cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәтәл
Тарихы
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (96 %) йәшәй.
Урта Берёзовка
Урта Берёзовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Верхняя Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Мача
Оло Мача — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улы (Абулкарамов Талгат Абулкарамович) (13 август 1915 йыл — 3 май 1991 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкы 2-се эскадроны пулемётсыһы. Кесе сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
1941 йылда Асҡын районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында пулемётсы була.
Дивизияның Көньяҡ-Көнбайыш фронты составындағы һөжүмендә немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә күрһәткән батырлығы өсөн кесе сержант Тәлғәт Абулкарам улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Хәтер
Абулкарамов Тәлғәт Абулкарам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Асҡын районы Упҡанкүл ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән
Шаҙы
Шаҙы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корвин китапханаһы
Корвин китапханаһы (лат. Bibliotheca Corviniana) — Венгр короллеге короле Матьяш I ҙең китаптар тупланмаһы. Нигеҙ һалыусының гербында ҡарға һүрәте булғанға «Корвиниана» тип атайҙар. 1470-се йылдарҙа нигеҙләнгән булырға тейеш. Ул осорҙа Яңырыу осорондағы китапханалар араһында бары тик Апостол Ватикан китапханаһынан ҡала икенсе урында торған. Унда, сама менән, 2500 томға тиклем китап иҫәпләнә. Улар боронғо һәм урта быуат, ул осор авторҙарының да гуманистик әҫәрҙәре була. Башлыса донъяуи йөкмәткеле әҫәрҙәр — тарих, география, астрономия, медицина, шиғриәт һ. б. темалар өҫтөнлөк итә. Күп китаптарҙы итальян рәссам-миниатюристары биҙәй. Нигеҙ һалыусы вафат булғас, китапхана абруйын юғалта. Фондының бер өлөшө һатыла, ҡалғандары Венгриянан ситкә сығарыла. Һуңынан 1526 йылда Буданы баҫып алғанда төрөк ғәскәрҙәре Корвиниананы яулай һәм ул Стамбулға күсерелә. Китаптарҙы сит ил илселәренә бүләк итәләр, ҡалғандары бөтә донъяға таратыла. Китапхана фондынан 216 китап һаҡланып ҡала. Шуларҙың 54-е Венгрияның төрлө урындарында, китапханаларҙа, музейҙарҙа ныҡлап һаҡлана.
Китапхананың барлыҡҡа килеүе
Король Матеш Корвиндың (1443—1490) китаптар менән ҡыҙыҡһыныуы остазы — популяр библиофил, Эстергом архиепискобы Янош Витез йоғонтоһона бәйле. Китапхана нигеҙләнеүенең аныҡ ваҡыты һәм сәбәбе биләһеҙ. Сама менән ул Неаполь короле Фердинанд Арагонскийҙың ҡыҙы Беатрис менән король Матештың никахынан һуң барлыҡҡа килә. Яңы королева венгр һарайында италия иртә Ренессанс мәҙәниәтенә мода индерә. Был иһә Матештың проитальян һәм гуманистик ҡыҙыҡһыныуҙарын арттыра.
Бер версия буйынса, һирәк осрай торған китаптар Януш Витез һәм Янус Паннониус оппозиционерҙарының мөлкәтен конфискациялағанда килеп инә. Ҡайһы берҙәре, моғайын, Беатриса Аргонскаяның бирнәһендә була. Шулай ҙа китапханаға нигеҙ һалыныу сәбәптәренең иң мөһиме — венгр короле һарайының Италия менән тығыҙ бәйләнештә тороуы. Италия ул ваҡытта Европаның иң ҙур сауҙа һәм мәҙәниәт үҙәге була. Шулай уҡ Матеш итальян гуманистары менән дә аралашып йәшәй.
Король китаптарҙы һатып алыу һәм күсереп яҙҙыртыуға аҡса йәлләмәгән. Йыш ҡына уларҙы Флоренцияла урындағы китап һатыусыларынан һоратып алалар һәм билдәле флоренция миниатюристарынан биҙәтәләр. Китапхананы тулыландырыу бик оҙайлы була һәм ҡиммәткә төшә. Ваҡыт үтеү менән китаптарҙы күсереү, биҙәү һәм тышлау өсөн Будалағы король һарайында скрипторий булдырыла. Юғары аң-белемгә эйә гуманистар Марцио Галеотто һәм Тадео Уголетти китапхана һаҡсылары булып хеҙмәт итә. Һуңғыһы король вариҫы Янош Корвиндың да тәрбиәсеһе була.
Садовничий Виктор Антонович
Садовничий Виктор Антонович (. 3 апрель 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй юғары белем мәғарифының эшмәкәре. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректоры (1992 йылдан)) Рәсәй ректорҙар Союзы Президенты (1994) Мәктәп уҡыусыларың Рәсәй олимпиадаһы советы рәйесе. РФА академигы (1997), РФА-ның вице-президенты (2008—2013). СССР дәүләт премияһы (1989), Рәсәй федерацияһының дәүләт премияһы (2002) һәм өс Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте премияһы (2006, 2011, 2012) лауреаты. Мәскәүҙең почётлы гражданы (2008). "Берҙәм Рәсәй партия ағзаһы (2002), партияның Юғары совет ағзаһы . «Ватан алдындағы хеҙмәтәре өсөн» орденының тулы кавалеры (1999,2005,2009,2019).
Корвин китапханаһы
Китапхананың барлыҡҡа килеүе
Король Матеш һарайын Европала Альптан төньяҡҡа ҡарай иң сағыу һәм белемле һарай итергә тырыша. Китапхана һарай хеҙмәткәрҙәре һәм королдең үҙенең дә иң яратҡан эш урынына әүерелә. Бында ғилми диспуттар һәм симпозиумдар ойошторола. Китапхана Үҙәк һәм Көнсығыш Европала аң-белем үҙәктәренең иң билдәлеһенә әйләнә. Ул дәүмәле буйынса бары тик Ватикан апостол китапханаһынан ғына ҡалыша. Ҡайһы бер баһаламалар буйынса, Матеш китапханаһында 2500-гә тиклем китап (кодекс) һаҡланыуы ихтимал. Ул осор өсөн был бик оло йыйылма һаналған.
Садовничий Виктор Антонович
Биографияһы
Виктор Антонович Садовничий — 1939 йылдың 3 апрелендә Харьков өлкәһенең Краснопваловка ауылында эшсе Антон Григорьевич һәм колхозсы Анна Матвеенаның ғаиләһендә тыуған.
Ауыл мәктәбен тамамлағандан һуң бер аҙ ваҡыт Горловкала (Донецк өлкәһе) «Комсомолец» шахтаһында эшләй һәм киске мәктәптә уҡый. 1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә. Уҡыу йылдарында йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә, университеттың студенттар комитетын һәм факультеттың комсомол ойошмаһын етәкләй. 1963 йылда «математика» белгесе һөнәре буйынса мехмат тамамлай.
Корвин китапханаһы
Китапхана эстәлеге
Матеш үҙе тере саҡта ҡулъяҙмаларҙың өстән ике өлөшө баҫылмай ҡала. Антик һәм Византия әҙәбиәте авторҙарының ҡайһы бер әҫәрҙәре бер генә данала һаҡланған була: мәҫәлән, византия императоры Константин VII Багрянородныйҙың «О церемониях» трактаты йәки Никифор Каллисттың «Церковная история»һы. Күптәре һуңғараҡ юғала. Мәҫәлән, билдәле боронғо грек ораторы Гиперид яҙмаларының өҙөктәре генә билдәле, һуңғы антик шағир Кресконий Корипптың «Иоанниады, или о Ливийской войне» китабының һигеҙенсе томы (беҙҙең көндәргә тиклем ете томы ғына һаҡланған) шулар иҫәбендә. Император Максимилиан I-ең дипломаты Иоганн Куспиниан китапхананан Прокопийҙың «ғәжәп боронғо» грек ҡулъяҙмаһын алып тороуы, ундағы текстың әлегә йәшәгән латинсаға тәржемәһенән күпкә яҡшыраҡ һәм тулыраҡ булыуы хаҡында яҙа. Ҡулъяманы ул кире ҡайтара, һуңыраҡ вафат була.
Садовничий Виктор Антонович
Биографияһы
1966 йылда аспирантура тамамлай, 1967 йылдың 17 мартында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (темаһы — «Регуляризованные суммы собственных значений общих задач для обыкновенных дифференциальных уравнений» ).
1974 йылда докторлыҡ диссертацияһы (темаһы — «О некоторых вопросах теории обыкновенных дифференциальных уравнений, зависящих от спектрального параметра»). 1975 йыл дан — МДУ-ның профессоры.
1981—1982 йылдарҙа функциональ анализ һәм уның ҡушымталары иҫәпләү математикаһы һәм кибернетика факультеты кафедраһын етәкләй.
КПСС-та әүҙем эшләй: МГУ-ның парткомона инә, 1977 йылдан университеттың парткомын етәкләй. 1970—1980 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында ҡабул итеү комиссияһының яуаплы вазифаларын биләй.
1992 йылдың 23 мартында альтернатив вариантта Мәскәү дәүләт университеты ректоры итеп һайлана. Яңынан ректор итеп альтернатив вариантһыҙ 1996, 2001, 2005 йылдарҙа һайлана.
Рәсәй мәғариф академияһының почётлы ағзаһы, РАО попечителлек советы ағзаһы. 1994 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының ағзаһы, 1997 йылдан РФА-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы, Рәсәй фәндәр академияһы президиумының составына инә , 2008 - 2013 йылдарҙа — РФА-ның вице-президенты. бик күп донъя университеттарының почетлы докторы исеменә лайыҡ була.. Рәсәй ректорҙар Союзын етәкләй. 1989 йылдан СССР университеттары ассоциацияһы Советы ағзаһы булып тора (1992 йылдан үҙгәртеп ҡороуҙан һуң — Евразия университеттары ассоциацияһының), 1992 йылдан — Ассоциацияны етәкләй.
Ғилми журналдарҙың мөхәрриәт коллегияһына ингән: « Проблемный анализ и государственно управленческое проектирование», «Квантовые компьютеры и квантвые вычисления» журналының (баш мөхәррире) , «Рәсәйҙә юғары белем» , «Фундаменталь һәм ғәмәли математика». Садовничий етәкселендә 65-тән ашыу кандидатлыҡ һәм 15 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән (шул иҫәптән башҡа илдәрҙең ғалимдары).
2004 йылда Rambler компанияһы тарафынан "Люди года " проекытының «Образование и наука» номинацияһында «Йыл кешеһе» тип аталған.
2019 йылдың 4 декабрендәге Ҡарар № 578 менән РФ Президенты Владимир Путин биш йылға Садовничий Виктор Антоновичты Мәскәү дәүләт университеты ректоры итеп тәғәйенләй.
Кыджжию
Кыджжию — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Повнанский Николай Фёдорович
Повнанский Николай Фёдорович (7 май (19 май) 1888 йыл — 13 февраль 1952 йыл) — совет педагогы, профессор, 1945 йылдан алып РСФСР-ҙың Педагогия фәндәре академияһы мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Николай Фёдорович Повнанский 1888 йылдың 7 (19) майында тыуа. 1930 йылдан алып Коммунистар партияһы ағзаһы. 1913 йылда Петербург университетының тарих, филология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Петербург ҡалаһының коммерция училищеһында һәм башҡа уҡыу йорттарында тарих, урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1917 йылда Тамбовта педагогик ойоштороу эш алып бара, Тамбов ҡалаһында педагогик курстар һәм Тамбов университетын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1918 йылда университеттың педагогика кафедраһы профессоры һәм кафедра мөдире була. 1923 йылдан алып Һарытау дәүләт университетының профессоры һәм педагогика кафедраһы мөдире була. 1931 — 1952 йылдарҙа Һарытау дәүләт университетының педагогика кафедраһы мөдире. Повнанский Николай Фёдорович бер нисә халыҡ ижады һәм этнография мәсьәләләрен тикшерә. Педагогик фекер тарихы проблемалары менән шөғөлләнә, атап әйткәндә, революцияға тиклемге Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә хеҙмәт тәрбиәһе идеяларын үҫтереүҙе өйрәнә. Повнанский урыҫ революцион демократтарының педагогик мираҫын өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүлә.
Сығанаҡтар
http://pedagogic.ru/pedenc/item/f00/s01/e0001867/index.shtml
Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы
Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы (Садретдинов Гимад Садретдинович 1901 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Туймазы районы Түбәнге Троицк ауылында тыуа. 1941 йылдың 16 декабрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 294‑се кавалерия полкында политрук урынбаҫары булып хеҙмәт итә.
1951 йылдың 30 майында СССР Юғары Совет Президиумының 209/839 Указы менән 1942 йылдың 1 июненән 1942 йылдың 29 ноябренә тиклем осорҙа немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкәләнә. 1945 йылдың 9 майында Саҙретдинов Ғимад Саҙретдин улы «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. .
Урта Сосновая
Урта Сосновая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сосновая йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киссельгоф Иосиф Сергеевич
Киссельгоф Иосиф Сергеевич (14 сентябрь 1908 йыл — 19 май 1973 йыл) — совет тарихсы-ғалимы, тарих фәндәре докторы (1967), БДУ профессоры (1968).
Биографияһы
Киссельгоф Иосиф Сергеевич 1908 йылдың 14 сентябрендә Тверь губернаһы Торопец ҡалаһында тыуған.
1927 йылда ул Ушинский исемендәге Ленинград педагогия техникумын тамамлай. Техникумды тамамлағас, 1938 йылға тиклем Ленинград ҡалаһы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1938 йылда А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының киске бүлеген тамамлай. Институттың аспирантураһында уҡый. ««Общество друзей народа» и республиканское восстание 1832 года в Париже» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1941 йылдан башлап Вологда педагогия институтында доцент һәм тарих факультеты деканы, һуңыраҡ — дөйөм тарих кафедраһы мөдире (1946—1947) булып эшләй.
И. С. Киссельгоф 1947—1951 йылдарҙа А. И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институтында яңы һәм иң яңы тарих кафедраһы доценты, ә 1951 йылдың сентябренән (суд ҡарары менән һөргөнгә ебәрелә ) — Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1957 йылдан — тарих-филология факультеты деканы, 1959 йылдан алып 1973 йылға тиклем — БДУ-ла дөйөм тарих кафедраһы мөдире булып эшләй. Өфөлә Р. Зорге урамы, 25 адресы буйынса йәшәй.
1967 йылда Иосиф Сергеевич «Вишистский режим во Франции в годы второй мировой войны» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалимдың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — Икенсе донъя һуғышы осоронда Франция тарихы. И. С. Киссельгоф етәкселегендә БДУ-ның дөйөм тарих кафедраһы, «Франция тарихынан» йыйынтыҡтар сығарыусы, Франция тарихын өйрәнеү буйынса перифериялағы үҙәк булып китә.
1973 йылдың 19 майында вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
И. С. Киссельгоф — төрлө баҫмаларҙа, шул иҫәптән «Француз йыллыҡ баҫма»һын да индереп, баҫылып сыҡҡан француз ҡаршылығы тарихы буйынса 100-гә яҡын ғилми хеҙмәт авторы : «Францияның капитуляцияһы һәм 1940—1941 йылдарҙа Виши режимы», «Францияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн милли көрәш фронты барлыҡҡа килеүе», «Правящие круги и народные массы Франции после нападения гитлеровской Германии на СССР» һәм башҡалар.
Вяжля
Вяжля — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дебовка
Дебовка (Дебовка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 450024, ОКАТО коды — 80252860003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кыдзис
Кыдзис — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Онолва йылғаһының уң ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Днестр каньоны
Днестр каньоны  — Днестр йылғаһы барлыҡҡа килтергән тар тәрән үҙәнлек. Ивано-Франковск, Тернополь, Черновицк һәм Хмельницк өлкәләренең сигендә урынлашҡан.
Дөйөм оҙонлоғо 250 км тирәһе. Шулай итеп, Днестр каньоны Украинала ғына түгел, ә бөтә Европала иң ҙурҙарҙан һанала.
Днестр каньоны, бөтә украин Интернет һорау алыу һөҙөмтәһе буйынса 2008 йылдың 26 авгусында Украинаның ете мөғжизәһенең береһе тип иғлан ителә. Каньон был урындың үҙенсәлекле геологик төҙөлөшө, тектоник хәрәкәттәр менән һыу һәм ел эрозияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
География
Каньон Украинаның көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Каньондың һул һәм уң яғы төрлө өлкәләргә ҡарай: һулы — Тернополгә һәм Хмельницкҡа, уңы — Ивано-Франковск һәм Черновицкҡа.
Тернополь өлкәһендә Днестр каньоны: Монастырисский, Бучачский, Залещицкий һәм Борщевский райондарын үҙ эсенә ала.
Ивано-Франковск өлкәһендә каньон Галицкий, Тисменицкий, Тлумачский һәм Городенковский райондарын үҙ эсенә ала.
Черновицк өлкәһендә — Заставновский, Хотинский райондары, ә Кельменецкий һәм Сокирянский райондарында Днестр каньоны башҡа райондар менән сағыштырғанда бик беленмәй.
Днестр каньоны эргәһенән А-268, А-269 һәм М-14 автомобиль юлдары үтә.
Саввинова Гөлнара Егоровна
Саввинова Гөлнара Егоровна  — М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты уҡытыусыһы, филология фәндәре кандидаты, Рәсәй Федерацияһы Төньяҡ-Көнсығыш халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтының Культурология кафедраһы доценты
Биографияһы
Гөлнара Егоровна Саввинова Яҡут АССР-ының Верхневилюйск (якут. Үөһээ Бүлүү, башҡортса Үрге Бүлеү) ауылында тыуған.
М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университетының тарих-филология факультетының яҡут теле бүлеген «Филолог. Яҡут теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса, филология факультетының рус бүлеген «Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлаған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1986 йылда педагогия эшмәкәрлеген башлай. Башланғыс кластар уҡытыусыһы, тарих, саха теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була.
1996 йылдан 2000 йылға тиклем М. К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль (Яҡут дәүләт) университеты культурология кафедраһында өлкән лаборант һәм бер үк ваҡытта ассистент булып эшләй, «Этика һәм эстетика нигеҙҙәре» курстарын алып бара.
2000—2002 йылдарҙа — тел һәм мәҙәниәт кафедраһында ассистент,
2005 йылда профессор В. Б. Окороков етәкселегендә, ХХ быуат башындағы яҡут яҙыусылары әҫәрҙәренә нигеҙләнеп, «Яҡут әҙәбиәтендә тәбиғәтте һүрәтләүҙең художество аспекттары» («Художественные аспекты изображения природы в якутской литературе») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2006—2016 йылдарҙа Яҡут дәүләт ауыл хужалығы академияһының Иҡтисад факультетында тел һәм мәҙәниәт кафедраһы доценты булып эшләй.
«Мәҙәниәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Эшлекле коммуникациялар», «Яҡутстан халыҡтары мәҙәниәте», «Яҡутстан тарихы», «Музей эшен өйрәнеү» курстарын алып бара.
Әлеге ваҡытта Культурология, Эшлекле коммуникациялар, Музей-күргәҙмә эшмәкәрлеге, Яҡутстан халыҡтары мәҙәниәте дисциплиналарын уҡыта.
Фәнни эш барышында йыйынтыҡтарҙа, коллектив монографияларҙа һәм журналдарҙа, кандидатлыҡ диссертацияһы һәм яҡут мәҙәниәте темаһы буйынса 60-тан ашыу мәҡәлә, шул иҫәптән 1 автореферат, 1 монография, яҙылған һәм баҫылған.
Рәсәй Фәндәр Академияһы Себер бүлексәһенең Монголия ғилеме, буддология һәм тибетология институты (Улан-Удэ ҡалаһы, 2013 йыл) — Диссертация советы эшендә оппонент.
Рәсәй Федерацияһы М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты халыҡтары телдәре һәм мәҙәниәте институтында (Якутск ҡалаһы, 2014) — Диссертация советы эшендә оппонент
Финляндияның Инари ҡалаһында урынлашҡан Саам төбәгенең Мәғариф үҙәндә ВЕВО Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ассоциацияһы ултырышында — «Төп халыҡтар: мәҙәни әһәмиәт һәм арктик изгелектәрҙе яҡлау, бер-береһенә ихтирам итеү нигеҙендә партнёрлыҡ мөнәсәбәттәре булдырыу» Халыҡ-ара семинарында ҡатнашты (2014 йылдың 12-13 июне).
«Аграр юғары уҡыу йортонда фән: инновациялар, проблемалар һәм перспективалар» халыҡ-ара ғилми мәҡәләләр йыйынтығы мөхәррире («Бичик» нәшриәте, 2004)
Рәсәй Федерацияһы халыҡтары әҙәбиәте һөнәре буйынса диссертацияларҙы рецензиялау
Арктик дәүләт агротехнология университетында (ЯГСХА) — юғары уҡыу йорттары араһында, республика ғилми-ғәмәли конференцияларын ойоштороусы һәм етәксеһе (2010—2015 йылдар)
Әҙәбиәт
К вопросу о сюжетных мотивах олонхо и эпосов тюркоязычных народов Художественные аспекты изображения природы в якутской литературе: По произведениям якутских писателей начала XX века
Урта Юрма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүнәғимов Мәрҙән Миңнислам улы
Әбүнәғимов Мәрҙән Миңнислам улы (Абунагимов Мардан Минисламович) (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы (сабельник) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Мәрҙән Миңнислам улы Әбүнәғимов 1910 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы) ауылында тыуған.
Баҡалы районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия ҡыҙылармеецы Әбүнәғимов Мәрҙән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 14 нояябрендә Белоруссия ССР-ы биләмәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әбүнәғимов Мәрҙән Миңнислам улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баҡалы районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән
Шалтыҡ
Шалтыҡ (Шалтык) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының уң ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казанлык
Казанлык (болг. Казанлък ) — Болгария ҡалаһы Старозагорский өлкәһенең Казанлык общинаһына инә.
Географик урыны
Казанлык ҡалаһы Казанлык соҡоронда, Стара-Платина тау һыртының көньяҡ битләүендә урынлашҡан.
София ҡалаһынан 194 км көнсығышҡа табан һәм Бургастан көнбайышҡа табан 185 км, Стара Загоранан төньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км, Пловдивтан төняҡ-көнсығышҡа табан 114 км һәм Варнанан көньяҡ-көнбайышҡа табан 320 км алыҫлыҡта тора.
Тарих
Ҡаланан 7 км алыҫлыҡта боронғо фракия баш ҡалаһы Севтополдең емереклектәре урынлашҡан. (V—IV бб. б. э. тиклем).
Казанлык ҡалаһы XV быуатта барлыҡҡа килә.
Рус-төрөк һуғышы барышында 1877—1878 йй. Казанлык оҙаҡ ваҡыт хәрби хәрәкәттәр зонаһывнда тора. Рус ғәскәрҙәренең генерал Гурко етәкселегендәге отряды тарафынан ул 1877 йылдың 5 июлендә баҫып алына, әммә Еска-Загра һуғышынан һуң ҡабат черкестар һәм башыбоҙоҡтар тарафынан баҫып алына, уларҙы Ҡазан драгун полкының бер өлөшө ҡаланан ҡыуып ебәрә. 1877 йылдың декабрь аҙағына тиклем ҡала, драгундар унан киткәндән һуң, яңынан төрөк ғәскәрҙәре тарафынан биләп алына.
1901 йылда ҡалала сәнғәт галереяһы һәм тарихи музей асыла.
1924 йылда Софиянан Казанлыкҡа ҡорал заводы күсерелә.
1941 йылда ҡала ситендә аэродромдарын йыһазландырыла.
Садиҡов Хәмзә Әғләм улы
Садиҡов Хәмзә Әғләм улы (Садыков Хамза Ахлямович 1922 йыл — ?) — 112 -се Башҡорт каваерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Садиҡов Хәмзә Әғләм улы 1922 йылда Башҡортостандың Өфө ҡалаһында тыуа. Өфөнөң Сталин район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында штаб батареяһы ездовойы булып хеҙмәт итә.
Казанлык
Тарих
1967—1969 йылдарҙа бында рауза музейы һәм рауза майын етештереү музейы асыла.
Садиҡов Хәмзә Әғләм улы
Биографияһы
Ездовой Садиҡов Хәмзә Әғләм улы аттарын һәйбәт ҡарағаны һәм арба һәм ғәскәри ҡамыт-дуғалары яҡшы торошта булғаны өсөн 1944 йылдың 1 майында «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Хәрби хәрәкәттәр менән 1000 км маршта ездовой Садиҡов Хәмзә Әғләм улының аттары таушалмай һәм артта ҡалмай, уларҙы яҡшы торошта тотҡаны өсөн 1945 йылдың 12 апрелендә ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Казанлык
Тарих
1969 йылда ҡала халҡы һаны 50 мең тәшкил итә. , иҡтисад нигеҙен машиналар эшләү (станок, ҡорамалдары гидравлик һ. б.), туҡыу, ағас эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте тәшкил итә. .
1977 йылда физика палатаһы асыла (1987 йылдан алып София политехник музейы филиалы булып тора).
1985 йылда халыҡ һаны 61 мең тәшкил итә. Ҡала машиналар эшләү, туҡыу һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте, шулай уҡ культивациялаған эфирмайҙары эшкәртеү предприятиелары эшләй.
2008 йылда халыҡ һаны 52,8 мең кеше тәшкил итә.
Туризм
Казанлык ҡалаһынан алыҫ түгел Казанлык соҡоронда (Балҡан тауы итәгендә) туристар яратҡан билдәле Раузалар үҙәне бар, ул Болгарияның мөһим туристик объекты.
Иҫтәлекле урындар
Казанлык ҡалаһында Болғар туристар берләшмәһенең түбәндәге иҫтәлекле урындары бар) :
Сәйәси хәл
Кметы (мэры) община Казанлык общинаһы кметы (мэры) — Галина Стоянова.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Иноковка
Иноковка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 267 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Никосия
Никосия йәки Лефкосия — Кипр Республикаһы һәм танылмаған Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһының баш ҡалаһы. Педиэос йылғаһында Кипр утрауының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. Халыҡ һаны 313 400 кеше (2009 йыл). Халыҡ-ара аэропорт 1974 йылда ябылған һәм хәҙерге ваҡытта БМО буфер зонаһына инә.
Тарих
1974 йылда төрөк ғәскәрҙәренең баҫып инеүе арҡаһында ҡала ике өлөшкә бүленгән (төрөк һәм грек өлөштәре).
Йөйәк мәктәбе музейы
Йөйәк мәктәбе музейы — музей. Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Йөйәк мәктәбендә ойошторолған. Ул 1984 йылдың 14 декабрендә асылған һәм әлегәсә эшләп килә.
Тарихы
Музей Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Йөйәк мәктәбенең тарих уҡытыусыһы Шәйбәков Ринат Гәрәй улы инициативаһы менән ойошторола. Мәктәптә эшкә килеү менән үк Ринат Гәрәй улы тыуған яҡты өйрәнеү музейыын булдырыу ниәте менән материалдар туплай башлай. Тарихсы булараҡ, ул музей өсөн кәрәкле булырҙай экспонаттарҙы ауыл халҡынан йыя, был эшкә уҡытыусылар коллективы ла, уҡыусылар ҙа өлөш индерә.
2006 йылда музей республика мәктәп музейҙары конкурсында диплом менән бүләкләнә.
Музей шул уҡ йылда Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенә ҡушылыуына 450 йыл тулыу айҡанлы муниципаль һәм төбәк конкурстарында ҡатнашып, еңеп сыға.
2009 йылда музейға «Башҡортостан Республикаһының иң яҡшы мәктәп музейы» исеме бирелә һәм быны раҫлап, сертификат тапшырыла.
Мәктәп республиканың иң яҡшы музейҙары иҫәбенә ингән.
Кым (Кама ҡушылдығы)
Кым  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1388 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хажи Лойо
Билграфияһы
Карьерҙа эшсе булып эшләгәндән һуң, ялланған йөк ташыусы, мәҙрәсәлә мөҙәрис һәм башбоҙоҡ (Ғосман империяһында ялланған хәрби отрядтар) була. Лойо СараеволаТанзимат ғосман реформаларына ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡушылғандан һуң билдәлелек ала. Ул 1872 йылда яңы православие сиркәүе төҙөлөшөнә оппозицияны етәкләгәндә тағы ла билдәлелек яулай. Артабанғы йылдарҙа Хаджи Лойо ғосман хөкүмәте менән асыҡ конфронтацияға инә, үҙенең бандаһы менән төрлө һөжүмдәр һәм талауҙар яһай, һөҙөмтәлә уны һәм уның бандаһын ғосман властары эҙәрлекләй.
Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаны оккупациялағанға тиклем бер аҙ алдараҡ, Лойо австриялыларға ҡаршы тороу өсөн мосолмандарҙы, православие динендәгеләрҙе, йәһүдтәрҙе һәм хатта ҡайһы бер католиктарҙы үҙ тирәһенә туплай. Лойо 1878 йылда Мәхмәт Шемсикадич, Хафиз Каукчия һәм Хажи Ямакович кеүек шәхестәр менән бергә Сараевоны оккупациялауға мосолман ҡаршылыҡ хәрәкәтенең төп лидерҙарының береһе була. 28 июлдә оккупацияға ҡаршы тороусылар ҡалала үҙ хөкүмәтен ойоштора һәм хәрби хеҙмәткә һәләтле бөтә мосолмандарҙы һәм башҡа граждандарҙы мобилизациялау тураһында декрет сығара. Лойо ҡалалағы ихтилалда әүҙем ҡатнашмаһа ла, Австро-Венгрия хөкүмәте уны ихтилалдың төп ойоштороусыһы тип баһалай, шул уҡ ваҡытта баш күтәреүселәрҙең башҡа лидерҙары уны ялыҡтырғыс һәм файҙаһыҙ тип иҫәпләй. Улар хатта 1879 йылдың 14 авгусында Лойоны үлтерергә маташа. 16 августан 17 авгусҡа ҡараған төндә, яраланып, ул Сараевонан сығып, Рогатица һәм Горажде тирәһендә йәшеренә һәм шунда 2 сентябрҙә ҡулға алына.
Башта Лойо үлем язаһына хөкөм ителә, һуңынан ул биш йылға Богемияла Терезиндың төрмәһенә ултыртыла. Боснияға ҡайтырға рөхсәт ителмәгәнлектән, Лойо иреккә сыҡҡандан һуң Ғосман империяһына күсә, һәм Мәккә ҡалаһында вафат була.
Серб яҙыусыһы Бранислав Нушич 1908 йылда уның биографияһы мотивтары буйынса роман яҙа, ә 1982 йылда ошондай уҡ әҫәрҙе босний яҙыусыһы Решад Кадич та ижад итә.
Есемселәр
Есемселәр, Мөжәсимиҙәр (араб. مجسمة — Муджассими́ты; һын, тән, есем итеп күреүселәр) — исламда Аллаһты тәнле есем рәүешендә күҙаллаған төрлө тәғлимәттәр эйәрсендәренең дөйөм исеме. Мөжәсимиҙәр терминын йыш ҡына мөшәбәһиҙәр синонимы булараҡ ҡулланғандар.
Филиппов Александр Иванович
Филиппов Александр Иванович (20 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1992 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында теоретик физика кафедраһы мөдире, 1999—2011 йылдарҙа — директорҙың фәнни эштәр буйынса урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000), СССР ҙың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Филиппов Александр Иванович Башҡорт АССР‑ының Йылайыр районы Надеждин утарында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм 1972 йылда дипломлы белгес булып, шунда уҡ эшкә ҡала.
1990 йылдан — теоретик физика кафедраһы мөдире; 1992 йылдан — БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалының теоретик физика кафедраһы мөдире, 1999—2011 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары; бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының Ғәмәли тикшеренеүҙәр институты лабораторияһы мөдире, 1997—2009 йылдарҙа — ғилми секретары.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре геофизикаға, шыйыҡлыҡ һәм газдар механикаһына, молекуляр физика, термодинамика һәм йылылыҡ физикаһына, теоретик физикаға арналған. Александр Филиппов тарафынан ҡатламдарҙағы баротермик һәм радиогеохимик эффекттарҙың законлыҡтары асылған һәм өйрәнелгән, йылылыҡ физикаһының һыҙыҡлы булмаған мәсьәләләрен сисеүҙең асимптотик ысулы үҫтерелгән, трансцилляторлы күсереү теорияһы, термометрик үлсәү аппараттары, һыуҙың колоннанан һуңғы хәрәкәтенең интервалдарын билдәләү ысулдары һ.б. эшләнгән. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 30 уйлап табыу, 7 монография авторы.
Гастайнерталь
Гастайнерталь (Gasteinertal, шулай уҡ Tal Gasteiner) — Австрияла Зальцбург федераль ерҙәге үҙән. Минераль сығанаҡтары, шулай уҡ һыу һәм тау курорттары менән билдәле, уларҙың иң киң танылғандары — Бадгастайн, Бад-Хофгастайн һәм Дорфгастайн.
Геология
Гастайнерталь үҙәне Юғары Тауэрн тауҙары араһында урынлашҡан. Был урындар өсөн гнейстарҙың булыуы хас. Шулай уҡ бик күп миҡдарҙа кварциттар, һәүерташтар һәм доломиттар бар.
Тарихы
Гастайнерталь үҙәнен беренсе башлап уның минераль сығанаҡтарына иғтибар иткән боронғо римляндар яҡынса 2 мең йыл элек үҙләштерә башлағандар. Был районда йәшәгән кельт ҡәбиләләре бында алтын сығарғандар, был уларға бер нисә быуат дауамында иҡтисади муллыҡ һәм әүҙем сауҙа итеү мөмкинлеген тәьмин итә. 963 йылда документаль сығанаҡтарҙа «Гастуна» атамаһы барлыҡҡа килә. «Гастайнерталь» атамаһы беренсе тапҡыр 1203 йылда ғына телгә алына. 1218 йылда был биләмә Бавария герцоглығы составына инә, әммә 1297 йылда Зальцбург епископлығына тапшырыла.
Солженицын Александр Исаевич
Солженицын Александр Исаевич (11 декабрь 1918 йыл, Кисловодск, Терск өлкәһе, РСФСР  — 3 август 2008 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР-ҙа, Швейцарияла, АҠШ-та һәм Рәсәйҙә йәшәгән һәм эшләгән урыҫ яҙыусыһы, драматург, эссеист-публицист, шағир, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре.
Гастайнерталь
Тарихы
XVI быуаттарҙа был урындар һыу сығанаҡтары арҡаһында яңы популярлыҡ алалар. Был ваҡытҡа инде алтын запасы бөтә, шулай уҡ чума эпидемияһы тарала; былар бөтәһе бергә үҙәнде ташландыҡ хәлгә килтерә, ләкин минераль һыуҙарға ҡарата ҡыҙыҡһыныуҙың артыуы был урындарҙың яңынан тергеҙелеүенә булышлыҡ итә.
XX быуат башында был яҡтарға тимер юл үткәрелә, был төбәктең артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. XX быуаттың икенсе яртыһында күтәргестәр төҙөлә; хәҙер Гастайн үҙәне минераль сығанаҡтары арҡаһында ғына түгел, ә саңғы һәм тау туризмына бәйле лә үҫешә.
Солженицын Александр Исаевич
Төп әҫәрҙәре — «Архипелаг ГУЛАГ», «В круге первом», «Красное колесо», «Матренин двор», «Один день Ивана Денисовича», «Раковый корпус».
Гастайнерталь
Тарихы
Һыу инеү урындары һәм һыу сығанаҡтары быуаттар дауамында Европаның билдәле кешеләре, юғары ҡатлам һәм хаҡимлыҡ итеүселәр династияһы вәкилдәре араһында ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Бында төрлө ваҡыттарҙа Фридрих III, Отто фон Бисмарк, Шуберт, Шопенгауэр, император Франц-Иосиф һәм уның ҡатыны һәм башҡа бик күптәр булғандар.
Солженицын Александр Исаевич
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1970). Тарих-филология фәндәре бүлексәһе буйынса РФА академигы (1997). Бер нисә тиҫтә йыл дауамында (1960—1980 йылдарҙа) коммунистик идеяларға, СССР-ҙың сәйәси ҡоролошона һәм уның властары алып барған сәйәсәткә ҡаршы әүҙем сығыш яһай.
Гастайнерталь
Тарихы
Хәҙер Гастайнерталь үҙәне һәм унда урынлашҡан курорттар төрлө илдәрҙең туристары араһында ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Солженицын Александр Исаевич
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Александр Исаевич (Исаакиевич ) Солженицын 1918 йылдың 11 декабрендә Кисловодскиҙа (хәҙер Ставрополь крайы) тыуа. Кисловодскиҙың Изге дауалаусы Пантелеймон ҡорамында суҡындырылған.
1917 йылғы революция һәм Граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә ғаилә ярлылана, һәм Солженицын әсәһе менән 1924 йылда Дондағы Ростовҡа күсә. 1926—1936 йылдарҙа 15-се (Малевич) мәктәптә уҡый. Фәҡирлектә йәшәйҙәр.
1936 йылда Ростов дәүләт университетына уҡырға инә. Әҙәбиәтте төп һөнәр итергә теләмәйенсә, физика-математика факультетын һайлай. Мәктәп һәм университет дуҫы хәтирәләре буйынса, «… математикка күңел талабы буйынса түгел, ә физматта белемле һәм ҡыҙыҡлы уҡытыусылар булғанға ғына уҡыны» :136. Шундайҙарҙың береһе Д. Д. Мордухай-Болтовской була. Университетта Солженицын «бик яҡшы» өлгәшә (Сталин стипендиаты), әҙәби күнекмәләрен дауам итә, университеттағы дәрестәрҙән тыш үҙ аллы тарихты һәм марксизм-ленинизмды өйрәнә. 1941 йылда университетты отличие менән тамамлай, уға математика һәм уҡытыу өлкәһендә II разрядлы фәнни хеҙмәткәр квалификацияһы бирелә. Деканат уны ассистент вазифаһына йәки аспирантураға тәҡдим итә.
Әҙәби эшмәкәрлеге башында уҡ Беренсе донъя һуғышы һәм революция тарихы менән етди ҡыҙыҡһына. 1937 йылда «Самсонов һәләкәте» буйынса материалдар йыя башлай, «Ун дүртенсе йылдың авгусы» әҫәренең тәүге главаларын яҙа (ортодоксаль коммунистик күҙлектән). Театр менән ҡыҙыҡһына, 1938 йылда Ю. А. Завадскийҙың театр мәктәбенә имтихандар тапшырып ҡарай, әммә уңышһыҙ. 1939 йылда Мәскәүҙә Философия, әҙәбиәт һәм тарих институтының әҙәбиәт факультетына ситтән тороп уҡырға инә. 1941 йылда башланған Бөйөк ватан һуғышы арҡаһында уҡыуы өҙөлә..
1939 йылдың авгусында дуҫтары менән Волга буйлап байдаркала сәйәхәт ҡыла. Яҙыусының ошо ваҡыттан алып 1945 йылдың апреленә тиклемге тормошо «Дороженька» (1947—1952) автобиографик поэмаһында һүрәтләнә.
1940 йылдың 27 апрелендә Наталья Решетовскаяға өйләнә.
Һуғыш ваҡытында
1941—1942 йылғы йәй ваҡиғаларын «Люби революцию» (1948) тамамланмаған повесында һүрәтләй.
Хәрби училищеға алыуҙарын юллай, 1942 йылдың апрелендә Костромаға артиллерия училищеһына ебәрелә; 1942 йылдың ноябрендә лейтенант званиеһы алып сыға һәм Саранск ҡалаһына артиллерия инструменталь разведка дивизионын формалаштырыу буйынса запастағы артиллерия разведка полкына ебәрелә.
1943 йылдың мартынан ғәмәлдәге армияла. Үҙәк һәм Брянск фронттарының 63-сө армияһы 44-се пушка артиллерия бригадаһының (ПАБР) 794-се айырым армия разведка артиллерия дивизионының 2-се тауышлы разведка батареяһы командиры була.
1943 йылдың авгусында лейтенант Солженицын Малиновец — Сетуха — Оло Малиновец участкаһында дошмандың төп артиллерия төркөмөн һәм маскировкаланған өс батареяһын асыҡлауы өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградлана.
1943 йылдың 15 сентябрендә өлкән лейтенант дәрәжәһе бирелә.
1944 йылдың яҙында 48-се Белоруссия фронтының 2-се армияһы 68-се Севск-Речинцк пушка артиллерия бригадаһының тауышлы разведка батареяһы командиры. Орёлдан алып Көнсығыш Пруссияға тиклем хәрби юл үтә ..
1944 йылдың 7 майынан — капитан :906.
1944 йылдың 8 июленән дошмандың ике батареяһын асыҡлаған һәм уларға ут асыуҙы корректировкалап, юҡ иткән өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Фронтта, тыйыуға ҡарамаҫтан, көндәлектәр алып бара. Күп яҙа, әҫәрҙәрен Мәскәү әҙәбиәтселәренә рецензияға ебәрә.
Ҡулға алыу һәм хөкөм
Солженицын фронтта ла йәмәғәт тормошо менән ҡыҙыҡһыныуын дауам итә, Сталинға тәнҡит менән ҡарай («ленинизмды боҙғаны» өсөн); элекке дуҫы Николай Виткевичҡа яҙған хаттарының береһендә "Пахан"ды (уның Сталин икәнлеге төҫмөрләнә) һүгә, шәхси әйберҙәре араһында Виткевич менән берлектә төҙөгән "резолюция"ны һаҡлай. Унда Сталин урынлаштырған тәртиптәр крепостной хоҡуҡ менән сағыштырыла һәм һуғыштан һуң «ленин» нормаларын тергеҙеү буйынса ойошма төҙөү тураһында һүҙ бара.
Хаттар хәрби цензурала шик тыуҙыра. 1945 йылдың 2 февралендә телеграф аша СССР-ҙың «Смерш» НКО-һы Баш контрразведка идаралығы начальнигы урынбаҫары генерал-лейтенант Бабичтың кисекмәҫтән Солженицынды ҡулға алыу һәм Мәскәүгә оҙатыу тураһындағы 4146 һанлы күрһәтмәһе килә. 3 февралдә армия контрразведкаһы 2/2 № 3694-45 тикшереү эшен башлай. 9 февралдә Солженицын штаб бинаһында ҡулға алына, капитан хәрби дәрәжәһенән мәхрүм ителә һәм Мәскәүгә, Лубянка төрмәһенә оҙатыла. Һорау алыуҙар 1945 йылдың 25 февраленән 20 майғаса дауам итә (тәфтишсе — идаралығының СССР НКГБ-ның 2-се идаралығының XI бүлеге 3-сө бүлексәһенең начальник ярҙамсыһы, дәүләт именлеге капитаны Езепов).
Бондарев Юрий Васильевич
Бондарев Юрий Васильевич (15 март 1924 йыл — 29 март 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы, сценарист. 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре. СССР һәм РСФСР Яҙыусылар союздары идараһында төрлө вазифалар биләй, 1971 йылдан — РСФР Яҙыусылар союзы идараһы рәйесенең беренсе урынбаҫары, бик күп әҙәби журналдарҙың редколлегия ағзаһы. етәкләй. 1990—1994 йылдарҙа Рәсәй Яҙыусылар союзы рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, капитан, батарея командиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). Ике Ленин ордены (1971, 1984) кавалеры, Ленин (1972), ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы (1977, 1983), Ағалы-энеле Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләләт премияһы (1975) һәм Рәсәйҙең Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков исемендәге әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге премияһы лауреаты (2014). Герой-ҡала Волгоградтың (2004) почётлы гражданы.
Биографияһы
Юрий Васильевич Бондарев 1924 йылдың 15 мартында Ырымбур губернаһы (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) Орск ҡалаһында Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, халыҡ тәфтишсеһе, адвокат һәм административ хеҙмәткәр Бондарев Василий Васильевич (1896—1988) һәм Бондарева Клавдия Иосифовна ҡыҙы (1900—1978) ғаиләһендә тыуған. 1931 йылда ғаилә Мәскәүгә күсенә. Малай 516-сы урта мәктәптә уҡый. Бала сағы һәм һуғыштан һуңғы йылдары Замоскворечьелә үтә.
1941 йылдың йәйендә комсомолец Юрий Бондарев Смоленск янында оборона ҡоролмаларын нығытыуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың йәйендә, урта мәктәптең 10-сы класын тамамлағандан һуң, Аҡтүбәгә эвакуацияланған 2-се Бердичев пехота училищеһена уҡырға ебәрелә.
Шул уҡ йылдың октябрендә курсанттарҙы Сталинград янына алыып киләләр. Юрий Бондарев 98-се уҡсылар дивизияһы 308-се полкыныңминомет расчеты командиры итеп тәғәйенләнә. Котельниковский янындағы алышта (хәҙер Котельниково) контузия ала, туңа, арҡаһы еңелсә яралана. Госпиталдә дауаланғандан һуң, Воронеж фронты ы 23-сө уҡсылар дивизияһының 89-сы уҡсылар полкы составындағы орудие командиры булып хеҙмәт итә. Днепрҙы һәм Киевте азат итеүҙә ҡатнаша. Житомир өсөн барған һуғыштарҙа яралана һәм ялан госпиталенә эләгә.
Сумы өлкәһендәге Бормоля ауылы эргәһендә өс ут нөктәһен, автомашиналарҙы, танкыларға ҡаршы пушканы һәм дошмандың 20 һалдатын һәм офицерын юҡ иткәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, Каменец-Подольск ҡалаһы эргәһендә немецтарҙың танкыһын шартлатҡаны һәм пехота атакаһын кире ҡаҡҡаны өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән икенсегә бүләкләнә.
1944 йылдың ғинуарынан Польша 121-се Ҡыҙыл байраҡлы Рыльско-Киев уҡсылар дивизияһы сафында һәм Чехословакия сигендә һуғыша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Октябрь айында Чкаловский артиллерия училищеһына ебәрелә, уҡыуын тамамлағандан һуң 1945 йылдың декабрендә яралары арҡаһында хәрби хеҙмәткә яраҡлығы сикләнгән тип таныла һәм кесе лейтенант дәрәжәһендә демобилизациялана.
А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай, Паустовский (1945—1951) семинарында шөғөлләнә.
1949 йылда матбуғатта сығыш яһай башлай. Тәүге хикәйәләре «Октябрь», «Смена» һәм «Огонек» журналдарында сыға. 1951 йылда СССР Яҙыусылар союзына алына. 1953 йылда «На большой реке» исемле беренсе хикәйәләр йыйынтығы сыға.