cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәниев Ривнер Фазыл улы
Биографияһы
1959 йылда Өфө авиация институтын тамамлай. 1959—1961 йылдарҙа Минавиапромдың конструктор бюроһында инженер-конструктор булып эшләй. СССР Фәндәр академияһының Машиналарҙы өйрәнеү институты аспирантураһында уҡыуын дауам итә, уны тамамлағандан һуң 1964—1971 йылдарҙа УССР (Киев) Фәндәр академияһының механика институтында кесе, артабан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1966 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһен алыуға өлгәшә. Ә 1969 йылда — техник фәндәр докторы дәрәжәһен ала; 1971 йылда — профессор ғилми дәрәжәһе бирелә; 1987 йылда — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты; 1994 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (механика һәм машиналар эшләү һөнәре буйынса).
1971 йылдан 1978 йылға тиклем — УССР Фәндәр академияһы Механика институтының идара ителеүсе системалар динамикаһы һәм тирбәлеүҙәр теорияһы бүлектәре мөдире, Киев Граждандар авиацияһы инженерҙары институтында (Киев ҡалаһы) юғары математика кафедраһы профессоры; 1978—1986 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институтының вибротехника бүлеге мөдире.
1986 йылдан 1995 йылға тиклем — «Волна» фәнни-инженер үҙәге директоры — СССР Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институты директоры урынбаҫары; 1995 йылдан 2010 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһының тура булмаған тулҡын механикаһы һәм технологияһы Ғилми үҙәге (НЦ НВМТ РАН) директоры; 2009 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге Машиналар өйрәнеү институты (ИМАШ РАН) директоры.
СССР Миннефтепромының нефть-газ сәнәғәтендә тулҡын һәм тирбәлеү процестарын фвйҙаланыу буйынса Ғилми советы рәйесе.
Ғәниевтың ғилми эшмәкәрлеге өлкәһе — машиналарҙа һәм аппараттарҙа тура булмаған тирбәлеү, вибрация һәм тулҡын процестары.
Нефть-газ сығарыу өлкәһендә ул ҡатламдарҙың нефть биреүен арттырыу өсөн ҡулланылған тулҡын технологияһына нигеҙ һала.
Наградалары
Почёт ордены, IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены, Александр Невский ордены.
Табип Фидлер йорто
Табип Фидлер йорто — Алматылағы бина, Верный ҡалаһының билдәле табибы — Лев Николаевич Фидлер өсөн төҙөлгән.
Тарихы
Йорт Верный ҡалаһының билдәле табибы, Семиречье педиатрияһы һәм офтальмологияһына нигеҙ һалыусы   Лев Николаевич Фидлер  өсөн махсус һалына. Уның йортонда бушлай күҙ дауаханаһы эшләгән. Табиптың исеме һәм эшмәкәрлеге Мөхтәр Әүәзовтың «Абай юлы» романы биттәрендә телгә алына.
1917 йылда бина национализациялана.
Д. А. Фурмановтың «Фетнә» романында бинала Семиречье өлкәһенең ғәҙәттән тыш комиссияһы  урынлашҡан, тип телгә алына.
Совет осоронан һуң, беренсе Республика офтальмология фәнни-тикшеренеү институты урынлаша, шәфҡәт туташтары курстары үтә,  ә унан һуңыраҡ осорҙа Республика медицина училищеһы филиалы урынлаша
1993 йылда бина Монголияға илселеген урынлаштырыу өсөн ҡуртымға тапшырыла. Бина үҙгәртеп ҡорола, шунлыҡтан уның тарихи йөҙө үҙгәрә
2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса  бинала Евразия банкы урынлаша.
Архитектураһы
Фидлер йорто ҡаланың тарихи өлөшөнөң ХХ быуат башындағы төҙөлөш өлгөһө булып тора. Бина тянь-шянь ҡарағай бүрәнәләренән һалынған, диуарҙары штукатурланған һәм ағартылған. Был бер ҡатлы, кирбес цоколдән торған ҡоролма. Тәҙрәләре ҡыҫанланған. Кәрнизе ябай, тура мөйөш формаһында.
Коз-Вэр-Иоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Табип Фидлер йорто
Һәйкәле статусы
2010 йылдың 10 ноябрендә Алматы ҡалаһы әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларының  яңы Дәүләт исемлеге раҫлана, шул ул ваҡытта ошо сәбәп менән алдағы  бөтә булған  ҡарарҙар  көсөн юғалтҡан тип таныла. Был ҡарарҙа Фидлер йорто урындағы әһәмиәттәге ҡомартҡы статусын һаҡлап ҡала. 2014 йылда һаҡлау зоналары сиге раҫлана.
Коз-Вэр-Иоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вонжуга
Вонжуга (Вольжуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 317 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Табип Фидлер йорто
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вонжуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Кесе Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нура ауыл Советы
Нура ауыл Советы — Белорет районы муниципаль районы ауыл биләмәһә, муниципаль берәмек. 2010 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 379 кеше, 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 411 кеше. Административ үҙәге — Отнурок ауылы.
Ауыл биләмәһе башлығы — Наҙершина Мәҙинә Мозафар ҡыҙы Эштәр идарасыһы — Штырляева Валентина Михайловна.
Нура ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәтенең почта адресы:
453510, Башҡортостан Республикаһы, Белорет районы, Отнурок ауылы, Совет урамы, 11-се йорт.
Состав
2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Башҡортостан Республикаһы Белорет районы муниципаль районының Нура ауыл Советы ауыл биләмәһе составына кергән халыҡ иҫәбе һәм торама пункттар исемлеге. Йәмғеһе — 379.
Тарихи белешмә
Торна ауыл Советы (Журавлинский сельсовет) 40-сы йылдарға тиклем Торналар һаҙында урынлаша. 1940 йылдан 1971 йылға тиклем ауыл Советы Катайка ауылында була. Был ауыл Советының рәйестәре вазифаһын Якименко Ольга Ильинична, Зобнин Виктор Иванович башҡара. 1971 йылда ауыл Советының атамаһы Нура ауыл Советына үҙгәртелә.
2005 йыл — ауыл Отнурок (Закон «О внесении изменений в административно-территориальное устройство Республики Башкортостан в связи с образованием, объединением, упразднением и изменением статуса населенных пунктов, переносом административных центров» от 20 июля 2005 года, N 211-з).
Ҡыҫҡа белешмә
Ауыл Советы территорияһында урта белем биреү мәктәбе, мәҙәниәт йорто, ауыл китапханаһы, Көньяҡ Урал Дәүләт ҡурсаулығының Нура урман хужалығы, фельдшер пункты эшләй.
Гидрография
thumb|
Лайндте-Яха
Лайндте-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кунова
Кунова — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/1122/115 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Чебур-Юган
Ай-Чебур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чебур-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йожеф Папаи
Йожеф Папаи (Jоzsef Pápay) (1 июль 1873 йыл, Надьигманд, Австро-Венгрия империяһы — 9 июнь 1931 йыл, Дебрецен, Венгрия) — тел белгесе, Рәсәй фин-уғыр халыҡтарын өйрәнгән этнограф, Дебрецен университеты профессоры.
Рәсәйҙә фин-уғыр халыҡтарын өйрәнеүе
Йожеф Папаи (венгр телендә башта фамилия, шунан исем әйтелә- Папаи Йожеф) 1892 йылда Пешт университетына инә, бында ул венгр һәм фин-уғыр телдәрен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Ул тел белгесе булырға әллә ҡасан уҡ хыяллана башлай — Регули Антал йыйған тел буйынса материалдарҙы өйрәнеп, халыҡҡа аңлатырға була. 1896 йылда Папаи университетты тамамлай һәм шуның киләһе йылына уҡытыусылары Жигмонд Шимони һәм Пала Дьюлаи тәҡдиме буйынса граф Йене Зичи етәкселегендәге Азия экспедицияһына китә. Фәнни экспедиция Рәсәй музейҙарында һаҡланған венгрҙарҙың боронғо тарихына ҡағылышлы материалдары өйрәнеүгә бағышлана. Будапешт университетынан венгр теле белгесе булып сыға һәм яңы ғына асылған фин-уғыр телдәре буйынса айырым белгестәр әҙерләү башланыу менән бәйле, Папаи Х1Х быуат аҙағы-ХХ быуат башы кимәлендә тел ғилеме һәм боронғо тарих буйынса белем алып өлгөрә. Тик ул урыҫ телен белмәй. 1897 йылдың декабрендә ул урыҫ телен өйрәнеү маҡсаты менән Санкт-Петербургҡа юллана, шунан Хельсинки ҡалаһына китә. 1898 йылдың мартында ул экспедиция составында Одессаға килә, унан Тифлискә бара, бында ул башҡа экспедиция ағзаларынан айырылып ҡала һәм Дондағы Ростов һәм Пенза аша Ҡазанға китә. Ҡазанда ул Шувашкар (Чебоксар) өйәҙендә тел һәм этнография буйынса материалдар йыйырға әҙерләнергә уйлай. Был ҡалала ул сыуаш, удмурт һәм мари телдәрен өйрәнә. Ғалим 11 ауылда булып өлгөрә: Тюрлема, Семенкино, Липовка, Карачево — элекке Никольское, Тогаево, Бичурино, Кошки һәм башҡа. Бынан һуң ул Чебоксарға бара, 1898 йылдың 25 майында пароходта Чебоксарҙан китә һәм 26 майҙа Папай Ҡазанға барып етә, унан венгрҙарға туған боронғо уғыр-остяктар еренә, Пермгә китә.
Июлдә Папаи ханттар янына Самаровоға килә. Регули маршруты буйынса Папаи Березово ауылына, унан Обдорскиға (Салехард) сәйәхәт ҡыла. Бында хаттар ярҙамы менән ул Регули яҙып алған ҡайһы бер батырҙар тураһында йырҙарҙың тарихын, мәғәнәһен өйрәнә. Бынан тыш Папаи төньяҡ ханттар араһында тел һәм этнография буйынса материалдар йыя.
Дебрецен университеты профессоры
1908 йылда ул Венгрия фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы булып китә. Шул уҡ йылда Папаи Дебреценда Реформаторҙар коллегияһының йәмғиәт фәндәре кафедраһында уҡыта башлай. 1914 йылда уны яңы асылған Дебрецен университетының венгр һәм фин-уғыр кафедраһы профессоры итеп тәғәйенләйҙәр. Был вазифаны ул вафат булғансы башҡара. Уҡытыу менән бер рәттән Папаи Рәсәйҙән алып ҡайтҡан материалдарҙы эшкәртергә тырыша, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙың күбеһен киләһе быуындарға эшкәртергә ҡала.
Тэер виллаһы
Тэер виллаһы (нем. Thaersche Villa ) — Түбәнге Саксониялағы Целле ҡалаһында ҡалаһында ике ҡатлы фахверк йорто, 1793 йылда ғалим Альбрехт Тэер заказы буйынса төҙөлгән. Өсөнсө рейх осоро ваҡытында бинала СС уҡыу үҙәге урынлашҡан;  архитектураның ҡала ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1786 йылда ауыл хужалығы проблемалары менән шөғөлләнеүсе ғалим Альбрехт Даниель Тэер, Целлела Даммашвизен зонаһы менән Ам-Тиргартен урамы араһындағы хәҙерге парк биләмәһен һатып ала. Алты йылдан һуң ул үҙе һәм ғаиләһе өсөн резиденция кеүек ике ҡатлы фахверк бинаһын төҙөй. 11 йыл үткәс, Тэер ҡаланан китә, уның йорто һатыла: бина туристар өсөн ҡунаҡхана һәм ресторан кеүек файҙаланыла башлай. XIX быуатта вилланың яңыртылған штукатурланған көнбайыш фасады төҙөлә. Германияла власҡа национал-демократтар килгәндән һуң, 1934 йылда, бина ҡала милкенә күсә һәм шул уҡ йылда СС уҡыу үҙәге сифатында файҙаланыла башлай. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Целле ҡалаһында торлаҡ йорттар етешмәү сәбәпле, бина күп фатирлы йорт итеп үҙәгртелә.
2007 йылдағы архитекторҙар виллаға кисекмәҫтән капиталь ремонт кәрәклеген аңлай: ул ваҡытта бөжәктәр (ағас ҡоротҡостары) ағас ҡаралтыға күп урында һиҙелерлек  зыян килтереп өлгөрә. Йорт ҡыйығы һәм фасады  шулай уҡ  ҡурҡыныс хәлдә була — уларға тулыһынса емерелеү янай. Яҡынса 1,7 миллион евро булған ҡатмарлы төҙөлөш проектын тормошҡа ашырыу барышында бина  үҙгәртеп ҡорола һәм яңынан тергеҙелә: атап әйткәндә, уның ҡыйығы һүтеп алына, герметизациялана һәм урынына кире ҡуйыла, XVIII быуат аҙағында төҙөлгән  фасадына тарихи ҡиәфәте ҡайтарыла. Иҫке вилла үҙе  2010 йылда Өсөнсө  рейх осорондағы ҡала тарихын тикшереүсе  урындағы фондҡа тапшырыла: уның документтар коллекцияһы һәм махсуслаштырылған китапханаһы  киң публика өсөн асыҡ була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мөхәммәттең дипломатлығы
Мөхәммәттең дипломат карьераһы (570 й. — 8 июнь 632) — Мөхәммәттең с.ғ.с. иртә Ғәрәбстандағы үҫеп килгән мосолман өммәте башлығы булыу осорон һәм Ғәрәбстандағы, уның тирә-яғындағы башҡа халыҡтарҙың хакимдары менән хатлашыуын үҙ эсенә ала. Был осор исламға тиклемге Ғәрәбстандағы яһилиәт йолаларынан иртә ислам идара итеү системаһына күсеүе, шулай уҡ шәриғәт ҡанундарына һәм ислам теократияһына ярашлы ислам юриспруденцияһын сағылдырыусы принциптарын урынлаштырыу менән билдәләнә.
