cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаити Республикаһы
Ауыл хужалығы
Ауыл хужалығында халыҡтың 66 проценты эшләй. Эшкәртелгән ерҙәргә ил территорияһының өстән бер өлөшө тура килә. Ауыл хужалығы үҫешенә илдең тәбиғи ландшафты ҡамасаулай, күпселек өлөшөн ҡалҡыулыҡтар һәм тауҙар биләй.
Кофе, манго, шәкәр ҡамышы, дөгө, кукуруз, сорго үҫтерелә.
Сәнәғәте
Сәнәғәттең төп тармаҡтары — шәкәр, он тартыу, туҡыусылыҡ.
Тышҡы сауҙа
Экспорт — $960 млн, импорт — $3,621 млрд (2017).
Төп һатып алыусылар: АҠШ — 81 %, Доминикан Республикаһы — 5 %, Канада — 3 %.
Импорт — аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, яғыулыҡ. Төп тәьмин итеүселәр: АҠШ — 21 %, Ҡытай — 19 %, Нидерланд Антил утрауҙары — 16 %, Индонезия — 8,5 %.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге илдәренең халыҡ-ара ойошмаһы ағзаһы булып тора.
Транспорты
Автомобиль юлдарының оҙонлоғо 4 мең километр самаһы тәшкил итә, ләкин уларҙың күпселегенең ҡаты япмаһы юҡ, шуға күрә улар ямғыр миҙгелендә яраҡһыҙ. Илдең төп ҡалалары араһында ҡаты япмалы юлдар һалынған. Тимер юлдары бар, уларҙың оҙонлоғо — 40 км.
Мәҙәниәте
Гаити мәҙәниәте — француз һәм африка мәҙәниәттәре ҡатнашмаһына католицизмдың һиҙелерлек йоғонтоһо һөҙөмтәһе. Илдә киң билдәләнгән байрамдар араһында — Со д’О (Saut-d’Eau).
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт радиокомпанияһы һәм дәүләт радиостанцияһы, RNH (Radio Nationale de Haiti, «Гаити милли радиоһы»), дәүләт телерадиокомпанияһы, TNH (Télévision Nationale de Haiti, Гаити милли телевидениеһы) дәүләт телеканалы эшләй.
Вогра (Ильма ҡушылдығы)
Вогра  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ильма йылғаһының һул ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары (Казакларовские городища) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Ҡаҙаҡлар ауылы эргәһендә урынлашҡан V—VII быуаттарға ҡараған Бахмут мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы Ҡаҙаҡлар ауылы эргәһендә Яубазы йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Дүртөйлө) — 19 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Кәңгеш) — 5 км.
Ниса Каппадокийская
Ниса йәки Нисса (грекса Νύσ(σ)α; яҡынса б. э. т. 150—126 йылдар) — Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Ул б. э. т. 130—126 йылдарҙа үҙенең кинйә улы исеменән Каппадокияның хакимәһе була.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы I — ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 2700 м², археологтар тарафынан 736 м² асып, өйрәнелгән.
Ҡаласыҡ оҙонлоғо 40 м, киңлеге 12 м, бейеклеге 1 м дәүмәлле ур һәм соҡор менән нығытылған. 36 м² дәүмәлле, усағы һәм хужалыҡ соҡорҙары булған торлаҡ, майҙаны яҡынса 20 м² тәшкил иткән хужалыҡ ҡоролмалары, баҙ-соҡорҙар табылған.
Ниса Каппадокийская
Биографияһы
Ниса грек-македон һәм фарсы сығышлы була. Ул Понт батшаһы Фарнак I-нең һәм уның ҡатыны Нисаның ҡыҙы. Һуңғараҡ Митридат V исеме аҫтында Понт батшаһы уның ир туғаны. Ул шулай уҡ Лаодика булараҡ билдәле. Фаразланылғанса, Ниса әллә үҙен, әллә энеһе Митридатты тыуҙырғанда вафат булған әсәһенең аҙашы. Ниса Понтий батшалығында тыуып үҫкән.
Бер аҙҙан б. э. т. 160 йылда Ниса Каппадокия батшаһы Ариарат V-гә кейәүгә сыға. Ырыу башын Сәләфиҙәр династияһынан һәм Понт батшаларынан алғанлыҡтан, улар йыраҡ туған булып сыға. Был никах арҡаһында Ниса Каппадокия батшабикәһе була.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы II — ауылдан көнсығышҡа табан 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 1200 м², 40 м² археологтар тарафынан ҡаҙып тикшерелгән.
Ниса Каппадокийская
Биографияһы
Ариарат V һәм Нисаны Афина мәҙәниәте йәлеп итә. Афиналыларға Ниса йә бүләк биргән, йә уға ниндәйҙер бер хеҙмәт күрһәткән. Уны Афинала Дионис Технитай ҡурсалаусыһы булараҡ хөрмәт итәләр. Рәссамдар Коллегияһы улар хөрмәтенә декрет сығара. Улар Ариарат V-нең һынын үҙенең ғибәҙәтханаһына урынлаштыра һәм рәссамдар, үҙҙәре батшаларҙан алған бүләктәрҙе таныу билгеһе итеп, Ниса менән Ариарат V-нең тыуған көнөн билдәләй.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Оҙонлоғо 20 м, киңлеге 4 м, бейеклеге 1 м тәшкил иткән тупраҡ ур һәм киңлеге 3 м, тәрәнлеге 0,8 м булған соҡор менән нығытылған.
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы III — ауылдан көнсығышҡа табан 1,1 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Майҙаны 3600 м², 40 м² археологтар тарафынан ҡаҙып тикшерелгән.
Ниса Каппадокийская
Биографияһы
Хакимлыҡ иткән династияға тоғро Каппадокия халҡы артыҡ ҡанһыҙ булғаны өсөн Нисаны язалай һәм Ариарат VI-ға хакимлыҡты дауам итеү мөмкинлеген бирә. Нисаның регентлыҡ осоро батша ғаиләһендәге тетрәнеүҙәр осорон сағылдыра, һәм батшабикәнең үлеме менән тамамлана. Нисаның хакимлығы Каппадокияла был династияның идаралығы аҙағы була. Уның ейәндәре Ариарат VII һәм Ариарат VIII был династияның һуңғы батшалары була.
Нисаның регентлығы осоронда һуғылған аҡсалар һаҡланған. Уларҙың береһендә Ниса һәм Ариарат VI-ның бюстары, икенсе яғында Ниса батшабикәһен һәм батша Ариарат Епифан иҫкә алған түбәндәге яҙма ΒΑΣΙΛΙΣΣΗΣ ΝΗΣΗΣ ΚΑΙ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΑΡΙΑΡΑΘΟΥ ΕΠΙΦΑΝΟΥΣ ΤΟΥ ΓΙΟΥ бар. Шулай уҡ алиһә Никаны ҡулына тотҡан Афина алиһә һыны бар.
Ҡаҙаҡлар ҡаласыҡтары
Табылдыҡтар
Тирмән ташы, балсыҡ һауыттар табылған. Һауыттарҙың өҫтөнә тотош бәләкәй генә соҡорло биҙәк баҫылған һәм ауыҙы тирәләй һырҙар менән биҙәлгән, әүәләп эшләнгән, түңәрәк төплөләр.
Асыштар тарихы
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы I — 1973 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович тарафынан асыла, 1980 йылда ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов һәм археолог, тарих фәндәре докторы, профессор Таисия Ивановна Останина өйрәнә.
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы II — 1973 йылда С. М. Васюткин тарафынан асыла.
