cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәхмүтова Светлана Муса ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
2020 йылда сыҡҡан «Рутул халыҡ әкиәттәренең шиғри һәм жанр-стилистик үҙенсәлектәре» фәнни мәҡәләһен баҫтырып сығара. Был мәҡәләһенең инеш һүҙендә түбәндәгеләрҙе яҙа: ''«Рутулдар — иң боронғо Кавказ халыҡтарҙың береһе, уларҙың тарихы, фольклоры һәм мәҙәниәте тейешле кимәлдә өйрәнелмәгән. Шуға ҡарамаҫтан, бер быуындан икенсе быуынға ентекле тапшырылған ауыҙ-тел халыҡ ижады бай формалар һәм жанрҙар менән тулы. Рутулдарҙың мәҡәлдәре йыйынтығын баҫтырып сығарыуға өлгәштек, әммә туған телдә һөйләшеүселәрҙең телмәрендә табылған материал мәҡәл фондының биштән бер өлөшө лә йыйылмаған, тип уйларға мәжбүр итә. Һоҡланғыс материал да бай күрһәтелгән. Рутул әкиәттәре әлегә тиклем баҫылып сыҡмаған һәм фәнни анализ предметы булып тормаған. Был әҫәр Рутул әкиәтенең художестволы үҙенсәлеген — әҙәби мираҫты сағылдырған һәм меңәр йылдар дауамында үҫешкән халыҡ әҙәби фекерләүенең милли үҙенсәлеген сағылдырған фольклор жанрын махсус анализлауға тәүге ынтылыш булып тора.»''
Светлана Муса ҡыҙы Мәхмүтова рутул халҡының мәҡәлдәре, әйтемдәре һәм йомаҡтарын фәнни яҡтан өйрәнә.
Икебаштоҙ
Икебаштоҙ (Экибасту́з, Екібастұз) — өлкәгә буйһоноулы, 1898 йылда нигеҙ һалынған ҡала; ҡала статусы 1957 йылда бирелгән, Ҡаҙағстандағы Павлодар өлкәһенең көнбайышында урынлашҡан. Павлодарҙың көньяҡ-көнбайышына табаныраҡ 132 км алыҫлыҡта.
Физик-географик мәғлүмәттәр
Икебаштоҙ ҡалаһы төбәге майҙаны буйынса өлкәлә 2-се урынды биләй, уның өлөшө өлкәнең  15 % майҙанын, йәғни 1 млн. 602 мең 887 гектар тәшкил итә, шул иҫәптән 1 миллион 768 мең 200 гектар ауыл хужалығы ерҙәре, һөрөнтө ерҙәр - 35 мең гектар, сабынлыҡтар - 25800 гектар тура килә.
Төбәк составына ауыл ерҙәрендә барлығы 26 тораҡ пункт инә, шул иҫәптән 3 ҡасаба, 10 ауыл округы; 2 ауыл; 22 тораҡ пункты.
Административ үҙәге — Икебаштоҙ ҡалаһы, өлкә үҙәгенән 132 км алыҫлыҡта ята.
Икебаштоҙ UTC+6 сәғәт һыҙатында ята.
Тупрағы һәм гидрографияһы
Геоморфологик йәһәттән төбәк ваҡ сусаҡлы, һай, ҡороған күл уйпатлыҡтары тулҡындар хасил иткән тигеҙлек.
Һыу ағымдары рельефтың юғары урындарынан уйһыуҙарға йүнәлә.
Тупрағы аҡһыл көрән, гумусҡа ярлы. Уңдырышлы ҡатламы 15—40 см, ҡайһы берҙә 50-гә тиклем етә.
Һөрөлмәгән дала территориялары көтөүлек өсөн ҡулланыла, үҫемлектәрҙән әрем, ҡылған кеүек ҡоролоҡҡа сыҙам төрҙәр үҫә. Йәй аҙағында үҫемлектәр ҡороп бөтә.
Экологияһы
ГРЭС һәм ТЭЦ атмосфераға тейешенсә таҙартмай ташлаған зарарлы яныу ҡалдыҡтары өлкәләге бысраҡ һауаның  94 процентын тәшкил итә. .
Һыу менән тәьмин итеү шулай уҡ бик проблемалы. Ҡаланың һыу магистралдәре ныҡ иҫкергән (80 процентҡа етә), эсәр һыу сифаты бик насар: ПДК буйынса контролгә алынған матдәләр, шул иҫәптән, аммонийлы азот һәм нефть продукттары норманан күпкә юғары.
Климаты
Климат был төбәктә ҡырҡа континенталь. Икебаштоҙ океандан бик алыҫ урынлашҡан, көнбайыштан һәм төньяҡтан елдәр өсөн асыҡ, шулар һауа шарттары контраст булыуына ныҡ булышлыҡ итә. Ҡыш ярайһы ҡырыҫ, һыуыҡ, йәй йылы.
Атмосфера яуым-төшөмөнөң уртаса йыллыҡ күрһәткесе — 269 мм, шул иҫәптән
Халҡы
Ҡала Ҡаҙағстанда халыҡ һаны буйынса 19-сы урын, Төньяҡ Ҡаҙағстанда — 6-сы, ә Павлодар өлкәһендә — 2-се урынды биләй.
Этник составы
Этник составы (1 ғинуар 2010 йыл) :
Халыҡ һаны динамикаһы
2012 йылдың 1 апреленә ҡала халҡы һаны 128 980 кеше, ә ҡала округында (ҡала әкимәте) уға ҡараған тораҡ пункттар менән ҡушып — 146 839 кеше булған (2012 йылдың 1 апреленә)
Дини инаныстар
Икебаштоҙҙа 17 дини берекмә теркәлгән.
1998 йылда Икебаштоҙҙа тантаналы рәүештә мәсет асыла. Ул хәҙер республикала иң матур мәсеттәрҙән һанала.
Икебаштоҙҙа Серафим Саровский һәм Иверская икона соборҙары бар.
Хакимиәт органдары
Икебаштоҙ ҡала башҡарма власть етәксеһе - әкимәт (хакимиәт) башлығы  — Әким (хәким). Әкимәт (хакимиәт) — ҡаланың урындағы үҙидара башҡарма органы, ҡала советы башҡарма комитеты вариҫы.
Ҡаланың урындағы үҙидараһы вәкәләтле органы — ҡала мәслихәте. 17 депутаттан тора, уларҙы халыҡ муниципаль һайлауҙарҙа 5 йылға һайлай.
Этимологияһы
Ҡала тарихын өйрәнеүселәр араһында атама буйынса бер нисә нисә киң таралған фараз йәшәп килә. Ҡаҙаҡ теленән башҡортсаға тәржемәһе һүҙмә-һүҙ аңлашылып тора - «Екі бас тұз » - «Ике баш тоҙ». Бөтә фараздар ҙа ошо өс һүҙгә нигеҙләнә.
