cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Керка (Мокша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ельтма
Ельтма — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Басег
Оло Басег — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ауэрбах
Ауэрбах (Auerbach):
Львов Дмитрий Константинович
Львов Дмитрий Константинович (26 июнь 1931, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй вирусологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының Д. И. Ивановский исемендәге вирусология ғилми-тикшеренеү институтының элекке директоры. И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының вирусология кафедраһы мөдире. 1979 йылдан вируслы гепатит проблемалары менән әүҙем шөғөлләнә. Ташкентта туранан-тура уның ҡатнашлығында Д. И. Ивановский исемендәге вирусология институтының филиалы ойошторола, ул артабан үҙаллы институт булып айырыла.
Биографияһы
Дмитрий Константинович Львов 1931 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Львов Константин Иванович (1895—1950), профессор-психолог. Әсәһе — Львова Нина Александровна (1897—1960)..
Мәктәпте тамамлағандан һуң Беренсе Мәскәү медицина институтына уҡырға инә, икенсе курстан С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһына (Ленинград) күсерелә, уны 1955 йылда отличие менән тамамлай. Ул СССР-ҙың көслө медицина фәне белгестәрендә шөғөлләнә, улар араһында Е. Н. Павловский, Ш. Д. Мошковский, М. П. Чумаков була.
1960 йылда «Иммунологическая структура населения в очагах клещевого энцефалита» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. СССР Медицина фәндәре академияһының Полиомиелит һәм вируслы энцефалит институтына күсерелә, унда лаборатория начальнигы вазифаһына тиклем күтәрелә..
1965 йылда «Иммунопрофилактика клещевого энцефалита>» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1967 йылдың октябрендә Д. И. Ивановский исемендәге вирусология институтына лаборатория мөдире вазифаһына (1969 йылға тиклем) күсә, ә һуңынан фән буйынса директор урынбаҫары була. Күп йылдар дауамында үҙе булдырған вирустар экологияһының фәнни йүнәлеше менән етәкселек итә һәм институтта иң ҙуры булған тейешле бүлекте етәкләй.
1975 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1984 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының (хәҙерге Рәсәй Медицина фәндәре академияһы) мөхбир ағзаһы.
1984 йылдан — Бөтә Рәсәй инфекцион ауырыуҙарҙы таратыусылар экологияһы үҙәге етәксеһе.
1985 йылдан — Вирустар таксономияһы буйынса халыҡ-ара комитет ағзаһы.
1989 йылдан — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының грипп һәм респираторлы инфекция, вируслы гепатит, арбовирустар буйынса үҙәктәре директоры.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
Сергей Петрович Буренков 1923 йылдың 20 июлендә Петроградта (хәҙер — Санкт-Петербург) тыуған. Уның атаһы Буренков Петр Андреевич (1890—1941) Ленинградты утҡа тотоуҙа һәләк була. Әсәһе — Павлова Ольга Прокофьевна (1896—1969). Ҡатыны — Протопопова Новелла Михайловна (1925—1990). Улы — Буренков Михаил Сергеевич. Юғары белемле: 1947 йылда Хәрби-диңгеҙ медицина академияһын тамамлай. Медицина фәндәре кандидаты. 1945 йылдан Коммунистар партияһы ағзаһы.
Львов Дмитрий Константинович
Биографияһы
1999 йылдан — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперты.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
1943 йылдан Дон фронтында танк бригадаһының санитар инструкторы.
Львов Дмитрий Константинович
Биографияһы
2014 йылда, Д. И. Ивановский исемендәге вирусология ғилми-тикшеренеү институты почетлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтына (Н. Ф. Гамалея исемендәге НИИЭМ) беркетелә, Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «почетлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты» Федераль дәүләт бюджет учреждениеһы ойошторола.
Төп тикшеренеүҙәре
Д. К. Львов вирустар экологияһы һәм арбовирустарҙың популяцион генетикаһы, вирустарҙың молекуляр экологияһы фәнни йүнәлешен булдыра һәм уға етәкселек итә, вируслы популяцияларҙың генофонды формалашыуы механизмында рекомбинацион процестар буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Шул уҡ ваҡытта эволюцион ҡарашты һәм күп факторлы анализдың математик ысулдарын берләштерә, донъяның төрлө климат географик зоналарында арбовирустарҙың әйләнеш законлылыҡтары тураһында концепция булдыра.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
1947 йылдан — Грузия ССР-ында СССР Дәүләт именлеге министрлығының туберкулез шифаханаһында табип-ординатор.
Морев Николай Николаевич
Морев Николай Николаевич (25 июль 1917 йыл — 5 август 1997 йыл) —  Бөйөк Ватан һуғышы яугире, кесе сержанты, Советтар Союзы Геройы.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
1949 йылдан — Ленинград туберкулез институтында клиник-ординатор.
1950 йылдан — Карел АССР-ында Медвежьегорск туберкулез шифаханаһының медицина буйынса бүлек мөдире һәм баш табип урынбаҫары.
1959 йылдан. — Ленинград ҡала туберкулез дауаханаһының баш табибы.
1961 йылдан — КПСС-тың Ленинград ҡалаһы Сестрорецкий район комитеты секретары.
1963 йылдан — Ленинградтың Сестрорецкий район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1963 йылдан — КПСС-тың Сестрорецкий район комитеты беренсе секретары.
1966 йылдан — Ленинград ҡала һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире.
1971 йылдан — СССР һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары,
1980 йылдың декабренән — СССР һаулыҡ һаҡлау министры.
1980—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. Тажик ССР-ынан 10-11 саҡырылыш СССР Юғары Советының Милләттәр Советы депутаты (1979—1989).
Морев Николай Николаевич
Биографияһы
Морев Николай Николаевич 1917 йылдың 25 июлендә Петроград губернаһының Павлов ҡалаһында тыуған.
Урыҫ. Рыбинск авиация техникумын тамамлаған. 1946 йылдан алып КПСС ағзаһы. 1939 йылдан Рыбинск мотор заводында эшләгән. Эвакуацияланғандан һуң 1941 йылдан  Өфө моторҙар заводында эшләй.
Буренков Сергей Петрович
Биографияһы
1986 йыл аҙағында Борис Васильевич Петровский СССР һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын ҡалдыра. Тиҙҙән был вазифаға Буренков Сергей Петрович тәғәйенләнә. 1987 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем ете йыл дауамында ғилми эшен дауам итә һәм илдә халыҡ һаулығын яҡшыртыуға йүнәлтелгән мөһим документтарҙы эшләүҙә һәм тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша.
Морев Николай Николаевич
Биографияһы
1942 йылдың февралендә Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Әстерхан хәрби пехота училищеһында уҡый. 1943 йылдың июненән хәрәкәт иитеүсе армияла.
1944 йылда ауыр яраланғандан һуң Н.Н. Морев демобилизациялана.
1944—1955 йылдарҙа Өфө агрегат заводында цех начальнигы урынбаҫары булып эшләй; 1955—1957 йылдарҙа — Рыбинск механик заводының баш инженеры. Аҙаҡ Өфөгә ҡайта.
