cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фудань университеты
Тарихы
Университетҡа 1905 йылда нигеҙ һалына һәм ул ваҡытта Фудань асыҡ мәктәбе исемен йөрөтә. Яңы уҡыу йортоноң атамаһы тип ике иероглиф һайлап алына — «фу» (復) һәм «дань» (旦), берләшкәндә «көндән көн күк йөҙө яҡтырта» тип тәржемә ителә. XX быуат башының күренекле ҡытай фәләсәфәсеһе һәм педагогы Ма Сянбо ( мәктәптең тәүге етәксеһе булып китә. Университет девизы һүҙмә-һүҙ тәржемә иткәндә «Учиться усердно и быть верным устремлениям, спрашивать настойчиво и отвечать с рвением» («Лунь юй» конфуциан ҡомартҡының «Цзы Чжан…» 16.6 бүлегенән һүҙҙәр: [Цзы Ся әйтте:] Углублять знания, закалять волю, пытливо расспрашивать, всесторонне обдумывать [- все это основа человеколюбия]. Пер. Л. С. Переломова).
1911 йылда Синьхай инҡилабы ваҡытында университет биләмәләрендә Гуанфу инҡилаби армияһы дислокациялана. 1917 йылда уҡыу йорто шәхси университет статусын ала һәм Фудань шәхси университеты тип атала башлай, бында шулай уҡ урта һәм әҙерләү мәктәптәре эшләй. 1927 йылда университетта журналистика, хоҡуҡ һәм педагогика факультеттары асыла, шулай итеп факультеттарҙың дөйөм һаны 17-гә барып етә.
1937 йылда университет Чунцин ҡалаһына күсә. Был Гоминьдан хөкүмәтенең илдең эске райондарына күсеү һәм Чунцин ҡалаһының ваҡытлы баш ҡала функцияларын үтәү менән бәйле. 1941 йылдың декабрендә Гоминьдан етәкселегендәге Милли хөкүмәт ҡарары буйынса, Чунцинда урынашҡан Фудань шәхси университеты дәүләт милкенә күсә һәм Фудань милли университеты атамаһын ала, уның ректоры У Наньсюань була. 1946 йылда университет кире Шанхайға ҡайта.
1970-се йылдарҙа университет әкренләп мәғарифтың совет моделенән ситләшә һәм хәҙерге (шул иҫәптән көнбайыш) белем ысулдарын индерә.
2000 йылдың апрелендә университетҡа Шанхай медицина университеты ҡушыла.
Структурһы
Фудань университеты 17 институттан һәм 69 факультеттан тора. 73 бакалавр, 156 магистр һәм 201 докторант һөнәрҙәре буйынса уҡыу алып барыла. Шулай уҡ университет составына 7 социал фәндәрҙе тикшеренеү үҙәктәре, 9 фундаменталь фәндәрҙе тикешеренеү үҙәктәре керә. Ҡытай Халыҡ Республикаһы Мәғариф министрлығының 40-ҡа яҡын дәүләт программалары университетта тормошҡа ашырыла. Хәҙерге ваҡытта университет структураһы дөйөм алғанда 77 тикшеренеү институттарын, 112 дисциплина-ара институттарын һәм 5 фәнни лабораторияларҙы үҙ эсенә ала.
Йыл һайын университетҡа 45 меңдән ашыу студенттар һәм аспиранттар, шул иҫәптән дистанцион белем алыу программалары буйынса уҡыған студенттар, уҡырға керә. Бынан башҡа университетта 1800-гә яҡын сит ил студенттары уҡый.
Университет юғары квалификациялы уҡытыусылар составына эйә, ул 2400-ән ашыу уҡытыусыларҙан, шул иҫәптән 1350 профессорҙан һәм Ҡытай Фәндәр академияһының һәм Ҡытай инженерия академияһының 30 академигынан тора.
Бынан тыш университет составына 10 госпиталь инә, улар араһында халыҡты медицина хеҙмәте менән тәьмин иткән Чжуншань һәм Хуашань госпиталдәре бар. Госпиталдәр базаһында университеттың медицина һөнәрҙәре буйынса уҡытыу алып барыла.
Фудань университеты 4 кампустан тора — Ханьдань, Фэнлинь , Чжанцзян һәм Цзянвань. Бөтә дүрт кампустар ҙа Шанхайҙың үҙәгендә урынлашҡан.
Университетты тамамлаған билдәле шәхестәр
Хәҙерге ваҡытта Фудань университетын тамамлаусылар ассоциациялары Ҡытайҙа, АҠШ-та, Японияла, Австралияла, Канадала, Тайваньдә күп кешеләрҙе берләштерә. Университетты тамамлаусылар араһында Ҡытайҙа һәм сит илдәрҙә билдәле булған күп кенә сәйәсмәндәр, ғалимдәр һәм бизнесмендар бар.
Оло Петрюг
Оло Петрюг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Петрюг йылғаһының һул ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәштәр хоккей лигаһы
Йәштәр хоккей лигаһы чемпионаты (ЙХЛ йә ЙХЛ-А, Молодёжная хоккейная лига) — КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең 2009 йылдың 26 мартындағы йыйылыш ҡарары менән ойошторолған йәштәр хоккей клубтарының чемпионаты.
ЙХЛ чемпионатында 4 илдән 34 команда ҡатнаша.
ЙХЛ чемпионатының ғәмәлдәге чемпионы — «Локо» хоккей клубы. Ярославль комндаһы Харламов кубогын өс тапҡыр яулай.
2009—2019
2009 йылдың 26 мартында КХЛ клубтары, Рәсәй хоккей федерацияһы һәм КХЛ етәкселегенең берлектәге йыйылышында «Йәштәр хоккей лигаһы»н ойоштороу тураһында ҡара ҡабул ителә.
2009/2010 йылдар миҙгелендә лигала 22 команда ҡатнаша. Тәүге чемпионат 2009 йылдың 4 сентябрендә МВД һәм «Красная Армия» хоккей клубтары уйындары менән башлана.
Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған «Крылья Советов» хоккей клубынан айырым булған һәм Мәскәүҙә урынлашҡан «Крылья Советов» командаһы үткән миҙгелдә ҡатнаша. 2010 йылдың йәй ваҡытында был командалар бер-береһенә ҡушыла. Ҙурҙар командаһы Юғары хоккей лигаһында уйнай, ә йәштәр командаһы Дмитров ҡалаһына күсә һәм Йәштәр хоккей лигаһында ҡатнаша.
Үткән миҙгелдә «Динамо» (Мәскәү) һәм «Шериф» (Балашиха) йәштәр командалаы сығыш яһай. Континенталь хоккей лигаһында уйнаған «Динамо» һәм ХК МВД командалары бер-береһенә ҡушылғас, ошо команданың бер генә йәштәр командаһы була һәм ул «Шериф» исеме аҫтында Тверь ҡалаһына күсә.
ЙХЛ составына яңы командалар инә: «Минские зубры», ХК «Рига», «Юность» (Минск), «Газовик» (Төмән), «Белые Тигры» (Ырымбур), «Олимпия» (Кирово-Чепецк), «Серебряные Львы» (Санкт-Петербург). Тимәк лига халыҡ-ара статусын ала. Шулай уҡ «Феникс» командаһы «Химик» тип исемен үҙгәртә.
2011 йылдың 27 июнендә Йәштәр хоккей лигаһының беренселеге барлыҡҡа килә. ЙХЛ чемпионаты составына Попрад ҡалаһындағы «Лев» хоккей клубының йәштәр командаһы «Татранские Волки» командаһы инә.
27 апрель 2012 йылда лигаға Чехияның «Энергия» хоккей клубы керә . 27 июль 2012 йылда ЙХЛ составына Венгриялағы «Патриот» командаһы керә.
Был миҙгелдә «Татранские волки» командаһы ҡатнашмай.
2013 йылдың 19 июнендә лига рәсми рәүештә ете команда алына в лигу: «Молодая Гвардия» (Донецк, Украина), «Динамо» (Санкт-Петербург), «Горняк» (Учалы), «Ред Булл» (Зальцбург, Австрия), «Беркуты Кубани» (Краснодар), «Эльта» (Липецк) һәм (Белгород ҡалаһынан команда) . Уларҙың өсәүһе ЙХЛ чемпионатында уйнай: «Молодая Гвардия», «Динамо» һәм «Ред Булл».
Перспективала Эстония һәм Польша илдәренән командаларҙың инеүе була.
28 сентябрь 2013 йылда «Патриот» командаһының финанс ҡыйынлыҡтар арҡаһында турнирҙан сығыуы билдәле була. Уларҙың уйынсыларға һәм тренерҙарға бурыстары 45000 евроға тиң була.
«Барс» хоккей клубы 2014/2015 йылдар миҙгеленән башлап Юғары хоккей лигаһына күсә һәм уның урынына «Ирбис» командаһы ЙХЛ составына инә.
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге чемпионы һәм Региондар кубогы яулаусы «Беркуты Кубани» (Краснодар) командаһы ЙХЛ составына инә. Украиналағы тотороҡһоҙ хәлдәр арҡаһында «Молодая Гвардия» командаһы 2014/2015 йылдар миҙгелен үткәрергә мәжбүр була. Южно-Сахалинск ҡалаһындағы «Сахалинские Акулы» командаһы ЙХЛ чемпионатында ҡатнашыу өсөн рөхсәт ала.
Конкуренцияны һәм көсөргәнешле уйындарҙы күбәйтер өсөн 2015/2016 йылдар миҙгелендә командалар һаны 32 тиклем әҙәйә, ә уйындар һаны 44 тиң була. Лига составынан сыҡҡан командалар эсендә «Юность» (Минск), «Энергия» (Карловы Вары), «Ред Булл» (Зальцбург), «Юниор» (Ҡурған), «Капитан» (Ступино) «Челны» (Яр Саллы), «Кристалл» (Бердск) һәм «Химик» (Воскресенск) командалары бар. «Динамо-Шинник» командаһы урынына «Динамо-Раубичи» хоккей клубы килә. «Беркуты Кубани» командаһы финанс мәсьәләләре булғанға күрә чемпионат составынан сыға. Рәсәйҙең хоккей буйынса юниорҙар йыйылма командаһы был миҙгелдә ЙХЛ чемпионатында ҡатнашасаҡ.
2016 йылда «Крылья Советов» хоккей клубы был миҙгелдән башлап мәскәүҙең «Спартак» командаһының йәштәр клубы булараҡ лига составына керә. 2016 йылдың 15 июнендә «Адмирал» хоккей клубы ЙХЛ чемпионатында Примор крайынан үҙенең «Тайфун» исемле йәштәр командаһы булыуы тураһында иғлан итә. . Ул «Сахалинские Акулы» командаһын алмаштырасаҡ. Шулай уҡ лига составынан Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы, «Олимпия» һәм «Динамо-Раубичи» клубтары сыға. Ҡаҙағстандандан «Алтай» һәм Әлмәттән Спутник командалары лига составын тулыландыра. Тимәк, үткән миҙгелдәге кеүек командалар һаны үҙгәрмәй ҡала.
2019 йылдан алып
2019 йылдың йәйендә «Динамо» хоккей клубы Мәскәүҙән Тверь ҡалаһына күсә, Ҡытайҙан «Куньлунь Ред Стар Хэйлунцзян» клубын «ОЭРДЖИ Юниор» алмаштыра, Сахалин өлкәһенән «Сахалинские Акулы» лига составына ҡайталар, ә Мәскәү өлкәһенән «Атланты» хоккей клубы исемен «Атлант» тигәнгә үҙгәртә.
Миҙгел форматы
Бөтә 34 команда 2 конференцияға бүленешәләр: Көнсығыш һәм Көнбайыш конференциялары. 2016/17 йылдар миҙгеленә тиклем конференциялар эсендә дивизиондар бар ине. Ә шул миҙгелдән башлап дивизиондарға командалар бүленмәй башлай. Һәр команда үҙ конференцияһы командаларының һәр-береһе менән даими чемпионатта дүртешәр осрашыу уҙғара. Ә икенсе конференциялағы командалар менән осрашмайҙар. Тимәк һәр команда 64 уйын үткәрәсәк.
2018/2019 йылдар миҙгеленән алып ЙХЛ чемпионатында бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар. Плей-офф ярыштарына һәр конференциянан иң көслө һигеҙ команда сыға. 1/8 һәм сирекфиналдар уйындары конференциялар эсендә үтә, ә ярымфиналда командалар киҫешәләр: көнсығыш конференцияһының иң көслө командаһы көнбайыштаға көсһөҙөрәк команда менән уйнай, ә ҡалған командалар икенсе параны төҙөйҙәр. Финалға тиклем сериялар өс еңеүгә тиклем дауам итә. Финалда ярымфинал еңеүселәре дүрт еңеүгә тиклем осраша. Еңеүсегә Харламов кубогы бирелә.
Индивидуаль бүләктәр
Йыл һайын Лига тамамланған чемпионаттың иң яҡшы ҡатнашыусыларын билдәләй. ЙХЛ бүләктәре беҙҙең хоккейҙың легендалары исемен йөрөтә.
Саҡырыу кубогы
Саҡырыу кубогында ЙХЛ чемпионатының иң көслө уйынсылары ҡатнаша. Был Континенталь хоккей лигаһының бөтә йондоҙҙар уйынына оҡшаш. 2017 йылдан башлап Саҡырыу кубогының иң яҡшы дүрт уйынсыһы КХЛ йондоҙҙар уйынында ҡатнашырға хоҡуҡ ала.
2009/10 — 6 февраль 2010, Санкт-Петербург, Боҙло һарай, Көнбайыш — Көнсығыш 6:4
2010/11 — 12 февраль 2011, Өфө, Өфө-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 3:2 (бул.)
2011/12 — 11 февраль 2012, Магнитогорск, Арена-Металлург, Көнбайыш — Көнсығыш 4:2
2012/13 — 23 февраль 2013, Екатеринбург, «Уралец» МКК, Көнсығыш — Көнбайыш 3:1
2013/14 — 1 февраль 2014, Төбәнге Новгород, «Нагорный» МКК, Көнбайыш — Көнсығыш 5:3
2014/15 — 31 ғинуар 2015, Череповец, Боҙло һарай, Көнбайыш — Көнсығыш 3:2 (ө.в.)
2015/16 — 13 февраля 2016, Түбәнге Кама, СМК «Нефтехимик», Көнсығыш — Көнбайыш 2:5
2016/17 — 15 ғинуар 2017, Өфө, Өфө-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 1:2 (бул.)
2017/18 — 11 ғинуар 2018, Астана, Барыҫ-Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 3:7
2018/19 — 12 ғинуар 2019, Түбәнге Кама, СМК «Нефтехимик», Көнсығыш — Көнбайыш 0:2
2019/20 — 11 ғинуар 2020, Мәскәү, ВТБ Арена, Көнсығыш — Көнбайыш 0:0
Киләсәк кубогы
Был кубок өсөн уйында ЙХЛ чемпионатында һәм беренселегендә сығыш яһаған һәм 18 йәштән оло булмаған хоккейсылар осраша. Бындай уйын бер тапҡыр ғына 2012 йылда үткәрелә. Шул осрашыу Силәбе ҡалаһында үтә һәм Көнбайыш командаһы Көнсығышты 3:1 иҫәбе менән еңә.
ЙХЛ суперкубогы
Был суперкубок өсөн уйын тәүгегә 2015/2016 йылдар миҙгеле тамамланғас 2016 йылдың 30 апрелендә үтәсәк. Был уйында ЙХЛ чемпионаты һәм беренселеге чемпиондары осрашасаҡ. Уйын беренселек чемпионы майҙансығында уҙасаҡ.
2016 — Учалы, «Горняк» Учалы — «Локо» Ярославль 1:5.
Плей-аут
Плей-аут (йәки йыуатыу уйындары) 2011/2012 йылдар миҙгелендә үткәрелә. Был уйындарҙа плей-офф ярыштарына эләкмәгән командалар ҡатнаша. Был турнирҙың үҙенсәлеге шула: чемпионаттың тәүге этабында командалар йыйған мәрәйҙәр плей-аут уйындары башланған мәлдә үҙгәрмәй ҡалалар. Командалар үҙ конференциялағы клубтар менән өйҙә һәм ҡунаҡта икешәр уйын үткәрә. Төрлө конференциялар командалары араһында уйындар үткәрелмәй. Иң әҙ мәрәй йыйған ике команда ЙХЛ чемпионатынан төшөп ҡалалар һәм ЙХЛ беренселегенә күсәләр. Уларҙың урындарына ЙХЛ икенсе дивизионы чемпионы һәм финалисы киләләр. «Олимпия» һәм «Ладья» хоккей клубтары плей-аут һөҙөмтәләре буйынса чемпионаттан төшөп ҡалған тәүге һәм аҙаҡҡы командалар була (уларҙың урындарына «Октан» һәм «Кристалл» командалары килә).
Әммә турнир барышында ЙХЛ офисына күп төрлө ғариза килә башлай. Клубтар көйәрмәндәр яғынан ҡыҙыҡһыныу юҡлығына һәм бер ҡаланан икенсе ҡалаға күсеп йөрөү өсөн ҙур финанс түләүҙәргә зарланалар (даими чемпионатта һәм плей-офф уйындарында бөтә күсеүҙәр сығымдарын лига үҙе түләй ине, ә плей-аутта клубтары үҙҙәре сығымдарҙы ҡапларға тейеш була). Ошо бөтә фекер-уйҙар һөҙөмтәләре буйынса Лига етәкселеге ярыш регламентына үҙгәртеүҙәр индерергә хәл итә, һәм плей-аут бөтөрөлә.
Йәштәр хоккей лигаһы беренселеге
2011 йылдың 1 июнендә «Юғары хоккей лигаһы» коммерциялы булмаған партнёрлыҡ ағзаларының сиратлы йыл йыйылышында ошондай ҡарар ҡабул ителә: киләһе миҙгелдән һәр клубтың Йәштәр хоккей лигаһында йәштәр командаһы булыуы мотлаҡ. Шул уҡ йылдың 27 июнендә ЙХЛ клубтарының дөйөм йыйылышында «Б төркөмөн» барлыҡҡа килтереү һәм был дивизион командалары араһында турнирҙы үткәрергә хәл итәләр. Тәүге миҙгел 2011 йылдың 20 сентябрендә башлана. Шул беренселектә 19 команда ҡатнаша.
Беренселектең плей-офф серияһы еңеүсеһенә Региондар кубогы тапшырыла. 2015/16 йылдар миҙгелендә беренселектә 24 команда ҡатнашасаҡ. Был миҙгел тамамланғас ЙХЛ беренселеген үткәреү хоҡуҡтары Рәсәй хоккей федерацияһына күсә һәм ЙХЛ беренселеге урынына Милли йәштәр хоккей лигаһы нигеҙләнә.
Төркмән Йәнсәйетов
Төркмән Йәнсәйетов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы 1-се Төрөкмән ауылы башҡорттарынан. Бөрйән улусы старшинаһы.
Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы 1-се Төрөкмән ауылы уның исеме буйынса аталған.
1770 йылдың 7 июнендә академик И. И. Лепёхин менән осраша. Иван Лепёхин яҙыуынса, старшина уны йылы, хатта яғымлы итеп ҡаршы ала, уға арнап байрам уҙғара.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, октябрь аҙағында баш күтәреүселәр яғына сыға. 1773 йылдың октябренән Ырымбур ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Е. И. Пугачёвтан полковник чинын ала
Төркмән Йәнсәйетовтың отряды Үрге Яйыҡ һәм Орск ҡәлғәләре араһындағы почта юлын һаҡлаған. 1774 йылдың ғинуар аҙағында — февралендә Ҡыҙыл ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың 5—6 майында Е. И. Пугачёвтың Төп ғәскәре составында — Магнит ҡәлғәһен, шул уҡ йылдың 22 майындаа Морат Абдалов менән берлектә Урғаҙа (Уртазым) ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнашан.
