cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Император фарфор заводы
XX быуат
.
1917 йылдағы революциянан һуң завод
Октябрь революцияһынан һуң завод Игенселек комиссариаты ҡарамағында була. 1918 йылда завод Халыҡ мәғарифы комиссариаты ҡарамағына тапшырыла. Завод республика әһәмиәтендәге тәжрибә керамика лабораторияһы статусын ала. Заводҡа яңы исем дә бирелә — Дәүләт фарфор заводы (ГФЗ). 1918 йылдың көҙөндә художество директоры итеп С. В. Чехонин тәғәйенләнә. Уның менән бергә талантлы рәссамдар: М. М. Адамович, Н. И. Альтман, З. М. Богуславская һәм башҡалар заводҡа эшкә урынлаша. 1918 йылда «революцияның бөйөк кешеләренең» бюстарын һәм «революцион лозунгылар яҙылған утилитар-декоратив әйберҙәр» эшләүгә заказдар бирелә.
1918 йылда Дәүләт фарфор заводының филиалы асыла, ул завод биналарында һәм барон фон Штиглицтың техник рәсем төшөрөү училищеһы базаһында эшләй.
1919 йылда завод Аҙыҡ-түлек комиссариатынан 1,5 миллион һумлыҡ суммаға мискиндәр ҙәм сынаяҡтар етештереүгә заказ килә. Был изделиеларға «Компрод» келәймәһе ҡуйыла.
1920-се йылдарҙа бында билдәле рәссам-супрематистар: Казимир Малевич, Илья Чашник, Николай Суетин, шулай уҡ ғалим-технолог Николай Качалов эшләй.
Парижда Халыҡ-ара декоратив сәнғәт күргәҙмәһендә
1925 йылда Парижда халыҡ-ара күргәҙмә үткәрелә, йәш Совет иле сәнғәте киң күрһәтелә. Унда Адамович, Чехонин, Данько, Щекотихина, Кобылецкая, Суетин эштәре күрһәтелә. Күргәҙмә йомғаҡтары буйынса завод ҙур алтын миҙалға лайыҡ була. Рәссамдар Р. Ф. Вильде, Н. М. Суетин, А. В. Щекотихин, С В. Чехонин, З. В. Кобылецкая, шулай уҡ скульпторҙар Н. Я. Данько, А. Т. Матвеев, Д. И. Иванов һәм В. В. Кузнецовтар шәхси миҙалдар яулауға өлгәшә.
Заводта традицион урыҫ стиле виртуозы Алексей Воробьевский 60 йылдан ашыу эшләй.
Заводтың хәҙерге заман тарихы
2002 йылдан завод «Уралсиб» башлығы Николай Цветковтың милке булып тора. 2005 йылда акционерҙар ҡарары буйынса яңынан «Император фарфор заводы» тип үҙгәртелә.
Әҙибайтау
Әҙибайтау (Азибай-Тау) — тау, Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһендә урынлашҡан.
Географияһы
Әҙибайтау Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән Рамаҙан ауылы янындағы тау. Билдәле булыуынса, был ауыл 1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында булған. Унан хронологик тәртиптә республиканың Йылайыр кантоны, Ейәнсура районы составына индерелә.1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенә (1938—1957 йылдарҙа — Чкалов өлкәһе) бирелә
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһендәге География институтының Социаль-иҡтисади география бүлегенең «Ырымбур өлкәһе тәбиғәте» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, тауҙың атамаһы Әҙибай антропонимынан алынған булыуы ихтимал. Шулай уҡ был исем Хажибай тигәндән үҙгәреп китеүе лә мөмкин. Мәҫәлән, Башҡортостандағы Хажи мәсете лә урыҫ телендә Азиевская мечеть тип аталған
Антонов Яков Иванович
Антонов Яков Иванович (24 ғинуар 1908 йыл — 25 август 1942 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған лётчик-истребитель, Советтар Союзы Геройы (1940).
Биографияһы
Яков Ива́нович Анто́нов 1908 йылдың 24 ғинуарында хәҙерге Новгород өлкәһе Солецкий районының Малахово ауылында тыуған. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша, 1940 йылдың 21 мартында уға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 84-се «А» истребителдәр авиаполкы командиры вазифаһын башҡара. 1942 йылдың 25 авгусында Моздок янындағы немец аэродромына һөжүм Антоновтың самолёты бәреп төшөрөлә, һәм, совет документтарынан күренеүенсә, летчик һәләк була.
Әммә һуғыштан һуң немец әсирлегенә төшкән совет лётчиков Ивановтың фотолары баҫыла. Бер фараз буйынса, уны 77-се немец истребитель эскадраһы (JG 77) командиры майор Гордон Голлоб бәреп төшөрә. Бер саба Парашютта һикереп ҡотолған Антонов әсирлеккә эләгә. Бер мәғлүмәт буйынса, Моздок эргәһендәге хәрби әсирҙәр лагерына оҙатыла, унан ҡасҡан, икенсе мәғлүмәт буйынса — лагерға оҙатылғанға тиклем ҡасҡан Уның артабанғы яҙмышы тураһында рәсми мәғлүмәттәр юҡ. 1942 йылдың 25 авгусында рәсми рәүештә һәләк булған тип иҫәпләнә Икенсе немец асы Гюнтер Ралль "Минең осоу китабы"нда (үҙе генә еңгән кеүек тип) түбәндәге ваҡиғаларҙа тасуирлай:
''«1942 йылдың 21 сентябрендә осош ваҡытында миңә уңыш йылмайҙы, икенсе — бишенсе ярты сәғәт тирәһендә беҙҙең аэродромдан йыраҡ түгел, мин МиГ-3 үк беҙҙең аэродромдан алыҫ түгел. Унда парашют менән һикереп ҡотолоп алмай һәм пилот. Унтер-офицер була бара ул минең урыным шунда уҡ машинаны һыу штаффель приземление, уны баҫыу өсөн. Береһе ҙур тормошта подсолнуховый урыҫ яланы, был урында күп була. Тиҙ арала уны уратып алған булды, әммә ул беҙҙең пистолеттан атыу буйынса бөтә патрондың үҙен генә ала алмай ул, бәхеткә күрә, бер кем дә зыян причинный. Һуң, шул тиклем уның маңлайына яраһын эшкәртер өсөн субай, ул уны ала, выпрыгивать бер самолет, уның миңә килтерә. Мин ҡушылдығы радиомашина тапҡыр булараҡ, пилоттар һөйләшеү тыңланыла.'' ''Рус, беҙҙең күпселегебеҙ кеүек, бигерәк йәш — ул егерменән саҡ ҡына өлкән. Киҫелгән яраларына ике ҙур компресс ҡаплаған маңлайын асыр өсөн, ул үҙенең һары сәстәрен артҡа һыпырҙы. Аҡыллы ҡуңыр күҙҙәрендә ғорурлыҡ һәм төңөлөү тиң дәрәжәлә сағыла. Ирендәрендә еңелсә йылмайыу уйнай. Уның күкрәген өс орден биҙәй, шуларҙан миңә береһе генә билдәле — „Советтар Союзы Геройы“ тип атала ул.''
''Бына ысынында ниндәйҙәр икән — пропаганда беҙгә еткергән монгол дала урҙалары вәкилдәре, кешелекле мөнәсәбәттән мәхрүм булырға тейешле етлекмәгән кешеләр! Беҙҙең алдыбыҙҙа Яугир, шунда уҡ үҙе Яугир булған һәр кемдең ихтирамын уята ул. Ҡайсаҡ үҙеңдең эргәңдә йәшәгән кешеләргә ҡарағанда, һиңә дошманың күпкә яҡыныраҡ тойола, тигән саркастик уй килде башыма.''