1957—1967 йылдарҙа   Өфө «Гидравлика» заводында цех начальнигы урынбаҫары; 1967—1973 йылдарҙа — Өфө агрегаттар, машиналар төҙөү заводында эшләй. 1973 йылдан 1977 йылға тиклем Өфө приборҙар  заводында пенсияға киткәнгә тиклем эшләй.
1997 йылдың 5 авгусында вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Батырлығы
« 69-сы механизацияланған бригаданың миномет расчеты командиры (9-сы механизацияланған корпус,  3-сө гвардия танк армия, Воронеж фронты) кесе сержант Н. Н. Морев 1943 йылдың 22 сентябрендә ҡулдан яһалған һалда  беренселәрҙән булып Зарубинцы ауылы районында  Днепрҙы һуғышып аша сыға  һәм шунда уҡ үҙенең миномет уты менән беҙҙең частәрҙең кисеүен тәьмин итә. Һөжүм иткәндә пехотаның хәрби тәртибендә эш итеп, үҙенең миномет уты менән һөжүм итеүеләргә юл аса.
1943 йылдың 29 сентябрендә  плацдармды киңәйткәндә һәм нығытҡанда дошмандың танк һәм пехота һөжүме ваҡытында Н.Н. Морев миномет ротаһының сафтан сыҡҡан командирын алмаштыра һәм көслө ут менән һөжүмде кире ҡаға. Дошмандың ете ут нөктәһен һәм  200-гә яҡын гитлерсыһын юҡ итә».
1943 йылдың 17 ноябрендә  Н. Н. Моревҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия / Гл. ред. М. А. Ильгамов. — Т. 4: Л-О. — Уфа: Башкирская энциклопедия, 2008. — 672 с. — ISBN 978-5-88185-068-5.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 1801
Львов Дмитрий Константинович
Төп тикшеренеүҙәре
Д. К. Львов Рәсәй һәм элекке СССР илдәре территорияһын экологик зондлау авторлыҡ ысулын эшләй, был Рәсәй территорияһында төрлө ландшафт зоналарында эпидемия таралыуын алдан күҙалларға мөмкинлек бирә. Молекуляр экология ысулы менән Рәсәй ғалимдары 1999—2002 йылдарҙа Рәсәйҙең көньяғында эпидемияның киң таралыуына килтергән Ҡырым геморрагик (ККГЛ) биҙгәге һәм Көнбайыш Нил биҙгәге (ЛЗН) вирустарының генетик үҙенсәлектәрен асыҡлай, һәм был осорҙа Рәсәйҙә һәм АҠШ-та алынған был вирус штаммдарының геномдарының оҡшашлығын күрһәтә.
Д. К. Львов етәкселегендә арбовирустарҙың төрлө ғаиләләренең 60 төрөн тәбиғәттән айырыу буйынса күләмле ялан һәм эксперименталь тикшеренеүҙәр үткәрелә, уларҙың күбеһе Халыҡ-ара арбовирус каталогында фән өсөн яңы тип теркәлә. Уларҙың ауырыуҙа роле өйрәнелеп кенә ҡалмай, диагностик препараттар ҙа эшләнә.
Д. К. Львов быға тиклем билдәле булмаған Карел биҙгәге, Ысыҡ-Күл биҙгәге, Тамда биҙгәге, Сыр Дарья үҙәне биҙгәге инфекцияларын тасуирларға мөмкинлек биргән тикшеренеүҙәр менән етәкселек итә.
Д. К. Львов яңы А киҙеүенең пандемик вирустары барлыҡҡа килеү механизмдарын өйрәнеү өсөн экологик алым ҡуллана. Институт ғалимдары Төньяҡ Евразияның тәбиғи биоценоздарында әүҙем әйләнеүсе вирустарҙың 14 төрөн асыҡлай, шулай уҡ уларҙың яңы пандемия вирустарына әйләнергә мөмкин булған генетик варианттарын асыҡлай.
Институт Рәсәйҙә С гепатитының төрлө генотиптарының таралыуын күҙәтә, иң патоген 1Б гепатитының бөтә ерҙә лә өҫтөнлөк алыуын билдәләй.
Д. К. Львов етәкселегендә Төньяҡ Евразияға H5N1 ҡош киҙеүе инеүҙең сәбәптәре һәм эҙемтәләре, уның Рәсәйгә үтеп инеүе, пандемия эҙемтәләре һәм таратыусы вирус эволюцияһы өйрәнелә.
Дмитро Константинович Львов биологик хәүефһеҙлек, ҡуҙғытыусы геномына юғары дәрәжәлә үҙгәреүсәнлек хас булған яңы һәм кире әйләнеп ҡайтҡан инфекциялар, шул иҫәптән вируслы инфекциялар проблемалары буйынса, һаулыҡ һаҡлау өсөн көнүҙәк тикшеренеүҙәрҙе дауам итә.
Вирусология мәктәбе
Д. К. Львов — бөтә донъяға танылған вирусологтар, вирустар экологияһы һәм арбовирология өлкәһендәге белгестәр мәктәбен ойоштороусы. Ул 50-нән ашыу фән докторы һәм кандидаты әҙерләй. Вирусология, эпидемиология һәм йоғошло ауырыуҙар буйынса докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған ғилми советты, Рәсәй медицина фәндәре академияһының вирусология буйынса ведомство-ара ғилми советын етәкләй.
Талибан
«Талибан», йәки талибтар (طالبان «студенттар, мәҙрәсә шәкерттәре»), — донъяның күп илдәрендә тыйылған исламсылыҡ радикаль дини-сәйәси хәрбиләштерелгән хәрәкәт (шул иҫәптән Рәсәйҙә).
Львов Дмитрий Константинович
Вирусология мәктәбе
Рәсәй медицина фәндәре академияһының профилактик медицина бюроһына ингән.
Оҙаҡ йылдар И. M. Сеченов исемендәге дипломдан һуң профессиональ белем биреү Мәскәү медицина академияһының вирусология кафедраһын етәкләй.
Талибан
Тарихы
Афғанстанда пуштундар араһында 1994 йылда барлыҡҡа килгән террористик ойошма, 1996 йылдан 2001 йылға тиклем Афғанстан менән идара итә һәм 2021 йылда власҡа ҡайта: 2021 йылдың яҙында америка ғәскәрҙәрен тулыһынса сығарыу ниәттәрен раҫланғандан һуң 15 августа илдең баш ҡалаһы Ҡабулды баҫып ала һәм Афғанстанды тулыһынса контролгә алыуын иғлан итә.
Львов Дмитрий Константинович
Вирусология мәктәбе
Д. К. Львов — «Вопросы вирусологии» фәнни-медицина журналының баш мөхәррире.
Талибан
Тарихы
«Талибан» Рәсәйҙә (Рәсәй юғары суды), Төркиәлә һәм Канадала террористик ойошма тип таныла. Әммә, шул уҡ ваҡытта, Рәсәйҙә 2022 йылдың мартынан Афғанстан менән аккредитация менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырылыуын иҫәпкә алырға.
