cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эстон мифологияһы
Эстон мифологияһы — эстон халҡының мифтары, легендалары һәм ышаныуҙары комплексы. Эстон мифологияһы фин-уғыр мифологияһы бер өлөшө булып тора.
Тарихы
Боронғо эстон инаныуҙары нигеҙҙә XIX быуатта йыйылған фольклор материалы, шулай уҡ боронғо йылъяҙмалар һәм хроникалар нигеҙендә, тергеҙелеүе мөмкин. Эстония мифологияһы, Балтика һәм герман мифологияһы йоғонтоһо менән Урал һәм фин-уғыр мираҫы элементтарын берләштереп, фин мифологияһы менән яҡын туғанлыҡта тора.
Кеше менән тәбиғәт гармонияһы боронғо эсттарҙың донъяға ҡарашының нигеҙе булған. Кешеләр һәр хайуандың, ағастың һәм таштың йәне барлығына; таштарҙа, шишмәләрҙә һәм ағастарҙа йәшәгән уларҙы һаҡлаусы рухтарға ышанған. Халыҡ йырҙарында ғына һаҡланған иң боронғо мифтарға ярашлы, эсттарҙың ата-бабалары донъяның йомортҡанан сығыуына ышанған. Ҡош юлы (Млечный путь), күсәр ҡоштарҙың мәрхүмдәрҙең йәндәрен икенсе донъяға алып барған донъя ағасының (Ilmapuu) олоно йәки юлы ('Linnutee''), тип һаналған. Етегән йондоҙ — хужаһы менән бергә бүре лә егелгән арба. Бүре ҡасандыр арбаға егелгән үгеҙҙәрҙең береһен ашаған өсөн ылау ташыу язаһына тарттырылған.
Игенселектең үҫеше арҡаһында эстондарҙың донъяға мифологик ҡарашында күк илаһтары мөһимерәк була башлай. Боронғо эсттарҙың иң юғары тәңреһе карел-финдарҙың Уккоһына туғандаш Уку (Uku) булған, уны Vanaisa — Ҡарт атай, Ванатаат (Vanataat) — Иҫке олатай, Таэватаат — Һауа бабай тип тә атағандар. Литвалыларҙың Пяркунасы кеүек, ул күк күкрәтеүсе булған. Бәлки, тағы башҡа Күк күкрәү аллалары: (Kõu, Pikker, Пикне, Пиккер, Эйке («Өлкән»), Тыу булғандыр . "Ливония хроникаһы"нда Леттиянан Генрих Латвийский эзелселәрҙең (Сааремаа утрауында йәшәүселәр) Tarapita исемле хәрби илаһы хаҡында яҙа. Был исемгә тарихсылар төрлөсә аңлатма биргән. Йыш ҡына Тарапита — Taara, avita! («Таара, ярҙам ит!») боҙоуҙан тип иҫәпләнгән. Ошонан сығып эзелселәрҙең аллаһы Taara (сағыштыр: скандинав Торы) булған тигән һығымта яһағандар. Булған мәғлүмәттәргә ярашлы, Көнбайыш Эстонияла кесаҙна көндәрендә Тоор кистәре байрам ителгән. Taara, Tooru һәм Тора бәйләнештәре әлегә билдәһеҙ булып ҡала. Мифтарҙа һәм халыҡ йырҙарында шулай уҡ күк яҡтыртҡыстарының — Ҡояштың, Айҙың, Йондоҙҙарҙың исемдәре осрай.
Ерҙәге илаһтар иҫәбенә Рыугутая (Rõugutaja) — йөклө ҡатын-ҡыҙҙарҙың һәм бала табыусы ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡурсалаусыһы, Тууле-эма (Tuule-ema) — Ел-әсә, Метсаиса (Metsaisa) — славян шүрәлеһенә оҡшаған урман рухы, Метсик (Metsik) — уңдырышлылыҡ, баҫыу һәм малдарҙы ҡурсалаусы илаһ һәм башҡалар инә.
Түбән мифология
Эстон рухтар донъяһын икенсе дәрәжәләге бик күп йән эйәләре: һыу инеүселәрҙе үҙҙәре артынса өйөрөлмәккә эйәртеп алып китеүсе һыу инәләре (ҡыҙҙары) (Никсы näkk); һыу ендәре (Paharet: Калевипоэг X:58); иблис Kurat (Калевипоэг XVI:711); йылан батшаһына таж сүкеп яһаған ер аҫты эйәләре (maa-alused); аҙашҡан йәндәр һ. б. тамамлай. Эстон мифологияһында шулай уҡ алпамышалар — Калев, Суур Тылль һәм башҡалар ҙа бар.
Әхирәт
Эстарҙа әхирәткә ҡараштар финдарҙағына ҡарағанда яҡшыраҡ үҫешкән. Үлем Батшалығы Manala или Toonela — ер, урмандар, баҫыуҙар һәм тауҙарға оҡшаш урын. Әхирәт донъяһының хакимы — изге лә, яуыз да Tooni түгел. Көҙ аҙағында бөтә мәрхүмдәрҙе иҫкә алғандар: мәрхүмдәрҙең рухтары үҙҙәренең элекке өйҙәрен барып күрә. Рухтарға айырым өҫтәлдәр әҙерләгәндәр һәм мунса яҡҡандар, тынлыҡ һәм тыныслыҡ һаҡлағандар.
Ристипуу
Ристипуу (Ristipuu) — эстон мифологияһында rist ― «тәре» («крест») һәм puu ― «ағас») ағас (йышыраҡ ҡарағай, ылыҫ ағасы), унда мәйет иҫтәлегенә, ғәҙәттә зыяратҡа барған юлда, тәре соҡоп уйылған . Эстонияла XVII быуаттан уҡ ристипуу тураһында телгә алыуҙар осраған. Сааремаа утрауының көнбайыш өлөшөндә ағасҡа ғәҙәттә тәре түгел, ә мәрхүмдең нәҫел билдәһен уйғандар.
Бындай йолалар Латвияла һәм Финляндияла осрай.
