cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыҙылъяр мәмерйәһе
Тасуирламаһы
Мәмерйә Минйәр свитаһы эзбизташтарында барлыҡҡа килгән. Рәшәткә рәүешендә, лабиринттар хасил иткән. Оҙонлоғо 2217 м, киңлеге 3 м, бейеклеге 5,6 м, тәрәнлеге 13 м, амплитудаһы 25 м, майҙаны 6,8 мең м², күләме 30,6 мең м³.
Иҙәне балсыҡ менән ҡапланған, кальцит һарҡындылары һәм ҙур таш киҫәктәре өйөмдәре осрай. Стеналарында гелектит һәм кальцит кристалдары бар. Уйһыу урындарында һыу йыйылған. Ғәҙәттә яҙғы ташҡын ваҡытында һыу баҫа. Мәмерйәлә һирәк осрай торған быуа ярғанаты йәшәй.
Был мәмерйәлә сталгнаттар осрай.
Тарихы
Беренсе булып мәмерйәне Пермь гидрографик партияһы тикшереүсе-белгестәре өйрәнгән һәм уның уникаль ҡомартҡы икәнен асыҡлаған. 1965 йылдың 17 авгусында БАССР Министрҙар Советының № 465 ҡарары менән мәмерйәгә «Тәбиғәт ҡомартҡыһы» статусы бирелгән
Статусына бәйле тыйыуҙар
2018 йылдың 11 апрелендәге Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте 163-сө ҡарары менән территорияла хужалыҡ итеү режимы һәм зоналау билдәләгән. Мәмерйәлә һәм тәбиғәттән файҙаланыуҙа тыйылған ғәмәлдәр:
Сүмләк (ауыл)
Сүмләк (Сүлмәк) — ауыл, Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе Щучье районы Сүмләк ауыл Советының административ үҙәге.
Географияһы
Щучье ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 11 километрҙа Мейәс йылғаһы ярында урынлашҡан.
Этимологияһы
Был урында тәбиғәт матур. Йыраҡтан ҡарағанда, ауыл ҙур ҡаҙан эсенә йәшеренгән кеүек күренә. Борондан ошо ерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар уйпатлыҡты «сүлмәк» тип атаған, һәм ул урыҫ теленә һүҙмә-һүҙ «сүлмәк» тип күскән. Тел закондарына ярашлымы, «сүлмәк» һүҙенең әйтелеше урыҫ телле кешеләргә ҡыйыныраҡ булғанғамы, уны «сүмләк» тип йөрөтә башлағандарҙыр тиергә була.
Тарихы
География, зоология, ботаника, палеонтология, минералогия, геология, этнография, тарих һәм тел ғилеменә ҙур өлөш индергән натуралист һәм сәйәхәтсе-энциклопедист Пётр Симон Паллас Сүмләк тураһында бына шулай тип яҙып ҡалдырған:
Был урында элгәре башҡорттар йәшәгәне атамаһынан билдәле. Әммә 1679 йылда күпләп дәүләт крәҫтиәндәре килеп ултырғанлыҡтан, хәҙерге ваҡытта уларҙы ошо урынға нигеҙ һалған тип иҫәпләйҙәр.
Урманный
Урманный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 200 кеше йәшәй.
Сүмләк (ауыл)
Тарихы
1810 йылда Сүлмәктә тәүге йәрминкә үтә, ә һуңғараҡ йәрминкәләр йылына өс тапҡыр: көҙ — Кузьмин, яҙ — Алексеевск, ҡыш — Раштыуа йәрминкәһе ойошторола. Халыҡ өсөн йәрминкәләр оло ваҡиға була: тауар алмашыу мөмкинлеге генә түгел, ҙур алыш-биреш килешеүҙәре төҙөү, һүҙ ҡуйышыуҙар, төрлө мәғлүмәт алыу, төрлө милләт кешеләре менән аралашыу, эшлекле бәйләнештәр һәм мөнәсәбәттәр урынлаштырыу мөмкинлеге асыла. Сауҙа үҫеше ауылда төҙөлөш йәнләнеүенә алып килә: ваҡытлыса килеүселәр өсөн йәшәрлек йорттар, келәттәр һәм амбарҙар, кибеттәр, һыраханалар (бишәү була) төҙөлә.
Урманный
Почта индексы — 628546, ОКАТО коды — 71129944003.
Сүмләк (ауыл)
Тарихы
1845 йылда сиркәү төҙөлә, бер йылдан өс йыллыҡ мәктәп асыла. 1896 йылда мәктәп биш йыллыҡ ике класлы училище итеп үҙгәртелә.
Урманный
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Сүмләк (ауыл)
Тарихы
1912 йылда — дәүләт дауаханаһы, бер нисә йылдан бала табыу йорто асыла.
Ауыл тарихы Беренсе донъя һуғышы, Совет власын урынлаштырған Октябрь революцияһы, хәрби коммунизм ваҡиғалары менән бәйләнгән. Октябрь революцияһы ауыл халҡының донъяға ҡарашын, көнкүрешен үҙгәртә. Коллективизация һәм синыф булараҡ кулактарҙы бөтөрөү ауыл хужалығына етди көрсөк булып ҡағылды.
1930 йылда ил буйынса дини ғибәҙәтханалар емертелә. Сүмләк сиркәүенең ҡыңғырауҙарын төшөрөп, балғалар менән ваталар. Бөгөнгө көндә, бер бүлмәһендә ремонт эшләнеп, унда ғибәҙәт ҡылынһа ла, сиркәү йәмһеҙ күренә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, халыҡ ауыр йәшәй, әммә ҡамауҙа ҡалған Ленинградтан 900 бала эвакуациялана. Балалар йорто (1969 йылға тиклем эшләй) һәм фронттан килтерелгән яралылар өсөн госпиталь асыла. Аяҡҡа баҫа алмай вафат булғандар туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Оҙаҡ ваҡыт буйы һәйкәлдә хатта ерләнгәндәрҙең фамилияһы һәм исеме күрһәтелгән табличка ла булмай. Әммә 1965 йылда, Мәскәү архивы менән яҙышҡан ауыл мәктәбенең тарих уҡытыусыһы А. А. Холкиндың тырышлығы менән, ерләнгәндәр тураһында мәғлүмәтте тергеҙеү мөмкин була.
1930-сы йылдарҙа ауылда «Память Чкалова» колхозы ойошторола, ул 2004 йылда эшен туҡтата. Сүмләк игенселәре бер нисә тапҡыр Т. С. Мальцев исемендәге премия менән бүләкләнә.
2004 йылда сафтары һирәгәйгән колхозсыларҙың дөйөм йыйылышында Чкалов исемендәге агрофирма ойошторорға һәм ерҙәрҙе Силәбе он тарттырыу заводына ҡуртымға бирергә тигән ҡарар сығарыла. Бөгөн элекке «Память Чкалова» колхозы ерҙәрен «Муза» агрохолдингы эшкәртә. Ташландыҡ ерҙәрҙең барыһы ла тиерлек һөрөлгән. Заманса техника, энергия һаҡлау технологиялары ҡулланыла, яңы орлоҡ һаҡлау һәм орлоҡ киптереү урындары төҙөлгән.
2020 йылдың февраленән Сүмләк ауыл биләмәһе башлығы — Теляков Виктор Николаевич.
Сүмләк ауыл Советы хакимиәте һәм китапхана ауыл мәҙәниәт йортонда урынлашҡан.
Сүмләктә педагогик хеҙмәт ветераны Каяткина Галина Васильевна башланғысы менән ойошторолған Щучье районында берҙән-бер крайҙы өйрәнеү музейы эшләй. Ул башлап ебәргән мәктәп музейы нигеҙендә ауыл крайҙы өйрәнеү музейы булдырыла.
XIX быуатта төҙөлгән музей бинаһы — Щучье районының иҫтәлекле урыны. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында асылған балалар йорто ошо бинала урынлашҡан була. Ботов Пётр Андреевич тиҫтә йыл дауамында музейҙы етәкләй.
Музей бик боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем осорҙарҙы сағылдырған бер нисә бүлектән тора. XIX—XX быуат әйберҙәренән торған экспонаттарҙың ҙур коллекцияһы, хәрби дан бүлмәһе, биҙәү-ҡулланма ижад залы, тыуған яҡ тәбиғәте мөйөштәре бар.
Инфраструктураһы
Хәҙерге ваҡытта Сүмләк ауылында:
Халҡы
Халыҡтың милли составы: урыҫтар, сиғандар.
Гревенхайн
Гревенхайн (Grafenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1391 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99887 һәм автомобиль коды — GTH.
Ҡоро Керчик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғитов Азамат Тәлғәт улы
Сәғитов Азамат Тәлғәт улы (15 март 1967 йыл, Ишембай, Башҡорт АССР-ы) — эшҡыуар, Башҡортостан Республикаһының кесе эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау фондының генераль директоры.
Белеме
Өфөнөң 39-сы мәктәбендә уҡый. 1989 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын механик һөнәре буйынса тамамлай. Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһында уҡый, идара итеүсе кадрҙар әҙерләүҙең федераль программаһы курсын үтә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1989—1993 — стажер-уҡытыусы, Мәскәү дәүләт университетының газ һәм тулҡын динамикаһы кафедраһы аспиранты, 1993—1996 — ПКФ «Сервис-автоматика» инженеры, 1996-1998 — коммерция директоры, «Электроника донъяһы» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 1998-2000 — «Тылсымлы йәйғор»  ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең  генераль директоры, 2000—2001 — Өфө ҡала кесе эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм яҡлау фонды генераль директоры, 2001—2005 — БР бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам һәм үҫтереү- фондының генераль директоры. 2005—2008 — Өфө ҡалаһы Киров хакимиәте башлығы; 2008—2009 — Башҡортостан Республикаһы Башлығы хакимиәте етәксеһе; 2009—2010 — БР Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең эштәр идарасыһы. 2011—2014 — БР Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары — муниципаль милеккә идара итеү буйынса комитет рәйесе.
Ғаиләһе
Атаһы — Сәғитов Тәлғәт Ниғмәтулла улы (республика «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры).
Әсәһе — Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (Башҡоростан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Өфө сәнғәт институтының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире).
Ағаһы — Салауат (БДПУ ректоры).
Аршын мал алған
«Аршын мал алған» (Арши́н мал ала́н, Arşın mal alan / آرشین مال آلان; һүҙмә-һүҙ тәржемәһе — «Аршынлап мал алған»), шулай уҡ «Ҡулдан тауар һатыусы»  — әзербайжан композиторы Ғөзәйер Һажибәковтың (اوزئییر حاجیبَیاوو, Üzeyir bəy Əbdülhüseyn oğlu Hacıbəyov) һуңғы һәм иң популяр опереттаһы. Ул 1913 йылда Петербургта яҙылған. Либретто авторы (әзербайжан телендә) Ғөзәйер Һажибәков үҙе. «Аршын мал алған»дың премьераһы 1913 йылдың 25 октябрендә Баҡы ҡалаһында үтә.
Йөкмәткеһе
Оперетталағы ваҡиғалар композитор Шуша ҡалаһында бара, Һажибәков тарафынан тормоштан алынған. Мәҫәлән, мосолман ҡатын-кыҙҙарына йөҙөн йәшермәй урамға сығырға рөхсәт ителмәй торған булған. Ҡыҙҙар, ҡағиҙә булараҡ, ата-әсә теләге менән кейәүгә сыға. Шулай уҡ кейәү күпселек осраҡта үҙ кәләшен туйҙан һуң ғына күргән. XX быуат башында ул ҡанундарға нигеҙләнгән ғаилә-көнкүреш йәшәү рәуеше тәнҡиткә дусар була. Йәш быуын бер-береһенә мәхәббәткә нигеҙләнгән ғаилә төҙөргә хыялланған. «Аршын мал алған» музыкаль комедияһының төп геройы, һөйгәнен күреү өсөн, аршынлап туҡыма менән һатыу итеүсе булып ҡыланып килә.
Танылыуы
Комедияла Ғөзәйер Һажибәков европа классик музыка традицияларын һәм әзербайжан милли көйҙәрен яраштырып биргән. «Аршын мал алған» донъяның 80 теленә тәржемә ителгән һәм 76 илдең 187 театрында ҡуйылған. 2013 йылда ЮНЕСКО сиктәрендә опереттаның 100 йыллығы билдәләнә Комедия 4 тапҡыр экранлаштырылған, улар араһында иң популяры - донъяның 130 илендә күрһәтелгән,  Рәшид Бәһбудов төп ролдә уйнаған  1945 йылғы фильм була.
Рәсәй культурология институты
Рәсәй культурология институты (РИК) — 1932—2014 ғәмәлдә булған Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты.
Институтҡа нигеҙ һалыу
Рәсми рәүештә институттың тарихы 1932 йылда, РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының ҡарарынан башлана, уға ярашлы РСФСР-ҙың наркомпросы ҡарамағында Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты ойошторола. Әлеге институт крайҙы өйрәнеү ысулдарын өйрәнә, ә уның беренсе директоры итеп М. П. Потемкин тәғәйенләнә. Институт алдында түбәндәге бурыстар ҡуйыла: идеология яғынан тотороҡло булған тыуған яҡты өйрәнеү методологияһын булдырыу, "Бишъйыллыҡ станоктары өсөн " сеймал эҙләү һәм тыуған яҡты өйрәнеү эшен ойоштороу. Тәүге үҙ аллы ялан тикшеренеүҙәрен Институт хеҙмәткәрҙәре Мәскәү — Волга каналында алып баралар, шуға бәйле кәрәкле төҙөлөш материалдары эҙләүҙәр ойошторола, бер үк ваҡытта тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары тикшерелә, сөнки улар төҙөлөш һәм һуғарыу эштәрен үткәргән саҡта зыян күреүе ихтимал. уларҙы тормошҡа ашырыу менән бәйле төҙөлөш материалдары эҙләргә кәрәк; бер үк ваҡытта мәҙәниәт һәм һәйкәлдәрҙең тарихын өйрәнелә. 1932 йылда Институт хеҙмәткәрҙәре шулай уҡ Мәскәүҙәге метрополитен төҙөлөшө ваҡытында табылған археология һәйкәлдәрен тикшереүҙә ҡатнашалар.
Институт Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Һуғыштың тәүге көндәренән алып Институт хеҙмәткәрҙәре мәҙәниәт ҡомартҡыларын һәм музей коллекцияларын ҡотҡарыу буйынса эшкә ҡушылдылар, бигерәк тә окуупацияланған территорияларҙа ҡалғандарҙы, уларҙың башланғысы менән фашизм менән көрәште сағылдырға материалддарҙы йыйыу башлана. 1942 йылда СССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советының Дәүләт ғәҙәттән тыш комиссияһы ҡушыуы буйынса, Институт СССР-ҙағы тарихи-көнкүреш һәм тәбиғи-тарихи музей коллекцияларына килтерелгән зыянда билдәләү өсөн ҡулланыла торған баһалау принциптарын әҙерләйҙәр.
Институттың һуғыштан һуңғы үҫеше
1947 йылдың апрель аҙаҡтарында Институт Комиссариат яғынан тәнҡиткә дусар була, шул уҡ йылдың декабрендә уның директоры Н. М. Коробков м. (1897—1947) алдынғы хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһен үткәрә, унда Институттың эшмәкәрлегендә яңы йүнәлештәр һәм артабанғы үҫеш юлдары билдәләнә. 1948 йылда Институттың ике киңңәйтелгән сессияһы үткәрелә. Мзей хеҙмәткәрҙәре әлеге ваҡиға бик юғары баһалайҙар, тап ошо осрашыуҙарҙан һуң музейҙар ғилми учреждениелар булараҡ ҡарала башлай. .
1948 йылдың октябренән алып урынан шылдырылмағн һәйкәлдәр яңы функциональ һәм музей системаларына индерелә башлай. 1949 йылда Иститутта квалификацияны камиллаштырыу курстарына нигеҙ һалына.
1955 йылда Институт ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә, ә 1966 йылда — РСФСР мәҙәниәт министрлығының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау ғилми-тикшеренеү институты итеп үҙгәртелә. 1950 йылдарҙың уртаһынан Институт хеҙмәткәрҙәре тарафынан фундаменталь хеҙмәттәр нәшер ителә башлай: «Совет музей ғилеме нигеҙҙәре» (1955) коллектив монографияһы, музей экспозицион эшмәкәрлеге буйынса А. И. Михайловскаяның эштәр серияһы һәм башҡалар. 1960-сы йылдарҙа уҡ нәшер ителгән ете «Очерк» Рәсәй музей тарихы эшен ойоштороу буйынса эҙмә-эҙлекле эштең һөҙөмтәһе булып тора
Дилбат
Дилбат (әле Телль-Делем, Ираҡ) —  Месопотамиялағы  шумер ҡалаһы, Бабилдан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай  Евфраттың көнсығыш ярында урынлашҡан.
Рәсәй культурология институты
Институттың һуғыштан һуңғы үҫеше
1969 гйылдан башлап Институт мәҙәниәт ғилми-тикшеренеү институты тип атала башлай. Институт иҡтисади һәм социологик тикшеренеүҙәр -ткәрә, массауи мәҙәни-ағартыу учреждениеларының эшмәкәрлеге өйрәнелә, шулай уҡ һәйкәлдәрҙе ҡулланыу һәм һаҡлау өлкәһендә дәүләт һәм йәмғиәт ойошмаларының бәйләнештәре тикшерелә. Шул уҡ йылдарҙа мәҙәниәт тарихына бағышланған эштәр баҫтырыла башлай.
1980-се йылдарҙағы күтәрелеш һәм артабанғы үҫеш
1980-се йылдар Институ тарихына яңы, етди күтәрелеш булараҡ инә. Мәҫәлән, РСФСР Мәҙәниәт министрлығы эргәһендә Институт булышлығында тармаҡ социологик хеҙмәт уңышлы эшләй,Институт үҙе эшлекле уйындар үткәреү үҙәге булараҡ билдәлелек ала. Шул уҡ йылдарҙа Фәндәр академияһы менән ныҡлы бәйләнештәр булдырыла.
Дилбат
Тарихы
Дилбатты шумерҙар беҙҙең эраға тиклем 2700 йыл тирәһендә,  Иртә династия осороноң  II этабында  (б.э.т. яҡ. 2615—2500 йылдар) нигеҙләй. Шуныһы билдәле: ҡала иртә ислам осорона тиклем йәшәй. Дилбат ауыл хужалығы үҙәге була, унда бойҙай игәләр, ҡамыштан кәрәк-яраҡ эшләйҙәр. Ҡала  Арахтум каналында ултырған була. Гилгәмеш тураһындағы эпоста Ураш  исемле ер алиһәһенә бағышланған  E-Ибе-Ану зиккураты телгә алынған. Был зиккурат  Дилбат уртаһында торған  һәм был алиһәнең төп ғибәҙәтханаһы булған, ҡаланың бөтә ғибәҙәтханалары араһында ул иң матуры, иң мөһабәте булған.
Рәсәй культурология институты
1980-се йылдарҙағы күтәрелеш һәм артабанғы үҫеш
Музей ғилеме һәм мираҫты өйрәнеү элеккесә Институт эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып ҡала, әммә ошо уҡ ваҡытта башҡа төрлө тикшереүҙәр барлыҡҡа килә.
Битләү
Битләү  — (склон) — Ер өҫлөгөнөң ҡоро ерҙә, диңгеҙ һәм океан төптәрендә рельеф барлыҡҡа килтереү процесстары тәьҫирендә формалаша торған ауыш участкаһы.
Барлыҡҡа килеү
Рельеф барлыҡҡа килеү процесы эндоген (тиҙ йәки яй, ер тетрәүҙәр ваҡытында күҙ эйәрмәҫ тиҙлек, ер ауышыуы, янартау атылыуы) һәм экзоген (йылға буйы йәки текә ер эрозияһы, абразия, карст һәм ер убылыу, елгә ашалыу һәм башҡалар) төрҙәргә бүленә.
Дилбат
Тарихы
Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡтан башлап Дилбат Бабил дәүләтенә инә.
Рәсәй культурология институты
1980-се йылдарҙағы күтәрелеш һәм артабанғы үҫеш
Әлеше тикшереүҙәр Институтты культурология проблемаларын ҡуйыуға күсеүҙе тәьмин итә, ә һуңынан — уларҙы өйрәнеү. 1989 йылда Институттың директоры итеп һайлана К. Э. Разлогов һайлана, Институт тиҙҙән Рәсәй культорология институты итеп үҙгәртелә (1992). 1993 йылда Омск ҡалаһында Институттың Себер филиалы, 1997 ылда— Санкт-Петербург бүлексәһе, ә 2012 йылда — Краснодар ҡалаһында Көньяҡ филиалы асыла.
Битләү
Битләү төрҙәре
Битләүҙәрҙе күренеше буйынса түбәндәгесә бүләләр:
Дилбат
Тарихы
Әлеге ваҡытта ҡаланың буш харабалары Телль-Делем тип атап йөрөтөлә.
Рәсәй культурология институты
1980-се йылдарҙағы күтәрелеш һәм артабанғы үҫеш
1990-сы йылдарҙа алып Институтың тикшеренеү тематикаһы байтаҡҡа киңәйтелә, уның хеҙмәткәрҙәренең эштәре заманса мәҙәниәте системаһынң дөйөм эшмәкәлегенә йүнәлтелә. Айырым эшмәкәрлек йүнәлеше булараҡ Культурологик экспертиза бүленеп сыға.
Мәҙәниәт проблемаларын киң методологик, географик һәм ваҡыт диапазонында өйрәнеү Институттың төп бурысына әүерелә. Институттың тикшереүҙәре киләүе йүнәлештәр буйынса алып барыла: теоретик, тарихи һәм практик культурология, гуманитар тикшеренеүҙәр. Мәҙәниәт теорияһы, социаль-мәҙәни антропология, модернизация проблемалары, художестволы процестың тарихы һәм теорияһы буйынса тикшереүҙәр барлыҡҡа килә. 2001 йылда «Рәсәй музей энциклопедияһы» нәшер ителә, артабан Рәсәйҙең байтаҡ төбәктәре өсөн «Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәре исемлеге» сығарыу буйынса күп йыллыҡ хеҙмәте тамамлана. .
Битләү
Битләү төрҙәре
Текәлек — мөһим сифат булып тора. Тауҙарҙа, ҡағиҙә булараҡ, текә битләүҙәр (90°) һәм иңкәйгән (төбөнә ҡарағанда өҫкө өлөшө сығынҡы) — ярлауҙар, уйһыулыҡтарҙа — ҡалҡыулыҡтар һөҙәк (5°) һәм уртаса текә. Эволюция барышында гравитация көстәре тәьҫирендә тау битләүҙәре әкренләп һөҙәкләнә бар, текәлеге кәмей.
Рәсәй культурология институты
2014 йылда институтты бөтөрөү
2013 йылда «оптималләштереү» лозунгыһы аҫтында Мәҙәниәт министрлығы ведомствоһы ҡарамағындағы ғилми учреждениелар сиктәрендә Интституттың реформалауы башлана. Тиҙҙән Институт Рәсәй тәбиғи һәм мәҙәни мираҫы буйынса ғилми-тикшеренеү институты менән ҡушыла. Штатты ҡыҫҡартыу планына ярашлы, 127 ғилми хеҙмәткәрҙән (2013 йылдың аҙағында) 97 кеше ҡалырға тейеш була, әммә ысынында 20 кеше ҡала, ҡалғандары эште ҡалдырырға һәм Мираҫ институтына күсергә мәжбүр булалар.
2014 йылдың 23 ғинуарында ике институттың ҡушылыуы тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Битләү
Битләү төрҙәре
Урынлашыуы буйынса бүленеше:
Ҡитға битләүе — шельф һәм ҡитға үңере араһында урынлашҡан.
Һыу аҫты яр битләүе — диңгеҙ төбөнөң яр һыҙаты.
Һыу ағымы үҙәндәре битләүе— һыу ятҡылығы үҙәне нең яр башы менән йылға сиге араһындағы ауыш өлөшө.
Һылтанмалар
[http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geolog/16724/%D0%A1%D0%9A%D0%9B%D0%9E%D0%9D Геологический словарь: в 2-х томах. — М.: Недра. Под редакцией К. Н. Паффенгольца и др. 1978. Статья «Склон»]
Гирсу
Гирсу (хәҙер Телло) — хәҙерге Ираҡта урынлашҡан боронғо шумер ҡалаһы.
Тарихы
Гирсу көньяҡ  Месопотамияла, Тигр менән Евфрат араһында урта тирәлә ултыра. Беҙҙең эраға тиклем III  мең йыллыҡта  һыу юлынан бәйләнгән Нина-Сирара (хәҙерге Зургхул) һәм Лагаш  (хәҙерге Әл-Хиба) ҡалалары менән союзда тора. Был берлектә Лагаш төп урынды биләй.
Гирсуҙың ҡурсалаусыһы  Нингирсу («Гирсу әфәнде») илаһ була, уға бағышланған ғибәҙәтхана Лагаш хакимы Гудеа тарафынан бик күркәм итеп яңыртып төҙөлә. Ҡорамдың урыны теүәл генә билдәле түгел, әммә уның эрбет ағасы, алтын, затлы таштар менән яңыртылған ҡиәфәте  Гудеа тарафынан тантана тураһындағы яҙмала ентекләп тасуиранған.
Бикмырҙа (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Мейәс (Силәбе өлкәһе)
Кесе Мейәс (Ма́лое Миассо́во, "Миассовое" - Рәсәй Урал тауҙарының көнсығыш итәгендә, Силәбе өлкәһендәге күл
Географияһы
Силәбе ҡалаһынан 62 км алыҫлыҡта төньяҡтараҡ, Мейәс ҡалаһынан 10 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Бында Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл һәм Арғаяш райондары сиге үтә. Өлөшләтә Илмән ҡурсаулығына инә.
Ярҙарында Арғаяш районының Яратҡол ауыл биләмәһенә ҡараған Ураҙбай, Кесе Ҡуйһары, Крутолапова һәм Сыбаркүл районы Непряхин ауыл биләмәһенә ҡараған Үрге Ҡараһыу ауылы урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Тектоник сығышлы, ҡылымығы аша Оло Мейәс күле менән тоташҡан. Күл һыу үҫемлектәренә бай, һаҙлыҡлы участкалары осрай, ярҙарында урманлы ҡырластар бар. Төбө башлыса ташлы, урыны менән ләмле. Һыуы инештәр һәм ҙур булмаған йылғалар менән туйына.
Күлдәрҙә сабаҡ, алабуға, суртан, этеш, ҡарабалыҡ, табан, шамбы, алабалыҡ тереклек итә.
Ярҙарында ҡарағай һәм ҡатнаш урман үҫә. Таш теҙмә булып тау тоҡомдары төрҙәренең, һандыҡташтар, һибелмә таш киҫәктәре сығып ята
Күренекле урындары
Күл эргәһендәге археологик иҫтәлекле урындар бар. «Йүкәле ҡултыҡ» (Липовая курья) тигән 5 мең йыл элек йәшәгән ҡәбиләләрҙең туҡталҡаһы бар. Бөтәһе 30-ға яҡын боронғо тораҡ урындары һәм күп төрлө артефакттар: биҙәкле балсыҡ вазалар, таш бысаҡтар, ҡырғыстар табылған.
Ҡоро Несветай
Сухой Несветай — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тузлов йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кыка-Кы
Кыка-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пякаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бенджамин Франклин
Бенджамин Франклин (Benjamin Franklin; 17 ғинуар 1706 йыл — 17 апрель 1790 йыл) — АҠШ-тың сәйәси эшмәкәре, дипломат, полимат, уйлап табыусы, яҙыусы, журналист, нәшриәтсе, масон. АҠШ бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш лидерҙарының береһе.
Бенджамин Франклин — Америка Ҡушма Штаттарының бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ барлыҡҡа килеүе нигеҙендә ятҡан өс иң мөһим тарихи документын: АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһын, АҠШ Конституцияһын һәм 1783 йылда Төньяҡ Америкала ун өс британ колонияһының Бөйөк Британия үҙ бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышын формаль рәүештә тамамлауҙы аңлатҡан Версаль тыныслыҡ килешеүен]] (Икенсе Париж тыныслыҡ килешеүе) ҡултамғаһы менән нығытҡан АҠШ-ты нигеҙләүсе бөйөк шәхестәрҙең береһе.
АҠШ-тың ҙур матбуғаты дизайнын эшләүселәрҙең береһе. Петербург фәндәр академияһының (1917 йылдан — Рәсәй фәндәр академияһы (Петербург фәндәр академияһы) ағзаһы, тәүге сит ил кешеһе американлы (02.11.1789) булған.
1914 йылдан бирле Бенджамин Франклин портреты АҠШ Федераль резерв системаһының йөҙ доллар купюраһында төшөрөлгән.
Киң таралған яңылыш фекергә ҡарамаҫтан, Франклин бер ҡасан да АҠШ президенты булмаған.
Биографияһы
Бенджамин Франклин 1706 йылдың 17 ғинуарында Массачусетс-Бэй провинцияһындағы Бостондың Милк-Стрит (Milk Street) урамында һөнәрсе, һабын һәм шәм эшләү менән шөғөлләнгән Англия эмигранты Джосайи Франклин (Josiah Franklin, 1657—1745) ғаиләһендә, 17 бала араһында 15-се булып донъяға килгән. Үҙ аллы белем алған. Джосайя улының мәктәптә уҡыуын бик теләгән, ләкин уның аҡсаһы улына ике йыл белем алырға ғына еткән. Бенджамин 12 йәшенән ағаһының типографияһында оҫта ярҙамсыһы булып эшләй башлай, ә баҫма эше уның күп йылдарға һуҙылған төп һөнәренә әйләнә.
1727 йылда ул Филадельфияла үҙенең шәхси типографияһынна нигеҙ һалған. 1729 йылдан 1748 йылға тиклем "Пенсильвания гәзите"н, ә буйынса, 1732 йылдан 1758 йылға саҡлы — «Ярлы Ричард альманахы» тигән йыллыҡ баҫмаһын сығарған.
1728 йылда Бенджамин Франклин һөнәрселәрҙең һәм сауҙагәрҙәрҙәрҙең филадельфия бәхәс түңәрәге — "Күн алъяпҡыстар клубы"на («Джунто») нигеҙ һала, һуңынан, 1743 йылда, ул Америка философия йәмғиәтенә әүерелгән.
1731 йылда Америкала беренсе асыҡ китапханаға, 1751 йылда Пенсильвания университетының башы булған Филадельфия академияһына нигеҙ һалған. 1737 йылдан 1753 йылға саҡлы Пенсильвания почтмейстеры вазифаһын, буйынса 1753 йылдан 1774 йылға тиклем — шул уҡ вазифаны бөтә америка колониялары күләмендә башҡарған.
1776 йылда, был ил менән Англияға ҡаршы союз төҙөү, шулай уҡ бурысҡа аҡса алыу маҡсатында, Францияға илсе итеп ебәрелгән. Күп илдәрҙең академиялары, шул иҫәптән Рәсәй фәндәр академияһы (1789 йылда, Петербург фәндәр академияһының беренсе американ ағзаһы) ағзаһы итеп һайланған.
Франклин масон булған һәм «Туғыҙ апалы-һеңлеле» тип аталған бөйөк масон ложаһына ингән.
Бенджамин Франклин — АҠШ Конституцияһы (1787 йыл) авторҙарының береһе.
«Ваҡыт — аҡса» тигән афоризмдың авторы («Йәш сауҙагәргә кәңәштәр», 1748).
Ысынбарлыҡта XVIII быуаттың икенсе яртыһында һәм XIX быуаттың беренсе яртыһында яңы америка милләтенең рухи лидеры булып тора.
Франклин 1790 йылдың 17 апрелендә вафат була. Сабыйҙарҙы ла индергәндә, халҡы 33 мең кеше тәшкил иткән Филадельфияла уны ерләргә 20 мең самаһы кеше йыйыла.
Уның ҡәбер ташындағы эпитафияға шулай тип яҙылған: «Ул күктән йәшенде, ә артабан рәхимһеҙҙәрҙән скипетрҙарын тартып алды»
Автобиографияһы
Бенджамин Франклиндың Автобиографияһы тип ғәҙәттә уның 1771 йылдан 1790 йылға тиклемге осорҙа үҙ тормошо тураһында яҙылған тамамланмаған яҙмалары атала. Әммә Франклин был эште үҙенең мемуарҙары тип һанағандыр, моғайын. Документ авторҙың вафатынан һуң баҫылған.
Ҡараштары
Бенджамин Франклиндың сәйәси ҡараштары нигеҙендә кешенең ғүмер, азатлыҡ, милеккә тәбиғи һәм хоҡуҡтары концепцияһы ятҡан. Әйткәндәй, ваҡыт үтеү менән төньяҡ америка колонияларының сәйәси ҡоролошона Франклиндың ҡараштары үҙгәргән. 1765 йылға саҡлы ул ҙы Британия империяһының бер өлөшө тип ҡараған. Һуңғараҡ метрополияның король власы аҫтында бөтә колонияларҙың тулы хоҡуҡлы нигеҙҙә федераль ҡоролошо идеяһына килгән. Ахыр сиктә, Англия һәм уның колониялары араһындағы ҡапма ҡаршылыҡ сиселерлек булмау дәрәжәһенә еткәнлектән һәм Британия парламентына мөрәжәғәттәре уңышһыҙлыҡҡа осрағанлыҡтан һәм Лондон сәйәсәтенә петициялар ярҙамында ғына тәьҫир итеп булмаҫын аңлағанлыҡтан, Франклин колонияларҙың метрополиянан тулыһынса бүленеү мөмкинлеген һәм сәйәси бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүҙе яҡлап сыҡҡан. Аҙағыраҡ ул башҡарма властың көсәйеүенә, атап әйткәндә, Джордж Вашингтондың арта барған сиктән тыш вәкәләттәренә, сикләнмәгән мөлкәт цензына ҡаршы сыҡҡан, дөйөм һайлау хоҡуҡтарын урынлаштырыу яҡлы, булараҡ сығыш яһаған.
Фәлсәфәүи ҡараштары буйынса Бенджамин Франклин деизм яҡлы булған. Аллаһы тәғәләнең әһәмиәтен бары тик донъя барлыҡҡа килтереүгә генә ҡайтарып ҡалдырған ортодоксаль сиркәү догмаларына «тәбиғи дин» идеяһыни ҡаршы ҡуйғандар. теорияһының үҙенсә вариантын формалаштырған.
Франклин «Автобиография»һында яҙғанға ярашлы, зыянлы ғәҙәттәрҙе юҡҡа сығарып, 13 исемлегенән торған әхлаҡи камиллыҡҡа өлгәшеү планын енетекләп эшләгән һәм тормошҡа ашырырға тырышҡан.
Баһалау
Б. Франклинға яҙған хатында: «Һеҙ донъяның данлыҡлы ғалимы…» тип яҙған Максимилиан Робеспьер.
Дейл Карнеги: «Әгәр ҙә башҡа кешеләргә нисек өндәшергә, үҙең менән нисек идара итеү һәм шәхси сифаттарыңды камиллаштырыу буйынса бик шәп кәңәш алғығыҙ килһә, Бенджамин Франклиндың автобиографияһын — кеше ғүмере тураһындағы тарихты уҡығыҙ».
ҡарары буйынса Бенджамин Франклин Кешелектең атаҡлы вәкилдәре исемлегендә индерелгән.
Гольфстримды өйрәнеүе
Колонияларҙың почталары директоры булғанлыҡтан, ул инглиз порты Фалмуттан Нью-Йоркҡа оҙатылған почта пакетботтары, Лондондан Нью-Йорктан көнсығыштараҡ ятҡан Нью-портҡа ғәҙәти сауҙа суднолары менән ебәрелгәндәренә ҡарағанда, ике аҙнаға һуңыраҡ килгәненә иғтибар иткән. Һәм был күренешкә Гольфстрим ғәйепле икәнен аңлаған. Был ағым менән таныш булмаған инглиз моряктары был почта суднолары менән, ә сауҙа суднолары менән — Америка ярҙары буйында диңгеҙ промыслаларында йәштән ҡатнашҡан америка моряктары командалыҡ иткән. Франклиндың ныҡышмалығы арҡаһында моряктар үҙҙәренең күҙәтеүҙәрен карталарға теркәй барған, Гольфстримдың беренсе картаһы шуның һөҙөмтәһе булған.
Атмосфера электричествоһын өйрәнеү
Франклинд йәшендең электрик тәбиғәтен асыҡлау буйынса тәжрибәһе киң билдәле. Ул 1750 йылда баҫылған хеҙмәтендә йәшен ваҡытында «һауа йыланы» осороп тәжрибә үткәреүҙе тәҡдим иткән. Был тәжрибә 1752 йылдың 10 майында француз ғалимы Томас-Франсуа Далибард (Thomas-François Dalibard) тарафынан үткәрелгән. Далибардтың тәжрибәһе тураһында белмәгән Франклин Филадельфияла һауа йыланы менән үҙенең тәжрибәһен үткәргән (15. 06. 1752). Франклиндың тәжрибәһе Джозеф Пристлиҙың 1767 йылғы «История и теперешнее состояние электричества» (History and Present Status of Electricity) хеҙмәтендә тасуирланған. Пристли, Франклин был тәжрибә ваҡытында, тоҡтың үлемесле хәүефле контуры килеп сығыуы менән бәйле, зыян күрмәһен өсөн, изоляцияланған (бындай тәжрибәләрҙе үткәргәндә ҡайһы бер тикшеренеүселәр: 1753 йылда атмосфера электричествоһын прибор менән тикшергәндә рәсәй ғалимы Георг Вильһельм Рихман һәләк булған. Франклин был хәүеф тураһында алдан белгәнлеген һәм йәшендең электрик тәбиғәтен күрһәтеүҙең альтернатив юлын — антеннаны ҙы файҙаланғанын үҙенең яҙмаларында сағылдырған. Тәжрибәнең таралған фаразы буйынса, Франклин йәшендең һауаға күтәрелгән "йылан"ды һуҡҡанын (сөнки был үлемесле ҡурҡыныс булған) көтөп тормаҫҡа булған. Уның урынына ул "йылан"ды йәшен болото йүнәлешендә осороп ебәргән, һәм "йылан"дың электр зарядын йыйыуын аңлаған.
Бонистика
1914 йылдан башлап Бенджамин Франклиндың портретын АҠШ-тың барлыҡ 100 долларлыҡ купюраларында һынландырғандар.
Һынлы сәнғәттә
Ентекләп әйткәндә:
Ат-Таләҡ сүрәһе
Ат-Талаҡ сүрәһе (سورة التغابن, Ҡатын айырыу ) — Ҡөрьән Кәримдең 65 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 18 аяттан тора.
Ғәрәпсәһе
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَطَلِّقُوهُنَّ لِعِدَّتِهِنَّ وَأَحْصُوا الْعِدَّةَ ۖ وَاتَّقُوا اللَّهَ رَبَّكُمْ ۖ لَا تُخْرِجُوهُنَّ مِنْ بُيُوتِهِنَّ وَلَا يَخْرُجْنَ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ ۚ وَتِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ ۚ وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ ۚ لَا تَدْرِي لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذَٰلِكَ أَمْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ۚ ذَٰلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ۚ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ۚ وَمَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ ۚ إِنَّ اللَّهَ بَالِغُ أَمْرِهِ ۚ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَيْءٍ قَدْرًا وَاللَّائِي يَئِسْنَ مِنَ الْمَحِيضِ مِنْ نِسَائِكُمْ إِنِ ارْتَبْتُمْ فَعِدَّتُهُنَّ ثَلَاثَةُ أَشْهُرٍ وَاللَّائِي لَمْ يَحِضْنَ ۚ وَأُولَاتُ الْأَحْمَالِ أَجَلُهُنَّ أَنْ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مِنْ أَمْرِهِ يُسْرًا ذَٰلِكَ أَمْرُ اللَّهِ أَنْزَلَهُ إِلَيْكُمْ ۚ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يُكَفِّرْ عَنْهُ سَيِّئَاتِهِ وَيُعْظِمْ لَهُ أَجْرًا أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ ۚ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّىٰ يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ ۚ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ ۖ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ ۖ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَىٰ لِيُنْفِقْ ذُو سَعَةٍ مِنْ سَعَتِهِ ۖ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ فَلْيُنْفِقْ مِمَّا آتَاهُ اللَّهُ ۚ لَا يُكَلِّفُ اللَّهُ نَفْسًا إِلَّا مَا آتَاهَا ۚ سَيَجْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ عُسْرٍ يُسْرًا
Мәғәнәһе
Күпме ҡала кешеләре Раббыларының әмеренән үә рәсүлдәрҙең әмеренән баш тарттылар, Беҙ уларҙы хисап ҡылдыҡ ҡаты хисап менән, шулай ҙа уларға ғазап ҡылдыҡ ҡот осҡос ут ғазабы менән. Улар татынылар Аллаһуға ҡаршы булған эштәренең имгәген, үә уларҙың да эштәренең аҙағы әғазап, ҡайғы булды. Аллаһ уларға ҡаты яза әҙерләне. Аллаһуҙан ҡурҡығыҙ, гонаһтарҙан һаҡланығыҙ, ий ғаҡыл ияләре! Иман килтергән кешеләр, тәхҡиҡ Аллаһ һеҙгә иңдерҙе һеҙҙе уятыусы үә тура юлды күрһәтеүсе Ҡоръәнде. Һеҙгә һиҙәйәткә саҡырыусы рәсүлде күндерҙе, ул рәсүл һеҙгә уҡыйҙыр Аллаһуның асыҡ һөйләп бирелгән аяттарын, Ҡөрьәнгә ышанып уның юлы менән изге ғәмәлдәр ҡылған кешеләрҙе динһеҙлек яһилиәт ҡараңғылығынан иман үә мәғрифәт яҡтылығына сығармаҡ өсөн. Берәүе Аллаһуға иман килтереп яҡшы эштәр эшләһә, изге ғәмәлдәр ҡылһа, ул кешене Аллаһ аҫтарынан йылғалар аға торған йәннәттәргә кертер, улар унда мәңге ҡалырҙар. Тәхҡиҡ Аллаһ йәннәт әһелдәренә ризыҡты күркәм ҡылды. Ул – Аллаһ күкте ете ҡат итеп халыҡ ҡылды һәм ерҙе лә күк кеүек ете ҡат итеп халыҡ ҡылды. Аллаһ хөкөмө ер илә күк араһында йөрөр, тәхҡиҡ Аллаһуның һәр нәмәгә көсө еткәнлеген кешеләр белһендәр өсөн һәм һеҙҙең белеүегеҙ өсөн дә тәхҡиҡ Аллаһуның һәр нәмәне белем менән әйләндереп алғанлығын белеүегеҙ өсөн.
Оло Цема
Оло Цема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Цема йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жилиха
Жилиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лосиха (Оло Лосиха) йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әт-Тәғабун сүрәһе
Әт-Тәғабун сүрәһе (سورة المنافقون, Үҙ-ара алдашыу ) — Ҡөрьән Кәримдең 64-се сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 11 аяттан тора.
«Ҡиәмәт көнөндә кәферҙәр фани донъя тормошона алданып, форсатты ысҡындырғандарын аңларҙар. Йәүмүтүн тәғәбүн - ҡот осҡос алданыу, зарар күреү көнө». (Али Тургут тәфсиренән.)
Мәғәнәһе
Бисмилләһир-рахмәәнир-рахиим.
1. Күктәрҙә һәм Ерҙә нимә булһа, барыһы ла Аллаһты маҡтай. Милек-байлыҡ — Аллаһтыҡылыр. Маҡтау — Аллаһҡалыр. Аллаһтың ҡөҙрәте һәр нәмәгә етә. (2) Һеҙҙе яралтҡан — Аллаһтыр. Ҡайһығыҙ — кәфер, ҡайһыларығыҙ мөьмин булдығыҙ. Аллаһ һеҙҙең ғәмәлдәрегеҙҙе күреп тороусы. (3) Күктәрҙе һәм Ерҙе юҡтан бар итте. Һеҙгә һүрәт-ҡиәфәт бирҙе һәм һеҙҙең рәүешегеҙ бик тә гүзәл булды. Ҡай­тыш та — Аллаһҡалыр. (4) Аллаһ күктәрҙә һәм Ерҙә бул­ғандарҙың барыһын да белеп тора. Йәшереп-ҡасырып ҡыл­ғандарығыҙҙы ла, асыҡтан-асыҡ ғәмәлдәрегеҙҙе лә белеп тора. Аллаһ күңелдәрҙә ниндәй теләк, баштарҙа ниндәй фекер булғанды ла белә.
5. Байтаҡтан әүәлге йәшәйештәрендәге инҡарсыларҙың хәл-хәбәре һеҙгә килеп ирешмәнеме ни? Улар ҡылмыштары­на күрә, язаһын да татыны. Улар өсөн әсе ғазап әҙерләнгән ине. (6)Пәйғәмбәрҙәр уларға ап-асыҡ дәлилдәр килтергән ине, ләкин улар:
— Ғәҙәти бер бәндә беҙҙе тура юлға йүнәлтәсәкме? — тип инҡар иттеләр, йөҙ сөйөрҙөләр. Аллаһ та һис бер нәмәгә мохтаж түгеллеген күрһәтте. Аллаһ — байҙыр, маҡтауға лайыҡтыр. (7) Кәферҙәр менән мөшриктәр үлгәс яңынан терелеүҙе ҡәтғи инҡар иттеләр. Әйт һин уларға: — Валлаһи, һеҙ, һис шикһеҙ, яңынан тереләсәкһегеҙ, ахырҙа ғәмәлдәрегеҙ тураһында һеҙгә хәбәр биреләсәк, — тип. — Был эш Аллаһ өсөн бер ҙә ҡыйын түгел. (8) Шулай булғас, Аллаһҡа, уның Пәйғәмбәренә һәм индерелгән нурына (Ҡөръәнгә) иман килтерегеҙ. Аллаһ һеҙҙең ғәмәлдәрегеҙҙән хәбәрҙар. (9) Мәхшәр көнө — барығыҙ бергә туплана торған көн (иҫәп-хи­сап, юғалтыуҙар, алданыуҙар һәм табыштар көнө). Аллаһҡа иман килтереп, изгелек ҡылған кешенең хаталарын Аллаһ кисерер, уларҙы Аллаһ арыҡтарынан шишмәләр ағып ятыусы йәннәттәргә урынлаштырыр. Улар шунда мәңге ҡаласаҡ. Бына, бөйөк Маҡсат — Сәғәдәт шул булыр.
10. Инҡарсылар менән аяттарымды ялғанға сығарыусы­лар йәһәннәмгә теркәлер. Улар шунда мәңге ҡаласаҡ. Ай-һай, хәтәр ер ул - улар барасаҡ йәһәннәм.
11. Бер генә ҡайғы ла Аллаһ әмеренән башҡа төшмәҫ. Аллаһҡа инанған кешенең күңелен Аллаһ тура юлға йүнәлтер. Аллаһ бар нәмәне лә белеп тора. (12) Аллаһҡа итәғәт итегеҙ. Пәйғәмбәргә лә итәғәт итегеҙ. Йөҙ сөйөрәһегеҙ икән, сөйөрөгөҙ (унан Раббыға ла, Пәйғәмбәргә лә зыян булмаҫ). Пәйғәмбәр бары тик үҙ вазифаһын асыҡ итеп белдереүсе генә. (13) Аллаһтан юғары һис бер башҡа ҡөҙрәт эйәһе юҡ. Мөьминдәр фәҡәт Аллаһҡа һыйынып, Уға ышанып йәшәйҙәр. (14) Әй, иманлы кешеләр, ҡатындарығыҙ һәм балаларығыҙ араһында ла һеҙгә дошман булғандар бар. Улар менән һаҡ эш итегеҙ. Әммә уларҙы ғәфү итһәгеҙ, хаталары арҡаһында уларҙы ҡаҡмаһағыҙ, яңылыштарын ҡаплап ҡалғылаһағыҙ, белеп тороғоҙ, Аллаһ — ярлыҡаусы, сикһеҙ миһырбанлы кисереүсе. (15) Дөрөҫөн генә әйткәндә, байлығығыҙ һәм балала­рығыҙ һеҙҙе һынар өсөн генә. Бөйөк әжер иһә Аллаһ янында булыр. (16) Шулай булғас, булдыра алғанса, һеҙ Аллаһҡа ҡар­шы баш күтәрмәҫкә тырышығыҙ. (Аллаһ әмерҙәрен) тыңла­ғыҙ, итәғәт итегеҙ, үҙ мөмкинлектәрегеҙҙән сығып, хәйер-саҙаҡа бирегеҙ. Нәфсеһен тыя белгән кеше Сәғәдәткә ирешер. (17) Аллаһ ризалығы өсөн бурыс бирһәгеҙ (сауаплы эш башҡарһағыҙ) Аллаһ һеҙҙең әжерегеҙҙе ҡат-ҡат арттырыр һәм һеҙҙе ярлыҡар. Аллаһ әжерҙе мул бирер, Ул яза бирергә ашыҡмай. (18) Йәшерелгәнде лә, йәшерелмәгәнде лә Аллаһ белеп тора. Ул өҫтөндер, хикмәт эйәһелер.
Әт-Тәхрим сүрәһе
Әт-Тәхрим сүрәһе (سورة التحريم, Харам ҡылыу ) — Ҡөрьән Кәримдең 66 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 12 аяттан тора.
9 сентябрь
9 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 252-се (кәбисә йылында 253-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 113 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Йылансыҡбаш
Йылансыҡбаш (Еланчикбаш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 58 кеше. Почта индексы — 452638, ОКАТО коды — 80258830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ
Ҡыҙылбауыр барҡылдаҡ(урыҫ. Дрозд белобровик)
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы сыйырсыҡтай. Яңғыҙ ҙа, күмәкләшеп тә йөрөйҙәр, һырты тигеҙ һорғолт көрән. Тамағы, түше буй-буй ҡара таптар менән сыбарланған һарғылт төҫтә. Ҡорһағы аҡ. Ҡанаттары осонда ике яҡлап ҡыҙғылт ерән тап¬тары бар. Ҡаштары аҡ. Йырсы барҡылдаҡтан аҡ ҡашыһәм ҡыҙыл-ерән таптары менән айырыла. thumb|200px|left|[[Самец, самка и молодые особи белобровика ]]
Тауышы
Тауышы көслө генә: «тси-тррҡ-тррҡ». һайрауы сырылдау һәм матур ғына һыҙғырыуҙан тора.
Йәшәү рәүеше
Урмандарҙа, туғайҙағы ҡыуаҡ¬лыҡтарҙа йәшәй. Төрлө еләк, бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ағастарҙың түбәнге ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа, ағас төпһәләрендә була. Ҡыҙыл һәм көрән таптар менән сыбарланған 4-6 бөртөк зәң¬гәрһыу йәшел йомортҡаһы була. thumb|300px|Птенцы белобровика в [[гнездо|гнезде на земле]] thumb|300px|right|Белобровик под дождём
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы (16 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-педиатр, аллерголог-иммунолог. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2010). Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2013). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2017).
Биографияһы
Резеда Мансаф ҡыҙы Фәйзуллина 1956 йылдың 16 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Әмир ауылында тыуған. 1983 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1989—1992 йылдарҙа «Педиатрия» һөнәре буйынса госпиталь педиатрияһы кафедраһында аспирантурала уҡый. 1992 йылда Педиатрия" һәм «Аллергология һәм иммунология» һөнәрҙәре буйынса медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1999 йылда — «Педиатрия» һәм «Аллергология һәм иммунология» һөнәре буйынса докторлыҡ диссертация яҡлай. 2001 йылда профессор дәрәжәһен ала.
1983—1987 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 6-сы һәм 18-се дауаханаларында эшләй. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында эшләй, бер үк ваҡытта 1996 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш балалар аллергологы.
1992—1994 йылдарҙа — ассистент, госпиталь педиатрия кафедраһында доцент һәм профессор, 1994—2011 йылдарҙа — балалар ауырыуҙар пропедевтикаһында, 2011—2016 — Өфө медицина университетында методик бүлеге начальнигы, бер үк ваҡытта бөгөнгө көнгә тиклем — педиатрия курстары менән факультет педиатрия, неонатология кафедраһы һәм ИДПО симуляция үҙәге профессоры.
Аллергологтар һәм клиник иммунологтар Европа ассоциацияһының һәм респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында, респиратор патология буйынса Консенсустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеү эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу органдары ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһы ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан Республикаһында бүлексә рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Резеда Фәйзуллинаның фәнни эшмәкәрлеге балаларҙа һәм үҫмерҙәрҙә аллергия ауырыуҙарын өйрәнеүгә бәйле. Файзуллина ҡатнашлығында бронхиаль астма ваҡытында психоэмоциональ боҙолоуҙарҙы дауалау, киҫкен пневмонияны иртә диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә.
Фәйзуллина Резеда Мансаф ҡыҙы етәкселегендә медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә һигеҙ диссертация яҡлана. Респиратор йәмғиәтенең Европа Конгресында һәм аллергологтар һәм клиник иммунологтарҙың Европа ассоциацияһында, респиратор патология буйынса Консесустарҙа, педиатрия, респиратор патология, аллергология һәм иммунология буйынса Рәсәй һәм Төбәк-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа докладтар менән сығыш яһай. Бер нисә күп үҙәкле Халыҡ-ара һәм Рәсәй клиник тикшеренеүҙәр етәксеһе, фәнни-тикшеренеүҙәр эштәре буйынса Дәүләт заказы етәксеһе, һулыш алыу ауырыуҙары буйынса Рәсәй Милли Конгресы педиатрия секцияһының ойоштороу комитеты ағзаһы (2009 −2018 йй.), идаралыҡ һәм Бөтә Рәсәй респиратор йәмғиәтенең ағзаһы.
Һылтанмалар
Аллергические болезни у детей, проживающих в регионе с развитой химической и биотехнологической промышленностью : автореферат дис. … кандидата медицинских наук : 14.00.09. — Москва, 1992. — 28 c. : ил. Педиатрия ; Аллергология и иммунология
Гриммельсхаузен
Гриммельсхаузен (Grimmelshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 180 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Чистоборка
Чистоборка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кедра йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәҡәд
Ғәҡәд (‘Акд), башҡа исемдәре ижаб, ҡабул, кубул  — ислам хоҡуҡиәте — фиҡһында: килешеү, һүҙ беркетеү. Әгәр килешеү яҡтары юридик хоҡуҡлы булһа, килешеү предметы аныҡ, бурыстар килешелгән булһа, был осраҡта килешеү ғәмәлдә тип иҫәпләнә.
Билдәләмәһе
Ҡөрьәндә ғәҡәд тип ант итеп ҡабул ителгән килешеү атала.
Фиҡһ буйынса ғәҡәд — үҙ-ара йөкләмәләр тураһында ике йәки күп яҡлы килешеү, унда килешеү предметы булып ғәмәлдәге әйберҙәр һәм мөнәсәбәттәр генә була ала.
Ҡулланылышы
Исламда килешеү мөнәсәбәттәренең берҙәм теорияһы булдырылмауға ҡарамаҫтан, уларҙы күпселек хоҡуҡ белгестәре — фаҡиһтар дүрт ҙур төркөмгә берләштерә:
Кыка-Мачель-Кэт
Кыка-Мачель-Кэт — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 472 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Белов Сергей Александрович
Белов Сергей Александрович (23 ғинуар 1944 йыл — 3 октябрь 2013 йыл) — СССР баскетболсыһы, тренер, 1972 йылғы олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы (1967 һәм 1974), XX быуатта совет һәм Европа баскетболының иң данлыҡлы уйынсыларының береһе. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1969), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Баскетбол Дан залы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Кыка-Мачель-Кэт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белов Сергей Александрович
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары
Сергей Александрович Белов 1944 йылдың 23 ғинуарында Томск өлкәһе Шегар районының Нащёково ауылында Петербург сығышлы Александр Александрович менән Валерия Ипполитовна ғаиләһендә тыуа. Атаһы — 1906, әсәһе — 1909 йылғы, икеһе лә ата-әсәһен бик иртә юғалтҡан була. Атаһы Ленинград урман-техник академияһын тамамлай һәм урман хужалығы инженеры специальносын ала. Әсәһе Ленинград дәүләт университетының педагогия факультетын биолог һөнәре буйынса тамамлай.
Һуғыш ваҡытында Беловтар ғаиләһе Томскиға эвакуациялана. Ленинградтан күсеп килгәс тә, ғаилә башлығын Мельниково район үҙәгенә эшкә күсерәләр һәм Нащёково ауылында ҡәҙимге биш мөйөшлө ауыл өйөн торлаҡ итеп бирәләр. 1943 йылды уны фронтҡа ебәрәләр, ҡатыны ауырлы булып ҡала. Александр Александрович Нащёковоға 1947 йылда ғына әйләнеп ҡайта. Һуғышҡа тиклем ул саңғыла йүгереү буйынса Ленинград чемпионы булған була. 1950 йылда Александр Александрович Томск өлкә башҡарма комитетына эшкә алына, һәм Беловтар Томскиға күсә.
Сергей кескәйҙән спорт менән шөғөлләнеп үҫә, ихата уйындарында әүҙем була, өсөнсө кластан — акробатика, дүртенсенән еңел атлетика менән шөғөлләнә. Шулай уҡ футбол уйнай, ҡапҡа һаҡлай, һуңыраҡ баскетболға килә. Спорттың бөтә популяр төрҙәре буйынса төрлө ярыштарҙа мәктәп өсөн сығыш яһай (1-2-се кластарҙа хатта шахмат ярыштарына ла йөрөй). 1956 йылда мәктәп ярыштарында Беловты тренер Георгий Иосифович Реш күреп ҡала һәм баскетболға саҡыра. Футбол менән еңел атлетика нығыраҡ оҡшаһа ла, Сергей үҙен яңы төрҙә лә һынап ҡарарға була.
5-се кластан ул баскетбол секцияһында даими шөғөлләнә башлай. Баскетболға торған һайын нығыраҡ ылыға барған Белов 14 йәшендә Реш әҙерләгән студенттар командаларында күнегә. Ул бер ваҡытта ла Реш артынан ҡалмай, ул ҡайҙа эшләһә, шунда йөрөп шөғөлләнә. 1960 йылға тиклем Реш Томск инженер-төҙөлөш институты командаһын күнектерә, Белов та был күнекмәләрҙе ҡалдырмай. Һуңынан Сергей Реш артынан Томск "Политех"ы командаһына күсә, 10-сы һәм 11-се кластарҙа уҡығанда ошо команда составында ярыштарҙа ҡатнаша.
1962 йылда Томск ҡалаһының 8-се урта мәктәбен тамамлай.