cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Византия-болгар һуғыштары
894-896 йылдарҙа киләһе ҙур һуғыш ваҡытында Болгария батшаһы Симеон I (888-927) византийҙарҙы еңеп, ҙур Көнсығыш Европа империяһын ойошторорға маташа, ләкин уның хыялдары тулыһынса тормошҡа ашмай. Симеон ике тапҡыр Адрианополды ала һәм 4 тапҡыр Константинополды ҡамай; 913 йылда унда уны Батша итеп тәхеткәә ултырталар, ә һуңынан Болгария өсөн отошло шарттарҙа килешеүгә ҡул ҡуйыла, хәҙер Симеон Византия эштәренә ҡыҫыла ала. Болгарияға ҡайтҡас, уға «болгарҙар һәм гректар (ромеевтар) батшаһы» тип таж кейҙерелә. Ләкин ул иртәрәк еңеүҙе байрам итергә йыйынған, Византия килешеүҙе боҙа. 917 йылда ул Ахелой янында грек ғәскәрҙәрен ҡыйратҡан һәм ҙур табыш алған.
Яҡупов Николай Яҡуп улы
Биографияһы
Сталинград фронтында дошманға ҡаршы 112-се (һуңынан 16-сы гвардия) башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се (артабан — 58-се гвардия) кавалерия полкы составында һуғыша.
Византия-болгар һуғыштары
969 йылда гректар рус кенәзе Святослав Игоревичты болгарҙарға ҡаршы саҡыра. Святослав бөтә көнсығыш Болгарияны яулап ала һәм һуңынан ҡоралды гректарҙың үҙҙәренә ҡаршы бора. 971 йылда Византия императоры Иоанн I Цимисхий көсһөҙләнгән Беренсе Болғар батшалығының күпселек өлөшөн яулап ала, рустар, бәшнәктәр, мадьярҙар һәм хорваттар менән һуғышып, Борис II батшаны еңеп, Болгарияның баш ҡалаһы Преславты яулап ала. Цимисхий Святославты Доростолда (Силистрия) бикләнергә һәм яулап алынған биләмәне ҡалдырып китергә мәжбүр итә, унан һуң Болгария (972) бер ни тиклем ваҡытҡа грек провинцияһына әүерелә.
Яҡупов Николай Яҡуп улы
Биографияһы
58-се гвардия кавалерия полкының (16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 61-се армия, Үҙәк фронт) медицина пункты фельдшеры, медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән лейтенанты Николай Яҡупов 1943 йылдың 27 сентябрендә Белоруссияның Гомель өлкәһе Брагин районының Нивки ауылы эргәһендә Днепрҙы аша сыҡҡанда кәмәлә 27 тапҡыр яралыларҙы ташый, 74 офицер һәм һалдаттың ғүмерен ҡотҡара, бынан тыш, плацдармда һуғышыусы яугирҙарға боеприпастар ташый.
Византия-болгар һуғыштары
980-се йылдарҙа Болгария батшаһы тип иғлан ителгән Самуил гректарҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм император Василий II Болгаробоец (975—1025) менән һуғыш башлай, Ахтимон янында император ғәскәрен ҡыйратып, Фракияны, Македонияны һәм Грецияның бер өлөшөн бөлгөнлөккә төшөрә, ләкин һуңынан Белашица янында ҡаты еңелә. Василий II Болгаробоец етәкселегендәге Константинополь 1018 йылда Клейдион эргәһендәге алыш һөҙөмтәһендә (1014 йыл) Болгарияны тулыһынса яулай. Болгария, һуғыштар тамамланғандан һуң, 170 йыл дауамында Византия императорҙары күҙәтеүе аҫтында була.
Яҡупов Николай Яҡуп улы
Биографияһы
2-се Белоруссия фронтында һуғыш яланынан яралыларҙы ҡотҡарғанда һәм уларға ярҙам күрһәткәндә ҡыйыу хәрби фельдшерға күп тапҡырҙар үлем ҡурҡынысы янауына ҡарамаҫтан, ул еңеп сыға.
1946 йылдан медицина хеҙмәтенең гвардия подполковнигы Н. Я. Яҡупов — запаста. 1949 йылда Ҡазанда республика партия мәктәбен тамамлай. Яр Саллы ҡалаһында йәшәй, хаҡлы ялға киткәнгә тиклем «Камдорстрой» тресы идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1999 йылдың 1 февралендә вафат була.
Византия-болгар һуғыштары
Әммә 1185 йылда болгар батшаһы Пётр IV һәм Иван Асень I ихтилал бавшлай, һәм көсһөҙләнгән Византия империяһы, үҙенең эске династия проблемаларын хәл итеү кәрәклегенән, ихтилалға ҡамасаулай алмай. Ихтилал һөҙөмтәһендә Икенсе Болғар батшалығы барлыҡҡа килә.
Латин империяһы ҡолағас, византийҙар, болгар граждандар һуғышынан файҙаланып, Фракияның бер өлөшөн баҫып ала, әммә болгар батшаһы Феодор Святослав Тертер Скафид янындағы алышта был ерҙәрҙе яулап ала. XIV быуаттың 20-се һәм 30-сы йылдарында Византия менән Болгария араһында һуңғы күләмле конфликттар була, ә 1332 йылда Византия һәм Болгария армиялары һуңғы тапҡыр Русокастро янындағы ҙур алышта осраша. Артабан, төрөктәр 1393 йылда болгар баш ҡалаһын һәм 1453 йылда византий баш ҡалаһын баҫып алғанға тиклем, ике дәүләт араһында ваҡ-төйәк бәрелештәр генә була.
Тойлок (Балахтон ҡушылдығы)
Тойлок (Тайлок) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахтон йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нисек яҙырға? (Шәһит Хоҙайбирҙин, 8.02.1924 йыл)
«Нисек яҙырға?»— был күренекле совет эшмәкәре Шәһит Хоҙайбирҙиндың мәҡәләһе. Ул 1924 йылдың 8 февралендә «Башҡортостан» гәзитендә баҫылып сыҡҡан. 1920-се йылдар башында Башҡортостан АССР-ы етәкселәренең береһе булған Шәһит Хоҙайбирҙин үҙ яҙмаһында башҡорт әҙәби телен булдырыу мәсьәләһе буйынса үҙ ҡарашын белдерә, әҙәби тел халыҡтың күпселегенә яҡын көньяҡ һөйләшкә нигеҙләнергә тейеш тип аңлата.
1920-се йылдарҙа Башҡортостанда дөйөм әҙәби тел нормалары эшләнмәгәнлектән, кем нисек теләй шулай һөйләшә һәм яҙа. Шуға күрә был дәүерҙәге яҙмалар араһында иҫке төрки телдә лә, башҡорт теленең төрлө диалекттарында яҙылғандары ла осрай.
Башҡорт Автономиялы Республикаһы төҙөлөп, башҡорт теле дәүләт теле тин иғлан ителгәс, башҡорт әҙәби телен дәүләт аппаратында, сәнғәт, нәшриәт, матбуғат әлкәһендә файҙаланыу бурысы ҡуйыла. Шәһит Хоҙайбирҙин етәкселегендә махсус комиссия төҙөлә, башҡорт яҙма әҙәби теленең принциптары асыҡланыла һәм 1924 йылдан алып тормошҡа ашырыла башлай. Шул йылдан башлап «Башҡортостан» гәзите, 1927 йылдан алып «Сәсән» журналы башҡорт телендә донъя күрә.
Тарихы
Башҡорт АССР-ында башҡорт теле 1921 йылда дәүләт теле тип иғлан ителә.
1921 йылдың 9 апрелендә татар теленән бик ныҡ айырылып тора тип ҡыуаҡан диалекты (көнсығыш ) башҡорт әҙәби теленең нигеҙе итеп раҫлана. 1922 йылда алфавит һәм башҡорт әҙәби теленең орфографияһын төҙөү буйынса махсус комиссия ойошторола (төрлө ваҡытта С.Уфалы, Ш. Хоҙайбирҙин, Г.Шонаси, С.Рәмиев, Х.Кәримов, Ш.Манатов, Дауыт Юлтый). 1923 йылдың 18 февралендә БАССР Халыҡ Комиссарҙары Советы декретына ярашлы Башҡорт телен ғәмәлләштереү буйынса үҙәк комиссия булдырыла. Әҙәби телде булдырыу мәсьәләһе менән дә шөғөлләнгән был комиссия менән Ш. Ә. Хоҙайбирҙин етәкселек итә. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин үҙе әҙәби норма итеп башҡорт һөйләштәренең күбеһенә яҡын юрматы диалектын таныу яҡлы була.
1923 йылдың декабрендә ғәрәп графикаһындағы яңы башҡорт яҙмаһы ҡабул ителә.
1923 йылдың 17 декабрендә бик күптәр ҡаршы булыуға ҡарамаҫтан, Башҡорт АССР-ы ХКС-ы (СНК) эргәһендәге Академик үҙәк (Шәриф Сөнчәләй) башҡорт әҙәби теленә нигеҙ итеп ҡыуаҡан һөйләшен алыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Ләкин 1924 йылдың 20 февралендә Башҡортостан Мәғариф халыҡ комиссариаты «Башҡорттарҙың әҙәби теле тураһында» ҡарар сығара, уға ярашлы, «Башҡортостандың бөтә төрки халҡына аңлайышлы булырлыҡ итеп» эшкәртеү маҡсаты менән «терәк диалект итеп юрматы диалекты һайлана». Ике һөйләш яҡлыларҙың көрәше һөҙөмтәһендә башҡорт әҙәби телен ике диалект — ҡыуаҡан һәм юрматы диалекттары нигеҙендә үҫтерергә хәл итәләр. 1930—1950 йылдарҙа әҙәби тел йылдам үҫә һәм уның төп функциональ стилдәре нығына. Әҙәби тел нормативтары тотороҡло булһа ла, уның үҫеше буйынса бәхәстәр әле лә бара.
Мәҡәләнең эстәлеге
Хоҙайбирҙин әҙәби башҡорт телен булдырыуҙа бер диалект нормаларына (тау башҡорттары һөйләше) ғына таянып эш итеүгә ҡаршы була.Тел ғилеме өлкәһендә ентекле тикешеренеүҙәр кәрәклеген билдәләй, бәлки көнсығыш башҡорт теле күрше ҡаҙаҡ теле йоғонтоһон да кисергәндер тигән фекерҙе  әйтә. Ул киләсәктә ул  төп башҡорт теле табылыр тигән өмөттө белдерә. Ләкин шул осорҙа  башҡорт телен дәүләт теле итеп ғәмәлгә индергән ваҡытта, башҡорт һөйләштәренең  тормошҡа ҡайһыһы яҡын, шуныһын алырға тейешбеҙ, тип үҙ фекерен нигеҙләй. Көньяҡ: Ҡыпсаҡ, Юрматы, Ялан, Үҫәргән һәм һаҡмар, төньяҡ башҡорттары (Пермь) һөйләшкән тел башҡорттарҙың күбеһенә яҡын тел тип аңлата.
Үҙ яҙмаһын юрматы (көньяҡ) диалектында яҙҙым, тип, шул килеш, төҙәтмәй баҫтырыуҙы һорай.
Хәҙерге көндә ғилми ойошма (тарих яғын тикшергәнме, юҡмы) сын башҡорт теле тип, үҙләренең тормошлары белән ныҡ связан булған ҡырғыҙларға күрше торған тау башҡортларының телен тәҡдим итеп шуны тормошҡа үткәҙергә тырышып ята.
Мин үҙем дә бер башҡорт балаһы булһам да был турала мыңа хәтле үҙемдең төплө бер фекеремде әйтә алғаным юҡ ине. Хәҙер башҡорт теле ғәмәлдә үткәҙелә башлағас был турала һөйләшергә тейеш икәнлеге күренде. Шунлыҡтан мин мыңа хәтле яҙылып килгән ғилми ойошманың «сын» башҡорт телендә, минемсә, күренгән етешһеҙлектәре тураһында бер нисә һүҙ әйтеп китмәк булам.
1. Хәҙерге көндә ғилми һәйьәт тарафынан «сын» башҡорт теле тип алынған тау башҡортлар теле, минемсә, сын башҡорт теле түгел. Ул боҙолған. Аңа нисәмә йөҙ йыллар буйы бергә күрше булып ғүмер итеп килгән ҡырғыҙ ҡәрдәшләренең телләре кереп ҡатышҡан булырға кәрәк. Мыны тау башҡортларының һәр бер һүҙләренән күреп була. Йөмләнән алайыҡ: мәҫәлән, «башҡортлар» тигән һүҙҙе. Шуны тау башҡортлары «башҡорттар» ти. Шуның кебек аттар, һарыҡтар, һыйырҙар тиләр. Ә беҙҙә Юрматы, Ҡыпсаҡ башҡортлары был һүҙләрҙе: башҡортлар, атлар, һыйырлар, һарыҡлар тиләр. Менә был «лар» урынына «тар», «лы» урынына «ты» кебек ҡушымталар ҡырғыҙ-ҡаҙаҡларҙа күп булғаны һәр кемгә мәғлүм. Шунлыҡтан был һүҙләр — ҡушымталар, минемсә, ҡырғыҙ ҡәрдәшләрҙән кергән һүҙләр булырға кәрәк.
Шулай уҡ «лар» тигән һүҙ татарларҙан да кереүе мөмкин. Шунлыҡтан мин быларҙы тарихен тикшереүселәргә ҡалдырып, хәҙерге көндә башҡорт ырыуларында Һөйләшкән телләренең ҡайһыһы ғәмәлдә анһат үткәҙелеүен иғтибарға алып, «тар» урынына «лар» йөрөтөлөргә тейеш тим. Сөнки ул был көнгә хәтле әҙәбиәтләрҙә күренеп килгән кебек тау башҡортларынан башҡа бөтөн башҡорт халҡы шулай һөйләшкәнлектән был һәр кемгә еңел булыр. 2. Булмаһ, аһты, уһты кебек һүҙләрҙе тау башҡорттары шулай һөйләйләр. Ә Ҡыпсаҡ, Юрматы, хатта Үҫәргәнләр, Ялан башҡортлары булмаҫ, аҫты, уҫты тил Һөйләшәләр. Менә был һүҙләр ғәмәлдә — тормошҡа үткәҙгәндә ифрат ауыр. Был һүҙләрҙе түгел татар ҡәрдәшләр әйтеү, беҙ башҡортлар үҙебеҙгә лә әйтеүе ҡыйын. Шуның өсөн был турала башҡорт ырыуларының ҡайһы шиүәһе анһат, шуны тормошҡа үткәҙергә тырышырға кәрәк. Йәғни аһты, өһте тимәйенсә, аҫты, өҫте тип яҙыу күп еңел булғанлыҡтан, шулай яҙырға тейешбеҙ.
3. Ҙең, дең ҡушымталары тураһында: мәҫәлән, тау башҡортларында Усмандың, аттың, һыйырҙың тип һөйләшәләр. Ҡыпсаҡ, Юрматылар, Усмандын, аттын, һыйырҙын тиләр. Был дең, ҙең тигән ҡушымталар, юғарыла әйткәнемсә, ҡырғыҙ-ҡаҙаҡтарҙа күп. Былар шуларҙан кергән булырға кәрәк. Башҡорттоң үҙ телендә андай ҡушымталар булмаҫҡа кәрәк. Шунлыҡтан, был һүҙлар Уҫмандын, аттын, һыйырҙын тип яҙылыуы матлуп. Мыңа хәтле башҡорт теле тарихи тикшерелеп, башҡорт халҡының ҡайһы ырыуында башҡорт теле таҙа, ысын булып ҡалғанлығы мәғлүм булмағанлыҡтан, һис бер доказательствоһыҙ «тау башҡортлары телен сын башҡорт теле» тип алып көсләп тормошҡа үткәҙеү минемсә дөрөҫ булмаҫ. Бәлки бер ваҡыт ул төп башҡорт теле табылыр. Ләкин хәҙерге көндә ғәмәлгә үткәҙергә керешкән ваҡытта тормошҡа ҡайһыһы яҡын, шул шиүәне алып тормошҡа үткәҙергә тейешбеҙ. Минемсә, тормошҡа яҡын шул Ҡыпсаҡ, Юрматы, Ялан, Үҫәргән һәм һаҡмар, Пермь башҡортлары һөйләшкән тел. Шуны һәм тормошҡа үткәҙергә тейешбеҙ. Был саҡта хәҙерге көндә тормошларыбыҙ бик ныҡ бәйләнгән татар иптәштәребеҙгәлә күп еңел булып, халҡыбыҙҙың теләге булған ана телен хөкүмәтләштереп тормошҡа куйыу эше тиҙ вежудкә сығыр ине.
1924. Худайберин
Был мәҡәлә Кыпсаҡ, Юрматы башҡорттары теле менән яҙыллы. Шул көйө баҫылыуын үтенәм. (Автор иҫкәрмәһе.) Һәйьәт — коллегия. (Автор иҫкәрмәһе.) Шиүә— диалект".
Тарихи әһәмиәте
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең үҫешкән яҙма төрө бар. Әҙәби телдә ғалимдар ғилми хеҙмәттәр, әҙиптәр әҙәби әҫәрҙәр, журналистар публицистик мәҡәләләр яҙа, республикалағы ойошмалар эш ҡағыҙҙары төҙөй. Яҙма әҙәби телдең нығынған нормалары халыҡтың йәнле һөйләү телмәренә лә көслө йоғонто яһай.
Хәҙерге башҡорт әҙәби теленең төҙөк нормаға һалынған фонетикаһы һәм грамматикаһы бар, ә уның лексикаһы үҙенең үҫеш юлын дауам итә. Шәһит Хоҙайбирҙиндың йөҙ йыл элек ғалимдарға башҡорт телен  бөгөнгө күҙлектән генә түгел, ә боронғо осорҙарҙан алып уның үҙенсәлектәрен өйрәнеү кәрәк тигән фекере бөгөн дә көнүҙәк булып ҡала, был башҡорт теле үҫеше өсөн  бик мөһим икәненә шик юҡ.
Линда-Нойштадт-ам-Орл
Линда-Нойштадт-ам-Орл (Linda bei Neustadt an der Orla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 409 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Кебеса-Ты-Вис
Кебеса-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сава-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Порожняя
Порожняя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Клепечиха йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рангазарка
Рангазарка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Милля йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуҡай
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге — башҡорттар (99 %).
Тарихы
Нуҡай ауылы 1795 йылда 15 ихатанан тора һәм 7 ихатаһы булған утары була, уларҙа 68 ир-ат һәм 58 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. X ревизияға ауыл 542 кеше йәшәгән 100 йорт хужалығына тиклем үҫә. 1920 йылда 150 ихатала 797 кеше йәшәгән.
VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса, тәүге булып төпләнеүсе атаһының ауылында отставкалағы йорт старшинаһы 64 йәшлек Ҡотлоюл Нуҡаев йәшәгән.
Милка Бабович
Милена «Милка» Бабович (Milka Babović; ) — Хорватия спортсыһы (спринт һәм барьерҙар менән йүгереү) һәм журналисы. Югославияла спринт буйынса бихисап ярыштарҙың еңеүсеһе. Шулай уҡ телевидениела спорт журналисы һәм мөхәррир булып эшләй.
Биографияһы
Милена Бабович Югославияның (хәҙерге Төньяҡ Македонияның) Скопье ҡалаһында тыуған, Сараевола үҫкән, артабан Румаға һәм Белградҡа күсә, бында мәктәптә белем алған. Һуңынан Загреб университетының педагогия факультетын тамамлай. Рума ҡалаһында спорт менән шөғөлләнә башлап, Загребта Младость спорт йәмғиәтенә ингән һәм спринт буйынса тәүге ярыштарҙа ҡатнашҡан. 1953 йылдан 100 метрға йүгереүҙә (бер тапҡыр), барьерҙар менән 80 метрға йүгереү (ете тапҡыр), 4 × 100 метрға эстафетала (ете тапҡыр) һәм 4 × 200 метрға эстафетала (ике тапҡыр) Югославия чемпионатында еңеү яулай. Спринтта Югославияның бер нисә рекордын урынлаштыра. 1953 һәм 1957 йылдарҙағы халыҡ-ара студенттар ярыштарында барьерҙар менән 80 метрға йүгереүҙә ике тапҡыр еңеү яулай. 1954 йылғы Европа чемпионатында 5-се урын ала. Sportske novosti гәзитенең һайлауҙарында өс тапҡыр Хорватияның иң яҡшы спортсыһы һәм ике тапғыр Югослаияның иң яҡшы спортсыһы тип таныла.
1949 йылдан Narodni sport гәзитендә спорт журналисы булып эшләй. 1957 йылда Загреб телевидениеһына эшкә урынлаша, бында тәүгеләрҙән булып спорт мөхәррире вазифаһын биләй. Был вазифала дүрт йыл тәнәфес менән 1975 йылға ҡәҙәр эшләй. Бер нисә тапҡыр Хорватия журналистары ассоциацияһының спорт журналистикаһы секцияһының рәйесе була. Ике мандат Югославия Олимпия комитеты ағзаһы була. Бер мәртәбә Загреб ҡалаһы ассамблеһы башҡарма советының ағзаһы була.
Бүләктәре
Милена Бабович 1974 йылда Журналистар ассоциацияһы һәм 1977 йылда Загреб ҡалаһы бүләктәренә лайыҡ була. 1979 йылда Югославияның Ҡәрҙәшлек һәм берҙәмлек ордены менән бүләкләнә.
Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы
Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы (18 февраль 1941 йыл, Өфө – 22 февраль 2001 йыл, Өфө) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1978), профессор (1980). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980). Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999).
Биографияһы
Альберт Мөхәмәт улы Әхмәтйәнов 1941 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1963 йылда Өфө авиация институтын (Өфө дәүләт авиация техник университетын) тамамлай. 1968 йылда - кандидатлыҡ, 1978 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
Институтты тамамлағас, унда эшләргә ҡала: 1976-1979 йылдарҙа - авиация двигателдәре факультеты деканы, 1980 йылдан - авиация двигателдәрен проектлау һәм һынау кафедраһы мөдире, 1983-2001 йылдарҙа - авиация двигателдәре кафедраһы мөдире.
2001 йылдың 22 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Капиталь техник системаларҙың термогазодинамик процестарының математик моделен әҙерләү өлкәһендә ғилми мәктәп ойоштороуға етәкселек итә. Мәғлүмәт технологиялары уйлап табыу, индереү; традицион булмаған энергия үҙгәрткестәрен ҡулланыу базаһында яңы энергия һәм ресурстарҙы һаҡлаусы, экологик яҡтан таҙа технологиялар әҙерләү һәм производствоға индереү мәсьәләләрен комплекслы хәл итеү менән шөғөлләнә. Ил предприятиеларында һәм конструкторҙар бюроларында индерелгән двигателдәрҙе автоматлаштырылған проектлау системаһын эшләгән. Альберт Мөхәмәт улы ҡатнашлығында газ турбиналы ҡоролма уйлап табылған. Уйлап табыуҙарға 2 авторлыҡ таныҡлығы бар. 180 баҫма ғилми хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1994)
— Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Пьер Гаво
Пьер Гаво (Pierre Gaveaux; 1761 йылдың 9 октябре — 1825 йылдың 5 феврале) — француз опера теноры һәм композиторы.
Әхмәтйәнов Альберт Мөхәмәт улы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республиканың Дәүләт премия лауреаты (1999).
Пьер Гаво
Биографияһы
Гаво Безьела тыуған һәм унда ете йәшенән собор хорында йырлай башлаған. Дин әһеле булырға ҙур теләк менән, ул композиция дәрестәрен дә алған. Ул Бордолағы Сен-Серен базиликаһында беренсе тенор була, Франц Бектан һабаҡтар ала, һуңғараҡ музыкаль карьера яһарға булып, Брнолағы Ҙур театрҙа дирижер булып урынлаша һәм шулай уҡ йырлауын дауам итә.
Монпельела бер ни тиклем ваҡыт эшләгәндән һуң, ул Парижға күсенә, ә 1789 йылдың 26 ғинуарында Джакомо Триттондың «Le Avventure Amorose» спектаклендә ҡатнаша.
Һуңғараҡ ул Паизиеллоның «Инфанте Самора» ("L' Infante de Zamora") кеүек операларҙа труппа менән сығыш яһай, ә 1791 йылдың 18 июлендә Керубиниҙың«Лодойска» («Lodoïska») операһы премьераһында Флореска партияһын башҡара. Ул цензура тарафынан патриотик түгел тигән һылтау менән рөхсәт итмәү "Яҡшы кешеләр клубы"на ла (Le club des bonnes gens) йәлеп ителгән булған.
Ул революцион осорҙа актив була, 1795 йылдың 19 ғинуарында уның Жан-Мари и Суригьер де Сен-Марк һүҙҙәренә яҙылған билдәле антиякобин (якобинсылыҡҡа ҡаршы) «Le Réveil du peuple» йыры беренсе тапҡыр башҡарыла. 1796 йылдың 8 ғинуарында, йыр тыйылыуға ҡарамаҫтан, ул «s Les visitandines» операһына индерелгән
Гавоның «L'amour filial» (1792) тигән беренсе операһы уҡ Парижда уңыш ҡаҙана һәм бөтә Европала: Брюссельда, Кельн һәм Роттердамда 1795 йылда, Бернда һәм Мәскәүҙә1809 йылда, Берлинда һәм Гамбургта (немец теленә тәржемәлә) 1796 йылда башҡарыла.
Артабанғы яҙмышы
Гаво, Фейдо театры труппаһы Фавар театры труппаһы менән 1801 йылда ҡушылғанда уҡ тауышын юғалта башлаған булһа ла, 1812 йылға тиклем йырлауын дауам итә, ул бары тик икенсе дәрәжә ролдәрҙе генә башҡара. 1819 йылда ул Париж ситендәге Шарантон приютына инә һәм шунда үлеп ҡала. Уның ҡатыны Эмили Гаводан (шулай уҡ йырсы) 1840 йылда вафат була.
Иләс
Иләс (Турат) ауылы — Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районы, Яңы Ергән ауыл биләмәһенә ҡараған ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 359 кеше.
Халыҡ һаны
Халыҡ һаны динамикаһы:
Ауыл тарихы
Иләс ауылы старшина Һағынбай Күҫәков командаһына ҡараған. Тарихтан билдәле булыуынса, 1798 йылдан алып башҡорттар шулай уҡ Үҫәргәндәр ҙә, хәрби казачье сословиеға әүерелә. Улар үҙ сығышы иҫәбенә - үҙенең аты, һуғыш ҡоралы, аҙыҡ-түлеге, кейем-һалымы менән ил сиген һаҡларға тейеш булған. Ил сиге Яйыҡ (Урал) йылғаһы буйлап һуҙылған, ә Яйыҡ иләстәргә бары 25-35 километр самаһы алыҫлыҡта ғына ағып ята. Яйыҡ буйлап крепостар, уларға яҡын тирәлә дистанциялар, пикеттар барлыҡҡа килтергән, пикет - бәләкәй генә һаҡсы отряд, дозор торған урын. Ҡайһы бер дистанциялар, пикеттар урынында ауылдар үҫеп сыҡҡан. Мәҫәлән, Ырымбур өлкәһе сигендәге Новочеркасск-Разоренный ауылын элек башҡорт ҡарттары "Бикәт, Пикәт" тип атап йөрөткәндәр.
Иләс ҡарт XVIII быуат аҙағында (1787 йылда) үҙенең дүрт улы менән Ҡыҙыл Мәсет (Мораҡ) яғынан Һүрән буйынан күсеп ултырған. Башта Умань (урыҫ ауылы, хәҙер инде юҡ) эргәһенә нигеҙ һала, ә һуңынан хәҙерге урынына күскән.
1816 йылғы 7-се ревизия буйынса Иләстә 10 хужалыҡ - "двор" булып, унда 31 ир-ат, 17 ҡатын-ҡыҙ донъя көткән.
Исемлектең башында 88 йәшлек Шәрифйән Иләсов тигән аҡһаҡал тора, тимәк ул 1728 йылғы булып сыға. Шәрифйән ҡарт ул саҡта үҙенең 25 йәшлек Әбделкәрим атлы улы менән йәшәгән. Әбделкәримдең Әбдерғәфәр, Әбделмәннән һәм Йәнтимер исемле 3-8 йәшлек малайҙары йүгереп йөрөгән. Исемлеккә икенсе һаны менән 30 йәшлек ир уҙаманы Искәнйәр Әбделмәнов яҙылған. Уның ғаиләһе булмаған. Исемлектә өсөнсө булып Ҡунаҡҡас Иләсов тора, 72 йәштә. Ул үҙенең 32 йәшлек Йәмилисмәғил исемле улы менән бергә йәшәгән. Йәмилисмәғилдең бер улы (Бикмөхәмәт - 3 йәш) һәм бер ҡыҙы булған (Гөлзифа 4 йәштә) булған.
Исемлек артабан түбәндәгесә дауам итә: 67 йәшлек Рәхмәтулла Иләсов, уның Байғөбәк, Буранғол һәм Иманғол исемле 3 улы булған. 27 йәшлек Байғөбәк үҙенең 8 йәшлек Йәғәфәр, Мөхәмәтәмин исемле малайҙарын үҫтергән. Икенсе улы Буранғол 1814 йылда Ватан һуғышында һәләк булған.
Ишкиде Ураҙғолов, 44 йәштә үҙенең 3 малайын (Ильяс, Ғиниәт, Ярал) үҫтергән. 78 йәшлек Һатыусал Иләсов үҙенең хорунжий булып хеҙмәт иткән улы Ишбулды Иләсов менән йәшәп ятҡан.
Шулай уҡ бында 53 йәшлек Ниғмәтулла Аҫҡаров та үҙенең ике улы һәм ҡыҙҙары менән көн күргән һәм башҡалар. 1834 йылда Иләс 16 хужалыҡтан тороп унда бөтәһе 98 кеше йәшәһә, хужалыҡта 248 кеше, ә 1859 йылда унда 45 хужалыҡта. Иләс ауылға әйләнә, ҙурая.
«Ырымбур губернаһы. Ауыл-ҡалалар теҙмәһе. 1866й.» китабында ошондай яҙыуҙар бар: Орск өйәҙе, 2-се стан, №772 Иләс ауылы (Ильясово, Турат), башҡ., Турат йылғаһы буйында урынлашҡан, иҫке линия тракты (уң яғы), Орск – Өҫкөурал ҡалалары почта тракты (һул яғы) араһында. Өйәҙ ҡалаһынан 80 саҡрым, стан фатирынан 30 саҡрым, йорт һаны – 43, халҡы: 142 ир-ат, 107 ҡатын-ҡыҙ. 1889 йылда ауылда 39 йортта 463 кеше, 1900 йылда – 91 йорт һәм 459 кеше. Ауылда 1 мәҙрәсә, 1 мәсет, 1 һыу тирмәне эшләгән. Ә инде ошо быуат баштарында (1917 йылда) 138 хужалыҡ булып, 625 кеше йәшәгән. Ауыл икегә бүленгән: "Яңы ауыл", "Иҫке ауыл". 1940 йылда – 394 кеше, 1989 йылда – 90 йортта 372 кеше, 2009 йылда – 318 кеше, шулар араһында: 134 ир-ат, 184 ҡатын-ҡыҙ.
Турат сағылы
Турат тип аталыуға килгәндә, был туралағы легендаларҙы ситләтеп үтеү мөмкин түгел. Беренсе легенда: Хәҙерге Иләс ауылына ҡыҙ күҙләргә бер кейәү-егете ҡанатлы туры толпарға атланып килә. Кеше күҙенә күрһәтмәҫкә күпме генә тырышһа ла, әрһеҙ еңгәйҙәрҙән ҡотола алмаған. Уларҙың күҙе тейеүҙән ҡанатлы туры толпар-аты йән бирә. Уны ауыл эргәһендәге сағылға күмәләр. Шуға ла ауылға Турат (Туры + ат) сағылы исеме бирелгән.
Икенсе легенда - Таштуғай легендаһы. Таштуғай ауылында кейәүҙә булып, Көнһылыу исемле ҡыҙ ҡаса. Ул ҡыҙҙы ҡыуа төшәләр, Турат тауында ҡыуып етһәләр, Көнһылыу ҡаянан ташлана. Шул ҡаяны "Көнһылыу ташы" тиҙәр беҙҙә.
Көнһылыуҙың атаһы был хәбәрҙе ишеткәс, ҡарт Туры аты менән сабып килә. Ат күбеккә бата, хужаһын алып килеп еткереп, йән бирә. Атты сағылға ерләйҙәр.Шунан бирле сағыл - Турат сағылы тип йөрөтөлә.
Ѳсѳнсѳ легенда. Борон, халыҡ йөрмәгән саҡта, был яҡтарға ҡаҙаҡ-ҡалмыҡтар йәйләүгә килер булған. Бер ҡалмыҡ байы менән ошо яҡтың бер байы ҡоҙалаша. Кейәү егете ҡайны йортонда була, ҡыҙ менән күрешә. Ә ҡайтыр осорҙа: «Ҡара ҡаҙҙар ҡайтҡан саҡта, мине көт!» ти…
Бер көндө ҡыҙ, еңгәһе менән ҡымыҙ бешеп йөрөгәндә, көлөп ебәрә. – Нимәгә көләһең? – тип еңгәһе аптырап ҡала. – Ҡара ҡаҙҙар ҡаңғылдашҡанын ишеттем. Минең әйттерелгән егетем килә! – ти ҡыҙ, йылмайып.
– Көньяҡҡа ҡара әле, ана аҡ тирмә егетеңдеке түгелме икән?!
Эйе. Алыҫта аҡ тирмә күренә. Ҡатын-ҡыҙҙар шул яҡҡа юллана. Еңгәләре килеп етеүгә егет ҡаршы сыға, алып килгән бүләктәрен тарата. – Ниңә тирмәңә саҡырмайһың, әллә берәү бармы? – тип еңгәйҙәре һорай – әйҙә инеп ҡарайыҡ әле! – Тирмәлә берәүҙә юҡ! – ти егет, - мин булмағанда тирмәғә инмәгеҙ, әгәр инер булһағыҙ миңә, зинһар өсөн, әйтегеҙ. Кейәү егетте ҡайны йортона оҙаталар. Уның хөрмәтенә ҡунаҡ саҡыралар. Ҙур туй башлана. Шул арала еңгәйҙәре, берәүгәлә өндәшмәй генә тирмә яғына юллана. Ә тирмәлә толпар туры ат. Туры атты егет, күҙ тейеүҙән ҡурҡып, ошо аҡ тирмәлә йәшергән булған. Еңгәйҙәре килеп ингәндә, толпар ҡанатын йәйеп ятҡан була. Улар килеп ингәнде һиҙмәйҙә ҡала толпар, ҡанатын йыйып өлгөрмәй. Ә ҡатын-ҡыҙҙар, иҫтәре китеп, урындарында ҡатып ҡала, күҙҙәрен толпарҙан алмай. Еңгәйҙәрҙең күҙе тейеүҙән, шул арала туры ат йән бирә. Егет ныҡ ҡайғыра. Тау башына ҡәбер ҡаҙа ла, толпарын ерләй. Ҡәбергә, аты менән ҡуша, алтын эйәрен, үрелгән йүгәнен һала. Үкһеп илай.
– Нимәгә ҡайғыраһың, кейәү? – тине ҡайны. – Әллә миндә, һин ҡайтып етерлек, ат юҡ тиһеңме әллә? Ҡайны кеше ат кәсәген, толпар ерләнгән сағыл һыртына, ҡыуып алып килергә ҡуша. Егет һәр атты ҡарап сыҡты, күңеленә ятҡаны булманы.
Тойлок (Чулым ҡушылдығы)
Тойлок — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Иләс
Турат сағылы
– Һәй, көтөүселәр! – тип ҡысҡырып ебәрҙе бай. – Кәсәктән ат тороп ҡалманымы? Көтөүселәр:
Тойлок (Чулым ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Иләс
Турат сағылы
– Кәсәк араһына индә, йүгәнеңде шылтырат. Ҡайһы ат ҡарай, шуны тот- ти. Егет, кәсәк араһына инеп, йүгәнен шылтырата. Йүгән шылтырауына бер бәләкәй генә, ҡышҡы йөнөндә ҡойоп бөтмәгән, тай ҡарай. Кейәү егетенә тай оҡшамай, ул тағы бәхетен һынап ҡарарға була, ләкин шул тай ғына борола.
– Ошо минең бәхетемдер, - тип, көрһөнөп ҡуя егет. Егет барып тайҙы тот ала, менеп тә ала.
– Шунан, ат яҡшымы? – тип һорай бай.
– Төҫкә матур булмаһа ла, йөрөшө матур, - ти егет. Шул арала бер кеше күк юрғала йылға аша сыға ла, туҡтапта тормай, сабып үтеп тә китә.
– Ниңә туҡтаманы, ә эргәнән үтеп ките әле? – тип аптырап ҡалды бай. – Бар, кейәү, ҡыуып етеп, кем, ҡайҙан икәнен белеш әле. Егет һыбайлы артынан ҡыуа төшә. Һуң ғына ҡайтып инә. – Йә, ҡыуып еттеңме? – тип һорай һалды бай. – Юҡ, ҡыуып етеп, кем икәнен белешә алманым – ул Урал тауының аръяғына сығып ките. – Эй, улым, - ти аҡһаҡал. – Ул һыбайлы – үткән заман. Һин түгел, һинең ата-бабаларың уны ҡыуып етә алманы. Уны берәүҙә ҡыуып етә алмай. Көҙ еткәс егет ҡайтырға йыйына башлай. Күмәкләп оҙон юлға әҙерләйҙәр. Уны оҙатырға бар халыҡ йыйыла. Атына менеп ултырғас, егет кәләшенең толомон тамырынан уҡ ҡырҡып ала ла, ҡыҙға бирә: – Мә, тот. Сәстәрең ошо толомоң буйына етһә, мин һине алып ҡайтырға килермен. Ә ошоғаса мине көтмә. Ошо китеүҙән егет юҡ була. Был яҡтарҙа ул күренмәй. Шунан бирле был, дала уртаһында ҡалҡып сыҡҡан, сағылды, туры толпар хөтмәтенә, Турат сағылы тиҙәр. Ул Иләс ауылының көньяғында, Өлкән Ҡурғы буйында, Умын кисеүе янында. Туры аттың ҡәберенә ике яҡтан таш ҡуйылған. Ул изге урындарҙан һанала. Борон-борон замандан «Турат сағылы» көйөн ҡурайҙа уйнайҙар… == Тағы бер тарихи мәғлүмәт -- Бер мәл, бер ауылдан икенсе ауылға, икенсе волость, икенсе ырыу кешеләрен дә күсереп ултыртыу башланған. Быны Иләс-Турат ауылы миҫалынан да күреп була. 1834 йылда Башҡорт ғәскәрҙәре Баш командующийының бойороғо нигеҙендә 9-сы кантондың 15-се йортонан шул уҡ кантондың 5-се йортона, йәғни Иләсҡа, Ҡыпсаҡ волосы "Ҡары" (Ҡара) түбәһенән 26 ир-егет һәм 21 ҡатын-ҡыҙҙан торған ете ғаилә күсерелгән. "Ҡары" (Ҡара) түбәһенә Ҡарағужа, Биктимер, Ҡабан һәм Ҡолсом ауылдары ингән. Ҡыпсаҡтар ҡушылғас, "дистанция" халҡы күбәйә төшкән. 8-се ревизияла 98 кеше йәшәһә, шул уҡ 1834 йылдың аҙағында, ревизиянан һуң унда 135 кеше көн күргән. Шулай итеп, Иләс-Туратта Үҫәргән (Айыуҙар) һәм Ҡыпсаҡтар (Ҡары) (Ҡара) башҡорттары йәшәп алып киткәндәр.
Вычь-Ях
Вычь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ ҡылымығының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы (11 ғинуар 1929 йыл — 4 сентябрь 1997 йыл) — ғалим-тау инженеры. 1975—1986 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының директор урынбаҫары. Техник фәндәр докторы (1988). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы ағзаһы (нефть һәм газ бүлеге). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1977), нефть сәнәғәте отличнигы (1971). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Абыҙбаев Измаил Ибраһим улы 1929 йылдың 11 ғинуарында Өфөлә Башҡортостандың дәүләт эшмәкәре Абыҙбаев Ибраһим Хафиз улы ғаиләһендә тыуа.
1951 йылда Мәскәү нефть һәм газ институтын (хәҙерге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты) тамамлай, һөнәре — газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү буйынса тау инженеры.
1952—1956 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһенең нефть промыслаларында эшләй. 1956 йылда Башҡортостан нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының (БашНИПИнефть, хәҙер «Башҡортостан нефть машиналары эшләү ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты» дәүләт унитар предприятиеһы): 1975—1985 йылдарҙа — фән буйынса директор урынбаҫары, 1986 йылдан баш ғилми хеҙмәткәр була. 1988 йылда докторлыҡ иссертацияһын яҡлай.
1997 йылдың 4 сентябрендә Өфөлә вафат була. Уның улы — олатаһы хөрмәтенә уның исеме ҡушылған Ибраһим Измаил улы Абыҙбаев, шулай уҡ нефтсе, техник фәндәр докторы.
Ғилми эшмәкәрлеге
Уның фәнни-ғәмәли эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре нефть запасын алыу ҡатмарлы булған ятҡылыҡтарын анализлау һәм проектлау, шулай уҡ ҡатлам шыйыҡсаларының геохимик билдәләре һәм гидрогеологик ҡоролошо үҙенсәлектәрен иҫәпкә алып, палеозой киҫелеше ултырмаларын эшкәртеүҙең комплекслы методикаһы анализын булдырыу була. . 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы.
Родниковка (Ыҡ ҡушылдығы)
Родниковка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 470 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Линдеверра
Линдеверра (Lindewerra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 245 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Керча-Ты-Вис
Керча-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Орхан Памуҡ
Фәри́т Орха́н Паму́ҡ (төр. Ferit Orhan Pamuk; 7 июнь 1952 йыл, Истанбул, Төркиә) — төрөк яҙыусыһы, сығышы менән черкес. Бер нисә милли һәм халыҡ-ара бүләктәр лауреаты, шул иҫәптән Әҙәбиәт буйынса Нобель бүләге (2006). Төркиә Йөмһүриәтендә генә түгел, ә бөтә донъяла танылған яҙыусы, әҫәрҙәре илленән ашыу телгә тәржемә ителгән.
Иң ҙур әҫәре — ғаилә хикәйәһе «Йәүҙәт бәй һәм улдары». Унда Истанбул ғаиләһенең бер нисә быуын тураһында һөйләнә.
Яҙыусының ижадының төп темалары — Мәғриб (көнбайыш) һәм Шәреҡ (көнсығыш), Ислам һәм Христиан дине, ғәҙәт-ғөрөф һәм замансалыҡ араһында ҡаршылыҡтары. Мәҫәлән, Хәҙерге Төркиәләге Исламсылыҡ һәм Мәғрибселек (Көнбайышсылыҡ) араһында ҡаршылыҡ — 2002 йылда сыҡҡан «Ҡар» китабының төп темаһы булып тора.
Памуҡтың китаптарындағы бөтә ваҡиғалар тиерлек Истанбулда үтә. 2003 йылда сыҡҡан «Истанбул: Хәтирәләр һәм Ҡала» китабы — бер береһе менән бәйле хикәйәләр йыйынтығы була һәм Истанбул тураһындағы хикәйәләү менән үҙхикәйәләүсе (автобиографик) көйҙәрҙе бәйләнәштерә.
Һуңғы сыҡҡан «Ғәйепһеҙлек музейы» китабы үткәндәрҙе сағылдырыусы әйберҙәргә бағышлана. Памуҡ әйтмешләй, ул, китабында һымаҡ, иҫке һәм боронғо әйберҙәр музейы өсөн йыйынтыҡ төҙөй.
Әлеге заманда Орхан Памуҡ үҙенең яңы «Пейзаждың өлөштәре» китабы өҫтөндә эшләй.
Тойлук
Тойлук — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поспелиха
Поспелиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 376 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Византия лираһы
Византия лираһы йәки лира (λύρα) — Византия (Көнсығыш Рим империяһы) империяһында ҡулланылған урта быуат һыҙғыслы ҡыллы музыка ҡоралы. Иң киң таралған вариантта лира өс-биш ҡыллы груша һымаҡ инструмент, уны музыкант вертикаль рәүештә тотоп, ҡылдарҙы тырнаҡтары менән ҡыҫып уйнай. Флоренцияның Барджелло ҡалаһында һаҡланған фил һөйәгенән эшләнгән (б.э.тиклем 900—1100 й.й.) Византия ҡумтаһындағы инструменттың тәүге билдәле һүрәте табылған. (Museo Nazionale, Florence, Coll. Карранд, № 26). Византия лираһының төрҙәре Византия империяһының элекке ерҙәрендә бар: Грецияла, Крит (Крит лираһы), Албания, Черногория, Сербия, Болгария, Төньяҡ Македония, Хорватия (далматин лираһы), Италия (калабрия лираһы) һәм Әрмәнстанда.
Тарихы
Һыҙғыс менән тулыландырылған Византия лираһы груша һымаҡ пандуранан сығыуы ихтимал. Инструмент тураһында беренсе яҙма телгә алыу IX быуатта фарсы географы Ибн Хордадбехта осрай (911 йылда үлгән); инструменттарҙы тикшергәндә ул лираны (лураны) өргөн (орган), шиляни (моғайын, арфа йәки лираның бер төрө), саландж (волынка) менән бер рәттән типик ҡоралы тип атай. Ғәрәп ребабы мен!н бергә лира Европа уйын ҡоралдарының тәүатаһы тип һанала.
Лира өс континентты бәйләүсе Византияның сауҙа юлдары буйында киң тарала; XI һәм XII быуаттарҙа Европа яҙыусылары һыҙғыслы инструменттарҙың синонимы кеүек «скрипка» һәм «лира» терминдарын ҡуллана. Бының менән бер үк ваҡытта Көнбайыш Европаға ғәрәп донъяһының һыҙғыслы ҡыллы инструменты,килтерелә, һәм, урта быуат ребегы, скандинав һәм Исландия талхарпаһы кеүек Европаның төрлө һыҙғыслы уйын ҡоралдарын тыуҙырып,. ике ҡорал да Европа буйлап киң тарала. Был йәһәттән XV быуаттың итальян һыҙғыслы ҡыллы да браччо лираһы өлгө булып тора, уны күптәр хәҙерге скрипканың элгәреһе тип иҫәпләй.
Терминологияһы
Морфологик күҙлектән ҡарағанда Византия лираһы һыҙғыслы лютнялар ғаиләһенә ҡарай; әммә исеме лира (λύρα ~ lūrā, lyre) боронғо грек инструментының башҡарыу ысулына ҡараған терминологияның ҡалдығынан ғибәрәт. Һыҙғыслы инструментты билдәләү өсөн «лира» терминын ҡулланыу IX быуатта тәүге тапҡыр теркәлә, күрәһең классик антиклыҡтың ҡыллы музыкаль инструменты өсөн яңы һыҙғыслы ҡыллы инструментҡа ҡарата «лира» терминын ҡулланыу кеүек. Византия лираһын ҡайһы берҙә рәсми булмаған рәүештә урта быуат скрипкаһы йәки груша һымаҡ ребек йәки кеманче тип атайҙар — бөгөн ат ялынан эшләнгән һыҙғыстар менән уйналған ҡыллы уйын ҡоралдарының дөйөм категорияһын билдәләү өсөн файҙаланырға мөмкин булған терминдар.
Характеристикалары
Византия лираһында, урта быуат скрипкаһы кеүек, ребаб менән ребектан айырмалы артҡы ҡаҙыҡтар булған. Шуға ҡарамаҫтан, музыканттар ҡылдарҙы ҡабырғанан тырнаҡтары менән ҡыҫып тоталар, ә скрипкалағы кеүек, бармаҡтары менән өҫкө йөҙөн ҡыҫмайҙар. Флоренцияның Nazionale музейында (б.э. 900—1100 йй.) фил һөйәгенән эшләнгән византия ҡумтаһында һүрәтләнгән лира, ике ҡыллы һәм груша һымаҡ, корпусы оҙон һәм тар муйынлы. Дека айырым беркетелгән деталь булараҡ тауыш тишектәреһеҙ һүрәтләнгән. Новгород лиралары (б. э. 1190 йыл) морфологик яҡтан бөгөлгән лираларға яҡын, уларҙың 40 см самаһы оҙонлоҡтағы груша рәүешендәге корпусҡа эйә була; уларҙың ярым түңәрәк тауыш тишектәре һәм өс ҡыллы тотҡосо була.
Беҙҙең көндәрҙә
Византия империяһы лираһы күп кенә поствизантия төбәктәрендә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Миҫалдар — Политика лираһы (йәғни Полис йәки Константинополь лираһы) (πολίτικη λύρα), ул шулай уҡ Константинополднә классик кеменче булараҡ билдәле (тур. Klasik kemençe йәки тур. Armudî kemençe ), ул бөгөн Төркиә һәм Грецияла ҡулланыла, крит лираһы (κρητική λύρα) ул Додееканес грек утрауҙарында ҡулланыла, Болгарияла гадулка (Гъдулка), гусле Сербияла һәм Черногорияла,  Италияла калабрия лираһы (lira Calabrese) һәм Понтия грек общиналарында понтий лираһы (ποντιακή λύρα; тур. Karadeniz kemençe ), улар Ҡара диңгеҙ ярҙары буйында булған. Гудок, XIX быуатҡа тиклем килеп еткән тарихи урыҫ инструменты шулай уҡ византия лираһының бер төрө булып тора.
Новгородта табылған лира кеүек, крит лираһы, гадулка, калабрия лираһы Карпатос, Македония, Фракия һәм Олим тауы грек лиралары груша һымаҡ тәнле берҙәм ағас блоктан эшләнгән. Лираның бер аҙ йомро кәүҙәһе муйыны менән дауам итә, ул блок менән тамамлана, блок шулай уҡ груша йәки сфера формаһында. Шул уҡ ваҡытта алға ҡарап торған һәм алға сығып торған ҡаҙыҡтар ҡуйыла. Деканың шулай уҡ ваҡ аркаһы һәм ҙур булмаған ярым түңәрәк D-образлы тауыш уйымдары бар. Крит лираһы моғайын, Византия лираһының һаҡланып ҡалған иң киң ҡулланылған формаһы булып торалыр, тик Критта инструменттың конструкцияһына скрипка нығыраҡ йоғонто яһауҙан тыш. Әлеге ваҡытта лираның күп моделдәре төргәк формаһында, бармаҡ өҫтәмәләре һәм башҡа икенсе пландағы скрипка элементтары бар.
Нәфисә
Нәфисә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Нәфисә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе сибәр, зифа, нәзәкәтле, гүзәл, матур, күркәм тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Горбушина Нәфисә Муллайән ҡыҙы (20 август 1923 йыл) — Өфөләге 4-се тегеү фабрикаһы оҫтаһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Ляпина Нәфисә Кәбир ҡыҙы (15 декабрь 1933 йыл) — ғалим-химик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), химия фәндәре докторы (1983), профессор (1986), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы (26 ғинуар 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре(2007). СССР уйлап табыусыһы (1988).
Тулыбаева Нәфисә Булат ҡыҙы (1965), мәҙәниәт эшмәкәре. Республика халыҡ ижады үҙәгенең генераль директор урынбаҫары, Республика сәсәндәр үҙәге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Яҡшымбәтова Нәфисә Хажимөхәммәт ҡыҙы — Әхмәтзәки Вәлидиҙең тәүге ҡатыны.
Нәфисә Хәйруллина (Нәфисә Шамил ҡыҙы Хәйруллина) — драма актеры, Камал театры артисы.
Нәфисә Хәкимова (? — июль 2002 йыл) — йырсы, Ризуан Хәкимовтың ҡатыны.
Нәфисә Сабирйәнова — Әлмәттең «Луч» телекомпанияһында «Йома» тапшырыуының авторы һәм алып бараусыһы. Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй һәм Татарстан Журналистар берлеге ағзаһы, Р. Төхфәтуллин исемендәге премия лауреаты.
Джозеф, Нәфисә (28 март 1978 йыл, Бангалор (штат Карнатака, Һиндостан — 29 июль 2004 йыл, Мумбаи (штат Махараштра, Һиндостан) — артист һәм телевидение алып барыусыһы. 1997 йылда Джозеф Мисс Һиндостан конкурсының иң йәш ҡатнашсыһы була һәм унда еңеү яулай. Шул уҡ йылда «Мисс Вселенная» конкурсында ҡатнаша һәм 10 ярымфиналистар исемлегенә инә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Ардәшир һәм Хаят-ән-Нәфисә» (ғәр. كتاب ألف ليلة وليلة‎ kitāb 'alf layla va-layla; фарс. هزار و يک شب hazār va ayak šab) — урта быуат ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәте ҡомартҡыһы, сюжет һыҙығында Шаһрийәр батша һәм уның ҡатыны Шәһрезадә хаҡында һүҙ барған әкиәттәр йыйынтығына ингән әкиәт.
Европа күпере (Австрия)
Европа күпере (Бреннер үткәүеле) — Австрияла, E45 Европа автобаны трассаһындағы (Иннсбрук — Больцано — Модена) күпер (виадук). Австрия һәм Германияны Италия менән Альп тауҙары аша иң ҡыҫҡа автотранспорт бәйләнешен тәьмин итә.
Тарихы
Бреннер үткәүеле аша сауҙа юлы Антик осорҙан уҡ файҙаланылған.
Бреннер үткәүеле аша автомобиль магистрален (Иннсбрук — Больцано — Модена) төҙөү тураһында ҡарар 1957 йылда уҡ ҡабул ителә, әммә ул ваҡытта күпер төҙөү күҙалланмаған. Ләкин тиҙҙән Альп тауҙарында туризмды бөтә яҡлап үҫешендә ҡыҙыҡһынған урындағы халыҡтың талабы буйынса план үҙгәртеп ҡарала.
Күперҙең көньяҡ осондағы автомобиль заправкаһының эргәһендә урынлашҡан таҡтаташҡа ярашлы, 1959 йылдың 25 апрелендә Австрияның сауҙа бундесминистры Фриц Бок һәм Тироль регионы менән идара итеүсе Ганс Чигфри виадук төҙөү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә.
1963 йылдың 17 ноябрендә күперҙе төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Төҙөү буйынса эштәр тамамланғас Австрияны хөкүмәт башлығы бундесканцлер Альфонс Горбах күперҙе асыу тантанаһындағы үҙенең телмәрендә күперҙең «Европаның тыныс һәм ирекле халыҡтары бәйләнешен тәьмин итеүе» һәм «ул тоташтырған илдәрҙең бәхетле киләсәгенең символы» тип айырым әйтеп үтә.
1984 йылғы күперҙе киңәйтеү буйынса эштәр башҡарғандан һуң, уның киңлеге 24,6 метр тәшкил итә. Автомобиль хәрәкәте — һәр бер яҡҡа өс рәт. Күперҙең иҫәпләнгән тулы күтәрелешлеге 3150 тонна. Күперҙең аушайыуы яҡынса 4 % тәшкил итә.
Күперҙе төҙөгәндә яҡынса 55 мең кубометр грунт күсерелгән һәм 70 мең кубометр бетон ҡулланылған.
Виадукты төҙөгән ваҡытта 22 кеше һәләк булған. Раҫланамаған имеш-мимештәр буйынса шуларҙың береһе (башҡа вариантта — өсәүһе) авария һөҙөмтәһендә әле ҡатып өлгөрмәгән бетон массаһында батып үлгән һәм пилон эсендә күмелеп ҡалған. Төҙөлөш һәм уның ҡорбандары тураһында иҫтәлеккә парковка эргәһендә күтәрелгән ҡаяға хәҙерге заман стилендә капелла төҙөлгән, уның аҫтында күҙәтеү майҙансығы эшләнгән.
Густая Речка
Густая Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :