cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ободриттар
Тарихы
«Бавария географы» яҙмаһы буйынса, IX быуат уртаһында ободриттарҙың ҡәбилә берлеге дүрт ҡәбиләнән тора: бодричтар үҙҙәре, вагрҙар (vagri), полабтар (лат. polabi) һәм варндар (warnower).
X быуат аҙағында Велиградты — ободриттар башҡалаһын — немецтар яулап ала һәм Мекленбург тип үҙгәртә. Ғәрәп авторы Ибраһим ибн Яҡуб әҫәрендә 965 йылда ул телгә алына. Замандаштары һүрәтләүе буйынса, Велиград (лат. Magnopolis ) әйләнәһе 20 саҡрым самаһы була
Вагрҙарҙың баш ҡалаһы Старгард була, яулап алынғандан һуң Ольденбург тип үҙгәртелә, полабтарҙың баш ҡалаһы Ратибор Ратценбург булып китә.
Төрлө ваҡытта башҡа конфедераттар: глиняндар, смолиндар, древандар һ.б. ингән була.
Мөһим йәшәгән урындары: Елово, Зверин, Дубин (Висмар ҡултығы янындағы Зверин күле ярында).
IX быуатҡа ободрит халҡы араһында социаль айырымланыу арта бара, уның феодаль элитаһы барлыҡҡа килә, улар немец дворяндарынан матди мәҙәниәтте ала. Беренсе булып 821 йылда кенәз Славомир христиан динен ҡабул иткән булған, әммә һыуға сумдырылыу һуңыраҡ, XII быуатта ғына булған.
Ассимиляция
XII быуатта, немецдар менән күп һәм оҙаҡ барған һуғыштарҙан һуң, Изге Рим империяһы менән ҡушылалар. Славян ерҙәрендә күп төрлө уделдар ойошторолған. Шул иҫәптән Мекленбург маркаһы менән 1918 йылға тиклем славян кенәз Никлот тоҡомдары идара итә. Был ерҙәрҙе империяға ҡушҡандан һуң, христианлаштырыу һәм әкренләп «немецлаштырыу» башлана.
Полаб славян теле әкренләп, бигерәк тә рәсми эш яҙмаһы немец телендә булыуҙы талап иткән ҡалаларҙа, немец теленә алыштырыла. Полаб теле ҡайһы бер социаль һәм профессиональ маргиналь төркөмдәрҙәге ҡалаларҙа ҡала, мәҫәлән, балыҡсылар араһында осрай. Рюген утрауында полабиан диалекты XV быуатта юҡҡа сыға, Вендланд төбәгендә древан-полаб диалекты XIX быуат башына тиклем һаҡланған булған.
Көньяҡ Урал
Көньяҡ Урал — Урал тауҙарының көньяҡ өлөшө. Башҡортостандың көнсығышына һәм Силәбе өлкәһенең көнбайышына тура килә. Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған бер нисә тау һыртынан тора. Иң бейек нөктәләре — Ямантау (1640 м) һәм Ирәмәл (1582 м).
Көнсығыштағы иң ситке тау һырты — Ирәндек.
Рельефы һәм геологик төҙөлөшө
Көньяҡ Урал рельефы ҡатмарлы. Көньяҡ-көнбайышында һәм меридиональ йүнәлештә төрлө бейеклектәге һырттар арҡырылы-буйлы телгеләнгән, үҙәндәре бар.
Тау системаһының үҙәге - Уралтау һырты, ул Ағиҙел һәм Урал йылғаларын айырып тора. Ул Көньяҡ Уралдың көнсығыш өлөшөндә 500 км оҙонлоҡта, киңлеге 5-тән 30 км-ға тиклем. Иң бейек түбәһе 1067 м (Әрүәк тауы, Белореттың көньяғындараҡ); һырттың уртаса бейеклеге 800—900 м, ә яҡындағы үҙәндәр 400—500 м -ға түбәнерәк. Уралтау һырты бер нисә параллель теҙмәнән һәм ҙур булмаған армыттарҙан тора, улар киң генә уйпаттар менән айырылған. Улар һөҙәк кенә, урыны менән һуйырташтар, кварцит һәм конгломераттар өйөмдәре генә ҡалҡып тора.
Ағиҙел йылғаһы үҙәне көнбайышҡа табан бер нисә параллель рәүештә килгән бейек ҡаялы тау сылбырҙарын айыра. Ул һыҙатта иң бейек һырттар – Егәлге һәм Машаҡ, ә иң бейек тау массивтары – Ямантау һәм Ирәмәл. Улар бик ҡаты кварц ҡомташтарҙан һәм балсыҡлы сланецтан тора. Тау битләүҙәре 1 100 м бейеклеккә тиклем ылыҫлы урмандар менән ҡапланған, ә өҫтәрәк таш һибелмәләр өҫтөнлөк итә. .
Көнбайышҡараҡ уртаса бейеклеге 1 000 м тәшкил иткән тау сылбырҙары китә, бик һирәктәре генә бейегерәк. Тау сылбырҙары үҙ-ара киң йылға үҙәндәре менән айырыла, тар ғына үҙәндәр һәр тармаҡты һырттарға һәм массивтарға бүлә. Төп һырттары Елмерҙәк, Йөрөмәтау, Колу, Ҡаратау.
Көнсығыштараҡ Көньяҡ Урал һырттары: Ирәндек һәм Ҡырҡтытау теҙелеп китә. Улар ултырма ғына түгел, вулкандан ҡалған тау тоҡомдары арҡаһында ла ҡатмарлы төҙөлөшлө. Тауҙар ныҡ емерелгән, һырттары шыма, әммә вулканлы тоҡомдар яланғасланған урындарҙа ҡаялар, ташлыҡтар килеп сыға .Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә көньяҡта  тауҙар бөтә һәм дала, арыраҡ ярымсүллектәр башлана.
Көньяҡ Урал рельефы Урал тау иленең геологик тарихын сағылдыра. Көньяҡ-Урал тау иленең көнсығыштан көнбайышҡа табан  геоморфологик провинциялары:
Юн-Яга-Коче
Юн-Яга-Коче — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡһары
Аҡһары (Аксарово) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 321 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 89 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ә.З.Әсфәндиәров буйынса
Аҡһары һәүен түбәһенә ҡараған һәм Бөрйән улусының айырым бер өлөшөндә урынлашҡан. Ысынында иһә ауыл Һәүен -Ҡыпсаҡ улусына ҡарай, ләкин уның биләмәһе Бөрйән улусына күскән, шуға күрә ҡыпсаҡтар уның керҙәштәре булып китә. Ауыл 1789 йылдан билдәле, 6 йылдан һуң 10 йортлы ауылда 52 кеше йәшәгән. X ревизия һөҙөмтәһендә унда 82 йорт була, унда 257 ир-ат һәм 250 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. Һуңынан бында Этҡол, Һөйөш, Санъяп ауылдарынан өс ғаилә күсеп килә. 1920 йылда ул Көйөргәҙе улусында була, 109 йортта 218 ир-ат һәм 241 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
1816 йылғы VII ревизия һөҙөмтәһендә Аҡһарайҙың улдары — 70 йәшлек Псәнчи, 57 йәшлек сотник Күҫәк, 54 йәшлек Күскилде, 52 йәшлек Күсәрбай, 51 йәшлек Әлибай, 34 йәшлек яҫауыл Мөхәмәтрәхим Аҡһариндар күрһәтелгән.
1842 йылда 9-сы кантондың 28-се йортона ҡараған 244 кешегә яҙғы игендең 139 сиреге (1112 бот) сәселә. Ауылда ужым игенен сәсмәгәндәр. Башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Тарихы
Аҡһары ауылы Отрада ауыл Советына инә, Туғыҙтимер һәм Оло Юшатыр йылғаһы буйында, район үҙәгенән 26 км көньяҡта, Мораптал тимер юлы станцияһынан 4 км төньяҡта һәм Өфө — Ырымбур автомобиль юлы трассаһында урынлашҡан. Халҡы 1920 йылда 459, 1939—369 ,1959 — 241, 1989—160, 2002 йылда 335 кеше тәшкил иткән. Башҡорттар йәшәй (1989). Ауыл Киров исемендәге ауыл хужалығы кооперативына ҡарай. Төп дөйөм урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, клуб эшләй.
Ауыл бик төҙөк. Йыраҡ түгел Юшатыр йылғаһын быуып, матур быуа эшләнгән. Юшатыр йылғыһының теге яғында Юшатыр ауылы урынлашҡан.
Һинд
Һинд (өҫкө ағымында Синги (Шицюаньхэ), Сенгге-Дзангбо , སེང་གེ།་གཙང་པོ Sênggê Zangbo, 印度河 Yìndù Hé, सिन्धु नदी, Sindh, اباسين Abāsin, سنڌوندي Sindhu, دریائے سندھ) — Көньяҡ Азияның эре йылғаһы, шишмә башы Ҡытай биләмәһенең Гималайҙарында. Һиндостандың һәм Пакистандың төньяҡ-көнбайыш биләмәләренән аға. Ҡараны (баш алышы) Тибет тауҙары итәгендә булһа, тамағы Ғәрәп диңгеҙенең төньяғында, Карачи ҡалаһынан алыҫ түгел. Һиндтың оҙонлоғо — 3180 км, бассейн майҙаны — 960 800 км² (980 мең. км² в БСЭ ).
Атамалары: सिन्धु ; سندھ (Sindh); سندھو (Sindhu); سندھ (); Hindu; اباسين (Абба-Син «йылғалар атаһы»); («Hind»); Sengge Chu («Lion River»); ; Ινδός (Индос).
Эбба Браге
Эбба Магнусдоттер Браге (швед. Brahe Ebba Magnusdotter, 16 март 1596 йыл, Лерьехольм — 5 ғинуар 1674 йыл, Стокгольм) — Браге нәҫеленән швед һарайындағы.
Һинд
. Һинд (Синдху) — ведий Ете йылғалығының иң төп йылғаларының береһе.
Эбба Браге
Биографияһы
Эбба король дротсы, граф Магнус Брагеның ҡыҙы булған. 1611 йылда, әсәһе үлгәндән һуң, ул тол ҡалған швед королеваһы Кристинаның фрейлинаһы булып китә. Иҫ киткес матурлыҡҡа эйә булғанлыҡтан, Эбба Браге йәш швед короле Густав II Адольфтың йөрәген яулаған. Һуңғыһы шул дәрәжәлә ҡыҙға ғашиҡ булған, үҙенең 1613 йылда яҙылған хатында, уның ҡыҙы менән никахҡа ризалыҡ һорау маҡсатында, ул ҡарт граф менән осрашыу үтенгән. Әммә королева-әсә был бәйләнешкә ҡәтғи ҡаршы сыҡҡан.
Густав II Адольфҡа үҙенең йоғонтоһон еңә алмағанлыҡтан, Эбба 1618 йылда король маршалы, күренекле полководец Якоб Делагардиға кейәүгә сыға. Был никахта ул 14 бала тыуҙырған. Улар араһында иң билдәлеһе Магнус Габриэль Делагарди (1622—1686), королева Кристинаның канцлеры һәм фавориты (XVIII быуатта уҡ киң таралған имеш-мимештәр буйынса, ул Эбба менән король Густав II Адольфтың улы булған).
Һинд
Башы һәм өҫкө ағымы
Һинд йылғаһы 1000 км-ҙан ашыу тәрән тектоник үҙән буйлап Ҡараҡором тауҙары аша төньяҡ-көнбайышҡа табан аға һәм күп һанлы ҡаялы тарлауыҡтарҙы барлыҡҡа килтерә. Тибет автономиялы өлкәһе менән Ладакх һинд союз территорияһы араһындағы сикте Һинд Демчок тораҡ пункт янында 4572 метр бейеклектә үтә. Оҙон таулы участканан һуң йылға боронғо Лех ҡалаһы урынлашҡан үҙәнгә сыға. Лехтан алыҫ түгел Индус йылғаһына Заскар йылғаһы (һулдан) ҡоя, шунан һуң йылға яңынан Тингмосганг ҡалаһы янында тарлауыҡҡа инеп китә һәм Баталик сик буйы ҡасабаһына аға.
Эбба Браге
Биографияһы
Якоб Делагарди 1652 йылда вафат була. Эбба бынан һуң ғаилә хужалығы менән идаралыҡты үҙ ҡулына ала һәм үҙенең байлығын күп тапҡырға арттыра. Ул бер нисә һатып ала, 1667 йылда Юхан Оксеншерн, Швецияның ҡеүәтле канцлеры Аксель Оксеншерндың улы, менән судлаша. Уның иң ҙур ер биләмәләренең береһендә тимер мәғдәненең ҙур ятҡылыҡтары асылғас, Эбба Браге руда сығарыу һәм металлургия менән уңышлы шөғөлләнә һәм үҙенең капиталын тағы ла арттыра.
Һинд
Башы һәм өҫкө ағымы
Ладакх менән Пакистандың Гилгит-Балтистан сиген үткәндән һуң Һиндҡа Шинго йылғаһы ҡоя. Яҡынса 80 км-ҙан һуң уң яҡтан Һинд йылғаһына Шайок йылғаһы ҡушыла. Скарду янында (Балтистандың төп ҡалаһында) уң яҡтан Һиндҡа, Биафо һәм Балторо боҙлоҡтары менән туҡланған, Шигар йылғаһы ҡоя. Һинд Харамош түбәһендә иң төньяҡ нөктәһенә етә, шунан һуң, Бунджи ҡалаһы янында Гилгит йылғаһы (шулай уҡ уң яҡта) менән берләшеп, Гималай тауҙары һәм Һиндукуш армыттары араһы аша үтеп, көньяҡ-көнбайышҡа борола. Ошонан Һинд яры буйлап Ҡараҡорам шоссеһы үтә. Гилгит йылғаһы менән ҡушылғандан һуң Һинд Астор йылғаһы һыуҙары менән тулылана һәм йылғаны боҙлоҡтар менән туҡландырыусы Нанга-Парбат тауы итәгендә аға. Шунан Һинд Кашмир сиген үтеп, Пакистанға инә.
Тигеҙлектә
Соан йылғаһы менән берләшеп, Дауд-Хель ҡалаһы янындағы Пенджаб тигеҙлектәренә сығып, Һинд бер нисә тармаҡҡа һәм ҡылымыҡтарға бүленә. Йылға һәм уны оҙатып килгән каналдар Мианвали һәм Дера-Исмаил-Хан ҡалалары аша ағып үтәләр. Кот-Адду ҡалаһы янында Таунса плотинаһы төҙөлгән. Дера-Гази-Хан аша үтеп, Һинд иң ҙур ҡушылдығы — Панджнад йылғаһының һыуҙарын ҡабул итә, унан һуң йылғаның киңлеге 400-500 м-ҙан 1-2 км-ға тиклем арта. Суккур (Синд өлкәһе) ҡалаһында Һиндтан Нара тармағы айырылып сыға, әммә диңгеҙгә тик бейек һыуҙа ғына барып етә, әммә борон, күрәһең, төп канал булып хеҙмәт иткән. Түбәнге ағымында Һин Тар сүллегенең көнбайыш сиген киҫеп үтә. Тигеҙлек аша 1800 км ашыу үткәндән һуң Ғәрәбстан диңгеҙенә ҡоя.
Йылға бик күп ултырма ташый, шуға күрә уның үҙәне ҡомло тигеҙлек өҫтөнән күтәрелгән. Байтаҡ оҙонлоҡта йылға үҙәне тирә-йүнде ташҡындан һаҡлау өсөн ҡапланған. 1947 һәм 1958 йылдарҙа һыу баҫыу арҡаһында ҙур майҙандар юҡҡа сыға, 2010 йылдағы ташҡын да илгә ҙур зыян килтерә. Ҡайһы берҙә көслө ташҡын йылғаны үҙ йүнәлешен үҙгәртергә мәжбүр итә.
Дельтаһы
Диңгеҙҙән 150 км алыҫлыҡта урынлашҡан Хайдарабад янында Һинд йылғаһының дельтаһы башлана, уның майҙаны 30 мең км² (ҙурлығы буйынса донъяла етенсе урында тора ) һәм диңгеҙ яры оҙонлоғо 250 км тәшкил итә. Йылға 11 төп тармаҡҡа бүленә, ә инде Һинд дельтаһындағы каналдарҙың тулы һаны аныҡ ҡына билдәләнмәгән, сөнки һәр ташҡын бөтөн рәүешен үҙгәртә. Был быуат дауамында төп үҙән дә күп тапҡырҙар урынын алмаштыра. Хәҙерге ваҡытта йылғаның төп каналы Гаджамро тип атала. Тәрәнлеге 8—32 км булған яр буйы һыҙатын һыу ҡалҡан ваҡытта һыу баҫа.
Һинд дельтаһы Голоцен осоронда барлыҡҡа килә.
Ҡушылдыҡтары теҙмәһе
Ҡушылдыҡтарының иң эреләре:
Бассейн
Һинд бассейнының майҙаны 970 мең квадрат километр тәшкил итә, был күрһәткес буйынса ул донъяла ун икенсе урында торһа.
Район климаты арид һәм ярым аридлы. Яуым-төшөм миҙгелле, Һиндтың түбәнге өлөшөндә уларҙың күләме әҙ, шул уҡ ваҡытта яуым-төшөмдөң яртыһынан күберәге Көньяҡ-Көнбайыш муссон менән килә (июль-сентябрь айҙарында). Тигеҙлектә уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 100 мм-ҙан кәмерәк, әммә ағым буйлап күтәрелгән һайын был һан арта бара, Лахорҙа — 500 мм, Гималай тауҙарында — 2000 мм. Ҡоро климат һыу өҫтөнән, бигерәк тә Һиндтың түбәнге ағымында, көслө быу тыуҙыра, был йылына 2000 мм-ға етергә мөмкин.
Һиндтың төп туҡланыу урындары — көнбайыш Тибет, Ҡараҡором тауҙары һәм Һинд-Ярлунг сутураһы. Һинд плитаһынан ҡушылдыҡтарҙың йоғонтоһо бик аҙ.
Климаты
Пакистандағы таулы урындан тыш, Һинд үҙәне Һинд субконтинентының иң ҡоро өлөшөндә урынлашҡан. Һинд буйлап уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 125 мм-ҙан алып 500 мм-ға тиклем үҙгәрә. Гималай боҙлоҡтарынан тыш, Һиндты июлдән сентябргә тиклем муссонлы ямғырҙар туйындыра.
Һинд бассейнының төньяҡ өлөшөндә ғинуар температураһы нулдән түбән төшә, ә июлдә 38 °C етә. Йылға туңмай. Ерҙәге иң эҫе урындарҙың береһе — Джейкобабад ҡалаһы Һинд йылғаһынан көнбайышта үрге Синдта урынлашҡан — унда температура 49 °C тиклем күтәрелә.
Флора һәм фаунаһы
Һинд үҙәненең Александр Македонский ваҡытындағы баһалары буйынса элек регионды ҡаплаған тығыҙ урмандар булған. Әммә әлеге ваҡытта был урмандар һиҙелерлек кәмегән. Бөйөк Моголдар дәүләтенә нигеҙ һалыусы Бабур үҙенең хәтирәләрендә йылға буйында осраған мөгөҙморондар тураһында яҙа. Интенсив урман ҡырҡыу һәм кешенең Сиваликалағы экологик хәлгә йоғонтоһо үҫеү шарттарының ныҡ насарайыуына килтерә. Һинд үҙәне — үҫемлектәре әҙ булған ҡоро өлкә. Ауыл хужалығына күпселек осраҡта һуғарыу ярҙам итә.
Һинд бассейны һәм йылға үҙе биологик яҡтан күп төрлөлөк менән ҡылыҡһырлана. Өлкәлә яҡынса 25 төр амфибия һәм 147 балыҡ төрө йәшәй, шуларҙың 22-һе ошо йылғала ғына осрай.
Һөтимәрҙәр
Һинд дельфины (Platanista minor йәки P. gangetica minor) — тешле кит төрө, тик Һинд йылғаһының системаһында ғына, башлыса Синд һәм Панджаб провинцияларында йәшәй. Элек йылға ҡушылдыҡтары на ла барып сыҡҡан. Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды мәғлүмәттәре буйынса, юғалыу хәүефе янаған кит һымаҡтар араһында һинд дельфины беренсе урында тора. Фараз ителеүенсә, дельфиндарҙың меңгә яҡын зат ҡалған, уларҙың байтаҡ өлөшө Синдта Суккур һәм Гудду плотиналары араһындағы 130 километр оҙонлоҡтағы йылғаның ҡыҫҡа ғына өлөшөндә йәшәй. Дельфин бөтөнләй тиерлек һуҡыр һәм эхолокация юлы менән ориентирлана.
Ихтиофауна
Балыҡтар карп һымаҡтар (һинд чехони-шелдары, данио, барбус, маринкалар һ. б.), һаҡалсандар (боциялар һ.б.), багари һымаҡтар, йәйендәр, һәм башҡаларҙан тора. Гастрономик яҡтан популяр балыҡ булып сельдь һымаҡтар ғаиләһенән сыҡҡан Ilish балығы тора.
Раушвиц
Раушвиц (Rauschwitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 218 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7616 һәм автомобиль коды — SHK.
Лескен (йылға)
Лескен — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының һул ярына тамағынан 448 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Грузияла төп этник аҙсылыҡтар булып әзербайжандар, әрмәндәр, украиндар, урыҫтар, гректар, абхаздар, осетиндар, кистиндар, ассириялылар һәм езидтар тора.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы (15 февраль 1956 йыл) — ғалим-педагог, шағир. 1979 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1990), доцент. 2007 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Этник аҙсылыҡтар
2007—2008 йылдарҙағы «Грузияла милли интеграцияны һәм толерантлыҡты баһалау тураһындағы отчет»ҡа ярашлы Грузияла түбәндәге этник төркөмдәр йәшәй:
Тарихи белешмә
Грузияның этник составы бер тарихи дәүерҙән икенсеһенә үҙгәрә бара. Был билдәле иҡтисади, сәйәси йәки социаль факторҙар һөҙөмтәһендә була. Грузин академигы Вахтанг Джаошвили Грузия тарихында рузияның этник составына йоғонто яһаған дүрт төп этапты айырып күрһәтә: урта быуаттарҙан алып XVIII быуат аҙағына тиклем; XIX быуаттан алып 1921 йылда Грузияны советлаштырыуға тиклем; 1921 йылдан алып СССР-ҙың тарҡалыуына тиклем; һәм Грузияның бойондороҡһоҙлоғон иғлан итеүенән башлап бөгөнгө көнгә тиклем.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Рәшит ҡыҙы Сәғиҙуллина 1956 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Шаран районы Иҫке Тамъян ауылында тыуған.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Тарихи белешмә
Урта быуаттарҙа Грузия күршеләре яғынан хәрби агрессия ҡорбаны булып ҡалғанлыҡтан, уның сик буйы территорияларын йыш ҡына грузиндар ташлап китә, ә азат ителгән территорияларҙы башҡа этник төркөмдәр биләй. XV быуатта мосолман халҡы Квемо Картли тигән ергә күсеп килә. Был дәүерҙә осетиндар шулай уҡ Төньяҡ Кавказға күсенеп, Грузияла төпләнә. XIX быуат башына грузиндар бөтә халыҡтың биштән дүрт өлөшөн тәшкил итә.
XIX быуат башында Грузияға күпләп сит ил халҡы күсенә башлай. 1832 йылда грузиндар 1800 йылдағы 79,4 процент менән сағыштырғанда халыҡтың дөйөм һанынан 75,9 процент тәшкил иткән. Был иҡтисади йәки хәрби мәнфәғәттәр арҡаһында грузин халҡын башҡа этник төркөмдәр тарафынан сиктәрҙән ҡыҫырыҡлап сығарып, Рәсәй империяһының Грузияла үҙ хакимлығын урынлаштырыуы менән аңлатыла. XIX быуат башында Рәсәй грузин мосолмандарын Самцхе-Джавахетиҙан Ғосман империяһына күсеп китергә мәжбүр итә, улар ике ил араһында ҡул ҡуйылған Төркмәнчай һәм Адрианополь килешеүҙәренә ярашлы Ирандан һәм Төркиәнән китергә мәжбүр була (һылтанма). 1830 йылда әрмән күскенселәренең һаны 35 меңгә етә. 1830 йылға Грузияла 18 грек ауылы барлыҡҡа килә. Бынан тыш, Грузия демобилизацияланған Рәсәй һалдаттарының һәм духоборҙар кеүек дини секталарҙың потенциаль йәшәү урыны булып ҡала. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Грузияла шулай уҡ курдтар һәм ассириялылар төпләнә.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Биографияһы
Үҙ яҡтарында урта белем ала. 1974 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының татар-урыҫ бүлегенә уҡырға инә. Студент йылдарында әҙәби ижадҡа һәм фәнни тикшеренеүҙәргә ныҡлап ылыға. 1979 йылда «филолог», «урыҫ теле һәм әҙәбиәте», «татар теле һәм әҙәбиәте» һөнәрҙәре буйынса университетты тик яҡшы билдәләренә генә бөтөрә. Тиҫтә йылға яҡын уҡытыу һәм тәрбиә биреү эшмәкәрлегенән һуң Мәскәү дәүләт педагогия университетының аспирантураһына тәҡдим ителә. Бындағы уҡыуын, «педагогия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә уңышлы диссертация яҡлап, 1990 йылда тамамлай. Ошо ваҡыттан бөгөнгө көнгәсә БДУ-ның филология факультетындағы татар филологияһы һәм мәҙәниәте кафедраһының доценты вазифаһында студенттарға юғары һөнәри белем биреүен дауам итә.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Тарихи белешмә
Совет власы ваҡытында Грузия иммигранттарҙы, бигерәк тә украиндар, урыҫтар, осетиндар һәм әрмәндәрҙе, күпләп ҡабул итә. Бынан тыш, йәһүдтәр, әзербайжандар йәки башҡа этник төркөмдәрҙең тыуым үҫеше этник грузиндарҙың һиҙелерлек кәмеүенә килтерә, һәм 1939 йылға, Грузия тарихында тәүге тапҡыр, грузиндар бөтә халыҡтың өстән ике өлөшөнән кәмерәк булып ҡала. Был кәмеү Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң булған хәлгә ҡапма ҡаршы тора, шул уҡ ваҡытта эмигранттарҙың күбеһе этник грузин булмай. 1979 йылға грузиндарҙың өлөшө ҡалаларҙа 62,1 процент һәм ауыл ерендә 75,7 процент тәшкил итә. Советтар Союзының тарҡалыуы ла шундай уҡ һөҙөмтәгә килтерә, айырыуса Грузиянан эмиграцияға, бигерәк тә Абхазия һәм Көньяҡ Осетияялағы хәрби хәрәкәттәр зонаһынан. Шулай итеп, 1989 йылда этник аҙсылыҡтар дөйөм халыҡ иҫәбенән 30 процент тәшкил итә, ә 2002 йылға был һан 16 %-ҡа тиклем кәмей %.
Грузияла этник аҙсылыҡтар бөгөн
Грузия бөгөнгө көнгә тиклем этник яҡтан төрлө. Хөкүмәт милли аҙсылыҡтарҙы йәмғиәткә интеграциялауҙың махсус пландарын булдыра. 2005 йылдың авгусында Грузия хөкүмәте граждандар интеграцияһы һәм толерантлыҡ Советын булдыра. Уның төп функцияһы этник аҙсылыҡтарға толерантлыҡ һәм уларҙың йәмғиәт тормошонда ҡатнашыу кимәле мәсьәләһен өйрәнеүҙә тора. Совет алты төп өҫтөнлөклө өлкәне билдәләй һәм, шуға ярашлы, совет эсендә алты эшсе төркөм булдыра: Закон өҫтөнлөгө; Мәғариф; Мәҙәниәт; Йәмғиәттең социаль һәм төбәк интеграцияһы; Киң мәғлүмәт саралары; Гражданлыҡ ҡатнашлығы.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
Юғары мәктәп педагогы хәҙерге заман татар теле буйынса теоретик курс алып бара. Юғары курс студенттары өсөн тағы ла татар теле уҡытыу методикаһы; тел һәм әҙәбиәт уҡытыуҙа фекерләүҙе үҫтереү методтары; ике теллелек шарттарында туған тел уҡытыу методикаһы; лингвокультурология һәм лингводидактика йәһәтенән тел һәм телмәр тип аталған дисциплиналарҙан белем бирә.
Ғалим Лилиә Сәғиҙуллина төрлө быуын һәм төрлө жанрҙарҙа эшләүсе әҙиптәрҙең ижадын өйрәнеү менән әүҙем шөғөлләнә. Мәҫәлән, ул Г. Ғилманов, Гөлсирә Ғиззәтуллина-Гайсарова, Мөнир Вафин, Нурия Измайлова, Марат Кәбиров, Рим Иҙиәтуллин һәм башҡа ҡайһы бер яҙыусы һәм шағирҙарҙың әҫәрҙәрен төплө анализлай. Уның әҙәбитәнҡит мәҡәләләре республиканың төрлө матбуғат баҫмаларында, шул иҫәптән өс телдә нәшер ителгән «Ватандаш» журналында, шулай уҡ татарса баҫылған «Толпар» журналында һәм «Кызыл таң» гәзитендә донъя күрә. Был ғилми тикшеренеүҙәренең ҡайһы берҙәре 2010 йылда сыҡҡан ''«Язык. Культура. Писатель» тип аталған уҡыу әсбабында урынлаштырылған, 2013 йылда киң ҡатлам уҡыусыға тәҡдим ителгән «Словарь татарских лингвокультурных концептов»'' һүҙлегендә ҡулланылған.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Мәғариф
Грузияның «Дөйөм белем тураһында» тигән Законына ярашлы, Грузияның һәр гражданы урта белемде үҙ туған телендә алырға хоҡуҡлы. Бынан тыш, мәктәптәрҙә дәүләт телен уҡытыу мотлаҡ. 2008 йылға ҡарата Грузия хөкүмәте 141 әрмән телле, 117 әзербайжан телле, 151 урыҫ телле, 3 осетин телле, 161 ике телле һәм 6 өс телле мәктәпте финанслай :
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Уҡытыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
Ғалим-педагог һәм юғары мәктәп уҡытыусыһының белем, тәрбиә һәм мәҙәниәт мәсьәләләренә арналған көнүҙәк мәҡәләләре Башҡортостан һәм Татарстан киң мәғлүмәт сараларында йыш донъя күрә.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Мәғариф
Грузияның һәр гражданына юғары белем алыу өсөн тигеҙ мөмкинлектәр биреү өсөн 2008 йылда беренсе тапҡыр дөйөм күнекмәләр буйынса әзербайжан һәм әрмән телдәрендә шулай уҡ милли имтихан үткәрелә.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙип булараҡ Лилиә Сәғиҙуллина шиғриәттә лә ярайһы уҡ емешле эшләп килә. Уның шиғыр шәлкемдәре Башҡортостан һәм Татарстан республикаларының башҡорт һәм татар телдәрендә баҫылып килгән гәзит һәм журналдарында, атап әйткәндә, «Башҡортостан» һәм «Кызыл таң» гәзиттәрендә, «Ағиҙел», «Шонҡар», «Казан утлары», «Идел» һәм «Толпар» журналдарында донъя күрә. Бынан тыш уның ижад емештәре урыҫ теленә тәржемәлә Мәскәүҙә нәшер ителгән «Наш современник» һәм Башҡортостандың рус телендәге әҙәби-нәфис баҫмаһы «Бельские просторы», Иваново өлкәһенең Шуя ҡалаһында 2013 йылда сыҡҡан «Солнечная пряжа» альманахы биттәрендә лә лайыҡлы урын алған. Шиғри өлгөләр тағы ла «Башҡортостандың шиғри антологияһы» йыйынтығына ла индерелгән.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Мәғариф
2005 йылда президент һәм хөкүмәт һәм үҙидара учреждениеларында социаль хеҙмәттәрҙең һәм дәүләт хеҙмәтенең сифатын күтәреү маҡсатында Зураб Жванияның Дәүләт идаралығы мәктәбенә нигеҙ һалына. Мәктәп дәүләт хеҙмәткәрҙәрен әҙерләүгә һәм грузин телен этник аҙсылыҡтарға уҡытыуҙы алға ебәреүгә йүнәлтелә.
Йәмғиәттең социаль һәм төбәк интеграцияһы
Грузия хөкүмәте этник аҙсылыҡ йәшәгән төбәктәрҙә эшһеҙлектең түбәнәйеүен билдәләй, милли аҙсылыҡтарҙы йәмғиәткә интеграциялау өсөн төп маҡсат булып тора. Ошо маҡсатта ул урындағы бизнесты иҡтисади яҡтан алға этәрә. Милли аҙсылыҡ йәшәгән төбәктәрҙә ағас эшкәртеү сәнәғәтен үҙгәртеп ҡороу, төҙөлөш материалдары етештереүҙе үҫтереү, бал етештереү кеүек проекттарға бөтәһе 6 941 500 лари бүленә.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Ижади эшмәкәрлеге
Башҡортостандың Зәйнәб Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте шағирҙың татар телендә «Абаға сәскәһе» (2001), «Миҙгелдәр йондоҙлоғо» (2004) һәм «Күңелем йәннәттәре» (2011) йыйынтыҡтарын уҡыусылар хөкөменә сығарған. Башҡорт дәүләт университеты нәшриәтендә иһә 2010 йылда «Көҙгө блюз» шиғыр китабы баҫылып сыҡҡан.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Киң мәғлүмәт саралары
Грузияның йәмәғәт тапшырыуҙары (ОВГ) — юридик яҡтан аҙсылыҡ телдәрендә тапшырыуҙар алып барырға бурыслы берҙән-бер киң мәғлүмәт сараһы. 2008 йылдың 21 мартында Грузия парламенты телерадиотапшырыуҙар тураһындағы Законды үҙгәртә, һәм Йәмәғәт тапшырыуы Көньяҡ Осетия һәм Абхазия, шулай уҡ этник аҙсылыҡтарға ҡағылышлы программаларға үҙ бюджетының кәм тигәндә 25 % -ын бүлергә тейеш була.
Грузияла йәшәгән этник аҙсылыҡтар илдә барған ваҡиғалар тураһында хәбәрҙар булһын өсөн, «Моамбе» Йәмәғәт телерадиокомпанияһының яңылыҡтар программаһы төрлө телдәрҙә эфирға сыға: абхаз, осетин, урыҫ, әрмән, әзербайжан һәм курд телдәрендә. 2007 йылдан алып аҙна һайын Баҡы һәм Ерева араһында 50 минутлыҡ радиомост үткәрелә.
Сәғиҙуллина Лилиә Рәшит ҡыҙы
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Лилиә Сәғиҙуллина Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзының татар яҙыусылары берләшмәһенең бюро ағзаһы, Яҙыусылар союзының Мөхәмәтша Буранғолов исемендәге әҙәби премияһының баһалама ағзаһы, шулай уҡ «Сахипжамал» республика йәмәғәт ойошмаһының бюро ағзаһы һәм татар телендә нәшер ителгән «Өмет» гәзитенең ҡушымтаһы булараҡ донъя күреп килгән «Чаткылар» баҫмаһының редколлегия ағзһы.
Грузияла этник аҙсылыҡтар
Киң мәғлүмәт саралары
2007 йылдың 2 июненән ОВГ-ла эфирға «Итальян ихатаһы» исемле ток-шоу сыға. Уның төп маҡсаты — Грузияла йәшәгән этник аҙсылыҡтар араһында диалогҡа һәм уларҙың йәмғиәткә уңышлы интеграцияһына булышлыҡ итеү. Шоу грузин телендә үткәрелә һәм киң аудиторияға иҫәпләнгән. Форматы америка журналисы һәм продюсеры Стен Мэтьюз етәкселегендә эшләнә. Ток-шоу төшөрөү төркөмө ОВГ Аҙсылыҡ советы тәҡдимдәренә ярашлы һәм БМО ассоциацияһы һәм башҡа йәмәғәт ойошмалары үткәргән һорау алыуҙар һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып эшләй. Фильм төшөрөү төркөмө йыш ҡына Самцхе-Джавахети халҡынан хаттар ала. «Итальян ихатаһы» проекты USAID ярҙамында Грузия Берләшкән Милләттәр Ассоциацияһының «Грузияла милли интеграция һәм толерантлыҡ» программаһы сиктәрендә үткәрелә.
Граждандар ҡатнашлығы
Һайлауҙарҙа һәм ҡарарҙар ҡабул итеү процесында ҡатнашыуҙан тыш, граждандарҙың ҡатнашыуы өсөн дә мөмкинлектәр киң булырға тейеш, был юҫыҡта мониторинг һәм консультацияларҙы күҙ уңында тотола. Мөһим аҙым булып 2008 йылдың 26 июнендә Граждандар интеграцияһы һәм толерантлыҡ советы һәм омбудсмен аппараты ҡарамағындағы Этник аҙсылыҡ эштәре буйынса совет араһында ҡул ҡуйылған меморандум тора.
Рысҡужа
Рысҡужа (Рыскужино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. Амангилде ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 453 кеше. Почта индексы — 453625, ОКАТО коды — 80201807004.
Тарихы
Рыҫҡужа (Субан) ауылына XVIII быуаттың икенсе яртыһында Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1740 йылдан билдәле була. Сотник Рысҡужа Ҡырмаев исеме менән аталған. 1778 йылда унда йәшәүсе Мырҙағол Йомағужин Өфө сауҙагәре Подьячевтан аҡса һәм тауар ала (МИБ. Т. 5. С. 78.). Атамаларҙы антропонимдар тип кенә әйтергә мөмкин. Беҙҙә аныҡлаусы мәғлүмәт юҡ.
1834 йылда ауылда 269 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 380, 1920 йылда — 480 кеше. Халыҡтың береһе Исхаҡ Ихсанғолов 1814 йылдың мартында Парижды алыуҙа ҡатнаша.
Ауыл халҡы күсеп йөрөү өсөн ҡаҙмаштар йәшәгән урындарға (Ҡолаҡашҡа, Кәркәбәр, Ҡаҙмаш йылғалары) барған. Тимәк, Ҡаҙмаштан рыҫҡужалылар айырылған. 279 кешенең 300 аты, 226 һыйыры, 20 һарығы, 50 кәзәһе эйә була. Ауыл хужалығы өсөн 28 сутый ер үҙләштерелә. 1842 йылда 8 бот ужым һәм 328 бот яҙғы бойҙай сәселә. Алтынбай Хәлитов ҡына 120 бот сәскән. 1866 йылда 45 йорт хужалығында 329 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет булған.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, башҡорттар йәшәй (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта Рысҡужа ауылында башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Кузьминка (Бүздәк районы)
Кузьминка (Кузьминка) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александров (Көйөргәҙе районы)
Александров (Александровский) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы
Мырҙабулатов Сөләймән Шәңгәрәй улы (15 апрель 1890 йыл — 9 ғинуар 1931 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1919 йылдың июненән 1920 йылдың апреленәсә Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе. 1918 йылдан РКП(б) ағзаһы. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы. Сәйәси репрессия ҡорбаны.
Биографияһы
1918 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1919-1920 йылдарҙа Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комиссияһы (БашЧК) етәксеһе вазифаһын башҡара, Башревком ағзаһы була.
1920 йылдың апрелендә Тамьян-Ҡатай кантонына партия эшенә ебәрелә.
1920 йыл 19 майында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм Халыҡ Комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» декреты сыҡҡандан һуң уның менән ризалашмау хаҡында РКП(б) өлкә комитетына тәғәйенләнгән ғаризаға башҡалар менән бер рәттән ҡул ҡуя.
Республиканың көньяҡ-көнсығыш башҡорттарының урындағы партия органдарына ҡаршы ҡораллы көрәшенә етәкселек итә.
1920—1923 йылдарҙа БАССР хәрби эштәр буйынса халыҡ комиссары ярҙамсыһы, артабан игенселек халыҡ комиссары була.
1923 йылдың майында «солтанғәлиевселектә» һәм милләтселектә ғәйепләнеп, биләгән вазифаһынан бушатыла һәм йәшәргә Мәскәүгә күсерелә. Унда дворник булып эшләй.
1926 йылда Башҡортостанға ҡайтырға рөхсәт ала. Йылайыр кантонында, «Сельпромсоюзда» эшләй, колхоз, ауыл советы рәйесе була. 1930 йылдың июлендә СССР ОГПУ коллегияһы тарафынан атырға хөкөм ителә. Төрмәлә үлә. 1988 йылда аҡлана.
Любушкин Виктор Васильевич
Любушкин Виктор Васильевич (23 октябрь 1913 йыл — 1 февраль 1983 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Виктор Васильевич Любушкин 1913 йылдың 23 октябрендә Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Айҙарәле приискыһы ҡасабаһында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Кваркен районы Айҙарәле ҡасабаһы) тыуған. 1936 йылда Баймаҡ тау‑металлургия техникумын тамамлаған. 1931 йылдан алып — геология разведка идаралығының (Баймаҡ эшселәр ҡасабаһы) быраулау мастеры, 1936 йылдан Сибай руднигына күсә, унда тау эштәре мөдире, шахта идаралығының техник етәксеһе була. 1942 йылда ҡабаттан Баймаҡҡа ҡайта, ВКП(б)‑ның Баймаҡ район комитетында ‑ инструктор, 1943 йылда — райком секретары. 1948 йылдан — ВКП(б)‑ның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. 1955 йылда Сибайға ҡайтарыла — КПСС Сибай ҡала комитетының 1‑се секретары итеп һайлана. 1961 йылдан башлап Башҡортостан совнархозының (ХХС), 1963 йылдан — Урта Волга совнархозының Төҫлө металлургия идаралығы начальнгигы. 1966—1974 йылдарҙа — Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты директоры.
Любушкин В. В. етәкселегендә БАССР‑ҙың алтын табыу сәнәғәте, Баймаҡ рудник идаралығы, Башҡортостан баҡыр‑көкөрт комбинаты, Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты үҫеш ала.
Башҡорт АССР-ының 3—6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты була.
Кесе Киршиха
Кесе Киршиха — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡуп (исем)
Яҡуп — төрки халыҡтар араһында ғәрәптәрҙән таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Яҡуп — «ҡаршылыҡ белдереүсе», «егәрле, хәйләкәр», «игеҙҙең һуңғыһы» мәғәнәләрендәге ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Яҡуп Ҡолмой (7 сентябрь 1918 йыл — 11 октябрь 1994 йыл) — башҡорт совет шағиры, журналист. 1940 йылдан — КПСС, 1944 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙниәт хеҙмәткәре (1978) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988).
Яҡуп Йыһангир улы Чанышев (27 февраль 1892 йыл — 6 ноябрь 1987 йыл) — хәрби эшмәкәр, генерал-лейтенант (1944). 4-се дәрәжә Георгий тәреһе, ике Ленин (1945, 1945), дүрт Ҡыҙыл Байраҡ (1920, 1944, 1945, 1947), 2-се дәрәжә Суворов (1944), 1-се дәрәжә Кутузов (1944), Үзбәк ССР-ының Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1923), һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1967, 1968) ордендары кавалеры.
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари — тарихсы, ҡазый.
Фамилияларҙа
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы (24 июнь 1948 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2020), Жәлил Кейекбаев (2006) һәм Муса Гәрәев (2012) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018).
Яҡупова Мәүлиҙә Мөхтәр ҡыҙы 25 ноябрь 1952 йыл) — журналист һәм дәүләт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Үҙәк Һайлау комиссияһы Аппараты етәксеһе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы (7 июль 1928 йыл — 20 февраль 2009 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1956 йылғы Венгрия ваҡиғаларында ҡатнашыусы, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1957). Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
Топонимикала
Яҡуп (Силәбе өлкәһе) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы ауыл. Шумово ауыл биләмәһе составына инә.
Яҡуп (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл
Әҙәби герой
Яҡуп — Мостай Кәримдең «Ҡара һыуҙар» поэмаһында тол ҡатындың ире, һатлыҡ йән.
Яҡуп — Зәйнәб Биишеваның «Өс таған» повесындағы образ.
Зөбәржәт
Зөбәржә́т — үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге аҫыл таш. Химик формулаһы — Be3Al2(SiO3)6.
Дублин йәҙрәһе
Дублин йәҙрәһе (Dublin Core) — инглиз телендә ресурстарҙың киң диапазонын тасуирлау өсөн метабирелмәләрҙе унификациялауға тәғәйенләнгән төп төшөнсәләр һүҙлеге (семантик селтәре). 2005 йылдан һүҙлек RDF форматында ла сыҡҡан һәм Семантик селтәрҙә ресурстарҙы тасуирлау өсөн киң таралған нигеҙ булып тора.
Һүҙлек ике кимәлдән тора: Дублин йәҙрәһе семантикаһы китапхана эше, компьютер фәндәре, текстарҙы кодлау, музей эше һәм башҡа тармаҡ профессионалдарының халыҡ-ара дисциплина-ара төркөмө тарафынан ижад ителә.
Ҡуштамға
Ҡуштамға (Куштумга) — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 564 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Дублин йәҙрәһе
Рәсәйҙә 2011 йылдың 1 июленән «Рәсәй Федерацияһының милли стандарты. Мәғлүмәт, китапхана һәм нәшриәт эше буйынса стандарттар системаһы. „Дублин йәҙрәһе“ метабирелмәләре элементтарының йыйылмаһы» Р 7.0.10-2010 (ИСО 15836:2003) ГОСТ-ы эш итә.
Ҡуштамға
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Дублин йәҙрәһе
Дублин йәҙрәһенең элементтары
Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының  (Dublin Core Metadata Element Set; DCMES) ябайы 15 метабирелмә элементынан тора: Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре элементтары йыйылмаһының квалификациялыһы (компетентлыһы), үрҙә һаналған 15-тән тыш, түбәндәгеләрҙе индерә ала: Һәр элемент һайлап ҡулланыла, ҡабатлана ала. Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре инициативаһы  (Dublin Core Metadata Initiative; DCMI) элементтарҙы билдәләүҙең стандарт юлдарын тасуирлаған, шулай уҡ ул кодлаштырыу һыҙмалары һәм һүҙлектәр ҡулланырға тәҡдим итә. Был элементтар билдәле бер тәртипкә һалынмаған. DCMI Type (Тип) элементы буйынса ҡулланырға 12 һүҙҙән торған кескәй генә дөйөм һүҙлек тә тәҡдим итә.
Элементтарҙы билдәләү һәм улар араһындағы мөнәсәбәттәр буйынса тулы мәғлүмәт Дублин йәҙрәһе метабирелмәләре реестрында (Dublin Core Metadata Registry) тасуирланған.
Ҡуштамға
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юр-Яга (Коротаиха ҡушылдығы)
Юр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Полух-Юган
Полух-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡарҡы (йылға)
Башҡарҡы — Рәсәй йылғаһы, Свердловск өлкәһе буйлап аға. Йылға тамағы Ямбарка йылғаһының һул ярынан 18 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 20 км тәшкил итә.
Һыу объекты системаһы: Ямбарка → Нейва → Ница → Тура → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙе.
Тарихы
Урындағы халыҡ араһында таралған риүәйәт буйынса, йылғаның һәм ике ауылдың, Иҫке Башҡарҡының һәм Яңы Башҡарҡыаның атамаларын был ерҙәргә тәүге булып килеп төпләнгән башҡорт милләтле кеше менән бәйләйҙәр. Шунан киткән инде был бер аҙ үҙгәртелгән йылға исеме.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы —Реж (йылға Әйәт йылғаһынан башҡа (Реждың ҡушылдығы) сығанағынан башлап Әйәт һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Нейва (Невьян һыуһаҡлағысынан) уларҙың ҡушылғанына тиклем, йылғаның йылға бассейны — Тубыл. Бәләкәй йылға бассейны — Иртыш.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010501812111200006464.
Бәхтизин Нәзиф Раян улы
Бәхтизин Нәзиф Раян улы (31 декабрь 1927 йыл — 21 октябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1991), профессор (1978). Үҫемлекселек белгесе, агроэколог, Башҡортостанда ауыл хужалығы фәнен ойоштороусы. СССР юғары мәктәбе отличнигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970).
Бәхтизин Рәсәйҙә беренселәрҙән булып ауыл хужалығы культураларын программалаштырып үҫтереү алымын эшләй башлай. Башҡортостан Республикаһында агрономия фәнни мәктәбен булдыра. Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты янында Селекция үҙәген ойоштороусы(1984).
Цинк
Цинк, тутыя, ырыҡта — күкһел аҡ төҫтәге ауыр металл, Менделеевтың периодик таблицаһында дүртенсе периодтың икенсе төркөмөнең өҫтәмә төркөмсәһендәге элемент, атом һаны 30.
Zn (Zincum) символы менән билдәләнә. Ябай матдә цинк (CAS-һаны: 7440-66-6), Нормаль шарттарҙа — күкһел аҡ төҫтәге күсеүсе металл, һауала оксид менән ҡаплана.
Бәхтизин Нәзиф Раян улы
Башҡортостандың күп томлыҡ энциклопедияһы редакция коллегияһы һәм редакция советы ағзаһы (Бәхтизин тәүге ике томында 20-нән ашыу мәҡәлә баҫтыра).
Биографияһы
Нәзиф Раян улы Бәхтизин 1927 йылдың 31 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңы Аташ ауылында тыуған.
1951 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай, һуңынан ошо институттың проректоры (1961—1964), ректоры (1964—1973), үҫемлекселек кафедраһы мөдире (1973—1979) булып эшләй.
Игенселек һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институтында 1979—1988 йылдарҙа директор, 1988 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр. Агроэкологик үҫемлекселек ғилми йүнәлешен булдыра. Ужым культураларын: арыш («Сулпан» сорты) һәм бойҙайҙы теләһә ниндәй һауа шарттарында юғары һәм тотороҡло уңыш тәьмин иткән эшкәртеүҙең экологик яҡтан хәүефһеҙ технологияларын эшләй.
Башҡортостан Республикаһының ҡый үҫемлектәре донъяһын (1956—1957), ужым культуралары уңышы формалашыуының агроэкологик шарттарын (1962-67) өйрәнеү буйынса ғилми экспедицияларҙа ҡатнаша.
Ғаиләһе
Ҡатыны: Гөлниса Мәхмүт ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Әмирова),
Улдары Рәмил (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы президенты).
Н. Р. Бәхтизин 30-ҙан ашыу фән кандидаты һәм докторы әҙерләгән. Башҡорт ауыл хужалығы академияһының аграр фән буйынса диссертация советы рәйесе булып тора.
Хеҙмәттәре
Р. Н. Бәхтизин — яҡынса 500 фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 17 монография.
Кесе Касалкун
Кесе Касалкун — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лескен йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гольфстрим
Гольфстри́м (gulf stream — ҡултыҡтан ағым) — Атлантик океанда йылы диңгеҙ ағымы. Тар мәғәнәлә Төньяҡ Америка ярындағы Флорида ҡултығынан Ньюфаундленд банкаларына тиклем. Киң мәғәнәлә Төньяҡ Американан Скандинавия ярымутрауына, Шпицберген, Баренц диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океанына тиклем йылы диңгеҙ ағымы системаһы. Гольфстрим — океан төбөнә тиклем таралған 70—90 км киңлектәге көслө ағым, океан өҫтөндә максималь тиҙлеге секундына бер нисә метр, аҫтараҡ тиҙлеге аҡрыная (1000—1500 м тәрәнлектә 10-20 см/с). Һыу сығымы 0,1 км3/с. .
Гольфстрим һыу сығымы секунд һайын 50 миллион куб метр һыу, был донъялағы бөтә йылғаларҙың һыу сығымынан 20 тапҡыр артыҡ. Йылылыҡ ҡеүәте яҡынса 1,4 ватт. Йыл әйләнәһенә ағым динамикаһы үҙгәрә.
Ағымдың Көнбайыш Европаға һәм АҠШ-ҡа йоғонтоһо
АҠШ һәм Көнбайыш Европаның йылы климаты 90 процентҡа Гольфстрим ағымына бәйле. Океандың был ағымы секундына 50 миллион кубометр йылы һыу ағыҙа, был – 1015 киловатт йылылыҡ энергияһы тигән һүҙ! Йәғни Атлантика тирәһендәге Европа, АҠШ һәм Канаданы йөҙҙәрсә йылдар буйы миллион атом электр станцияһы йылытып торған кеүек. Әлеге «йылылыҡ өҫтәмәһе» Европа һәм АҠШ климаты температураһын 8—10 градусҡа, хатта Мәскәүҙекен дә 2 градусҡа арттыра. Рәсәй баш ҡалаһының йыллыҡ уртаса температураһы +3,8 градус. Шаҡтай төньяҡтараҡ урынлашҡан Рейкъявикты иһә Гольфстрим +5С°-ҡә, Хельсинкиҙы +6,8 градусҡа тиклем йылыта. Ә бына шул уҡ киңлектәге Якутскиҙа температура минус 10,2 градус тәшкил итә. Лондонда Гольфстрим арҡаһында уртаса йыллыҡ температура плюс 11 булһа, шул уҡ киңлектәге Воронежда иһә плюс 5 (сөнки Гольфстрим «ярҙам итмәй»), Берлинда плюс 10С° булһа, Новосибирскиҙа минус 0,2С°.
Был АҠШ, Канада һәм Көнбайыш Европаның ауыл хужалығы өсөн иҫ киткес уңайлы шарттар тыуҙыра. Ҡара тупрағы булмаған Германия, Франция, Бөйөк Британия, Швеция, Ирландияла бөртөклөләр уңышы гектарҙан 60-тан алып 85 центнерға тиклем. Ә уңдырышлы ҡара тупраҡлы Украинала — ни бары 24, ә Рәсәйҙең ҡара тупраҡлы булмаған төбәктәрендә — 12—15 центнер ғына. Европа һәм АҠШ-та сәсеүлектәрҙе харап итерлек ҡоролоҡ һәм яҙғы һалҡындар булмай, шуға күрә АҠШ менән Канада йылына 100 миллион тонна, ә Көнбайыш Европа йылына 50 миллион тонна игенде ситкә һата. Гольфстрим арҡаһында, уларҙа уңыштың 5 проценты ғына тәбиғәт шарттарына бәйле, ә Рәсәйҙә 50 процент уңыш тәбиғәт шарттарының нисек килеүенә бәйләнгән! Рәхәт, йылы климат, туң ерҙәрҙең булмауы Көнбайышҡа триллионлаған долларҙы янға ҡалдырырға һәм был аҡсаны инфраструктураға һәм уны эшләтеүгә тотоу мөмкинлеге бирә. Гольфстрим Көнбайыштың гигант күләмдә яғыулығын, төҙөлөш материалдарын янға ҡалдыра. Ҡеүәтле йылылыҡ централдары һәм йылылыҡ трассалары төҙөргә кәрәкмәй. Йылы климатта халыҡ йылы кейемгә лә, юғары калориялы ризыҡҡа ла мохтаж түгел. Юлдар ҙа, һалҡындың емергес тәьҫире булмағанлыҡтан, ун мәртәбә тиерлек оҙағыраҡ хеҙмәт итә һ.б., һ.б.
Ағымдың барлыҡҡа килеүе һәм йүнәлеше
Океан ағымдары түбәндәгесә «эшләй»: һалҡын һәм тығыҙыраҡ ҡатламы — Лабрадор ағымы, йылы һәм еңелерәк ҡатламы Гольфстрим ағымы аҫтына «сума» һәм, шулай итеп, уға Европаны йылытыу мөмкинлеген бирә. Шунан һуң Лабрадор ағымы, һалҡын Канар ағымы исеме менән Испания ярҙары тирәһендә өҫкә сыға ла, Атлантиканы киҫеп үтеп, Кариб диңгеҙенә етә, йылына һәм, Гольфстримға әйләнеп, бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Төньяҡҡа ынтыла. Һалҡын Лабрадор ағымының һыу ҡатламы тығыҙыраҡ булыу – донъя өсөн ҙур бәхет. «Парник эффекты»ла, «озон йыртыҡтары» ла, кешелек донъяһының техноген эшмәкәрлеге лә түгел, ә нәҡ бына Лабрадор ағымының һыу составы тығыҙыраҡ булыу йылылыҡты тәьмин итә. Бөгөн был ағымдың тығыҙлығы Гольфстрим һыуы тығыҙлығынан проценттың ундан бер өлөшө ҡәҙәр генә артығыраҡ. Уйлап ҡына ҡарағыҙ: ни бары ундан бер! Ә был – Лондон пальмалары, Пальма де Майорка пляждары, Норвегияның туңмай торған фиордтары һәм Баренц диңгеҙендә йыл әйләнә навигация ул.