cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улы
Биографияһы
1944 йылда «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (Белоруссия фронтының 7 гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномент полкы буйынса 1944 йылдың 28 апрелендәге 4 номерлы приказы) менән бүләкләнә.
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән Наградлау ҡағыҙында Ғәзизов Хөрмәт Мөхәмәтулла улының батырлығы тураһында ошолай тасуирлана:
Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы
Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (2 ноябрь 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин 1895 йылдың 2 ноябрендә Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Мерәҫ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте башҡорт.
Мерәҫ — башҡорт милли азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе Сәғит Мерәҫов йәшәгән ауыл.
Атаһы вафат булғас, Кәрим тормоштоң әсеһен-сөсөһөн күп күрә, байҙарҙа мал көтә, ялланып эшләй. Отҡор үҫмерҙе Сәғит Мерәҫов күреп ҡала һәм мәктәпкә уҡырға урынлаштыра.
1912 йылда Кәрим Иҙелғужин Өфөләге «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. Бында ул алгебра, геометрия, физика, химия, тарих, география, педагогика, рус телен өйрәнә, шәкерттәрҙең төрлө түңәрәктәрендә ҡатнаша.
1915 йылда Кәрим Иҙелғужин әрмегә алынып, Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. Октябрь революцияһын окопта ҡаршылай, 1917 йылдың октябрь аҙаҡтарында тыуған ауылына ҡайта. Бында ул ауыл Советы сәркәтибе була, 1918 йылдың авгусында Ырымбурҙа сыҡҡан «Башҡортостан хәбәрҙәре» гәзитенең сәркәтибе булып эшләй, шунан атлы дивизия писары булып хеҙмәт итә. Башҡорт ғәскәрҙәре Совет власы яғына сыҡҡас, Кәрим Иҙелғужин армия частарын тулыландырыу өсөн башҡорттарҙан доброволецтар йыйыу комиссияһы рәйесе була, 1919 йылдың авгусында Тамъян-Катай кантонының хәрби комиссары итеп тәғәйенләнә.
Был осорҙа Башҡортостанда сәйәси хәл бик ҡатмарлы була. Берәүҙәр Башҡортостан автономияһын яҡлап көрәшә, икенселәр уға ҡаршы сығыш яһай. Халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ көсәйә. Шул ваҡытта баш күтәреүселәр менән һөйләшеү өсөн Темәскә делегация ебәрелә. Уның составында К. А. Иҙелғужин да була.
Яңы тормош өсөн көрәш йылдарында белемле кешеләр бер юлы әллә нисә урында эшләй, кадрҙар йыш алышынып тора. К. А. Иҙелғужин да Тамъян-Түңгәүер, Туҡ-Соран кантон башҡарма комитеттарына етәкселек итә, бер аҙ Ырымбур башҡорт педагогия техникумы директоры булып та ала.
1924 йылдың баштарында К. А. Иҙелғужин Мәскәүҙә була, Советтарҙың XI Бөтә Рәсәй съезы эшендә ҡатнаша, унан ҡайтҡас, Арғаяш кантон башҡарма комитеты рәйесе итеп ебәрелә. 1925 йылда ул «Башҡортостан» гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнә. Полиграфия базаһының йомшаҡ булыуы һәм ҡағыҙ етмәү сәбәпле, ул саҡта гәзит сығарыу бик ауыр була. Уны ваҡытында баҫып сығарыу өсөн, яңы мөхәрриргә күп эшләргә тура килә. Тырышлыҡ яҡшы һөҙөмтәләр бирә — гәзиттең йөкмәткеһе, биҙәлеше яҡшыра, форматы ҙурайтыла. Төрлө проблемалар яҡтыртыла, гәзиттең абруйы күтәрелә. Был мәлдә Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин башҡорт халҡы тарихын ныҡлап өйрәнә. Шуның һөҙөмтәһендә «1917-1919 йылдарҙа башҡорттар хәрәкәте» тигән ҡиммәтле китап яҙа. Был китап әле лә әһәмиәтен юғалтмаған.
1928 йылда Кәрим Абдулла улы Иҙелғужин Башҡортостан мәғариф халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. Илдә һәм республикала дөйөм мәжбүри башланғыс белем биреүҙе индерергә әҙерлек башлана. Әммә бының өсөн кәрәкле шарттар етерлек түгел. Уҡытыусылар аҙ, мәктәп биналары насар. Мәғариф Халыҡ Комиссариатынан, уның урындағы органдарынан уҡытыусылар әҙерләү, мәктәп биналары табыу буйынса ғәйәт ҙур тырышлыҡ талап ителә. Яңы педагогия техникумдары, уларҙың эргәһендә педагогик курстар асыла, уҡытыу-тәрбиә эшен яңыса ойоштороу саралары күрелә. Был айырыуса ауыр һәм мөһим бурыстарҙы үтәүҙә мәғариф халыҡ комиссары күп көс түгә.
Исмәғил
Исмәғил (? — 1563) — Нуғай Урҙаһы мырҙаһы, Иҙеүкәй нәҫеленән. Муса бейҙең улы, Алтаҡар менән Йософтоң туғаны.1438—1445 йылдарҙа Башҡортостан наместнигы, 1445 йылдан алып Нуғай Урҙаһы нуратдины. Рәсәй менән яҡынайыу сәйәсәтен үткәрә. 1552 йылда Мәскәү дәүләте менән көрәштә Ҡазан ханлығын яҡлауҙан баш тарта, Иван IV-гә Әстерхан ханлығын яулап алыуға булышлыҡ итә. 1554 йылда, 1555 йылда һәм 1557 йылда рус батшаһына тоғролоҡҡа ант бирә. Исмәғил осоронда дауам иткән үҙ-ара ыҙғыш Нуғай Урҙаһының тарҡалыуына һәм көньяҡ башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуы башланыуға килтерә. XVI быуаттың 60-сы йылдарынан алып Оло Нуғай Урҙаһы бейе. 1563 йылда вафат була.
Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы
Биографияһы
1931—1934 йылдарҙа К. А. Иҙелғужин Ленинградта ғилми-тикшеренеү педагогия институты аспирантураһында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, Өфөгә ҡайтып, Башҡортостан ғилми-тикшеренеү педагогика институтын ойоштороу һәм асыу эшенә тотона, уның директор урынбаҫары вазифаһын намыҫлы башҡара.
Шулай ҙа нығый барған Совет власы элекке дошмандарын тыныс ҡалдырмай. 1936 йылдың сентябрендә К. А. Иҙелғужин ҡулға алынып, контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнә. 1937 йылдың 10 февралендә биш йылға иркенән мәхрүм ителә, әммә бер аҙҙан эш яңынан ҡарала һәм ҡот осҡос хөкөм сығарыла: атырға! Кәрим Абдулла улы Иҙелғужиндың ғүмере 1937 йылдың 8 декабрендә Коми АССР‑ында урынлашҡа төрмәләрҙең береһендә өҙөлә.
1956 йылдың июнендә Башҡортостан Юғары суды президиумы ултырышы К. А. Иҙелғужинға билдәләнгән нигеҙһеҙ ғәйепләүҙе ғәмәлдән сығара, ул аҡланып, яҡты исеме яңынан тарихҡа ҡайта.