Ҡаҙаҡлар ҡаласығы III — 1980 йылда В. А. Иванов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Орион (мифология)
Орион (һ. б.-греч. Ὠρίων ) — боронғо грек мифологияһында атаҡлы һунарсы, һылыулығы һәм буйы менән айырылып торған, уны алпамыша тип атағандар. Орион тураһындағы сюжеттар бик буталсыҡ. Уның үлем урыны тип Беотияны ла, Делосты ла, Хиосты ла, Критты ла, Евбеяны ла атайҙар. Миф буйынса, Орион йондоҙлоғоноң барлыҡҡа килеүе уның менән бәйле.
Тыуыуы
Посейдон һәм Минос ҡыҙы нимфа Эвриаланың (Гесиод һәм Ферекид буйынса) улдары  , .
Гирийҙа тыуған. Евбей Орейында тәрбиәләнә, исемен ҡала атамаһынан ала .Бер ваҡыт Зевс, Гермес һәм Посейдон )  Фив кешеһе Гириейҙа ҡунаҡта булалар. Гирией ҡорбанға үгеҙ килтереп аллаларҙы һыйлағандан һуң балаһы булмағанға зарлана. Ҡунаҡтар ҡорбандың тиреһен килтерергә ҡушалар. Хужа килтерә, улар тирене һейҙек менән тултыралар ҙа ергә күмеп ҡуйырға ҡушалар. 9 айҙан һуң унан Орион барлыҡҡа килә.
Ҡылған эштәре
Посейдондан ул һыу өҫтөнән батмай йөрөү һәләтен ала (Гесиод). Сидей урмандарында һунарсылыҡ итә. Гера тарафынан Тартарға төшөрөлгән Сидеға өйләнә.
Хиоста Энопион ҡыҙы Меропаны яусылай. Энопион талабы буйынса Хиоста бөтә ҡырағай йәнлектәрҙе үҙенең тимер суҡмары менән юҡ итә. Ләкин Энопион никахты эшләмәй һуҙа. Орион Меропты урлай ҙа уны көс менән ала. Бының өсөн Энопион Орионды һуҡырайта.
Күреү һәләтен Гелиос күккә ҡалҡҡан ергә йәйәү барып ҡайтара, уны Кедалион оҙатып бара. Кедалион Гефестың уҡыусыһы, уны Орион елкәһенә ултыртып алып бара. Орион ҡояш аллаһының нурҙарына һуҡыр күҙҙәрен ҡуя, Гелиос уға күреү һәләтен ҡайтара. Шунда уны Эос алиһә күреп ҡала һәм Орион уның һөйәркәһенә әйләнә.
Сицилияла Занкл батша өсөн Акт портын эшләй. Гесиод фаразы буйынса, Пелориада моронон Орион өйә, унда Посейдондың изге биләмәһен булдыра. Шунан һуң ул Евбейға йүнәлә, шунда йәшәй башлай. Үлгәндән һуң күктә тора.
Үлеме
Бер фараз буйынса, үлеме ғәләмәт ҙур саян сағыуынан була. Саянды Гея йә Посейдон ебәрә, Ориондың Плеядаларҙы баҫтырыуы уларҙың асыуын килтерә. Плейона ҡыҙҙары менән Беотиянан үтеп барғанда, Орион уларҙың артынан үҙенең эте менән ҡыуа башлай, ете йыл баҫтыра. Зевс ҡыҙҙарҙы йәлләп, уларҙы йондоҙлоҡтар араһына ҡуя (йә биш ай баҫтыра, сөнки Орион йондоҙлоғо 5 ай дауамында күренеп тора).
Ориондың үҙен дә Зевс йондоҙлоҡҡа әйләндерә, ләкин күк йөҙөндә лә Орион үҙенең эте менән Плеядаларҙы ҡыуыуын дауам итә (тәүлек әйләнәһендә ул улар артынан эйәреп йөрөй ).
Тағы бер вариант: ул Артемида менән Критта һунар иткәндә барлыҡ януарҙарҙы юҡ итергә вәғәҙә итә, шуға Гея уға саянды ебәрә.
Уны Асклепий терелтеп маташа, ләкин Зевс уны йәшен менән һуғып үлтерә. Үлгәндән һуң Орион үҙенең исемендәге йондоҙлоҡҡа әүерелә, эте Сириус йондоҙона йәки Ҙур Эт йондоҙлоғона әйләнә, Асклепий — Змееносец йондоҙлоғо була.
Ҡәбере Танаграла (Беотия). Ҡыҙҙары Метиоха һәм Мениппа. Орион — беотий батыры, уның нимфаларҙан 50 улы тыуа, шул иҫәптән Акрефей.
1871 йыл
1871 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Чурал
Чурал — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Лименца
Оло Лименца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ, Унежманың оңтүстік-шығысынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шөкөр намаҙы
Шөкөр намаҙы — Аллаһҡа шөкөр итеп уҡый торған намаҙ.
Юлдашев Марс Тимербулат улы
Юлдашев Марс Тимербулат улы (14 апрель 1937 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы һәм ҡоролтайҙың комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостандың (1992) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Марс Тимербулат улы Юлдашев 1937 йылдың 14 апрелендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Аҙнай ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
Урта белем алғас, Башҡортостан дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлағас, йәш хирургты Саха АССР-ына (хәҙер Яҡут-Саха республикаһы) эшкә ебәрәләр. Башҡортостанға ҡайтып аспирантураға уҡырға инә.
1972 йылдан алып Марс Юлдашев Башҡортостан медицина институтында балалар хирургияһы кафедраһында ассистент, доцент, профессор вазифаһын башҡара. 1 уйлап табыуға таныҡлыҡ, 10 патент, 270 фәнни эш авторы.
Шөкөр намаҙы
Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Юлдашев Марс Тимербулат улы
Биографияһы
Ғалим төп хеҙмәтенән тыш күп йылдар йәмәғәт эшмәкәрлеге менән мәшғүл. Ул Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы эшендә әүҙем ҡатнаша, республика матбуғатында көнүҙәк мәҡәләләр менән сығыш яһай. Марс Юлдашев шулай уҡ оҫта һәүәҫкәр йырсы булараҡ та киң танылыу алған, күп бәйге һәм конкурстар лауреаты. Ул бигерәк тә башҡорт халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле итеп башҡара.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Марс Тимербулат улы Юлдашев йәмәғәт эштәрендә лә әүҙем ҡатнаша: I, II һәм III Ҡоролтайҙарға делегат итеп һайлана. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡарма комитеты советы ағзаһы, Әлеге ваҡытта Ҡоролтайҙың экология, һаулыҡ һаҡлау, ғаилә, әсәлек һәм балалыҡ комиссияһы рәйесе.
Сығанаҡтар
— Подробнее на RB7.ru: https://rb7.ru/news/ufa-and-rb/society/61336
Михайловка (Дәүләкән районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222834014.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Волокта-Ягун
Волокта-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ингу-Ягун йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аяч-Яга
Аяч-Яга (Ыж-Юр-Вож) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙел (Волга атамаһы)
Иҙел (Иҙел, Атӑл, Идел,Еділ, Иҗил, Ижил, Эдил) — Волганың төрки исеме. Тарихи яҡтан - ул тамағынан Кама менән ҡушылғанға тиклем Волганың түбәнге ағымы, Ағиҙелдең Камаға ҡойған участкаһы һәм Ағиҙелдең бөтә ағымы атамаһы. Тотош Волга атамаһы сифатында сыуаштар, татарҙар, башҡорттар һәм башҡа төрки телле һәм монгол телле халыҡтарҙа әлегә тиклем ҡулланыла.
Исеменең төрөксә килеп сығышы ҡайһы берҙә шик аҫтына ҡуйыла. Гидроним уғыр этнотел мөхитендә хәҙерге заман манси теленә яҡын булған терминдан eetl — «диңгеҙ һыуы»нан барлыҡҡа килгән. Һуңынан термин уғырҙарҙы алмаштырған төркиҙәр тарафынан ҡабул ителгән һәм яраҡлаштырылған, тип фаразларға мөмкин.
