cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ибраһим әл-Куни
Ижады
«Ҡанһыраусы таш» романында автор туймаҫ нәфселе кешеләрҙең сүлдәге тормошто емереүе мәсьәләләре өҫтөндә уйлана. Был кешеләр, төп герой Асуфтан айырмалы, сүлдең ҡанундары буйынса йәшәмәй. Асуф муфлондарға ҡайҙа һәм нисек һунар итергә белә һәм сүл менән килешеп йәшәй. Ләкин башҡа һунарсылар киләләр ҙә ғәзәлдәрҙе ҡырып бөтөрәләр, муфлондарҙы ла ҡалдырмай баралар. Төп геройҙың тормошо шул йәнлектәргә бәйле.
«Бер йотом ҡан» яҙыусы ижадындағы традицион сүл кешеләре темаһына арналған. Улар ватанын яҡлап ҡан ҡоя. Хәҙер яңы тормош башлана, унда туарег өсөн шул тиклем ҙур хәүефтәр булырға тейеш түгел.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
2019 йыл БМО тарафынан халыҡ-ара ерле (аҫаба) халыҡтар теле йыл (International Year of Indigenous Languages) тип иғлан ителә. Ошо йылда үткәрелгән сараларҙың төп бурысы булып йәмәғәтселектең бөтөн донъяла юҡҡа сығыу алдында торған автохтон телдәрҙең торошо тураһындағы мәғлүмәтен арттырыу, шулай уҡ тел, йәмғиәттең үҫеше, тыныс йәшәү һәм низағтарҙы көйләү аһында бәйләнештәр урынлаштырыу тора.
Ҡәләндарлыҡ
Ҡәләндарлыҡ (قلندرية; Каландария) — тәүҙә мәләмәтилек суфыйлыҡ тәриҡәте идеялары тәьҫирендә барлыҡҡа килгән мистик-аскетик хәрәкәт, һуңынан берәҙәк ярлы дәрүиштәр тәриҡәтенә әүерелә.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 28 ғинуарында ЮНЕСКО-ның Париждағы штаб-фатирында һәм 1 февралдә БМО-ның Нью-Йорк<тағы штаб-фатирында асыла.
Ҡәләндарлыҡ
Тарихы
Ҡәләндарлыҡ барлыҡҡа килгәндән алып ҙур эволюция кисерә.
Ҡәләндарлыҡ хәрәкәте XI быуат башынан да һуңға ҡалмайынса Хөрәсәндә һәм Урта Азияла мәләмәтилек тәғлимәте йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Ҡәләндарлыҡ тәриҡәтенең барлыҡҡа килеүе Йәләлетдин Мөхәммәт ибн Йонос әс-Сәүәжи (1232 й. вафат) эшмәкәрлеге менән бәйле, ул хәрәкәткә ойоштороу структураһын бирә һәм аныҡ тәғлимәткә дөйөм принциптар төҙөй.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
Элек тә БМО Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле (1993 йыл) һәм Халыҡ-ара телдәр йылын (2008 йыл) иғлан итә.
Ҡәләндарлыҡ
Тарихы
Ҡәләндарлыҡ Сүриәнән килеп сығып Марокконан Һиндостанға тиклем тарала. XIII-XV быуаттарҙа Мысырҙа һәм Сүриәлә тәриҡәт ағзалары күп булған.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
2019 йылдың ноябрендә БМО 2022—2032 йылдарҙы Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле ун йыллығы тип иғлан итте.
Тарих
2016 йылдың 19 декабрендә БМО-ның Генераль Ассамблеяһы ерле халыҡтар мәсьәләләре буйынса БМО-ның Даими Форумы резолюцияһы нигеҙендә (Резолюция 71/178) 2019 йылды Халыҡ-ара аҫаба халыҡтар теле йылы тип иғлан итте. Генераль Ассамблеяһы резолюцияһында был ваҡиғаны ойоштороу буйынса әйҙәүсе ойошма итеп ЮНЕСКО-ны тәғәйенләүҙе тҡдим итә.
Ҡәләндарлыҡ
Тарихы
Индуизм һәм буддизм традицияларының тәриҡәткә етди йоғонто яһау сәбәпле, Ҡәләндарлыҡ тәғлимәте башҡа тәриҡәттәр доктриналарынан айырылып тора. Әс-Сәүәжи эшләгән положениеларға ярашлы, тәриҡәт ағзаһы бер ҡасан да хис-тойғоларға бирелмәҫкә; бер кейем менән ҡәнәғәтләнергә, бер киҫәк икмәк менән ҡәнәғәтләнергә; кешеләрҙән ситләшергә; яҡты йөҙлө булырға; ҡыйбатлы нәмәләрҙән йөҙ сөйөрөргә; даими сәфәрҙә булырға; ике йөҙлөлөктән ҡасырға тейеш булған.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
Тарих
2019 йылда «ЮНЕСКО Курьер» журналының беренсе һаны Халыҡ-ара ерле халыҡтар теленә арнала.
Ҡәләндарлыҡ
Хәрәкәт
Ҡәләндарлыҡ хәрәкәте XI быуат башынан да һуңға ҡалмай Хөрәсәндә һәм Урта Азияла мәләмәти тәғлимәте йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Шул осорҙағы сығанаҡтарҙа ул «берләшмә» тип аңлашылған та’ифа булараҡ күрһәтелә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Ҡәләндарлыҡ популярлыҡ яулай һәм көнсығышта Фирғәнәгә, көнбайышта Ираҡ менән Сүриәгә тиклем киң тарала. Бөтөр хәлгә еткәндән һуң (XIII быуат башы) уның эйәрсендәре йә Ҡәләндарлыҡ тәриҡәтенә ҡушыла, йә башҡа мосолман берләшмәләренә инә. Хәрәкәт несториан һәм буддизм монахтары практикаһының йоғонтоһон кисерә һәм, күрәһең, аныҡ формулировкаланған тәғлимәткә эйә булмай.
Халыҡ-ара ерле халыҡтарҙың теле йылы
Маҡсаттары
Эшмәкәрлектең биш төп йүнәлеше билдәләнә :
Йыл саралары
Был йыл планына 2010 йылдың тотороҡло үҫеш һәм тотроҡло үҫештең 17 маҡсатын үҙ эсенә алған түбәндәге темаларға бағышланған саралар үткәреү инә:
Сараларҙы үткәреүҙә аҫаба халыҡтар вәкилдәре, БМО ойошмалары системаһы, ғилми берләшмәләр, дәүләт һәм шәхси ойошмалар, шулай уҡ киң мәғлүмәт саралары ҡатнаша.
Рәсәйҙә ерле халыҡтар теле йылы
РФ-ның Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлығы һәм РФ мәғариф министрлығы «Сахалин Энерджи» һәм «Лукойл» компаниялары ярҙамында Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле сайтын эшләй.
21 февралдә, Халыҡ-ара туған телдәр көнөндә, рәсми рәүештә Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының туған телен һаҡлау һәм өйрәнеү фонды теркәлә.
Рәсәйҙә Халыҡ-ара ерле халыҡтар теле йылы 2019 йылдың 21 мартында Ханты-Манси автономиялы округы — Юграла рәсми асыла.