1774 йылдың май—июнендә Төркмән Йәнсәйетов етәкселек иткән отряд подполковник И. Л. Тимашев етәкселегендәге хөкүмәт командаһына ҡаршы һуғышҡан, ә 1774 йылдың көҙөндә уға баш һалып килгән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1774 йылдың 25 ноябрендә Таулыҡай ауылында кәңәшмәгә йыйылған башҡорт ихтилал етәкселәре (Ҡаранай Моратов, Ҡасҡын Һамаров, Төркмән Йәнсәйетов, Муйнаҡ Сөләймәнов, Таулыҡай Сураҡов, Морат Абдалов) менән бергә Тимашев командаһы тарафынан ҡулға алына. Тиҙҙән Тимашев Ҡотлогилдене һәм Ҡасҡын Һамаровты Юлай Аҙналинға бирелергә өндәп ебәрә. 1774 йылдың ноябренән Ҡазан йәшерен комиссияһында тикшереү аҫтында төрмәлә тотола, күп язалауҙарға дусар була. 1775 йылдың яҙында императрица Екатерина II манифесына ярашлы иреккә сығарыла.
1798 йылдың 6‑сы башҡорт кантонында йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. Әхтәр Тимерйәр буйынса, 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы Төркмән Йәнсәйетовҡа 80 йәш булған, уның Һөйәрғол, Яманғол, Яманһарт исемле улдары теркәлгән.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сынык
Сынык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур башҡорттары
Ырымбур башҡорттары — Ырымбур өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттарҙың этник төркөмө. Төбәктең автохтон халыҡтарының береһе.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Йәшәү урыны буйынса Ырымбур башҡорттарын шартлы рәүештә Көнбайыш Ырымбур һәм Көнсығыш Ырымбур башҡорттарына бүлеп йөрөтәләр. Көнсығыш Ырымбур башҡорттары нигеҙҙә үҫәргән һәм ҡыпсаҡ, ә Көнбайыш Ырымбур башҡорттары — бөрйән, йылан, ҡыпсаҡ, мең, һеңрән, табын, тамъян, үҫәргән, юрматы һ.б. көньяҡ-көнсығыш башҡорт ҡәбиләләренән формалашҡандар.
Ырымбур башҡорттарының байтаҡ өлөшө сығышы менән понтий, әҙерәк өлөшө — көньяҡ себер антропологик типтарына ҡарай.
Ырымбур башҡорттарының теле башҡорт теленең көньяҡ диалектына инә. Бер нисә һөйләшкә бүленә: Бынан тыш, Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарында башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты таралған.
Дини ышаныуҙары буйынса Ырымбур башҡорттары — мосолмандар.
Тарихы
Хәҙерге Ырымбур өлкәһен биләүсе башҡорттар тураһында иң тәүге мәғлүмәттәр ғәрәп сәйәхәтсеһе Әхмәт ибн Фаҙландың беҙҙең эраның Х быуатына ҡараған яҙмаларында теркәлә.
II меңйыллыҡтың башында Ырымбур башҡорттарының биләгән территориялары Эмба һәм Илек йылғаларының үренәсә барып етә.
XIII быуаттан алып уларҙың ерҙәре Алтын Урҙа, ә XV быуаттан — Нуғай Урҙаһы хакимлығы аҫтында була. Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуынан һуң, Ырымбур башҡорттарының күпселек өлөшөнә аҫаба ерҙәренең сиктәре билдәләнгән жалованный грамоталар тапшырыла.
XVII быуаттан алып Ырымбур башҡорттарының биләгән территориялары Ырымбур өлкәһенең көнсығышында Һаҡмар йылғаһының (Оло Эйек, Ҡороған һ.б. ҡушылдыҡтары менән) түбәнге ағымында һәм Урал (Яйык) йылғаһының урта ағымында, ә Ырымбур өлкәһенең көнбайышында — Һаҡмарҙың (Оло Уран, Кесе Уран һ.б.ҡушылдыҡтары менән) үрге һәм түбәнге ағымдарында урынлашҡан булалар.
1744 йылда уларҙың ерҙәре Ырымбур губернаһы, ә һуңыраҡ — Боғорослан, Быҙаулыҡ, Ырымбур һәм Орск өйәҙҙәре составына инә.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы индерелеү менән үрҙәге өйәҙҙәрҙә йәшәүсе башҡорттар IX башҡорт кантоны составына инәләр.
1917 йылда Ырымбурҙа Беренсе (20-27 июль) һәм Өсөнсө (8-20 декабрь) Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары съездары үтә. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡорт өлкә шураһы Башҡортостандың милли-территориаль автономияһын иғлан итә. 1917-1918 йылдарҙа Ырымбурҙағы Карауанһарай Башҡорт Хөкүмәте резиденцияһы һәм Башҡорт ғәскәре штабы ролен үтәй.
III Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары съезының «Башҡортостан менән автономлы идара итеү» ҡарары нигеҙендә автономия территорияһы туғыҙ кантонға бүленә. Ырымбур башҡорттарының ере Ҡыпсаҡ, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән кантондары составында була. Административ үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң, Ырымбур башҡорттары биләгән территорияларҙың бер өлөшө Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһының Бәләбәй һәм Йылайыр кантондары составына инә. 1924 йылдың октябрь айында Башҡорт АССР-ның Туҡ-Соран һәм Имәнғол волостары Ҡырғыҙстан АССР-ына, ә 1935 йылдың март айында Ейәнсура районының көньяҡ өлөшө Ырымбур өлкәһенә тапшырыла.
1925 йылдан алып Ырымбур башҡорттарының барлыҡ ерҙәре йәнә Ырымбур губернаһы, ә 1934 йылдан — Ырымбур өлкәһе составына инәләр.
Хужалыҡ, матди һәм рухи мәҙәниәт
Ырымбур башҡорттарының төп хужалыҡ тармағын ярым күсмә малсылыҡ тәшкил итә. Бынан тыш улар игенселек, һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Башлыса йылҡы малын, һирәкләп һарыҡ, һыйыр, кәзә, дөйә үрсеткәндәр. Бойҙай, арпа, һоло һәм арыш, шулай уҡ тегенселек ихтыяждары өсөн киндер һәм етен үҫтергәндәр. Ер эшкәртеү өсөн ағас һабан, тимер тырма һәм ураҡ ҡулланғандар. Ашлыҡты ҡул тирмәне, һыу тирмәне (һирәк осраҡта — ел тирмәне) ярҙамында, йәки ырҙында үгеҙҙәрҙе (һирәкләп аттарҙы) түңәрәк буйлап көлтәләр өҫтөнән ҡыуып һуҡҡандар. Ҡоралай һәм төлкөгә һунар иткәндәр, мурҙа, ҡармаҡ һәм йылым менән балыҡ аулағандар.