Аутентиклыҡ (төп нөсхә булыу)
Эстония шағиры Кристьян Яак Петерсон 1821 йылда фин фольклорсыһы Кристфрид Ганандерҙың фин мифологияһы буйынса эшен немец теленә тәржемә итә. Финдарҙың халыҡ мираҫынан миҫалдар нигеҙендә Фридрих Роберт Фельманн 1844 йылда немец телендә квазифольклор эстон мифологик хикәйәттәре йыйынтығын баҫтыра. Һөҙөмтәлә аллалар пантеоны менән (Ванемуйне һәм башҡалар), «эстон псевдомифологияһы» барлыҡҡа килә, ул мәктәп дәреслектәре һәм гәзиттәр аша халыҡ аңында тиҙ тамыр йәйә, һәм артабанғы тикшеренеүселәрҙең күбеһе уны аутентик (төп нөсхә) тип һанала.
Тубба
Тубба халҡы «Төтөн» сүрәһендә телгә алына. Кафырҙарҙың һөжүмдәренә яуап итеп Аллаһ Мөхәммәт пәйғәмбәргә: «Элеккеләр яҡшыраҡмы инеме, әллә Тубба халҡымы? Беҙ уларҙы һәләк иттек, сөнки улар гөнаһлылар ине». Тубба халҡы ғәдтәр, ҫамудтар, мидьяндар кеүек үк кафырлыҡ өсөн һәләк ителә. Әл-Кәһф сүрәһендә Аллаһ: «… баҡса ла, Фирғәүен дә, Лут туғандары ла, әйкәттәр ҙә, Тубба халҡы ла улар бөтәһе лә пәйғәмбәрҙәрҙе алдаҡсы тип һананы, Минең янауым аҡланды», — ти.
Мосолман риүәйәтенә ярашлы, тубба һүҙе — IV—VI быуаттарҙа Йәмәндә хакимлыҡ иткән химйарит династияһы хакимдарының титулы («батша» кеүек).
Сайгоныш
Сайгоныш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ диңгеҙ Карелияһы
Дөйөм мәғлүмәт
XIX быуат этнографик әҙәбиәтендә хәҙерге исеме Кемь өйәҙенең бер өлөшөнә беркетелә, уның халҡын нигеҙҙә төньяҡ карелдар (үҙ карелдар субэтносы) тәшкил иткән.
Аҡ диңгеҙ Карелияһы биләмәһенең хужалыҡ рәуеше һөнәрселек, малсылыҡ, шул иҫәптән төньяҡ боландары үҫтереү, иген игеү кеүек тармаҡтарға нигеҙләнә. Аҡ диңгеҙ Карелияһы «Калевала» карел һәм фин эпосы арҡаһында киң танылған, эпостың күпселек рун йырҙары уның территорияһындағы ауылдарҙа йыйылған.
Аҡ диңгеҙ Карелияһы территорияһында Россияла Граждандар һуғышы йылдарында үҙ-үҙен иғлан ителгән Төньяҡ Карел дәүләте ғәмәлдә була.
Тарихы
Бөгөнгө карел һәм финдарҙың ата-бабалары булған фин-уғыр халыҡтары Аҡ диңгеҙ Карелияның бөтә ерендә дә, төньяҡ-көнсығыш Европала кеүек, меңъйыллыҡтар дауамында йәшәгән. Аҡ диңгеҙ Карелияһы халҡы финдарҙың иң яҡын туғандаш халыҡтарынан булған, был төрлө дәүләт биләмәләре аша ла элемтәгә кереүгә шәп мөмкинлек бирә.
Финляндия, бөйөк кенәзлек булараҡ, Россия империяһы составына кергәс, Аҡ диңгеҙ төбәге Архангельск губернаһының Кемь волосте составында булған.
1918-1922 йылдарҙа Финляндия бәйһеҙлеге яулап алғандан һуң башланған урындағы халыҡтарҙың араһындағы үҙ-ара һуғыштарҙа һәм 1941-1944 йылдарҙа һуғышты дауам итеү маҡсаты булып төбәкте Финляндияға кушыу торған. Ике осраҡта ла финдар Көнсығыш Карелияның оло территорияларын яулап ала, һәм был райондың ҡайһы бер кешеләре Финляндияға ҡушылыуын энтузиазм менән хуплаған.
Әҙәбиәт
Төркөм:Карелия тарихы
Копейск
Копейск (Копейск) — Силәбе өлкәһендағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Силәбендан һуң өлкәлә бишенсе урында тора.
Тялнаней
Тялнаней — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кия өзенінен 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Бельский ауыл Советы (Ғафури районы)
Бельский ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Бельский ауыл Советы көнсығыштан Красноусол, көньяҡтан Яңғыҙҡайын, төньяҡтан Табын, көнбайыштан Аҡкүл  ауыл Советтары менән сиктәш.
Тарихи
Бельский ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Миғраж төнө
Исра́ һәм Миғраж (إسراء ومعراج) — төнгө сәйәхәт һәм күккә ашыу. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әл-Ҡудсиҙа булып, күккә ашыуы. Был Уның Мәккәләге осоронда миләди 619 йыл тирәһендә булған.
Этимология
Ғәрәптәге исра’ (إِسْرَاءٌ) һүҙе «төнгө сәйәхәт» тигәнде аңлата, ә миғраж (مِعْرَاجٌ) һүҙе — «күккә ашыу», «күккә күтәрелеү», «баҫҡыс» тип тәржемә ителә.
Исра
Тәфсирҙәргә ҡарағанда, бында һүҙ Мәккәләге Харам-Мәсет — Әл-Харам мәсете, ә «Йыраҡ мәсет» тигәне Иерусалимдағы Әл-Аҡса мәсете тураһында бара.
