cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡоштар
Һөлдәһе
Табан һөйәге — ҡоштарға ғына хас ағза; ул бер һөйәк булып ҡушылып үҫкән бер нисә ваҡ табан һөйәгенән тора. Табан һөйәгенең аҫҡы осона бармаҡ һөйәктәре ялғана. Табан һөйәге тәндең өҫкә күтәрелеүенә ярҙам итә һәм осоп килеп ҡунғанда бәрелеү көсөн йомшарта.
Мускулдары
Бөтә осар ҡоштарҙың да тәндәрендәге иң эре мускулдар — ҡуш ҙур күкрәк мускулдары. Уларҙың массаһы бөтә ҡалған мускулдарҙың массаһына тигеҙ. Был мускулдар күкрәк һөйәгенән һәм уның киленән башланып, ҡулбашта тамамлана. Килдең ян-яҡ өҫлөктәре ҡоштоң был иң көслө мускулдарын беркетеү урыны булып тора.
Күкрәк мускулдарының төп эше — ҡанаттарҙы төшөрөү. Ҡанаттарҙы күтәреү эшен күкрәктең ҙур мускулдары аҫтында урынлашҡан икенсе, көсһөҙөрәк, умрау аҫты мускулдары башҡара.
Аяҡ мускулдары ла яҡшы үҫешкән. Аяҡ быуындары аша тарамыштар һуҙылған. Уларҙың остары аяҡ бармаҡтарына табан үтә. Ботаҡҡа ҡунған ҡош сүгәләй төшкәндә был тарамыштар тартыла һәм аяҡ бармаҡтары, бөгөлөп, ботаҡты ныҡ уратып ала. Шуға ла ҡоштар ботаҡта йығылмай ултырыу ғына түгел, хатта иркенләп йоҡлай ҙа ала.
Ҡабырғаларға һәм уларҙың үҫентеләренә ҡабырғалар араһындағы мускулдар беркетелә. Улар һулыш алғанда ҡоштоң күкрәк ситлеге күләменең үҙгәреүен тәьмин итә. Муйын мускулдары баштың хәрәкәттәрендә: уны бороуҙа, күтәреүҙә һәм эйеүҙә ҡатнаша.
Ҡоштарҙың тән ҡыуышлығы тулыһынса тиерлек күкрәк ситлеге һәм киң таз һөйәге менән һаҡлана. Тән ҡыуышлығында эске ағзалар урынлашҡан.
Аш һеңдереү системаһы
Ҡоштарҙың яңаҡ һөйәктәре тышҡы яҡтан суҡыш барлыҡҡа килтереүсе мөгөҙ көп менән ҡапланған. Ниндәй аҙыҡ ашауҙарына, уны нисек эҙләп табыуҙарына бәйле рәүештә, ҡоштарҙың суҡыштары төрлө ҙурлыҡта һәм төрлө формала була.
Тештәре юҡ, аҙыҡты бөтөн килеш йоталар. Әммә уның күләме бик ҙур булһа, ҡоштар аҙыҡты ваҡлап суҡып ашай.
Ҡыҙыл үңәстәре бик ныҡ һуҙыла ала. Өҫтәүенә, ҡайһы бер ҡоштар уны иң өҫтөнә тиклем аҙыҡ менән тултыра алалар. Был уларға бер ниндәй уңайһыҙлыҡ та килтермәй. Ҡайһы бер ҡоштарҙың (мәҫәлән,тауыҡтарҙың) ҡыҙыл үңәсенең төбөндә киңәйгән урын — бөрләтәү була. Ул ваҡытлыса аҙыҡ запасы туплау өсөн хеҙмәт итә.
Ашҡаҙандары ике бүлектән тора:
- Беренсе биҙле бүлектә аш ҡаҙан һуты бүленеп сыға һәм уның тәьҫирендә аҙыҡ йомшартыла.
- Икенсе ҡалын стеналы мускуллы бүлектә аҙыҡ ышҡылып ваҡлана. Быға ҡош һәр ваҡыт йота торған ваҡ таштар ярҙам итә.
Эсәклек клоакала тамамлана. Үрсеү ағзаларының сығарыу юлдары һәм бөйөрҙәрҙән бүлеп сығарыу продукттарын (шыйыҡ бутҡа рәүешендәге бәүел кислотаһын) алып килеүсе бәүел үткәргес көпшә лә клоакаға асыла.
Һулыш алыу системаһы.
Үпкәләренән тыш, ҡоштарҙа ҡыуышлыҡтар — һауа моҡсайҙары була. Улар ағзалар араһында ҡалған бөтә ерҙәге арауыҡта урынлаша. һауа тоҡсайҙары үпкәләр менән тоташа. Тыныс ваҡытта ҡоштарҙың һулыш алыуы күкрәк ситлегенең ҡыҫылыуы һәм киңәйеүе иҫәбенә бара.
Осҡан саҡта һулыш процесына һауа моҡсайҙары ҡушыла. Ҡанаттарҙы елпегәндә, ҡоштарҙың һауа моҡсайҙары бер ҡыҫыла, бер киңәйә, ә уларҙан килгән һауа үпкәләр аша үтә. Шуға осҡан саҡта ҡоштар һулағанда ла, һулыш сығарғанда ла ҡандарын кислородҡа байыта ала. Йәғни, икеләтә һулыш алырға һәләтлеләр.
Ҡоштар ҡанаттарын ни тиклем йышыраҡ елпеһә, һауа әйләнеше лә шул тиклем шәберәк бара. Тыныс ваҡытта күгәрсен минутына 26 тапҡыр, ә осҡанда —400 тапҡыр һулыш ала. Шуға ла ҡоштарҙың осҡанда тындары ҡыҫылмай. Бынан тыш, төрлө ағзалар араһында урынлашҡан һауа моҡсайҙарына ингән һауа был ағзаларҙы һыуытып тора, шуның менән ҡош тәнен кәрәгенән артыҡ йылыныуҙан һаҡлай.
Ҡан тамырҙары системаһы
Ҡан тамырҙары системаһы дүрт камералы йөрәктән һәм ике ҡан әйләнеше түңәрәгенән тора. Йөрәге ике йөрәк алдына һәм ике ҡарынсыҡҡа бүленә. Шуға күрә артериаль ҡан менән веноз ҡан тулыһынса айырылған. Үпкәләрҙән тыш бөтә ағзаларға саф артериаль ҡан килә.
Һөтимәрҙәрҙән айырмалы рәүештә, ҡоштарҙа төп артерия булып уң  аорта тора (һулы түгел). Ҡан әйләнешенең ҙур түңәрәге тап уң аортанан башлана. Артабан аослоҡтар аша үткән ҡан бөйөр порталы системаһына, унан түбән эсе ҡыуыш венаға инә. Аорта дуғаһынан исемһеҙ парлы артериялар айырыла. Артабан улар йоҡо артерияларына, мускулдарға һәм ҡанаттарға ҡан алып барған  күкрәк һәм ҡулбаш аҫты артерияларына тармаҡлана. Арҡа аортаһынан артериялар кәүҙәгә һәм аяҡтарға табан китә.
Йөрәктәре ҡеүәтле һәм үҙ эшмәкәрлеген тиҫтәләрсә тапҡырға көсәйтә ала. Йөрәк тибештәре бигерәк тә ваҡ төрҙәрҙә юғары.
Мәҫәлән, күгәрсен йөрәге тыныс саҡта минутына 165 тапҡыр, ә осҡанда —550 тапҡыр ҡыҫҡара. Көмөш аҡсарлыҡтар ял иткәндә йөрәк тибеше минутына 250-гә етә, хәүефләнгән саҡтарында 450 барып етә. Осош мәлендә   минутына 200-300 тирәһен тәшкил итә. Турғайҙың тыныс ваҡытта пульсе минутына  460 булһа,   осошта 1000-гә барып етә.
Шуға ла ҡоштарҙа матдәләр алмашыныуы бик әүҙем бара. Уларҙың тәненең температураһы уртаса 42°С самаһы була, ҡайһы бер ҡоштарҙа 44,5°С-ҡа етә.
Ҡоштарҙың талаҡтары сағыштырмаса ҙур түгел һәм ғәҙәттә ашҡаҙандың уң яғына йәнәш тора. Формаһы, төҫө, функцияһы буйынса һөйрәлеүселәрҙең талағына оҡшаш.
Ҡоштарҙың лимфа системаһында лимфа тамырҙарыны көслө үҫешмәгән. Улар бөтә тәндең ике өлөштәренән йыйылып һул һәм уң күкрәк үткәргестәренә берләшә. Улар үҙ-ара күпер менән тоташҡан һәм уң йәки һул эсе ҡыуыш  венаға ҡоя. Ҡоштарҙың күпселегендә лимфа төйөндәре юҡ. Бары ҡаҙ һымаҡтарҙа ғына барлығы билдәле.
Нервы системаһы
Нервы системаһы осошҡа яраҡлашыу һәм төрлө шарттарҙа йәшәү арҡаһында ҡоштарҙа һөйрәлеүселәргә ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ үҫешә.Баш мейеһе һөйрәлеүселәргә ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ. Уның массаһы осоумаусы ҡоштарҙа һәм пингвиндарҙа тән ауырлығының 0,04—0,09 % тәшкил итә, ә башҡа осоусы ҡоштарҙа тән ауырлығының 0,2 -нән алып 5—8 % тәшкил итә.
Оҙонса мейеләре бик яҡшы үҫешкән. Унда айырыуса көсөргәнешле тереклек эшмәкәрлеге башҡарыла торған өлкәләрҙе: һулыш алыуҙы, ҡан әйләнешен, аш һеңдереүҙе һәм башҡа мөһим функцияларҙы көйләүсе үҙәктәр бар, улар ҡоштарҙа.
Баш мейеһенең артҡы яғында урынлашҡан кесе мейеһе ныҡ үҫешкән. Был осоу менән бәйле. Кесе мейе —хәрәкәттәрҙе коор­динациялау һәм үҙ-ара яраштырыу үҙәге. Осҡан саҡта ҡоштар ғәйәт ҡатмарлы хәрәкәттәр яһай. Һәм был бик теүәл яраштырылған хәрәкәттәрҙе һәм организмдың тигеҙлеген  һаҡлауҙы талап итә.
Урта мейе аҫҡараҡ күскән, өҫтән  уны баш мейеһе ярымшарҙары ҡаплай һәм шуға ян-яҡтарынан ғына күренә. Ҡағиҙә булараҡ, уның күреү түм­һәләктәре яҡшы үҫешкән. Аралыҡ мейе ҙур түгел, эпифаз насар үҫешкән, гипофиз биҙе ҙур.
Баш мейеһенең иң ҙур өлөшө булған алғы мейеләре ныҡ үҫешкән. Ҡоштарҙың алғы мейеләрендә ярымшарҙарының ҡабығы һөйрәлеүселәрҙекенә ҡарағанда нығыраҡ үҫешкән, әммә уның ҡатламы ярайһы уҡ йоҡа. Алғы мейенең күреү һәләтен, хәрәкәтте һәм башҡаларҙы көйләү үҙәктәре яҡшы үҫешкән. Еҫ һиҙеү үҙәктәре бәләкәй генә һәм ул баш мейеһе ярымшарҙарына тейеп тора, шуға күрә ҡоштарҙың еҫте ҡабул итеү һәләте сикле. Бары кивиның һәм үләкһә ҡоштарының һиҙеү үҙәге  күпкә яҡшыраҡ үҫешкән.
Алғы мейенең ярымшарҙары шыма, йыйырсалары юҡ. һөтимәрҙәрҙеке менән сағыштырғанда бәләкәй. Уларҙың функцияһына ҡылыҡтар менән идара итеү, арауыҡта юҫыҡланыу, туҡланыу, парлашыу һәм оя ҡороу һәләте инә.
Һиҙеү ағзалары.
Бөтә ҡоштар ҙа төҫлө күреү һәләтенә эйә. Ҡоштарҙың күреү һәләтенең мөһим үҙенсәлеге булып тетрахроматия тора: күҙҙәренең селтәрле шәкәрәһендә ҡыҙыл, йәшел, зәңгәр һәм ультрафиолет өлкәләрҙәге нурҙар иң ныҡ йотолған пигменттар урынлашҡан. Бынан тыш, зәңгәр төҫтө ҡабул итеү өсөн хеҙмәт иткән криптохром Ерҙең магнит ҡырын ҡабул итергә һәм уны ысын мәғәнәһендә күрергә мөмкинлек бирә.
Иң хәрәкәтсән күҙ ҡабығы, ҡағиҙә булараҡ, түбәнгеһе. Тышҡы күҙ ҡабаҡтарҙан тыш ҡоштарҙың, һөйрәлеүселәр кеүек үк, «өсөнсө ҡабағы» — күҙҙең алғы мөйөшөндә урынлашҡан һәм горизонталь хәрәкәт иткән күҙ йомғос яры бар. Күп кенә һыу ҡоштарында мембрана күҙҙәрҙе тулыһынса яба һәм һыу аҫтында һаҡлағыс күҙлек функцияһын үтәй.
Ҡоштарҙың ҡолағы төҙөлөшө буйынса һөйрәлеүселәрҙең ҡолағына оҡшаш. Ә һөтимәрҙәрҙең ҡолағынан күпкә ябайыраҡ, әммә ишетеү һәләттәре уларҙыҡынан бер ҙә кәм түгел. Ҡолаҡ япраҡтары юҡ, әммә ҡайһы бер ҡоштарҙа ҡолаҡтарын тире йыйырсыҡтары йәки ҡауырһындар уратып ала һәм ҡолаҡ япрағы функцияһын үтәй  (мәҫәлән, ҡолаҡлы өкөләрҙә, ябалаҡтарҙа).
Барабан ярыһы ҡауырһындар менән уратып алынған ишетеү юлының эсендә урынлашҡан. Урта ҡолаҡта бер һөйәк бар, ул тауыш тулҡындарын барабан ярыһынан эске ҡолаҡҡа тапшыра. Эске ҡолаҡта ҡусҡар (лабиринт) төрөлмәгән һәм түңәрәк моҡсайҙың оҙонса үҫертеһе булып күренә. Лабиринттың ҡабул итеү өлөштәренең яҡшы үҫеше арҡаһында  ҡоштар тән торошоноң үҙгәреүен бик айыралар һәм контролдә тоталар.
Енес системаһы
Ҡоштар айырым енеслеләр. Уларҙың енес билдәләрен билдәләүсе хромосомалары һөтимәрҙәрҙәкенән айырыла. Ҡоштарҙа гомозигота (ХХ )булып ата заттар тора, ә инә заттар — гетерозигота (ХУ), йәғни енестәре гомолог булмаған   хромосомалар менән билдәләнә.
Ата заттарҙың репродуктив ағзалары ҡорһаҡ ҡыуышлығында ятҡан борсаҡ формаһындағы парлы орлоҡ биҙҙәренән ғибәрәт. Уларҙан, клоакаға асылыусы орлоҡ юлдары айырылып китә. Үрсеү осоронда орлоҡ биҙҙәренең ҙурлығы  үҙгәрә. Уларҙың ауырлығы 250-300 тапҡырға артыуы мөмкин. Күпселек ҡоштарҙа эске аталандырыу ата заттың клоакаһы инә заттың клоакаһын ҡыҫып, уға сперматозоидтарҙың бер өлөшөн индереү менән тәьмин ителә. Тышҡы енес ағзалары, ҡағиҙә булараҡ, юҡ. Ҡайһы бер ҡоштарҙа (дөйәғошщтар, тинаму, ҡаҙ һымаҡтар һәм тауыҡтар ) клоака стенаһынан енес күҙәнәктәрен сығарыусы махсус ҡаптырма ағза айырыла. Ул копуляция ваҡытында һуҙыла һәм инә заттың клоакаһына индерелә.
Инә заттарҙың репродуктив ағзалары, ғәҙәттә, бөйөр янында ятҡан бер генә, һул йомортҡалыҡтан тора. Ҡайһы бер тутыйғоштарҙың һәм йыртҡыс ҡоштарҙың инә заттары ҡайһы берҙә уң йомортҡалығы ла үҫешкән була.
Йомортҡалыҡтары бөртөклө төҙөлөшкә эйә. Фолликулаларҙыңдарҙың барлыҡҡа килеүе постембриональ үҫештәренең тәүге айҙарында тамамлана (сәүкәләрҙең яҡынса 26 000 фолликулы барлыҡҡа килә). Йыл һайын үрсеү башында бер нисә фолликул үҫеүе башлана (уларҙың һаны ысынбарлыҡта һалынған йомортҡаларҙан 5-10 тапҡырға күберәк).
Йомортҡалыҡ үҙе тәлгәш  формаһын ала.Йомортҡалыҡтан клоакаға оҙон көпшә формаһындағы йомортҡа күҙәнәк юлы асыла. Уның башланған ерендә йомортҡа күҙәнәк аталана. Көпшә аша үткәндә тәүҙә аҡһым ҡабығы ала, унан ҡабыҡ аҫты тиресәһе һәм ҡаты эзбиз ҡабыҡ менән менән ҡаплана — аналыҡта йомортҡа барлыҡҡа килә. Артабан еңсә (влагалище) аша йомортҡа клоакаға инә һәм унан сығарыла ла инде.
Оя ҡороу.
Күпселек ҡоштар йомортҡаларын ояға һала. Ҡыуаҡ­тарға һәм ағастарға оялай торған ҡоштар сеүәтәгә оҡшаш оялар ҡора. Тумыртҡа һәм ҡарабаш турғай кеүек күп кенә урман ҡоштары ағас ҡыуыштарына оялай. Яр ҡарлуғастары, тырнаҡтары менән ерҙе соҡоп, йырын ярҙарында оя төҙөй.
Ҡайһы бер ҡоштар (мәҫәлән, өйрәктәр, торналар) ояларын ергә яһай. Бөтөнләй оя ҡормай торған ҡоштар ҙа билдәле. Мәҫәлән, кайралар яланғас ҡаяға йомортҡа һала. Ә кәкүктәр йомортҡаларын башҡа ҡоштарҙың ояһында ҡалдырып китә.
Ҡоштарҙың йомортҡаһы эре була. Баҫҡан ҡоштоң ауыр­лығын күтәреү өсөн, тышҡы яҡтан йомортҡа беше ҡабыҡ менән ҡап­лана. Асыҡ урындарҙа оялай торған ҡоштарҙың йомортҡаһы йыш ҡына маскировкалаусы сыбар төҫтә була.
Йомортҡаның үҙәгендә шыйыҡ аҡһым менән уратып алынған шар рәүешендәге йомортҡа һарыһы була. Ул махсус һығылмалы канаттарҙа эленеп тора. Ярал­ғы йомортҡа һарыһы өҫтөндә була. Йомортҡаларҙы баҫҡан ҡош уларҙы тигеҙ йылытыу өсөн әйләндергән саҡта канаттарға элен­гән йомортҡа һарыһы ла боролоп, яралғыны һәр саҡ өҫтә, ҡош тә­ненә яҡыныраҡ ҡалдыра. Әммә йорт ҡоштары йомортҡа баҫҡанда, ҡайһы бер йомортҡаларҙа яралғы үҫешмәй. Был йомортҡаларҙы һаҡһыҙ һелкеткәндә һығылмалы канаттың өҙөлөүе арҡаһында шу­лай була.
Күпселек ҡоштар тәбиғәттә бер нисә йомортҡа һала. Ҡайһы бер­ҙәре ни бары 1 — 2 йомортҡа һала, бик әҙҙәре генә 15—20 йомортҡа һала.
Ҡош балалары үҫешенең типтары
Ҡош балалары үҫешенең ике тибы бар:
- балаларын үҙҙәренә эйәртеп йөрөтөүсе ҡоштар,
- балаларын ояла үҫтереүсе ҡош­тар.
Ҡорҙарҙа, өйрәктәрҙә, ҡаҙҙарҙа, аҡҡоштарҙа, шулай уҡ йорт ҡоштарында бәпкәләр йомортҡанан мамыҡлы булып, күҙҙәре асылып сыға һәм улар йомортҡанан сыҡҡандан һуң бер нисә сәғәт үткәс йәки икенсе көндө оянан сыға һәм хатта инәләре артынан йүгереп йөрөй ала. Бындай ҡош балаларын инәләренә эйәреп йөрөү­се ҡош балалары тип йөрөтәләр.
Үҙ -аллы булыуҙарына ҡарамаҫтан, был ҡош балалары тереклек итеүҙәренең тәүге көндәрендә барыбер йылытыуға мохтаж була һәм йыш ҡына инәләренең ҡанаттары аҫ­тына ҡаса, сөнки уларҙың тән температураһы башта уҡ даими бул­май әле.
Йыртҡыс ҡоштарҙың, ала ҡарғаларҙың, ҡара ҡарғаларҙың, кү­гәрсендәрҙең, тумыртҡаларҙың, тутыйғоштарҙың, турғайҙарҙың, ҡарабаш турғайҙарҙың һәм күп кенә башҡа ҡоштарҙың балалары йомортҡанан хәлһеҙ сыға, уларҙың күҙ ҡабаҡтары йәбешкән һәм ҡолаҡ тишектәре томаланған була. Уларҙың тәне яланғас йәки айы­рым-айырым нәҙек, һирәк мамыҡ шәлкемдәре менән ҡапланған була. Улар аяҡтарында баҫып тора алмай һәм оҙаҡ ваҡыт ояларынан сыҡмай.
Бындай ҡош балаларын ояла үҫеүсе ҡош балалары тип йөрөтәләр. Ата-инәләре уларҙы бик оҙаҡ, хатта улар ояларынан һикереп сығып, ағастан ағасҡа осоп ҡуна башлағас та, ашата. Бала ҡоштар осорға өйрәнгәс, ата-инәләре уларҙы ашатыуҙан туҡтай.
Нәҫел тураһында ҡайғыртыу.
Йомортҡа баҫыу, бала ҡоштарҙы ашатыу һәм йылытыуҙан тыш, оло ҡоштар нәҫел тураһында һәр төрлө хәстәрлек күрә. Балаларын ояла үҫтереүсе ҡайһы бер ҡоштар, ояны бысратмау өсөн, балаларының тиҙәктәрен ситкә алып ташлай.
Ҡурҡыныс янаһа, ҡоштар ояларын тырышып һаҡлай. Хатта йыш ҡына үҙҙәренән көслөрәк дошманға ла һөжүм итә. Башҡа ҡоштар­ҙы ярҙамға саҡырып, ҡаты ҡысҡыра. Дошмандан ошолай күмәкләп һаҡланыу бергәләп оялай торған ҡоштар өсөн, мәҫәлән, яр ҡарлу­ғастары өсөн, бигерәк тә хас.
Балаларын эйәртеп йөрөүсе ҡоштарҙа инә ҡош, ҡурҡыныс барлығын һиҙеп ҡалһа, үҙенә бер төрлө борсоу­лы тауыш бирә — һәм бала ҡоштар шунда уҡ төрлө яҡҡа тарала­лар (әгәр оса алһалар, ағасҡа осоп ҡуналар) һәм шымып ҡалалар.
Хәҙерге заман филогенияһы һәм классификацияһы
ХХ быуат уртаһына ҡоштарҙың, нигеҙҙә, сағыштырма морфология мәғлүмәттәренә нигеҙләнгән бер нисә оҡшаш классификацияһы була. Улар араһында иң таралғаны Александр Вентмор классификацияһы. Ул классификация хәҙерге 27 отряд вәкилдәрен үҙ эсенә ала. Унда автор хәҙерге ҡоштарҙы ике эре өҫотрядҡа бүлә: Impennes (уларға пингвиндар ингән) һәм Neognathae(яңы аңҡаулылар, башҡа барлыҡ хәҙерге ҡоштар).
Шулай уҡ фәндә ҡабул ителгән морфологик системаларҙың тағын береһе — Клеменс классификацияһы (Клементс,2007).
Һуңғы ике тиҫтә йылда төрлө молекуляр анализ ысулдарын индереү менән ҡоштарҙың систематикаһы һәм филогенияһы байтаҡҡа үҙгәртелде.
Молекуляр биохимик мәғлүмәттәрҙе ҡулланыу нигеҙендә ҡоштарҙың беренсе классификацияһы булып ДНК-ДНК гибридизацияһы мәғлүмәттәрен сағыштырма анализлау нигеҙендә 1970-се йылдарҙа американлы Чарльз Сибли һәм Джон Алквист төҙөгән классификация тора.
1990 йылда авторҙар ДНК-ДНК гибридлаштырыу нигеҙендә ҡоштарҙың филогенияһы һәм эволюцияһына арналған «Ҡоштар филогенияһы һәм классификацияһы» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығарҙы. Әммә Сибли-Ахлквист классификацияһы дөйөм алғанда ҡабул ителмәй, сөнки ул баҫылып сыҡҡан мәлдә үк әхлаҡи яҡтан иҫкергән була.
Артабанғы ике тиҫтә йылда ҡоштарҙың молекуляр филогенияһының үҙ варианттары менән бер нисә хеҙмәт барлыҡҡа килә. Хәҙерге заман ҡоштарының төрлө молекуляр һәм генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре буйынса алынған филогения схемалары бар. Уларҙың һөҙөмтәһенә нигеҙләнгән һығымталарҙың күбеһе морфологик һәм биогеографик мәғлүмәттәргә тап килә. Әммә уларға ҡаршы килгән  ҡайһы бер мәғлүмәттәр ҙә бар.
Молекуляр анализ һөҙөмтәләре буйынса ҡоштар филогенияһының һуңғы киң молекуляр анализы (2015) хәҙерге заман ҡоштарының 198 төрөн үҙ эсенә ала. Унда байес анализы һәм максималь дөрөҫлөк ысулдары ҡулланыла.Был ысулдар ҡоштарҙың барлыҡ төп тармаҡтары өсөн нигеҙле һәм бер төрлө филогенетик ағастарын төҙөргә мөмкинлек  биргән. Дивергенция ваҡытын анализлау һөҙөмтәләре ҡаҙылма яҙмалар менән тап килә,
Һәм ул аҡбур -палеогендағы юҡҡа сығыу ваҡиғаларынан һуң ҡоштарҙың ғәйәт ҙур тармаҡтар барлыҡҡа килтереп айырылғанын (дивергенция) дәлилләй.
Ошо ике йүнәлеш менән бер рәттән компромисс классификация ла үҫешә. Уларҙа бер үк ваҡытта ҡоштарҙың молекуляр һәм морфологик классификацияһының һуңғы ҡаҙаныштары иҫәпкә алына.
Мәҫәлән, 2001 йылда рус орнитологы Евгений Коблик ҡоштарҙың компромисс системаһын тәҡдим итә. Ул традицион морфологик һәм ДНК-ДНК гибридлаштырыу мәғлүмәттәрен берләштерә.
Ветмор классификацияһынан дөйәғоштарҙы киң интерпретациялау,  өс бармаҡлыларҙы (трехперсток), фламингаларҙы, яңы Донъя таҙғараларын айырым отрядтарға  бүлеү менән айырыла.
Халыҡ-ара орнитология союзы ( Gill & Wright версияһы буйынса ) компромисс классификация ҡуллана (2006). Ул «Avian Higher-Level Phylogenetics» хеҙмәтендә ҡоштарҙың  ДНК-һы буйынса дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр  менән яңыртылған  Howard & Moore  классификацияһы.
Был классификация буйынса ҡоштарҙың 40 отрядын, 252 ғаиләһен һәм 2359  ырыуын айыралар.
Әҙәбиәт
Svensson L., Mullarney K. The Most Complete Field Guide to the Birds of Britain and Europe. — 2009. — (Collins Bird Guide). (англ.)
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Умыртҡалылар
Космодемьянская Зоя Анатольевна
Космодемьянская Зоя Анатольевна (1923 йылдың 13 сентябрендә Тамбов губернаһы Осино-Гай ауылы — 1941 йылдың 29 ноябрендә, Петрищево ауылы) — 1941 йылда немец тылына үтеп ингән Көнбайыш фронты штабының диверсия-разведка төркөмө ҡыҙылармеецы.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған тәүге ҡатын-ҡыҙ (үлгәндән һуң).
Зоя Космодемьянская төркөмөнөң хәрби заданиеһы түбәндәгенән ғибәрәт була: «10 тораҡ пунктын яндырырға (иптәш Сталиндың 1941 й. 17 ноябре бойороғо): Анашкино, Грибцово, Петрищево, Усадково, Ильятино, Грачёво, Пушкино, Михайловское, Бугайлово, Коровино. үтәү мөҙҙәте — 5—7 көн». Юғары Баш командование Ставкаһының 428-се Бойороғо — оккупацияланған территорияла тораҡ пункттарҙы яндырыу күҙ уңында тотола, һәм быны атаҡлы совет диверсанты Илья Григорьевич Старинов әхлаҡи ҡараштан енәйәтсел, мәғәнәһеҙ һәм хәрби яҡтан ҡарағанда — зыянлы тип ҡылыҡһырлаған.
Разведка-диверсия мәктәбенә яңы алынғандарҙы, 95%-ы үлтереләсәк, кем әсилеккә эләгә, шулар ғазаплы язаларға дусар ителәсәк, тип киҫәтеп алалар. Шулай итеп, төркөмдөң бөтә ағзалары, яндырғыс ҡатнашма тултырылған бер нисә шешә һәм механикалары ышаныслы эшләмәгән пистолет менән генә ҡоралланып бара торған заданиелары ниндәй дәрәжәлә үлемесле ҡурҡыныс икәнен аңлаған. Ысынлап та, төркөмдөң күпселек ағзалары дошман менән атышҡанда йә әсирлеккә эләгеп, язаланып үлтерелгән.
Космодемьянская хәрби бойороҡтоң бары тик бер өлөшөн генә үтәп өлгөрә: өс өйҙө яндыра, шуның береһендә фронтҡа оҙатыла торған немец һалдаттары йоҡлаған була, шулай уҡ уларҙың транспортын һәм аттарын юҡ итә, ә башҡа ике йорт ауыл кешеләренең йорто була. Икенсе тапҡыр ут һалырға маташҡанда, ауыл кешеһе С. А. Свиридов саң ҡаға, һәм Космодемьянская ҡулға алына.
Зоя Космодемьянскаяны язалайҙар һәм аҫып үлтерәләр. Үлер алдынан Зоя, нацистар менән көрәшергә һәм был көрәш барышында үлемдән ҡурҡмаҫҡа кәрәк тигән легендәр телмәрен халыҡҡа әйтә.
Зоя Космодемьянская совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы символына әүерелде. Зоя Космодемьянская образы нәфис әҙәбиәттә, публицистикала, кинематографта, һынлы сәнғәттә, монументаль сәнғәттә, музей экспозицияларында сағылды. Би-би-синың Рус хеҙмәте журналисы А. Кречетников фекеренсә, Зоя Космодемьянская совет халҡы һәм бөтә Рәсәй өсөн, фрнцуздарға — Жанна д’Арккеүек, үҙен ҡорбан итергә әҙер тороусы илһөйәрлек өлгөһө булды.
Ғаиләһе
Зо́я Анато́льевна Космодемья́нская 1923 йылдың 13 сентябрендә (башҡа мәғлүмәт буйынса — 8 сентябрҙә) Осино-Гай (ауыл төрлө сығанаҡтарҙа шулай уҡ Осинов Гай йәки Осиновые Гаи тип йөрөтөлә, һәм «уҫаҡлыҡ» тигәнде аңлата) ауылында ) хәҙер Тамбов өлкәһе Гавриловский районында, уҡытыусылар Анатолий Петрович һәм Любовь Тимофеевна (ҡыҙ фамилияһы — Чурикова) Космодемьянскийҙар ғаиләһендә тыуған. Анатолий дини ҡатламдан сыҡҡанлыҡтан, фамилияһы (ғибәҙәт телендәгесә — «Козьмодемьянский») уның ата-бабалары хеҙмәт иткән сиркәү атамаһынан (изгеләр Косма һәм Дамиан), тип әйтеп була.
Пётр Иоаннович Козьмодемьянский — олатаһы, Осино-Гай ауылының Знаменская сиркәүендә була. 1918 йылдың 27 авгусында отец Пётрҙы, йәш яңы тормош төҙөүселәр эләктереп алып, ҡаты ғазаплап, Сосулинский быуаһына батыралар. Уның мәйете 1919 йылдың яҙына ғына табыла, «мәйет бер нисек тә боҙолмаған була һәм балауыҙ төҫөндә ине» тип һөйләгән күреүселәр. Пётр коммунистар япҡан сиркәү янына ерләнә.
Зояның энеһе Александр Анатольевич Космодемьянский — совет танкисы, Советтар Союзы Геройы. Александр, Зоя һәләк булғандан һуң, 17 йәшендә генә, апаһы өсөн үс алыу теләге менән фронтҡа атлыға. Егеткә «Зоя өсөн» тип яҙылған ауыр КВ-1 такыһы бирелә. 1945 йылдың 6 апрелендә Александр Кёнигсбергта САУ СУ-152-селә Ландграбен каналын үҙ аллы аша сыға, унда дошман батареяһын юҡ итә, һәм совет ғәскәрҙәренә аша сығыу мҡмкилеге булдырылғанға саҡлы плацдармды ысҡындырмай. 8 апрелдә ул командалыҡ иткән САУ СУ-152 батареяһы под его ованием захватила ключевой пункт ы Кёнигсберг оборонаһының мөһим пункты тип һаналған «Королева Луиза» фортын баҫып ала. 1945 йылдың 13 апрелендә Кёнингсбергтың төньяҡ-көнбайышында дошмандың танктарға ҡаршы батареяһы менән алышҡанда, уның САУ шартлағанлыҡтан, уның командалығы аҫтындағы башҡа САУ-ҙар ярҙамына таянып, немец пехотаһы менән атышып, Фирбруденкруг ҡаласығында мөһим терәк пунктты яулағанда, үлемесле яралана.
Бала сағы һәм йәшлек йылдары
1929 йылда Космодемьянскийҙар ғаиләһе Себергә барып сыға. Ҡайһы бер раҫлауҙар буйынса, Анатолий Космодемьянский коллективизацияға ҡаршы һөйләгәне өсөн улар һөргөнгә оҙатылған тиҙәр, ә Любовь Космодемьянская 1986 йылда Себергә ошаҡтан ҡасып сығып киткәндәрен яҙа. Ғаилә бер йыл Иркутск өлкәһендә Бирюса йылғаһы буйындағы Шиткино ауылында йәшәй, Любовтың Нркомпроста хеҙмәт иткән апаһы Ольга юллаптыр, бәлки, Мәскәүгә күсеп киләләр. Ғаилә Мәскәүҙең ситендә, тимер юл станцияһына яҡын, хәҙерге Тимирязев паркы янында, Вучетич урамында, һуңғараҡ Александровский проезд, 7-се йорт адресы буйынса ике ҡатлы ҡйҙә йәшәгәндәр (хәҙер Коптево районы, Зоя һәм Александр Космодемьянскийҙар урамы, 35/1; йорт һаҡланмаған).
1933 йылда Анатолий Космодемьянский операциянан һуң үлә, Зоя менән энеһе Александр әсәһе тәрбиәһендә ҡала.
Зоя мәктәптә яҡшы уҡый, тарих, әҙәбиәт менән айырата ҡыҙыҡһына, Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә хыяллана. 1938 йылдың октябрендә Зоя Бөтә Союз Ленин коммунистик йәштәр союзы (ВЛКСМ) сафына йәғни комсомолға инә.
Хәрби хеҙмәте
1941 йылдың 31 октябрендә Зоя 2000 үҙ теләге менән килгән комсомол ағзалары араһында добровольцы явилась йыйылыу урынына — «Колизей» (Современник) кинотеатрына килә һәм шунан диверсия мәктәбенә килтерелә. Рәсми аталышы «Көнбайыш фронт штабының 9903-сө партизан часы», йәштәр разведка-диверсия часы яугире була. ВЛКСМ-дың Мәскәү ҡала комитеты секретары Александр Николаевич Шелепин һәм 9903-сө разведка-диверсия ғәскәри часының етәкселәре, көтөлгән юғалтыуҙар кимәле 95 % буласағы һәм әсирлеккә эләккән диверсант-разведчиктарҙың күбеһе ғазаплы язаларға дусар ителәсәге, кем үҙенә шундай яҙмыш теләмәй, разведмәктәптән китә ала, тип яңы алыныусыларҙы операцияларҙа ҡатнашыусылар ысынында буласағын иҫкәртә. Космодемьянская, как и большинство её товарищей, остались в разведшколе. После короткого обучения продолжительностью три дня Зоя төркөм составында 4 ноябрҙә Волоколамск районына оҙатыла, унда төркөм юлдарҙа мина ҡороу заданиеһын уңышлы башҡара.
Был ваҡытта Сталин киң масштабта көлөн күккә осороу тактикаһын ҡулланырға ҡарар иткән була — танылған совет диверсанты Илья Григорьевич Старинов фекеренсә, Сталин 1939—1940 йй. совет-фин һуғышында Ҡыҙыл армияны палаткаларҙа йәшәргә мәжбүр иткән финн алымын өлгө итеп ала. 17 ноябрҙә ның 428-се Бойороғонда «герман армияһын ауыл, ҡалаларҙа йәшәү мөмкинлегенән мәхрүм итеп, немец илбаҫарҙарын бөтә тораҡ пункттарҙан һыуыҡҡа, яланға, бөтә булған биналарҙан һәм йылы ҙан асыҡ һауаға ҡыуып сығарыу» талабы ҡуйыла, шул маҡсаттан «немец ғәскәрҙәре тылының алғы һыҙығынан 40—60 км арауыҡҡа төпкәрәк һәм юлдарҙан уңға ла, һулға ла 20—30 км-ҙа бөтә тораҡ пункттарҙы төбөнә саҡлы ҡыйратырға һәм яндырырға кәрәк» тиелә. Старинов фекеренсә, партизандар көрәшен ойошторғанда, Сталиндың был бойороғо уның иң ҙур хаталарының береһе була: был алым бик тә ҡанһыҙ булыуы менән бергә, меңләгән совет кешеләренең һыуыҡтан һәләк булыуына һәм халыҡтың немецтар яғына ауыуына алып килер ине, халыҡ ярҙамынан яҙҙырып, партизандарҙы үлемгә дусар итер ине (тап ошо бойороҡ һөҙөмтәһендә, Старинов әйткәнсә, Ленинград өлкәһендәге партизан хәрәкәте юҡҡа сыға). Был бойороҡ немецтар файҙалана аласаҡ бөтә ҡышҡы фатирҙарҙы юҡҡа сығарып бөтөрөү бурысын бер нисек тә тулыһынса үтәй алмаған. Старинов үҙе бөтөнләй икенсе тактиканы (ҙур булмаған, яҡшы өйрәтелгән төркөмдәрҙең немецтарҙың тәрән тылындағы коммуникацияларҙа хәрәкәт итеүен) тәҡдим иткән, әммә Сталин был тәҡдимде иғтибарһыҙ ҡалдырған. .
428-се приказды үтәү маҡсатында, 9903-сө частың диверсия төркөмдәре командирҙары П. С. Проворов (Зоя уның төркөмөндә була) һәм Б. С. Крайнов 18 (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә — 20) ноябрҙә 5—7 көн эсендә 10 ауылды, шул иҫәптән Верейский районындағы Петрищевоны ла (хәҙер Мәскәү өлкәһе Рузский районы) яндырырға тейеш була.
Заданиены үтәгәнсе, диверсанттарға яндырғыс ҡатнашма тултырылған бер нисә шешә һәм 5 көнгә етерлек бирәләр. Диверсанттар автоматтар менән ҡоралланған немец һалдаттары йәшәгән йорттарҙы яндырырға тейешлеген белә тора, ҡоралдан уларға механикаһы  эшләгән пистолеттар ғына биргәндәр. Диверсанттарға һыуыҡта, урманда, усаҡ яғыу тыйылған, ә йылынырға алкоголь ярҙам итер тип иҫәпләгәнлектән, берәр шешә араҡы таратҡандар.
Заданиеға диверсанттарҙың ике төркөмө лә (һәр береһендә 10-ар кеше) бергә сыға. Головково (Наро-Фоминский район) (Петрищевонан 10 саҡрымда) ауылы янында немец ғәскәрҙәре логистикаһында ҡулланылған ауылдарҙы хәрби һаҡ аҫтында тотоу өсөн ойошторолған боҫҡонға засада осрай. Ҡаршы торорлоҡ етди ҡоралдары булмағанлыҡтан, диверсанттар ауыр юғалтыуҙар кисерә һәм өлөшләтә тарҡала. Диверсанттарҙың бер өлөшө әсилеккә алына. Төркөм ниндәй задание алғанын белеү маҡсатында, нацистар Вера Даниловна Волошинаны йыртҡыстарса язалап үлтерелә. Язаланыр алдынан Вера: «Һеҙ беҙҙең илебеҙгә килдегеҙ һәм бында үлемегеҙҙе табасаҡһығыҙ! Мәскәүҙе ала алмаясаҡһығыҙ… Хуш, Тыуған ил! Фашизмға үлем!» тип ҡысҡыра. Диверсия төркөмөнән тороп ҡалған разведчиктар Борис Крайнов командаһына берләшәләр. Иптәштәре, һорау алғанда, диверсия маҡсатын асмағанлыҡтан, улар задание үтәүҙе дауам итә ала.
27 ноябрҙә төнгө сәғәт 2-лә Борис Крайнов, Василий Клубков һәм Зоя Космодемьянская Петрищевола өс йортто (Карелова, Солнцев һәм Смирнованың өйҙәре) яндыра. Һорау алғанда, Зоя яндырылған ихаталар аҙбарҙарында торған нацистар йөк ташыу өсөн файҙаланған 20 ат һәләк булғанын да әйтә. Смирнова А. В. был фактты үҙенең күрһәтмәләрендә дәлилләй.
Зояның диверсия мәктәбе буйынса дуҫы Клавдия Милорадова Зоя яндырған өйҙәрҙең береһен немецтәр элемтә үҙәге итеп фаҙаланған, тип раҫлай. Ауылдағы Ворониндар ғаиләһене өйө, шаһиттарҙың күрһәтмәләренән билдәле булыуынса, ысынлап та, күсерелеүсе ғәскәр офицерҙары өсөн штаб бинаһы булараҡ файҙаланылған, әммә яндырылмаған.
Беренсе тапҡыр яндырғандан һуң Крайнов шартлы урында Зоя менән Клубковты көтмәйенсә, китә. Һуңғараҡ Клубковты ла немецтар ҡулға ала. Зоя, иптәштәре менән аймылышып бер үҙе ҡалғандан һуң, Петрищевола яндырыуҙарҙы дауам итергә була. Әммә ауылдағы немец хәрби властары был ваҡытта халыҡты сходҡа йыя һәм башҡа яндырыуҙар булдырмау маҡсатында ополчение төҙөй. Уларҙың беләктәрендә аҡ повязкалар була.
Әсирлек, ғазаплауҙар һәм язалап үлтереү
28 ноябрь кисендә, Свиридовтың һарайын яндырырға маташҡанда, Космодемьянскаяны хужа күреп ҡала. Көтөлмәгән хәлдән уҡ ҡысҡырып ебәрә, һәм уның өйөндә йәшәгән немецтар киске 7 тирәһендә ҡыҙҙы тота. Ауылдаштары әйткәнсә, шуның өсөн Свиридовҡа бер шешә араҡы бирә немецтар. Свиридов старост һәм немецтар яндырыуҙарға ҡаршы ойошторған үҙоборона ағзаһы була
Свиридов оккупанттар яҡлы комбатант булғанмы, әллә, башҡа мәғлүмәт буйынса, Свиридов, немецтарҙы күрәләтә саҡырмағанмы, Зояны ҡулға алыуҙа туранан-тура ғәйепле лә түгелме, ошо һаманға саҡлы бәхәсле булып ҡала. Шуны билдәләр кәрәк: Зоя үҙ белдегенә Петрищевоға яңына килә. Свиридов мөлкәтен яндырырға маташыусыны туҡтатырға ғына маташа. Әммә һуңғараҡ уны ла атырға хөкөм итәләр.
Космодемьянская дошманғ ҡаршы атмағаны билдәле. Уның № 12719 һанлы револьверы дуҫы Клавдия Милорадовала ҡалған була. Уның пистолетының үҙенән-үҙе ҡорола торған тәтеһе булмағанлыҡтан, ҡоралдарын алмашҡан була. Клавдия заданиеға иртәрәк киткәнлектән, Космодемьянская уға үҙенең ышаныслыраҡ ҡоралын биргән була. Тикшеренеүселәрҙең ҡайһы берҙәре Зоя ҡоралын хәрби торошҡа килтереп өлгөрмәгәндер, тип иҫәпләй.
Күп кенә сығанаҡтарҙа («Зоя һәм Шура тураһында повесть» китабы, фильм «Мәскәү өсөн ҡаты алыш» фильмы) түбәндәге фараз бар:, Зоянан шәхсән Өсөнсө рейхтың 197-се пехота дивизияһы 332-се пехота полкы командиры подполковник Людвиг Рюдерер орау алған; Иосиф Сталин, Космодемьянскаяны йыртҡыстарса язалап үлтергәндәрен белгәс, 197-се дивизия һалдаттарын һәм офицерҙарын әсир итеп алмаҫҡа бойорған, һәм Рюдерер әсирлеккә бирелергә теләһә лә, йәнәһе, үлтерелгән тигән мәғлүмәт була. Ысынында иһә, Рюдерер 1960 йылда ФРГ-ла үлә, Космодемьянскаянан һорау алғанда, вермахтың өлкән офицерҙары, шул иҫәптән подполковник ҡатнашҡанын шаһиттарҙың күрһәтмәләре раҫламай.
Василий һәм Прасковьи Куликтың өйөндә өс офицер һәм тәржемәсе һорау алғандары билдәле. Һорау алғанда Зоя үҙен Таня тип атай һәм бер ниндәй ҙә мәғлүмәт бирмәй. Прасковья Кулик һөйләгәнсә, Зояны, инәнән тыума сисендереп, ҡайыш менән һуҡтыралар. Петрушкино халҡы, Воронина һәм башҡалар, һаҡсы Космодемьянскаяны, эске күлдәксән көйө һәм ялан аяҡ, дүрт сәғәт дауамында даими рәүештә һыуыҡ урамда йөрөткән. Улар икәүләп ярты сәғәтләп урамда йөрөгән, шунан һаҡсы 15 минутҡа йылынырға кергән һәм Космодемьянскаяны ла индергән. Прасковья Кулик билдәләүенсә, Зояның аяғы туңған була. Төнгө сәғәт 2 тирәһендә һаҡсы алмаштырыла. Ул Зояға эскәмйәлә ятып торорға рөхсәт итә, һәм иртәнгә тиклем ул шунда ҡалған.
Икенсе көн иртәнге сәғәт 10:30-ла Космодемьянскаяны торған ергә килтерәләр; күкрәгенә рус һәм немец телендә «Поджигатель домов» тип яҙылған табличка эленгән була. Космодемьянскаяны дар ағасына алып килгәс, Смирнова таяҡ менән ҡыҙҙың аяҡтарына һуға һәм: «Кемгә зыян килтерҙең? Минең өйөмдө яндырҙың, ә немецтәргә бер ниэшләй алманың…» тип ҡысҡыра.
Язалау тураһында шаһиттарҙың береһе :
Дар ағасына тиклем уны ҡултыҡлап килтерҙеләр. Төҙ, башы юғары, өндәшмәй ғорур атлай ине. Дар ағасына килеп еткерҙеләр. Дар ағасы янында немецтәр һәм граждандар күп тора ине. Дар ағасы аҫтына баҫтырҙылар, дар ағасы тирәләй түңәрәкте киңәйтергә команда бирҙеләр һәм фотоға төшөрөргә тотондолар… уның шешәләр тултырылған сумкаһы бар ине. Ул былай тип ҡысҡырҙы: «Граждандар! Һеҙ баҫып ҡарап ҡына тормағыҙ, әһуғышырға ярҙам итегеҙ! Был минең үлемем — был минеңт ҡаҙанышым». Шунан һуң бер офицер ҡулын күтәрҙе, ә ҡалғандары уға ҡысҡырҙылар. Шунан ул тағы былай тине: «Иптәштәр, беҙ еңәсәкбеҙ. Немец һалдаттары, һуңламаҫ элек, бирелегеҙ». Немец офицеры асыулы ҡысҡырынды. Әммә ул дауам итте: «Русь!» «Советтар Союзы еңелмәҫ һәм еңелмәйәсәк», — был һүҙҙәрҙе ул үҙен фотоға төшөргән мәлдә әйтте… Шунан йәшник ҡуйҙылар. Ул, бер ниндәй команданы көтөп тормайса, йәшниккә үҙе баҫты. Немец килеп элмәк кейҙерә башланы. Ул шул саҡта: «Беҙҙе ни тиклем аҫһағыҙ ҙа, барыбыҙҙы ла аҫып бөтөрә алмаҫһығыҙ, беҙ 170 миллион. Ә минең өсөн беҙҙең иптәштәребеҙ үс алыр» тип ҡысҡырҙы. Был һүҙҙәрҙе ул муйынына элмәк кейҙерелгәс әйтте. Ул тағы ла нҙер әйтергә тенләгәйне, ләкин шул мәлдә аяҡ аҫтынан йәшникте алдылар һәм ул аҫылынды. Ул ҡулдары менән бауға тотондо, ләкин немец уныңиҡулдарына һуҡты. Шунан һуң барыһы ла таралышты.
Хәрби корреспондент Пётр Александрович Лидовтың «Таня» очергы йөкмәткеһен күп кеше белә. Заманында ул очерк мәктәп программаларында ла өйрәнелә ине :
Зоя үҙен Граждандар һуғышы осоронда язалап үлтерелгән Татьяна Григорьевна Соломаха хөрмәтенә Таня тип атаған.
1942 йылдың 4 февралендә составында ВЛКСМ, Ҡыҙыл Армия офицерҙарынан, ВКП(б) РК, ауыл советы һәм ауыл халҡы вәкилдәренән торған комиссияның Зояны мәйетен таныу актында уның үлеме, уны темтеү, һорау алыу һәм язалау тураһында шаһиттарҙың күрһәтмәләре нигеҙендә, комсомолка Космодемьянская З. А. язалап үлтерелеүе алдынан шундай саҡырыу һүҙҙәрен әйтә: «Граждандар! Баҫып ҡарап ҡына тормағыҙ. Ҡыҙыл Армияға һуғышырға ярҙам итер кәрәк, ә минең үлемем өсөн беҙ:ең иптәштәр немец фашистарынан үс алыр. Советтар Союзы еңелмәҫ һәм еңелмәйәсәк». Немец һалдаттарына мөрәжәғәт итеп, Зоя Космодемьянская былай тигән: «Немец һалдаттары! Һуңламаҫ элек әсирлеккә бирелегеҙ. Беҙҙе, күпме аҫһағыҙ ҙа, аҫып бөтөрә алмаҫһығыҙ, беҙ 170 миллион».
Зояны язалау төшөрөлгән фотоһүрәттәрҙе и были найдены у одного из убитых солдат вермахта под деревней Потапово близ Смоленск ҡалаһы янындағы Потапово ауылында үлтерелгән вермахт һалдатының әйберҙәре араһында табыла.
Һуңыраҡ Космодемьянскаяның кәүҙәһен Мәскәүҙең Новодевичье зыяратына күсереп ерләйҙәр.
СССР һәм Рәсәйҙә таныу
Зояның яҙмышы тураһында Пётр Александрович Лидовтың «Правда» гәзитендә баҫылған «Таня» очергынан билдәле була. Лидовҡа был хәлде бер крәҫтиән һөйләй, уны аҫалар, ә ул уларға янай, тип һоҡланыуын белдерә. Петрищевоға килеп, ауыл халҡынан ентекләп һорап, мәҡәлә яҙа. Тиҙҙән уның шәхесе тураһында бөтә ил белә. 1942 йылдың 16 февралендә Зоя Космодемьянскаяға Советтар Союзы Геройы исеме (үлгәндән һуң) бирелә.
Бирмала Космодемьянская образынан өлгө алыу
Бирма милли-азатлыҡ көрәше барышында Зоя Космодемьянская образын уның батырлығына оҡшатыу өлгөһө итеп һайлайҙар. Карен халҡының милли-азатлыҡ хәрәкәте лидеры, iw Карен милли союзы (en Karen National Union) партияһының генераль секретары Ша Ла Фан (Padoh Mahn Sha Lah Phan) ғүмереңде ҡорбан итергә әҙерлек яғынан Космодемьянскаяны үҙенең ойошма ағзаларына үрнәк булырлыҡ тип һанаған. Космодемьянская хөрмәтенә ул ҡыҙына Зоя исемен ҡушҡан. Зоя Фан (Zoya Phan) — Бирманың күренекле
Украинала таныу һәм кире ҡағыу
2014 йылда Украинала власть алмашынғас, ил парламенты Украинала декоммунизация (коммунистик һәм нацисти режимдарҙы ғәйепләү һәм уларҙың символдарын тыйыу) тураһында закон ҡабул ителде. Космодемьянская һәйкәлдәре был законға тап килтерелмәне.
Киевтың ҡала башдығы Виталий Владимирович Кличко был хәлде вандализм тип атаны, был һәйкәл йәмәғәтселек иғтибарында һәм һәйкәлде «коммунизм музхейына тапшырыр кәрәк» тине.
Совет осоронан һуңғы матбуғат Космодемьянская тураһында
Үҙгәртеп ҡороу һәм унан һуңғы йылдарҙа ҡайһы бер киң мәғлүмәт сараларында Космодемьянская тураһында рәсми мәғлүмәткә альтернатив булған хәбәрҙәр күренде. Ҡағиҙә булараҡ, ул имеш-мимешкә, күреп белеүселәрҙең дөрөҫлөккә тап килмәгән һүҙҙәренә нигеҙләнеп таралды, ә ҡайһы саҡта — рәсми «миф»ҡа ҡаршы килерлек документаль мәғлүмәткә һаман сер итеп ҡалдырылған йә яңы ғына сер асылыу мөмкинлеге башланған заманда уйҙырмаларға ла ҡоролдо. М. М. Горинов яҙғанса, уларҙа Зоя Космодемьянская биографияһының совет осоронда асыҡ әйтелмәгән факттары сағылды, әммә улар кәкре көҙгөләге кеүек ҡот осҡос боҙолоп күрһәтелде.
Социолог Сергей Георгиевич Кара-Мурза был хәлде бына нисек тасуирлай :
… Бразилияла психологтар йәмғиәтенә лекция уҡый инем. Шундайыраҡ тема бирҙеләр: «Үҙгәртеп ҡороу барышында образдарҙың емерелеү технологияһы». Мин факттарҙы һөйләйем, гәзиттәрҙән өҙөктәр килтерәм. Тыңлаусылар бының мәғәнәһен миңә ҡарағанда ла яҡшыраҡ аңлай. Уларҙы бигерәк тә Зоя Космодемьянская кампанияһы ҡыҙыҡһындыра ине. Миңә Зоя кем булған, уны ғаиләһе ниндәй булған, уның тышҡы ҡиәфәте ниндәй, уның ҡаһарманлығының асылы ниҙә тигән бик аныҡ һорауҙар бирҙеләр. Ә һуңынан ни өсөн фәҡәт уның образын ғына бысратҡандарын аңлаттылар — унан башҡа ла тағы героинялар бар ҙа инде. Ә эш шунда: Зоя үлеме мәленә йыуаныс табырлыҡ (мәҫәлән, Лиза Чайкина кеүек) хәрби уңыш ҡаҙанмаған, бары тик ғазап сигеүсе генә була. Һәм халыҡ аңы, рәсми пропагандаға бәйләмәй, фәҡәт уны изге яфа сигеүселәр пантеонына индергән. Һәм уның образы, ысын биографияһынан айырылып, беҙҙең халыҡтың үҙаңы терәктәренең береһе булып хеҙмәт итә башлай.
Хатта батырлыҡты Зоя түгел, имеш, икенсе комсомолка-диверсантка — Лиля Азолина эшләгән икән тигән фараз да йөрөнө.
2016 йылда карикатурист һәм психиатр Андрей Георгиевич Бильжо The Insider баҫмаһы менән әңгәмә ҡороп, «интернетты шартлатырлыҡ ҡурҡыныс һәм фетнәсел крамольная вещь бер нимә һөйләйем әле бына» ти. Артабан Бильжо «''П. П. Кащенко исемендәге психиатрия дауаханаһы архивында Зоя Космодемьянскаяның һуғышҡа тиклем унда дауаланыу тарихын уҡыным. Был клиникала Зоя бер нисә тапҡыр ятҡан, ул шизофрения менән сирләгән» һәм шуға нигеҙләнеп, ул мәлдә, Космодемьянскаяның аҫыр алдынан өндәшмәүен: кеше ауыр хәрәкәт итә, ҡатып ҡалған кеүек күренә һәм өндәшмәй — был «мутизмлы кататоник ступор» менән аңлатыла" тигән һығымтаға килә. «Зоя Космодемьянскаяның был өндәшмәү синдромы батырлыҡ һымаҡ ҡабул ителгән», — тип йомғаҡлап та ҡуя Бильжо.
Был баҫма киң мәғлүмәт сараларында һәм социаль селтәҙәрҙә көслө дискуссияға сәбәпсе була. Facebookта Бильжо колонкаһына тарихсы Александр Дюков яуап бирә. Уның фекеренсә, Космодемьянская һуғыштан алда ысынлап та дауханала ятҡан, ләкин икенсе диагноз — «менингит» менән. Ул дауахана справкаһын да баҫтыра. Тарихсы Бильжо килтергән факттарҙы «һис шикһеҙ уйҙырма» ти.
«Үлемһеҙ полк» хәрәкәте обратилось Генпрокуратураға с просьбой оценить высказывания Андрей Бильжоның Зоя Космодемьянская тураһындағы әйткән һүҙҙәренә баһа биреү мөрәжәғәте менән сыға.
2017 йылда Александр Глебович Невзоров блогында  тигән исем аҫтында текст баҫтыра, бында ул Космодемьянскаяны крәҫтиән ихаталарын яндырыусы тип күрһәтә, һәм был хәлде менингит менән сирләүе эҙемтәһе тип аңлатып маташа. Блогер Зояны аҡылға еңеллектә ғәйепләй һәм уны маньяктар, сериялы үлтереүселәр менән сағыштыра. Ахырҙа Невзоров в создании «иҫке совет мифы» барлыҡҡа килеүҙә «сталин йәһәннәмен» ғәйепләй.
Журналист Наталья Горяйнова, Бильжо һәм Невзоров яҙмаларына яуап итеп, Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары хәтерен мыҫҡыллаған өсөн енәйәт яуаплылығы булдырырға саҡырҙы: «Рус ирҙәре интернет яҫылығында нисек еңел генә итеп рус ҡыҙын тәрегә ҡаҙаҡланылар — Зояны, уны яҡлар туғандары булмағанлыҡтан, уға нисек еңел генә хайуани, физиологик күрә алмаусан һүҙ киҫәктәре осорҙоғоҙ. Әгәр яҡындарынан исмаһам берәү тере булһа, һеҙ һүҙҙәр һәм медицина терминдары менән шулай  инегеҙ? Ә һеҙҙе шул хәтлем түбәнһетһәләр, һеҙҙең туғандарығыҙ быға нисек ҡарар ине? Әгәр ябай кешелек әҙәбе был осраҡта иҫкергән төшөнсә булып күренһә, мәңгелеккә шымғандарҙы беҙҙең төкөрөп ҡарауҙарҙан яҡларлыҡ закон булырға тейеш. Израилдә һәм Европаның бер нисә илендә нисек итеп Холокосты яҡлаған кеүек. Холокост — ул ғәҙәтигә әйләнә барған йыш ҡабатланыусы ҡурҡыныс, һәм аҡрынлап тағы ла ҡот осҡосораҡ күренә, шуның өсөн теләһә ниндәй уйланылмаған һүҙ ҙә күңел һыҙланыуына әйләнә. Холокосты кире ҡағыу үҙе — енәйәти хөкөмгә тарттырырлыҡ енәйәт. Һәм беҙҙең илдә Бөйөк Ватан һуғышы геройҙары хәтерен хурлағандар ҙа енәйәти хоҡуҡ тәртибендә язаға таттырылырға тейеш.»
Василий Клубковтың хыянаты тураһында фараз
Һуңғы йылдарҙа Зоя Космодемьянскаяны отряд буйынса иптәше комсорг Василий Андреевич Клубков һатҡан тигән фараз йөрөй. Ул 2000 йылда «Известия» гәзитендә донъя күргән йәшерен грифы сиселгән Клубков эше материалдарына нигеҙләнеп барлыҡҡа килгән. Клубков 1942 йылдың башында часҡа кире ҡайтҡас, немецтарға тотолоуы, ҡасыуы, яңынан тотолоуы, тағы ҡасыуы һәм үҙебеҙҙекеләргә ҡайтыуы тураһында һөйләй. Әммә һорау алғанда, Зоя менән бергә әсирлеккә эләгеүе, уны һатыуы һәм немецтар менән хеҙмәттәшлек итергә риза булыуы, шунан дошман разведка мәктәбендә уҡыуы һәм уларҙың задание менән ебәреүҙәре тураһында һөйләй.
— Мине офицерға килтереп биргәндән һуң, мин ҡурҡаҡлыҡ күрһәттем, һәм беҙ өс кеше, Крайнев һәм Космодемьянская, килдек тинем. Офицер немец телендә һалдаттарына ниндәйҙер күрһәтмә бирҙе, улар бер нисә минуттан Зоя Космодемьянскаяны алып килделәр. Крайневты ла тоттолар микән, белмәйем.
— Һеҙ Космодемьянскаянан һорау алғанда шунда инегеҙме?
— Эйе. Офицер унан ауылды нисек яндырыуын һораны. Ул, мин ауылды яндырманым тине. Шунан һуң офицер Зоянан күрһәтмәләр талап итте, әул ныҡлап баш тартҡанға, туҡмай башланы. Мин Зоя алдында был ысынлап та минең менән диверсия заданиеһы менән ауылға килгән Космодемьянская Зоя, һәм ул ауылдың көньяҡ ситен яндырҙы тинем. Космодемьянская бынан һуң да офицерҙың һорауҙарына яуап бирмәне. Зоя өндәшмәгәс, бер нисә офицер уны инәнән тыума сисендерҙе һәм 2—3 сәғәт дауамында унан берәй һүҙ алыр өсөн резина таяҡтар менән туҡманылар. Космодемьянская офицерҙарға: «Үлтерегеҙ мине, һеҙгә мин бер нимә лә әйтмәйәсәкмен» тине. Шунан уны алып киттеләр, һәм уны мин бүтән күрмәнем.
Клубков 1942 йылдың 16 апрелендә тыуған илгә хыянат иткән өсөн атып үлтерелә. Уның күрһәтмәләре һәм Зоянан һорау алғанда ауылда булыуы башҡа сығанаҡтар менән раҫланмай. Шуға ҡушып әйтер кәрәк, Клубковтың һөйләгәне ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм буталсыҡ: башта ул Зоя минең исемемде немецтарға әйтте ти, шунан — исемемде әйтмәне ти; шунан Зояның фамилияһын белмәгәнен, артабан уның исемен һәм фамилияһын әйттем, ти һ. б. Хатта Зоя һәләк булған ауылды ла ул Петрищево тип түгел «Пепелище» тип атай. Немец язалауҙарының маҡсаты ла аңлашылмай: Клубков бит немецтарға Зоя белгәнде һөйләгән булып сыға ла инде.
Тикшеренеүсе М. М. Горинов Клубков Абвер менән хеҙмәттәшлек итеүгә ысынлап та ҡул ҡуйғандыр, ләкин ысынында үҙебеҙҙекеләргә әйләнеп ҡайтыу маҡсатында ғыналыр. Фашлағандан һуң, тәфтишселәр, йә карьера яғын (Зоя тирәләй йәйелдерелгән пропагандистик кампанияла үҙ дивиденды өлөшөн эләктереү маҡсатында) күҙ уңында тотоп йә пропаганда маҡсатында (ул саҡтағы идеологияға ярашлы, совет яугире Зояның әсирлеккә эләгеүен «аҡларға» тырышып) егетте Зояны «һатыуын» танырға мәжбүр иткәндәрҙер. Хәйер, хыянат итеү фаразы шулай ҙа пропагандистик әйләнешкә индерелмәйсә ҡалған.
Музейҙары
Большие Вяземыла Зоя Космодемьянская исемендәге балалар пионер лагеры бар.
Башҡалар
В честь Зои Космодемьянской названо множество объектов:
Борисполь (аэропорт)
Бори́споль (Бориспіль) — Киевты хеҙмәтләндерғән халыҡ-ара аэропорт. Украинаның иң ҙур һауа ҡапҡаһы. Киевтан 18,5 алыҫлыҡта, Борисполь ҡалаһында урынлашҡан.
1959 йылда беренсе рейстар асыла. Мәскәү-Киев-Мәскәү, Ленинград-Киев-Ленинград марштруттар буйынса.
Оноре де Бальзак
Оноре де Бальзак (Honoré de Balzac; 20 май 1799 йыл — 18 август 1850 йыл) — француз яҙыусыһы, Европа әҙәбиәтендә реализмға нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Бальзактың иң ҙур әҫәрҙәренең береһе — яҙыусы йәшәгән дәүерҙәге француз йәмғиәте тормошо күренештәрен һүрәтләүсе «Кешелек комедияһы» романдар һәм повестар серияһы. Бальзактың ижады Европала ҙур популярлыҡ яулай һәм үҙе тере саҡта уҡ уға XIX быуаттың иң бөйөк прозаиктарының береһе тигән дан килтерә. Бальзактың әҫәрҙәре Чарльз Диккенс, Фёдор Достоевский, Эмиль Золя, Уильям Фолкнер кеүек һәм башҡа эре яҙыусыларҙың ижадына йоғонто яһай.
Биографияһы
Оноре́ де Бальза́к Тура ҡалаһында, сығышы менән Лангедоктан булған крәҫтиән Бернар Франсуа Бальса (Balssa) ғаиләһендә тыуа (22.06.1746—19.06.1829 ). Бальзактың атаһы революция йылдарында тартып алынған дворян ерҙәрен һатып алыу һәм һатыуҙа байый, аҙағыраҡ Тура ҡалаһы мэры ярҙамсыһы була. Француз яҙыусыһы Жан-Луи Гез де Бальзакҡа (1597—1654) туғанлығы юҡ. Онореның атаһы, фамилияһын үҙгәртеп, Бальзак булып китә. Әсәһе, Парижда туҡыма һатыусыһының ҡыҙы, Анна-Шарлотта-Лаура Саламбье (1778—1853) үҙенең иренән байтаҡҡа йәшерәк була, ул иренән дә, улынан да һуңыраҡ вафат була.