cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кахит Нериман
Биографияһы
Үҙенең бөтә педагогик эшмәкәрлеге дауамында уның мәҡәләләре, шиғырҙары, тикшеренеүҙәре һәм интервьюлары төрөк-кипр гәзиттәрендә баҫыла. Ул Кипрҙа төрөк милләтле ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлаусыларҙың береһе булып һанала.
Уның беренсе китабы («К.Ö.S. Mücadele Tarihi» (KTÖS көрәше тарихы) 1987 йылда баҫылып сыға, унан һуң 1988 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫыла. Уның төрөк-кипр ҡатын-ҡыҙҙары проблемаларына арналған китабы 1989 йылда донъя күрә.
Шул ваҡыттан алып ул шиғырҙары, интервьюлары, тикшеренеүҙәре һәм мәҡәләләренән торған бер нисә китап сығара. Әҫәрҙәрендә ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың Кипрҙағы һәм Никосия ҡалаларындағы хәле тураһында һөйләй.
Әҙәбиәт өлкәһендә кәмендә 15 наградаға, шул иҫәптән «Nokta» тип аталған төрөк журналы, Humanist International журналы һәм Халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы наградаларына лайыҡ була. Ҡатын-ҡыҙҙар тикшеренеү үҙәгенә нигеҙ һалыусы булып тора һәм әлеге ваҡытта Ҡытай-төрөк көндәлек гәзитендә ваҡытлыса мәҡәләләр яҙа.
Карьераһы дауамында киприот-төрөктәр уҡытыусылары союзында әүҙем фигура булып тора һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын, ирекле матбуғатты һәм профсоюздарҙы яҡлай.
Мәһир Әсәд
Мәһир Әсәд (ماهر حافظ الأسد — 8 декабрь 1967) — Сүриә президенты Бәшәр Әсәдтең ҡустыһы, бригада генералы. Бәғәҫ партияһының Сүриә төбәк бүлексәһе ағзаһы.
Лученок Игорь Михайлович
Лученок Игорь Михайлович (Ігар Міхайлавіч Лучанок; 6 август 1938 йыл, Минск — 12 ноябрь 2018 йыл, Минск) — СССР һәм Белоруссия композиторы, музыка педагогы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1987). Ленин комсомолы премияһы лауреаты (1972).
Биографияһы
Игорь Михайлович Лученок 1938 йылдың 6 авгусында Минск иҙа (башҡа сығанаҡтар буйынса Марьино Горка ҡасабаһында) табип ғаиләһендә тыуа. Өс ай үткәс, ғаилә Минск өлкәһенең Марьино Горка ҡасабаһына күсенә.
Мәһир Әсәд
Тормошо
Ике йәшендә атаһы Сүриә президенты була. Башҡа ағай-энеләре һәм апай-һеңлеләре менән бергә ул йәмғиәттән ситтә тәрбиәләнә. Мәһир Сүриә азатлыҡ мәктәбендә һәм Дамаск машина эшләү университетында уҡыған
Лученок Игорь Михайлович
Биографияһы
Һуғыш ваҡытында, 1942 йылдан 1946 йылға тиклем, ғаилә Сальск ҡалаһында йәшәй, өс ай унда оккупацияла була, һәм, ҡала фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндән һуң, атаһы Сальск тимер юл станцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1946 йылдың аҙағында атаһын Пуховичи тимер юл поликлиникаһында (Минск өлкәһе) йүнәлтмә биргәс, уларҙың ғаиләһе Сальскиҙан күсеп китә.
Мәһир Әсәд
Тормошо
Кикбоксинг һәм башҡа хәрби спорт төрҙәре менән мауыға.
Лученок Игорь Михайлович
Биографияһы
Бала саҡта, ғаилә Минскиға күскәндән һуң, консерватория ҡарамағындағы музыка мәктәбендә уҡый, уны бер юлы цимбалист һәм пианист булараҡ тамамлай.
Мәһир Әсәд
Тормошо
Республика Гвардияһы һәм уның дүртенсе бронетанк дивизияһы тип аталған ғәскәрҙең командующийы булып тора. , Сүриә йәшерен полицияһы һәм разведка идаралығы башлығы. Ул Сүриәлә Бәшәр Әсәдтән ҡала иң абруйлы кеше.
Лученок Игорь Михайлович
Биографияһы
1961 йылда А. В. Луначарский исемендәге Белоруссия дәүләт консерваторияһын тамамлай (хәҙер Белоруссия дәүләт музыка академияһы) (А.В. Богатырёв класы). 1963 — 1964 йылдарҙа Ленинград консерваторияһында стажировка үтә, 1967 йылда Мәскәү консерваторияһы аспирантураһын Т. Н. Хренниковта тамамлай.
1952 — 1953 йыл дарҙа Белорус ССР-ы ның Дәүләт халыҡ оркестры артисы.
Мәһир Әсәд
Ғаиләһе
Сөнни инаныслы Мәнәл әл-Жәдәғәнгә өйләнгән (Дейр әз-Зор провинцияһынан), ике бала атаһы.
Лученок Игорь Михайлович
Биографияһы
1957 — 1958 йыл дарҙа Минскиҙа, 1960 — 1961 йыл дарҙа һәм 1962 — 1963 йыл дарҙа Минск педагогия институтында, 1961 — 1962 йыл дарҙа Гомель музыка училищеһында уҡыта. 1963 йыл дан — уҡытыусы, 1969 йыл да — өлкән уҡытыусы, 1982 — 1986 йыл дарҙа Белорус консерватория һы ректоры (профессор).
1970 йыл дан КПСС ағзаһы.
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы (Абдуллин Мухарям Лутфуллович) (1917 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында һуғышҡан. Өлкән сержант.
Лученок Игорь Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Маҡтаулы исемдәре
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Биографияһы
Мөхәррәм Лотфулла улы Абдуллин 1917 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Сораман ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Лученок Игорь Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Беларусь республикаһының дәүләт наградалары
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Биографияһы
1941 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Лученок Игорь Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР дәүләт наградалары
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Биографияһы
Тәүге осорҙа Брянск фронтының 8-се кавалерия корпусына буйһонған 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында һуғыша.
Лученок Игорь Михайлович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Башҡалар
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Биографияһы
294-се кавалерия полкының ҡылыссыылар эскадронында взвод командиры була. 12-се тимер юлдар бригадаһының 26-сы тимер юлдарҙы тергеҙеү батальонында отделение командиры була.
Лученок Игорь Михайлович
Ижады
Төрлө жанрҙарҙа: вокал-симфоник, камера-инструменталь, камера-вокал, әммә иң һөҙөмтәлеһе — йыр жанрында эшләй. Уның әҫәрҙәренән Михаил Финберг оркестры, «Песняры », «Сябры», «Шпакi», «Верасы» вокаль инструменталь ансамблдәре, Иосиф Кобзон, София Ротару, Валентина Толкунова, Мария Пахоменко, Лев Лещенко, Виктор Вуячич, Эдуард Хиль, Татьяна Петрова һәм башҡа күптәрҙең репертуары әҙерләнә.
Армашова Анна Фёдоровна
Биографияһы
Анна Федоровна Армашова 1910 йылдың 3 февралендә Марьяновка ауылында (хәҙер — Кировоград өлкәһе, Бобринецкий районы) тыуған. Тамамланмаған урта белемле.
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улы
Биографияһы
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының батырлығы тураһындағы мәғлүмәтте командиры түбәндәге документҡа теркәп ҡуйған: .
Хәтер
Абдуллин Мөхәррәм Лотфулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Учалы районы Сораман ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Армашова Анна Фёдоровна
Биографияһы
Хеҙмәт биографияһын тыуған ауылында башлай, ауыл хужалығында эшләй. Профессиональ техник белем ала, бетонсыларҙың ҡыҫҡа әҙерлек курстарын тамамлай. 1931 йылда комсомол юлламаһы буйынса Кривой Рог металлургия комбинаты төҙөлөшөнә ебәрелә. 1932 йылдан Кривой Рогта эшләй. Йөк ташыусы, мотористка, бетонсы, «Криворожстрой» тресында бригадир булып эшләй. 1930 йылдарҙан активист-комсомолка һәм стахановсы. 1947—1965 йылдарҙа — бетонсы комсомол-йәштәр бригадаһы бригадиры. «Криворожсталь» заводын тергеҙеүҙә әүҙем ҡатнаша. Анна Федоровна бригадаһы бер транспорт менән бетон биреүҙең рекордын ҡуя — бер сменала 100 м³. Бригаданың төп объекттары араһында — прокат станы 250, конвертер цехы, аглофабрика. Криворожсталдә 34 йылдан ашыу эшләй.
Анна Федоровна Кривой Рог ҡала Советы депутаты, ауылдың халыҡ заседателе итеп һайлана. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың Бөтә донъя конгресында ҡатнаша. 1965 йылда пенсияға сыға. 1968 йылда ВЛКСМ-дың 50-йыллығы хөрмәтенә Украина йәштәренә мөрәжәғәткә ҡул ҡуя.
Кривой Рог ҡалаһында 1981 йылдың 9 авгусында вафат була.
Юрцевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бишмунса
Бишмунса — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әлмәт районы ауылы. Бишмунса ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
Тарих
Бишмунса — Юрмый улустары башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. 1730 йылдарҙа нигеҙләнгән. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Микул улусы составына керә.
Ишбулдин Рәмил Илдус улы
Ишбулдин Рәмил Илдус улы (Ижбульдин Рамиль Илдусович; 23 октябрь 1966 йыл) — ғалим-йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы. 2001 йылдан Республика кардиология диспансерының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта 1995 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009).
Бишмунса
Тарих
Ауыл мәсете тураһында тәүге тапҡыр 1762 йылда телгә алына, 1866 йылда икенсе мәсет, ә 1908 йылда өсөнсө мәсет төҙөлә. Мәсеттәр эргәһендә мәктәптәр булған. ХХ быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство станцияһы теркәлгән.
Ишбулдин Рәмил Илдус улы
Биографияһы
Ишбулдин Рәмил Илдус улы — 1966 йылдың 23 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Прибельский ауылында тыуған. Ҡырмыҫҡалы икенсе һанлы урта мәктәбен тамамлағас, 1984 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә.1989 йылда Өфө ҡалаһының 6-сы һанлы дауаханаһында йөрәк-ҡан тамырҙары хирургы булып эшләй башлай. 2001 йылдан алып Республика кардиология диспансерында (бүлек мөдире), бер үк ваҡытта 1995 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта. 2007 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Бишмунса
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылда Әлмәт районына составына инә.
1920 йылдарҙа Бишмунсанан сыҡҡан кешеләр Аҡшишмә һәм Камайылға ауылдарына нигеҙ һала.
Халҡы
1795 йылда — ир енесле 232 йән типтәр, 41 йән башҡорт һәм 24 йән яһаҡлы татар; 1859 йылда ир енесле 219 йән типтәр йәшәгән. Керҙәш башҡорттар сығышы менән Байлар улусының Муртыштамаҡ ауылынан.
Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Ишбулдин Рәмил Илдус улы
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2009)
Республика конкурсы «Золотой скальпель» лауреаты (2002,2003)
Подкопаева Лилия Александровна
Подкопаева Лилия Александровна (15 август 1978 йыл) — гимнаст, Украинаның атҡаҙанған спорт мастеры (1994), халыҡ-ара категориялы судья.
Европа Кубогы эйәһе (1995), 45 алтын, 21 көмөш һәм 14 бронза миҙалы бар. Спорт гимнастикаһы буйынса донъяның абсолют чемпионы. (1995), Европа чемпионы (1996).
Биографияһы
5 йәшлек Лилияны Донецкиҙағы «Динамо» йәмғиәтенең гимнастика залына оләсәһе Эвелина Михайловна килтергән.
Лилия Подкопаева Донецк 3-сө дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыған.
1996 йылда ХXVI Олимпия уйындарында Лилия абсолют беренселектә һәм ирекле күнегеүҙәрҙә ике алтын миҙал яулаған. Уның эшләгән элементтарының береһе булған — ике ҡатлы сальто менән алға 180°боролош яһауҙы — әле хәҙергә тиклем ҡатын-ҡыҙҙар ғына түгел, хатта ир-аттар ҙа яһай алмайҙар.
2001 йылда Физик тәрбиә һәм спорт милли университетын тамамлаған. Унан һуң Донецк дәүләт идара итеү академияһында уҡыған
Украина Президентының Почёт Билдәһе менән (1995), «Батырлыҡ өсөн» тәреһе (1996) менән, «За заслуги» II дәрәжә ордены (2002) , Княгиня Ольга III дәрәжә (2009) ордены, Святой Станислав ордены менән һәм Украина Министрзар Кабинетының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнгән.
Үҙ исемендәге «Алтын Лилия» даими турнирын ойошторған.
Телевидение
2006 йылда Лилия «Танцы со звездами» проектының Украина версияһында еңде. Сергей Костецкий менән парлашып, 2008 йылдың сентябрендә Танцевальное Евровидение 2008 -ҙә улар 3-сө урынды яуланылар.
2011 йылдың июнь айында башланған «Мин — герой!» спорт-күңел асыу шоуында, Севастополь ҡалаһы янында, Лилия Подкопаева, Сергей Притула һәм Александр Педан тамашаны алып барыусылар булғандар. Ул шоуҙы көҙ көнө Новый каналда күрһәтергә тейеш булғандар.
Шәхси тормошо
Элекке ире (25 декабрь 2004 - ғинуар 2009) Тимофей Нагорный  — бизнесмен, спорт-шоу ойоштороусы, «Спорт-сервис» компанияһының директоры, хәҙер продюсер Мики Ньютон менән бергә 7 йыл (2002—2009) бергә йәшәгәндәр. Подкопаева менән Нагорныйҙың туйҙарын Мария Ефросинина, Михаил Турчинский һәм Дмитрий Оскин алып барғандар. Уларҙы Иосиф Кобзон, Таисия Повалий, Вадим Писарев, Святослав Вакарчук, Яна Клочкова, Светлана Хоркина, Алексей Немов, Татьяна Гуцу, Екатерина Серебрянская һ. б. ҡотлағандар. Лилия яғынан Ани Лорак шаһит булған.
Ҡыҙы Каролина Нагорнаяға (тыуған 10 ноябрь, 2006) крестная мамаһы Ани Лорак хөрмәтенә исем ҡушҡандар.
Балалары 3 йәштән алып гимнастика, сит телдәрҙе өйрәнеү һәм бейеүҙәр менән шөғөлләнәләр
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы (30 декабрь 1921 йыл — 30 октябрь 2009 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец; 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, кесе лейтенант. II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Хәрби хеҙмәте
Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы Ғәлиәхмәтов 1921 йылдың 30 декабрендә Асҡын районының Ҡашҡа ауылында тыуа. 1941 йылдың 25 июнендә Бөйөк Ватан һуғышына алына. Башта ул Силәбе янындағы Саңғы десант батальонына эләгә. Кавалерия дивизияһы булдырылғас, хеҙмәтен унда дауам итә. 1942 йылдың мартында дивизия 275-се кавалерия полкы составында Таһир Күсимов һәм Сәғит Әлибаев етәкселегендә Липецк өлкәһе Елец ҡалаһы янында дошманға ҡаршы беренсе хәрби һынауға ебәрелә.
