cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Соловьёв Владимир Георгиевич
Биографияһы
Һуғышты Выборг янында ҡаршылай, Ленинград һәм 2-се Балтик буйы фронттарында ҡатнаша. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Өс тапҡыр еңел яралана (1941 йылдың 17 июлендә, 26 авгусында, 1 октябрендә), бер мәртәбә ауыр яралана (1943 йылдың 15 ғинуарында), контузия ала (1941 йылдың 25 ноябрендә). Өлкән адъютант вазифаһында хеҙмәт итә, һуңынан 23-се уҡсылар дивизияһы 245 -се Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар  полкының  оператив часында штаб начальнигы ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 31 ғинуарына Малая Дивенка ауылы янында немец позицияларын флангтан һөжүм итеп һәм бының алдынан йылғаны аша сығып алышта батырлыҡ күрһәтә,  шулай уҡ  1944 йылдың 21 октябрендә  немецтарҙың контратакаларын кире ҡағыу буйынса етәкселек итә Луки рубежында һуғышта,  һәм Балтик буйында Берлин өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Һуғышты майор званиеһында һәм мотоуҡсылар полкы штабы начальнигы вазифаһында тамамлай.
1955 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай, Төньяк хәрби округта полк командиры итеп тәғәйенләнә. 1960 йылда Ленинград хәрби округына дивизия штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1961 йылда — Ленинград хәрби округының кадрҙар идаралығы начальнигы була. 1965 йылда Сапёрныйҙа дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1970—1977 йылдарҙа Ленинград хәрби Суворов училищеһы начальнигы. Совет армияһында 39 йыл хеҙмәт итә.
Соловьёв Владимир Георгиевич 2008 йылдың 1 мартында Санкт-Петербургта вафат була. Хушлашыу Воронцов һарайында (Санкт-Петербург) сиркәүҙә 4 мартта үткәрелә һәм шул уҡ  көндө Төньяҡ зыяратта   ерләнә.
Рязановка (Стәрлетамаҡ районы)
Рязановка (Рязановка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 583 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880001.
Сатурн (планета)
Сатурн (символы: ) — Ҡояштан алыҫлығы буйынса — алтынсы планета һәм ҙурлығы буйынса Ҡояш системаһында, Юпитерҙан ҡалышып, икенсе планета. Сатурн, Юпитер, Уран һәм Нептун газ гиганттары булып квалификациялана. Планетаға исемде Рим мифологияһындағы Аллаһ хөрмәтенә биргәндәр.
Титан Меркурий (планета)Меркурийҙан ҙурыраҡ һәм Ҡояш системаһында тығыҙ атмосфера менән ҡапланған берҙән-бер планета юлдашы. Сатурндан Ҡояшҡа тиклем яҡынса 1 433 531 000 километр (9,58 а.й). Ҡояш тирәләй 10 759 көндә (яҡынса 29,5 йыл) бер әйләнеш яһай.
Сатурн өҫтөндә, газ гиганты булараҡ, ҡаты ҡатлам юҡ. Сатурн массаһы Ерҙән 95 тапҡыр ҙурыраҡ, ә тығыҙлығы ни бары 0,69 г/см³, йәғни һыу тығыҙлығынан да кәмерәк.
Ҡояш системаһы планеталары араһында Сатурн
Сатурн газ планетаһы тибына ҡарай: ул, нигеҙҙә, газдарҙан тора һәм өҫтө ҡаты ҡатлам менән ҡапланмаған. Планетаның экватор радиусы —, поляр радиусы — ; Ҡояш системаһындағы бөтә планеталар араһында Сатурн иң ныҡ ҡыҫылыуы менән айырыла. Планетаның массаһы Ер массаһынан артығыраҡ, әммә уртаса тығыҙлығы ни бары, ул — Ҡояш системаһында уртаса тығыҙлығы һыу тығыҙлығынан кәмерәк булған берҙән-бер планета. Шуға ла, Юпитер менән Сатурн массалары араһындағы айырма 3 тапҡырға артығыраҡ булһа ла, экватор диаметры буйынса айырма ни бары 19 процент ҡына. Ҡалған газ гиганттарының тығыҙлығы байтаҡҡа күберәк. Экваторҙа тартыу көсө тиҙләнеше тәшкил итә, был күрһәткес уны Ер һәм Нептун менән бер рәткә ҡуя, әммә Юпитерҙағы тартыу көсө тиҙләнешенән күпкә әҙерәк.
Орбита характеристикаһы һәм әйләнеше
Сатурн менән Ҡояш араһындағы уртаса алыҫлыҡ  тәшкил итә. Сатурн, уртаса тиҙлек менән хәрәкәт итеп,  Ҡояш тирәләй 10 759 тәүлектә (яҡынса ) әйләнеп сыға. Сатурн менән Ер араһындағы алыҫлыҡ үҙгәрә 1195 млн. км-нан 1660 млн км самаһы, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы торған осорҙа уларҙың араһы яҡынса. Сатурн менән Юпитер теп-теүәл 2:5 резонансында тиерлек. Сатурн орбитаһының эксцентриситеты 0,056 булғанға күрә, Ҡояшҡа тиклемге араның перигелийҙа һәм афелийҙа айырмаһы тәшкил итә.
Сатурн атмосфераһының күҙәтеүҙәр ваҡытында күренгән объекттары  киңлеккә бәйле төрлө тиҙлектә әйләнә. Юпитерҙағы кеүек бында ла ошондай объекттарҙың бер нисә төркөмө бар. Мәҫәлән, «Зона 1» объектының әйләнеү осоро — (йәғни мөйөш тиҙлеге тәүлегенә 844,3°, йәки тәүлегенә  тәшкил итә). Ул көньяҡ экваториаль бүлкәттең төньяҡ сигенән төньяҡ экваториаль бүлкәттең көньяҡ сигенә тиклем һуҙыла. Сатурндың ҡалған киңлектәрендә (Зона 2) әйләнеш осоро тәүҙә (тәүлегенә 810,76° тиҙлек, йәки тәүлегенә ) була. Һуңынан был мәғлүмәт ҡайтанан ҡарала: яңы баһа бирелә — 10, 34 минут та 13 секунд. «Вояжер−1» осҡан осорҙа планетаның радио нурланышы нигеҙендә «Зона 3» объекты табыла, уның әйләнеү осоро (тәүлегенә 810,8 тиҙлек° тиҙлек йәки тәүлегенә ) тигеҙ.
Килеп сығышы
Сатурндың килеп сығышы буйынса (Юпитер кеүек үк) ике төрлө фараз бар. «Контракция» фаразына ярашлы, Сатурн менән Ҡояш составы буйынса оҡшаш, икеһендә лә водород өлөшө күп, шуға ла, тип фаразлайҙар, тығыҙлығы бик түбән: Ҡояш системаһы барлыҡҡа килгән ваҡытта газ-туҙан дискыһында бик ҙур массалы «ҡуйылыҡ» барлыҡҡа килә, аҙаҡ шул ҡуйылыҡтан планеталар формалаша, йәғни Ҡояш менән планеталар оҡшаш типта формалаша. Шуға ҡарамаҫтан, был фараз Ҡояш һәм Сатурн составындағы айырмалыҡтарҙы аңлата алмай.
Атмосфераһы һәм төҙөлөшө
Сатурн атмосфераһының өҫкө ҡатламдары (күләме буйынса) 96,3 процент водородтан һәм 3,25 % гелийҙан тора. Метан, аммиак, фосфин, этан һәм ҡайһы бер башҡа газдарҙың ҡушылмалары ла бар. Атмосфераһының өҫкө өлөшөндәге аммиак болоттары Юпитерҙыҡына ҡарағанда ҡеүәтлерәк. Атмосферның түбәнге өлөшөндәге болоттар аммоний гидросульфидынан (NH 4 SH) йәки һыуҙан тора.
«Вояжер» йыһан аппараттары мәғлүмәттәре буйынса Сатурнда көслө елдәр, нигеҙҙә, көнсығыш йүнәлешендә (күсәр әйләнеше йүнәлеше буйынса) иҫә, тиҙлеге тиклем. Экваторҙан ҡаҡлығып кире йыһанға табан иҫә башлағас ҡына уларҙың көсө кәмей; экваторҙан ҡаҡлыҡҡан саҡта көнбайыш атмосфера ағымы ла барлыҡҡа килә. Байтаҡ мәғлүмәттәр атмосфераның циркуляцияһы өҫкө ҡатламда ғына түгел, ә планетаның эске өлөшөндә, хатта тәрәнлектә лә булыуын раҫлай. Бынан тыш, «Вояжер-2»нең үлсәүҙәре көньяҡ һәм төньяҡ ярымшарҙарҙағы елдәр экваторға ҡарата симметрик рәүештә иҫеүен күрһәтә. Симметрик ағымдарҙың күренгән атмосфера ҡатламы аҫтында үҙ-ара бәйле булыу ихтималлығы ла фаразлана. Сатурн атмосфераһында ҡай саҡ уғата ҡеүәтле дауылдан ғибәрәт булған тотороҡло ҡатлам барлыҡҡа килә. Ҡояш системаһының башҡа газ планеталарында ла шундай уҡ объекттарҙың булыуы күҙәтелә (ҡара: Юпитерҙағы Оло ҡыҙыл тап, Нептундағы Ҙур ҡара тап). Сатурнда яҡынса бер тапҡыр гигант «Оло аҡ оҙонса ҡулса» пәйҙә була, һуңғы тапҡыр уны 2010 йылда күҙәтәләр (унан бәләкәсерәк дауыл-ғәрәсәттәр йышыраҡ күҙәтелә).
2008 йылдың 12 ноябрендә «Кассини» станцияһы камералары Сатурндың төньяҡ полюсының инфраҡыҙыл диапазондағы һүрәтен ала. Тикшеренеүселәр был юлы Ҡояш системаһында бер тапҡыр ҙа күҙәтелмәгән поляр балҡышты таба. Ультрафиолет һәм күҙгә күренгән диапазондарҙа ла ошондай уҡ балҡыш күҙәтелә. Поляр балҡыштар планета полюсын уратып алған сағыу оҙонса өҙлөкһөҙ әйләнеп торған түңәрәктәрҙән ғибәрәт. Түңәрәктәр, ҡағиҙә булараҡ, 70-80° киңлектәрендә урынлаша. Көньяҡ түңәрәктәр уртаса киңлектәрҙә, ә төньяҡтағыһы — полюсҡа яҡынса 1,5°-ҡа яҡыныраҡ урынлаша, сөнки төньяҡ ярымшарҙа магнит ҡыры бер аҙ көслөрәк. Ҡайһы берҙә оҙонса түңәрәк урынына спираль формаһындағы түңәрәктәр хасил була.
Юпитерҙан айырмалы рәүештә Сатурндың поляр балҡыштары планета магнитосфераһының тышҡы өлөштәрендәге плазма ҡатламының тигеҙһеҙ әйләнеше менән бәйле түгел. Был балҡыштар ҡояш еле тәьҫире аҫтында магнит тоташыуына бәйле рәүештә барлыҡҡа килә тип фаразлана. Ваҡыт үтеү менән Сатурндағы поляр балҡыштарҙың формаһы һәм төрө лә ныҡ үҙгәрә. Уларҙың урынлашыуы һәм сағыулығы ҡояш еле баҫымына ныҡ бәйле, ул ни тиклем күберәк, балҡыш та шул тиклем сағыуыраҡ һәм полюсҡа яҡыныраҡ. Поляр балҡыш ҡеүәтенең уртаса күрһәткесе (ультрафиолет) диапазонында, ә  (инфраҡыҙыл) диапазонында  тәшкил итә.
Көслө дауылдар һәм штормдар ваҡытында Сатурнда ҡеүәтле йәшен йәшнәүе күҙәтелә. Сатурнда улар тыуҙырған электромагнит әүҙемлек йылдар буйына тулыһынса тынысланыуҙан бик ныҡ көслө электр дауылдары ҡупҡанға тиклем тирбәлә.
Төньяҡ полюстағы алты мөйөшлө ҡатлам
Сатурндың төньяҡ полюсындағы болоттар гигантт алтымөйөш (гексагон) барлыҡҡа килтерә. Беренсе тапҡыр 1980-се йылдарҙа «Вояжер» Сатурн эргәһенән осҡанда төшөрөп ала, Ҡояш системаһының башҡа урынында бер ҡасан да бындай күренештәр күҙәтелмәй. Алтымөйөш 78° киңлегендә урынлашҡан, уның һәр яғы яҡынса тәшкил итә, йәғни ул Ер диаметрынан ҙурыраҡ, был алтымөйөш эсенә дүрт Ер урынлаша алыр ине. Уның әйләнеү осоро —. Был осор радионурланыш интенсивлығының үҙгәреү осоро менән тап килә.
Болоттарҙың сәйер структураһы инфраҡыҙыл һүрәттәрҙә күрһәтелә, уларҙы 2006 йылдың октябрь айында Сатурн тирәләй әйләнгән «Кассини» йыһан аппараты төшөрөп ала. Һүрәт «Вояжер» осоп ҡайтҡандан һуң 20 йыл үткәс тә был алтымөйөштөң тотороҡло булыуын раҫлай, өҫтәүенә әйләнеү ваҡытында ла болоттарҙың алты мөйөшлө структураһы һаҡланып ҡала. Ерҙәге айырым болоттар алтымөйөш формаһын алыуы ихтимал, әммә, уларҙан айырмалы рәүештә, Сатурндағы алтымөйөш төҙөк алтымөйөшкә бик яҡын. Гексагон районында болоттар бер төрлө генә түгел, тип фаразлана. Болоттар бөтөнләй булмаған өлкәләрҙең бейеклеге.
Эске төҙөлөшө
Сатурн атмосфераһының иң тәрән урынында баҫым һәм температура күтәрелә, ә водород әкренләп кенә шыйыҡ хәлгә күсә. Тәрәнлеге яҡынса булғанда водород металға әйләнә (унда баҫым яҡынса 3 миллион атмосфераға етә). Электр тогының циркуляцияһы металл водородта магнит ҡырын барлыҡҡа килтерә (Юпитерҙағынан күпкә ҡеүәтлерәк). Планета үҙәгендә силикаттар, металдар һәм, фараз буйынса, боҙ кеүек ҡаты һәм ауыр материалдарҙан бик ауыр йәҙрә тора. Уның массаһы 9-ҙан алып 22-гә тиклем Ер массаһына тигеҙ. Йәҙрәһенең температураһы —, ә Сатурн йыһанға таратҡан энергия планета Ҡояштан алған энергиянан 2,5 тапҡырға күберәк. Энергияның ҙур ғына өлөшө Кельвин — Гельмгольц механизмы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (планетала температура түбәнәйгәндә уның баҫымы ла түбәнәйә, һөҙөмтәлә ул ҡыҫыла, ә матдәһенең потенциаль энергияһы йылылыҡҡа әйләнә). Әммә был механизм планета энергияһының берҙән-бер генә сығанағы түгел. Йылылыҡтың ҡалған өлөшө гелий тамсыларының конденсацияһы һәм уларҙың водород аша йәҙрә эсенә тамыуы иҫәбенә хасил була. Һөҙөмтәлә тамсыларҙың потенциаль энергияһы йылылыҡ энергияһына әйләнә. Иҫәпләүҙәр буйынса, йәҙрә өлкәһенең диаметры яҡынса тәшкил итә.
Магнит ҡыры
Сатурндың магнитосфераһын 1979 йылда «Пионер-11» йыһан аппараты аса. Үлсәмдәре буйынса ул тик Юпитерҙың магнитосфераһынан ғына ҡалыша. Магнитопауза, Сатурн үҙәгенән уның магнитосфераһы һәм ҡояш еле араһындағы сик, Сатурндың үҙәгенән уның 20 радиусы самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан, ә магнитосфераның ҡойроғо йөҙҙәрсә радиусҡа һуҙыла. Сатурндың магнитосфераһы планета һәм уның юлдаштары етештергән плазма менән тулған. Юлдаштар араһында гейзерҙары һыу парҙарын атып торған Энцелад ҙур роль уйнай, был парҙарҙың бер өлөшө Сатурндың магнит ҡыры тарафынан ионлаштырыла.
Сатурндың магнитосфераһы менән ҡояш еле араһындағы үҙ-ара бәйләнеш планетаның полюстары тирәләй поляр балҡыштың сағыу оҙонса түңәрәктәрен булдыра, уларҙы ябай күҙ менән дә, шулай уҡ ультрафиолет һәм инфраҡыҙыл нурҙар аҫтында ла күҙәтергә мөмкин.
Планетаны тикшереү
Сатурн — Ҡояш системаһындағы Ерҙән ябай күҙ менән күреп булған биш планетаның береһе. Максимумда Сатурндың ялтырауы беренсе йондоҙ дәүмәленән артып китә. Сатурн ҡулсаларын күреү өсөн диаметры -ҙан кәм булмаған телескоп талап ителә. Галилео Галилей 1609-1610 йылдарҙа телескоп аша Сатурнды күҙәткәнендә уны бер бер-береһенә тейеп торған өс есем кеүек күрә, икәүһе Сатурндың «компаньондары» (юлдаштары) тип билдәләй. Ике йылдан һуң Галилей ҡабат күҙәткәнендә планетаның "юлдаштарын" таба алмай.
1659 йылда Гюйгенс артыҡ көслө телескоп ярҙамында шуны асыҡлай: Галилейҙың «компаньондар» тигәне — планетаны уратып алған йоҡа яҫы, шул уҡ ваҡытта планетаға теймәгән ҡулса. Гюйгенс шулай уҡ Сатурндың иң эре юлдашы — Титанды аса. 1675 йылдан был планетаны өйрәнеү менән Кассини шөғөлләнә башлай. Ул ҡулсаларҙың икәү булыуын һәм улар араһында асыҡтан-асыҡ күренеп торған ара булыуын билдәләй, аҙаҡ был ара Кассини араһы тип атала. Кассини Сатурндың тағы ла бер нисә эре юлдашын: Япет, Тефия, Диона һәм Рейҙы аса.
Артабан 1789 йылда Уилям Гершаль планетаның тағы ла ике юлдашын — Мимас һәм Энцеладты асҡанға тиклем күҙгә күренерлек асыштар булмай. Шунан һуң бер төркөм британ астрономдары Гиперион юлдашын аса. 1899 йылда Уильям Пикеринг Феб юлдашы булыуын асыҡлай. 1944 йылда Джерард Койпер Титанда ҡеүәтле атмосфера булыуын аса. Был күренеш Ҡояш системаһы өсөн уникаль.
Юлдаштары
Сатурндың иң ҙур юлдаштары — Мимас, Энцелад, Тефия, Диона, Рея, Титан һәм Япет — улар 1789 йылда асыла, әммә бөгөнгө көндә лә төп тикшеренеү объекттары булып ҡала. Был юлдаштарҙың диаметры 397 километрҙан (Мимас) -ға тиклем (Титан), орбитаның ҙур ярымкүсәре -нан (Мимас) -ға тиклем (Япет). Массалары буйынса бүленеш диаметр буйынса бүленешкә тап килә. Титан иң ҙур эксцентриситетҡа эйә, иң бәләкәй эксцентриситет — Диона менән Тефияла. Параметрҙары билдәле булған бөтә юлдаштар ҙа синхрон орбитанан юғарыраҡ урынлашҡан, был хәл уларҙың әкренләп планетанан алыҫайыуына килтерә. 2010 йылдың февраленә ҡарата Сатурндың 62 юлдашы булыуы билдәле. Уларҙың 12-һе йыһан аппараттары ярҙамында асыла: «Вояжер-1» (1980), «Вояжер-2» (1981), «Кассинит» (2004—2007). Гиперион менән Фебанан башҡалары синхрон рәүештә үҙ күсәре тирәләй әйләнә — улар Сатурнға һәр ваҡыт бер яғы менән генә боролған. Иң ваҡ юлдаштарының әйләнеүҙәре тураһында мәғлүмәт юҡ. Лагранж нөктәһендә L5 һәм L4 Тефия менән Дионаға икешәр юлдаш эйәрә.
2006 йыл барышында Гавайи университетынан Дэвид Джуитт етәкселегендәге ғалимдар командаһы, Гавайи штатында япон телескобы Субарула эшләп, Сатурндың тағы ла 9 юлдашын асыуҙары тураһында иғлан итә. Был юлдаштарҙың бөтәһе лә — даими булмаған юлдаштар, улар ретроград орбиталары менән башҡаларҙан айрылып тора. Улар планета тирәләй 1300 көндән 862 көнгә тиклем әйләнә.
Ҡулсалары
Сатурндың төп өс һәм бик йоҡа дүртенсе ҡулсаһы бар. Улар барыһы бергә, Сатурн дискыһына ҡарағанда, күберәк яҡтылыҡ сағылдыра. Төп өс ҡулсан латин алфавитының беренсе хәрефе менән билдәләнә. В ҡулсаһы — үҙәк ҡулса, иң сағыу һәм киң, ул тышҡы А ҡулсаһынан Кассини араһы ( киңлеге ) менән айырыла, Кассини араһында үтә йоҡа, үтә күренмәле ҡулсалар бар. А ҡулсаһы эсендә айырыусы Энке һыҙаты тип аталған бик йоҡа ярыҡ бар. Планетаға В ҡулсаһына ҡарағанда яҡыныраҡ булған С ҡулсаһы үтә күренмәле тиерлек. Сатурн ҡулсаларын улар ныҡ итеп асылған саҡта күҙәтеү уңайлы. Был ваҡытта Сатурнда йә ҡыш, йә йәй була.
1921 йылдағы имеш-мимеш
1921 йылда Сатурн үҙенең ҡулсаларынан яҙған, тигән имеш-мимеш тарала. Был хәбәр кешеләрҙе ифрат хафаландыра, хатта ҡулсаларҙың ҡасан Ергә килеп төшәсәген иҫәпләүҙәр баҫылып сыға. Ғәмәлдә ҡулсалар ерҙән күҙәтеүселәргә ҡарата ҡабырғаһы менән торғанға күрә генә ул кешеләргә күренмәгән була.
Япарһаҙ
Япарһаҙ (Япарсаз) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 289 кеше. Почта индексы — 453694, ОКАТО коды — 80227825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Йылайыр кантоны биләмәһендә 1909—1911 йылдарҙа ауылға украин күскенселәре утар булараҡ нигеҙ һала. Шулай уҡ Киржаки, Рыков (Рыжов) исемдәре менән билдәле. Хәҙерге статусын 1930-сы йылдарҙа ала.
Мейәс (Арғаяш районы)
Мейәс — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһе составына инә.
Арғужа һыуһаҡлағысы ярында урынлашҡан. Иң яҡын тораҡ пункттар — Байрамғол ауылы һәм Арғужа ҡасабаһы.
Халҡы
Мәғлүмәттәр буйынса Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ҡасабала барыһы 39 кеше йәшәгән, шул иәптән, 15 ир-ат һәм 24ҡатын-ҡыҙ.
Урамдары
Ҡасабала барыһы өс урам бар.
Лидвалдең килем йорто
Лидвалдең килем йорто — Санкт-Петербургта төньяҡ модерн ҡомартҡыһы. 1899—1904 йылдарҙа төҙөлгән.
Ида Амалия Лидвалдең килем йорто  —  күренекле архитектор  Ф. И. Лидвалдең тәүге эше, ул әсәһенең  заказы буйынса үтәлә. Йорттоң төньяҡ яғы Лидвалдәрҙең  йорто булып тора.
Тарихы
1800 йылдарҙа Каменноостровский проспекты башында, Кесе Посад урамы  һәм Кронверк проспекты араһында территория һарай яны отставкалағы  комиссар П.И. Апраксинға ҡарай. 1820 йылдан уның хужаһы  йәшерен советник   Х. А. Бек, һуңынан дворян ҡатын Зелинская була.
1849 йылда бында штаб-табип Н.А.Браундың ике ҡатлы ағас йорто һәм механик Е.И. Гленниҙың ике ҡатлы таш йорто тора.
1857 йылда участканың көньяҡ өлөшө кА.А. Кумбергҡа, 2-се гильдия сауҙагәре Иван (Иоганн Андреас) Кумбергтың ҡатынына күсә. Участкала архитектор Р.Б. Бернгард проекты буйынса өс ҡатлы торлаҡ йорт һәм 4 торлаҡ булмаған ҡоролма төҙөлә. Торлаҡ булмаған ҡоролмаларҙа Иоганн Андреас Кумберг  бронза һәм лампа фабрикаһы урынлаштыра. 1875 йылда фабрика киңәйә һәм бронза изделиелары заводы  була, уның  хужаһы Кумберг ҡала.
1876—1877 йылдарҙа участкала В.Г.Шаламов проекты буйынса яңы таш ҡоролмалар төҙөлә, 1895 йылда — Э.Ф. Шитт проекты буйынса.
1896 йылда бөтә участка икегә  бүленә: бер участка голланд какаоһы келәте хужаһы, Пруссия подданыйы С.В.Фелькелгә, икенсеһе И.А.Кумбергта ҡала. Фелькель үҙ участкаһында яңы йорт төҙөй.
1898 йылда ике участканы ла Яков Петрович Кокс һатып ала.
1898 йылда Кокстың берләштерелгән участкаһын кредитҡа Ида Амалия Лидваль, архитектор Ф.И. Лидвалдең әсәһе һатып ала. 1899 йылдың  23 мартында   Ида Лидваль Санкт-Петербург идаралығына үҙенә ҡараған ерҙә төҙөлөш башлау өсөн ғариза яҙа. 1899 йылдың 14 апрелендә рөхсәт бирелә, ә 24 апрелдә Ф. И. Лидваль участкаға ваҡытлыса ҡойма ҡуйыуҙы һорай, был төҙөлөштөң башланыуын аңлата.
Архитектураһы
Ф.И.Лидваль эштәре 1900 йылдарҙа Санкт-Петербург архитектураһында ҙур роль уйнай башлай. Үҙ ижадының беренсе этабында (1897—1907), ул «төньяҡ модерн» стиленең сағыу вәкиле була, уның эҙләнеүҙәре был йылдарҙа скандинав һәм фин төҙөүселәренең  ынтылыштарына  яҡын. Шул уҡ ваҡытта Лидваль ҡоролмиалары ҡаланың тарихи йөҙөнә ҡаршы килмәй. И. Б Лидвалдең килем йорто архитекторҙың иң  тәүге эштәренең береһе, ғәҙәттә, был стилдә торлаҡ йорт  өлгөһө булараҡ, миҫал итеп килтерелә:
Йорттоң төҙөлөшө Кесе Посад урамы яғынан башлана. 1900 йылда флигелдәр менән дүрт ҡатлы корпус төҙөлә. 1901—1902 йылдарҙа биш ҡатлы арҡыры корпус төҙөлә. 1903—1904 йылдарҙа көньяҡ корпусты төҙөү тамамланған. Шулай итеп, бина, курдонер менән берләшкән төрлө ҡатлы дүрт корпустан тора, улар проспекттан ҡыҙыл гранит бағаналарҙағы сүкелгән рәшәткәләр менән айырыла (1995 йылда яңыртыла). Рәшәткәлә гранит пилон-фонарҙар менән ике ҡапҡа ҡуйылған
Торлаҡ корпустарҙан тыш ихатала ике ҡатлы таш карета һарайы төҙөлгән
Кесе Посад яғына сыҡҡан корпус төҙөлөшөндә Лидваль ғәҙәти яҫылыҡты һәм симметрияны бөтөрөргә тырыша. Кәкере һыҙыҡлы абристың уртансы өҫкө өс мөйөшлө өлөшө һәм улар аҫтындағы киң тәҙрәләр үҙәктән ситкә күсә. Түбәнге ҡат тулҡын рәүешле һыҙыҡ менән айырыла. Эркерҙар бер-береһен ҡабатламай: һулы — йомро, уңы — ҡырлы. Стена фактурлы штукатурка менән ҡапланған.
Үҙәк корпус планында шулай уҡ симметриялы түгел, әммә уның төп фасадының төп звеноһы симметриялы өс күсәрле төҙөлөштә. Ҡыйыш контурҙың уртансы өҫкө өс мөйөшлө  өлөшөҡабырға эркерҙар өҫтөнән күтәрелә. Өс ҡырлы быяла эркер үҙәктә ҙурырыаҡ бейеклектәге көрәксәләр араһында ҡыҫылған. Метал балкалар һәм уның конструкцияһының башҡа өлөштәре матур эшкәртелгән.
Йорт цоколе бөтә периметры буйлап тигеҙ эшкәртелгән ҡыҙыл гранит плиталарынан һалынған, түбәнге ҡаттың тышы һәм архитектура деталдәре йәшкелт аҡһыл-һоро төҫтәге талькохлориттан башҡарылған Биҙәүҙә шулай уҡ төрлө фактурлы штукатур һәм шыма керамик плитка ҡулланыла.
Фасадтарҙы биҙәүҙә төньяҡ модерндың   декоратив мотивтары: ҡоштар, үҫемлектәр һәм хайуандар һүрәте менән скульптура рельефтары киң ҡулланыла. Икенсе ҡатта корпустың ике яғында рәшәткәләр менән балкондар урынлашҡан, рәшәткәләрҙең яҡтарында көнбағыштар һүрәтләнгән. Бинаның башҡа балкондары икенсе стилистикаға эйә: уларҙың бер өлөшө ритмик модерндың үҫемлектәр  вариантында  эшләнгән, икенсеһе —  неоклассик стилдә. Беренсе ҡаттағы балкондың сүкеп яһалған яндауырҙары  «L» (Lidvall) рәүешендә эшләнгән. Һул корпустың түрендә дельфиндарҙы хәтерләткән фантастик балыҡтарҙың һүрәттәре урынлаша. Флигелдең сығып торған өлөшөндә кеҫәртке, өҫтәрәк һеләүһен башы уйып эшләнгән. Стеналары һәм түрҙәр абаға, мухомор, ләлә сәскәһе, көнбағыштар, емеш-еләктәрҙе һүрәтләгән рельефтар менән биҙәлгән, түҙең береһендә арыҫлан битлектәре менән биҙәлгән.
Йорттоң дөйөм планы дөрөҫ булмаған формалы булыуға ҡарамаҫтан,  Ф. И. Лидваль ҡыҫынҡы һәм йәйенке мөйөшлө бүләмәләрҙән ҡотола. Уңайһыҙ бүлмәләр ярҙамсы булараҡ ҡулланыла. Бөтә фатирҙар берҙәй төҙөкләндерелә һәм тик ҙурлыҡтары буйынса ғына айырыла. Фатирҙарҙа иҙәндәр мозаикалы һәм паркетлы була. Уң һәм һул флигелдәрҙең бүлмәләрендә стеналар һәм түшәмдәр ағастан — ҡайын һәм имәндән була. Һуңғы корпустың ванна бүлмәләрендә француз кухня усаҡтары һәм фаянс йыуынғыстар урынлаша. Түр бүлмәләрҙә мәрмәр һәм кафель каминдар, фатирҙарҙа голланд һәм урыҫ майолика мейестәр ҡуйыла. Һәр корпуста швейцарҙар, урам һепереүселәр һәм машинистар өсөн бүлмәләр, ҡабул итеү, кер йыуыу, үтекләү бүлмәләре, электр яҡтыртыу һәм һыу менән йылытыу машиналары, шулай уҡ лифттар ҡуйыла.
Лидваль йорто — трапеция конфигурациялы  ҙур участканың  матур һәм бер үк ваҡытта функциональ комплекслы ҡала төҙөлөшө, традицион, яңы төҙөлөш һәм биҙәү материалдарын художестволы ҡулланыу  һәм техник мөмкинлектәрҙе  әүҙем һәм ышаныслы файҙаланыу үрнәге булып тора. Бина ҡаланың «Иң яҡшы фасад» (1907) конкурсында беренсе урынды яулай.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы — Башҡортостан Республикаһының дәүләт наградаһы.
Икенсе Тербуны
Икенсе Тербуны (2-се Тербуны) — Липецк өлкәһендәге Тербуны районы Икенсе Тербуны ауыл биләмәһе үҙәге, ауыл.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
1967 йылда Башҡорт АССР-ы Хөкүмәте әҙәбиәт, сәнғәт, архитектура өлкәһендәге иң яҡшы әҫәрҙәрҙе билдәләү өсөн Салауат Юлаев исемендәге премия булдырған. 1992 йылдан «Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы» тип атала.
Премия тураһында
Премия бирелә:
Икенсе Тербуны
Ауылдың атамаһы
А. А. Елецкийҙың фаразы буйынса ауылға нигеҙҙе Чернавино кешеләре һалған. Ауыл тәүге тапҡыр 1596 йылдың 27 ғинуарында телгә алына, артабан — 1596, 1611 һәм 1672 йылдарҙа
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
Премия тураһында
а) әҙәбиәт өсөн
Икенсе Тербуны
Ауылдың атамаһы
А. А. Голубевтың версияһы рәсми рәүештә танылған һәм 2014 йылда Тербуны районының символикаһын эшләгән саҡта ҡулланыла.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
Премия тураһында
б) архитектура өсөн
Икенсе Тербуны
Тарихы
Екатерина II Указына ярашлы бында Смолнеск кешеләре килеп төпләнә. Уларҙың бер өлөшө — Бурдина ауылында йәшәй, икенсе өлөшө Голопузовка ауылына нигеҙ һала(хәҙер Хутор-Березовка).
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
Премия тураһында
в) кино сәнғәте өсөн
Икенсе Тербуны
Тарихы
1896 йылда Тербундарҙан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта Елец — Касторная тимер юл линияһы үткәрелә. Унда асылған станция Тербуны исемен ала, станция янында ҡасаба үҫеп сыға, хәҙерге ваҡытта Тербун районы үҙәге — Тербуны ауылы. Айырып алыу өсөн ауыл Икенсе Тербуны тип йөрөтөлә.
Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы
Лауреаттары
Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаттары — премия менән бүләкләнгән кешеләр һәм ойошмалар
Икенсе Тербуны
Инфраструктураһы
Ауылда мәҙәниәт йорто, дөйөм һәм балалар китапханалары, урта мәктәп (2008 йылда унда 164 бала уҡый), етем балалар өсөн коррекция мәктәп-интернат, балалар баҡсаһы (25 бала йөрөй) эшләп килә.
Һаулыҡ һаҡлау
Ауылда табип амбулаторияһы эшләй.
Тербуны Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Липецк өлкәһенең Тербун районы территорияһы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ике тапҡыр оккупацияға дусар була: 1941 йылдың ноябрь-декабрендә һәм 1942 йылдың июленән алып 1943 йылдың ғинуарына тиклем. Оккупация һөҙөмтәләре ифрат фажиғәле була: емерелгән хужалыҡ, юҡҡа сығарылған мәктәптәр һәм китапханалар, үртәлгән йорттар, үлтерелгән йәки Германияға ҡыуылған халыҡ. Липецк өлкәһендәге бөтә райондар араһынан Тербун районы иң ҙур зыян күргән район. Был ерҙәр һуңғы сигенеү рубежы булып тора, бында оҙайлы алыштар бара һәм һуңынан совет ғәскәрҙәренең һөжүмдәре башлана.
1942 йылдың 10 июленән 9 октябргә тиклем 5-се танк армияһының 8-се кавалерия корпусы составында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (башта — Брянск, һуңынан — Көньяҡ-Көнбайыш фронты), Косинка-Тербуны-2 оборона рубежында ҡаты алыштар алып бара.
5-се танк армияһы (уның составында 112-се кавалерия дивизияһы һуғыша) алышҡа разведкаһыҙ ебәрелә, авиация ярҙамы күрһәтелмәй, танкылар үтергә ҡыйын ерҙәргә ҡыуып индерелә. Юғалтыуҙар буйынса архив мәғлүмәттәре хәрби журналадары һәм хәрби сводкалар мәғлүмәттәренә тап килмәй. Мәҫәлән, 8-се кавалерия корпусы буйынса 841 кеше һәләк булған, 1405 кеше яраланған тип әйтелә, әммә 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ғына яҡынса 2000 кеше һәләк булған. Нәк ошо көндәрҙә, 1942 йылдың 10 июлендә, 294-се полк командиры майор Гәрәй Нафиҡов һәләк була. 237-се Себер дивизияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә: 14- 25 июлдә 1130 кеше һәләк булған, 2271 кеше хәбәрһеҙ юғалған, 1585 кеше яраланған. Техникала һәм тере көстә һуғышҡа һәләтлеген юғалтҡан һәм тарҡалыуға мәжбүр булған хәрби подразделениелар һаны бихисап. Яңы мәғлүмәттәр, яңы факттар асыла, улар Тербуны тирәһендәге алыштарҙың аяуһыҙлығын, яугирҙарҙың ҡаһарманлығын күрһәтә.
Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы
Хәбибуллин Ғабдрахман Сөләймән улы (7 ғинуар 1903 йыл — 19 сентябрь 1969 йыл) — башҡорт опера йырсыһы. Башҡорт АССР-ының (1942) һәм РСФСР-ҙың (1949) атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының (1947) һәм РСФСР-ҙың (1955) халыҡ артисы.
Биографияһы
Ғабдрахман Сөләймән улы Хәбибуллин 1903 йылдың 7 ғинуарында Томск ҡалаһында 12 балалы ҙур ярлы ғаиләлә тыуған. Бала саҡтан ҡара эшсе, ер ҡаҙыусы булып эшләй. Армияла хеҙмәт иткәндә «айырыуса батырлыҡ күрһәтә». Маньчжурия менән сиктә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡаны өсөн командованиеның Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
Вокал партиялары
Судья («Һоҡланғыс тирмәнсе»; дебют, 1938), Цуниг («Кармен», Ж.Бизе), Спарафучилле («Риголетто», Дж. Верди), Дон Базилио («Севильский цирюльник», Дж. Россини), Кончак («Кенәз Игорь», А. П. Бородин), Ҡужаҡ («Ир-Тарғын» — «Ер-Таргын», Е. Г. Брусиловский), Солтанбәк («Аршин мал алан», Өзәир Ғаджибеков ]]), Серлебай («Айһылыу» — «Айхылу», М. М. Валеев һәм Н. И. Пейко), Мулла («Ҡоҙаса» — «Свояченица», З. Ғ. Исмәғилов), Ҡолыя («Һаҡмар» — «Хакмар», Валеев, 1940), Тапҡыр-хан («Мәргән» — «Мэргэн», А. А. Эйхенвальд, 1940), Старшина («Ҡарлуғас»— «Карлугас», Н. К. Чемберджи, 1941), Ҡәһҡәһә («Аҡбуҙат»), Солтан («Азат», Р. А. Мортазин, 1949), Юлай Аҙналин («Салауат Юлаев»), Аяҙғол («Шәурә»). Башҡорт («Азамат», «Аҡһаҡ-ҡола», «Ирәндек», «Һырдарья», «Урал»), татар («Ҡара урман», «Райхан», «Сәскәләр ҡойола», рус һәм сит ил композиторҙары операларынан йырҙар, романстар, ариялар һәм дуэттар.
Хәтер
2003 йылдың 19 сентябрендә Өфө ҡалаһында, артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се һанлы йортҡа, уның исеме яҙылған мемориаль таҡта ҡуйылған.
Ай-Нятлонга-Ягун
Ай-Нятлонга-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нятлонга-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы
Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы (15 август 1899 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, генерал-майор. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһын ойоштороусы һәм 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың февраленә тиклем уның командиры. Рәсәй Федерацияһы Геройы (2020, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Миңлеғәле Минһажетдин (Минһаж) улы Шайморатов 1899 йылдың 15 (яңыса 27) авгусында элекке Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Биштәкә ауылында батрак ғаиләһендә бишенсе бала булып донъяға килгән. (Был ауыл хәҙер Шайморатов тип атала). Документтарҙа милләте татар,  сығанаҡтарза — башҡорт.
Хәрби хеҙмәте
1918 йылда Белореттан сығып Архангелгә килеп еткән В. К. Блюхерҙың Көньяҡ Урал партизандар армияһына барып ҡушыла. Аҙаҡтан Төркөстан фронтының 1-се армияһы составындағы 1-се Айырым башҡорт-татар кавалерия бригадаһы сафында һуғыша, 1920 йылдың июнь баштарында Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 12-се армияһында Польшаға ҡаршы, Ростов өлкәһен Врангель армияһынан азат итеүҙә С. М. Буденныйҙың 1-се атлы армияһы составында ҡатнаша, Ҡырым һәм Кавказ фронттарында һуғыша.
1924—1931 йылдарҙа Мәскәүҙә ВЦИК ҡарамағындағы Юғары дөйөм хәрби училищела уҡый, 1934 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны алтын миҙал менән тамамлай.
1934—1935 йылдарҙа Төркиәлә, 1936—1940 йылдарҙа Ҡытайҙа хәрби атташе була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, фронтта. 1941 йылдың авгусында ул үҙенең полкы менән фронтҡа китә һәм генерал-майор Л. М. Доваторҙың кавалерия төркөмөнә (артабан — кавалерия корпусы) барып ҡушыла.
1941 йылда республика хеҙмәтсәндәре иҫәбенә 112-се Башҡорт атлы дивизияһы ойошторола. Декабрь урталарында фронттан полковник Миңләғәле Шайморатов ҡайтып төшә һәм ойошторолоп ятҡан дивизияны ҡабул итеп ала.
1943 йылдың 23 февралендә, дошман тылындағы оҙайлы рейдтан һуң фронт һыҙығы аша сыҡҡан ваҡыттағы тиңһеҙ һуғыштарҙа Башҡортостан баһадир улы гвардия генерал-майоры М. М. Шайморатов Ворошиловград өлкәһе Ивановка районының Штеровка утары янында батырҙарса һәләк була.
«Шайморатов генерал» йыры
Башҡорттар китте һуғышҡа, Оҙатып ҡалды күк Урал; Ат уйнатып, алда бара Шайморатов генерал.
Совет иле өсөн яуҙа Кисте һыуҙы, уттарҙы; Дошмандарға ябырылғанда Утлы дауыл ҡуптарҙы.
Шайморатов яу ҡырында Дошмандарҙы көл иткән; Утта янмай, һыуҙа батмай, Һай, батыр ҙа ир икән.
Ватан өсөн йән ҡыҙғанмай Һинең улдарың, Урал; Шулар менән дошман ҡырҙы Шайморатов генерал.
Шли полки башкир в атаки, Провожал седой Урал. Впереди — на аргамаке Шаймуратов-генерал.
Шаймуратов под собою Горячил в бою коня. На врага кидался в бою Вихрем грома и огня.
Шаймуратов рубит, гонит, На Дону врагов громит. Ни в какой воде не тонет, И в огне он не горит.
Храбрых конников по праву Старый вырастил Урал, Заслужил навеки славу Шаймуратов-генерал
Баййегет (йылға)
Баййегет (Бажегитовка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡала округындағы йылға.
Географияһы
Баййегет (Бажегитовка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһынан йыраҡ түгел, унан өҫтәрәк Веселка һәм Маршаловка тигән йылғалар араһынан аға. Әй йылғаһына уң яҡ ярынан барып ҡоя.
GPS-координаттары: 55.171483, 59.672605
Һандал һөйәк
Һандал һөйәк (incus, наковальня) — урта ҡолаҡтағы ишетеү һөйәге. Сүкеш һөйәк, һандал һөйәк һәм һөйәктәр кеше организмындағы иң бәләкәй һөйәктәр. Уларҙың ауырлығы ни бары 0,5 г. Был һөйәктәр барабан ярыһындағы тирбелеүҙе 50 тапҡыр арттырып, эске ҡолаҡҡа тапшырыусы этәргес система барлыҡҡа килтерә.
Һандал һөйәкте беренсе тапҡыр итальян анатомы Алессандро Акиллини өйрәнгән. Һандал тауыш тулҡындарын сүкеш һөйәктән өҙәңге һөйәккә тапшыра. Һандал һөйәк һөтимәрҙәрҙә генә бар.
Һылтанмалар
Gehoorbeentje
Цветкова Матрёна Дмитриевна
Цветкова Матрена Дмитриевна (Лаврентьева) (7 ноябрь 1924 — 7 ноябрь 2014) — совет колхозсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Матрёна Дмитриевна Цветкова Сыуаш автономиялы өлкәһенең Янтиково ауылында (хәҙер Сыуаш Республикаһының Яльчик районы), Ҡыҙ фамилияһы Лаврентьева. Кошки-Куликеевский башланғыс һәм ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
Колхозда эшләй, 1941 йылдың октябренән 1943 йылдың февраленә тиклем — Яльчик крахмал заводының киптереү цехында бригадир крабулып эшләй.
1943 йылдан — бригадир, Ворошилов исемендәге колхоздың (һуңынан «Еңеү» колхозы) баҫыусылыҡ звеноһында звено башлығы.
1947 йылда уның звеноһы 8 гектар майҙанда  38,12 центнер бойҙай үҫтереп ала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 19 мартындағы указы менән 1947 йылда колхоздың дәүләткә мотлаҡ һатыу йөкләмәләрен үтәүҙә юғары уңыш алғаны һәм 1948 йылғы яҙғы сәсеү өсөн иген культуралары орлоғо  менән тәьмин ителеше өсөн Матрёна Дмитриевна Лаврентьеваға Ленин ордены һәм ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ғатаулла
Ғатаулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар. Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле.
Атаулла, Ғата тип ҡыҫҡартылған варианттары бар.
Этимология
ҒАТА (бүләк) + УЛЛА (Аллаһ) ҡушылып төҙөлгән. Ғәрәпсәнән тәржемәһе — Аллаһ бүләге тигәнде аңлата.
Фамилиялы кешеләр
Ғатауллин фамилияһы битендә ҡарағыҙ.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Тарихы
1919 йылдың 11 авгусында РСФСР-ҙың Төп архив комиссияһы тарафынан РСФСР БашАрхивының Өфө бүлексәһен — Өфө губерна архивын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1920 йылда Стәрлетамаҡта Башҡорт АССР-ы Архивы булдырыда.
1939 йылда Башҡорт АССР-ының Үҙәк дәүләт архивы тип үҙгәртелә һәм БАССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты буйһоноуына күсерелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡорт АССР-ы архивында СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының, СССР Авиация сәнәғәте Халыҡ Комиссариатының, СССР Нефть заводтары Халыҡ Комиссариатының, РСФСР Местпром Халыҡ Комиссариатының, Кировоград өлкә башҡарма комитетының, Калинин, Воронеж, Курск, Орёл өлкәләре учреждениелары һәм предприятиелары архивтары урынлаштырыла.
1960 йылда архив БАССР Министрҙар Советы ҡарамағына күсә.
1991 йылдың 22 ноябрендә Башҡорт ССР-ы Министрҙар Советы ҡарары менән Үҙәк дәүләт тарих архивы тип үҙгәртелә.
Ҡатай Ғәли бей
Ҡатай Ғәли бей, Ғәли бәк, Ҡатай хан — был исемдәр барыһы ла Ҡатай ырыуы бейе Ғәлиҙең ҡушаматтары. Ул XIV быуат аҙағында- XV быуат башында йәшәгән. Сығышы — Бөйөк Ляо империяһы императорҙары Юлуйҙар затынан.
Китайка (Баской ҡушылдығы)
Китайка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баская йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Тарихы
2010 йылда, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2007 йылдың 24 октябрендәге «Халыҡ иҫәбен алыу материалдарын электрон сараларға күсереү тураһында»ғы бойороғона ярашлы, был уникаль документтарҙы цифрлаштырыу һәм электрон ҡулланыу фондын булдырыу буйынса эш тамамланды.
2011 йылдың 4 июнендә, Башҡортостан Республикаһы Президентының 2011 йылдың 19 апрелендәге Указын үтәү маҡсатында, БР Үҙәк дәүләт архивы Башҡортостан Республикаһы Үҙәк тарих архивы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт ҡаҙна учреждениеһы (ГКУ РБ ЦИА РБ) итеп үҙгәртелде.
Ҡатай Ғәли бей
Иҙеүкәйҙең Сарайҙа юҡлығынан файҙаланып уның улы Мораҙым (Нуретдин) Ҡатай Ғәле бей ярҙамында Булаттимер ханды тәхеттән төшөрә, Тимерханды хан итеп ҡуя. Ҡатай Ғәли бей бәктәр бәге, йәғни премьер-министр булып китә.
Китайка (Баской ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Йәмәғәт берләшмәләре фондтары
Башҡортостандың социаль-иҡтисади, ижтимәғи-сәйәси һәм мәҙәни үҫеше тарихы буйынса документтар һаҡлана. Башҡортостан тарихы шулай уҡ Ырымбур һәм Өфө губерналарының губерна һәм өйәҙ учреждениелары, Ырымбур хәрби губернаторы, тау заводтары (Тирлән, Белорет, Үҙән, Ҡытау-Ивановск һ.б.), Ырымбур мосолман Диниә назараты, Башревком, республика һәм урындағы власть органдары, предприятие һәм берекмәләр, профсоюздар һ. б фондтарҙа сағылыш тапҡан.
Шәхси фондтар
192 шәхси фондта 8 046 һаҡлау берәмеге һаҡлана.
Китайка (Баской ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатай Ғәли бей
Һуңғараҡ әмир Иҙеүкәй хәҙерге Ырымбур ерендә, Илек йылғаһы буйында Мораҙымды һәм Ҡатай Ғәли бейҙе ҡыйрата.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Шәхси фондтар
БР Үҙәк дәүләт тарих архивында (ЦГИА РБ) республиканың сәйәси, социаль-иҡтисади, мәҙәни тормошонда мөһим роль уйнаған дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең шәхси фондтары һаҡлана.
Ҡатай Ғәли бей
Улар Башҡортостанға ҡасалар. Алтын Урҙа тарҡала башлай. Ҡырым, Ҡазан (1430 йыл), башҡа үҙ аллы ханлыҡтар барлыҡҡа килә.
Башҡортостан Республикаһының Милли архивы
Шәхси фондтар
Улар араһында крайҙы өйрәнеүсе Николай Николаевич Барсовтың, башҡорт хәрәкәте юлбашсыһы Әхмәтзәки Вәлидовтың, рәссам Мария Николаевна Елгаштинаның, Ғиниәтулла Ниғмәтулла улы Тереғоловтың, Кәрим Әбдрәүеф улы Хәкимовтың һәм башҡаларҙың шәхси материалдары бар.
Ҡатай Ғәли бей
Был сәйәси хәл Башҡортостанды ла урап үтмәй.
Мораҙым Башҡортстанда үҙ ханлығын ойоштора башлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмайса, вафат була («Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпосы).
Уның эшен Ҡатай Ғәли бей дауам итә.
Ул Инйәр йылғаһы буйҙарында үҙ дәүләтен төҙөргә керешә. Был берләшмәнең үҙәге Аҡташта була (Аҡташтағы Ғәли бей-Сура батыр эпосы).
Урал аръяғы башҡорттары берләшмәһенең ханы Мәсем хан Ҡатай Ғәли бейҙең улы булырға тейеш. Сөнки, эпостарға ҡарағанда, ул сығышы буйынса Инйәр буйынан. Ә Инйәр буйында хан сығышлы тик бер генә кеше-Ҡатай Ғәли бей генә булған. Фаразланыуынса, Ҡатай Ғәли бей Инйәр буйында, Рәмәште йылғаһы Инйәргә ҡойған ерҙә, ерләнгән. Унда әлегәсә ҡорған һаҡланып ҡалған.
Һылтанма
Башҡортостандын ҡыҫҡа энциклопедияһында мәҡәлә
Железница (Волга ҡушылдығы)
Железница  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 2266,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Түбәнге Новгород ГЭС-ынан Ока  йылғаһының тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крестище (Кшена ҡушылдығы)
Крестище — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кшень йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Садовка (Стәрлетамаҡ районы)
Садовка (Садовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 473 кеше. Почта индексы — 453161, ОКАТО коды — 80249828003.
Ынян-Се
Ынян-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ботаника
Ботаника (βοτάνη — "ботанэ", "йәшеллек, үлән, үҫемлек") — биологияның төп тармаҡтарының береһе, үҫемлектәр тураһында комплекс фән. Ботаника үҫемлектәр батшалығын, автотроф прокариоттарҙы, һәм бәшмәктәрҙе, уларҙың эске һәм тышҡы төҙөлөшөн, үҫешен, Ер шарында таралыуын, тирә-яҡ мөхит менән мөнәсәбәтен һәм бер-береһе менән бәйләнештәрен өйрәнә.
Тарихы
Кеше үҙенең үҫемлектәр донъяһынан айырым йәшәп булыуы мөмкин түгеллеген иртә аңлаған, шуның өсөн үҫемлектәр тураһындағы практик белемдәрҙең барлыҡа килеүе, кеше цивилизацияһының иң боронғо этаптарына тура килә. Беренсе булып үҫемлектәр тураһында мәғлүмәт Боронғо Көнсығыш яҙмаларында иҫкәртелә. Гректар ботаникаға нигеҙ һалып, фәнгә әйләндерәләр. К. Линней боронғо грек философ һәм тәжрибәсе Теофрасты «ботаника атаһы» тип атай. Урта быуаттарҙа тәбиғи фәндәрҙең абруйы төшә, ботаника XVI быуаттан һуң ғына әүҙем үҫешә башлай. XVIII – XIX быуаттарҙа ботаника айырым фәндәргә бүленә башлай, һәм XX быуаттың беренсе яртыһында үҫемлектәр тураһында комплекс фәнгә әйләнә.
Тикшеренеү предметы
Ботаника үҫемлектәрҙең тышҡы һәм эске төҙөлөшө ҡанундарын (морфология һәм анатомия) өйрәнә: систематикаһын, геологик ваҡыт (эволюция) эсендә үҫешен һәм туғанлыҡ бәйләнештәрен (филогения), ер өҫтөндә үткән замандарҙа һәм хәҙерге ваҡытта таралыу үҙенсәлектәре (үҫемлектәр географияһы), тирә-яҡ мөхит менән бәйләнештәрен (үҫемлектәр экологияһы), үҫемлектәр япмаһы барлыҡҡа килтереүен (фитоценология, йәки геоботаника), үҫемлектәрҙе хужалыҡта ҡулланыу мөмкинлектәрен һәм ысулдарын  (ботаника ресурстары фәне, йәки иҡтисади ботаника) үҙ эсенә ала.
Ботаникала:
Үҫемлектәр систематикаһы
Төп ботаника дисциплинаһы, үҫемлектәр систематикаһы.
Үҫемлектәр донъяһының төрлөлөгөн эҙмә-эҙ буйһоноусы тәбиғи төркөмдәргә  — таксондарға (классификация) бүлә. Уларҙың атамаларының рациональ системаһын (номенклатура) төҙөй, улар араһындағы туғанлыҡ (филогения) мөнәсәбәттәрен асыҡлай.
Элек систематика үҫемлектәрҙең тышҡы морфологик үҙенсәлектәренә һәм уларҙың географик таралыуына нигеҙләнә. Әммә хәҙер систематика үҫемлектәрҙең эске төҙөлөшө билдәләрен, үҫемлектәр күҙәнәктәренең структур үҙенсәлектәрен, уларҙың хромосома аппаратын, шулай уҡ үҫемлектәрҙең химик составын һәм экологик үҙенсәлектәрен киң ҡуллана.
Үҫемлектәрҙең (флораның) төрөн билдәләүҙе, ҡағиҙә булараҡ, флористия тип атайҙар. Айырым төрҙәрҙең, ырыуҙарҙың һәм ғаиләләрҙең таралыу урындарын (өлкәләрен) билдәләү хорология (фитохорология) тип атала. Ағас һәм ҡыуаҡлыҡ үҫемлектәрен өйрәнеү айырым дисциплинаға — дендрологияға бүленә.
Үҫемлектәр морфологияһы
Систематика менән тығыҙ бәйләнештә үҫемлектәр морфологияһы тора. Ул үҫемлектәрҙең индивидуаль (онтогенез) һәм тарихи (филогения) үҫеш процесында формаһын өйрәнә.
Үҫемлектәр морфологияһының ҡайһы бер бүлектәре үҫемлектәрҙең ғәмәли йә теоретик әһәмиәте менән бәйле айырым дисциплиналарға бүленә:
- органография — үҫемлектәрҙең өлөштәрен һәм органдарын тасуирлау,
- палинология — һеркә һәм үҫемлектәр спораларын өйрәнеү,
- карпология — емештәрҙең тасуирламаһы һәм классификацияһы,
- тератология — үҫемлектәр төҙөлөшөндә аномалияларҙы һәм деформацияларҙы (терат) өйрәнеү.
Үҫемлектәр экологияһы
Үҫемлектәрҙең йәшәү мөхите менән мөнәсәбәтен өйрәнеү ботаниканың ҡайһы бер тармаҡтары менән шөғөлләнә, ҡайһы берҙә үҫемлектәр экологияһының дөйөм атамаһы аҫтында берләштерелә.
Экология тарыраҡ мәғәнәлә йәшәү мөхитенең үҫемлеккә йоғонтоһон, шулай уҡ үҫемлектәрҙең был мөхит үҙенсәлектәренә төрлөсә яраҡлашыуын өйрәнә. Ер өҫтөндә үҫемлектәр билдәле бер бергәлектәр, йәки фитоценоздар барлыҡҡа килтерә (урмандар, далалар, болондар, саванналар һ.б).
Был бергәлектәрҙе өйрәнеүҙе Рәсәйҙә геоботаника, йәки фитоценология тип аталған ботаника тармағы алып бара (сит илдәрҙә уны йыш ҡына фитосоциология тип атайҙар). Геоботаникала өйрәнеү объектына ҡарап урман фәне, болон фәне, тундра фәне, һаҙлыҡ фәне һ. б. айырыла.
Киңерәк мәғәнәлә геоботаника экосистема тәғлимәте, йәки биогеоценология менән бәйле. Ул үҫемлектәр япмаһының, хайуандар донъяһының, тупраҡтың һәм аҫтағы тау тоҡомдарының үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә. Был комплекс биогеоценоз тип атала.
Үҫемлектәр географияһы
Үҫемлектәрҙең айырым төрҙәренең Ер шары өҫтөндә таралыуын үҫемлектәр географияһы өйрәнә. Ә үҫемлектәр япмаһының хәҙерге шарттарға һәм тарихи үткәндәргә ҡарап Ерҙә таралыу үҙенсәлектәрен ботаник география өйрәнә.
Палеоботаника
Ҡаҙылма үҫемлектәр тураһындағы фән — палеоботаника, йәки фитопалеонтология үҫемлектәр донъяһы үҫеше тарихын тергеҙеү өсөн мөһим әһәмиәткә эйә.
Палеоботаника мәғлүмәттәре систематка, морфология (шул иҫәптән анатомия) һәм үҫемлектәрҙең тарихи географияһы мәсьәләләрен хәл итеү өсөн бик мөһим. Уның мәғлүмәттәре шулай уҡ геология (тарихи геология һәм стратиграфия) тарафынан ҡулланыла.
Иҡтисади ботаника һәм этноботаника
Ҡырағай үҫемлектәрҙең файҙалы үҙенсәлектәрен һәм уларҙы үҫтереү мөмкинлектәрен иҡтисади ботаника (иҡтисади ботаника, ботаника ресурстары фәне) өйрәнә.
Иҡтисади ботаника менән тығыҙ бәйле этноботаника — донъя халҡының төрлө этник төркөмдәренең үҫемлектәрҙе ҡулланыуы тураһындағы тәғлимәт. Ғәмәли ботаниканың мөһим тармағы булып ҡиммәтле үҙенсәлектәргә эйә булған үҫемлектәрҙең ҡырағай туғандарын өйрәнеү тора (мәҫәлән, ауырыуҙарға иммунитет, ҡоролоҡҡа ҡаршы тороу һ.б.).