cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Франция
Телдәр
Францияла рәсми тел менән бер рәттән 7 тел һәм диалект ерле төбәк телдәре статусына эйә: баск, бретон, фламанд, эльзац (нем.), каталан, корсикан (итал.), окситан. 2010 йылдың йәйендә Франция Конституцияһына француз һәм төбәк телдәрен һөҙөмтәле тигеҙләү маҡсатында төҙәтмәләр индерелә, һуңғыһы «ил мираҫының бер өлөшө» тип таныла.
Иҡтисады
Франция — юғары үҫешкән постиндустриаль ил, сәнәғәт етештереүе буйынса донъяла алдынғы урындарҙың береһен биләй. Эске тулайым продукт 2009 йылда €1,9 триллион ($2,6 триллион доллар) тәшкил итә. Шул уҡ йылда йән башына ЭТП €30 691 ($42,747) тәшкил итә. Номиналь ЭТП буйынса Франция АҠШ, Ҡытай, Япония, Германия һәм Бөйөк Британиянан һуң донъяла 6-сы иҡтисади держава булып тора (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса). 551 602 км² биләмәһе һәм 64 миллион халҡы, шул иҫәптән сит ил территориялары менән Франция «эре» ил тип һанала. Ә уның иҡтисады халыҡ-ара аренала төп роль уйнарға мөмкинлек бирә. Франция үҙенең тәбиғи өҫтөнлөктәре менән файҙалана, Европала үҙенең үҙәк географик урынлашыуынан алып Көнбайыш Европаның төп сауҙа юлдарына : Урта диңгеҙгә, Ла-Маншҡа, Атлантикаға сығыу мөмкинлеге бар.
Был йәһәттән 1957 йылда булдырылған Дөйөм Европа баҙары, элекке колониялар һәм сит ил территориялары әһәмиәтле коммерция партнерҙары булып торһа ла, француз предприятиелары үҫешенең файҙалы факторы булып тора.
Ауыл хужалығы
Франция Европала иң эре ауыл хужалығы продукцияһы етештереүселәрҙең береһе булып тора, эре мөгөҙлө мал, сусҡа, ҡош ите һәм һөт, йомортҡа, ит етештереү буйынса донъяла алдынғы урындарҙың береһен биләй. Ауыл хужалығына ЭТП-ның яҡынса 4 проценты һәм илдең эшкә һәләтле халҡының 6 проценты тура килә. Европа берлеге етештереү күләменең 25 процентын Францияның ауыл хужалығы продукцияһы тәшкил итә. Ауыл хужалығы ерҙәре 48 миллион гектар майҙанды биләй, был мегаполис территорияһының 82 процентын тәшкил итә. Хужалыҡтарҙың ярайһы уҡ ҙур булмаған күләме социаль-иҡтисади ҡоролоштоң үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып тора. Уртаса ер биләмәләре — 28 гектар, был Европа берләшмәһе илдәренең тейешле күрһәткестәренән артып китә. Ер милкендә ҙур тарҡалыу күҙәтелә. Хужалыҡтарҙың яртыһынан күберәге хужалар ерендә урынлашҡан. Эре хужалыҡтар етештереүҙең төп көсө булып тора. Ауыл хужалығы ерҙәренең 52 процентын 50 гектарҙан ҙурыраҡ хужалыҡтар тәшкил итә, был дөйөм сумманың 16,8 процентын тәшкил итә. 2/3 ашыу продукция менән тәьмин итәләр, ауыл хужалығының бөтә тармаҡтарын тиерлек етештереүҙә өҫтөнлөклө урын биләйҙәр. Ауыл хужалығының төп тармағы — ит-һөт йүнәлешендәге малсылыҡ. Үҫемлекселектә игенселек өҫтөнлөк итә; төп культуралары — бойҙай, арпа, кукуруз. Шарап етештереү үҫешкән (шарап етештереү буйынса донъяла алдынғы урын), йәшелсә үҫтереү һәм баҡсасылыҡ; сәскәләр; балыҡсылыҡ һәм устрица үрсетеү. Ауыл хужалығы продукцияһы: бойҙай, иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, картуф, шарап йөҙөмдәре; һыйыр ите, һөт ризыҡтары; балыҡ. Ауыл хужалығы юғары сәнәғәтле. Техника, химик ашламалар ҡулланыу буйынса Нидерланд, Германия, Даниянан ҡала икенсе урында тора. Техник ҡорамалдар, хужалыҡтарҙың ауыл хужалығы мәҙәниәтен арттырыу ауыл хужалығы продукцияһында илдең үҙ-үҙенә етештерә алыу кимәлен күтәреүгә килтерә. Иген, шәкәр өсөн — 200 проценттан ашыу, май, йомортҡа, ит — 100 проценттан ашыу.
Вино етештереү
Францияла шарап етештереү бик киң таралған. Шарап етештереү буйынса Франция менән тик Италия ғына ярыша. Һәр провинция виноградтың үҙ сорттарын үҫтерә һәм шараптарҙың үҙ сорттарын етештерә. Ҡоро шараптар өҫтөнлөк итә. Бындай шараптарҙы ғәҙәттә виноград сорты — Шардоне, Совиньон Блан, Каберне Совиньон һ. б. тип атайҙар. Ҡатнаш шараптар, йәғни виноград сорттары ҡатнашмаһынан, урынға бәйле атала. Францияла шампан шарабы, анджуй, бордо һәм бургунд шараптары айырыуса билдәле.
Тағы ла бер билдәле эсемлек — коньяк. Был — бренди йәки виноград араҡыһының бер төрө. Арманьяк кеүек башҡа сорттар ҙа бар. Францияла Коньяк ҡалаһы тирәһендә етештерелгән эсемлекте генә коньяк тип атарға була. Коньякты эскәндән һуң, ғәҙәттә, бер нәмә лә ҡапмайҙар, ҡайһы берҙә гурмандар ҡара торма ҡабырға мөмкиндәр.
Нормандияла тағы бер көслө эсемлек — кальвадос киң таралған.
Энергетика һәм файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу
Йыл һайын Францияла яҡынса 220 миллион тонна яғыулыҡ тотонола, шул уҡ ваҡытта энергия етештереүҙә АЭС ҙур роль уйнай, улар етештерелгән электр энергияһының дүрттән өс өлөшөн етештерә (2011 йылдың 1 июненә ҡарата дөйөм ҡеүәте 63,13 ГВт булған 58 энергоблок). Францияның иң эре электр энергияһы етештереүсеһе — «Électricité de France» тарихи монополияһы.
Францияның гидроэлектростанциялары селтәре Европала иң ҙуры булып тора. Уның территорияһында 500-гә яҡын ГЭС урынлашҡан. Францияның гидроэлектростанциялары 20 000 МВт ҡеүәт етештерә.
Территорияның 30 проценттан ашыуын урман тәшкил итә, Европа берлеге илдәре араһында үҙ майҙаны буйынса Франция Швеция һәм Финляндиянан һуң өсөнсө урынға сыға. 1945 йылдан Францияла урман майҙаны 46 процентҡа арта, ә һуңғы 200 йылда ике тапҡырға арта. Францияла 136 төр ағас иҫәпләнә, был Европа иле өсөн һирәк күренеш. Бында эре хайуандарҙың да һаны арта: һуңғы 20 йылда боландар һаны ике тапҡырға, ә ҡоралайҙар һаны өс тапҡырға артҡан.
Францияла тимер мәғдәне, уран мәғдәне, боксит, калий һәм таш тоҙҙары, күмер, цинк, баҡыр, ҡурғаш, никель, нефть, ағас запастары байтаҡ. Күмер сығарыуҙың төп райондары — Лотарингия (9 млн тонна) һәм Үҙәк массивтың күмер бассейны. 1979 йылдан импорт күмер сығарыуҙан артҡан. Әлеге ваҡытта яғыулыҡтың был төрө менән иң эре тәьмин итеүселәр булып АҠШ, Австралия һәм КАР тора. Нефть һәм нефть продукттарын төп ҡулланыусылар булып транспорт һәм термаль электр станциялары тора, ә Франция нефтте Сәғүд Ғәрәбстанынан, Ирандан, Бөйөк Британиянан, Норвегиянан, Рәсәйҙән, Алжирҙан һәм башҡа илдәрҙән импортлай. Газ сығарыу 3 млрд м²-ҙан артмай. Францияның иң ҙур газ ятҡылыҡтарының береһе — Пиренейҙағы Лак мөмкинлеге файҙаланып бөтөп бара. Төп газ менән тәьмин итеүселәр — Норвегия, Алжир, Рәсәй, Нидерланд, Бөйөк Британия, Нигерия һәм Бельгия. «Газ де Франс» — Европаның иң эре газ компанияларының береһе. Предприятиеның төп эшмәкәрлеге — тәбиғи газды разведкалау, етештереү, маркетинглау һәм таратыу. Францияның тәбиғи байлығын һаҡлау һәм арттырыу өсөн дәүләт тарафынан булдыра:
— 7 милли парк (мәҫәлән, Parc national de la Vanoise, Parc national de la Guadeloupe, Parc National des Pyrénées һ. б.),
— 156 тәбиғи ҡурсаулыҡ,
— биотопты һаҡлауҙың 516 зонаһы,
— Яр буйы һағы һаҡлаған 429 район,
— Францияның бөтә территорияһының 12 проценттан ашыуын биләгән 43 тәбиғәт төбәк паркы.
2006 йылда Франция тирә-яҡ мөхитте һаҡлау өсөн 47,7 миллиард евро бүлә, был бер кешегә 755 евро тәшкил итә. Был сығымдарҙың 3/4 өлөшөн бысраҡ һыуҙар һәм ҡалдыҡтарҙы таҙартыу тәшкил итә. Франция күп кенә халыҡ-ара килешеүҙәр һәм конвенциялар, шул иҫәптән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тарафынан климат, биотөрлөлөк һәм сүлләнеү буйынса эшләнгән килешеүҙәр яҡлы.
Сауҙа һәм хеҙмәттәр
Экспорт: машиналар эшләү продукттары, шул иҫәптән транспорт ҡорамалдары (хаҡы яҡынса 14 %), автомобилдәр (7 %), ауыл хужалығы һәм аҙыҡ-түлек продукттары (17 %; Европаның алдынғы экспортерҙарының береһе), химик тауарҙар һәм ярым әҙер продукция һ. б.. Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, 2012 йылда Франция бойҙай экспортлау буйынса АҠШ-тан ҡала икенсе урынды биләй (6,7 миллиард долларлыҡ 20,3 миллион тонна).
Туризм
Франция — донъяла иң күп килгән ил (килгән сит ил кешеләре һаны буйынса); Париж — иң туристик ҡала; Эйфель башняһы — донъяла иң күп килеүсе һәм популяр иҫтәлекле урын, тимәк, Франция — донъя туризмы буйынса бәхәсһеҙ чемпион.
Әммә халыҡ-ара туризмдан килгән килем АҠШ-та (81,7 миллиард доллар) Францияға ҡарағанда күпкә юғарыраҡ (42,3 миллиард доллар), был Францияла туристарҙың ҡыҫҡа ваҡытҡа килеүе менән аңлатыла: Европаға килеүселәр, ғәҙәттә, күрше илдәргә килә. Бынан тыш, француз туризмы бизнес менән сағыштырғанда күберәк ғаиләле, был Францияла туристарҙың сығымдары түбән булыуы менән дә аңлатыла.
2010 йылда Францияға яҡынса 76,8 миллион кеше килә  — абсолют рекорд. Француз туризмының тышҡы балансы ыңғай: 2000 йылда туризмдан килем 32,78 миллиард евро тәшкил итә, ә сит илдәргә сығыусы француз туристары 17,53 миллиард евро ғына сарыф итә.
Францияға килеүселәрҙе, һис шикһеҙ, төрлө пейзаждар, океан һәм диңгеҙ ярҙарының оҙон һыҙаттары, уртаса климат, күп төрлө һәйкәлдәр, шулай уҡ француз мәҙәниәте, аш-һыуы һәм йәшәү рәүеше абруйы йәлеп итә.
БМО-ның Бөтә донъя туристик ойошмаһының (UNWTO) 2017 йылдағы халыҡ-ара туристик ағым статистикаһы буйынса Францияға 86,9 миллион кеше килә һәм беренсе урында тора.
Ил буйлап сәйәхәт итеү өсөн туристар йыш ҡына төрлө автомобилдәр ҡуртымға алыусы агрегатор компанияларын файҙалана:
Europcar, Economybookings, Hertz, Avis, Sixt, Budget һ. б.
Транспорты
слева|240px|мини|[[Париж—Лион линияһында TGV PSE поезы Тимер юл транспорты Францияла тимер юл транспорты ныҡ үҫешкән. Урындағы һәм төнгө поездар, шул иҫәптән TGV (тиҙ йөрөшлө поездар) баш ҡаланы илдең бөтә эре ҡалалары, шулай уҡ Европаның күрше илдәре менән тоташтыра. Был поездарҙың тиҙлеге сәғәтенә 320 км тәшкил итә. Францияның тимер юл селтәре — 29 370 км, Көнбайыш Европа илдәре араһында иң оҙон тимер юл селтәре. Андорранан башҡа бөтә күрше илдәр менән тимер юл бәйләнеше бар. Франция метрополитены Парижда, Лион, Марсель, Лилль, Тулуза, Реннда бар. Руанда өлөшләтә ер аҫты тиҙ йөрөшлө трамвай. Метро системаһынан тыш, Парижда RER селтәре бар, ул метро системаһына ла, ҡала яны поездары селтәренә лә тоташтырылған.
Автомобиль транспорты Юл селтәре илдең бөтә территорияһын ярайһы уҡ тығыҙ. Юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо — 951 500 км.
Францияның төп юлдары түбәндәге төркөмдәргә бүленә:
Авиация транспорты Францияла яҡынса 475 аэропорт бар. Шуларҙың 295-енә асфальт түшәлгән йәки бетон осоу-ултырыу һыҙаттары, ҡалған 180 осоу-ултырыу һыҙаты бар (2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Францияның иң ҙур аэропорты — Париж ситендә урынлашҡан Руасси-Шарль де Голль аэропорты. Францияның Air France милли авиаташыусыһы донъяның бөтә илдәренә тиерлек осоштар башҡара.
Мәҙәниәт
Франция ҙур мәҙәни мираҫҡа эйә. Бай, төрлө, киң төбәк айырмалыҡтарын, шулай уҡ төрлө дәүерҙәге иммиграция тулҡындарының йоғонтоһон сағылдыра. Франция цивилизацияға бөйөк математиктарҙы, күп һанлы философтарҙы, яҙыусыларҙы, рәссамдарҙы, Мәғрифәтселек дәүерен, дипломатия телен, кешенең билдәле бер универсаль төшөнсәһен һәм башҡаларҙы бирә. Француз теле быуаттар буйы төп халыҡ-ара тел булып тора, һәм был ролде беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлап ҡала. Үҙ тарихының оҙайлы осорҙарында Франция ҙур мәҙәни үҙәк була, үҙенең ҡаҙаныштарын бөтә донъяға тарата. Мода йәки кино кеүек күп өлкәләрҙә ул әле лә донъяла алдынғы урынды һаҡлап ҡала. Парижда ЮНЕСКО — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Мәғариф, фәнни һәм мәҙәниәт ойошмаһының штаб-фатиры урынлашҡан.
Гастрономия
Традицион француз ризығы тәүҙә ҡабымлыҡтан (hors d’oeuvre) (ҡайнар йәки һалҡын ҡабымлыҡ, әгәр төшкө аш тураһында һүҙ барһа), артабан һурпанан, артабан төп блюдо, салаттан һәм сырҙан башланырға мөмкин. Ашамлыҡ десерт йәки емеш менән тамамлана. Ашамлыҡтың мөһим өлөшө — сыр, уларҙың 200-ҙән ашыу төрө бар. Нәҡ Францияла үтә асыҡ һурпа кеүек ризыҡ барлыҡҡа килә. Француздарҙың айырым ғорурлығы — шараптар. Француз шараптары королдәре — Бордо һәм Бургундия. Коньяк та шулай уҡ бөтә донъяға билдәле.
Архитектура
Франция территорияһында боронғо архитектураның, тәү сиратта Нимда, шулай уҡ XI быуатта киң таралған роман стиленең әһәмиәтле ҡомартҡылары һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, Тулузалағы Изге Сатурнин Базиликаһы соборҙары, Европала иң ҙур роман сиркәүе, Пуатьела Нотр-Дам-ла-Гранд сиркәүе. Әммә урта быуат француз архитектураһы тәү сиратта үҙенең готика ҡоролмалары менән билдәле. Готика стиле Францияла XII быуат уртаһында барлыҡҡа килә, беренсе готика соборы Сен-Дени базиликаһы була (1137—1144). Францияла готика стилендәге иң әһәмиәтле әҫәрҙәре булып Шартр, Амьен һәм Реймс соборҙары тора, әммә дөйөм алғанда, Францияла готика стилендә ғибәҙәтханаларҙан алып ҙур соборҙарға тиклем бик күп һәйкәлдәр бар. XV быуатта «ялҡынлы готика» осоро килеп етә, унан беҙгә, Париждағы Сен-Жак башняһы йәки Руан соборы порталдарының береһе кеүек, айырым өлгөләр генә килеп етә. XVI быуатта Франциск I хакимлығынан башлап, француз архитектураһында Яңырыу дәүере башлана, ул Луара үҙәнендәге замоктарҙан — Шамбор, Шенонсо, Шеверни, Блуа, Азэ-ле-Ридо һәм башҡа замоктарҙан, шулай уҡ Фонтенбло һарайында яҡшы сағыла.
Ун етенсе быуат барокко архитектураһының сәскә атыу дәүере була, уға Версаль һәм Люксембург баҡсалары кеүек ҙур һарай һәм парк ансамблдәре, Валь-де-Грасс йәки Инвалидтар һарайы кеүек ҙур көмбәҙле биналар хас. XVIII быуатта барокко классицизм менән алмаштырыла. Был дәүергә тура урамлы һәм перспективалы ҡала төҙөлөшө, ҡала киңлеген үҫтереү, мәҫәлән, Париждағы Елисей яландары өлгөһө ҡарай. Классицизмдың актуаль архитектураһына күп кенә Париж ҡомартҡылары, мәҫәлән, Пантеон (элекке Сент-Женевьев сиркәүе) йәки Мадлен сиркәүе миҫал итеп килтерелә. Классицизм әкренләп XIX быуат башы стиле булған ампирға әүерелә, Францияла Каррузель плацдармындағы арка уның стандарты булып тора. 1850—1860 йылдарҙа Париж тулыһынса үҙгәртеп ҡорола, һөҙөмтәлә ул бульварҙар, майҙандар һәм тура урамдар менән заманса күренешкә эйә була. 1887—1889 йылдарҙа Эйфель башняһы төҙөлә, ул замандаштары тарафынан кире ҡағыуға осраһа ла, хәҙерге ваҡытта Париж символдарының береһе һанала. ХХ быуатта модернизм бөтә донъяға тарала, модернизм архитектураһында Франция төп урынды алып тормай, әммә Францияла, Ле Корбюзье төҙөгән Роншанеҙағы сиркәү йәки махсус план буйынса төҙөлгән Ҙур арка менән Париждың Ла-Дефанс бизнес районы кеүек матур өлгөләр барлыҡҡа килә. Шул уҡ Дефансела Tour First үтә бейек йорт — бейеклеге 231 м, Европаның иң бейек биналары исемлегендә 26-сы урынды биләй (шул иҫәпкә Рәсәйҙе лә индереп ), Европа берләшмәһенең иң бейек биналары исемлегендә 8-се урын, Францияның иң бейек бинаһы булып тора (ләкин ҡоролма түгел ).
Һынлы сәнғәт
Франциялаурта быуат сәнғәтенең иҫ киткес өлгөләрен (готик соборҙар скульптураһы, Жан Фуке картинаһы) барлыҡҡа килә. Китап миниатюраһы, герцог Берриҙың атаҡлы сәғәт оҫталары ағалы-ҡустылы Лимбургтарҙың мөғжизәле сәғәте) һәм Ренессанс сәнғәте (лимож эмале, Франсуа Клуэ картинаһы, Фонтенбло мәктәбе) һәм ун етенсе быуат (Жорж де Латур), француз сәнғәте һәр ваҡыт башҡа илдәрҙең, тәү сиратта Италия һәм Нидерландтың күләгәһендә була. XVIII быуатта бөйөк француз оҫталары (рәссамдар Никола Пусснн һәм Клод Лоррен, скульптор Пьер Пуже) тормошоноң байтаҡ өлөшөн ул ваҡытта был донъя сәнғәте үҙәге тип һаналған Италияла үткәрә. Францияла барлыҡҡа килгән һынлы сәнғәттең беренсе стиле XVIII быуатта рококо стиле була, уларҙың иң эре вәкилдәре — Антуан Ватто һәм Франсуа Буше. XVIII быуаттың икенсе яртыһында, Шардендың натюрморттары һәм Грезаның ҡатын-ҡыҙ портреттары аша, француз һынлы сәнғәте классицизмға килә, ул 1860-сы йылдарға тиклем француз академик сәнғәтендә өҫтөнлөк итә. Был тенденцияның төп вәкилдәре булып Жак Луи Давид һәм Доминик Энгр тора. Шул уҡ ваҡытта Францияла дөйөм Европа художестволы хәрәкәттәре барлыҡҡа килә, улар рәсми академик йүнәлештәрҙән ныҡ айырыла: романтизм (Теодор Жерико и Эжен Делакруа), ориентализм (Жан-Леон Жером), "Барбизон мәктәбе"нең реалистик пейзажы, Жан-Франсуа Милле һәм Камиль Коро, реализм (Густав Курбе, өлөшләтә Оноре Домье), символизм (Пьер Пюви-де-Шаванн, Густав Моро) иң күренекле вәкилдәре була. Тик 1860-се йылдарҙа ғына француз сәнғәте сифат яғынан алға китеш яһай, һәм Франция донъя сәнғәтендә бәхәсһеҙ лидерлыҡ булып китә, икенсе донъя һуғышына тиклем был етәкселекте һаҡлап ҡалыу мөмкинлеге һаҡлана. Был алға китеш, тәү сиратта, Эдуар Мане һәм Эдгар Дега ижады менән, ә һуңынан импрессионистар менән бәйле, уларҙың иң иғтибарға лайыҡтары Огюст Ренуар, Клод Моне, Камиль Писсарро һәм Альфред Сислей, шулай уҡ Густав Кайботт.
Шул уҡ ваҡытта башҡа күренекле шәхестәр булып скульптор Огюст Роден һәм бер ниндәй тенденцияларға ла ҡушылмаған Одилон Редон тора,. Тәүҙә импрессионистарға ҡушылған Поль Сезанн тиҙҙән уларҙан ситләшә һәм һуңыраҡ постпрессионизм тип аталған стилдә эшләй башлай. Постпрессионизмға шулай уҡ Поль Гоген, Винсент ван Гог һәм и Анри де Тулуз-Лотрек кеүек киң билдәле рәссамдарҙың ижады, шулай уҡ XIX быуат аҙағында һәм XX быуат башында Францияла барлыҡҡа килгән, артабан бөтә Европаға таралған, башҡа сәнғәт мәктәптәренә йоғонто яһаусы яңы художество йүнәлештәре инә. Был — пуантилизм (Жорж Сёра һәм Пол Синьяк), «Наби» төркөмө (Пьер Боннар, Морис Дени, Эдуар Вюйяр), фовизм (Анри Матисс, Андре Дерен, Рауль Дюфи), кубизм (Пабло Пикассоның иртә әҫәрҙәре, Жорж Брак). Француз сәнғәте шулай уҡ авангардтың төп йүнәлештәренә яуап бирә, мәҫәлән, экспрессионизм (Жорж Руо, Хаим Сутин), Марк Шагалдың картинаһы йәки Ив Тангиҙың сюрреалистик әҫәрҙәре. Икенсе донъя һуғышы осоронда немец оккупацияһында булғандан һуң, Франция донъя сәнғәтендә лидерлығын юғалта.
Әҙәбиәт
Боронғо француз телендә һаҡланып ҡалған иң тәүге әҙәбиәт ҡомартҡылары IX быуат аҙағына ҡарай, әммә француз урта быуат әҙәбиәтенең сәскә атыуы XII быуатта башлана. Эпос (Роланд тураһында йыр), аллегорик (Роза тураһында роман) һәм сатирик (Төлкө тураһында роман) шиғырҙары, рыцарь әҙәбиәте, тәү сиратта Тристан һәм Изольда һәм Кретьен де Труа әҫәрҙәре, труверҙар шиғриәте ижад ителә. Шул уҡ ваҡытта XII быуатта Көньяҡ Францияла иҫке провансал телендә яҙған трубадурҙар шиғриәте иң юғары нөктәһенә етә. Урта быуат Францияһының иң күренекле шағиры Франсуа Вийон була.
Раблеҙың «Гаргантюа и Пантагрюэль» протороманы француз әҙәбиәтендә Урта быуаттар һәм Яңырыу дәүерҙәре араһында тора. Францияла ғына түгел, дөйөм Европа масштабында Ренессанс прозаһының иң бөйөк оҫтаһы булып Мишель Монтен үҙенең "Тәжрибәләр"е таныла. Пьер Ронсар һәм плеяда шағирҙары латин теле өлгөһөндә француз телен «яҡшыртырға» тырышалар. Антик әҙәби мираҫты үҙләштереү XVIII быуатта, классицизм дәүере башланыу менән, яңы кимәлгә сыға. Француз философтары (Декарт, Паскаль, Ларошфуко) һәм Гранд-Сишель драматургтары (Корнель, Расин и Мольер) дөйөм Европала билдәлелек ала, ә прозаиктар (Шарль Перро) һәм шағирҙар (Жан де ЛаФонтен) бик үк билдәле булмай.
Бөйөк француз революцияһынан һуң романтизм дәүере башлана, Францияла Шатобриан, маркиз-де-Саде һәм мадам де Сталь ижадынан башлана. Классицизм традициялары йәшәүсән булып сыға, ә француз романтизмы сағыштырмаса һуң — быуат уртаһында Виктор Гюго һәм бер нисә әһәмиәткә эйә булмаған фигуралар — Ламартин, де Виньи һәм Мюссе ижадында иң юғары нөктәһенә етә. Тәнҡитсе Сен-Бев француз романтизмы идеологы була, ә уның иң популяр әҫәрҙәре булып Александр Дюманың тарихи мажаралы романдары тора.
1830-сы йылдарҙан башлап француз әҙәбиәтендә реалистик йүнәлеш нығыраҡ һиҙелә башлай, уның йүнәлешендә «хис-тойғолар шағиры» Стендаль һәм ҡыҫҡа ғына лаконик Мериме ижалы үҫә. Француз реализмының иң бөйөк фигуралары булып Оноре де Бальзак («Кешелек комедияһы») һәм Гюстав Флобер(«Бовари ханым») тора, әммә һуңғыһы үҙен нео-романтик («Саламбо») тип билдәләй. «Бовари ханым» йоғонтоһо аҫтында «Флобер мәктәбе» барлыҡҡа килә, ул натурализм тип билдәләнә һәм Золя, Мопассан, ағалы-ҡустылы Гонкур һәм сатирик Доде исемдәренән ғибәрәт. Натурализм менән бер рәттән бөтөнләй икенсе әҙәби йүнәлеш үҫешә. Парнассыларҙың әҙәби төркөмө, атап әйткәндә, Теофилем Готье тарафынан тәҡдим ителә, уның бурысы итеп «сәнғәт хаҡына сәнғәт» булдырыу бурысы ҡуйыла. Парнассыларға «ҡарғышлы шағирҙарҙың» беренсеһе Чарльз Бодлер ҡушыла, ул «Яуызлыҡ сәскәләре» эпоха коллекцияһы авторы.
ХХ быуат дауамында ун дүрт француз яҙыусыһы Нобель премияһына лайыҡ була. Француз модернизмының иң сағыу ҡомартҡыһы булып Марсель Прусттың Анри Бергсон тәғлимәте нигеҙендә үҫкән «Юғалған ваҡытты эҙләү» роман-ағымы тора. Модернизм позицияларында булған «Нувель Ревю Франсез» журналының абруйлы нәшерсеһе Андре Жид була. Анатоль Франс һәм Ромен Ролландың ижады социаль һәм сатирик мәсьәләләргә табан үҫешә, шул уҡ ваҡытта Франсуа Мориак һәм Пол Клодель диндең хәҙерге замандағы урынын байҡарға тырыша.
Аполлинерҙың тәжрибәһе ХХ быуат башындағы шиғриәттә «расин» шиғырына (Поль Валери) ҡыҙыҡһыныу уятыу менән оҙатыла. Һуғышҡа тиклемге йылдарҙа сюрреализм авангардтың (Кокто, Бретон, Арагон, Элуард) өҫтөнлөклө йүнәлеше була. Һуғыштан һуңғы осорҙа сюрреализм экзистенциализм (Камю романдары) менән алмаштырыла, уның менән «абсурд театры» (Ионеско һәм Беккет) драматургияһы бәйле. Постмодерн дәүеренең иң ҙур күренештәре булып «яңы роман» (идеолог — Роб-Грийе) һәм УЛИПО тел экспериментаторҙары төркөмө (Раймон Кено, Жорж Перек) тора.
Француз телендә яҙған авторҙарҙан тыш, Францияла, бигерәк тә XX быуатта, аргентиналы Кортасар кеүек башҡа әҙәбиәт вәкилдәре лә эшләй. Октябрь революцияһынан һуң Париж рус эмиграцияһы үҙәктәренең береһенә әйләнә. Урыҫ яҙыусылары һәм шағирҙары, мәҫәлән, Иван Бунин, Александр Куприн, Марина Цветаева йәки Константин Бальмонт төрлө ваҡытта эшләй. Күптәр, Гайто Газданов кеүектәр, үҙҙәрен Францияла уҡ яҙыусы итеп таныта. Күп кенә сит ил кешеләре, Беккет һәм Ионеско кеүектәр, француз телендә яҙа башлай.
Музыка
Француз музыкаһы Бөйөк Карл заманынан уҡ билдәле, әммә донъя масштабындағы композиторҙар: Жан Батист Лулли, Луи Куперен, Жан Филипп Рамо — барокко дәүерендә генә барлыҡҡа килә. Француз классик музыкаһының сәскә атыуы XIX быуатта барлыҡҡа килә. Романтизм дәүере Францияла Гектор Берлиоз әҫәрҙәренән, тәү сиратта уның симфоник музыкаһынан ғибәрәт. Быуат уртаһында Сен-Санс, Габриэль Форе һәм Сезар Франк кеүек билдәле композиторҙар үҙҙәренең әҫәрҙәрен яҙа, ә XIX быуат аҙағында Францияла барлыҡҡа килгән классик музыканың яңы йүнәлеше — Эрик Сати, Клод Дебюсси һәм Морис Равель исемдәре менән бәйле импрессионизм. XX быуатта донъя музыкаһының дөйөм йүнәлешендә Францияның классик музыкаһы үҫешә. Билдәле композиторҙар, шул иҫәптән Артур Онеггер, Дариус Мийо һәм Франсис Пуленк формаль рәүештә «Шестёрки» төркөмөнә берләшә, әммә уларҙың эштәрендә уртаҡлыҡтары бик аҙ. Дөйөм алғанда, Оливье Мессиандың ижадын музыканың ниндәй ҙә булһа йүнәлешенә бәйләп булмай. 1970-се йылдарҙа Францияла һуңыраҡ бөтә донъяға таралған «спектраль музыка» техникаһы тыуа, унда уның тауыш спектрын иҫәпкә алып музыка яҙыла.
1920-се йылдарҙа Францияла джаз тарала, уның иң эре вәкиле Стефан Граппелли була. Француз поп-музыкаһы инглиз телле музыканан айырмалы үҫеш ала. Шулай итеп, йырҙың ритмы йыш ҡына француз теле ритмына эйәрә (был жанр шансон тип билдәләнә). Шансонда йырҙың лирикаһына ла, музыкаһына ла баҫым яһалырға мөмкин. Был жанрҙа Эдит Пиаф, Шарль Азнавур XX быуат уртаһында ғәҙәттән тыш популярлыҡҡа өлгәшә. Жорж Брассенс, Жак Брель, Жильбер Беко, кино артистары Бурвиль һәм Ив Монтан кеүектәр йырҙар өсөн шиғырҙар яҙа. Францияның күп кенә төбәктәрендә халыҡ музыкаһы тергеҙелә. Ҡағиҙә булараҡ, халыҡ төркөмдәре, фортепиано һәм баян ҡулланып, XX быуат башындағы композицияларҙы башҡара.
XX быуаттың икенсе яртыһында Францияла ябай эстрада музыкаһы киң таралыу ала, уларҙы башҡарыусылар, мәҫәлән, Мирей Матьё, Далида, Джо Дассен, Патриция Каас, Милен Фармер, Лара Фабиан була.
Электрон музыкаға француздар ҙур өлөш индерә. Жан-Мишель Жарр, Space һәм Rockets төркөмдәре был жанрҙың пионерҙары араһында була. Иртә француз электроникаһында синтезатор үҙәк роль уйнай, шулай уҡ фәнни фантастика һәм киңлек эстетикаһы. 1990 йылдарҙа Францияла башҡа электрон жанрҙар ҙа үҫешә, мәҫәлән, трип-хоп (Air, Télépopmusik), нью-йдж (Era), хаус (Daft Punk) һ. б.
Францияла рок-музыка Төньяҡ Европалағы кеүек популяр түгел, әммә был жанр француз сәхнәһендә яҡшы сағыла. 1960—1970-се йылдарҙың француз рок патриархтары араһында прогрессив Арт Зойд, Гонг, Магма кеүектәрҙе билдәләп үтергә кәрәк. 80-се йылдарҙың төп төркөмдәре булып панктан һуңғы Noir Désir, Shakin' Street һәм Mystery Blue төп металлистар булып тора. Һуңғы ун йыллыҡтың иң уңышлы төркөмдәре булып металлистар Anorexia Nervosa һәм рэпкор артистары Pleymo тора. Һуңғылары Францияның хип-хоп күренеше менән дә бәйле. Был «урам» стиле ерле булмаған халыҡ, ғәрәп һәм африкан иммигранттары араһында бик популяр. Иммигранттар ғаиләләренең ҡайһы бер башҡарыусылары, мәҫәлән, Diam’s, MC Solaar киң танылыу ала.
21 июндә Францияла Музыка көнө киң билдәләнә.
Кинематограф
XIX быуат аҙағында Франция кино уйлап табыу урыны булыуына ҡарамаҫтан, француз киноһының хәҙерге йөҙө Икенсе донъя һуғышынан һуң, һуғыш мираҫын һәм немец оккупацияһын аңлағандан һуң барлыҡҡа килә. Нацистарға ҡаршы фильмдар серияһынан һуң француз киноһында гуманизмға мөрәжәғәт мөһим була. Һуғыштан һуң экранлаштырылған иң яҡшы француз классикаһы бөтә донъяға билдәле була: «Парм торлағы» (1948), «Ҡыҙыл һәм ҡара» (1954), «Тереза Ракен» (1953). 1950 йылдар аҙағында француз киноһы үҫешендә А. Рененың «Хиросима», «Моя любовь» (1959) инновацион фильмы ҙур роль уйнай. 1940-сы йылдар аҙағы — 1950 йылдар башында иҫ киткес шәп актерҙар: Жерар Филип, Бурвиль, Жан Маре, Мари Казарес, Луи де Фюнес, Серж Реджани һ. б. билдәлелек ала.
Француз киноһының «яңы тулҡыны» юғары нөктәгә күтәрелгән осорҙа ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 150-нән ашыу яңы режиссер килә, улар араһында алдынғы урындарҙы Жан-Люк Годар, Франсуа Трюффо, Клод Лелуш, Клод Шаброль, Луи Маль биләй. Ул саҡта режиссер Жак Деми — «Шербур ҡулсатырҙары» (1964) һәм «Рошфор ҡыҙҙары» (1967) фильм-мюзиклдары була. Һөҙөмтәлә Франция донъя киноһы үҙәктәренең береһенә әүерелә, донъяның иң яҡшы кинорежиссерҙарын йәлеп итә. Бертолуччи, Ангелопулос йәки Иоселиани кеүек режиссерҙар Францияла тулы йәки өлөшләтә төшөрөлгән фильмдарын төшөрә, француз фильмдарында бик күп сит ил актерҙары төшә.
1960—1970 йылдарҙа француз киноһында актерҙар плеядаһы барлыҡҡа килә, улар араһында иң билдәлеләре — Жанна Моро, Жан-Луи Трентиньян, Жан-Поль Бельмондо, Жерар Депардьё, Катрин Денёв, Ален Делон, Анни Жирардо. Француз комиктары Пьер Ришар һәм Колюш популярлыҡ яулай.
Хәҙерге француз киноһы — ярайһы уҡ нескә зауыҡлы кино, унда сюжеттың психологияһы һәм драмаһы төшөрөүҙең ниндәйҙер нескәлеге һәм художестволы матурлығы менән берләштерелә. Стилде мода режиссёрҙары Люк Бессон, Жан-Пьер Жёне, Франсуа Озон, Филипп Гаррель билдәләй. Популяр актерҙар — Жан Рено, Одри Тоту, Марион Котийяр, Софи Марсо, Кристиан Клавье, Матьё Кассовиц, Луи Гаррель, Леа Сейду. Франция хөкүмәте милли киноны үҫтереүгә һәм экспортлауға әүҙем булышлыҡ итә.
1946 йылдан алып Канн халыҡ-ара кинофестивале үткәрелә. 1976 йылда йыл һайын «Сезар» милли кинопремияһы булдырыла.
Театр
Францияла театр тамашалары урта быуаттарға ҡарай. Яңырыу осоронда ҡалаларҙағы театр тамашалары гильдиялар тарафынан ныҡлы контролдә тотола; шулай итеп, «Les Confrères de la Passion» гильдияһы Парижда тамашалар монополияһына эйә була, ә XVI быуат аҙағында — ғөмүмән, бөтә театр спектаклдәренә. Гильдия театр өсөн ҡуртымға бүлмә ала. Йәмәғәт театрҙарынан тыш, шәхси йорттарҙа ла спектаклдәр тамашалар ҡуйыла. Спектаклдәрҙә ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша ала, әммә бөтә актерҙар ҙа сиркәүҙән ситләштерелә. XVIII быуатта театр тамашалары, ниһайәт, комедияларға һәм трагедияларға бүленә, итальян коммедияһы dell’arte популярлыҡ яулай. Даими театрҙар барлыҡҡа килә; 1689 йылда Людовик XIV указы менән уларҙың икәүһе берләштерелә һәм Комеди Франсез барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта был хөкүмәт тарафынан финансланған берҙән-бер француз репертуарлы театр. Провинцияла актерҙарҙың илгизәр труппалары тарала. Ун етенсе быуат аҙағында француз театрында тулыһынса урын, ваҡыт һәм хәрәкәт берҙәмлеге төшөнсәһе менән классицизм өҫтөнлөк итә. Был төшөнсә XIX быуатта ғына хакимлыҡ итеүҙән туҡтай, сөнки романтизм барлыҡҡа килә, ә һуңынан реализм һәм декадент ағымдары барлыҡҡа килә. XIX быуаттың иң билдәле француз драматик актрисаһы — Сара Бернар. XX быуатта француз театры авангард ағымына дусар була, һуңыраҡ Брехттың көслө йоғонтоһон кисерә. 1964 йылда Ариана Мнушкина һәм Филипп Леотар актерҙар, драматургтар һәм тамашасылар араһындағы айырманы бөтөрөү маҡсатында Téâtre du Soleil ижад итә.
Францияла көслө цирк мәктәбе бар; атап әйткәндә, 1970-се йылдарҙа бында (Бөйөк Британия, Австралия һәм АҠШ менән бер үк ваҡытта) «яңы цирк» барлыҡҡа килә.
Мәғариф һәм фән
Францияла белем алыу 3 йәштән 16 йәшкә тиклем мотлаҡ һанала һәм түбәндәге төп принциптарға нигеҙләнә: уҡытыу азатлығы (дәүләт һәм шәхси учреждениелар), бушлай, нейтралитет һәм лаицизм.
Юғары белем
Юғары белемде тамамланған урта белем (франц. baccalauréat, юғары белем бакалавры дәрәжәһе менән бутарға ярамай) һәм төрлө юғары уҡыу йорттары һәм тәҡдим ителгән дисциплиналар менән айырылып торған осраҡта ғына алырға мөмкин. Юғары уҡыу йорттарының күпселеге йәмәғәт һәм Франция мәғариф министрлығына буйһона. Францияла юғары уҡыу йорттарының ике төрө булған:
Фән
Францияла фән яйлап шәхси финанслауға күсә: 1975 йылда дәүләт бөтә сығымдарҙың 28,0 процентын финанслай, 1995 йылда — ни бары 13,7 %, ә 2003 йылда — ни бары 12,6 %. Уның урынына 1975—2003 йылдарҙа шәхси предприятие сығымдарының өлөшө 63,8 проценттан 78,0 процентҡа тиклем арта[82]. Сит ил финанслауының өлөшө үҙгәрә — 1975 йылда — 8,2 %, 1995 йылда — 11,1 %, 2003 йылда — 9,4 %. 2001 йылда тикшеренеүселәр Францияның иҡтисади яҡтан әүҙем халҡының 7,0 процентын тәшкил итә. 2001 йылда тикшеренеүселәр Францияның иҡтисади яҡтан әүҙем халҡының 7,0 процентын тәшкил итә.
Предприятиелар араһында фәнни-техник инновацияларҙа төп ролде 2000-се йылдар башында иң эре һәм эре предприятиелар уйнай: шуларҙың 12-һендә генә 2003 йылда 500-ҙән ашыу кеше эшләй, ғалимдарҙың 70 проценты тиерлек туплана. Бөтә француз предприятиеларында эске НИОКР сығымдарының яҡынса 80 проценты уларға тура килә. 2000-се йылдар башында НИОКР сығымдарына тармаҡтың иғтибары бик юғары була: сығымдарҙың 64 процентын тик алты сәнәғәт (автомобиль, элемтә, фармацевтика, аэрокосмос һәм башҡалар) тәшкил итә һәм фәнни кадрҙарҙың 59 процентын файҙалана. Францияла иң ҙур фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге — CNRS (Centre national de la recherche scientifique — милли фәнни тикшеренеүҙәр үҙәге).
Атом энергетикаһы өлкәһендә CEA (Comissariat à l'énergie atomique) фәнни үҙәге айырылып тора; йыһанды тикшереү һәм космос приборҙарын проектлау өлкәһендә — CNES (Centre national d'études spatiales), совет һәм Рәсәй инженерҙары менән берлектә бер нисә проект эшләй.
Франция Европа фәнни проекттарында әүҙем ҡатнаша, мәҫәлән, «Галилей» спутник навигацияһы системаһы проекты йәки Ерҙең климатын өйрәнеүсе «Энвисат» проекты.
Телевидение һәм радиотапшырыуҙар
1995 йылда француз ғаиләләренең 95 процентында өйҙә телевизоры була. Дециметрлы диапазонында бер нисә дәүләт (Франция 2, Франция 3, Франция 5, Арте — Германия менән бергә) һәм шәхси (TF1, Канал+(түләү каналы), M6) телекомпаниялары бар. Дәүләт радиоһы һәм дәүләт телевидениеһы Радио һәм телевидение Юғары Советы тарафынан идара ителә, уларҙың өс ағзаһын Президент тәғәйенләй, өсөһөн Сенат Президенты, өсөһөн Милли йыйылыш рәйесе тәғәйенләй. Бөтә ағзалар ҙа 6 йылға тәғәйенләнә, ике йылға бер тапҡыр яңыртыла, ҡабаттан тәғәйенләнеү хоҡуғы булмай, Президент тарафынан Радио һәм телевидениеның Юғары Советы рәйесе тәғәйенләнә. 2005 йылда цифрлы эфир телевидениеһы барлыҡҡа килгәс, бушлай ирекле каналдар йыйылмаһы киңәйә. 2009 йылдан башлап әкренләп аналоглы телевидениенан баш тарта башлайҙар, Францияла уны тулыһынса туҡтатылған да инде. Күп кенә тематик дәүләт радиостанциялары FM төркөмөндә трансляциялана: France Inter, France Info (яңылыҡтар), France Bleu (урындағы яңылыҡтар), France Culture (мәҙәниәт), France Musique (классик музыка, джаз), FIP (музыка), Le Mouv' (йәштәр рок-радиостанцияһы) һәм башҡалар.
Францияла «Frencian Radio International» радиостанцияһы бар, уның аудиторияһы 44 миллион кеше тәшкил итә һәм 13 телдә тапшырыуҙар алып бара.
2009 йылда, аналоглы технологияларҙан бөтөнләй баш тартыу маҡсатында, радиостанцияларҙың цифрлы тапшырыуҙарға күсеү шарттарын билдәләү планлаштырыла.
Француз радиоһындағы йырҙар ваҡыттың кәм тигәндә 40 процентын биләргә тейеш.
Матбуғатта
Милли әһәмиәттәге көндәлек гәзиттәр араһында иң ҙур тиражлылары бар:
2000-се йылдар башынан көндәлек ирекле матбуғат 2000-се йылдар башынан көндәлек ирекле матбуғат таратыла, ул ундағы реклама иҫәбенә финанслана: «20 минут» (уҡыусылар һаны буйынса француз матбуғаты лидеры), «Direct matin», «Metro» халыҡ-ара гәзите, шулай уҡ күп кенә урындағы баҫмалар.
Олимпия уйындары
Хәҙерге олимпия хәрәкәтенә француз йәмәғәт эшмәкәре, педагог Пьер де Кубертен (1863—1937) нигеҙ һалыусы була. Олимпия уйындары ваҡытында франция командаһы велосипед спорты буйынса иң күп миҙал яулай. Олимпия уйындарында француз спортсылары 1896 йылдан алып ҡатнаша. Бынан тыш, йәйге Олимпия уйындары ярыштары Парижда ике тапҡыр үткәрелә — 1900 һәм 1924 йылдарҙа ҡышҡы Олимпия уйындары өс төрлө ҡалала — Шамонила (1924), Греноблдә (1968) һәм Альбервилдә (1992) үткәрелә. 2024 йылда Парижда 100 йыл эсендә тәүге тапҡыр олимпия уйындарын ҡабаттан ҡабул итә.
Футбол
Футбол буйынса Франция йыйылма командаһы 1998 һәм 2018 йылдарҙа Донъя кубогын, ә 1984 һәм 2000 йылдарҙа Европа чемпионатында еңеү яулай.
Илдә 1938 һәм 1998 йылдарҙа футбол буйынса донъя чемпионаты һәм 1960, 1984 һәм 2016 йылдарҙа Европа чемпионаты үтә.
Биатлон
Францияла биатлон Рафаэль Пуаре, Мартен һәм Симон Фуркад, Мари-Лор Брюне һәм Мари Дорен Абер кеүек спортсылар арҡаһында популярлыҡ яулай. 2013 йылдың декабрендә Францияла Анси ҡалаһында биатлон буйынса 2013/2014 йылдарҙа донъя чемпионаты башлана.
Тур де Франс велосипед уҙышы
1903 йылдан Францияла донъялағы иң абруйлы велосипед ярышы — Тур де Франс үткәрелә. Июндә старт алған уҙыш 21 этаптан тора, уларҙың һәр береһе бер көн дауам итә.
Варнгэ-Яха (йылға)
Варнгэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 3-сө Ярро-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт теленең фонологияһы
Башҡорт теленең фонологияһы — башҡорт теленә хас булған фонемаларҙы өйрәнеүсе фән. Функциональ (лингвистик) юҫыҡтан ҡарағанда телмәр өнө фонема (phoneme — өн) тип йөрөтөлә. Фонема — телдең өндәр системаһының морфемалар һәм һүҙҙәр төҙөүсе һәм мәғәнә билдәләүсе иң бәләкәй берәмеге. Мәҫәлән, ҡар — ҡас һүҙҙәренең мәғәнәләре бер-береһенән [р] һәм [с] тартынҡылары, ә там — тәм һүҙҙәре [а] һәм [ә] һуҙынҡылары менән айырыла. Теләһә ниндәй телмәр өнө фонема була алмай. Мәҫәлән, артикуляцион шарттарға ҡарап, башҡорт телендә [а] фонемаһының төрлөсә әйтелеше билдәле: арыш [а°рыш], ҡорал [ҡо°ра°л], бригадирҙар [бригадир-ҙаэр]. Был осраҡтарҙа төрлөсә әйтелгән өс өн барлығын күҙәтәбеҙ: 1) [а°] ~ һүҙҙең беренсе ижегендә иренләшкән [а] өнө; 2) [а°] — һүҙҙең тәүге ижегендәге [о°] өнө йоғонтоһонда иренләшкән икенсе ижектәге [а] өнө; 3) [аэ] — [ә] өнөнә тартым әйтелешле [а]өнө. Ләкин улар үҙ аллы фонемалар түгел, тик [а] фонемаһының варианттары ғына.
Хәҙерге башҡорт теленең өндәр (фонемалар) системаһында 41 фонема бар.
Телмәр өндәре (фонемалар) һуҙынҡыларға һәм тартынҡыларға бүленә.
Тартынҡылар һәм һуҙынҡылар
Тел ғилемендә һуҙынҡылар системаһын — вокализм ( — «һуҙынҡы өн»), ә тартынҡылар системаһын консонантизм ( — «тартынҡы өн») тип йөрөтәләр. Һуҙынҡылар һәм тартынҡылар бер-береһенән акустик, артикуляцион һәм функциональ яҡтан айырыла. Уларҙың төп айырмалары:
1) һуҙынҡылар — тик тауыш ҡатнашлығында, ә тартынҡылар башлыса шау ҡатнашлығында яһала;
2) талғын (сонор) тартынҡылар тауыш ҡатнашлығында яһала, шау ҡатнашлығы аҙ;
3) һуҙынҡыларҙы әйткәндә үпкәнән килгән һауа ағышы телмәр ағзалары аша ҡаршылыҡһыҙ иркен үтә; ә тартынҡыларҙы әйткәндә һауа ағымы телмәр ағзалары хасил иткән ҡаршылыҡтарға осрай һәм шау барлыҡҡа килтерә;
4) һуҙынҡыларҙы әйткәндә тик саф тауыш ҡатнаша, һаңғырау тартынҡылар тик шау ярҙамында яһала;
6) һуҙынҡылар яһалғанда телдең горизонталь һәм вертикаль торошо төп ролде уйнай, тартынҡыларҙың сифатына артикуляция рәүеше һәм урыны йоғонто яһай;
7) бөтә һуҙынҡылар ҙа ижек яһай алыу һәләтенә эйә булһалар, тартынҡылар (талғын тартынҡыларҙан башҡалары) үҙ алдына ижек яһай алмайҙар
Һуҙынҡылар
Һуҙынҡы фонемаларҙы артикуляцияһы буйынса өс принцип нигеҙендә классификациялайҙар:
1) телдең горизонталь хәрәкәте,
3) ирендәр ҡатнашлығы.
Башҡорт телендә, ун ике һуҙынҡы фонеманан тыш, шул фонемаларҙың бер нисә варианты бар. Уларҙы аллофон тип тә йөрөтәләр. Аллофондар телдең мәғәнә һәм форма айырыусы берәмеге булып тормай.
Тартынҡылар
Билдәле бер телдең тартынҡылар системаһын консонантизм (латинса: consonant — «тартынҡы өн») тиҙәр. Хәҙерге башҡорт телендә егерме туғыҙ тартынҡы фонема бар:
[б], [в], [г], [ғ], [д], [ж], [з], [ҙ], [й], [к], [ҡ], [л], [м], [н], [ң], [п], [р], [с], [Ҫ], [у], [Т ], [ф], [х], [һ], [’], [ц], [ш], [ч], [щ].
Хәҙерге башҡорт телендәге егерме туғыҙ тартынҡының егермеһе — төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡулланылған тартынҡылар:
[в], [ж], [з], [ф], [х], ['], [ч], [ц], [щ].
Тартынҡы фонемалар төп өс принцип нигеҙендә классификациялана:
1) артикуляция рәүеше буйынса,
2) артикуляция урынына ҡарап,
3) тауыш һәм шау ҡатнашлығы буйынса.
Телмәр ағышында фонемаларҙың үҙгәреше
Телмәр ағышында өндәр бер-береһенә йоғонто яһай, йәнәшәһендәге өнгә, фонетик шарттарға ҡарап төрлө үҙгәрештәр кисерә. Телмәрҙәге өндәр үҙгәрешен фонетик процесс тиҙәр. Фонетик процестарҙың ике төрө бар:
1) позицион үҙгәрештәр
2) комбинаторлы үҙгәрештәр.
Өндәрҙең позицион ( — «урынлашыу», «торош») үҙгәрештәре уларҙың һүҙҙәге урынына (һүҙ башы, һүҙ уртаһы, һүҙ аҙағы, ике һүҙ араһы) һәм баҫымға бәйле. Позицион үҙгәрештәргә түбәндәге процестар ҡарай: редукция, элизия (тел белеме), протеза, эпентеза һәм сингармонизм (өндәрҙең гармонияһы).
Һүҙ эсендәге өндәрҙең ярашыуы, әйтелеше буйынса бер-береһенә оҡшауы сингармонизм (syn — «бергә», һагмо-nia — «бер төрлө яңғыраш, бәйләнеш») тип йөрөтөлә. Сингармонизм боронғо төрки теленә үк хас булған, шунлыҡтан хәҙерге төрки телдәрҙең күбеһенең фонетик системаһы сингармонизм законына нигеҙләнгән.
Башҡорт телендә сингармонизм күренешенә ҡараған фонетик процестар:
а) аңҡау гармонияһы,
б) ирен гармонияһы,
г) сингармоник параллелизмдар.
Өндәр артикуляцияһында экскурсия, туҡталыш, рекурсия тигән күренештәр бар. Телмәрҙә бер өндөң рекурсияһы икенсе өндөң экскурсияһына барып тоташа. Бер өндө әйтеп бөтмәҫ элек икенсеһенә әҙерлек башлана: бер өндөң артикуляцияһына күрше өндәрҙең артикуляцияһы килеп өҫтәлә. Шулай итеп, комбинаторлы ( — «бергә ҡушыу», «берләштереү») үҙгәрештәр, йәғни күрше өндәрҙең бер-береһенә тәьҫиренән барлыҡҡа килгән фонетик процестар барлыҡҡа килә.
Комбинаторлы үҙгәрештәргә ассимиляция, диссимиляция, метатеза, диэреза күренештәре инә.
Телмәрҙә өндәр бер-береһенә йоғонто яһай, шуға телмәр ағышында ҡайһы бер өндәрҙең саф яңғырашы, хатта сиктәре лә юғала.
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе (Southern African Development Community (SADC)) — Көньяҡ Африка илдәренең сауҙа-иҡтисади союзы, 1992 йылда Көньяҡ Африка үҫешен координациялау буйынса конференциялар (Southern African Development Coordination Conference, ҡыҫҡаса SADCC) нигеҙендә ойошторола.
Көньяҡ Африка үҫешен координациялау буйынса конференциялары субрегиондың 11 иле тарафынан 1980 йылда булдырыла. Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең төп маҡсаты — ағза-илдәрҙең сауҙа бәйләнештәрен либералләштереү, социаль-иҡтисади хеҙмәттәшлекте үҫтереү һәм интеграция, шулай уҡ көньяҡ Африканың 16 иле араһында сәйәсәт һәм хәүефһеҙлек өлкәһендә хеҙмәттәшлекте үҫтереү.
Хәҙерге ваҡытта берләшмәлә таможня пошлиналары ярайһы уҡ кәмегән һәм үҙ-ара сауҙа бәйләнештәрендә тариф булмаған сикләүҙәрҙе бөтөрөүҙә ярайһы уҡ алға китешкә өлгәшелгән. Ирекле сауҙа зонаһын булдырыу юлында берләшмә һиҙелерлек алға киткән.
Ҡатнашыусы илдәр
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе 16 илде берләштерә.
Бурунди берләшмәгә ҡушылыу үтенесе менән мөрәжәғәт иткән.
Тарихы һәм етәкселеге
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе тураһында килешеүгә 1992 йылдың авгусында Намибияның баш ҡалаһы Виндхукта ҡул ҡуйыла. Берләшмәнең нигеҙендә — субрегиондың 11 иле тарафынан 1980 йылда булдырылған Көньяҡ Африка үҫешен координациялау буйынса конференциялары (Southern African Development Coordination Conference, ҡыҫҡаса: SADCC).
Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе — Африканың иң ҙур һәм йоғонтоло төбәк-ара берекмәләренең береһе булып тора. Берләшмә ағзалары илдәрендә халыҡтың дөйөм һаны 248 миллион самаһы кеше тәшкил итә, тулайым эске продукты — 432 миллиард АҠШ доллары.
Ойошманың бюджеты — яҡынса 50 миллион АҠШ доллары. Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең юғары органы — дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары саммиты (ғәҙәттә, саммиттар йыл һайын үткәрелә, ләкин шулай уҡ юғары кимәлдәге сираттан тыш осрашыуҙар ҡулланыла). Ул Берләшмәнең ғәмәлдәр стратегияһы һәм тактикаһының төп мәсьәләләре буйынса ҡарарҙар концептуалы нигеҙендә ҡабул итә, уның эшсе органдары менән етәкселек итә, Башҡарма секретарҙе һәм уның урынбаҫарын тәғәйенләй. Берләшмәнең башҡа төп структуралары — Министрҙар Советы һәм Парламент форумы.
Үҫеше
Донъя баҙарында Африка тауарҙарының конкуренцияға һәләтлелеген күтәреү маҡсатында, Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһе илдәренең етәкселәре тарафынан Көньяҡ Африкала ирекле сауҙа зонаһын булдырыу тураһында килешеү төҙөлә.
2005 йылда Көньяҡ Африка Республикаһы Үҙәк банкы башлығы Тито Мбовени, ҡитғаның иҡтисади яҡтан иң үҫешкән иле — Көньяҡ Африка Республикаһының бизнес-берләшмәһе алдында сығыш яһап, 2016 йылға ҡарай донъяла Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһенең яңы валютаһы барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип белдерә. Быға тиклем алыҫыраҡ ваҡыт — 2021 йыл күҙалланған була.
Көньяҡ Африка Республикаһы һәм Ботсвана — алмазға эйә ошо ике ил, ҡайһы бер иҫәпләүҙәр буйынса, берләшмәнең 90 процентҡа тиклем эске тулайым продуктын тәьмин итә (шуларҙың өстән ике өлөшө — Көньяҡ Африка Републикаһына тура килә).
Берҙәм виза
Берләшмәлә шенген тибы буйынса берҙәм виза индереү мәсьәләһе ҡарала. 2005 йылдың авгусында Көньяҡ Африка Республикаһы, Мозамбик, Намибия һәм Лесото граждандарҙы ирекле йөрөтөү тураһында протоколға ҡул ҡуя.
Берләшмә территорияһында хәүефһеҙлек
Дөйөм Африка коллектив именлек системаһын булдырыу алымдарын яйға һалыу һәм ҡитғаның көньяғында хәрби-сәйәси хәлде анализлау өсөн 1996 йылдан алып Сәйәсәт, оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһенең Директораты эшләй. Уның төп бурыстары — төбәктә эске һәм дәүләт-ара көрсөктө көйләү, шул иҫәптән тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары үткәреү, стихиялы бәлә-ҡаза эҙемтәләрен бөтөрөү, шулай уҡ Берләшмә дәүләттәренең берлектәге хәрби күнегеүҙәрҙе әҙерләү һәм үткәреү. Йәмәғәт палатаһы рәйесе — Эсватини короле Мсвати III (2009 йылдың мартында һайлана).
Төбәктә тыныслыҡты һәм тотороҡлоҡто һаҡлау проблемаларына айырым иғтибар бирелә. 2007 йылдың авгусында Лусака ҡалаһында (Замбия) үткән Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһе саммитында берләшмәнең 11 ағза-дәүләтенән 600 кешенән торған «SADCBRIG» тыныслыҡ урынлаштырыусы бригадаһы ойошторола. Берләшмәнең тағы ла 4 ағзаһы ҡушылғандан һуң уның һанын 1 мең кешегә тиклем еткерергә ниәтләйҙәр.
Тышҡы сәйәсәт: ҡатнашыусы илдәрҙең ҡараштары һәм ҡаршылыҡтары
Был субтөбәк ойошмаһында ҡатнашыусы дәүләттәрҙең тышҡы сәйәси эшмәкәрлеген яраштырыу буйынса аҙымдар яһала.
Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһенең айырым илдәре һәм Европа Берлеге араһында иҡтисади партнерлыҡ тураһында килешеүҙәргә ҡул ҡуйыу мәсьәләһен ойошма эсендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 2007 йылда Европа Берлеге менән иҡтисади партнерлыҡ тураһында килешеүҙәргә Ботсвана, Намибия, Лесото һәм Эсватини ҡул ҡуя. Бындай килешеүҙәргә Көньяҡ Африка Республикаһы ҡаршы сыға, улар Африканың көньяғында таможня союзын ойоштороуға хәүеф тыуҙыра аласаҡ, тип иҫәпләй.
Ике йылға бер тапҡыр Европа Берлеге-Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһе һәм АҠШ-Көньяҡ Африка үҫеш берләшмәһе форумдары үткәрелә. Һиндостан, Ҡытай, Япония, Скандинавия илдәре Берләшмә менән хеҙмәттәшлек итеү менән ҡыҙыҡһына.
Тальша (йылға)
Тальша — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/42 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черемшанка (Шегарка ҡушылдығы)
Черемшанка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ева-Юган
Ева-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.