cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
СССР көньяғы археологик тарихының өс стадияһын билдәләп үтә: соҡорло, катакомбалы, буралы. Беренсе тапҡыр фатьяновск, волосовка һәм урман һыҙаттарының  башҡа мәҙәниәттәрен айырып күрһәтә. Киммериялылар өсөн археологик база яһай. Скиф-ер һөрөүселәр археологияһын (Бельск ҡалаһы тикшеренеүҙәрен) байыта. Дьяков һәм Городец мәҙәниәтен (Кәшер ҡаласығын, Муром янындағы Болотьевский  ҡәберлеген табыу һ.б.) өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
БМО Кеше үҫеше күрһәткесе буйынса баҙар иҡтисадының аяҡҡа баҫыу осоро барғанға күрә Эстонияны 2000 йылға тиклем «үҫеүсе» төркөмгә индерә.
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
СССР территорияһында беренсе тапҡыр палеолит кешеһенең ҡаҙылдыҡтарын аса һәм тикшерә ( Тимонова сайты, 1928). Беренсе тапҡыр ул боронғо Рязандә ҙур  ҡаҙыныу  эштәре алып бара. Боронғо тормышның иҡтисади нигеҙҙәрен өйрәнә.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
1999 йылда Эстония [[Всемирная торговая организация|
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Археология эшен геология өлкәһендә эҙләнеүҙәр менән бергә алып бара. Дүртенсел соҡорҙарҙы, бигерәк тә Ока дюналарына һәм террасаларына күҙәтеү үткәрә. Ул Ярославль тирә-яҡ Үрге юра формаларын өйрәнеү, далаларҙа ҡара тупраҡтың үҫеүе һәм юғалыуы менән шөғөлләнә. Ул геологик проблемалар буйынса тиҫтәнән артыҡ мәҡәлә, шул иҫәптән «К вопросу об установлении натурального масштаба по времени аллювиаль отложения в долинах кесе Омской системы» мәҡәләһен яҙа.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
Кеше башына Тулайым эске продукт (по һатып алыу һәләте паритеты буйынса): $ (2017).
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Ул археологик ҡомартҡыларҙың ялан тикшереү методикаһын булдыра, СССР-ҙың боронғо әйберҙәрен фәнни классификациялай, археологияла типологик һәм сағыштырма ысулдар теорияһын эшләй.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
2008 йылда уртаса эш хаҡы 12 912 крон (€ 825), 2009 йылдың өсөнсө кварталында 11 770 крон (€ 752) тәшкил итә. 2013 йылдың икенсе кварталында Эстонияла уртаса эш хаҡы € 976, 2020 йылдың декабрендә € 1604 тәшкил итә.
Городцов Василий Алексеевич
Фәнни эшмәкәрлеге
"Палеометалл" терминын актив әйләнешкә кертә.
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
2000—2005 йылдар осоронда тулайым эске продукт 60 процентҡа арта. Әммә 2008 йылдағы донъялағы иҡтисади көрсөк мәлендә ул 3,6 процентҡа кәмей, ә 2009 йылдың өсөнсө кварталында, бынан алдағы йылдың шул уҡ осоро менән сағыштырғанда, тулайым эске продукттың кәмеүе 15,6 % тәшкил итә. 2009 йылдың өсөнсө кварталынан 2010 йылдың дүртенсе кварталына тиклем тулайым эске продукттың эҙмә-эҙлекле үҫеүе күҙәтелә. 2010 йылдың дүртенсе кварталында ғәмәлдә экспорт 53 процентҡа үҫә. 2010 йылда тулайым эске продукттың үҫеше 3,1 % тәшкил итә. . Шулай итеп, 2010 йылда эстон иҡтисады көрсөктән сыға ..
Городцов Василий Алексеевич
Хеҙмәттәре
Ике йөҙҙән артыҡ фәнни хеҙмәт авторы. Шул иҫәптән:
Эстония
Бойондороҡһоҙлоҡ осоро
Эшһеҙлек кимәле 2001 йылдағы 12 проценттан 2007 йылда 4,7 процентҡа тиклем түбәнәйә, ләкин 2009 йылдың өсөнсө кварталында 14,6 % тәшкил итә, ә 2010 йылдың беренсе кварталында 19,8 процентҡа тиклем күтәрелә. Эстония 2011 йылда Европа берлегендә эшһеҙлек кимәлен түбәнәйтеү буйынса 2-се урынды биләй.
2009 йылдың башында илдә сәнәғәт етештереүенең интенсив рәүештә түбәнәйеүе күҙәтелә. 2009 йылдың февралендә ул, 2008 йылдың феврале менән сағыштырғанда, 30 % тәшкил итә, был Евроберлектә иң юғары түбән тәгәрәү була. Eurostat мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылдың сентябрендә, 2009 йылдың сентябре менән сағыштырғанда, Эстонияла сәнәғәт етештереүенең үҫеүе 31,1 % тәшкил итә — шулай итеп, Эстония Евроберлектә был күрһәткес буйынса 1-се урынды биләй. Эстонияла шулай уҡ Евроберлек илдәре араһында дәүләт бурысы һәм дәүләт бюджеты дефициты минималь кимәлдә, 2010 году ул Евроберлектә бюджет дефицитын ҡыҫҡартыуға өлгәшкән ике илдең береһе була (икенсеһе — Мальта).
2017 йылда Эстонияның бер кеше башына иҫәпләгәндә тулайым эске продукты Евроберлек буйынса уртаса күрһәткестең 79 процентына етә, был һиҙелерлек рәүештә алға китеш тип иҫәпләнелә. Эстония беренсе тапҡыр Еврозонаның Португалия кеүек ҡайһы бер көньяҡ илдәре торған килмәлгә күтәрелә. Ә бит был илдәр Евроберлеккә Эстониянан байтаҡ алда ингән була. Европа берлегенә Эстония ингәндән һуң үткән 15 йыл эсендә, 2004 йылдан 2019 йылға тиклем, илдә хеҙмәт хаҡының уртаса «таҙа» дәүмәле илдә 3,2 тапҡырға (363 евронан 1162 евроға тиклем), минисмал хеҙмәт хаҡы ҙурлығы 3,4 тапҡырға 158,50 евронан 540 евроға тиклем) арта.
Социаль хәл
Эстонияла пенсионерҙарға 3 төрлө пособие бирелә — SKAIS (онлайн-система), KOPIS (тупланма пенсия) һәм KIRST (медицин күрһәткестәре). Эшһеҙҙәр өсөн EMPIS (эшһеҙҙәр регистры) һәм STAR (Социаль хеҙмәттәр һәм льготалар рееестры) программалары эшләй. Студенттар өсөн EHIS программаһы бар.
Пенсионерҙар бөтәһе —, эшһеҙҙәр — , эшләүселәр —.
2021 йылдың 1 апреленән Эстонияла дәүләт пенсияһы индексы күтәрелә. Үҙгәрештәргә ярашлы, халыҡ пенсияһының айлыҡ минималь суммаһы (ҡартлыҡ буйынса пенсия алыуға хоҡуҡтары булмағандарға түләнә) хәҙер 255,18 евро тәшкил итә. Пенсияның төп (база) өлөшө 235,30 евроға тиклем, ә эш стажының һәр йылының ҡиммәте (баһаһы) 7,206 евроға тиклем күтәрелә 2021 йылдың 1 апреленән балалар тәрбиәләгән өсөн пенсияға өҫтәмә бер балаға 3,55 евроға арта. Был закон дөйөм алғанда 203 300 тирәһе кешегә ҡағыла.
2021 йылдың 1 апреленән эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның бер көнлөк ставкаһы, тулыһынса эшкә яраҡлы булмаған осраҡта, 15,13 евро тәшкил итә, ә айлыҡ пособие дәүмәле 453 евро тәшкил итә. Өлөшләтә эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса ғәмәлдәге көнлөк ставканың 57 процентын, йәғни айына уртаса 258 евро тәшкил итә. Эшһеҙлек буйынса касса эшкә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиеның дәүмәлен календарь айҙың һәр көнө өсөн иҫәпләй.
2019 йылда балаға айлыҡ пособие (беренсе бала ға) 60 евро, икенсе балаға 60 евро һәм өсөнсө балаға һәм артабанғы балаларҙың һәр береһенә 100 евро тәшкил итә. Атаһы йәки әсәһе срочный йәки альтернатив хеҙмәттә булған осраҡта 2019 йылда һәр балаға срочный хеҙмәттәре тамамланғансы айына 300 € түләнә.
2020 йылдан сире уртаса ауырлыҡта булған балаға пособие ҙурлығы 138 €, ауыр сире булған балаға 161 € була. Үтә ныҡ сирле балалар 241 € пособие аласаҡ. Эстонияла мөмкинлектәре сикләнгән тирәһе бала бар. 2009 йыл менән сағыштырғанда уларҙың һаны ике тапҡырға тиерлек артҡан. 2017 йылда сире уртаса ауырлыҡтары балаларға пособие 5000, ауыр сирле балаларға пособие 7164 балаға, үтә ауыр сирле балаларға пособие 732 балаға бирелә.
Эстонияла йөклөлөк һәм бала табыу буйынса әсәйҙәргә бирелгән отпуск донъяла иң оҙоно, һәм ул 100 проценты менән түләнә, был отпуск 62 аҙнаға тигеҙ. Эстон закондары буйынса декрет отпускыһын баланың әсәһе генә түгел, ә атаһы ла алырға хоҡуҡлы. 2020 йылдың 1 июленән атайҙар отпускыһы 30 көн тәшкил итә һәм ул 100 проценты менән түләнә.
2013 йылдың 1 ғинуарынан Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғына эйә. 2018 йылдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөргә хоҡуҡлы.
Тышҡы сәйәсәт
2004 йылдың 1 майынан Эстония — Европа берлеге ағзаһы, ә 2011 йылдың 1 ғинуарынан Еврозона ағзаһы. Шулай итеп, элекке СССР-ҙың дөйөм Европа баҙарына һәм Шенген арауығына ингән өс республикаһының береһе ул Эстония, шулай уҡ советтарҙан һуң беренсе булып берҙәм Европа валютаһына күскән һәм үҙаллы монета сәйәсәтенән баш тартҡан республика. Европа берлегендә ағза булыу шулай уҡ Европа Берлеге норматив акттарының дәүләт эсендәге юридик нормаларҙан өҫтөн булыуын да күҙҙә тота (әгәр дәүләт эсендәге юридик нормалар һәм Европа Берлеге норматив акттары араһында ҡапма-ҡаршылыҡ тыуһа, дөйөм берлек нормалары өҫтөн була ).
2004 йылдың 29 мартынан Эстония шулай уҡ — НАТО ағзаһы ла. НАТО-ның Ирактағы һәм Афғанстандағы хәрби миссияларында ҡатнаша. Эстония парламенты 2003 йылдың 7 майында хәрби хеҙмәткәрҙәрен Иракҡа ебәрергә ризалыҡ бирә. 2003 йылдың 20 июнендә американ командованиеһының үтенесе буйынса эстон оборона көстәренең тәүге хәрби кадрҙары Иракҡа ебәрелә.
1993 йылдың 13 майынан — Европа Советы ағзаһы.
Быларҙан тыш, Эстония — БМО, Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы, ОБСЕ һәм ВТО ағзаһы.
2004 йылдың 1 майынан, Эстония Европа берлегенең тулы хоҡуҡлы ағзаһыь булғандан һуң, Эстония граждандары Европа берлеге һәм Европа иҡтисади арауығы илдәре, шулай уҡ Швейцария Конфедерацияһы буйлап визаһыҙ сәйәхәт итә ала. Өҫтәүенә сиктәр аша үткәндә паспорт күрһәтеп тә, шулай уҡ ID-картаһы менән дә файҙалана ала.
2020 йылдың 3 апреленә Эстония граждандары визаһыҙ 179 дәүләткә һәм территорияға бара ала, Паспорттар индексына ярашлы хәрәкәт азатлығы кимәле буйынса Эстония паспорты донъяла 13-сө урында тора.
Мәҙәниәт
Балтиҡ буйы-фин мираҫы эстондарҙың менталитетында һәм мәҙәни традицияларында ҙур әһәмиәткә эйә.
Эстония төрлө мәҙәниәттәр киҫешкән урында урынлашҡан. Мәҙәниәт буйынса уларға латыштар, финдар, литвалар, Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы урыҫтар, Белорустар, шведтартар һәм немецтар яҡын.
Остзей немецтарының, Балтиҡа шведтарының һәм старообрядсы урыҫтарҙың мәҙәниәте Эстония территорияһы менән бәйле.
XIII быуаттың икенсе сирегендә тәре йөрөтөүселәр баҫып алғандан һуң Эстония көнбайыш Европа мәҙәниәтенең туранан-тура йоғонтоһо аҫтында ҡала.
1523 йылда Реформация хәрәкәте Эстонияға килеп етә. Яҙыуға һәм грамоталылыҡҡа ҙур әһәмиәт биргән Лютеранлыҡ эстон ауыҙ-тел ижадына һәм әҙәбиәтенә, шулай уҡ крәҫтиән мәктәбенә нигеҙ һала.
1802 йылда тергеҙелгән Дерпте (хәҙер Тарту) университеты көнбайыш мәҙәниәтен таратыусы ғына булып ҡалмай, ә милли үҙаңдың уяныуына булышлыҡ итә. Эстон телендә нәшер ителгән гәзиттәр халыҡтың аң даирәһен киңәйтергә ярҙам итә һәм грамотаһын арттыра. Крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәс, иҡтисади тормош һәм яҙма тел менән бергә милли мәҙәниәт тә (әҙәбиәт, музыкаль ижад, сәнғәт) тыуа. 1869 йылда Дерптела тәүге йырлаусылар байрамы үткәрелә; бөгөнгө көнгә тиклем йырлаусылар байрамы традициялары эстон мәҙәниәтенең һәм милли билдәләнешенең мөһим өлөшө булып тора.
XIX—XX быуаттар араһында индустриалләштереү, яңыртыу һәм ҡалаларҙың йәһәт үҫеше эстон мәҙәниәтенә көслө йоғонто яһай. ХХ быуаттың тәүге ун йыллығында Эстонияла Балтиҡ-немец мәҙәниәте артҡы планға күсә. Архитектура, әҙәбиәт һәм музыкала, донъялағы мәҙәни ағымға эйәреү менән бер рәттән, милли стиль сифаттары хасил була, художество йәһәтенән өлгөргән әҫәрҙәр яҙыла.
Транспорт һәм элемтә
2013 йылдың 1 ғинуарында Таллинда теркәлгән һәр кеше ҡала йәмәғәт транспортында бушлай йөрөү хоҡуғын ала. Йәшәгән урынына ҡарамайынса 19 йәше тулмаған уҡыусылар бушлай йөрөү хоҡуғынан файҙалана ала, шулай уҡ льготаларға хоҡуҡтары булғандарға ла был закон ҡағыла. 2013 йылдың 1 ғинуарынан ҡағыҙ юл йөрөү билеттары бөтөрөлә һәм улар урынына контактһыҙ платик карталар индерелә. Йәмәғәт транпортына ингән пассажир транспортҡа ингәс тә махсус теркәгестә (валидаторҙа) теркәлеү үтергә тейеш. Картаһы булмаған осраҡта пассажир водителдән бер тапҡыр ҡуллана торған талон һатып ала. Бөтә ил территорияһында тиерлек йәмәғәт транспортында бушлай йөрөүҙе Европа илдәрендә беренсе булып Эстония индерә. 2018 йыцлдың 1 июленән Эстониялағы 15 өйәҙҙең 11-ендә пассажирҙар автобустарҙа бушлай йөрөй башлай. Эстония территорияһында мобиль элемтәнең өс операторы эшләй: Tele2, Telia һәм Elisa.
Электрон дәүләт (E-дәүләт)
Основная статья: Основная статья:
2000 йылдан Эстония хөкүмәте, документтарҙың Интернеттағы электрон селтәрен файҙаланып, министрҙар кабинетының ултырыштарын ҡағыҙһыҙ үткәреүгә күсә. Европа комиссияһы конкурсы һөҙөмтәләре буйынса дәүләт секторын электрон документацияға күсереү проекты Европала иң яҡшыһы тип таныла. Уның һөҙөмтәһендә 500-гә яҡын учреждение, шул иҫәптән бөтә министрлыҡтар, өйәҙ управалары һәм депатаменттар һәм инспекцияларҙың бөтәһе лә тип әйтерлек документтарҙы электрон вариантта алмашыуға күсә.
2000 йылдан Эстонияла һалым декларацияларын электрон юл менән тапшырырға мөмкин. 2010 йылда Эстонияла һалым декларацияларының 92 проценты интернет аша тапшырыла. Интернет селтәре буйынса гражданиндың берҙәм порталы аша төрлө дәүләт хеҙмәттәренән файҙаланырға була.
Эстонияла Интернет сегменты Европала, шулай уҡ бөтә донъялағы үҫеш буйынса иң ныҡ алға киткәндәрҙең береһе булып тора. 2019 йылда, по данным Халыҡ-ара электроэлемтә союзы (МСЭ) мәғлүмәттәре буйынса, илдә 1 276 521 интернет-ҡулланыусы булыуы асыҡлана, был бөтә ил халҡының яҡынса 97,9 процентын тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Европа берлегендә Эстония 1-се урынды алып тора. Донъяның 65 илендәге публичный веб-арауыҡта кеше хоҡуҡтарына һәм уларҙың азат булыуына анализ яһау менән шөғөлләнгән Freedom House аналитика үҙәгенең унынсы доклады мәғлүмәттәре буйынса (2019 йылдың июненән алып 2020 йылдың июненә тиклемге осорҙа): Эстония донъяла интернет азатлығы буйынса Исландиянан һуң икенсе урынды биләй Мәғлүмәт технологияларын үҫтереү рейтингында Эстония донъяның 142 иле араһында 24-се урында килә, ә Интернеттың асыҡ булыуы рейтингында ышаныслы рәүештә алда бара. Йорттар һәм фатирҙар хужалырының 71 проценты, шулай уҡ бөтә эстон мәктәптәре Интернет менән тоташҡан. Илдә 1100-ҙән ашыу бушлай Wi-Fi-зоналары булдырылған. 2006 йылда Эстонияла сымдарһыҙ WiMAX селтәрҙәрен төҙөү башлана, улар 2013 йылға тиклем илдең бөтә территорияһын тип әйтерлек үҙ йоғонтоһо аҫтына аласаҡ.
2009 йылдың ғинуарына ҡарата Эстонияла -дан ашыу кеше (Эстонияла йәшәгәндәрҙең 90 проценты) — ID-карта хужаһы. ID-карта Эстонияның 15 йәштән өлкәнерәк гражданины һәм илдә оҙайлы ваҡыт йәшәү хоҡуғы алған даими йәшәгәндәр өсөн шәхесте раҫлаусы документ булып тора. Эстонияла йәшәгәндәр ID-карта ярҙамында ғәҙәти ысул менән дә, шулай уҡ электрон ысул буйынса ла үҙҙәренең шәхесен раҫлай ала, һанлы ҡултамға ҡуйыу, һайлауҙарҙа ҡатнашыу һәм йәмәғәт транпортына проездной билет һатып алыу өсөн дә картаны файҙаланып була. 2005 йылдың октябрендә урындағы үҙидара органдарына интернет-һайлауҙар булып үтә. Донъя илдәре араһында Эстония беренсе булып, тауыш биреү сараларының береһе булараҡ, интернет аша тауыш биреүҙе ойоштора. 2007 йылда парламент һайлауҙарында Эстония, донъя илдәре араһында беренсе булып, һайлаусыларға Интернет аша тауыш биреү мөмкинлеген булдыра. Үткән 2019 йылғы парламент һайлауҙарында Эстонияла һайлаусыларҙың дөйөм һанының 43,8 проценты ( тауыш) интернет аша тауыш бирә.
Электрон резидентлыҡ
Электрон резидентлыҡ (e-Residency) — 2014 йылдың 1 декабрендә Эстония Хөкүмәте тарафынан эшкә ҡушылған программа, ул Эстония граждандары булмаған кешеләргә компание ойоштороу, банк хеҙмәттәренән файҙаланыу, түләүҙәрен үтәү һәм һалымдарын түләү буйынса мөмкинлектәр бирә. Программала ҡатнашыусыларҙың бөтәһенә лә (e-resident'тарға) смарт-карталар бирә, артабан уларҙы документтарға ҡул ҡуйыу өсөн файҙаланырға була.
Британия журналисы Эдвард Лукас Эстонияның тәүге виртуаль резиденты.
Виртуаль резидентлыҡ гражданлыҡ менән бәйле түгел һәм Эстонияға килеү йәки күсенеү хоҡуғын бирмәй. Виртуальное резидентлыҡ не влияет на налогообложение доходов резиденттың килеменә һалым һалыуға йоғонто яһамай, не делает обязанностью платить подоходный налог в Эстонияла килем һалымын түләү бурысын йөкмәтмәй һәм резидент йәшәгән илдә килемгә һалым һалыуҙан азат итмәй. Виртуаль резидентлыҡ түбәндәге мөмкинлектәр менән тәьмин итә: компаниены теркәү, документтарға ҡул ҡуйыу, шифрҙар ярҙамында документтар менән алмашыу, онлайн-банкинг, һалым декларацияһын тапшырыу, шулай уҡ медицина рецептары менән бәйле медицина хеҙмәттәренә идара итеү. Ярашлы органдар тарафынан бирелгән смарт-карта хеҙмәттәргә табан юлды аса.
2019 йылға -дән ашыу кеше Эстонияның электрон резиденттары булған, 2020 йылға — -дән ашыу кеше, улар тарафынан -ҙән ашыу компание ойошторола. 5 йыл эшләү осоронда Программа Эстония иҡтисадына 35 млн € тура килем килтерә, бынан тыш башҡа төрлө иҡтисади килемдәр ҙә була.
Тарсьма
Тарсьма — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Кесе Сортым
Кесе Сортым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сортым йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлих (исем)
Сәлих— башҡорт ир-ат исеме, төрки телле халыҡтарҙа ла йыш осрай.
Этимологияһы
Сәлих исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе яҡшылыҡ, изгелек ҡылыусы; тәүфиҡлы, ғәҙел тигәнде аңлата
Билдәле шәхестәр
Зәйнәғәбдинов Сәлих Насретдин улы (15 август 1931 йыл — 23 октябрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. 1959—1985 йылдарҙа Мәләүез районының В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997).
Биксурин Алик Сәлих улы (21 сентябрь 1937 йыл) — балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969).
Батыев Сәлих Ғилемхан улы (24 ноябрь 1911 йыл — 7 декабрь 1985 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, 1960—1983 йылдарҙа Татар АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе (Татарстан тарихында был яуаплы вазифаны иң оҙаҡ биләгән етәксе), РСФСР-ҙын Юғары Советы Президиумы Рәйесе урынбаҫары.
Хөснийәров Сәлих Дәүләт улы (27 август 1915 йыл — 30 июль 1992 йыл) — йырсы-тенор, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1959), РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10 октябрь 1912 йыл — 18 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Вәлиев Сәлих Шәйбәк улы (22 октябрь 1912 йыл — 12 октябрь 1970 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет‑фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Уҡсылар полкының взвод командиры, өлкән лейтенат (1944). Советтар Союзы Геройы (1943).
Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Уразмәтов Әхәт Сәлих улы (9 декабрь 1931 йыл — 2 июль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең эстрада артисы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1983), БАССР-ҙың халыҡ (1977) артисы. Өфө ҡалаһының почётлы гражданы.
Псянчин Сәлих Мәхмүт улы (1904 — 23 октябрь 1980 йыл), 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Тайиб Сәлих (الطيب صالح‎) 12 июль 1929 йыл — 18 февраль 2009 йыл) — Судан яҙыусыһы, ғәрәп телендә яҙған. Хартум, һуңынан Лондон университетында уҡыған. Журналист булараҡ матбуғатта, радио (шул иҫәптән — ғәрәп Би-би-си мәхәрририәтендә эшләй). Катарҙа (Доһа) Мәғлүмәт министрлығының генераль директоры була. 10 йыл Фарсы ҡултығының ғәрәп илдәрендә ЮНЕСКО вөкиле була.
Сыртланов Сәлих Йыһанша улы (рус. Сыртланов Салих Зиганшинович) (1910 йыл — 9 февраль 1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-cе кавалерия полкында пулеметсы, ПВО взводы отделениеһы командиры.
Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы (рус. Шарафутдинов Салих Хафизович) (1903—1943) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Ямалиев Сәлих Ямалетдин улы (8 апрель 1889 йыл — 1 июль 1938 йыл) — педагог, мәғариф эшмәкәре. Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы. 1923—1930 йылдарҙа Бәләбәй педагогия техникумы директоры, 1936—1937 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф халыҡ комиссары урынбаҫары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Атаһының исемендә
Биксурин Алик Сәлих улы (21 сентябрь 1937 йыл) — балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
Сарбаев Раил Сәлих улы (11 ғинуар 1962 йыл) — хужалыҡ, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, 2008—2010 йылдарҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры.
Исмәғилев Ришат Сәлих улы (15 апрель 1920 йыл — 3 сентябрь 2020 йыл) — мәғариф ветераны. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1959), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1960). I (1985) һәм II (1957) дәрәжә Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» (1960) ордендары кавалеры. 1‑се Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы (Мәскәү, 1960), Башҡорт АССР‑ы уҡытыусыларының 1—7‑се съездары делегаты.
Ханова Рәзифә Сәлих ҡыҙы (15 декабрь 1948 йыл — 7 сентябрь 2015 йыл) — 1966—1998 йылдарҙа БАССР-ҙың Дүртөйлө районы Карл Маркс исемендәге колхозының Иванай һөт-тауар фермаһы һауынсыһы. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Салауатова Сәмирә Сәлих ҡыҙы (18 октябрь 1948 йыл) — педагог-методист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1992), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1991), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Фамилиялар
Сәлихов Фәнәүи Зиҡаф улы (15 апрель 1957 йыл) — Рәсәй опера йырсыһы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Сәлихов Яхъя Шәрәф улы (1893 йыл — 1937 йыл) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре.
Сәлихов Шәйхелислам Ғүмәр улы (4 февраль 1914 йыл — 19 июнь 1978 йыл) — Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Дан орденының тулы кавалеры. КПСС ағзаһы.
Сәлихов Һибәтулла Сәйетбаттал улы, Һибәтулла Ҡарғалы (1794 йыл — 1867 йыл) — шағир.
Сәлихов Ғарифулла Мөхәмәт улы (1861—1915) — башҡорт мәғрифәтсеһе, тарихсы, дин әһеле.
Топонимияла
Сәлих ауыл советы (Ишембай районы) — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының бөтөрөлгән муниципаль берәмеге.
Сәлих (Ауырғазы районы) (Салихово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Сәлих нефть ятҡылығы — Башҡортостандың хәҙерге Ишембай районы Сәлих ауылынан алыҫ булмаған нефть ятҡылығы.
Сәлих (Ишембай районы) (Салихово) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл.
Сәлих (Шишмә районы) (Салихово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Сәлих (Күгәрсен районы) (Салихово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Сәлих (Яңауыл районы) (Салихово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы
Ғөбәйҙуллин Миңлеғәли Хәбибулла улы (28 октябрь 1923 йыл  — 8 март 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында, кәүҙәһе менән дошман амбразураһын ҡаплап, батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт взводы командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Миңлеғәли Хәбибулла улы Ғөбәйҙуллин 1923 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Өршәкбаш-Ҡарамалы ауылында тыуған.
1940—1941 йылдарҙа Баҡы ҡалаһындағы нефть техникумында уҡый. 1942 йылда Буйнак пехота училищеһын тамамлағандан һуң Төньяҡ Кавказ фронтында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1943 йылдың авгусында Көньяҡ фронттың (октябрҙән 4-се Украина фронты) 28-се армия 109-сы гвардия уҡсылар дивизияһының 309-сы гвардия уҡсылар полкы пулемёт взводы командиры. 1944 йылдың 8 мартында Украина ССР-ы Херсон өлкәһе Нововоронцов районыны Дудчаны ауылы ) өсөн барған бәрелештә дошман дзоты амбразураһын үҙ кәүҙәһе менән ҡаплай.
Ошо батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Ғөбәйҙуллинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Ленин ордены (03.06.1944), Ҡыҙыл Йондоҙ (13.02.1944) ордены менән наградланған.
Мансур (исем)
Мансур — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Мансур исеме осрай.
Сарембой-Яга
Сарембой-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чурум
Чурум — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольдислебен
Ольдислебен (Oldisleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2278 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 130 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6578 һәм автомобиль коды — KYF.
Барчукова Нина Сергеевна
Барчукова Нина Сергеевна ( 29 октябрь 1930 йыл  — 13 ноябрь 1999  йыл) — юрист, халыҡ- ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлек буйынса белгес; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаусы (1955); юридик фәндәр кандидаты, профессор, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы  (1997); СССР ФА өлкән ғилми хеҙмәткәре
Биографияһы
Нина Сергеевна Барчукова 1930 йылдың 29 октябрендә  Мәскәү өлкәһендә тыуған;  1955 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын   тамамлай Шул уҡ йылдарҙа ул фән өлкәһендә  эшләй башлай —  СССР Фәндәр академияһының  өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1967 йылда Барчукова уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: ул Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетында (РУДН) уҡыта башлай. Ике йылдан һуң, 1969 йылда, Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында  «Международно-правовые (Международноправовые) аспекты научного сотрудничества стран социалистического содружества»  темаһы  буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, оппоненттары булып профессор Лидия Моджорян һәм фәндәр кандидаты Геннадий Константинович Ефимов тора  —Нина Сергеевна  Барчукова юридик фәндәр кандидаты була.
Рәсәйҙә, 1997 йылда Нина Барчукова Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының юридик факультетына ҡараған халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры итеп һайлана. 1999 йылдың 13 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була һәм ерләнә.
Эштәре
Нина Сергеевна Барчукова йөҙҙән ашыу фәнни эштәрҙең авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән алты монографияһы бар; ул туризм өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлектең юридик мәсьәләләре,  шулай уҡ — халыҡ-ара фәнни хеҙмәттәшлек  менән шөғөлләнә:
Южный Коксес
Көньяҡ Коксес — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Коксес йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡорал
Ҡорал — ҡулланмаларҙың, кәрәк-яраҡтарҙың һәм сараларҙың дөйөм атамаһы, кешеләрҙе йә хайуандарҙы үлтереү йә ҡоралһыҙландырау өсөн тәғәйен, берәй ҡаршылыҡта үҙ теләге менән йә ирекһеҙҙән ҡатнашҡан ҡаршы яҡтың техникаһын һәм ҡоролмаларын сафтан сығарыу өсөн. Көкөрт уйлап табылғандан башлап, артиллерия һәм ракеталар, тағы ла атыу ҡоралдары киң ҡулланылыш ала. Атыу ҡоралын уйлап тапҡансы һәм уны масса күләмле индергәнсе, әрменең нигеҙен һалҡын ҡул ҡоралы һәм сөйөп ебәреүсе ҡорал менән ҡоралланған ғәскәр тәшкил иткән.
Ҡоралға һунар кәрәк-яраҡтары һәм һуғыш алып барыр өсөн кәрәкле саралар инә. Ҡоралдың күсмә аңлатмаһына ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү өсөн, кем менәндер йә нимә менәндер көрәшеү саралары инә.
Тарихы
Кешелек ҡоралды боронғо замандан ҡулланған. Таяҡ менән таш беренсе һуғыш ҡоралы булған. Тәүҙән башлап ҡорал йыртҡыс йәнлектәрҙән һаҡланыу өсөн тәғәйен булған, ә һуңыраҡ — һунар итеү өсөн. Әммә һуңғараҡ ҡорал кешегә һөжүм итеү өсөн һәм һаҡланыу өсөн ҡулланыла башлаған.
Һәр тарихи дәүер өсөн үҙенә хас ҡорал төрө булған. Шул уҡ ваҡытта улар йәмғиәт үҙгәреүе менән үҙгәреп торған.
Тәүтормош йәмғиәте
Ябай ҡоралдар шимпанзеларҙа күҙәтелә, ошонан сығып ҡоралды иртә гоминидтар биш миллион йыл элек ҡулланған тип күҙалларға була. Уларҙың ҡоралдары булып суҡмарҙар, тупаҫ һөңгөләр һәм эшкәртелмәгән таштар торған. Әммә иртә ҡоралдар һынын ҡулланған тигән археологик раҫлаусы факттар табылмаған.
Археологик раҫлаусы факттар табылған беренсе ҡорал төрө һөңгөләр булған, уларҙың йәше 300 мең йылдан күберәк тәшкил итә  , һәм тағы ла 2012 йылда немец ҡалаһы Шёнингента табылған уҡ башаҡтары инә.
Боронғо донъя
Был осор өсөн бронза ҡорал ҡулланыу хас. Боронғо эллиндар һәм мысырлылар бронза ҡалҡан һәм ҡылыс эшләй башлайҙар. Һуңғараҡ ҡоралды тимерҙән эшләй башлайҙар. Дөйөм алғанда, боронғо донъяның ҡылыс, һуғыш балтаһы, һөңгө, йәйә менән уҡ, һиртмәк кеүек ҡоралдары яҡындан тороп һуғышыу өсөн тәғәйенләнгән булған. Был осорҙа баллиста (туп ырғытыу ҡоралы), катапульта (таш, бүрәнә кеүек нәмәне ҡәлғә эсенә ырғыта торған боронғо һуғыш ҡоралы), таран кеүек ҡамауҙа ҡалғанда һуғышыу ҡоралдары барлыҡҡа килә. Камиллаштырылған уҡ атыу ҡоралы арбалет барлыҡҡа килә.
Урта быуаттар
Башта урта быуат ҡоралы үҙенән алдағы ҡоралдан артыҡ ныҡ айырылып тормаған. Боронғо донъя дәүере аҙағында уҡ вуыр ҡоралланған классик урта быуат рыцарҙарының прообразына әүерелгән ауыр ҡораллы катафрактарийҙар барлыҡҡа килә һәм уларға ҡаршы көрәшергә һәләтле ҡорал кәрәк була. Шуға күрә урта быуаттарҙың аҙағы ут атыу ҡоралы барлыҡҡа килеү менән башлана. Был осорҙа яҡын арала алышҡанда ҡулланылған һалҡын ҡорал, алыҫҡа ырғытылыусы ҡорал, шулай уҡ утлы атыу һәм ҡамау ҡоралдары был осорҙа төп ҡоралдар иҫәпләнгән. Һалҡын ҡоралдарҙан ҡылыстар, хәнйәрҙәр һәм пиктар киң таралған була. (Урта быуаттарҙағы пиктар - Македон сариссаларының тура вариҫтары). Бынан тыш, төрлө ҡылыстар, шпагалар, рапиралар һ.б. барлыҡҡа килә. Алыҫҡа ырғытыусы ҡоралдан уҡ-һаҙаҡ һәм арбалеттар ҙа таралған. Әммә бына тәпәйҙәр ыҡсым атыу ҡоралы булараҡ ҡына, компактлы атыу алыҫлығынан мөһимерәк булған осраҡтарҙа, һуғышта ҡулланылыш таба. Ул осорҙа барлыҡҡа килгән атыу ҡоралдарына мушкеттар, аркебуздар, пищалдәр, шулай уҡ пушкалар һәм бомбардтар индерергә мөмкин.
Класлаштырыу
Ҡоралды класлаштырыуҙың бер нисә ысулы бар: тәғәйенләнеше, уны файҙаланыусы заттар категорияһы, мобиллек/стационар буйынса, конструктив сауҙа буйынса, маҡсатҡа йоғонто яһау принцибы буйынса йә иһә дошман ҡоралының зарарлы йоғонтоһона ҡаршы тороу принцибы буйынса һәм башҡалар.
=== Техник сифаттары буйынса ===
Маҡсатына, ниндәй сәп күҙҙә тотолоуына һәм ҡуйылған бурысҡа ярашлы итеп хәрбиҙәр, енәйәтселәр, һунарсылар йәки полицейскийҙар үҙҙәренә иң тап килә торған ҡорал төрөн һайлайҙар.
Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ)
Көньяҡ Балыҡ (йондоҙлоҡ) (Piscis Austrinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Фомальгаут (α PsA), яҡтылығы 1,16 була. Майҙаны буйынса урыны — 60.
Дороти Ходжкин
Дороти Мэри Кроуфут-Ходжкин (Dorothy Mary Crowfoot Hodgkin, Дороти Ходжкин; 12 май 1910 йыл, Ҡаһирә — 29 июль 1994 йыл) — Британия химигы һәм биохимигы, Лондон Король йәмғиәте ағзаһы (1947 йылдан). Химия буйынса Нобель премияһы лауреаты (1964) («рентген нурҙары ярҙамында биологик әүҙем матдәләрҙең структураһын асыҡлаған өсөн»).
Биографияһы һәм хеҙмәттәре
Дороти Мэри Кроуфут-Ходжкин 1910 йылдың 12 майында Ҡаһирә ҡалаһында филолог Джон Уинтер Кроуфут (1873—1959) һәм Мысыр мәғариф хеҙмәте археологы Боронғо Мысыр һәм копт туҡымалары буйынса белгес Грэй-Мэри (кейәүгә сыҡҡансы фамилияһы — Худ; 1877—1957) ғаиләһендә тыуа. Бала сағы Мысырҙа үтә, йыл һайын бер нисә айға Англияға бара. Беренсе донъя һуғышы башланғас (уның фронттарында әсәһенең дүрт ағай-энеһе һәләк була), ата-әсәһе Хартумға күсә, ә уны Бөйөк Британияла туғандары ҡарамағында ҡалдыралар.
Урта белемде сэр Джон Лиман исемендәге мәктәптә ала. Урта мәктәптә уҡығанда Дороти кристалдарҙы өйрәнеү, минералогия, кристаллография һәм химия менән мауыға, 13 йәшендә Судандың мәғариф һәм боронғо ҡомартҡыларҙы өйрәнеү бүлеге директоры булып эшләгән атаһы эргәһенә килгәндә тупраҡ белгесе химик А. Ф. Джозеф етәкселеге аҫтында минералдарға һан анализы эшләү менән шөғөлләнә.
1926 йылдан атаһы Палестинаға Иерусалимдағы Британ археология мәктәбе директоры булып күсә, уның эргәһенә килгәндә Дороти Трансиорданиялағы (хәҙерге Иордания) ер тетрәгәндә емерелгән Джараш тигән грек-византий ҡалаһын ҡаҙыуҙарҙа ҡатнаша. Шулай ҙа археолог һөнәрен һайламай, химияны өйрәнеүен дауам итә.
Оксфорд университетының Сомервилл-колледжында уҡый (1928—1932), X. М. Поуэлл етәкселеге аҫтында рентгеноструктур анализ буйынса махсуслаша. Йәй көнө Гейдельбергта кристалдар химияһына нигеҙ һалған Виктор Гольдшмидт лабораторияһында шөғөлләнә.
1932 йылдан Кембридж университетында философия буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҙа. Кембриджда Джон Десмонд Бернал менән берлектә стериндар, пептидтар һәм аминокислоталар структураһын өйрәнә.
Коммунистар партияһы ағзаһы булған Дж. Д. Бернал Дороти Кроутфудҡа ғилми генә түгел, сәйәси йоғонто ла яһай. 1937 йылда Кроуфут коммунист, марксист, тарихсы Томас Лайонел Ходжкинға кейәүгә бара. Табип Томас Ходжкиндың ейәне булған был кеше һуңынан (1961 йылдан) бойондороҡһоҙ Гананың беренсе президенты Кваме Нкруманың кәңәшсеһе вазифаһына алына. Үҙенең сәйәси әүҙемлеге һәм иренең коммунист булыуы арҡаһында Дороти Кроуфут-Ходжкинға 1953 йылдан АҠШ-ҡа инеү тыйыла. [[Файл:Molecular_model_of_Penicillin_by_Dorothy_Hodgkin_(9663803982).jpg|слева|мини|250x250пкс|Дороти Кроуфут-Ходжкин тарафынан эшләнгән пенициллиндың молекуляр моделе
(Фән музейы экспозицияһынан) ]] 1937 йылда Оксфордта рентген аппараты ярҙамында йодхолестеринды анализлаған өсөн докторлыҡ дәрәжәһе ала.
1936—1977 йылдарҙа Оксфорд университетында уҡыта. Студенттары араһында Маргарет Тэтчер була. Премьерлыҡ вазифаһында булғанда ул Даунинг-стрит, 10 бинаһындағы эш өҫтәлендә уҡытыусыһының фотоһын тота.
1934—1969 йылдарҙа инсулиндың төҙөлөшөн тикшерә, 1972 йылда Zn-инсулин анализын тамамлай. Рентген дифракцияһы ысулы ярҙамында 800-ләп атомдан торған ҡатмарлы инсулин молекулаһының аралыҡтағы төҙөлөшөн асыҡлай. Шулай уҡ лактоглобулинды, пепсинды, гемоглобинды, үҫемлек глобулиндарын тикшерә.
1958 йылда уның лабораторияһын университеттың Тәбиғәт тарихы музейына күсерәләр. 1960—1977 йылдарҙа — Лондон Король йәмғиәтенең тикшеренеүсе профессоры. 1977—1982 йылдарҙа — Оксфордта Вольфсон-колледж советы ағзаһы. Бристоль университетының почётлы ректоры (1970—1988).
Бер нисә фән академияһы ағзаһы, шул иҫәптән СССР Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (1976), АҠШ Милли Фәндәр академияһының (1971), шулай уҡ Нидерланд, Югославия, Гана, Пуэрто-Рико һәм Австралия фәндәр академияларының сит ил ағзаһы. Кембридж, Гарвард, Броун, Гана, Чикаго университеттарының, шулай уҡ Лидс, Манчестер, Суссекс һәм башҡа университеттарҙың маҡтаулы ғилми дәрәжәләренә эйә. Британияның 1996 һәм 2010 йылғы почта маркаларына төшөрөлгән.
Дороти Мэри Кроуфут-Ходжкин 1994 йылдың 29 июлендә Илмингтонда (Уорвикшир) инсульттан вафат була.
Йәүм
Йәүм (יום, يوم йәүм, сүр. йәүмө; Йом) — ғәҙәттә тәүлеккә (бер көнгә) тигеҙ булған ваҡыт арауығын аңлатҡан төшөнсә.
Этимологияһы
Иврит һәм ғәрәп телдәрендә «йом» һүҙе урыҫ теле һүҙмә-һүҙ «көн» тип тәржемә ителә  ..
Ҡулланылышы
Йәһүдилек (Танах) һәм Ислам (Ҡөрьән) Изге китаптарында иң ҡыҫҡа ваҡыттан илле мең йылға тиклем теләһә ҡайһы ваҡыт арауығына ҡарата ҡулланылған, шуға күрә ул әҙҙең-әҙе йәки күптең күбе ваҡыт арауығына ла тура килергә мөмкин.
Христиан тәғлимәтенең (донъяны яралтыу) шәрехләмәһендә, Библияны яҙғанда Муса йәһүд телендә «йәүм» һүҙен ҡулланған, был һүҙ көн һәм ваҡыт арауығын аңлата, тип билдәләнгән.
Яңы Аҡбаш
Яңы Аҡбаш (Новоакбашево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — 80240870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мостовая (Чумыша ҡушылдығы)
Мостовая (Оло Мостовая) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 538 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Юган
Кесе Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 521 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тогучинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ахун (Бүздәк районы)
Ахун (Ахун) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 387 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шегмас
Шегмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ)
Көньяҡ Гидра (йондоҙлоҡ) (Hydrus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Hyi, яҡтылығы 2,86 була. Майҙаны буйынса урыны — 61.
Мостай Кәрим исемендәге сквер
Мостай Кәрим исемендәге сквер—Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге сквер. Ул 2013 йылда Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримгә һәйкәл асыу уңайы менән булдырылған.
Тарихы
1919 йылда Башҡортстандың Шишмә районы Келәш ауылында тыуған буласаҡ шағир Мостафа Сафа улы Кәримов 1935 йылда Өфөлә рабфакта уҡый башлай, һуңыраҡ ул бында педагогия институтын тамамлай. Студент саҡта ул буласаҡ тормош иптәше Рауза Суфиян ҡыҙы менән таныша. Мостай Кәрим уның менән Социалистик урам (хәҙерге Мостай Кәрим) буйлап йөрөргә яратуы тураһында һөйләй торған була. Фронтҡа ла ул ошо урамдан китә. Һуғыштан ҡайткас, Мостай Кәрим ғаиләһе менән Өфөлә төпләнә һәм ғүмерен әҙәби хеҙмәткә бағышлай.
2013 йылдың октябрендә Киров һәм Мостай Кәрим урамдары киҫелешкән урында, Профсоюз йорто бинаһы ҡаршыһында Башҡортстандың халыҡ шағиры, әҙәбиәт өлкәһендә СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1972), Ленин премияһы лауреаты (1984), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979) Мостай Кәримгә һәйкәл асыла. Уның тирә-яғын матурлап, Мостай Кәрим исемендәге сквер булдырыла.
Сквер уртаһындағы скульптура композицияһының авторы Андрей Ковальчук һәйкәлде кешегә генә түгел, ә уның ижадына ла һәйкәл итеп ҡойған.
Бронзанан ышаныслы аҙымдар менән алға барыусы шағир һыны һүрәтләнгән. Һәйкәл артында- ел осорған ҡулъяҙма биттәре, улар шағирҙың шиғри ҡанаттары кеүек күҙ алдына килеп баҫа. Был һәйкәл— күп фигуралы композиция. Горельеф сюжеттарында һәм башҡорт һәм рус телдәрендәге ҡулъяҙма текстарында шағир ижадындағы төп темалар белән танышырга мөмкин. Китап һөйөүселәр бында Мостай Кәрим әҫәрҙәренең геройҙарын таный («Ташлама утты, Прометей!», «Салауат», «Оҙон-оҙаҡ баласаҡ» һәм башҡа). Ҡулъяҙма текстар ҙурайтылып, бронза биттәргә күсерелгән. Бассейндағы бер аҙ алға табан ауыш ҡуйылған ҙур улаҡ— бассейндан әкрен генә һыу аға— был өҙлөкһөҙ барған торомош ағышы символы. Скульптура композицияһының дөйөм бейеклеге — 6 метр, оҙонлоғо- 15 метр.
Скверға ингән урында бер иштән гранит тумбалар урынлаштырылған, унда өс телдә: башҡорт, рус һәм инглиз телдәрендә «Мостай Кәрим исемендәге сквер» тигән һүҙҙәр яҙылған Һәйкәлдә— алтын хәрефтәр менән «Мостай Кәримгә — Башҡортостан халҡы» тип башҡорт һәм урыҫ телдәрендә яҙылған. Гранит постаментта— Мостай Кәрим, һәйкәл авторы һәм уның асылған ваҡыты тураһында мәғлүмәт яҙылған табличкалар. Сквер биләмәһендә ике фонтан һәм ике ҙур булмаған бассейн урынлашҡан, бында автоматик һыу һибеү яйланмалы матур сәскә түтәлдәре, заманса яҡтыртыу системаһы урынлаштырылған, халыҡҡа йөрөү өсөн уңайлы юлдар эшләнгән. Майҙан махсус таш һәм төрлө төҫтәге гранит таҡтаташтар менән биҙәлгән. Скверҙа кистәрен ял итеүселәр өсөн махсус яҡтыртыу системаһы булдырылған.
Һәйкәл янында иҫтәлекле көндәрҙә төрлө ижад кешеләре йыйыла, бында шиғри байрамдар ойошторола. Сквер ҡала халҡының яратҡан ял итеү урынына әйләнде.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мостай Кәрим
Өфө
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы 1945 йылдың 9 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы булдырыла. Миҙал һүрәте авторҙары — рәссамдар А. И. Кузнецов һәм Скоржинская.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән эшләнә, диаметры- 32 мм, теүәл түңәрәк формала. Миҙалдың алғы яғында өҫтә түңәрәк буйлап — «ЗА ОСВОБОЖДЕНИЕ» яҙыуы, уның аҫтында — «ПРАГИ» һүҙе, аҫта ҡалҡып барған ҡояш һәм ике лавр ботаҡтары һүрәте, ботаҡтарҙың остары биш осло йондоҙ аҫтында тоташтырылған. Миҙалдың алғы яғы ситтәренән күтәрмә менән ҡаймаланған. Миҙалдың кире яғында — Праганы азат итеү датаһы — «9 мая 1945», датаның аҫтында — биш осло йондоҙ. Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм булған сирень төҫөндәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫма уртаһынан 8 мм киңлегендә күк төҫтәге буй үтә.
Тағыу ҡағиҙәләре
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
2010 йылдың 7 сентябренән алып СССР ордендары һәм миҙалдары Рәсәй Федерацияһы ордендарынан һәм миҙалдарынан һуң урынлаштырыла.
Бүләкләнеүселәр
«Праганы азат иткән өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 3-9 майы осоронда туранан-тура Прага операцияһында ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (20 август 1933 йыл — 11 октябрь 2015 йыл) — тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Биографияһы
Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов 1933 йылдың 20 авгусында Башҡортостан АССР-ы-ның Ғафури районы Туғай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. Атаһы — Мәжитов Абдулхаҡ Абдулла улы, үҙенең ғүмере буйы тиерлек 1919 йылдан 1960 йылға тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләгән, Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан; әсәһе Хәйербаныу Билал ҡыҙы колхозда эшләгән. СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәрҙән Башҡортостан Фәндәр академияһының вице-президентына тиклем юл үтә.
Суонси
Суонси —Уэльстың ҙурлығы буйынса Кардиффтан һуң икенсе ҡалаһы. Ҡала статуслы унитар административ берәмеге булып тора (ингл.   city ), Суонсиға был статус 1969 йылда королева Елизавета II улы Чарльздың Уэльс принцытитулын алыу хөрмәтенә бирелгән.
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы
Биографияһы
1941—1948 йылдарҙа Туғай башланғыс, Имәндәш тулы булмаған һәм Өфө ҡалаһының 9-сы һанлы урта мәктәптәрендә уҡый.
Суонси
ҠалалаКөньяҡ Уэльста, туранан-тура көнсығышта,Гауэр ярымутрауы ҡартршыһында, урынлашҡан, ул административ рәүештә уның слставына ингән, төньяҡта Кармартеншир өлкәһе һәм көнсығышта Нит-Порт-Толбот өлкәләре менән сиктәш. XVIII һәм XIX быуаттарҙа мөһим ҡала булып ҡала.
Сарутаю
Сарутаю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.