cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беларусь Республикаһы Милли фәндәр академияһының үҙәк ботаника баҡсаһы
Тарихы
1932 йылда БССР халыҡ комиссарҙары советы ҡарары буйынса ойошторола. Был тере үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау буйынса илдәге иң ҙур үҙәк, үҫемлектәр интродукцияһы, климатҡа яраҡлаштырыу, физиологияһы, биохимияһы һәм экологияһы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өлкәһендә алдынғы ғилми учреждение. Майҙаны буйынса ла (яҡынса 100 гектар), коллекция составы буйынса ла (10 меңдән ашыу атама, шул иҫәптән ябыҡ грунтта 2,3 мең) Европала иң ҙур ботаник баҡсалар иҫәбенә инә. 1999 йылда Беларусь Республикаһы хөкүмәте ҡарары буйынса баҡсаға милли байлыҡты тәшкил иткән ғилми объект статусы бирелә. Үҙәк ботаника баҡсаһы республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм ландшафт архитектураһы ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән. Әлеге ваҡытта Беларусь Милли фәндәр академияһы үҙәк ботаника баҡсаһы эшмәкәрлеге менән биология фәндәре докторы В. В. Титок етәкселек итә.
2006 йылдың 1 апреленән алып Первомайский районы хакимиәте ҡарары менән Үҙәк ботаника баҡсаһы тәмәке тартыу тыйылған биләмә тип иғлан ителгән.
Камаева Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы
Камаева Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы (1940 йылдың 19 апреле) — уҡытыусы, иҡтисадсы, совет дәүләт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы Хәйретдинова-Камаева 1940 йылдың 19 апрелендә Салауат районы Яңы Сүрәкәй ауылында Хәйретдинов Ғилметдин (1895-1965) менән Баныуҙың ишле ғаиләһендә тыуған. Әсәһе 12 бала тыуҙыра, шуларҙың 6-һы сабый саҡта уҡ төрлө сирҙәрҙән вафат була.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, эшсе синыфын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү маҡсатында, әҙерләү пункттарына һыйыр аҫыраған һәр крәҫтиән хужалығынан 240 л һөт, 40 кг ит, 100 дана йомортҡа тапшырылырға тейеш була. Бер һыйыр ғына тоторға рөхсәт ителгән.
Ауыр йылдар була, өлкәндәр менән балалар ҙа ҙур һынау үтә. "Акрам ағайым Дыуан районындағы Ярославка ауылында механизаторға уҡыны. Унан йәйәү өс көнләп ҡайта торғайны. Шунан тағы бер ҡыҙғаныс ваҡиға иҫтә ҡалған: Шаһиҙә менән Фәймә апайым ҡыш көнө урманға утынға бара. Уларҙы урман ҡарауылсыһы тотоп ала ла, утындарын тартып алып, саналарын балта менән сапҡылай. Үкереп илап ҡайтып йығылдылар" тип һөйләй Рәфиҙә апай.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
1962 йылда Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы Дүшәмбикә егете Камаев Фильсон Ғаяз улына кейәүгә сыға. 1962 йылда тормош иптәшен Иҫке Мөхәмәт ауылындағы «Йондоҙ» колхозы рәйесе итеп тәғәйенләйҙәр. Рәфиҙә Ғилметдин ҡыҙы Иҫке Мөхәмәт мәктәбендә математика уҡыта.
1966 йылда Мәскәү фиананс-иҡтисад институтын тик «5» билдәләренә тамамлап, иҡтисадсы һөнәренә эйә була.
1965 йылдан Дыуан районы башҡарма комитетының райплан бүлегенә иҡтисадсы итеп саҡыралар, ә инде 1966 йылдан райплан бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләнә. Идара органдарында 30 йыл эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1999 йылда Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Мәсәғүт ауылында «Әл — Ислам» исемле мосолмандар йәмғиәте ойошмаһында теркәлгән.
Ғаиләһе
Ҡыҙҙары Гүзәл Өфө сәнғәт училищеһының фортепиано бүлеген тамамлай. Һамар сәнғәт институтының музыка факультетын тамамлай. Мәсәғүт музыка мәктәбендә эшләй. РФ мәктәптәренең почётлы хеҙмәткәре исеменә лайыҡ.
Ҡыҙҙары Индира Мәскәү инженер-төҙөлөш институтының иҡтисад факультетын тамамлай. Мәскәүҙә йәшәй, иҡтисадсы.
Улдары Марат Камаев 1971 йылғы. Екатеринбург ҡалаһында юғары белем ала. Өфөлә йәшәй.
Ҡыҙыл машина
«Ҡыҙыл машина» — шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһының ҡушаматы
Тәүге тапҡыр «Ҡыҙыл машина» тураһында 1970-се йылдарҙа, ике «хоккей» континентында СССР йыйылма командаһы уңышлы сығыш яһағас, һөйләй башлайҙар. Был һүҙҙәр америка матбуғатында барлыҡҡа килә, был СССР йыйылма командаһы уйынсылары араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра: береһенә лә уларҙы роботтар менән сағыштырыу оҡшамай.
СССР йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» ҡушаматы тәүге тапҡыр Канаданың «Toronto Daily Star» гәзитенең 1971 йылдың 23 мартындағы һанында баҫма рәүешендә ҡулланылған булырға тейеш.
1980 йылда олимпия алды турнирында еңелеүгә аңлатма биреп, АҠШ капитаны Майк Эрузионе былай ти: «Улар роботтар кеүек ине. Гол индергәндә, хатта йылмайманылар ҙа. Мин уларҙың йылмайғанын бер ҡасан да күрмәнем һымаҡ тойолдо».
Команданың башҡа уйынсылары совет йыйылма командаһының оҫталығына һоҡланыуын билдәләй.
Хәҙерге заман ҡулланылышы
Һуңғы ваҡытта Рәсәйҙә хоккей буйынса Рәсәй йыйылма командаһына ҡарата «Ҡыҙыл машина» фразаһы йышыраҡ ҡулланыла, атап әйткәндә, 1993 йылда Германияла, 2008 йылда Канадала, 2009 йылда Швейцарияла, 2012 йылда Финляндияла , 2014 йылда Белоруссияла һәм 2018 йылда Пхёнчханда Олимпия уйындарында еңеү яулаған чемпиондар йыйылма командаһы.
Рәсүлев Талха Ғайса улы
Талха Ғайса улы Рәсүлев — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
Биографияһы
Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Туңғатар улусының (хәҙерге Башҡортостандың Учалы районының) Әүәз (Шәрип) ауылында тыуған булһа кәрәк. Атаһы Ғайса Фәтҡулла улы Рәсүлев — арҙаҡлы шәхес, «Илсе Ғайса» йырының авторы. Ахун дәрәжәһендә 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнаша. 3-сө Манжур армияһы штабында мулла булып хеҙмәт итә. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордены менән бүләкләнә. Талха Рәсүлев ике туған ағаһы — башҡорттоң арҙаҡлы ишаны Зәйнулла Рәсүлевтың Троицкиҙағы «Рәсүлиә» мәҙрәсәһендә белем ала. Беренсе донъя һуғышына алынып, герман фронтында йөрөп ҡайта. 1917 йылда Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла. Талха Рәсүлевтың исеме Зәки Вәлидиҙең «Хәтирәләр»ендә йыш телгә алына.
