cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сид Чарисс
Биографияһы
1939 йылда Cид атаһын юғалта, шуға күрә АҠШ-та тотҡарлана, шул  ваҡытта бөтә труппа Европаға китә. Шул уҡ йылда ул Нико Чариссҡа  кейәүгә сыға. Һуғыш башланыу менән АҠШ-ҡа кире ҡайта. Сәхнәне ҡалдырып, үҙен Голливудта һынап ҡарарға итә. 1941 йылда Лили Норвуд исеме аҫтында  (Сид әсәһенең ҡыҙ фамилияһын ала) ул  башта эпизодтарҙа бейеүсе булараҡ  кинола төшә башлай. 1942 йылда титрҙарҙа күрһәтелеп тәүге ролен ала, һуңынан  «Миссия в Москву» (1943) фильмында балерина Галина Уланова ролен башҡара. 1946 йылда  MGM студияһы уның менән контрактҡа ҡул ҡуя. Ошо ваҡыттан алып иренең фамилияһына бала саҡта ағаһы биргән ҡушаматты (ҡыҫҡаса sister — «Сис») ҡушып Сид Чарисс булараҡ төшә башлай. Тәүге роле «Девушки Харви»  фильмында  Дебора Эндрюс була(1946).
Актрисаға популярлыҡты «Поющие под дождем» (1952) фильмы килтерә, ул унда  «Бродвейская мелодия» бейеү сюитаһында  Джин Келлиҙың партнеры сифатында төшә. Шул уҡ йылда Сид Чарисстың аяҡтары 5 миллион долларға страховкалана (Гиннестың рекордтар китабы мәғлүмәттәре буйынса шул йылдарҙа иң юғары суммалы страховка). Шул уҡ ваҡытта MGM етәкселеге уны төп бейеү йондоҙо — Фред Астерҙың партнеры итергә ҡарар итә. 1953 йылда улар бергә «Театральный фургон» фильмында төшә: «Танцуя в темноте» бейеү эпизоды Астер ҡуйған шул уҡ исемле йырға Голливуд киноһы тарихында иң билдәле бейеүҙәрҙең береһе булып китә. Астер үҙе партнерын  тапҡыр итеп «бейеүсе динамит»  тип атай.
Һуңынан Чарисс Астер менән дә, Джин  Келли  менән дә киноға төшә. Шулай уҡ -ваҡыт ваҡыты менән «бейеүһеҙ» («Девушка с вечеринки», 1958; «Две недели в чужом городе» һәм «Что-то должно случиться», 1962)  ролдәр ала. йылда Парижға совет министрлығы тарафынан ебәрелгән комиссар Нина Ющенко  ролен (романтик комедия «Шелковые чулочки», 1957) башҡара һәм был комедияла йәки мюзиклда иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн  «Алтын глобус» премияһына  номинациялана.
Киномюзикл осоро тамамланыу менән элегантлы һәм үҙен үҙе тәьмин итә алырлыҡ «хәтәр ҡатын» амплуаһында сығыш яһап, детективтарҙа төшә башлай. Голливудта кәрәкле булыуына ҡарамаҫтан, 1963 йылда төнгө клуб асҡан икенсе ире Тони Мартин менән бергә сығыш яһай. Уның менән бергә сит илдәргә гастролдәргә сыға. Шулай уҡ төбәк труппаларҙың драматик постановкаларында уйнай, әммә Бродвейҙа бары тик  йылда, уны  «»   мюзиклының яңыртылған актёрлыҡ составына саҡырғандан һуң,   71 йәшендә беренсе тапҡыр сығыш яһай,  унда ул  Лилиан Монтевеккиҙы алмаштыра. People журналына биргән интервьюһында Чарис Бродвейҙа бейеүгә  маҡсатына ирешә алмаған ине — һәм  ниһайәт унда булыуы шәп, тип әйтә.
Лос-Анджелес та йөрәк ауырыуынан вафат була.
Шәхси тормошо
1939 йылда Европа буйлап гастролдәр ваҡытында Сид Чарисс үҙенең педагогы, Лос-Анджелес бейеү студияһы хужаһы Нико Чариссҡа кейәүгә сыға. 1941 йылда улар бергә Rumba Serenade фильмының бейеү эпизодында күренә. Уларҙың уртаҡ балалары — улдары  Нико «Ники» Чарисс  була. 1947 йылда парҙар айырылыша, айырылышҡандан һуң да Сид үҙенә иренең фамилияһын ҡалдыра.
1948 йылда актриса ҡабаттан португал-йәһүд сығышлы Голливуд йырсыһы һәм актёры Тони Мартинға кейәүгә сыға. Никах актрисаның 2008 йылда вафатына тиклем 60 йыл дауам итә һәм бәхетле була. Тони Мартиндан улы Мартин тыуа. Тони шулай уҡ Сидтың беренсе никахынан булған улын уллыҡҡа ала. 1976 йылда ирле-ҡатынлылар уртаҡ The Two of Us автобиографияһын  баҫтырып сығара.
Ландскрона
Ландскрона, йәки Ландскруна (Landskrona «ер тажы») — 1300 йылда Охта морононда, Охта йылғаһы Неваға ҡойған урында шведтар төҙөгән ҡәлғә. 1301 йылда рус ғәскәре баҫып ала һәм тулыһынса емерелә.
Урыҫ-швед һуғышы башы
XII быуаттың икенсе яртыһында — XIII быуаттың беренсе яртыһында шведтар Көньяҡ-Көнбайыш һәм Үҙәк Финляндия<ны яулап алғандан һуң уларҙың экспансияһы бер нисә тиҫтә йылға туҡталып тора. Урыҫ-швед бәрелештәренең яңы серияһы XIII быуаттың 80-се йылдарында башлана. 1283 йылда шведтар Нева аша үтеп, Новгород ерҙәренә барымта яһай, әммә кире ҡайтҡанда Нева йылғаһында уларҙы новгородсылар эләктерә. Киләһе йылда шведтарҙың яңы отряды Нева тамағында тар-мар ителә. 1292 йыл үҙ-ара барымта менән билдәләнә. Өсөнсө швед тәре походы 1293 йылда башлана һәм хәрби хәрәкәттәрҙең яңы этабына юл аса. Походтың рәсми маҡсаты — «мәжүси»ҙәрҙе христианлаштырыу, ғәмәлдә — Карелия<ның көньяҡ-көнбайышында швед хакимлығын нығытыу була. Поход һөҙөмтәһендә Выборг ҡалаһына нигеҙ һалына, ул оҙаҡ ваҡыт швед хакимлығы үҙәге булып тора. Тиҙҙән уның власы аҫтында 14 карел общинаһы эләгә. Ҡала Балтик диңгеҙенән Ладога күленә сыҡҡан Вуокса сауҙа юлын эләктерә һәм урыҫтар өсөн диңгеҙгә сығыуҙың төп юлы булған Нева тамағына ла янай. Урыҫтарҙың үҙ-ара эске тартҡылашы һөҙөмтәһендә новгородтар Выборгҡа ни бары 1294 йылдың ҡышында ғына поход ойоштора ала, әммә ул уңышһыҙ тамамлана.
1295 йылда шведтар Корела ҡалаһын баҫып алып, Вуокса һыу юлының икенсе осонда ла нығынырға тырыша. Шулай итеп шведтар үҙ хакимлығын Карел муйынында нығытып ҡына ҡалмай, ә фин ҡәбиләләренең Новгород республикаһы менән бәйләнешенә кәртә ҡуя. Әсе тәжрибәгә эйә булған новгородтар кисекмәҫтән ғәскәр ебәрә, ҡаланы баҫып ала һәм тотош гарнизонды ҡыйрата, ни бары ике кеше генә иҫән ҡала өйрәтеү, ғәскәре ебәрҙе новгород, гарнизондарҙа һәм ҡалаларҙа ҡырылып бөтә, ул бары тик ике кеше араһында ҡаса.
Ладога буйында уңышһыҙлыҡ кисергән шведтар һөжүмдең ауырыу Нева ярҙарына күсерергә ниәтләй. Урыҫтарҙың диңгеҙгә сыға торған төп юлын ҡулға төшөрөү Бөйөк Новгородтың һәм Рустең байтаҡ өлөшөнөң барлыҡ сауҙа һәм иҡтисади тормошон контролгә ала.
Новгородтарҙың ул ваҡытта Нева тамағында бер ниндәй ҙә нығытмаһы булмай. Яҡын ҡәлғәләрҙән (Копорье, Ладоганан һәм Корела) Нева тамағына тиклем юл ике-өс көнлөк була, ә Новгородтан иһә — аҙнанан артыҡ. Унда урыҫ ҡәлғәһе төҙөү ҙур сығымдар талап итә, шул уҡ ваҡытта ул даими рәүештә диңгеҙҙән баҫып алыу хәүефе аҫтында була.
Шведтарҙың планы буйынса, йәй миҙгелендә ҙур ғәскәр артында улар ҡеүәтле ҡәлғә төҙөй, уның гарнизоны новгородтарҙың һөжүмен ҡышын да, төп ғәскәр Швецияға ҡайтҡас та, кире ҡағырға һәләтле булырға тейеш.
Ландскронаны нигеҙләү
Ул йылдарҙа итальян һәм швед ҡәлғәләре таштан төҙөлә. Ғәскәрҙә итальян һәм швед һәм төҙөүселәренең булыуы Ландскрона баштағы план буйынса таштан төҙөлөргә тейеш була, тип күҙалларға мәжбүр итә. Әммә ҡала эргәһендә тәбиғи таштарҙы йәки гранит ташын сығарыу булмағанлыҡтан, ул ағас-ерҙән эшләнә.
Ҡәлғә төҙөлөп бөтмәһә лә соҡорҙар ҡаҙыла. Урыҫтар ҡәлғәгә ҡоро ерҙән килеп, соҡорҙарҙы үтеп һөжүмгә ташлана. Алыш ҡаты була, әммә шведтар, һөжүмле кире ҡаға. Урыҫтар урман ауыҙына сигенә, унда киҫентеләр артына йәшеренә, һуңынан яҡтар бер тәүлеккә килешеү төҙөй. Швед ғәскәрҙәре яңы һуғышҡа әҙерләнә башлай, ләкин таңға урыҫ ғәскәре киткән була. Күрәһең, командирҙар бындай шарттарҙа Ландскронаны алыу мөмкин түгел тигән һығымтаға килә.
Новгородтар киткәс, шведтар көҙгә тиклем нығытмалар төҙөүҙе дауам итә. Ҡәлғә төҙөлөп бөткәс, унда 300 яугирҙан торған гарнизон ҡалдырыла, ҡалғандар, юл ыңғай тирә-яҡты талап, кире ҡайта. Швед флоты Стокгольмға 1300 йылдың 29 сентябрендә ҡайтып етә.
Ҡәлғә
Ландскрона яҡынса 15 000 квадрат метр майҙанды биләгән тура мөйөшлө бина һәм Выборг ҡәлғәһенән ике тапҡырҙа ҙурыраҡ була. Тәрәнлеге 2 метрҙан ашыу булған ике параллель соҡор менән уратып алына. Һәр соҡор трапеция рәүешендә була, стенаһының ауышлығы яҡынса 40°. Эске соҡор киңлеге 15 метр самаһы, унна 14-15 метр алыҫлыҡта булған тышҡы соҡорҙоҡо — 11 метр.
Ҡәлғә ысын оҫталар эшләгән көслө оборона ҡоролмаһы була.
Һылтанмалар
1992 йылда Охта морононда П. Е. Сорокин етәкселегендә мәҙәни ҡатламды тикшереү һәм археологик күҙәтеүҙәр алып барыла. 2000 йылдар урталарында бында Охта-үҙәк эшлекле кварталын төҙөү планлаштырылыуы тураһында мәғлүм була. 2006 йыл<дан төҙөлөш күҙалланған урында киң күләмле археологик ҡаҙыу эштәре алып барыла һәм Ниеншанец урҙары һәм соҡорҙар, артабанғы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә Ландскрона ҡәлғәһе табыла.
Археологик ҡаҙыныуҙар
Ҡәлғә күҙалланғандан күпкә яҡшыраҡ һаҡланған. Асылған 12 000 кавдрат метрҙа соҡорҙар, диуар ҡалдыҡтары, башня-донжондың үҙенсәлекле ағас нигеҙе, арбалет болттары, уның уҡ башаҡтарытабыла, янғын эҙ асыҡлана. Ҡаҙыныуҙар үҙенсәлекле фәнни материал булып тора һәм ҡәлғәне күҙалларға, бик күп һорауҙарға яуап табырға мөмкинлек бирә.
Археологик ҡомартҡыһы «Петербург Торяһы» тип иғлан ителә. Йәмәғәтселек бейек йорт төҙөү өсөн икенсе урын һайлауҙы, ә Охта моронон фән өсөн һаҡлауҙы талап итә башлай. Һөҙөмтәлә Юҡҡа төҙөлөш проекты кире алына.
Кумсара
Кумсара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Казара йылғаһының һул ярына тамағынан 3,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
АҠШ сауҙа департаменты
АҠШ сауҙа департаменты (The United States Department of Commerce (DOC)) — АҠШ Хөкүмәтенең сауҙа үсеше буйынса башҡарма федераль орган.
Гейдар Алиев үҙәге
Гейдар Алиев үҙәге (Heydər Əliyev Mərkəzi) — Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡыла Гейдар Алиев проспектында төҙөлгән мәҙәни үҙәк. Үҙ эсенә аудиториум (конференс-үҙәк), музей, күргәҙмә залдары, административ офистарҙы алған комплекслы ҡоролма. Әзербайжандың өсөнсө президенты Гейдар Алиев исемен йөрөтә. Үҙәк проекты 2007 йылда архитектор Заха Хадид тарафынан эшләнә. Гейдар Алиев үҙәге директоры — Анар Алекперов. Үҙәк хәҙерге Баҡының символдарының береһе тип һанала.
2014 йылда донъяла иң матур бина тип таныла һәм Design of the Year премияһына лайыҡ була.
Үҙәк тарихы
Үҙәк Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиевтың 1886-сы указына ярашлы 2006 йылдың 29 декабрендә ойошторола. Ул Гейдар Алиевтың дәүләт ҡоролошо һәм әзербайжанлыҡ идеологияһы философияһын фундаменталь өйрәнеү өткәһендәге эҙмә-эҙлекле эшмәкәрлек алып барырға, шулай уҡ әзербайжан тарихы, теле, мәҙәниәте, милли һәм рухи ҡиммәттәрен һәр яҡлап үҫтереүгә булышлыҡ итергә тейеш була. Хәҙер үҙәк биләгән территорияла элек Саттархан исемендәге завод була. Уның майҙаны 16 гектар тәшкил итә. Завод икенсе урынға күсерелә, территория таҙартыла һәм төҙөлөш эштәре башлана. 2007 йылдың 10 сентябрендә бинаға нигеҙ һалына. Әзербайжан Республикаһы президентының указы менән 2012 йылдың 8 октябрендә «Гейдар Алиев үҙәге тураһында положение» раҫлана.
Төҙөлөш 101,801 квадрат метр майҙанда алып барыла. Уның барышы донъяның иң ҡыйыу инженер ҡоролмаларына һәм архитектура шедеврҙарына бағышланған Discovery һәм Science Channel каналдарында Build It Bigger тапшырыуы сығарылыштарында яҡтыртыла. Тапшырыу барышында алып барыусы Дэниел Форстер Гейдар Алиев үҙәге тураһында: «Был — мәҙәни үҙәк кенә түгел, был донъяла үҙ урыныңды раҫлау ысулы».
Үҙәк 2012 йылдың 10 майында, Гейдар Алиевтың тыуыуына 89 йыл тулғанда асыла. тантанала Әзербайжан Республикаһы президенты Илһам Алиев, уның ҡатыны Мехрибан Алиева һәм ғаилә ағзалары ҡатнаша.
2013 йылда Гейдар Алиев үҙәге проекты Сингапурҙа үткән Донъя архитектураһы фестиваленә тәҡдим ителә.
Архитектураһы
Бинаның майҙаны 57,519 квадрат метр. Уның проектында ғөмүмән тура һыҙыҡ тар ҡулланылмай. Формаһы буйынса ул өҙкә күтәрелгән тулҡынды хәтерләтә. Бындай структура постмодерн стилен сағылдырып ҡына ҡалмай, дауамлылыҡ һәм сикһеҙлекте күрһәтә. Бина һыҙаттары үткән менән киләсәктең бәйләнешен символлаштыра.
Төҙөлөш барышында дөйөм оҙонлоғо 90 километр булған тимер конструкция ҡулланыла. 4 гектар тәшкил иткән ҡыйығын монтажлағанда махсус составлы һәм төрлө дәүмәлле, төрлө геометрик — өсмөйөш, тура мөйөш, трапеция, параллелограмм фигураһындағы 12027 панель ҡулланыла.
Ҡоролма интерьеры
Үҙәктең төп бинаһы өс бүлектән тора: Гейдар Алиев музейы, күргәҙмә залдары һәм «Аудиториум». Күргәҙмә залдарының туғыҙ ҡатлы бүлегендә күргәҙмә салондары, административ офистар, шулай уҡ кафе һәм ресторандар урынлашҡан. Дүрт ҡатлы «Аудиториум» Аудиториумдан, ике конференц-залдан, рәсми осрашыуҙар өсөн бүлмәләрҙән һәм Медиа-үҙәктән тора. Шулай уҡ үҙәктә тәбиғи декоратив ағастарҙан һәм сәскәләрҙән ландшафт биләмәһе булдырылған. Бинала төрлө интерактив мәғлүмәт кибеттәре ҡуйылған, улар аша ҡунаҡтар Үҙәк һәм бында үткәрелгән саралар тураһында мәғлүмәт ала ала.
«Әзербайжан шедеврҙары»
Мәҙәни үҙәктең беренсе ҡатында «Әзербайжан шедеврҙары» күргәҙмәһе эшләй. Бында илдең тарихы һәм уның мәҙәни мираҫын сағылдырған үҙенсәлекле экспонаттар, күрһәтелә. Күргәҙмәлә Әзербайжан тарихындағы бөтә осорҙар ҙа сағылыш таба, уның мәҙәниәтенең төрлө өлкәһенә ҡараған экспонаттар күрһәтелә.
Күргәҙмәлә Гобустандың ҡаялағы һүрәттәре өлгөләре, Әзербайжанда археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған тәңкәләр, биҙәүестәр, Урта быуаттарға ҡараған балсыҡ һәм баҡыр әйберҙәр, боронғо Ҡөрьән, Библия һәм Тора китаптары. Шулай уҡ экспонаттар араһында Әзербайжандың төрлө өлкәләренең халыҡ кейемдәре өлгөләре, шулай уҡ төрлө төрҙәге Әзербайжан келәмдәре бар. Боронғо музыка ҡоралдарын күрергә, һәр ҡоралдың яңғырашын ишетергә мөмкин.
«Мини-Әзербайжан»
Мәҙәни үҙәктең икенсе ҡатында «Мини-Әзербайжан» проекты сиктәрендә Әзербайжандың баш ҡалаһында һәм төрлө райондарға урынлашҡан 45 архитектура һәм тарихи бинаһының макеты ҡуйылған. Килеүселәр һәр йорт, уның архитекторы, архитектура стиле тураһында әзербайжан һәм инглиз телендә мәғлүмәт ала.
Киләсәктә тағы ла дың 5 архитектура һәйкәле макетын эшләү планлаштырыла.
«Әзербайжанға рәхим итегеҙ»
Өсөнсө ҡатта урынлашҡан «Әзербайжанға рәхим итегеҙ» экспозиция залы шулай уҡ республиканы популярлаштырыуға йүнәлтелә. Бында дәүләттең тарихы, мәҙәниәте, сәнғәте һәм тәбиғәт е күрһәтелә. Күргәҙмәлә илдең төрлө өлкәләрендә урынлашҡан тәбиғәт һәм архитектура ҡомартҡыларының фотоһүрәттәрен күрә ала. Мәҫәлән, бында Нахичевандағы Мөмүнә ҡатын төрбәһе н, Киш ауылындағы сиркәүҙе, Ширваншаһтар һарайы н, Янардағты һ. б. күрергә мөмкин.
Әзербайжан аш-һыуы фотоһүрәттәре
Дүртенсе ҡатта урынлашҡан залда фотоһүрәттәр аша Әзербайжандың кулинария сәнғәте күрһәәтелә. Бында Францияла йәшәгән һәм эшләгән билдәле Америка фотографы Петер Липпмандың эштәре ҡуйылған. Фотоһүрәттәрҙән киң таралған былау, долма, кюфт-бозбаш, чурек һәм лаваш, төрлө тәм-том (пахлава, шекербур) һәм хатта традицион «армуда» стаканындағы сәй кеүек милли аш-һыу менән танышырға була.
Гейдар Алиев музейы
Бинаның беренсе ҡатында, музейға ингән ерҙә, Гейдар Алиев Әзербайжан менән идара иткән 1969 — 2003 йыл дарҙа хеҙмәт ҡулланылышында булған машиналар урынлашҡан. Музейҙы ойошторғанда Әзербайжан тарихының төрлө осорҙарына, Гейдар Алиевтың тормошона һәм эшмәкәрлегенә айырым иғтибар бирелә. Өс ҡатлы музей бинаһында Гейдар Алиевтың тормош юлы фото һәм видеоматериалдар ярҙамында күҙ алдына баҫтырыла. Музей ү формаһын буйынса ғына түгел, йөкмәтенһе буйынса ла айырыла. Етәксенең 1923 — 2003 йылдарҙағы тормош юлы менән бер рәттән килеүселәр иғтибарына дәүләттең төрлө тарихи осорҙарында ижтимағи-сәйәси тормошонда, мәҙәниәт, иҡтисад, спорт өлкәләрендә барған мөһим ваҡиғалар ҙа тәҡдим ителә. Алиевтың совет власы ваҡытындағы эшмәкәрлек аспекттары музейҙың «Һүрәттәрҙә сағылдырылған тормош», «Әзербайжандың ижтимағи-сәйәси тормошо», «Беҙҙең дәүләтселек, мираҫ, ҡаҙаныш» бүлектәрендә виртуаль формала бирелгән. Һәр темаһы буйынса мәғлүмәт инглиз һәм әзербайжан телдәренә тәржемә ителә.
Үткәрелгән саралар
2012 йылдың 29 июнендә Гейдар Алиев үҙәгендә рәсми рәүештә Кранс Монтана форумы асыла. Сарала Әзербайжан президенты Илһам Алиев, Грузия президенты Михаил Саакашвили, Македония президенты Георге Иванов, Черногория президенты Филипп Вуянович, шулай уҡ сит илдән килгән йәмәғәт эшмәкәрҙәре, парламентарийҙар, зыялылар һәм эшлекле даирәләр вәкилдәре ҡатнаша.
2012 йылдың 3 июлендә Лондонда үткән ХХХ Йәйге Олимпия уйындарына Әзербайжан делегацияһын оҙатыу тантанаһы үтә.
2013 йылдың 2-3 ноябрендә Үҙәктә Рәсәйҙең халыҡ артисы Дмитрий Бертман етәкселегендә Мәскәүҙең «Геликон-Опера» музыкаль театры сығыш яһай.
2014 йылдың 2 декабрендә «Ҡарабах тауышы» музыкаль альбомының презентацияһы үтә. Гейдар Алиев фонды, Йәштәр һәм спорт министрлығы ярҙам иткән проекттың маҡсаты — Әзербайжан мәҙәниәтен популярлаштырыу һәм үҫтереү.
«Тормош, матурлыҡ һәм үлем»
2013 йылдың 21 июнендә ҮҙәктәАмерика рәссамы Энди Уорхолдың тыуыуына 85 йыл тулыуға арналған «Тормош, матурлыҡ һәм үлем» тип аталған күргәҙмәһе асыла. Тәүге тапҡыр Әзербайжанда үткән күргәҙмәгә рәссамдың йөҙҙән ашыу әҫәре ҡуйыла, шулай уҡ Уорхолдың ҡыҫҡа метражлы фильмдары күрһәтелә. Бында авторҙың данлыҡлы фотолары, донъяның кино, музыка, мода һәм башҡа йондоҙҙарҙың портреттары ҡуйыла. 6 августа, рәссамдың тыуған көнөндә, баш ҡала халҡы һәм ҡунаҡтар күргәҙмәгә бушлай инә ала, сара 9 сентябргә тиклем дауам итә.
«Быуат артылышында»
2013 йылдың 1 октябрендә Әзербайжандың халыҡ рәссамы, Рәсәй художество академияһының вице-президенты Таһир Сәләховтың «Быуаттар артылышында» тип аталған шәхси күргәҙмәһе асыла. Ул авторҙың тыуыуына 85 йыл тулыуға бағышлана. Күргәҙмәгә рәссамдың төрлө ваҡытта төшөрөлгән, шулай уҡ келәмгә эшләнгән100-ҙән ашыу эше ҡуйыла.
Мәтегисеү
Мәтегисеү (Мяткися) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80 227 813 004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауыл 1986 йылға тиклем була. Был ваҡытҡа ауылда 50-ләп йорт иҫәпләнгән. 2002—2009 йылдар мәғлүмәттәре буйынса, йәшәүселәре булмаған ауыл.
Яңы Турбаҫлы тораҡтары
Яңы Турбаҫлы тораҡтары (Новотурбаслинские селища) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э. VI — VIII быуаттар археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Яңы Турбаҫлы тораҡтары Благовещен районы Яңы Турбаҫлы ауылы эргәһендә Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне ярында урынлашҡан. Бында 12-14 быуат самаһы элек йәшәгән кешеләрҙең 3 урында тораҡтары табылған. Улар ауыл эсендә йәки уға яҡын урынлашҡан булған.
Табылдыҡтар
Яңы Турбаҫлы тораҡтары I — ауыл биләмәһендә табылған. Түңәрәк бәләкәй соҡорҙар һәм һырҙар менән биҙәлгән һауыт ярсыҡтары килеп сыҡҡан. Был һауыттар Бахмут мәҙәниәтенә ҡарай тип һанала.
Яңы Турбаҫлы тораҡтары II ауылдан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Бында тәрәнлеге 1 м еткән яртылаш ер өй 5 асылған, улар тура мөйөш (6×5 м) йәки квадрат (6×6 м) рәүшле, иҙәндә йәки 60—80 см бейеклектә ағас таяулы усаҡтары булған. Торлаҡтар араһында хужалыҡ соҡорҙары урынлашҡан.
Ҙур яҫы төплө, биҙәлмәгән балсыҡ һауыттар Турбаҫлы мәҙәниәте һәм Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡарай. Уларҙың ҡорһаҡтары өҫкө яҡтан ромбтар, өсмөйөштәр, кәкерсәк һыҙыҡтар, ҡыя һыҙыҡтар, уртала әүернә рәүешле өс ҡат һыҙыҡтар һәм төбөнөң тышҡы сите буйлап кәкерсәк һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Бахмут мәҙәниәтенә ҡарағандары балсыҡтан әүәләп эшләнгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Эш ҡоралдары: балсыҡ орсоҡбаштар, яу йә һунар өсөн ҡоралдар: һөйәк уҡ башаҡтары һәм йәйә өсөн һөйәк пластинкалар, көмөш тәңкәләр м‑н биҙәлгән бил ҡайыштары, бронза сымдан яһалған һырғалар, муйынсаҡтар, тимер айылдар кеүек биҙәүестәр, хайуан һөйәктәре табылған.
Яңы Турбаҫлы тораҡтары III ауыл янында урынлашҡан. Табылған һауыт ярсыҡтары Бахмут мәҙәниәтенә ҡарай. Ҡомартҡы күсмә ҡәбиләләрҙең Бахмут, Турбаҫлы, Кушнаренко мәҙәниәттәренә ҡарауын, уларҙың Көнбайыш Урал буйына төпләнеү процесын сағылдыра.
Яңы Турбаҫлы тораҡтары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Асыш тарихы
Яңы Турбаҫлы тораҡтары 1957 йылда совет ғалим-археологы, хәҙерге заман Башҡортостан археологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе профессиональ археолог, тарих фәндәре кандидаты М. Х. Са­диҡова тарафынан асыла.
1958—59 йылдарҙа был табыштарҙы тарихсы-ғалим, археолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы, тарих фәндәре докторы, профессор Н. А.Мәжитов ентекле тикшереп өйрәнә.
Тора-Яха (йылға)
Тора-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яков Ухсай
Яков Ухсай, Яков Гаврилович Ухсай (төп исеме Никифоров Яков Гаврилович, Ухсай (Никифоров) Яков Гаврилович 26 ноябрь 1911 йыл — 7 июль 1986 йыл) — Сыуашстандың халыҡ шағиры, яҙыусы, драматург, тәржемәсе.
Биографияһы
1911 йылдың 26 ноябендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ыҫлаҡбаш ауылында тыуған.
«Тӑван Атӑл» («Туған Иҙел») журналының баш мөхәррире була.
1986 йылдың 7 июлендә Чебоксар ҡалаһында вафат була.
Мырҙаш
Мырҙаш (Мурдашево) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 184 кеше. Почта индексы — 453142, ОКАТО коды — 80249818002.
Тарихы
XIX быуат урталарында Айыусы ауылынан Рәхимҡул Собханҡуловтың Хөснөтдин (1821 йыл тирәһе) һәм Сәйфетдин (1832 йыл тирәһе) исемле улдары яңы ауылға - Мырҙашҡа килеп төпләнә. Хөснөтдиндең балалары — Сиражетдин (1847), Ғәйшә (1850 й. т.), Сәйфетдиндың балалары - Ғайфулла(1857 й. т.), Бибисабира (1873 -1903), Бибиғәзизә (? - 1968) һәм тағы ла өс улының исемдәре теркәлмәгән.
Бер ни тиклем ваҡыттан һуң Мырҙашта йәшәгәндәрҙең бер өлөшө икенсе урынға күсеп төпләнә, ауылдарын Түреш-Тамаҡ тип атайҙар.
Мырҙаш ауылы риүәйәте
Аҙаҡ Айыусы ауылынан Мырҙаш бабай ғаиләһе, уландары менән күсеп килә, һәм улар ауылға Мырҙаш исеменең бирелеүен юллап алалар. Ысынлап та, был риүәйәттәге факттар XIX быуатта үткәрелгән рәүиз материалдарында ла сағылыш таба
1834 йылдар тирәһендә хәҙерге Ишембай районы Смаҡай ауылынан (хәҙер Ишембай ҡалаһы биҫтәһе) бер нисә малайҙы Мырҙаш ауылына теркәйҙәр, мәҫәлән, Мәхмүт Исмәғил улының малайҙары: Лоҡман, Ғәли (1 йәш), тағы бер нисә кеше. Уларҙың вариҫтары Мәхмүтов, Лоҡманов фамилияларын йөрөтә. Хәҙерге Ишембай районы Бәләкәй Мәҡсүт (Ҡарлар) ауылынан да бер нисә кеше Мырҙашҡа күсерелә, тик бер аҙҙан улар кире үҙ яғына ҡайта.
Чкония Ламара Григорьевна
Ламара Григоьевна Чкония (ლამარა გრიგოლის ასული ჭყონია; 27 декабрь 1930 йыл) — СССР-ҙың опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1976).
Биографияһы
Ламара Григорьевна Чкония 1930 йылдың 27 декабрендә Батуми ҡалаһында, хәҙерге Грузияла тыуған.
1956 йылда Тбилиси консерваторияһының Г. М. Гогичадзе (элек В. С. Кашакашвилила шөғөлләнгән) класын тамамлаған.
1956—1960 йылдаарҙа һәм 1968 йылдан — Тбилиси опера һәм балет театры солисы. 1960—1968 йылдарҙа — Киев опера һәм балет театры солисы .Ҙур театр, С. М. Киров исемендәге Ленинград опера һәм балет театрҙары сәхнәһендә йырлаған.
Концерт-башҡарыу эшмәкәрлеген алып барған. Уның камера репертуары яҡынса 400 рус, грузин һәм сит ил композиторҙарының әҫәрҙәрен индерә.
Сит илдәргә гастролдәрҙә (Румыния, Болгария, Япония, Чехословакия, Финляндия, Италия, Канада, Португалия, Испания, Германия, Венгрия, Австрия, Швейцарияла һ. б.) йөрөгән.
1976 йылдан Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1987 йылдан — профессор).
СССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары советы (1979—1984) депутаты.
1996 йылдан Ламара Чкония Мадридта (Испания) кинйә ҡыҙы, опера йырсыһы (сопрано) Этери Ламорис (Eteri Lamoris) менән йәшәй, бында ул уҡытыу эшмәкәрлеген дауам иткән. Өлкән ҡыҙы Натела Николи шулай уҡ опера йырсыһы.
Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы
Рәхмәтуллин Шамил Рахман улы (1 сентябрь 1930 йыл — 22 апрель 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, драматург. РСФСР-ҙың (1991), Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Татарстан Республикаһының (2000) халыҡ артисы.
Биографияһы
Шамил Рахман улы Рәхмәтуллин 1930 йылдың 1 сентябрендә Төмән өлкәһенең Каргасок районы Һөрөнтө ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡорт дәүләт музыка училищеһының театр бүлеген (педагогы Х. Г. Бухарский) тамамлай, 1959 йылда — А. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ты (Б. В. Бибиков класы) тамамлай. Башҡортостан театрҙарында: 1952—1954 йылдарҙа — Ауырғазы колхоз-совхоз театрында, 1959 йылдан — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй. Драматург булараҡ, Башҡорт академия драма театры, Салауат драма театры, Башҡортостан Республикаһының Милли йәштәр театры сәхнәләрендә «Үлер алдынан» комедияһын (1967), «Түгелмә, шатлығым!» драмаһын (1985), «Алмағастар сәскә атты …» (1990), «Уйынлы-ысынлы» водевилын(1994) ҡуйҙы. Режиссёр булараҡ, Кирәй Мәргән, Ибраһим Абдуллин, Нәжиб Асанбаев, Мөхәммәт Хәйҙәров, Илдар Юзеев, В. Терентьев һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәре буйынса пьесалар ҡуйҙы. Радио- һәм телеспектаклдәрҙә уйнай. 1981 йылда «Чио-чио-сан» («Молдовафильм») фильм-операһында киноға төшә.
Театрҙағы ролдәре
Хужа Насретдин («Хужа Насретдин» комедияһы, Нәҡи Иҫәнбәт), Низами («Кейәү», Хәбибулла Ибраһимов), Әбләй Әүәлбаев («Бажалар», Ибраһим Абдуллин), Талип («Яҙмыштан уҙмыш бар!», Мостай Кәрим — Рифҡәт Исрафилов), Диуана («Ай тотолған төндә», Мостай Кәрим), Ярлыҡапов («Йырланмаған йыр», Мостай Кәрим), Гермес («Ташлама утты, Прометей!», Мостай Кәрим), Аким («Ҡараңғылыҡ хакимлығы», Лев Толстой), Фаюнин («Баҫып инеү», Леонид Леонов), Ҙур сумаҙанлы кеше («Юғалған бер көн», Аяз Ғиләжев), Һатыбал («Мөхәббәткә кәртә юҡ», Наил Ғәитбаев).
Һылтанмалар
http://ufa-gid.com/encyclopedia/rahmatullin.html
Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улы
Биографияһы
Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаев 1924 йылдың 22 декабрендә Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантонының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Хәйбулла районының) Һаҡмар Наҙарғол (Һаҡмар Бүреһе) ауылында тыуған. Әсәһе Шәмсибаһар Аҡһыйыр ауылының указлы муллаһы Сәйетгәрәй Бәхтеғәни улы Ғәлиәкбәровтың һәм уның абыстайы Шәмсикамалдың берҙән-бер ҡыҙы була.
Ата-әсәһенең ризалығы менән Мөхәммәтйән ағай бер йәше тулыр-тулмаҫтан ҡартатайы тәрбиәһендә үҫә, асылда, ҡаңбабалар тәрбиәһе ала. 1931 йылда Абдулла Ҡаҙаҡбаевтың ғаиләһен Себергә һөргөнгә ебәрәләр. Өлкән улы Мөхәммәтйән ҡартатаһында йәшәүе арҡаһында ғына тороп ҡала.
Себерҙә ике ҡыҙҙары мәрхүм булғас, сирле улдары Мөхәммәтханды алып, ата-әсәһе Себерҙән ҡасып ҡайталар. Әммә уны һаҡлап алып ҡала алмайҙар.
Аҙаҡ килеп алырбыҙ тип ҡалдырған ҡыҙҙары Раузаны ла юғалталар. Абдулла Ҡаҙаҡбаевты Беломорканал ҡаҙырға алып китәләр.
Унан ҡайтҡас та, эҙәрләү туҡтамай. Сәйәси сәбәп табып, 1937 йылда Абдулла Ҡаҙаҡбаевты һәм уның ҡайныһы Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәровты ла ҡулға алалар.
Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәров 1938 йылда Өфө төрмәһендә үлеп ҡала. Ә Абдулла Ҡаҙаҡбаев тамам йонсоп, ауырып ҡайтып 1941 йылдың март айында вафат була.
Әсәһе Шәмсибаһар ҙа, һөргөндән ҡайтҡас, башынан үткәндәрен «Йософ менән Зөләйха» көйөнә бәйет итеп сығара.
Сәйетгәрәй Ғәлиәкбәров шиғриәткә, халыҡ йырҙарына мөкиббән ғашиҡ кеше була. Халыҡ ижадын, йырҙарҙың легендаларын белә, оҫта йырлай. Йылайыр төрмәһендә осрашҡанда, ул «Бер нәмәгә үкенәм: Мөхәммәтйәнде уҡыта алманым», тип илаған кейәүен ҡосаҡлап. Мөхәммәтйән Ҡаҙаҡбаев үҙе, ҡартатайым белгәндең 5 кенә процентын алып ҡалдым, ти.
Мөхәмәтйән Ҡаҙаҡбаев Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1949—1984 йылдарҙа Хәйбулла районының «Һаҡмар» колхозында эшләй. Тыуған ауылында шофер булып эшләп, хаҡлы ялға сыға.
2017 йылдың 6 июнендә вафат була. Туған ауылы Һаҡмар-Наҙарғолда ерләнә.
Ижади эшмәкәрлеге
Борондан атай-олатайҙарҙан ҡала килгән рухи ҡиммәттәребеҙҙе ҡәҙерләп һаҡлаусы ла, шул ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе беҙгә килтереп еткереүсе лә ул, Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаев. Башҡорт традицион башҡарыу мәктәбенең сағыу вәкилдәренең береһе.
Бик күп йырҙарҙың уникаль, һирәк варианттарын, башҡорт музыкаль фольклорының бик таралмаған өлгөләрен беҙгә килтереп еткереүсе.
Аҡмулла, Бабич, Туҡай шиғырҙарын, көнсығыш шиғриәте классиктары әҫәрҙәрен, боронғо монәжәттәрҙе, бәйеттәрҙе көйләп уҡыу, башҡарыу оҫталығын һаҡлап алып ҡалыусы. Аҡмулла шиғырҙарын тотош яттан белә. Аҡмулла шиғырҙарын да, мөнәжәттәрҙе лә көйгә һалып һамаҡлай. Ул, шулай уҡ, йыр легендаларын күп белә. Боронғо йырҙарҙы башҡарыр алдынан легендаһын һөйләй. Был маһирлыҡ уға быуын-быуындан күсә килә.
Бик һирәк кенә ишетелгән «Мәрғиә», «Ирмәк», «Наполеон Бонапарт» тигән йырҙарҙы һәм көйҙәрҙе лә белгән йырсы-сәсән ул.
«Аҡылға һыя торған эш түгел был, тарихта бындай әхлаҡһыҙлыҡ, насарлыҡ ҡылынғанын ишеткәнем юҡ, киләсәккә ғибрәт булһын» тип сығарылған, «Төн ҡараңғы» тигән мөнәжәтте тетрәнмәй уҡып булмай:
''Төн ҡараңғы, дөм ҡараңғы, яҡты шәм янмаҫ микән, Ямғыр урынына хоҙаның рәхмәте яумаҫ микән. Ҡандан эшләнгән бағаналар тамам аумаҫ микән, Донъяның шайтандары етер, бер-бер бығауланмаҫ микән. Йөҙ түбән китмәҫме афәт, аҫҡа ҡапланмаҫ микән, Ҡанлы диңгеҙ фаяз, рахман* берлә пакланмаҫ микән. Бөттө өлфәт бәндәләрҙең тәндәрендә ҡан менән, Тапһа рәхәтлек, хозурлыҡлар таба гисъян менән. Иң түбән эттәр, бесәйләр уйнайлар гирфан менән, Сарпушалар мең зобаныйлар был көн ризуан * менән. Тарлана йән илә ашар йән әсеткес газ(а)* микән, Ил ҡоторҙо, әллә инсанлар бары ханнас микән. Ер менән күктең араһын ҡапланы хур, әр был көн, Күрмәйһеңме һәр бер инсан, ки Нөкир Мөнкир был көн. Һәр сәмәүи изгелекте тап-тап иҙҙе шәр был көн, Ер йөҙөндә бер ҡиәмәт ер был көн, мәхшәр был көн. Кипте ерҙәр, ҡороно күлдәр, тамсы һыу таммаҫ микән. Юҡ, өмөтһөҙ булмай мәле, һәр хыялым — бер өмөт, Мин фәҡир булһам әгәр, күңелемде йыуаталыр өмөт.''
Хәтер
2014 йылда Өфө ҡалаһының «Ғилем» нәшриәтендә «Ер һәм йыр улы» тигән китап донъя күрә. Авторҙар Раушания Ҡаҙаҡбаева, Бүләкбикә Ҡаҙаҡбаева. Йырсы, сәсән, йыраусы Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаевтың 90 йәшлек юбилейына арнала. Китапта Мөхәмәтйән Абдулла улы Ҡаҙаҡбаевтың автобиографияһы бәйән ителә. Уның ҡатмарлы һәм фәһемле тормош юлын сағылдырған хәтирәләре тасуирлана. Ҡаҙаҡбаев Мөхәмәтйән Абдулла улының репертуарындағы халыҡ йырҙары, мөнәжәттәр, таҡмаҡтар, көнсығыш шиғриәтенән әҫәрҙәр бәйән ителә. Ил ағаһы хаҡында төрлө йылдарҙа донъя күргән мәҡәләләр, документтар, фотографиялар килтерелә. Шулай уҡ, китапта Мөхәмәтйән Абдулла улының ижады тураһында Ғәзим Шафиҡовтың, Ҡәҙим Аралбайҙың, Рәшит Шәкүрҙең, Юлай Ғәйнетдиновтың уй-фекерҙәре урын алған.
Шуной
Шуной — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соялка йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Посьмак
Посьмак — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Язёвая (Тым ҡушылдығы)
Язёвая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 610 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡантүбә
Ҡантүбә (Конгуба) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында урынлашҡан ҡорой барыусы йылға, Егәндең уң ҡушылдығы. Киндерле тәбиғи ыҙанында Киндерле йылғаһы ҡоя. Йылға тауҙарҙа башлана.
Мәмерйә: Ишембай районы Ғүмәр ауылы эргәһендә, Маҡар урман хужалығында, Шихан лесничествоһында, 52-се квартал (выд. 6-9, 13). Аныҡ урынлашҡан ере: Егән йылғаһы үҙәненең уң битләүендә, Ҡантүбә йылғаһы тамағынан 1 км юғарыраҡ.
Кузнецов Георгий Иванович
Кузнецов Георгий Иванович (1900 йылдың 7 майы, Бармаҡ утары, Ырымбур губернаһы — 1979 йылдың 20 апреле, Белово, Кемерово өлкәһе) — совет хәрби хеҙмәткәре; Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
1900 йылдың 7 майында Орск өйәҙе Бармаҡ утарында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Башҡорт Бармағы) урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 4 класс тамамлаған. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан, эскадрон командиры булған.
1930-сы йылдарҙа Белов ҡалаһына күсеп килә, цинк заводында эшләй.
1941 йылдың авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәткә саҡырыла, 1942 йылдың мартынан — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 3-сө Белорус фронты, 31-се армия, 31-се инженер-сапёр бригадаһының 204-се инженер-сапёр батальонында отделение командиры булып хеҙмәт итә.
Наумовка (Стәрлетамаҡ районы)
Наумовка (Наумовка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 3238 кеше. Почта индексы — 453167, ОКАТО коды — 80249848001.
Кузнецов Георгий Иванович
Биографияһы
Леполаты ауылы (Литва) янындағы урынды кәртәләү төркөмө менән етәкселек иткән, 1944 йылдың 10 октябре төнөндә өҙлөкһөҙ миномёт уты аҫтында дошмандың мина яландарында 2 үткәүел юл яһай, танкыға ҡаршы һәм пехотаға ҡаршы күп кенә минаны зарарландырған. 1944 йылдың 13 октябре төнөндә башҡа сапёрҙар менән бергә дошмандың тимер сымдан эшләнгән ҡамауына шыуышып яҡынлаша һәм унда оҙайлы зарядтар менән уҡсылар подразделениеларына һөжүм итеү сиктәренә сығыу өсөн 2 юл яһай. 1944 йылдың 6 ноябрендә III дәрәжә Дан орденына лайыҡ була.
1945 йылдың 10 февралендә Көнсығыш Пруссияның (хәҙер — Польша) Гейльсберг ҡалаһы өсөн барған алышта, сафтан сыҡҡан взвод командиpын алмаштырып, ҡыйыу рәүештә яугирҙәрҙе дошман позицияларына һөжүмгә алып бара.
1945 йылда старшина званиеһында демобилизациялана. Кемерово өлкәһе Белов ҡалаһында йәшәй, цинк заводында эшләй.
Хәтер
Белов ҡалаһындағы урам Г. И. Кузнецовтың исемен йөрөтә, унда мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ҡарағас (Ишембай районы)
Ҡарағас — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Райондың көнсығышында,Бөрйән районы сигендә, Ҡарағайтуғай һәм Һаралы (Оло Шешәнәк ҡушылдығы) йылғалары араһында ята. Иң бейек түбәһе — 612 м. Тау биттәре һөҙәк. Тау тоҡомо кварциттар, рифей ҡомташтарынан тора.
Тау итәгендә халыҡ бесән саба, малын көтә. Тауҙан көньяҡтараҡ Иҫкейорт менән Биктәр тауы ята. Көнсығышта төньяҡтан көньяҡҡа табан Алатау һырты һуҙылған. Тауҙа һәм уның тирә яғында һоро урман тупрағында ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары үҫә.
Атамаһы «ҡарағас» — ылыҫлы ағас исеменән алынған (рус.лиственница). Юрматы диалектында ул «нарат» тип атала.
Торик-Яха
Торик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нянгус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Ҡыҙыл ҡаҙаҡсы» заводының һыу ҡыуҙырғыс башняһы
«Ҡыҙыл ҡаҙаҡсы» заводының һыу ҡыуҙырғыс башняһы  Санкт-Петербургта,  Васильев утрауының 25-се һыҙығы, 4  адресы буйынса  урынлашҡан
Тарихы
1857 йылда Васильев утрауының 25-се һыҙығыһәм   Масляный канал (хәҙер күмелгән) кварталдары араһында француз сауҙагәре Ф. А. Шопендың суйын ҡойоу  заводына нигеҙ һалына. 1873 йылда ошо уҡ кварталда сым һәм ҡалай прокаты заводының йәмғиәте ойошторола, уны  1921 йылда «Ҡыҙыл ҡаҙаҡсы» тип үҙгәртәләр. Беренсе биш йыллыҡ ваҡытында бында  яңы биналар  төҙөлөшө әүҙем йәйелдерелә, улар араһында иң билдәлеһе булып канат цехының һыу ҡыуҙырғыс башняһы тора, ул  Петербург Художество академияһын тамамлаған архитектор Яков Чернихов проекты буйынса төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта канат цехы үҙгәртеп ҡоролған һәм  тәүге ҡиәфәтен юғалтҡан, ә башня үҙенең  туранан-тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай. Унда заманса сәнғәт галереяһын булдырыу буйынса проект бар.
Архитектураһы
Һыу ҡыуҙырғыс башня —  конструктивизм архитектураһының сағыу өлгөһө. Башняның төҙөлөшөндә ике геометрик күләмдең — һомғол призматик  олондоң  һәм унда күтәрелеп торған цилиндрик бактың  бәйләнеше  аныҡ   күҙәтелә
Пөркөлт
Пөркөлт (pörkölt) — итте быҡтырып бешереүҙең венгрса бер ысулы. Паприкаштан айырмалы уны әҙерләгәндә ҡаймаҡ ҡулланмайҙар. Һөйәгенән айырып алынған итте (һыйыр, сусҡа, һарыҡ, тауыҡ,бауыр ҡайһы бер саҡта оло ҡарын) бер аҙ ҡыҙҙырып алырға, шунан татлы паприка, ҡыҙҙырылған һуған, сусҡа майы (сало) менән быҡтырыла, ҡайһы ваҡытта һарымһаҡ һәм йәшел борос та өҫтәйҙәр. Ни тиклем ит һалынһа, шул тиклем һыу өҫтәлә. Пөркөлт янына картуф та бирәләр; ҡайһы ваҡыт был ризыҡты әҙерләгәндә үк картуф өҫтәп ебәрәләр. Пөркөлткә күп ваҡыт тархоня ла өҫтәйҙәр.
Пөркөлтте әҙерләү
Пөркөлтте әҙерләү рецебы:
600—700 г һыйыр ите
1-2 эре башлы һуған
50 г май (иретелгән сусҡа майы)
1 татлы борос
5-6 тырнаҡ һарымһаҡ
2-3 шт.үҙ һутындағы томат, йәки яңы өлгөргән помидор
1 аш ҡалағы тмин
1-2 лавр япрағы
тоҙ (0,5 аш ҡалағы)
төйөлгән ҡара борос - бал ҡалағының 1/4, йәки тәменә ҡарап
Пөркөлттө икмәк йәки картуф менән ашарға була. Йыш ҡына уны ыумас менән бирәләр. Ыумас әҙерләү өсөн ярты килограмм онға ике-өс йомортҡа һытып, бер аҙ тоҙ өҫтәргә: яҡшылап болғатырға, 200 мл тирәһе йылы һыу өҫтәргә, ҡамыр ҡаймаҡ кеүегерәк ҡуйылыҡта булырға тейеш. Шунан тәрилкәгә һалып, бысаҡ менән бәләкәй генә киҫәктәр алып, ҡайнап торған һыуға һалып барырға. Ыумас киҫәктәре бешеп сыҡҡас, өҫкә ҡалҡа. Уларҙы һөҙөп алып, тәрилкәләргә һалырға, пөркөлт ыумас өҫтәнә һалына.
Барышан
Барышан — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Липнолағы Никола сиркәүе
Тарих
Ғибәҙәтхана 1292 йылда Новгород архиепискобы Климент заказы буйынса төҙөлә башлаған. Сиркәү Бөйөк Новгородтан һигеҙ саҡрым көньяҡтараҡ торған Липно утрауында, Мста йылғаһы дельтаһына ҡойған Плотница йылғаһы яры буйында нигеҙләнгән.
Риүәйәт буйынса, унда 1113 йылда түңәрәк таҡтаға төшөрөлгән Николай Чудотворец иконаһы табылған була, ошо икона арҡаһында новгород кенәзе Мстислав Владимирович сиренән ҡотолған. Моғайын, был ваҡиғаның йыллығына, тиҙҙән бында 1113 йылдан һуң монастырь һәм ағас сиркәүгә нигеҙ һалына (был хаҡта аныҡ мәғлүмәт юҡ, бары тик йылъяҙмала ғына сиркәү монастырҙа төҙөлә тип яҙылған).
1292 йылда нигеҙләнгән таш ҡорам, моғайын, 1294 йылда төҙөлөп бөткән һәм ул Новгород республикаһында Русҡа татар-монголдар ябырылыуынан һуң төҙөлгән беренсе таш ҡорам булған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (29 января 2020)">291 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Ғибәҙәтхананы төҙөүселәр татар-монголдар ябырылыуына тиклем Руста нисек сиркәү төҙөһәләр, был сиркәүҙе лә шул уҡ стилдә төҙөгәндәр, мәҫәлән Перынский скитындағы Раштыуа сиркәүе кеүек итеп, ул үҙ сиратында смоленск архитектураһы принциптарын новгородтарса яраҡлаштырып төҙөлгән була. Был шулай уҡ квадрат, тәре көмбәҙле, бер башлы һәм бер абсидлы ҡорам, тик күләме генә эре (10х10 метр). Сиркәү фасады мөйөштәрендә өс ҡалаҡ бар. Башта фасадтар штукатурланған була, диуарҙары плитәләрҙән һәм төрлө ҙурлыҡтағы һәм төҫтәге ҡабырсаҡтарҙан төҙөлгән. Тәҙрә өҫтөндәге аркалар ҡара төҫтәге кирбес киҫәктәре менән биҙәлгән (был яңылыҡ була — сөнки элек уларҙ ыплинф һәм эзбизташтан яһағандар). Ғибәҙәтханаға көнбайышта инеү урыны өҫтөндә уйым бар, унда элек фрескалар булған. Барабандың өҫкө өлөшөндә, тәҙрәләрҙең «ҡаштарында» һәм фасадтың өс ҡалаҡлы абристарында аркатуралы бүлкәттәр бар, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, уларҙың аналогын роман (роман-готика стилендә) архитектураһында табырға мөмкин. Бынан тыш, ҡорам уйымдары ҙур булмаған рельефлы таш тәреләр менән биҙәлгән.
Сиркәү интерьерының ҡайһы бер үҙенсәлектәре бар. Аркаларҙы күтәреп торған көнбайыш парлы бағаналарҙың түбәнге өлөшө алты ҡырлы, ә үрге өлөшө дүрт ҡырлы. Көнсығыштағы бағаналары ла шундай уҡ, был сиркәүҙә иконостас урынлаштырыу өсөн бик уңайлы. Сиркәүҙең көньяҡ-көнбайыш мөйөшөнән хор урынына менеү өсөн баҫҡыс(уларҙы эшләнгән (элек уларҙы диуар эсенән эшләгән булғандар) тора.
Сиркәү 1293-94 йылдарҙа фрескалар менән биҙәлгән була. Һуңғы ваҡытта, 1930 йылда, сиркәү диуарҙарын элекке буяуҙарынан яҡшылап таҙартҡан саҡта стеналарҙа фрескалар табалар. Ҡорамдың көнсығыш бағаналарында «Благовещение» композицияһы, диакондар бүлмәһенә ингән ерҙә «Три отрока в пещи огненной» сюжеты бар.
1764 йылда монастырь бөтөрөлә, артабан аш бүлмәһе һәм Изге Троица сиркәүе Сковородский монастырын ремонтлау өсөн һүтеп алына. XIX быуатта Липнолағы Никола сиркәүе ташландыҡ хәлгә килә һәм унда ғибәҙәт ҡылыуҙар һирәгерәк башҡарыла.
Октябрь революцияһынан һуң ғибәҙәтхана бик ныҡ иҫкерә һәм ябыла. Шул уҡ ваҡытта ике яруслы ҡыңғырауҙар манараһы емерелә.
Бөйөк Ватан һуғышында утрауҙа совет ғәскәрҙәренең күҙәтеү пункты урынлашҡан була һәм ваҡыт-ваҡыт немец ғәскәрҙәренең утына дусар була, (немецтар ҡорамдан 6 км ситтәрәк, Ильмень күленең көнбайыш ярында — Волхов йылғаһы буйында торған, һөҙөмтәлә ҡорам ҙур юғалтыуҙарға дусар була, уның бары тик 65 % ғына һаҡланып ҡалған.
Һәйкәлде һаҡлау
1945 йылда С. Н. Давыдов етәкселегендәге махсус проектлау реставрация оҫтахана хеҙмәткәрҙәре фрескларҙы реставрациялай, ә 1954-56 йылдарҙа тотош ғибәҙәтхана реставрациялана һәм уға баштағы төҫө бирелә (реставрация эштәре менән Л М. Шуляк етәкселек итә, консультанты — П. Н. Максимов).
Хәҙерге ваҡытта утрау һаҡлау биләмәһе статусына эйә, ә сиркәү — ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты.
2016 йылдың 10 сентябрендә сиркәүгә Владимир Путин һәм Дмитрий Медведев килә, уның ҡушыуы буйынса (РФ Мәҙәниәт министрлығына хат 16.09.2016 нигеҙендә № 3682-10.1-4) был сиркәүҙе тергеҙеү өсөн проект-смета документын эшләргә маҡсатлы субсидия бүленә. 2016 йылдың декабрендә реставрация проекты әҙер була, 2017 йылда проект раҫлана.
Реставрация эштәре 2018 йылда башлана һәм 2019 йылда ла дауам итә. Рәссам-реставраторҙар алдында әле булһа ҡорамдың һынлы сәнғәтен өйрәнеү һәм тикшереү бурысы тора.
Тымыҡ Дон (балет)
Тымыҡ Дон — М. А. Шолоховтың шул исемдәге романы буйынса балет. Композиторы — Клиничев Леонид Павлович. 1987 йылдың 26 декабрендә Ленинградтың Кесе опера театрында балет тәүге тапҡыр ҡуйыла.
Ҡатай
Ҡатай төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар:
Тымыҡ Дон (балет)
Тарих
Композитор Леонид Павлович Клиничев 20 йыл тирәһе балетҡа музыка яҙа. Клиничев балет өсөн музыкаль материалдарҙы туплау өсөн ХХ быуаттың 60-70-се йылдарында фольклор экспедицияларында ҡатнаша. Балет музыкаһына Донға экспедициялар яһау арҡаһында ваҡыт-ваҡыт композитор тарафынан үҙгәртеүҙәр индерелә. Балеттың беренсе картинаһында «Һандуғасҡай, һайра һин баҡсала» туй йырының башланғыс көйҙәре файҙаланыла.
Ҡатай
Этноним
Был этнонимдың барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки кидандарға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә. Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара».
Тымыҡ Дон (балет)
Тарих
«Һин Егорушка, Егор» туй йырының интонацияларынан балеттың икенсе картинаһы булған "Туйҙың " төп темаһы тыуа. «Польшала казактар» бейеү таҡмағы балеттың «Австриялылар менән алыш» исемендәге дүртенсе картинаһында файҙаланыла. Казактарҙы сафта йөрөргә әҙерләү күренешендә «Хоҙай, батшаны һаҡла» гимнының мелодияһы ҡулланыла.
Ҡатай
Этноним
Ҡатай этнонимы әҙәбиәттә киң билдәле. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла осрай. Был атамалар үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.
Тымыҡ Дон (балет)
Тарих
Балет партитураһының ике редакцияһы билдәле — авторҙың ике актлы һәм Н. Боярчиковтың Ленинградта ҡуйыу өсөн яҙған өс актлы партитуралары.
Ҡатай
Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо
Ҡатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. Инйәр-ҡа­тай, Ҡоҙ­ғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар көнбайышта йә­шәһә, Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар көнсығышта йәки Урал аръяғында төбәкләнгән. ХVlll быуат баштарында ҡатайҙарҙың һаны яҡынса өс мең кеше булған.