Львов Дмитрий Константинович
Халыҡ-ара танылыуы
Д. К. Львовтың донъялағы юғары ғилми абруйы халыҡ-ара журналдарҙағы күп һанлы баҫмалары һәм конференцияларҙағы сығыштары менән генә түгел, ә арбовирус буйынса Америка милли комитетының халыҡ-ара кәңәшсеһе (1976 йылдан алып әлеге көнгә тиклем) булып һайланыуы, юғары киңлектәрҙә вирустарҙы тикшереү буйынса халыҡ-ара комитет ағзаһы; вирустар таксономияһы буйынса халыҡ-ара комитеттың буньявирустар һәм тогавирустар буйынса таксономик төркөмдәр ағзаһы; грипп проблемаһы буйынса Рәсәй-Америка хеҙмәттәшлеге сиктәрендә грипп экологияһы буйынса тикшеренеүҙәрҙең Рәсәй яғынан кураторы; Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының грипп буйынса эксперты (1989 йылдан хәҙергә тиклем); Тымыҡ океан фән ассоциацияһының медицина фәндәре һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса комитеты рәйесе (1974—1982); ике халыҡ-ара журнал һәм фәнни тематик йыйынтыҡтар редакцияһы ағзаһы булып һайланыуы менән дә раҫлана.
Фәнде популярлаштырыу
Дмитрий Константинович күп йылдар дауамында вирусология буйынса киң ғилми-координацион эш алып бара. Вирус тәбиғәтле йоғошло ауырыуҙарҙы ҡуҙғытыусылар экологияһы үҙәге етәксеһе булараҡ, йыл һайын «Арбовирустар һәм арбовирус инфекциялары» проблемаһы буйынса вирусологтарҙың, эпидемиологтарҙың, йоғошло ауырыуҙар буйынса белгестәрҙең экспедицияларын, төбәк кәңәшмәләрен һәм семинарҙарын үткәрә. «Арбовируз», «Вируслы гепатит» һәм «Вирусологияның 100 йыллығы» халыҡ-ара симпозиумдарының ойоштороусыһы һәм рәйесе була.
Ича (Тара ҡушылдығы)
Ича  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 589 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Львов Дмитрий Константинович
Киң мәғлүмәт сараларында сығышы
2020 йылдың февралендә Львов «Московский комсомолец»ҡа биргән интервьюһында COVID-19 таралыуының килеп сығышы, эпидемиологияһы һәм таралыуын иҫкәртеү тураһындағы фекерҙәрен белдерә. .
Талибан
Тарихы
2021 йылдың 15 авгусында Ҡабулдың ҡолауынан һуң «Талибан» Афғанстандың бөтә биләмәһен үҙ контроленә ала һәм унда үҙенең власын урынлаштыра. Әлеге ваҡытта талиб власын БМО-ның бер дәүләт-ағзаһы ла танымаған. Халыҡ-ара берләшмә Ҡабул ҡолаған көндө эшләүен туҡтатҡан Афғанстан Ислам Республикаһының власын законлы тип иҫәпләүен дауам итә.
Львов Дмитрий Константинович
Киң мәғлүмәт сараларында сығышы
Ошо уҡ интервьюһында Львов ғәҙәти грипп COVID-19-ға ҡарағанда күпкә хәүефлерәк, сөнки донъяла йыл һайын 200—300 мең кеше грипптан үлә тип белдерә, шулай уҡ 2020 йыл башында теркәлгән «Рәсәйҙә грипптан үлеүҙең һирәк осраҡтары» һәм АҠШ-та бер нисә тиҫтә ҡорбан булыуы тураһында телгә ала. Львовтың ышаныслы фаразы буйынса, 2020 йыл аҙағына ғәҙәттәге грипптан зыян күреүселәр коронавирусҡа ҡарағанда күпкә күберәк буласаҡ".
Ича (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Львов Дмитрий Константинович
Киң мәғлүмәт сараларында сығышы
Сағыштырыу өсөн, Росстат мәғлүмәттәре буйынса, 2020 йылдың апреленән 2021 йылдың сентябренә тиклем COVID-19 менән ауырыусылар араһында һәләк булыусыларҙың дөйөм һаны 462,4 мең кеше тәшкил иткән.
Ича (Тара ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Львов Дмитрий Константинович
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Д. К. Львов — өс тапҡыр Д. И. Ивановский исемендәге премия лауреаты, академик Н. Ф. Гамалея исемендәге премия лауреаты.
1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә
1991 йылда илдә яңы фәнни йүнәлеш — вирустар экологияһы булдырғаны һәм был проблема буйынса теоретик һәм ғәмәли йүнәлештәрҙе үҫтергәне өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
1999 йылда яңы һәм яңынан әйләнеп ҡайтҡан инфекциялар проблемаһы буйынса ил кимәлендә тикшеренеүҙәр үткәргәне һәм «Рәсәй Федерацияһы территорияһында тәбиғи сығанаҡлы вирус инфекциялары ҡуҙғытыусылар атласы» булдырғаны өсөн Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты була.
2011 йылда академиктың 80 йәшлек юбилейы айҡанлы Рәсәй Федерацияһы Президенты Д. Медведев сәләмләү мөрәжәғәтнамәһе менән сығыш яһай.
2012 йылда һөҙөмтәлә пандемия мутанттары асыҡланған грипп вирустары экологияһы буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәре өсөн «Фундаменталь фән һәм медицинаға ҡарамаған һөнәрҙәр вәкилдәренең медицина үҫешенә индергән өлөшө өсөн» номинацияһында «Призвание» милли премияһына лайыҡ була. .
2012 йылда Почет ордены менән бүләкләнә.
Хеҙмәттәре
Д. К. Львов — 700-ҙән ашыу фундаменталь ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 11 монография һәм дөйөм һәм шәхси вирусология буйынса ҡулланмалар һәм медицина университеттары өсөн дәреслектәр авторы һәм авторҙашы..
Никола Иванов
Никола Иванов Иванов (Никола Иванов Иванов; 2 март 1861 йыл — 10 сентябрь 1940 йыл) — Болгарияның хәрби юлбашсыһы, инфантериянан генерал, Армия штабы начальнигы (1894—1896), Болгарияның һуғыш министры (1896—1899). Балҡан һуғыштары барышында 2-се болгар армияһы менән командалыҡ итә, 1913 йылдың мартында Адрианополде алыуҙа ҡатнаша.
Сығышы һәм белеме
Никола Иванов 1861 йылдың 2 мартында Ғосман империяһының Калофер ҡалаһында тыуған. Габровола Апрель гимназияһында һәм 1875—1877 йылдарҙа Истанбулда «Галатаһарай» солтан лицейында уҡыған. Славян халыҡтарын азат итеү өсөн Рус-төрөк һуғышы фронтына ирекмән булып бара, 1878 йылда Пловдивта ирекле отрядтар командиры итеп тәғәйенләнә. 1879 йылда София хәрби училищеһын тамамлай, подпоручик званиеһын ала. 1880 йылда Көнсығыш Румелия ополчениеһына (милицияһы) ебәрелә, бында 1-се һәм 2-се Пловдив пехота дружиналарында хеҙмәт итә. 1881 йылдың 9 февралендә поручик званиеһын ала. 1882—1885 йылдарҙа Санкт-Петербургта Генераль штабтың Николай академияһында белем ала.
