cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Новогрудка һарайы
Хәҙерге торошо
Бары тик 1921 йылда Новогрудка һарайы һаҡлау аҫтына алына, ә 1922 — 1930 йылдарҙа поляк археологтары башня емереклектәренә консервациялау үткәрә, ә емерелеп төшкән Костель башняһының диуарын яңынан төҙөйҙәр. 1956 йылда Новогрудкала совет археологтары эш башлай. Әлеге ваҡытта Костель һәм Щитовка башняларының ҡалдыҡтары ғына һаҡланып ҡалған. XVI быуатта Үҙәк Европаның иң эре ҡоролмаларының береһе булған был башняның консервацияһы яҡын биш йыллыҡта (2011 йылдың май айына) тамамланыр тип планлаштырыла, бындай ҡарар төрлө фекерҙәр тыуҙырҙы (2015).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы
Хажиева Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы (15 август 1930 йыл — 18 август 2021 йыл) — бейеүсе. 1952—1972 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүсеһе, 1972 йылдан бөгөнгө Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. 1975—1985 йылдарҙа Әбйәлил районы хужалыҡтарының бейеү ансамблдәре етәксеһе. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1967). Йәштәр һәм студенттарҙың VII Бөтә донъя фестивале лауреаты (Вена, 1959).
Биографияһы
Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы Хажиева 1930 йылдың 15 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.
Ошо йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә бейей, 1972 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһында, 1975—1985 йылдарҙа Әбйәлил районында эшләй, С. М. Киров исемендәге колхоз, «Красная Башкирия» һәм «Урал» совхоздары бейеү ансамблдәре етәксеһе була.Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге менән хеҙмәттәшлек итә. CCCР-ҙың халыҡ артисы Мәхмүт Эсамбаев менән бергә сығыш яһай. Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (Мәскәү, 1955), БАССР-ҙың мәҙәниәт көндәрендә (Ульяновск, 1968; Ленинград, 1969) ҡатнаша. СССР буйлап һәм донъяның 30 илендә гастролдәрҙә сығыш яһай.
Бейеүҙәре
Рәүилә Хажиеваның таланты башҡорт ҡыҙҙарының романтик һәм тәьҫирле образдарын тыуҙырыуҙа асыла, уның бейеүҙәренә виртуозлыҡ һәм сағыу темперамент хас була. Үҙе ҡуйған «Озон сэс» бейеүендә Рәүилә Миңлеғәли ҡыҙы ошо сифаттарын тулыһынса күрһәтә.
«Биҙрә менән бейеү», «Дуҫлыҡ», «Зарифа», «Ҡороҡсолар», «Шаян ҡыҙҙар» һәм башҡа башҡорт бейеүҙәрендә соло партияларын башҡара; СССР халыҡтары бейеүҙәрен, көнсығыш бейеүҙәрен (катхакали стилендәге һинд, лаос, елпеүестәр менән корея бейеүе) башҡара.
Раүилә Хажиева «Оҙон сәс», «Һалдат ҡайтты» (А. Н. Фәхретдинов менән берлектә) соло бейеүҙәрен; «Илгәҙәк», «Хәйерниса-Гөлниса», «Себер татарҙары» күмәк бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуя.
Ғәлимов Сәләм исемендәге премия
Ғәлимов Сәләм исемендәге премия — йәш авторҙарҙың әҙәбиәт, музыка һәм һынлы сәнғәттәге иң яҡшы әҫәрҙәре һәм юғары башҡарыу оҫталығы өсөн Башҡортостанда 1967 йылдан 1990 йылғаса бирелгән премия.
Ул ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты тарафынан ижади йәштәрҙе дәртләндереү маҡсатында 1967 йылда булдырыла һәм башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләм исеме менән атала: «Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы».
1967—1990 йылдарҙа был премияға төрлө жанрҙарҙа ижад иткән 50 автор һәм 5 ижади коллектив лайыҡ була. Уларға «Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты» тигән исем һәм махсус диплом бирелә. Премия һуңғы тапҡыр 1990 йылда тапшырыла.
1995 йылда был премия урынына әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәләрендә уңышлы эшләгән йәштәрҙе бүләкләү өсөн яңыһы булдырыла, һәм ул Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы тип атала башлай.
Пони-Кыфтью
Пони-Кыфтью — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыртей йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямалиев Ким Мәсғүт улы
Ямалиев Ким Мәсғүт улы (18 декабрь 1928 йыл—8 март 2012 йыл) — физик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
Ким Мәсғүт улы Ямалиев 1928 йылдың 18 декабрендә Үзбәк ССР‑ының Ҡатты‑Ҡурған ҡалаһында тыуа. Бәләкәй сағында уның ғаиләһе Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Сәйҙебаш ауылына күсеп килә. Күп балалы ғаиләлә үҫә һәм тәрбиәләнә.
Сәйҙебаш мәктәбендә етенсе класты тамамлай. Күҙәй мәктәбендә урта белем ала.
1959 йылда Свердловск ҡалаһында Горький исемендәге дәүләт университетын, һуңынан Мәскәүҙә Үҙәк ҡара металлургия ғилми-тикшеренеү институтының металдар физикаһы институты аспирантураһын тамамлай.
Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Урал университетын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетында эшләй. 1967 йылдан алып Геология институтында (1969 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр), 1976 йылда — ИПТЭР-ҙа: өлкән, 1991 йылда — баш ғилми хеҙмәткәр, бер үк ваҡытта 1989 — 2005 йылдарҙа лаборатория мөдире.
К.Ямалиев үҙен тулыһынса фәнгә бағышлай: Башҡорт дәүләт университетында уҡыта, һуңынан физика-математика өлкәһендә ғилми эш менән шөғөлләнә. Ким Мәсғүт улы 40 йылға яҡын Өфө энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтында ғилми эш алып бара.
Ким Мәсғүт улы Ямалиев 2012 йылдың 8 мартында Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге металл физикаһына арналған. Ямалиев тарафынан оҙаҡ файҙаланылған магистраль нефть үткәргес торбаларының иҫкереүе һәм деформацияланыуы процестарының законлыҡтары, шартлатып ҡырҡыу ваҡытында шартлау энергияһының торба металына тәьҫире тикшерелгән, нефть үткәргестәрҙең ҡалдыҡ ресурсын баһалау методикаһы һ.б. .
Уның етәкселегендә «Өфө-Әлмәт-Куйбышев», «Өфө-Әлмәт-Горький», «Дуҫлыҡ», «ТОН-1» нефть үткәргестәренең техник торошо билдәләнә һәм уларҙы артабан файҙаланыу, ҡайтанан һынау һәм ремонтлау буйынса тәҡдимдәр эшләнә. Магистраль нефть үткәргестәрҙә 15 авария сәбәптәрен фәнни яҡтан нигеҙләй, 1982 йылда Оло Теләк районында авария сәбәптәрен экспертизалауҙа ҡатнаша. 80-дән ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. 1983 йылда И.М. Губкин исемендәге премия лауреаты була.
Бикбулат (Салауат районы)
Бикбулат (Бикбулат) — Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы менән Силәбе өлкәһенең Әшә районы сиге) нигеҙләнгән ауыл. 1775 йылда яндырыла.
Тарихы
Бикбулат ауылын Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусының йоғонтоло вәкиле, 1762 йылдың 21 авгусында заводсылар И. Б. Твердышев менән И. С. Мясниковҡа улус ерҙәренең бер өлөшөн 60 йылға ҡуртымға биреү тураһында килешеү төҙөүселәрҙең береһе булараҡ билдәле Бикбулат Түкәйев нигеҙләй.
1770 йылдың июнендә Петр Симон Паллас Рәсәй дәүләтенең төрлө урындары буйлап сәйәхәт ҡылған академик экспедицияның Башҡортостан этабында Бикбулат-ауылдан Шайтан-ауылға (Аҙналы) барғанда күргәне тураһында шундай мәғлүмәт теркәп ҡалдыра: «Тәүге ҡалҡыулыҡтар араһында беҙ Һары Ҡондоҙға ҡойған Күлмәк (Битышлы) шишмәһен таптыҡ. Унда алты ғына йорттар торған бәләкәй генә ауыл, быуа, мин беренсе тапҡыр күргән тирмән бар. Һуңыраҡ мин уларҙы йыш күрҙем. Үҙенсәлекле, тап башҡорттар уйлап тапҡан булыуы менән ул ентекле яҙыуҙы талап итә».
Башҡорт ихтилалдары күпләп күҙәтелгән осорҙа Бикбулат ауылын да башҡа башҡорт ауылдары яҙмышы урап үтмәй — 1775 йылда ул батша карателдәре тарафынан яндырыла. Бының сәбәбе булып Шағанай ауылына нигеҙ һалған Шағанай Бурһыҡовтың был ауылда йәшеренеп дары яһауҙарын властарға еткереүе тора.
Лыби-Яга
Лыби-Яга (Лымбад-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еловка (Чумыша ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кашапов
Кашапов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла. Кашап исеменән барлыҡҡа килгән.
Кашапова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Сёр-Варангер
Коммуна Сёр-Варангер (норв. Sør-Varanger ,с-саамск. Mátta-gielda Várjjaga ) Норвегияның иң көнсығыш нөктәһендә, Финнмарк фюлькаһында урынлашҡан. Коммунаның көнсығыш сиге артында Рәсәйҙең Печенг районы урынлашҡан ( 1920—1944 йылдарҙы элекке фин Петсамо өлкәһе).
Сёр-Варангерҙа, Нейден ауылында, Норвегияның  колтт-саам мәҙәниәте үҙәге — Østsamisk museum урынлашҡан.
2012 йылдың май аҙағынан Сёр-Варангер һәм Печенг районының сик буйы территорияларында визаһыҙ күсеп йөрөүгә килешеү төҙөлә.
Этимологияһы
Коммунаның Sør-Varanger атамаһы фьорд исеменән килеп сыҡҡан. Атаманың беренсе ver өлөшө «балыҡ тотоу ауылы», ә икенсе өлөшө «фьорд» тигәнде аңлата. Sør өлөшө норвег теленән «көньяҡ» тип тәржемәләнә. 1964 йылға тиклем шулай уҡ исем менән  Nord-Varanger коммунаһы аталған.
Гербы
1982 йылдың 16 апрелендә коммунаның хәҙерге гербы раҫлана. Ул 3 көслө ялҡынды һүрәтләй. 3 һаны коммунаның өс төп килемен: ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ һәм тау сәнәғәтен аңлата. Бынан тыш ул коммунаның Нейден, Паз һәм Ворьема өс йылғаһын  һәм  норвегтар, саамдар һәм финдарҙың өс  мәҙәниәтен символлаштыра.
Географияһы
Муниципалитеттың майҙаны 3968 км² тәшкил итә. Сёр-Варангер Рәсәй һәм Финляндия менән сиктәш. Коммунаның административ үҙәге булып Киркенес тора — ул Финнмарк губернаһында иң ҙур ҡалаларҙың береһе. Hurtigruten диңгеҙ маршрутының һәм Е105 автомобиль юлының һуңғы пункты. Киркенес эргәһендә аэропорт урынлашҡан, унан   Осло (Гардермуэн), Алту һәм  Тромсёға тура рейстар башҡарыла,  шулай уҡ чартер рейстары бар. Бынан тыш, Киркенеста Рәсәй консуллығы һәм Норвегия менән Рәсәй сиге өсөн яуаплы сик  комиссариаты урынлашҡан. Коммунаға шулай уҡ Бугейнес һәм Нейден, шулай уҡ Паз йылғаһы буйында урынлашҡан бер нисә тораҡ пункттар инә.
Коммунаның күпселек өлөшө ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Баренц диңгеҙе яры буйҙары эргәһендә киң уңдырышһыҙ ерҙәр ҙә бар.
Иҫтәлекле урындары
Коммунаның иҫтәлекле урындарына Нейдендағы Изге Георгий православие сиркәүен, Рәсәй сигенә яҡын Гренс-Якобсэльвтағы Оскар II сиркәүен (1869 йылда төҙөлгән), шулай уҡ лабиринт рәүешендәге боронғо ҡоролмаларҙы индерергә мөмкин.
Ял итеүҙең популяр төрө коммуна йылғаларында балыҡ тотоу, мышы йәки ҡорған һунар итеү, ҡаргиҙәрҙәрҙә шыуыу.
Иҡтисады
2009 йылда миллиардер Феликс Чуди Киркенес янындағы ташландыҡ Сюд-Варангер шахтаһын һатып ала һәм унда тимер мәғдәнен сығарыуҙы аяҡҡа баҫтыра: 2010 йылда шахтанан 40 мең тонна руда Төньяҡ диңгеҙ юлы буйлап Ҡытайға юллана.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Байрамов Мүлке
Биографияһы
Мүлке Байрамов Төркмәнстанда Марый өлкәһе Мөлөк ауылында 1909 йылдың 30 октябрендә (12 ноябрь) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса төркмән. 1942 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте — 1930 йылда һәм 1931 йылда уҡытыусылар курсын тамамлаған.
Китапи
Китапи — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Байрамов Мүлке
Биографияһы
1932—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт итә. 1935 йылда Ташкент кавалерия училищеһын тамамлай. 1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Китапи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байрамов Мүлке
Биографияһы
60-сы гвардия кавалерия полкы 2-се эскадрон командиры (Үҙәк фронты, 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы) гвардия өлкән лейтенанты Мүлке Байрамов 1943 йылдың 19 сентябренән алып 2 октябргә тиклем уның кавалерия эскадроны Украинаның Чернигов өлкәһендәге Березна, Лопатино, «1 Май» совхозы өсөн алыштарҙа ҡаһарманлыҡ өлгөләре күрһәтә. Яугир-гвардеецтар күп тапҡыр дошман танкылары һөжүмдәрен кире ҡағалар, ҡул һуғышында 340 гитлер һалдатын һәм офицерын юҡ итәләр.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән лейтенанты Байрамов Мүлке «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3007-се) тапшырыла (2782-се).
1945 йылдан алып Байрамов М. Б. — запаста. Мары ҡалаһында йәшәй, хужалыҡ вазифаларын биләй. 1965 йылдың 11 июнендә вафат була.
Жученковтар йорто
Жученков йорт —. Старочеркасская станицаһыда боронғо йорт, XVIII  быуат  торлаҡ  архитектураһы ҡомартҡыһы. Йорт-ҡәлғә. Тәҙрәләрендә тимер рәшәткәләр ҡуйылған, беренсе ҡатында тәҙрәләр күләме буйынса бәләкәйерәк. Йорт эсендә төҫлө кафелдәр менән һалынған голланд мейесе булған. Мейес бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған.
Тарихы
Жученковтарҙың беренсе вәкиле Петр Ефимович Жученков  нуғай кенәздәренән   ер участкаһы менән йорт һатып ала, был урында, риүәйәт буйынса, Черкасск ҡалаһына нигеҙ һалына. Дон тарихсы Е. Савельев "Старочеркасская станицаһы казагы Петр Ефимович Жученковтың  1517 йылда Черкасск станында бер татар кенәзенән ҡәлғә һатып алыуы тураһында татар һәм рус телендәге акты булған" тип яҙа.
Һуңынан йорт Прибылянская станицаһынан бай казактар нәҫеле Степан һәм Федор Жученковтарға ҡарай.
Үткән быуатта был йортта ҡала полицияһы урынлаша. Революцияға тиклем бында станица Советы булған. Әлеге көндә йортта Старочеркасская станицаһы музей-ҡурсаулығының бер экспозицияһы урынлаша.
Архитектураһы
Йорт XVIII быуаттағы казак торлаҡ йортоноң   архитектураһы өлгөһө булып тора. Үҙенең йәшәйешендә күп тапҡырҙар яңыртып төҙөлә. Әлеге ваҡытта ул дүрт яҡлы ҡыйыҡлы һәм подвал менән ике ҡатлы таш бинанан ғибәрәт. Йорт бейек фундаментта ҡоролған. Әгәр яҙ көндәре Дон ярҙарынан сыҡһа, кешеләр икенсе ҡатта йәшәгән, ишек яндауырҙарына кәмәләрҙе бәйләп ҡуйған.
Йорт тыштан ҡәлғәне хәтерләтә. Тәҙрәләренә сөгөн рәшәткәләр ҡуйылған, беренсе ҡатта тәҙрәләре эскә ҡарай ҡырынайтылған. Стеналары ҡалын булған, йорт ихатаһында хужалыҡ ҡаралтылары урынлашҡан. Йорт кирбес һәм таш менән һалынған көмбәҙле ауыр түшәмдәр менән, тәҙрәләрҙә ауыр тимер рәшәткәләр ҡуйылған. Инеү урынында ағас балкон кирбес колонналарға таянған. XX быуатҡа йорт үҙенең архитектура йыһаздарын мәскәү бароккоһында һаҡлап ҡалған.
Йортта традицион көнкүреш предметтары һаҡланып ҡалған. Бындай йорттар Черкасскта 28 иҫәпләнә.
Тыштан йорт ҡойма менән уратып алынған һәм ғәскәри старшиналарға һөжүм итеүселәрҙән һаҡланыу сараһы булып хеҙмәт иткән. Ҡайһы саҡта ундай һаҡлауҙар ышанысһыҙ булған: бындай йорт-ҡәлғәнең береһенән 1708 йылда казак старшиналарын ғәскәри атаман Кондратий Булавин ҡыуып сығарған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Туколанда
Туколанда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Русская йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Грязнуха (Иловля ҡушылдығы)
Грязнуха  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының һул ярына тамағынан 301 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Хессельгрен Керстин
Хессельгрен Керстин (4 ғинуар 1872 йыл, Торсакер, Гестриклинд — 19 август 1962 йыл, Стокгольм) — Швеция риксдагында тәүге ҡатын-ҡыҙ депутат (1922). Либералдар тәҡдиме һәм социал-демократтар ярҙамы менән һайланған.
Биографияһы
Керстин Хессельгрен Торсакерҙа (Гестриклинд) табип Густав Альфред Хессельгрен һәм Мария Маргарет Уорн ғаиләһендә тыуған. Бер тапҡыр ҙа кейәүҙә булмаған.
Башта уны өйҙә гувернантка уҡытҡан, һуңыраҡ Швейцарияла уҡый. 1895 йылда ул Упсала ҡалаһында фельшерҙар курсын, 1896 йылда Стокгольмда уҡытыусылар мәктәбен тамамлай; 1905 йылда Бедфорд колледжында санитария инспекторы таныҡлығы ала.
1912—1934 йылдарҙа Керстин Хессельгрен Стокгольмда санитария инспекторы һәм мәктәп ашханаһы инспекторы (1909-1934) булып эшләй. Башта Хессельгрен табип булырға теләй, был профессия менән шөғөлләнер өсөн ныҡлы һаулыҡ кәрәк икәнен аңлап, икенсе һөнәр һайлай. Черстин санитар инспектор булырға ҡарар итә, шулай итеп ул баш ҡалала кешеләрҙең йәшәү шарттарын, һаулығын яҡшыртыуға үҙ өлөшөн индерә ала. Ул ваҡытта эшселәрҙең йәшәү шарттары бик насар була, Хессельгрен уларҙы яҡшыртыуға өлгәшә, шул сәбәпле уны сәйәси даирәләрҙә лә хөрмәт итә башлайҙар.
1906—1913 йылдарҙа Черстин Швеция мәктәп уҡытыусылары йәмғиәте рәйесе була. 1913—1934 йылдарҙа ул эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар менән идара итеү директоры була. 1906 йылдан башлап, Швеция йәмғиәте һәм дәүләте өсөн бик күп мөһим эш башҡара.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1939—1944 йылдарҙа ул парламенттың икенсе закондар сығарыу комитеты рәйесе урынбаҫары була.
Хессельгрен Стокгольмда 90 йәштә вафат була. Гетеборг университеты Керстин Хессельгрен хөрмәтенә ситтән килеп эшләүсе профессор урыны (Visiting Professorship) булдырған. Ул күренекле социаль һәм гумантар фәндәр өлкәһендә эшләүсе ҡатын-ҡыҙ тикшеренеүселәргә бирелә.
Пушкин Лев Анатольевич
Пушкин Лев Анатольевич (18 июнь (30 июнь) 1870 йыл — 19 ғинуар 1920 йыл) — 1914—1917 йылдарҙа Ырымбур вице-губернаторы, Батша һарайы камергеры. Александр Пушкиндың Болдино имениеһының һуңғы хужаһы.
Биографияһы
Пушкиндарҙың Түбәнге Новгород тармағы нәҫеленән. Земство начальнигы Анатолий Львович Пушкиндың (1846—1903) һәм уның ҡатыны Александрова Ольга Александровнаның (1852—1884) улы. А. С. Пушкиндың яҡын кесе туғаны.
Николаев кавалерия училищеһын 1892 йылда тамамлағандан һуң корнет чинында 42-се драгун полкына ебәрелә. Тиҙҙән Гродно Лукоянов өйәҙе буйынса лейб-гвардия гусар полкына күсерелә. 1896 йылдың 2 декабрендә гвардия кавалерия запасына сыға. 1897 йылдың 28 ғинуарында Лукоян өйәҙенең 2-се участка земство начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә шул уҡ йылдың 25 июлендә запастағы поручик итеп үрләтелә.
1910 йылдың 2 ноябрендә — Рогачев өйәҙе дворяндары башлығы, ә 1914 йылдың 5 авгусында — Ырымбур вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә, һәм әлеге вазифала Февраль революцияһына тиклем ҡала. Тулы хоҡуҡлы статский советник (1913 йылдың 6 декабре) чинына тиклем үрләй, батша һарайындағы камергер званиеһына лайыҡ була (1913). 2-се дәрәжә Изге Анна һәм 4-се дәрәжә Изге Владимир ордендары менән бүләкләнә (1911).
1917 йылда революцион халыҡтан туҡмала. Аҡ армия Ырымбурҙы яулағандан һуң улар менән Себергә китә. Адмирал Колчак ярҙамы менән Японияға дауаланыуға ебәрелә. 1919 йылдың йәйендә Владивостокҡа әйләнеп ҡайта, унда ул медицина докторы С. М. Блюменфельд клиникаһында дауалана, ә һуңынан Диңгеҙ госпиталендә. 1920 йылдың 19 ғинуарында вафат була. Владивостоктың Покровка зыяратында ерләнә, әлеге зыярат 1923 йылда ябыла. 2002 йылда Л. А. Пушкиндың ҡәбере урынын яҡынса самалап ағас тәре ҡуялар.
1898 йылдың 18 ғинуарынан алып дворян ҡыҙы Добролюбова Александра Николаевна менән никахта тора, балалары булмай.
Миль Михаил Леонтьевич
Миль Михаил Леонтьевич (9 (22) ноябрь 1909 йыл, Иркутск, Рәсәй империяһы —, Мәскәү, СССР) — совет конструкторы һәм  ғалимы,  (1945), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966) Ленин премияһы лауреаты (1958) һәм СССР Дәүләт премияһы (1968).
Иртә йылдары
Михаил Леонтьевич Миль 1909 йылда тыуған.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары Иркутск ҡалаһында үтә; атаһы, Леонтий Самойлович Миль, тимер юл хеҙмәткәре була; әсәһе — Мария Ефимовна, — стоматолог. Олатаһы, Самуил Миль, йәһүд-кантонист, флотта —  хеҙмәт иткәндән һуң Себер тарафтарында төпләнә. Ғаиләлә өлкән ҡыҙҙары Екатерина һәм ҡустыһы Яков була.
Михаил бала саҡтан һүрәтте яҡшы төшөрә, музыка менән мауыға, сит ил телен бик еңел өйрәнә. Ул рәссам йә музыкант булып китә ала ине, әммә ғалим-конструктор булып китә. Бәлки, был һайлауҙы 1920-се йылдарҙа — СССР-ҙың авиация менән ҡыҙыҡһыныу осоро менән аңлатҡандарҙыр.
Авиацияла тәүге аҙымдар
Ун ике йәшендә самолет моделе эшләп,  Томскта конкурста еңеү яулай. 1925 йылда Себер технология институтына уҡырға инә. Студенттарҙың планер секцияһында ул бер урынлы еңел планер төҙөй һәм унда беренсе осош башҡара. Әммә институттың икенсе курсында уҡыған сағында студентты  «пролетар сығышы булмағанлығы» өсөн яла арҡаһында институттан сығаралар. . Йыл дауамында Новосибирскта, күн лабораторияһында эшләгәндән һуң, авиация һөнәре булған Новочерскассктағы Дон политехник институты на пролетариат вәкиле булараҡ 3-сө курсҡа уҡырға алына.
Был уҡыу йортонда ул саҡта Советтар Союзында булған ике аэродинамик торбаның береһен файҙаланып, эксперименталь рәүештә һауала осоу теоррияһы буйынса үҙенең һәләтен тикшереп ҡарарға мөмкинлеккә эйә була. Аэродинамика буйынса лекцияларҙы йәш профессор В.И. Левков уҡый, ул һуңынан һауа мендәрендә донъялағы тәүге судноларҙы булдыра. 1929 йылда студент Миль яңы осоу аппараты — 1919 йылда испан Хуан де ла Сиерва төҙөгән автожир тураһында белә һәм уның осоу теорияһын өйрәнә башлай. Ул хат менән Үҙәк авиация институтында автожирҙар бүлеге мөдире Н. И. Камовҡа мөрәжәғәт итә һәм йәйге практика сиктәрендә КАСКР-1 тәүгә совет автожирын эшләүҙә ҡатнашырға саҡырыу ала.
1931 йылда институтты тамамлағас, Таганрог авиазаводына ебәрелә. Әммә, Н.И. Камов тәҡдименә таянып, Үҙәк аэрогидродинамика институтында автожирҙар менән шөғөлләнеп, дәүләткә күберәк файҙа килтерәсәгенә комиссияны ышандыра ала. Бында А-7, А-12 һәм А-15 автожирҙарын әҙерләүҙә ҡатнашҡан. Бер йылдан Үҙәк аэрогидродинамика интитуты Махсус конструкциялар бүлегенең аэродинамика бригадаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Ошо осорҙа М.Л. Милдең тәүге ғилми баҫмаһы донъя күрә: 1934, 5-се һанлы «Техника воздушного флота» журналында «О разбеге автожира».
Үҙәк аэрогидродинамика институтында бик аҙ эш хаҡы алып, йәш конструктор немец теле уҡытыусыһы һәм мөхәррир булып эшләй.
1932—1936 йылдарҙа Михаил Леонтьевич Үҙәк аэрогидродинамика институты Махсус конструкциялар бүлегенең аэродинамика һәм эксперименталь иҫәп-хисап бригадаһына етәкселек итә,  винт ҡанатлы осоу аппараттары аэродинамикаһының фундаменталь нигеҙҙәрен, шул иҫәптән винттың төрлө осраҡта ҡулланыла алған дөйөм теорияһын эшләй.
1936—1939 йылдарҙа винт ҡанатлы аппараттары буйынса тәжрибә конструкторҙар бюроһында инженер булып эшләй.
1939 йылдың 21 мартында автожирҙар етештереү буйынса завод төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә, унда Миль директор Николай Камовтың урынбаҫары булып эшләй.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы (4 июль 1940 йыл) — ғалим-нефтсе, хужалыҡ, дәүләт, партия һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1983—1987 йылдарҙа КПСС-тың Өфө ҡала комитетының беренсе секретары. Техник фәндәр кандидаты (1980). Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Өфө ҡалаһы Октябрь районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Рим Хөрмәт улы Рәхмәтуллин 1940 йылдың 4 июлендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Миндеш ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1955 йылда Өфө нефть техникумына уҡырға инә.
Миль Михаил Леонтьевич
Хәрби бурыстары
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1941—1943 йылдарҙа Миль эвакуацияла ысынында СССР-ҙың баш ҡалаһы булып киткән  Урта Уралда Белембай ҡасабаһында эшләй. Бында иң яҡшы авиаконструкторҙар — С. А. Лавочкин, Н.И. Камов эшләй.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1959 йыл — Стәрлетамаҡ синтетик каучук заводына йүнәлтмә ала, аппаратчик булып эшләй.
1959—1962 йылдар — Тымыҡ океан флотында хәрби хеҙмәттә була.
Миль Михаил Леонтьевич
Хәрби бурыстары
Миль Михаил Леонтьевичҡа эвакуацияланғанда дошманға эләкмәһен өсөн махсус конструкциялар бүлегенең архивын юҡ итергә ҡушыла. Әммә был архивта оҙаҡ йылдар эшләү һөҙөмтәһе була, һәм Миль уны юҡ итергә ҡыймай. Улай ғына ла түгел, ул документтарын лабораториянан алып сыға һәм уларҙы үҙе менән алып китә ала. Һуңынан ҡотҡарылған документтар вертолеттарҙы проектлағанда кәрәк була.
1941—1945 йылдарҙағы ауыр фронт шарттарында 20 хәрби осош яһаған 5 автожирҙан торған отряд фронтҡа күсерелә. Отряд составында Михаил Миль да була. Һуғыш шарттарында Мәскәү эргәһендә автожирҙарҙы артиллерия утын төҙәткес сифатында файҙаланыу планлаштырылғайны, әммә аппараттар тылда файҙаланыу өсөн генә яраҡлы булып сыға. Милдең киҫкен шарттарҙа тәүәккәллеген раҫлаусы эпизод билдәле: немецтарҙың тиҙ һөжүменән һуң уға ышанып тапшырылған кешеләр араһында паникаға юл ҡуймаҫ өсөн, ҡорал менән янарға, автожирҙарҙы һүтергә һәм тылға эвакуацияларға тура килә
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1967 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында оператор, өлкән оператор, өлкән инженер, цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
Миль Михаил Леонтьевич
Хәрби бурыстары
Ул шулай уҡ боеприпастар менән тулы самолетты ҡотҡарыу мәсьәләһен хәл итеп, самолеттарҙың конструкцияһын яҡшыртыу менән шөғөлләнә, самолет тиҙлекте юғалта һәм штопорға эләгә һәм унан сыға алмай, сөнки пилоттың физик көсө етмәй. Миль был проблеманы хәл итергә мөмкинлек биргән ҡоролма эшләй. Яңы ҡоролманы фронт аэродромында осоусы Э. А. Лебединский һынап ҡарай. Яйланма һынауҙарҙы бик яҡшы үтә, уның сериялы сығарылышы яйға һалына. Бер нисә ай буйына Миль аэродромдарҙа була, самолеттарға үҙ ҡулайламаларын ҡуя һәм летчиктарға уның эш итеү принциптарын аңлата.
Танкылар һәм ДОТ-тарға ҡаршы РС-82 реактив снарядтары менән ут алып барыу өсөн, 1942 йылда М.Л.Миль С.А. Пасхин менән берлектә танкыға ҡаршы ҡоралдың үҙенсәлекле конструкцияһын эшләйҙәр. Уны серияға алып барып еткерә алмайҙар, ә Миль һынауҙар ваҡытында ҡыҙған реактив ағымдан ауыр йәрәхәттәр ала яҙа. Ауыр тән бешеүҙән уға кемдер ташлаған ҡыҫҡа тун ҡотҡара.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1974—1977 йылдар — партия һәм совет хеҙмәтендә: КПСС-тың Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район  комитетының икенсе секретары, Орджоникидзе район Советы башҡарма комитеты рәйесе, КПСС-тың Өфө ҡалаһы Октябрь район комитетының беренсе секретары.
1978 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Йәмәғәт фәндәре академияһына уҡырға ебәрелә. 1980 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институтында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Техник фәндәр кандидаты. Уҡыуын тамамлағандан һуң, КПСС-тың Өфө ҡалаһы Совет һәм Өфө ҡалаһы Орджоникидзе район комитеттарында беренсе секретарь булып эшләй.
Миль Михаил Леонтьевич
Хәрби бурыстары
Хәрби самолеттарҙы камиллаштырыу буйынса эштәре өсөн Миль 1945 йылда Ватан һуғышы орденын ала.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1983 йылда партияның Өфө ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Большая должность и огромное поле деятельности в столице. Он был инициатор строительства в Уфе метрополитена, были выполнены проектные работы, изыскания, получено добро и деньги на начало строительства. Немного не хватило времени. Наступила перестройка или очередной миф в масштабе страны. Благодаря ей мы лишились многого, в том, числе и метро. Через 20 лет начинаем думать, нет, не о метро, а всего лишь о скоростном трамвае.
При самом активном участии Рахматуллина произошло резкое увеличение мощностей домостроительного комбината с 500 тыс.кв.м до 700, за счет введения шакшинского завода. Уфа стала наравне с ведущими городами СССР по уровню жилищного строительства. Город украсил новый Русский драматический театр, кстати, построенный «всем миром». Набережная реки Белая, Дворец бракосочетания, торговый центр «Башкирия». Сделан огромный рывок в экологии со строительством новых очистных сооружений, ковшового водозабора и комплекса Ароматики на нефтепереработке. Построена новая полоса на Уфимском аэропорту, Президент-Отель и даже балетная школа на базе средней школы № 2, проведена полная реконструкция Уфимского мясокомбината и построены два новых моста через реки Белая и Уфимку.
Миль Михаил Леонтьевич
Вертолет төҙөү
1943 йылда Миль «Критерии управляемости и маневренности самолёта» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай;  1945 йылда  —  «Динамика ротора с шарнирным креплением лопастей и её приложение к задачам устойчивости и управляемости автожира и геликоптера» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1987 йылдың сентябрендә партия өлкә комитетының нахаҡ ҡарары арҡаһында вазифаһынан бушатыла. 1989 йылда КПСС-тың XIX партконференцияһы ҡарары менән аҡлана, ләкин партия эшенә кире ҡайтмай.
1987 йылдың сентябренән 1991 йылға саҡлы КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында баш технолог булып эшләй.
Миль Михаил Леонтьевич
Вертолет төҙөү
Миль винттар ярҙамында һауаға күтәрелә алырлыҡ осоу аппаратын эшләү маҡсатын ҡуйған. Ул И. В. Сталинды винтлы осоу аппараттарын эшләү буйынса эштәрҙе башларға кәрәклегенә ышандырып ныҡышмалы яҙа. Һөҙөмтәлә дәүләт етәксеһе Мәскәүҙә Миль етәкселегендә геликоптерҙар төҙөү буйынса конструкторҙар бюроһын ойоштороуға ризалыҡ бирә.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1991—1994 йылдар — «Гермес» күп профилле концернының бүлексәләренең береһен етәкләй һәм фәнни эш менән шөғөлләнә.
Миль Михаил Леонтьевич
Вертолет төҙөү
1947 йылдың декабрендә ул Авиация сәнәғәте министрлығының 383-сө заводында ойошторола. Тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһында ойошторолған тәүге ГМ-1 машинаһын (Миль Геликоптер-1) 1948 йылдың 20 сентябрендә Захарков аэродромында һынаусы лётчик М.К. Байкалов һауаға күтәрә.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
1994 йылдың декабренән контракт буйынса Өфө дәүләт нефть техник университетының производство процестарын автоматлаштырыу кафедраһы ҡарамағындағы ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире булып эшләй.
Миль Михаил Леонтьевич
Вертолет төҙөү
Тәүге ике машинаның тәжрибә һынауҙары фажиғәле тамамлана. Тәүге осраҡта идара итеү системаһында машинаның түбәһен 5200 метр бейеклектә билдәләгәндә май туңа, әммә пилот машинанан сығып өлгөрә. Байкалов ергә төшкәндә аяғын йәрәхәтләй һәм осоштарҙан ситләтелә, осоштарҙы машинаның икенсе данаһында уның иптәше Марк Галлай дауам итә.
Сафҡа ҡайтҡас, Байкалов Ми-1 самолетына 13 күрһәтмә осош яһай. Ун дүртенсе осош ҙур хәүефле була: һынау аэродромынан машинаны заказсыға (Хәрби һауа көстәре ғилми-тикшеренеү институты) ҡыуып алып килгәндән һуң, ултыртыу нөктәһендә һәләкәт була: иретеп йәбештереүҙә ҡабырсаҡ арҡаһында руль винтының валы һына. Осош бейеклеге парашют менән һикереү өсөн етерлек булмай, һәм лётчик М. Байкалов һәләк була. Миль өсөн был шаңҡыу була.
Рәхмәтуллин Рим Хөрмәт улы
Биографияһы
2002 йылдан хаҡлы ялда. Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
Миль Михаил Леонтьевич
Вертолет төҙөү
Фажиғәнең сәбәбен тиҙ арала билдәләйҙәр: артабан Ми-1 вертолеттарының ҡойроҡ трансмиссияһының  карданлы валын артиллерия ҡоралдарының нәҙек олондарынан яһай башлайҙар. Улар һуғыштан һуң күп була, һәм «Ми-1» менән башҡа ундай фажиғәләр булмай. Баш конструктор машинаның түбәһен 3000 метрға билдәләй, трансмиссия өсөн туңмай торған май сорты һайлана. Өсөнсө машинаны һынау конструкторҙар бюроһының һәм конструкторҙың үҙенең яҙмышын хәл итергә тейеш ине. Уларҙы билдәле лётчик В. Винницкий үткәрергә була, уға М.Галлай һәм Г.Тиняков ҡушыла. Машина һынауҙарҙы уңышлы үтә, уның базаһында 1949 йылда тәүге Ми-1 совет вертолёты төҙөлә. Һуңынан унда 27 абсолют донъя рекорды ҡуйыла.
1950 йылдың башында Ми-1 билдәһе аҫтында 15 ГМ-1 вертолетынан тәжрибә серияһын булдырыу тураһында ҡарар сыға.
Генераль конструктор
1964 йылда Миль тәжрибә конструкторлыҡ бюроһының генераль конструктор була. Унда коллектив тарафынан Ми-2, Ми-4, Ми-6, Ми-8, Ми-10, Ми-12, Ми-24 вертолеттар төҙөлә. Конструкторлыҡ бюроһында эшләнгән машиналарҙа 60 рәсми донъя рекордтары ҡуйыла. Уҡыусылары менән бергә Михаил Леонтьевич заманса вертолет теорияһын әҙерләй.
1958 йылда Миль Ленин премияһы, 1968 йылда — СССР Дәүләт премияһы менән бүләкләнә, 1966 йылда уға Социалистик Хеҙмәт Геройы бирелә.
Миль «Вертолёты» тигән ғилми хеҙмәтен баҫтыра (1-2, М., 1966-1967 китаптары; авторҙашлыҡта).
Милдең конструкторлыҡ бюроһында төҙөлгән Ми-2 һәм Ми-4 вертолеттары легендаға әүерелә, ә Ми-8 — донъяла иң  2-двигателле иң күмәк вертолет була. Десант Ми-6 — ике двигатель һәм газ турбиналы энергия ҡулайламаһы һәм йөк күтәреүсәнлеге 12 т булған беренсе вертолет, Ми-10 — иң ҙур транспорт вертолеты (осоусы кран). Ике винтлы  Ми-12 гиганты рекордлы 40 т ауырлыҡты  күтәрә һәм «фил» ҡушаматын ала. Ул конструктор иҫән сағында тәүге уңышлы осош яһай, йөк күтәреү буйынса ҡабатланмаҫ донъя рекордтары ҡуя.
1965 йылда Парижда авиация күргәҙмәһендә уның уникаль машиналарын күрһәтеү конструктор эшенең триумфы була. Вертолеттар эшләүгә нигеҙ һалыусы Игорь Сикорскийҙың улы Сергей әйтеүенсә, ауыр вертолеттар өлкәһендә Миль Америка Ҡушма Штаттарын ҡыуып етеү генә түгел, ҡайһы бер параметрҙар буйынса уларҙан алға киткән.
Ми вертолеттары донъяның 100-ҙән ашыу илендә файҙаланыла.
М. Миль 1970 йылдың 31 ғинуарында, Ми-24 беренсе совет һуҡма вертолетының триумфына һәм файҙалана башланыуына тиклем  йәшәй алмай, инсульттан вафат була  (3500 дананан ашыу етештерелгән был машина унлаған конфликтта ҡатнашҡан һәм күп илдәрҙең ҡоралланыуында торған; Билдәле «Крокодил» донъяла иң һуғышсан вертолет булып иҫәпләнә ). Перхушково тимер юл платформаһынан алыҫ түгел Юдино зыяратында ерләнә.
Конструктор үлгәндән һуң, уның «Нарциссы. Угол кабинета» 1981 йылда «Ученые рисуют» күргәҙмәһенең эмблемаһы булды: Миль ғүмере буйына һынлы сәнғәт менән мауыға, ә уның конструкторҙар бюроһында потенциаль заказсылар өсөн проектланған машиналарҙы хәрби йәки хужалыҡта ҡулланыуҙы иллюстрациялаған рәссамдар штаты эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ҡытай фәлсәфәһе
Ҡытай фәлсәфәһе (ҡыт.  中国哲学 ) Көнсығыш фәлсәфәһенең бер өлөшө булып тора. Уның Ҡытай, Япония, Корея, Вьетнам мәҙәниәтенә йоғонтоһо грек фәлсәфәһенең Европаға йоғонтоһона бәрәбәр.
Ҡытай фәлсәфәһе тарихының алды (б. э. т. VI быуатҡа тиклем)
Боронғо ҡытай фәлсәфәһендә донъяға дини-мифологик ҡараш хакимлыҡ иткән. Боронғо ҡытайҙар фекеренсә, донъяла бөтә нәмә Күк тарафынан алдан билдәләнгән, Шан-ди Күктең төп идарасыһы булып иҫәпләнгән. Күп һанлы илаһтар, шулай уҡ  хайуандарға, ҡоштарға, балыҡтарға оҡшаш йә ярымхайуан-ярымкеше ҡиәфәтендәге заттар уға буйһонған. «Күк ихтыярын» төрлө билдәләр аша йә күрәҙәлек итеп белергә мөмкин булған.
Боронғо Ҡытай динендә ата-бабалар  һәм  боронғолоҡтоң мифик батырҙары культы мөһим һаналған.
Шул уҡ ваҡытта, Ҡытайҙың бик боронғо яҙма ҡомартҡыларынан билдәле булыуынса, ҡайһы бер аҡыл эйәләре фәлсәфәүи идеялар сығарған һәм һуңынан ҡытай фәлсәфәһенең мөһим төшөнсәләренә әүерелгән терминдар тәҡдим иткән: Б. э. т. VII—V быуаттарҙа Боронғо Ҡытайҙың ҡайһы бер философтары  тәбиғәтте күҙәтеү аша донъяны аңлатырға тырышҡан. Ши-цзиндың китабы буйынса хөкөм иткәндә, ул дәүерҙә ҡытай фәлсәфәһендә Күк культы хакимлыҡ иткән, был культ йондоҙҙар хәрәкәтен тәбиғи ғәмәлдәр ҡанунлыҡтары менән аңлатып ҡына ҡалмай, уларҙы айырым дәүләттәр һәм айырым кешеләр яҙмыштары, шулай уҡ әхләҡ ҡағиҙәләре менән дә бәйләй.
Юрий Пинес раҫлауынса, б. э. т. VI быуаттың дүрт сәйәси шәхесе  Конфуцийға тиклемге Ҡытайҙың интеллектуаль тормошондағы иң эре фигуралар  булған, улар: Цзинь батшалығынан Шусян 叔向 менән Нюй Шуци 女叔齊(司馬侯),  Ци батшалығынан  <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">) русск. 晏嬰 һәм Чжэн батшалығынан  <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">) русск. 子產 .
Боронғо ҡытай фәлсәфәһе (б. э. т. VI—II быуаттар)
Б. э. т. VII—III быуаттарҙағы тәрән сәйәси үҙгәрештәр — боронғо берҙәм дәүләттең тарҡалыуы һәм айырым батшалыҡтарҙың нығыныуы, эре батшалыҡтар араһындағы киҫкен көрәш — төрлө фәлсәфәүи-сәйәси һәм этик мәктәптәрҙең ярһыу идеологик көрәшендә сағылыш таба. Боронғо Ҡытай тарихындағы Чжаньго дәүерен йыш ҡына «ҡытай фәлсәфәһенең алтын быуаты» тип атайҙар. Нәҡ ошо дәүерҙә артабан беҙҙең осорға тиклем ҡытай фәлсәфәһе өсөн традицияға әйләнгән төшөнсәләр һәм категориялар тыуа.
Боронғо ҡытай фәлсәфәһенең уның артабанғы үҫеше өсөн айырыуса мөһим булған классик дәүере фәйләсүфтәрҙе эҙәрләү һәм манускрипттарҙы яндырыу менән тамамлана (б. э. т. III быуат аҙағы).
Ҡытай фәлсәфәһенең урта быуаттар дәүере  (б. э. т. II быуат — б. э. X быуаты )
Беҙҙең эраның I быуатында Ҡытайға буддизм үтеп инә.
Хань осороноң мәшһүр аҡыл эйәләре:  «Хань дәүере Конфуцийы» булараҡ билдәлелек алған фәйләсүф һәм дәүләт эшмәкәре Дун Чжуншу (б. э. т. II быуат), Хань династияһы императоры У-ди (б. э.  т. II быуат, конфуцийсы), конфуцийсы фәйләсүф, әҙәбиәтсе һәм филолог Ян Сюн (б. э. т. 53 йыл — б. э. 18 йылы). Хань осорона шулай уҡ билдәле аҡыл эйәләре Ван Чун (б. э. 27 — яҡынса 97 йылдары) һәм Чжан Хэн (78-139) ҡарай. Чжан Хэн Боронғо Ҡытай астрономияһына,  механикаһына, сейсмологияһына һәм географияһына ҙур өлөш индерә. Ҡытайҙың тәүге дөйөм тарихының авторы тарихсы Сыма Цянь (б. э. т. 145—86 йылдар) шулай уҡ ул осорҙоң билдәле аҡыл эйәһе була.
Беҙҙең эраның икенсе быуатына дао фәйләсүфе һәм алхимигы Вэй Бояндың эшмәкәрлеге ҡарай (яҡынса 100-170 йылдар). Хань дәүерендә  «Тай пин цзин» тигән әҫәр ижад ителә, уның авторы даосы аҡыл эйәһе Юй Цзи тип фараз ителә.
Ҡытай фәлсәфәһенең яңы осоро (б. э. 1000 йылынан)
Был дәүергә  конфуцийсылыҡты догмалаштырыу хас, уны һәм нигеҙләүсеһен дини табыныу кимәленә етеп күтәрәләр  (1055 — Конфуций ырыуына юғарыраҡ  дворян дәрәжәһе бирелә, 1503 — Конфуций изгеләр рәтенә индерелә, уға бағышлап ҡорамдар ҡорола). Икенсе яҡтан, даосылар эҙәрләнә (даосылыҡ формаль рәүештә тыйыла — 1183). Ул мәлгә Ҡытайға үтеп кингән христианлыҡ Ҡытай фәлсәфәһенә үҙ йоғонтоһон яһай. Чжан Цзай XI быуаттың күренекле аҡыл эйәһе, ли сюэ («принцип тураһында ғилем») неоконфуцийсы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була  (1020—1078). Уның төп хеҙмәттәре — «Си мин» («Көнбайыш яҙыуы»), «Дун мин» («Көнбайыш яҙыуы»), «Чжэн мэн» («Белмәгәндәргә өгөт-нәсихәт»), «Цзин сюэ ди ку» («Ҡанундарҙы өйрәнеү принциптарының төпһөҙлөгө»), «И шо» («Үҙгәрештәр ҡануны тәғлимәте»). Чжан Цзай кеше тураһындағы тәғлимәтендә кешелә ике «тәбиғәт» — күк һәм «эфир» тәбиғәттәре булыуын таныуға таяна. Чжан Цзай буйынса, ци (эфир) бөтә нәмәләрҙең, шул иҫәптән Ғаләмдең дә төп нигеҙе. Ци бөйөк бушлыҡты  (тайсю) тултыра. Фәйләсүф  Е Ши (1150—1223) фекеренсә, Ғаләм биш тәүэлементтан һәм һигеҙ матдәнән торған (улар символик рәүештә һигеҙ триграмма менән билдәләнә)  матдәнән хасил ителгән. Артабан  билдәле аҡыл эйәләренән Ван Янминды (1472—1529) телгә алырға кәрәк, ул даосылыҡ менән конфуцийсылыҡ араһында аралашсы кеүек булған. Был осорҙоң билдәле шәхестәре араһында XVII быуат фәйләсүфе конфуцийсы Ван Чуаньшань (1619—1692), XVII быуатта йәшәгән энциклопедик белемле ғалим (филолог, тарихсы, географ, иҡтисадсы, астроном)  Гу Яньу (1613—1682), XVIII быуат фәйләсүфе һәм ғалимы Дай Чжэнь (1723—1777) һ. б. бар.
Ҡытайҙа XIX быуатта реформаторлыҡ хәрәкәтенең башҡа биш әүҙем эшмәкәре менән бергә аҫылған фәйләсүф һәм шағир Тань Сытун (1865—1898) үҙенсәлекле фекерҙәре менән билдәле. XX быуат вәкилдәренән ҡытай фәлсәфәһенең сафлығы өсөн көрәшкән Гу Хунминды, шулай уҡ  Сунь Ятсенды, Фэн Юланде һәм Лян Шуминды (1893—1988) иҫкә төшөрөү урынлы. Марксизм идеологияһын Ҡытайҙа фәйләсүф  Ай Сыци (1910—1966) тарата. Фәйләсүфтәр Хоу Вайлу (1903—1987) менән Ду Госян да (1889—1961) ошо йүнәлештә эшләй. Һуңғы тиҫтә йыллыҡта  философ һәм геосәйәсәтсе Чжан Вэньмуҙың көнүҙәк глобалләшеү һәм геостратегия мәсьәләләренә ҡағылған хеҙмәттәре киң билдәлелек ала бара. XX быуатта Ҡытай фекеренә сит илдәрҙәге философик ағымдарҙан совет фәлсәфәһе айырыуса ҙур йоғонто яһай. Ҡытай тикшеренеүселәре араһында совет философияһы тарихын, рус философияһы тарихындағы совет осорон, рус философияһы тарихын өйрәнеүселәр байтаҡ (Цзя Цзэлинь, Ань Цинянь, Ли Шандэ, Бао Оу, Ма Иньмао, Чжан Байчунь һ. б.).
Ельцовка (Чумыша ҡушылдығы)
Ельцовка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 484 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәңгекүл
Сәңгекүл (Чангакуль) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 452827, ОКАТО коды — 80259820007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Псекабе
Псекабе — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шебш йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Попьюга
Попьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рамаҙанов
Рамаҙанов — фамилия.
Хемер
Халыҡ-ара бәйләнештәре
Ҡала Мәскәү эргәһендәге Щелково ҡалаһына туғандаш; ҡаланан бургомистр етәкселегендәге делегация күп тапҡыр Щелково предприятиеларына, социаль учреждениеларға килә, шулай уҡ хәҙерге Щелково биләмәһендә урынлашҡан Кожино ауылындағы немец хәрби әсирҙәрҙәренең зыяратына яуаплы була. 1992 йылдың 12 апрелендә Хемер һәм Щелково ҡалалары  араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү  буйынса делегация зыяратҡа килә. Хемерҙа мемориаль зыярат асыу көнөндә әсирлектә вафат булған 82 немецтың исемлеген һәм зыяраттан тупраҡ менән капсулаларҙы тапшыралар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ғәтиәтуллин Адик Рәйес улы
Адик Рәйес улы Ғәтиәтуллин
Халиҡов Данил Дамир улы
Данил Дамир улы Халиҡов (2 декабрь, 1964 йыл — 22 май, 1983 йыл, Афғанстан) — башҡорт. Рядовой, водитель. Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк була (1983).
Биографияһы
Данил Дамир улы Халиҡов 1964 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ы Салауат районы Малаяҙ ауылында тыуған. Хәрби хеҙмәткә алынғансы, составында төҙөлөштә эшләгән.
Ғәтиәтуллин Адик Рәйес улы
Биографияһы
Адик Рәйес улы Ғәтиәтуллин 1999 йылда Чечен һуғышында һәләк булды.
Халиҡов Данил Дамир улы
Яу юлы
1983 йылдың 3 апрелендә Салауат район хәрби комиссариаты уны СССР Ҡораллы Көстәрендә хәрби хеҙмәткә саҡыра. Шул уҡ йылдың майында Афғанстан Республикаһына ебәрелә.
Ғәтиәтуллин Адик Рәйес улы
Биографияһы
Үлгәндән һуң «Батырлыҡ ордены» менән бүләкләнде.
Халиҡов Данил Дамир улы
Яу юлы
1983 йылдың 22 майында, автомобилдә хәрби задание үтәгәндә ҡазаға тарып, һәләк була. «В расцвете сил при выполнении интернационального долга в ДРА погиб Халиков Д. Д. Ушел из жизни один из лучших солдат части. С первых дней службы Данил показал себя дисциплинированным, инициативным воином. Оказывал большую помощь командованию подразделения в выполнении сложных задач по оказанию интернациональной помощи афганскому народу. Данил принимал активное участие в общественной жизни части, среди командования и сослуживцев пользовался авторитетом. За высокие успехи, достигнутые в боевой и политической подготовки, неоднократно поощрялся командованием. Светлая память о мужественном солдате навсегда останется в сердцах всего личного состава» — тип яҙа ул хеҙмәт иткән часть командиры.
Тыуған ауылында ерләнгән.