cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Баҡса урамы (Дондағы Ростов)
Тарихы
1862 йылда ҡала менән идара итеүҙе ҡабул иткән ҡала башлығы А. М. Байков Оло Баҡса урамының «Атаһы» булып китә. 1864 йылдың 1 сентябрендә Оло Баҡса урамында тәүге кәрәсин фонарҙары барлыҡҡа килә. 1865 йылда һыу үткәргес эшләй башлай. 1868 йылдан Оло Баҡса урамы буйлап Доломановский тыҡрығынан Нахичевань менән сиккә тиклем күп урынлы йәмәғәт көймәләре йөрөй башлай. 1901 йылда беренсе электр трамвайы йөрөй башлай.
Башта Оло Баҡса урамында төҙөлөш яй бара, сауҙагәрҙәр Мәскәү һәм Почта урамындағы йәшәгән урындарын теләмәй генә ҡалдырып китәләр, әммә һуңынан төҙөлөш бумы башлана. Бигерәк тә Таганрог проспектынан (хәҙер Буденный) Оло (хәҙер Ворошилов) урамына тиклемге киҫектә төҙөлөш йылдам алып барыла. Бөтә биналар ҙа үҙ хужалары фамилиялары буйынса аталалар һәм үҙенсә уникаль булалар. Урамдың был өлөшө беҙҙең көндәрҙә лә ҡаланың иң матур өлөшө, ул шулай уҡ «Ростов Бродвейы» тип атала.
Революция, граждандар һуғышы һәм икенсе донъя һуғышы ваҡиғалары, шулай уҡ совет власы эшмәкәрлеге Ростов ҡалаһының, һәм айырым алғанда уның үҙәк урамының тышҡы йөҙөнә кире йоғонто яһай. Күп кенә матур һәм мөһабәт биналар сифатһыҙ реконструкциялана йә юҡҡа сыға, шул сәбәпле Оло Баҡса урамының XX быуат башындағы ҡабатланмаҫ ҡиәфәте мәңгелеккә юҡҡа сыға, коллекционерҙарҙа, музейҙа һаҡланып ҡалған иҫке фотоһүрәттәр һәм открыткалар ғына урамда булған юғалған матурлыҡты күрһәтә ала.
Оло Баҡса урамы Темерник йылғаһы аша күпер артындағы Ҡала яны вокзалы эргәһендә башлана. Таганрог (хәҙер Буденный) проспектынан Ҙур (Ворошилов) проспектына тиклем Оло Баҡса бөтөнләй икенсе төрлө төҫ ала. Бында бөтә ҡала яңылыҡтары беренсе булып барлыҡҡа килә: ҡала транспорты һәм яҡтыртыу, иң зиннәтле айырым йорттар күтәрелә: дүрт һәм биш ҡатлы. Оло Баҡса урамындағы һәр йортта тиерлек магазиндар була.
Заслав һыуһаҡлағысы
Заслав һыуһаҡлағысы (Заслаўскае вадасховішча) — ҙурлығы буйынса Белоруссия ла икенсе урында торған яһалма һыуһаҡлағыс. Минск иҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта, Минск ҡалҡыулығының төньяҡ-көнсығыш битләүҙәрендә 210,4 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡайһы берҙә Минск диңгеҙе тип тә атала.
Тарихы
1956 йылда Минскиҙағы ташҡынға ҡаршы көрәш һәм йылға ағымын көйләү өсөн Свислочь йылғаһында төҙөлгән дамба һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Вилейск-Минск һыу системаһына инә.
Гидрологик күҙәтеүҙәр 1959 йылдан алып барыла.
Үлсәмдәре
Күл өҫтө майҙаны — 31,1 км², оҙонлоғо — 10 км, иң киң урыны — 4,5 км, уртаса тәрәнлеге — 3,11 км, иң тәрән ере — яҡынса 8 м, уртаса тәрәнлеге — 3,5 м. Күләме: тулы — 108,5 млн м³, файҙалы — 50 миллион м³. 10 утрауы бар.
Һыу йыйыу бассейны (562 км²) — ҙур убалы, соҡорҙар һәм йырындар менән бүлгеләнгән, башлыса ҡомло-балсыҡлы тупраҡтан тора, уйпатлыҡтарында — торф ятҡылыҡтары, урманлығы — 43 %.
Гидроузел ағыҙғысында уртаса йыллыҡ тәбиғи ағым — 129,8 млн м². Ташҡын март-май айҙарына тура килә. Башлыса ҡар һыуы менән туйына.
Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 55 км. Бассейн битләүҙәре һөҙәк, көньяҡта һәм төньяҡта кәҫле, көнсығышта һәм көнбайышта ҡатнаш урман менән ҡапланған, Вяча йылғаһы ҡойған ерҙә һаҙлыҡлы. Заславка һыу һаҡлағысы уйпатлығы һыуҙан баҫтырылғанға тиклем Свислочь, Вяча, Ратомка һәм Черняовка йылғаларының һаҙматлы һыубаҫар туғайы була.
Декабрҙең беренсе яртыһында туңа, апрель уртаһында асыла. Боҙҙоң ҡалынлығы 50—70 см. Һыуҙың минераллаштырыуы 190—340 мг/л.
Көнсығыш өлөшө үләнле (күрән, ҡыуыҡлы аир, һыутәңкәһе). Күлдә алабуға, шырт балыҡ, сабаҡ, суртан, күк балыҡ һ.б. бар.
ГЭС-тың ҡоролмалары составына быуа, уратып алған дамба, һыу ағыҙыу юлы, ГЭС инә.
Быуаның оҙонлоғо 831 метр, балсыҡ экранлы, көпшә дренажы менән ябылған, өҫкө таяуының нығытмаһы — тимер-бетон плиталар, быуаның бер өлөшөндә тулҡын һуғыу парапеты башҡарылған, быуаның максималь бейеклеге — 12 метр, һырт буйлап киңлеге — 10 метр. Һыу ағыҙыу юлы бетонлы, һәр береһе 6 метрлыҡ ике аралыҡта, ике аҫҡы һыу нөктәһе, сегментлы ҡапҡалары бар. Яҡынса һыу үткәреүсәнлеге — 180 м3/с.
Гонолес ГЭС-ы бетонлы, 215 кВт ҡеүәтле бер гидравлик агрегат. 1994 йылда ГЭС ремонтлана, уның ҡеүәте 300 кВт-ҡа тиклем арта.
Свислочь йылғаһы ҡушылған ерҙә Заславль ҡалаһы урынлашҡан.
Һыуһаҡлағыс ярында 250 урынлыҡ «Юность» шифахана-һауыҡтырыу комплексы урынлашҡан, шифахана-профилакторийҙар: 150 урынға Лазурный, 180 урынға Свитанок, 100 урынға «Спутник», БНТУ шифахана-профилакторийы бар.
Анатолий Собино исемендәге парк
Анатолий Собино исемендәге парк — Дондағы Ростов ҡалаһының Тимер юл районында урынлашҡан мәҙәниәт һәм ял паркы. Паркка революционер Анатолий Собино исеме бирелгән. Йыш ҡына был урынды ҡала халҡы үҙенең әшәке скверы тип атай. Йәшел массивтың атамаһы паркта һаҡланып ҡалған Анатолий Собиноның ҡәбере менән бәйле.
Тарих
Ҡасандыр Анатолий Собино исемендәге баҡса урынында Ленгород баҡсаһы булған. Ул Затемерницкий биләмәһендәге төп парк булып һаналған. Советтар Союзы ваҡытында сквер ҙур булмаған йәшел участканан ғибәрәт булған. Парк территорияһында күҙәтеү тәгәрмәсе, балалар аттракционы, йәйге эстрада, асыҡ һауа кинотеатры һәм планетарий булған. Парк территорияһындағы күп ҡоролмалар ХХI быуатта авария хәлендә һәм реставрациялауға мохтаж. Бөтә территорияла иҫке биналар ҡалдығы, сәхнә майҙансығы ҡалдыҡтары, уларҙы кирбес һәм төҙөлөш блоктары менән кирбес стена уратып алған. Ҡасандыр ҡуйылған күп кенә эскәмйәләр ватылған һәм юҡҡа сыҡҡан, тротуарҙар — емерелгән. 2006 йылда паркка сквер статусы бирелгән һәм ул район дирекцияһының муниципаль милеге һәм төҙөкләндереү балансына тапшырылған. Парк территорияһында ҡайһы бер үҙгәрештәр эшләнгән: авария хәлендәге ағастарҙың баштары ҡырҡылған, емерек объекттарға өлөшләтә демонтаж яһалған. 2013 йылдың майында паркты төҙөкләндереүҙә ҡатнашыусы инициатив төркөм түтәлдәрҙе төҙөкләндерә башланы. Үҙәк аллеялағы баҫҡыстарҙы спорт майҙансығына тиклем тергеҙеү планлаштырыла, шулай уҡ Анатолий Собино мемориалын реставрациялау ҡарала.
2014 йылда парк өлөшләтә тергеҙелә башлай. Бында ағастарҙыңҡойолған япраҡтарын йыйыу башлана. Ҙур булмаған балалар майҙансығы барлыҡҡа килә. 2015 йыл аҙағынаса Анатолий Собино исемендәге парк территорияһы төҙөкләндереләсәк тип иғлан ителә.Территорияны төҙөкләндереүҙең төрлө варианттары булдырыла, әммә ул ваҡытта төҙөкләндереүҙең төп һуңғы варианты әле һайланмаған була.
Урыҫ өйө
Өй (изба) — Рәсәйҙең урманлы ерҙәрендә ағастан буралған ауыл йорто, торлаҡ.
Тәүҙә өй тип дүрт диуарҙан торған айырым торлаҡ, йәки ҙур йорт эсендәге бер бүлем аталып йөрөтөлә. Улар бешеренеү өсөн тәғәйенләнгән мейес менән йылытылған. Мунсаһы менән ҡуша йылытыусы мейесле ҡунаҡ йортонан (горница) өй шуныһы менән айырыла: йортта бер-нисә торлаҡ-өй (мәҫәлән, Заонежьеның ҙур йорт-комплекстарында һигеҙгә тиклем) булыуы мөмкин.
XIX—XX быуаттарҙа крәҫтиән хужалығында яңы типтағы торлаҡ йорттар төҙөү һәм уларҙың йәшәү өсөн тәғәйен өлөшөн башҡаса ҡороу сәбәпле, был термин яйлап ҡулланылыштан сыға бара һәм уның тәүге мәғәнәһе онотола.
Хәҙерге заманда өй термины, ғөмүмән алғанда, ағас йортҡа ҡарата хаталы ҡулланыла, сөнки йорт төшөнсәһе, өйҙән тыш, уның соланына, ҡунаҡтар өсөн тәғәйен түрьяғына, ышыҡ ишек алдына һ.б. өлөштәренә ҡарата дөйөм ҡулланыла.
Тарих
X быуатҡа тиклем урыҫ өйөнөң өстән бер өлөшө ер аҫтына төшөрөп төҙөлгән. Уның өсөн тәрән генә соҡор ҡаҙыла һәм уның өҫтөнә 3—4 рәт йыуан бүрәнәнән бура ултыртыла. Яртылаш землянка рәүешендәге өйҙөң ишеге урынына 0,9 метрға 1 метр самаһындағы ҙур булмаған тишек ҡалдырылған. Уныһы иһә өҫтөнән ҡалын шаршау менән көпләнгән һәм үҙ-ара бау менән нығытылған яртышар ике бүрәнә менән ябып ҡуйылған. Өйҙөң ер аҫтындағы өлөшөндә таштан усаҡ һалынған. Йылылыҡты тотоу маҡсатынан, мөрйә ҡалдырылмаған, төтөндөң артығы инеп-сығыу өсөн тәғәйенләнгән тишек аша ғына сығарылған. Таҡта түшәлмәгән ер иҙән, һыу һибеп, һеперелеп торғанға күрә, шымарып, ҡатып китер булған. Ғаиләнең башлығы — атай кеше усаҡ эргәһендә, ҡатыны һәм балалары инеү урынынан уң яҡта йоҡлағандар. Торлаҡҡа ингән урында йорт хайуандары, мәҫәлән, яңы тыуған бәрәстәре менән инә сусҡа, тотолған. Бындай йәшәү рәүеше оҙайлы ваҡыт дауам иткән. Быуаттар үтеү дәүерендә урыҫ өйөнөң төҙөлөшө камиллаша бара: тәүҙә ҡабырға яҡлап, диуарҙа төтөн сығарырлыҡ бәләкәй тәҙрә уйыла; артабан мөрйәһе ҡыйыҡта булған мейестәр уйлап сығарыла.
Мейес һалыу
Яйлап ябай төҙөлөшлө усаҡ урынына мейестәр төҙөлә башлай. VIII—XIII быуаттарҙа көнсығыш славяндарҙа мейестәрҙең бер-нисә төрө барлыҡҡа килә.
Төньяҡ Рустә таш мейестәр һалыу киң тарала. Был осраҡта йәбештереүсе иҙмәһеҙ, ҡоро таштан һалынған мейестәр ҡулланылышҡа инә. Төньяҡ Ладогала таш мейестәрҙең нигеҙенең арҡырыһы 1,5 метрғаса етә. Төньяҡ Рустә (Изборск) 1х1 метр самаһы майҙандағы нигеҙгә ултыртылған һәм бейеклеге 1 метрлыҡ эсе ҡыуыш көмбәҙ рәүешендәге балсыҡ мейестәр тарала.
Таш һәм балсыҡтан һалынған мейестәр билдәлелек яулай. Улар, бигерәк тә, Дон йылғаһының үрге өлөшөндә, Днепрҙың урта тәңгәлендә киң тарала. Бындай мейестәрҙең нигеҙе 1,5х2 метр ҙурлығында була. Урта һәм Үрге Днепр буйында балсыҡ мейестәр йыш ҡулланыла. Улар арҡырыға 1,5 метр, бейеклектә 1,2 метрға тиклем етә.
Усаҡ көнсығыш-славян донъяһында мейес ҡарағанда күпкә әҙерәк таралған була. Урта Днепр, Припять урманлығында йәшәүсе ырыуҙарҙа (поляндар, древляндар, волыньдар) һәм Новгородчинала (словендар) усаҡтар бөтөнләй юҡ. Поочье һәм Дон буйында (вятичтар), Днепрҙың һул яғында (северяндар) һәм Псковщинала (псков кривичтары) һирәкләп осрай.
Урта быуаттарҙа бөтә торлаҡтар ҙа мөрйәһеҙ мейес менән йылытыла.
XVII быуатҡа тиклем торбаһыҙ мейестәр ҡулланыу дауам итһә лә, төтөндө ишек аша түгел, ә түбәнән сығарыу өсөн ҡоролмалар уйлап табыу күренеше йышая бара. Өйҙөң түбәһендә тишек уйылып, шуның аша ағастан горизонталь торошло төтөн юллығы (боров) уйлап табыла. XVII быуаттан алып XIX быуатҡаса ҡалаларҙа йәшәүсе хәлле кешеләрҙең генә мөрйәле мейес сығартырлыҡ мөмкинселеге була. XIX йөҙйыллыҡтың аҙағынаса ябай халыҡтың өйө ҡара мунса хәлендә яғыла килә.
Ҡара өй
Мөрйәһеҙ мейес менән йылытылыусы өйҙәр ҡара өй (курная изба) тип атала. Төтөн юллығы булмаған мейес менән файҙаланғанда, ишек асыҡ тотола. Ләкин ҡоромло ҡара төтөн түбәгә тиклем күтәрелеп, өйҙөң эсен ҡаплап ала һәм бүрәнәләргә ҡап-ҡара һөрөм булып ултыра. Ҡалын ҡатлам булып йыйылған һөрөм, иҙәнгә ҡойолоп, бысрандырмаһын өсөн, өйҙөң дүрт яғы буйлап өҫтән кәштәләр элеп сыҡҡандар. XIII быуатта өйҙөң бер яғында төнлөк өсөн тишек уя башлайҙар. Һуңғараҡ келә (задвижка, волок) менән асыла һәм ябыла торған шыуҙырмалы япҡыслы итеп эшләнгән төнлөк («дымоволок», «волоковое окно») өйҙөң түшәменә күсерелә.
Рәсәйҙең ауылдарында бындай ҡара өйҙәр һалыу XIX быуатҡаса дауам итә, хатта XX быуат башында ла осрай. Ҡара өйҙәге ер иҙән даими рәүештә һыулап һеперелә һәм тапала торғас, тығыҙланып ҡатып китә. Ул замандарҙа бүрәнә ярҙырыу эше бик ҡатмарлы булғанға күрә, иҙәнгә таҡта түшәтеү үтә лә ҡыйбатҡа төшкән. Ишеклек таҡтаны, урталай ярылған бүрәнәне тигеҙләнгәнсе йышып, эшләгәндәр.
Ҡара ысул менән йылытылыусы өйҙәр менән бер үк ваҡытта түшәмендә ағастан эшләнгән төтөн юлағы (дымоход, «боров») булған өйҙәр ҙә барлыҡҡа килә. Ҡараңғы ваҡытта өйҙөң эсе сыра менән яҡтыртыла. Ул замандарҙа кешеләр ҡараңғы төшөү менән йоҡларға ятырға тырышҡан.
Аҡ өй
XV быуатта торбалы аҡ мейес сығара башлайҙар. Әммә тик XVIII быуатта ғына Санкт-Петербургта батша Петр I ҡара ысул менән ут яғылған өйҙәр төҙөүҙе тыя. Торба менән йылытыу ҡала ерендә генә, кенәз, баяр, сауҙагәрҙәр тарафынан ҡулланыла. Башҡа тораҡ пункттарында ундай мейестәрҙе төҙөтөү XIX быуатҡа тиклем дауам итә.
Румынияның Йәһүә Шаһиттары ассоциацияһы
Йәһүә шаһиттары батшалығы залы Румынияның Йәһүә Шаһиттары ассоциацияһы (Organizația Religioasă «Martorii lui Iehova» din România) — Румынияла йәшәүсе Йәһүә Шаһиттары ҡулланған рәсми исем. Төп офистары Бухарестта урынлашҡан. Йәһүә Шаһиттары илдәге 18 рәсми танылған  конфессияларҙың берәүһе һанала. 2011 йылда үткәрелгән милли халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы, Румынияла был сиркәү яҡлыларҙың һаны 49 820 кеше – был уны илдә 10-сы урынға ҡуя. Румын Йәһүә Шаһиттарының һәр конгрегацияһы төркөмө үҙ башлығы тарафынан контролдә тотола, уларҙы Йәһүә Шаһиттарының административ берләшмәһе  һайлай; «Күҙәтеүсе башня»  һәм  «Уянығыҙ!» журналдары румын телендә баҫтырыла.
Урыҫ өйө
Аҡ өй
Бары тик алты диуарлы аҡ өй генә урыҫ өйөнөң «классик» төрө тип һанала.
Төньяҡ урыҫтары өйө
Бөтә крәҫтиән хужалығының бер ҡыйыҡ аҫтына тупланыуы Мәскәүҙән төньяҡтараҡ төҙөлгән урыҫ өйөнөң төп үҙенсәлеге булып тора. Йорттоң өстән берҙән алып яртыһына тиклем биләгән торлаҡ өлөшө урыҫ мейесе менән йылытыла һәм ер өҫтөнән 1-1,5 метр бейеклектә була. Торлаҡтың иҙәне аҫтындағы өлөшө (подполье) картуф һәм башҡа йәшелсәләр запасын һаҡлау өсөн файҙаланылған. Баҙға төшөү урыны өйҙөң эсендә генә булған. Уның өсөн иҙәндә яҡынса 1х1 метр ҙурлығында ҡапҡаслы уйым уйыла. Баҙ үҙе ер иҙәнле була. Бәләкәй генә уйымлы тәҙрәләр аша яҡтылыҡ төшкән.
Өйҙөң икенсе яртыһы ике-өс ҡаттан тора. Мал ҡыуыр өсөн ҡапҡаһы булған аҫҡы ҡат бәләкәй-бәләкәй генә тәҙрәле бер-нисә бүлемгә бүленә. Улар быҙауы менән һыйыр һәм һарыҡ-кәзәләр өсөн тәғәйенләнгән. Бер мөйөштә тауыҡтар өсөн төнәк тә ҡорола.
Үрге ҡатта ҡунаҡ өйө, төкәтмәнән эшләнгән бесәнлек (сеновал) һәм ут яғып йылытыла торған аҙбар урынлаша. Бесәнлектә шулай уҡ бәҙрәф ҡуйыла, утын да шунда һаҡлана. Унан урамға ерҙән 2,5-3 метр бейеклегендә, иңе 2-3 метр киңлегендәге ҙур ҡапҡа асыла.
Өйҙөң бөтә бүлемдәре торлаҡ өлөшө менән бер кимәлдәге коридор менән тоташа, шуға күрә ҡунаҡ өйөнә ишегенә баҫҡыс буйлап күтәреләләр. Бесәнлектең ишегенән аҫтағы аҙбарға һикәлтәнән төшәләр. Өйҙөң ишеге яғынан ҙур тәҙрәле солан төкәтеп эшләәҙәр. Шулай итеп, өйгә инер өсөн тәүҙә күтәрмәгә менеп, соланға инер кәрәк, артабан һикәлтә аша коридорға, шунан ғына өйҙөң торлаҡ өлөшөнә инәһең. Өйҙөң арт яғына төкөтөп һарай (ғәҙәттә, бесән һаҡлау өсөн) төҙөлә. Ауыл өйөн ошондай рәүештә төҙөү һыуыҡ ҡыштарҙа тышҡа артыҡ сыҡмай ғына хужалыҡ итеү өсөн уңайлылыҡ тыуҙыра.
Иҙән
Өйҙә ер иҙән була. Рәсәй ҡалаларында һәм алпауыттарҙың хужалығында таҡта ярҙырыу цехтары барлыҡҡа килеү менән,өй иҙәнен ағастан түшәтә башланыла. Тәүҙә уртаға ярҙырылған бүрәнә ҡулланыла. XVIII быуатҡа тиклем таҡта етештереү кәрәкле кимәлгәсә үҫешмәгән була. Бары тик Петр I күрһәткән тырышлыҡ менән һәм уның «О приучении дровосеков к распиловке дров» тигән указы нигеҙендә был эш киң йәйелдерелә башлай. 1748 йылда батшанан: «Бөтә алпауыттарға һәм етештереүселәргә ҡул бысҡыларын табыу сараһын күрергә һәм хәстәрләргә» тигән күрһәтмә төшә. Шуға ҡарамаҫтан, 1756 йылда: «Һыу һәм ел тирмәндәре ярҙамында эшләгән бысҡы түгел, хатта ҡул бысҡылары ла һаман ҡулланылышта юҡ,»- тип таныла. Шулай итеп, ХХ быуатҡа тиклем, крәҫтиән өйөндә ер иҙәндәр ҡулланылышта булыуын дауам итә. Тапалыуҙан шымарған ер иҙән сатнап ярылмаһын өсөн, ҡайһы саҡта тиреҫ ҡатыш балсыҡ менән һылағандар.
Тәҙрәләр
Урыҫ өйөндә, ғәҙәттә, тәҙрә булмай. Тәҙрәләрҙең хәҙерге замандағыларға оҡшаштарын XV быуатта бай кешеләр генә эшләтә алған. Яңаҡлы («красные», «косячные окна») тәҙрәһе, иҙәне, торбалы мейесе булған өйҙәр XVIII быуатта һирәкләп күренә башлай, күпләп XIX быуатта ғына төҙөлә. Тәҙрә уйымдары, йыл миҙгелдәренә бәйле, слюда, йә булмаһа үгеҙ ҡыуығы менән ҡапланған.
Ҡыйыҡ
[[Файл:Russian_crib.JPG|мини|300x300пкс|Старообрядсылар йортоноң эске күренеше. Байкал аръяғы халыҡтарының этнографик музейы.
Стеналар буйында буялған эскәмйәләр, таҫтамал эленгән көҙгө, ҡыҙыл мөйөш, ҙур шаҡмаҡ өҫтәл, сәңгелдәк, шаллы иҙән.]]
Эске биҙәлеше
Түшәме урталай ярылған бүрәнән йәки дүрт ҡырлы итеп яһалған ағастан түшәлә. Улар арҡырыһына һалынған ауыр урҙаға, йәки өрлөк бүрәнәгә (матица) теҙеп һалына. Түшәмдең ярыҡтары балсыҡ менән һылана. Өҫтөнә тупраҡ түшәлә. Урҙаға сәңгелдәк элеү өсөн махсус ҡулса бороп ҡуйыла.
Өйҙөң стеналарын эстән ағарталар, йә булмаһа, йоҡа таҡта менән ҡаплана. Стеналар буйына эскәмйә (лавка) һәм һандыҡтар теҙеп ҡуйыла. Шул эскәмйәләрҙә, йәки иҙәндә төнөн йоҡлағандар. Әле XIX быуатта ла бик бай булмаған өйҙәрҙә карауат матурлыҡ өсөн генә тотола, өй хужалары үҙҙәре иҙәндә йоҡлауҙы дауам итә.
Стеналарға кәштәләр элгәндәр. Өй стенаһы менән мейес араһында һәндерә ҡуйыла.
Өйҙөң ҡунаҡ яғынан тыш, мейес ауыҙы ҡаршыһында «бисәләр яғы» («бабий угол», «кут») була. Ирҙәр яғы («коник») — ишек эргәһендә.
Дүрт стеналы өй
Дүрт стеналы торлаҡ йорт (четырехстенка) — төҙөлөшө буйынса иң ябайы. Күбеһенсә ваҡытлыса ҡулланыу өсөн төҙөлгән.
Биш стеналы өй
Бындай өй пятистенка тип атала — тура мөйөшлө ағас бинаның эсен арҡырыға тигеҙ итеп икегә бүленә: уның кеше йәшәр өсөн, мейес менән йылытылыусы торлаҡ өлөшө (горница) һәм ярҙамсы бүлмә — ут яғылмай торған соланы (сени) була.
Алты стеналы өй
Алты диуарлы өй (шестистенка) — ике арҡыры стена менән бүленгән йорт.
Әхмәров Хәсән Нурый улы
Әхмәров Хәсән Нурый улы (1866—?) — хәрби эшмәкәр, Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы һәм Башҡорт милли  хәрәкәтенда ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әхмәров Хәсән Нурый улы 1866 йылда Ырымбур ҡалаһында тыуған.
Ырымбурҙа Неплюев кадет корпусын, унан һуң — хәрби училищеһын тамамлаған.
Һуңынан рус армияһында хеҙмәт иткән. Полковник званиеһына лайыҡ булған. 1917 йылға тиклем Беренсе донъя һуғышында   ҡатнашҡан.
1918 йылдан алып Үҫәргән кантонында Башҡорт хөкүмәтенең вәкиле булып эшләгән.
1919 йылдан  — Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл армияһының (РККА) Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө армиялары штабы янындағы  <ашҡортостан Хәрби-революцион комитетының хәрби бүлеге буйынса вәкил урынбаҫары.
1919 йылдың июненән Бәләбәй ҡалаһында РККА-ның айырым Башҡорт уҡсылар бригадаһы частарын булдырыу менән шөғөлләнә. Ә шул уҡ йылдың авгусынан алып Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы командиры итеп тәғәйенләнә.
1919 йылдың октябрь — ноябрь айҙарында Петроградты обороналауҙа ҡатнаша. Аҡтарҙың генерал Н. И. Юденич етәкселендәге Төньяҡ - Көнбайыш армияһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша.
1920 йылдың февраленән алып октябргә тиклем  — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының запас ғәскәрҙәре идаралығы начальнигы була. Шул уҡ ваҡытта Әхмәров Хәсән Нурый улы башҡорт ғәскәрҙәренең ойоштороуы һәм фронтҡа ебәреүе менән етәкселек иткән.
Уның артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Халтурин тыҡрығы
Халтурин тыҡрығы — Дондағы Ростовтың Ленин һәм Октябрь райондарындағы тыҡрыҡ. Степан Николаевич Халтурин хөрмәтенә аталған. Элек Николай тыҡрығы тип аталған.
Тарихы
Ҡаланың иң боронғо тыҡрыҡтарының береһе: тәүҙә ҡала сите булған, унан «урта синыф» — табиптар, юристар, ваҡ сауҙагәрҙәр тыҡрығы булып киткән. Баҡса (хәҙер — Оло Баҡса) һәм Тимерсе (хәҙер — Пушкин урамы) урамдары араһында, генераль йырындағы участкала, ҡағиҙәнән ситләшеп, ярлы эшсе синыф төпләнгән һәм был участканы даими рәүештә һыу баҫҡан.
Әлеге көндә Халтурин тыҡрығында 24 банк урынлашҡан. «Ростов Арена» стадионынан алыҫ түгел «Халтурин тыҡрығы 85» апартаменты, Акрополь апартаменты, Ростов академия драма театры, «Олимп-2» стадионы, 117-се балалар баҡсаһы урынлашҡан.
Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында
Башҡортостан Граждандар һуғышы йылдарында — хронологик яҡтан Рәсәйҙәге 1917—1922 йылдарҙағы Граждандар һуғышы менән бәйле булған Башҡортостан тарихындағы осор. Граждандар һуғышы (1917—1920) осорондағы Башҡортостан автономияһы (1917 йылдың 15 ноябрендә барлыҡҡа килә) һәм Башҡорт АССР-ы (1919 йылдың 20 мартында ойошторолған) территорияларының социаль-иҡтисади, хәрби, сәйәси хәле өйрәнелә.
Граждандар һуғышы башланыу ваҡытына Башҡортостан Башҡорт өлкә шуроһы иғлан иткән һәм Башҡортостан Ойоштороу съезы раҫлаған милли-территориаль автономияһы булып торған. Армия, хөкүмәт, парламент, дәүләт символикаһы булдырылған була. 1917 йылдың 16 ноябренән 1918 йылдың 14 февраленә тиклем Башҡортостандың баш ҡалаһы Ырымбур ҡалаһы була. Граждандар һуғышы барышында республика хакимиәтенең юғары органдары 1918 йылдың июнь — июль айҙарында Силәбе ҡалаһына, 1918 йылдың авгусында — Ырымбурға, Колчак түңкәрелешенән һуң 1918 йылдың декабренән — Темәскә күсерелә.
Башкортостандағы Граждандар һуғышының айырмалы үҙенсәлеге итеп Башҡорт, ҡаҙаҡ, татар милли хәрәкәттәренең, шулай уҡ Ырымбур һәм Урал казаклығының ҡатнашыуы, хәрби ғәмәлдәрҙең ҙур территорияларҙы, шул иҫәптән Башҡортостанды, биләүен билдәләп була. Хәрби частарҙың Аҡ йәки Ҡыҙыл армиялар яғында булыуы Башҡорт автономияһы етәкселегенең позицияһы менән билдәләнгән.
Социаль-иҡтисади хәле
Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы Граждандар һуғышы башланыу осоронда яҡынса 1 220 мең кеше йәшәгән. Башҡортостан халҡының күпселеге ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән. Өфө тирәһендә крәҫтиәндәр йәшелсәселек, сусҡасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, үҙҙәренең продукцияһы менән Өфө баҙарҙарын тәьмин итәләр. Республикала булған файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтары металлургия предприятиеларының үҫешенә булышлыҡ иткән. Республикала национализациялау процесы бара. Беренсе сиратта хәрби-сәнәғәт предприятиелары национализациялана. 171 Рәсәй предприятиелар эсенән егермеһе Кесе Башҡортостанда һәм Өфө губернаһында була. Һуғыш хәрби — мобилизация сараларын талап итә һәм шуның өсөн ҡалаларҙа мәжбүри эштәрҙә хөкөм ителгән кешеләрҙе йәлеп итә башлайҙар. Ауыл ерҙәрендә ҡасаҡтарҙы эшкә ҡушалар. 1920 йылдың башына хеҙмәт милитаризациялауы республика халҡының бөтә ҡатламдарын да үҙ эсенә ала. Был саралар халыҡта ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра, забастовкаларға, эшселәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең эш урынынан үҙ ирке менән китеүҙәренә, яртылаш хәрби отрядтарҙың ойошторолоуына этәрә.
Аграр өлкәлә Башҡортостанда 1919 йылдың ноябрь айына продразверстка индерелә. 1919—1920 йылдар эсендә республика продразверстканы 19,3 % үтәй — Урал буйынса аҙаҡҡы урын. Бындай һөҙөмтәләрҙең сәбәпсеһе булып Граждандар һуғышынан күргән зыян тора.
Аҡ хәрәкәттең милли частарына мобилизация Башҡорт хөкүмәте ҡарары буйынса 1918 йылдың июнендә башлана. Мобилизация мәсьәләләре менән Башҡорт ғәскәренең Штабы булыша. Башҡорт хөкүмәте бөтә милли хөкүмәттәр булдырған частар араһынан иң эре частарҙы булдырыуға өлгәшә. Өс ай эсендә (1918 йылдың июнь, июль, август айҙары) кавалерия һәм биш пехота башҡорт дивизиялары ойошторола. Һуңғараҡ улар Башҡорт айырым корпусының ике Башҡорт пехота дивизиялары составына инәсәк. Частарҙың командирҙар составында элек батша армияһында хеҙмәт иткән башҡорт офицерҙары күпселекте тәшкил итә (генерал — майор Х. Ишбулатов, подполковник Ш. Аҡсулпанов). Хәрби частарҙа полк муллалары вазифаһы индерелә.
Ҡыҙыл армия частарына мобилизация 1918 йылдың 7 — 11 июндә үтә. Ш. Ә. Хоҙайбирҙин командованиеһы аҫтында башҡорт-татар часы, төрөк әсирҙәренән торған отряд, мари полкы, латыш полкы булдырыла. Бында шулай уҡ полк муллалары вазифаһы индерелә, улар хәрби частарҙа тәртип һәм дисциплина тәьмин иткән политкомиссарҙар вазифаһын башҡаралар.
Хәрби ғәмәлдәр
Көньяҡ Уралда һуғыш Ырымбур губернаһы буйынса Ваҡытлы хөкүмәт комиссары Н. В. Архангельскийҙың һәм казак ғәскәрҙәре полкы Ырымбур хөкүмәте рәйесе А. И. Дутовтың 1917 йылдың 26 һәм 27 октябрендәге белдереүенән һуң башлана. Белдереүҙә Санкт-Петербургтағы Ваҡытлы хөкүмәттең юҡҡа сығарылыуына бәйле ВЦИК һәм СНК власына буйһонмау тураһында иғлан ителә. Эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының Ырымбур советы ултырышҡа йыйылған сағында Каруанһарай ҡамауға алына. Совет ағзалары тотола, уларҙың бер өлөшө ҡасып өлгөрә.
1917 йылдың 23 декабрендә Ырымбур казак ғәскәренә ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башлана. 1918 йылдың ғинуарында дутовсылар Ырымбур өйәҙенең Ҡарғалы ауылы янында уңышһыҙлыҡҡа тарый, ә һуңғараҡ Ырымбур ҡалаһы ла алына.
Мартта казак һәм башҡорт отрядтары Ырымбурҙы кире ҡайтарып алырға ҙур тырышлыҡ һалалар, әммә 1918 йылдың апреленә улар Блюхер отрядтары тарафынан Турғай өлкәһенең яландарына ҡыҫыҡлап сығарыла.
1918 йылдың 5 июлендә чехословак корпусы һәм Халыҡ Армияһы частары Өфөнө ала, ә 8 июлдә Минйәр стансаһы янында чехословактарҙың Силәбе һәм Волга төркөмдәре осраша. Башҡортостандың көньяҡ өлөшө В. К. Блюхер командованиеһы аҫтындағы совет отрядтары ҡамауында ҡалалар. 1918 йылдың 3 авгусында отрядтар төньяҡҡа Ҡыҙыл 3-се армия менән тоташыр өсөн рейдын башлай. Алыштар һөҙөмтәһендә 6000 меңлек ғәскәргә ҡамауҙан сығырға мөмкинлек тыуа, ошо рейд өсөн Блюхер 1-се һанлы Ҡыҙыл Байрағы ордены менән наградлана.
1918 йылдың йәйендә Силәбелә Башҡорт ғәскәре ойошторолоуы буйынса эш бара. 3 июлдә ойошторолған ғәскәр Ырымбур казактары менән берлектә һөжүм башлай һәм 3 июлдә ҡабаттан Ырымбурҙы һәм Ташкент тимер юлының бер өлөшөн яулап ала. Ошо хәрби хәрәкәттәрҙә Совет власы яғында Блюхер, И. Д. Каширин һәм Н. Д. Каширин командованиеһы аҫтындағы ғәскәрҙәр ҡатнаша. Уларға ҡаршы казактар, крәҫтиәндәр отрядтары, чехословак корпусы подразделениелары һәм Башҡорт ғәскәрҙәре һуғыша. 25 июлдә 1-се һәм 2-се Башҡорт пехота полктары Екатеринбург ҡалаһын алалар, ә 5-се Башҡорт пехота полкы һәм 1-се Башҡорт кавалерия дивизияһы ғәскәрҙәре Верхнеуральск аҫтында, 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары Орск тирәһендә һуғышалар. 1918 йылдың көҙөндә Халыҡ һәм Себер армиялары частары Ҡыҙыл армия ғәскәрҙәрен Волга аръяғына алып ташлайҙар.
Шул уҡ 1918 йылдың көҙөндә РККА ғәскәрҙәре һөжүмгә күсәләр һәм Бөгөлмә, Минзәлә, Боғорослан, Бәләбәй, Стәрлетамаҡ, Өфө, Бөрө, Ырымбур, Уральск, Орск ҡалаларын яулап алалар.
1918 йылдың 4 декабрендә Ырымбурҙа Дутовты ҡулға алыу буйынса әҙерләнеүҙәр уңышһыҙ тамаланғандан һуң, Башҡорт хөкүмәте Орск өйәҙенә эвакуациялана һәм башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙыл армия яғына күсеүе тураһында һөйләшеүҙәр башлай. «Үҙәк Совет власы һәм Башҡорт Хөкүмәтенең Совет Автономиялы Башҡортостан тураһында Килешеү»енә 1919 йылдың 20 мартында ҡул ҡуйыла. Ҡыҙылдар яғына Башҡорт ғәскәренең 6219 хәрбиҙәре күсә. Уларҙың бер өлөшө (400 кеше тирәһе) киренән аҡтар яғына сыға. Быға башҡорт яугирҙарынан мыҫҡыллауҙар, бер нимә менән дә нигеҙләнмәгән атып үлтереүҙәр сәбәпсе була. Хәрбиҙәрҙең күпселеген өйҙәренә ҡайтаралар йәки Ырымбур өлкәһенә һәм Саранск ҡалаһына йүнәлтәләр.
Башҡорт хөкүмәтенең Совет власы яғына күсеүе Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте булдырылғандан һәм адмирал А. В. Колчак Юғары хаким булараҡ власҡа килгәндән һуң, башҡорттарҙың мәнфәғәттәрен иғтибарға алмауына бәйле була.
1919 йылдың йәйенә Башҡортостанда Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы, Башҡорт айырым уҡсылар дивизияһы булдырыла. Урыҫ Армияһының айырым частары РККА яғына күсәләр. 1919 йылда ойошторолған РККА берләшмәләре Златоуст һәм Силәбе операциялары барышында Урыҫ армияһының частарын Себергә һәм төркөстанға алып ташлайҙар һәм шунда уларҙы ҡыйраталар.
Аҡ гвардиясыларҙы Көньяҡ Уралда, Башҡортостанда, ҡыйратҡандан һуң Совет власына ҡаршы көрәш 1920 йылда ла дауам итә. Иң эреләренән беренсе сиратта продотрядтарға ҡаршы йүнәлтелгән 1920 йылдың февраль — мартында күтәрелгән «Ҡарағош яуы» була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Башҡортостандағы Крәҫтиәндәр күтәрелеше (1918—1921), Башҡорт милли хәрәкәте, Башҡорт ғәскәре (1917—1919), Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө, Өфө операцияһы, Ҡарағош яуы.
Башҡорт хәрби формированиелары
Граждандар һуғышы барышында башҡорт милли частары Аҡ армия составында ла, Ҡыҙыл армия составында ла булдырылалар. 1918 йылдың июненән 1919 йылдың февраленә тиклем формированиеларҙың күпселеге Аҡ армия яғында һуғыша, ә 1919 йылдың июненән алып — РККА яғында.
1-се Башҡорт уҡсылар полкы
1-се Башҡорт уҡсылар полкы Башҡорт хөкүмәте төҙөгән беренсе регуляр ғәскәри часть була. Силәбелә 1918 йылдың 13 июнендә булдырылған. Полкта хәрби кейемдә билдәләрҙең яңы системаһы индерелә. Полк төрлө ваҡытта 1-се Урал пехота дивизияһы, 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составтарына ингән. Ҡыҙыл армия частарына ҡаршы Орск, Екатеринбург, Стәрлетамаҡ, Аҡтүбә фронттарында һуғыша. 1919 йылда тарҡатыла.
Полк командирҙары: поручик Х. Туймаҡаев, подполковник И. Якубовский, штабс — капитан С. Ғ. Ишмырҙин, полк муллаһы — Х. Ғ. Ғәбитов.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
1-се  Башҡорт уҡсылар дивизияһы 1918 йылдың 13 авгусында Верхнеурал һәм Силәбе өйәҙҙәрендә формалаша. Дивизия начальниктары булалар: 1918 йылдың авгусынан — подполковник Тереғолов А. Х., ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡара 1918 йылдың сентябренән — Савельев, 1918 йылдың ноябренән алып — генерал-лейтенант Ишбулатов Х. И., 1918 йылдың ноябрь аҙағынан — генерал-майор Савич — Заболоцкий Г. А., 1919 йылдың февраленән — штабс-капитан Ишмырҙин А. Г..
Дивизияға төрлө ваҡытта 2-се, 3-сө һәм 5-се Башҡорт уҡсылар полктары, 1-се һәм 4-се Башҡорт уҡсылар полкы,Иҙелбаев Ғ. С. исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 2-се эскадроны ингән. Дивизия 1918 йылдың ноябрь айында — 10-сы дивизия, декабрҙә — 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы, һуңынан ҡабаттан Беренсе уҡсылар дивизияһы тип үҙгәртелә. Дивизия Халыҡ армияһы составына инә. Башҡорт хөкүмәте Совет власы яғына күскәндән һуң тарҡатыла.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
2-се  Башҡорт уҡсылар дивизияһы Ырымбурҙа 1918 йылдың 13 авгусында булдырыла. Дивизияның начальниктары төрлө ваҡытта: подполковник Емельянов А., поручик Набоков, штабс-капитан Ғәбиҙуллин А.
Дивизия 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктарынан тора һәм Халыҡ армия составына инә. 1918 йылдың октябрендә тарҡатыла.
Һөҙөмтәләр
Граждандар һуғышы барышында республикала дәүләт хакимлығы органдары алышына. 1920 йылда Стәрлетамаҡта БАССР Советтарының 1-се съезы үтә. Съезда Башревком дәүләт хакимлығының юғары органы — Башҡортостан республикаһының Үҙәк Башҡармы комитеты — менән алмаштырылды.
Граждандар һуғышы республикаға аслыҡ, бөлгөнлөк, матди зыян, кешеләрҙең һәләк булыуын алып килде.
Кесе Башҡортостандың Табын, Тамьян-Ҡатай һәм Юрматы кантондарында 650 ауыл, шул иҫәптән ошо ауылдарҙа 7 мең крәҫтиән хужалыҡтары юҡҡа сығарылды. Яҡынса 157 мең кеше йорт — ҡураһыҙ ҡалды.
Өфө губернаһының бер генә Бәләбәй өйәҙендә 1 меңгә яҡын хужалыҡ емерелгән, 10 мең ат һәм мал башы кешеләрҙән тартып алына. Сәсеү майҙандары кәмей, заводтарҙан, фабрикаларҙан алып кителә йәки юҡҡа сығарыла ҡорамалар, күперҙәр емерелә, рудниктар батырыла.
1921-1922 йылдарҙа аслыҡ башлана. Уның һөҙөмтәһендә Башҡортостан халҡы 650 мең кешегә кәмей. Ошо шарттарҙа республикала халыҡ хужалығының тергеҙелеүе башлана.
1922 йылда Башҡорт автономиялы республика составына Өфө, Бөрө, Бәләбәй өйәҙҙәре, өлөшләтә Златоуст өйәҙе инәләр.
Хәтер
Граждандар һуғышында ҡатнашҡан Башҡорт милли һәм революцион хәрәкәттәре эшмәкәрҙәре иҫтәлегенә Башҡортостан Республикаһында урамдарға (Әхмәтзәки Вәлиди проспекты, Блюхер, Шафиев урамдары) һәм башҡорт ҡалаларындағы майҙандарға исемдәр бирелгән, музейҙар асылған, уларҙың иҫтәлегенә һәйкәлдәр һәм мемориаль таҡталар ҡуйылған.
Абаға сәскә атҡанда (опера)
Абаға сәскә атҡанда (Коли цвіте папороть,Когда цветет папоротник) — Евгения Станковичтың өс актлы фольк-операһы. 1970 йылдар уртаһында яҙылып, тәүге тапҡыр 2011 йылда концерт залында яңғырай, 2017 йылда опера сәхнәһендә премьераһы үтә. Опера нигеҙендә Николай Гоголь әҫәрҙәре, милли фольклор, героик эпос, халыҡ йолалары ята.
Тарихы
Опера «Алитеп» француз концерт фирмаһы заказы буйынса Парижда үтәсәк Бөтә донъя күргәҙмәһе өсөн яҙыла. Уның премьераһы 1978 йылда «Украина» һарайында уҙырға тейеш була, сараға Франция вәкилдәре саҡырыла. Әммә совет цензураһы операны сәхнәгә сығарыуҙы тыя, декорациялар һәм костюмдар юҡ ителә.
«Музыка» журналы редакцияһы фекере буйынса, тыйыу сәбәбе булып «этник үҙенсәлектең теләһә ниндәй сағылышын тыйыу» тора. Максим Стриха белдереүенсә, операның тыйылыуы «быуылған ун йыллыҡҡа» тура килә һәм Украина Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының идеология буйынса секретары вазифаһында «украин мәҙәниәтен һәм уның вәкилдәрен күрә алмаған» Валентин Маланчук ултырған ваҡытҡа тура килә.
Советтар Союзы тарҡалғас, 1990 йылдарҙа йәмғиәттә был әҫәр ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙырыуға ҡарамаҫтан, ул 20 йыл дауамында тулы күләмдә башҡарылмай. Айырым номерҙарын ғына «Киев» һәм Веревка исемендәге халыҡ хоры тарафынан башҡарыла. Максим Стрих фекеренсә, Украина бойондороҡһоҙлоғо ваҡытында операны башҡарырға теләмәү, бер яҡтан уның «„Украина дәүләте“ҙең рәсми парадигмаһына тура килмәүе», шулай уҡ Милли операның көнбайыш антрепренерҙарына йүнәлеш алыуы менән аңлатыла. Белгестәрҙең тар даирәһенә фольк-операның Веревка исемендәге хор һәм Ф. Глущенко етәкселегендәге симфоник оркестр ҡатнашлығындағы һуңғы генераль репетицияһынан (1979 йылдың 27 октябре) аудиояҙма булыуы ла билдәле. 2005 йылда опера Р. Станкович-Спольскаяның диссертация тикшереүе предметы булып тора.
Яҙылыуына 33 йыл үткәс, 2011 йылдың 8 апрелендә операның премьераһы үтә. Ул Киев филармонияһында йыл һайын уғҙарылған «Миҙгелдең музыкаль премьералары» фестивале сиктәрендә ҡуҡйыла.
Ҡылыҡһырламаһы
«Абаға сәскә атҡанда» операһы неофольклоризмдың сағыу миҫалы һәм ҡайһы жарнҙарҙа новатор булып тора. Композитор тәүге тапҡыр опера жанрында симфоник оркестрҙы халыҡ хоры йырлауы менән берләштерә, фольклорҙың быуаттар буйы тупланған традицияларын — авангард саралар менән байыта, ә оркестр партитураһына халыҡ инструменттарын индерә.
Композиция йәһәтенән опера өс актлы. Беренсе һәм өсөнсө акт номер структураһын һаҡлай, икенсеһе соната-симфония циклы логикаһында төҙөлә һәм жанр ҡоролошо принцибын һаҡлай. Композитор бындай традицион алымдарҙы сикке акттар араһында номер композициялары араһындағы бәйләнеш һәм айырыу булараҡ ҡуллана. Әйткәндәй, ҡабатланған структуралар образ үҫешен ттәрәнәйтә һәм художество-интонация дөйөмләштереүен яңы кимәлгә сығара.
Операла картина-символдар ҡулланыла. Опера йәки инструменталь-балет сәхнәһе билдәле милли ысынбарлыҡты сағылдыра һәм либретто нигеҙендәге үҙ аллы образға ҡушыла. Опера структураларын символлаштырыу идеяһы, тикшеренеүселәр белдереүенсә, украин халыҡ йырҙарынан башлана.
Миус
Географияһы
Миус йылғаһы  Луганск өлкәһендәге Миус һәм Княгиневка ҡасабалары  араһындағы участкала  Луганск һәм Донецк өлкәләренең административ сиге булып тора.
Гидронимы
Миус — топоним, Волга буйы һәм Уралда киң таралған (Миусс), (Мейәс) исемдәре, иран  этимологияһы (сағ МисМис — баҡыр), иран телле халыҡтар (скифтар, сарматтар) был төбәктә йәшәгәнде аныҡлай. Был фараз файҙаһына бронза быуаты дәүерендә Донбаста киң таралған баҡыр рудниктары булыу факты һөйләй. Икенсе версия буйынса, Миус нигеҙендә төрки һүҙҙәре ята. "Миус" гидронимы төрки телдәрҙең күп тауышлы, төрлө варианттары менән аңлатыла. Уның мәғәнәһе — "мөгөҙ", "мөйөш". Төрлө халыҡта элек ике йылға ҡушылған урынды мөйөш тип йөрөткәндәр. Был Азов янындағы  Миус, ихтимал,уға  Крынка йылғаһының ҡушылған районы булғанға Миус (Мөйөш) тип аталғандыр. Өсөнсө версия буйынса, "миюш" тип төрки халыҡтары — "һаҙ", "бысраҡ, батҡаҡты" атайҙар, ысынлап та йылға үҙәне һаҙмат, ҡамыштар менән ҡапланған. XV быуатта Мәскәү кенәздәренең дипломатик документтарында йылға тап шулай Миюш тип аталған. Был инде өсөнсө версияның дөрөҫлөгөн раҫлаусы факт.
Характеристика
Миус йылғаһының оҙонлоғо 258 км, бассейны майҙаны - 6680 км². Йылға  Донецк тау битләүендә башлана. Миус үҙәне йылға үрендә  V-образлы формала, киңлеге 0,2-1,2 км ; дала зонаһындағы түбәнге ағымында-5-6 км. Йылғаның урта ағымында киңлеге 800 метр тәшкил итә ; ярҙары  болон үҫемлектәре һәм ҡыуаҡлыҡтар менән ҡапланған. Ағымы боролмалы һәм йылғаның киңлеге 15-25 метр (түбәнге ағымында — 45 метрға тиклем етә). Йылғаның тәрәнлеге сөңгөл урындарҙа 6 метрға тиклем барып етә, ә шаршыларында  0,5 метр
Төп ҡушылдыҡтары: Глухая, Ольховчик, Крынка (уң), Миусик, Крепенькая, Нагольная (һул).
Йылға һыуы күбеһенсә ҡар һәм ямғыр менән туҡлана. Декабрь айында туңып, март айында боҙҙан әрселә. Яҙғы ташҡын йылғаға хас күренеш.
Миус йылғаһы бассейнында ҙур булмаған бер нисә һыуһаҡлағыс бар. XVII быуат аҙағында йылға тамағында Семенов ҡәлғәһе төҙөлгән.
Миус-фронт
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (1941—1945) Миус йылғаһында немецтарҙың көслө нығытылған оборона рубежы булдырылған ("Миус-фронт"), 1941 йылдың декабренән 1942 йылдың июлендә һәм 1943 йылдың февраленән авгусына ҡәҙәр улар был нығытманы үҙ ҡулында тотҡан. 1943 йылдың авгусында вермахттың  Днепрға табан  сигенеүе арҡаһында (Ҡара: Пантера Линияһы — Вотан) был нығытма ҡалдырыла. Миус-фронт Ҡыҙыл Армияның алға табан китеүен күпкә тотҡарлай:  Дондағы Ростов  1943 йылдың февралендә азат ителһә, Таганрог — бары тик1943 йылдың 30 авгусында азат ителгән.
Географик атамаларҙың дәүләт каталогы
Географик атамаларҙың дәүләт каталогы (Государственный каталог географических названий, А — автоматизированный) — Рәсәй территорияһында миллионға яҡын географик объекттың, уның континенталь шельфының һәм Рәсәй Федерацияһының эксклюзив иҡтисади зонаһының fnfvfkfhs, шулай уҡ Рәсәй тикшеренеүселәре тарафынан асыҡ диңгеҙҙәр һәм Антарктида сиктәрендә табылған йәки асыҡланған географик объекттарҙың исемдәрен үҙ эсенә алған Росрестрҙың федераль мәғлүмәт системаһы.
Росрестр исеменән Географик атамаларҙың Дәүләт каталогын булдырыу һәм хеҙмәтләндереү буйынса эштәрҙе Геодезия, аэрофотосморт һәм картография Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты (Центральный научно-исследовательский институт геодезии, аэросъёмки и картографии (ЦНИИГАиК)) башҡара. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 19 февралдәге бойороғона ярашлы, 2013 No 220-р, был эштәр Федераль дәүләт бюджет учреждениеһына «Геодезия, картография һәм киңлек мәғлүмәт инфраструктураһы федераль ғилми-техник үҙәге» (ФСБИ «Геодезия, картография һәм IPD үҙәге»), уның составына ЦНИИГАиК инә.
Рәсәй Федерацияһының географик объекттарының исемдәре, континенталь шельф һәм Рәсәй Федерацияһының эксклюзив иҡтисади зонаһы, шулай уҡ рәсәй тикшеренеүселәре тарафынан асыҡ диңгеҙҙәр һәм антарктика сиктәрендә табылған йәки асыҡланған географик объекттарҙың исемдәре Дәүләт каталогына индерелергә тейеш. Дәүләт каталогы мәғлүмәтте теркәү, һаҡлау һәм яңыртыуҙы, шулай уҡ Географик объекттарҙың исемдәре буйынса Дәүләт каталогында теркәлгән мәғлүмәтте файҙаланыусыларҙың һорауы буйынса оператив эшкәртеүҙе, әҙерләүҙе һәм биреүҙе тәьмин иткән автоматлаштырылған мәғлүмәт алыу системаһы ярҙамында электрон мәғлүмәт базаһы рәүешендә булдырыла һәм һаҡлана. Дәүләт каталогы федераль картографик һәм геодезик фондтың айырылғыһыҙ өлөшө булып тора, ул Дәүләт теркәүе, Кадастр һәм Картография федераль хеҙмәте ҡарамағында тора.
РФ Иҡтисади үҫеш министрлығының 2014 йылдың 2 мартындағы  172-се приказы  «Географик объекттарҙың исемдәрен теркәү һәм иҫәпкә алыу тәртибен раҫлау, географик объекттарҙың һүҙлектәрен һәм белешмәләрен баҫтырыу, шулай уҡ Географик атамаларҙың Дәүләт каталогын булдырыу һәм уны хеҙмәтләндереү буйынса эштәрҙе тормошҡа ашырыу тураһында» ҡыҙыҡһынған шәхестәрҙең һәм юридик шәхестәрҙең, дәүләт власы органдарының һәм урындағы органдарҙың һорауы буйынса бушлай тәьмин итеү билдәләнә.
Каталогтың йөкмәткеһе
Каталогта түбәндәге мәғлүмәттәр бар :
Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт каталогына ингән географик атамалар
Реестр зарегистрированных в АГКГН географических названий объектов на 16.12.2021 Республика Башкортостан
Валентин Николаевич Васянович
Валентин Николаевич Васянович (1971) — украин кинорежиссёры, сценарист, продюсер, кинооператор, монтажсы һәм кинокомпозитор.
Биографияһы
1971 йылдың 21 июлендә Житомирҙа (хәҙер Украина) тыуған. Виктор Косенко исемендәге музыка колледжын тамамлай. Профессиональ карьераһын И. К. Карпенко-Карого исемендәге КГИТИ-ла башлай, уны 1995 йылда кинооператор дипломы менән, ә 2000 йылда документаль кинорежиссёр дипломы менән тамамлай. Украин кинорежиссерҙары Алексей Прокопенко һәм А. И. Ковалдың ижади оҫтаханаларында шөғөлләнә.
2006—2007 йылдарҙа Польшала А. Вайданың режиссерлыҡ оҫталығы мәктәбендә уҡый.
Станционный (Ҡырым)
Станционный (1948 йылға тиклем Ташлыяр разъезы; Станційне, Stantsionnoye, Станционное — ауыл. Ҡырым Республикаһының Ленин районында Белинский ауыл биләмәһе составына инә (Украинаның административ-территориаль бүленеше буйынса — Ҡырым Автономиялы Республикаһының Белинский ауыл советы).
Халҡы
2001 йылғы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен иҫәбен алыуҙа туған телдә һөйләшеүселәрҙең түбәндәгесә таралыуы күрһәтелә.
Хәҙерге торошо
2017 йылда Станционныйҙа Вокзал һәм Степная урамдары була; 2009 йылда ауыл Советы мәғлүмәттәре буйынса, ауыл 50,7 гектар майҙанды биләй, унда 39 ихатала 178 кеше йәшәй.
Географияһы
Станционный райондың төньяғында һәм Керчь ярымутрауында, Глубокая йырынының үрге ағымында, Парпач һыртында урынлашҡан. Ленино район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 27 километрҙа (шоссе буйлап) урынлашҡан, ауыл үҙәге диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә, ауылда Пресноводная тимер юл станцияһы урынлашҡан (Владиславовка — Керчь линияһында). Транспорт бәйләнеше «Украина — Джанка — Феодосия — Керчь сиге» шоссеһынан алып Алтынға тиклем (украина классификацияһы буйынса — ) С-0-10831 төбәк автомобиль юлы буйлап тормошҡа ашырыла.
Тарихы
Владиславовка — Керчь линияһының 59 саҡрымында разъезд 1899—1901 йылдарҙа тармаҡты төҙөгәндә барлыҡҡа килә. 1926 йылдың 17 декабрендәге Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ҡырым АССР-ы тораҡ пункттары исемлегендә тәүге тапҡыр ауыл осрай, уға ярашлы Керчь өйәҙенең Ташлыяр разъезында (59 км), Яңы Николаевский ауыл советы, 3 йорт була, шуларҙың 2-һе крәҫтиән, халыҡ һаны 12 кеше тәшкил итә, шул иҫәптән 6 урыҫ һәм 6 украин. ВЦИК-тың «Ҡырым АССР-ы райондары селтәрен үҙгәртеп ҡороу тураһында» 30 октябрҙәге указы менән, 1930 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1931 йылдың 15 сентябрендә ) Керчь районы бөтөрөлә һәм ауыл Ленин районы составына индерелә, ә 1935 йылда Маяҡ-Салын районы барлыҡҡа килә (1944 йылдың 14 декабрендә Приморье тип үҙгәртелә) — яңы район составына инә. 1939 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 315 кеше йәшәгән.
Ҡыҙыл Вена
Ҡыҙыл Вена — социал-демократтар ҡала парламентында өҫтөнлөк алған, ә ҡала менән беренсе тапҡыр демократтар идара иткән 1918 йыл һәм 1934 йылдар арауығындағы Австрия баш ҡалаһының рәсми булмаған исеме.
Станционный (Ҡырым)
Тарихы
Ҡырымды фашистарҙан азат иткәндән һуң, 1944 йылдың 12 авгусында «Ҡырым өлкәләренә колхозсыларҙы күсереү тураһында» ГОКО-6372c ҡарары ҡабул ителә һәм шул уҡ йылдың сентябрендә районға Тамбов өлкәһенән 204 ғаиләнән торған беренсе күскенселәр килә, ә 1950-се йылдар башында Украинаның төрлө төбәктәренән күскенселәрҙең икенсе тулҡыны килә. 1946 йылдың 25 июненән РСФСР-ҙың Крымск өлкәһе составында Ташлыяр разъезы. РСФСР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 18 майындағы указы менән Ташлыяр разъезы Станционный разъезы тип үҙгәртелә. 1954 йылдың 26 апрелендә Ырымбур өлкәһе РСФСР составынан УССР составына тапшырыла. Новониколаев ауыл советы составына индереү ваҡыты әлегә билдәләнмәгән: 1960 йылдың 15 июнендә ауыл уның составына индерелгән. УССР Юғары Советы Президиумының 1962 йылдың 30 декабрендәге «Ҡырым өлкәһе ауыл биләмәләрен берләштереү тураһында» Указы менән Приморье районы бөтөрөлә һәм ауыл ҡабаттан Ленинскийға ҡушыла. 1968 йылға Станционный Белинск ауыл советы составында. 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 202 кеше йәшәгән. 1991 йылдың 12 февраленән тергеҙелгән Ҡырым АССР-ындағы ауыл, 1992 йылдың 26 февралендә Автономиялы Ҡырым Республикаһы тип үҙгәртелә. 2014 йылдың 21 мартынан алып Рәсәй Хөкүмәте составында.
Ҡыҙыл Вена
Беренсе донъя һуғышынан һуңғы ижтимағи хәле
Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, Австро-Венгрия империяһының тарҡалғанынан һуң һәм Австро-Венгрия империяһын бүлгеләгәндән һуң, 1918 йылдың 12 ноябрендә Габсбургтар династияһының скипетры аҫтындағы элекке рухани Монархия Deutschösterreich (Герман Австрияһы) тип аталған ил Австрия республикаһы тип йөрөтөлә башлай. 1919 йылдың 4 майында үткән гемейндератҡа (ҡала парламентына) һайлауҙа ҡатнашыу өсөн беренсе тапҡыр бөтә бәлиғ булған ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттар тауыш биреү хоҡуғына эйә булалар. Һайлауҙарҙа социал-демократик партия күпселек тауыш йыя: социал-демократтарҙың беренсе мэры итеп Якоб Рейман һайлана. 1923 йылдағы муниципаль һайлауҙарҙа уны Карл Зейц алмаштыра.
Был ваҡыт эсендә ҡала бик күп үҙгәрештәр кисерә. Һуғыш ваҡытында Рәсәй армияһы баҫып алған Австрия Галицияһының (хәҙерге Көнбайыш Украина) күп кенә ҡасаҡтары баш ҡалаға килеп төпләнәләр. Һуғыш аҙағында Император һәм Король армияһының бик күп һалдаттары, ваҡытлыса булһа ла, Венала ҡалырға ҡарар итә, шул уҡ ваҡытта Император һәм Король хөкүмәте министрлығының элекке чиновниктары тыуған яҡтарына ҡайтып китә. Хәрби облигация ҡабул иткән урта синыф вәкилдәре хәҙер инде файҙаһыҙ булып сығалар һәм гиперинфляция арҡаһында, фәҡирлеккә дусар булалар. Йөҙәр йылдар һуҙымында Венаны туйындырған Австрия һәм яҡын-тирәләге региондар араһындағы яңы сик һыҙығы, хәҙер килеп, баш ҡаланы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе ҡыйынлаштыра. Фатирҙар шығырым тулы була, һәм унда туберкулёз, испанка һәм сифилис кеүек ауырыуҙар ҡотора. Яңы Австрияла Вена бәләкәй ил өсөн үтә ҙур баш ҡала тип иҫәпләнә, һәм Австрияның башҡа яҡтарында йәшәгән кешеләр уны йыш ҡына Wasserkopf тип атағандар.
Икенсе яҡтан, оптимистар бында ижтимағи һәм сәйәси эшмәкәрлек өсөн киң юл асылыуын күргәндәр. Республика конституцияһын төҙөгән Ганс Кельзен һәм Карл Бюлер кеүек прагматик зыялылыр бик күп уртаҡлыҡтар табалар. Улар өсөн был «уяныу», яңы рубеждар һәм оптимизм осоро була.
Ҡыҙыл Венаның интеллектуаль ресурстары бай була: Илона Дучинская һәм Карл Поланьи, һәм ҡайһы бер зыялы-социалистары ҙур теләк менән Венаға күсә йәки Венаның үҫешен һәм модернизацияһын үҙ итә Зигмунд Фрейд, Альфред Адлер, Карлу Бюлер, Артур Шницлер, Карл Краус, Людвиг Витгенштейн, Адольф Лоос, Арнольд Шёнберг һәм башҡа клеркаль консерваторҙар рәтенән социалист та, принципиаль оппозиция вәкиле лә булмаған ғалимдарға, рәссамдарға, нәшриәтселәргә һәм архитекторҙарға өҫтәлеп, унда башҡа региондарҙан ҡыуылғандар ағыла.