгән, әммә римдарҙың хакимлығы ваҡытында бында төбәктәге судноларҙың порты һәм күҙәтеү пункты урынлаша. Рим империяһының тарҡалыуынан һуң, утрауҙар үҙҙәренең эллекке тормошона ҡайта һәм әлегә тиклем уларға модеринзация ҡағылмай тиерлек.
Халҡы
Баш ҡала Эр-Ремла Шергиҙа урынлашҡан. Халҡы — 20000 кеше. 1980 йылдарҙағы ҡоролоҡ арҡаһында комунна халҡының һаны бик ныҡ кәмей. Утрауҙарҙа ирригацион системаларҙың булмауы сәбәпле, халыҡ матрикка күсергә мәжбүр була, күпселеге Сфакста төпләнә.
Иҡтисады
Ауыл хужалығы үҫешмәгән, ул һатыуға бармаған ваҡ малсылыҡтан (кәзәләр һәм тауыҡтар) тора. Утрауҙа йәшәүселәрҙең төп кәсебе — балыҡсылыҡ. Улар материкка экспорт өсөн етештерелгән һигеҙаяҡтарҙы тота. Иҫтәлекле урындар һәм инфракструктура булмағанлыҡтан туризм үҫешмәгән тиерлек. Шулай ҙа тунистар бында ял көндәренә килә, ә ҡайһы берҙәренең икенсе йорттары бар.
Отто Штрандман
Отто Аугуст Штрандман (Otto August Strandman, рус телле сығанаҡтарҙа Страндман тип уҡылыуы мөмкин; 30 ноябрь 1875 йыл, Ванду ауылы, Ундло улусы, Эстлянд губернаһы — 5 февраль [[1941 йыл], Кадрина, Эстон ССР-ы) — эстон дәүләт эшмәкәре.
Белеме
Петербург университетының юридик факультетында уҡый. (1899—1901), Юрьевск университетының юридик факультетын тамамлай (1903). Тарту университетының (1928) һәм Варшава университетының почетлы хоҡуҡ докторы (1930).
Бойондороҡһоҙ Эстонияның дипломаты һәм сәйәсмәне
Эстон хеҙмәт партияһы лидерҙарының береһе була.
Вафат булыуы
1939 йылда тыуған иленә ҡайта һәм үҙенең Кадрина утарында йәшәй. 1941 йылда НКВД-ға килеүгә саҡырыу ҡағыҙы ала, был ҡотолғоһоҙ ҡулға алыныуҙы аңлата, һәм ул атылып үлә.
Наградалары
Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн беренсе дәрәжәләге өсөнсө разрядлы Азатлыҡ тәреһе
Габсбургтар монархияһы
Габсбургтар монархияһы, Габсбургтар империяһы йәки Австрия монархияһы — Габсбургтарҙың Австрия тармағы хакимлығы аҫтындағы йыйылма территорияларының рәсми рәүештә атамаһы. Ғәҙәттә 1526 йылдан башланған дәүергә ҡарата файҙалана, нәҡ ошо ваҡытта Фердинанд I үҙенең биләмәләренә Чехия тажы ерҙәрен һәм Венгрияны ҡуша. Был дәүер 1804 йылда Австрия империяһы ойошторолғанға тиклем бара. «Габсбургтар монархияһы» термины 1276 йылдан башланған осорға ҡарата (Австрияның Габсбургтар хакимлығы аҫтына күсеү ваҡыты) 1918 йылға тиклем (Австро — Венгрияның емерелеүе) киңерәк мәғәнәлә лә ҡуллана ала. 1804 йылға тиклем Габсбургтар хакимлығы аҫтындағы территорияларҙың рәсми рәүештә берҙәм исеме булмай.
Габсбургтар империяһы атамаһы шулай уҡ Испания, Испания Нидерландтары, Франш — Конте, Ломбардия, Неаполитан короллеге, Сицилия, Сардиния һәм Испанияның Америка биләмәләрен үҙ эсенә алған Изге Рим империяһы императоры Карл V Габсбургтың хакимлығы аҫтындағы дәүләт берәмектәренең йыйылмаһын билдәләү өсөн дә киң ҡулланыла.
Составы
Габсбургтар монархияһы (1526—1804) составына түбәнге территориялар инә: Бынан тыш ҡайһы бер тарихи дәүерҙәрҙә Габсбургтар монархияһы шулай уҡ түбәндәге биләмәләрҙе үҙ эсенә алған: Габсбургтар династияһы монархтары 1439—1806 йылдарҙа (1740—1745 йылдарҙан башҡа) шулай уҡ Изге Рим империяһы императорҙары булалар.
Шарловка (йылға)
Шарловка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/320/95/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
3 май
3 май — григориан стиле буйынса йылдың 123-се (кәбисә йылында 124-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 242 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Проездная Мульта
Проездная Мульта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Крепкая йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нарва һыуһаҡлағысы
Нарва һыуһаҡлағысы (Narva veehoidla) — Нарва йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Плюссе йылғаһындағы Һыу һаҡлағыс, күл тибына ҡарай. Рәсәй (Ленинград өлкәһе) һәм Эстония (Ида-Вирумаа уезы) сигендә урынлашҡан. Бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 24 метр.
