cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павлова Нина Михайловна
Биографияһы
Н. Павлованың яҙыусылыҡ һәм ғалимлыҡ эше менән ҡыҙыҡһыныуын формалаштырыуҙа ғаиләһе ҙур роль уйнай. Уның әсәһе китапханасы булып эшләй һәм балаларында китапҡа ҡарата ихтирам уята. Аталары академик Павлов Михаил Александрович балаларының үҫеүендә үҙенсәлекле роль башҡара. Ул балалары өсөн егәрлелек өлгөһө булып тора һәм балаларында хеҙмәткә хөрмәт менән ҡарау уята.
1918 йылдан алып Нина Михайловна Петроград Политехник институты янындағы тәбиғәтте өйрәнеү мәктәбендә — уҡытыусы, һуңынан Н. А. Некрасов исемендәге Педагогия институтының ботаника кафедраһында ассистент булып эшләй.
1925 йылдан алып Бөтә союз үҫемлекселек институтының (ВИР) еләк-емеш культуралары бүлегендә хеҙмәт итә. 1926—1929 йылдарҙа эше менән бер ваҡытта Ленинград дәүләт университетының Петергоф биология институтында аспирантурала уҡый. 1938 йылда ул эш һөҙөмтәләре буйынса диссертация яҡламай ғына биология фәндәре ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
1928 йылда үҫемлектәрҙә селекция эше үткәрә. Уның эш һөҙөмтәһе булып ул сығарған яңы 24 крыжовник һәм ҡарағат сорты: Богатырь, Неосыпающаяся, Бия, Зоя, Голубка, Алтайская десертная ҡара ҡарағат, Щедрая ҡыҙыл ҡарағат сорты , Черныш, Изабелла, Отличник крыжовнигы — була. Неосыпающаяся сорты ГДР-ҙа районлаштырыла, Болгарияла дәүләт сортиментына индерелә, Венгрияла үрсетеүгә рөхсәт ителә. Богатырь сорты Болгарияның дәүләт сортиментына индерелгән. Щедрая сорты Финляндия менән Данияла үҫтереүгә хуплана.
1934 йылда институтҡа зоолог Лев Валентинович Бианки (Виталий Бианкиҙың ағаһы) һәм «Юный натуралист» журналы мөхәррире килә. ВИР директоры И. Вавиловтан улар балалар журналына институттың эше тураһында мәҡәләләр яҙырлыҡ институт хеҙмәткәрен тәҡдим итеүен һорай. Н. Иванович стена гәзитенә юмористик шиғырҙар яҙыусы Н. М. Павлованы уларға тәҡдим итә. Н. Павлова үҙ өйөндә «әҙәби мәктәп» булдырған Виталий Бианкиҙың мәктәбенә инә. Был мәктәптә Николай Сладков, Алексей Ливеровский, Зоя Пирогова, Кронид Гарновский, Святослав Сахарнов, Борис Житков һ. б. уҡый һәм аҙаҡ билдәле яҙыусы булып китә. В. В. Бианки яҙа башлаған Н. Павлованың остазы һәм етәксеһе була. Виталий Валентинович был вазифаны намыҫлы рәүештә үтәй. Ул һәр әңгәмәгә ентекле әҙерләнә, бик күп иҫкәрмәләр яһай, сюжет үҫеше формаларын ентекле аңлата, әҫәрҙе нисек дөрөҫ башларға һәм тамамларға, әҫәрҙә күрһәтелгән осорҙо нисек сағылдырырға өйрәтә. Виталий Валентинович Бианки ярҙамында Н. М. Павлова үҙенең беренсе «Рекордный снимок» хикәйәһен (1935) яҙа.
Нина Михайловна әҙәби әҫәрҙәрен почта аша Бианкиға уҡырға ебәрә, ҡайһы саҡ ҡулъяҙмаларын үҙе килтерә. Бианки уларҙы мөхәррирләй. Н. М. Павлова киҫкен быуын ревматизмы менән ауырыған ваҡытта В. В. Бианки хаттары уның өсөн ҙур ярҙам була.
1942 йылда уны Ойрот-Тураға (хәҙерге Горно-Алтайск), Алтай зона емеш-еләк тәжрибә станцияһына эшкә ебәрәләр. Унда Н. Павлова Себерҙә үҫкән ҡырағай еләктәр өҫтөндә эшләй, ә 1945 йылдан алып ВИР-ҙа еләк культураларын тикшерә. 1951 йылда «СССР-ҙа ҡара ҡарағат» монографияһы материалдары буйынса фән докторы ғилми дәрәжәһен ала.
1959—1967 йылдар буйына емеш культуралары бүлегендә мөдир булып эшләй. 1973 йылдың 15 сентябрендә Пязелево ҡасабаһында вафат була. Ленинград өлкәһенең Антропшино ҡасабаһында ерләнә.
Ижады
Морфолог ғалим, систематик һәм селекционер Н. М. Павлова балалар яҙыусыһы булараҡ билдәлелек ала, ул әкиәттәр, балалар өсөн хикәйәләр һәм очерктар авторы. 1935 йылда ул балалар араһында үҙе яратҡан фәнен популярлаштырыу өсөн балалар әҙәбиәтенә килә.
1935 йылда уның беренсе хикәйәһе «Рекордный снимок» баҫылып сыға. Һуңынан «Большое чудо», «Живая бусинка», «Желтый, белый, лиловый», «Мышонок заблудился», «Хитрый одуванчик» хикәйәләрен яҙа. «Чиж», «Пионер», «Мурзилка», «Юный натуралист» балалар журналында уның хикәйәләре баҫыла. Яҙыусының әҫәрҙәре фәнни дөрөҫлөгө, балаларҙың аңына барып етеүе менән айырылып тора. Үҙ әҫәрҙәрендә һеркәләнеү, туҡланыу, мимикрия, бөжәктәр һәм үҫемлектәрҙең үҙ-ара бәйләнешен ул ғилми терминдарһыҙ ғына, мауыҡтырғыс хикәйәләр рәүешендә аңлатып бирә.
Нина Михайловна күп йылдар буйына үҙенең остазы В. Бианки менән хеҙмәттәшлек итә, уның «Лесная газета» китабының туғыҙынсы баҫмаһы өсөн 28 хикәйә яҙа, ай һайын балалар өсөн сығарылған «Вести из леса» радиотапшырыуҙарында ҡатнаша.
Хеҙмәттәре
Яҙыусының түбәндәге әҫәрҙәре сығарыла:
Шабанова Татьяна Дмитриевна
Шабанова Татьяна Дмитриевна (8 март 1947 йыл) — юғары мәктәп ветераны, телсе ғалим. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы, 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһы мөдире, 1996—2006 йылдарҙа — сит телдәр факультеты деканы. Филология фәндәре кандидаты (1999), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре.
Биографияһы
Татьяна Дмитриевна Шабанова 1947 йылдың 8 мартында Ставрополь крайының Минеральные Воды ҡалаһында тыуа.
1971 йылда Пятигорск сит телдәр педагогия институтын тамамлай һәм Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта башлай. 1977—1988 йылдарҙа инглиз теле кафедраһ мөдире була. 1996—2006 йылдарҙа сит телдәр факультеты деканы вазифаһын биләй.
1999 йылда «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, шул уҡ йылдан — профессор. 2002 йылда «Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була.
Ғилми эштәре тел структураһының төрлө кимәлдәрендәге лингвистик берәмектәр семантикаһына, инглиз телен һәм урыҫ телен типологик өйрәнеүгә бағышланаған.
Театр
thumb|250px|Театр thumb|250px|Александр Александрович Блоктың «Театр» китабына Константин Сомов эшләгән иллюстрация
Театр (боронғо грек θέατρον — тамаша ҡылыу урыны, θεάομαι — ҡарайым, күрәм) — авторҙың (ижад итеүсенең) уй-фекерҙәрен, хис-тойғоларын тамашасыларға еткерә торған сәнғәт төрө.
Актёр тарафынан авторҙың хис-тойғоларын тамашасыларға еткереү тамаша тип атала. Ҡағиҙә булараҡ, актёр пьесала яҙылған кисерештәрҙе күрһәтә. Тамаша ваҡытында актёр үҙенең кәүҙәһе, хәрәкәттәре, ым-ишараһы, тауышы, төрлө предметтар ярҙамында эш итә.
«Театр» төшөнсәһе төрлө төрҙәрҙе һәм формаларҙы үҙ эсенә ала: драма театры, опера, балет, ҡурсаҡ, пантомима театры һ. б.
Бөтә ваҡыттарҙа ла театр коллектив сәнғәтте күрһәткән; хәҙерге театрҙа спектакль ҡуйыуҙа, актёрҙар һәм режиссёрҙан тыш (дирижёр, балетмейстер), рәссам-сценограф, композитор, хореограф ҡатнаша, шулай уҡ бутафорҙар, костюмерҙар, гримёр, сәхнә күренештәре, яҡтыртыу була.
Театр үҫеше һәр ваҡыт йәмғиәт үҫешенән һәм дөйөм алғанда, мәҙәниәт торошонан айырылғыһыҙ була — ижтимағи үҫеш үҙенсәлектәре менән уның тарҡалыуы йәки үҫеше, театрҙа теге йәки был художество тенденцияларының өҫтөнлөк итеүе һәм уның илдәге рухи тормоштағы роле менән бәйле була.
Театр тарихы
Театр иң боронғо һунар, ауыл хужалығы һәм йола байрамдарынан килеп сыҡҡан, аллегорик формала тәбиғәт күренештәрен һәм хеҙмәт процестарын сағылдыра. Әммә йола ғәмәлдәре генә әле театр була алмай: сәнғәт белгестәре фекеренсә, театр тамашасы булған ерҙә барлыҡҡа килә, ул әҫәрҙе ижад итеү процесында уртаҡ тырышлыҡ ҡына түгел, ә коллектив ҡабул итеүҙе лә күҙ уңында тота, театр үҙенең эстетик маҡсатына тамашасылар күңелен тапҡан осраҡта ғына ирешә.
Театр үҫешенең башланғыс стадияларында — халыҡ байрамдарында йыр, бейеү, музыка һәм драматик хәрәкәт айырылғыһыҙ була; артабанғы үҫеш һәм профессионалләшеү барышында театр үҙенең беренсе синкретизмын юғалта, өс төп төр: драма театры, опера һәм балет театры, шулай ук ҡатнаш формалар барлыҡҡа килә.
Антик театр
Б. э. тиклем 534 йыл донъя театрының тыуған йылы тип һанала, ул саҡта Афина шағиры Феспид Бөйөк Дионисийҙар ваҡытында хор менән бер рәттән бер декламатор-актёрҙы ла ҡулланған. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта «гипокрит» («яуап биреүсе» йәки «комментатор») тип аталған декламатор хор менән диалогка инә, мифтарҙың төрлө персонаждарын һүрәтләй ала, һәм шул рәүешле диалогҡа актёрлык уйыны элементтары ла ҡушыла.
Һуңыраҡ Эсхил хорға икенсе актёр-декламаторҙы, ә Софокл өсөнсөһөн өҫтәй — б.э. тиклем V быуатта «гипокриттар» инде хор менән генә түгел, үҙ-ара ла аралаша ала, был хорҙан бойондороҡһоҙ драматик күренешкә килтерә, һәм һөҙөмтәлә — сатирҙар хорын драмаға үҙгәртергә мөмкин була.
Ул ваҡыттарҙа бары тик ике жанр — трагедия һәм комедия пьесалары ғына булған. Улар йыш ҡына мифологик йәки тарихи сюжеттарға ҡоролған. Барлыҡ ролдәрҙе лә ир-аттар уйнаған. Актёрҙар ҙур битлек һәм котурналарҙа сығыш яһаған. Декорациялар булмаған. Грецияла актёр һөнәре абруйлы, ә Римда хурлыҡлы һаналған.
Беҙгә боронғо грек авторҙарының күп кенә пьесалары, шул иҫәптән, Ипполит тураһында пьеса, Эсхилдың «Ҡаҙаҡланған Прометей» трагедияһы, Электра тураһында бер нисә пьеса, «Орестея» трилогияһы һәм башҡалар килеп еткән.
Грецияла драматургтар араһында ярыштар (агон) үткәрелгән, еңеүсене һайлағанда тамашасылар фекере лә иҫәпкә алынған.
Боронғо Римда ателланалар, буффонада рухында ҡыҫҡа фарс тамашалары популяр булған.
Рәсми театр менән бер рәттән, антик халыҡ театры ла булған, унда берәҙәк комедианттар — флиакиҙар һәм мимдар сығыш яһаған. Улар көнкүреш, күңел асыу, сатирик, йыш ҡына урам һәм майҙандарҙа ғәҙәти булмаған пьесалар уйналған, актёрҙар битлекһеҙ булған, тамашала ҡатын-ҡыҙҙар ҙа ҡатнаша алған.
Урта быуаттар
Рим империяһы тарҡалғандан һуң, антик театр онотола: христианлыҡтың иртә идеологтары яһалма ҡыланышты ғәйепләй, актёрҙар, музыканттар һәм бейеүселәр генә түгел, бөтә "театр менән мауығыусыларҙы христиан общиналарынан сығара . Урта быуаттар театры, халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәренә һәм дини байрамдарға — сиркәү хеҙмәте күренештәренә н игеҙләнеп бөтөнләй яңынан тыуа.
Урта быуат гистриондары — берәҙәк актёрҙар сәнғәте мәжүси крәҫтиән байрамдарына һәм улар менән бәйле традицион уйындарға ҡайтып ҡала, улар бер үк ваҡытта йырсы ла, бейеүсе лә, һөйләүсе лә, хайуандарҙы өйрәтеүсе лә, гимнаст та һәм фокуссы ла була, төрлө ҡоралдарҙа ла уйнай ала. Гистриондар сәғәтенә ҡала мистериаль тамашаларының алыштырғыһыҙ өлөшө булған фарс инә. Ҡайһы берәүҙәр фекеренсә, мәжүсиҙәрҙән айырмалы, Көнбайыш Европа сиркәүҙәре үҙ ғөрөф-ғәҙәттәрен булдыра, былар уларҙың тәғлимәтенә тәьҫирле тамашалылыҡ бирә.
XI быуатта Пасха һәм Раштыуала ысын тамашалар уйнала ла инде.
XIII быуаттың икенсе яртыһында Изгеләрҙең тормошона арналған күҙаллауҙар киң таралыш ала, улар Инжил сюжеттарынан алынған «көнкүреш» биҙәлеше менән айырылып тора. Шул уҡ ваҡытта халыҡ фольклоры менән бәйле мираклдәргә ҡарағанда, донъяуи пьесалар ҙа барлыҡҡа килә — башлыса, Адам де ла Аляның «Игра в беседке» һәм «Игра о Робене и Марион» пьесалары билдәле.
Ҡалаларҙа күмәк, майҙан, үҙешмәкәр сәнғәт — мистерия жанры ла үҫешә. Мистериялар йәрминкә көндәрендә уҙған ҡала тантаналарының өлөшө булып тора, абстракт сиркәү сюжеттары уларҙа милли колоритҡа эйә була.
Драматик театр
Ренессанс дәүере театры Италияла тыуа, унда башҡа илдәргә ҡарағанда литургик драма була һәм сағыштырмаса һуң, тик XV быуат уртаһында ғына, мистерияларҙың итальян аналогы — rapresentazioni sacre барлыҡҡа килә. Флоренцияла был тамашалар өсөн текстарҙы күренекле шағир-гуманистар — Фео Белькари, Луиджи Пульчи һәм Лоренцо Медичи үҙе яҙа. Антик әҙәбиәт һәм фәлсәфә менән мауыҡҡан гуманистар башта мистерияларҙа мәжүси сюжеттарҙы, башлыса Орфей тураһында мифты ҡуллана, изге тамашаларға мөмкин булған тиклем антик рух бирергә ынтыла.
Параллель рәүештә икенсе тенденция ла үҫешә: XV быуаттың 70-се йылдарында Помпонио Лето Римда антик Рим театрын тергеҙә, — үҙенең уҡыусылары менән төп нөсхә телендә Сенека, Плавт һәм Теренций әҫәрҙәрен ҡуя.
Лето тәжрибәһе бөтә Италияла тиҙ тарала, һәм латынь барыһына ла аңлайышлы булмағанлыҡтан, тиҙҙән боронғо Рим авторҙарының итальян теленә тәржемәләре барлыҡҡа килә. Итальян театрының ике формаһы — итальян тәржемәләрендә антик комедиялар (төп нөсхәһендә пьесалар оҙаҡ ваҡыт асыҡтан-асыҡ оҡшатыу характерына эйә була) һәм мифология сюжеттарына мистериялар — даими яҡынлаша, бер-береһенән драматургия һәм сәхнә кәүҙәләнеше элементтарын ала.
Италияла мистерияларҙың таралыуы XV—XVI быуаттар сигендә беренсе театр коллективтары барлыҡҡа килеү менән бәйле: башта һәүәҫкәрҙәр берләшмәһе рәүешендә, улар ваҡыт уҙыу менән ярымпрофессиональ театрҙарға әүерелә. Италия профессиональ театрын ойоштороуҙа актёр һәм драматург Анджело Беольконың падуан труппаһы мөһим роль уйнай, уның ағзалары төрлө пьесаларҙа бер үк исем аҫтында, бер үк костюмдарҙа сығыш яһап, алыштырғыһыҙ типтарҙы булдыра , — был юҫыҡта труппа Беолько труппаһы XVI быуат уртаһында барлыҡҡа килгән дель арте комедияһын уҙҙырып ебәрә. Ләкин commedia dell’arte итальян теленән теүәл тәржемәһендә шул ваҡытта «профессиональ театр» тигәнде аңлата — «битлектәр комедияһы» төшөнсәһе һуңғараҡ барлыҡҡа килә.
Оҙаҡ ваҡыт дауамында спектаклдәр һарайҙарҙа башҡарыла. Бары тик XVI быуаттың 20-се йылдарында ғына махсус театр биналары барлыҡҡа килә башлай, шул уҡ ваҡытта төҙөлөш принциптары Витрувийҙан алына: боронғо Римдағы кеүек үк, тамашасылар залы амфитеатр рәүешендә төҙөлә.
Яңы Итальян театры һарай яны театры булараҡ тыуа, әммә тиҙҙән Италия йәмғиәтенең иң киң ҡатламдарында популярлык ҡаҙана, мифологик сюжеттар яйлап заманса тормош сюжеттарына урын бирә, улар, үҙ сиратында, спектакль биҙәлештәренең яңы принциптарын һәм актёр уйынының башҡа стилен талап итә.
Дель арте комедияһы, Италия артистарының даими гастролдәре һөҙөмтәһендә, XVI быуат аҙағынан башлап XVII быуатта Испания, Франция, Англия һәм Германияла популярлаша.
Опера һәм балет
Ренессанс дәүерендә Италияла шулай уҡ опера һәм балет барлыҡҡа килә. Башта мистерияларҙа музыка урыны-урыны менән генә индерелә, һуңғараҡ музыка бөтә күренештәрҙе оҙата башлай. XVI быуат уртаһында популяр була, уларҙы хор йыры оҙата. XVI быуат аҙағында бер тауышҡа йырлау (монодия) әҫәрҙәре барлыҡҡа килә.
1637 йылда Венецияла беренсе опера театры асыла. Беренсе опера композиторҙары Якопо Пери, Клаудио Монтеверди һ.б. .
Беренсе балеттар һарайҙа аҡһөйәктәрҙең күңелен асыу өсөн ҡуйыла. Хореография һарай яны бейеүҙәре нигеҙендә төҙөлә.
XV быуатта беренсе бейеү оҫтаһы Доменико да Пьяченца (Domenico da Piacenza) була. Ул бейеү менән үҙенең уҡыусылары Антонио Корназано (Antonio Cornazzano) һәм Гульельмо Эбрео менән шөғөлләнә, шулай уҡ был сәнғәткә итальян бай ҡатламдарын да өйрәтә. Да Пьяченца «De arte saltandi et choreus ducendi» («Бейеү сәнғәте һәм бейеү алып барыу тураһында») тип аталған хеҙмәт яҙа.