Миғраж
Намаҙҙан һуң Уның алдына йәнә Ябраил фәрештә килә. Ул Рәсүлгә йә шарап, йә һөт һайларға тәҡдим итә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр һөттө һайлай һәм Ябраил фәрештә менән күккә аша. Әл-Ҡудсиҙа (Иерусалимда)саҡта фәрештәләр Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең күкрәген асып, йөрәген таҙарта. Миғражда ниҙәр күргәне (53:6-18) «Ән-Нәджм» сүрәһендә һүрәтләнгән.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр төнгө сәйәхәте тураһында кешеләргә һөйләгәс, уға ышанмайҙар, сөнки Мәккәнән Сүриәгә каруан бер ай бара һәм бер ай ҡайта. Күптәр Исламдан баш тарта башлай. Кешеләр Әбү Бәкергә килә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр шулай тип һөйләй тип еткерә. Әбү Бәкер Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә ышаныуын әйтә. Был хәл сәхәбәләрҙең Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә саҡ ҡына ла шик тотмауын күрһәтә. Шунан Әбү Бәкер Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмгә килә һәм Әл-Ҡудс тураһында һораша башлай, сөнки уның был ҡалала булғаны була. Тыңлап бөткәс, ул һүҙҙәрҙең дөрөҫ икәнен белдерә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр нимәлер һөйләгән ваҡытта Әбү-Бәкер һәр саҡ «Һин дөрөҫтө һөйләйһең. Һин Аллаһ Рәсүле икәнеңә шәһәҙәт бирәм», ти торған була. Был хәлдән һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әбү-Бәкергә «Иң тоғро һүҙле» (әс-Сиддиҡ) тигән ҡушамат бирә. Һүҙҙәренә дәлил итеп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Әл-Ҡудсиҙан Хижазға китеп барған каруандар тураһында һөйләй. Иерусалимдан ҡайтҡан юлаусылар Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең һүҙҙәрен раҫлай.
Исра һәм Миғраж сәнғәттә
Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең миғражына бағышлап (الحرم القدسي الشريف, әл-Харам әл-Ҡудс әш-Шәриф тигән урында (Иерусалимдағы түбәлә) Ҡүббәт әл-Миғраж— Миғраж көмбәҙе һалынған. . Ғабдулла Туҡай бер шиғырын Миғраж төнөнә бағышлаған.
Миғраж кисе башҡорттарҙа
Динле башҡорттар, мосолман булараҡ, Миғраж кисендә Алла­һы Тәғәләнең ҡөҙрәтенә ышанып, гонаһтарына тәүбә итеп, доға уҡып үткәрә. Миғраж – күккә күтәрелеү, Рәсүлүллаһҡа пәйғәмбәрлек биреүҙең туғыҙынсы йылында Рәжәб айының 27-се кисендә була. Был мөғжизә унан башҡа һис бер пәйғәмбәргә бирелмәй. Ошо ваҡыттан алып мосолмандарға биш ваҡыт намаҙ фарыз.
Вожега район тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Вожега район тыуған яҡты өйрәнеү музейы — «Вожега район тыуған яҡты өйрәнеү музейы» ҡала муниципаль бюджет учреждениеһы Вологда өлкәһе Вожега ҡасабаһында урынлашҡан.
Тарих
1995 йылдың 6 авгусында Вожега тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡасабаның 100-йыллығына бағышлап асылған. Музейҙы булдырыу идеяһының авторы — Лидия Андреевна Ларичева. Учреждениеның беренсе етәксеһе лә ул була. Район китапханаһы бүлмәләрендә урынлашҡан коллекцияның нигеҙен, Вологда өлкәһе Вожега районында йыйылған экспонаттар тәшкил итә (улар 5 — 6 йыл буйына йыйылған). Район территорияһында крәҫтиәндәрҙең көнкүреш әйберҙәре, ҡоралдар һәм хеҙмәт ҡоралдары, художестволы әҫәрҙәр һәм халыҡ ижады әҫәрҙәре экспонат итеп йыйыла. Музейҙың беренсе күргәҙмәһендә 500 экспонат ҡуйыылған була.
Район башлығының 2000 йылдың 9 июнендәге № 145 ҡарары нигеҙендә тыуған яҡты өйрәнеү музейы рәсми рәүештә үҙ эшенә тотона.
Музей биналары һәм ҡоролмалары
Музей 1911 йылда төҙөлгән бер ҡатлы ағас торлаҡ бинаһында урынлаштырыла. 1995 йылда Вожега районы Мишутинский ауыл биләмәһенең Лощинский ауылына был ағас йорт күсерелә. Төҙөлөш эштәре үткәрелә, яңы ҡоролмала тыуған яҡты өйрәнеү музейы ҡулайлаштырыла.
Экспозиция
«Крайҙың сиркәү сәнғәте» экспозицияһы нигеҙен XIX — XX быуат башындағы Вожега ғибәҙәтханалары иконалары тәшкил итә, уларҙың күпселеге ватылып юҡҡа сыҡҡан. Шулай уҡ коллекцияға Вологда рәссамы В. Подгорныйҙың графика эштәре инә. Илиинский сиркәүе руханийы Николайҙың көнкүреше әйберҙәре лә күргәҙмәлә урын алған.
Икенсе экспозиция «Беҙҙең крайҙың кәсептәре һәм һөнәрҙәре» тип атала, ул край халҡының төрлө материалдарына таянып эшләнгән. Бында туҡыусылыҡ предметтары, набойный кәсептәре, көршәк сәнғәте әҫәрҙәре, туҙҙан эшләнгән әйберҙәр, металл эшкәртеү һәм башҡа төрлө әйберҙәр бар. Шулай уҡ экспозиция үҙ эсенә торлаҡ һәм биҙәү, йорт кәрәк-ярағы, кейем һәм биҙәүестәр, халыҡ ижады әҫәрҙәрен дә алып тора. Туҡыу станоктары күрһәткес экспонат булып ҡына ҡалмай, ә туҡыу буйынса мастер-класс үткәреү өсөн дә файҙаланыла.
Музейҙа күргәҙмә залы бар, унда төрлө тематик күргәҙмәләр ойоштороу буйынса ваҡытлыса эш йүнәлештәре күрһәтелә: художестволы оҫталыҡ, биҙәү-ҡулланма сәнғәте һәм башҡа күп кенә йүнәлештәр.
Музей Хәрби дан залын йыһазландырған, унда район кешеләренең хәрби һәм хеҙмәт үткәне менән танышыу мөмкинлеге булдырылған. Музейҙа һуғыш ваҡытындағы көнкүреш әйберҙәре, хәрбиҙәр формалары, 1941 һәм 1943 йылдарҙағы совет армияһы хәрбиҙәре формаларының өлгөләре, фронттан яҙған хаттар, фотолар, наградалар һәм наградной листар ҡуйылған. Вожега районы Диңгеҙ йыйылышы менән берлектә һыу аҫты кәмәләрендә ҡулланылған материалдар йыйыйылған. Экспозицияның ҙур булмаған бер өлөшө «Курск» атом һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт иткәндә һәләк булған Дмитрий Котковҡа арналған.
Анзас (Кабырза ҡушылдығы)
Анзас (Анзас, Оңзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барнева
Барнева — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карташевка
Карташевка (Карташевка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 131 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840004.
