cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Черногорияның Европа берлегенә инеүе
Тарихы
2008 йылдың 15 декабрендә Черногория рәсми рәүештә Европа берләшмәһенә инеүгә ғариза бирә. 2009 йылдың 22 июлендә Европа комиссары Оли Рен Черногория властарына һорау алыу ҡағыҙы тапшыра, уның бурысы — илдең Европа берләшмәһе ағзаларына йөкмәтелгән йөкләмәләрҙе үтәү әҙерләү тураһында доклад әҙерләргә ярҙам итеү. Һорау алыу ҡағыҙы Европа ҡануниәтенең бөтә өлкәләренә һәм Копенгаген критерийҙарына ҡараған 2178 һорауҙан тора. Һорауҙарға яуап Европа комиссияһының Черногорияның ағзалыҡ перспективаһы тураһындағы ҡарары өсөн нигеҙ булырға тейеш. 9 декабрҙә премьер-министр Мило Джуканович Европа комиссияһына ҡуйылған һорауҙарға яуаптар ебәрә.
2010 йылдың 9 ноябрендә Европа комиссияһы дәүләттең ағзалыҡ тураһында рәсми һөйләшеүҙәр башлау өсөн кәрәкле ҡаҙаныштарын билдәләп үтә һәм Черногорияға кандидат-ил статусын бирергә тәҡдим итә. 2010 йылдың 17 декабрендә Черногория Европа берләшмәһенә рәсми кандидат статусы ала. 2012 йылдың 29 июнендә һөйләшеүҙәр башлана.
2012 йылдың 10 октябрендә Европа комиссияһы Черногория тураһында сираттағы доклад баҫтыра. Ул һөйләшеүҙәрҙән һуң беренсеһе була. Комиссия, ил баҙар иҡтисадын булдырыуын дауам итә, кандидаттарҙың сәйәси критерийҙарына яуап бирә һәм Европа берләшмәһенә ағзалыҡ бурыстарын үҙ өҫтөнә алыу мөмкинлеген арттыра, тип һығымта яһай.
Программаға инеү мөхите буйынса Европа институтының интеграцияһындағы тикшеренеүҙәрҙә ҡатнашыуы, өсләшеү, Серияның үҙгәреүенә булышлыҡ итә. Ассоциация тураһындағы килешеү Черногорияға берләшмә программаларында ҡатнашырға мөмкинлек бирә. 2007—2013 йылдарҙа ил өс программала: Тикшеренеүҙәр һәм технологик үҫеш буйынса етенсе рамлы программала, Эшҡыуарлыҡ һәм инновациялар программаһында һәм Мәҙәниәт буйынса программала ҡатнаша.
2013 йылдың авгусында «Евробарометр» үткәргән социологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Черногория граждандарының күпселеге илдең Европа берләшмәһенә инеүен хуплай, әммә 2013 йылдың яҙынан уны яҡлаусыларҙың һаны 50 проценттан түбән була. Әммә һорау алыусыларҙың күпселеге илдең файҙа аласағына ышана(54 %), 30 % кире фекерҙә (алдағы һорау алыу менән сағыштырғанда +5 %).
2017 йылдың 5 июнендә Черногория НАТО-ға рәсми рәүештә инә.
Евроны бер яҡлы индереү
Черногорияның милли валютаһы юҡ. Сербия һәм Черногория дәүләт союзы составында рәсми валюта булып Югославия динары тора. 1999 йылдың ноябрендә Черногория хөкүмәте бер яҡлы тәртиптә динар менән бер рәттән әйләнешкә немец маркаһын индерә. 2001 йылдың 1 ғинуарында динар Черногорияла законлы түләү сараһы булыуҙан рәсми рәүештә туҡтай. Немец маркаһын евро алмаштыра һәм ҡулланыла башлай. Европа комиссияһы һәм Европа Үҙәк банкы евроны бындай бер яҡлы индереү билдәләнгән процедураға һәм Европа ҡануниәтенә тап килмәй тип белдерә. Евросоюз Маастрихт критерийҙарын теүәл үтәүҙе талап итә (мәҫәлән, ике йылға Европа курсы механизмында ҡатнашыу ). Черногорияға евронан баш тартырға һәм Евросоюзға, ә һуңынан Еврозонаға инеү өсөн үҙ валютаһын индерергә кәрәкме тигән һорау әлегә тиклем хәл ителмәгән.
Әмиров Тәлғәт Сәбиғйәр улы
Әмиров Тәлғәт Сәбиғйәр улы (27 ноябрь 1920 йыл — 16 март 1993 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1940 йылдан ВКП (б) ағзаһы. 1969—1981 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитете рәйесе. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Тәлғәт Сәбиғйәр улы Әмиров 1920 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Яңы Мөслим ауылында тыуған.
1940 йылда хәрби хеҙмәткә саҡырыла, уны Алыҫ Көнсығышта, хәҙерге Амур өлкәһенең Свободный ҡасабаһында Эске Эштәр Халыҡ Комиссариатының Сик буйы ғәскәрҙәре составында үтә. Милитаристик Японияға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1947 йылда лейтенант хәрби званиеһында запасҡа ҡайтарыла.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген ВЛКСМ-дың Мәсетле район комитетының икенсе секретары булып башлай. Артабан ВКП (б)-ның Учалы район комитетының икенсе секретары, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Нуриман район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй.
1969—1981 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитете рәйесе вазифаһында хеҙмәт һала.
Байт
Байт— компьютерҙа мәғлүмәттәрҙе һаҡлау һәм тапшырыу берәмеге. Байт 8 биттан тора, 1 һәм 0-дән 256 төрлө комбинация алырға рөхсәт итә. Был бер байтта башҡорт һәм инглиз алфавитындағы хәрефтәрҙе, һандарҙы һәм башҡа символдарҙы кодларға мөмкинлек бирә. Байттарҙа һәм унан да эрерәк берәмектәрҙә — килобайттарҙа(КБ,1024 байт, мегабайттарҙа (Мб, 1024 Кб), гигабайттарҙа (Гб,1024 Мб) файлдарҙың үлсәмдәрен һәм хәтерҙә ҡалдырыусы ҡоролмаларҙың һыйҙырышлығын үлсәйҙәр.
Байрон Джордж Гордон
Джордж Го́рдон Ба́йрон, 1822 йылдан — Ноэл-Байрон, 1798 йылдан — 6-сы барон Байрон (George Gordon Byron (Noel), 6th Baron Byron;, Лондон — , Миссолунги, Османская Греция), ябай ғына итеп әйткәндә лорд Байрон (Lord Byron) тип йөрөтөлгән һәм үҙенең «ҡараңғы эгоизмы» менән бөтә Европаны шаҡ ҡатырған инглиз шағир-романтигы. Ул Перси Шелли һәм Джон Китс менән бер рәттән британ романтиктарының кесе быуынын кәүҙәләндерә. Шағир ижад иткән лирик герой Чайльд-Гарольд Европаның төрлө илдәре әҙәбиәтендә байрон геройҙарының иҫәпһеҙ-һанһыҙ прототибына әйләнә. Ғүмеренең аҙаҡҡы йылдарында Байрон «Дон Жуан» шиғри романында һәм көлкөлө «Беппо» поэмаһында, Александр Поуптың мираҫына таянып, сатирик реализмға күсереүенә ҡарамаҫтан, уның вафатынан һуң да байронизмға мода дауам итә. Шағир Грецияның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғышында ҡатнаша, Грецияның милли геройы.
Исеме
Гордон — Байрондың икенсе шәхсән исеме, уға был исем суҡындырғанда бирелә һәм әсәһенең ҡыҙ фамилияһы менән тап килә. Байрондың атаһы, ҡайныһының Шотландиялағы биләмәләренә дәғүә итеп, "Гордон"ды фамилияһының икенсе өлөшө итеп (Байрон-Гордон) ала, Джорджды ла мәктәптә шундай ҡушма фамилия менән яҙҙыра. 10 йәшлек сағында, ике туған олатаһы үлгәндән һуң, Англияның пэры булып китә һәм «барон Байрон» титулын ҡабул итә, шунан һуң, шул рангылағы пэрҙарға хас булғанса, «лорд Байрон» йәки «Байрон» ғәҙәти тормошта ҡуллана торған исемгә әйләнә. Аҙаҡ уның ҡәйнәһе Байрондың Ноэл (Noel) фамилияһын йөрөтөсәге шарты менән мөлкәтен уға яҙҙырып ҡалдыра, шулай итеп лорд Байронға король патенты менән, иҫкәрмә рәүешендә, Ноэл фамилияһын титул алдынан йөрөтөргә рөхсәт ителә, шуға ла ҡайһы берҙә ул «Ноэл-Байрон» ҡултамғаһын ҡуйыр була. Шуға ла ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уның тулы исеме Джордж Гордон Ноэл Байрон булыуы ихтимал, әммә ул ҡултамға ҡуйғанда был исемдәр һәм фамилияларҙы бер ҡасан да ҡулланмай.
Сығышы
Адмирал Байрондың өлкән улы, капитан Джон Байрон (1756—1791), эскесе һәм аҡса туҙҙырыусы була. 1778 йылда ул элекке маркиза Комартен менән никахҡа инә. Ҡатыны 1784 йылда Джонға ҡыҙыАвгустаны (аҙаҡ миссис Ли) ҡалдырып вафат була, ә ҡыҙыҡайҙы уның әсәһенең туғандары тәрбиәләй.
Беренсе ҡатыны вафатынан һуң капитан Байрон иҫәп буйынса икенсегә бай эсквайр Джордж Гордондың берҙән-бер вариҫсыһы Кэтрин Гордонға (ум. 1811) өйләнә. Ул сығышы менән шотландтарҙың киң билдәле Гордондар нәҫеленән, уның ҡанында шотланд королдәре ҡаны ла бар (Аннабеллы Стюарт буйынса). Ошо икенсе никахтан 1788 йылда буласаҡ шағир тыуа.
Балалыҡ йылдары
Байрон бик ярлы ғаиләлә тыуа, хатта лорд титулы ла уларҙың тормошон еңеләйтмәй, әммә ошо ауыр хәл Джордждың буласаҡ карьераһына табан йүнәлеш алыуына килтерә. Ул тыуған ваҡытта (Лондонда, Холл-Стритта, 1788 йылдың 22 ғинуарында) атаһы ғаилә байлығын юғалтҡан була, ә әсәһе ҡалған ғына бер аҙ аҡса менән Европанан ҡайтып төшә. Леди Байрон Абердинда йәшәй башлай, ә «сатан малайын», улын ул шулай тип атай, бер йылға шәхси мәктәпкә бирә, шунан классик гимназияға күсерә. Байрон бала сағындағы ҡыланыштары тураһында бик күп һөйләй. Бәләкәй Байронды тәрбиәләгән апалы-һеңлеле Грейҙар уны иркәләтһәң, бик тыңлаусан булып китеүен билдәләй, әммә әсәһе уны тыңлата алмай аҙаплана, хатта тиктормаҫ малайына ҡулында булған теләһә ниндәй әйберҙе бәреп ебәрер була. Әсәһенең ошондай ҡылығынан ул мыҫҡыллап көлә генә, әммә бер тапҡыр үҙенә сәнсергә торғанда уның ҡулынан бысаҡты тартып алалар. Гимназияла бик насар уҡый, ә апаһы Мэри Грей уға дини китаптар һәм Библияны уҡый. Джорджға 10 йәш тулғанда уның ике туған олатаһы вафат була, һәм малайға мираҫҡа лорд титулы һәм Байрондар нәҫеленең биләмәһе — Ньюстед аббатлығы ҡала. Ун йәшлек Байрон үҙенең ике туған апаһы Мэри Даффҡа күҙе төшә, хатта уны йәрәшеүҙәре тураһында белгәс, истерикаға бирелә. 1799 йылда ул доктор Глени мәктәбенә уҡырға инә, унда ике йыл уҡығанында ул үҙенең сирле аяғын дауалай. Дауа үҙ һөҙөмтәләрен бирә: аяғы итек кейерлек булып йүнәлә. Үткән ике йылда ул бик аҙ уҡый, әммә докторҙың бай китапханаһында булған китаптарҙы уҡып бөтә тиерлек. Хэрроу мәктәбенә китер алдынан Байрон тағы һөйөү ҡапҡанына эләгә — был юлы икенсе апаһы Маргарит Паркерға күҙе төшә.
1801 йылда ул Хэрроуға китә; үле телдәр һәм боронғолоҡ уны үҙенә һис тә ҡыҙыҡһындырмай, уның ҡарауы ул бөтә инглиз классиктарының әҫәрҙәрен уҡый һәм мәктәпте бик ҙур белем менән тамамлай. 1803 йылда, каникулда сағында мисс Чавортҡа күҙе төшә. Тормошоноң ауыр минуттарында Байрон йыш ҡына ошо ҡыҙҙы иҫенә төшөрөр була.
Үҫмер сағы һәм ижадының шишмә башы
Кембридж университетында Байрон үҙенең фәнни белемен арттыра. Ләкин ул йөҙөү, һыбай оҫта йөрөү, бокс менән шөғөлләнеү, эсеү һәм кәрт уйнау менән күберәк мауыға, шуға ла лорд һәр ваҡыт аҡсаға мохтаж була һәм бурысҡа «бата». Хэрроуҙа Байрон бер нисә шиғыр яҙа һәм 1807 йылда уның беренсе китабы — «Ял сәғәттәре» (Hours of idleness) нәшер ителә. Тап ошо шиғырҙар йыйынтығы уның яҙмышын хәл итә лә инде: йыйынтыҡ донъя күргәс, Байрон бөтөнләй икенсе кешегә әйләнә."Ял сәғәттәре"нә тәнҡит «Эдинбург Күҙәтеүендә» бары бер йылдан һуң ғына баҫылып сыға, ә был ваҡытта шағир бик күп шиғыр яҙып өлгөрә. Әгәр тәнҡит һүҙҙәре китап баҫылып сыҡҡан ыңғайы «яуҙырылһа», кем белә, бәлки, Байрон шиғриәтте бөтөнләй ташлап ҡуйыр ине. «Ярты йылда, ҡаты тәнҡит баҫылып сыҡҡанға тиклем мин 214 бит роман, поэма, 380 шиғыр, 660 юл „Босворт яланын“ һәм бик күп ваҡ шиғырҙар ижад иттем — тип яҙа ул үҙе дуҫлашып йөрөгән мисс Фэготҡа. — Баҫтырырға әҙерләгән поэмам — сатира». «Эдинбург Күҙәтеүенә» ул ошо сатира менән яуап бирә. Беренсе китабын тәнҡитләүҙәре Байрондың кәйефен ҡыра. Үҙенең яуабын — "Инглиз бардтары һәм шотланд тәнҡитселәре"н («English Bards and Scotch Reviewers») — ул 1809 йылдың яҙында ғына баҫтырып сығара. Сатира уғата ҙур уңыш килтерә һәм шағирҙы артабанғы ижадҡа дәртләндерә.
Беренсе сәйәхәт
1809 йылдың йәйендә Байрон сәйәхәткә сығып китә. Португалия, Испания, Албания, Греция, Төркиә һәм Кесе Азияла була, Дарданелл боғаҙы аша йөҙөп сыға, аҙаҡ был еңеүе менән бик ғорурлана. Йәш шағир, үҙенең өҙөби дошмандарын еңеп, шатланып сит илгә киткән икән, тип уйларға мөмкин, әммә был улай түгел. Байрон Англияны бик төшөнкөлөккә бирелеп ҡалдыра, ә кире ҡайтҡанында уның күңелен тағы ла тәрәнерәк төшөнкөлөк биләгән була. Күптәр уны үҙе яҙған геройы Чайльд-Гарольд менән тиңләй һәм сит илдә саманан тыш иркен йәшәгәндер, тип фаразлай, әммә Байрон, Чайльд-Гарольд — уның аңында ғына тыуған герой булыуын аңлатырға тырыша. Томас Мур Байронды яҡлау яғына баҫа. Ошо ваҡытта ул әсәһен юғалта, быны бик ауыр кисерә.
«Чайльд-Гарольд». Дан
Байрон Лордтар Палатаһында үҙенең беренсе телмәре менән сығыш яһай һәм уңышҡа өлгәшә: «Һеҙҙең Енәйәт Кодексында ҡан (боласылар) аҙмы әллә, тағы ла ҡан ҡойорға кәрәкме?..». «Ганг ярҙарынан килгән раса һеҙҙең тирандар империяһын нигеҙенә тиклем тетрәтәсәк әле» тигән һүҙҙәр менән тамамлай ул үҙенең телмәрен.
Ошо сығышынан һуң ике көн үткәс, «Чайльд-Гарольдтың» ике тәүге йыры ижад ителә. Поэма әкиәттәгеләй уңышға өлгәшә, һәм уның экземпляры бер көн эсендә таралып бөтә, шулай итеп, был поэма авторы шунда уҡ атаҡлы әҙәбиәтселәр рәтенә баҫа. «Чайльд-Гарольдты» уҡығандан һуң бер кем дә минең прозамды уҡырға теләмәйәсәк, ти ул". Ни сәбәпле «Чайльд-Гарольд» шундай уңышҡа өлгәшә? Байрон үҙе лә быны аңламай: «Бер көн иртән мин атаҡлы әҙәбиәтсе булып уяндым», — ти ул.
Чайльд-Гарольдтың сәйәхәте Англияны ғына түгел, ә бөтә Европаны йоҡонан уята. Шағир ул замандағы дөйөм көрәште яҡтырта, хисләнеп испан крәҫтиәндәре, ҡатын-ҡыҙҙарҙың батырлығы тураһында һөйләй, һәм уның азатлыҡ тураһындағы ауазы бар тирә-йүнгә тарала. Дөйөм көсөргәнештең ауыр мәлендә ул Грецияның юғалтылған бөйөклөгө хаҡында ла иҫкә төшөрә.
Донъяуи тормош
1813 йылдың мартында фамилияһын ҡуймай ғына «Вальс» сатираһын баҫтыра, ә май айында Леванталағы сәйәхәте тәьҫораттарына нигеҙләнгән һәм төрөк тормошона арналған «Гяур» хикәйәһен сығара. Публика был хикәйәне һоҡланып ҡабул итә һәм шул уҡ йылда баҫылып сыҡҡан «Абидостан кәләш» һәм «Корсар» поэмаларын да ҙур шатлыҡ менән уҡый. 1814 йылда ғәйәт ҙур уңышҡа өлгәшкән һәм күп тапҡырҙар Европаның бөтә телдәренә лә тәржемә ителгән «Йәһүд көйҙәрен» һәм, «Лара» поэмаһын (1814) сығара.
Прогресҡа һәм йәмғиәт үҫешенә ҡарашы буйынса лорд Байрон луддит була. 1812 йылдың фералендә лордтар палатаһында һөйләгән телмәре лә шуны уҡ раҫлай. Унда ул Неда Лудда тәғлимәтен үҙ итеүселәрҙе яҡлай һәм аҡлай.
Никахы, айырылыуы һәм ғауға
1812 йылдың октябрендә Байрон бай баронет Ральф Милбенктың ҡыҙы, лорд Уэнтворттың ейәнсәре һәм вариҫсыһы мисс Анна Изабелл Милбенкҡа тәҡдим яһай. «Бик яҡшы партия, — тип яҙа Байрон Мурға, — әммә тәҡдимде бының өсөн генә яһаманым, әлбиттә». Әммә кире яуап ала, шулай ҙа мисс Милбенк уның менән хат алышырға ризалаша. 1814 йылдың сентябрендә Байрон икенсе тапҡыр мисс Милбенктың ҡулына дәғүәһен белдерә, һәм ыңғай яуап ала. Ә 1815 йылдың ғинуарында никахлашалар. Был ваҡытҡа бурыстары һәм төрлө мөхәббәт романдарынан ул ялыҡҡан була, шуға ла, тип серен сисә инәһенә, әгәр Анна (Анабелла) ризалыҡ бирмәһә, теләһә ниндәй ҡыҙға өйләнер инем, ти ул. Ҡатыны математика менән мауыҡҡанға күрә Байрон уны «параллелограмдар принцессаһы» һәм «математика Медеяһы» тип атай
Ирле-ҡатынлы Байрондарҙың айырылышыу сәбәбе мәңгегә сер булып ҡала. «Сәбәптәр бик ябай, шуға уны бер кем дә күрмәй», — тип белдерә Байрон үҙе. Шулай итеп, киң билдәле атаҡлы шағир тирәләй имеш-мимеш, ғауға ҡуба. 1816 йылдың апрелендә Байрон Англиянан китә.
Швейцария һәм Италиялағы тормошо
Сит илгә китер алдынан Байрон Ньюстедтағы имениеһын һата, шулай итеп бер аҙ аҡсалы булып ҡала. Йәйҙе Байрон Женева ривьераһында виллаһында үткәрә, Швейцария буйлап Гобгауз һәм шағир Шелли менән сәйәхәт итә. «Чайльд-Гарольдтың» өсөнсө йырында (май—июнь, 1816) ул Ватерлоо яланына барғанда тыуған тәьҫораттары менән уртаҡлаша. Ә Женеванан ҡайтып килгәнендә Юнгфрауҙы күрә, һәм унда «Манфредты» яҙыу идеяһы тыуа.
1816 йылдың ноябрендә Байрон Венецияға күсенә. 1817 йылдың июнендә «Чайльд-Гарольдтың» дүртенсе йыры, октябрҙә — «Беппо», 1818 йылдың июлендә — «Венецияға ода», сентябрҙә — «Дон-Жуандың» беренсе йыры, октябрҙә — «Мазепа», декабрҙә — «Дон-Жуандың» икенсе йыры, һәм 1819 йылдың ноябрендә — «Дон-Жуандың» 3-4-се йырҙары яҙыла.
1819 йылдың апрелендә ул графиня Гвиччиоли менән таныша, һәм улар бер-береһенә ғашиҡ була. Графиня ире менән Равеннаға китергә мәжбүр була, Байрон да улар артынан юллана. Байрон һәр саҡ графиня янында булырға тырыша. Уның артынан барып, тәүҙә Пизала, шунан Генуяла йәшәй. Байрон Грецияға киткәненә тиклем графиня менән йәшәй һәм бик күп яҙыша. Байрондың ошо бәхетле тормошо осоронда түбәндәге әҫәрҙәре тыуа: «Морганте Маджиорҙың беренсе йыры» (1820); «Дантеның күрәҙәлек итеүе» (1820) һәм «Франчески да Риминиҙың» тәржемәһе (1820), «Марино Фальеро» (1820), «Дон-Жуандың» бишенсе йыры (1820), «Сарданапал» (1821), «Баульсҡа яҙған хаттар» (1821), «Ике Фоскари» (1821), «Каин» (1821), «Ҡиәмәт көнөнөң кәүҙәләнеше» (1821), «Күк һәм ер» (1821), «Вернер» (1821), шестая, седьмая и восьмая песни «Дон-Жуандың» алтынсы, етенсе һәм һигеҙенсе йырҙары (февраль, 1822); «Дон-Жуандың» туғыҙынсы, унынсы һәм ун беренсе йырҙары (август, 1822 йыл); «Бронза быуаты» (1823), «Утрау» (1823), двенадцатая и тринадцатая песни «Дон-Жуандың» ун икенсе һәм ун өсөнсө йырҙары (1824).
Грецияға барыуы һәм вафаты
Тыныс ғаилә тормошо барыбер Байронды эс бошоуҙан һәм шомланыуҙарҙан азат итмәй. Байрон, Англияла уны онотоп баралар тип уйлап, 1821 йыл аҙағында Мэри Шелли менән «Либерал» тип аталған инглиз журналын бергә баҫтырыу тураһында һөйләшеп килешә. Әммә был журналдың тик өс һаны ғына донъя күрә. Ысынлап та, Байрон элекке популярлығын юғалта бара. Әммә ошо ваҡытта грек восстаниеһы башлана. Англияла Грецияға ярҙам итеү өсөн ойошторолған филэллиндар комитеты менән алдан һөйләшеп, Байрон Грецияға китергә йыйына башлай. Үҙ аҡсаһына инглиз бригын (ике мачталы судно), аҙыҡ-түлек, ҡорал һатып ала һәм 500 һалдатты кейендереп әҙерләй һәм 1823 йылдың 14 июлендә Грецияға юллана. Ә Грецияла әле бер нимә лә әҙер булмай, восстание башлыҡтары үҙ-ара килешеү нөктәһен таба алмай. Байрон, Англиялағы бөтә мөлкәтен һатып, баш күтәреүселәргә ярҙамға бирә. Грецияның азатлығы өсөн көрәштә үҙ-ара уртаҡ тел таба алмаған баш күтәреүселәр төркөмдәрен берләштереүҙә Байрондың абруйы ҙур роль уйнай.
Месолонгионда Байрон биҙгәк ауырыуы менән сирләй башлай, әммә Грецияның азатлығы өсөн көрәшеүен туҡтатмай. 1824 йылдың 19 ғинуарында Хэнкопҡа: «Беҙ экспедицияға әҙерләнәбеҙ», — тип яҙа. 22 ғинуарҙа Байрон: «Бөгөн миңә 36 йәш» тигән шиғырын яҙа. Ҡыҙы Аданың сирләүе лә уны борсоуға һала. Ҡыҙының терелеүе тураһында хәбәр алғандан һуң граф Гамба менән саф һауала йөрөп килергә теләй. Саф һалауа саҡтарында ҡойма ямғыр аҫтында ҡалалар. Был ямғыр Байрондың сирен көсөйтә. Шағирҙың вафатынан алда әйткән һуңғы һүҙҙәре: ''«Һеңлем минең! Балам минең!.. бахыр Греция!.. мин уға ваҡытымды, мөлкәтемде, сәләмәтлегемде бирҙем!.. хәҙер инде ғүмеремде лә бирәм!»''.
, 37-се йәшендә, Джордж Гордон Байрон баҡыйлыҡҡа күсә. Шағирҙың кәүҙәһен бәлзәмләштереп Англияға ебәрәләр. Байрон 1824 йылдың июлендә Ноттингемширҙа Ньюстед аббатлығынан алыҫ булмаған урында Изге Мария Магдалинаның сиркәүе эргәһендәге нәҫел кәшәнәһендә ерләнә.
Шәхси тормошо
1822 йылда Байрон Томас Мурға, уның вафатынан һуң баҫтырырға тигән яҙыу менән, үҙенең мемуарҙарын тапшыра. Әммә вафатынан һуң бер ай үткәс, Мур, Дж. Хобхаус һәм Байрондың нәшерсеһе Дж. Мюррей бергәләп хәтирәләрҙе яндыра. Үтә ғәҙел факттар булғанға һәм Байрондар ғаиләһе үтенесе буйынса яндырылған, тип фаразлана. Уларҙың был ҡылығын күптәр хупламай, ә бына Пушкин, дөрөҫ эшләгәндәр, тигән фекерҙә була.
Ғаиләһенең яҙмышы
Шағирҙың тол ҡатыны, леди Анна Изабелла, ҡалған ғүмерен мәрхәмәтлелеккә арнай. 1860 йылдың майында вафат була.
Лорд Байрондың никахта тыуған ҡыҙы — Ада — 1835 йылда граф Уильям Лавлейсҡа кейәүгә сыға һәм 1852 йылдың 27 ноябрендә вафат була, уның ике улы һәм ҡыҙы була. Ада математик һәм Чарльз Бэббидждың хисаплау машинаһын һүрәтләп яҙып ҡалдырыусы булараҡ таныла. Аналитик машинала Бернулли һандарын хисаплау алгоритмын Аданың үҙенең комментарийҙарында һүрәтләп яҙып ҡалдырыуы компьютерҙа Бернулли алгоритмын яңынан тергеҙеү өсөн тәүге программа булып тора. Шул сәбәпле Ада Лавлейс ер йөҙөндәге тәүге программист булып иҫәпләнә. 1983 йылда булдырылған Ада программалау теле уның хөрмәтенә аталған.
Лорд Байрондың өлкән ейәне, Ноэл, 1836 йылдың 12 майында тыуа, бер аҙ британ флотында хеҙмәт итә һәм ғауғалы һәм тәртипһеҙ тормоштан 1862 йылдың 1 октябрендә вафат була. Икенсе ейәне, Ральф Гордон Ноэл Милбенк, 1839 йылдың 2 июлендә тыуа. Уның ағаһы Ноэл үлерҙән бер аҙ ғына алда өләсөһенән Уэнтворттарҙың баронлыҡ титулын мираҫ итеп алған була. Ағаһының вафатынан һуң Ральф барон Уэнтворт хоҡуҡтарын ала.
XIX быуаттағы урыҫ тәржемәләре
Бөтә урыҫ яҙыусылары ла тип әйтерлек, 1820-се йылдарҙан башлап, Байронды тәржемә итә; ләкин журналдарҙа һәм айырым баҫмаларҙа баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәрҙе урыҫса уҡыусыларҙың бик аҙы ғына уҡыу мөмкинлеген таба. 1864—1867 йылдарҙа Н. Гербель, уларҙың бер ни тиклемен табып, Санкт-Петербургта «Урыҫ шағирҙары тәржемәһендә Байрон» тигән баш аҫтында 5 томда нәшер итә, ә1883—1884 йылдарҙа уның 3-сө баҫмаһы 3 томда сыға, һәр том аҙағында библиографик белешмә һәм Байрондың И. Шерр яҙған биографияһы бирелә. Байрондың шиғри әҫәрҙәре иң яҡшы урыҫ шағирҙары: Жуковский, Пушкин, Батюшков, Лермонтов, Майков, Мей, Фет, Плещеев, Щербина, Гербель, П. Вейнбер, Д. Минаев, Огарев һәм башҡаларҙың тәржемәһендә баҫыла.
Хәтер
Байронды күп һандағы почта маркаларында төшөрәләр.
1924 йылда лорд Байрон хөрмәтенә Грецияның баш ҡалаһы Афинаның ситендәге яңы Вирон ҡалаһына уның исеме бирелә.
Синтра (Португалия) ҡалаһында Байрон йәшәгән йорт бар. Хәҙерге ваҡытта ул йортта отель һәм ресторан урынлашҡан, бында уны хөрмәтләп иҫкә алалар.
Иленка (Ница ҡушылдығы)
Иленка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Григоренко Игорь Владимирович
Григоренко Игорь Владимирович (Григоренко Игорь Владимирович; 9 апрель 1983) — хоккейсы, һөжүмсе. 2002—2005, 2007—2012 һәм 2015—2017 йылдарҙа Өфөнөң «Салауат Юлаев» командаһы уйынсыһы. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. Гагарин кубогын яулаусы (2011).
Биографияһы
Игорь Григоренко 1983 йылдың 9 апрелендә Тольяттиҙа тыуған. Һөжүмсе. Үҙ карьераһында «Лада», «Северсталь» клубтары өсөн сығыш яһай. Шулай уҡ диңгеҙ аръяғының Түбәнге лигаһында биш уйын үткәреп өлгөрә. 2007 йылдан «Салауат Юлаев» командаһында. Уның составында Рәсәй чемпионы исемен яулай. Рәсәй йыйылма командаһы составында үҫмерҙәр араһында ике тапҡыр донъя чемпионы була. Шулай уҡ Рәсәй йыйылма командаһы составына алынып, донъя беренселектәрендә ҡатнаша.
Иштуған ауыл Советы (Мәләүез районы)
Иштуған ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иштуған ауылы.
Тарихы
Иштуған ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кормиха
Кормиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға 15 км өҫтәрәк батпАғиҙелта ер аҫтына кереп юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 0 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кукучевск һәм Кулундинск күлдәрен индермәйенсә, Бурла йылғаһының бассейнының көньяғындағы һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Темза (йылға)
Темза (Таензас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ыштандыр
Ыштандыр (Штандарт) — туп менән уйналыусы балалар уйыны.
Һәмән (Ҡөрьән)
Һәмән (هامان‎, Хаман) — Ҡөрьәндә Фирғәүен менән бергә телгә алынған персонаж. Ҡөрьәндең алты аятында Фирғәүенгә иң яҡын абруйлы кешеләрҙең береһе булараҡ телгә алына.
Ыштандыр
Әҙерлек
Балалар түңәрәк яһап баҫа, һанашмаҡ әйтеп, көтөүсе һайлана. Көтөүсе бәләкәй туп менән түңәрәк уртаһында ҡала.
Һәмән (Ҡөрьән)
Ҡөрьәндә
Һәмән Ҡөрьәндә Фирғәүендең йорт ағзаларының береһе булараҡ телгә алына. Һәмән Муса пәйғәмбәрҙең Фирғәүен менән бергә Тәүхидкә (Бер Аллалыҡҡа) һәм йәһүдтәрҙе ҡоллоҡтан иреккә сығарырға саҡырыуын кире ҡаға. Һәмән менән Фирғәүендең армиялары була. Улар йәһүдтәрҙе йәберләй һәм үлтерә, Аллаһ шуның өсөн йәһүдтәрҙе уларҙың власы һәм байлығы вариҫтары итергә вәғәҙә бирә.
Ыштандыр
Уйындың аңлатмаһы
Көтөүсе тупты һауаға сөйә лә түңәрәктә тороусы берәй баланың исемен әйтә. Исеме сыҡҡан бала һауаға сөйөлгән тупты ергә төшөрмәйенсә тотоп алырға тырыша, ә башҡалар (шул иҫәптән көтөүсе лә) түңәрәктән ситкә йүгерәләр. Исеме әйтелгән бала һауанан төшөп килгән тупты ергә төшөрмәй тотоп алһа, ситкә йүгергән балалар кире урындарына баҫа, көтөүсе тупты яүынан сөйә. Ә инде исеме әйтелгән бала тупты һауанан тотоп алмаһа, ергә ҡаҡсылғас та, ул уны тота һәм: "Ыштандыр", - тип ҡысҡыра. Ситкә йүгерешкән балалар туҡтап ҡала. Тупты тотҡан уйынсы урынынан  иптәштәре яғына 3 аҙым атлай һәм үҙенә яҡын торған уйнаусының аяғына бәрә. Уйнаусы тупты ҡулы менән тоторға тырыша. Тупты ул тотһа йәки үҙенә тейҙермәһә, исеме әйтелгән бала көтөүсе булып ҡала, ә инде тупты тота алмай, аяғына тейҙертһә - үҙе көтөүсе булып ҡала. Уйын шулай дауам итә.
Темза (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һәмән (Ҡөрьән)
Ҡөрьәндә
Мәдәин-Сәлихтән ҡайтҡандан һуң Муса Фирғәүенгә һәм Һәмәнгә: «Исраил улдарын беҙҙең менән ебәр, уларҙы ғазаплама» — тип мөрәжәғәт итә. . Фирғәүен Һәмәнгә Мусаның Раббыһын күрер ниәттән күккә тейерлек манара төҙөрлөк кирбес эшләү өсөн ут тоҡандырырға бойора.
Ыштандыр
Әҙәбиәт
Беренсе китап. – ISBN 5-295-01280-8. Икенсе китап. – ISBN 5-295-01534-3
Һәмән (Ҡөрьән)
Ҡөрьәндә
Ҡайһы бер аяттарҙа Ул ебәргән пәйғәмбәрҙәрҙе кире ҡаҡҡан һәм язаға тарттырылған кешеләр араһында Һәмән менән бергә Ҡарун телгә алына (библ. Корей), Ҡарунды ер йота Һәмән Фирғәүен менән батып үлә.
Темза (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Темза (река)
Пехотный
Пехотный (Пехотное) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһендә Яйыҡ йылғаһының һул ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан туранан яҡынса 26 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 2016 йылға тиклем ауыл Советы булып торған Новоуральск ҡасабаһына тиклем 22 км.
Климаты
Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
2016 йылда күсенеп килгән украиндар ауылға нигеҙ һалған. Башта Яйыҡтың түбәнгерәк үҙәнендә урынлашҡандар, әммә ауылдың бер осон һыу йыуып тороу арҡаһында хәҙерге урынына күсенгәндәр.
1917 йылдан Ырымбур губернаһының Полтава улусы буйынса Пехотный ҡасабаһы булараҡ телгә алына. 1928 йылда ауылда «Яңы ағым» колхозы ойошторола, ул 1957 йылға тиклем ғәмәлдә була. 1957 йылда Пехотный ауылы «Приуральский» совхоз бүлексәләренең береһенең үҙәге булып китә.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районыныңНовоуральск ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙең икеһен дә үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 122 кеше (урыҫтар 34 %, ҡаҙаҡтар 42 %), 2010 йылда 89 кеше йәшәгән.
Азат итеү (Стәрлетамаҡтағы монумент )
«Азат итеү» — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы монумент, 1919 йылдың майында граждандар һуғышы барышында А. Е. Воробьёв командованиеһы аҫтында 20-се Пенза уҡсылар дивизияһының был ҡаланы алыуына арналған.
Тарихы
Стәрлетамаҡ ҡалаһын алыуҙың 56-йыллығына (ҡала колчаксыларҙан 1919 йылдың 25 майында тартып алына), ҡаланы азат итеү датаһы хөрмәтенә, шул һуғыш геройҙары — эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһының Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙәре иҫтәлегенә, бик аныҡ булмаған исем йөрөтөүсе 23 май урамында монумент урынлаштырырға ҡарар ҡабул ителә. Һәйкәлде Стәрле йылғаһының уң яҡ бейек ярында урынлаштыралар. Композиция авторҙары-архитектор Ю. А. Подрядов (XX быуаттың 70-се йылдарында Стәрлетамаҡ ҡалаһының баш архитекторы) һәм скульптор М. П. Шабалтин. Асыу тантанаһы 1975 йылдың 25 майында үтә.
Тасуирлама
Монументтағы барельефтар һалдаттар-ополчениела хеҙмәт итеүселәрҙе һүрәтләй, улар араһында ҡыҙ — санитар отрядтан Нина Теплова бар.
Реконструкциялағанға тиклем һәйкәлдәге «1919 йылдың 25 майында Стәрлетамаҡты аҡгвардееецтарҙан азат иткән Ҡыҙыл Армияның Көнсығыш фронты 20-се Пенза уҡсылар дивизияһы яугирҙары һәм командирҙарына» тигән яҙыулы мемориаль таҡта бейек булмаған постаменттың үҙенә урынлаштырылған була.
Мемориаль ансамблде реконструкциялау барышында мемориаль табличка ҡуйылған постамент һүтелә; яңы таҡтаташ яугир скульптураһы пьедесталында пилон алдында ҡуйылған.
Ҡара Ҡуйлылар
Ҡара Ҡуйлы (төрк. «ҡара тәкәлеләр» — байрағында «ҡара ҡуй» тамғаһының рәсеме буйынса) — уғыҙ төрки күсмә ҡәбиләләренең берләшмәһе (ҡәбиләләр конфедерацияһы). XIV—XV быуаттарҙа Алғы Азияла, хәҙерге Әзербайжан, Әрмәнстан, Ираҡ, төньяҡ-көнбайыш Иран һәм көнсығыш Төркиә биләмәләрендә булған.
Тарихы
Ҡара Ҡуйлы хакимдары башта төркөмән династияларының вассалдары булған. 1382 йылда Йылайырҙарҙың әмире Шәйех Увейс I (Байрам Хужабәк) улы Абу Насыр Ҡара-Мөхәммәт бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм Тәбриз һәм Көнсығыш Анатолияла көстәр туплай. Шулай итеп Ҡара-Мөхәммәт (1380—1389) тарафынан Ҡара Ҡуйлы ҡәбиләләр берләшмәһенең хакимлығына нигеҙ һалына. Был дәүләт Йылайырҙар хакимлығына күп яҡтан оҡшаш була һәм Сыңғыҙхан нәҫеле осоро традицияларын һәм бәйләнештәрен һаҡлап ҡала. Һуңыраҡ улар Аҡһаҡ Тимер ғәскәренән еңелә, был төркмәндәрҙең башлығын Ғосман солтаны — Баязит Беренсегә ҡасып китергә мәжбүр итә.
Ҡара-Мөхәммәттән һуң Ҡара Ҡуйлы хакимы Ҡара-Йософ була, ул дәүләт менән 1395—1403 һәм 1406—1420 йылдарҙа идара итә. Аҡһаҡ Тимер үлгәндән һуң, Ҡара-Йософ Ираҡ һәм Әрмәнстандың элекке хакимы Әхмәт Йылайыр солтан яғында Тимерҙең улы Миран шаһҡа ҡаршы сыға. Башта Ҡара-Йософ һәм Әхмәт солтан Бағдадты яулауға ирешә, әммә улар араһында низағ барлыҡҡа килә һәм тиҙҙән Ҡара-Йософ Тимеридтарҙан Мәмлүктәр дәүләтенә ҡаса. Ләкин 1408 йылда Сардруд тирәһендә Миран шаһтың ғәскәре тар-мар ителә, ә ул үҙе һәләк булғас Йылайырҙар дәүләте тергеҙелә.
Шулай ҙа был осорға ҡарай элекке союздаштарҙың аралары йәнә боҙола. Аҡ Ҡуйлы дәүләте башлығы Осман (Ғосман) Ҡара Юлыҡтың Көнсығыш Анатолиянан Эрзинджанға походҡа сығыуы менән файҙаланып Әхмәт солтан да шулай уҡ Аҡ Ҡуйлыға ҡаршы сыға, һөҙөмтәлә 1410 йылда Шанби-Газан янындағы алышта еңелә һәм улдары менән бергә язалап үлтерелә, ә Ҡара-Йософ шул уҡ йылда барлыҡҡа килгән һәм баш ҡалаһы Тәбризда булған Ҡара Ҡуйлы дәүләтенә берләштерелгән Ираҡтың, Әрмәнстандың һәм эргә-тирәләге территорияларҙың хакимы булып китә. Ҡара-Йософ үҙе Көньяҡ Әзербайжан менән идара итә, ә башҡа ерҙәрен удел итеп үҙенең улдарына тарата.
Аҡ Ҡуйлы һәм Ҡара Ҡуйлыларҙың яҡын туғанлығына ҡарамаҫтан, баштан уҡ улар араһында киҫкен ҡапма-ҡаршылыҡ була. Ҡара Ҡуйлының икенсе көслө дошманы Тимеридтар дәүләте хакимы Шахрух була, ул үҙенең туғандарын Әзербайжандан ҡыуыуҙы ҡабул итмәй. Шулай ҙа Ҡара-Йософ уның менән һуғышта еңә. Аҙаҡ Ҡара-Йософ Ширванды баҫып ала, уның ширваншаһы Ибраһим I әсиргә алына һәм һөҙөмтәлә үҙен Ҡара Ҡуйлының вассалы тип таный.
Ҡара Йософтың улдары уның вариҫтары була: Искәндәр хан (1420—1429 һәм 1431—1435 йылдарҙа хакимлыҡ итә), Абу Сәйет хан (1429—1431 йылдарҙа идара итә), Йыһан шаһ(1436—1467 йылдарҙа хакимлыҡ итә). Йыһан шаһ Ҡара Ҡуйлы хакимдары араһынан тәүге булып солтан титулын ала, ул шулай уҡ Хакиики псевдонимы менән әзербайжан телендә яҙған шағир булараҡ та билдәле. Йыһан шаһ үҙенең һарайында шағирҙарҙы йыйған, гүзәл биналарға нигеҙ һала (мәҫәлән 1465 йылда Тәбриздағы Зәңгәр мәсет төҙөлә).
Ҡара Ҡуйлы дәүләтенең сәскә атыуы Йыһан шаһ хакимлығы дәүеренә тура килә. Был осорҙа Ҡара Ҡуйлы үҫешкән сәйәси-административ, хәрби, иҡтисади һәм мәҙәни ҡоролошло мөһим ислам дәүләттәренең береһе булып китә.
Тимеридтарҙың үҙ-ара низағтары менән файҙаланып, Йыһан шаһ көнсығыш табан һөжүм итә, 1453 йылға ҡарай бөтә Көнбайыш Иранды (Фарсы Ирағын, Фарсты һәм Керманды) биләй, Көнсығыш Иранға баҫып инә һәм Хорасанды яулап ала һәм 1458 йылда тимерид солтандарының баш ҡалаһын Гератты биләй. Әммә Әзербайжанда уның улы Хәсән Али етәкселегендәге ихтилал тоҡанғанын ишеткәс, Йыһан шаһ көнсығыш биләмәләрен ташлап китергә ҡарар итә һәм үҙенең дәүләте һәм Тимеридтар араһындағы сикте Деште-Кевир сүле буйлап үткәрә, ә тимерид солтаны Абу Сәйет 1459 йылда союз төҙөй.
1467 йылда Аҡ Ҡуйлы хакимы Узун-Хәсән менән көньяҡ Әрмәнстандағы Муш ҡалаһы янындағы алышта Йыһан шаһ ғәскәрҙәре тар-мар ителә. Аҡ Ҡуйлының ғәскәре сигенгән Йыһан шаһты ҡыуып етә һәм үлтерә.Был еңелеүҙән һуң Ҡара Ҡуйлының биләмәләре Аҡ Ҡуйлыға ҡушыла. . Йыһан шаһ үлгәндән һуң уның ике улының береһе Хәсән Али тәхеткә ултыра (икенсе улы Хөсәйен Али дәрүигш була һәм тиҙҙән үлтерелә). Хәсән Али Көньяҡ Әзербайжанда Маранд янында элекке ғәскәрҙәрҙең ҡалдыҡтарын йыя, әммә 1468 йылда тәүге алышта уҡ еңелә һәм һәләк була.
Максим Горький
Максим Горький — (Алексей Максимович Пешко́в; 16 (28 март) март 1868 йыл, Түбәнге Новгород, Рәсәй империяһы — 18 июнь 1936 йыл, Горки, Мәскәү өлкәһе, СССР) — рус яҙыусыһы, прозаик һәм драматург.
Бала сағы
Алексей Максимович Пешков 1868 йылда Түбәнге Новгородта олатаһы, буяу оҫтаханаһы хужаһы Василий Васильевич Кашириндың таш нигеҙле ҙур ағас өйөндә яҡты донъяға килә. Атаһы вазифаһынан төшөрөлгән офицер улы ағас оҫтаһы Максим Савватьевич Пешков (1840—1871) була. . Православие дине буйынса суҡындырылған. Өс йәшендә Алёша Пешков ваба холера ауырыуынан терелә. Атаһы, пароход контораһы идарасыһы булып эшләгән М. С. Пешков, улынан ошо сирҙе йоҡтороп, 29 июля 1871 йылдың 29 июлендә Әстерханда вафат була. Алёша атаһын иҫләмәй тиерлек, әммә яҡындарының уның тураһында һөйләгәне тәрән эҙ ҡалдыра — 1892 йылда «Максим Горький» псевдонимын алыуы ла Максим Савватьевич хөрмәтенә була. Әсәһе — Варвара Васильевна, ҡыҙ фамилияһы — Каширина (1842—1879) — мещан ғаиләһенән; икенсе тапҡыр тормошҡа сыға, 1879 йылдың 5 авгусында ҡара үпкә сиренән (чахотка) үлә. Максимды өләсәһе Акулина Ивановна тәрбиәләй. Горькийҙың ҡартатаһы Савватий Пешков — офицер, һалдаттарға ҡаты мөғәмәләһе өсөн Себергә оҙатыла, мещан ҡатламына яҙыла. Уның улы Максим атаһынан биш тапҡыр ҡасып китә һәм 17 йәшендә өйөнән бөтөнләйгә китә.
Иртә етем ҡалған Алексей Түбәнге Новгородта әсәһе яғынан олатаһы һәм өләсәһендә тәрбиәләнә. 11 йәшенән хеҙмәт юлын башлай — «хәлле кешеләргә яллана»: «магазинда йомошсо малай», пароходта һауыт-һаба йыуыусы, икмәк бешереүсе улып эшләй, икона төшөрөү оҫтаханаһында өйрәнсек була.
Алексейҙы уҡырға әсәһе, олатаһы сиркәү грамотаһына өйрәтә. Бик аҙ ғына ваҡыт земство мәхәллә мәктәбендә уҡый, сәсәк ауырыуын йоҡторғандан һуң, уҡыуы туҡталып ҡала. Артабан Канавин слобода училищеһында ике класс тамамлай. Малайҙың уҡытыусы һәм рухани менән мөнәсәбәте ҡатмарлы була. Әстерхан һәм Түбәнге Новгород епискобы Хрисанф (Ретивцев) владыканың килеүе Горькийҙың хәтерендә иң яҡты иҫтәлек булып һаҡлана. Владыка Пешков менән оҙаҡ итеп әңгәмәләшә, изгеләр житияһын һәм Псалтырҙы белгәне өсөн маҡтай, тәртипле булырға, «аптыҡ шуҡланмаҫҡа» өндәй. Әммә епископ китеү менән Алексей олатаһы Каширинға үс итеп үҙенең яратҡан Изге Писаниеһын йыртҡылай, изгеләрҙең биттәрен ҡайсы менән ҡырҡҡылай. Автобиографияһында Пешков бала саҡта сиркәүгә йөрөргә теләмәүен, ләкин ҡартатаһы уны көсләп йөрөтөүен билдәләй. Мәктәптә Пешков ауыр холоҡло үҫмер тип һанала. Горький ғүмер буйы атеист була. Күренекле яҙыусы: «Алла уйлап сығарылған — кешеләр менән идара итер өсөн, һәм ул хужаға кәрәк, ә эшсе халыҡҡа ул — күрәләтә дошман».
Йәшлек йылдарынан алып ғүмер буйына Горький, даими «яҙмайым», бары тик «яҙырға ғына өйрәнәм», тип ҡабатлар була. Үҙенең «был донъяға ризалашмай йәшәр өсөн килгәнлеген» һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Бала саҡтан Алексей пироман була, уттың арбауыс яныуын күҙәтергә яратҡан.
Әҙәбиәт белгестәренең уртаҡ фекере буйынса, Горькийҙың «Детство», «В людях» һәм «Мои университеты» әҫәрҙәрен үҙ эсенә алған автобиографик трилогияһын документаль итеп ҡабул итеү кәрәкмәй. Был художество әҫәрҙәрендә яҙылған ваҡиғалар авторҙың фантазияһы һәм ижади күҙ алдына килтереүе, революция осоро контексы менән икенсе төҫкә индерелгән. Кашириндар һәм Пешковтар ғаилә һыҙаттары мифологик итеп төҙөлгән, яҙыусы әҫәр геройы Алексей Пешковты үҙе менән тигеҙләмәгән, трилогияла заманына тап килгән ысын ваҡиғалар һәм персонаждар ҙа, уйлап сығарылғандары ла бар.
Горький, ҡартайғансы, үҙенең тыуған йылын 1869 йыл тип иҫәпләгән; 1919 йылда Петроградта уның 50 йәшлек «юбилейы» киң билдәләнә. Яҙыусының 1868 йылда тыуыуын, сығышын һәм бала сағы хәлдәрен раҫлаусы документтар (метрик яҙыуҙар, йәниҫәп һәм ҡаҙна палаталары ҡағыҙҙарын 1920 йылда Горькийҙың биографы, тәнҡитсе һәм әҙәбиәт тарихсыһы Илья Александрович Груздев һәм крайҙы өйрәнеүсе энтузиастар таба; тәүләп «Горький и его время» китабында баҫылып сыға.
1907 йылда уҡ әле Горький үҙенең социаль сығышын «Түбәнге Новгород ҡалаһының буяу оҫтаханаһының цех мастеры Алексей Максимович Пешков» тип күрһәткән. Брокгауз һәм Ефрон энциклопедик һүҙлегендә Горький мещан тип күрһәтелгән.
Йәшлек йылдары һәм әҙәбиәттә тәүге аҙымдары
1884 йылда Алексей Пешков Ҡазанға килә һәм Ҡазан университеты]]на уҡырға инергә тырышып ҡарай, ләкин уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ул йылды университет уставы менән иң ярлы ҡатламдарҙан сығыусыларҙы уҡырға алыу киҫкен сикләтелгән була, етмәһә, Пешковтың урта белем тураһында аттестаты булмай. Пристандарҙа эшләй һәм революцион йәштәрҙең йыйылыштарына йөрөй. Марксистик әҙәбиәт һәм пропагандистик эш менән таныша. 1885—1886 йылдарҙа В. Семёновтың кондитер крендель заведениеһында икмәк бешереүсе булып эшләй. 1887 йылда народник Андрей Степанович Деренковтың икмәкханаһында (1858—1953) эшләй, унан алынған килем Ҡазанда народниктар хәрәкәтен финанслауға йүнәлтелә. Был йылды уның олатаһы һәм өләсәһе Кашириндар вафат була.
В марте 1888 йылдың мартында Николай Евграфович Федосеев түңәрәге менән элемтә тотҡаны өсөн тәүге тапҡыр ҡулға алына. Полицияның даими күҙәтеүе аҫтында тора. Пешков күпмелер ваҡыт батраклыҡта йөрөй. 1888 йылдың октябрендә Грязе-Царицын тимер юлының Добринка станцияһына ҡарауылсы булып урынлаша. «Сторож» һәм «Скуки ради» автобиографик хикәйәләрен яҙа. Һуңынан Каспий диңгеҙендә балыҡсылар артелендә эшләй
1889 йылдың ғинуарында Борисоглебск станцияһына үлсәүсе булып күсә. Бында Алексей станция начальнигы ҡыҙы Мария Басаргинаға ғашиҡ була. Крәҫтиәндәр өсөн Лев Николаевич Толстой булдырған тибындағы игенселек общинаһы төҙөп маташа. Лев Николаевич Толстой менән Ясная Полянала һәм Мәскәүҙә орашырға хыяллана. Әммә Толстой йөрөксөнө ҡабул итмәй, һәм Пешков Түбәнге Новгородҡа мал вагонында ҡайта.
1889 йыл аҙағы — 1890 йыл башында Түбәнге Новгородта яҙыусы Владимир Галактионович Короленко менән осраша, һәм уға үҙенең тәүге әҫәрен «Песнь старого дуба» поэмаһын күрһәтә. Короленко был поэманы үтә ныҡ тәнҡитләй. 1889 йылдың октябренән Пешков адвокат А. И. Ланинда хат ташыусыһы була. Ошо айҙа тәүге тапҡыр ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. Студент-химик Н. З. Васильев Алексейҙы фәлсәфә менән таныштыра.
1891 йылдың 29 апрелендә Пешков Түбәнге Новгородтан «Русь буйлап» сәйәхәткә сыға. Иҙел буйында, Донда, Украинала (Николаевта дауаханаға эләгә), Ҡырымда һәм Кавказда була, юлдың күп өлөшөн йәйәү үтә, ҡайһы берҙә ылау, тимер юлы йөк вагондарының тормоз майҙансыҡтарында бара. Ноябрҙә Тифлисҡа килә. тимер юл оҫтаханаһына эшкә урынлаша. 1892 йылдың йәйендә Абхазияла Сухуми — Новороссийск шоссеһын төҙөүҙә ҡатнаша, бик аҙ ғына арауыҡ Баҡы нефть-газ районы промыслаларында хеҙмәт итә — был хеҙмәтте яҙыусы иң ауыр хеҙмәт тип атай. Тифлисҡа килгәс, механик, ер үлсәүсе, семинарист, студент һәм тимер юл эшсеһе менән подвалда йәшәй. Эшселәргә предприятие хакимиәте тарафынан иҙеү, башбаштаҡлыҡ факттарын дәфтәргә яҙып барырға өйрәтә, ә ҡағыҙға төшөрөлгән мәғлүмәт шаһитлыҡ көсөнә эйә һәм социаль ғәҙелһеҙлекте ҡаҡшатырына ышана. Тифлис таныштары Пешковтың мөһабәт фигураһын, тупаҫыраҡ манера, хәрәкәт һәм ишараларын тасуирлай. Тифлис осоронда Джордж Байрондыҡына оҡшаған шиғырҙар ижад итә, «Каин» һәм "Манфред"ты яттан һөйләй. Һуңғараҡ уларға нигеҙләнеп поэму «Девушка и Смерть» поэмаһын (1918 йылда баҫыла) яҙа. Пешковтың телдән һөйләгәндәрен тыңлаусылар тормошҡа яҡын, бер аҙ ирониялы стилдә һәм деталдәргә бай тип хәтерләп һөйләгән. 1892 йылға Пешков йөк ташыусы, балта оҫтаһы, туҡыма буяусы, икмәк бешереүсе, бурлак, төҙөүсе, ҡарауылсы, репортёр һ.б. эштәрҙә тәжрибә туплап өлгөргән була. Тифлиста Пешков революционер Александр Калюжный менән таныша. Ил буйлап сәфәре тураһында һөйләгәндәрен тыңлағас, Калюжный Пешковҡа шул тарихтарын яҙып барырға кәңәш итә. «Макар Чудра» ҡулъяҙмаһы әҙер булғас, Калюжный уны «Кавказ» гәзитендә 1892 йылдың 12 сентябрендә ''М. Горький'' исеме аҫтында баҫтыра.
1893 йылда Түбәнге Новгородтың «Волгарь» һәм «Волжский вестник» гәзиттәрендә баҫыла. Короленко уның әҙәби остазы була.
1894 йылдың авгусында Короленко тәҡдиме менән Пешков йолҡош-контрабандист мажаралары тураһында «Челкаш» хикәйәһен яҙа. 1895 йылда Пешков Һамарға күсә, профессиональ журналист булып китә, Иегудиил Хламида псевдонимы аҫтында мәҡәләләр, фельетондар һәм очерктар яҙа. . «Русское богатство» журналы, ниһәйәт, июнь һанында "Челкаш"ты баҫтыра, һәм ул Максим Горькийға тәүге әҙәби танылыу алып килә.
1896 йылдың 30 авгусында һамар Вознесенский соборында Горький «Самарская газета» корректоры Екатерина Павловна Волжина менән никахлаша. 1896 йылдың октябрендә Горький үпкә сиренән дауалана, ә ғинуарҙа — туберкулёз диагнозы ҡуйыла. Ҡырымда, Украинала, Полтава эргәһендә дауалана. 21 июля 1897 йылдың 21 июлендә тәүге балалары — улы Максим тыуа.
1897 йылда Горький — «Русская мысль», «Новое слово», «Северный вестник» журналдарында «Коновалов», «Зазубрина», «Ярмарка в Голтве», «Супруги Орловы», «Мальва», «Бывшие люди» һ.б. хикәйәләре баҫылып сыға. Октябрҙә тәүге ҙур әҫәрен, «Фома Гордеев» романын, яҙа башлай.
Тәүге билдәлелектән — танылыуға (1897—1902)
1898 йылда Горький әҫәрҙәренең ике томы донъя күрә. , икеһе лә тиҙ арала һатылып бөтә. Китапҡа рецензияһында «Русское богатство» журналының баш редакторы Н. К. Михайловский Горький ижадына «үҙенә бер башҡа» һәм Ницшеның мессиан идеялары үтеп инеүен күрһәтә.
1899 йылда Горький тәүге тапҡыр Санкт-Петербургҡа килә. Әҫәрҙәренең 3-сө томы һәм «Фома Гордеев» романы, поэма в прозе «Песня о Соколе» позма-поэмаһы донъя күрә. Горькийҙың сит телдәргә тәржемә ителгән әҫәрҙәре сыға.
1900—1901 йылдарҙа Горький Антон Павлович Чехов, Лев Николаевич Толстой менән шәхсән таныша.
1901 йылдың мартында Түбәнге Новгородта кескәй генә форматлы, әммә һирәк, үҙенсәлекле жанр әҫәрен, прозалағы йыр — киң билдәле «Песня о Буревестнике» әҫәрен ижад итә. Түбәнге Новгород, Сормово, Санкт-Петербург марксистик эшсе түңәрәктәре ҡатнаша; самодержавие менән көрәшкә саҡырыусы прокламация яҙа. Шуның өсөн Түбәнге Новгородтан һөрөлә.
1901 йылда Горький тәүге тапҡыр драматургияға мөрәжәғәт итә. «Мещане» (1901), «На дне» (1902) пьесаларын яҙа. 1902 йылда ул йәһүд Зиновий Алексеевич Свердловтың крёстныйы һәм уллыҡҡа алған атаһы булып китә, ул Пешков фамилияһын ала һәм православие диненә күсә. Зиновий Мәскәүҙә йәшәү хоҡуғына эйә була.
Әҙәби эшмәкәрлеге алты йыл ғына дауам итеүенә ҡарамаҫтан, 1902 йылдың ендә Горькийҙы Санкт-Петербург Император Фәндәр Академияһының нәфис әҙәбиәт дәрәжәһе буйынса Почётлы академик итеп һайлайҙар. Николай II, асыуланып, зәһәр иҫкәртеүле резолюция һала: «Артыҡ оригиналь». Горький үҙенең яңы хоҡуҡтары менән файҙаланып та өлгөрмәй, яңы һайланған академик полиция күҙәтеүе аҫтында торғанлыҡтан", хөкүмәт һайланыуын юҡҡа сығарып та ҡуя. Бының менән бәйле Чехов һәм Короленко Академияла ағза булып тороуҙан баш тарта . Горький «социаль реализм» ағымына нигеҙ һалыусы һәм әҙәбиәт модаларын законлаштырыусыға әйләнә: «подмаксимка» тип йөрөтөлгән йәш яҙыусылар төркөмө (Елеонов, Юшкевич, Скиталец, Сергей Иванович Гусев-Оренбургский, Александр Иванович Куприн һәм тиҫтәләгән башҡалар), улар мыйыҡ үҫтерә, киң эшләпә кейә, ябай кешеләргә хас булғанса, ҡырҡыу һәм тупаҫ ҡыланалар, әҙәби телмәргә тоҙло һүҙ ҡыҫтыра белеүҙәре, волга оканьеһы менән Горькийға оҡшарға тырышалар. 1917 йылдың 20 мартында Февраль революцияһы монархияны бәреп төшөргәндән һуң, Горькийға почётлы академик хоҡуғы кире ҡайтарыла (СПбФ АРАН. Ф. 9. Оп. 5. Д. 5. Л.10 об.—11).
1902 йылда году «Валашская легенда», аҙаҡ «Легенда о Марко» тигән танылған шиғырын яҙа. «Легенда о Марко» башта «О маленькой фее и молодом чабане (Валашская сказка)» тигән хикәйәгә инә. Һуңғараҡ Горький шиғырҙы айырым әҫәргә әйләндерә һәм композитор Спендиаров Александр Афанасьевичҡа музыкаға һалырға ризалыҡ бирә. 1903 йылда көйө яҙылған яңы текст баҫыла. 1906 йылда шиғыр «М. Горький. Песня о Соколе. Песня о Буревестнике. Легенда о Марко» тигән китапҡа индерелә.
Түбәнге Новгородтағы фатиры
Горькийҙың йомарт аҡса һәм ойоштороу ярҙамы менән Түбәнге Новгородта Халыҡ йорто төҙөлә, халыҡ театры булдырыла, Фёдор Иванович Шаляпин исемендәге мәктәп асыла.
Яҙыусының Түбәнге Новгородтағы фатирын замандаштары «Горький академияһы» тип йөрөтә, В. Десницкий баһаһы буйынса, унда «юғары рух ынтылышы атмосфераһы» урын ала. Яҙыусының фатирына көн һайын тиерлек ижади интеллигенция вәкилдәре килә, иркен ҡунаҡ бүлмәһендә йыш ҡына 30 — 40 мәҙәниәт эшмәкәре йыйыла торған була. Ҡунаҡтар араһында Лев Николаевич Толстой, Леонид Николаевич Андреев, Иван Алексеевич Бунин, Антон Павлович Чехов, Евгений Николаевич Чириков, Илья Ефимович Репин, Константин Сергеевич Станиславский була. Иң яҡын дуҫы — Фёдор Иванович Шаляпин.
Ошо фатирында Горький «На дне» пьесаһын тамамлай, ул Рәсәйҙә һәм Европа сәхнәләрендә ҡуйыла, уңыштан илһамланған яҙыусы «Мать» романын башлап ҡуя, «Человек» поэмаһын яҙа, «Дачники» пьесаһының канваһын күҙаллай.