cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ниғмәтулла Бирҙебаев
Биографияһы
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 9-сы Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ниғмәтулла Бирҙебаев 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша.
1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1815 йылдың 20 ноябрендә урядник званиеһын ала.
Перекатная (Каменистой ҡушылдығы)
Перекатная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каменистая йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Санкт-Петербург түбән температуралы һәм аҙыҡ-түлек технологиялары дәүләт университеты
Санкт-Петербург түбән температуралы һәм аҙыҡ-түлек технологиялары дәүләт университеты — 1931 йылдан 2011 йылға тиклем эшләп килгән юғары һөнәри белем биреүсе дәүләт дөйөм белем биреү учреждениеһы.
Университет император коммерция училищеһының вариҫы булып тора, уның тамырҙары 1772 йылға тиклем китә. 2011 йылда вуз уның алты факультеты менән ИТМО университетына һалҡын һәм биотехнологиялар институты булараҡ ҡушылған. Ул ваҡытта унда 6500 студент, 82 уҡытыусы, улар араһында фән докторҙары, профессорҙар бар ине. 2015 йылда Институт тулыһынса таратыу: уның базаһында һыуытҡыс, криоген һәм техника кондиционерлау факультеты, аҙыҡ-түлек биотехнологиялар һәм ИТМО университетының инженерия факультеты барлыҡҡа килгән.
Тарихы
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы (СНК) 1931 йылдың 31 майындаға Ҡарары менән Ленинградтың уҡытыу механик-технологик һыуытыу комбинаты (ЛУТ), революциянан һуң киске мәктәп урынлашҡан элекке Император коммерция училищеһы йортонда төҙөргә ҡарар итә.
Революцияға тиклем Россияла һыуытҡыс техникаһы буйынса белгестәр әҙерләүгә бәйле айырым факультатив курстар һәм дисциплиналар ҡайһы бер юғары һәм урта уҡыу йорттарында: Петербург техник институтында, Петербург, Киев һәм Томск политехник институттарында, Император техник училищеһында һәм Санкт-Петербург Император Коммерция училищеһында уҡыта. Шулай итеп, 1930 йылда был профиль буйынса СССР-ҙа белгестәр сығарылышы 100 кеше тәшкил иткән.
Комбинат 1871 йылда Император коммерция училищеһының 100 йыллығына төҙөлгән бында, урынлашҡан. ЛУМТХК-ты булдырыуҙа, урнаштырыуҙа һәм үҫтереүҙә тәьмин итеү халыҡ комиссары Анастас Микоян мөһим роль уйнай. Яңы уҡыу йорто рабфак, техникум һәм институтты берләштерә. ЛУМТХК-та дәрестәр 1931 йылдың көҙөндә башлана, ул ваҡытта бөтә курстарҙы 440 студент белем ала.
1934 йылда рабфак һәм техникум өйрәнеү үҙ йорттарына сығарыла,ә юғары уҡыу йорто Ленинград һыуытҡыс сәнәғәте институты тип атала башлай.
1931 йылдың 8 июлендә үк СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән Пушкинда һөт сәнәғәте инженерҙарының Институты Ленинград (ЛИИМП) ойошторола. 1938 йылда ит һәм һөт сәнәғәте халыҡ комиссариаты белгеслектәр исемлеген үҙгәртә, Лида ла һөт сәнәғәте буйынса белгестәр әҙерләй башлай, ә ЛИИМП атамаёы үҙгәрә — Ленинград һөт сәнәғәте химия-технология институты (ЛХТИМП).
1942 йылдың мартында Кисловодск, унан һуң Семипалатинск шәһәренә эвакуациялана, унда 1944 йылдың июненә тиклем була. ТИП эшен Саша ҡалаһында (Ҡурған өлкәһе) дауам итә. 1944 йылда ике институтты ла Чернышев пер., 9 адресы буйынса урынлашҡан элекке биналарына ҡайтаралар.
1981 йылда СССР Юғары Советы Указ менән ТИП Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены менән бүләкләнә. 1991 йылда Санкт-Петербург Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы ордены, һыуытыу сәнәғәте технологик институты, 1993 йылда Санкт—Петербург һыуытыу сәнәғәте технология институты тип үҙгәртелә. 1994 йылда Дәүләт Россия юғары уҡыу йорто Санкт-Петербург дәүләт һалҡын һәм аҙыҡ-түлек технологиялары академияһына (СПбГАХиПТ) әүерелә, ә 1999 йылда дәүләт университеты статусы бирелә, исеме Санкт-Петербург дәүләт түбән температуралы һәм аҙыҡ-түлек технологиялары университетына (СПбГУНиПТ) алышына.
1993 йылда институт базаһында 1995 йылда теркәлгән һалҡын халыҡ-ара академияһы (МАХ) нигеҙләнә.
2011 йылдың 18 августында СПбГУНиПТ ИТМО университеты составына инә.
Сығанаҡтар
Төркөм:Санкт-Петербург университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Гаврило йырыны
Гаврило йырыны — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осередь йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перекатная (Товатыль-Кы ҡушылдығы)
Перекатная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Товатыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Шишмә» татар-башҡорт мәҙәни мираҫы халыҡ-ара йәмәғәт берекмәһе (Белорусь)
«Шишмә» татар-башҡорт мәҙәни мираҫы халыҡ-ара йәмәғәт берекмәһе — Беларусь Республикаһында эшләүсе татар-башҡорт мәҙәни ойошмаһы. «Шишмә» халыҡ-ара йәмәғәт ойошмаһы эшмәкәрлегенең маҡсаты: халыҡтар араһында дуҫлыҡты нығытыу, татар һәм башҡорт телдәрен, татар һәм башҡорт халҡының мәҙәни, рухи ҡиммәттәрен һәм йолаларын тергеҙеү һәм үҫтереү, Белоруссияла йәшәгән башҡорттарҙың һәм татарҙарҙың милли үҙаңын формалаштырыу. Рәсәй Федерацияһы Беларусь Республикаһында Илселеге ҡарамағындағы Рәсәй ватандаштарының Координацион советына ингән иң әүҙем бүлексәләрҙең береһе.
Тарихы
Хәҙерге берләшмә нигеҙен бер нисә быуат элек илгә күсеп килгән  һәм совет заманында, башлыса һуғыштан һуң, күсеп килгән татарҙар тәшкил итә. Һуңғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса Белоруссияла 7316 татар милләтле граждан иҫәпләнә. Илдә шулай уҡ 607 башҡорт вәкиле йәшәй. Һуғыштан һуңғы осорҙа йәшәгән татарҙар ҙа, башҡорттар ҙа бер-береһен тәржемәһеҙ аңлай, уларҙың традициялары ла оҡшаш.
Беларуста 1998 йылда «Шишмә» татар-башҡорт мәҙәни мираҫы халыҡ-ара йәмәғәт берекмәһе ойошторолған, бынан тыш Гродно татар мәҙәни үҙәге, белорус татарҙарының «Зикр ул-Китап» йәмәғәт берекмәһе эшләп килә.
«Шишмә» берләшмәһенең китапханаһы һәм видеотекаһы бар. Берләшмәлә ял көнө мәктәбе эшләй, унда татар һәм башҡорт телдәре, татар һәм башҡорт мәҙәниәте өйрәнелә. «Ләйсән» фольклор ансамбле, «Шишмә» вокаль-инструменталь ансамбле, «Гөрләүек» балалар коллективы булдырылған. Бобруйскиҙа Балалар һәм йәштәр ижады үҙәге ҡарамағында «Хореографик миниатюралар» өлгөлө балалар ансамбле эшләй, уның башҡарыуында коллектив, татар һәм башҡорт бейеүҙәре башҡарыла. Гродно ҡалаһында өлкәндәр өсөн «Күбәләк» фольклор ансамбле ойошторолған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Яңы Нуғай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фотоэффект
Фотоэффект, йәки фотоэлектрик эффект, яҡтылыҡ йәки башҡа электромагнит нурланыш йоғонтоһонда фотон энергияһы матдә электрондарына тапшырылыуы. Конденсирланған (ҡаты һәм шыйыҡ) матдәләрҙә тышҡы (электрондар матдәнән осоп сығы) һәм эске (электрондар, матдәлә ҡалып, уларҙың энергетик торошон үҙгәртә) фотоэффект булыуын билдәләйҙәр. Газдарҙағы фотоэффект нурланыш тәьҫирендә атомдарҙың йәки молекулаларҙың ионлашыуына килтерә.
Тышҡы фотоэффект
Тышҡы фотоэффект (фотоэлектрон эмиссия) тип электромагнит нурланыштар тәьҫирендә матдәнән электрондарҙың айырылып сығыуын атайҙар. Матдәнең тышҡы фотоэффекты ваҡытында осоп сыҡҡан электрондар фотоэлектрондар тип атала, ә улар барлыҡҡа килтергән электр тогы тышҡы электр ҡырында тәртипкә һалынған хәрәкәт ваҡытында фототок тип атала.
Фотокатод — электромагнит нурланышҡа туранан-тура дусар булған һәм был нурланыш тәьҫирендә электрондар бүлеп сығарған вакуумлы электрон ҡоролма электроды.
Туйындырыу фототоктары - сығарылған электрондарҙың максималь тогы, фотокатод менән анод араһындағы ток, был ваҡытта бөтә сығарылған электрондары анодта йыйыла.
Фотокатодтың спектраль характеристикаһы - спектрал һиҙгерлектең электромагнит нурланыш тулҡынының йышлығына йәки оҙонлоғона бәйлелеге.
Асыу тарихы
Тышҡы фотоэффектты 1887 йылда Генрих Герц  аса. Асыҡ резонатор менән эшләгәндә ул, әгәр ультрафиолет менән цинк разрядниктарына яҡтыртһаң, осҡондоң үтеүе һиҙелерлек еңеләйгәнен күрә.
1888-1890 йылдарҙа фотоэффектты системалы рәүештә урыҫ физигы Александр Столетов өйрәнә, ул 6 хеҙмәт баҫтырып сығара. Ул был өлкәлә бер нисә мөһим асыш яһай, шул иҫәптән тышҡы фотоэффекттың беренсе законы сығарыла.
Столетов фекеренсә, Ҡояш спектрында булмаған нурҙар фотоэффектҡа һәләтле, йәғни фотоэффекттың ҡыҙыл сиге булыуы тураһында һығымтаға килә. 1891 йылда. Эльстер һәм Гейтель һелтеле металдарҙы өйрәнгәндә, металдың электр ыңғайлығы ни тиклем юғары булһа, уның фотоға һиҙгер булған сик йышлығы ла шул тиклем түбәнерәк, тигән һығымтаға килә.
Томсон 1898 йылда эксперименталь рәүештә металдан сыҡҡан электр заряды ағымы элек асылған киҫәксәләр (һуңыраҡ электрондар тип аталған) ағымынан ғибәрәт булыуын асыҡлай. Шуға күрә, яҡтылыҡ артыуы фототоктың артыуына килтерә.
Филипп Ленардтың 1900-1902 йылдарҙағы фотоэффектты тикшеренеүҙәре күрһәтеүенсә, классик электродинамикаға ҡарамаҫтан, осоп барыусы электрондың энергияһы һәр ваҡыт төшкән нурланыш йышлығы бәйле һәм нурланыш интенсивлығына бәйле түгел. Фотоэффектты 1905 йылда Альберт Эйнштейн (1921 йылда ул, швед физигы Карл Вильгельм Озеен номинацияһы арҡаһында, Нобель премияһын ала) Макс Планк тың яҡтылыҡтың квант тәбиғәте тураһындағы гипотезаһы нигеҙендә аңлата. Эйнштейндың эшендә мөһим яңы гипотеза була — әгәр Планк 1900 йылда яҡтылыҡ тик квант өлөштәрҙән генә тора тиһә, Эйнштейн яҡтылыҡквантлы порцияларҙан hν тора тип иҫәпләй. Һәр квант порцияһы
hν
, бында
h
Фотоэффектты тикшереү иң тәүге квант-механик тикшеренеүҙәрҙең береһе була.
Сәғҙи Ғабдрахман Ғәйнан улы
Сәғҙи (Сәғҙиев) Ғабдрахман Ғәйнан улы (Абдрахман Саади, Габдрахман Сагди: (27 март 1889 йыл — 6 ноябрь 1965 йыл) — шәрҡиәтсе, әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1950), профессор (1946). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1946).
Биографияһы
Ғабдрахман Ғайнан улы Сәғҙиев Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Таймый ауылында 1889 йылдың 27 мартында тыуған. Троицк ҡалаһы мәҙрәсәһен 1906 йылда тамамлағандан һуң, 1908 йылда Стамбул университетының филология факультетына уҡырға ингән.
Университетта уҡып ҡайтҡандан һуң, 1911—1917 йылдарҙа Өфө, Аҡтүбә һәм Алма-Ата, Ырғыҙ, Бөгөлмә мәҙрәсәләрендә уҡытыусы булып эшләгән. 1913 йылдан жандармерияның өҙлөкһөҙ контроле аҫтында була, 1914 йылда уны Төркөстан биләмәләренән китергә мәжбүр итәләр.
Ғабдрахман Сәғҙи Екатеринбургҡа күсеп килә һәм уҡытыусылыҡ эшен дауам итә. Бер үк ваҡытта татар әҙәбиәтенең төрлө мәсьәләләре буйынса тикшеренеү эштәре башлай һәм Ырымбур ҡалаһында нәшер ителгән «Шура» журналында бер нисә мәҡәлә баҫтыра.
Ҡиммәтле белгесте юғалтырға теләмәгәнлектән, Татарстан мәғариф министрлығы һәм Ғәлимйән Ибраһимов 1925 йылда уны Ҡазанға саҡырып алып ҡайтҡан һәм Татар коммунистик университетына, ә һуңғараҡ Көнсығыш педагогия институтына эшкә урынлаштырған.
Шул йылдарҙа ул фәнни-педагогик эш менән шөғөлләнә. Фәҡәт ошо осорҙа Ғабдрахман Сәғҙи әҙәбиәт ғилеме буйынса үҙенең иң яҡшы хеҙмәттәрен яҙған, уның китаптары бер-бер артлы баҫылып торған. Әммә 1930 йылда ул, бөтә эшен ташлап, яңынан Урта Азияға киткән һәм үҙенең ғүмерен үзбәк әҙәбиәте тарихын өйрәнеүгә бағышлаған.
Көнсығыш халыҡтарының телдәре һәм әҙәбиәтенең төрлө аспектары буйынса 162 китап яҙған.
1956 йылдың 10 мартында вафат була. Сәмәрҡәнд ҡалаһында ерләнә.
Хеҙмәттәре
мәҡәләләре:
Кемулариа-Натадзе Любовь Манучаровна
Любовь Манучаровна Кемулариа-Натадзе (1891—1985) — грузин һәм совет ботанигы, таксономия, биология фәндәре докторы, профессор, Грузин АССРының почетлы ғалимы, Грузин ССР Фәндәр Академияһы Ботаника институтының өлкән тикшеренеүсеһе.
Биографияһы
1916 йылда ул Тифлис ҡатын-кыҙҙар өсөн үрге курстарҙың тәбиғи факультетын тамамлай, 1925—1926 йылдарҙа Грузия дәүләт университетының педагогика факультетының биология бүлегенең лекцияларында ҡатнаша.
1911 йылда Тифлис ул Ботаника баҡсаһында стажер булып эшләй башлай, 1913 йылдан Гербарийҙ ғалим-һаҡсыһы ярдәмчесе, һәм 1918—1933 йылдарҙа Гербарий башлығы.
1919 йылдан алып 1952 йылғаса ул Тбилисиҙың төрлө юғары уҡыу йорттарында ботаника курстарын алып бара: 1926 йылға тиклем Грузия ауыл хужалығы институты Ботаника кафедраһы ассистенты, һуңынан доценты була, һуңыраҡ, 1952 йылға тиклем ул А. С. Пушкин исемендәге исемендәге институтта педагог булып эшләй.
1933 йылда ул Тбилиси Ботаника институтына (Грузия ССР Фәндәр академияһы Ботаника институты) үҫемлек таксономия һәм география бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып китә, 1980 йылдан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ғилми консультант була.
1941 йылда «Aster нәҫелендәге кавказ вәкилдәре системаһына» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (фәнни рәйесе Дмитрий Иванович Сосновский була), ә 1965 йылда «Кавказда Ranales тәртибе һәм уның таксономия» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
"Грузия флораһы"ның беренсе һәм икенсе баҫмаларының адаптациялы авторы, шулай уҡ «Абхазия флораһы», «Тбилиси флораһы», «Әзербайжан флораһы», «Кавказ флораһы» (икенсе баҫма) авторы. Ул фән өсөн яңы 80 төр, ырыу һәм төр эсендәге таксон аса һәм сүрәтли.
Һайланма хеҙмәттәре
Любовь Манучаровна 100 ашыу әҫәрҙең авторы һәм авторҙашы була, уларҙың ҡайһы берҙәре:
Киҫегән (йылға)
Киҫегән — Кисеганка - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районында баш алған йылға.
Географияһы
Киҫегән йылғаһы Ҡуҫа районында баш алып, Силәбе өлкәһе биләмәһендә аға һәм өлкәнең Златоуст ҡала округында Әй йылғаһына барып ҡоя. Тамағы Әй йылғаһының 397-се километрында, уның һул ярында. Киҫегәндең оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы башҡорт телендәге киҫеү йәки кисеү һүҙенән ингән булыуы ихтимал. Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович был йылға атамаһы буйынса мәғлүмәт бирмәгән, мәгәр үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә, мәҫәлән, Киҫегәс күле атамаһына ошондай аңлатма бирә:На ландкарте Исетской провинции 1742 г. озеро называется Кисега, где киде (кизе, кисе, кисек) — «резко, неожиданно, обрублено, обрезано». .
Киҫегән йылғаһы менән Киҫегәс күле - тамырҙаш атама булғанға оҡшаған. Йылға ярҙары Киҫегәс күленеке кеүек ҡапыл боролоштар яһауы, киртләс булыуы шундай атама килеп сығыуға сәбәп булғандыр.
Шул уҡ ваҡытта гидроним башҡорт телендәге "кисеү" (брод, переправа) тигәндән килеп сыҡҡан булыуы ла ихтимал.
Мурга (Марега ҡушылдығы)
Мурга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 10 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Марега ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Координаталар системаһы
right|thumb|250px|Тура мөйөшлө координаталар системаһы Координаталар системаһы — координаталар ысулын тормошҡа ашырыусы билдәләмәләр комплексы, йәғни нөктәнең йәки есемдең урынын һәм күсешен һандар йәки башҡа символдар ярҙамында асыҡлау ысулы. Бирелгән нөктәнең урынын билдәләүсе һандар йыйылмаһы, был нөктәнең координаталары тип атала.
Математикала координаталар — билдәле бер атластың ниндәйҙер картаһында төрлөлөк нәктәләренә ярашлы ҡуйылған һандар йыйылмаһы.
Элементар геометрияла координаталар — нөктәнең яҫылыҡта һәм арауыҡта урынын билдәләүсе дәүмәлдәр. Яҫылыҡта нөктәнең урыны йышыраҡ, бер нөктәлә (координаталар башында) тура мөйөш яһап киҫешкән ике тура һыҙыҡтан (координаталар күсәрҙәренән) алыҫлыҡтар менән билдәләнә; координаталарҙың береһе ордината тип, ә икенсеһе — абсцисса тип атала. Арауыҡта Декарт системаһында нөктәнең урыны, бер нөктәлә бер-береһе менән тура мөйөш яһап киҫешкән өс координаталар яҫылыҡтарынан алыҫлыҡтар, йәки координаталар башы сфераның үҙәгендә урынлашҡан сферик координаталар менән билдәләнә.
Географияла координаталар (яҡынса) сферик координаталар системаһындағы кеүек алыналар — киңлек, оҙонлоҡ һәм билдәле бер дөйөм кимәлдән (мәҫәлән, океан кимәленән) бейеклек. Ҡарағыҙ Географик координаталар.
Астрономияла күк йөҙө координаталары — улар ярҙамында күк йөҙө сфераһында яҡтыртҡыстарҙың һәм ярҙамсы нөктәләрҙең урынын билдәләй торған, тәртипкә килтерелгән мөйөшсә дәүмәлдәр пары (мәҫәлән, тура күтәрелеш һәм ауышлыҡ). Астрономияла күк йөҙө координаталарының төрлө системаларын ҡулланалар. Асылда уларҙың һәр береһе, ярашлы рәүештә һайлап алынған фундаменталь яҫылығы һәм иҫәпләү башы булған сферик координаталар системаһы (радиаль координатаһыҙ). Фундаменталь яҫылыҡты һайлауға бәйле, күк йөҙө координаталар системаһы горизонталь (горизонт яҫылығы), экваториаль (экватор яҫылығы), эклиптик (эклиптика яҫылығы) йәки галактик (галактика яҫылығы) тип атала.
Яҫылыҡта һәм арауыҡта координаталарҙы сикһеҙ күп төрлө ысулдар менән индерергә мөмкин. Теге йәки был математик йәки физик мәсьәләне координаталар ысулы менән сығарғанда, бирелгән конкрет осраҡта мәсьәлә ҡайһыһында ябайыраҡ йәки уңайлыраҡ сығарыла, шуныһын һайлап, төрлө координаталар системаһын ҡулланырға мөмкин. Координаталар системаһының билдәле дөйөмләштерелеүе булып, иҫәп системаһы һәм референция системалары тора.
Төп системалар
Был бүлектә элементар математикала киң ҡулланылыусы координаталар системаларына аңлатма бирелә
Декарт координаталары
Яҫылыҡта
P
нөктәһенең урыны (x, y) һандар пары ярҙамында декарт координаталары менән бирелә:
y
күсәренә тиклем алыҫлыҡ
нөктәһенән
x
Арауыҡта инде 3 координата кәрәк (x, y, z):
yz
яҫылығына тиклем алыҫлыҡ
xz
Поляр координаталар
Яҫылыҡта ҡулланылған поляр координаталар системаһында,
P
нөктәһенең урыны уның координаталар башына тиклемге алыҫлығы
OP
һәм уның радиус-векторының
Ox
күсәре менән яһаған
φ
мөйөшө менән билдәләнә.
Арауыҡта дөйөмләштерелгән поляр координаталар — цилиндрик һәм сферик координаталар системаһы ҡулланыла.
Цилиндрик координаталар
Цилиндрик координаталар — поляр координаталарҙың өс үлсәмле аналогы, унда
P
нөктәһе тәртипкә килтерелгән өслөк менән бирелә. Декарт координаталар системаһы терминдарында,
z
күсәренән
нөктәһенә тиклем алыҫлыҡ,
x
күсәренең ыңғай («плюслы») өлөшө һәм полюстан
нөктәһенә тиклем үткәрелгән һәм
xy
яҫылығына проекцияланған киҫек араһындағы мөйөш.
нөктәһенең декарт
-координатаһына тигеҙ.
ρ
тамғаланышы ҡулланыла, икенсе (мөйөшсә, йәки азимуталь) —
θ
тамғаланышы, өсөнсө координата өсөн —
h
тамғаланышы.
Поляр координаталарҙың бер етешһеҙлеге бар:
булғанда
φ
ҡиммәте билдәһеҙ.
Цилиндрик координаталар күсәргә ҡарата симметрик системаларҙы өйрәнеү өсөн файҙалы. Мәҫәлән, радиусы
R
булған оҙон цилиндрҙың (
күсәре цилиндрҙың күсәре менән тап килгәндә) Декарт координаталарында тигеҙләмәһе күренешендә, ә цилиндрик координаталарҙа ул ябайыраҡ күренештә:
.
Сферик координаталар
Сферик координаталар — поляр координаталарҙың өс үлсәмле аналогы.
Сферик координаталар системаһында
P
нөктәһенең урыны өс компонент менән билдәләнә: Декарт координаталар системаһы терминдарында,
нөктәһенән полюсҡа тиклемге алыҫлыҡ,
x
ярымкүсәре һәм полюстан
нөктәһенә тиклем үткәрелгән киҫектең
xy
яҫылығына проекцияһы араһындағы мөйөш.
z
θ
тип, ә поляр мөйөш —
φ
тип тамғалана. Ҡайһы берҙә радиаль координата өсөн
ρ
урынына
r
ҡулланыла. Бынан тыш, азимут өсөн [0°, +360°) диапазоны урынына (−180°, +180°] мөйөштәр диапазоны һайланырға мөмкин. Ахырҙа, поляр мөйөш
күсәренең ыңғай йүнәлешенән алып түгел, ә
Сферик координаталар системаһының да етешһеҙлеге бар: әгәр
= 0 булһа,
һәм
мөйөшө шулай уҡ сикләүсе ҡиммәттәр өсөн
= 0 һәм
= ±90° өсөн, был мөйөш өсөн ярашлы диапазон ҡабул ителгән осраҡта) билдәһеҙ.
нөктәһен уның сферик координаталары буйынса төҙөү өсөн, полюстан
y
күсәре тирәләй
ыңғай ярымкүсәре йүнәлешендә
мөйөшөнә борорға кәрәк.
Сферик координаталар нөктәгә ҡарата симметрик системаларҙы өйрәнеү өсөн файҙалы. Шулай, радиусы
булған сфераның иҫәпләү башы сфераның үҙәгендә булған Декарт координаталарында тигеҙләмәһе күренешендә, ә сферик координаталарҙа ул күпкә ябайыраҡ: \rho=R.
Башҡа киң таралған координаталар системалары
О
нөктәһе һәм ике тәртипкә килтерелгән коллинеар булмаған векторҙар менән бирелә, улар аффинлы базис булып торалар. Координаталар күсәрҙәре тип был осраҡта координаталар башы аша базис векторҙарына параллель үткән тура һыҙыҡтар аталалар, улар, үҙ сиратында, күсәрҙәрҙең ыңғай йүнәлешен билдәләйҙәр. Өс үлсәмле арауыҡта, ярашлы рәүештә, аффинлы координаталар системаһы һыҙыҡлы бәйләнешһеҙ векторҙар өслөгө һәм координаталар башы нөктәһе менән бирелә. Ниндәйҙер
М
нөктәһенең координаталарын иҫәпләү өсөн ОМ векторының базис векторҙары буйынса тарҡатмаһы коэффициенттары табыла.
-үлсәмле
векторлы арауыҡта урынлашҡан, ә асылда координаталары (
n
−1)-үлсәмле аҫарауыҡта ятмаған билдәләнгән нөктәләр системаһына ҡарайҙар. Барицентрик координаталар шулай уҡ алгебраик топологияла симплекс нөктәләренә ҡарата ҡулланылалар.
С1
һәм
С2
нөктәләре менән бирелгән координаталар системаһы, улар аша абсциссалар күсәре сифатында сығыш яһаусы тура һыҙыҡ үткәрелә. Был тура һыҙыҡта ятмаған ниндәйҙер
P
нөктәһенең урыны,
PC1C2
A
B
булған ике әйләнәләр ғаиләһе, шулай уҡ уларға ортогональ әйләнәләр ғаиләһе сығыш яһай. Биполяр координаталарҙы Декарт тура мөйөшлө координаталарға үҙгәртеү махсус формулалар аша тормошҡа ашырыла. Биполяр координаталар арауыҡта бисферик тип аталалар; был осраҡта координаталар яҫылыҡтары булып сфералар, әйләнәләр дуғаларын өйрөлткәндә барлыҡҡа килгән йөҙҙәр, шулай уҡ
Oz
күсәре аша үткән ярымяҫылыҡтар торалар.
Oxy
яҫылығында биполяр координаталар системаһы
күсәре буйлап параллель күсерелгәндә барлыҡҡа килгән координаталар системаһы. Координаталар йөҙө сифатында был осраҡта күсәрҙәре параллель түңәрәк цилиндрҙар ғаиләһе пары, уларға ортогональ түңәрәк цилиндрҙар ғаиләһе, шулай уҡ яҫылыҡ сығыш яһай. Бицилиндрик координаталарҙы өс үлсәмле арауыҡ өсөн Декарт тура мөйөшлө координаталарға үҙгәртеү махсус формулалар аша тормошҡа ашырыла.
x
күсәрҙәре буйлап урынлашҡан ике перпендикуляр конустар ғаиләһенән торған өс үлсәмле ортогональ координаталар системаһы.
Пn
(
К
) ҡулланылалар һәм уның элементтары һәм
есеме элементтарының сикле аҫкүмәклектәре кластары араһында, эквивалентлылыҡ һәм тәртипкә килтерелгәнлек үҙсәнлектәре менән характерланған, үҙ-ара бер ҡиммәтле ярашлылыҡ булып торалар. Проектив аҫарауыҡтарҙың проектив координаталарын табыу өсөн, проектив арауыҡ нөктәләренең ярашлы координаталарын табыу етә. Дөйөм осраҡта ниндәйҙер базисҡа ҡарата проектив координаталар тик проектив саралар менән индереләләр.
z
күсәре системаның өйрөлөү күсәре булғанда, ярашлы рәүештә, тороидаль координаталар системаһының
яҫылығында ятҡан
а
Декарт һәм поляр координаталар системаһы
u0
sgn
— функция signum. Бында
һәм
функциялары, ҡиммәттәре буйынса, программалау телендә «әгәр .. ул саҡта» операторҙарына оҡшаш «логик» күсергестәр кеүек ҡулланылалар (if…else). Программалауҙың ҡайһы бер телдәрендә махсус функциялар atan2 (
y
,
x
) бар, улар
координаталары менән бирелгән кәрәкле квадрантта дөрөҫ
φ
-не яңынан барлыҡҡа килтерәләр.
Географик координаталар системаһы
Географик координаталар системаһы Ер шары йөҙөнөң теләһә ниндәй нөктәһен, цифрлы-хәрефле тамғалауҙар йыйылмаһы ярҙамында, идентификациялау мөмкинлеген тәьмин итә. Ҡағиҙә булараҡ, координаталар шулай итеп билдәләнә, күрһәткестәрҙең береһе вертикаль буйынса торошто билдәләй, ә икенсеһе йәки башҡаларының йыйылмаһы — горизонталь буйынса торошто. Традицион географик координаталар йыйылмаһы — киңлек, оҙонлоҡ һәм бейеклек. Һынап кителгән өс күрһәткес ҡулланылған географик координаталар системаһы ортогональ булып тора.
Ер өҫтөндәге нөктәнең киңлеге, экватор яҫылығы менән был нөктә аша, формаһы буйынса яҡынса Ер менән тап килгән, база эллипсоиды йөҙөнә нормаль рәүешендә үткән тура һыҙыҡ араһындағы мөйөш булараҡ билдәләнә. Был тура һыҙыҡ ғәҙәттә Ер үҙәгенән бер нисә километрҙа үтә, полюстар һәм экватор осрағынан башҡа (был осраҡтарҙа ул туранан-тура үҙәк аша үтә). Бер үк киңлектең нөктәләрен тоташтырыусы һыҙыҡтар параллелдәр тип аталалар. Киңлектең 0°-ы экватор яҫылығына тап килә, Ерҙең Төньяҡ полюсы төньяҡ киңлектең 90°-на ярашлы, Көньяҡ — ярашлы рәүештә, көньяҡ киңлектең 90°-на ярашлы. Үҙ сиратында, Ер өҫтөндәге нөктәнең оҙонлоғо төп меридиандан был нөктә аша үтеүсе икенсе меридианға көнсығыш йәки көнбайыш йүнәлештәге мөйөш һымаҡ билдәләнә. Бер үк оҙонлоҡтоң нөктәләрен тоташтырыусы меридиандар, полюстарҙа ҡушылған ярымэллипстарҙан ғибәрәт. Гринвичтә (Лондонға яҡын) король обсерваторияһы аша үтеүсе меридиан нуленсе меридиан тип һанала. Бейеклек Ер шарының абстрактлы арауыҡ рәүеше булып торған геоидтың шартлы йөҙөнән иҫәпләнә.
Тептятка
Тептятка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Золот-Иоль
Золот-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мирный (Благовар районы)
Мирный (Мирный) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1067 кеше. Почта индексы — 452738, ОКАТО коды — 80214823001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тютчев Фёдор Иванович
Фёдор Иванович Тютчев (Фёдор Иванович Тютчев) — рус яҙыусыһы, шағир, дипломат. Санкт-Петербург Фәндәр академияһы ағзаһы. 1803 йылдың 5 декабрендә Орёл губернаһы, Брянск өйәҙе, Овстуг имениеһында тыуған. 1873 йылдың 27 июнендә Царское Селола үлгән. Санкт-Петербургтағы Новодевичий монастыре ҡәберлегендә ерләнгән.
Мюнхен, Турин ҡалаларында йәшәгән, Гейне, Шеллинг менән таныш булған. Рәсәйҙең әҙәбиәт тормошонда ҡатнашмаған, үҙен әҙип тип атамаған. Шуға ҡарамаҫтан, Тютчевтың 400-гә яҡын шиғырҙары һаҡланған, уларҙың юлдары Рәсәйҙә йыш ҡына телгә алыналар. Уның тәүге шиғырҙары XVIII быуаттағы шиғри ғөрөф-ғәҙәттәр тәьҫирендә яҙылған. 1830-сы йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында Европа (бигерәк тә немец) романтизмы йүнәлеше көслө. Уның фәлсәфәүи (медитатив) лирикаһында төп темалар булып ил, кеше ғүмере, тәбиғәт тураһында уйланыуҙар тора. 1840-сы йылдарҙа Рәсәй һәм көнбайыш цивилизациялары араһында булған мөнәсәбәттәргә бағышланған сәйәси мәҡәләләр яҙа. 1850-сы йылдарҙа Тютчев мөхәббәткә бағышланған һәм йөрәккә үтеп инерлек шиғырҙар ижад итә, унда мөхәббәт бәхетһеҙлек, ҡайғы мәғәнәһендә аңлатыла. Һуңыраҡ был шиғырҙар "Денисьева циклы"на, йәғни шағирҙың Е. А. Денисьева исемле һөйәркәһенә бағышланған шиғырҙар шәлкеменә, инә. 60-70-се йылдарҙа Тютчев ижадында бигерәк тә сәйәси шиғырҙар өҫтөнлөк итә. Иң танылған шиғыры «Silentium!» — әсенеү менән өндәшмәҫкә саҡыра, сөнки бер кешенең әйткәнен икенсе кеше бер ваҡытта ла һуңынаса аңлап бөтмәй. «Аҡыл менән Рәсәйҙе аңлап булмай», «Әйтелген һүҙҙең ниндәй мәғәнәлә кире әйләнеп ҡайтасағын алдан фаразлап булмай» һәм «Әйтелгән уй ул алдау» тигән шиғри юлдар Тютчевтың иң йыш ҡабатланған афоризмдары.
Попка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пехте-Ен
Пехте-Ен — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатарас (Талица ҡалаһы ҡала округы)
Ҡатарас — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһе Талица ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Географик урыны
Свердловск өлкәһе «Талица ҡалаһы ҡала округының» Ҡатарас муниципаль берәмегендәге ауыл, Талица ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 63 км), Ҡатарас йылға буйында (Бутҡа шишмәһе йылғаһының уң ҡушылдығы, Пышма йылғаһы бассейны) урынлашҡан.
Этимологияһы
Ҡатарас атамаһы сығышы менән төрки телендәге ҡатар - һүҙенә ҡарай. Ҡатар — (Р.: место, расположение рядом; И.: place nearbu; Т.: yan).
Прокопиевский сиркәүе
1850 йылда ағастан бер престоллы сиркәү төҙөлә. 1850 йылдың 30 ғинуарында тәкүәле изге йән Прокопий Устюжский исеме менән яҡтыртыла. 1930 йылда сиркәү ябыла.
Виллевальде Богдан Павлович
Богда́н (Го́тфрид) Па́влович Виллева́льде (Gottfried Willewalde;, Павловск (Санкт-Петербург)|, Царскосельский өйәҙе, Санкт-Петербург губернаһы, Рәсәй империяһы — , Дрезден, Германия) — Рәсәй империяһы рәссамы, академик, баталиялар жанрында атҡаҙанған профессор, Император Рәсем сәнғәте академияһы Советы ағзаһы
Биографияһы
Бавариянан сыҡҡан бай кеше улы, Готфрид Виллевальде Павловскиҙа (Санкт-Петербург) 1818 йылда тыуған.
1838—1842 Император Рәсем сәнғәте академияһында күренекле рәссамдарҙа уҡый.
1848 йылда баталиялар һынлы сәнғәте буйынса 2-се дәрәжә профессор исеменә өлгәшә. 1894 йылға тиклем Император Рәсем сәнғәте академияһында уҡыта. 1859 йылда 1-се дәрәжә профессор, ә 1888 йылда — атҡаҙанған профессор исеме бирелә. Виллевальде академияның баталиялар рәсем сәнғәте класында 1890-сы йылдарға тиклем эшләй.
[1870 йылдың 17 апреленән - действительный статский советник. Орден 1-се дәрәжә Изге Анна (1879),1-се дәрәжә  Изге Станислав  (1876),3-сө дәрәжә  Изге Владимир (1873) ордендары менән бүләкләнгән.
Ул төрлө һуғыштарға бағышланған бик ҙур майҙанлы картиналар ижад иткән.
Ижадының һуңғы осоронда ул йәнә Наполеон һуғышы күренештәренә әйләнеп ҡайта. Күберәк хәрби көнкүрешкәиғтибарын йүнәлтә һәм әҫәрҙәрендә мәрәкәләү ҙә булыуы хеҙмәттәренә бәҫ өҫтәп ебәрә.
Шул эштәре араһында "Башҡорттар Францияла" тигән картинаһы ла бар. Башҡорттар уның бер нисә әҫәрендә йылы тойғо менән һүрәтләнә. Мәҫәлән, немец ҡатынына хәйер биргән башҡорт тураһындағы рәсеме шундайҙарҙан.
Ирназар Хоҙайназаров
Ирназар Хоҙайназаров (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ирназар Хоҙайназаров Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Муйнаҡ ауылында йәшәгән.
1807 йылдың 12 февраленән казак булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем8-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 8-се Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 6 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара. Кострома ополчение корпусы составында 8-се Башҡорт полкы Калиш ҡәлғәһенә һөжүм итеүҙә ҡатнаша. 1813 йылдың 9 сентябрендә 8-се полк Глогауҙы блокадалау өсөн тәғәйенләнгән Польша армияһының корпусына индерелә һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 8-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1807, 1819 һәм 1831 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
Ғаиләһе
Ҡатындары — Алмасбикә һәм Алмабикә; улдары — Ауазбәней һәм Ирғәли; ҡыҙҙары — Ғәбиҙә һәм Гөлйөҙөм.
Ҡалмаҡтар (Ишембай районы)
Ҡалмактар (рус Калмакларово) — БАССР -ҙың Маҡар районындағы (Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ишембай районы) юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Географик урыны
Ҡалмактар ауылы Егән йылғаһы эргәһендә урынлашҡан, өйәҙ үҙәге — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан 35 саҡрым, улус үҙәге — Маҡар ауылынан 20 саҡрым (21,34 км) алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы һәм исеме
Ҡалмактар исеме Ҡалмаҡ «ҡалмыҡ», һәм, шулай уҡ Ҡалмаҡ, Ҡалмыҡ, Ҡалмаҡҡол, Ҡалмаҡ ҡарауылы тауы (Ҡалмыҡ ҡарауылы) этнонимынан. [Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлеге 1980, 84] ҡалмыҡтар һәм башҡорттарҙың бәйләнеше тураһында раҫлай. XVII быуат аҙағында Сөләймән исеме аҫтында ла йөрөгән
Ауылдың 18 кешеһе Пугачев ихтилалында ҡатнашҡан.
Халҡы
XVIII быуат аҙағында 15 ихатала 103 кеше йәшәгән. X рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 24 ихатала 127 кеше йәшәгән. 26 йыл үткәс 10 ихата булған, уларҙа 113 башҡорт йәшәй. 1839 йылда 19 ихатала 113 кеше йәшәгән, уларҙың 90 аты, 90 һыйыры, 80 һарығы, 35 кәзәһе, 20 умартаһы булған. 1920 йылда ауылда 33 йортта 136 кеше йәшәгән (64 ир-ат, 72 ҡатын-ҡыҙ). 1925 йылда 11 ихата иҫәпләнгән.
Борсаҡ
Борсаҡ (Písum) — ҡуҙаҡлылар ғаиләһендәге бер йәки күп йыллыҡ үлңсел үҫемлектәр ырыуы; бөртөклө-ҡуҙаҡлы күльтура. Юғары аҡһымға бай үҫемлек. Аҙыҡ түлектә борсаҡ ярма, он, йәшел борсаҡ, ярҙырылған ботсаҡ булараҡ ҡулланыла. Йәшел масса, сенаж, ашлыҡ, һалам мал аҙығы булараҡ ҡулланыла.
Ботаник яҙма
Орлоҡтарында 25-30 % протеин, 50-56 % углевод, 1,5 % май, 3,5 % клетчатка бар. Борсаҡ ашлығы ҡатнаш аҙыҡ сәнәғәтендә киң ҡуланыла. 1 аҙыҡ берәмлегенә күсереп иҫәпләгәндә, 150 г -дан артык үҙләштерелә торған протеин тура килә. Азот туплауға һәләтле булғанлыҡтан, борсак бүтән үҫемлектәр өсөн ҡиммәтле элгәр культура булып тора. Уртаса өлгөрөшлө сорттар өсөн вегетация осоры 68-86 көн. Борсаҡ өсөн иң яҡшы тупраҡ — әселеге әҙ балсыҡсыл һәм һауа менән яҡшы туйындырылған нейтраль тупраҡ. Фосфорлы һәм калийлы ашламаларҙы күберәк үҙләштерә. Арҡылыға-буйға йә иһә тар рәтле алым менән сәсәләр, орлоҡларҙы сәсеү нормаһы 1,5-3,5 ц/га, сәсеү тирәнлеге 4-10 см. Борсаҡты июль аҙағында йыйалар.
Ҡоротҡостары − борсаҡ ҡуңыҙы, босаҡ бете, борсаҡ емешашары; ауырыуҙары — аскохитоз, күгәрек, онсол ысыҡ.
Барабановка (Яңауыл районы)
Барабановка (Барабановка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 373 кеше. Почта индексы — 452812, ОКАТО коды — 80259875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауыл 1859 йылдан билдәле X ревизияла 10 йорт хужалығында 210 удмурт иҫәпләгән.
1896 йылда Бөр өйәҙенең IV станы Яңы Кирге улусы Барабановка ауылында (Пештерек) 64 йорт хужалығында 450 кеше (213 ир-ат, 237 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән. 1906 йылда — 468 кеше.
1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Барабановка ауылы (Пештеряк) Яңы Ҡирге улусының Яңы Ҡирге ауыл общинаһы составына инә. Ауылда 78 керҙәш йәшәгән (уларҙың 1-е ер бүлеүһеҙ). 533 кеше йәшәгән (266 ир-ат, 267 ҡатын-ҡыҙ). Бүлеү ерҙәренең күләме 683 дисәьтнә тәшкил итә (шуларҙың 37-һе ҡуртымға бирелгән), шул иҫәптән 629 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтар, 12 дисәтинә усадьбы, 5 дисәтинә бесәнлек һәм 37 уңайһыҙ ерҙәр. Шулай уҡ 364,1 дисмәтинә ер ҡуртымға бирелгән (күбеһенсә коллектив ҡулланыу). Сәсеү майҙаны 714,97 дисәтинә тәшкил итә, шуларҙың 43,7 проценты арыш, 42,1 % — һоло, 6,4 % — ҡарабойҙай, 2,6 % — борсаҡ, 2,2 % — пульба, башҡа культуралар сәсеү майҙанының 2,9 процентын биләй. Эре мөгөҙлө малдар: 249 ат, 266 эре мөгөҙлө мал, 907 һарыҡ һәм 22 кәзә була. 1 хужалыҡта бал ҡорттарының 2 даданы бар. 2 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән.
1931 йылда бында «Поташ» колхозы рйршторола. 1939 йылда Яңауыл районының Әрлән ауыл советы Барабановка ауылында 470 кеше йәшәй (218 ир-ат, 252 ҡатын-ҡыҙ).
1951 йылда «Поташ» колхозы «Матросов» колхозы составына инә, 1957 йылда ул «Мичурин» колхозы составына күсерелә. 1954 йылда Әрлән ауыл советы Максимовка ауыл советы составына индерелә, 1958 йылда Һандуғас тип үҙгәртелә.