cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хуанхэ
Йылға аша секундына яҡынса 2000 кубометр һыу аға. Йәйгеһен һыу кимәле тигеҙлектәрҙә 5 метрға тиклем, ә тауҙарҙа 20 метрға тиклем күтәрелгәндә йылғала муссондарға хас күренештәр күҙәтелә. Хуанхэ, Лёссовый яйлаһын һәм Шаньсий тауҙарын йыуҙыртып, йыл һайын 1,3 миллиард тонна таш һәм балсыҡтан торған ҡатнашманы диңгеҙгә алып сыға, был йәһәттән ул донъялағы йылғалар араһында беренсе урынды биләй. Ағым алып килгән таш һәм балсыҡ ҡатнашмаһы йылға төбөнә үтә интенсив рәүештә ултырыу сәбәпле, түбәнге ағымында тирә-яғындағы тигеҙлектән 3 метрҙан 10 метрға тиклем юғарыраҡ урынлашҡан йылға улағы тағы юғарыраҡ күтәрелә. Ташҡындарҙан һаҡланыу маҡсатында, Хуанхэ йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары дөйөм алғанда 5 мең километр оҙонлоғондағы масштаблы дамбалар менән кәртәләнгән. Дамбаларҙың йырылыуы ҙур һыу баҫыуҙарға һәм йылға улағының икенсе урынға күсеүенә килтерә. Ташҡын кешеләрҙең күпләп һәләк булыуына килтергәнгә күрә, йылғаға «Ҡытай ҡайғыһы» тигән ҡушамат бирелә. Хуанхэ улағының икенсе урынға күсеүенең иң юғары күрһәткесе — 800 километр.
Беҙҙең эраның 11-се йылында Хуанхэның, дамбаны йырып, яңы улаҡҡа күсеүе гуманитар һәләкәттең сәбәбе була, шул вҡытта Синь династияһының ҡолауына килтергән факторҙарҙың береһе лә булып тора. Беҙҙең эраның 602 йылынан беҙҙең көндәргә тиклем йылға улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы һәм 1573 тапҡыр дамбаның йырылыуы теркәлгән. 1931 йылда (тәбиғи) һәм 1938 йылдағы һыу баҫыу — иң ҙур һәләкәттәрҙән иҫәпләнә. 1938 йылда дамбаны Гоминьдан властары япон армияһының һөжүмен туҡтатыу маҡсатында йыра.
Географияһы
Хуанхэ йылғаһы бассейны 140 миллионға яҡын кешене эсәр һыу һәм һуғарыу өсөн һыу менән тәьмин итә.
Дөйөм алғанда Хуанхэ ете хәҙерге заман провинцияһы һәм ике автономлы район (көнбайыштан көнсығышҡатабан): Цинхай, Ганьсу, Нинся-Хуэй, Эске Монголия, Шэньси, Шаньси, Хэнань һәм Шаньдун райондары аша аға. Ланьчжоу, Иньчуань, Ухай, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфын һәм Цзинань (күсенеүҙәр шулай уҡ көнбайыштан көнсығышҡа табан барған) — йылға үҙәнендә урынлашҡан иң ҙур ҡалалар. Хуанхэ тамағы Кэньли (Шаньдун) өйәҙендә урынлашҡан.
Ғәҙәттә йылғаны өс өлөшкә бүлеп йөрөтәләр — үрге, урта һәм түбәнге ағымы. Уларҙы айырыу өсөн төрлө ысулдар ҡулланыла; был мәҡәләлә Желторецкий гидротехник Комиссияһы (Yellow River Conservancy Commission) ҡулланған бүленеш яҡтыртыла. Был бүленеш буйынса йылғаның үрге ағымы төньяҡ-көнсығышта Тибет тауҙары һәм Ҡытайҙың төньяҡ-көнбайышындағы Лёссовый яйлаһы буйлап үтә; урта ағымы Ордос һәм Шэньси араһындағы тигеҙлек һәм тарлауыҡтар буйлап үтә; йылғаның түбәнге ағымы Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенән аға.
Йылға башы
Был өлөштөң дөйөм оҙонлоғо 3472 км һәм йылға бассейны майҙаны 386 000 кв. км, ул бассейндың дөйөм майҙанының 51,4 процентын тәшкил итә. Хуанхэ йылғаһының башы Баян-Хара-Ула тауында, Цинхай провинцияһы Юйшу-Тибет автономиялы округының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Унан йылға көнсығышҡа табан аға, һәм, шул уҡ провинцияның Голог-Тибет автономиялы округына инеп, тап-таҙа һыулы ике Джарин-Нур һәм Орин-Нур күлдәре аша үтә (улар шулай уҡ тибет исеме аҫтында Мцо-Хчар һәм Мцо-Хнор булараҡ та, ҡытайса Чжалин һәм Элин күлдәре тип атала, ә русса Пржевальский уларҙы Экспедиция һәм Русский күлдәре тип атаған ).
Бында «Өс йылға башы» тип аталған милли тәбиғәт ҡурсаулығы бар, ул Хуанхэ, Янцзы һәм Меконг йылғалары шишмәләрен һаҡлау өсөн булдырылған.
Артабан Хуанхэ Цинхайҙың көньяҡ-көнсығыш һәм Ганьсу тауҙары араһынан бормаланып аға, хатта Сычуандың төньяҡ сигенә лә үтеп инә.
Тибет ҡалҡыулығын үтеп, йылға, ниһайәт, Лёссовый яйлаһына сыға. Бында ул төньяҡ-көнсығышҡа һәм Нинся һәм Эске Монголия аша көнсығышҡа табан аға, көнбайыштан һәм төньяҡтан Ордосты урап үтеп, «Һары йылғаның (Хэтао) Бөйөк бөгөлөн» барлыҡҡа килтерә. Был үтә ҡоролоҡло төбәк, йылғаның бында бер ниндәй ҡушылдығы ла юҡ, шуға ла Хуанхэға өҫтәмә һыу ҡушылмай. Киреһенсә, Хэтаоның көнбайышында (Иньчуань тигеҙлеге) һәм көнсығышында (Эске Монголия) уның һыуы һуғарыу өсөн ҡулланыла.
Үрге ағымда йылға күп һанлы тарлауыҡтар (Лунъянся, Цзишися, Люцзяся, Бапанься, һ. б. — Ҡытай географтары иҫәпләүҙәре буйынса бөтәһе 20) аша үтә. Иньчуань тигеҙлегенә сығыр алдынан тарлауыҡтарҙың һуңғыһы — Цинтунся.
Урта ағымы
Хуанхэның Хэкоу (Эске Монголия) һәм Чжэнчжоу (Хэнань провинцияһы) араһындағы өлөшө йылғаның урта ағымын тәшкил итә. Уның оҙонлоғо — 1206 км, бассейны майҙаны 344 000 км² һәм, һәм дөйөм күләмдең 45,7 проценты. Урта ағымда Хуанхэға 30 ҙур йылға ҡушыла, һәм һыу күләме 43,5 процентҡа арта.
Урта ағымында йылға башта, Шэньси һәм Шаньси араһында сик барлыҡҡа килтереп, көньяҡҡа аға, ә һуңынан, Шаньси менән Хэнаньды айырып, көнсығышҡа табан йүнәлә. Йылға Лёссовый яйлаһы аша үтә, унда ул ярайһы уҡ эрозияға дусар ителә. 1933 йылда Хуанхэ йылғаһы рекорд күләмендә ләм сығара (3.91 миллиард тонна). 1977 йылда ләмдең иң юғары концентрацияһы теркәлә (920 кг/м³).
Йылға урта ағымында бер өҙлөкһөҙ дауам иткән оҙон үҙәндәр аша аға. Мул һыулы гидродинамик ресурстар йылғаның был өлөшөн гидроэлектростанциялар төҙөү өсөн уңайлы урынға әйләндерә.
Түбәнге ағымы
Хуанхэ йылғаһының Чжэнчжоуҙан диңгеҙгә тиклем дауам иткән түбәнге ағымының оҙонлоғо 786 км. Бында йылға Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге аша төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, һәм, ниһайәт, Һары диңгеҙгә барып ҡоя. Был участкала һыу бассейны майҙаны 23 000 квадрат километр тәшкил итә, был дөйөм майҙандың 3 проценты. Был өлөштә ҡушылдыҡтарҙың бик аҙ булыуы сәбәпле, һыу ҙа бик аҙ өҫтәлә.
Халыҡ хужалығында ҡулланыу
Хуанхэ һыуҙары ауыл хужалығы биләмәләрен һуғарыу өсөн әүҙем ҡулланыла (башлыса түбәнге ағымында һәм Хэтао тигеҙлегендә). Йылғала бер нисә ГЭС төҙөлгән. Йылға Бөйөк канал ярҙамында Хуайхэ һәм Янцзы йылғалары менән тоташҡан.
Хуанхэ йылғаһының участкаларында, атап әйткәндә Бөйөк Ҡытай тигеҙлегендә суднолар йөрөй. Хуанхэ йылғаһы үҙәнендә халыҡ күп йәшәй. Ланьчжоу, Иньчуань, Баотоу, Лоян, Чжэнчжоу, Кайфэн, Цзинань кеүек эре ҡалалар Хуанхэ ярҙарында урынлашҡан.
Күперҙәр
Йылғаның үрге ағымындағы провинцияларҙағы тәп күперҙәр:
Хэнань провинцияһы
Шаньси и Хэнань провинциялары
Шэньси и Хэнань провинциялары
Нинся-Хуэй автономиялы районы
Эске Монголия провинцияһы
Йылғаның үҙгәреүҙәре тарихы
Йылғала ташҡындар бик йыш булып тора. Һуңғы 3000—4000 йылда Хуанхэ 1593 тапҡыр таша, беҙҙең эраға тиклемге 602 йылдан беҙҙең көндәргә тиклем уның улағы 12 тапҡыр урынын алмаштыра (кәмендә 5 масштаблы үҙгәрештәр була). Икенсе бер сығанаҡ һуңғы 3000 йыл эсендә йылғаның 1500 тапҡырҙан ашыу ташыуы һәм улағының 26 тапҡыр урынын алмаштырыуы тураһында раҫлай (уларҙың 9-ы үтә киң масштаблы була). Көслө ағым даими рәүештә килтергән ләм һәм балсыҡ, йылға төбөнә ултырып, ағым йүнәлешенең үҙгәреүенә килтерә. Һөҙөмтәлә тәбиғи быуалар хасил була, улар әкренләп өйөлөүен дауам итә. Мул һыу ағымы диңгеҙгә табан ағыу өсөн яңы юлды эҙләргә мәжбүр була, шуға ла яңы үҙәндә һыу ташыуҙар күҙәтелә. Һыу баҫыуҙарҙың ҡасан булырын алдан күҙаллап булмағанға күрә, ҡытай фермерҙары өсөн ҙур ауырлыҡтар тыуа.
Боронғо заманда
Цинь династияһы (беҙҙең эраға тиклем 221—206 йылдар) ваҡытындағы тарихи карталар ул заманда Һары йылғаның хәҙерге улаҡтан байтаҡҡа төньяҡтараҡ ағыуын раҫлай. Был карталар йылға хәҙерге Тяньцзинь эргәһендәге Бохай ҡултығына ҡойғанға тиклем, Лоянды үтеп, Шаньси һәм Хэнань араһындағы, артабан Хэбэй һәм Шаньдун провинциялары араһындағы сиктәр буйлап аға. Беҙҙең эраға тиклем 602 йылда йылға үҙенең улағын бына шулай үҙгәртә. Боронғо Ҡытай йылъяҙмалары буйынса 11-се йылдағы уғата ҙур ташҡын Синь династияһының ҡолауына килтерә. Беҙҙең эраның 9—23 йылдарында йылға тағы үҙенеү улағын үҙгәртә.
Урта быуаттарҙа
1194 йылда йылға артабанғы 700 йыл буйы урынын алмаштырмаған яңы улағын барлыҡҡа килтерә. Хуанхэ йылғаһының батҡағы Хуайхэ йылғаһының тамағына ултыра, шуның һөҙөмтәһендә хасил булған ҙур ташҡын меңләгән кешене йортһоҙ, ҡаралтыһыҙ ҡалдыра. Һары йылға 1897 йылда үҙенең хәҙерге улағынан аға башлай. Әлеге ваҡыта Хуанхэ Шаньдун провинцияһының баш ҡалаһы Цзинань аша аға һәм Бохай ҡултығына ҡоя, әммә йылғаның көнсығыштағы улағы күп тапҡырҙар үҙенең урынын алмаштырып тора.
Хәҙерге заманда
1931 йылда Хуанхэлағы ташҡын ваҡытында Төньяҡ Ҡытай тигеҙлегендә йәшәгән 1 000 000-дан алып 4 000 000-ға тиклем кеше һәләк була.
Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, Хуанхэ йылғаһындағы йыш ҡына ҡабатланып торған һыу баҫыуҙар антропоген фактор арҡаһында барлыҡҡа килә. Дамбалар төҙөү халыҡты ташҡын эҙемтәләренән ҡотҡармай, ә киреһенсә, уларҙы булдыра ғына.
Уҫы даруғаһы
Уҫы даруғаһы — Башкортостандың тарихи административ-территориаль берәмеге.
Урыҫ дәүләте һәм Рәсәй империяһы дәүерендә лә, Себер, Ҡаҙан, Нуғай даруғалары менән бергә Өфө өйәҙе биләмәләрен дүрт өлөшкә бүлеп торған.
Һәр даруға үҙ сиратында олоҫтарға бүленгән.
Көньяҡ-көнбайышта Ҡаҙан даруғаһы, көнсығышта Себер даруғаһы, көньяҡта Нуғай даруғаһы, төньяҡ-көнбайыштан һәм төньяҡтан Ҡазан өйәҙе сиктәш булған.
Ағиҙел һәм Ҡариҙел араһында тар ғына һыҙатты биләп торған.
XVIII быуатҡа тиклем Уҫы даруғаһы — 4 улустан, XVIII быуаттан һуң 3 улустан (Ғәйнә, Ирәкте, Уран) торған.
1798 йылда идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, даруға бүленеше бөтөрөлә.
Ширшема
Ширшема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рыгач
Рыгач — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 609 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Менделеев урамы (Өфө)
Менделеев урамы — Өфөләге урам. Киров, Совет, Октябрь районындарында урынлашҡан. Өфө урамдарының иң оҙоно һәм иң боронғоларының береһе. Ағиҙел йылғаһы ярынан башлана һәм Салауат Юлаев проспекты бөткән урын менән Һупайлы урамы башын бүлеп торған юлдар киҫелешендәге Энтузиастар урамы менән тамамлана.
Тарихы
Менделеев урамы XVIII быуатта барлыҡҡа килә. Ул Сергиев тауында XVI быуатта хезмәтле кешеләр күсеп ултырған, һәм был тау буйынса Сергиев урамы тип атала башлаған. XIX быуат урталарында уны Бәләкәй Сергиевтан (хәҙер Бехтерев урамы) айырыр өсөн, Ҙур Сергиев тип алмаштырғандар Бында, урамдың көньяҡ өлөшөндә өс Сергиев тыҡрығы барлыҡҡа килә, улар бер нисә исем алмаштырып, хәҙер Коллектив, Пирогов һәм Карпинский урамдары тип йөрөтөлә.
XX быуат уртаһынан Ҙур Сергиев урамы беренсе Санитар урамы тип үҙгәртелә, ә һуңынан урам рәсәй химигы Дмитрий Иванович Менделеев хөрмәтенә атала башлай
Менделеев урамы бөгөн
Хәҙер Менделеев урамы Өфөнөң бөтә көнсығыш өлөшө аша үткән иң мөһим транспорт магистрале булып тора. Урам Өфөнөң тарихи урындарынан үтә: Иҫке Өфө, Йәшел Сауҡалыҡ, Яңы төҙөлөш. Урамдың төньяҡ өлөшөндә Уфимка йылғаһына ҡарай төшкән ҙур урманлы парк зонаһы урынлашҡан.
Урамдарҙа типовой күп ҡатлы төҙөлөш өҫтөнлөк итә. Унда Гурьев йәшелсә базаһы, ҙур «ХБК» сауҙа комплексы, күңел асыу комплексы «Ирәмәл», производство-сауҙа компанияһы БДБ Харис (элек — «Конди», ә уға тиклем — «Кондитер фабрикаһы»), Рәсәй фән академияһы Урал ғилми үҙәгенең (УНЦ РАН) ботаник баҡса-институты, сауҙа үҙәге «Башҡортостан», «Аҡбуҙат» ипподромы урынлашҡан. Шулай уҡ ВДНХ күргәҙмәләр үҙәге бар ине, артабан ул һүтелде, уның урынына яңы күргәҙмә комплексы төҙөлдө.
2015 йылдың 21 февралендә Ирәмәл күҙәтеү тәгәрмәсе асылды
Дален (Альтмарк)
Дален (Альтмарк) (Dahlen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 646 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,54 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы
«Эльдар ҡарағайы» ҡурсаулығы 2004 йылда Әзербайжандың Самух районының 1686 гектар административ майҙанында булдырылған. Элек ҡурсаулыҡ Гөйгөл ҡурсаулығының филиалы булып торған.
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты
Ҡурсаулыҡ булдырыу маҡсаты — эндемик (ерле, урындағы) һәм һирәк төр булып торған эльдар ҡарағайын һаҡлау.
Көбө
Көбө (диал. көбөсәк, гөбө, батман) — бөтәүләй аталғы, өңгөс ярҙамында ағастан уртаһы соҡоп эшләнгән ҡоршауһыҙ бейек һауыт. Ҡапҡасын уртанан тишеп, бешкес ҡуйып яһайҙар. Башлыса йүкәнән, йомшаҡ ағастан төп һалып эшләнә.
Тәғәйенләнеше
Көбөнө көнкүрештә ғәҙәттә аҡ май, күбек майы, айран, ҡатыҡ, ҡымыҙ бешеү өсөн файҙаланғандар. Көбөсәк — бәләкәй көбө, ғәҙәттә айран өсөн тотонолған. Ҡымыҙҙы хуш еҫлерәк итеү өсөн көбө эсен ыҫлағандар. Бигерәк тә күбек майы бешеү өсөн көбө уңайлы булған.
Яңы Бурлы
Яңы Бурлы (Новые Бурлы) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 453060, ОКАТО коды — 80221813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әмир (титул)
Әмир йәки әмир — хаким, юлбашсы) — Көнсығыш һәм Африканың ҡайһы бер мосолман илдәрендә хаким, кенәз титулы. Иң беренсе, хәрби характерҙағы титул булып тора.  Ә дөйөм алғанда был исемде йөрөткән кеше.
Был исемдең сығарылмалары күп. Мәҫәлән, хәлифтәр Әмир әл-мөьминин — «диндарҙар Раббыһы» тигән исем йөрөткән.
Титул биреү
Әмир титулы ғәрәп монархтарының улдарына бирелә (мәҫәлән, Сәғүд Ғәрәбстанында). Дағстанда элек бындай титулды кенәз Тучелав ибн Алибек I йөрөткән.
1135 һәм 1151 йылдарҙа Волга буйы Болгарияһына килгән ғәрәп сәйәхәтсеһе Әл-Гарнати болғарҙарҙың юлбашсыһын дөйөм һүҙ менән «илтәбәр », әммә бер урында ул Әмир титулын ҡулланған. Боронғо төрки һүҙе элтәбәр ваҡыт үтеү менән онотола һәм исламдың киң таралыуы осоронда ғәрәп һүҙе әмир менән ҡыҫырыҡлап алына.
Урта Азияла әмир титулын (хандарҙан) күп кенә кешеләр, башлыса ҡәбилә башлыҡтары һәм ырыуҙың абруйлы етәкселәре йөрөтә. Шулай уҡ, тик Сыңғыҙхан нәҫеленән булғандар ғына хан титулын йөрөтә, сикләнмәгән власҡа эйә булған, әммә сыңғыҙиҙар булмаған дәүләт формированиелары етәкселәренә әмир тигән тыйнаҡ исемгә (мәҫәлән, Тамерлан) бирелгән.
Мәҫәлән, Бохара әмирлег е хакимдары Манғыт династияһынан «әмир» титулын, әлбиттә, хәрби етәксе түгел, ә диндарҙарҙың хакимы (хәлифтәрҙең рухи титулы)  файҙаланған, шулай итеп, Бохара мосолман донъяһында Төркөстанда ислам диненең терәге булараҡ мөһим тип иғлан иткәлгән.
Гранада әмирлеге
Гранада әмирҙәре сығышы менән Насридтар династияһынан. Улар 1232 - 1492 йылдарҙа Гранада әмирлегендә хакимлыҡ иткән. Гранада әмирлегенең беренсе әмире Мөхәммәт I әл-Ғәлиб (1232ī1273), һуңғыһы Мөхәммәт XII әз-Зухуби (Боабдил) була. Әмирҙәр христиан хакимдары һәм Феса Маринидтары араһында оҫта аралаша белгән. Был уларға Гранадала үҙ позицияларын һаҡлап ҡалырға, шулай уҡ Испания мосолман мәҙәниәте үҙәге булып ҡалырға  мөмкинлек биргән. 1469 йылда католик батшалар тарафынан Христиан Испания берләштерелгәс,  1492 йылда Гранаданы христиандар баҫып ала, Һуңғы Насреди Мароккоға ҡасырға мәжбүр була.
Корд әмирлеге
750 йылда, Ғәббәсиҙәр Омейядтарҙы ҡолатҡандан һуң, был ғаилә юҡ ителә. Уларҙың иҫән ҡалған вәкилдәренең береһе Мысырға, ә һуңыраҡ Магрибҡа ҡаса. Әммә шул ерҙәрҙә тороп ҡалырға тырышыуҙар һөҙөмтәһеҙ була. 755 йылдың аҙағында Әбд ар-Рахман, Кордты баҫып ала, Испанияға күсенә һәм үҙен әмир тип иғлар итә. Башта формаль рәүештә Испания ла аббасид хакимлығын таный, әммә 765 йылғы конфликттан һуң вәғәздәрҙә ғәббәсиҙәрҙе телгә алыу тыйыла. Хакимлығының күп өлөшөн христиандар менән көрәшкә сарыф итә.
Әммә, бойондороҡһоҙ әмирлекте ысын мәғәнәһендә ойоштороусы Абд-ар-Рахман II була, ул вәзирҙәрҙең вәкәләттәрен тәртипкә һала һәм ярымутрауҙы бик тиҙ исламлаштырыуға өлгәшә, мосолман ерҙәрендә христиандар һанын һиҙелерлек кәметә. Ғәрәптәр һәм берберҙәр араһындағы власть өсөн көрәш бойондороҙлоҡ әмирлеге ойошторолғандан һуң да туҡтамай, был христиан королләттәрен артабан Реконкистератҡа килтерә. 912 йылда Абд ар-Рахман III тәхеткә ултырғас, әмирлектең сәйәси бөлгөнлөккә төшөүе асыҡлана. Әбд-ар-Рахман III ихтилалдарға нөктә ҡуя һәм христиан ерҙәрендә походтар алып бара. Ә 929 йылда үҙен хәлиф тип иғлан итә.
Катар
Катар әмирҙәре, ғәрәп ҡәбиләләренең береһе булған Бану Тамимынан сыҡҡан, Әл-Тани династияһына ҡарай (араб. آل ثاني). Катар дәүләте 1850 йылда барлыҡҡа килә, уға нигеҙ һалыусы Мөхәммәт бин Тани иҫәпләнә.
Адагум (йылға)
Адагум — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Кубань йылғаһының һул ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоля
Шоля — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лита йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Трибуна (скульптура)
«Трибуна» — хоккей көйәрмәндәренә арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Өфө ҡалаһында, Ленин урамында, «Өфө-Арена» боҙ спорт һарайы эргәһендә урынлаштырылған.
Композицияның авторҙары булып Өфөнөң йәш скульпторҙары сығыш яһай. «Трибуна» скульптураһын төҙөү проектына «Хейнекендың Берләшкән Һыра заводтары» сикләнгән йәмғиәтенең Шихан филиалы булышлыҡ итә.
Тарихы
2013 йылдың 15 апрелендә «Башинформ» мәғлүмәттәр агентлығында асыҡ хат баҫылып сыға, унда «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәренең ойошмаһы «Шихан» һыра заводына Өфө ҡалаһында хоккей көйәрмәндәренә арнап һәйкәл ҡуйыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Проектты тормошҡа ашырыу буйынса эшсе төркөм ойошторола, уға «Союз» хоккей клубы көйәрмәндәре ойошмаһының вәкилдәре һәм блогерҙар инә, ә идеологы булып спорт комментаторы, «Салауат Юлаев» хоккей клубының гимны авторы Моратов Азамат сығыш яһай.
Шоля
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Трибуна (скульптура)
Тарихы
2013 йыл дауамында эшсе төркөм көйәрмәндәр араһында буласаҡ скульптураны нисек күҙ алдарына килтереүҙәрен асыҡлау һәм уларҙың теләктәрен иҫәпкә алыу өсөн һорау алыу үткәрә. Һорау алыуға нигеҙләнеп, скульптураның өс эскизы эшләнә һәм тикшереүгә ҡуйыла. 2013 йылдың ноябрь айында оҙайлы бәхәстәрҙән һәм бөтә ҡыҙыҡһынған яҡтар менән булған консультацияларҙан һуң, проекттың эшсе төркөмө менән «Трибуна» эскизы буйынса скульптура композицияһын ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был композиция тауыш биреү барышында асыҡланған төп идеяны — хоккей көйәрмәндәренең берҙәмлеген сағылдыра
2 мартта хоккей көйәрмәндәренә арналған «Трибуна» ҡала скульптураһын асыу тантанаһы уҙа.
Джулия Керн
Джулия Керн (Julia Kern; 12 сентябрь 1997, Беркли, Калифорния, АҠШ) — Америка саңғысыһы
Карьераһы
Джулия Керн саңғы уҙышы буйынса 2015, 2016 һәм 2017 йылда  юниорҙар араһында саңғы спорты буйынса донъя чемпионатында рәттән өс тапҡыр АҠШ өсөн сығыш яһай. Иң яҡшы һөҙөмтәһе булып 2017 йылда шәхси ярыштарҙа классик стилдә спринтта  9-сы урыны тора ; шулай уҡ был турнирҙа 4×3,33 км эстафетала Америка дүртәүе  составында бронза призер була. Өс йыл үткәс юниорҙар чемпионатында Джулия Керн 23 йәшкә тиклемге ҡыҙҙар араһында спринтта шәхси «бронзаһын» яулай.
Керндың Донъя Кубогында дебюты 2016/2017 миҙгеленә тура килә — Канаданың Квебек ҡалаһында спринт уҙышында ул квалификация иләген уңышлы атҡара, әммә көрәште сирек финалда тамамлай. Донъя Кубогы сиктәрендә карьераһындағы беренсе подиум спортсы ҡыҙ өсөн  словен ҡалаһы Планицала үткән 2019 йылдың 21 декабрендә ирекле стиль менән уҙған спринт ярыштары тамамлана. «Бронза» өсөн көрәштә финал йүгерешендә ул тәжрибәлерәк ватандашы Софи Колдуэллды уҙып китә, һәм ҡасандыр донъя Кубогы этаптарында почётлы пьедесталға күтәрелгән иң йәш Америка спортсы ҡыҙы булып китә.
2019 йылда донъя чемпионатында Зефельдта үҙе өсөн шундай юғары кимәлдәге тәүге стартта  — спринт ярыштарының  квалификациялы  ярышында  — Керн 22-се ваҡытты  күрһәтә — һәм төп селтәргә һайлана, әммә артабан финалдың  1/4 стадияһында көрәштән төшөп ҡала. Киләһе көндә 7,5 +7,5 километрлы скиатлонда 19-сы  һөҙөмтәгә  өлгәшә. Спортсы ҡыҙға эстафета ярышының беренсе этабы ышанып тапшырыла, ул уны 40 секундҡа артта ҡалып, 11-се булып тамамлай; һөҙөмтәлә американлылар  бишенсе  булып килә.
2021 йылда донъя чемпионатында Керн бер генә ярышта йүгерә — ул спринт ярышында квалификацияны атҡара алмай.
Донъя Кубогы
2021 йылдың 8 мартына ҡарата
Шәхси тормошо
Джулия Керн Калифорнияның Беркли ҡалаһында тыуған, Бостондан алыҫ түгел   Уолтемала (штат Массачусетс), үҫкән. Ата-әсәһе, сығыштары буйынса немец милләтенән, фән менән шөғөлләнеү өсөн АҠШ-ҡа күсеп китәләр.
Юбайкүл
Юбайкүл (Юбайкулево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452359, ОКАТО коды — 80243820008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоһаннес Брамс
Йоһа́ннес Брамс (Johannes Brahms ; 7 май 1833 йыл — 3 апрель 1897 йыл) — немец композиторы, романтизм осороноң төп вәкилдәренең береһе.
Собака (Уҫы ҡушылдығы)
Собака — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Йоһаннес Брамс
Биография
thumb|225px|left| Һамбургтығы Йоһаннес Брамс тыуған йорт, 1859 йыл. Йоһаннес Брамс 1833 йылдың 7 майында Һамбургтың Шлютерсһоф кварталында ҡала театры контрабасисы Якоб Брамс ғаиләһендә тыуған. Композиторҙың ғаиләһе бик бәләкәй генә фатирҙа йәшәгән. Малай донъяға килгәс, ата-әсәһе Ультрихштрассеға күскән.
Собака (Уҫы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йоһаннес Брамс
Биография
thumb|225px|right|Иоганнес Брамс, 1853 йыл. 1853 йылдың апрелендә Брамс венгр скрипкасыһы Э. Ременьи менән гастролгә сыға.
Ижады
Брамс бер опера ла яҙмаған, әммә башҡа бөтөн жанрҙарҙа тиерлек ижад иткән.
80-ләп әҫәр яҙған: бер һәм күп тауыш өсөн йырҙар, оркестр өсөн серенада, оркестр өсөн Гайдн темаларына вариациялар, ҡыллы ҡоралдар өсөн ике секстет, фортепиано өсөн ике концерт, фортепиано һәм башҡа ҡоралдар өсөн сонаталар, «Rinaldo» кантатаһы, ирҙәр хоры һәм оркестр өсөн әҫәрҙәр, ике увертюра: трагик һәм академик — һәм башҡа бик күп жанрҙарҙа төрлө ҡоралдар өсөн тәғәйенләнгән музыкаһы киң танылыу яулай.
Брамсҡа уның симфониялары дан килтерә. Иң сағыу һәм ҡабатланмаҫ әҫәре — «Алман (немец) реквиемы».
Иҫтәлек
thumb|225px|left|И. Брамсҡа бағышланған [[Германия Федератив Республикаһы (1990йылғаса)|ФРГ Почта маркаһы, 1983, 80 пфенинг (Скотт 1394)]]
Брамс әҫәрҙәре яҙмалары
Симфонияларының тулы комплектын яҙҙыртҡан дирижерҙар: Клаудио Аббадо, Герман Абендрот, Николаус Арнонкур, Владимир Ашкенази, Джон Барбиролли, Даниэль Баренбойм, Эдуард ван Бейнум, Карл Бём, Леонард Берстайн, Адриан Боулт, Семён Бычков, Феликс Вайнгартнер, Бруно Вальтер, Гюнтер Ванд, Джон Элиот Гардинер, Карло Мария Джулини, Кристоф фон Донаньи, Антал Дорати, Колин Дэвис, Вольфганг Заваллиш, Курт Зандерлинг, Яп ван Зведен, Отмар Зюйтнер, Элиаху Инбал, Ойген Йохум, Герберт фон Караян, Рудольф Кемпе, Иштван Кертес, Отто Клемперер, Кирилл Кондрашин, Рафаэль Кубелик, Густав Кун, Сергей Кусевицкий, Джеймс Ливайн, Эрих Ляйнсдорф, Лорин Маазель, Курт Мазур, Чарльз Маккеррас, Нэвилл Марринер, Виллем Менгельберг, Зубин Мета, Евгений Мравинский, Рикардо Мути, Роджер Норрингтон, Сэйдзи Одзава, Юджин Орманди, Витольд Ровицкий, Саймон Рэттл, Евгений Светланов, Лейф Сегерстам, Джордж Селл, Леопольд Стоковский, Артуро Тосканини, Владимир Федосеев, Вильгельм Фуртвенглер, Бернард Хайтинк, Гюнтер Хербиг, Серджиу Челибидаке, Джеральд Шварц, Ханс Шмидт-Иссерштедт, Георг Шолти, Хорст Штайн, Кристоф Эшенбах, Марек Яновский, Марис Янсонс, Неэме Ярви и др. Айырым әҫәрҙәре башҡарыу яҙмалары: Карел Анчерл (№ 1—3), Юрий Башмет (№ 3), Томас Бичем (№ 2), Ханс Вонк (№ 2, 4), Гвидо Кантелли (№ 1, 3), Джансуг Кахидзе (№ 1), Карлос Кляйбер (№ 2, 4), Ханс Кнаппертсбуш (№ 2—4), Рене Лейбовиц (№ 4), Игорь Маркевич (№ 1, 4), Пьер Монтё (№ 3), Шарль Мюнш (№ 1, 2, 4), Вацлав Нойман (№ 2), Ян Виллем ван Оттерло (№ 1), Андре Превин (№ 4), Фриц Райнер (№ 3, 4), Виктор де Сабата (№ 4), Клаус Теннштедт (№ 1, 3), Вилли Ферреро (№ 4), Иван Фишер (№ 1), Ференц Фричай (№ 2), Даниел Хардинг (№ 3, 4), Герман Шерхен (№ 1, 3), Карл Шурихт (№ 1, 2, 4), Карл Элиасберг (№ 3) и др. Скрипкасылар яҙмалары: Джошуа Белл, Ида Гендель, Гидон Кремер, Иегуди Менухин, Анна-Софи Муттер, Давид Ойстрах, Ицхак Перлман, Йожеф Сигети, Владимир Спиваков, Исаак Стерн, Кристиан Ферра, Яша Хейфец, Генрик Шеринг.
Хинденбург (Альтмарк)
Хинденбург (Альтмарк) (Hindenburg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 428 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 28 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Эйзенштейн Сергей Михайлович
Серге́й Миха́йлович Эйзенште́йн (22 ғинуар, Рига, Рәсәй империяһы — 11 февраль 1948 йыл, Мәскәү, СССР) — СССР театры һәм кино режиссёры, рәссам, сценарист, сәнғәт теоретигы, педагог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1935 йыл).
Вафаты
Сергей Эйзенштейн йөрәк өйәнәгенән 1948 йылдың 10 февраленән 11-енә ҡарата төндә вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән. (участок № 4).
Ҡатыны — журналистка Пера Моисеевна Фогельман (әҙәби псевдоним — Пера Аташева, 1900—1965).
Документаль фильмдар
«Сергей Эйзенштейн: Уроки монтажа», В. Чубасов.
Андриасов Михаил Андреевич
Андриасов Михаил Андреевич (1 август 1914 йыл — 25 апрель 1984 йыл) — рус совет яҙыусыһы, журналист һәм публицист.
Биография
Миллерово ҡалаһында әрмән ғаиләһендә тыуған.
Бик иртә яҙа һәм, иң мөһиме, баҫыла башлай: 1925 йылда яҙмалары «Ленинские внучата» гәзитендә сыға. 1932 йылда, 18 йәше тулғас, профессиональ журналистика менән шөғөлләнә, «Большевистская смена», «Молот», «Красный кавалерист», «Красная звезда» гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек итә, ә инде киләһе йыл «За индустриализацию» үҙәк гәзитенең штатына Аҙау-Ҡара диңгеҙ крайы буйынса корреспондент булып алына.
1936 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, унан һуң матбуғатта хеҙмәтен дауам итә.
Һуғыштан һуң Одесса хәрби округының «Защитник родины» гәзитендә өлкән әҙәби хеҙмәткәр була.
1947 йылда Гукас Мадояндың ҡаһарман батальоны тураһында «Шесть дней» хикәйәһе сыға, ул артабан бик билдәле була һәм күп тапҡыр яңынан баҫтырыла. Һуңынан уның күбеһенсә очерктарҙан торған «Автомат Юры Тарасова», «Господствующая высота», «Легенда о золотом коне», «Придонская быль», «Сын солдата», «Племя отважных», «Штурм ледяного вала», «На донской земле», «Атоммаш зовет», «Молодость наша опаленная» китаптары сыға.
1958 йылда Андриасовты СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
1984 йылдың 25 апрелендә Дондағы Ростовта вафат була.
Уечка
Уечка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печуга №3272 йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бетүлән
Бетүлән  — һаҫығүлән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Ошо көндәргә хатле ул сираждар ғаиләһенә индерелгән. 600 төрҙө эсенә ала.
Таралышы
Яҡынса 600 төрө бар, Төньяҡ ярымшарҙа, бер нисә төрө Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда 10 төрө үҫә. Дымлы болонда, урман ситендә, тау тундраһында, таш ишелмәләре араһында, һирәкләп татырлыҡта һәм һаҙлыҡта үҫә. Башлыса Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында, урал бетүләне, һаҙ бетүләне башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.
Ботаник яҙма
Күп, һирәкләп ике йыллыҡ (һаҙ бетүләне) үлән, паразитизмға һәләтле. Һабағы төҙ йәки күтәрелеүсе, тармаҡлы, һирәкләп ябай, 10—100 см тиклем бейеклектә. Япрағы ланцет йәки оҙонса ланцет формаһында, ишһеҙ теленмә, һирәгерәк бөтөн, һаплы, сиратлы, ҡайһы ваҡыт суҡлы теҙелешле. Сәскәһе эре, дөрөҫ төҙөлөшлө түгел, көпшә йәки ҡыңғырау формаһындағы, 5 тешле, һирәкләп ике айырсалы каса япраҡлы. Тажы аҡ, һары, ҡуйы ҡыҙыл йәки алһыу шәмәхә төҫөндә, ике иренле, оҙон көпшәле, торҡа һымаҡ өҫкө иренле һәм 3 ҡалаҡса аҫҡы иренле. Сәскәлеге тумалаҡ, тәлгәш, башаҡ һымаҡ. Май—август айҙарында сәскә ата. Емеше – ҡумта, июль—сентбрҙә өлгөрә.
Составы
Составында алкалоидтар, иридоидтар, сапониндар, флавоноидтар булған таҡыялы бетүләне, урал бетүләне, һаҙ бетүләне һ.б халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Бейек бетүләне һәм реликт Эдербетүләне Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл Китабына индерелгән.
Сөнәғәт
Сөнәғәт (Сөнәғәтулла) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сөнәғәт (Сөнәғәтулла) — «оҫталыҡ», «һөнәрлелек», «һөнәрмән» тигән мәғәнәле мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Сөнәғәт Карам Әхмәтов (14 сентябрь 1905 йыл — 28 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ВКП(б) ағзаһы, политрук.
Сөнәғәт Ғата улы Ноғоманов (1921 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы (башҡа сығанаҡта 275-се кавалерия полкындағы химик взводы) взводы яугиры.
Фамилияларҙа
Сөнәғәтуллин Йәүҙәт Оморҙаҡ улы (Исеменең башҡа варианттары — Жәүҙәт; атаһының исеменең башҡа варианттары — Ғүмерҙаҡ улы (12 июнь 1924 йыл — 29 сентябрь 2007 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкының штаб начальнигы элемтәсеһе, рядовой. Советтар Союзы Геройы (1944).
Сөнәғәтуллина Зилә Даян ҡыҙы (30 июль 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог, профессор, Н. Г. Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһының вокал сәнғәте кафедраһы мөдире.
Сөнәғәтуллин Закир Ғибәҙулла улы (Сунагатуллин Закир Гибадуллич 1909 йыл — 6 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы
Абдулкаримова Наилә Йосоп ҡыҙы (29.12.1929, Ҡаҙағстан АССРның Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылы) — педагог, тәржемәсе, журналист, йәмәғәт эшлеклеһе.
Биографияһы
Наилә Абдулкаримова 1929 йылдың 29 декабрендә Ҡаҙағстан АССР-ҙың Семипалатинск өлкәһе Зөбәйер ауылында тыуа.
Семипалатинск ҡалаһында татар мәктәбенең 4 синыфын (1941 йылда ябыла), Семипалатинск финанс-иҡтисад техникумын, уҡытыусылар һәм педагогия институттарын тамамлай. 1950-80 йылдарҙа Белокаменскиза уҡытыусы булып эшләй.
Семипалатинск өлкәһе, Семипалатинск районы Яңы-Покровское мәктәбендә, медицина, һөнәри техник училищеларҙа һәм Семипалатинск мәктәптәрендә эшләй. 1989 йылда ире М. Абдулкәримов мелән Семипалатинск татар өлкә йәмәғәт ойошмаһы үҙәген ойоштора. 1991 йылда Семипалатинск ҡалаһында уның редакцияһы аҫтында «Галиябану» татар газетаһы (Семипалатиск өлкә газетаһының битле ҡушымтаһы) баҫтыра.
Наилә Абдулкаримова портреттар, натюрморттар, пейзаждар, картиналар, туҡыма аппликациялары авторы. Уның картиналарының шәхси күргәҙмәләре Абай исемендәге музейҙа Достоевский исемендәге театрҙың күргәҙмәләр залында, Үҙәк китапханала һәм Семипалатинскиҙың Тимеръюлсылары мәҙәниәт йортонда ойошторолған. Миҙалдар менән бүләкләнә.
Баллы шарлауыҡтар
Баллы шарлауыҡтар (Медовые водопады, Бал чучхурла) — Рәсәй Федерацияһының Ҡарасай-Черкес Республикаһы Аликоновка һәм Кесе Ҡарасай районындағы Кәзәбаш (Эчки-Баш) йылғаларындағы шарлауыҡтар төркөмө. Шулай уҡ тәбиғи-рекреацион объект һәм турбаза ла тип атала.
Географияһы
Яҡын арауыҡтағы торама пункт - Коммунстрой. Район үҙәге Өскәкәнгә (Учкьакьан, Учкекен, Ючкёкен , Учкекен ) тиклем — 10 саҡрым, Кисловодск ҡалаһына тиклем — 20 саҡрым ара. Өскәкән башҡорт теленә өс ҡыуаҡ тип тәржемә ителә.
Тасуирламаһы
Баллы шарлауыҡтар төркөмөн 5 шарлауыҡ барлыҡҡа килтерә, шуларҙың өсәүһе (Жемчужный, Скрытый һәм Шумный, йәки Шайтан тирмәне) Аликоновка йылғаһында, улар Төньяҡ Кавказдың Ҡаялы (Скалистый) һыртын киҫеп сығып, тәрән каньон хасил итеп аға, ә тағы ла икәүһе (Оло һәм Кесе Баллы) — Кәзәбаш йылғаһында. Иң бейектән ағып төшкәне — Оло Баллы шарлауыҡ (18 м), ә иң ҡеүәтлеһе — Ынйы (Жемчужный) тип аталғаны.
Тәбиғи төбәк рекреацион объекты, Бал шарлауыҡтары сығанағы Аликоновка - Ҡарасай-Черкес һәм Ставрополь крайындағы йылға. Подкумок йылғаның уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо - 26 саҡрым, һыу йыйыу майҙаны - 118 км2. Йылға үҙәне тар, Ҡаялы тауҙарының Төньяҡ битләүен тәрән, V рәүешле итеп киҫеп үтә, диңгеҙ кимәленән 2000 метр самаһы бейеклектә ята. 2008 йылда һыу сифатын "уртаса бысранған" тип, III класҡа индереп баһалағандар. Тәбиғәт-рекреацион комплекс биләмәһендә турбаза, ресторан, «Ҡарасай йорт хужалығы» этнография музейы урынлашҡан. Бында йыш ҡына Кисловодскиҙан һәм Кавказ Минераль Һыуҙары төбәгенең башҡа ҡалаларынан килгән туристарҙы экскурсияға йөрөтәләр.
Этимологияһы
Шарлауыҡтарҙың исеме боронғо замандарҙа шарлауыҡтар ярындағы ҡаяларҙа ҡырағай бал ҡорттары оялаған тигән легендаларҙан алынған. Яр буйындағы күпләп үрсегән бал ҡорттары оялары ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡалып, имештер, ағымға бал эләгә һәм шәрбәт тәм бирә торған булған.
Икенсе бер фараз буйынса, атама яр буйҙарындағы туғайҙарҙа күпләп үҫкән "баллы" тигән үлән атамаһынан килеп сыҡҡан
Шухта
Шухта — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лая йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Венерн
Ве́нерн (Vänern) — Швециялағы күл. Майҙаны буйынса Европала (Ладога һәм Онега күлдәренән ҡала килә) өсөнсө урынды биләй.
География
Скандинавия ярымутрауында, Швецияның көньяҡ өлөшөндә, Вестра-Гёталанд һәм Вермланд лендары (провинциялары) араһында урынлашҡан.
Майҙаны — 5650 км², күләме — 153 км³, оҙонлоғо — яҡынса 140 км, максималь киңлеге — яҡынса 80 км, уртаса тәрәнлеге — 27 м, иң ҙур тәрәнлеге — 106 м, диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 44 м. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — яҡынса 46,8 мең км². Венерн күлендә декабрҙән апрелгә тиклем тотороҡһоҙ боҙ менән ҡаплана.
Венерн һуңғы боҙланыу осоронда (яҡынса 10 мең йыл элек) барлыҡҡа килгән грабенды биләй. Яр буйҙары башлыса уйһыулы, яр һыҙығы сағыштырмаса бик ныҡ йырғыланған. Һыу кимәленең тирбәлеүе ҙур түгел.
Күлдәге иң ҙур утрауҙар — Турсё (62 км²), Колландсё (57 км²) һәм Хаммарё (47 км²). Шулай уҡ күлдә бихисап бәләкәй утрауҙар урынлашҡан. Күлдең үҙәк өлөшөндәге Юрё архипелагы эргә-тирәләге акватория менән бергә милли парк булып тора.
Күлгә 30-ҙан ашыу йылға ҡоя, улар араһында иң ҙурыһы — Кларэльвен. Венерн күленән Гёта-Эльв йылғаһы сыға, ул Каттегат боғаҙына ҡоя. Күл аша Гёта каналы үтә, был һыу юлы Балтик диңгеҙен Төньяҡ диңгеҙ менән тоташтыра. Күл буйындағы иң ҙур порттар — Карлстад, Кристинехамн, Мариестад, Лидчёпинг һәм Венерсборг.
Күлдә балыҡ тотоу үҫешкән. Күл буйҙарында аҡсарлаҡтарҙы, сарлаҡтарҙы һәм гагараларҙы осратырға мөмкин
Адегой
Адегой — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абин йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Варнавинск гидроузеле һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солдатка (Кумзас ҡушылдығы)
Солдатка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кумзас йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рут Клюгер
Рут Клюгер (Ruth Klüger; 30 октябрь 1931, Вена — 6 октябрь 2020, Ирвайн, Калифорния) — тел ғилеме өлкәһендә Австрия һәм Америка ғалимы. Профессор,  Холокостты кисергән фән докторы. Бигерәк тә Өсөнсө Рейхта үҙенең бала сағы тураһында «weiter leben: Eine Jugend» әҙәби бестселлер авторы булараҡ билдәле, ул  1992 йылда баҫылып сыға.
Биографияһы
Рут Клюгер 1931 йылдың 30 октябрендә Венала  тыуған.
1938 йылдың мартында гитлер ғәскәрҙәре Венаға инә. Австрияның Өсөнсө Рейхҡа ҡушылыуы алты йәшлек Рут Клюгерға тормошона  кире  йоғонто яһай: ҡыҙ даими мәктәпте алмаштырырға мәжбүр була һәм дошманлыҡ һәм антисемит мөхиттә үҫә. Йәһүд сығышлы атаһы, гинеколог, лицензияһын юғалта һәм артабан законһыҙ аборттар яһағаны өсөн төрмәгә эләгә.
Аншлюстан һуң Рут әсәһе менән бергә Терезиенштадт концлагерына ебәрелә. Уға 11 йәш булғанда, уның атаһы сит илгә ҡасырға маташа, ләкин ҡулға алына һәм үлтерелә. Бер йылдан һуң ҡыҙҙы Освенцимға, һуңынан Гросс-Розенға күсерәләр. Икенсе донъя һуғышынан һуң 1945 йылдарҙа ул  Баварияның  Штраубинг ҡаласығында урынлаша, һуңынан Регенсбургтың Юғары мәктәбендә тарих һәм философияны өйрәнә башлай.
Һуңғы йылдарҙа Ирвайн һәм Геттингенда йәшәй. 2020 йылдың 7 октябрендә Ирвайнда үҙ йортонда вафат була.
Уның «Әлегә тиклем тере» (Alive Still)   хәтирәләре  башлыса концлагерҙарҙа үткәргән ваҡытҡа арналған, һәм Холокост тирәһендә ойошторолған музей мәҙәниәтенә тәнҡит менән һуғарылған.
Библиография
Баҫмалары:
Рут Клюгер шулай уҡ Рут Энгрэсс псевдонимы аҫтында баҫыла.
Премиялары
Клюгер күп премиялар алған, улар араһында:
Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университеты
Абылай хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университеты (Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университеті (ҚазХҚжӘТУ) — Ҡаҙағстандың юғары уҡыу йорто. Сит телдәр һәм халыҡ-ара профилле белгестәрҙе профессиональ әҙерләй.
Тарихы
Ҡаҙаҡ дәүләт уҡытыусылар сит ил телдәре институты СССР хөкүмәтенең 1940 йылдың 16 сентябрендәге 1696-сы Ҡарары буйынса ойошторола. 1941 йылдың йәйендә, институттҡа уҡытыусылар йыялар, тәүге уҡыу йылына студенттарҙы ҡабул итергә әҙерлек башлана. .
1941 йылдың аҙағында институттың беренсе уставы раҫлана, һәм уға ярашлы, Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ мәғарифы комиссариаты раҫлаған үҙ аллы уҡытыу-ғилми учреждениеһы була. Институт өс факультеттан (инглиз, немец, француз телдәре) тора. Уларҙың декандары был факультеттың әйҙәүсе дисциплиналары профессорҙары йә доценттары араһынан һайланған һәм Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ мәғарифы комиссариаты тарафынан раҫланған.
1944 йылдың апреленән институт Ҡаҙаҡ сит ил телдәре педагогия институты атамаһын ала.
1983 йылда институттың 3 факультетында (инглиз, немец, француз телдәре) 4,5 мең студент уҡыған, 30 кафедрала 412 уҡытыусы эшләгән, улар араһында 7 фән докторы һәм профессор, 112 доцент һәм фән кандидаты .булған.
Факультеттары
2015 йылға ҡарата уҡытыу алты факультетта алып барыла :
Ректорҙары
Төрлө дәүерҙә юғары уҡыу йортоноң ректоры булып эшләне:
—
Университеттың тарихи корпусы
Ҡаҙаҡ сит ил телдәре институты бинаһы 1940 йылда архитекторҙар Г. Вознюк һәм Ю.М. Кудрявцев проекты буйынса төҙөлгән. Ул Толе би урамы, 84-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Унда уҡыу аудиториялары һәм тамаша залы бар.
Муратбаев урамы адресы буйынса яңы корпус төҙөлгәндән һуң, университеттың 200 ректораты һәм ҡайһы бер подразделениелары унда күсерелгән. Шулай итеп, тарихи бина уҡыу йортоноң ғәҙәти корпусына әүерелгән.
Әлеге ваҡытта бина булған корпустар №2 хан исемендәге Ҡаҙаҡ халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм донъя телдәре университеты Абылать, факультетының инглиз телен өйрәнеү буйынса урынлашҡан.
Архитектура
Университет бинаһы классик архитектураның эшкәртелгән формаларында төҙөлгән. Ул бина планы киңлек йүнәлешендә һуҙылған өс ҡатлы, ассиметрик, «Т»-рәүешле, ике сығып торған ризалит менән  ҡапланған фланкирланған фасадтан тора. Үҙәк инеү урыны мөйөш ризалитта урынлашҡан һәм классик архитектура декор элементтары менән айырылып тора акцентировать. Бейек аттиктың яҫылығы күп профилле кәштәләргә таянған өс рельефлы ярым циркулле дуғаланып торған япма арка менән биҙәлгән. Арка арауығы эстән совет геральдикаһы элементтары төшөрөлгән медальондар менән биҙәлгән. Бинаның өҫкө яғы ҡатмарлы профилле кәрниз менән .тамамлана. Бинаның стеналары кирбестән, штукатурланған, аҡланған һәм алһыу төҫкә буятылған. Бинаны планлаштырыу структураһы коридор тибында.
Һылтанмалар
Университет сайты
Красильников Дмитрий Георгиевич
Красильников Дмитрий Георгиевич (5 май 1970 йыл, Көңгөр, Пермь өлкәһе) — Рәсәй политологы,  йәмәғәт эшмәкәре, сәйәси фәндәр докторы, профессор Пермь дәүләт университеты ректоры (2020 йылдан), 2011 йылдан 2018 йылға тиклем  —  стратегик үҫеш,  иҡтисад һәм хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса проректор,  2018 йылда — дөйөм һорауҙар буйынса проректор , Пермь дәүләт университетының дәүләт  һәм муниципаль идара итеү кафедраһы мөдире  (2013—2020),  Пермь крайы Йәмәғәт палатаһы рәйесе (2014). Хәҙреге Рәсәйҙә федераль һәм региональ кимәлдә административ реформа йүнәлештәрен, күсемле сәйәси процесстарҙы тикшеренеүсе.
Биографияһы
Дмитрий Георгиевич Красильников 1993 йылда Пермь дәүләт университетының тарих факультетын «тарих» һөнәре буйынса тамамлай.
1993—1994 йылдарҙа — стажер-тикшеренеүсе, 1994—1997 йылдарҙа — Пермь университетының дөйөм ватан тарихы кафедраһы аспиранты. М.Г.Суслов уҡыусыһы.
1997—1999 йыл — ассистент, 1998—2001 йылдарҙа — дөйөм ватан тарихы кафедраһы  һәм сәйәси фәндәр кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 2001—2002 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын биләй. 2002 йылдан алып 2003 йылға тиклем — Пермь университетының сәйәси фәндәр кафедраһы доценты.
2002 йылда «Межсистемные политические ситуации в России в XX веке» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Шул уҡ йылда уға  доцент ғалим исеме бирелә.
2003—2010 йылдарҙа — Пермь университетының сәйәси фәндәр кафедраһы профессоры. Пермь дәүләт университетының өҙлөкһөҙ белем биреү төбәк институты директоры (2004—2013), 2006—2011 йылдарҙа — дәүләт идараһы Кесе академияһының ғилми етәксеһе.
2011 йылдың 2 ноябрендә стратегик үҫеш, хоҡуҡи мәсьәләләр һәм иҡтисад буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә. Ошо уҡ йылда «Рәсәй Федерацияһы Президенты патронажы аҫтындағы идарасы кадрҙар резервы кешеләре исемлегенә индерелә» («президенттың меңе»).
2012—2013 йылдарҙа «Белем биреүҙең яңы лидерҙары» программаһы буйынса Мәскәү «Сколково» идара итеү мәктәбендә уҡый, шулай уҡ Бөйөк Британия, Испания, АҠШ-та стажировка үтә. 2014 йылдың июлендә ойоштороу комитеты ағзаһы булараҡ V Пермь ғалим-юристар конгресында ҡатнаша.
2015 йылда профессор дәрәжәһе бирелә. Пермь крайы губернаторы В.Ф.Басаргиндың хакимиәте етәксеһе вазифаһына кандидат булараҡ ҡарала.
2020 йылдан — Пермь дәүләт университетының (ПДУ) ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы, 2021 йылдың майынан — ПДУ ректоры.
2022 йылда Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеүен хуплап, ректорҙар союзы  мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.
Ҡатыны — Ирина Васильевна, эшҡыуар, педагогия фәндәре кандидаты. Ҡыҙы: Дарья (1995) һәм Софья (2000).
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Төрлө ваҡыттарҙа Пермь крайының мәҙәниәт һәм киң  коммуникациялар министрлығы ҡарамағындағы йәштәр сәйәсәте советы (2009 йылдан башлап), Пермь крайының Мәғариф өлкәһендә күҙәтеү һәм контроль буйынса дәүләт инспекцияһы ҡарамағындағы эксперт советы (2010 елдан башлап), Пермь крайы губернаторы ҡарамағындағы  Мәғариф советы (2013 елдан башлап) составына инә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Д. Г. Красильниковтың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе — сәйәси күсеш процестарын, хәҙерге Рәсәйҙең сәйәси институттарын өйрәнеү, теоретик концепттарҙың дәүләт идара итеү практикаһына йоғонтоһон анализлау, хәҙерге Рәсәйҙә федераль һәм төбәк кимәлендә административ реформа йүнәлештәрен тикшереү, Рәсәй Федерацияһында региональ идара итеү моделен, территорияларҙың социаль-иҡтисади үҫешен, яңы дәүләт менеджментын өйрәнеү.