cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петерс Яков Христофорович
Мәскәүҙә
1922 йылдың февралендә Петерс Мәскәүгә ҡайтарыла һәм 1922 йылдың 2 июнендә булдырылған ГПУ-ның Көнсығыш бүлеге начальнигы һәм Коллегия ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Яңы бүлек Кавказда, Төркөстан, Башҡорт, Татар һәм Ҡырым автономиялы республикаларында, Бохара һәм Хорезм халыҡ республикаларында чекистарҙың эшен берләштерә. Яңы бүлеккә көнсығыш илдәренән мәғлүмәттәрҙе тикшереү йөкмәтелә, Көнсығыш бүлегенең оператив бурыстарын үтәү Сит ил бүлеге (ИНО) өсөн мотлаҡ була. Көнсығыш бүлегендә бүлексәләр менән Петерстың урынбаҫарҙары Владимир Стырне, Федор Эйхманс һәм Михаил Казас етәкселек итә. Көнсығыш бүлегендә эшләгән осорҙа бер үк ваҡытта Петерс ОГПУ Сик буйы ғәскәрҙәренең баш инспекторы була. 1927 йылдың декабрендә, ВЧК-ның 10-йыллығына, ул Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1929 йылдың 31 октябрендә Я X. Петерс Коллегия ағзаһы һәм ОГПУ-ның Көнсығыш бүлеге начальнигы вазифаһынан бушатыла. Ошоноң менән формаль рәүештә уның биографияһындағы чекист этабы тамамлана, әммә күҙәтеү органдарында Петерс эшен әле дауам итә.
1930—1934 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Мәскәү контроль комиссияһы рәйесе (МКК). 1923—1934 йылдарҙа — ВКП(б Үҙәк контроль комиссияһы ағзаһы, 1930—1934 йылдарҙа — уның Президиумы ағзаһы. 1934 йылдан — ВКП(б) Үҙәк Комитеты эргәһендәге партия контроле комиссияһы ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партия контроле комиссияһы Бюроһы ағзаһы.
1937 йылдың 27 ноябрендә онтрреволюцион ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1938 йылдың 25 апрелендә «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә.
1956 йылдың 3 мартында СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.
Вәлиев Фаит Ғариф улы
Вәлиев Фаит Ғариф улы (11.05.1927—14.05.1998) — торакаль хирург, медицина фәндәре кандидаты (1972). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған врачы (1995).
Биографияһы
Фаит Ғариф улы Вәлиев 1927 йылдың 11 майында Башҡорт АССР-ының Үрге Ҡыйғы районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы) Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.
1944 йылда Томск хәрби-артиллерия училищеһын тамамлай.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Алыҫ Көнсығышта япон милитаристарына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан, Ҡытайҙа хеҙмәт иткән.
1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Тәтешле район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире булып эш башлай, 1954 йылдан Тәтешле үҙәк район дауаханаһының баш табибы.
1955-1966 йылдарҙа Салауат ҡала дауаханаһының хирургия бүлегенә етәкселек итә. 1956 йылдан нефть-химия комбинатының фтизиатры. 1959 йылдан баш онколог һәм ҡала онкология кабинеты мөдире, 1961 йылдан — бүлек мөдире.
1964 йылдан Өфөлә хеҙмәт итә. РОД бүлеге мөдире. 1966-1998 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында хеҙмәт итә. 1966 йылдан РКБ-ның торакаль бүлеге мөдире.
1971 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында эшләй.
1986—1996 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында (РКБ) эшләй.
Мәләүез ауыл Советы (Мәләүез районы)
Ауыл биләмәһе составы
Туғайлы — Мәләүез районының Мәләүез ауыл Советы составындағы бөтөрөлгән тораҡ пункт (башта ҡасаба, аҙаҡ — ауыл). Хәҙер Туғайлы Мәләүез ҡалаһының биҫтәһе.
Ҡатнаш көрәш сәнғәте
Ҡатнаш көрәш сәнғәте (шулай уҡ MMA — mixed martial arts) — яугирлыҡ сәнғәте (йыш ҡына «ҡағиҙәһеҙ һуғыш» тигән дөрөҫ булмаған исем менән дә атайҙар), бергә-бер алышҡа сығыуҙың күп һандағы техник алымдары, мәктәптәре һәм йүнәлештәренән ғибәрәт. ММА — һуғыу техникаһын ҡулланып, тулыһынса контактлы алыш һәм баҫҡан (клинч) килеш тә, шулай уҡ, иҙәндә лә (партерҙа) көрәшеү. «Mixed Martial Arts» терминын 1995 йылда MMA -ның тәүге ойошмаларының береһе Вattlecade-ның президенты Рик Блюм тәҡдим итә, артабан был термин яңы инглиз илдәрендә дә тотороҡло ҡулланылыш таба.
ММА тамырҙары беҙҙең эраға тиклемге осорға барып тоташа: боронғо гректар беренсе  Олимпия уйындарында панкратионда ярыша, әммә 1990-сы йылдарға тиклем ММА донъяла киң популярлығы менән маҡтана алмай. «Ultimate Fighting Championship» (ингл. — «Абсолют алышсылар чемпионаты»), «Pride Fighting Championships» (ингл. «Прайд» алышсылар чемпионаты ) кеүек һ. б. ойошмалар барлыҡҡа килеп үҫешкәс кенә ММА-ның популярлығы ҡырҡа күтәрелә, быға профессиональ бокстағы тамашаға кешенең аҙ йөрөүе лә булышлыҡ итә. Тәүге ярыштарҙа ҡағиҙәләрҙең бик аҙ булыуына, был спортты «ҡанлы үлтереш» тип тәнҡитләүҙәренә ҡарамаҫтан, промоутерҙар спортсыларҙың хәүефһеҙлеген арттырыу һәм яңы тамашасыларҙы йәлеп итеү өсөн өҫтәмә сикләүҙәр индерә. Ошо тырышлыҡ арҡаһында, хәҙерге ММА — иң тиҙ үҫешкән заманса спорт төрҙәренең береһе, алыштарҙың түләүле трансляцияларын һатыу күрһәткестәре, киң мәғлүмәт сараларында яҡтыртыу, шөғөлләнеүсәләрҙең артыуы һәм ММА менән бәйле тауарҙарҙы һатыуҙың артыуы  ла быны раҫлай.
Тамырҙары һәм үҫеше
Панкратион - хәҙерге ММА-ны хәтерләткән иң өлкән ҡоралһыҙ көрәш стиле. Боронғо гректар беҙҙең эраға тиклем 648 йылда Олимпия уйындарына ошо дисциплинаны индерә. Гректарҙың панкратион көрәше аҙаҡ тағы ла ҡатыраҡ булған этруск һәм боронғо Рим «панкратиум»ына әйләнә. Бындай стилдә һуғышыу стиле Колизейҙа күрһәтелә, ә атаҡлы алышсылар статуялары аҙағыраҡ Римдә һәм Италияның башҡа ҡалаларында ҡуйыла.
XIX быуат аҙағында ҡайһы бер алыштар йәмәғәт урындарында үткәрелә. Улар төрлө көрәш стилдәрендә, шул иҫәптән джиу-джитсу, көрәш һәм башҡа стилдәрҙә башҡарыла. XIX һәм XX быуаттар араһында  ҡатнаш стилдәрҙән торған ярыштар (мәҫәлән, боксер көрәшсегә ҡаршы сыға) Европала һәм күп кенә Алыҫ Көнсығыш илдәрендә ярайһы уҡ популяр була. Хатта Англияла   Европа һәм Азия тәғлимәттәрен  берләштергән һәм «бартитсу» тип аталған көрәш сәнғәте барлыҡҡа килә. Атап әйткәндә, бартитсу («баритсу» исеме аҫтында) инглиз яҙыусыһы Артур Конан Дойлдең әҫәрендә лә иҫкә алына, ул үҙенең антигеройы — профессор Мориартиның «үлем килтереүсе баритсу көрәше» алымдарына эйә булыуы тураһында яҙа. Рейхенбах шарлауығы ситендә Мориарти ошо өлкәләге белемен инглиз боксы мәктәбе вәкиле Шерлок Холмсҡа ҡаршы ҡул көрәшендә файҙалана, әммә Шерлок Холмс та «баритсу» алымдарына белгән булып сыға.
Беренсе донъя һуғышынан һуң был көрәш ике төп йүнәлештә ҡайтанан тергеҙелә. Беренсеһе — «шутрестлинг» (shootwrestlingshootwrestling) исемен алған ысын ярыш; икенсеһе  алдан планлаштырылған хореографик шоуға әүерелә, һөҙөмтәлә һуңғыһы хәҙер күп кенә илдәрҙә, атап әйткәндә, АҠШ, Япония һәм Мексикала популяр булған профессиональ көрәшкә килтерә лә инде.
ММА-ның ата-бабаһы СССР-ҙа ла була: ул самбо —  «Көрәштең ирекле стилен үҫтереү тураһында»ғы  633-сө һанлы бойороҡҡа ярашлы 1938 йылда бергә-бер алышының күп төрҙәрен ҡушыу нигеҙендә булдырылған система. Бөгөнгө көндә йәшәп килгән спорт көрәше сәнғәтендә самбо ҡулланылыусы ысулдар арсеналы буйынса ММА-ға иң яҡын торғаны. Шундай асыҡлыҡ индерергә кәрәк, самбо төп ике — спорт һәм хәрби йүнәлештәренә бүленә. Беренсе осраҡта ташлау техникаһын йәғни ауырттырыу ысулдары техникаһын күрһәтеү төп бурыс булһа,  хәрби самбо иһә үҙенең асылы буйынса ММА-ға бик яҡын, сөнки көрәшсенең ҡаршы яҡтың ҡаршы тороу һәләтен нәтижәле рәүештә һәм тиҙ арала юҡҡа сығарыу — тәү сираттағы бурыс. Шуға бәйле 1991 йылға тиклем самбоның хәрби өлөшө көс структуралары өсөн генә асыҡ була.
Бынан тыш СССР ҡораллы көстәрендә  1979 йылдан башлап АРБ буйынса ярыштар үткәрелә, ә уның ҡағиҙәләре ҡатнаш бергә-бер алышының  ҡағиҙәләренә ныҡ оҡшаған.
Хәҙерге заман ММА-һы
Хәҙерге заман ҡатнаш хәрби көрәш сәнғәтенең тамырҙары ике ваҡиғаға барып тоташа: Бразилияла үткәрелгән вале-тудоға (португал теленән һүҙмә-һүҙ: "Бөтәһе лә рөхсәт ителә") һәм Япониялағы  шутрестлинг-ҡа. Вале-тудо XX быуаттың өсөнсө ун йыллығында Бразилияның джиу-джитсуһы вәкилдәре Карлос Грейси менән Хелио Грейсиның улар менән көрәштә көс һынашырға теләгән кешене ярышҡа саҡырыуынан башланғыс ала. Был «Грейси алышҡа саҡыра» кеүек ҡабул ителә, аҙаҡ Грейсиның вариҫтары ла уларҙың юлын дауам итә.
Японияла 1970-се йылдарҙа профессиональ көрәшсе Кандзи «Антонио» Иноки (猪木寛至猪木寛至) ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса бер нисә уйын үткәрә. Мәҫәлән, 1976 йылдың 26 июнендә Иноки атаҡлы боксер Мөхәммәт Али  менән осраша. Тәүҙә тулыһынса ҡатнаш көрәш ҡағиҙәләре буйынса алыш үткәреү планлаштырыла, ләкин ярыштан ике көн алда  осрашыуҙың һөҙөмтәһенә һиҙелерлек йоғонто яһаусы сикләү индерелә: Инокиға ул бер аяғы менән иҙәнгә тубыҡланып торғанында ғына аяғы менән тибеү рәхсәт ителә. Һөҙөмтәлә Али алты тапҡыр һуға, ә Иноки алыш барышын иҙәндә үткәрә һәм лоу-кикалар  менән Алины үҙенә яҡын ебәрмәй. Алыш бер яҡтың да еңмәүе менән тамамланһа ла, Алиҙың аяҡтарына яһалған зыян уның боксер карьераһын саҡ хәүеф аҫтына ҡуймай. Был алыштың ҡыҙыҡлы тамаша булмауы һөҙөмтәһендә, ҡағиҙәләре яраҡлаштырылмағанлыҡтан ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алышты үткәреү мөмкин түгел, тигән фекер тарала, һәм оҙаҡ ваҡыт улар үткәрелмәй. Шуға ҡарамаҫтан, Иноки төрлө ваҡытта ҡатнаш ҡағиҙәләр буйынса алыштарҙы ойоштороуҙы дауам итә, хатта улар киң танылыу алмаһа ла. Әммә тап шул ярыштар  1986 йылда ҡатнаш көрәш сәнғәтенең тәүге ойошмаһын булдырыуға килтерә, ул «Шуто» (ShootoShooto) исеме аҫтында таныла. Инокиҙың  «Шуто»ға ҡағылышы булмай: ойошмаға уның «рестлер рингы буйынса коллегаһы» Сатору Саяма  нигеҙ һала.
Ҡатнаш көрәш сәнғәтенә булған ҡыҙыҡһыныу 1997 йылда Японияла ММА-ның ҙур ойошмаһын — Pride Fighting Championships-ты булдырыуға килтерә. Спорттың үҫешә барыуы һөҙөмтәһендә Strikeforce, EliteXC, Fighting Bellator Championships, Bodog, Affliction, WEC, Dream, M-1 Global кеүек башҡа ойошмалар барлыҡҡа килә, әммә ҡаты конкуренция шарттарында уларҙың ҡайһы берҙәре юҡҡа сыға, шул уҡ ваҡытта ҙур булмаған популярлыҡҡа риза булып, көрәшселәр кимәленең әллә ни юғары булмауына күнгәндәре лә була.
СССР тарҡалыуға бәйле Рәсәйҙә һәм БДБ илдәрендә MMA ойошмаһының үҫеше буталсығыраҡ характерҙа бара һәм, нигеҙҙә, 1990-сы йылдар урталарынан айырым турнирҙар йәки, турнир селтәрен булдырмайынса ғына, алыштар үткәрелә башлай. Ҡағиҙәләргә буйһондороусы структуралар, медицина күҙәтеүе һәм көрәште үткәреү шарттары булмағанлыҡтан, ярыштар кимәле бағыусыларҙың аҡса һалыу теләгенә генә бәйле була, шуға ла көрәш нормаль булмаған шарттарҙа ла үткәрелә. Рәсәйҙә RINGS япон ойошмаһы эшләй башлағас ҡына хәлдәр байтаҡҡа яҡшыра,  унда Бүре-хан, Андрей Копылов, Михаил Илюхин һәм Николай Зуев  кеүек көрәшселәр үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәтә. Төрлө ойошмалар  версиялары буйынса RINGS аҙағыраҡ ММА буйынса күп тапҡырҙар донъя чемпионы булған Федор Емельяненкоға ла юл аса.
Бөгөнгө көндә ММА Рәсәйҙә, мәҫәлән, АҠШ менән сағыштырғанда, әллә ни йәһәт үҫешмәй. АҠШ-та «Station Casinos» казинолар селтәре хужалары ағалы-ҡустылы Фертитталар, 2001 йылда промоушенды һатып алғас һәм компанияның президенты итеп бокстың элекке промоутеры Дэйн Уайт тәғәйенләгәс, UFC алыштарына ҡыҙыҡһыныу бермә-бер арта. Хатта ул мәлдә ММА рәсми рәүештә тыйылған штаттарҙа ла (мәҫәлән, Нью-Йоркта) кешеләр спорт менән күпләп мауыға башлай. Был, иң беренсе сиратта, ҡағиҙәләрҙең алыштарҙы тамашасы өсөн ҡыҙыҡлыраҡ булыуы йүнәлешендә үҙгәртелеүенә, Уайттың спортты (дөрөҫөрәге, UFC ойошмаһының үҙен) популярлаштырыуға йүнәлтелгән агрессив сәйәсәтенә һәм яугирлек техникаһының камиллаша барыуына бәйле була. 2006 йылдың декабрендә UFC-ның популярлығы иң юғары нөктәгә күтәрелә, түләүле телевидениела Чак Лидделлдың Тито Ортисҡа ҡаршы алышы күләме буйынса бокс тарихындағы  иң кассалы алыштарҙан ҡалышмаған кимәлдә аҡса йыя. 2007 йылда ағалы-ҡустылы Фертитталар үҙҙәренең төп конкуренты булған япон «Pride»н һатып ала, һөҙөмтәлә UFC ММА  донъяһында иң ҙур ойошмаға әйләнә. Pride-ның иң яҡшы уйынсылары АҠШ-та спорттың популярлығын тағы ла юғарыраҡ күтәреүгә өлгәшә, түләүле трансляциялар .һанының артыуы ла быға дәлил.
2012 йылдың 26 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Спорт министрлығы комиссияһы ММА-ны үҙаллы спорт төрө тип рәсми рәүештә таный[. Башҡа илдәрҙә (мәҫәлән, Англия, Австралия һәм Германияла ) ММА үҫешеүсе спорт булып тора, ә бына Францияла ММА көрәше тыйылған.
Ҡағиҙәләр
Вале-тудо, шутрестлинг һәм 1 UFC көрәштәренең тәүге алыштарынан, бигерәк тә панкратиондан һуң хәҙерге заманға тиклем ММА ғәйәт ҙур үҙгәрештәр кисерә. Көрәш алымдары техникаһының камиллашыуы, физик әҙерлек процестарының яҡшыра барыуы менән бәйле уғата ирекле ҡағиҙәләрҙе үҙгәртергә кәрәклеге асыҡланды. Көрәшселәрҙең һаулығын һаҡлау зарурилығы һәм айырыуса 1990-сы йылдар башына хас булған «кешеләр араһында әтәстәр һуғышы» стереотибынан арыныу теләге бының өсөн төп сәбәп була. Спортҡа бындай ҡараштың йәшәүе уның үҫешенә ҡамасаулай, промоутерҙар ҡағиҙәләрҙе йомшартырға мәжбүр була. Яңы ҡағиҙәләргә ауырлыҡ категорияларына бүлеү, махсус бирсәткәләр ҡулланыу, рөхсәт ителгән алымдарға өҫтәмә сикләүҙәр ҡуйыу һәм алыштар өсөн ваҡыт сикләүҙәре инә.
Ауырлыҡ категориялары
Көрәш алымдары техникаһы буйынса мәғлүмәт киң таралыу сәбәпле, ауырлыҡтағы айырма мөһим фактор булып ҡала. Бөгөнгө ММА-ла туғыҙ ауырлыҡ категорияһы бар (иленә һәм аныҡ ойошмаға бәйле рәүештә көрәшеүселәрҙең ауырлығында бер аҙ айырма булыуы ихтимал):
Һаҡланыу
ММА-ла ҡулдарҙы һаҡлау өсөн боксер бирсәткәләре урынына бармаҡтары асыҡ махсус бирсәткәләр (накладкалар) ҡулланыла. ММА өсөн тәғәйенләнгән ярымбирсәткәләр боксер бирсәткәләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ йоҡа: профессионалдар 4-унциялы, ә һәүәҫкәрҙәр — 6-унциялы йоҡалыҡтағы ярымбирсәткәләрҙе ҡуллана. Йоҙроҡтарҙы яраланыуҙан һаҡлау, алыштар ваҡытында тире яраһы алыу сәбәпле көрәште туҡтатыуҙар һанын кәметеү өсөн ошондай һаҡ сараһы булдырыла. Ярымбирсәткәләр көрәшсегә һуғыу техникаһын йышыраҡ ҡулланыу мөмкинлеген дә бирә, ә был үҙ сиратында алыштарҙың ҡыҙыҡлы тамашаға әйләнеүенә булышлыҡ итә.
Сикләүҙәр
Ҡайһы бер көрәшселәр энергияһын сарыф итеүҙе кәметеү өсөн алыш ваҡытын һуҙырға тырыша, шуға күрә ваҡыт сикләүен индереү бик урынлы. Алышты ваҡытты сикләмәй үткәреү телевидение буйынса тура эфирҙа трансляциялауҙа ла ҡатмарлылыҡтар тыуҙыра. Профессиональ ойошмаларҙың күбеһендә алыштар бишәр минуттан торған өс раундта үтә, ә бына титуль алыштарында раундтар һаны бишкә тиклем етә. Төрлө илдәрҙә ҡағиҙәләргә ҡарата ҡараш төрлөсә булыуын да билдәләп үтергә кәрәк: мәҫәлән, АҠШ-та штаттарҙың атлетика комиссиялары алыштарҙы ентекле көйләй, һөҙөмтәлә көрәшселәр алымдарҙың ҡайһы берҙәрен ҡуллана алмай, ә бына Европа менән Азияла, нигеҙҙә, ҡағиҙәләр иреклерәк. Мәҫәлән, АҠШ-тың күп кенә штаттарында һәүәҫкәр ММА-ла терһәк менән һуғыу тыйыла. Күп кенә профессиональ ойошмаларҙа, шул иҫәптән UFC-ла, терһәк менән өҫтән аҫҡа һуғыу (инглиз телендә был «12-6» («ун икегә-алты») тип атала) ҡәтғи тыйыла. Шулай уҡ күп кенә ойошмаларҙа партерҙа тубыҡ менән һуғыуға ла сикләү һалынған. Ә бына баш менән һәм умыртҡа һөйәгенә ауырттырып һуғыуҙы ҡулланған урындар ҙа, ҡулланмаған урындар ҙа бар. Түбәндәге көрәш алымдары бар ерҙә лә тыйыла:
Матчтың тамамланыуы
Алыш шулай уҡ техник ҡарар, дисквалификация, техник бер кемдең дә еңмәүе йәки алыш булманы, тип таныу менән тамамланыуы ихтимал( ингл. no contest). Һуңғы ике вариантта еңеүсе булмай.
Кейем
ММА ойошмаһы, ҡағиҙә булараҡ, ярышта ҡатнашыусыларҙа кейемдән тик шорталар ғына булыуын талап итә, шулай итеп ги йәки кимоно кейеү тыйыла. Ҡатын-ҡыҙҙар шорталарҙа һәм спорт бюстгальтерҙарында сығыш яһай.
Стратегия
Партерҙа алышыу —  ММА көрәшенең айырылғыһыҙ өлөшө. ММА алышының төп ике стратегияһы бар: беренсеһе — һуғыу техникаһы - көрәшсе ҡулдары, терһәктәре, тубыҡтары һәм аяҡтары менән һуғып алышта еңергә тырыша; икенсеһе — көрәш алымдары: көрәшсе ташлауҙары, ҡармап алыуҙар һәм ауырттырыу/быуыу алымдары.
ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн асыҡ ойошмалар аҙ булыуына ҡарамаҫтан, ММА-ла ҡатын-ҡыҙҙар бик әүҙем сығыш яһай. Японияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың ярыштары ярайһы уҡ популяр, 2000 йылдан унда «Валькирия» һәм «Ынйылар» турнирҙары үткәрелеп тора. АҠШ-та тотош алғанда ММА популяр булыуға ҡарамаҫтан, спорттың был төрө буйынса ҡатын-ҡыҙҙар ярыштарына бағымсыларҙың иғтибары аҙ. Әммә Джина Карано һәм Кристиан Сантос исемле ҡатын-ҡыҙ көрәшселәр пәйҙә булыу менән ҡатын-ҡыҙҙар ярыштары халыҡты күберәк йәлеп итә башланы. 2017 йылдың 5 ноябрендә Йоанну Ейджейчик менән Рози Номаюнас араһындағы алыш та иғтибарға лайыҡ. Был алыш Розиға чемпион титулын килтерҙе. Әлегә тиклем ул ошо титулды йөрөтөүсе. Рәсәй ҡатын-ҡыҙ көрәшселәре араһында Александра Албу, Юлия Березикова һәм Милана Дудиева бар.
Хәүефһеҙлек
«Ҡанлы спорт» тип танылыуына ҡарамаҫтан, хәҙерге заман ММА тарыхында 1993 йылдан алып ошо көнгәсә турнир барышында алынған йәрәхәттәрҙән дүрт көрәшсенең үлеме теркәлгән. Джонса Хопкинс университеты ғалимдарының үткәргән тикшеренеүҙәре ММА ярыштарында йәрәхәт алыу кимәле башҡа спорт төрҙәрендәге кимәлгә оҡшаш.
Һылтанмалар
П:	* Портал «Яугирлек сәнғәте» commons:	* Викикеләттә Ҡатнаш көрәш сәнғәте n:	* Викияңылыҡтарҙа Ҡатнаш кәрәш сәнғәте
Баязит (Миәкә районы)
Баязит (Баязитово) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 640 кеше булған. Почта индексы — 452088, ОКАТО коды — 80244865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Күл-Иле- Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1747 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса, фаразланыуынса, башҡорт ихтилалдарында (1735—1740) әүҙем ҡатнашҡандары өсөн аҫабалыҡ хоҡуғынан мәхрүм ителеп, типтәрҙәр ҡатламына күсерелгән башҡорттар нигеҙ һала. 1753 йылда шундай уҡ шарттарҙа Нуғай даруғаһы Ҫарылы‑Мең улусы башҡорттары, 1766 йылда Ҡазан даруғаһы Ҫарылы‑Мең улусы Һарыһаҙ‑Таҡырмән ауылы башҡорттары, 1784 йылда типтәрҙәрҙең яңы төркөмдәре килеп урынлаша. Ауыл тәүге төпләнеүсе Баязит Дауытов исеме менән аталған (1722—1789). Баязиттар аҫабаларҙан 1777 (31 март) һәм 1779 йылдарҙа килешеүҙәр ала. Һөҙөмтәлә «уларға бирелгән ер уларға мәңгелек биләмә итеп беркетелгән». 1795 йылда 28 йортта 156 кеше йәшәгән, 1865 йылда 130 йортта — 720 кеше.Халҡы малсылыҡ, игенселек, ағас эше, тире эшкәртеү менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. 1906 йылда 2 мәсет, һыу тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Кокуйка
Кокуйка — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сифат
thumb|350px|right|Сифат таблицала Сифат — предметтың билдәһен белдергән һүҙ төркөмө, ниндәй?, ҡайһы?, ҡайҙағы?, ҡасанғы? һорауҙарына яуап бирә. Сифат исемдең алдынан килеп, уны асыҡлай
Сифат тураһында дөйөм төшөнсә
Морфологик йәһәттән сифаттар үҙгәрмәүсән һүҙ төркөмөнә ҡарай, тик төп сифаттар ғына дәрәжә формаларын ҡабул итә: күк, күкһел, күгерәк, күм-күк.
Һөйләмдә сифаттар һәр саҡ тиерлек аныҡлаусы һәм хәбәр функцияһын башҡара: бейек (тау), һөҙәк(тау),текә(яр);(өй) бейек, (еп) нәҙек. һ.б. Тап шул ваҡытта бейек ҡырластың өҫтөнән ҡыңғырау тауыштары ишетелде. (М. Ғафури) Ҡайһы саҡта Фатима шат, көләс. (Ж.Кейекбаев.)
Сифаттарҙың яһалышы
Башҡорт телендә ҡайһы бер һүҙҙәр тамыр хәлендә үк предметтың билдәһен белдерә. Бынан тыш, предметтың билдәһен белдереүҙә икенсе һүҙ төркөмдәренән яһалған һүҙҙәр ҡулланыла. Мәҫәлән: болот — болотло, оял — оялсан, эш — эшсән. Яһалышы яғынан сифаттар өс төрлө була: тамыр сифат, яһалма сифат, ҡушма сифат.
Тамыр сифат
тамыр сифат тамыр хәлендә предметтың билдәһен белдерә: аҡ, бәләкәй, ҙур, күк, һары.
Яһалма сифат
Төрлө һүҙ төркөмдәренән булған һүҙҙәргә ялғау ялғап, предметтың билдәһен белдереп була. Барлыҡҡа килгән был һүҙ яһалма сифат була.Мәҫәлән:
Ҡушма сифат
Ҡушма сифаттар үҙҙәре бер нисә юл менән яһала.
Төп һәм шартлы сифаттар
Сифаттар, предметтың билдәһен ниндәй яҡтан белдереүенә ҡарап, икегә: төп һәм шартлы — сифаттарға бүленә.
Төп сифаттар
Туранан—тура билдәһен белдерә: аҡ сәскә, киң өҫтәл, һәйбәт кеше, тәртипле бала.
Төп сифаттар предмет билдәһенең ни дәрәжәлә булыуын да күрһәтә ала: аҡ—ағыраҡ, ап-аҡ, аҡһыл; ҡара—ҡарараҡ, ҡарағусҡыл, ҡап-ҡара; ҡыҙыл—ҡыҙылыраҡ, ҡыҙғылт, үтә ҡыҙыл, сейә ҡыҙыл.
Шартлы сифаттар
Предметтың билдәһен урынға, ваҡытҡа һәм башҡа предметтарға мөнәсәбәте аша белдерә: ''Өфөләге йорт, йөн күлдәк, таш йорт, йәйге эҙе, алтын сәғәт, баштағы яулыҡ, өйҙәге кешеләр. '' Шартлы сифаттарға урыҫ теленән ялғауҙарҙы ҡыҫҡартып алынған сифаттар ҙа инә: социалистик, революцион, индустриаль.
Шартлы сифат дәрәжә менән үҙгәрмәй. Ул предметтың үҙгәрмәй торған билдәһен белдерә:Ҡышҡы һыуыҡ- ҡышҡыраҡ һыуыҡ тип әйтә алмайбыҙ.
Төп дәрәжә
Төп дәрәжәләге сифат предмет аңлатҡан билдәнең төп мәғәнәгә тура килеүен белдерә йәғни был предметта сифат белдергән билдә артыҡ та, кәм дә түгел. Мәҫәлән: аҡ-аҡ төҫтө белдерә: аҡ йорт, аҡ ҡағыҙ, аҡ күлдәк. Төп дәрәжәләге сифатҡа бер ниндәй ялғау ҡушылмай.
Тамыр һәм яһалма сифаттар төп дәрәжәлә килә.
Сағыштырыу
Бер предметың билдәһе икенсе предметта күберәк йә аҙыраҡ булыуын күрһәтә:матурыраҡ һүрәт, ағыраҡ тауар.
Артыҡлыҡ
Артыҡлыҡ дәрәжәһендәге сифаттар бер предметтағы билдәнең башҡа шундай уҡ предметтарҙағы билдәнән бик күпкә артыҡ икәнен белдерәләр. Һүҙҙең беренсеижегенә – п  ҡушып, йәки һүҙгә иң, бик, уғата, үтә, ифрат, ныҡ  ҡушылып яһала: ҡып-ҡыҙыл, йәп-йәшел; бик көслө, ифрат белемле, иң бейек, үтә шәп.
Аҙһытыу
Аҙһытыу дәрәжәһендәге сифаттар предмет билдәһенең ғәҙәттәгенән аҙыраҡ булыуын белдерәләр. Аҙһытыу дәрәжәһе -ғылт, -гелт, -ҡылт, -келт, -һыл, -һел, -һыу ялғауҙары ярҙамында яһала: ҡыҙғылт, йәшкелт, күкһел.
Иҫкәрмәләр
Бөтә төп сифаттар ҙа аҙһытыу дәрәжәһендә килә алмай, мәҫәлән: яҡшы, бәләкәй, ҙур, матур.
Синоним сифаттар
Уртаҡ мәғәнәле йәки мәғәнәләре яҡын булған сифаттарҙы синоноим сифаттар тип йөрөтәләр. Мәҫәлән: матур, сибәр, һылыу, зифа, нәфис, гүзәл.
Анализ өлгөһө
Көнбағыш баҫыуы һап-һары келәм менән ҡапланды. (Я. Хамматов.)
Телдән
Һап-һары — сифат, башланғыс формаһы— һары, төп сифат, тамыр сифат, артыҡлыҡ дәрәжәһендә, һөйләмдә аныҡлаусы булып килә.
Яҙма
Һап-һары —төп сифат, там.сифат, арт.дәр., аныҡлаусы.
Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы
Яҡшыбаев Роберт Әсғәт улы (17 май, 1952, БАССР, Ейәнсура районы, Үтәғол ауылы) — физик, физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993).
Биографияһы
1969 йыл — Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районының Чеботарев урта мәктәбен тамамлай.
1974 йыл — Урал дәүләт университетын «Физика» специальносы буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда аспирантураға инә. 1978 йылда — кандидатлыҡ, 1992 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1994—1999 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм урта белем биреү дәүләт комитетын етәкләй. 2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы мөдире була.
Р. Ә Яҡшыбаев етәкселегендә 10 кандидатлыҡ, 3 докторлыҡ диссертацияһы яҙыла һәм яҡлана. Уның етәкселегендә Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә абруй менән файҙаланылған үҙенсәлекле фәнни мәктәп булдырылған. Роберт Әсғәт улы хеҙмәттәре даими цитаталанған, Хирш индексы 7-не тәшкил иткән ғалим.
180 самаһы ғилми хеҙмәт һәм 7 уйлап табыу авторы.
Лёбиц
Лёбиц (Löbitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 447 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Киндерле (Ҡазанһыу ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышеа һыуһаҡлағысының Ҡазан ҡалаһынан Камское устье ҡасабаһына тиклем Волга участогы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тутуяс
Тутуяс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 630 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түләк (исем)
Түләк — боронғо башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Түләк — «баҫалҡы», «яҙғы бәрәс» тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан башҡорт ир-ат исеме.
Шәхестәр
Ғирфанов Түләк Хәбибрахман улы (1939, Башҡорт АССР-ның Миәкә районы Әбеш ауылы) — журналист, совет-партия хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, шағир, прозаик. Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты — Аҡмулла исемен матбуғат биттәрендә яҡтыртҡан өсөн (2008)
Фамилияларҙа
Түләков Рәйес Ғөссәм улы (псевдонимы Рәйес Түләк; 14 октябрь 1959 йыл — 31 март 2007 йыл) — башҡорт шағиры, уҡытыусы, журналист. 1992 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1995).
Түләкәев Күсем Түләкәй улы (?—?) — 1710—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡман вариҫы, Аҡай Күсемовтың атаһы.
Верхние Поды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Түләк (исем)
Атаһының исеме
Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы (24 май 1963) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Топонимдарҙа
Оло Түләк (рус. Большая Тюлякова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Түләк (Тюляково) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Верхние Поды
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түләк (исем)
Топонимдарҙа
Заятүләк ташы (Түләк ташы) — Дәүләкән районындағы Асылыкүл буйында.
Халыҡ ижадында
«Түләк тураһында башҡорт легендаһы» — «Башкирская легенда о Туляке» (Р. Г. Игнатьев) Заятүләк менән Һыуһылыу
«Заятүләк менән һыуһылыу» эпосынан (Түләк йыры)
Гипотеза
Гипотеза (ὑπόθεσις «фараз итеү», ὑπό «аҫта, аҫҡы» + θέσις «тезис») тигәндән — самалау йәки тоҫмаллау; иҫбат талап итмәгән аксиомаларҙан, постулаттарҙан айырмалы, иҫбатлауҙы көткән раҫлама. Фәнни методҡа тап килһә, йәғни факттарҙы аңлатһа; логикаға ҡаршы килмәһә; принципиаль рәүештә тикшерелә алһа, йәғни сикке эксперимент менән тикшерелә алһа; йәшәп килгән факттарға ҡаршы килмәһә; киңерәк даирә күренештәргә ҡулланыла алһа, гипотеза фәнни тип табыла.
Ул, өйрәнелеүсе күренештәрҙең уҙенсәлектәрен һәм сәбәптәрен асыҡлау маҡсатында тәҡдим ителгән нигеҙле фараз булып, белемдәрҙең үҫеш формаһы тип тә билдәләнә ала.
Иҫбатланмаған һәм кире ҡағылмаған гипотеза асыҡ проблема тип атала.
Был — күҙәтеүҙәргә һәм билдәле законлылыҡтарға нигеҙләнгән берәй нәмәнең юғары ихтималлығы тураһындағы һығымта ул.
Фәлсәфәлә һәм башҡа фәндәрҙә гипотеза
Карл Поппер фән фәлсәфәһендә позитивизмдағы верификацияланыу принцибын фальсификацияланыу принцибы менән тулыландыра. Тәбиғәт фәне теорияһы тәжрибә аша тулыһынса раҫлана алмай. Тәжрибә уны кире ҡаға ала. Һәр бер фәнни белемгә сағыштырмалыҡ, гипотеза булыу хас. Фәнни белемдең үҫеше гипотезаларҙы тәҡдим итеү һәм кире ҡағыу (фальсификациялау) аша бара. Тикшерелә алған (потенциаль кире ҡағыла алған) раҫламалар ғына фәнни була ала. Хәҙерге Рәсәй фәлсәфәселәре лә хәҡиҡәттең һәм теләһә ҡайһы белемдең дә сағыштырмалығы тураһындағы  марксистик постулат менән килешә.
Гипотезаның теориянан айырмаһы
Ҡайһы берҙә кешеләр «теория» һәм «гипотеза» терминдарын бутай. «Был ни бары теория...» тиеүселәр бар «глобаль йылыныу», «эволюция» һәм башҡа күренештәр тураһында һүҙ барғанда. Ғәмәлдә уларҙы айырған ярайһы уҡ аныҡ билдәләр бар. Мәҫәлән, киләһе таблицала әлеге терминдарға Ньютондың мөнәсәбәте күренә : Ньютон үҙенең «универсаль гравитации теорияһын» нәҡ теория тип һанаған, сөнки ул эксперименттар менән раҫлана алған. Әммә, икенсе яҡтан, был феномендың аңлатмаларын, сәбәптәрен ул гипотезаларға индерә, сөнки былары инде  гравитация күренешенең тәбиғәтен аңлатыуға ҡағыла, сөнки ул саҡта гравитация барлыҡҡа килеү сәбәптәрен раҫлаған иҫбаттарҙы эксперименталь юл менән  үлсәү йә дөрөҫләү мөмкинлеге булмай. Йәғни гравитацияның тәбиғәте тураһындағы гипотеза: «Ни өсөн гравитация бар?» һәм «Гравитацияның сәбәбе ниҙә?» тигән һорауҙарға яуап бирергә тырыша, ә гравитация теорияһы: «Гравитация бармы, юҡмы?», «Гравитацияның көсө күпме?» «Гравитацияны нисек үлсәргә?» тигән һорауҙарға яуап бирә.
Фәнни гипотеза
Фәнни гипотеза тип һанала алған логик фараз түбәндәге критерийҙарға яуап бирергә тейеш:
Бохара әмире һарайы (Железноводск)
Бохара әмире һарайы (Дворец эмира Бухарского)—Железноводск ҡалаһының курорт паркында Эрнст Тельман исемендәге әлеге шифахана биләмәһендә һарай ансамбле (төньяҡ корпус) .XX быуат башындағы архитектура ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты. Рәсәйҙә әмирҙең икенсе ҙур резиденцияһы (тәүгеһе Ялтала урынлашҡан).
Тарихы
Бохара әмире Сәйет Абдуләхәт хан (Сәйет Абдуләхәт Баһадир хан) йыш ҡына Кавказ Минераль Һыуҙарына (КМҺ) килеп йөрөгән һәм йәйге резиденция һалырға булған. 1905 йылда батша әмере менән уның милкенә 1,7 квадрат сажин майҙанда ер участкаһы бирелгән (0,77 гектар).
Граждандар инженеры Владимир Николаевич Семёнов тарафынан проектланған, Кавказ Минераль Һыуҙары идаралығының баш архитекторы Иван Иванович Байков һәм граждандар архитекторы В. В. Циммерман тарафынан төҙөлгән. Һарай биш йыл (1907—1912) дауамында төҙөлгән, ул Бохара әмиренең Кавказ Минераль Һыуҙарындағы йәйге резиденцияһы өсөн һалынған булған. Төҙөлөш тамамланыу уңайынан Байков менән Циммерман яңы хужа Сәйет Әлим ханға «икмәк-тоҙ» тапшырыу өсөн 200 һумлыҡ көмөш һауыт әҙерләгән. Ул 1910 йылда атаһының вафатынан һуң Бохараның яңы әмире вазифаһына килгән. Был ваҡытта әмирҙең тыуған илендә сыуалыштар башланған, ул шуның менән мәшғүл булған, етмәһә һарай төҙөлөшө ваҡытында бер эшсенең үлемен насар билдә тип һанап, 1913 йылда яңы әмир бинаны императрица Мария Фёдоровнаның хәйриә йәмғиәтенә («Человеколюбивое общество императрицы Марии Фёдоровны») Романовтарҙың батшалыҡ итеүенә 300 йыл тулыуы айҡанлы бүләк итә. Әмирҙең йәйге дачаһын «Ҡатын-ҡыҙ затлы педагогик персонал өсөн хәйриә шифаханаһы» рәүешендә файҙаланыу өсөн тапшыралар.
1912 йылда архитектор Кузнецов А. И. проекты буйынса 30 кабиналы (60 ванна) яңы Үрге минераль ванна сафҡа инә. Үҙенең эше өсөн архитектор тышына бриллиант бөркөт һыны эшләнгән алтын портсигар менән бүләкләнә. 1914 йылда асылған шифахана үҙ эшен Беренсе донъя һуғышы башланыу менән туҡтата һәм ваҡытта лазарет функцияһын башҡара башлай.
1917 йылғы революциянан һуң бина яңынан санаторий итеп файҙаланылыуға бирелә. 1920 йылда һарай бинаһында 80 койкалыҡ Цусстрах шифаханаһы урынлашҡан. 1930—1950 йылдарҙа бында 41-се ВЦСПС шифаханаһы эшләй, ә 1960 йылдар башында «Ударник» атамаһына алмаштыралар. 1942—1943 йылдарҙа Икенсе донъя һуғышы йылдарында Төньяҡ Кавказдағы хәрби хәрәкәттәр ваҡытында бер бинаһы зыян күрә, ә имен өлөшөндә 2164/5435-се һанлы госпиталь урынлаштырыла. 1970-се йылдарҙа һарай бинаһы Э. Тельман исемендәге санаторий составына индерелә.
1981 йылдың 1 октябрендә Халыҡ депутаттарының Ставрополь крайы Советы башҡарма комитетының 702-се ҡарары менән Э.Тельман исемендәге шифахананың 1924 йылда — Клара Цеткин, 1929 йылда М. И. Ульянов һәм Н. К. Крупская ял иткән төньяҡ корпусы (элекке Бохара әмире дачаһы) федераль әһәмиәттәге тарих ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Архитектураһы
Төп бина — һарай тибындағы ике ҡатлы кирбес йорт, «яңы мавритания» стилендә төҙөлгән һәм дача модернының төп сифаттарына эйә, эклектик ҡушылма булып тора. Төп фасад тура мөйөшләп эшләнгән манаралы, ҡоролма пештәктән (бейек итеп эшләнгән алҡапҡа — ru: пештак) һәм мөйөштә һалынған көмбәҙле, верандалы квадрат манаранан тора. Бохара һәм Хорезм оҫталары ҡатмарлы үзбәк милли биҙәктәре яһағандар, диуарҙарҙы үҫемлек орнаменты төшөрөлгән керамик плиталар менән көпләгәндәр. Алғы ишек суйын колонналарға ҡуйылған ярым түңәрәк арка рәүешендә мавритан архитектура капителдәре һәм баҫҡыстары менән эшләнгән. Уға табан арыҫландар һыны менән биҙәлгән бер нисә бүлемле таш баҫҡыс һалынған.
Һарай бик күп баҫҡыстар, коридорҙар һәм үткәүелдәр менән эшләнеп, ҡатмарлы планлаштырылған. Алғы яҡта аудиенциялар өсөн тәғәйенләнгән биналар урынлашҡан. Уларҙың түшәмдәрендә биҙәлеш һаҡланған, биҙәкле ҙур камин һаҡланған. Ансамбль бер нисә тапҡыр яңыртып төҙәтелгән, ярҙамсы биналарына алып барған селтәрле күпер ябыҡ коридорға алмаштырылған, ә беренсе ҡаттағы фасад ҡабырғаларына заманса уйымлы тәҙрәләр ҡуйылған. Эске ихаталар ҡоролошо, шифахана бинаһының клубы урынлаштырылып, боҙолған.
Һарай биләмәһендә хәрәм (гарем) бинаһы, шулай уҡ хужалыҡ ҡаралтылары (ат һарайы, ҡар баҙҙары, хеҙмәтселәр өсөн бүлмәләр) урынлашҡан. Һарай тирәләй семәрле суйын ҡойма төҙөлгән, уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә төҙөүселәр ағас ишекле тура мөйөшлө портал һалған. Ҡапҡа башына ғәрәпсә сәләмләү яҙылған.
Оло Шатаҡ (тау)
Оло Шатаҡ— Белорет районындағы Көньяҡ Уралдағы Оло Шатаҡ һыртының иң бейек түбәһе.
Географияһы
Оло Шатаҡ Ағиҙел һәм Оло Әүжән йылғалары араһында урынлашҡан. Көньяҡтан Үрге Әүжән, ә көнсығыштараҡ Үҙән ауылдары ята. Оло Шатаҡ тауының төҙөлөшө Көньяҡ Уралдың бөтә геологик тарихын асыҡ сағылдыра. Бының өсөн уны геологтар бигерәк тә ярата. Иң ҡыҙыҡлы таштар— ул шатаҡ конгломераттары йәғни боронғо дингеҙ менән йоморланған һуйырташтар.
Шатаҡ түбәһендә—ҙур яйла. Уны Ирәмәл массивы менән оҡшатырға мөмкин. Әммә Ирәмәлдән айырмалы рәүештә, Шатаҡта тау тундраһы әкренләп субальплы болондарға күсә һәм уға далалы берләшмәләр ҡушыла. Ботаниктар әйтеүенсә, Шатаҡтағы тау тундраһы —Уралда иң көньяҡ тундра. Ә Шатаҡтағы ҡарағас урмандары Көньяҡ Уралдың иң көнбайышта урынлашҡандары. Бында реликт ҡарағастар үҫә, улар мәңге балта күрмәгәндәр. Бында 200-300, хатта 600 йыллыҡ ҡарағастар үҫәләр.
Этимологияһы
Тауҙың боронғоса дөрөҫ атамаһы Бишитәк тауы. Был тауҙың биш битләүе, биш түбәле тигәнде аңлата. Ысынында ла был тау башынан 5 түбә күренә. Нишләп Шатаҡҡа әйләнеп киткәне билдәһеҙ, бәлки картографтарҙың иғтибарһыҙлығында йәки яңылышыуында булғандыр.
Ахун мегалитик комплексы
Ахун һынташтарын асыу
"Башҡорт стоунхенджы"ның рәсми атамаһы — «Ахун һынташтары» археологик комплексы" айырыуса һаҡланыусы территорияһы". 1996 йылда Учалы районының Ахун ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ Силәбе университетының А. А. Рыбалко етәкселегендәге этнографик экспедицияһы аса. Ҡаҙыныу урынында бронза тәре, һуңғы бронза осоро керамик изделиелары (яҡынса 4 мең йыл элек) һәм таш бысаҡтар (кәмендә 5-6 мең йыл элек) табыла. Иң мөһиме — әлбиттә,.
Төп таш тирәләй тағы 8 ағас фигура булған, әммә улар сереп юҡҡа сыҡҡан. Ғалимдар бында боронғо обсерватория булған, һәм һәр бер таш бер планетаға тап килә тигән һығымтаға килә. Йәғни боронғо кешеләр Ҡояш системаһының төҙөлөшөн белгән.
Астрономик обсерватория
Боронғо һәйкәл бейеклектәре 70 сантиметрҙан 2 метрға тиклем еткән төҙөк дүрт ҡыр формалы 13 гранит таштан — менгирҙан тора. Улар түңәрәк әйләнәһе буйлап урынлашҡан, төп таштың уртаһында ярымай һыҙаттары беленә.
Археологтар фаразлауынса, мегалитик комплекс б. э. т. 3 меңенсе йылда төҙөлгән. Структураһы, материалы һәм объекттар һаны буйынса ов комплекс данлыҡлы Стоунхендж ҡоролмаһының аналогы булып тора. Ата-бабалар был астрономик обсерваторияны сәғәт йәки календарь сифатында файҙаланған. Үҙәктә торған һынташтан төшкән күләгәне күҙәтеп, улар дата һәм ваҡытты белгән, йәйге һәм ҡышҡы ҡояш торошон билдәләй алғандар. Был табыш боронғо урал кешеләре хаҡындағы күҙаллауҙарҙы тулыһынса үҙгәртте.
Мегалитик комплексҡа ингән һынташтар ансамбле 25 кв. м. майҙанда урынлашҡан, уртала — бейеклеге 1,5 метр ике ҙур таштан һәм яҡынса ярты метр бейеклектәге 8 бәләкәй таштан тора. Һәм улар ҙур таштарҙан төрлөсә алыҫлыҡта урынлашҡан. Ике ҙур һынташ бер-береһенән яҡынса 15 метр аралыҡта тора, төп һынташ 1-се һан менән билдәләнгән. Уның тирәһендә 20-25 см тәрәнлегендәге 8 соҡор бар (был тирәләй урынлашҡан 8 бәләкәй һынташ проекциялары), унда ағастан эшләнгән бағаналар торған, тип фаразлана. Төньяҡ-көнсығышҡа табан 170 метрҙа дәүмәле бәләкәй 13-сө һынташ, ә 80 метр алыҫлыҡта тағы кескәй — 11-се һәм 12-се һынташ ҡуйылған.
Ҙур Ахун таштары түңәрәктәге ҡалған 8 таштан алда ҡуйылған. 11-се, 12-се һәм 13-сө һынташтарҙың йәшен 14 — 15 мең йыл элек тип, 1-се һәм 2-се һынташтың йәшен — баҡыр быуаты аҙағы менән, ә түңәрәк әйләнәһендә торған 3-8-сө һынташтарҙың йәше — б. э. т. 17-19 быуат тип билдәләнә. Шуның менән бергә абсолют дата тип б. э. т. 1632 йыл алына. Донъяның күп мифологияһында — һинд, скиф, боронғо грек, немец — сағылыш тапҡан мөһим астрономик ваҡиға — йәйге ҡояш торошо нөктәһенең "Арыҫлан йөрәге"ндә торған йондоҙ менән тоташыуы — шул йылға тап килгән.
Археологик табыштар
Материк кимәлендәге 11-се һәм 12-се һынташтар ҡаҙылмаһында, моғайын, өҫкө палеолит осорона ҡараған йәшмәнән эшләнгән таш әйбер табыла һәм мегалитик комплекс булдырылғанға тиклем күп ваҡыт алда торған ултыраҡты белдерә.
Һығымталар
Бындай тикшеренеүҙәр ҡаҙылмаларһыҙ ҙа үтәлеүе мөмкин. Әммә археологик һығымталарға ҡарағанда археоастрономик йомғаҡлау масштаблыраҡ һәм әһәмиәтлерәк.
Шулай итеп, алынған мәғлүмәттәр Ахун мегалитик һәйкәлен боронғо культ комплексы ғына итеп түгел, шулай уҡ астрономик ваҡиғаларҙы күҙәтеү һаны буйынса боронғо Евразия обсерваториялары араһында иң ҙуры ла. Һәйкәл, һис шикһеҙ, бронза осоронда, б э.т. II меңйыллыҡтыың икенсе яртыһы осорона, черкаскүл һәм межовской мәҙәниәтенә ҡарай. Археологик һәм археоастрономик мәғлүмәттәр буйынса, һәйкәл унан да боронораҡ, б. э. т. III быуат аҙағында, энеолит осоронда барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Ахун мегалитик комплексының берҙән-бер туранан-тура аналогы булып сағыштыра алмаҫлыҡ ҙур, әммә принципиаль рәүештә оҡшаш структураға эйә һәм астрономик белем яғынан яҡын кимәлде сағылдырыусы Англия Стоунхендж мегалитик һәйкәле тора.
- Ахун мегалитик комплексы донъяның ысын яҡтарына ориентирлашҡан, уны әҙерләгәндә геометрик алымдар ҡулланылған, һәм бөтә проект космологик йөкмәткегә эйә. Ахун мегалитик комплексы — космологик архитектура объекты.
- Комплекс төрлө тарихи осорҙа булдырылған өс өлөштән тора:
- Һәйкәлдең элементтары урынлашыуы үҙ эсенә үҙәге 04 булған яңы система координаталары тураһында геодезик мәғлүмәт һәм үҙәге 03 булған система тураһында өҫтәмә мәғлүмәт һыйҙырған.
- Ахун комплексы, координаталарҙың яңы системаһы менән бергә, тулыһынса кәрәкле теүәллек менән, Урал тарихи геодезияһы структураһына тап килә.
- Ахун комплексында Көньяҡ Урал (Ҡалалар иле) геодезик структураһы асылы тураһында мәғлүмәт тупланған. Тикшеренеүҙәрҙең ағымдағы этабында Бөйөк Сыбар йылан фигураһы — йондоҙло Аждаһаның «Урал Меридианы» (өлкән масштаб) координаталар системаһына ер проекцияһы менән магик манипуляция яһауҙы аңлата.
Түбәнге Бикҡужа ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Түбәнге Бикҡужа ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Түбәнге Бикҡужа ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мөсифуллин Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы
Мөсифуллин Мөҙәрис Ғәйнелғилем улы (25 март 1957 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, мәҙәниәт эшмәкәре. 1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1995).
Биографияһы
1982 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының режиссёрҙар бүлеген тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң, Дүртөйлө районы халыҡ театрында режиссёр булып эш башлай. 1984 йылдан 2005 йылға тиклем — Дүртөйлө мәҙәниәт идаралығы етәксеһе, 2006 йылдан башлап — район мәҙәниәт йорто директоры, 2018 йылдың 2 мартынан -2021 елдың 16 февраленә тиклем Башҡортостан Республикаһы Милли музейының Дүртөйлө тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музее мөдире.
1995 йылда Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзына ҡабул ителгән. 2010 йылда «Тамаша» журналы ойошторған сценарийҙар конкурсы йомғаҡтары буйынса яҙыусы беренсе урынға лайыҡ була, һәм тағы ла «Ҡыҙыҡлы тема» номинацияһында диплом менән дә бүләкләнә. "Урман баһадиры -1995", "Алтын Урал" халыҡ, Н.Нәжми исемендәге район премияләре лауреаты. Р. Солтангәрәев исемендәге Республика хикәйәләр бәйгеһе дипломанты.
2013 йылдың 19 мартында Дүртөйлө ҡала мәҙәниәт һарайында Мөҙәрис Мөсифуллиндың 30 йыллыҡ ижади эшмәкәрлегенә арналған ижад кисәһе үтә. Был кисәлә яҙыусылар ҡатнаша, улар араһында Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе урынбаҫары Фәрзәнә Ғөбәйҙуллина, БДУ профессоры, филология фәндәре докторы Килмөхәмәтов Тимерғәле, прозаиктар секцияһы етәксеһе, «Ағиҙел» журналының проза бүлеге мөдире Сабир Шәрипов, урындағы яҙыусылар Рафаэль Хафизов, Илдус Тимерханов һәм башҡа уның ижадын яратыусылар. Юбиляр һүҙҙәренә һәм музыкаһына йырҙар башҡарыла, уның пьесалары буйынса спектаклдәрҙән өҙөктәр ҡуйыла.
2015 йылдың 24 декабрендә Дүртөйлө тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейында — Башҡортостан Республикаһының Милли музейы филиалында балалар яҙыусыһы Мөҙәрис Мөсифуллин, шағир Фәнис Рәхмәтуллин, журналист һәм балалар яҙыусыһы Илдус Тимерханов һәм башҡалар ҡатнашлығында әҙәби кисә уҙғарыла. Кисә Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә әҙәбиәт йылының тамамланыуына арнала.
Дүртөйлө ҡалаһында йәшәй.
Ижады
Күп кенә хикәйәләр, әкиәттәр, драма әҫәрҙәре авторы, уның пьесалары М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры репертуарында бар.
1987 йылда Дүртөйлө халыҡ театры уның «Рәхимйәндең сәйер ҡапҡаһы» исемле лирик драмаһын ҡуя (1995 йылда «Ағиҙел» журналында баҫылған). М.Мөсифуллиндың комедиялары Башҡортостан һәм Татарстан Республикалары, Силәбе өлкәһенең дүрт профессиональ, 65 тән артыҡ үҙэшсән драма коллективтарында һәм халыҡ театрҙарында ҡуйылған.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар.
Кисьмесь
Кисьмесь — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1826/111 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәтәле (Асҡын районы)
Мәтәле (Матала) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 56 октябренә ҡарата халыҡ һаны ... кеше. Почта индексы — 452891, ОКАТО коды — 80204828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фёдоров Валерий Васильевич
Валерий Васильевич Федоров (Федоров, Валерий Васильевич, 1947 йылдың 3 октябрендә Татарстан АССР-ы Ҡайбыҫ районы Арыҫлан ауылында тыуған) - СССР һәм Рәсәй физигы, монокристалдарҙағы нейтрондарҙың, электрондарҙың һәм гамма-куранттарҙың динамик дифракцияһы өлкәһендәге белгес. «Курчатов институты» ФТҮ ПИЯ-ның рентген һәм гамма-спектроскопия лабораторияһы мөдире. РФА академия физика-технология университетының нейтрон физика кафедраһы мөдире. Санкт-Петербург дәүләт политехник университетының эксперименталь атом йәҙрәһе физикаһы кафедраһының профессоры. СПбДУ тикшеренеүҙәрендә атом йәҙрәһенең физик методтары кафедраһы профессоры. Санкт-Петербург дәүләт университеты физика факультетының нейтрон һәм синхрон физикаһы кафедраһы профессоры. Роснанотех дәүләт корпорацияһының нано фәндәрендә һәм материалдарҙы файҙаланыуҙа синхротрон нурланышты һәм нейтрондарҙы ҡулланыу буйынса ғилми советы ағзаһы. Лауэ-Ланжевена халыҡ-ара институтының ғилми советы ағзаһы (Гренобль, Франция).
Биографияһы
1971 йылда Атом йәҙрәһе физикаһы һөнәре буйынса Ленинград дәүләт университетының физика факультетын тамамлағандан һуң («ауыр атомдарҙың рентген дәрәжәләренең үтә юғары структураһын иҫәпкә алыу» диплом эше темаһы), А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ филиалының рентген һәм гамма-спектроскопия секторында Олег улы Игорь Сумбаев етәкселегендә стажер-тикшереүсе булып эшләй башлай (1971 йылдың октябренән СССР ФА Ленинград атом йәҙрәһе физикаһы институты).
1980 йылда «Аралыҡ-периодик мөхиттә электромагнит процесстарға дифракция йоғонтоһо» темаһына атом йәҙрәһе һәм элементар киҫәксәләр физикаһы һөнәре буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1995 йылда атом йәҙрәһе физикаһында атом йәҙрәһе һәм элементар киҫәксәләр физикаһы һөнәре буйынса «Йәҙрә һәм элементар киҫәксәләр физикаһында атомдар эсендәге һәм кристаллдар эсендәге яландарҙы файҙаланыуҙың яңы мөмкинлектәре» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
2000 йылдан алып РФА Петербург атом йәҙрәһе физикаһы институтының нейтрон тикшеренеүҙәр бүлегендә рентген һәм гамма-спектроскопия лабораторияһын етәкләй (2010 йылдан «Скуратовский институты» ФТҮ ПИЯФ).
2002-2014 йылдарҙа РФА Петербург атом йәҙрәһе физикаһы институтының нейтрон тикшеренеүҙәр бүлеге директоры (рәйесе) (2010 йылдан «Скуратовский институты» ФТҮ ПИЯФ).
Үрге Варкута
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Богдан Звонко
Звонимир «Звонко» Богдан (Звонко Богдан / Zvonko Bogdan; 5 ғинуар 1942 йыл) — серб йырсыһы, серб, хорват, румын һәм венгрҙарҙың халыҡ йырҙарын башҡарыусы, буневцыларҙың йырҙарын башҡарыусы булараҡ таныла. Йырсы булыуҙан тыш, ул композитор, рәссам, шарап эшләүсе һәм ат ярыштары менән мауыға.
Биографияһы
Звонко Богдан Белградтың журналистар һәм богема вәкилдәре осрашҡан «Унион» ҡунаҡханаһында 30 йылдан ашыу йырлай. Тәүге соло концертын Калемегданда ҡуя, ә 1971 йылда, үҙенең иң билдәле — «Хеј салаши на северу Бачке» (серб. Эй, Бачканың төньяғындағы утарҙар) йырын яҙҙыра. 1972 йылда Петроварадинский ҡәлғәһендә Нови-Садта Балаж Яника менән тамбурицала уйнаған оркестр оҙатыуында сығыш яһай.