cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Австрия империяһы
Компромисс һәм Австро-Венгрияны барлыҡҡа килтереү
Милли дәғүәләрҙе ҡәнәғәтләндерер өсөн Австрия хакимдары яңы Федераль конституция тәҡдим итәләр, әммә был һуңлаған аҙым була һәм артабанғы еңелеүҙәрҙән һуң 1867 йылда улар венгрҙар менән компромиссҡа (Ausgleich) баралар. Австрия империяһы ике дәүләтле монархияға — Австро-Венгрияға әүерелә. Яңы монархия Австрия (Цислейтания) ерҙәренә һәм киң эске һәм өоөшләтә тышҡы автономия алған, әммә элеккесә Веналағы уртаҡмонарх менән Венгрия тажы (Транслейтания) ерҙәренә бүленә.
Империя халҡының күпселек өлөшөнөң (славяндар) талаптары элеккесә ҡәнәғәтһеҙ ҡалып килгәнгә, Австрия (һуңғараҡ Австро-Венгрия) империяһы һәм Рәсәй империяһы араһында мөнәсәбәттәр ике империя ла 1918 йылда тарҡалғанға тиклем һаман насарая барҙы.
Мәскәү-Новгород һуғыштары
1477—1478 йылдарҙағы поход
1477 йылдың 9 октябрендә Иван III Новгородҡа ҡаршы һуңғы походҡа сыға. 27 ноябрҙә Бөйөк кенәзе Новгородҡа килеп терәлә, әммә уны штурмларға ашыҡмай. Новгород ғәскәре лә ҡаланан сыҡмай. 5 декабрҙә Новгород һәм Мәскәү делегацияһы оҙаҡ һөйләшеүҙәр алып бара. Мәскәүҙәр һуңғы талабын ҡуя: «Вечу не быти, посаднику не быти, а государство нам своё держати». Новгордтар веченан да, посадниктан да баш тартырға ризалаша, әммә баярҙарҙың ере һаҡланып ҡалыу мәсьәләһен ҡарау һуҙыла. Был ваҡытта ҡалала аслыҡ башлана. Новгород патриоттары мәскәүҙәрҙең һөжүмен кире ҡаға, ҡаланы һаҡлай, Мәскәү яҡлылар алышта ҡатнашмай. 1478 йылдың 4 ғинуарында Иван III биләмәләрҙең, монастырь волостарының яртыһын һәм Новоторж волосын тулыһынса биреүҙе талап итә. 1478 йылдың 6 ғинуар ында Новгород баярҙары был шарттарҙы ҡабул итә, шулай итеп, аҫабалыҡтарын һаҡлап ҡала. Һөйләшеүҙәр шуның менән тамамлана.
1478 йылдың 15 ғинуарында кенәз һәм Мәскәү чиновниктары ғәскәр оҙатыуында һуғышһыҙ ғына ҡалаға инә. 1471 йылдағы походтан айырмалы, бер ниндәй яза ла ҡулланылмай. Ҡайһы бер баяр ғаиләләре Мәскәүгә һөрөлә.
Новгород еренә дүрт наместник ҡуйыла, уларға судтарҙы алып барыу һәм биләмә менән идара итеү хоҡуғы бирелә. Вече йәшәүҙән туҡтай, баярҙар һәм архиепископ власы бөтөрөлә. Баяр һәм кенәз власы көрәшендә кенәз власы еңеп сыға. Новгород республикаһы ҡолатыла.
Новгород ҡушылғандан һуң
Бөйөк Новгородта ауыл хужалығы, сәнәғәт, сауҙа хәҙер инде Мәскәү хакимлығында тормошҡа ашырыла. Әммә был власть тотороҡһоҙ була. Ерҙәрен һәм азатлығын һаҡлап ҡалған баярҙар Мәскәү хакимлығы менән риза булмайынса, 1483 йылда ҡаланы яңынан баҫып ала. Әммә был юлы оппозиция менән һуғыш булмай.
1484 йылда бөйөк кенәз Литва менән союздаш булыу (Новгородтың Лубяницаһы буйынса Мәскәүҙә Лубянка атамаһы шулай барлыҡҡа килә) өсөн сығыш яһаған баярҙарҙы Новгородтан ҡыуып сығара һәм баярлыҡты бөтөрә, ҡалған баярҙарҙы алпауыт, йәғни кенәзгә хеҙмәт иткән кешеләр итә. Новгород үҙенең бойондороҡһоҙлоғо өмөн Мәскәү менән көрәшеүҙе тулыһынса туҡтата.
1494 йылда Новгородта Ганза сауҙа йорто ябыла.
Опричнина ваҡытында Новгородты батша ғәскәрҙәре тар-мар итә (1569/70).
Улар Тыуған ил өсөн көрәште (роман)
Роман тураһында
Романдың тәүге бүлектәре өҫтөндә автор 1942—1943 йылдарҙа, Көнбайыш Ҡаҙағстанда эвакуацияла булған ғаиләһе янына фронттан килеп йөрөгән ваҡытында, эшләй. Романдың тексы Бөйөк Ватан һуғышының иң трагик мәлдәренең береһен — 1942 йылдың йәйендә Донда совет ғәскәрҙәренең сигенеү мәлен тергеҙә. Михаил Шолохов урыҫ яҙыусыларынан тәүгеһе булып ауырлыҡтар, хаталар, фронт дислокацияһындағы хаос, тәртип урынлаштырырға һәләтле «көслө ҡулдың» булмауы тураһында асыҡтан-асыҡ яҙа. Сигенгән частарҙы казак станицаһы халҡы икмәк һәм тоҙ менән ҡаршыламай, ҡаҡшаған һалдаттарҙың күҙенә ҡарап асыулы һәм нахаҡ ғәйепләүҙәр яуҙыралар.
Йөкмәткеһе
«Улар Тыуған ил өсөн көрәште» романында ваҡиғалар 1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышы осоронда бара. Иҫке Ильмень утары өсөн барған алышта полктан 117 кеше тороп ҡала. Танк атакалары һәм сигенеүҙән интеккән һуғышсылар дала буйлап бара. Алыш барышында полк байрағын һаҡлап ҡалалар. Утарға килеп еткәс, улар полк кухняһын күрә.
Николай Звягинцев үҙенең дуҫы Николай Стрельцов менән ғаилә һәм тыуған йорт тураһында һөйләшә. Николай, ике балаһын алып, унан ҡатыны китеүен танмай әйтә. Звягинцевтың да ғаилә проблемалары барлығы асыҡлана. яҙылған романдарҙы күп уҡығанлыҡтан, ҡатыны иренән «юғары хистәр» талап иткән; ул, төндәр буйы китап уҡығас, хужалыҡ һүнгән, ә балалар ҡарауһыҙ булған.
Һуғыш башлана, полктың ҡалған яугирҙары Донға ынтылған дошман танктарын туҡтата. Алышта Николай снаряд шартлауынан контузиялана. Стрельцов полктың дошманға ҡаршы атакаға күтәрелгәнен күрә. Окоптан шыуып сығырға тырыша, әммә булдыра алмай.
Һалдаттар дүртәүләп старшина Поприщенконың землянкаһына килә. Һалдаттар фронтта ҡалдырыуҙарын һорай. Старшина майорҙан «Таловский утарына йүнәлергә» тигән бойороҡ ала, һәм унда полк яңы көс менән тулыландырылырға тейеш була. Кескәй генә Таловский утарында бер төн ҡунып китеү маҡсатында, полк шунда килә. Старшина утарҙа табырға тырыша, әммә утарҙа ҡалған ҡатын-ҡыҙ, хыянатсы тип һанап, сигенеүсе һалдаттарҙы ашатмаҫҡа ҡарар итә. Полк дошман менән һуғышып сигенеп килгәнен белгәс кенә, ҡатын-ҡыҙ йыйып, һалдаттарҙы ашата.
Был әҫәрҙең дауамын автор тарафынан яндырылған.
Ҡатнашыусылар
Төп геройҙар: Уйламағандан һалдат булып киткән тыныс тормош кешеһенең психологияһын һүрәтләгәндә, Шолохов эске күсәгилешлектә, хис-тойғолар торошонда ғына туҡталмай. Уға кеше, хатта ул һынауҙар процесында кристаллашһа ла, аныҡ һыҙатланыш алһа ла, тупаҫланмауын күрһәтеү мөһим.
Экранлаштырыу
1975 йылда совет режиссёры Сергей Бондарчук роман буйынса «Улар Тыуған ил өсөн көрәште» фильмын төшөрә.
Алан Тьюринг
Алан Мэтисон Тьюринг (Alan Mathison Turing; 1912 йылдың 23 июне — 1954 йылдың 7 июне — инглиз математигы, логигы, криптографы, компьютер фәндәре ғалимы. Тьюринг компьютер фәндәре һәм яһалма интеллект тәғлимәтенең атаһы булараҡ танылыу яулаған. Ул тәҡдим иткән, хәҙерге компьютерҙың моделе булараҡ билдәле Тьюринг машинаһы «алгоритм» төшөнсәһен формалләштерергә мөмкинлек бирә.
Ғалимдың хөрмәтенә булдырылған Тьюринг премияһы — информатика өлкәһендә донъялағы иң юғары дәрәжәле бүләк.
Кинола һәм әҙәбиәттә
1.Тарихи драма «Игра в имитацию» (2014), Алан Тьюринг ролендә Бенедикт Камбербэтч  —  математик Тьюринг,  криптографтар етәксеһе,шифрлаусы машинаның кодын сисә. .
Филипповка (Ивановка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Собачья Виска
Собачья Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Палец йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теләш (Мәсетле районы)
Теләш (Теляшево), икенсе исеме Өпәй — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ростов ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 479 кеше. Почта индексы — 452561, ОКАТО коды — 80242845001.
Тарихы
Ауылға нигеҙ һалыусылар өпәй ырыуы башҡорттары. Ниндәй йылда нигеҙ һалыныуы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ауыл кешеләре 1700 йыл тип иҫәпләй. Башҡорт энциклопедияһында 18 быуаттың 2‑се яртыһында нигеҙләнгән тип яҙылған. Хөкүмәт тарафынан беренсе тапҡыр 1795 йылда иҫәпкә алыныуы билдәле.
Ауыл исеме
Тәүге төпләнеүсе Теләкбирҙенең исеме менән аталған, уның улдары Ғәҙелша, Ғәли һәм Зәйнәш Теләшевтәр булып иҫәпкә алынған. Икенсе исеме Өпәй этнонимына бәйле.
Урамдар
Урам исеме :
Билдәле шәхестәр
Исемлек Мәсетле районы энциклопедияһына нигеҙләнеп төҙөлдө.
Ҡурғашлы (Йылайыр ҡушылдығы)
Ҡурғашлы (Кургашла) — Көньяҡ Урал, Башҡортостандың Йылайыр районы Йылайыр йылғаһының һул ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Йылғаның оҙонлоғо 14 км (башынан Икенсе шишмәгә тиклем). Бассейны Йылайыр яйлаһының кеше әҙ йәшәгән урманлы төбәктәрендә урынлашҡан.
Йылға Анновка ауылынан 3,5 км төньяҡ-көнсығышҡа табан урында башлана һәм Йылайыр ауыл Советы биләмәһе буйлап көньяҡ-көнбайышҡа табан аға.
Төп ҡушылдыҡтары йылғаға һул яҡтан ҡоя. Ауылда йылға быуаһы бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000514112200005308.
Этимологияһы
«Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге» ошондай аңлатма бирә: гидроним ҡурғаш (свинец) һүҙенән килеп сыҡҡан, һәм йылғаның сифатына бәйле -ауыр һыу мәғәнәһендә алынған
Валентиновка (Архангел районы)
Валентиновка (Валентиновка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 757 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819001.
Халыҡ һаны
1906 йылда — 369; 1920 — 395; 1939 — 425; 1959 — 494; 1989 — 831; 2002 — 718; 2010 — 592 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге урыҫтар (68 %)
Тарихы
Валентиновка ауылы (Новиковка, Мышатҡан йәки Мышыатҡан) XIX быуаттың 70-се йылдарында яңы ауыл булараҡ барлыҡҡа килә. Тула губернаһынан төп күсеп килеүселәр алпауыт Новиковтан ҡуртымға алынған ерҙә йәшәгән. Күрәһең, ауылдың икенсе исеме — алпауыт исеменән, өсөнсөһө йылға исеменән бирелгән. Күскенселәр 1886, 1890 йылдарҙа ла бында килеүен дауам итә. Крәҫтиәндәрҙең 150 дисәтинә һөрөнтө ере булған. Ерҙе һуҡа менән һөргәндәр. XIX быуат аҙағында крәҫтиәндәрҙең өс елгәргесе булған. Урман кәсептәре менән дә шөғөлләнәләр.
Ҡара миләш
Ҡара миләш (Аро́ния чернопло́дная, Черноплодная ряби́на, ) — рауза сәскәлеләр ғаиләһенән емеш биреүсе ҡыуаҡ, бейеклеге 1,5-2,5 м. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, август-сентябрзә емеше өлгөрә. Ҡара миләш ашарға яраҡлы емеше өсөн һәм декоратив маҡсатта үҫтерелә.
Таралыуы
Ҡара миләштең тыуған яғы — Төньяҡ Америка. 1965 йылда Алтайҙа үҫтерелә, һуңынан башҡа төбәктәргә тарала.
Урыҫтар Башҡортостанда
Урыҫтар Башҡортостанда — Башҡортостандын урыҫ халҡы. 2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәп алыу буйынса республикала 1 миллион 432 мең 906 кеше йәшәй (республика халҡының 35,19 % өлөшө).
Уралдағы беренсе урыҫ тораҡ пункттары (торамалары):
Төрлө сығанаҡтар буйынса урыҫтар республикаға күсеү процессы Коллониализм тип иҫәпләнә.
Республикала урыҫтарҙы берләштергән күп ойошмалар эшләй. Иң эреһе — Собор русских Башкортостана.
2012 йылда уның Рәйесе Т. Азаров Салауат Юлаев Орденынан баш тартыу тураһында әйтте : Вот меня журналисты время от времени спрашивают, за какие заслуги я получил орден Салавата Юлаева. Я отвечаю - генерал Азаров орден не получал! Я от него отказался. И не потому, что не уважаю, допустим, президента, который издал указ о награждении, или не уважаю народ, который выбрал такого национального героя. Нет, просто я прежде всего русский офицер и не считаю себя вправе носить орден с изображением человека, который когда-то вешал русских офицеров. .
Шахматовка
Шахматовка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 706 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исламғол (исем)
Исламғол — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Исламғол исеме ғәрәп телендәге ислам һәм башҡорт телендәге ғол (ҡол) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Алла ҡоло, алланың яратҡан бәндәһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Исламаев Исламғол Исламаевич (10 июль 1936 йыл — 26 август 2017 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1971—1997 йылдарҙа Нефтекаманың 1-се урта мәктәбе директоры. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1970), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
Исламғол Юлдашев — Башҡорт ихтилалы (1735—1740) юлбашсыларының береһе. Себер даруғаһы Ҡаратаулы улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың сотнигы.
Фамилияла
Исламғолов Илдар Ғәли улы (2 ғинуар 1969 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино режиссёры, сценарист һәм продюсер.
Истамғолов Әмир Мираҫ улы (5 июнь 1931 йыл — 3 август 2009 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1949—1992 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы «Ҡыҙыл Башҡортостан» совхозы Һамар бүлексәһе механизаторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Исламғолова Кинйәбикә Бастай ҡыҙы — Башҡортостандың халыҡ артисы.
Ауылдар
Исламғол (Исламгулово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл.
Базытамаҡ ауыл Советы (Илеш районы)
Базытамаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ үҙәге — Базытамаҡ ауылы.
Кесе Кара-Кем
Кесе Кара-Кем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максимов Василий Юрьевич
Василий Юрьевич Румянцева (1954) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, VI һәм VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы, Дәүләт думаһының мәҙәниәт буйынса комитеты ағзаһы.
Биографияһы
1954 йылдың 28 ғинуарында Һарытауҙа тыуған. 1977 йылда Һарытау дәүләт медицина институтын тамамлап «Дауалау эше» һөнәре буйынса юғары медицина белеме ала. 1980 йылда Һарытау медицина институтында ординатураны тамамлай. 1984 йылдан — «хирургия» һөнәре буйынса медицина фәндәре кандидаты. 1977-1984 йылдарҙа Һарытау медицина институтының клиник кампусында хирург булып эшләй. 1984 йылда һарытау өлкәһе Петровский районы үҙәк район дауаханаһының баш табибы итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1995 йылға тиклем эшләй. 1995 йылдан алып 2008 йылға тиклем һарытау өлкәһе өлкә клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһында эшләй. 2009 йылдан 2012 йылға тиклем һарытау 8-се ҡала клиник дауаханаһының баш табибы вазифаһын биләй.
2000 йылда 21-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Һарытау ҡала думаһының 2-се саҡырылыш депутаты итеп һайлана. 2006 йылда 18-се бер мандатлы һайлау округы буйынса 3-сө саҡырылыш Һарытау ҡала думаһы депутаты итеп һайлана. 2011 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан депутат вазифаһына тәҡдим ителә, яңынан 14-се бер мандатлы һайлау округы буйынса Һарытау ҡала думаһының IV саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2011 йылда Берҙәм Рәсәй исемлеге буйынса Дәүләт думаһына тәҡдим ителә, әммә депутат булып үтмәй. 2012 йылдың 20 февралендә, Прокопенко Тимурҙың вакантлы мандатын алып, VI саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты була 2016 йылда «Берҙәм Рәсәй»ҙән VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына тәҡдим ителә, 166-сы бер мандатлы һайлау округы буйынса Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
2018 йылдың 13 апрелендә, 441399-7-се һанлы «Америка Ҡушма Штаттарының һәм (йәки) башҡа сит илдәрҙең дуҫтарса булмаған ғәмәлдәренә йоғонто яһау саралары (контрһөжүм) тураһындағы» закон проектын башлап ебәреүселәрҙең береһе була, икенсе статьяның 15-се абзацында Рәсәй Федерацияһы территорияһына АҠШ-та йәки башҡа сит илдәрҙә етештерелгән дарыуҙарҙы индереүҙе тыйыу йәки сикләү тәҡдим ителә. Закон проекты бер нисә йәмәғәт ойошмалары, социаль сәйәсәт буйынса Федерация Советы комитеты һәм халыҡ-ара эштәр буйынса Дәүләт думаһы комитеты яғынан тәнҡиткә дусар була.
Гольдшау
Гольдшау (Goldschau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 317 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 244 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6721 һәм автомобиль коды — BLK.
Мокрушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антоновка (Ғафури районы)
Антоновка (Антоновка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 592 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарабойҙай
Ҡарабойҙа́й (Гречи́ха, Fagópyrum) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1,5 м-ға тиклем етә. Июль айында аҡ йә алһыу сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында осрамай. Төп ярма культураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә. Ҡарабойҙайҙың тыуған иле — төньяҡ Һиндостан.
Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы
Йәләлетдинов Вәкил Әхәр улы (27 октябрь 1955 йыл) — йырсы (баритон). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға Республика йәш йырсылар бәйгеһе лауреаты (1979).
Биографияһы
Вәкил Әхәр улы Йәләлетдинов 1955 йылдың 27 октябрендә Силәбе өлкәһе Арғаяш районының Ҡолой ауылында тыуған. 1984 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлеген (Б. Н. Вәлиева класы) тамамлай.
Институттан һуң Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада, 1986—2009 йылдарҙа музыкаль-әҙәби лекторий солисы булып эшләй.
Күркәм тембрлы йомшаҡ тауышҡа эйә. Башҡарыу алымы тәьҫирле булыуы һәм художестволы образды бар нескәлегендә тапшыра алыу һәләте менән айырылып тора. Репертуарында Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковский, Дж. Верди операларынан, И. Кальман, И. Штраус оперетталарынан ариялар, ватан һәм сит ил композиторҙарының вокаль әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙары. А. Х. Ғабдрахманов, Ф. М. Ғафуров, Н. Ә. Дауытов, З. Ғ. Исмәғилев, А. Т. Кәримов, Р. Х. Сәхәүетдинова, Р. М. Хәсәнов һәм башҡа композиторҙарҙың вокаль циклдарын, романстарын һәм йырҙарын тәүге башҡарыусы.
Башҡорт эстрада йырҙары: «Берҙән берем-ғәзиз ерем», «Бәхет йыры», «Мәңге балҡы. Башҡортостан», «Һуғышта юғалған һалдаттар», «Бирмәйбеҙ утҡа», «Матур икән был донъялары» һәм башҡорт халыҡ йырҙарын аһәңле итеп башҡара. Рәсәй, Германия, Ҡаҙағстан буйлап гастролдәрҙә була.
Арсеньева Наталья Алексеевна
Наталья Алексеевна Алексеева (кейәүгә сыҡҡас Кушель, Кушаль; Наталля Арсеннева, Натальля Арсеньнева; 20 сентябрь 1903 йыл — 25 июль 1997 йыл) — белорус шағиры.
Биографияһы
1939 йылдың сентябренән алып Наталья Арсеньева Вилейкала йәшәй, «Сялянская газета» («Крәҫтиән гәзите») өлкә баҫмаһында эшләй. 1940 йылдың апрель айында, әсирҙәге поляк офицеры ҡатыны булараҡ, ике улы менән Ҡаҙағстанға ебәрелә, колхозда эшләй. 1941 йылдың майында һөргөндән БССР Яҙыусылар берләшмәһе юллауы буйынса Минскиға ҡайта, был эштә Янка Купала ҙур тырышлыҡ һала. Бында уны һуғышҡа эләгә. Оккупацияланған Минск ҡалаһында фашистар яҡлы эш алып барған «Минск гәзите» менән хеҙмәттәшлек итә. Бер нисә операға либретто яҙа, тәржемә менән шөғөлләнә. Уның улы Ярослав партизандар ойошторған шартлау ваҡытында кинотеатрҙа һәләк була. 1944 йылда ире, Белорусь крайы оборонаһы командиры менән Германияға эвакуациялана. «Илдәренән ирекһеҙләп килтерелгән кешеләр» лагерында мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша, Я. Купала исемендәге белорус гимназияһында уҡыта. Нацистар властары менән хеҙмәттәшлек итеүен артабан шулай аңлата: «Совет власынан михнәт кисергән кешеләр, ә ундайҙар әҙ түгел ине, немецтарға ҡотҡарыусы итеп ҡарап, уларҙы ҙур өмөт менән ҡаршыланылар. Бер кем дә немецтарҙы ундай ҡәбәхәт булырҙар тип уйламаны».
1949 йылдан алып АҠШ-та йәшәй. Эмигранттар ойошторған белорус гәзите "Беларус"та, «Азатлыҡ» радиоһында, Нью-Йорктағы Белорусь фән һәм сәнғәт институтында эшләй. 1970—1980 йылдарҙа белорус эмиграцияһының сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнашыуҙан ситләшә. 1997 йылдың 25 июлендә Нью-Йорк штатының Рочестерында вафат була, бында ул улы Владимирҙың ғаиләһе менән йәшәгән була; ошонда уҡ ерләнә.
Ижады
Һуғышҡа тиклемге лирикаһы интим һәм пейзаж мотивтары, фәлсәфәүи уйланыуҙар сиктәренән үтә алмай, уның ижадын «таҙа һәм ысын матурлыҡты, тәбиғәт һәм мөхәббәт мөғжизәһен маҡтау» тип атайҙар.
Һуғыш ваҡыты һәм эмиграция осоро әҫәрҙәрендә патриотик мотивтар көслө була, хатта төп урынды биләй. Тәүәкәллеккә һәм ҡыйыулыҡҡа дан йырлай. Белорусь тарихына һәм мәҙәниәтенә баҫым яһаны.
Хәтер
1980 йылдар уртаһында Наталья Арсеньеваның әҫәрҙәре билдәлелек яулай, һәм улар бик популяр булып китә, «Беларусь өсөн доға» шиғыры, Николай Ровенский көйөнә яҙылған һәм гимнға әйләнгән «Магутны Божа» («Ҡөҙрәтле Хоҙай») әҫәре, был әҫәр хөрмәтенә дини музыка фестивалдәре шулай атала; 1995 йылда был йырҙы хатта дәүләт гимны итергә тигән тәҡдим менән сығалар.
2003 йылда Минск өлкәһенең Старые Дороги ҡалаһында урындағы музей-усадьбаһында уға һәйкәл ҡуйыла.
Әҫәрҙәре
Шиғырҙары
Пьесаһы Либреттоһы Өсөн текст песни Тәржемәләре
Сова (Немнюга ҡушылдығы)
Сова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немнюга йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальник-Шор (Лембери-Яха ҡушылдығы)
Пальник-Шор  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лембери-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эргинская
Эргинская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Согом йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙулла
Әхмәҙулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Әхмәҙулла исеме бар.
Этимологияһы
Әхмәҙулла исеме башҡорт теленә ғәрәптәрҙән ингән. Әхмәҙиә (маҡтаулы, данлыҡлы; ислам динен тотҡан, мосолман) һәм улла (Алла) һүҙҙәре ҡушып яһалған. Алланың маҡтаулы, тәҡеүәле бәндәһе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Әминев Әхмәҙулла Сәләхетдин улы (1905 йыл — 1944 йыл 8 апрель, Ҡырым АССР-ы Күл ауылы) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улы (Амангильдин Ахмадулла Гудлатович; 1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы разведчигы. Гвардия кесе сержанты.
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы (Саиткулов Ахмадулла Ибрагимович; 1909 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. 1943 йылдың 22 мартында яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Рәхмәтуллин Әхмәҙулла Ғәзиз улы (1910 йыл — 9 апрель 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының сапёр-шартлатыу взводы сапёры, гвардия ҡыҙылармеецы. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Әбделмәнов Әхмәҙулла Фәйзрахман улы (Абдульманов Ахмадулла Файзрахманович; (1914 йыл — 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия рядовойы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Әхмәтшин Әхмәҙулла Әхмәтша улы (1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Ғәббәсов Әхмәҙулла Әхмәт улы (1902 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.
Мәтинов Әхмәҙулла Хәсән улы (1917 йыл — 6 июль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы кавалерия полкы отделениеһы командиры.
Сабитов Әхмәҙулла Нурғәли улы (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса Нурулла, Нуриман улы) (1905 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерисы, ҡыҙылармеец.
Сарлыбаев Әхмәҙулла Харрас улы (Сарлыбаев Ахметдулла Харрасович; 1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының орудие тоҫҡаусыһы, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан ордены кавалеры.
Фамилияла
Әхмәҙуллин Фәтхей Әхмәҙей улы (Фәтхи Әхмәт улы Әхмәҙуллин, 1895—1938) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Чехословакияның почётлы гражданы (1945), Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989).
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Чехословакияның почётлы гражданы (1945), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989).
Әхмәҙуллин Әхмәтхужа Әхмәҙулла улы (1905 йыл — 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, дивизияның байраҡсыһы, өлкән сержант, ВКП(б) ағзаһы, 1-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1938—1946).
Әхмәҙуллин Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы (4 ғинуар 1904 йыл — 7 декабрь 1968 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, адъютант, ҡыҙылармеец.
Әхмәҙуллин Ғабдрахман Хәйрулла улы (1911 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры
Кесе Кокури
Кесе Кокури — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Оюк йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Апас районы
Апас районы аграр район, ауыл хужалығындағы төп тармаҡтар: һөт, ит һәм бал йетештереү, игенселек, урмансылыҡ.
Халҡы
В городских условиях (пгт Апас) проживают 0 % населения района.
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 90,9 %, урыҫтар — 4,7 %,сыуаштар — 3,7 %.
Челя
Челя — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Тыхта йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимербай (Мәсетле районы)
Тимербай (Тимирбаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ҡорғат ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 452562, ОКАТО коды — 80242823002.
Урамдар
Урам исеме :
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты — Ставрополдә эшләүсе федераль университет. 2012 йылда Төньяҡ-Кавказ дәүләт техник университеты базаһында Ставрополь дәүләт университетын һәм Пятигорск дәүләт гуманитар -технология университетын ҡушыу юлы менән ойошторола.
Тарихы
Университет менән идара итеү өсөн Күҙәтеү советы эшләй, уны Ставрополь крайы губернаторы Владимир Владимиров етәкләй
Структураһы
Юғары уҡыу йорто структураһында 8 институт, Ставрополь ҡалаһында ике факультет һәм Пятигорск ҡалаһында (филиал) һәм Невинномысск ҡалаһында ике институт
Рейтингтары
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Башҡортостан фаунаһы төрлө-төрлө. Уның ерҙәрендә хайуандарҙың Көнбайыштағы киң япраҡлы урмандар өсөн хас төрҙәре лә, шулай уҡ Азияға хас төрҙәре лә йәшәй. Барлығы 120 бер күҙәнәклеләр, 700 төргә яҡын селәүсендәр, 121 молюскылар, яҡынса 5000 төр быуынтығаяҡлылар, 47 төр балыҡтар, 10 төр һөйрәлеүселә р, 300 төр тирәһе ҡоштар һәм 76 төр имеҙеүселәр бар.
Имеҙеүселәр
Бар төркөмдәр араһында Урал тауҙары тәбиғи сик хеҙмәтен үтәй. Бынан тыш, бында хайуандарҙың төньяҡ һәм көньяҡ төрҙәре лә йәнәш тереклек итә. Кешенең хужалыҡ эшмәкәрлегенең кире йоғонтоһона ҡарамаҫтан хайуандар донъяһының составы шаҡтай күп төрлө: һөйрәлеүселәр ҙең 10-ға яҡын төрө, 40 төр балыҡ, 10 — ер-һыу хайуандары, 270 — ҡош-ҡорт һәм 70 төр һөтимәрҙәр. Иң ябайҙары (бер күҙәнәклеләре) һәм быуынтығаяҡлылары бер нисә мең төрҙө берләштерә.
Үлән емшәр хайуандар
Үлән менән туҡланыусы эре хайуандарҙан беҙҙең республикала мышы, ҡоралай, болан дар йәшәй.
Байдаковка ауыл Советы (Әлшәй районы)
Байдаковка ауыл Советы — Әлшәй районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Ниғмәтулла ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Административ үҙәге — Байдаковка ауылы. 2008 йылда ауыл Советы составына Нефорощанка, Беляковка тораҡ пункттары ингән була. 1991 йылда Байдаковка ауыл Советы составынан Раевка совхозының Красныый Клин бүлексәһенең ҡасабаһы сығарыла һәм яңы ойошторолған Зеленый Клин ауыл Советына тапшырыла (БАССР Юғары Советы Президиумының 1991 йылдың 18 сентябрҙәге 6-2/313-сө һанлы Указ Президиума ВС Башкирской ССР от 18.09.91 N «Әлшәй районында Зеленый Клин ауыл Советын ойоштороу тураһындағы» Указы).
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Йыртҡыстар
Йыртҡыстарҙан бүре, һоро айыу, ҡыҙыл төлкө, һуҫар, аҫ, шәшке, һары шәшке киң таралған. .
Кимереүселәр
Кимереүселәр күп төрлө — тейен, ҡуян, йомран, әрлән, көҙән, ҡыр сысҡаны һ. б. Бөжәк ашаусыларҙан һуҡыр сысҡан һәм һөҙһөт тө атап үтәйек.
Байдаковка ауыл Советы (Әлшәй районы)
Почта индексы — 452117. Код ОКАТО — 80202810000. Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законының 1-се стаьтьяһында түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһындың административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә :
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Уҡыу процесы
Профессор-уҡытыусылар составында 1,5 мең кеше иҫәпләнә.
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Ҡоштар
Һуйыр, ағуна, төрлө күгәрсен дәр, көйөлдө, аҡсарлаҡ, ҡыр ҡаҙҙары, ҡыр өйрәге. Йыртҡыс ҡоштар ҙа шаҡтай төрлө: ҡарсыға, көйәнәк, бөркөт, өкө, ябалаҡтар.
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Уҡыу процесы
Студенттарҙың һаны 25 мең тәшкил итә.
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Балыҡтар
Балыҡтар араһында иң күп таралғандары: суртан, һаҙан, ҡорманбалыҡ, сабаҡ, табанбалыҡ, алабуға, һыла, йәйен, бағры, бәрҙе һ. б. күп осрай. . Республика ерендә тереклек иткән төрлө-төрлө хайуандар беҙҙең өсөн хайуандар ресурсын тәшкил итә. Улар — һунар-промысел хайуандары, кейек ҡоштар һәм балыҡтар. Үҫемлектәр кеүек үк, хайуандар донъяһын да кеше шаҡтай ныҡ ҡырған. Тарпандар, сайғаҡтар, ҡондоҙ ҙар, аҫыл болан күптән юҡҡа сыҡҡан, ҡор, сел, һуйыр ҙа кеше булмаған төбәктәргә сигенгән. Айыу, ҡама, шәшке ләр һаны кәмене.
Төньяҡ-Кавказ федераль университеты
Уҡыу процесы
2020 йылдың март айында вуз белем биреү программаһының дәүләт аккредитацияһын үтә.
Башҡортостандың хайуандар донъяһы
Хайуандарҙы һаҡлау
Ҡайһы бер хайуандарҙы беҙ йыш ҡына ерәнеү тойғоһонан да юҡ итәбеҙ. Мәҫәлән, гөбөргәйел, ҡара йылан, туҙбаш йылан кеүек йән эйәләренә кешеләр аяу белмәй. Беҙ шулай уҡ ҡыҙыҡ күреп ҡырмыҫҡа иләүҙәрен туҙҙырабыҙ.
Йыртҡыстар зыян килтерә, тип иҫәпләйҙәр йыш ҡына. һеҙҙең дә, балалар, ҡайһы берҙәрегеҙ шулай уйлайҙыр, бәлки? Әгәр һеҙ тәбиғәт бергәлегендә туҡланыу бәйләнеше схемаһын төҙөгән булһағыҙ, йыртҡыстарҙың да был берҙәм системала мөһим бер быуынды тәшкил иткәнлеген аңлағанһығыҙҙыр. Әгәр уларҙы ҡырып бөтөрһәк, үлән утлаусы хайуандар һаны артасаҡ, был үҫемлектәрҙә, тимәк, беҙҙең тереклек итеүҙә лә сағыласаҡ. Был йоғонтоноң киреһен — кешенең үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына ыңғай тәьҫирен ҡарап үтәйек.
Ул үҫемлектәрҙе һәм хайуандарҙы һаҡлауҙа, рациональ файҙаланыуҙа һәм тулыландырыуҙа күренә. Бының өсөн беҙҙә байтаҡ нәмә эшләнде һәм эшләнә, мәҫәлән:
Ҡышлауйылға ауылы ер - һыу атамалары
Ҡышлауйылға (рус. Кшлау-Елга) — Башҡортостан Республикаһының Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 345 кеше[2]. Почта индексы — 452885, ОКАТО коды — 80204837001.
Бинг Кросби
Гарри Лиллис «Бинг» Кросби-кинйә (Harry Lillis «Bing» Crosby; 1903 йылдың 3 майҙа — 14 октябренән 1977)  — америка йырсыһы, актёр һәм комик. Мультимедиа беренсе йондоҙҙар, Кросби һатып лидер булһа, рейтингы радио-һәм кире 1954 йылда менән 1931 буйынса кинотөшөрөүҙәрҙә. Донъяла 1 миллиард ашыу нәфис фильм һәм яҙыу эшләй ул етмеш һата, унда 1600 ашыу төрлө йырҙар яҙыр инем («Аҡ Раштыуа» яңғыҙ һатып 50 миллион дананан ашыу).
Ҡышлауйылға ауылы ер - һыу атамалары
Географик урыны
Ҡышлауйылға ауылы Ҡышлау йылғаһының уң яҡ ярына урынлашҡан. Ул Төлгөҙ йылғаһына ҡоя. Төлгөҙ йылғаһы ауылдан ярты км самаһы йыраҡлыҡта төньяҡтан үтә. Балтик диңгеҙе өҫтө менән сағыштырғанда Ҡышлауйылға ауылы 155,20 м бейеклектә урынлашҡан. Тәгәрмән тау башы вышкаһы океан өҫтө тигеҙлегенән 204 метр бейеклектә тора. 1885 йылдарға ҡәҙәр был ерҙәр ҡалын урман менән ҡапланған булған. Урманында төрлө хайуандар йәшәгән. Бигрәк тә айыуҙар менән бүреләр күп булған.
Бинг Кросби
«Янк» журналы, тип әйтеп булмай, уны «кешенең әхлаҡи торошо бөтәһе күберәк эшләү өсөн сит илдән хеҙмәткәрҙәр» Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында. 1948 йылда ул америка һайлау иғлан «иң хөрмәтле кеше тере», уҙып Джеки Робинсон һәм атай XII Пие. Шулай уҡ 1948 йылда, музыка дайджест статистиктар иҫәпләүенсә, сәғәт аҙнаһына 80,000 уның яртыһынан артыҡ тултырып яҙып, радио музыка яҙыр өсөн бүленә.
Ҡышлауйылға ауылы ер - һыу атамалары
Ауылдың исеменең килеп сығышы тураһында легенда
Ҡышлауйылғаһы буйына башта Иҫке Ҡаҙансы халыҡтары килеп ҡышлап урман ҡырҡып ятҡандар, йылғаны быуып ҡара урман эсендә мунсала һалдырғандар. Мунсаланы көҙ көнө сығарғандар, йылға буйында ҡыуыш яһап ҡунып ятҡандар. Йәй, көҙ көндәрендә арба менән кереп булмағанлыҡтан, мунсаланы ҡар яуғас, ҡыш көнө сана менән ташығандар. Йылғаға Ҡышлау тигән исем биргәндәр. Урман ҡырҡыусылар һуңынан ғәиләләре менән күсеп килә башлағандар. Асҡын районы Ҡышлау йылғаһы бассейнында күберәге топонимик һәм мифологик легендалар бар. Топонимик легендалар ер-һыу, тау-таш исемдәренең, төрлө географик атамаларҙың килеп сығышын аңлаталар. Үҙҙәренең күләме, йөкмәткеһе, характеры менән күп төрлө. Бында боронғо кешеләрҙең үҙҙәрен уратып алған тәбиғәтте аңларға һәм аңлатырға тырышыуҙары күренә. Бындай легендаларҙың ҡайһы берҙәре мифологик легендалар менән дә уртаҡ. Мәҫәлән, ауылдың исеменең килеп сығышы тураһында шундай легенда һаҡланып ҡалған:
Борон заманда йылға буйында бер бик матур ер булған, ти. Бында әле кешеләр йәшәмәгән, тик ҡара урмандар ғына ҡаплап торған. Берҙән-бер көнде бер ҡарт үҙенең Ҡара Ҡашҡа аты менән йәшәргә урын эҙләп йөрөгәндә, әле бер кемдә аяҡ баҫмаған был ерҙәрҙе күреп ҡала ла һәм уның матурлығына, янында ғына ағып ятҡан йылғаһының сафлығына таң ҡала. Был ҡарт күп тә уйлап тормай бында ҡышларға ҡалырға була һәм үҙенең ҡәбиләһен алып килә.
Ҡышлауйылға ауылының ер — һыу атамалары
Шишмәнең дауалау үҙенсәлектәре бер урыҫ ер үлсәүсеһе тарафынан осраҡлы рәүештә генә асыҡлана. Ул, шишмә һыуы менән битен йыуғас, трахома менән сирле күҙҙәренә еңеллек килеүен тоя. Бер нисә тапҡыр йыуынғандан һуң урыҫтың күҙҙәре тулыһынса һауыға. Аҙаҡ ул шишмәгәүҙенең тыумыштан һуҡыр һеңлеһен дә алып килә һәм, ни ғәжәп,ҡыҙ ҙа күпмелер ваҡыттан һуң күрә башлай. Шишмә тураһында әҙәм ышанмаҫлыҡ хәбәр тирә-йүнгә тиҙ тарала. Имеш, уның һыуы бик күп сирҙәрҙән дауалай, яра-йәрәхәттәрҙе тиҙ төҙәтә,хәтта боҙомдарҙы бөтөрөргә һәләтле. Бөгөнгө көнгә"Яҡты шишмә"эргәһенә нур балҡып торған яҡты «Танып» шифаханаһы төҙөлә. Ә "Яҡты шишмә"гә бөгөнгө көнгә тиклем алыҫ ерҙәрҙән кешеләр килеп һыу менән һауығалар.
Автор: Асҡын районы Ҡышлауйылға урта мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Шәйхуллина Эльмира Фәүзәт ҡыҙы.
Һылтанмалар
]]
Хаймбург
Хаймбург (Heimburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 929 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 223 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Кесе Куркуре
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балтас районы (Татарстан)
Балтас районы (Балтач районы, Балтасинский район) — Татарстандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Балтас.
Районда 2010 йылда 33 872 кеше йәшәгән.
2010 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса райондың милли составы: татарҙар — 84,96 %, удмурттар — 11,9 %.
Балтас — ауыл хужалығы (аграр) район. Ауыл хужалығында төп тармаҡтар: һөт, ит, бал етештереү, игенселек, урмансылыҡ.
Гольдман Юний Семёнович
Юний Семенович Гольдман  (1925 йылдың 15 июнендә Киев ҡалаһында тыуа)— шағир, яҙыусы, журналист. 1958 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, шағир. 1991 йылдан алып Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000 йылда Дондағы Ростовта вафат була.
Биографияһы
Ун һигеҙ йәшенән Юний Гольдман Совет  Армияһында хеҙмәт итә башлай. 35 йылдан артыҡ хеҙмәт итеп, полковник дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Танктарға ҡаршы артполкта хеҙмәт итә, Украина, в Молдавия, Румыния, Австрия, Чехословакияны немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнаша.
Һуғыштан һуң Юний Гольдман Чита педагогия институтының әҙәбиәт факультетын тамамлай (хәҙер Н. Г. Чернышевский исемендәге Байкал аръяғы дәүләт педагогия университеты).
Ул Байкал аръяғы һәм Төньяҡ Кавказ хәрби округтарында хеҙмәт итә. «На боевом посту» һәм «Красное Знамя» (хәҙер – «Военный вестник Юга России») гәзиттәре редакцияларында уны әлегә тиклем иҫтә тоталар.
Пангода
Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153/157 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Гольдман Юний Семёнович
Ижады
Ю. Гольдмандың тәүге шиғырҙары хәрби матбуғатта сыға. 1955 йылда Чита ҡалаһында уның тәүге «Проверка» шиғырҙар китабы нәшер ителә. Артабанғы йылдарҙа Читала, Мәскәүҙә, Иркутскиҙа уның «Пароль», «Винтовки стоят в пирамиде», «Мадьярский перекат», «Лучший день февраля», «Здравствуй!» тигән шиғырҙар китаптары донъя күрә. 1974 йылда Коми нәшриәте Ю. Гольдмандың «Огонь на себя» тигән документаль очерктар китабын баҫып сығара.
Пангода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Гольдман Юний Семёнович
Ижады
Ю. Гольдман әҫәрҙәренең төп урынын хәрби-патриотик тема, Совет Ҡораллы көстәренең интернациональ ҡаһарманлығы темаһы биләп тора. .
Пангода
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гольдман Юний Семёнович
Ижады
Ю. Гольдмандың шиғырҙары «Комсомольская правда», «Советская Россия», «Красная звезда», «Литературная Россия», «Правда», «Известия» гәзиттәрендә, «Москва», «Советский воин», «Дальний Восток», «Байкал», «Крокодил» журналдарында, «Ангара», «Забайкалье», «Байкал», «Дон» альманахтарында, төрлө репертуарлы йыйынтыҡтарҙа баҫыла.
70–80-се йылдарҙа Ростов нәшриәтендә Ю. Гольдмандың йәш уҡыусыларға мөрәжәғәтле «Отзыв «Победа», «Живи, Гриша!» - Совет Армияһының йәш яугирҙәренә бағышланған проза китаптары сыға. «Осколки необъявленной войны» - китабы Халхин-Голдағы һуғышты, һүрәтләй, «Тревоги» шиғырҙар йыйынтығы совет һәм монгол халыҡтарының дуҫлығына арналған.
Юний Семенович Гольдман йыш ҡына публицистик мәҡәләләр, очерктар менән «Правда», «Известия», «Литературная Россия», «Красная звезда» һәм урындағы хәрби гәзиттәрҙә сығыш яһай.
Ю. С. Гольдман - байтаҡ өлкә премиялары лауреаты.
Бүләктәре һәм маҡтаулы исемдәре
Юний Семенович Гольдмандың бүләктәре:
Ю.С. Гольдман әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
!- Иркутск:Вост.-Сиб. кн. изд-во, 1970.
Повестар, хикәйәләр, очерктар
{0}[13]{/0}} (1936) Повесть. — Ростов н/Д: Кн. изд-во, 1980.
Молчаниха (Берёзовка ҡушылдығы)
Молчаниха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы
Кәримова Рәсимә Сәғит ҡыҙы (12 март 1939 йыл — 21 июнь 2017 йыл) — Башҡортостан радиоһы һәм телевидениеһының 1959—1999 йылдарҙағы дикторы. РСФСР-ҙың (1984) һәм Башҡорт АССР-ының (1974) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2014).
Биографияһы
Рәсимә Сәғит ҡыҙы Кәримова 1939 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ы Учалы районының Туңғатар ауылында тыуған.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих-филология факультетын тамамлай.
Ижади хеҙмәт юлы
1959—1999 йылдарҙа телевидениеның Башҡорт студияһы дикторы, Башҡорт телевидениеһының тәүге дикторы. Студент сағында уҡ диктор вазифаһына талапсан һайлау конкурсы үткән. Диктор вазифаһына өс йөҙ претендент араһынан Рәсимәнең бер үҙен генә һайлап алғандар. Рәсимә Кәримова республика телевидение эфирының символына әйләнә. Ул саҡта тапшырыуҙарҙы алдан яҙҙырыу булмаған, һәм 13 йыл дауамында дикторҙар тура эфирҙа ғына эшләгән.
Радио һәм телевидениеға Рәсимә Кәримова 40 йыл ғүмерен арнай. Рәсимә Сәғит ҡыҙы жанры һәм тематикаһы буйынса төрлө тапшырыуҙарҙы ла уңышлы алып барған.
«Панорама» мәғлүмәти программаһын, тапшырыуҙарын,  әҙәби-музыкаль тапшырыуҙарын, байрам демонстрацияларынан репортаждар алып барҙы.
60-70-се йылдарҙа Бөтә Союз телевидениеһында программаларын алып барҙы.
Мәғлүмәти-күңел асыу, әҙәби-нәфис  1989 йылдан «Башҡортостан» радиоһы дикторы. Наҙлы, мәғәнәле баҙыҡ тауышҡа эйә. Рәсимә Кәримованың уҡыуы теманы талапсан дөрөҫ иинтонация менән әйтеү яғынан айырылып тора. Тапшырыуҙарҙы ике телдә: башҡорт һәм уоыҫ телдәрендә лә иркен алып барҙы.
Тәжрибәле диктор булараҡ, яңы эшләп башлаған йәш коллегаларына ярҙам иткән. Коллегалары хәтерләүенсә, Рәсимә Кәримова бер кистә 3-4 тапшырыу алып барған саҡтары булған. Ул бер ваҡытта ла тәҡдимдәрҙән баш тартмаған һәм бик ҙур эш күләмен атҡарған.
Рәсимә Кәримова — республика телевидениеһы тарихында тотош дәүер. Уның яғымлы тауышын һәм йылмайыуын республика халҡы мәңге хәтерендә тота. Ул Өфө ҡалаһында 2017 йылдың 21 июнендә вафат була.
Югарас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солось
Солось — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тимтома йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.