cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡумыҙ
Ҡумыҙ музыкаһы жанрҙары
Һанап үтелгән жанрҙарҙан тыш ҡумыҙсылар репертуарында башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре һәм башҡа халыҡтар көйҙәре лә урын алған.»
Ҡумыҙҙың бөгөнгөһө һәм киләсәге
Рәшит Шәкүр билдәләүенсә, ҡумыҙҙың һуңғы осорҙа ныҡлап ир-егеттәр ҡулына ла күсеүе, ҡумыҙҙың яңы төрҙәренең барлыҡҡа килеүе ҡумыҙсыларҙың ижадын өр-яңы юғарылыҡҡа күтәрҙе. Етеҙ ритмикалы, тәбиғәттәге күп төрлө тауыштарҙы һәм хәрәкәттәрҙе тасуир итеүсе көйҙәр хәҙерге күренекле башҡарыусыларҙың репертуарында төп урынды алды. Халыҡ көйҙәрен, композиторҙар әҫәрҙәрен башҡарыу йәһәтенән дә ҡумыҙҙың диапазоны бермә-бер киңәйҙе. Был сал боронғо халыҡ ҡоралының оҫталар тарафынан камиллаштырылған яңы төрҙәре ансамблдәр, оркестрҙар составында ла яңғырай.
Ҡәрҙәш халыҡтарҙан бигерәк тә сахаларҙа ҡумыҙға оҡшаш уйын ҡоралының (хомус) ҙур оҫталары, атаҡлы башҡарыусылары бар. Саха Республикаһында ҡумыҙҙың алыҫ туғаны хомусты уйнаусылар айырыуса тәбиғәт стихияһын (ел, буран, нартала боландар сабышы һ. б.) тасуирлауҙа камиллыҡҡа өлгәшкәндәр. Башҡорт ҡумыҙы иһә, был йүнәлеште лә үҙ иткән хәлдә лә, барыбер иң элек моң тылсымы булараҡ үҙенең аһәңле яңғырашын дауам итә. Был йәһәттән, мәҫәлән, атаҡлы ҡумыҙсы Миңнулла Дәүләтбаевтың ошондай фекере характерлы: «Ҡумыҙ тураһында һөйләгәндә, — ти ул, — мотлаҡ уның яңғырау көсө, сифаты, моңо иң беренсе планда торорға тейеш». Миңнулла ағай ҡумыҙҙың сифатына ҡарата шундай талап ҡуя: уның тауышы көслө, ярмаланып сыҡһын, моңло, сәхнәлә микрофонһыҙ уйнарлыҡ булһын. «Әгәр ҙә тауыш тоноҡ сыға икән, — тип раҫлай М. Дәүләтбаев, — тимәк, ундай ҡумыҙҙың корпусы менән тел араһы ярашлы дорөҫ эшләнмәгән. Симметрия ни тиклем дөрөҫ булһа, тауышы ла шул тиклем үк көслө, моңло була».
Миңнулла Дәүләтбаевтың ҡумыҙҙың тауышын, сифатын камиллаштырыу буйынса эҙләнеүҙәре, бай тәжрибәһе бик ҙур иғтибарға лайыҡлы. Шул уҡ ваҡытта Миңнулла ағай, әйткәнебеҙсә, күренекле халыҡ музыканты, киң популярлыҡ яулаған ҡумыҙсы, ҡатыны Мәфрүзә Күсимова менән бергә республика фольклор байрамдарында дан ҡаҙанған ғаилә ансамбленең етәксеһе.
Ҡумыҙҙы профессиональ кимәлгә күтәрешеүсе оҫталарыбыҙҙың йәнә береһе — Роберт Заһретдинов. Уның был музыка ҡоралын камиллаштырыуға индергән өлөшө иң элек уйын ҡоралының өр-яңы төрҙәрен эшләүҙән тора. Шуларҙың бер нисәһе — 8-әр һәм 13-әр тауышлы тромбон-ҡумыҙҙар. Роберт Абдрахман улы ҡумыҙҙың промышленностә етештереү өсөн тәғәйенләнгән өлгөһөн дә эшләне. Уның үҙ ҡулдары менән яһалған йөҙҙәрсә ҡумыҙҙары бик күп һәүәҫкәрҙәр ҡулында яңғырай…"
«Башҡортостандың ҡала һәм райондарында йәшәүсе талантлы үҙешмәкәр ҡумыҙсылар һәм һирәгерәк ҡумыҙ эшләү оҫталарының исемдәре киң билдәле. Элекке СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең) „Ҡобайыр“ ансамблендә ҡатнашыусы Урия Яруллина, мәҫәлән, үҙенең тыуған Салауат яҡтарындағы традицияға тоғролоҡтар һаҡлап, тимер ҡумыҙҙа ла, ағас ҡумыҙҙа ла оҫта уйнай. Өфөлә Баймаҡ яҡтарының оҫта йырсыһы, ҡурайсыһы, ҡумыҙсыһы Айрат Ғафаровты ла күптәр белә. Ул Урал аръяғы башҡорттарының йыр-моңға, музыкаға һәүәҫлеген һаҡлауы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Белорет районының Шығай ауылы иһә күп йылдар буйы Үҙәнбаевтарҙың ҡумыҙсылар ғаилә ансамбле менән данлыҡлы булды. Ғаилә башлығы, элекке колхоз тимерсеһе Ханнан Үҙәнбаев бабай шул төбәктә ҡумыҙ эшләү оҫтаһы булып та танылғайны. Үҙәнбаевтар ҡурайҙа, мандолинала, скрипкала, ҡумыҙҙа берҙәй дәрт, илһам менән уйнай. Ҡыйғы районынан ҡумыҙсы апай һәм әбейҙәрҙән торған үҙешмәкәр ансамблдең, республика смотрҙарында сығыш яһап, күп тапҡырҙар уңыш ҡаҙаныуы ла хәтерҙә. Хәйер, Әй-Йүрүҙән буйҙарында, Салауат, Ҡыйғы яҡтарында ҡумыҙ айырыуса популяр шул инде.
Ҡумыҙ хәҙерге ваҡытта үҙенең яңырыуын, йәшәреүен кисерә. Ул, ҡурай, мандолина, скрипка, гармун, думбыра менән бергә, республика күләмендәге фольклор байрамдарында яңғырай, профессиональ концерт репертуарҙарында ла урын ала бара. Ҡумыҙ моңо, ҡумыҙ сыңы үҙенең серле, тылсымлы тауышы менән күңелдәрҙә дәрт, илһам, шатлыҡ тойғолары уята, хыял ҡанаттарын нығыта.»
Ҡумыҙҙың дауаһы
Ҡумыҙҙың дауаһы ла бик үҙенсәлекле: ҡумыҙҙа уйнаған кеше ҡумыҙ теле ҡалтырауын һәр күҙәнәге менән һиҙә. Был организмға ыңғай тәьҫир итә:
Алайғыр
Алайғыр (Алайгирово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 468 кеше. Почта индексы — 453023, ОКАТО коды — 80235820002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) барышында өҫтөнлөк иткән милләт — башҡорттар (99 %).
Оло Ивель
Оло Ивель — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ликина йылғаһының уң ярына тамағынан 1,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Алайғыр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Ивель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Алайғыр
Тарихы
Алайғыр ауылы (алайғыр — ала айғыр) шул уҡ исемдәге йылға буйында барлыҡҡа килгән. Ауылда XVIII быуат аҙағында 62 кеше йәшәгән 12 йорттан ғына торған. Киләһе быуат уртаһында 16 йортта 125 кеше йәшәгән. 1870 йылда 34 йортта 174 башҡорт һәм 20 типтәр булған. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙа 64 йорт һәм 323 кеше күренә.
Оло Ивель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алайғыр
Тарихы
1839 йылда 103 кеше 45 ат, 120 һыйыр, 25 һарыҡ һәм 31 кәзә тотҡан. Умартасыларҙың 50 умартаһы булған. Шул уҡ ваҡытта 209 бот ужым һәм 344 бот яҙғы иген сәселгән, йәғни 103 кешенең һәр береһенә 5 бот тура килгән.
Сайтта
Алайғыр ауылында ауыл халҡы ҡат¬нашлығында «Урындағы баш-ланғыстарҙы хуплау» программаһында ҡатнашыу мәсьәләһе буйынса йыйылыш уҙғарылды. 15 ғинуар 2021.
Ворга-Юган
Ворга-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лесми-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тяновка
Тяновка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Разазовка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноля (Воя ҡушылдығы)
Ноля  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воя йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Оус
Оло Оус — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 300 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 186 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Тылай
Төньяҡ Тылай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тылай йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҡан (Хәйбулла районы)
Маҡан (Макан) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1288 кеше. Почта индексы — 453804, ОКАТО коды — 80255830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шортевиц
Шортевиц (Schortewitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 696 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Парей-Яха
Парей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабколянг-Яхайылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
11 декабрь
11 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 345-се көнө (кәбисә йылында 346-сы). Йыл тамамланыуға 20 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Ченег
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы
Абдулатипов Рамазан Гаджимурад улы (4 август 1946 йыл, Гебгуда, Тлярата районы, Дағстан АССР-ы, РСФСР) — Рәсәй сәйәсмәне.
Биографияһы
Рамаза́н Гаджимура́д улы Абдулати́пов 1946 йылдың 4 авгусында таулы Тлярата районында тыуған.
1963—1966 йылдарҙа Буйнаҡ медицина техникумында уҡый.
1966—1970 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, 1970-1975 йылда Дағстан дәүләт университетында уҡый.
1975—1978 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт университетының аспирантураһында уҡый, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1978—1987 йылдарҙа Мурманск дәүләт техник университетында уҡыта.
1987—1988 йылдарҙа Дағстан педагогия университеты фәлсәфә кафедраһы мөдире.
1988—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты консультанты.
1990—1993 йылдарҙа Рәсәй Юғары Советының Милләттәр Советы рәйесе.
1993—1995 йылдарҙа Федерация Советы ағзаһы.
1995—1997 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты.
1997—1998 йылдарҙа Рәсәй Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары.
1998—1999 йылдарҙа Рәсәй милли сәйәсәте министры.
2000—2005 йылдарҙа Һарытау өлкәһенән Федерация Советы ағзаһы.
2005—2009 йылдарҙа Рәсәйҙең Тажикстандағы тулы хоҡуҡлы вәкиле.
2009—2011 йылдарҙа Мәскәү дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты ректоры.
2011—2013 йылдарҙа Дәүләт Думаһы депутаты.
2013—2017 йылдарҙа Дағстан Президенты (Башлығы).
Тимер юл (Белорет районы)
Тимер юл (Железнодорожный) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3020 кеше. Почта индексы — 453506, ОКАТО коды — 80211818001.
Покойник-Шор
Покойник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайма йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворсун-Юган (Кедровая ҡушылдығы)
Ворсун-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кедровая йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тяньга
Тяньга — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Орлев йылғаһының һул ярына тамағынан 29,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Одноклассники (социаль селтәр)
«Одноклассники» (OK.ru) — Mail.ru Group ҡараған,  рәсәй социаль селтәре. 2019 йыл башында Әрмәнстанда дүртенсе популяр сайт, Әзербайжанда бишенсе , Ҡаҙағстанда алтынсы ,Украинала етенсе , донъяла —   21-се. Проект  2006 йыл дың  26 мартында старт ала.
Сайттың үҙ статистикаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2011 йылдың июленә ҡарата 100 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлгән, 2012 йылдың мартына ҡарата 156 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлгән , ә 2013 йылдың 1 ғинуарына 205 миллиондан ашыу ҡулланыусы иҫәпләнә, 2016 йылда 290 миллиондан ашыу ҡулланыусы , 2017 йылда 330 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлгән. Сайт трафигы - айына 71 миллиондан ашыу кеше (2017 йылдың ғинуарына). Мобиль девайстарҙан ғына (mobile only) социаль селтәргә ингән ҡулланыусылар һаны - айына 35,5 миллион (2018 йылдың декабренә).
2017 йылдың декабрендә уҙғарылған һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса. Бөтә Рәсәй йәмәғәтселек фекерен өйрәнеү үҙәге, Рәсәй интернет-ҡулланыусыларының 19% "Одноклассниктар" менән көн һайын/көн һайын тиерлек ҡуллана.
2006 йыл
26 март 2006 йылда «Одноклассники» проектына нигеҙ һалына.
Сайтта теркәлгән ҡулланыусылар һаны геометрик прогрессияла тиҙ арта, шуға күрә 2006 йылдың октябрендә проектҡа нигеҙ һалыусы айырым юридик шәхес булдырырға ҡарар ителә.
2007 йыл
2007 йылдың июленә тиклем "Одноклассники" социаль селтәре үҙенең аудиторияһын 4 миллионға тиклем арттырҙы.
2008 йыл
Одноклассниктарҙа төркөмдәр барлыҡҡа килде. Бер нисә түләүле хеҙмәттәр индерелде: баһаларҙы бөтөрөү, ҡулланыусының селтәргә онлайн булыуы тураһындағы белдереүҙе һүндереү, "йылмайликтарҙың" киң итеп һайланыу. Социаль селтәрҙең бушлай версияһы функциональ кимәлдә сикләнгән ине.
2009 йыл
Дуҫтарҙың бөтә ваҡиғаларын асыҡ күрһәткән сайтта Таҫма барлыҡҡа килде. Ҡулланыусылар статустар ҡуя һәм фотоларҙа дуҫтарҙы билгеләй алды.
2010 йыл
2010 йылда "Одноклассники" www.ok.ru  доменын һатып алды һәм теркәне.
Шул уҡ йылда ОК-ка теркәлеү йәнә бушлай була башланды. Был мәлгә 45 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлде.
2011 йыл
2011 йылдың июленә "Одноклассники" социаль селтәрендә 70 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлде.
Видеочаттар булдырыу мөмкинлеге барлыҡҡа килде("Одноклассники" - ошондай функциялы социаль селтәрҙәрҙең беренсеһе булды). Шулай уҡ файлдарҙы тейәү мөмкинлеге булған «Музыка» бүлеге барлыҡҡа килде.
2012 йыл
13 йәштән кесерәк ҡулланыусыларҙың шәхси белдереүҙәрендә «Паника төймәһе» йылдың әһәмиәтле яңыртыуҙарының береһе булды.
2013 йыл
Көндәлек трафик 37,8 миллион кешегә етте. Майҙа "Одноклассники" аудиторияның үлсәме буйынса социаль селтәрҙәр донъя рейтингында 10-сы урын алды.
Быйыл сайт насар күреүселәр һәм инвалидтар өсөн версия булдырҙы, асҡыс һүҙҙәр — хештегтар өҫтәргә рөхсәт бирҙе, «Видео» бүлегендә онлайн кинотеатр асты.
2014 йыл
2014 йылда селтәр яңы ok.ru доменында ҡулланыла башланы, өҫтәүенә иҫкеһе odnoklassniki.ru адресы шулай уҡ эшләүен дауам итте.
2015 йыл
«Одноклассники» сайтта һәм сервистың тышҡы виджеттарында табылған зәғифлектәр өсөн түләү программаһын башлап ебәрҙе.
Киң мәғлүмәт саралары төркөмдәренән тура эфирҙы күрһәтеү мөмкинлеге алды.
2016 йыл
Шулай уҡ 2016 йылда Рәсәйҙең социаль селтәрҙәренән "Одноклассники" тәүгеләрҙән булып 2017 йылда "ТамТам" тип үҙгәртелгән, "ОК Сообщения" мессенджеры эшләй башланы.
2017 йыл
Сайттың үҙ статистикаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда 330 миллиондан ашыу ҡулланыусы теркәлгән. «Одноклассники» киберспорт турнирҙарын башлап ебәрҙе, артабан ул йыл һайын ҡабатлана барҙы.
Быйыл социаль селтәр үҙенең Рәсәй брендтары тауарҙары маркетплейсын асты һәм "Юла" иғландар сервисы менән интеграцияланды.
2017 йылдың 16 майында "Одноклассники " Украина Президенты Петр Порошенко Указына эләкте, һәм унда Рәсәйҙең ҡайһы бер компанияларына ҡаршы санкциялар исемлеген яңыртыу тураһында СНБО ҡарары үҙ көсөнә инде.
Александровка (Боҙаяҙ ауыл советы, Ҡырмыҫҡалы районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 174 кеше. Почта индексы — 453003, ОКАТО коды — 80235815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Старая (Тыпыл ҡушылдығы)
Старая  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыпыл йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хохкирх
Хохкирх (Hochkirch<br />Bukecy) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2475 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2627 һәм автомобиль коды BZ.
Паре-Яха
Паре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нензота-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
«Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге — социаль туризм проекты. Үҙәктең маҡсаты — бай булмаған кешеләрҙе, тәү сиратта йәштәрҙе Камчатка менән таныштырыу. Проекттың нигеҙләүсеһе — Рәсәй дәүләт туризм һәм хеҙмәтләндереү университетында туризм кафедраһының өлкән уҡытыусыһы Александр Мещанкин.
Паре-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
Тарих
Проект Александр Мещанкиндың диссертацияһынан үҫә. Диссертацияла ул йорт хужалыҡтарын социаль туризмға йәлеп итеү концепцияһы сығымдарҙы һәм хаҡтарҙы кәметергә булышлыҡ итеүен күрһәтә.
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы (16 февраль 1946 йыл — 12 октябрь 1998 йыл) — Рәсәй рәссамы, график, иллюстратор. 1980 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Профессор (1996). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1991) һәм Удмурт Республикаһының халыҡ рәссамы (1996). Удмурт АССР‑ының Дәүләт премияһы лауреаты (1986).
Паре-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Биографияһы
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы 1946 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР‑ының Тәтешле районы Бәләкәй Бәлзүгә ауылында тыуған. Бигәнәй урта мәктәбен тамамлаған.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
Тарих
2009 йылда үҙ аҡсалары һәм кредит ресурстары ярҙамында Петропавловск-Камчатскийҙан алыҫ булмаған урында туристик үҙәктең тәүге бинаһын төҙөй. 2010 йылда Мещанкин Эшҡыуарлыҡҡа булышлыҡ итеү Камчатка крайы фондынан ҡунаҡ йортон йыһазландырыу өсөн грант ала. 2011 йылдан алып 2013 йылға тиклем социаль турҙарҙы субсидиялауға Камчатка крайы хөкүмәте менән яҡынса 10 млн. һум аҡса бүленә.
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Биографияһы
1967 йылда Удмурт дәүләт педагогия университетының һынлы сәнғәт-графика факультетын тамамлай. 1967—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1970 йылдан Ижевскиҙа нәшер ителгән «Дась лу!» («Әҙер бул!») гәзите рәссамы булып эшләй.
1970 йылда Мәскәү полиграфия институтының матбуғат продукцияһын һынлы сәнғәт-техник биҙәү факультетының (профессорҙары — А. Д. Гончаров, Е. Б. Адамов) ситтән тороп уҡыу бүлегенә уҡырға инә һәм уны 1976 йылда тамамлай.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
Эшмәкәрлеге
Туристарҙың социаль сегментына 30 процентлы ташлама ҡаралған.
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Биографияһы
1973 йылда «Удмуртия» нәшриәтендә рәссам тарафынан биҙәлгән тәүге китап нәшер ителә.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
Эшмәкәрлеге
«Росомаха» Камчатка йәштәр туризмы үҙәге төбәкте өйрәнеүсе студенттарға спонсорлыҡ ярҙамын тәҡдим итә.
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Биографияһы
1990—1998 йылдарҙа Удмурт дәүләт университетының һынлы сәнғәт-графика факультетында уҡытыусы булып эшләй.
Росомаха (йәштәр туризмы үҙәге)
Эшмәкәрлеге
Йәйен «Росомаха» Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренән һәм сит илдәрҙән килгән туристарҙы ҡабул итә, ә ҡышҡы миҙгелдә башлыса, тәбиғәт ҡосағында ял итергә теләгән, урындағы кешеләр килә. Бында йылына уртаса дүрт меңгә тиклем турист ял итә, уларҙың яртыһын «льготалылар» тәшкил итә. 2014 йылда коляскала йөрөүсе кешеләр өсөн ҡулайлаштырылыған ҡунаҡ йортон төҙөү башлана.
Ғарипов Миңсадиҡ Ғариф улы
Ижады
Миңсадиҡ Ғарипов — балалар китаптары рәссам-иллюстраторы, удмурт халыҡ әкиәттәре һәм ауыл көнкүреше темаһына станок офорттары авторы.
1979—1980 йылдарҙа А. Клабуковтың «Моя азбука» китабына иллюстрациялар өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында дәртләндереүсе премия ала. 1984—1985 йылдарҙа «Мифы, легенды и сказки удмуртского народа» («Удмурт халҡының мифтары, риүәйәттәре һәм әкиәттәре») китабын биҙәү өсөн РСФСР дәүләт нәшриәте комитетының «Искусство книги» («Китап сәнғәте») конкурсында 1-се дәрәжә диплом менән бүләкләнә.
Хәтер
2003 йылда Тәтешле районы Бигәнәй урта мәктәбенә, Бәләкәй Бәлзүгә ауылының урамына Миңсадик Ғарипов исеме бирелгән.
Оло Пелым
Оло Пелым (Пелым) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 602 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 707 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Кәңгеш урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы
Кәңгеш урмансылығында дарыу үләндәре популяцияһы (Популяции лекарственных растений в Кангышевском лесничестве) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы биләмәһендәге дәүләт ботаник тәбиғәт заказнигы. Заказник майҙаны — 174,0 гектар. Дарыу үҫемлектәренең ҡиммәтле төрҙәрен үҙ эсенә алған флористик комплексты һаҡлау маҡсатында ойошторолған.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт заказнигы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районының Яңы Кәңгеш һәм Сергеевка ауылдары араһында, Ағиҙел йылғаһының һул ярындағы һыубаҫар урындарҙан өҫтәге киртләстәрҙә урынлашҡан. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1977 йылдың 2 ноябрендәге 555-се «Дәүләт урман фонды ерҙәрендә дарыу үҫемлектәрен һаҡлау буйынса заказниктар ойоштороу тураһында»ғы ҡарары менән ойошторола. Заказник урынлашҡан район Ағиҙел йылғаһының йыуылып бөткән һыубаҫар туғай өҫтө киртләсенән һәм уның Ағиҙел йылғаһына һуҙылған һөҙәк битләүенән ғибәрәт. Тәбиғәт комплексы һоро һәм ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы-ҡарағай урмандарынан тора. Ваҡ ағаслыҡ һәйбәт үҫешкән. Үҫемлектәр япмаһында ҡаҙаяҡ өҫтөнлөк итә. Дарыу үҫемлектәренең һаҡланыусы төрҙәре: ҡыҙыл көртмәле, ҡара көртмәле, әрһеҙ һәм уңыш биреүсәнлеге юғары бер йыллыҡ көкөрт үләне ҡаҙаяҡһыҙ йәки ҡаҙаяғы һирәгерәк асыҡлыҡтарҙа осрай. Заказниктың хайуандары өйрәнелмәгән. Заказник биләмәһендә үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына (2011, 2014) индерелгән һирәк төрҙәре асыҡланмаған.
Әһәмиәте
Заказник ресурстарҙы һаҡлау, фәнни һәм эталон әһәмиәткә эйә.
Чепец (Тимшор ҡушылдығы)
Чепец  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тимшор йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беллинген (Альтмарк)
Беллинген (Альтмарк) (Bellingen (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 274 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Палихович Лилиана Васильевна
Палихович Лилиана Васильевна (26 ноябрь 1971, Хородиште, Калараш районы, Молдавия ССР-ы, СССР) — Молдавия сәйәсмәне, алып 2010 йылдың 30 декабренән алып Молдова парламентының вице-рәйесе, Молдова либераль-демократик партияһы рәйесе урынбаҫары. 2013 йылдың  25 апреленән 30 майына тиклем Молдова парламенты рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Биографияһы
Лилиана Васильевна Палихович 1971 йылдың 26 ноябрендә Молдавия ССР-ының Калашар районы Городище ауылында тыуған. 1994 йылда Молдова дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай. 1999 йылда университеттан һуң «хәҙерге заман сит ил теле» һөнәре буйынса белем ала. 2001-2003 йылдарҙа Молдова Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Идара итеү академияһында халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә.
Профессиональ эшмәкәрлеге
1993-1995 йылдарҙа — баш ҡаланың «Мирча Элиаде» лицейында тарих уҡытыусыһы, ә 1995-2001 йылдарҙа Мәғариф министрлығы Йәштәр департаментының йәштәр  проблемаһы  буйынса  баш белгес вазифаһын биләй. 2001 йылда Молдова Республикаһы Йәштәр һәм спорт департаменты дирекцияһын етәкләй, вазифаны 2003 йылдан биләй. 2004 йылдан 2007 йылға тиклем —  ЮНИСЕФ консультанты, йәштәрҙең социаль-иҡтисади хоҡуҡтарын һәм мөмкинлектәрен киңәйтеү буйынса проект координаторы,  2007-2008 йылдарҙа — Бөтә донъя банкы консультанты.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2007 йылда Молдованың Либераль-демократик партияһы ойоштороу буйынса инициатив төркөмгә инә. Партияның ойоштороу съезында уның вице-рәйесе булып һайлана. 2009 йылда ике тапҡыр, 2010 һәм 2014 йылдарҙа ЛДПМ исемлеге буйынса парламентҡа һайлана. Социаль яҡлау, ғаилә һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса парламент комиссияһы ағзаһы ( 2009 йыл).
Ғаиләһе
Ире — Сергей Палихович, Молдова Хөкүмәтенең генераль секретары (2015 йылдан). Элегерәк Хөкүмәттең генераль секретары урынбаҫары (2014—2015) һәм Габурич Кирилл хөкүмәтендә тирә-яҡ мөхит министры вазифаһын биләгән (2015).
Балалары — Дан-Мариус һәм Ангел-Давид.
Бычий Лог
Бычий Лог — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нетьва йылғаһының һул ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айла (фильм)
«Айла» (Ayla) — төрөк режиссёры Джан Улкай 2017 йылда төшөргән фильм. Картина Төркиәнән «сит телдәге иң яҡшы фильм» категорияһында   «Оскар»  премияһына тәҡдим ителә, әммә  квалификация үтмәй.
Баренц диңгеҙе
Баренц диңгеҙе (Barentshavet, 1853 йылға ҡәҙәр — Мурманск диңгеҙе, Мурман) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Диңгеҙ һыуҙары Рәсәй һәм Норвегия яр буйҙарын йыуа. Диңгеҙ Европаның төньяҡ ярҙары менән Шпицберген, Франц-Иосиф Ере һәм Яңы Ер архипелагтары тарафынан сикләнгән. 1853 йылда голланд диңгеҙ сәйәхәтсеһе Виллем Баренц хөрмәтенә атала.
Айла (фильм)
Сюжеты
Корея һуғышы барғанда БМО көстәре составында һуғышҡан Төрөк бригадаһы сержанты Сөләймән өшөгән-туңған корей ҡыҙсығын ҡотҡара. Ул уны үҙҙәренең бригадаһына алып килә. Ҡыҙға Айла тигән исем бирәләр. Һуғыштан һуң Сөләймән үкһеҙ етем ҡыҙҙы уллыҡҡа ала алмай, сөнки ғаиләһеҙ булғанға күрә хөкүмәт  рөхсәт итмәй. Уға Айланы балалар йортона бирергә тура килә.
Баренц диңгеҙе
География
Майҙаны — 1424 мең км², тәрәнлеге 600 метрға тиклем. Диңгеҙ ҡитға шельфында урынлашҡан. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшө Төньяҡ-Атлантик ағымы йоғонтоһо һөҙөмтәһендә ҡышын туңмай. Диңгеҙҙең көньяҡ-көнсығыш өлөшө Печора диңгеҙе тип атала. Төп порттары — Мурманск (Рәсәй) һәм Вардё (Норвегия).
Ярым тәүлекле һыу артымдары иң ҙур бейеклеге Кола ярымутрауы яр буйында күҙәтелә, бында ул 6,1 метрға барып етә, ә башҡа урындарҙа — 0,6—4,7 м.
Айла (фильм)
Фильмды төшөрөү
Айла фильмы Ким Ын-джа менән Сөләймән Дилбирлиҙең реаль яҙмышына нигеҙләнгән,  уларҙың тарихы 2010 йылда Көньяҡ Кореяның   MBC телеканалында Kore Ayla тигән документаль фильмда күрһәтелә. Кастинг Көньяҡ Кореяла  2016 йылда үтә. Кескәй Айла роленә  Ким Соль алына, элек ул Көньяҡ  Кореяның  Яуап 1988-ҙә  тигән телесериалында төшкән була. Ко Ын Мин кескәй Айланың әсәһе ролен башҡара. Төркиәнең «Turkish Airlines» авиакомпанияһы картинаның бағыусыһы була, Мәҙәниәт һәм туризм министрлығы булышлыҡ күрһәтә. Картинаның күп өлөшө Төркиәлә төшөрөлә. Фильм 2017 йылдың июнендә әҙер була.
Баренц диңгеҙе
География
Тоҙлолоғо диңгеҙҙең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә 34,7—35,0 ‰, көнсығышта 33,0—34,0 ‰, төньяҡта 32,0—33,0 ‰ тәшкил итә. Диңгеҙҙең яр буйы һыҙатында яҙын һәм йәйен тоҙлолоҡ 30—32 ‰-гә ҡәҙәр кәмей, ә ҡыш аҙағына ҡарай 34,0—34,5 ‰-гә тиклем арта.
Хужалыҡта әһәмиәте
Баренц диңгеҙендә балыҡ тотоу тармағы менән нефть һәм тәбиғи газ сығарыу сәнәғәте үҫешкән.
Нужа (Ошма ҡушылдығы)
Нужа  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошма йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәңре
Тәңре (бор. төрки. 𐱅 𐰃 𐰭 𐰼 *teŋri / *taŋrɨ; тув-ега. Дээр, кума. Тэнгирь, иҫке монгол. ᠲᠨᠭᠷᠢ Tngri; Тэнгэр, калм. Teңгри; булг. Тангра; сыуашТурă; саха Таҥара; үзб. Tangri; Tәңiр; Теңир; һәм Тәңре; ҡарас.-балҡ. Тейри; ябай. ҡытай.: 腾格里, путунхуа Ténggélǐ, праһинд-европа Тондир, Tengri,  һәм Tanrı; Tañry; уйғ. Тәңри; сыб. Таңҡыр ) — төрки-монгол сығышлы Евразия халыҡтарының юғары күк илаһы.
Сухая Кырья
Сухая Кырья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кырья йылғаһының һул ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Тәңре
Уның икенсе атамаһы — «Күк Тәңре / Көк Тәңірі» (Небесный Бог).
Сухая Кырья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәңре
Тарихы
Урта быуат төрки телле халыҡтарҙың дәүләттәрендә, шул иҫәптән асылда боронғо төркиҙәр (тюркют), хандар үҙ власын Тәңре рөхсәте менән нигеҙләгән. Был хакимдар, уларға айырым бәрәкәт — ҡот (йән) биргән Тәңре бүләгенә эйә булыусы итеп ҡабул ителгән, улар үҙҙәренең һайланып алынған булыуын раҫлаусы Тәңреҡот, Ҡотлоға йәки Ҡоталмыш тигән исемдәре йөрөткән. (Қуран мәнеси 112)
Б. э. 921—922 йылдарында Әхмәт ибн Фаҙлан Волгаға сәйәхәтен тасуирлап, күскенсе төркиҙәр тураһында яҙа:
Төрки халыҡтарҙың ата-бабалары, шаман ышаныуҙарына эйәргән анимистар булған, улар күк илаһтарын һәм тәбиғәт көстәрен хөрмәт иткән. Мәхмүт Ҡашғари фекере буйынса, Тәңре үҫемлектәр барлыҡҡа килтереүсе һәм булараҡ билдәле булған. Төрки телле халыҡтар «Тәңре» сифатын ҡулланған, һәм ул айырыуса ҙур әһәмиәтле нәмәне аңлатыусы «күк, илаһи» тигәнгә тиң, мәҫәлән, Көнбайыш Саяндағы Хан-Тәңре йәки Кантегир (хакасса Хан-Тигір).
Тасуирлама
Монгол тәңрелегендәге төп илаһ булып Күк Атаһы (Тэнгэр Эцэг) һәм Әсә-Ер (Газар Ээж) һанала. Монгол империяһында бөтә донъяның эйәһе һәм еңеүҙәргә илткән илаһҡа ышаныу хан контролен көсәйтеүсе идеологик сара булған. Мәҫәлән, монгол хакимдарының әмерҙәре "Мәңге күктең көсө"нә һылтаныу менән нығытылған.
Илаһ исеме менән проектта ҡатнашыусылар фекеренсә, «Этимологик Старостин базаһы» барлыҡҡа килде общеалтайский лексемалары менән тәү мәғәнәһен «вәғәҙә, илаһһы».
Шулай уҡ сығышы менән бәйләнгән шумер Dingir («Күк»), ҡытай термин Тянь, әһәмиәте. «Небо».
Покойница-Юнко
Покойница-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кечь-Пель йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворсун-Юган (Собты-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостанда ислам
Башҡортостанда ислам — ислам диненең Башҡортостанда таралыу тарихы һәм уның хәҙерге торошо.
Тарих
VII быуатта пәйғәмбәр Мөхәммәттең үҙ сәхәбәләрен Көньяҡ Уралға ебәреүе тураһында мәғлүмәттәр бар. Тарихсылар Хисаметдин бин Шәрәфетдин һәм Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди Башҡортостанға ебәрелгән өс сәхәбәне атайҙар, шулай уҡ башҡорттарҙан кемдәр тәүгеләрҙән булып ислам динен ҡабул итеүе хаҡында хәбәр итәләр. Хисаметдин бин Шәрәфетдин үҙенең «Болғар тарихы» китабында башҡорттарҙың ислам динен үҙ күршеләренән иртәрәк, һижрә буйынса 195 йылда (Григориан календары буйынса 748 йылда) ҡабул итеүҙәре тураһында яҙа. «Кун-әл-әкбәр» («Ваҡиғаларҙың асылы») төркиҙәр тарихында башҡорттарҙың яҡынса 70 ҡалаһы һәм ҡәлғәһе булыуы, ә исламды улар һижрәнең 530 йылда (Григориан календары буйынса 1152 йылда) ҡабул итеүҙәре хаҡында телгә алына.
Урта Азия илдәре менән мәҙәни һәм сауҙа-иҡтисади мөнәсәбәттәре Башҡортостанда хәнәфи мәзһәбе тәғлимәтенең таралыуына булышлыҡ иткән. Башҡорттар араһында ислам диненең таралыуына шулай уҡ 922 йылда Волга буйы Болғарының исламды дәүләт дине булараҡ ҡабул итеүе лә сәбәпсе булған. Әммә Аллен Франк буйынса, «иң мөһиме башҡорттарҙың исламлаштырыу тураһындағы бик боронғо күпселек һәм йыш ҡына осраған риүәйәттәрендә — был Болғар ҡалаһы уларҙа бөтөнләй булмауы, ә исламлаштарыу Бохара, Бағдад һәм Анатолия миссионерҙарына беркетелә». Иртә осорҙа башҡорттарҙа ислам динен таратыуҙа ҙур ролде Әхмәт Йәсәүи һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡарған, улар Көньяҡ Уралға Урта Азияның үҙәк ҡалаларынан, тәү сиратта Бохаранан, килгән.
Мөхәммәт Рамаҙан әл-Әүеш шәйехтең эшмәкәрлеге XIII быуатҡа ҡарай, ул Әүеш тауында (хәҙерге Башҡортостандың Учалы районында) ерләнгән. «Башҡортостандың беренсе имамы» — Хөсәйенбәктең эшмәкәрлеге — XIV быуатҡа ҡарай. Фараз буйынса Башҡортостандың төп ғибәҙәтханаһы — Хажи мәсетенә нигеҙ һалыныу ҡазый Хөсәйенбәктең эшмәкәрлегенә бәйле. 1736 йылдың яҙында башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу барышында был мәсет И. К. Кириловтың каратель отрядтары тарафынан емерелгән.
Башҡортостанда инглиз Вильгельм менән бергә «өҙлөкһөҙ 6 йыл» йәшәгән Минориттар ордены вәкиле венгр Иоганка үҙенең орден генералына 1320 йылда яҙған хатында былай итеп хәбәр итә: «Баскардия батшаһын һәм уның ғаиләһенең күпселек өлөшөн беҙ мосолман (сарацин) хаталаныуына тамам бирелгән көйө таптыҡ». Башҡортостан территорияһының мосолман Алтын Урҙа, Ҡазан һәм Себер ханлыҡтары, Нуғай Урҙаһы составында булыуы шулай уҡ башҡорттарҙа исламдың урынын артабан да нығытыуға яҡшы йоғонто яһай. Үзбәк хан осоронда (1312—1342 йылдар) ислам Алтын Урҙа ханлығының рәсми дине тип танылған. Уның идара иткән дәүерендә Бохарала дини белем алған миссионерҙар башҡорттарға мосолман дине таратыу маҡсаты менән күпләп килгән. Башҡортостандың — Ағиҙел, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Ыҡ йылғалары үҙәндәрендә 20-нән артыҡ мосолман миссионерының ҡәбере урынлашҡан. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының төп шарты булып дин тотоу азатлығын һәм башҡорт халҡының традицион йолаларын һаҡлап алып ҡалыу торған. Батша властарының, килешеү шарттарын боҙоуы, (көсләп суҡындырыу һ.б.) күп тапҡыр башҡорт ихтилалдары тоҡаныуға сәбәпсе булған. Мәҫәлән, XVII быуат аҙағында Сәйет-батыр (Сәфәр хан) етәкселегендәге ихтилал джихад төҫөн алған булған.
XVII—XVIII быуаттарҙа башҡорттарҙың бөтөн тормош сфераһында, ғаилә-никах, шәхес-ара мөнәсәбәттәрендә мосолман нормалары һәм ҡиммәттәре билдәләүсе әһәмиәткә эйә булған. Шул уҡ ваҡытта Башҡортостанда мосолман мәғарифы үҫеш ала, яңы мәҙрәсә һәм мәктәптәр асыла. 1788 йылда Өфөлә батша властары тарафынан мосолмандарҙы күҙәтеү аҫтында тотоу маҡсатында Ырымбур мосолман Диниә назаратына нигеҙ һалына. Шул уҡ ваҡытта Урал-Иҙел буйында исламдың һәм рәсми мосолман руханиҙарының позицияһы нығына. XIX быуат аҙағына Өфө губернаһында 2 меңгә яҡын мосолман руханийы булған. Халыҡ мосолман байрамдарына, йолаларына, изге урындарға хаж ҡылыу кеүек традицияларға тоғро ҡалған. Мосолман йолаларын тотоу һәм тормош нормаларын үтәү кәрәклеге ғәрәп графикаһы нигеҙендәге яҙма үҫешенә, мәсеттәр төҙөлөүгә ярҙам иткән.
XIX быуат аҙағына мосолмандар араһында реформаторлыҡ һәм традиционалистик ҡараштар әүҙемләшкән. Традиционалистик реакция, ҡәҙимселек, консерватив муллаларҙың дини общинала бикләнергә һәм Рәсәй модернизацияһын һанға һуҡмаҫҡа саҡырыуында сағыла. Милли интеллигенция һәм прогрессив муллалар, исламды донъяға ҡараш системаһы итеп һаҡлап ҡалыу маҡсатында, йәдитселек реформатор хәрәкәте мосолман общинаһын уның иҡтисадын модернизациялау (яңыртыу), мәҙәниәтен секуляризациялау (донъяуилаштырыу) һәм йәмғиәт-сәйәси тормошто ойоштороу аша заманға яраҡлаштырыуҙа, тип аңлатҡан. Ошоноң менән бергә башҡорт йәмғиәтенең байтаҡ өлөшөнөң кешелек ҡиммәттәрен, мәҙәни традицияларҙы кире ҡағыуы (маргиналлеге) һәм фәҡирләнеү (пауперизация) процесы күҙәтелгән. Ишанлыҡ — иң яҡшы үҙенсәлеген юғалта барған (деградация), фәлсәфәүи, әхлаҡи нигеҙҙәрен юғалтҡан, әммә ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм социаль үҙ-ара мөнәсәбәт формаларын һаҡлаған суфыйсылыҡ кәрәкле була барған, талап ителгән. Ишанлыҡ регионда йолалар һәм ритуалдар менән мауығыу, догмаларға буйһоноу һымаҡ традицияларға бай Нәҡшбәндиә-Мөджәддидиә дини тәриҡәте эшмәкәрлегендә сағылған. Уның күп кенә шәйехтәре, дини һәм мөғәллимлек эшмәкәрлегенән тыш, эшҡыуарлыҡ, сәйәсәт менән шөғөлләнгән, эре ер биләүсегә әйләнгән. Йәғни суфыйсылыҡтан әхлаҡи система алып ташланған, унда бары йола үтәү формаһы ғына һаҡланған.
Башҡортостан буйлап 1893, 1894 һәм 1896 йылдарҙа уҙғарылған этнографик экспедициялар материалдарынан билдәле булыуынса, һәр ауылда мәсет булғаны күрһәтелгән. 1913—1915 йылдарҙа Өфө губернаһында 91 мең уҡыусы (шәкерт), шуның 18 меңе — ҡыҙҙар уҡыған 1579 мосолман башланғыс (мәктәбе) булған. XIX быуатта Башҡортостанда суфыйсылыҡтың бер төрө, классик мосолман фәлсәфәһенең йүнәлеше — ишанлыҡ барлыҡҡа килә. Нәҡшбәндиә-Мөджәддидиә берҙәмлеге крайҙың ишанлыҡ хәрәкәте үҙенсәлектәрен, йолаларға һәм ритуалдарға әүәҫлеген, догматтарға буйһоноуҙы, күрһәтә. Ислам мәғарифы үҙәктәре булып ҡайһы берҙәренә уҡытыуҙың яңы методтары индерелгән «Ғәлиә», «Ғосмания», «Рәсүлиә», Стәрлебаш мәҙрәсәһе, «Хөсәйениә» һәм башҡа мәҙрәсәләр тора.
1917 йылдың 8 декабренән 20 декабренә тиклем Ырымбурҙа үткән III Бөтә башҡорт съезында диндең дәүләттән айырылыуы һәм бөтөн диндәрҙең дә тиң хоҡуҡлығы тураһындағы 12-се һанлы постановление раҫланды. Унда «Башҡортостан мөхтәриәтенең диниә назараты, автономлы булараҡ, үҙенең мөмкинлектәренән сығып, дини һәм дини-мәҙәни һәм ағартыу учреждениелары (мәктәптәр, мәҙрәсәләр, китапханалар һ.б.) асырға хоҡуҡлы, тип белдерелгән». Һәр кантонда ҡазыйҙар һайлана. 1924 йылда Мосолмандарҙың Диниә Назараты Башҡортостан АССР-ы мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты (ЦДУМ БАССР) тип атала башлай. 1917 йылда Ырымбур мосолман Диниә назараты Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты тип атала башлай, аҙағыраҡ РСФСР мосолмандары Үҙәк Диниә назараты тип, СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты (ЦДУМ) тип йөрөтөлә, (хәҙер — Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты). Ошо диниә назаратының үҙәге булып һәр осорҙа ла Өфө ҡала. 1926 йылда Башҡортостан АССР-ы мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты ҡарамағында 700 яҡын мәсет, шул иҫәптән Татар АССР-ы Арский кантонына ҡараған 9 мосолман мәхәлләһе, СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратына Башҡорт АССР-ы территорияһында урынлашҡан 1718 мәсет ҡараған, ә 1935 йылда — тейешенсә 300 һәм 700.
1920—1930 йылдарҙа, СССР-ҙың башҡа райондарындағы кеүек, Башҡорт АССР-ында ла дин менән көрәш йәйелдерелгән. Был көрәш мәсеттәрҙе емереү, дини уҡыу йорттарын ябыу, динлеләр араһында яңы байрамдар һәм традициялар индереүҙән ғибарәт булған. Сағыштырыу өсөн: әгәр 1927 йылда 2414 мәсет булһа, 1934 йылда — 323, ә 1940 йылда республикала ни бары 12 мәсет ҡалған булған. Мосолман руханиҙарының бер өлөшө репрессияға дусар ителгән. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына репрессиялар йомшарған.
1980 йылдарҙа республикала ябылған мәсеттәр яңынан тергеҙелә һәм яңылары төҙөлә, мосолман уҡыу йорттары асыла. 1990 йылда Өфөгә мосолмандар съезы саҡырыла. 1992 йылда Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ойошторола. Дини әҙәбиәт баҫылып сыға башлай: «Диәнәт» журналы, «Ислам һәм йәмғиәт», «Болғар» гәзиттәре. Башҡортостан Республикаһында мосолман Ураҙа байрамы һәм Ҡорбан байрамы көндәре ял көнө тип иғлан ителде.
1989 йылда Өфөлә Мосолмандар Диниә Назаратының 200 йыллығына һәм Урал-Иҙел буйы халыҡтарының ислам динен ҡабул итеүҙең 1100 йыллығына бағышланған тантаналы саралар үтте. 1989 йылда дини эштәр буйынса Өфөләге СССР-ҙың Министрҙар Кабинеты Ҡарары нигеҙендә Өфө ҡалаһында Ризаитдин Фәхретдин исемендәге мәҙрәсә асыла. 2003 йылда ул Рәсәй ислам университеты тип үҙгәртелә. Шулай уҡ Өфөлә Мәрйәм Солтанова исемендәге, «Ғәлиә» мәҙрәсәләре, Стәрлетамаҡта — «Нур аль-Иман» мәҙрәсәһе, Октябрьскийҙа — «Нур-уль-Ислам» мәҙрәсәһе асыла.
Хәҙерге заманда дин
ХХI быуатта Башҡортостан Республикаһы халҡы мосолман динен тота, мәсеттәргә йөрөй, дини байрамдарҙы билдәләй. Ислам диненең таралыуы көслөк менән түгел, аҡрынлап ҡына бара, әйтер кәрәк, йәштәр һәм ирҙәр араһында дингә ылығыу аҙ дәрәжәлә күҙәтелһә, диндар ҡатындар күберәк. Башҡорт ғалимдары дин тотоу мәсьәләләрен һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәрҙе өйрәнә. Республикала барыһы 22 конфессия дин юлына ылыҡтыра.
2011 йылда Башҡортостандың Миәкә районындағы Илсеғол ауылы янындағы Нарыҫтауҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләр Зөбәйер бин Зәйет һәм Абдуррахман бин Зөбәйер ерләнгән тип фаразланып, уларға мемориал ҡуйылған. 2013 йылда республикала барыһы 1060 мәсет булған.
Өфөлә Башҡортостан мосолмандары диниә назаратының, Рәсәй мосолмандары Үҙәк Диниә назаратының һәм Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назаратының Төбәк Диниә назараты мөхтәсибәте мөфтөйҙәренең резиденциялары урынлашҡан.
Машина төҙөүселәр урамы (Күмертау)
Машина эшләүселәр урамы  — урам ҡаланың көнсығыш өлөшөндә «Көнсығыш» биҫтәһендә урынлашҡан.
Трасса
Машина эшләүселәр урамы Бабай урамынан башлана һәм Энергетиктар урамында тамамлана.
Транспорт
Урам буйлап ике йүнәлештә транспорт хәрәкәте бар. Автобустар һәм маршрут таксиҙары 1-се, 3-сө,40-сы, 102-се (Ермолаево ауылынаса)
Паридето-Се
Паридето-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибейто-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :