cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәлмәтов Харис Сәлих улы
Биографияһы
1921—1922 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Үҫәргән кантоныының хәрби комиссары булып тора.
1922 йылдан Башҡортостан АССР-ының Баш судында эшләй, 1924—1929 йылдарҙа — Баш суд рәйесе вазифаһын башҡара. 1926 йылда Мәскәүҙә РСФСР Юстиция халыҡ комиссариаты эргәһендәге Юғары юридик курстарҙы тамамлай.
1936 йылдан Башҡортостан АССР-ы Халыҡ комисарҙары советы эргәһендәге Физкультура һәм спорт эштәре комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.
1937 йылда ҡулға алына, үлем язаһына хөкөм ителә. 1937 йылдың 27 ноябрендә атыла. 1956 йылда аҡлана.
Витвер Иван Александрович
Витвер Иван Александрович (1891—1966) — иҡтисадсы-географ, илдәр өйрәнеүсе белгес, география фәндәре докторы (1938),  М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1935) һәм Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты профессоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Совет фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы булараҡ билдәле, сит илдәрҙең социаль-иҡтисади географияһы  буйынса дәреслектәр серияһы авторы.
Биографияһы
Иван Александрович Витвер 1891 йылдың 25 февралендә Тверь губернаһы Керчев  өйәҙе Ильин улусының Ильино ауылында  сыр яһаусы швейцар һәм рус дворян ҡатыны ғаиләһендә тыуған. Хәҙер был Маловасилевское ауыл биләмәһе Кимры районына инә.
1910—1913дарҙа буласаҡ ғалим-илдәрҙе өйрәнеүсе Мәскәү университетында физика-математика факультетыың тәбиғи бүлегендә уҡый, унда  профессор Дмитрий Анучиндың антропология һәм георгафия буйынса  лекцияларын тыңлай. Артабан уҡыуын ташлай һәм Мәскәү консерваторияһына уҡырға инә. Университетҡа 1916 йылда ҡайта һәм  1921 йылда «тарих» һөнәре буйынса тарих-филология факультетын тамамлай. 1922—1926 йылдарҙа Мәскәү университетында аспирантурала уҡый, параллель Тарих институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Буш ваҡытында мәктәптә тарих һәм иҡтисади география һәм уҡыта. 1925 йылда диссертация яҡлай һәм тарих магистры дәрәжәһен ала. Бынан һуң «Большая Советская Энциклопедия» нәшриәтенә эшкә күсә, унда 1933 йылға тиклем хеҙмәт итә.
1929 йылда Н. Н. Баранский Витверҙы Мәскәү дәүләт университетының иҡтисади география кафедраһына Латин Америкаһы буйынса курстар уҡырға саҡыра. 1933 йылда Витвер кафедра доценты вазифаһын башҡара. Бер йылдан һуң, 1934 йылда, Рәсәйҙә беренсе ойошторолған   капиталистик илдәрҙең сәйәси һәм иҡтисади география кафедраһы мөдире була. Тағы ла бер йылдан һуң — диссертация яҡламайынса география фәндәре докторы һәм профессор була (шул ваҡытта ғәҙәти практика). 20 йыл буйы ул ошо вазифаны биләй.
1941—1943 йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, эвакуацияла Ашхабадта һәм Свердловскиҙа география факультетының деканы булаң. 1944—1945 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетында уҡыта (МГИМО сит ил эштәре министрлығы). Артабан административ һәм ғилми эштәргә иғтибар бирә, 1954 йылда сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле иҡтисади география кафедраһы мөдире вазифаһын ҡалдырырға  мәжбүр була.
Фәнгә индергән өлөшө
И.А. Витвер —  фән ойоштороусыһы, сит ил иҡтисади географияһының һәм илдәр өйрәнеү фәненең фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Латин Америкаһы илдәре, Франция, Германия һәм башҡа Европа илдәрен өйрәнеүҙә махсуслаша. «Экономическая география зарубежных стран» (1935-1955 йылдарҙа был 16 баҫма) дәреслек авторы. Дәреслектәр Польша, Чехословакия, Болгария, Венгрия, ГДР, Ҡытай, Япония, Бөйөк Британия, Францияла нәшер ителгән. МДУ-ла донъя хужалығы географияһы, сит илдәрҙең иҡтисади һәм сәйәси географияһы тарихы,  Германия, Франция һәм Бөйөк Британия  буйынса махсус курстар ойоштора.
Ҡыҙыҡлы факттар
Витвер Иван Александрович, башҡа совет географтары кеүек үк,  СССР  сиктәрендә  бер тапҡыр ҙа булмай,был уға сит илдәрҙең иҡтисади географияһын уҡытырға һәм илдәр фәне буйынса дәреслектәр яҙыуға ҡамасауламай.
Лютерштадт-Айслебен
Лютерштадт-Айслебен (Lutherstadt Eisleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 25489 кеше йәшәй. Майҙаны — 91,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 114 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6295 һәм автомобиль коды — MSH.
Мордонга
Мордонга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Охар-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лун-Гор-Юган
Лун-Гор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кутлон-Ай-Кур-Ех йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивица (Ней ҡушылдығы)
Ивица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ертишкестәр
21 ырыуҙы, 300 -гә яҡын төрҙө үҙ эсенә ала. Һәр ерҙә (поляр өлкәләрҙән, Австралия һәм Көньяк Американан тыш) таралған. Ертишкестәр кулҡанатлы ярғанаттар менән бер рәттән булған имеҙеүселәрҙән иң кескенәләре: кәүҙә оҙонлоғо 4-18 см, ҡойроғо 1-12 см. Тышҡы ҡийәфәте менән сысҡандарға оҡшаш, әмма, уларҙан айырмалы булараҡ, йөҙө осланып һуҙылған. Күҙҙәре кескенә, ҡара сәйлән бөртөгөләй. Күпселегенең ҡолаҡ япрағы бөтөнләй тейәрлек йөн менән ҡапланған. Йөн ҡапламы ҡыҫҡа, тығыҙ, ялтырауыҡлы. Ер өҫтөндә, ер аҫтында һәм яртылаш һыуҙа йәшәйҙәр. Тәүлек әйләнәһе әүҙемдәр, ҡышын йоҡоға талмайҙар. Йылына бер нисә тапҡыр үрсейҙәр. Бер ояла 3 тән 12 гә ҡәҙәр бала була. Ертишкестәр һаны бөжәктәр һ.б. умыртҡаһыҙҙарның күплегенә, шулай уҡ метеорологик шарттарға бәйле, аҙ ҡарлы һалҡын ҡыштарҙан һәм ҡоролоҡтан һуң киҫкен кәмей. Урман һәм ауыл хужалығы өсөн файҙалы, зарарлы бөжәкләрне күпләп юҡ итәләр. 12−15 ай йәшәйҙәр.
Мюнстер
Мю́нстер (Münster, Monasterium Westphalorum) — Германияла ҡала, Төньяҡ Рейн-Вестфалия ерҙә. Бер иң боронғо ҡала төньяҡ Германияла булып тора. Мюнстер велосипедсы бик күп һанменаң һәм тарихи үҙәкменаң шөһрәтле булыу.
Ҡыҙыл күпер (Ереван)
Ҡыҙыл күпер (Կարմիր կամուրջ, камурдж Кармира), шулай уҡ Иҫке Раздан күпере  йәки ходжа Пилав Күпере (Խոջա Փլավի կամուրջ, Хужа камурдж Плавь) — Ереван да Раздан йылғаһы аша емерелгән күпер. Ҡыҙыл төҫәге вулкан туфынан эшләнгәнгә «ҡыҙыл» атамаһы бар. Күперҙе реконструкциялауға аҡса биргән ходжа Пилав исеме менән дә билдәле.
Күперҙең дөйөм оҙонлоғо 80 метрға, бейеклеге 11 метр булған. Күрерҙең дүрт тороғтан торған. Ике тороҡ уртала һыуҙа, һәм икешәр тороҡ йылғаның ике ярында булған. Был күпер урынында Урта быуаттарҙа икенсе күпер булған. Был күпер буйлап ҡалаға ҡарауандар килгән, шулай уҡ күпер Ереван крепосын Арарат  уйһыулығы менән тоташтырған. 1679 йылға ер тетрәү ваҡытында күпер емерелә. Уның урынына 1851 йылда ике тораҡлы Ҡыҙыл күпер төҙөлә. Ташҡын һыуҙы үткәреү өсөн ике яғынан тағы ла берәр тораҡ ҡуялар. Еңеү күперен төҙөгәс Ҡыҙыл күпер файҙаланылмай.
Галерея
<gallery mode="packed" heights="140px"> File:Erivan1796.jpg| File:August von Haxthausen. Transcaucasia. Bridge and fortress at Erivan.jpg| File:Red bridge, Yerevan.jpg| File:Red Bridge of Yerevan.png| File:Կարմիր կամուրջ.jpg| <gallery mode="packed" heights="140px"> File:Խոջա Փլավի 01.JPG File:Կարմիր կամուրջ 2.JPG File:Կարմիր կամուրջ 3.JPG </Gallery>
Хәниә Фәрхи
Хәниә Фәрхи (тулы исеме — Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова, 30 май 1960 йыл — 27 июль 2017 йыл) — йырсы. Рәсәй Федерацияһының, Башҡортостандың һәм Татарстандың (2000) халыҡ артисы. Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге премияһы лауреаты (2018).
Биографияһы
Хәниә Фәрхислам ҡыҙы Биктаһирова (ҡыҙ фамилияһы Хәлиҙуллина) 1960 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Тәтешле районы Үрге Сәләй ауылында тыуған. Сығышы менән танып башҡорттарынан. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, Хәниә Фәрхиҙең ата-бабалары Танып улусы Ҡайпан түбәһенең Бүлегарт-Ҡайпан ауылы аҫаба башҡорттарынан сыҡҡан. Уның шәжәрәһе һыҙығы шулай: Сәхәб → Рәхимғол → Тәүәбил → Әһлетдин → Сәҙрислам → Әжмөхәммәд → Фәрхелислам → Хәниә.
Хәниә Фәрхи 2017 йылдың 27 июлендә тыуған ауылында йөрәк өйәнәгенән вафат булды. Ҡазан ҡалаһында ерләнде.
Альбион ҡыҙы
Альбион ҡыҙы — Антон Павлович Чеховтың хикәйәһе. 1883 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 13 авгусында журналының 33-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
А. П Чеховтың «Трагик» хикәйәһе 1883 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1883 йылдың 13 авгусында журналының 33-сө һанында А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла. «Ярсыҡтар»ҙың нәшриәтсеһе Лейкин Чеховҡа яҙа: «Һеҙҙең „Альбион ҡыҙы“ хикәйәһе күләмлерәк, әммә миңә оҡшай, Инглиз ҡыҙының оят белмәүе арттырып күрһәтелһә лә, хикәйә һәйбәт,. Уны типографияға йыйырға ебәрҙем».
1886 йылда «Альбион ҡыҙы» хикәйәһе йыйынтығына һәм Ф. Маркс баҫмаһына индерелгән.
Чехов иҫән саҡта хикәйә венгр, немец, поляк, румын, чех һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителгән.
Сюжеты
Бер аҙ ваҡыт уҙғас, Грябовтың ырғағы нимәгәлер эләгә һәм уны ысҡындырыр өсөн, уға, сисенеп ташлап, яланғас көйө, һыуға инергә тура килә. Инглиз ҡыҙына балыҡсылар, боролоп торорға кәрәк, тип әйтеп аңлата алмайҙар, әммә мисс Тфайс, нәфрәтле йылмайып, ҡаштарын һикертеп, тыныс ҡына селәүсен алмаштыра. «Был, ҡусты, уға Англия түгел!» — ти Грябов. Алпауыт һыуҙан сыға ла балыҡ тотоуын дауам итә.
Тәнҡит
Тәнҡитселәр фекере буйынса, хикәйәлә «үҙебеҙҙекенә» һәм «ситтекенә» хас тотороҡло милли ҡараш булыуын күрһәткән ситуация асыла. Урыҫ алпауыты һәм инглиз ҡыҙының ғәмәлдәрендә милли тәрбиә үҙенсәлектәре аша ике мәҙәниәттең тәрән менталь айырмалыҡтары күренә. Мисс Тфайс образында Чехов урыҫтарҙың инглиз холҡо тураһындағы ҡарашын: үҙ-үҙенә ҡәтғи хужа булыу, эмоция һәм хис-тойғоларын баҫып тотоу, донъялағы бар нимәгә битарафлыҡ, ике йөҙлөлөк һәм пуританлыҡ, «ситтекенә» нәфрәт сағылдыра.