Герасимов Яков Иванович
Герасимов Яков Иванович (, Валдай —, Мәскәү) — СССР ғалим физик һәм химигы; СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1953), Дәүләт премияһы лауреаты.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Химик термодинамика, материалдарҙы өйрәнеү, металлургия, электроника.
Биографияһы
Яков Герасимов 1903 йылдың 10(23) сентябрендә Новгород өлкәһенең Валдай ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған. Герасимовтарҙың ғаиләһендә балалар яҡшы тәрбиә һәм дөйөм гуманитар белем алалар. Яков Герасимов бала саҡтан инглиз, немец һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә, тарих, әҙәбиәт һәм музыка менән мауыға. Гимназияны Рыбинскта тамамлай.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Бөтә фәнни-педагогик эшмәкәрлеге дауамында ул Мәскәү университеты менән тығыҙ бәйләнгән: студент, Мәскәү университетының Ғилми-тикшеренеү химия институты аспиранты, профессор (1942 йылдан). Герасимов химия лабораторияһы әҙерлексеһенән, 1952 йылдан алып 1982 йылға тиклем 30 йыл етәкләгән физик химия кафедраһы мөдиренә тиклем юл үтә. Параллель рәүештә Мәскәүҙең башҡа юғары уҡыу йорттары хеҙмәттәшлек итергә саҡыра: 1931—1934 йылдарҙа Герасимов Дәүләт төҫлө металдар институты хеҙмәткәре була, Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химия-технология институтында, К. Либкнехт исемендәге педагогия институтында, Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһында лекциялар уҡый.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башында физик химия кафедраһы филиалы Ашхабадҡа эвакуациялана. Бында Мәскәү дәүләт университетының химик термодинамика лабораторияһы ғалимдары Я. И. Герасимов етәкселегендә оборона предприятиелары заданиеларын үтәйҙәр. 1943 йылда инде Мәскәүҙә Я. И. Герасимов үҙенең уҡыусылары һәм ярҙамсылары менән металлургия термодинамикаһы өлкәһендә эшен дауам итә. Ул һәм уның хеҙмәткәрҙәре үткәргән матдәләрҙең термодинамик үҙенсәлектәрен эксперименталь тикшереү һөҙөмтәләре яңы материалдарҙың — металл иретмәләренең, керамиктарҙың, ярымүткәргестәрҙең технологияһының термодинамик иҫәп-хисабы өсөн төп фекер булып торалар.
Составына Я. И. Герасимов ингән авторҙар коллективы 1981 йылда металлургия термодинамикаһын үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн СССР-ҙың Дәүләт премияһына лайыҡ булаЯ. И. Герасимов үҙенең педагогик эшмәкәрлеге осоронда (60 йыл) бер нисә быуын юғары уҡыу йорто химиктарын уҡыта, уның уҡыусылары араһында профессорҙар В. А. Хайдерих, Г. Ф. Воронин, В. П. Васильев һәм башҡалар бар.
Ғилми хеҙмәттәре
Я. И. Герасимов хеҙмәттәре буйынса органик булмаған матдәләр термодинамикаһы буйынса белгестәрҙең ватан мәктәбе уҡый һәм үҫешә. Күп йыллыҡ фәнни эшмәкәрлеге осоронда Я. И. Герасимов ике йөҙҙән ашыу хеҙмәт, шул иҫәптән күп томлы «Төҫлө металлургияла химик термодинамика» монографияһын баҫтырып сығара, был хеҙмәте 1933—1934 һәм 1960—1973 йылдарҙа ике тапҡыр нәшер ителә. 1963 һәм 1973 йылдарҙа нәшер ителгән ике томлыҡ «Курс физической химии» дәреслеге донъяның күп телдәренә тәржемә ителә, уның авторҙарының береһе — Герасимов.
Төп хеҙмәттәре:
Редакцион-нәшриәт эшмәкәрлеге
Я. И. Герасимовтың редакция-нәшриәт эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнашыуы 1953 йылда, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайланғандан һуң башлана. Күп йылдар дауамында ғалим СССР Фәндәр академияһының химик термодинамика буйынса ғилми советын етәкләй, теоретик һәм ғәмәли химия халыҡ-ара союзы комиссияһында СССР вәкиле була. Бер нисә йыл сит ил әҙәбиәте нәшриәтендә химик әҙәбиәт редакцияһы менән етәкселек итә, ә 1964 йылдан, был нәшриәт һәм Сит телдәрҙә дәүләт әҙәбиәт нәшриәте үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, яңы «Мир» нәшриәтенә етәкселек итә. Герасимов «Химик термодинамика» халыҡ-ара журналының редколлегия ағзаһы була. 1958 йылдан алып ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем Я. И. Герасимов "Физик химия журналы"ның баш мөхәррире була.
Хәтер
2003 йылдың 29-30 сентябрендә, Яков Иванович Герасимовтың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы, Рәсәй Фәндәр академияһының химик термодинамика һәм ярымүткәргесле материалдар фәненең физик-хими нигеҙҙәре буйынса ғилми советтары, Рәсәй төп тикшеренеүҙәр фонды һәм ҡайһы бер коммерция предприятиелары ҡатнашҡан Герасимов уҡыуҙары ғилми конференцияһы үткәрелә. Конференцияға Рәсәйҙең 15 төбәгенең һәм БДБ илдәренең (Белоруссия, Ҡаҙағстан, Украина) 35 ғилми һәм уҡыу йорттарынан 200-ҙән ашыу ғалим һәм уҡытыусы саҡырыла. Конференция программаһына юғары уҡыу йорттарында уҡытыуҙан алып аныҡ һөҙөмтәләрен фән һәм техникала ҡулланыуға тиклем физик химияның киң спектр мәсьәләләре буйынса фекер алышыу индерелә.
Шәхси сифаттары
Яков Ивановичтың хеҙмәттәштәре, ғалимдың айырым шәхси сифаттары уның төрлө ғилми коллективтар һәм ойошмалар менән етәкселек итеүҙәге уңыштарын билдәләй, тип иҫәпләй. Демократия, ғәжәйеп әҙәп, хеҙмәттәштәренең абруйын хөрмәт итеү, уларҙың фәнни идеяларын дәртләндереү һәм нәзәкәтле ҡурсалау — Яков Ивановичты уратып алғандарҙың барыһы ла юғары баһалаған характер һыҙаттары. Я. И. Герасимовтың әңгәмәсене тыңлау һәм уларға ярҙам итеү һәләте ғәжәпләндергес һәм, ҡағиҙә булараҡ, уның менән аралашҡандан һуң әлегә тиклем дөрөҫ булып күренгән ҡарарҙар ҡабул ителә. Аҡыллы, тыныс, изге күңелле, әммә үҙенең хаҡлығына инанғанда ныҡышмалы, шул уҡ ваҡытта конъюнктур фекерҙәр йәки шәхси файҙаға бәйле ситуацияларҙа һәр ваҡыт айырым принципиаллек күрһәтә — был гүзәл кеше, уҡытыусы, ғалим шулай иҫтә тотола.
Карклин Фриц Иванович
Карклин Фриц Иванович (24 март 1894 йыл — 17 июль 1937 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре. 1931—1932 йылдарҙа ВКП(б)-ның Магнитогорск, 1932—1935 йылдарҙа — Свердловск ҡала комитетының беренсе секретары.