Салжек
Салжек (Солмек) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикшик
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сава-Яха
Сава-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камышин
Камышин (Камышин) — Волгоград өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Волгоградҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Охонуш
Охонуш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кан йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бишҡурай ауыл Советы (Илеш районы)
Бишҡурай ауыл Советы  —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Аҡ Таш (Ғафури районы)
Аҡ Таш (Белый Камень) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 118 кеше. Почта индексы — 453079, ОКАТО коды — 80221823005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бешкиль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холерная
Холерная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапсейная йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Таугвиц
Таугвиц (Taugwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 914 кеше йәшәй. Майҙаны — 10 км2. Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
Ҡырҡҡолас
Ҡырҡколас, ҡырҡъяпраҡ, ҡарабаш (Кровохлёбка лека́рственная йәки, апте́чная, Sanguisórba officinális) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120 см-ға етә. Июнь-август айҙарында ҡыҙыл, ҡара ҡыҙыл сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Ҡырҡҡолас күберәк һыу баҫҡан туғайҙарҙа, яландарҙа, урман ситенде һ.б. ерҙәрҙә үҫә. Үҫемлек Евразия, Төньяҡ Американың уртаса климат зонаһында таралған.
Ҡулланылышы
Дарыу үләне. Уның тамырын көҙ йыялар, йыуып, киптереп ҡуялар. Ҡырҡҡолас сәйе, төнәтмәһе зарарлы бактерияларҙы үлтерә, ҡан, эс китеүҙе туҡтата. Амебалы дизентерия, эс ауырыуҙарынан, геморрой һәм инәлектән ҡан китеүҙән, тромбоздан ҡулланыла. Теш ҡаҙнаһы шешкәндә, тән бешкәндә, ҡайһы бер гинекологик сирҙәргә ҡаршы ла файҙаланыла.
Туберкулез сирлеләрҙең ауыҙынан ҡан килгәндә лә үләндең файҙаһы тейә.
Бал ҡорттары уның һутын йыя.
Мал аҙығы өсөн сәсеп үҫтереү яҡшы һөҙөмтә бирә.
Н. И. Анненков, Вилюй округында яҡуттар ҡырҡҡолас тамырын туңдырып, һөттә бешереп ашай, тип яҙған. Улар был ризыҡты «быта» тип атай икән.
Салуру
Салуру — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уанду йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҫыр сәскә
Ҡыҫыр (тегәнәк) сәскә (Гравила́т городско́й, Géum urbánum) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-80 см. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, июнь-сентябрьҙә орлоғо өлгөрә.
Пестряев Андрей Михайлович
Пестряев Андрей Михайлович (5 декабрь 1969 йыл, Фирғәнә ҡалаһы, Үзбәк ССР-ы) — Рәсәй боксеры. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры. СССР халыҡтары спартакиадаһы чемпионы, профессионалдар араһында ике тапҡыр Европа чемпионы, Донъя чемпионы титулына дәғүәсе. Бокс буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1991).
Биографияһы
Андрей Михайлович Пестряев 1969 йылдың 5 декабрендә Үзбәк ССР-ының Фирғәнә ҡалаһында тыуған. 42-се профессиональ техник училищеһының бокс секцияһы (Стәрлетамаҡ; тренеры М. М. Ғәлләмов), «Хеҙмәт резервтары» ирекле спорт йәмғиәтенең (Өфө; тренеры Р. М. Ғибадуллин) тәрбиәләнеүсеһе. СССР (1991) һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе (1992) йыйылма командалары ағзаһы. 2005 йылдан балалар үҫмерҙәр спорт мәктәбе (Санкт-Петербург), 2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбе тренер-уҡытыусыһы.
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме тураһында.
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары системаһына инә.
Ни өсөн бирелә
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме юғары квалификациялы архитекторҙарға
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме, ҡағиҙә булараҡ, архитектура эшмәкәрлеге башланыуына 20 йыл үткәс һәм Рәсәй Федерацияһы дәүләт власының федераль органдары йәки субъекттарҙың дәүләт органдары наградаларының (дәртләндереү сараларының) булыуы мотлаҡ.
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы» маҡтаулы исеме Рәсәй архитектура тарихи мираҫын һаҡлауға өлөш индергән һәм Рәсәй Федерацияһы территорияһында уникаль архитектура ансамблдәрен булдырған сит ил архитекторҙарына ла бирелеүе мөмкин.
Биреү тәртибе
Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәре Рәсәй Федерацияһы президенты ҡарамағындағы дәүләт наградалары буйынса Комиссияһында бүләкләү тураһында тәҡдимдәрҙе ҡарау һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указдарына ярашлы бирелә.
Күкрәккә тағыла торған билдә
Күкрәккә тағыла торған билдә Рәсәй Федерацияһының маҡтаулы исемдәре өсөн берҙәм булған 40 мм бейеклектәге һәм 30 мм киңлектәге формала була һәм көмөштән эшләнә. Билдә лавр һәм имән ботаҡтары менән үрелгән оҙонса түңәрәк венок формаһында. Аҫҡы өлөшөндә ботаҡтарҙың остары арҡыс-торҡос тоташтырылған һәм бант менән бәйләнгән. Веноктың үрге өлөшөндә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы урынлаштырылған. Веноктың алғы яғының уртаһында бәйләмгә маҡтаулы исеме атамаһы менән картуш һалынған.
Артҡы яғында күкрәккә тағыла торған билдәне кейемгә беркетеү өсөн төйрәүес (булавка) бар. Билдә күкрәктең уң яғында йөрөтөлә.
Күсеш дәүере
Рәсәйҙә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 30 сентябрендәге 1341-се һанлы Указын ҡабул иткәнгә тиклем РСФСР-ҙың маҡтаулы исемдәрен булдырыу тураһындағы хоҡуҡи акттар ғәмәлдә була. «Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы » Дәүләт атамаһы «Рәсәй Федерация» тип үҙгәртелгәндән һуң (1991 йылдың 25 декабрендәге 2094-I-һанлы РСФСР Законын ҡарағыҙ) бөтә маҡтаулы исемдәрҙәге «РСФСР» атамаһы «Рәсәй Федерацияһы» һүҙҙәренә алмаштырыла. Шулай итеп, 1992 йылдан 1996 йылдың 30 мартына тиклем 1968 йылдан ғәмәлдә булған РСФСР-ҙың бер үк типтағы маҡтаулы исеме бирелә.
Дөмәй ауыл Советы (Илеш районы)
Дөмәй ауыл Советы  —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. Административ үҙәге — Дөмәй ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Анзас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Анзас (Анзас, Оңзас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черный Палец
Чёрный Палец — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шойна йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарай ат аҙбарҙары (Петергоф)
Тарихы
Хәҙер комплекс биләгән урында 1723 йылдан уҡ ат аҙбары ихатаһы  урынлашҡан булған. 1846 йылда архитектор Н. Л. Бенуа императорҙан яңы Ат ихатаһы төҙөүгә заказ ала. Иҫке ҡоролмаларҙы һүтеү буйынса эштәр (бөтәһе ағастан  һәм һуйырташтан 8 бина) 1847 йылда башлана. 1848 йылдан 1855 йылға тиклем яңы ат аҙбарҙары төҙөлә. Ат аҙбарҙарында дөйөм алғанда, 328 ат урынлаша. Комплекс составына манеж, ат ведомствоһы, хеҙмәткәрҙәр өсөн торлаҡ йорттар, тимерлек, ветеринар дауаханаһы, лапаҫ, әүәҫлек, фураж өсөн келәт инә.
Октябрь революцияһынан һуң ат аҙбарҙары комплексы «Петродворец» шифаханаһына бирелә (йоҡо корпустары, ашхана, һыу дауаханаһы, процедуралар кабинеты урынлаштырыла). Шифахананың банкротлығынан һуң ҡулланылмай. Ат-спорт клубын урынлаштырыу планлаштырыла, бының өсөн эске ихаталарын өлөшләтә быяла ҡыйыҡ менән ябыу проектлана
Архитектураһы
Комплекс үҙ планында трапеция формаһына эйә. Тыш яҡтан ул урта быуат готик замогына оҡшай. Мөйөштәрендә 9 ҙур манара  урынлаша. (өҫкө ҡатта батша конвойы өсөн бүлмәләр урынлашҡан). Комплекстың үҙәк өлөшөндә ҙур манеждың асыҡ ағас асамайҙар системаһы була. Манежда айырым батша ложаһы күҙ уңында тотолған
Бина өсөн кирбес Знаменский кирбес заводында  етештерелгән. Стеналар башлыса һыланмаған кирбестәрҙән, кәрниздәр,  йөҙлөктәр һәм парапет һыланған. Биналарҙың декорын Т. Дылов, терракот биҙәүестәрҙе скульптор Д. Йенсен эшләгән. Суйын деталдәр Берд заводында ҡойолған
Ҡырым һуғышы арҡаһында финанслау сикләнә,  шуға күрә архитекторҙың ҡайһы бер пландары  тормошҡа ашмай: йылҡыларҙы һыу индереү өсөн  бассейн төҙөлмәй, манеж алдында П. К. Клодттың ат скульптураһы төркөмө, урта башня өсөн тәғәйенләнгән ҡыңғырау менән сәғәт эшләнмәй ҡала
Һылтанмалар
Дворцовые конюшни. Манеж - Санаторий "Петродворец". Обеденный зал (неопр.). citywalls.ru. Дата обращения: 28 июня 2018.
Шишмә (Ырымбур өлкәһе)
Шишмә — Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл. Воздвиженка ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан тура юлдан 6 км.
Тарихы
Воздвиженкалағы 1870-се йылдарҙағы янғындарҙан һуң нуғайҙар әлеге ауылдан 3 саҡрым алыҫлыҡтағы урынға, Һаҡмар йылғаһы ағымы буйлап Олокүлдән көньяҡҡа табан, күсенәләр. Айырым торған ҡасаба Шишмә исемен ала. 1926 йылда ауылда 224 дүрт йорт хужалығы була, барыһы 941 кеше йәшәй. Совет заманында «Ҡыҙыл ғәскәр», «Дуҫлыҡ» колхоздары ойошторола.
Халҡы
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 524 кеше (татарҙар 94 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 515 кеше йәшәй: татарҙар — 93,7%, урыҫтар — 3,0%, башҡорттар — 2,8%. .
Тимер (исем)
Тимер — башҡорт ир-ат исеме, башҡа мосолман халыҡтарында ла ҡуллыныла.
Этимологияһы
Тимер башҡорт телендә «тимер» һүҙенән тимер һымаҡ ныҡ булһын тигән теләк менән ҡушылған исем
Билдәле кешеләр
Аҡһаҡ Тимер, Тимер ибн Тарағай Барлас (Тиму́р; Тамерлан) — (8 апрель 1336 йыл, Хужа Илгәр ауылы, хәҙерге Үзбәкстан — 18 февраль 1405 йыл, Отрар, хәҙерге Ҡаҙағстан; чагатай телендә تیمور (Temür‎, Tēmōr) — «Тимер») — Урта, Көньяҡ һәм Көнбайыш Азия, шулай уҡ Кавказ, Волга буйы һәм Русь тарихында тәрән эҙ ҡалдырған шәхес, яулап алыусы. Атаҡлы йыhангир, әмир (1370 йылдан). Баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд булған империяға һәм Тимериҙәр династияһына нигеҙ һалыусы.
Тимер Арыҫлан (тулы исеме — Арыҫланов Тимер Гәрәй улы; 1 май 1915 йыл — 19 март 1980 йыл) — башҡорт шағиры. 1942 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1939 — 1940 йылдарҙағы совет‑фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы (31 март 1914 йыл — 17 июль 2011 йыл) — тарихсы-ғалим, совет комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971) кавалеры.
Фамилияла
Тимерова Нәсимә Морат ҡыҙы (21 апрель 1971 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2006).
Ауылдар
Тимер (Тимирово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. Тимер (Тимирово) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. Тимер (Тимирово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.
Әҙәбиәттә
«Тимер ташҡын» - совет яҙыусыһы, беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943), Александр Серафимович Серафимовичтың повесы.
Тимер бүре - тылсымлы әүермән-бүре рәүешендәге Көнсығыш Европа фольклор персонажы.
