cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе донъя һуғышының Көнсығыш фронты
Горлице янында дошман ҡаршылығын йырып сығыу
Рус командованиеһы Горлице районында австрий-герман һөжүменең хәүефлелегенә тейешле иғтибар бирмәне. Урыҫ командованиеһының бөтә иғтибары тулыһынса Карпат операцияһы тамамланыуға йүнәлтелгәйне. 3-сө рус армияһында (18-ҙән ашыу пехота һәм 6 кавалерия дивизиялары) өҙөү йүнәлешендә 5 пехота дивизияһы (60 мең кеше, 141 еңел һәм 4 ауыр орудие, 100 пулемёт) теҙелеп торҙо юлы бар [Үҙәк державалар]. Бынан тыш, был ваҡытта рус армияһында боеприпастар менән мәсьәлә киҫкен торҙо, йыш ҡына рус артиллерияһы дошман атҡанда ҡаршы ата алмай ине. . Бынан тыш, өҙөклөк участкаһында Үҙәк державалар тере көс һәм техника яғынан өҫтөнлөккә эйә булған. Был ваҡытта рус армияһын боеприпастар менән тәьмин итеү мәсьәләһе киҫкен торҙо, йыш ҡына рус артиллерияһы дошман утына яуап бирмәгән. торған булған.
Һөжүм, ҡеүәтле артиллерия әҙерлегенән һуң, 1915 йылдың 2 майында башлана. Рус ғәскәрҙәре үтә ҡыйыулыҡ менән оборона тотҡан, әммә 2—5 километрға булһа ла сигенгән. Рус командованиеһы австрий-германдар төп ударҙы Карпатҡа төшөрәсәк, ә Горлице районында улар албырғата ғына, тип 3-сө армияға резерв бирмәгән. 6 көнлөк аяуһыҙ алыштарҙан һуң австрий-герман ғәскәрҙәре рус фронтын өҙөп, 40 саҡрымға эскә үтә. 3-сө армия, ҙур юғалтыу кисереп, 15 майға Ново-Място — Сандомир — Перемышль — Стрый линияһына сигенде.
Оло сигенеү
24 майҙа, ауыр артиллерияһын йәлеп итеп, Август фон Макензен яңы һөжүм башлай. 3 июндә австрий-герман ғәскәрҙәре Перемышлде, ә 22 июндә Львовты ала. Дошман рус армияһының тәрән тылына сыға башлай. Рус Ставкаһы, Польшала рус армияһының ҡамалыуын булдырмаҫ өсөн, Көнсығышҡа стратегик сигенеү башлай.
4-9 июлдә Красностав алышы йәйелдерелә.
Галиция биләмәһендә һуғыш 15 июлдә тағы көсәйә, ауыр алыштарҙан һуң, рус ғәскәрҙәре Ивангород — Люблин — Холм линияһына сигенә. 22 июлдә герман ғәскәрҙәре Висланы аша сыға. 22 июлдә (4 августа) рус ғәскәрҙәре Варшава һәм Ивангородты, 7(20) августа Новогеоргиевск ҡәлғәһен ҡалдырып китә. 22 августа Осовец ҡәлғәһен ҡалдырып киткәс, 26 августа рус ғәскәре Брест-Литовскиға сигенә, 2 сентябрҙә Гродно ҡалдырыла. Көҙгә табан фронт стабилизировался на Рига— Даугавпилс (Двинск) — Барановичи — Пинск — Дубно — Тернополь линияһы буйынса.
Был ваҡытта Юғары баш командующий Николай Николаевич Кавказ фронты Баш командующийы итеп ҡуйыла, ә армия менән командалыҡ итеүҙе император Николай II үҙ өҫтөнә ҡабул итә, штаб начальнигы итеп генерал Алексеев Михаил Васильевич ҡуйыла.
1915 йылдың йәйендә рус армияһы, һан яғынан күпкә артыҡ австрий-герман көстәре ҡыҫымы аҫтындағы стратегик сигенеү ваҡытында Австрия Галицияһын, Балтик буйының бер өлөшөн, Польша Батшалығын ҡалдыра. Ләкин сигенеү арҡаһында рус армиялары ҡамауҙан һәм тар-мар ителеүҙән ҡотолған. Германия командованиеһының рус армияһын ҡыйратыу һәм Рәсәйҙе һуғыштан сығарыу планы уңышһыҙлыҡҡа осрай.
Рус армияһы һалдаттары һәм офицерҙары өсөн оло сигенеү ауыр әхлаҡи тетрәнеү була. Генерал Антон Иванович Деникин һуңыраҡ былай тип яҙа:
Вильно операцияһы
22 августа герман ғәскәрҙәре урыҫ ҡәлғәһе Ковноны (Каунас) алғандан һуң, 10-сы герман армияһы, Вильноны (Вильнюс) уратып, 10-сы рус армияһын ҡамау маҡсатында һөжүмен дауам итә. Ҡаты һуғыштар барышында урыҫ ғәскәрҙәре позицияларын һаҡлап ҡала. Немецтарҙың һөжүме туҡтатыла. Бынан һуң, германдар, пландарын үҙгәртеп, 8 сентябрҙә 10-сы һәм 5-се рус армиялары тоташҡан ергә һөжүм башлай. 9 сентябрҙә германдар Вилькомир янында урыҫ оборонаһын өҙә. Был өҙөү Свенцян тигән исем алды. Өҙөүгә герман командованиеһы байтаҡ кавалерия соединениеларын ташланы. Герман кавалерия төркөмө (4 атлы дивизия) рус тылдарына ынтылды. 14 сентябрҙә герман ғәскәрҙәре Молодечноға яҡынланы. Герман атлылары Минскиға етә һәм хатта Смоленск — Минск шоссеһын киҫә. 15—16 сентябрҙә рус ғәскәрҙәре герман һыбайлыларын контрудар менән Нарочь күленә ырғыталар. 19 сентябргә (2 октябргә) Свенцян өҙөүе ҡыйратыла һәм Дрисвяты — Нарочь — Сморгонь — Пинск — Дубно — Тернополь линияһында фронт тотороҡлана.
Император Николай II Верховного командованиеға килгәндән һуң, көрсөктән сығыуға күпмелер ярҙам итә.
1915 йылғы кампания йомғаҡтары
1915 йылғы кампания рус армияһы өсөн ауыр үтә. Йәҙәр меңләгән һалдат һәм офицерҙар һәләк була, яралана һәм әсирлеккә төшә. Рус армияһы ҙур: Галиция, Буковина, Польша Батшалығы, Балтик буйының өлөшөн, Белоруссия территорияларын ҡалдыра.
Әммә австрий-германдар рус армияһын тар-мар итә һәм Рәсәйҙе һуғыштан сығара алмай. Рәсәй армияһы, күп юғалтыуҙар кисерһә лә, ҡамалмай һәм һуғыш һәләтен һаҡлап ҡала. Герман командованиеһы рус армияһы бүтән әүҙем ғәмәлдәргә һәләтен юғалтты, тип уйлай һәм, Францияға хәл иткес һөжүм яһап, һуғышты тамамлау маҡсатында, көҙ Көнсығыштан Көнбайыш фронтҡа ғәскәрен күсерә башлай. Көнсығыш фронтта позицион тынлыҡ урынлаша. Баҫып алынған рәсәй территориияһында Обер-Ост йәки герман оккупацион хакимиәте барлыҡҡа килә.
1916 йылғы кампания
Көнсығыш фронтта уңышҡа өлгәшә алмағас, герман Генераль штабы, Францияны ҡыйратыу өсөн, төп һөжүмде Көнбайыш фронтҡа, йүнәлтергә ҡарар итә. Австрийҙар Итальян фронтын һуғыштан сығарырға тырыша. Үҙәк державалар 1916 йылда Рәсәйгә ҡаршы әүҙем хәрәкәт планлаштырмаған. Үҙ сиратында, Антанта буйынса союздаштар Көнбайышта ла, Көнсығышта ла алдан һөйләшелгән һөжүм әҙерләй. Рус армияһы 1915 йыл сигенеүенең эҙемтәләренән яңы ҡотола башлай, ә ил сәнәғәтте хәрби «рельскә» ҡора.
Нарочь операцияһы
Көнбайышта Герман һөжүме башланғандан һуң, француз армияһының баш командующийы Жоффр Жозеф Жак Сезер рус командованиеһына мартта, герман ғәскәрҙәренең бер өлөшөн үҙҙәренә албырғатып, һөжүм ойоштороуҙарын үтенеп, мөрәжәғәт итә. Рус командованиеһы союздаштары үтенесенә ҡолаҡ һалырға һәм март айында немец ғәскәрҙәренә ҡаршы Белоруссияла һөжүм итеү операцияһын үткәрергә ҡарар итә. 24 февралдә Көнбайыш рус фронтына етәкселек иткән генерал Эверт Алексей Ермолаевичҡа 1-се, 2-се һәм 10-сы армиялар көсө менән герман ғәскәрҙәренә һөжүм башларға ҡушыла.
[16 мартта] генерал Алексеев рус армияһына Белоруссиялағы Нарочь күле янында һөжүм башлау тураһында бойороҡ бирҙе. Бында 10-сы герман армияһы оборона биләгән була. Оҙайлы артиллерия әҙерлегенән һуң, рус ғәскәрҙәре Нарочь күленән көньяҡтараҡ һөжүмгә күсә 2-я рус армияһы 10-сы армия оборонаһына 2—9-сы километрҙа ҡушыла. Аяуһыҙ һуғыш йәйелдерелә. Германия ғәскәрҙәре рус яугирҙәренең бик күп атакаларына ауырлыҡ менән ҡаршы тора алған.
Германия командованиеһы, Нарочь янында килеп тыуған хәлде аңлап, хәүефле участкаға резервтарын тартырға ҡарар итә. Германия командованиеһына шулай уҡ май айында союздаш ғәскәрҙәр өс фронтта: Көнбайыш, Көнсығыш һәм Итальян фронтында дөйөм һөжүм башлаясаҡтары билдәле була. Әммә германдар рустарҙың Нарочь янындағы һуғышын генераль һөжүм тип ҡабул итә. Немецтар француз Верден ҡәлғәһенә атакаларын туҡтатырға һәм Нарочь районына Көнбайыштан 4 дивизияһын күсерергә мәжбүр була. Ахыр сиктә был немецтарға позицияһын тоторға ярҙам иткән, һәм урыҫ ғәскәрҙәре дошман оборонаһын йырып сыға алмаған.
Асылда, был операция алдандырғыс ҡына була, йәй көнө немец командованиеһы үҙенең фронтында һөжүм көтә, ә рус командованиеһы австрий фронтында ғәйәт ҙур уңышҡа килтергән Брусиловский өҙөүен ойоштора, һәм Австро-Венгрияны яйлап хәрби ҡыйралыу сигенә еткерә.
Барановичи операцияһы
1916 йылдың 20 июненән (3 июль) алып 12 (25) июлгә тиклем инфантерия генералы Эверт Алексей Ермолаевич командалығындағы Көнбайыш фронты рус ғәскәрҙәре Новогрудок—Барановичи участкаһында герман оборонаһын өҙөргә тырыша. Әммә һөжүм итеүҙең айырым участкаларында нығытылған тәүге линияларына ғына эйә була ала. Герман ғәскәре көс-хәл менән баштағы хәлде өлөшләтә тергеҙә ала. Рус армияһының юғалтыуҙары 80 000 кеше тәшкил иткән, ә дошман 13000 кешеһен юғалта шуларҙың 4 000 - әсирлеккә эләгә.
Луцк ҡалаһы янында дошман ҡаршылығын өҙөү
1916 йылдың йәйенә Антанта илдәре австрий-герман ғәскәрҙәренә ҡаршы өс төп хәрби хәрәкәттәр театрынан дөйөм һөжүм башларға планлаштыра. Был план сиктәрендә Британия армияһы Сомма операцияһын, француз пехота ғәскәрҙәре Верден янындағы алышты, Итальян король армияһы Изонцо эргәһендә һуғышты әҙерләй. Рус ғәскәрҙәре фронттың бөтә дауамында тәүәккәл һөжүмгә күсергә тейеш ине. Рус командованиеһы өс фронты (Төньяҡ, Көнбайыш һәм Көньяҡ-көнбайыш фронттарын йәлеп итергә ниәтләнә.
Төп һөжүмде Көнбайыш фронты көстәре (командующий — генерал А. Е. Эверт) Молодечнонан Вильноға йүнәлтергә тейеш була. Эвертҡа резервтарҙың күп өлөшө һәм ауыр артиллерия бирелә. Төньяҡ фронт (генерал А. Н. Куропаткин) Двинскиҙан — шулай уҡ Вильноға ярҙамсы удар яһай. Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа (генерал А. А. Брусилов) Луцк-Ковелгә, герман төркөмө флангыһына, Көнбайыш фронтының төп һөжүменә ҡаршы, сығыу бурысы йөкмәтелә. Көстәҙең арттырыу маҡсатында апрель-май айҙарында рус частарын штат һанына тиклем комплектлау эштәре алып барыла.
Рус ғәскәрҙәре һөжүменән алдараҡ, австрий-герман ғәскәрҙәре атака башлауынан ҡурҡып, Ставка ғәскәрҙәргә һөжүмдең билдәләнгән сроктан иртәрәк башланыуына әҙер булырға тигән бойороҡ бирә. Әммә австрий-герман ғәскәрҙәре рустарға ҡаршы бер ниндәй ҙә әүҙем ғәмәл планлаштырмай.
1916 йылдың 3 июнендә оборонаның беренсе һыҙатын ҡты емереүгә килтергән ҡеүәтле артиллеря әҙерлеге башлана. 5 июндә 7-се, 8-се, 9-сы һәм 11-се рус армиялары частары (барлығы 594 000 кеше һәм 1938 орудие) австрий-венгр ғәскәрҙәренә ҡаршы (барлығы 486 000 кеше һәм 1846 орудие) һөжүм башланы. Рус ғәскәрҙәре фронтты 13 урындан өҙҙө. 7 июндә 8-се армия частары Луцк ҡалаһын ала, ә 15 июнгә 4-се австрий-венгр армияһы тулыһынса ҡыйратыла. Рустар 45 000 әсир алды, 66 орудие һ. б. ғәнимәткә эйә булды. 8-се армияның участкаһында өҙөү (прорыв) фронт буйлап 80 километрға һәм тәрәнлеге 65 саҡрым тәрәнлеккә етә. 11-се һәм 7-се армиялар ҙа фронтты өҙә, әммә контрударҙар арҡаһында һөжүм үҫтерә алмай. 9-сы армия ла шулай уҡ, 7-се австрий армияһын тар-мар итеп, фронтты өҙә һәм 50 000 самаһы дошманды әсирлеккә ала. 15 июндә 9-сы армия частары штурм менән Черновицы нығытылған австрий ҡәлғәһен ала. 9-сы армия, сигенгән дошманды эҙәрлекләп, Буковинаны яулай.
Ковелгә һөжүм итеү
Рус ғәскәрҙәре алыу ҡурҡынысы Ковелде (коммуникацияларҙың мөһим үҙәге) алыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, австрий-герман командованиеһын ошо йүнәлешкә ашығыс рәүештә өҫтәмә көстәр ташларға мәжбүр итә. Көнбайыш фронттан 2 герман, ә Италия фронтынан — 2 австрий-венгр дивизиялары килә. 16 июндә австрий-германдар Калединдың 8-се армияһына контрудар яһай, әммә еңелә һәм Стырь йылғаһы аръяғына алып ташлана.
Был ваҡытта генерал Эверттың рус Көнбайыш фронты һөжүм башлай. Рус Көнбайыш фронты частары тик 15 июндә генә сикләнгән көстәр менән һөжүм башлай, әммә уңышһыҙлыҡҡа осрап, элекке позицияларына ҡайта. Генерал Эверт көстәрҙе яңынан йыйырға тотоноу сәбәпле, рус ғәскәрҙәренең Белоруссиялағы һөжүме июль башына күсерелә.
Көнбайыш фронт һөжүменең үҙгәреүсән ваҡытына яраҡлашып, Брусилов 8-се армияға яңынан-яңы — йә һөжүм итергә, йә оборона тоторға, йә Ковелгә, йә Львовҡа удар йүнәлтергә тигән директивалар бирә. Ниһайәт, Ставка Көньяҡ-көнбайыш фронттың төп йүнәлешен билдәләй һәм уға маҡсат ҡуя: төп удар йүнәлешен үҙгәртмәҫкә, ә элеккесә төньяҡ-көнбайышҡа, Ковелгә, Барановичиға һәм Брестҡа уҡталып, Эверт ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүм итергә.
Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын йырып сығыуҙың йомғаҡтары
Август аҙағына рус армиялары һөжүме, австрий-венгр ғәскәрҙәренең ҡаршы тороуы көсәйеүе, күп юғалтыуҙар һәм ғәскәрҙең арыуы сәбәпле, тына бара. Брусилов командалығында дошман ҡаршылығын йырып сығыуҙың һөҙөмтәһе Антанта командованиеһы көткәндән дә юғары була. Рус ғәскәрҙәре австрий-герман ғәскәрҙәренә емерткес удар яһай. Урыҫтар 80-120 километрға алға китә алды. Брусилов армиялары Волынь ҡалаһын азат итә, Буковинаны һәм Галицияның байтаҡ өлөшөн биләй. Австро-Венгрия һәм Германияның 1 500 000 ашыу кешеһе үлтерелә, яралана һәм әсирлеккә дусар була. Рәсәй ғәскәрҙәре 581 ҡорал, 1795 пулемёт, 448 бомбомёт һәм миномёт тартып ала. Австрий-венгр армияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә, әммә хәрби һәләтен һаҡлап ҡала ала. Рус һөжүменә ҡаршы Үҙәк державалар Көнбайыш, Итальян һәм Салоники фронттарынан Галицияға 31 пехота һәм 3 кавалерия дивизияһын ташлай. Был хәл герман командованиеһына Верден янындағы алышты, ә австрий-венгрҙарға Асиаго эргәһендәге Трентиноға һөжүмен туҡтатырға мәжбүр итә. Рус армияларының Галицияла еңеүҙәре тәьҫирендә Румыния Короллеге Антанта яғында һуғышҡа ҡушыла. Урыҫ ғәскәрҙәренән 500 000 самаһы кеше һәләк була, яралана һәм әсирлеккә дусар була.
1916 йылдың йәйендә рус ғәскәре һөжүме хәрби сәнғәт ҡарашынан Брусилов тәҡдим иткән фронтты өҙөүҙең (йырып сығыу) яңы формаһы (бер үк ваҡытта бер нисә участкала) тип билдәләнә, һәм ул Беренсе донъя һуғышының һуңғы йылдарында үҫеш ала.
Һуғышҡа Румынияның ҡушылыуы
Ике коалиция ла үҙ яғында һуғышҡа инергә яңы илдәрҙе йәлеп итеп маташҡан. 1915 йылда Үҙәк державалар яғында Болгария, Италия Антанта яғында сығыш яһай. Коалиция оҙаҡ ваҡыт Румынияны үҙ яғында һуғышҡа индерергә маташа. Әммә румын хөкүмәте ашыҡмай һәм донъя һуғышына инеү өсөн иң отошло шарттарҙы көтә. Румыния Антанта яғына тайпыла, сөнки ул Австро-Венгрия империяһы составындағы этник румын ерҙәрен ҡабат үҙенә ҡушырға планлаштыра һәм Австро-Венгрия менән конфликт хәлендә була.
Брусилов йырып сығыуында рус армияһы ҙур уңышҡа өлгәшеп, австрий-венгр армияһы емергес ҡыйратылғандан һуң, румын хөкүмәте Антанта яғында һуғышырға ныҡлы ҡарар ҡабул итә. Антанта илдәре, Бухарест һуғыштан һуң румындар йәшәгән ерҙәрҙе генә түгел, ә сербтар (Банат), украиндар (Буковина), венгрҙар (Трансильвания) йәшәгән башҡа территорияларҙы ла ҡуша ала, тип Румынияны ышандыра.
Румын кампанияһы
Августа румын армияһы (400 000-гә яҡын кеше) Австро-Венгрия территорияһына, Трансильванияға 80 саҡрым тәрәнлеккә үтеп инә. Әммә румын армияһы юлындағы тәүге ҙур ҡала, Сибиу, румын ғәскәренең етешһеҙлектәрен күрһәтә. Тыл тәьмин итеү мәсьәләләре арҡаһында румын армияһы үҙенең һөжүмен туҡтатты, һәм бының менән румындарға ҡаршы ҡуйылған 1-се австрий-венгр армияһы файҙалана. Стратегик инициатива австрий һәм уларға ҡушылған 9-сы герман армияһына күсә.
Австро-герман ғәскәрҙәре Трансильваниянан румын частарын тиҙ генә алып ташлай, һәм бер үк ваҡытта генерал Август фон Макензен командованиеһындағы австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре Болгария яғынан румын армияһына ҡаршы төшә. Шулай уҡ Добруджанан 3-сө болгар армияһы һөжүм итә башлай. Рус командованиеһы генерал Зайончковский Андрей Медардович етәкселегендә 50 000 кешене Румыния ғәскәрҙәренә ярҙамға бүлә. Румын командованиеһы рус ғәскәрҙәре болгарҙарҙың Добруджаға инеүен кире ҡағыр һәм контрһөжүмгә күсер тип иҫәп тота. 15 сентябрҙә рус-румын армияһы еңелеүле контрудар яһап маташа. Рус-румын ғәскәрҙәре төньяҡҡа 100 километрға алып ташлана, ә октябрь һуңына болгарҙар Констанцаны ала. 23 октябрҙә Макензен ғәскәрҙәре Дунайҙы аша сыға, австрий-герман-болгар ғәскәрҙәре өс йүнәлештә Бухарестҡа һөжүм алып бара.
29 ноябрҙә Бухарестҡа һөжүм башлана. Румындар, һуңғы резервтарын йыйып, контрудар яһап маташа, әммә ниндәйҙер һөҙөмтәләргә өлгәшә алмай. 7 декабрҙә Макензен ғәскәрҙәре Бухарестҡа инә. Румынияның Ҡораллы көстәре, тағы 8 дивизияһын юғалтып, илдең төньяғына сигенә. Дөйөм һәләкәт янағанда, русское командованиеһы, Макензен Рәсәйҙең көньяғына үтеп инмәһен өсөн, ярҙам бүлә.
1916 йылдың декабрендә рус армияһында Румын фронты булдырыла. Унда румын ғәскәренән ҡалған һалдаттар, шулай уҡ Дунай, 6-сы, 4-се һәм 9-сы рус армиялары инә.
Шул итеп, румын армияһы ҡыйратыла, ил территорияһы оккупациялана, ә рус армияһына яңы барлыҡҡа килгән Румын фронты участкаһын ябыу өсөн өҫтәмә сығымдар бүлергә тура килә. Румын армияһына ярҙамға килгән рус ғәскәрҙәре 1916 йылдың декабре - 1917 йылдың ғинуарында Сирет йылғаһында австрий-герман ғскәрҙәрен туҡтата. Фронт тотороҡлана. Румынияның һуғышҡа инеүе Антантаның хәлен яҡшыртмай.
1916 йылғы кампания йомғаҡтары
1916 йылғы кампания рус армияһы өсөн уңышлы була. Брусилов командалығындағы өҙөү барышында Рәсәй империяһы Ҡораллы көстәре австрий-герман ғәскәрҙәренең ҡаты еңелеүенә килтерә.
Германия империяһы үҙенең Францияны тар-мар итеү буйынса стратегик планын башлыса рус армияһының Францияға ярҙамы арҡаһында үтәй алманы. Шулай уҡ Көнсығыш фронтында Румыния һуғышҡа инә, әммә уның армияһы ҡыйратыла, биләмәнең байтаҡ өлөшө баҫып алына, һәм рус командованиеһына үҙенең көньяҡ ситәрен һаҡлау өсөн ашығыс рәүештә яңы Румын фронтын формалаштырырға тура килә. Румын армияһына ярҙамға килгән рус ғәскәрҙәре 1916 йылдың декабрендә — 1917 йылдың ғинуарында Сирет йылғаһында австрий-герман ғәскәрҙәрен туҡтата.
Кавказ фронтында Рус ғәскәрҙәре, мөһим һәм ҙур ҡалалар — Ван ҡалаһы, Эрзурум, Трапезунд, Муш һәм Эрзинджан ҡалаларын яулап, Ғосман империяһына үтеп инә.
Фарсы кампанияһы сиктәрендә генерал-лейтенант Баратов Николай Николаевичтың 1-се Кавказ кавалерия корпусы (элекке Экспедицион кавалерия корпусы), түбәндәге ҙур: Хой, Тебриз, Дильман, Казвин, Хамадан, Исфахан, Ханекин, Керманшах һәм Кум ҡалаларын яулап, йыл аҙағына Сулеймания — Керинд һыҙығына сыға.
Рәсәй ҙур темптар менән үҙенең хәрби потенциалын тергеҙә һәм 1917 йылғы яҙғы-йәйге кампанияны үткәреүгә әҙерләнә
Февраль революцияһы
1917 йылдың февраль аҙағында (иҫке стиль) — март башында Рәсәйҙә Февраль революцияһы тоҡана. 1917 йылдың 2 (15) мартында Николай II туғаны Михаил Александрович (Александр III улы) файҙаһына тәхеттән ваз кисә. Әммә шул уҡ 1917 йылдың 3 (16) мартында, Рәсәйҙә Учредительный собрание (Ойоштороу йыйылышы) идара формаһын билдәләһен тигән тәҡдим менән, уныһы ла Рәсәй тәхетенән ваз кисә.
Бынан һуң Рәсәйҙә кенәз Львов Георгий Евгеньевич етәкләгән Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте власҡа килә. Ваҡытлы хөкүмәт (Милюков Нотаһы) Рәсәй «еңеп сыҡҡансы» һуғышты дауам итәсәге һәм Германия менән сепарат тыныслыҡ килешеүе төҙөргә йыйынмай тип иғлан итә. Николай II урынына Рус армияһының Юғары Баш командующийы итеп Алексеев Михаил Васильевич тәғәйенләнә.
1 (14) мартта уҡ Эшсе һәм һалдат депутаттары Советы армия офицерҙарының абруйын һәм тәртипте (дисциплина) ҡаҡшатҡан Һалдат комитеттары төҙөү тураһындағы данлыҡлы «1-се Бойороҡ» сығара. Ваҡытлы хөкүмәт был бойороҡто таный һәм уны хәрби частарҙа тарата башлай. Рус армияһы тарҡалыш кисерә һәм тиҙ арала һуғышсанлығын юғалта башлай. Генерал Головин Николай Николаевич үҙенең китабында килтергән мәғлүмәттәргә ярашлы,, «революция башланғаны бирле, бер ниндәй эпидемик сирҙәр булмаһа ла, санитар торош имен-һау булһа ла, армияла сирлелек айына уртаса 120 %-ҡа артты, теркәлгән дезертирҙар һаны бер айға уртаса 400 %-ҡа артты. Бынан башҡа, 1917 йылдың мартынан фронттағы һалдаттарҙың «кәмеүе» һәм төрлө һылтау менән тылдан фронтҡа барырға баш тартыуҙар артты».
Дошман һалдаттары менән «туғандарса ҡосаҡлашыу»ҙар ҙур таралыу ала. Армияла большевиктарҙың һәм анархистарҙың һуғышҡа ҡаршы гәзит-журналдары һәм хатта немец пропагандистик баҫмалары киң тарала. Һалдаттар араһында дисциплинаның ҡаҡшауы армия юғары командованиеһында революциянан һуңғы ҡапыл үҙгәрештәр менән оҙатыла. Николай II батшаға ҡаршы зговорҙа ҡатнашҡан генералдар юғары вазифалар биләй, ә батшаға лояль генералдар үҙҙәренең постарынан алынған һәм  армиянан киткән.
4 июндә хәрби һәм диңгеҙ министры Керенский Александр Фёдоровичтың ҡәтғи талабы буйынса, Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте Юғары баш командующий вазифаһынан генерал Алексеевты ала һәм уны генерал Брусилов менән алмаштыра.
Июнь һөжүме
Ваҡытлы хөкүмәт Рәсәйҙең һуғышта ҡатнашыуын дауам итеүе тураһында иғлан иткәндән һуң, рус командованиеһы, Антанта союздаштары менән килешеүгә таянып, 1917 йылдың яҙында башларныға тейешле һөжүмде ойоштороу эшенә тотона. Әммә рус ғәскәрҙәрендә хөкөм һөргән ығы-зығы һәм тарҡалыу арҡаһында, билдәләнгән ваҡытта һөжүм үткәреү мөмкинлеген бирмәй. Оно было отложено на конец июня.
Рус командованиеһы пландарына ярашлы, алышта төп ролде көньяҡ-көнбайыш фронты ғәскәрҙәре башҡарырға тейеш ине. 11-се һәм 7-се армия Львов йүнәлешендә, ә 8-се армия — Калушҡа һөжүм итергә, төньяҡ, румын һәм көнбайыш фронттары ғәскәрҙәре ярҙамсы удар яһарға тейеш була.
1917 йылдың 29 июнендә көньяҡ-көнбайыш фронт участкаһында артиллерия әҙерлеге башлана. 1 июлдә 7-се һәм 11-се армиялар һөжүмгә күсә. Ҡайһы бер участкаларҙа рус ғәскәрҙәре окоптарҙың тәүге линияларын яулай һәм алға ынтыла. Әммә һуңынан һөжүм туҡтап ҡала. Ғәскәрҙәр бойороҡтарҙы тикшерә һәм митингтар ойоштора башлай, һөжүмде дауам итеүҙән баш тарта. Һөҙөмтәлә 3 июлдә һөжүм туҡтатыла.
6 июлдә Галич — Ивано-Франковск (Станислав) участкаһында Калуш йүнәлешендә 8-се армияның һөжүме башлана. Оборонаны өҙөп, рус армияһы 7000-дән ашыу дошманды әсирлеккә ала һәм 48 орудиеға эйә була. Һуңынан ул Станислав, Галич һәм Калуш ҡалаларын ала. Әммә тиҙҙән австрий-герман командованиеһы көньяҡ-көнбайыш фронттың уң флангыһына контрудар әҙерләй һәм тормошҡа ашыра. 19 июлдә 11-се армияның фронтын йырып сығып, австрий-германдар һөжүмде дауам итә, был 7-се һәм 8-се армияларҙың сигенеүенә килтерә. Был һуғыштар барышында рус армияһының тулыһынса тарҡалыуы күренә. Тотош частар, бойороҡтарға буйһонмай, фронт линияһынан китә. Австрий-герман ғәскәрҙәре, ҙур булмаған ҡаршылыҡтарҙы еңел ашатлап, Галиция аша алға ынтыла, һәм 28 июлдә рус ғәскәрҙәре Броды, Збараж һыҙығында, Збруч йылғаһында туҡтай.
Шулай уҡ рус-румын ғәскәрҙәренең һөжүме румын фронтында ла башлана. Тәүҙә рус-румын ғәскәрҙәре фронтты өҙә һуғышына фронт һәм Мэрэшти янындағы алышта бер нисә еңеү яулай. Әммә тиҙҙән рус ғәскәрҙәренең башҡа фронттарҙағы уңышһыҙлыҡтарынан һуң, һөжүм туҡтап ҡала. 6 августа австрий-германдар контрудар яһай, аяуһыҙ алыш башлана. Әммә рус-румын ғәскәрҙәре Мэрэшешти янындағы алышта позицияларын һаҡлап ҡала, һәм 13 августа һуғыш тамамлана. Шунан һуң фронт яңынан тотороҡлана, һәм бында һуғыш тамамланғанға тиклем хәрби операциялар туҡтап ҡала.
Июнь һөжүме арҡаһында генерал Корнилов Лавр Георгиевичтың абруйы күтәрелә, һәм ул 18 июлдә үк рус армияһының Юғары Баш командующийы итеп ҡуйыла.
1917 йылғы операция һәм Корнилов фетнәһе
1917 йылдың июнь һөжүменән тыш, Көнсығыш фронтта башҡа операциялар ҙа уҙғарыла. Рус армияһы өсөн уңышһыҙ Рига операцияһынан һуң герман ғәскәрҙәре Риганы ала. Рус армияһының Баш командующийы Корнилов рус ғәскәрҙәренең һуғышсанлығын кәметкән армияла демократлаштырыу менән риза булмай. Рига янында еңелгәндән һуң, генерал Корнилов Ваҡытлы хөкүмәттең сәйәсәтенә асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
Рига ҡолау менән үк, ул фронттан 3-сө кавалерия корпусы менән Петроградҡа йүнәлә. Әммә Корнилов планы юҡҡа сыға, Корнилов фетнәһе еңелә, ә генерал ҡулға алына. Рус армияһының яңы баш командующийы итеп Керенский Александр Фёдорович тәғәйенләнә. Корниловтың армияның тарҡалыуын туҡтатырға тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай, Ввҡытлы хөкүмәт эске сәйәсәттә элекке курсын дауам итә. Герман ғәскәрҙәре, уңышлы десант операцияһы ярҙамында, Моонзунд архипелагын баҫып ала Әммә тиҙҙән илдәге власҡа большевиктар килә, һәм улар асыҡтан-асыҡ һуғышты туҡтатыу һәм Германия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөү тураһында хәбәр итә.
Октябрь революцияһы
1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябре) Рәсәйҙә Октябрь революцияһы еңә. Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла риза булды, ил власы большевиктарға күсә. Большевиктар контроле аҫтындағы Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының II Бөтә Рәсәй съезы «Тыныслыҡ тураһында декрет» ҡабул итә һәм Совет Рәсәйенең һуғыштан сығыуын иғлан итә. Совет хөкүмәте һуғышыусы бөтә державаларға аннексияһыҙ һәм контрибуцияһыҙ демократик тыныслыҡ төҙөргә саҡырып мөрәжәғәт итә, әммә был тәҡдимде Антанта илдәре иғтибарһыҙ ҡалдыра. Шунан большевир хөкүмәте армия командующийы Духонин Николай Николаевичҡа Көнсығыш фронтта хәрби хәрәкәттәрҙе бер яҡлы туҡтатып торорға һәм Үҙәк держава (Четверный союз) илдәренә именлек килешеүе тураһында тәҡдимдәрҙе ебәрергә ҡушҡан. Был тәҡдимде еткереүҙән баш тартҡан Духонин командованиенан ситләтелгән. Баш командующий итеп, хәрби эштәр буйынса комиссар прапорщик Крыленко Николай Васильевич тәғәйенләнә. Крыленко, Ставкға, Могилёвҡа килеп, Духонинды командалыҡтан ситләтә һәм ҡулға ала. Духонин Крыленко һаҡсылары тарафынан Могилёв вокзалы перронында сәнсеп үлтерелә.
15 декабрҙә Брест-Литовск ҡалаһында герман һәм совет делегациялары тыныслыҡ тураһында сепарат килешеүен төҙөй. 22 декабрҙә делегациялар араһында һөйләшеүҙәр башлана.
1917 йылғы кампанияның йомғаҡтары
1917 йылда Рәсәйҙә илдең тарихын үҙгәрткән ике революция була. Николай II тәхеттән ваз кисә, һәм монархия түңкәрелә. 1917 йыл башында армияның демократлаштырылыуы башында ысынында уның тарҡалыуы башлана. Рус армияһы 1917 йылда күләмле операциялар үткәреүгә ҡарамаҫтан, йыл аҙағына ул юҡҡа сыға. Шулай уҡ армияның тарҡалыуы мнән бер рәттән Рәсәй империяһы ла тарҡала. Рәсәй империяһы йәшәүҙән туҡтай.
Октәбрҙә власҡа килгән большевиктар тыныслыҡ тураһында декрет иғлан итә һәм тыныслыҡ тураһында сепарат килешеүҙәре башлай. Был Рәсәйҙең һуғыштан бер яҡлы тәртиптә сығыуын аңлата.
1918 йыл
1917 йылдың 15 декабрендә Брест-Литовскиҙа совет хөкүмәте Германия империяһы һәм уның союздаштары менән сепарат тыныслыҡ килешеүен төҙөй. 22 декабрҙә тыныслыҡ тураһында һөйләшеүҙәр башлана. 9 ғинуарҙа совет делегацияһына ҙур ғына территорияларҙан баш тартыу буйынса тәҡдимдәр бирелә. Большевик етәкселегендә тарҡалыу барлыҡҡа килә. Ленин Германияның бөтә талаптарын ҡәтғи үтәү яҡлы була. Троцкий килешеүҙе һуҙырға тәҡдим итә. Һул эсерҙар һәм ҡайһы бер большевиктар тыныслыҡ төҙөмәҫкә һәм немецтар менән һуғышты дауам итергә тәҡдим итә, һәм бындай хәл Германия менән конфронтацияға ғына килтереп ҡалмай, ә, һуғыштан сығыуҙы вәғәҙә итеп, армияла абруй яулаған большевиктарҙың Рәсәйҙәге позицияһын ҡаҡшатҡан. 1918 йылдың 28 ғинуарында совет делегацияһы «һуғышты туҡтатабыҙ, әммә тыныслыҡҡа ҡул ҡуймайбыҙ» лозунгыһы менән һөйләшеүҙәрҙе өҙә. Шуға яуап итеп, 18 февралдә герман ғәскәрҙәре бөтә фронт һыҙығы буйынса һөжүм башлай. Шуның менән бергә герман-австрий яғы тыныслыҡ шарттарын ҡәтғиләштерә. 3 мартта Брест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, уның буйынса Рәсәй яҡынса 1 млн км² (Украинаны индереп) территорияһын юғалтҡан, армия һәм флотын демобилизацияларға тейеш була, Германияға Ҡара диңгеҙ флоты караптарын һәм инфраструктураһын тапшырырға, 6 млрд марка күләмендә контрибуция түләргә, Украинаның бойондороҡһоҙлоғон танырға тейеш була.
Большевиктар контролендә үткәрелгән Советтарҙың Дүртенсе Ғәҙәттән тыш съезы, «донъя революцияһы» һәм милли мәнфәғәттәргә хыянат итеү тип баһалаған «һул коммунистар»ҙың һәм һул эсерҙарҙың ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, Ҡыҙыл Армияның герман ғәскәрҙәренең хатта сикле генә һөжүменә лә ҡаршы тороу яғынан тулы һәләтһеҙлеген күҙ уңында тотоп һәм большевистик режимды нығытыу маҡсатында, әҙерәк ял алыу кәрәклегенән сығып, 1918 йылдың 15 мартында Брест тыныслыҡ килешеүен ратификациялай. Немец армияһы ҡаршылыҡһыҙ Балтик буйын, Белоруссия һәм Украинаны ала. Был илдәр территорияларында Германия буйһоноуында торған хөкүмәттәр булдырыла. Оккупанттарҙың өмөтөн аҡламаған Украина халыҡ республикаһының үҙәк радаһы (хөкүмәте) таратыла, уның урынында 29 апрелдә башында гетман Скоропадский Павел Петрович торған яңы хөкүмәт формалаша.
Германияның көнсығыштағы оккупация властары, Румыния территорияһын да индереп, 43 пехота дивизияһы һәм 6,5 кавалерия дивизияһы менән --> 1045 тысяч штыков, Төркиәлә («Көнсығыш» төркөмө) — яҡынса 30 мең штык менән баһалана.
Бухарест тыныслыҡ килешеүе
Брест тыныслыҡ килешеүе төҙөлгәндән һуң, румын хөкүмәте Үҙәк державалар менән тыныслыҡ килешеүе төҙөргө ҡарар итә. Килешеү шарттары Румыния өсөн бик ауыр була. 7 майҙа Бухарестта тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Румыния еңеүселәр файҙаһына урманға һәм нефткә бай стратегик яҡтан мөһим өлкәләренән баш тартырға мәжбүр була. Көньяҡ Добруджа Болгарияға бирелә. Төркиә менән Болгария араһында бәхәс предметына әйләнгән Төньяҡ Добруджа менән Үҙәк державаларҙың (Четверной союз) берлектәге идаралығы урынлаштырыла. Румынияға шулай уҡ Үҙәк державаларҙың бөтә ғәскәрҙәрен үткәреү бурысы йөкмәтелә.
Первомайский (Стәрлебаш районы)
Первомайский (Первомайский) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 716 кеше. Почта индексы — 453196, ОКАТО коды — 80248845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәләфилек
Сәләфилек (سلفية о سلف — «әүәлгелек»; Салафи́я) — сөнни исламдағы хәрәкәт.
Тасуирламаһы
Ислам тарихының төрлө осорҙарында иртә мосолман йәмәғәтселегенең йәшәү рәүешенә һәм диненә, тәҡүә ата-бабаларға (السلف الصالحون — әс-сәләф әс-сәлихун) йүнәлеш тоторға саҡырып сығыш яһаған мосолман дин әһелдәрен берләштерә. Был өлкәләрҙәге һуңғы үҙгәрештәрҙе улар, Ҡөрьәнде символик-аллегорик аңлатыу ысулдарынан башлап, мосолман донъяһына Көнбайыш менән бәйләнештәр аша индерелгән һәр төрлө яңылыҡтарға тиклем «бидғәт» тип атай.
Сәләфилек «Динде Пәйғәмбәр һәм уның көрәштәштәре аңлаған рәүештә аңлау», "Шәриғәт положениеларына аңлатма биреүҙә «Ҡөрьән һәм Сөннәткә ҡайтыу» тигәнде аңлата.
Сәләфиҙәрҙең төп ҡараштары
Сәләфиҙәрҙең төп ҡараштары — берҙән-бер Аллаһҡа ышаныу (тәүхид). Сәләфиҙәр исламды, уларҙың фекеренсә, теге йәки был мосолман халыҡтарының мәҙәни, этник йәки башҡа үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән ҡушылмаларынан таҙартыу өсөн көрәшеүҙе үҙенең төп бурысы тип иҫәпләй. Улар үҙҙәренең фекеренә тап килмәгән төрлө яңылыҡтарҙы (бидғәт) инҡар итә
Улар «кеше менән Аллаһ араһында аралашсылар» булыу мөмкинлеген кире ҡаға. Рәсәй Федерацияһында Төньяҡ Кавказда таралыу алған суфыйлыҡты тәнҡитләйҙәр. Шулай уҡ сәләфи ағымына тәҡлидте тәнҡитләү ҙә — билдәле бер ислам мәктәбенә йәки ғалимға эйәрергә кәрәклеген инҡар итеү хас. Мосолман бер хоҡуҡи мәктәптәр менән генә сикләнеп ҡалырға тейеш түгел, ә иң көслө дәлил менән нығытылған фекерҙе һайларға тырышырға тейеш, тип иҫәпләнә.
Сәләфиҙәр әүлиәләрҙең ҡәберенә ғибәҙәт ҡылыуҙы тыя, уны улар мәрхүмдәргә табыныу тип ҡабул итә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тыуған көнөн билдәләүҙе (мәүлит) кәрәкһеҙ, бидғәт һәм ғәйеп ғәмәл тип һанай. Мөхәммәт Пәйғәмбәргә йәки башҡа пәйғәмбәрҙәргә һәм әүлиәләргә ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү Ширк (күп илаһлылыҡ) тип һанала.
Мосолман өммәтенең төрлө сәйәси бүленеше йәки граждандар һуғышы бүленеү, ислам берҙәмлеген боҙоу тип ҡарала. Мосолмандар араһында фекер айырымлыҡтары шелтәле күренеш тип һанала, икенсе пландағы фиҡһ мәсьәләләрендә иһә мөжтәһидтәр араһында фекер айырымлыҡтары килеп сығыуы ихтималлығы инҡар ителмәй. Сәләфиҙәрҙең фекер айырымлыҡтарын хәл итеүҙең төп һәм берҙән-бер ысулы — Ҡөрьәнгә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтенә «кире ҡайтыу».
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы (1907 — 6 сентябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, рядовой минёр, сапёр.
Биографияһы
Арыҫлан Әмерғәзе улы Ғафаров 1907 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мөрсәлим ауыл биләмәһе) ҡараған Илсекәй ауылында Ғафаров Әмерғәзе менән Мәрхәбәнең (Яхъя ауылынан килен булып төшкән) күп балалы ғаиләһендә донъяға килгән. Тыуған ауылында башланғыс белем ала.
1929 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, әммә хәрби хеҙмәткә ярамай, тип запасҡа яҙалар.
Күрше Лаҡлы ауылы ҡыҙы Рауза Ҡәриповаға өйләнә. Дүрт бала атаһы булыуына, һуғыш башлана.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, 1945—1948 йылдарҙа ғаиләһе менән тыуған ауылы Илсекәйҙә йәшәй. Күрше Ҡарағол ауылында уҡытыусы булып эшләй.
Скрипкала, мандолинда иҫ киткес матур уйнай.
1948 йылда паровоз ремонтлау заводына йыйыусы һөнәре буйынса эшкә алына, артабан Һатҡы урман эшкәртеү хужалығына күсерелә.
Бер аҙҙан Йүрүҙән ҡалаһында төпләнә, өй һалып инә. Бер нисә тапҡыр Йүрүҙән ҡала советына депутат итеп һайлана. 1967 йылда пенсияға сыға. Әммә эштән туҡтамай.
1973—1984 йылдарҙа Йүрүҙән механика заводында, Йүрүҙән механика техникумында эшләй.
1984 йылдан, күреү һәләте кәмегәнлектән, II төркөм инвалиды.
Хатидзё утрауы
200px|thumb|Хатидзё утрауы Хатидзё утрауы (八丈島) — Японияла урынлашҡан утрау; Токио махсус районынан 287 км көньяҡтараҡ Филиппин диңгеҙендә урынлашҡан Япония утрауҙарының вулкан утрауы. Был Идзу архипелагы төркөмөндәге ете утрауҙың иң көньяҡтағыһы һәм айырым урынлашҡаны.
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы
Биографияһы
Тормошта тыныс холҡло, сыҙамлы, әҙәпле ир-егет, яғымлы атай була. Нәфис әҙәбиәт китаптарын, фәнни-популяр әҙәбәитте күп уҡый.
Хатидзё утрауы
Мицунэ утруҙары берекмәһенең үҙәге, Наканого, Каситатэ, и Окаго кеүек башҡа берекмәләр Токио Метрополисындағы Хатидзё ҡалаһының административ өлөшө булып тора. 2009 йылда 8363 кеше йәшәгән. Шулай уҡ, Хатидзё утрауы Фудзи-Хаконэ-Идзу милли паркы эсендә урынлашҡан.
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы
Биографияһы
1997 йылдың 6 сентябрендә Силәбе өлкәһе Йүрүҙән ҡалаһында вафат була.
Хатидзё утрауы
Геология
Хатидзё утрауы вулкандан бурлыҡҡа килгән утрау, оҙонлоғо 14,5 км, иң киң урыны 8 км. Утрау ике һүнгән вулкандан барлыҡҡа килгән. Хигаси-яма ( 東山 ), шулай уҡ Михара-яма ( 三原山 ) вулканының бейеклеге 701 м (2300 фут) беҙҙең эраға тиклем 100.000 йылдан беҙҙең эраның 1700 йылдарына тиклем әүҙем булған. Ниси-яма ( 西山 ), шулай уҡ Хатидзё-Фудзи ( 八丈富士 ) вулканы утрауҙағы иң бейек нөктә һәм Идзу утрауҙарындағы иң бейек түбә булып тора. Уның бейеклеге 854 метр (2802 фут).
Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 5 ноябрендә Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан һуғышҡа алына һәм 11 ноябрҙә алғы һыҙыҡҡа оҙатыла.
1941—1943 йылдарҙа III Белорус фронтының Хәрби-ялан төҙөлөшө идаралығына ҡараған 52-се айырым отделениеһында рядовой сапёр булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 21 декабрендә ҡаты яралана.
1943—1945 йылдарҙа 98-се Хәрби-төҙөлөш отрядының 52-се айырым отделениеһында рядовой минёр булып хеҙмәт итә. Рядовой минёр Ғафаров Арыҫлан Әмерғәзе улы (ғинуар һөжүменә тиклем) дошмандың элекке оборона сиге булып хеҙмәт иткән Гольдап йылғаһы буйын минанан таҙартыу барышында, урын-ерҙең ҡыйын (ҡуйы ҡыуаҡлыҡ) шарттарында төрлө типтағы 2224 минанан таҙартты. Иптәш Ғафаров мина эшен белгән иң яҡшы минёр
Ғаиләһе
Ғафаров Әмерғәзенең 6 балаһы була: ҡыҙҙары Бибикамал, Мәстүрә, Әсҡәпъямал, Мәхүпъямал, улдары Абдулла менән Арыҫлан.
Арыҫлан Ғафаровтың балалары: Ансар, Анфиса, Руфина, Рәфиҙә.
Улы Ансар Арыҫлан улы Ғафаров Берияны ҡулға алған осорҙа Кремль ғәскәрҙәрендә хеҙмәт иткән. Ҡырғыҙ ССР-ы Ош ҡалаһына барған сағында хәбәрһеҙ юғала.
Ненеч-Яха
Ненеч-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мяро-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы (5 апрель 1933 йыл — 12 май 2009 йыл) — йырсы, 1963—1988 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1969) атҡаҙанған артисы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Уның ата-әсәһе бик иртә вафат булған. Әсәһе 19 йәшендә яҡты донъя менән хушлашҡан. Сажиҙәне өләсәһе һәм туған әбеһе ҡарап үҫтергән. Үҙенең мемуарҙарында Сажиҙә Ғәлимова былай тип яҙған: Аслыҡ йылдары булыу сәбәпле, уны Бөрө балалар йортона бирергә мәжбүр була туғандары. Иҫке Күктау ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Бөрө педагогия училищеһына уҡырға инә. Бөрө балалар йортонда ла уҡыған тигән фараз бар. «Минең әсәйем бик һәйбәт йырлаған. Ҡыш көндәрендә ҡыҙҙар кис ултырған: йөн иләйҙәр, киндер һуғалар, бәйләйҙәр, үҙҙәренә бирнәлек әҙерләйҙәр. Әсәйем бик оҫта ҡуллы булған. Етен иләгән, шундай матур итеп, биҙәкләп, суҡлап ашъяулыҡ, таҫтамал һуҡҡан, ир-егеттәр күлдәктәре һәм үҙенә алъяпҡыс тегер өсөн материал әҙерләй торған булған. Шул ваҡытта, һөйләүҙәренсә, шундай ихласлыҡ менән йырлаған — дуҫ ҡыҙҙары хатта илай торған булған…»
Сажиҙә балалар йортонда роялдә көй сығарырға өйрәнә, йыш ҡына йырлай. Хорҙа солист итеп билдәләнә.
Сажиҙә өсөн балалар йортонда шәфҡәт туташы булып эшләгән Вера Лукьяновна Гладышева менән осрашыу бик тә мөһим була. Йылдар үткәс кенә Сажиҙә уның Бөрөгә һөргөнгә ебәрелгәнлеген белгән. Гладышеваның ирен, матур һәм һомғол командирҙы, Котовский менән хеҙмәт иткәне өсөн, 1937 йылда атҡандар. Апртабан Веранан улын тартып алып атаһының апаһына тәрбиәгә бирәләр һәм, «халыҡ дошманы» ҡатыны булғанлыҡтан, һөргөнгә оҙаталар. Вера Лукьяновна ла, Һәҙиә Дәүләтшина ла Сажиҙәнең шәхес булып өлгөрөүендә әһәмиәтле роль уйнаған.
Бөрө педагогия училищеһына уҡырға ингәс, яҙыусы Һәҙиә Дәүләтшина менән таныша. Тап Һәҙиә Дәүләтшина ғына ҡыҙҙа китапҡа һөйөү уята. Уның хатта ярҙамсыл һәм изге күңелле Һәҙиә апайҙың пальтоһын кейеп төшкән фотоһы ла булған.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы (27 декабрь 1900 йыл — 2 апрель 1972 йыл) — педагог. СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) ағзаһы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949). Ленин ордены кавалеры (1949).
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Биографияһы
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы бер нисә йыл ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Өфө музыка училищеһының вокал бүлегенә саҡырыу иғланын гәзиттә күреп ҡала. Өфөгә килә һәм уҡырға инә. Ул үҙенә әсәләрсә ихлас мөнәсәбәттә булған күренекле педагог Миләүшә Мортазина класында уҡый. Уҡыған йылдарында уҡ һәләтле ҡыҙ радиола йырҙарын яҙҙыра һәм концерттарҙа ҡатнаша.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Хәлимә Абдулла ҡыҙы Ҡорбанаева 1900 йылдың 27 декабрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Туйөмбәт ауылында тыуған. Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 8 йәшкә олораҡ бер туған апаһы һәм бала сағындағы биографияһы уныҡы менән бер иш. Ғаиләлә 5 бала булған. Уларҙың ата-әсәһе йәшләй вафат була.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
1963 йылдан – Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Милли опера башҡарыусыһы булараҡ билдәле. Свердловск консерваторияһында алған.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Хәлимә Абдулла ҡыҙы — Зәйнәб Биишеваның киң билдәле «Кәмһетелгәндәр» романындғыа Бибеш образы прототибы.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Ике йылдан Сажиҙәне, башҡа таланты йәштәр менән, Свердловскиға, Урал дәүләт консерваторияһына уҡырға ебәрәләр. Бында ла юғары профессиональ кимәлгә эйә ихлас күңелле уҡытыусыһынан, Нина Уткинанан, уңа ҡыҙ. Тап ошо консерваторияла ҡыҙ йырсы булып формалаша. Һуңғараҡ ул: «Нина Ивановна минең өсөн бик күп эшләне. Иҫ китмәле педагог, остаз ғына булып ҡалманы, дуҫым да, кәңәшсем дә булды. Беҙ уның менән минең диплом эшемде, Шәүрә партияһын, әҙерләнек…» - тип хәтерләне. 1963 йылдың июлендә, тыңлауҙарҙы уңышлы үтеп, йәш йырсы Өфөгә ҡайта һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эш башлай. Бында уның тәүге улы, Айраты, тыуа.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
1918 йылда Ҡыпсаҡ кантоны, Мораҡ районы мәктәптәрендә хеҙмәт юлын башлай.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
"...Операның төп конфликт сиселеше — геройҙарҙың мөхәббәте һәм азатлыҡҡа ынтылыуының ул осорҙағы мәрхәмәтһеҙ ғөрөф һәм йолалар менән бәрелешенең ҙур драматизм менән тулышҡан финал сәхнәһе. Ҡайғылы финал — Шәүрәнең һөйгәне Аҡмырҙа һәләк була, Шәүрә аҡылынан яҙа. Уның күңел торошо, ыҙалары хор вокализмының һәм симфоник оркестрҙың ҡеүәтле яңғырашында сағыла. Героиняның ҡайғыһы «эре планда» күренә: Сажиҙә Ғәлимова башҡарыуында илау арияһы тетрәндерә, әйләнә-тирәлә бар тәбиғәт, бөлгөнлөктә йәшәгән бөтә халыҡ Шәүрә менән бергә илай... Артистка башҡорт ҡатынының әсе яҙмышын күрһәтә, сағыу башҡара. Ни тиклем һыҙланыу уның йырында!"
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
1934—55 йылдарҙа Өфө мәктәптәрендә эшләй. 1937 йылдан башлап 9‑сы башҡорт урта мәктәп‑интернатында уҡыта.Был Өфөлә 1937 йылда асылған тәүге башҡорт мәктәбе була. Хәлимә Абдулла ҡыҙы уны ойоштороусылар һәм асыусылар һанында булған. Шуға тиклем Өфөлә тик татар мәктәптәре булған, башҡорт балалары шунда уҡыған
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Премьераның икенсе көнөнә либретто авторы Баязит Бикбай йырсыға «Был китап Сажиҙә Ғәлимоваға - тәүге һәм ҡабатланмаҫ Шәүрәгә минең күңел бүләгем» тип яҙып, үҙенең «Аҡ сәскә» тигән китабын бүләк итә. 1964 йылда ул уҡыу йортон тамамлай.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
СССР-ҙың 3‑сө саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Сирек быуат эсендә Сажиҙә Ғәлимова милли һәм классик репертуарлы ҡырҡ операла йырлап, 23 премьерала ҡатнаша. Йырсының репертуарында башҡорт оперһы айырым урын биләй. Күп осраҡта ул милли театрҙа сағыу ҡатын-ҡыҙ образдарын тыуҙырған тәүге башҡарыусы ла булған. Йырсыға сағыу сәхнә темпераментын һәм драматик һәләтен берләштерергә, академик вокал үҙенсәлектәрҙең һәм башҡорт халыҡ йыры традицияларының гармоник берлегенә өлгәшергә кәрәк була. Һирәк осраған тауышы – матур, яҡты тембрлы лирик-драматик сопрано, интонация сафлығы, юғары актёрлыҡ оҫталығы уның башҡорт операларында башҡорт йырҙарын тел тейҙермәҫлек башҡарыуына булышлыҡ иткән. Уның Заһир Исмәғилевтең «Шәүрә», «Гөлзифа», «Урал илселәре», «Салауат Юлаев» операларында төп ҡатын-ҡыҙ ролдәрен башҡарыу кимәле әлегә тиклем оҫталыҡтың иң юғары нөктәһе тип һанала.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Башҡорт теле уҡытыусылары өсөн методик әсбаптар авторы.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Шәүрәнән башҡа, Заһир Исмәғилевтең «Салауат Юлаев», «Ағиҙел тулҡындары», «Урал илселәре» операларындағы Әминә, Гөлзифа, Ҡуйһылыy, Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар»ында Гөлсөм, Рәүеф Мортазиндың «Дауыл» операһында Гөлйөҙөм образдары.
Ҡорбанаева Хәлимә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
1972 йылдың 2 апрелендә Өфөлә вафат була һәм шунда ерләнә.
Ғаиләһе һәм туғандары
Улы - Ҡорбанаев Урал Шәйхи улы, хирург, 1970 йылдан Ангола халыҡ республикаһында эшләй.
Ғәлимова Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Ғәлимова музыкаль комедиялар һәм оперетталарҙа ла сығыш яһай. Заһир Исмәғилевтең «Ҡоҙаса» музыкаль комедияһында Назаны йырлай, Шамил Ҡолбарисовтың «Мөхәббәт килгәндә» опереттаһында уйнай. Сара Садиҡованың һәм Рәшит Ғөбәйҙуллиндың «Кейәүҙәр»ендә бер нисә партия башҡара. Ғәджибәковтың һоҡланғыс «Аршин мал-алан» музыкаль комедияһында — Гөлчохраны 150 тапҡырҙан артыҡ башҡара. Күренекле йырсы һәм артист Ғабдрахман Хәбибуллин менән йырлау бәхете тейгән уға.
Совет композиторҙары операларында: Мураделиҙың «Октябрь» операһында төп партия — шәфҡәт туташы Маринаны башҡара, Владислав Успенскийҙың «Саламандрҙар менән һуғыш» эксперименталь памфлет-операһында «йәш эшлекһеҙ» ролен уйнай.
Джузеппе Вердиҙың «Аида» һәм «Иоланта» операларында төп партияларҙы, Пётр Чайковскийҙың «Евгений Онегин» һәм Римский-Корсаковтың «Батша кәләше» операларында Татьяна һәм Марфаны, Жорж Бизеның «Кармен» операһында Микаэланы, Даргомыжскийҙың ында Наташаны, Рахманиновтың «Алеко»һында Земфираны, Пуччиниҙың «Богема»һында Мимиҙы, Гуноның «Фауст»ында Маргаританы, Мусоргскийҙың «Борис Годунов»ында Ксенияны, Штраустың «Ярғанат»ында - Розалинданы, Фримль һәм Стодгардтың «Роз-Мари»һында — төп ролде йырланы.
Йырсы йыш ҡына Заһир Исмәғилевтең Мостай Кәрим һүҙҙәренә яҙылған «Тыуған ер», Хөсәйен Әхмәтовтың Рәшит Назаров шиғырына таянып яҙған «Мөхәббәт ул әйтерһең дә утлы йәшен» вокал циклдары, башҡорт композиторҙарының балладалары, йырҙары һәм романстары ингән концерт репертуары менән сығыш яһай. Нариман Сабитовтың Рауил Бикбаев шиғырына яҙған «Елдәр» романсын, «Уттар-минуттар»ын, «Ике йылға» балладаһын драматик көс урғылдырып йырлай. Башҡорт радиоһы һәм телевидениеһы фондында Сажиҙә Ғәлимова башҡарған йөҙләп йыр һәм романстар һаҡлана. Ул шулай уҡ Заһир Исмәғилевтең Мостай Кәрим шиғырына яҙған «Үлемһеҙлек» вокаль-симфоник поэмаһында Әсә партияһын тәүге башҡарыусы ла. Был ҡөҙрәтле әҫәрҙәге «Әсә илауы» бер ҙә оноторлоҡ түгел.
Сажиҙә Ғәлимованың исеме театр менән гастролдәргә йөрөгән Ҡаҙан, Астрахань, Волгоград, Ижевск, Төмән, Горький (Түбәнге Новгород), Ульяновск һ. б. күп ҡалаларының музыка яратыусыларына билдәле булды. Йырсы театрҙың, Башҡортостан композиторҙар ойошмаһының ижади отчёт сығыштарында даими ҡатнашты. СССР Композиторҙар союзы съездары һәм пленумдарында сығыш яһаны. Ул Мәскәүҙә Кремлдең съездар һарайы һәм Ленинградтың «Октябрьский» концерт залы сәхнәләрендә Башҡортостан сәнғәтен күрһәтте, БАМ тимер юлын төҙөүселәре алдында йырланы. Сажиҙә Ҡасим ҡыҙы Бөтә Союз радио һәм телевидениеһының Ҙур симфоник оркестры менән илле тапҡырҙан артыҡ йырлаған һәм йырҙар яҙҙырған. Уның йырҙары яҙылған күп пластинкалар сыҡҡан. фирмаһы йырҙарынан торған "Сажиҙә Ғәлимова" (1974) грампластинкаһын сығарған.
Ул бер нисә тапҡыр Рәсәйҙең опера йырсылары конкурстары дипломанты була.
Ленинградта Хөсәйен Әхмәтовтың «Замандаштар» операһының концерт вариантын башҡарыуҙа ҡатнаша йырсы. Заһир Исмәғилевкә Глинка исемендәге премия тапшырыу тантанаһында Останкинола, Үҙәк телевидениела, тотош бер бүлекте йырлай.