Биографияһы
Фриц Иванович Карклин 1894 йылдың 24 мартында Курляндия губернаһы Гольдинген ҡалаһында тыуа. 1906—1908 йылдарҙа сиркәү-мәхәллә мәктәбендә белем ала. 1908—1911 йылдарҙа Гольдингенский дүрт класлы ҡала училищеһы уҡыусыһы. 1911 йылдың июленән Винтлер заводының балта оҫтаһы, 1913 йылдың октябренән төрлө төрлө төҙөлөш эштәрендә эшләй. 1914 йылдың ғинуарынан «Вулкан» шырпы фабрикаһы ағас оҫтаһы. 1916 йылдың февраленән Рига почта контораһы почтальоны, 1916 йылдың авгусынан — почта чиновнигы. 1917 йылдың апрелендә почта-телеграф хеҙмәткәре Рига округ комитетының большевиктар фракцияһы секретары. 1917 йылдың июнендә РСДРП(б.)-ның Рига ойоштороу комитеты ойоштороусы-пропагандисы. 1917 йылдың сентябрендә — Петроградта РСДРП(б)-ның Васил-Иваново ойошмаһы пропагандист-ойоштороусыһы. 1918 йылдың февралендә РСДРП(б)—РКП(б.)-ның Латыш секцияһы Өфө губерна бюроһының яуаплы секретары.
1918 йылдың июлендә чехословак контрразведкаһы тарафынан ҡулға алына һәм Өфө төрмәһендә ябыла, 1919 йылдың 5 ғинуарында РККА-ның 5-се армияһы частары азат итә. 1919 йылдың ғинуарынан РКП(б)-ның Өфө губкомы яуаплы секретары. 1919 йылдың 5 апреленән РККА-ның 5-се армияһында РВС ҡарамағында порученец, 1919 йылдың майынан 27-се уҡсылар дивизияһының элемтә политкомиссары, 1919 йылдың сентябренән 27-се уҡсылар дивизияһының 1-се бригадаһы политкомиссары, 1920 йылдың февралән 27-се уҡсылар дивизияһының сәйәси бүлек начальнигы урынбаҫары, 1921 йылдың ғинуарынан 26-сы уҡсылар дивизияһының 3-сө бригадаһы хәрби комиссары; 1921 йылдың июленән Семипалатинск ҡалаһында 13-сө Себер кавалерия дивизияһының политотдел начальнигы,1922 йылдың июненән 10-сы Алтай кавалерия дивизияһы ҡарамағындағы ГПУ-ның махсус бүлек начальнигы.
1923 йылдың майынан Семипалатинск губерна контроль комиссияһы рәйесе. 1925 йылдың апреленән Ҡаҙаҡ край контроль комиссияһының яуаплы секретары (Ҡыҙылурҙа ҡалаһы). 1926 йылдың декабренән Кисловодскиҙа дауалана.
1931 йылдың февраленән ВКП(б)-ның Магнитогорск ҡала комитетының беренсе секретары. 1932 йылдың июленән ВКП(б)-ның Свердловск ҡала комитетының беренсе секретары. ВКП(б)-ның Свердловск өлкә комитеты бюроһы ҡарары менән 1934 йылдың 2 сентябрендә ҡаты шелтә бирелә. 1935 йылдың апреленән Свердловск ҡалаһында махсус тәғәйенләнештәге дауаханала дауалана.
1935 йылдың авгусында — 1937 йылдың июлендә Омск өлкәһе ВКП(б)-ның Таре округ комитетының беренсе секретары. 1937 йылдың 10 июлендә Омск өлкәһе ВКП(б)-ның Таре округ комитеты бюроһы ҡарары менән «Свердловск өлкәһе буйынса ҡулға алынған халыҡ дошмандары менән бәйләнештә булғаны, фашланған халыҡ дошманы, троцкист Крейцбергты яҡлағаны өсөн» ВКП(б) сафынан сығарыла. 1937 йылдың 17 июлендә ҡала Таре ҡалаһы төрмәһендә үҙ-үҙенә ҡул һала.
Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы
Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы (Садыков Тухват Абдрахимович ?- 18 февраль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районынан. Ҡыҙыл Армия сафына Шишмә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында хеҙмәт итә. Украина ерҙәрендә барған ҡыҙыу һуғышта 1943 йылдың 18 февралендә батырҙарса һәләк була. Украинаның Луганск өлкәһе Перевальск районындағы Фащеевка ҡасабаһында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә Садиҡов Төхвәт Әбдрәхим улы тураһында мәғлүмәттә атаһы Садиҡ тип бирелгән.
Кочубей Елизавета Васильевна
Княгиня Елизавета Васильевна Кочубей (—, ) — Кочубейҙар нәҫеленән һәүәҫкәр композитор
Биографияһы
1839 йылдың 1 (13) ноябрендә кенәз Лев Викторович, Кочубейҙың һәм Мария Васильевнаның улы  кенәз Виктор Павловичҡа кейәүгә сыға. Туйы кейәү имениеһында, ябай ғаилә даирәһендә Диканькала үтә.
Диканькала ирле-ҡатынлылар хужалыҡ менән шөғөлләнеп бер нисә йыл йәшәй. 1846 йылда улар Петербургҡа күсенә, унда Елизавета Васильевна отошло урын ала. Йыш ҡына ул батша һарайында балдарҙа, бөйөк кенәз Михаил Николаевичтың бәләкәй балдарында була, йәмғиәттә юғары тора һәм һәр ваҡыт батша ғаиләһе ағзалары менән генә бейей.
Музыка менән мауыға, романстар ижад итә. Уның Ф.Тютчев һүҙҙәренә яҙған   «Я очи знал», «Когда б он знал» һәм   Е Ростопчина һүҙҙәренә яҙылған «Скажите ей» романстары 1850—1880 йылдарҙа Рәсәйҙә бик популяр була, йыш ҡына  Тамберлик  Санкт-Петербургта йырлай
Замандаштары фекере буйынса, княгиня Кочубей сибәр булмаған һәм мәңге турһайып йөрөгән сырайға эйә булған. Ире һәм уның араһындағы мөнәсәбәттәр һалҡын булған, быны уларҙың Петербургта улар айырым күренеүе дәлилләй. Ире уға тантаналы мадам де Кочубей тип өндәшкән һәм йыш ҡына юлға  сығып китә, ҡатыны бик оҙаҡ Батша  ауылында йәшәй.
Никахта бала булмай, әммә кенәз  Кочубейҙың никахтан тыш улы була. Елизавета Васильевна һуңғы йылдарҙа Францияла йәшәй. Ниццала зиннәтле йорт төҙөргә тотона, хәҙер бинаны   Нәфис сәнғәттәр музейы биләй. Үпкә шешеүенән шунда вафат була,  Урыҫ зыяратында ерләнә.
Штример дарыуханаһы
Штример аптекаһы — Таганрогтағы (Петр урамы, 61, 1871 йылда төҙөгән ваҡытта — Петр урамы, 33) боронғо айырым йорт.