Нарва йылғаһы улағын (максималь һыу баҫымы 25 м) быуыусы быуа (оҙонлоғо 206 м) һәм Ивангородтың көньяҡ өлөшөндә (Ленинград өлкөһе) урынлашҡан Нарва гидроузелының һыуҙы тотҡарлаусы ҡоролмалары (дөйөм оҙонлоғо 1647 м, күләме 575,5 кв. метр тупраҡ өйөмө) ярҙамында барлыҡҡа килгән. Һыуһаҡлағыс 1950—1955 йылдарҙа төҙөлгән һәм шул йылдарҙа уҡ һыу менән тултырылған.
Гидроузел ҡеүәте 125 МВТ булған Нарва ГЭС-ын үҙ эсенә ала, уның проектын Ленгидропроект институты төҙөгән.
Быуаның һәм һыуһаҡлағыстың һул яҡ яр буйы өлөшө (көнбайышы) Эстония биләмәһендә.
Һыуһаҡлағыстың майҙаны — 191,4 км², уның 150 кв. километры — Рәсәй һәм 40 км² яҡыны Эстония милкендә. Күләме — 0,365 км³ (365 млн м³), шул иҫәптән файҙалы күләме — 91 млн м³. Һыуһаҡлағыс төҙөгәндә 4030 га ауыл хужалығы ерҙәре һыу аҫтында ҡала, 742 төҙөлөш ҡоролмаһы күсерелә.
Танып-Шишмә
Танып-Шишмә (Танып-Чишма) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452836, ОКАТО коды — 80250850010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дилмөхәмәтова Шәүрә Ишмулла ҡыҙы
Дилмөхәмәтова-Әхмәҙуллина Шәүрә Ишмулла ҡыҙы (23 сентябрь 1961 йыл) — театр актёры. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1983—1989, 1990—1994 йылдарҙа һәм 2002 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1996).
Спектаклдәрҙәге ролдәре
Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» спектаклендә Зөбәржәт, М. Ғиләжевтең «Һөйәм, һағынам» спектаклендә — Бибибаныу, С. Әбүзәрҙең «Хыялый»ында Шәрифә, «Шамбала» спектаклендә Туяна, Клара («Мәмерйә», Ғ. Шафиҡов), Варька («Бесталанная», Карпенко-Ҡарый), Анна («Ричард III», В. Шекспир), Фәйрүзә («Айғырыңды биреп тор!», Р. Кинйәбаев), Хәҙисә («Ҡыҙыл яулыҡлы тирәгем», С. Айытматов), Ҡафия («Оҙон-оҙаҡ бала саҡ», М. Кәрим), Люся («Әсәйем, рапорт бирәм!»
Ливан тарихы
Тарихҡа тиклемге осор
Кзар-Акил мәмерйәһендә табылған хәҙерге тип кешеләрҙең ҡалдыҡтарына (уларға Эгберт һәм Этельруда тигән шартлы исемдәр ҡушылған) — 39,2—40,8 мең һәм 41,7—42,4 мең йыл.
12 мең йыл элек, Европаның яртыһы боҙлоҡ аҫтында ятҡанда, Ливан территорияһында мезолитик Натуфи мәҙәниәте хөкөм һөрә. Уның вәкилдәре Ерҙә беренсе булып икмәк бешерә һәм ҡамыш менән ябылған конус һымаҡ ҡыйыҡлы землянкаларҙа йәшәй башлай. Генетик мәғлүмәттәр натуфиҙарҙың J2 гаплотөркөмөнә ҡарауын раҫлай һәм финикиҙәр менән (ғивриҙәргә тиклем йәшәгән халыҡтар) тәүатаһы булыуына ишаралай. Улар хәҙерге заман ливандарының да нәҫелдәше булып сыға. 9 мең йыл элек натуфиҙар кирбес ҡоролмалар төҙөгән (Керамикаға тиклемге А неолиты) һәм хайуандарҙы йортлаштырған (Керамикаға тиклемге В неолиты).
Беҙҙең эраға тиклем V мең йыллыҡ тирәһендә Төньяҡ Африка территорияһына күсмә семиттар урынлаша башлай. Ливан тәүҡалалары булған Мысыр цивилизацияһының ситендә ята. Библ тәүге билдәле тәүҡала тип иҫәпләнә.
Боронғо яҙма осоро
«Ливан» атамаһының тәүләп телгә алыныуы (Ливан тау массивына ҡағылышлыһы) беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарҙағы месопотам сығанаҡтарында, шул иҫәптән Гилгәмеш эпосында осрай. Ливандың яр буйы өлөшө борон заманда Финикия тип йөрөтөлә.
Беҙҙең эраға тиклем III мең йыллыҡ башында яр буйында яңы ҡала-дәүләттәр барлыҡҡа килә, уларҙа финики диңгеҙселәре һәм сауҙагәрҙәре йәшәй. Библдан тыш, улар араһында Тир (йәки Сур), Сидон (йәки Сайда) һәм Берит (йәки Бәйрүт) иң әһәмиәтле ҡалалар була. Яҡынса беҙҙең эраға тиклем 2150 йылдан Ливанға күсә башлай.
Финикия гиксостар ваҡытында ла, Яңы батшалыҡ фирғәүендәре осоронда ла Мысырға буйһона. Беҙҙең эраға тиклем XIV быуатта Ливан территорияһында хеттар менән мысырҙар бәрелештәре була (мысырҙар хакимлығын һаҡлап ҡала).
