cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әлимғолов Искәндәр Арыҫланбәк улы
Биографияһы
1943—1946 йылдарҙа — Хоҙайбирҙин тулы булмаған урта мәктәп директоры (Күгәрсен районы),
1946—1961 йылдарҙа — Әбет тулы булмаған урта мәктәп директоры (Мәләүез районы),
1961—1968 йылдарҙа — Нөгөш урта мәктәбенең математика уҡытыусыһы булып эшләй.
Мәләүез районы «Ҡыҙыл Урал» колхозы партком секретары булып һайлана. Оҙаҡ йылдар ауыл Советы депутаты, райондың, ауыл Советының башҡарма комитеты ағзаһы була.
IX Бөтә башҡорт съезы делегаты (1935 йыл).
Төрлө мәктәптәрҙә эшләү дәүерендә ҡараусыһыҙ ҡалған, йәки ауыр тормош шарттарында йәшәгән бик күп балаларҙы балалар йорттарына, интернаттарға урынлаштырыу хәстәрен күрә. Улар араһында шағир Ғәлим Дәүләтов (Ғәлим Дәүләди) та була.
1974 йылдың 18 декабрендә Мәләүез ҡалаһында вафат була. Мәләүез районы Ергән ауылында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Хәсәнова Мәҙинә Заһретдин ҡыҙы, уҡытыусы. Мәҙинә Заһретдин ҡыҙы 1914 йылдың 5 декабрендә Фёдоровка районы Балыҡлы ауылында тыуған, Стәрлетамаҡ балалар йортон, Стәрлетамаҡ педагогия техникумын тамамлаған. Билдәле журналист Гөлдәр Йосопованың инәйе. Балалары: Урал Арыҫланбәков — хәрби осоусы-штурман, 1966 йылда Украинаның Львов өлкәһендә (Черляны) хәрби осош ваҡытында һәләк була, уға арнап Ғ.Дәүләтов «Егет даны» шиғырын яҙа; Марсель — инженер-нефтсе, Белоруссияла вафат була; Флора- уҡытыусы, Башҡортотстан Республикаһының мәғариф отличнигы; Флорида — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы, республика балалар клиник дауаханаһы бүлек мөдире.
Горелка (Талка ҡушылдығы)
Горелка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чиндек
Чиндек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 474 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы (5 октябрь 1977 йыл) — Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестры художество етәксеһе һәм баш дирижеры (2011—2014). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2013).
Биографияһы
Рөстәм Сәлих улы Сөләймәнов 1977 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған.
Скрипкала уйнауға Өфөлә һәләтле балалар өсөн урта махсус музыка мәктәбендә өйрәнә. Бала саҡтан музыкаль конкурстарҙа ҡатнаша, бер нисә тапҡыр лауреат исеменә лайыҡ була, «Яңы исемдәр» Рәсәй программаһының стипендиаты (Мәскәү, 1991 йыл), ике тапҡыр әлеге программаның республика бүлексәһенең стипендиаты була,Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендиаты (1994 йыл).
1995—2000 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында (профессор, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре А. А. Шисмандың класы, скрипка). Бөтә Рәсәй камера ансамблдәре конкурсы (скрипка-фортепиано дуэты, 1999) лауреаты. Н. Сабитов исемендәге Бөтә Рәсәй башҡарыуслар конкурсы лауреаты (скрипка, 2000).
Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министрлығының маҡсатлы йүнәлтмәһе буйынса 1999—2004 йылдарҙа Н. Римский — Корсаков исемендәге Санкт-Петербург консерваторияһының опера-симфоник дирижерлыҡ кафедраһында белем ала (профессор, Рәсәйҙең халыҡ артисты Р. Э. Мартынов класы).
2001—2005 йылдарҙа Ю. Темирканов етәкселегендәге Санкт-Петербург Дәүләт филармонияһының Академия симфоник оркестры артисы.
Уҡыған сағында опера һәм симфония дирижерлығы буйынса профессор, СССР-ҙың халыҡ артисы Ю. И. Симоновтың (2002, 2004), шулай уҡ профессор, РСФСР-ҙың халыҡ артисы А. С. Кацтың (2003) халыҡ-ара оҫталыҡ курстарында ҡатнаша.
2004 йылда Санкт — Петербург Дәүләт консерваторияһының Опера студияһында П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһына дирижерлыҡ итә.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Дева Мария Рождествоһының Базиликаһы, йыш ҡына  шулай уҡ  Мариацелль Базиликаһы тип йөрөтөлә  — Мариацелль ҡалаһының католик сиркәүе (Австрия,  Штирия федераль ере) . Бында  Богородицаның "Magna Mater Austriae" (Австрияның Бөйөк Әсәһе) ағастан яһалған һыны иң ҡәҙерле милли изге ҡомартҡы рәүешендә һаҡлана. Сиркәүгә "бәләкәй базилика" тигән маҡтаулы титул бирелгән. Австрия католиктарының төп ғибәҙәт ҡылыу урыны. Архитектура һәйкәле.
