cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күп һыҙыҡлы алгебра
Күп һыҙыҡлы а́лгебра (Полилинейная алгебра) — алгебраның аргументтарҙың һәр береһе буйынса һыҙыҡлы бер нисә үҙгәреүсәнле функцияларҙа һыҙыҡлы алгебра төшөнсәһен киңәйтеүсе бүлеге.
Керть
Керть — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чебула йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Күп һыҙыҡлы алгебра
Квадратик һәм биһыҙыҡлы формалар
Алгебраик формалар (векторлы арауыҡтарҙа вектор координаталарынан тиң күпбыуындар менән бирелгән тиң күпбыуындар) һыҙыҡлы алгебрала мөһим өйрәнеү объекты булып торалар. Уларҙан квадрат формалар һәм биһыҙыҡлы формалар ҙур ҡыҙыҡһыныу уяталар. Ләкин шулай уҡ юғары дәрәжәле формалар, күп һыҙыҡлы формалар, поликвадратик формалар ҙа (бер ярым һыҙыҡлы формаларҙың махсус төрҙәре, Эрмит формалары) өйрәнеләләр.
Керть
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күп һыҙыҡлы алгебра
Квадратик һәм биһыҙыҡлы формалар
Квадрат форма — математиканың күп бүлектәрендә, атап әйткәндә, һандар теорияһында, төркөмдәр теорияһында (ортогональ төркөм), дифференциаль геометрияла, Ли алгебраларында телгә алынған, n үҙгәреүсәнле (n — ҡаралған арауыҡтың үлсәнеше) төп яланда икенсе дәрәжә тиң күпбыуын булараҡ билдәләнгән һыҙыҡлы алгебра объекты.
Квадратик форма n \times n матрицаһы рәүешендә күрһәтелә ала, ул (төп ялан характеристикаһы 2-нән айырмалы булғанда ла) симметрик була, ә һәр симметрик матрицаға квадратик форма ярашлы. Ярашлы рәүештә, квадратик формалар өҫтөндә матрицалар өҫтөндәге кеүек шул уҡ операциялар индерелә (скалярға ҡабатлау, ҡушыу). Квадратик формалар ҡануни күренешкә — диагоналле формаға килтерелә алалар: (килтереүҙең практик ысулдарыны береһе булып Лагранж ысулы тора) һәм ярашлы коэффициенттар менән динагональ формаға килтерелгән барлыҡ квадрат формаларҙың эквивалентлыҡ класы булараҡ ҡарала. Ошондай эквивалентлыҡ кластары эсендә ранг һәм сигнатура һаҡлана.
Һыҙыҡлы формалар (беренсе дәрәжә тиң күпбыуындар) парын ике үҙгәреүсәндәр системаһынан (һыҙыҡлы арауыҡтар терминында — ике векторлы арауыҡтың декарт ҡабатландығы өҫтөндә, дөйөмөрәк осраҡта — берәмеге булған бер ҡулса өҫтөндә һул һәм уң унитар модулдәрҙең ҡабатландығы өҫтөндә) берҙәм функция булараҡ ҡарау, биһыҙыҡлы форма төшөнсәһенә килтерә (тензорлы алгебра күҙлегенән ҡарағанда, биһыҙыҡлы форма (2,0) ранглы тензор итеп ҡарала). Квадрат форма булараҡ, биһыҙыҡлы форма матрица итеп күрһәтелә ала, шул уҡ ваҡытта һәр биһыҙыҡлы форма B квадрат форма итеп күрһәтелә ала: өҫтәүенә, вектор арауығы характеристикаһы 2-нән айырмалы ялан өҫтөндә билдәләнһә, үҙ-ара берҙән-бер рәүештә.
Айырыуса әһәмиәтле булыу сәбәпле (һыҙыҡлы алгебраның үҙе өсөн дә, ҡушымталары өсөн дә) симметрик һәм  ҡыя симметрик биһыҙыҡлы формаларҙың үҙсәлектәре ентекләберәк өйрәнелә.
Озаани ҡорамы
Озаани ҡорамы, йәки Вознесение ҡорамы — Грузияла Дедоплисцкаро муниципалитетының Озаани ауылынан алыҫ түгел, Мирзаани ауылы менән йәнәш, әммә унан ҙур булмаған тарлауыҡ айырып тора. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә тора. Үҙәк юлдан яҡынса 2500 м алыҫлыҡта  урынлашҡан Вознесение ҡорамы, шулай уҡ Озаани ҡорамы булараҡ билдәле тәре-көмбәҙле X быуат ҡорамы. Ҡорам урман менән ҡапланған мәмерйә уртаһында урынлашҡан. Зыян күреүенә ҡарамаҫтан стенала һынлы сәнғәт эҙҙәре һаҡланған. Имеш-мимештәр буйынса сиркәү эсендә батшабикә Тамараның портерты урынлашҡан, әммә ул портрет әле юҡ, шулай ҙа төньяҡ диуарында борон Тамара торғанлығын фараз итеүгә мөмкинлек биреүсе эҙҙәр һаҡланған. Шулай уҡ аңлайышлы яҙыуҙар ҙа бар, палеогрфик билдәләр буйынса ул XII-XIII быуаттарға ҡарай.
2006 йылда Грузия президенты уазына ярашлы ҡорамға милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәни ҡоамртҡы статусы бирелә.
Әхмәтов Хәлил Атаулла улы
Әхмәтов Хәлил Атаулла улы (10 октябрь 1908 йыл — 10 октябрь 1974 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, III дәрәжә Дан ордены менән кавалеры
Биографияһы
Әхмәтов Хәлил Атаулла улы 1908 йылдың 10 октябрендә Ырымбур губернаһы Верхнеуральск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. Хәҙерге Ишембай районына ҡараған Көҙән ауылында мәҙрәсәлә уҡый.
1939 йылдың 30 октябренән 1940 йылдың 13 мартына тиклем Совет-фин һуғышында ҡатнаша, 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышына алына. Снайпер була. 1944 йылда һуғыштан яраланып ҡайта.
1946 йылдың 16 декабрендә «Ҡыҙыл байраҡ» промартеле рәйесе итеп һайлана. 1946 йылдың 15 декабрендә Ҡыпсаҡ ауыл Советына ҡараған Молотов исемендәге промартеленә етәксе итеп ебәрелә, унда ул 1952 йылдың февраленә тиклем эшләй.
Тыуған ауылына ҡайтҡас, 1952 йылдың 10 мартында Хәлил Атаулла улы Әхмәтовты киренән «Ҡыҙыл байраҡ» промартеленә рәйес итеп һайлайҙар. Ул был вазифала, промартель бөтөрөлөп, Фрунзе исемендәге колхозға ҡушылғанса эшләй.
1961 йылдан Хәлил Атаулла улы Бөрйән әҙерләүҙәр контораһында, һуңынан Бөрйән райпоһында йөк ташыусы була эшләй. 1974 йылдың октябрь айында вафат була.
Аҡһаҡ ҡола (ҡобайыр)
«Аҡһаҡ ҡола» — киң билдәле башҡорт халыҡ ҡобайыры.