Тарихы
Иҙел (Итиль) атамаһы Волганың б. э. II быуатта Клавдий Птолемей Гиркан (Каспий) диңгеҙенә ҡойған Ра йылғаһы тип теркәгән боронғо исемдәрен алмаштыра, һәм диңгеҙгә ҡойған Ра йылғаһының тамағын билдәләй, йылғаның үрге ағымы юғарыраҡ киңлектәрҙә, уларҙың береһе көнбайыштан, икенсеһе көнсығыштан аҡҡан ике йылғаның ҡушылыуы һөҙөмтәһендә хасил була .|group="*"}}, һуңыраҡ барлыҡҡа килгән ғәрәп картографияһы һәм географияһы был форманы ҡабул итә. Яңы исем Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе осоронда Волга далаларында төрки телле халыҡтар өҫтөнлөк иткән осорҙағы мөһим этник үҙгәрештәрҙең сағылышы булды. В. В. Бартольд баһалауынса, исемдең барлыҡҡа килеүе IV быуаттан да һуң булырға тейеш түгел. Шул уҡ исемде (бәлки, исемдәрҙең береһендер) Волга тамағында урынлашҡан ҡала, Хазарияның баш ҡалаһы — Атиль (Итиль) тип аталған.
Византия сығанаҡтарында Атӑл яҡын исем VI быуаттан башлап осрай, яҡын сыуаш. Менандр Протекторҙа (VI б.) Волга исеме менән аталған, Феофилакт Симокаттала (VI—VII бб.) —, Феофандың (VIII—IX бб.) «Хронография»һында —  тип аталған. IX—X быуаттарҙан башлап атама көнбайыш Европа (Китапханасы Анастасий Феофандың «Хронография»һын латынь теленә IX быуат аҙағында тәржемә иткән) һәм X быуаттан алып ғәрәп сығанаҡтарында ҡулланыла. А. П. Новосельцев билдәләүенсә, әрмән сығанаҡтарында Волга исеме Атиль формаһына тап килә. Шуның менән бергә йәһүд-хазар сығанаҡтарында исем беренсе «алев (йәһүд алфавиты)» хәрефе менән яҙыла, әммә йәһүд яҙмаһында һүҙ башындағы хәреф уҡылмай, шуға күрә тарихсылар ике вариантты — Атиль һәм Итиль — ҡабул иткән. Урта быуат ғәрәп телендә, Йаҡут әр-Румиҙың географик һүҙлегендә аңлатыуҙарынса, ике һуҙынҡы ла «И» аша әйтелгән. Боронғо төрки һүҙлегендә йылғаның исеме түбәндәге формаларҙа теркәлгән:
Нигеҙҙә Б. Н. Заходер һүҙҙең беренсе һәм икенсе хәрефен яҙыу менән айырылып торған был исемдең («Итиль, Исиль, Атиль, Афиль») осраған варианттарын йылға һәм Хазар баш ҡалаһының исеме ғәрәп-фарсы яҙмаһына сит телдән эләгеүен аңлата һәм өҫтәп ҡуя: … был һүҙҙе ғәрәп графикаһы менән яҙҙырғандар, күрәһең, ҡулында булған график саралар менән тәүге һуҙынҡы һәм икенсе тартынҡы өндәрҙе нисек һүрәтләргә белмәйҙер. Ваҡыт үтеү менән генә орфография традицияһы Итиль яҙмаһын ҡабул итә, һәм Йакут үҙенең "Географик һүҙлеге"ндә һүҙгә орфография буйынса ентекле аңлатма бирә һәм был яҙманың мотлаҡ икәнен раҫлай Йылғаның урта быуаттарҙағы ентекле тасуирламаһын ғәрәп географияһы яҙып ҡалдырған. Әммә урта быуат төркиҙәренең һәм ғәрәптәренең йылға үҙәне тураһында күҙаллауҙары хәҙергеләренә тап килмәй, шуға күрә Иҙел, Итиль атамаһын бөтә Волга менән тиңләштереп булмай. Иҙелдең үрге үҙәне тип Каманың (аҫҡы ағымында) һәм Ағиҙел үҙәндәре ҡабул ителә, хәҙер урыҫтар Белая тип йөрөткән йылға Башҡортостанда борондан уҡ Ағиҙел тип аталған — белый ).
Иҙел, Итиль атамаһына оҡшаш исем башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡалмыҡ, монгол, татар, сыуаш, ҡарасай-балҡар һәм нуғай телдәрендә һаман һаҡлана. Шулай уҡ был атама (заманында) сығатай телендә лә булған.
Этимологияһы
Сыуаш тел белгесе М. Р. Федотов, О. И. Прицак эшенә һылтанып, (Атӑл) гидронимының ҡушма өлөштәре булып асла — «ҙур, бөтә нәмәне үҙ эсенә алған, бөйөк») һүҙендә алтай апеллятивы äs (>ас- плюс (~төрки-монгол tal ~ dal — «ҙур йылға; диңгеҙ; һыу йәйелеү, ташҡын») алтай апеллятивы *til<;*tal тора, тип иҫәпләй.
Фекер алышыуҙың төп предметы — йылға исеменең һун юлбашсыһы Аттиланың исеме менән бәйле булыуы хаҡындағы фараз. Әйтәйек, 1990 йылда А. П. Новосельцев Аттила исеме менән бәйләнештең «хәҙер юҡҡа сыға, сөнки Аттиланың исеме һун теленән түгел (төрки теленән дә түгел), ә гот теленән барлыҡҡа килгән» тип билдәләй. Новосельцев «Атиль» һүҙенең «йылға» мәғәнәһендәге фин-уғыр һүҙенән килеп сығышын фаразлай. Һәм быны, атап әйткәндә, Башҡортостанда әлегә тиклем Ағиҙел йылғаһының элекке исемен ҡулланыуҙы күҙ уңында тотоп (С. А. Аннинский мәҡәләһенә һылтанма) ), һәм XIII быуатта әле башҡорттарҙың ата-бабалары венгр миссионерҙарына аңлайышлы уғыр телендә һөйләшкән, тип дәлилләй..
Р. Ғ. Әхмәтйәнов атаманы сығышы һәм тәүге мәғәнәһе билдәһеҙ булған «Этиль» йәки «Эртиль» яңғырашлы боронғо төрки һүҙенә ҡайтара, шулай уҡ Иртыш гидронимы менән бәйләнеш ихтималлығын да билдәләй.
Н. В. Беленов баһалауынса, атаманың төрки булмаған килеп сығышы тураһындағы фаразды Г. Шрамм һәм Я. Харматта эҙмә-эҙлекле формалаштыра. Г. Шрамм гидронимды төркиҙәр төрки булмаған һундарҙан үҙләштергән тип һанай. Әммә Беленов эҙмә-эҙлекле сылбырҙы нигеҙле тип иҫәпләй: һун теле — хазар һәм болғар телдәре (бәлки, берҙәм тел) — сыуаш теле, һәм һундар күп быуатлыҡ миграция юлында көнсығыштан Волга түбәнге ағымына тиклем бик күп төрки булмаған элементтарҙы туплаған һәм яраҡлаштырған, һәм был һундарҙың үҙҙәренең телендә сағылыш тапҡан, тип уйлай.
Беленов Феофилакт Симокаттаның эргәһендәге йылғаны «Тиль» формаһындағы атамаһына иғтибар итә. Әгәр Беленов раҫлауынса, Иордандың «Гетика» трактатындағы (VI б.) В. В. Напольскихтың этнонимдар исемлеге аңлатмаһын ҡабул иткәндә, трактатта Волгаға ҡарата «Тил/Тиль» исеме осрай, был ваҡытҡа «Итиль/Атыл» вариантынан элгәре ҡулланылған тотороҡло форманы күрһәтеү мөмкин. . А. А. Камаловҡа һылтанып, Беленов, VIII быуат боронғо төрки ҡомартҡыларҙа билдәһеҙ «Итиль/Иҙел» йылғаһы телгә алына һәм ул атамала Волганы күрергә нигеҙ булмағанын дәлилләй, һәм X быуатҡа тиклем гидронимды икенсел этимологиялаштырыу варианттары булыу мөмкинлегенә ишаралай, шул иҫәптән :
Феофилакт Симокаттаның «Тиль» йылғаһын «төркиҙәр Ҡара тип йөрөтәләр» тигән таныҡлығын ҡабул итеп, Беленов, һис юғында, араһынан уғыҙ һәм ҡыпсаҡ телдәрен йөрөтөүселәр сыҡҡан ҡағанат төркиҙәре өсөн (Симокатта тап улар хаҡында яҙған) «Итиль/Атыл» исеме сит ине, тигән һығымта яһай. Беленов әйтеүенсә, төркиҙәр Волганы Каманың ғына түгел, Иртыштың да дауамы тип ҡабул иткән, шуға күрә йылға атамаһының тотороҡло исеме Волгаға күсерелгән (Урта Азияның төрки телдәрендә Иртыш үрге ағымының исеме — «Ҡара Ирцис» тип аталған), ә Иртыш гидронимы үҙе, моғайын, төрки булмағандыр.
Ахмылина Лидия Спиридоновна
Лидия Спиридоновна Ахмылина (17 июль 1937 йыл — 12 ғинуар 1997) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, КПСС-тың  XXII съезы исемендәге колхозда һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Лидия Спиридоновна Ахмылина 1937 йылда Ерестная ауылында, хәҙер Томск өлкәһенең Кожевниковский районында Глазыриндарҙың крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1952 йылда мәктәптең алтынсы синыфын тамамлай. Сталин исемендәге колхозда һауынсы булып эшләй башлай (1961 йылдан - КПСС-тың XXII съезы исемендәге колхоз). Һөт һауып алыу буйынса даими юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Районда иң яҡшы һауынсы булып иҫәпләнә һәм күп тапҡыр социалистик ярыш еңеүсеһе була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән   ауыл хужалығында юғары уңыштарға өлгәшкәне һәм малсылыҡта рекордлы  һөҙөмтәләр алыуы өсөн Лидия Спиридоновна  Ахмылинаға Ленин ордены һәм  ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә һәм Кожевнисковский районының "Нур" совхозына эшкә күсә.
Халыҡ депутаттарының Томск өлкә советы депутаты итеп һайлана.
Наградалары
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Умартасылыҡ
Умартасылыҡ — бал, балауыҙ һәм башҡа умартасылыҡ продукттарын алыу өсөн тәғәйенләнгән ауыл хужалығы тармағы. thumb|Күс тотоу өсөн умартасылар дүмәр умарта күтәрәләр
Тарихы
Умартасылыҡ дәүерендә солоҡсолоҡ — Бал ҡорто хаҡындағы тәүге мәғлүмәттәр бик боронғо дәүерҙәргә барып тоташа. Палеонтология белгестәре, бал ҡорто бынан 50 миллион йыл элек барлыҡка килгән, тип раҫлай.
Боронғо Египетта күсмә умартасылыҡ ныҡ үҫешкән булған. Боронғо заманда Греция менән Римдә балды тәңре тарафынан күктән төшөрөлгән илаһи ризыҡ тип иҫәпләгәндәр, уны кешенең аҡылын, зиһенен камиллаштырыусы, дәрт һәм илһам уятыусы сихри ниғмәт булараҡ ҡабул иткәндәр. Бал ҡортон изге йән эйәһе тип иҫәпләп, уның рәсемен мәмерйә таштарына, ҡаяларға, һауыт-һабаларға, ҡәбер таштарына сүкеп төшөрөр булғандар. Бынан 15 мең йыл элек төшөрөлгән ҡорт һүрәттәре бөгөнгө көнгә тиклем һакланып ҡалған. Әүәлге заманда Египетта бал ҡорттары тоғролоҡ, ҡаһарманлыҡ символы булып һаналған, сөнки улар, ояларын дошмандан һаҡлағанда, үҙҙәрен һәр ваҡыт үлемесле алышҡа дусар иткән.
Балдың шифаһы күптәнге замандарҙан уҡ билдәле. Мәҫәлән, Гиппократ ауырыуҙарҙы бал менән дауалаған. Сәләмәтлекте һаҡлау, ғүмерҙе оҙайтыу өсөн уларға көн дә әҙләп бал ашарға тәҡдим иткән. Был кәңәште тотоусыларзың байтағы ғүмер буйы яфаланған ауырыуҙарынан ҡотолған һәм йәшәү өсөн өҫтәмә көс-ҡеүәт алыр булған.
Башҡортостанда умартасылыҡ
Geschichte der Imkerei Storia dell'apicoltura Biškopis Honingbij Arıcı
1872 йыл
1872 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Тымыҡ Дон
«Тымыҡ Дон» — Михаил Шолоховтың дүрт томлы роман-эпопеяһы. Романдың 1-3-сө томдары 1925 — 1932 йылдарҙа яҙылған, «Октябрь» журналында 1928—1932 йылдарҙа баҫылып сыҡҡан. 4-се томы 1940 йылда яҙылып бөтә. «Новый мир» журналында 1937—1940 йылдарҙа баҫыла.
XX быуаттағы урыҫ әҙәбиәтенең иң мөһим әҫәрҙәренең береһе, унда дон казактарының Беренсе бөтә донъя һуғышы, 1917 йылғы революция ваҡиғалары һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы тормошоноң киң панорамаһы кәүҙәләндерелгән.
Роман күп сит телдәргә тәржемә ителгән, инглиз телендә тәржемәһе 1934 йылда барлыҡҡа килә. Был романы өсөн 1965 йылда Шолохов әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. Премияның формулировкаһы — «Рәсәй өсөн һынылыш йылдарында дон казактарының художество бөтөнлөгөн һәм көсөн һүрәтләү өсөн»
Роман дүрт тапҡыр экранлаштырыла (1930, 1958, 2006, 2015).
Төҙөү һәм баҫтырыу тарихы
1928 йылдың ғинуарында роман «Октябрь» журналында баҫыла башлай : 1-4 һандарында романдың тәүге өс киҫәге баҫыла. Апрель аҙағында Шолохов тағы Мәскәүгә килә, үҙе менән романдың тамамланған 4-се һәм 5-се киҫәктәрен алып килә. «Октябрь» журналының май-октябрь айҙары һандарында улар баҫылып сыға. Май айында «Московский рабочий» нәшриәтендә ("Пролетар әҙәбиәте яңылыҡтары " серияһында) ниһайәт, яҙыусының өс киҫәктән торған беренсе китабы айырым баҫма булып сыға. 1929 йылдың ғинуарында нәшриәт икенсе китапты (4-се һәм 5-се киҫәктәрҙе) баҫып сығара. Бер үк ваҡытта тиерлек әҫәр шул уҡ «Московский рабочий» нәшриәте баҫҡан «Роман-газета» серияһында сыға. (Был баҫманың структураһы икенсе төрлөрәк була: беренсе китап 1-се һәм 2-се киҫәктән, икенсеһе — 3-сө, 4-се һәм 5-се киҫәктәрҙән торһа, бындағы бүлектәр һан менән түгел, ә атама менән бирелә). Тулы булмаған ике йыл эсендә — 1928, 1929 йылдарҙа — «Московский рабочий» романдың 1-се һәм 2-се китабының 6 айырым баҫмаһын нәшер итә. Уларҙың һәр береһенең тиражы — 10 000 дана. 1929 йылдың яҙында Шолохов ГИЗ менән бик уңайлы шарттарҙа килешеү төҙөй. Ул романды «Госиздат арзан китапханаһы» серияһында баҫтыра башлай. Ике йыл дауамында нәшриәт ике тапҡыр романды ике китап итеп баҫып сығара (һәр бер баҫма 100 000 дана тиражлы), һуңынан 1931 йылда ул романды тағы бер тапҡыр яңынан нәшер итә
Китап бик тиҙ уңыш яулай. Шолохов шунда уҡ билдәле була. Романға һоҡланыусы уҡыусылар уға меңәрләгән хат яҙа. Хеҙмәт коллективтары сығыш яһар өсөн саҡыра. 1928 йылдың икенсе яртыһы — Шолохов триумфы ваҡыты. Ул ил буйынса йөрөй, мәҙәниәт йорттары, клуб, заводтарҙа, яҙыусыларҙың ижади ойошмаларында сығыш яһай, романдың баҫылмаған һәм баҫылған бүлектәрен уҡый, уларҙы тикшереп, киләсәккә пландары менән бүлешә. РАПП-тың I пленумында, 1928 йылдың октябрендә, уны «Октябрь» редколлегияһы составына ҡабул итәләр. Әммә был билдәлек көтөлмәгән насар һөҙөмтәгә килтерә. Күптәр был йәш кенә, тормош тәжрибәһе һәм мәҙәни кимәле етерлек кимәлдә булмаған кешене шул тиклем шәп әҫәрҙең авторы булыуына ышанмай һәм плагиат тураһында имеш-мимеш һүҙҙәр тарата. 1929 йылдың яҙында улар шундай көскә етә, хатта РАПП етәкселеге хатта, Шолоховты яҡлап, матбуғатта сығыш яһарға мәжбүр була. «Һин күҙ алдыңа ла килтерә алмайһың, миңә ҡаршы яла нисек тиҙ тарала!» — тип 1929 йылдың 23 мартында Шолохов ҡатынына хат яҙа — "Бары был турала ғына әҙәби түңәрәктәрҙә һәм уҡыусылар араһында һөйләшеүҙәр бара. Мәскәү белеү генә етмәгән, хатта бөтә провинция белә. Миллерово ҡалаһында һәм тимер юлында ҡайтҡанда минән был турала һоранылар. Элекке көн Авербахта Сталин был хаҡта һораған. Сит ил хәбәрселәре шул уҡ көндө үҙ гәзиттәренә «Шолохов плагиаты» тураһында телеграф менән хәбәр ебәрергә РОСТ-тан рөхсәт һораған. Әлбиттә, рөхсәт бирелмәгән ". Бының урынына 29 мартта "Правда"гәзитендә А. Серафимович, А. Фадеев, В. Киршон, Л. Авербах һәм В. Ставскийҙарҙың хаты баҫылып сыға. Унда яҙыусылар Шолоховтың тулыһынса ғәйепһеҙ булыуы тураһында яҙа һәм «яла яғыусыларға» суд эҙәрлекләүе менән янай.
Романды баҫыу март айында туҡтап ҡала. «Октябрь» журналының 1929 йылдың тәүге өс һанында (ғинуар, февраль, март) романдың 6-сы киҫәгенең 12 бүлеге баҫылып сыға һәм оҙаҡ ваҡыт әҫәр баҫылыуҙан туҡтап тора. Киң таралған сәйәси хәлдәр һәм плагиат тураһындағы имеш-мимештәр арҡаһында романды баҫтырыуҙы туҡтатыу менән бәйле тигән фекер күбеһенсә хата. Ысынында, Шолоховтың хат алышыуҙарынан күренеүенсә, был ваҡытта ул романдың 6 киҫәген тамамлап өлгөрмәй. Өс ай үткәс, 31 июлдә, ул Е. Левицкаяға былай тип яҙа: «''Хәҙер ҙур ҡыйынлыҡ менән 6-сы киҫәк өҫтөндә эшләйем. Ә „Октябрь“ мине ныҡ ашыҡтыра. Мин уларға һатылмағанмын да инде, нишләп шулай ҡыланырға? Корабельников минең сейле-бешле яҙылғанды ла баҫтырырға әҙер. Рәхәт ул зауыҡтары булмаған кешеләргә… Ә минең быға бик ныҡ асыуым килә. Уның өс йәки дүрт телеграммаһы миңә килде. Булғандарын сентябрҙән алда ебәрә алмайым тип яуап яҙҙым уға.''». Ә 3 октябрҙә Шолохов А. Фадеевҡа яҙа: "Ҡәҙерле Саша! Һиңә белгертеп ҡуям: быйыл «Октябрҙә» мин "Тымыҡ Донды"баҫтырмаясаҡмын. Сәбәбе ябай: әлегә 7 киҫәк тамам түгел, ә 6-сы киҫәкте өлөшләтә ҡабаттан эшкәртәм ". Шул уҡ ваҡытта Шолохов 3 китапты тулыһынса күҙ алдында тотмай, ә бары тик ул китаптың тәүге яртыһы тураһында ғына һүҙ алып бара. Был китаптың икенсе яртыһын романдың 7 киҫәге тәшкил итә. Һуңыраҡ улар 1932 йылда баҫмаға әҙерләгән саҡта берләштерелә.
Шолохов Вешенскаянан был хаттарҙы яҙған саҡта совет әҙәби тәнҡите романға ҡарата үҙ мөнәсәбәтен билдәләү менән булыша. Әгәр 1928 йыл аҙағында, роман сыҡҡандан һуң, ҡайһы бер тәнҡитселәр Шолоховты «пролетар яҙыусылар» иҫәбенә индерергә ашыҡҡан булһа, 29-сы йылда иһә, оҙайлы бәхәстәрҙән һуң, был хоҡуҡты унан тартып ала. Бындай тәнҡитселәрҙең береһе, А. Селивановский октябрь айында Шолоховты бары тик «пролетар яҙыусы дәрәжәһенә үҫеп етмәгән крәҫтиән яҙыусыһы » тип атарға мәжбүр була. РАПП-тың 1929 йылдың сентябрендәге II пленумында Шолоховты әҫәрендә синфи көрәште инҡар итеүҙә, казактарҙы идеаллаштырып һүрәтләүҙә, әҫәрҙәге ҡыҙылдар геройҙарын — аҡтар лагеры вәкилдәре менән сағыштырып ҡарағанда — баҙыҡһыҙ һәм сағыуһыҙ тасуирлауҙа ғәйепләйҙәр. Пленум Шолоховты идея рухлы итеп тәрбиәләргә тигән ҡарар ҡабул итә.
1930 йылдың ғинуар аҙағында — февраль башында Шолохов редакцияға романдың 6-сы киҫәгенең дауамын килтергәс, романды баҫтырып сығарыу хәле, былтырғы менән сағыштырғанда, насар яҡҡа ныҡ үҙгәрә. Был ваҡытта А. Серафимович ауырып Кремль дауаханаһына инеп китә һәм уның урынына "Октябрь"журналының ваҡытлыса баш мөхәррире булып А. Фадеев тәғәйенләнә. Ул ҡәтғи рәүештә Шолохов килтергән киҫәкте баҫтырыуҙан баш тарта. «''Фадеев миңә романға үҙгәрештәр индерергә тәҡдим яһаны, тик улар минең өсөн яраҡлы түгел. Ул, әгәр Григорийҙы беҙҙең ҡыҙылдар яҡлы итеп күрһәтмәһәң, романды баҫтырыу мөмкин түгел тине,''» — тип 1930 йылдың 2 апрелендә Шолохов Е. Левицкаяға хат яҙа. Бер үк ваҡытта ул Серафимовичҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт итә, тик тегеһе яҙыусыға был юлы бер нисек тә ярҙам итә алмай. «Октябрь» журналынан ыңғай яуапҡа өлгәшә алмай, Шолохов өҫөренең 6-сы киҫәген билдәһеҙерәк матбуғатта баҫтырып сығарырға мәжбүр була. 1930 йыл дауамында «Красная нива», «Огонек», «30 дней», «На подъеме» журналдарында һәм «Девятнадцатая година» тигән айырым китапта әҫәрҙең яңы 13 бүлеге (13-15, 18-20, 24-28, 30 һәм 31-се бүлектәр) баҫылып сыға.
Шул уҡ 1933 йылда беренсе тапҡыр («Социалистик ауылға— китап») серияһында романдың өс китабы берләштереп баҫтырып сығарыла. Был баҫмала романдың тәүге ике китабы ла ҡаты цензураға дусар ителә. Бигерәк тә уның 5-се киҫәге ныҡ зыян күрә, ундағы Анна Погудко һәм Бунчук мөнәсәбәттәре тулыһынса тиерлек алып ташлана (16-сы бүлектең яртыһы, 25-се бүлек тулыһынса һ. б.); 27-се бүлектең (хәҙерге 26-сы) Подтелковты оҙатып барған «мәрхәмәтле шәфҡәт туташы» Зинка тураһында һөйләгән өҙөк һәм башҡа бик күп урындар. Бер үк ваҡытта әҫәр төрлө ваҡ тупаҫ һәм натуралистик деталдәрҙән, һүгенеү һәм әшәке һүҙҙәрҙән таҙартыла. 1935—1937 йылдарҙа Гослитиздатта романдың өс китабының беренсе серияһыҙ ғына баҫмаһы нәшер ителә. Китап ҙур форматта, аҡ ҡағыҙҙа баҫыла, сепрәк тышлы була һәм С Корольков иллюстрациялары менән сыға.
Әгәр Шолохов өсөнсө китабын өс йыл буйына яҙһа, 4-се китабына ул алты йыл ғүмерен бағышлай. 4-се китапты яҙасағы тураһында ул 3-сө китапты эшләп бөтөргәс тә 1932 йылдың август көндәрендә әйтә: «Минең күңелемде әҫәремдең дүртенсе китабын яҙыу нийәте бик тә арбай (миндә уның „кәйеф“ булғанда яҙған ҡайһы бер киҫәктәренең йыйылмаһы бар, мин, моғайын, уны ҡыш көнө яҙырып бөтөрөрмөн.». Ҡыш ул, ысынлап та, 4-се китап өҫтөндә эшләй һәм бер үк ваҡытта «Күтәрелгән сиҙәмдең» 2-се китабын да яҙа. Тик уйлағанды еңел һәм тиҙ тормошҡа ашыра алмай. Бер йылдан һуң, 1934 йылдың апрелендә, ул ағымдағы йылдың аҙағына 4-се китабын яҙып бөтөрөргә нийәтләнә . 1934 йылдың июнендә ул «Комсомольская правда» гәзитенең хәбәрсеһенә 4-се китап «тамамланды тиерлек»,- тип әйтә һәм эш өҫтөндәге «Күтәрелгән сиҙәм» романын яҙыуҙы ваҡытлыса кисектереп, "тулыһынса "хәҙерге көндө "Тымыҡ Донды " шымартыу өҫтөндә эшләргә ултырҙым . <…> Уның ноябрь — декабрь башында баҫмаға бирәсәкмен, " — ти  Тик 1935 йылдың башында Шолохов романды тамамлау ваҡытын тағы кисектерә һәм «Правда» гәзите хәбәрсеһенә китап быйылғы йылдың йәйенә әҙер буласаҡ тип әйтә. Ә апрель айында Гослитиздат мөдире Н. Накоряковҡа «Тымыҡ Дондың» «беренсе яртыһын яңынан башланым (4-се китапты күҙ алдында тотоп әйтәм, ти)», ул был эште ҡасан тамамларын белә алмай. 1935 йылдың 16 октябрендә Шолохов «Тымыҡ Дондың» эшен аҙағынаса бөтөрмәйенсә, әгәр берәй мәрхәмәтле кешеләр ҡамасаулыҡ ҡылмаһа, романды йыл аҙағына тиклем яҙып бөтөрәсәкмен," — тип "Күтәрелгән сиҙәмдең " икенсе китабын "Новый мир " журналында баҫтырыуҙан ваҡытлыса баш тарта . Әммә 1936 йылда шул уҡ тарих ҡабатлана:1936 йылдың 3 апрелендә ул Накоряковҡа, китап май айында әҙер буласаҡ, ти. Шуға ҡарамаҫтан, ул әле сентябрҙә һаман романының 4-се китабы өҫтөндә соҡоноп ултыра . Һуңыраҡ Н. Накоряков хәтерләүенсә, Шолохов «алты йәки ете мәртәбә уны эшкәртә». Был ваҡытта әҫәрҙең 7-се киҫәгенең тамамланған бүлектәре гәзиттәрҙә баҫыла. Бары тик 1937 йылдың көҙөнә генә Шолоховҡа 7-се киҫәкте тамамлау насип була; 1937 йылдың ноябренән 1938 йылдың мартында ул «Новый мир» журналында баҫылып сыға.
Шолохов Сталинға яҙған хатында романдың яҙылып бөтөрә алмау сәбәбен өлкә НКВД һәм партия етәкселегенең районда тыуҙырған насар сәйәси хәлдәрҙең барышы менән аңлата: «''биш йыл эсендә мин ныҡ ауырлыҡ менән ярты китабымды ғына яҙа алдым. Вешенскаяла булған бындай шарттарҙа, һөҙөмтәле эшләү генә түгел, йәшәргә лә ныҡ ауыр булды. Хәҙер ҙә йәшәүе ауыр. Дошмандар һаман да әле миңә ҡаршы ҡара ау үрә ''»  — тип ул 1938 йылдың февралендә юлбашсыға зарлана. Икенсе хатында ул һигеҙ ай буйына бөтөнләй яҙмауы тураһында әйтә. Ләкин көтмәгәндә октябрҙә өлкә етәкселегенең уға ҡаршы тороуы яҙыусы файҙаһына тамамлана. Ростов УНКВД-һы уны казактарҙың йәшерен әҙерләнгән ихтилал башлығы тип ғәйепләп, уға ҡарата енәйәт эшен аса Быны белеп, Шолохов бик ашығыс рәүештә Мәскәүгә сығып китә һәм Сталиндан үҙен ҡабул иттереүгә өлгәшә. Шолоховтың эшен унда тикшереү тәғәйенләнә:унда Политбюро ағзаларын, халыҡ комиссары Ежовты һәм Ростов НКВД етәкселәрен саҡырыла һәм тикшереү ваҡытында Шолохов, ҡулында документтар тотоп, өлкә етәкселәренең үҙенә ҡарата провакация ҡороуҙарын асыҡлап бирә. Һөҙөмтәлә Сталин ,Шолоховтың ғәйебе юҡлығын аңлап, уның яғына ауа һәм ярандарына әйтә: «Бөйөк рус яҙыусыһы Шолохов өсөн ''иң яҡшы эш шарттары булдырылырға тейеш». ''
Станицаға ҡайтҡас, Шолохов романының һуңғы өлөшөнә тотона. Ҡулъяҙманың һаҡланып ҡалған тәүге битендә "1938 йылдың 17 декабре " тип яҙып ҡуйылған. 1939 йылдың 1 ғинуарында Вешенскаянан Мәскәүгә телеграф менән ебәрелгән 8-се киҫәктең 1-се бүлеге «Известия» гәзитендә баҫылып сыға. Ғинуар аҙағында Шолохов СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана һәм Ленин ордены менән бүләкләнә. Бер йылдан һуң, 1939 йыл аҙағында, декабрҙә, ул романдың һигеҙенсе киҫәген тамамлай. Ул киҫәк «Новый мир» журналының парлаштырыу юлы менән сыҡҡан 2—3 һандарында баҫыла һәм 1940 йылда "Роман-газетаның " 4—5-се һандарында яңынан нәшер ителә. 1939—1940 йылдарҙа Росиздатта романдың беренсе тулы баҫмалы дүрт китабы сыға. 1941 йылдың яҙында ГИХЛ-ла роман тулыһынса бер томда нәшер ителә. 1941 йылдың 15 мартында «Тымыҡ Дон» романы өсөн М. А. Шолохов әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Сталин премияһы менән бүләкләнә.
Сюжет
Романдағы ваҡиғаларҙың ҙур өлөшө Вешенская станицаһына ҡараған Татарский утарында яҡынса 1912 — 1922 йылдарҙа бара. Сюжет үҙәгендә казак Мелехов ғаиләһенең Беренсе бөтө донъя һәм граждандар һуғышы осорондағы тормошо һүрәтләнә. Был ауыр, билдәһеҙлек сорнап алған осорҙа Мелеховтар утар кешеләре һәм дон казактары менән бергә күп ауырлыҡтар аша үтә. Ныҡ, хәлле ғаиләнән роман аҙағында бары тик Григорий Мелехов менән уның улы Мишатка һәм һеңлеһе Дуня ғына тере ҡала.
Китаптың төп геройы Григорий Мелехов — дон казағы, ябай һуғышсынан үҫеп сыҡҡан офицер. Дон казактары тормошон ҡырҡа үҙгәрткән тарихи һынылыш ваҡыты Григорийҙың шәхси фажиғәле һынылышы осорона тап килә. Григорий үҙенең кем менән : ҡыҙылдар йәки аҡтар яғында — ҡалырын аңлай алмай. Мелехов тәбиғәттән килгән һәләтлектәре арҡаһында ябай казактан офицер дәрәжәһенә тиклем үҫә, ә аҙаҡтан хатта Граждандар һуғышында Баш күтәреүсе казак армияһының генералы кимәленә тиклем күтәрелә, тик хәрби карьераһы уңышһыҙ килеп сыға. Шулай уҡ шәхси тормошонда ул ике ҡатын: башта үҙе һөймәгән, бары тик ике балалары Полюшка менән Мишатка тыуғас ҡына ярата башлаған Наталья һәм үҙенең йәштән һөйгән беренсе һәм иң көслө мөхәббәте Астахова Аксинья — араһында өҙгөләнә. Ул ике яратҡан ҡатынын да һаҡлап алып ҡала алмай.
Китап аҙағында Григорий Мелехов ғаиләһенән тере ҡалған берҙән-бер улы янына һәм тыуған еренә һуғыштан арып һәм баш тартып утарҙағы өйөнә ҡайта.
Романда XХ быуат башындағы казактарҙың тормошо һәм көнкүреше, дон казактрына ғына хас традициялар һәм йолалар тасуирлана. Әҫәрҙә казак хәрби хәрәкәттәренең роле. казактарҙың советтарға ҡаршы ихтилалдары һәм уларҙы баҫтырыу, Вешенская станицаһында Совет власы урынлаштырыу ентекләп һүрәтләнә.
Михаил Шолохов үҙенең китабында уҡыусыларҙы һуғышта ҡатнашыусылар күҙлегенән ҡарап, контрреволюцион лагерь эсенән Граждандар һуғышының нисек булыуын күрһәтә. «Буяуҙарҙы ҡуйыртмайынса, ихтилал алдындағы ҡаты ысынбарлыҡты мин һүрәтләргә тырыштым», — тип яҙа М. Шолохов.
Төп персонаждар
Барлығы, С Семанов иҫәпләҙәре буйынса, романда 883 персонаждар бар, шуларҙың 251-е ысын тарихи шәхес (ваҡиғалар замандаштарын һанап).
Тәнҡит
Романдың беренсе китабы сыға башлау менән байтаҡ тәнҡитселәр китаптың юғары әҙәби кимәлен, авторҙың дөйөмләштереү һәм уның нескә күҙәтеү һәләтен билдәләй. Роман совет әҙәбиәте корифейҙары Серафимович һәм Горкийҙың иң яҡшы баһаламаларын ала.
Һәм ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә була: роман бөтөн әҫәр түгел, ә эпизотар йыйылмаһы (Грин). Әммә әҙәби тәнҡитселәрҙең был фекерҙәре әҫәргә яҡшы баһа биргән тәнҡитселәрҙең һәм уҡыусыларҙың ыңғай фекерҙәге хаттары аҫтында күмелеп ҡала. Б. Брехт Шолохов менән һоҡланып, уны бындай һыҙыҡ өҫтөнә ала: « Һеҙҙең иҫ киткес романдарығыҙ менән һоҡланам, уларҙы уҡып һеҙҙең ғәжәйеп илегеҙ тураһында күп нимә беләбеҙ. Һеҙҙең Б.Брехт».
Плагиатта шикләнеү
Ҡайһы бер әҙәбиәт белгестәре, Шолоховтың роман авторы булыуына ышанысыбыҙ аҙ, тип иҫәпләй.
Тәү сиратта, Шолохов, роман яҙа башлағанда бик йәш була. Шундай тәрән һәм өлгөргән әҫәрҙе ул яҡынса 22 йәштәр тирәһендә яҙа башлай. Быға тиклем уның барлығы бер генә хикәйәләр йыйынтығы баҫылып сыҡҡан була. Беренсе китабын ул шул тиклем ҙур тиҙлек менән яҙа: тәүге ике томы (яҡынса 40 баҫма биттәрендә) 2,5 йыл эсендә яҙыла. Йәнәһе Шолохов аҙ белемле кеше булған — барлығы гимназияның 4 класын ғына тамамлаған.
«Тымыҡ Дондың» авторына бағышланған баҫмаларҙың береһе — А. Г. Макаровтың «Тымыҡ Дон» серҙәре һәм йомаҡтары: ун ике йыл эҙләнеүҙәр һәм табыштар "китабы.
1999 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы белгестәре "Тымыҡ Дондың « юғалған тип һаналған 1-се һәм 2-се китабының ҡулъяҙмаларын таба. Өс экспертизанан һуң — графологик, текстологик һәм идентификацион экспертизаларҙан һуң — улар Шолоховтың һис шикһеҙ „Тымыҡ Дон“ романының авторы булыуҙы һуңғы һәм аҙаҡы тапҡыр раҫлай. 2005 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы „Тымыҡ Дон“ романының 1-се һәм 2-се китаптарының ҡулъяҙмаһын китаптарҙың „Библиотека В. С. Черномырдина“ (Издательство „Московский писатель“, шиғриәт академияһы» серияһында факсимилле баҫмаһын нәшер итеп сығара , был, Шолохов яҡлылар фекеренсә, Шолоховтың ысын авторлығына инанырға һәр кемгә мөмкинлек бирә.
Романдағы һәйләмдәрҙең оҙонлоғон тикшереп, Осло университетынан тикшеренеүсе статист 2007 йылда статистик анализ эшләй һәм Шолоховтың авторлығын тулыһынса иҫбатлай
Баҫмалар
2011 йылда Харьков китап фабрикаһы «Глобус» Халыҡ-ара Шолохов комитеты заказы буйынса «Бөтә донъя проза һәм шиғриәт китапханаһы» — «В. С. Черномырдин китапханаһы» Шолохов «Тымыҡ Дон» романының 1000 дана беренсе бүләк баҫмаһын баҫып сығара. Нәшриәт раҫлауы буйынса, китапҡа бер ниндәй ҙә корректорлау һәм мөхәриррләү ҡыҫылдырылмай, М. А. Шолоховтың үҙе әҙерләгән һәм уның тарафынан тикшерелеп танылған «Тымыҡ Дон» романының 1-се һәм 2-се китаптары баҫып сығарыла. Икенсе китаптың бишенсе киҫәгенең ХХIV—ХХХII бүлектәренең ҡулъяҙмалары булмау сәбәпле уның тексы «Октябрь» журналындағы (№ 8, № 9 — 1928 й.) текст буйынса баҫыла. Өсөнсө китабы 1933 йылда сыҡҡан тәүге баҫма буйынса, 4-сеһе 1940 йылғы «Известия» гәзитендә сыҡҡан беренсе баҫма (ред. Ю. Б. Лукин) буйынса баҫыла. Дүртенсе китаптың 7-се өлөшөндәге IX һәм X бүлектәре 1936 йылдың 22 октябрендә «Известия» гәзитендәге баҫма буйынса бирелә. Романдың аҙағы автор ҡулъяҙмаларын иҫәпкә алған текст (137 бит) буйынса баҫтырыла, (улар Рәсәй Фәндәр академиһының Санкт-Петербургтағы Рус әҙәбиәте институтында (Пушкин Йортонда) һаҡлана. Был баҫмаға М. А. Шолоховтың тормош юлы һәм ижады хронологияһы, яҙыусы А. Ф. Стручковтың М. А. Шолохов ижадын әйҙәп тикшереүсе, Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы Ф. Ф. Кузнецов менән беседаһы индерелгән. Романдағы персонаждар алфавит күрһәткесе менән бирелә һәм ҡайһы бер казактарҙың шәжәрәһе менән байытыла. Баҫмала шулай Халыҡ-ара Шолохов комитеты һәм М. М. Шолоховтың Дәүләт музей-ҡурсаулығы (Вешенская станицаһындағы) биргән М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романының ҡулъяҙмалары, С. Г. Корольков, О. Г . Верейский, Ю. П. Ребро, Э. З. Эшалиев, И. И. Пчелколарҙың романға төшөргән һүрәттәре бар..
Был баҫмаға байтаҡ һөнәри әҙәбиәт белгестәре негатив ҡарашта, улар : Осипов Валентин, Петр Палиевский, Виктор Петелин, Семанов Сергей һ. б.
Иллюстрациялар
Романға илдең күп кенә иҫ киткес рәссамдары: Орест Верейский, Сергей Корольков, Анатолий Мосин, Ирина Чарская — һүрәт төшөргән. 1975 йылда Шолохов, әҫәрҙәренең йыйынтығын «Огонек» журналының ҡушымтаһында сығарырға әҙерләгәндә, нәшриәткә уларҙы рәссам Верейскийҙың һүрәттәре менән ҡушып сығарырға «кәңәш» бирә. О. Г. Верейский иллюстрациялары ҡуйып иң ҙур тираж менән баҫылған М. А. Шолохов әҫәрҙәре бөгөнгө көндә лә төрлө ҡалаларҙа баҫылып сыға.
Ансимов Анатолий Дмитриевич
Биография
1952 йылда буласаҡ шағир Дондағы Ростов ҡалаһының 78-се мәктәбен, артабан Новочеркасск инженер-мелиорация институтын (хәҙер Новочеркасск дәүләт мелиорация академияһы) тамамлай.
1958 йылда Анатолий Ансимов «Комсомолец» өлкә гәзитенең журналисы булып эш башлай, артабан мөхәррир урынбаҫары була. Һуңыраҡ «Вечерний Ростов» гәзитендә хеҙмәт итә, «Молот» өлкә гәзитенең хаттар бүлеге мөдире вазифаһын биләй, был баҫманың «Донское слово» әҙәби-нәфис ҡушымтаһын сығарыуҙы башлап ебәрә. Журналист йомоштары менән өлкәнең төрлө райондарын йөрөп сыға. 1992 йылдан «Старый друг» полиграфия фирмаһының директоры була.
Анатолий Ансимов СССР Журналистар һәм Рәсәй Яҙыусылар союздарыы ағзаһы, «Шолоховский круг» әҙәби ширкәтенең совет ағзаһы, Дон ғәскәре өлкәһе казактары союзының идара ағзаһы (1990—1991) була.
Ижады
Шағирҙың беренсе баҫмаһы ХХ быуаттың 50-се йылдарында өлкә матбуғатында сыға. 1958—1992 йылдарҙа ул әҫәрҙәрен «Комсомолец», «На стройке», «Молот», «Киске Ростов» гәзиттәрендә, «Молот» гәзитенең «Донское слово» әҙәби-нәфис ҡушымтаһында баҫтыра.
Матбуғатта әҙәби эш тәжрибәһе алып, шиғри ижад менән шөғөлләнә. А. Ансимов шиғырҙары «Дон», «Смена», «Дружба», «Советский воин» өлкә, үҙәк гәзит-журналдарында баҫыла. Ростов китап нәшриәтендә уның « Полюс тепла» (1979), «День приезда» (1986), «Третий раунд» (1989) шиғырҙар йыйынтыҡтары сыға.
А. Ансимов тыуған яғы тураһында шиғырҙар яҙа. 1992 йылдан алып «Старый друг» полиграфия фирмаһының директоры булып эшләгән сағында ул күп шағирҙарға әҫәрҙәрен сығарырға ярҙам итә.
А. Д. Ансимов әҫәрҙәре:
Кара Лазургер
Кара Лазургер — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вон-Гун-Еган
Вон-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/236 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 129 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плюшар Александр Иванович
Александр Иванович Плюшар (Pierre Paul Alexandre Joseph Pluchart;, ru:Валансьен, Франция — , ru:Онфлёр, Франция) — типограф, литограф, рәссам, Александр I осоронда Санкт-Петербургта нәшриәтсе.
Биографияһы
1805 йылда ru:Брауншвейгтан Сит Ил эштәре Министрлығы типографияһына етәксе итеп саҡырыла.
1805 йылдың 23 декабрендә Сит ил Коллегияһы типографияһы директоры булып эш башлап, Плюшар 1808 йылдың 29 декабрендә Сенат типографияһы директоры булып китә, 1814 йылдың аҙағында ул шунда хеҙмәт итә әле, XIV класлс чинына һәм губерна секретары дәрәжәһенә эйә була.
Типография эшен яҡшы белгән, литограф һәм рәссам  булараҡ Плюшар үҙе Петербургта типография аса. Унда европа һәм рус телдәрендә төрлө китаптар баҫыла, улар уңышлы һатыла һәм Плюшар китап кибете булдыра.
Вафатынан һуң ҡатыны һәм улы Адольф уның эшен дауам итәләр.
Ғаиләһе
Плюшарҙың ғаилә ағзалары - ҡатыны Генриетта һәм ике улы Адольф һәм Евгений. Евгений фотограф һәм рәссам, һынлы сәнғәт академигы булып китә, Исаак соборын биҙәүҙә ҡатнаша. Адольф типограф һөнәрен Францияла ала һәм типографя эшен атаһынан мираҫ итеп ала, үҙенең  тамамланмаған 17 томлыҡ «Энциклопедический лексикон» баҫмалары менән билдәле. Тап бына ул "Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе" тигән рәсемде эшләгән дә инде.
Ишраҡ намаҙы
Ишрак намаҙы — ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла торған нәфел намаҙы.
Шәрек — (восток) һүҙен күптәр белә. Ишраҡ һүҙе лә шул тамырҙан алынған (көн сығыу, ҡояш ҡалҡыу мәғәнәһенә эйә). Был намаҙҙың ваҡыты аныҡ билдәләнгән: ҡояш ҡалҡып, күтәрелә башлаған саҡта уҡыла ул. Ике, дүрт, алты йәки һигеҙ рәҡәғәт итеп уҡыла. Хәленә, ваҡытына ҡарап, нисә рәҡәғәт уҡыуҙы һәр кем үҙе хәл итә.
Ҡояш ҡалҡмаҫ элек был намаҙҙы уҡыу дөрөҫ түгел.
Нәфел намаҙы булараҡ, уны уҡыу һәр кемдең теләгенән, ихтыярынан тора. Нәфел намаҙҙарын уҡыу ни өсөн кәрәк?