cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әрмәнстан
Тарих
Тигран II батшаһы (б.э.т. І быуаты) Әрмәнстандың территорияһын Каспий диңгеҙенән Фәләстанға тиклем ҙур итә. Бәлки Тигран Римдарға яуҙа отолғас Бөйөк Әрмәнстандан Әрмән таулығы, Евфрат, Кура, Урмия йылғалары аралығы ҡалған. Беҙҙең эраның 301-се йылында Донъялағы Христәин динен Дәүләт дине һымаҡ рөсхәт иткән илдәрҙән Әрмәнстан иң беренсеһе булып рөсхәт итә. Бөтә дәүләттең уңыштарына ҡарамаҫтан 387 йылда Әрмән дәүләтенең территорияһын Фәрсистан менән Рим араһына булә. Буленгән ерҙәрән иң күбе Фәрсистандың ҡулына күҫә. Фәрсистанға эләккән әрмән территорияларында 407 йылда бөйөк әрмән ғәлимы Месроп Маштоц әрмән алфавитын барлыҡҡа килтерә. VII б. уртаһында Әрмәнстанды ғәрәптәр баҫып ала һәм бөтә Кавказ ерҙәрендә «Арменийа» әмираты иғлан ителә. 860-сы йылдарҙа Багратид батшалар династияһы Әрмәнстандың күп ерҙәрен ҡайтарып һәм берҙәмләп Ғәрәп хәлифәтенең власын тартып алала Әрмән иленә бойондороҡһоҙлоҡ ҡайтара. 885 йылда Византия һәм Ғәрәптәр Әрмәнстандың бойондороҡһоҙло илен таный. 1064—1826 йылдарға тиклем Әрмәнстан ерҙәре төрлө илдәрҙең составында ингән, Әрмән халҡы ерҙәренән ҡыуылған, ҡолға әйләнгәндәр, күптәргә сит илдәргә эмиграцияға ҡасырға тура килгән (Спюрк). 1828 й. Туркманчай тыныслыҡ договоры менән Эриван, Нахичеван төбәктәре Рәсәй составына инә. Ул территориялар борондан әрмән халҡының артында булһала, Рәсәйгә ҡушылыу ваҡытына әрмән халҡы иҫәбе 20 процент ҡына күрһәткән. Рәсәй составына ингән Әрмәнстан ерҙәре урынында Эриван губернаһы иғлан ителә. Осман империяһында ҡалған әрмәндәр өсөн төрөктәр яғынан 19 быуаттың уртаһынан — 20 быуаттың башына тиклем Әрмән халҡы геноциды үткәрелгән.
1918 йылдың 28 майында Әрмәнстан Республикаһы барлыҡҡа килә, 1920 йылда исеме Әрмән ССР-ына үҙгәртелгән.
1991 йылдың 23 сентябрендә ӘССР-ҙың Юғары Советы референдум йомғаҡтарына ҡарап Дәүләт Бойондороҡһоҙ тураһында иғлан яһай.
Һыу ресурстары
Әрмәнстан территорияһы буйлап 9480 төрлө йылға аға, уларҙан 379 йылғаның оҙонлоғо 10 км артыҡ. Әрмәнстандың төп йылғаһы Аракс. Әрмәнстанда 100-ән артыҡ күл бар, уларҙың иң ҙуры — Севан. Әрмәнстандың һыу ресурстары байтаҡ булһала, илдә һыу дефициты һиҙелә. Шуға Әрмәнстанда 74 һыу һаҡсылығы төҙөлгән. Эсәр һыуҙың 96 проценты ер аҫтынан алына.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Әрмәнстанда баҡыр, ташлы тоҙ, мәрмәр, төрлө мәке породалары, аҫыл таштар ятҡылыҡтары бар. Сәнәғәткә кәрәкле ҡара һәм төҫлө металлдар ятҡылыҡтары бар. Уларҙың иҫәбендә 3 баҡыр, 6-молибден, 5-полиметаллик (Цинк, ҡурғаш), 4-алтын, 2-тимер, һәм уран ятҡылыҡтары.
Сәнәғәт
Әрмәнстандың замандаш сәнәғәте Советтар Союзы ваҡыттарында төҙөлгән. Ул ваҡытта Әрмәнстан СССР-ҙың төбәктәренә станоктар, текстиль, һәм башҡа продукция еткергән, ул продукция мәҫәлән электроэнергия алмаштырылған.
Малсылыҡ
ӘР ауыл хужалығында малсылыҡтың байтаҡ урыны бәләкәй мал тотоу — һарыҡ һәм кәзә аҫрау менән бәйле. Был тармаҡ ареалы таулы урындарға таралған. Ҙур малды тауҙа тотоуо ҡыйыныраҡ, әммә ошо малсылыҡ төрө бәләкәй малы менән бергә, ҡыйынлыҡтарға ҡарамай районда таралған.
Игенселек
Әрмәнстанда игенселек алып барыуы ауыр сөнки таулы илдә тигеҙ урындары әҙ. Улай булһала Әрмәнстаның күп төбәктәрендә игенселек ҡайһы бер техник культуралары, йөҙөм үҫтереүе генә мөмкин. Бойҙай игенселеге Арарат төбәгендә генә ныҡ үҙләштерелгән.
Энергетика
= Дәүләт төҙөлөшө = Әрмәнстан Республикаһының төп документы — Конституция/ 1995 йылдың 5 июлендә ҡабул ителде һәм 2005 йылда үҙгәрештәр теркәлде. ӘР Конституцияһы илде хоҡуҡлы, социаль, демократик дәүләт тип иғлан итте.
Президент
ӘР Конституцияһының 49-сы статьяһы буйынса ӘР Президенты — дәүләттең башлығы, бойондороҡһоҙ, территория һаҡлау гаранты һымаҡ таныла. Суд, башҡарма, закон сығарыу властарының нормаль функциялауын ҡарау. ӘР Президенты булып һайланырға теләгән кеше: ӘР Президенты бер уҡ кешегә ике тапҡырҙан артыҡ һайланырға тыйыла.
Закондар сығарыу власы
Закондар сығарыу власының иң Юғары органы — ӘР Милли Йыйылышы. Ул орган 131 депутаттан тора. Милли Йыйылышы депутаты булып һайланырға теләгән кеше:
Әрмәнстандың Хөкүмәте
ӘР Конституцияһының 85 статьяһы буйынса:
Cуд власы
ӘР Төп законының 91 һанлы статьяһы буйынса суд төрәлеген суд органдары менән генә алып барыуы мөмкин.
ӘР Суд системаһында ике суд органына бүленә:
Әрмәнстан Республикаһының идара-территориаль бүленеше
Әрмәнстан Республикаһы — унитар республика, уның составы өлкәләрҙән (марз), өлкәләр аймаҡтарҙан тора. Аймаҡ бер нисә тораҡ пункттан тора йәки (Еревандағы һымаҡ) округка бүленә. Өлкәләрҙә Дәүләт идараһы алып барыла, аймаҡтар муниципаль власҡа бойһона. Әрмәнстандың баш ҡалаһы — Ереванда муниципаль власҡа бойһона.
Марз губернаторҙарына Әрмәнстан Хөкүмәтенән һәм Президент растификацияланыуынан һуң влас бирелә һәм шулай уҡ азатлана.
Әрмәнстан Республикаһы территорияһы 10 өлкәгә бүленә. Өлкә ситтәре «ӘР Административ Бүленеше», «Урындағы Үҙидара» тураһында Закондарына ҡараш үҙгәртелә. 1999 йылда ӘР 48 ҡала, 953 ауыл, унан 871 ауыл, һәм 61 ҡала аймағынан тора.
Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре
Әрмәнстан Республикаһының Ҡораллы көстәре 4 төр ғәскәрҙәрҙән тора: ӘР Ҡораллы көстәре (Հայաստանի Զինված Ուժեր) 1992 йылда СССР иле юҡҡа сыҡҡас барлыҡҡа килә. Ул Кавказ аръяғы ғәскәр округының 7-се Әрмеһе базаһында төҙөлә. Бөгөн ӘР ҠК 48 меңдән ашыу кеше хеҙмәт итә. Әрмәнстан ситтәре ғәскәрҙәре бөгөн Әзербайжан һәм Грузия сиктәрен һаҡлай. Ә Иран һәм Төркиә сиктәрен Рәсәй һалдаттары һаҡлауын дауам итә. Әрмәнстан Әрмеһе менән Президент һәм Яҡлау Министрлығы идара итә. Әрмәнстан ҠК составында:
Демография
2012 йылдың 1 февраленә Әрмәнстан Республикаһының халыҡ иҫәбе буйынса Әрмәнстанда — 3 274 300 кеше йәшәй.
Шул иҫәптән:
Әрмәнстандың милли составы һәм дини составы
Әрмәнстандың милли составы буйынса ул Республика бермилләтле тип әйтергә була. Ул илдең халҡынан 96 % әрмән. Шулай булһала, Әрмәнстанда езидтар, ассириялылар, ҡурдтар, грек халыҡтары йәшәй һәм урыҫ, украин диаспоралары бар.
Дин
Әрмәнстан Республикаһында христианлыҡ тарихы ныҡ бай, мәҫәлән Әрмән Дәүләте христиан динен Дәүләт һымаҡ иғлан иткән илдәр араһынан иң беренсеһе. Әммә бөгөн Әрмәнстан Республикаһының Конституцияһы буйынса Әрмәнстанда Дәүләт дине юҡ, әммә Әрмән Апостол Серкәүенең ижтимағи әһәмиәтлелеге танылған, ул диндең яғына бөгөн ӘР 94,4 % халҡы тора. Ҡалғандары: езидтарҙың милли дине (40 000 кеше йәки 1,3 %), йәһүтлек (500—1000 кеше), ислам (Ереванда һәм Абовян районында 1000 кешенән артыҡ).
Әрмәнстандың тышҡы сәйәсәте
Әрмәнстан-бойондороҡһоҙ ил һәм үҙенең тыш сәйәсәтен үҙе алып бара. Әрмәнстандың тыш сәйәсәтен ӘР Президенты һәм Хөкүмәте аша алып барыла. Әрмәнстан Республикаһы 1991 йылда суверенитет ала һәм 1992 йылдың 2 мартында Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына ҡабул ителә. Әрмәнстандың суверенитетын бөгөнгө көндә 1 генә ил танымай — Пакистан. Әрмәнстан Республикаһының вәкиләттәре һәм консуллыҡтары күп илдәрҙә бар. ӘР вәҡилләттәре таралыуына Әрмән халҡының бөтә илдәрҙә әрмән диаспоралары ҙур булыуы менән дә бәйле.
Әрмәнстан Республикаһының вәҡилләтлеге киң булһала уның араһында әрмән халҡы тарихы факттарын ҡайһы бер күрше халыҡтары янынан танымау илдәр менән аралашыуына проблемалар яһай. Мәҫәлән ул Әрмән геноциды таныуы проблемаһы һәм Ҡарабах проблемаһы ошо проблема Әрмәнстандың Әзербайжан, Төркиә илдәре менән аралашыуында ауырлыҡ өҫтәй.
Әрмәнстан Республикаһы бөгөн элекке СССР республикалары менән, Европа, Азия, Африка илдәре менән уңышлы аралашыуы күренә.
Рәсәй Федерацияһы менән ӘР иң яҡын арала. Әйтәйек, Рәсәй Федерацияһының Ҡораллы көстәренең 102-се Ғәскәри базаһы — Гюмри ҡалаһында урынлашҡан. Унан башҡа РФ менән ҙур союзлыҡ арала торала-ӘР РФ яғынан күп халыҡ-ара геополитик, иҡтисади проекттарында ҡатнаша.
Әрмәнстан Республикаһы ҡатнашҡан ойошмалар:
Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү
Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү — атом ядроһының бета-тарҡалыуы һәм элементар киҫәксәләрҙең көсһөҙ тарҡалыуы процессы өсөн яуап биреүсе фундаменталь тәьҫир итешеү, шулай уҡ уларҙа була торған арауыҡтағы һәм комбинациялы йоплоҡ һаҡлау законын боҙоусы тәьҫир итешеү. Был тәьҫир итешеү көсһөҙ тип атала, ядро физикаһында һәм юғары энергиялар физикаһында ҙур әһәмиәткә эйә булған ҡалған ике тәьҫир итешеү, көслө һәм электромагнит тәьҫир итешеү, көслөрәк була. Ләкин ул фундаменталь тәьҫир итешеүҙәрҙең дүртенсеһе — гравитация тәьҫир итешеүенән көслөрәк.
Көсһөҙ тәьҫир итешеү ҡыҫҡа ваҡыт тәьҫир итә — ул атом ядроһынан күпкә бәләкәйерәк арала ғына беленә (тәьҫир итеү радиусы 2 м ).
Элементар киҫәксәләр физикаһы стандарт моделе электромагнит үҙ-ара тәҫьир менән көсһөҙ үҙ-ара тәьҫирҙе шул бер үк электрокөсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең төрлөсә күренеше тип тасуирлай. Был теорияны 1968 год йыл тирәһендә Шелдон Глэшоу, Абдус Салам һәм Стивен Вайнберг эшләгән. Был эш өсөн улар 1979 йылда физика буйынса Нобель премияһы алған.
Көсһөҙ тәьҫир итешеүҙе таратыусылар тип вектор бозондарын (векторные бозоны [[W- и Z-бозоны|
W+, W− и Z0
]]) атайҙар.
Өйрәнеү тарихы
1896 йылда, уран тоҙҙары менән эшләгәндә Анри Беккерель радиоактивлыҡ күренешен аса. 1898—1899 йылдарҙа Эрнест Резерфорд, радиоактив атомдар уның тарафынан альфа- һәм бета-киҫәксәләр тип аталған ике төрҙәге киҫәксәләр таратыуын асыҡлаған. 1899 йылда Стефан Мейерҙың, Эгон риттер фон Швейдлерҙың, Фридриз Гизилдең һәм А. Беккерелдең хеҙмәттәрендә, бета-киҫәксәләрҙең магнит ҡырында йүнәлештәрен үҙгәртеүе һәм тиҫкәре зарядҡа эйә булыуы күрһәтелә. 1900 йылда А. Беккерель бета-киҫәксәләрҙең зарядының массаһына сағыштырмаһы, бынан күп тә түгел алда асылған электрондарҙыҡына тигеҙ булыуын күрһәтә.
1914 йылда Джеймс Чедвик висмут-210-дың бета-тарҡалыуында осоп сығыусы электрондар ирекле энергияға эйә була алыуын асыҡлай. Был, тәү ҡарамаҡҡа, энергия һаҡланыу законына ҡаршы килә. Тәүге һәм һуңғы атом бер үк квант статистикаһына буйһонһалар ҙа, электрон, көтөлгәнсә, бозе-киҫәксә булмай, ә спин ½-гә эйә була, был факт шулай уҡ ғәжәпләнеү тыуҙыра. Был ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы хәл итеү өсөн, Вольфганг Паули 1930 йылда, бета-тарҡалыуҙа электрон менән бер рәттән нейтраль киҫәксә тарала тигән гипотеза әйтә. Артабан был киҫәксәнең нейтрино булыуы күрһәтелә.
