cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кила
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волкова Мария Сидоровна
Волкова Мария Сидоровна (25 октябрь 1918 йыл — 4 март 1997 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, һауынсы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Мария Сидоровна Волкова 1918 йылдың 25 октябрендә Киричевка ауылында  (хәҙер — Украинаның  Луганск өлкәһе Марковский районы). 1931 йылда Ростов өлкәһенең Аксай ҡалаһына күсеп килә, унда Ленин исемендәге колхозда эшләй, башта төрлө эштәрҙә йөрөй, ә һуңынан һөт фермаһында һауынсы булып эшләй башлай.
Һауынсы Мария Волкова һөт һауыу буйынса юғары һөҙөмтәләргә өлгәшә, артым арттырып ҡына ҡалмай, уның үҙҡиммәтен дә кәметә. 1965 йылда үҙенә беркетелгән һыйырҙарҙан 3200, ә таналарҙан — 3100 литр һөт һауып ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы Указы менән «малсылыҡта  ирешкән уңыштары, ит, һөт, йомортҡа, йөн һәм башҡа продукцияларҙы  етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуы өсөн» Волкова Мария Сидоровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапршырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә. Шулай уҡ бер нисә миҙал менән бүләкләнә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарын Аксайҙа үткәрә. 1997 йылдың 4 мартында вафат була.
Милләт нуры (гәзит)
2016 йылда газета яңынан сыға башлай. Яңартылған тәүге баҫма баҫмаларҙан әҙ генә айырыла. Беренсе һәм икенсе полосала иң мөһим яңылыҡтар, ҡыҙыҡлы кешеләр менән әңгәмә, актуаль темаларға мәҡәләләр бар. Былар урыҫ телендә, өсөнсө һәм дүртенсе полосалар башҡорт телендә сыға. Газета биттәрендә төйәк халҡы шулай уҡ үҙ әҫәрҙәрен баҫтыра ала. «Милләт нуры» Ноябрьск башҡорттары ҡоролтайы, шулай уҡ Ямал шәһәрҙәрҙең башҡорт йәмәғәт ойошмалары эшен яҡтыртыла. Газетаның тағы бер темаһы - дин: айырым алғанда, баҫма Ислам бәйрәмнәре һәм йолалары тураһында материалдарҙы баҫтырып сығара.
Пруссия (короллек)
thumb|Пруссия Короллегы 1876 йылда Пру́ссия Короллеғы́ (Königreich Preußen) — 1701 йылдан 1918 йылға тиклем булған немец короллеғы. 1871 йылдан башлап Герман Империяһында төп дәүләт. Үҙенең исемен Пруссия тарихи регионынан алған. Баш ҡалаһы — Берлин.
Вылат
Вылат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ампута йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бадья-Йоль
Бадья-Йоль (Бадьяёль) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Георгиев (Ейәнсура районы)
Георгиев (Георгиевский) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы утар. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843007.
Мәнес
Мәнес (Маниска) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наҙы йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шокуров Анисим Павлович
Шокуров Анисим Павлович (15 апрель 1912 йыл — 27 июль 1990 йыл) — археолог, уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971). РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1961).
Биографияһы
Анисим Павлович Шокуров 1912 йылдың 15 апрелендә Өфө губернаһы Баҡалы улусы Нижне-Ново-Костеево ауылында тыуған.
Өфө театр-сәнғәт училищеһында уҡый һәм уны 1937 йылда тамамлай. Артабан М. В. Нестеров исемендәге Сәнғәт музейында эшләй, Бөрө һәм Кушнаренко педагогия колледждарында уҡыта.
Тыуған яҡ тарихын менән ҡыҙыҡһынып өйрәнә. 1957 йылда Октябрьский ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейын ойоштора, халыҡтан йыйып, музейҙы төрлө экспонаттар менән тулыландыра. 1976—1989 йылдарҙа был музейҙың өлкән ғилми хеҙмәткәре була. 1967—1971 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында Муллино-2 торағын аса. Ундағы 500-ҙән артыҡ таш, бронза, башланғыс тимер быуаттарҙың һәм урта быуаттарҙың фән өсөн айырата ҡиммәтле археологик ҡомартҡыларын таба. Шокуров А. П. байтаҡ ғилми мәҡәләләрҙең һәм баҫмаларҙың авторы. 1990 йылдан алып Октябрьский ҡалаһының тыуған яҡты өйрәнеү музейы А. П. Шокуров исемен йөрөтә.
Шокуров Анисим Павлович Октябрьский ҡалаһында 1990 йылдың 26 июлендә вафат була һәм шунда ерләнә.
Кянда (йылға)
Кянда (Канда) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онеж мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Туба (ағас)
Туба ( طُوبَىٰ- хозурлыҡ, рәхәтлек), Ислам эсхатологияһында - ожмахта үҫкән ағас ( Йәннәт ).
Кянда (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Туба (ағас)
Был термин Ҡөрьәндә бер тапҡыр ғына хозурлыҡ мәғәнәһендә иҫкә алына һәм ағас булараҡ әйтелмәй. Туба һүҙен ағасҡа бәйле күрһәтеүсе берҙән-бер сығанаҡ - Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙисе.
Кянда (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туба (ағас)
Образ оҙаҡ йылдар яҙыусыларҙың әҫәрҙәрендә һүрәтләнеп килә. Мәҫәлән, Яхья әл-Сухраварди боронғо фарсы мифологияһы нигеҙендә сюжет уйлап тапҡан һәм, был ысынлап та мифик сәмреғош йомортҡа һала торған ожмахтағы ағас, тип фараз итә. 1449 йылда Мехмед Языджиоглу оҡшаш ожмах ағасын Мөхәммәдиә тип аталған ҡулъяҙмаһында һүрәтләй.
Сенегалда изге Туба ҡалаһы йәннәт ағасы исеме менән аталған. Ғәрәп ҡатын-ҡыҙ исеме Туба ла ағас исеменән килә. Туба, йәки Туғба, Төркиәлә 1970-се йылдарҙан киң таралған исемгә әйләнгән.
Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы
Имаметдинов Мәғсүм Имаметдин улы  (1898, Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе, Ҡыҙылъяр ауылы — 11 март 1945, Пруссия, Грошевиц) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
1898 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Ҡыҙылъяр ауылында тыуған. 1930 йылдан алып Яңауыл районының «Беүә» колхозында эшләй.
1941 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
Батырлығы
1942 йылдан башлап Көньяк, Көньяк-Көнбайыш һәм 1-се Украина фронтарында хеҙмәт итә.
Хэундэ (метро станцияһы)
«Хэундэ» (해운대) — Пусан метроһының Икенсе линияһындағы ер аҫты станцияһы. Уның ике ҡабырғалы платформалары бар. Станцияны Пусан транспорт корпорацияһы хеҙмәтләндерә. Станция Пусан метрополия-ҡалаһының(Корея республикаһы) Хэундэ-гу районындағы У-дон кварталында урынлашҡан. Исеменән күренеүенсә, Кореяның иң ҙур Хэундэ пляжы станцияға яҡын урынлашҡан.
Станция 2002 йылдың 29 авгусында асылған.
Метро станцияһы 1934 йылдың 15 июлендә асылған Тонхэ-Намбу (Пусан — Пхохан) линияһындағы шул исемдәге тимер юл станцияһы исеме менән бәйле түгел.