Бынан тыш Ырымбур башҡорттары тоҙ, тимер һәм баҡыр руда сығарыу промыслалар, шулай уҡ кейеҙ, тула, тире баҫыу, тегенселек, бәйләү, үреү һөнәрҙәре менән шөғөлләнгәндәр.
Торлаҡтарҙы нигеҙҙә самандан, ә урманлы яҡтарҙа — буранан төҙөгәндәр. Традицион өй интерьеры сыуал йәки мейестән, кейеҙ түшәлгән, яҫтыҡтар һалынған нарҙан һ.б. торған.
Көнсығыш Ырымбур башҡорттарының кейеме башҡорт милли кейеменең көньяҡ-көнсығыш комплексына, ә Көнбайыш Ырымбурҙыҡы — үҙендә көньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш комплексы элементтарын берләштереүсе һамар-ҡырғыҙ комплексына ҡарай. Елән, кәзәкей, сәкмән, тун, толоп, бишмәт — өҫкө кейемде тәшкил иткән. Ир-аттарҙың баш кейеме булып бүрек, малахай, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы — ҡашмау, таҡыя, таҫтар, мамыҡ шәле, шәл һаналған. Аяҡҡа күндән эшләнгән (ҡата, ситек), ҡайһы бер осраҡта тула менән ҡушып эшләнгән аяҡ кейеме кейгәндәр. Традицион биҙәнеү әйберҙәре булып селтәр, һаҡал, түшелдерек, сулпы, беләҙек, балдаҡтар һ.б. иҫәпләнгән.
Ырымбур башҡорттарының аш-һыуында ит һәм һөт аштары өҫтөнлөк иткән, шулай уҡ ҡыяҡлылар, балыҡ, ашарға яраҡлы тамыр үҫемлектәре, емеш-еләк һ.б. ҡулланылған. Эсемлектәрҙән айран, буҙа, ҡымыҙ һ.б. киң таралған була.
Ырымбур башҡорттарының традицион халыҡ байрамдары һәм йолалары, шул иҫәптән ҡарға бутҡаһы, кәкүк сәйе, һабантуй, нигеҙҙә яҙғы һәм йәйге осорға тура килә, Ғаилә байрамдары бала тыуыу, туй һәм башҡа ваҡиғалар менән бәйле рәүештә уҙғарыла.
Ырымбур башҡорттарының фольклоры «Алпамыша менән Барсынһылыу», «Буҙйегет», «Заятуләк менән Һыуһылыу», «Ҡуҙыйкурпәс менән Маянһылыу», «Ҡара-юрға», «Ҡуңыр буға», «Таһир менән Зөһрә», «Йософ менән Зөләйха» һәм башҡа эпос варианттары менән күҙаллана. Уларҙың барлыҡҡа килеүе тураһындағы урындағы риүәйәттәр һәм легендалар башҡорт ырыу һәм ҡәбиләләренең барлыҡҡа килеүе, тораҡ пункттарҙы һәм уларҙың атамаларының тарихы, төп тарихи ваҡиғалар хаҡында бәйән итә. Йыр фольклоры жанрҙарының байтағы башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте («Маршрут», «Перовский», «Һырдарья»), Карауанһарайҙың төҙөлөүе һәм халыҡтың бүтән тарихи ваҡиғаларына арналып ижад ителгән.
Башҡорттарҙың Ырымбур өлкәһе топонимияһының формалашыуына ҙур өлөш индереүен Айғырбатҡан үҙәге, Айғыр бәйләгән тау, кибеп барыусы Күкбейә инеше кеүек күп һанлы географик атамалар дәлилләй.
Демография
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу белешмәләренә ҡарағанда, Ырымбур өлкәһе башҡорттары Ырымбур (5,5 мең кеше), Орск (4,3 мең кеше), Медногорск (3,5 мең кеше), Ҡыуандыҡ (2,9 мең кеше), Новотроицк (2,6 мең кеше), Гай (2 мең кеше) һ.б., шулай уҡ Ҡыҙыл Гвардия (6 мең кеше), Ҡыуандыҡ (5,6 мең кеше), Новосергиевка (2,5 мең кеше), Гай (2,5 мең кеше), Төйләгән (2,4 мең кеше), Александровка (2,1 мең кеше), Һарыҡташ (1,8 мең кеше), Переволоцк (1,5 мең кеше) һ.б. райондарҙа йәшәйҙәр.
Мәҙәни һәм ижтимағи ойошмалар
Ырымбур өлкәһендә 15 башҡорт милли-мәҙәни ижтимағи берләшмәләр, шул иҫәптән: Шулай уҡ өлкәлә эшләй 77 башҡорт ижади төркөмдәре, шул иҫәптән 15 фольклор төркөмө эшләй. 2007 йылда Ырымбурҙа «Милли ауыл» мәҙәни комплексында Башҡорт мәҙәниәте, көнкүреше һәм этнографияһы йорт-музейы асыла.
1992 йылдан алып Ырымбур өлкәһендә башҡорт телендә «Каруанһарай» гәзите сығарыла.
«Корчагин походы дауам итә» композицияһы
Корчагин походы дауам итә — Ростов өлкәһенең Волгодонск ҡалаһындағы архитектура композицияһы. Фонтандан һәм скульптура төркөмөнән ғибәрәт. Урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Һүрәтләнеше
80-се йылдарҙың беренсе яртыһында Комсомол майҙанында кинотеатрҙағы кондиционерҙарҙың һыуын һыуытыу өсөн технологик резервуар ҡороу күҙаллана. Кинотеатр эш башлағанға тиклем скульпторҙар В. П. Поляков менән архитектор А. Е. Фролов уны декоратив фонтан итеп үҙгәртә. Объекттың тәбәнерәк яғында, ике күтәртелгән юлдың түңәрәкләтелгән күҙәтеү майҙаны уртаһында, таш подиумда 12 метрлыҡ «Корчагин походы дауам итә» тип аталған скульптура композицияһы урын ала. Ул «Атоммаш»тың йәш төҙөүселәренә бағышлана, яҙмыштары комсомол, яңы төҙөлөштәр менән бәйле кешеләрҙең йәшлек символы булып тора
Композицияны әйләнә буйынса ҡарағанда, ҙур шинель кейгән, ҡулбашына кәйлә һалған буденовкаы корчагинсыны; электросварщикты; геодезистканы күрергә мөмкин. Скульптуралар спираль буйынса ҡуйылған һәм улар үргә ынтылғандай. Композицияның уртаһында ҡулына елберләгән әләм тотҡан эшсе ҡуйылған. Постаменттың бер яғына СССР-ҙың комсомол халыҡ төҙөлөштәренең исемдәре гравировкалап яҙылған: «Амурҙағы Комсомольск», «ДнепроГЭС», «Магнитка», «Турксиб», «Целина», КамАЗ, «Атоммаш», БАМ.
