cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аракелоц монастыры
Аракелоц монастыры (Առաքելոց վանք) — Әрмән апостол сиркәүенә ҡараған монастырь. Әрмәнстандың Тавуш районындағы Киранц ауылынан 3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Аракелоц монастырына, күршеһендәге Киранц монастырындағы кеүек үк,  нигеҙ Урта быуаттар осоронда, XIII быуатта, һалынған. Монастырь Әрмәнстан апостол сиркәүе ҡарамағында тора. Монастырь бинаһы Урта быуаттарҙағы әрмән архитектураһы стилендә XIII быуатта эре таштан һәм кирбестән төҙөлгән, улары ҡом-балсыҡ иҙмәһе менән тоташтырылып төҙөлгән. Монастырь бинаһының ҡыйығы көмбәҙ рәүешендә эшләнгән, уның манараһы цилиндар формаһында, ҡыйығының осона тәре ҡуйылған. Бөгөнгө көндә монастырь ярым емерек хәлдә тора. Ул эшләмәгән монастырҙар иҫәбенә ингән. Был монастырға Әрмәнстандың һәм башҡа илдәрҙең туристары күпләп килә һәм дини ҡомартҡы урынын хөрмәт менән иҫкә ала.
Видья Дхар Шукла
Видьядхар Шукла — Таиландтың баш Индуизм жрецы. Ул сығышы менән Һинд.
Серб эпик халыҡ поэзияһы
Серб эпик халыҡ поэзияһы, серб эпик халыҡ йыры (Српске епске народне песме) — был сығышы менән хәҙерге Сербия, Босния һәм Герцеговина, Хорватия, Македония һәм Черногориянан булған серб халҡы тыуҙырған эпик поэзия формаһы. Төп циклдары исемдәре билдәле булмаған авторҙар тарафынан XIV һәм XIX быуаттарҙа ижад ителгән. Улар күп дәрәжәлә тарихи ваҡиғалар һәм шәхестәр менән бәйле. Поэмалар, ғәҙәттә, гусли (серб. гусле) оҙатыуында речитатив менән уҡыла.
Тарихы
Георгий Бранковичтың Янош Хуньядиҙы әсирлеккә алыуы тураһындағы бугарштица — серб эпосы йырының 1497 йылғы фрагменты. Ғосман империяһы дәүерендә сербтарҙың гуслела уйнап йырлағаны билдәле. Атаҡлы серб башҡарыусылары XVI—XVII быуаттарҙа поляк король һарайында, һуңыраҡ Украина һәм Венгрияла йырҙарын гуслела уйнап башҡарған. Венгр тарихсыһы Тиноди Себастьян 1554 йылда «Венгрияла гуслела уйнағандарбик күп, ләкин Димитрие Караман кеүек серб стилендә оҫтараҡ башҡарыусы юҡ» тип яҙған. Ул Карамандың 1551 йылда Липовела төрөк лорды Оломан алдында сығыш яһағанын тасуирлаған: гусляр гуслеһын тубыҡ араһына ҡуйып уйнаған, ул бик көслө хис-тойғоға бирелеп башҡарған, ә йөҙөндә ҡайғылы кисерештәр сағылғана. Тарихсы һәм шағир Матейя Стрыйковский (1547—1582) үҙенең 1582 йылғы йылъяҙмаһына хроника ата-бабаларының төрөктәргә ҡаршы батырҙарса көрәше тураһында бәйән иткән эпик шиғырҙарҙы индергән.
Эпик шиғырҙарҙың күпселеге ғосман иҙеүе дәүеренә һәм унан азат булыу өсөн көрәшкә бағышланған. Этнограф Караджич Вуктың тырышлығы арҡаһында, был эпостарҙың күбеһе йыйылған һәм XIX быуаттың тәүге яртыһына һәм уртаһында китаптпрҙа баҫтырып сығарылған. Караджич был поэмаларҙы «халыҡ ауыҙынан сыҡҡанса» «из уст народа» яҙып алған. Серб шиғриәте Европала илтифатлы благосклонно ҡабул ителә, сөнки был ваҡытта романтизмдың сәскә атҡан осоро була. Якоб Гримм шиғырҙарҙы оригиналда уҡыу маҡсатында, серб телен өйрәнә башлаған. Ул һәр яңы серб эпик шиғырҙар йыйынтығына ентекле анализ яһаған. Ул, һуңғараҡ Гёте әйткәнсә, йырҙарҙы йырға тиң тип атаған. Якоб Гримм һәм словениялы Йернер Копитар арҡаһында, серб халыҡ әҙәбиәте донъя әҙәбиәтендә үҙ урынын тапты.
Циклдар
Эпик эпик шиғриәте циклдарға бүленә: Шиғырҙар тарихи ваҡиғаларҙы дөрөҫлөккә төрлө кимәлдә тап килтереп һүрәтләй.
Характеристикаһы
Эпик йырҙар бөтөнләй тиерлек 4-се ижектән һуң цезураһы булған фәҡәт ун ижекле шиғырҙарҙан тора; шуның менән бергә, шиғыр йә биш дөрөҫ трохейҙан, йә ике йәнәш һәм стопа (ритмик быуын) барлыҡҡа килтереүсе ижектәрҙең (йә уларҙың һәр береһе) йә ҡыҫҡа, йә оҙон булыуы мөмкин. Һуңғы осраҡта уның шиғырҙы прозаик уҡыу уның скандовкаһына тура килмәй, бында йырсы ижектең тәбиғи оҙонлоғона иғтибар итмәй, ә уның стопала биләгән урынына ярашлы әйтә. Серб халыҡ йырҙарында (киң мәғәнәлә, һәм бында аллитерацияны ла һ . б. ла индереп) рифма мотлаҡ талап булып тормай, әммә, урыҫ халыҡ йырҙарындағы кеүек, аһәңдәшлек йыш ҡына осрай. Был аһәңдәшлек, әгәр ҙә тамырҙаш һүҙҙәр сағыштырып ҡаралһа, бер үк төрлө шиғырҙа ла осрай :
Нека зове и призивље; Да се бијем и пребијаю; Не има лица без облика… и т. д.
Әйтер кәрәк, йыш ҡына һүҙ уйыны килеп сыға :
Поломље га поломило; Льубичица љуби мене; Грличица грли мене… и т. д.
Ике йәнәш торған шиғырҙы тоташтырыусы үҙ мәғәнәһендәге лә рифмалар осрай:
Можемо ли с турци бoјaк бити? Можемо ли турке придобити?
йә шиғырҙы ике яртыға бүлеүсе :
«То му рече, уз кулу утече…» «Кажи право, тако био здраво…»
«Дај ми Боже од Дрине ведрине…» «Док доћера цара до дувара…»
Фигураларҙан башҡаларҙан йышыраҡ һорау вопрошение, һоҡланыу восклицание, сағыштырыу, һәм бигерәк тә, ҡабатлау, мәҫәлән:
Два субора напоредо расла Међу њима танковрха јeлa; То не била два бора зелена Ни међ’њима танковрха јeлa Beћ то била два брата рођена: Meђy њима сестрица Іелица.