Сәнғәттә
«Тимер ташҡын» - (Железный поток) — төҫлө нәфис киң форматлы совет фильмы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Тиме́р - химик элементтарҙың периодик системаһында һигеҙенсе төркөмдөң өҫтәмә төркөмсә, дүртенсе периодындағы 26-сы химик элемент. Тимертау - (Темирта́у, Теміртау) — Ҡаҙағстандағы ҡала. Тимер-бетон - бетондан һәм ҡоростан торған төҙөлөш композицион материалы.
Тимериҙәр (Тимуридтар) - Мәүрәннәһр һәм бөгөнгө Иран, Ираҡ биләмәләрендә  1370-1507 йылдарға тиклем хакимлыҡ иткән урта быуат төрки  династия.
Тимер быуат - кешелек тарихының тәүтормошондағы беренсе синыфтар барлыҡҡа килгән осоро, тимер эшкәртеүҙең таралыуы һәм тимер ҡоралдар эшләү менән билдәләнә.
Тимер Еңгәй — Рәсәйҙәге йылға.
Сада-Яха
Сада-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Улла Лөвен
Улла Лөвен  (Ulla Margareta Löfvén; 29 май 1951 йыл, Швеция, Сёдерманланд, Катриненхольм, Стора-Мальм) — швед сәйәсмәне, Социал-демократик партияһы ағзаһы, Швеция премьер-министры Стефан Лөвендың ҡатыны.
Биографияһы
Улла Маргарета Лөвен 1951 йылдың 29 майында Седерманланд лены Катриненхольм коммунаһының Стора-Мальмда тыуған. 1992 йылда Улла, ике бала әсәһе һәм кейәүҙә булараҡ, «Hägglunds & Söner» <span class="ref-info" title=" швед телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;"> " компанияһы профсоюзының урындағы бүлексә вәкиле булып эшләгән сағында, иретеп йәбештереүсе Стефан Лөвен менән таныша . Бер аҙҙан ул ире менән айырылыша һәм 2003 йылдың ноябрендә Лөвенгә кейәүгә сыға . Уларҙың балалары юҡ, йорт эштәрен тигеҙ башҡаралар, ә Лөвен Улланы «бөтә ғүмеремдең мөхәббәте» тип йөрөтә . Бер нисә йыл дауамында Улла Стокгольм муниципалитетында хеҙмәт итә . 2012 йылдың ғинуарына, йәғни Лөвен Социал-демократик партияның рәйесе итеп һайланға тиклем, Улла Стокгольмда «S» партия районы администрацияһында һәм партия секретары <span class="ref-info" title=" швед телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;"> Карин Йёмтиндың ярҙамсыһы булып эшләй, сиркәү менән бәйләнеш өсөн яуаплы була.
Бөрөбаш
Бөрөбаш (Бирюбаш) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 378 кеше булған. Почта индексы — 452348, ОКАТО коды — 80243855002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Акоста Оскар (яҙыусы)
Оскар Акоста Зеледон (Óscar Acosta; 14 апрель 1933 йыл, Лас-Делиас — 15 июль 2014  йыл, Тегусигальпа) — Гондурас яҙыусыһы, шағир, журналист, мөхәррир, әҙәби тәнҡитсе һәм дипломат.
Биографияһы
Башҡа Гондурас интеллектуалдары менән бергә Nuevo Continente, Extra y Presente, Present, Editorial Iberoamericana журналдарына  нигеҙ һала.
1960-сы йылдарҙа Гондурас Автономиялы милли университеты нәшриәт йортоноң һәм Universidad de Honduras әҙәби журналының директоры булып эшләй
Карьералы дипломат. Был сифатта Перу, Испания, Италия һәм Ватиканда Гондурасты күрһәтә; аҙаҡ Гондураста сит ил эштәре министрлығында  кәңәшсе була.
Гондурас тел академияһының ағзаһы һәм президенты, Гондурас Матбуғат ассоциацияһын  етәкләй. Уның Гондурас тел академияһында эшләгән ваҡытында  «Гондурас телдәре һүҙлеге» (Diccionario de las Lenguas de Honduras) и «Гондурас халҡы һүҙлеге» (Diccionario de Hondureñismos)  проекты әҙерләнә.
Ижады
Шиғриәт һәм хикәйәләр йыйынтығы авторы. Оскар Акостаның шиғырҙары интим һәм патриотик юҫыҡта яҙылған.
Һайланма әҫәрҙәре
Гондурас авторҙарының антологияһы, «Яңы Гондурас шиғриәте антлогияһы» (Antología de la nueva poesía hondureña, 1967) һә «Гондурас шиғриәте бөгөн» (Poesía hondureña de hoy, 1971)  авторы, шул иҫәптән Автор гондурасский антологияһы авторы. Уның әҙәби-тәнҡит тикшеренеүҙәре Rafael Heliodoro Valle, vida y obra (1964) хеҙмәтенә  индерелгән
Наградалары
Бер нисә халыҡ-ара әҙәби премиялар менән бүләкләнгән:
Ковров
Ковров (Ковров) — Владимир өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владимирҙан ҡала өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.
Хедерслебен (Мансфельд)
Хедерслебен (Мансфельд) (Hedersleben (Mansfelder Land)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 990 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Бешкилька
Бешкилька — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перильная
Перильная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ассук
Ассук — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самыш (Чульч ҡушылдығы)
Самыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чижа
Чижа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марал тамыры
Марал тамыры (Левзея сафлоровидная, рапонтикум сафлоровидный, большеголовник сафлоровидный, стемаканта сафлоровидная, Rhaponticum carthamoides) — астра сәскәләр ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 120—180 см. Июгь-август айҙарында ҡыҙғылт сәскә ата, август-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Үҫемлектең тыуған иле — Себер (Саян, Алатау) тауҙары. Башҡортостанда дарыу үләне булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Ҡырҡбыуын үләне
Ҡырҡбыуын үләне, баҫыу ҡырҡбыуыны, шыршы (ҡарағай) үләне, шылан (Хвощ полево́й йәки, Хвощ обыкнове́нный, Equisétum arvénse) — шыршы (ҡырҡбыуын) үләндәре ғаиләһенән күп йыллыҡ ағыулы үлән үҫемлек, бейеклеге 20-60 см. Споралар ярҙамында үрсей.
Ботаник һүрәтләмә
Бейеклеге 40 см-ға тиклем, һирәкләп 50 см-ға тиклем булған күп йыллыҡ споралы үҫемлек. Тамырһабаҡтарында ҡыҫҡа ғына бүлбе һымаҡ тармаҡтар барлыҡҡа килә. Улар ярҙамында был үҫемлектәрҙең вегетатив үрсеүе күҙәтелә.