Тарих
1103 йылда хәҙер  Мариацелль ҡалаһы торған ерҙәр Санкт-Ламбрехт ауылындағы  бенедикт монастыре монахтарына бирелгән булған. 1157 йылда монах Магнус бында үҙе өсөн хөжрә(монах бүлмәһе) һәм мөғжизәле һын ҡуйыу өсөн сиркәү төҙөткән, ә һуңынан башҡа монахтар уға килеп ҡушылып, яңы ҡалаға нигеҙ һалғандар. Мариацелль сиркәүенең төҙөлөп бөткән аныҡ датаһы һаҡланмаған, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса уны  XIII быуат тың башында төҙөгәндәр.1157 йылда монах Магнус төҙөгән бәләкәй сиркәү урынында яңы ҙур сиркәү һалынған.Роман стилендә 1243 йылда монах Магнус төҙөткән сиркәү тураһында тарихта күрһәтеүҙәр ҡалған, 1266 йылда Дева Мариянға бағышланған алтарь(миһрап) төҙөлгән икәнлеге тарихта билдәле. Бәләкәй сиркәү урынына ҙур сиркәү һалыуҙы ойоштороусы Моравияның маркграфы  Владислав III булған.Үл, риүәйәттәр буйынса, ҡаты ауырыуҙан мөғжизәле һын алдында намаҙ уҡып, доғалар уҡып, терелеп киткән.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Биографияһы
2011 йылдың декабрендә Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестрын етәкләргә саҡырыу ала. 2014 йылға тиклем ошо оркестрҙың художество етәксеһе һәм баш дирижеры булып эшләй.
Рөстәм Сөләймәнов —​ Камера оркестры капельмейстеры һәм классик "Квартет"тың беренсе скрипкаһы, үҙе ойошторған «Frisson-Orchestra» электр оркестры менән етәкселек итә.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Тарих
1907 йылда марциацелль сиркәүенә  "бәләкәй базилик"тигән маҡтаулы статус бирелгән. 1992 -2007 йылдарҙа  сиркәүҙә  глобаль реставрация үткәрелгән.1983 йылда  Рим папаһы Иоанн Павел II, ә  2007 йылдың сентябрендә — Бенедикт XVI  Мариацелль сиркәүенә хажға килгәндәр..
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
Академия һәм симфоник хор музыкаһы Халыҡ-ара фестивалдәренең ҡатнашыусыһы, Рәсәй Симфоник оркестрҙары һәм Рәсәй Федерацияһының, Германияның һәм Италияның Камера коллективтары менән хеҙмәттәшлек итә. 2004 йылда, Петербургта уҡып бөткәндән һуң дирижер сифатында (Башҡортостандың мәҙәниәт министрлығы менән контракт буйынса) Өфөгә Башҡортостан Республикаһының Милли симфоник оркестрына ҡайта. Оркестр менән бергә республиканың төп концерт майҙандарында сығыш яһай, оркестр менән 300-ҙән ашыу киске академия концерттарын, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн 820-нән ашыу сығыш әҙерләй һәм үткәрә, бик күп музыкаль абонементтар һәм симфоник әкиәттәр төҙөй, уларҙы республиканың төрлө йәштәге балалар аудиторияһы тыңлай.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Архитектура һәм интерьер
Сиркәүҙең архитектураһында готика һәм барокко һыҙаттары кәүҙәләнеш тапҡан. Сиркәүҙең алғы яғы оригиналь композициялы үҙәк готика өлөшөнән тора, уның аҫҡы яғында сиркәүгә инеү өсөн яһалған  төп ишек, ә юғарыһында ҡыңғырауҙар урыны, ҡабырғаларында итальян бароккоһы стилендә төҙөлгән башнялар урынлашҡан. Төп инеү урынының ике яғында 1757 йылда һынсы Бальтазар Мол эшләгән ике бейек  һын ҡуйылған. Ишектең һул яғында Венгрия короле Бөйөк  Людовиктың,ә уң яҡта— Моравияның маркграфы Владислав III һыны урынлашҡан.
Сиркәү интерьерының төп өлөшөндә Фишер фон Эрлах тарафынан эшләнгән барокко сәнғәтенең үрнәге булған алтарь урынлашҡан. Сиркәүҙең ҡабырғаларында  һәр береһенең алтары булған ун ике бәләкәй генә сиркәү урынлашҡан.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
Уның ҡатнашлығында Өфөлә музыкаль конкурстар үткәрелә: йәш башҡарыусыларҙың яңы исемдәрен асҡан Нариман Сабитов һәм Заһир Исмәғилев исемендәге конкурстар.
Башҡортостанда уңышлы ижад иткән күп кенә композиторҙар әҫәрҙәренең беренсе башҡарыусыһы була, мәҫәлән:
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Архитектура һәм интерьер
Сиркәү бинаһының иң боронғо өлөшө —  Мәрхәмәтлек капеллаһы, унда мөғжизәле һын һаҡлана. Сиркәүҙең алтары   аугсбург оҫталары тарафынан төҙөлгән, көмөш рәшәткәләрен 1750 йылда Венанан килгән  Й. Вагнер  Мария Терезия заказы буйынса эшләгән.
Сиркәү хазиналары араһында бик күп  сиркәү сәнғәт әйберҙәре, шул иҫәптән бүләктәр һаҡлай торған әйберҙәр, картиналар, дин әһелдәренең кейемдәре бар.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
А. Хәсәншин. Оркестр өсөн концерт, оркестр өсөн сюита, оркестр менән саксафон өсөн концерт, «Алтын Урҙа» симфонияһы («Золотая орда»); А. Березовский. «Ҡарабай» оркестры өсөн вариациялар, «Рубаят» вокаль циклы; Н. Дауытов. 2-се симфония; Р. Ҡасимов. 7-се симфония; Р. Сабитов. 1-се симфония, шулай уҡ Мәскәү композиторҙары: Л. Гофман. Альт менән оркестр өсөн концерт; Д. Ғәбитова «Тыуған моңдар», «Condition Z» һәм башҡалар. Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзы менән тығыҙ хеҙмәттәшлеге арҡаһында Салауат Низаметдинов, Рафаэль Ҡасимов, Андрей Березовский, Даниил Хәсәншиндарҙың юбилей даталары үткәрелә, ҙур уңыш менән Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзының фестивалдәре үткәрә (Өфө, 2004—2010).
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Дева Марияның һыны
Сиркәүҙең иң төп хазинаһы булып Дева Марияның йүкә ағасынан йунып эшләнгән 48 сантиметрлы һыны тора. Һынға бай кейемдәр кейҙерелгән, ә башында алтын таж тора. Легенда буйынса, изге  Ламберт бенедиктин монастырының монахы Мангус Мариацеллгә йомош менән ебәрелгән. 1157 йылдың 21 декабрендә Магнус юлында ҡалҡып торған, үтеп сығырлыҡ булмаған ҡаяға барып сыҡҡан. Ул Дева Мария һыны алдында бик оҙаҡ ғибәҙәт ҡылғандан һуң ,ҡая ярылып киткән һәм монах үҙ юлын дауам иткән. Был мөғжизәгә иҫе киткән  Магнус ошо урында  үҙе өсөн хөжрә һәм бәләкәй генә сиркәү төҙөгән һәм унда мөғжизәле һынды ҡуйған.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
Өфө дәүләт сәнғәт институтындағы Студент симфоник оркестр һәм хор берләшмәһе менән хеҙмәттәшлек осоро ла бик ҡыҙыҡлы проекттарға юл һала; профессор А. А. Шисмандың юбилейы, Академияның 40-йыллығы, уҡыу йортона нигеҙ һалыусы Исмәғилев Заһир Ғариф улы иҫтәлегенә концерт та лайыҡлы һәм юғары кимәлдә үткәрелә.
2009 йылда Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына баш режиссёр вазифаһына саҡырыла (Өфө), бында ул театр репертуарындағы спектаклдәренә дирижерлыҡ итә: З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев», «Аида», Дж. Вердиҙың «Риголетто» һәм «Травиата», П. И. Чайковскийҙың «Иоланта» һәм «Евгений Онегин»,В. Моцарттың «Дон Жуан» һәм «Волшебная флейта», Н. Римский-Корсаковтың «Снегурочка», Ж. Бизеның «Кармен», ДЖ. Пуччининың «Чио-чио-сан», А. Бородиндың «Князь Игорь» һәм башҡалар.
Дева Мария Рождествоһының базиликаһы (Мариацелль)
Хаж
Мариацеллға хаж ҡылыу  XII быуатта башланып киткән.1330 йылдан алып хажға барыу бик көсәйеп киткән, ә Австрия судтары енәйәтселәрҙе махсус рәүештә гонаһтарын йолоу өсөн сиркәүгә хаж ҡылырға ебәргәндәр.
Сөләймәнов Рөстәм Сәлих улы
Ижади юлы
2009—2010 сезонында Гала-концерттар, Нуриев балет фестивале (йыл һайын үтә), Шаляпин исемендәге опера фестивале (йыл һайын үтә) әҙерләй һәм үткәрә; ҙур уңыш менән театрҙың баш хормейстеры Э. Ғәйфуллинаның, И. Ғәзиевтың, Й. Әбдүлмәнов юбилейҙары үткәрелә. Шулай уҡ «Раштыуа концерттары» автор проекты, тәүге тапҡыр Өфөлә «Магнификат» һәм Й. С. Бахтың клавир концерты (ре-минор) үткәрелә. 2012 йылда «Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт көндәре Мәскәүҙә» уҙа, Рөстәм Сөләймәнов тантаналы гала-концерттың музыкаль етәксеһе була.
Стационар концерттарына һәм автор проект-концерттарына Өфө ҡалаһының һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәренең башҡарыусыларын, йырсыларын, рәссамдарын йәлеп итә.
Солистар Н. Петров, Е. Мурина, С. Дукачев, М. Губайдуллин (пианисттар), М.Гантварг, Л.Клычков (скрипкасылар), А.Князев, Д.Еремин, М. Дробинский (виолончелистар), Е.Образцова, А. Шагимуратова, Э. Гвазава, Э. Фатыхова, И. Абдразаҡов (вокалистар) һәм башҡаларға ҡушылып уйнай.
Уртаморон (Ишембай районы)
Уртаморон—Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге тау. Рәүҙәк менән Көгөш (Ағиҙел ҡушылдығы, рус. Усолка) йылғалары араһында ята. Тауҙан көнсығыштараҡ— Сәйетбашмаҡ тауы (631 м).
Иң бейек нөктәһе- 594 м. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо һәүерташтарҙан, рифей ҡомташтарынан тора.
Һынташты (археология)
Силәбе өлкәһенең Бреды районында Һынташты йылғаһының (Тубыл йылғаһының һул ҡушылдығы) уң ярында, Рымникский һәм Мирный ҡасабалары араһында урынлашҡан. Уның эсенә нығытылған Һынташты ултырағы, (СП һәйкәле), Оло Һынташты ҡурғаны (СБ), Һынташты ҡәберлеге (СМ), III Һынташты ҡорғаны (CIII) һәм Бәләкәй (грунт) һынташты ҡәберлеге инә. Ҡомартҡыны 1968 йылда Урал дәүләт университеты экспедицияһы таба. Тикшеренеүҙәр һәм ҡаҙыныу эштәре В. Ф. Генинг һәм Г. Б. Зданович етәкселегендәге Урал-Ҡаҙағстан археологик экспедицияһы тарафынан 1986 йылға тиклем алып барыла. Һынташты комплексын өйрәнеү буйынса эштәрҙә Л. Н. Корякова, В И. Стефанов, Н. Б Виноградов кеүек һ. б. урал археологтары ҡатнашты.
Һынташты нығытылған ултырағы йылға йырҙаһының (һыу юлы) үҙгәреүе арҡаһында байтаҡ емерелгән. Борон ҙур торлаҡ ҡоролмалары кварталдарын тотош уратып алған оборона төҙөлмәләре ҡулсаһы булған. Ултыраҡ биләмәһе майҙаны 14,5—15 мең м² тәшкил иткән. Фортификация ҡоролмалары нигеҙендә тупраҡ һәм ағастан һалынған стена, шулай уҡ соҡор. Биләмәгә ике: йылғаға ҡараған көньяҡ, ғибәҙәтхана-ерләү комплексы һәм ҡәберлеккә ҡарағаны — төньяҡ инеү урыны бар.
Ҙур ҡәберлектә — 40 ҡәбер, бәләкәйендә — 9. Ир-ат ҡәберлегенә аттар күмелгән: уларҙың аяҡтары йүгереүҙе хәтерләтә. Балсыҡтан яһалған керамикала сатраш свастика рәүешендәге орнамент осрай. Кәкре күл буйындағы таш быуат тораларында, ат һөйәктәре буйынса билдәләнелгәнсә, б. э. т. 2026 йылға тап килеүсе хәрби ике тәгәрмәсле арба табылған. Шулай итеп, һынташты мәҙәниәтенә эйә булыусылар тарихта һаҡланып ҡалған беренсе хәрби арбаларҙы файҙаланған. Һынташты йылғаһы сығанағынан алып Арҡайым ҡалаһы урынлашҡан Оло Ҡараған йылғаһы башына тиклем туранан-тура — һыуайырғыс аша — алты километр. Ә Арҡайымдың үҙенә тиклем — яҡынса утыҙ километр.
Һынташтыға хәҙерге археологик экспедициялар
Силәбе университеты профессоры Г. Б. Зданович етәкселегендәге рәсәй ғалимдары төркөмө 2016 йылда Һынташты экспедицияһынан әйләнеп ҡайтты. «Ҡалалар иле» (Арҡайым-Һынташты тибындағы) археологик мәҙәниәтенә ҡараған «Һынташты IV» бронза дәүере ҡәберлектәре комплексын өйрәнеү маҡсатында, «Һынташты 2016» археологик лагеры ойошторола. 2015 йылдың йәйендә билдәле Оло Һынташты ҡурғанына туранан-тура яҡын археологик разведка үткәргән ваҡытта күрһәтелгән объект табыла.
Органик булмаған химия
Органик химия — химияның барлыҡ химик элементтарҙың һәм уларҙың органик булмаған берләшмәләренең тәҙөлөшөн, реакция һәләтен һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе бүлеге. Был өлкә органик матдәләрҙән башҡа (бер нисә ябай, ғәҙәттә, органик булмағандарға ҡараған органик ябай берләшмәләрҙән тыш, углерод ингән берләшмәләр класы ) үҙ эсенә барлыҡ химик берләшмәләрҙе ала. Углеродлы органик һәм органик булмаған берләшмәләр араһында айырма ҡайһы бер күҙаллауҙар буйынса ирекле. Органик булмаған химия химик элементтарҙы, уларҙан барлыҡҡа килгән ябай һәм ҡатмарлы матдәләрҙе (органик берләшмәләрҙән тыш) өйрәнә. Заманса техника материалдарын булдырыуҙы тәьмин итә. 2013 йылға ҡарата билдәле органик булмаған матдәләр һаны 500 мең тирәһе
Соломон II
Соломон II (სოლომონ II, 1772 — 1815 тирәһе, Трапезунд) — һуңғы Имеретия батшаһы. 1789 йылдан 1790 йылдарға тиклем һәм тағы ла 1792 йылдан 1810 йылға тиклем хакимлыҡ итә. Ул тәхеттән төшөрөлгәс, Имерети батшалығы, уға тиклем Картли-Кахетин батшалығы һымаҡ Рәсәй империяһы составына индерелә.
Органик булмаған химия
Рәсәйҙә органик булмаған химия өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән Рәсәй Фәндәр академияһының А. В. Николаев исемендәге Ограник булмаған химия институты (ИНХ СО РАН, Новосибирск), Н. С. Курнаков исемендәге Дөйөм һәм органик булмаған химия институты (ИОНХ РАН, Мәскәү), Керамика материалдарының физик-химик проблемалары институты (ИФХПКМ, Мәскәү), «Бик ҡаты материалдар» Фәнни-техник үҙәге (НТЦ СМ, Троицк) һәм башҡа учреждениелар шөғөлләнә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре журналдарҙа баҫыла («Органик химия журналы» һ. б.).
Соломон II
Биографияһы
Соломон II батша улы Арчилдың улы була. Арчил (1775 йылдың 6 октябрендә вафат), Имеретин батшаһы Бөйөк Соломон Беренсенең һәм Картли-Кахетин батшалығының батшаһы Ираклий Икенсенең ҡыҙҙары Еленаның (1753—1786) ҡустыһы. Тыуғанда Давид тип исем бирәләр. 1784 йылда Соломон I үлә. Ул, улы Александр үлгәндән һуң, башҡа ир-ат вариҫтары ҡалмағанға, Давидты үҙенән һуң батша итеп ҡалдыра. Ләкин Давидтың ике туған ағаһы, Давид II, граждандар һуғышын башлап, тәхеткә менеп ултыра. Ираклий II ейәнен яҡларға була. Уның ебәргән ғәскәре Давид II армияһын 1789 йылдың 10 июнендә Матходжи янындағы яуҙа еңә. Давид, Арчилдың улы, Соломон II исеме аҫтында Имеретияның батшаһы булып ултыра. Әммә Давид II 1792 йылда еңелгәненә тиклем тәхет өсөн көрәште дауам итә.
Органик булмаған химия
Төшөнсә тарихы
Органик булмаған химияһы атамаһы тарихы химияның элементтарҙы, берләшмәләрҙе, шулай уҡ тере булмаған нәмәләрҙән барлыҡҡа килгән матдәләрҙең реакцияһын тикшереү менән шөғөлләнгән өлөшөн күҙаллауҙан барлыҡҡа килә. Әммә ваҡыт үтеү менән 1828 йылда абруйлы немец химигы Фридрих Велерҙың аммоний цианатының (NH4OCN) органик булмаған берләшмәһенән мочевина синтезлауы тере һәм тере булмаған тәбиғәт араһындағы сиктәрҙе юя. Мәҫәлән, тере йән эйәһе бик күп органик булмаған матдә етештерә. Икенсе яҡтан, бөтә органик берләшмәләрҙе лабораторияларҙа синтезларға мөмкин. Әммә химияны өлкәһендә бүлергә кәрәк һәм был бик көнүҙәк, сөнки органик химия һәм органик булмаған химияла матдә төҙөлөшө айырыла. Был һәр тармаҡта тикшеренеү ысулдарын һәм алымдарын ябай ғына системалау мөмкинлеге бирә.
Химик элементтарҙың классификацияһы
Химик элементтарҙың периодик системаһы (Менделеев таблицаһы) — элементтарҙың төрлө үҙенсәлектәрен атом ядроһы зарядына бәйле билдәләүсе химик элементтар классификацияһы. Система 1869 йылда рус химигы Д. И. Менделеев булдырған периодик закондың график сағылышы булып тора. Уның тәүге вариантын Д. И. Менделеев 1869—1871 йылдарҙа эшләй һәм элементтарҙың үҙенсәлеген уларҙың атом ауырлығына бәйле урынлаштыра. Бөтәһе периодик системаның бер нисә йөҙ вариантын тәҡдим итә. Хәҙерге вариантында элементтар ике өлөшлө таблицанан ғибәрәт, уның һәр бағанаһы (төркөм) төп физик-химик үҙенсәлектәрҙе билдәләй, ә юлдар билдәле кимәлдә бер-береһенә оҡшағанлыҡты күрһәтеүсе периодтар.
Соломон II
Биографияһы
Соломон II ҡартатаһы Ираклий Икенсегә арҡаланып батшалыҡ итә. Ул Соломон I сәйәсәтен дауам итеп, юғары ҡатламдың хакимлеген кәметергә тырыша. 1795 йылда Соломон II ҙур булмаған ғәскәре менән Ираклий армияһына ҡушылып Крцаниси янындағы Иран менән булған яуҙа ҡатнаша.
Органик булмаған химия
Ябай матдәләр
Ирекле хәлдә тик бер химик элемент атомдарының торған матдәләр. Атомдар араһында ниндәй химик бәйләнеш булыуға ҡарап, органик булмаған химияла ябай матдәләр ике төп төркөмгә бүленә: металдар һәм неметалдар. Металдар өсөн металл химик бәйләнеше хас, неметалдар өсөн кавалент бәйләнеш. Металдар һәм неметалдар араһында һиҙелерлек радикаль айырма юҡ икәнен дә әйтеп китергә кәрәк. Был төркөмдәргә йәнәш металға оҡшаған һәм неметалға оҡшаған төркөмдәрҙе лә бүлеп йөрөтәләр. Бер үк химик элемент атомдарынан төрлө ябай матдәләр барлыҡҡа килеү күренешен аллатропия тип атайҙар, барлыҡҡа килгән һәр ябай матдәне аллатропик модификация тип атайҙар. Әгәр был күрешен төрлө молекулалар состав менән бәйле булһа — состав аллатропияһы тип; кристалдарҙа атом һәм молекулалар урынлашыуы менән бәйле булһа — форма аллатропияһы тип билдәләнә.
Металдар
Мета́лдар (от metallum — шахта, рудник) — юғары йылылыҡ һәм электр үткәреүсәнлеге, ҡаршылыҡтың ыңғай температура коэффициенты, юғары пластик һәм ялтырауығы булған химик элементтар төркөмө.
Соломон II
Биографияһы
Ираклий 1798 йылда үлгәндән һуң Картли һәм Кахетия 1801 йылда Россия империяһының составына индерелә. Имеретияға буйһонған Мингрелия кенәзе Рәсәйҙең ҡул аҫтына күсергә була. Соломон Ғосман империяһы һәм Ирандан Рәсәйгә ҡаршы торорға ярҙам һорарға була, ләкин Грузиялағы Рәсәй ғәскәрҙәренең главнокомандующийы генерал Павел Цицианов 1804 йылдың 20 апрелендә Имеретияға ғәскәр индерә һәм Соломон Икенсенән Рәсәй империяһына буйһоноуы тураһында килешеүгә ҡул ҡуйҙырта. Килешеүгә (Элазнаур конвенцияһы) 1804 йылдың 25 апрелендә ҡул ҡуйыла.
4 июлдә Александр I конвенцияны раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, Соломон Икенсенең Рәсәй империяһы менән булған мөнәсәбәттәре киҫкенләшә бара. 1809 йылда Соломон II Көнсығыш Грузияла туғандары башлаған ихтилалға ҡушыла. Бының өсөн Соломон II ҡулға алына һәм Тбилиси төрмәһенә ултыртыла.
1810 йылдың 11 майында Соломон II Ғосман империяһына ҡаса. 1810 йылдың 20 февралендә Рәсәй Имеретияны ҡул аҫтына алыр өсөн унда ғәскәрҙәр индерә. Соломон Икенсе Имеретияға кире ҡайтып, Россияға ҡаршы баш күтәрә. Ул Төркиә, Иран һәм Наполеон Францияһының ярҙам итәсәгенә өмөтләнә. Еңелгәндән һуң, 1810 йылдың сентябрендә ул Трапезундҡа ҡаса. 1815 йылдың 7 февралендә шунда үлә. Соломон Икенсе Трапезундта изге Григорий Нисскийҙың соборында ерләнә.
1990 йылда һуңғы грузин батшаһының кәүҙәһе Геласий монастыренә күсерелә. Канонизация 2005 йылдың 27 июнендә уҙғарыла.
Циолковский Станислав Фомич
Циолковский Станислав Фомич (Циолковский Станислав Тимофеевич; 8 декабрь 1788 йыл — 1842 йыл) — Рәсәй империяһының хәрби эшмәкәре, генерал-майор.
Биографияһы
Станислав Фомич Циолковский 1788 йылдың 8 декабрендә Житомир өйәҙенең Белополье ҡалаһында тыуа, боронғо дворян нәҫеленән була.
1807 йылда Шлиссельбург пехота полкына подпрапорщик булып хәрби хеҙмәткә инә. 1808 йылдың 25 июнендә — портупей-прапорщик, ә 1810 йылдың 3 сентябрендә прапорщик итеп үрләтелә.
1808—1811 йылғы Төрөк походында ҡатнаша. 1808 йылдың 17 июненән Молдавиялағы һәм Валахиялағы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Батин эргәһендә яралана һәм был алышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн 1810 йылдың 25 ноябрендә подпоручик ителә.
1811 йылдың декабренән 1817 йылдың апреленә тиклем генерал Эссен ҡарамағында дивизия адъютанты булып тора һәм 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнаша. Волковыск эргәһендәге алышта контузия ала һәм елкәһенән яралана; 1812 йылғы кампания өсөн уға штабс-капитан чины һәм 2-се дәрәжә изге Анна ордены бирелә.
1817 йылдың 5 ғинуарында ул Лейб-гвардия Измайлово полкына күсерелә, шул уҡ йылдың 14 декабрендә шул уҡ Эссен командалығы аҫтындағы айырым Ырымбур корпусының өлкән адъютанты итеп тәғәйенләнә. 1820—1821 йылдарҙа Циолковский Рәсәй миссияһын Бохараға оҙатҡан конвойҙың начальнигы була. 1822 йылда полковниклыҡҡа күтәрелгән Циолковский, Измайлово полкынан сығарылып, Ырымбурҙа Эссен, унан һуң граф Сухтелен ҡарамағында ҡалдырыла. 1824—1825 йылдарҙа Бохараға ебәрелгән сауҙа каруанын оҙатҡан отрядтың начальнигы була, юлда отряд Һыр-Даръяны кискәндә — ҡырғыҙҙар, Биштүбә тауы эргәһендә хиуалар һөжүменә дусар була.
1833 йылдың 25 декабрендә офицер чиндарында 25 йыл буйы кәмселекһеҙ хеҙмәт иткәне өсөн 4-се дәрәжә изге Георгий ордены менән бүләкләнә (Григорович — Степанов исемлеге буйынса № 4805), ә 1834 йылдың 4 декабрендә Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы итеп тәғәйенләнә; 1835 йылдың 1 ғинуарында вазифаһынан китә һәм генерал-майор итеп үрләтелә, 1839 йылда 1-се дәрәжә изге Станислав ордены һәм 2500 дисәтинә ер биләмәһе менән бүләкләнә. 1839—1840 йылдарҙа Хиуа экспедицияһында ҡатнаша (ошо походта Циолковскийҙың «живодер» тигән алама даны сыға), 1840 йылдың 16 октябрендә 1-се дәрәжә изге Анна ордены менән наградлана, 1840 йылдың 28 ноябрендә ауырыу сәбәпле отставкаға сыға.
(Хәрби шәреҡ белгесе һәм тарихсыһы М. А. Терентьев хәбәр итеүенсә, Циолковский вазифаһынан ғаризнамәһеҙ бушатыла, анығыраҡ итеп әйткәндә, Перовский тарафынан ҡыуып сығарыла. Циолковскийҙың сауҙагәр Н. М. Деев менән бергәләп Хиуаға ҡышҡы походҡа барыуға тәғәйенләнгән ҡаҙна дөйәләре менән алыпһатарлыҡ итеүе Перовскийҙың асыуын килтергән сәбәптәрҙең береһе була (1839/1840 й.)).
1842 йылда Ырымбур өйәҙенең Спасское ауылында Циолковский ҡанһыҙ мөнәсәбәте өсөн үҙенең крепостной ашнаҡсыһы тарафынан үлтерелә. Мәйете ике тапҡыр ерләнә: крәҫтиәндәр уны ҡәберҙән ҡаҙып алып, үле кәүҙәне ҡамсылар менән һуҡтырып язалай. Был ваҡиғанан һуң Станислав Циолковскийҙың туғандары мәйеттең ҡалдыҡтарын Ырымбур зыяратына килтереп ерләй.
Ғаиләһе
Ҡатыны: Крашенинникова Татьяна Петровна
Груздевка
Груздевка (Груздевка) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 233 кеше. Почта индексы — 452274, ОКАТО коды — 80230856002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Моршанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сорғот
Сорғот (Сургут, ) — Ханты-Манси автономиялы округы — Юграның уртаһында, Обь йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Югра ҡалалары араһында ҙурлығы һәм әһәмиәте буйынса икенсе урында торған ҡала.
Дәүләкән (мәғәнәләр)
Дәүләкән  һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Кесе Чеж
Кесе Чеж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чеж йылғаһының уң ярына тамағынан 1,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Добриха
Добриха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кусь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
2 июнь
2 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 153-сө (кәбисә йылында 154-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 212 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шаровка (Бәләбәй районы)
Шаровка (Шаровка) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 365 кеше булған. Почта индексы — 452030, ОКАТО коды — 80209843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сургут (мәғәнәләр)
Сургут һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы
Урал аръяғы агросәнәғәт колледжының Иҫке Собханғол филиалы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
Уҡыу йорто 1984 йылда Учалы һөнәри техник училищеһының филиалы булараҡ барлыҡҡа килә. Училище ойошторолғандан алып бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола.
Асылғандан алып белем биреү учреждениеһы 22 төрлө эшсе һөнәрҙәре буйынса 9590-дан ашыу эшсе кадрҙар сығарған (2022 йылға ҡарата)
Һөнәр биреү
Колледжда уҡыу процесы квалификациялы эшсе кадрҙарҙы сифатлы әҙерләү, уҡыусыларға рухи-әхлаҡи тәрбиә биреү маҡсатында алып барыла. Уҡытыу ауыл хужалығы производствоһында һәм башҡа тармаҡтарҙа талап ителгән һөнәрҙәр буйынса алып барыла.
Колледждың филиалында 4 һөнәр буйынса уҡыу ойошторолған:
Уҡыусылар кәрәкле технологик ҡорамалдар менән йыһазландырылған уҡыу-етештереү оҫтаханаларында белем ала. Улар производство практикаһын Бөрйән, Белорет райондары хужалыҡтарында һәм предприятиеларында үтә. Уны тамамлаусылар эшкә урынлаша һәм үҙ һөнәре буйынса уңышлы эшләй.
Уҡыусыларҙың уңыштары
2017 йылдан колледж филиалы Wordskills төбәк беренселегендә ҡатнаша. Был конкурста «Автомеханик» төркөмө студенты Бикишев Илһам Ишмырҙа улы «Еңел автомобиль ҡоролошо һәм техник хеҙмәтләндереү» компетенцияһы буйынса икенсе урын, «Ағастан художестволы изделиелар эшләү» төркөмөнән Зәйнетдинов Илнур Рәшит улы «Таш юныу эше» компетенцияһы буйынса өсөнсө урын яулай.
Чоя (Иша ҡушылдығы)
Чоя  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иша йылғаһының һул ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Ғосман империяһында мөхәжирлек
Төрөк мөхәжирлеге XVIII—XX быуаттарҙа Ғосман империяһына мосолмандарҙың (мөхәжирҙәрҙең) күпләп күсенеүе. XX быуат аҙағына Анатолия мосолман халҡының дүрттән бер өлөшө мөхәжир вариҫтары була.
Чоя (Иша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғосман империяһында мөхәжирлек
Тәүге күсенеүҙәр
XVIII быуаттың икенсе яртыһынан алып мосолмандарҙың күсенеп төпләнеүе Ғосман империяһы тормошоноң мотлаҡ бер өлөшөнә әйләнә. Урыҫ-төрөк һуғышы барышында, 1771 йылда Ҡырымды яулап алғанда, тәүге күсенеүҙәр күҙәтелә, әммә был күренеш 1854—1856 йылдарҙағы Ҡырым һуғышы ваҡытында киң тарала. Ҡырым татарҙарының эмиграцияһы христиан дәүләте хакимлығы аҫтында ҡалырға теләмәүе арҡаһында килеп сыға. Ҡырым ҡасаҡтарының дөйөм һаны, моғайын, ярты миллион кешенән артҡандыр.
Ғосман империяһына ул ваҡытта мосолмандар менән башҡа халыҡтар ҙа эмиграциялана. Петр I һәм Екатерина реформаларынан ҡасып, йөҙҙәрсә урыҫ старообрядсылары Добруджала, Дунай буйлап һәм Ҡара диңгеҙ яры буйында төпләнә. 1848—1849 йылдарҙағы революциялар ваҡытында репрессияларҙан ҡасып, меңдәрсә кеше бигерәк тә Венгрия, Чехия һәм Польшанан Ғосман империяһына ҡаса.