Ерле халыҡтар теле йылын үткәреү планы үҙ эсенә 700-ҙән ашыу сараны ала. Улар төбәк һәм федераль кимәлдә үтә. 4-6 апрелдә РФА-ның тел ғилеме институтында Рәсәйҙә һәм унан ситтә ерле халыҡтың телен өйрәнеү, һаҡлау һәм уҡытыу проблемаларына арналған «Лингвистик форум 2019: Рәсәйҙең һәм донъяның ерле халыҡтары теле» халыҡ-ара конференция үтә.
Лярыкни
Лярыкни — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 316 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чепъю
Чепъю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петрушиха (Ора ҡушылдығы)
Петрушиха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ора йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роман-Яга
Роман-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Торавей -йылға Песчанка йылғаһы уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баймаҡ районы һыу объекттары
Баймаҡ районы һыу объекттары — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы биләмәһендә урынлашҡан тәбиғи һәм яһалма сығышлы һыу ятҡылыҡтары.
Баймаҡ районы Башҡортостан Республикаһының иң эре райондарының береһе, республиканың көньяҡ-көнсығышында, Европа менән Азия киҫешкән урында, урынлашҡан. Район биләгән ерҙәр. Ирәндек һырты, төньяҡтан йөҙләгән километрға һуҙылып, районды ике өлөшкә бүлә. Көнбайыш өлөшөндә рельефы — таулы, көньяҡ-көнсығыш яғында — ҡылған-бүтәгәле дала, а төньяҡ-көнбайышында Урал тауҙарының урман зонаһы башлана. Район климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыштар ғәҙәттә һыуыҡ, йәйҙәр эҫе, ҡоро, яҙ осоро бик ҡыҫҡа, ә көҙ оҙайлы була.Ҡайһы бер йәйҙәрҙә айҙар дауамында ямғыр яумай, шул уҡ ваҡытта көҙ көндәрендә туҡтауһыҙ ямғырҙар ҡойоуы мөмкин.
Йылғалар
Райондың һыу ресурстарын башлыса Һаҡмар, Таналыҡ, Йылайыр, Урғаҙа, Төйәләҫ йылғалары һәм уларҙың күп һанлы ҡушылдыҡтары тәшкил итә. Баймаҡ районындағы бөтә йылғалар Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Урал (Яйыҡ) йылғаһы райондың көньяҡ-көнсығыш сигенән ағып үтә. Йылға тамаҡтары һәм уларҙың ҡушылдыҡтары 600 метрға тиклем бейеклектә яталар. Йылғаларҙы туйындырған төп сығанаҡтар — атмосфера яуым-төшөмө — ҡар, ямғыр. Уларҙы тотоп ҡалыу, ергә һеңдереү ҡыш осоронда йылғаларҙа һыу запасын тулыландырыуға булышлыҡ итә.
Иң ҙур йылға — Һаҡмар. Урал йылғаһының уң ҡушылдығы, иң эре һыу артерияһы булараҡ бөтә район аша төньяҡтан көньяҡҡа табан 185 км юл үтә (дөйөм оҙонлоғо 760 км). башлыса ҡар менән туҡлана. Ағым тиҙлеге яҙғы ташҡында 5-7м/сек булһа, йәйге осорҙа 0,8-1 м/сек тиклем төшә. Район сиктәрендә Һаҡмарға Шырҙы, Талашты, Таулы, Кейәүеште, Күсәбә, Ҡышлауар, Батҡаҡлы, Кеүәшле, Мағаш, Кесе Юлыҡ йылғалары уң яҡтан һыуҙарын ҡоялар. Һул яҡ ҡушылдыҡтары — Күгиҙел, Бәрҙейылға, Сапсал, Лайымбирҙе һәм башҡалар.
Таналыҡ — Урал йылғаһының уң ҡушылдығы. Районда ҙәрлығы буйынса икенсе урында тора. Инеше — Талҡаҫ күленән көньяҡҡа табан Сереккүл һаҙлыҡтарында, район сиктәрендә 225 км тирәһе үтә. үҙәненең киңлеге 10 метрҙан 15 метрға тиклем, ташҡын осоронда ағым тиҙлеге 4-5 сек/секундына, башҡа ваҡытта — 0,5 — 1, м/ секундына. Максималь тәрәнлеге 1,2 м. Районда сиктәрендә Таналыҡҡа ҡушылалар: Шөгөр, Туҡмаҡ, Аҡменде, Көрәнбейә, Ҡарағайлы, Ташлы Үҙәк, Ҡыҫыҡ, Арыш, Ҡарағош, Әселе, Оморҙаҡ, Ыуарыш. Таналыҡта өс быуа бар: Граф күле, Ҡала һәм Завод быуалары. Таналыҡ — Баймаҡ халҡының яратҡан ял итеү урыны, уның йәмле буйында Матросов исемендәге парк, Яңы йыл байрам шыршыһы Ҡала быуаһында ҡуйыла.
Ялан Йылайыры (Йылайыр, Крепостной Зилаир) — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы. Уралтау һыртындағы күркәтау тауы итәгендә башлана. Тау йылғаһы булғанға күрә, ағымы шәп, һикәлтәле, ярҙары текә. Үҙәндәре ҡарағай-ҡайынлы. Тәрәнлеге төрлөсә, йыл миҙгеленә ҡарап 30 сантиметрҙан 1 метрға тиклем етә. Төп ҡушылдыҡтар — Ҡондорош, Ҡалмаҡ, Оло Бешәҙе, Урта Бешәҙе һәм башҡа бәләкәй йылғасыҡтар. Ялан йылайыры йылғаһы буйында Йылым, Ишбирҙе, Крепостной Йылайыр ауылдары урынлашҡан.
Урғаҙа — Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендә баш ала. Үрге ағымындағы үҙәндәр текә ярлы, тигеҙлеккә сыҡҡас, йылға киңәйә, ярҙары һөҙәкләнә, йылға буйҙарын төрлө ҡыуаҡлыҡ, дала ҡылғаны, сәскәләре биҙәй. Баймаҡ районы сиктәрендә йылғаның оҙонлоғо яҡынса 55 км. Уң ҡушылдыҡтары — Шүрәле, Ҡарамалы, Түләбай, һул яҡтан — Ҡараһаҙ, Сағылүҙәк, Сосновка һәм башҡа йылғасыҡтар. Артабан йылға Ырымбур өлкәһе буйлап аға һәм Урал йылғаһына һыуҙарын ҡоя.
Төйәләҫ — Ирәндек һыртының көнсығыш битләүендәге шишмәнән баш ала. Шишмә юлында ҡаялар теҙмәһе осрап, төрлө ҡаршылыҡтарҙы үтеп, һыу ағымы өс таш һикәлтә аша аҫҡа табан урғыла. Ғәҙелша шарлауығын барлыҡҡа килтергән Төйәләҫ йылғаһы шулай башлана. Таш ҡыҫымынан ысҡынып, йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан юл ала. Туғажман тауынан көньяҡҡараҡ бәләкәй төйәләҫте үҙенә ҡушып, дуға яһай һәм Силәбе өлкәһе биләмәләренә барып сыға. Ҡушылдыҡтары — Шалтран, Япраҡлы, Ҡарағайлы, Ҡамыш Үҙәк. Төйәләҫ йылғаһында өс быуа булдырылған: Төркмән, Төйәләҫ һәм Сибай.
Күлдәр
Баймаҡ районы һыу объекттары иҫәбенә ингән күлдәр: Талҡаҫ, Култабан (Яугүл), Әптекәй, Балыҡлы, Солтанкүл, Үләндекүл, Ялтыргүл. Талҡаҫ күле — район һәм республика, хатта Рәсәй күләмендә, билдәлелек алған күл. Күл көҙгөһө 3,92 км 2, һыу күләме — 15-16 млн м 3, максималь тәрәнлеге 12 м, уртаса тәрәнлеге 4,5 м. Оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 3,9 км, киңлеге 0,99 км. Ташҡын осоронда Шөгөр йылғаһына ағылып төшә. Күл эргә-тирәләге тау ҡарҙары, шишмәләре һәм һыу аҫты шишмәләре менән туҡлана. Күлдең һыуы йомшаҡ, һелтеһеҙ. Төньяҡ өлөшөндә медицинала ҡулланған шифалы ләм бар. Йылғала суртан, ҡорман, алабуға, ҡарабалыҡ, саҙан, табан балыҡ һәм башҡа төрлө балыҡтар бар. Күлгә аҡҡоштар, гагара, ҡара сабан ҡоштары эйәләй.
Чурчибыль-Кы
Чурчибыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 747 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Баймаҡ районы һыу объекттары
Күлдәр
Күл буйында «Баймаҡ» санаторийы һәм бер нисә балалар һауыҡтырыу лагерҙары урынлашҡан. 1978 йылда Талҡаҫ күле тәбиғәт һәйкәле тип иғлан ителде.
Чурчибыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Баймаҡ районы һыу объекттары
Яһалма һыу ятҡылыҡтары һәм һыуһаҡлағыстар
Һаҡмар һыуһаҡлағысы, Граф күле, Сереккүл — иң эре һыу ятҡылыҡтары, әммә районда һыу ятҡылыҡтарының һаны тиҫтәнән ашыу. — Баймаҡ һыу ятҡылығы — Таналыҡ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 26 га, быуа күләме 430 мең м, 1936 йылда сафҡа индерелгән, Баймаҡ машзаводы балансында тора, завод ихтыяжын тәьмин итеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Баҡса быуаһы (коллектив баҡсалар) — Таналыҡ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 3 га, быуа күләме 140 мең м1977 йылда сафҡа индерелгән, Баймаҡ машзаводы балансында, баҡсаларҙы һәм урман хужалығы питомнигын һыу менән тәьмин итә; — Мерәҫ (Граф күле) — Таналыҡ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 237 га, быуа күләме 2000 мең м, 1974 йылда сафҡа индерелгән, «Таналыҡ» колхозы балансында, колхоз культураларын һыу менән тәьмин итеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Юлыҡ быуаһы — Мағаш йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 32 га, быуа күләме 1400 мең м, 1983 йылда сафҡа индерелгән, «Һаҡмар» колхоы балансында, колхоз культураларын һыу менән тәьмин итеү, балыҡ үрсетеү; — 2-се Этҡол быуаһы — Саҡмағош йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 33,1 га, быуа күләме 1901 мең м, 1983 йылда сафҡа индерелгән, «Урал» колхозы балансында, колхоз культураларын һыу менән тәьмин итеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Ҡуянтау быуаһы — Әселе йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 107 га, быуа күләме 2100 мең м, 1968 йылда сафҡа индерелгән, «Баймаҡ ОПХ» балансында, күп йыллыҡ үҫемтеләрҙе һыу менән тәьмин итеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Бекеш быуаһы — Ҡара Үҙәк йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 15 га, быуа күләме 650 мең м, 1985 йылда сафҡа индерелгән, «Рассвет» колхозы балансында, ағып төшкән һыу күләмен көйләү, балыҡ үрсетеү өсөн; — Шырҙы быуаһы — Шырҙы йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 7 га, быуа күләме 140 мең м, 1983 йылда сафҡа индерелгән, «Темәс ЛПХ» балансында, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Төркмән быуаһы — Кесе Төйәләҫ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 12 га, быуа күләме 300 мең м, 1983 йылда сафҡа индерелгән, «Ирәндек» совхозы балансында, ҡош үрсетеү, баҫыуҙарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн; — Худолаз быуаһы — Төйәләҫ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 38 га, быуа күләме 650 мең м, 1962 йылда сафҡа индерелгән, БМСК балансында, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Яковлевка быуаһы — Оло Урғаҙа йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 6,9 га, быуа күләме 174 мең м, 19-- йылда сафҡа индерелгән, «Йылайыр» совхозы балансында, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Сибай быуаһы — Төйәләҫ йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 5 га, быуа күләме 125 мең м, 1960 йылда сафҡа индерелгән, БМСК балансында, ҡала халҡы ял итеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Сибай быуаһы — Ҡамышлы Үҙәк йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 7 га, быуа күләме 10,5 мең м, 1977 йылда сафҡа индерелгән, БМСК балансында, балыҡ үрсетеү, ағып төшкән һыу күләмен көйләү өсөн; — Һаҡмар һыуһаҡлағысы — Һаҡмар йылғаһында булдырылған, көҙгөһө майҙаны 590 га, быуа күләме 30600 мең м, 2002 йылда сафҡа индерелгән, БашМВстрой балансында, электр ут менән тәьмин итеү өсөн һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары.
Ҡышҡы һарай
Ҡышҡы һарай (1918—1943 йылдарҙа — Сәнғәт һарайы) — Рәсәйҙең төп император һарайы. Санкт-Петербургта Һарай майҙаны, 2/Һарай яр буйы, 38, адресы буйынса урынлашҡан. Һарайҙың хәҙерге (бишенсе) бинаһы 1754—1762 йылдарҙа итальян сығышлы рус архитекторы Бартоломео Франческо Растрелли тарафынан ҡупшы Елизавета бароккоһы стилендә интерьерҙарында француз рококо элементтары менән төҙөлгән. Совет осоронан алып һарайҙа Дәүләт Эрмитажының төп экспозицияһы урынлашҡан.
Баймаҡ районы һыу объекттары
Шарлауыҡтар
Ғәҙелша шарлауығы Ирәндек һыртының битләүендә, Яманташ түбәһе янында башланған. Ер аҫтынан бәреп сыҡҡан шишмә үҙ юлында таш теҙмәһен осрата. Бында йыйылған һыу үҙенә тар ғына юл табып ала һәм һыу ағымы юлында ике метрлыҡ таш һикәлтәһенә бәрелеп, юғарынан һыу шарлағы булып аҫтағы ике бик ҙур, һәр береһе ете метр бейеклектәге һикәлтәләргә төшә. Ошо була Яйыҡ йылғаһының ҡушылдығы Төйәләҫтең башы.
Чурчибыль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡышҡы һарай
1762 йылда төҙөлөш тамамланыу менән 1904 йылға тиклем Рәсәй императорҙарының ҡышҡа рәсми резиденцияһы сифатында ҡулланыла. 1904 йылда Николай II даими резиденцияһын Царское Селолағы Александр һарайына күсерә. 1915 йылдың октябренән 1917 йылдың ноябренә тиклем һарайынҙа царевич Алексей Николаевич исемендәге госпиталь эшләй. 1917 йылдың июль-ноябрендә бында Ваҡытлы хөкүмәт урынлаша. 1920 йылдың ғинуарында һарайҙа Революция дәүләт музейы асыла, 1941 йылға тиклем бинаны Дәүләт Эрмитажы менән бүлешәләр.
Баймаҡ районы һыу объекттары
Һаҙлыҡтар
Баймаҡ районында шулай уҡ Мерәҫ, Ғәҙелша, Басай һаҙлыҡтары бар, улар шулай уҡ йылғаларҙы туҡландыра.
Ҡышҡы һарай
Ҡышҡы һарай һәм Һарай майҙаны хәҙерге ҡаланың матур архитектура ансамблен барлыҡҡа килтереп, эске Рәсәй һәм халыҡ-ара туризмдың төп объекттарының береһе булып тора.
Ҡышҡы һарайҙан алдағы һарайҙар
1711—1764 йылдар эсендә ҡалала төрлө участкаларҙа биш ҡышҡы һарай төҙөлә. Тәүҙә Петр I 1703 йылда тиҙ арала төҙөлгән, Петропавловск ҡәлғәһенән алыҫ булмаған бер ҡатлы йортта йәшәй.
Баймаҡ районы һыу объекттары
Баймаҡ һыу ятҡылыҡтарының бөгөнгөһө
2017 йылда Башҡортостан йылғалары һыуының сифаты тикшерелә, уның һөҙөмтәләре Өфөлә Халыҡ-ара экологик форумда иғлан ителә. Башҡортостан Республикаһы буйынса Кама бассейн һыу идаралығының һыу ресурстары начальнигы Владимир Горячевтың фекеренсә, хәүефһеҙ тип иҫәпләнгән 3 «Б» (ныҡ бысратылған) категорияһына эксперттар Баймаҡ районында аҡҡан Оло Урғаҙа һәм Таналыҡ йылғаларын индерәләр. 3 «А» (бысраҡ) категорияһына Ыҡ, Һаҡмар, Оло Ҡыҙыл һәм Йылайыр йылғалары инә.
Оберрайсен
Оберрайсен (Oberreißen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 177 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Ишбулды (Әбйәлил районы)
Ишбулды (Ишбулдино) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 539 кеше. Почта индексы — 453631, ОКАТО коды — 80 201 840 7.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ишбулды ауылында V ревизия буйынса 20 ихата була, уларҙың береһендә татарҙар йәшәй. XIX быуат уртаһында 39 йортта 232 кеше йәшәй. 1920 йылда 143 йортта 677 кеше була. Ишбулды халҡының күрше ауылдар менән ғаилә бәйләнештәре булған. 1812 йылда Таһир ауылына 11 ғаилә, Хәлилгә 2 ғаилә күсеп китә.
Ауыл старшина ярҙамсыһы майор Ишбулды Бикҡужин исемен йөрөтә, уға 1816 йылда 72 йәш була. Ауыл Ахай тип тә атала. Тимәк, Ишбулдының өлкән улының исеме шулай булған, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. Ахай Ғәҙелмырҙаның улы, ейәне — Абдрахман.
1812 йылда 14-се башҡорт полкы яугирҙары Ҡәләмғужа Ҡылысов һәм Мырҙабулат Әлмөхәмәтов батырлыҡ күрһәтә, «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнәләр.
Ауылда 167 кеше йәшәгән 33 йортта 200 ат, 60 һыйыр, 100 һарыҡ һәм 50 кәзә була. Шулай уҡ улар 8 бот ужым һәм 240 бот яҙғы иген сәскән.
Кесе Салым
Кесе Салым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1262/35/31 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 269 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Диков Василий Иванович
Василий Иванович Диков  (1874—1937) — рус шағиры.
Биографияһы
Василий Иванович Диков Новочеркасск ҡалаһында дон казактары ғаиләһендә тыуған. Ҡала мәхәллә училищеһын тамамлаған. Уҡып бөткәс, Дон Ғәскәре идаралығында писарь булып эшләй. 1898 йылда Новочеркасск казактар училищеһын тамамлай, офицер булып хеҙмәт итә.
Ошо йылдарҙа ул шиғырҙар яҙа башлдай. Уның әҫәрҙәренең төп темаһы — тәбиғәт, Дон казактарының тормош-көнкүреше. Ошо осорҙа ул «К Дону», «Летнее утро в станице», «Дону», «Степной орел», «Родному Дону», «Дончак» һәм башҡа шиғырҙарын ижад итә.
1909 йылда Никополь ҡалаһында уның беренсе шиғырҙар китабы «Охотничьи картинки» баҫылып сыға. Василий Иванович Диков Беренсе бөтә донъя һуғышы фронттарында яуҙарҙа ҡатнаша. Һуғыш башланыр алдынан Новочеркасскиҙә уның «Новочеркасский альманах» тигән икенсе шиғырҙар китабы сыға.
1918 йылда Диков «Охотничьи картинки» китабының икенсе вариантын баҫмаға бирергә әҙерләп бөтөрә, ләкин был китап нәшер ителмәйенсә ҡала. 1920 йылда шағир Новочеркасск төрмәһенә эләгә һәм унда ярты йыл буйы үлем язаһы көтөп ултыра, ләкин ул азат ителә. Төрмәнән сыҡҡас, төрлө ваҡытлыса эш менән булышып йәшәй. 1921 йылдан алып Новочеркасскиҙа рәссам Митрофан Борисович Грековтың һынлы сәнғәт студияһында администратор булып эшләй. 1937 йылда атып үлтерелә.
Паль Роберт Васильевич
Паль Роберт Васильевич (15 апрель 1938 йыл) — шағир һәм яҙыусы, тәржемәсе, журналист. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2021), 1969 йылдан СССР Яҙыусылар һәм журналистар союздары ағзаһы, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1988). «Алтын Урал» әҙәби премияһы (2008), Степан Злобин (1998) һәм Фәтих Кәрим исемендәге (2009) премиялар лауреаты.
Ижади эшмәкәрлеге
Роберт Паль әҙәби ижад менән уҙған быуаттың илленсе йылдарында, Стәрлетамаҡ һәм Белоретта педучилищелә уҡығанда шөғөлләнә башлай, был ҡалалар гәзиттәрендә уның тәүге шиғырҙары баҫыла. Башҡорт дәүләт университетында әҙәби-ижад түңәрәгенә йөрөй, был уның һиҙелерлек әүҙемләшеүенә булышлыҡ итә. Йәш әҙиптең «Живые маки» тип исемләнгән беренсе шиғри йыйынтығы Башҡортостан китап нәшриәтендә 1964 йылда донъя күрә. Артабан бер-ике йыл арауыҡ менән шиғырҙар һәм поэмалар тупланған «Горизонты романтики» (1966), «Третье свидание» (1968), «Высокое пламя» (1969), «Лебединое поле» (1972), «До высоты звезды» (1983), «Лицом к лицу» (1988), «Плач одинокой кукушки» (1993) тигән һәм башҡа шиғыр һәм поэма китаптары баҫылып сыға. Дөйөм алғанда, ул тиҫтәләгән шиғри йыйынтыҡ авторы. Роберт Паль шиғырҙарына яҡшылыҡ идеяларын тәүге урынға ҡуйыу, уларға дан йырлау хас. Шағирҙың лирик геройҙарында гел алдынғы сафтарҙа, уларҙа даими әүҙемлек һәм кешелек донъяһының тик ыңғай сифаттары ғына өҫтөнлөк итә.
Шиғри ижадта етәрлек дәрәжәлә тәжрибә туплаған әҙип прозала ла үҙен уңышлы һынап ҡараны. Төрлө быуын китап уҡыусылары уның «Иду до конца» (1973) һәм башҡорт халҡының ҡаһарман улы, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы хәрби осоусы Муса Гәрәевҡа арналған «Есть у неба земля» (1975) повестарын бик йылы ҡаршыланы. Әҙиптең китап баҫыу тарихына арналған «Человек придумал книгу» тигән әҫәре, 1983 йылда Мәскәүҙең «Советская Россия» нәшриәтендә күп тираж менән баҫылып, тиҙ арала таралып бөттө. ХХ быуаттың беренсе ун йыллыҡтарында Көньяҡ Уралда булған революцион ваҡиғаларҙы әҙәби күҙлектән тергеҙеүгә арналған «Легенды будут потом», «На исходе ночи», «Отзовется в живых», «Бессмертники — цветы вечности» тип исемләнгән роман-хроникаларын әҙәби тәнҡит ыңғай ҡабул итте.
Панин Григорий Валерьевич
Панин Григорий Валерьевич (24 ноябрь 1985 йыл, Ҡарағанды, Ҡаҙаҡ ССР-ы) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Тольятти «Лада» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы уйынсыһы. 2009 һәм 2010 йылдарҙа Ҡазандың «Аҡ Барс» командаһы составында ике Гагарин кубогын яулай. 2005 йылда Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы менән донъя чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай.
Паль Роберт Васильевич
Ижади эшмәкәрлеге
Яҙыусының 2008 йылда «Китап» нәшриәтендә донъя күргән «Заглянуть в бездну» исемле повестар китабы «Алтын Урал» әҙәби премияһына лайыҡ булды.
Панин Григорий Валерьевич
Тольяттиҙа (2007 йылға тиклем)
Григорий Панин хоккей менән Ҡаҙағстандың Ҡарағанда ҡалаһында шөғөлләнә башлай. Шунан ул Тольяттиға күсә һәм урындағы «Лада» өсөн сығыш яһай башлай. 2002/2003 йылдар миҙгелендә Григорий «Лада-2» өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында 37 уйында 15 мәрәй йыя. «Лада-2» «Волга буйы» дивизионында өсөнсө урынды ала. Киләһе йылда ул «Лада» хоккей клубының фарм-клубы ЦСК ВВС өсөн Рәсәй чемпионатының юғары лигаһында 26 осрашыуҙа 5 мәрәй йыя. Был команда конференцияһында 12-се урында була һәм плей-оффҡа эләкмәй. Шул уҡ миҙгелдә Панин «Лада-2» өсөн 31 уйында 6 мәрәй йыя.
Паль Роберт Васильевич
Ижади эшмәкәрлеге
Роберт Паль әҫәрҙәре башҡорт, украин, ҡазаҡ, татар, сыуаш һәм башҡа телдәргә әйләндерелгән. Уның китаптары Өфө, Мәскәү, Ҡазан һәм башҡа ҡалаларҙа донъя күрҙе. Әҙиптең һуңғы ун йыллыҡтарҙа яҙылған шиғырҙары һәм повестары «Бельские просторы» журналында донъя күрә килә.
Панин Григорий Валерьевич
Тольяттиҙа (2007 йылға тиклем)
2004/2005 йылдар миҙгелендә Григорий Панин Рәсәй чемпионатының Суперлигаһында «Лада» өсөн тәүге уйындарын үткәрә. Шул йылда ул бөтәһе 50 уйында бер гол керетә һәм бер пас бирә. Тольятти командаһы миҙгелдең финалына етә һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Киләһе миҙгелдә Панин 61 уйында ҡатнаша һәм плей-оффта тәүге мәрәйҙәрен йыя. 2006/2007 йылдар миҙгеле Панин өсөн Тольяттилағы һуңғы тулы миҙгел була.
Паль Роберт Васильевич
Ижади эшмәкәрлеге
Поэзия һәм проза жанрҙары менән бергә Роберт Васильевич тәржемә өлкәһендә лә әүҙем эшләй. Ул башҡортсанан руссаға Башҡортостандың халыҡ шағирҙары Рауил Бикбаев һәм Факиһа Туғыҙбаева, билдәле әҙиптәр Муса Ғәли, Ғилемдар Рамазанов, Яҡуп Ҡолмой, Тамара Ғәниева, Гөлфиә Юнысова, Әнисә Таһирова шиғырҙарын, Хәким Ғиләжев һәм Әхнәф Байрамовтың повестарын тәржемә итте. Башҡортостандың рус әҙәбиәтен һәм матбуғатын үҫтереүгә индергән шәхси өлөшө һәм ижади ҡаҙаныштары айҡанлы Роберт Васильевич «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ. Шағир, яҙыусы һәм тәржемәсенең хеҙмәт емештәре шулай уҡ Степан Злобин һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар менән баһаланды.
Панин Григорий Валерьевич
«Аҡ Барс» (2007—2014)
2007 йылдың 13 ноябрендә Григорий Панин Ҡазандан «Аҡ Барс» менән контракт төҙөй. 2008 йылдың башында Панин яңы командаһы менән Континенталь кубокты еңә. «Аҡ Барс» өсөн Рәсәй чемпоинатында ул 43 уйында 10 мәрәй йыя. Плей-оффта иһә ярымфиналда «Салауат Юлаев» командаһынан отола. 2008 йылда Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә, «Аҡ Барс» башҡа клубтар менән шунда күсә. Ҡазан клубы даими миҙгелде икенсе урында тамамлай. Гагарин кубогы өсөн плей-оффта бер-бер артлы «Барыҫ», «Авангард», Мәскәүҙән «Динамо» һәм «Локомотив» хоккей клубтарын ота һәм КХЛ-дың тәүге миҙгеленең чемпионы исемен һәм Рәсәй чемпонатының алтын миҙалдарын яулай. Панин плей-оффта штраф минуттарын иң күп алған уйынсы була.
2009/2010 йылдар миҙгелендә Панин «Аҡ Барс» менән был һөҙөмтәне яңынан ҡабатлай — Гагарин кубогы икенсегә Ҡазанда ҡала. 2012 йылдың 3 май көнөндә Григорий «Аҡ Барс» менән яңы контракт төҙөй. 2013 йылдың 18 октябрендә Григорий Панин 11 уйынға дисквалификация ала — ул уйын туҡтағас «Медвешчак» уйынсыһы Мэтт Мерли башына  һуға. Шул КХЛ вице-президенты Владимир Шалаев әйтеүе буйынса, Григорий тағы ла 2,5 миллион һумлыҡ штраф ала. 2014 йылдың 19 июнендә «Аҡ Барс» Панин менән контракты өҙә.
ЦСКА һәм «Салауат Юлаев»
2014 йылдың 21 июнендә Григорий Панин ЦСКА менән бер йылға килешеү төҙөй. ЦСКА тәүгегә даими миҙгелде еңә. Шул йылда КХЛ-да даими миҙгел буйынса Рәсәй чемпионы билдәләнә. Шуға күрә Григорий Панин өсөнсө тапҡыр Рәсәй чемпионы исемен яулай. Гагарин кубогында ЦСКА конференциялар финалына етә һәм шунда буласаҡ чемпионға СКА хоккей клубына серияла ете уйында отола. Мәскәү командаһы серияның тәүге өс осрашыуында еңә, әммә киләһе дүртәүһендә отола һәм КХЛ чемпионатының бронза миҙалдарына лайыҡ була. 2015 йылдың 9 июнендә Григорий ЦСКА менән ике йылға контрактын оҙайта.
2015/2016 йылдар миҙгелендә ЦСКА тағы ла даими чемпионатты еңә. Шуның өсөн Виктор Тихонов исемендәге кубок бирелә. Әммә был миҙгелдә Рәсәй чемпионатының миҙалсылары плей-офф буйынса билдәләнә. Шунда ЦСКА тәү тапҡыр үҙ тарихында финалға сыға һәм шунда ете уйында Магнитогорскиҙың «Металлург» хоккей клубынан отола. Панин тәү тапҡыр Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының көмөш миҙалдарын йыя. Тимәк, ул КХЛ миҙалдарының тулы комплектын йыя. 2016 йылдың 2 октябрендә «Слован» командаһына ҡаршы уйында ул судьяға һуға, шуның өсөн уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә артабан тағы дүрт уйынға дисквалификация ала. 24 декабрҙә ул «башҡа йә муйынға һөжүм» өсөн тағы дүрт уйынды үткәрергә мәжбүр була. Әммә Панин яҡшы яҡтан да билдәләнеп өлгөрә: февралең бер аҙнаһында ул иң яҡшы һаҡсы тип таныла. ЦСКА өсөнсөгә даими миҙгелдә беренсе була. Әммә плей-оффта һөҙөмтәләр шулай уҡ яҡшы булмай. Мәскәү клубы икенсе раундта «Локомотив» командаһынан отола һәм миҙалдарһыҙ ҡала, ә Панин серияның һуңғы уйынында ике матч-штраф алып өлгөрә. Аҙаҡтан Григорий Панин 8 уйынға дисквалификация ала.
Миҙгел бөткәс Панин «Аҡ Барс» хоккей клубына яңынан ҡайтыр, тигән һүҙҙәр була. Әммә ул Өфөнөң «Салауат Юлаев» менән бер йыллыҡ контракт төҙөй. 2017/2018 йылдар миҙгеленең тәүе 8 уйынын ул дисквалификация өсөн ҡатнашмай үткәрә. Григорий 2017 йылдың һуңғы аҙнаһында иң яҡшы һаҡсы тип таныла. Даими миҙгелдә «Салауат Юлаев» конференцияла икенсе урынды яулай, 2010 йылдан бирле тәүге тапҡыр Чернышев дивизионын еңә. 6 мартта Григорий менән 2021 йылдың 30 апреленә тиклем яңы контрак төҙөлә. Ә плей-оффта Өфө клубы конференция ярымфиналында «Трактор» хоккей клубына отола. Григорий бөтәһе 56 уйында 17 мәрәй йыя һәм алты гол керетә.
2018/2019 йылдар миҙгеледә Панин команданың капитаны итеп һайлана. Тик миҙгел башында ул өс аҙна йәрәхәтенән дауалана. Ноябрь аҙағында Григорий йәрәхәтенең рецидивын ала һәм уйындар ҡалдырырға мәжбүр була. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияла алтынсы урында тамамлай, Гагарин кубогы өсөн плей-оффтың тәүге этабында «Металлург» хоккей клубын ота (4-2 серияла иҫәп). Конференция ярымфиналында беренсе урын алған «Автомобилист» командаһын 4-1 иҫәбе менән Өфө клубы еңә, шул серияның ике уйынын Григорий Панин дисквалификация өсөн ситтән ҡарай. Көнсығыш конференцияһы финалында «Авангард» хоккей клубына ҡаршы серияның дүртенсе осрашыуында Григорий тағы йәрәхәтләнә — миҙгел уның өсөн тамамлана, ә «Салауат Юлаев» серияла 2-4 иҫәбе менән отола. Григорий был йылда барыһы 59 уйында 9 мәрәй һәм «+11» файҙалыҡ күрһәткесен йыя.
Рәсәй йыйылма командаһында
2002 йылда Панин тәү тапҡыр Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһына саҡырыла. Бик мөһим булмаған турнирҙарҙа ул бөтәһе 17 уйын уҙғара һәм өс һөҙөмтәле пас бирә. 2004/2005 йылдар миҙгелендә ул Рәсәй йәштәр йыйылма командаһы менән донъя чемпионатында ҡатнаша. Финалда Канада йәштәренән отолалар һәм көмөш миҙалдар яулайҙар. Григорий Панин алты уйында 1 мәрәй йыя. Шунан бирле ул башҡаса йыйылма командаға саҡырылмай.
Шәхси тормошо
Григорий Паниндың тәүге ҡатыны Регина Марк исемле улын тыуҙыра. 2009 йылда Регина автомобилендә авария яһай. Уның һөҙөмтәләре буйынса ике кеше һәләк була. Регинаны дүрт йылға төрмәлә язаға тарттыралар. Әммә бәләкәй балаһы булғанға, язаһын 14 йылға күсерәләр. 2013 йылда Григорий менән Регина айырылышалар. Шунан Григорийға яңы ҡатыны Инна 2015 йылда Платон исемле тағы бер ул тыуҙыра.
Осташевская Галина Андреевна
Осташевская Галина Андреевна (29 декабрь 1925 йыл — 13 июнь 2018 йыл) — шәфҡәт туташы, журналист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980), СССР ВДНХ-ның көмөш миҙалы менән наградланыусы берҙән-бер республика журналисы.
Биографияһы
Галина Андреевна Осташевская 1925 йылдың (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1923 йылдың 29 декабрендә Украинаның Хмельницкий өлкәһендә тыуған.
Туғыҙ класс һәм мәктәптәге шәфҡәт туташтары курсы белеме менән фронтҡа эләгә, разведкаға йөрөй, яу яланынан яралыларҙы алып сыға һәм уларға тәүге ярҙам күрһәтеп, медсанбатҡа оҙата.
Галина Андреевна Осташевская 2018 йылдың 13 июнендә ҡалаһында вафат була.
Фәрикә (ярма)
Фәрикә - (Фрике или фарик, فريكة фәрикә) — бойҙайҙы өлгөрөр-өлгөрмәҫ йыйып, ҡурып етештерелгән ярма.
Был Яҡын Көнсығыш өсөн ғәҙәти ашамлыҡ. Фәрикәне бигерәк тә шәреҡ аш-һыуында, ғәрәп, фәләстин һәм мысыр ашамлыҡтарында яратып ҡулланалар, шул уҡ ваҡытта Төньяҡ Африкала һәм күрше илдәрҙә лә был ярманан ризыҡ әҙерләйҙәр.
Етештереү ысулы
Фәрикәне етештереү ысулы үҙенсәлекле: бойҙайҙың башағы һарғайып, орлоҡтары әле йомшаҡ сағында уралар; көлтәләп, ҡояшта киптереп алалар. Һабаҡтар кибеп еткәс, орлоғона зыян теймәҫлек итеп һаҡ ҡына яндыралар - бөртөксәләр сей булыуы арҡаһында янып бармай. Шунан һуң бойҙай орлоҡтарын һуғып алалар ҙа ҡояшта киптерергә һалалар - был уның төҫө, тәме, текстураһы бер рәүешкә килеүенә булышлыҡ итә. Уны етештереү ысулы атамаһын биргән дә инде - فريكة (фәрикә) - ҡабығынан таҙартылған тигән мәғәнә бирә. Бөртөксәләрҙе артабан ваҡлайҙар һәм ул йәшел булгурға оҡшап китә.
Тарихы
Арпанан әҙерләнгән ошоға оҡшаш ашамлыҡ Библияла телгә алынған. Фәрикә 13-сө быуат башында бағдад аш-һыу китабында фәрикийә атамаһы менән телгә алына. Был рецепт буйынса әҙерләгәндә ит майҙа ҡурыла һәм һыуға һалып, тоҙ һәм дәрсен ҡушып быҡтырыла. Шунан киптерелгән кориандр, фәрикә өҫтәп бешереү дауам итә. Әҙер ризыҡ менән бирелә кумин, дәрсен һәм яңы һуйылған ҡуйҙың ҡойроҡ майын иретеп ҡушып бирелә ..
Мысырҙа хәмәм бил-фәрик (эсенә йәш бойҙай тултырылған күгәрсен) типгән ашамлыҡ әҙерләйҙәр. Шулай уҡ Мысырҙа фәрикә һуған һәм помидор менән әҙерләнә, ә ҡайһы берҙә себеш ите менән бирәләр. Туниста Шурпат фәрик бил-мүк тигән аш бар — был елек майы һурпаһына фәрикә ҡушып бешерелгән өйрә. Фәрик ләхмә - Сүриәлә бешерелә торған былау, уны  ҡыҙҙырылған һарыҡ ите, ҡуҙаҡлы фасоль һәм пиния сәтләүеге, фәрикә ҡушып ҙерләйҙәр. Шурпа әл-фәрик иһә  "әл шурпа-фарик"  — фәләстин ашамлығы, уны себеш һурпаһына фәрикә ҡушып бешерәләр ..
Сүриәлә фәрикә ғәҙәттә һарыҡ ите, һуған, май, миндаль, ҡара борос, дәрсен, тоҙ һәм кумин ҡушып әҙерлән.
Израилдә друз йәмәғәттәре ҡәҙимдән килгән ысулдар менән фәрикә бешерә.
Ашамлыҡ булараҡ ҡиммәте
100 грамм ҡоро ярма ҡиммәте яҡынса шулай:
Языков (Благовещен районы)
Языков (Языково) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 195 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәмәк
Мәмәк (Мамяково) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 437 кеше. Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — 80240890004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Милли состав:
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса 58 % — башҡорттар, 38 % — татарҙар йәшәй.
Ғайса (исем)
Ғайса — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғайса (пәйғәмбәр) — Исламда Ғайса Пәйғәмбәр, (нәби) һәм Аллаһтың рәсүле, Инжилдә — Иисус Христос. Исламдағы иң хөрмәтле Пәйғәмбәрҙәр иҫәбенә инә.
Ғайса Туҡтағолов (тыуған йылы билдәһеҙ — вафат булған йылы 1774 йылдың декабренән һуңыраҡ) — Иҫәт провинцияһы Ҡара-Табын улусы Иҫәй ауылы (Силәбе өлкәһе Сосновка районы Туҡтағол ауылы) башҡорто. Ҡара-Табын улусының баш старшинаһы, ахун, Е. И. Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы, Урал аръяғы башҡорттары командаһы етәксеһе.
Ғайса Әхмәтов (1784—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы. Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән.
Ғайса Батыргәрәй улы Хөсәйенов (10 апрель 1928 йыл — 27 июль 2021 йыл) — әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2008), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1980). Башҡорт АССР-ының (1976) һәм Рәсәй Федерацияһының (1992) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм Почёт (1999) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Үтәгән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ғайса Йәнекәев (исеменең варианты Айса; 2 июль 1864 йыл — март 1931 йыл) — уҡытыусы, мәғрифәтсе, этнограф, Ҡазан һәм Ырымбур губерналарынан 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы (1907—1917), Рәсәй империяһының мосолман халҡы мәнфәғәттәрен яҡлауға ҙур иғтибар бирә. Сембер губернаһында буҫтау фабрикаһы директоры һәм Ҡазандың бөтә хәйриә һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеларнының распорядителе була. Февраль революцияһы осоронда Дәүләт Думаһының Ваҡытлы комитеты ағзаһы һәм Беренсе Бөтә Рәсәй мосолмандары съезын ойоштороусы (1917 йылдың майы). Совет осоронда Вятка губернаһының Халыҡ мәғарифы коллегияһы ағзаһы һәм Башсельхозкредиттың инспекторы була; башҡорт һәм татар фольклорының профессиональ белгесе булып таныла.
Ғайса Йосопов (21 май 1905 йыл — 19 август 1941 йыл) — шағир һәм публицист, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған хәрби табип. В. И. Чапаевҡа һәм уның дивизияһына арнап Һамарҙа ҡуйылған монументтағы бер яугир образының тәүһыны (прототибы). 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғайсаның Хаҡ Сиркәүе — Ҡытайҙа 1917 йылда асылған бойондороҡһоҙ сиркәү.
Илсе Ғайса (йыр) («Ғайса», «Ғайса батыр», «Ғайса ахун») — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Балауыҙ
Кәрәҙ
Балауыҙ табағы Балауыҙ заводтарында йәки оҫтаханаларында күҙәнәкләп эшләнгән яһалма кәрәҙ.
Әҙәбиәт
Г. Д. Зәйнуллина. Умартасылыҡ һүҙлеге. Өфө-2001 йыл. 155 бит
Фәхрениса Зейд
Фәхрениса Зейд (الأميرة فخر النساء زيد) йәки Фәхр әл-Нисса (1901 — ) — төрөк рәссамы, ижадында Көнбайыш сәнғәтендәге абстракционизм һәм башҡа йоғонтолар ислам дине һәм византий сәнғәте элементтары менән ҡатнаша. Ул майлы живопись, акварель һәм гуашь кеүек төрлө техникалар файҙалана, литографиялар, гравюралар, коллаждар һәм витраждар эшләй.
Ираҡтағы королдәр ырыуы булған хашимиҙар вәкиленә кейәүгә бара һәм әлеге Ираҡ тәхете дәғүәсеһе принц Раадтың әсәһе була.
Биографияһы
Истанбул составындағы Принц утрауҙарына ингән Бүйүкада утрауында абруйлы төрөк ғаиләһендә тыуа. Атаһы Мәхмәт Шакир паша дипломат, бригадир, фотограф, тарихсы, шулай уҡ күренекле хәрби түрә Жәүәт пашаның ҡәрҙәше була. Әсәһе Сара Исмәт ханым сығышы менән Криттыҡы, ырыуы бик оҫта каллиграфтары менән дан тота. Фәхренисаның ир ҡәрҙәше Джеват Шакир Кабаачлы «Галикарнас балыҡсыһы» псевдонимы аҫтында Төркиәләге билдәле яҙыусы булып китә, ә ҡыҙ ҡәрҙәше Алиә Бергер рәссам һәм гравёр була. Фәхрениса керамика рәссамы Фүрейә Көрәл һәм рәссам Джем Кабаач менән дә нәҫелдәш.
Фәхренисаның әсәһе балаларын уҡытыуға ҙур әһәмиәт бирә. Улар инглиз, француз, ғәрәп һәм фарсы телдәрен өйрәнә, һүрәт төшөрөү һәм фортепиано дәрестәрен ала, шулай уҡ Ҡөрьән уҡый. Фәхрениса дүрт йәшендә һүрәт төшөрә башлай, ә 12 йәшендә май менән ебәк туҡымаларға әсәһенең һәм туғандарының портреттарын эшләй.
Фәхрениса Зейд Истамбул Нәфис сәнғәттәр академияһын тамамлаған тәүге ҡатын-ҡыҙҙар иҫәбенә инә, ул билдәле төрөк рәссамы Намык Исмаилда уҡый. 1920-се йылдар уртаһында Фәхрениса Италияла, Испанияла һәм Францияла була, Францияла Рансон академияһында Роже Бисьер класында уҡый. 1930-сы йылдарҙа Европа буйлап күп сәйәхәт итә, Берлинда, Лондонда, Парижда оҙаҡ-оҙаҡ йәшәй.
1920 йылда Фәхрениса яҙыусы Иззәт Мәлих Девримгә кейәүгә бара. Деврим «Ғилем хазинаһы» (Servet-i FünunServet-i Fünun) тигән авангард әҙәби журналы менән хеҙмәттәшлек иткән була. Был никахта ике бала —  <span class="ref-info" title=" төрөк телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(төр.) баш. һәм  <span class="ref-info" title=" төрөк телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(төр.) баш. — тыуа. Нежат — рәссам, Ширин театр актрисаһы булып китә. 1934 йылда Фәхрениса принц Зейд бин Хөсәйенгә бара. Король Фейсал I-нең ҡустыһы Зейд Анкарала Ираҡ илсеһе булып эшләй. 1936 йылда уларҙың улы принц Раад тыуа.
1942 йылда Фәхрениса Зейд "Д төркөмө"нә ҡушыла. Был төркөмгә милли төрөк сәнғәте элементтарын заманса көнбайыш йоғонтоһо менән яраштырырға тырышҡан рәссамдар берләшә. Фәхрениса уларҙың күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Беренсе шәхси күргәҙмәһе 1944 йылда Истанбулдың Мачка районында (хәҙерге Бешикташ районы составында), артабан Лондонда һәм Парижда була. Фәхрениса Зейдтең ижады 1950 йылда Нью-Йорктың Хьюго галереяһында үткән күргәҙмәһенән һуң киң халыҡ-ара билдәлелек ала. Зейдтең АҠШ-та, Европала һәм Яҡын Көнсығышта бөтәһе 50-ләп күргәҙмәһе була.
1970 йылда Фәхренисаның ире үлә, ә 1975 йылда ул улы Раад эргәһенә Амманға күсә. Шунда Король художество институтында уҡыта, Фәхрениса Зейд исемендәге Нәфис сәнғәттәр академияһын аса. Рәссам 1991 йылдың 5 сентябрендә вафат була һәм Амманда Рагдан һарайындағы Королдәр төрбәһендә ерләнә.
Ижады
Зейдтең ижад башындағы портреттарында француз сәнғәте йоғонтоһо һиҙелә. 1940-сы йылдарҙан уның эштәрендә абстрактлылыҡ көсәйә. 1970-се йылдарҙа, иренең вафатынан һуң, Фәхрениса абстракционизмдан алыҫлаша бара һәм портреттар живописына күсә. Был осор картиналарының, тәнҡитселәр фекеренсә, көнбайыш сәнғәте менән бер уртаҡлығы ла юҡ, улар нығыраҡ византий иконалары һәм фаюм портреттары традицияларын алған. 1980-се йылдар уртаһында, вафатынан әҙ генә алдараҡ, Зейд витраждар эшләү менән мауығып китә.
Тәнҡитселәр уның картиналарының сағыулығын, төҫтәренең байлығын һәм аҫыллығын, айырыуса 1950-се йылдарҙағы мозаикаларына затлы күркәмлек хас булыуын билдәләй. Төрөк арт-тәнҡитсеһе Зәйнәп Яса Яман Зейдтең ижадында тәбиғәт, география, тарих, ностальгия тематикалары өҫтөнлөк алыуын, ә стилистик элементтарҙан төҫтәргә, деталдәргә, текстураларға, объекттарҙы ерлектә урынлаштырыуға ҙур иғтибар бирелеүен билдәләй.
Зейд ижады тураһында кире фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, журналист һәм сәнғәт белгесе Ник Форрест белдереүенсә, ижадсының король статусы арҡаһында ғына уның әһәмиәте һәм йоғонтоһо үтә ҡабартып күрһәтелә.
Арт-баҙарҙағы урыны
2013 йылда Зейдтең «Атом тарҡалыуы һәм үҫемлектәр тормошо» тигән картинаһы Дубайҙа Christie’s аукционында 2,741 миллион АҠШ долларына һатыла, был Яҡын Көнсығыш рәссамдары эштәрен һатыу йәһәтенән рекордлы сумма була. Шулай итеп, Фәхрениса Яҡын Көнсығыштың иң ҡиммәтле рәссамы булып сыға. Бынан алдағы рекорд та Зейдтеке: 2010 йылда уның картинаһы 1 миллион АҠШ долларына һатылған була.
Зейд картиналарының уртаса хаҡы 100—500 мең АҠШ доллары менән баһалана.
Магромсы
Магромсы — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 619 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подкопенная
Подкопенная — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чурчипыль-Кы
Чурчипыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәғиб Мәхфүз
Нәғиб Мәхфрүз (نجيب محفوظ; 11 декабрь 1911 йыл — 30 август 2006 йыл) — Мысыр яҙыусы-романисы, драматург һәм сценарист. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты (1988).
Биографияһы
Мәхфүз ғаиләһендә етенсе бала булып тыуа, уның үҙенән өлкән дүрт ағаһы һәм ике апаһы булғаны билдәле. Ата-әсәһе тураһында Мәхфүз бик аҙ һөйләгән, атаһы хисапсы йәки бухгалтер булып эшләгән, Мәхфүз атаһын иҫке тәртип кешеһе тип һанаған,ә уның бер баласаҡ дуҫы уның атаһын бик ҡаты кеше ине, тип тасуирлай. Мәхфүз иҫке Ҡаһирәнең үҙәгендә, әл-Джамалия кварталында, тыуған. Бында үткән бала сағы мәңгелеккә илһам сығанағы булып ҡала, тап әл-Джамилия менән күп кенә романдарының йөкмәткеһе бәйле.