cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пигулевская Нина Викторовна
Биографияһы
1894 йылдың 1 (13) ғинуарында Санкт-Петербург ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Н. В. Стебницкаяның ата-бабалары дворян дәрәжәһен 1482 йылда Венгрияла алһа ла, Стебницкийҙарҙың дворяндар нәҫеленең (Пржестржал гербы) тамырҙары Польшала, Волынь губернаһы шәжәрә китабының I өлөшөнә индерелгән. Ырыу тармаҡтарының береһе 1723 йылда Көньяҡ-Көнбайыш крайҙа төпләнә.
Нина Викторовнаның олатаһы Иероним Иванович Стебницкий, билдәле ғалим-геодезист. 1918 йылда Бестужев курстарын, ә 1922 йылда Петроград университетының Көнсығыш факультеты аспирантураһын тамамлай. 1921—1928 йылдарҙа Ленинградтың асыҡ китапханаһында эшләй.
1928 йылдың декабрендә «Йәкшәмбе» эше буйынса ҡулға алына, 1929 йылдың 22 июлендә 5 йылға концлагерға хөкөм ителә. СЛОН-да — Соловецк айырым тәғәйенләнештәге лагерҙа төрмәлә ултыра. Ауырыуы буйынса 1931 йылда азат ителә һәм ҡалған срокка Архангельскиға һөргөнгә ебәрелә
1938 йылдан СССР Фәндәр академияһының шәрҡиәт институтында эшләй; бер үк ваҡытта 1939—1941, 1944—1951 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында уҡыта. Төп хеҙмәттәре Сүриә тарихи һәм әҙәби ҡомартҡыларын тикшереү, феодализм генезисы мәсьәләләре, Сүриәнең, Ғәрәбстандың, Ирандың, Византияның урта быуаттарҙа социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫеше буйынса. Азия француз йәмғиәте ағзаһы (1960 йылдан), Рәсәй Фәләстин йәмғиәте вице-президенты, «Палестинский сборник»тың мөхәррире (1952 йылдан).
Корчагина Степанида Ефимовна
Корчагина Степанида Ефимовна, ҡыҙ фамилияһы — Клепикова (1917 йыл — үлгән датаһы һәм урыны билдәле түгел) — Алтай крайы Алтай районының  Мичурин исемендәге колхозда звено башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Степанида Ефимовна Корчагина 1917 йылда Алтай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс белем ала. 1938 йылда — Алтай районының Мичурин исемендәге колхозда һауынсы. 1939 йылда Мәскәүҙә Бөтә союз ВДНХ күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1940 йылда баҫыусылыҡ бригадаһында звено башлығы итеп тәғәйенләнә.
1948 йылда Степанида Клепикова бригадаһы һәр гектарҙан уртаса 30,25 центнер арыш йыйып ала. СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың  4 мартындағы  Указы менән 1947 йылда  колхоздың дәүләткә иген һатыу планын үтәү буйынса арыштың юғары уңышын йыйып алыуҙа  юғары уңыштары һәм яҙғы сәсеү эштәре өсөн иген культураларының орлоғо менән тәьмин итеүе өсөн Степанида Ефимовна Клепиковаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1963 йылдан— Белое ауылы участка дауаханаһында санитарка.
1972 йылда хаҡлы ялға сыға. Алтай районының Макарьевка ауылында йәшәй.
Серман
Серман — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кеньша йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхсән Баян
Әхсән Баян (тулы исеме Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов, 8 декабрь 1927 йыл — 7 май 2013 йыл) — журналист, шағир, прозаик һәм драматург. Татарстан Республикаһының халыҡ шағиры (2004) һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1999), Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1977).
Биографияһы
Әхсән Фәтхелбаян улы Баянов 1927 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ашман ауылында тыуған. 1943 йылда күрше Ишҡар ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй.
1947—1950 йылдарҙа район үҙәге Үрге Йәркәйҙәге Мәҙәниәт йортонда художество етәксеһе була. Төп эшенән айырылмай урта мәктәпте тамамлай.
Әхсән Баян 2013 йылдың 8 майында вафат була, Татарстан Республикаһының Кама Тамағы районы Йәмәкәй ауылында тормош иптәше ҡәбере эргәһендә ерләнә.
Әҙәби ижады
Әхсән Баяновтың шиғырҙары республика матбуғатында 1951 йылдан күренә башлай. 1959 йылда «Диңгеҙ шауы» исемле беренсе йыйынтығы баҫылып сыға. Хәҙерге көндә ул шиғри әҫәрҙәре тупланған тиҫтәнән артык китап авторы. Уның күп һанлы лирик һәм фәлсәфәүи-публицистик шиғырҙары, балладалары, «Яшел мәйдан» (1957), «Диңгез шавы» (1958), «Мират» (1959), «Сез аңларсыз мине» (1963), «Сәяхәтнәмә» (1969), «Һәйкәл» (1970), «Кышкы чәчәкләр» (1974) поэмалары бөгөнгө татар поэзияһында ҙур урын алып торалар.
Әҙип проза һәм драматургия жанрҙарында ла эшләй. Нигеҙҙә һуғыш алды, һуғыш ваҡыты һәм һуғыштан һуңғы ауыл тормышы вакиғаларына бәйләп, кешеләр араһындагы ҡатлаулы мөнәсәбәттәрҙе сағылдырған «Яшьлегемне эзлим» (1966), «Дүрт монолог» (1968), «Тау ягы повесте» (1972), «Төлке тоту кыен түгел» (1975), «Тавыш — табигать бүләге» (1977), «Аязучан болытлы һава» (1978), «Аргы яр» (1979) һәм «Ут һәм су» (1971), «Таш китап» (1981) романдары уҡыусылар һәм әҙәби йәмәғәтселеккә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Әҙиптең «Күзләре нинди иде» һәм «Һәйкәл» исемле драмалары төрлө театр сәхнәләрендә ҡуйыла, ә «Тау ягы повесте» буйынса телевидение өсөн өс сериялы нәфис фильм төшөрөлә.
Уның әҙәби ижады йәмәғәт эштәре менән тығыҙ бәйләнгән. Ул 1974 йылдан Татарстан Яҙыусылар берлегенең идара ағзаһы, шулай уҡ оҙаҡ йылдар «Казан утлары» журналы һәм «Идель» альманахының редколлегия ағзаһы була.
Кадам (Кордемка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алда (Парабель ҡушылдығы)
Алда  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының уң ярына тамағынан 307 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Романовка торамалары
Романовка торамалары (Романовские поселения) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө эсендә урынлашҡан мезолит, бронза быуаты һәм иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Романовка торамалары Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы эсендә Ағиҙел йылғаһының Козарез утрауын барлыҡҡа килтергән иҫке үҙәненең һул ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Был ҡомартҡы күп ҡатламлы торамаларға ҡарай. Майҙанының якынса 360 м² археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Нығытылмаған 6 торама асыҡланған. Ҡомартҡының төп өлөшө б.э. V—VII быуаттарына, йәғни иртә Урта быуаттарға ҡарай.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр Романовка тибындағы яҫы төплө көршәк рәүешендәге, ҡайһыларының ауыҙ ситтәре ваҡ һәм эре һырҙар менән биҙәлгән һауыттарҙан тора. Һөйәк әйберҙәр, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер бысаҡ килеп сыҡҡан.
II Романовка торамаһы һәм III Романовка торамаһы мезолит осорона ҡарай. Аҫҡы ҡатламында саҡматаштан эшләнгән бысаҡ һымаҡ пластинала уҡ башаҡтары, ярғыстар, ҡырҡҡыстар табылған. Улар микролит әйберҙәр булып тора.
Был урындарҙа боронғо кешеләр ваҡытлыса йәйҙәрен йәшәгән тип фараз ителә.
Һаҡланыуы
Романовка торамалары материалдары Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәге, Башҡорт дәүләт университеты, Һамар университеты фондтарында һаҡлана.
Ҡала эсендә урынлашыуы археологик ҡомартҡылар яҙмышын хәүеф аҫтына ҡуя.
Асыш тарихы
Торамалар 1959 йылда СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы, СССР Фәндәр академияһы Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре тарих фәндәре докторы Г. Н. Матюшин тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
1961 йылда ғалим-тикшеренеүсе, тарих фәндәре докторы К. В. Сальников тарафынан өйрәнелә, 1965, 1989 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева тикшерә.
Кесе Сугаш
Кесе Сугаш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 522 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кибеҙ (һырт)
Кибеҙ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Мәләүез районы буйлап Нөгөш һәм Ағиҙел йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Төньяҡ һәм көньяҡ өлөштәрҙән тора. Төньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 13 км, киңлеге 2 км, көньяҡ өлөшөнөң оҙонлоғо 17 км, киңлеге 4—7 км. Абсолют бейеклеге 695 м. Һыртта 617—695 м бейеклектәге 9 түбә айырыла.
Төньяҡ өлөшөнөң рельефы ҡатмарлы. Түбәләре яҫы, таш һибелмәләре бар. Көнсығыш битләүе күп уйпатлыҡ м‑н ҡатмарланған, көньяҡ өлөшө яҫы түбәле тау массивынан ғибәрәт. Көнсығыш битләүе Ағиҙел йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайышы — һөҙәк.
Аҫҡы карбон эзбизташтарынан тора. Һыртта Нөгөш, Ағиҙел йылғалары һ.б. ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ өлөшөнөң ландшафы һоро урман тупрағының тау аналогтарындағы киң япраҡлы урмандарҙан һәм йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан ғибәрәт. Көньяҡ өлөшө аҙ көлһыуланған ҡараһыу һоро урман ҡара тупрағындағы, кәҫле аллювиаль тупраҡтағы ҡайын‑ҡарағай һәм ҡарағай урмандарынан, болондарҙан тора. Һырт Башҡортостан милли паркы биләмәһендә урынлашҡан.
Синяш
Синяш — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 464 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Салажы
Оло Салажы (Большая Салажи) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡана йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лызаю (Сандивей ҡушылдығы)
Лызаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыйҙыш (йылға)
Ҡыйҙыш  — Силәбе өлкәһенең көнбайыш өлөшөндәге һәм Башҡортостан Республикаһының көнсығышығындағы ҙур булмаған йылға. Уй (Тубыл бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо — 62 км. Бассейны майҙаны — 1010 км2.
Йылға башы Верхнеурал районы Ҡарағай ҡасабаһында Ҡыйҙыш Уй йылғаһының уң яғынан тамағынан 353 км алыҫлыҡта, Уй районы территорияһында Ҡыйҙыш ҡасабаһы эргәһендә ҡушыла. Башы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 483 м. . Тамағы бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 275 м.
Ҡушылдыҡтары
— 28 км: Һыулыүҙән
— 42 км: Ямйылға
— 42 км: Буйҙы
— 44 км: Ерекле
— Арҡырыйылға
Тораҡ пункттар
Йылға буйында Ғатаулла, Ҡыйҙыш (Башкортостан), Петропавловка, Кидышевка, Кидыш (Силәбе өлкәһе) ауылдары урынлашҡандар.
Ҡулланыу
Йылға һыуы менән яҡын-тирә ауылдары тәьмин ителә.
Һыу системаһы объекттары: Уй → Тубыл → Иртыш → Обь → Кара диңгеҙенән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһының инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Шепкә (Дала Зәйе ҡушылдығы)
Шепкә (Дала Зәйе ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәрәнкүл (Ҡоншаҡ районы)
Тәрәнкүл (Тере́нкуль) — Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районында урынлашҡан.
Этимологияһы
Атама башҡортса «тәрән» һәм «күл» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында урынлашҡан Тәрәнкүл — Урал төбәгенең урман-дала һыҙаты өсөн типик һыуһаҡлағыс. Силәбе ҡалаһынан 65-70 километрҙа урынлашҡан. Күлдең өҫкө йөҙө — 1.6/1.4 км тәшкил итә.
Иң тәрән ере — 7 м, уртаса тәрәнлеге — 3-4 метр.
Күл буйында ауылдар юҡ. Балыҡ үрсетеү — балыҡ килтереп һыуға ебәреү, ыуылдырыҡ сәсеү. Һәүәҫкәр балыҡ тотоу түләүле. Балыҡ ыуылдырыҡ сәскән сағында балыҡ тотоуҙо тыйыу Силәбе өлкәһе буйынса тыйыуҙар нигеҙендә тормошҡа ашырыла.
Яуым-төшөм, ер аҫты һыуҙары, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйҙарындағы күп һандағы шишмә һыуҙары менән туйына.
Тасуирламаһы
Күл түңәрәк формала. Ярҙарында ҡарағай урмандары, томбойоҡ һәм екән, ҡамыш, тал үҫә.
Күлдең флораһы һәм фаунаһы
Күлдең төбө ҡомло һәм ташлы. Бында алабуға һәм себер сабағы тереклек итә. В озере Теренкуль заселены и обитают следующие виды рыб. Карповые: карп, карась, лещ. Сиговые: сиг, рипус. Хищники: щука, окунь, судак, ротан.
Һайран ауыл советы (Ишембай районы)
Һайран ауыл советы — Башкортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 18 ноябрендә ҡабул ителгән «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм халыҡ йәшәгән ауылдарҙы яңы барлыҡҡа килгән ауыл советына тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошон үҙгәртеүҙәр тураһындағы» Законға ярашлы Һайран ауыл советы ауыл биләмәһе үҙ составына Яңы Әптек ауыл советын индерә. 25) а) Һайран һәм Яңы Әптек ауыл советтарын берләштерергә һәм «Һайран ауыл советы» атамаһын ҡалдырырға. Һайран ауыл советы составына Яңы Әптек ауыл советының Яңы Әптек ауылын индерергә.
Халҡы
Халыҡ иҫәбе — 3 227 кеше, шул иҫәптән пенсионерҙар — 564, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары — 8; ихаталар бөтәһе — 963.
Власть
Ишембай районы муниципаль районының Һайран ауыл советы ауыл биләмәһенең хакимиәт үҙәге түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Яңы Әптек ауылы, Төньяҡ урамы, 4
Дин
Ауыл советы биләмәһендә ике мәсет һәм бер православие Свято-Никольский храмы бар.
Эльтон (тәбиғәт паркы)
«Эльтон» тәбиғәт паркы— майҙаны 1000 км² булған төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт паркы, ул Волгоград өлкәһенең көнсығышындағы Палласовский районында өлкә үҙәгенән 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Парктың тәбиғәт һәйкәле араһында Эльтон күле һәм Улаган тауы айырылып тора.
Флора һәм фаунаһы төрлө — юҡҡа сығып барыусы төрҙәрҙең вәкилдәре йыш ҡына бында тора. Европала берҙән-бер массивы боҙолмаған дала сүле булып тора, унда уникаль тоҙ-көмбәҙ сығышлы объекттар бар (Эльтон күле һәм уға ҡойоусы минераль йылғалар һәм Преснолиманский ҡалҡыулығы).
Тасуирлама
Экологик, эстетик һәм тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре булған әһәмиәтле тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын үҙ эсенә алған. Тәбиғәтенең экологик үҙенсәлектәре һәм әһәмиәте буйынса Приэльтоньяның аналогы юҡ. Эльтон — планеталағы иң ҡыҙыҡлы күлдәрҙең береһе, ул Европала иң ҙур тоҙо үҙенән-үҙе ултыра торған күл, химик составы, шифалы ләме һәм раптың бальнеологик запасы бай. Тәбиғәт паркы территорияһы ландшафт һәм биологик төрлөлөгө, кеше боҙмаған дала сүллегенең ҙур массивы һәм юҡҡа сығып барыусы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың күпләп һаҡланып ҡалған урыны. Тәбиғәт паркы территорияһының тарихи-мәҙәни әһәмиәте лә ҙур. Күп күсмә халыҡтарҙың үткәне һәм мәҙәни традициялары тураһында һөйләүсе күп һанлы мәҙәни мираҫ объекттары бар.
Географияһы
Тәбиғәт паркы тулыһынса Каспий буйы уйһыулығында, Волгоград өлкәһенең көнсығышында урынлашҡан. Эльтон күле янында һирәк осрай торған рельеф формаһы — тоҙ көмбәҙҙәре булған Улаган тауы бар, ул көмбәҙҙәр Эльтон күле уйпатлыҡтарына тура килешле. Бындай тау тоҡомдары өсөн төрлө осорҙа, юрский осоронан башлап, ундағы флора һәм фауна ҡаҙылмалары хас.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы (20 ноябрь 1913 йыл — 6 июнь 1986 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1939—1964 йылдарҙа Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы операторы һәм өлкән операторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Эльтон (тәбиғәт паркы)
Географияһы
Төньяҡтан күлгә Хара йылғаһы ҡоя — ул «Эльтон» тәбиғәт паркындағы иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 40 км.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы
Биорафияһы
Ғәйнетдин Ғабдрахман улы Моратов 1913 йылдың 20 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Аблай ауылында тыуған.
Эльтон (тәбиғәт паркы)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы
Биорафияһы
Тулы булмаған урта белемле.
1931 йылда кочегар, артабан Ағиҙел йылға пароходлығында карап механигы булып эшләй.
1942—1943 йылдарҙа армия сафында хеҙмәт итә.
1938—1939 йылдарҙа — Тымыҡ океан пароходлығының «Давыдов» боҙватҡысында механик булып эшләй. 1939 йылдан алып Өфө нефть эшкәртеү заводында — оператор, өлкән оператор, 1941 йылдан алып — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка инженеры булып эшләй. 1944—1945 йылдарҙа АҠШта командировкала була. 1945—1947 йылдарҙа — Куйбышев нефть эшкәртеү заводында өлкән оператор. 1947—1954 йылдарҙа — Өфө нефть эшкәртеү заводының установка начальнигы вазифаһын башҡарыусы, установканың өлкән операторы, катализатор фабрикаһының мастеры, цех начальнигы. 1954 йылдан алып — Яңы -Өфө нефть эшкәртеү заводының өлкән операторы.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улы социалистик ярышта алдынғы бригада менән етәкселек итә. Ул етәкләгән бригада 1958 йылда алынған социалистик йөкләмәләрен арттырып үтәй: нефть продукттарын сей малдан 2,5 процентҡа арттырып айырып ала, энергия ресурстарының 3 процентын, реагенттарҙың 2 процентын һаҡлап ҡала, нефть продукттарын юғалтыуҙы 5 процентҡа кәметә.
Моратов бригадаһы установканың эш циклын план буйынса бирелгән 90 көн урынына 147 көнгә тиклем оҙайта. Технологик режимды дөрөҫ итеп алып барыу иҫәбенә установкала пландан тыш 500 тонна сей мал эшкәртелә.
Сәнәғәт инициаторы Моратов егерменән артыҡ рационализаторлыҡ тәҡдиме индерә. 1957 йылда Моратов бер төркөм рационализаторҙар менән берлектә көкөрт-кислота алкилирлау установкаһында эш схемаһын үҙгәртергә тәҡдим итә. Алкилирлау технологияһындағы был тәҡдим установканың эш ҡеүәтен ике тапҡырға арттыра. 1958 йылда ул индергән рационализаторлыҡ яңылыҡтары 150 000 һумдан артығыраҡ аҡсаны экономиялай. Моратов заводта 1964 йылға тиклем эшләй.
СССР Юғары Советы Президиумының Указы буйынса 1959 йылдың 19 мартында «Нефть һәм газ сәнәғәтен үҫтереүҙәге ҙур уңыштары өсөн» Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахман улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Моратов Ғәйнетдин Ғабдрахманулы 1986 йылдың 6 июнендә вафат була.
Шукралинка
Шукралинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ласло Паал
Ласло Паал (László Paál, 30 июль 1846 йыл — 4 март 1879 йыл) — мажар рәссам-пейзажисы һәм импрессионисы. Барбизон мәктәбе вәкиле.
Биографияһы
Ласло Паал 1846 йылдың 30 июлендә хәҙерге Румынияның Трансильвания төбәгендәге Хунедоара жудецының Зам ауылында тыуған.
1864—1866 Вена Һынлы сәнғәт академияһында рәсем сәнғәтенә өйрәнә. Немец рәссамы Альберт Циммермандың уҡыусыһы.
1869 йылда тәүгә үҙенең ҡайһы бер эштәрен Мюнхендәге күргәҙмәгә ҡуя. 1870 йылда Нидерландыға сәйәхәт ҡыла, шул уҡ йылда яҡын дуҫы һәм теләктәше мажар живописецы Михай Мункачи тәҡдиме менән белем алыуын дауам итеү өсөн дюссельдорф һынлы сәнғәт Академияһына уҡырға инә.
1873 йылдан Паал рәссам-барбизонлылар колонияһында йәшәй. Париж Салонында ҡатнаша. 1873 йылда унда «Закат»(«Ҡояш батышы») картинаһы өсөн бүләккә лайыҡ була.
1874 йылдан — Дюссельдорф рәссамдар ассоциацияһы ағзаһы.
1879 йылда Шарантон-ле-Понда Франция вафат була. Ижад йылдары осоронда 65-кә яҡын картина яҙа. Вафатынан һуң уның эштәре 1880 йылда Парижда үткән аукционда һатыла.
Ижады
Белгестәр  һәм тәнҡитселәр фекеренсә, Паал тәбиғәтте көсөргәнешле хис-тойғолар һәм темперамент аша һүрәтләй ала. Рәссамдың живопись манералары Мункачиҙағы кеүек хисле һәм әүҙем. Төҫтәр алышыныуы драматик һәм киҫкен. Уның пейзаждарындағы тәбиғәт мәңгелек хәрәкәт һәм үҙгәрештәр менән һуғарылған. Тәбиғәттең был туҡтауһыҙ хәрәкәтен тойомлауҙы рәссам темпераментлы яҙыу манераһы аша башҡара. Шул уҡ ваҡытта Паал пейзаждарында импрессионистарса еңелсә ҡабул итеүҙең әҫәре лә юҡ. Бер туҡтауһыҙ үҙгәреш кисереүҙе тойорға булышҡан уның тәбиғәт күренештәре үҙенең әйбер билдәләнешендә, пластик бөтөнлөктә матди хәлдә ҡала.
Киндюк
Киндюк — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кундыш йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смородинцев Анатолий Александрович
Смородинцев Анатолий Александрович (6 апрель 1901 йыл — 6 август 1986 йыл) — СССР бактериологы, вирусолог, иммунолог. СССР Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1966), медицина фәндәре докторы, профессор, СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының киҙеүҙе фәнни-тикшеренеү институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
Биографияһы
Анатолий Александрович Смородинцев 1901 йылдың 19 апрелендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы) Асҡын ауылында земство табибы ғаиләһендә тыуа. Ғаиләлә барыһы дүрт бала була. Атаһы уларҙа медицинаға һөйөү тәрбиәләй һәм бөтә балалары ла табип булып китә. Башланғыс мәктәпте һәм реаль училищены тамамлағандан һуң, Томск университетының медицина факультетына уҡырға инә.
1923 йылда университетты тамамлағандан һуң Томск Бактериология институтында ассистент итеп ҡалдыралар
1924 йылда Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһына саҡырыла. Төркөстан фронтында табип булып хеҙмәт итә, басмач бандалары менән һуғышта ҡатнаша.
1926 йылда, Ҡыҙыл Армияла хеҙмәтен тултырғас, Ленинградта Эксперименталь медицина институтында стажировка үтә, бер үк ваҡытта Акушерлыҡ һәм гинекология үҙәк институтының бактериологик лабораторияһы мөдире була.
1933—1937 йылдарҙа — Л. Пастер исемендәге Ленинград бактериология һәм эпидемиология институтының бактериология бүлеге мөдире
1938—1945 йылдарҙа — Мәскәүҙә Бөтә Союз эксперименталь медицина институтының вирус бүлеге мөдире.
1946—1967 йылдарҙа — Ленинград эксперименталь медицина институтында вирусология бүлеге мөдире.
1967—1972 йылдарҙа — Бөтә союз гриппты ғилми-тикшеренеү институты директоры.
1972 йылдан — ошо институттың гриппты һәм киҫкен респиратор ауырыуҙарҙы иҫкәртеү үҙгәлекле бүлеге мөдире
1975 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының эксперименталь медицина институтында вирусология бүлеге мөдире.
1986 йылдың 6 авгусында Ленинградта вафат була. Богословский зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
600-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән вирусҡа ҡаршы иммунитетҡа, талпан энцефалитына, геморрагик нефрозонефритҡа, полиомиелитҡа, ҡыҙылсаға, эпидемик паротитҡа, гриппҡа, вируслы инфекцияларҙы үҙенсәлекле профилактикалау ысулына арналған 12 монография авторы һәм авторҙашы.
Полиомиелитҡа ҡаршы вакцина эшләй һәм индерә (М. П. Чумаков менән берлектә). Гриппкә, талпан энцефалитына, ҡыҙылсаға, эпидемик паротитҡа ҡаршы вакцина эшләй.
Исаак Ньютон
Исаа́к Нью́тон (Sir Isaac Newton, 1752 йылға тиклем ғәмәлдә булған Юлиан календары буйынса 1642 йылдың 25 декабрендә тыуған, 1727 йылдың 20 мартында вафат булған, йәки Григориан календары буйынса 1643 йылдың 4 мартында тыуған, 1727 йылдың 31 мартында вафат булған) — инглиз физигы, математигы һәм астрономы, классик физикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; кешелек тарихында «механика фәненең атаһы» тигән маҡтаулы исем менән танылған бөйөк инглиз ғалимы. «Тәбиғи фәлсәфәнең математик нигеҙе» тигән хеҙмәттә гравитация(бөтә ғаләм тартылыу законын) һәм механиканың өс законын асып, классик механикаға нигеҙ һала.
Бала сағы
Исаак Ньютон Англияла граждандар һуғышы (1642—1648) башланыр алдынан, Галилео Галилей (1564—1642) үлгән йылда, Вульстроп ауылында (Woolsthorpe, Линкольншир графлығында) хәлле ваҡ фермер ғаиләһендә донъяға килә. Ньютондың атаһы улы тыуғансы вафат була. Малай ваҡытынан алда тыуа, сирләшкә була. Бер аҙна буйы ғүмере ҡыл өҫтөндә ҡала, уны суҡындырырға ла баҙнат итмәйҙәр. Әммә малай иҫән ҡала, һәм уға атаһының хөрмәтенә Исаак тип исем ҡушалар. Һаулығы насар булыуға ҡарамаҫтан, ул 84 йыл йәшәй.
Ньютон үҙенең сығышын Шотландия дворяндарынан тип иҫәпләй, әммә тарихсылар уның ата-бабалары 1524 йылда ярлы крәҫтиән булыуҙарын асыҡлай.
1646 йылда уның әсәһе Анна Эйсской (Hannah Ayscough) 63 йәшлек тол иргә кейәүгә сыға, уларҙың өс балаһы була, һәм унда Исаак ҡайғыһы булмай. Әсәһе яғынан бабаһы Уильям Эйской уның ҡурсалаусыһы була. Бала сағында Ньютон аралашмаусан, йомоҡ һәм һөйләшмәҫ була, китап уҡырға һәм төрлө техник уйынсыҡтар эшләргә ярата: ҡояш сәғәте, һыу сәғәте, тирмән һ.б. Ул үҙен яңғыҙ тип хис итә.
1653 йылда үгәй атаһы үлгәс, уның ҡалған мираҫты әсәһе Исаакҡа яҙҙыра.
1655 йылда Исаакты йыраҡ булмаған мәктәпкә бирәләр, бында ул аптекарь Кларк өйөндә йәшәй. Бында ул үҙенең ғәҙәттән тыш һәләтле булыуын күрһәтә, әммә 1659 йылда әсәһе алып ҡайтып 16 йәшлек үҫмергә хужалыҡ эштәрен йөкмәтергә маташа. Уның тырышыуы бушҡа була — Исаак китап уҡыу һәм төрлө механизмдар төҙөүҙе хуп күрә. Уның һәләтен күреп, уҡытыусылар һәм туғандары Исаактың әсәһен улын Кембридж университетына ебәрергә күндерә.
Уның физика, математика, астрономия өлкәләрендә яһаған асыштары, ҡаҙаныштары һанап бөтөргөһөҙ, һәм улар береһенән-береһе мөһимерәк. Ньютон — механика һәм астрономия фәндәренә теоретик нигеҙ һалыусы. Ул — ғаләмдәге есемдәрҙең үҙ-ара тарту көсө законын, математикала (Г. Лейбниц менән бер дәүерҙә) интеграл һәм дифференциал мөнәсәбәтендәге законсылыҡтарҙы асыусы ла, көҙгөлө телескопты уйлап табыусы ла, оптика буйынса күп кенә эксперименталь хеҙмәттәр авторы ла. И. Ньютон фәндә беренсе булып  яҡтылыҡтың матдәсел, корпускуляр сифатын һәм уның (яктылыктың) бүленеү (дисперсик) сифатын да аса. Ньютон матдәләрҙең сикһеҙ ваҡ ҡына өлөшсәләрҙән (атомдарҙан), һуңғыларының артыҡ бүленмәҫ киҫәксәләрҙән торғанлығы тураһында ла ҡараштарын белдерә.
Исаак Ньютонды хаҡлы рәүештә бөйөк һәм мәшһүр ғалим итеп танытҡан асыштары механика фәне өлкәһенә ҡарай. Ул — хәрәкәттең атаҡлы өс законын асҡан ғалим. Уларҙың
Был һәм башҡа ошондай асыштарҙың әһәмиәте астрономия, физика, механика, математика һ. б. фәндәрнең киләсәк үҫеше өсөн генә түгел, бәлки, ғөмүмән донъяның барлыҡ законлылыҡтарын өйрәнеү өсөн дә тейешле нигеҙ, шулай ук этәргес көс булыуҙа тип һанарға кәрәк.
Тринити-колледж (1661—1664)
1661 йылдың июнендә 18 йәшлек Ньютон Кембридж ҡалаһына килгән. Уставҡа ярашлы, уға латин телен белеү өсөн имтихан алалар, шунан һуң ул Тринити-колледжға (Изге Троица колледжы) ҡабул ителә. Был уҡыу йорто менән Ньютондың 30 йылдан ашыу тормошо бәйле.
Колледж, бөтә университет кеүек үк, ауыр ваҡыттар кисергән. Яңы ғына (1660) Англияла монархия тергеҙелгән, король Карл II университетҡа ебәрелгән түләүҙәрҙе йыш ҡына тотҡарлаған, революция йылдарында тәғәйенләнгән уҡытыусылар составының байтаҡ өлөшөн эштән бушатҡан. Тринити-колледжда бөтәһе 400 кеше, шул иҫәптән колледж студенттары, хеҙмәттәре һәм устав буйынса хәйер алырға тейеш булған 20 кеше йәшәгән. Уҡыу процесы үтә насар хәлдә булған [17]
1664 йылдың апрелендә Ньютон имтихандарҙы тапшырып, юғары категорияға (scholars) күсә, был уға колледжда белем алыуға һәм уны дауам итеүгә хоҡуҡ бирә.
Галилей асыштарына ҡарамаҫтан, Кембриджда тәбиғи фәндәр һәм философияны элеккесә Аристотель буйынса уҡытҡандар. Әммә Ньютондың һаҡланып ҡалған дәфтәрҙәрендә, Коперник, картезианлыҡ, Кеплер һәм Гассенди атомистик теорияһы телгә алына. Был дәфтәрҙе уҡып фекер йөрөткәндә, Нбютон төрлө тәжрибәләр (башлыса фәнни инструменттар) менән мауыҡҡан, оптика, астрономия, математика, фонетика, музыка теорияһы менән мауығып киткән. Бүлмәлә бергә йәшәгән күршенең хәтирләүенсә, Ньютон ашау һәм йоҡлау тураһында бөтөнләй онотҡан онотҡан; бөтә ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, ул үҙе шулай йәшәргә теләгән.
1664 йыл Ньютондың тормошо башҡа ваҡиғалар менән дә бай була. Ньютон ижади үҫеш ала, үҙаллы ғилми эшмәкәрлек башлай һәм тәбиғәттә 45 пунктан торған кеше тормошонда хәл ителмәгән проблемалар (Вопросник, ) исемлеген төҙөй. Артабан бындай исемлектәр уның эш дәфтәрендә бер нисә тапҡыр барлыҡҡа килә. Ошо йылдың март айында колледждың математика кафедраһында яңы уҡытыусы, 34 йәшлек Исаака Барроу эшләй башлай, киләсәктә математика уҡытыусыһы Ньютондың дуҫы була. Ньютон математикаға ҡыҙыҡһыныу шул ваҡытта ҡапыл арта. Ул тәүге математик асышын яһай: теләһә ниндәй рациональ күрһәткес (шул иҫәптән тиҫкәре) өсөн биноминаль тарҡатыу, ә уның аша үҙенең төп математик алымын иҫбатлай — функцияны сикһеҙ рәткә тарҡата. Йыл аҙағында Ньютон бакалавр була.
Галилео, Декарт һәм Кеплер кеүек ғалимдар Ньютон ижадының ғилми таянысы һәм илһамландырыусылары (иң юғары кимәлдә физика буйынса). Ньютон уларҙың хеҙмәттәрен донъяның универсаль системаһына үҙләштерә. Шулай уҡ, Евклид, Ферма, Гюйгенс, Валлис, уҡытыусыһы Барроу аҙыраҡ тәьҫир иткән. Студент яҙмаһында Ньютондың Программа фразаһы бар: "Философияла, хәҡиҡәттән тыш хаким юҡ… Кеплер, Галилейы, Декартҡа алтын һәйкәлдәр ҡуйырға һәм һәр биттә яҙырға тейешбеҙ: «Платон — дуҫ, Аристотель — дуҫ, әммә төп дуҫы — хәҡиҡәт»."
«Тағун йылдары» (1665—1667)
1664 йылда Раштыуа алдынан Лондондағы ҡайһы бер йорттарҙа Бөйөк эпидемияның тәүге билдәләре — ҡыҙыл тәреләр барлыҡҡа килә. Йәйгә үлемесле эпидемия ярайһы уҡ киңәйә. 1665 йылдың 8 авгусында Тринити-колледжында уҡыуҙар туҡтатыла һәм персонал эпидемия тамамланғансы таратыла. Ньютон өйөнә Вулсторпҡа ҡайта, үҙе менән китап, дәреслектәрен алып ҡайта.
Был йылдар Англия өсөн айырыуса ауыр, ҡоротҡос (Лондонда ғына халыҡтың бишенсе өлөшө һәләк булды), Голландия менән һуғыш, Бөйөк Лондон янғыны. Үҙенең фәнни асыштарының мөһим өлөшөн Ньютон «тағун йылдарында» яңғыҙлыҡта башҡара. Һаҡланған яҙмаларҙа күренеүенсә, 23 йәшлек Ньютон дифференциаль һәм интеграль иҫәпләүҙәрҙең, шулай уҡ Ньютон-Лейбница формулаһы тип йөрөтөлгән функцияны рәттәргә тарҡатыуҙың төп ысулдарын белгән. Тапҡыр оптик эксперименттар үткәреп, аҡ төҫ спектрҙағы төҫтәрҙән торғанын иҫбатлай. Ошо йылдар тураһында Ньютон иҫтәлектәренән : 1665 йылда мин рәттәрҙе иҫәпләү ысулын һәм теләһә ниндәй дәрәжәләге күп быуында ошондай рәткә тарғатыу ысулын ... ноябрҙа флюкций ысулын дифференциаль иҫәпләмә; киләһе йылдың ғинуарында төҫтәр теорияһын астым, май айында флюксий ысулы менән [интеграл иҫәпләмә] башланым… Был йылдарҙа математика һәм тәбиғи философия менән мауығып, һуңынан ҡабатланмаҫлыҡ,  иң шәп йәшлек йылдарымды үткәрҙем.
Әҙәбиәт
{{Commons|Isaac Newton}}
{{Библиоинформация}}
{{scientist-stub}}
Амелич
Амелич — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парабель йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 185 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Кеть йылғаһы ҡушылған урынған Васюган йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кеть, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Арҡа (һырт)
Ишембай районы буйлап Өпәй һәм Һарғай йылғалары (Рәүҙәк йылғаһы ҡушылдыҡтары) араһында меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 9 км, киңлеге 2—4 км, абс. бейеклеге 609 м. 5 түбәһе айырылып тора.
Рельефы тигеҙ, уйпатлыҡтар м‑н ҡатмарланған. Төньяҡ өлөшөндә 10 м тәрәнлектәге карст упҡыны бар. Көнсығыш битләүҙәре һөҙәк, көнбайышы — текә.
Вендтың әшә свитаһы алевролиттарынан һәм полимикт ҡомташтарынан тора. Ландшафы тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы йүкә‑имән‑саған ҡатыш киң япраҡлы ҡоро урмандарҙан тора.
Күҙәнәк
thumb|right|300px|Прокариот күҙәнәк һүрәте Күҙәнәк — бөтә төр организмдарҙың (күҙәнәкле төҙөлөшө булмаған вирустар һәм вироидтарҙан башҡа) төҙөлөшөн һәм йәшәйешен тәьмин иткән элементар структур-функциональ берәмек.
Күҙәнәктең үҙ метаболизмы (матдәләр алмашыныуы) бар, улар үҫеү һәм үрсеү һәләтенә лә эйә.
Бөтә тере организмдар күҙәнәкле төҙөлөшөнә ҡарап ике төргә бүленә: бер күҙәнәклеләр һәм күп күҙәнәклеләр. Бер күҙәнәклеләргә бактериялар инә.
Бәшмәктәр, үҫемлектәр һәм хайуандарҙың төп өлөшө күп күҙәнәкле булһа ла, улар араһында бер күҙәнәкле вәкилдәр ҙә бар (мәҫәлән, сүпрә, хлорелла, инфузория-туфелька).
Төҙөлөшө яғынан ҡарағанда күҙәнәктең ике кимәле бар: прокариот (ядроһыҙ) һәм эукариот (ядролы) күҙәнәк.
Биологияның күҙәнәктәр төҙөлөшөн һәм йәшәйешен өйрәнеүсе бүлеге цитология тип йөрөтөлә. Ғилми хеҙмттәрҙә шулай уҡ күҙәнәк биологияһы тигән төшөнсә лә ҡулланыла.
Күҙәнәкте асыу тарихы
инглиз ғалимы Роберт Гук күҙәнәкте иң беренсе күргән кеше һанала (ул шулай уҡ Гук законын асыусы булараҡ та билдәле).
1665 йылда, бөкө имәненең һыуҙа батмайынса йөҙөп йөрөү сәбәбен аңларға тырышып, Гук бөкө ағасы олононың йоҡа ғына итеп ҡырҡып алынған киҫемен үҙе камиллаштырған микроскоп ярҙамында ҡарай башлай.
Тикшереү барышында ул бөкөнөң бал ҡорттары умартаһындағы кәрәҙ күҙәнәктәренә оҡшаған әллә күпме ваҡ ҡына күҙәнәктәргә бүленеүен асыҡлай һәм уларҙы «күҙәнәк» тип атай (инглиз телендәге cell «күҙәнәк» тип тәржемәләнә).
Үҫемлектәрҙең дә күҙәнәктәрҙән тороуын 1675 йылда итальян табибы Марчелло Мальпигираҫлаһа, 1681 йылда инглиз ботанигы Неемия Грю шулай уҡ быны иҫбатлай.
Нәҡ ошо ваҡыттан күҙәнәкте «туҡлыҡлы һут менән тулған ҡыуыҡса» тип йөрөтә башлайҙар.
1674 йылда голланд оҫтаһы Антони ван Левенгук (Anton van Leeuwenhoek, 1632—1723) микроскоп ярҙамында һыу тамсыһында беренсе булып «ваҡ йәнлектәр»ҙе — хәрәкәт итеүсе тере организмдарҙы (инфузориялар, амёбалар һәм бактериялар) күреүегә ирешә.
Шул уҡ Левенгук тәүге булып хайуан күҙәнәктәрен — эритроцит һәм сперматозоидтарҙы күҙәтә.
1802—1808 йылдарҙа француз тикшеренеүсеһе Шарль-Франсуа Бриссо де Мирбель үҫемлектәрҙең күҙәнәктәр төҙөгән туҡымаларҙан тороуын иҫбатлай.
Мирбелдең күҙәнәкле төҙөлөш фекерен 1809 йылда Жан Батист Ламарк хайуандар организмына ҡарата ла ҡуллана.
1825 йылда чех ғалимы Ян Пуркине ҡоштарҙың түл (инә) күҙәнәге ядроһын аса, ә 1839 йылда фәнгә хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәренең йәшәү процесының нигеҙе булып тороусы матдә «протоплазма» төшөнсәһен индерә.
1831 йылда инглиз ботанигы Роберт Броун беренсе булып үҫемлек күҙәнәге ядроһын һүрәтләп яҙа, ә  1833 йылда ядроның үҫемлек күҙәнәгендә мотлаҡ булырға тейешлеген асыҡлай.
Ошо осорҙан башлап күҙәнәктәрҙең ойошоуында иң мөһиме тирбәлә торған ҡаты яры — мембрана түгел, ә уның эсендә булғаны һанала башлай.
Күҙәнәк тәғлимәте
Организмдар төҙөлөшөнең 1839 йылда немец ғалимдары — зоолог Теодор Шванн һәм ботаник Маттиас Якоб Шлейден төҙөгән күҙәнәк теорияһы өс фекерҙе үҙ эсенә ала.
1858 йылда Рудольф Вирхов был теорияны тағы бер фекер менән тулыландыра, әммә ул бында хаталарға ла юл ҡуя: мәҫәлән, уның фаразлауынса күҙәнәктәр үҙ-ара ныҡлы бәйләнмәгән, һәм уларҙың һәр ҡайһыһы үҙ аллы йәшәйеш кисерә. Күҙәнәктәр системаһының бер бөтөнлөгө бары тик һуңыраҡ ҡына иҫбат ителә. 1878 йылда урыҫ ғалимы Иван Дорофеевич Чистяковым үҫемлек күҙәнәктәрендәге митозды (тура булмаған бүленеүҙе) аса; 1878 йылда немец тикшеренеүсеһе Вальтер Флемминг менән П. И. Перемежко митозды хайуандарҙа ла таба.
1882 йылда В. Флемминг хайуан күҙәнәктәрендә, ә 1888 йылда Эдуард Страсбургер үҫемлек күҙәнәктәрендә мейозды (редукцион бүленеүҙе) күҙәтә.
Күҙәнәктең төҙөлөшө
thumb|right|350px|Прокариот һәм эукариот күҙәнәк Ике төркөм күҙәнәктәр бар: прокариоттар һәм эукариоттар. Прокариот күҙәнәктәрҙә ядро мембранаһы булмағанлыҡтан ДНК күҙәнәк эсендә ирекле йөрөй, шуға уларҙы ядроһыҙҙар тип атайҙар.
Эукариоттар (ядролылар) — ядролары мембрана-тышса менән уратып алынған күҙәнәктәр. Ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша.
Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе, ә эукариоттарға күп куҙәнәклеләр ҡарай.
Прокариот күҙәнәктәр (ядроһыҙҙар) — төҙөлөшө буйынса ябайыраҡ һәм алдараҡ (боронораҡ), ә эукариоттарҙың төҙөлөшө ҡатмарлыраҡ, һәм улар һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ике төр күҙәнәктәрҙә лә цитоплазма, органеллалар, ДНК, РНК-ның төрҙәре һәм мебрана-тышса менән солғап алынған.
Прокариот күҙәнәк
Прокариоттар — күҙәнәгендә ядро мембранаһы булмаған, ДНК-һы күҙәнәк эсендә ирекле булған организм, уларҙы ҡайһы берҙә ядроһыҙҙар тип атайҙар. Прокариот күҙәнәктәргә архейҙар һәм бактерияларҙың күбеһе ҡарай.
Эукариот күҙәнәк
[[Рәсем:Biological cell.svg|thumb|right|350px|Был хайуан күҙәнәге һүрәте (эукариот күҙәнәк)
(1) — бәләкәй ядро
(2) — ядро
(3) — рибосома
(4) — везикула
(5) — шырыш эндоплазмик ректилиум
(6) — Гольджи аппараты
(7) — цитоһөлдә
(9) — митохондрия
(10) — лизосома
(11) — цитоплазма
(12) — пероксисома
(13) — центриоль менән центросома
]] Эукариоттар (ядролылар) — ядролары тышса-мембрана менән уратып алынған күҙәнәктәр, ядрола уларҙың хромосомалары урынлаша.
Эукариоттарға бер һәм күп куҙәнәкле организмдар ҡарай, йәғни Органик донъяның өс батшалығы вәкилдәре: Бәшмәктәр, Үҫемлектәр, Хайуандар.
Төп билдәләренә нәҫел материалының цитоплазманан тышса-мембрана менән айырылыуынан тыш, күҙәнәк органеллаларының(органоид) тышса-мембрана менән сикләнеүе лә инә.
Бындай органеллалар булып: митохондриялар, пластидтар (ике ҡат мембраналылар) һәм лизосомалар, эндоплазматик селтәр, йәғни, эндопластик ретикулум (ректилиум түгел һүрәттә яҙылғанса), Гольджи аппараты (бер мембраналы) тора. Прокариот күҙәнәктәрҙә мембранаһыҙ структуралар ғына була.
Күҙәнәк төҙөлөшө (компоненттары)
Бөтә күҙәнәктәр ҙә прокариот һәм эукариот булыуына ҡарамаҫтан, мембрана тышсаһынан тора. Мембрана күҙәнәктә булған эске органеллаларҙы һәм башҡа кәрәкле берләшмәләрҙе сикләп тора, тағы мембрана күҙәнәктең электрик потенциалын тота (ул хәрәкәт һәм нервы импульстарын барлыҡҡа килтерә).
Мембрана эсендә тоҙло цитоплазма күҙәнәктең иң күп урынын алып тора. Бөтә күҙәнәктәргә ДНК — гендарҙағы нәҫеллек материалдары һәм РНК бар. Информациялы (матрица) РНК, йәғни, и-РНК аҡһымдар, ферменттар яһай торған ваҡытлыса мәғлүмәт туплай. Күҙәнәктәрҙә тағы икенсе төр биомолекулалар бар.
Мембрана
Куҙәнәк цитоплазмаһы күҙәнәк мембранаһы менән (тышса) солғап алынған. Мембрана күҙәнәкте тышҡы мөхиттән һаҡлай.
Ул күбеһенсә ике ҡат липид (гидрофоб майға хас молекулалар) һәм гирдофил фосфор молекулаларынан тора. Шулай итеп, был ҡатлам ике ҡатлы фосфолипид тип атала.
Ошо мембранала урынлашҡан аҡһымдар насос һәм канал кеүек эшмәкәрлек итә. Улар ҡайһы бер молекулаларҙы күҙәнәк эсенә индерә, ә ҡайһыларын унан сығара.
Мембрананы ярым үткәреүсе тип әйтәләр, сөнки ул ҡайһы бер матдәләрҙе (молекулаларҙы йәки иондарҙы) сикләнгән күләмдә генә үткәрә, ә ҡайһыларын бөтөнләй үткәрмәй.
Күҙәнәк тышындағы рецепторҙар сигнал молекулаларын (гормондар кеүек) аныҡлаусы аҡһымдан тора.
Цитоһөлдә
Цитоһөлдә тип күҙәнәк цитоплазмаһында булған фибрилляр (еп кеүек) аҡһым структураларҙы атайҙар.
Цитоһөлдә күҙәнәктең формаһын һаҡларға ярҙам итә һәм төҙөлөшөн тәртипкә килтерә; эндоцитоз ваҡытында (тышҡы материалдарҙы йотоу) ярҙам итә; цитокинезда (күҙәнәк бүленеүе) ҡатнаша; күҙәнәк хәрәкәт иткән һәм үҫкән ваҡытта күҙәнәк өлөштәрен урынлаштырырға булыша.
Эукариот цитоһөлдә микрофиломент, аралыҡ филаментынан (промежуточные филоменты) һәм микрокөпшәләрҙән тора; ошоларға оҡшаш күҙәнәктең төҙөлөшөн контролдә тотоусы күп аҡһымдар бар.
Генетик материал
Күҙәнәктәрҙә ике төр генетик материал бар: дезоксирибонуклиен кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклиен кислотаһы (РНК).
Прокариот генетик материал цитоплазманың нуклеоид өлөшөндә ябай түңәрәк (ҡулса фиғылындағы) ДНК молекулаларына ойошҡан. Эукариотик генетик материал линиялы (линияр) молекула булып ядро эсендә (хромосома тип атала); өҫтәмә генетик материал менән ҡайһы бер органеллаларҙа бар (мәҫәлән, митохондрияла).
Кеше күҙәнәгендә генетик материал, ядрола (ядро геномы формаларында) һәм митохондрияла (митохондриаль геном формаларында) туплана. Кешенең ядро геномы, хромосома тип аталған 23 пар таяҡ формаһындағы ДНК-нан тора.
Митохондрияль геном, ДНК-ның ядро геномынан айырмалы рәүештә — түңәрәк (ҡулса) формаһында. Митохондриаль ДНК бик бәләкәс булыуына ҡарамаҫтан (ядро хромосомаһы менән сағыштырғанда), митохондрия энергия эшләп сығарыуҙа ҡатнашҡан 13 аҡһым кодын һәм тРНК кодын һаҡлай.
Сит генетик материал (күбеһенсә ДНК) трансфекция тип аталған процеста яһалма рәүештә күҙәнәккә индерелә ала. Әгәр сит ДНК күҙәнәк геномына индерелмәһә, был процесс ваҡытлыса, әгәр геномға инһә — тотороҡло була. Ҡайһы бер вирустар үҙенең генетик материалын күҙәнәк геномына индерә ала.
Органеллалар
Кеше кәүҙәһендә йөрәк, үпкә, бөйөр кеүек төрлө органдар бар, ошо органдар төрлө функциялар башҡара.
Күҙәнәк тә органелла тигән «бәләкәй органдарҙан» тора, органеллалар бер йәки бер нисә йәшәүгә кәрәкле булған функция башҡарырға махсуслашҡан. Эукариот һәм прокариот күҙәнәктәрендә органеллалар бар, тик эукариоттарҙа улар ҡатмарлыраҡ.
Күҙәнәктә бер-нисә төр органеллалар бар. Ҡайһылары (мәҫәлән, ядро һәм Гольджи аппараты) берешәр генә була, шул уҡ ваҡытта икенселәре (мәҫәлән, митохондриялар, лизосомалар, пероксисомалар) күп була ала (йөҙ мең тирәһе). Цитоплазмала органеллаларҙы уратып алған күҙәнәк-ара шыйыҡса тултыра.
Ядро — эукариоттарҙа ғына
Ядрола репликация һәм синтез тигән процестар бара. Репликация — ДНК молекулаһын күсереп яҙыу (икеләтеү), транскрипция — РНК молекулаһын синтезлау.
Синтезланған РНК молекулаһы ядро эсендә үҙгәрештәр кисергәндән һуң (мәҫәлән, сплайсинг процесы — РНК молекулаһынан кәрәкмәгән өлөштәрҙе юйыу) цитоплазмаға сыға. Цитоплазмала иРНК аҡһым синтезында ҡатнаша. Ядро эсендә бәләкәй ядро бар, ошонда рибосома синтезлана.
Митохондрия һәм хлоропласт
Митохондрия үҙ-аллы үрсеү һәләтенә эйә органелла булып тора. Был һәләте уның  үҙ нәҫел матдәһе - ДНК молекулаларының һәм аҡһым эшләп сығарыусы рибосомалары булыуына бәйле.