cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боронғо Наварин ҡәлғәһе
Тарих
1204 йылда Дүртенсе тәре походы тамамлағандан һуң,, Пелопоннес йәки Морея ― тәре йөрөтөүселәрҙең франк дәүләтенә   ҡараған Ахайя кенәзлеге хакимлығы аҫтына эләгә. Грек һәм француз «Хроники Мореи» версиялары буйынса, замокты  Фива лорды Николай II төҙөткән. 1281 йылдар тирәһендә ул Мессенияла ҡатынының Каламата һәм Хлемуци биләмәләрен үҙ ерҙәренә алмаштырып ала. Грек сығанаҡтары буйынса, был ерҙәрҙе үҙенең туғаны Николай III бирергә була. Арагон сығанағы һарайҙы Николай III үҙе төҙөгән тип иҫәпләй. Медиясы Антуан Бон ҡәлғәнең 1280-се йылдарҙа Ахеяның вице-короле Николай II ваҡытында төҙөй башлағандар тип фараз итә һәм һарай 1287-1289 төҙөлгән тип иҫәпләй. Шул уҡ ваҡытта Наварин ҡәлғәһе уның туғанына мираҫҡа ҡалғанмы-юҡмы икәне билдәле түгел. Әгәр хужа булған булһа, 1317 йылда үҙенең үлеменә тиклем ҡәлғә уның милкендә торған. Николай III балалары булмағанлыҡтан бөтә Мессения кенәз биләмәлегенә кире ҡайта.
Оҙаҡ ваҡыт ҡәлғәләнең хәрби әһәмиәте булмай. Барлығы бер Порто-Лонго диңгеҙ һуғышы ваҡытында ғына, 1354 йылда, Венеция һәм Генуя араһындағы һуғышта ҡәлғә файҙаланыла, ә 1364 йылда Мария де Бурбон  һәм Филипп II Тарентлы араһындағы сыуалыштар сағында файҙаланыла.. Мария ире Роберт Тарентлы вафатынан һуң кенәзлек власына дәғүә итә. Ул ире Роберт Тарентлынан 1358 йылда алған Наварин биләмәһенә (Каламата һәм Мань менән бергә) хужа була. Ҡәлғәнең Марияға тоғро булған яңы кастеляны,  үҙенең белифы Симон-дель-Поджионы төрмәгә ултырта. Мэри 1377 йылда үҙе үлгәнгә тиклем Наваринды үҙ контролендә тота. Сама менән шул уҡ йылдарҙа был районға албандар йәшәргә килә. Шулай уҡ был ерҙәрҙә 1381-1382 йылдарҙа наваррлылар, гаскон һәм итальяндар йәшәй. XV быуат башында ҡәлғә менән венециандар ҡыҙыҡһына, сөнки улар генуялыларҙың ҡәлғәгә дәғүә итеүҙәренән һәм Венецияның Метонь һәм Коронь форпостарына һөжүм итеүҙәренән ҡурҡа. 1417 йылда венециялылар ҡәлғәне баҫып ала һәм оҙайлы дипломатик маневрҙарҙан һуң, Ахея кенәзе II Чентурион Дзаккариа хаким иткән саҡта, 1423 йылда. ҡәлғәне үҙҙәренең биләмәһе итеп законлаштырыуға өлгәшә.
1423 йылда Наварин, бөтә Пелопоннес кеүек үк, беренсе тапҡыр Турахан-бей етәкләгән ғосмандар тарафынан һөжүмгә дусар була. 1452 йылда икенсе һөжүм ойошторола. 1437 йылда император Иоанн VIII Палеолог Навариндан Ферраро-Флоренция соборына юллана. Ошонан уҡ 1460 йылда Грецияны уның һуңғы деспоты Фома Палеолог та ғаиләһе менән ташлап китә. 1460 йылдан һуң Венецияның  Монемвасия һәм Мандән башҡа  аванпостары, христиан ярымутрауҙа христиандарҙың берҙән-бер контроль нөктәһе була. Беренсе төрөк-венеция һуғышынан (1463-1779) һуң да венециандар Наваринды үҙ контроле аҫтында тота, ләкин икенсе һуғыштан (1499-1503) һуң ҡәлғәне ҡалдырырға мәжбүр була: Модон янындағы 1500 йылдың авгусындағы алышта Венеция еңелә, өс мең һалдаттан торған ҡәлғә гарнизоны дошманға бирелә. Шуға ҡарамаҫтан, тиҙ арала нығытмаларҙы 3-4 декабрҙә венециандар ҡәлғәне үҙ ҡулына төшөрә, 1501 йылдың 20 майында етәкселегендәге ғосман Кәмәл-рәйес һәм Хадым Али-паша етәкселегендәге ғосманлыларҙың диңгеҙҙән һәм ерҙән алып барған һөжүмендә ҡәлғәне ҡалдырып китергә мәжбүр була. 1572-1573 йылдарҙа төрөк флоты командующийы (капудан паша) Улуч Али иҫкергән франктар ҡәлғәһен алмаштырыусы Яңы Наварин ҡәлғәһен төҙөй. Иҫке ҡәлғә тиҙ арала үҙенең әһәмиәтен юғалта: яңы нығытма көньяҡҡа бухтаға инеүҙе яҡшы һаҡлай, бигерәк тә төньяҡтағы инеү урыны 1571 йылда Лепанто эргәһендәге алышта һыуға батырылған караптар менән бикләнеп торған саҡта; шулай уҡ яңы урында һыу менән тәьмин итеүҙе ойоштороу еңел була. XVI быуат аҙағында иҫке ҡәлғәлә бары тик символик гарнизон ғына ҡала, ә фортификация иҫкереп емерелә башлай. Морей һуғышы ваҡытында ғосманлылар яңы ҡәлғәне оборона өсөн ҡуллана,ә 1686 йылдың 2 июнендә боронғо ҡәлғә гарнизоны ҡаршылыҡ күрһәтмәйенсә генә Фрапнческо Морозини етәкләгән венециялыларға бирелә. Пелопоннестың башҡа өлөштәре менән бер рәттән, 1715 йылда төрөктәр яңынан баҫып алғансы ике ҡәлғә лә венеция ҡулы аҫтында тора. Венециялылар ҡәлғәне йә нығытырға, йә емерергә ниәтләй, ләкин төрөктәр баҫып алғансы ахыр сиктә уны бер аҙ ғына яҡшыртып өлгөрә. Төрөктәр ҙә, гарнизондары бик аҙ һанлы булғанлыҡтан, бер ниндәй ҙә реконструкция үткәрә. 1770 йылдың апрель — июнендә ҡәлғә 1768-1774 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һәм Грециялағы Пелопонесс греция ихтилалы осоронда ваҡытлыса урыҫтар яҡлы көстәр ҡулына күсә.
1821 йылдағы Грек революцияһы башланғас, мартында, гректар Наварин ҡәлғәһен баҫып ала һәм уның гарнизонын 1821 йылдың тәүге аҙнаһында юҡ итә. Район гректар ҡулында 1825 йылдың 29 апрелендә иҫке ҡәлғәне, ә яңыһын 11 майҙа Ибраһим-паша баҫып алғансы була. Төрөк-мысыр гарнизоны ҡәлғәләрҙә ҡалып тора. Ә 1828 йылдаың яҙында Николя Жозеф Мезон етәкселегендәге француз ғәскәрҙәре ҡулына төшә, тик ҡәлғәнән был ваҡытта емереклектәр генә тиерлек ҡалған була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ир
Ир — кеше, биологик төрләнештәге ике енестең береһе, ир енесендә. Икенсе енестәге кеше ҡатын тип йөрөтөлә. Шулай уҡ өлкән ир йәш ирҙән (малай, егет) айырмалыҡтары бар.
Ир-ат символы булып — ♂ (Марс символы тора).
Ир енесендәге кешеләргә ҡарата өндәшеүҙәр
13-15 йәштәргә тиклем малай, үҫмер. Бәлиғәт йәшенә еткәс егет, йәш кеше тип атайҙар. Өлкән йәштә ир. Ир кеше никахҡа керә ала. Ир кеше үҙенең балаһына атай, ейәндәренә олатай була. Олатай тип башҡорттар бар өлкән кешегә лә әйтә. Ҡарт тип бик өлкән кешегә әйтәләр.
Енестең генетик детерминацияһы
Һөтимәрҙәрҙә, шул иҫәптән кешелә ир енесе гетерогаметлы. Ирҙәрҙең хромосомалар йыйылмаһы ике төрлө енес хромосомаларынан тора: X һәм Y.
Гаплоидлы хромосомалар йыйылмаһы булған сперматозоидта енес хромосомаларынан йә X, йә Y-хромосома ғына була. Буласаҡ баланың енесе спермотозоид ниндәй хромосома йөрөтөүгә ҡарай. Сөнки күкәй күҙәнәктәре тик Х-хромосома ғына йөрөтә.
Былар ирҙәрҙең төрлө анатомик үҫеш үҙенсәлектәренә алып килә:
Анатомия һәм физиология
Биология күҙлегенән ҡарағанда, ир-аттарҙың организмы ҡатын-ҡыҙ организмынан анатимик һәм физиологик яҡтан айырыла. Ер-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙыарҙың күәҙә төҙөлөшө беренсел енси билдәләр һәм икенсел енси билдәләр буйынса айырыла. Беренсел енси билдәләр — әсә ҡарынында ятҡан ваҡытта формалашҡан һәм енси өлгөрөү ваҡытында ғына әүҙемләшкән үрсеү органдарынын үҙенсәлектәре. Енси өлгөрөү процессында кәүҙәнең башҡа өлөштәрендә икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килә.
был үрсеү ағзалары төҙөлөшөнөң үҙенсәлектәрен, уның формалашыу внутриутробный үҫтергән ваҡытында уҡ, тик һөҙөмтәһе генә енесле әүҙем енси өлгөрөүе булды. Формалашыу процестары икенсел енси билдәләр енси өлгөрөү — кәүҙәһенең ҡалған өлөшө үҙенсәлектәре.
[[Файл:Male anatomy number.svg|thumb|250px|Ирҙәрҙең енес системаһы:
1 — бәүел ҡыуығы (мочевой пузырь);
2 — сат һөйәге, түмһәкәй һойәге (лобковая кость);
3 — енес ағзаһы (половой член);
4 — көпшәле тәне (пещеристое тело);
6 — енес ағзаһы япмаһы, ҡыҫа (крайняя плоть);
8 — туҡ эсәк (ободочная кишка);
9 — туры эсәк (прямая кишка);
10 — орлоҡ ҡыуыҡсаһы (семенной пузырёк);
11 — орлоҡ ырғытҡыс көпшә (семявыбрасывающий проток);
12 — простата биҙе (предстательная железа);
13 — куперов биҙ (куперова железа);
14 — арт юл (задний проход);
15 — орлоҡ юлы (семенной канал);
16 — түллек ҡушылмаһы (придаток яичка);
18 — күкәй тоҡсаһы (мошонка).]]
Ирҙәрҙең енси органдары репродуктив системаның өлөшө булып тора. Енес ағзаһы, күкәйлек, орлоҡ юлы һәм простата репродуктив системаға ҡарай. Ирҙәрҙең репродуктив системаһына тәғәйенләнеше — ҡатын-ҡыҙ организмындағы күкәй-күҙәнәк менән ҡушыла алырлыҡ сперматозоид булған сперма етештереү. Аналыҡҡа һәм артабан балаятҡылығы торбаһына үтеп ингән спермотозоид күкәй-күҙәнәкте аталандыра һәм артабан эмбрион үҫешә. Шулай итеп ирҙәрҙәң репродуктив системаһы йөклөлөк процессында ҡатнашмай.
Ирҙәр организмындағы икенсел енси билдәләр ғәҙәттә енси өлгөрөү ваҡыныда андроген гормондары (ирҙәрҙәң енси гормондары) йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Малайҙарҙа енси өлгөрөү ҡыҙҙарға ҡарағанда һуңыраҡ, 12-13 йәштәрҙә башлана. Атап әйкәндә, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда, мускул системаһының юғары үҫеше, ҡул һәм үксәнең эрерәк булыуы, буй юғарыраҡ,   тарыраҡ, яурын киңерәк, түбән тауыш, сығып торған  булыуы ирҙәрҙе ҡатын-ҡыҙҙан айырып тора. Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер шәхестәр дөйөм һыҙаттарҙан айырылыуы ла мөмкин.
Ауырыуҙар
Ирҙәргә генә хас аурыуыарҙы медицинаның андрология тигән фәне өйрәнә. Ғәмәлдә ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар бер үк ауырыуҙарға дусар булалар, шул уҡ ваҡытта ирҙәр заты өсөн үҙенсәлекле ауырыуҙар ҙа бар. Ҡайһы бер ауырыуҙар кешенең енесе менән. Мәҫәлән, дальтонизм һәм башҡа нәҫелдән килә торған ауырыуҙар.
Затты билдәләү һәм гендер оҡшашлығы
Бала тыуғанда билдәләнгән зат кешенең тура килмәүе лә мөмкин. Кеше үҙен ҡапма-ҡаршы заттан тип хис итеүе лә мөмкин.
Ирҙәрҙең гендер роле
Гендер роле — кешенең затына ҡарап йәмғиәттә үҙен-үҙе тотоу тәртибе. Хәҙерге заманда бинар гендер системаһы, йәғни кешеләрҙе ирҙәргә һәм ҡатын-ҡыҙҙарға бүлеү системаһы өҫтөнлөк алған. Шуға ҡарап заттарға йәмғиәттә үҙен нисек тоторға икәне күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта, ҡайһы бер мәҙәниәттәрҙә ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәрен нисек тоторға тейеш тигән сикләүҙәр юҡ, йәғи гендер роле билдәләнмәгән. В других культурах выделяется три и более гендеров и соответствующих гендерных ролей.
Ирҙәрҙәң гендер роле билдәләнгән мәҙәниәттә, уның эстәлеге төрлө заманда һәм төрлө социаль ҡатламдарҙа үҙгәрергә мөмкин. 1970-се йылдарҙаға СССР-ҙа булған патриархат хәҙерге ваҡытта йәмғиәттең рухи һәм әхлаки ҡиммәтенә тура килмәй. Патриархат индивидуализм, тигеҙлек һәм йомшаҡлыҡ менән алышына. Хәҙерге заман ирҙәрендә агрессивлыҡ, физик көс икенсе планға күсә. Интеллектуаллек, белем, сабырлыҡ, рәхимлелек өҫтәнләк ала.
Гендер айырмалары
Боронғо замандан бирле көйбайыш йәмғиәтендә ир менән ҡатын араһындағы айырмалыҡ тәбиғи айырмалыҡ тип иҫәпләнә. Хәҙерге фән гендер ролен эволюция теорияһы менән бәйләй һәм тәбиғи һайланыш нәтижәһендә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләй. Эволюция теорияһының эмперик мәғлүмәттәре гендер айырмаһы булыуын раҫламай. Мәҫәлән, эмперик тикшеренеүҙәр ҡатын-ҡыҙ үҙенә партнёр һайлағанда ир кешенең ғаиләне ашатыусы кеүек сифатына ҡарай, ә ир кеше ҡатын кешенең һөйкөмлөлөгенә ҡарап һайлай тип раҫланған фекерҙе инҡар итә. Күп кенә ғалимдар был тикшеренеүҙәрҙә тупаҫ хаталар булыуын да күрһәтә.
Ирҙәр менән ҡатындар араһындағы төҙәтеп булмаҫлыҡ айырманы ла төҙәтеү тәжрибәһе лә булды, тик тулыһынса айырманы бөтөрөп булманы. Гендерҙар араһындағы оҡшашлыҡ, айырмаға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ, тип иҫәпләйҙәр күпселек ғалимдар хәҙерге фәнни мәғлүмәттәргә таянып, шуға күрә гендер оҡшашлыға турыһындағы гипотеза маҡсатҡа ярашлы булыр ине. Ирҙәр менән ҡатындар араһындағы математик һәләт, арауыҡта үҙ урыныңды билдәләү һәм агрессивлыҡ кеүек айырмалар универсал түгел. Был айрмалар гентер стериотибы йоғонтоһо ғына. .
Гендер стереотиптары
Хәҙерге йәмғиәттә ирҙәр агрессив, әүҙем, лидер булыуға ынтылыу, авторитар һәм тәүәкәл кеүек сифаттарға эйә тигән стереотип йәшәп килә, ә ирҙәрҙә булған көсһөҙлөк һәм эмоционаллек ғәйепләнә. Был стереотиптар дөрөҫләккә тип килмәй. Мәҫәлән, ир кешеләр бирешмәйем тиһәләр ҙә, физиологик һәм мимика реакциялары ирҙәр һәм ҡатындарҙың эмпатик реакциялары бер төрлө булыуын күрһәтә. Башҡа тикшеренеүҙәр ир кешеләр уҫаллыҡ, моңһоулыҡ һәм ҡурҡыу кеүек хистәрҙе ҡатын-ҡыҙ кеүек йыш кисерә, тик шул уҡ ваҡытта ир кешеләр уҫаллыҡты күрһәтә һәм тиҫкәре эмоцияларҙы йәшерә, ә ҡатын-ғыҙҙар киреһенсә уҫаллыҡтә йәшерә, моңһоулыҡты һәм ҡурҡыуҙы күрһәтә икәнлеген күрһәтә. Хәҙерге заман фәне күҙлегенән ҡарағанда, гендер стереотибы йәмғиәттә гендер ролен һаҡлау өсөн, атап әйикәндә гендер тигеҙлеген тотоп тороу өсөн хеҙмәт итә. Ҡағиҙә булараҡ, тегә йәки был мәҙәниәттә тик ирҙәрҙә була тип иҫәпләнгән стереотип сифаттар, ошо мәҙәниәт эсендә ҡатын-ҡыҙ сифаттарына ҡарағанда юғарыраҡ баһалана. Шула итеп, гендер стереотиптары андроцентризм, йәғни ир сифаттарын норма тип күҙаллау, ҡатын-ҡыҙ сифаттары ситкә тайпылыш тигән күҙаллауҙы күрһәтә һәм нығыта.
Тикшеренеүҙәр күрһәткәнсә, ир кешеләр тураһында гендер стереотиптаар һәм шул гендер стереотиптарын ғәмәлгә ашырыуҙы талап иткән йәмғиәт һәм тирә яҡ мөхиттең баҫымы ит кешеләргә зыян килтерә. Атап әйткәндә, гендер стереотиптары ир кешеләрҙе хәүефле эштәргә йәлеп итә һәм енәйәт ҡаларға мәжбүр итә. Икенее яҡтан, гендер стереотиптары ир кешеләргә ҡаршы көс ҡулланыу осрағанда ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә ҡамасаулай.
Йәмғиәттә ирҙәр роле
Бик күп мәҙәниәттә тарих төпкөлөнән үк ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарағанда киң хоҡуҡлы һәм абруйлыраҡ булып формалашҡан. Был ғөрөф-ғәҙәтте һаҡларға дини яҙмалар күрһәтмә бирә. Был ҡатын-ҡыҙ бала тапғас ғаилә эсендә балалар тәрбиәләү менән мәшғүл булыуы менән бәйле. Хәҙерге ваҡытта көнбайыш илдәрендә һәм АҠШ-та ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү тенденцияһы күҙәтелә. XX быуаттағы ирҙәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын тигәҙләү ынтылышы сексуаль революция һәм феминизм күренештәрндә сағыла.
Ир-егеттәрҙең сәнғәттәге образдары
Музыкала: «Комбат» (йыр)
Кинола: Укрощение строптивого
Скульптурала: Давид (Микеланджело)
Әҙәбиәттә: Одиссея
Юр-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Юр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Еган (Трайгородской ҡушылдығы)
Ай-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Трайгородская йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өмәтәй Ураҙымбәтов
Өмәтәй Ураҙымбәтов — башҡорт старшинаһы. 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы.
Биографияһы
Сығышы менән Себер даруғаһы Һарт улусы Һарт ауылы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбдрәшит ауылы) башҡорттарынан. Һарт улусы старшинаһы итеп һайлана.
1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Өмәтәй Ураҙымбәтов 2-се партия менән командалыҡ итә, был партия составында Һарт, Мырҙалар, Ҡошсо, Дыуан, Әйле, Түбәләҫ улусы башҡорттары була.
1773 йылда Е. И. Пугачёвтың етәкселегендә Крәҫтиәндәр һуғышы тоҡанғас, шул уҡ йылдың декабрендә ихтилалға ҡушыла. Һарт улусы башҡорттарын үҙ отрядына мобилизациялай һәм артабан Салауат Юлаев ғәскәре составында һуғыша. 1774 йылдың уның ғәскәре составында 23—24 ғинуарында Көңгөр ҡалаһын ҡамауға алыуҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша.
1774 йылдың 6 һәм 8 майында — Үрге Эҫем заводы, 31 майҙа — Әйле улусының Әйле пристане янындағы алыштарҙа; 3 һәм 5 июндә Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Себер даруғаһының Тырнаҡлы улусы Үрге Ҡыйғы һәм Ураҙмәт ауылдары эргәһендә янында Иван Михельсон командалағындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1774 йылдың сентябрь-октябрендә Юлай Аҙналин отряды менән бергә Ҡытау-Ивановск заводын ҡамауға алыуҙа, шул уҡ йылдың 20 ноябрендә Ҡытау-Ивановск заводы янында подполковник И. К. Рылеев командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы алышта һуғыша.
1780 йылда Һарт улусы старшинаһы вазифаһын башҡарыуы билдәле. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Коложе
Коложе йәки Коложа — ҡаласыҡ, XIV — XV быуат  башында Псков еренең оборона ҡоролмалары өлөшө сифатындағы боронғо ҡала-ҡәлғә,  Кудка йылғаһы буйында урынлашҡан. Опоческий районының Пригородный улусында хәҙерге Литвиново ауылынан көнсығышҡа табан 1,5 км ҡалҡыулыҡта, Рәсәйҙең Псков өлкәһе Опочка ҡалаһынан  көнсығышҡа ҡарай 11 км алыҫлыҡта һаҡланып ҡалған ҡаласыҡ. Ҡаласыҡтан көнсығышҡа ҡарай 5 км алыҫлыҡта Коложо күле ята, унан Коложо йылғаһы  —  Изгожка ҡушылдығы ағып сыға.
Тарихы
Ҡала-ҡәлғәгә нигеҙ һалыныу ваҡыты теүәл билдәле түгел. Ҡаласыҡ XIV — XV быуаттарға ҡарай. Ғалимдар фекеренсә, Коложе XIV быуатта Псковтың башҡа ҡала яны -нығытмалары менән бер рәттән төҙөлгән: төньяҡта — Гдов, көнбайышта — Изборск, көньяҡта — Утрау, Врев, Воронич, Велье, Ҡыҙыл Городец, улар араһында Коложе иң көньяғы булып ҡала.
Коложе беренсе тапҡыр 1406 йылда  «Псков йылъяҙмаһында»  телгә алына: Литва кенәзе Витовт Псков ерҙәренә һөжүм итә .Литва ғәскәрҙәре ҡаланы талай һәм  ағас ҡәлғәне емерә, 11 мең  Коложе халҡын әсирлеккә алып Литваға алып китә, уларҙы Гродно ҡалаһы лрайонында  — хәҙерге Белоруссия ла урынлаштыра,  унда урындағы Борисоглебский сиркәүе яңы килеүселәр арҡаһында Коложский сиркәүе тип атала. Псков, Велье, Изборск, Воронич  һәм Утрау халҡы  көстәрҙе берләштереп, Витовт ғәскәрен Великие Луки эргәһендә ҡыуып етә, уны ҡыйрата һәм Коложе байрағын кире ҡайтара. Әммә Коложе үҙе инде тергеҙелмәй : бында уның хөрмәтенә Коложе ауылы атала, уның  янында Изге Илия хөрмәтенә сиркәү төҙөлгән. Ауыл артында (һуңынан, ауыл) ҡәлғәнең уба ҡалдыҡтары буйынса һуңынан Ҡаласыҡ исеме нығына, ләкин бөгөн ауылдан тик Ҡаласыҡ тәбиғи сиге генә һаҡланған.
Емерелгән ҡәлғә урынына Псков халҡы   «Яңы Коложе» төҙөй, башҡа урында: «Псковичи поставиша градъ Коложе на новомъ месте на Опочке, а сделаша весь у две недели въ осень по Покрове». Бер версия буйынса, ҡәлғә төньяҡтараҡ, Изгожка йылғаһы бөгөлөндә төҙөлгән (хәҙерге Опочканан көнсығышҡа табан 20 км алыҫлыҡта): хәҙерге Изгожа йәки Удрих ҡаласыҡтары урынына, ә һуңынан инде «Яңы Коложены»  Опочка  ҡәлғәһе алмаштыра. Икенсе киң таралған версия буйынса, 1414 йылда  иҫке Коложе урынына Великая йылғаһы буйында Опочка ҡалаһы тип аталған ҡәлғә төҙөлә: тап был урында Опочка ҡалаһының  беренсе тапҡыр телгә алыныуының дөйөм ҡабул ителгән датаһы нигеҙләнә.
Тардау ауыл Советы (Балаҡатай районы)
Тардау ауыл Советы — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хәнбәли мәҙһәб
{{Религиозная организация | название      = Хәнбәли мәҙһәб | оригинал      = {{lang-ar|المذهب الحنبلي, الحنابلة}} | изображение   = Ahmad bin Hanbal Name.png | ширина        = | подпись       = | другие названия = | религия       = ислам | течение       = сөнниҙәр | основание     = IX быуат | основатель    = Әхмәт ибн Хәнбәл | страны        = Сәғүд Ғәрәбстаны, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Оман, Ираҡ, Сүриә, Мысыр, Фәләстин, Афғанстан һ.б. | регионы       = | численность   = | основоположники = | представители = | ВУЗ           = | идеология     = | правовая школа = | инаныс = сөнниҙәр-Сәләфиҙәр | орден         = | сығанаҡтар   = Ҡөрьән, сөннәт, ижмә, хәҙистәр}, ҡыяс, истисләх, истисхәб | союзники      = | противники    = | издания       = | сайт          = | сайты рус. = | примечания     = }} Хәнбәли мәҙһәб (المذهب الحنبلي; мәҙһәб яҡлылар хәнбәлиҙәр тип атала, الحنابلة; Ханбали́тский мазха́б) — ортодоксаль сөнни исламдағы дүрт хоҡуҡи каноник мәктәптең (мәҙһәб) береһе. Мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы — Әхмәт ибн Хәнбәл — хәҙистәр буйынса иң билдәле белгестәрҙең береһе.
Тарихы
Ираҡта барлыҡҡа килеп, хәнбәли мәҙһәбе был мәктәптең «икенсе тыуған төйәгенә» әүерелгән Левант территорияһында таралыу ала. Леванттан хәнбәлилек, власты шиғый-исмәғилиҙәр биләгән, ә хоҡуҡ мәктәбе булып шәфиғи мәҙһәб өҫтөнлөк иткән Мысырға үтеп инә. Монголия илбаҫарҙарын ҡабул итмәү арҡаһында хәнбәлиҙәр ислам донъяһында үҙ йоғонтоһон юғалта. Әхмәт ибн Хәнбәл иҫән сағында фиҡһ буйынса бер генә хеҙмәт яҙа, ә уның тәғлимәтен үҫтереү менән улдары һәм уға иң яҡын торған шәкерттәре шөғөлләнә. Хәнбәли мәзһәбе яҡлылар араһында исламдың күренекле белгестәре күп була, улар араһында Әбү Бәкер әл-Хәлләл, Ибн Ғәҡил, Ибн әл-Жәүзи, Ибн Тәймиә һ. б.<span class="ts-Переход noprint" title="#Ханбалитские улемы">[⇨] Хәнбәли мәзһәбе сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбе араһында иң әҙ һанлы һанала.
Хәнбәлилектең догматик-хоҡуҡи мәктәбе рәсми рәүештә Сәғүд Ғәрәбстанында һәм Катарҙа теркәлгән, хәнбәлиҙәрҙең күпселеге Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Оман солтанатында һәм Фарсы ҡултығының башҡа дәүләттәрендә йәшәй. Хәнбәли йәмәғәттәре Ираҡ, Сүриә, Мысыр, Фәләстин һәм Афғанстанда бар.
Туйғужа
Туйғужа (Чебенле ; Чебенле, Тойгузино) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районының юҡҡа сыҡҡан ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Минзәлә ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Кесе Ҡыҙыл
Географияһы
Кесе Ҡыҙыл Башҡортостандың Әбйәлил, Белорет райондары, Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районы аша һәм Магнитогорск ҡалаһының төньяҡ сигенән аға. Түбәнге ағымында йылға гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы тип һанала.
Туйғужа
Тарих
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
Кесе Ҡыҙыл
Географияһы
Йылға башы Ҡырҡтытау һәм Уралтау һырттары итәктәре араһында, Салауат-совхоз утарынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Туйғужа
Тарих
XX быуат башында ауылда тимерлек, 2 бакалея кибете, мәсет (1848 йылдан билдәле), мәктәп (1849 йылда асылған) теркәлгән.
Кесе Ҡыҙыл
Географияһы
Артабан йылға, Белорет районына барып инеп,Мөхәмәт, Абҙаҡ, Яңы Абҙаҡ ауылдарына тейеп, Әбйәлил районының Мораҡай, Яңы Балапан, Оло Ғәбдин, Туйыш һәм Байым аша үтеп Силәбе өлкәһенә күсә. Бында инде Кесе Ҡыҙыл Магнитогорск эргәһенән һәм уға яҡын ҡасабалар янынан аға.
Туйғужа
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Минзәлә районы составында була.
Кесе Ҡыҙыл
Географияһы
Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Туйғужа
Халҡы
1795 йылда ауылда 82 башҡорт һәм 134 типтәр, 1834 йылда — 249 башҡорт һәм 280 типтәр, 1870 йылда — 405 башҡорт һәм 520 типтәр, 1912 йылда — 544 аҫаба башҡорт һәм 593 керҙәш башҡорт иҫәпләнгән.
Кесе Ҡыҙыл
Тасуирламаһы
Йырҙаһы ташлы, балсыҡлы түбәнге ағымында балсыҡлы йәки ҡомло-ҡырсынлы. Уның урта өлөшөндәге киңлеге 12 метрға барып етә ала, түбәнге ағымында 25 метрға тиклем киңәйә. Башлыса йылғаның уң яры һөҙәк, ә һул яры — текә.
'Башкирский изумруд' алмағасы
'Башкирский изумруд' — йорт алмағасы сорты.
Сығышы
Көҙ ахырында өлгөрөүсән  'башкирский изумруд' сорты Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ғалимдары Г. А. Мансуров, Х. Н. Фазлиәхмәтов, Т. Г. Демина тарафынан 'уральское наливное' сортын 'коричное новое' сорты менән һеркәләндереп сығарыла.
Кесе Ҡыҙыл
Тасуирламаһы
Һыуы болғансыҡ, шуға ҡарамаҫтан, Магнитогорск ҡалаһының Ленин районына эсәр һыу итеп бирелә һәм сифаты яҡшы тип һанала. Был һыуҙы йылғанан туранан-тура түгел, ә уның Смеловский мәмерйәләре системаһы аша үткән ер аҫты карст сығанағынан алалар. Был мәмерйәләр Магнитогорскиҙан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
'Башкирский изумруд' алмағасы
Таралыу даирәһе
Сорт 2001 йылда  Башҡортостан Республикаһында, Киров һәм Ырымбур өлкәләрендә районлаштырыла.
Кесе Ҡыҙыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеурал һыуһаҡлағысынан Магнитогорск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
'Башкирский изумруд' алмағасы
Таралыу даирәһе
Авторҙар  беҙҙә киң таралған  'уральское наливное' сортын яҡшыртыу маҡсатын ҡуя.
Кесе Ҡыҙыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
'Башкирский изумруд' алмағасы
Сорттың тасуирламаһы
Уртаса ҙурлыҡтағы ағас, сатыры уртаса ҡуйылыҡта. Йәш ағастың сатыры тарбаҡлы, емеш бирә башлағас, киңсә түңәрәк ҡиәфәт ала. Ботаҡтары тура, олондан 90 градусҡа яҡын мөйөш яһап  үҫәләр. Штамбындағы һәм төп ботаҡтарҙағы ҡайыры шыма, йәшкелт төҫтә. 4-5 йыл тигәндә емеш бирә башлай. Уңышы — гектарҙан 160—470 центнер. Уңыш биреүсәнлеге даими, бик әҙ ҡойола.
Емештәре 55-87 г ауырлыҡта, бер төрлө ҙурлыҡта, конус рәүешле, дөрөҫ формалы, уртаса ҡалынлыҡтағы шыма ҡабыҡлы.
Сорт емештәренең химик составы: ҡоро матдәләр — 16,4 %, шәкәрҙәр — 10,4 %, әселеге — 0,47, пектин — 0,79 %, аскорбин кислотаһы — 11 мг/100 г.
Емештәрҙе һаҡлау мөҙҙәте — 120 көн. Иң ҡулай һеркәләндереүселәр: 'башкирский красавец',  'бузовьязовское', 'уральское наливное'.
Сорттың яҡшы яҡтары: һәйбәт ҡышлаусанлыҡ, ҡутырға бирешмәүсәнлек.
Эдгар Райс Берроуз
Э́дгар Райс Бе́рроуз (Edgar Rice Burroughs; 1875 йылдың 1 сентябре, Чикаго, Иллинойс, АҠШ — 1950 йылдың 19 марты, Энсино, Калифорния, АҠШ) — pulp-журналдар дәүерендә Тарзан һәм Джон Картер тураһындағы китаптары менән билдәлелек яулаған Америка яҙыусыһы. XX быуатта фәнни фантастика, фэнтези жанрҙарының үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Ғаиләһе
Эдгар Райс Берроуз 1875 йылдың 1 сентябрендә Чикагола (Иллинойс, АҠШ) Джордж Тендер Берроуз һәм Мэри Эвалайн Зайгер ғаиләһендә тыуған. Эдгарҙың атаһы, граждандар һуғышы ветераны, Төньяҡ берлек армияһының майоры, һуғыштан һуң уңышлы эшҡыуар булып китә, шарап ҡыуыу һәм гальваник элементтар етештереү менән шөғөлләнә. Эдгар ғаиләлә дүртенсе бала була. Уның ике ағаһы Йель университетын тамамлай.
1900 йылдың 1 ғинуарында Эдгар Берроуз Эмма Сентенния Халбертҡа өйләнә. Уларҙың ике улы, бер ҡыҙы тыуа.
Яҙыусылыҡ эшмәкәрлеге
1911 йыл. 35 йәшлек уңышһыҙ эшҡыуар, әле генә сираттағы клиентын юғалтып, кис көнө буш офиста ябай ҡәләм менән хисап бланкының артҡы яғында ... фантастик роман яҙа. Ниндәйҙер мөғжизә менән Марсҡа, эшлекле Чикагоға ла, «картуфлы» Айдахоға ла бөтөнләй оҡшамаған мажаралар донъяһына барып төшкән кеше тураһында роман. Был әҫәрен ул, баҫылып сығырына өмөтө бик ҙур булмаһа ла, «All Story» журналына ебәрә.Был журналдың мөхәррире Томас Ньюэлл Меткаф ҡулъяҙманы ҡабул итә, Берроузға 400 долларға чек яҙып бирә. Роман алты һанда (февралдән июлгәсә) баҫылып сыға. Уҡыусыларҙың күңеленә Джон Картер образы хуш килә. Берроуздың икенсе романы «Маймылдар ҡәүеменән Тарзан» (ингл. «Tarzan of the Apes») уның иң танылған циклын асып ебәрә. «All Story»ҙа ул 1912 йылда баҫыла, ә 1914 йылда «Маймылдар ҡәүеменән Тарзан» айырым китап булып сыға һәм Берроуздың күп йыллыҡ уңышлы нәшер ителеүе башлана. «McClurg» тиҫтә ярым йыл эсендә йыл һайын әҙиптең кәмендә бер романын баҫтырып сығара. Улар Тарзан, Джон Картер, Ер ҡабығы аҫтында урынлашҡан Пеллюсидар донъяһы хаҡында була, йәки башҡа тарихи йәки мажаралы романдар. Нәшер итеү яғынан Эдгар Райс Берроуз идеаль автор була, уның китаптары бик яҡшы һатыла.
Гонорарҙарына ул 1918 йылда Калифорнияла ранчо һатып ала. 1929 йылдан алып Берроуздың «Edgar Rice Burroughs, Inc.» компанияһы үҙе яҙыусының китаптарын сығара, экранлаштырыуға, комикстарға хоҡуҡтар һ. б. менән идара итә башлай.
Яҙыусы бигерәк тә планетар фантастика һәм юғалған, ташландыҡ донъялар, цивилизациялар тураһындағы фантастик-мажаралы әҫәрҙәр жанрҙарына ҙур өлөш индерә. Берроуз «Барсум» («Марсиандар») циклында 11, Тарзан тураһында 26, Ер ҡабығы аҫтындағы Пеллюсидар донъяһы хаҡында 7 (уларҙың береһе Тарзан тураһындағы циклға инә), Карсон Нэпир һәм уның Сулпандағы мажаралары тураһында 4 роман һәм бихисап башҡа китап яҙған (улар араһында вестерндар, тарихи романдар, таш быуат, урта быуаттар һ.б. темаға әҫәрҙәр бар).
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Эдгар Берроуз Тымыҡ океан һуғыш театрында иң ҡарт һәм иң билдәле хәбәрсе була.
Эдгар Райс Берроуз 1950 йылдың 19 мартында Энсинола (Калифорния) миокард инфарктынан вафат була.
Щеткор-Юган
Щеткор-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Бобровка йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы (10 апрель 1928 йыл — 27 июль 2021 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры.
Вырвей (Пюла ҡушылдығы)
Вырвей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы
Биографияһы
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов 1928 йылдың 10 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Үтәгән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урындағы ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Бер йыл Еҙем-Ҡаран урта мәктәбендә уҡығандан һуң, Өфөгә килеп, 9-сы мәктәп-интернатта урта белем алып сыға.
1947—1951 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетында уҡый. Институтты тамамлағас, Ғайса Хөсәйеновты СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Мәскәүгә аспирантураға ебәрә. 1954 йылда ул М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты аспирантураһын уңышлы тамамлай һәм, ошо уҡ йылда диссертация яҡлап, «филология фәндәре кандидаты» тигән ғилми дәрәжә ала. 1954 йылдан бирле Өфөлә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, 40 йыл тирәһе ошо институттың әҙәбиәт бүлеге мөдире була. 1970 йылда докторлыҡ диссертация яҡлай. 1991 йылда Башҡортостан фәндәр академияһының академигы итеп һайлана.
Вырвей (Пюла ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы
Биографияһы
1996—2001 йылдарҙа Ғайса Хөсәйенов «Ватандаш» журналының баш мөхәррире вазифаһын башҡара.
Вырвей (Пюла ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хөсәйенов Ғайса Батыргәрәй улы
Биографияһы
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов — йөҙәрләгән ғилми хеҙмәттәр авторы, киң профилле ғалим. Уның беренсе тәнҡит мәҡәләһе 1949 йылда «Әҙәби Башҡортостан» журналында баҫылып сыға. Артабан ғалим С. Ҡудаш, Р. Ниғмәти, Д. Юлтый, М. Кәрим, М. Өмөтбаев ижадтарына арнап китаптар яҙҙы. Ғ. Хөсәйеновтың ғилми етәкселегендә башҡорт әҙәбиәте тарихының алты томлығы сыҡты.
Әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Ғ. Хөсәйенов Халыҡтар дуҫлығы ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнде. Ғалим Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1989) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Заман. Әҙәбиәт. Әҙип» тигән китабы өсөн уға 1980 йыл республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге премияһы бирелде.
Ғайса Хөсәйенов мәктәптәр өсөн программалар, дәреслектәр, хрестоматиялар төҙөү, яҙыусыларҙың һайланма әҫәрҙәрен әҙерләү буйынса ла ҙур эшсәнлек күрһәтә.
Башҡорт телен һәм әҙәбиәтен үҫтереүҙәге фиҙакәр хеҙмәте өсөн Ғайса Батыргәрәй улы башҡа бүләктәрен менән бер рәттән 2006 йылда үҙененең тыуған Ҡырмыҫҡалы районында арҙаҡлы яҡташы Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев хөрмәтенә булдырылған премияға ла лайыҡ булды.
Ғ. Хөсәйенов йәмәғәт эштәрендә лә актив ҡатнаша. Ул — Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы, тәнҡитселәр һәм шағирҙар секцияларының бюро, «Ағиҙел», «Башҡортостан уҡытыусыһы», «Ватандаш», «Йәдкәр» журналдарының редколлегия, Салауат Юлаев исемендәге республика премияһы комиссияһы ағзаһы.
Ғалим һәм яҙыусы 2021 йылдың 27 июлендй Өфөлә вафат булды, тыуған ауылында ерләнде.
Ғилми хеҙмәттәре
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов 50-нән ашыу монография, төрлө ғилми баҫмаларҙа һәм йыйынтыҡтарҙа 400 мәҡәлә, шулай уҡ дөйөм белем биреү мәктәптәре һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр һәм хрестоматиялар, уҡыу ҡулланмалары авторы.
Әҫәрҙәре
Ғайса Хөсәйенов яҙыусы булараҡ тарихи прозаға һәм эссеистикаға өҫтөнлөк биргән.
Туҡыусы
Туҡыусы — ҡулдан туҡыма туҡыған, йорт кәсепселеге менән шөғөлләнгән кеше. Туҡыусылыҡ кәсепселеге Башҡортостандың төрлө төбәгендә: көньяҡ-көнсығыш, төньяҡ, көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш райондарында үҫешкән.
Туҡыусылар ижады
Туҡыусылар шаршауҙар, ашъяулыҡтар, таҫтамалдар йәки hөлгөләр,, намаҙлыҡтар, келәм — балаҫтар, байрам кейеме өсөн биҙәкле киндер һуҡҡан. Сеймал сифатында үҫемлек (кесерткән, киндер йәки тарма, етен) сүстәре, һарыҡ йөнө һәм кәзә дебете файҙаланыла; XIX быуат аҙағында — XX быуат башында кизе-мамыҡ (киже) ептәр тарала. Өй шарттарында төрлө үҫемлектәрҙең, , төҫөнә буяп, еп етештергәндәр. XIX быуаттың 2-се яртыһынан башлап предприятиелар етештергән әҙер буяуҙар ҡулланылған, төҫтәр гаммаһы тағы ла байый төшкән.
Келәмдәр, балаҫтар
Келәмдәр Урал алды һәм көнсығыш Урал аръяғында таралған. Башҡорт келәмдәре күп төрлө. Келәм һәм балаҫтарҙы башлыса йөндән һуғалар.
Өбөрөлө келәм һуҡҡанда буй епкә төҫлө йөн епте төйнәп бәйләгәндәр, остарын, биҙәк яһап, уң яҡҡа сығарып ҡалдырғандар. Келәмгә эре геометрик йәки сәскә-үҫемлек биҙәктәре, уларҙың уртаһына вағыраҡ элементтар (ромб, өсмөйөш, алтымөйөш, һигеҙ ҡырлы йондоҙ, квадрат, тешле һыҙаттар, ҡыя һыҙыҡтар, шыршылар, мөгөҙҙәр, «оя») төшөрөлгән, ситтәре тешле, кәкерсәкле һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Тотош ромб рәүешендәге биҙәк менән ҡапланған келәмдәр осраған.
Бындай техникала ашъяулыҡтар һәм шаршауҙар, һирәгерәк — ҡатын-ҡыҙ күлдәктәре туҡылған. Күп ремизлы йәки күтәреүле туҡымалар ике төрлө: ҡыҙыл һәм күк йәки ҡыҙыл йәки ҡара ептән етештерелгән. XIX быуат урталарынан фабрика туҡымалары туҡымаларҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлаған. Халыҡтың мәҙәниәте һәм көнкүреше менән тығыҙ бәйләнгән биҙәү ҡулланма туҡыусылығы замана һынауҙарына бирешмәй, яңы һулыш ала һәм был йүнәлештәге кәсепселекте үҫтерә.
XX быуаттың икенсе яртыһында һуғылған балаҫтарҙа ал, зәңгәр, күксин, күк, шәмәхә, төҫтәр барлыҡҡа килә.
Туҡыу станогы
Урал алды туҡыу станогы йәки урыназас һүрәтен 1958 йылда рәссам Г. И. Мөхәмәтшин Ейәнсура районы Ибрай ауылында төшөргән: иҙәнгә беркетелгән ға борғоса өсөн бағаналар һәм нигеҙҙең буш өлөшөн ҡуйыу өсөн  нығытылған. иҙәнгә һәм түшәмгә нығытылған бағаналар араһында урынлаштырылған араһына ырғаҡта аҫылынып тора. Йоҡа тар таҡта аша һапланған һуҙылған нигеҙҙә иркен ята. Ике ярҙамында һуғыла. Шулай итеп, туҡыу кәрәк-ярағын ҡуйғанда терәү хеҙмәтен үтәй.
Балаҫ һуғыу станогында тирүгә, көрөҫ, борғоса, тараҡ, һоҫа тип аталған өлөштәр бар. Балаҫ һуғыу станогы үҙенсәлекле һәм ҡатмарлы.
Балаҫ һуғырға әҙерлек
Төп проблема -еп табыуы. 40-лы еп кенә ярамай, ҡалынырағы кәрәк. Балаҫ өсөн кәрәкле епте алдан хәстәрләйҙәр. Тәүҙә һарыҡ йөнөн иләргә, һуңынан буярға кәрәк.
Йөн өсөн буяу һатып алаһың, улар һирәк осрай хәҙер. Ҡайнаған эркеткә, мәҫәлән, йәшел буяу һалаһың. Һуңынан аҡ йөндө аяҡлы көйө (уралған, оҙон көйө) ошонда төшөрәһең. Матур итеп аяҡлана инде.
Шунан уны, эркете-ние менән, алып ташлайһың да, яңы эркеткә ҡыҙылын һалаһың. Ҡорот һыуы ҡайнап торорға тейеш. Буяуҙы кәрәк саҡлы һалаһың.
Һарыһы кәрәк икән, тағы ҡыҙылын түгәһең. Яңы эркеткә һарыһын һалып, аҡ йөндө төшөрәһең.
Шулай итеп, һәр төҫтө айырым, ҡаҙанда ҡайнаған ҡорот һыуына һалаһың. Тегендәй-бындай буяу ярамай, йөн буяуы кәрәк. Ҡара йөн дә бик ҡара булмай, уныһы ла шул ысул менән буяла.
Епте станокка һалыу
Әйбер һуғыу алдынан еп әҙерләр кәрәк, «еп оҙатыу» тип атала: стенаға сөйҙәр ҡағып сығаһың, шуларға епте тарттыраһың. Әйтәйек, йөндө биш еп аша үткәрергә кәрәк икән, биш рәт сөйгә һуҙаһың. Еп оҙатҡандан һуң, ошо епте тараҡтан, көрөҫтән сығараһың. Ул ептәрҙе стенаға һуҙғас, станокка һалаһың. Аҫылыныбыраҡ, һалынып торорға тейеш. Ошолар аша биҙәгенә ҡарап йөн үткәрәһең. Сиратлаштырып: береһе — аҫтан, икенсеһе өҫтән үткәрелә. Тараҡ менән тарап, йөндө ҡыҫып ҡуялар. Артынан килгән еп йөндө ҡаплай. Артабан шулай дауам итәһең.
Тараҡта нисә күҙ бар шунса еп булырға тейеш, ҡалған ептәр тороп ҡала.
Балаҫ һуғыу Береһе — ептең аҫтан, икенсеһе өҫтән үтә. Аяҡ менән баҫып көрөҫтәрҙе алыштырап бараһың. Тараҡ менән тарап, йөндө ҡыҫып ҡуялар. Артынан килгән еп йөндө ҡаплай. Артабан шулай дауам итәһең. Буласаҡ биҙәк урынын күҙ алдына килтерәһең дә, ептәр аша кәрәк төҫлө йөндәрҙе үткәрәһең. Таныш биҙәктәрҙе — күҙ үлсәме менән, ә яңыларын һүрәтенә ҡарап эшләйһең.
Иҙәнгә йәйелгән балаҫ алты иңдән тора. «Иң» тип станокка һыйышлы эшләнгән бер буйҙы әйтәләр. Шуларҙы бергә ҡушып, әлеге иҙәндәге балаҫҡа алты иң эшләнгән, һәр береһенә туғыҙ биҙәк һалынған.
Һәр нәмәне иҫәпләп барырға, яңылышмаҫҡа кәрәк: йөндөң ҡайһыһын нисек үткәрергә, биҙәген боҙорға ярамай.
<!--В истории продольно-полосатого паласного ткачества в юго- западном регионе группа населенных пунктов к западу от оз. Асылыкуль занимает особое место. Мы побывали в селах Бурангулово, Кидрячево, Чапаево (Давлекановский район) в 1960 г. Жители этих деревень, табынцы по родовой принадлежности, по словам старожилов, «пришли со стороны Верхнеуральска», из-за Уральских гор. Еще в начале XX в. они держали небольшие (15—30 голов) отары овец и до 1910 г. продолжали выезжать на летовки к Асылыкулю. В быту долго сохранялись многие скотоводческие традиции и ремесленные навыки, по-видимому, связанные с паласным производством Зауралья.
В 1964 г. вышла первая книга по декоративно-прикладному искусству, один из давлекановских ковров послужил основой при создании суперобложки издания. В полосах сочетались горчичный, зеленый, терракотовый, темнокоричневый, желтый и изумрудный цвета.
Ткались полосатые безворсовые ковры и в придемских аулах, где вместе с минскими башкирами жили переселенцы из восточных районов Башкортостана: бурзяне, катайцы, барынцы, кара-табынцы. Наряду с продольнополосатыми, их использовали в жилище Поперечно-полосатые дорожки (Ишимбайский в Мелеузовском, Зианчуринском и других районах. По способу изготовления и характеру орнамента они приближались к паласным изделиям населения южного Дагестана и других овцеводческих областей Северного Кавказа. Культурная близость приуральских башкир с северо-кавказским регионом пока не поддается объяснению, но она прослеживается и в других формах материальной культуры (твердый пояс в свадебном женском костюме, мужской головной убор «башлык», специфические блюда из пшена и др.). В XX в. на юго-западе Башкортостана традиции полосатого ткачества постепенно отошли на второй план. В оседлой жизни внимание ткачих сосредоточилось на изготовлении ковров с яркими орнаментальными композициями из геометрических элементов разной конфигурации. Эти узоры некоторым этническим группам башкир были знакомы и ранее. Об этом говорит характер орнамента, типичный для среднеазиатского и ближневосточного регионов. Наличие в западных районах Башкортостана рамного станка и производство узорных холстов способствовали развитию традиций ковроткачества.
Техника изготовления таких ковров идентична закладной, однако в отличие от холстов, ковры не имели просветов: утки разного цвета на стыке, перекрывая основу, сцеплялись. Основа могла быть из ссученных конопляных ниток или туго спряденных шерстяных. -->
Ай-Игол (йылға)
Ай-Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1825/38/78    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лецлинген
Лецлинген (Letzlingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1558 кеше йәшәй. Майҙаны — 64,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 86 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Юр-Яха (йылға)
Юр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 3-сө Ярро-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Экленд художество музейы
Экленд художество музейы (ингл. The Art Ackland Museum ) ― художество музейы һәмЧапел-Хиллдағы Төньяҡ Каролина университетының бүлексәһе (подразделениеһы). Төньяҡ Каролина университетына үҙенең картиналары коллекцияһын бүләк итеп биргән америка юрисы Экленд Хейс (1855—1940) васыяты буйынса нигеҙләнгән. Музейҙың адресы: С. Колумбия-стрит, 101. Бина университет кампусының төньяғында Франклин-стрит менән киҫешкән урында тора.
Музей, университеттың структура подразделениеһы булғанлыҡтан, ололар һәм балалар өсөн белем биреү программалары тәҡдим итә.
Тарих
Әгәр Дьюк университеты үҙенең яңы ғына төҙөлгән музейы территорияһында Эклендты вафатынан һуң ерләргә риза булһа, бар мөлкәтен Дьюк университетына ҡалдырырға була. 1940 йылда ул вафат булғас, Дьюк етәкселеге, Дьюк ғаиләһенән сыҡҡан өс меценаттың барыһы ла кампус территорияһында ерләнгән булыуға ҡарамаҫтан, уның мираҫынан баш тарта.
Эклендтың туғандары судҡа биреп, васыят өсөн көрәшә башлай. Роллинз-колледж етәкселеге лә судҡа бирә (уның вәкиле АҠШ-тың элекке генераль прокуроры Каммингс Гомер була). Төньяҡ Каролина университетының адвокаты О. Макс Гуадалахара була. Вафат булған Эклендтың туғандары АҠШ Юғары судына тиклем барып етә, сөнки закон буйынса, Дьюк мираҫтан баш тартҡас, Эклендтың мираҫы туғандарына ҡалырға тейеш була.
Суд тикшереүе биш йыл дауам итә. Юғары суд 1947 йылда Экленд мөлкәтен Роллинзҡа бирергә була, сөнки ғүмеренең һуңғы йылдарында Экленд үҙе лә ошо фекерҙә булған була. Әммә Эклендтың васыятын үтәүселәр Экленд мираҫы Төньяҡ Каролина университетына күсергә тейеш тип уйлай. Был арала Экленд мөлкәтенең хаҡы 1,4 млн долларға тиклем үҫә. 1949 йылда мираҫ Төньяҡ Каролина университетына тапшырыла. Эклендтың мәйете ҡалдыҡтары Мт. Оливет зыяратынан Төньяҡ Каролина университеты музейы территорияһына күсереп алына һәм ошонда ерләнә.
Экспозиция
Музей фондында 17 000-гә яҡын сәнғәт әҫәре бар. Улар араһында иң киң таралған әҫәрҙәр Азияға бағышланған һәм шулай уҡ ҡағыҙ сәнғәт әҫәрҙәре (гравюра, һүрәт һәм фотолар). Шулай уҡ коллекцияла егерменсе быуат европа рәссамдары картиналары һәм африка сәнғәте әҫәрҙәре менән Төньяҡ Каролинаның керамик изделиелары һаҡлана. Бындағы сәнғәт әҫәрҙәре араһында Эжен Делакруа, Альбрехт Дюрер, Жан-Оноре Фрагонар, Кете Кольвиц, Пабло Пикассо һәм Макс Вебер картиналары бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Тайһары
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Верхнеуральск гидроузеленән Магнитогорск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пушнин Александр Тихонович
Пушнин Александр Тихонович (28 март 1921 йыл, Моршанск, Тамбов губернаһы, РСФСР — 5 сентябрь 1991 йыл, Ленинград, СССР) — СССР рәссамы, педагог, И.Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты профессоры, РСФСР Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
Александр Пушнин 1921 йылдың 28 мартында Тамбов губернаһының Моршанск ҡалаһында тыуған.
1943 йылда Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтының (1944 йылдан алып И.Е.Репин исемендәге) һынлы сәнғәт бүлегенә уҡырға инә. Иван Степашкиндан, Михаил Авиловтан, Юрий Непринцевтан, һуңыраҡ Александр Герасимовтың ижади оҫтаханаһында шөғөлләнә.
1950 йылда институтты Рудольф Френцтың оҫтаханаһы буйынса тамамлай, уға рәсем сәнғәте рәссамы исеме бирелә. Диплом эше — «Владимир Ульянов Ҡазан университетында» картинаһы.
Институтты тамамлағандан һуң аспирантурала шөғөлләнә. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1952). Күргәҙмәләрҙә 1948 йылдан алып ҡатнаша, Ленинградтың алдынғы һынлы сәнғәт оҫталарының әҫәрҙәре менән бергә үҙ эштәрен тәҡдим итә.
1950 йылда Ленинград Совет рәссамдары союзына ағза итеп ҡабул ителә.
Портреттар, жанр һәм тарихи композициялар, пейзаждар, этюдтар ижад итә.Һынлы сәнғәт манераһы ирекле яҙылыш, ҡатмарлы ракурстарға ҡыҙыҡһыныу менән айырылып тора. Һүрәт төшөрөү техникаһын камиллыҡта белә. Эштәрҙең баҫалҡы колориты бай буяуҙарҙы, йылы һәм һыуыҡ тондарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәрен оҫта тапшырыуға ҡоролған.
«Ленинград — коммунизм төҙөүселәренә» (1951), « Волгала», «Алдынғы һауынсы Маньякова портреты» (икеһе лә 1957), «Ҡыҙ портреты», «Еүеш ҡыйыҡтар» (икеһе лә 1958), «Яңы төҙөлөштәр районында», «Йәрминкәлә», «Е. В. Дутышева портреты», «Ҡуласа» , «Рәссам Т. В. Копнина портреты» (все 1960), «Волга ҡыҙы», «Волгала», «Һауынсы портреты» (бөтәһе лә 1961 йылда), «Күнекмәгә», "Володя Игнатов, «Яңы донъя» совхозы тракторсыһы (икеһе лә 1964), «Беренсе Май» (1975) картиналары авторы
1953 йылдан И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтында уҡыта. Һүрәт төшөрөү кафедра профессоры (1986). 1982 йыл — Ленинградта шәхси күргәҙмәһе.
А.Т. Пушниндың әҫәрҙәре Дәүләт Рус музейында, Рәсәй, Франция , Германия, АңШ һәм башҡа илдәр музейҙарында, шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.