Ер өҫтө үренделәре ике төрлө (диморфик):
- генератив үренделәр — көрән йәки алһыу, тармаҡланмаған; өсмөйөшлө теш  формаһындағы  көрән япраҡлы. Споралар өлгөргәндән һуң яҙғы хлорофиллһыҙ үренделәр юҡҡа сыға йәки (күпкә һирәгерәк) йәшел төҫкә инә. Ян ботаҡтары барлыҡҡа килтерә һәм артабан вегетатив үренделәрҙән айырылмай.
- вегетатив үренделәр йәшел, тура йәки бер аҙ ауыш,эсе ҡыуыш. Осо һөңгөгә оҡшаш осло. Ғәҙәттә бейеклеге 15—50 см, диаметры 1,5—5 мм. Ботаҡлы. Һабаҡтарының эпидермисы шыма.
Япраҡ тештәре 6-12-әп ( ҡайһы берҙә 16-ға тиклем)  суҡҡа йыйылған. Өҫкә тиклем ҡушылып үҫкән йәки ирекле. Суҡтарҙағы ботаҡтар ябай йәки еңелсә ботаҡлы, ҡырынлап  өҫкә табан йүнәлә. Һабағындағы еңсәләр (редукцияланған япраҡтар) цилиндрик формала. Башаҡтарының оҙонлоғо 2-3 см, цилиндрик тиерлек.
Листовые зубцы собраны в мутовки по 6—12, иногда до 16, свободные или сросшиеся не до верху. Ветви в мутовках косо направлены вверх, простые или слабоветвистые. Влагалища (редуцированные листья) на стебле цилиндрические.
Колоски 2—3 см длиной, почти цилиндрические.
Таралыуы
Үҫемлек Евразияның субарктик, уртаса һәм тропик райондарында Исландиянан, Бөйөк Британиянан һәм Португалиянан көнбайышта Кореяға һәм Японияға, көнсығышта Кореяға һәм Японияға, Канада һәм Аляска субарктикаһынан АҠШ-тың көньяҡ штаттарына тиклем таралған.
Рәсәйҙә сүллектән һәм ярым сүллектән, шулай уҡ Алыҫ Төньяҡтан башҡа бөтә ерҙә лә таралған.
Тауҙарҙа субальпин билбауына барып етә. Урмандарҙа, ҡоро, һыубаҫар туғайҙарҙа, һаҙлыҡ ситтәрендә, ҡырсынташлы, ҡомло  урындарҙа, баҫыуҙарҙа, көтөүлектәрҙә, йылға һәм шишмә ярҙары буйлап, арыҡтар эргәһендә, йыш ҡына ҡый үләне булып үҫә.
Ҡомло, ярайһы уҡ бай, уртаса дымлы тупраҡҡа өҫтөнлөк бирә. Һыубаҫар туғайҙарҙа һәм ятҡылыҡтарҙа, йыш ҡына үлән япмаһында үҙе генә  ҡыяҡлылар  менән бергә ( аҡтамыр, ҡылсыҡһыҙ күстерә, ҡыҙыл бүтәгә һ. б.)  өҫтөнлөк итә.
Бигерәк тә төньяҡ йылғаларҙың һыубаҫар туғайҙарында киң таралған.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Новосибирск дәүләт аграр университеты — Новосибирск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Ҡырҡбыуын үләне
Таралыуы
Үҫемлек үҫкән тупраҡтың әселеге юғары була.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Новосибирск дәүләт аграр университеты (НДАУ) — Көнбайыш Себерҙең ике Новосибирск һәм Томск өлкәләренең эре фәнни-мәғариф үҙәге. Эшләгән йылдары эсендә университет агросәнәғәт комплексы предприятиелары өсөн 55 000-дән ашыу белгес әҙерләй.
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
thumb|left|Ҡырҡбыуын. Яҙғы (генератив) үренделәрен сей көйө һәм бешереп аҙыҡ итеп файҙаланалар. Шулай уҡ запеканна, окрошка, соустар, бәлеш өсөн эслек итеп ҡулланалар.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Тарихы
1936 йылдың 11 сентябрендә Новосибирск ауыл хужалығы институты беренсе студенттар өсөн асыла. Быға тиклем бер йыл элек, 1935 йылдың 14 ноябрендә, СССР игенселек халыҡ комиссары бойороҡҡа ҡул ҡуя, уға ярашлы Новосибирскиҙа ике факультеты (агрономия һәм зоотехник) булған ауыл хужалығы институты ойошторолорға тейеш була.
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
Үҫемлек боландар өсөн аҙыҡ булып тора. Эре мөгөҙлө мал өсөн ағыулы булыуы тураһындағы мәғлүмәттәр  шик тыуҙыра.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Тарихы
Уҡыуҙар башланыуға уҡытыусылар составы: профессорҙар, доценттар, ассистенттар туплана, 6 кафедра ойошторола. 1941 йылда белгестәрҙең беренсе сығарылышы була: 45 агроном һәм 34 зоотехник диплом ала. 1944 йылда, һуғыш осороноң бөтә ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, механизация факультеты, ә 1945 йылда — ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла, ул 9 йылдан һуң ситтән тороп белем алыу факультеты итеп үҙгәртелә, ә 1992 йылда квалификация күтәреү факультеты менән бергә ситтән тороп уҡыу һәм квалификация күтәреү институтына әйләнә. 1960 йылда иҡтисад факультеты асыла, ә 1962 йылда агрономия факультетынан Урал артынса беренсе үҫемлектәрҙе һаҡлау факультеты айырыла. 1979 йылда ветеринар табип әҙерләнә башлай.
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
Ҡырҡбыуындың онтағы менән йорт хайуандарының тәнендәге сей яраларҙы дауалайҙар.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Тарихы
1982 йылда Кемерово ҡалаһында тәүге филиалы асыла, һуңынан ул Кемерово ауыл хужалығы институты итеп үҙгәртелә, ә 2002 йылда үҙ аллы юғары уҡыу йорто статусы ала. 90-сы йылдарҙа тағы ла Томскиҙа бер филиалы барлыҡҡа килә — хәҙер Томск ауыл хужалығы институты, ә 2004 йылда — Томск өлкәһенең Колпашево ҡалаһында Төньяҡ филиалы (хәҙер ябылған) асыла.
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
Йөндән эшләнгән материалдар өсөн  һары һәм йәшел төҫтәге буяу етештерәләр.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Тарихы
1991 йылда Новосибирск дәүләт ауыл хужалығы институты аттестация үтә һәм университет статусы ала. Уның составында юридик факультет һәм дәүләт һәм муниципаль идара итеү факультеты барлыҡҡа килә.
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
Ҡырҡбыуындың составында кремнезём күп. Шуға һабағының онтағын мебель шымартыу,  тимер һәм цинк һауыт-һабаны таҙартыу өсөн файҙаланалар.
Ҡырҡбыуындың ҡайнатмаһын декоратив баҡса үҫемлектәрен төрлө сирҙәрҙән  иҫкәртеү өсөн ҡулланылар. Ҡырҡбыуын составындағы кремний кислотаһы арҡаһында үҫемлектәрҙең ҡайһы бер бәшмәкле ауырыуҙарға һәм ҡоротҡостарға (онло ысыҡ, роза сәскәләренең ҡара тап сире,  тут сире,  үрмәксе талпандары) ҡаршы тороу һәләтлеге арта.
Новосибирск дәүләт аграр университеты
Ректорҙары
Шулай уҡ аҙ ваҡыт юғары уҡыу йортон етәкләйҙәр :
Ҡырҡбыуын үләне
Хужалыҡта әһәмиәте
Үлән ҡайнатмаһын (отвар)  әҙерләү:  1 килограмм яңы өҙөп алынған үләнде  йәки 150 г ҡоро сеймалды 10 литр һалҡын һыуҙа   тәүлек буйына  ебетәләр. Унан 30 минут ҡайнаталар һәм һөҙәләр.. Һиптереү өсөн 1: 5 нисбәтендә һыу өҫтәйҙәр. Ҡайнатманың үҙенсәлектәре ике аҙна дауамында һаҡлана. Ҡулланыу өсөн ҡырҡбыуынды йәй уртаһында әҙерләйҙәр.
Химик составы
Үҫемлек составында углеводтар (пектин, галактоза, манноза, арабиноза, ксилоза, глюкоза), органик кислоталар (аконит, фумар, глюкон, глицерин, алма, малон, хинна, цикориев кислоталары), стероидтар (шул иҫәптән β-каротин, кампестерин, изофукостерин, холестерин), сапониндар, лигнин, флавоноидытар  (шул иҫәптән изокверцитрин, кемпферол, кверцетин, лютеолин), фенолкарбон кислоты8һы һәм уның сығарылмалары (шул иҫәптән, ванилин, протокатехов, галлов, ферулов, кофей кислоталары), каротиноидтар (шул иҫәптән, β-каротин и γ-каротин, лютеин),  С витамины табылған.
Спораларында каротиноидтар (α-каротин, γ-каротин, γ-каротин), флавоноидтар (госсипитрин, артикулатин, изоартикулатин), юғары май кислоталары бар.
Дауаһы
Фәнни медицинала дарыу сеймалы сифатында ҡырҡбыуындың яҙғы үренделәре  (лат. Herba Equiseti) ҡулланыла. Сеймалды йәйен әҙерләйҙәр. Ураҡ менән урып йәки салғы менән сабып алып ышыҡта йәки махсус  киптергестә 40 - 50 ° С. температурала киптерәләр. Сеймалды һаҡлау ваҡыты - дүрт йыл.
Төнәтмәһе шешенгәндә бәүел ҡыуҙырыу өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ бәүел ҡыуығы һәм бәүел юлдары шешенгәндә, ҡанһырағанда, эс киткәндә, йөрәк хәлһеҙләнгәндә ярҙам итә, Яраларҙы төҙәтеү,   һыу-тоҙ балансын көйләү, иммунитетты нығытыу һәләтлегенә эйә. Ләкин төнәтмәне  нефроз һәм нефрит осраҡтарында  ҡулланыу тыйыла.
Һыубаҫар болондарҙа ҡырҡбыуындың үлән өлөшө ғәҙәттә 2 - 5 г / м2, ә бай ҡомло тупраҡтарҙа һәм  башҡа төрҙәре менән конкуренция булмағанда, 100 г / м2 ,тиклемгә  етә.
Үләндең экстракты  бәүел-таш ауырыуҙары ваҡытында ҡулланылған "Марелин" дарыу препаратын составына инә. Ер аҫты өлөшө  Литвала ревматизм менән сирләгәндә, Әрмәнстандың урта быуат медицинаһына - респиратор инфекциялар, гипоксия һәм ваҡытында файҙаланылған.
Ер өҫтө өлөштәре СССР фармакопеяһының 8, 9 һәм 11-се баҫмаларына һәм башҡа илдәрҙең дәүләт фармакопеяһында индерелгән.
Иғмәт ауыл Советы (Илеш районы)
Иғмәт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иғмәт ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ҡолой Балтасов
Ҡолой Балтасов — 1771—73 йылдарҙағы Польша походында, 1773-75 йылдарҙа Пугачев ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыусы.
Ҡыҙғы
Ҡыҙғы (Кизги) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 199 кеше булған. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 100 %тәшкил итә. 1906 йылда — 282 кеше, 1920 — 372, 1939 — 428, 1959 — 289, 1989 — 183, 2002 — 196, 2010 — 168 кеше.
Тарихы
Тирәклеләрҙең Ҡыҙғы йылғаһы буйында утары булған. 1839 йылда 6 йорттан тора, 1850 йылда мәсете булған Ҡыҙғы ауылға (132 кеше) әүерелә. 1859 йылдағы X рәүиздә унда 157 кеше йәшәгән 25 йортта йәшәгән. 1897 йылға 274 кеше һәм 49 йорт була.
Шулай уҡ уҡығыҙ
Һыйышлыҡ
Һыйышлыҡ — күп мәғәнәле һүҙ.
Математикала
Математикала һыйышлыҡ тип үлсәм менән оҡшаш баһаламалар һанала. Мәҫәлән:
Берёзовка (Ғафури районы)
Берёзовка (Берёзовка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 154 кеше. Почта индексы — 453071, ОКАТО коды — 80221831006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салаба-Яха ( Киртыгорт-Юган ҡушылдығы)
Салаба-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киртыгорт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.