Тарихы
Бер ҡатлы кирбес бина 1871 йылғы һыҙма буйынса аптекасы провизор Моисей (Михаил) Осипович Штример өсөн төҙөлә. Таганрогта 1870-се йылдарҙа кавказ минерал һыуын тик уның подвалынан ғына шешәләрҙә һатыу рөхсәт ителә. 1880 йылдың февралендә Моисей Штример 44 йәшендә «бәрелеүҙән» вафат булғандан һуң, имение уның ҡатыны Надежда Давидовна милкенә күсә, ул был йортта үҙенең балалары Александр (1866) һәм Пелена (1869) менән 1925 йылға тиклем йәшәй. Аптека магазины эшләүен дауам итә. 1872 йылда төҙөлгәндән алып 1925 йылға, йортто муниципалләштергәнгә тиклем, йорт биләү бер генә ғаилә иҫәбендә булыу Таганрог өсөн бик һирәк осрай тоған хәл.
1912 йылда бинала «Н. Штримерҙың ҙур петровск аптекаһы» эшләй, уны провизор М. А. Варинберг арендаға алып эшләй. Аптека патентлы дарыуҙар һәм ауырыуҙы тәрбиәләү әйберҙәре, шулай уҡ натураль минерал һыу тәҡдим итә. 1912 йылда подвалда «Арарат» шашлыҡханаһы урынлаша.
Немец оккупацияһы ваҡытында (1941—1943) бинала ЗАГС бүлеге урынлаша, унда немецтар власы ҡушыуы буйынса бөтә граждандарға ла суҡындырыу, никахлау һәм ерләү йолалары алдынан мәжбүри теркәлергә бойороҡ бирелә. Хәҙерге ваҡытта бинала Ростов өлкәһе буйынса федераль казначейство идараһының 15-се һанлы бүлеге урынлашҡан.
Архитектура үҙенсәлектәре
Штримерҙың бер ярым этажлы айырым йорто ҡала мөхитендә «Барокко» декорын ҡулланыуы менән айырылып тора.
Баграмян Иван Христофорович
Иван Христофорович (Ованес Хачатурович) Баграмян (Հովհաննես Քրիստափորի Բաղրամյան; 20 ноябрь (2 декабрь) 1897 йыл — 21 сентябрь 1982 йыл, Мәскәү) — СССР полководецы. Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1944, 1977), ете Ленин ордены (1944, 1945, 1947, 1957, 1967, 1972, 1977) кавалеры. Советтар Союзы Маршалы, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы.
Иртә йәштәге биографияһы һәм Граждандар һуғышы
1897 йылдың 20 ноябрендә (2 декабрь) Елизаветполь губернаһында Чардахлы ауылында, бай булмаған әрмән ғаиләһендә тыуа. Тыуғандағы исем-шәрифе — Ованес Хачатурович. Атаһы, Хачатур Карапетович, тимер юлында эшләй, үҙ аллы белем ала һәм артель старостаһы була. Әсәй, Мариам Артемовна, ауыл тимерсеһе ғаиләһенән, үҙен тулыһынса бала тәрбиәләүгә бағышлай.
Башланғыс белемде Елизаветполь әрмән сиркәү-мәхәллә мәктәбендә ала. Аҙаҡ 1907—1912 йылдарҙа -Тифлис тимер юл училищеһында, ә 1912—1915 йылдарҙа техник училищела уҡый, уны тамамлағас техник-практик булып эшләй.
Февраль революцияһынан һуң «Дашнакцутюн» әрмән партияһын яҡлай һәм Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң генерал Мовсес Силиков етәкселегендәге Беренсе Әрмән Республикаһы әрмән дивизияһының 3-сө уҡсылар һәм 1-се кавалерия полктары составында төрөк ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1920 йылдың декабрендә дашнак хөкүмәтенә ҡаршы баш күтәреүселәргә ҡушыла, үҙ ирке менән1-се Әрмән эскадроны командиры сифатында Әрмән Ҡыҙыл армия сафына баҫа. 11-се армия составында командир вазифаларында дашнактарҙың ҡораллы көстәрен юҡ итеүҙә һәм Әрмәнсәтандың төньяғында, һуңынан Грузияла совет власын урынлаштырыуҙа ҡатнаша.
1921 йылдың февраленә тиклем эскадрон командиры, командирҙың хужалыҡ эштәре буйынса ярҙамсыһы булып ҡала. 1921 йылдың март — сентябрендә Грузиялағы Әрмән СССР-ы Хәрби вәкиллегенең секретары вазифаһын биләй, һуңынан үҙенең элекке вазифаһына кире ҡайта.
1923 йылдың декабренә тиклем полкы разведкаһы мөдире була.
Кутенек
Кутенек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Канан (Нюрих ҡушылдығы)
Канан  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрих йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы
Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы (Садыков Акмар Садыкович) 1902 йыл — яҡынса 13 июль 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы.
Биографияһы
Садиҡов Әхмәр Садиҡ улы 1902 йылда хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Ҡыҙылбаш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 115-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында автоматсы булып хеҙмәт итә. Курск өлкәһендә барған ҡыҙыу һуғышта алған яраларынан 1943 йылдың 13 июле тирәһе һәләк була. Курск өлкәһенең (хәҙер Липецк өлкәһенең) Тербун районының Алешки ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Кутюш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуян (Яңы Килбаҡты ауыл советы, Ҡалтасы районы)
Ҡуян (Куяново) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 57 кеше. Почта индексы — 452855, ОКАТО коды — 80233846002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡуян ауылы XX быуаттың 60-сы йылдарында үҫешә башлай. 1957 йылдың август айында Яңы Хажи эргәһендәге скважинанан нефть урғыла. Шулай Арлан нефть ятҡылығының көньяҡ өлөшөндә яңы «ҡара алтын» майҙаны асыла. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 17 йорттан торған Ҡуян ауылында 50 ике фатирлы йорт төҙөйҙәр. 70-се йылдарҙа төҙөлөш әүҙемләшә. Башҡортостандың төрлө райондарынан һәм күрше өлкәләрҙән килеп урынлашалар бында. Ҡуян башҡорттары менән әңгәмәләшкәндән һуң кеше исемдәрендә [з] урынына [д] өнөн йышыраҡ ҡулланылыуына иғтибар иттек: Зәбир – Дәбир, Зинира – Динира, Земфира – Демфира, Мирзәлиф – Мирдәлиф... Бындағы милләттәштәребеҙ төньяҡ-көнбайыш диалектында һөйләшһә лә, төрлө яҡтан килеү сәбәпле, үҙҙәренең элек йәшәгән төбәктәрендә ҡулланылған һүҙ­ҙәр­ҙе файҙалана. Мәҫәлән, күп­лектә «лар» ялғауын ҡушалар: ат-лар, китап-лар; диалект һүҙҙәр ҙә килеп инә: инеү/кереү, алыҫ/йыраҡ, ыңғай/уңай, сәңгелдәк/бишек, муйыл/шоморт, ҡарағай/нарат; [с] өнө урынына – [ч], [һ] урынына [с] өнөн ҡулланалар: чәй//сәй, сөртә//һөртә. Татар, мари, урыҫ халҡы менән аралашып йәшәүҙәре лә телгә йоғонто яһаған. Бик күп уртаҡ һүҙҙәр бар. Ҡуян ауылында йәшәүсе халыҡтың 38 проценты – баш­ҡорттар. .
Аҙау
Аҙау (элекке атамаһы Аҙаҡ (XIII—XIV б.), Тана (XV—XVI б.; Азов) — Ростов өлкәһендәге Аҙау районының административ үҙәге. Халҡы — кеше.