Чехов иҫән саҡта әҙәби тәнҡит уның хикәйәһендә «аҡылға һыймаҫлыҡ» һәм күргән. Чеховҡа замандаш уҡыусыһы В. П. Горленко хикәйәне «әшәке» тип атаған.
Ҡараяҡуп мәҙәниәте
Ҡараяҡуп мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы археологик мәҙәниәт. Тикшеренеүселәр тарафынан ҡараяҡуп мәҙәниәте кушнаренко археология мәҙәниәте менән бергә венгрҙар ҙың ата-бабалары булған уғырҙар йәки протобашҡортар менән сағыштырыла.
Үҙенсәлектәре
Ҡараяҡуп мәҙәниәте IX-Х быуаттарҙағы Тарихи Башҡортостан сиктәренә инә. Ҡайсағында уны иртә башҡорттар мәҙәниәте тип тә атайҙар.
Ҡараяҡуп мәҙәниәте һәйкәлдәренең күп һанлы һәйкәлдәре халыҡ йәшәгән урындар булып тора. Улар — Ҡараяҡуп, Иҫке Ҡалмаш, Сатра, Таптыҡ, Кушнаренко, Суҡраҡлы, Удельно-Дыуанай, Һаҫыҡкүл, Дәүләкән ҡаласыҡтары. Майҙандары 1000 квадрат метрға тиклем етә. Улар убаларҙа урынлашып, бер йә ике бейек булмаған вал һәм соҡор менән уратып алына.
Мәҙәниәткә шулай уҡ диаметры 8-10 метр, ҡәбер өҫтөнән бейеклеге 40-60 см булған ҡурғандар ҙа ҡарай. Ҡәберҙәр эргәһендә һәм уның эсендә атты ниндәйҙер ритуал менән ерләү эҙе һаҡлана (тиреләре, баштары һәм дүрт тояғы). Кешеләрҙе ағас табуттарҙа ерләйҙәр. Уның төбөнә кейеҙ, йөн туҡыма йәки септә түшәлә. Ҡәбергә төшөрөр алдынан табутты ут өҫтөндә тотҡандар. Бының менән мәйетте яндырыу йолаһы имитацияланған. мәйеттәрҙең аяғы бик йыш бау менән бәйләнгән — йәнәһе, ул тороп, тереләргә зыян килтермәһен. Табуттарға эйәр-өпсөн һалынған. Ҡайһы берҙә был әйберҙәрҙе һалырға ҡҡәбер эргәһендә айырым йәшерен соҡорҙар ҡаҙылған.
Әҙәбиәт
.* Мажитов Н. А. Курганный могильник в деревне Ново-Турбаслы//Башкирский археологический сборник. Уфа, 1959, с. 125, рис. 3; Матвеева Г. И., 1968б, рис. 19.
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы (30 сентябрь 1929 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1954—1977 йылдарҙа «Востокпроводмеханизация» тресының экскаватор машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974).
Биографияһы
Ислам Гәрәй улы Ғәзиев 1929 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡорманай ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1949 йылда Черниковкалағы 20-се ФЗО мәктәбен тамамлағандан һуң «Востокпроводмеханизация» тресының 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығы коллективында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып башлай. 1954 йылдан экскаватор машинисы булып эшләй.
Эшләү осоронда Ислам Ғәзиев заманса ер ҡаҙыу техникаһын бар камиллыҡта үҙләштерә. Юғары квалификациялы белгес булғанға күрә, үҙ тәжрибәһен йәш механизаторҙарға оҫта тапшыра. Туғыҙынсы биш йыллыҡ йылдарында (1971—1975) 10 кешене үҙ һөнәренә өйрәтә.
1974 йылда пландағы 180 тонна урынына 322 тонна тупраҡты эшкәртә. Үҙенең шәхси планын һәм 1974 йылға ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе ваҡытынан алда — август айында уҡ үтәй, ә үҙенең биш йыллыҡ планын өс йыл да ете айҙа уҡ йомғаҡлай.
Төмән өлкәһенең Төньяҡ райондары — Урал — Волга буйы — Үҙәк газ үткәргес төҙөлөшөндә өлгәшкән юғары производство уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 20 февралендәге Указы менән И. Г. Ғәзиевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
СССР-ҙың газ сәнәғәте отличнигы (1974). 1989 йылда хаҡлы ялға сыға.
Ғәзиев Ислам Гәрәй улы Өфөлә йәшәй.
Мөхәмәтйәров Ғашим Иҙрис улы
Мөхәмәтйәров Ғашим Иҙрис улы (19 ноябрь 1900 йыл — 7 ғинуар 1952 йыл) — ғалим-табип, хирург. Медицина фәндәре докторы (1951), профессор. Татар АССР-ының атҡаҙанған табибы (1940).
Биографияһы
1900 йылдың 19 ноябрендә Рәсәй империяһы Сембер губернаһы Буинск ҡалаһында тыуған.
1928 йылда Беренсе Ленинград дәүләт медицина институтын тамамлай, һуңынан шунда уҡ тире-венерология клиникаһында эшләй.
Тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡас, 1929 йылдан алып Татар АССР-ы Мамадыш кантоны Саба ауылында участка дауаханаһы мөдире булып эшләй.
Һуңынан 1930 йылдан А. В. Вишневский исемендәге хирургия клиникаһында төрлө операциялар үткәрә. 1934 йылда Ҡазан медицина институтында уҡыта башлай, унда хирургия факультеты кафедраһы мөдире була, бында 1951 йылға тиклем эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, РККА-ға хәрби табип итеп мобилизациялана. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта, һуңынан 1-се Балтик буйы фронтында ялан хирургы була. Һуғышта Ҡыҙыл Йондоҙ, II дәрәжә Ватан һуғышы (1944), I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1945); «Сталинградты обороналаған өсөн», «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Демобилизацияланғандан һуң 1945 йылдан алып 3-сө ҡала клиник дауаханаһының баш табибы булып эшләй.
