cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡарағай
Химия сәнәғәте өсөн сеймал
Сайыр — ағасҡа һәм ҡабыҡҡа горизонталь һәм вертикаль йүнәлештә үтеп инә торған матдә. Ағастан ағыҙыу юлы менән алына. Химия сәнәғәте өсөн ҡиммәтле сеймал булып тора. Йыйылған сайырҙы иретәләр һәм һөҙгәс, уны һыуҙан һәм сит ҡушылмаларҙан таҙарталар. Таҙартылған сайыр терпентин тип атала. Һыу пары менән ҡыуғанда сайырҙан яҡынса 25 процент эфир майы сыға. Ул скипидар тип атала. Таҙартылғандан һуң терпентин майы алына. Эфир майынан таҙартҡандан һуң ыҫмала — канифоль ҡала. Скипидар һәм канифоль лактар, эреткестәр, ароматизаторҙар, йәбештергес матдәләр, люстрҙар һәм башҡаларҙы алыу маҡсатында тәрәнерәк эшкәртелә. Скипидар һәм канифоль миҡдары ағастарҙың йәшенә, тупраҡтың төрөнә һәм климат шарттарына бәйле. Ыҫмаланы эшкәрткәндә алынған канифоль һабын, ҡағыҙ, каучук һәм буяу һәм лак сәнәғәтендә, шулай уҡ музыка ҡоралдарының һыҙғыстарын һәм ҡылдарын һөртөү өсөн ҡулланыла. Ағасты һәм төпһәләрҙе ҡоро килеш ҡыуғанда тәүҙә сифатлы скипидар, һуңынан техник дегет һәм ағас уксусы алына. Ҡыуыу ҡаҙанында күмер ҡала.
Декоратив баҡсасылыҡта ҡулланыу
Ғәҙәти ҡарағайҙың төрҙәре тәрбиә талап итмәгән һәм декоратив баҡса үҫемлектәре булараҡ популяр. Был төр үҫемлектәргә ҡырҡыу һәм һуҙыу юлы менән япон ниваки традицияһы буйынса төрлө формалар бирелә.
Зәйет (Архангел районы)
Зәйет (Заитово) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 323 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825003.
Граждандар һуғышы бәйете
Граждандар һуғышы бәйете йәки (Ике туған) — фажиғәлеккә нигеҙләнгән көйлө бәйет.
Информанттары
1964 йылда Әлшәй районы Ташлы ауылы 80 йәшлек Шоңҡаров Миңнеәхмәт Шәйәхмәт улының ҡулъяҙмаһынан Н. Д. Шоңҡаров күсереп алған.
2008 йылда нәшер ителгән «Дәүләкән ынйылары» фольклор йыйынтығына «Ике туған» исеме менән ингән варианты китап авторҙары тарафынан Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында йәшәүсе Мәжитова Хөсниямал Әхмәҙи ҡыҙынан (1924 йылғы) яҙып алына.
Сюжеты
Октябрь түңкәрелеше арҡаһында донъяның буталсыҡ төҫ алыуын сағылдыра. Бәйетсе бының өсөн миҫалдар килтереп тормай, бары ошо түңкәрелештең, социаль проблемаларҙан тыш, әхләҡи-мораль проблемаларҙы ла ҡатмарлаштырыуына иғтибар иттерә. Революция синыфтарҙы ғына түгел, бер туған ағай-эне лә ҡапма-ҡаршы ҡуя: береһе — ҡыҙылдар, икенсеһе — аҡтар яҡлы ике ағай атыша.
Варианттары
«Ике туған»
Граждандар һуғышы бәйете
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бәйет;
Саҡ-Суҡ (бәйет)
Кривдина дачаһы
Кривдина дачаһы — Сестрорецк ҡалаһындағы дача, архитектура ҡомартҡыһы. Григорьев һәм Садовая урамдары киҫелешендә урынлашҡан, адресы — Григорьев урамы, 16/8.
Тарихы
Валентина Евгеньевна Кривдинаның ағас дачаһы  XX быуат башында  модерн стилендә төҙөлгән,  проект авторы  тик фамилияһы буйынса ғына билдәле —архитектор Морозов. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 10.07.2001 йылғы  № 527  ҡарарында  (Кривдинаның дачаһы Федераль әһәмиәттәге Рәсәй  мәҙәни мираҫ объекттарына ҡарай) В. Морозов күрһәтелгән. Шуның өҫтәүенә 1910—1911 йылдарҙа Сестрорецкта техник-архитектор  Е. Ф. Морозов проекты буйынса Халыҡ йорто төҙөлә, ә Тарховкала  1905—1906 йылдарҙа архитектор Е.Л. Морозов тарафынан ағастан  Изге  Пантелеимон Великомученик сиркәүе төҙөлә. Архитекторҙарҙың һәр ҡайһыһы Кривдина дачаһының авторы булыуы мөмкин.
Судовиха
Судовиха — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харламов Юрий Ильич
Юрий Ильич Харламов  (21 июнь, 1936 йыл Луганск — 8 август, 2014 йыл Генеральское ауылы Родионово-Несветайский районы Ростов өлкәһе) — рус совет шағире, драматург, прозаик. СССР, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991). СССР кинематографистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Юрий Ильич Харламов Луганск ҡалаһында 1936 йылдың 21 июнендә тыуа. Уның атаһы мәктәп директоры, ә әсәһе — уҡытыусы. Мәктәпте тамамлағас, Ю. Харламов ике йыл буйы Совет Армияһында хеҙмәт итә. «Патриот Родины» хәрби гәзитендә шиғырҙарын нәшер иттерә. 1958 йылда Дондағы Ростовҡа күсә. Ростовта ул туҡыу фабрикаһында машиналар көйләүсе, «Красный Дон» заводында режиссёр ярҙамсыһы һәм Ростов телевидениеһында кино төркөмө етәксеһе булып эшләй, ҡала комсомол комитетының Йәш яҙыусылары клубында шөғөлләнә. Ижад иткән әҫәрҙәрен өлкә гәзиттәрендә, «Дон» журналында, Ростов китап нәшриәтендә баҫтырып сығара. 1966 йылда Ростов нәшриәтендә уның «Да будет день» тигән беренсе китабы нәшер ителә.
1961—1965 йылдарҙа Ю. Харламов Бөтә Союз дәүләт кинематография институтының сценаристар бүлегендә (педагог Алексей Каплер класында) уҡый, һуңғараҡ СССР кинематографистар союзына ҡабул ителә.
Тиҙҙән йәш яҙыусы Ростовтан Сочиға күсә. Сочи ҡалаһы телевидение студияһында әшләй, һуңынан Тажикстанда «Комсомолец Таджикистана» гәзитендә эшләй, «Памир» журналы проза бүлегенең мөдире, Тажик ССР-ының кинематография министры ярҙамсыһы була.
ХХ быуаттың 80-се һәм 90-сы йылдарында Ю. Харламов өлкәндәр һәм балалар өсөн әкиттәр китабын, «Не прощайте нас, птицы» шиғырҙар йыйынтығын сығара. Яҙыусының пьесалары буйынса Дүшәмбе ҡалаһы театрҙарында спектаклдәр ҡуйыла. «Таджикфильм» һәм «Таджиктелефильм» студияларында уның сценарийҙары буйынса 30-ға яҡын нәфис, документаль һәм мультипликациялы фильмдәр төшөрөлә, шул иҫәптән «Требуется тигр», «Пусть прилетают чайки», «Горная станция», «Чинар», «Принцесса коз», «Нерабочая погода», «Построй корабль» һәм башҡалар.
1991 йылда Харламов Урта Азиянан Ростов өлкәһенә ҡайта һәм Родионово-Несветайский районының Генеральский ауылында йәшәй башлай. Бында яҙыусы әҙәбиәт менән шөғөлләнеүен дауам итә.
2000 йылда Мәскәүҙә, М. Горький исемендәге МХАТ сәхнәһендә Харламов пьесаһы буйынса Нурек ГЭС-ын төҙөүселәр тураһында «Высотка» спектакле ҡуйыла.
Дондағы Ростов һәм Төмән ҡалаларында уның өс әкиәттәр йыйынтығы сыға. «Сказки бабы Груши» йыйынтығы яҙыусыға Петр Ершов исемендәге Бөтә Рәсәй конкурысында еңеү килтерә.
Юрий Ильич Харламов 2014 йылдың 8 авгусында вафат була. Уның үлеменән өс йылдан үткәс, ҡатыны ла вафат була. Улар икеһе лә Генеральское ауылы зыяратында бергә ерләнгән.
Ижады
Изданы отдельные книги писателя и театральные сценарии:
Ҡыҙыл батыр (гәзит)
«Ҡыҙыл батыр» — ижтимағи-сәйәси гәзит. БАССР-ҙың хәрби эштәр буйынса Халыҡ Комиссариатының сәйәси идаралығы органы. 1920 йылдың 1 ноябренән Стәрлетамаҡ ҡалаһында аҙнаһына 1 тапҡыр иҫке башҡорт телендә сыға. Бөтәһе 7 һаны донъя күрә. Гәзиттә хәрби-патриотик темаларға мәҡәләләр баҫыла, Граждандар һуғышының барышы яҡтыртыла. Ябылыу ваҡыты билдәһеҙ. Мөхәррире — Дауыт Юлтый.
Ярка (йылға)
Ярка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дальний Сор (Летний Сор) куленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Якимовка
Якимовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Заломная йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Якимовка
Ҡырғыҙ аш-һыуы
Ҡырғыҙ аш-һыуы (Киргизская кухня,ҡырғыҙ ашканасы) — ҡырғыҙҙарҙың милли аш-һыуы. Башҡа күсмә төрки халыҡтарҙың аш-һыуына уның технологиялары,  аҙыҡ-түлек ассортименты буйынса бик яҡын.
Төбәктәрҙәге айырмалыҡтар
Илдең көньяғында һәм төньяғында туҡланыуҙа ҡайһы бер айырмалыҡтар бар. Төньяҡ һәм көньяҡ ҡырғыҙҙарҙың традицион ризыҡтарында һәм өҫтөнлөк биреүҙәрендә был айырмалар территориаль бүленешкә, шулай ук төрлө халыҡтар менән күршелеккә бәйле. Төньяҡ өлкәләрҙә төп байрам ризығы — бишбармаҡ, шул ук ваҡытта көньяҡта күрше Азия халыҡтарынан алынған былауға өҫтөнлөк бирәләр. Сәйләүҙә лә айырма бар - төньяҡта һөтлө ҡара сәй популяр, самауыр менән эсеү ҙә киң таралған. Көньяҡта сәйгә һөт ҡушмайҙар, үзбәктәр кеүек йәшел сәй эсәләр. Ашамлыҡтарҙың башҡа төрҙәрендә лә айырмалыҡтар бар.
Ит
Ит милли ҡырғыҙ аш-һыуында айырым урын алып тора. Тантаналар, дини йәки ғаилә байрамдары, табындары уңайынан тәкә һәм/йәки башҡа мал салына. Һарыҡ, һыйыр, йылҡы һәм як ите файҙаланыла, йылҡы ите иң яҡшыһы һанала. Таулы төбәктәрҙә аусылар кейек тә тоталар. Ҡырғыҙҙарҙың ит әҙерләү милли ысулдары төрлө һәм күсмә шарттар менән бәйле. Ит күп осраҡта һыуҙа бешерелә. Һарыҡ түшкәһе балта ҡулланмайса бысаҡ менән генә бүленә. Елекле һәр һөйәктең (жилик, устукан) үҙ тәғәйенләнеше бар һәм ҡунаҡтарға дәрәжәһенә ҡарап һалына.
Икмәк һәм ҡамыр аштары
Ҡырғыҙ табынын икмәкһеҙ һәм ҡамыр аштарыһыҙ күҙ алдына килтереп булмай. Улар ҙа төбәгенә ҡарап айырыла. Күмәс кеүек икмәктәрҙе тандырҙа бешерәләр. Төньяҡта махсус дүркел формаларҙа бешерәләр.Ҡамыр аштары бик күп төрлө
Кверфурт (Германиялағы ҡала)
Кверфурт (Германиялағы ҡала) (Querfurt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11833 кеше йәшәй. Майҙаны — 155,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 168 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6268 һәм автомобиль коды — SK (элек MQ, QFT).
Ҡуҙғалаҡ
Ҡуҙғалаҡ (щаве́ль ки́слый, йәки обыкнове́нный, Rúmex acetósa) — ҡуҙғалаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30—100 см. Июнь-июль айҙарында алһыу һәм һары сәскә ата.
Таралыуы
Донъяның төрлө тарафтарында: Төньяҡ Африка, Азия, Европа, Көнсығыш Австралияла үҫә. Ҡуҙғалаҡ урмандарҙа, туғайҙарҙа, үләнле тау биттәрендә үҫә. Дарыу һәм ашарға яраҡлы үҫемлек булараҡ сәсеп тә үҫтерелә. thumb|left|
Азбукин Николай Васильевич
Николай Васильевич Азбукин (Мікалай Васільевіч Азбукін; 1894, Бобруйск Минск губернаһы Рәсәй империяһы — 24 ноябрь 1943, РСФСР, СССР) — белорус географ-иҡтисадсыһы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, Инбелкульттың (Белорус мәҙәниәте институты) әүҙем эшмәкәре.
Биографияһы
Тыумыштан дворяндар нәҫеленән була. 1912—1917 йылдарҙа Петербург университетында уҡый. Университетты тамамлағандан һуң 1917—1920 йылдарҙа Бобруйск ҡалаһы гимназияһында география һәм тәбиғәт фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй. Белорус милли хәрәкәтенә ҡушыла, Бобруйскта Белорус мәҙәни-ағартыу йәмғиәте комитеты ағзаһы була.
1919 йылда Польша оккупацияһы ваҡытында ҡулға алына. 1920 йылдың көҙөндә Бобруйсктың Янка Купала исемендәге мәктәбе директоры була. 1921 йылдың яҙында, белорус эсерҙары партияһына инеүҙә шикләнеп, инде совет власы тарафынан яңынан ҡулға алына. 1921 йылдан башлап Минскиҙа эшләй: БССР Халыҡ мәғариф комиссариатының ғилми-терминологик комиссияһында, Белорус мәҙәниәте институтында (Инбелкульт), 1929 йылдан БССР Фәндәр академияһының география кафедраһында. «Европа Географияһы» китабында Беларусты етешле дәүләт итеп күрһәтә.
Беларуста тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәтен төп ойоштороусыларының береһе, БССР Фәндәр академияһы янындағы Үҙәк тыуған яҡты өйрәнеү бюроһының ғилми секретары, «Наш край» белорус тарихи-крайҙы өйрәнеү журналының тәүге мөхәррире (1925). 1928 йыл башында БССР-ҙа 10510 кешене берләштергән 301 тыуған яҡты өйрәнеү ойошмаһы була.
Тыуған яҡты өйрәнеү хәрәкәтенең әүҙем таралыуы, асылы буйынса патриотик хәрәкәт булараҡ, властарҙа борсолоу тыуҙыра, һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәргә репрессия ябырыла. Н. В Азбукин, уның яҡын дуҫы, профессор һәм күренекле Белорус яңырыуы эшмәкәре Аркадий Смолич та, 1930 йылдың 21 июлендә «Союз освобождения Беларуси» эше буйынса ҡулға алыналар. БССР Берләштерелгән дәүләт сәйәси идаралығы коллегияһының 1931 йылдың 10 апрелендәге ҡарары буйынса, РСФСР енәйәт кодексының 58 п. 4, 7, 10, 11 статьяһы буйынса Нолинскигә (хәҙерге Киров өлкәһе) 5 йылға һөргөнгә ебәрелә. Унда урындағы мәктәптә уҡыта. 1934 йылда Вятка ҡалаһына күсерелә. Тикшерелмәгән мәғлүмәттәр буйынса, ул 1937 йылда тағы ла хөкөм ителә. 1943 йылда һөргөндә һәләк була. 1957 йылдың 15 ноябрендә БССР Юғары суды тарафынан аҡлана.
Пус-Яха
Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Маханяд-Пус-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 76,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уғыҙ хан
Уғыҙ хан (Oguz han; тур. Oğuz Han ; Oğuz Xan), шулай уҡ Уғыҙ ҡаған (Oguz Kagan, ) — боронғо уғыҙ сығышлы төрки халыҡтарҙың, шулай уҡ неоуғыҙ сығанаҡлы төрки ҡәбиләләрҙең (халыҡтарҙың) герой-ата-бабаһы. XIX быуаттан әҙәби персонаж булараҡ ҡулланыла. Уғыҙ исеме тура уҡ тигәнде аңлата; күктәге Ата, Барлыҡҡа килтереүсе башланғыс һалған нәҫел.
Тарихы
Әбү әл-Ғази фекеренсә, Уғыҙ хан Мөхәммәт пәйғәмбәр осорона тиклем дүрт мең йыл элек, боронғо замандың легендар батшаһы Ҡәйүмәрсә ваҡытында йәшәгән булырға мөмкин XVIII быуаттың француз академигы. Ж.- С. & nbsp;  Байи Уғыҙ хандың тормош осорон б. э. тиклем XXIX быуатҡа ҡарай. , ә XVIII быуат рус географы һәм тарихсыһы. П. И. Рычков һәм совет тарихсыһы О. Туманович — б. э. тиклем VII быуатҡа ҡарай тип иҫәпләй. XVIII быуаттың икенсе яртыһында нәшер ителгән Дидро һәм д ' Аламберҙың француз Энциклопедияһында Уғыҙ хан Әһәмәниҙәр дәүләте батшаһы Кир II-гә тиклем күп алда йәшәгән тип билдәләнә.
XVII—XVIII быуаттарҙың швед географы һәм картографы Ф. И. Фон Страленберг боронғо грек тарихсыһы Диодор Сицилийскийға һәм башҡа тарихсыларға таянып, Уғыҙ хан тураһында боронғо скиф халыҡтарының башлығы булараҡ яҙа, уның етәкселеге аҫтында улар борон Урта Көнсығышта, Көньяҡ-Көнсығыш Европала һәм Мысырҙа бик ҙур территорияларҙы яулап алалар. Шулай уҡ Страленберг, Уғыҙ хан Азия халыҡтарында, европалыларҙа Александр Македонский һәм Юлий Цезарь кеүек үк дан менән файҙалана, тип билдәләй.
Ҡайһы бер тикшеренеүсе-шәрҡиәтселәр (Иакинф (Бичурин), Ф. Хирт) Уғыҙ ханды ысын тарихи шәхес — хунну шаньюйы Модэ менән тиңләйҙәр.
Риүәйәттәр
Төркмәндәрҙең шәжәрәһе
Әбү-әл-Ғазиҙың "Төркмәндәрҙең шәжәрәһе тарихи хеҙмәтенә ярашлы, Уғыҙ хандың алты улы була, ә уларҙың һәр береһенең, үҙ сиратында, өлкән ҡатындарынан 4-әр улдары һәм башҡа ҡатындарынан бер нисә улы була. Уғыҙ Хандың улдарының өлкән ҡатындарынан егерме дүрт ейәне 24 боронғо һәм төп уғыҙ-төркмән ҡәбиләләренең башлыҡтары һәм «Аймаҡтарҙың» башлыҡтары булалар. Уларҙың 24 төп ҡәбиләһенең һәр береһенә Уғыҙ хандың улдарының кесе ҡатындарынан ейәндәре, шулай уҡ Уғыҙ хандың хәрби походтары ваҡытында теге йәки был шарттарҙа айырылып торған юлбашсылары ырыу башлыҡтары булған башҡа ҡәбиләләр ҡушыла: бер нисә ырыуҙың ошондай төп берләшмәһе бер «Аймаҡ» була.
Уғыҙ хандың балалары һәм ейәндәре:
Гүн хандың улдары:
Ай хандың улдары:
Йылдыз-хан улдары:
Гәк-хандың улдары:
Дағ-хандың улдары:
Денгиз хандың улдары:
Уғыҙ хандың улдарының кесе ҡатындарынан сыҡҡан боронғо төркмән ҡәбиләләре исемлеге:
Кене-Гуне-Турбатлы-Гәрәйли-Солтанлы-Оклы-Геклы — Ҡырғыҙ — Сучли-Хорасанлы — Юртчы-Джамчи — Турумчи — Кумы — Сорки — Курджык-Сараджик — Караджык — Текин — Ҡаҙыҡурт — Лала-Мердешуй-Саир.
Ырыу башлыҡтары булып ғәскәр юлбашсылары һәм Уғыҙ хандың яҡын көрәштәштәре торған, борон һәм урта быуаттарҙа уғыҙҙарҙың (төркмәндәрҙең) бер өлөшө булып иҫәпләнгән ҡәбиләләр: Ҡаңлы, Ҡумандар, Ҡарлыҡ, Һалаҫтар .
Уғыҙнамә
Уғыҙ хандың күк ҡыҙы менән никахынан өс өлкән улдары тыуа — Кун-хан, Ай-хан һәм Улдуз-хан. Икенсеһенән, ер ҡатынынан — тағы өс улдары тыуа — Гёк-хан, Даг-хан һәм Дениз-хан.
Уғыҙ хан үҙен ҡаған тип иғлан итә һәм күршеләренең ерҙәрен яулап ала; уға кеше телендә һөйләшкән һоро бүре ярҙам итә. Уғыҙ хан үҙенең яулап алғандарын улдары араһында бүлә, шулай уҡ күк ебәргән йәйәләрҙе һәм уҡтарҙы символик рәүештә улар араһында бүлгеләй. Өс өлөшкә бүленгән йәйә өлкән улдарына бирелә, шуға ла уларҙың ҡәбиләләре «боҙоҡ» («өлөштәргә һындырыу») тип атала, ә уҡтар — кеселәренә, «уҡтар» ҡәбиләләренә («өс уҡ») эләгә.
Ислам динен ҡабул иткәндән һуң мифтар үҙгәрә, Рәшит әд-Дин, Әбү әл-Ғази, Языджы-уғлы Али әҫәрҙәрендә лә Уғыҙ хан — мосолман, Изге Яҙмалағы Йәфеттең вариҫы.
«Уғыҙ» исеме, моғайын, «ок» (уҡ) һәм «уз» (зат, шәхес, кеше) һүҙҙәренән килеп сыҡҡандыр. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр «уғыҙҙар»ҙы «ок» — «уҡ» (шулай уҡ «ҡәбилә») һүҙенән һәм «уз» — күплек суффиксынан сығара. Йәғни — « уҡтар, бик күп уҡтар». Был атама «аҕа уус» — һүҙмә-һүҙ тәржемәһе "атаһының ҡәбиләһе"нән — «аҕа уола», атаһының улына үҙгәрә.
Икенселәре һүҙҙе затлы мәғәнәһендәге «аҡ» һүҙенән һәм «уз» — моғайын, тәржемәлә «кеше» йәки «кешеләр» тигәнде аңлатҡан һәм йыш ҡына «ир» йәки «эр», йәғни «кеше», «ир» төшөнсәһен ҡабатлаусы, төрлө төрки ҡәбиләләрҙә үҙ аллы йә башҡа һүҙҙәр менән берлектә, үҙ атамаһы сифатында ҡулланылған боронғо төшөнсәнән яһайҙар.
«Уғыҙ» исеме, версияларҙың береһе буйынса, «окуз» һүҙенән килеп сыҡҡан, был төрки телдәрҙә «үгеҙ» тигәнде аңлата. Шул уҡ ваҡытта күп ғалимдар был фаразды кире ҡаға.
Һәйкәлдәр
Донъяның төрлө ҡалаларында Уғыҙханға һәйкәлдәр ҡуйылған.
Мария Гимбутас
Мари́я Ги́мбутас (Гимбутас — иренең фамилияһы; дөрөҫ яҙылышы — Мари́я Гимбуте́не, Marija Gimbutienė, Marija Gimbutas, ҡыҙ фамилияһы Мария Бируте Алсейкайте, Marija Birutė Alseikaitė, 23 ғинуар 1921 йыл, Вильно — 2 февраль 1994 йыл, Лос-Анджелес) — АҠШ-тың сығышы менән Литванан булған археологы һәм культурологы, индоевропеистиканың иң бәхәсле фигураларының береһе, уның исеме менән һинд-европалыларҙың килеп сығышының «ҡурған гипотезаһын» бәйләйҙәр. Бөйөк Витаутас университетының почётлы докторы (1993).
Биографияһы
Табип, йәмәғәт эшмәкәре, Литва тарихы һәм медицинаһы буйынса китаптар авторы Даниэлюс Альсейка (1881—1936) һәм табип-окулист һәм йәмәғәтсе Вероника Альсейкене ғаиләһендә тыуған.
1931 йылда ата-әсәһе менән бергә Польшаның Вильно ҡалаһынан Литваның «ваҡытлы баш ҡалаһы» Каунасҡа күсә. 1938 йылда гимназияны тамамлай, Бөйөк Витаутас университетының гуманитар факультетында белем ала, 1942 йылда Вильнюс университетын тамамлай. Литва матбуғаты эшмәкәре һәм архитектор Юргис Гимбутасҡа кейәүгә сыға. 1944 йылда тормош иптәше менән бергә Германияға бара. 1946 йылда Тюбингенда университет тамамлай. 1949 йылдан АҠШ-та йәшәй, Гарвард һәм Калифорния университеттарында эшләй.
1960 йылда Гимбутас Мәскәүгә һәм Вильнюсҡа килә, әсәһе менән осраша. 1981 йылда Вильнюста һәм Мәскәүҙә лекциялар менән сығыш яһай. 1994 йылдың 2 февралендә Лос-Анджелеста вафат була. 1994 йылдың 8 майында Литваның Каунас ҡалаһы Пятрашюне зыяратында күсерелеп ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Гимбутас — 23 монография, шул иҫәптән «Балттар» (1963) һәм «Славяндар» (1971) кеүек дөйөмләштерелгән тикшеренеү хеҙмәттәренең авторы. Археологияла новатор була, археологик эҙләнеүҙәрен һиндевропа лингвистикаһында тәрән белеме менән бергә алып бара. Һиндевропа халыҡтарының, атап әйткәндә славяндарҙың боронғо тарихын өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә.
1956 йылда Мария Гимбутас ҡурған гипотезаһы менән сығыш яһай, был индоевропеистикала түңкәрелеш яһай. Һиндевропалыларҙың тыуған төйәген ул Көньяҡ Рәсәй далаларында һәм Украинаның дала зонаһында (соҡор мәҙәниәте) эҙләй. Дала кешеләре - һиндевропалыларҙың Көнбайыш Европаға үтеп инеүенең (ҡурғанлаштырыу) археологик дәлилдәрен табырға маташа. Джозеф Кэмпбелл уның тәүге хеҙмәттәрен египтология өсөн Розетта ташын расшифровкалау әһәмиәте менән сағыштыра.
Гимбутистың һуңғы хеҙмәттәре, бигерәк тә «Боронғо Европаның алиһәләре һәм илаһтары» (1974), «Алиһә теле» (1989) һәм «Алиһә цивилизацияһы» (1991) трилогияһы, академик йәмәғәтселектә ҡабул ителмәй.
Хәтер
Вильнюста Йогайлос урамындағы Мария Гимбутас 1921—1931 йылда йәшәгән йортҡа мемориаль плита ҡуйылған. Каунаста Мицкявичяус урамындағы 1932—1940 йылдарҙа ғалимә йәшәгән йортҡа уның барельефы менән мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Тарьюнко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оин-Ору
Оин-Ору (Оикору) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Оюк йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҙәниәт һәм ял паркы (Салауат)
Мәҙәниәт һәм ял паркы — Салауат ҡалаһында төп парк. 1965 йылда нигеҙ һалынған. Парк Пархоменко һәм Ключевая урамдары киҫешкән ерҙә урынлашҡан, урам яғынан парк бетон ҡойма менән кәртәләп алынған. Парк майҙаны 252 600 квадрат метр тәшкил итә.
Тарихы
Мәҙәниәт һәм ял паркына 1965 йылда ҡала йәштәр паркы итеп нигеҙ һалына.
60-сы йылдарҙа парктың бейеү майҙансығы, күп скульптуралары була. Парк үҙәгендә СССР-ҙың 50 йыллығына арналған стела күтәрелә. Стеланың авторы — Мирошников, «Ишимбайжилстрой» тресының баш инженеры, элек «Салаватстрой» тресында эшләгән. Паркты ҡуйы ағас баҫҡан.
Бөгөнгө көндә паркта ҙур эштәр эшләнгән — быуа яры нығытылған, быуаға балыҡ ебәрелгән (табан балыҡ, сазандар), балалар өсөн уйын майҙансыҡтары төҙөлгән.
Киләсәге
2012 йылдың 6 июнендә реконструкциянан һуң парк рәсми рәүештә асылған. Асыу тантанаһында Рәсәй Федерацияһы иҫәп палатаһы рәйесе Сергей Степашин, Башҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов, Рәсәй Федерацияһы иҫәп палатаһы аппараты етәксеһе Сергей Шахрай, Башҡортостан Республикаһы Контроль-иҫәп палатаһы рәйесе Салауат Харасов, Салауат ҡалаһы ҡала округы башлығы Фәрит Ғилманов, «Газпром Нефтехим Салауат» асыҡ акионерҙар йәмғиәте генераль директоры Дамир Шәүәлиев һәм башҡа рәсми вәкилдәр ҡатнаша.
Кесе формалар архитектураһы өлкәһендә проект идеяларына, мөхит дизайны һәм күргәҙмәле дизайн, шулай уҡ «Тылсымлы парк» киңлеген тематик аныҡлау идеяһына Халыҡ-ара конкурс иғлан ителгән. Приз — 100 мең һум.
Иҫтәлекле урындары
70-се йылдарҙа паркта күңел асыу аттракциондары күп була:
Паркты скульптура композициялары биҙәй: 2015 йылдың 6 майында паркта Салауат ҡалаһының Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларынан вариҫтарға мөрәжәғәтнамә менән капсула һалына. Мөрәжәғәтнамәне 30 йыл үткәс Салауат ҡалаһының яңы быуыны уҡыясаҡ. Парктың дан аллеяһында ветерандар йүкә ағастары ултыртҡан. Ял һәм мәҙәниәт паркы исемен «Еңеү паркы» тип үҙгәртергә тәҡдим ителә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Паркты яңыртып ҡороу барышында яңы технологиялар ҡулланыла: барлыҡ юлдар — йәйәүлеләр, йүгереү, велосипед — бер нисә ҡатлам һалына. Балалар майҙансығы заманса йомшаҡ, резина валсығынан мастерфайбр менән ҡаплатыла  — ул эҫенән дә, һыуыҡтан да ҡурҡмай. Структураһы губканы хәтерләтә. Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов 2013 йылдың 2 июнендә ҡабул паркта ағас ултыртыу буйынса акцияла ҡатнаша һәм ағас ултырта.
Аллаһыҙ (журнал)
«Аллаһыҙ» — ижтимағи-сәйәси, фәнни һәм әҙәби журнал. Һуғышсан аллаһыҙҙар союзының Башҡортостан өлкә советы органы. Өфөлә айына 1 тапҡыр башҡорт телендә сыға (1929 йылдан айырым һандарҙың исемдәре һәм текст өлөштәре — татар телендә). 1929 йылдың майынан «Дәһри (журнал)». 1929 йылдың ғинуарынан алып 1935 йылдың июленә тиклем «Аллаһыҙ» исеме менән нәшер ителә. 1933 йылда бер һан донъя күрә. Фәнни дингә ҡаршы материалдар, әҙәби әҫәрҙәрҙән өҙөктәр баҫтыра, халыҡтың грамоталылығын үҫтерергә саҡыра. Баҫманың төрлө йылдаҙа мөхәррирҙәре: Булат Ишемғол, Г. Алтай, Ш. Шәһәр, Г. Сирай. һ.б.
Түбәнге Ширгайта
Түбәнге Ширгайта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абашева
Абашева — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/609 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әсәҙуллин Ильяс Рәйес улы
Әсәҙуллин Ильяс Рәис улы (1975 йыл — 18 июнь 1995 йыл) — Рәсәй Сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби хеҙмәткәре, Батырлыҡ ордены кавалеры (үлгәндән һуң).
Биографияһы
Ильяс Рәис улы Әсәҙуллин 1975 йылда Башҡорт АССР-ының Шишмә районында тыуған.
Сик буйындағы хеҙмәткә 1994 йылдың ғинуарында саҡырыла һәм Кавказ айырым сик буйы округының 487-се Махсус тәғәйенләнештәге сик буйы отрядына (в\ч 3810, Железноводск ҡалаһы) ебәрелә. Хәрби хеҙмәтен 3-сө мотоманевр төркөмөнең артабан Дағстан Республикаһының Ботлихск районында йәйелдерелгән һәм Чечен Республикаһы менән Дағстандың административ сигендә урынлашҡан 1-се сик буйы заставаһында башлай.
1995 йылдың 18 июнендә кәмендә 100 кешенән торған чечен боевиктарының бандиттар төркөмө застава урынлашҡан ергә һөжүм итә. Уларҙың атакаһына яҡындағы ҡалҡыулыҡтарға ҡуйылған өс пулемёт ярҙам итә.
1995 йылдың 21 июнендә Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Түбәнге Хәжәт ауылында ерләнә.
Ҡуян кәбеҫтәһе
Ҡуян кәбеҫтәһе, нумия (Очи́ток е́дкий, Sédum ácre) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-15 см. Май-август айҙарында һары сәскә ата, август-сетябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Ҡуян кәбеҫтәһе ҡарағай урманында, ҡоро һәм ҡомло тау биттәрендә үҫергә ярата. Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда киң таралған.
Новосибирск дәүләт техник университеты
Тарихы
СССР Министрҙар Советы 1950 йылдың 19 авгусында Новосибирск электротехник институты ойошторорға ҡарар сығара (НЭТИ), шул уҡ йылда тәүге корпусы төҙөлә башлай. Беренсе дәрес 1953 йылда башлана. Беренсе ҙур бина (студенттар ятағы) 1954 йылда төҙөлә. Беренсе уҡыу корпусы 1960 йылда ғына төҙөлөп бөтә, быға тиклем дәрестәр Римский-Корсаков урамындағы йорттоң үҙгәртеп йыһазландырылған 6 фатирында үткәрелә. Беренсе сығарылышы 1958 йылда була һәм 153 кеше инженер дипломы ала. Улар киләсәктә ғилми-тикшеренеү институтының, ҙур предприятиеларҙың әйҙәүсе белгестәре, күренекле етәкселәр, академиктар булып китәләр. 1992 йылда институт, техник факультеттар өҫтәлеү менән бәйле, Новосибирск дәүләт техник университеты тип атала башлай. 1995 йылда Новосибирск социаль реабилитация институты —— Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән (Төньяҡ Кавказдан Камчаткаға тиклем) физик мөмкинлектәре сикләнгән кешеләр белем алған Себерҙәге берҙән бер уҡыу йорто — университет составына инә. Университет базаһында Рәсәй Федерацияһының белгестәр әҙерләү сифаты мәсьәләләре буйынса тикшеренеү үҙәге филиалы эшләй.
НЭТИ-НДТУ-ға нигеҙ һалыусылар:
60 йыл эсендә вуз 90 меңдән ашыу белгес әҙерләй.
НДТУ XXI быуатта
НДТУ 8 уҡыу корпусында урынлашҡан. Уҡытыу процесында 236 дөйөм университет, факультет һәм кафедраль компьютер кластары, 48 мультимедиа аудиторияһы, 60-тан ашыу лаборатория, уҡыу-ғилми үҙәге, кафедраларҙың төбәктең сәнәғәт предприятиелары базаһында 30-ҙан ашыу ведомство-ара лабораториялары һәм филиалдары ҡулланыла.
2016 йылда НДТУ-ның ғилми китапханаһы айырым бинаға күсә, унда 1,5 млн дананан ашыу китап күсерелә.
2017 йылдың апрелендә НДТУ төбәктең терәк университеттарының береһе булып китә.
Дөйөм рейтингта: 2013 йылда — 20 урын, 2014 йылда — 16 урын, 2015 йылда — 20 урында, 2016 йылда — 24 урын.
«Тамамлаусыларға һорау» күрһәткесе буйынса: 2013 йылда — 21-се урын, 2014 йылда — 13 урын, 2015 йылда — 17 урын, 2016 йылда — 19 урын.
НДТУ халыҡ-ара рейтингта түбәндәге позицияларҙы биләй:
Билдәле тамамлаусылары
Шулай уҡ ҡарағыҙ:Категория:Выпускники Новосибирского технического университета
Синтаксис
Синтаксис (σύν-ταξις, ,  — бүлеге, унда номинатив һәм коммуникатив тел берәмектәре: һөйләм һәм һүҙбәйләнеш өйрәнелә. Туранан-тура тәржемә иткәндә «төҙөү» генә түгел, ә «бәйләнешле текста һүҙҙҙәрҙең тәртибе», «ярашыуы», «бәйләнеүе» тигәнде анлата.
Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)
Бурлы ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек. Бурлы ауыл Советы көньяҡтан Аҡкүл һәм Табын, көнсығыштан Сәйетбаба, төньяҡтан Еҙем-Ҡаран ауыл Советтары, көнбайыштан Ауырғазы районы менән сиктәш.
Синтаксис
Лингвистикала синтаксис — ниндәй ҙә булһа телдәге һөйләм тәртибен һәм төҙөлөшөн өйрәнеүсе теоретик системалар һәм тел үҫешенең ҡағиҙәләр йыйылмаһы. Синтаксистың маҡсаты — бөтә телдәр өсөн дә уртаҡ булған һүҙҙәрҙең һүҙбәйләнештә бәйләнеү юлдарын һәм һөйләмде өйрәнеү ҡағиғәләрен урынлаштырыу.
Төп төшөнсәләр
Синтаксис һүҙҙәрҙең һүҙбәйләнештә һәм һөйләмдә бәйләнеү юлдарын өйрәнә. Һөйләм төҙөгәндә һөйләүсе бөтә тел берәмектәрен һөйләмгә бәйләй, шуның өсөн синтаксисты коммуникацияның нигеҙенә индерәләр. Һәр телдә һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр шул тел өсөн хас ҡулланылған синтаксик модель бәйләнештәре нигеҙендә яҙма һәм телдән булған бәйләнешле телмәр барлыҡҡа килтерә. Телмәр төҙөү моделе һәр телдең шул телгә хас фонетик, грамматик һәм морфологик төҙөлөшө өсөн бик күп билдәләргә һәм үҙенсәлектәргә эйә. .
Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)
Тарихы
Бурлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Синтаксис
Төп төшөнсәләр
Синтаксистың өйрәнеү предметы булып телмәр элеметтары синтаксик бәйләнештәр һәм мөнәсәбәттәр менән берләшкән "синтаксик берәмектәр " йәки тел конструкциялары тора.
Синтаксис фекер төҙөлөшөн һәм ысынбарлыҡты билдәләүсе һәм бигерәк тә тел төҙөлөшөнөң универсаль өлөшө булған коммуникация нормаларынан айырылғыһыҙ. Шуның менән бергә һәр телдең үҙенең синтаксик мөнәсәбәттәр һәм уларҙы ҡулланыу юлдары өсөн махсус ҡағиҙәләре бар. Күп кенә телдәрҙә синтаксистың маҡсаты — һүҙҙәрҙең үҙ-ара бәйләнеү тәртибен һәм күп төрлө текст төҙөлөшөн өйрәнеүсе ҡағиҙәләр йыйынтығы һәм тел мөхитендә барған үҫеш системаһын булдырыу тора. «Синтаксис» һүҙенең, нигеҙҙә, ике мәғәнәһе бар:
Бурлы ауыл Советы (Ғафури районы)
Етәкселәре
Бөгөнгө көндә 2003 йылдан алып ауыл Советы хакимиәте башлығы булып Хисмәтуллин Ренат Хөрмә улы эшләй.
Синтаксис
Төп төшөнсәләр
Һүҙбәйләнештә төрлө телдәрҙә синтаксик мөнәсәбәттәр компоненттары араһында байтаҡ типологик айырмалыҡтар бар. Телдең синтаксисы, яҙма һәм телдән булһынмы, тирә-яҡ ысынбарлыҡты бер бөтөн итеп тәшкил итеүсе телмәр киҫәктәрен кеше тарафынан үҙ-ара урынлаштырыу тәртитибендә сағыла, шуның өсөн ул һөйләүсенең фекер ҡеүәһе менән тығыҙ бәйләнеп, тел ғилеме бүлегендә ҡатмарлы һәм күп тармаҡлы теоретик һәм шулай уҡ ғәмәли характерҙағы фән системаһы булып тора..
Рус телендә синтаксис морфология менән бергә грамматиканың. нигеҙен тәшкил итә. XIX быуат уртаһында логик мәктәп грамматикаһы, бигерәк тә Буслаев хеҙмәттәрендә, төп ҡыҙыҡһыныу һөйләмгә ҡарата күрһәтелеп, уны һүҙҙәр менән уй-фекерҙе белдерә, тип билдәләнә. XIX быуат аҙағы XX быуат башында формалисттар хеҙмәттәрендә (Фортунатов, Пешковский, Петерсон) һүҙбәйләнеште айырып һәм уны синтаксистың төп өйрәнеү предметы итеп билдәләйҙәр. Шахматов үҙенең хеҙмәттәрендә ике синтаксик берәмек- һүҙбәйләнеш һәм һөйләм барлығы тураһындағы тезис тәҡдим итә.
Һөйләм төҙөлөшөнөң грамматик билдәләрен һәм синтаксик үҙенсәлектәрен, урыҫ теле ғилемендә B. B. Виноградов « предикативность» «коммуникативность» терминдары менән берләштерә;улар һөйләм тураһындағы аңлатманы грамматик һәм синтаксик үҙенсәлек менән төҙөлгән телмәр киҫәге менән бәйләй (һөйләм индивид тарафынан төҙөлә,билдәле бер ваҡытта хәбәр итә, йөкмәткеһе, эйәһе һәм грамматик формаһы була).
Хәбәрлек (предикативность) В. Виноградов буйынса — был һөйләмдең функциональ үҙенсәлектәрен билдәләүсе минималь синтаксик категория; һөйләмдең төп билдәһе, уның йөкмәткеһенә ҡараған ысынбарлыҡты белдереүсе (уй- фекерҙе белдереү; высказывание). Хәҙерге тел тураһында фән хәбәрлек төшөнсәһенә таяна һәм уны синтакстың төп төшөнсәһе, тип иҫәпләй.
Математикала синтаксис ҡағиҙәләр йыйылмаһы менән билдәләнә, формаль телдәр кеүек математик системаларҙа ҡулланыла. Башланғыс математик моделдәрҙең ябайлаштырылған варианттар синтаксисы һәм компьютерҙа уны моделләштереү методикаһы теләһә ниндәй яҙма телдә ҡулланыла.
Классификацияһы
Телдәрҙең типологикяһы тел ҡоролошо һәм синтаксис теге йәки был телдең оҡшашлыҡтарын һәм айырмалыҡтарын асыҡлауға нигеҙләнә. К. В. Гумбольдт телдең грамматик формалары төҙөлөшөнөң дөйөм принциптарына нигеҙләнеп, телде айырым, агглютинатив һәм флективг төрҙәргә бүлә. Аглютинатив телдәрҙә ул үҙенсәлекле һөйләм синтаксисын айыра— инкорпорир ителеүсе һөйләм булараҡ телгә шундай берәмек төшөнсәһе индерә..
Теге йәки был синтаксис сиктәрендә ҡулланыусы һөйләм структуралары йыш ҡына телдәрҙең типологик классификацияһының нигеҙе булып тора:
һәм башҡа төҙөлөш төрлө телдәрҙә.
Телдең төп функцияһы — кешеләр араһында аралашыу (коммуникация). Синтаксистың өйрәнеү объекты булып һүҙҙәрҙе һөйләмдәргә һәм бәйләнешле телмәргә әйләндереүсе коммуникатив процестар тора. Был шундай мәсьәләләр булып тора: актуаль һәм синтагматик һөйләмдәрҙе бүлеү, һүҙбәйләнештәрҙең һөйләмдәге эшмәкәрлеге, һөйләмдәрҙең коммуникатив өлгөһө (парадигмаһы), әйтемдәрҙең типологияһы һәм башҡалар.
Семантик синтаксистың өйрәнеү объекты булып текст һәм схемалар төҙөлөшө тора. Уның ярҙамында : һүҙбәйләнештәрҙең бәйләнеү, ябай һәм ҡатмарлы һөйләмдәр, ҡатмарлы синтаксик бөтөндәр, телмәр ситуациялар менән бәйле төрлө әйтемдәр, шулай уҡ ҡатмарлы синтаксик бөтөндән сыҡҡан текст төҙөлөштәре барлыҡҡа килә. Тел закондарын өйрәнеү тексты лингвостилистик һәм психолингвистик анализлау өсөн ҙур әһәмиәткә эйә.
Статик синтаксис һөйләм, һүҙбәйләнеш һәм башҡа тел берәмеге менән бәйләнмәгән контекст төҙөлөштәрен өйрәнә. Был тел элементтарын (һөйләү,яҙма йәки машина) һөйләүсенең аңында логик эҙмә-эҙлекле классификациялау эшмәкәрлеге. Мәҫәлән, грамматик өлгөләр (парадигмалар): зат һәм килеш менән үҙгәртеү.
Шулай уҡ хәҙерге тел ғилемендә һәм ғәмәли фәндәрҙә актуаль синтаксис өйрәнелә, семантик, функциональ, когнитив. һәм генератив лингвистика, шулай уҡ башҡа йүнәлештәр.
Синтаксисты тикшеренеүҙә ҡайһы бер йүнәлештәр
Бик боронғо дәүерҙән һәм хәҙерге заманға тиклем тел ғилеме,һәм, шул иҫәптән синтаксис, фәндәр белемендә һәм асыҡлауҙар өлөшөндә бик аныҡ булмаған өлкә булып ҡала. Теория белеме һәм тел философияһы сиктәрендә синтаксисҡа йәки тамғалар системаһына ҡараштың үҙәгәреүе дәүерҙән һәм тикшеренеүселәрҙең ҡарашынан тора. Семотикала, философияла һәм тел ғилемендә төрлө йүнәлештәге мәктәптәр барлыҡҡа килә,улар тел системаһының төрлө аспекттарына һәм проблемаларына акцент яһайҙар.
Бөтә тикшеренеүселәр тел менән аң һәм фекерләү араһында өҙлөкһөҙ бәйләнеш бар икәнен раҫлайҙар. Был бәйләнештең тәбиғәте һәм сифаты тураһындағы мәсьәләләргә килгәндә,бер ғалимдар фекеренсә фекерләү механизмы вербаль кодҡа бәйләнмәгән, сөнки ул һүҙҙең һәм һөйләмдең мәғәнәһен һалып, телдән башҡа универсаль предмет сифатында тормошҡа ашырыла, тип иҫәпләйҙәр. Икенселәре фекерләү механизмы тел менән тығыҙ бәйләнгән, унан башҡа фекерләүҙең булыуы мөмкин түгел, тип һанайҙар. Өсөнсөләре фекерләү вербаль һәм вербаль булмаҫҡа ла мөмкин, тип ҡарайҙар (хисле-образлы).
Телмәр төҙөлөшөн йәки тексты фән булараҡ тәүге тапҡыр боронғо грек философтары -стоиктар ҡарағандар, улар тарафынан логик фекерләү йөкмәткеһен тапшырыу сараһы итеп "синтаксис"термины индерелә. Боронғо грек философтарының иғтибар үҙәгендә фекерләү процесын өйрәнеү тора, шуға күрә логика, морфология һәм синтаксис тел күренештәре сағылышының береһе булды.
XIII—XVI быуаттарҙа универсаль (философик) грамматикаларҙа һәм «Грамматика Пор-Рояль» (XVII быуат) синтаксис категорияһы универсаль тип аталған (А. Арно һәм К. Лансло), сөнки синтаксис грамматиканың йөкмәтке өлкәһе булараҡ билдәләнә. Фонетика һәм морфология йөкмәткегә түгел,ә аңлатма (һөйләү,әйтеү) өлкәһенә индерелгән булған, Синтаксис фән булараҡ фекер белдереү ысулдары һәм һөйләмдәр уның өлөштәре итеп ҡаралған (һөйләм киҫәктәре).
Был йүнәлеш урыҫ грамматика фәнендә лә сағылыш бирә, башланғысты В. В. Виноградов Лаврентий Зизаний (1596) һәм Мелетий Смотрицкий (1619) грамматикаларына төҙөй, ә артабан М. В. Ломоносов, хеҙмәттәрендә үҫешә, унан һуң И. И. Давыдова, К. С. Аксаков, Ф. И. Буслаевтар дауам итә. .
Философик фекерләү тарихын түбәндәге тел концепцияларына айыралар :
XIX—XX быуаттар буйы синтаксисты өйрәнеүҙә, күп йәһәттән бер-береһенә ҡаршы ҡуйылған, төп өс йүнәлеш йәшәп килә: :
Был йүнәлештәрҙең иғтибар үҙәгендә һөйләм тора. Логик-синтаксик йүнәлеште, башлыса, Н. И. Грек һәм Ф. И. Буслаев эшкәртә, формаль- синтаксис нигеҙҙендә Ф. Ф. Фортунатовтың, ә психологик-синтаксикта — А М. Пешковский һәм А. А. Шахматов тикшеренеүҙәре ята.
Донъя кимәлендә тел фәненә ҙур йоғонто яһаған ғалимдар: Л. С. Выготский, Ж. Марузо, С Ф. Брюно (Франция), Ер. Курилович (Польша), Америка ғалимдары Э. Сепир, Б Уорф, Женева мәктәбе лингвистары (Ш. Балли, А Сешеэ, А Фея) һәм башҡа бик күп ғалимдар.
Хәҙерге ваҡытта ватан тел ғилеме үҫешендә лингвистик теорияның,ғүмүмән, синтаксистың, ҡыҙыу үҫеше тасуирлана. Синтаксик тәғлимәтенең хәҙерге хәленә тел күренешенең бик күп аспекттарын трактовкалау хас. Беренселәре синтаксик берәмектәрҙең семантикаһын өйрәнеү менән бәйле, икенселәре структураһын өйрәнә, өсөнсөләре телдең структур- семантик үҙенсәлектәрен асыуға ынтылышты сағылдыра, дүртенселәре фән менән бәйләй. Бик күп синтаксик проблемалар һәм аспекттарҙың күплеге синтаксисты тикшереүҙә бығаса фәндә күренмәгән йүнәлештәр барлыҡҡа килтерҙе, шул иҫәптән бындай йүнәлеш булараҡ, когнитив һәм синтаксис синтаксик стилистика.
Синтаксик сара
Синтаксис телмәр тураһындағы тәғлимәт булараҡ стилистика менән тығыҙ үрелә, сөнки тел берәмектәренең төрлө кимәлдәге функциональ-стиль һәм эмоциональ-экспрессив билдәләре бер контекст шарттарында сағыла. Коммуникатив һәм логик синтаксик сараларҙың булыуы синтаксисты тел төҙөлөшөнөң универсаль өлөшө яһай.
Бабай (Мишкә районы)
Бабай (Бабаево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452331, ОКАТО коды — 80243835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Заря (Архангел районы)
Заря (Заря) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 384 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813005.
Телмәр институты
Телмәр институты (Институт живого слова) — 1918—1924 йылдарҙа Петроградта эшләгән фәнни һәм белем биреү йорто.
Институтҡа театр белгесе һәм актер В. Н. Всеволодской-Гернгросс 1918 йылдың ноябрендә нигеҙ һала. Уҡыу йорто Халыҡ Мәғарифы комиссариаты ҡармағында була.
Институтының бурысы булып: 1) телмәр һәм уға бәйле дисциплиналар өлкәһенә ҡараған мәсьәләләрҙе фәнни-практик йәһәттән эшләү. 2) педагогика (дөйөм мәктәбе уҡытыусылары һәм телмәр сәнғәте уҡытыусылары өсөн), ижтимағи-сәйәси (ораторҙар, суд, рухи, сәйәси һ. б. сығыш яһаусылар) һәм нәфис (шағирҙар, яҙыусылар, сәсәндәр, актерҙар, йырсылар һ. б.) телмәр оҫталарын әҙерләү. 3) телмәр өлкәһендәге белемде таратыу һәм популярлаштырыу.
Өс — ғилми, уҡытыу һәм мәғрифәт — бүлек була. 1919 йылдар уртаһына уҡыу йортонда 800 студент иҫәпләнә. Төп эшмәкәрлек театр сәнғәтенә йүнәлтелә.
Институт уҡытыусылары ятаҡта йәшәү этикаһы һәм зауығы, матур телмәр, бәхәс теорияһы, телмәр сәнғәте, телмәр һәм фекерләү психологияһы һәм башҡалар буйынса лекциялар курсының махсус программаһын тәҡдим итә (1919 йылда «Записки Института Живого Слова» баҫылып сыға).
1923 йыл башында Брюсов инициативаһы буйынса институты Главпрофобр системаһынан сығарыла, был уны шәхси уҡыу йорто статусына тиклем төшөрә.
1924 йылдың яҙында властар Телмәр институты «Ленинградта былай ҙа күп булған башҡа тетар студияларын ҡабатлай» тип нигеҙләп, уҡыу йортон ябырға ҡарар итә. Институттың ораторлыҡ бүлеге базаһында Телмәр агитацияһы һәм техникаһы дәүләт курсы асыла.
Ярцис
Ярцис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каус йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байымбәт
Байымбәт (Байөмбәт, икенсе атамаһы Ҡунаҡбай; Баимбетово) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 175 кеше булған. Почта индексы — 453060.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Байөмбәт (Ҡунаҡбай) Бурлы ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән төньяҡта 36 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 55 саҡрым алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуат уртаһында Нуғай даруғаһы Кесе Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Улус старшинаһы Байөмбәт Илсеғолов исеме менән аталған. V ревизия мәғлүмәте буйынса 25 ихатанан тора, унда 152 кеше йәшәгән. 1896 йылда ауыл Байөмбәт һәм Ҡунаҡбай тигән икеләтә исем аҫтында күрһәтелә. Ауылдың икенсе исеме тәүгеһенә ҡарағанда күпкә һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ул йылда 246 кеше һәм 48 йорт хужалығы иҫәпләнә. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыуҙа 324 кеше һәм 65 йорт хужалығы билдәләнгән. 1795 йылда 25 йортта 152 кеше йәшәгән, 1865 йылда 30 йортта — 220 кеше. Ауыл халҡы малсылыҡҡ, умартасылыҡ, игенселек, сана эшләү менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище булған. Халҡы: 1906 йылда — 236 кеше; 1920 йылда — 324 кеше; 1939 йылда — 255 кеше; 1959 йылда — 327 кеше; 1989 йылда — 210 кеше; 2002 йылда — 188 кеше; 2010 йылда — 175 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Этимологияһы
Ауыл исеме рәсми рәүештә ике вариантта теркәлгән. «Башҡортостан Республикаһында берәмектәр сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Башҡортостан Республикаһы Законына үҙгәрештәр индереү тураһында законына ярашлы, ауыл Байымбәт тип йөрөтөлә. "Башҡорт энциклопедияһы"нда теркәлгәнсә, ауылдың исеме улус старшинаһы булған Байөмбәт Илсеғолов хөрмәтенә аталған.
Урамдары
Исемдәре:
Партизан урамы (Партизанская (улица))
Туҡай урамы (Тукаева (улица))
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Пырлово
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ойер (йылға)
Ойер — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡармыш ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ҡармыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статус ауыл биләмәһе статусына эйә.