cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Книппер-Чехова Ольга Леонардовна
Чехов менән танышыуы
Ольга Книпперҙың Антон Чехов менән тәүге танышыуы «Чайка» һәм «Царь Федор Иоаннович» (9, 11 һәм 14 сентябрь, 1898 йылда) спектаклдәренең репетицияһында була. Был осрашыуҙан һуң Чехов былай тип яҙа: «Ирина, минеңсә, бик гүзәл. Тауышы, выжданы, ихласлығы — шундай яҡшы, хатта тамаҡ төбө ҡысыта. Әгәр ҙә мин Мәскәүҙә тороп ҡалһам, Иринаға ғашиҡ булыр инем».
Ольга Книппер был осрашыу тураһында былай хәтерләй: «шул осрашыуҙан минең тормошомдоң нескә һәм ҡатмарлы төйөнө тартыла башланы». Чехов Художество театрында «Аҡсарлаҡтың» триумфын күрә алмай, әммә кем уға был турала Ялтаға яҙа, Книппер башҡарған Аркадина ролен билдәләй.
1899 йылдыың йәйенән улар араһында оҙайлы хатлашыу башлана, ул өҙөклөктәр менән 1904 йылдың яҙына тиклем дауам итә. Книпперға Чеховтан 443, ә Книпперҙан Чеховҡа 400 хат тураһында билдәле. Хатлашыу яҙыусының һуңғы йылдарын сағылдыра. Хатта уның вафатынан һуң да Ольга Леонардовна иренә ҡарата хаттар яҙыуын дауам итә
1900 йылдың Мәскәү художество театры беренсе гастролдәре менән Чехов шул саҡта йәшәгән Ҡырымға килә. Ольга уның йортонда йәшәй, һәм шунан алып парҙар үҙҙәренең яҡынлыҡтарын береһенән дә йәшермәй. Улар Ялтала алты аҙна бергә үткәрәләр, һуңынан Мәскәүҙә, шунан һуң инде йәмғиәттә буласаҡ туй тураһында имеш-мимештәр тарала.
1901 йылдың 25 майында (7 июндә) Антон Павлович Чехов һәм Ольга Леонардовна өйләнешә. Өйләнешкәндән һуң тәүге айҙы улар Башҡортостанда, Аксенов ауылында үткәрә, унда Чехов Андреев туберкулез шифаханаһында дауаланған була. шул уҡ йылда Книппер ауырға ҡала, әммә балаһы төшә. 1902 йылда ул яңынан ауырлы була, әммә Петербургта сығыш яһаған мәлендә бер нисә метр бейеклектән асыҡ люкҡа йығылып төшә, шунан операция һәм оҙаҡ ауырығандан һуң башҡаса балаға уҙмай.
1904 йылдың 17 ғинуарында «Вишневый сад» премьераһы үтә, унда Книппер Раневская ролен— үҙенең иң яратҡан ролен башҡара, ғүмеренең аҙағына тиклем тиерлек ул ролде сәхнәлә уйнай. Никахы Чеховтың 2 (15) июль 1904 йылда вафатына тиклем дауам итә. Ул васыят буйынса «Гурзуфтағы дачаны һәм биш мең һум аҡса» ала.
Чеховтың Ялталағы йортон һаҡлаусы Алла Ханило былай һөйләй: "Мария Павловна никах бәхетле булған, тип яҙа. Һәм ул хаҡлы. Чехов әйткәнсә, уға ай һымаҡ күк йөҙөндә һәр көн килмәгән шундай ҡатын кәрәк булған. Шундай ҡатын булған да инде Мәскәү художество театрының актрисаһы Ольга Леонардовна Книппер. Ул Чеховты яратҡан һәм уның туғандарынан айырмалы рәүештә ул бөтә нәмәһен ташлап баш ҡаланан ауырыу иренә провинциаль Ялтаға китергә әҙер ине. Әммә тегенеһе уны туҡтатҡан, ул идеаль парҙар, сөнки бер-береһенә яратҡан шөғөлөнә ҡамасауламайҙар. Һәм ул 1904 йылда Ялтанан һуң килгән немец курорты Баденвейлерҙа уның ҡулында вафат була.
Ғаиләһе
1919—1922 йылдарҙа Качалов төркөмө составында була, ул төркөм менән Рәсәйҙең көньяғы буйлап гастролдәрҙә була. Болгарияла сығыш ваҡытында эштәр хөрт бара, һәм кемдер Василий Качаловҡа Книппер фамилияһына «Чехов» приставкаһын ҡушырға тәҡдим итә, был тамашасыны ылыҡтыра; шул ваҡыттан Книппер-Чехова фамилияһы актрисаға нығына. Ул МХАТ-тың АҠШ һәс Европа буйлап ике йыллыҡ дөйөм сәфәрендә ҡатнаша.
Тыуған иленә ҡайтып, МХАТ-та хеҙмәт итеүен дауам итә. Элекке ролдәренән тыш, ул «На дне» пьесаһында Василисаны, «Смерть Пазухина» пьесаһында Живоедованы, «На всякого мудреца довольно простоты» пьесаһында Турусинаны, «Провинциалка» әҫәрендә Дарья Ивановнаны, «Хозяйка гостиницы» әҫәрендә Гортензияны башҡара.
Инде олоғайғас, Книппер-Чехова үҙенән 30 йәшкә кесе драматург Николай Волков менән ҡауыша, әммә башҡа кейәүгә сыҡмай.
Һуңғы ролен 1950 йылдың 15 мартында Лев Толстойҙың «Йәкшәмбе» романы буйынса пьесала уйнай. Һуңғы йылдарын яңғыҙлыҡ йәшәй, яйлап һуҡырая. 1958 йылдың 22 октябрендә 90 йәшлек юбилейын билдәләгәндә һуңғы тапҡыр сәхнәгә сыға. Ольга Книппер-Чехова вафат 1959 йылдың 22 мартында Мәскәүҙә вафат була. Ире менән йәнәш Новодевичье зыяратында ерләнә (участка № 2).
«Чехов» ҡатын-ҡыҙҙары роле
Ольга Книппер-Чехова — Чехов ҡатын-ҡыҙҙарының образын асыҡ һәм сағыу тапшырған бөтә актрисаларҙың береһе. Үҙенең ҡабатланмаҫ һәм үҙенсәлекле булыуы менән, аристократик башҡарыу манераһына эйә булып, Чеховтың мөһим пьесаларында төп ролде башҡарыусы актриса:
Ролдәре
Совет осоронда бындай ролдрҙә уйнай:
Хәтер
ЦТ архивында МХАТ-тың 50-йыллыҡ юбилейындағы яҙмалар һаҡланған, унда Иван Козловский һәм Сергей Лемешев дуэт менән театрға нигеҙ һалыусыларҙың берҙән-бер юбилейға тиклем йәшәүсе Ольга Книппер-Чехова хөрмәтенә «Евгений Онегин» операһынан өҫтәп һәм үҙгәртеп «Я люблю вас, Ольга» арияһын башҡара.
Мемориаль-музей ҡурсаулыҡтың Ҡырым әҙәби-нәфис филиалдарының береһе — А. П. Чеховтың Йорт-музейында (Ялта) (Аҡ дача), «Ҡырым һәм Чехов» музейында О. Л. Книппер -Чеховаға арналған тематик экспозициялар бар, әммә уға Гурзуфта А. П. Чехов һәм О. Л. Книппер-Чехова музейында ҙур иғтибар уның музейы ҙур иғтибар бүленә. (Гурзуф, Чехов урамы, 22). Чеховтың вафатынан һуң дачаға берҙән-бер хужа булып ул йортҡа революциянан һуң да хоҡуҡтарын һаҡлап алып ҡала, һуңғы тапҡыр унда 1953 йылда була.
