cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәскәү Александр институты
Уҡыу-уҡытыу шарттары
Александр институтының административ һәм педагогик штаты-инспектор, һуңғараҡ етәксе (начальница), уның ярҙамсыһы ханымдарҙан, шулай уҡ синыф инспекторҙарынан, педагогтарҙан, башланғыс синыф уҡытыусыларынан, хеҙмәтләндереүселәрҙән (сиркәүҙә, канцелярияла, лазаретта, «экономияла» һәм полицияла) тора. Төрлө ваҡытта синыф инспекторҙары булып, мәҫәлән, Мәскәү университеты профессоры Л. А. Цветаев (1805—1827) һәм М. М. Катков (1901—1905) эшләгән. Француз телен унда Ф. Куртенер уҡытҡан.
1898—1914 йылдарҙа почетлы опекун А. А. Пушкин уҡыу бүлегенең кураторы булып торған.
Бинаһы
Училище башта А. И. Глебовтың Кудрин майҙаны янындағы элекке йортонда урынлашҡан (1803 йылдан — Медицина контораһына йорто) ; 1812 йылдан — Яңы Божедом урамында ''И. Д. Жилярди'' 1809—1811 йылдарҙа «Тол ҡатындар йорто» өсөн төҙөгән бинала урынлашҡан.
Тәҡдим ителгән әҙәбиәт
Московский Александровский институт. 1805—1905 гг.: [История возникновения Ин-та и его деятельность]. — М.: тип. Г. Лисснера и Д. Собко, 1905. — VIII, 223 с.
Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы
Мөбәрәков Арыҫлан Ҡотләхмәт улы (төп исеме — Ҡотләхмәтов Арыҫлан Мөбәрәк улы; 15 декабрь 1908 йыл — 5 май 1977 йыл — СССР-ҙың театр һәм кино актёры, режиссёр һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. 1948 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1941 йылдан —ВКП(б)/КПСС ағзаһы. СССР-ҙың халыҡ (1955), РСФСР-ҙың (1944) һәм БАССР-ҙың (1940) атҡаҙанған артисы. Башҡорт АССР-ының 1—5 саҡырылыш Юғары Советы депутаты. БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ленин (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1968) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Арыҫлан Ҡотләхмәт улы Мөбәрәков 1908 йылдың 15 декабрендә  Асы ауылында тыуған.
1934 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ул Башҡорт дәүләт академия драма театрында актёр, режиссёр, художество етәксеһе һәм директор булып эшләй. Оҫта 20-нән артыҡ спектакль ҡуя, улар араһында: Н. Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», Б. Бикбайҙың «Ҡарлуғас», М. Фәйзиҙең «Аҫылйәр», Ғ. Әхмәтшиндың «Тальян гармун», Н. Нәжмиҙең «Яҙғы йыр», М. Кәримдең «Яңғыҙ ҡайын» һәм башҡалар.
Арыҫлан Мөбәрәковтың иң билдәле актёрлыҡ эштәре — драма һәм кинофильмдарҙа, шул иҫәптән Степан Злобин сценарийы буйынса режиссёр Яков Протазановтың «Салауат Юлаев» фильмындағы Салауат Юлаев роле. Үҙ таланты менән ул Башҡортостан рухи яҡтан, үҙенең күренекле артистары менән көслө булыуын күрһәтте. Бөтә ғүмерен Башҡортостан Республикаһында театр сәнғәтен үҫтереүгә арнаған мәшһүр шәхесебеҙҙең исемен мәңгеләштереү маҡсатында актёрҙың тыуған ауылы Асыла Арыҫлан Мөбәрәков музейы эшләй, Өфөнөң иң матур урамдарының береһенә уның исеме бирелгән, быйыл, ҡасандыр артист йәшәгән Ленин урамындағы 2-се йортта таҡтаташ асылды. Сибай башҡорт дәүләт драма театры Арыҫлан Мөбәрәков исемен йөрөтә, шулай уҡ театрҙа иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған.
1721 йыл
1721 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡасим (Өфө районы)
Ҡасим (элекке исеме — Ҡасим, Никольский) — Өфө районы Князев ауыл Советы составына ингән ҡасаба, 1988 йылда Өфө ҡалаһы составына индерелә. Хәҙер Шакша биҫтәһендә урынлашҡан. 1952 йылда ауыл Шаҡша ауыл Советына инә, ауыл Советы үҙәгенән — Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан — 4 километр өҫтәрәк урынлаша.
Тарихы
Ҡасим  Аксаковтарҙың имениеһы була. Ауыл тураһында билдәле булған беренсе документ — «Өфө канцелярияһы подьячийының тол ҡатыны Наталья Афанасьевна Курагинаның улдары менән Өфө гарнизоны подполковнигы Дмитрий Сидорович Шинкеев менән үҙ биләмәһен, крәҫтиәндәрен һәм хужалыҡ кешеләрен һатыу-һатып алыу тураһында 1728 йылдың 30 ғинуарында» төҙөлгән ҡағыҙ. Был документҡа ярашлы, милек хужаһы «Ҡасим ауылын усадьбалары, төрлө ҡорам төҙөлөштәре һәм тирмәне, һөрөнтө ерҙәре һәм бесәнлектәре, Шаҡша йылғаһындағы башҡа ерҙәре менән» 200 һумға һата.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1988 йылдың 14 ғинуарындағы «Башҡорт АССР-ы Өфө ҡалаһы составына Ҡасим ауылын индереүҙе раҫлау тураһында» 8131-IX указында:"Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы тарафынан күрһәтелгән планға ярашлы дөйөм майҙаны 396,9 гектар тәшкил иткән Өфө районы Князев ауыл Советына ҡараған Ҡасим ҡасабаһын Өфө ҡалаһы составына индереүҙе раҫларға," — тиелә.
Кәсепселек
XIX быуатта умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр. Быуат аҙағында сиркәү, училище, иген запасы магазины, бакалея кибете, һыу тирмәне, ҡаҙна шарап кибете була. XX быуат башында төп шөғөл — игенселек.
Оло Репь-Еган
Оло Репь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юганская ҡылымығының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саха фетнәһе
Саха фетнәһе йәки Саха походы Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында һуңғы эпизод булып тора. Хәрби ғәмәлдәр 1921 йылдың сентябренән 1923 йылдың июненә тиклем дауам итә һәм Рәсәй Алыҫ Көнсығышындағы Аян-Май районында туплана.
Тарихы
Әлеге етди фетнә хәҙерге Хабаровск крайының төньяғында (ул ваҡытта Якутия) ҡуба. 1922 йылдың мартында Чурапчала баш күтәреүселәр Ваҡытлыса яҡут өлкә халыҡ идаралығы булдыралар. 23 мартта Коробейниковтың «Яҡут халыҡ армияһы» Якутск ҡалаһын баҫып ала, ҡыҙыармеецтар гарнизоны өлөшләтә ҡыйратыла, өлөшләтә әсирлеккә төшөрөлә, шулай уҡ 6 пулемет тартып алына.
Апрель айында баш күтәреүселәр, ярҙам һорап, Владивостокта урынлашҡан Ваҡытлы Приамурье хөкүмәте менән бәйләнешкә инәләр (совет тарихнамәһендә «Ҡара буфер исеме аҫтында билдәле»). 27 апрелдә Советтар Якутия АССР-ын булдырыу тураһында иғлан итә һәм ихтилалды баҫтырыу маҡсатында экспедиция юллай. 1922 йылдың йәйендә аҡтар Якутск ҡалаһынан бәреп сығарыла, һәм аҡтар Тымыҡ океан ярҙарына тиклем сигенеп, Охотск һәм Аян порт ҡалаларын баҫып алғандан һуң, Владивостоктан ярҙам һорайҙар.
30 августа Тымыҡ океан флотилияһы ихтилалсыларға ярҙам күрһәтеү маҡсатында Владивостоктан юлға сыға, уның составында — генерал Анатолий Пепеляев етәкселегендәге 750 ирекмән (Себер ирекле дружинаһы). Өс көн үткәс, Пепеляев отряды Аян портына аяҡ баҫа һәм Якутскиға табан хәрәкәт итә башлай. Октябрь аҙағында Пепеляев Нелькан ҡалаһын яулап ала, әммә ошо уҡ ваҡытта Ҡыҙыл Армия аҡтарҙы Владивостоктан ҡыҫырыҡлап сығарыуы тураһында билдәле була.
1923 йылдың 24 апрелендә «Ставрополь» һәм «Индигирка» караптары Владивосток ҡалаһынан Аянға Степан Вострецов етәкселегендә ҡыҙылармеецтар отряды юлға сыға. Отряд Аянға килеп етеүгә Пепеляев үҙенең дружинаһын Нельканға эвакуациялаған була. Аҡ армияның ҡалдыҡтары башта — Охотскиҙа, һуңғараҡ, 18 июндә, Аянда ҡаты бәрелештәр барышында еңеләләр. Генерал Пепеляев, ҡан ҡойоштан ҡасып, һалдаттарына әсирлеккә бирелергә бойора. Генерал үҙе, шулай уҡ 103 аҡ офицер һәм 230 һалдат тотоп алына һәм Владивостокка ебәрелә. Генерал-майор Вишневский етәкселегендәге бер нисә тиҫтә ирекмәнде япон балыҡсылары ҡотҡарып алып ҡала.
Ҡайһы бер бирелергә теләмәгән баш күтәреүселәр яҡут тайгаһына инеп юғала һәм артабан советтарға ҡаршы ихтилалдарҙа ҡатнаша (1924—1925 йылдарҙағы Тунгус ихтилалы, 1927—1928 йылдарҙағы Конфедералистар ихтилалы), һөҙөмтәлә көрәшен туҡтатырға мәжбүр булалар.
Мундир
Мундир (Montur французса monture — йыһазландырыу) — кәрәк-яраҡтар ) - алтын йәки көмөш менән сигелгән формалы хәрби  йәки граждандар өҫкө кейем-һалымы.
Юлаевсы (боҙло арена)
«Юлаевсы» боҙло арена — Өфөнөң Шаҡша микрорайонында күп функциялы спорт комплексы. 2009 йылдың декабрендә асыла. Аренала шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән шөғөлләнеп була.
Мундир
Тасуирлама
Мундирға "тап төшөрмәү" (честь мундира, ватансылыҡ хисе ул байраҡ, герб һәм башҡа дәүләт атрибуттарының намыҫ тураһындағы төшөнсә булып торған кеүек үк, йөҙҙәрсә йылдар дауамында донъяның барлыҡ армиялары һалдаттары һәм офицерҙарының әхлаҡи ҡарашына һәм үҙ-үҙҙәрен тотошона йоғонто яһаған.
Юлаевсы (боҙло арена)
Тарихы
Өфөнөң Шаҡша микрорайонында «Юлаевсы» боҙло аренаһын төҙөү тураһында «Салауат Юлаев» хоккей клубының тәүге чемпион булған йылында билдәле була. 2008 йылдың 30 май көнөндә Рәсәй хоккей федерацияһы президенты Владислав Третьяк ҡатнашлығында аренаның тәүге ташы һалына. 2009 йылдың декабрендә Башҡортостан президенты Мортаза Рәхимов ҡатнашлығында «Юлаевсы» боҙло арена рәсми рәүештә асыла. Был комплекс «Рәсәй федерацияһында 2006—2015 йылдарҙа физик мәҙәниәтте һәм спортты үҫтереү» федераль программаһы сиктәрендә төҙөлә. Тәүҙе был спорт комплексында шайбалы хоккей, фигуралы шыуыу һәм шорт-трек менән генә шөғөлләнһәләр, ә 2014 йылдың ғинуарынан башлап был арена шорт-трек өсөн бирелә. Әммә шулай уҡ бында М. М. Азаматов исемендәге спорт мәктәбенең хоккейсылары күнекмәләрен үткәрә.
Характеристикалары
«Юлаевсы» боҙло аренаның дөйөм майҙаны — 3600 м². Уның эсенә:
Мундир
Тасуирлама
Хәрби мундирҙар XVII быуатXVII быуат уртаһында барлыҡҡа килә һәм улар ҡәнәғәтләндерергә тейешле төп талаптар: функциональ уңайлылыҡ, Ҡораллы Көстәрҙең төрҙәре һәм йүнәлештәре буйынса бер төҫлөлөк, башҡа дәүләттәр һәм илдәрҙең мундирҙарынан айырмалылыҡ. Мундир яугир батырлығы, намыҫ һәм хәрби арҡалашлыҡтың юғары хисе тураһында иҫкәртеп торған кейем. Хәрби форма - ир-аттарҙың ҡупшы һәм күңелгә ятышлы кейеме тип һанала. Тәү сиратта, был тантаналы осраҡтарҙа кейелә торған парад мундирына ҡағыла ла инде.
Хәҙерге заманда мундирға мөнәсәбәт
Хәҙерге ваҡытта мундир - форма кейеме, уның хужаһының ниндәй ведомствоға ҡарағаны һәм статусының төп сағылышы. Был төр формалы кейем һәр саҡ милли мәҙәниәттең мөһим элементы булған, ул "цивиль күлдәк" менән сағыштырып, дәрәжәлерәк итеп ҡаралған.
Элгәрге йылдарҙа, йыш ҡына йәш кеше хәрби карьера һайларға уйлаһа, форма кейеменең ҡупшлығына, йәлеп итеүсәнлегенә лә ҙур иғтибар бирә торған була. Яңы хеҙмәткә ингән ир-атҡа мундир тапшырыу уның тормошондағы иң мөһим ваҡиғаларҙың береһе тип таныла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа ул парад портретын яҙыу өсөн төплө сәбәп биргән, бындай портретта кәүҙәне баштан-аяҡ һынын һәм формаһындағы барлыҡ тейешле атрибуттарҙы ентекләп һүрәтләгәндәр. Ордендың алтын сигеүле таҫмаһы һәм башҡа награда билдәләре кейем-һалымды ғәмәли сәнғәт әҫәренә әүерелдерә
Башҡорт ғәскәре мундиры
Башҡорт ғәскәрендә1829 йылға тиклем ниндәй ҙә булһа устав кейем формаһы булмаған. Һуғышсылар милли хәрби кейем кейгән, ҡайһы бер һыбайлыларҙа һайман (тимер күлдәк) булған. Хәрби форма раҫланғас, уларға күк буҫтау мундирҙар йәки курткалар кейеп йөрөргә ҡушылған.
1846 йылдан башлап хеҙмәткәрҙәргә командировкаға барғанда ғына форма кейеү мотлаҡ була.
1855 йылғы реформаларҙан һуң чинына ҡарап эполет урынына ҡыҙыл буҫтауға баҫылған уҡалы погон тағып йөрөй башлағандар.
Мәҡсүт (Күгәрсен районы)
Мәҡсүт (Максютово; икенсе атамаһы Ҡойо) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1003 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 52 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Мәҡсүт ауылы күрше Дәүләтҡол, Етеболаҡ (Күгәрсен), Бәләкәй Абыҙ, Ишбай ауылдары менән XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Тәүге төпләнеүсе — Ҡара-ҡыпсаҡ улусы старшинаһы Мәҡсүт Муллаҡаев билдәле. 1816 йылғы VII ревизияла улдарының исемдәре күрһәтелгән. Өлкән улы Көсөккә 71, Йәғәфәргә 64 йәш була. Өсөнсөһө Сырымбәткә 55 йәш, ул йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән. 1816 йылда ауыл Мәҡсүттең улы исеме менән Сырымбәт тип аталған. Уның балалары Исламғол, Абдулвәли. Дүртенсеһе Йәрмөхәмәт Муллаҡаевҡа 54 йәш була. Уның өс улы: Исмәғил, Ишмөхәмәт, Фазлыәхмәт бар. Кесе Табынбайға 28 йәш. Уның улы Ишбай — Ишбай ауылына нигеҙ һалыусы.
XVIII быуат аҙағында ауыл 25 ихатанан тора, уларҙың һәр береһендә уртаса 12,2 кеше йәшәй. 64 йылдан һуң 93 ихатаның һәр береһенә 5,7 кеше, 1920 йылда 113 ихатаның һәр береһендә 5 кеше йәшәгән.
Топонимикаһы
Йомаҡаева Илүзә Йомағол ҡыҙы. Мәҡсүт менән Ерекле ауылдары тирәһендәге ер-һыу атамалары.
Оло Шевелевка
Оло Шевелёвка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зябейка
Зябейка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ничкурюп
Ничкурюп — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берешь йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Николаевка (Благовещен районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 668 кеше. Почта индексы — 453441, ОКАТО коды — 80215828001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1722 йыл
1722 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кониг
Кониг (Конигово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 142 кеше. Почта индексы — 452808, ОКАТО коды — 80259890002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡортостан мәҙәниәте
Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәтенең төп элементы булып халыҡ мәҙәниәте тора. Уның нигеҙендә профессиональ фән, әҙәбиәт, сәнғәт формалаша.
Республиканың үҙенсәлекле мәҙәниәте уның миллилегенә бәйле һәм ул үҙенә фольклор, музыка, театр, бейеү, һынлы сәнғәт, дин, әҙәбиәт элементтарын ала.
Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт мәсьәләләре мәҙәниәт министрлығы ҡарамағында.
Тарихы
Башҡорт мәҙәниәте башҡорт халҡы этногенезы формалаша башлаған XII—XIV быуаттарҙан алып хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҫешә. Мәҙәниәткә халыҡтың күсмә тормошта көнкүреше, тәңрелек һәм ислам дине йоғонто яһаған. Башҡорт мәҙәниәтенең үҙенсәлеге телгә, хужалыҡ алып барыуға (малсылыҡ, игенселек), кейемгә (оҙон күлдәк, түбәтәй, тире бүректәр, итек-ситектәр), торлаҡҡа (тирмә, ҡышҡы һәм йәйге тораҡтар), аҙыҡҡа (һөт, ит ризыҡтары, бутҡа, ҡуйы аштар), социаль берекмәләр (бер нәҫелдең берләшеп йәшәүе), ғаилә йолалары кеүек төрлөлөккә бәйле.
Республика биләмәһендә башҡорт мәҙәниәтенән тыш бында төрлө осорҙа күсеп килеп урынлашҡан урыҫ, татар, украин, сыуаш һәм башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәте лә үҫешә.
Октябрь революцияһына тиклем республикала башлыса халыҡ ижады булараҡ үҙешмәкәр сәнғәт була. Революциянан һуң профессиональ мәҙәниәт — музыка, театр, һынлы сәнғәт, хореография һ. б үҫешә башлай.
Хәҙерге торошо
ХХI быуатта Башҡортостан Республикаһында мәҙәниәт берҙәм система булараҡ үҫешә. Нәфис мәҙәниәттең төп өлөшө булып сәнғәт тора. Республикала сәнғәттең күп төрҙәре үҫешә: әҙәбиәт, театр, һынлы сәнғәт, графика, скульптура, архитектура, биҙәү-ҡулланма сәнғәте, нәфис фотография, музыка, хореография, кино, цирк һ.б. Сәнғәттең бөтә төрҙәре лә финанслана.
Республиканың ижади союздары мәҙәниәт үҫетереүгә тос өлөш индерә: Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар союзы, Башҡортостан Республикаһы композиторҙар союзы, Башҡортостан Ресрубликаһының «Рәсәй рәссамдар союзы», Башҡортостан Республикаһы театр эшмәкәрҙәре союзы, Башҡортостан кинематографистар союзы, Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзы һәм башҡалар.
Республика театрҙары: Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры; Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры; Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театры; Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры; Өфө «Нур» татар дәүләт театры; Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры һ. б., күп һанлы музейҙар, күргәҙмәләр залы, китапханалар, мәҙәниәт һарайҙары.
Мәҙәниәт буйынса мәсьәләләр Башҡортостан Республикаһының Ватандаш, Ағиҙел, Аманат, Бельские просторы, Аҡбуҙат һәм башҡа журналдарында сағылдырыла.
Дәүләт тарафынан Башҡортостандағы 409 тарих һәм архитектура ҡомартҡылары, 28 сәнғәт ҡомартҡыһы, 126 ҡәбер, 7 парк, 4 тарихи һәйкәл, 1281 археологик һәйкәл һаҡлана. Шулар араһында федераль кимәлдәге 12 архитектура, 2 тарихи, 2 сәнғәт, 28 археологик ҡомартҡы бар.
Уҡыу йорттары
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт уҡыу йорттары: Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы, Өфө сәнғәт училищеһы, Салауат музыка колледжы.
Фән
Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәтен төрлө яҡлап өйрәнеү XIX быуат аҙаҡтары-XX быуат баштары ғалимдары Н. А. Аристов, В. И. Даль, Р. Г. Лоссиевский, Р. Г. Игнатьев, П. И. Небольсин, Д. П. Никольский, С. И. Руденко, С. Г. Рыбаков, И. С. Попов, В. И. Филоненко һ. б. тарафынан башлана.
Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫы ҡомартҡылары реестры булдырыла.
Шәмсетдин (Йылайыр районы)
Шәмсетдин — Йылайыр районы Һабыр ауылы янындағы бөткән ауыл
Борсаҡ емешле кипарис
Кипарис борсаҡ емешле (Chamaecyparis pisifera) — ырыуы  ғаиләһендәге үҫемлектәр төрө.
Таралыуы һәм экология
Япония утрауҙарында таралған эндемик үҫемлек, дымлы тупраҡты ярата.
Былар ҡыҙыҡлы
1966 йылда борсаҡ емешле кипарис Японияның Нагасаки префектураһының ағасы итеп раҫланған.
Оло Юрсуки
Оло Юрсуки — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгарей йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Франциск Скорина һәйкәле (Полоцк)
Франциск Скорина һәйкәле (Помнік Францыску Скарыну) — донъяла Франциск Скоринаға ҡуйылған тәүге монумент, белоруссияның Витебск өлкәһе Полоцк ҡалаһында Ф. Скорина майҙанында 1974 йылда төҙөлгән. Һәйкәл авторҙары — А. Заспицкий, А Глебов, И. Глебов. Полоцкиҙағы Франциск Скорина һәйкәле Беларусь Республикаһының Дәүләт тарихи-мәҙәни ҡиммәттәре исемлегенә индерелгән.
1723 йыл
1723 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Франциск Скорина һәйкәле (Полоцк)
Тасуирлама
Скульптура яҡын-тирә ҡаралтылары менән яраҡлашҡан һәм тимер юл вокзалынан ҡаланың тарихи үҙәгенә талғын ғынак барып,Гоголь урамының аҙағы булып тамамлана. Бронза фигураның бейеклеге — 5,5 метр, ә скульптура менән постамент бергә — 12 метр тәшкил итә. Скульптура композицияһы китап баҫыусыны туп-тура баҫтырып һүрәтләй. Скорина моңайып ҡына бер ҡулы менән эйәген тотҡан, ә икенсе ҡулында — китап тотоп тора. Гранит постаментҡа белорус телендә — «ФРАНЦЫСК СКАРЫНА» тип яҙылған.
Тарих
Полоцк — Франциск Скоринаның тыуған урыны. Баҫма уны оҙатырға мотлаҡ Мәғрифәтсенең исеме аҙағында һәр саҡ «Полацьконан», «иң данлы Полоцько ҡалаһынан», «Полоцк ҡалаһынан» тип яҙып өҫтәлгән.
Полоцкиҙа Франциск Скоринаға һәйкәл ҡуйыу 1925 йылда Белоруссияла белорус телендә китап баҫып сығарыуҙың 400 йыллығына ҡуйыу планлаштырыла. Һәйкәл өсөн урын Көнбайыш Двина яры янындағы Замковый тауында һайлана. 1926 йылдың яҙына һәйкәлде бронзанан эшләп, уны ике гранит ташҡа баҫтырыу планлаштырыла. Һәйкәлдең художество яғы өсөн Витебскиҙың художество техникумы хеҙмәткәрҙәре яуаплы була. Әммә һәйкәл әҙерләү буйынса эштәр һуҙыла һәм һөҙөмтәлә ул ҡуйылмай ҡала.
1967 йылда совет скульпторы Алексей Глебов Полоцкиҙа ҡуйыу өсөн Скорина һәйкәленең моделен яһай. Ул скульптураны бронзанан ҡойорға өлгөрмәй ҡала, уның эшен уҡыусылары — скульпторҙар Андрей Заспицкий һәм Игорь Глебовтар эшләй.
1976 йылда Полоцкиҙағы Франциск Скорина һәйкәле өсөн А. Глебовҡа үлгәндән һуң БССР Дәүләт премияһы бирелә.
Оло Сортым
Оло Сортым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Ирса
Ҡоро Ирса — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирса йылғаһының һул ярына тамағынан 6,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км./Башҡорт википедияһы//
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Приказ палаталары (Псков)
Приказ палаталары — урта быуат таш бинаһы, 1693 йылда төҙөлгән. Псковта һаҡланып ҡалған  берҙән-бер XVII быуат административ ҡоролмаһы. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты. Довмонт ҡалаһының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Адрес: Псков, Кремль.
Тасуирламаһы
Ике ҡатлы таш бина, планында тура мөйөшлө, таш күтәрмә менән күсәре буйынса көнбайыш-көнсығышҡа һуҙылған. Ҡаралты стенаһының ҡалынлығы — 2 м 30 см, ҡыйығы дүрт яҡлы, металдан. Ҡомартҡының төп габариты: оҙонлоғо — 31,4 м, киңлеге — 15,3 м. Бина урындағы эзбизташ плитанан төҙөлгән. Стеналары һыланған һәм ағартылған. Приказ палаталарының эске һәм тышҡы йыһаздары элементтары һаҡланмаған. Улар иҫәбендә фреска биҙәктәре һәи кафель мейестәр. Плитанан эшләнгән йорт урындағы эзбизле.
Тарихы
Приказ палатаһының  таш бинаһында (өй) 1692—1693 йылда янғында юҡҡа сыҡҡан ағас ҡоролмалар урынына төҙөлгән. XVII быуатта Приказ йорто Псков менән воевода идаралығының үҙәк органы булып хеҙмәт итә. XVII быуат аҙағында Приказ палатаһында  5 бүлексә, йәки «өҫтәл» була (разряд, илселек, аҡса, поместье, суд), уларҙың һәр береһе билдәле бер даирәләге мәсьәләләр менән етәкселек  итеүсе  департамент булып тора Аҫҡы ҡаттағы палаталарҙың береһе йәки ярҙамсы биналар тотҡондарҙы аҫрау өсөн тәғәйенләнгән. Өҫкө ҡатта дьяк палатаһы һәм воеводы палатаһы булған.XVIII  быуат башында  Төньяҡ һуғышында ҡатнашыу өсөн Псков ҡәлғәһен үҙгәртеп ҡороу барышында Приказ палаталары ҡоралды һаҡлау өсөн ҡайтанан йыһазландырыла.1760 йылда палаталар бинаһы Псков Архиерей йорто милкенә һатыла, ремонтлағандан һуң унда Псков дини консистория урынлаша. Таш баҫҡыстар XIX быуаттың беренсе яртыһында һүтеп алына һәм  ағас күтәрмәләр менән алмаштырылаXIX  быуаттың башында аҫҡы ҡатында сауҙа бинаһы биләй. Икенсе ҡатта  1870 йылдан алып  1940 йылға тиклем трактир урынлаша.Һуғыштан һуңғы йылдарҙа өлөшләтә ремонтлағандан һуң һаулыҡ һаҡлау бүлеге һәм халыҡ ижады йорто биләй.XX быуаттың  60-сы йылдарынан Приказ палаталарын   археологик өйрәнеү башлана. 1968 йылда архитектор А.В. Воробьев проекты буйынса таш күтәрмә тергеҙелә,  өлөшләтә бинаның төньяҡ фасады реставрациялана.XX быуаттың 80-90 йылдарында «Спецпроектреставрация» институты тарафынан тикшеренеү һәм палаталарҙың архитектура элементтарын тергеҙеү, реставрациялау һәм консервациялау менән баштағы планын асыҡлау буйынса проект эштәре башҡарыла.Хәҙер Приказ палаталары бинаһында Псков тарихи-художество һәм архитектура музей-ҡурсаулығының экспозиция-күргәҙмә һәм мәҙәни үҙәге йәйелдерелә, икенсе ҡатта воеводка идаралығы осорондағы палаталар интерьеры булдырылған. Боронғо йола буйынса туй йолалары үткәреү практикаға инә.