Станция эргәһендә урынлашҡан:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рогачёв Александр Александрович
Рогачёв Александр Александрович  (7 ноябрь 1915 йыл — 9 июль 1984 йыл) — рус совет шағиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
«Батыр торҡаһы» һәйкәле
«Батыр торҡаһы» һәйкәле — Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылындағы батырҙар торҡаһы өлгөһөндә боронғо башҡорт ҡаһармандарына бағышланған һәйкәл. Һөйкәлдең авторы — халыҡ оҫтаһы, ябай слесарь Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы (Мурзакаев Анас Сабирович).
Рогачёв Александр Александрович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Фрунзе ҡалаһында пехота училищеһын тамамлай һәм ил азатлығы өсөн барған алыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа китә. Подразделение командиры булып хеҙмәт итә. 1942 йылда ҡаты яралана. Госпиталдән һуң Новосибирск һәм Камень-на Оби ҡалаларының хәрби комиссариаттарында хеҙмәт итә.
«Батыр торҡаһы» һәйкәле
Тарихы
Пермь крайы Пермь районы Башҡултай ауылында йәшәгән, яҡташтары араһында ғына түгел, Псков өлкәһендә лә туғандар ҡәберлеген тәртипкә килтереүе менән танылған, изге эштәре менән билдәле слесарь-сантехник Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы тыуған ауылының 400 йыллығына уникаль бүләк әҙерләй — «Батыр торҡаһы» һәйкәле эшләй.
Рогачёв Александр Александрович
Биографияһы
1984 йылдың 9 июлендә Дондағы Ростовта вафат була.
Ижады
Александр Рогачёв 1944 йылда Новосибирскиҙа «Родина» исемле коллектив йыйынтыҡта шиғырҙары сыҡҡандан һуң әүҙем баҫыла башлай. Демобилизацияланғандан һуң Дондағы Ростовҡа ҡайтып китә, унда урындағы «Красное знамя» һәм «Молот» гәзиттәрендә, «Дон» журналында эшләй. Был осорҙа уның шиғырҙары матбуғатта йыш сыға, ә «Орехов цвет» тип аталған тәүге китабы 1948 йылда нәшер ителә.
«Батыр торҡаһы» һәйкәле
Тарихы
Дүрт йыл алдан уҡ музейҙа күргән батыр торҡаһына оҡшатып эшләр өсөн проект, материал әҙерләй, тутыҡмаҫ ҡоростан дүңгәләктәр ҡырҡа. Махсус белеме булмаһа ла, тәжрибәле тимер оҫтаһы юғары инженерлыҡ әҫәре тыуҙыра. Ваҡыты менән дә, аҡсаһы менән дә, тимер йәбештергәндәге зарарлы эш булыуы менән дә иҫәпләшеп тормай, яңғыҙы шул бөйөк эште атҡарып сыға.
Рогачёв Александр Александрович
Ижады
Төрлө йылдарҙа әҙиптең «Знаменосцы мира» (1948—1950), «Любя и веря» (1958), «Лирическик строки» (1961), «Стихи. Поэмы» (1965), «Избранная лирика» (1966), «Никаких золотых середин» (1970), «Малиновый снегирь» (1974), «Откровенность» (1975) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтары донъя күрә. Оло йәшендә ул башлыса эпик әҫәрҙәр — поэмалар, балладалар яҙа.
Шағирҙың уға ғына хас шәхси сифаттары: ғәҙеллек, изгелек һәм принципиаллек- уның уҡыусыһы, шағир Кудрявцев И. Н. тарафынан билдәләнеп үтелә.
«Батыр торҡаһы» һәйкәле
Тарихы
Һәйкәл ауылдың тимер быуат археологик ҡомартҡыһы Алтынтауҙа урынлаштырылған. Рәүеше менән төп нөсхәнең теүәл өлгәһенә ярашлы башҡарылған торҡа өс аҫҡормаға урылаштырылған. Ул өс өлөштән — ике ҡолаҡты һәм маңлай менән танауҙы һаҡлаусы бүлкәттән тора. Маңлай өлөшөнә ғәрәпсә доға яҙылған.
Аҫҡормаларҙың һәр береһенең түбәнге өлөшөндә тимер-бетон плиталарҙа ауылдың 400 йыллыҡ датаһына арналған мәғлүмәттәр һәм билдәле кешеләренең : Мырҙаҡаев Хәниф Ғарифйән улы, Сәйҙәшева Зәүәрә Ғабдрахман ҡыҙы, Шакирйәнов Миңнулла, шулай уҡ сығышы менән Татарстандан Мәүлетов Хөсәйен Баһауетдин улының исем-фамилиялары яҙылған.
Һәр таяу 1,8 м тәрәнлектә урынлаштырылған нигеҙгә ҡуйылған. Һәйкәлдең уртаһына киләсәк быуындарға хат — мөрәжәғәт һалынған капсула күмелгән. Капсула 2042 йылда, 50 йыл үткәс, асылырға тейеш.
Гавриленко Евдокия Малаховна
Гавриленко Евдокия Малаховна (14 август 1915 йыл) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Евдокия Малаховна Гавриленко 1915 йылдың 14 авгусында Могилёв өлкәһенең Горецкий районы Квартяны ауылында тыуған. Ауыл хужалығында 15 йыл эшләй. 1945—1947 йылдарҙа «Ҡыҙыл Белоруссия» колхозы рәйесе итеп һайлана, һауынсы булып эшләй, ферма мөдире була, 1947—1978 йылдарҙа Горецкий районының Жданов исемендәге колхозда келәтсе булып эшләй. 1965 йылда БССР-ҙа иң беренсе һауынсыларҙан булып өс меңенсе була. 1966 йылда малсылыҡты үҫтереүҙә һәм ит-һөт етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа уңышы өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә Могилев өлкә советы һәм Горецкий район советы депутаты итеп һайлана. СССР ВДНХ-һы күргәҙмәләрендә ҡатнаша (1967).
Хәтер
Могилев өлкәһе Горки ҡалаһының Советтар Союзы Геройҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары аллеяһында уның хөрмәтенә иҫтәлекле билдә ҡуйылған.
Көньяҡ Мутиха
Көньяҡ Мутиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Акчим йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайдукова Лиана Дим ҡыҙы
Биографияһы
Лиана Дим ҡыҙы Шайдукова (ҡыҙ фамилияһы Гулина) 1985 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Малаяҙ ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
2007 йылда Бөрө дәүләт социаль-педагогика академияһының филология факультетын отличиеға тамамлағандан һуң үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген ошо юғары уҡыу йортоноң социаль педагогика һәм социаль эш кафедраһы ассистенты булып башлай.
2011 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетында «Детский дом как институт социализации осиротевших детей» тигән темаға «социология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2014 йылдан кафедраның өлкән уҡытыусыһы, ә 2016 йылдан — доценты. Лиана Шайдукова 50-нән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы.
Горелая (Куль-Еган ҡушылдығы)
Горелая  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 320 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кихер
Кихер — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бец-ор йылғаһының һул ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Залыгин Сергей Павлович
Залыгин Сергей Павлович (23 ноябрь 1913 йыл — 19 апрель 2000 йыл) — рус совет яҙыусыһы. 1986—1998 йылдарҙа «Новый мир» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (1991), ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1948). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1988). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1968), Рәсәй Федерацияһы Президентының әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы (2000) лауреаты
Кәкрекүл ҡаласығы
Кәкрекүл ҡаласығы (Какрыкульское городище) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Мошто ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. VI быуаттан алып — б.э. VIII быуатына ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Кәкрекүл ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Иҫке Мошто ауылы эргәһендә көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ҡаласыҡҡа исем яҡындағы Кәкрекүл күле атамаһынан алынған. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 55 км. Яҡындағы тимер юл станцияһы (Нефтекама) — 45 км
Табылдыҡтар
Кәкрекүл ҡаласығы майҙанының 300 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ майҙаны 11 000 м² тәшкил итә, 2 ур һәм соҡор менән уратып алынған. Тышҡы урҙың оҙонлоғо 169 м, киңлеге 9 м, бейеклеге 1,5 м, нигеҙен 2 рәт вертикаль рәүештә ҡағылған бүрәнә ҡоролма тәшкил итә. Ҡоролманың араһына арҡыры бүрәнә һәм балсыҡ һалынған.
Ҡаҙылдыҡ балсыҡ һауыттар төрлө мәҙәниәттәргә ҡарай:
Ананьин мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, ауыҙ ситтәре тура йәки тышҡа ҡарай бөгөлгән, муйын тирәләренә соҡорло биҙәк һәм сиратылған бау эҙе һалынған;
Пьяный бор мәҙәниәтенә ҡарағаны — түңәрәк төплө, киң ауыҙлы, муйыны тирәләй соҡорло биҙәк, ауыҙ ситтәре ҡыя һырлы;
Семей
Семе́й (2007 йылға тиклем — Семипала́тинск, 1917—1927 йылдарҙа Семипалатинскиҙың «Заречная Слободка» һының элекке өлөшө «Алаш ҡалаһы» исемен йөрөтә, 1927 йылдың 15 сентябрендә Семипалатинск ҡала советы ҡарары менән Алаш ҡалаһы Жанасемей тип үҙгәртелә ) — Ҡаҙағстандың көнсығышындағы ҡала Абай өлкәһенең административ үҙәге, Иртышйылғаһының ике ярында ла урынлашҡан. Уға ҡараған ауыл округтарынан тыш, Семей ҡалаһының майҙаны 210 км². 1782 йылдан 1997 йылға тиклем Семипалатинск өлкәһенең үҙәге була.
Ҡаҙағстанда ҡала мәҙәни баш ҡала тип һанала, сөнки унан сыҡҡан күп кешеләр ҡаҙаҡ мәҙәниәтенә һәм ижадына нигеҙ һалыусылар булып тора. Семей Ҡаҙағстандың тарихи үҙәге статусына эйә.
Кәкрекүл ҡаласығы
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы тимер быуат һәм иртә урта быуат дәүерендә Көньяҡ Урал буйына халыҡтар килеп ултырыу осорҙарын күҙәтергә мөмкинлек бирә.
Семей
Этимологияһы
Ете палаталы ҡәлғә, һуңынан Семипалатинск ҡалаһы исеме Жуңғар ханлығының Доржинкит ҡасабаһы (Цорджийнкийд) янында урынлашҡан ете будда ҡалмыҡ ҡорамынан алынған. Был ғибәҙәтханалар тураһында рус тикшеренеүселәре 1616 йылда уҡ белгән. 1660—1670 йылдарҙа был ҡоролмалар йыш ҡабатланған ҡаҙаҡ-джунгар һуғыштары барышында емеретелгән, шуға күрә 1734 йылда улар тураһында риүәйәттәр йыйған Г. Ф. Миллер ошо палаталарҙы ярым емерелгән хәлдә күрә : "«Ете Палата» тип йөрөтөлгән ерҙәр Иртыштың көнсығыш ярында ята… Ҡалмыҡтар уларҙы Дархан-Зорджин-Кит (mn"
- Дархан цоржийн хийд) тип атай, был биналарҙы жрец Дархан-Зорджи һалған һәм үҙе бында йәшәгән, ти. Ҡайһы осор булғанын улар белмәй. Төмәндә… архивта мин батша Михаил Фёдоровичтың 7125 (1616) йылдың 25 октябрендә яҙылған грамотаһын таптым, унда был биналар «таш мәсеттәр» исеме аҫтында телгә алынған. Бәлки, улар шул осорға ҡарайҙыр ҙа. Яһалған материалдарынан күренеүенсә, уларҙың боронғо булыуы бик икеле. Әгәр грамота уның йәшен раҫламаһа, мин уларға ошо боронғолоғон да бирмәҫ инем…
Кәкрекүл ҡаласығы
Табылдыҡтар
Кәкрекүл ҡаласығы материалдары Милли музейҙа һәм Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты фондында һаҡлана.
Семей
Этимологияһы
XVIII быуат аҙағында Семипалатинскиҙа булған П. Паллас был палаталарҙың емереклектәрҙең рәсемен төшөргән. Ә 1816 йылғы Семипалатинск ҡәлғәһенең ентекле тасуирламаһында улар иҫкә алынмай инде.
Сәйәхәтсе һәм академик Иоганн Петер Фальктың юлдашы һәм подлекары Барданес 1771 йылдың авгусында Семипалатинск ҡалаһында була. Ул ҡаралтыларҙың торошон шулай һүрәтләй : "Развалины семи каменных Татарских или Монгольских домов, называемых Семипалат и давших крепости оное название, стоят в 2 верстах выше крепости, на горном берегу против меновнаго двора. Один из сих домов четырёхугольный, шириною в 6 сажень, стены вышиною в 10, а толщиною в 5 футов, в нём одна дверь и два окна. Одна стена много обвалилась, прочия же все целы и выстроены из твердого серого кирпича с крепким мертелем. Другое строение походит на первое и шириною в 4 сажени. Третье в 8 саженях от второго, длинною в 7 а шириною в 4 сажени. Стены построены из чёрного плитника, вышиною в 1,5 сажени, а толщиною в 3 фута. От четвёртого строения стоит только кирпичная стена с дверью и окном. От пятого виден только фундамент, доказывающий, что строение было длиною в 5½, а шириною в 2½ сажени с 3 отделениями; также и от шестого остался только фундамент, длинною в 15, а шириною в 34 сажени; все находятся поблизости. Седьмое строение стоит от прочих в 242 сажени, или полверсты. Оно гораздо новее, длиною и шириною в 3 сажени, а вышиною в 7 футов; стены выведены из новых и не крепких кирпичей, кровля дощатая и сгнившая и обвалившаяся. За несколько лет они были в лучшем состоянии, но после того Козаки брали из них кирпич для изращатных печей. На них находились Тангутские надписи, которые также изгладились. Историю сих развалин предоставляю я испытателям древности." 2007 йылдың 19 июнендә ҡала мәслихәте депутаттары ҡаланың исемен алмаштырыу өсөн тауыш бирә. Сессия рәйесе Ҡыуат Мирашевтың белдереүенсә, Семипалатинскиҙан 130 километр алыҫлыҡта урынлашыуына ҡарамаҫтан, инвесторҙарҙың һәм халыҡтың Семипалатинск ядро полигоны булған ҡала тигән ныҡлы ассоциацияһы ҡала атамаһын үҙгәртеүгә сәбәп була.
Кәкрекүл ҡаласығы
Асыштар тарихы
Кәкрекүл ҡаласығы 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
Семей
Этимологияһы
2007 йылдың 21 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән Семипалатинск ҡалаһы яҡында урынлашҡан Семей-Тау һырты атамаһына арнап, Семей ҡалаһы тип үҙгәртелә. Ҡаҙаҡ телендә Семей атамаһы тап килгәнлектән, ҡала исеме рус телендә генә үҙгәртелгән.
Кәкрекүл ҡаласығы
Асыштар тарихы
1964 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк һәм Ә.М.Кинйәбаев;
Семей
Ҡалаға нигеҙ һалыу һәм уның үҫеше
Батша Пётр I-нең 1718 йылда көнсығыш ерҙәрҙе һаҡлау һәм Иртыш яны нығытмаларын төҙөү тураһындағы Указына бәйле, батша воеводаһы Василий Чередов һәм уның отряды ҡаланың хәҙерге торошонан 18 саҡрымға түбәнерәк Ете палаталы (семипалатная крепость) ҡәлғәгә нигеҙ һала. Ҡәлғә 1718 йылдың көҙөндә полковник Ступин күҙәтеүе аҫтында нығытылған. Әлеге ваҡытта Семипалатный ҡәлғәһе урынлашҡан урын «Иҫке Ҡәлғә» тип атала һәм ҡала халҡының ял итеү урыны булып тора.
Сик буйы һәм хәрби-терәк базаһы булараҡ нигеҙләнгән нығытма үҫә барыу менән Рәсәй менән Төркөстан араһында, ә артабан Рәсәй, Урта Азия һәм Көнбайыш Корея араһында мөһим сауҙа нөктәһенә әүерелә бара. Бында сауҙа итергә жуңғар ҡалмыҡтары, кокандтар, Бохара, Ташкент ҡалаһынан килгәндәр. Шуға күрә 1728 йылдан, сауҙа операцияларын контролдә тотоу өсөн, ул Мәскәүҙә Дәүләт Коммерция Коллегияһы идаралығында урынлашҡан Себер приказына буйһонған таможня хеҙмәте булдырыла.
Кәкрекүл ҡаласығы
Асыштар тарихы
1988 йылда археолог Фәрит Мәжит улы Таһиров етәкселегендә БДУ экспедицияһы;
Семей
Ҡалаға нигеҙ һалыу һәм уның үҫеше
1776 йылда Семипалатинск ҡәлғәһен үҫтереү өсөн бында Көнбайыш Себер генерал-губернаторы инженер-капитан И. Г. Андреевты ебәрә. Ул ҡәлғәне яңырта, күперҙәр төҙөй, хәрби нығытмалар планын һәм карталарын эшләй. 1782 йылда Семипалатинск Колыван наместниклығының өйәҙ ҡалаһына әүерелә, ҡала думаһы һәм суды ойошторола. 1797 йылда Семипалатинск Тубыл губернаһы составына индерелә. 1854 йылдың 1 октябрендә Семипалатинск яңы ойошторолған Семипалатинск өлкәһенең үҙәгенә әүерелә, 1858 йылда уның халҡы 26148 кеше тәшкил итә. 1863 йылда Семипалатинскиҙа ҡыҙ балалар мәктәбе менән бер өйәҙ училищеһы, 2 сиркәү-мәхәллә училищеһы, 14 казак һәм 9 шәхси татар мәктәбе эшләй. 1864 йылда ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе икенсе разрядлы училище итеп үҙгәртелә. Шулай уҡ ҡалала инфраструктура даими үҫешә: 1873 йылда ҡала телеграф менән, 1906 йылда Иртышта суднолар йөрөшө асылыу һөҙөмтәһендә — һыу бәйләнеше, 1910 йылда — телефон элемтәһе һәм Ҡаҙағстанда беренсе һыу үткәргес менән йыһазландырыла.
XIX быуаттың тәүге яртыһында күсмә ҡаҙаҡтар йәшәгән Семипалатинск төбәге урыҫ күскенселәре һәм батша чиновниктары өсөн серле булып күренә ине. Ул ваҡытта өйәҙҙә 13 000 найман, 5726 уаҡтар һәм 1250 кәрәй, аҙ һанлы арғын һәм тарактиндар йәшәй ине.
Наймандар ҡаланың бөтә ерҙәрен биләй, башлыса өйәҙҙең үҙәгендә, көньяғында, көнсығышында һәм өлөшләтә төньяҡ өлөшөндә йәшәй. Ҡаратай ырыуы — Семипалатинскиҙың төньяғында, Сыңғыҙтау тауҙары районында Матай (Ҡарауылжасаҡ тармағы) һәм Ҡаракәрәй ырыуҙары, ә Бура ырыуы Ҡарҡаралы янында урынлашҡан. Иртыш йылғаһының бөтә ярҙарында йәшәгәнлектән, улар Семипалатинск өлкәһенең бөтә биләмәләренә лә таралып ултырған. Был ырыуҙар бөтәһе 36 улусты биләй.
Уаҡтар Семипалатинск ҡалаһынан көньяҡтараҡ Асыкүл күле янында, Семейтау, Арҡалыҡ, Белтейек тауҙары районында һәм Асыһыу йылғаһының үрге ағымында йәшәй. Иртыш йылғаһының уң ярына улар хәҙерге Лебяжий һәм Черный ҡасабалары араһындағы өйәҙҙең төньяҡ өлөшөндәге территорияларға таралып ултырған.
Керейҙар өйәҙҙең төньяҡ-көнсығышында Арсалы улусын биләй. Улар Аҡһары ырыуы (Ҡоттобай тармағы), Ҡорһары һәм Сибан (Шоҡматар тармағы) тармаҡтарына ҡараған. Шулай уҡ улар Малыбай улусында һәм Семипалатинск өйәҙенең башҡа урындарында йәшәй.
XIX быуатта Семипалатинск сәйәси һөргөн урыны булған. 1854—1859 йылдарҙа ҡалала һөргөнгә ебәрелгән рус яҙыусыһы Ф. М. Достоевский йәшәгән, ул Семипалатинскиҙа үҙенең бер нисә әҫәрен, шул иҫәптән «Записки из Мёртвого дома», «Дядюшкин сон», «Село Степанчиково и его обитатели» тип аталған әҫәрҙәрен яҙған. Һөргөн ваҡытында ул П. П. Семёнов-Тянь-Шанский, Чоҡан Сыңғыҙ улы Вәлиханов һәм Г. Н. Потанин менән осраша. Шулай уҡ ҡалала студент Е. П. Михаэлис ебәрелгән, халыҡ фольклорсылары Н. Долгополов, П. Лобановский, С. Гросс, А. Леонтьев, Н. Коншин һәм башҡалар һөргөндә булған. Шул уҡ ваҡытта ҡалала ҡаҙаҡ шағиры Абай Ҡонанбаев уҡый һәм йәшәй, уға Михаэлис, Долгополов һәм Грос менән аралашыу ҙур йоғонто яһай.
Һөргөнгә ебәрелгән Михаэлистың инициативаһы арҡаһында, 1878 йылда ҡалала Өлкә статистика комитеты ойошторола, уның беренсе секретары итеп Михаэлис үҙе тәғәйенләнә, ә 1883 йылда уның инициативаһы менән Император Рус география йәмғиәтенең Көнбайыш Себер бүлеге — География йәмғиәтенең Семипалатинск филиалы ойошторола. Был филиалдың әүҙем эшмәкәрҙәре иҫәбендә А. Н. Белослюдов менән В. Н. Белослюдов була, уларҙың тәүгеһе ҡаҙаҡ фольклорын йыя, ә икенсеһе — рәссам-этнограф булараҡ, бихисап һүрәттәр төшөрә.
XIX—XX быуаттар сигендә бында ир-егеттәр һәм ҡыҙҙар өсөн классик гимназиялар эшләгән; 1903 йылдың 23 сентябренән бында уҡытыусылар семинарияһы эшләй, унда, башҡалар менән бер рәттән, Мөхтәр Үмәрхан улы Әүәзов һәм Ҡаныш Имантаевич Сәғитов уҡыны. Семипалатинск һәм уның тирә-яғы тарихын билдәле тарихсы һәм географ Н. А. Абрамов тикшерә. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында иҡтисади йәһәттән сеймал сығарыуға йүнәлтелгән сәнәғәт барлыҡҡа килә — бында Рәсәйҙең эре фирмалары һәм хәрби ведомствоһының буҫтау фабрикалары өсөн йөн һәм күн әҙерләнә.
Совет осоро
1920—1928 йылдарҙа ҡала Семипалатинск губернаһы үҙәге, 1928—1932 йылдарҙа — округтың, 1932 йылда өлкәләргә бүленгәндән һуң, ҡала Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең, 1939 йылдан — Семипалатинск өлкәһенең үҙәгенә әүерелә.
1930-сы йылдарҙа ҡалала ҙур предприятиелар һәм инфраструктура элементтары төҙөлә: 1930 йылда ҡала аша Төркөстан-Себер тимер юлы үткәрелә, 1-се биш йыллыҡ сиктәрендә СССР-ҙағы иң эре ит-консерва комбинаттарының береһе төҙөлә, шулай уҡ тирмән комбинаты, яңы күн заводы, махсус лабораторияһы булған һарыҡ тиреһе заводы, суднолар ремонтлау заводы төҙөлә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында өлкә территорияһында 1941 йылдан алып 238-се (1-се формирование) һәм 8-се уҡсылар дивизиялары ойошторола. 1942 йылдың 3 майында 238-се дивизия Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә, 1942 йылдың 24 майында 30-сы гвардия дивизияһы тип үҙгәртелә, ә 1944 йылдың 3 ноябрендә уға «Рига» тигән почётлы исем бирелә. 8-се дивизия (3-сө формирование) Воронеж эргәһендә хәрби хәрәкәттәр башлай, Курск алышында ҡатнаша. 1944 йылдың 5 мартында уға «Ямполь» тигән почётлы исем бирелә. Һуғыш йылдарында 56 Семипалатинск ир-егете Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була, улар араһында Муҡатай Абеулов, Виктор Васильевич Буторин, Закария Белибаев, Владимир Алексеевич Засядко, Матвей Кузьмич Меркулов, Н. Н. Силин һәм башҡалар. 13 кеше, улар иҫәбендә Фазыл Әҙелбаев, Манаф Әбүбәкиров, П. П. Борков, Н. Ф. Кужелев, Фёдор Егорович Маслин, В. Н. Кондратьев, В. А. Осипов, Сапар Рубаев, Баҡыт Хәйҙәров һәм башҡалар, Дан орденының тулы кавалерҙары була.
1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск ядро полигонында СССР-ҙа беренсе ядро ҡоралы — 22 килотон ҡеүәтле бомба һынауы үткәрелә. СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 авгусындағы 2939-955-се һанлы ҡарары менән, ГУЛАГ башлаған төҙөлөш хәрби ведомствоға тапшырылған, ә полигон яңы исем алған — «СССР Ҡораллы Көстәре министрлығының 2-се һанлы уҡыу полигоны (52605-се ғәскәри часы)». "2-се уҡыу полигоны"ның беренсе начальнигы Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, артиллерия генерал-лейтенанты Пётр Михайлович Рожанович, Н. Н. Семёнов исемендәге СССР Фәндәр академияһының Химик физика институты ғилми етәксеһе — директор урынбаҫары М. А. Садовский була. 1949—1989 йылдарҙа Семипалатинск ядро полигонында 456-нан кәм булмаған ядро һынауы яһала, уларҙа 616-нан кәм булмаған ядро һәм термоядро ҡоралы, шул иҫәптән 30-ҙан кәм булмаған ер өҫтөндә ядро шартлауы һәм 86-нан күберәк һауа шартлатыуы һынала.
Совет осоронда Семипалатинск оборона сәнәғәтен үҫтереүҙә ҙур роль уйнай. Предприятиелар, фабрикалар һәм заводтарҙың күбеһе СССР Оборона министрлығы ҡарамағында эшләй. Атап әйткәндә, Семипалатинск ит комбинаты СССР-ҙа ғына түгел, шулай уҡ совет махсуслаштырылған контингент ғәскәрҙәре урынлашҡан бөтә социалистик илдәрҙә лә танылған ит-консерва продукцияһын сығарған.
Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо осоро
Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының 1997 йылдың 3 майындағы 3483В һанлы «Ҡаҙағстан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон камиллаштырыу буйынса артабанғы саралар тураһында»ғы Указына ярашлы, Семипалатинск өлкәһе бөтөрөлә һәм Усть-Каменогорск ҡалаһы административ үҙәге булған Көнсығыш Ҡаҙағстан составына индерелә, ә Семипалатинск, өлкә үҙәге статусын юғалтҡандан һуң, өлкә әһәмиәтендәге ҡала статусында ҡала.
2007 йылдың 21 июнендә Семипалатинск Семей ҡалаһы тип үҙгәртелә.
2022 йылдың 16 мартында Парламент палаталарының берлектәге ултырышы ваҡытында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Касым-Жомарт Кемелевич Токаев элекке Семипалатинск өлкәһендә булған район-ҡалаларҙы үҙ эсенә индергән Абай өлкәһен булдырыуҙы тәҡдим итеп, Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһаны. Һәм Семей йәнә өлкә үҙәгенә әүерелде.
Өлкә, Ҡаҙағстан президентының 2022 йылдың 4 майындағы указына ярашлы, 2022 йылдың 8 июнендә ойошторолған.
Географияһы
Семей ҡалаһы Абай өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм ҙурлығы буйынса өлкәнең тәүге ҡалаһы һәм административ үҙәге булып тора. Ҡала аша аҡҡан Иртыш йылғаһының ике яры буйлап урынлашҡан. Ҡаланың һул яҡ ярын Жана-Семей тип йөрөтәләр. Ауыл округтары менән бергә ҡаланың майҙаны 27 490 км² тәшкил итә, шуларҙың 210 км² ҡала биләй. Элекке өлкә үҙәге Усть-Каменогорск ҡалаһына тиклем ара 200 км тәшкил итә, тауҙарҙан көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта.
Климаты
Төбәк климаты — киҫкен континенталь, был материкта океандарҙан алыҫлашыу менән бәйле һәм йыллыҡ һәм тәүлек эсендә ҙур температура амплитудаларын барлыҡҡа килтерә/.
Уртаса йыллыҡ температура 4,3 °C тәшкил итә. Температураның тәүлек эсендә ҙур тирбәлеүе күҙәтелә. Ҡыш көндәре температура −48,6 °C, ә йәй көндәрендә — + 42,5 ° C. Елдең уртаса йыллыҡ тиҙлеге 2,3 м/с тәшкил итә, һауаның уртаса йыллыҡ дымлылығы — 66 %.
Экологияһы
Семипалатинск һынау ядро полигонында ядро һынауҙарын үткәргәндә радиоактив яуым-төшөм йоғонтоһона дусар булған биләмәләрҙе классификациялауға ярашлы, Семипалатинск юғары радиация хәүефе зонаһына ҡарай (барлыҡ һынауҙар осоронда халыҡҡа тәьҫир итеү дозаһы — 7-35 бэр). Семипалатинск ҡалаһын уратып алған биләмәләр максималь хәүеф категорияһына индерелә.
Административ бүленеше
Ҡала хакимиәтенә дөйөм территориялары 27490 км² булған 14 ҡала яны ауыл округы буйһона.
Һаны һәм составы
"… 31965 кеше араһынан (мосолмандар — 41 %, православие динен тотоусылар — 58 %); пар тирмәндәре; 3 дауахана, 2 китапхана, өлкә музейы; 1954 уҡыусыһы булған 18 уҡыу йорто; телефон. ҡала сығымдары 98 мең һум; … Өйәҙ; өлкәнең көнсығыш өлөшөндә; даланың бер өлөшө ҡара тупраҡлы, бер өлөшө балсыҡлы-татырлы; 64479 кв. в.; 157 мең кеше; ҡырғыҙҙар (78 %), ҡырғыҙҙар (ҡаҙаҡтар) һәм урыҫтар (30 %) ултыраҡ халыҡ; игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ".
Семипалатинск халҡы, СССР-ҙың тарҡалыу осорона тиклем, йылдам үҫә бара, 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, ҡалала 317 меңдән ашыу кеше йәшәгән. Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоғоноң тәүге ун йыллығында урыҫ телле халыҡтың ситкә китеүе, һуңынан өлкә үҙәге статусын юғалтыуына бәйле, халыҡ һаны бер аҙ кәмей башлай, 1999 йылда ҡалала 269,6 мең кеше йәшәгән.
Семей ҡала хакимиәте биләмәһенең милли составы (2022 йыл башына) :
Дине
1917 йылға тиклем Семипалатинскиҙа 12 мәсет эшләгән, шуларҙың дүртәүһе генә һаҡланған. Ҡаҙаҡстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, тағы дүрт мәсет төҙөлгән.
Православие христианлығы Семей ҡалаһында киң таралған, ҡалала Воскресенский соборы, Петр һәм Павел сиркәүе менән бергә ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, Николай Святитель часовняһы һ. б. эшләй.
Иҡтисады
Өлкә үҙәге статусын юғалтҡандан һуң, ҡала иҡтисади үҫештең ҡатмарлы осорон кисерҙе
Сәнәғәте
Цемент заводы, ит-консерва комбинаты, тире-күн комбинаты, төҙөлөш материалдары заводы, машиналар эшләү, Семипалатинск метиз һәм танктар ремонтлау заводтары ҡаланың иң эре сәнәғәт предприятиелары булып тора. «Семипалатинск машиналар эшләү заводы» акционерҙар йәмғиәте, «Семипалатинск автобус заводы», «Металлист» яуаплылығы сикләнгән ширҡәттәре машиналар эшләү сәнәғәте предприятиелары.
Предприятиелар урындағы бөтә төҙөлөш сәнәғәтен сеймал менән тәьмин итә. «Цемент» (АО), «Силикат» (АО), «Тасоба» акционерҙар йәмғиәттәре, йыйылма тимер-бетон комбинаттары цемент, шифер, кирбес, тимер-бетон изделиелар етештерә. Шулай уҡ ҡалала габбро, мәрмәр, гранит һ. б. йөҙләү плиталарын етештереү юлға һалына.
Ҡалала традицион еңел сәнәғәт үҫешкән. Семипалатинск тире-күн эшкәртеү комбинаты Ҡаҙағстанда күн-тун изделиелары һәм күн ярымфабрикаттары етештереүсе алдынғы предприятиеларҙың береһе булып тора. «Большевичка» берләшмәһе нигеҙендә «Семспецснаб» яуаплылығы сикләнгән ширҡәте ойошторола, ул Ҡаҙағстандың Оборона министрлығы, эске һәм сик буйы ғәскәрҙәре, илдең башҡа көс структуралары хәрби хеҙмәткәрҙәре өсөн өҫ кейеме тегеүҙе, шулай уҡ милли кейемдәр, халаттар тегеүҙе һ. б. тормошҡа ашыра.
Семей аҙыҡ-түлек сәнәғәте ит комбинатынан, он-ҡатнаш аҙыҡ комбинатынан, һөт производстволарынан, шарап-араҡы продукцияһы, һыра һәм алкоголһеҙ эсемлектәр етештереүсе предприятиеларҙан тора. «Көнсығыш Ҡаҙағстан он-ҡатнаш аҙыҡ комбинаты» акционерҙар йәмғиәте илдә иң ҙур предприятиеларҙың береһе булып тора, уның составына тәүлегенә 505 т иген эшкәртеү ҡеүәтенә эйә он етештереү заводы һәм тәүлегенә 1100 т ҡатнаш аҙыҡ етештереү ҡеүәтенә эйә ҡатнаш аҙыҡ заводы инә.
«Ҡаражыра» акционерҙар йәмғиәтенең күмер сығарыу компанияһы — ҡаланың төп предприятиеларының береһе. Ятҡылыҡ Семей ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 135 км алыҫлыҡта Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһенең Жана-Семей районында урынлашҡан. «Ҡаражыра» акционерҙар йәмғиәтендә 1200 хеҙмәткәр эшләй. Ҡаражыра күмер ятҡылығының сәнәғәт запастары 1 миллиард 231 миллион тонна тәшкил итә. Ятҡылыҡтың майҙаны 21,4 км² тәшкил итә. Семей ҡалаһы менән ятҡылыҡты шоссе юлы тоташтыра. Ҡаражыра күмер ятҡылығы 1967 йылда, Октябрь революцияһының 50 йыллығында асылғанлыҡтан, ятҡылыҡ Юбилейный тип атала. 1990 йылда аҙ күләмдә күмер сығарыу башлана. Күмер сығарыу күләмен арттырыу маҡсатында, киҫелешкә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 100 км самаһы тимер юлы, электр тапшырыу линиялары, шулай уҡ башҡа кәрәкле коммуникациялар һалына. Киҫелеште файҙаланыу йылдарында, күмер ятҡылығын үҙләштерә башлағандан алып 2013 йылдың 1 сентябренә тиклем, 76 миллион тоннанан ашыу күмер үҙләштерелгән, 158 миллион кубометрҙан ашыу күләмдә яғыулыҡ сығарыу эштәре башҡарылған. 2011 йылда киҫелеште үҙләштереү тарихында иң күп — 6,05 миллион тонна — күмер сығарылған.
Бөгөнгө көндә компания Ҡаҙағстандың иң ҙур күмер предприятиеларының береһе булып тора.
Ауыл хужалығы
2009 йылда ҡала хакимиәте идара иткән территорияла 747,3 гектар иген культуралары, 107,2 гектар баҡса культуралары, 3013 гектар картуф, 1294 гектар йәшелсә һәм 267 гектар мал аҙығы культуралары сәселгән. 2009 йылдың 1 июленә ҡарата 51,6 мең баш эре мөгөҙлө мал, 266,9 мең һарыҡ һәм кәзә, 4,3 мең сусҡа, 18,6 мең ат һәм 934,7 мең баш ҡош-ҡорт иҫәпләнә. 2009 йылдың тәүге алты айында 7277 т ит, 14 285 т һөт, 50,8 млн дана йомортҡа һәм 356 т йөн етештерелә. Баш ҡала тирәләй ит-һөт биләмәһен булдырыу буйынса өлкә программаһына ярашлы, яҡында урынлашҡан Бородулиха, Бесҡарағай, Ҡостанай, Абай, Жарминск һәм Тарбағатай райондарынан ит-һөт продукцияһын килтереү ҡаралған.
Транспорты
Семей Башҡортостандың мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҡала аша бер нисә эре автомобиль юлы, Төркөстан-Себер тимер юлы үтә, ҡала эсендә Семипалатинск һәм Жан-Семей станциялары бар. Бында Мәскәүгә эске рейстарҙы һәм Мәскәү ҡалаһына рейстарҙы хеҙмәтләндереүсе аэропорт эшләй. Техник характеристикалары буйынса осоу-ултырыу һыҙаты теләһә ниндәй типтағы һауа судноһын ҡабул итә ала.
thumb|left|500px|[[[[Иртыш йылғаһы аша Семипалатинск аҫылмалы күпер]] Иртыш йылғаһы аша өс күпер: бер тимер юл күпере, ике автомобиль күпере һәм понтонлы үткәүел һалынған. «Иҫке» автомобиль күпере ҡаланың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. 1990 йылдар уртаһында ул үҙ ресурстарын бөтөрә, шуға күрә Иртыш аша яңы күпер төҙөү ихтыяжы тыуа. Бының өсөн Полковничий утрауы (элекке Киров утрауы) аша понтонлы үткәүел булдырыла һәм 1998—2001 йылдарҙа аҫылмалы күпер һалына, ул Ҡазағстан менән Япония хөкүмәтенең ОЕСФ-ы араһында ҡул ҡуйылған үтескә алыу (займ) тураһындағы килешеүгә ярашлы финанслана. Объектты төҙөүҙә ҡаҙаҡ төҙөүселәре менән бергә Японияның «Исикавадзима-Харима Хеви Индастриз Компани» (IHI Corporation) фирмаһы һәм Төркиәнең «Аларко Алсим» компанияһы ҡатнашҡан. Күперҙең төп оҙонлоғо 750 метр тәшкил итә, дөйөм оҙонлоғо 1086 метр, киңлеге — 35 метр . Күпер буйлап өс һыҙатлы ике юл үтә, һәр һыҙаттың киңлеге 3,75 метр . Яңы күпер, автомобиль юлдары һәм юл үткәргестәре төҙөлөп бөткәс, ҡала юлдарында транспорт тығындары мәсьәләһе хәл ителә. Баш ҡала Абай өлкәһе райондары, шулай уҡ илдең башҡа төбәктәре: Көнсығыш Ҡаҙағстан, Павлодар, Етеһыу, Ҡостанай, өлкәләр, Алматы һәм Астана ҡалалары менән автобус бәйләнеше булдырыла. Рубцовск, Барнаул, Новосибирск, Омск, Томск ҡалаларына даими автобус рейстары асыла.
Ҡала транспорты автобустар һәм маршрут таксиҙарынан тора, йәмғеһе 60-тан ашыу автобус һәм микроавтобус маршруты бар. Ауэзов һәм Шәкәрим проспекттары ҡала эсендәге төп магистралдар булып тора.
Семипалатинск СССР тарҡалған осорҙа электр транспорты булмаған иң ҙур ҡалаларының береһе була. Троллейбус төҙөү планы аҙағынаса тормошҡа ашырылмай. Троллейбус паркы төҙөлдө, әммә ул еренә еткерелмәй. Әйткәндәй, ҡалала заводтың тар колеялы тимер юлы, шулай уҡ Полковничий утрауындағы балалар тимер, а также детская железная дорога на острове Полковничий.
Мәғарифы һәм фәне
Ҡаланың мәғариф бүлегенә 73 мәктәп буйһона, шуларҙың 68-е — дөйөм белем биреү, 1-е — төп, 3-әүһе — башланғыс, 1-һе — мәктәп-балалар баҡсаһы. Уҡытыу ҡаҙаҡ телендә — 26 мәктәптә, рус телендә — 13, ике телдә — 33 мәктәптә алып барыла. Ҡала сиктәрендә 56 мәктәп, ҡалған 27-һе — ауыл ерендә.
Урта һөнәри белем 29 колледжда бирелә, улар араһында иң билдәлеләре: М. О. Ауэзов исемендәге махсус урта һөнәри педагогия колледжы, Мукан Толеубаев исемендәге Музыка колледжы, бизнес-колледж, Ҡалматаев исемендәге медицина колледжы, «Авиценна» медицина колледжы, радиотехника һәм элемтә колледжы, төҙөлөш колледжы, транспорт колледжы, геодезия һәм картография колледжы, финанс-иҡтисад колледжы, геология-разведка колледжы, тире-күн колледжы, «Ҡайнар» колледжы, «Семей» колледжы һ. б.
Ҡалала дүрт юғары уҡыу йорто юғары белем бирә: Семей ҡалаһының Шәкәрим исемендәге дәүләт университеты һәм өс шәхси — Ҡаҙағстан инновацион университеты, Әлихан Бокейхан университеты һәм Семей медицина университеты.
Һаулыҡ һаҡлау
Семейҙә Ҡаҙағстанда тәүгеләрҙән булып Ғаилә-табип амбулаториялары тәжрибәһе индерелә — әлеге ваҡытта ҡалала йәшәү урыны буйынса тейешле медицина ярҙамы күрһәтеүсе 16 дәүләт һәм 18 шәхси амбулатория эшләй.
Ҡала халҡына һәм ҡунаҡтарына Семей ҡалаһы Дәүләт медицина академияһының Медицина үҙәгендә (элекке өлкә клиник дауаханаһы), Ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында, «Һәләкәттәр медицинаһының тимер юл госпиталдәре» акционерҙар йәмғиәтенең Семей филиалында һәм башҡа уҡыу йорттарында стационар медицина ярҙамы күрһәтелә. Шулай уҡ тар медицина һөнәрҙәренә махсуслашҡан үҙәктәр: тире-венерология диспансеры, онкология диспансеры, туберкулёз диспансеры, наркология диспансеры һәм психик сәләмәтлек үҙәге бар. Реабилитация хеҙмәттәренең мөһим тәьмин итеүсеһе булып ҡаланың протез-ортопедия үҙәге тора, унда протездар һәм ортездар эшләү цехтары бар.
Шулай уҡ ҡалала 10-дан ашыу стоматология клиникаһы, 300-ҙән күберәк дарыухана һәм 850-нән ашыу дарыухана бүлеге, илдәге берҙән-бер радиация медицинаһы һәм экология ғилми-тикшеренеү институты, Ҡыҙыл Ярым Ай һәм Ҡыҙыл Тәре шәфҡәт туташы тәрбиәһе дауаханаһы эшләй. Партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре тураһында меморандумға ҡул ҡуйған алдынғы дауаханалар 1995 йылдан алып Американың Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау союзы менән хеҙмәттәшлек итә.
Китапханалары
Семейҙа Абай исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә универсаль китапханаһы, Үҙәк китапхана системаһы (4 күп кеше хеҙмәтләндереүсе китапхана, насар күреүселәр өсөн махсус китапхананы үҙ эсенә ала), юғары уҡыу йорттары һәм колледждар китапханалары, ғилми-техник китапхана (республика фәнни-техник китапханаһы филиалы) эшләй.
Театрҙары
15 кешенән торған тәүге «Ес-аймаҡ» театр труппаһы ҡалала 1920 йылдың октябрендә ойошторола. Уның тәүге ҡатнашыусылары — Иса Байзаков, Әмре Кашаубаев, Жумат Шанин, Жусупбек Елүбеков. 1921 йылда ҡалала М. О. Абай пьесаһы буйынса «Еңлек — Кебек» спектакле ҡуйыла.
Иң әһәмиәтле театрҙар — Абай исемендәге Ҡаҙаҡ музыкаль-драма театры һәм Ф. М. Достоевский исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә драма театры (бер бинала урынлашҡан).
Кинотеатрҙары
Әлеге ваҡытта кинотеатрҙар һаны кәмегән: ҡалала өс стационар кинотеатры — «G sinema», «Dastan Cinema» һәм «Qazyna Cinema».
Башҡалары
Семейҙа Әмрә Кашаубаев исемендәге Семипалатинск филармонияһы эшләй.
Архитектураһы
Семей — бай тарихлы боронғо ҡала. Бында республика һәм урындағы әһәмиәттәге архитектура һәм тарих ҡомартҡыларына, шулай уҡ ҡалаға бәйле шәхестәргә арналған бик күп һәйкәлдәр урынлашҡан. Улар араһында:
Һәйкәлдәр һәм мемориалдар
Семипалатинск ҡалаһына 250 йыл тулыуға арналған монумент 1972 йылда төҙөлгән. Авторы — Ленинград архитекторы Томич.
Семей филателияла
Советтар Союзында, Семипалатинск менән бәйле ҡайһы бер персоналийҙар данлауға лайыҡ булһа ла, был ҡалаға арналған махсус почта маркалары сығарылманы.
Шул уҡ ваҡытта СССР Элемтә министрлығы ҡаланың иҫтәлекле урындары төшөрөлгән һәм уның юбилейҙарының береһе һүртләнгән художестволы маркалы 17 конверт сығарған :
Семей тәүге тапҡыр почта маркаларында Ҡаҙағстан бойондороҡһоҙлоҡ алған замандан башлап һүрәтләнә башлай. 1999 йылда рәссамы Д. Мөхәмәтжанов булған «Ради жизни на Земле» («Ерҙәге тормош хаҡына») тип аталған почта блогы сығарыла. Блок Берлиндағы «Бундесдрукерай» типографияһында 300 000 дана тираж менән баҫылған. Блоктың өс маркаһының береһе (№ 269) Семипалатинск ядро полигонында ядро һынауҙары тамамланыуға 10 йыл тулыуға арналды. Марканың номиналы — 15 Ҡаҙағстан тенгеһе.
Спорты
1913—1914 йылдарҙа Семипалатинскиҙа тәүге Ҡаҙағстан футбол: ССК, «Олимп», «Ҡарлуғас», «Орлята», «Ярыш» командалары барлыҡҡа килә. «Ярыш» футбол клубы составында буласаҡ әҙәбиәтсе, этнограф һәм шағир Мөхтәр Омархан улы Ауэзов (1897—1961) сығыш яһаны. 2013 йылдың 20-21 сентябрендә ҡалала футболдың йөҙ йыллығын байрам иттеләр. Семейҙа «Қазақстан футболына 100 жыл» урамы асылды, ә «Спартак» стадионында 21 сентябрҙә 18.30 сәғәттә футбол йондоҙҙары парады, театрлаштырылған тамаша һәм «Динамо» (Киев) — «Динамо» (Тбилиси) командалары матчы менән байрамды асыу тантанаһы үтте. Сара ғәйәт ҙур фейерверк-шоу менән тамамланған. Семипалатинскиҙа Кличко Владимир Владимирович (1976 й. тыуған) — украин профессиональ боксёры, ауыр ауырлыҡ категорияһында сығыш яһаусы донъя чемпионы тыуған. 91 килограмдан ашыу ауырлыҡ категорияһында Олимпия уйындары чемпионы (1996).
Киң мәғлүмәт саралары
Совет власы йылдарында ҡалала республикала иң популяр гәзиттәрҙең береһе «Иртыш» өлкә гәзите сыға.
Хэундэ (тимер юл станцияһы)
«Синхэундэ» станцияһы (신해운대역 Синхэундэек) — Корея милли тимер юлдарының Тонхэсон линияһындағы тимер юл станцияһы. Корея республикаһы Пусан ҡала-метрополияһының Хэундэгу районындағы Чвадонында урынлашҡан. Станция 1934 йылдың 5 июлендә асылған
2 декабрь
2 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 336-сы көнө (кәбисә йылында 337-се). Йыл тамамланыуға 29 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
1882 йыл
1882 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы
Бикбулатова Гөлнара Фәрит ҡыҙы (14 май 1964 йыл) — хоҡуҡ белгесе. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһының 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Гөлнара Фәрит ҡыҙы Бикбулатова 1964 йылдың 14 майында Хәйбулла районының Юлдыбай ауылында билдәле йырсы Фәрит Бикбулатов ғаиләһендә тыуа.
Имашев Булат Ғөбәйҙулла улы
Тимербулат Ғөбәйҙулла улы Имашев(27 февраль, 1908 йыл, Аҙнай — 12 апрель 1946 йыл, Өфө) — башҡорт актеры һәм режиссеры. РCФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
Тимербулат Ғөбәйҙулла улы Имашев Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аҙнай ауылында тыуған, хәҙер Аҙнай (Бишбүләк районы) Башҡортостан республикаһы Бишбүләк районы. Тулы исеме — Тимербулат, ғаиләлә тәүге бала.
1920 йылда 12 йәшендә Ырымбурға педагогия техникумына уҡырға юллана. Үҙешмәкәр сәнғәт менән мауыға.
1929 йылдан — актер, һуңыраҡ Башҡорт драма театры (Өфө) режиссёры. Сәнғәт техникумының театр бүлексәһен 1930 йылда тамамлай (Өфө). 1937 йылдан— башҡорт драма театрының художество етәксеһе.
1939—1943 йылдар — Башҡорт опера һәм балет театры ның баш режиссёры, уны булдырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, хөкүмәт ҡушыуы буйынса берләшкән театрҙар директоры була.
1944 йылда Учалы районында колхоз-совхоз театрын ойошторорға ебәрелә. 1946 йылда Златоустан Өфөгә барған тауар поезына ултырғас, енәйәтселәр ҡулынан һәләк була.
Башҡорт театр техникумында буласаҡ актёрҙарҙы уҡытҡан.
Ғаиләһе
Ҡатыны: Ғәлиә Шакир ҡыҙы Имашева, рәссам, Баймаҡ, Учалы театрҙарында, БАДТ-ла биҙәүсе рәссам булып эшләй. Иптәше һәләк булғанда ике бәләкәй бала менән тороп ҡала.
Балалар: Вил, Илмира, Урал.
Ҡуйған спектаклдәре
«Данлы осор» Риза Ишморат, «Ҡазан һөлгөһө» Кәрим Тинчурин, «Ғәйепһеҙҙән ғәйеплеләр» (1933), «Любовь Яровая» (1937); «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», С. Мифтахов (1939), «Ғәлиәбаныу», М. Фәйзи, «Башмағым» Х. Ибраһимов, опера — «Ҡарлуғас» («Ласточка»). Чемберджи (1941), «Аҡбуҙат» Спадавеккиа һәм Заимов (1942), «Евгений Онегин», «Аршын мал алан», «Ҡасҡын».
Хәтер
Булат Имашев исеме Бишбүләктә, тыуған ауылындағы урамға һәм Аҙнай урта мәктәбенә бирелгән, бында 2008 йылда йорт-музей асылған, актерҙың бюсы ҡуйылған. Өфөлә актер йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Бадья-Лек-Шор
Бадья-Лёк-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.