Шүлгән күленән сыҡҡан йылҡы нәҫеленән бер бейә ҡолонлар ваҡыты етһә, юғала икән. Эйәһе уны тотмаҡ булған. Артынан эйәреп барһа, бейә Шүлгән күленә төшөп юғалған, ти. Ҡолонлау өсөн йәнтөйәгенә ҡайтып йөрөй икән был. Оҙаҡ ҡына ваҡыт үткәс, бейә ҡолонон эйәртеп кире сыҡҡан. Эйәһе уның ҡаршыһына килеп сыҡҡанға өркөп кире күлгә сумған. Ҡолоно ҡапыл боролғанға аяғын имгәткән. Уны тотҡандар, ябып ҡуйғандар. Ҡолон үҫкән, бер аяғына аҡһағанға уға Аҡһаҡ ҡола тигән исем биргәндәр. Уны өйөргә ебәрмәй, төрлө эшкә тотҡандар. Хужаның йортонда туй барғанда Аҡһаҡ ҡола ҡасып киткән, өйөрҙө лә эйәрткән. Хужа, Ҡарағол исемле ҡолонон эйәртеп, өйөрҙө ҡыуа төшкән. Барып тапҡас, бай улы Аҡһаҡ ҡоланы ҡайтырға өндәгән. Аҡһаҡ ҡола: "Ыҙалатмаһаң ғына ҡайтабыҙ", - тигән. Бай ер ашап ант иткән. Ләкин ҡайтырға сығырға торғанда, антын боҙоп, Аҡһаҡ ҡолаға атҡан. Аҡһаҡ ҡола хужаһын тибеп осорған. Хужаһы шунда уҡ үлгән, сөнки анты башына төшкән.
Иртән дә тороп ҡараһам, ти,
Аралап йөрөп байҡаһам, ти,
Мундаһы бейек күк ат юҡ, ти,
Алма ла сыбар дүнән юҡ, ти.
Ҡарлуғас бот ҡара ат юҡ, ти,
Атҡа ла менеп сабырға, ти,
Эҙләп тә йөрөп табырға, ти.
Һолло ла атым, мал ҡотом, ти,
Аҡһаҡ та ҡолам янда юҡ.
Аҙҙырған да һин, аҡһаҡ, ти,
Аҡһаҡ та ҡоланы тапҡан һуң,
Асыуҙан уҡты тартҡан һуң,
Һыртынан башаҡ үткән һуң,
Аттың хәле бөткән һуң,
Аҡһаҡ та ҡола тигән, ти,
Былай ҙа тиеп әйткән, ти:
Һыртымды ярып хур иттең,
Ҡолағым ярып ин иттең,
Инле лә ҡолаҡ, ярыҡ һырт,
Йөрөп тә булмаҫ, мин ҡайттым.
Курья (Бердь ҡушылдығы)
Курья  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Носов Евгений Иванович
Носов Евгений Иванович (15 ғинуар 1925 йыл — 14 июнь 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, рәссам-биҙәүсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1990). Ике Ленин ордены (1984, 1990) кавалеры. РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1975). СССР Яҙыусылар союзы, «Наш современник», «Подъём» һәм «Роман-газета» журналдары редколлегияһы ағзаһы.
Биографияһы
1945 йылдың 8 февралендә Кёнигсберг эргәһендәге һуғышта ауыр яралана һәм Еңеү Көнөн Серпуховта госпиталдә ҡаршылай һәм был турала һуңынан «Еңеүҙең ҡыҙыл шарабы» тигән хикәйә яҙа. Госпиталдән сыҡҡас, инвалидлыҡ буйынса пособие ала.
Һуғыштан һуң урта мәктәпте тамамлай. Ошо көндәрҙә ул «Семиреченская правда» гәзитендә рәссам-биҙәүсе, әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. Проза яҙа башлай. 1951 йылда Курскиға ҡайта һәм «Молодая гвардия» гәзите редакцияһында эшләй башлай, унда бер-бер артлы эшсе йәштәр, ауыл йәштәре һәм комсомол тормошо бүлектәрен етәкләй. Юғары әҙәби курс тамамлай (1962). 1980 йылдарҙа «Роман-газета» журналының редакция коллегияһы ағзаһы була. СССР һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары идараһы ағзаһы итеп һайлана. Рәсәй һүҙ сәнғәте академияһы ағзаһы (1996). Совет әҙәбиәтен үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм уңышлы йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн 1990 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Носовтың тәүге повестары һәм хикәйәләре ауыл эшсәндәренә, рус тәбиғәтенә арналған. «На рыбачьей тропе» «Балыҡсы һуҡмағында» китабы — хикәйәләр йыйынтығы, уларҙа йыш ҡына тәбиғәт һүрәттәре көнкүреш һүрәтләүҙәре һәм һуғыш иҫтәлектәрен һаҡлаған кешенең ошо яуызлыҡ хаҡында уйланыуҙары менән бергә үрелеп бара.
Әҙип 2002 йылдың 14 июнендә вафат була. Курскиҙа Никитский зыяратында ерләнгән.
Ижады
Евгений Носовты «ауыл прозаһы» һәм XX быуат әҙәбиәтендә әһәмиәтле булған «окоп дөрөҫлөгө» вәкилдәренә индерергә мөмкин. Уның мөһим темалары - хәрби һәм ауыл темалары.
1957 йылда — тәүге баҫылған әҫәре — «Радуга» хикәйәһе Курск ҡалаһы альманахында донъя күрә.
1958 йылда «На рыбачьей тропе» беренсе хикәйәләр йыйынтығы баҫыла.
1959 йылда һуңынан киң билдәлелек алған «Ҡурсаҡ» «Кукла» хикәйәһен яҙа.
1961 йылда Мәскәүҙәге Юғары әҙәби курстарында уҡый. 1962 йылда Курскиға ҡайта һәм профессиональ яҙыусы булып китә.
«Усвятские шлемоносцы» (1980) повесы ҙур уңыш ҡаҙанған; 1986 йылда ошо уҡ исем аҫтында уның повестар һәм хикәйәләр йыйынтығы донъя күрә; шул уҡ йылда - «На дальней станции сойду» очерктар китабы; 1989 йылда - кесе синыф уҡыусылары өсөн «Где просыпается солнце» «Ҡояш ҡайҙа уяна» хикәйәләр китабы; 1990 йылда - «В чистом поле» повестар һәм хикәйәләр йыйынтығы; 1992 йылда — өлкән синыф уҡыусылары өсөн «Красное вино победы» китабы сыға.
Фильмдар
«Красное вино победы» «Еңеүҙең ҡыҙыл шарабы», режиссёр Эдуард Дмитриев 1990 йылда ҡуйған.
«Усвятские шлемоносцы» повесы буйынса «Родник» кинофильмы (режиссёры А. Сиренко) һәм Куйбышев академия драма театрының «Усвятские шлемоносцы» фильм-спектакле (1982 йыл, режиссёры П. Л. Монастырский) төшөрөлгән.
Носовтың лирик хикәйәләре буйынса 1981 йылда «Цыганское счастье» «Сиған бәхете» фильмы (режиссёры - Х. Никоненко) төшөрөлгән.
Шул уҡ исемдәге хикәйә мотивтары буйынса «Варька» ҡыҫҡа метражлы фильмы («Экран», 1971). Режиссёр Т. Папастергиу.
Цитаталар
Носовтың хикәйәләре һәм тасуирламалары төплө уйланылған булыуы менән айырылып тора. Уның әҫәрҙәре башлыса хәҙерге урта урыҫ ауылы кешеләренә арналған; ваҡыты-ваҡыты менән ул хикәйәләү туҡымаһына Икенсе донъя һуғышы дәүере эпизодтарын һүрәтләүҙе индерә. Носовтың повесть һәм хикәйә геройҙары - тәбиғәт менән тығыҙ бәйләнгән халыҡсан кешеләр. Носов кеше яҙмыштарын билдәләгән көндәлек ваҡиғаларҙы һүрәтләй; ул характерҙарҙың яйлап үҫеүен йәки ваҡиғалар барышында уларҙың асылыуын эҙмә-эҙлекле һәм барыһынан да яҡшы итеп күрһәтә.
Карачи
Кара́чи (کراچی, Karachi, ڪراچي) — Пакистандың көньяғындағы портлы ҡала, илдең һәм донъяның иң ҙүр ҡалаларының береһе, Синд провинцияһы башҡалаһы. Халҡы 12 млн-дан 18 млн-ға тиклем һәм донъяла кеше һаны буйынса 4-се агломерация  булып тора. Был Пакистандың финанс, банк, мәнәғәт үҙәге. Бында илдең эре корпорациялары урынлашҡан; туҡыма етештереү, автомобиль төҙөү сәнәғәте, шулай уҡ күңел асыу, сәнғәт, мода, реклама сәнәғәте киң үҫеш алған.
Крутая (Цема ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Карачи
Ҡала Көньяҡ Азияла һәм Ислам донъяһында юғары белем биреү үҙәге булып тора. .
1958 йылда баш ҡаланы Равалпинди ҡалаһына күсергәнгә тиклем Карачи бәйһеҙ Пакистандың беренсе баш ҡалаһы була. Карачи һәм Касим — Һинд океаныың иң ҙур һәм иң йәмле порттары.
Крутая (Цема ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Карачи
Пакистан бәйһеҙлек алғандан һуң ҡла халҡы ҡырҡа арта. Һиндостандан, Көнсыҡыш Пакистандан һәм Көньяк Азияның башҡа ҡалаларынан йөҙҙәрсә мең урду телендә һөйләшеүсе мигранттар Карачиға күсеп килә.
Крутая (Цема ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карачи
Тарихы
18 быуат башында Карачи бәләкәй генә балыҡсылар ауылы була. Муссондарҙан һаҡлаған уңайла урында урынлашҡан өсөн 1795 йылда ауылда синдхи халҡы нағытылған форт төҙөй. 1839 йылда Карачиҙы Британия империяһы баҫып ала, был факт ауыл тарихында һынылаш осоро булып ҡала. Ғәрәп диңгеҙендә британдарҙың төп диңгеҙ портына әүрелә, бында империяның эре хәрби көстәре урынлаша. Шулай итеп, заманына ҡарап ауыл инфраструктураһы үҫешкән эре ҡалаға әүереләй.
1843 йылда Ҡарачи һәм Мултан ҡалалары араһында пароход йөрөй башлай (Инд йылғаһы буйлап 500 км-ға яҡын). 1854 йылда британдар иҫке порт урынына яңы порт төҙөй. 1961 йылда Карачи һәм Котри ҡалалары араһында тимер юлы төҙөлә. 1864 йылда Лондон менән туры телеграф бәйләнеше булдырала. 1969 йылда Суэц каналын асҡандан һуң, төбәктә Карачи роле үҫә һәм ҡала тулыһынса диңгеҙ портына әйләнә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң ҡалала көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү һәм сәнәғәт үҫеш ала. 1924 йылда ҡалала аэродром төҙөлә, ә 1936 йылда ҡала Синд провинцияһының үҙәге була.
1947 йылда Британия Һиндостаны тарҡалғандан һуң яңы Пакистан дәүләте барлыҡҡа килә. Карачи яңы дәүләттең баш ҡалаһы һәм уның диңгеҙ порты ғына түгел, шулай уҡ сәнәғәт бизнес һәм сауҙа үҙәге булып китә. 1969 йылда Исламабад баш ҡала итеп һайланҡанға тиклем Равалпинди ваҡытлыса баш ҡала тип билдәләнә. Был ваҡытта Карачи Пакистандың бизнес баш ҡалаһы һәм сәнәғәт үҙәге функцияһын үтәй. Киләһе ун йыллыҡта инфраструктура һәм сәнәғәт киң үҫешкән ҡалаға тирә яҡ ауылдарҙын һәм сит илдәрҙән кешеләр күпләп күсеп килә. Ҡаланың халҡа ике тапҡырға арта. Шулай итеп ҡаланың инфраструктураһы килгән халыҡ менән тула, халыҡтың өстән бере Пакистанда Катчи-Абади исеме менән билдәле булған трущобаларҙа йәшәргә мәжбүр була.Трущобаларҙа элект, һыу үткәргес, канализация юҡ. Халыҡтың күп булауы 21 быуатта Караичи өсөн иң ҙур проблемаға әйләнә.
Физик-географик характеристика
Карачи Пакистандың көньяғында Ғәрәбстан диңгеҙе буйынса урынлашҡан. Уның координаталары — 24 ° 51 'N 67 ° 02' E.Ҡала башлыса тигеҙлектә урынлашҡан. Көнбайыш өлөшөндә ҡалҡыулыҡтар, көньяғында Манора ярымутрауы. Ҡаланың ҡөньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Инд йылғаһының Дельтаһында шишмәләр һәм манго ағастары бар. Ҡаланың төньяҡ-көнбайышында Мынза мороно бар. Карачи диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡала аша ике йылға аға: Малир һәм Лайари йылғалары. Ҡаланың көнбайыш һәс төньяҡ өлөшөндә башҡа ваҡ йылҡалар күп. Карачи административ районының дөйөм майҙаны 3 527 км². Шуның 591 км² (17 %) өлөшөн ҡала биләп тора. Остальные 2 936 км² (83 %) занимают пригороды и сельские районы, входящие в агломерацию.
Климат
Йылы, тропик һәм яуым-төшөм миҡдары бик түбән (йылыны 250 мм) климат. Яуым-төшөмдөң күпселек өлөшө муссон миҙгелендә (ибль-август) айында яуа. Ҡыш йомаҡ һәм ҡоро, йәй эҫе һәм дымлы. Диңгеҙгә яҡын булыу һәм һалҡын диңгеҙ бризы дымлылыҡты тейешле кимәлдә тотоп тора. Юғары температуралы йәйге осор (апрелдән авгусҡа тиклем 30 до 44 °C) һәм (ноябрҙан февралгә тиклем) ҡышҡы айҙар Ҡарачиға килеүсәләр өсөн бик уңыйлы. Эҫе һәм дымлы йәй менән сағыштырғанда, декабрь һәм ғинуар айҙарында ҡалала идеаль һауа торошо шарттары барлыҡҡа килә. Июндә ямғырҙар миҙгеле башлана. 1967 йылда яуым-төшөм кимәленең рекорды булды  — 429,3 мм. 1953 йылдың 7 августында тәүлек яуым-төшөмөнөң рекорды булды — около 278,1 мм; ямғыр тәүлек әйлнәһенә туҡтамай яуҙы һәм һыу баҫыуҙарға сәбәпсе булды. 1979 йылдың 18 июнендә Карачиҙа иң юғары температура теркәлә — 47 °C, 0,0 °C — иң түбән температура 1934 йылдың 21 ғинуарында теркәлә. 2015 йылдың июнендә аномаль эҫелек рекордға етә алмай, 45°С була. Бер нисә көн эсендә һыуһыҙланыуҙан һәм эҫе ҡабыуҙан ҡалала 750 кеше үлә.