''Капитан Антонов ҡурҡа. Тәҡдим ителгән сигаретты ул тейелмәгән көйө ситкәрәк һалды, әммә мин тоҡандырғандан һуң, бер ни тиклем иркенәйҙе. Мин уның күҙ алдында ҡойоп эскәнгә тиклем, беҙҙең таҙа бензин канистраһынан ағыҙған һалҡын һәм таҙа сәйгә лә шикләнеп ҡараны.''
''Беҙ бер тәржемәсе фельдфебель табып, уның ярҙамында һауа һуғышы, ғөмүмән һуғыш тураһында һөйләштек. Минең дошманым үҙен бынамын тигән дәрәжәле тота. Ул тамсы ла ҡуштанланмай һәм ышаныс яҡларға ынтылмай. Уның һүҙҙәренән, Хәрби Һауа Көстәрендә сәйәси офицерҙар Ҡыҙыл Армиялағы кеүек һөйләйҙәр, тигәнде аңлап була. Пропаганда нәфрәт тыуҙыра, нәфрәт ҡанһыҙлыҡҡа алып килә, яуызлыҡ яңы пропаганда тыуҙыра. Йомоҡ шайтан түңәрәге.''
''Совет лётчигы, уны ебәреү мөмкинлеге булмағанлыҡтан, беҙҙә тағы бер нисә көнгә ҡалды. Беҙҙә уны бикләп тотоу теләге лә, мөмкинлеге лә юҡ. Беҙҙең штаффель, үҙ яуаплылығына алып, уны башҡа лётчиктар кеүек ашатты, уға Солдатская ауылы янындағы аэродром буйлап даими күҙәтеүһеҙ-ниһеҙ йөрөү мөмкинлеге бирҙе. Төрлө тыйыуҙарға ҡарамай, беҙҙең уға ҡарата ниндәй мөнәсәбәттә булыуыбыҙҙы аңлаптыр, ҡасырға уйламай ҙа, сөнки ҡасып китә ҡалһа, беҙҙе ни тиклем күңелһеҙ хәлдә ҡалдырасағын аңлай. Һуңыраҡ, беҙ уны яралаларҙы лазаретҡа илтеүсе Ju-52 менән оҙаттыҡ. Һәм шунда ул уңайлы осраҡ менән файҙаланған. Нисек икәнен беҙ төгәл белмәйбеҙ. Әммә капитан Антонов тәғәйенләнгән урынына барып етмәгән. Дөрөҫөрәге, ул Jи-52 алып киткән яралыларҙың шинелен кейеп эҙ юғалтҡан һәм ҡаса алғандыр. Рәсми урыҫ сығанаҡтарынан Антоновтың, һуғышты үткәреп, тере ҡалғанлығын беләм.»'' Китап авторы Гюнтер Ралль, ниндәйҙер "рәсми рус сығанаҡтары"на һылтанһа ла, әлегә тиклем Антоновтың һуғыштан һуңғы яҙмышы тураһында бер нәмә лә билдәле түгел. Раллдең әсирлеккә алынған лётчикты «үтә ныҡ йәш» тип атауы ышанмаусанлыҡ тыуҙыра. Әсирлеккә эләккәндә, Яков Антоновҡа 34 йәш була, һәм ул Раллдең үҙенән 10 йәшкә өлкән була. Бынан тыш, бәреп төшөрөлгән самолёт тибы тура килмәй: Антонов И-153-тә осҡан, ә Ралль бәреп төшөрөлгән МиГ-3 тураһында һөйләй. Һуғыштың датаһы ла, хатта айы ла тура килмәй. Шулай уҡ лётчиктың званиеһы ла тура килмәй, Ралль уны «капитан Антонов» тип атай, ә Яков Иванович майор званиеһына эйә, фотографияла 2 майор «шпалы» асыҡ күренә.
Моздок лагерынан һуң Антонов Мариуполь лагерына барып эләккән, һәм Миуста урынлашҡан Көньяҡ фронты 56-сы армияһы разведка бүлегенең оператив буйһоноуында торған Ҡара диңгеҙ флоты разведка бүлеге менән бәйле мариуполь подпольщиктары Яков Ивановичты азат иткән тигән фараз бар.
Шул уҡ мәғлүмәттәр буйынса, Антонов Я. И. лагерҙан ҡасҡандан һуң, табип Б. Т. Гнилицкийҙың йәшерен төркөмө эшләгән больница санитаркаһы Кузенкова Матрена Дмитриевна йортонда йәшеренеп йәшәй. Артабан Я. И. Антонов Ейск ҡалаһына оҙатыла, унан һуң тағы мәғлүмәт юҡ.
Гитара
Гитара — ҡыллы сиртеп уйнай торған музыкаль инстрамент. Романс, блюз , кантри , фламенко , рок , метал , джаз кеүек бик күп музыка стилдерендә ҡушылып уйнаусы йәки яңғыҙ башҡарылыусы инструмент. XX быуатта уйлап сығарылған электр гитараһы киң күльтураға көслө йоғонто яһай.
Гитара тарихы
Хәҙерге заман гитараһына оҡшаған резонанс корпусы һәм муйыны булған музыка инструмент булыуы тураһында мәғлүмәт б. э. т. II мең йыллыҡтан бирле билдәле. Месопотамияла археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған балсыҡ көршәктәр барельефында киннора (Библияла телге алынған шумер-вавилон ҡыллы инструменты) төшөрөлгән. Боронғо Мысыр һәм Һиндостанда ошоға оҡшаған инструменттар булыуы мәғлүм: набла, нефер, цитра, вина һәм ситар. Думбыра ла боронғо музыка инструменты булыа иҫәпләнә, боронғо Хорезмда ҡаҙыу эштәре барышында ҡыллы инструменттарҙа уйнауса терракот статуэткалар табылған. Хорезмдаға 2000 йыл элек булған ике ҡыллы инструменттың ҡаҙак думбыраһы менән оҡшашлығы бар тип иҫәпләйҙәр ғалимдар. Боронғо Греция һәм Римдә кифара тигән инструмент бик танылған булған.
Гитараға тиклем инструменттар оҙонса йоморо корпуслы, ҡыл тарттырылған оҙон муйынлы булған. Корпус бер бөтөн булған, киптерелгән ҡабаҡтан, ташбаҡа ҡабығынан йәки бер бөтөн ағастан эшләнгән. Б. Э.Т III—IV быуаттарҙа Ҡытайҙа жуань (йәки юань) тигән инструмет бурлыҡҡа килә. Уларҙың резонанс корпусы айырым аҫҡы һәм өҫкө деканан тора. Европала латин һәм мавритан гитараһы VI быуатта барлыҡҡа килә. XV—XVI быуаттағы виуэла тигән музыка инструменты хәҙерге гитара конструкцияһы формалашыуына ҙур йоғонто яһай.