1951 йылда Ҡазан дәүләт табиптарҙың белемен камиллаштырыу институты директоры итеп тәғәйенләнә.
Мөхәмәтйәров Вишневский алымы буйынса новокаин блогының эш итеү механизмы мәсьәләләре буйынса фәнни хеҙмәттәр авторы.
1952 йылдың 7 ғинуарында Ҡазанда вафат була.
Мосница
Мосница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Охтлям
Охтлям — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сем-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лыхма (йылға)
Лыхма  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/648/62 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 285 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пемакода-Яха
Пемакода-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мария Гажич
Мария Гажич (Марыя Гажыч, 20 март 1860 йыл, Вишера, Курск губернаһы — 13 сентябрь 1935 йыл, Гродно) — белорус рәссамы, реставратор, педагог, йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
1886 йылда Мария Парижда Жюлиан академияһында уҡыуын дауам итә, унда уҡытыусылары Тони Робер-Флёри, Вильям Бугро һәм Жюль Лефевр була. 1886 йылдың декабрендә инде мәктәп  конкурсында бүләк ала. Нәҡ Марияның финанс ярҙамы менән һуңыраҡ Парижда Жюлиан  академияһында Анна Билинская ла  белем ала.
1879 йылда ул Пружаны районынан килгән билдәле поляк яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Юзеф Крашевскийға бүләк итеп ойошторолған поляк рәссамдары әҫәрҙәренең альбомын төҙөүҙә ҡатнаша.
Николай Некрасов һәйкәле (Мәскәү)
Некрасов Николай һәйкәле —  рус шағиры, яҙыусы һәм публицист Николай Некрасов һәйкәле. 1960 йылда Ҙур Харитоньевский тыҡрығының  13/9 йорто ихатаһында яҙыусы исемен йөрөткән   613-сө мәктәп янында ҡуйылған. Проект авторҙары-скульптор Чайков Иосиф һәм архитекторы Усачев Анатолий Андреевич. 1997 йылда төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.
2009 йылда мәктәп территорияһын Юғары арбитраж судының яңы бинаһын төҙөү өсөн тапшыралар. Юғары арбитраж суды һәйкәлде күсереү буйынса ғариза бирә, уны монументаль сәнғәт буйынса  Мәскәү думаһы комиссияһы ултырышта хуплай һәм  скульптураны Яуз бульварына күсерергә ҡарар итә. Әммә һуңғараҡ, 2010 йыл да ҡуйыу урынын үҙгәртәләр һәм монументты Николай Некрасов исемендәге Үҙәк ҡала китапханаһы филиалы эргәһенә ҡуялар. Һәйкәлде һүтеп алыу һәм күсереү буйынса бөтә эштәр федераль бюджет һәм судтың иҫәбенә башҡарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ида (Вига ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ослобаш тәлмәрйендәр
Ослобаш тәлмәрйендәр, төнгө тәлмәрйендәр, ер баҡалары (Pelobatidae, (Обыкновенная чесночница) — Европала һәм Азияла йәшәй, көндөҙ ергә күмелеп ята, төнөн ауға сыға, бөжәктәр һәм ҡусҡарҙар менән туҡлана торған осло башлы тәлмәрйендәр ; ҡойроҡһоҙҙар отрядынан ер-һыу хайуандары. Япраҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙа, йылға туғайҙарында, көтөүлетәрҙә, ҡырҙарҙа һәм йәшелсә баҡсаларында йәшәй, йомшаҡ тупраҡты өҫтөн күрә. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 7 см-ға ҡәҙәр етә. Өҫтө ҡара һәм ҡыҙыл нөктәле, ҡоңғорт, аҫҡы яғы ҡара таплы һарғылт төҫтә. Тиреһе шыма. Күҙҙәре араһында ҡабарынҡы маңлайы урынлашҡан. Күҙ бәбәге вертикаль. Ата тәлмәрйендәрҙең елкәһендә овал биҙ сығып тора; үрсеү осоронда табан һәм елкәләрендә ваҡ төйөрҙәр барлыҡҡа килә. Тире биҙҙәре һарымһаҡ эҫе килә торған шайыҡса бүлеп сығара. Ер аҫтында йәшәй. Арт аяҡтарындағы мөгөҙләнгән эре үксә ҡалҡыулыҡтары булыу ер тәлмәрйендәренә үҙ өҫтөнә тупраҡны атып, арты менән тиҙ генә ергә күмелергә мөмкинлек бирә. Ер тәлмәрйендәре кимереүселәр, һуҡыр сысҡандарҙың тирән өндәрендә сентябрьҙән апрельгә ҡәҙәр ҡышлай. Ыуылдырыҡты апрель-майҙа сәсә. Инә тәлмәйен 10−100 см тирәнлектә һыу аҫты үҫемлектәренә тигеҙһеҙ рәттәр менән 2,5 меңгә ҡәҙәр ыуылдырыҡ бөртөгөн беркетелгән ептәр рәүешендә һала. Бер аҙнанан сүмешбаштар күренә башлай. Йәшәйешенең 3-сө йылында енси яҡтан өлгөрә. Тәбиғәттә 4 йылдан артыҡ йәшәй. Үрмәксе, ҡырмыҫҡалар, ямғыр селәүсендәре, ҡарышлауыҡтар менән туҡлана.
Бад-Зудероде
Бад-Зудероде (Bad Suderode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1858 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы
Ибәтулла Йәғәфәр улы Арыҫланов ( — ) — совет партия-дәүләт эшмәкәре, юрист. Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе (1932—1935).
Биографияһы
Арыҫланов Ибәтулла Йәғәфәр улы 1891 йылда Рәсәй империяһы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе 2‑се Кинйәабыҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Кинйәабыҙ ауылы) тыуған. Сығышы менән Арыҫлановтар нәҫеленән. Милләте буйынса — башҡорт.
1914—1917 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1918 йылдан Ҡыҙыл Армия составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1935—1937 йылдарҙа «Башнефть» тресында идарасы ярҙамсыһы булып эшләй.
1937 йылдың 27 декабрендә ҡулға алына, үлем язаһына хөкөм ителә. 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1956 йылдың 10 майында аҡлана.
Ғаиләһе
Улы — Йәүҙәт Ибәтулла улы Арыҫланов (1922—1943), осоусы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Ишле ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Ишле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ауыл Советы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тан (эсемлек)
Тан (Թան) — әсетелгән һөт эсемлеге,  лакт әсеткеле  сүпрә, болгар таяҡсалар  һәм термофиль стрептококлы әсеткенән әҙерләнгән, шулай уҡ тоҙло һыу менән ҡушылған һыйыр йәки кәзә һөтөнән эсемлек. Традицияға ярашлы мацони әҙерләгән Кавказ аръяғында киң таралған.
Рецепт буйынса  айранға оҡшаш.
Охт-Сар-Юган
Охт-Сар-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шоган-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәлитов Рәхим Әнүәр улы
Хәлитов Рәхим Әнүәр улы (15 февраль 1923 йыл — 13 октябрь 2004 йыл) — Бөйөк Ватан һәм совет-япон (1945) һуғыштарында ҡатнашҡан яугир. ӀӀ дәрәжә Дан ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 1923 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы) Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
1941—1942 йылдарҙа Ҡолғана башланғыс мәктәбе уҡытыусыһы, һуңынан директоры.
1942 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 35-се уҡсылар дивизияһының 196-сы уҡсылар полкы 2-се пулемет ротаһының старшинаһы булып хеҙмәт итә. Сталинград алышында, 1945 йылда Алыҫ Көнсығыш фронттағы алыштарҙа ҡатнаша.
Рәхим Әнүәр улы 1947 йылда демобилизацияланғандан һуң Ғәлиәкбәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1948 йылда Темәс башҡорт педагогия училищеһын тамамлай.
Ул — 1948 йылдан алып «Берлек» промартеле, 1952 йылдан — Бөрйән район урман химияһы сәнәғәте союзы (Иҫке Собханғол ауылы) 1953 й. — «1 Май» промартеле (Берәтәк ауылы, 1958 йылдан алып рәйес) бухгалтеры.
Рәхим Әнүәр улы Хәлитов 2004 йылдың 13 октябрендә вафат була һәм Берәтәк ауылында ерләнә.
Энос (тау)
Энос (Αίνος) — Грецияла Кефалиния утрауының иң бейек тау түбәһе. Бейеклеге 1627 м тәшкил итә.
Тау теҙмәһенең күп өлөшө милли парктың хоҡуҡи статусына эйә. Утрауҙа ғына түгел, бөтә архипелагта ла иң ҙур булған Энос тауының бейеклеге 1600 метрҙан ашып китә. Энос битләүҙәре кефалиния пихтаһы Abies cephalonica һәм Греция өсөн уникаль булған үҙенсәлекле ҡара ҡарағай менән ҡапланған Pinus nigra (ҡарағай урмандары 700 м 1200 м тиклем араһындағы бейеклектәрҙә осрай). Тауҙы ҡаплаған ошо ҡарағайҙар арҡаһында Энос битләүҙәре алыҫтан ҡара тиерлек күренә. Сыуаҡ көндәрҙә панорама Пелопоннес һәм Этолия көнбайышына һәм Закинф, Лефкас, Итака утрауҙарына булған күренештәрҙе үҙ эсенән ала. Туристик инфраструктура юҡ. Энос түбәһендә ҡасандыр Зевс Эониссий ғибәҙәтханаһы торған, хәҙер унда утрауҙың метеостанцияһы һәм радиовышкаһы урынлашҡан.
Мостовая (Пордонг ҡушылдығы)
Мостовая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пордонга йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡондоҙ (ҡала)
Ҡондоҙ ( Konduz, کندوز) — Афғанстандың төньяғында урынлашҡан ҡала. Ҡондоҙ провинцияһының административ үҙәге.
Бөгөлмә районы
Бөгөлмә районы (Бөгелмә районы) — Татарстандың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан муниципаль район.
Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы
Ғәлимуллин Рауил Йыһангир улы (Галимуллин Равиль Зиянгирович; 5 октябрь 1943 йыл — 20 ғинуар 2022 йыл) — ауыл хужалығы, партия һәм муниципаль орган хеҙмәткәре. 1994—198 йылдарҙа Шишмә район хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә Башҡорт АССР-ының ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың Дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рауил Йыһангир улы Ғәлимуллин 1943 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ы Стәрлебаш районы Буҙат ауылында тыуған.
Милләте татар, юғары белемле — 1973 йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1964 йылда, Аксён ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, Стәрлебаш районы Н. Крупская исемендәге колхоздың агрономы булып башлай. 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәт итеп ҡайҡас, Шишмә тәжрибә хужалығында ярауай бойҙай лабораторияһында фәнни эшмәкәр булып эшләй. Артабан Стәрлебаш райфоһында өлкән инспектор булып эшләй.
1972—1987 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында селекция буйынса фәнни хеҙмәткәр булып эшләй, Шишмә тәжрибә хужалығы директоры. 1987 йылда КПСС-тың Шишмә районы комитетына икенсе секретарь итеп һайланыла. 1989 йылда Шишмә районы халыҡ депутаттарыны советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. 1994 йылдан Шишмә районы администрацияһы башлығы. Шишмә районы 274-се Шишмә һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Лял-Юган
Лял-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәҙиә мәсете (Үскүдар)
Әхмәҙиә Мәсете (Ahmediye Camii; Мече́ть Ахмедие́) — шулай уҡ Кефче Деде Мәсете (Kefçe Dede Camii) булараҡ билдәле. Мәсет Истанбулдың Азия өлөшөндә Үскүдар районы Әхмәҙиә биҫтәһендә урынлашҡан.
Мәсет архитектор Мәхмәт Таһир-аға (Mehmed Tahir Ağa) тарафынан ғосман стилендә төҙөлгән. Төҙөлөш 1721 йылда башланған һәм бер йыл ғына дауам иткән. Мәсеткә ике тапҡыр ремонт яһалған (1861 һәм 1885) һәм 1965 йылда тулыһынса реставрацияланған.
Башта мәсет берҙән-бер бина булыр тип уйланылған, әммә һуңыраҡ эргәһендә зыярат барлыҡҡа килгән һәм өҫтәлмә ҡаралтылар төҙөлгән (имарәт, фонтан, мәктәп, мәҙрәсә, китапхана). 2008 йылға тиклем мәсет урынлашҡан район "Кефче Деде " исемен йөрөтә; мәсеттең икенсе исеме лә шунан алынған.
Ленинакандағы ер тетрәү (1926)
Не следует путать с Ленинаканским землетрясением 1988 года.
1926 йылдағы Ленинакан ер тетрәүе — 1926 йылдың 22 октябрендә Әрмән ССР-ның Ленинакан ҡалаһы янында булған иң ҙур ер тетрәү. Ер тетрәү эҙемтәләрен өйрәнеү өсөн, СССР Фәндәр Академияһынан геолог П. И. Лебедев етәкселегендәге ғалимдар төркөмө ебәрелә, Төркөсдөң доклады 1927 йылдың 9 мартында академик Левинсон-Лессинг тарафынан академияға тәҡдим ителә һәм һуңынан баҫтырып сығарыла.
Ер тетрәү ваҡиғаһы (Лебедев доклады буйынса)
Ер тетрәү Аракстың ҡушылдығы Арпачай туғайлығында була. Ер тетрәү Тифлистағы физик обсерватория һәм Ленинградтағы Пулков обсерваторияһы сейсмографтар тарафынан яҙып алына. Ер тетрәү ике тапҡыр һелкенеү булғандан һуң башлана. Беренсе тапҡыр һелкенгәндә (19 сәғәт 38 мин.) Ленинакан ҡалаһының партия комитеты бинаһының көнсығыш яғында эленеп торған башня сәғәттәр туҡтай. Ҡалала һәм районда иң ҙур емереклектәргә алып килгән икенсе һелкенеүҙә, 22сәғ.58 мин.-ты күрһәткән телле бүлмә сәғәттәре туҡтап ҡала
Ер тетрәүҙең көсө Ереван, Тифлис, Батум, Сочи ҡалаларында һиҙелә, әммә унда етди зыян килтермәй. Карс ҡалаһына яҡын урынлашҡан, төрөк сигендәге ауылдар ҙур зыян күрә, ләкин унда (йәғни төрөк биләмәһенә) совет ғалимдары үтә алмай. Карстағы совет консулының хәбәр итеүенсә, 20-гә яҡын ауыл емерелгән була.
Ер тетрәүҙең үҙәге Ленинакандан бер нисә саҡрым көньяҡтараҡ урынлашҡан була. Артабанғы көндәрҙә, Яңы йылға тиклем, көсһөҙ генә ер аҫты һелкенеүҙәре ҡабатланып тора.
Совет территорияһында 44 ауыл ер тетрәүҙән зыян күрә, шуларҙың туғыҙы һәм Ленинакан ҡалаһын тулыһынса емерелә, Үлгәндәрҙең һаны 300 тирәһе булһа, шунсаһы уҡ кеше төрлө тән йәрәхәттәре ала, уларҙың күбеһе ауылдарҙан, ә әҙерәк өлөшө— Ленинакан ҡалаһынан.
Ленинаканда ҙур таш биналар емерелеүгә нығыраҡ дусар була (диуарҙарында ҙур ектәр, штукатурканың ҡойолоуы), шулай ҙа имен тороп ҡалалар.
Һығымта рәүешендә ғалимдар түбәндәгеләрҙе билдәләй Был ер тетрәү төҙөлөш эштәрен тупаҫ боҙоу һәм төҙөгәндә антисейсмик шарттарҙы үтәмәү арҡаһында, Ленинакан районы өсөн катастрофа булды. Уның көслө ер тетрәүҙәр рәтенә инмәгәне Ленинакан ер тетрәүен һәм 1908 йылдағы билдәле Мессин ер тетрәүен Пулкоов Обсерваторияһындағы приборҙар күрһәткән тайпылышты сағыштырыуҙан да билдәләп була.
Башҡорттарҙың хәрби тарихы (энциклопедия)
«Башҡорттарҙың хәрби тарихы» энциклопедияһы — башҡорттарҙың һәм Башҡортостан халыҡтарының хәрби тарихына бағышланған фәнни-популяр баҫма.
Тасуирлама
Энциклопедияла XVII-XIX быуаттағы башҡорт ҡораллы формированиелары, 1812 йылғы Ватан һуғышы осоро, Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғышы тураһында материалдар йыйылған. Шулай уҡ башҡорт хәрби формированиелары ҡатнашҡан хәрби операциялар, ҡораллы конфликттар һәм һуғыштар тураһында, башҡа хәрби формированиелар һәм частар составында хеҙмәт иткән башҡорттар тураһында материал тупланған. Башҡорттарҙың хәрби хеҙмәте, хәрби званиелар, титулдар һәм наградалар, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осоро матбуғаты менән бәйле хәрби учреждениелар тараһында документтар тәҡдим ителә. Китап хәрби байраҡтар, маҡтау ҡағыҙҙары, хәрби кейем формалары һүрәтләнгән фотоматериалдар менән тасуирланған.
Китап ике өлештән тора. Китаптың беренсе өлөшө башҡорт хәрби тарихының Рәсәй дәүләте составына ингәнсе һәм унан һуң осорҙарҙы тасуирлай торҡан очерктарҙан тора.
Китаптың икенсе өлөшө алфавит тертибендә төҙөлгән очерктарҙан тора. Икенсе өлөштә: Советтар Союзы геройҙары һәм Дан орденының тулы кавалерҙары, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары; крайҙа тыуып башҡорт частарында хеҙмәт итеүселәр, башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусылар (Башҡорт хәрби шураһы, Башревком ағзалары, командирҙар һәм комиссарҙар, ҡораллы формированиеларҙың полк һәм дивизия муллалары, хәрби учреждениелар етәкселәре һәм башҡалар); Граждандар һуғышында ҡатнашыусылар, Аҡтар хәрәкәте эшмәкәрҙәре һәм ҡыҙылармеецтар, башҡорт дворяндарынан контон начальниктары, XVII-XVIII быуатта башҡорт ихтилалдарында, 1773-1775 йылдарҙығы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусылар, Ырымбур хәрби һәм генерал-нубернаторҙар; XVI быуаттың икенсе яртыһында — XX быуат башында Рәсәй һуғыштарында һәм хәрби походтарында ҡатнашыусылар; Изге Гергий, Изге Владимир, Изге Анна һәи Изге Станислав ордендары кавалерһары, шулай уҡ Георгий Тәреһе ордены билдәһе менән бүләклкнгәндәр.
Наградалар
2014 йылдың октябрендә Мәғариф өлкәһендә инновацион технологиялар төбәк-ара үҙәге, А. И. Герцен исемендәге дәүләт универсаль өлкә фәнни китапханаһының Вятка дәүләт гуманитар университеты ойошторған Бөтә Рәсәй «Тарих; археология; этнография» конкурсында «этнография» номинацияһында «Гуманитар өлкәлә иң яҡшы фәнни китап тип танылды. .
Ғилми редакция коллегияһы
Баш мөхәррир — Ә. З. Әсфәндияров.
Редакторҙар — К. И. Әһлиуллина, И. Ғ. Аҡманов, Р. Ғ. Буканова һәм башҡалар.
Баҫманы «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы хәҙмәткәрҙәре әҙерләне.
Директор — У. Ғ. Сәйетов. Энциклопедия 2013 йылда баҫылды.
Пензенго-Яха
Пензенго-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Идол (Ней ҡушылдығы)
Идол — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каплина Полина Андреевна
Каплина Полина Андреевна (16 август 1999 йыл) — Рәсәй гандболсыһы, Мәскәү «ЦСКА» ҡапҡасыһы.
Биографияһы
Полина Андреевна Каплина 1999 йылдың 16 авгусында Иркутскиҙа тыуған. Бала сағы Ырымбурҙа үткән. Гандбол менән 13 йәштән шөғөлләнә башлай. Буйының оҙон булыуы арҡаһында ҡапҡасы булып китә.
Муланда
Муланда — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коскара йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Каплина Полина Андреевна
Карьераһы
Профессиональ гандбол менән «Кубань» клубы өсөн Краснодарҙа уйындарҙа шөғөлләнә башлай. Полина 2016 йылдың йәйендә төп командаға эләгә алмай, әммә бер йылдан һуң Краснодар командаһының төп ҡапҡасыһы Бахшиева Виктория декрет ялына киткәс, төп команда өсөн уйнай башлай.
Муланда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Каплина Полина Андреевна
Карьераһы
2017/2018 йылдар миҙгелендәге уйындарҙа үҙе өсөн 50 проценттан ашыу кире ҡаҡҡан туптар һөҙөмтәлелеген күрһәтә. 2018/2019 һәм 2019/2020 йылдар миҙгелендә ул ЕГФ кубогында сығыш яһай, шулай уҡ Рәсәй Кубогы финалына барып етә һәм Рәсәй чемпионатының бронза призеры була.
Муланда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каплина Полина Андреевна
Карьераһы
2018 йылда Дебреценда 20 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙҙар араһында донъя чемпионатында ҡатнаша, унда Рәсәй йыйылма командаһы дүртенсе урынды яулай. Полина Каплина был турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы була, ул 42 процент тупты кире һуға
2019 йылдың йәйендә яңы ойошторолған Мәскәү «ЦСКА» клубына күсә. 2019/2020 йыл миҙгелендә 217 ташлауҙан 94 сейв башҡара.
2020 йылда Рәсәй йыйылма командаһына саҡырыла. 2020/2021 йыл миҙгеле башында Каплина Звенигородтың «Йондоҙ» ҡуртымына китә, унда 8 уйын үткәрә, 120 туптан 43 тупты кире һуға. Октябрь айында Шана Массон һәм Анна Седойкина йәрәхәтләнгәндән һуң «армеецтар» составына килә. Ҡайтҡандан һуң чемпиондар Лигаһының төркөм уйынында Венгрияның «Дьор» командаһына ҡаршы ҡатнаша, матч аҙағында ете метрлы һөжүмде кире ҡаға һәм команда өсөн мөһим бер нисә сейв башҡара.
Ялан Йәркәй (йыр)
Ялан Йәркәй (Ялан Яркей) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр). Төрлө варианттары бар.
Йөкмәткеһе
Риүәйәт буйынса, йырҙың авторы — Буранбай сәсән. Йырҙа башҡорт ерҙәрен межалап, сит-яттарға һатыуға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара. Уға урмандарҙа йәшеренеп йөрөргә тура килә. Шул саҡ уны 9-сы башҡорт кантоны начальнигы Ҡаһарман Ҡыуатов, тауышы буйынса танып, губернатор В. А. Перовскийға алып бара.
Француздарға ҡаршы һуғышта Йәркәй күрһәткән батырлыҡтарҙы хәтерләп, губернатор уны ғәфү итә. Сәсән тыуҙырған йырҙы «Ялан Йәркәй» тип атай башлайҙар.
Йырҙы яҙыуҙың икенсе төрлө версияһы ла бар. Йырҙа Туҡ-Соран башында, Тоҙ юлы буйындағы киң яланды һатып алған Тимашев тигән боярға ҡаршы сыҡҡан Йәркәй батыр тураһында һүҙ бара.
Донъяның ярлы-ябағайға һәм байҙарға бүленеүе йырҙа кинәйәле итеп «баҡыр» һәм «алтын» менән сағыштырыла. Йыр ҡыйырһытылған халҡы өсөн йәне әсегән батыр исеменән яңғырай.
Характеристикаһы
«Ялан Йәркәй» эпик характерҙағы йыр, яңғырау диапозоны киң (2 октава тирәһе), темпы һәлмәк. Көй нигеҙендә мажор һөйкәлеш пентатоникаһы ята. Йыр көйөн уйнауға алмаш ритм, йыш осрай торған синкоптар менән октаваға тиң диапозон хас. Көйҙөң үҙенсәлеге — квинт тондарында һәм беренсе һөйләмдә миксолид түбән 7-се баҫҡыс, икенсеһендә тониктар.
Башҡарыусылар
Башҡарыусылар — йырсылар Фәтих Ғәбитов, К. М. Дияров, Ғиниәт Ушанов.
Ҡулланыу
Йырҙың инструменталь вариантын композитор Х. Ф. Әхмәтов яҙа.
Елкән ҡанатлылар
Елкән ҡанатлылар (Papilionidae, (Парусники) — Тәңкә ҡанатлылар ғаиләһенән суҡмар мыйыҡлы көнөҙгө күбәләктәр. 570 -тән артыҡ төрө билдәле, күбеһе тропиктарҙа тереклек итә; Рәсәйҙә яҡынса 40 төрө бар.
Ҡанат йәйеме Европа төрҙәрендә 90 мм, тропик төрҙәрдә 250 мм; артҡы ҡанаттары эске ҡырыйы буйынса дуғга һымаҡ уйыемлы һәм ҡорһағына тейеп тормай. Аҡһыл һәм төрлө төҫтә. Аяҡтары яҡшы үҫкән. Ҡарышлыуыҡтарының күкрәк алдында сәнескеке һымаҡ итсел еҫле биҙҙәре бар, ҡурҡыныс янағанда улар тышҡа сыға һәм шайыҡса бүлеп сығара. Сатыр сәскәлеләр, ҡантибәрсәләр һ.б. үҫемлектәрҙә һәм ағастарҙа йәшәйҙәр. Ҡурсағы, ғәҙәттә, асчыҡтан-асыҡ аҫылынып тора. Ғаиләнең исеме күбәләктәрнең осоу рәүешеннән алынган — ҡанаттары менән бер нисә тапҡыр елпенеп, иркен осалар.
Ох-Я
Ох-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы
Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы (1931, Ҡыйғы районы, Сирбай ауылы —) — инженер, техник фәндәр кандидаты. Мәсәғүт уҡытыусылар институтында (1949—1950), Иркутск хәрби училищеһында уҡый. Өфө авиация институтын тамамлай. Өфө авиация институты уҡытыусыһы.
Биографияһы
Юмпир Дәүләтша улы Зөлҡәрнәев 1931 йылда Ҡыйғы районы Сирбай ауылында тыуған.
1949 йылда Үрге Ҡыйғы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, 1949—1950 йылдарҙа Мәсәғүт уҡытыусылар институтында уҡый.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Ҡолбаҡ башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1950—1951 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Ҡыйғы райкомында эшләй.
1954 йылда Иркутск хәрби училищеһына уҡырға инә.
1954—1958 йылдарҙа Германия, Литва, Эстония авиация частарында хеҙмәт итә.
1960 йылда Рига хәрби авиация академияһына уҡырға инә. Уҡыу йорто ябылғандан һуң, майор дәрәжәһендә Совет Армияһынан демобилизациялана, һәм Өфө авиация институтында (УАИ) уҡыуын дауам итә.
1965 йылда Өфө авиаинститутының көндөҙгө аспирантураһына уҡырға инә, ә 1967 йылда Ҡазан авиация институты аспирантураһына күсә. Техник фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай
1968—1996 йылдарҙа доцент Зөлҡәрнәев Юмпир Дәүләтша улы Өфө авиация институтының авиация приборҙары төҙөү кафедраһында преподаватель, электр-механика факультеты деканы урынбаҫары, уҡытыу-тәрбиә кафедраһы мөдире урынбаҫары кафедра мөдире була, кафедра мөдире вазифаһын ваҡытлыса башҡара. Был йылдарҙа 18 махсус дисциплина буйынса уҡыта.
Әлеге ваҡытта тыуған төбәге тарихын өйрәнә.
Бланьяк монастыры
Бланьяк монастыры (Monastère de Notre Dame des Sept-douleurs et de Sainte-Catherine de Sienne) — ҡатын-ҡыҙҙар өсөн элекке доминикандар (траппистар) монастыры. Доминикан орденына ҡараған был монастырь Францияның Тулуза ҡалаһының янында торған Бланьяк коммунаһы территорияһында урынлашҡан. Бланьяк ҡалаһы Бланьяк коммунаһының административ үҙәге булып тора. Унда 21 меңдән ашыу халыҡ йәшәй. Үрге Гаронна департаменты составында тора. Бланьяк монастыры 1852—1939 йылдарҙа эшләүсе монастырь булған. Монастырь башта XVII быуаттың урталарында Мийо аристократтары ырыуынан сыҡҡан барон Ж.' Ми Альдегье тарафынан неоготика стилендә төҙөлгән һарайҙа урынлашҡан була һәм эшләй. 1852 йылда монастырға нигеҙ һалынған. Артабан ул дини эштәрҙе үҙ бинаһында башҡарған. Бланьяк монастырының эше 1939 йылда туҡтатылған.
Тасуирлау һәм тарихы
Бланьяк монастыры 1852—1939 йылдарҙа эшләүсе монастырь булған. Монастырь башта XVII быуаттың урталарында Мийо аристократтары ырыуынан сыҡҡан барон Ж.' Ми Альдегье тарафынан неоготика стилендә төҙөлгән һарайҙа урынлашҡан була һәм эшләй. 1852 йылда монастырға нигеҙ һалынған. Артабан ул дини эштәрҙе үҙ бинаһында башҡарған. Бланьяк монастырының эше 1939 йылда туҡтатылған.
Француз теле
Француз теле (français, la langue français) — француздарҙың теле (Францияның рәсми теле).Яҙмаһы латин алфавиты нигеҙендә. Француз теле 29 илдә дәүләт теле булып тора: Франция, Канада, Бельгия, Швейцария, Ливан, Люксембург, Монако, Марокко, Алжир, Туниста һәм Африканың бер-нисә илендә.
Һинд-европа телдәре ғаиләһенә ҡарай (роман төркөмө, галл-роман төрө). Ябай латин теленән сыҡҡан, башҡа роман телдәренә ҡарағанда унан ныҡ алыҫлашҡан. БМО (ООН) һәм ЮНЕСКО-ның рәсми телдәренең береһе. Француз теле - бик күп халыҡ-ара ойошмаларҙың рәсми теле һәм сит ил теле булараҡ иң күп өйрәнелгән телдәрҙең береһе. «Франкофония» халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, француз телендә ысынлап аңлаша алған кешеләр һаны— 274 миллион.
Тарихы
Ябай һөйләш латин теленең айырым француз теленә әүерелеү процесы VI быуаттан VIII быуатҡа тиклем осорҙо ала. Иң боронғо француз телендәге текстар— Страсбург анттары (842 йыл) һәм Изге Евлалия тураһында секвенциялар (IX быуат аҙағы). Урта француз теленә классик латин теле көслө йоғонто яһай.