Мавританияла ислам
Мавританияла ислам дәүләт дине булып тора. Был ил халҡының 99,2%-ы ислам динен тота.
Тарихы
Мавритания территорияһы аша каруан сауҙа юлдары үткәнлектән, улар аша илгә мосолман сауҙагәрҙәре һәм вәғәзселәре килә башлай. Ислам Мавритания территорияһында VIII быуатта тарала башлай. XI быуат уртаһында Мавритания территорияһы Мәғриб һәм төньяҡта Мосолман Испанияһын яулап алған Әл-Мурабиттар державаһын формалашыу үҙәктәренең береһенә әйләнә. XII быуат уртаһында Әл-Мурабиттар ҡолатылғандан һуң, Мавритания ҡәбиләләре ғәмәлдә бойондороҡһоҙлоҡ ала. Мавритания Урта быуаттар осоронда Мәғрибтә ислам таралыуҙың төп райондарының береһе булараҡ билдәле була. Мавританияла дәрүиш ордендары айырыуса ҙур йоғонтоға эйә булған; XVI быуатта уларҙы таратыуҙа шәйех Сиди Әхмәт Беккаи мөһим роль уйнай. XIX быуатта Тижәниә, Ҡадирилек ордендары ҙур йоғонто яһай; XIX быуат аҙағында — XX быуат уртаһында Хәмәлиә һәм Фәдилиә. В XV-XVI быуаттарҙа Марокко хакимдары Мавританияла үҙ йоғонтоһон урынлаштырырға тырыша, әммә улар оҙаҡҡа нығына алмай. XV быуат башында Мавританияға европалылар: португалдар, голландтар, француздар.үтеп инә башлай. Француздарҙың үтеп инеүе улар 1659 йылда Сенегал йылғаһы тамағында Сен-Луи фортына нигеҙ һалғандан һуң көсәйә.
Имам Насир Әд-Дин XVII быуат уртаһында Сенегал йылғаһы үҙәнендә теократик дәүләт барлыҡҡа килтергән. XVII быуаттың 2-се яртыһында Мавритания территорияһында Трарза һәм Бракна әмирлектәре формалаша. XVIII быуат уртаһында үҙәк Мавританияла Адрар һәм Тагант әмирлектәре барлыҡҡа килә. 1850-се йылдарҙа бер нисә һуғыш һөҙөмтәһендә француздар әмирлектәрҙе отошло булмаған килешеүҙәр төҙөргә мәжбүр итә, һәм был төбәктә француз йоғонтоһо нығыныуына килтерә. XIX быуат аҙағында-XX быуат башында колонизаторҙарға ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе изге һуғыш (йыһат) иғлан иткән суфыйҙар берләшмәләре ойоштора. XIX—XX быуат сигендә көнбайыш Сахара төбәгенең күп кенә ҡәбиләләренең француздарға ҡаршы изге көрәште шәйех Ма әл—Айнин етәкләй. 1901—1904 йылдарҙа, илдең абруйлы рухи лидерҙары ярҙамына таянған француз колониаль эшмәкәре Ксавье Копполани миссияһы һөҙөмтәһендә, Франция Мавританияны үҙенең протектораты тип иғлан итә. 1912 йылға Мавритания территорияһы тулыһынса француздар контроле аҫтында була. Француз хакимиәте илдең дини лидерҙары яғынан — мүрәбиттәр һәм шәйехтәрҙән ярҙам ала. 1960 йыл бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, Мавритания ислам республикаһы тип иғлан ителә. 1985 йылғы Конституция исламды дәүләт дине тип иғлан итә һәм Мавританияла шәриғәт урынлаштыра.
Һаны
3,338,000 мавританлы, был ил халҡының 99,0%-н тәшкил итә, ислам динен тота. Уларҙың күбеһе Мәлики мәҙһәбе сөнниҙәре. Шулай уҡ суфыйлыҡ ордендары вәкилдәре бар, шулай уҡ — әхмәҙиҙәр.
Евстигнеев Александр Семёнович
Евстигнеев Александр Семёнович (9 сентябрь 1894 йыл — 20 ғинуар 1945 йыл) — Беренсе донъя һәм граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир-уҡсы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда Петроградта Путилов заводында эшләй. 1918 йылдың аҙағында Һамар торба хәрби заводына күсә. Һуңынан Стәрлетамаҡ районына ҡайта, Ҡыҙыл Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда эшләй.
1942 йылдың ғинуарында Стәрлетамаҡ район хәрби комиссариаты аша үҙ ирке менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына китә. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың майынан.
1945 йылдың 20 ғинуарында һәләк була. Борск Фоленски ауылында, хәҙерге Краков ҡалаһының (Польша) Лагевники — Борек-Фаленцкий районында 9-сы һанлы туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1945 йылдың 10 апрелендә үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Ленин ордены, Алтын Йондоҙ миҙалы менән бүләкләнә.
Батырлығы
«1085-се уҡсылар полкы уҡсыһы (322-се уҡсылар дивизияһы, 60-сы армия, 1-се Украина фронты) рядовой Г. С. Евстигнеев 1945 йылдың 20 ғинуарында Свошовице ҡалаһы (Краков, Польша) районында дошман һөжүмен кире ҡаҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Дошман бронетранспортеры өҫтөнә ырғып менеп, уның экипажын граната менән юҡ итә. Дошман яңынан ҡаршы һөжүм иткән ваҡытта, А. С. Евстигнеев, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп, гранаталар бәйләме менән дошман танкыһы аҫтына ташлана, уны шартлата һәм үҙе лә һәләк була. Гитлерсыларҙың танктары һәм бронетранспортерҙары беҙҙең пехотаға үтеп инә алмай, дошмандың ҡаршы һөжүме килеп сыҡмай».
Кроль Михаил Борисович
Михаил Борисович Кроль (1879—1930) — ғалим-медик, невропатолог; Белорус ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1931),, СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты  (1939), БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре  (1931, башҡа мәғлүмәттәр буйынса — РСФСР ); совет неврология мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Михаил Васильевич Кроль 1879 йылдың 18 февралендә (2 март) Минск ҡалаһында мещан ғаиләһендә тыуған.