Атамаһы
Урта Азиянан Греция аша Европаға үтеп ингәнсе «гитара» һүҙе бер нисә үҙгәреү кисерә: Боронғо Грецияла «кифара (ϰιθάϱα)», латинса «cithara», испанса «guitarra», итальянса «chitarra», французса «guitare», инглизсә «guitar» һәм урыҫса «гитара». «Гитара» һүҙе беренсе тапҡыр Урта быуаттарҙа XIII быуатәҙәбиәтендә ҡулланыла
Ете ҡыллы рус гитараһы
XIX быуат башынан ете ҡыллы гитара, Иван Батов тарафынан саксон цистернаһы нигеҙендә (Лейпцигта камера оркестрында «немец гитарасыһы Иоганн Шайдлер» уйнай һәм унан һуң музыканттар Иосиф Каменский һәм Иоганн Клаудий Ганц Санкт-Петербургта эшләй), артабан Иван Краснощеков һәм уның уҡыусылары тарафынан яҡшыртылаа. 1802 йылда рус телендәге тәүге ете ҡыллы гитара мәктәбе — Игнасий Гелда нәшер ителә, унда С. Н. Аксёнов өҫтәгән өлөш тә була. XIX быуат беренсе яртыһында музыка ҡоралының популярлығы ("рус гитараһы" тип атала) бигерәк тә ул ваҡытта йәшәгән композитор, гитарасы һәм педагог Андрей Осипович Сихраның эшмәкәрлегенә бәйле, ул ете ҡыллы гитара өсөн меңдән ашыу көй һәм аранжировкалар ижад итә.
Классик гитара
XVIII—XIX быуаттарҙа испан гитараһының конструкцияһы һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә, оҫталар корпус ҙурлығын һәм формаһын, фретбордты беркетеүҙе, таяҡ механизмын биҙәүҙе һ.б. үҙләштерә. Ун туғыҙынсы быуатта испан гитара оҫтаһы Антонио Торрес хәҙерге гитара ҙурлығындағы һәм рәүешендәге гитара эшләй. Бөгөнгө көндә Торрес проекты буйынса эшләнгән гитаралар классик гитара тип атала.
Ул ваҡыттағы иң билдәле гитарасы — классик гитара техникаһына нигеҙ һалған испан композиторы һәм гитарасыһы Франсиско Таррега. XIX быуаттың билдәле гитарасылары араһында — Франсуа де Фосса һәм Дионисио Агуадо. XX быуатта уның эшен испан композиторы, гитарасы һәм педагогы Андрес Сеговия дауам итә.
Классик гитара Рәсәйҙең Дельфи уйындары программаһына инә.
Электр гитараһы
XX быуатта, электр көсәйтеү технологияһы һәм тауыш эшкәртеү менән бәйле, гитараның яңы төрө — электр гитараһы барлыҡҡа килә. 1936 йылда «Риккенбекер» компанияһына нигеҙ һалған Жорж Бошам һәм Адольфе Риккенбеккер магнитлы пикаптар һәм металл корпуслы беренсе электр гитараһын патентлайҙар. 1950 йылдар башында Лес Пол тотош ағас корпуслы электр гитараһын уйлап таба, әммә һуңыраҡ был идеяны Лев Фендерға бирә, сөнки тотош корпуслы гитара идеяһы Лес Пол эшләгән Гибсондың ҡыҙыҡһындырмай. Электр гитараһының конструкцияһы беҙҙең көндәргә тиклем үҙгәрешһеҙ ҡалған.
Гитараның башҡа төрҙәре
Классик гитаранан һәм электр гитараларынан тыш, металл ҡыллы поп-гитаралар киң таралған, улар араһында көнбайыш гитараһы, халыҡ гитараһы бар. Travel гитара («турист» гитараһы) гитара һ. б. Бынан тыш, электр һәм акустик гитара менән бер рәттән гибрид варианттары ла бар — электроакустик гитара (ҡорамалдарға тоташыу өсөн датчиктар ҡуйылған акустик гитара; инглиз акустик электр гитараһы) һәм ярым акустик гитара (буш корпуслы электр гитараһы, тоташтырмайынса уйнарға мөмкинлек биреү; semi-acoustic guitar- ярым акустик гитараһы).
Төп өлөштәре
Гитара — «гриф» тип аталған оҙон муйынлы корпус. Грифтың алғы, эш яғы яҫы, йәки бер аҙ ҡабарынҡы. Уның буйлап ҡылдар параллель рәүештә һуҙыла, бер осо корпус башындағы ҡорамалға, икенсеһе- корпусҡа беркетелгән колковая коробкаға беркетелә. Корпустың накладкаһы башындағы яйламаға беркетелә, ә грифтың өҫкө яғында колковый механизмға, улар менән ҡылдарҙы тарттырырға, көйләргә була.
Ҡыл ике тупһала ята (аҫҡыһы һәм өҫкө), улар араһындағы алыҫлыҡ ҡылдың эш өлөшөнөң максималь оҙонлоғон билдәләй, гитараның мензураһы булып тора. Өҫкө тупһа — грифтың өҫкө өлөшөндә, башы янында. Аҫҡы өлөшө гитараның өҫкө ҡуйылған. Аҫҡыһы гитараның үрге декаһы подставкаһында. Аҫҡы тупһа урынына «эйәрҙәр» — һәр ҡылдың оҙонлоғон көйләргә мөмкинлек биргән ябай механизмдар ҡулланыла ала.
Ҡылдары
Хәҙерге гитарала ҡорос, нейлон йәки карбон ҡылдар ҡулланыла. Ҡылдар ҡыл ҡалынлығын арттырыу (һәм тонды кәметеү) маҡсатында һандар менән билдәләнә, иң нескә ҡыл-1-се тип билдәләнә.
Гитарала төрлө ҡалынлыҡтағы ҡылдар йыйылмаһы ҡулланыла, улар бер төрлө тарттырылғанда һәр ҡыл билдәле юғарылыҡтағы бер тауыш бирә. Ҡылдар гитарала ҡалынлыҡ тәртибендә — түбән тауыш биреүсе ҡалын ҡылдар — һулда, йоҡа — уңда ҡуйыла (өҫтәге фигураны ҡарағыҙ). Һул ҡуллы гитарасылар өсөн ҡылдарҙың тәртибе киреһенсә булырға мөмкин. Хәҙерге ваҡытта ҡыллы комплекттарҙың ҡалынлығы, етештереү технологияһы, материалы, тауыш тембры, тибы һәм ҡулланылышы менән айырылып торған бик күп сорт ҡылдар етештерелә.
Материалдар
Ябай һәм осһоҙ гитараларҙа корпус фанеранан, ә юғары сифатлы инструменттар ҡиммәтерәк, ғәҙәттә, йәки роза ағасынан эшләнә, шулай уҡ саған ҡулланыла. Был осраҡта түбәнге дека һәм обечайка тауышҡа йоғонто яһамай. Өҫкө дека, ҡағиҙә булараҡ, шыршынан йәки кедрҙан эшләнә — башҡа төрҙәрҙән айырмалы рәүештә шыршы һәм кедр (эрбет ағасы) ағасының төҙөлөшө тауыш биреүҙә резонанс тыуҙыра. Экзотик варианттар ҙа була, мәҫәлән, амарант йәки венге. Электр гитара корпустарын эшләгән оҫталар үҙҙәрен иркенерәк тоя. Электр гитараларын эшләүҙә ҡайһы бер оҫталар башҡа материалдар ҡуллана. Нед Штайнбергер 1980 йылда өрлө графит композиттарынан гитара эшләгән Sound Corporation компанияһына нигеҙ һала.
Суахили теле
Суахили, кисуахили (Kiswahili) — суахили банту телдәренең иң киң ҡулланылғаны һәм Африка континентындағы иң әһәмиәтле телдәрҙең береһе. Этник-ара аралашыу теле булараҡ суахили теле Көнсығыш һәм Үҙәк Африкала, көнсығышта Һинд океаны ярҙарынан көнбайышта Конго Демократик Республикаһының үҙәк өлкәләренә тиклем, төньяҡтан Сомалиҙан көньяҡтан Мозамбикка тиклем киң территорияла таралған.
Танзания, Кения һәм Угандала суахили дәүләт теле булып тора. Был тел Руанда, Бурунди,Замбия, Малави, һәм КоморУтрауҙарында (комор теле), Мадагаскарҙа киң ҡулланыла. Суахили — Африка союзында эш теле статусы (2004 йылдан) алған берҙән-бер тел. Төрлө мәғлүмәт буйынса суахили теле 2,5 — 5 млн кешенең туған теле, тағы ла 50 — 70 млн кешенең икенсе һәм өсөнсө аралашыу теле булып тора. Хәҙерге суахили теленең яҙмаһы латин алфавитын ҡуллана.
Атамаһы
Kiswahili атамаһы sāhil ساحل ғәрәп һүҙенең күплегенән килеп сыҡҡан: sawāhil سפاحل тигәнде аңлата. Префикс- wa менән — һүҙ «яр буйында йәшәүселәрҙе» күҙ уңында тотоп ҡулланыла, ki-- префиксы менән — уларҙың теле (Kiswahili — «яр буйында йәшәүселәр теле»).
Классификацияһы
Суахили банту телдәренә инә. Дж. С. Миллерҙың телдәрҙең генетик классификацияһы буйынса. Банту телдәре нигер-конго ғаиләһенең бенуэ-конго төркөмөнә ҡарай. М. Гасриҙың эске классификацияһына ярашлы, суахили теле G42 төркөмөнә инә: Bantoid/Southerne/Ear bantu/Central/G.
Социолингвистик хәле
Суахили Танзанияла (1967 йылда) һәм Кенияла (1974 йылда) рәсми тип иғлан ителә. Уганда хөкүмәте уны 1992 йылда башланғыс мәктәп өсөн мотлаҡ предмет һәм 2005 йылда рәсми тип иғлан итә.
Суахили телендә Танзания халҡының яҡынса 90 проценты (яҡынса 39 миллион) һөйләшә. Кенияның белемле халҡының күпселеге, беренсе кластан алып мәктәптә мотлаҡ предмет булып торғанлыҡтан, ул телдә иркен һөйләшә. Конго Демократик Республикаһының 5 провинцияһы — суахили теллеләр. Шулай уҡ Бурунди, Руанда, Мозамбик, Сомали, Малави һәм Төньяҡ Замбияның сағыштырмаса аҙ һанлы халҡы тарафынан ҡулланыла..
Комор утрауҙары нда, шул иҫәптән Майотттула һәм комор диаспораһында шикомор теле диалекттары киң таралған, ғәҙәттә суахили теле диалекттары тип һанала. .
Диалекттары
Хәҙерге заман стандарт суахили занзибар диалектына нигеҙләнгән. Диалекттарҙы бер яҡтан бер-береһенән, ә диалекттарҙы телдәрҙән, икенсе яҡтан айырыу еңел түгел, уларҙың исемлеге буйынса бер нисә тайпылыш бар:
Яҙмаһы
Хәҙерге сувахили латин яҙмаһын ҡуллана (Европа миссионерҙары тарафынан XIX быуат уртаһында индерелә). Элегерәк X быуаттан ғәрәп (Иҫке Сачили сценарийы) ҡулланыла, уның иң ҙур ҡомартҡыһы— XVIII быуаттың «Гераклий тураһында китап» эпосы. Беренсе ҡомартҡы 1728 йылға ҡарай. Хәҙерге алфавитта 24 хәреф Q һәм X хәрефтәре ҡулланылмай, С хәрефе тик ч ҡушылмаһында ғына ҡулланыла.
Тел тарихы
Суахилиҙың барлыҡҡа килеүе Африка ның көнсығыш ярында йәшәгән халыҡтар һәм Занзибар, Пемба (һәм яҡында урынлашҡан башҡа утрауҙар), ғәрәп диңгеҙселәре араһында көсөргәнешле сауҙа осорона ҡарай. Бөгөнгө көндә суахили лексикаһында һәм грамматикаһында ғәрәп йоғонтоһо асыҡ күренә, уның күләме ғәрәптәрҙең ҡеүәтле мәҙәни һәм дини йоғонтоһо менән аңлатыла. Этник суахилиҙың (йәки waswahili тип аталған) ата-бабалары ғәрәп һәм һинд күскенселәренең (башлыса сауҙагәрҙәр) вариҫтары һәм Көнсығыш Африка өлкәләрендәге төрлө банту ҡәбиләләренә ҡараған кешеләр булған. Ике ҡеүәтле миграция тулҡыны VIII—X быуаттарға һәм XVIII—XIX быуаттарға ҡарай, был тел үҫешенең яҡынса датаһын атау мөмкинлеген бирә.
Көнсығыш Африка яр буйы этник суахилиҙары XIII—XIX быуаттарҙа үҙ мәҙәниәтен булдырған, был урындағы африка традициялары һәм көнсығыш (тәү сиратта ғәрәп-мосолман) йоғонтоһон берләштергән; ғәрәп яҙмаһын ҡулланғандар. Был заман ҡомартҡылары (шиғырҙар, йырҙар, тарихи йылъяҙмалар һәм башҡа документтар, улар XVIII быуатҡа ҡарай) иҫке Новачили телен сағылдыра (диалекттарҙың ҡайһы бер төрҙәренән ғибәрәт).
Суахилиҙың шул дәүерҙә барлыҡҡа килгән ҡайһы бер варианттары, мәҫәлән, комор теле, Һинд океаны ндағы комор теле кеүек айырым телдәр тип һанала. Суахилиҙың хәҙерге дөйөм стандарты Киунгуджа (Занзибар утрауы) диалекты нигеҙендә барлыҡҡа килә; суахилиҙың занзибар варианты ғәҙәттә иң «таҙа» һәм «дөрөҫ» тип һанала. Континенталь сауҙа киңәйгәс, суахили яйлап милләт-ара аралашыу теленә әйләнә бара. Суахилиҙың был хәл иткес социаль роле колониаль осорҙа, Африка>ның бойондороҡһоҙ дәүләттәре суахилиҙы элекке мегаполис телдәренә (тәү сиратта инглиз теленә) реаль альтернатива итеп ҡарай башлағас, тағы ла нығына. Суахили теленең уңышлы таралыуына күпселек һөйләшеүселәрҙең уны «дөйөм африкан» тип кенә түгел, ә бер ниндәй тар этник төркөм менән бәйле булмаған нейтраль тел итеп ҡабул итеүе лә булышлыҡ итә. Шулай итеп, кәм тигәндә Танзания ла (башлыса банту халыҡтары йәшәй) суахили теле милли берҙәмлектең үҙенсәлекле символына әүерелә.
Лингвистик ҡылыҡһырлама
Суахили — синтетик агглютинатив тел.. Иң мөһим грамматик мәғәнәләр һүҙ формаһы сиктәрендә сағыла. Аналитик билдәләнгән, мәҫәлән, ҡайһы бер пассив төҙөлөштәрҙәге агенстар. Бәйләүес. комитатив na mama baba — «атай менән әсәй», инструменталис kwa kisu — «бысаҡ менән-ножом» һәм ҡайһы бер башҡа әһәмиәткә эйә.
Фонологияһы
Суахили теленең фонологияһының системаһы башҡа ареал телдәренән фонологик тондың булмауы менән айырыла, диалект мвитанан башҡа..
Асыҡ ижек. шул уҡ ваҡытта [м] һәм [н] ижек булыуы мөмкин. Иң йыш төҙөлөшлө ижек : 1) Менән m/n, 2) V, 3) CV, 4) CCV/C m/n V, 5) CCCV/C m/n CC y/w V.
Һуҙынҡылар
Әҙәби суахили телендә 5 һуҙынҡы бар фонемалар: /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/ һәм /u/.
Фонемалаға тура килгән өн /u/ халыҡ-ара фонетик ассоциация алфавитында, [u] һәм [o] араһында торған (мәҫәлән, италия). Редукцияға юҡ. Әйтелеше баҫымлы ижеккә бәйле түгел. Дифтонгылар юҡ. Зияниелар ҡыҫырыҡланыу һөҙөмтәһендә юғалалар.
Морфологияһы
Суахили теле морфологияһы исем һәм ҡылымға бай .Уның өсөн һәм башҡа бик күп банту телдәре өсөн, исемдәрҙең ҡатмарлы ярашыу системаһы хас.
Исем
Суахилиҙың ярашыу кластар системаһы үҙенең тәүге семантик мотивацияһын юғалтҡан йылдарҙа һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Төп нөсхәлә 22 тартынҡы клас була. Тикшеренеүселәр әлеге ваҡытта ҡалған 16-нан 18-гә тиклемен асыҡлай. Хәҙерге интерпретацияла уларҙың алтауһы исемдәрҙе берҙән-бер, бишеһе күплектә, бер класлы абстракт исемдәр өсөн, һүҙмә-һүҙ инфинитивтар класын һәм өс локатив класты билдәләй. 1 һәм 2 класс исемдәре башлыса, йәнле предметты аңлата һәм, бигерәк тә, кешене: watu mtu, mtoto — watoto;
3 һәм 4 класс — «ағас» кластары тип атала, шулай уҡ ағас һәм үҫемлектәрҙән башҡа физик объекттарҙың шундайҙары инә mwezi «луна», mto «йылға», mwaka «йылға», һөҙөмтәлә семантик мотивацияһы һорау аҫтына ҡуйыла;
15 класс ku- — инфинитив класы; 7 класс йыш ҡына «әйбер» тип атала, уға йыш ҡына шундай «әйберҙәр» эләгә kiti «ултырғыс», ләкин унда шундай һүҙ kifafa «эпилепсия»; u- — күплек формаһы булмаған абстракт кластар префиксы бар
Суахилиҙа арауыҡ мөнәсәбәттәре урынлашыу кластар ярҙамында сағыла
Мәҫәлән 3 һәм1 кластарҙы сағыштырыу :
Сифат исем менән бер тамыр ҙан барлыҡҡа килә, ләкин айырым күрһәткес менән билдәләнә. Сифаттың пассив валентлығы исемдең валентлығынан ҡылымдарҙың етмәүе һәм ҡылымдарҙың етмәүе менән айырыла, шуның менән сағыштырыу дәрәжәһе барлыҡҡа килә: Сағыштырыу дәрәжәһе ҡылым формаһы менән «артығыраҡ» тамыр -shinda «превосходить» менән сағыла. Артыҡлыҡ дәрәжәһе етмәгән ҡылым --li-. формаһы менән.
Суахили теленең рәүештәре йә бөтөнләй күрһәтелмәгән һәм телмәрҙең айырым өлөштәренең (локатив исемдәр, сифаттар) аныҡ формалары булараҡ квалификациялана, йә исемлектә бирелә һәм телдә ҙур әһәмиәткә эйә түгел.
Ҡылым
Суахилиҙа ҡылым ҡылым формаһының дөйөм морфема формулаһы түбәндәгесә:
Pr) + Pr + (In) + (In) + (In/In) + R + (Sf) + (NSf) + (Sf) + (Sf), где Pr — префикс, In — инфикс, R — корень, Sf — суффикс.
Ҡылымға парадигматик һәм парадигматик булмаған тәртип морфемалары инә. Асыҡтан-асыҡ морфемалар Pr (hu — билдәләр ғәҙәте); В (-та, -ли — заман күрһәткестәре, -ji — рефлекс күрһәткесе), Sf (-ua/-oa — реверсия күрһәткесе, -e — Һөйәкәлеш күрһәткесе). Синкретик: Pr (-ha — юҡлыҡ, заман һәм һөйкәлеш күрһәткесе), Pr (субъектив ярашыу — зат, һан, класс), В (-а-, -на-, -ме-, -ka-, nge-, -ngali-, -si — заман,һөйкәлеш, юҡлыҡ күрһәткесе), In (объект ярашыу — зат, һан, класс; реляцион күрһәткес — кеше, һан, класс,), Sf (реляцион ярашыу — зат, һан, класс, һөйкәлеш,, Sf (-i — йүнәлеш, төрөн күрһәтеүсе, тик ha.-… circumfix-та ғына ҡулланыла. i).
Шулай итеп, ҡылымға заттың, һандың, кластың, замандың, йүнәлештең (залогтың), төрҙөң, һөйкәлештең, релятивлыҡтың, юҡлыҡтың парадигматик характеристикаһы хас. Парадигматик булмаған характеристикаларға алынған формаларҙың бөтә суффикстарының мәғәнәһенең грамматик характеристикаһы инә. Суаахили актанттарҙы деривациялау һәм залоглы (йүнәлешле) үҙгәртеп ҡороу системаһына эйә:
Пассив:
Каузатив:
Декаузатив:
Синтаксис
SVO синтагмаһында стандарт һүҙ тәртибе. Аныҡлаусы үҙе асыҡлаған һүҙ артынан килә (постпозиция).
Предикацияла маркировкалау юғарылыҡтан ғибәрәт, ул был өлкәнең телдәренә хас. Аныҡлаусы менән аныҡланыусының ярашыуы мөмкин, ләкин мотлаҡ түгел. Исем төркөмөндә шулай уҡ бойондороҡлолоҡ маркировкаһы ла бар: Аккузатив предикация. Шулай уҡ пассив конструкциялар күплеге телдең аккузатив файҙаһына булыуын аңлата.
Тел тасуирламаһы
Суахили фәнни ҡулланыуға сағыштырмаса һуң — XIX быуат тың икенсе яртыһынан, уның грамматик төҙөлөшөн тасуирлау өсөн тәүге ынтылыштар яһалғандан һуң инә. XIX быуат аҙағына тәүге ғәмәли грамматикалар һәм һүҙлектәр булдырылған.
ХХ быуатта суахилиға ҡыҙыҡһыныу һиҙелерлек арта. Әлеге ваҡытта суахили теле Германия, Англия, Франция, Италия, Бельгия, Япония, Ҡытай, АҠШ һәм башҡа илдәрҙең бөтә эре университеттарында һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәрендә өйрәнелә һәм уҡытыла. Уны тикшереү менән Африка ғалимдары ла шөғөлләнә. Танзанияла Дар-эс-Салам университетының суахили тикшеренеүҙәр институты эшләй, ул суахили теле әҙәбиәте һәм мәҙәниәтенең төрлө мәсьәләләре буйынса фәнни журнал сығара.
Суахили популяр мәҙәниәттә
Сафари халыҡ-ара һүҙ — суахили теленән (үҙ сиратында ғәрәп теленән алынған), «сәйәхәт» тигәнде аңлата. Илдең исеме Уганда суахили (суахили Уганда) теленән килеп сыҡҡан һәм «Ганда халҡы иле» тигәнде аңлата. . 1975 йылда Black Blood Африка төркөмө Бельгия ла Aie a Mwana йырын яҙҙыра, ул Бельгия һәм Франция хит-парадында беренсе урын ала.
Корен-Залис
Корен-Залис (Kohren-Sahlis) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2834 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 233 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4655 һәм автомобиль коды L.
Оло Карьят
Оло Карьят — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Салат йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поча-Ёль
Поча-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лемпуа йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Коленсал
Оло Коленсал — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюролька йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косвиг (Саксония)
Косвиг (Саксония) (Coswig (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 21297 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 118 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01631–01640 һәм автомобиль коды MEI.
Оло Кыненок
Оло Кыненок — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кын йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әйүкә
Әйүкә (1642—1724) — дүртенсе төп ҡалмыҡ тайшаһы (юлбашсы) (1672—1690), Торгут ырыуы вәкиле, беренсе ҡалмыҡ ханы (1690—1724), Мончактың өлкән улы һәм вариҫы, Дайчин менән Эрдэни-Батурҙың ейәне.
Биография
Ҡалмыҡ ханының бала сағы Жунгарияла үтә. Ысын исеме Әйүши (Амитаюс будданың исеменән ҡыҫҡартып алынған), әммә рус тарихына Әйүкә тип ингән. 1654 йылда Дайчин олатаһы менән Иҙел буйына килә. 1672 йылда атаһы Мончак үлгәндән һуң, ағалары һәм башҡа туғандары ярҙамында Ҡалмыҡ урҙаһының төп башлығы (тайша) тип иғлан ителә.
Әйүкә Волга буйы ҡалмыҡтарын берләштереп, үҙ биләмәләрен күпкә киңәйтә. Ул хаҡимлыҡ иткән осорҙа Жунгариянан Волга буйына уның бер туған инәһе Дорчжи Рабтан бер мең торгоут менән күсенә. Торгоуттар Әйүкәнең хакимлығын танып, Ҡалмыҡ улусы һанын арттыра. Һуңғараҡ Әйүкә Кубань нуғайҙарына хәрби походын уңышлы тамамлай. Ике ай буйына ҡаршы торған нуғайҙар ҡалмыҡтарға баш һала.
Әйүкә Рәсәй батшалығына ҡарата үҙ аллы сәйәсәт алып бара: кемеһе менәндер яҡшы мөнәсәбәттә булһа (мәҫәлән, Һарытау коменданты Д. Е. Бахметьев), шул уҡ ваҡытта ул башҡалары менән дошманлаша.
Рәсәй властары түбәнге Иҙел буйында үҙ йоғонтоһон нығытыу маҡсатында Әйүкәне һәм уның ғәскәрҙәрен Әстерхан (1705—1706) һәм Булавин (1707—1709) ихтилалдарын, шулай уҡ Төньяҡ һуғышын (1700—1721) баҫыуҙа файҙалана.
Рус батшалығы миенән тыныс мөнәсәбәттәрен тергеҙгән Әйүкә ҡаҙаҡтар, төркмәндәргә хәрби яу башлай, мангышлак төркмәндәренең бер өлөшөн Иҙел буйына күсерә. Шул уҡ мәлдәрҙә уның һуғыштары дағстандарға, ҡумыҡ, ҡабарҙы һәм кубандарға ҡаршы уңышлы үтә.
1690 йылда Далай-лама ҡалмыҡ башлығы Әйүкәгә хан титулы бирә.
Ҡалмыҡ ханы жунғар хандары менән дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һаҡлай. Үҙенең ҡыҙын Цэван Рабдан ханға кейәүгә бирә. 1697 йылда Әйүкә хан кенәз Борис Голицын менән осраша һәм Мәскәү менән яңы килешеү төҙөй. Был килешеү шарты буйынса ул бохара, ҡараҡалпаҡ һәм ҡырғыҙҙарға ҡаршы һуғышыуҙы үҙ өҫтәнә ала, ә рустар ҡалмыҡтарға пушка һәм дары вәғәҙә итә.
1707 йылда Әйүкә рус хөкүмәтенә чечен, ҡумыҡ һәм нуғайҙарға ҡаршы үҙ ғәскәрен биреүҙән баш тарта. Яңы башҡорт ихтилалы (1704—1711) мәлендә Әйүкәнең дербет тайшаһы Мунке Темур Пенза һәм Тамбов губернаһында йөҙҙән ашыу рус ауылын яндыра, халҡын әсирлеккә ала. Рус хөкүмәте Әйүкәгә аңлатыу өсөн Петр Апраксинды ебәрә. Аҙаҡ, 1720 йылда Пётр I бойороғо буйынса ул Башҡортостанға һәм Дон буйына ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн үҙ ғәскәрҙәрен ебәрә.
Прихожая (Лекмаш ҡушылдығы)
Прихожая  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекмаш йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Косса (Саксония)
Косса (Саксония) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡасаба. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡасабала 2485 кеше йәшәй. Майҙаны — 73,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡасабаның почта индексы 04849 һәм автомобиль коды DZ.
Пурысь
Пурысь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Зәйнәш Сөләймәнов
Зәйнәш Сөләймәнов (тыуған һәм үлгән ваҡыты билдәһеҙ) — хәрби эшмәкәр, Е. И. Пугачёв етәкселегендәге 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышыында ҡатнашҡан. Әйле улусы старшинаһы Тайыш Сыныҡаев командаһында хеҙмәт иткән.
Тормошо
Крәҫтиәндәр һуғышына тиклемге тормошо хаҡында мәғлүмәттәр юҡ. Себер даруғаһындағы Әйле улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы) Ҡәҙер ауылы башҡорто.
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
1773 йылдың декабрь аҙағында Салауат Юлаев отряды сафына баҫа. Красноуфимск һәм Пермь провинцияһы халҡын Салауат Юлаев ғәскәренә мобилизациялауҙа ҡатнаша. Салауат Юлаевтың иң тоғро көрәштәштәренең береһе.
1774 йылдың 25 ноябрендә поручик В. Лесковский командаһы һәм Мөҡсин Әбдесәләмов отряды тарафынан Салауат Юлаев менән бергә Миндеш ауылы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районында ҡулға алына. 16 декабрҙә Өфөнән Ҡазанға оҙатыла.
1775 йылдың 5 февраленән Ҡазан йәшерен комиссияһында, 15 марттан — Ҡазан губернаторы генерал-поручик П. С. Мещерский канцелярияһында суд тикшереүенә дусар ителә.
Йәшерен экспедицияның 1775 йылғы 27 март билдәләмәһе буйынса, «хәрби көс» ҡулланып тотолған Зәйнәш Сөләймәновты «остзей гарнизондарына… хеҙмәткә ебәрергә» тигән күрһәтмә бирелә.
