cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тамырлаштырыу
Тамырлаштырыу буйынса сараларҙы тормошҡа ашырыу
Тамырлаштырыу һөҙөмтәһендә мәғариф политэтник системаһы булдырыла. Мәҫәлән, Украин ССР-ында 1938 йылдың яҙына 21656 мәктәп була, унда уҡытыу 21 телдә алып барыла. Уҡытыу ураин телендә −18101, урыҫ — 1550, йәһүд — 312, молдова — 163, үзбәк — 19, белорус — 9, болгар — 54, поляк — 50, немец — 512, чех — 14, грек-эллин — 12, татар — 5, әрмән — 4, төркмән — 2, ҡырғыҙ — 1, швед — 1, ҡаҙаҡ — 1, ҡатнаш — 838 мәктәптә бара. Күп кенә милли мәктәптәр аҙ комплектлы була (мәҫәлән, Киевтағы чех мәктәбендә 3 класс һәм 19 уҡыусы була), уҡыусылар урыҫ телен насар белә, шулай уҡ уҡытыусылар һәм уҡыу әсбаптары етешмәйетешмәй. Әлеге полиэтник системаһы 1930-сы йылдарҙа һәйбәт үҫеш ала. системаһы полиэтничный 1930 йылдарҙа бик тиҙ үҫә. 1930/31 уҡыу йылда СССР-ҙа милли мәктәптәрҙә 7620400 кеше уҡый, ә инде 1938/39 уҡыу йылында — 14146152 кеше. 1939 йылда СССР-ҙа уҡытыусыларҙы әҙерләү өсөн 411 милли педагогия училищеһы эшләй, унда 116200 студент уҡый.
Матбуғатты тамырлаштырыу бик әүҙем бара. 1936 йылда Украин ССР-ындағы бөтә журналдарҙың 62 % украин телендә сыға. Л. З. Мехлистың ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ебәрелгән ҡулхатында, Украин ССР-да бер генә урыҫ телле өлкә гәзите — «Социалистик Донбасс» сығарыла, башҡа өлкә әһәмиәтендәге бер генә гәзит сығарылмай, тип яҙа.
РСФСР милли берәмектәрендә тамырлаштырыу
Тамырлаштырыу союздаш республикаларҙы ғына түгел, РСФСР составындағы милли автономияларҙы ла үҙ эсенә ала. Улар араһында урыҫ халҡы һан яғынан өҫтөнлөклө булған автономиялар ҙа була, шулай булыуға ҡарамаҫтан автономияла тамырлаштырыу үткәрелә.
Урыҫтар өҫтөнлө алған (1926 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса 55,2 % тәшкил итә) Бүрәт-Монгол АССР-ында тамырлаштырыуҙы 1924 йылда махсус булдырылған комиссия башлай. Әммә аппаратты тамырлаштырыу буйынса план квалификациялы кадрҙар етешмәү арҡаһында шунда уҡ тиерлек уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм 1926 йылда уны ҡабаттан эшләргә тура килә. Өс йыллыҡ план 1927—1929 йылдарҙа тормошҡа ашырылырға тейеш һәм республика учреждениеларында бүрәттәрҙең вәкиллеген 37,7 %, ә аймаҡ һәм түбәнге совет һәм кооператив органдарҙа 33 % булырға тейеш була. К 1936 году буряты составляли 32,7 % работников республиканских организаций и учреждений.
Татар АССР-нда татар телен эш башҡарыуға индереү формаль рәүештә 1921 йылдың 25 июнендәге Бөтә Татар Үҙәк башҡарма комитетының һәм Татар АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советының «Татреспублика сиктәрендә татар телен тормошҡа ашырыу тураһында» исемле Декретынан башлана. Төп канцелярия эштәрен башҡарыуҙы татарҙар күпләп йәшәгән райондарҙа 1930 йылға татар теленә күсереү күҙаллана. Артабан бер-бер артлы республика норматик акттары ҡабул ителә. Уларҙың талаптары урындарҙа үтәлмәй, әммә улар яңы күрһәтмәләрҙә ҡабатланып тора. Мәҫәлән, 1922 йылда бер күрһәтмәгә ярашлы Татар АССР-ының бөтә учреждениеларында алтаҡталар, штамптар һәм мисәттәр 1923 йылдың 1 февраленә тиклемтатар һәм урыҫ тәржемә ителергә тейеш була. 1923 йылдың 21 сентябрендә Татар АССР-ының Үҙәк башҡарма комитетының яңы ҡарары сыға, унда шул уҡ күрһәтмәләрҙе үтәү талап ителә. Һуңынан татар телен индереү буйынса аҡса бүлеү туҡтатыла. 1926/27 һәм 1927/28 уҡыу йылдарында республика татар телен индереүгә аҡса бүленмәй. Делопроизводствоны татар теленә күсереү бурысы ла үтәлмәй ҡала.
РСФСР автономияларында мәктәптәрҙе тамырлаштырыу
Тамырлаштырыу сиктәрендә РСФСР-ҙың милли республикаларында милли телдәрҙә уҡытыу мәктәптәрен ойошторорға маташыуҙар була. Был сәйәсәттең һөҙөмтәләре төрлө республикаларҙа төрлөсә үткәрелә. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленковҡа 1940/41 уҡыу йылына күҙалланған хәл тураһында хәбәр итә :
Шулай итеп,РСФСР-ҙың милли республикаларында Бөйөк Ватан һуғышы башына тамырлаштырыу сикләнгән һөҙөмтә бирә — башланғыс һәм өлөшләтә урта мәктәптәр тамырлаштырылған була. Өлкән кластар Татар АССР-ында ғына тамырлаштырыла. Татар асср-ы мәктәптәренең коренизировать ғына өлкәнерәк булды.
Совет һөргөнөн тамырлаштырыу
Коллективлаштырыу СССР-ҙа «кулак һөргөнөн» барлыҡҡа килтерә. Шул уҡ ваҡытта спецпоселениеларҙа кулактар мәктәп йәшендәге балалы ғаиләләре менән йәшәй. Һөргөнгә ебәрелгән кулак ғаиләләре араһында милли автономияларынан да булалар. Башта совет властары һөргөнселәрҙең балалары өсөн милли мәктәптәр төҙөй башлай, йәғни һөргөндө лә «тамырлаштыралар». 1932 йылдарҙа ОГПУ һәм Наркомпрос Украина һәм Ҡаҙағстан һөргөнселәренең балалары өсөн милли телдәрҙә уҡытыу буйынса 532 милли мәктәп төркөмдәре ойошторалар, уларҙа уҡытыу өсөн милли республикаларҙан уҡытыусылар йәлеп итеү ҡарала. Был уйҙан 1935 йылда уҡ баш тарталар һәм һөргөнсөләрҙең балаларын урыҫ телендә генә уҡыта башлайҙар.
Ҡыҙыл Армияһын тамырлаштырыу
Тамырлаштырыу шулай уҡ Ҡыҙыл Армияла ла үткәрелә. Революцияға тиклемге ваҡыттарҙан барлыҡҡа килгән йола буйынса, совет власының тәүге йылдарныда РККА-ға милли ситтәрҙең төп халыҡтары вәкилдәре саҡырылмай.
РККА-лағы тамырлаштырыу хәрби частарҙы милли билдә буйынса комплектлауҙа, хәрби хеҙмәттә милли телдәрҙе ҡулланыуҙа, милли хәрби-уҡытыу йорттарҙы һәм хәрби уҡыу йорттарында билдәле милләттәр өсөн квоталар булдырыуҙа сағылдырыла. Идеолог булып М. В. Фрунзе сығыш яһай, ул урыҫ булмаған контингенттарҙы Ҡыҙыл Армияһының «өҫтәмә ҡеүәт сығанағы» тип һанай.
Рәсәйҙә 1918 йылдың май айында Граждандар һуғышы башлана, уның барышында Башҡортостанда башҡорт милли частары булдырыла, башҡорт ғәскәрҙәренең күпселек өлөшө 1918 йылдың июнендә — 1919 йылдың февралендә Аҡ хәрәкәте армияһы яғында, ә 1919 йылдың июненән — РККА яғында һуғыша. 1918 йылдың июнендә башҡорт батальондарында күк төҫтә еңдәге билдәләр индерелә, уларҙа мосолман символикаһы, частың номеры һәм хәрби званиеһы яҙыла. Башҡорт ғәскәренең милли флагы була. Рәсәйҙәге милли ғәскәрҙәр араһында башҡорт ғәскәрҙәре иң тәүгеләрҙән була.
1924 йылдың аҙағында уҡ ҡайһы бер республикаларҙа милли частар һәм берләшмәләр ғәмәлдә була — Грузин, Әрмән, Әзербайжан, Белорус, Бохара һәм Украин ССР-ҙарында, Ҡырым, Саха һәм Дағстан АССР-ында. Шулай уҡ милли частарҙы төҙөү өсөн «концентрация» ҡуллана — бер этносты формаль рәүештә милли тип һаналмаған бер территориаль хәрби часында туплайҙар. Шул уҡ ваҡытта «концентрация» һөҙөмтәһендә милли дивизиялар ғына түгел, ә ябай хәрби частарҙағы вағыраҡ формированиелар — полктар, батальондар, батареялар, роталар, эскадрондар, взводтар барлыҡҡа килә. При этом в результате «концентрации» возникали не только национальные дивизии, но и более мелкие формирования в обычных воинских частях — полки, батальоны, батареи, роты, эскадроны, взводы.
Күп кенә урыҫ булмаған хәрбиҙәр урыҫ телен белмәй. Әммә 1925 йылдың 31 июлендә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының Милләттәр советы Президиумының «Милли частарҙа урыҫ телендәге башҡарыу командаларын индереү тураһында» ҡарары сығарыла. Уставтар милли телдәргә тәржемә ителә. Бынан тыш, милли телдәрҙә хәрби-сәйәси әҙәбиәте баҫтырыла.
Хәрби-уҡыу йорттарның тамырлаштырыуы 1924 йылда башлана. 1924 йылдың 9 июнендә хәрби һәм диңгеҙ эштәре буйынса халыҡ комиссарының «Хәрби-уҡыу йорттарын национализациялау тураһында»ғы бойороғо сыға, уға ярашлы төрлө курстар базаһында командирҙар составынтуған телдә әҙерләү өсөн милли хәрби-уҡытыу йорттары асыла. Бындай йорттарҙың һаны бик тиҙ арта :
Милли хәрби мәктәптәрҙең күбеһе тиҙҙән бөтөрөлә. 1929 йылда СССР-ҙа 9 хәрби милли мәктәп кенә ҡала. Милли хәрби мәктәптәрҙә курсанттар араһында һан яғынан өҫтөнлөктө «урыҫ булмағандар» ала, әммә урыҫтар ҙа күп була. 1925 йылда милли мәктәптәр курсанттарының 76,6 % милләте буйынса урыҫ булмай. Бынан тыш, ҡайһы бер милләт вәкилдәре өсөн (немец, мордва, удмурт, сыуаш, коми-зырян, молдаван) хәрби уҡыу йорттарында махсус урындарҙа уларҙың компактлы йәшәү территорияһында махсус урындар бүленә.
Тамырлаштырыуҙы туҡтатыу
Тамырлаштырыуҙы өлөшләтә 1932—1933 йылдарҙа туҡтатыла башлай — РСФСР-ҙың бөтә территорияһында украинлашыу ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 1932 йылдың 15 декабрендәге берлектәге директиваһы нигеҙендә бөтөрөлә. Урындарҙа директиваны бик тиҙ арала үтәйҙәр һәм бер нисә аҙнанан украинлашыуҙан урыҫлашыуға күсәләр. 1932 йылдың 28 декабрендә инде ВКП(б)-ның Үҙәк-Ҡара тупраҡ өлкә комитеты бюроһы директиваны түбәндәге ҡарарҙарҙы ҡабул итә :
1932 йылдың 26 декабрендәге Үҙәк-Ҡара тупраҡ өлкәһе буйынса 59-се һанлы бойороҡ сыға, уға ярашлы судопроизводствола украинлаштырыуҙы бөтөрөлә. Әлеге документ буйынса :
Әлеге саралар 1933 йылда РСФСР-ҙа украинлаштырыу тулыһынса туҡтатыла һәм урыҫлаштырыу менән алмаштырыла. Шуға ҡарамаҫтан, РСФСР-ҙа украин милли райондары (1933 йылдың 1 декабренә ҡарата 50 район) һәм украин ауыл Советтары һаҡланып ҡала.
1937—1938 йылдарҙа тамырлаштырыуҙы тиҙ арала туҡтатыу һәм уртасыл урыҫлаштырыуға кире ҡайтыу буйынсакире ҡайтарыу буйынса саралар ҡабул ителә. Бындай боролоштоң шулай уҡ үҙенә күрә объектив сәбәптәре була. Мәҫәлән, ҡайһы бер республикаларҙа мәктәп тамырлаштырыуы милли мәктәптәрҙең уҡыусылары йыш ҡына урыҫ телен белмәй һәм ошо сәбәпле республиканың ҡайһы бер милли мәктәп һәм юғары уҡыу йорттарында уҡыуын дауам итә алмай. 1938 йылда яңы мәғариф халыҡ комиссары П. А. Тюркин Ҡырғыҙстан, Төрөкмәнстан, Үзбәкстан һәм Тажикстан күпселек милли мәктәптәрендә урыҫ теле «бөтөнләй уҡытылмай», тип белдерә. Шунан һуң ғына 1938 йылда бөтә милли башланғыс мәктәптәрҙә 2-се кластан мотлаҡ рәүештә урыҫ телен уҡытыу индерелә, ә тулы булмаған урта мәктәптәрҙә — 3-сө кластан. 1938 йылдың 7 мартында ВКП(б-ның Үҙәк Комитетының һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының «Милли частар һәм РККА формированиелары тураһында» берлектәге ҡарары милли хәрби частары берләшмәләре, хәрби училищелар һәм мәктәптәр экстерриториаль комплектлау принцибында дөйөм Союз итеп үҙгәртелә . Тамырлаштырыуҙы туҡтатыу совет матбуғатында уны яҡлаусыларына ҡарата фашлау кампаниялары менән оҙатыла бара. Мәҫәлән, 1938 йылдың 20 мартында «Правда» гәзите «Башҡортостан Наркомпросының серегән позицияһын» фашлай: «Халыҡ дошмандары — оҙайлы ваҡыт Башҡортостан халыҡ мәғарифы органдарында эш алып барған буржуаз милләтселәре башҡорт йәштәрен урыҫ мәҙәниәтенән ситләштереү сәйәсәтен үткәргәндәр, башҡорт һәм татар мәктәптәрендә урыҫ телен уҡытыу эшендә меңдәрсә кәртәләр ҡорғандар» . Шул уҡ йылдың 28 мартында «Правда» Украин ССР-ының Наркомпросын тәңкиткә дусар итә. Мәҡәләлә билдәләүенсә, буржуаз милләтселәр «ике теллелектең ауырлығы „теорийкаһын“ әйләнешкә индерәләр»: был «теория» буйынса, йәнәһе, үҙ туған телен өйрәнгән украин балаларына бер үк ваҡытта урыҫ телен дә өйрәнеүе ҡыйын. Ике телде өйрәнеү беренсе йәки икенсе кластарҙа башланған элекке урыҫ мәктәбе тәжрибәһен күрәләтә һанға һуҡмай, улар ошо «теорийканы» педагогтарҙың баштарына ла һеңдерәләр. Миҫал өсөн урыҫ теле уҡытыусыларының әҙерлек кимәленең түбән булыуы телгә алына: «Ағымдағы йылдың ғинуарында,өсөнсө Киев педагогия техникумының ситтән тороп уҡыған уҡытыусылар араһынан тикшереү сессияһы ваҡытында йөҙ уҡытыусынан береһе генә урыҫ теленән диктантты „уртаса“ билдәһенә яҙған, ә ҡалғандары — „насар“ билдәһенә». 1938 йылдың 4 ғинуарында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы республика наркоматтарына «балаларға буржуаз-милләтсел йоғонто яһау үҙәктәре» тип иғлан ителгән милли мәктәптәрҙе (немец, фин, поляк, латыш, эстон һәм башҡа) ябай совет мәктәптәре итеп үҙгәртергә (уҡытыуҙы республика телендә йәки урыҫ телендә алып барыу менән) ҡуша.
Бер үк ваҡытта милли райондарҙы һәм милли ауыл Советтарын бөтөрөү бара. 1937 йылдың 17 декабрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы «Милли райондарҙы һәм милли ауыл Советтарын бөтөрөү тураһында» исемле ҡараҙы раҫлай, әлеге ҡарарҙа «был райондарҙың күбеһе ҡоротҡос маҡсаттары менән халыҡ дошмандары тарафынан булдырылған» һәм «территорияларында милли райондар һәм ауыл Советтары булған Украина КП(б)Үҙәк Комитетына, Алыҫ Көнсығыш, Алтай һәм Краснодар крайкомдарына, Ҡаҙағстан КП(б) Үҙәк Комитетына, Ҡырым, Ырымбур, Ленинград, Архангельск өлкә комитеттарына, 1938 йылдың 1 ғинуарына ВКП(б) Үҙәк Комитетына әлеге райондарҙы ғәҙәттәге райондар һәм ауыл Советтары итеп үҙгәртеү буйынса тәҡдимдәр ебәрергә» тип яҙыла.
Ниһайәт, урыҫ телле матбуғаттың позициялары өлөшләтә ҡайтарыла. 1937 йылдың 17 декабрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы Украина КП(б)Үҙәк Комитетына һәм бөтә Украина Үҙәк башҡарма комитетына 19 декабренән урыҫ телендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты һәм Украина КП(б)Үҙәк Комитеты органы булараҡ ҙур күләмдәге бөтә украин көндәлек гәзитен ойоштороу бурысын йөкмәтә. Гәзитте «Коммунист» гәзитенең тиражы менән сығарырға, шулай уҡ «бер айлыҡ ваҡыт эсендә урыҫ телендә етәкселек гәзиттәрен ойошторорға. Тәүге сиратта, урыҫ гәзиттәре Харьков, Днепропетровск, Одесса һәм Николаевта булдырылырға тейеш».
Тамырлаштырыуға Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы етди йоғонто яһай. Һуғыш барышында РСФСР-ҙа ҡайһы бер милли автономиялар (Волга буйы немецтар, Ҡалмыҡ АССР-ы, Ҡырым АССР-ы, Чечен-Ингуш АССР-ы), ә уларҙың төп халыҡтары мәжбүри рәүештә СССР-ҙың башҡа урындарына күсерелә. Һөргөндә уҡытыу тик урыҫ телендә алып барыла. Шуға күрә әлеге халыҡтарҙың милли мәктәптәре бөтөрөлә.
Тамырлаштырыуҙы ҡабаттан тергеҙергә маташыу (1938 йыл)
Төньяҡ Осетин АССР-ында 1940 йылдан мәктәпте тамырлаштырыу башлана. ВКП(б)-ның һәм Төньяҡ Осетин АССР-ы Совнаркомының 1940 йылдың 5 декабрендәге «Төньяҡ Осетин АССР-ында милли мәктәптәрҙе тамырлаштырыу тураһында»ҡарары осетин милли мәктәптәрендә 5-7 кластарҙа уҡытыуҙы осетин теленә күсерә. Был маташыу уңышһыҙлыҡҡа осрай. Төньяҡ Осетия ВКП(б)-ның Өлкә комитеты секретары К. Д. Кулов 1952 йылда ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты секретары Г. М. Маленковҡа уңышһыҙлыҡтың сәбәбе тураһында хәбәр итә :
Һөҙөмтәлә Кулов, 1952 йылда тамырлаштырылған осетин мәктәптәренең уҡыусыларының белем кимәле үтә түбән булыуын, һөҙөмтәлә улар училищелар, техникумдар һәм юғары уҡыу йорттарына (унда уҡытыу урыҫ телендә бара) ингән саҡта ауырлыҡтар кисереүен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Шуға күрә Кулов ВКП(б) 1938 йылдың 13 мартындағы СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б)-ның берлектәге ҡарарына һылтанып, 1952 йылдың 1 сентябренән осетин мәктәптәренең 5 — 7 класс уҡыусыларын (осетин телен предмет булараҡ ҡалдырыу менән) урыҫ телендә уҡытыуҙы үтенә. Тамырлаштырыуҙан Кулов баш тарта алмай, әммә ете йыллыҡ осетин мәкьтәбендә тамырлаштырыуҙы үткәреү өсөн «тейешле шарттар тыуҙырырға кәрәклеге тураһында белдерә».
Тамырлаштырыу йомғаҡтары
ТРСФСР-ҙың бөтә милли автономияларындағы башланғыс мәктәптәрендә уҡытыу туған телдә алып барыла. Ҡайһы бер автономиялар (уларҙағы милли мәктәптәр ҙә)Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бөтөрөлә.
1949 йылда РСФСР-ҙа милли телдәрҙе уҡытыу буйынса күрһәткестәр :
Шулай итеп, мәғарифты тамырлаштырыу сәйәсәтенән 1949 йылға ҡарата РСФСР-ҙың күпселек республикаларында туған телдә уҡытыу башланғыс мәктәптәрендә генә ҡала.
Тамырлаштырыу 1930-сы аҙағында милли мәктәптәрҙә урыҫ теленең бөтөнләй өйрәнелмәүенә йәки сифатһыҙ уҡытыуға килтерә. Уҡыуҙы тамамлаусылар СССР-ҙың юғары йорттарына һәм техникумдарына (иң элек Мәскәү һәм Ленинград) уҡыуға инә алмай, сөнки уҡытыу урыҫ телендә алып барыла. РСФСР-ҙың мәғариф наркомы Петр Тюркин союздаш республикалары милли мәктәптәрендә урыҫ телен уҡытыу мәсьәләләре буйынса кәңәшмә һығымтаһы буйынса доклад яҙмаһында (1938 йылдың 2 февраленд)милли республикаларҙың күпселек мәктәрендә урыҫ теле бөтөнләй уҡытылмауы сағылдырған һандар килтерә. Мәҫәлән, Төрөкмән ССР-ндағы 728 мәктәптә урыҫ теле 321 мәктәптә генә уҡытыла, Ҡырғыҙ ССР-нда 667 башланғыс мәктәптән урыҫ теле 189 мәктәптә уҡытыла, Ҡаҙаҡ ССР-нда 255 тулы булмаған урта мәктәптән урыҫ теле 39 мәктәптә уҡытыла, 75 урта мәктәптән — 7 мәктәптә. Урыҫ телен өйрәнеү буйынса эштәр Тажиҡ, Үзбәк һәм башҡа республикаларҙа ла яҡшы түгел, тип билдәләй Тюркин. Өҫтәүенә, урыҫ теле өйрәнелгән мәктәптәрҙә лә уның уҡытыу сифаты бик түбән кимәлдә була :
Сүмәлә
Сүмәлә (Чумаля) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 452657, ОКАТО коды — 80207810009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унса-тлен
Унса-тлен — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдул ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Абдул ауыл Советы — Көйөргәҙе  районы составындағы 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 453352. ОКАТО коды— 80 239 800 000.
Ауыл Советы составы
Абдул ауылы — административ үҙәк.
Кинйәабыҙ,  Тимербай ауылдары Свобода ауыл Советы составына, Абдул, Яҡуп, Ҡарай ауылдары Яҡшембәт ауыл Советы составына индерелә.
1989 йылда рәсми рәүештә 1-се Кинйәабыҙ ауылы бөтөрөлә (Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәрҙән алып ташлау тураһында» 1989 йылдың 17 июнендәге 6-2/214 һанлы указы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Көйөргәҙе районы буйынса:
Абдул ауыл Советы ауыл биләмәһенең Тимербай, Кинйәабыҙ ауылдарын Свобода ауыл Советы ауыл биләмәһенә тапшырып, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Свобода ауыл Советы һәм Абдул ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Абдул ауыл Советы ауыл биләмәһенең Абдул, Яҡуп, Ҡарай ауылдарын Яҡшембәт ауыл Советы ауыл биләмәһенә тапшырып, Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы муниципаль районының Яҡшембәт ауыл Советы һәм Абдул ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Географик урыны
2008 йылда  Молокан ауыл Советы, Шәбағыш ауыл Советы, Свобода ауыл Советы, Яҡшембәт ауыл Советы менән сиктәш.
Географияһы
Ауыл Советының сиктәре Оло Көйөргәҙе, Санйын, Шайтан йылғалары буйлап үтә.
Никифоров Михаил Тихонович
Никифоров Михаил Тихонович (7 ноябрь 1918 — 30 октябрь 1993) — агроном, Башҡорт АССР-ының Бүздәк районы Бүздәк совхозының  Комсомол бүлексәһе идарасыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире.
Биографияһы
Белеме — тулы булмаған урта. Хеҙмәт юлын 1936 йылда Әлшәй районының игенселек совхозында тракторсылар курсын тамамлағандан һуң башлай. 1939 йылға тиклем Бүздәк игенселек совхозында тракторсы, шофер булып эшләй. 1939—1947 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1947 йылдан тракторсы, һөт-тауар фермаһы идарасыһы, агроном, Бүздәк районы Бүздәк совхозының  Комсомол бүлексәһе идарасыһы.
Михаил Никифоров етәкселегендә бүлексә алдынғылар рәтендә була, йыл һайын юғары һәм тотороҡло уңыш ала. 1963—1965 йылдарҙа 2 900 гектар майҙанда совхоз буйынса уртаса уңыш 12,1 центнер тәшкил иткәндә, 15,6  центнер тәшкил итә. Дәүләткә йыллыҡ иген тапшырыу 24-26 мең центнер тәшкил итә, йәки 150-160 процент. Хеҙмәтте яҡшы ойоштороу арҡаһында бүлексәлә дөрөҫ сәсеү әйләнеше үҙләштерелә, ер эшкәртеү  культураһы юғары ҡуйыла, сортлы орлоҡ сәсеүгә күсеү тормошҡа ашырыла. Өс йыл эсендә ашлыҡтың үҙҡиммәте 19% кәмей.
Бүлексә малсылыҡта ла яҡшы күрһәткестәргә ирешә. Өс йыл эсендә мал һаны  197% арта, ә  быҙау алыу планы 122% үтәлә. 1965 йылда ит тапшырыу планы 141%, һөт — 119% үтәлә. Иттең үҙҡиммәте өс йыл эсендә 12 процентҡа, һөттөң — 17 процентҡа кәмей
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген, мал аҙығы культураларын әҙерләүҙә һәм етештереүҙе  арттырыуҙа өлгәшкән ҙур уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнле файҙаланыуы өсөн, Михаил Никифоровҡа  1966 йылдың 23 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Бүздәк районы Бүздәк совхозы бүлексәһе идарасыһы булып эшләй. 1993 йылдың 30 октябрендә вафат була.
14.03.2012 Бүздәк муниципаль районы ауыл советы «Көньяҡ» биҫтәһенең яңы урамына М. Никифоров исемен бирә.
Наградалары
— Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966)
— Ленин ордены (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), ii дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары менән бүләкләнә.
— Япон империалистарына ҡаршы һуғышта хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн 1945 йылдың 30 сентябрендә СССР Юғары Советы Президиумының  Указы менән  «Японияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
— 1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә;
— СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 7 майындағы Указына ярашлы «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең егерме йыллығына» миҙалы менән бүләкләнә.
Google Карталары
Google Карта (Google Maps; элек Google Local)  Google кампанияһы тарафынан бирелгән бушлай картографик сервис һәм технологиялар нигеҙендә булдырылған ҡушымталар йыйылмаһы. 2005 йылда булдырылған.
Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
Ыҫлаҡ (Слак) — Рәсәйҙәге йылға, Башкортостандың, Шишмә һәм Благовар райондары буйлап аға. Йылға тамағы Ҡалмаш йылғаһынан 12 км алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 19 км тәшкил итә.
Google Карталары
Сервис үҙ эсенә карта һәм Ер планетаһының спутник һүрәттәрен үҙ эсенә ала. Күп кенә төбәктәр өсөн юғары детализацияланған аэрофотоһүрәттәр (бейеклектәре 250-500 м) бар, ҡайһы берҙәре өсөн донъяның дүрт яғынан 45° мөйөшө аҫтында ҡарарға мөмкин. Өҫтәмә рәүештә Меркурий, Венера, МКС, Ай, Марс , Церера, Ио, Европа, Ганимед, Каллисто, Мимас, Энцелад, Тефия, Дион, Реи, Титан, Япета, Плутон һәм Харон фотоһүрәттәре лә тәҡдим ителә.
Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
Этимологияһы
Ыҫлаҡ тип аталған йылға атамаһына бер фараз. Был һүҙ ҡышлау һүҙенән алынғандыр. Ыҫлаҡ йылғаһы Әлшәй районында ла бар. Боронғо башҡорт ҡышлау урынын гелән йылға буйҙарында ышыҡ урындарҙа һайлаған. Был урындар ҡышлаҡ, ҡышлыҡ тип йөрөтөлгән. Ҫыбыйҙар күберәк «ҫ» өнө менән һөйләшкән — ҡыҫлаҡ,ыҫлаҡ тип. Унан ҡала тирмә эстәре усаҡ менән йылытылып, улар ыҫлы (төтөнлө) лә булғандыр. Ҡышлау ваҡыты ошо ыҫланыуға бәйле булып ҡышлаҡ — ҡыҫлаҡ-ыҫлаҡ урыны һәм йылғаһы булып топонимдарға инеп киткәндер.