Хәрби карьераһы
Болгарияны берләштереүҙә ҡатнаша. 1885 йылдың 9 сентябрендә капитан званиеһын ала һәм Тырново-Сеймен отряды штабының начальнигы итеп тәғәйенләнә. Серб-болгар һуғышы ваҡытында Көнбайыш отрядтың Үҙәк колоннаһы начальнигы ҡарамағында йомоштар буйынса офицер була, Пирот алышында ҡатнаша. Һуғыштан һуң 1886 йылда кенәз Александр I Баттенбергтың флигель-адъютанты итеп тәғәйенләнә, 1887 йылдан Хәрби министрлыҡ ҡарамағында бүлек начальнигы була. 1887 йылдың 1 апрелендә майор званиеһын ала. 1888 йылдан 10-сы пехота полкының командиры, 1889 йылдан 4-се бригада штабының начальнигы, 1890 йылдан 4-се кавалерия полкы командиры булып хеҙмәт итә. 1891 йылдың 2 авгусында подполковник званиеһын ала. 1891—1894 йылдарҙа Ғәскәр штабы начальнигы ярҙамсыһы һәм 1894—1896 йылдарҙа Ғәскәр штабы начальнигы була. 1895 йылдың 12 авгусында полковник званиеһын ала. 1896 йылдың 17 ноябрендә Һуғыш (Оборона) министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнгән. 1896 йылдың 29 ноябренән 1899 йылдың 30 ғинуарына тиклем Һуғыш (Оборона) министры була. Болгария көрсөгөнән һуң Рәсәй империяһына ҡасҡан болгар офицерҙарын ҡайтарыуҙы тәьмин иткән. 1899—1903 йылдарҙа полковник званиеһында 4-се Преслав пехота дивизияһы, ә 1903—1907 йылдарҙа — 2-се Фракия пехота дивизияһы менән командалыҡ иткән. 1900 йылдың 15 (27) ноябрендә генерал-майор званиеһын ала. 1907 йылдан 2-се хәрби-инспекцион өлкәһе начальнигы була. 1912 йылдың 2 авгусында генерал-лейтенант званиеһын ала.
Балҡан һуғыштары
1912 йылдың сентябренән 1913 йылдың июленә тиклем 2-се болгар армияһы менән командалыҡ итә. Беренсе Балҡан һуғышы барышында Адрианополде уңышлы ҡалыуҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. Икенсе Балҡан һуғышы ваҡытында 1913 йылдың 16 июненән 17 июлгә тиклем Греция армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнашҡан, 18 июлдә Төп фатир ҡарамағында йомоштар буйынса офицер итеп тәғәйенләнгән. 1913 йылдың июленән вазифаһын ҡалдыра, 1913 йылдың 7 авгусында солох килешеүен төҙөгәндән һуң запасҡа сығарыла. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында запаста ҡала, йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм публицистика менән шөғөлләнгән. София запас офицерҙары йәмғиәтенең рәйесе була. 1936 йылдың 6 майында инфантериянан генерал званиеһын ала. 1940 йылдың 10 сентябрендә София ҡалаһында вафат булған.
Ефимов Андрей Яковлевич
Андрей Яковлевич Ефимов (15 октябрь 1904, Үрге Лотовец, Орел губернаһы — ?) — совет дәүләт именлеге органдары эшмәкәре (НКВД, СССР дәүләт именлеге министрлығы, СССР Эске эштәр министрлығы һәм СССР дәүләт именлеге комитеты) СССР Ҡораллы көстәр полковнигы һәм дәүләт именлеге полковнигы. 1952 йылдың майынан 1954 йылдың 3 ғинуарына тиклем НКГБ — МГБ — СССР эске эштәр министрлығы Юғары мәктәп начальнигы (мәктәп  1953 йылдың мартына тиклем мәктәп  НКВД — МГБ СССР Юғары мәктәбе исемен йөрөтә).
Биографияһы
Андрей Яковлевич Ефимов 1904 йылдың 15 октябрендә Орел губернаһының Үрге Лотовец ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1917—1919 йылдарҙа төрлө кешеләрҙә батраҡ булып эшләй, 1920—1921 йылдарҙа халыҡ судының 5-се  участкаһында (Орел губернаһы Володар районы) хат ташыусы булып эшләй. 1922 йылдан Ломовецкий  ауыл советы секретары,  Орел өйәҙенең һәм Орел губернаһы ВЛКСМ-ының Хәрби улусы секретары. 1926 йылдың 24 декабренән ВКП(б) ағзаһы.
1928 йылдың авгусында Ленинград дәүләт университетының рабфагына уҡырға инә,  1930 йылдың ноябренән юғары уҡыу йортона инеүгә әҙерлек  курстарында уҡый. 1931 йылдың авгусында А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының философия секцияһына уҡырға инә, 1933 йылдың сентябрендә 2-се курстан һуң  Ленинград тарих, философия, әҙәбиәт һәм лингвистика дәүләт институтының (ЛИФЛИ) философия факультетына уҡырға күсә, 1936 йылдың июнендә уны тамамлағандан һуң Ленинград дәүләт серен һаҡлау буйынса Ленсовет Башҡарма комитеты ҡарамағындағы Матбуғат идараһында сәйәси мөхәррир  булып эшләй. 1937 йылдың июненән — Куйбышев ВКП(б) район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире (Ленинград), 1938 йылдың ғинуарынан  — Ленинград дәүләт серен һаҡлау буйынса Ленсовет Башҡарма комитеты ҡарамағындағы Матбуғат идараһы начальнигы, шул уҡ йылдың июненән — Ленинград ВКП(б) ҡала комитетының матбуғат бүлеге һәм нәшриәттәр мөдире).
1939 йылдың ғинуарынан алып — дәүләт именлек органдары хеҙмәткәре. 1940 йылдың мартына тиклем Ленинград өлкәһе буйынса УНКВД партком секретары вазифаһын биләй, шул уҡ йылдың 27 мартында дәүләт именлегенең өлкән лейтенанты дәрәжәһе бирелә, 7 апрель — именлек капитаны була. 1940 йылдың 9 майында кадрҙар буйынса Ленинград өлкәһенең УНКВД начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләү буйынса ленинград өлкәһе.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинград фронты һуғыштарында ҡатнаша. 1941 йылдың 15 авгусынан алып 1943 йылдың 10 ғинуарына тиклем Ленинград өлкәһенең    УНКВД начальнигы вазифаһын биләй, 1943 йылдың февраль айында дәүләт именлегенең  подполковник дәрәжәһе бирелә. 1943 йылдың 10 ғинуарында Ленинград өлкәһе буйынса УНКВД 6-сы бүлеге (һаҡлау) начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1944 йылдың 22 апреленә ҡарата — Смольный һаҡлау бүлеге начальнигы, 1944 йылдың 1 июненә ҡарата  Ленинград фронты хәрби советы ҡарамағындағы  төркөм составында Ленинград фронтының хәрби советын һаҡлау бүлеге начальнигы.
1944 йылдың авгусынан 1947 йылдың ғинуарына тиклем — Ленинград өлкәһе буйынса УНКГБ — УМГБ начальнигы урынбаҫары).   1947 йылдың 15 ғинуарынан алып 1952 йылдың апреленә тиклем  Латвия ССР-ының кадрҙар буйынса дәүләт именлеге  министры урынбаҫары (кадрҙар бүлеге начальнигы). 1952 йылдың 3 майында СССР дәүләт именлеге министрлығының Юғары мәктәбе  начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1954 йылдың ғинуарына тиклем етәкселек вазифаһын биләй  (1953 йылдың мартында мәктәп СССР Эске эштәр министрлығының  Юғары мәктәбе итеп  үҙгәртелә). 1954 йылдың ғинуарынан алып 1961 йылдың октябренә тиклем  —  ситтән тороп уҡыу факультеты начальнигы.
Медногорск ҡалаһы ҡала округы
Медногорск йәки Медногорск ҡалаһы — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (ҡала) һәм шул исемле муниципаль берәмек (ҡала округы)
Административ үҙәге — Медногорск.
Географияһы
Ҡала округы Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан, бөтә яғынан да Ҡыуандыҡ ҡала округы биләмәһе менән уратып алынған.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
2 июль 2001 йылда ҡабул ителгән Ырымбур өлкәһе № 233/278-II-ОЗ Законына ярашлы, Медногорск ҡалаһы муниципаль берәмеге составына Ракитянка ҡасаба советы һәм Рысай ауыл Советы индерелгән.
21 июнь 2004 йылда ҡабул ителгән Ырымбур өлкәһе № 1155/179-III-ОЗ Законына ярашлы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы муниципаль берәмегенә ҡала округы статусы бирелә.
Этимологияһы
1939 йылдың 8 апрелендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Чкалов өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы Медный разъезының ҡасабалары Медногорск ҡалаһы итеп ойошторола. Топоним "баҡыр тауҙары" һүҙбәйләнешенән тора, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында.
Чельцов-Бебутов Александр Михайлович
Чельцов-Бебутов Александр Михайлович (йәки Чельцов, 10 август 1922 йыл — 16 август 1978 йыл) — СССР орнитологы, зоогеограф, география фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1974).
Биографияһы
1922 йылдың 10 авгусында совет хоҡуғы профессоры М. А. Чельцов-Бебутов (1890—1973) ғаиләһендә тыуған. Апаһы — Ия Михайловна (Чельцова) Леванидова (1914—2005) — гидробиолог.
1930 йылда ғаилә Киевтан Мәскәүгә күсеп килә.
1935 йылдан алып Мәскәү зоопаркы янындағы йәш биологтар түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була(КЮБЗ).
Һуғыш ваҡытында Чельцов-Бебутов Александр Михайлович боеприпастар Комиссариатының авария-тергеҙеү боеприпастар конторында водитель булып эшләй. Армияға уны йөрәк ауырыулы булған өсөн алмайҙар.
1942 йылда Чельцов-Бебутов Александр Михайлович Мәскәү дәүләт университетының биология факультетына уҡырға инә, зоология кафедраһын етәкләгән профессор А. Н. Формозов ҡулы аҫтында уҡый.
1947—1950 йылдарҙа Чельцов-Бебутов Александр Михайлович Мәскәү дәүләт ниверситетының Ғилми-тикшеренеү зоология институтында аспирантурала уҡый. 1954 йылдың 15 апрелендә ул «Наурзум күленең кимәленә ҡоштарҙың һәм һөт имәрҙәрҙең йоғонтоһо» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған.
1951 йылдың декабрендә профессор Г. А. Воронова саҡырыуы буйынса МДУ География факультетының зоогеография кафедраһына эшкә күсә. 1953 йылдан алып Мәскәү дәүләт университеты бинаһында ойошторолған биогеография кафедраһында эшләй. МДУ-ның күп һанлы экспедицияларын етәкләй. В. Ф. Ларионов менән берлектәМДУ география факултетында эталонлы биогеографик коллекцияһын булдыра. Доцент (1960), Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1974).
1973 йылда «Зоогеографическое картографирование населения птиц и млекопитающих и его применение в комплексных региональ­ных атласах» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Һунар һәм һунар эттәрен ярата, тоҡомсолоҡ эше менән шөғөлләнә (Мәскәү курцхаары тоҡомон яҡшыртыу өҫтөндә эшләй). Шулай уҡ һунар итеү темаһын яҙа. «Беҙҙең тоғро дуҫтар» (1974) (Н. Немнонов менән авторҙашлыҡта) китабын һунар эттәре тураһында яҙған.
Фәнни йыйынтыҡ һәм журналдарҙың редколлегия ағзаһы була:
Илле алты йәшендә 1978 йылдың 16 авгусында йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Библиография
Күп биогеографик карталар төҙөгән. Йөҙҙән ашыу баҫма хеҙмәт авторы, улар араһында:
Гдов кремле
Гдов кремле — XIV быуаттан билдәле
Кремль төҙлөшө
Ҡәлғәһе менән ҙур булмаған Гдов ҡалаһы Гдовка йылғаһы яры буйындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан һәм башта ағас-тупраҡ нығытмаларға эйә булған (тәүге тапҡыр 1322 йылда Псков беренсе йылъяҙмаһында телгә алына). ''«В лето 6831. Приеха князь великий Георгий с Низу во Псков, и прияша его псковичи с честию от всего сердца. Toe же осени избиша немцы пскович на миру, и гостей во озере, и ловцов на Норове реце; а берег весь и городок Гдову, Череместь взяша; и послаша псковичи к Давыду князю в Литву, и Давыд князь приеха на сыропустной недели в четверток, а князь Георгий еще бяше в Пскове; и еха князь со псковичи за Нерову и плени землю немецкую до Колываня; а князь великий Георгий поеха изо Пскова в Новгород.» 1431 йылда ҡәлғәнең иң насар яғын һаҡлаусы көньяҡ-көнсығыш таш стенаһы төҙөлә. Был турала Псков йылъяҙмалары хәбәр итә. «В лето 6939. […] Того же лета на весноу князь псковскыи Александр Ростовскыи, и посадник Яким Павлович, и Феодосии Феофилович, и Стефан наяша 300 человек и заложиша город на береге на реке на Гдове, на 5 недели по велике дни; а на гдовскых земцах, в кого тамо отчина, взяша 300 рублеи в камену стену.»''
1434 йылда таш стеналары нығытыла«И по том, в лето 6942, […] А того лета псковичи новыи городы оукрепише стену, и привали к стене привалише одному на береге ва Гдове, […]»'' <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">''«В лето 6939. […] Того же лета на весноу наяше псковичи 300 моуж, а заложиша город нов на Вдове, на береге, камену стеноу, князь Дмитреи Олександрович, Яким посадник и вси посадники псковскии; а земци березкии дахоут тогды триста роублев Пскову в каменоу стену; а единого лета доспеше с пристоупа, а по иным сторонам и деревяноу стену, а кончаша месяца ноября в 1 день.»''<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Ваҡыт үтеү менән ҡалған ағас нығытмалары таш менән алмаштырыла. Диуарҙар ҡалын һәм (3,5-5 м) һәм бейек була (7,5-8 м).
