cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Луи Пастер
Пастер-администратор. Юғары нормаль мәктәптәге реформалар
Фәнни эштәр буйынса директор вазифаһын тыш, Пастерға « иҡтисади һәм гигиена мәсьәләләрен, дөйөм дисциплина, студенттар ғаиләһе менән бәйләнеш мәсьәләләрен» йөкмәтәләр. Шул уҡ ваҡытта уға таянып эшләргә лаборатория ла, эксперименттар үткәреү төсөн аҡса ла бирмәйҙәр. Башлаған тикшеренеүҙәрҙе дауам итерөсөн уға ҡағиҙәне боҙорға һәм өҫтәмә саралар эҙләп табырға тура килә. Тәүҙә ул Юғары мәктәптең мансардаһындағы ике бүлмәлә лаборатория йыһазландыра һәм 1864 йылдан алып институт бинаһының айырым ҡанатын биләй. 1862 йылда Пастерҙың "Бюджет һәм фән" тигән мәҡәләһен уҡыған император Наполеон III арҡаһында ғалим лаборатория шарттарын бер аҙ яҡшыртыуға өлгәшә. Әсеү тикшеренеүҙәре арҡаһында 1862 йылда Пастерға эксперименттар үткәреү өсөн йылына 2000 франк бүләләр. 1862 йылдың 8 декабрендә, ҡырҡ йәшенә тиклем бер нисә аҙна ҡалғанда, Пастер Фәндәр академияһының минералогия секторына академик итеп һайлана (60 тауыш араһында 36 тауыш яҡлап). Пастер өсөн был ғилми берләшмәнең уны һанға алыуының, таныуының мөһим билдәһе була, әммә академия ултырыштарында шәхси булыуҙың талап ителеүе Пастерҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Бынан тыш, 1963 йылдың ноябренән 1867 йылдың октябре тамамланғансы "геология, физика һәм химия фәндәренең нәфис сәнғәткә ҡағылышлы профессор" итеп һайланған Пастер Нәфис сәнғәт академияһында лекциялар уҡый. Ябайлаштырып әйткәндә, ул рәссамдарҙы буяу, май һәм туҡыманы грунтауға әҙерләргә өйрәтә. 1865-1870 йылдарҙа Пастер ебәк ҡарышлауыҡтары ауырыуы менән шөғөлләнә башлағас, һәр яҙҙы ауыл ерендә үткәрә. Директор вазифаһынан бушағанға тиклем Пастер күп ваҡытын һәм көсөн административ эштәр алып бара, бигерәк тә — Эколь Нормалдә реформалар үткәрә. Реформаларҙың иң беренсеһе булып агреже-препараторҙарҙың ставкаһын икенән бишкә тиклем ҙурайта һәм уларҙың контракттары мөҙҙәтен 7-8 йылдан ике йылға тиклем ҡыҫҡарта, был саралар институттан тамамлаусылар  араһында конкуренцияны арттырырға, фән менән шөғөлләнеү өсөн мөмкинлектәрҙе киңәйтергә һәм докторанттар һанының артыуына килтерергә тейеш булғанлыҡтан кәрәк тип табыла. 1863 йылдан алып институтты тамамлаған иң яҡшы студент Пастерҙың үҙ лабораторияһына эшкә тәғәйенләнә. Эколь Нормалдәге тәбиғи фәндәр факультеты Сорбонна менән ныҡ бәйле була, шуға күрә Пастер фән тарихы буйынса ике йыллыҡ үҙ курс индерә. 1864 йылда Пастер Annales scientifiques de l'École normale supérieure журналын нәшер итә башлай, унда Эколь Нормаль студенттары һәм уны тамамлаусылар физика, химия һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендәге тикшеренеүҙәрен нәшер итә ала (Пастер вафатынан һуң был журнал тулыһынса математик журналға әйләндерелә). Пастер реформаларының дәлиле булып докторантуралағы 15 урынға йыл һайын 200-230 кеше дәғүә итә. Политехник мәктәпкә барырға кандидаттарҙың күбеһе 1861 һәм 1864 йылдарҙа Эколь Нормаль мәктәбенә инеүҙе хуп күрәләр, бының менән Пастер хаҡлы рәүештә ғорурлана. Факультетта ҡырыҫ һәм авторитар холоҡло Пастер студенттар һәм уҡытыусылар араһында ныҡлы дисциплина булдыра.
Амазонка
Экологик проблемалар
Урманды файҙаланыуҙан үҫемләктәрҙең һәм хайуандарҙың күпселеге юҡҡа сыға. Ptesonura brasilensis хәҙер бик һирәк осрай. Юғалыусы төрһәр исемлегенә Rio Palenque ҡыҙыл ағасы ҡиммәтле мебель эшләй тоҡан палисандра ағасы ла эләккән.
Луи Пастер
Пастер-администратор. Юғары нормаль мәктәптәге реформалар
1865 йылда Луи Пастерҙы Наполеон III һарайында ҡабул итә һәм үҙенең ярандарына яҡынайта, императорҙың Компьендағы шәхси резиденцияһында Луи бер аҙна була. Ул императорға һәм император ҡатыны Евгенияға микроскоп аша һауа, һыу һәм тупраҡтағы күп микроорганизмдарҙы күрһәтә. Ул шулай уҡ император баҙында әсеп күбенеүҙән боҙола башлаған шарапты таба. Киләһе йылда шарапты тикшереү тураһындағы мәҡәләһен ғалим Наполеон III-кә арнай, был эше өсөн Пастер почетлы легион командоры дәрәжәһенә эйә була. Был уңыштары Пастерҙың Францияла бөйөк милли ғалимтигән статусын нығыта.
Амазонка
Экологик проблемалар
Ағас киҫеү Амазонканың тропик урмандарын көсһөҙләндерә һәм киптерә. 2016 йылғы спутник күҙәтеүҙәре Амазонка урмандарында янғын 80 процентҡа артҡан тип күрһәтә.
Луи Пастер
Студенттар манифестациялары һәм отставкаға китеү
1863 йылдың мартында Пастер мәктәп бинаһынан рөхсәтһеҙ сыҡҡан ике студентты мәктәптән ҡыуа. Был ҡарарын Пастер үҙен һанға һуҡмауҙары менән аңлата. Һөҙөмтәлә студенттарҙың дүрттән өс өлөшө Пастерҙы отставкаға ебәреү тураһындағы петицияға ҡул ҡуя, әммә халыҡ мәғарифы министрлығы ҡыҫылыу арҡаһында мәктәптә кәрәкле тәртип булдырыла, тыныслыҡ тергеҙелә, ҡыуылған студенттар кире ҡайтарыла, ә ҡалғандары ҡәтғи киҫәтелә. Артабан Пастер һәм властар араһындағы мөнәсәбәттәр боҙола бара. 1867 йылдың июнь айында студенттарҙың береһе сенатор Сент-Бевтың азатлыҡ тураһындағы телмәрен яҡлап асыҡ хат яҙа, был хат матбуғатта баҫылып сыға. Был Эколь Нормаль мәктәбендәге студенттарҙың теләһә ниндәй сәйәси эшмәкәрлеген тыйыуҙы боҙа; бынан тыш, хат авторы күптән түгел генә Наполеон III-кә һөжүм итеү тураһында иронияһын йәшермәй яҙған була. Был студентты мәктәптән сығарғандан һуң,  башҡа студенттар бунт күтәрә, уларҙы гуманитарийҙар етәкләй. Студенттарманифестация ойоштороп, урамдар буйында баштарына кәстрүл кейеп йөрөй. Һөҙөмтәлә Пастер министрлыҡ етәкселәре һәм студенттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра, үҙе мәктәп ябылырға тейеш тип белдерә һәм үҙе отставкаға китергә ғариза бирә. Ысынлап та, Эколь Нормаль мәктәбе 1867 йылдың октябренә тиклем ябыҡ була, ә мәктәптең өс етәксеһе, улар иҫәбендә Пастер ҙа, алмаштырыла. Тәүҙә Пастерға юғары белем генераль инспекторы вазифаһын тәҡдим итәләр (ә ул үҙенең кандидатураһын төшөрә), артабан уға, Сорбоннала химия профессоры һәм Эколь Нормалдә, фатирын һәм лабораторияһын һаҡлап,   вазифаһында урын бирелә. 1867 йылдың сентябрендә Пастер император Наполеон III -кә һәм халыҡ мәғарифы министрына хат менән мөрәжәғәт итә: ул Сорбонналағы вазифа менән ризалаша, әммә Эколь Нормалдә ҡалыуҙан баш тарта. Быға алмашҡа ул Нормаль мәктәбендә үҙ тикшеренеүҙәрен алып барыу өсөн заманса йыһазландырылғанфизиологик химия лабораторияһын төҙөүҙе талап итә, быны « Франция башҡа дәғүәсе илдәрҙән ғилми өҫтөнлөгөн һаҡларға тейеш» тип аңлата. 1868 йылдың авгусында лаборатория төҙөүгә Император һарайы министрлығы һәм Халыҡ мәғариф министрлығы 60 000 франк бүлә. Әммә Франция-Пруссия һуғышы һәм Париж коммунаһы арҡаһында эштәр тамамланмай ҡала.
Ғаилә
Эколь Нормалдә вазифа биләгәнгә бер йыл үткәс, Пастерҙарҙың 1858 йылда дүртенсе балаһы — ҡыҙҙары Мари-Луиза тыуа. Ғаиләнең ике бәләкәй балалары ата-әсәләре менән Парижда йәшәй, ә өлкән ике балаларын — улдары Жан-Батисты һәм ҡыҙҙары Жаннаны — Пастер үҙе ҡасандыр уҡыған Арбуа пансионына уҡырға ебәрә. Был ҡалала балаларҙың ҡартатаһы — Жан-Жозеф Пастер — һәм инәйҙәренең ғаиләһе йәшәй. Пастер улына ҡарата ныҡ талапсан була, уҡыуҙа гелән «яҡшы» йәки «бик яҡшы» баһаларына ғына уҡыуын талап итә. Ҡыҙына яҙған хаттарында Жаннаны тыңлаулы һәм итәғәтле булырға, «Хоҙайҙан ҡурҡырға һәм яратырға», шулай уҡ грамматика һәм орфографияны яҡшы белергә өндәй. 1859 йылдың йәйендә туғыҙ йәшлек Жанна биҙгәк менән көслө ауырып китә; мадам Пастер ашығыс рәүештә ҡыҙы янына килә, ә Пастер үҙе, имтихандар күҙәтеп, Парижда тороп ҡалырға мәжбүр була. Өс аҙна үткәс, ҡыҙҙары ҡорһаҡ тифынан вафат була. 1863 йылда Пастерҙарҙың бишенсе һәм һуңғы балаһы — ҡыҙҙары Камилла тыуа, ләкин уныһы ла ике йәшендә бауыр шешенән вафат була. 1865 йылдың йәйендә Пастерҙың һөйөклө атаһы вафат була. 1866 йылда тиф ауырыуынан Пастерҙарҙың 12 йәшлек уртансы ҡыҙҙары Сесиль вафат була. Ғаиләләге ҡайғы-хәсрәттәр Пастерҙың ғалимдарҙа ғына булған тикшеренеүҙәрен көсәйтеп ебәрә; ә ул ваҡыттағы административ вазифаһын йөкмәп тартыу уны ныҡ бошондора. Наполеон III-төң адъютанты полковник Фавеға хатында Пастер, тикшеренеүселәр тормоштарының бары тик 20-25 йылын ғына ғилми эштәргә әүҙем тотона ала, шуға күрә минутын да бушҡа үткәрә алмай, тип яҙа.
Әсеүҙең биологик тәбиғәтен иҫбатлау
Әсеү процестарын өйрәнеү менән Пастер 1857 йылдан алып шөғөлләнә, тап ошо йылда был темаға үҙенең беренсе «мемуарын» яҙа.Был мәҡәләлә башта әсегән һөт тураһында һүҙ бара. Пастер ныҡ ҙур ышаныс менән һауа  булмаған урында йәшәргә һәләтле тере йән эйәләре әсеүҙе башлап ебәрә, был тере йәндәрҙең үрсеүе һөттәге шәкәрҙе һөт кислотаһына әйләндереп башлап әсетә, тип аңлата.Быны иҫбатлау өсөн ул үтә күренмәле һурпала бактерия культураларын үҫтерә һәм уларҙың һөттәге сүпрә бактериялары менән сағыштырып ҡарай һәм уларҙың айырылып торғандарын дәлилләй. Шул уҡ «мемуар»ҙа ул тәүге тапҡыр бер нисә теоретик положениеларҙы әйтә, ә уларҙы иҫбатлау ике тиҫтә йыл эксперименталь эш талап итә. 1857 йылда Пастер спиртлы әсеү эшләү тураһында үҙенең беренсе хәбәрен әйтә.
Артабан Луи Пастер әсеү процессы әсеп ҡабара башлаған шыйыҡлыҡ менән туҡланыусы сүпрә бәшмәктәре эшмәкәрлеге менән тығыҙ бәйләнгәнлеген иҫбатлай. Был мәсьәләне асыҡлағанда Пастерға быға тиклем әсеү ул Либихтың химик процесс тип хакимлык иткән ҡарашын инҡар итергә тура килә. Пастерҙың бигерәк тә, эсендә бәшмәктәр өсөн аҙыҡ булып хеҙмәт иткән таҙа шәкәр, минерал тоҙҙар, аммиак тоҙо һәм азотлы шыйыҡсаны тикшереп үткәргән тәжрибәһе уның гипотезаһын иҫбатлау өсөн ныҡ ышандырғыс тәжрибә була. Бәшмәк үҫеп ауырлығы арта барған һайын аммиак тоҙо кәмей бара. Ә азотлы органик матдәне тултырыусы фермент юҡҡа сыҡҡанда, Либихтың теорияһы буйынса, бәшмәктең ауырлығы кәмеүен һәм аммиактың бүленеп сығыуын көтөргә кәрәк булған була. Һуңыраҡ Пастер һөт әсеп ойоғанда шулай уҡ әсеүсе шыйыҡсалағы тере йәндәрҙең кимәле һәм ауырлығы артыуын, ә бының өсөн «ойошҡан ферменттар»ҙың (ул ваҡытта тере микроб күҙәнәктәренән ошолай атағандар) булыуы мөһимлеген күрһәтә үҙенең тикшеренүеҙәре барышында. Үҙенең һөҙөмтәләрен иҫбат итер өсөн Пастер хатта Либихҡа махсус тикшереү комиссияһы ойоштрорға кәрәк тип мөрәжәғәт итә, әммә Либих бынан баш тарта.
Луи Пастер шул уҡ ваҡытта тағы ла бер мөһим асыш яһай. Ул кислородһыҙ йәшәй алған организмдарҙы таба. Уларҙың ҡайһы берҙәре өсөн кислород бөтөнләй кәрәк түгел, ә хатта ағыулы, тип әйтә. Бындай организмдар ҡәтғи анаэробтар тип атала (йәки облигатный) анаэробтар. Уларҙың вәкилдәре — майҙы әсетеүсе микробтар. Бындай микробтарҙың үрсеүе шарап һәм һыраның әсеп кырҡыулашыуын барлыҡҡа килтерә. Әсеү, шулай итеп, анаэроб процесс, йәғни «кислородтан башҡа тормош» булып сыға, сөнки кислород уға кире йоғонто яһай (эффект Пастера). Киреһенсә, спирт кислород булғанда ҡырҡыулаша. Пастерға был дилемма тураһында ныҡ уйланырға тура килә: йә әсеү процесын айырым төр итеп билдәләргә, йә иһә кислородһыҙ мөхиттә әсеү билдәле булған әсеүҙең бер төрө тип һанарға кәрәк. Пастер шулай итеп әсеү тәғлимәтенең яңы бүлеген — микробтар физиологияһы бүлегенә нигеҙ һала.
Пастеризация һәм сереү проблемалары
1864 йылда Францияның шарап эшләүселәре "шарап ауырыуҙары" менән көрәш ысулдарын һәм методтарын уйлап табып, шараптың тәмен, үтә күренмәлеген, еҫен һәм башҡа үҙенсәлектәрен яҡшыртып, зауыҡлы итергә ярҙам итеүен һөрап Пастерға мөрәжәғәт итә[Прим. 6]. Атап әйткәндә, мадам Бусико — Париж универмагына нигеҙ һалыусы Marché Бондың тол ҡатыны — был мәсьәләне сисеү ихтыяжына яҡынса 100 000 франк тапшыра.. 1866 йылда Пастерҙың был өлкәләге эш йомғаҡтары булып «Шарап тураһындағы тикшеренеүҙәр» монографияһы сыға. Ғалим был хеҙмәтендә, шараптың сифатын күтәреү өсөн: шараптағы микробтар эшмәкәрлеген көйләргә кәрәк, сөнки микроорганизмдарҙан башҡа шарап сирләмәй, тип әйтә. Пастер төрлө сирҙәр микроорганизмдар арҡаһында барлыҡҡва килә; тимәк, һәм әгәр араплы һәр шешәне тиклем йылытҡанда, ул боҙолмайса оҙаҡ сыҙай ала, тип иҫбатлай. Һуңынан был ысул пастеризациялау тип атала. Шараптың юғары сифатлы сорттарын алырөсөн иң тәүҙә әсеүсе шараптың өҫтөндә һауа торорға тейеш. Пастер үҙенең тикшеренеүҙәре барышында споралар барлыҡҡа килтереүсе бактерияларҙың оҙаҡ ҡайнатыу һәм ҡояш нурҙары аҫтында торған саҡта тотороҡло һаҡланыуҙарын аңлай Ошоно аңлаған Пастер пастеризациялауҙың яңы ысулын тәҡдим итә  — шыйыҡса әсеп боҙолмаһын өсөн уны баҫым аҫтында пар менән, йәки  ҡоро пар менән эшкәртеү кәрәк тип таба. Бының өсөн ул «папенов ҡаҙаны»н ҡуллана, унан хәҙерге автоклавтар барлыҡҡа килгән. Пастер хатта, шарап эшкәртеүселәр һәм шарапсы-сомельеларҙы саҡырып, пастеризацияланған һәм пастеризацияланмаған шараптың тәмен баһалау өсөн махсус эксперименттар үткәрә. Әйтергә кәрәк, улар барыһы ла тиерлек пастеризацияланған шарапҡа өҫтөнлөк бирә; шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге шарап эшләү процесында пастеризациялау бөтөнләй ҡулланылмай тиерлек, шарапты һаҡлау өсөн сульфиттар ҡулланыла. 1867 йылда бөтә донъя күргәҙмәһендә шарап һаҡлау ысулдарын тапҡан өсөн Пастер алтын миҙалға лайыҡ була.
Микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүен өйрәнеү
Шул ваҡытта микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе яҡлыларҙың береһе физиолог, Руаналағы Милли тәбиғәт тарихы музейы директоры Феликс Архимед Пуше  була. Уның 1859 йылда баҫылған «Гетерогения» тигән трактатында үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүҙе эксперименттар юлы менән раҫлау тураһында һүҙ бара. Пуше органик мөхиттә башланғыстары (зародыши) булмаған осраҡта ла микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе килеп сығыуы мөмкин, ти. Ике ғалим араһындағы был бәхәстә Пастер иһә микроорганизмдарҙың "ата-әсәһе" тикшереү мөхитендә бар, ти. Пастер теорияһы методологик мөнәсәбәттә гомогенетик була, йәғни, оҡшаш матдә оҡшаш матдәнән барлыҡҡа килә тип раҫлай.Тәүге тормоштоң барлыҡҡа килеүе мәсьәләһенә ғалим агностик позициянан сығып ҡарай. Пастер тәғлимәтенә ярашлы, һауа, һыу һәм тупраҡта күп төрлө тере йәндәрҙең башланғысы (зародыши) бар, улар үҙҙәренә яраҡлы тышҡы мөхиттә үҙенән-үҙе үрсей, тип әйтә. 1869 йылда Пастер Король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы итеп һайлана. Микроорганизмдарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүе тураһындағы Пастерҙың тәғлимәте Джозеф Листерҙың антисептик методына ҙур йоғонто яһай
Ебәк ҡарышлауыҡтарының ауырыуҙары
Наполеон III-төң Италиялағы Триеста янындағы Вилла-Вичентино поместьеһында үткән тикшеренеүҙәр пебрина эпидемияһына сик ҡуя. Был урында пебрина һәм флашерия эпидемияһы булмаған була, һәм 1869 йылдың ноябренән алып 1870 йылдың июленә тиклем Пастер ғаиләһе менән бергә бында була. Һау-сәләмәт ҡарышлауыҡтарҙың үҫеш циклдарын ғалим тыныс шарттарҙа күҙәтеп, уларҙың сирҙәре тураһында дөйөмләштерелгәнғилми хеҙмәтен яҙа; Мари-Луиза һәм Жан-Батист Пастер итальян телен өйрәнә, ә аталары уларға «ысын тоғролоҡ һәм дәүләт данының» нимәнән ғибәрәт икәнен аңлатыу өсөн Наполеон Бонапарт тураһында балаларын уҡырға мәжбүр итә. Әммә был осорҙа уның ысулдарын Италия ауыл хужалығы журналдарында ныҡ тәнҡитләйҙәр. Был журналдарҙа алыҫ Япониянан һатып алған ебәк менән сауҙа итеүселәр, килемдәрен юғалтыуҙан ҡурҡып, ә консерватив ҡарашлы алпауыттар һәм крәҫтиәндәр Пастерҙың тикшеренеүҙәренән бер ниндәй ҙә ғәмәли файҙа күреү мөмкинлеген аңламағанлыҡтан, ғалимға ҡаршы сығалар. Пастер уларға бик ныҡ ҡаршы тора, шуның һөҙөмтәһендә 1868 йылда ғалим инсульт кисерә..
Пастерҙың ебәкселек тураһындағы ике томлыҡ дөйөмләштерелгән фундаменталь хеҙмәте 1870 йылда баҫыла. Александр Имшенецкий фекеренсә, ҡарышлауыҡтар тураһындағы Пастерҙың ғилми эштәре ғалимдың фәнни эволюцияһында ҙур роль уйнай. Пастер - донъяла беренсе булып тере йән эйәләренең патологияһын өйрәнеүсе, тере йәндәрҙең үҙҙәрендә үрсегән микробтарға реакцияһын күҙәтеүсе һәм микробтарҙың ауырыуҙарҙы тыуҙырыусы булып торғанын асыу менән шөғөлләнеүсе ғалим. Пастер - әсеү прцесында һәм сирҙәр барлыҡҡа килеүҙә микробтарҙың ролен асыусы. Ғалим ике осраҡта ла тирә-яҡ мөхиттә барған үҙгәрештәр арҡаһында микробтар барлыҡҡа килә, микроорганизмдар әсеүҙең һәм ауырыуҙарҙың төп сәбәпсеһе булып тора, ә һөҙөмтәһе түгел, тип иҫбатлай. Ебәк ҡарышлауығын тикшергәндә Пастер ауырыуҙың нәҫелдән-нәҫелгә мираҫ буйынса тапшырылыуы менән осраша, эпидемияға (эпизоотияға) килтереүсе шарттарҙы өйрәнә һәм ауырыуҙарға ҡаршы көрәш ысулдарын эшләй. Шулай итеп, был ғалимдың патоген микробтарҙы тикшеренеүҙәренә бары тик «прелюдияһы» ғына була.
1867 йылда Наполеон III менән һөйләшеү ваҡытында Пастер инфекциялы ауырыуҙарҙы өйрәнеүгә тотонорға ниәте барлығы тураһында иғлан итә. Был ваҡытта ул уҡытыу бурысынан азат булған була, ә халыҡ мәғарифы министрлығы уның дөйөм уҡытыу эш күләме өсөн пенсия бирелгән була.
Пастер, француз-прусс һуғышы һәм Икенсе империяның ҡолауы
Франция-пруссия һуғышы Пастерҙың тормошон ҡырҡа үҙгәртә — уның улы Жан-Батист армияға саҡырыла һәм тиҙҙән тиф менән ауырып китә. Был ауырыуҙан ике ҡыҙҙарын юғалтҡан ата, улын терелтеүгә бөтә тырышлығын һала. Уға дуҫтары һәм етәкселәре Париждан китергә туранан-тура тәҡдим итә. Профессор үҙ лабораторияһында госпиталь урынлаштыра һәм эш хаҡын госпиталь ихтыяждары өсөн тотона. Ахырҙа Пастер бөтә ғаиләһе менән Арбуаға эвакуациялана, был Седандағы алыштан һуң була. Парижды ҡамауҙа тотоу ғалимда ҙур нәфрәт һәм асыу уята гнев, һәм ул асыҡтан-асыҡ бөтә Герман ияға нәфрәтен белдереп ант итәһәм шул антына ғүмеренең аҙағына тиклем ошо антты тота.
Ғалимдың улы, һауыҡҡандан һуң, Бурбаки армияһы сафына баҫа, ә Пастер, был хаҡта хәбәр алғас та, 1871 йылдың 24 ғинуарында Арбуаны ташлап китә һәм бер нисә аҙнаны Женевала үткәрә. Артабан ул үҙенең кейәүе тәбиғәт тарихы факультетының деканы булып эшләгән Лионға күсә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Лионда Пастер үҙенең элекке эксперименттарына ҡабат ҡайта һәм магнит ҡырҙары тәьҫир аҫтында йөҙөм кислотаһы изомерын синтезлау буйынса тәжрибәләр үткәрә. Әммә уңышҡа өлгәшә алмайынса, үҙе өсөн ғәҙәти булған мәсьәләләргә кире ҡайтырға мәжбүр була. Жан-Батист Пастер Париж ҡолатылғандан һуң генерал Сервьеның адъютанты булып хеҙмәт итә.
Пастер, австрия һәм немецтарҙы яратмауына ҡарамаҫтан, 1871 йылда ебәк ҡарышлауыҡтарының сире менән көрәшеү ысулын тапҡан өсөн австро-венгрия тәғәйенләгән 5000 флорин (8500 франк) премия яулай. Пастер үҙенең асышын патентлай. Икенсе империя ҡолатылғандан һуң Пастерға хөкүмәт вәғәҙә иткән пенсиондан мәхрүм була һәм ике тапҡыр Өсөнсө империяға дәүләт алдындағы ҡаҙаныштары өсөн лайыҡлы булған өсөн пенсия һорап ике тапҡыр мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Ниһайәт, 1874 йылда Милли йыйылыш ҡарарына ярашлы Луи Пастер йылына 12 000 франк пенсияға лайыҡ була; Дж. Джейсон фекеренсә, сәйәси үҙгәрештәр арҡаһында ғалим-тикшеренеүсе биш йылға яҡын әүҙем эшмәкәрлеген юғалта.
Ғалимдарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре
Луи Пастер һәм Клод Бернарҙарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре йылы була.
1862 йылда Бернар-химик Пастерҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеү өлкәһендәге, эштәрен хуплап, Пастерға Альгумберт премияһын тапшырыу алдынан һәм шулай уҡ Пастерҙы Фәндәр академияһына ҡабул иткәндә ғалимды яҡлап сыға. 1868 йылда Пастерҙы инсульт һуҡҡандан һуң Бернар, тәүгеләрҙән булып, ғалим янына бара һәм уның рухын күтәрергә тырыша. 1869 йылда Наполеон III тарафынан Пастерҙы һәм Бернарҙы эксперт төркөмгә бернар пастер һәм Францияла фәнни тикшеренеүҙәр торошо тураһында доклад әҙерләгә эксперттар комиссияһына ағза итеп ала. Бернар вафатынан һуң, 1886 йылдың 7 ноябрендә Бернарҙың вафатынан һуң Пастер Бернарҙың медицинаға индергән өлөшө тураһында күләмле мәҡәлә баҫтыра. Шулай ҙа уларҙың фәнгә ҡарашы төрлөсә була: Бернар: «Пастер тәбиғәт менән етәкселек итергә теләһә, мин тәбиғәткә таянырға тырыштым», - тип әйтә.
Себер язваһынан вакцина һәм Пуйя-ле-Форҙағы эксперимент. Француз академияһына һайланыу
Шул ваҡытта иммунитет барлыҡҡа килтереү өсөн бер генә сирҙән - сәсәк сиренән — ауырыуҙың көсһөҙләнгән формаһы ҡулланылҡған. Был алымдың исеме «вакцинация» тип атала, латинса һыйыр исеме — һүҙенән алынған Иммунизациялауҙың төрлө формалары өсөн дә Пастер ошо һүҙҙе  ҡуллана. Ғалим бер үк ваҡытта эксперименталь ысул проблемалары өҫтөндә эшләй. Мәҫәлән, ул тауыҡтарҙың себер язваһы менән ауырымағанын билдәләй, сөнки уларҙың тән температураһы себер язваһы бациллаларының үҫеше өсөн оптималь температуранан юғары, ти. Ул тауыҡтарға себер язваһын йоҡторорға тырыша һәм тауыҡтарҙы бары тик һыуыҡ һыуҙа тотҡандан һуң ғына уларға себер язваһы йоға. Әммә уларҙың тән температураһын тиклем күтәреп тауыҡтарҙы һауыҡтырыуға өлгәшә. Был тәжрибәләр барышында Пастер микробиологияла экологик ысулды ҡуллана, сөнки, мөхит составы һәм тормош шарттаы араһында тура бәйләнеш барлығын аңлай.
Ошо уҡ ысул менән ул тауыҡ холераһы сирен дә асыҡлай һәм был сирҙе дауалау юлдарын аңлата.
1880 йылда Пастерға Париж муниципалитеты Коллеж Рольн янындағы буш ерҙәрҙе лаборатор хайуандар өсөн вольер төҙөргә бирә. Себер язваһына һәм тауыҡ холераһына ҡаршы вакцина эшләүҙәге уңыштары арҡаһында Пастер француз бюджеты сығымдарының -ын фәнни тикшеренеүҙәре өсөн ала башлай. Пасте фәнни бәхәскә бер ҡасан да риториканың бер төрө сифатында ҡарамай һәм бәхәстең һәр саҡта ла логик һығымта менән тамамланмағына инанып йәшәй.Ул тәжрибәләрҙең ҙур роль уйнағанын яҡшы белә. 1861 йылдағы себер язваһын тикшеренеүҙәре арҡаһында ғилми өлкәлә ҡуҙғатылған бәхәстәр ғалимдың карьераһында һис шикһеҙ ҙур роль уйнай. Уның 1880 йылда баҫылып сыҡҡан архив материалдарында күрһәткәнсә, Пастерҙың карьераһы ул саҡта ныҡ хәүеф аҫтында тора, сөнки себер язваһын тыуҙырыусы микроогранизмадарының вирулентлығы тауыҡ холераһыныҡы кеүек үк һауалағыкислородты файҙаланып барлыҡҡа киләләр, тип яҙған була; ә ул саҡта вакцинаның эшләнеүе башланған ғына була. Билдәле ветеринар Ипполит Россиньоль Пастерға ҡаршы сыға, ул ауырыу тәбиғәтенең микробиология менән бәйлелегенә ышанмай. Урындағы ветеринария йәмғиәте исеменән Россиньоль Пастерға ҙур мал көтөүен биреп фермаһында асыҡ эксперимент үткәрергә тәҡдим итә. Тулузала вакцина өҫтөндә эште йәнәш алып барған профессор ҡулланған карболовый кислотаһы менән себер язваһын антисептик көсһөҙләндереп, тәжрибәне 5 майҙа Пастерҙың Шамберлан һәм Руҙан торған командаһы Пуйя-ле-Форҙа Туссен методы менән 24 һарыҡҡа, 6 һыйырға һәм 1 кәзәгә вакцина индерә. 17 майҙа хайуандарға көслө штамм индерелә. 31 майҙа тәжрибә кульминацияһына етә: себер язваһы бациллаларының малдарҙы үлтерерлек күләмдәге дозаһы контроль төркөмдән тыш булған 24 һарыҡ, 4 һыйыр һәм 1 кәзәгә индерелә. Был тәжрибә киң билдәлелек ала бара, 31 майҙа вакцина яһағанды 150 кеше ҡарап тора. Вакцинацияланған ниндәй хайуандың үлгәнен баһалау 2 июндә үткәрелә. Бынан бер көн алда бер нисә вакцинацияланған һарыҡтың ауырып китеүе билдәле була.Баһа биреүселәрҙең Пастерға асыуы ныҡ ҡабара, әммә таңда, фермаға барып баһа биреү алдынан, тәжрибә тулыһынса уңышҡа өлгәште, малдар тере тигән телеграмма килә. Пуйя-ле-Форҙа Ру, Шамберлан һәм Пастерҙы бик күп халыҡ ҡаршы ала; тикшеренеүселәр менән бергә бер нисә француз сәйәсмәндәре һәм тикшеренеүселәр хәбәрсеһе Лондондың «Таймс» гәзите хәбәрсеһе лә фермаға килә. Бөтә вакцинацияланған хайуандар иҫән-һау кала, ә вакцинацияланмағандары, ике һарыҡ һәм кәзәнән тыш, үлә.
Пуйя-ле-Форҙағы тәжрибә донъяла ҙур резонанс тыуҙыра. Һәм был тәжрибәһөҙөмтәһендә Шамберланға тиҙ арала вакцина етештереүҙе ойошторорға тура килә. 1894 йылда Францияла һарыҡҡа вакцина яһала. Был ҡаҙаныштары өсөн Пастер Почетлы легиондың Оло тәреһенә лайыҡ була, ә Шамберлан һәм Ру — Почетлы легиондың кавалеры була. Пастер абруйлы ғалимдарҙың береһенә әйләнә. Тап тәжрибә көнө академик Литтренең вафаты тураһында хәбәр килә, был Пастерға «үлемһеҙ» — франция академияһы ағзалары рәтенә баҫырға мөмкинлек бирә.
1881 йылдың Раштыуаһына ғалим «Пастерҙың ғаиләһен тулыһынса матди хәстәрлектән азат булдырыу» шарты менән вакциналар етештереү фабрикаһын булдырыу кәрәклеген хөкүмәткә тәҡдим итә, тик кире яуап ала. 1882 йылдан һуң Франция хөкүмәте Пастерҙың Республика алдындағы ҡаҙаныштары өсөн йыл һайын 25 000 франк пенсия бирә башлайҙар. Артабан Пастерҙың ғүмерлек пенсияһы ғалимдың тол ҡатыны һәм уның балаларына бирелә.
Ҡотороу вирусы һәм Пастер лабораторияһы
1884 йыл дауамында вирусты көсһөҙләндереүҙең ышаныслы ысулы уйлап табыла Был ысылды уйлап табыусы Эмиль Ру була, әммә асышты Пастер яһаған тип билдәләйҙәр. Ысул ҡоторған йорт ҡуянының арҡа мейеһен асыҡ һауала киптереүҙән ғибәрәт. Хәҙер көн һайын Пастерҙың ассистенттарының береһе лаборатор йорт ҡуянының арҡа мейеһен колбаға һуҙып һалып елләтә. Артабан препаратты киҫкеләп стерилләнгән һурпа эсенә һалалар. Вакцинациялауҙың схемаһы күп баҫҡыслы була: беренсе көндә 14 көн буйына елләтелгән препарат менән вакцинациялайҙар, был препарат лаборатор эткә йоҡмай, Артабан көн һайын көслөрәк яңы препарат индерәләр ; һуңғы, ун дүртенсе, инъекция иммунитетһыҙ хайуанды үлтергән. Киләһе аҙым - кешелә һынау үткәреү, әммә Пастерға этик проблемалар ҡамасаулай. 1884 йылдың аҙағында инде ул ҡотороу менән сирле кешеләргә ярҙам һорап яҙған үтенес хаттары ала, әммә ғалим, бындай яуаплылыҡты үҙ өҫтөмә алырға баҙнат итмәйем, тип яуап бирә.
Кешене иммунизациялауҙа беренсе аҙым
1885 йылдың октябрендә Пастерҙың 9 йәшлек Йозеф Майстерға һәм 15 йәшлек Жан-Батист Жюпилде ҡотороу менән ауырытмаҫ өсөн уларға вакцина яһауы тураһында сенсациялы мәҡәлә баҫыла  Ысынында, Пастер лабораторияһы журналында күренеүенсә, ҡотороуға ҡаршы тәүге вакцина 61 йәшлек Жирарға 1885 йылдың майында һәм шул уҡ йылдың июнендә 11 йәшлек Жюли-Антуанетта Пуонға вакцина яһау теркәлгән. Уларҙың икеһен дә ҡоторған эт тешләгән була. Жирар Некер госпиталенә мөрәжәғәт итә, ә госпиталь табибы ((ул Медицина академияһы ағзаһы Жорж Дюжарден-Бёмезға), уныһы үҙ сиратында Пастерға мөрәжәғәт итә. Ауырыуға бер доза вакцина индерелә, шунан һуң Жирар күҙгә күренеп һауыға башлай, һәм уны госпиталдән сығаралар. Уның артабанғы яҙмышы хаҡында бер нәмә лә билдәле түгел. Майҙа ҡоторған эттән тешләнгән, сир симптоматикаһы бик ныҡ ауыр булған Пуон Сен-Дени дауаханаһында, вакцинаның икенсе дозаһын алғандан һуң вафат була. Ҡыҙҙың вафатынан һуң ике аҙна үткәс, 1885 йылдың 6 июлендәге Эльзастан Йозеф Майстерҙың әсәһе улын Пастер лабораторияһына туранан-тура килтерә, улар менән ҡоторған эттең хужаһы- бакалеясы ла килә — (ул ҡоторған хайуанды атып үлтергән була). Париж университетының медицина факультеты белгесе, педиатр Жак-Жозеф|Гранше һәм Медицина академияһындағы коллегаһы доктор Вюльпиан менән кәңәшләшкәндән һуң, Пастер Йозефҡа бынан алда бары тик лаборатор эттәрҙә генә ҡулланылған вакцина менән иммунлауҙың тулы циклын үткәрә, Пастерҙың медицина белеме булмағанлыҡтан, Йозефҡа уколдарҙы тап Гранше эшләй. Пастер лабораторияһында быға тиклем 40 эткә вакциналау үткәрелгән булып, шуларҙың. яртыһының контроль мөҙҙәттәре үтеп өлгөрмәгән була. Майстер ауырып китмәй, уның яралары эҙемтәһеҙ тулыһынса төҙәлә, ә был дауалауҙан йонсоған Пастер ҡатыны менән Арбуаға китә. Ғалим өсөн генә түгел, ә бөтә Франция өсөн был хәл ғилми триумф булмайынса, сәйәси триумфҡа әйләнә, сөнки Йозеф Францияның күптән франк-пруссия һуғышында юғалтылған Эльзастан Пастерға килтерелгән була. Сентябрь айында Пастер үҙенең икенсе пациентын — Арбуа янындағы ауылдың көтөүсеһе Жюпилде — дауалау менән шөғөлләнергә мәжбүр була (Жюпилде лә ҡоторған эт ныҡ талаған була). Ошо уңыштарынан һуң Пастер үҙенең экспериментары тураһында иғлан итә..
Пастерға, драматик һынауҙарҙан һуң, Парижға ҡайтырға тура киә: 1887 йылда Пастерҙың ҡатыны, ҡыҙы Мари-Луиза, кейәүе Рене Валлери-Радо һәм ейәндәре Камилла һәм Луи йәшәгән урыны ер тетрәү зонаһында ҡала; уларҙың береһе лә зыян күрмәй, тик бында ҡалыу мөмкин булмай. Парижда ғалимды нисек кенә тәнҡитләмәһендәр, уның даны күтәрелегә бер ниндәй ҙә үҙгәрештәр ҡамасаулай алмай, ул тере сағында уҡ асыштары менән «үҙ-үҙенә һәйкәл» була. Урындағы матбуғатта уның фамилияһын Пастерҙан пастор тип үҙгәртеп «Le Pasteur Бон» — тип йөрөтә башлайҙар. Ҡотороуға ҡаршы иммунизация етәксеһе Вюльпиан Медицина академияһының бер ултырышында Пастер институтын — микро донъяны тикшереү, вакциналар һәм иммунлаштырыу ысулдарын эшләү өсөн махсуслаштырылған фәнни-тикшеренеү  учреждениеһын асыуҙы тәҡдим итә. 1887 йылда Франция фәндәр академияһы Пастерҙы академияның секретары итеп һайлай, әммә сәләмәтлек торошо буйынса киләһе йылдың ғинуарында ул үҙ вәкәләттәренән азат була (1888 йылда).
Пастер институты. Тормошоноң һуңғы йылдарҙа (1888-1895)
Йәмғиәттә «Ҡотороу һарайы» тип аталған Пастер институты ҙур ижтимағи резонанс тыуҙыра. Уға бөтә донъянан иғәнәләр килә — Рәсәй императоры Александр III (100 000 франк) һәм Бразилиянан Педру III (1000 франк), Эльзас-Лотарингия кешеләренән — ҡотороуҙан иң беренсе ҡотҡарылған кеше иленән (48 365 франк) һәм башҡа күп кенә илдәрҙән; Миландың гәзите мөхәрририәтенән 6000 франк иғәнә килә. Уның ҡарауы, Германияның бөтә фәнни йәмғиәттәренән барлығы 105 франк килә. 1887 йылдың 11 майында Трокадеро һарайында институтҡа нигеҙ һалыу тантаналы байрам ителә, бында Пастерҙы ныҡ алҡышлайҙар, ә концертта шәхсән үҙ әҫәрҙәрен уйнап, Шарль Гуно, Лена Делиб һәм Камиль Сен-Санс дирижерлыҡ итә. Пастер яуап һүҙендә, үҙ ғүмерендә театрҙа барлығы ун тапҡыр ғына булғанлыҡтан, был әҫәрҙәрең барыһын да беренсе тапҡыр ишетеүе тураһында әйтә.
1888 йылдың 14 ноябрендә институтты асыр алдынан иғәнә суммаһы 2 миллион франктан арта, шуға күрә сығымдарҙы йәлләмәй тотонорға мөмкин була. Париждың көньяҡ-көнбайышында ятҡан ҙур буш урынды төҙөлөш өсөн яуаплы Эмиль Дюкло һайлап ала һәм унда аристократик стилдә ҙур корпус төҙөй. Пастер, ҡағиҙә булараҡ, институтты булдырыу эшенә ғәҙәттәгесә тырышып тотона, тикшеренеүселәрҙе саҡыра, эш планын төҙөй: биш бүлексә асыу планлаштырыла. Әммә Пастерҙы 1887 йылда инсульт һуға һәм уны ваҡытлыса теленән яҙҙыра, ул бик тиҙ арыусанға әйләнә һәм үҙаллы яҙырға ла хәле булмай. Хатта шундай хәлдә булыуынан ҡарамаҫтан, Пастер Яңы Көньяҡ Уэльс хөкүмәтенең йорт ҡуяндары популяцияһын ҡыҫҡартыу өсөн тәғәйенләнгән 625 000 франк призын яуларға тырыша; был сумма уның 35 йыллыҡ пенсияһы суммаһына тигеҙ була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, был проблемалар һәм тәғәйенләнгән премия хаҡында Пастер ғәҙәттә йоҡо алдынан ҡатыны ҡысҡырып уҡыған гәзиттең береһенән белеп ҡала. Пастерйорт ҡуяндарына биологик һуғыш тәҡдим итә: тауыҡ холераһы йоҡторолған ашлыҡты таратып сәсеп, ҡуяндарҙы ағыуларға була. Пастерҙың туғаны — Адриен Луар — Австралияға хаттатауыҡ холераһын ҡуҙғатыусы микроорганизмдарҙы алып бара, әммә Австралия властары экспериментты башларға рөхсәт итмәй. Был инцидент Пастерҙың хәлен насарайта, сөнки бер-береһенән алыҫ ятҡан ҡитға араһында бәйләнеш яй эшләгәнлектән, ғалим үҙе өйрәнгәнсә тикшеренеүҙәр ваҡиғаларын контролдә тота алмай. Институтты асыу тантанаһында преидент. Сади Корно, француз академияһы ағзаһы һәм башҡа бик күп кешеләр ҡатнаша. Пастер үҙе сығыш яһарлыҡ хәлдә булмай, уның телмәрен улы Жан-Батист уҡып ишеттерә. Ғалим үҙенең ғаиләһе менән институт бинаһының бер ҡанатында урынлашҡан иркен апартаменттарына күсеп килә. Әйтергә кәрәк, ҡотороуҙан иң беренсе ҡотҡарылған кешеләр — Йозеф Майстер һәм Жан Жюпиль — институтта һаҡсы булып эшкә алына; ә 1935 йыл башына институтта 51 057 пациент ҡотороу сиренән вакцинация ала. Пастерҙың үҙе яйлап физик һә интеллектуаль яҡтан көсһөҙләнә бара, шуға күрә үҙенең коллегалары — Ру, Шамберлан, Мечников — ярҙамына мохтаж була, уларҙың эшен контролдә тота. Тормош юлы аҙағында ғалим молекуляр ассимметрия мәсьәләләрен өйрәнеп өлгөрмәгәненә ныҡ үкенә.
1894 йылдан һуң, Пастерҙың сәләмәтлеге бик ныҡ ҡаҡшай — 1 ноябрҙә уны киҫкен уремия өйәнәге тота. Шулай ҙа ул яңы эштәр менән ныҡ ҡыҙыҡһына. 1895 йылдың апрелендә ул Гонконгта Йерсен изоляциялаған (сикләгән) тағун (чума) сирен ҡуҙғатыусыны микроскоп аша ҡарарға тип махсус лабораторияға килә. 1895 йылдың 13 июнендә Пастер институтынан һуңғы тапҡыр сыға, ул Вильнёв л’Этанда аттар һәм йорт ҡуяндары ҡанынан вакциналар яһау өсөн тәғәйенләнгән биофабрика асыуға килә. Ул тантана ваҡытында, башлыса, баҡсалағы креслола ултырып тора. Үҙенең поместье-лабораторияһында Луи Пастер 1895 йылдың 28 сентябрендә 72 йәшендә уремиянан һәм дөйөм фалиждан вафат була.
Холҡо сифаттары
Пастерҙың һаҡланып ҡалған яҙған хаттары һәм лаборатор журналдарындағы яҙмалар буйынса уның бик ҡатмарлы һәм күп ҡырлы шәхес икәнлеге асыла. Дж. Джейсон тикшеренеүҙәрендә, Пастерҙың ғалим юлын һайлауының мотивтары ҡатнаш комплекстары йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән, тиелә — интеллектуал-экспериментатор булып үҫешеү тәбиғи юл менән аңлатылһа, шул уҡ ваҡытта Пастерҙың дан һәм билдәлелеккә ынтылыштары ла булыуы, шулай уҡ властарҙан алырлыҡ преференция мөмкинлектәре лә арҡаһында барлыҡҡа килгән була. Пастерҙың бөтә кешелеккә хеҙмәт итергә ынтылышы һәм Франция Академия донъяһының XIX уртаһында мөхиттәге юғары конкуренциялы булыуы ла ғалимдың үҫешендә ҙур роль уйнай, атаһының үҙ улына уртаса ғына маҡсат ҡуйған ихтыярына ҡаршы тороп, Луи Пастер үҙенә күпкә юғарыраҡ маҡсат ҡуя. Буласаҡ ғалим интеллектуаль һәм сәйәси мөхиттә үҙенә абруйлы бағыусылыҡ ярҙамына ирешә — иң элек остаздары Жан-Батист Дюма һәм Жан-Батист Био, шулай уҡ хөкүмәт министрҙары һәм император Наполеон III менән император ҡатыны Евгенияларҙың ярҙамына юлыға. Пастерҙың үҙ көстәренә ышаныстары ҙур була һәм улар 30 йәштәге ғалимға өҙлөкһөҙ үҫергә һәм төрлө ҡаҙаныштар яуларға мөмкинлек бирә. Үҙенең ҡатынына ул «Мин һине Мәңгелеккә килтерәсәкмен» тип әйтә. Ошо сәбәптәр арҡаһында Пастер төрлө тәнҡит һәм бәхәстәрҙе яратмай. Шул уҡ ваҡытта ғалим үҙенең ҡаҙныштары менән оҫта файҙалана һәм үҙ яғына ҙур абруйлы кешеләрҙе ялҡынлы һүҙҙәре менән үҙ яғына ауҙара белә. Ул матбуғат ролен яҡшы аңлай, асыҡ демонстрацияларҙы файҙалана белә, бының миҫалы булы п Пуйя-ле-Форҙа малдарҙы вакцинациялауҙың иң эффектлы асыҡ эксперименты тора. Фәндәр академияһы эсендәге асыҡ бәхәстәрҙә Пастер ғәҙәттә ота.
Пастер ҙур егәрлелекә эйә. Олоғайғас, ул бер нисә тапҡыр, бары тик көндәлек ауыр хеҙмәтем, рух ныҡлығы һәм ныҡышмаллығым арҡаһында ғына уңыштарға ирешә алдым, ти. Ғәҙәттә ул таңдан тороп, лабораторияһына бара, артабан кискә тиклем һәм тәрән төндә лә эшләй. Уның ярҙамсылары Пастерҙың бер проблема өҫтөндә оҙаҡ ваҡыт дауамында эшләргә һәләтле икәнен билдәләйҙәр. Үтә ҡарау (близорукость) менән яфаланған Пастер  шул тиклем микроскоп менән эшләүгә ныҡ күнеккән була, хатта микроскопһыҙ ҙа ваҡ деталдәрҙе яҡшы күрергә һәләтле була.
Философия һәм дин
Пастер бөтә ғүмерен фәнгә бағышлау арҡаһында дин һәм философия, сәйәсәт менән артыҡ ныҡ ҡыҙыҡһынмай. Михаил Александрович Энгельгардт иҫләүенсә был шунан ғибәрәт:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
…Вне своей науки Пастер был человеком традиционных воззрений, которые принимал без всякой критики, как будто весь его гений, критический ум, скептицизм поглощались наукой (да так оно и было), а на другие вещи уж ничего и не оставалось. Он принимал религию, как учили его в детстве, со всеми последствиями, с целованием туфли Его Святейшества и тому подобным. Воплощение скептицизма, неверия и критического духа в научных вопросах, он проявлял веру бретонского мужика или даже «бретонской бабы», по его собственному выражению, конечно преувеличенному. Итак, он не ограничивался сообщениями о своих опытах, но присовокуплял к ним благочестивые замечания насчёт того, что торжество «гетерогении» (учения о самозарождении) было бы торжеством материализма, что идея самозарождения устраняет идею Бога и тому подобное. Дж. Джейсон билдәләүенсә, мәктәп йылдарында Пастер сиркәүҙәге вәғәз уҡыу йәки месса ваҡытында хоҙайға ҡаршы һүҙҙәр әйткән,ә ҡартлығында ул сиркәүгә бик һирәк йөрөгән һәм дини ҡанундарҙы ентекләп үтәмәгән. Хатта дини тәғлимәт һәм доктриналар, сиркәү тменән ҡҙыҡһынмаған. Ул шулай уҡ, философия менән дә ҡыҙыҡһынмаған.Көнкүреш кимәлендә Луи Пастер «материалист, атеист, вольнодумец һәм позитивистарҙы» күрә алмаған була. Пастерҙың сәйәси ҡарашы фәлсәфәүи-дини ҡарашы менән тығыҙ бәйләнгән була. 1848 йылдағы революцияла Республика гвардияһында бер аҙ ваҡытын үткәрһә лә, Пастер үҙенең асылы буйынса консерватор, хатта реакционер ҙа була. Икенсе империя ваҡытында ул, ҡаты власть,эффектлы эске тәртип һәм полиция граждандар азатлығы һәм демократиянан байтаҡ өҫтөн тора, тип билдәләй Атаһы кеүек үк бонапартист Пастер наполеон империяһын идеаллаштыра һәм Луи Наполеон ҡасан да булһа ниндәйҙер дәрәжәлә армияны тергеҙә алыр тип ышана. Жан-Батист Дюма 1851-1852 йылдарҙағы түңкәрелештән һуң император һарайына яҡынайтылғас, Пастер туранан-тура императорға мөрәжәғәт итеү мөмкинлеге ала, үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеү һәм әсеү тураһындағы эштәрен уға ебәргән. 1875 йылда яҡташтары Пастерҙың кандидатураһын Сенатҡа һайланырға тәҡдим итәләр, әммә ул бер ҡасан да сәйәсәт менән шөғөлләнмәгәнен әйтә. Шуға ҡарамаҫтан, яҡташтары уны консерваторҙар партияһынан үҙ кандидатураһын ҡуйырға ышандыра, һәм ул бөтәһе 62 тауыш ала, ә уның ике дәғүәсеһе (республикандар партияһынан) — 400-ҙән ашыу тауыш ала. 1880 йылда уға тағы ла ике тапҡыр Сенатҡа һайланырға тәҡдим итәләр, әммә ғалим быны кире ҡаға. Ниһайәт, 1892 йылда Пастер Сената урын алырға тырыша, тик һуңынан һаулығының насарайыуы арҡаһында был уйынан баш тарта.
Луи Пастер милләтсе генә түгел, хатта бер ни тиклем шовинист та була. 1871 йылда Наполеон III императорлыҡтан баш тартҡандан һуң, Пиза һәм Милан университеттары Пастерҙы үҙҙәренә саҡыралар, әммә Пастерил һуғышта еңелгәндән һуң, был уҡыу йорттарына эшкә барыуҙы илгә ихыянат итеү тип ҡабул итә һәм эштән баш тарта. Шул уҡ ваҡытта ул Бонн университетының уға биргән honoris causa медицина докторы дәрәжәһенән дә баш тарта. Был университеты ректорына яҙған хаттарын Пастер «Франция фәндәре тураһында бер нисә уйҙар» тигән брошюраһында яҙып сыға, унда «прусс вәхшилеге»н тәнҡитләй һәм Франция менән Германияла дәүләт кимәлендә фән һәм мәғарифҡа ярҙам сағыштырырлыҡ та түгел, тип әйтә. Әммә Францияның һуғышта еңелеүенең төп сәбәбе - «Пруссияның шанкрға түҙемлелек күрһәткәне» тип туранан-тура сит илде ғәйепләй. 1873 йылда һыра етештереү технологияһын патентлап, Пастер был марка «Bieres de la revanche nationale» («Пиво национального реванша») йәки («Милли һыра реваншы») тип аталырға тейеш һәм сит илдәргә уны «француз һыра»һы тип һатырға кәңәш бирә. Шул уҡ мотивтар буйынса үлер алдынан Пастер Пруссияның Pour le Mérite орденынан баш тарта һәм хатта Роберт Кохтың «микробиология » һәм «бактериология » терминдарын ҡулланғаны өсөн Кох менән судлашырға ла тырыша, сөнки ул Кохты, «тевтон» тип һәм тикшеренеү предметын тарайтыусы, тип һанай.
Шәхси тормошо
Бала сағынан уҡ Пастерҙың ныҡлы һаулығы булмай, яҡындары өсөн уның тормошо даими борсолоу сығанағы булған. Үтә ҡарауҙан (близорукость) тыш, ул баш ауыртыуынан яфаланған. Уның ауырыуы 1860-се йылдарҙа ебәк ҡарышлауыҡтарын тикшереү һәм үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеү тураһындағы көсөргәнешле фәнни бәхәстәр алып барғанлығы арҡаһында һәм шулай уҡ 1867 йылда отставкаға китеүенә бәйле, көслө инсульт кисерә 1868 йылдың 19 октябрендә 45 йәшлек Пастер яртылаш фалижға дусар була, һул ҡулы һәм аяғы зарарлана. Уны һөлөктәр ярҙамы менән һәм минераль һыу менән дауалайҙар. Һөҙөмтәлә моторҙар функцияларының ҙур өлөшө тергеҙәләр, ғалимдың аңына һәм интеллектына зыян теймәгән була, әммә өс тиҫтә йыл буйына гемиплегия (ҡайһы бер һүҙҙәрҙе асыҡ ҡына әйтеп бөтөрә алмағаны) һаҡланып ҡала. Пастер артабан шәхсән тәжрибәләр үткәрә алмай һәм үҙенең ассистенттарына тулыһынса бәйле ҡала. 1886 йылға тиклем уның һаулыҡ торошо тотороҡло булып ҡала, әммә ошо йылдың көҙөнән йөрәк ауырыуы көсәйә. 1887 йылдың октябрендә ул элеккеһенә ҡарағанда еңелерәк булған икенсе инсульткисерә, әммә хәрәкәтсәнлеге һәм телмәре насарая. 1888 йылда Пастер институты асылғандан һуң 65 йәшлек Пастер, Броун-Секар дауаланыу ысулы менән инъекция яһап, һауығырға тырыша, әммә был, күрәһең, яҡшы һөҙөмтә бирмәй. 1894 йылда ғалим уремия өйәнәге һәм өсөнсө инсульт кисерә; вафаты алдынан уны тулыһынса фалиж һуға. Шәхси тормошонда, Дж. Джейсон әйтеүенсә, Пастер «буржуаз тәртиптең өлгөһө» була. Ашау- эсеү менән артыҡ мауыҡмай, шарапты ла бик өндәп бөтөрмәй, һыраны ла яратмай. Законлы никахынан тыш ҡатын-ҡыҙ менән дә сыуалмай. Мадам Пастер былай тип яҙған:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Твой отец, как всегда, занят; как всегда, малоразговорчив, мало спит и встаёт на рассвете — одним словом, продолжает ту жизнь, которую я начала с ним тридцать пять лет назад. Пастер лабораторияһында алты йыл дауамында эшләгән туғаны Адриен Луар, 1880-се йылдарҙа ғалим бер ваҡытта ла тиерлек Эколь Нормаль, Сорбонна һәм Фәндәр академияһы урынлашҡанЛатин кварталы сиктәренән сыҡманы, хатта ҡатыны ла уны театрға ла бер ҡасан да сығара алманы, тип иҫләй. Ул шулай уҡ әҙәбиәт менән дә ҡыҙыҡһынмай, бары тик Ламартин, Жозеф Дроз йәки Сильвио Пепликоның вәғәз текстарын ғына уҡыған була. Сенаның уң яры буйлап ниндәйҙер эштәр арҡаһында йөрөүҙе лә ул сәйәхәт ҡылыуға тиңләй. Ирле-ҡатынлы Пастерҙар һәр кистәрен өйҙә үткәрәләр, ҡатыны иренә ҡысҡырып гәзит уҡый. Мари Пастер һәр саҡ иренә иң яҡын ярҙамсыһы һәм стенографисы була, өҫтәүенә, Эмиль Ру раҫлауынса, бары тик Мари ғына алыштырғыһыҙ хеҙмәткәр була. Пастер үҙенең хаттарында бер нисә тапҡыр ҡатынын бик юғары баһалай, һәм хатта — үҙенең консерваторлығына ҡарамаҫтан — «ҡатын иренән ир эшләй, яҡшы йорт һәм ғаилә ғәйрәтле ҡатын-ҡыҙҙар ҡулы һәм көсө менән сәскә ата», тип яҙа.
Пастерҙар ғаиләһендәге биш баланың икәүһе иҫән була. Берҙән-бер улы Жан-Батист (1850-1908) юридик белем ала алмай, әммә дәүләт хеҙмәтендә үҙенә эш таба, ә һуңынан — дипломатияла урын таба, Рим һәм Копенгагенда илселектә хеҙмәт итә. 1874 йылда ул өйләнә, Пастер улы бәхетле булыр, тип ныҡ шатлана. Әммә йәш ғаилә тормошона улы ҡәйнәһенең күп ваҡыт үткәреүен хупламай. Никах балаһыҙ була, ата нәҫеле буйынса Пастерҙар линияһы өҙөлә. Пастерҙың ҡыҙҙары Луиза-Мари 1879 йылда яҙыусы Рене Валлери-Радоға кейәүгә сыға, яҙыусы ҡайныһы кеүек консерватив ҡарашлы була, ул Пастерҙың беренсе биографы була. Луиза-Мариға өйләнгән сағында Валлери йәмәғәт эштәре министрының секретары булып эшләгән була. Пастер, уның һүҙҙәре буйынса, буласаҡ кейәүен «микроскоп аҫтында» тикшерә һәм уны ҡулайлы кейәү булыр тип таба; уға шулай уҡ Валлери-Радоның патриотлығы ныҡ оҡшай. Валлери-Радо Пастерҙың исемен мәңгеләштереү өсөн бик күп эшләгән яҙыусыларҙың береһе; ғалимдың тәүге биографияһы Пастерҙың үҙе күҙәтеүендә, аноним исем аҫтында 1884 йылда сыға. Л. Роббинс һүҙҙәре буйынса, Пастер Валлери-Радола улы Жан-Батистың һыҙаттарын таба.. Ейәне — Луи Пастер Валлери-Радо — үҙенең данлыҡлы ҡартатаһының архивын мираҫҡа ала һәм уның хеҙмәттәрен, хаттарын баҫтырып сығара, ейәне үҙенең хеҙмәттәре арҡаһында Франция академияһына ла ағза итеп һайлана.
Луи Пастер һәм сәнғәт донъяһы
Берта Хансен һүҙҙәре буйынса, Луи Пастерҙың сәнғәттәге ролен замандаштары һәм вариҫтарыюғары баһалай, әммә уның фәнни ҡаҙаныштары фонында «юғалып» ҡалған. 1912 йылда биографтары кейәүе һәм биографы Рене Валлери-Радо 100 дана тираж менән Пастерҙың «Pasteur: et pastelliste dessinateur, 1836-1842» репродукция альбомын баҫтырып сығара, 1986 һәм 1987 йылдарҙа альбом ҡабатлап баҫыла. 1950 йылда Дениз Вротновская Пастерҙың сәнғәт донъяһына мөнәсәбәттәре темаһына махсус эше баҫылып сыға; мәҡәлә архив сығанаҡтарына нигеҙләнгән була, әммә уның «был теманы тарихнамәлә үҫтереү өсөн потенциалы етерлек тип табылмай».
1852 йылда Австрияла һәм Германияла фәнни командировкаларында йөрөгән ваҡытында Пастер музейҙарҙы ҡарап сығырға ваҡыт таба. Ул Дрезден галереяһында ғына дүрт сәғәттән ашыу картиналар ҡарап ваҡытын үткәрә, шула й уҡ ул «Йәшел көмбәҙ»гә бара. Парижда йәшәгән саҡта, ҡатыны һәм балалары менән Пастер йыл һайон Салонға ихлас йөрөй 41 йәшендә ул юҡҡа ғына Нәфис сәнғәт академияһының профессоры итеп тәғәйенләнә: унда рәссамлыҡҡа уҡыусыларға физика-химиянан белем бирә, уларҙы һөнәри яҡтан үҫтерә, картиналарҙағы майлы буяуҙарҙы елләтеү һәм уҡыусыларҙы майлы буяуҙар менән буяу оҫтаханаларында эшләтә. Ғалимдың ул саҡтағы лекциялары ейәне Луи Пастер Валлери-Радо нәшер иткән Пастер йыйылмаларына индерелгән. Фәнни проблемаларҙы тикшереү менән бөтә ғүмере буйы шөғөлләнгән Пастер бик етди һәм ҡырыҫ холоҡло кеше була, ул нәфис сәнғәт менән бик аҙ ғына ваҡыт булыша һәм ошо шөғөлө ваҡытында ғына, кешеләр менән аралашҡан саҡта күңел йылылығын һәм юмор тойғоһон күрһәтә. Ул өс рәссам-академистар — үҙе тыуған Юранан һәм күрше Эльзастан сыҡҡан скульптор Жан Перро, рәссам Жан-Жак Эннер һәм Арбуанан яҡташы менән генә тығыҙ аралаша. Э Дюкло иҫләүенсә, 1876 йылда Пастер рәссам Эннерға бөтә ғаилә ағзаларының портреттарын яҙырға заказ бирә. Пастерҙың ҡыҙы Луиза-Мариҙы Эннер 7 тапҡыр картинаһына төшөрә.
Альберт Эдельфельт менән Пастерҙы 1881 йылда улы Жан-Батист таныштыра. Йәш айырмаһына ҡарамаҫтан, фин рәссамы Пастер даирәһендә үҙ урынын биләй һәм хатта ғалим вафат булғас та бында ҡала. Эдельфельт Пастерҙың һәм уның ғаилә ағзаларының портреттарын яҙа. Мадам Пастерҙың портреты инде тол ҡалғандан һуң рәссам тарафынан яҙыла. Пастерҙың Эдельфельт яҙған иң билдәле портреты ғалимдың 1885 йылда үҙ лабораторияһында төшкән портреты була. Портрет оҙаҡ яҙыла. Был картинаны Эдельфельт 1885 йылдың яҙынан алып Пастерҙың Арбуаға киткәненә тиклем яҙа, һәм 1886 йылдың 1 майында Салондағы күргәҙмәлә күрһәтә. Пастер лабораторияһында бер үҙе генә төшөрөлгән, ул бер нимәгә лә иғтибар итмәйенсә, ҡулына ҡотороу вирустары препаратлы колбаны тотҡан. Портрет яҙылған саҡта Пастерҙың ҡотороуға ҡаршы вакцина уйлап тапҡанлыҡтан абруйының бик ҙур булған сағы сағылыш тапҡан. Эдельфельттың Салонда ҡуйған Пастер портреты ғалимдың абруйын тағы ла нығыраҡ ҙурайтҡан.
Ерләү
1895 йылдың 28 сентябрендәге шәмбе кистә Пастер институтына ҡараған Гарш янындағы  Вильнёв-л’Этанда Луи Пастер вафат була. Уға йыназаны доминикан монахы үткәрә, артабан ғалимдың кәүҙәһе бәлзәмләнә һәм Париждағы Пастер институтының бәләкәй сиркәүенә (часовняға) килтерелә, унда ғалим менән уның бөтә ғаилә ағзалары, коллегалары һәм уҡыусылары хушлаша хушлаша. Шунан һуң уның менән хушлашырға бөтә теләүселәр сиркәүгә индерелә. Француз хөкүмәте ҡарарына ярашлы уны дәүләт, тантаналы месса үткәреп, ҙурлай; 5 октябрҙә Пастерҙы Нотр Дам соборында ерләүҙә яңы ғына һайлап ҡуйылған Франция президенты Феликс Фор, Рәсәйҙең бөйөк кенәзе Константин Константинович һәм Греция принцы Николай  ҡатнаша. Халыҡ мәғарифы министры Раймон Пуанкаре тантаналы телмәр тота. Эдмон Гонкур шул көндө үҙенең көндәлегендә Пастер фамилияһын — «Пастырь» — тип үҙгәртеп яҙа: «бәлки, ул элек Хоҙай ҡулында булғанды мираҫы итеп алғандыр». Пастерҙың үлеме бөтә донъяла ваҡиғаһына әйләнә, бөтә донъя гәзиттәре уның тураһындағы некрологтар менән тулы була; тиҫтәләгән рәссамдар — профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр — уның башы өҫтөнә нимб ҡуйып сағылдырып, картиналар ижад итә. Ғалимды Пантеонда (Вольтер, Руссо, Гюго һәм Золя янында) күмергә тәҡдим итәләр, ләкин, ахыр сиктә ғаилә ағзалары — беренсе сиратта улы Жан-Батист —  Пастер институты янында кәшәнә яһап, шунда күмергә тигән ҡарар ҡабул итә; Пастерҙың үҙе тере сағында яратмаған секуляризмға оҡшатылған Пантеонға ирен күмеүгә мадам Пастер ҡаршы сыға. Византия стилендәге кәшәнә (уның көмбәҙе ғалимдың ҡаҙаныштарын кәүҙәләндергән мозаика менән биҙәлә [Прим. 12]) дүрт айҙан әҙер була, һәм 1896 йылдың ғинуарында Пастер кәүҙәһе һалынған табут кәшәнәгә урынлаштырыла. 1910 йылда мадам Пастерҙың мәйете лә шунда уҡ ҡуйыла. Сиркәү (часовня)-мавзолейҙы Равенналағы  Галла Плацидий мавзолейының планы һәм биҙәлеше менән рухланған француз ар-нуво сәнғәт осороноң билдәле шәхестәре: архитектор Шарль Жиро, рәссам Люк-Оливье Мерсон һәм мозаикалар оҫтаһы  эшләй.