1918 йылдың апрелендә Ырымбур төрмәһенән, большевиктар ҡулынан ҡотолғас, З. Вәлиди Тамъян-Ҡатай кантонына килә. Бында уны Талха Рәсүлев оҙатып йөрөй.
''«Ҡайнағам буласаҡ Талха Рәсүлев менән, Силәбе һәм Ялан (хәҙерге Ҡурған башҡорттары — А. Я.) аша Кустанай ҡалаһына барыу өсөн, уның улусы Туңғатарға киттек. Түләк ауылында алтын йыйыу руднигы хужаһы Ғәҙелшаһ исемле бер менәүәр затҡа һуғылдыҡ… Түләк һәм Талханың ауылы Туңғатарҙа бер-ике көн торҙоҡ… Яҡшы аттар килтереп, ауылының көнбайышында алыҫтағы Уйташ тауҙарындағы йәйләүҙәренә киттек. Көн йылынған, ат ярыштырып барып еттек. Көн, ысынлап та ҡапыл йылынды. Иртә яҙ булыуға ҡарамаҫтан, ауыл янындағы бәләкәй күлдә талха, уның ҡустылары менән бер нисә тапҡыр һыу индек. Уңдан да, һулдан да ҡыҙыл рус ҡарауылдарының йөрөүө хаҡында ишетәбеҙ. әммә милләтебҙ берҙәм һәм тоғро булғанлыҡтан, үҙебеҙҙе тамам хәүефһеҙ хис иттек һәм һис бер ниндәй ҡурҡыныс булмаған кеүек ирекле тойоп, ат ярыштырып бара бирҙек. Бер көндән һуң, Талха менән хушлашып, Ялан кантонына Муса Кәлимулла Хәҙис улының йортона табан юлға сыҡтым»'', — тип яҙа Вәлиди хәтирәләрендә. Был осорҙа Талха Рәсүлев Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәше, ныҡлы терәгенә әүерелә. Вәлиди Т. Рәсүлевҡа үтә лә яуаплы бурыс менән Алыҫ Көнсығышҡа ебәрмәксе була. «''Талхаға ҡағыҙҙарҙы, алтын һәм ҡағыҙ аҡсаларҙы биреп, шул уҡ көндәме, иртәгеһенәме Чумляк станцияһына оҙаттыҡ. әгәр Владивостоктағы Япония консуллығында һөйләшеү һөҙөмтә бирмәһә, Японияға сығып, уларҙың булышлығында Көнсығыш Рәсәй мосолмандарының фажиғәле хәлен донъяға белдереү бурысын йөкмәттек''», - тип яҙа Зәки Вәлиди.
Талха Рәсүлев Силәбе ҡалаһында Чехословак корпусы большевиктарға ҡаршы баш күтәргәнен ишетеп, кире әйләнеп ҡайта. «''Партизан отрядтарыбыҙға таянып милли ғәскәр ҡорһаҡ, большевиктарҙы мәмләкәтебеҙҙән ҡыуып сығарырға мөмкин буласаҡ, тигән фекергә килдек. Ошо фекергә инанғанлыҡтан, был көн беҙҙең өсөн шатлыҡлы булды, кисен байрам иттек. Тағандарҙың (был мәлдә Ғәлимйән Тағандың тыуған ауылы Тәңреғолда була улар — А. Я.) бер маһир ҡурайсыһы бар икән, шуны саҡырҙылар. Ҡымыҙ ҙа, әсе бал да бар ине. Башҡорт бейеүҙәренә маһир Талха, Муса Кәлим, Ғәлимйән Таған бер-бер артлы төшөп бейенеләр. Мин дә уларҙан ҡалышманым. Иртәгеһенә Силәбегә киттем''», — ти Вәлиди.
1918 йылдың июнь башында Силәбе ҡалаһында Башҡорт хөкүмәте яңынан тергеҙелә. Башҡорт эшмәкәрҙәре Чехословактар ярҙамында башҡорт ғәскәрҙәрен ойоштороу эшенә тотона. Оҙаҡламай Башҡорт армияһын ойоштороу буйынса идара органы — Башҡорт хәрби шураһы булдырыла. Талха Рәсүлев хәрби шураның ағзаһы итеп һайлана. 1918 йылдың июнь-июль айҙарында ул Башҡорт хәрби шураһы рәйесе Вәлидиҙең махсус йомоштарын үтәүсе вазифаһын башҡара. Июль аҙағында тыуған яғына ҡайтып Тамъян-Ҡатай кантонының эшен яйға һалыу менән мәшғүл була. Тәүәккәл ир-уҙаманы Т. Рәсүлевты Тамъян-Ҡатай кантоны етәксеһе — башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлайҙар. Кантондың етәкселек органы — үҙәге Верхнеурал ҡалаһында урынлаша. 1918 йылдың 5 октябрендә Ырымбурға Башҡорт хөкүмәтенә ебәргән донесениеһында Т. Рәсүлев былай тип хәбәр итә:
«''…кантональная управа имеет честь донести: 1. Кантональная управа, после изгнания большевиков, приступила к отправлению своих функций на выборных началах с 1 августа сего года в составе следующих лиц: председателя Талхи Расулева (он же начальник кантона) — гражданина дер. Авязовой Тунгатаровской волости и членов: Мусы Шамситдинова, Хайбуллы Казаккулова — деревни Казаккуловой Кубеляк-Телевской волости и Исмагила Султанова — дер. Кутуевой той же волости. 2. Организованы при управе следующие отделы: а) народного образования — заведующий Усман Ниязгулов; б) медицинский — заведующий врач Кусямышев; в) милиции — начальник отдела Мужагитдин Габдулмаликович Маликов; г) распорядительный; д) оценочно-окладный; бухгалтерский и ж) статистический. По мере надобности будут организованы и последующие отделы»''
1918 йылдың октябрендә Тамъян-Ҡатай кантонының башҡармаһы Ҡаҙаҡҡол ауылына күсә. Ноябрь айында власҡа Колчак килеү менән аҡтар менән Башҡорт хөкүмәтенең мөнәсәбәттәре ҡырҡыулаша. Колчак Башҡорт хөкүмәте, кантондарҙағы ғәскәри начальниктарҙы бөтөрөргә, башҡорт ғәскәрҙәрен туранан-тура Дутовҡа буйһондорорға тигән фарман бирә. Башҡорт етәкселеге Колчактың бойороғон үтәргә ашыҡмай. Аҡтарҙан өмөтөн өҙгән милли-хәрәкәт лидерҙары Советтар менән һөйләшеүҙәр башлай. Һөҙөмтәлә 1919 йылдың 18 февралендә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыға. Талха Рәсүлев ошо һынылышлы осорҙа, Башҡортостан автономияһы өсөн тарихи ваҡиғаларҙың уртаһында ҡайнай. 1919 йылдың 21 февралендә Темәс ауылында 1-се Бөтә Башҡорт хәрби съезы үтә. Съезд барышында Башҡортостандың ваҡытлы революцион хөкүмәте — Башревком ойошторола. Элекке Башҡорт хөкүмәте үҙенең бөтә вәкәләттәрен яңы идара органына тапшыра. Талха Рәсүлев милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре М. Халиҡов, Я. Салихов, Н. Таһиров, Ғ. Айытбаев һәм Ғ. Мөхәмәтйәровтар менән бергә Башревкомға ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана.
Оҙаҡламай Талха Рәсүлевҡа тағы ла яуаплыраҡ бурыс йөкмәтелә. Ул, Мәскәүгә киткән Абдулла Әҙеһәмовтың урынына, Башҡорт Совет Республикаһының аҙыҡ-түлек буйынса халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Башҡортостан автономияһы өсөн үтә лә ауыр осорҙа, 1919 йылдың февраль-март айҙарында, Т. Рәсүлев аҙыҡ-түлек мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Тиҙҙән Колчак армияһы ҡыҙылдарҙы Башҡортостандан ҡыҫырыҡлай башлай. Темәстә урынлашҡан Башревком тәүҙә Мораҡҡа, Иманғолға күсенергә, артабан Саранск ҡалаһына эвакуацияланырға мәжбүр була.
1919 йылдың авгусында Башревком Башҡортостанға ҡайта. Республиканың урындағы власть органдары эшмәкәрлеге яңынан тергеҙелә башлай. Талха Рәсүлев, тыуған яғына ҡайтып Тамьян-Ҡатай кантонында эшләй. 1920 йылдың май аҙағында Т. Рәсүлев Башсовнархоз Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Әммә бында уға оҙаҡ эшләргә тура килмәй. 16 июнь Башревком ағзалары Үҙәк Совет власының мәкерле милли сәйәсәтенә ҡаршы ризаһыҙлыҡ белдереп, эштән китә. Зәки Вәлиди кәңәше буйынса башҡорт эшмәкәрҙәре Төркөстанға юллана. «Хәтирәләр»ҙән күренеүенсә, Талха Рәсүлев Төркөстанда Зәки Вәлиди янында йөрөй. Әммә уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. журналист-публицист Рәүеф Насиров яҙыуынса, Талха Рәсүлев Төркөстандағы милли хәрәкәт уңышһыҙлыҡҡа осрағас, Алыҫ Көнсығышҡа киткән, аҙаҡ Ҡытайға сыҡҡан.
Ғизетдин (исем)
Ғизетдин — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғизетдин — башҡорттарға ғәрәп теленән килеп ингән исем. Диндең бөйөклөгө тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[2]. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Ирғәлин Ғизетдин Дәүләтғәле улы (1 апрель 1931 йыл) — совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, архивист, журналист, Рәсәй тарихсыһы, «Башҡорт энциклопедияһындағы» энциклопедик мәҡәләләр авторы. КПСС-тың Өфө ҡала комитеты секретары (1982—1985), Башҡортостан республикаһы йәмәғәт берекмәләренең үҙәк дәүләт архивының директоры (1985—1999). Тарих фәндәре кандидаты. «Башкортостан укытыусыһы» журналының баш мөхәррире (1966—1969 йылдар). КПСС ағзаһы, СССР журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы министрҙар кабинеты ҡарамағындағы архив эштәре буйынса идаралығының ғилми советы ағзаһы. Халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Фамилияла
Ғизетдинов Мәхмүт Фәттәх улы (25 май 1927 йыл — 10 июль 2006 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1966—1997 йылдарҙа Братск алюмин заводы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы (1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Ғәзетдинова Илһөйәр Ибраһим ҡыҙы (3 май 1951 йыл) — театр актёры. 1982 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1972 йылдан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1990) һәм Татарстан Республикаһрының халыҡ артисы (1997). Мәжит Ғафури исемендәге премия лауреаты. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
Бактериялар
Бактериялар — 3 млрд cамаһы йыл элек барлыҡҡа килгән боронғо организмдар.
Архейҙар кеүек, улар ҙа прокариоттар булып торалар. Йәғни, күҙәнәктәрендә ядроһы һәм мембраналы органоидтары булмай. Нәҫел материалы (нуклеоид) цитоплазмала ята.
Бактерияләр микроскопик кескенә, ләкин уларҙың тупланмаларын (колонияларын) микроскопһыҙ ҙа күреп була.
Күҙәнәктәренең формаһы һәм үҙенсәлектәре буйенса ысын бактериялар бер нисә төркөмгә бүленә:
Бактериаль күҙәнәк тышсаһында ғәҙәттә төрлө ҡамсылар һәм төктәр күренә. Былар — хәрәкәт органоидтары. Улар ярҙамында бактериялар шыуышып хәрәкәтләнә.
Прокариоттарҙың күҙәнәк стенкаһы бик үҙенсәлекле төҙөлгән. Уның составында эукариоттарҙа, йәғни күҙәнәктәрендә формалашҡан ядроһы булған организмдарда (мәҫәлән, үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа) осрамай торған ҡушылмалар була.
Ғәҙәттә улар шаҡтай ныҡ. Уның нигеҙен целлюлозаға, йәки клетчаткаға яҡын матдә — муреин тәшкил итә. (Клетчатка — үҫемлек күҙәнәге стенкаһын төзөүсе ҡатмарлы углевод).
Күп бактерияларҙең күҙәнәк тышсаһы лайла менән ҡапланған. Цитоплазма үҙен күҙәнәк стенкаһынан айырып тороусы мембрана менән сикләнгән.
Цитоплазмала мембрана менән сикләнгән органоидтар (митохондриялар, пластидлар һ. б.) бөтөнләй юҡ. Уларҙың функцияһын тышҡы цитоплазматик мембрана сығынтылары үтәй.
Акһым синтезы эукариоттарҙыҡынанан күпкә кесерәк рибосомаларҙа бара. Тереклек эшсәнлеген тәьмин итеүсе барлыҡ ферменттар цитоплазмаға таралған йәки цитоплазматик мембрананың эске өслөгенә береккән.
Өйрәнеү тарихы
Оптик микроскоп аша тәүләп бактерияларҙы Голландия натуралисы Антони ван Левенгук күрә һәм был турала яҙып ҡалдыра. Үҙе күргән микроскопик йән эйәләрен ул анималькуль» тиа атай.
«Бактерии» термины 1828 йылда Христиан Эренберг тарафынан тәҡдим ителә.
1850-се йылдарҙа Луи Пастер бактерияларҙың физиологияһын һәм метаболизмын өйрәнә, уларҙың ауырыу тыуҙырыу үҙенсәлеген аса.
Артабан Роберт Кох хеҙмәттәре микробиология фәненә ҙур өлөш керетә. Ул туберкулёзды (Кох таҡсалары) ауырыуын тыуҙырыусы бактерияларҙы өйрәнә.
1905 йылда туберкулёзды өйрәнгән өсөн Роберт Кох Нобель премияһына лайыҡ була.
Дөйөм микробиология нигеҙҙәре һәм тәбиғәттә бактериялар роле Бейеринк Мартинус Виллем һәм Виноградский Сергей Николаевич хеҙмәттәрендә сағыла.
Бактерия күҙәнәген өйрәнеү 1930 йылда электрон микроскоп уйлап тапҡас башлана.
1937 йылда Э. Чаттон күҙәнәк төҙөлөшө буйынса организмдарҙы прокариот һәм эукариоттарға бүлергә тәҡдим итә.
1961 йылда Стейниер һәм Ван Ниль был бүленеште тулыһынса рәсмиләштерә. Молекуляр биология үҫеше 1977 йылда бактериялар һәм архейҙар араһында ҙур айырма булыуын аса.
Бүленеү һәм үрсеү
Ғәҙәттә прокариоттар икегә бүленеп үрсей. Башта күҙәнәк оҙоная. Уртанан әкренләп арҡыры бүлге яһала. Һуңынан бала күҙәнәктәр айырылып китә йәки үҙенсәлекле төркөмдәр — сылбыр, пакет һ. б. хасил итеп бәйләнгән хәлдә ҡала (бактерияларҙа).
Уңайһыҙ шарттарҙа күп бактериялар споралар хасил итә: нәҫелсәнлек материалын йөрөтөүсе цитоплазманың бер өлөшө айырыла һәм күп ҡатлаулы ҡалын капсула менән ҡаплана. Күҙәнәк «кипкән» кеүек була — матдәләр алмашыныу процестары туҡтала.
Бактерияларҙың споралары бик тотороҡло; кипкән хәлдә улар тереклек һәләтен оҙаҡ йыллар буйына һаклай. Антибиотиктар менән актив дауаланыуға ла ҡарамаҫтан, ауырыу кеше организмында иҫән ҡала ала.
Споралар ел һәм башҡа юлдар менән тарала. Уңайлы шарттарға эләгеп, спора әүҙем бактериаль күҙәнәккә әүерелә.
Туҡланыу
Туҡланыу — тере организмдарҙың үҙ тәндәрен туҡлыҡлы матдәләр һәм энергия менән тәьмин итеү ысулы.
Туҡланыу ысулы буйынса бактерияларҙың төркөмдәре
Күпселек бактериялар — гетеротрофтар (грекса «гетеро» — төрлө һәм «трофос» — туҡландырам), йәғни улар әҙер органик матдәләр менән туҡланалар (сапротрофтар) йәки башка организмдарҙа, шул иҫәптән кешелә лә, паразитлыҡ (паразиттар, йәғни, ауырыу тыуҙырыусылар) итәләр.
Күҙәнәктәре күперсектәр менән тоташҡан ҡайһы бер колониаль бактериялар үҙенә бер төрлө епле структуралар барлыҡҡа китерә. Бындай колониялар, хәрәкәтләнеп, вак тере организмнарны (бактерияләрне, иң түбән төзөлөшлөләрҙе һ. б.) эләктерәләр. Уларҙы уратып алып тарҡаталар..
Автотроф (грекча «авто»—үзем һәм «трофос»— туҡландырам) бактериялар күп түгел. Уларҙың бер өлөшө, хемосинтезға һәләтле булып, үҙ тәнен төҙөү өсөн кәрәкле энергияны органик булмаған матдәләрҙең окисланыу реакцияларынан алалар (хемосинтетиктар).
Ҡайһы үҙ тәнен төҙөү өсөн кәрәкле энергияны фотосинтез юлы менән алалар. Был төркөм фотосинетиктар тип атала.
Кислородҡа ҡарата мөнәсәбәте буйынса, бактериялар аэробтарға һәм анаэробтарға бүленә. Аэробтар — фәҡәт кислородлы мөхиттә генә йәшәй ала торган бактериялар.
Анаэробтар кислородһыҙ юл (әсетеү ысулы) менән энергия ала торған бактериялар. Бынан тыш, кислородлы һәм кислородһыҙ мөхиттә лә йәшәй алыусы бактериялар төркөмдәре билдәле.
Бактериялар әһәмиәте
Тәбиғәттә бактериялар ғәйәт киң таралған. Улар, тупраҡта урынлашып, унда органик мәтдәләрҙе — үлгән хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатыусылар булып тора. Органик молекулаларҙы неорганик молекулаларга әүерелдереп, бактериялар планета өҫтөн серек ҡалдыҡларҙан таҙарталар һәм химик элементтарҙы биологик әйләнешкә керетәләр.
Үҫемлек һәм хайуан организмында йәшәп, уларға билдәле бер файҙа килтереүсе бактериялар ҙа осрай. Улар симбионттар (латинса «сим» — бергә, «биос» — тереклек) тип атала.
Мәҫәлән, бүлбе бактериялары. Улар, ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең тамырҙарына урынлашып, уны мөхит булараҡ файҙаланалар. Органик матдәләре менән туҡланалар. Шул уҡ ваҡытта, тупраҡтағы һауанан азотты үҙләштереп, үҫемлекте азот берләшмәләре  менән  тәьмин итәләр.
Үҫемлек ҡороғандан һуң, тупрак азотҡа байып ҡала. Был процесс бактериялар ҡатнашлығында ғына була ала.
Прокариоттарҙың башҡа төрҙәренең вәкилдәрен «ашаусы» йырткыс бактериялар барлығы билдәле.
Патоген (грекча «патос»— ауырыу һәм «генезис»— килеп сығыу, тыуыу) бактериялар айырыуса ҡурҡыныслы. Улар кешелә һәм хайуандарҙа үпкә ялҡынһыныуы, туберкулез, аппендицит, сальмонеллёз, чума, ваба кеүек ауырыуҙар килтереп сығара. Бактериялар үҫемлектәрҙе лә зарарлай.
Садовый (Миәкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1932 йыл Ҡырғыҙ‐Миәкә районында совхозы ойошторолоуға бәйле совхоздың Үҙәк усадьба ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1991 йыл хәҙерге исемен, 2005 йыл хәҙерге статусын йөрөтә. 1939 йылда 817 кеше; 1959 йылда 515 кеше; 1989 йылда 715 кеше; 2002 йылда 627 кеше; 2010 йылда 569 кеше теркәлгән. 2002 йылға торошло башҡорттар, татарҙар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы
Зөбәйҙуллин Айҙар Хизбулла улы (9 февраль 1963 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, мәҙәниәт хеҙмәткәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2015—2022 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Биография
Айҙар Хизбулла улы Зөбәйҙуллин 1963 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1984 йылда Мәскәү сәнғәт институтын (педагогы И. В. Смирнов), 1998 йылда — Рәсәй театр сәнғәт академияһын (педагогы Е. П. Валукин) тамамлай.
1985 йылдан Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамблендә солист, 1995 йылдан — баш балетмейстер, 1996—2000 йылдарҙа — художество етәксеһе була. Көнсығыш иҡтисад университетында тәүге хореография кафедраһын ойоштора, уның етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
2003—2004 йылдарҙа Айҙар Хизбулла улы — Башҡортостан Республикаһының Республика халыҡ ижады үҙәге директоры, 2005—2013 йылдарҙа — ансамбль балетмейстеры булып эшләй. .
Башҡарған бейеүҙәре
«Гөлнәзирә», «Зарифа», «Еҙ үксә» («Медный каблук»), «Бесәнселәр» («Косари»), «Ҡороҡсолар» («Укротители»), «Төньяҡ амурҙары» («Северные амуры») һ.б.
Анна де Ноай
Анна де Ноай (Anna de Noailles, тыуғанда исеме — Anna Elisabeth Bibesco-Bassaraba, Princess de Brancovan, кейәүҙә — Marquise Mathieu de Noailles, 15 ноябрь 1876, Париж — 30 апрель 1933, Париж) — француз шағирәһе, әҙәби салон хужабикәһе.
Биографияһы
Румыния кенәзе Григорие Бибеску-Бранковяну һәм Греция княгиняһы Ралука Музуростың (Raluca Moussouros) ҡыҙы. Ралука Музурос билдәле пианист була, уның ата-бабалары араһында болгар Яңырыуы эшмәкәрҙәре Софроний Врачанский һәм Стефан Богориди бар.
Аннаның олатаһының ҡатыны княгиня Елена Бибеско XIX быуат аҙағында Париждың әҙәби һәм художестволы тормошонда күренекле роль уйнаған.
1897 йылда Анна маркиз де Ноайға кейәүгә сыҡҡан. Уларҙың йорто Париждың донъяуи һәм интеллектуаль үҙәге булғаню Пер-Лашез зыяратында ерләнгән.
Ижады
Бер нисә шиғырҙар йыйынтыҡтары, өс роман, автобиография китаптары авторы. Символизмға яҡын булған. Уның шиғырҙарын 1901 йылда Сара Бернар башҡарған.
Сәнғәттә һүрәтләнеше
Шағирә портретын артабанғы рәссамдар төшөргән: Жак-Эмиль Бланш, Антонио де ла Гандара, Кеес ван Донген, Филип Де Ласло, Игнасио Сулоага (ҡарағыҙ: ), Жан-Луи Форен.
1906 йылда уның скульптура портретын Роден яһаған.
Рәсәйҙә Анна де Ноай
1916 йылда Марина Цветаева уның Новое упование (1903) романын урыҫ теленә тәржемә иткән (1927 йылда Марина Цветаева авторға хат яҙған — уны бында уҡығыҙ: ). Шиғырҙарын Иван Тхоржевский, Всеволод Рождественский, Павел Лыжин, Юрий Корнеев һәм башҡалар урыҫ теленә тәржемә иткәндәр.
Ромаска
Ромаска — Рәсәйҙәге йылға, Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майлыҡоҙоҡ
Майлыҡоҙоҡ (Майлы-козок) — Рәсәй Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районындағы сабынлыҡ.
Географияһы
Сабынлыҡ Ҡыуандыҡ районындағы хәҙер инде юҡҡа сыҡҡан Юныс (Ҡасҡын) ауылынан 2 км алыҫлыҡта ятҡан. Билдәле булыуынса, был ауыл Ҡыуандыҡ районы һәм «Медногорск ҡалаһы» муниципаль берәмеге аша аҡҡан Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Ҡороған йылғаһына уң яҡ ярынан ҡойған Ҡасҡынйылға буйында урынлашҡан булған.
Климаты
Сабынлыҡ урынлашҡан төбәктең климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай — ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына уртаса 150 көн ята.
Дройсиг
Дройсиг (Droyßig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2049 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 234 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6722 һәм автомобиль коды — BLK.
Русиневич Константин Владимирович
Константин Владимирович Русиневич  (29 сентябрь, 1917 йыл, Буйнаҡ ҡалаһы, Дағстан) — шағир, уҡытыусы, яугир. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2000 йылда Дондағы Ростовта вафат булған.
Биографияһы
Шағир Константин Русиневичтың яҙмышы ауыр. Уның әсәһе улы тыуғас та вафат була. Ун дүрт йәшендә Константин Русиневич атаһыҙ тороп ҡала.
1936 йылда К. Русиневич Махачкалала педрабфакты тамамлай.
1940 йылда Дағстан педагогия институтының рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлап сыға. Кули ауыл урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1941 йылда, Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә, Буйнаҡ хәрби-пехота училищеһында уҡый һәм уны 1942 йылдың ғинуарында тамамлағас, Көньяҡ фронттың 15-се Ҡыҙыл байраҡлы Сиваш дивизияһына батальон штабы начальнигы вазифаһын башҡарырға ебәрелә. 1942 йылдың мартында дивизия Брянск фронтына күсерелә. 1942 йылдың июлендә К. Русиневичтың ике аяғы ла ҡаты йәрәхәтләнә. Ауыр яралы йәш лейтенант госпиталгә эләгә һәм унан бары 1944 йылда ғына ике аяҡһыҙ булып сыға.
Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1961 йылда Константин Владимирович Русиневич «Вечерний Ростов» гәзитенә әҙәби консультант вазифаһына саҡырып алына. 1962-1987 йылдарҙа «Молот» өлкә гәзитенең әҙәби консультанты булып эшләй.
Ижады
Константин Владимирович Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк шиғырҙар яҙа башлай, ләкин гәзит- журналдарҙа, коллектив йыйынтыҡтарҙа 1951 йылда ғына әҫәрҙәрен баҫтырып сығара.
Ул ете шиғырҙар йыйынтығы авторы, «Кизиловый куст», «Семь цветов», «Круглая молния», «Перемены лет», «Восход», «Обожженное сердце», «Следы судьбы» китаптары Мәскәүҙә һәм Дондағы Ростовта баҫылып сыға.
К.В. Русиневич әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Ҡамбулат (Ҡуййылға ҡушылдығы)
Ҡамбулат — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуййылға йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уйылға йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәккәне яулау
Мәккәне яулап алыу ( — Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендәге мосолмандарҙың 630 йылдың 11 ғинуарында Мәккәгә инеүе. Мәккәгә йыһатҡа Мәккә ҡорайыштары яғынан Хоҙайбиә солох килешеүен боҙоу сәбәпсе булған. Һуңынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ҡәғбә янындағы бөтә һынташтарҙы емереп, Мәккә халҡынан ант ҡабул иткән һәм ун биш көндән һуң Хүнәйнәгә йыһатҡа киткән.
Хатиб хаты
Мосолмандар Мәккәгә йыһатҡа әҙерләнгәндә, Хәтиб ибн Әбү Балтаа ҡорайыштарға был хаҡта хәбәр итергә була. Бер ҡатынға бүләк вәғәҙә итеп, хатты сәсенә йәшереп, Мәккәгә ебәргәндәр. Әммә Мөхәммәт Пәйғәмбәргә үәхи иңеп, ҡатын тотола.
Хатиб: « Мәккәлә минең улым һәм ғаиләм бар. Мин ҡорайыштарға улар өсөн ярарға тырыштым, тик диндән яҙманым», — тигән. Үмәр ибн әл-Хаттаб уны язаларға булғас, Мөхәммәт ғәләйһиссәләм Хатибтың Бәҙер һуғышында ҡатнашыуын иҫкә алып, ғәфү итә
Мөфәссирҙәр Әл-Мүмтәхәнә сүрәһенең тәүге аяттары Хәтиб ибн Әбү Балтаа тураһында тип һанай:
Яулау
Мәккәгә ингәс, мосолмандар Хәлид Ибн Вәлид кешеләренән башҡа ҡаршылыҡҡа осрамаған. Алыш һөҙөмтәһендә 12 ҡорайыш үлтерелә, ә мосолмандарҙан Ҡарз ибн Жабир һәм Хүбәйш ибн Хәлид һәләк була.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр өсөн Хәжүн тауы янында сатыр ҡорғандар. Ул дөйә менгән килеш Ҡәғбә тирәләй тауаф ҡыла. Ундағы бөтә һынташтарҙы емереп, Мөхәммәт Пәйғәмбәр ике рәҡәғәтле намаҙ уҡый.
Мәккәне яулап алғандан һуң Мөхәммәт пәйғәмбәр Мәккә халҡынан ант ҡабул итә. Ул бында ун биш көн була, шунан Хүнәйнәгә юллана.
Карантания
Каранта́ния (Karantanija, Korotan) — VII—IX быуаттарҙа көнсығыш Альп тауҙарында славяндарҙың дәүләте.
VII быуатта тарҡалған Само дәүләтенең ерҙәрендә барлыҡҡа килгән, бында кельт-роман халҡы һәм VI быуатта килгән славяндар йәшәгән. Хәҙерге Каринтия, Штирия һәм Словенияның территорияһында урынлашҡан. Тарихи үҙәге — баш ҡалаһы Крнски Град менән Госпосвет яланы.
VIII быуатта Карантания христианлыҡ ҡабул иткән. Шул уҡ быуаттың уртаһында аварҙар менән һуғыштар арҡаһында көсһөҙләнгән Карантания Баварияның вассалы булып китә; IX быуат башында Франк дәүләтенең Көнсығыш маркаһы составына инә.
Барлыҡҡа килеүе
VI быуат аҙағында — VII быуат башында славян ҡәбиләләре Альп тауҙарының көнсығыш битләүҙәренә һәм Мура, Драва һәм Сава йылғаларының үрге ағымына килеп төпләнә. 595 йылда Павел Диакондың «Лангобардтар тарихында» Славян провинцияһы (provincia Sclaborum) телгә алынған. Был төбәктәге славян халҡы шунда уҡ тиерлек Авар ҡағанлығы хакимлығы аҫтына эләккән. Әммә 622 йылда аварҙар менән Византия араһындағы һуғышты файҙаланып, славяндар ихтилал күтәргән, уның башында кенәз Само торған. Само 623 йылда авар ғәскәрҙәрен тар-мар иткән, ә 631 йылда франктарҙың яуын кире ҡаҡҡан. Шулай итеп хәҙерге Моравия, Түбәнге Австрия, Штирия, Каринтия, Словения һәм көнбайыш Венгрияның өлөшөндәге территорияла бойондороҡһоҙ славян дәүләте барлыҡҡа килгән.
Само дәүләте ғәмәлдә славян ҡәбиләләре союзынан торған. 631 йылда уҡ ниндәйҙер Венд маркаһы (marca Vinedorum) телгә алына, ул бәлки Само дәүләте составындағы хорутандарҙың (карантандарҙың) автономиялы кенәзлеге булған. 658 йылда кенәз Само вафат булғас, уның дәүләте тарҡалған. Карантания кенәзлеге бойондороҡһоҙлоҡ алған.
Икенсе яҡтан был төбәктә йәшәгән боронғо кельт ҡәбиләһенең атамаһы — карн (carni) — carn (ҡая) кельт-иллирий һүҙенән барлыҡҡа килеүе мөмкин. Карантания нисек булһала словендарҙың ата-бабалары төйәкләнгән ерҙәрҙең таулы характерын тасуирлауы мөмкин.
Территорияһы
Карантанияның үҙәге хәҙерге Австрияның федераль ере Каринтияның территорияһы (Драваның үрге ағымы) булып тора, бында кенәзлектең баш ҡалаһы — Крнски град (Карнбург) урынлашҡан. Карантанияның иң ҙур киңәйеүе осорҙарында уның составына хәҙерге Каринтиянан тыш, Штирия, Көнсығыш Тироль, Зальцбургтың көнсығыш региондары, Үрге һәм Түбәнге Австрияның бер өлөшөн индергән. Шулай уҡ уның составында хәҙерге Словенияның ерҙәре инеүе мөмкин.
Этник составы һәм социаль структураһы
Карантания халҡының ҙур өлөшөн был төбәккә VI быуат аҙағында күсә башлаған славяндар тәшкил иткән. Шулай уҡ романлаштырылған кельт халҡы һәм римлыларҙың тоҡомдары (башлыса ҡалаларҙа) һаҡланып ҡалған. Ил тарихының иртә осоронда аварҙарҙың торамалары булыуы мөмкин. Хакимлыҡ итеүсе класс тулыһынса славян булған. «Повесть временных лет» йылъяҙмаһы боронғо славян халҡы хорутандарҙы сербтар һәм аҡ хорваттар эргәһендә телгә алған.
Карантания бик тиҙ социаль дифференциация барлыҡҡа килгән. Буйһоноусы крәҫтиән һәм феодаль аҡһөйәктәрҙең ҡатламы ойошҡан. Шулай уҡ айырым косездар (kosez) (кенәз дружинниктарының тоҡомдары) ҡатламы барлыҡҡа килгән, улар үҙҙәренең өҫтөнлөклө хәлен һәм кенәзде һайлау хоҡуғын хатта Карантания Изге Рим империяһы составына ингәндән һуң да һаҡлап ҡалған. Косездар шәхсән ирекле булғандар, үҙҙәренә тиңдәштәре тарафынан ғына хөкөм ителә алғандар һәм ҡорал тотоу менән кенәзде тәхеткә ултыртыу хоҡуҡтарына эйә булғандар. Карантания кенәздәре һайланыулы булған, әммә тиҙҙән бер нәҫел вәкилдәренән кенәздәрҙе һайлау традицияһы нығынған. Кенәз тәхеткә ултырғанда косездарҙың һәм аҡһөйәктәрҙең хоҡуҡтарын һәм привелегияларын раҫлаған.
Кенәзде һайлау йолаһы
Карантания бигерәктә үҙенең кенәздәрҙе һайлау һәм таж кейҙереү боронғо йолаһы арҡаһында билдәле. Был традиция славян кенәзлеге ҡолап Каринтия немец герцоглығын ойошторолоуҙан һуң да һаҡланып ҡалған. Карантан йолаһы буйынса таж кейҙерелгән һуңғы монарх 1414 йылда Габсбургтар династияһы вәкиле герцог Эрнст Железный була.
Кенәз һайлау церемонияһы словен телендә махсус Кенәз ташында уҙғарылған, был таш Крнский градтан яныдағы боронғо кельт колоннаһының ҡалдығы булған. Кенәз һайлау хоҡуғына Карантанияның барлыҡ ирекле ер биләүселәре эйә булған. Уларҙың йыйылышында бер вәкил-судья һайланған, ул кенәз тәхетенә дәғүәсегә йола һорауҙарын биргән, һуңынан халыҡ йыйылышынан кенәзде һайлауға ризалыҡ һораған. Йыйылыш кенәз кандидатураһын кире ҡаға алған, бындай осраҡтар хатта XI быуат уртаһында Каринтия герцоглығы осоронда булған. Әгәр йыйылыш кенәзде һайларға риза булһа, һуңғыһы таш кенәз тәхетендә ултырып махсус ант бирергә тейеш булған. Был йола Жан Бодендың Six livres de la Republique китабында тасуирланған.
Дине
Карантанияла славян халҡын христианлаштырыу франк монахы Аманд миссияһы тарафынан 630-сы йылдарҙа уҡ башланған. 700 йылдар тирәһендә карантан кенәзе һарайында Изге Руперт килеп сыҡҡан, ул буласаҡта Зальцбург епископлығын нигеҙләгән. VIII быуаттың икенсе яртыһында Бавария сюзеренитеты урынлашҡас христианлаштырыу ҡырҡа көсәйгән, уның төп үҙәге Зальцбург ҡалаһы булып киткән. Кенәз Борут үҙенең улдары Горазд һәм Хотимирҙы Баварияға ебәргән, бында улар христиан динен ҡабул иткән һәм немец йолаларында тәрбиәләнгән. Хотимир Карантания тәхетенә ултырғас, ул кенәздектә бер нисә монастыргә нигеҙ һалған, сиркәү файҙаһына һалым индергән һәм славяндар араһында христианлыҡты таратыу өсөн Изге Модестты саҡырған. Хотимир вафат булғандан һуң Карантанияла христианлыҡҡа ҡаршы һәм немец йоғонтоһо артыуына ҡаршы ихтилал тоҡанған, әммә 772 йылда ул баҫтырылған һәм илдә христиан дине нығынған. Шулай итеп Карантания славян илдәренән тәүгеләрҙән булып Римдан христианлыҡ ҡабул иткәндәр.
Карантанияның ҡолауы
788 йылда Бавария франктар тарафынан тар-мар ителгән Һәм Карантания менән бергә Бөйөк Карлдың империяһы составына ингән. Франк империяһы составына ингәндән һуң Карантания үҙенең автономияһын һаҡлап ҡалған. Карантания кенәзе Войномир 796 йылда Фриул герцогы Эриктың бойороғо буйынса аварҙарға ҡаршы яу ойоштора, еңеү яулай һәм Авар ҡағанлығы баш ҡалаһын тар-мар итә. 803 йылдан Авар дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Франктар осоронда Карантания кенәздәре славян булып ҡалған, әммә әкренләп, бигерәктә Фриул маркаһы яғынан, немец йоғонтоһо көсәйә барған. Карантания кенәзлеге юридик рәүештә Фриул маркаһына буйһонған. Германлаштырыу 819 йылда Людевит Посавский етәкселегендә Түбәнге Паннония, Сава үҙәне һәм Карантанияның бер өлөшө славяндарының ихтилалын тыуҙырған. Ихтилал тиҙҙән баҫтырылған, бының менән франктар файҙаланып 820 йылда Карантания кенәзен властан ситләткән һәм кенәзлек территорияһын бер нисә немец макграфлыҡтары араһында бүлгән. Славян аҡһөйәктәре властан ситләтелгән, немец колонистары, дворяндар һәм сиркәү ҙур ер биләмәләренә эйә булғандар.
Һөҙөмтәлә Карантания кенәзлеге йәшәүҙән туҡтай. Ул Бавария герцоглығы составына ингән, ә 976 йылда яңы дәүләт берәмеге — Каринтия герцоглығы ойошторолған, уның составына элекке Карантанияның һәм төньяҡ итальян ерҙәренең территориялары ингән.
Ярын-Сегэ-Яха
Ярын-Сегэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Скакунка (йылға)
Скакунка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тава йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ярын-Сегэ-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Скакунка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ярын-Сегэ-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Хоса-Я
Оло Хоса-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоңҡар (журнал)
Шоңҡар — Башҡортостан йәштәренен ижтимағи-сәйәси журналы.
Тарихы
1990 йылдарға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы Йәшлек гәзите барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта йәштәр журналы асыу мәсьәләһе тыуа.
Ул саҡта йәштәр журналы Ағиҙел журналында Журнал эсендә журнал булып сыға. Артабан 1993 йылдың аҙағында Башҡортостан китап нәшриәте альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итә. 1994 йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, Шоңҡар журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, баҫыла башлай. Тиражы 9200 данаға барып етә.
Бөгөнгөһө
Шоңҡар буш урында барлыҡҡа килмәне. 1990 йылдар барышында, башҡорт халҡының милли үҙаңы уянып, рухи ҡиммәттәргә сарсаған мәл ине. Ошоға тиклем башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы бер ниндәй ҙә баҫма булманы. «Ленинсы» гәзите урыҫ телендә нәшер ителгән «Ленинец»тың дубляжы, йәғни туранан-тура тәржемәһе генә ине. Милли хәрәкәттең көсәйеүе һөҙөмтәһендә, башҡорт халҡы, айырыуса йәштәр тырышлығы менән «Ленинсы» нигеҙендә башҡорт йәштәре өсөн үҙ аллы «Йәшлек» гәзите барлыҡҡа килде һәм ул халҡыҡтың милли үҙаңын уятыуға, асылына ҡайтыуға ғәйәт ҙур өлөш индерҙе. Әммә быуа йырылып аҡҡандағы шикелле оператив жанрҙағы гәзит кенә рухи ихтыяжды ҡәнәғәтләндереп бөтмәне: йәштәр өсөн махсус журнал асыу зарурлығы ҡалҡып сыҡты.
Бәхәс юҡ: теләк кенә эштең шунда уҡ хәл ителеүен аңлатмай әле, барыһы ла бөртөкләп йыйыла. «Ағиҙел» журналының ул саҡтағы баш мөхәррире, башҡорт әҙәбиәте аҡһаҡалы Булат Рафиҡов ошо абруйлы баҫмала ижади йәштәр өсөн «Журнал эсендә журнал» сығарырға ҙур тәүәккәллек ҡылды. Артабан 1993 йылдың аҙағында Башҡортостан китап нәшриәте альманах рәүешендә йәштәр журналының тәүге һанын нәшер итте. Ә инде 1994 йылдың ғинуарында рәсми теркәлеү үткәндән һуң, «Шоңҡар» журналы, үҙ аллы баҫма булараҡ, үҙенең донъяға тыуыуы хаҡында хәбәр итте.
Баҫманың тәүге баш мөхәррире итеп шағирә Таңһылыу Ҡарамышева тәғәйенләнде. Ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, барлыҡ ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеп, ижади коллектив туплап өлгөрҙө. Журнал уҡыусылар яңы баҫманың барлыҡҡа килеүен дәррәү ҡабул итте, төрлө кәңәш-тәҡдимдәр менән редакцияға хаттар яуҙы. Был иһә коллективты рухландырып эштәренә ҡанат ҡуйҙы. Әлегәсә билдәһеҙ журналдың шунда уҡ 5 мең тираж йыйыуы тап шул хаҡта һөйләй. Баҫманың баш мөхәррире итеп билдәле яҙыусы Әмир Әминев тәғәйенләнгәндән һуң «Шоңҡар»ҙың биҙәлеше тағы ла яҡшырҙы, форматы ҙурайҙы, уның һандан һанға йөкмәткеһе байыны. Рауил Бикбаев, Йыһат Солтанов, Рәшит Солтангәрәев, Рәшит Шәкүр кеүек башҡорт халҡының билдәле шәхестәре менән бер рәттән яңы авторҙар барлыҡҡа килде һәм улар, әҙәбиәттә үҙҙәренең урынын табып, башҡорттоң ижади интеллигенцияһы сафын тулыландырҙы. Әлбиттә, республика башҡа журналдарҙан күпкә йәш 15 йыллыҡ тарихы булған «Шоңҡар»ға байҡауҙы оҙаҡ дауам итергә мөмкин булыр ине.
Бөгөнгө көндә редакция заманса техник ҡорамалдар менән тәьмин ителгән. Был тәңгәлдә редакция коллективы Башҡортостан Хөкүмәте эргәһендәге Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡҡа рәхмәт белдерә.
2007 йылдан «Шоңҡар»ҙың тышлығы сифатлы ҡағыҙҙа баҫыла башланы һәм был фоторәсемдәр һәм һүрәттәрҙең сифатында ҙур сағылыш тапты. Был иһә биҙәлеш тәңгәлендә баҫманың үҙ йөҙөн булдырыуҙа редакцияның ижади коллективына киң мөмкинлектәр асты. Сығымдар тулыһынса республика бюджетынан ҡаплана.
Редакцияла тиҫтерҙәренең тормошон яҡшы аңлаған бары тик йәштәр эшләй. («Шоңҡар» журналы коллективы республика гәзит-журналдары араһында иң йәше, коллективтың уртаса йәше — 27,5).
— тип белдерә журнал хеҙмәткәре Шамил Яубаҫаров.
Журналдың сайты
Сайт «Шоңҡар» — «Шоңҡар» башҡорт йәштәре журналының рәсми сайты. Әлеге ҡиәфәттә донъяны солғаған интернет селтәрендә сабый ғына кеүек, әммә йөкмәткеһенең байлығы, Башҡортостан, Рәсәй һәм донъя яңылыҡтарынан артта ҡалмауы йәһәтенән саф башҡортса «һөйләшеүсе» сайттар араһында алдынғылар сафында.
Сайттың тарихына килгәндә, әлбиттә, ул элек тә бар ине. Әммә уның эстетик йөҙө, сикле функциональ мөмкинлектәре журнал етәкселеген, коллективын да ҡәнәғәтләндермәй ине. Һөҙөмтәлә — интернет селтәрендә әле күргән сайтығыҙ бар булды. www.shonkar.ru бөгөндән ниндәй яңылыҡтар тәҡдим итә, тиһәгеҙ, бәлки, абайлағанһығыҙҙыр. Сайтта күренекле журналистарҙың, мәғариф өлкәһендә эшләүсе, студенттарҙың блогтары булдырылған. «Мәғлүмәтле, тимәк, ҡораллы» тигән ҡараштан сығып эш итә, сайтты төҙөүселәр. Яңылыҡтар, үкенескә ҡаршы, айына бер генә тапҡыр сыҡҡан журналдың сығыуын көтөп ятмай — тәүлек әйләнәһенә :) яңыртылып тора. Даирәһе лә киң: мәҙәниәт, сәйәсәт, хоҡуҡ, йәштәр сәйәсәте, спорт яңылыҡтары һәм башҡалар.
Дебиторлыҡ бурысы
Дебиторлыҡ бурысы (Accounts receivable (A/R)) — предприятие, фирма, компания үҙенә бурыслы булған предприятиеларҙан, фирмаларҙан, компанияларҙан, граждандарҙан, йәғни дебиторҙарҙан, алырға тейешле бурыстар суммаһы, был бухгалтер хисабы буйынса халыҡ-ара һәм Рәсәй стандарттарына тап килә.
Дебиторлыҡ бурысы, финанс хисапламалығының халыҡ-ара стандарттарына ярашлы, компанияның һатып алыусыларҙан (дебиторҙарҙан) алаһы суммаһы тип билдәләнә.
Дебиторлыҡ бурысы уның ҡайтарылыу мөҙҙәтенә бәйһеҙ рәүештә компанияның әйләнештәге активтарына инә.
Дебиторлыҡ бурысының әйләнеүсәнлеге
Дебиторлыҡ бурысының әйләнеүсәнлеге (receivables turnover ratio — RTR) — реализациялауҙан алынған төшөмдөң алынаһы иҫәптәрҙең уртаса суммаһынан шикле позицияларға тәғәйенләнгән резервтарҙы алғандан ҡалғанға нисбәте.
RTR = (кредитҡа һатыу йә төшөм) / (уртаса дебиторлыҡ бурысы).
Дебиторлыҡ бурысына идара итеү
Дебиторлыҡ бурысына идара итеү — финанс менеджментының айырым функцияһы, уның төп бурысы булып компанияның табышын иҡтисади ҡорал булараҡ дебиторлыҡ бурысын һөҙөмтәле файҙаланыу иҫәбенә арттырыу тора.
Ҡатнашыусылары
Заманса коммерция ойошмаһында идара итеүгә түбәндәгеләр ҡатнаша:
Барышы
Дебиторлыҡ бурысының ликвидлығы һәр ойошма өсөн тиерлек төп мәсьәләгә әйләнә. Үҙ сиратында ул бер нисә мәсьәләгә бүленә: ҡулай күләм, әйләнеүсәнлек, дебиторлыҡ бурысының сифаты.
Был мәсьәләләрҙе хәл итеү дебиторлыҡ бурысына квалификациялы идараны талап итә. Дебиторлыҡ бурысын ҡайтарып алыу сараларын тормошҡа ашырыу предприятиеның эске резервтары иҫәбенә һөҙөмтәлелекте күтәреү юлы булып тора.
Төн күбәләктәре
Төн күбәләктәре, өкө күбәләктәр — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә йәшәй, күп төрҙәре ауыл хужалығына зарар килтерә торған, йыуан һәм йөнтәҫ төнгө күбәләктәр.
Бусаргин Роман Викторович
Бусаргин Роман Викторович (29 июль 1981 йыл Оло Һаҡма ауылы, Һарытау өлкәһе, РСФСР, СССР) — Рәсәй сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2022 йылдың 10 майынан Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы.
Биографияһы
Һарытау өлкәһе Краснопартизанский районының Оло Һаҡма ауылында тыуған. 2003 йылда Вавилов исемендәге Һарытау дәүләт аграр университетын, 2017 йылда — Рәсәй хеҙмәттәшлек университетын тамамлай.
2005 йылдан 2008 йылға тиклем Һарытау районы хакимиәтендә эшләй. 2008 йылдан 2009 йылға тиклем Һарытау районы хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары була.
2009 йылдан 2011 йылға тиклем Бусаргин Энгельс муниципаль районы Волга буйы хакимиәте башлығы урынбаҫары була. 2011 йылдың ғинуарында Энгельс муниципалитеты хакимиәте башлығы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2013 йылдан 2018 йылға тиклем Энгельс муниципаль районы хакимиәтенең торлаҡ-коммуналь хеҙмәтләндереү, яғыулыҡ-энергетика комплексы, транспорт һәм элемтә комитеты рәйесе вазифаһын биләй.
2018 йылда Һарытау ҡала хакимиәтенең торлаҡ-коммуналь хеҙмәтләндереү комитеты рәйесе вазифаһын башҡара, Һарытау ҡала хужалығы идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй.
2018 йылдың октябрендә Һарытау өлкәһе Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2020 йылдың 21 октябрендә Һарытау өлкәһе хөкүмәтенең вице-губернаторы — рәйесе итеп тәғәйенләнә.
Социология фәндәре кандидаты.
Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы
2022 йылдың 10 майында Рәсәй Президенты Владимир Путин Һарытау өлкәһе губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп  тәғәйенләй. 2012 йылдан төбәкте етәкләгән өлкәнең элекке башлығы Валерий Радаев отставкаға китә, уны президент ҡабул итә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, ике бала тәрбиәләй.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2021 йылда Бусаргин II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнә.
Фин теле
Фин теле (suomi, suomen kieli) — Фин халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Финляндияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙмаһы - латин алфавиты нигеҙендә.