2.Шахтер-ветеран Рымжан Бүләкбаев һөйләгән легенда буйынса, күл буйында ике һыбайлы һәләк булған. Уларҙың ҡәберҙәрен аттарының башы менән билдәләп ҡуйғандар. «Еки атбасы калган туз» - «ике ат башы ҡалған тоҙ» тигәндән, имеш, Икебаштоҙ атамаһы килеп сыҡҡан. 3. Атҡаҙанған ғалим, төбәк белгесе ''С. И. Джаксыбаев'' фекеренсә, «бас» һүҙе ҡаҙаҡса сығанаҡ, инеш мәғәнәһендә ҡулланыла, ә тоҙло күл янында  ике инеш бар, улар ташҡын ваҡытында күлгә ағып төшә. Халыҡ телендә «Еки басты тузды көл», йәғни  «Ике башлы тоҙло күл» ваҡыт үтеү менән Экибастуз - Икебаш тоҙ булып нығынған.
4. ''К. Нуралин'' тигән респондент ошондай фараз әйткән: ниндәйҙер көтөүсе  ҡырҙа һөт ҡайнатырға булған. Шунда ятҡан ҡара таштарға һауытын ҡуйып, ут ҡабыҙған икән, теге таштар янып киткән. Шуны мөғжизәләй күреп, урынын онотмаҫ өсөн тоҙло күлдән ике баш ҙур тоҙ киҫәктәре алып килеп һалған. Һәм урынды  «ике баш тоҙ» тигәндән Экибастуз тип атай башлағандар. Омск хәрби-топографик бүлегендә 1876 йылда төшөрөлгән топографик картала иһә Экибастуз күле һәм янындағы күмер ятҡылыҡтары булған инде. Был факт Экибастуз атамаһы хаҡында үрҙә һөйләнгән легендаларҙан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеүен күрһәтә.
Африка
thumb|Африка ярымшарҙар картаһында
Африка — Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙән көньяҡта, Атлантик океандан көнсығышта һәм Һинд океанынан көнсығышта урынлашҡан ҡитға. Шулай уҡ Африка тип материк һәм тирә-яғындағы утрауҙарҙы атайҙар. Майҙаны 30 065 000 кв.км йәки ҡоро ерҙең 20,3 %, утрауҙары менән бергә 30,2 миллион кв. км, дөйөм Ер шарының 6% һәм ҡоро ерҙең 20,4% биләй. Африка территорияһында 53 дәүләт, 4 танылмаған дәүләт һәм 5 бойондороҡһоҙлоҡ алмаған территория (утрау) урынлашҡан.
Африка халҡы 1 миллиард кешегә яҡын. Бында иң боронғо кеше — гоминид ҡалдыҡтары табылған, шуға күрә Африка кешелектең боронғо тыуған иле тип иҫәпләнә. Sahelanthropus tchadensis, Australopithecus africanus, A. afarensis, Homo erectus, H. habilis һәм H. ergaster һымаҡ ата-бабаларын иҫәпкә алғанда, гоминидтар ете миллион йыл элек йәшәгән.
Эфиопияла табылған Homo sapiens ғаиләһе ике йөҙ мең йыл элек йәшәгән, тип билдәләнә.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан, был төньяҡ субтропик климат бүлкәтенән көньяҡ субтропик бүлкәтенә һуҙылған берҙән-бер материк. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәгәнлектән, климаттың тәбиғи көйләнеүе, яр буйҙарынан башҡа күҙәтелмәй.
Африканың мәҙәни, иҡтисади, сәйәси һәм социаль мәсьәләләрен африканистика фәне өйрәнә.
Атаманың килеп сығышы
Тәүҙәрәк Карфаген кешеләре ҡаланан ситтә йәшәгән кешеләрҙе «афри» тип атаған булған. Был һүҙ финикия теленә afar, «саң, туҙан» тигәнде аңлатҡан. Римлеләр Карфогенды баҫып алғас профинцияны Африка тип атар булған (Africa). Һуңғараҡ барлыҡ билдәле булған региондарҙы һәм континентты Африка тип атағандар. Башҡа фараз буйынса «афри» халҡы исеме бербер телендәге ifri һүҙенән килеп сыҡҡан, «мәмерйә» тигәнде аңлата һәм мәмерйәлә йәшәүсе кешеләрҙе күҙ уңында тота. Был урында барлыҡҡа килгән Ифрика мосолман провинцияһы исемендә был лингвистика тамыры һаҡланып ҡалған.
Топонимдың башҡа аңлатмалары ла бар.
Географияһы
Рельефында тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Бейек һәм һуҙылып киткән тау теҙмәләре юҡ. Иң бейек нөктәһе − Килиманджаро тауы, уның ҡарлы түбәһе 5895 м бейеклектә ята.
Ҡитға экваторҙа һәм бер нисә климат зонаһында урынлашҡан. Был ҡитға төньяҡ субтрапик климаттан көньяҡ субтрапик климатҡа һуҙылған.
Африка — иң эҫе материк. Уның күп өлөшөндә һауа температураһы +20С-тан юғары. Йыл миҙгелдәре яуған ямғыр күләме менән генә айырыла. Сахара сүллеге Африкала урынлашҡан. Бында һауа +40С-ҡа тиклем йылына.
Материк йылғаларға бай. Нил — Ер йөҙөндәге иң оҙон йылға, уның оҙонлоғо 6671 км.
Сәйәси бүленеше
Африкала 55 ил һәм 5 үҙе бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән һәм танылмаған дәүләт бар. Уларҙың күбеһе бик оҙаҡ Европа дәүләттәренең колониялары булған һәм XX быуаттың 50 — 60-сы йылдарында ғына бойондороҡһоҙ була алғандар. Уға тиклем тик Мысыр (1922 йылдан), Эфиопия (Урта быуаттарҙан), Либерия (1847 йылдан) һәм КАР (1910 йылдан) бойондороҡһоҙ булғандар; КАР һәм Көньяҡ Родезияла (Зимбабве) XX быуаттың 80-90-сы йылдарына тиклем урындағы (ҡара) халыҡҡа ҡарата дискриминациялы апартеид режимы һаҡланған. Хәҙерге ваҡытта был илдәрҙең күбеһендә аҡ халыҡҡа ҡарата дискриминациялы булған режим хаким. Freedom House исемле тикшеренеү ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса һуңғы йылдарҙа күп африка илдәрендә, (мәҫәлән, Нигерияла, Мавританияла, Сенегалда, Конгола (Киншаса) һәм Экваториаль Гвинеяла) демократик режимдан авторитар режимға күсеү күҙәтелә.
Ҡитғаның төньяғында Испания (Сеута, Мелилья, Канар утрауҙары) һәм Португалия (Мадейра) территориялары, алыҫтараҡ Азор утрауҙары урынлашҡан.
Монастырь крәҫтиәндәре
Монастырь крәҫтиәндәре — Рәсәйҙәге XI быуаттан алып XVIII быуат уртаһына тиклем ғәмәлдә булған бойондороҡло халыҡ категорияһы, ул Рус православие сиркәүе феодаль биләмәһе ҡарамағында була. Екатерина II-ның 1764 йылдың 26 февралендәге Указына ярашлы ике миллион монастырь крәҫтиәне Иҡтисад коллегияһы ҡарамағына тапшырыла, һәм улар иҡтисади крәҫтиәндәр исемен ала.
Барлыҡҡа килеү сәбәптәре
Георгий Плеханов билдәләүенсә, сиркәү феодализмы донъяуи феодализмынан айырыла, сөнки сиркәүҙәр һәм монастырҙар ер биләмәләре һәм ундағы халыҡҡа алпауыттар коллективы хужалыҡ итә. В. И. Писарев фекеренсә, бындай коллективизм монастырҙәргә бик күп ер биләмәләрен һәм аҡса тупларға, ауыл халҡына ҡарата эксплуатотырлыҡ ҡылыу, айырым сиркәү вәкилдәренә ифрат ҙур байлыҡтар һәм крепостной кешеләргә эйә булыуға мөмкинлек бирә.
Эксплуатациялау формалары
Дөйөм алғанда, монастырь крәҫтиәндәре, сиркәүгә ҡарамаған феодаль-бойондороҡло биләмәләре крәҫтиәндәре кеүек, шул уҡ эксплуатациялау формаларына дусар ителә. Митрополит Киприаноның 1391 йылғы Устав грамоталарында монастырь крәҫтиәндәре оброк һәм барщинанан тыш бөтә төр хужалыҡ эштәрен башҡарырға тейеш була. XV—XVI быуаттарҙа крепостной тенденцияларҙың дөйөм көсәйеүе монастырь крәҫтиәндәренә лә ҡағыла. XV быуаттың 2-се яртыһында уҡ Троица-Сергий лавраһына ҡараған ҡайһы бер биләмәләргә старожилец тип исемләнгән монастырь крәҫтиәндәренә юл ябыла. Ҡасып киткән осраҡтарҙа уларҙы кире монастырҙарға ҡайтарғандар. Монастырь крәҫтиәндәренең хәлен бурыс йөкләмәләре системаһы ҡатмарлаштыра һәм уларҙың феодалдарға артабанғы буйһоноуына булышлыҡ итә.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында феодаль эксплуатациялауҙы көсәйткән крепостной хоҡуҡ рәсмиләштерелә. Был аҙым монастырь крәҫтиәндәренең хәлен тағы ла насарайта. Мәҫәлән, 1753 йылда Троица-Калязин монастыры крәҫтиәндәре монастырь ерен эшкәртеүҙән һәм аҡсалата оброктан тыш, монастырь өсөн хеҙмәткәрҙәр бирергә тейеш булалар. Шулай уҡ улар бик күп төрлө ваҡ йөкләмәләр үтәй. Монастырь барщинаһының ҡаты формалары монастырь крәҫтиәндәренең хужалыҡ эшмәкәрлеген сикләй, бөлгөнлөккә төшөрә. Өҫтәүенә монастырь властарының аяуһыҙлығы һәм талауы хәлде бик ныҡ атмарлаштыра; мәҫәлән, Амвросиев-Новоспасск монастыры крәҫтиәндәре уларҙы «бығауҙарҙа һәм тимер ҡоршауҙарҙа бишешәр һәм унан да ашыу аҙна тотоуына» зарланалар.
Сиркәү ерҙәрен дәүләт ҡарамағына тартып алыу һәм монастырь крәҫтиәнлығын бөтөрөү
XVI быуаттың башынан феодалдар мәнфәғәтендә сиркәү ер биләүселеген сикләү арҡаһында 1950 йылғы Монастыр приказын булдырыуға килтерә. 1667 йылғы Оло Мәскәү соборында һәм 1975 йылғы Мәскәү соборында сығыш яһаусы сиркәүселәр баҫымы аҫтында 1675 йылда Монастырь приказы юҡҡа сығарыла. Әммә 1701 йылда Петр I тарафынан патриаршество бөтөрөлә, шул уҡ ваҡытта Монастырь приказы тергеҙелә; ул сиркәү идаралығың бөтә админстратив-финанслау һәм суд мәсьәләләрен башҡарыу функцияларын ала, шул иҫәптән монастырь крәҫтиәндәрен эксплуатациялауҙан алынған аҡса һәм натураль килем йыйыуҙы. 1725 йылда сиркәү өҫтөнән дәүләт контроле көсәйеүе айҡанлы Монастырь приказы юҡҡа сығарыла, ә уның функциялары 1721 йылда сиркәү власының үҙәк органы булараҡ Изге Синодҡа тапшырыла. Әлеге процестар объектив рәүештә сиркәү ерҙәрен дәүләт ҡарамағына тартып алыуға (секуляризацияға) килтерә.
1760-сы йылдарҙа монастырь крәҫтиәндәренең күмәк сығыштары Екатерина II-ның 1764 йылдың 26 февралендә (8 март) указын барлыҡҡа килтерә, сиркәү ерҙәре тулыһынса тартып алына һәм ике миллион тирәһе монастырь крәҫтиәне Иҡтисад коллегияһы ҡарамағына күсерелә. Ошо ваҡыттан монастырь крәҫтиәндәре иҡтисади крәҫтиәндәре тип исемләнә башлай.
Һаны
Григорий Котошихин мәғлүмәттәре буйынса, XVII быуат уртаһында Рус дәүләтендә 118 мең монастырь крәҫтиәндәре йорто була, уларҙыңяҡынса 86 мее монастырҙарға тура килә. 1-й ревизиялар 1719 йылғы 1-се ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ир затынан 791 монастырь крәҫтиәне иҫәпкә инә, 1744 йылғы 2-се ревизия — 898,5 мең, 3-сө ревизия 1762 йылғы 3-сө ревизия буйынса— 1 миллион 27 мең. Монастырь крәҫтиәндәрен бөтөрөү һәм уларҙы XVIII быуат уртаһында иҡтисади крәҫтиәндәре рәтенә күсергән саҡта уларҙың һаны ике миллиондан саҡ ҡына ашыу була.
Джайпур келәмдәре
Джайпур келәмдәре (Jaipur Rugs) — Һиндостан компанияһы, ебәктән һәм йөндән ҡул менән туҡылған келәмдәр етештерә. 1999 йылда Джайпурҙа нигеҙләнгән. Һиндостандың 8 штатында эшмәкәрлек алып бара, компанияға 600 һинд ауылындағы 40 000-ләп һөнәрсе эшләй.
Тарихы
Ғәҙәттә туҡылған келәм-балаҫтар баҙары һөнәрсе менән һатыусы компаниянан тыш улар араһындағы аралашсылар селтәренән дә тора, аралашсылар тауар хаҡына ла, һөнәрсенең эшенә хаҡ түләүгә лә (быныһын ныҡ түбән билдәләп) йоғонто яһай.