Паули фаразы менән файҙаланып, Энрико Ферми 1933 йылда бета-тарҡалыуҙың беренсе теорияһын төҙөй. Уның хеҙмәтен, мәҡәләнең үтә абстрактлы булыуына һылтанып, Nature журналында баҫтырыуҙан баш тарталар. Ферми теорияһы, был ваҡытҡа тиклем фотонҙарҙың таралыу һәм йотолоу процестары өсөн ҡулланылған ысулға оҡшаш, икенсел квантлаштырыу ысулын ҡулланыуға нигеҙләнгән. Хеҙмәттә яңғыраған фекерҙәрҙең береһе, атомдан осҡан киҫәксәләр башта унда булмаған, ә үҙ-ара тәьҫир итешеү процесында тыуған тигән раҫлау була.
1936—1937 йылдарҙа йыһан нурҙарында, башта ядро көстәрен йөрөтөүселәр тип уйланылған, Хидэки Юкава фараз иткән мюондар асыла. Ядро кәстәренә ҡағылышлы фараз дөрөҫләнмәй: мюондар көслө үҙ-ара тәьҫир итешеүҙә ҡатнашмайҙар (1947 йылда пи-мезондар асыла, улар Юкава алдан әйткән киҫәксәләр булалар ҙа инде). Впоследствии было показано, что мюоны и электроны во многом похожи и, в частности, мюоны также могут быть захвачены атомным ядром в процессе, аналогичном обратному бета-распаду.
Оҙаҡ ваҡыт тәбиғәт закондары көҙгөләге сағылышҡа ҡарата симметриялы, йәғни теләһә ниндәй эксперимент һөҙөмтәһе көҙгө-симметриялы ҡоролмала үткәрелгән эксперимент һөҙөмтәһе менән бер үк булырға тейеш, тип иҫәпләнә. Был арауыҡ инверсияһына ҡарата симметрия (ул ғәҙәттә
P
тип тамғалана) йоплоҡ һаҡланыу законы менән бәйле. Ләкин 1956 йылда K-мезондарҙың тарҡалыу процесын теоретик ҡарап, Янг Чжэньнин һәм Ли Цзундао көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү был законға буйһонмаҫҡа мөмкин тип фараз итәләр. 1957 йылда уҡ Ву Цзяньсун төркөмө β-тарҡалыу буйынса экспериментта был фаразды дөрөҫләйҙәр, бының өсөн Янг һәм Ли 1957 йыл өсөн физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ булалар. Һуңғараҡ ошо уҡ факт мюон һәм башҡа киҫәксәләрҙең тарҡалыуында раҫлана.
Яңы эксперименталь факттарҙы аңлатыу өсөн, 1957 йылда Мюрей Гелл-Манн, Ричард Фейнман, Роберт Маршак һәм Джордж Сударшан,
V − A
-теория исеме алған дүрт эрмионлы көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең универсаль теорияһын эшләйҙәр.
Үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең мөмкин тиклем күберәк симметрияһын һаҡлап ҡалырға тырышып, Л. Д. Ландау 1957 йылда, көсһөҙ тәьҫир итешеүҙәрҙә Р-симметрия боҙолһа ла, уларҙа
CP
ҡатнаш симметрия — көҙгөләгесә сағылыш һәм киҫәксәләрҙе антикиҫәксәләр менән алмаштырыу комбинацияһы һаҡлап ҡалынырға тейеш тип фараз итә. Ләкин 1964 йылда Джеймс Кронин һәм Вал Фитч нейтраль каондарҙың тарҡалыуында [[CP-симметрия|
-йоплоҡтоң]] бер аҙ боҙолоуын асыҡлайҙар. Был боҙолоу өсөн көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү яуап бирә булып сыға; өҫтәүенә, ул осраҡта теория фаразлауынса, ул ваҡытҡа билдәле булған кварктар һәм лептондарҙың ике быуынынан тыш кәмендә тағын бер быуыны булырға тейеш. Был фаразлау тәүҙә 1975 йылда, тау-лептон асылғас, ә аҙаҡ 1977 йылда b-кварк асылғас дөрөҫләнә. Кронин һәм Фитч 1980 йылда физика буйынса Нобель премияһы алалар.
1960-сы йылдарҙа Шелдон Ли Глэшоу, Стивен Вайнберг һәм Абдус Салам, ул ваҡытҡа яҡшы эшләнгән ҡырҙың квант теорияһы нигеҙендә, үҙендә көсһөҙ һәм электромагнит тәьҫир итешеүҙәрҙе берләштергән электр көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙәр теорияһы төҙөй. Улар тарафынан калибрлау ҡырҙары һәм был ҡырҙарҙың кванттары — көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеүҙе йөрөтөүселәр ролендә [[W- һәм Z-бозондар|
W+, W− һәм Z0
]] вектор бозондар индерелә. Бынан тыш, элек билдәле булмаған көсһөҙ нейтраль токтарҙың булыуы фаразлана. Был токтар 1973 йылда нейтрино һәм антинейтрино нуклондары тарафынан һығылмалы таралыу процестарын өйрәнгәндә эксперименталь табылғандар.
Үҙенсәлектәре
Барлыҡ фундаменталь фермиондар (лептондар һәм кварктар) үҙ-ара тәьҫир итешеүҙә ҡатнаша. Был нейтринолар ҡатнашҡан үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең берҙән-бер бәйләнеше (айырым элементар өлөшсәләргә йоғонтоһо бик аҙ булған гравитацияны иҫәпләмәгәндә), был өлөшсәләрҙең ғәйәт ҙур үтеп инеү һәләте менән аңлатыла. Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү лептондарға, кварктарға һәм уларҙың антиөлөшсөләренә энергия, масса, электр заряды һәм квант һандары менән алмашырға — йәғни бер-береһенә әйләнергә мөмкинлек бирә.
Көсһөҙ үҙ-ара тәьҫир итешеү, электромагнетизмға ҡарағанда характерлы көсөргәнешлелеге (интенсивность) түбән булыу сәбәпле, үҙенең атамаһын алған. Элементар өлөшсәләр физикаһындағы үҙ-ара тәьҫир итешеү тиҙлеге был үҙ-ара тәьҫир итешеү арҡаһында барлыҡҡа килгән процестар тиҙлеге менән ҡылыҡһырлана. Процестар ни тиклем тиҙерәк барған һайын, үҙ-ара килешеп тәьҫир итешеү юғарыраҡ. Бер-береһенә йоғонто яһаған өлөшсәләрҙең энергияһы ваҡытында1 ГэВ көсһөҙ тәьҫир итешеүгә бәйле процестар барышының үҙенсәлекле тиҙлеге10−10 с самаһы тәшкил итә, был электромагнит процестарына ҡарағанда яҡынса 11 тапҡырға оҙағыраҡ, йәғни элементар өлөшсәләр физикаһы өсөн көсһөҙ процестар - ул ғәҙәттән тыш аҡрын процестар.
Баден-Баден
Баден-Баден (нем. Baden-Baden, алем. Bade-Bade ) — Германияла Баден-Вюртемберг ерендәге курорт-ҡала. Ос йылғаһы ярҙарында   Шварцвальдтың көнбайыш битләүҙәрендә  урынлашҡан. Халыҡ һаны 54 мең кеше. Билдәле курорт урыны. 1931 йылға тиклем ҡала Баден тип аталған, әммә кешеләр йыш ҡына  «Баден. Баденда» (Баден төбәге) тип әйткәндәр, шулай итеп хәҙерге ике ҡатлы Баден-Баден атамаһы барлыҡҡа килгән.