Әммә диңгеҙ халыҡтары ябырылыуы арҡаһында Ливан территорияһы Мысырҙан айырыла, артабан Тир ҡала-дәүләте күтәрелеп китә һәм талассократияға әүерелә. Ливандың боронғо халҡы булған финикиҙәр финики яҙмаһын уйлап сығара, уларҙан был яҙманы гректар үҙләштерә. Финики диңгеҙселәре бөтә Урта диңгеҙ буйлап сәфәрләп йөрөй, хәҙерге Тунис (мәҫәлән, Карфаген), Алжир һәм Марокко урынлашҡан ерҙәрҙә, көньяҡ Испанияла, Сицилияның көнбайышында, Сардинияла һәм Мальтала колонияларын нигеҙләй. Финики ҡалалары һәм колониялары Урта диңгеҙ буйының иҡтисадында ҙур роль уйнай. Бөйөк Хирам I, Сөләймән батшаның дуҫы, иң билдәле финики батшаһы була (беҙҙең эраға тиклем Х быуат).
Беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта Ливан Ассирия составында була. Финики ҡалалары бойондороҡһоҙлоҡ өсөн оҙайлы һуғыштар алып барыуға ҡарағанда материктағы дәүләттәргә яһаҡ түләүҙе өҫтөн күрә, тик сауҙаға ғына ҡамасауламаһындар. Беҙҙең эраға тиклем 539 йылда (Бөйөк Кир II ваҡытында) Ливан территорияһы Әһәмәниҙәр дәүләтенә инә, артабан, Тирҙы ҡамап тотҡандан һуң, уны Искәндәр Зөлҡәрнәй яулай һәм империяһына ҡуша, шунан ил Селевкиҙарға эләгә. Беҙҙең эраға тиклем 84—71 йылдарҙа Ливан Бөйөк Тигран II хакимлығы аҫтындағы Бөйөк Әрмәнстан составына инә. Беҙҙең эраға тиклем 64 йылда Бөйөк Помпейҙың баҫып алыу һуғыштары һөҙөмтәһендә Ливан Сүриә провинцияһы булараҡ Рим империяһына ҡушыла.
Урта быуаттар
Хәҙерге Ливандың бик үҙенсәлекле булыуының сәбәптәре байтаҡ. Бер яҡтан, VII быуатта уға ғәрәп теле үтеп инә һәм әүәлдән йәшәп килгән семит диалекттарын алмаштыра, икенсе яҡтан, апостолдар заманында уҡ ингән христиан дине урманлы һәм таулы ландшафт арҡаһында мосолман дәүләттәре (Ғәрәп хәлифәте, Тулуниҙар дәүләте, Фатимиҙар) эсендә лә һаҡланып ҡала килә. Ғаләм Сиркәүенән айырымланып көн иткән ғәрәп телле ливан христиандары марониҙарға (изге Марон исеменән барлыҡҡа килгән атама) әйләнә.
Ғосмандар власы аҫтында
1517 йылда мысырҙарҙы төрөктәр алмаштыра. XVII быуатта Шиһаб ырыуы Ливандың төбәк элитаһына әүерелә. XVIII быуатта Бәйрүт Европа илдәре менән һатыу иткән сауҙа үҙәге булып китә.
1832 йылда Ливанды Мысыр пашаһы Ибраһим етәкселегендәге ғәскәр баҫып ала. Әммә 1840 йылда ил ҡабат төрөк солтанына ҡайтарыла. 1841 йылдың октябрендә этноконфессиональ бәрелештәр була. Мосолмандар менән марони христиандары араһындағы ыҙғыштарҙы туҡтатыу маҡсатында төрөк хакимиәте 1845 йылда айырым идаралыҡ индерә. Ләкин Ливанды был сара ҡан ҡойоштан ҡотҡара алмай. 1860 йылдың яҙы-йәйендә друздар ҡулынан 6 меңләп христиан һәләк була. Төрөктәр диндәштәрен яҡлай, был 1960 йылғы француз интервенцияһына сәбәп була. 1861 йылда Ливан христиан губернаторы етәкселегендәге айырым санжак рәүешендә Сүриәнән бүлеп сығарыла. Ливанда Европа мәғариф учреждениелары асыла.
Ғәрәп яңырыуы
1918 йылдың көҙөндә Фәләстиндә алышы була, унда Алленбиҙың инглиз-ғәрәп ғәскәрҙәре Бәйрүтте ала (8 октябрь). Ғосман империяһы тарҡала башлай, ә төньяҡ ғәрәп ерҙәрендә британ махсус хеҙмәттәре тарафынан тоҡандырып ебәрелгән Фейсал хәрәкәте башлана, был хәрәкәт Урта быуаттарҙағы Дамаск хәлифәлегенә оҡшаған Бөйөк Сүриәне төҙөү маҡсатын ҡуя. 1920 йылдың мартында Дамаскта Сүриә милли конгресы әл-Хашим Атасс етәкселегендә Фейсал-Клемансо килешеүе тип аталған резолюцияны ҡабул итә. Конгресс Сүриәне (Ливанды ла индереп) бойондороҡһоҙ тип таба һәм Фейсалды ғәрәптәрҙең короле тип иғлан итә. 1920 йылдың 22 мартында Ливан патриоттары христиан лидерҙарының советын йыя һәм унда Ливандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә.
Француз мандаты
Француз властарына Фейсалдың амбициялары оҡшап етмәй, һәм улар 1920 йылда француз-сүриә һуғышын башлай. Француз генералы Анри Гуро Ливан менән Сүриә өҫтөнән контроль булдыра. 1920 йылғы Севр договоры һөҙөмтәһендә Сүриә составындағы Ливан территорияһы Францияға беркетелә. Сүриәнең француз мандатындағы территорияһынан яр буйы өлөшө бүлеп алына һәм Бөйөк Ливан тип атала, үҙәге Бәйрүттә була. Яңы территория барлыҡҡа килтереү маҡсаттарының береһе булып ғәрәп христиандарын яҡлау тора.
1926 йылдың 23 майында Бөйөк Ливан урынына Ливан Республикаһы төҙөлә, уның ҡоролошо Францияныҡы кеүек була. 1926 йылда православиелы Шарль Деббас Ливан Республикаһы президенты вазифаһын ала. Әммә 1934 йылдан алып тик марониҙар ғына Ливан президенты итеп һайлана ала. 1937 йылдан премьер-министр итеп тик сөнни мосолмандары тәғәйенләнә.
Француз Халыҡ фронты хөкүмәте 1936 йылдың ноябрендә Ливанда француз мандатын 1939 йылда тамамлау тураһындағы до­го­ворға ҡул ҡуя. Ләкин 1938 йылдың апрелендә Фран­цияла власҡа килгән Э. Даладье хөкүмәте был договорҙы ратификацияламай.
Одрина Дмитрий Антонович
Дмитрий Антонович Одрина (1892, Телешовка ауылы, Киев губернаһы — 16 ноябрь 1919, Каменец-подольский) — украин сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Украина Халыҡ Республикаһының (УХР) Һаулыҡ һаҡлау министры һәм министрҙар советы рәйесе урынбаҫары. .
Биографияһы
Киев янындағы бай булмаған күп балалы ғаиләлә тыуған. Дүртенсе земство мәктәбендә, артабан Киев фельдшерҙар мәктәбендә уҡыған. Киевтағы земство фельдшер училищеһын тамамлаған, 1911 йылда Жмерин ирҙәр гимназияһына уҡырға кереү өсөн экстерн имтихандар тапшырған  һәм 1916 йылда Киев университетының медицина факультетына уҡырға керә алған.
Ливан тарихы
Француз мандаты
1939 йылда Икенсе донъя һуғышы башланғас, Ливанда ғәҙәттән тыш хәл индерелә, кон­сти­ту­ция ғәмәлдән сығарыла, парламент таратыла, коммунистар партияһының эшмәкәрлеге тыйыла.
Одрина Дмитрий Антонович
Биографияһы
Университетта Украина социалист-революционерҙар партияһы ағзаһы булып китә. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында фронтта санитар поезддар менән етәкселек иткән.
1917 йылдың июль аҙағынан санитар-медицина бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, хәрби-санитария мәсьәләләре буйынса Симон Петлюраның урынбаҫары була.
Ливан тарихы
Француз мандаты
"Азат Фран­ция"ның ғәскәри частары һәм британ ғәскәрҙәре 1941 йылдың 8 июнендә Ливанға инә. Француз баш ­ко­ман­дую­щийы генерал Ж. Катру француз ман­да­тының тамамланыуы, Ливанға бойондороҡһоҙлоҡ бирелеүе, 1926 йылғы кон­сти­ту­цияның ғәмәлдә булыуы, ләкин «һуғыш осоро талаптары» менән бәйле ҡайһы бер сикләүҙәре булыуы тураһындағы белдереүҙе раҫлай. Ливанда партия-сәйәси тормош йәнләнә төшә. 1943 йылғы һайлауҙа Б. әл-Хури партияһы еңеп сыға, был партия башлыса хри­сти­андарҙан тора һәм кисекмәҫтән бойонодороҡһоҙлоҡ иғлан итеү, француздарҙы илдән сығарыу өсөн сығыш яһай. 1943 йылдың сентябрендә әл-Ху­ри пре­зиден­т итеп һайлана. 1943 йылдың 8 ноябрендә Ли­ван пар­ла­менты конституцияның Франция файҙаһына суверенитетты сикләү тураһындағы ста­тьяларын алып ташлай. Быға яуап итеп, француз вла­стары әл-Ху­ри менән премьер-министр Р. әс-Сөлхтө ҡулға ала, пар­ла­ментты тарата һәм кон­сти­ту­цияның ғәмәлдә булыуын туҡтата, әммә халыҡтың протестары һөҙөмтәһендә 1943 йылдың 22 ноябрендә Ливандың законлы хөкүмәтен тергеҙергә мәжбүр була. Был көн Ливандың милли байрамы — Бойондороҡһоҙлоҡ көнө тип иғлан ителә.
Бойондороҡһоҙ Ливан
1943 йылдың көҙөндә пре­зи­ден­т Б. әл-Ху­ри һәм пре­мьер-министр Р. әс-Сөлх тарафынан Ливандың дәүләт ҡоролошо тураһындағы килешеү төҙөлә, ул «Милли пакт» тигән исем аҫтында билдәле. Был документҡа ярашлы, пар­ла­мен­ттағы урындар хри­стиа­ндар һәм мосолмандар араһында 6:5 нисбәтендә бүленә, йәғни де­пу­тат­ ман­да­ттарының дөйөм һаны 11-ҙең ҡабатландығына тиң була.
Одрина Дмитрий Антонович
Биографияһы
1917 йылдың декабрендә Одрина УНР армияһының Генераль хәрби-санитария идараһы рәйесе итеп билдәләнә. 1919 йылдың июненән — Һаулыҡ һаҡлау министры һәм УНР министрҙар советы рәйесе урынбаҫары була..
Ливан тарихы
Бойондороҡһоҙ Ливан
1945 йылдың февралендә Ливан Гер­ма­ния менән Япо­нияға һуғыш иғлан итә. 1945 йылдың мартында Ливан Ғәрәп илдәре лигаһын ойоштороуҙа ҡатнаша, шул уҡ йылды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ағзаһы булып китә.
1945 йылдың декабрендә Фран­ция һәм Бөйөк Бри­та­ния менән төҙөлгән килешеүгә ярашлы, 1941 йылда Ливанға индерелгән ғәскәрҙәр билдәләнмәгән мөҙҙәткә уның тер­ри­то­рияһында ҡалырға тейеш була. Быға яуап итеп, Ливанда уның территорияһынан бөтә сит ил ғәскәрҙәрен сығарып ебәреү талабын ҡуйған халыҡ хәрәкәте башлана. Ли­ван хөкүмәте Фран­ци­я менән һөйләшеүҙәр алып барыуҙан баш тарта һәм БМО-ның Именлек Советына мөрәжәғәт итә. Бында СССР, Польша һәм Мысыр Ливанды яҡлап сыға. Бөйөк Бри­та­ния менән Фран­ция Ливан тер­ри­то­рияһынан ғәскәрҙәрен сығарырға мәжбүр була һәм 1946 йылда британ һәм француз һалдаттарының һуңғылары Ливандан ҡайтып китә.
1948 йылда көньяҡта бойондороҡһоҙ ғиври дәүләтенең барлыҡҡа килеүе һәм артабанғы ғәрәп-израиль һуғышы Ливандағы зәғиф кенә этноконфессиональ солохто ҡаҡшата, сөнки көньяҡтан ғәрәп мосолмандары (фәләстиндәр) күпләп ағыла башлай.
Одрина Дмитрий Антонович
Биографияһы
Килеп тыуған хәлдә Дмитрий Антонович тәүлегенә 16-18 сәғәт эшләп хәлде үҙгәртергә тырышты. Тик күп тә үтмәй үҙе лә тутлы тиф менән ауырый башлай.
1919 йылдың 16 ноябрендә Каменец-Подольск ҡалаһында үлә һәм шуна ерләнә.
Ливан тарихы
Бойондороҡһоҙ Ливан
Суэц кризисы ваҡытында ливан-мысыр мөнәсәбәттәре киҫкенләшә. Был Көнбайышҡа йөҙ борған президент Камил Шамундың (марони) Мысырға һөжүм иткән көнбайыш державалары менән дипломатик мөнәсәбәттәрен өҙмәүенә бәйле була. Мысыр президенты Ғәмәл Әбдел Насирҙың быға бик ныҡ асыуы килә. Ливан Бағдад пактында ҡатнашыусылар менән яҡыная башлағас, ике ил араһындағы көсөргәнеш тағы арта төшә. Насир көнбайыш яҡлы пакттың ғәрәп милләтселегенә хәүефле булыуы ихтимал тип иҫәпләй.
Ливандың ҡабул ителгән сәйәси ҡоролошона ярашлы президенттың — марони христианы, ә премьер-министрҙың мосолман булыуы һәм тышҡы сәйәсәттә бер-береһенә ҡарма-ҡаршы йүнәлештә тороуы илдә сәйәси генә түгел, дин-ара көсөргәнешлекте лә арттыра. 1957 йылда мосолман оппозицияһы Милли фронт ойоштора һәм ғәрәп илдәре менән «позитив нейтралитет» һәм дуҫлыҡ сәйәсәте үткәреүҙе талап итә.
1958 йылда президент Шамун власть башында тағы бер мөҙҙәткә ҡалыр өсөн конституцияны үҙгәртмәк була. Быға яуап итеп, майҙа мосолман ихтилалы күтәрелә, уға элекке премьер-министрҙар Рәшит Караме менән Абдаллаһ Яфи һәм парламент рәйесе Хамаде етәкселек итә. Ихтилал тиҙ арала граждандар һуғышына әүерелә, баш күтәреүселәр бер аҙҙан илдең сирегенә эйә була. Ираҡтағы көнбайыш йүнәлешле хөкүмәтте ҡолатҡан 14 июль инҡилабынан һәм Ливандың эске тотороҡһоҙлоғонан ҡурҡҡан президент Шамун шул уҡ көндө Америка Ҡушма Штаттарына хәрби ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Америка ғәскәрҙәре тиҙ арала хәлде үҙ контроле аҫтына ала, улар Ливандан 1958 йылдың октябрендә сыға.
Ливан 1967 йылғы ғәрәп-израиль Алты көнлөк һуғышында һәм 1973 йылғы Ҡиәмәт көнө һуғышында ҡатнашмай. Ләкин 1967 йылдан һуң Ливандағы ҡасаҡтар лагерҙарынан фәләстин партизандары Израилде йыш ҡына утҡа тотоп тора, ә Израиль ғәскәрҙәре уларға яуп бирә, шунлыҡтан Ливан хөкүмәте үҙ территорияһынан фәләстиндәрҙең һөжүмдәрен тыйырға тырыша. 1970 йылда Иорданиялағы фәләстин ҡаршылыҡ күрһәтеү көстәрен ҡыйратҡан «Ҡара сентябрь» ваҡиғаларынан һуң фәләстин боевиктары Ливанға күсә һәм көсөргәнешлек йәнә арта.
2000-се йылдар: Сүриәгә ҡаршы кампания
1948 йылғы ғәрәп-израиль һуғышынан һуң Ливан Сүриәнең йоғонто яһау даирәһенә эләккән була, Сүриә Һалҡын һуғыш ваҡытында СССР яғында була. Һалҡын һуғыш тамамланғас, СССР тарҡалғас һәм ғәрәп-израиль конфликты һүрелгәс (Фәләстин автономияһы ойошторолоу һәм көньяҡ Ливандан Израиль ғәскәрҙәрен сығарыу), илдә Сүриәгә ҡаршы кәйефтәр көсәйә. 2004 йылдың 3 сентябрендә Ливан парламенты, Ливан президенты Әмил Лахудтың вәкәләттәрен 2007 йылға тиклем оҙайтыуҙы күҙҙә тотоп, конституцияға төҙәтеү индерә. АҠШ һәм Франция яғынан Ливан менән Сүриәгә баҫымдың артыуы арҡаһында хөкүмәт кризисы барлыҡҡа килә. Улар инициативаһы буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек Советы 19 октябрҙә Сүриәне — Ливандан ғәскәрҙәрен сығарырға, Ливанды «Хезболла» отрядын ҡоралһыҙландырырға саҡырған мөрәжәғәт ҡабул итә. 2004 йылдың 20 октябрендә Ливандың иң бай кешеһе булып һаналған премьер-министр Рафиҡ Харири бөтә кабинеты менән ҡуша отставкаға китә.
Президент Ә. Лахуд Сүриә яҡлы сәйәсмән Өмәр Карамеға яңы хөкүмәт төҙөргә ҡуша. 2005 йылдың 14 февралендә Рафиҡ Харири үлтерелә, илдә сыуалыштар башлана. 2005 йылдың 28 февралендә ышанмау вотумы менән янау һәм протестар тулҡыны арҡаһында Өмәр Караме хөкүмәте отставкаға китә. Ете аҙна буйы ил ғәмәлдә хөкүмәтһеҙ йәшәй (ә президент Әмил Лахуд Караменың премьер-министр булып ҡалыуы өсөн тырыша), тик 18 апрелдә генә премьер-министр итеп телевидение магнаты Нәжип Микати раҫлана. Ул сүриәләр менән тығыҙ бәйләнештә тора, хатта Сүриә президенты Бәшәр Асад менән дуҫ тип һанала. Яңы министрҙар кабинеты ни бары 14 кешенән тора. Микати төп постарҙы Сүриә яҡлы һәм Сүриәгә ҡаршы лагерҙар араһында бүлә. Сүриә яҡлы Мәхмүт Хаммуд һәм Жәүәт Хәлифә сит ил эштәре һәм һаулыҡ һаҡлау министрҙары булып ҡала, президент Ә. Лахудтың кейәүе Ильяс Мурр вице-премьер һәм оборона министры ителә. Эске эштәр министрлығына етәксе итеп генерал Хәсән Сабаа тәғәйенләнә. Үлтерелгән экс-премьер Рафиҡ Харири ғаиләһенең яҡыны булған судья Халит Ҡаббани юстиция министры булып китә.
Ливан оппозицияһы Франция һәм АҠШ ярҙамында илдән Сүриә ғәскәрҙәрен һәм разведка хеҙмәткәрҙәрен сығартыуға өлгәшә. 2005 йылдың 25 апрелендә Ливандан һуңғы сүриә һалдаты сығып китә. Сүриәнең Ливандағы һауа һөжүменә ҡаршы оборона объекттары һүтелә, артиллерия позициялары юҡ ителә.
Ливан армияһы командованиеһы элек Сүриәнең хәрби властары һәм Ливандың оборона министрлығы таратҡан ҡорал һаҡлау лицензияларын тартып ала. Был кампанияның инициаторы булып армия командующийы генерал Мишель Сөләймән сығыш яһай. Кампания тәү сиратта «Хезболла» төркөмөнә ҡаршы йүнәлтелә.
2005 йылдың 26 майында Бәйрүттә Рафиҡ Харириҙың үлтерелеүен тикшереү буйынса халыҡ-ара комиссия эшләй башлай. Уға Берлин генераль прокуратураһының өлкән дәүләт ғәйепләүсеһе Детлев Мелис етәкселек итә. 2009 йылдың 1 мартында Гаагала Рафиҡ Харириҙың үлтерелеү эшен халыҡ-ара трибунал ҡарай башлай. Уның ғәйепләү һығымтаһы Ливан властарына 2011 йылдың 18 авгусында тапшырыла. Унда «Хезболла» етәкселәре араһынан премьер-министрҙы үлтереүҙә ғәйепләнгән 5 ағзаны ҡулға алырға ҡушыла.
Ҡулса бульвары
Ҡулса бульвары (әрм. Օղակաձեւ Զբոսայգի ), шулай уҡ Йәшлек паркы ) Әрмәнстандың баш ҡалаһы Еревандың Кентрон районында урынлашҡан.
Тарихы
1924 йылда ҡала үҫешенең генераль планында ҡаралған була. һөҙөмтәлә проект өлөшләтә генә тормошҡа ашырыла — парк ҡаланың төньяғынан, көнсығышынан һәм көньяҡ-көнсығыштан үҙәк өлөшөн биләй. Көньяҡта Тигран Мецо проспектынан һәм Изге Григорий Мәғрифәтсе соборынан төньяҡта Поплавок күленә һәм Маштоц проспектына тиклем һуҙыла. Оҙонлоғо 2,5 км һәм киңлеге 120 м булып, ураҡ формаһына эйә, эске сиктәрен Московян һәм Ханджян, ә тышҡы сиктәрен Исаакян, Алек Манукян һәм Ерванд Кочар урамдары тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай паркты Терян, Абовян, Налбандян, Гераци, Варданян урамдары һәм Саят-Новы проспекты киҫеп үтә.
Иҫтәлекле урындары
Паркта бик күп һәйкәлдәр ҡуйылған, улар араһында — әрмән шиғриәте классигы Аветик Исаакян һәйкәле, XIX быуат яҙыусыһы һәм революционеры Микаэл Налбандян һәйкәле, XVIII быуат шағиры һәм музыканты Саят-Новы һәйкәле бар. Парк скульптуралары араһында — «Ҡулдар» композицияһы, ул Ереван һәм Италиянан туғандаш Каррара ҡалаһы араһындағы дуҫлыҡты сағылдыра (1962 йылда бер йылдан һуң Италияға визиты ваҡытында Ереван хеҙмәтсәндәре делегацияһына бүләк итеп бирелә, алыҫ түгел ерҙә ереванлыларҙың яуап бүләге — туф стела-фонтан, уны ике һарыҡ терәп тора (архитектор Исраэлян Рафо) .).
Паркта донъя чемпионы Тигран Петросян исемендәге Шахмат йорто бинаһы һәм Комитас исемендәге камера музыкаһы йорто урынлашҡан. Парктың төньяҡ өлөшөндә Еритасардакан метро станцияһынан сығыу урыны бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ике үлсәмле арауыҡ
Ике үлсәмле арауыҡ — беҙ йәшәгән физик донъяның яҫы проекцияһының геометрик моделе. Ике үлсәмле арауыҡ тип n=2 булғандағы n-үлсәмле арауыҡ иҫәпләнә.
Өс үлсәмле Евклид арауығының башҡа йөҙҙәре ике үлсәмле Евклид булмаған арауыҡ булараҡ ҡаралырға мөмкиндәр.
Күпмөйөштәр
Ике үлсәмле арауыҡта сикһеҙ күп төҙөк күпмөйөштәр бар. Төҙөк күпмөйөштәргә миҫалдар түбәндә килтерелгән:
Ҡабарынҡы күпмөйөштәр
{p} символы (Шлефли символы) төҙөк p-мөйөш тигәнде аңлата.
Гиперсфера
Ике үлсәмле арауыҡта әйләнә гиперсфера була, уны ҡайһы берҙә 1-сфера тип атайҙар, сөнки уның йөҙө бер үлсәмле булып тора. Яҫылыҡтың гиперсфера менән сикләнгән өлөшөнөң майҙаны (түңәрәктең майҙаны): бында r — әйләнә радиусы.
Ике үлсәмле арауыҡта координаталар системаһы
Ике үлсәмле Евклид арауығында иң күп таралған координаталар системалары — тура мөйөшлө (Декарт) координаталар системаһы һәм поляр координаталар системаһы. 2-сферала географик координаталар системаһы ҡулланыла.
Тетралогия
Тетралогия (грекса tetralogia: — tetra — дүрт һәм logos — һүҙ) — уртаҡ идея-художество фекере (маҡсаты) һәм уртаҡ персонаждары менән бер бөтөн тәшкил иткән, дүрт үҙ аллы киҫәктән торған эпик йә драматик әҫәр. Донъя әҙәбиәтенән тетралогияға миҫал итеп француз әҙәбиәте классигы Ромен Ролландың «Сихырланған уй» («Аннета һәм Силовия», «Йәй», «Әсәһе һәм улы», «Алдан хәбәр биреүсе ҡатын»), немец әҙәбиәте классигы Томас Манндың «Иосиф һәм уның ағалары» («Иаковтың үткәне», «Иосифтың үҫмер сағы», «Иосиф Египетта», «Иосиф-туйындырыусы») әҫәрҙәрен килтерергә мөмкин.
Лотрщак башняһы
Лотрщак башняһы (Kula Lotrščak) — Хорватияның баш ҡалаһы Загребта урта быуат ҡәлғә башняһы, туристар өсөн иҫтәлекле урындарҙың береһе.
Штроссмайер Аллеяһында урынлашҡан (Štrossmayerovo setalište) һәм иҫке Загреб ҡалаһының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора  Градец (Gradec) йәки Үрге ҡала (борсаҡ Горня / grad Gornji).
Башня XIII быуат ҡоролмаһы, Градец ҡалаһы стеналарының көньяҡ ҡапҡаларын һаҡлау өсөн төҙөлә. Структураһы буйынса ла, пропорциялары буйынса ла был төп һаҡланыу функцияһын үтәүҙән туҡтаған роман нығытма-ҡоролмаһы һәм артабан төрлө ваҡыттарҙың ихтыяжына ҡулайлаштырыла. Башня атамаһы campana latrunculorum («Кампана латрункулорум», йәғни «Яуыздарҙың ҡыңғырауы») латин  һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, уны ҡала ҡапҡаларын ябыуҙы иҫкәртеү өсөн  1646 йылда эләләр.
Үҙенең ахырғы ҡиәфәтен Лотрщак башняһы XIX быуатта архитектор Куно Вайдманн үтәгән үҙгәртеп ҡороуҙан һуң ала. Ул саҡта өсөнсө ҡатты төҙөп бөтәләр һәм тәҙрәләр өҫтәйҙәр. Ваҡыт манараһының бейеклеге 19 метр, ҡыйығы — 5 м, көмбәҙе — 6 метр тәшкил итә, йәғни бөтә ҡоролмала 30 метрға етә.
Шул уҡ ваҡытта башняның өҫ яғында Grički top пушкаһын урынлаштыралар, ул көн һайын төштән һуң ата.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Гусаркин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Протока Дженишке-Тала
Протока Дженишке-Тала — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тархата йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Преображенский (Иглин районы)
Преображенский (Преображенская) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Весым
Весым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поткин Владимир Иванович
Влади́мир Ива́нович По́ткин (21 ғинуар 1938 йыл, СССР РСФСР, Алтай крайы, Калманка ауылы — 13 май 1999 йыл, Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе, Түбәнге Тагил) — совет танктар конструкторы, Т-90 хәҙерге рәсәй танкын төҙөүсе.
Уйлап табыуға 13 таныҡлыҡ һәм 4 патент авторы.
Биографияһы
1938 йылдың 21 ғинуарында Алтай крайы Калманка ауылында тыуған.
Алтайҙа оҙаҡ йәшәмәй, ул беренсе класҡа Новосибирск ҡалаһындағы 49-сы мәктәпкә уҡырға бара. Уны тамамлағас, Ташкент танк училищеһына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, Поткин ете йыл взвод менән — башта Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмдәре частарының береһендә, һуңынан — Симферополдә командалыҡ итә.
1965-1970 йылдарҙа бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһы тыңлаусыһы, хәрби инженер-конструктор. Ғәскәри хеҙмәтен Поткин батальон командирының техник часть буйынса урынбаҫары вазифаһында тамамлай.
Т-72 танкын модификациялауҙа ҡатнаша. 1987 йылда Урал транспорт машиналары эшләү Конструктор бюроһының баш конструкторы һәм начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1993 йылда Рәсәй Армияһы ҡоралланыуына алынған Т-90 танкына нигеҙ һалыусы.
1999 йылдың 13 майында иртән эш өҫтәле артында йөрәк өйәнәгенән ҡапыл вафат була. «Пихтовые горы» зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исеме
Үлгәндән һуң III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены менән бүләкләнә.
Хәтер
Рәсәй федерацияһы хөкүмәте ҡарары менән, Т-90 танкыһына «Владимир» исеме бирелде.
Марль
Марль (Marl) — Германияла Төньяҡ Рейн-Вестфалия еренең Мюнстер административ округына буйһоған ҡала. Реклингхаузен районы составына инә. Халыҡ һаны-87 557 кеше (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 87,69 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 05 5 62 024.
Географияһы
Марль ҡалаһы төньяҡтан Харда урман массивына һәм Хох-Марк паркына терәлеп тора. Ҡала Рур сәнәғәт районынан талғын ғына Мюнстерланд ауыл хужалығы ерҙәренә күсә. Төньяҡ сиктәре тулыһынса тиерлек Липпе йылғаһы буйына тап килә. Ҡала дөйөм майҙанының яҡынса 60 проценты баҫыуҙар, урман, һыу ағымдары, йәшел парктарҙан тора. Төньяҡта Марль Халтерн-ам-Зеяға, көнсығышта Эр-Эркеншвикка, көньяҡ-көнсығышта Реклингхаузен, көньяҡта Хертенға, көньяҡ-көнбайышта Гельзинкерхенға һәм көнбайышта Дорстенға тиклем текәлеп тора.
Иртә тарихы
Ҡала биләмәһендә иҫке һәм урта таш быуатында кешеләр йәшәгән тип Синсен районында барған археологик ҡаҙыуҙарҙың артефакттары раҫлай. Беҙҙең эраға тиклем 600 йылдарға беренсе ауыл ҡалдыҡтары ҡарай. Б. э. тиклем 300 йылда кельт ҡәбиләләре был районда йәшәгән, әммә уларҙы герман ҡәбиләләре был ерҙәрҙән бәреп ҡыуып сығарған. Һуңынан Липпе йылғаһының төньяғын контролдә Бруктер, ә көньяғын Марсер контролдә тотҡан. Римлеләр германдарҙың һөжүмдәрен туҡтатҡан, ул ҙур Хальтерня фортын төҙөгән. Полсум һәм Гертен ҡалалары сиктәрендә бәләкәй рим форттары ҡалдыҡтары табыла. Б. э. т. 9-сы йылда римлеләр Рейн йылғаһының аръяғына сигенә һәм үҙ йоғонтоһон юғалта. Район ҡабат герман биләмәһенә күсә. 80-се йылдарҙа Бруктер Реклингхаузен өлкәһенә һөрөлә.