1896 йылда Либава гимназияһын миҙал менән тамамлай һәм  Мәскәү университетының медицина факультетына уҡырға инә, уны 1901 йылда тамамлай. Л.С.Минор етәкселегендә Алексеев амбулаторияһының неврология кабинеты невропатологы булып эшләй,   бер үк ваҡытта Мәскәүҙә Яуза дауаханаһының неврология бүлеге ординаторы булып эшләй  (1901—1906 йылдарҙа). Һуңғараҡ, 1906—1909 йылдарҙа — Мәскәү юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында  нервы ауырыуҙары кафедраһы хеҙмәткәре  (1906—1909 йылдарҙа),  1909-1914 йылдарҙа — кафедра ассистенты.
Октябрь революцияһынан һуң,  1917—1921 йылдарҙа, Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында ассистент, һуңынан нервы ауырыуҙар кафедраһы  доценты булып эшләй.
1918 йылда «Материалы к изучению апраксий» темаһы буйынса  диссертация яҡлай, медицина фәндәре докторы була һәм профессор булып раҫлана (1918 йыл).
1923 йылда М. Б  Кроль В. И. Лениндың дауалаусы табибы була
1921 йылда, РСФСР мәғариф халыҡ комиссариаты бойороғо буйынса М Б Кроль Минскта  Белорус дәүләт университетын ойоштороу буйынса хөкүмәт комиссияһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә һәм был университеттың нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире һәм  медицина факультеты деканы итеп һайлана
1931 йылда медицина Белоруссия академияһының мөхбир ағзаһы һәм Белорус ССР-ы Халыҡ һаулыҡ һаҡлау комитетының Ғилми медицина советы рәйесенең урынбаҫары булып һайлана.
1932 йылда Мәскәүгә ҡайта һәм 2-се Мәскәү медицина институтының нервы ауырыуҙары кафедраһы мөдире була. Бер үк ваҡытта Бөтә Союз эксперименталь институттың нервы ауырыуҙары клиникаһы директоры һәм был институттың клиника секторы директоры була.
1933 йылда клиник тәжрибә һәм фәнни күҙәтеүҙәр нигеҙендә М.Б. Кроль «Нервно-патологические синдромы» монографияһын яҙа, ул  һуңынан немец һәм испан теленә тәржемә ителә (1936 йылда китаптың тулыландырылған варианты нәшер ителә).
1934 йылдан 1938 йылға тиклем СССР һаулыҡ һаҡлау министрлығының 4-се Баш идаралығы дауаханаһынжа баш табип булып эшләй (Кремль дауаханаһы).
1935 йылда М.Б.Кроль Лондонда 2-се Халыҡ-ара неврология конгресында совет делегацияһын етәкләй.
1937 йылда М. Б Кроль М.С.Маргулис һәм Н.И.Проппер «Учебник нервных болезней» китабының беренсе томын яҙыуҙы тамамлай.
1938 йылдың йәй-көҙөндә Хәсән күлендә хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армияның яралы хәрби хеҙмәткәрҙәрен дауалауҙа ҡатнаша. Артабан, армия хәрби хеҙмәткәренең яраларын анализлауҙа ҡатнаша.
Фәнни эшенән тыш, М Б Кроль йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. Күп тапҡыр Мәскәү Советының депутат итеп һайлана. Невропатологтар һәм психиатрҙарҙың Бөтә Союз һәм Мәскәү йәмғиәттәре рәйесе була.
Мәскәүҙә Фрунзе урамының 15 һәм Ер Валы урамының 14/1 йорттарында йәшәгән.
1939 йылдың  6 авгусында  Мәскәүҙә вафат була. Кәүҙәһе Новодевичье зыяратының колумбарияһында ерләнә.
1932 йылдан һәм ғүмеренең аҙағына тиклем Михаил Кроль «Невропатология и психиатрия» журналының яуаплы мөхәррире була. Шулай уҡ Ҙур медицина энциклопедияһының беренсе баҫмаһының «Неврология, невропатология, психиатрия, психология» мөхәрририәте бүлеге мөхәррире була.
Хәтер
М.Б.Кроль етәкләгән клиникаларҙа уға мемориаль таҡталар һәм бюст ҡуйылған.
Библиография
М. Б. Кроль 120-нән ашыу, шул иҫәптән, өс монография баҫтырып сығара.
Ҡулса өҫтөндә модуль
Ҡулса өҫтөндә модуль — ике алгебраик төшөнсәне — векторлы арауыҡ (ысынында, векторлы арауыҡ — ялан өҫтөндә модуль ул), һәм Абель төркөмө (ул бөтөн һандар ҡулсаһы \Z өҫтөндә  модуль булып тора) төшөнсәләрен дөйөмләштереү булып торған, дөйөм алгебраның төп төшөнсәләренең береһе.
Модуль төшөнсәһе коммутатив алгебраның нигеҙендә ята, ул математикианың
Билдәләмәләр
R\ — (ҡағиҙә булараҡ, 1\in R берәмек элементы менән коммутатив тип иҫәпләнеүсе) ҡулса булһын, ти. R-модуль тип, R\ ҡулсаһының элементтарына ҡабатлау ғәмәле менән түбәндәге шарттарҙы ҡәнәғәтләндергән:
M\ Абель төркөмө атала:
Иҫкәрмә: Коммутатив булмаған ҡулса осрағында бындай модулдәр йыш ҡына һул тип аталалар. Уң модулдәр тип был осраҡта 1) шарт түбәндәге шарт менән алмаштырылған объекттар атала:
уны, ҡулсаның элементын m модуль элементынан уң яҡта яҙып формулировкалау уңайлыраҡ:
терминология ошонан килеп сыҡҡан да инде.
Коммутатив R\ ҡулса осрағында һул һәм уң модуль билдәләмәләре тап килә һәм уларҙы модуль тип кенә атайҙар. Теләһә ниндәй R\ ҡулсаһын үҙенең өҫтөндә модуль итеп ҡарарға була (коммутатив булмаған осраҡта ул шулай уҡ үҙе өҫтөндә уң модуль була).
Бәйле билдәләмәләр һәм үҙсәнлектәре
Әгәр R ҡулсаһын үҙе өҫтөндә һул модуль итеп ҡарағанда, ул саҡта уның аҫмодулдәре һул идеалдар булалар, әгәр ҡулсаны уң модуль итеп ҡараһаң, ул саҡта уң идеалдар булалар, коммутатив булған осраҡта уң һәм һул идеалдар төшөнсәләре тап килә.
A һәм B-ның R-модулдәренең гомоморфизмы йәки R-гомоморфизмы тип, өҫтәлмә шарты үтәлгән  төркөм гомоморфизмы атала. Бөтә шундай гомоморфизмдар күмәклеген аша тамғалайҙар. Был күмәклектә, 0, - һәм + түбәндәге тигеҙлектәр менән билдәләп, Абель төркөмөнөң структураһын индерергә була:
Әгәр N — M модуленең аҫмодуле булһа, M/N фактормодулен, элементтар араһында эквивалентлыҡ бәйләнешен түбәндәгесә билдәләп, M элементтарының эквивалентлыҡ кластары күмәклеге итеп ҡарарға була: Фактормодуль элементтарын ғәҙәттә тип тамғалайҙар. Ҡушыу һәм ҡабатлау операциялары  формулалары менән билдәләнә.
Тарихы
Модулдәрҙең иң ябай миҫалдары (сикле Абель төркөмдәре, йәғни \Z-модулдәр), бинар квадратик формалар кластары төркөмдәре булараҡ, Гаусста уҡ күренә башлайҙар. Модулдең дөйөм төшөнсәһе беренсе башлап XIX быуаттың 60—80-се йылдарында Дедекиндтың һәм Кронекерҙың алгебраик һандар һәм алгебраик функциялар яландары арифметикаһына арналған хеҙмәттәрендә осрай. Сама менән шул уҡ осорҙа алып барылған сикле үлсәмле ассоциатив алгебраны, һәм айырып әйткәндә сикле төркөмдәрҙең төркөм алгебраларын тикшеренеүҙәр (Б. Пирс, Ф. Фробениус), ҡайһы бер коммутатив булмаған ҡулсалар идеалдарын өйрәнеүгә килтерә. Тәүҙә модулдәр теорияһы башлыса ниндәйҙер ҡулсаның идеалдар теорияһы булараҡ үҫешә. Тик һуңғараҡ Э. Нётер һәм В. Крулль (W. Krull) хеҙмәттәрендә, күп һөҙөмтәләрҙе идеалдар ғына түгел, ә ирекле модулдәр терминдарында әйтеү һәм иҫбатлау уңайлыраҡ икәне күреп ҡалына.
Анже замогы
Анже замогы (франц. D Château Angers ) Франциялағы Мен һәм Луара департаментының Анже ҡалаһында урынлашҡан. Замоктың  дөйөм майҙаны яҡынса.
Замок тарихы
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Анже ерҙәре  Рим империяһы составына ингән. Мен йылғаһының яры буйында вәхши ҡәбиләләрҙән һәм викингтарҙан һаҡланыу өсөн ағас диуарҙар менән нығытылған ҙур булмаған сик буйы ауылы урынлашҡан.
851 йылда ҡәлғә Анжу графлығы хакимлығы аҫтына эләгә.
Жоффруа II (франц. II Geoffroy ) үҙенең хакимлығы ваҡытында (1040—1060) ағас ҡәлғә урынына ҙур таш замок төҙөй.
1204 йылда француз короле Филипп II (франц. Auguste Philippe II ) Анжу графлығын баҫып ала, ә уның менән бергә  Менды, Нормандияны һәм Бретанды яулай
1240 йылға 17 түңәрәк башнялары менән Анже һарайының ҡеүәтле стеналарын төҙөү тамамлана
Людовик Анжуйский замоктың эске ихатаһында сиркәү һәм король палаталары төҙөй.
Людовик II улы, Мәрхәмәтле Рене, герцог Анжуйский идара иткән осор (1409—1480).
1562 йылда Екатерина Медичи Анже замогын шул ваҡыттағы хәрби реалийҙарға ярашлы маҡсат менән нығыта. Әммә 1574 йылда Генрих III француз тәхетенә ултырып һәм протестанттарҙың хәрби ихтилалдарынан ҡурҡып, Анже замогының башняларын стеналары кимәленә тиклем киҫергә бойора. Башняларҙы һүткәндәге таш ҡаланың урамдарын төҙөүҙә ҡулланыла. Шуға ҡарамаҫтан Генрих III замокты хәрби әҙерлектә тотоуын дауам итә һәм хатта стеналарҙа артиллерия урынлаштыра.
Архитектураһы
Замоктың ҡәлғә диуары бәлләүер ташынан һәм аҡ эзбизташтан биш мөйөш формаһында төҙөлә һәм оҙонлоғо километрҙан ашыу була. Төньяҡ-көнбайыш яғында фортификацион нығытмалар булмай һәм Мен йылғаһына барып терәлә.
Эмна Мизуни
Эмна Мизуни (آمنة الميزوني) — Тунистың онлайн-активисы, ирекле журналист, коммуникациялар һәм бизнес буйынса эксперт. Туниста RightConды уңышлы әҙерләүҙә ярҙам иткәндән һуң, 2019 йылдың июлендә уны глобаль Access Now директорҙар советы функцияһын башҡарыусы, нейтралитет селтәрендә кеше хоҡуҡтары буйынса халыҡ-ара коммерция булмаған төркөм етәксеһе итеп һайлайҙар. 2013 йылдың мартында Мизуни сит илдәр менән ҡыҙыҡһыныусыларҙы йәлеп итеү өсөн Тунистың мәҙәни мираҫын өйрәнеүсе Сartagina (Карфагина) ойошмаһын төҙөй. 2019 йылдың авгусында Стокгольмда үткән Викимедиа конференцияһында Эмна Мизуни 2019 йыл википедисы тип иғлан ителде. Был исемгә улТунистың бай мәҙәниәтен һәм тарихын танытыуҙа арымый-талмай эшләүе, ғәрәп һәм африкалылар йәмғиәттәрен илһамландырыусы ғәмәлдәре, халыҡ-ара Викимедиа хәрәкәтенең үҫешенә файҙалы булған өлгөһө өсөн лайыҡ була.
Анже замогы
Анже апокалипсисы
Анже һарайы үҙенең «Апокалипсис» гобелендар серияһы менән билдәле,  ул  «Францияның төбәк  мөғжизәләре» булып тора. Әҙер полотно оҙонлоғо 144 м һәм бейеклеге 5,5 метр булған ете бер үк    өлөштән тора. Уны төҙөүгә биш йыл ваҡыт китә.
Игәт
Игәт (Игат) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Эмна Мизуни
Биографияһы
Эмна Мизуни Тунис ҡалаһында тыуып үҫә, 2006 йылда Ле Бардо ҡалаһы районында Хазнадар лицейын тамамлай, ә һуңынан Туниста сауҙа оҫталығына өйрәнә (ESCT), тәүҙә унда менеджмент тамамлай (2009), һуңынан маркетинг, эшлекле һөйләшеүҙәр һәм коммуникациялар буйынса магистр дәрәжәһен ала (2011). Уҡыуын тамамлағандан һуң маркетингта һәм рейдтарҙы яҡтыртыусы журналист булып эшләй. 2012 йылдың июнендә Британия Советына Маркетинг һәм коммуникациялар буйынса вазифаға тәғәйенләнә.
Анже замогы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Игәт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Эмна Мизуни
Биографияһы
Ғәрәп яҙынан һуң Мизуни халыҡта үҙ иленең тарихы һәм мәҙәниәте тураһында белемдең, үкенескә күрә, етерлек түгеллеген аңлай һәм Тунистың мәҙәни мираҫын популярлаштырыу өсөн Карфагин (Тунистың боронғо атамаһы — Карфаген) ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе була.
Игәт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варкаус
Варкаус (Varkaus) — Финляндияның көнсығыш һәм үҙәк өлөшөндәге сәнәғәт ҡалаһы һәм муниципалитеты,Төньяҡ Саво провинцияһында урынлашҡан. Муниципалитеттың майҙаны 524,55 км², шуның 138,47 км² һыу өҫтө биләй.
Халыҡ
Муниципалитеттың халҡы 2014 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 23 569 кеше. Халыҡ тығыҙлығы — 44,9 кеше/км². Рәсми теле— фин, 98,2 % халыҡтың туған теле. Халыҡтың 0,2%-ы. теле — швед теле һәм 1,6%-ның — башҡа телдәр. Кесе йәштәге кешеләт 15 йәшкә тиклем 14,8 %; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,5 % тәшкил итә.
Тарихы һәм географияһы
Варкаус Саймаа күленең муйынында урынлашҡан, шул уҡ исемдәге канал ҡала аша үтә. Ул шулай уҡ Финляндиялағы граждандар һуғышында мөһим роль уйнай : 1918 йылда ҡала Ҡыҙыл армия тарафынан баҫып алына, ләкин бикле ауыл хужалығы ерендә тороуы арҡаһында Аҡ гвардияға күсә. А. Альстром целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты барлыҡҡа килгәс, 1929 йылда Варкаус сауҙа ҡалаһы булып таныла һәм 1962 йылда үҙенең уставын ала. Ҡала күп фин халҡы өсөн иң популяр ял итеү урыны булып тора, уларҙың күбеһе Саймаа күл системаһында сәйәхәт ҡыла
Исеме varkaus фин теленән «ҡыҙ урлау» тип тәржемә ителә, әммә был мөнәсәбәттәр ҡалаға ҡарамай. Иҫке фин телддә шул уҡ һүҙ муйын тигәнде аңлата, һәм ысынлап та ҡалакүл муйынында урынлашҡан<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (7 февраля 2014)">1873 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Иҡтисад
Варкауста Enso Stora Oy урман сәнәғәте компанияһының бүлексәһе урынлашҡан. Был целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү комбинатында туранан-тура 450 тирәһе кешене эш менән тәьмин ителгән, ә ситләтеп — 1500 самаһы кеше тағы ла эшләй. Төбәктең энергетика өлкәһе сәнәғәтендә 2000 самаһы кешене эш менән тәьмин итеүсе кластер булдырылған<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (27 августа 2017)">сығанаҡ 576 көн күрһәтелмәгән ].
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы
Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы (1 август 1939 йыл) — агрохимик‑тупраҡ белгесе. Биология фәндәре докторы (2004, профессор. Рәсәй Федерацияһының (2012), Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған урман белгесе.
Биографияһы
Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова 1939 йылдың 1 авгусында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Яңы Ҡарамалы ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Тыуған ауылында Зилә башланғыс мәктәпте тамамлай. 1951-1963 йылдарҙа Зилә Солтан ҡыҙы ата-әсәһе менән Тажикстанда йәшәй, ғаиләһе 1951 йылда шунда күсеп китә.
1963 йылда Тажик дәүләт ауыл хужалығы институтын (Дүшәмбе) инженер-тупраҡ белгеслеге буйынса тамамлағандан һуң  Зилә Солтан ҡыҙы тыуған яғына ҡайта.
1963 йылдан “Росгипрозем” (Өфө) проект-тикшеренеү институтының Башҡортостан ер төҙөлөшө экспедицияһында инженер-тупраҡ белгесе, өлкән инженер-тупраҡ белгесе булып эшләй.
1966 йылдан Башҡортостан Республикаһы Урман хужалығы министрлығы ҡарамағындағы “Өфө урман хужалығы” дәүләт бюджет учреждениеһының урман ғилми-тикшеренеү эксперименталь производство лабораторияһында эшләй. 1989 йылдан - ошо лаборатория мөдире, бер үк ваҡытта 2012 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта.
Биология фәндәре докторы (2004, докторлыҡ диссертацияһы темаһы «Почвы лесных питомников Южного Урала и оптимизация их лесорастительных свойств»). «Башҡорт дәүләт аграр университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһының күсемһеҙ милек кадастры һәм геодезия кафедраһы профессоры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (2012). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урман белгесе (1997). Арыған тупраҡты тормошҡа ҡайтарыу - бында «ер табибы» Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова үҙенең тәғәйенләнешен күрә.
Фәнни эшмәкәрлеге
З.С.Сурағолованың фәнни эшмәкәрлеге урман питомниктарын, ултыртылған урман һыҙаттарын тупраҡ һәм агрохимик тикшереүгә, ағас үҫемлектәренең минераль туҡланыуын диагностикалауға, урман хужалығы һәм урман тергеҙеү саралары буйынса тәҡдимдәр эшләүгә, баҫыу һаҡлаусы урман үҫтереүгә, боҙолған тупраҡтарҙы, төрлө ҡулланылыштағы боҙолған ерҙәрҙе яңыртыуға арналған.
Зилә Солтан ҡыҙы Сурағолова 55 йылдан ашыу ғүмерен урман биләмәләре (улар Башҡортостан Республикаһының 42 % территорияһын биләй) өйрәнеүгә, питомниктарҙа, теплицаларҙа, шул иҫәптән ябыҡ тамырлы ағас үҫемлектәрҙең үҫентеләрен һәм үҫентеләрен, емеш-еләк ҡыуаҡтарын үҫтереү шарттарын ҡулайлаштырыуҙың фәнни нигеҙҙәрен эшләүгә арнаған. З.С. Сурағолова етәкселек иткән лаборатория күп йылдар дауамында урман питомниктары тупраҡтарының боҙолоуы процестарын күҙәтеү менән шөғөлләнә. Был тикшеренеүҙәр ерҙең уңдырышлылығын һәм  ултыртыу материалының һөҙөмтәлелеген күтәреү алымдарын эшләргә мөмкинлек бирә. Лаборатория тарафынан хеҙмәтләндерелгән питомниктар бер нисә тапҡыр «Иң яҡшы урман питомнигы» исеменә лайыҡ була.
Профессор З.С. Сурағолова тарафынан тәүге тапҡыр урман-орлоҡ плантацияларын һалыу өсөн ябыҡ тамыр системаһы булған үҫентеләр үҫтереү, шулай уҡ боҙолған ерҙәрҙе биологик тергеҙеү, урбанизацияланған биләмәләрҙә агро-урманландшафттар булдырыу технологияһын уйлап табыу эшләнгән (2009 г.).
Илдең күп төбәктәрендә З.С. Сурағолова командаһы әҙерләгән ашламаларҙы һәм заманса биопрепараттарҙы ҡулланыу буйынса тәҡдимдәр — «Почвенные условия выращивания сеянцев и саженцев древесных растений: основы минерального питания» файҙаланыла (2014).