Дөйөм мәғлүмәт
Бөгөнгө Аҙау — ул ыҡсым (компакт), йыйнаҡ, сәнәғәт зонаһы кеше йәшәгән кварталдарҙан ситкә сығарылған бик йәшел ҡала. Иҫке ҡалала Аҙау ҡәлғәһенең фортификацион ҡоролмалары — ҡәлғә валдары, ур, Алексей ҡапҡалары һаҡланған. Аҙау — мәҙәни ҡатламдары һаҡланған тарихи ҡалаларҙың береһе.
Этимологияһы:
Аҙау : — боронғо Танаис ҡалаһы урынында, Дон йылғаһы тамағында урынлашҡан ҡала (XVII б. «Азовск. Вз.» тип раҫланған). Ҡырым-татар теленән Azaw «Азов», төрөксә Azak, шунан сығып рум. Azác, серб-хорватса А̀зак көнсығыш төрөк — azak «түбән, түбән урын»; см. Радлов 1, 559, 563; Тиктин 1, 486. Шунан сығып: Аҙау диңгеҙе; сағыштырығыҙ: ҡырым-татар телендә Azaw däŋizi — шулай уҡ. XV—XVII бб. Итальян карталарында ул Маге delle Zabacheтип аталған; сағыштырығыҙ: тат., алт. čabak «чебак, Cyprinus lacustris»; см. Фасмер, ZfslPh 7, 152. Сағыштырығыҙ: грек атамаһы Καρμπαλούκ (Цецес), Банг фекренсә (KSz 11, 1 и сл.), төрөк телендәге Kärbalyq täŋiz һүҙенән — «бикре йәки ҡырпа диңгеҙе». Грек атамаһы Μαιῶτις. ион. Μαιῆτις ирланд телендәге māyavant- (ж. -vaitī) «ҡасырыу, аталандырыу урыны» (см. Бартоломэ 1168). сығанаҡ: Фасмер һүҙлеге. В7Е5В8НЕА
аҙаҡ «тамам, һуңғы, ахыр, бөтөү, финал… аҙайыу», аз «аҙ, ҙур булмаған»
тат. азак «һуңғы» боронғо ҡыпсаҡса … (кумано-половецк.) азак, азаF > азау «йылға тамағы» > Аҙау (Р. Әхмәтйәновтың ҡыҫҡаса этимологик һүҙлеге, Ҡаҙан ТКН-2001, 11-се бит)
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы (1902 йыл — 10 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Аҙау
Дөйөм мәғлүмәт
Тур Хейердал атаманы хәҙерге Аҙау ҡалаһы урынында элек урынлашҡан Асгардтан килеп сыҡҡан тип фаразлағайны. Был фаразды тарихсылар һәм филологтар кире ҡаға.
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы
Биографияһы
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы 1902 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Иҫке Ҡорос ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Баҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275‑се кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә.
Аҙау
Тарихы
Аҙау ҡалаһы Дон йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Аҙау йылғаһы ярында, уның Аҙау диңгеҙенә ҡойған еренән 15 километрҙа ятҡан Таганрог ҡултығының һыу юлында урынлашҡан. Ҡала быуаттар дауамында үҙенең тарихына оло тәьҫир яһаған мөһим стратегик урынды биләгән. Ҡала Ростов өлкәһенең иң боронғо ҡалаларының береһе, уның тарихы ике мең йылдан артыҡ элек, беренсе скиф ултыраҡтары барлыҡҡа килгәндән бирле, башланған. Тарихтан билдәле булғанса, ҡала территорияһында киммерийҙар, скифтар, савроматтар һәм меоттар йәшәгән. Скифтар эпохаһында Төньяҡ Аҙау диңгеҙе буйында региондың үҫешендә артабан мөһим роль уйнаған бик күп тораҡ пункттар барлыҡҡа килгән: был Таганрог ултырағы ла, Елизаветовский ҡаласығы ла, Ҙур грек колонияһы ла, боспор колонияһы Танаис та һ.б.
Ғәзетдинов Мирсәлих Ғәзетдин улы
Биографияһы
1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә һуғыштарҙа хәбәрһеҙ юғала.
Аҙау
Тарихы
1559 йылда Аҙауҙы Дмитрий Вишневецкий ҡамауға алған. 1637 йылда дон һәм запорожье казактары Аҙауҙы баҫып алғандар һәм 1642 йылға саҡлы үҙ ҡулдарында тотҡандар (Аҙауҙы ҡамап ултырыу, тип аталған ваҡиға). Казактар Пётр I батша етәкселегендә 1695—1696 йылдарҙағы Аҙау походтарында ҡатнашҡан. Икенсе походта рус ғәскәрендә 65 мең һуғышсы, шулар араһында башҡорт яугирҙары 3 меңгә яҡын булған. Туранана-тура бәрелештәр башланыр алдынан, ҡапма-ҡаршы торған ғәскәрҙең иң таҫыл яугирҙары һайланып алынып, көс һынашырға сыҡҡандар. Һуңғы көрәштә бөрйән ырыуы башҡорто Алдар Иҫәкәев ҡаршы яҡтан сыҡҡан черкесты еңгән. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 62 башҡорт яугиры тархан титулына лайыҡ булған. Ошо походтар һөҙөмтәһендә Аҙау Рәсәйгә күскән. 1709 йылдан Аҙау губернаһы барлыҡҡа килгән һәм уның үҙәк ҡалаһы — Аҙау булған. 1711 йылдағы Прут походында рус армияһы ҡамауға эләккән һәм бирелергә мәжбүр ителгән. Прут килешеүе буйынса Аҙау ҡалаһы Рәсәйҙән Ғосман империяһы идаралығына күскән.
1735—1739 йылдарҙа, Рус-төрөк һуғышы дәүерендә, 1736 йылда Аҙау ҡәлғәһе генерал Ласси ғәскәре тарафынан баҫып алынған. Белград тыныслыҡ килешеүе нигеҙендә (1739)| Аҙау ҡәлғәһе Ғосман империяһына кире ҡайтарылған, әммә Рәсәй менән килешеу шарттары буйынса бөтөн ҡәлғә нығытмалары ла ҡаҙып алып ташланған. 1769 йылдың мартында, яңынан Рус-төрөк һуғышы (1768—1774) тоҡанғас, ҡала тағы ла вологда полкы һалдаттары һәм дон казактары тарафынан яулап алынған; шунан бирле ҡала мәңгелеккә Рәсәй ҡалаһы булып ҡалған.
1775 йылда Аҙау ҡалаһы яңы барлыҡҡа килгән Аҙау губернаһының административ үҙәгенә әйләнгән. 1782 йылда губерна идаралығы Екатеринославҡа күсеү сәбәпле, 1810 йылдың 31 мартынан Аҙау яңынан ҡәлғә тип — Екатеринослав губернаһы Ростов өйәҙе посады тип атала башлаған, ә 1888 йылда Дон Ғәскәре өлкәһенә ҡушылған һәм казак идаралығына тапшырылған.
XIX быуат аҙағында посадта 4-класлы ирҙәр гимназияһы (прогимназия), шулай уҡ ҡыҙҙар һәм ирҙәр училищелары эшләгән. Сауҙа кимәле һиҙелерлек кәмегән.
1926 йылда Аҙау тағы ла ҡала статусын алған.
1941−1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда, 1942 йылдың 27 июлендә, Аҙау ҡалаһын немец-фашист ғәскәрҙәре оккупацияланған; 1943 йылдың 7 февралендә Ростов операцияһы барышында Көньяҡ фронты ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгән.
Климаты
Ҡаланың климаты. Климаты – уртаса континенталь. Ғинуарҙың уртаса температураһы −4°С, июлдеке +22°С +24°С. Яуым-төшөм йылына 400—650 мм. Йылылыҡтың артыҡ булыуы менән дымһыҙлыҡ йәнәш тороуы хас. Ҡыш көнө ҡарлы бурандар була.
Халҡы
.
Ҡалала 20-нән артыҡ милләт йәшәй. Күпселекте тәшкил итеүсе милләттәр: рустар — 94 %, украиндар — 3,1 %, белорустар — 0,5 %. Халыҡтың 55 % хеҙмәт итергә һәләтле йәштә. Иҡтисад өлкәһендә эшләүселәр — барлығы: 34,0 мең кеше. Шуларҙан матди производствола хеҙмәт итеүселәр — 23,8 мең кеше, етештереү өлкәһендә хеҙмәт итеүселәр — 10,2.
Интернет
Аҙауҙа Интернетҡа инеү мөмкинлеге биреү сфераһында түбәндәге интернет-провайдерҙар айырылып тора:
Экологияһы
Дондағы Ростовтың дәүләт санитар-эпидемиология күҙәтеүе һәм Рәсәй гидро-метерология үҙәктәре мәғлүмәте буйынса, тораҡ пункттарҙың Дон йылғаһынан һыу алыу һәм рекреация зоналарында БПК5 буйынса гигиена нормативтарын арттырыу билдәләнә (1,5-2 ПДК), ХПК (1,5-3,5 ПДК), дөйөм ҡатылыҡ буйынса (1,2-1,5 129 ПДК), дөйөм тимер буйынса (1,3-5,1 ПДК), нефть продукттары буйынса (1,2-32ПДК), ауыр металдар буйынса (1,5-2 ПДК).
Бактериаль бысраныу күрһәткестәре буйынса Дон йылғаһы юғары эпидемиология ҡурҡынысы сығанағы булып тора. Йылға һыуында колифагтар, сульфитредуцирлаусы клостридий саң-һеркәләре, холераға оҡшаш микрофлора күрһәтелә.
Йылға һыуының бактериаль бысраныуының юғары кимәле Дондың тамағы өлөшөндә, бигерәк тә ҡала канализацияһынан түбәнгәрәк һәм Темерник йылғаһының ҡойған урынынды күҙәтелә. Аҙау ҡалаһы өсөн һыу алыу урынында Дон йылғаһына, һыу сифатының микробиологик күрһәткестәре буйынса, Дондағы Ростов ҡалаһының етерлек кимәлдә таҙартылмаған һәм таҙартылмаған һыуҙары ағып төшөүе сәбәпле, бигерәк тә көсөргәнешле ситуация барлыҡҡа килгән. Халыҡтың бактериаль һәм вирус менән бысранған эсәр һыуҙы ҡулланыуы эсәк инфекцияларына һәм «А» тибындағы вируслы гепатит сирҙәренә килтерә.
Иҡтисады
Аҙау ҡалаһы Ростов агломерацияһы состаына инә һәм үҫешкән инфраструктуралы, сәнәғәт һәм торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү өсөн перспективалы территориялары булған күп функционалле динамик рәүештә үҫә барған ҡала. Ростов агломерацияһы планында Дон йылғаһы төп үҙәк булып тора, һәм бында Аҙау ҡалаһы, йөктәрҙе һыу буйлап хәрәкәт иттереүсе транспорт артерияһында ятҡанлыҡтан, айырым әһәмиәткә эйә. Был Аҙауҙы, Рәсәйҙең Көньяғын глобаль халыҡ-ара һәм рәсәй рыноктары менән бәйләүсе транспорт-логистик үҙәге итеп таныта (позиционирует).
Ҡала иҡтисадының нигеҙен машиналар төҙөү (7 предприятие) һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте (6 предприятие) тәшкил итә. Ҡалала тегеү фабрика һәм еңел сәнәғәттең башҡа предприятиелары, аҙыҡ-түлек (шуның эсендә консерва), йыһаз (мебель) сәнәғәте эшләй. Завод по производству Аҡһым-витамин өҫтәлмәләре етештереү заводы. Төҙөлөш материалдары етештереү (шуның эсендә тимер-бетон конструкциялары). Аҙау районында бойҙай, кукуруз, көнбағыш үҫтерәләр. Баҡсасылыҡ (йәшелсә, емеш-еләк) үҫешкән. Эре мөгөҙлө мал, сусҡа, ҡош-ҡорт үрсетелә.
Транспорт
Үҙенең уңайлы географик урынлашыуы буйынса, бөгөнгө Аҙау — бар кәрәкле инфраструктураһы булған, йылына диңгеҙ һәм эске һыу юлдары аша 1 миллион тоннаға яҡын төрлө йөктәр ташыған, 3000 — 5000 тонна йөк йөрөткән, һыуға батыу кимәле 4 метрға саҡлы булған, «йылға-диңгеҙ» тибындағы судноларҙы хеҙмәтләндереүсе үҫә барған халыҡ-ара диңгеҙ порты. Быға саҡлы сафта булған 7 причалдан башҡа, 2002 йылда бер нисә иген терминалы, порт элеваторы, ағас һәм техник спирт бушатыу-тейәү терминалдары, судноларҙы бункерлау терминалдары төҙөлә башланған.
Аҙау станцияһы — Батайскиҙан килгән бер юллы электрифицирланған тимер юл тармағының иң һуңғы станцияһы. Ростов менән ҡала яны бәйләнеше булдырылған. Ҡалала шулай уҡ автовокзал, Аҙау диңгеҙ һәм йылға порты (шул иҫәптән, суднолар менән пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү) бар. Аҙауҙың баш автовокзалынан Ростов сәғәт заводына саҡлы юл хаҡы 60 һум, Ростовтың Баш Автовокзалына − 64 һум, ростов аэропортына — 85 һум (был маршрут буйынса баш автовокзалдан таксиҙар сәғәт 07.00-нән 22:00-гә саҡлы йөрөйҙәр). Электропоезд йәки автобус менән өлкә үҙәгенән Аҙауға 1 сәғәттә, маршрут таксиһында — 40 минутта, теплоходта — 30 минутта барып етергә мөмкин. Яңы трасса буйлап үҙеңдең шәхси транспортыңда Аҙауҙан Ростовҡа 25 минутта барып етеп була. Нумерация Маршрут автобустары һәм маршрут таксиҙарының нумерацияһы тап килә.
Фараджев Әнүәр Сыңғыҙ улы
Фараджев Әнүәр Сыңғыҙ улы (Ənvər Çingiz oğlu Fərəcov; 10 май 1962 йыл) — Әзербайжан этнологы, тарихсы һәм публицист.
Биографияһы
Әнүәр Сыңғыҙ улы Фараджев 1962 йылдың 10 майында Әзербайджан ССР-ының Худаярлы ауылында күп балалы тимер юлсы ғаиләһендә тыуған. Үҙҙәрендә һигеҙ синыфты тамамлағандан һуң урта белемде Баҡылағы 2-се мәктәптә ала. Совет Армияһында хеҙмәт итә, 1990 йылда Баҡы дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. 1990—93 йылдарҙа — «Араз» гәзите хәбәрсеһе. 1994 йылдан Әзербайжан дәүләт радио-телекомпанияһында: телевидениеның йәштәр редакцияһы мөхәррире, 2014 йылдан — баш мөхәррири урынбаҫары.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әнүәр Сыңғыҙ улының ғилми эшмәкәрлеге əзербайжандарҙың этногенезы һәм этник тарихы мәсьәләләренә, традицион хужалығын, социаль структураһын өйрәнеүгә арналған. Ул 800-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Китаптары
Әзербайжан телендә:
Ҡырпы
Ҡырпы (Кырпы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кандыр
Кандыр — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Супра йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нобелий
Нобелий (, No) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор элементы. Тәртип номеры — 102.
Яһалма рәүештә алынған трансфермий химик элемент, актиноидтар төркөмөнән. Бер нисә тотороҡһоҙ изотобы бар, шуларҙың иң оҙайлы ваҡыт һаҡлана торғаны 259 No, ярым тарҡалыу осоро — 58 минут.
Символы
Нобелий элементының символы — No (Нобелий тип уҡыла).
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
102-се элементты табыу тураһында тәүге булып 1957 йылда Стокгольмда (Швеция) эшләгән ғалимдар төркөмө тарафынан иғлан ителә. Улар шулай уҡ Альфред Нобелдең хөрмәтенә элементты нобелий тип атарға тәҡдим итәләр. Ләкин һуңғараҡ был мәғлүмәттәр башҡа лабораториялар эше менән раҫланмай. 102-се элемент беренсе тапҡыр 1963—1967 йылдарҙа эксперименттар барышында Г. Н. Флеров төркөмө тарафынан Дубналағы Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институты тиҙләткесендә алынған. Уларҙан башҡа, шул уҡ ваҡытта элемент Берклиҙағы (АҠШ) Калифорния Университетында алынған. 1992 йылда халыҡ-ара фәнни йәмәғәтселек Дубна физиктарының 102-се элемент асыу өҫтөнлөгөн таный. СССР-ҙа был уңыш ғилми асыш тип таныла һәм 1963 йылдың 9 июлендә 34-се № өҫтөнлөгө менән СССР Дәүләт асыштары реестрына индерелә.
Совет тикшереүселәре Фредерик Жолио-Кюри хөрмәтенә яңы элементты жолиотий (Jl) тип атарға тәҡдим итәләр, ә америкалылар уға Нобелий (No) исемен бирәләр. Был исемдәрҙең икеһе лә (No һәм Jl) төрлө йылдарҙа, ИЮПАК ҡарары буйынса, 102-се элементҡа Альфред Нобелдең хөрмәтенә нобелий исеме билдәләнгәнсе, Элементтарҙың периодик таблицаһында баҫылып йөрөй.
Сығарып алыу
Әйтергә кәрәк, һәр бер изотоп бер нисә пар сәп -киҫәксә комбинацияһы менән алынырға мөмкин.
Куурсан
Куурсан — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы
Ҡарамышев Әмир Батыргәрәй улы (7 апрель 1893 йыл — 7 август 1918 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Әмир Батыргәрәй улы Ҡарамышев Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған. Ҡарамышевтар дворян нәҫеленән.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1914—1917 йылдарҙа рус армияһында корнет була, һуңынан хәрби батырлыҡтары өсөн прапорщик званиеһын ала.
1917 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе милицияһы начальнигы була. Башҡортостан мөхтәриәте өсөн Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә ҡушыла, делегат булараҡ Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарында ҡатнаша. 1917 йылдың декабренән Башҡорт хөкүмәтенең Хәрби бүлеге мөдире ярҙамсыһы була.
Баймаҡта башҡорт һалдаттарын һәм офицерҙарын атыу большевиктарға ҡаршы асыҡ ҡораллы көрәшкә этәрә. Әмир Ҡарамышев, Әхмәт Бейешев, Станислав Бриц һәм башҡалар Башҡорт ирекле отрядтарын ойоштороу эшен дауам итә. 1918 йылдың 3 апреленән 4-нә ҡарай төндә Әмир Ҡарамышев етәкселек иткән отряд казактар менән берлектә Ырымбурҙа ҡулға алынған Башҡорт хөкүмәте ағзаларын иреккә сығара. 1918 йылдың 7-8 апрелендә большевиктар ҡулында булған Өфө ҡалаһында Ҡарамышев ҡатнашлығында башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының йәшерен кәңәшмәһе үтә, унда партизандар хәрәкәтен ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Граждандар һуғышы осоронда, Әмир Ҡарамышев 1918 йылдан Башҡорт армияһында ротмистр булып хеҙмәт итә, Башҡорт хәрби шураһының ағзаһы була. 1918 йылдың июнендә уның етәкселегендә Верхнеурал өйәҙендә Башҡорт ғәскәренең 5‑се уҡсылар һәм 1‑се кавалерия полктары ойошторола. 1918 йылдың июненән 1‑се Башҡорт кавалерия полкы командиры, Верхнеурал фронтының Башҡорт хәрби көстәре (уның составында 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 5-се Башҡорт уҡсылар полкы һәм Тамъян-Ҡатай ирекле отряды була) командующийы. В. К. Блюхер етәкселегендәге ҡыҙыл отрядтарға ҡаршы башҡорт частары хәрәкәтенә етәкселек итә.
Верхнеурал янындағы алышта яралана. 7 августа Мейәс ҡалаһында үпкә шешеүҙән һәм йөрәк сиренән вафат була. Уны Ырымбурҙа мосолман зыяратында ерләүҙә Башҡорт хәрби шураһы ағзалары, 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полкы офицерҙары, почётлы хәрби эскорт ҡатнашҡан.
Хәтер
'' Бөгөн беҙгә ни булған? Күңелебеҙ ник ҡырылған? Йөҙөбөҙҙә ник тағы Үлгән хәсрәт терелгән?
Башҡорт күген яҡтыртҡан Аҙ йондоҙҙоң бере ине. Яу өҫтөнә атылһа, Ҡуйға сапҡан бүре ине... ''
Абелев Гарри Израйлевич
Абелев Гарри Израйлевич (10 ғинуар 1928 йыл, Мәскәү — 23 декабрь 2013 йыл, шунда уҡ ) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биохимигы, иммунология һәм онкология өлкәһендә белгес. Рәсәй фәндәр академияһы академигы (2000), 1987 йылдан СССР фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы).
Александров Вадим Александрович
Александров Вадим Александрович (29 ноябрь 1922 йыл — 13 февраль 1994 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, этнолог. Тарих фәндәре докторы, профессор, РФА-НЫҢ этнология һәм антропология институты ғилми кәңәшсеһе, Себерҙең рус халҡы тарихы һәм этнографияһы буйынса белгес.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
Га́рри Изра́йлевич А́белев 1928 йылдың 10 ғинуарында Мәскәү ҡалаһында донъяға тыуа. 1945—1950 йылдарҙа М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында үҫемлектәр биохимияһы буйынса биология һәм тупраҡ ғилеме факультетында уҡый һәм уңышлы тамамлай.