Тарихы
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Мөхәммәт с.ғ.с. башҡа лидерҙар менән хаттар, илселәр аша бәйләнеш урынлаштырған йәки шәхсән рәүештә уларға, мәҫәлән, Таифҡа барған ; Мөхәммәт исламға күсергә саҡырған мөрәжәғәтен Ғәрәбстандан ситтә таратырға йыйынған. Һаҡланып ҡалған хатлашыу миҫалдарына Ираклийға, Хосров II һәм Негусҡа яҙған хаттары инә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғәрәбстан ярымутрауында башҡа лидерҙар менән бәйләнештәр булдырһа ла, был сиктәрҙән ары хаттар киттеме, юҡмы икәне һорау тыуҙыра.
Мөхәммәттең дипломат булараҡ карьераһының төп билдәләүсе мәлдәрен түбәндәгеләр тәшкил итә: Ғәҡәбә бәйғәте, Мәҙинә Конституцияһы һәм Хоҙайбиә солохо. Хәбәр ителеүенсә, Мөхәммәт ислам диненә саҡырып, башҡа билдәле лидерҙарға ебәргән хаттарҙа көмөш мөһөрөн ҡулланған.[1][2][3]
Шаҡша (Өфө районы)
Шаҡша (элекке исеме — Шаҡша станцияһы ҡасабаһы) — БАССР-ҙың Өфө районындағы эшселәр ҡасабаһы, 1980 йылда Өфө ҡалаһы составына инә. Шаҡша ауыл советының административ үҙәге.
Шаҡша ҡасабаһы Шаҡша тимер юл станцияһындағы эш менән бәйле барлыҡҡа килгән. Түбәндәге ауылдарҙы үҙ эсенә алған: Кирбес заводы ҡасабаһын (унан урындың Кирбес тигән халыҡ атамаһы ҡалған), Протез заводы ҡасабаһын (унан урындың Протез тигән халыҡ атамаһы ҡалған), Ҡасим ауылын (элекке Аксаковтар имениеһы), Курочкин ауылы.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 20 мартындағы 6-2/85 һанлы «Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы административ ҡарамағына тапшырыу тураһында» указында ошолай тип әйтелә:
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
Өфө районының Шаҡша эшселәр ҡасабаһын халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы административ ҡарамағына тапшырырға.
Өфө, 20 март 1980 йыл.
N 6-2/85
Агломерация сәйәсәте һөҙөмтәһендә Өфө халҡы миллионға тиклем етә. Көтөп алған миллионлы ҡала статусын Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы рәсми рәүештә 1980 йылдың 12 авгусында ала.
Цюрупа урамы (Өфө)
Цюрупа урамы — Өфөнөң Киров һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Ағиҙел йылғаһы ярынан башлана һәм тамамлана. Йыш ҡына «Цурюпа урамы» тип яңылыш әйтелә.
Тарихы
Цюрупа урамы — Өфөлә иң боронғо урамдарҙың береһе. Ул XVIII быуаттарҙа Ҙур Ильин урамы сатынан төньяҡҡа ҡарай формалаша башлай. Башланғысын Трунилов биҫтәһенән ала. Тәүҙә почта тракты булараҡ ҡулланыла, шуның өсөн уның йырындары аша күперҙәр төҙөлә. Уның тәүге атамаһы — Больничный урамы, сөнки унда губерна дауаханаһы торған. XIX быуат башында бында ағас губернатор йорто һалына (һаҡланмаған), аҙаҡ Губернатор урамы тип атала башлай (һуңынан башҡа урам да шундай исем ала, унда ла Губернатор йорто төҙөлгән).
Өфө планы буйынса 1819 йылда элек бер яҡлы булған Губернатор урамы ике яҡлы урамға әйләнә. Унда Полиция идаралығы, почта бүлексәһе, казармалар һәм казак атаманы йорто төҙөлә. Губерна телеграфы төҙөлгәндән һуң урам тағы исемен үҙгәртеп, Телеграфный урамы тип атала башлай.
1920 йылдан алып урам революционер-большевик Н. В. Подбельский хөрмәтенә сираттағы исемен ала, ә 1928 йылда тулыһынса дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре Александр Дмитриевич Цюрупа хөрмәтенә Цюрупа исеме менән алмаштырыла.
Транспорт
Төньяҡ өлөшө шәхси секторға һуҙыла, шуға күрә йәмәғәт транспорты урамдың көньяҡ яғын хеҙмәтләндерә. 2011 йылдың сентябрендә Цюрупа урамына параллель булған Ленин урамы автобустар һәм маршрут таксиҙары менән хеҙмәтләндерелә, ә Цюрупа урамының төп йәмәғәт транспорты булып троллейбустар тора. 2011 йылдың сентябрендә Ленин урамында бер яҡлы хәрәкәт индерелгәс, күп автобус маршруттары Цюрупа урамына күсерелә.
Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы
Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы (28 март 1953 йыл) — СССР хоккейсыһы, һөжүмсе. Ҡурған хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
Биографияһы
Баймөхәмәтов Ринат Бикбулат улы 1953 йылдың 14 мартында (документтары буйынса — 28 март) Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөла хәрби лётчик ғаиләһендә тыуа. Әсәһе уны өйҙә таба, Ринатты ике аҙнанан һуң ғына теркәйҙәр. Һуңынан атаһын Ҡурғанға күсерәләр, унда Ринат хоккей менән шөғөлләнә башлай.
Хоккей карьераһын тамамланғандан һуң реабилитолог һәм массажист булып эшләй. Мәскәүҙә йәшәй.
Тәбиғиндәр
Тәбиғиндәр, тәбиғун (اَلتَّابِعُونَ күплектә — табиғун; Табиины) — сәхәбәләрҙән ҡалған шәкерттәре быуыны. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең уҡыусылары һәм уларға эйәргән, Аллаһ Рәсүле менән туранан-тура аралашмаған мосолмандар быуыны. Тәржемәһе — дауам итеүселәр, тарафдарҙар.
Билдәләмәһе
Тәбиғиндәр ваҡыты Пәйғәмбәр вафат булғандан һуң башлана (һижрәнең 11 йылы) һәм һижри 180 йылда тамамлана.
Ислам хоҡуҡ белеме Ҡөрьәнгә нигеҙләнгән, әгәр ҙә бер төрлө генә аңлатма биреп булмаһа, Пәйғәмбәр хәҙистәре, улар булмаһа, тәбиғин ғәмәлдәре (һүҙҙәре) ҡулланыла.
Тәбиғиндәрҙең һөйләгәндәре — ислам хоҡуҡиәтендә — фиҡһ — мөһим этап.
Уларҙан Ҡөрьән, Сөннәт һәм сәхәбәләр һүҙҙәре генә өҫтөнөрәк
Тәбиғиндәр мосолмандар һәм Ислам мәҙәниәте өсөн ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки улар белемде сәхәбәләрҙән алғандар һәм киләһе быуынға тапшырғандар.
Тәбиғиндәр өс категорияға бүленә:
Семёнова Ульяна Ларионовна
Спорт тормошо
Беренсе тренеры — Даугавпилс районы Медум урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы — Игорь Антонович Спогис.
Үҙәктә тороусы. Буйы — 218 см. Элекке СССР-ҙа иң оҙон буйлы ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе, һирәк осрай торған непатологик гигантизм.
