cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Латыш уҡсылары
Һул эсер фетнәһен баҫтырыу
6 июлдә немец илсеһе Граф Мирбах (граф Мирбах) үлтерелә, был иһә ихтилал башланыуға сигнал булып хеҙмәт итә. Д. И. Поповтың матрос отряды ҡала үҙәгендәге хәлде тиҙ арала ҡулына ала. Ҡаршылашыусыларҙы ҡыралар, йә иһә улар фетнәселәр яғына күсә. Һул эсерҙар ВЧК бинаһын яулап ала, ә Ф. Э. Дзержинский һәм М. И. Лацис ҡулға алына һәм подвалға ултыртыла.
Иртәһенә ҡала ситенән латыш уҡсылары эсерҙар яулаған биналарға һөжүм итә башлай. Артиллерия ярҙамында 1-се һәм 2-се уҡсылар бөтә стратегик мөһим объекттарҙан фетнәселәрҙе һөрөп сығара, тылдарҙы иһә башҡа полктар отрядтары таҙарта.
Вацетис И. И. «1918 йылдың июлендә һул эсерҙар фетнәһе» тигән мәҡәләһендә, уҡсылар яғынан юғалтыуҙар бик етди булды, әммә маҡсатҡа ирештек — фетнә уңышһыҙлыҡҡа осраны, Мәскәүҙә власть большевиктар ҡулында ҡалды, тип яҙа.
Латыш уҡсылары шулай уҡ Рәсәйҙең түбәндәге ҡалаларында ошондай ихтилалды баҫтырыуҙа ла әүҙемлек күрһәтә: Петроград, Калуга, Вологда, Ярославль һәм башҡа ҡалалар.
Ҡазан өсөн һуғыш
1918 йылдың йәйендә Владимир Каппель етәкселек иткән Халыҡ армияһы һәм Чехословак корпусының уңышлы һөжүмдәре арҡаһында Ҡыҙыл армия алдында Ҡазанды юғалтыу ҡурҡынысы килеп баҫа. Ҡаланы һаҡлар өсөн Көнсығыш фронты баш командуюшийы Вацетис әмере менән Ҡазанға 5-се Земгале Латыш полкының 507 уҡсыһы, күпмелер һанда кавалерия һәм артиллерия частары килә Латыш уҡсылары Ҡазан гарнизонының иң ҡеүәтле көсө булып сыға. Гарнизонға 1-се Латыш дивизияһы, 1000 кешелек матростар отряды һәм айырым ҡыҙыл отрядтар — йәмғеһе яҡынса 3000 кеше инә. Уҡсыларға Көнсығыш фронт штабын, пароход пристанен, Дәүләт банкыһын һәм келәттәрҙе һаҡларға бойороҡ бирелә. Һан яғынан ҡыҙылдар күберәк булһа ла, 7 августа урыҫ-чех отряды Ҡазанды яулап ала.
Ҡазан өсөн барған һуғыш Ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙең ғөмүмән алғанда әҙерлекһеҙ һәм көсһөҙ булыуын асыҡлай. Әммә ҡаланы яҡлап һуғышҡан латыш уҡсылары үҙҙәрен ҡаһармандарса тота 5-се Латыш полкы Ҡазандың көньяғында чехтар менән бик оҙаҡ һәм ҡаты һуғыша, хатта уларҙы яңынан пристангә табан сигендерә башлай. Шулай булһа ла, Ҡазан кремлендә урынлашҡан, әлегәсә ҡыҙылдарға хеҙмәт иткән Серб батальонының 300 һуғышсыһы аҡтар яғына күскәс, хәл торошо үҙгәрә. Иң мөһим мәлдә батальон флангынан көтөлмәгән һөжүм яһай Һөҙөмтәлә 5-се Латыш полкы еңелә. Полк аҡтарға әсирлеккә төшә.
Юғалтыуҙар тураһында төрлө фекерҙәр бар. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, 5-се Латыш полкы еңелә һәм ул тулыһынса тиерлек юҡ ителә. Тәлғәт Насиров яҙыуынса, полкта хеҙмәт иткән 500-ҙән артыҡ һуғышсынан 40 уҡсы һәләк була һәм 137 яугир әсирлеккә төшә Иҫән ҡалған уҡсыларҙың күбеһе элекке прапорщик Грегор етәкселегендә Царевококшайск йылғаһын аша сығып етә. Бер айҙан ҡыҙылдар Ҡазанды кире ҡайтарғас, әсир латыш уҡсылары полктарына кире ҡайта. Тағы бер мәғлүмәткә ярашлы, полк 350 һуғышсыһын юғалта: аҡтар уларҙы әсирлеккә төшөрә лә, һуңынан хәрби-ялан суды ҡарары менән атып үлтерә.
В. А. Зиновьев — Семберҙә фатирҙа йәшәгән 5-се улан Литва полкы офицеры, ул хәлдәрҙең шаһиты һәм унда ҡатнашыусы былай тип яҙа:
Латыш уҡысыларының Ҡазанға һөжүменә Ян Юдин етәкселек итә, ул бәрелештәр ваҡытында һәләк була.
1918 йылдың 20 августында Ҡазанды яҡлаған өсөн 5-се Латыш уҡсы полкына, Ҡыҙыл Армияла беренсе булып, Почетлы революцион Ҡыҙыл Байраҡ тапшырыла.
1918 йылдың аҙағында латыш уҡсыларының Латвияға ҡайтыуы
Антанта илдәре талаптарына ярашлы, Латвияла немец ғәскәрҙәр аҡрынлап көнбайыш йүнәлешкә күсерелә бара. 1918 йылдың аҙағында Латвияға латыш дивизияһы ебәрелә. Частарҙың һөжүм итеүе ҡаршылыҡ күрмәй тиерлек һәм өс йүнәлеш буйынса үтә:
1919 йылдың ғинуарында Латвияның Совет Армияһы ойошторола, уның нигеҙен латыш уҡсылар дивизияһы тәшкил итә. Латвияның Совет Армияһы 1-се уҡсылар дивизияһын тулы составта (5-се полктан тыш) төҙөй. 2-се дивизияға Совет Латвия биләмәһендә ойошторолған частар һәм тулыһынса Мәскәү эшселәренән комплектланған дүрт полк инә. Уларға Вентспилстың һәм Талсиның хәрби дружиналары ҡушыла. Беренсе этапта армия сафтарының һаны 22 меңгә яҡын була, ә майға ике тапҡырға арта. И. Вацетис, К.-Ю. Х. Данишевский, Я. Фабрициус, П. Я. Авен ғәскәргә етәкселек итә
Латвияның үҙәк райондарын ҡалдырғандан һуң 1919 йылдың йәйендә латыш уҡсылары ҙур юғалтыу кисерә, яңынан Латыш уҡсылар дивизияһына туплана.
Деникинсыларға ҡаршы көрәш
1919 йылдың көҙөндә латыш полктары, Ҡыҙыл армияның иң яҡшы ғәскәрҙәре булараҡ, Деникин армияһының Мәскәү ҡалаһына походына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
11 октябрҙә деникинсыларҙың латыш уҡсылары менән тәүге хәрби бәрелеше була. 27 октябрҙә һынылыш була, унан һуң Деникиндың Мәскәүгә походының селпәрәмә килгәне асыҡ күренә. 1919 йылдың 19 декабрендә латыш уҡсылары Харьковты баҫып ала. Тарихсылар, латыш уҡсылары Мәскәүгә генерал Деникиндың походын кире ҡағыуҙа хәл иткес роль уйнаған, тип иҫәпләй. Бының өсөн Латыш дивизияһы почетлы Ҡыҙыл Байраҡ менән бүләкләнгән.
5-се латыш полкы генерал Н. Н. Юденич ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә һәм ВЦИК-тың икенсе Почетлы Ҡыҙыл байрағына лайыҡ була.
Врангель менән көрәш (Ҡырым өсөн алыштар)
1920 йылдың мартына ҡарата Латыш дивизияһы 9 полкка бүленгән 17 мең кешенән торған. 1920 йылдың апрелендә латыштар РККА-ның төп һөжүм көсөн тәшкил итә, Ҡыҙыл Армия генерал Я. А. Слащёв оборона тотҡан Ҡырымды яулай алмай, латыштар Перекопты штурм менән алырға тырышалар, ВСЮР (Рәсәй Көнъяғының Ҡораллы Көстәре) көстәренә ҡаршы ҡаты һуғыш, ә һуңғараҡ Төньяҡ Таврияла Врангелдең Рус армияһы менән алыш көҙгә тиклем һуҙыла. 13 ноябрҙә Перекоп-Чонгар операцияһы барышында аҡтарҙың хәлдән тайыуынан һуң ғына латыш уҡсылары Евпаторияға бәреп инә.
Рига солох килешеүе шарттары буйынса, Совет Рәсәйендә латыш формированиелары таратылырға тейеш булған. 1920 йылдың 28 ноябрендә Ҡыҙыл Байраҡлы Латыш дивизияһы таратыла һәм 12 мең самаһы уҡсы Латвияға әйләнеп ҡайта. Подразделение командирҙары, башлыса, Совет Рәсәйендә ҡала. Икенсе донъя һуғышы йылдарында элекке латыш уҡсыларының ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, Карлис Лобе) вермахт яғында Ҡыҙыл армияға ҡаршы һуғышҡан ирекле берләшмәгә инә
Аҡ латыш уҡсылары
1918 йылдың февралендә Латвиянан сигенгән уҡсыларҙың бер өлөшө ҡыҙылдар яғында һуғышмаҫа һәм, мөмкинсә, граждандар һуғышында ҡатнашыуҙан һаҡланырға ҡарар иткән. Немец оккупацияһынан ҡасып киткән күп кенә ғаиләләр Украинанала, Волга буйында, Уралда, Себерҙә урынлаша. Дөйөм алғанда, Аҡ хәрәкәттә 9,5 мең самаһы элекке латыш уҡсылары ҡатнаша. Себерҙә Антанта ғәскәрҙәре командующийы Жаненға ярҙам иткәндән һуң, латыштар — Имант полкы һәм Троицк батальоны (бергә алғанда 2000 штык) — Латвия территорияһын немецтарҙан азат итеүҙә ҡатнашыу өсөн хәрби подразделениелар ойоштора башлай.
Комуч хөкүмәтенең хәрби министры генерал Галкиндың 1918 йылдың 1 октябрендәге беренсе бойороғо буйынса, Троицкиҙа латыш батальоны булдырыла. Уға элекке уҡсыларҙан тыш, латыш — колонистар һәм ҡасаҡтар ингән. Тәүге этапта Ҡыҙыл армияла хеҙмәт иткәндәрҙе һәм большевиктар яҡлыларҙы алмаҫҡа тырышалар.
Имант полкы командиры итеп — Я. Курелис (элекке5-се Земгал полкы командиры), Троицк батальон командиры итеп П. Дардзан тәғәйенләнгән.
Адмирал Колчак һәм уның тирәһендәгеләр яңы латыш частарына ышанмай, ә шул мәлдә төбәктә өҫтөнлөк иткән япондар 31 ирекмән уҡсыты атып үлтерә. Һуңғараҡ, баҫым яһай торғас, Япония хөкүмәте мәрхүмдәрҙең ғаиләләренә компенсация түләй.
Чехословактар менән генә уртаҡ тел табыла. Уларҙың ярҙамы менән батальонды кейендереү һәм ҡоралландырыу мөмкин була. Англия һәм француз хәрби вәкилдәре быны, Латвияның яңы хөкүмәте менән түләү тураһында һөйләшеп, финанслаған.
Рус армияһы Главнокомандующийы А. В. Колчак тарафынан иғлан ителгән мобилизациянан һуң латыш частары Рус армияһының Көнсығыш фронты частары менән бара һәм, башлыса, ҡарауыл хеҙмәтен үтәй.
1919—1920 йылдарҙа ҡырыҫ Себер ҡышы шарттарында Омск, Томск, Чита һәм Харбин аша Троицк батальоны Владивостокҡа барып етә һәм союздаштарҙың караптарында Имант полкы менән 3 октябрҙә Латвияның Лиепая портына, ә бер нисә көндән — Ригаға инәләр. Меңдән ашыу хәрби хеҙмәткәр ябай граждандар һәм балалар менән килә. Полктарҙы тәьмин иткән өсөн Франция һуңғараҡ Латвиянан — 8,5 миллион франк, ә Бөйөк Британия уларҙы тыуған иленә алып ҡайтҡандары өсөн 130 мең фунт стерлинг түләтә.
Латвия биләмәһендә һуғыш тамамланһа ла, батальон Латвия армияһы составына индерелә, ә таратылған Имант полкынан хеҙмәт итергә теләк белдергән һәр кемде алалар.
Фильмография
Нәфис фильмдар:
Документаль фильмдар:
Хәтер
Латыш уҡсылары хөрмәтенә аталғандар:
Аяҙғол ауыл биләмәһе
Аяҙғол ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре 2004 йылдың 12 ноябрендәге 292-ЗО-се «Арғаяш муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» исемле Силәбе өлкәһе Законына ярашлы билдәләнгән.
Шилега (Түбәнге Поча ҡушылдығы)
Шилега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Поча йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәт (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чевачья
Чевачья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Әхмәт (Әбйәлил районы)
Тарихы
Әхмәт ауылы XIX быуат башынан билдәле. Беренсе күскенсе, йорт йөҙ башы Әхмәт Өмөтбаевҡа 1834 йылда 75 йәш була, улдары Хөсәйен, Ғәле, Этҡол һәм Ғайса. Ауылдың тағы бер атамаһы — Һаҡмарбаш — уның Һаҡмарҙың үрге ағымында урынлашыуын күрһәтә.
Чевачья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәт (Әбйәлил районы)
Тарихы
VIII ревизияла ауылда 54 йортта 309 кеше йәшәгән. Һуңынан халыҡ һәм ихаталар һаны кәмей. 1859 йылда унда 50 хужалыҡ була, унда 293 кеше йәшәй. Бер йыл элек бында Ишҡол ауылынан 5 ғаилә күсеп килгән. Был халыҡтың генетик бәйләнештәрен күрһәтә. 1920 йылда 46 ихатала 183 кеше йәшәгән.
1805—1807 йылдарҙа Польша һәм Пруссия биләмәләрендә Рәсәй союздаштары менән Францияға ҡаршы походта Баҙырғол Ейәнсурин башҡорт полктары составында ҡатнаша. Ике көмөш миҙал кавалеры Байғул Ҡәҙербәков Рәсәйҙе генә түгел, Европа илдәрен Наполеон ғәскәрҙәренән азат итеүҙә ҡатнаша. 1828—1829 йылдарҙа Мөхәмәткәрим Мулдашев һәм Ишембай Хөсәйенов рус-төрөк һуғышы йылдарында империяның көнбайыш сиктәрен һаҡлай.
Мәҡсүт (Стәрлетамаҡ районы)
Мәҡсүт (Максютово) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. Ауыл Ашҡаҙар Мәҡсүте тип тә йөрөтөлә. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 168 кеше. Почта индексы — 453142, ОКАТО коды — 80249816006. ИФНС коды 0268.
Тарихы
Хәҙер Стәрлетамаҡ районында урынлашҡан Мәҡсүт ауылы XVII быуатта Нуғай даруғаһы Юрматы улусынң Аҙнай түбәһенә ҡарай. Ауылға нигеҙҙе 1748 —1814 йылдарҙа йәшәгән Әбүбәкер Мәҡсүтов һала. VII Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу материалдарында Әбүбәкерҙең балалары: Рәхмәтулла Сәғиҙулла, Йәрмөхәмәт иҫәпкә алына. XVIII быуат аҙағында (1795 йылда) үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәлендә ҙур булмаған ауылдағы 17 ихатала 88 кеше йәшәүе билдәләнә. 1859 йылдағы Х халыҡ иҫәбен алыуҙа бында 48 ихата була һәм 256 кеше йәшәй. Ә 1920 йылда инде ихаталар һаны 64-кә, ә кешеләр һаны 309-ға (143 - ир-егет һәм 165 ҡатын-ҡыҙ) етә.
Вәлиева Финә Мансур ҡыҙы
Биографияһы
Финә Мансур ҡыҙы Вәлиева 1969 йылдың 8 ғинуарында БАССР-ҙың Тәтешле районы Гәрәбаш ауылында тыуған.
1996 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетында актёрҙар бүлеген тамамлай.
Институт тамамлағандан һуң Салауат башҡорт дәүләт драма театрында эшләй, 2003 йылдан башлап — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында эшләй.
Ғаиләһе
Ире Илдар — «Нур» театры режиссеры.
5-се танк армияһы (СССР)
5-се танк армияһы —СССР Ҡораллы көстәре составындағы оператив ғәскәри берекмәһе.
1942 йылдың 29 октябренән алып 1943 йылдың 2 февраленә тиклем 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 5-се танк армияһы (2-се формирование) 8-се кавалерия корпусы (һуңынан 7-се гвардия кавалерия корпусы итеп үҙгәртелә) составында (Көньяҡ-Көнбайыш фронты) хәрби ғәмәлдәрҙә һәм Сталинград алышында ҡатнаша.
1-се формированиеның тарихы
1-се формирование 5-се танк армияһы 1942 йылдың 5 июнендә Баш командование ставкаһының 1942 йылдың 25 майындағы Директиваһы нигеҙендә булдырыла. Унда 2-се һәм 11-се танк корпустары, 340-сы уҡсылар дивизияһы, 19-сы айырым танк бригадаһы, 66-сы гвардия миномёт полкы, 611-се РГК еңел артиллерия полкы, айырым элемтә батальоны, айырым зенит дивизионы, армия штабы һаҡлау ротаһы инә. Июль башында уны 7-се танк корпусы менән көсәйтәләр.
Ғәмәлдәге армия составында: 1942 йылдың 16 июненән алып 17 июлгә тиклем.
Яуҙарҙа ҡатнашыуы
1942 йылдың 16 июнендә армия Брянск фронты составына индерелә. 6 июлдән армия Воронеж-Ворошиловоград стратегик оборона операцияһында (28 июнь — 24 июль) ҡатнаша.
Брянск фронты командованиеның 5-се танк армияһына (А. И. Лизюков) Воронежға һөжүм итеүсе немец төркөмө тылына һәм һул флангына һөжүм итеүҙе йөкмәтә. 5-се танк армияһын көсәйтеү маҡсатында ВГК Ставкаһы өҫтәмә рәүештә Калинин фронтынан 7-се танк корпусын (П А. Ротмистров) йүнәлтә. 3 июлдә 5-се танк армияһы Дон йылғаһына үтеп ингән дошман төркөмө коммуникацияларын тартып алырға һәм Воронежға ебәрмәү буйынса бойороҡ ала. Операция шул уҡ көндө башланырға тейеш була, әммә ул ваҡытта буласаҡ хәрби ғәмәлдәр урынында Ротмистровтың 7-се танк корпусы ғына була һәм ул да кәрәкле районда ғәскәрҙәрен туплап өлгәрмәй.
Әҙерлек өсөн ваҡыт бик тар була, өҫтәүенә, А. И. Лизюковтың эре танк төркөмө менән идара итеү өсөн етерлек тәжрибәһе булмағанға күрә, бер үк ваҡыттағы ҡеүәтле һөжүм ойоштороу килеп сыҡмай. 6 июлдә тәүге булып һуғышҡа 7 -се танк корпусы инә, уға ярҙамға 611-се артиллерия полкы, ике мотоуҡсылар бригадаһы (2-се һәм 12-се), шулай уҡ 19-сы танк бригадаһы (полковник С. А. Калихович) бирелә.
7-се танк корпусы һуғышҡа разведка үткәрмәйенсә һәм тулыһынса тупланмайынса инә. Бынан тыш, немец танк корпустарының Дон һәм Воронеж аша көнсығышҡа табан йүнәлеүе тураһындағы фараздар хаталы булып сыға. 24-се немец корпус үҙ командованиеһыбойороғона ярашлы 4-се танк армияһын ҡапларға тейеш була һәм, көтмәгәндә, совет 5-се армияһы частары менән осраша һәм уларҙың ниәттәрен асыҡлай. Совет 5-се танк армияһы разведкаһыҙ һөжүм итә.
7 июль көнө аҙағына немец 9-сы танк дивизияһы частары, 7-се танк корпусының төп көстәре менән бәрелешеүҙән ситләшеп, Сухая Верейка йылғаһы буйлап яңы обороналау рубежына сигенә. Артабанғы ҡ көн эсендә 9-сы танк дивизияһы 11-се танк дивизияһы көстәре менән көсәйтелә һәм совет частарынның алға китешен тотҡарлау мөмкинлеге тыуа. Аҙаҡтан танк дивизияларына алмашҡа пехота ебәрелә һәм совет һөжүм тулыһынса туҡтатыла: шулай итеп, 5-се танк армияһы Землянскиға табан һөжүмде йәйелдереү өсөн оператив киңлеккә сыға алмай.
12 июлдә немец 11-се танк дивизияһы (107 танкы) совет 11-се танк корпусы (5-се танк армияһы) позицияларына һөжүм итә. Совет танкылары ашығыс рәүештә сигенәләр һәм күршеләш 7-се танк корпусының уң флангын асалар, һөҙөмтәлә 7-се танк корпусы тиҙҙән бик ҙур юғалтыуҙар менән тар-мар ителә.
5-се танк армияһы операцияһы уңышһыҙ тамамлана. Армия уның алдына ҡуйылған бурыстарҙы үтәмәй, тик немец танк берекмәләренең пехотаға алышыуын бер аҙ тотҡарлауға өлгәшә. Һуғыштан һуңғы мемуарҙарында күп кенә совет хәрби етәкселәре (Василевский, Казаков, Ротмистров, Лазарев һәм башҡалар) бер-берен һәм шәхсән командарм И. Г. Лизюковты ғәйепләйҙәр. Әммә тарихсы И. Ю. Сдвижковтың баһаһы буйынса, уңышһыҙлыҡта Лизюковтың роле күпкә арттырылған: 5-се танк армияһының уңышһыҙлыҡтарын баштан уҡ юғары совет командованиеһының хаталы ҡарарҙары хәл итә.
Атап әйткәндә, И. А. Лизюков оперция башланыр алдынан контрудар өсөн 3-сө танк армияһын файҙаланыуыҙы тәҡдим итеп ҡарай, ул һуғышҡа тиҙерәк инә алыр ине, әммә уның 1942 йылдың 3 июлендәге телеграммаһы яуапһыҙ ҡала.
Ҙур юғалтыуҙар һәм һуғышҡа һәләтлегенә зыян килтерелеү сәбәпле ВГК Ставкаһының 1942 йылдың 15 июлендәге 170511-се директиваһына ярашлы 1942 йылдың 17 июлендә армия тарҡатыла; уның ялан идаралығы ВГК Ставкаһы резервына индерелә, ә берекмәләре һәм частары Брянск һәм Воронеж фронттарына тапшырыла.
Армия командирҙары составы
армия командующийҙары:
2-се формирование тарихы
2-се формирование 5-се танк армияһы 1942 йылдың 3 сентябредә ВГК Ставкаһының 1942 йылдың 30 авгусындағы резервҡа индереү буйынса директиваһы нигеҙендә булдырыла. Армияға 1-се, 22-се, 26-сы танк корпустары, 119-сы уҡсылар дивизия һәмҡайһы бер айырым частар индерелә.
Яуҙарҙа ҡатнашыуы
1942 йылдың сентябрендә армия Брянск фронты составына индерелә. 29 октябрҙә 2-се формирование Көньяҡ-Көнбайыш фронтына тапшырыла һәм уның составында Сталинград алышында (1942 йылдың 17 июле — 1943 йылдың 2 феврале) ҡатнаша.
Был осорҙа армия составына алты уҡсылар дивизияһы (14-се һәм 47-се гвардия, 119-сы, 124-се, 159-сы һәм 346-сы уҡсылар дивизияһы), ике танк (1-се һәм 26-сы) һәм бер кавалерия (8-се кавалерия корпусы), 8-се айырым гвардия танк бригадаһы, ике ут бөркөүсе танк батальоны, 8-се мотоциклет полкы инә. Армияны көсәйтеү өсөн уға резервтан 9 артиллерия полкы, 10 истребителдәр-танкыға ҡаршы полктары, 3 гвардия ут бөркөүсе полк, 5 зенит артиллерия полкы һәм башҡа частар тапшырыла.
Сталинград операцияһы башына армияла барыһы 103 627 кеше, 378 танк (КВ — 70, Т-34 — 153, Т-70 — 155), 1500-ҙән ашыу орудие һәм миномёт иҫәптә тора. Шулай ла 444 самолет бүленә.
1943 йылдың ғинуар-февралендә, Донбасс йүнәлешендә һөжүм итеп, армия ғәскәрҙәре Морозовск (5 ғинуар), Тацинский (15 ғинуар), Каменск-Шахты (13 февраль), Красный Сулин (14 февраль) ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша.
Февраль аҙағында Красный Луч тирәһендә Миус йылғаһына сыға һәм оборонаға күсә.
Армия командирҙары составы
Армия Хәрби советы ағзаһы: т/ғ генерал-майоры Туманян Гай Лазаревич [август 1942 — апрель 1943 йыл]
армия штаб начальниктары:
1943 йылдың 20 апрелендә армия тарҡатыла, уны ялан идаралығы Көньяҡ-Көнбайыш фронты составындағы 12-се армияһы ялан идаралығы итеп үҙгәртелә.
Көньяҡ Лангур
Көньяҡ Лангур — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лангур йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брита Хагберг
Брита Хагберг (Brita Hagberg, тыумыштан Nilsdotter, тулы исеме Hagberg Brita Christina, шулай уҡ булараҡ билдәле Hagberg Petter; 1756—1825) — XX быуатта ҡатын-кыҙҙар армия хеҙмәтенә рөхсәт ителгәнгә тиклем швед флот яугире, хәрби флотта хеҙмәт итеүсе тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе һәм диңгеҙ һуғышында  батырлығы  өсөн швед хәрби наградаһы  (För tapperhet i fält миҙалы)  менән бүләкләнеүсе  ҡатын-ҡыҙҙарҙың икенсеһе  (беренсеһе — Анна Энгстен).
Тангобтюмар-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брита Хагберг
Биографияһы
Брита Хагберг 1756 йылда Финнеродья (Finnerödja) ҡалаһында тыуған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Стокгольм ҡалаһында).
1777 йылда  Стокгольм ға килә, 1785 йылда шунда  Андерс Хагберг Питерға (Peter Hagberg Anders, 1753-1816), король гвардия хәрби хеҙмәткәренә кейәүгә сыға, ул армияла 1788 йылдан була. Бер ниндәй ҙә хәбәре булмаған ирен табыу өсөн, Брита  үҙен Петтер Хагберг тип атап үҙен ир кеше итеп күрһәтә һәм хәрби хеҙмәткә инә. Брита 1788—1790 йылдарҙа Рус-швед һуғышында ҡатнаша, Роченсальм һәм Выборг алыштарында диңгеҙ һалдаты сифатында ҡатнаша. Styrbjörn карабында флотта үҙ ире менән бергә хеҙмәт итә. Björkö Sund янындағы алышта ҡатнаша, уның барышында яралана, лазаретҡа эләгә һәм ҡатын-ҡыҙ заты икәнлеге асыҡлана. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн хәрби хеҙмәт тыйылыуға ҡарамаҫтан, уға йылына өс риксдалер күләмендә хәрби пенсия тәғәйенләнә, был ҡатын-ҡыҙҙар  өсөн бик һирәк күренеш  була. Брита Хагберг өсөн пенсияны швед вице-адмиралы  Карл Олаф Кронстедт хәстәрләй.
Һуғыштан һуң Хагберг аҙыҡ-түлек (1793 йылда алып) һатыу буйынса шәхси хоҡуҡҡа эйә була (ҡатын-ҡыҙ өсөн һирәк осраҡ); уға Сткогольм ҡалаһында Oxtorget   майҙанында (1802 йылда) урын бүлеп бирелә. 1816 йылда уның ире вафат була, был ваҡытта Британың  ике балаһы ҡала (1792 йылда тыуған ҡыҙы һәм  1797 йылда тыуған улы).
Стокгольмда 1825 йылдың 19 мартында вафат була.
Хәтер
1828 йылда Брита Хагберг швед шағирәһе Юлия Найбергтәң  Frukt-Månglerskan med Tapperhetsmedalj поэмаһында һүрәтләнә. 1864 йылда Хагберг Швецияның иң билдәле ҡатын-ҡыҙҙары белешмәһендә телгә алына, унда «Стендта ҡасандыр ирен табыу өсөн ирҙәр кейеме кейеп хәрби хеҙмәткә киткән Стокгольмдың Oxtorget  майҙанында күкрәгендә батырлыҡ миҙалы менән имбирле печенье һатып тороусы оло ғына ҡатынды күрергә мөмкин» тип яҙыла.
Литвалар
Литвалар (Лито́вцы, lietuviai, ед. lietuvis) — балт халҡы, уларҙың ҙур өлөшө Литвала йәшәй.
Һаны һәм йәшәгән төбәктәре
Әлеге ваҡытта 3,2 миллион самаһы кеше үҙҙәрен литва милләтле тип һанай (шул иҫәптән литва телен белмәгән кешеләр ҙә). Уларҙың күбеһе Литвала йәшәй. Республика Хөкүмәте ҡарамағындағы статистика буйынса департамент мәғлүмәттәре буйынса, литвалар Литва халҡының 84,6 % тәшкил иткән
Рәсәйҙә
Барыһы ла тиерлек — 99,6 % — урыҫ телен белгән.
Литвалар йәшәгән төбәктәр (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса):
Этногенез
Беҙҙең эраның XI—XIII быуаттарынан бирле ике балт этносы («литва» һәм «жамойть») хәҙерге Урта Литва уйһыулығы һәм Балтик тауҙар теҙмәһе майҙандарын тотош тиерлек биләп йәшәгән. XIII—XVI быуатта литва ҡәүеменә литванан тыш ятвягтарҙың бер өлөшө, Жемайт ҡалҡыулығында йәшәгән Грунт ҡәберлектәре мәҙәниәтенең тотош ҡәбиләһе, сел, земгал һәм курш ҡәүемдәренең көньяҡ өлөштәре, шулай уҡ скальв, прустар һәм башҡа ҡайһы бер балт ҡәбиләләре ҡушылған.
2004 йылғы популяция генетиктарының генетик тикшеренеүҙәре (ике енескә лә әсәләренән күсә торған митохондриаль ДНК буйынса ла, шулай уҡ бары тик ир-ат яғы буйынса ғына нәҫелгә күсә торған Y-хромосома буйынса ла ) тарихи этнолингвистик территориаль төркөмдәр араһында генетик айырмалар булмауын күрһәтә, тикшеренеүселәр фекеренсә, был һуңғы мең йыллыҡта литва этносына берләшкән балт ҡәбиләләре араһында була алған айырмалар тулыһынса юҡҡа сыҡҡан тигәнде аңлата.
Шулай уҡ тикшеренеү авторҙары литвалар араһында һаҡланған диалект һәм этнографик айырмалар төбәк мәҙәни айырмаларын консервациялауға булышлыҡ иткән оҙайлы феодаль-крепостной осор һөҙөмтәһе булыуын билдәләй.
Икенсе яҡтан, Европа популяциялары контексында литвалар айырым урын алып тора, ләкин авторҙарҙың тикшеренеүе әсәнән ике енескә лә нәҫел буйынса күсә торған митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәре литваларҙың славян популяцияларына ла (поляктар һәм урыҫтар), фин-уғыр (эстондар һәм финдар) менән дә генетик яҡын туғанлығын күрһәтә, шулай уҡ был популяцияларҙың артыҡ ҙур булмаған географик яҡынлығын да сағылдыра, авторҙарҙың Y-хромосома (ир-аттар ДНК-һы) буйынса тикшеренеүҙәре литваларҙың фин-уғыр төркөмдәренә (эстондар һәм финдар) яҡыныраҡ икәнен күрһәткән.
Этник төркөмдәр
Хәҙерге литвалар араһында ике төп этник төркөм — аукштайттар (аукштайтийҙар) һәм жемайттар (жемайтийҙар, иҫкесә — жмудь) бар, улар үҙ сиратында ваҡ этнографик төркөмдәргә бүленә. Аукштайттар араһынан көньяҡтыҡылар — дзуки (дзукийҙар) һәм Неман аръяғында йәшәүсе сувалкиҙар (сувалкийҙар, судувтар) айырым урын алып тора.
Жемайттар араһында шулай уҡ Кесе Литва (Клайпеда крайы) һәм хәҙерге Калининград өлкәһенең — кесе литвалар (летувинниктар) тип аталған өлөшө айырым урын тота
Мәҙәниәт
Европала Туфан тураһында риүәйәт осраған аҙ һандағы халыҡтарҙың береһе.
Дин
XIV быуат аҙағына тиклем литваларҙың ата-бабалары күбеһенсә мәжүсиҙәр булып ҡалған, бер аҙ өлөшө православие динен тотҡан. Литва (Аукштайтия) 1387 йылда — католицизм ҡабул иткән, ә Жемайтия иһә унан да һуң — 1413 йылда сумдырылған (суҡындырыу йолаһы үткәрелгән). XVI—XVII быуаттарҙа Литва буйынса Реформация тулҡындары, һуңғараҡ контрреформация тулҡындары күҙәтелә, улар башлыса Литва аҡһөйәктәренә ҡағыла. Әлеге ваҡытта диндар литвалар күбеһенсә католицизм тота. Күпмелер протестант, православ һәм «яңы мәжүсиҙәр» (неоязычники) бар. Православ традициялар, башлыса, юғалған, шул уҡ ваҡытта грек сығышлы исемдәр (Никодим, Поликарп һәм башҡалар) XX быуат уртаһына тиклем үк популяр булған әле.
Иҙиәтуллин Хәсән Сәғитйән улы
Иҙиәтуллин Хәсән Сәғитйән улы (Идиатуллин Хасан Сагитзянович; (15 ғинуар 1957 йыл) — ауыл хужалығы ветераны, йәмәғәтсе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Биографияһы
Хәсән Сәғитйән улы Иҙиәтуллин 1957 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Тәпәреш ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле: 1974—1976 йылдарҙа Ырымбур Юғары авиация институтында (хәҙерге Ырымбур юғары хәрби авиация лётчиктары училищеһы) уҡыған, 1980 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1980 йылда Илеш районы «Дружба» колхозында баш агроном булып башлай. 1981—1985 йылдарҙа Шишмә районының «Рассвет» һәм «Большевик» колхоздарында баш агроном, артабан Оло-Теләк совхозы директоры. 1991 йылдан Иглин районы «Оло-Теләк» крҫтиән хужалыҡтары ассоциацияһы рәйесе.
Иглин районы 210-сы Оло Теләк һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. Ғаиләһендә ҡатыны менән ике ҡыҙ һәм ике ул үҫтергәндәр.
Чембоврен
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Октавиан Август
'''
Гай Ю́лий Це́зарь А́вгуст (Gaius Iulius Caesar Augustus, бала саҡта Гай Октавий Фурин, ; 23 сентябрь, б. э. т. 63 йыл, Рим — 19 август 14 йыл, Нола) — рим сәйәси эшмәкәре, принципатҡа нигеҙ һалыусы(исем менән, б. э. т. 27 й.), Бөйөк понтифик б. э. т. 12 йыл), Ватан атаһы (б. э. т. 2 йылдан). Цезарҙең туғанының ейәненең улы, уллыҡҡа алынған.
Шулай уҡ күп тапҡырҙар консул, трибун, цензор.
Вафаты мәленә тулы титулы: Imperator Caesar Divi filius Augustus, Pontifex Maximus, Consul XIII, Imperator XXI, Tribuniciae potestatis XXXVII, Pater Patriae (Император, Илаһи Цезарь улы, Август, Бөйөк Понтифик, Консул 13 тапҡыр, Император 21 тапҡыр, халыҡ трибуны хакимлығы 37 тапҡыр, Ватан Атаһы).
Исеме
Бала саҡта — Гай Октавий Фурин. Юлий Цезарь уны уллыҡҡа алғандан һуң Гай Юлий Цезарь Октавиан тип аталырға тейеш булған (суффикс -ан Октавийҙар тоҡомонан икәнен күрһәтә). Мәгәр Цезарҙең вариҫы бер ваҡытта ла был исемде әйтмәгән, сөнки түбәнерәк сығышлы Октавийҙарҙан булыуын йәшерергә тырышҡан. 27 йылда (Империя барлыҡҡа килгән тип һаналған йыл), граждандар һуғыштарында еңеп сыҡҡандан һуң сенат уға «Август» (Augustus тигән маҡтаулы исем бүләк итә,(илаһиҙар ололоҡлаған, йәки дәүләтте ололоҡлаған тигән мәғәнә). Был титулды принцепс исеменә ҡушып Император Цезарь Август тип аталып йөрөй башлай. Мәгәр Рим империяһы хакимдары артабан үҙҙәрен гел шулай атау сәбәпле, айырымлар өсөн үҙе онотторорға тырышҡан Октавиан, йәки Октавиан Август тип атайҙар.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Атаһы үлеп ҡалғас, малайҙы тол ҡалған әсәһе Атия ҡарай, әммә малай күберәк өләсәһе Юлия янында йөрөй. Атия Юлия Цезарҙең туғаны була, шуға ла Цезарь уның улын Римдә сәйәси карьераға әҙерләй башлай. Октавиан эргәһендә бала сағында ҡол-педагог Сфэр һәм александрия философы Арий булғаны билдәле. Октавиан ораторлыҡ оҫталығына ныҡ иғтибар итә — 12 йәшендә үк әле өләсәһе Юлияның йыназаһында телмәр тота, әммә ғүмер буйы алдан әҙерләнгән ҡағыҙ буйынса уҡый.
Цезарҙән мираҫ алыу
Тиҙҙән Октавиан әсәһенән Цезарҙе үлтереүҙәре тураһында хат ала. Әсәһе менән үгәй атаһы Римдә күренмәҫкә кәңәш итә. Италияға йәшерен генә килеп, Октавиан. сенаттың Цезарҙе тиран тип атап Тибрға ташлатыуҙан баш тартыуын белә. Васыятында Цезарь Октавианды уллыҡҡа алыуын һәм мөлкәтенең күп өлөшөн уға ҡалдырыуын яҙған була. Быны ишеткәс, Октавиан әсәһе менән үгәй атаһын һүҙен тыңламай, мираҫты алырға була һәм үлтереүселәрҙән үс аласағын белдерә.
Антоний менән хакимлыҡ өсөн көрәш
Мәгәр власҡа Марк Антоний килеп өлгөргән була, ул Цезарҙең ҡатыны Кальпурниянан аҡса ала һәм ғәскәр ҙә уның яҡлы була. Октавиан уны еңеүгә бар оҫталығын һала. Цицерондың ихтирамын ҡаҙанғас, тегеһе сенатта уны яҡлап сығыш яһап, кәрәкле ҡарарҙар ҡабул ителеүгә өлгәшә. Октавиан Антоний менән берсә дошманлаша, берсә уға яҡты йөҙ күрһәтә. Ҡаршы яҡтар һуғыш башлағас та, еңелгән Антонийҙы үлтермәй ебәрә. Үҙенә ҡаршы сығыусыларҙы еңгәс, Октавиан Римгә ҡайтып, үҙенең триумфын таныуҙы талап итә.
Октавианды йәш тип сенат кире ҡаҡҡас, Октавиан Антоний һәм Марком Лепид менән сенатҡа ҡаршы берләшергә — икенсе триумвират төҙөргә өндәй. Сенат Октавианды консул итеүҙән дә баш тартҡас, Парламентёр Корнелий уны яҡлап сығыш яһай. Икеләнә башлаған сенаторҙарға хәнйәр күрһәтеп ул: «Бына нәмә уны консул итәсәк, әгәр быны һеҙ эшләмәһәгеҙ», — тип янай.
Үлеме
Октавиан Август Үҙе теләгәнсә — «яҡшы үлем» менән үлә. Атаһының иҫке йортонда, яҡындары, дуҫтары менән бәхилләшеп баҡыйлыҡҡа күсә. Дуҫтары менән бәхилләшкәндә, мин тормош кәмитен нисек уйнаным, тип һорай ҙа, грек шиғырын һөйләй: «Матур уйнаған булһам, ҡул сабып алҡышлағыҙ ҙа, күңелле итеп оҙатығыҙ». Күҙ йәштәрен ҡойған ҡатынына: «Ливия, йәшә, беҙҙең нисек йәшәгәнде хәтереңдә тот. Сәләмәтлек һиңә… Бәхил бул», — ти. Октавиан Август б.э.14 йылында, 19 августа э. Нолда үлә.
Ғүмер йомғаҡтары
Август үҙ-ара һуғыштарҙан һуң иленә муллыҡ, хөр тормош биргән кеше. Юлий Цезарь кеүек даһи булмаһа ла, булдыра алған бар сараларҙы ҡулланып маҡсатына ирешә белгән шәхес. Фәнгә, сәнғәткә ихтирамы, үҙе лә шағир булараҡ, ул үҙ осрона исемен бирерлек хеҙмәт итә.
Август Рим империяһы тураһында статистик очерк һәм үҙ эштәре тураһында яҙмалар ҡалдыра — «Res Gestae Divi Augusti».
Китаптары
«Деяния»:
Фрагменттар:
Хромов Сергей Петрович
Хромов Сергей Петрович (, Бронницы, Мәскәү губернаһы, Рәсәй империяһы — 29 апрель 1977 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалим-метеорологы һәм климатологы, география фәндәре докторы, профессор (1938), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1975), инженер-майор (1943 йылдан).
Биографияһы
Ҡыҙыл Армия институтында эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында армия өсөн мөһим әһәмиәткә эйә булған эш алып бара. Хромов хәрби метеорологтар әҙерләү эшендә әүҙем ҡатнаша, фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен өйрәнеү һәм уның эшендә ярҙам ойоштороу өсөн бер нисә тапҡыр фронтҡа сыға.
1946 йылдан Ленинградта, унда 1946—1953 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетының география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире була, бер үк ваҡытта Арктика институтында һәм А. Ф. Можайский исемендәге Хәрби-инженерлыҡ академияһында эшләй. Кире Мәскәүгә ҡайтҡандан һуң 1953 йылда Мәскәү дәүләт университетының география факультетында метеорология һәм климатология кафедраһы мөдире булып эшләй (вазифаһында 1973 йылға тиклем була).
1977 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Ваганьково зыяратында ерләнгән (11 уч.).
Фәнни эшмәкәрлеге
Совет синоптик метеорология һәм климатология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, һауа торошо хеҙмәте практикаһына фронт метеохеҙмәте тәжрибәһен ғәмәлгә индерә.
Һауа торошона, дөйөм атмосфера әйләнешенә, тропик метеорологияға, поляр өлкәләрҙең һәм дөйөм алғанда планетабыҙҙың климатына арналған яҡынса 150 хеҙмәт авторы. Беренсе ватан «Метеорология һүҙлеге» (1955) (үҙенең ҡатыны, шулай уҡ метеоролог, Лидия Ивановна Мамонтова менән авторҙашлыҡта) төҙөй.
Ҡайһы бер хеҙмәттәре:
Памусовка
Памусовка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бал ҡорто геральдикала
Бал ҡортон (Apidae) өс йөҙҙән артыҡ гербта осратырға мөмкин. Улар төрлө мәғәнәгә эйә. Мәҫәлән: эш һөйөүсәнлек. һәм күндәмлек. Шулай уҡ, умартасылыҡ менән бәйлелеген, ошо ерлектә умартасылыҡ менән шөғөлләнеүҙәрен, умартасылыҡтың үҫешкәнлеген дә аңлатырға мөмкин. Бал ҡорто, белеүебеҙсә, үҙенә ҡышҡылыҡҡа бол итеп, бал йыя. Был иҡтисадты һаҡсыллыҡты кәүҙәләндерә. Ошо мәғәнәлә банкылар алтаҡталарында төшөрөлгән.
Шильмуша
Шильмуша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мариинский (Стәрлетамаҡ районы)
Мариинский (Мариинский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 906 кеше. Почта индексы — 453140, ОКАТО коды — 80249856003.
Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы
Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы (15 февраль 1960 йыл  — 10 май 2016 йыл) — тел белгесе, ғалим, университет уҡытусыһы. Филология фәндәре докторы (2005), профессор.
Биографияһы
Зәйнуллина Лилиә Марат ҡыҙы 1960 йылдың 15 февралендә Силәбе өлкәһе Мәтәл ауылында билдәле тел белгесе Марат Зәйнуллиндың ғаиләһендә донъяға килә.
1982 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1987 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре.
1989 йылдан — Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
2008—2015 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының иҡтисад факультетының сит телдәр кафедраһы мөдире.
2016 йылдың 10 майында Өфө ҡалаһында вафат була.
Хеҙмәт өлкәһе
Фәнни хеҙмәттәре герман, роман һәм төрки телдәрҙәге лексик берәмектәрҙең семантикаһын һәм төҙөлөшөн сағыштырма, типологик һәм когнитив анализлауға, төрлө халыҡтарҙың лингвомәҙәниәтендә универсаль концепттарҙың эшләү үҙенсәлеген тикшереүгә арнала.
Ғилми эшмәкәрлеге
160‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Рәхимов Камил Йософ улы
Рәхимов Камил Йософ улы (25 август 1900 йыл — 25 февраль 1978 йыл) — башҡорт композиторы. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969). 1943 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Камил Йософ улы Рәхимов 1900 йылдың 25 авгусында Рәсәй империяһының Севастополь ҡалаһында тыуа. Ун ике быуыны руханиәттә хеҙмәт иткән Рәхимовтар нәҫеленә ҡараған атаһы ҡаланың төп мәсетендә имам була. Камил бала сағында мандолинала уйнарға ярата.
1919—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хәрби оркестр музыканты булып хеҙмәт итә. Ҡырым рабфагын тамамлағас, 1924 йылда Ленинградҡа М. И. Калинин исемендәге политехник институтҡа уҡырға китә. Институтты тамамламайынса Ленинград консерваторияһына инергә тырышып ҡарай. Консерваторияға имтиханды бирә алмай, 1927 йылда Ҡазан көнсығыш музыка техникумының оркестр факультетына инә, унан Өфө сәнғәт техникумына күсә.
1929 йылда Башҡортостан сәнғәт техникумының тынлы музыка ҡоралдары бүлексәһен валторна класы буйынса тамамлай.
Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлағас, 1929—1930 йылдарҙа Башҡорт академия театрының музыка бүлеге мөдире, 1930—1938 йылдарҙа Башрадиокомитеттың музыкаль мөхәррире булып эшләй.
1939—1943 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында өлкән кластарҙа математика уҡыта. Бер үк ваҡытта фольклор йыйыу эшмәкәрлеге алып бара, халыҡ риүәйәттәрен һәм йырҙарын яҙып ала.
Ҡайтанан квалификация үтеү сәбәбе ошо була: 1938 йылда илдә сәйәси репрессиялар бара. 1938 йылдың июлендә Камил Рәхимовтың атаһын ҡулға алалар һәм аталар. Шунда уҡ Камил Рәхимов та ҡулға алына. Оҙаҡ ваҡыт тәфтиш аҫтында тотола. Һуңынан, хөкөмгә һәм тәфтишкә тарттырылғаны бармы, тигән һорауға ул былай тип яҙа: «Өсәүҙең ҡарары буйынса мин 1938 йылда административ тәртиптә биш йылға Башҡортостандың Бөрйән районына һөргөнгә ебәрелдем, унан 1943 йылда Совет Армияһы сафына алындым».
1943—1945 йылдарҙа Өфө гарнизоны хәрби оркестрының музыканты булп хеҙмәт итә, 1945—1947 йылдарҙа Башҡортостан радиокомитетының музыкаль тапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй.
1948—1953 йылдарҙа БАССР Министрҙар Советының Сәнғәт эштәре идаралығы эргәһендәге фольклор кабинетының ғилми хеҙмәткәре, БАССР Композиторҙар союзы секретары була. 1948—1949 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан Тел, әҙәбиәт һәм сәнғәт ғилми-тикшеренеү институтының фольклор экспедицияларында ҡатнаша.
1978 йылдың 25 февралендә Өфөлә мәрхүм була.
Рахимов Камил Йософ улы — дөйөм белем биреү мәктәптәренең I—IV кластары (Өфө, 1951), I—VI кластары (Өфө, 1959), I—VIII кластары (Өфө, 1967) өсөн башҡорт телендәге музыка һәм йыр дәреслектәре авторы (Ғ. Сөләймәнов менән берлектә).
Әҫәрҙәре
Башҡорт маршы (1949), Концерт вальстары (1950, 1956, 1961), Ике башҡорт бейеүе (1969); тауыш һәм симфоник оркестр өсөн — Өс башҡорт оҙон көйө (халыҡ һүҙҙәре, 1947—1951); Башҡорт АССР-ының 10 йыллығына марш (1929), Поход маршы (1958); Башҡорт халыҡ көйҙәре темаларына фантазия (1935), Лирик йыр (1945), Ҡыҙҙар бейеүе (1950);
Башҡортостандың Халыҡ бейеүҙәре ансамбле постановкалары өсөн музыка (Т. Кәримов менән берлектә, 1952, 1954, 1955);
Гөлғәйшә йыры (халыҡ һүҙҙәре, 1929), Колхозсылар маршы (С. Ҡудаш һүҙҙәре, 1933), Йәйге иртә (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1946), Һине һағынам (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Хат көткәндә (М. Марат һүҙҙәре, 1958), Халҡыма дан (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1960), Шишмә буйына киләм (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1961), Тыуған илем (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1968), Совет космонавына дан (А. Игебаев һүҙҙәре, 1961), Башҡортостан (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1964), Герой дуҫтарыма (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971), Киң ҡырҙарҙа (З. Ҡолбәков һүҙҙәре, 1971); хорҙар, шул иҫәптән Осоусылар маршы (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1947). Мөғлифә (Ә. Ғафури һүҙҙәре, 1950), Гөлшат йыры (М. Кәрим һүҙҙәре, 1951), Бригадир йыры (Ә. Ихсан һүҙҙәре, 1951), Дим буйында (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1952), Йәштәр маршы (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1957), Туғанлыҡ маршы (М. Марат һүҙҙәре, 1957), Дуҫлыҡ тураһында кантата (М. Сөндөклө һүҙҙәре, 1957), Коммунистик бригадалар йыры (М. Марат һүҙҙәре, 1959), Һаумы, йәшлек (Я. Ҡолмой һүҙҙәре, 1959), Йәш төҙөүселәр йыры (А. Игебаев һүҙҙәре, 1961), Урал уттарына дан (М. Ғәли һүҙҙәре, 1970);
Концерт вальсы (1958); балалар өсөн йырҙар, шул иҫәптән Ленин юлы (халыҡ һүҙҙәре, 1960), Октябряттар бейеүе (М. Садиҡова һүҙҙәре, 1960), Пионерҙарҙың ҡотлау йыры (М. Садиҡова һүҙҙәре, 1960), Көҙ (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Ҡуянҡай (Ҡ. Даян һүҙҙәре, 1961), Йәш туристар йыры (Ғ. Байбурин һүҙҙәре, 1965), Сәғәт (М. Йәлил һүҙҙәре, 1966);
Йөҙҙәрсә башҡорт һәм татар йырын эшкәрткән.
Бүләктәре, исемдәре
БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969)
Хәтер
1994 йылда Өфөнөң Киров урамындағы 13-сө йорт стеанаһына башҡорт һәм рус телдәрендә: «Был йортта 1960—1978 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Камил Йософ улы Рәхимов йәшәне һәм эшләне. 1900—1978» тип яҙылған иҫтәлекле таҡтаташ эленә.
Камил Рәхимовтың Өфөләге мосолман зыяратындағы ҡәбере 1990 йылда тарихи ҡомартҡылар иҫәбенә индерелә.
Әҙәбиәт
''Композитор Рахимов К. Ю. Кирова улица, 13''.
Һылтанмалар
http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahimov_k.html
http://old.bashvest.ru/showinf.php?id=1000839
http://www.ural.ru/spec/ency/encyclopaedia-16-1688.html
http://www.vatandash.ru/index.php?article=1245
Ҡәнзәфәр (Башҡортостан)
Ҡәнзәфәр (Канзафарово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 453693, ОКАТО коды — 80227822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Авжа
Авжа — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Асҡыш (Байҡы ҡушылдығы)
Асҡыш — Аскиш - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Байҡы йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Атамаһы
Асҡыш атамаһы "Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә телгә алына: Асҡыш (Аскиш) — деревня в Караидельском районе. От названия речки Асҡыш, левый приток Байки
Хисамова Рәмзиә Ислам ҡыҙы
Биографияһы
Рәмзиә Ислам ҡыҙы Хисамова 1947 йылдың 18 авгусында Башҡорт АССР-ының Дыуан районы Иҫке Хәлил ауылында тыуған.
1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (педагогы Илшат Йомағолов), ә 1999 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (педагогтары Ф. К. Ҡасимова, А. К. Лощенков) тамамлай.
1966 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй башлай, 1971—1975 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһында Гәлиәскәр Камал исемендәге татар академия театрында эшләп ала һәм, кире Өфөгә ҡайтып, үҙ сәхнәһендә ижадын дауам итә.
Амплуаһы — драматик геройҙар, әбейҙәр ролдәре. Шиғырҙар яҙа. Стәрлетамаҡ дәүләт башҡорт драма театрында Марат Әбүзәровтың «Ыҙан» («Межа»; 1996), Башҡорт драма театрында Илшат Йомағоловтың «Сәсәндәр»; автор менән берлектә, 2005) спектаклдәрен сәхнәгә ҡуя.
Ғаиләһе: ире Илшат Йомағолов — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры артисы, улы Айсыуаҡ Йомағолов — Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы, режиссёр; 2010 йылда Башҡортостан Республикаһының кинематографистар Союзы етәксеһе итеп һайлана.
Спектаклдәрҙә
Нәркәс («Нәркәс» пьесаһы, Илшат Йомағолов; 1967), Зөбәржәт һәм Тәңкәбикә («Ай тотолған төндә»), Агазия («Ташлама утты, Прометей!» — «Не бросай огонь, Прометей!»; икеһе лә — Мостай Кәримдеке), Хәҙисә («Ҡыҙыл паша» — «Красный паша» Нәжиб Асанбаев), Һәҙиә («Һәҙиә», Ғәзим Шафиҡов), Юлбикә («Башҡорт туйы»), Әнисә («Гармунсы дуҫ» — «Друг мой, гармонист», Назар Нәжми), Саша («Ивановтың фажиғәһе» — «Иванов», А. П. Чехов), Дадун («Борсолма, әсәй!» шул уҡ исемдәге роман буйынса, Н. В. Думбадзе), Сәсәк («Ҡол Ғәли», Н. Фәттәх), Артыҡбикә («Ағиҙел» шул уҡ исемдәге повесть буйынса, Мирсәй Әмир) һәм башҡалар.