Әхмәтзыя һуғыш йылдарында өс тапҡыр яралана. Озерки хуторы янында ул дошмандың пулемет расчетын тар-мар итә, ҡаты яралана, ҡанға батҡан килеш станок пулеметынан дошманға ут асып, үҙ полкы яугирҙарына ярҙам итә.
Сквош
Сквош — спорттың ябыҡ бинала туп һәм ракетка менән уйнау төрө. Уйын атамаһы (squash) диаметры 40 мм булған эсе ҡыуыш, сағыштырмаса йомшаҡ тупты файҙаланыу менән бәйле, ул — рэкетс (һүҙмә-һүҙ «ракеткалар») уйынының дауамы, тип иҫәпләнелә, сквоштан айырмалы рэкетста бик ҡаты туп ҡулланылған. Уйын (яңғыҙ — ике уйынсы; йәки парлы — дүрт) дүрт яҡтан да диуар менән уратып алынған кортта махсус ракеткалар ярҙамында алып барыла.
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы
Хәрби хеҙмәте
Курск дуғаһы янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлығы тураһында атаһы Ғәлиәхмәт Низаметдин улы Сәғит Алибаевтан 1942 йылда хат ала. Ғаилә архивында һаҡланған хатта былай тип яҙыла:
Сквош
Мәрәй иҫәпләү
Мәрәй иҫәпләүҙең ике системаһы бар — традицион (британия) һәм заманса PAR (Point-A-Rally) иҫәпләүе. Әлеге ваҡытта традицион иҫәпләү заманса PAR иҫәпләүенән ҡалыша, иң әһәмиәтле донъя турнирҙарының бөтәһе лә PAR системаһы буйынса үткәрелә.
Традицион (британия)
Мәрәй иҫәпләүҙең традицион системаһында мәрәйҙәрҙе тик тупты ҡаршы яҡҡа һуғыусы уйынсы ғына ала, ә тупты ҡабул итеүсе уйынсы, был осраҡта отһа ла, тик артабан тупҡа һуғыу хоҡуғына ғына эйә була. Был система 1926 йылда барлыҡҡа килә. Күпселек осраҡта туп уйнатыу 9 мәрәйгә тиклем, ә ярыштарҙа 5 мәрәйгә тиклем дауам итә.
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы
Хәрби хеҙмәте
Әхмәтзыя Ғәлиәхмәтовтың хәрби юлы 1945 йылдың 9 майында Преемниц немец ҡалаһы янында тамамлана.
Сквош
PAR (Point-A-Rally Scoring)
Мәрәйҙәрҙе иҫәпләүҙең Америка системаһы, тупты биреүгә йәки тупты ҡабул итеүгә ҡарамай, уйнатыуҙы отҡан уйынсыға мәрәй бирә. Бындай система буйынса иҫәпләүҙәрҙә уйын 11 мәрәйгә тиклем дауам итә (2004 йылға тиклем 15 мәрәйгә тиклем).
Тарихы
Спорттың күп кенә башҡа уйын төрҙәре кеүек үк, сквош Англияла барлыҡҡа килә. Уның ҡайһы ваҡытта тыуыуын атау ауыр. 1807 йылда баҫылған һәм Лондонда йәшәүселәрҙең көнкүрешен һәм ғөрөф-ғәҙәтен һүрәтләгән иң боронғо китап ошондай уйындың булғанлығын раҫлаған дәлил булып торалыр, күрәһең. Был китапҡа урынлаштырылған һүрәттәрҙең береһендә Флит стриттағы төрмәнең эске ихатаһы төшөрөлгән, унда британдарға хас булған спорт сәмен юғалтмаған бер нисә тотҡон, мауығып, төрмәнең бейек стенаһына ракетка ярҙамында туп һуға. Шул уҡ китаптағы тағы бер һүрәт Лондондағы икенсе бер Кинг бенч төрмәһендә лә тотҡондарҙың ошондай спорт уйыны менән мауығыуын раҫлай.
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы
Һуғыштан һуңғы тормошо
Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы 1946 йылда демобилизациялана. «Красноармеец» колхозында бухгалтер булып эшләй башлай. Лайыҡлы ялға сыҡҡансы Төй совхозында баш бухгалтер була.
Сквош
Тарихы
Төрмә диуарҙары артында тыуған уйын оҙаҡ ваҡыт ябай ғына «рэкетс» (ракеткалар) тип атала. Сквош һыҙаттарын алһын өсөн, рэкетсҡа бер нисә тиҫтә йыл оҙонлоғондағы юлды үтергә тура килә. Ошо ваҡыт эсендә ҡаршы яҡтағы бейек стенаның ике яҡ ҡабырғаһына кәртәләр өҫтәлә, шунан алғы һәм артҡы, ике яҡ ҡабырға стеналары булған корт барлыҡҡа килә.
«Сквош» («squash») атамаһы 1890 йылда баҫылып сыҡҡан инглиз китаптарының береһендә осрай, унда әйтелеүенсә, бындай уйын өсөн корт Хэроу-скул уҡыу йортонда ҡуйылған була. Был мәғлүмәткә Британ энциклопедияһы, Хэроу-скулда сквош уйынын 1820 йылда уҡ уйнағандар, тигән асыҡлыҡ индерә.
Ғәлиәхмәтов Әхмәтзыя Ғәлиәхмәт улы
Ғаилә хәле
1947 йылда Әмир ауылы ҡыҙы Вәзиғәғә өйләнә. Улар 62 йыл бергә йәшәй, һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерә.
Сквош
Тарихы
XIX быуат аҙағында сквош башҡа илдәргә һәм ҡитғаларға тарала башлай. Европалыларҙан тыш яңы уйын менән Төньяҡ Америкала йәшәүселәр, һиндтар, австралиялылар ҙа таныша. Ә океан аша Америкаға барыл эләккәс, сквош инглиз «атаһына» хас булмаған һыҙаттарға эйә була. Мәҫәлән, корттың үлсәмдәре һәм конфигурациялары Европалағынан ныҡ айырылып тора.
Сквош үҫешендә «сепаратизм» ярты быуаттан ашыу дауам итә. «Ҡумталағы» уйын бик күптәрҙе үҙенә ылыҡтырһа ла, ул популярлығы буйынса теннис йәки бадминтон менән тиңләшә алмай. Халыҡ-ара сквош федерацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 1967 йылға сквошты ете генә илдә уйнайҙар, ә донъяла корттар һаны 5000 самаһы ғына тәшкил итә.
1970-се йылдарҙа аҙаҡ «сквош бумы» тип аталған хәрәкәт башлана. Хәрәкәтсән, мауыҡтырғыс уйын Азия, Яҡын һәм Урта Көнсығыш, Көньяҡ Америка илдәрендә бик күп көйәрмәндәрен таба. Егерме йыл үткәс, 1990-сы йылдар башына, 100 илдә сквош уйнайҙар. Әйткәндәй, Англия, Германия, Австралия кеүек илдәрҙә корттар һаны меңәрләп иҫәпләнелә, ә донъяла корттарҙың дөйөм һаны 36 меңдән ашып китә. 2000 йылға Халыҡ-ара сквош федерацияһына 143 дәүләт инә, ә сквош «ҡумталары» һаны донъяла 48 меңгә етә.
Хәҙер сквош буйынса чемпионаттар бөтә континенттарҙа һәм күпселек илдәрҙә үтә. 1967 йылдан шәхси һәм команда зачеттарында сквош буйынса донъя беренселеге үткәрелә. Әйткәндәй, беренсе донъя чемпионаты сквоштың тыуған ере булған Англияла, хатта һәр мәктәп уҡыусыһы был уйын менән таныш булһа ла, бер һүҙһеҙ донъя беренселегенә дәғүә итә алмауын күрһәтә. Бер нисә йыл дауамында (1973 йылға тиклем) донъя беренселегендә еңеүсе команда австралиялылар була. Артабан донъя рейтингының беренсе баҫҡысына Пакистан вәкилдәре күтәрелә, һәм улар тиҫтә ярым йыл дауамында донъя чемпионы титулын бер кемгә лә бирмәй.
Донъя чемпионатында еңелеүгә британдар үҙҙәренә хас булған тыныслыҡ менән ҡарай, һәм Англиялағы матчта еңеү һис шикһеҙ улар яғында буласаҡ, тип иҫәпләй. Бының менән оҙаҡ ваҡыт менән ризалашырға мөмкин була, ни тиһәң дә томанлы Альбиондың был йәһәттән мөмкинлектәре ҙур. Ә бына хәҙер Берләшкән Короллек сквошсыларының өҫтөнлөгө тураһында һүҙ алып барыу мөмкин түгел. Мысыр һәм Малайзия спортсыларының уңыштары, Голландия, Франция, Австралия, Яңы Зеландия, АҠШ һәм башҡа илдәрҙә тотороҡло рәүештә яңы көслө уйынсыларҙың барлыҡҡа килеүе сквоштың үҫеше глобаль ҡолас алыуын раҫлай. Сквош күптән инде Халыҡ-ара Олимпия комитеты ишеген шаҡый, һәм бер ни тиклем ваҡыт үтеү менән сквош кортындағы мауыҡтырғыс алыштар Бөтә Донъя Олимпиядаларының айырылғыһыҙ өлөшө булыр, тип ышанырға була.
Рәсәйҙә сквош 1990 йылдар башында үҫешә башлай. Беҙҙә был спорт төрөн таратыусы энтузиаст — АҠШ һәм Англиялағы фәнни командировкалары мәлендә уйын һәм тренер практикаһын алған техник фәндәр докторы В. П. Борисов. 1991 йылдан В. П. Борисов — Рәсәй сквош федерацияһының беренсе президенты. 1992 йылда беҙҙең спортсыларҙың халыҡ-ара аренала дебюты була. Германияла һәм Норвегияла үткән үҫмерҙәр турнирҙарында Физик культура академияһы студенттары Александр Ращупкин һәм Мария Горячева Европанан килгән тиңдәштәрен беренсе тапҡыр еңеүгә өлгәшә. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй командаһының Европа чемпионаттарында ҡатнашыуы сквош уйыны буйынса күп йыллыҡ традициялары булған илдәр вәкилдәрен еңеү өсөн беҙҙең илгә балалар һәм үҫмерҙәр спортын үҫтереү, Рәсәй сквошы географияһын киңәйтеү юлынан барырға кәрәклекте күрһәтте.
1997 йыл ватан сквошын үҫтереүҙә мөһим осор булды — Санкт-Петербургтың «Гиперсквош» клубы беренсе тапҡыр Рәсәйҙә халыҡ-ара турнир үткәрҙе. Был клуб тиҫтә йыл буйы Санкт-Петербургтың асыҡ чемпионаттарын үткәреүҙе дауам итә. Ошо осорҙа сквош буйынса халыҡ-ара турнирҙар Мәскәүҙә Мультиспорт үҙәгендә лә үткәрелә башлай. Мәскәү, Санкт-Петербург, Красноярск һәм башҡа ҡалаларҙа сквош корттарының һаны артыу менән бергә, спортсылар һаны ла арта, уларҙың оҫталыҡ кимәле лә күтәрелә.
Сквош буйынса күп тапҡырҙар Рәсәй чемпионы Алексей Северинов һәм көслө спортсыларҙың береһе Павел Сергеев — юғары уҡыу йортонда квалификациялы сквошсы-спортсыларҙы әҙерләү темаһына диплом эштәрен яҡлаған тәүге белгестәр. Сергей Кострыкин, Тимур Бурганов, Ирина Поддубная, Вячеслав Перфильев Дмитрий Гришанин, Максим Шокин, Роман Фетисов, Екатерина Глинчикова, Ирина Беляева (Ассать) һәм башҡалар дөйөм Рәсәй сквош спорты үҫешенә үҙ өлөштәрен индерә.
Челва (йылға)
Челва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Косьвин ҡултығы) уң ярына 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Иҫке Балаҡатай
Иҫке́ Балаҡата́й (Старобелоката́й) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 825 кеше. Почта индексы — 452584, ОКАТО коды — 80210828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кассайга
Кассайга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 760 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Никольский Георгий Васильевич
Никольский Георгий Васильевич (1910—1977) — совет ғалим-ихтиологы.
Биографияһы
1930 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының биология бүлексәһен тамамлай. 1932—1939 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының зоология музейында ихтиология бүлеге мөдире булып эшләй. Биология фәндәре докторы (1939), профессор (1940). СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
1941—1977 йылдарҙа — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында биология факультетының ихтиология кафедраһы мөдире. МДУ-ның Амур экспедицияһы начальнигы (1945—1949).
1946—1949 йылдарҙа — СССР-ҙың көнсығыш райондары балыҡ сәнәғәте министрлығының техник советы президиумы ағзаһы һәм сеймал секцияһы етәксеһе.
1950—1964 йылдарҙа — СССР Балыҡ хужалығы министрлығының Ихтиология комиссияһы рәйесе урынбаҫары, 1965 йылдан — рәйесе. 1950—1955 йылдарҙа — Амур һөмбаш һымаҡтар экспедицияһы етәксеһе.
СССР Фәндәр академияһының эволюцион морфология һәм хайуандар экологияһы институтында 1956—1967 йылдарҙа — ихтиология лабораторияһы мөдире, 1967—1977 йылдарҙа — түбәнге һыу умыртҡалылаларының экологияһы лабораторияһы мөдире
Ихтиологияның бер нисә йүнәлешенә нигеҙ һалыусы булып тора, төрҙәр проблемаһын, балыҡтарҙың үҙгәреүсәнлек законлылыҡтарын һәм систематикаһын эшләүгә ҙур өлөш индерә. Балыҡтарҙың бер нисә яңы төрҙәрен һәм төр эсендәге формаларын тасуирлай. Фауналы комплекстар теорияһын, популяция тураһында үҙ-үҙен көйләүсе система булараҡ ҡараш төҙөй, был комплекстарҙы тәшкил иткән төрҙәрҙең үҙ-ара бәйләнешен аса. Ҡаҙылма формаларҙы, субфоссил фауналарҙы анализлау проблемаһын эшләй.
Ғилми хеҙмәттәре
СССР-ҙың ихтиофаунаһы буйынса 250-нән ашыу ғилми тикшеренеү эше баҫтырып сығарған:
Экзистенциализм
Экзистенциали́зм (existentialisme — existentia йәшәү тигәндән), шулай уҡ йәшәү философияһы — XX быуат философияһында кеше йәшәйешенең уникаллегенә иғтибар тартҡан, уны аҡылға һыйышһыҙ тип иғлан иткән йүнәлеш. Экзистенциализм уға яҡын персонализм һәм философик антропология йүнәлештәре менән йәнәш үҫешә.
Термин тарихы
«Экзистенциаль философия» (Existenzphilosophie) терминын 1931 йылда «Духовная ситуация времени» тигән хеҙмәтендә Карл Ясперс ҡуллана, ә 1938 йылда уны айырым хеҙмәтенең исеме итеп ала. Ясперс экзистенциаль философияға нигеҙ һалыусы тип Кьеркегорҙы атай. Экзистенциализм терминын Жан-Поль Сартр хеҙмәтенең атамаһында ҡуллана (L'existentialisme est un humanisme, 1946), ул экзистенциализмды дини (Карл Ясперс, Габриэль Марсель) һәм атеистикҡа  (Альбер Камю, Жан-Поль Сартр, Симона де Бовуар, Мартин Хайдеггер) бүлә.
Тәғлимәттең йөкмәткеһе
Экзистенциализмдың (Ясперс буйынса) тамырҙары Кьеркегорға, Шеллингҡа һәм Ницшеға тоташа. Шулай уҡ Хайдеггер һәм Сартр аша Гуссерль феноменологияһына барып бәйләнә (Камю хатта Гуссерлде экзистенциалист тип иҫәпләй ). Экзистенциализм философияһының төп категорияһы — экзистенция.
Йәшәү философияһында техник прогресҡа таянған, ләкин кеше тормошоноң тотороҡһоҙлоғон, ҡулайһыҙлығын, кешегә хас ҡурҡыу, төшөнкөлөк, сараһыҙлыҡ хистәрен аңлата алмаған оптимистик либерализмдың кризисы сағылыш таба.
Экзистенциализм философияһы — Мәғрифәтселек дәүеренең һәм немец классик философияһының тик аҡылға таянғанлығына аҡылға таянмаған яуап. Экзистенциалист философтар раҫлауынса, аҡылға таянған фекер йөрөтөүҙең төп кәмселеге — уның субъект менән объект ҡапма-ҡаршылығы принцибына таяныуында, йәғни донъяны объектив һәм субъектив өлкәләргә бүлеүендә. Аҡылға таянған фекер йөрөтөү бөтә ысынбарлыҡты, шул иҫәптән кешене лә, предмет, «асыл» тип кенә ҡарай. Экзистенциализм ҡарашынан, ысын философия объект менән субъект берҙәмлегенән сығып эш итергә тейеш. Был берҙәмлек «экзистенцияла», йәғни ниндәйҙер бер аҡылға һыйышһыҙ ысынбарлыҡта кәүҙәләнә.
Экзистенциализм философияһына ярашлы, үҙенең «экзистенция» булыуын аңлар өсөн кеше «сиккә етеү хәлендә», мәҫәлән, үлем хәүефе алдында, ҡалырға тейеш. Һөҙөмтәлә, донъя кешегә «шәхсән яҡыная». «Экзистенция» донъяһына инеү ысулы тип иғлан ителә.
Экзистенциализм философияһында азатлыҡ мәсьәләһенең ҡуйылышы һәм сиселеше айырым урын алып тора, азатлыҡ шәхестең иҫәпһеҙ-һанһыҙ мөмкинлектәр араһынан «һайлай алыуы» тип билдәләнә. Предметтар һәм хайуандар азатлыҡҡа эйә түгел, сөнки асыл, эссенция уларға баштан уҡ һалып ҡуйылған. Ә кеше ғүмере буйы үҙ асылын аңлау өҫтөндә, ул һәр эш-ғәмәле өсөн яуаплы, үҙенең хаталарын «шарттар» менән аңлата алмай. Шулай итеп, экзистенциалистар кешене үҙен-үҙе төҙөүсе «проект» тип күрә. Кешенең камил азатлығы — шәхестең йәмғиәттән азат булыуы.
Кешене аңлау
Экзистенциализмда, Ролло Мэй буйынса, кеше һәр ваҡыт үҫеш, кризистар кисереү өҫтөндә тип ҡарала, кризис иһә Көнбайыш мәҙәниәтенә хас, кеше унда шомланыу, төшөнкөләнеү, үҙ-үҙенән ҡасыу һәм конфликттар кисерә.
Кеше фекер йөрөтөргә һәм йәшәйешен аңларға һәләтле, тимәк, экзистенциализмда ул йәшәүе өсөн яуаплы тип ҡарала. Кеше үҙен танып белергә һәм, үҙе булып ҡалғыһы килһә, үҙе өсөн яуаплы булырға тейеш.
Тарихы һәм вәкилдәре
Рәсәйҙә экзистенциализм Беренсе донъя һуғышы алдынан барлыҡҡа килә: СССР-ҙа экзистенциаль фекерҙәрҙе «подполье философы» Яков Друскин үҫтерә
Германияла экзистенциализм Беренсе донъя һуғышынан һуң барлыҡҡа килә: Икенсе донъя һуғышы осоронда Францияла эйәрсендәрен таба: 1940—1950-се йылдарҙа экзистенциализм Европаның башҡа илдәрендә лә тарала:
Австрия: Италия: Испания: АҠШ-та экзистенциализм идеяларын тараталар: Бөйөк Британия: Польша: Аргентина: Словения:
Төрҙәш йүнәлештәре
Экзистенциализмға яҡын дини-философик йүнәлештәр:
Француз персонализмы: Немец протестантизмында — диалектик теология: Психологик яҡтан нигеҙләнгән дәһшәттәрҙе ижад иткән Лавкрафтты ла экзистенциалистар рәтенә индереп була.
Элгәрҙәре
Сёрен Кьеркегор менән Фридрих Ницше, «экзистенциализм» тигән терминды бер ҙә ҡулланмаһалар ҙа, экзистенциализмға нигеҙ һалыусылар тип иҫәпләнә. Объектив фәнни белемдәрҙе үтә ситләштерелгән тип иҫәпләп, улар иғтибарҙы кешенең субъектив кисерештәренә туплай.
Важа Пшавела йорт-музейы
Важа Пшавеланың йорт-музейы - билдәле грузин шағиры Важа Пшавеланың тыуған ауылы Чаргалиҙағы ҡомартҡы (Грузия).
Географияһы
Важа Пшавеланың йорт-музейы Грузияның Душети муниципалитетындағы Чаргали ауылында, Жинвали-Шатили трассаһынан 3 километр алыҫлыҡта урынлашҡан
Тасуирламаһы
Шағирҙың ысын исеме Лука Разикашвили булған, Важа Пшавела псевдонимы менән яҙған. Музей уның тыуған һәм йәшәгән ауылында 1961 йылда, йөҙ йәшлек юбилейы айҡанлы ойошторолған. Ул элекке торлаҡ йорттан һәм күргәҙмәләр корпусынан тора. Йылғаның һул ярында бик ҙур күргәҙмәләр комплексы, ә уң ярында шағир йәшәгән бәләкәй йорт музей тип иғлан ителгән.
Музейҙа шағирҙың тормош юлы һәм эштәре сағыла:шәхестең иҫтәлекле әйберҙәре, XIX һәм XX быуаттарҙағы этнографик материалдар тупланған. Шулай уҡ һынлы сәнғәт, скульптура һәм графика әҫәрҙәре, фотоматериалдар һәм башҡалар һаҡлана. Музей фондында 2000-дән ашыу экспонат бар.
Йорт-музей Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән
Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы
Аҙнағолов Венир Ғәлимйән улы (8 февраль 1947 йыл) — партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Сәйәсәт фәндәре кандидаты. Башҡорт АССР-ының 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты, Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре
Биографияһы
Венир Ғәлимйән улы Аҙнағолов 1947 йылдың 8 февралендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Хоҙайбирҙе ауылында тыуған. 1966 йылда урта мәктәпте тамамлағас, колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1966—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1968—1969 йылдарҙа Күмертауҙа ДОСААФ-тың район комитеты рәйесе булып эшләй.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1974 йылдан алып 1978 йылға тиклем Хоҙайбирҙин исемендәге колхозда баш агроном, партком секретары була.
1978 йылда КПСС-тың Әбйәлил район комитетының — икенсе, 1987 йылда беренсе секретары итеп һайлана.
2000 йылдан Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариаты етәксеһе.
Агрегат хәл
Агрегат хәл төрҙәре
Ғәҙәттә өс агрегат хәл айырыла: ҡаты есем, шыйыҡ һәм газ. Шулай уҡ плазманы ла агрегат хәлгә индереү ҡабул ителгән ,  температура күтәрелгәндә һәм баҫым тотороҡло булғанда газдар плазмаға әүерелә. Был әүерелеш плазма хәленә күсеүҙең киҫкен сиге булмау менән айырыла. Башҡа агрегат хәлдәр ҙә бар.
Агрегат хәлдәр һәр ваҡытта ла аныҡ ҡына билдәләнмәй. Мәҫәлән, аморф есемдәр шыйыҡ структураһын һаҡлай, көсһөҙ генә ағыу һәм рәүешен һаҡлау һәләтенә эйә; шыйыҡ кристалдар аға, шул уҡ ваҡытта ҡаты есемдәрҙең ҡайһы бер үҙенсәлектәренә лә эйәләр, атап әйткәндә,  улар аша үткән  электромагнит нурланышты полярлаштыра алалар.
Төрлө хәлдәрҙе һүрәтләү өсөн физикала  термодинамик фаза тигән  киңерәк мәғәнә ҡулланыла. Бер фазанан икенсеһенә күсеүҙе һүрәтләгән күренештәр критик күренештәр тип атала.
Фазалар араһындағы энергетик сик матдәнең агрегат хәле төрҙәрен айырып торған  термодинамик (феноменологик) билдә булып  хеҙмәт итә: быуланыу йылылығы (мәҫәлән, һыу 100 градус температурала һәм 2262 кДж/кг удель йылылыҡта быуға әйләнә) — шыйыҡлыҡ менән уның быуы араһындағы сик; иреү йылылығы —  ҡаты матдә менән шыйыҡлыҡ араһындағы сик .
Ҡаты есем
Ҡаты хәлдә матдә рәүешен дә, күләмен дә һаҡлай. Түбән температураларҙа бөтә матдәләр ҙә туңа  — ҡаты есемгә әүерелә. Баҫымды арттырғанда ҡатыу температураһы юғарыраҡ булырға мөмкин. Ҡаты есемдәр кристаллы һәм аморфтарға бүленә. Микроскопик яҡтан ҡаты есемдәргә шул хас: уларҙың молекулалары йә атомдары үҙҙәренең уртаса хәлен оҙаҡ ваҡыт буйы  үҙгәртмәйенсә һаҡлай, бары тип улар тирәләй ҙур булмаған амплитуда менән тирбәлештәр генә яһай. Кристалдарҙа атомдар йә  молекулаларҙың уртаса торошо ҡаты тәртипкә буйһона. Кристалдарға арауыҡта атомдарҙың тирбәлеүһеҙ хәлдә периодлылыҡ менән урынлашыуы хас, был периодлылыҡҡа алыҫ тәртип  менән өлгәшелә һәм ул кристаллы рәшәткә тип атала. Кристалдарҙың тәбиғи формаһы — төҙөк күпҡырҙар.
Аморф есемдәрҙә атомдар тәртипһеҙ урынлашҡан  нөктәләр тирәләй тирбәлә, уларҙың алыҫ тәртибе юҡ, ләкин яҡын тәртип һаҡлана. Уларҙың яҡын тәртибендә молекулалар бер-береһенән үҙҙәренең үлсәменә тиң алыҫлыҡта урынлаша. Классик ҡараштарға ярашлы,  кристалл хәле ҡаты есемдең тотороҡло хәле булып тора (потенциаль энергия минимумы менән). Быяла хәле аморф хәлдең айырым осрағы тип һанала. Аморф есем  метатотороҡло хәлдә тора һәм ваҡыт үтеү менән  кристалл хәленә күсергә тейеш була, әммә кристаллашыу мөҙҙәте шул тиклем ҙур, шунлыҡтан метатотороҡлолоҡ үҙен бөтөнләй күрһәтмәй. Аморф есемде бик юғары йәбешеүсәнлекле шыйыҡлыҡ тип ҡарарға мөмкин. Кристаллы ҡаты есемдәр  анизотроп үҙенсәлектәргә эйә, йәғни тышҡы көстәрҙең тәьҫиренә яуап был көстөң  кристаллографик күсәрҙәргә ҡарата ниндәй йүнәлештә булыуына бәйле. Ҡаты есем хәлендә матдәләр күп фазалы була ала, был фазалар атомдарҙың теҙелеше йәки башҡа  тасуирламалар, әйтәйек,  ферромагнетиктарҙа спиндарҙың тәртипкә һалыныуы менән айырыла.
Шыйыҡлыҡ
Матдә шыйыҡ хәлдә күләмен һаҡлай, ләкин рәүешен һаҡламай. Тимәк, шыйыҡлыҡ һауыт күләменең ниндәйҙер өлөшөн генә биләп ҡалмай, ә уның бөтә йөҙө буйлап ағып йәйелә. Шыйыҡ хәлде ғәҙәттә ҡаты хәл менән газ хәле араһы тип иҫәпләйҙәр. Шыйыҡ есемдәрҙең рәүеше уларҙың йөҙө үҙен ҡаты мембрана кеүек тотоуы менән билдәләнергә мөмкин. Мәҫәлән, һыу тамсыларға йыйыла ала. Әммә шыйыҡлыҡ өҫтөндәге хәрәкәтһеҙ йөҙлөк аҫтында ла ағырға һәләтле, һәм был да рәүештең (шыйыҡ есемдең эске өлөштәренең) үҙгәреүен аңлата. Шыйыҡлыҡ молекулалары ниндәй ҙә булһа бер билдәле урында ҡатып тормай, шул уҡ ваҡытта күсеп йөрөү йәһәтенән дә  тулы иреккә  эйә түгелдәр. Улар араһында тартылыу көсө бар, һәм ул бер-береһенә яҡын тороуҙы тәьмин итерлек ярайһы уҡ ҙур көскә эйә. Шыйыҡ хәлдәге матдә температураларҙың билдәле бер арауығында йәшәй, түбәнге сигенән төшөп китһә, ҡаты хәлгә күсә (кристаллашыу йә ҡаты есемдең аморф хәлгә күсеүе  — быяла), өҫкө сикте үтһә, газ хәленә күсә (быуланыу). Был  интервалдың сиктәре баҫымға бәйле. Ҡағиҙә булараҡ, шыйыҡ хәлдәге матдә бер генә  модификацияға эйә. (Айырыуса мөһим иҫкәрмәләр —  квантлы шыйыҡлыҡтар һәм шыйыҡ кристалдар). Шул сәбәпле күп осраҡта шыйыҡлыҡ агрегат хәл генә түгел,  термодинамик фаза ла (шыйыҡ фаза) булып тора. Бөтә шыйыҡлыҡтар таҙа шыйыҡлыҡтарға һәм ҡатнашмаларға бүленә. Ҡайһы бер шыйыҡ ҡатнашмалар тереклек өсөн бик әһәмиәтле (ҡан, диңгеҙ һыуы һ.б.). Шыйыҡлыҡтар иреткес була ала. Газ кеүек үк, шыйыҡлыҡтар ҙа башлыса изотроп булып тора. Анизотроп сифаттарға эйә шыйыҡлыҡтар ҙа бар —  шыйыҡ кристалдар. Изотроп, йәғни нормаль фазанан башҡа, был  мезоген матдәләр  тәртипкә буйһонған бер йә бер нисә  термодинамик фазаға эйә, был фазалар мезофаза тип атала.
Газ
Газ рәүешендәге хәлгә форманың да, күләмдең дә һаҡланмауы хас. Газ мөмкин булған бөтә арауыҡты тултыра. Шыйыҡ хәлдән газ хәленә күсеүҙе —  быуланыу, ә газ хәленән шыйыҡ хәлгә күсеүҙе конденсатлашыу тип атайҙар. Ҡаты хәлдән, шыйыҡ хәлгә инеп тормайынса, газ хәленә күсеүҙе  сублимация  тиҙәр. Микроскопик күҙлектән газ — матдәнең айырым молекулалары көсһөҙ тәьҫирләшкән һәм хаотик хәрәкәт иткән хәле. Молекулаларҙың кинетик энергияһы потенциаль энергиянан ҙурыраҡ була. Шыйыҡлыҡтар кеүек үк, газдар аға һәм деформациялауға ҡаршы тора. Шыйыҡлыҡтарҙан айырмалы,  газдарҙың тотороҡло күләме юҡ һәм улар буш йөҙлөктө тултырып, ирекле йөҙлөк барлыҡҡа килтермәй, ә мөмкин булған бөтә күләмгә таралырға  тырыша. Химик үҙсәнлектәре буйынса газдар  һәм уларҙың ҡатнашмалары төрлө —  һүлпән  инерт  газдарҙан шартлаусан газ ҡатнашмаларына тиклем. «Газ» тигән төшөнсәне ҡайһы берҙә атомдар һәм  молекулалар тупланмаһына ғына түгел,  фотондар, электрондар, броун киҫәксәләре кеүек башҡа киҫәксәләргә, шулай уҡ  плазмаға ҡарата ла ҡулланалар. Ҡайһы бер матдәләрҙең гәз хәле булмай. Газдарға  изотроплылыҡ хас. Кеше өсөн ғәҙәти булған  Ер шарттарында газ бөтә ерҙә лә бер төрлө тығыҙлыҡҡа эйә.
Плазма
Матдәнең дүртенсе агрегат хәле тип йыш ҡына плазманы атайҙар. Плазма өлөшләтә йә тулыһынса ионлаштырылған  газ булып тора һәм ғәҙәттә бер нисә мең  К һәм юғарыраҡ температурала барлыҡҡа килә. Дөйөм алғанда уның үҙсәнлектәре газдыҡына оҡшаш.
Плазма — матдәнең  Ғаләмдә иң киң таралған агрегат хәле. Йондоҙҙарҙың матдәһе һәм планета-ара, йондоҙ-ара һәм галактика-ара арауыҡты тултырған матдә —  плазма хәлендә. Ғаләмдәге барион матдәнең ҙур өлөшө  (массаһы буйынса 99,9 процент самаһы)  —  плазма хәлендә. .
Фаза күсеше
Интенсив параметрҙар үҙгәргәндә (температура, баҫым һ. б.) фаза диаграммаһы буйынса фаза күсеше  система ике фазаны айырып торған сик аша үткәндә күҙәтелә. Төрлө термодинамик фазалар төрлө хәл тигеҙләмәләре менән тасуирланғанлыҡтан,  фаза күсешендә һикерешле үҙгәргән дәүмәлде һәр ваҡыт табып була.
Үтә көслө ағыусанлыҡ
Температураны абсолют нулгә төшөргәндә барлыҡҡа килә торған айырым бер хәлдә (квантлы шыйыҡлыҡ) матдәнең бәләкәс кенә ярыҡтар һәм капиллярҙар аша ышҡылыуһыҙ ағыу һәләте үтә көслө ағыусанлыҡ була. Һуңғы заманға тиклем үтә көслө ағыусанлыҡҡа шыйыҡ гелийҙың ғына эйә булыуы билдәле  ине, әммә һуңғы йылдарҙа үтә көслө ағыусанлыҡ башҡа системаларҙа ла асыла: ул һирәкләнгән атомлы бозе конденсаттарында, ҡаты гелийҙа бар.
Үтә көслө ағыусанлыҡ түбәндәгесә аңлатыла. Гелий атомдары бозон булғанлыҡтан,  квант  механикаһы киҫәксәләрҙең ирекле  һанына бер хәлдә булырға юл ҡуя. Температура абсолют нулгә яҡынлашҡанда гелийҙың бөтә атомдары бер төрлө энергетик хәлгә инә. Хәлдәрҙең энергияһы өҙөк булғанлыҡтан, атом теләһә ҡайһы энергияны түгел, ә энергияның йәнәш торған кимәлдәре араһындағы энергетик аралыҡҡа тигеҙ булғандарын ғына алырға һәләтле. Әммә түбән  температурала бәрелешеүҙәр энергияһы был дәүмәлдән бәләкәйерәк булырға һәм  шул сәбәпле энергия таралмаҫҡа мөмкин. Шыйыҡлыҡ иһә ышҡылыуһыҙ ағасаҡ.
Бозе — Эйнштейн конденсаты
Бозе — Эйнштейн конденсаты бозе-газды абсолют нулгә тиң температураларға тиклем һыуытҡанда барлыҡҡа килә. Был тиклем ныҡ һыуытылған хәлдә атомдарҙың күп өлөшө  квант хәленә инә һәм квант эффекттары макроскопик кимәлдә күренә башлай. Бозе — Эйнштейн конденсаты үтә көслө ағыусанлыҡ һәм Фишбах резонансы кеүек ҡайһы бер квант үҙсәнлектәрен белендерә.
Фермионлы конденсат
Фермионлы конденсат  фермионлы атомдарҙан торған газдарҙа «Куперса атом парҙарының» Бардин, Купер, Шриффер режимындағы  бозе-конденсацияһынан ғибәрәт.
Бындай фермионлы атом  конденсаттары үтә көслө үткәргестәрҙең   «ҡәрҙәше» булып тора, ләкин критик температуралары бүлмә температураһы кеүек йә  юғарыраҡ .
Боҙоҡ үҙгәрешле газ
Үҙсәнлектәренә киҫәксәләренең бер төрлө булыуы арҡаһында  барлыҡҡа килеүсе квант механикалы  эффекттар ныҡлы йоғонто яһаған газ боҙоҡ үҙгәрешле/вырожденный газ була. Газдың киҫәксәләре араһындағы аралыҡтар де Бройль тулҡыны оҙонлоғона тиң булған шарттарҙа боҙоҡ үҙгәреү башлана; киҫәксәләрҙең спинына бәйле боҙолоп үҙгәргән газдарҙың ике төрө яһала  — фермиондар (ярым бөтөн спинлы киҫәксәләр)  хасил иткән ферми-газ һәм бозондар (бөтөн спинлы киҫәксәләр) хасил иткән бозе-газ.
Үтә көслө ағыусан ҡаты есем
Үтә көслө ағыусан ҡаты есем — үтә көслө ағыусан шыйыҡлыҡ үҙсәнлектәренә эйә ҡаты есем булып торған квант шыйыҡлығының термодинамик фазаһы.
Юғары энергетик хәлдәр
Юғары энергетик хәлдәргә глазма һәм кварк-глюонлы плазма хәлдәре инә. Глазма хәле кварк-глюонлы хәлдең элгәре булып тора, ул адрондар бер-береһе менән бәрелешкәндә (мәҫәлән, протондар — протондар менән, иондар — иондар менән, иондар — протондар менән) барлыҡҡа килә. Глазманың йәшәү ваҡыты бер нисә иоктосекунд тәшкил итә.
Кварк-глюонлы хәл — юғары энергиялар физикаһында һәм элементар киҫәксәләр физикаһында матдәнең агрегат хәле. Матдә адрон матдәнең электрондарҙың һәм иондарҙың ғәҙәттәге плазмала булыуына оҡшаш хәлгә күсә.
Ҡараңғы материя
Материяның  электромагнит нурланышты сығармай һәм уның менән тәьҫирләшмәй торған формаһы ҡараңғы материя була. Ошо үҙсәнлеге арҡаһында был матдәне туранан-тура күҙәтеп булмай. Ҡараңғы  материя барлығы ул хасил иткән гравитация эффекттары аша асыҡлана.
Сүлте
Сүлте (Сюльтино) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 339 кеше булған. Почта индексы — 452269, ОКАТО коды — 80230868001.
Тарихы
Ағиҙелдең һул ҡушылдығы булған Баҙы йылғаһы үҙәнендәге Сүлте ауылын Ҡыр-Йылан улусына ҡараған Йәлдәк ырыуы башҡорттары рөхсәте менән борондан Байлар ырыуының ерһеҙ башҡорттары (припущенниктар йәки керҙәштәр) төйәк итә. Беренсе булып Каманың уң яғында йәшәгән Солтанғәли (Султы — Сүлте) атлы уҙаман ҡустылары Игелек һәм Ҡорбанғәли менән бергә Байлар улусынан килеп төпләнә. Тәүҙә улар бер аҙ ваҡыт хәҙерге Дүртөйлө районының Солтанбәк ауылынан көнбайыштараҡ ятҡан ҡалҡыулыҡҡа урынлаша. Бер аҙҙан Йәлдәк ырыуы аҫабалары яңы урынға күсенеп ултырғандан һуң Байлар ырыуы башҡорттары мәңгелеккә бында төпләнеп ҡала. 1700 йылда Сүлте ауылы Бурлытау тигән биләмәгә ныҡлап төпләнә.
Сүлте башҡорттарының ышаныслы кешеһе Әбделвәхит Ейәнғолов XVII быуат аҙағында төҙөлгән килешеүҙән өҙөмтә килтерә: "Байлар улусынан минең олатайым Сүлтенай Багаев иптәштәре менән Йәлдәк улусында йәшәгән ырыуҙаштары ерендә 1691 йылдың 17 мартында бирелгән яҙмаға ярашлы Баттал умарта урманын һәм Баҙы йылғаһы буйындағы сабынлыҡтарҙы Наҙы йылғаһы үҙәненә тиклем ошо яҙмаға ярашы файҙаланырға хоҡуҡлы..." .
Архив документтары буйынса ауылға нигеҙ 1693 йылда һалына, ә легенда буйынса — 1700 йылда. 1858 йылда үткәрелгән рәүиз документтарында ауыл халҡы керҙәштәр (припущенниктар) булараҡ теркәлә, ә 1870 йылда улар башҡорттар тип таныла. Керҙәш башҡорттар типтәрҙәр составын тулыландыра.
1834 йылда ауылда тирмән, тимерлек эшләй. Типтәрҙәрҙә 120 солоҡ, ә башҡорттарҙа 55 умарта һәм 30 солоҡ булыуы теркәлә. 1843 йылда 270 башҡортҡа 464 бот ужым һәм 776 бот яҙғы иген сәселә. Никахтар буйынса: 1816 йылда 31 ғаиләнең 6-һында күп ҡатынлылыҡ күҙәтелә. Ә 1834 йылда бындай күренеш 50 ғаиләнең 8-ендә күҙәтелә. XIX быуат уртаһында дүрт, өс һәм 2 ҡатын менән йәшәгән 6 ғаилә билдәләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бенардаки Дмитрий Егорович
Биографияһы
Дмитрий Бенардаки сығышы менән грек,  император Рәсәй флоты офицеры,  1787—1791 йылдарҙа Төркиә менән һуғышта «Феникс» судноһы крейсеры командирының Бенардаки Юрий Никифоровичтың улы. Дмитрий Бенардакиның тыуған урыны әлегә тиклем  билдәһеҙ. XIX быуат баҫмаларында, шулай уҡ һуңғыларында булған кеүек, уның төрлө тыуған урыны күрһәтелә. Таганрогта үҫә, 1807 йылдан  ирҙәр гимназияһында уҡый.
1819 йылдың 25 октябрендә Ахтыр гусар полкына юнкер булып хәрби хеҙмәткә инә. 1820 йылдың 23 апрелендә корнет дәрәжәһенә күтәрелә. 1823 йылдың 18 ғинуарында поручик чинында ғаилә шарттары буйынса хеҙмәтте ҡалдыра. 28.11.1850 һәм 06.09.1861 йылғы Сенат ҡарары буйынса тыумыштан килгән дворянлыҡта раҫлана.
1837 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1826) И.П.Осокин вариҫтарынан Үрге -Троицк, Түбәнге Троицк һәм Өҫән-Ивановка заводтарын һатып ала, 1859 — Әүжән-Петровский заводын. 1852 йылда Алафузов фабрикаһы төҙөй.
Бәләбәй өйәҙендә 8 ауылдан торған: Александровка, Дмитриевка (хәҙер юҡ), Анновка, Екатериновка, Елизаветино (барыһы ла — Бәләбәй районында), Константиновка, Леонидовка, Николаевка (барыһы ла — Туймазы районында) имениеларға эйә була.
1860 йылда Новгород машина фабрикаһы акцияһын һатып ала (Ҡыҙыл Сормово). Бенардаки ваҡытында заводта беренсе пар машиналары, токарь станоктары, күтәргес крандар барлыҡҡа килә, 1870 йылда  ҡорос иретеү өсөн Рәсәйҙә тәүге мартен мейесе төҙөлә. Шулай Сормово  заводында беренсе тимер суднолар төҙөлә, ә  Ҡырым һуғышы (1853—1856) Каспий хәрби флотилиялары өсөн хәрби краптар төҙөлә. 1860 йылдан 1869 йылға тиклем Сормово верфе станоктарынан 40 пар машинаһы сыға. Улар араһында иң эре «Лев» судноһы Волга йылға пароходсылығы өсөн тәғәйенләнгән. 1858 йылда сауҙагәр Рукавишников Василий менән бергә Амур компанияһын ойоштора. Амур өлкәһендә беренсе булып алтын таба башлай. Үрге Амур алтын сығарыу компанияһының ойоштороусыһы һәм хужаһы,, ул совет власы урынлаштырыуға тиклем эшләп килә. Ике «Граф Муравьев-Амурский» и «Дмитрий Бенардаки» пароходын төҙөй һәм Байкалға төшөрә. Бенардаки 1870 йылдың 28 майында Висбаденда, Германияла «үпкә фалижынан» вафат була. Санкт-Петербургта Грек сиркәүендә ерләнә, ул 1962 йылда һүтелә. 2011 йылдың 2 сентябрендә  Александро-Невский лавраһының сәнғәт оҫталары некрополендә күсереп ерләнә.
Хәйриәт
Санкт-Петербургта Бенардаки үҙ аҡсаһына изге великомученик Димитрий Солунский хөрмәтенә Грек илсеһе сиркәүен төҙөй.
Бенардаки йыш ҡына Н. В. Гоголгә аҡса биреп тора, ул  уны  игелекле  капиталист Костанжогло сифатында «Мёртвые души» поэмаһының икенсе томында күрһәтә .А. С. Пушкиндың Мәскәүҙәге танышы П. В. Нащокинға әүҙем ярҙам итә.
Д. Бенардаки Көнбайыш Европаның һынлы сәнғәте коллекцияһын йыя, ул Петербургта 1861 йылда император йорто ағзаларына һәм шәхси кешеләргә ҡараған картиналар күргәҙмәһендә ҡуйыла. Уның заказы буйынса Карл Брюллов эшләгән.
Ғаиләһе
1824 йылда Нежин грегының 17 йәшлек ҡыҙы Анна Егоровна Капуриға өйләнә. Бенардакиның Анна менән 8 балаһы — өс улы (Леонид, Константин һәм Николай) һәм биш ҡыҙы (Екатерина, Александра, Людмила, Вера һәм Елизавета) була. Ҡатыны Анна 1846 йылдың октябрендә вафат була.