1993 йылда Спрингфилд Дан залына, 1999 — Теннесс штатында булдырылған ошондай уҡ Ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол залына, 2007 йылда — Испанияла халыҡ-ара баскетбол федерацияһының Дан залына индерелгән.
XX быуаттың иң яҡшы Латвия баскетболисткаһы.
1988—1992 йылдарҙа Латвия НОК-ы вице-президенты. 1991 йылдан Олимпиаданың Латвия социаль фонды рәйесе.
Латвия физик культура дәүләт институтын тамамлай (1973).
Ҡобау (ырыу)
Ҡобау (урыҫ. Кубоу (род)) — Мең ҡәбиләһе башҡорттары составындағы ырыу. Ҡобау этнонимы ҡырғыҙҙарға таныш: уларҙа ҡоба ырыуы черик ҡәбиләһе составына инә. Ҡобау ырыуы ҡасандыр Мең һәм Көҙәй олоҫтары структураһында була.
Ырыу составы
(Ырыу аралары: асылы-ҡобау, бартал, батырша, бурнаҡ, ҡырғыҙ, мышар, мырҙа, сәфәр, таҙ, тау, тулаҡ, туаҡ, төркмән).
Фамилиялар
Вильдановтар, Хисмәтуллиндар һәм башҡалар.
Тораҡ пункттары
Ҡобау башҡорттары хәҙерге ваҡытта Иглин районының Иҫке Ҡобау һәм Яңы Ҡобау, Сыбаҡай, Сабитов, Таутөмән, Тәкәй ауылдарында, шулай уҡ улар нигеҙ һалған, аҙаҡ район үҙәге Иглинға әйләнгән Мәләкәс ауылында йәшәй. Көнбайыш ҡобауҙар Кәпәй-Ҡобау, Батырша-Ҡобау, Ҡаҙаҡлар-Ҡобау, шулай уҡ Бүздәк районының Теләкәй-Ҡобау, Таллыҡул ауылдарында йәшәй. Туймазы районында улар Яңы Арыҫланбәк, Иҫке Арыҫланбәк һәм Һайран ауылдарында йәшәй.
Этноним
А. А. Рамаскевич һәм С. Л. Волин буйынса, Ҡобау этнонимы монгол телендәге хуби — 'өлөш, удел' һүҙенән алынған.
Ғалимдар башҡорт этнонимы «ҡобауҙың» бер ниндәй йәшел үҫемлек булмаған, буп-буш асыҡ ятҡан ерҙе аңлатҡан «ҡоба» һүҙе менән бәйле тип иҫәпләй. Башҡорт этнографы Р. Г. Кузеев былай тип яҙа: «Тамырҙарында „ҡоба“ һүҙе булған топонимдар менән гидронимдар Алтайҙан Ҡаф тауҙарына тиклемге бөтә биләмәләрҙә киң таралған. Уларҙың шулай таралыуын Урта Азия һәм Көнсығыш Европалағы ҡайһы бер халыҡтарҙың этник тарихында ҡыпсаҡ дәүере булыуы менән бәйләргә кәрәк». Әзербайжанда Ҡуба ҡалаһының булыуы билдәле, элек ул Ҡоба ханлығының баш ҡалаһы булған. Көнсығыш авторҙар Ибн Хаукаль һәм Йакут ар-Румиҙар хәбәр итеүенсә, Урта Азияның Фергана өлкәһендә лә Ҡоба ҡалаһы булған, хәҙер ул Үзбәкстандың Кува районы үҙәге. Ҡарағалпаҡстанда һәм Төркмәнстанда Куба-тау һәм Куба-даг тауҙары бар. Волга бассейнында ярашлы рәүештә Аҡ һәм Тоҙло Куба йылғалары, шулай уҡ Алтайҙа Катунь йылғаһы ҡушылдығы Ҡоба атамаһын йөрөтә.
XI быуат авторы Мәхмүт Ҡашғариҙың «Төрки теле йыйынтығында» «ҡобау» һүҙе «аҡһыл-һоро» төҫтө аңлата. Башҡорт теленең этимологик һүҙлегендә был һүҙ «яҡты» тип тәржемәләнә. Венгр төркиәтсеһе Юлиус Немет кубан һүҙе «куба», йәғни «асыҡ» тамырынан хасил булған, тип аңлата.
Шулай итеп, урыҫ тенедәге «половцы» һүҙе төрки телендәге кубан/кумандың туранан-тура калькаһы, йәғни тәржемәһе («половцы» һүҙе — иҫке славян телендәге «полова», йәғни һалам), йәғни «половый», тимәк, һары йәки яҡты төҫ. Шулай итеп, урыҫ телендәге «половец» һүҙе «блондин» тип тәржемәләнә. XIV быуаттағы ғәрәп космографы Шамс ад-дин Димашки, Дәшт-и Ҡыпсаҡтың этник составын теркәгәндә түбәндәгеләрҙе яҙып ҡалдыра: «…Кибджак ҡәбиләһе төрки ырыуҙарынан тора: Барку, Туҡсаба, Исаба, Барат, Иль-Арас, Бурдж-уғлы, Манкур-уғлы, Йемәк… Улар араһынжа бәләкәй ҡәбиләләр ҙә бар — Тау Башкурт, Куманкý, Бузанкý, Баджна, Ҡарабүрекле, Аз, Джуртан…».
Әгәр Димашки мәғлүмәттәрен картаға төшөрһәк, түбәндәгене күрербеҙ: Йемак ҡәбиләһе Иртышта йәшәгән; Тау Башкурт ҡәбиләһе, йәғни «тау башҡорттары», — Уралда; Токсаба ҡәбиләһе — Дон һәм Волга далаларында; Бурдж-оглу йәки, урыҫ йылъяҙмалары буйынса, Бурчевич ҡәбиләһе, Днепр һәм Ҡырымдың түбәнге ағымында йәшәгән; Ҡара-Бурекле ҡәбиләһе, йәки урыҫ йылъяҙмаларында «ҡара клобук» — Русь сиктәрендә; Куманку ҡәбиләһе, йәғни кумандар, күрәһең, Дәшт-и Ҡыпсаҡтың көнбайышында йәшәгән. Урыҫ йылъяҙмаларында һәм Көнбайыш Европа сығанаҡтарында «ҡыпсаҡ» атамаһының телгә алынмауы осраҡлы түгел, уның ҡарауы улар кумандарҙы атап үтә, ә Дәшт-и Ҡыпсаҡтың (Ҡыпсаҡ яланы) көнбайыш өлөшөндә кумандар йәшәгән.
Этник тарихы
Суби һәм Ҡобау ырыуҙарының килеп сығышы Урта Азия менән бәйле. Башҡорттарҙа суби-мең һәм ҡобау-мең ырыуҙары тамғалары дөйөм мең ырыуы тамғаһынан килеп сыҡҡан. Был хәл уларҙы мең ырыуы тармаҡтары, тип иҫәпләргә нигеҙ булып тора. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр меңдәрҙе үткән дәүерҙә монголдар менән бәйле ырыуҙар төркөмөнә индерә. Тәүгеләрҙән булып был фаразды Г. Н. Потанин әйтә. Г. Е. Грумм-Гржимайло раҫлауынса, мең ҡәбиләһенең бер өлөшө (мингат) Монголия биләмәләренән көнбайышҡа ҡыуып сығарыла, унда улар төрки халыҡтары составына инә.
XII быуаттың ғәрәп-сицилия географы Мөхәммәт әл-Иҙриси куман ҡалалары араһында Сардак (хәҙерге ҡырымдағы Судак), Баруш (Украинала Баручи), Канийув (хәҙерге Канев), шулай уҡ Тамань биләмәһендәге Матрах (Таматарха йәки Тьмутаракань) ҡалаларын да атап үтә. Кумандарҙың ҡайһы бер ғәскәре, Дунай аша сығып, XII быуатта Византия империяһы власы аҫтында булған Болгария территорияһына инә. Болгарҙарҙың ризаһыҙлыҡ белдереүе менән ҡыпсаҡтар хәрби көстәрен ярҙамға ебәрә: ихтилал башлана, һәм ҡайтанан тергеҙелгән Икенсе Болгар батшалығы тәхетенә сығышы буйынса куман булған Асеней династияһы ултыра. 1205 йылда, IV тәре походы ғәскәрҙәре Константинополде яулап алғандан һуң, Латин империяһы императоры Балдуин болгарҙарға ҡарата яза ҡулланырға була. Армия йыйып, ул Адрианополде ҡамауға ала. Болгар батшаһы Калоян етәкселегендәге 40 меңлек атлы ғәскәр тәре йөрөтөүселәргә һөжүм итә һәм уларҙы тар-мар итә. Тәре йөрөтөүселәрҙең императоры әсиргә алына, ә Балҡандағы правослоавие дине католиктарҙың баҫып алыуынан ҡотолоп ҡала. Икенсе Болгар батшалығы 1396 йылда ғосмандар яулап алғанға тиклем йәшәй.
Башҡорт ырыуҙары составында
Боронғо башҡорт ырыуҙары исемлегендә уларҙың боронғо "ҡобау" исеме һаҡланып ҡала, уларҙы бер кем дә кубан йәки куман тип йөрөтмәй. XVIII быуатта статский советник Иван Кирилов, шулай уҡ урыҫ тарихсыһы Петр Рычков башҡорт халҡының ырыу структураларын теркәгән мәлдә Ҡобау ырыуы ғәйәт ҙур Мең ҡәбиләһе берләшмәһе составында була. XVIII быуат башында ҡобауҙарҙың бер өлөшө припущенниктар сифатында көнбайышҡа — Ҡаңлы олоҫо башҡорттары ерҙәренә, хәҙерге Бүздәк һәм Туймазы районы биләмәләренә күсенеп төпләнә.
Ҡобау башҡорттары ерҙәре Мең һәм Көҙәй ырыуҙары биләмәләре — Ағиҙел, Ҡариҙел (Уфа) һәм Сим йылғалары араһында ята. Ҡобауҙар күп кенә ихтилалдарҙа ҡатнаша. 1736 йылда Өфө воеводаһы Мерзлюкин батша ғәскәрҙәренең майор Ртищев командалығындағы ҙур ғына отрядын Ҡобау олоҫона баш күреүселәрҙе «эҙәрлекләү» өсөн ебәрә. «14 февралдә майор Ртищев ғәскәре Өфөнән 30-лап саҡырымда ятҡан Урта Ҡобау ауылы янында бурҙар һәм боласылар менән һуғышты», — тип хәбәр итә Мерзлюкин Министры кабинетына. Ртищев отрядында юғалтыуҙар күп була, шуға ла ғәскәр сигенергә мәжбүр була. XVIII быуаттың икенсе яртыһында Ҡобау аймағы Көҙәй ырыу берекмәһе составына инә. Был факт документта раҫланған. 1756 йылда ҡобауҙар Ҡатау-Ивановка заводы тирәһендәге — Ҡатау йылғаһынан Ямантау һәм Ирәмәл тауҙарына тиклемге ерҙәрен заводчик Твердышевҡа һатыуҙа ҡатнаша: «Ҡобау олоҫо Себер даруғаһы Өфө өйәҙенең, старшина Юлай Аҙналин командаһы, Ҡобау ауылы башҡорттары Әбрәшит Төкәев, Әлмөхәмәт Нурышев, иптәштәре менән бергә үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен 560 һумға һатты…». Документтан күренеүенсә, шул ваҡытҡа тиклем хәҙер Силәбе өлкәһенең Әшә, Миньяр, Ҡатау-Ивановск ҡалалары урынлашҡан ҡала-завод зонаһы биләмәләре Ҡобау башҡорттарының милке була. 1773 йылда Пугачев һуғышы башлана. Көҙәй олоҫо ерҙәре хужалары булараҡ, Ҡобау башҡорттары үҙҙәренең старшинаһы Юлай Аҙналин һәм уның улы Салауаттың отрядтарына инә. Улар үҙҙәренең данлыҡлы юлбашсылары алып барған бөтә һуғыштарҙа ла ҡатнаша.
Петер Симон Паллас 1770 йылда Ҡобау ырыуы башҡорттарының төп йортонда Ҡоба ауылда була һәм унда йәшәүселәрҙен нимә менән шөғөлләнеүе тураһында яҙа: «Башҡорттарҙың Лабау шишмәһе буйында урынлашҡан Ҡобау ауылына барып етеү өсөн атап үтелгән ҡайын урманын, артабан бер нисә тапҡыр кисеп сығырға тура килгән Бәләкәс йылғаһын үтергә тура килде. Бындағы башҡорттар ҡышын һәм йәйен бер урында ғына йәшәй, яҡшы ғына игенселәр икән улар, шуға күрә игенде ҡалаға алып барып һатыу менән дә шөғөлләнәләр. Өҫтәүенә бал ҡорттары ла бар, айыу күп булыу сәбәпле, малдары аҙ». Тәкәй ауылы (Тикеево) тураһында тәбәндәгеләрҙе яҙа: « 25 саҡрым юл үтеп, Тәкәй ауылына килеп еттек, ауыл Сим йылғаһынан саҡырым ярым алыҫлыҡта ята. Бындағы башҡорттар игенселек менән бик аҙ шөғөлләнә, күберәген бал ҡорттарын ҡарау һәм һунарсылыҡ менән шөғөлләнә».
Топонимика
Алтайҙан Ҡаф тауына тиклемге арала нигеҙендә «ҡобау» һүҙе булған топоним һәм гидронимдар киң таралған. Уларҙың шул тиклем таралыуын Урта Азия һәм Көнсығыш Европаның ҡайһы бер халыҡтарының этник тарихы ҡыпсаҡ дәүере менән бәйле булыуы менән аңлатырға кәрәк.
Вонюшка
Вонюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Майга йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Колым-Я
Колым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эхлиц
Эхлиц (Oechlitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 562 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 141 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK.
Ыйыҡ (Әй ҡушылдығы)
Ыйыҡ, Түбәнге Ыҡ — Башҡортостандағы йылға, Әй йылғаһының уң ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай һәм Мәсетле райондары биләмәһендә аға.
Географик мәғлүмәт
Йылға оҙонлоғо 102 км тәшкил итә, 102 км — 2390 км², дөйөм төшөү — 230 м. Ағым тиҙлеге секундына 0,5 метрға етә, киңлеге йылғаның түбәнге өлөшөндә 20-25 метрға тиклем арта. Тамағында йылғаның һыу сығышы секундына 8 кубометрға етә. Башлыса ҡар һыуынан тулылына.
Ыйыҡ инеше Балаҡатай районы Һандалаш ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта ята. Балаҡатай һәм Мәсетле райондары буйынса ағып, Әй йылғаһының тамағынан 92 км өҫтәрәк, Оло Ыҡтамаҡ ауылы янында ҡоя.
Ыйыҡ йылғаһы бассейны рельефы Пермь системаһы Әртә ярусы эзбистары, доломиттары, конгламераттары, аргилиттары, алевролиттары, мергелиттары һәм ҡоматаштарынан торған убалы тигеҙлектә урынлашҡан.
Бассейн урмандар өлөшө 50 %, һөрөнтө ерҙәр — 35 % тәшкил итә. Һыу ағымын көйләү өсөн Ыҡтамаҡ ауылында һыуһаҡлағыс төҙөлгән.
Ҡушылдыҡтары: уңдан — Нөгөш, Һуя, Аҡа, Васйылға һ. б.; һулдан — Күләк, Буръя һ. б.
Йылға буйындағы ауылдар
Балаҡатай районында: Һандалаш, Айҙаҡай, Ҡурғаш, Ҡарлыхан, Нөгөш, Ямаш, Шығай ауылдары урынлашҡан.
Мәсетле районында: Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдары урынлашҡан. Яңы Мөслим, Түбәнге Бобин, Кесе Ыҡтамаҡ, Оло Ыҡтамаҡ ауылдарында Ыйыҡ йылғаһы аша күпер һалынған.
Сидоровка (Дәүләкән районы)
Сидоровка (Сидоровка) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453415, ОКАТО коды — 80222834007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Теңкәш
Оло Теңкәш (Большетенькашево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 320 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805003.
Дубовац замогы
Дубовац замогы (Utvrđeni grad Dubovac) — Хорватияла Карловац ҡалаһының иң боронғо архитектура ҡомартҡыларының береһе. Ул үҙенең бай тарихы менән билдәле һәм хорват халҡының тарихи хәтерен ҡурсалаусыһы булараҡ тора. Замок Хорватияның почта маркаһында һүрәтләнгән.
Оло Теңкәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дубовац замогы
Тарихы
Дубовац замогы үҙенең атамаһы элекке имән урманы хөрмәтенә алған, был урман менән ул боронғо дәүерҙәрҙән бирле уратылған булған. Шуныһы ҡыҙыҡлы, Дубовац замогы үҙе урынлашҡан Карловац ҡалаһынан күпкә олораҡ булып тора. Карловац ҡалаһы төҙөлә башлағанда, Дубовац ҡәлғәһе инде оҙаҡ ваҡыт дауамында йәшәп килгән. Урта быуаттарҙа Дубовац ҡәлғәле ауыл булараҡ үҫешкән, үҙ дәүере өсөн мөһим йылғалар һәм юлдар киҫешкән урында урынлашҡан. Тәүге тапҡыр ҡала 1339 йылда телгә алынған, был йылда Дубовацҡа священник килгән. Шулай уҡ сауҙа һәм коммерция предприятиелары тураһында һәм 1578 йылғы ғосман төрөктәренең ябрылыуы тураһында телгә алыныуҙар бар. Ғосмандарҙың яуҙары Дубовацты тулыһынса бушатҡан тиерлек, ҡасаҡтар яңы төҙөлгән Карловац торамаһы территорияһында йәшерен урын тапҡан. Уларҙың торамаһынан тик замок ҡына тороп ҡалған.
Реконструкциялар
Һуңғы тапҡыр 1961 йылда, шул иҫәптән унда урынлашҡан Грета Юрич исемендәге Хорватия идара итеү институтының инициативаһы буйынса замокты реконструкциялағандар. 1965 йылдан 2007 йылға тиклем замок Карловац ҡала музейының ҡулында булған һәм уның барлыҡ бүлмәләрендә ҡала тарихына арналған экспозициялар урынлаштырылған. Хатта күҙәтеү башняларында «Куп һәм Ҡөрьән тураһында» тигән күргәҙмә асылған.
XX быуатта замокты реконструкциялау өсөн 1777 йылда яһалған Крейҙәге хәрби инженерҙарҙың бик мөһим яҙмалары ҡулланылған. Был документтарҙа замоктың структураһы һәм төҙөлөштә ҡулланылған материалдар, шулай уҡ мөйөш башнялары, ике ҡатлы башнялар тулы итеп тасуирланған.
Замок хужалары
Замоктың хужалары төрлө ваҡытта төрлө аристократик ғаиләләр булған: Зударҙар (1387—1426), Франкопандар (1442—1550) һәм Зринсктар (1550—1578), артабан замок Карловац ҡалаһы армияһы командованиеһына күскән (1578—1810).
Яҡшығол (исем)
Яҡшығол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Яҡшығол саф башҡорт исеме, яҡшы һәм ҡол һүҙҙәре ҡушылыуынан яһалған.
Билдәле кешеләр
Яҡшығол Ҡаҙыбаев — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башҡорт казагы.
Фамилияла
Яҡшығолов Сафуан Суфиян улы (апрель 1871 — июль 1931) —мәғрифәтсе-шағир, мулла һәм уҡытыусы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.
Ҡоҙамыш Яҡшығолов — 13-сө Башҡорт полкы составында 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы. «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылғы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» көмөш миҙалдары кавалеры.
Ай-Шакр-Юган
Ай-Шакр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Шакр-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лакер-Се
Лакер-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лакер-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Евдокия Зуиха
Евдокия Никитична Сивак, Евдокия Зуиха булараҡ нығыраҡ билдәле (Явдоха Микитівна Зуїха; 1 март 1855, Кущинцы ауылы, Гайсин өйәҙе, Подольск губернаһы, Рәсәй империяһы — 19 ғинуар 1935, Зятковцы, Гайсин районы, Винница өлкәһе, УССР) — украин һәм совет халыҡ йырсыһы, фольклорсы.
Биографияһы
Крепостной булып тыуа, уҡый-яҙа белмәй. 1883 йылдан Гнатовцы ауылында, ә 1910 йылдан — Зятковцы ауылында йәшәй. Бессарабияла һәм Херсонщинала батрак булып эшләй.
Һәләтле булып үҫә, феноменаль хәтергә һәм нескә эстетик ҡабул итеүгә эйә була, шиғри һәм йырлау һәләтенә эйә булған әҙ генә халыҡ йырсыларының береһе була. Яҡшы тәбиғи тауышҡа һәм үҙенсәлекле башҡарыу манераһына эйә була. Түбән күкрәк тембры һәм өҫкө фальцеты булған киң диапазонлы тауышы була.
1888 йылда күрше Гнатовка ауылынан Василий Олейникҡа кейәүгә сыға. Дүрт балаға ғүмер бирә. 51-се йәшендә тол ҡала. 1910 йылда күрше Зятковцы ауылына 73 йәшлек Д.Жукка кейәүгә сыға. 1919 йылда тағы тол ҡала.
1918—1930 йылдарҙа фольклорсы Игнат Танцюра уның тауышынан 1008 йыр (календарь-йола, туй, ғаилә-көнкүреш, тарихи, шаян, баллада һәм башҡа), шулай уҡ 400-гә яҡын мәҡәл һәм әйтем, 156 әкиәт, байтаҡ һанда йомаҡтар һәм башҡаларҙы яҙҙыра (1965 йылда Киевта «Евдокия Зуиха йырҙары» исеме аҫтында баҫтырып сығара). Был Украинала бер халыҡ башҡарыусыһынан йыйылған иң ҙур материал. Уның йыр репертуары айырым йыйынтыҡ булып баҫылып сыға.
Шулай уҡ Г. Танцюра яҙмаларында «Евдокия Зуиханың йомаҡтары» (К., 1996) баҫылып сыға. Байтаҡ йырҙар һәм йолалар тикшеренеүсенең «Зятковцы ауылында туй» (к., 1998) хеҙмәтендә урынлаштырылған.
Бабуков Владимир Георгиевич
Бабуков Владимир Георгиевич (23 октябрь 1916 йыл, Грозный, Чечня, Терск өлкәһе, Рәсәй империяһы — 2004 йыл) — «Грознефть» берекмәһенең «Старогрознефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы баш инженеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1916 йылдың 23 октябрендә Грозный ҡалаһында тыуған. 1939 йылда Грозный нефть институтының нефть промыслаһы факультетын тамамлаған. Нефть промыслаһында дүрт ай эшләгәндән һуң, РККА-ға саҡырыла. Белоруссияла хеҙмәт итә. Һуғыш башланғандан һуң, Көнбайыш, Үҙәк һәм Калинин фронттарында, тәүҙә 32-се автотранспорт полкы составында, һуңынан 196-сы танк бригадаһы техник хеҙмәтләндереү ротаһының автотранспорт взводы бүлексәһе командиры булып һуғыша. Мәскәүҙе обороналауҙа, Ржевты һәм Вязьманы азат итеүҙә ҡатнаша.
1943 йылдың июнендә Дәүләт оборона комитеты ҡарары менән фронттан саҡыртып алына һәм, нефть белгесе булараҡ, «Грознефть» ҡарамағына ебәрелә. «Старогрознефть» тресында эшләй. 1944 йылда "Старогрознефт"тең бер төркөм белгестәре, улар араһында Бабуков та була, көсәйткес зоналарҙа компрессор скважиналарын үҙләштереүҙең һөҙөмтәле технологияһын эшләй һәм индерә.
1948 йылға тиклем фронттың Грозныйға яҡынайыуы сәбәпле сафтан сығарылған скважиналарҙы тергеҙеү менән шөғөлләнә. "Старогрознефт"тә Бабуков етәкселегендә тикшеренеү төркөмө ойошторола. Ул быраулау параметрҙарын үлсәү өсөн яңы приборҙар уйлап табыу һәм индереү менән шөғөлләнә. Скважиналарҙы тикшереү һәм кадрҙарҙы уҡытыу буйынса эште тиҙ ойошторола. Ул нефть сығарыуҙың һиҙелерлек артыуын тәьмин итә.
Бабуков нефть промыслаһының өлкән инженеры булараҡ 1948—1950 йылдарҙа Ташҡалы ятҡылығын үҙләштереүҙә һәм эшкәртеүҙә ҡатнаша. 1950—1982 йылдарҙа трестың баш инженеры була. 1960 йылдарҙа торба арауығындағы шыйыҡса бағанаһы менән быраулау ысулын уйлап таба, ул мезозой ултырмалары скважиналарын капиталь ремонтлауҙа уңышлы файҙаланыла.
1971 йылда «Старогрознефть» НГДУ-һы мезозой ятҡылыҡтарынан нефть сығарыуҙы үҙләштерә. Һөҙөмтәлә юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Шәхси социалистик йөкләмәләрен һәм Һигеҙенсе биш йыллыҡҡа ҡуйылған бурыстарын (1966—1970) ваҡытынан алда үтәй. 1971 йылдың 30 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «нефть сығарыу буйынса биш йыллыҡ план заданиеларын үтәүҙә һәм юғары техник-иҡтисади күрһәткестәргә өлгәшкән өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ғаиләһе
Бабуковтарҙың өс быуыны нефть сығарыуға 240 йыл ғүмер биргән.
Балалары:
Әзербайжан техник университеты
Университет 1950 йылдан алып эшләй һәм әлеге ваҡытта илдең алдынғы юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора.
Факультеттары
Әлеге ваҡытта университет 26 йүнәлеш һәм 70 һөнәр буйынса белгестәр әҙерләй.
Был факультеттарҙың штаттағы һәм тулы булмаған кафедраларында 6000-гә тиклем студент уҡый, шуларҙың 300-ө — сит ил кешеләре. Университеттың 46 кафедраһында 600-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй, шул иҫәптән 70 фән докторы, профессор һәм 400-гә яҡын фән кандидаты, доцент.
Инфраструктура
Университет студенттары һәм хеҙмәткәрҙәре ҡарамағында 700 000 ашыу китаптан торған китапхана фонды, махсус йыһазландырылған уҡыу залдары эшләй.
Бөтә бүлектәр заманса ҡорамалдар, компьютерҙар һәм махсус лабораториялар менән йыһазландырылған. Уҡыусыларҙы «Элемтә һәм телекоммуникациялар» һөнәре буйынса уҡытыу һәм камиллаштырыу маҡсатында махсус уҡыу үҙәге булдырыла.
Һерренкимзее монастыры
Һерренкимзее монастыры (Kloster Herrenchiemsee) — элекке августин монастыры, Прин-ам-Кимзе (Үрге Бавария) коммуна территорияһында — шул уҡ исемле утрауҙа һәм Химзее күле буйында урынлашҡан; Люксёй бургунд монастыры башлығы Юстасий инициативаһы буйынса — 620 һәм 629 йылдар араһында нигеҙ һалынған; 1803 йылғы секуляризациянан һуң монастырь биналары комплексының бер өлөшө шул уҡ исемле һарайға әүерелгән.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Монахтарҙың традицион күҙаллауҙары буйынса, монастырға герцог Тассилон III нигеҙ һалған: ысын нигеҙ һалыусы Бургундия Люксёй монастыры башлығы Юстасий икәне раҫланған. Археологик табылдыҡтарға ярашлы, 620 һәм 629 йылдар араһында нигеҙ һалынған: һәм был утрауҙағы монастырҙы (ағас монастырь комплексы) Баварияның иң боронғо монастыры итеп таныта. Сөнки ул оҙаҡ йылдар дауамында төбәктәге иң боронғоларҙан һаналған Зальцбург Изге Петр аббатлығынан етмеш самаһы йылға өлкәнерәк. Нигеҙ һалынғандан алып 1130 йылға саҡлы Һерренкимзее бенедикт монастыры, ә 1130 йылдан — августин каноник монастыры булып тора. X быуатта хәҙерге Венгрия территорияһынан хатта баҫҡынсылыҡ кисергән, ә 969 йылда император Бөйөк Оттон I-нең утрауҙағы милеген Зальцбург архиепискобына тапшырған.
Өс бинаһы рәүешендәге монастырь сиркәүен төҙөү 1158 йылда тамамланған; ғибәҙәтхана төҙөү папаның 1142 йылғы буллаһы менән раҫлаған. Изге Сикст һәм Себастьянға арналған ҡорам 1215 йылдан, шул осорҙа ҙур булмаған Кимзее епархияһына нигеҙ һалынғанлыҡтан, яңы епархия Зальцбург епархияһы менән уратып алынған һәм үҙенең эсенә бары ун бер мәхәллә индергән булған. Ғибәҙәтхана XV быуатта үҫеш кисергән, әммә аҡсаны дөрөҫ тотонмау арҡаһында бурысы барлыҡҡа килгән. Шуның менән бәйле 1552—1562 йылдарҙа монастырь донъяуи хакимиәткә буйһонған. Фәҡәт 1627—1653 йылдарҙа, Арсений Ульрих монастырь башлығы вазифаһын биләгән саҡта, монастырҙың тотороҡло финанс хәле тергеҙелгән.
1642 йылда яңы монастырь комплексы төҙөлә башлаған һәм бары тик 1731 йылда тамамланған. 1676 йылдан 1678 йылға саҡлы Граубюндендан архитектор Лоренцо Шиаска биналарҙы барокко стилендә биҙәй башлаған; 1700 йылдан 1704 йылға тиклем архитектор Антонио Рива (1650—1713) планы буйынса яңынан үҙгәртеп ҡороу дауам иткән. Архитектуранан башҡа, аббатлыҡтың сәскә атыуы уның бай музыка мираҫында ла сағылған — монастырь архивында 550 тирәһе музыкаль ҡулъяҙма һаҡланған.
Монастырь 1803 йылда — секуляризация барышында таратылған. Шул уҡ йылда ул Мангеймдағы коммерсант Карл фон Люнешлоссҡа һатылған. 1818 йылдан 1820 йылға саҡлы мюнхен сауҙагәре Алоис фон Флекингер элекке нефтә һырахана асып, элекке соборҙың (монастырҙың иң ҙур сиркәүе) манараларын һәм хорын емергән. Соборҙың төп миһрабы Римстингҡа, ә Иоһанн Кристоф Эгедахерҙың органы — Титмонингҡа күсерелгән. Монастырҙың ҡайһы бер биналары Һерренкимзее һарайы тип үҙгәртелә.
Бөгөн элекке монастырҙа урындағы рәссам Юлиус Экстер (1863—1939) картиналарынан даими экспозиция урынлашҡан, шулай уҡ — утрауҙың дин тарихына арналған бер нисә зал бар; бынан тыш киң тамашасыға Людвиг II-нең тергеҙелгән торлаҡ биналары һәм 1948 йылғы конституцион йыйылыштар залы тәҡдим ителә. Хәҙерге заман пландары буйынса емерелгән соборҙы тергеҙеү ҡаралған.
Зенст
Зенст (Senst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 239 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
Лосьминка
Лосьминка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Итжыймасов Рәсүл
Итжыймасов Рәсүл (Расуль Итжеймасов) — башҡорт тарханы, Иҫәт провинцияһы Ҡара Табын улусы старшинаһы. Рәсәй империяһына ҡаршы баш күтәргән армия полковнигы.
Биографияһы
Һаҡланған документтар буйынса фаразлағанда, Рәсүл Итжыймасовтың Иҫәт провинцияһының Ҡара Табын улусына ҡараған (Башҡортостан Республикаһы ) Рәсүл ауылында тыуған. Күрәһең, бик затлы нәҫелдән булғандыр. Сөнки «тархан» титулы эшлекле, Рәсәй импераияһына тоғро кешеләргә генә бирелгән. Моғайын, Рәсәй империяһының төрлө хәрби походтарында ҡатнашып, тархан исеменә лайыҡ булғандыр.
Ул 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына 1773 йылдың декабрендә барып ҡушыла һәм Уй ҡәлғәһе тирәһендә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы тора. 15 декабрҙә Уй ҡәлғәһенә ярҙамға ебәрелгән премьер-майор Е. Декастро-Лацерданың каратель отрядын тап Р. Итжыймасовтың яугирҙәре ҡырып һала, тип фаразлай тарихсылар.
Рәсүл тархан отряды 1774 йылдың йәйе һәм көҙөндә үтә әүҙем һуғыша. Отряды менән Уй ҡәлғәһен ҡамауҙа тота, ҡәлғәгә ваҡыт-ваҡыт һөжүм итеп тора. Унда артиллерияның булыуы ғына уларға маҡсаттарына ирешеүгә ҡамасаулай. 1773 йылдың 21 авгусында генерал-майор А. Д. Скалондың карателдәр корпусының ярҙамға килеүе арҡаһында ғына ҡәлғә башҡорт яугирҙәренә бирелмәй ҡотолоп ҡала, өҫтәүенә ҡамауҙы алып ташлай.
Сығанаҡтарҙа Рәсүл тархан Итжыймасовҡа баш күтәргән армия полковнигы чины бирелеү тураһында билдәләп үтелә. Уның ҡул аҫтында 600 яугир иҫәпләнә, 1774 йылда туранан-тура Пугачевтың ҡул аҫтында һуғыша. Пугачевтың 1774 йылдың 5 июндәге указы менән Урал аръяғының 10 старшинаһына полковник чины бирелә. Бынан алда билдәләп үтелгән факттар нигеҙендә 10 старшина араһында Рәсүл тархандың да булыу ихтималлығын билдәләп була.
Иҫәт провинцияһы канцелярияһы «Ведомостарында» 1774 йылдың 17 декабрендә Рәсүл тархан Итжыймасов «элеккесә буйһоноуын таныуы менән мөрәжәғәт итеүе» яҙып ҡуйылған. Ләкин ул властарға ҡаршы тороуынан тулыһынса баш тартмай. 1775 йылдың ғинуар-февралендә ҡышын Кинйә Арыҫлановтың армияһы менән тыуған яҡтарына ҡайтыуы, Пугачевтың хәрби эшмәкәрлеге ҡайтанан башланасағы тураһындағы хәбәр Башҡортостан буйлап тарала. Был хәбәрҙе таратыусыларҙың береһе — Рәсүл тархан.
В 1776 йылда ул мулла Абдулғәфүр Мансуровҡа Пугачевтың үлмәүе, ә уға тоғро булған 12 мең яугир менән Ҡырымға китеүе, Рәсүлгә иһә Ҡырғыҙ-ҡайсаҡ далаһына яугирҙәрен алып барырға ҡушыуы тураһында һөйләй. Тикшереү материалдарында Рәсүл тархан Итжыймасовтың исеме осрамай. Күрәһең, һорау алыуҙар һәм яза биреүҙәр уға ҡағылмағандыр. Провинция властары Итжыймасов тарханға ҡарата эш ҡуҙғатыуҙан ҡурҡҡандыр ахыры, сөнки Урал аръяғы башҡорттары араһында уның шәхесе үтә популяр һәм абруйлы була.
Кәбәс (Ауырғазы районы)
Кәбәс (Кебячево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 289 кеше. Почта индексы — 453486, ОКАТО коды — 80205819001.