Зәйнәш Сөләймәновтың Салауат Юлаевтың ихтилалда ҡатнашыуы тураһындағы шаһитлығы Ҡазан губернаторы Мещерскийҙың Ырымбур губернаторы генерал-поручик И. А. Рейнсдорпҡа ебәргән 9 баш күтәреүсенән алынған мәғлүмәттәр теркәлгән протоколдар күсермәһендә яҙылған. Өфө провинция канцелярияһында Салауат Юлаев эше буйынса тәфтиш атҡарғанда һәм суд ҡарары сығарғанда шул мәғлүмәт файҙаланылған.
Зәйнәш Сөләймәновтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Крайша
Крайша (Kreischa) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4418 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 257 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1731 һәм автомобиль коды DW.
Оло Неголток
Оло Неголток — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының һул ярына тамағынан 317 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йософ Гәрәй
Йософ Гәрәй, Гәрәев Йософ Ибраһим улы (7 март 1904 йыл — 22 март 1988) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы идараһының яуаплы секретары.
Биография
Гәрәев Йософ Ибраһим улы 1904 йылдың 7 мартында Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Базғыя ауылында тыуған. Башланғыс белемде тыуған ауылында ала. Ике йыл Шаран мәктәбендә, унан һуң Бәләбәйҙә уҡытыусылар семинарияһында укый.
1923 йылдан башлап Бәләбәй кантонының Саҡмағош, Баҡалы улустары ауыл мәктәптәрендә уҡыта,
1931—1936 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Мәғариф халыҡ комиссариатының инспектор-методисы.
1936 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институты уҡытыусыһы.
1937—1939 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе.
1940 йылда ҡулға алына һәм репрессияға дусар ителә. 1950 йылға тиклем тотҡонлоҡта тотолған. 1957 йылда аҡлана. 1958 йылда Өфөгә килә.
Ижады
1925 йылда Йософ Гәрәйҙең тәүге шиғырҙары республика гәзиттәрендә донъя күрә. Шиғырҙарында илебеҙ үҫешен, индустриалләштереүҙең тиҙ темпын һәм колхоз хәрәкәтен тасуирлай.
1932 йылда уның «Тимер» тип аталған беренсе китабы баҫылып сыға.
«Гөләйфә» поэмаһында аталарының яңы тормош өсөн көрәшен дауам итеүсе йәш быуын тураһында һөйләй. «Батырҙар осоуы», «Бәхет биргәнеңә, рәхмәт, илем» йыйынтыҡтарына ингән шиғырҙарын үҙ заманы ваҡиғаларына бағышланған.
1963 йылда Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙға арналған «Банат Батырова» документаль повесын яҙа.
Балалар өсөн Йософ Гәрәй ундан артыҡ китап яҙа:
Шиғыр һәм проза әҫәрҙәре яҙыу менән бергә, Йософ Гәрәй тәржемә эше менән дә шөғөлләнә. Уның тәржемәһендә А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь, И. А. Гончаров, А. П. Чехов, А. М. Горький, Д. А. Фурманов, В. Гюго, С. Я. Маршак һәм башка яҙыусыларҙың әҫәрҙәре башҡорт телендә айырым китап булып баҫылып сыҡты.
Шулай уҡ Йософ Гәрәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса яңы дәреслектәр, программалар һәм методик ҡулланмалар әҙерләүҙә ҡатнаша.
1988 йылдың 22 мартында Өфөлә вафат булған, тыуған төбәгендә ерләнгән.
Пывва
Пывва — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворыква йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Бөйөк Ватан һуғышы осорода совет хәрби әсирҙәре — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Советтар Союзы армияһының үҙҙәре теләп йә көс ҡуланыу арҡаһында Гитлер армияһы йә Германия союздаштары ғәскәрҙәренә әсирлеккә эләккән хәрби хеҙмәткәрҙәр категорияһы.
Өсөнсө рейх фюреры Гитлерҙың коммунизмды идеологик ҡабул итмәүенә бәйле совет хәрби әсирҙәренә аяуһыҙ шарттар тыуҙырыуы һәм йәшәү йәшәү арауығын киңәйтеүгә ынтылышы һәм уларға формаль нигеҙ ҙә табыла — Советтар Союзы 1907 йылғы Гаага 1907 йылда конвенцияһын танымауы һәм Хәрби әсирҙәр тураһындағы Женева конвенцияһына, ҡушылыуҙан баш тартыуы, фюрер фекере буйынса, барыһы ла Гаага ҡағиҙәләрен бергә йыйыу һәм тамамлау, элегерәк Германия был ике килешеүгә лә ҡул ҡуйғанлыҡтан, совет хәрби әсирҙәрен тотоу шарттарын был документтар менән регламентламаһа ла була. Ысынында иһә, Совет Рәсәйе Гаага конвенцияһын 1918 йылда уҡ (Ҡыҙыл Тәре тураһында килешеү булараҡ) таный, ә СССР ҡул ҡуймаған Женева конвенцияһы, хәрби әсирҙәргә, дошман илдәр уға ҡул ҡуйыу-ҡуймауына ҡарап тормаған мөнәсәбәт регламентын ҡабул иткән була.
Үҙем һәм халҡым
Үҙем һәм халҡым (1912) — БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 1912 йылда яҙылған.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирлеккә эләккән тотҡондар һаны рәсәй (совет), немец тарихнамәһендә оҙаҡҡа һуҙылған бәхәс предметы булып тора. Германия командованиеһының рәсми мәғлүмәттәрендә 5 миллион 270 мең кеше күрһәтелгән. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре Генштабының мәғлүмәттәре буйынса, әсирлеккә эләккән юғалтыуҙар күләме 4 млн 559 мең кеше тәшкил итә.
Үҙем һәм халҡым
Мәжит Ғафури — балаларға
Мәжит Ғафури — милли башҡорт балалар әҙәбиәтенә башланғыс һалған шағирҙарҙың береһе. 1908-1912 йылдарҙа Мәжит Ғафури ижады шаҡтай ҡатмарлы эволюция кисерә. Ябай хеҙмәтсәндәрҙең тормошон ыңғай яҡҡа фәҡәт мәғрифәтселек үҙгәртер, тип ышанған Мәжит Ғафури ысынбалыҡтағы алдынғы көстәрҙе, замана геройын эҙләүен дауам итте.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
Хәрби-стратегик сәбәптәр: Өсөнсө рейхтың СССР-ға көтөлмәгән һөжүм итеүе, ауыр һуғыш шарттары, Ҡыҙыл Армия һалдаттарының ауыр һуғыш шарттарында ҡалыуы (әсирҙәрҙең күп өлөшө «ҙур ҡаҙандар»ҙа тотҡонлоҡҡа эләккән), Ҡыҙыл армия частарының эре төркөмдәре, ҡаршы тороуҙың бөтә мөмкинлектәрен ҡулланған һәм, ахырҙа, командование ярҙамынан мәхрүм ҡалып, әсирлеккә эләккән. .
Үҙем һәм халҡым
Мәжит Ғафури — балаларға
1912 йылда ул ижадының идея-эстетик программаһын, бөтә ғүмеренең, шағирлыҡ яҙмышының кредоһын билдәләгән ике мәшһүр шиғыр — «Үҙем һәм халҡым» менән «Мин ҡайҙа?» әҫәрҙәрен ижад итә. Үҙенең эстетик идеалына, синфи симпатияларына ишара яһап, ысын кешеләрҙе «тыштары керле, ә ләкин юҡ уларҙа эс кере», тип ярлы, зарлы, моңлолар араһында эҙләргә кәрәклекте шағир өҙөп әйтте. Лирик герой үҙенең халыҡҡа тоғролоғо, артта ҡалғанлыҡ менән килешмәүсәнлеген әйтеп бирә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
РККА команда составының етмәүе һәм булған кадрҙарҙы әҙерләү сифаты кимәленең адекват булмауы сәбәптәре: граждандар һуғышы осоронда рус офицер корпусының күпләп эмиграцияға китеүе; 1920-се йылдар аҙаҡтарында «военспецтар»ҙы РККА-нан сығарыу (ҡара: «Весна» эше); 1937—1938 йылдарҙа РККА-ла сталин репрессиялары;  ; шулай уҡ 1939—1941 йылдарҙа армияны киңәйтеү, шуның һөҙөмтәһендә офицерҙарҙың 70 % һәм политработниктарҙың 75 % вазифаны 1 йылдан кәмерәк ваҡыт биләгән, 1 миллион ҡыҙылармеец 1 йылдан кәмерәк хеҙмәт иткән, ә армия шул уҡ ваҡытта өс тапҡырға артҡан.
Үҙем һәм халҡым
«Үҙем һәм халҡым» шиғыры
«Үҙем һәм халҡым» шиғыры 1939 йылда Ҡазанда Мәжит Ғафуриҙың «Һайланма әҫәрҙәр» китабында баҫыла. Шулай уҡ 1954 йылда Ҡазанда сығарылған ике томлыҡтың беренсеһендә һәм башҡорт телендә баҫылған алты томлыҡта ла бар. Үҙем һәм халҡым
Бер аҙым алға баҫам да Әйләнәм мин артыма, Ҡайҙа баҫҡандар икән тип Күҙ һаламын халҡыма.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
РККА командованиеһына ҡарата масштаблы репрессияларҙы потенциаль дошман көсһөҙләнеү тип ҡабул итә. 1937 йылда «Верфронт» немец журналы Ҡыҙыл Армиялағы репрессиялар тураһында яҙа: :
Үҙем һәм халҡым
«Үҙем һәм халҡым» шиғыры
Шул ваҡыт мин бик юғары Ҡош кеүек осһам әгәр, Ә улар һаман шулай Баҫҡан урында торһалар?
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
Судтан һуң <…> Сталин РККА хәрби начальниктарынан иң яҡшы һигеҙен атып үлтерергә ҡушты. Ҡыҙыл армия командованиеһын яңыртып ойоштороу буйынса ҡыҫҡа осор шулай тамамланды <…> Хәрби квалификация сәйәсәт һәм большевистик системаның хәүефһеҙлеге хаҡына ҡорбан ителде.
Үҙем һәм халҡым
Тасуирлау алымдары
«Үҙем һәм халҡым» шиғырында лирик геройҙың әүҙем тәбиғәте ҙур шиғри оҫталыҡ менән асыла, һәм был Мәжит Ғафуриҙың поэтик оҫталығы үҫеүҙә мөһим аҙым булды.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Әсирҙәрҙең бик күп булыуы сәбәптәре
Ижтимағи-сәйәси сәбәптәр: совет дәүләтенең репрессив сәйәсәте (ҡыҙыл террор, коллективлаштырыу, сталин репрессииялары) СССР халҡында, бигерәк тә крәҫтиәндәр араһында, һәм яңы ҡушылған территорияларҙа (Көнбайыш Украина, Балтик буйы) ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, СССР яғында ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә теләмәгәндәр һәм үҙ иректәре менән әсирлеккә бирелгәндәр.
Һуғыштың тәүге осоронда адекват командалыҡ итеүҙең булмауы һәм немец ғәскәрҙәренең күренеп торған өҫтөнлөгө арҡаһында барлыҡҡа килгән субъектив-психологик факторҙар: юғалып ҡалыу, ҡаушап төшөү (паника).
Немец командованиеһы, Гаага һәм Женева конвенцияларын боҙоп, хәрби әсирҙәр рәтенә РККА-ның шәхси составынан башҡа кешеләрҙе лә индергәнен иҫәпкә алыр кәрәк :
Мәҫәлән, немец командованиеһы хәбәр итеүенсә, Киевтан көнсығыштараҡ 665 мең кеше әсилеккә бирелгән тигәне, Киев оборона операцияһы башына әскәрҙәре Көньяҡ-Көнбайыш фронт ғәскәрҙәре шәхси составында 627 мең кеше була, шуның 150 меңе ҡамауҙан ситтә хәрәкәт иткән, ә тиҫтәләрсәһе ҡамауҙан сыға. Севастополдә 100 мең хәрби әсир ҡулға алына тип иғлан ителә. Инглиз тарихсыһы Фуллер раҫлауынса, «немецтарҙың еңеүҙәре тураһындағы коммюникеларына ышанырға ярамай, сөнки йыш ҡына улар астрономик һандар килтерә».
Немецтарҙың хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәте
Совет хәрби әсирҙәренә ҡарата ҡаты мөнәсәбәттең төп сәбәбе булып фашистарҙың славяндар кәм сифатлы раса тигән теорияһы, атап әйткәндә, рустарҙы нацистар «кәмселекле раса, алйоттарҙан торған күмәк халыҡ» тип ҡабул иткән.
Гитлерсыларҙың башҡа расаларға ҡарата дошманлығына тағы коммунистик иделогияны күрә алмау өҫтәлә. Фюрер, 1941 йылдың 30 мартында үткән вермахтың иң юғары команда составы алдында сығыш яһағанда, былай ти:
Коммунист бер ваҡытта ла беҙҙең иптәшебеҙ булманы һәм булмаҫ та. Һүҙ уларҙы юҡ итеү хаҡында бара. Шулай ҡарамаһаҡ,хатта беҙ дошманды еңгән хәлдә лә, бер 30 йыл үтеүгә тағы коммунистик хәүеф янаясаҡ. <…> Комиссарҙар һәм ГПУ кешеләре енәйәтсе һәм уларға енәйәтселәр итеп ҡарар кәрәк. <…> Ҡыҙыл Армия политкомиссарҙары большевизм нигеҙе, национал-социализмға дошман идеологияны йөрөтөүселәр һәм һалдат итеп ҡабул ителергә тейеш түгел. Шуның өсөн, әсирлеккә алыныу менән уларҙы атырға кәрәк.
Комиссарҙарҙы һалдат сифатында танылмай; бер ниндәй ҙә халыҡ-ара хоҡуҡи яҡлау уларға ҡарата ҡулланылмай. Сорттарға айырғандан һуң, уларҙы юҡ итер кәрәк.
ОКВ ҡарамағындағы хәрби әсирҙәр эштәре буйынса йәшерен бүлегенең «Совет хәрби әсирҙәрен һаҡлау тураһында» 1941 йылдың 8 сентябрь күрһәтмәһендә әсирҙәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу өсөн ҡорал ҡулланыу тураһында әйтелә, һәм «ҡасырға маташҡан хәрби әсирҙе кисектермәйенсә атып үлтерергә», «хәрби әсирҙәр менән төрлө һөйләшеүҙәр тыйыла» тиелә. Шулай уҡ был ҡараҙа совет хәрби әсирҙәре Женева конвенцияһына ярашлы мөғәмәлә итеү хоҡуғына эйә түгел тигән күрһәтмә була.
Харьковта фашистарҙың енәйәттәре буйынса уҙған суд процесында Вяземский лагерынан Смоленскиға оҙатылған 15 мең әсирҙең тәғәйенләнгән урынға 2 меңе генә барып еткәнлеге асыҡлана.