2005 йылдың октябрендә фонтан хйәриә аҡсалары иҫәбенә реконструкциялана. Әлеге ваҡытта скульптура төркөмө менән берлектә эшләнгән бассейн ремонт талап итә, әммә был мәсьәлә бик йыш күтәрелеүгә ҡарамаҫтан, аныҡ эш башҡарылғаны юҡ. Шулай ҙа, 2016 йылдың 27 октябрендә ҡала хужалығы департаменты Александр Шайтан бедереүенсә, 2017 йылда фонтанды ремонтлау планлаштырылған
Буҙан Смаҡов
Буҙан Смаҡов — йөҙ башлығы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
1773 йылдың аҙағында — 1774 йылдың башында Минзәлә баш күтәреүселәр үҙәге етәкселәренең береһе була. Ҡазан губернаһының Ҡазан өйәҙе татарҙарын ихтилалсылар армияһына мобилизациялай.
Буҙан Смаҡовтың отряды 1774 йылдың февраль—апрелендә Ҡазан даруғаһы Баҡалы ҡәлғәһе һәм Нуғайбәк ҡәлғәһе, Түбәнге Троицк заводы, Өҫән‑Ивановка заводы тирәһендә хәрәкәт итә; июнь—июлдә Бөгөлмә ведомствоһы Дүсмәт ауылы янындағы, Өршәк һәм Дим йылғаларының үрге ағымындағы хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Турай Ишәлин, Ҡотлогилде Абдрахманов һәм Ҡасҡын Һамаров менән берлектә Өфөгә яу әҙерләй.
1774 йылдың ноябрендә Әлибай Мырҙағолов өгөтләүе буйынса Өфө провинцияһы канцелярияһына ғәйебен танып килә. Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була, 1774 йылдың 10 декабрендә һуңғы хөкөм сығарыу өсөн граф П. Н. Панинға ебәрелә. 1774 йылдың 24 декабрендә комиссия ҡарары буйынса язанан ҡотҡарыла.
1783 йылда Күл‑Иле‑Мең улусы йөҙ башы.
Быстряна
Быстряна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының һул ярына тамағынан 9,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Утрас
Оло Утрас — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 483 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше
Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше (түбәнге ағиҙел, түбәнге ағиҙел-ыҡ, ыҡ-түбәнге ағиҙел) — башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Өйрәнеү тарихы һәм төркөмләү (классификация)
1954 йылда Т. Ғ. Байышев етәкселегендә Башҡорт АССР-ының төньяҡ-көнбайыш райондарына тағы бер экспедиция ойошторолған. Йомғаҡлау отчётында тикшеренеүселәр көнбайыш диалект башҡорт теленең үҙенсәлеген һаҡлаған тигән һығымтаға килгән, ә «диалекттың һүҙлек фонды һәм морфологияһы уға бер бөтөн һәм дөйөм башҡорт теле тәьҫир иткәнен һәм тап ул өҫтөнлөклө роль уйнағанын күрһәтә» тип иҫбатлаған. Ғалимдар тикшерелгән регионда мәктәптәрҙә уҡытыуҙы башҡорт теленә күсерергә кәрәк тигән тәҡдим индергән, әммә был тәҡдимде властар иғтибарға алмаған. Артабан экспедиция материалдары Т. Ғ. Байышевтың «Башҡорт диалекттары әҙәби телгә мөнәсәбәтендә» тигән монографияһында сағылыш тапҡан. Автор башҡорт телен фонетик билдәләре буйынса 7 наречиеға бүлгән, Өфө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта йәшәгән башҡорттарҙың телен [ҙ] һәм [с] наречиеларына ҡарата. 1960—1970-се йылдарҙа был выдвинут тезис о том, что «Башҡортостандың көнбайышында һәм төньяҡ-көнбайышында йәшәгән башҡорттар татар теленең урта диалектында һөйләшә» тигән фараз (тезис) алға сыға башлай. Тағы ла һуңғараҡ сыҡҡан баҫмаларҙа был диалект зонаһы «күсеү һөйләше» тип билдәләнгән.
1960—1970-се йылдарҙа Башҡорт АССР-ы, Пермь өлкәһенең көньяғында һәм Татар АССР-ы көнсығыш райондарында йәшәгән башҡорттарҙың йәнле һөйләшеү телен өйрәнеү эштәре дауам иткән. 1987 йылда башҡорт теленең көнбайыш диалектына бағышланған «Башҡорт һөйләштәре һүҙлеге»нең 3-сө томы баҫылып сыҡты. Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше С. Ф. Миржанованың «Башҡорт теленең төньяҡ-көнбайыш диалекты» монографияһында ентекләп өйрәнелгән.
Фонетикаһы
Түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшенең характерлы үҙенсәлеге булып тора: Һөйләштә  фонемаһы көслө иренләшкән формала сығыш яһай һәм, [а] өнөнә лә оҡшағандай, [o]? кеүек ҡабул ителә(татарҙар ошолай һөйләшә): диал. б[о]ғана — әҙәби б[а]ғана (столб), диал. ҡ[о]уш[о]у — әҙәби ҡ[а]уш[а]у (волноваться), диал. б[о]ҡа — әҙәби б[а]ҡа (жаба) һ.б.
Грамматикаһы
Көнсығыш диалектындағы һәм әҙәби телдәге һигеҙ вариативлы күплек ялғауы урынына —Төньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ диалектының башҡа һөйләштәре кеүек үк, түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләше күплек ялғауҙарының дүрт вариативлы аффикстары системаһы менән ҡылыҡһырлана, йыйыу һәм эйәлек төшөнсәләре менән айырыла.
Һөйләштәге килеш ялғауҙарын ҡулланыуҙа һәм әҙәби телдә ҡулланылған килеш формаларында айырмалыҡтар күҙәтелә. Шул уҡ ваҡытта дим һәм түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләштәрендәге исемдәрҙең килеш менән үҙгәреш парадигмаһы тап килә. Көньяҡ диалектының урта һөйләшендәге кеүек, түбәнге ағиҙел-ыҡ һөйләшендә -лыҡ/-лек аффиксына йыш ҡына -лауыҡ/-ләүек диалект аффиксы тап килә: диал. саҙ[лауыҡ] — әҙәби һаҙ[лыҡ] (болото), диал. яр[лауыҡ] — әҙәби яр, яр[лыҡ] (обрыв) һ.б.
Сырчан (Немда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варакошка
Варакошка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Варакша йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,1 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варваж (Якшанга ҡушылдығы)
Варваж  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Якшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюгаилка
Сюгаилка  — Рәсәйҙәге йылға, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюгаилка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәмәтғата Мансуров
Биографияһы
Мөхәмәтғата Мансуров 1834 йылда Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең (хәҙерге Пермь крайы Барҙы районының) Солтанай ауылында тыуған. Сығышы менән боронғо башҡорт кенәздәре нәҫеленән булған. Мәҙрәсәлә белем алған.
Ҙур ер биләмәләренә һәм тирмәндәргә хужа булған. Уның магазиндары Тол йылғаһы районында, шулай уҡ Пермь, Ирбит, Красноуфимск һәм Бөрө ҡалаларында, Күчтәнтей, Солтанай, Сәрәш һәм Бикбарҙы ауылдарында, Уҫы ҡалаһында сәй фабрикаһы һәм магазины булған. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнгән.
1897 йылда Солтанай ауылында «Мансуриә» мәҙрәсәһен һәм бер нисә башҡа мәғрифәтселек учреждениеларын аса. Йәдитселек яҡлы булып, мәҙрәсәгә донъяуи дисциплиналарын индерә. 1899 йылда Уҫы ҡалаһында таш мәсет төҙөй. 1906 йылда Түбәнге Новгородта уҙғарылған III Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша.
1914 йылда Мансуров бөлгөнлөккә төшә, ә уның барлыҡ мөлкәте аукционда һатыла. Сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай.
1902 йылдағы стачкаға һәйкәл
Тарихы
1902 йылдың ноябрь башында Владикавказ тимер юлының Төп оҫтаханалары эшселәре эш ташлай. Камышевахск йырынында улар күп кешене йәлеп итеп митинг үткәрә,иҡтисади һәм сәйәси талаптар яңғырай. Властар менән бәрелеш һөҙөмтәһендә бер нисә эшсе һәләк була. Забастовка 25 ноябрҙә тамамлана. Был ваҡиға хаҡында В. И. Ленин былай тип яҙа: «Пролетариат беренсе тапҡыр үҙен, синыф булараҡ, башҡа синыфтарға һәм батша хөкүмәтенә ҡаршы ҡуя».
1975 йылда уба башына, горельеф өҫтөнә ике эшсенән торған композиция ҡуйыла. Йәш эшсеҡарт, яралы эшсенән революция байрағын алып күтәргән. Был һәйкәл быуындар күсәгишелеген һәм эшсе синыфтың еүелмәҫлеген символлаштыра. Һәйкәл авторҙары скульптор А. Скнарин һәм архитектор П. Ибалаков була. Уның итәгендә күҙәтең майҙансығы эшләнә.
Стачкаға һәйкәл тәүҙә федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ булып тора, әммә 1997 йылда уны статусы төбәк кимәленә тиклем түбәнәйтелә.
Белогорье ыҙаны
Белогорье ыҙаны — Төбәк әһәмиәтендәге комплекслы тәбиғәт һәйкәле. Ростов өлкәһе Верхнедон районындағы Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ Дон йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй. Тәбиғәт һәйкәле статусын Белогорье ыҙаны Ростов өлкәһе Хөкүмәте 349-сы ҡарары(15.05.2014) нигеҙендә алған.
Һүрәтләү
Белогорье ыҙаны тәбиғи төрлө ағастар һәм ҡыуаҡлыҡтарҙан торған байрас урманынан ғибәрәт. Бында Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына ингән бик үҫемлектәр төрө бар. Уларға ыҙандың көньяғында киң таралған ҡара кәкүк баш, европа аҡ тояғүләне популяциялары бар. Үҫемлектәр бик ҙур биологик төр һәм эндемизм менән айырылып тора.
Белогорье ыҙаны Верхнедон районының үҙәгендә, Мигулин станицаһынан көнбайыштараҡ, Дон йылғаһының уң ярында. Ул Мигулин урмансылығының 47-се һәм 48-се кварталдарын биләй.
Белогорье ыҙанының дөйөм майҙаны 166,0 га. Тәбиғәт һәйкәле статусын Ростов өлкәһе Хөкүмәтенең 735-се (08.08.2012) һәм 349-сы (15.05.2014) ҡарарҙарына ярашлы алған. Ул фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау, ағартыу әһәмиәтенә эйә.
Белогорье ыҙанында башлыса тәбиғи байрас урмандары, дала үҫемлектәре аҡбурлы асыҡ ерҙәрҙә үҫә. Бында ағастарҙан имән, ялан сағаны, йүкә, ҡорос ағас, ерек, ябай миләш үҫә.
Ҡыуаҡлыҡтарҙан европа бересклеты, еҙекәй, муйыл, эт муйылы, терндарҙың байтаҡ төрҙәре бар. Урман-дала зонаһында үҫеүсе үҫемлектәр был ыҙанда күпләп таралған.
Юғарыла һаналып киткән үҫемлектәр һәм байрас урмандары ағастары комплекслы тәбиғәт һәйкәл булып торалар һәм хөкүмәт тарафынан һаҡланалар, сөнки бындағы бик күп үҫемлектәр төрө Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Шуларҙың иң ныҡ айырылып торғаны ҡара кәкәүк баш һәм европа аҡ тояғүләне.
Вахтан (Оло Какша ҡушылдығы)
Вахтан  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюмсилка
Сюмсилка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Вахтан (Кесе Какша ҡушылдығы)
Вахтан  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яманһары Яппаров
Яманһары Яппаров — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Нуғай даруғаһы Һун-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан. Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы итеп һайлана. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы уның исеме буйынса аталған.
1954 йылдың 9 июлендә Өфө провинция канцелярияһында Нуғай даруғаһының 5 улусының 147 вәкиле һәм завод хужалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников араһында 483 рудник аҫтына ер биреү тураһында килешеү төҙөлә, башҡорт делегацияһы составында буласаҡ ихтилал башлыҡтары Яманһары Яппаров, Кинйә Арыҫланов, Ҡотлогилде Абдрахманов, Ҡасҡын Һамаровтар ҙа була.
Хөкүмәт ғәскәрҙәренең баш командующийы генерал Ф. Ф. Щербатов хәбәр итеүе буйынса, 1774 йылдың йәйендә йәнә ихтилалсылар яғына сыға. 1774 йылдың июлендә Иманғол ауылы янында Яманһары Яппаров һәм Аҡбулат Раҡаев етәкселегендәге яҡынса 2 мең кешенән торған берләшкән отряд И. Г. Шевич командалығындағы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән алышта еңелә. Яманһары Яппаров властарға бирелә. Тарихсы И. М. Гвоздиковаға ярашлы, Щербатов был осраҡта хата ебәргән, был ваҡытта Яманһары Яппаров баш күтәреүселәр яғына сыҡмаған, сөнки Һеләүһен Кинйин тарафынан әсиргә алынған булған.
1774 йылдың көҙөндә 21 старшина менән бергә Ҡазан йәшерен комиссияһына килә һәм декабргә тиклем тикшереү аҫтында була. Ошо комиссия ҡарары буйынса, язаһыҙ иреккә сығарыла, уның Һун-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы вазифаһы ҡалдырыла.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Сюнык
Сюнык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диңгеҙ буйы крайы
Примо́рье крайы йәки Диңгеҙ буйы крайы — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Алыҫ Көнсығыш федераль округы составына инә.
Административ үҙәге — Владивосток ҡалаһы.
География
Рәсәй Алыҫ Көнсығышының көньяғында урынлашҡан. Приморье крайы төньяҡта — Хабаровск крайы һәм көнбайышта — Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш, көньяҡ һәм көнсығыш ярҙарын Тымыҡ океандың Япон диңгеҙе һыуҙары йыуа.
Край сиктәренең дөйөм оҙонлоғо 3000 км тәшкил итә, шул иҫәптән яҡынса 1500 км диңгеҙ яр буйына тура килә. Майҙаны — 0 км².
Тарихы
Приморье крайы 1938 йылдың 20 октябрендә Алыҫ Көнсығыш крайын Хабаровск һәм Приморье крайҙарына бүлеү һөҙөмтәһендә ойошторолған.
Халҡы
Приморье крайында 1989 йылда — 2763, 2002 йылда — 2101, 2010 йылда — 1564 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Ҡырым ауылы музейы
Ҡырым ауылы музейы — Ростов өлкәһе Мясниковский районы Ҡырым ауылындағы тарихи-этнография музейы. Ҡырым ауыл мәҙәниәт йортонда урынлашҡан. 1987 йылда халыҡ исеме ала. Ауыл музейында әрмәндәрҙең Ани тармағының тарихы, тормошо һәм күнкүреше менән танышырға мөмкин.
Музей адресы: 344113, Ростов өлкәһе, Ҡырым ауылы, Мясникян урамы. Мәҙәниәт йорто.
Музей тарихы
Әрмән мәҙәниәтенең халыҡ музейы Ростов өлкәһе Мясниковский районының Ҡырым ауылында урынлашҡан. Ауылдың хәҙерге әрмәндәре бында Ҡырымдан күсеп килгән әрмәндәрҙең тоҡомо.
Ҡырым ярымутрауында төрлө ваҡыттарҙа Бөйөк Әрмәнстандан, Кесе Азиянан һәм Болгариянан күсеп килгән әрмәндәр йәшәй. Унда алты быуат йәшәп, Екатерина II -сенең 1778 йылдың 9 мартындағы указы буйынса, хәҙерге Ростов өлкәһенең ерҙәренә үҙ ирке менән күсереп ултыртылғандар. Донда әрмәндәр колонияһы 1779 йылда барлыҡҡа килә. Ҡырымдың ҡала халҡы Нахичевань ҡалаһына күсеп ултыра, ә ауыл халҡы — Чалтырь, Топти (Ҡырым), Мец Сала (Оло Салы), Султан Сала һәм Несвита (Несветай) ауылдарына күсә. Ҡырымда йәшәп, әрмәндәр әрмән теле диалектын, халыҡ йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, халыҡ көнкүреше элементтарын һаҡлағандар. Күсеп килеүселәргә дин тотоу иреклеге бирелә. Уларға сиркәүҙәр һәм сиркәү манаралары төҙөргә, сиркәү йолалары атҡарырға, бөтә әрмәндәрҙең юғары патриархына — эчмиадзин католикосына ғына буйһонорға ирек бирелә. Тарихи документтар, әрмән мәҙәниәте һәм көнкүреше предметтары 1980 йылда ауылда төҙөлгән тарихи-этнография музейында тупланған. Музейҙың беренсе мөдире Айка Андирасович Поповян була. Поповян оҙаҡ йылдар ауыл мәктәбендә эшләй, унда ауыл тарихы мөйөшө булдыра. Ләкин ваҡыт үтеү менән был «бәләкәй музей» ауыл халҡының үҫә барыусы рухи талабын ҡәнәғәтләндермәй башлай. 1979 йылда Лукашин исемендәге колхоз идараһы (етәксеһе Г. А. Срабионян) Ҡырым ауылында ауыл тарихы музейы төҙөргә һәм уға ауылдағы мәҙәниәт йортоноң бер өлөшөн бирергә ҡарар итә. Мәҙәниәт йорто эргәһендә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төҙөлгән эшләүсе Изге Ҡотҡарыусы Мәсих сиркәүе (әрмәнсә Սուրբ Ամենափրկիչ, Сурб Аменапркич) урынлашҡан.
Ауыл мәҙәниәт йортоноң 600 урынлыҡ тамаша залы, китапханаһы бар. Музей фондында 1340 предмет, китап һәм документтар бар. Материалдар хронологик тәртиптә ҡуйылған, ауылға нигеҙ һалынған датанан —  1779 йылдан һәм беҙҙең көндәргә тиклем. 1987 йылда Ҡырым ауылы музейына СССР мәҙәниәт Министрлығының Бойороғо менән «Халыҡ музейы» исеме бирелде.
Экспозицияһы
Музей экспонаттары ауыл һәм өлкә халҡы тарафынан йыйыла. Шулай, Хачерес Григорьевич Гайбарян ауыл тимерлеге, крәҫтиән арбаһы, Лукашин йорто макетын эшләй; С. А. Тирацуян музейға боронғо балсыҡ кувшин бүләк итә; З. А. Хачикян — XIX быуат бизмәне бирә һәм башҡалар. Музейҙа ҡуйылғандар: екке үгеҙ өсөн ағас ҡамыт, иләнмәгән тиренән сабата (чарохи), йөн гольф (халчины)) һәм башҡалар. Музейҙа билдәле ҡырым династиялары вәкилдәре — Чубаровтар һәм Айдиновтар, билдәле спортсмендар — Я. В. Ялтырян, К. М. Термалаян, М. А. Деремян һәм башҡалар тураһында материалдар йыйылған.