1950—1977 йылдарҙа Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология институтында эшләй. 1963 йылда Гарри Абелев төркөмө, шештең үҙенсәлекле антигендар табып тырышҡанда, бауырҙа шеш клеткалары яһаған серле фактор — альфа-фетопротеинды асалар.
Александров Вадим Александрович
Биографияһы
Вадим Александрович Александров 1922 йылдың 29 ноябрендә Мәскәү ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
1944 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай, этнография фәне буйынса махсуслаша.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
1964—2006 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының биология факультетында уҡыта.
1977 йылдан алып Онкология ғилми үҙәгендә иммунохимия лабораторияһының мөдире булып эшләй.
Александров Вадим Александрович
Биографияһы
1947—1952 йылдарҙа «Учпедгиз» нәшриәтендә редактор булып эшләй.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
1967 йылда биология фәндәре докторы һәм профессор исемдәренә лайыҡ була.
Александров Вадим Александрович
Биографияһы
1953—1955 йылдарҙа Дәүләт физкультура ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була, физкультура теорияһы һәм тарихы секторын етәкләй. 1956—1959 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәр, 1959—1963 йылдарҙа — ғалим-секретарь, 1963—1986 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1986—1992 йылдарҙа — әйҙәүсе, төп ғилми хеҙмәткәр. 1992—1994 йылдарҙа — Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми киңәшсеһе.
1947 йылда «XVII быуатта рус дәүләтенең көньяҡ ҡалаларында стрелецтар ғәскәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1963 йылда «Себерҙең рус халҡы XVII быуат башында (Енисей крайы)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
1955 йылда Гарри Абелев «Шеш туҡымаһының ҡайһы бер фракциялар өйрәнеү» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1963 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ул 22 фәндәр кандидаты һәм 4 фәндәр докторы әҙерләй.
Александров Вадим Александрович
Биографияһы
1980—1989 йылдарҙа Көнсығыш Европаның аграр тарихын өйрәнеү буйынса Симпозиумдың ойоштоору комитеты ағзаһы һәм рәйес урынбаҫары була. 1991 йылдан — профессор. 1992 йылда «XVII—XX быуат башында рус халҡының традицион мәҙәниәте» циклы өсөн Рәсәй Федерацияһының Фән һәм техника буйынса дәүләт премияһы лауреаты була. .
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
1962 йылда Гарри Абелев етәкселегендә шештәр менән эбриональ белок (фотопротеин) синтезы асыла. Шулаҡ онкологияла иммунодиагностика теоретик нигеҙҙәрен төҙөүҙә тикшеренеүҙәр үткәрә.
Александров Вадим Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — рус тарихы һәм этнографияһы, башлыса XVII—XVIII бб. Себер, крәҫтиән общинаһы тарихы
В. А. Александров ауыл йәмғиәтенең типологияһын, уның тарихи үҫеш үҙенсәлектәрен, илдең төрлө төбәктәрендә дәүләт хакимите менән мөнәсәбәттәрҙең төрлөлөгөн һәм яңы территорияларҙы колонияләштырыү шарттарында иҫәпкә алып, эшләгән. XVII быуатта Себерҙе рус үҙләштереү проблемалары менән шөғөлләнгән, уны Көнсығыш Себерҙән алып Тымыҡ океанға тиклем күҙәткән, рус иҫке тораҡ халҡының ойошоуын, рус һәм ерле халҡының үҙ-ара тәэьҫир итешеү һәм аралашыу формаларын, Себерҙе хужалыҡ яғынан үҙләштереү формаларын анализлаған, колонизация, Рәсәй һәм Ҡытай араһындағы мөнәсәбәттәрҙе XVII быуатта крәҫтиән общинаһын тергеҙгән. академик Н. Н. Покровский менән бергә XVII быуатта Рәсәйҙең сословие-вәкиллекле төзөлөшөн тикшергән, сословиены урындағы идара формаһы кеүек ҡараған.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
1987 йылдың 23 декабендә Советтар Союзы фәндәр академияһының биохимия, биофизика һәм физиологик автив берләшмәләр химияһы (иммунология) бүлексәһе буйынса мөхбир ағзаһы булып һайлана.
Александров Вадим Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
В. А. Александров, Боронғо Русь Рәсәй дәүләтселеген төҙөүҙең башланғыс нөктәһе булып тора, ә рус халҡы билдәле бер территорияла түгел, ә уны булдырыу һәм үҙләштереү процессында формалашҡан, тип һанай. Этник территория сәяси (дәүләт мәғарифы) һәм этник башланғысы арҡаһында формалаша, шул уҡ ваҡытта этник факторға төп мәғәнәләр бирелә. .
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
2000 йылдың 26 май көнөнән алып Гарри Израйлевич физика һәм химия биология бүлексәһе буйынса Рәсәй фәндәр академияһының академигы була.
Александров Вадим Александрович
Фәнни эшмәкәрлеге
В. А. Александров илебеҙ тарихы буйынса бер нисә бүлек һәм коллектив хеҙмәт бүлектәрен яҙған. Шулар араһында, "СССР тарихы очерктары"нда — ХVII быуат башындағы «Смуты» тарихи яҙмаһы, Себерҙә ХVII быуат аҙағы, «Реакцион оппозиция менән көрәш», Петр I Фарсы походы, Россияның Ҡытай менән мөнәсәбәттәре тураһындағы бүлектәр. "Себер тарихы"нда — XIX быуат уртаһы — ХVII быуат уртаһы Россия крәҫтиәндәре тураһындағы бүлек һәм Көнсығыш Себерҙе ҡушыу, синфи көрәш тураһындағы бүлектәр яҙа (В. Г. Мирзоев, В. И. Шунков менән берлектә). В. А. Александров "Ҙур совет энциклопедияһы"ның икенсе баҫмаһында йөҙ ярым мәҡалә авторы булып тора. ".
Төп хеҙмәттәре
.
Абелев Гарри Израйлевич
Биографияһы
Иммунологтарҙың халыҡ-ара ассоциацияһы һәм шеште өйрәнеүсе Европа ассоцияцаһы почётлы ағзаһы. Шулай уҡ Гарри Абелев теоретик һәм эксперименталь онкология буйынса эксперттар советының рәйесе, шеш һәм эмбриональ биологияһының һәм медицинаһының халыҡ-ара ойошмаһында идара ағзаһы һәм Халыҡ-ара ғилми фондының Рәсәй күҙәтеү советы ағзаһы була.
1990 йылда Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының ағзаһы исеменә лайыҡ була, Нью-Йорк фәндәр академияһы ағзаһы.
2007 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһы президенты В. В. Путинға билдәле «Ун академик хатына» үҙенең ҡултамғаһын ҡуя.
Гарри Абелевҡа яҡын булған А. В. Гудков иҫтәлектәре буйынса: «Кәмһетеүҙәрҙең һәм ҡыуыуҙарҙың иң ауыр ваҡыттарында ла Гарри үҙенең күсеп китеүе тураһында бер ниндәй мөмкинселеккә лә юл ҡуймаҫ, тип һөйлән ине».
2013 йылда оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була. Мәскәүҙә Востряково зыяратында ерләнә.
Кучаган
Кучаган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ата йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :