cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эмбриология
Эмбриологияның фән булараҡ үҫеш тарихы
1828 йылда Петербург фәндәр академияһы академигы Карл Эрнст Фон Бэр яралғы япраҡтары тураһында тәғлимәт булдыра һәм эпигенез тәғлимәтен нигеҙләй. Ошо хеҙмәттәре менән эмбриология фәненә нигеҙ һала.
Шартлаусы матдәләр
Шартлаусы матдә (ВВ, взрывчатка) — ҡайһы бер шарттарҙа тышҡы тәьҫир аҫтында күп итеп йылы һәм газ хәлендәге матдә бүлеп сығарып, тиҙ генә үҙенән-үҙе тарала торған химик үҙгәрешкә (шартлауға) һәләтле конденсирлы химик матдә, йәиһә химик матдәләр ҡатнашмаһы. Химик составына һәм тышҡы шарттарға бәйле шартлаусы матдәләр әкрен янған саҡта (дефлаграцион яныу), йәиһә тиҙ шартлау яныу (детонация) режимында реакция продукттарына әйләнә алалар. Шуның өсөн ғәҙәттә детонацияламай, билдәле бер тиҙлек менән яныусы бәрә торған дарылар һәм пиротехник составтар шартлаусы матдәләргә индерелә. Шартлаусы матдәләр энергетик конденсирлы системаларға инә.
Эмбриология
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Шартлаусы матдәләр
Ҡыҫҡаса тарихи белешмә
Кешеләр бик борондан шартлаусы матдәләр менән ҡыҙыҡһынған. Хәҙерге заман шартаусы матдәләрен тарихы "грек уты"на бәйле («греческий огонь»); уны 667 йылда грек Каллиник уйлап сығарған тип иҫәпләнә. Был матдәне Европа һәм Азия халыҡтары бер аҙ ваҡыт ҡулланған; тик һуңыраҡ уның составы онотолған (уны көкөрт, ыҫмала, тоҙ һәм яндырылаған эзбиздән торған тип иҫәпләйҙәр). Уға һыу һипкәндә, ул тағы ла нығыраҡ яна торған булған.
682 йылда Ҡытайҙа әлеге төтөнлө дарыға оҡшаш матдәләр уйлап сығарыла, уның составына селитра, көкөрт һәм утын онтағы инә ; башта ул пиротехникала, һуңыраҡ һуғышта ҡулланыла башлай.
Европала шартлатҡыстар XIII быуаттан башлап документтарҙа осрай башлай (1250 йыл тирәһе), тарихсылар тәғәйен генә итеп уйлап сығарыусыны атай алмай (йә Бертольд Шварц, йә Роджер Бэкон, йә иһә Италияның Болонья ҡалаһында (1216 йылда).
Сыңғыҙхан ҡытай оҫталарын ғәскәрендә йөрөтөп, был шартлатҡыстар менән ҡалаларҙың стеналарын емерттергән. Тикшеренеүселәр башта дары шартлатҡыс итеп, һуңынан ғына атыу ҡоралында ҡулланыла башлаған тип иҫәпләй. XIV быуат башынан шартлатҡыстар йәҙрә атыу өсөн артиллерияла ҡулланыла башлай ; 1382 йылда Мәскәү халҡы стена артиллерияһынан Туҡтамыш хан ғәскәренә ҡаршы атҡан. Рәсәйҙә дарылы мылтыҡтар тәү тапҡыр 1389 йылда Мәскәүҙе һаҡлағанда ҡулланылған. Ҡайһы бер илдәрҙә тау һырттары аша туннелдәр эшләү өсөн шартлатҡыс матдәләр ҡулланыла, артиллерия гранаталары эшләп сығара башлайҙар. Бер нисә быуат буйы төтөнлө дары ғына ҡулланылған. Эҙләнеүҙәр булған, мәҫәлән, М. В. Ломоносов («Диссертация о рождении и природе селитры» (1749) тигән эш яҙа. Франция химиктары А. Л. Лавуазье һәм К. Л. Бертолле хлоратлы дары формулаһын эшләй («бертоллет тоҙо» менән). Барыбер шартлатҡыс матдә эшләүҙә дары төп урында ҡала бирә.
XVIII быуат аҙағында бик зыянлы «гремучее серебро» эшләнә. 1788 йылда артиллерия снарядтары эшләүҙә ҡулланыла торған пикриновая кислота алына. Англия ғалимы Э. Говард «гремучая ртуть» аса (1799 ).
1847 йыл - Италия химигы Асканьо Собреро нитроглицерин синтезлай, уны А. Нобель ары эшкәртеп, хәүфһеҙерәк динамит ала.
1884 йылда француз инженеры Поль Вьель төтөнһөҙ дары рецебы уйлап сығара. Ошо уҡ быуат аҙағында тротил (1863), гексоген (1897) һәм башҡа шартлатҡыс матдәләр ҡулланыла башлай, уларҙы рус инженеры Д. И. Андриевский (1865) һәм швед А. Нобель (1867) гремучертутный капсюль-детонатор уйлап сығарғас ҡына ҡуллана башлайҙар.
Баштараҡ А. Нобель уйлап сығарған шартлатҡыс матдәләр киң файҙаланылған (гурдинамиты, пластичные динамиты и порошкообразные нитроглицериновые смесевые взрывчатые составы). Аммиаклы-селитралы шартлатҡыс матдәләр И. Норбин һәм И. Ольсен (Швеция) тарафынан 1867 йылда уҡ алынған, уларҙы Беренсе донъя һуғышы йылдарында ғына сәнәғәт етештерә башлай. Улар хәүфһеҙерәк булғанға күрә, XX йылдың 30 йылдарынан башлап, сәнәғәттә күпләп етештерелә. Советтар Союзында Бөйөк Ватан һуғышынан һуң сәнәғәт башлыса уларҙы етештереүгә күсә. Сит илдәрҙә динамиттан аммиак-селитралы шартлатҡыстарға XX быуаттың 50-се йылдарында күсәләр.
XX быуаттың 70-се йылдарынан башлап, ябай гранулаланған һәм составында һыу булған аммиак-селитралы рецептар, нитроҡушылмалар ҡулланыла. Индивидуаль шартлатҡыс матдәләр (тротил) шашка эшләгәндә ҡулланыла. Уларҙы оҙаҡ ваҡыт һыу торған шахталарҙа оҙак зарядлау өсөн таҙа килеш (гранулотол) һәм төрөлө һыуға бирешмәй торған ҡатнашмаларҙа (гранула һәм суспензия рәүшендәге) ҡулланалар. Тәрәнгә быраулаусы нефть скважиналарында атып тишеү (прострелочный) эштәрендә октоген һәм гексоген ҡулланыла.
Терминология
Был өлкәлә терминдар төрлөсә, бының сәбәптәре — шартлаусы матдәләрҙең химияһы һәм технологияһының ҡатмарлы һәм төрлө булыуы, донъялағы сәйәси һәм хәрби ҡапма-ҡаршылыҡтар, был өлкәләге һәр төрлө мәғлүмәтте йәшерергә тырышыу. Әлеге ваҡытта Берләшкән милләттәр ойошмаһы 2011 йылда ҡабул иткән редакцияла (Согласованная на глобальном уровне система классификации и маркировки химических веществ- СГС) классификация түбәндәге билдәләмәләр бирә :
Скобра
Скобра — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инюха йылғаһының уң ярына тамағынан 6,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Шартлаусы матдәләр
Терминология
2.1.1.1 Шартлаусы матдә (йәки ҡатнашма) — ҡаты йәки шыйыҡ матдә (йәки матдәләр ҡатнашмаһы), ул үҙ-үҙенән химик реакция булдырып, юғары температуралағы газдар бүлеп сығара, ул газдың баҫымы һәм тиҙлеге яҡын-тирәләге әйберҙәрҙе емерә. Пиротехник матдәләр ҙә, газ бүлеп сығармаған хәлдә лә, ошо ҡатегорияға инә.
Пиротехник матдә (йәки ҡатнашма) —детонацияһыҙ үҙ-үҙен дауам иттереүсе экзотермик химик реакциялар һөҙөмтәһендә йылылыҡ, ут, тауыш һәм төтөн, йәки уларҙың комбинацияһы эффектын булдырыу өсөн тәғәйенләнгән матдә, йәки ҡатнашма.
Скобра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Тверь ҡалаһынан Иваньков ГЭС-ына тиклем (Иваньков һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шартлаусы матдәләр
Терминология
Шартлаусы матдәләр — индивидуаль шартлатҡыс матдәләр, шулай уҡ флегматизаторҙар, металл өҫтәлмәләр һәм башҡа компоненттарҙан торған бер йәки бер нисә индивидуаль шартлаусы матдәләр. Шартлаусы матдәләрҙең шартлаусыға әйләнеү өсөн ошо шарттар кәрәк:
Скобра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шартлаусы матдәләр
Терминология
Рәсәйҙә техноген ғәҙәттән тыш хәлдәр стандартлаштырыуы сиктәрендә шартлау хәүефе булған матдәләргә ут ялҡыны тәьҫирендә, йәки һелкетеүгә, йә иһә ышҡыуға динитробензолдан һиҙгерерәк матдәләрҙе индерәләр.
Ҡандышлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан Салауатҡа тиклем, Нөгөш йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Яңыба́й (Яныба́ево) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. Яңыбай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 884 кеше. Почта индексы — 452594, ОКАТО коды — 80210840001.
Географик урыны
Яңыбай ауылы Әй бассейнына ҡараған Исҡуш йылғаһы тамағында, район үҙәге Яңы Балаҡатай ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 20 километр һәм Үңкерҙе (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан көнбайышҡа табан 56 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге Балаҡатай районының өс ауылы — Монас, Миҙәт, Яңыбай Дыуан улусына ҡараған. Яңыбай ауылына XVIII быуаттың 2-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға старшина ярҙамсыһы Яңыбай Ҡалмаҡҡолов исеме бирелгән. Урыҫ сығанаҡтарында шулай уҡ Еныбаево тип тә теркәлгән. Яңыбай ауылы өс өлөштән тора: арғы, урта Яңыбай һәм Миҙәт ауылдары. Миҙәт ауылы Салауат яуына тиклем билдәле булған.
Славонски-Брод
Славонски-Брод (Slavonski Brod) — Хорватияның көнсығыш өлөшөндәге ҡала. Сава йылғаһының һул яҡ ярындағы баш ҡала Загребтан көньяҡ-көнсығышҡа табан 197 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Славонски-Брод — ҙурлығы буйынса Хорватияла алтынсы ҡала. Халыҡ һаны 64 кеше 000 (2001). Административ үҙәге Брод-Посавская жупанияһы (төп административ территориаль берәмеге)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Славонски-Брод — Сава йылға порты
Славонски-Брод — сәнәғәт ҡалаһы. Хорват иҡтисады өсөн урындағы машина эшләү предприятиелары мөһим әһәмиәткә эйә, унда локомотив, трамвай һәм башҡа күп нәмәләр етештерелә. Ҡалала шулай уҡ еңел, аҙыҡ-түлек, химия һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте бар. Һуңғы йылдарҙа туристик индустрия үҫешә башланы.
Тарихы
Ҡаланың яҡынса 2 500 йыллыҡ тарихы бар. Борондан алып ҡоро ер һәм йылға юлдары киҫешкән урындағы Сава йылғаһы аша кисеү эргәһендә ултыраҡ урынлашҡан. Яҡынса б. э. тиклем 300 йыл элек дунай эргәһе төбәгенә баҫып ингән кельт ҡәбиләләре был урында ҡәлғәгә нигеҙ һалған, ул Паннониянан Адриатикаға булған юлды контролдә тоторға тейеш булған.
Рим империяһы ваҡытында ҡәлғә тирәһендә барлыҡҡа килгән ултыраҡ Марсония булараҡ билдәле булған. Империя бөлгөнлөккә төшкәндән һуң, ул күп тапҡыр һундар, аварҙар һәм славяндар тарафынан ҡыйратылған. IX быуатта славяндар был территорияла нығынған һәм славян булмаған халыҡты ассимиляцияға дусар иткән. Ошо осорҙан ҡала урындағы кенәздәргә, ә аҙаҡ — венгр-хорват короллегенә ҡараған.
1244 йылда ҡала Брод исеме аҫтында тәүге тапҡыр телгә алына. XV быуатта төрөктәрҙән һаҡланыу өсөн нығытмалар төҙөлә. Әммә артабанғы төрөктәрҙең һөжүме барышында 1536 йылда Брод баҫып алына һәм 150 йылдан ашыу төрөктәр ҡулы аҫтында була. 1691 йылда Изге Рим империяһының төрөктәр менән алышында Брод Австрия ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә. Ҡаланың мосолман халҡы Боснияға китә.
Ошо мәлдән алып Сава Австрия менән Ғосман империяһының, шулай уҡ католиктар менән мосолмандар донъяһының сиге булып ҡала.
Ҡаланың сик торошо оборона ҡоролмаларын төҙөү зарурлығын тыуҙыра. XVIII быуатта принц Евгений Савойский планы буйынса ҡеүәтле яңы ҡәлғә төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған.
Австрия составында Брод йылдам үҫешә һәм эре сауҙа үҙәгенә әүерелә, уның аша Габсбургтар империяһы һәм көнсығыш донъя араһында тауар әйләнеше үтә. XIX быуатта Брод күп милләтле халыҡ була, хорваттарҙан тыш сербтар, венгрҙар, йәһүдтәр, босниялылар, немецтар, австриялылар йәшәгән.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Брод бөтә посав төбәктәре менән бергә сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегенең, һуңынан Югославия Короллегенең өлөшө була.
1934 йылда ҡала хәҙерге исемен ала (быға тиклем ул Брод йәғни Брод-на-Саве тип аталған).
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡаланың тирә -яғында антифашистик партизан отрядтары әүҙем эшләй. Ҡалаға көнбайыштағы союздаштар тарафынан бомбаға тотоу зыян килтерә, 1943—1944 йылдарҙа улар ҡалаға 27 көслө һөжүм яһай.
Һуғыштан һуң Славонски-Брод тергеҙелә һәм Хорватияның иң эре индустриаль үҙәктәренең береһе була.
1991 йылда Югославия тарҡалғандан һуң ҡала бойондороҡһоҙ Хорватияның өлөшө була. Бынан һуң башланған һуғышта Славонски-Брод етди зыян күрә. 1992 йылда Босния территорияһынан булған даими ут асыуҙарҙан һәм серб самолеттарының һөжүменән тыныс халыҡ араһында үлеүселәр була, сәнәғәт предприятиеларына һәм иҫтәлекле урындарға зарар килә. Хәрби хәрәкәттәр туҡтағандан һуң зыян күргән һәм емерелгән биналарҙың күп өлөшө тергеҙелә.
Иҫтәлекле урындары
Славонски-Брод үҙенсәлекле фольклор тамашалары һәм хорват балалар яҙыусыһы, оҙаҡ ваҡыт Славонски-Бродта йәшәгән Иван Брлич-Мажураничҡа арналған балалар байрамы менән билдәле.
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Тарихы
Яңыбай Ҡалмаҡ улы — Яңыбай ауылының старшина ярҙамсыһы, Салауат Юлаевтың көрәштәше.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Абдуллин Сабит Ғәбит улы (Абдуллин Сабит Габитович) (1902 — 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында отделение командиры. Сержант.
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Тарихы
1778-1779 йылдарҙа Дыуан улусының старшина вазифаһын башҡарған.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Биографияһы
Сабит Ғәбит улы Абдуллин 1902 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Шура ауыл Советы биләмәһе) тыуа.
Сергей Королёв һәйкәле (Мәскәү)
Сергей Королев һәйкәле — совет ғалимы, инженер-конструктор, СССР-ҙа ракета-космос техникаһын һәм ракета ҡоралын етештереүҙе төп ойоштороусы, практик космонавтикаға нигеҙ һалыусы Сергей Королев һәйкәле. 2008 йылда Космонавтар Аллеяһында ҡуйыла. Йыл ярым эшләнгән проект авторҙары скульпторҙар Салауат һәм Сергей Щербаковтар, шулай уҡ архитекторҙар Кузьмин Александр һәм Игорь Воскресенский. Фәнни һәм инженер йәмәғәт берекмәләренең Халыҡ-ара союзы һәм Мәскәү хөкүмәте иҫәбенә финанслана.
Биш метрлыҡ бронза һын йыраҡҡа ҡарап торған ғалимды бөтә кәүҙәһе менән һәм һул ҡулын ситкә ҡарай ебәргән итеп кәүҙәләндергән. Скульптура Ерҙең орбитала тәүге яһалма юлдашы, «Восток» ракетаһының күтәрелеүе һәм донъяла беренсе космонавтың асыҡ космосҡа сығыуы һүрәтләнгән барельефтары булған гранит постаментҡа урынлаштырылған.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Биографияһы
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 2-се эскадроны отделениеһы командиры.
Сергей Королёв һәйкәле (Мәскәү)
2006 йылда монументаль сәнғәт буйынса комиссия һәйкәл ҡуйыуға ризалыҡ бирә, Мәскәү властары быға тиклем уны төҙөү тураһында ғариза бирә, әммә ул кире ҡағыла. Комиссия Космонавтар Аллеяһын реконструкциялау пландарын ентекле өйрәнгәндән һуң ҡарарын үҙгәртә, һәйкәл Королевтың тыуыуының йөҙ йыллығы менән тап килтерелә (иҫке стиль буйынса 1906 һәм яңы стиль буйынса 1907 йылда). Мәскәү хөкүмәте скульптураны 2007 йылда ҡуйырға бойора, әммә һәйкәл 2008 йылдың 3 сентябрендә генә ремонтланған мемориаль комплекс менән бергә асыла. Асыу тантанаһында Мәскәү мэры Юрий Лужков, федераль йыһан агентлығы етәксеһе Анатолий Пермин, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ космонавт Валентина Терешкова, академик Борис Черток, лётчик-космонавтар, Королевтың туғандары һәм фекерҙәштәре, шулай уҡ йәштәр һәм балалар ойошмалары вәкилдәре ҡатнаша.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Биографияһы
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе Тербуны районы тирәһендә хәбәрһеҙ юғала.
Забегина Нина Аветиковна
Биографияһы
Нина Автиковна Забегина 1946 йылда Владмимр өлкәһенең Александров ҡалаһында тыуған. 1962 йылда мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлай һәм эшкә урынлаша. Киске мәктәптә уҡыуын дауам итә.
1965 йылда Владимир өлкәһе СССР Электрон сәнәғәте министрлығының СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге заводҡа эшкә күсә. Иретеп йәбештереү операторы һәм йыйыусы һөнәре күнекмәләрен үҙләштерә. Был эштә аныҡ эштәр башҡарыу мөһим булып тора. Нина Аветиковна һәр ваҡыт теүәл эшләй, производство пландарын даими арттырып үтәй.
СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 25 апрелендәге Указы менән III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1980 йылдың 10 мартындағы Указы менән II дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 8 авгусындағы Указы менән «Беренсе биш йыллыҡ һәм социалистик йөкләмә бурыстарын үтәүҙә юғары уңыштарға өлгәшеүе өсөн» I дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнә. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры була.
Йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша. Профсоюз комитеты рәйесе булып эшләй, партияның ҡала һәм өлкә комитет ағзаһы булып тора.
1995 йылда ғүмеренең ҙур өлөшөн Нина Аветиковна хеҙмәт иткән цех ябыл, ул бер нисә ай завод тулыһынса ябылғанға тиклем икенсе производствола эшлә. Эшһеҙ ҡала. Мәскәүҙең 25-се психоневрология диспансерына эшкә урынлаша. Ауырыуҙарҙы ҡарай. Был урында 2011 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында йәшәй.
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Тарихы
Ауылдың тәүге старшинаһы: Миңдейәр Арыуҡай улы. 1735—1740 йылдарҙағы күтәрелеш ваҡытында хөкүмәт яғында хеҙмәт иткән. Баш күтәреүселәр менән уларҙы баҫтырыусылар араһында тәржемәсе вазифаһфн башҡарған.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Биографияһы
Ҡатыны — Абдуллина Хәсбиямал.
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Тарихы
1774 йылдын 5 июнендә Пугачёв Әй йылғаһы буйында барған һуғышта күрһәткән ҡыйыулығы өсөн старшина Миңдейәр Арыуҡайҙың улы Миҙәткә полковник дәрәжәһен бирә. 1776 йылда элекке старшина тип теркәлә.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы
Хәтер
Абдуллин Сабит Ғәбит улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡаҙыныу эштәре алып барып, ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен таба һәм 671 яугирҙың исемен асыҡлай. Сержант Абдуллин Сабит Ғәбит улының һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Яңыбай (Балаҡатай районы)
Тарихы
Миҙәт ауылы хәҙерге ваҡытта Яңыбай ауылының бер өлөшө булып тора. Тирмәндәр ҡороу өсөн уңайлы Оло Ыҡ һәм Исҡуш йылғалары буйында урынлашҡан Миҙәт фермаһы ҡасабаһын батыр исеме менән атағандар. Ер биләмәләре ауыл янында бер урында булған. Яҡындағы тигеҙлектә һәм һөҙәк тау битләүҙәрендә һөрөнтө ерҙәре урынлашҡан. Ерҙәр элек-электән һөрөлгән һәм эшкәртелгән. Арыш, һоло, борай, тары, етен, борсаҡ, бойҙай сәскәндәр.
1842 йылда 90 кешегә 1080-әр сирек ужым ашлығы һәм яҙғы иген сәселгән. Яландарҙы ике һәм өс атлы һабан менән һөргәндәр. XIX быуат аҙағында өс хужа ғына баҫыуҙарын тиреҫ менән ашлаған. 4 хужалыҡта елгәргес булған. Һөрөнтө ерҙәрҙе хужалыҡтар участкаларына бүлгәндәр, һәр участкала — 3-әр баҫыу. Үҙҙәре өсөн баҡсаларында йәшелсә-емеш үҫтергәндәр. Малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
1842 йылда Миҙәт ауылының 15 йортонда йәшәгән 90 кешегә 89 йылҡы малы, 69 һыйыр, 50 һарыҡ, 20 кәзә тура килгән. Май айынан башлап иген уңышын йыйғанға тиклем малдар көтөүҙә булған. Һәр баш мал өсөн көтөүсегә 15 тин түләгәндәр. Ҡыш көндәрендә халыҡ йөк ташыу эшенә, йәйге осорҙа ауыл хужалығы эштәренә ялланған.
Яңыбай ауылының XIX быуатта артабанғы үҫеше
Яңыбай ауылында 1859 йылда — 34 йортта 382 кеше, 1865-1870 йылдарҙа — 75 хужалыҡта 336 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған. 1895 йылда — 105 хужалыҡта 572 кешк йәшәгән.
XIX быуаттың 1870-се йылдарында Яңыбай ауылында запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе, дауахана, 2 сауҙа кибете, мәсет, 1905 йылдан мәҙрәсә булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1905 йылда Яңыбай ауылындағы 83 йортта 627 кеше йәшәгән. 1906 йылда мәсет, мәҙрәсә, 2 бакалея кибете, запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе иҫәпкә алынған. 1920 йылда — 127 йортта 705 кеше донъя көткән.
XX быуаттың 30—50‑се йылдарында Яңыбай Үрге һәм Түбәнге Яңыбай тип теркәлгән, ртабан икеһе бер ауыл итеп иҫәпкә алынған. XX быуаттың 70‑се йылдарында XVIII быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Миҙәт ауылы Яңыбай ауылына ҡушылған. Миҙәт ауылында артист М. И. Ғәйнитдинов тыуған.
Яңыбай ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Яңыбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле кешеләре
БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1977)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары: Яңыбай ауылы эргәһендә ер мәсьәләләре буйынса бәхәстәрҙе хәл итә торған Тирмәнҡул яланы булған. Урыҫтар уны торговая поляна (сауҙа аҡланы) тип йөрөткәндәр. Унда күмәк халыҡ, аҡһаҡалдар кәңәшен тыңлап, ерҙе ҡуртымға биреү, һатыу, сиктәрен билдәләү ҡарарҙарын ҡабул иткән. Бындай йыйындарҙа тирә-яҡтан килгән бик күп старшиналар ҡатнашҡан. Архив мәғлүмәттәрендә йыйын Ҡыҙылъярҙа үткәрелгән тип ҡүрһәтелгән.
31 март
31 март — григориан стиле буйынса йылдың 90-сы (кәбисә йылында 91-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 275 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Зөлҡәрнәев Батыргәрәй Сәлим улы
Биографияһы
Батыргәрәй (Батыр) Сәлим улы Зөлҡәрнәев 1949 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йомағужа районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Хоҙайбирҙин ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ районы Ҡырмыҫҡалы урта мәктәбендә белем ала.
1971 йылда Әзербайжан ССР-ы Баҡыла С. М. Киров исемендәге Каспий юғары хәрби‑диңгеҙ училищеһын бөткән.
1971 йылдан СССР Төньяҡ хәрби‑диңгеҙ флотынының һыу аҫты атом кәмәләрендә хеҙмәт итә, төрлө командир вазифаларын үтәй — электр навигацион төркөм командиры, штурман хәрби часы командиры, командир ярҙамсыһы була.
1977—1978 йылдарҙа Хәрби-диңгеҙ флотының юғары махсус офицер класстарында уҡый. 1978 йылдан Төньяҡ хәрби-диңгеҙ флотының һыу аҫты кәмәһендә командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
1981—1983 йылдарҙа — крейсер атом ракета һыу аҫты кәмәһе командиры.
1985 йылда Ленинград ҡалаһында Гречко исемендәге Хәрби‑диңгеҙ академияһын тамамлай. 1985 йылдан Хәрби‑диңгеҙ академияһында уҡыта, һыу аҫты кәмәләре тактикаһы кафедраһы адъюнкты итеп тәғәйенләнә. 1988 йылда адъюнктураны бөтә һәм хәрби фәндәр кандидаты дәрәжәһен алыуға диссертация яҡлай, кафедрала уҡытыусы, ә 1990 йылда — өлкән уҡытыусы вазифаһын ала.
1992 йылдан Рәсәй Федерацияһы хәрби‑диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. 1996 йылда «хәрби фәндәр докторы» дәрәжәһен алыуға диссертация яҡлай. 1997 йылда кафедра профессоры ғилми исемен ала.
1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Оборона советында референт вазифаһын башҡара.
1998 йылда Мәскәүҙә Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәре Генераль штабының Хәрби академияһының Юғары академик курстарын тамамлай.
1998 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Именлек советы аппаратында хәрби инспектор булып хеҙмәт итә.
2003 йылдан — Рәсәй Транспорт министрлығының «Росморпорт» предприятиеһының генераль директор урынбаҫары.
2006—2012 йылдарҙа Мәскәүҙә «Росатом» Дәүләт корпорацияһының «Атомспецтранс» ЯСЙ директоры урынбаҫары вазифаһын үтәй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башлыса хәрби‑диңгеҙ флоты тарихына арналған. Батырәрәй Зөлҡәрнәев яҡынса 100 фәнни хеҙмәт (шул иҫәптән уҡыу әсбаптары һәм китаптары), 33 уйлап табыу авторы.
Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аҙ һанлы төп халыҡтар
Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығышындағы аз һанлы төп халыҡтар (артабан — Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары) — Рәсәйҙең төньяҡ райондарында, Себерҙә һәм Рәсәй Алыҫ Көнсығышында үҙҙәренең ата-бабалары традицион йәшәү территорияларҙа ғәҙәткә ингән йәшәү рәүешен, хужалыҡ итеү һәм кәсептәрҙе һаҡлап ҡалған һәм үҙҙәрен үҙ аллы этник берлектәр итеп күргән һәм һан буйынса 50 мең кешенән дә ашыу булмаған халыҡтар.
Тунгус-маньчжур телдәр
Барлығы: 76 263 кеше
Фин-уғыр телдәр
Барлығы: 50 919 кеше
Самодий телдәр
Барлығы: 49 378 кеше
Төрки телдәр
Барлығы: 42 340 кеше
Традицион йәшәү урындар һәм хужалыҡ эшмәкәрлегенең традицион төрҙәре
Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың традицион йәшәү урындарының һәм хужалыҡ эшмәкәрлегенең традицион төрҙәре исемлеген Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте тарафынан раҫлана. Уларҙың традицион йәшәү рәүешен болансыларҙың йәйләү маршруттары, һунарсыларҙың, халыҡ ижадын йыйыусыларҙың, балыҡсыларҙың миҙгел маршруттары, изгеләштергән, рекреацион урындарҙы тәьмин итеүсе мәҙәни ареал, бик киң: Таймыр ярымутрауындағы долгандарҙан һәм нганасандарҙан алып Рәсәй көньяғындағы удэгтарға, Командор утрауҙарындағы алеуттарҙан- Кольский ярымутрауҙағы саамдарға тиклем.
Хужалыҡ эшмәкәрлегенең традицион төрҙәре исемлегенә инәләр:
Совет осоронда Төньяҡ аҙ һанлы төп халыҡтарҙың иҫәбе
СССР-ҙа 1920-се йылдарҙан рәсми рәүештә 26 Төньяҡ аҙ һанлы халыҡ билдәле була, уларҙың дөйөм һаны 1959 йылда — 129,6 мең кеше, 1989 йылда — 181,5 мең кеше тәшкил итә. 1920—1930 йылдарҙа төньяҡ халыҡтары мәсьәләләре менән Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитетының Төньяҡ комитеты шөғөлләнә.
Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың хәҙерге хәл торошо
2009 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса Рәсәй Федерацияһының 28 субъектында 40 Төньяҡ аҙ һанлы төп халыҡ ойошоп йәшәй. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарының дөйөм һаны — 244 мең кеше, өҫтәүенә, айырым халыҡтарҙың һаны 41 мең кеше тирәһенән (ненецтар) 240 кешегә (эндар) тиклем тәшкил итә.
Дөйөм алғанда, Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙа демографик процестарҙың ыңғай динамикаһы күҙәтелә. 2,5 тапҡырға тиерлек ороктар һаны артты (ульта), байтаҡҡа (20-70 процент) ненецтар, селькуптар, ханттар, юкагирҙар, негидалдар, тофалар, ительмедәр, кеттар һәм башҡалар һаны артты. Ҡайһы бер халыҡтарҙың һаны кәмене, быны Рәсәй Федерацияһындағы дөйөм демографик динамикаһы һәм халыҡ иҫәбен алыу барышында Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтар составынан үҙҙәрен үҙ аллы халыҡтар итеп идентификациялаған үҙенсәлекле этник төркөмдәрҙең сығыуы менән аңлатып була.
XX быуат аҙағында — XXI быуат башында Төньяҡ аҙ һанлы төньяҡ халыҡтарҙың этник үҙаңы үҫеше күҙәтелә. төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың йәмәғәт берекмәләре, уҡытыу үҙәктәре, ассоциациялары һәм профессиональ союздары (болансылыҡ, диңгеҙ һунарсылығы һәм башҡа) барлыҡҡа килә, уларға дәүләт ярҙамы күрһәтелә. Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарының йәшәгән күп ерҙәрҙә берлектәге эшмәкәрлек формаһы булараҡ общиналар тергеҙелә, продукцияны бүлеү, үҙ-ара ярҙам күрһәтеү ойошторола. Ҡайһы бер урындарҙа «ырыу биләмәләре», төбәк һәм урындағыәһәмиәткә эйә традицион тәбиғәтте файҙаланыу территориялары булдырыла, улар Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтар вәкилдәренә һәм уларҙың общиналарына бирелә.
Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың 65 проценты тирәһе ауыл ерендә йәшәй. Күп кенә милли ауылдарҙа һәм ҡасабаларҙа ошо халыҡтарҙың общиналары социаль функцияларҙы тәьмин иткән берҙән-бер хужалыҡ субъекттары булып тора. Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтенә ярашлы, общиналар коммерцияға ҡарамаған ойошмалар булараҡ ташламалар һәм ябайлаштырылған һалым системаһы менән файҙаланалар.
Рәсәй Федерацияһында, дөйөм алғанда, Төньяҡ аҙ һанлы төньяҡ халыҡтарҙың традицион йәшәү рәүешен һәм хоҡуҡтарын яҡлау өлкәһендә ҡануниәт базаһы булдырылған. Был йәһәттән Рәсәй халыҡ -ара килешеүҙәрҙә ҡатнаша. Дәүләт ярҙамы саралары (льготалар, субсидиялар, биологик ресурстарҙы файҙаланыу буйынса квоталар) ҡануниәт яғынан шулай уҡ нығытылған. Традицион йәшәү һәм ғәҙәткә ингән хужалыҡ эшмәкәрлеге урындарында йәшәгән һәм хужалыҡ эшмәкәрлегенең традицион төрҙәре менән шөғөлләнгән аҙ һанлы төньяҡ халыҡтары вәкилдәре өсөн өсөн льготалар Рәсәй Федерацияһының Һалым кодексына, Рәсәй Федерацияһының Урман кодексына, Рәсәй Федерацияһының Ер кодексына һәм Рәсәй Федерацияһының Һыу кодексына ярашлы ҡаралған.
Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың социаль-иҡтисади үҫешендә дәүләт ярҙамының финанс инструменттары формалашыуы ҙур әһәмиәткә эйә. Һуңғы 15 йыл эсендә Рәсәй Федерацияһы өс федераль маҡсатлы программаны тормошҡа ашыра, шулай уҡ Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың социаль-иҡтисади үҫеше буйынса күп кенә төбәк маҡсатлы программалар һәм подпрограммалар тормошҡа ашырыла, улар федераль бюджеты, Рәсәй Федерацияһының субъекттары бюджеттары һәм бюджеттан тыш сығанаҡтар иҫәбенә тотороҡло үҫеш буйынса шарттар булдырыуға йүнәлтелгән. Федераль бюджеты иҫәбенән Рәсәй Федерацияһы субъекттары бюджеттарына тоҡомло малсылыҡҡа һәм төньяҡ болансылыҡ ҡа ярҙам итеү маҡсатында субсидиялар ҡаралған.
Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарының традицион йәшәү һәм ғәҙәткә ингән хужалыҡ эшмәкәрлеге ерҙәрендә болансылар, балыҡсылар һәм һунарсыларҙың балаларына, шул иҫәптән туған телдә, белем биреү өсөн көндөҙгө дөйөм белем биреү мәктәптәре, мәктәп-интернаттар эшләп килә. Болансылар йәйләгән урындарҙа күсмә мәктәптәр булдырыла, бында балаларға. Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарының традицион йәшәү рәүешен иҫәпкә алып башланғыс белем бирәләр.
Рәсәй Федерацияһы БМО-ның Генераль Ансамблеяһы 1994 йылдың декабрендә иғлан иткән Халыҡ-ара донья аҫаба халыҡтарҙың ун йыллығын үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы беренсе булып Икенсе Халыҡ-ара донъя аҙ һанлы аҫаба халыҡтарҙың ун йыллығын әҙерләү һәм үткәреү буйынса Милли ойоштороу комитетын булдыра.
Һуңғы йылдарҙа, дәүләт-шәхси партнерлыҡты үҫтереү сиктәрендә, ҙур сәнәғәт компаниялары, шул иҫәптән яғыулыҡ-энергетика комплексы, Рәсәй Федерацияһы субъекттары дәүләт власы органдары, урындағы үҙ идара органдары, Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтар общиналары, аҙ һанлы халыҡтарҙың район һәм ҡасаба берләшмәләре, айырым милли хужалыҡтары — «ырыу биләмәләре» хужалары менән килешеүҙәр булдыра, был Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың предприятиеларына ярҙам итеү өсөн бюджеттан тыш кредиттар фондын булдырыуға мөмкинлек бирә.
Үҫеште тотҡарлаған факторҙар
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтарҙың хәл-торошо уларҙың традицион йәшәү рәүеше хәҙерге замана иҫтисади шарттарына яраҡлашмаған булыуы арҡаһында ҡатмарлаша. Традицион хужалыҡ эшмәкәрлектең көнәркәшлек (конкурентлыҡ) һәләтлеге түбән булыуы етештереҙең бәләкәй күләме, юғары транспорт сығымдары, сеймалды һәм биологик ресурстарҙы эшкәртеү буйынса заманса предприятиеларҙың һәм технологияларҙың булмауы менән бәйле.
Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы төньяҡ территорияларҙағы тәбиғәт ресурстарының сәнәғәт үҙләштереүе интенсив рәүештә алып барыуы сәбәпле аҙ һанлы халыҡтарҙың ғәҙәткә ингән хужалыҡ эшмәкәрлек төрҙәрен ҡыҫҡартыуға алып килә. Традицион хужалыҡ әйләнештән бик ҙур болан көтөүлектәре һәм һунарсылыҡ биләмәләре тартып алына. Элек традицион кәсептәр (мәҫәлән, балыҡсылыҡ) өсөн ҡулланылған йылғалар һәм быуалар экологик проблемалар менән бәйле был йәһәттән үҙ әһәмиәтен юғалта.
1990 йылдарҙа традицион йәшәү рәүешен боҙоу айҡанлы аҙ һанлы халыҡтар вәкилдәре араһында ҡайһы бер ауырыуҙарҙың һәм патологияларҙың үҫеше күҙәтелә. Рәсәй кимәле менән сағыштырмаса был халыҡтар араһында яңы тыуған сабыйҙарҙың, балаларҙың үлеме, йоғошло ауырыуҙар һәм алкоголизм буйынса байтаҡҡа юғары (1,8 тапҡырға)
Төньяҡ халыҡтарҙың дөйөм байрамы
1969 йылдан алып ғинуарҙың һуңғы йәкшәмбеһендә хТөньяҡ халыҡтарҙың дөйөм байрамы — «Һаумы, Ҡояш!» байрамы билдәләнә.
Брюнһильда
Брюнһильда (Брунгильда, Брюнхильд , Бринхильд ҡалҡан+һуғыш ) — герман-скандинав мифологияһы һәм эпосының һуғышсан героиняһы, боронғо герман Нибелунгтар тураһында поэмалар циклының төп эшмәкәрҙәренең береһе ; валькирия; Бургундия короле Гунтерҙың ҡатыны.
Ҡайан башняһы
Ҡайан башняһы (برج كيان), төҙөлөү ваҡытына Сикһеҙлек башняһы булараҡ билдәле — Дубай Марина районындағы  торлаҡ йорт,  Дубай ҡалаһы, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре. 2013 йылдың 10 июнендә донъяның иң бейек 90° борош бинаһы, һәм донъяла бейеклеге буйынса һигеҙенсе торлаҡ йорт булып һанала. Бейеклеге буйынса 2015 йылға Азияла 74-се һәм  һәм донъяла 94-се булып тора.
Брюнһильда
Сығанаҡтары
Брюнһильд персонажы тураһында төп сығанаҡтар — « Вёльсунгтар тураһында сага» («Сага о Вёльсунгах»), «Өлкән Эдда»нан героик поэмалар (атап әйткәндә, «Брюнһильданың Хелгә барыуы» («Поездка Брюнхильд в Хель»), Снорри Стурлусондың «Кесе Эдда» поэмалары. Ул шулай уҡ «Нибелунгтар тураһында йыр»ҙа, «Кудруна», «Нибелунгтар буйынса илау» («Плач по Нибелунгам»), «Дитрих Бернский тураһында сага» («Сага о Дитрихе Бернском») поэмаларында, скальдтар шиғриәтендә һәм саҡ ҡына "Беовульф"та телгә алына.
Мифологияһы
Брюнһильда (Сигрдрива) конунг Будлиҙың ҡыҙы булған. Тыңламағаны өсөн Один уны «йоҡо энәһе» менән сәнсеп йоҡлата. Һуғышты ике конунг алып барған: береһе Хьяльм-Гуннар булған, Один уға еңеү вәғәҙә иткән; икенсеһенең исеме Агнар булған, уны бер кем дә ҡурсаларға теләмәгән. Сигрдрива һуғышта Хьяльм-Гуннарҙы һәләк итә. Ә Один, шуның өсөн үс алып, уны йоҡо энәһе менән сәнскән, башҡаса яуҙа еңә алмаясағын һәм кейәүгә сығасағын әйткән (тимәк, валькирия булыуҙан туҡтай, сөнки валькириялар кейәүгә сыҡмаған).
Ҡайан башняһы
Тасуирламаһы
Үтә бейек йорттоң бейеклеге 307,3 метр тәшкил итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 303,9 м ),   фундаментының тәрәнлеге — 27 м. 73 ҡат ер өҫтөндә һәм 7 ҡат ер аҫтында, 8 лифт, биш кимәлле 610 автомобиль өсөн ер аҫты парковкаһы, 495 элиталы фатиры бар фатирҙың хаҡы  2 миллиондан алып 3,5 миллионға тиклем дирһәм тора, уларҙың 80 %  төҙөлөштөң рәсми  тамамланыуы мәленә һатыла. Дизайнын Skidmore, Owings & Merrill архитектураl бюроһы башҡара: стеналары нигеҙенән алып ҡыйығына тиклем теүәл 90 градусҡа борола, һәр ҡаты алдағыһына ҡарата 1,2 ° боролған , бынан тыш  бүлмәләр  перфоратор менән тишкеләнгән хәрәкәтсән экрандар ярҙамында туранан-тура ҡояш нурҙарынан һаҡланған. Бөтә коммуникациялар төҙөлөштөң «күсәрендә» түңәрәк киҫелештә  һәм уның эргәһендә урынлашҡан һәм  шуға күрә улар теүәл вертикаль үтә һәм бинаның формаһы уларға йоғонто яһамай.
Хоҙайбирҙин
Хоҙайбирҙин — фамилия.
Ҡайан башняһы
Тарихы
Башня 2006 йылда төҙөлә башлай. 2007 йылдың 7 февралендә яһалма ҡултыҡтағы һыу, төҙөлөш барған ерҙе баҫа, буласаҡ бейек йорттоң нигеҙе һыу аҫтында ҡала. Йөҙләп эшсе 20 метр тәрәнлектәге котловандан ваҡытында эвакуациялана, унда һыу дүрт минут эсендә тула. Ошоноң менән бәйле төҙөлөш йыл ярымға туҡтап тора, тик 2008 йылдың июлендә яңынан башлана. 2013 йылдың 10 июнендә Ҡайан башняһын лазер шоу һәм салют менән оҙатылған асыу тантанаһы үтә. Ошо ваҡыттан Ҡайан, швед Turning Torso бейек бинаһын икенсе урынға ҡалдырып, донъяла иң бейек борош бина була. Асыу тантанаһында бинаның хужаһы Сикһеҙлек башняһынан Ҡайан башняһы тип атауы тураһында иғлан итә, был бейек йортҡа донъяла булмаған үҙенсәлекле исем бирергә теләүен әйтә һәм «Сикһеҙлек» атамаһы менән башнялар донъяла бер нисә тип белдерә.
Брюнһильда
Мифологияһы
Брюнһильда күктәргә тиклем сағыу яҡтылыҡ бөркөлгән Хиндарфьялль тауы башында һайман кейгән килеш йоҡлап ятҡан. Зигмундтың улы, йәш бәһлеүән (витязь) Зигфрид, аждаһа Фафнирҙы үлтергәндән һуң, үҙенең Грам ҡылысы менән ҡыҙҙың тимер яу күлдәген киҫкән һәм валькирияны тылсымлы йоҡонан азат иткән. Йәштәр бер — береһенә мәңгелек һөйөүҙә ант иткән. Брюнһильда Сигдрива ("Өлкән Эдда"нан «Сигдрива валькирияның телмәрҙәре») исеме аҫтында Сигмундты рун серҙәренә төшөндөрә башлаған. Ул Брюнһильда түгел, ә Сигдрива исемле икенсе бер ҡатынды аңлатҡан «Еңеү ҡыуып алып килеүсе» тигән исем аҫтында бер тапҡыр телгә алынған.
Һуңынан Зигфрид, хәрби батырлыҡтар хаҡына Брюнһильданы ҡалдырып, Гунтер идара иткән бургундтар короллегенә — Вормсҡа килә. Сихырсы Зигфридҡа оноттороу төнәтмәһен эсергән һәм уны үҙенең ҡыҙы Гудрунға (Кримһильда) өйләндергән. Сихырланған Сигурд Гунтерға Брюнһильданы ҡатынлыҡҡа алырға ярҙам итә.
Ҡайан башняһы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Брюнһильда
Мифологияһы
Брюнһильда күптән үҙен еңгән кешегә генә кейәүгә сығырға ант иткән, — шул саҡта валькирия үҙенең ғәҙәттән тыш көсөн юғалтасаҡ. Зигфрид, тылсымлы плпщ ярҙамында, Гунтерға әйләнеп, уны еңгән һәм раҫлау өсөн уның билбауын, балдағын алған. Кримһильда Зигфридтың еңеүен раҫлаусы ошо предметтарҙы Брюнһильдаға күрһәткән. Бик ныҡ ярһыған Брюнһильда беренселек хоҡуғы өсөн ғауға ҡуптарған, һәм был Зигфридты үлтереү менән тамамланған. Артабанғы тормошон һөйгәненән башҡа дауам итергә теләмәгән Брюнһильда үҙен усаҡта ғазаплы үлемгә дусар иткән.
«Сага о Вёльсунгах» ("Вёльсунгтар тураһында сага"ла яҙылғанса, Брунһильданың Зигфридтан Аслауг исмемле ҡыҙы тыуған.
Брюнһильданың рәхимһеҙ валькирияһы образы, әйтерһең, валькирия ҡышын төнгө күктә Один һәм башҡа йән эйәләре менән Йоль (ҡышҡы иң оҙон төн) алдынан бергә йөҙөп йөрөй, һәм юлда уларға осрамауың иң хәйерлеһе тигән һуңғы скандинавтарҙың «Ҡырағай һунар» тураһындағы ҡараштары менән бәйле.
Фәндә һәм мәҙәниәттә образы
1872 йылда асылған Брунһильда (123) астероиды Брюнһильда хөрмәтенә аталған.
«Нибелунг ҡулсаһы» тетралогияһында (беренсеһенән башҡа) Рихард Вагнерҙың өс операһының үҙәк персонаждарының береһе булып тора.
Брунһильда — Рой Томас һәм Джон Буссемдың Marvel Comics нәшриәте сығарған комикстары персонажы. Ул Нибелунг тураһындағы йыр персонажына нигеҙләнеп эшләнгән.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы (Әшімжан Сүлейменұлы Ахметов; (23 февраль 1950 йыл — 12 сентябрь 2012 йыл) — Ҡаҙағстандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим. Техник фәндәре докторы (1992). Юридик фәндәре кандидаты (1978). Ҡаҙағстан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы.
Биографияһы
Әшимжан Сөләймән улы Әхмәтов 1950 йылдың 23 февралендә Жамбыл өлкәһенең Шус районы (хәҙер Толе би) Новотроицкое ауылында донъяға килгән.
Иҫке Сибай мәктәбе
Иҫке Сибай мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы Иҫке Сибай ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе (рус.МОБУ СОШ с. Старый Сибай МР Баймакский район РБ)
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Биографияһы
1973 йылда инженер-химик-технолог һөнәре буйынса Ленинград технология институтын тамамлай.
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
1859 йылда Сибай ауылында (Атайсал) земство мәктәбе асыла.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Биографияһы
1978 йылда ошо уҡ институттың аспирантураһын тамамлай.
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
1921 йылда мәктәп булараҡ шәхси йортта урынлаша. Тәүге уҡытыусылары Г. Ф. Ҡыуандыҡов һәм Уралбаев А. В. Ләкин мәктәпте асыу көнө тип 1922 йыл иҫәпләнә һәм педагогик эшмәкәрлеккә, йәғни башланғыс мәктәпкә нигеҙ һалыусы булып Күсәбаев Яҡуп Ғүмәр улы тора.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Биографияһы
2012 йылдың 12 сентябрендә Тараз ҡалаһында вафат була
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
1936 йылда мәктәп ете йыллыҡ мәктәп булып китә. 1962 йылдан урта мәктәпкә әҙерелә. 1977 йылда мәктәп бинаһы төҙөлә.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1973 йылда Жамбыл «Химпром» етештереү берекмәһендә аппаратсы, артабан смена начальнигы булараҡ башлай.
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
2009 йылда мәктәп үҙенең 150 йыллығын билдәләй.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1973 −1975 йылдарҙа — комсомол комитеты секретары, Джамбул гидромелиоратив-төҙөлөш институты (ДГСМИ) уҡытыусыһы.
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
ХХ быуаттың 70-се йылдарында стандарт проект буйынса төп бина төҙөлә. Мәктәптең йыйылыштар залы, спорт залы, мәктәп яны балалар майҙансығы, 80 урынлыҡ мәктәп ашханаһы, башланғыс кластар, химия, биология, физика, математика, рус теле һәм әҙәбиәте, башҡорт теле һәм әҙәбиәте, инглиз теле, тарихы, географияһы, информатика (20 компьютер бар), музыка, техник-сервис эштәре оҫтаханалары, директор, директор урынбаҫарҙары кабинеты, психолог, тыуған яҡты өйрәнеү һәм геология музейы, оҫтаханалар, лабораториялар, уҡытыусылар бүлмәһе, атыу урыны, мәктәп китапханаһы бар.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1978 йылдан алып 1989 йылға тиклем — ошо института өлкән уҡытыусы, доцент, проректор, декан, партком секретары, кафедра мөдире.
Иҫке Сибай мәктәбе
Тарихы
2007 йылда мәктәп заманса белем биреү технологияларын һөҙөмтәле ҡулланыу, белем биреү һәм тәрбиә һөҙөмтәләренең юғары сифаты өсөн бер миллион һумлыҡ Грант ала.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1989—1992 йылдарҙа — Санкт-Петербург технология институты докторанты, «Ҡаҙағстан — Санкт-Петербург» генераль консуллығы директоры.
1992—1993 йылдарҙа — «Ҡаратау» акционерҙар холдинг компанияһының (АХК) беренсе вице-президенты.
Черногория короллеге
Черногория короллеге (Краљевина Црна Гора, Kraljevina Crna Gora) — Балҡан ярымутрауында 1910 йылдан 1918 (де-факто 1916) йылға тиклем булған дәүләт. Корллектең баш ҡалаһы — Цетине. Дәүләт валютаһы — черногор перперы.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1993—1994 йылдарҙа — «Инко» (Ҡаҙағстан — Лихтенштейн) Яҙыусылар союзының генераль директоры.
1994 йылда — Ҡаҙағстан Республикаһы Юғары Советы фән, мәғариф һәм яңы технологиялар буйынса Комитетының яңы технологиялар подкомитеты рәйесе урынбаҫары.
Черногория короллеге
Тарихы
1910 йылдың 28 авгусында Цетинье ҡалаһында Черногория кенәзе Никола I Петрович король титулын алған һәм Черногория короллек тип иғлан ителгән.
1912—1913 йылдарҙағы Беренсе һәм Икенсе Балҡан һуғыштары королдең әүҙем эшмәкәрлеге менән билдәләнгән, әммә шулай ҙа артабан короллектең ҡолауының сәбәптәренең береһе лә булып хеҙмәт иткән. Мәҫәлән, Черногория бер нисә территорияларҙы үҙенә ҡушҡан, айырым әйткәндә Сербия ғәскәрҙәре менән бергә 1913 йылдың 30 майында биләнгән Яңы Баҙар (Новопазар) санджагы иҫәбенә киңәйгән. Черногория составына ҙур территорияның инеүе һәм урындағы халыҡтың яңы хужаларҙы хупламауы көрсөккә ҡәтғи аҙым булып хеҙмәт иткән
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1994—1995 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт һәм элемтә Комитеты рәйесе.
Черногория короллеге
Тарихы
Шулай уҡ Бөйөк державалар Шкодер ҡалаһын яңыраҡ бойондороҡһоҙлоҡ алған Албанияға биреүҙе талап иткән, шул уҡ ваҡытта был ҡаланы Ғосман империяһынан яулап алыу өсөн Черногорияның юғалтыуҙары яҡынса 10000 кеше тәшкил иткән.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1995 йылда — Ҡаҙағстан Республикаһы сауҙа һәм сәнәғәт министры урынбаҫары.
1997 йылда — «Казфосфор» ААЙ-ның президент вазифаһын башҡарыусыһы, президенты.
Черногория короллеге
Тарихы
Беренсе донъя һуғышы башынан Черногория короллеге Антантаның союздашы булған. 1916 йылдың 15 ғинуарынан 1918 йылдың октябренә ҡәҙәр короллек Австро-Венгрия тарафынан оккупацияланған.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1999 йылдың ноябренән 2001 йылдың майына тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһы Мәғариф һәм фән министрлығы вице-министры
2001—2005 йылдарҙа — Ш. Есенов исемендәге Каспий дәүләт технология һәм инжиринг университеты ректоры.
Черногория короллеге
Тарихы
1917 йылдың 20 июлендә Корфу декларацияһына ярашлы, Черногорияның Сербия короллеге менән ҡушылыуы иғлан ителгән. 1918 йылдың 26 ноябрендә Черногория рәсми рәүештә Сербия короллеге составына кергән. Бының менән риза булмағандар, айырым атағанда ҡолатылған король Никола яҡлылары, бер нисә йыл дауамында партизан ҡаршылығын дауам иткән.
Әхмәтов Әшимжан Сөләймән улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
2005 йылдың авгусынан 2006 йылдың апреленә тиклем — С. Аманжолов исемендәге Көнсығыш-Ҡаҙағстан дәүләт университеты ректоры.
2006 йылдың апреленән 2008 йылдың июненә тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһы президенты ҡарамағындағы Дәүләт идара итеү академияһы ректоры
2008 йылдың июненән 2012 йылдың сентябренә тиклем — М. Х. Дулати исемендәге Тараз дәүләт университеты ректоры.
Һайлап ҡуйылған вазифалар, депутатлыҡ
1994—1995 йылдарҙа — XII саҡырылыш Ҡаҙағстан Республикаһы Юғары Советы депутаты.
1996 йылдың ғинуарынан 1999 йылдың декабренә тиклем — I саҡырылыш Ҡаҙағстан Парламенты Мәжлесе депутаты.
Фәнни һәм әҙәби хеҙмәттәре
Ә. С. Әхмәтов 2 монография, 100-ҙән ашыу ғилми баҫма авторы.
Әхмәтов Роберт Сәлим улы
Әхмәтов Роберт Сәлим улы - (Ахметов Роберт Салимович - 5 май 1941 йыл) - Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты
Биографияһы
Суйынсы урта мәктәбен тамамлағандан һуң 1958-1960 йылдарҙа Салауат ҡалаһында слесарь-инструментальщик булып эшләй.
1960-1963 йылдарҙа сик буйы ғәскәрендә хеҙмәт итә.
1969-1974 йылдарҙа республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы йүнәлтмәһе буйынса  Кушнаренко үҙәк район больницаһында хирург булып эшләй.
1976-1980 йылдарҙа 6-сы ҡала клиник больницаһында йөрәк хирургияһы бүлексәһендә кардиохирург булып эшләй.
1980-2002 йылдарҙа 15-се ҡала клиник больницаһында баш табип.
2002 йылдан башлап 50-се Өфө ҡала поликлиникаһында хирург булып эшләй. Поликлиника ветерандар советы рәйесе булып тора. «Медик» ветерандар һәм пенсионерҙар советы ағзаһы.
Һылтанмалар
Ахметов Роберт Салимович
Кузина (Мендель ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы
Якоб Гогебашвилиҙың йорт-музейы - იაკობ გოგებაშვილის სახლ-მუზეუმი - Грузияның Гори районы Вариани ауылындағы йорт-музей.
Тасуирламаһы
Музейҙа фәнни сессиялар һәм лекциялар үткәрелә. Шулай уҡ "Якобс" тигән дәүләт байрамы ла ошонда ойошторола.
Йорт-музейҙың белешмәһе баҫылып сыҡҡан.