cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кутья
Традициялар
Көнсығыш славяндарҙа һәм поляктарҙа кутьяны мотлаҡ Раштыуа байрамы ваҡытында әҙерләйҙәр. Полесьела байрам үҙе үк Кутья йәки ярлы кутья (Раштыуа алдынан), бай кутья (суҡыныу диин байрамы алдынан) тип атала, ә рустарҙа кутейник тип Раштыуа сочельнигын әйтәләр.
Көнсығыш славяндарҙа ерләү һәм мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табынында иң беренсе кутья (коливо, канун), унан ҡоймаҡ, баллы кеҫәл, ҡурылған йомортҡа һәм бутҡа бирәләр. Белорустар Дмитриев шәмбеһе төнөнән һуң, тәҙрәнән таҫтамал эләләр һәм тәҙрә төбәнә мәрхүмдәр өсөн кутья, ҡоймаҡ ҡуялар. Раштыуа кутьяһы менән күрәҙәсәлек итеү ҙә билдәле. Кутья әҙерләү традицияһының тамырҙары мәжүсилек осорона, был блюдо ата-бабалар ризығы булып һаналған ваҡытҡа барып тоташа. Көнсығыш славяндарының ышаныуы буйынса, мәрхүмдәр тере кешеләр кеүек төрлө ихтыяжға, бигерәк тә ризыҡ ихтыяжына эйә, тип яҙған этнограф Дмитрий Константинович Зеленин. '.
Вой-Хотын-Юган
Вой-Хотын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Урта Речка йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вож-Юган (Сорум ҡушылдығы)
Вож-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Яңы Күл
Яңы Күл (Новокулево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1465 кеше. Почта индексы — 452436, ОКАТО коды — 80245835001.
Вож-Юган (Сорум ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урындан Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Яңы Күл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вож-Юган (Сорум ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге Екатерина сиркәүе (Загреб)
Загребта Изге Екатерина сиркәүе (хорв. Sv Crkva. U Katarine Zagrebu ) — католик сиркәү, Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы Загреб  архиепархияһының собор сиркәүе; барокко дәүеренең ҡиммәтле тарихи-архитектура ҡомартҡыһы, Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе. Ҡорам Изге Екатерина хөрмәтенә изгеләндерелгән.
Ғибәҙәтхана ҡала үҙәге — Үрге ҡалала изге Екатерина майҙанында (trg Katarinin) урынлашҡан.
Тасуирлау һәм тарихы
Хәҙерге Изге Екатерина сиркәүе урынында XIV быуаттан ҙур булмаған доминикан сиркәүе торған, ул төрөк баҫып инеүе ваҡытында хәрби склад кеүек ҡулланыла.
Загребҡа иезуиттар килеү менән (XVII быуаттың 1-се  яртыһы) ғибәҙәтхана улар идаралығына  тапшырыла. Иҫке сиркәү күләме буйынса тап килмәгәнлектән һәм ярайһы уҡ ныҡ зыян күргәнлектән, иезуиттар 1620—32 йылдарҙа яңы ҡорам төҙөүҙе һәм биҙәүҙе тормошҡа ашыра. Сиркәү янында шулай уҡ монастырь төҙөйҙәр (хәҙер Кловичев Һарайы  Галереяһы). Изге Екатерина сиркәүе ике тапҡыр янғындан зыян күрә— 1674 һәм 1645 йылдарҙа, һуңғы тапҡыр тулыһынса янып юҡҡа сыға. Сиркәүҙе тергеҙеүҙә хорват вельможалары ярҙам итә, улар, үҙ сиратында, сиркәү диуарҙарында нәҫелдән килгән гербтарын урынлаштырыу хоҡуғына эйә була, шулай уҡ ҡәбер ташы ҡуйып сиркәүҙә ерләнеү өҫтөнлөгөн ала.
Иезуиттарҙың тыйыуынан һуң (1773) изге Екатерина сиркәүе изге Марк мәхәлләһенә 1783 йылда тапшырыла,  ә 1874 йылдан ул йәмиғ сиркәүе булып китә.
ХІХ-XX быуаттарҙа изге Екатерина сиркәүе бер нисә тапҡыр реставрация үтә. Изге Екатреина сиркәүе Загребта иң матур сиркәүҙәрҙең береһе һанала. Был алты ҡабырға манаралары һәм апсидаһы менән бер нефлы дини ҡоролма. Капеллаларында <a href="./1729 йыл" rel="mw:WikiLink" data-linkid="82" data-cx="{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;1729 йыл&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ba&quot;},&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;1729 год&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;description&quot;:&quot;год XVIII века&quot;}}" class="mw-redirect cx-link" id="mwJA" title="1729 йыл">1729</a> йыл менән даталанған барокко стилендә биш ағас  (XVII быуат) һәм бер мәрмәр алтарь урынлашҡан.
Ҡорамдың интерьерҙарында барокко сәнғәтенең  әһәмиәтле бер нисә өлгөләре бар. Улар араһында 1720 йылғы Антонио Квадрио (Quadrio) әҫәрҙәре бар. Изге Екатерина тормошон һүрәтләгән күренештәр менән нефтың көмбәҙҙәре Джулио Квальиға ҡарай. Шулай уҡ Франческо Робба (Francesco Robba) эшләгән изге Игнатийҙың ҡорам алтары  иғтибарға лайыҡ. Төп алтарҙың артында —   «Изге Екатерина  Александрия философтары һәм яҙыусылары араһында» фресканы 1762 йылда Кристоф Андрей Еловшек  (Jelovšek Kristof Andrej) яҙа.
Меркурий
Меркурий (символы: ) — Ҡояш системаһында Ҡояшҡа иң яҡын планета, һәм ул ер төркөмө планеталарының иң бәләкәйе. Күк буйлап башҡа платеналарға ҡарағанда йәһәтерәк хәрәкәт иткәнгә күрә, ул боронғо Римдең сауҙа аллаһы — етеҙ Меркурий хөрмәтенә шулай атала. Уның Ҡояш тирәләй әйләнеү ваҡыты ни бары 87,97 ер тәүлеген тәшкил итә, был Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың әйләнеше менән сағыштырғанда бик бәләкәй.
Меркурий астероидтар орбитаһынан эстә ята, шуға уны Ҡояш системаһының эске планетаһы тип атайҙар. 2006 йылда Плутонды планеталар статусынан мәхрүм иткәс Меркурий иң бәләкәй планета булып ҡалды. Меркурий өҫтөнә ҡояш нурҙары Ер йөҙөнә ҡарағанда туғыҙ тапҡыр артығыраҡ төшә. Планетаның ҡояш нурҙарынан һаҡлай торған атмосфера ҡатламы юҡ. Көндөҙ температура +429С етә. Был Ҡояш систкмаһындағы иң эҫе урындарҙың береһе. Төндә температура −180С төшә.
Был планета Ҡояш тирәләй яҡынса 88 көн (Ер тәүлеге) әйләнә.
Тышҡы күренеше менән Меркурий Айҙы хәтерләтә, уның өҫтө лә кратерҙар менән телгәләнгән. Меркурийҙың юлдашы (Айы) юҡ, шуға төнөн ҡараңғы. Атмосфераһы бик һирәк. Планетаның тимер төшө булғанға, Ерҙекенән 0,1 тәшкил иткән магнит ҡыры бар.Меркурийға ике йыһан аппараты килә: 1974 һәм 1975 йылдарҙа уның менән йәнәш «Маринер 10» оса, ә 2008 йылдан 2015 йылға тиклем MESSENGER тарафынан тикшерелә. Һуңғыһы 2011 йылда планета тирәләй орбитаға сыға һәм дүрт йыл эсендә уның тирәләй 4000-дән ашыу боролош яһап, 2015 йылдың 30 апрелендә яғыулыҡ ҡуллана һәм ер өҫтөнә бәрелә. 2025 йылда Меркурийға BepiColombo космос карабы килер тип планлаштырыла.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Меркурийҙың Ҡояштан уртаса алыҫлығы — 58 млн км (57,91 млн км). Планета Ҡояш тирәләй 88 тәүлек әйләнә. Меркурийҙың күренеп торған ҙурлығы −1,9-ҙан 5,5-кә тиклем түбәнге һәм өҫкө конъюнкциондарҙан тора, әммә Ҡояшҡа яҡын булыуы арҡаһында уны күреүе еңел түгел.
Меркурий ер планеталары төркөмөнә ҡарай. Үҙенең физик характеристикаһы буйынса Меркурий Айҙы хәтерләтә. Тәбиғи юлдаштары юҡ, ләкин бик һирәк атмосфераға эйә. Планета ҙур тимер йәҙрәгә, ул магнит ҡырының сығанағы булып тора, уның көсөргәнешлеге ерҙең магнит ҡырынан 0,01 тәшкил итә. Меркурийҙың йәҙрәһе — планетаның дөйөм күләменең 83 проценты. Меркурий өҫтөндәге температура 80 -дән алып 700 К тиклем (−190 —+430 °C). Ҡояш яғы поляр өлкәләргә һәм планетаның икенсе яғына ҡарағанда күпкә нығыраҡ йылыта.
Меркурий радиусы ни бары 2439,7 ± 1,0 км тәшкил итә, был Юпитер юлдашы Ганимед һәм Сатурн юлдашы Титан радиусынан кәмерәк (Ҡояш системаһындағы планеталарҙың ике ҙур юлдашы). Әммә радиусы бәләкәйерәк булыуына ҡарамаҫтан, Меркурий күмәкләп йыйылған Ганимед менән Титанды уҙып китә. Планетаның массаһы — 3,3 ⋅1023 кг. Меркурийҙың уртаса тығыҙлығы ярайһы уҡ ҙур — 5,43 г/см3, был Ер тығыҙлығынан саҡ ҡына кәмерәк. Ер күләме буйынса күпкә ҙурыраҡ булыуын иҫәпкә алғанда, Меркурий тығыҙлығы уның интерьерында металдарҙың миҡдары артыуын күрһәтә. Меркурийҙа ирекле төшөү тиҙлеге — 3,70 м/с2. Икенсе йыһан тиҙлеге — 4,25 км/с. Планета тураһында әлегә сағыштырмаса аҙ билдәле. Тик 2009 йылда ғына ғалимдар"Маринер-10" һәм «Мессенджер» ҡоролмаларының һүрәттәрен ҡулланып, Меркурийҙың тәүге тулы картаһын төҙөгән.
2006 йылда Плутондан планета статусы алынғандан һуң Меркурий Ҡояш системаһындағы иң бәләкәй планета исемен ала.
Астрономик ҡылыҡһырлама
Меркурийҙың күҙгә күренеп торған ҙурлығы −1,9 м-ҙан алып 5,5 м-ға 1,9 тиклем тәшкил итә, әммә Ҡояштан ҙур булмаған мөйөшлө алыҫлығы (максималь 28,3°) арҡаһында уны күреү еңел түгел. Меркурийҙы күҙәтеү өсөн иң уңайлы шарттар — түбән киңлектәрҙә һәм экватор янында: был ҡараңғылыҡтың оҙайлығы иң бәләкәйе булыуы менән бәйле. Урта киңлектәрҙә Меркурийҙы табыу күпкә ҡатмарлыраҡ һәм иң яҡшы элонгация осоронда ғына мөмкин. Бейек киңлектәрҙә планетаны ҡараңғы төнгө күктә күреп булмай тиерлек: ҡараңғы төшкәс, Меркурий бик ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа күренә.
Меркурийҙың күк механикаһы
Меркурий Ҡояш тирәләй яҡынса 88 Ер тәүлеге осоро менән үҙ орбитаһын үтә. Меркурийҙа бер йондоҙ тәүлеге оҙайлығы — 58,65 Ер, ә ҡояш — 176 Ер тәүлегенән тора. Меркурий Ҡояш тирәләй шаҡтай ныҡ оҙонса эллиптик орбита буйынса (эксцентриклығы 0,205) уртаса 57,91 млн км (0,387 АУ) арауығында хәрәкәт итә. Перигелийҙа Меркурий Ҡояштан 45,9 млн км (0,3 АУ), афелийҙа — 69,7 млн км (0,46 АУ), шулай итеп, перигелийҙа Меркурий Ҡояшҡа афелий торошона ҡарағанда йыл ярымға яҡыныраҡ. Орбитаның эклиптика яҫылығына ынтылышы — 7°. Меркурий орбита буйлап бер әйләнгәндә 87,97 Ер көнө үткәрә. Планетаның орбиталағы уртаса хәрәкәт тиҙлеге — 48 км/с (афелийҙа — 38,7 км/с, ә перигелийҙа — 56,6 км/с). Меркурийҙан Ергә тиклем алыҫлыҡ 82 —217 млн км-ға тиклем үҙгәрә. Шуға күрә, Ерҙән күҙәткәндә, Меркурий Ҡояшҡа ҡарата торошон көнбайыштан (иртәнсәк күренә) бер нисә көндән көнсығышҡа (кис көнө күренә) табан үҙгәртә.
Меркурий йондоҙ тәүлеге Ерҙең 58,65 көнөнә тиң, йәғни Меркурий 2/3 йылына тиң. Күсәр тирәләй әйләнеү осороноң һәм Ҡояш тирәләй Меркурий революцияһының был нисбәте Ҡояш системаһы өсөн уникаль күренеш булып тора. Ҡояштың һыу баҫыу йоғонтоһо хәрәкәт миҡдарын тартып алыуы һәм боролошҡа ҡамасаулауы менән аңлатыла.
Һөҙөмтәлә, бер Меркурий йылында Меркурий үҙ күсәре тирәләй бер ярым әйләнеш хәрәкәтләнә. Йәғни, әгәр Меркурий перигелийыны үткән мәлдә уның өҫкө йөҙөнөң билдәле бер нөктәһе Ҡояшҡа ҡарап торһа, перигелийыны сираттағы үткәүелендә өҫкө йөҙҙөң ҡапма-ҡаршы нөктәһе Ҡояшҡа бороласаҡ, ә сираттағы Меркурий йылынан һуң Ҡояш яңынан беренсе нөктәнән юғарыраҡ зенитҡа әйләнеп ҡайтасаҡ. Һөҙөмтәлә Ҡояш тәүлеге Меркурийҙа 176 Ер тәүлеге оҙонлоғонда була. Меркурий тәүлегенең оҙонлоғо Меркурий йылы оҙонлоғона тиң.
Планетаның был хәрәкәте һөҙөмтәһендә унда «эҫе оҙонлоҡтарҙы» — мердиандың ике ҡапма-ҡаршыһын айырырға була. Улар Меркурий перигелийын үткәндә сиратлап Ҡояшҡа боролош яһай. Бының арҡаһында хатта меркурий стандарттары буйынса ла уларҙа айырыуса эҫе була.
Меркурийҙа миҙгелдәр үҙгәрмәгәнлектән, полюстар янында ҡояш нурҙары яҡтыртмаған участкалар бар. Ареси́бола радиотелескоп ярҙамында үткәрелгән тикшеренеүҙәр был һалҡын һәм ҡараңғы зонала боҙлоҡтар барлығын күрһәтә. Һыуҙағы боҙ ҡатламы 2 метрға етергә мөмкин; саң ҡатламы менән ҡапланғандыр.
Һөҙөмтәлә Меркурий күгендәге Ҡояш элмәкте Ер күгендәге Меркурийҙың үҙе тип һүрәтләй. 90 һәм 270 градусҡа яҡын оҙонлоҡтарҙа Ҡояш ҡалҡҡандан һуң туҡтай, кире борола һәм шул уҡ нөктәлә тиерлек байый. Әммә бер нисә ер көнөнән һуң Ҡояш шул уҡ нөктәлә һәм оҙаҡ ваҡытҡа яңынан ҡалҡа. Был эффектты ҡайһы берҙә Исус Навин эффекты тип тә атайҙар, ул, Библия буйынса, ҡасандыр Ҡояш хәрәкәтен туҡтатҡан. Ҡояш байығанда картина кире тәртиптә ҡабатлана.
Шуныһы ҡыҙыҡ: Марс менән Сулпан орбиталарының Ергә яҡын урынлашыуы буйынса Меркурий Ергә уртаса иң яҡын планета булып тора, сөнки башҡа планеталар Ҡояшҡа шул тиклем «бәйләнмәгәнлектән»,унан күп дәрәжәлә алыҫлаша.
Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе
Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе бик һирәк күренеш, әммә ул, мәҫәлән, Сулпан транзитына ҡарағанда күпкә йышыраҡ була, сөнки Меркурий Ҡояшҡа яҡыныраҡ һәм Меркурий йылы ҡыҫҡараҡ. Меркурий транзиты май йәки ноябрь айҙарында булырға мөмкин. XXI быуатта Меркурийҙың Ҡояш буйлап үтеүе  14  тапҡыр  буласаҡ, иң яҡыны — 2032 йылдың 13 ноябрендә көтөлә.
Шулай уҡ бер үк ваҡытта Ҡояш дискыһы буйлап Сулпандың да, Меркурийҙың да үтеүе ихтимал, әммә бындай ваҡиға бик һирәк була. Сулпан менән Меркурийҙың яҡын арала буласаҡ уртаҡ транзиты — 69 163 йылдың 26 июленә тура килә. Меркурийҙың Ҡояш дискыһы буйлап үтеүе Ҡояш тотолоу мәленә тура килеүе ихтимал. Бындай хәлде 6757 йылдың 30 майында күҙәтеп буласаҡ.
Орбитаның аномаль прецессияһы
Меркурий Ҡояшҡа яҡын тора, шуға күрә уның хәрәкәтендә дөйөм нисбәтлек теорияһы эҙемтәләре, Ҡояш системаһының башҡа планеталарына ҡарағанда, бик ҙур сағылыш таба. 1859 йылда уҡ француз математигы һәм астрономы Урбен Леверье Меркурий перигелийҙарының әкрен прецессияһы булыуы тураһында хәбәр итә һәм, Ньютон механикаһына нигеҙләнеп, билдәле планеталарҙың йоғонтоһон тулыһынса аңлатып булмай, тип белдерә.
Был аңлатмаларҙың береһе лә күҙәтеүҙәр һынауына бирелмәгәнлектән, ҡайһы бер физиктар гравитация законын үҙгәртергә, мәҫәлән, ундағы дәрәжәнең экспоненцияһын үҙгәртергә йәки есемдәрҙең тиҙлегенә бәйле потенциаль терминдарға ҡушылырға кәрәк тигән радикаль гипотезалар тәҡдим итә башлай. Ләкин был ынтылыштарҙың күбеһе ҡапма-ҡаршылыҡлы була. ХХ быуат башында дөйөм сағыштырмалыҡ күҙәтелгән тәүшартҡа аңлатма бирә. Эффект бик аҙ: релятивистик «өҫтәмә» быуатына ни бары 42,98 дуға секунд тәшкил итә, был дөйөм прецессия тиҙлегенең 7,5 % (1/13) тәшкил итә, шуға күрә классик теория күҙаллаған позицияға кире ҡайтыу өсөн Ҡояш тирәләй Меркурийҙың 12 миллиондан да кәм булмаған әйләнеше кәрәк була. Шуға оҡшаш, әммә бәләкәйерәк тайпылыш башҡа планеталар өсөн дә хас — Венера өсөн быуатына 8,62 секунд, Ер өсөн — 3,84, Марс өсөн — 1,35, астероидтар — 10,05 Икар өсөн.
Яҡын киләсәктә
2018 йылдың 20 октябрендә Европа космос агентлығы (ESA) BepiColombo миссияһын башлап ебәрҙе. Миссия аппараттары Француз Гвианаһындағы Куру космодромынан «Ариан 5» ракетаһында ебәрелә һәм 2025 йылға Меркурийға барып етергә тейеш була. Төркөм 3 модулдән тора: транспорт — 4 ионлы двигателдәр менән йыһазландырылған Mercury Transfer Module ™, ике тикшеренеү орбиталь модуле: планета — Меркурий планета орбитаһы (МПО) һәм магнитосфера — Меркурий магнитосфера орбитаһы (ММО). Европа LRO модуле планетаның өҫкө йөҙөн һәм уның тәрәнәйеүен өйрәнәсәк, ә япон модуле уның магнитосфераһының ММО-һын өйрәнәсәк. Бөтә миссия агентлыҡҡа 1,3 миллиард евроға төшә (яҡынса 1,5 миллиард доллар). Приборҙар планета атмосфераһының составын, уның үҙенсәлектәрен һәм башҡа күп нәмәләрҙе өйрәнер тип көтөлә. Миссия ете йыл дауам итә. «Роскосмос» 2019 йылда ебәрергә планлаштырған Рәсәй «Меркурий-П» космос карабы 2030-сы йылдарҙан да иртәрәк осорола алмай. Был зонд, планлаштырылғанса, тарихта планета өҫтөнә төшкән тәүге йыһан аппараты буласаҡ. Әлеге ваҡытта Рәсәй белгестәре был проектты алдан өйрәнә, төшөрөүсе (посадочный) аппарат концепцияһы һәм фәнни ҡорамалдар составы булдырылған. «Меркурий-П» десант станцияһын Меркурийға ебәреү проекты «Рәсәйҙең 2030 йылға тиклем һәм киләсәккә космос эшмәкәрлеген үҫтереү стратегияһына» инмәй.
Айвазовский Иван Константинович
Айвазовский Иван Константинович (Հովհաննես Այվազյան, Ованнес Айвазян; 29 июль 1817 йыл, Феодосия — 2 май 1900 йыл), шунда уҡ), рәссам-маринист, баталист, коллекционер, меценат. Баш диңгеҙ штабы рәссамы, Император Художество академияһының академигы һәм почётлы ағзаһы, Амстердам, Рим, Париж, Флоренция һәм Штутгарт Художество академияларының почётлы ағзаһы.
XIX быуат әрмән рәссамдарының иң күренеклеһе. Әрмән тарихсыһы, Әрмән Апостол сиркәүе архиепискобы Габриэл Айвазовскийҙың ҡустыһы.
Нәҫеле
Ованнес (Иван) Константинович Айвазовский әрмән милләтле сауҙагәр Геворк (Константин) һәм Рипсиме Айвазяндар ғаиләһендә тыуған. Айвазовскийҙың ата-бабалары Галицияға Көнбайыш Әрмәнстандан XVIII быуатта күсеп килгән. Нәҫелдәренең Львов тирәһендә эре ер биләүсе булғаны билдәле, ләкин Айвазовскийҙың тамырҙарына нығыраҡ асыҡлыҡ индерерҙәй башҡа бер документ та юҡ. Атаһы Константин (Геворк) Феодосияға күскәндән һуң фамилияһын, поляктарҙыҡына оҡшатып, «Гайвазовский» тип үҙгәрткән. Айвазовский үҙенең автобиографияһында атаһының йәш сағында, ағай-энеһе менән талашып, Галициянан Дунай кенәзлектәренә (Молдавия, Валахия) күсеүе, сауҙа менән шөғөлләнеүе, унан Феодосияға барып төйәкләнеүе тураһында яҙа.
Айвазовский иҫән сағында сыҡҡан баҫмаларҙың ҡайһы берҙәрендә, уның һүҙҙәренән сығып, ата-бабалары араһында төрөктәр ҙә булғаны тураһында хәбәр бар. Уларҙа яҙылғанға ҡарағанда, Айвазовскийҙың мәрхүм атаһы һөйләп ҡалдырыуынса, рәссамдың әсәһе яҡлап ҡарт олатаһы төрөк хәрби начальнигының улы булған һәм рус ғәскәрҙәре Аҙауҙы баҫып алғанда (1696 йыл) бала ғына көйө һәләк булыуҙан бер әрмән тарафынан ҡотҡарылған, ул әрмән малайҙы христианлыҡҡа күсергән һәм уллыҡҡа алған (варианты — һалдат иткән). Рәссамдың вафатынан (1901) һуң уның биографы Н. Н. Кузьмин үҙенең китабында ошо уҡ тарихты, рәссамдың архивындағы ниндәйҙер документҡа һылтанып, уның атаһы менән булған хәл итеп һөйләгән ; әммә был хикәйәтте дөрөҫләрлек бер нигеҙ ҙә табылғаны юҡ.
Бала сағы һәм уҡыуы
Рәссамдың атаһы Константин Григорьевич Айвазовский (1771—1841), Феодосияға күскәс, ошонда йәшәгән Рипсиме (1784—1860) исемле әрмән ҡыҙына өйләнә, өс ҡыҙҙары менән ике улдары — Ованнес (Иван) һәм Саргис (һуңынан монахлыҡтағы исеме — Габриэл) тыуа. Башта Айвазовскийҙың сауҙаһы уңышлы бара, әммә 1812 йылғы тағун киҙеүе ваҡытында ул бөлгөнлөккә төшә.
Иван Айвазовский бала саҡтан һынлы сәнғәткә һәм музыкаға һәләтле булыуын күрһәтә; үҙ аллы скрипкала уйнарға өйрәнә. Феодосия архитекторы Яков Христианович Кох беренсе булып уның һынлы сәнғәт һәләттәренә иғтибар итә, уға тәүге оҫталыҡ дәрестәрен бирә. Яков Христианович йәш Айвазовскийға ҡәләмдәр, ҡағыҙ, буяуҙар менән гел ярҙам итеп тора. Ул Феодосия ҡалаһы башлығы Александр Иванович Казначеевтың иғтибарын да йәш һәләткә йүнәлтә. Феодосия өйәҙ училищеһын тамамлағас, Айвазовский уның талантына һоҡланған Казначеевтың булышлығы менән Симферополь гимназияһына алына. Артабан Айвазовский ҡаҙна иҫәбенә Санкт-Петербург Император художество академияһына ҡабул ителә.
Айвазовский Петербургҡа 1833 йылдың 28 авгусында килә. Тәүҙә ул Максим Воробьёвтың пейзаж класында уҡый. 1835 йылда «Вид на взморье в окрестностях Петербурга» һәм «Этюд воздуха над морем» тигән пейзаждары өсөн көмөш миҙал менән бүләкләнә һәм модала булған француз маринасыһы Филипп Таннерға ярҙамсы итеп тәғәйенләнә. Таннерҙа уҡыған Айвазовский, тегеһенең үҙ аллы эшләргә тыйыуына ҡарамаҫтан, пейзаждар төшөрөүен дауам итә һәм Художество академияһының 1836 йылғы көҙгө күргәҙмәһенә биш картинаһын тәҡдим итә. Айвазовскийҙың эштәре тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала. Таннер Айвазовский өҫтөнән Николай I-гә зарлана, һәм батша ихтыяры буйынса уның бөтә картиналары күргәҙмәнән алына. Рәссам ярты йылдан ғына ғәфү ителә һәм хәрби баталиялар һынлы сәнғәте менән шөғөлләнеү өсөн профессор Александр Иванович Зауервейдҡа күсерелә. Зауервейд класында бер нисә ай уҡығандан һуң, 1837 йылдың сентябрендә Айвазовский «Штиль» тигән каринаһы өсөн Ҙур алтын миҙал ала. Айвазовскийҙың уҡыуҙа өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн академия өсөн ғәҙәти булмаған ҡарар сығарыла: Айвазовскийҙы академиянан ваҡытынан ике йыл алда сығарырға һәм үҙ аллы эшләһен өсөн ике йылға Ҡырымға, ә унан һуң алты йылға сит илгә командировкаға ебәрергә фарман бирелә.
Ҡырым һәм Европа (1838—1844)
1840 йылда Айвазовский Академиялағы пейзаж класы буйынса иптәше Василий Штернберг менән Римға юллана. Барышлай улар Венецияла һәм Флоренцияла туҡтап китәләр. Венецияла Иван Константинович Гоголь менән таныша, Изге Лазарь уртауында була, шунда оҙаҡ йылдар күрешмәгән ағаһы Габриэл менән осраша. Габриэл утрауҙағы монастырҙа йәшәгән була. Айвазовский монахтарға бүләк итеп Библия темаһына яҙылған «Хаос. Донъя яралыу» тигән картинаһын ҡалдыра. Рәссам оҙаҡ ваҡыт Көньяҡ Италияла, атап әйткәндә, Соррентола эшләй. Бында ул асыҡ һауала оҙаҡ булмайынса, төп эште оҫтаханала, импровизацияның киң мөмкинлектәрен файҙаланып башҡарыу ысулын сығара. Донъя яралыу темаһына «Хаос» тигән тағы бер картинаһын папа Григорий XVI һатып ала, ул Айвазовскийҙы алтын миҙал менән бүләкләй.
Италияла Айвазовский уңышлы эшләй. Картиналары өсөн Париж Художество академияһының алтын миҙалын ала. 1842 йыл башында Айвазовский Швейцария һәм Рейн үҙәне буйлап Голландияға, унан Англияға китә, шунан Париж, Португалия һәм Испанияла була. Бискай ҡултығында рәссам ултырған карап дауылға эләгә һәм саҡ батмай ҡала, Париж гәзиттәрендә хатта уның һәләкәте тураһында хәбәр ҙә баҫылып сыға. 1844 йылдың көҙөндә 27 йәшлек рәссам Рәсәйгә әйләнеп ҡайта.
Артабанғы карьераһы
1844 йылда Айвазовский — Рәсәй Баш диңгеҙ штабы рәссамы, ә 1847 йылдан — Петербург Художество академияһы профессоры.
Иван Константинович башлыса диңгеҙ пейзаждары һәм баталиялары менән билдәле, әммә уның ижады былар менән сикләнмәй. Рәссам Ҡырымдың яр буйы ҡалалары портреттары серияһын төшөрә, Украина далаларын һүрәтләй. Библия һәм тарих темаларына картиналар яҙа. Айвазовский портреттар ҙа төшөрә, ләкин үҙен шәп портретсы тип һанамағанға күрә иң яҡын кешеләрен генә яҙа (өләсәһе, ата-әсәһе, ҡатыны, ағаһы, Феодосияның ҡала идарасыһы Казначеев, генерал Лорис-Меликов һәм флот етәксеһе Лазарев портреттары).
Айвазовский күп сәйәхәт итә. Европаның күп илдәренә, күп тапҡырҙар Константинополгә бара, Америка Ҡушма Штаттарында, Кавказда була. Һәр сәфәренән картиналар өсөн темалар алып ҡайта; мәҫәлән, Мысырға Суэц каналын асыу тантанаһына барып ҡайтҡас, үҙенә хас булмаған «Гизалағы бөйөк пирамида» тигән картинаны ижад итә. Америкаға сәйәхәттән һуң рәссам Ниагара шарлауығын төшөрә.
Айвазовскийҙың ижад юлы бик уңышлы була. Рәссам күп һанлы ордендар менән бүләкләнә, адмирал званиеһына тиң булған действительный тайный советник чинына эйә була (рангылар тураһындағы табелдең II класы). 1864 йылда уға мираҫлы дворянлыҡ бирелә.
Феодосияла
1845 йылда адмирал Литке менән бергәлектәге диңгеҙ сәфәренән ҡайтҡас, Айвазовский, башлаған эштәрен тамамлар өсөн Ҡырымда булыу мөҙҙәтен оҙатйыуҙы һорап, Баш диңгеҙ штабына һәм Художество академияһына мөрәжәғәт итә; уға киләһе йылдың майына тиклем ҡалырға рөхсәт итәләр. Әммә шул уҡ йылды Айвазовский ҡаланың яр буйында йорт һала башлай һәм Феодосияла төпләнә. Айвазовский күп сәйәхәт итә, Петербургҡа йыш бара, әммә Феодосияны үҙ йорто итеп һанай.
Айвазовский Феодосия эштәре, уны төҙөкләндереү менән күп шөғөлләнә. Рәссам Феодосияла сәнғәт мәктәбен һәм картиналар галереяһын аса, Феодосияны Рәсәй көньяғындағы һынлы сәнғәт үҙәгенә әйләндерә, Ҡырым тәбиғәтен яҙған рәссамдар мәктәбен булдыра (Киммерия һынлы сәнғәт мәктәбе). Археология менән ҡыҙыҡһына, Ҡырым ҡомартҡыларын һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә, 90-лаған ҡурғанды ҡаҙытыуға етәкселек итә (табылдыҡтарҙың бер өлөшө Эрмитажда һаҡлана). Үҙ аҡсаһына һәм үҙ проекты буйынса Митридат тауында Феодосия ҡомартҡылар музейын төҙөтә (бинаны 1941 йылда Ҡырымдан сигенгәндә совет ғәскәрҙәре шартлата). Археологиялағы хеҙмәттәре өсөн Иван Константинович Одесса тарих һәм ҡомартҡылар йәмғиәтенең ғәмәли ағзаһы итеп һайлана.
Айвазовский «Феодосия — Джанкой» тимер юлын төҙөтөүҙе юллай, тимер юл 1892 йылда һалына. Феодосия портын киңәйтеү өсөн сығыш яһай, һөҙөмтәлә 1892—1894 йылдарҙа Феодосияла Ҡырымдағы иң ҙур сауҙа порты төҙөлә.
Айвазовский Феодосияла ҡала концерт залын, китапхана төҙөтөүҙе лә хәстәрләй.
1886 йылда Феодосия эсәр һыу етмәүҙән яфалана. 1887 йылда Иван Айвазовский ҡала думаһына үҙенең милкендәге Субаш сығанағынан ҡалаға һыу үткәреүҙе юллап мөрәжәғәт итә. Был сығанаҡ Феодосиянын 25 саҡрымда була. 1887 йылда һыу үткәргес һалыу эштәре башлана, шулай итеп, ҡала һыулы була. Яр буйындағы паркта рәссам урындағы халыҡ түләүһеҙ ала алыһн өсөн фонтан эшләтә. Хәҙер был фонтан Айвазовский исемен йөрөтә.
1880 йылда рәссам үҙ йортонда күргәҙмә залы аса. Унда Феодосиянан бер ҡайҙа ла сығарылырға тейеш булмаған картиналарын ҡуя. Был йыл рәсми рәүештә Феодосия картиналар галереяһын асыу йылы тип иҫәпләнә, уны рәссам ҡалаға васыят итә.
И. К. Айвазовскийға беренсе булып Феодосия ҡалаһының почётлы гражданы исеме бирелә.
Вафаты
Иван Константинович Айвазовский 1990 йылдың 19 апрелендә (яңы стиль менән 2 майҙа) тыуған ҡалаһы Феодосияла 82 йәшендә вафат була. Васыятына ярашлы, Феодосияла Урта быуаттарҙа һалынған Сурб Саркис (Изге Саркис) әрмән сиркәүенең ихатаһында ерләнә.
1903 йылда рәссамдың тол ҡалған ҡатыны Анна Бурназян иренең ҡәбере өҫтөнә саркофаг формаһындағы аҡ мәрмәр таш ҡуйҙыра. Таштың бер яғына боронғо әрмән телендә V быуат тарихсыһы Мовсес Хоренаци һүҙҙәре яҙыла: «Մահկանացու ծնեալ անմահ զիւրն յիշատակ եթող» - «Үлемле булып тыуған үҙе тураһында үлемһеҙ хәтер ҡалдырҙы» ; артабан рус телендәге яҙма — «Профессоръ Иванъ Константиновичъ АЙВАЗОВСКIЙ 1817—1900».
Ижады
Айвазовский беренсе сиратта маринасы була. Йыш ҡына картинаның сюжеты диңгеҙ тулҡындарын һүрәтләү өсөн һылтау ғына булып тора, мәҫәлән, «Наполеон Изге Елена утрауында» тигән картинала Наполеон һыны киндерҙең бик бәләкәй генә урынын биләп тора. Рәссамдың эш ысулы шунан ғибәрәт: ул картиналарын натуранан төшөрмәй, ә схематик рәсемдәре ярҙамында хәтерҙән яҙа.
1850 йылда «Туғыҙынсы тулҡын» («Девятый вал») тигән данлыҡлы картинаһын ижад итә, ул Рус Дәүләт музейында һаҡлана. Был картинаһы рус һынлы сәнғәтендә романтик йүнәлештәге иң сағыу әҫәр булып тора. Константинополгә өсөнсө тапҡыр И. К. Айвазовский 1874 йылда бара. Айвазовскийҙың бер картинаһын Саркис бей (Саркис Балян) Абдулазиз солтанға бүләк итә. Картина солтанға шул тиклем оҡшай, ул шунда уҡ рәссамға Константинополь һәм Босфор күренештәре һүрәтләнгән 10 картинаға заказ бирә. Был заказды эшләгәндә Айвазовский солтан һарайында бик йыш була, уның менән дуҫлаша, һөҙөмтәлә, уға 10 ғына түгел, 30-лап төрлө картина яҙа.
Рус рәссамдары араһында беренсе булып Айвазовский Петербург һәм Мәскәүҙә генә түгел, Европа баш ҡалаларында ла, Рәсәйҙең провинциялағы ҡалаларында ла (Симферополь, Одесса, Николаев, Рига, Киев, Варшава, Харьков, Херсон, Тифлис һ.б.) күргәҙмәләрен ойоштора башлай.
Айвазовский әрмән тарихына һәм Библия темаларына йыш мөрәжәғәт итә. Был картиналарҙы ул Феодосияның әрмән сиркәүҙәренә бүләк итә. Картиналарында яҡынса 10 тапҡыр Арарат тауын һүрәтләй. «Арарат туғайы» һәм башҡа ҡайһы бер картиналарына ул ҡултамғаһын әрмәнсә ҡуя.
Хәҙерге заманда
Беҙҙең заманда ла рәссам ижадына ҡыҙыҡһыныу кәмемәй. Улар төрлө аукциондарҙа һатыла. Мәҫәлән, 2008 йылда «Сотбис» аукционында Айвазовскийҙың «Ризыҡ таратыу» һәм «Ярҙам карабы» тигән ике полотноһы $2,4 миллионға һатыла.
Christie’s аукционы 2004 йылда «Исаак соборы һалҡын көндә» тигән картинаны 1,125 млн стерлинг фунтына һата. Ошо уҡ аукционда 2009 йылдың июнендә ике ҙур булмаған марина (£32 меңгә һәм £49 меңгә) менән ике ҙур полотно (£421 меңгә һәм £337 меңгә) һатыла.
.
Бүләктәре
1894—1896 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Айвазовский бөтә төрөк наградаларын диңгеҙгә ырғыта, таҫмаларын ғына алып, төрөк солтанына ебәрә.
Һәйкәлдәр
2007 йылдың 15 сентябрендә Кронштадтта совет осоронан һуңғы Рәсәйҙә Айвазовскийға беренсе һәйкәл асыла. Рәссамдың билгә тиклемге һыны Макаров яр буйына ҡуйылған. Скульпторы — Владимир Горевой. Һәйкәлде асыу тантанаһында рәссамдың тыуасары Ирина Касацкая ҡатнаша. Бер туған Айвазяндарға (Иван менән Габриэлға) Ҡырымдағы «Луис» әрмән милли йәмғиәте һәйкәл ҡуйҙыра. Скульпторҙары — Л. Токмаджян һәм улдары, архитекторы — В. Кравченко. П. Е. Дыбенко исемендәге сквер, Совет майҙаны.
Архив
Айвазовский документтарының архивы Рәсәй Дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге дәүләт асыҡ китапханаһында (Санкт-Петербург), Дәүләт Третьяков галереяһында, А. А. Бахрушин исемендәге Театр музейында һаҡлана.
Мәҫәле
Мәҫәле (Месели) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 592 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822001.
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1760 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса Свияжск һәм Сембер өйәҙҙәренең яңы суҡындырылған сыуаштары Үрге Мәҫәле исеме менән нигеҙ һала. XVIII быуатта бер үк Үрге- һәм Түбәнге Мәҫәле исеме менән ике ауыл була. 1795 йылда беренсеһендә — 190, икенсеһендә 508 кеше иҫәпләнә. Түбәнге Мәҫәле ауылынан Өфө өйәҙенең Ҡырмыҫҡалы һәм Имәнлекүл ауылдарына 50 кеше күсенә. Унда мордвалар ҙа йәшәгән. Һуңыраҡ яҙылған документтарҙа 1902 йылда 1342 кеше йәшәгән 209 йорт булған Мәҫәле ауылын (Үрге Мәҫәле) ғына табырға мөмкин. Ҡаҙна сыуаш мәктәбе эшләгән. 18 йылдан һуң йорттар һаны 270-кә арта, әммә халыҡ һаны үҙгәрмәгән килеш тиерлек ҡала. Мәҫәле ауылы 1774 йылдың сентябре аҙағында унда полковник Шепелев етәкселегендәге яза биреү командаһы тороуы менән дә билдәле, унан ул Ырымбур губернаторы Рейнсдорпҡа рапортында башҡорт старшина-пугачевсыларының үҙ ғәйебен танып, генерал-майор П.С. Потемкинға баш эйеп килеүҙән баш тартыуҙары тураһында хәбәр итә.
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Сиркәү, 2 һыу тирмәне булған. 20 быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1906 йылда сиркәү, училище, 3 һыу тирмәне, шарап һәм 3 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Башҡортостан Республикаһының Үҙәк дәүләт архивында Өфө губернаһының Поповтың халыҡ училищеларын ҡарау тураһында отчеты һаҡлана. Унда 1884 йылдың 2 февралендә асылған 8-се Мәҫәле сыуаш училищеһы телгә алына. Уҡыусылар һаны: малайҙар — 37; ҡыҙҙар — 4, йәмғеһе — 41. .
1910 йылда ауылда янғын сыға, һөҙөмтәлә ҡорам һәм мәктәп менән бергә 85 йорт янып китә. Янғындан һуң Изге Николай Чудотворец хөрмәтенә сиркәү төҙөлә. Тәүҙә ғибәҙәтхана ғына булған, һуңынан алпауыт Карташов аҡсаһына төкәтмә эшләнә. 1930-31 йылдарҙа сиркәү ябыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар (93 %).
Балыҡлыкүл ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Балыҡлыкүл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бабсаҡ (исем)
Бабсаҡ — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Бабсаҡ төп башҡорт һүҙе — Күсәкбей эпосында баба һүҙе менән яһалған герой исеме
Билдәле кешеләр
Бабсаҡ бей — башҡорт халҡының ҡәбилә-ырыу составындағы Ҡыпсаҡ ҡәбиләһенең Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы башлығы. Башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады мәғлүмәттәре буйынса, ул XV быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән. Ете ырыу берләшмәһендә хакимлыҡ өсөн көрәш алып барған. Бабсаҡ бей башлыҡ булған осорҙа Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы бөрйәндәрҙең ерҙәренә рөхсәтһеҙ килеп ултыра. «Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһе» буйынса, Бабсаҡ бей Бөрйән ҡәбиләһе башлығы Ҡарағөлөмбәт тарафынан үҙ-ара һуғышта үлтерелә. «Бабсаҡтүбә» башҡорт халыҡ риүәйәтенә ярашлы, Бабсаҡ бей Бөрйән районы Аҡбулат ауылы янында ерләнгән. Хәҙерге көндә унда Бабсаҡ бей мемориаль комплексы асылды. Бабсаҡ бей вариҫтары Бөрйән, Әбйәлил райондарында йәшәй.
Бабсаков К.Ф. — Федераль архив проекты. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындаНацистар һәм уларҙың ярҙамсыларының тыныс халыҡҡа ҡаршы енәйәте»
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бабсаҡ бей ҡурғаны — Башҡортостан Республикаһы, Бөйән районы Аҡбулат ауылында урынлашҡан ҡурған.
Бабсаҡ менән Күсәк — башҡорт ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.
Дом соборы (Тарту)
Тарту Дом соборы (эст. Tartu toomkirik ), Дерпт Дом соборы (нем. Dorpater Domkirche ), Петр һәм Павел Дом соборы — эстон ҡалаһы Тартуның иҫтәлекле урындарының береһе. Эстония мәҙәниәте ҡомартҡыларының Дәүләт регистрына индерелгән, өлөшләтә емерелгән, 2018 йылдың 12 апрелендәге  тикшереү ваҡытына торошо яҡшы тип билдәләнгән. Тергеҙелгән өлөшөндә Тарту университеты музейы урынлашҡан.
Шипулин Антон Владимирович
Антон Владимирович Шипулин (1987 йылдың 21 авгусында Төмәндә тыуған) — Рәсәй биатлонсыһы, 2017 йылда эстафета буйынса донъя чемпионатында еңеүсе һәм донъя чемпионатында алты тапҡыр призер. 2014—2015 йылдар миҙгелендә масс-старттар иҫәбендә Кесе донъя кубогын яулаусы. Юниорҙар араһында абсолют Европа чемпионы (2008). Чемпиондар уҙышында ҡатнаш эстафетала һәм масс-стартта икешәр тапҡыр еңеүсе. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Спорт карьераһын 2018 йылда тамамлай. VII һәм VIII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты, 2019 йылдан «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.
Дом соборы (Тарту)
Тарихы
Собор төҙөлгән уба Эмайыга йылғаһы буйында урынлашҡан. Элек унда эстон мәжүсиләренең ҙур нығытмаларының береһе урынлашҡан. Стратегик урынлашыуы был урында бик борондан йәшәгәнлектәре тураһында фаразларға мөмкинлек бирә. 1224 йылда мәжүси ҡәлғәне Ливониянан христиан баҫҡынсылары яулап ала. Еңеүҙән һуң, христиандар ҡәлғәне төҙөй башлай, унда епископ  урынлаша. Боронғо диуарҙар ҡалдығы археологик ҡаҙылма эштәрендә табыла.
Ҡалҡыулыҡтың төньяҡ яғындағы готика собор  төҙөлөшө сама менән XIII быуаттың икенсе яртыһында башланған. Уның тирәләй зыярат һәм   руханиҙар йорто  урынлаша. Собор Тартуның элекке ҡурсалаусылары изге Петр һәм Павел  хөрмәтенә изгеләндерелә. Собор Дерпт епископлығының үҙәге була, ә уның бинаһы Көнсығыш Европала  иң ҙур дини ҡоролмаларҙың береһе була.
Шипулин Антон Владимирович
Биографияһы
Саңғы ярыштары һәм биатлон буйынса спорт мастерҙары Владимир Иванович Шипулин һәм Алла Абушаевна Шипулина (Абдюшева) ғаиләһендә тыуған. Тәүҙә атаһы етәкселегендә саңғыла уҙышыу менән шөғөлләнә, әммә биатлон менән шөғөлләнгән апаһының винтовкаһын күргәс, үҙен биатлонда һынап ҡарарға уйлай. 2002 йылда ата-әсәһе улдарын Ханты-Мансийск олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә бирә.
Дом соборы (Тарту)
Тарихы
Баштағы архитектура планы буйынса собор   базилика булырға тейеш була,  әммә артабанғы  хорҙар төкәтмәһе уны  күберәк  заллы ҡорамға оҡшаш итә. Хорҙарҙың беренсе төкәтмәһе һәм нефы 1299 йылда уҡ төҙөлә. 1470 йылға бейек хорҙар, колонналар һәм кирбес готикаһында башҡарылған аркалар барлыҡҡа килә. Собор төҙөлөшө фасадтың ҡабырғаларындағы 66 метр бейеклектәге ике ҙур башня ҡороу менән XV быуатта тамамлана. Собор тирәләй епископ резиденцияһын ҡаланан айырып торған диураҙар төҙөйҙәр.
Шипулин Антон Владимирович
Биографияһы
2004 йылда Төмәнгә ҡайта һәм Төмән юридик институтына уҡырға инә. Европа үҫмерҙәр фестивалендә 2 еңеү яулай Шул саҡ уға Владимир Путровтың иғтибар итә. Путровтан тәҡдиме менән 2006 йылда Шипулин Екатеринбург ҡалаһына күсә. Эстафета составында беренсе еңеүен 2006 йылда АҠШ-тың Преск-Айле ҡалаһында юниорҙар араһында донъя чемпионатында яулай. Бер йылдан һуң Италия ның Валь-Мартелло ҡалаһында шәхси уҙышта көмөш призер була һәм халыҡ-ара кимәлдә шәхси еңеүҙәр иҫәбен аса.
2007 йылда йәштәр араһында Европа чемпионатында спринтта көмөш, эҙәрлекләү уҙышында бронза һәм эстафетала алтын миҙал яулай. 2008 йылда Рупольдингта юниорҙар араһында донъя чемпионатында уңышлы сығыш яһай. Шул уҡ 2008 йылда бөтә 3 шәхси ярышта һәм эстафетала еңеп, Европаның абсолют чемпионы була.
2009 йылда биатлон буйынса йыйылма команда тренеры Аликин Шипулинды донъя Кубогының ғинуар этаптарына саҡыра. 2009 йылдың 10 ғинуарында Оберхофта спринтта сығыш яһай һәм 72-се ваҡыт күрһәтә. Донъя Кубогында киләһе этабында (Рупольдинг) финишта тағы ла 72-се була. Шипулиндың түбән һөҙөмтәләре һалҡын тейеүҙән генә түгел, ә иң элек йәш организмдың күнекмәләрҙән һуң аяҡҡа тиҙ баҫа алмауы менән бәйле.
Дом соборы (Тарту)
Университеты
1960 йылдарҙа китапхана бинаһы киңәйтелә һәм үҙәк йылытыу менән йыһазландырыла. 1981 йылда университетта яңы китапхана төҙөлә башлағас, ул университеттың тарихи  музейына (эст. Ajaloomuuseum Tartu Ülikooli ) әйләнә. 1985 йылда бинала күләмле реставрация үткәрелә. Реставрация барышында XIX быуат   интерьеры тергеҙелә. Хәҙерге ваҡытта музейҙа университет өсөн тарихи ҡиммәттәргә эйә булған экспонаттар бик күп, шул иҫәптән ғилми ҡорамалдар һәм һирәк китаптар  бар. Хорҙарының тышҡы диуарҙары ҡалдыҡтары һәм башҡа емереклектәрҙе тергеҙеү ваҡытлыса туҡтатып торола.
Шипулин Антон Владимирович
Биографияһы
Шул саҡта тренерҙар штабы Антондың 2009 Йылда Пхенчханда үтәсәк Донъя Чемпионатына бармауын, ә шәхси тренеры менән Европа Чемпионатына әҙерләнеүен хәл итә. Өфө ҡалаһында спринтта һәм эстафетала Европа чемпионатының бронза призеры булып, биатлонсы ҡабаттан Донъя кубогы этабында старт алыу хоҡуғы ала.
Дом соборы (Тарту)
Тоомемяги
Собор урынлашҡан урын  (Toomemägi — Дом тауы)  XIX быуатта  паркка әйләндерелә. Йәмәғәт туҡланыу пункттарынан тыш, паркта Тартуның бер нисә әҙәбиәтсеһенең һәм  ғалимының  һәйкәле ҡуйылған.:
Шипулин Антон Владимирович
Биографияһы
Донъя Кубогы иҫәбенә тәүге мәрәйҙәрен эҙәрлекләү ярышында ала, уның йомғаҡтары буйынса 29-сы була.эҙәрлекләүҙә йыйған 12 мәрәй менән спортсы миҙгелде донъя Кубогының дөйөм зачетында 93-сө урында тамамлай. 2009/2010 йылғы Олимпия миҙгелен ышаныслы үткәрә, тәү сиратта был атыуға ҡағыла, унда ул командала иң яҡшы снайпер булып китә. Донъя кубогы этаптарының береһендә уны беренсе урындан 0,1 секунд ҡына айыра. Миҙгел йомғаҡтары буйынса төп йыйылма команда составында ныҡлы үҙ урынын биләй. 2010 йылда Ванкуверҙа үткән Олимпия уйындарында биатлон буйынса Рәсәй олимпия йыйылма командаһы составында ҡатнаша, унда эстафетала бронза миҙал яулай.
Дом соборы (Тарту)
Тоомемяги
Убанан түбәнгә ҡалаға тиклем юл Ангел күпере аша үтә, ул 1814 һәм 1816 йылдар араһында төҙөлгән. Күперҙә тергеҙелгән университеттың беренсе ректоры Георг Фридрих Парроттың (1767—1852) рельефлы һүрәте  һәм «Otium reficit vires»  («Ял көстө тергеҙә») девизы бар. Шулай Тоомемягила Эстонияның Юғары суды, 1811 йылда төҙөлгән Тарту обсерваторияһы (Tähetorn), иҫке   анатомик театр урынлашҡан.
Шипулин Антон Владимирович
Биографияһы
Тамашасыларҙың «Алтын пьедестал» программаһында тамашасыларҙың тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса Шипулин Виктор Ан һәм Александр Легков менән көрәштә еңеп сыға. 2014 йылғы Олимпия йылының иң яҡшы спортсыһы тип танылған.
2018 йылдың 23 ғинуарында Халыҡ-ара Олимпия комитеты Шипулинды Пхенчхандағы олимпия уйындарына индермәй. Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы Кристина Клостер фекеренсә, Шипулин Халыҡ-ара олимпия комитеты критерийҙарына тап килмәй. Ике көндән һуң Антон үҙе Инстаграмдағы сәхифәһендә һәр ваҡыт таҙа булыуы тураһында яҙа.
2018 йылдың 30 ғинуарында Шипулин РФ президентына кандидат Владимир Путин дың ышаныслы кешеһе була, 2 февралдә Путинды яҡлап сығыш яһаусы Putin Team (Putin Team) хәрәкәте сафына инә.
2018 йылдың 25 декабрендә Шипулин спорт карьераһын тамамларға ҡарар итә, һәм Раштыуа ярышы (Рождественская гонка) уның өсөн һуңғыһы була.
Дәүләт думаһы депутаты
2019 йылдың 8 сентябрендә Свердловск өлкәһенең 174-се Серов һайлау округы буйынса VII саҡырылыш Дәүләт Думаһына өҫтәмә һайлауҙарҙа 41,57 процент һөҙөмтәһе менән еңеү яулай.
Шәхси тормошо
2015 йылдың 20 июнендә Луиза Сабитоваға өйләнә. Улдары Дмитрий (2015 йылдың 15 декабре) һәм ҡыҙы Мира (2019 йылдың 7 феврале) бар.
Калдыш
Калдыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Туяхлань-Я
Кесе Туяхлань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туяхлань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сигоска
Сигоска — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сигоса йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Есенин бульварында Есенин һәйкәле
Есенин бульварында Есенин һәйкәле — Мәскәү  Есенин  бульварындағы  скульптура композицияһы, СССР Художество Академияһы академигы В.Е. Цигаль эше. Һәйкәлде асыу шағирҙың тыуған көнөнә, 3 октябргә тап килтерелә.
Адресы: Мәскәү ҡалаһы, Есенин бульвары,  145/8-147.
Тарихы
Рус шағиры Сергей Александрович Есенин һәйкәле (1895—1925) Мәскәүҙә 1972 йылдың 3 октябрендә асыла һәм бронза постаментта  шағирҙың юлдан төшөп килгән ҡиәфәттәге бронза скульптураһынан ғибәрәт. Шағир билбау менән быуылған сатин күлдәктә, яҫы сәс өлтөгө, яурынында курткаһы менән һүрәтләнә. Шағир ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтан-постаменттан түбәнгә төшөп килә. Һәйкәлдең авторҙары: скульптор, СССР-ҙың  халыҡ рәссамы Владимир Ефимович Цигаль, архитекторҙар С.Е. Вахтангов һәм Ю.В. Юров.
1995 йылда беркетеүенең етерлек кимәлдә ныҡлы булмауы арҡаһында скульптура бер яҡҡа ҡырыная,  ҡыҫҡа ваҡытта етешһеҙлеге бөтөрөлә.
Һәйкәлде асыу тантанаһында шағирҙың ҡыҙы Татьяна Александровна Есенина ҡатнаша. 1984 йылда Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В.Ф. Промыслов үҙенең «Мәскәү» китабында былай тип яҙа: «Сергей Есениндың бронза фигураһы  бер кемде лә битараф ҡалдырмай. Йәш шағирҙың хислелеге, моңһоу уйсанлығы, һынының тәбиғилеге арбай. Есенин бульварының башында йәш ҡайындар һәм уҫаҡтар фонындағы һәйкәл беҙгә үҙенсәлекле һәм сағыу әҙәби әҫәр кеүек тойола».
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әрмәнстанда Ислам
Тарихынан
Ислам Әрмәнстанға б.э. VII быуатында, ғәрәп яулап алыуҙары ваҡытында килеп ингән Хәҙерге осорҙа Әрмәнстанда Ислам динен башлыса курдтар һәм фарсылар тота.
Мосолман курдтар йәмәғәте 2 мең кешенән тора һәм улар башлыса Абовян районында йәшәй. Рәсәйгә ҡушылғандан һуң мосолмандар Әрмәнстан территорияһында даими кәмей барһа ла Ҡарабах хәлдәренә тиклем күп һанлы йәмәғәт булып ҡала ине әле. Әммә XX быуатта әзербайжандарҙы күсереү арҡаһында мосолмандар һаны ныҡ кәмей.
1897 йылғы йәниҫәп буйынса, ул саҡтағы Эриван губернияһында 25218 мосолман йәшәгән (халыҡтың 27,3 % ), пикенсе белешмәләр буйынса  — халыҡтың 41 проценты (36,7 % — шиғыйҙар, 4,3 % — сөнниҙәр). 1896 йылда Яңы Баязет өйәҙендә 10 мәҙрәсә һәм 13 мәсет булған.
1906—1911 йылдарҙа бер Эриванда ғына ла, ҡаҙна һәм йәмәғәт биналары исемлеге буйынса, 8 мәсет булған.
XX быуат башында мосолмандар Эриван өйәҙендә йәшәгән халыҡтың 62 процентын тәшкил иткән (52,5 % — шиғыйҙар), Эчмиадзи өйәҙендә йәшәгән халыҡтың 35,6 проценты мосолман булған (30 % - шиғыйҙар)
Мәгәр әлеге көндә республика ерҙәрендә бары тик бер мәсет  — Ереван дағы Зәңгәр мәсет һаҡланған. Уны Эриван ханлығы осоронда Һөсәйен Али 1765 йылда төҙөткән булған
Ереванда XVI быуатҡа тиклемге мәсеттәр һаҡланмаған, улар османдар и сәфәүиҙәр араһындағы һуғыш ваҡытында емертелеп бөткән
XX быуат башында 49 % Эриванда 7 шиғый мәсете булған
Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған Һөсәйен Али хандың Зәңгәр мәсетен иран оҫталары реставрациялаған. 1990 йылда Варданац урамындағы ҙур булмаған әзербайжан мәсете емереп ташланыла, быға Баҡылағы әрмән сиркәүе емертелгән тигән имеш-мимештәр сәбәпсе була; британ журналисы Томас де Ваал яҙғанса, «уның бәхетһеҙлегенә, мәсетте фарсылар төҙөгән тип тапмағандар һәм емереп ташлағандар»
Археолог Филип Л. Коль Әрманстанда ислам ҡомартҡылары әҙ һаҡланыуына иғтибарҙы йүнәлтеп, былай тип яҙа : Ниндәй генә демографик статистиканы алһаҡ та, был төбәктә исламдың матди ҡомартҡылары күп һаҡланырға тейешлегенә бер ниндәй шик юҡ. Беҙҙең көндәрҙә уларҙың тулыһынса тиерлек юҡҡа сығыуы осраҡлы булыуы мөмкин түгел
Баштин (һырт)
Баштин (Биштин) — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә урынлашҡан.
Рельефы
Көньяҡ өлөшө 705 м һәм 730 м бейеклектәге түбәләрҙән ғибәрәт, көнбайыш һәм көнсығыш битләүҙәренең түбәнге өлөшө һөҙәк, үрге өлөшө текә; 670 м бейеклектә яҫы түбә араһы уйпатлығы бар. 740—889 м бейеклектәге 5 түбәле төньяҡ өлөшө тәрән уйһыулыҡтар һәм соҡорҙар менән ныҡ йырғыланған, карст упҡындары бар. Көнбайыш битләүҙәре текә һәм ҡыҫҡа, итәгендә киртләс һымаҡ тигеҙләнгән йөҙҙәр урынлашҡан; көнсығыш битләүҙәре (2—2,5 км оҙонлоҡта) Ҡоҙаш йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы бассейны) табан ҡапыл өҙөлә. Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Баштин янынан Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана, уларға үрге ағымда ер аҫты аҡмаһы хас (Оло һәм Кесе Ҡоҙаш йылғалары һ.б.). Ландшафтары аҡһыл һәм ҡараһыу һоро урман тупрағындағы киң япраҡлы имән, йүкә, йыла урмандарынан һәм ҡайын-уҫаҡ урмандарынан тора, көньяҡ битләүҙәрҙең күп өлөшөн тау болондары һәм болонло далалар биләй.
Кинематограф
right|200px|thumb|Иҫке кинокамера Кинемато́граф (грекса κινημα — хәрәкәт һәм грекса γραφω — яҙырға, һурәтләргә; йәғни «хәрәкәтте һүрәтләү») — хәрәкәт иткән рәсемдәрҙе берләштергән кеше эшсәнлеге төрө. Ҡайһы бер ваҡытта синемато́граф тип атала (фр. cinématographe). Кинематограф XIX быуатта барлыҡҡа килгән. Кинематограф һүҙенең аңлатмаһы эсенә киносәнәғәт (иҡтисад өлкәһе), киносәнғәт инә. Кинематографты өйрәнеү эше менән кино белеме фәне шөғөлләнә.
Сәғүд Ғәрәбстаны тарихы
Ғәрәп ярымутрауының бөгөн Сәғүд Ғәрәбстаны биләгән өлөшө тарихи рәүештә дөйөмләштереп Хижаз йәки Нәжд тип атап йөрөтөлә. VII быуат башында Мәккәлә Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең рисаләте башлана, Мәккә мөшриктәре быны ҡабул итмәй. 13 йыл буйы мосолмандарҙың Мәҙинәгә (Йәсрибкә) күсенеүе — Һижрәте бара; был ҡалала ғәрәптәр һәм йәһүдтәр йәшәгән була, улар үҙ-ара тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөә. Яйлап ғәрәптәр тотош ярымутрауҙа йәшәй башлай.