Яңы Байлар
Яңы Байлар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Туҡай районы ауылы. Күсәкәй ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Тиргәүеш йылғаһы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яңы Байлар — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Иҫке Байлар ауылы кешеләре тарафынан нигеҙләнә. Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күсәкәй улусы составына керә.
ХХ быуат башында бында мәсет (1846 йылдан билдәле), мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда — Минзәлә районы, 1976 йылда — Күсәкәй ауылы, 1984 йылда — Туҡай районы составына инә, 1991 йылда — йәнә айырым тораҡ пункт итеп теркәлә.
Инраструктура
Ауылда клуб, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы
Хәбиров Сәйфулла Хәлил улы (30 ғинуар 1905 йыл — 27 июнь 1984 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се артиллерия һәм миномет полкы командиры. Ленин, Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ, I дәрәжә Ватан һуғышы, III дәрәжә Кутузов, Александр Невский, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәйфулла Хәлил улы Хәбиров 1905 йылдың 30 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Архангел районы Абҙан ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы Инйәр йылғаһы буйлап һал ағыҙыу менән шөғөлләнгән. 13 йәшенән Сәйфулла атаһына һалсы эшендә ярҙамлаша, урманға һунарға йөрөй. 1927 йылда Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ике йылдан ауылына ҡайта. Яңы ойошторолған «Ҡыҙыл Инйәр» колхозында эшләй, ауыл Советы рәйесе вазифаһына һайлап ҡуйыла. Колхоздың беренсе тракторында ер һөрә. Республика хәрби комиссариаты йәштәрҙе Ҡазандағы артиллеристар курсына йыя. Хәбиров үҙ теләге менән курсҡа яҙыла, уны тамамлағас, Алыҫ Көнсығышҡа хеҙмәт итергә китә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Башҡорт АССР-ы етәкселеге милли дивизия ойошторорға ҡара итә, һәм Сәйфулла Хәбировты Өфөгә саҡыртып алалар. Ул 101-се артдивизиондың батарея командиры итеп тәғәйенләнә. Дивизия хәҙерге Липецк өлкәһе Тербуны ауылы янында немец ғәскәре менән 1942 йылдың 2 июлендәге тәүге алышта һынатмай. Сәйфулла Хәбиров Сталинградты обороналау, Черниговты азат итеү, Днепр йылғаһын аша сығыу, Белоруссия, Польшаны азат итеү, Берлинды алыу операцияларында ҡатнаша.
1953 йылда отставкаға сыға һәм Өфөгә ҡайтып, ғүмеренең аҙағынаса Өфөлә йәшәй, йәштәр менән осрашыуҙарҙа, Хәрби дан музейҙарын ойоштороуҙа ҡатнаша, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының фронтта күрһәткән батырлыҡтары тураһында һөйләй, дивизияның үткән юлының карта-схемаһын төҙөүҙә ҡатнаша.
1984 йылда Өфө ҡалаһында вафат булған.
Ҡушъяулыҡ
Ҡушъяулыҡ — башҡорт ҡатын-ҡыҙының традицион баш кейеме, ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма.
Тарихы
Француз яулығының тарихы шундай: тәүге яулыҡтарҙы Наполеон Францияһына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан «төньяҡ амурҙары» тигән билдәле атама тағылған башҡорт атлылары дошманды еңеү билдәһе итеп алып ҡайтҡан. Ғәмәлдә шул эре сәскә һәм үҫемлек биҙәкле ҡыҙыл туҡыманан, ике яулыҡтан, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ҡушъяулыҡ тип аталған яулыҡ теккән. Уларҙы йышыраҡ өлкән быуын ҡатын-ҡыҙҙары ябынған.
Тегелеше
Ҡушъяулыҡ — ҡатындарҙың башынан алып бөтә һынын ҡаплаған биҙәүестәр менән биҙәлгән япма. Башҡорт телендә «ҡуш», «ике яҡлы» яулыҡ тигән һүҙҙәрҙең ҡушымтаһынан яһалған. Ҡушъяулык ҡайыу һәм тәңкәләр, уҡалар менән биҙәлгән киҫелмәгән ҡыҙыл кизе-мамыҡ ике яулыҡтан торған. Ҡушъяулыҡты тәңкә, сәйлән йәки мәрйен, ҡәнәфер орлоғо, тәңкә менән биҙәлеп эшләнгән ҡолаҡсуҡ беркетелгән һағалдырыҡ менән бәйләп ябынғандар. Көнсығыш Урал аръяғында һағалдырыҡты төрлө төҫтәге суҡтар һәм эйәксен — күкрәккә төшөп торған нағышланған таҫма менән матурлағандар.
Ҡулланылыуы
Ҡушъяулыҡтың оҙон яғының маңлайға тура килгән уртаһы шыма йәки тамбур менән сигелгән сатин йә ситса туҡыма киҫәге менән биҙәлгән. Ҡурған кейем комплексында сигелгән биҙәктәр өҫтөнә сәйлән йәки ваҡ тәңкәләр тегелгән.
Ҡушъяулыҡ аҫтынан ҡалпаҡ кейгәндәр йәки, остары артҡа, елкәгә ҡаратып, ҡайырылып бәйләнгән уртаға бөкләнгән бәләкәй яулыҡ (баш бәйләмес, һыңар яулыҡ) ябынғандар. Кейгәндә, ҡушъяулыҡтың ситтәре бер аҙ бөгөлгән.
Ҡушъяулыҡ, ғәҙәттә, байрамдарҙа, туйҙарҙа кейелгән, ҡалым иҫәбенә ингән.
Эйәк аҫты таҫмаһы — һағалдырыҡ — ҡушъяулыҡ һымаҡ баш кейеме ҡабул ителгән бөтә биләмәлә был деталь иң үҙенсәлеклеһе һаналған. Ҡушъяулыҡтың алғы яғы тәңкәләр менән биҙәлгән таҫма ярҙамында беркетелгән. Бындай яулыҡты артҡа бәйләп кейергә мөмкин. Тағы ла ҡушъяулыҡты баш кейеме өҫтөнән япма кеүек кейгәндәр, йәғни уларға ышыҡланырға мөмкин булған. Уларҙың башы һәм яурындары мотлаҡ ҡапланырға тейеш булған. Йәш башҡорт ҡыҙҙары ғына башы ҡапланмаған килеш, толомдарына таҫма үреп йөрөү мөмкинлеге булған.
Таралыуы
Башҡортостан Республикаһының төньяҡ-көнсығыш райондарында, Силәбе өлкәһенең Арғаяш, Сосновка, Ҡоншаҡ райондарында, Свердловск өлкәһендә, ҡау йәки селтәр рәүешендә тәңкәләр тегелгән муйынды ҡаплаған күкрәксә, һағалдырыҡ менән бергә, эйәк аҫтына ике-өс рәт тәңкә тегелгән һағалдырыҡ тағыу йәки Ҡурған өлкәһе ҡатын-ҡыҙ кейеменә хас ҡыҫҡа мәрйен селтәр байрам кейемендәге сағыу декоратив ансамбль булып сығыш яһаған.