Элизия, киң мәғәнәлә, һуҙынҡы өндө йә һүҙ аҙағында, йә һүҙ уртаһында төшөрөп ҡалдырыу алымы, ғөмүмән, һирәк булһа ла, ҡайһы бер осраҡта серб йырсылары тарафынан таң ҡалдырғыс ҡыйыулыҡ менән башҡарыла. Шулай, мәҫәлән, или урынынаил ҡулланыу, йә ме урынына м, се урынына с, га урынына г, тада урынына тад', говорите урынына говор'те'' ҡулланыу  һ. б. Серб халыҡ эпик йыры, ҡағиҙә булараҡ, 200-ҙән 400-гә тиклем шиғырҙы үҙ эсенә ала, 600-700 шиғырлыһы ла йыш ҡына осрай; һәм 800-1000 шиғырҙан торғаны ла бар, ә «Женидба Максима Црнојевића» хатта 1225 шиғырҙан тора.
Пенза
Пенза (Пенза) — Рәсәй Федерацияһының 50 иң ҙур иҫәбендәге ҡалаһы, Пенза өлкәһенең үҙәге.
Транспорты
Пенза — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Коровинская (Травниха ҡушылдығы)
Коровинская — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Травниха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мань-Хура
Мань-Хура — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хура йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айраванк монастыры
Айраванк монастыры (Հայրավանք) — Әрмән апостол сиркәүенә ҡараған монастырь. Был монастырь Әрмәнстандың Гегаркуникский марзаһындағы Айраванк ауылы янында, Севан күленең көнбайыш ярында, урынлашҡан. Монастырҙың хәҙерге көндәге статусы — ғәмәлдәге монастырь. Уның эске һәм тышҡы торошо — яҡшы хәлдә.
Тарих
Айраванк монастырь комплексына IX быуатта нигеҙ һалынған. Монастырь әрмән архитектураһы стилендә төҙөлгән. Үҙәк апсидтары ярым циркуляр күренешле. Улар киҫелешле һәм шунлыҡтан монастырға киңлек өҫтәп тора. Монастырҙан төньяҡ-көнбайышта ҙур булмаған бронза быуат ҡәлғәһе һәм бәләкәй монастырь зыяраты бар.
Нөргөш (тау һырты)
Нөргөш  һырты Силәбе өлкәһенең Һатҡы районы территорияһында урынлашҡан. 50 км оҙонлоҡтағы  ҡеүәтле тау теҙмәһе. Йөрәккүлдең көньяҡ ярынан һәм Лукаш тауҙарынан Берәҙәк йылғаһы тамағына һәм Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тиклем һуҙылған. Һырттың иң бейек - 1406 м -түбәһе төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан.
Нөргөш шартлы рәүештә өс өлөшкә бүленә: Оло, Урта һәм Бәләкәй Нөргөш. Кварциттарҙан тора; битләүҙәрен ҡайын урманы ҡаплаған. (субальп) зонаһы аныҡ күренә, түбәләрендә ҙур булмаған тау тундраһы участкалары осрай. Нисек һәм башҡа Көньяҡ Уралдың башҡа һырттары (Йөрәккүл, Үренгә, Егәлгә) кеүек, Нөргөш 300 миллион йыл самаһы элек барлыҡҡа килгән. Башҡорт телендә исеме «нурлы, балҡып ҡош» нисек тәржемә ителә, моғайын, ерле халыҡ, йәғни башҡорттар, Нөргөштө ҡояшта ялтырап күренгән кварцит ҡырластары булғанға шулай атағандыр, ә бәлки, кешеләрҙең һырт тирәһендә  йыш ҡына төндә сәбәбен аңлатып булмаған билдәһеҙ ут осҡанын күргәнлектәндер, Нөргөш һырты туристар араһында популярлыҡ менән файҙалана. Һуҡмаҡ буйлап Сибирка ауылы янынан күтәрелә башлау иң уңайлыһы һанала.
Ҡушаяҡ
Ҡүшаяҡ, ер ҡуяны йәки  ялман  (Allactaga major,  Большой тушканчик ) — Азияла, Африкала, Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә йәшәй, башлыса үҫемлек менән туҡлана, ҡыш көнө йоҡоға тала, ҡайһы саҡта игенгә зарар килтерә торған, алғы аяҡтары бик ҡыҫҡа, артҡы аяҡтары һәм ҡойроғо бик оҙон айырым кимереүселәр ; кимереүселәр отрядына ҡараған, оҙон артҡы аяҡтары менән һикереп йөрөй торған нәҙек оҙон ҡойроҡло дала йәнлектәре ғаиләһе. Дала, ярымдала, полеарктика далаһы шырттарында йәшәргә яраҡлашҡан кимереүселәр төркөмөн берләштерә.
Уларҙың кеүҙәһе, ғәҙәттә, 4—25 см оҙонлоҡта була, ҡойроғо кәүҙәнән оҙонораҡ 7—30 см. Ҡойроҡ осо аҡлы-ҡаралы бумала менән тамамлана. Ҡойроҡ осондағы бумала йүгергәндә руль булып хеҙмәт итә. Һырты ҡыҙыл-көрән йәки һарғылт, аҫты аҡ. Ҡойроғо ҡара, осо һоро. Ирендәрендә өнөндә йәшәргә ярҙам итә торған оҙон ҡаты мыйыҡтары бар. Артҡы аяҡтары алғыларына ҡарағанда бер нисә тапҡыр оҙонораҡ. Ҡолактары ҙур, оҙон һәм тар. Тирән итеп ҡаҙылған өндәрендә йәшәй, улар ҡышлай торған, даими, көндөҙге, ваҡытлы төрҙәргә бүленә. Төндә әүҙемдәр. Көҙөн йоҡоға тала. Ҡушылыу апрельдә — йоҡо тамамланыуға уҡ башлана. Йөклөлөк осоры айҙан артыҡ дауам итә. 1−4 бала килтерә. Үләнсел үҫемлектәрҙең ер өҫтө һәм ер аҫты өлештәре менән туҡлана.
Минһажев урамы
Минћажев урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Совет райондары биләмәһендә урынлашҡан. Урам иҫке Өфөнөң шәхси сеткорындағы Соҡалаҡ сығанағынан башлана, аҙаҡСалауат Юлаев проспектын киҫеп үтеп, төньяҡҡа борола һәм Ҙур Граждандар урамы менән тоташа.
Тарихы
Урамдың тәүге исеме: Репной биҫтәһе атамаһынан Ҙур Репной урамы тип атала. Урам Өфө Кремле стеналарынан башлана һәм төньяҡҡа ҡарай китә. XVIII быуат аҙағынан Себер юлы исеме менән Себер урамы тип атала башлай, ул юл Өфө Кремле стеналарынан Покров Изге Богородица һәм Николай Чудотворец сиркәүенә тиклем, артабан Дудкин кисеүенә тиклем бара. Пугачев ихтилалы ваҡытында Өфөнө икенсе тапҡыр штурмлағанда был урам буйлап пугачевсыларҙың ҡалаға һуңғы уңышһыҙ һөжүме бара (1774 йылдың 25 ғинуарында).
Транспорт
Йәмәғәт транспортынан Минһажев урамы буйлап Иҫке Өфөнө Үҙәк менән тоташтырыусы тик трамвай хәрәкәте генә ойошторолған (№ 1, 16, 18, 21), ҡушма маршруттары).
Яппар-Йәнбәк
Яппар-Йәнбәк (Япар-Янбеково; икенсе атамаһы Мишкә) — Башҡортостан Республикаһының Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 79 кеше булған. ОКАТО коды — 80222816012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яппар-Йәнбәк ( М и ш к ә) район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан  көнсығышҡа табан 50 саҡрым  алыҫлыҡта Өршәк йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XIX быуат аҙағында Бәләбәй өйәҙенә ингән  Яппар аыуылы һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең Йәнбәк ауылынан кешеләре нигеҙ һалған, тип фаразлана. 1896 йылдағы сығанаҡтарҙа телгә алына, ошо йылда 1115 дисәтинә ер һәм 138 дисәтинә урман менән файҙаланғандар. 1896 йылда 13 йортта 43 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет теркәлгән. 1896-1914 йылдарҙа Ҡаҙанғол, 1914-1923 йылдарҙа Имай-Ҡармалы, 1923-1926 йылдарҙа Дәүләкән улусы составында. 1926-1930 йылдарҙа Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршә-Мең улусы, 1930-1934 йылдарҙа Ауырғазы районы Яңы Йәнбәк ауыл Советы, 1932 йылдан Дәүләкән районы составында. 1919-1923 йылдарҙа Яппар-Йәнбәк ауыл Советы үҙәге, 1923-1926 йылдарҙа Мерәҫ ауыл Советы составында.1934-1951 йылдарҙа Мерәҫ, 1952-1965 йылдарҙа Екатерино-Григорьевск, 1965 йылдан Имай‑Ҡарамалы ауыл Советына ҡарай. Совет осоронда ауыл халҡы «Өршәк» колхозында эшләй.
Халҡы: 1896 йылда — 43 кеше; 1902 йылда — 44 кеше; 1906 йылда — 165 кеше; 1917 йылда — 167 кеше; 1920 йылда — 169 кеше; 1923 йылда — 157 кеше; 1926 йылда — 169 кеше, 1932 йылда — 161 кеше;  1939 йылда  — 148 кеше; 1959 йылда — 194 кеше; 1989 йылда — 110 кеше; 2002 йылда — 117 кеше; 2010  йылда— 79 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар.
Урамдары
Исемдәре:
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Сауҙа йорто (Новочеркасск)
Сауҙа йорто — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы тарихи бина
Адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Платов проспекты, 59б.
Тарихы
Платов проспектындағы Сауҙа йорто бинаһы ике ҡатлы тарихи ҡоролма булып тора, ул XIX быуатта төҙөлгән. Башта Сауҙа йортоноң таш бинаһы урынында шул уҡ Сауҙа йортоноң ағас бинаһы урынлаша. 1805 йылдың 18 майында Новочеркасск ҡалаһына нигеҙ һалған көндә майҙанда таш сауҙа йортоноң  нигеҙенә таш һалына. Бина менән йәнәш майҙан башта Сауҙа йорто майҙаны тип атала
XX быуат башында бинала дүрт кинотеатр  эшләй: «Бомонд», «Палас», «Варьете», «Идэм». Сауҙа рәттәре Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында өлөшләтә янып юҡҡа сыға, әлеге ваҡытта улар урынында ҡала хакимиәте бинаһы урынлашҡан.
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. С. 74. ISBN 5-94549-006-7.
Мөхәммәт Мәккәне алғандан һуң
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ислам календары буйынса һижри 8 йылдың Рамаҙан айында Мәккәне яулауға етәкселек итә (629 йылдың декабренә/ 630 йылдың ғинуарына тап килә). Мәккәлә ҡорайыштар Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Ғәрәп ярымутрауындағы һуңғы ҙур ҡаршы көс була, һәм яулап алғандан һуң Мөхәммәт с.ғ.с. үҙ хәрби хәрәкәттәрен артабан төньяҡҡа йүнәлтә, Ғәссәниҙәргә һәм Византия империяһына ҡаршы кампания алып барып, үҙенең ислам батшалығын артабан киңәйтеүгә тырышлыҡ һала.
Хоҙайбиә солохо
Хоҙайбиә солохо Мөхәммәт с.ғ.с. менән ҡорайыштар араһында 629 йылда, Мәҙинәнән Үмрә хажы ҡылыу өсөн килгәндән һуң, төҙөлгән килешеү була. Мәккәгә уларҙы индермәйҙәр, Мөхәммәт һәм уның арҡалаштары Хоҙайбиәлә урынлаша, һәм мосолмандар, ҡорайыштар һәм уларҙың союздаштары араһында 9 йыл, 9 ай һәм 9 көнлөк тыныслыҡ килешеүе ҡабул ителә.
Ике йылдан да кәмерәк ваҡыт үткәс, ҡорайыштар менән союздаш булған Бәнү Бәкер ҡәбиләһе, мосолмандар менән союздаш булған Бәнү Хүзәғә ырыуына һөжүм итеп, килешеүҙе боҙа. Мөхәммәт килешеүҙе боҙоусыларға үҙ позицияһын ҡайтанан ҡарау өсөн 4 ай ваҡыт бирә һәм язалау ғәҙеллеген талап итә. 4 ай үткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр 10 меңлек ғәскәр менән Мәккәгә юллана.
Мөхәммәт с.ғ.с. һижри 8 йылдың Рамаҙан айында ғәскәрен Мәккәгә алып бара. Был 629 йылдың декабренә йәки 630 йылдың ғинуарына тап килергә мөмкин. Мәккәлә ҡорайыштар башлығы Әбү Суфыян ибн Хәрб мосолмандарға тиң ғәскәр әҙерләй алмауын аңлап, Мәҙинәгә килешеүҙе тергеҙергә теләп килә, ләкин Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны ҡабул итеүҙән баш тарта, һәм Әбү Суфыян Мәккәгә кире ҡайта. Һуңыраҡ ул власты Мәкккәлә ҡанһыҙ тапшырыуы тураһында әйтә һәм ислам ҡабул итә.
Хүнәйнә һуғышы
Хүнәйнә тирәһендәге һуғыш 630 йылда Мәккәнән әл-Таифҡа илткән юлдарҙың береһендә үҙәндә бәҙәүи һәүәзин ырыуына ҡаршы Мөхәммәт менән уның ғәскәре араһында була. Алыш ҙур трофейҙар яулаған мосолмандарҙың хәл иткес еңеүе менән тамамлана. Хөнәйнә янындағы һуғыш — Ҡөрьәндә телгә алынған ике һуғыштың береһе.
Һәүәзиндәр Мөхәммәт ғәскәре менән Мәккәгә һөжүм итеү өсөн Мәҙинәнән сыҡҡанлығын белгәс, көс Мәҙинәгә һөжүм итергә көс туплай башлай. Әммә Мөхәммәт с.ғ.с. уларҙың ниәттәрен аса һәм Мәккәне яулап алғандан һуң ике аҙна үткәс кенә 12 000 кешелек ғәскәр менән хәүәзиндәргә ҡаршы сыға. Хәҙерге тарихсылар был мәлдән алып һуғыш барышын тулыһынса реконструкциялай алмай, сөнки һуғышты тасуирлаған төрлө мосолман сығанаҡтары ҡапма-ҡаршы мәғлүмәттәр бирә.
Алыш ваҡытында Мөхәммәт Пәйғәмбәр ҡулына бер ус тупраҡ алып, дошмандар яғына һибә. Тупраҡ һәүәзиндәрҙең күҙҙәрен томалай һәм буталыш, ҡурҡыу башлана. Бының менән файҙаланып, мосолмандар уларҙы ҡыҫырыҡлай башлай һәм һәүәзиндәр ғаиләләрен һәм малын ташлап, һуғыш яланын ташлап китергә мәжбүр була.
Һәүәзиндәр башлығы Мәлик ибн Әүеф ән-Насри үҙе менән мал көтөүҙәрен һәм ғаиләләрен алып килгәнгә күрә, мосолмандар 6000 ҡатын-ҡыҙ һәм баланы әсир итә, 24000 дөйәнән торған ҙур табышты яулап ала. Күпмелер кеше ҡасып китеп, ике төркөмгә бүленә. Бер төркөм кире килә, был Аутастағы һуғышҡа килтерә, шул уҡ ваҡытта ҙур төркөм әл-Таифта һыйыныу таба, уларҙы Мөхәммәт ҡамауға ала.
Мөбәхилә аяты
Әлү Ғимран сүрәһенең 61-се аяты
Эҙемтәләре
Был осорҙан һуң Мөхәммәттең вариҫтары осоро башлана
Кинйә Арыҫланов
Кинйә Арыҫланов — башҡорт старшинаһы, абыҙ, 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы һәм уны Башҡортостанда ойоштороусыһы, Е. И. Пугачёвтың баш полковнигы.
Биографияһы
Фараз буйынса Кинйә Арыҫлан улы 1720-се йылдарҙа (йәки иртәрәк) Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) Арыҫлан (Танып) ауылында тыуған. Сығышы менән Арыҫлановтар нәҫеленән. Шәжәрәһе: Бошман бей → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Аҡбулат бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош (Аҡҡол) → Арыҫлан → Кинйә. Ә башҡорттарҙың ҡара ҡыпсаҡ ырыуының шәжәрәһенә ярашлы: Бабсаҡ бей → Борондоҡ бей → Һөйөндөк бей → Һарыбайсал тархан → Дәүләтҡол → Миңлеғол → Аҡҡош → Арыҫлан тархан → Кинйә абыҙ.
Кинйә ихтирамлы абыҙ булған, рус, ғәрәп, фарсы, немец телдәрен белгән.
Община башҡорттары мәнфәғәтен яҡлап (йөкләмәләрҙе арттырыуға, поход старшинаһы Вәлиша Шәриповтың башбаштаҡлығына һ.б. ҡаршы) Ырымбур губернаһы һәм Өфө провинцияһы хакимиәте алдында бер нисә тапҡыр сығыш яһай. 1754 йылдың 9 июлендә Өфө провинция канцелярияһында Нуғай даруғаһының 5 улусының 147 вәкиле һәм завод хужалары И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников араһында 483 рудник аҫтына ер биреү тураһында килешеү төҙөлә, башҡорт делегацияһы составында буласаҡ ихтилал башлыҡтары Кинйә Арыҫланов, Яманһары Яппаров, Ҡотлогилде Абдрахманов, Ҡасҡын Һамаровтар ҙа була.
Бошман-Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы итеп һайлана. Фараз буйынса 1761 йылда Санкт-Петербургта Пётр III таж кейҙереү церемонияһында ҡатнаша.
1763 йылда Нуғай даруғаһының 22 башҡорт тарханы һәм старшинаһы менән бергә Ырымбур губернаторы Д. В. Волковҡа Тарихи Башҡортостанда игенселекте үҫтереү буйынса тәҡдимдәр яҙа, улар араһында тимерлектәрҙе тергеҙеүгә рөхсәт биреү талп ителә, һалымдарҙың һәм йөкләмәләрҙең артыуының ауырлығы билдәләнә, провинция канцелярияларының һүлпән эшләүе тәнҡитләнә, шулай уҡ завод хужаларынан башҡорттарҙың аҫаба биләмәләрен ҡурсалау тураһында һорау күтәрелә. Был хаттар Волков тарафынан Сенатҡа ебәрелә. Сенат тик 1765 йылда яуап ебәрә, бында яңы Ырымбур губернаторы кенәз А. А. Путятинға башҡорттар араһында игенселекте үҫтереүгә булышлыҡ итергә бойора, әммә шул уҡ ваҡытта тимерлек ойошторорға ҡәтғи тыйыла, ә кәрәкле игенселек ҡоралдарын Ҡазан губернаһынан алып килергә тәҡдим ителә. Башҡорттарҙың Волковҡа яҙылған башҡа талаптары һәм һорауҙары иғтибарһыҙ ҡала.
Нуғай даруғаһының баш старшинаһы Әлибай Мырҙағолов һәм комиссия депутаты Туҡтамыш Ишбулатов аша 1767—1768 йылғы Уложенный комиссияһына Өфө провинцияһы башҡорттарынан наказды төҙөүҙә ҡатнаша. Башҡортарҙан сыҡҡан отставкалағы Яйыҡ казагы Иҙеркәй Баймәков менән дуҫ була.
1770 йылда Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусында Кинйә ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Кинйәабыҙ ауылына) нигеҙ һала.
Дөйөм алғанда Кинйә Арыҫланов Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Ырымбур, Ырымбур провинцияһының Татищев ҡәлғәһе һәм Һаҡмар ҡаласығы, Троицк ҡәлғәһе, Иҫәт провинцияһының Лягушино, Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы Үрге Ҡыйғы һәм Ураҙмәт ауылдарын, Пермь провинцияһының Әшит ҡәлғәһе янындағы һуғыштарҙа, Уҫыны алыуҙа, Ҡазан янындағы алыштарҙа, Саранск, Пенза, Һарытау һ.б. ҡалаларҙы баҫып алыуҙа, Солеников ватагаһы янындағы һуғыштарҙа ҡатнаша. 1774 йылдың 22 мартында Төп ғәскәр Татищев ҡәлғәһе янында ҡыйратылғандан һуң 3 меңгә яҡын кеше йыйып уны тергеҙеүендә хәл иткес өлөш индерә (ул ваҡытта дөйөм ғәскәрҙең һаны 5 мең кеше була). 1774 йылдың 1-2 апрелендә Һаҡмар ҡаласығы янында ҡаты алыш була. Татищев һәм Һаҡмар алыштарында ихтилалсыларҙың 2895 кеше һәләк була һәм 6813 кеше әсиргә алына, һөҙөмтәлә ҡалған ғәскәрҙең яртыһын Кинйә Арыҫлановтың полкы тәшкил итә һәм Пугачёв артабанғы мәсьәләләрҙе һәм маршрутты уның кәңәше буйынса билдәләй. Ҡайһы бер тарихсыларҙың фекеренсә, был ваҡиғаларҙан һуң атаман Емельян Пугачёв карателдәрҙең эҙәрлекләүенән Кинйәнең йортонда йәшенә. Тиҙҙән Кинйә Арыҫлановтың агитация эше арҡаһында ихтилалсыларҙың ғәскәре йәнә тергеҙелә башлай. Май башында Белорет заводында һәм Магнит ҡәлғәһендә булғанда, Кинйә Арыҫланов ҡаҙаҡтарҙы ихтилалға йәлеп итеү маҡсатында уларҙың хандарына һәм старшиналарына бер нисә тапҡыр илселәрҙе ебәреүҙе ойоштора. 1774 йылдың 19 майында 12 мең кешелек Төп ғәскәр Троицк ҡәлғәһенә килгәндә, ул тулыһынса тиерлек башҡорттарҙан һәм өлөшләтә завод крәҫтиәндәренән торған.
Силәбе янында еңелеүгә дусар булғас, Емельян Пугачёв Башҡортостандың төньяҡ улустары аша Ҡазанға табан йүнәлә. Кинйә Арыҫланов Уҫы даруғаһы башҡорттарын, шул иҫәптән Уложенный комиссия депутатын Туҡтамыш Ишбулатов баш күтәреүселәр яғына күсеүенә булышлыҡ итә. Ҡазан янындағы алышта ихтилалсылар еңелгәс, башҡорттар туған яҡтарына әйләнеп ҡайта, әммә Кинйә Арыҫланов Пугачёв менән бергә Царицынға табан йүнәлә һәм уның иң тоғро көрәштәше булып ҡала.
Нерусовей-Яха
Нерусовей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерн-Ежинг-Соим
Ерн-Ежинг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Соим йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яменка
Яменка (Измостье, Прокудинка) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теча йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крупин Владимир Павлович
Крупин Владимир Павлович (21 июль 1925 йыл Тәтеш ҡалаһы — 6 октябрь 2006 йыл, Ҡазань) — совет табибы, хирург, СССР-ҙың халыҡ табибы (1980).
Биографияһы
1925 йылдың 21 июлендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Тәтеш районы Тәтеш ҡалаһында тыуған.
Ситтән тороп мәктәпте, шулай уҡ ситтән тороп Ҡазан авиация техник техникумын (әлеге ваҡытта П. В. Дементьев исемендәге Ҡазан авиация техник техникумы) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡазан авиазаводында эшләй. Һуңынан Ҡазан дәүләт медицина институтына уҡырға инә, уны 1952 йылда тамамлай.
Диплом алғандан һуң Беловольжскаяла хирург, ә һуңынан Корнуховская дауаханаһында эшләй башлай, унда баш табип булып китә. Бынан һуң Ҡазан тимер юлының Юдино станцияһының үҙәк дауаханаһында хирург булып эшләй. 1958 йылда Ҡазандың 5-се ҡала клиник дауаханаһына эшкә күсә, унда Ҡазан дәүләт табиптар әҙерләү институтының ашығыс хирургия кафедраһы урынлаша.
Крупин 30 йылдан ашыу 5-се ҡала клиник дауаханаһының дөйөм хирургия бүлеген етәкләй. Татарстан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, йыл һайын 300-гә яҡын операция яһаған.
1980 йылда халыҡ һаулыҡ өлкәһен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, юғары әхлаҡи сифаттары һәм һөнәри эшмәкәрлеге өсөн Крупин Владимир Павловичҡа «СССР-ҙың халыҡ табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Татарстанда һаулыҡ һаҡлау тарихында был исемде ике табип ҡына ала.
2000 йылда «Татфлот» суднолар йөрөтөү компанияһының медицина бүлеге хирургы булып эшләй башлай. Хирург булып эшләгән йылдарында бөтәһе 9 меңгә яҡын операция яһай. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
2006 йылдың 3 октябрендә Ҡазанда вафат була, Ар зыяратында ерләнгән.
Хюден
Хюден (Chüden) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 482 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29410, 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Корос
Корос — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Селеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Щарк-Я
Мань-Щарк-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щарк-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иренләшеү
Иренләшеү — лабиализация, иренде алға һуҙыу һәм/йәки ниндәй ҙә булһа өндөң артикуляцияһы ваҡытында ирендәрҙе түңәрәкләтеү. Был күренеш иренләшеү тип тә атала. Ҡайһы бер лингвистик мәктәптәрҙә һуҙынҡылар артикуляцияһы ваҡытында барлыҡҡа килгән фонетик күренеште иренләшеү тиҙәр, ә тартынҡыларға ҡағылышлыһын лабиализация тип йөрөтәләр [источник не указан 835 дней].
Телдәрҙең күбеһендә алғы һуҙынҡылар иренләшмәй, ә артҡылар иренләшә  [источник не указан 835 дней]. Әммә ҡайһы бер телдәрҙә (мәҫәлән, немец һәм француз телдәрендә) бер үк күтәрелештәге алғы рәт һуҙынҡыларын иренләшкән һәм иренләшмәгәнгә айырыу бар, ә вьетнам телендә иренләшеү билдәһе артҡы рәт һуҙынҡыларына хас.
Абхаз телендә
Абхаз телендә лабиалләшкән тартынҡылар шва билдәһе — ә ярҙамында диграфтар менән билдәләнә. Уларҙың бер өлөшө алфавитта айырым урын биләй, бер өлөшө алфавитта юҡ. Миҫал: Сухум —  Абхазияның баш ҡалаһы —   абхаз телендә   Аҟәа тиелә, йәғни лабиалләшкән  [q'w] (ҟә) өнөнән һуң [а] һуҙынҡыһы килә.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә [о], [ө], [у], [ү] һуҙынҡылары иренләшкән. Иренләшеү фонетик системаның үҙгәрештәре ваҡытында күҙәтелә. [а], [ә] һуҙынҡыларының иренләшеүе һуҙынҡыларҙың ирен гармонияһы законына буйһона һәм, әйтелеш нормаларына ярашлы, икенсе ижектә беренсе ижектәге [о], [ө] йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килә, мәҫәлән: «ҡорал»  ҡ[о]р[а°]л, «һөнәр»  һ[ө]н[ө°]р.
Латындә
Лабиалләшкән ябыҡ [y] һ. б.
Рус телендә
[у] һәм [о] һуҙынҡылары, шулай уҡ улар алдында торған тартынҡылар лабиалләшә.
Нерусовей-Яха-Каге
Нерусовей-Яха-Каге — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нерусовей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Ләкәнде
Түбәнге Ләкәнде (Нижние Леканды) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828004.
Географик урыны
Күҙйылға йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан
Тарихы
Ләкәнде ауылының Үрге Ләкәнде ауылы 1783 йылдан, IV рәүиз йылынан, ә Түбәнге Ләкәнде  1786 йылдан билдәле. Беренсе ауылға, Үрге Ләкәнде ауылына, типтәрҙәр нигеҙ һала, ә икенсеһенә - Дыуан-Табын улусы аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса мишәрҙәр нигеҙ һала. Үрге Ләкәнде ауылында, барлыҡҡа килеү мәлендә 12 кеше була. 1834 йылда Түбәнге Ләкәнде ауылында типтәрҙәр һаны 200 кеше иҫәпләнә.
1865 йылда 34 йортта 189 кеше йәшәгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, мәктәп, һыу тирмәне, мөгәзәй теркәлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (50 %), башҡорттар (49 %).
Совет урамы (Өфө)
Совет урамы Өфө ҡалаһында Киров районының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ул Туҡаев урамы сатынан башлана һәм Октябрь Революцияһы урамына тиклем һуҙыла, оҙонлоғо 870 метр. Быуат ярым элек булған кеүек, Совет урамы тымыҡ һәм транспорт хәрәкәте сикләнгән тыныс урам булып ҡала.
Тарихы
Урамдың тәүге исеме — Губернатор урамы. Был 1830 йылдарҙа урам башында төҙөлгән өфө губернаторының йорто менән бәйле. Октябрь Революцияһынан һуң 1918 йылда урам Совет урамы тип үҙгәртелә.
Сәнғәт институты менән 1936 йылда төҙөлгән дүрт ҡатлы тау ҡорамалдары заводының Торлаҡ йорто йәнәш тора. Был бина артында рәссам М. В. Нестеровтың атаһының — сауҙагәр В. И. Нестеровтың усадьбаһы биләмәһе урынлашҡан. Нестеров усадьбаһы ихатаһы тотош кварталға һуҙыла. Усадьбаның ҙур өлөшөн емеш-еләк баҡсаһы биләгән, баҡсаның бер өлөшөн ҡырҡып, рәссам арихетоктор Щусев проекты буйынса художество музейы төҙөргә планлаштыра. Был музей өсөн Нестеров XIX быуаттың икенсе яртыһындағы һәм XX башындағы урыҫ рәссамдарының уникаль картиналар коллекцияһын йыя.
Баҡса төпкөлөндә өс ҙур тәҙрәле һәм Нестеров оҫтахаһы итеп ҡулайлаштырылған ҙур залы менән иркен флигель урынлашҡан. Бында Михаил Васильевич бер нисә төп полотнолары өҫтөндә, шул иҫәптән «Үҫмер Варфоломейға күренгән кәүҙәләнеш» өҫтөндә лә эшләй, был картина менән рәссам Сергий Радонежскийға арналған тотош картина циклдарын аса.
Нестеров усадьбаһына күрше провизор Гилярий Михайлович Штехерҙәң усадьбаһы була. Адрес буйынса был бина Ленин урамына ҡараһа ла, уның төп фасады Совет урамына ҡарай. Таш ике ҡатлы йорт 1890-сы йылдарҙа төҙөлә. Тыуған яҡты өйрәнеү буйынса белгес Петр Федоров мәғлүмәттәре буйынса, беренсе ҡатта емеш һәм минераль һыуҙар заводының өлөшө урынлаша. Эсемлектәр өсөн һыуҙы йорт ихатаһындағы шишмәнән алғандар — ул шифалы тип һаналған.
Штехерҙар ғаиләһе күрше Нестеровтар менән биҡ татыу булған. Балалар өсөн уртаҡ байрамдар үткәргәндәр, улар тураһында Михаил Нестеров «Элекке йылдар» китабында иҫкә ала.
Штехерҙың ҡатыны Өфөлә тәүге кинотеатр ойоштора. Ғаиләнең провизорлыҡ эше киң ҡолас ала: өфө аптекаларынан тыш, Штехерҙарға Мәскәү, Сызрань, Симбирск ҡалаларындағы аптекалар ҡарай. Мәскәүгә командировкалар өсөн тотош вагон алдан уҡ бүлеп ҡалдырыла.
Башҡортостан автономияһы
Башҡортостан автономияһы — Башҡорт Хөкүмәте 1917 йылдың 15 ноябрендә иғлан иткән һәм III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы раҫланған милли-территориаль автономия.
Тарихы
Башҡорт Мәркәз Шураһы 1917 йылдың 11 ноябрендә донъя күргән 1-се һанлы фарманында башҡорттарға үҙ милли идараһы кәрәклеген раҫланы. Ә инде 15 ноябрҙә Башҡорт мәркәз шураһы 2-се һанлы фарман менән Башҡортостан автономияһын иғлан итә. Был тарихи документҡа шура рәйесе Шәриф Манатов, уның урынбаҫары Әхмәтзәки Вәлидов һәм сәркәтибе Шәйехзада Бабич, һәм алты шураның бүлек мөдирҙәре үҙҙәренең ҡултамғаларын ҡуя. . Фарманда былай итеп яҙылған: «Башҡорт мәркәз шураһы Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналарының башҡорт территорияһын Рәсәй республикаһының автономиялы өлөшө тип иғлан итә». Ғәскәрҙәр, банктар, тимер юлдары, почта, телеграф, һалым йыйыу Башҡортостандың дәүләт учреждениеларына күсә, ә губерналар һәм өйәҙҙәргә административ бүленеү кантондарға бүленеү менән алыштырыла.
Был фармандар 1917 йылдың декабрендә Ырымбурҙа уҙған III Бөтә башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында раҫлана. Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостан автономияһы менән идара итеү сараларын билдәләй. Кесе Ҡоролтай (предпарламент) булдырыла, унда һәр 100 мең төбәк халҡынан берәр вәкил һайлана.
Башҡортостан автономияһын тәүгеләрҙән булып Ойоштороу йыйылышына ағзалар комитеты (КОМУЧ) таныған. 1918 йылдың сентябрендә КОМУЧ һәм Башҡорт Хөкүмәте менән килешеү төҙөлә, унда комитет милли-территориаль автономияһын таный.
Ырымбур казак даирәһе атаманы А. И. Дутов 1917—1918 йылдарҙа шулай уҡ автономияны яҡлаған. Ул Башҡорт Хөкүмәте рәйесе Шәриф Манатовҡа былай тип хәбәр иткән:"«Мы, казачие, так же будем управлять сами собой; конечно, вы имеете полное право на такое управление »."
1918 йылдың сентябрендә Өфөлә уҙған Дәүләт кәңәшмәһендә Башҡорт Хөкүмәте ағзалары ла (Ю. Ю. Бикбов, А. К. Әҙеһәмов һәм башҡалар) ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары идаралығы барлыҡҡа килеүе тураһында акт» (Өфө директорияһы) ҡабул ителә, уға автономия исеменән Искәндәр Солтановта ҡул ҡуя.
1918 йылдың 18 ноябрендә А. В. Колчак хәрби түңкәрелеш яһай һәм үҙен Рәсәйҙең юғары етәксеһе һәм юғары баш командующийы итеп иғлан итә. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымай. Бөтә төбәк хөкүмәттәренә үҙ-үҙен бөтөрөргә тәҡдим ителә. Бындай шарттарҙа Башҡортостан автономияһы етәкселәренә 1919 йылда Советтар менән һөйләшеүҙәр башларға тура килә. Оҙаҡ барған һөйләшеүҙәрҙән һуң 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт Хөкүмәте һәм Башҡорт армияһы Советтар яғына сыға.
1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеүгә» ҡул ҡуйыла. Был документҡа ҡул ҡуйып, Совет хөкүмәте 1917 йылдан алып йәшәгән милли-территориаль автономияны таный.
Республиканың дәүләт органдары
Башҡортостан автономияһының иң юғары органы булып парламент — Кесе-Ҡоролтай булып торған. Парламент депутаттары итеп 22 йәштән кесе булмаған, төрлө енестәге, шулай уҡ милли һәм дини айырмалыҡһыҙ һәр кеше һайлана алған. Депутаттарҙың хоҡуҡ ваҡыты — 3 йыл. Республиканың предпарламенты Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында 22 ағза итеп һайланылған. Предпарламенттың республиканың министрларын һәм хөкүмәт ағзаларын тәғәйенләү хоҡуғы булған. Кесе Ҡоролтайҙың беренсе рәйесе итеп Юныс Юлбарыҫ улы Бикбов һайлана.
Башҡорт Хөкүмәте — Башҡортостан Хөкүмәте 1917—1919 йылдарҙа автономияның башҡарма хакимиәте булып торған. 1917 йылдың ноябрендә түбәндәге бүлектәрҙән торған:
1918 йылдың июлендә йәмғиәт тәртибен һаҡлау өсөн башҡорт милицияһы ойошторола, уның менән Әхмәт Бейешев етәкселек итә.
Ҡоролтайҙарҙағы ҡабул ителгән ҡарарҙар буйынса, автономия территорияһында мир һәм дөйөм суд органдары төҙөлә, улар уртаҡ дәүләт ҡанундары буйынса эш итә.
12-се һанлы ҡарарҙа диндең дәүләттән айырылыуын һәм бөтә диндәрҙең тиң хоҡуҡлы булыуы иғлан ителә. Бойондороҡһоҙ Башҡортостан мосолмандары диниә назаратына үҙ теләге буйынса рухи һәм башҡа рухи-мәҙәни һәм мәғәриф-ағартыу учреждениялары (мәктәп, мәҙрәсә, китапхана һәм башҡалар) асыуға хоҡуҡ бирелә.
Дәүләт символдары
Башҡортостан автономияһының дәүләт флагы өс горизонталь үҙ-ара тигеҙ һыҙаттан торған: күк төҫ башҡорттарҙың төрки халыҡтарға ҡарауын, йәшел — ислам төҫө, аҡ төҫө — тыныслыҡҡа, бәхеткә һәм именлеккә ынтылышты аңлатҡан. Флаг 1918 йылдың 20 авгусында Башҡорт Мәркәз Шураһының 4547-се һанлы фарманына ярашлы рәсми ҡабул ителгән.
Башҡорт ғәскәрҙәре частарының үҙенең айырым байраҡтары һәм формалары булған.
Территорияһы һәм халҡы
Ойоштороусы ҡоролтай Башҡортостандың милли-территорриаль автономияһын иғлан итеүҙе раҫлағандан һуң, республиканың сиктәре тураһында мәсьәлә күтәрелә. Башҡортостан автономияһы сиктәренең ике проект тәҡдим ителә һәм улар икеһе лә III Бөтә башҡорттар ҡоролтайы менән раҫлана:
Әхмәтзәки Вәлиди Башҡортостан автономияһының картаһын төҙөгән, ул 1922 йылғы «Оло Башҡортостан» территорияһынанда ҙур була, сөнки унан башҡа Минзәлә һәм Златоуст өйәҙҙәрен, Верхнеурал өйәҙенең өлөшен, һәм тағы ла Троицк, Силәбе һәм Шадринск өйәҙҙәренең башҡорт улустарын үҙенә. Граждандар һуғышы ваҡиғалары арҡаһында ҡоролтайҙың был проекты тормошҡа аша алмаған, шуға ла Башҡортостан автономияһы ҡыҙылдар ҡулында булған Өфө менән аҡтар ҡулында булған Ырымбур араһында урынлашҡан территорияны үҙ эсенә алған «Бәләкәй Башҡортостан» проектын тормошҡа ашыра башлай.
Башҡортостан автономияһы тәүге осорҙа үҙенең составына түбәндәге территорияларҙы индергән: Пермь губернаһының Красноуфимск өйәҙенең көньяҡ өлөшөн, Екатеринбург өйәҙенең көньяҡ-көнсығыш өлөшөн, Шадринск өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөн; Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙенең көньяҡ-көнбайыш, Орск өйәҙенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөн, Ырымбур өйәҙенең төньяҡ өлөшөн, Троицк өйәҙенең һәм Верхнеурал өйәҙенең көнбайыш өлөштәрен; Өфө губернаһының Өфө өйәҙенең, Бөрө өйәҙенең һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең көнсығыш өлөшөн, Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙенең көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған.
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
Баһалау буйынса автономияның территорияһы 78 439 км² тирәһе тәшкил иткән, халҡы — 1 219 852 кеше булған.
Баш ҡалаһы
Башҡортостан автономияһының тәүге баш ҡалаһы Ырымбур булған. Башҡорт Хөкүмәте һәм Кесе Ҡоролтайҙың резиденцияһы Каруанһарайҙа урынлашҡан. Август башынан республиканың дәүләт учреждениелары яңынан Ырымбурға ҡайта. Колчак түңкәрелешенән һуң һәм аҡтар менән мөнәсәбәттәре боҙолоу сәбәпле Башҡорт хөкүмәте үҙенең эшен Темәс ауылында дауам итергә мәжбүр була.
Примаченко Мария Авксентьевна
Примаченко Мария Авксентьевна (Марія Оксентіївна Примаченко, ҡайһы берҙә Приймаченко ; 12 ғинуар 1908 йыл— 18 август 1997 йыл) — УССР-ҙың халыҡ рәссамы (1988). «Халыҡ примитивы» вәкиле («бер ҡатлы сәнғәт»).
Биографияһы
Мария Авксентьевна Примаченко 1909 йылдың 12 ғинуарында (иҫке стиль буйынса 1908 йылдың 30 декабрендә) Болотня ауылында (хәҙер Украинаның Киев өлкәһе Иванков районы) тыуған һәм шунда ғүмер буйы йәшәгән.
Атаһы, Авксентий Григорьевич, бик шәп балта оҫтаһы булған, ишек алды ҡоймаларын эшләгән.
Әсәһе, Прасковья Васильевна, сигеү буйынса танылған оҫта булған (Мария Авксентьевна ла үҙ ҡулдары менән сигелгән күлдәктәр кейгән).
Мария Авксентьевнаның баласағы бик ҡурҡыныс сир — полиомиелит ауырыуы — менән хәсрәткә төшөрөлә. Ошо ауырыуы уны үтә етди һәм күҙәтеүсән бала булып үҫеүенә булышлыҡ итә, уның күреү һәм ишетеү һәләттәрен көсәйтә. Мария Авксентьевна лайыҡлы һәм ҙур батырлыҡ менән бөтә тормош михнәттәрен үтә, мөхәббәт бәхетен дә (уның ире фронтта һәләк булған) һәм әсә бәхетен дә татый. Мария Авксентьевнаның улы — Федор Васильевич Примаченко (1941—2008). Мария Авксентьевна улына үҙе остаз була һәм улы Украина халыҡ рәссамы исеменә лайыҡ була.
«Барыһы ла ошолай башланып китте, — тип иҫләй рәссам. — ''Бер көнө мин өйөм эргәһендә, йылға буйындағы сәскәле болонда ҡаҙҙар ҡөтә инем. Ҡомда мин һәр төрлө үҙем күргән сәскәләр эшләй инем. Ә шунан зәңгәрһыу төҫтәге балсыҡ күреп ҡалдым. Итәгемә йыйып алдым да үҙебеҙҙең өйөбөҙҙө биҙәп ташланым…»'' Һәр кем ҡыҙыҡай ҡулдары менән эшләнгән матурлыҡты ҡарарға килгән. Маҡтағандар. Күршеләр уларҙың да өйҙәрен биҙәргә һорай башлағандар.
Мария Примаченко үҙенең талантын керамик скульптураһы өлкәһендә лә күрһәткән, тигән мәғлүмәттәр бар. Был жанрҙауның бер генә эше һаҡланған — «Крокодил». 1936 йылдағы халыҡ сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнашҡаны өсөн Примаченконы беренсе дәрәжә дипломы менән бүләкләйҙәр. Артабан уның эштәре, һәр ваҡыттағыса ҙур уңыш менән, Париж, Варшава, София, Монреаль, Прага күргәҙмәләрендә ҡуйыла. 1986 йылда ул үҙенең Чернобыль серияһы картиналарын булдыра.
Киев ҡала советының 2009 йылдың 22 ғинуарындағы 13/1068-се ҡарары нигеҙендә баш ҡала Лихачев бульвары, Мария Примаченко хөрмәтенә, уның исемен йөрөтә башлай..
Мария Примаченко 1997 йылдың 18 авгусында Болотня ауылында вафат була һәм шунда уҡ ерләнә.
Алатаубала (һырт)
Алатаубала — тау һырты, Алатау һырты армыты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә, Ишембай районында урынлашҡан.
Ҡылыҡһырлама
Ишембай районы буйлап Үрек йылғаһының үрге ағымынан Ҡолғона ауылына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 12 км, киңлеге 3 км тиклем, абсолют бейеклеге 548 м ашыу. Алатауайыры һәм Ҡалыуайыры йылғалары (Еҙем йылға бассейны) һыу айырғысы булып тора. Өҫкө рифейҙың инйәр һәм минйәр свиталары эзбизташтары, ҡомташтары, алевролиттары, һәүерташтары, доломиттарынан тора. Өҫтө (ландшафт) һоро урман тупрағындағы ҡайын-уҫаҡ-ҡарағай һәм йүкә-имән-ҡарағай урманы менән ҡапланған.
Топонимика
Атама кесе алатау тигәндән килеп сыҡҡан.Бала термины икенсе төрлө бәләкәй тигән мәғәнәлә йөрөй.
Эпитеза
Эпитеза (ἐπίθεσις — «өҫтәү, беркетеү») — фонетик термин, әйтеүҙе уңайлаштырыу маҡсатында һүҙ аҙағына уның этимологияһында булмаған өн килеп өҫтәлеүен аңлата.
Ғөзәйер
Ғөзәйер — Ҡөрьәндәге йәһүдиҙәр Аллаһ улы тип иғлан иткән персонаж. Библиялағы пәйғәмбәр Ездра менән бер тип һанала. Ул Сөләймән пәйғәмбәр менән Зәкәрийә аралығындағы ваҡытта йәшәгән.
Ҡөрьәндә
Ғөзәйерҙе Аллаһ улы тип атап, йәһүдиҙәр Бер Аллаһлыҡҡа (Тәүхидкә) ҡаршы килгән енәйәт эшләйҙәр. Ҡөрьәне упомянут однажды:
V—VII быуаттарҙағы йәһүдилек тураһындағы билдәле материалдар  йәһүдилектең хөрмәтле шәхестәре араһында Эзра икаҙ һөйләп ғына дәрәжәлерәк булып күренә. Моғайын, Ғәрәбстанда Эзраны айырыуса хөрмәт иткән берәй йәһүд сектаһы булғандыр. Ҡөрьәндәге риүәйәт Ғөзәйерҙе тап Эзра менән бер тип күрә. Риүәйәттәргә ярашлы, исраил улдары карапты (ковчег) һәм Тәүратты юғалтҡандан һуң, улар уны Аллаһы тәғәлә белем биргән Ғөзәйерҙән өйрәнә. Карап менән Тәүрат табылғандан һуң уҡып ҡараһалар, Ғөзәйер өйрәткәндәр тулыһынса Тәүратҡа тап килгәнен күреп хайран ҡалғандар. Шунан һуң уны Аллаһы тәғәләнең улылыр тип уйлай башлағандар.
Люблин замогы
Люблин замогы — Польша ҡалаһы Люблинда архитектура һәм оборона комплексы.
Мөһабәт резиденцияға 1520 йылда король  Сигизмунд I нигеҙ һала; 1569 йылда бында Люблин унияһына ҡул ҡуйыла. Артабан комплекс бер нисә тапҡыр яңынан ҡорола, әлеге ваҡытта ул  неоготик ҡиәфәт алған.
Тарихы
Люблин замогы XVI быуаттың беренсе яртыһында   Речь Посполитая короле Бөйөк Казимир тарафынан төҙөлә. Чеховтағы замок булараҡ билдәле замок VI—IX быуаттарҙың боронғо  ауыл эҙҙәре һаҡланған ҡалҡыулыҡта  төҙөлгән.
1569 йылда Сейм ваҡытында король Сигизмунд Август һарайы Люблин замогы залында илселәр  менән осраша. Замокта мөһим сәйәси ҡарарҙар ҡабул ителә, улар һөҙөмтәһендә Поляк-литва унияһының актына ҡул ҡуйыла
1764 йылда бүлмәләрҙең береһендә түшәм емерелеүе арҡаһында дүрт затлы бай вафат була. Замок 1671 йылда ике бина төҙөлөшө иҫәбенә киңәйтелә, өҫтәмә рәүештә мөйөш манара һәм киң подвалдар төҙөлә,  түбәнге ҡатта сиркәү урынлаша.
Польша-швед һуғышы ваҡытында замокта  Ян II Казимир була.
XVII—XVIII быуаттарҙа Польша алып барған һуғыш ваҡытында замок емерелә. 1824—1826 йылдарҙа төрмә өсөн ҡулланыуға Александр I бойороғо буйынса яңынан тергеҙелә. Замок 1954 йылға тиклем  төрмә булараҡ ҡулланыла.
1904 йылда замок биләмәһендә православие ғибәҙәтханаһы төҙөлә
Беҙҙең көндәрҙә замок стеналарында Люблин музейы урынлаша. Төп ҡоролмалары:
Анница
Анница (Кочуга) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хауснайндорф
Хауснайндорф (Hausneindorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 819 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6458 һәм автомобиль коды — HZ.
Кортюга
Кортюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аухаузен монастыры
Аухаузен монастыры (Kloster Auhausen) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аухаузен коммунаһы территорияһында урынлашҡан һәм Айхштетт епархияһы ҡарамағында торған. Баварияның Аухаузен монастыры Верница йылғаһы буйында Х быуатта граф Эрнст фон Трухендинг һәм Лобдебургтан Хартманн (үлгән 958 йылда) тарафынан нигеҙләнгән. Бөгөнгө статусы-эшләмәгән монастырь.
Тасуирлау һәм тарихы
Урта быуаттарҙан алып хәҙерге көнгә тиклем был монастырҙы шул уҡ исемдәге Баден-Вюртемберг ерендәге Хербрехтинген ҡалаһының монастыры менән бутап йөрөтәләр. Урындағы риүәйәт буйынса, Бавария монастыры Верница йылғаһы буйында Х быуатта граф Эрнст фон Трухендинг һәм Лобдебургтан Хартманн (үлгән 958 йылда) тарафынан нигеҙләнгән.
Мань-Эква-Анчуг-Сос
Мань-Эква-Анчуг-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.