Борон кремлдә алты хәрби башня һәм өс юл ҡапҡаһы була. Нығытманың ике яғынан Гдовка йылғаһы, өсөнсө яҡтан Старица шишмәһе аҡҡан. Дүртенсе яғы алдында, көньяҡ-көнсығыш яғынан 14 м киңлектә һәм 3,5 м тәрәнлектә йырын төҙөлә.
XV быуат уртаһында Гдов кремленең Псков һәм Кушел ҡапҡалары янында 30 һәм 22 метр оҙонлоғонда фортификация нығытмалары төҙөлә, улар ҡапҡаларға барыуҙы ҡатмарлаштыра: ҡәлғәгә инер алдынан элек, текә боролоштар яһап, ике ҡапҡаны һәм өҫтән атыла торған коридор уҙарға тура килә.
1584—1585 йылдарҙа Гдов кремле исемлеге
1584—1585 йылдарға  «Книге псковского пригорода Гдова письма и меры Ивана Васильевича Дровнина с товарыщи» китабында кремль ҡоролмаларының ентекле тасуирламаһы ҡарай
Кремлдең артабанғы яҙмышы
Гдов кремле Русь һәм Ливонияны айырып торған Чуд күле яры буйында  мөһим урын биләй. Псковҡа ҡарай мөһим ҡоро юлда тороп, Гдов уны төньяҡтан ҡаплай. Үҙенең булған осоронда Гдов кремле  бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар була (мәҫәлән, 1323, 1480, 1613 йылдарҙа). 1614 йылдан алып 1621 йылға тиклем ҡалала шведтар хакимлыҡ итә.
Кремль айырыуса XVII быуатта көслө емерелеүгә дусар була: был мәлгә таш һалыуҙарында емереклектәр,  шартлатыуҙар эҙҙәре һәм археологтар тапҡан снарядтар һәм  9 см диаметрлы һәм 7,6 кг бер таш йәҙрә инә. 1686 йылда кремль көслө янғындан зыян күрә.
1706 йылда Гдовҡа  батша Петр I килә. Ул диурҙарын таҡы ла нығытыу өсөн тупраҡ  һибергә  бойороҡ бирә. Хәҙер был таш башнялар урынында XIX быуатта  ҡала паркын төҙөгәндәге тупраҡ  убалар  һаҡланған. XVIII быуат та  ҡәлғә стеналарының бер өлөшө  һүтеп алына. 1781 йылда Екатерина II әмере менән ҡәлғәне емереү  ваҡытлыса туҡтатыла
1944 йылдың февралендә Гдов кремле тулыһынса тиерлек емерелә. Дмитриев соборы шартлатыла, ләкин ҡәлғә диуарҙары һаҡланып ҡала. Собор 1990—1991 йыл дарҙа тергеҙелә
Татищев Василий Никитич
Биографияһы
Василий Никитич Татищев 1686 йылдың 29 апрелендә атаһы Татищев Никита Алексеевич (1706 йылда вафат булған) Псков өйәҙендәге поместьеһында тыуған.
Татищевтар Рюриковичтарҙан, дөрөҫөрәге — Смоленск кенәздәренең кесе тармағынан таралғандар. Уларҙың нәҫеле кенәз титулын юғалта. Василий Никитичтың атаһы1678 йылда Мәскәүҙә дәүләт хеҙмәтендә «йәшәүсе» булып иҫәптә торған һәм башта уның ер биләмәләре лә булмай, әммә 1680 йылда Псков өйәҙендә вафат булған алыҫ туған тейеш кешеһенән биләмә ҡала. 1693 йылда Никита Алексеевичтың улдары: ун йәшлек Иван һәм ете йәшлек Василий батша Иван Алексеевич һарайында стольник дәрәжәһе менән бүләкләнгәндәр һәм 1696 йылда унының үлеменә тиклем шунда хеҙмәт иткәндәр. Артабан, 1704 йыл башытарына тиклем ағалы-ҡустылы Татищевтар атаһы поместьеһында йәшәгән булырға тейештәр. 1705 йылдың 25 июнендәге Разрядн приказында, улар әкиәт яҙалар һәм үҙҙәренең йәштәрен кәметеп күрһәтәләр (Иван 4 йәшкә, Василий 2 йәшкә), шул арҡала, 1706 йылға тиклем хеҙмәткә алынмау буйынса ташламаларын һаҡлап алып ҡалалар. 1706 йылда улар Азов драгун полкы сафына алыналар. 1706 йылдың 12 авгусында ағалы-ҡустылылырҙың икеһе лә поручик дәрәжәһенә үрләтелә, Автон Ивановтың яңынан төҙөлгән драгун полкы составында Мәскәүҙән Украинаға юлланалар һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашалар. В. Н. Татищев Полтава янындағы һуғышта ҡатнаша һәм яралана, уның үҙ һүҙҙәре буйынса, ул «батша эргәһендә» яралана. 1711 йылда Татищев Прутр походында ҡатнаша.
1712—1716 йылдарҙа, күп кенә йәш дворяндар кеүек, Татищев та сит илдәрҙә белемен камиллаштыра, әммә башҡалар кеүек Голландияла ла, Францияла ла түгел, ә Германияла уҡый. Берлинда, Дрезденда, Бреславлдә була, белемдең төрлө өлкәләренә ҡағылышлы бик күп китаптарға юлыға. Татищев, башлыса, инженерлыҡ һәм артиллерия эштәре буйынса уҡый, генерал-фельдцейхмейстер Яков Вилимович Брюс менән бәйләнешен өҙмәй, уның күп кенә йомоштарын үтәй. Сит илдән ҡайтҡан арала, Татищев үҙҙәрендәге хужалыҡ эштәре менән шөғөлләнә. 1714 йылдың йәйендә йәшләй генә тол ҡалған Авдотья Васильевна Андреевскаяға өйләнә.
1716 йылдың 5 апрелендә Татищев Петров армияһының «генераль смотрында» була, бынан һуң Брюс теләге буйынса, атлы ғәскәрҙән артиллерияға күсерелә. 1716 йылдың 16 майы Татищев һынауҙы уңышлы үтә һәм артиллерия инженер-поручигы дәрәжәһенә үрләтелә. 1717 йылда Татищев Көнигсберг һәм Данциг янындағы ғәмәлдәге армияла хеҙмәт итә, бында ул ташландыҡ хәлгә төшкән артиллерия хужалығын тәртипкә килтереү менән булыша. 1717 йылдың сентябрендә Данцигҡа Пётр I килгәндә, Татищев 200 мең һумлыҡ контрибуция тарихына ҡатнашып китә, сөнки урындағы магистрат йыл дауамында был хаҡты түләмәгән була. Пётр I ҡалала булған «Ҡот осҡос хөкөм» картинаһы менән ҡыҙыҡһынып китә, бургомистр уны славян мәғрифәтсеһе Мефодий яҙған тип иҫәпләй һәм картинаны 100 мең һумға баһалап, батшаға контрибуция иҫәбенә тәҡдим итә. Пётр I картинаның хаҡын 50 мең һумға төшөртөп алырға ризалаша, ләкин Татищев, картинаның авторы Мифодий булмауын дәлилләп, батшаны был килемһеҙ вәғәҙәләшеүҙән баш тартырға күндерә.
1718 йылда Татищев Арланд утрауҙарында шведтар менән һөйләшеү ойоштороуҙа ҡатнаша. Татищев 1718 йылдың ғинуар аҙағында — февраль башында утрауҙы өйрәнеп сыға, килешеү конгресын үткәреү урыны итеп Варгад ауылын һайлай; 10 май көнө бында рус һәм швед дипломаттары тәүге тапҡыр осраша. Төрлө сәбәптәр арҡаһында бер нисә айға һуҙылған һөйләшеүҙәрҙә солох килешеүенә ҡултамға ҡуйылмайынса ҡала. Рус делегацияһы 15 сентябрҙә Варгадтан ҡайтып китә, ә Татищев юлға уларҙан да иртәрәк сыға.
Петербургҡа ҡайтҡас, Татищев 1718 йылдың 12 декабрендә булдырылған Берг-коллегияның етәксеһе вазифаһына тәғәйенләнгән Брюс ҡулы аҫтында эшләүен дауам итә. 1719 йылда Брюс бөтә дәүләттә «ер үлсәү» һәм Рәсәйҙең географияһын ентекле төҙөү кәрәклеген дәлилләп, Пётр I мөрәжәғәт итә. Татищев был эштәрҙе атҡарырға тейеш кеше була (1725 йылда Черкасовҡа яҙған хатында Татищев «дәүләттең ерен үлсәүгә һәм уның ландкартаһы булған ентекле географияһын төҙөүгә» тәғәйенләнеүен билдәләй). Әммә 1720 йылдың башында Татищев Уралға ебәрелә һәм шунан алып, география менән шөғөлләнергә мөмкинлеген юғалта. Бынан тыш, географияны төҙөүгә әҙерлек этабында уҡ Татищев тарихи мәғлүмәттәрҙең мөһим икәнлеген аңлап ҡала һәм яңы тема менән мауығып китә, бынан ары ул география өсөн түгел, ә тарих өсөн материалдар туплай башлай.
Уралды үҙләштереү. Сәнәғәтсе һәм иҡтисадсы
1720 йылда яңы бурыс Татищевты тарихи-географик эшен ҡалдырып торорға мәжбүр итә.Ул «Себер губернаһы Көңгөрҙә һәм башҡа урындарҙа, көмөш һәм баҡыр мәғдәндәрен иретеү заводтары төҙөү өсөн уңайлы урындар эҙләргә» ебәрелә. Уға таныш булмаған, мәҙәни яҡтан артта ҡалған һәм электән һәр төрлө яманлыҡтар аренаһы булып хеҙмәт иткән илдә эшләргә тура килә.
Үҙенә тәғәйенләнгән яҡты йөрөп сығып, 1720 йылдың 29 декабренән 30-на ҡараған төндә ул Уктус Заводына килә. Татищев йәшәү урыны итеп Көңгөрҙө түгел, ә Уктус Заводын һайлай һәм бында башта Тау канцелярияһы, аҙаҡ Себер юғары тау начальствоһы тип аталған идаралыҡ булдыра. Урал заводтарына тәүге тапҡыр килгәнендә үк Татищев байтаҡ эштәр башҡарып өлгөрә: Иҫәт йылғаһы буйында Екатеринбург заводына нигеҙ һала һәм унда хәҙерге Екатеринбургтың урыны һайлана, Егошиха ауылына яҡын урында баҡыр иретеү заводы төҙөү өсөн урын һайлай, бының менән ул Пермь ҡалаһына нигеҙ һала, Ирбит йәрминкәһенә барған суҙагәрҙәрҙе Верхотурье аша үткәреүгә рөхсәт алыуға өлгәшә, шулай уҡ Вятка һәм Көңгөр араһында почта эшен яйға һала.
Завод эргәһендә ике башланғыс мәктәп, ике — тау эшенә уҡытыу мәктәбе аса, заводтар өсөн махсус судьялар учреждениеһы хәстәрләй, урмандарҙы һаҡлау өсөн инструкция төҙөй, Уктус заводынан Чусовойҙағы Устин пристаненә ҡыҫҡа юл һалдыра һ.б.
Татищев тормошҡа ашырған саралар ҡаҙна заводтары учреждениеһында үҙ эшмәкәрлеген юҡҡа сығара тип уйлаған Демидовта ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Был бәхәте тикшереү өсөн Уралға Г. В. де Геннин ебәрелә, ул Татищевтың эште дөрөҫ ойоштороуын иҫбатлай. Уны аҡлайҙар, һәм 1724 йыл башында Петр менән осрашыуға саҡырыла, Берг-коллегияға кәңәшсе итеп үрләтелә һәм Себергә обер-бергамт итеп тәғәйенләнә.
Күп тә торамай уны тау ихтыяжы эштәре арҡаһында һәм дипломатик йомоштарҙы башҡарыу өсөн Швецияға ебәрәләр. Татищев Швецияла 1724 йылдың декабренән алып 1726 йылдың апрель айына тиклем була, завод һәм рудниктар ҡарай, байтаҡ пландар һәм һыҙмалар йыя, ҡырлау оҫтаһы яллай, ул һуңынан Екатеринбургта ҡырлау эшен яйға һала, Стокгольм порты һәм швед тәңкә системаһын тураһында сауҙа итеү тураһында мәғлүмәт туплай, урындағы ғалимдар менән таныша, һ. б.
1734 йылдың көҙөндә Уралға икенсе тапҡыр ебәрелә һәм тау ҡаҙна заводтары начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.1737 йылдың июленән 1739 йылдың мартына ҡәҙәр Ырымбур экспедицияһын етәкләй.
1998 йылда Екатеринбургтағы Плотинкала Екатеринбург ҡалаһына нигеҙ һалыусылар «Рәсәйҙең данын улдары В. Н. Татищевҡа һәм В. И. де Геннинға Екатеринбург рәхмәтле 1998 йыл» тигән һөйкәл ҡуйыла. Монументтың авторы — скульптор Петр Чусовитин.
Тәбиғи-фәнни тикшеренеүҙәре
В. И. Вернадский һүҙҙәренә ҡАрағанда, 1737 йылда Рәсәйҙә беренсе тапҡыр «тәбиғи фәндәр өлкәһендә үҙ аллы фәнни эштәр» атҡарыла башлай. Был эш Василий Татищев исеме менән бәйле, сөнки ул геодезистар өсөн шәхсән үҙе инструкция әҙерләй һәм уларҙы Сенатҡа һәм Фәндәр академияһына ебәрә, был инструкция, асылда, беренсе географик-иҡтисади анкета булып тора. Татищев Сенаттан уны илдең бөтә ҡалаларына таратырға рөхсәт һорай, ләкин ризалыҡ ала алмай, бынан һуң ул үҙе инициатива күрһәтеп, инструкцияның күсермәләрен эре ҡалаларға, айырып әйткәндә, Себер тарафтарына ебәрә
Тәүге тапҡыр тупраҡ тураһында мәғлүмәт йыйыла: «шул ерҙәрҙең тупрағы тәбиғәте буйынса ниндәй: уңдырышлымы, әллә ҡара ҡомломо, йә булмаһа ылымыҡлымы, балсыҡлымы, ҡырсынлымы, ташлымы, һаҙлыҡлымы йә еүешме, сөнки бер үк өйәҙҙә лә бер төрлө түгел, шуның өсөн, өйөҙҙең күпселек өлөшөн иҫәпкә алып, урында яҙып алырға кәрәк». Татищевты ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтар ҙа ҡыҙыҡһындыра: «ташҡа әйләнгән әйберҙәр юҡ микән, йәки йылға янында табылған, шулай уҡ: төрлө ҡабырсаҡ, балыҡ, ағас йәки үлән һүрәт һәм үҙенсәлекле ҡатып ҡалған нәмәләр…»
Язалар
1725 йылдан башлап, Екатеринбург заводына беркетелгән һалдаттар Ҡамышлы, Пышма һәм башҡа биҫтәләрҙәге ихтилалдарҙы баҫтыралар.
1734 йылдың декабрендә Татищев Нерчинскиға кенәз Долгоруков эше буйынса һөргөнгә ебәрелгән Егор Столетовтың шикле ҡылығы тураһында белеп ҡала, ул Монстың элекке әшнәләренең береһе була: ул һаулығы ҡаҡшауға һылтанып, императрица Анна Иоанновнаның исем туйы көнөнә бағышланған ғибәҙәткә бармай ҡала.. Татищев бында сәйәси эҙемтә күрә һәм был эште төрлө язалар (аяҡтан аҫып ҡуйыу) ҡулланып, ныҡлап тикшереүгә тотона. Башта уның был алымдарын хупламайҙар (1735 йылдың 22 авгусындағы уның өҫтөнән яҙылған ялыуға яуап рәүешендә килгән ҡарарҙа «мөһим эштәрҙе тикшереүгә тотонған, әммә уларҙы башламау хәйерле булыр ине» тип яҙылған була), ләкин, һөҙөмтәлә, Столетов язалауға түҙмәй, заговор ойошторорға әҙерләнгәндәрен таный («һеҙҙең Анна Иоанновна һаулығы өсөн ғибәҙәт ҡылырға теләмәү генә түгел, йәки доға уҡыған булып ҡыланманым, хатта бөтөнләй доға ҡылырға теләгем дә булманы», «һәм цесаревнаның (Елизавета) тәхеткә ултырыуын теләнем һәм өмөтләндем»), ул үҙенә генә түгел, башҡа бик күптәргә лә нахаҡ яла яға, һуңынан йәшерен, канцелярияға күсерелә һәм унда үлем хәленә еткергәнсе язалана, аҙаҡ килеп, язалап үлтерелә.
Татищев шулай уҡ дини эштәр менән шөғөлләнә. 1738 йылдың 20 апрелендә Туйгилде Юлаҡов христианлыҡты ҡабул итеп, аҙаҡ кире исламға ҡайтҡаны өсөн язалап үлтерелә. Хөкөм ҡарарында: «Император ғали йәнәптәре ҡушыуы һәм йәшерен кәңәшсе Василий Никитич Татищев ҡушыуы буйынса, һиңә, Туйгилде, грек диненә ышанып суҡындырылып та, Мөхәмәт ҡанундарын кире ҡайтыуың, шуның менән, Аллаға ҡаршы хәшәрәти енәйәткә барҙың, әммә һин ҡоҫҡолоғона кире ҡайтҡан эт кеүек, суҡындырылғанда биргән антыңды боҙҙоң, бының менән һин Аллаға ла, ғәҙел ҡанунға ла ҙур ҡаршылыҡ күрһәттең һәм зыян килтерҙең, — Мөхәмәт юлынан барғандарҙы хрестиан диненә күскәндәрҙең барыһы ла ҡурҡһын өсөн, бөтә суҡындырылған татарҙар йыйылған ерҙә язаларға бойорола — яндырырға». В. Н. Татищев үҙе язалауҙы күҙәтеп тормай, сөнки был мәлдә Һамар ҡалаһында була. .
1739 йылдың 29 апрелендә Екатеринбургта Соймоновтың хатын алалар. 30 апрелендә «Генерал-майор Л. Я. Соймонов фарманы буйынса» үлем хөкөмө Канцелярияла раҫлана (Л. Угримов, поручик Василий Ближевский). 1 майҙа Угримов генерал Соймоновҡа хат ебәрә: «Хәҙер Һеҙҙең ғали йәнәптәренең ордеры буйынса, апрель айының 30 көнөндә тормошҡа ашырылды».
Анна Иоанновна тәхеткә ултырғандағы һәм уның батшалығы ваҡытындағы сәйәси эшмәкәрлеге
1730 йылдың кризисы уның был вазифаны биләгән мәленә тура килә. Анна Иоанновнаның тәхеткә ултырыуы сәбәпле, Татищев шляхетлыҡтың 300 кешеһе ҡултамға яҙыу төҙөй. Иҫбатлауынса, Рәсәй кеүек ҙур илгә, монархия идаралығы ҡулай, ләкин импиратрицаға «ярҙам өсөн» 21 ағзаһы булған сенат һәм 100 ағзаны үҙ эсен алған йыйын ойоштороу, ә юғары урындарға тауыш биреү юлы менән һайлау яҡшыраҡ булыр ине. Ошонда уҡ төрлө кластарға ҡарған халыҡтың хәлен еңеләйтеү өсөн төрлө саралар тәҡдим ителә.
Киң масштабтағы агитация алып барылыу сәбәпле, гвардия дәүләт ҡоролошонда үҙгәрештәр булыуын теләмәй, һәм был проект тормошҡа ашмай ҡала; әммә Татищевты юғары урын биләгәндәрҙең дошманы итеп күргән яңы хөкүмәт быға ыңғай ҡарай: ул Анна Иоанновнаның тәхеткә ултырыу тантанаһында обер-церемониймейстер була. Аҡса контораһының баш судьяһы булып алғас, Татищев рус аҡса системаһын яҡшыртыу буйынса эшмәкәрлек башлап ебәрә.
1731 йылда Татищев менән Бирон араһында низағ башлана, һәм уны ришәүәтлектә ғәйепләү буйынса судҡа биреү менән тамамлана. 1734 йылда Татищев судтан ҡотолоп ҡала була, тағы ла «заводтарҙы арттырыу өсөн» Уралға ебәрелә. «Батша һүҙе һәм эше» буйынса тотҡондарҙы язалауҙа үҙе шәхсән ҡатнаша. Уға тау-саңғы йөкмәтелгән була.
Татищевтың тормошо заводтар менән бәйле булғанда, ул үҙенең эшмәкәрлеге менән заводтарға ла, крайға ла күп файҙа килтерә: тап шул ваҡытта заводтарҙың һаны 40-ҡа тиклем барып етә; даими рәүештә яңы рудниктар асыла, Татищев тағы ла 36 завод ойошторорға мөмкин тип иҫәпләй, ә улар бер нисә тиҫтә йылдан ҙуң ғына асыла. Яңы рудниктар араһында Татищев күрһәткән Бәрәкәт тауы иң мөһим урын алып тора.