«Француз яулығы» бейеүе
Әбйәлил районынан Фәнил Әсәҙуллин сәхнәгә ҡуйған «Француз яулығы» бейеүен башҡарған Эльвина Ғәббәсова һәм Рифат Сәйетғәлин дуэты «Байыҡ» бейеү бәйгеһенең иң юғары баһаһына — гран-приға лайыҡ була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡашмау
Таҡыя
Изге Маргарита сиркәүе (Тинц)
Изге Маргарита сиркәүе (нем. St. Margareten ) — Гера ҡалаһының Тинц (нем. Tinz ) районындағы инжил-лютеран сиркәүе, бина башта 1200 йылдарҙа төҙөлә һәм хәҙерге ҡиәфәтен 1837—1838 йылдарҙа ала. Сиркәү 1497 йылда барлыҡҡа килгән миһрабы һәм  Роннебург ҡалаһының Шмирхау  районындағы һүтеп алынған сиркәүҙән  1954 йылда тапшырылған органы менән билдәле.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Изге Маргарита сиркәүе бинаһы яҡынса 1200 йылда төҙөлә —   яңы ҡорам аббат Кведлинбург етәкселеге аҫтында төҙөлә. Шулай итеп ҡорам Гера ҡалаһының иң боронғоһо булып һанала. XXI быуат башына тиклем ҡоролманың башняһының фундаменты һаҡланып ҡалған. 1540 йылға тиклем Изге Маргарита көнөндә  (13 июль) ғибәҙәтханаға йыл һайын хаж ҡылғандар, ә йәнәшәлә йәрминкәләр үткән : Тинцтың хаж ҡылыу урыны булараҡ әһәмиәте артыуы менән бәйле, сиркәү 1472 йылда һуңғы готик стилдә яңынан төҙөлә, миһрабы киңәйтелә, нефы яңынан үҙгәртеп төҙөлә.
XVII быуатта бинаға манараның һигеҙ ҡырлы  шпиле өҫтәлә. Бинаның артабанғы һәм һуңғы үҙгәртеп ҡороуы 1838 йылдарҙа була. ГДР дәүерендә сиркәү ябылғас, 1973 йылда, йәмәғәт тормошо урындағы  конференц-залында үтә, ул 1952 йылда  элекке зыярат урынында — көнбайыш сиркәү порталы ҡаршыһында төҙөлгән. Бина үҙе 1980 йылдар аҙағына тиклем һаҡлау  урыны  сифатында ҡулланыла,  1990 йылдан башлап үткәрелгән йүнәтеү эштәре боронғо ҡоролманың артабанғы емерелеүен туҡтата. Ҡорам мең йыллыҡтар сигендә асыла. 2002 йылда ғибәҙәтханаға Рошуцелағы Изге Николай сиркәүенән эскәмйәләре кире ҡайтарыла. Әлеге көндә Изге Маргарита сиркәүе үҙәк Германияла протестант сиркәүенең Гера-Лангенберг мәхәлләһенә ҡарай. Сиркәүҙең хәҙерге төрлө ҙурлыҡтағы биш хоры Иисустың биш яраһын сағылдыра: тикшеренеүселәр белдереүенсә,  сиркәүҙә  Реформацияға тиклем  төп миһраптан тыш, Изге Валентин миһрапты индереп, тағы  ике миһрап урынлашҡан. Бөгөн сиркәүҙә 1497 йылда Цайцтан Матиас Плауэнер төҙөгән билдәле миһрап урынлашҡан. Ҡорамдың витраждары 1950 йыл дарҙа төҙөлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Учетвож
Учетвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шервож йылғаһының уң ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Һибәт Ҡаһарман улы
Сәлимов Һибәт Ҡаһарман улы — (1912 йыл, Башҡортостан, Баймаҡ районы, Баймырҙа ауылы — 1998 йыл (Баймаҡ районы), Баймаҡ районы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Сәлимов Һибәт Ҡаһарман улы 1912 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Баймырҙа ауылында тыуа. 1941 йылдың 8 декабренән Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Украина фронтының 161-се уҡсылар дивизияһы 569-се уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1944 йылдың 10 октябрендә һәм 1945 йылдың 16 апрелендә күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында Һибәт Ҡаһарман улы тураһында былай тип яҙылған:
Һуғыштан һуң Сәлимов Һибәт Ҡаһарман улы Баймаҡ районының «Яңы тормош» колхозында тимерсе булып эшләй. 1998 йылда вафат була.
Йәшел морон
Йәшел морон  — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Москва» журналының "Әҙәби ҡушымтаһы"ндағы 15-16-сы һандарҙа 1882 йылда Антоша Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Йәшел морон» («Зелёная коса») хикәйәһе, уны «Бәләкәй роман» тип тә йөрөтәләр), ике бүлектән тора. 1882 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Москва» журналының "Әҙәби ҡушымтаһы"ндағы 15-16-сы һандарҙа 1882 йылда Антоша Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ яҙыусының йыйылма әҫәрҙәренә лә ингән.
Журнал ҡушымтаһында хикәйәгә ҡараған рәсемдәр яҙыусының ҡустыһы рәссам Николай Павлович Чехов тарафынан төшөрөлгән. Хикәйә персонаждары — тормошта ысынлап та йәшәгән кешеләр. Яҙыусы хатта уларҙың исемдәрен дә үҙгәртмәй һаҡлап ҡалдырған. Поручик-артиллерист Егоров (Е. П. Егоров) ағалы-энеле Чеховтарҙың дуҫы була. Е. П. Егоров ныҡ олоғайғас ҡына отставкаға сыға.
Сюжет
Хикәйә дача хужабикәһе ҡыҙы Оляның репетиторы исеменән беренсе затта алып барыла. Ваҡиға Ҡара диңгеҙ яр буйындағы тауҙа торған «Йәшел морон» («Зеленая Коса») дачаһында бара. Чехов бик тәфсирләп дача тирәһендәге тәбиғәтте һәм дача хужабикәһе Марья Егоровна Микшадзены тасуирлай. Марья Егоровна — 50 йәштәрҙәге бик көйһөҙ, ләкин шул тиклем ҡунаҡсыл ханым. Ул дачала 19 йәштәге ҡыҙы Оля менән бергә йәшәй. Оля консерваторияла музыкаға уҡый һәм французса һөйләшә. Дачала ваҡытлыса фатирҙа йәшәүселәр Оляны барлыҡ компанияның йәме һәм йәне булып торғаны өсөн бик ныҡ ярата. Был компанияла «Йәшел морон» дачаһында йәшәүселәр һәм күршеләре була. Ҡунаҡтарҙан бында табип Яковкин, «одесса гәзитсеһе Мухин, физика магистры Фивейский, өс студент, рәссам Чехов», Харьковтан килгән барон-юрист һәм Оляның элекке репетиторы. Күршеләре — отставкалағы поручик-артиллерист Егоров.
Ҡунаҡтар дачаға бөтә йәйҙе үткәрергә килгән. Кенәз ҡатын ҡунаҡтарҙы йыш ҡына ҡунаҡ булмәһенә саҡыра һәм уларҙы «намыҫһыҙ» тәртиптәре өсөн шелтәләй. Ҡунаҡтары унан ғәфү үтенән, уны ҡотлап шиғырҙар уҡый, «кенәз Микшадзеларҙың шәжәрә ағасының һүрәтен төшөрә», бынан һуң кенәз ҡатын тыныслана торған була. Ул поручик Егоровтан башҡа барлыҡ ҡунаҡтарын да ярата. Элек поручик уның иң яратҡан кешеһе була, ләкин «хәҙер ул барыһының да яманатын һата». Поручик Оляға өйләнеү тураһында хыяллана, һәм Оля ла уға ғашиҡ.
Хикәйәнең икенсе бүлегендә кенәз Микшадзе тере ваҡытта уға Екатеринослав алпауыты һәм Микшадзенең дуҫы кенәз Чайхидзев килгәнлеге тураһында тасуир ителә. Уның улы Оля артынан йөрөй башлай. Марья Егоровна, үҙе уйлағанса, буласаҡ ир менән ҡатынға фатихаһын бирә. Ләкин тиҙҙән Микшадзе вафат була. Үлеме алдынан ул ҡыҙы Олянан Чайхидзевҡа кейәүгә сығыуын һорай, һәм Оля уға ризалығын бирә.
Оля һәр саҡ атаһына биргән вәғәҙәһен, атаһының ихтыярын иҫендә тота, ләкин «уның тәбиғәте һәм аҡылы үҙ эшен эшләй»: поручик Егоров уның янында ғына, ә Чайхидзев уның күҙҙәре алдында көндән-көн ахмағыраҡ күренә башлай.
Шулай бер көндө Чайхидзев Йәшел моронға килә һәм кенәз ҡатын Оля менән уны йәрәштерергә була. Ҡунаҡтар саҡырыла, бал булырға тейеш. Ҡунаҡтар Оляны Чайхидзевтан низағ менән булһа ла ҡотҡарырға ҡарар итә. Балда Чайхидзев Оля менән бейей. Балдан һуң Оляны Егоров үлергә ята тип саҡырып сығаралар. Оля баҡсаға сыға һәм тере Егоровты күреп ныҡ шатлана.
Ә өйҙә Оляны бик оҙаҡ эҙләйҙәр. Кенәз ҡатындың ҡустыһы Оляның ҡайҙа икәнлеген әйтә. Оля өйгә ҡайтып ингәс, Харьковтан килгән барон-юрист Чайхидзевҡа хәленең уңайһыҙлығын әйтә. Чайхидзев баронға «үҙенең барыһын да аңлауы», атаһының васыятына артыҡ иғтибар бирмәүен бәйән итә, ләкин шул уҡ ваҡытта Оляны яратыуы һәм иртәгеһен ҡайтып китәсәге тураһында һөйләй. Ҡунаҡтар ҙа уның менән бергә китергә уйлайҙар, ләкин сентябргә тиклем дачала ҡалалар. Аҡрынлап ғаиләлә тыныслыҡ урынлаша. Поручик Оляның репетиторына йәй көнө туйы буласағы тураһында хат яҙып ебәрә.
Шохма (Шуя ҡушылдығы)
Шохма  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуя йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Нарыш
Яңы Нарыш (Новонарышево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Үрге Троицк ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452783, ОКАТО коды — 80251815004.
= Исеме = Ауылдың исеме ‘яңы’ һүҙе һәм Нарыштау тауының исеме ҡушып яһалған.
Тарихы
Ауылға XX быуаттың 40‑сы йылдарында Нарыш ауылы (хәҙерге Октябрьский ҡалаһы эсендә) кешеләре нигеҙ һалған тип фараз ителә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (46 %), сыуаштар (33 %)ref name="справочник">Единый электронный справочник муниципальных районов Республики Башкортостан — [http://www.asmo-rb.ru/engine/data/attach/1/spravochni.. Excel форматында ҡушымта].
Географик урыны
Ауыл Ҡыҙаш йылғаһы (Кама йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Генетик инженерия
Генетик инженерия (ген инженерияһы) — рекомбинант РНК һәм ДНК алыу, организмдан (күҙәнәктәрҙән) гендар бүлеп сығарыу,  гендар менән манипуляциялар үткәреү, уларҙы башҡа организмдарға индереү һәм һайланған гендарҙы ДНК-нан юҡ иткәндән һуң яһалма организмдар үҫтереү алымдары, ысулдары һәм технологиялары  йыйылмаһы. Генетик инженерия киң мәғәнәлә фән түгел, ә биотехнология ҡоралы булып тора, ул молекуляр  һәм күҙәнәктәр биологияһы, генетика, микробиология, вирусология кеүек биологик фәндәрҙең ысулдарын ҡуллана.
Иҡтисади әһәмиәте
Ген инженерияһы   үҙгәртелеүсе йә  генетик модификацияланған организмда теләнгән сифаттарҙы алыу өсөн хеҙмәт итә. Генотипҡа ситләтелгән йоғонто ғона яһаусы традицион селекциянан айырмалы, ген инженерияһы, молекуляр клонлаштырыу техникаһын ҡулланып,  туранан-тура генетик  аппаратҡа ҡыҫылыу мөмкинлеген бирә. Мәҫәлән, ген инженерияһы ярҙамында иген культураларының генетик модификацияланған сорттары алына, гендары модификацияланған бактериялар ҡулланып, кеше инсулины эшләнә,  күҙәнәктәр культураһынан эритропоэтин алына, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн эксперименталь сысҡандарҙың  яңы тоҡомдары сығарыла.
Ауырыуҙарҙы дауалау өсөн үҙгәртеп ҡоролған ДНК-лы бактерияларҙы файҙаланыу буйынса тәүге тәжрибәләр үткәрелә. Бактериаль күҙәнәк микробиология, биосинтетика сәнәғәтенең нигеҙе булып тора. Сәнәғәт етештереүе өсөн күҙәнәктәр кәрәк булған билдәләренә ҡарап һайлана, ул билдәләрҙең иң әһәмиәтлеһе —  ниндәй ҙә булһа берләшмәне — аминокислотаны йә антибиотикты, стероидлы гормонды йә органик кислотаны мөмкин тиклем  күберәк етештереү, синтезлау. Ҡайһы берҙә «аҙыҡ» сифатында нефтте йә ҡалдыҡ һыуҙарҙы ҡулланырға һәм уларҙы биомасса йә хатта аҙыҡ өҫтәмәләренә яраҡлы аҡһым итеп эшкәртергә һәләтле микроорганизм кәрәк була. Ҡайһы саҡта юғары температураларҙа йә микроорганизмдарҙың башҡа төрҙәре өсөн һәләкәтле матдәләр мөхитендә үҫешергә һәләтле организмдарға ихтыяж тыуа.
Бындай сәнәғәт штамдарын алыу бурысы бик мөһим, уларҙы үҙгәртеү һәм һайлап алыу  өсөн күҙәнәккә әүҙем йоғонто яһауҙың күп һанлы алымдары эшләнгән  — көслө  ағыуҙар менән тәьҫир итеүҙән алып   радиоактив нурландырыуға тиклем. Был алымдарҙың маҡсаты бер — күҙәнәктең нәҫелдән килгән генетик аппаратын үҙгәртеү. Уларҙың һөҙөмтәһе —  күп һанлы мутант микробтар алыу, был йөҙҙәрсә һәм меңдәрсә мутанттарҙан ғалимдар теге йәки был маҡсатҡа иң яраҡлыһын һайлап ала. Химик йә радиацион мутагенез алымдарын сығарыу   биологияның таң ҡалғыс ҡаҙанышы була һәм хәҙерге  биотехнологияла  киң ҡулланыла.
Ләкин уларҙың мөмкинлектәре  микроорганизмдарҙың тәбиғәте менән сикләнә. Улар үҫемлектәрҙә, айырыуса дарыу һәм эфир майҙарына бай үҫемлектәрҙә тупланған ҡиммәтле матдәләрҙең күбеһен синтезарғә һәләтһеҙ. Хайуандарҙың һәм кешенең организмында синтезланған һәм уларҙың йәшәүе өсөн айырата мөһим булған матдәләрҙе, ҡайһы бер ферменттарҙы, пептидлы гормондарҙы, иммун  аҡһымдарын, интерферондарҙы һәм башҡа ярайһы уҡ ябай берләшмәләрҙе синтезлай алмай. Әлбиттә, микроорганизмдарҙың мөмкинлектәре асылып бөтмәгән. Бик күп төрлө микроорганизмдарҙың бик әҙ өлөшө генә фән һәм сәнәғәттә ҡулланылыу тапҡан. Микроорганизмдар селекцияһы өсөн, мәҫәлән, кислородһыҙ йәшәүсе анаэроб  бактериялар, яҡтылыҡ энергияһын ҡулланыусы фототрофтар, хемоавтотрофтар, 110 °C самаһы температурала йәшәргә һәләтле термофиль  бактериялар һәм башҡалар ҙур ҡыҙыҡһыныу уята.
Шулай ҙа «тәбиғи материалдың» сикләнгәнлеге көн кеүек асыҡ. Сикләүҙәрҙе үҫемлектәр менән хайуандарҙың күҙәнәктәр культуралары һәм туҡымалары ярҙамында урап үтергә тырышалар. Был мөһим юл биотехнологияла ла ҡулланыла. Һуңғы бер нисә тиҫтә йылда ғалимдар үҫемлек йә хайуан туҡымаларының ҡайһы бер күҙәнәктәрен бактерия күҙәнәктәре кеүек организмдан башҡа үҫергә һәм үрсергә мәжбүр иткән ысулдар тапты. Был ҡаҙаныш бик мөһим — алынған күҙәнәк культуралары эксперименттар өсөн һәм бактериаль культуралар ярҙамында алып булмаған ҡайһы бер матдәләрҙе сәнәғәттә алыу өсөн ҡулланыла.
Тикшеренеүҙәрҙең икенсе йүнәлеше —  аҡһымдарҙы кодлау һәм организмдың эшмәкәрлеге өсөн кәрәге булмаған гендарҙы ДНК-нан юҡ итеү һәм  бындай ДНК-лар нигеҙендә гендарҙың "тулы булмаған йыйынтығына" эйә яһалма организмдар эшләү. Был модификацияланыусы организмдарҙың вирустарға ҡаршы тороусанлығын киҫкен арттыра.
Үҫеш тарихы һәм ысулдары
XX быуаттың икенсе яртыһында ген инженерияһы  нигеҙенә ятҡан бер нисә мөһим асыш һәм уйлап табыу яһала. Гендарға «яҙылған» биологик мәғлүмәтте «уҡыу» буйынса күп йыллыҡ тырышлыҡтар уңышлы тамамлана. Был эш инглиз ғалимы Фредерик Сенгер һәм  Америка ғалимы Уолтер Гилберт (химия буйынса 1980 йылғы Нобель премияһы) тарафынан башлана. Билдәле булыуынса, гендарға   организмда РНК  молекулаларын һәм аҡһымдарҙы, шул иҫәптән ферменттарҙы синтезлау өсөн ҡулланма мәғлүмәт яҙылған. Күҙәнәкте уның өсөн ғәҙәти булмаған яңы матдәләрҙе синтезларға мәжбүр итеү өсөн, унда ферменттарҙың тейешле йыйылмалары синтезланырға тейеш. Ә бының өсөн йә ундағы гендарҙы маҡсатҡа йүнәлешле үҙгәртеү, йә унда булмаған яңы гендар индереү талап ителә. Тере күҙәнәктәрҙәге гендарҙың үҙгәреше — ул мутациялар. Улар, мәҫәлән,  мутагендар — химик ағыуҙар йә нурланыштар — йоғонтоһо аҫтында бара. Ләкин бындай үҙгәрештәрҙе  контролдә тотоп йә йүнәлтеп булмай. Шунлыҡтан ғалимдар күҙәнәктәргә кешегә кәрәкле яңы, аныҡ гендар индереү ысулдары эшләү менән мәшғүл.
Генетик инженерия ысулдарының (Genetic engineering techniques) бөтәһе лә ген инженерияһы алдындағы сираттағы бурыстарҙы үтәү өсөн ҡулланыла. Бына ул бурыстар:
Хәҙерге заманда гендарҙы синтезлау бик һәйбәт эшләнгән һәм хатта ярайһы ҙур кимәлдә автоматлаштырылған. ЭВМ-лы махсус аппараттар бар, уларҙың хәтеренә төрлө нуклеотид эҙмә-эҙлелектәр синтезы программаларын һалалар. Бындай аппарат  100—120 азотлы  нигеҙгә тиклем оҙонлоҡтағы ДНК киҫектәрен (олигонуклеотидтар) синтезлай. ДНК синтезы, шул иҫәптән мутантлыһы өсөн дә,  полимеразалы сынйыр реакцияһын синтезлау  техникаһы барлыҡҡа килгән. Унда термототороҡло фермент, ДНК полимеразаһы ДНК  матрицаһы синтезы өсөн файҙаланыла, уны отҡоусы  итеп нуклеин кислотаһының яһалма синтезланған киҫәксәләре  — олигонуклеотидтар ҡулланыла. Кире транскриптаза ферменты бындай отҡоусылар (праймерҙар) ярҙамында  ДНК-ны РНК күҙәнәктәренән алынған матрицала синтезлау мөмкинлеген бирә. Ошо рәүешле синтезланған ДНК комплементар (РНК) йәки кДНК тип атала. Айырымланған, «химик яҡтан таҙа» ген фаг китапханаһынан да алынырға мөмкин. Геномдың йә кДНК-ның фаг тарафынан үҙенең бөтә  ДНК-һы менән ҡабат тыуҙырылыусы осраҡлы фрагменттары өҫтәлгән бактериофаг препараты шулай тип атала.
Генды векторға индереп ҡуйыр өсөн  ферменттар — рестриктазалар һәм лигазалар ҡулланалар, улар ҙа ген инженерияһының файҙалы ҡоралы булып тора. Рестриктазалар ярҙамында генды һәм векторҙы киҫәктәргә бүлеп була. Лигазалар ярҙамында был киҫәксәләр бергә «йәбештерелә», яңы ген яһап йә уны векторға индереп, башҡа  комбинация хасил ителә. Рестриктазаларҙы асҡан өсөн Вернер Арбер, Даниел Натанс һәм Хамилтон Смит  Нобель премияһына лайыҡ була (1978).
Гендарҙы бактерияға индереү техникаһы    Фредерик Гриффит   бактериаль трансформация күренешен асҡандан һуң эшләнә. Был күренеш нигеҙендә  примитив енси процесс ята, унда  бактерияларҙа хромосомаһыҙ ДНК-ның бәләкәс кенә фрагменттары, плазмидтар менән алмашыу бара. Плазмидлы технологиялар бактерияларҙың күҙәнәктәренә яһалма гендар индереү нигеҙенә ята.
Ғилми тикшеренеүҙәрҙә ҡулланыу
Генды нокаутлау. Теге йәки был гендың функцияларын өйрәнеү өсөн генды нокаутлау (gene knockout) ҡулланылырға мөмкин. Бер йә бер нисә генды алып ташлау техникаһы шулай тип атала, ул ошо мутацияның эҙемтәләрен өйрәнергә мөмкинлек бирә. Нокаутлау өсөн шул уҡ генды йә уның фрагментын үҙ функцияһын юғалтырлыҡ итеп синтезлайҙар. Тормошҡа ашырыу ысулдары: цинк бармаҡ, морфолино һәм TALEN. Нокаутлы сысҡандар сығарыу өсөн алынған ген инженерияһы конструкцияһын яралғыларҙың үҙәк  күҙәнәктәргә индерәләр, унда конструкция  соматик рекомбинацияға дусар ителә һәм  ҡәҙимге генды алмаштыра, ә үҙгәртелгән гендарҙы  суррогат инәнең бластоцистаһына имплантациялайҙар. Емеш-еләк себене булған дрозофиланы ҙур популяцияла мутациялайҙар, шунан унда кәрәкле   мутациялы тоҡомдо эҙләйҙәр. Ошондай уҡ ысул менән үҫемлектәрҙә һәм микроорганизмдарҙа мутация алалар.
Яһалма экспрессия. Яһалма экспрессия нокаутҡа өҫтәмә булып тора, ул организмға унда бығаса булмаған генды өҫтәүҙән ғибәрәт. Ген инженерияһының был ысулын да гендарҙың функцияларын өйрәнеү өсөн ҡулланып була. Өҫтәмә гендарҙы индереү нокауттағы кеүек үк бара, тик булғандары алмаштырылмай һәм боҙолмай. Ген продукттарын визуализациялау. Ген продуктын локалләштереүҙе өйрәнеү бурысы торғанда ҡулланыла. Тамғалау ысулдарының береһе ҡәҙимге генды репортёр элемент, мәҫәлән,   йәшел флуоресцент аҡһым  (GFP) күҙәнәге менән ҡушып хасил ителгән генға алмаштырыуҙан тора. Зәңгәр төҫтә флуоресценциялаусы был аҡһым ген модификацияһы продуктын күреү өсөн ҡулланыла. Был техника уңайлы, файҙалы булһа ла, тикшерелеүсе аҡһымдың өлөшләтә йә тулыһынса функцияһын юғалтыуы ихтимал. Бик үк уңайлы булмаған тағы бер ысул — тикшерелеүсе аҡһымға олигопептидтар өҫтәү.
Экспрессия механизмын тикшереү. Бындай эксперименттарҙа гендың экспрессияланыу шарттарын өйрәнеү бурысы тора. Экспрессияның үҙенсәлектәре бөтәһенән элек ДНК-ның кодланыусы өлкә алдында урынлашҡан,  промотор тип аталған һәм транскрипция факторҙарын бәйләү өсөн хеҙмәт иткән  бәләкәй генә бер участкаһына бойондороҡло. Был участканы  организмға индерәләр, уның артына үҙ гены урынына репортер генды урынлаштыралар.
Кеше гены инженерияһы
Өлкән кешенең геномын үҙгәртеү бурысы хайуандарҙың ген инженерияһына дусар ителгән тоҡомдарын  сығарыуға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ, сөнки был осраҡта йомортҡа күҙәнәге-яралғының ғына түгел, ә формалашып бөткән организмдың күп һанлы күҙәнәктәренең геномын үҙгәртеү  талап ителә. Бының өсөн вирус киҫәксәләрен  вектор сифатында ҡулланыу тәҡдим ителә. Вирус киҫәксәләре өлкән кеше күҙәнәктәренең күбеһенә үтеп инә  һәм һәм үҙенең нәҫел мәғлүмәтен индерә ала; организмда вирус киҫәксәләренең үрсеүен контролдә тотоп була. Ваҡытлы матбуғатта был технология ныҡ тәнҡитләнә: ген инженерияһы вирустарын хасил итеү күптәр тарафынан бөтә кешелеккә янаған хәүеф тип ҡабул ителә.
Ген терапияһы ярҙамында киләсәктә кеше геномын үҙгәртеү ихтималлығы бар. Әле кеше геномын үҙгәртеүҙең һөҙөмтәле ысулдары эшләнеү һәм приматтарҙа тикшерелеү баҫҡысын үтә. Оҙаҡ ваҡыттар маймылдарҙың генетик инженерияһы етди ауырлыҡтар менән осрашты, әммә 2009 йылда эксперименттар уңыш ҡаҙанды:  Nature журналында  ир енесле өлкән маймылды дальтонизмдан дауалау өсөн ген инженеррияһының вирус векторҙарын уңышлы ҡулланыу тураһында мәғлүмәт баҫылды. Шул уҡ йылды генетик модификацияланған  (модификацияланған  йомортҡа күҙәнәктән үҫтерелгән) беренсе примат —  тоҡом бирҙе.
Ген инженерияһы түлһеҙлектең ҡайһы бер төрҙәре арҡаһында бала таба алмаған ҡатын-ҡыҙҙарға ауырға ҡалыу мөмкинлеген бирә. Бының өсөн сәләмәт ҡатындың йомортҡа күҙәнәктәре ҡулланыла. Һөҙөмтәлә бала бер атайҙың һәм ике әсәйҙең генотибын мираҫ итеп ала.
Әммә кеше геномына ҙурыраҡ үҙгәрештәр индереү мөмкинлеге етди этик проблемалар менән осраша. 2016 йылда АҠШ-та ғалимдарҙың бер төркөмө пациенттың үҙенең иммун күҙәнәктәрен CRISPR/Cas9 ысулы менән ген модификацияһына дусар итеп, рактан дауалау ысулына клиник һынауҙар үткәреүгә хуплау алды.
2018 йыл аҙағында Ҡытайҙа яралғы осоронда геномдары CRISPR/Cas ысулы менән яһалма үҙгәртелгән (CCR5 гены һүндерелгән)  ике бала тыуа, был ваҡиға  2016 йылда башланған ВИЧ менән көрәшкә бәйле була. Балаларҙың атаһы ВИЧ инфекциялы була, ә балалар, белдерелеүенсә, сәләмәт булып тыуа . Эксперимент санкцияланмағанлыҡтан (быға тиклем кеше яралғыһы өҫтәндә эксперименттарға рөхсәт яралғының иртә стадияһында  һәм эксперимент материалын артабан юҡ итеү шарты менән, йәғни яралғыны инәлеккә индермәү  һәм баланы тыуҙырмау шарты менән генә, бирелгән була), уның өсөн яуаплы ғалим үҙе белдергәндәргә иҫбаттар тәҡдим итә,  белдереү геномды мөхәррирләү буйынса халыҡ-ара конференцияла яһала. 2019 йылдың ғинуар аҙағында Ҡытай властары был эксперименттың үткәрелгәнлеген рәсми раҫлай. Ә ғалимға ғилми эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү тыйыла һәм ул ҡулға алына.
Күҙәнәк инженерияһы
Күҙәнәк инженерияһы үҫемлек һәм хайуан күҙәнәктәрен һәм туҡымаларын организмдан тыш кеше өсөн кәрәкле матдәләрҙе етештерергә һәләтле итеүҙән ғибәрәт. Был ысул үҫемлектәрҙең ҡиммәтле формаларын  клонлы  (енесһеҙ) үрсетеү;  гибрид күҙәнәктәр,  мәҫәлән, ҡан лимфоциттары менән шеш күҙәнәктәре үҙенсәлектәре ҡушылған күҙәнәктәр (улар тиҙ генә антителолар барлыҡҡа килтереү өсөн кәрәк) алыу өсөн  хеҙмәт итә.
Венцеслав Новак
Венцеслав Новак (Vjenceslav Novak; 11 сентябрь 1859 йыл, Сень, Австрия империяһы — 20 сентябрь 1905 йыл, Загреб, Австро-Венгрия) — хорват яҙыусыһы, журналист, тәржемәсе, музыка тәнҡитсеһе. «Хорват Бальзагы» ҡушаматын йөрөткән.
Биографияһы
Атаһы чех милләтенән булһа, әсәһе Хорватияға күсеп килгән бовар ғаиләһе немецтарынан була. Башта үҙенең тыуған ҡалаһында, ә һуңынан Загребта уҡый.
Ижады
Новактың сәсмә әҫәрҙәренә социаль темалар хас, ул йыш ҡына ауыл күренештәрен һүрәтләргә ярата. «Павел Шегота» (1888) романында ауылдан килгән кешегә ҡаланың йоғонтоһо тураһында күтасуирлай. Ауыл көнкүреше һәм ғөрөф-ғәҙәттәре "Подгорная хикәйәләре"ндә лә һүрәтләнелә (1889).
Август Шенға эйәреп, «Нехай аҫтында» (1892) романын ижад итә, ул милли-азатлыҡ көрәше проблемаларын яҡтырта.
«Баретич Никола» (1896) романында яҙыусы буржуаз йәмғиәттең идеалдарын тәнҡитләй һәм уға ҡаршы «тәбиғи тормошто» миҫал итеп килтерә. Был романда модернизм йоғонтоһо көслө икәнлеге күренә.
«Һуңғы Стипанчичтар» (1899) романында иллиризм дәүере ваҡиғалары хәҙерге заманға күсерелә, уның темаһы — капитализмдың сәскә атыуы, ҡалаларҙың үҫеше һәм дворянлыҡтың юөлгөнлөк зәленә төшөүе. Роман сюжеты үҫешенең төҙөклөгө, психологик анализ тәрәнлеге менән айырыла.
«Ҙур ҡаланы подвалдарынан» һәм «Бысраҡҡа» повестарында Венцеслав Новак ярлы эшселәрҙең, йортһоҙҙарҙың һәм үгәйһетелгәндәрҙең тормошон һүрәтләй.
Ғүмеренең аҙаҡҡы көнләренә ҡараған йылдарҙа яҙыусы ижадында субъективизм көсәйә, был бигерәк тә «Ике донъя» (1901), «Ҡаршылыҡтар» романдарында асыҡ сағыла (1905), шулай уҡ «Тито Дорчич» романында натурализм өҫтөнлөк итә.
Бер үк ваҡытта Новак музыка менән профессиональ кимәлдә шөғөлләнә. Иң тос әҫәре — 1890 йылда донъя күргән «Гармония» китабы — орган өсөн музыкаль композициялар тупланмаһы.
Индыке
Индыке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы
Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы (Шарафутдинов Адгам Ганиевич; 25 декабрь 1928 йыл—24 сентябрь 2016 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, ғалим-инженер, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1975—1983 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез, 1983—1986 йылдарҙа — Ишембай ҡала комитеттарының 1‑се секретары. Техник фәндәр кандидаты (1972). Башҡорт АССР-ының 8—11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. СССР‑ҙың ауыл хужалығы (1969) һәм РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы (1982) отличнигы. Ленин (1973), Октябрь Революцияһы (1971), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1976) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1981) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы — 1928 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны хәҙер Учалы районы Ахун ауылында тыуған. 1952 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1953 йылдан Учалы районында эшләй: МТС-тың баш инженеры, 1958 йылдан башлап «Поляковка», 1964 йылдан — «Байрамғол» совхоздары директоры вазифаһын башҡара. 1975 йылдан алып КПСС-тың Мәләүез, 1983 йылдан — Ишембай ҡала комитеттарының 1-се секретары вазифаһында, 1987—1989 йылдарҙа — Бөрө районының «Калинники» совхозы директоры. 1989 йылдан башлап Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта. 1990-1991 йылдарҙа ауыл хужалығы производствоһы менән идара итеү кафедра мөдире, 1994 йылдан алып «Аҡбуҙат» ипподромы (Өфө), 1999-2005 йылдарҙа — Мәләүез районының «Толпар» ат спорты комплексы директоры. Шәрәфетдинов Әҙһәм Ғәни улы республиканың ауыл хужалығы производствоһын һәм йылҡысылығын үҫтереүгә ҙур өлөш индергән. Уның етәкселегендә «Байрамғол» совхозы үҙ-үҙен финанслауға һәм тулыһынса хужалыҡ иҫәбенә күскән, юғары килемле (49 %-ҡа тиклем) хужалыҡ булып киткән: иген культураларының уңдырышлылығы 22 ц/га еткән, һәр һыйырҙан уртаса йыллыҡ һауым 2926 кг тәшкил иткән (1974); «Ләйсән» халыҡ бейеү ансамбле, «Байрамғол» спорт клубы ойошторолған, сана-бобслей трассаһы һәм «Толпар» ат спорты комплексы төҙөлгән. Башҡорт АССР-ы Юғары Совеының 8—11-се саҡырылыш депутаты.2016 йылдың 24 сентябрендә вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
10 фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы.
Иҫке Нәдир
Иҫке Нәдир (Старонадырово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 89 кеше. Почта индексы — 452272, ОКАТО коды — 80230812007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы
Арыҫланов Ғата Арыҫлан улы (24 июнь 1914 йыл — 2 декабрь 2001 йыл) — башҡорт актёры, эстрада артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1956). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1955). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты (2006, үлгәндән һуң).
Биографияһы
1932—1934 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының Башҡорт студияһында белем ала.
Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. 1938 йылғы Хәсән күле буйында совет-япон ҡораллы бәрелештәрендә ҡатнаша.
1940 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын Булат Имашев һәм Ғәлләм Саттаров курсы буйынса тамамлай.
1940 йылдан Яңауыл колхоз-совхоз театрында актёр булып эшләй.
1941 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының һөйләү жанры артисы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында йыш ҡына госпиталдәрҙә сығыш яһай.
1949—1983 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Бер үк ваҡытта Өфө ҡалаһының балалар йорттарының береһендә театр түңәрәген етәкләй. Башҡорт һөнәри эстрадаһы үҫешенә үҙ өлөшөн индерә.
2001 йылдың 2 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974).
Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы
Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы (1906-) — 348-се Ҡыҙыл Байраҡ һәм 2-се дәрәжә Кутузов орденлы Бобруйск уҡсылар дивизияһының 1174-се уҡсылар полкы яугиры. Ефрейтор.
Биографияһы
1943 йылдың февралендә Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
348-се Ҡыҙыл Байраҡ һәм 2-се дәрәжә Кутузов орденлы Бобруйск уҡсылар дивизияһы урал дивизияһы тип аталды.
1941 йылда Чкалов (Ырымбур) ҡалаһында формалашҡан.
Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улы 348-се дивизияның 1174-се уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
Хәтер
Абдуллин Миңлеғәли Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Стәрлебаш районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Норашен сиркәүе (Тбилиси)
Богородицаның Благовещение сиркәүе (груз. ნორაშენი, әрм. Եկեղեցի Սւրբ Աստվածածին ,   Норашен сиркәүе  булараҡ билдәле әрм. Նորաշեն եկեղեցի ) —  Тбилисиҙа (Грузия) әрмән сиркәүе. Тарихи Иҫке ҡала районында Леселидзе урамында урынлашҡан. Унан уң яҡта Грузин православ сиркәүе Сиони урынлашҡан; урам буйлап бер нисә метр киткәс — синагога.
Тасуирламаһы
Декоратив аркалы фасадтары менән көмбәҙле базилика тибында. Көнбайыш фасады өҫтөндә — манараһының селтәрле ротондаһы. Сиркәү интерьеры рәссам Овнатаняндарҙың фрескалары менән биҙәлгән. Сиркәү ихатаһы Лида Тамашян, Катаринэ Придонян һәм Варданян нәҫеленән бер нисә кешенең кәшәнәһе булып хеҙмәт итә.
XV—XIX быуат
Сиркәүгә 1467 йылда ниндәйҙер Садат, милләте буйынса әрмән атаһы, ҡатыны һәм балалары иҫтәлегенә нигеҙ һала. 1650 йылда сиркәүҙе әрмән кенәзе Ходжа Назар реставрациялай. Сиркәүе көмбәҙен әрмән оҫтаһы Петрос эшләгәне билдәле. Һуңынан сиркәү тағы бер нисә тапҡыр реставрациялана: 1795 йылда кенәз Бебутов бойороғо буйынса, 1808 йылда католикос Нерсес рөхсәте менән һәм   1875 йылда.
Минас Медиц Тбилиси әрмән сиркәүҙәре  исемлегендә  (1824—1830) Норашенды телгә алмай (журн. «ARS», 1918, N 2-3,  109-сы бит).
Совет осоронда
1924—1925 йылдарҙа яңы «Әрмән базары» урамын төҙөү арҡаһында сиркәүҙе һүтергә маташалар, әммә был эшләнмәй.
1934 йылда сиркәү бүлмәһен Театр музейына бирәләр. А. Пагава һәм И Ениколопов  етәкселегендә комиссия сиркәүҙән бөтә сиркәү әйберҙәрен (һүрәттәр, биҙәктәрҙе) алырға ҡуша, яңынан үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә.
1937—1990 йылдарҙа СССР-ҙағы дини учреждениелар кеүек үк сиркәү ябыла. Сиркәү бинаһында китап һаҡлағыс ойошторола.
Бойондороҡһоҙ Грузия
1989 йылда грузин милләтсеһе Звиад Гамсахурдия йоғонтоһо аҫтында сиркәү тирәһендә бәхәстәр көсәйә. Уны Грузин православ сиркәүе әйләндерергә тырышалар. Иң киҫкен мәл 1994 йылда була, сиркәү архивынан әрмән китаптары алына. Сиркәү Тбилисиҙағы башҡа әрмән сиркәүе Сурб Аветаран (ул 1989 йылдың 13 апрелендә шартлатыла) кеүек үк емерелеү сигенә барып етә. Грузин властары был мәғлүмәтте кире ҡаға, һәм сиркәү был ваҡиғаларған тиклем бер көн алдан булған ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелә тип иҫәпләй 1995 йылдың 8 февралендә 1650 йылда көмбәҙҙе реконструкциялау тураһында  оҫта  Петростың стеналағы  яҙыуҙары  юҡ ителә. Ике әрмән яҙыуы,  ике хачкар һәм  Овнатанян мәктәбе вәкилдәре эшләгән XIX быуаттың  ике матур  фрескаһы  зыян күрә һәм юҡҡа сыға.
1995 йылдың 15 февралендә сиркәү грузин православ сиркәүе булараҡ изгеләндерелә. Бер ай үткәс архиепископтар Гарегин һәм Григор Тбилисиға килә һәм  грузин патриархы  Илия II менән осраша, шунан һуң яҡшы ваҡыттар еткәнгә тиклем теләһә ниндәй эш итеүҙәр туҡтатыла. Сиркәү ябыла.
2006 йылда, грузин руханиҙары яғынан тарихи факттарҙы фальсификациялауға  тырышыуҙарынан һуң, Норашен  сиркәүе тирәләй   тағы ла көсөргәнеш арта. Йыл башында әрмән сиркәүе биләмәһендә ҡапыл грузин ҡәбер таштары барлыҡҡа килә. Грузин таштары Тбилисиҙағы билдәһеҙ ҡәберлектәрҙән килтерелгәс, сиркәүҙең икенсе яғында урынлашҡан әрмән ҡәбер таштары вәхшилеккә дусар була. — уларҙан әрмән яҙыуҙары юйыла. Был инцидент теләһә ниндәй ысул менән Норашен сиркәүе грузин православ сиркәүе  булыуын «иҫбатлай»
Әҙәбиәт
Архитектура Тбилиси / Квирквелия Т. Р. — М.: Стройиздат, 1984. — 311 с. — 17 500 экз.
Соҡалы (Балаҡатай районы)
Соҡалы (Соколки) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 452580, ОКАТО коды — 80210822002.
С. О. Макаров һәйкәле (Кронштадт)
'''Кронштадтта адмирал С. О. Макаров һәйкәле''' — монумент, 1913 йылда рус флот йөрөтөүсеһе, океанограф, поляр тикшеренеүсе, кораблдәр төҙөүсе һәм вице-адмирал Макаров Степан Осипович хөрмәтенә төҙөлгән. Һәйкәлдең проект авторы — скульптор Л. В. Шервуд. Һәйкәл Кронштадттың Диңгеҙ соборы алдындағы Якорь майҙанында урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
1910 йылда вице-адмирал С. О. Макаров иҫтәлегенә төҙөләсәк һәйкәл өсөн иғәнә йыйыу комитеты ойошторола, был комитеттың бер йыл эсендә һәйкәл өсөн йыйған аҡсаһы бөтә төр командаларҙың һәм экипаждың эш хаҡының 1/4 өлөшөн тәшкил итә. Һәйкәл өсөн скульптор Л. В. Шервудтың проекты ҡабул ителә, ә һәйкәлгә урындаКронштадттың Диңгеҙ соборы алдындағы Якорь майҙанын һайлайҙар.
С. О. Макаровтың скульптураһы Санкт-Петербург ҡалаһындағы Карл Робекка бронза-ҡойоу заводында булдырыла. Шулай уҡ бында һәйкәлдең барельефы ла эшләнгән.
Вице-адмиралдың скульптура портреты ҡуйылған гранит ҡая батша Павел I һәйкәле өсөн әҙерләнгән була, әммә уны Выборгтан Санкт-Петербургҡа баржала алып килгәндә был баржа Выборг ҡултығында һыуға бата. Бер йөҙ алтмыш тонналы ҡая һыу төбөндә йөҙ йылдан ашыу ята һәм 1911 йылда батша Николай II бойороғо буйынса изгеләндерелә. Граниттың юғары киҫәгенең өҫкө өлөшө транспортта килтергән саҡта ватылып төшә. 1913 йылдың июнендә ҡаяны Петр паркында ҡышҡы пристандан алыҫ түгел урында ҡуялар.
Һәйкәлдең ҡоймаһы буласаҡ якорь сынйыры һәм якоры Кронштадт хәрби округының складтарынан килтерелә.
1913 йылдың 24 июлендә (6 августа) һәйкәлде асыуҙа Николай II ҡатнаша.
Композиция һәм күләме
Һәйкәл экспрессиялы башҡарылған. Әйтерһең, С. О. Макаров бына-бына хәл иткес аҙым яһарға һәм походка сығып китергә әҙер.
Шохна (Горьковское ҡушылдығы)
Шохна  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2456 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
С. О. Макаров һәйкәле (Кронштадт)
Композиция һәм күләме
Һәйкәлдә С. О. Макаров ҡаршыһына иҫкән елде еңеп баҫып тора, уның тураһында адмиралдың шинель салғыйҙарының елберҙәүе һөйләй. Уның аяҡтары аҫтында бронза тулҡындар күтәрелгән, улар япон диңгеҙе аждаһаһының символы булып тора, һәм диңгеҙ тулҡыны аждаһаны диңгеҙ төпкөлөнә һөйрәй. С. О. Макаровтың уң ҡулы шинеле кеҫәһендә, ә һул ҡулы һауала ҡатҡан, ул, әйтерһең дә, кораблгә курс һәм эскадраға маҡсат күрһәтеп тора.
Шохна (Горьковское ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).