Google Карталары
Сервиста шулай уҡ АҠШ, Канада, Япония, Рәсәй, Гонконг, Ҡытай, Бөйөк Британия, Ирландия (ҡала үҙәктәре генә) һәм Европаның ҡайһы бер райондарын үҙ эсенә алған бизнес-белешмә менән маршрут эҙләүсе автомобиль юлдары картаһы берләштерелгән. .
Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Ыҫлаҡ йылғаһы Кама бассейны округына ҡарай; һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһының һыу хужалығы участкаһы башланған урындан Бочкарева ауылы янындағы үлсәү посына тиклем, — Ағиҙел йылғаһының. бәләкәй бассейны. Кама йылғаһының йылға бассейнына инә.
Кесе Вотка
Кесе Вотка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ыҫлаҡ (Ҡалмаш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201312111100024960.
Google Карталары
Go-версияһы
Android Go ҡоролмалары өсөн Google компанияһы «Google Maps Go » махсус ҡушымтаһын эшкәртеп сығарҙы. Әммә унда Унда картаға үҙгәрештәр индереү кеүек ҡайһы бер мөмкинлектәр юҡ.
Кесе Вотка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Google Карталары
Go-версияһы
Маршруттар буйынса навигация «Google Maps Go өсөн Навигатор » ҡушымтаһын тейәгәндән һуң ғына эшләй.
Кесе Вотка
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Google Карталары
Googl-да Ер Планетаһы (Google Планета Земля)
Google Планета Земля ҡушымтаһы - Windows, шулай уҡ GNU / Linux, Mac OS өсөн айырым программа менән дә бәйле. Google Карталары кеүек үк, Google Планета Земля программаһы ла ер өҫтө һүрәттәрен ҡарарға, масштабты арттырырға һәм кәметергә һәм хәрәкәт итеү маршруттарын төҙөү мөмкинлеген бирә. Уның өҫтөнлөгө булып ер өҫтөнөң өс үлсәмле сағылышы (рельефты иҫәпкә алып), ирекле мөйөш аҫтында күҙәтеү мөмкинлеге (өҫтән генә түгел), фотоһүрәттәрҙе аҡрынлап тейәгән һайын яйлап ҡына аныҡлана бара (Google Карталағы кеүек «аҡ тапҡа» текләп ултырырға кәрәкмәй), күләме ҙурлығын яйлап үҙгәртеү мөмкинлеге (тәҡдим ителгәнде генә һайлап алыу түгел) тора.
Маршрут һалыу
Маршруттар эҙләү сервисы менән файҙаланыу өсөн «Маршрут һалыу» тигән ҡалыпҡа күсер кәрәк, шунан һуң бара торған адресты «ил, тораҡ пункт, урам, йорт») һәм тәғәйенләнгән урындың адресы.
2015 йылдың июленән сервиста Your Timeline (Хронология) функцияһы булдырылды. Был функция ҡасан һәм ҡайҙа йөрөгәнде хәтеренә һалып ҡуя.
Шулай уҡ картала тиҙлекте контролдә тотоусы юл камералары ла күрһәтелгән. Ҡулланыусылар бындай камералар тураһында ҡушымта аша хәбәр итә алалар. Быға тиклем Waze ҡушымтаһы аша камераларҙың торған урынын ҡарап белеп була ине. 2013 йылдың июнендә уны миллард доллар тирәһенә Google һатып ала.
Бынан тыш Google Карталары юлдағы рөхсәт ителгән максималь тиҙлекте лә күрһәтеп бара ала. Компанияла был юҫыҡта ла мәғлүмәт бар. Тейешле тиҙлек сикләүе тураһындағы билдә экрандың аҫтағы һул яҡ мөйөшөндә килеп сыға. Юл камералары картала ҡыҙғылт һары төҫтә күрһәтелгән. Камераға яҡынлашҡан саҡта ҡулланыусыны ҡушымта тауыш белдереүе менән иҫкәртә.
2019 йылда Google Карталары сервисы өҫтәмә ысынбарлыҡ режимы менән тулыландырыла. Хәҙер GPS, яһалма интеллект һәм Google Объективы ярҙамында һауала эленеп торған виртуаль күрһәтмәләрҙе уҡый ала.
2020 йылда Google Карталарҙа электромобилдәр өсөн зарядлау станциялары күрһәтелгән навигация барлыҡҡа килә. Бындай функция Google Карталары навигацияһы менән эшләгән автомобилдәрҙә тәү башлап эшләй башлай. Унан Polestar 2 һәм Volvo XC40 Recharge, һуңыраҡ башҡа моделдәрҙә лә күрһәтә. Компания ҡушымтаға йәнә өс яңы опция өҫтәй. Тәүгеһе — электромобиль маршрутын планлаштырыуҙы еңелләштерә. Google аңлатыуынса, граф теаорияһын ҡулланып төҙөлгән маршрут алгоритмы автомобилдең заряды бөтөүөн иҫәпкә алып ҡорола. Хәҙер бара торған пункты индергәндән һуң, әгәр ул алыҫ һәм ике тапҡыр заряд алырға туҡтау кәрәклеге булһа, Google Карталар алгоритмы зарядлау станцияларын иҫәпкә алып, маршрут төҙөй. Водитель зарядка күпмегә еткәнен һәм юлға сарыф ителгән ваҡытты иҫәпләп сығара ала.
General Transit FeedSpecification (GTFS) индереү өсөн Google бөтә донъя буйынса 800-ҙән ашыу йәмәғәт транспорты менән тәьмин итеүсе менән хеҙмәттәшлек итә һәм барыһына ла мәғлүмәттәрҙе асыҡ итеп күрһәтә. Ҡушымта 2019 йылдың октябрендә сығарылған яңыртыу арҡаһында транзит маршрутын күрһәтә ала. Инкогнито режимы, һуҡыр ҡулланыусыларға йәйәү йөрөү өсөн навигация функциялары алдараҡ сығарылған. 2020 йылдың июлендәге яңыртыуҙа велосипед һәм автомобиль юлын бергә ҡулланыу маршруттары тәҡдим ителде.
Google Урамдарҙы ҡарау
Google Урамдарҙы ҡарау ҡушымтаһы Google карталар ҡулланыусыларына Интернет ярҙамында ҡаланың өс үлсәмле проекцияһын ҡарау йәки урамдары буйлап «гиҙеү» мөмкинлеген бирә. Бындай функционаллек махсус ҡорамалдар һәм ябай смартфон ярҙамында билдәле бер урынды өйрөлтөп фотоға төшөрөү ярҙамында өлгәшелә. Һөҙөмтәлә географик координаталарға бәйләнгән күп кенә стереосфера панорамалары барлыҡҡа килә һәм үҙең шунда йөрөгәнләй билдәле интерфейс ярҙамында берәүенән икенсеһенә күсеп йөрөү мөмкинлеге бирелә.
Фототөшөрөү барышында бер үк ваҡытта, лазерлы дальномерҙар ярҙамында, бина фасадтары һәм стеналар кеүек яҫы урындар автоматик рәүештә теркәлә. Ошоноң арҡаһында урамдарҙы ҡарауҙа һайланған объектты ҡарау өсөн иң уңышлы ракурсты һайлап алыу мөмкинлеге бар.
2012 йылда алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Google Урамдарҙы ҡарау ҡушымтаһы 35 илдең 3 меңдән ашыу ҡалаһын ҡарау мөмкинлеген бирә.
Augmented reality (өҫтәмә ысынбарлыҡ режимы)
2019 йылдың февралендә Google компанияһы геолокация сервисы менән тулыландырылған режимға ябыҡ һынау үткәрҙе.
Масштабы
20-нән ашыу масштабты ҡарарға мөмкин:
Эшкәртеүселәр өсөн
Google Карталарын үҙҙәренең сит сервистары өсөн нигеҙ итеп алыу мөмкинлеге лә бар. Google сервисы Google Карталары өсөн махсус API булдырҙы. Был эшкәртеүселәрҙе геомәғлүмәттәре менән веб-сайттарына Google Карталар интеграцияһын йәлеп итеү маҡсатында эшләнелә. Килешеүҙә реклама өсөн урын ҡалдырылһа ла был бөгөнгө көндә рекламаһыҙ бушлай хеҙмәт булып һанала.
Google Maps API сервисын ҡулланып, Google Карталар аша сит сайттан теләгән урындың картаһын асып була. Тик бының өсөн был карта JavaScriptты ҡулланырға тейеш була. Мәҫәлән, картаны ҡарағанда ҙурайтып йәки алыҫайтып ҡарау өсөн географик нөктәне маркер менән билдәләп була. Рәсәй эшкәртеүселәре өсөн башҡаларҙан айырмалы Google Карталар һәм Google Maps API Рәсәй территорияһындағы биләмәләрҙе русса атамаһы менән таба ала.
Google карталарҙы редакторлау
Теркәлеү үткән барлыҡ ҡулланыусылар карта объекттарын тулыландыра, редакторлай, юйҙыра, фото, видеороликтар һәм панорамалы фотоһүрәттәр менән биҙәй, объекттарға (кафе, магазин, иҫтәлекле урындар һ.б.) барыуҙан алған тәьҫораттарын тасуирлап, баһаламалар яҙа ала. Шулай уҡ картала булмаған юлдарҙы күрһәтә ала. Картала үҙгәрештәр дөйөм ҡулланылышта барлыҡҡа килер алдынан тәҡдим ителгән бөтә төҙәтмәләр автоматик йәки башҡа ҡулланыусылар тарафынан тикшереү үтә. Картаны төҙәтеү, тейәлгән видео- һәм фотоматериалдар, яҙылған баһаламаға, башҡа ҡулланыусыларҙың төҙәтмәләре һанына ҡарап, теркәлгән ҡулланыусыларға тәжрибә кимәле йәғни рейтинг бирелә.
2022 йылға ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса, картала биналарҙың контурҙарын төҙәтеү мөмкинлеге юҡ.
Android өсөн Google Карталар
Android операцион системаһы (ОС) менән идара ителгән смартфондар өсөн бушлай Google Карталар ҡушымтаһы бар. Унда тауыш ярҙамында эҙләү, спутник фотоһүрәттәр, Урамдарҙы ҡарау, автонавигатор режимы индерелгән.
Офлайн-инеү
Google карталарының 6.9 версияһында билдәле бер төбәк картаһын ҡоролманың хәтерендә һаҡлау мөмкинлеге бар.
Google Moon
Google Moon проекты Google компанияһының Ер өҫтөндәге өс үлсәмле карталарҙы төҙөү буйынса глобаль инициативаһы сиктәрендә эшләй башлай. Шул ул ваҡыттан алып ул бер нисә тапҡыр киңәйтелә һәм яңыртыла. Хәҙер ул Айҙың өҫкө ҡатламын өйрәнергә ярҙам иткән кареклерәк мәғлүмәттәр һәм картографик инструменттар тәҡдим итә.
Google Moon проекты ҡулланыусыларға төрлө йыһан киңлектәрендә төшөрөлгән фотоларҙы ҡулланып, айҙың йөҙөн төрлө масштабта ҡарарға мөмкинлек бирә. Ул шулай уҡ ҡулланыусыларға айҙағы төрлө объекттарҙы, мәҫәлән, кратерҙарҙы, тауҙарҙы һәм үҙәндәрҙе тикшерергә ярҙам иткән интерактив элементтарҙы үҙ эсенә ала.
Google Moon-да шулай уҡ ай миссиялары һәм Айҙы өйрәнеү тарихы тураһында ла мәғлүмәт бар. Шулай уҡ ай менән бәйле билдәле урындарға һәм ваҡиғаларға арналған махсус бүлектәр бар, мәҫәлән, американың Аполлон ай миссияһы һәм Советтар Союзының Луна-9 йыһан аппаратын ултыртыу.
Төрлө сайттар менән интеграциялау
Быға тиклем Google Карталар Википедия һәм Panoramio сайттары менән интеграцияланған ине. Ҡулланыусылар көйләүҙәр араһынан «Тағы ла» («Ещё») тигән төймәгә баҫып, картала теге йәки был урындағы фотоһүрәттәрҙе һәм Википедиялағы мәҡәләләрҙе уҡый ала.
Google Maps API-ны ҡулланып, Google Карталар аша үҙегеҙ теләгән картаны асып ҡарарға була, шул уҡ ваҡытта был карта менән JavaScript йәки ActionScript аша идара итеү мөмкинлеге бар. Мәҫәлән, географик нөктәне маркер менән билдәләргә, уны ҙурайтыу йәки бәләкәсәйтеү мөмкинлеге бар.
Google карталарҙа Рәсәй ҡалалары
Google Карталары үҙенең конкуренты OpenStreetMap-тан тораҡ пункттарҙы глобаль, шул иҫәптән советтарҙан һуңғы арауыҡты теүәл итеп һүрәтләү буйынса ҡалыша. OpenStreetMap сервисы вики принцибы буйынса эшләгәнлектән, был карталағы мәғлүмәттәр анығыраҡ һәм актуаль булыуы менән айырыла.
Йәшерен объекттар
Google компанияһының махсус хеҙмәттәрҙең төрлө кимәлдәге йәшерен объекттар урынлашҡан райондарҙа картографик мәғлүмәтте ябыу буйынса талаптарын өлөшләтә үтәүе билдәле (Рәсәйҙән тыш). IT Security онлайн баҫмаһы комментарийҙар менән бергә «Google Карталарҙа күрергә ярамаған 51 әйбер» тип аталған оҙон исемлек баҫтырып сығара. Google сервисы һүрәттәрендә аңлы рәүештә буялған йәки тоноҡланған объекттар араһында АҠШ-тың хәҙерге Аҡ йорто ҡыйығын һәм АҠШ вице-президенты Дик Чейни резиденцияһын, НАТО-ның Голландиялағы һәм ФРГ-лағы авиабазаларын, ядро электростанцияларын, оборона ғилми-тикшеренеү үҙәктәрен һәм башҡаларҙы күрергә була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Байрамғол (Силәбе өлкәһе)
Байрамғол (Байрамгулово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Байрамғол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Байрамғол — табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (62 %) йәшәй.
Һарығая (Ҡариҙел ҡушылдығы)
Географияһы
Һарығая йылғаһы Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201112111100021459
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102145
- Бассейн коды — 10.01.02.011
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 11
Оло Нерцета
Оло Нерцета (Нерцета) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 116 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шлиссельбург
Шлиссельбург (Schlüsselburg— «асҡыс-ҡала») — Ленинград өлкәһенең Киров районындағы ҡала (1780 йылдан) Шлиссельбург  ҡала биләмәһен барлыҡҡа килтерә
1323 йылда Новгородтың Сәтләүек ҡәлғәһе булараҡ барлыҡҡа килә; хәҙер  Санкт-Петербург тарих музейы филиалы
Этимологияһы
Ҡалаға Новгород кенәзе Юрий Данилович 1323 йылда Сәтләүек утрауында ағас ҡәлғәгә нигеҙ һала (бында урман сәтләүеге күп  үҫә). Утрау уның исеме менән атала. 1613 йылда ҡәлғәне шведтар баҫып ала  (nõt — «сәтләүек», borg — «ҡәлғә») һәм рус Орешек атамаһы Нотебургҡа әйләнә. 1702 йылда рус ғәскәрҙәре ҡәлғәне азат итә һәм шул саҡта Шлиссельбург һүҙмә — һүҙ - «асҡыс-ҡәлғә» тип үҙгәртелә (Schlüssel  — «асҡыс», Burg — «ҡәлғә»);. 1944 йылда немец атамаһын бөтөрөү маҡсатында  исеме  Петрокрепость тип үҙгәртелә, 1992 йылда тарихи Шлиссельбург исеме кире ҡайтарыла.
Тарихы
1323 йылда ҡалаға нигеҙ һалына, ә 1353 йылда новгородлылар таш  ҡәлғәгә нигеҙ һала, ҡәлғә диуарҙары  һәм башняларын төҙөй.
Шведтар Сәтләүекте күп тапҡыр  ҡамауҙа тота, Новгород республикаһын диңгеҙҙән ҡыҫырыҡлап сығарырға маташа һәм ул бер нисә тапҡыр ҡулдан ҡулға күсә. 1613 йылда, швед интервенцияһы ваҡытында  шведтар  ҡәлғәне  баҫып ала. Уны Нотебург (Nöteborg, Нетеборг булған nöt, юҡ = сәтләүек, borg, борг — ҡәлғә, ҡала) тип атайҙар. 1656 йылдың июнендә Рус-швед һуғышы (1656-1658) барышында воевода П.И. Потемкин отрядтарына 1613 йылда юғалған Водская пятина ерҙәрен яуларға һәм шведтарҙы ҡәлғәне блокадаларға мөмкин була, әммә ҡәлғәнең үҙен, Ниеншанцтан айырмалы рәүештә, яулап алып булмай. 1702 йылда Петр Беренсе шведтарҙан ҡәлғәне яулап ала һәм әлеге исемен бирә. (башҡа атамаһы - Шлюсенбург, ябай халыҡ телендә - Шлюшин, шулай уҡ Шлюшенбург вариантф ла осрай) 1780 йылда Нева йылғаһының һул ярында посад Санкт-Петербург губернаһының Шлиссельбург өйәҙ ҡалаһы итеп үҙгәртелә
Революциянан алдағы йылдарҙа Сәтләүек утрауындағы ҡәлғәлә төрмә урынлаша, унда сәйәси тотҡондар һәм енәйәтселәр тотолған. Февраль революцияһынан һуң улар иреккә сыға. Улар иҫәбендә коммунист-анархист Иустин Жук та була, ул Шлиссеьбург дары заводына слесарь булып эшкә инә һәм хеҙмәт коммунаһының лидеры булып китә. Шлиссельбургта Жук эшсе балалары өсөн интенат ойоштора. Аҙыҡ-түлек буйынса өйәҙ комиссары булараҡ, ул йыш ҡына аҙыҡ-түлек мәсьәләһе буйынса тыуған яғына Украинаға бара. Шлиссельбург коммунаһы Петроград революционерҙарын шартлатҡыстар менән тәьмин итә, ә ҡыҙылгвардеецтар Жук етәкселегендә  Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа һәм Ю.Эльфенгрен етәкселеге аҫтында Төньяҡ -Ингерманланд полкының һөжүмен кире ҡағыуҙа. Жук 1919 йылдың 25 октябрендә Грузино ауылы районында һәләк була, хәҙер Шлиссельбургтың  үҙәк урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ҡала оккупациялана (1941 йылдың 8 сентябре), шул уҡ ваҡытта ҡәлғә үҙе 500 көн дауамында героик  оборона тота, немец ғәскәрҙәренә Неваның уң ярына сығырға мөмкинлек бирмәй. 1941 йылдың 25 сентябрендә ҡала районында Ладога хәрби флотилияһы караптары Шлиссельбург десантын төшөрә, ул  һәләк була. 1943 йылдың 18  ғинуарында «Усаҡ»  операцияһы барышында ҡала азат ителә. Шунда уҡ Нева аша ваҡытлыса тимер юл төҙөлә башлай. Был ваҡытта ул немецтарҙың даими уты аҫтында төҙөлә. Һуңыраҡ Нева аша ағастан бейек сваялы күпер төҙөлә. Аҙыҡ-түлек менән беренсе  состав Ленинградҡа  1943 йылдың  инде 7 февралендә килә, төн эсендә күпер буйлап 20-25 поезд, һуңғараҡ — 35 поезға тиклем  килә.
1944 йылдан 1992 йылға тиклем  ҡала Петрокрепость исемен йөрөтә. 1996 йылда Киров районы составынан сыға һәм үҙаллы муниципаль берәмек була. 2006 йылдың 1 ғинуарынан яңынан Киров районына ҡала булараҡ инә
2010 йылға тиклем Шлиссельбург тарихи биләмә статусына эйә була, әммә  2010 йылдың 29 июлендә  Мәҙәниәт министрлығы һәм Төбәктәр үҫеше министрлығының  берлектәге 418/339 һанлы бойороғо менән ҡала был статустан мәхрүм ителә.
Географияһы
Ҡала райондың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә  Неваның һул ярында  Ладога күленең башында урынлашҡан
Ҡаланан автомобиль юлдары (Шлиссельбург ҡалаһына) һәм  (Шлиссельбург — Назия) башлана.
Район үҙәгенә тиклем ара — 6 км.
Санкт-Петербургҡа тиклем алыҫлыҡ — 50 км.
Халҡы
1825 буйынса алып 2019 йылдың үҙгәреүе (мең кеше)                :
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 793-сө урында тора.
Транспорт
Санкт-Петербург менән Шлиссельбургты автобус маршруттары бәйләй
Сәтләүек ҡәлғәһенә һәм Морозов исемендәге ҡасабаға тиклем һыу юлы эшләй
Иҫтәлекле урындар
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1995 йылдың 20 февралендә сыҡҡан  «Федераль тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары исемлеген (рәсәй) раҫлау тураһында» № 176 Указы менән архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы индерелә:
Алмас (минерал)
Алмас (от пратюрк. almaz, һүҙмә-һүҙ «бирешмәҫ», ألماس ['almās] һәм ἀδάμας («емерелмәҫ») — иң ҡаты минерал, тәбиғи углеродтың кристаллик төҙөлөшлө төрҙәренең береһе, куб углеродтың аллотроп формаһы . Нормаль шарттарҙа метастабиль, йәшәү осоро сикһеҙ булыуы мөмкин. Ғәҙәттә, алмас кристалдары төҫһөҙ, һирәк осраҡтарҙа — һары, ҡоңғорт, йәшел, ҡара һ.б. төҫтәрҙә була. Юғары температурала вакуумда йәки инерт газда яйлап графитҡа күсә. Моостың ҡатылыҡ эталон минералдар шкалаһы буйынса иң ҡатыһы. Ҡатылығы 10, тығыҙлыгы 3,5г/см3, ыуалыусан. Кислоталарға бирешмәй. Тәбиғи алмаздарҙың үлсәме микроскопик бөртөктәрҙән массалары йөҙәр һәм меңәр каратка еткән (1 карат = 0,2 г) сағыштырмаса эре кристалдарға тиклем була; 100 караттан эрерәк алмаз кристалдары һирәк осрай. Тәбиғи алмаздар ювелир (Ер шарында сығарылғандарының 25 % -ы) һәм техник төрҙәргә бүленә. Сәнәғәттә синтезланған техник алмаздар күләме тәбиғи табылғандан күпкә артыҡ. Төрлө приборҙар, ҡоралдар, абразив порошок һәм пасталар, бриллиант һ.б. эшләп сығарыуҙа ҡулланыла.
Физик-механик үҙенсәлектәре
Алмасты башҡа минералдарҙан айырып торған төп һыҙаты — ныҡлығы (һәм шул уҡ ваҡытта ыуалыусанлығы), ҡаты есемдәр араһында иң юғары йылы үткәрүсәнлек, ҙур һыныу күрһәткесе һәм юғары дисперсия. Алмаз тыйылған зона киңлеге тигеҙ булған киң зоналы ярымүткәргес. Алмастың һауала металға ышҡылыу коэффициенты бик түбән — барлығы 0,1 генә, һәм был кристалл йөҙөндә үҙенсәлекле майлау функцияһын үтәгән адсорбланған газдың йоҡа ярыһы барлыҡҡа килеү менән бәйле. Бындай яры барлыҡҡа килмәһә, ышҡылыу коэффициенты арта һәм 0,6—1,0 булып китә. Юғары ҡатылығы алмаздың ашалыуға бирешмәүсәнлеген тәьмин итә. Алмазға шулай уҡ (башҡа билдәле материалдар менән сағыштырғанда) иң юғары һығылмалылыҡ модуле һәм иң түбән ҡыҫыу коэффициенты хас.
Кристалл энергияһы 105 Дж/моль, бәйләнеш энергияһы 700 Дж/моль — кристалл энергияһынан 1 %-ҡа кәмерәк.
Алмастың иреү температураһы ~11 ГПа баҫымда яҡынса 3700-4000 °C. Алмаз һауала уҡ яна яна, ә саф кислородта көсһөҙ-зәңгәр ялҡын булып  яна һәм тулыһынса углекислый газға әйләнә. Һауа инмәгәндә кислатыу тиклемге осорға тиклем йылытҡанда, алмаз  эсендә графитҡа күсә һәм шартлау ҡатыш ваҡ өлөштәргә емерелә, -нан артыҡ температураларҙа алмаздың термодинамик характеристикалары (йылылыҡ тотоусанлығы (теплоёмкость), энтальпия) температура үҫеше менән бергә аномаль характер ҡабул итә.
Алмастың төҫһөҙ кристалдарының һары төҫтә уртаса күрһәткесе яҡынса 2,417 тигеҙ, ә спектрҙың төрлө төҫтәренә ул 2,402 (ҡыҙыл өсөн) 2,465 тиклем (миләүшә өсөн) төрлөләнә. Һынылыш күрһәткесенең тулҡын оҙонлоғона бәйлелеге дисперсия тип атала, ә геммологияла был термин ике билдәле тулҡын оҙонлоғонда үтә күренмәле мөхиттең һынылыш күрһәткестәренең айырмаһы булараҡ махсус мәғәнәгә эйә (ғәҙәттә фраунгофер линиялар парҙары өсөн λB
= 686,7 нм и λG
= 430,8 нм или λC
= 656,3 нм и
λF
DBG
0,044 тигеҙ, ә DCF
= 0,025.
Алмастарҙың иң мөһим үҙенсәлеге — люминесценция. Ҡояш яҡтылығы һәм бигерәк тә катод, ультрафиолет һәм рентген нурҙары тәьҫирендә алмастар люминесцирлана — төрлө төҫтәргә инеп балҡый. Катод һәм рентген нурҙарына бөтә төр алмастар ҙа яҡтыра, ә ультрафиолет нурҙары тәьҫирендә — ҡайһы берҙәре генә. Рентгенолюминесценция тоҡомдарҙан алмасты алыу тәжрибәһендә киң ҡулланыла.
Юғары үтә күренмәлелеге һәм һынылыш күрһәткесенең етерлек дисперсияһы (төҫтәрҙең уйнауы) менән бергә ҙур һынылыш күрһәткесе арҡаһында, хаҡы яғынан алмас менән көнәркәш зөбәржәт, ҡыҙыл яҡут йәки ҡыҙыл йәүһәр (рубин) һәм көн яҡтыһында ҡуйы зөбәржәт йәшел төҫтәге, яһалма яҡтылыҡта ҡара ҡыҙыл төҫкә ингән ҡиммәтле таш (александрит) менән бергә, алмас донъялағы иң ҡиммәтле таштарҙың береһе тип баһалана. Тәбиғи алмас матур тип һаналмай. Эске күп төрлө сағылышын күрһәтерлек шарттар биргәнлектән, ҡырланған алмас матур күренә. Айырым алым менән ҡырланған (Гәүһәр ҡырлау (Гущинская форма)) алмас гәүһәр (бриллиант) тип атала.
Структураһы
Кристалдар. Алмаста углерод атомдары
sp³
— гибридлаштырыу формаһында. Алмас структураһында углеродтың һәр атомы, түбәһе булып иң яҡын ятҡан дүрт атом хеҙмәт иткән тетраэдр үҙәгендә урынлашҡан. Тап углерод атомдарының көслө бәйләнеше алмастың юғары ҡатылығын аңлата.
Буяуы
Буятылған зәргәр алмастарҙың күпселеге — һары һәм көрән төҫтәге алмастар. Һары төҫмөр алмастарға кристалл структураһының дефекты хас Н-3. Ошо дефекттар тупланышынан һары төҫтөң төҫмөрҙәре саҡ ҡына тойомланғандан асыҡ сағылышта күренеүе мөмкин. Спектрофотометр ҙа Н-3 дефекттар барлығын билдәләй алмаған төҫһөҙ алмастарҙа, зәңгәр люминесценция булғанда ғына, күпмелер төҫмөрләнә. Тикшерелгән алмастарҙың Н-3 үҙәге булғанына күрһәткән һары төҫмөрө асыҡ сағылған 10—12%-ында зәңгәр люминесценцияһы булмаған йә ул бик көсһөҙ булған. Был алмас структураһында люминесценцияны һүндереүсе ҡушылмаларҙың булыуы менән аңлатыла. Люминесценцияның зәңгәр төҫө буяуҙың һары төҫмөрөнә өҫтәлмә булып Н-3 үҙәгенең мөһим оптик һыҙаты тора. Был төҫмөрҙәрҙең яҡтырыу көсөргәнешлегенән күреү реакцияһы тигеҙлегендә баһалаусының күҙенә уларҙың дөйөмләштерелгән реакцияһы төҫһөҙ (аҡ) нурланыуҙағы кеүек була; йәғни айырым шарттарҙа буяуҙың һары төҫмөрө люминесценцияның зәңгәр төҫмөрө менән тиңләштерелә (компенсируется). Дөйөм осраҡта зона буйынса буяуҙың көсөргәнешлелеге тигеҙһеҙлеге һәм буяуҙың һары төҫөн һәм люминесценцияның визуаль зиһенгә алыу реакцияһы тигеҙһеҙлеге бар. Люминесценцияны «плюс» йә «минус» билдәләре менән, тәьҫир итеүсе һары буяуҙы «компенсациялау» факторы итеп ҡарарға мөмкин. Бынан алмасты баһалауҙың ҡайһы бер аспекттары һәм бысыу алдынан уларҙы үлсәп алыу буйынса бер нисә кәрәкле һығымта сығарып була.