Урыҫтар Баден-Баденда
Баден-Баден — рус тарихында төп европа курорты. Тап бында һыуҙа ял итеү модаһы барлыҡҡа килгән. Рус аристократияһының немец бальнеокурортына һауыҡтырыу һәм мәҙәни күмәк сәйәхәт итеүенә XVIII быуатта рәсәй тәхете вариҫы Александр Павлович менән баден принцессаһы Луизаның  — буласаҡ императрица Елизавета Алексеевнаның никахы нигеҙ һала. Тап ошо ваҡыттан алып рус аристократия фамилиялары — Гагариндар, Волконскийҙар, Вяземскийҙар, Меншиков һәм Трубецкойҙар  — курорт сезонында бында килә. XIX быуатта  урындағы һыуҙар һәм климат рус әҙәбәитендә  мөһим роль башҡара: Гоголь, Толстой, Достоевский, Гончаров һәм Тургенев  үҙҙәренең иң яҡшы әҫәрҙәрен яҙыу осоронда йыш ҡына бында килә. Тургеневтың «Дым» романындағы ваҡиғалар бында бара. 1852 йылда Баден-Баденда  (һәм ваҡытлыса ерләнгән) Жуковский Василий Андреевич, 1878  йылда  кенәз Петр Андреевич Вяземский, 1883 йылда рус дипломатияһы корифейы Александр Горчаков вафат була. Бында Антон Чехов булып китә.
1882 йылда урыҫ общиналары ихтыяждары өсөн  Преображенский православие сиркәүе төҙөлгән.
Рим-католик сиркәүе
Баден-Баден ҡалаһы территорияһында ҡаланың һәр райондарында бөгөнгө көндә берешәр йәки бер нисә католик сиркәү һәм мәхәллә бар:
Православие сиркәүе
Преображен сиркәүенән тыш, ҡалала шулай уҡ Румын Патриархатының православие сиркәүе Stourdza-Kapelle бар. 1863—1866 йылдарҙа архитектор Лео фон Кленц тарафынан неоклассик стилдә төҙөлгән.
Шулай уҡ ҡалала Königsbergerstr. 16a урамында Мәскәү Патриархаты Рус Православие сиркәүенең Спас-Преображенский Изге-Спиридоньевский мәхәлләһе бар. Ғибәҙәтхана башлығы - игумен Андрей (Готфрид).
Ислам
Штайнбах ҡала районында (Steinbach) Германияның мосолмандар йәмғиәтенең дин эштәре буйынса Төрөк Ислам союзына ҡараған мәсет урынлашҡан. .
Витгендорф (Цайц)
Витгендорф (Цайц) (Wittgendorf (bei Zeitz)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 686 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 273 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Баден-Баден
Иудаизм
Йәһүд дини общинаһының Штефанинштрассеның 5-се һанлы йортонда (5 Stephanienstraße),  1890 йылдың 2 ноябрендә нигеҙ һалынған синагогаһы булған, ул 1899 йылда архитектор Л. Леви проекты буйынса төҙөлгән. уны 1938 йылдың 10 ноябрендә тулыһынса яндыралар, ә синагоганың ер участкаһын  урындағы типография һатып ала. Бөгөнгө синагога 1947 йылдың мартында француз оккупацион властары тарафынан скульптор Йозеф фон Колфтың элекке оҫтаханаһы урынында асылған.
Сәйәсәт
2009 йылдың 7 июнендә Баден-Бадендың муниципаль советына үткән һайлауҙар һөҙөмтәһе :
Мэрҙары
Мэрҙы тура һайлауҙар юлы менән һигеҙ йыл срокҡа тауыш хоҡуғына эйә булған халыҡ  һайлай
2006 йылдағы һайлауҙарҙа мэр вазифаһына Герстнер Вольфганг һайлана (Wolfgang Gerstner), уның вәкәләттәре ваҡыты 2014 йылда тамамлана. 2014 йылдың 10 июнендә ҡала башлығы вазифаһын  алдағы мэр кеүек үк  Христиан-демократик союзы партияһынан (ХДС) Маргрет Мерген биләй,
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Глобаль йылыныу
Глобаль йылыныу — уртаса йыллыҡ Ер атмосфераһы температураһының даими үҫә барыуы. БМО климат үҙгәреүен тикшереүсе белгестәр мәғлүмәтенсә, XVIII быуат уртаһынан Ерҙә уртаса температура 1,1 °C-ҡа күтәрелгән. Йылыныуҙың шаҡтай өлөшө һуңғы 50 йылға тура килә, һәм был йылыныу кеше эшмәкәрлеге менән бәйле.
Климат үҙгәреүен тикшерүсе белгестәр билдәләгәнсә, XXII быуатта Ер температураһы 1,8 до 3,4 °С-ҡа тиклем күтәрелергә мөмкин.
Глобаль йылыныу күренеше
2010 йылда һауа шарттарының ҡырҡа боҙолоуы — Ер шарында климат үҙгәреүҙең туранан-тура эҙемтәһе, ул туранан-тура кеше эшмәкәрлегенә бәйле. 1880 йылдан һуң тәү тапҡыр 2010 йылдың ғинуар — апрелдә һауа температураһы Ер шарында иң юғарыһы ине. Ҡыш Цельсий буйынса — 1,89, яҙ 1,37С градусҡа йылыраҡ теркәлгән. 2010 йылдың нюнь — июлендә Көнсығыш Европаны бығаса күрелмәгән эҫелек солғап, урыны менән һауа 40С градусҡаса йылынды. Май айында ғәҙәти булмаған эҫелек Рәсәйҙең көнсығыш һәм үҙәк райондарына ла үтеп инде. Көньяҡ Америкала иһә был яҡтар өсөн бөтөнләй ят һалҡын һауа хөкөм һөрҙө. Көслө ел ҡар алып килде, һепертмә буран сыҡты. Июлдә Аргентинала һәм Чилиҙа ысын һалҡындар урынлашып, температура — 18—22 градусҡа тиклем түбәнәйҙе. Көньяҡ Африкала ла күпләп ҡар яуып, урыны менән уның ҡалынлығы 25 сантиметрға етте.
Ғәҙәттә, көҙ күҙәтелә торған муссон ямғырҙары Һиндостан, Пакистан һәм Бангладешта көслө һыу баҫыуға килтерҙе. 500-ҙән ашыу кеше һәләк булды, 10 миллионы тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр булды. Бик күп сәсеүлек зыян күрҙе, мал-тыуар, башҡа мөлкәтте һыу йыуып алып китте. Көньяҡ Ҡытайҙа һыу баҫыуҙан 120 кеше ҡорбан булды, 13 миллионы төрлө ҡаза күрҙе. Хатта Ғәрәп диңгеҙендә бер ҡасан да булмаған тропик циклон күҙәтелде. Англия менән Уэльста көслө ямғырҙар яуҙы, Кипрҙа эҫелек 45 градусҡа етеп, үҙенсәлекле рекорд ҡуйылды. Кувейтта дүрт көн рәттән 50 градустан юғары эҫелек күҙәтелде.
Франция ла быйыл тәбиғәт аномалияһын йышыраҡ күҙәтте.
Глобаль йылыныу сәбәптәре
Тикшереүселәр атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ ғәйепле икәнен күптән әйтә килә. Һауа шарттары ҡырҡа боҙолоуҙа кеше ғәйебе ни дәрәжәлә? «Известия-наука» ҡушымтаһы ошо һорау өҫтөндә уйланып, интернетта ҙур мәҡәлә баҫтырып сығарҙы. Глобаль йылыныу арҡаһында БМО белгестәре яҡын киләсәктә төрлө һәләкәттәр фараз итә, тип яҙа гәзит. Кешенең техноген эшмәкәрлеге, атмосфераға углекислый газ күпләп бүленеү — төп хәүеф сығанағы. Һуңғы 40 йылда Мәскәүҙә уртаса температура 5 градусҡа күтәрелде. Хатта ғинуарҙа ла ул ни бары — 9,3 градус тәшкил иткән. Тимәк, ҡышҡы һалҡындарҙан һуң эҫе йәй киләсәк ..
Парник эффекты
Ҡайһы бер теориялар буйынса, был күренеш Ерҙең йылы бүлеп сығарыу һәләтен тотҡарлай һәм парник эффекты тыуҙыра. Сәнәғәттең 200 йыллыҡ эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә углекислый газдың атмосфералағы күләме өстән бер өлөшкә артып, һуңғы быуатта уртаса температура 0,6 градусҡа күтәрелгән. 90-сы йылдар уҙған быуаттың иң эҫе дәүере һанала. Һуңғы 100 йылда Төньяҡ ярымшарҙа температура уға тиклемге мең йылдан да күберәк артҡан. Әгәр ҙә сәнәғәт етештереүе күләме әлеге кимәлдә һаҡланһа, XXI быуат аҙағына климаттың 2 — 6 градусҡа йылыныуы көтөлә. Донъя океаны иһә бер метрға күтәреләсәк.
Парник эффекты, йәғни Ер шарында климаттың йылына башлауына беренсе тапҡыр 1824 йылда француз физигы Жозеф Фурье иғтибар итә. Ләкин кешелеккә уның асылын аңлау өсөн быуат ярымдан ашыу ваҡыт кәрәк була. Синоптиктар атмосфераның йылыныуына заводтар һәм автомобилдәр сығарған углекислый газ булышлыҡ иткәнен күптән әйтә килә. Мәҫәлән, 1 литр бензин янғанда 2,5 килограмм кислород юҡҡа сыға. Глобаль йылыныу менән иң ныҡ ҡыҙыҡһынғандарҙың Бөйөк Британиянан булыуы ғәжәп түгел, сөнки донъя океаны күтәрелә ҡалһа, был утрау һыу аҫтында ҡаласаҡ. 2006 йылда Бөтә донъя банкының баш экономисы, хәҙер Лондондың иҡтисад мәктәбе профессоры Николас Стерн әҙерләгән доклад буйынса бер ниндәй ҙә сара күрмәгәндә, XXI быуатта ахрызаман етеүе ихтимал. «Температура 100—200 йылда 5 градусҡа артһа, — ти Стерн, — донъя океаны күтәрелеп, 1 миллиард кеше эсәр һыуһыҙ ҡаласаҡ, йоғошло ауырыуҙар миллиондарса кешене юҡ итәсәк». Миграцияның ниндәй дәрәжәгә етәсәген күҙаллау ҙа мөмкин түгел.
Буласаҡ эҙемтәләре тураһында фараздар
Глобаль йылыныуҙың бөтә донъяға йоғонтоһо сүллектәр киңәйеү, дауыл һәм һыу баҫыуҙар йышыраҡ күҙәтелеү, малярия һәм биҙгәк ауырыуҙары көсәйеүҙә сағылыш табасаҡ. Африка менән Азияның күпселек өлөшөндә ерҙән уңыш алыу кәмеп, көньяҡ-көнсығыш Азияла артыуы ихтимал. Европа һыу баҫыуҙан интегәсәк, Венеция менән Голландия иһә һыу аҫтында ҡаласаҡ. Австралия менән Яңы Зеландия — ҡоролоҡтан, ә АҠШ-тың көнсығыш яры емергес дауылдарҙан яфа сигеүе ихтимал. Төньяҡ ярымшарҙа боҙ ике аҙнаға элегерәк әрселәсәк. Арктиканың боҙ ҡатламы 15 процентҡа йоҡарыуы, Антарктидала боҙлоҡтоң 7—9 процентҡа эскәрәк шылыуы ихтимал. Көньяҡ Америка, Тибет һәм Африка тауҙарында боҙ ҡатламы иреп бөтәсәк. Европала үҫемлекселек менән шөғөлләнеү осоро ике аҙнаға оҙоная. Глобаль йылыныу арҡаһында XXI быуат аҙағына Гренландияла боҙлоҡтар иреп бөтөүе фаразлана. Был турала АҠШ-тың НАСА-һы (милли аэрокосмик тикшеренеүҙәр агентлығы) хәбәр итә.
Едма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Үзбәкстан Республикаһының Алишер Навои исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы дәүләт академия Ҙур театры — (ҡыҫҡар. Алишер Навои исемендәге ГАБТ, Alisher Navoiy nomidagi davlat akademik katta teatri) — Үзбәкстан Республикаһының Ташкент опера һәм балет театры һәм шағир Алишер Навои хөрмәтенә аталған. Театр 1939 йылдың 11 июнендә ойошторолған.
Театр тарихы
Театр 1939 йылда үзбәк музыкаль театры базаһында ойошторолған. Театр тарихы, йырсы, ансамбль етәксе һе Мөхөтдин Ҡари-Яҡубов етәкселегендә концерт-этнографик ансамбле һәүәҫкәрҙәре профессиональ театр ойошторған көндәрҙән, 1929 йылдан башлана, бейеү труппаһының етәксеһе Тамара Ханым булған. 1939 йылдың 11 июнендә «Буран» тип аталған тәүге үзбәк операһының премьераһы милли музыкаль театр үҫешенә этәргес биргән. Режиссёр Эмиль Юнгвальд-Хилькевич ҡуйған опера тамашасылар һәм тәнҡитселәр араһында уңыш ҡаҙанған. Буран ролендә Кәрим Закиров һәм Михаил Давыдов сығыш яһаған, Наргөл партияһын йырлап Хәлимә Насирова, Шәһадат Рәхимова, Сара Самандарова һәм Нәзирә Әхмәтова, генерал-губернаторҙы — Мөхөтдин-Ҡари-Яҡубов йырлаған. Шул уҡ 1939 йылда театр яңы статус алған, уға Үзбәк дәүләт опера һәм балет театры исеме бирелгән.
Театр бинаһы
Үзбәк музыкаль театры коллективының үҙ театр бинаһы булмаған һәм бөтә сәхнәләр ҙә XX быуат башында төҙөлгән элекке театр бинаһында — сығышы менән Тифлистан булған Г. М. Цинцадзе 1902 һәм 1913 йылдарҙа төҙөгән берҙән-бер тамаша учреждениеһы «Колизей» циркында үткәрелгән. 1918 йылда театр бинаһы — «Колизей» циркы булған. Утыҙынсы йылдарҙа элекке театр бинаһында — «Колизей» циркында ике труппа: рус һәм үзбәк музыкаль театрҙары эшләгән. Үҙгәртеп ҡороуға реконструкция ҡарамаҫтан, зал һәм сәхнә барыһы ҙур классик һәм милли сәхнә постановкалары талаптарына бик аҙ яуап биргән. Театрҙың яңы бинаһын төҙөү кәрәклеге барлыҡҡа килгән һәм иң яҡшы театр бинаһы проектына дәүләт конкурсы иғлан ителгән. Проекттар киң матбуғатта баҫылған һәм йәмәғәтселек уны тикшергән. 1934 йылда конкурс һөҙөмтәләре буйынса Ҡыҙыл майҙандағы мавзолей һәм Мәскәү ҡалаһындағы башҡа ҡоролмаларҙың авторы академик Алексей Викторович Щусевтың проекты еңеүсе проект булып тора. . 1940 йылдың 1 сентябрендә бинаға нигеҙ һалынған, 1942 йылда, хәрби осор менән бәйле ҡыйынлыҡтар сәбәпле, эш барышы өҙөлгән. 1943 йылда төҙөлөш яңынан тергеҙелгән. Театр төҙөлөшөн тамамлауҙа Квантун армияһының 1945 йылдың ноябрендә Ташкентҡа депортацияланған япон хәрби әсирҙәре ҡатнашҡан. Театр 1947 йылда, Октябрь революцияһының 30 йыллығын билдәләгән көндәрҙә, асылған.
Театр бинаһы элекке Йәкшәмбе баҙарындағы күләме 7 гектар булған тура мөйөшлө майҙанда. төҙөлгән. А. В. Щусев проекты буйынса театр бик күп һанлы матур сәскә түтәлдәре, партер йәшеллеге, ҡиммәтле декоратив ағастар һәм традицион үзбәк хауздарын хәтерләткән ҙур һыу ятҡылығы-фонтан сквер-парк менән уратып алынған.
Бина уратып алған арауыҡҡа төп инеү урынының мөһабәт өс арҡалы порталы һәм ҡабырға фасадтарында урынлашҡан күләме буйынса бәләкәй аркадалары менән асыла. Диуарҙары шымартылған ал-ҡыҙғылт һары охра кирбес, бинаның — гранит менән көпләнгән. Инеү портигы, ҡабырға колоннадалары, ишек һәм тәҙрә уйымдары, капителдәр һәм кәрниздәр йә һоро мәрмәрҙән эшләнгән йә мәрмәр йөҙлөк, йә мәрмәр ситләү ҡулланылған.
Ливвик Википедияһы
Ливвик Википедияһы (ливв. Wikipedii Livvinkarjalan ) — Википедияның карел теленең ливвик һөйләше бүлеге. 2016 йылдың 7 октябрендә эш башлай (элек инкубаторҙа була).
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр бинаһы
Тамаша залы 1440 урынға иҫәпләнгән, партеры һәм ике ҡатлы ярусы бар. Стеналары зал балкондары һәм портал ситтәре еңел төҫтәрҙәге һәм алтынлатылған орнаменттар менән биҙәлгән. Сәхнә менән ложаларҙың һарғылт аҡ кремовый төҫтәге бәрхәт шаршауҙарын бохар алтын менән сигеүселәре А. Щусев һүрәттәре буйынса нағышлаған.
Ливвик Википедияһы
Тарихы
Ливвик Википедияһын булдырыу инициативаһы менән «Карел теле дуҫтары йәмғиәте» ағзалары сығыш яһай. Күп активистар, шул иҫәптән Йоэнсуу университеты, карел йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Рәсәй Федерацияһының милли республикаларының башҡа телдәге википедиялары активистары үҙ тәжрибәһе менән уртаҡлаша, мәҡәләләр яҙарға ярҙам итә, интерфейсты ливвик һөйләшенә тәржемә итергә ярҙамлаша.
Ливвик Википедияһы 2015 йылдың 19 ғинуарында инкубаторҙа асыла. 2016 йылдың 26 сентябрендә ойоштороу комитеты Ливвик Википедияһын хуплай, һәм 7 октябренән ул үҙ доменында эш башлай.
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр бинаһы
Вестибюлдың төп күсәре буйынса урынлашҡан беренсе ҡат фойеһы дүрт музаны: бейеү, шиғриәт, һынлы сәнғәт һәм архитектура музаларын һынландырған биҙәктәр менән биҙәлгән. Икенсе ҡаттың төп фойеһында Навои әҫәрҙәре буйынса 4 матур панно бар: ҡылған батырлыҡтары өсөн рәхмәт йөҙөнән Фәрхәдкә бүләк алып килгән Ширин; ҡәлғә уры ҡорғанды күҙәтеп тороусы ат өҫтөндәге Искәндәр; «Ете планета» поэмаһы геройы — һөйгән йәре һылыу Диләрҙең үтенесе буйынса сабып барыусы йәйрәнгә атыусы Бахрам-гул; сүллектә осрашыусы Ләйлә һәм Мәжнүн. Беренсе һәм икенсе ҡаттарҙың фойеһында монументаль һынлы сәнғәт өлгөләрен рәссам Сыңғыҙ Әхмәров башҡарған.
Ливвик Википедияһы
Тарихы
2019 йылдың 16 апрелендә мәҡәләләр һаны 3000 барып етә.
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр бинаһы
Үзбәкстандың алты өлкәһе: Ташҡәнт, Сәмәрҡәнд, Бохара, Хиуа, Термез һәм Фирғәнә исемдәрен йөрөткән алты ҡабырға фойеһының биҙәлеүе ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы биҙәгәндә урындағы традицион тәбиғи балсыҡ-гипсҡа ганч штукатуркаға һырлау ҡулланғандар. Биналарҙы матурлау эштәрен А. Щусев, С. Полупанов һәм Б. Засыпкин етәкселегендә Үзбәкстандың халыҡ «усто» оҫталары башҡарған.
Ливвик Википедияһы
Статистика
2019 йылдың 3 июнендә бүлектә 3046 мәҡәлә иҫәпләнә. Шулай уҡ Ливвик Википедияһында 3724 ҡатнашыусы теркәлгән, уларҙың 12-һе һуңғы 30 көндә нимәлер эшләгән, ике ҡатнашыусы хаким статусына эйә. Дөйөм төҙәтеүҙәр һаны 25067.
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр бинаһы
Беренсе ҡатта Ташкент һәм Фирғәнә залдары урынлашҡан. Ташкент залын биҙәү эштәренТашпулат Асланкулов оҫта, Фирғәнә залын — Наркузиев оҫта башҡарған. башҡарған. Икенсе ҡатта Бохара һәм Сәмәрҡәнд залдары урынлашҡан. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Бохара залын биҙәгәндә көҙгөлө нигеҙгә һалынған ганч буйынса һырлау ҡулланылған. Залды биҙәү эшен Үзбәк Фәндәр Академияһының почётлы академигы оҫта Ширин Мурадов башҡарған. Сәмәрҡәнд залының панноһында ике ҡатламлы һырлау — «ислими» ҡулланылған, биҙәүҙә газган мәрмәре ҡулланылған. Залды йыһазландырыу авторы һәм башҡарыусы сәмәрҡәнд оҫтаһы Кули Джанилов булған.
Ливвик Википедияһы
Статистика
Бүлектең тәрәнлеге ағымдағы мәлдә 6,2 берәмек тәшкил итә.
Алишер Навои исемендәге Ҙур театр
Театр бинаһы
Өсөнсө ҡатында Хиуа һәм Термез залдары урынлашҡан. Хиуа залы Хорезм ға хас ағас һырлауҙы ҡабатлаусы ганчҡа семәрле панно менән биҙәлгән. Термез залына Термез хакимы һарайын матурлаған биҙәү хас. Хиуа залын биҙәү оҫта Абдулла Балтаев, Термез залы — оҫта Ниғматов етәкселегендә башҡарылған.
Бина һәм тимер-бетондан кирбестән төҙөлгән. Ҙур түшәмдең терәк таяуҙары металл фермалар ярҙамында нығытылған. Конструкция ҡоролмалары, сейсмик яҡтан ҡаршы торорлоҡ сифатлы итеп, махсус көсәйтелгән.
1996 йылда театр стенаһына төҙөүҙә ҡатнашҡан япондар хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. 2010 йылда фонтан реконструкцияланған, яҡтыртылған һәм музыкаль оҙатыу өҫтәлгән. 2012—2015 йылдарҙа театр үҙгәртеп ҡоролған реконструкция. Был ваҡытта бөтә спектаклдәр «Туркистон» сәнғәт һарайы сәхнәһендә үткән Үҙгәртеп ҡоролған реконструкция бинаны асыу тантанаһында Япония премьер-министры Синдзо Абе ҡатнашты.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
Театр күп кенә проекттарҙы тормошҡа ашыра, шулар араһында бик күп фестиваль «Ташкент Бахори» Халыҡ-ара опера һәм балет театры сәнғәте фестивале, Джузеппе Пуччиниҙың 150 йәшенә арналған Фестиваль. Был проекттарҙа башҡа илдәрҙең артистары — Анна Карновали, Хибла Герзмава, Михаил Векуа, Жамиля Баспакова, Лаура Хормигон, Оскар Торрадо һәм башҡалар ҡатнашты. Шулай уҡ театрҙа Елена Образцова, тенор Зураб Соткилава, музыканттар Гидон Кремер, Владимир Спиваков, Юрий Башмет һәм башҡалар сығыш яһаныҡ. Ҙур ижади коллективтар ҙа: Киев симфоник оркестры һәм хоры, Н. Загурский исемендәге Иркутск музыкаль театры, К. Станиславский һәм В. Немирович-Данченко Музыкаль театры артистары, Мариинский театр һәм «Геликон опера» артистары һәм айырым башҡарыусылар — Дж. Бортолато, А Шагимуратов һәм башҡалар театрҙың ҡунағы булдылар.
Ҡазан һарайы фарманы
Ҡазан һарайы фарманы(Ҡазан һарайы приказы) — Ҡазан һарайы, Мещера һарайы, 16 быуат уртаһы — 18 быуат башында Рәсәйҙең үҙәк дәүләт учреждениеларының береһе. Ҡазан һарайы фарманына дума дьягы етәкселек иткән. Башҡортостанда (Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы ваҡытынан алып), Ҡазан өйәҙендә, Мещерала (Елатьма, Кадом, Ҡасим, Муҡшы, Темников, Шацк ҡалалары), Түбәнге Новгород өйәҙе (1587 й. тиклем), Түбәнге һәм Урта Волга буйында, Себерҙә (1637 й. алып Себер приказы ҡарамағында) административ, хәрби, суд һәм финанс эштәренә идара иткән. Яһаҡ китаптарын төҙөүгә һәм урыҫ булмаған халыҡтан яһаҡ (Мәскәүгә ебәрелгән) йыйыуға етәкселек иткән. Ҡазан һарайы фарманы Рәсәй дәүләтендә хөкүмәттең дөйөм милли сәйәсәте билдәләнгән; илдең көньяҡ-көнсығышындағы терр‑ялар менән дипломатик бәйләнештәр уның ҡарамағында булған. Үҙ аллы бюджеты була (17 б. 2‑се ярт. 120—140 мең һум тәшкил иткән), уның 7—10%‑ы дәүләт ҡаҙнаһына китә. 1701 й. приказ архивындағы янғындан һуң аҫаба һәм финанс эштәре м‑н идара итеү Мәскәүҙән Ҡазанға күсерелә (Ҡазан өйәҙ власть органдары Ҡазан һарайы фарманы биләмәһендә йыйылған һалымды үҙ ҡарамағына ала). Оброк, оклад, килем һәм яһаҡ кенәгәләре Өфө приказ йортонан алына һәм Ҡазан воеводаларына бирелә (1702 й. Өфө өйәҙенә ебәрелгән яһаҡ йыйыусылар Өфө яһаҡ кенәгәләрендә күп хаталар асыҡлай). Ҡазан һарайы фарманы 1709 й. Ҡазан губернаһы төҙөлгәндән һуң бөтөрөлә.
Яны-Ан-Я
Яны-Ан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Быков Василь Владимирович
Василь (Василий) Владимирович Быков (Васіль Уладзіміравіч Быкаў; 19 июнь 1924 — 22 июнь 2003 — совет һәм белорус яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Белруссияның халыҡ яҙыусыһы (1980), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984), Ленин һәм дәүләт премиялары лауреаты (1986).
Күпселек әҫәрҙәре — повестар, улар ғәмәлдә Бөйөк Ватан һуғышы һәм уларҙа кеше тормошоноң иң драматик, сетерекле, ауыр йылдарында әхләҡ проблемаларын хәл итеү тураһында яҙылған.
Биографияһы
Быков Василь Владимирович 1924 йылдың 19 июнендә Белорус ССР-ы, Витебск өлкәһе Ушачи районы Бычки ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Бәләкәй сағынан уҡ һүрәт төшөрөргә яратҡан. Кубличи ауылындағы мәктәптең 8 класын тамамлағас, Витебск сәнғәт училищеһының скульптура бүлегендә уҡыған (1939—1940), тик, студенттарға стипендия биреү тыйылғас, ФЗО мәктәбендә уҡый (1941 йылдың майына тиклем). 1941 йылдың июнендә 10 класс өсөн иимтихандарҙы экстерн юл менән тапшырған.
Һуғыш башланғанда ул Украинала була, артабан оборона эштәрендә ҡатнаша. Белгородтан сигенгән саҡта үҙ колоннаһынан артта ҡала һәм ҡулға алына. Быковты, немец шпионы тип иҫәпләп, саҡ атып үлтермәйҙәр. Инженер батальоны составында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941—1942 йылдар ҡышында Салтыковка станцияһында һәм Һарытау өлкәһенең Аткарск ҡалаһында йәшәй, тимер юл мәктәбендә уҡый.
1942 йылдың йәйендә Саратов пехота училищеһын тамамлай. 1943 йылдың көҙөндә уға кесе лейтенант хәрби званиеһы бирелә. Кривой Рог, Александрия, Знаменка өсөн барған һуғыштарҙа ҡатнаша. Кировоград операцияһы ваҡытында аяғы һәм ҡорһағы яралана (уны яңылыш үлгәндәр иҫәбенә яҙып ҡуйғандар). Үҙе менән һуғышта булған хәлдәргә нигеҙләнеп, һуңғараҡ «Мертвым не больно» тигән повесын яҙған. 1944 йылдың башында өс ай госпиталдә дауалана. Терелеп сыҡҡас, өлкән лейтенант дәрәжәһендә Ясско-Кишинев операцияһында, Румынияны, Болгария, Венгрия, Югославия, Австрияны немецтәрҙән азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш тураһында «Долгая дорога домой» (2003) тип атаған иҫтәлектәрендә яҙа.
Демобилизациянан һуң Гродно (1947 йылдан алып) ҡалаһында йәшәгән. 1947 йылда яҙған әҫәрҙәрен баҫтыра башлай. Башта төрлө оҫтаханаларҙа, һуңынан «Гродненская правда» өлкә гәзитендә эшләй (1949 йылға тиклем). 1949 — 1955 йылдарҙа яңынан Совет армияһы сафтарында хеҙмәт итеп, 1955 йылда майор дәрәжәһендә демобилизациялана. 1955—1972 йылдарҙа яңынан «Гродненская правда» гәзитендә эшләй. 1959 йылдан СССР яҙыусылар Союзы ағзаһы. 1972—1978 йылдарҙа — БССР яҙыусылар Союзының Гродно ҡала яҙыусылар бүлегенең сәркәтибе. Быковтың исеме 1973 йылдың 31 авгусында «Правда» гәзитенә Солженицын һәм Сахаровты яҡлап яҙыусы бер төркөм совет яҙыусылар исемлеге араһында телгә алына. Быков был хатты яҙыусылар араһында булмағанын дәлилләй.
1978 йылда Минскигә күсеп килә. 1978—1989 йылдарҙа БССР-ҙың Юғары Советына депутат итеп һайлана.
1988 йылда Белоруссия халыҡ фронты партияһын ойоштороусыларҙың береһе була. 1989 йылда СССР халыҡ депутаттарының съезына депутат итеп һайлана, Төбәк-ара депутаттары төркөмөнә инә. Белоруссияның ПЕН-үҙәгендә рәйес була. 1990—1993 йылдарҙа — Бөтә донъя белорустары «Бацькаўшчына» Берләшмәһенең президенты (Тыуған ил). 1993 йылдың октябрендә «Ҡырҡ икенең» асыҡ хатына үҙенең имзаһын ҡуйҙы. 1994 йылдың Президент һайлауҙарында Зенон Позняктың ышаныслы кешеһе булды.
24 март, 1996 йыл. Беларусь менән Рәсәйҙең интеграцион ярашыуҙары алдынан митинг ойоштороу комитетының башында торҙо. Был митинг «Минский яҙының бер өлөшө ине. Белорус Халыҡ Фронты митингтың ойоштороусы партияһы булды.
Ижады
Өсөнсө ракета» (1961) повесы Быковҡа билдәлелек алып килә. Шул уҡ 60-сы йылдарҙа ул бөтә донъяға танылған «Альпийская баллада», «Мертвым не больно», 70-се йылдарҙа «Сотников», «Һәйкәл», «Дожить до рассвета» һәм «Пойти и не вернуться» повестарын ижад итте.
«Облава» повесы «Новый мир» журналында1990йылда баҫылып сыҡты.
Күпселек әҫәрҙәрен Василь Быков белорус телендә яҙған һәм уларҙың күбеһен үҙе рус теленә тәржемә иткән. Уның әҙәби хеҙмәттәре күп кенә донъя телдәренә тәржемә ителеп баҫылып сыҡҡан.
Әһлетдинов
Әһлетдинов — фамилия.
Ямбо-Яха (Ямбо-Яха ҡушылдығы)
Ямбо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ямбо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 28км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бостыбай
Бостыбай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яңғыҙ Ағас йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса : - Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000412112200003123
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200312
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Әһлетдинов Фәйзулла Хажи улы
Әһлетдинов Фәйзулла Хәзи улы (15 март 1915 йыл — 29 октябрь 1988 йыл) — Хәсән күле янындағы 1938 йылғы совет‑япон ҡораллы бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Уҡсылар полкының взвод командиры ярҙамсыһы, сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1915 йылда Һамар губернаһы Бөгөлмә кантоны Бөгөлмә өйәҙе Һаҫыҡкүл ауылында тыуған.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1943 йылдың 23 октябрендә бирелә.
Сеул
Сеу́л (서울 Соуль  — «баш ҡала») — Корея Республикаһының баш ҡалаһы. Халҡы 10 млн кешенән күберәк.
Административ бүленеше
Сеул 25 куға (구 — үҙидара статусына эйә булған муниципаль округ), Кулар 522 тонға (동 — административ район) бүленгән. 13 787 тхон һәм 102 796 пан.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
{| cellpadding="10"
Ҡәрҙәш ҡалалар
Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге: :
Партнёр ҡалалар
Рәсми сайттағы исемлеккә күрә партнёр ҡалалар исемлеге: :
Беличья (Толзес ҡушылдығы)
Беличья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Толзес йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Үръяҙы
Түбән Үръяҙы (Түбәнге Үръяҙы; Түбән Үрьяды, Нижние Урьяды) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
География
Ауыл Үръяҙы йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1706 йылдан билдәле. Ауыл Йәнәй улусының Туғыҙ түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 16 башҡорт, 1834 йылда — 44 башҡорт һәм 11 типтәр, 1859 йылда — 140 башҡорт һәм типтәр, 1912 йылда — 259 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Елисара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лобов Владимир Николаевич
Лобов Владимир Николаевич (22 июль 1935 йыл) — совет хәрби етәксеһе, армия генералы (1989). СССР Ҡораллы Көстәренең Генераль штабы начальнигы (1991). Профессор, хәрби фәндәр докторы, тарих фәндәре кандидаты, СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Биографияһы
Владимир Николаевич Лобов 1935 йылдың 22 июлендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Борай ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған (6 бала). Атаһы машина-трактор станцияһында механик булып эшләгән. 10 йәшенән уҡыу менән бер рәттән МТС-та һәм колхозда эшләй.
Хәрби хеҙмәт башы
1954 йылда Совет Армияһына саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәткә алына. Сталинабад ҡалаһында (хәҙер Тажикстандың баш ҡалаһы Дүшәмбе) Төркөстан хәрби округының 201-се тау-уҡсылар дивизияһының артиллерия полкында хеҙмәт итә. 1956 йылдың сентябрь айында сержант Владимир Лобов Рязань артиллерия училищеһына уҡырға ебәрелә, уны 1959 йылда тамамлай һәм курсанттар взводы командиры итеп училищелә ҡалдырыла.
1960 йылда хәрби курстарҙа белемен күтәрә һәм сентябрь айында яңы ғына ойошторолған СССР-ҙың Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә юнәлтелә, курсанттар взводы командиры булып хеҙмәт итә, 1964 йылға тиклем Чита өлкәһенең ракета дивизияһында сержанттар әҙерләү мәктәбендә уҡытыусы һәм уҡытыу бүлеге начальнигы ярҙамсыһы була. КПСС ағзаһы.
Юғары команда вазифаларында
1967 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай, Германияла совет ғәскәрҙәре төркөмөндә мотоуҡсылар батальоны командиры итеп тәғәйенләнә. 1968 йылдың август айында ғәскәрҙәрҙе Чехословакияға индереүҙә ҡатнаша, үҙенең батальон көстәре менән Прага янындағы хәрби аэродромды, ә һуңынан Прагала бер нисә мөһим объекттарҙы баҫып ала.1969 йылдың май айынан — штаб начальнигы, ә 1970 йылдан — Германия совет ғәскәрҙәре төркөмөндә 74-се айырым өйрәнеү мотоуҡсылар полкы командиры.
Домбаровка
Домбаровка (Домбар-Бутак) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камсак йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лобов Владимир Николаевич
Юғары команда вазифаларында
1981 йылдың октябренән — Ленинград хәрби округы ғәскәрҙәре командующийының беренсе урынбаҫары. 1984 йылдың июненән — Урта Азия хәрби округы ғәскәре командующийы. 1986 йылдың декабрь айында Ҡаҙаҡ ССР-ы Коммунистар партияһы етәкселеге талабы буйынса Алма-Аталағы митингты ҡыуыу өсөн урамдарға ғәскәрҙәрҙе сығарыуҙан баш тарта. Чернобыль һәләкәте аварияһы эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса эштәрҙә ҡатнашыу өсөн командировкаға ебәрелә, авария эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса Дәүләт комиссияһы рәйесе урынбаҫары була. Генерал-полковник (20.10.1984).
1991 йылдың 23 август айындағы ғәҙәттән тыш ваҡиғаларҙан һуң СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә, ҡабаттан хәрби реформа концепцияһын әҙерләй, тарҡалыуы көсәйә барған СССР-ҙың армия өсөн кире эҙемтәләрен йомшартырға маташа.
1991 йылдың 1 октябренән алып 25 декабргә тиклем — СССР Президенты ҡарамағындағы Оборона советы ағзаһы.