cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Газенко Олег Георгиевич
Биографияһы
1941 йылда ул 2-се Мәскәү медицина институтының хәрби факультетын 3-сө ранг хәрби табип дәрәжәһендә (медицина хеҙмәте капитаны) тамамлай, бөтә сығарылыш менән бергә фронтҡа китә. Һуғыш дауамында ул Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Брянск, Балтик һәм Белоруссия фронттарында 15-се һауа армияһының 197-се аэродром хеҙмәт батальоны хәрби лазарет начальнигы булып эшләй. Ул хәрби ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Һуғыш бөткәс, 1946-1947 йылдарҙа ул Хәрби медицина академияһының (Ленинград) физиология кафедраһында, авиация медицинаһы лабораторияһында эшләй. Билдәле физиологтар - Медицина хеҙмәтенең генерал - полковнигы Л. А. Орбели һәм профессор, медицина хеҙмәте генерал-майоры М. Бресткиндың туранан-тура етәкселеге аҫтында - бейеклек физиологияһы проблемаларын һәм гипоксия шарттарында юғары нерв эшсәнлеге торошон өйрәнә. 1947 йылда ул СССР Оборона министрлығының авиация медицинаһы институтына билдәләнә.
1969 йылдан, КПСС Үҙәк Комитеты һәм Министрҙар Советы ҡарары менән, ул СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы 3 сө Баш идараға СССР министрлығының Һаулыҡ һаҡлау һәм Медицина биологик проблемалары институты директоры итеп билдәләнә.
1987 йылда И. П. Павлов исемендәге Бөтә Союз (хәҙерге Рәсәй) физиологик йәмғиәттең президенты итеп һайлана.
1989-1991 йылдарҙа СССР халыҡ депутаты, СССР Юғары Советының Фән һәм мәғариф комитеты ағзаһы, 1989 йылдың 9 апрелендә Тбилисиҙағы ваҡиғаларҙы тикшереү комиссияһы ағзаһы.
Ул Рәсәй Федерациясының Дәүләт фәнни үҙәге "Медицина һәм биология проблемалары институты" янындағы Рәсәй Фәндәр академияһы кәңәшсеһе була.
2007 йылдың 17 ноябрендә вафат була. Уны Мәскәүҙәге Троекуров зыяратында ерләйҙәр.
Сабанай (Бүздәк районы)
Сабанай (Сабанаево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 452721, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туйтүбә
Туйтүбә — Көньяҡ Уралдағы тау һырты. Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауылы эргәһенән башланған һәм Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһе Һатҡы районы территорияларында урынлашҡан тау һырттары.
Географияһы
Туйтүбә һырты Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының Туғыҙлы ауылы меридианы буйлап БР-ҙың Ҡыйғы районы биләмәһендәге Әй йылғаһының киңлек ағымына тиклем һуҙылған.
Оҙонлоғо — 21 км, киңлеге — 9 км. Максималь бейеклеге — 497 метр.
Һырт турней һәм башҡорт ярустары эзбизташы һәм доломиттарҙан төҙөлгән. Йүрүҙән-Әй йылғалары буйында башҡорт ярусының тәбиғи билдәләре Йүрүҙән йылғаһының меридиональ һыҙығы буйынса һыҙат булып ята, көньяҡта Яхъя ауылынан төньяҡта Ҡыҙырбаҡҡа тиклем, шулай уҡ Әй йылғаһы буйынса ла күҙәтелә. Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә башҡорт ярусының түбәнге сиге ҡеүәте 4 метрға еткән стриатифер ҡабырсаҡтарҙан тора.
Әй йылғаһы ҡушылдыҡтары ошо һырттан башлана.
Ландшафты — һоро урман һәм кәҫ-көлһыу тупрағында үҫкән ҡарағай, ҡайын, ҡарағас урмандары
Бейек булмаған Туйтүбә һырттары, унан һуң Ямантул, Ҡаҙанһалған, Башукты, Йүкәтау тау һырттары көньяҡтан Әй йылғаһына килеп терәләләр.
Лаҡлыға саҡлы Әй буйлап йөҙһәң, Әй һәм уның ҡушылдыҡтары ярҙарында 38 мәмерйә осрай, улар араһында билдәлелек ҡаҙанған Лаҡлы һәм Ҡорғаҙаҡ мәмерйәләрен атарға мөмкин.
Топонимикаһы
Силәбе топонимисы Шувалов: Туйтүбә,тау, Һатҡы районы. Башҡорт теленән — «байрам йәки туй түбәһе» (туй —  түбә — «тау», «ҡалҡыулыҡ, түмәләс») тип тәржемә ителгәнлеген аңлатҡан
Боронғо заманаларҙан башлап башҡорт ауылдарында уҙғарыла торған Ҡарғатуй, Кәкүк сәйе һымаҡ миҙгел-йола байрамдары, һабантуйҙар йәмле Туйтүбә итәгендә ойошторолғанлығы көн кеүек асыҡ.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әй (йылға)
Туғыҙлы
Юна (Бича ҡушылдығы)
Юна  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Избалык
Избалык — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Бесштанная
Бесштанная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арко-Бесштанная йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Избалык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Бесштанная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Избалык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бесштанная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джон Ванметер йорто
Тарихы
Грек яңырыуы стилендәге йортто фермер Уильям Томпсон   1848 йылда төҙөгән. Һигеҙ йыл үткәндән һуң был йортто  вигалар партияһы сәйәсмәне  Вирджиниялы тыуған  Джон Ванметер, һатып ала, ул утыҙ йыл буйы Росс округында йәшәгән. Огайо штаты вәкилдәр палатаһында һәм Огайо сенатында  эшләгәндән һуң 1830 йылда Ванметер АҠШ-тың вәкилдәр палатаһында  1843 йылдан 1845 йылға тиклем бер срок була.
Ванметер йорто ике ҡатлы кирбес бина, яҡшы һаҡланған XIX быуат йорттарының тарихи районында урынлашҡан. Кирбестән төҙөлгән һәм металл ҡыйыҡлы, был бина грек стилендәге иң яҡшы ҡоролмаларҙың береһе булып танылған. Үҙе үлгәндән һуң Ванметер йортто кесе ғаилә ағзаларына ҡалдырған, 1970 йылда ла ул Ванметер ғаиләһенә ҡараған.
1979 йылда Ванметер йорто башҡа ике ҡоролма менән Тарихы урындарҙың милли реестрына индерелә. Ул урындағы   тарихи ҡомартҡы, шулай уҡ яҡшы һаҡланған  грек стилендәге архитектура ҡоролмаһы булараҡ Реестрға индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Уҡытыусы
thumb|200px|Уҡытыусы һәм уҡыусылар (Урта быуаттар миниатюраһы) Уҡытыусы — мәғариф белгесе; киләсәк быуынды (киңерәк — уҡыусыларҙы) тәрбиәләү һәм уҡытыуға йүнәлтелгән һәм киң таралған йәмәғәт профессияларының береһе; преподаватель йәки педагог — уҡытыу, тәрбиә эше менән шөғөлләнгән кеше.
Конфуций былай тип яҙған:
Профессияның тарихы
Уҡытыусылыҡ һәм уҡытыусылар кешелек үҫешенең бик боронғо замандарынан билдәле, әммә сағыштырмаса һуңғы осорҙа ғына киң таралған һөнәргә әйләнде.
Тәүге, антик, мәғариф системаһы барлыҡҡа килгәндән алып, Боронғо Грецияла тәүге уҡытыусылар билдәле булған. 7 йәштән балалар школы, грамотаға, арифметикаға, музыкаға, йырларға, һүрәт төшөрөргә өйрәнгән. Фәндәр уҡытылған мәктәптәрҙән башҡа, махсус шәхси гимнастика мәктәптәре — палестралар булған.
Төрлө осорҙарҙа һәм төрлө илдәрҙә тәрбиәләү һәм уҡытыу бурысы йыш ҡына төрлө кешеләргә: тәрбиәселәргә, кураторҙарға, уҡытыусыларға тапшырылған.Константин Дмитриевич Ушинский уҡытыусыларҙы, уҡытыу менән бер рәттән, тәрбиә эше тәү сиратта тороға тейеш, тигән фекер әйткән. Әгәр уҡыусыларға, белем һәм күнекмәләр биреү менән мауығып китеп, дөрөҫ тәрбиә бирелмәгәндә, был быуындың йәмғиәткә йүнәлтелгән хәүефле ғәмәлдәр ҡылыуы мөмкин, тип иҫкәрткән. Белеме түбән булғанда йәмәғәтселеккә бик ҡурҡыныс булмаҫ ине, бәлки, ти. Һәм миҫал итеп Чичиковҡа күрһәтә:
СССР-ҙа, һәм вариҫлыҡ буйынса Рәсәйҙә лә, был ике төрлө мәсьәләнең (һәм шулай уҡ «тәртип тотоу» бурыстары, ата-әсәләрҙең аҡсаларын йәлеп итеүҙе лә индереп, мәктәп өсөн «шефтар» эҙләү һ. б.) бер кешегә — уҡытыусыға йөкмәтелгән, ә тәрбиә, мәҫәлән, Макаренко Антон Семёнович тәрбиә төшөнсәһен ыңғай тәртиптең тотороҡло ғәҙәттәрен тәрбиәләүҙе хеҙмәткә өйрәтеп раҫлар кәрәк тигәнен яҡшы белһәк тә, мәҙәни-тарихи теорияға, Выготский Лев Семёнович, Лысенко Трофим Денисович һәм уларҙың эшен дауам итеүселәрҙең тәрбиәләүсе уҡытыу теорияһына, ярашлы, йыш осраҡта «нимә ул яҡшы» темаһына әңгәмәләргә ҡайтып ҡала.
Артабан Я. А. Коменский, К. Д. Ушинский, Луначарский Анатолий Васильевич, Шацкий Станислав Теофилович, Макаренко Антон Семёнович һ. б. тарафынан нығытылған күп быуаттар дауамында тупланған халыҡ (ғаилә) педагогикаһы тәжрибәһе, тәү сиратта көс етерлек һәм етештереү хеҙмәте саралары аша хеҙмәт, эшмәкәрлектә тәрбиәләү, асылыңды ғөмүмән танып белеү һәм донъяны танып белеү тәрбиә бурыстарын да, уҡытыу бурыстарын да уңышлы хәл итә.
Яҡшылыҡ йәки миһырбанлыҡ, һүҙ бутҡаһы аша түгел, хеҙмәт менән тәрбиәләнә
Уға «Күңелле тормош» («Бодрая жизнь») колонияһына нигеҙ һалыусы педагог ҡушыла:
«…балалар хеҙмәте төрҙәре һәм формалары һәм уларҙы ойоштороу, үҙенең үҫешендә ғәҙәттәге үҙгәрештәрҙе үтеп — тағы ла формаларының күберәк төрлөлөгөнә һәм ойоштороуҙоң төҙөклөгөнә, — балаларҙың социаль, эстетик һәм аҡыл тормошонда кәрәкле үҙгәрештәргә йәлеп итә».
РСФСР-ҙың беренсе мәғариф халыҡ комиссары, академик А. В. Луначарский, был тәңгәлдә ҡәтғи йомғаҡ яһай:
«Шулай итеп… бала, тәбиәғткә сығып йөрөп, коллекциялар йыйып, һүрәт, фото төшөрөп, моделдәр эшләп, әүәләп, ҡатырғаны йәбештереп, үҫемлектәр һәм хайуандарҙы күҙәтеп, бөтә предметтарҙы өйрәнергә тейеш… Тел, математика, тарих, география, физика һәм химия, ботаника һәм зоология — бөтә уҡытыу предметтары уҡытыуҙың ижади әүҙем методына юл аса ғына түгел, шулай уҡ уны талап та итә».
Әммә 16 йәшкә тиклемге етештереү хеҙмәте мөмкинлеге 1991 йылға тиклем, закон нигеҙендә, «балалар хеҙмәтен ҡаты эксплуатацияға юл ҡуймау» һәм «уҡыу ҙа — хеҙмәт» тигән сәбәп менән, СССР мәктәптәренән алына. Шулай ҙа был фекергә ҡаршы иҫбатлауҙы ла килтермәй булмай: СССР осоронда уҡыусылар, сиратлап дежур итеп, класс бүлмәһен тәртипкә килтереп, иҙән йыуып ҡайта ине. Мәктәп уҡыусылары шулай уҡ яҙғы миҙгелдә, урман хужалыҡтары саҡырыуы буйынса, ҡарағай, шыршы үҫентеләрен ултыртыуға йәлеп ителде, көҙгө осорҙа колхоз-совхоз баҫыуҙарында уңыш йыйыу эштәрендә (картуф, башҡа йәшелсәләрҙе сығарыу) ҡатнашты.
Күп илдәрҙә, шул иҫәптән XXI быуат Рәсәйендә, уҡытыусы профессияһының дәрәжәһе кәмей барыу, һәм, һөҙөмтәлә, уҡытыусы һөнәрен тейешенсә баһалап бөтмәү тенденцияһы күҙәтелә. Профессия дәрәжәһенең йәмғиәттәге үлсәме булып хеҙмәт өсөн матди бүләкләү торғанлыҡтан, эш хаҡының бик аҙ күләмдә булыуы уҡытыусы статусы төшөүенең сәбәптәренең береһе булып тора. Әйтер кәрәк, Германияла хатта XVI быуатта уҡ уҡытыусының йыллыҡ эш хаҡы 50 флорин тәшкил иткән. 2020 йылғы алтын хаҡы курсы буйынса был яҡынса 500 мең һумға тигеҙ.
Рәсәйҙә уҡытыусының эш хаҡы окладтан (8800 һум тирәһе), компенсация (зыянды ҡайтарыу) характерындағы түләүҙәрҙән, дәрестән тыш эшмәкәрлек өсөн өҫтәп түләү һәм дәртләндереүсе (стимулирующий) түләүҙәрҙән тора. Уҡытыусы оклады туранан-тура кластағы балалар һанына бәйләнгән. Кластарҙа уҡыусылар һаны аҙ булған осраҡта, уҡытыусылар өҫтәмә йөкләмә алырға мәжбүр. Әлеге ваҡытта башланғыс класс уҡытыусыларының бер өлөшө 2-шәр тулы класс уҡыусылары менән эшләргә, һәм урта йәки өлкән баҫҡыста уҡытҡан уҡытыусылар хөкүмәт ҡабул иткән аҙнаһына 18 сәғәт дәрес кенә уҡытмай, хатта 36-40 сәғәт алып бара
2019 йылдың 31 ғинуарында Рәсәй Федерацияһы Президенты Путин Владимир Владимирович ул саҡтағы мәғариф министры Васильева Ольга Юрьевна менән осрашҡанда, уҡытыусыларҙың эш хаҡына иғтибарҙы арттырырға саҡырҙы: президент фекеренсә, уҡытыусыларҙың эш хаҡы төбәктәрҙәге иҡтисад буйынса уртаса күрһәткестәрҙән түбән төшөргә тейеш түгел.
Белем биреү процесында уҡытыусы
Психолог Климов Евгений Александрович тәҡдим иткән төркөмләү буйынса, педагог һөнәренең предметы булып бала, икенсе кеше, тора. Әммә педагогик профессияһы вәкилдәрен бүтән һөнәр кешеләренән, иң тәүҙә, ул хеҙмәтте һайлаусыларҙың фекерләү образы, бурысына юғары ҡарашы һәм яуаплылыҡ тойғоһо айыра. Шуға бәйле педагогик профессия, үҙенә бер төркөмгә бүленеп, айырым урында тора. Бер үк ваҡытта үҙгәртеп ҡороу класына һәм шулай уҡ идара итеү класына ҡарауы «кеше-кеше» тибындағы башҡа профессияларҙан уның төп айырмаһы булып тора. Үҙ эшмәкәрлегенең маҡсаты сифатында шәхестең аяҡҡа баҫыуын һәм уны үҙгәртеп ҡороуҙы ҡуйып, педагог уҡыусының интеллектуаль, эмоциональ һәм физик үҫеше, уның рухи донъяһының формалашыу процесы менән идара итеүҙе хәл итеү кеүек яуаплы бурыс үтәй.
Уҡытыусылар типтарын төркөмләү
Ҡиммәттәр ориентацияһы характеры буйынса (Сорока-Росинский Виктор Николаевич): уҡытыусы-теоретиктар, педагог-реалистар (һәм утилитаристар), педагог-артистар, уҡытыусы-интуитивистар.
Интеллектуаль-ихтыяр сфераһы үҙенсәлеге: интеллектуаль тип, эмоциональ тип, ихтыяр тибы, ойоштороусы тибы.
Шәхси йүнәлеш ҡуйыу буйынса (Януш Корчак): тәрбиәсе-тиран, дан-шөһрәткә ынтылыусы тәрбиәсе, аҡыллы тәрбиәсе.
Шәхестең өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса: ойоштороусы, предметты уҡытыусы, ойоштороусы предметник, коммуникатор, интеллигент уҡытыусы (мәғрифәтсе).
Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте
Уҡытыусының педагогик мәҙәниәте — үҫештең юғары кимәле йыйылмаһы һәм педагогик эшмәкәрлектең бөтә компоненттарын камиллаштырыу һәм үҫештең шундай уҡ кимәлен һәм педагогтың асылын билдәләгән шәхси көсөн, уның һәләттәрен һәм мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыу. Сластёнин Виталий Александрович һөнәри-педагогик мәҙәниәттең түбәндәге компоненттарын айырып күрһәтә.
Шулай уҡ уҡытыусы педагогик мәҙәниәтенең түбәндәге компоненттары билдәләнә.
Уңышлы уҡытыусы билдәләре
Яҡшылыҡ теләүсе. Башҡаларға ярҙамсыл. Башҡаларҙы һәм бүтән фекерҙәрҙе тыңлай һәм ишетә белеүсе. Көнсөл түгел. Кешеләрҙән һорарға һәм өйрәнергә оялмай. Бар нәмәне лә аңлатып бирергә тырыша.
Үҙен етерлек дәрәжәлә көслө һәм ышаныслы тоя. Килеп сыҡҡан проблемаларҙан ситләшмәй, уларҙы хәл итә. Үҙенә йөкләмәләр һәм яуаплылыҡ ала. Үҙ-үҙенә тәнҡит менән ҡарай.
Хеҙмәткә һәләтле һәм йыйнаҡ. Бөтәһенә лә ваҡыт таба. Мәсьәләне хәл итеү сараһын һәм уны тормошҡа ашырыу мөмкинлеген таба. Үҙенең участкаһында булған эшкә генә түгел, бөтә эш өсөн яуаплылыҡ тоя.
Ҡайҙа һәм ҡасан көрәшергә һәм сигенергә кәрәклекте белә. Үҙенә-үҙе эш темпын бирә. Ваҡытты маҡсатҡа ярашлы (рациональ) файҙалана. Иң яҡшы алымдарҙы табыу маҡсатына ынтылғанда хаталаныуҙан ҡурҡмай. Үҙ аллы белем алыу менән шөғөлләнә.
Педагогик профессияға эйә булыуҙың эстәлеге һәм структураһы
Рәсәй профессиональ педагогик мәғариф системаһының ҡылыҡһырламаһы
Рәсәйҙә хәҙерге осорҙа ике концептуаль нигеҙҙе берләштереүсе киң кимәлле педагогик мәғариф системаһы эшләй. Беренсе нигеҙ — был юғары һәм урта профессиональ педагогик мәғариф йүнәлешенең донъяуи белем биреү концепцияһы. Икенсе концептуаль нигеҙ — был Рәсәйҙә үҙләшергә теләүсе көнбайышта йәшәгән күп кимәлле мәғариф. Рәсәйҙә педагогтарҙы урта һәм юғары профессиональ уҡыу йорттары әҙерләй. Совет осорондағы кеүек, педагогик белем биреү өлкәһендә профессиональ йүнәлеш алыу (ориентация) мәктәптәрҙә, профессиональ белем бирмәһә лә, уҡыусыларға буласаҡ һөнәренә эйә булыу йүнәлеше биреүсе педагогик кластарҙа, башлана. Дөйөм белем биреү дисциплиналарынан башҡа, уҡыу планына психолог-педагогик цикл дисциплиналары инә.
Әлеге осорҙа Рәсәйҙә педагогик колледждар — профессиональ педагогик белем биреүҙең тәүге баҫҡысы. Унда уҡыу срогы — 2 йылдан 3,5 йылға тиклем. Педагогия колледждары мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы тәрбиәләүсе учреждениеларға һәм башланғыс мәктәптәргә педагогтар әҙерләй. Һөнәрҙәр (специальность) исемлеге төрлөсә. Улар араһында — рәсем буйынса педагогтар, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары тәрбиәселәре, мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелар һәм башланғыс мәктәптәрҙә үҫешендә тайпылышы булған балаларҙы тәрбиәләүсе һәм уҡытыусы педагогтар.
Профессиональ педагогик белем биреүҙең икенсе баҫҡысы — юғары уҡыу йорттары. Юғары педагогик белемде махсуслашҡан юғары педагогик уҡыу йорттарында ла, психологтар һәм педагогтар әҙерләүсе юғары уҡыу йорттарында ла алырға мөмкин. Улар араһында социаль университеттар, университеттар һ. б. Юғары педагогик уҡыу йорттарында бирелгән һөнәрҙәр (специальность) күп төрлө.
Күп юғары уҡыу йорттарында белгестәрҙе киң кимәлле әҙерләү индерелгән. Беренсе кимәл — был 4 йыл эсендә һайланған йүнәлеш буйынса педагогик һөнәрен үҙләштереүсе бакалаврҙар; улар төрлө уҡыу йорттарында педагог хеҙмәтен башҡара. Икенсе кимәл — 2 йыл дауамында күп төрлө педагогик проблемаларҙы хәл итеү һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү мөмкинлегенә эйә магистрҙарҙы әҙерләй. Хәҙерге осорҙа педагогтарҙы әҙерләүҙең өсөнсө кимәле булып юғары уҡыу йорттарында педагогтар әҙерләү бурысын үтәүсе, юғары квалификациялы ғилми-педагогик кадрҙар әҙерәләүсе аспирантура һәм докторантура. Мәғарифтың күп кимәлле системаһы Болон процесы — Болон килешеүе сиктәрендә Европа илдәре мәғариф системаларының юғары белем биреүҙең берҙәм европа арауығында яҡынайыу һәм яраҡлашыу процесы. 2003 йылдың сентябрендә Европа илдәре мәғариф министрҙарының Берлинда үткән осрашыуында Рәсәй Болон процесына ҡушыла. Киң кимәлле мәғарифтың проблемалары бик ҡатмарлы һәм күп аспектлы. Әлегә тиклем мәғарифтың киң кимәлле системаһы тулыһынса билдәләнмәгән. Күп тикшеренеүселәр һәм дәүләт институттары көнбайышта күптән үҫешкән күп кимәлле Европа мәғарифын Рәсәй мәғарифы шарттарына ҡулайлаштырыу буйынса үҙҙәренең моделдәрен тәҡдим итә.
4 йыллыҡ программа материалын үҙләштергән бакалавр белеменә эйә студентҡа үҙе алған һөнәре буйынса төрлө типтағы белем биреү учреждениеларында уҡыусыларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу хоҡуғын биргән диплом тапшырыла. Магистр дипломына эйә булырға теләгән кеше, иң тәүҙә бакалавр дипломын алырға, артабан 2—3 йыл уҡып, бакалавр башҡарған функцияны тормошҡа ашырыу менән бер рәттән белем биреү учреждениеларында ғилми-тикшеренеү эше менән шөғөлләнергә, етәксе булып эшләргә тейеш.
Педагог-профессионалдың формалашыуында үҙ алдына уҡыуының һәм үҙ-үҙен тәрбиәләүенең роле һәм урыны
Шәхес үҫеше үҙпрограммаһы буйынса үҙ шәхесен камиллаштырыу мөмкинлеге тураһындағы үҙпрогнозын матдилаштырыуы. Шәхестең тәртибе һәм эшмәкәрлеге принциптарына әйләнгән үҙтәрбиә программаһын төҙөү яйлап йәшәү ҡағиҙәләре системаһын булдырыуҙан башлана. Мәҫәлән, бер ваҡытта ла һәм бер ҡайҙа ла һуңламаҫҡа; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә бер һүҙ менән: «эйе», «юҡ» тигән яуап бирмәҫкә — башҡа төрлө яуап формаларын эҙләргә; бер ваҡытта ла һәм бер кемгә лә ярҙамдан баш тартмаҫҡа һ. б. Үҙтәрбиә программаһы менән бергә шулай уҡ үҙ өҫтөңдән эшләү планын: оҙайлы ваҡытҡа план-максимум һәм план-минимум (көнгә, аҙнаға, айға) төҙөргә мөмкин.
Айҙағол
Айҙағол (Айдагулово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452131, ОКАТО коды — 80202849002.
Аконкагуа (йылға)
Аконкагуа (Río Aconcagua) — Чилиҙың Валпараисо өлкәһенән аҡҡан йылға.
Айҙағол
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аконкагуа (йылға)
Географияһы
Йылға диңгеҙ кимәленән 1430 метр бейеклектә, Андтар тауында Хункаль (36 км) һәм Рио-Бланко (35 км) йылғалары ҡушылған ерҙә башлана, Валье-дель-Аконкагуа үҙәненән көнбайышҡа ағып, Винья-дель-Мар ҡалаһынан төньяҡтараҡ Тымыҡ океанға ҡоя. Оҙонлоғо — 151 саҡрым (142 км) (Хункаль йылғаһының башын инеш итеп һанаһаң — 188 саҡрым (177 км)).
Ҡансыра
Ҡансыра (Канчура) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 453367, ОКАТО коды — 80239860004.
Аконкагуа (йылға)
Географияһы
Аконкагуа буйында Лос-Андес, Сан-Фелипе, Ла-Калера, Кильота һәм Конкон ҡалалары урынлашҡан.
Ҡансыра
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡансыра бөгөн яңы урында — Ҡарағай-Кирәүле йылғаһы буйында, ә XVIII быуатта Көйөргәҙе йылғаһының үрге ағымында урынлашҡан булған. 1834 һәм 1839 йылдар араһында башҡорт кантондары попечителе Леваневский рөхсәте менән ҡансыралылар ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында Тамъян еренә күсеп китә. Урам булып түгел, ә тыҡрыҡ, ҡабыҡ менән ябылған айырым йорттарҙа урынлашҡан. Быялалы тәҙрәләр урынына ҡарындыҡ ҡуйғандар. Өйҙәрҙә сыуалдар һалғандар. Голланд мейестәре һирәк булған. Өйҙәрен сыра, ә байҙар шәм яҡтыртҡандар.
Халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Әммә ул бөлгөнлөк хәлендә булған. 161 кеше йәшәгән 15 йортҡа 153 ат, һыйыр малы — 93, һарыҡ — 41, кәзә — 116 баш тура килгән. Ҡышҡылыҡҡа мал аҙығы әҙерләгәндәр. Бөтә 15 йорт та йәйләүгә сыҡҡан. Бесән сабыу июлдең башында башлана. Утыҙ — ҡырҡҡа тиклем күбәнән кәбән һалғандар һәм ул һайғау менән кәртәләнгән. Ҡыш бесәнде өлөшләп килтерәләр. Бесән сабыу ваҡытында байҙар эшселәр яллаған.
1842 йылда 161 кешегә яҙғы игендең 72 сиреге (576 бот) сәселгән, был иген сәсеүҙең һүлпән барыуы тураһында һөйләй. Байҙар бер тиҫтәгә тиклем, ярлылар сиреккә һәм хатта ундан һигеҙ өлөшөнә тиклем сәскән.
Ауыл аҡрын үҫкән. 1816 йылғы VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, унда 26 кеше була, X мәғлүмәттәре буйынса — 32. 1816 йылда 125 кеше йәшәй, 1859—192, 1920 йылда — 231 кеше. 1920 йылғы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 53 йорт.
Ауыл Ҡыпсаҡ улусының Буғмаш түбәһенеке булған. Кантондар осоронда 26-сы йортҡа, 1864 йылдан — Ямаш ауыл йәмғиәтенә, 1919 йылдан Стәрлетамаҡ кантонының Көйөргәҙе улусына ингән.
Ауыл, күрәһең, бүгәсәүсе, старшина Канчура Мункиндың исемен йөрөтә. Ауылға нигеҙ һалыусының улы билдәле. 1816 йылда Юламан Канчуринға 60 йәш тула.
Ҡырым иҡтисады
Ҡырым иҡтисадының төп тармаҡтарына сәнәғәт (530-ҙан ашыу эре һәм урта предприятие), туризм, төҙөлөш, ауыл хужалығы, сауҙа, һаулыҡ һаҡлау ҡарай. Ҡырым Республикаһының Рәсәйҙең эске тулайым продуктына индергән өлөшө 2019 йылда 0,5 % тәшкил итә (Росстат)
Әлеге ваҡытта Ҡырымда ирекле иҡтисади зона режимы ғәмәлдә.
Сәнәғәт
Сәнәғәттең төп тармаҡтары булып аҙыҡ-түлек, химия, суднолар төҙөү, углеводородтар етештереү, электр энергетикаһы тора.
2019 йылда Севастополдә сәнәғәт етештереү күләме 13,4 процентҡа арта. Ҡырымдың эре сәнәғәт предприятиелары араһында: «Море» суднолар төҙөү заводы, «Залив» суднолар төҙөү заводы, «Черноморнефтегаз» (нефть һәм газ сығарыу), «Массандра» (шарап етештереү), Көньяҡ-Көнбайыш Титан диоксиды етештереү заводтары.
2015 йылда Ҡырымдың сәнәғәт етештереүе индексы 12,4 процентҡа, 2016 йылда 4,6 процентҡа арта.
Ауыл хужалығы
Ҡырымда ауыл хужалығы алға киткән. Ул игенселек тә, малсылыҡ та, баҡсасылыҡта, виноград, йәшелсә үҫтереүҙә, шулай уҡ эфир майы культураларын (лаванда, роза, шалфей) үҫтереүҙә махсуслашҡан.
2015 йылда Ҡырымда ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләме 61,8 миллиард һум тәшкил итә.
2020 йылдың 11 айында Ҡырым Республикаһынан 15,0 мең тонна ауыл хужалығы продукцияһы экспортҡа сығарыла. 45,1 % ит һәм ит субпродукттарына, атап әйткәндә, ҡош ите, сусҡа ите һәм сусҡа майы, тура килә — был продукцияның 6,8 мең тоннаһы (бер йыл элеккегә ҡарағанда 21,8 процентҡа күберәк). Дөйөм суммаһы 8,6 миллион АҠШ доллары күләмендә экспортҡа сығарыла. Төп импортерҙар — Украина (3,2 мең тонна) һәм Ҡытай (2,7 мең тонна), шулай уҡ Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Абхазия, Әрмәнстан, Тажикстан һәм Үзбәкстанға экспортлана.
Алкоголь һәм алкоголһеҙ эсемлектәр Ҡырым агроэкспортының дөйөм күләменең 21,5 % тәшкил итә. Сит илгә был продукция 3,2 мең тонна (4,2 миллион АҠШ доллары, алдағы йыл менән сағыштырғанда 12,9 % аҙыраҡ) сығарыла. Эсемлектәрҙең төп күләме Украинаға (2,7 мең тонна), Белоруссияға (0,3 мең тонна), Ҡаҙағстан, Израиль һәм Ҡытайға (0,1 мең тонна) һ. б), Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстанға оҙатыла.
Шәкәр һәм кондитер изделиелары республика экспортының 16,6 % -ын биләй. Бөтә был продукция Украинаға сығарыла.
Ҡырым агроэкспортында йәшелсәләргә һәм ҡайһы бер ашарға яраҡлы тамыраҙыҡтарға һәм бүлбе емештәргә 11 ай эсендә 6,9 % тура килә һәм Украина сығара.
Үҫемлекселек
2021 йылда республикала иген һәм ҡуҙаҡлы культураларҙың тулайым йыйылмаһы 1476 мең тонна (2020 йылға ҡарата — +60,5 %), майлы культуралар 127 мең тонна (+78,2 %) тәшкил итә. 2021 йылда бойҙай сәсеү майҙаны 2,2, техник культуралар 10,5 процентҡа арттырыла. 2020 йылға Ҡырымда ауыл хужалығы продукцияһының етештереү индексы 118 % тәшкил итә. Ҡырымдан ауыл хужалығы продукцияһын экспортлау 17 миллион АҠШ доллары тәшкил итә — 143,3 %. Ете йыл эсендә 17 мең гектар тергеҙелгән ерҙәр сафҡа индерелә.
Ҡырымда иген хужалығы үҫешкән. 2017 йылда 1,7 млн тонна иген йыйып алына — был һуңғы йылдарҙа рекордлы уңыш. Ҡырымда иген уңышы күләме ярымутрау халҡының ихтыяжынан яҡынса ике тапҡырға күберәк.
Үҫемлекселек продукцияһының башҡа төрҙәрен етештереү (2014 йыл) :
2022 йылда 540 мең гектар ужым һәм 259 мең гектар яҙғы культуралар сәселә.
Автомобиль транспорты
2015 йылда Ҡырымдың юл селтәрен үҫтереүгә 6 миллиард һум аҡса бүленә, бер йыл эсендә 219 километр автомобиль юлдары ремонтлана.
Ҡырымды Рәсәй менән Ҡырым күпере бәйләй. Күпер аша автомобиль хәрәкәте 2018 йылдың 16 майынан башлана. Керчь һәм Севастополь араһында 253 км оҙонлоғондағы «Таврида» федераль автомобиль юлы төҙөлә.
Тимер юл транспорты
Ҡырым тимер юл транспорты 2015 йылда 3,5 млн тонна йөк һәм 62 мең пассажир ташыған.
Һауа транспорты
Ҡырымдың иң ҙур аэропорты — Симферополь халыҡ-ара аэропорты. Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң аэропорт аша пассажирҙар ағымы 2013 йылда — 1 миллион кешенән 2014 йылда — 2,8 миллионға, 2015 йылда — 5,0 миллионға һәм 2016 йылда 5,2 миллионға етә.
Әлеге ваҡытта ул Рәсәй аэропорттары араһында хеҙмәтләндерелгән пассажирҙар һаны буйынса 7-се урында.
2016 йылдың майында «Симферополь» аэропортында майҙаны 78 мең м² тәшкил иткән яңы терминал төҙөлә башлай, дөйөм эштәр хаҡы 32 миллиард һумға баһалана. Терминал 7 миллионға тиклем пассажир ҡабул итә ала. 2018 йылдың яҙында төҙөлөш эштәренең беренсе сираты тамамлана, 2018 йылдың 16 апрелендә яңы терминал беренсе рейсты ҡабул итә.
Вишляй
Вишляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Студенец йылғаһының уң ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әнәс
Әнәс — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әнәс исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, шатлыҡ, ҡыуаныс; шат күңелле ; дуҫ, иптәш тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Хәсәнов Әнәс Ғәббәс улы (18 май) 1937 йыл — 11 декабрь 1997 йыл) — дәүләт эшмәкәре, 1990—1995 йылдарҙа Башҡортостандың эске эштәр министры, 1995—1997 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы. Эске эштәр органдарының атҡаҙанған хеҙмәткәре. Эске хеҙмәт генерал-лейтенанты.
Мәхмүтов Әнәс Хөсәйен улы (15 ғинуар 1930 йыл — 31 июль 2020 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1991—1998 йылдарҙа хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры, 1998—2001 йылдарҙа «Экономика и управление» журналының баш мөхәррире, 1982—2005 йылдарҙа СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең Ирекле иҡтисад йәмғиәтенең Башҡортостан республика ойошмаһының идара рәйесе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1983), профессор (1984), РСФСР-ҙың (1990) һәм Башҡорт АССР-ының (1977) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1999). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2010) һәм Салауат Юлаев (2020) ордендары кавалеры.
Әбү Абдулла́ Мәлик ибн Әнәс әл-Әсбәхи, имам Мәлик (مالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحي; исеме аҫтында билдәле — фәких, мөхәддис, мәликит Мәҙһәбенә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.
Мырҙаҡаев Әнәс Сабир улы (20 сентябрь) 1935 йыл — 12 апрель 2009 йыл) — халыҡ оҫтаһы. Пермь крайының Пермь районы Башҡултай ауылындағы «Батыр торҡаһы» һәйкәле авторы.
Рәхмәтуллин Әнәс Сәғиҙулла улы (Рахматуллин Анас Сагидуллович) — 2 февраль 1937 йыл — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған машина эшләүсеһе. «Почёт Билдәһе» ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы кавалеры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шәйәхмәтов Әнәс Ноғоман улы (Шаяхметов Анас Нугуманович, 23 июнь 1936) — СССР һәм хужалыҡ эшмәкәре, сауҙа хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ауылдар
Әнәс (Анясево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл.
Әнәс (Аначево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әнәс ҡаласығы (Аначевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V—IV быуаттарҙан алып б.э. II быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Никулин Михаил Андреевич
Михаи́л Андре́евич Нику́лин (28 сентябрь 1898 — 5 ғинуар 1985) — рус совет яҙыусыһы, прозаик, күп әҫәрҙәрҙең, шул иҫәптән ныҡ билдәле «Полая вода» повесының авторы.
Биографияһы
Дон Ғәскәре өлкәһе Дон округы Вёшенская станицаһының Нижне-Максаев утарында (хәҙер Ростов өлкәһе, Шолохов районы, Максаевский утары) дон казагы ғаиләһендә тыуа.
Вёшенскиҙә ике синыфлы мәктәпте тамамлай, артабан, Усть-Медведицкий реаль училищеһында имтихандар биреп, уҡытыусы булып эшләй.
Граждандар һуғышы башланғас, Никулинды Дон армияһына хәрби хеҙмәткә алалар. Аҡтар еңелгәс, ул Болгарияға эмиграцияға сыға. Тыуған илен ныҡ һағынған Никулин Донға ҡайтыусы иң тәүге казактарҙың береһе була.
1930-сы йылдарҙың башынан Никулин «На подъёме» журналының редакцияһында эшләй. Шул уҡ ваҡытта ул совет казактары тураһында повестар, хикәйәләр,очерктар яҙа башлай. 1930 йылда «На подъёме» журналында «Повесть о Хвиное» тигән үҙенең тәүге етди әҫәрен сығара башлай. Артабан «Лукашка», «В степи», «Звёздочка» повестарын, «Встречи» (1936) һәм «Степные дороги» (1939) китаптарына ингән хикәйәләрен яҙа.
1935 йылда Никулинды СССР Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул итәләр.
Һуғыштан һуң Ростиздатта ғына түгел, ә үҙәк «Советский писатель», «Молодая гвардия», «Современник», Детгиз, «Советская Россия» нәшриәттәрендә бик күп повестарын һәм хикәйәләрен баҫтыра. Билдәле тәнҡитсе Михаил Лобанов уларҙы юғары баһалай.
Никулиндың иң күренекле әҫәре - «Полая вода» (1957) повесы. Унда автор Граждандар һуғышы ваҡытындағы һәм 20-се йылдарҙағы дон казактары тормошон һүрәтләй.
1950-се йылдарҙа Никулин «Дон» журналы редакцияһында эшләй.
Ул балалар өсөн бик күп китаптар ижад итә. Ул шулай уҡ болгар яҙыусыһы Б. Априловтың «Приключения Лисёнка» тигән әкиәтен тәржемә итә. М. А. Шолоховтың ижады тураһында «Мои раздумья над Тихим Доном» китабын яҙа. Ул Дон йырҙарын йыйыусы А. М. Листопадов тураһындағы «Погожая осень» китабының авторы.
Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, 1980-се йылдарҙа Никулин яҙышыуын дауам итә. 1981 йылда уның «А журавли кликали весну!» һәм «Малые огни» тигән ике повесы сыға. Никулиндың «Неумолчно шумят пшеница и тополь» тигән һуңғы повесы «Дон» журналында  1983 йылда  баҫылып сыға.
Мөнәжәт
Мөнәжәт — башҡорттарҙа һәм татарҙарҙа музыкаль-шиғри ижадтың шиғри тексты көйләүгә йәки вокаль интонациялауға нигеҙләнгән лирик жанры йәки башҡорт йола поэзияһының бер тармағы.
Никулин Михаил Андреевич
Биографияһы
Никулин Дондағы Ростовта 1985 йылдың 5 ғинуарында, 87-се йәшендә, вафат була.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
Мөнәжәт С. Г. Рыбаковтың «Көнкүреш тасуирламаһы менән Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары» («Музыка и песни уральских мусульман с очерком их быта») китабында — «Аллаға мөрәжәғәт итеү, дини йөкмәткеле шиғырҙар» тип билдәләнгән.
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы (1861 йыл — 1923 йыл) — сәсән-импровизатор, ҡурайсы, башҡорт фольклорын йыйыусы.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
Башҡа сығанаҡтарҙа — көйлө шиғыр менән Аллаға мөрәжәғәт, йәшерен доға, дини гимн, мәҙхиә. Мөнәжәттәр барлыҡҡа килеүе исламға тиклемге дини инаныуҙарға һәм йолаларға бәйле. Һуңыраҡ көнсығыш әҙәбиәте һәм ислам традициялары йоғонтоһонда Мөнәжәт Ҡөрьән Кәримде көйләп уҡыу һәм дини-дидактик китаптарҙы яттан һөйләү традициялары менән берләшә. Мөнәжәттәрҙең таралыуына мәктәп һәм мәҙрәсәләрҙең шәкерттәре һәм мөғәллимдәре булышлыҡ итә.
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Хәмит Хужиәхмәт улы Әлмөхәмәтов (Хәмит-сәсән) 1861 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 2-се Этҡол  ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) хәлле ғаиләлә тыуған. Хәмит бала сағында үҙаллы рус телен үҙләштерә, ҡурай уйнарға, бейергә һәм йырларға өйрәнә. Йәш сағында музыкаль аккомпанемент аҫтында ҡобайырҙар башҡарғаны өсөн сәсән тип атала.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
Ҡайһы берҙә ерләү йолаларынан һуң оло йәштәге ҡатындар мөнәжәттәр башҡарған.
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Муллаҡай мәҙрәсәһендә уҡый. Сауҙала эшләй (сауҙа кибете тота), ям хеҙмәтен алып бара. 39 йәшендә мировой судья булып һайланған, 1913 йылда икенсе тапҡыр мировой судья булып һайлана.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
Мөнәжәттәрҙә бәйеттәргә хас тарихи ваҡиғалар юҡ, улар лирик-субъектив дини (тәүбә итеү) йәки дидактик нәсихәт характерҙа була. Яҙма һәм телдән һөйләү рәүешендә йәшәп килә.
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Урыҫ, ҡаҙаҡ, башҡорт телдәрен яҡшы белә
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
Тематикаһы буйынса:
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Оҙон көйҙәрҙе ҡурайҙа башҡарыусы, башҡорт фольклоры (ҡобайыр, иртәктәр) белгесе. Ҡобайырҙар ижад итә, үҙе яҙғандарҙы һәм башҡаларҙыҡын башҡара.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
— дини-фәлсәфәүи йөкмәткеле («Дини мөнәжәт», «Сабырлыҡ», «Яҙмыш», «Эй, Аллам!»), шул иҫәптән, мосолман байрамдарына бағышланғандары («Ҡорбан байрамы», «Мәүлет байрамы», «Йома мөнәжәте»);
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Ғәбит-сәсәндән һәм Әлмөхәмәтовтан 1910 йылда М. А. Буранғолов «Урал батыр», «Ҡарас һәм Ҡараһаҡал» эпостарының өлөштәрен,  «Урал» йырын яҙып ала. Иҫтәлекле был ваҡиға хөрмәтенә 2006 йылда стела ҡуйылған.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
— ғүмер һәм үлем тураһында уйланыуҙар тураһында мөнәжәттәр («Бәхилләшеү», «Ҡартлыҡ мөнәжәте», «Үлем килер»);
Әлмөхәмәтов Хәмит Хужиәхмәт улы
Биографияһы
Өс улы: Килдейәр, Рамаҙан һәм Аллаяр, ейәндәре була. 1923 йылда вафат булған.
Мөнәжәт
Ҡылыҡһырлама
— ата-әсәләр һәм балаларҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында мөнәжәттәр («Туғандарым!», «Улым һәм мин», «Әсәй тураһында», «Етем ҡыҙ») һ. б. Мөнәжәт строфаһы башлыса 8 — 7, 10 — 9, 11 — 12 ижекле 4 шиғырҙан тора.
Мөнәжәттең метроритмик төҙөлөшө үҙенсәлектәренең береһе булып уларҙа үҙгәреүсән таҡ үлсәмдәренең өҫтөнлөк итеүе тора: 7/8 һәм 8/8 («Тәүбә»), 4/8 һәм 6/8 («Ғүмер мөнәжәте») һәм башҡалар.
Мөнәжәт көйҙәре пентатоникаға нигеҙләнгән, уларға моңлолоҡ, һалмаҡ темп, күләме буйынса бәләкәй фразаларҙы ҡабатлау хас. Оҙон көйҙән айырмалы рәүештә, Мөнәжәттә ҙур булмаған орнаментика ҡулланыла. Суфый-шағирҙар Шәмсетдин Зәки, Әбелмәних Ҡарғалы ижадында ла мөнәжәттәр осрай.
2006 йылдан алып Сибай ҡалаһында йыл һайын Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы,
2014 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында «Иман нуры» Мөнәжәт башҡарыусыларҙың төбәк-ара конкурсы үткәрелә.
Пыть-Ях (йылға)
Пыть-Ях  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1353/2/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аракүл (Силәбе өлкәһе)
Аракүл — (Ара́куль) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт теленән килеп сыҡҡанлығы күренеп тора - ул ысынлап та тауҙар араһында урынлашҡан, шуға күрә "аралыҡтағы күл" мәғәнәһендә бирелгән.Силәбе өлкәһе топонимисы Шувалов Николай Иванович  үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  күлдең исемен башҡортса «ара»  һәм «күл» һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа. Шулай уҡ ул атама Араҡол тигән башҡорт ир-ат исеменән алынған булыуы ла мөмкин тип һанай.
Тасуирламаһы
Күлдең майҙаны 3 км², уртаса тәрәнлеге — 5,3 м, иң тәрән урыны — 12 м. Күлдәге һыу күләме - 21,9 млн м³, минераллылығы — 240 мг/л, химик составы буйынса гидрокарбонатлы-кальцийлы типҡа инә.
Күлгә Каған (Каганка) һәм Ольховка тигән бәләкәй генә йылғалар төшә.Күлдең үҙенән Аракүл йылғаһы ағып сыға һәм Илашты күле һәм Кәҫле күлдәре системаһы менән бәйләй.
Күлгә бик күп саф шишмәләр ҡоя, шуға һыуы таҙа, үтә күренмәле, шул уҡ ваҡытта һалҡын. Йәйгеһен һыу инерлек температураға бик оҙаҡ етмәй тора. Төбө ҡомло һәм ташлы.
1960-сы йылдарҙан Аракүл һыуы Вишневогорск (Сейәлетау) ҡасабаһын һыу менән тәьмин итеү өсөн файҙаланыла. Һуңғы йылдарҙа күл һайыға, ярҙары төпкәрәк инә бара.
Тереклеге
Аракүлдә сабаҡ, алабуға, шырт балыҡ, алабалыҡ, һары табан, ҡарабалыҡ тереклек итә.Ҡыҫалалар бар.
1969 йылда Аракүл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип танылған.
Аракүл Шихандары
Бындағы иң иҫтәлекле урын — Аракүл Шихандары тип аталған ҡаялы массив.
Аракүл һәм уның ярындағы ҡаялы бейеклектәр - Шихандар илдең төрлө төбәктәренән генә түгел, сит илдәрҙән дә сәйәхәтселәрҙең иғтибарын йыш йәлеп итә.
Бронза һәм иртә тимер быуат осоро боронғо кешеләре йәшәгән урындар, ялғашты хәтерләткән тау уйымдары, ел һәм һыу быуаттар буйы "ижад иткән" хайран ҡалырлыҡ рельефтар - Шиханды хасил итә.
Көнсығыш, текәрәк өлөшөн тау спортсылары күнегеүҙәр һәм ярыштар өсөн файҙалана.
Казанла
Казанла — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мосафир
Мосафир (مسافر) — Ислам динендә — сәфәрҙә йөрөгән кеше, юлаусы, уҙғынсы. Мосафир тип йәшәгән еренән кәмендә 90 саҡрым алыҫлыҡҡа киткән кеше һанала. Мосолмандарҙа юл кешеһенә, йәғни, мосафирға ҡарата ҡунаҡсыллыҡ хуплана. Был юл йөрөү сәфәр тип атала. Йәғни, мосафир һүҙе «сәфәр» тигәнгә тамырҙаш.
Мосафир йорттары
Башҡорт телендә «мосафир» һүҙе дини йөкмәткеһен юғалтҡан, ул юлсы, уҙғынсы, юл кешеһе мәғәнәһендә синоним итеп ҡулланыла. Был һүҙҙән мосафирхана тигән һүҙ яһалған, юлсы һәм юлаусылар төшә торған йорт; ҡуналҡа. «Ҡунаҡхана» мәғәнәһендә лә ҡулланылыуы мөмкин: "Мосафирхана ҙур-ҙур бүлмәләрҙән ғибәрәт булып, һәр бер бүлмәһендә лыҡ тулы мосафир, һәр төрлө халыҡ. Мәжит Ғафури"
Билдәләмәһе
Мосафирҙар юлға сәфәр намаҙы уҡып сыға. Сәфәр тип 18 сәғәт дауамында йәйәү юлда булыу һанала. Ҡоро ерҙә был 90 километр самаһы, ә һыу юлында, диңгеҙҙә — 60 миль. Шәриғәт талаптары мосафирҙың ниәт итеп сәфәрҙә йөрөгәндә ниндәй транспорт төрөн ҡулланыуына ла, нисә көнгә сығыуына ла ҡарамай.
Ватан
Ватан Исламда 3 төргә бүленә:
Еңеллек бирелеү
Шәриғәттә сәфәрҙә йөрөгәндә мосафирға намаҙ иһәм ураҙа йәһәтенән еңеллектәр бирелә: 4 рәҡәғәтлек намаҙҙар ике рәҡәғәткә ҡалдырыла ала, Рамаҙан айы булһа ла, ураҙа тотмаҫҡа рөхсәт ителә. Тотолмай ҡалған көндәр өйгә ҡайтҡас ҡаза ҡылына.
Ахшам менән сабах, витр һәм барлыҡ 4 рәҡәғәтле сөннәт намаҙҙары ҡыҫҡартылмай уҡыла. Юлда туҡтап, урындағы йәмәғәт менән имамға эйәреп уҡығанда намаҙ ҡыҫҡартылмай. Әгәр башҡа мосафирҙар араһында имам булып баҫып уҡыһа, барлыҡ мосафирҙар уға эйәреп ҡыҫҡартып уҡый, ә урындағы мосолмандар уларҙан ҡалып, тулыһынса уҡып бөтөп ҡуя.
Сәфәр ваҡытында сөннәт намаҙҙарҙы уҡымаҫҡа рөхсәт ителә, тик сабах намаҙ ғына мотлаҡ сөннәте менән уҡыла.
Омск дәүләт педагогия университеты
Тарихы
Омск дәүләт педагогия университеты, РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1932 йылдың 25 мартындағы 298-се ҡарары менән, Омск педагогия институты булараҡ ойошторола. Башта институт составына өс факультет инә — филология, физика-математика һәм биология-химия. Беренсе йылда 120 кеше ҡабул ителә. Тәүге сығарылышта 79 белгес диплом ала. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк тарих һәм география факультеттары асыла, һуғыштан һуң тағын сит телдәр, башланғыс кластар һәм квалификацияны күтәреү факультеттары булдырыла.
1936 йылда институтҡа Максим Горький исеме бирелә.
1982 йылда институт педагогтарҙы әҙерләү эшенә ҙур өлөш индергәне өсөн «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1993 йылда педагогия институты университет статусы ала.
Структураһы
Университет структураһында 9 факультет, сәнғәт институты, өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреү институты, 62 кафедра, Тара ҡалаһында филиалы бар.
Тамамлаусылары
Университетты тамамлаусылар араһында — халыҡ һәм атҡаҙанған уҡытыусылары, мәғариф органдары һәм мәктәп етәкселәре, академиктар, фән кандидаттары һәм докторҙары, билдәле журналистар, рәссамдар һәм яҙыусылар, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре.
Омск дәүләт педагогия институтын-университетын төрлө йылдарҙа тамамлағандар:
Текели Мәхмүт паша мәсете
Текели Мәхмүт паша мәсете (төр. Paşa Tekeli Mehmet Camii ) — Төркиәнең Анталья ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан. Бөйөк вәзир Мәхмүт паша бойороғо буйынса төҙөлгән һәм уның хөрмәтенә аталған. XVIII быуатта ҡаланың төп мәсете була.
Тарихсылар һәм археологтарҙың фараздары буйынса, мәсет XVI быуат аҙағында — XVII быуат башында төҙөлгән, төҙөү датаһы һәм архитекторы тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ. 1850-се һәм 1940-сы йылдарҙа мәсет реконструкциялауға дусар була. Шулай уҡ 2018 йылда манараһын һәм көмбәҙенең көнбайыш өлөшөн реконструкциялау башлана, 2020 йылда уны тамамлау планлаштырыла.
Архитектураһы
Мәсет күп көмбәҙле конструкция рәүешендә эшләнгән — уның төп көмбәҙен көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш яҡтарҙан өс ярымкөмбәҙ, төньяҡтан — өс кесе көмбәҙ тотоп тора. Мәсеттең төньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә манара стенаға йәнәшә урынлашҡан.
Ҡапҡаларҙың һәм тәҙрә уйымдарының ҡабырға өлөшө шымартылған мәрмәр менән биҙәлгән, ул шулай уҡ мәсеттең эске биҙәлешендә лә ҡулланыла. Төп инеү урыны стенаһы һәм тәҙрә фронтондары юнылған таштан, ә ҡоролманың башҡа деталдәре — ваҡ таштарҙан эшләнгән. Мәсеттең иң билдәле өлөшө булып мәсеттең төньяҡ фасадындағы һәм уның эсендәге ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған Ҡөрьәндән шиғыр менән биҙәлгән таш кафелдәр. Төҫлө каллиграфик яҙмалар мәсет эсендә тәҙрә өҫтөндә лә һаҡланған.
Рибәт
Рибәт (Рибат) — башта өлкәнең күп урындарында булған ҡарауыл йорто йәки нығытмаһы тигәнде аңлата, артабан ислам ингән төбәктәрҙә уларҙың сиктәрен һаҡлау, яҡлау өсөн булдырыла.
Тарихы
Рибәттәр артабан коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылыу менән бер рәттән суфыйлыҡ мистик мәҙәниәте үҙәктәре булып хеҙмәт итә Рибәттәрҙә суфыйҙарҙың беренсе йыйылыштары үткәрелә, улар ғибәҙәт ҡылыу менән генә шөғөлләнмәй, фиҙакәр яугирҙәр ҙә була. Беренсе рибәткә Әбәдәндә 767 йылда Әбделвәхит ибн Зәйд нигеҙ һалған тип иҫәпләнелә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса — IX быуатта Рамләлә күфәле Әбү Хашим хөрмәтенә һалынған.
Рибәттәрҙәге йыйылыштар тәжрибәһе ислам донъяһының күп кенә төбәктәрендә тарала.
Оборона тотоуҙар
Билдәле булыуынса, Әбү Исхаҡ әл-Ҡазаруни Иранда 65 рибәткә нигеҙ һалған. Рибәт халҡы ислам территорияларын тәре йөрөтөүселәр, һиндостан мәжүсиҙәре, Испания Реконкистаһының тышҡы агрессияһынан обороналауҙа әүҙем ҡатнаша.
Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы
Иҙрисова Лиә Түләк ҡыҙы (24 май 1963 йыл) — табип-ғалим, невролог, физиотерапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2002).
Биографияһы
Лиә Түләк ҡыҙы Иҙрисова 1963 йылдың 24 майында Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
1986 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған. 1988 йылдан алып Өфө гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй, 1992 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта. 2002 йылдан алып Мәскәүҙә: «Рәсәй тимер юлы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Үҙәк поликлиникаһында бүлек мөдире, 2006 йылдан — «Шәхси доктор клиникаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт директоры, бер үк ваҡытта Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетында эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре организмдың насар физик факторҙар тыуҙырған экстремаль һәм терминаль торошоноң патологик физиологияһын өйрәнеүгә, алкоголь комаһын һәм команан һуңғы алкоголь интоксикацияларын дауалау өсөн физиогемотерапия файҙаланыуға, реанимациянан һуңғы осорҙа ауырыуҙарҙы реабилитациялау проблемаларына арналған. 260‑тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм алты уйлап табыу авторы.
Онега күле
Онега күле (Онего, вепс. Änine, карел. Oniegu, Ääninen, Äänisjärvi) — Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндәге күл, Ладога күленән һуң Европала ҙурлығы буйынса икенсе һәм Рәсәйҙәге өсөнсө  сөсө һыулы һыу ятҡылығы
Башлыса Карелия Республикаһы территорияһында, өлөшләтә  шулай уҡ Ленинград һәм Вологда өлкәләрендә урынлашҡан. Бассейн Атлантик океандың Балтик диңгеҙенә ҡарай
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күлдең яҡынса 80 % майҙаны Карелия Республикаһында,  20 проценты  Ленинград һәм Вологда өлкәләрендә урынлашҡан.