XVI быуатта төньяҡ Италияла ҙур тамашалар — spectaculi барлыҡҡа килә. Улар бейеүҙәрҙе генә түгел, шулай уҡ ат тамашалары һәм көрәштәрҙе үҙ эсенә ала. Екатерина Медичи Францияла бейеүҙәргә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ул шулай уҡ балеттарҙың беренсе спонсоры ла була, ҙур spectaculi тамашаларын ойоштора, уны 1573 йылда Польша илселәре визитында күрһәтәләр.
Беренсе балеттар бейеүҙәрҙе генә түгел, һөйләшеүҙәрҙе һәм драма элементтарын да үҙ эсенә ала. Бейеү яйлап балеттан драма элементтарын ҡыҫырыҡлап сығара. Францияла балет айырым жанр кеүек формалаша. Балет тамашаларын хәҙер һарайҙарҙа ғына түгел, театрҙарҙа ла ҡуя башлайҙар.
Дворяндар, шул иҫәптән Людовик XIV, төрлө әһәмиәткә эйә булған ролдәрҙе башҡара.
1585 йылда Веронала Олимпико театры асыла.
Көнсығыш театры
Көнсығыш театрында боронғо архаик, ҡурсаҡ, музыка театрҙарының элементтары һаҡлана. Был шулай уҡ Һиндостан, Япония, Ҡытай, Вьетнам, Индонезия театрҙары өсөн дә хас.
Рәсәйҙә театр
Рәсәйҙә театр һуңыраҡ — XVII быуаттың икенсе яртыһында барлыҡҡа килә. Әммә православие сиркәүендә ҡайһы бер айырым хеҙмәттәрҙең күренештәре ҡабул ителә. XI быуатта барлыҡҡа килгән скоморохлыҡ сиркәү тарафынан ҡәтғи ғәйепләнә һәм 1648 йылда Алексей Михайлович указы менән тыйыла ; Үҙҙәренең көстәре менән Көнбайыш Европа мистерияларына оҡшаш тамашалар ойоштороу өсөн ҡалалар етерлек үҙ аллылыҡҡа эйә булмай — театр Рәсәйгә Көнбайыш Европанан индерелә. 1672 йылда беренсе һарай яны театры төҙөлә, ләкин ул бер нисә йыл ғына эшләй. Был ваҡытҡа «мәктәп театры» — дини уҡыу йорттарында ойошторолған театрҙар барлыҡҡа килә; улар 1672 йылда беренсе тапҡыр телгә алына, ул саҡта Киево-Могилянская академияһында «Об Алексее человеке Божием» мистерияһы ҡуйыла. 1687 йылда Заиконоспасский монастырында Мәскәүҙә славян-грек-латин академияһына нигеҙ һалына, уның янында шулай уҡ театр ойошторола.
Максимов Павел Хрисанфович
Максимов Павел Хрисанфович (6 ноябрь, 1892 йыл — 5 август, 1977 йыл — совет яҙыусыһы, Дон Яҙыусылар союзына нигеҙ һалыусы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1934 йыл).
Тормош юлы
Буласаҡ яҙыусының ғаиләһе, эш эҙләп, Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Атаһы портта йөк ташыусы, ә әсәһе шул уҡ портта пароходтарға ашлыҡ тейәр өсөн тоҡтар тегеүсе булып эшләй. 1909 йылда биш класлы ҡала училищеһын тамамлағас, урта техник училищела уҡый, артабан төрлө контор вазифаларын башҡара. 1911 йылда Дондағы Ростов баҫмаларында әҫәрҙәрен сығара башлай. Бөйөк Октябрь революцияһы башында ул журналист һөнәре менән ныҡлап шөғөлләнеүсе була.
П. Максимовтың ижади бионграфияһында М. Горькийҙың йоғонтоһо бик ҙур була. Улар сирек быуат буйына хат алышып йәшәй. П. Х. Максимовтың яҙыусылыҡ әҙәби һәләтен үҫтереүҙә Горькийҙың роле бик ҙур. Тап ул П. Максимовтың уҡыуында һәм үҙаллы уҡыуында, тирә-яҡ мөхитте күҙәтеүҙә, тормош ҡаршылыҡтарын, ундағы конфликттарҙы күҙәтеп, уны әҫәрҙәрендә сағылдырыуҙа тәрән эҙ ҡалдырған кеше.
20—30-сы йылдарҙа П. Максимов «Правда» гәзитендә штаттан тыш хәбәрсе булып эшләй, редакцияңын йөкләмәһе буйынса илдең төрлө ерҙәрендә: иң эре төҙөлөштәрҙә, Төньяҡ Кавказдың сәнәғәт предприятиеларында була, СССР Дәүләт планы рәйесе Г. М. Кржижановский етәкселегендәге комиссияны оҙатып йөрөй, буласаҡ Волга-Дон каналы өсөн трасса һайлауҙа ҡатнаша,С. М. Будённыйҙы сальский далаларындағы ат заводтарына оҙатып йөрөй, Ҡабарҙы-Балҡарҙа, Ингушетияла, Чечняла була. Максимов - 20-30-се йылдарҙағы совет индустриалаштырыуының йырсыһы.
Максимовтың очерктары, Төньяҡ Кавказды яңынан тергеҙеүсе факттарҙы күрһәтеүсе булып, тарихи ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
1931 йылда А. М. Горький рекомендацияһы менән П. Максимовтың «Кавказ без романтики» китабы «ГИЗ» нәшриәтендә баҫыла.
Максимовтың «Волго-Донской канал» (1927), «Энтузиасты культурной революции в горах» (1931), «Аул Псыгансу» (1934) һәм башҡа очерктары төрлө йыйынтыҡтарҙы тулыландыра. П. Х. Максимов шулай уҡ фольклор йыйыу менән шөғөлләнә, халыҡ әкиәттәрен эшкәртеп яҙа. 1935 йылда Дондағы Ростовтың «Азчер нәшриәтендә» П. Х. Максимов әҙәби эшкәртеүендә М. Горький яҙған инеш һүҙ менән «Горские сказки» китабы баҫылып сыға. Һуңғараҡ Максимов тулыландырып эшкәрткән әкиәттәр «Адыгейские сказки» сериалына инә.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан П. Максимовтың «Лльмастс (ведьма)» (1937), «Кавказские рассказы» (1939) китаптары нәшер ителә.
1942 йылдың көҙөндә П. X. Максимов (ҡатыны һәм ҡыҙы менән бергә ) үҙҙәре теләп 37-се хәрәкәт итеүсе армияға китә һәм был армияның «Советский патриот» гәзите редакцияһында эшләй. Фронтта асаҡта, 1943 йылда, Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә. Капитан званиеһында армия сафындп Кавказдан алып Венаға тиклем барып етә. 1945 йылдың көҙөндә демобилизациялана. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Дондағы Ростовта төрлө ваҡытта осрашҡан яҙыусылар: А. Фадеев, В. Маяковский, В. Киршон, Н. Погодин, В. Ставский һәм башҡалар - тураһында «О Горьком» (письма Горького и встречи с ним, 1939), «Воспоминания о писателях» (1958), «Фадеев в Ростове» (1972) китаптарын ижад итә. «Памятные встречи» тигән һуңғы китабы яҙыусы вафат булғандан һуң 1978 йылда сыға. Был әҫәре дон әҙәбиәтенең 20—30-йылдарҙағы тарихы һәм Ростов Яҙыусылар союзы ойошмаһын булдырыу тураһында һөйләй.
Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнә.
Казанка (Балтас районы)
Казанка (Казанка) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452996, ОКАТО коды — 80208813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Поташевка (Вопша ҡушылдығы)
Поташевка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вопша йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәүләтбаевтар
Ағалы-ҡустылы Ишмөхәмәт, Дәүләткилде һәм Ҡонҡас Дәүләтбаевтар — Нуғай даруғаһы Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары.
Ишмөхәмәт (Ишембәт, Ишмәт) Дәүләтбаев 1662 йылдың көҙөндә Минзәләлә ихтилалды баҫтырыу өсөн ебәрелгән Ҡаҙан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконскийҙың ғәскәренә ҡушыла. Өфөгә килеп еткәс, Ф. Ф. Волконский Ишмөхәмәт Дәүләтбаев ярҙамында башҡорттарҙы уның алдында ғәйептәрен танырға саҡыра. Һөҙөмтәлә Ҡаҙан һәм Нуғай даруғаларының баш күтәреүселәре ғәйептәрен таный, Ф. Ф. Волконскийҙың приказы буйынса бер нисә юлбашсы (шул иҫәптән Ғәүер Аҡбулатов һәм Үләкәй) язалана, башҡорттар баш күтәреүселәр араһынан абруй менән файҙаланған 40 кешене Өфөгә аманат итеп тапшыра.
1663 йылдың яҙында Ишмөхәмәт баш күтәргән башҡорттар яғына сыға һәм Нуғай даруғаһы биләмәһендә баш күтәреүселәр юлбашсыларының береһе булып китә. Өфө һәм Кама аръяғы сиге крепостары янында үҙ отрядтары менән һуғыш хәрәкәттәрен алып бара. 1663 йылдың көҙөнә Нуғай, Ҡаҙан һәм Себер даруғалары баш күтәреүселәренең Өфөгә берлектәге яуы күҙаллана, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында күрһәтелгән урынға (Ағиҙелдең урта ағымы тирәһе) Себер даруғаһынан Күсем етәкселегендәге отряды килмәй, һәм был план тормошҡа ашмай ҡала. Нуғай даруғаһы башҡорттары көрәште туҡтатырға ҡарар итә, ә Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Өфө воеводаһы кенәз А. М. Волконский менән һөйләшеүҙәр алып бара. Һөйләшеүҙәр бер ай тирәһе дауам итә һәм яҡтарҙың үҙ-ара килешеүе, башҡорт илселәрен Мәскәүгә оҙатыу менән тамамлана, ә улары 1664 йылдың февралендә батша грамотаһы менән кире әйләнеп ҡайта. Нуғай даруғаһында ихтилалдар туҡтағандан һуң, Ишмөхәмәт Ҡаҙан даруғаһының баш күтәргән башҡорттары менән тыныс һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итә. 1675 йылдың мартында Мәскәүҙә тархан Ишмөхәмәт Дәүләтбаев Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя.
Дәүләткилде (Дәүәнәй) Дәүләтбаев 1663 йылдың яҙында башҡорт ихтилалына ҡушыла, Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Өфө янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1664 йылдың мартында ҡустыһы — Ҡонҡас Дәүләтбаев урынына аманатҡа алына, аҙаҡ азат ителә. 1675 йылдың йәйендә Дәүләткилде Дәүләтбаев ҡалмыҡтарға әсиргә төшә.
Ҡонҡас Дәүләтбаев 1662 йылда аманат сифатында Өфөгә ебәрелә, ә 1664 йылда азат ителә. 1675 йылда Мәскәүҙә ағаһы Ишмөхәмәт Дәүләтбаев менән бергә Нуғай даруғаһы башҡорттарының Ҡырым ханлығына ҡаршы походта ҡатнашасаҡтары тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыуҙа ҡатнаша.
Лагрн-Еган
Лагрн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урайым
Урайым (Ураим) — Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Урайым йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Урайым Ҡариҙел йылғаһына уң ярынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тасуирлама
Шәп ағымлы, һалҡын һыулы йылға. Киңлеге 10-20 метр. Оҙонлоғо яҡынса 20 км. Тәрәнлеге 1-1,5 метр.
Урайым йылғаһы Ҡариҙелдең (Өфө йылғаһы) һул ҡушылдығы, уға Нязепетровск янында барып ҡоя.
Көслө ағымлы йылғаларҙан кәмәлә төшөргә яратыусылар өсөн ылыҡтырғыс булып тора. Һыу аҫты таштары һәм шаршылары күп, йылға бормаланып аға.
Шулай уҡ был йылға балыҡҡа ярайһы бай, көҙҙәрен ҡармаҡҡа суртан эләккеләй. Тик бәрҙе өлкәнең Ҡыҙыл китабына индерелгән. Йылға ярындағы тораҡ пункттар: Бозово, Котово, Постникова, Урайым.
Ҡушылдыҡтары: Йырғалаш, Рыга, Кесе Бакуева, Сухой Лог, Исакова, Бакуева, Комова, Бағарҙы, Тарышлы, Ҡотҡор, Бөгөрәк, Ҡуғаш, Береснёвка.
Урмикеевка
Урмикеевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 647 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәтов Руслан Радаль улы
Мөхәмәтов Руслан Радаль улы (26 июнь 1975 йыл) — балет артисы, педагог. 1993—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 2007 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡортостан хореография колледжы уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Биографияһы
Руслан Радаль улы Мөхәмәтов 1975 йылдың 26 июнендә Өфөлә тыуған.
1993 йылда Өфө хореография училищеһын (хәҙер Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжы) (педагогы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Ш. Ә. Тереғолов ) тамамлаған.
1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй, 1993 йылдан балеттың төп солисы.
2007 йылдан — Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжында классик бейеү буйынса уҡыта, 2010 йылдан алып Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры балет труппаһының педагог-репетиторы.
Репертуары
Башҡарған ролдәре:
Сиань мәсете
Сиань мәсете (ҡыт. Сиань цинчжэнь дасы, 西安清真大寺) — Эске Ҡытайҙың беренсе мәсете. Император Сюаньцзун (Тан династияһынан) ваҡытында Чанъань, (хәҙерге Сиань) ҡалаһында килмешәк ғәрәптәр төҙөгән мәсет.
Ҡайһы бер фараздар буйынса, мәсет бинаһы XIV быуатта билдәле диңгеҙсе Чжэн Хэ аҡсаһына төҙөлгән. Һуңынан бер нисә мәртәбә яңыртылған. Хәҙерге ваҡытта мәсет 12000 кв.м. майҙан биләй. Ислам архитектураһының ҡытай архитектураһы менән ҡатнашлығы— мәсеттең ҡабатланмаҫ үҙенсәлеге.
Нейи-сюр-Сен
Нейи-сюр-Сен (франц.  Neuilly-sur-Seine  [nœˈji syʁ sɛn]  — «Нейи на Сене») — О-де-Сан департаментағыкоммуна. Ул Болон урманының көньяғында, Париждың көнбайыш ситендә урынлашҡан. Халҡы яҡынса 60 341 кеше (2008 йыл).
ХХ быуатта Нейи-сюр-Сен көслө йоғонтоло Париж халҡының, бигерәк тә бизнес һәм интеллегенция вәкилдәренең, иң яратып йәшәгән урыны булған. 1919 йылдың 27 ноябрендә Нейи-сюр -Сен, Болгария менән Атланта илдәре араһында тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлгән урын булып, тарихҡа инеп ҡалған.
Шәхестәр
Нейи-сюр-Сендә билдәле шәхестәр Поль Грим, Жан-Поль Бельмондо, Фредерик Бегбедер һәм Сибилла, Люксембург принцессаһы тыуған. Унда герцог Виндзор (Бөйөк Британияның элекке короле Эдуард VIII), Георгий Гурджиев һәм Василий Кандинскийҙәрҙең вафат булғандар.
Нейиның Иҫке зыяратында рәссам Ви де Шванн, яҙыусылар Анатоль Франс һәм Андре Моруа, режиссёр Рене Клерерләнгән. Ә Нейының Пюто һәм Нантер коммуналары ерендәге яңы зиратында рәссам Василий Кандинский ерләнгән.
Оло Хоста
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шаркан (йылға)
Шаркан  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/329/35/10    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Ваня-Иоль
Ваня-Иоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямалетдинова Фирүзә Ислам ҡыҙы
Ямалетдинова Фирүзә Ислам (Исламетдин) ҡыҙы (Фәтхетдинова) (28 март 1960 йыл, СССР, РСФСР, ТАССР, Сүпрәле районы, Иҫке Кәкерле) — татар яҙыусыһы, шағирә, журналист, «Ҡазан утлары» журналы мөхәррире, Фәтих Хөсни һәм Һыҙый Таҡташ исемендәге әҙәби премиялар, Сажидә Сөләймәнова премияһы лауреаты (2006), Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2020).
Биографияһы
Фирүзә Исламетдин ҡыҙы Ямалетдинова — Фәтхетдинова 1960 йылдың 28 мартында Иҫке Кәкерле ауылында тыуған. Ауыл мәктәбендә уҡыған йылдарында уҡ район гәзитендә уның үҙе яҙған шиғырҙары баҫыла һәм ул гәзит уҡыусылар араһында өмөтле ҡәләм эйәһе булараҡ танылыу ала. Тыуған ауылы мәктәбендә урта белем алғас, ул Ҡазан дәүләт университетының журналистикаға факультетына уҡырға инә. Саллы ҡалаһына күсеп килә.
Яр Саллыла 21- се мәктәптә уҡытыусы булып эшләп ала, шунан үҙ һөнәре буйынса, журналист эшенә күсә: Саллылағы «Таң йолдызы» гәзитенең баш мөхәррире вазифаһын үтәй. Һуңыраҡ «Мәйдан» журналында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй.
2007 йылда ул Ҡазанға күсеп килә. Башта «Ватаным Татарстан» гәзите редакцияһында, унан Татарстан китап нәшриәтендә эшләй. Һуңғы ваҡытта Фирүзә Ямалетдинова «Ҡазан утлары» журналы редакцияһында шиғриәт бүлеге мөхәррире булып эшләй.
Фирүзә Ямалетдинова әҙәбиәттең шиғыр һәм проза жанрҙарында берҙәй оҫталыҡ менән ижад итә. Уның әҫәрҙәре республиканың төрлө ваҡытлы матбуғат биттәрендә урын ала. 2002 йылда Яр Саллы типографияһында ике шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. «Яшен күзләре» исемле беренсе йыйынтығында уның 89 шиғыры урын алған. 58 шиғыр әҫәрҙәрен үҙенә һыйҙырған икенсе йыйынтығы «Уйлы җил» тип атала. 2004 йылда Татарстан китап нәшриәтендә Фирүзәнең «Толымло ай» тигән өсөнсө йыйынтығы донъя күрә. Был китаптарҙа авторҙың тормошҡа һәм кешеләргә булған ихлас мәхәббәте, тыуған халҡына, тыуған еренә тәрән ихтирамы, кеше һәм халыҡ яҙмышы, мөхәббәт, көндәлек тормош-йәшәйеш тураһында фәлсәфәүи — лирик шиғырҙары тупланған.
Һуңғы йылдарҙа Фирүзә Ямалетдинова проза өлкәһендә үҙен һынай. 2007 йылда Татарстан китап нәшриәтендә уның «Догалы корт» исемле повестар һәм хикәйәләр китабы. баҫылып сыға. Был әҫәрҙәрҙә автор замандаштарының йәмғиәттәге үҙгәрештәр осоронда кисергән уй-хистәре, әхлаҡи зыян-табыштары тасуирлана.
Тоҙ (Инйәр ҡушылдығы)
Тоҙ йылғаһы  — Рәсәй, Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы йылға. Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының уң яғына ағымы буйынса  115-се саҡрымда урынлашҡан. Оҙонлоғо 13 км.
Урынлашыуы
Тоҙ йылғаһы данлыҡлы Асы шифаханаһы урынлашҡан Асы ауылының уртаһынан ағып ята. Ул ныҡ тоҙло. Борондан бында илдең бик йыраҡ өлкәләренән дә дауаланырға килгәндәр. Һыуын шифалы ванналар өсөн файҙаланалар, ярындағы батҡағы ла бик шифалы, тик уны ҙур йөк машиналары менән ташып бөткәндәр тиерлек
Тарихы
Тоҙ йылғаһын ауыл халҡы "асы" тип, ауылға ла шул исемде биргән. Әйтергә кәрәк, Асы ауылында Тоҙ йылғаһынан башҡа ла минераль сығанаҡтар күп, уларҙың һәр береһенең тәме лә, тоҙлолоғо ла башҡа.Тоҙ йылғаһының һыуын борондан быуын һыҙланыуҙан файҙаланғандар, Бөйөк Ватан һуғышынан яраланып ҡайтҡан яугирҙәр шунда килеп шифа тапҡан.
Тоҙ һатыуҙа булмаған мәлдәрҙә, бигерәк тә һуғыш ваҡытында ошо һыуҙы ҡайнатып, таш тоҙ эшләп алғандар.
Асының шифалы һыуҙары тураһында беренсе булып академик Ф. Н. Чернышев (1889 йыл) мәғлүмәт биргән. Ике йылдан Белорет хастаханаһы табибы Эрман һыуҙы тикшертергә Берлин университетына ебәргән (1901 йыл). Химик составы буйынса ул Германиялағы Киссенгок сығанаҡтарына яҡын тип табылған.
«Ассинская» тигән исем менән һыу шешәләргә тултырып һатылған. Хәҙер Асы минераль сығанаҡтары федераль кимәлдәге гидрогеологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған.
1999 йылда Асы минераль сығанаҡтары нигеҙендә «Асы» шифахана комплексы төҙөлгән. Шифахана 2001 йылда асылған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пунтрохоть
Пунтрохоть — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2673 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Горняк
Көньяҡ Горняк (Южный Горняк) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл, Яратҡол ауыл биләмәһенә керә.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 84 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 54 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ.
Оло Ағарҙаш
Географияһы
Оло Ағарҙаш Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округында ятҡан, көнбайышында Аткөс йылғаһына инеш биргән күл. Көнбайыштан һәм төньяҡтан бер нисә ваҡ шишмә (Безымянка, Лебяжка һәм башҡалар) ҡушыла. Көньяҡ-көнсығыш яры буйлап урындағы әһәмиәттәге Ҡарабаш — Ҡыштым автомобиль юлы үтә. Аткөс йылғаһы ағымы буйынса күлдән көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта 29-сы км тип аталған кеше йәшәмәгән утар бар.
Көньяғынан ярға яҡын зур тау массивы килеп терәлгән.
Силәбенән - 120 километр, Екатеринбургтан 125 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Координаттары - 55°32'57"N 60°15'21"E
Тасуирламаһы
Күлдең һыҙатланышы түңәрәк, көнбайыштан һыуҙы икегә бүлеп ярымутрау өңөп ингән, ике ҡултыҡ барлыҡҡа килгән (Серебрянская Нога һәм Беркутинская Нога)
Ярҙары ныҡ һаҙлыҡлы.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде уратып периметры буйынса ҡатнаш (шыршы, ҡайын), ә көньяғынан япраҡлы урмандар уратып алған. Яр буйҙарында екән үҫә.
Күлдә суртан, ябай һыла, ҡарабалыҡ, алабуға, аҡ сабаҡ тереклек итә.
Этимологияһы
Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы иш-ҡуш яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы ''Ғ.К. Вәлиев'' атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: "Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш".
Йәғни, халыҡ телендә гидроним Ағарҙаш булып та, Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.
Бәкеров Мират Самиҡ улы
Бәкеров Мират Самиҡ улы  (1 май 1931 йыл — 30 декабрь 2007 йыл) — инженер-химик технолог, хужалыҡ эшмәкәре. 1961—1970 йылдарҙа Өфө химия заводының баш инженеры, 1970—1972 йылдарҙа — директоры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), СССР-ҙың почётлы химигы (1971), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған химигы (1968).
Биографияһы
Мират Самиҡ улы Бәкеров 1931 йылдың] 1 майында Башҡорт АССР-ының Ибрай ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башҡорт. 1954 йылда Одесса политехник институтын тамамлай), инженер-химик технолог.
Барлыҡ эш участкаларында үҙен юғары квалификациялы белгес, булдыҡлы, тәүәккәл ойоштороусы итеп таныта. Уның ҡатнашлығында заводта ҡеүәттәрҙе артабан арттырыу, иң яҡшы техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшеү һәм етештереү мәҙәниәтен күтәреү буйынса ҙур эштәр башҡарыла. М. С. Бәкеров етәкселеге аҫтында химия заводы дәүләт планын даими рәүештә арттырып үтәй. 1970 йылдың 17 ноябренә һигеҙенсе биш йыллыҡ йөкләмәһе үтәлә. 1970 йылда, 1965 йыл менән сағыштырғанда, завод етештергән продукция күләме ике тапҡырға арта, хеҙмәт етештереүсәнлеге 74 процентҡа арта.
М. С. Бәкеров технологик ҡоролмаларҙы реконструкциялауға һәм камиллаштырыуға ҙур иғтибар бирә, был ҡыҫҡа ваҡыт эсендә проект ҡеүәтен үҙләштереүгә генә түгел, ә уларҙы ҡапларға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, гербицид етештереү буйынса цехтар төркөмө проект ҡеүәтен 20-30 процентҡа ҡаплай. Стәрлетамаҡ химия заводында тоҙ кислотаһы етештергән, иң артта ҡалған цехтарҙың береһен реконструкциялауҙа әүҙем ҡатнаша. М. С. Бәкеровтың туранан-тура ҡатнашлығында бер нисә ҙур техник яңылыҡ индерелә. Шәхсән үҙе 30 рационализаторлыҡ тәҡдиме бирә, шуларҙың 19-ы етештереүгә индерелә, бынан йыллыҡ иҡтисади эффект 814 мең һум тәшкил итә. 13 авторлыҡ танытмаһына эйә.
1972 йылдың июлендә Иркутск өлкәһенең Усольск химия комбинаты директоры итеп тәғәйенләнә. 1976 йылда Мәскәүгә бөтә союз хлор сәнәғәте берекмәһе башлығы урынбаҫары итеп күсерелә. 1979—1986 йылдарҙа СССР минераль ашламалар етештереү буйынса Министрлығының «Союзхимзащита» Бөтә союз производство берекмәһе начальнигы булып эшләй. Бер нисә йыл Германияла, Галле ҡалаһында (HalleHalle) эшләй.
13 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә.
Ҡатыны Людмила Бәкерова менән ике бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Мәскәү ҡалаһында йәшәй. 2007 йылдың 30 декабрендә вафат була.
Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы
Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы (13 апрель 1957 йыл — 21 октябрь 2020 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог, менеджер, сәйәсәт фәндәре кандидаты. 2019 йылдан Башҡортостан йәбештереү-монтаж һәм сәнәғәт етештереүе колледжы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рәмил Ғиниәт улы Мәжитов 1957 йылда Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Үрге Һаҙ ауылында тыуған. 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай, «физика һәм математика уҡытыусыһы» һөнәре ала.
Рәмил Ғиниәт улы ауырыуҙан һуң 2020 йылдың 21 октябрендә Өфөлә вафат була.
Өсҡоҙоҡ
Өсҡоҙоҡ (Uchquduq) — Үзбәкстандың төньяғында Навои өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
Теллин-Ахко
Теллин-Ахко (Хумыс) (Теллин-Аьхк) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Белка йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урмия (Төй ҡушылдығы)
Урмия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Наужи
Оло Наужи — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аше йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Шегьянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ағарҙаш (ҡасаба)
Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш) — Ма́лый Агардя́ш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы ҡасаба.
Географияһы
Кесе Ағарҙаш (Әгәрҙәш) Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы шул уҡ исемдәге күл буйында урынлашҡан ҡасаба. Ҡарабаш ҡалаһынан 8 км алыҫлыҡта ята.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1 генә кеше йәшәгән (1 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Әлеге ваҡытта ҡасабала 1 урам да ҡалмаған.
Этимологияһы
Ҡасабаның атамаһы Кесе Ағарҙаш атамалы күлдән килеп сыҡҡан. Оло Ағарҙаштан ағып сыҡҡан исемһеҙ бәләкәй шишмә Кесе Ағарҙаш күле менән тоташып, уларҙы бер ағымлы ҡушлы күл яһай. Силәбе дәүләт университеты уҡытыусыһы ''Ғ.К. Вәлиев'' атаманың балыҡҡа килеүен былай аңлата: "Большой Агардяш, и его правый безымянный ручей, протекающий через Малый Агардяш, слившись, образуют озерную пару, что и подтверждают башкирские названия Ағарҙаш с аффиксом совместности -даш//-дəш//-ҙаш//-ҙəш//-таш//-тəш:. Русская передача аффикса с мягким согласным -д- (-дяш) говорит о возможном произношение слова башкирами в палатальном варианте: -Әгəрҙəш".
Йәғни, халыҡ телендә ҡасаба Кесе Ағарҙаш булып та, Кесе Әгәрҙәш булып та йөрөүе ихтимал.
Организм
Ерҙәге бар тереклек ошо организм, йәки айырым тере зат формаһында (фиғылында) йәшәй. Башҡа төрлө йәшәү формаһы юҡ. Организм — тереклектең элементар берәмеге.
Лаборатор шарттарҙа айырым күҙәнәктәрҙе йәки ағзаны үрсетеп, үҫтереп була. Әммә тормошта тик организм ғына ниндәйҙер башланғыстан:зиготанан, орлоҡтан, споранан үҫешә һәм индивидуаль үҫеш ( онтогенез) процесына һәләтле. Һәр организм үҙ үҫеш программаһына — генотипҡа эйә. Ул мөхит менән туҡтауһыҙ үҙ-ара бәйләнештә йәшәй. Мөхит шарттарына ҡарата тейешле (адекват) яуап реакцияһы бирергә һәләтле берәмек. Һәр организм ниндәйҙер бер биологик төрҙөң вәкиле булып тора.
Фәнни классификация буйынса биологияла «организм» һүҙе «Ерҙәге тереклек» һүҙенә синоним булып тора.
«Организм» термины боронғо грек һүҙенән барлыҡҡа килгән һәм орган, ҡорал, хеҙмәтләндереү тигәнде аңлата.
Прокариоттар ике айырым төркөмдән тора ( Бактерия һәм Архей ).
Эукариот организмдар мембрана-тышса менән солғап алынған ядронан һәм органеллаларҙан, атап үткәндә эске бактерияларҙан килеп сыҡҡан митохондриялар һәм пластидтарҙан тора. Бәшмәктәр, хайуандар һәм үҫемлектәр эукариоттар булып торалар..
Атаманың мәғәнәһе
Киң мәғәнәлә, организм атамаһын «тотороҡло һәм тереклек күрһәткән молекулалар берләшмәһе» кеүек билдәләү мөмкин. Әммә, ҡайһы билдәләмәләр буйынса вирустар һәм теоретик мөмкин булған органик булмаған антропоген тереклек формалары "организм" атамаһына инмәй. Вирустарҙың үрсеүе хужа-күҙәнәктең биохимик механизмына бәйле.
Chambers Online Reference ошондай киң билдәләмә бирә: «Организм — үҫеү һәм үрсеү һәләтенә эйә булған теләһә-ниндәй тере структура, мәҫәлән үҫемлектәр, хайуандар, бәшмәктәр йәки бактериялар».
Күп күҙәнәклеләр тураһында һүҙ йөрөткәндә, «организм» атамаһы ғәҙәти рәүештә иерархияға буйһонған системаларҙан (мәҫәлән, ҡан йөрөш, аш һеңдереү йәки репродуктив системаларынан) торған бер бөтөн структураны белдерә; был структура ағза ларҙан (органдарҙан) тора; ағзалар (органдар), үҙ сиратында, туҡыма ларҙан тора, туҡымалар иһә күҙәнәктәрҙән тора.
Суперорганизм тип күп кешеләрҙән торған, бергә эшләүсе, берҙәм функциональ, социаль берәмек организм атала.
Вирустар
Шуға ла улар үҙаллы үрсей алмайҙар. Тик хужа-күҙәнәк арҡаһында пассив барлыҡҡа килә алалар. Был яҡтан улар тере булмаған материяға оҡшаштар. Вирустарҙың айырым рәүештә метаболизмы булмаһа ла, уларҙың үҙҙәренең нәҫел программалары (геном) бар.
Организм терминологияһы
Таксондар ҙың һәр береһе билдәле бер организмдар  төркөмөн берләштерә. Иң бәләкәй (элементар) төркөм — төр.
Таксондарҙың иерархик тәртип схемаһы  (рангылары) :
Химик составы
Организмдар үҙҙәренең барлыҡҡа килеүе менән, матдәләр алмашыуы, һәм ҡалған күп химик күренештәргә, иң мөһиме, ҙур органик молекулаларға бурыслы. Организмдағы ҡатмарлы химик берләшмәләр системаһы, тирә-яҡ мөхит менән аралашыу арҡаһында төрлө ролдар уйнайҙар.
Организмдар —. ярым-асыҡ химик системалар. Айырым берәмектәр булып торһалар ҙа, улар үҙҙәрен уратып алған мөхиткә ҡарата ябыҡ түгелдәр. Үҙ тереклеген тәьмин итеү операцияларан башҡарыу өсөн, улар бер туҡтауһыҙ тирә-яҡ мөхиттән энергия алалар һәм бүлеп сығаралар.
Автотрофтар органик берләшмәләр рәүешендә энергия туплау (аккумуляция) өсөн  ҡояш яҡтыһын йәки  органик булмаған берләшмәләрҙең химик энергияһын ҡулланалар.
Гетеротрофтар — энергияны тирә-яҡ мөхиттән әҙер органик берләшмәләр аша алалар.