1999 йылда Джайпур келәмдәре компанияһын асып, Нанд Кишор Чодри Һиндостан штаттарының бер нисәһендә, аралашсыларһыҙ эш итеп, хәлде үҙгәртергә була, бының һөҙөмтәһендә баҙарҙа келәм хаҡын кәметеү, ә һөнәрселәргә эш хаҡын арттырыу күҙҙә тотола.
Социаль эшҡыуарлыҡ моделен төҙөп, компанияны аяҡҡа баҫтырған тәүге осорҙа ул бөтә иғтибарын урындарҙағы һөнәрселәр менән бәйләнеш урынлаштырыуға йүнәлтә, уларға үҙ бренды аҫтында баҙарға туранан-тура сығыу мөмкинлеген бирә.
Чодри тырышлығы арҡаһында ирҙәрҙең келәм туҡыу эшмәкәрлеге эксплуатацияланыусы хеҙмәт булыуҙан туҡтай. Компания эшләгән концепцияға ярашлы, туҡыусылар хәүефһеҙлек техникаһы менән таныштырыла, эш материалы менән тәьмин ителә, уларға үтемле дизайн моделдәре тәҡдим ителә, кәңәшсе-тәрбиәселек индерелә һәм әҙер продукцияға контроль тормошҡа ашырыла.
Бизнес-модель һөнәрселәр араһында йылдам таралыу таба, 1999 йылда 200 станоктан башланһа, 2014 йылға улар һаны 8000-гә етә.
Компанияны нигеҙләүсегә Һиндостандың келәм сәнәғәтендәге «Ганди» ҡушаматы бирелә.
Компания продукцияһын донъяның 40 иленә сығара, улар араһында иң эреләре: АҠШ, Австралия, Канада, Греция, Германия, Испания.
Пожема-Ю (Харута ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хойники
Хойники (Хойнікі) — Белоруссиялағы ҡала, Гомель өлкәһенең Хойники районы үҙәге. Ҡала Гомелдән 105 км алыҫлыҡта һәм Мозырҙан 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Гомель — Брест линияһынан айырылып киткән Василевичи — Хойники юл тармағының һуңғы тимер юл станцияһы.
Ҡаланың территорияһы һәм халҡы 2009 йылда ҡалаға Малишев ауылы ҡушылыу иҫәбенә арта.
Халҡы — 12 698 кеше (2016 йылдың 1 ғинуарына).
Тарихы
Хойники беренсе тапҡыр 1504 йылда Бөйөк Литва кенәзлегенең Киев воеводалығы Брагинская улусы ауылы булараҡ телгә алына, Полозовичтарҙыҡы, Любецкийҙарҙыҡы, Харлинскийҙарҙыҡы, Абрамовичтарҙыҡы, Брозовскийҙарҙыҡы, Шуйскиҙарҙыҡы, Прозорҙарҙыҡы булып һанала. 1793 йылдан — Рәсәй империяһы составында, реформа осоронда Минск губернаһы Речица поветы улус үҙәге.
1897 йылда 2,7 мең кеше йәшәгән. Ике һыу тирмәне, завод, мәктәп эшләй.
1917 йылдың ноябрендә совет власы урынлаштырыла. 1918 йылдың февраль-декабрь айҙарында немец ғәскәре оккупациялай.
1919 йылда РСФСР-ға тапшырыла, 1926 йылдың 8 декабренән район үҙәге, БССР-ға ҡайтарыла.
1941 йылдың 25 авгусынан 1943 йылдың 23 ноябре буйынса немец ғәскәре оккупацияһында була.
1954 йылда Гомель өлкәһе составына инә.
1967 йылдың 10 ноябрендә ҡала статусын ала. 1970 йылда 9,5 мең кеше йәшәй. 1986 йылдың аҙағына ҡарата ҡала халҡы 45,9 мең кеше тәшкил итә.
Чернобыль АЭС-ындағы авария һөҙөмтәһендә ныҡ ҡына зыян күрә.
Ҡалала бер дауахана, дүрт мәктәп, шул иҫәптән гимназия, дүрт балалар баҡсаһы бар. «Журавінка» ҡунаҡханаһы, «Полесье» рестораны эшләй. «Хойнiцкiя навiны» гәзите сыға (элек «Ленiнскi сцяг»).
Шолекша
Шолекша — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Порозовица йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бостон (туҡыма)
Бостон (boston - АҠШ-тың Бостон ҡалаһы исеменән) — саф йөн туҡыма, саржа ысулы менән һуғыла. Меринос тоҡомло һарыҡтың елкә өлөшөнән алынған йөндән иләнгән, урта һәм юғары номерлы нәҙеклектә, 2 йәки күберәк ҡатлап сиратылған ептән һуғылған туҡыма.
Бостон башлыса ҡарағусҡыл төҫтәргә: күк, ҡара, көрән шыма итеп буяп сығарыла.
Сыҙамлылығы юғары булыуы менән айырылып тора.
Ыңғай һәм кире сифаттары
әҙер изделиеларҙың төрлө деформацияларға юғары тотороҡлоғон тәьмин итә;
туҙыуға сыҙамлылығы юғары, шул арҡала әйберҙәр оҙаҡ ваҡыт, хатта уларҙы әүҙем файҙаланғанда ла, эстетик йөҙөн һаҡлай;
үҙенең тығыҙлығы, шулай уҡ йөн үҙенсәлектәре иҫәбенә туҡыма йылылыҡтан һаҡлай ала;
бактерияларға ҡаршы һәм гигиена характеристикалары бик шәп ;
туҡыма һауа үткәреүсәнлеге түбән булыу иҫәбенә ел үткәрелмәй тиерлек - был уны төрлө өҫ кейеме тегеү өсөн ҡулланырға мөмкинлек бирә;
гигроскопиклыҡ;
туҡыма ваҡыт үтеү менән ҡырылмай;
Ошо материалдан тегелгән кейемде кер йыуыу машинаһында йәки ҡул менән йыуырға мөмкин, ә йыһаздарҙың күбеһе таҙартыуға тапшырыла.
Бостонды көйә төшөүҙән тик ныҡ һаҡлау зарур. Тағы ла бер етешһеҙлек шуға ҡайтып ҡала: изделиеларҙың өҫкө йөҙө ялтырай башламаһын һәм матурлығын һаҡлап ҡалһын өсөн тейешле сара күреп торорға кәрәк
Австралия (ҡитға)
thumb|320px|Австралия. Космостан күренеш.thumb|320px| Австралия топографияһы Австралия (australis — «көньяҡ» һүҙенән килә) — Көнсығыш һәм көньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан ҡитға. Бөтә материк Австралия Союзы дәүләтенең төп өлөшө булып тора. Материк Австралия һәм Океания тигән донъя киҫәгенә ҡарай.
Географик урыны
Австралия — 7 659 861 кв. км майҙанлы Көньяҡ ярымшарҙағы материк. Ҡитғаның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 2700 км, көнбайыштан көнсығышҡа оҙонлоғо — 4000 км, яр буйы оҙонлоғо (утрауҙарһыҙ) — 35 877 км. Төньяҡ һәм көнсығыш яр буйҙарын Тымыҡ океан диңгеҙҙәре: Афур диңгеҙе, Коралл диңгеҙе, Тасман диңгеҙе, көнбайыш һәм көньяғын Һинд океаны йыуа. Австралия янында Яңы Гвинея һәм Тасмания эре диңгеҙ утрауҙары урынлашҡан. Австралияның төньяҡ-көнсығыш яры буйлап 2000 км-ҙан артыҡ оҙонлоҡта донъялағы иң ҙур мәрйен рифтары — Бөйөк Кәртә рифы урынлашҡан.
Австралияның иң ситтәге нөктәләре:
Австралияның көнсығыш нөктәһе — Байрон мороно (-28.6375°N, 153.63722°W),
Австралияның көнбайыш нөктәһе — Стип-Пойнт мороно (-26.15139°N, 113.155°W),
Австралияның төньяҡ нөктәһе — Йорк (Австралия) мороно (-10.68917°N, 142.53056°W),
Австралияның көньяҡ нөктәһе — Саут-Пойнт мороно (-39.13889°N, 146.37389°W) ( Тасмания утрауын континент өлөшө тип ҡараған саҡта — Саут-Ист-Кейп мороно -43.64444°N, 146.825°W).
Рельефы
Күпселеген тигеҙлек тәшкил итә. 95% ер өҫтө диңгеҙ өҫтө бейеклегенән 600 м-ҙан артмай. Көнбайыш Австралия яҫытаулығының уртаса бейеклеге 400 — 500 м, ситтәре ҡалҡыуыраҡ. Көнсығышта Масгрев тауы (иң бейек нөктәһе — Вудровв тауы, 1440 м) һәм Мак-Доннелл һырты (иң бейек нөктәһе — Зил тауы, 1511 м).
Геологик төҙөлөшө
Ҡитғаның геологик төҙөлөшө нигеҙендә көньяҡ ярымшарҙағы Годвана материгы өлөшө булған боронғо Австралия платформаһы ята.
Климат
Австралия континенты Көньяҡ ярымшарҙағы өс төп йылы климат бүлкәтендә урынлашҡан: субэкваториаль (төньяғы), тропик (үҙәк өлөшө), субтропик (көньяғы). Тик Тасмания утрауының ҙур булмаған өлөшө уртаса климат бүлкәтендә урынлашҡан.
Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы
Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы (Шаяхметов Анас Нугуманович, 23 июнь 1936 йыл) — совет һәм хужалыҡ эшмәкәре, сауҙа хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Әнәс Ноғоман улы Шәйәхмәтов 1936 йылдың 23 июнендә Башҡорт АССР-ы Белорет районы Сермән ауылында тыуған.
1958 йылда йылда Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Белорет леспрохозында урман ҡырҡыусы булып эшләп хеҙмәт биографияһын башлай.
Юғары белемде Мәскәү Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу сауҙа институтында алған һәм институтты тамамлағас, һөнәре буйынса эшкә күсеп, 1959-1969 йылдарҙа Белорет ҡалаһында район потребителдәр союзында тауар белгесе булып эшләй, артабан ойошманың рәйесе булып эшләй.
1969 йылдан Башпотребсоюздың Белорет район-ара күмәртәләп һатыу базаһы директоры вазифаһында була.
1990 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаттарының һуңғы — 12-се саҡырылыш Юғары Советына белорет районы 117-се Сермән һайлау округы буйынса депутат итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Халыҡтар Дуҫлығы ордены ордены бирелә, БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
Япта-Недарма-Яха
Япта-Недарма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Недарма йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Round University Ranking
Ranking Round University (RUR Ranking) ― юғары уҡыу йорттарының глобаль рейтингы. Донъяның бер нисә йөҙ алдынғы университетының һөҙөмтәлелеген дүрт төп йүнәлеш: уҡыу, тикшеренеү, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек, финанс тотороҡлолоғо буйынса бүленгән егерме төп күрһәткес буйынса баһалай. RUR Rankings рейтинг агентлығы ― штаб-фатиры Мәскәүҙә урынлашҡан хөкүмәткә ҡарамаған ойошма.
Проект тураһында
RUR Ranking киң аудитория өсөн бөтә донъя университеттарының эшмәкәрлеген сағыштырып анализлау һәм баһалау өсөн комплекслы асыҡ аналитик система тәҡдим итә.
RUR рейтингы нигеҙендә түбәндәге принциптар ята:
Round University Ranking рейтингы 2010 йылдан баҫыла. 2016 йылда унда донъяның 700 алдынғы университеты, шул иҫәптән БРИКС илдәренән 91 юғары уҡыу йорто баһалана.
Рейтинг өсөн мәғлүмәттәр биреү йыл һайын Reuters Thomson ― Institutional Profiles Global Project (GIPP) үткәргән махсус тикшеренеүҙәрҙән алына. GIPP өсөн мәғлүмәттәр йыл һайын апрель ― май айҙарында йыйыла.
2020 йыл рэнкингына ярашлы, Рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (97-се урын), «МИФИ» ядро милли тикшеренеү университеты (121-се урын) һәм Томск дәүләт университеты (139-сы урын) юғары позиция биләй.
Методология
Атап үтелгән 20 күрһәткестән тыш, Дөйөм рейтинг тыш, RUR системаһы шулай уҡ 4 өҫтәмә рейтингты күрһәтә. Улар рейтинг төркөмө күрһәткестәренең төп системаһы, менән ауаздаш : уҡытыусыларҙың рейтингы, тикшеренеүҙәр рейтингы, халыҡ-ара хеҙмәттәшлек рейтингы, финанс тотороҡлоғо рейтингы.
Round University Rankings Times Higher Education (THE) донъя рейтингында ҡулланылған барлыҡ күрһәткестәрҙе, «тармаҡ инновациялары: килем» күрһәткесенән тыш, үҙ эсенә ала. THE рейтингтары шулай уҡ уҡытыусыларҙың милли һәм халыҡ-ара абруйы, һәр хеҙмәткәргә тура килгән өҙөмтләр, һәр хеҙмәткәргә тура килгән мәҡәләләр һаны кеүек өҫтәмәләрҙе лә индерә.
Бызылдауыҡтар
Бызылдауыҡтар, бызылдаҡ ҡуңыҙҙар (Carabidae, Жужелицы) — ҡаты ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр ғаиләһе; урта бүлкәттәрҙә йәшәй торған ҡуңыҙҙар ғаиләһе. Йыртҡыстар (Adephaga). 20 меңләп төрҙө үҙ эсенә алған аҫотрядынан иң күп һанлы ғаилә. Татарстан биләмәһендә 64 ырыуға кергән 306 төр билдәле.
Төрлө формалағы, төҫтәге һәм ҙурлыҡтағы (1-ҙән алып 47 мм- ға хәтле) ҡуңғыҙҙар. Кәүҙәләре оҙонса, матур, аяҡтары оҙон, йүгереүгә яйлашҡан, мыйыҡтары еп кеүек йәки ҡыл һымаҡ һәм төп буынтыҡтарҙан тыш, ҡуйы ваҡ тоташ төклө. Барлыҡ аяҡтары ла 5 буынтыҡлы, ата ҡуңғыҙҙарҙың алғы аяҡтары киңәйгән һәм аяҡ табандары ла төклө. Личинкалары камподео һымаҡ формала. Башы асыҡ айырылып тора. Мыйыҡтары 4 буынтыҡлы, күҙҙәре йыш ҡына 6 була йәки бөтөнләй булмай. Аяҡтары 5 буынтыҡлы. Ҡорһағы 10 сегменттан тора, 8 пар ябай һулыш юлы бар. Туғыҙынсы ҡорһаҡ сегменты, ғәҙәттә, церкалар, унынсыһы терәк булып тора.
Бызылдауыҡтарҙың күпcелеге йыртҡыстар, бөжәктәр, уларҙың личинкалары, моллюсклар, селәүсендәр һ.б. умырткаһыҙҙар менән туҡлана (зоофагтар), ҡайһы берҙәре үҫемлек һәм хайуан аҙыҡтары менән дә туҡлана (пантофагтар), бик аҙҙары — үлән менән туҡланыусылар (фитофагтар), улар араһында ауыл хужалығы һәм урман культураларын зарарлаусылар ҙа бар, башҡалары хайуан һәм үҫемлек ҡалдыҡтары менән туҡлана (сапрофагтар).
Бызылдауыктар умыртҡалы хайуандарҙың туҡлану сылбырында әһәмиәтле урын алып тора, ауыл һәм урман хужалығындағы ҡоротҡостар һаны динамикаһын көйләү процессында ҙур роль уйнай. Бызылдауыҡтар биоценозда антропоген һ.б. факторҙар тәьҫирендә үтүсе процесстарҙың һәм тереклек итеү мөхитенең алыштырғыһыҙ индикаторҙары булып торалар.
Бертка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Троицк (Ҡырмыҫҡалы районы)
Яңы Троицк (Новотроицк) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 16 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235835007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унтемка (Утемка ҡушылдығы)
Унтемка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утемка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шуворта
Шуворта — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бёслебен-Вюллерслебен
Бёслебен-Вюллерслебен (Bosleben-Wullersleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 625 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 355 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99310 һәм автомобиль коды — IK.
Крутая (Соз ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутоберега (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
Крутоберега — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брянцева Людмила Ивановна
Брянцева Людмила Ивановна (26.06.1946-9.06.2012) — фольклорсы, филология фәндәре кандидаты (1984).
Биографияһы
Людмила Ивановна Брянцева 1946 йылдың 26 июнендә, Тажик ССР-ы баш ҡалаһы Дүшәнбелә тыуған.
Фәнни эшмәкәрлеген урыҫ халҡының йыр фольклорын өйрәнеүгә бағышлай.
«Башҡортостандың Архангел районындағы урыҫ йыр традицияһы» йыйынтығының (2006) йыр текстары һәм нота эшкәртмәләре авторы.
Башҡортостан радиоһында урыҫ фольклорына арналған «Малахит ҡумта» тип аталған махсус тапшырыуҙар циклын әҙерләү авторҙашы булып сығыш яһай.
«Таусень» урыҫ халыҡ фольклор ансамбленең ғилми консультанты.
Таусень тигән һүҙ славян телендә «яҙға саҡлы ҡояш менән хушлашыу» тигәнде аңлата.
Мәжүси йолала таусень ҡышҡы ҡояш торошона, мәсихселәр йолаһы буйынса, таусень Христос Раштыуаһына тура килә. 2012 йылдың 9 июнендә Төркиәлә Анталья ҡалаһында вафат булған.
Хеҙмәттәре
Брянцева Людмила Ивановна 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Песни из «Собрания…» Чулкова в современном бытовании (на примере архаической традиции Архангельского района Башкортостана). Уфа, 2006.
«Фольклор народов России» йыйынтығының (1997—2006) яуаплы мәхәррире
Яңы Ҡалмаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (56 %) һәм башҡорттар (42 %) йәшәй. .
Ауыл тарихы
Яңы Ҡалмаш ауылында 1795 йылда 63 башҡорт (13 йорт) һәм 45 яһаҡлы татар (6 йорт) йәшәгән. Һуңғыларының керҙәшлек ваҡыты билдәһеҙ. 1816 йылда 60 башҡорт, 30 типтәр, 70 яһаҡлы (дәүләт) крәҫтиән була. Күренеүенсә, яһаҡлы татарҙар типтәр ҡатламына ингән. 1800 йылда үҙҙәренең ҡатламын дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламына алмаштырған хеҙмәтле (служидые) татарҙар ҡабул ителә. 1834 йылда 91 башҡорт, 52 типтәр, 120 дәүләт крәҫтиәне иҫәпкә алына. 1859 йылда 199 кеше теркәлә. 21 йылдан һуң 50 йортта 245 кеше йәшәй. Ауылда мәсет, уның эргәһендә мәктәп, 3 тирмән булған. 1920 йылда Өфө кантонының Топорнин улусы составында була, ундағы 160 йортта 815 башҡорт иҫәпкә алына. 1834 йылда башҡорттар Ҡалмаш халҡының 34,6 процентын тәшкил иткән. 1920 йылда ла улар шул сама булырға тейеш.
1843 йылда 91 башҡорт 312 бот ужым һәм 680 бот яҙғы иген сәскән, 24 бот картуф ултыртҡан. Тирмән тотҡандар. Ауылда 150 умарта булған. Мәсет булған.
Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса, 2002 йылда ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Пасынок (Молва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уң ПАй-Ёра
Уң ПАй-Ёра — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул ПАй-Ёра йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт теленең лексикаһы
Башҡорт теленең лексикаһы — башҡорт телендәге хәҙерге йәки элек булған лексемалар (һүҙҙәр) йыйылмаһы. Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы башҡа төрки телдәрҙән үҙенсәлекле структуралы берәмектәре менән айырылып торған һүҙҙәр төркөмө системаһынан ғибәрәт.
Тарихы
Башҡорт теленең лексикаһын өйрәнеү XVIII быуаттың аҙағында башлана. Екатерина II-нең әмере менән бөтә билдәле халыҡтарҙың этнографияһына, фольклорына, теленә ҡағылған материалдарҙы йыйыу буйынса үҙәкләштерелгән эш башлана.
Башҡорт теленә ҡағылған материалдарҙың бер өлөшө академик П. С. Палластың рус һәм латин телдәрендә баҫылған ике томлы «Сравнительные словари всех языков и наречий» хеҙмәтенә индерелә. Екатеринаның һәм Палластың "Һүҙлектәр"енә («Словари») башҡорт теленең 285 һүҙе инә.
XIX быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар П. Назаров, Б. Юлыев, М. Вайышевтың хеҙмәттәре донъя күрә.
XX быуат тикшеренеүселәреС. И. Руденко, В. И. Филоненко, Р. Ғ. Кузеев, Н. В. Бикбулатовтарҙың фәнни хеҙмәттәрендә лексикология буйынса тәрән анализ һәм ҙур материал туплана.
Тасуирлау
Башҡорт лексикаһының нигеҙен күбеһе үҙҙәренең беренсел мәғәнәһен һаҡлаған дөйөм төрки һәм ғәмәлдә фольклор һәм этнография төшөнсәләрен аңлатҡан (йәйләү «летовка» — «летняя стоянка», төндөк — «вентиляционное отверстие», хайуандар һәм үҫемлектәр атамалары, йәше, енесе һәм туғанлығы (кейәү бала «зять», ҡиәмәтлек атай, инәй «посаженые отец и мать», кейәү егете «шафер, друг жениха» һүҙҙәр тәшкил итә.
Башҡорт лексикаһында дөйөм төрөк һәм ысын башҡорт һүҙҙәре 60 %, сит телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр 40 % тәшкил итә. Лексикала үҙенсәлекле урынды нығынған семантик яҡтан бүленмәгән һүҙ берләшмәләре — фразеологизмдар биләй; һүҙ комплексын яңынан ҡарау нигеҙендә уның теүәл дөйөмләштереү-күсмә мәғәнәһе формалашҡан, мәҫәлән, «ләм-мим һүҙ әйтмәү» (не проронить ни одного слова, набрать в рот воды); һүҙмә-һүҙ — Ләм дә (ғәрәп алфавиты хәрефе) әйтмәү, бер ни ҙә — Мим (ғәрәп алфавиты хәрефе); «эт менән бесәй кеүек йәшәү» (жить как собака с кошкой).
Актив һәм пассив лексика айырыла:
Иҫкергән һүҙҙәр (архаизмдар) берәүҙәрҙең иҫкереүе һәм башҡа һүҙҙәрҙең үҫеше барышында барлыҡҡа килгән. Һүҙ-этнографизмдар — архаизм: зәхмәт «билдәһеҙ яуыз көстәр алып килтергән сир, ғазап», имләүес «имләү предметтары», ҡортбаш «ҡатын-ҡыҙ биҙәүесендә ҡулланылған ужовка ҡабырсағы».
Лексика лексикология, ономасиология, семасиология, социолингвистика, этимологияны өйрәнеү предметы булып тора. Лексиканы яҙып ҡуйыуҙың төп сараһы булып һүҙлектәр тора.
Сит телдәрҙән алынған һүҙҙәр
Үҙләштереү ул бер телдең һүҙҙәрен икенсе телгә индереү процесы. Үҙләштереүҙең сәбәптәре булып күрше халыҡтар менән хәрби, сауҙа, сәйәси һәм мәҙәни бәйләнеш булдырыу ихтыяжы тора.
Ғәрәп үҙләштереүҙәренең үҙенсәлеге булып грамматикаларҙың айырмалығы тора. Хәҙерге башҡорт телендә 9 һуҙынҡы өн. Ғәрәп телендә 6 һуҙынҡы: шуның 3 ҡыҫҡа — а, и, у һәм 3 оҙон — а, и, у һуҙынҡыһы. Башҡорт теленең һуҙынҡы өндәре алғы рәт һуҙынҡыларына — э, и, в, е, у (йомшаҡ әйтелеш) һәм артҡы рәт һуҙынҡыларына — ы, а, у, о (ҡаты әйтелеш) бүленә. Башҡа төрки телдәрҙәге кеүек, боронғо ысын башҡорт һүҙҙәрендә, йә тик алғы рәт һуҙынҡылары ғына, йә тик артҡы рәт һуҙынҡылары ғына ҡулланылыуы мөмкин. Был сингармонизм законы тип атала. Миҫалдар: уҡыусылар, эшселәр, йөҙөүселәр, килеүселәр, барыусылар. Ғәрәп телендә сингармонизм законы юҡ. Шуның өсөн бер үк һүҙҙә бер үк ваҡытта ҡалын һуҙынҡылар ҙа, йомшаҡ һуҙынҡылар ҙа ҡулланылыуы мөмкин. Миҫалдар: [калэмун], ч1^ [китабун], ¿цй [та’рихун] һ.б. Башҡорт телендә һүҙҙең ҡалын әйтелешендә һуҙынҡының тәьҫире өҫтөнлөклө булһа, ғәрәп телендә һуҙынҡы өндөң ҡаты әйтелешенә тартынҡы өндәрҙең ҡаты әйтелеше йоғонто яһай. Мәҫәлән: аталар (башҡорт һүҙендә ҡаты әйтелеш [а] һуҙынҡыһына бәйләнгән), алла (ғәрәп телендә һүҙҙең ҡаты әйтелеше [л] тартынҡыһының ҡатылығына бәйләнгән).
Ғәрәп оҙон һуҙынҡылары һүҙҙең мәғәнәһен айырыусы ролен үйнай: ч"5 [катаба] — «писать»; [катаба] — «переписываться»; ^ [матарун] — «дождь»; [матарун] — «аэропорт». Ғәрәп ҡыҫҡа һуҙынҡыһы «у» үҙләштергәндә «о» булып үҙгәрә, мәҫәлән: оА" [мумкинун] (ғәрәпсә) — мемкин(башҡ.). Аҙаҡҡы "хамза"лы һүҙҙәрҙә «хамза» әйтелмәй, ә «хамза» алдындағы оҙон һуҙынҡы ҡыҫҡа кеүек әйтелә, мәҫәлән: [бала’ун] (ғәрәпсә) — бәлә «беда» (башҡ.) һ.б.
Башҡорт һүҙҙәренән айырмалы рәүештә, ғәрәп һүҙҙәренең тағы ла бер үҙенсәлеге булып һүҙҙәрҙең гел генә тартынҡынан башланыуын әйтергә була. Һүҙ башында а, и, у һуҙынҡылары алдынан «хамза» әйтелә.
Пропасть-Ю (Полуй ҡушылдығы)
Пропасть-Ю  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поправка (йылға)
Поправка (Поправка) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Аҡ Сиркәү һем Рокытне райондары аша көньяҡҡа табан аға. Росьның һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 25 километр.
Яңы Ҡарайерек
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Япта-Яха (Юсереде-То-Се ҡушылдығы)
Япта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юсереде-То-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Словения тарихы
Словенияның территорияһында борон иллирий һәм кельт ҡәбиләләре йәшәй, улар бергәләп Норик короллеген булдыра. Беҙҙең эраның II быуатынан — Боронғо Рим власы аҫтында (Италия һәм Паннония провинциялары). VI—VIII быуаттарҙа бында славяндар төпләнә, улар аварҙар власы аҫтына эләгә. 630 йылда словендарҙың ата-бабалары — карантандар тарафынан «Венд маркаһы» булдырыла. 664 йылдан был дәүләт «Карантания» атамаһы аҫтында билдәле. IX быуатта карантандарҙың икенсе дәүләт берекмәһе — Блатен кенәзлеге төҙөлә. Шул уҡ быуатта словендарҙың ата-бабалары бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм 1200 йыл ваҡыт дәүеренә һуҙылған немецтарҙың власы аҫтына эләгә. 1918 йылда словен ерҙәренең бер өлөшө Югославия (Словендар, хорваттар һәм сербтар короллеге) составына керә. 1991 йылдың июнендә Словения республикаһы бойондроҡһоҙлоҡ иғлан итә.
Археология мәғлүмәттәре
Балҡан ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында кешеләр бик боронғо дәүерҙән йәшәгән. Дивье Бабенан флейтаны неандерталдар 43 мең йыл элек яһаған тип иҫәпләйҙәр. Словения археологы Митя Бродар флейтаны ориньяк мәҙәниәтле кроманьондар яһаған тигән фекерҙә. Поточка Зиялка мәмерйәһендә табылған һөйәктән яһалған энәнең йәше 41-47 мең йыл элек тип баһалана һәм ориньяк мәҙәниәтенә индерелә. Синья Горица ауылы янында табылған тис ағасынан яһалған һөңгө башының йәше 38—45 мең йыл элек тип баһалана. Слования территорияһында неолит дәүере торамаларының ҡалдыҡтары табылған.
Любляна барьеһында Любляна ҡалаһынан көньяҡҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта донъялағы иң боронғо ағас тәгәрмәс (диаметры 72 см) табылған, ул ясень ағасынан яһалған һәм уның йәше 5 мең йылдан ашыу (беҙҙең эраға тиклем 3350—3100 йылдар). Альп тауҙарындағы беҙҙең эраға тиклем 5-2 мең йыллыҡтарҙа свайҙарҙа төҙөлгән тарихҡаса дәүер торлаҡтарының ҡалдыҡтары 2011 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2000 йылда, ҡула быуатында, хәҙерге Любляна ҡалаһы тирәһендә һаҙлы урындарҙа төбәк халҡы свай йорттарынан торамалар төҙөгәндәр (шундай уҡ торамалар Австрия һәм Швейцария биләмәләрендә таралыу алған). Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1200 йылда свай торамалары юҡҡа сыға, улар кастельер мәҙәниәтенең яңы нығытылған торамалар менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Был торамалар ҡуласа рәүешендәге вал менән уратылған, фараз буйынса уларҙы иллирийҙар төҙөүе мөмкин. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса III быуатта кастельер торамалары латент мәҙәниәте кельттары тарафынан емерелә. Яҡынса ошо ваҡытта грек сауҙагәрҙәре Адриатик диңгеҙенең төньяҡ яр буйында терәк пункты булараҡ Эгида (Копер) колонияһын нигеҙләй. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Словения, Штирия һәм Каринтия территорияһында көнсығыш альп гальштат мәҙәниәте булған.
Шурбовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Словения тарихы
Урта быуаттар
V—VI быуаттарҙа Эмонала, Целеяла һәм башҡа ҡалаларҙа христиан епископлыҡтары барлыҡҡа килә, ә Аквилеяла 558 йәки 560 йылда Аквилея патриархлығы ойошторола. 394 йылда был урындарҙа Фригид йылғаһы буйында алыш була. Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе дәүерендә төбәк халҡы вәхшил баҫҡынсыларҙан тауҙарҙа йәшенгән. Был халыҡ аҙаҡ влахтар исеме аҫтында билдәле булған. Византия императоры Юстиниан I хакимлыҡ итеү осоронда Словаения территорияһының бер өлөшө Паннония менән берлектә лангобард герман ҡәбиләһе тарафынан биләп алына. 561 йылда был ерҙәр лангобардтар һәм Византия араһында бүленә, һуңғыһына диңгеҙ яр буйҙары эләгә. Юстиниан I саҡырыуы буйынса славяндарҙың һөжүмдәренән һаҡлау өсөн Балҡан ярымутрауында аварҙар килеп төпләнә. Дулеб славян ҡәбиләһе менән Карпат тауҙары буйында бәрелешкәндән һуң, аварҙар көнсығыш Альп тауҙарына һәм Моравияға күскәндәр. VI быуаттың икенсе яртыһында аварҙар Византия сиктәренә терәлгән барлыҡ Паннонияны биләй.
Славяндарҙың күсенеүе
VI быуаттың икенсе яртыһында Паннония славяндары аварҙар хакимлығы аҫтына эләгә, уларҙың етәкселеге аҫтында славяндар яңы ерҙәргә һөжүмдәр яһаған. Бындай яуҙар барышында ауылдар һәм ҡалалар юҡ ителгән, һөҙөмтәлә аҫаба халыҡтың иҡтисады һәм мәҙәниәте тулыһынса емерелгән. Словения территорияһына славяндар Карпат тауҙары буйынан, Моравиянан (570-се йылдар аҙғанынан) һәм Паннониянан (һуңыраҡ) күсеп килгәндәр. 590-сы йылдарҙа авар-славяндар алмашыныусан уңыш менән бавар герман ҡәбиләһе менән һуғыш алып барған. Көнсығыш Альп тауҙарын — көньяҡта Адриатик диңгеҙенән төньяҡта Дунайға тиклем, көнбайышта Драва инешенән көнсығышта Балатон күленә тиклем ерҙәрҙе славяндар тарафынан баҫып алыныуы артабанғы VII һәм VIII быуаттарҙа дауам ителгән. VII быуат аҙағында хәҙерге Каринтия һәм көнсығыш Тироль ерҙәре «Славян ерҙәре» тип аталған. VII быуат франк хронисы Фредегар буйынса, һундар (көнбайышта аварҙарҙы шулай тип атағандар) үҙҙәренең яһаҡ түләүселәрендә — славяндарҙа ҡышлағандар, славян ҡыҙҙарын үҙҙәренә алғандар. Аварҙарҙың словендарҙың ата-бабаһын — дулеб славян ҡәбиләһен көсләүе тураһында XII быуат боронғо урыҫ йылъяҙмаһы хәбәр итә. Күсмә аварҙарҙан айырмалы рәүештә славяндар игенселек менән шөғөлләнгән, яңы ерҙәрҙә улар йөҙөмсөлөккә өйрәнгәндәр һөм әсирҙәрҙе ҡол итеп тотҡандар. Башта славяндар ғаилә общинаһы — задругалар менән йәшәгән, аҙаҡ улар күршеләш общиналар менән алышынған. Улар шулай мал үрсеткән, умартасылыҡ, буҫтаусылыҡ, тимерлек һәм көршәкселек эштәре менән шөғөлләнгән.