Ҡыҙыл Сулпан
Ҡыҙыл Сулпан (Кызыл-Чулпан) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Васйылға (Оло Ыҡ ҡушылдығы)
Васйылға  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Минина
Оло Минина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подломка йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кеҙетамаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урал батыр
«Урал батыр»  — эпос, башҡорт халҡының бөйөк ҡомартҡыһы, ата-бабаларыбыҙ быуындан-быуынға тапшырған бай хазина — ауыҙ-тел ижадының һоҡланғыс өлгөһө. Ул үҙенең боронғолоғо, күләме, йөкмәткеһе һәм әһәмиәте яғынан донъяла билдәле башҡа ошо жанр әҫәрҙәре менән бер кимәлдә тора. Эпоста халҡыбыҙ асылы, тарихы, мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү мәғәнәһе, изгелек һәм яуызлыҡ, яҡшы менән яман, тыуым, үлем һәм үлемһеҙлек кеүек мәңгелек төшөнсәләр үҙенсәлекле итеп сағылдырылған.
Яҙып алыу тарихы
Филология фәндәре докторы, профессор, яҙыусы Рәшит Шәкүр был турала бына нимә ти: «19 йәшлек Мөхәмәтша ҡурайсы, 7000 юллыҡ эпосты яттан белеүсе сәсән Ғәбит Арғынбаев менән 1907—1908 йылғы иҫәп алыуҙа осраҡлы ғына таныша. Әммә ошо осрашыу уның яҙмышында хәл иткес роль уйнай, уның үҫмер саҡтағы халыҡ ижады менән ҡыҙыҡһыныуы профессиональ ҡыҙыҡһыныуға әүерелә. Күп йылдар дауамында үҙенең остазы менән бәйләнеш өҙөлмәй. „1910 — 1912 йылдарҙа мин Ғәбит сәсән менән Ырымбурҙа ун көн икешәр тапҡыр аралаштым. 1918 йылда унда 15 көн, ә 1920 йылда 4 ай йәшәнем“, — тип яҙа ул. Икенсе сәсән — Хәмит Әлмөхәмәтов тураһында бик аҙ билдәле: бәлки Буранғоловтың уның тураһындағы иҫтәлектәре беҙгә килеп етмәгәндер».
«Урал батыр» ҡобайырының тағы бер төрөн 1956 йылда Силәбе өлкәһе Троицк ҡалаһында йәшәүсе Исмәғил Рәхмәтуллиндан тел һәм әҙәбиәт белгесе Әхнәф Харисов яҙып алған.
Йөкмәткеһе
«Урал батыр» эпосы өс өлөштән, туғыҙ бүлектән тора. Бөтә донъяны һыу баҫыу осоронан алып кешеләрҙең йәшәйешен һүрәтләгән иң ҙур ҡобайыр. Тәү кешеләр — Йәнбирҙе ҡарт менән Йәнбикә ҡарсыҡ, уларҙың улдары Урал һәм Шүлгән, артабан Урал һәм Шүлгәндән тыуған тоҡомдоң тормош юлын тасуирлап, кешелектең мәңгелек булыуын иҫбатлай. Яҡшылыҡтың яуызлыҡҡа ҡаршы көрәшен, яуызлыҡҡа ер йөҙөндә урын юҡлығын һәм уның еңелеүен бәйән итә. Башҡорттарҙың төйәге булған Уралтауҙың хасил булыуын һөйләй.
Эпостың сюжеты ифрат ҡатмарлы һәм Урал батырҙың аждаһа, дейеү, йыландар образдары аша кәүҙәләндерелгән яуыз тәбиғәт көстәре менән кешеләр бәхете өсөн көрәш алып барыуы тураһында тасуирламаға ҡоролған. Риүәйәт персонжадары — батырҙар һәм ябай ер кешеләреалалар (ҡоштар аллаһы — Самрау), тәбиғәттең яуыз көстәре, мифик йәндәр. Бында геройҙарҙың өс быуын яҙмышы (Йәнбирҙе ҡарт һәм Йәнбикә ҡарсыҡ, уларҙың балалары — Урал һәм Шүлгән, ейәндәре — Яйыҡ, Иҙел, Нөгөш, Һаҡмар) һәм шуға күрә уҡ эпос та өс өлөштән тора. Беренсе өлөшөндә Яҙмыш ҡушыуы буйынса ташландыҡ ерҙә көн күргән Йәнбирҙе ҡарт һәм Йәнбикә ҡарсыҡ тураһында бәйән ителә. Улар ҡыр йәнлектәренә һунар итәләр. Ошо йәштәге ирле-ҡатныдан ике ул тыуа — Шүлгән һәм Урал, был үҙе лә төрки-монгол эпосының традицион мотивы булып тора. Йәнбирҙе балаларына кешеләрҙе, хайуандарҙы һәм ерҙәге бөтә тереклекте юҡ иткән Үлемдең йәшәү сере булыуын асалар. Урал батыр ҡотҡарған Һомай аҡҡоштан (Самрау ҡыҙы) улар Йәншишмә тураһында белеп ҡалалар. Йәнбирҙе уландарына ошо йәншишмәне табырға һәм Үлемде юҡ итергә кәңәш бирә. Беренсе өлөш нәҡ йәш батырҙарҙың үлемһеҙлек шишмәһен эҙләргә китеүе менән тамамлана.
Риүәйәттең икенсе өлөшөндә икенсе быуын вәкилдәре — Шүлгән һәм Урал — эшмәкәрлеге тураһында бәйән ителә Был өлөштә Урал батырҙың батырлыҡтары һәм дошман яғына ҡасып сыҡҡан ағаһы Шүлгәндең яуызлыҡтары тураһында бик ентекле һүрәтләнә. Был өлөш дейеүҙәрҙең һәм аждаһаларҙың еңелеүе, батыр ҡулынан юҡ ителгән дошмандар кәүҙәләренән диңгеҙ упҡынында хасил булған тауҙарҙың (Урал тауҙары) барлыҡҡа килеүе, тәбиғәттең үлемһеҙлеге өсөн көрәштә Урал батырҙың һәләк булыуы менән.
Поэманың өсөнсө өлөшө Урал батырҙың улдары батырлыҡтарына, кешеләр, хайуандар, ҡоштар Уралды үҙ төйәге итеүенә арналған.
Башҡа телдәргә тәржемәләре
«Урал батыр» эпосы төрлө йылдарҙа урыҫ, инглиз, немец, венгр, төрөк, фин, абхаз, әзербайжан, ҡырғыҙ телдәренә тәржемә ителеп баҫтырылған.
2016 йылдың декабрендә «Урал батыр» эпосы Израилдә йәһүд телендә (ивритта) донъя күрҙе. Әҫәрҙе сәсмә формала сит телгә Рәүил Садыҡов тәржемәләгән. Ул Өфөләге 20-се мәктәпте (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһы) тамамлаған, 1992 йылдан ғаиләһе менән Иерусалимда йәшәй.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә (26.06.2015, Ғәлиә Нәбиева) «Урал батыр» эпосы яҡут теленә, ә яҡут эпосы «Олонхо» башҡортсаға тәржемә ителәсәк. Яҡутстандың баш ҡалаһында булып үткән «Донъя халыҡтары эпостары Олонхо ерендә» тип аталған Халыҡ—ара форумда нәҡ ошо хаҡта килешеүгә өлгәшелгәйне. . 2018 йылдың мартында «Урал-батыр» эпосы яҡут телендә донъя күрҙе. «Ураал Баатыр» тип аталған китап Саха (Яҡутстан) Республикаһының Дәүләт Йыйылышы (Ил Тумэн) башланғысы буйынса «Халыҡтарҙың эпик ҡомартҡылары» проекты сиктәрендә 1000 дана тираж менән баҫылып сыҡты.
Эпосты ҡытай теленә тәржемә итеп баҫтырыу мәсьәләһе лә өйрәнелә. Ҡытайҙың Аньхой университетының Рәсәйҙе өйрәнеү буйынса үҙәге директоры Ши Хуншэн етәкселегендә делегацияның 2018 йылдың майында Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендәге һөйләшеүҙәренең төп маҡсаты «Урал батыр» башҡорт халыҡ эпосын ҡытай телендә сығарыу хаҡында тәҡдимде тикшереү булды.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы хәбәр итеүенсә (25.10.2019), «Урал батыр» эпосы ҡырғыҙ теленә тәржемә ителгән. Был эште Ҡырғыҙстан ғалимы, филология фәндәре докторы, С. Айытматов исемендәге Тел һәм әҙәбиәт институты профессоры Ибраим Абдулвәлиев башҡарған.
«Урал батыр» эпосын өйрәнеүсе ғалимдар
«Башҡорт халыҡ эпосы» (1977) китабының һәм «СССР халыҡтары эпосы» серияһына ингән башҡа китаптарҙың төҙөүселәренең, тәржемә авторҙарының береһе. Шулай уҡ «СССР халыҡтарының героик эпосы» китабына ингән «Урал батыр» эпосын тәржемә итеүселәрҙең береһе (1, 1975).
Салауат Ғәлләмовтың «Урал батыр эпосы»на ҡараштары
Башҡорт халҡының аҫыл гәүһәрҙәренең береһе булған «Урал батыр» эпосы үҙендә бихисап серҙәр һаҡлай. Мәҫәлән, «Урал батыр»ҙы төрлө йүнәлештә тикшергән тарихсы ғалим, лингвист, донъя фәнендә башҡорт фәлсәфәһенә нигеҙ һалыусы Салауат Ғәлләмов эпостағы белем-мәғлүмәттәрҙе математиктар һәм астрономдар ҙа үҙ эшендә ҡуллана ала, тип раҫлай. Ул «Урал батыр» эпосын Арҡайым архитектураһына яраштырып һәм сармат алтын боландары тураһындағы мәғлүмәттәрҙән сығып, бронза дәүерендәге башҡорт йондоҙнамәһе циклын тулыһынса тергеҙҙе һәм боронғо башҡорттар астрономияһының һинд-герман фәнен булдырыу тарихындағы мөһим әһәмиәтен бар донъяға танытты.
«Урал батыр»ҙың йөкмәткеһен астрономия күҙлегенән ҡарағанда, ул боронғо календарҙы кәүҙәләндерә икәне ап-асыҡ төҫмөрләнә, — тип һөйләй Салауат Ғәлләмов. — Унда ерҙең Төньяҡ ярымшарының йондоҙнамә циклын тәшкил иткән һәм төнөн күктә күҙәтеү мөмкин булған барлыҡ йондоҙлоҡтар көҙгөләге кеүек сағыла. Улар бер йыл эсендә күктә нисек хәрәкәт итә, мифта шул эҙмә-эҙлелектә бирелә. Был боронғо башҡорт астрономдарының күктәге йондоҙҙарҙы яҡшы белеүен һәм йондоҙнамә календары буйынса йәшәүен дә раҫлай. Боронғо башҡорттар үҙҙәренең «Урал батыр» календарына эйә булып, төнгө күкте күҙәтеп, Арҡайым цивилизацияһын барлыҡҡа килтергән. Бындай милли календарь тағы ла ер эшкәртеүсе ҡайһы бер мәҙәни халыҡтарҙа — гректар, индустар, ирандар, римдар, ҡытайҙар, япондар һәм Америка ҡитғаһында йәшәүсе майя индеецтарында ғына бар, һәм улар ҙа үҙҙәренең ошо календары буйынса сәсеү өсөн уңайлы ваҡытты билдәләгән, һауа торошоноң үҙгәреүен белгән.
«Урал батыр» эпосында архетиптар һәм символдар
Урал тураһында эпос дөйөм аңһыҙлыҡтың архетиптарына, символдарына бик бай: күрәҙәсе дейеүҙәр,үтә аҡыллы күрәҙәсе ҡарт дейеү; әүлиә бала Урал; батырҙың мәшһүр юлдашы — йыһан аты Аҡбуҙат, Уралдың киләсәктә ярҙамсыһы; күктәге ете дейеү — Етегән йондоҙлоғо; ҙур асҡыстың хужаһы булған дейеү; мөғжизәле таяҡ; тере шишмә — тере һыу; ҡоштар батшаһы, Ҡояш менән Айҙың ире, шул уҡ ваҡытта Һомай, Айһылыуҙың атаһы — Самрау.
«Урал батыр» эпосында төп персонаждарҙың береhе аҡҡош-ҡыҙ Һомай — ҡоштар һәм ҡоштар батшаһы Самрауҙың ҡыҙы, шулай уҡ Урал батырҙың өс ҡатынының береһе, башҡорт халҡын тыуҙырған инәһе (Һомай инә); тоғролоҡ, матурлыҡ символы. Ул бер аҡҡошҡа, бер сибәр ҡыҙға әйләнә. Уның әхирәттәре — башҡа аҡҡоштар ҙа ошондай уҡ hәләткә эйә була.
Был ике ҡыҙ (Һомай, Айһылыу) — Аниманың ғәжәйеп символдары. Һомайҙың үҙенә батша ҡыҙҙарына ғына хас булған кейәү эҙләү ысулы дөрөҫ итеп күрһәтелгән: ул йомаҡ-табышмаҡтар ҡоя, егеттәрҙе тоғролоҡта, ғәҙеллектә һынай. Шулай уҡ Урал менән Һомайҙың космик ғаиләһе, дүрт яҡлылыҡ символы бөтә эпос буйынса теҙелеп бара: дүрт улы (Һаҡмар ҙа үҙен Уралдың улы тип һанай). Кешенең сифаттарын күрһәтеүсе — һөйләшә белеүсе, аҡыл өйрәтергә һәләтле үгеҙ, арыҫлан, эт, ыласын, төрлө ҡоштар; күп ҡалыплы Зәрҡүм символы, таштың үҙгәреү символдары, Бөтә донъяны Һыу баҫыу, Үлем символы; тәртипкә һалыу символдары — һандар таң ҡалдыра.
Байҡыбаш районы
БАССР-ҙың Байҡыбаш районы 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлә.
Район үҙәге — Байҡыбаш ауылы. Район үҙәгенән Өфөгә тиклем алыҫлыҡ — 166 км, Байҡы Тамағы пристаненә тиклем 25 км, Щучье Озеро тимер юл станцияһына тиклем  —  85 км. 1952 йылда район территорияһы 1412 квадрат километр тәшкил итә, ауыл советтары һаны — 16.
Ауыл Советтары: Әртәкүл, Байҡыбаш, Дәүеш, Дубровка, Ельдякск, Мерәсем, Нәһретдин,  Подлуб, Расстреляевск, Сиҙәш, Иҫке Аҡбүләк, Тигермән, Тургенеев, Урғыш, Хорошаев, Яугилде.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының "Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың  төҙөлөүе тураһында" 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 яңы район ойошторола: Байҡыбаш,  Воскресенск, Ҡандра, Ишембай, Матрай, Покровка.
1952 йылдың 29 майында Байҡыбаш районы Өфө өлкәһенә инә, өлкәләргә бүлеү 1953 йылдың 30 апрелендә бөтөрөлә.
1956 йылдың июлендә  райондар  эреләтелгәндә 7  район бөтөрөлә: Абзан, Байҡыбаш, Бузовьязовск, Воскресенск, Ҡандра, Матрай, Оло-Теләк.
1956 йылдың 31 авгусында РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән  Байҡыбаш районының үҙәге итеп Ҡариҙел ауылы ҡуйыла, ошоноң  менән бәйле Байҡыбаш районының исеме Ҡариҙел районы тип үҙгәртелә.
Зәйнуллин Радик Әнүәр улы
Биографияһы
Белешмә: 1991 йылдың майынан Өфө Иҡтисад һәм сервис институтының «Теген изделиелары технологияһы» кафедраһы эргәһендә «Текстиль һәм тире изделиеларын эшкәртеү производствоһының химик технологияһы» секцияһы булдырыла, ярты йылдан һуң ул махсус химик технологиялар кафедраһына әйләнә. 1991 йылдың сентябренән был кафедрала башҡа доценттар менән бер рәттән Р. Ә. Зәйнуллин да эшләй башлай. 1994 йылда Өфө Дәүләт иҡтисад һәм сервис технологик институтының Ғилми советы ҡарары менән ике кафедра булдырыла, артабан уларҙы берләштереү нигеҙендә "Химия һәм химия технологияһы" кафедраһы барлыҡҡа килә. Был институт үҙгәртеп ҡоролғанда һәм ул Өфө нефть-техник университеты составына ингән ваҡытта "Химия һәм химия технологияһы" кафедраһы «Махсус химик технология» кафедраһы составына ҡушыла.
Кэныль-Кыке (Хэтыль-Кы ҡушылдығы)
Кэныль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы
Ишбирҙин Эрнст Фәйзрахман улы (20 декабрь 1934 йыл — 24 май 2019 йыл) — ғалим-башҡорт теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1990), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1995).
Биографияһы
Эрнст Фәйзрахман улы Ишбирҙин 1934 йылдың 20 декабрендә БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигы ҡасабаһында тыуған.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1963—1966 йылдарҙа Баймаҡ мәктәп-интернатында эшләй.
1970—1976 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта.
1969—1976 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1988 йылдан бүлек мөдире.
2000 йылдан башлап Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
Ғалим оҙайлы ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 24 майында Өфөлә вафат булды.
Ғилми эшмәкәрлеге
Эрнст Ишбирҙиндең фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт әҙәби теле тарихына, башҡорт теле лексикаһын тасуирлауға, шулай уҡ диалектология мәсьәләләренә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Волкова Надежда Терентьевна
Биографияһы
Надежда Терентьевна Волкова 1920 йылдың 24 июнендә Харьков ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Документтарҙа милләтен урыҫ (әсәһе — йәһүд)  тип күрһәткән.
Бишенсе класҡа тиклем Харьковтың 6-сы мәктәбендә, уҡый, ҡалған уҡыуын Сумы өлкәһенең Конотоп ҡалаһы урта мәктәбендә тамамлаған.
Бөйөк Ватан һуғышы башында йылдарында Мордовия АССР-ының Инсар ауылына эвакуацияланған, унда медицина шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Госпиталдә эшләй. 1942 йылда Мәскәү махсус партизандар мәктәбен тамамлай.
1942 йылдың октябрь башында комсомолка Надежда Волкова Украинаның Харьков комсомолы өлкә комитеты секретары Александр Щербак тың элемтә тотоусыһы булып китә. Харьков өлкәһенә ҡараған Волчан районы партизан отрядына (отряд командиры М. В. Синельник) ебәрелә.
1942 йылдың 26 ноябрендә немецтар, Старица, Терновая һәм Рубежное ауылдары янында көстәрен туплап, отрядты ҡамау һәм юҡ итеү буйынса операция башлайҙар. 1942 йылдың 27 ноябрендә иртән иртүк отряды уратып алына, Н. Т. Волкова һәм Александр Щербак карателдәр эҙәрлекләп килгән партизан отрядының төп көстәрен ҡапларға тырыша. Был һуғышта Волкова һәм Щербак һәләк була.
Харьков өлкәһенең Волчанск ҡалаһында ерләнгән.
Наградалары
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 май Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Волкова Надежда Терентьевнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә.
Хәтер
Волчанск ҡалаһында уның исемен йөрөткән урам һәм Конотоп ҡалаһындағы урта мәктәпкә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ҡобайыр
Ҡылыҡһырламаһы
Халыҡтың тормош тураһындағы фәлсәфәһе был жанрҙа айырыуса яҡшы күренә. Йәшәүҙең мәғәнәһен, ир-егеттең Тыуған илгә ниндәй мөнәсәбәттә булырға тейешлелеге хаҡында ҡобайыр тәрән фекер һәм юғары хистәр менән һүрәтләп бирә.
Ул боронғо башҡорт фольклорының һәм ауыҙ-тел әҙәбиәтенең универсаль поэтик жанры. Шиғыр формаһы булараҡ, «Урал батыр», «Аҡбуҙат» кеүек поэмаларҙы хеҙмәтләндергән.
XIV—XVIII быуаттарҙа башлыса сәсән-импровизаторҙар, йырауҙар Ҡобайырҙарҙы телдән башҡарған. Ҡобайырҙарҙы үҙҙәренең әҫәрҙәрендә йыш ҡына башҡорт риүәйәттәре һәм легендалары мотивтарын ҡулланған сәсәндәр ҡобайыр ижад иткән.
Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән ҡобайырҙарының иң боронғоһо XIV быуатҡа ҡарай. Ҡобайырҙарҙа башҡорт халҡы тарихында XIX быуат башына тиклем булған ваҡиғалар сағылдырыла.
«Ай, Уралым, Уралым» ҡобайырында Башҡорт иленә һөйөү, «Бейек тауҙың үлгәне» «Салауат батыр» ҡобайырҙарында халыҡтың азатлыҡҡа ынтылышы сағыла, ҡаһарманлыҡҡа дан йырлана. Ысынбарлыҡта тыуған ерен батырҙарса һаҡлаған ир-егеттәрҙе маҡтаған ҡобайырҙар: «Сүкем батыр», «Түлгән батыр», «Көбәк батыр»
«Йылҡыбай», «Байҙың биҙәге» ҡобайырҙарында байҙарҙың үҙ-ара ярышып байлыҡ туплауы, «Ҡурҡаҡтан ниндәй файҙа», «Яман яҡшы була алмаҫ» ҡобайырҙарында ҡурҡаҡлыҡ һәм башҡа кире күренештәрҙән сатирик тонда әсе көлә.
Тыуған ерҙең мөһабәтлеге һәм матурлығы йырланған, һәм уны һаҡларға әҙер тороуға бағышланған лирик ҡобайырҙар: «Ай, Уралым, Уралым», «Уралып ятҡан Уралда», «Иҙел-ер»
Шулай итеп, мифологик ҡараштарға нигеҙләнгән героик-архаик, тарихи, мөхәббәт, философик-дидактик һ. б. ҡобайыр төрҙәре айырыла.
Ҡобайыр шиғырҙары, ғәҙәттә, бер строфала 4-тән алып 24-кә тиклем һәм унан да күберәк тирбәлгән рифмалашҡан ете ижекле юлдарҙан тора. Ҡобайыр шиғыры 7 ҡатмарлы дәүмәлгә нигеҙләнгән. Строфалар һаны парлы йәки ҡатнаш рифмалы 4-тә30-ға тиклем юл булыуы мөмкин.
Ҡобайыр шиғри һәм ҡатнаш (шиғыр һәм проза), көйлө һәм көйһөҙ формала йәшәй. Думбыра йәки ҡурай моңо менән оҙатылып, речитатив алым менән башҡарыу классик һанала.
Шиғыр төҙөлөшөнөң боронғо формаларының береһе булараҡ, Ҡобайыр парлы йәки ҡатнаш рифмалы 7 ижекле строфикаға ҡоролған. Строфалар һаны 4-тән 50 юлға тиклем тирбәлә. Шулай уҡ 9-, 9-8 ижекле үлсәмле варианттар: «Ҡуҙыйкүрпәс һәм Маянһылыу», «Заятуляк һәм Һыуһылыу».
«Юлай һәм Салауат», «Салауат батыр» ҡобайырҙары милли батырыбыҙға арналған. Үҙенең тематикаһы буйынса улар тарихи ауыҙ-тел ижады әҫәре. Салауат сәсән ижад иткән «Бүгәсәүгә ҡушылып, Ир-батырға ҡуш булып…» ҡобайыры ихтилал хәрәкәтенең программа бурыстарын асып бирә. Был ҡобайыр шулай уҡ «Салауат телмәре» исеме менән танылған.
Ҡобайыр көйҙәренең күпселеге бер көй тибына берләшә, уның нигеҙендә мажор ауышлыҡтағы ярым тонһыҙ пентатоника ята.
Гутмансхаузен
Гутмансхаузен (Guthmannshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 819 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 164 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99628 һәм автомобиль коды — SOM.
Ҡобайыр
Ҡылыҡһырламаһы
Танылған ҡобайыр оҫталары: Асан Ҡайғы, Байыҡ Айҙар, Ғәбит сәсән, Һабрау йырауи һәм башҡалар.
Ҡобайыр жанрына Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы, Буранғолов Мөхәмәтша Абдрахман улы, Исмәғилев Сәйет Әхмәт улы, Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы, Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы, Ҡәҙим Аралбай, Солтангәрәева Розалиә Әсфәндиәр ҡыҙы мөрәжәғәт иткән һәм итә.
Иҫкәрмәләр
]]
Ишембай (станция)
Ишембай станцияһы — Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлеге тимер юл станцияһы.1934 йылдың 1 октябрендә асыла. Ишембай ҡалаһының Тимер юл биҫтәһендә урынлашҡан.
Тарихы
Ишембай станцияһы «Ишембайнефть » НПУ-һын, һуңыраҡ Ишембай нефть эшкәртеү заводын хеҙмәтләндереү өсөн төҙөлә. Ишембай — Стәрлетамаҡ — Дим тимер юл тармағын төҙөү СССР хеҙмәт һәм оборона советының 1933 йылдың 25 июлендәге ҡарары буйынса башлана. «Союзтрансстрой»ға 1934 йылдың октябренә тимер юлды төҙөп бөтөү бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ йылдың көҙөндә төҙөлөш эштәре башлана
«Башҡортостан партия ойошмаһы республиканы социалистик индустриялаштырыу башында» йыйынтығында Өфө ҡалаһынан Ишембай нефть ятҡылыҡтарына тимер юл төҙөү тарихы тураһында яҙылған (И. П. Климов диссертацияһынан өҙөк). Был тимер юлын төҙөүҙә Ишембай нефть ятҡылығына яҡын ауылдарҙан, шулай уҡ юл төҙөлөшө үткән райондарҙан ябай кешеләр үҙ аттары, эш ҡоралдары, ашамлыҡ, өҫ кейеме, башҡа кәрәк-яраҡтары менән йәлеп ителә. Эш бик ауыр шарттарҙа бара. Төҙөлөшкә бик аҙ ваҡыт бирелә, көсөргәнешле эш күп кенә кешенең һаулығын ҡаҡшата һ.б.(ҡалғаны Н.Некрасовтың шиғырындағыса)
1934 йылда түбәндәге махсус матбуғат баҫмалары сыға:
1934 йылдың 1 октябрендә Өфө станцияһына Ишембай нефте менән тәүге эшелон килә, 177 км оҙонлоҡтағы тимер юл рәсми рәүештә сафҡа индерелә. Башта ул нефть ташыу өсөн хеҙмәт итә, аҙаҡ 1936 йылда төҙөлгән БАССР- ҙың тәүге нефть эшкәртеү предприятиеһы — Нефть ҡыуыу заводы эшләп сығарған нефть продукттарын, нефть сәнәғәте ҡорамалдарын ташыу өсөн файҙаланыла .1936 йылда тимер юл тармағы Куйбышев тимер юлына тапшырыла.
ВКП(б)-ның XVII съезында 1934 йылдың 27 ғинуарында ВКП(б) Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары Я. Б. Быкиндың (1888—1938) сығышында былай тиелә:
Ишембайҙа Көнсығыштағы яңы нефть базаһы төҙөлә, уның тураһында иптәш Сталин үҙ докладында әйтеп китте, был яңы базаға иғтибар етмәүе тураһында әйтте. Бырауланған 16 скважинаның 14 нефть бирә. Был нефтте ташыу өсөн Өфө— Ишембай тимер юлы төҙөлә, ул 1934 йылдың 1 октябрендә тапшырылырға тейеш.
И. П. Климовтың диссертацияһынан:
«Ишембай нефть ятҡылығын файҙаланыу өсөн ҡыҫҡа ваҡытта төҙөлгән Өфө — Ишембай тимер юлының әһәмиәте ғәйәт ҙур була».
1937 йылда эшләй башлаған Ишембай— Өфө нефть үткәргесе тимер юл тармағының нефть ташыуҙағы ролен әҙәйтә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында был тимер юлы аша меңдәрсә тонна йөк ташыла, илдең көнбайышынан Ишембайға эшселәр, белгестәр һәм башҡа кешеләр һәм заводтар өсөн ҡорамалдар эвакуациялана. Ишембай нефть эшкәртеү заводы сығарған яғыулыҡ бынан фронтҡа оҙатыла. Стәрлетамаҡ станцияһынан хәрби частар фронтҡа юл ала.
Элек, 1990 йылға тиклем Ишембай — Өфө маршруты буйынса пассажирҙар поезы йөрөй. Хәҙер был станция тик йөк составтарын ғына ҡабул итә.
Ишембай станцияһын һәм тимер юл тармағын төҙөүҙә ҡатнашҡан билдәле кешеләр
Башҡорт шағиры Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы 1934 йылда Куйбышев тимер юлының Дим — Ишембай тимер юл участкаһын төҙөүҙә ҡатнашҡан.
1934 йылда Дим — Ишембай тимер юлын төҙөгәндә бында СССР фәндәр академияһы экспедициялары эшләй. К. В. Сальников һәм Д. П. Дмитриев етәкселегендәге археологтар Өфөнән Ишембай станцияһына тиклем Ағиҙел буйында 20 археологик ҡомартҡы таба (11 ҡурған һәм 3 ҡәберлек, 6 тора һәм кеше йәшәгән урындар).
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта Ишембай — был тармаҡтағы һуңғы станция. Тимер юл тармағы Ағиҙелгә табан бара, һуңынан, һулға борола, Индустриаль шоссены киҫеп сыға һәм «Ишембайнефть» НГДУ-һы ЯСЙ "Башнефть-Добыча" предприятиеһының матди-техник тәьмин итеү һәм ҡорамалдар менән комплектация бүлеге склады биләмәһендә тамамлана. «Идель Нефтемаш» ЯСЙ, «„Ағиҙел“Ишембай нефтебазаһы» ЯСЙ-ҺЫ, «Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводы» ЯСЙ-һы тимер юл менән тоташтырылған ." «Витязь» машиналар эшләү компанияһы " яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте һәм "Ишембай станоктар ремонтлау заводы "ның да үҙ тимер юл тармаҡтары бар.
Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы
Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы (11 ғинуар 1955 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биография
Эльмира Фәхретдин ҡыҙы Әминева БАССР-ҙың Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылында 1955 йылдың 11 ғинуарында тыуған. Иҫке Собханғол урта мәктәбендә 1962 — 1972 йылдарҙа уҡый.
Әминева Э. Ф. 1973 — 1974 йылдарҙа Ғәлиәкбәр һигеҙ йыллыҡ, Әбделмәмбәт урта мәктәптәрендә эшләй. 1975 — 1980 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтынының филология факультетында ситтән тороп уҡый. 1975 — 1976 йылдарҙа Байназар урта мәктәбендә уҡыта. 1977 — 1999 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре алып бара. Юғары категориялы башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы дәрәжәһенә эйә була.
Әминева Эльмира Фәхретдин ҡыҙы 2000 — 2005 йылдарҙа Бөрйән районы мәғариф бүлегенең туған телдәр буйынса методисы, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының әйҙәүсе-етәксеһе. 2005 — 2012 йылдарҙа Иҫке Собханғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәре алып бара, бер үк ваҡытта уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
2012 йылдан хаҡлы ялда.
Ғаиләһе
Тормош иптәше - Әлфир Уйылдан улы Әминев. ике ҡыҙ (Әлфиә, Гөлфиә), ул (Азамат) тәрбиәләп үҫтерә. Улар, һәр береһе юғары белем алып, ғаилә ҡороп, яратҡан һөнәрҙәре буйынса эшләп йөрөйҙәр.
Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы
Йәнбухтина Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы (28 июль 1938 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәнғәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
Биографияһы
Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы Йәнбухтина 1938 йылдың 28 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. Әлмира Ғәйнулла ҡыҙының бала сағы һуғыш йылдарына тура килә. Бүздәк районының Ҡаран ауылында (Өфөнән 100 км алыҫлыҡта) әсәһе яғынан өләсәһе йортонда йәшәй. 1937 йылда, уның тыуыуынан бер йыл элек, уның атаһы яғынан олатаһы Дәүләтша Йәнбухтин репрессияға эләгә. Уның атаһы Ғәйнулла, туберкулез менән ауырығанлыҡтан, был ҡайғы-хәсрәтте кисерә алмай, вафат була. Әсәһе һөнәре буйынса -лесотехник, Непейцевский урман тәжрибә станцияһы питомнигында эшләй.
Әлмираға һөнәр һайлауҙа туғаны Людмила Васильевна Казанскаяның ҙур роль уйнай. Өфөлә Людмила Васильевна Ленинград университетында сәнғәт тарихы һәм теорияһы буйынса һөнәр алған Өфөнөң беренсе профессиональ белгесе була. Ул оҙаҡ йылдар буйына М. В. Нестеров исемендәге сәнғәт музейында экспонаттарҙы һаҡлаусы булып эшләй. Әлмира йыш ҡына был музейға килеп йөрөй.
Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы 1960 йылда Сәнғәт академияһының И. Е. Репин исемендәге сәнғәт институтының көндөҙгө сәнғәт бүлегенә уҡырға инә. Шул уҡ йылда уның әсәһе вафат була. Етем ҡалған ҡыҙ, Ленинград ҡалаһындағы ятаҡта үҙенең стипендияһына йәшәй. Академияла уҡыған сағында СССР художество академияһы президенты В. А. Серовҡа «сәнғәт фәндәре докторы» дәрәжәһен биреүгә ҡаршы студенттарҙың болаһында ҡатнаша. Бының һөҙөмтәһендә ул институттан сығарыла яҙа, әммә тотҡарлыҡтар дипломды бер йыл һуң алыу менән генә тамамлана.
Санкт-Петербургтың И. Е. Репин исемендәге һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтын ул 1966 йылда уңышлы тамамлай, һуңғараҡ Мәскәү Нәфис сәнәғәт ғилми-тикшеренеү институтында аспирантура тамамлай (фәнни етәксеһе — профессор Э. В. Померанцева ).
Институтты тамамлағас, ул ете йыл Өфө нефть институтыны төҙөлөш факультетындағы архитектура кафедраһында эшләй һәм шул тиклем үк ваҡыт «Ағиҙел» сәнғәт берекмәһендә сәнғәт белгесе — ғилми консультант вазифаһында эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы — «Туҡыма һәм интерьер. Башҡорт халыҡ торлағының сәнғәт ансамбле мәсьәләһе». Был эшендә ул традицион предметлы тирә-яҡ мөхитенең мәғәнәһен һәм йөкмәткеһен өйрәнең методологияһын уйлап таба. 1976 йылда ул сәнғәт фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүсе кандидат диссертацияһын яҡлай.
Мордвиновка (Бөрө районы)
Мордвиновка (Мордвиновка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 452474, ОКАТО коды — 80213831005.
Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы
Биографияһы
УГАЭС-та дүрт йылдан ашыу уҡытыу эшмәкәрлеге алып барыу менән бер рәттән, Йәнбухтина Ә. 1998 йылда докторлыҡ диссертацияһы өҫтөндә эшләй, унда башҡорт декоратив сәнғәтенең ХХ быуатта үҫеше проблемаларын комплекслы һәм динамик рәүештә архаик формаларының архетиптарынан алып хәҙерге көндәргә тиклемге формаларын анализлай. Диссертацияһының темаһы: «ХХ быуатта Башҡортостанда декоратив сәнғәт: халыҡ ижады, кәсептәре, художестволы сәнғәт һөнәрҙәре».
Мордвиновка (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы
Биографияһы
Күп йылдар буйына А. Э. Тюлькин ижадын өйрәнеү, уны осорҙарға бүлеп, рәссамдың төп әҫәрҙәрен анализлау һөҙөмтәһе булып, Өфө сәнғәт оҫтаһының Ватан сәнғәте тарихы системаһын үҫтереүгә индергән өлөшө, баш ҡала ғына түгел, ә провинция ла сәнғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуын иҫбатлай, унда сағыу исемдәрҙең барлыҡҡа килеүен танытыу тора.
1989 йыл коммерция «Восток» банкы ҡушыуы буйынса, Йәнбухтина Башҡортостандың традицион һәм хәҙерге сәнғәтен барлыҡҡа килтереү маҡсатында әҙ генә хеҙмәткәрҙәр штаты (А. Гарбуз, Л. Матвеева, Ю. Рәхимғолов, Р Фәйрүзов) менән башҡорт рәссамдарының 500-ҙән ашыу әҫәрҙәрен сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә йыйып, документаль эшкәртә. Музей йыйылмаларына ингән эштәре булған рәссамдар ижадының архивтары булдырыла.
Йәнбухтина Әлмира Ғәйнулла ҡыҙы — сәнғәт фәндәре докторы (2004), профессор (2004), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006).
Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһының милли мәҙәниәт институтында (УГАЭС) эшләй. 1994 йылдан алып әлеге көнгә тиклем дизайн кафедраһы профессоры.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Башҡортостан сәнғәте, Башҡортостан рәссамдары тарихы буйынса күп һанлы китаптар, монографиялар, мәҡәләләр һәм альбомдар авторы, Башҡортостандың төрлө мөйөштәренә этнографик экспедицияларҙа башҡорт халҡының көнкүрешен һәм мәҙәниәтен өйрәнеү маҡсаты менән ҡатнаша.
Уҡытыуы: Йәнбухтинаның ире — билдәле Өфө рәссамы, пейзаж жанры оҫтаһы итеп танылған Кузнецов Михаил Дмитриевич. Улы Антон, 1978 йылда тыуған.