Чоя (Иша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғосман империяһында мөхәжирлек
Тәүге күсенеүҙәр
Был эммигранттар ағымы 1857 йылда күсенеүселәр кодексының (төр. Muhacirin Kanunnamesi ) ҡабул ителеүенә килтерә. Кодексҡа ярашлы, Румелияла төпләнгәндәрҙең милкендә 60 ғосман алтын тәңкәләренән кәмерәк аҡса булһа, улар ярлы ғаиләләр тип таныла һәм дәүләттән ер алыу һәм 6 йылға һалымдарҙан һәм хәрби йөкләмәләрҙән азат ителеү хоҡуғына эйә була. Әгәр Анатолияла төпләнһә, 12 йылға һалымдарҙан һәм хәрби йөкләмәләрҙән азат ителә. Күскенселәргә дин тотоу азатлығы һәм культ ғибәҙәтханалары төҙөү хоҡуғы гарантиялана. 1860 йылда сауҙа министрлығы ҡарамағында ҡасаҡтар балалары буйынса комиссия булдырыла (төр. Muhacirin Komisyonu ), киләһе йылында ул бойондороҡһоҙ органға әйләнә.
Иң ҙур эмиграция тулҡыны Кавказ һуғышы арҡаһында барлыҡҡа килә. 1864 йылда Рәсәй империяһы Кавказдың таулы өлөшөн контролдә тота башлай. 1,2 миллионға тиклем мосолман, шул иҫәптән тотош ҡәбиләләр, Рәсәй хакимлығынан Ғосман империяһына ҡаса. Йыш ҡына был ҡасыу урыҫ армияһының урындағы халыҡҡа ҡарата ҡулланған терроры, шулай уҡ грузин һәм казактарҙың даими булмаған ғәскәрҙәренең терроры арҡаһында була.
Европа территорияларын юғалтыу
1877 — 1877 йылдарҙағы һуғыш эҙемтәләре Ғосман империяһы өсөн бик фажиғәле була, ул территорияһының өстән бер өлөшөн һәм халыҡының 20 проценттан ашыуын юғалта. Европа державалары оккупацияһы аҫтында ҡалған территорияларҙа мосолмандарҙы күпләп үлтереү башлана, һөҙөмтәлә миллионға яҡын ҡасаҡ барлыҡҡа килә, уларҙың яҡынса яртыһы ғына һуғыш тамамланғандан һуң үҙ йорттарына ҡайта ала. Бөтәһе 260 000 кеше үлтерелә йәки астан үлә. Ҡырым һәм Төньяҡ Кавказдың ғосманлыларҙың Европа территорияларына күсерелгән элекке халҡы икенсе тапҡыр террорҙан ҡасырға мәжбүр була. Ғосман империяһында ҡалған 500 000 мөхәжир Истанбулда төпләнә, ҡалғандары Анатолияға, шулай уҡ Балкан, Крит һәм Сүриәнең империя контроллек иткән өлөшөнә күсерелә. Ғосман империяһы демографик хәлде үҙгәртеү маҡсатында мөхәжирҙәрҙе әрмәндәр йәшәгән территорияларға урынлаштыра. Христиандарҙан эҙәрлекләүҙәргә дусар булған был ҡасаҡтар империяның христиандарға ҡаршы кәйефенә әүҙем булышлыҡ итә.
Балҡан һуғышында еңелеү Ғосман империяһы өсөн тағы ла бер ҙур фажиғә була. Империя Европала 4,2 миллион кеше йәшәгән территорияларының 80 процентын юғалта (империя халҡының яҡынса 15 проценты). 500 йылдан ашыу империя составында булған һәм иң үҫешкән провинциялар тип иҫәпләнгән Албания, Македония һәм Фракияны юғалта, был хәл йәмғиәткә, иҡтисадҡа һәм мәҙәнит афәтенә килтерә. Һуғыш яртыһынан күбеһе мосолман булған 800 000 кешенең ҡасаҡҡа әйләндерә. Ҡасаҡтарҙың байтаҡ өлөшө ғәсҡәр менән Сириянан килгән ваба сиренән ҡырыла. Йорттарын, йәшәгән ерен юғалтҡан ҡасаҡтар, 1778 йылдағы кеүек үк, Истанбулға килеп тула. Истанбулдың бер районында улар рөхсәт ителмәгән тораҡ пункты (төр. gecekondu) төҙөй. Ғәйәт ҙур масса менән күсенгән кешеләр ҙур проблемалар тыуҙыра. Әммә был территорияларҙы юғалтыу һөҙөмтәһендә этник төрөктәр тарихта беренсе тапҡыр империя халҡының күпселеген тәшкил итә башлай, ә үҫешкән Европа провинцияларынан сыҡҡандар ғосман элитаһының күпселек өлөшөн тәшкил итә. Эске эштәр министры Талаат-паша, Измир губернаторы Рахми Мостафа Кәмал кеүек сәйәсмәндәр — сығыштары буйынса Балҡандан һәм тыуған илен юғалтҡан шәхестәр.
Төрөк тарихи хәтерендә 1870-се йылдарҙан алып 1913 йылда Балҡан һуғыштарының аҙағына тиклем булған был ваҡиғалар sökümü — «афәт» булараҡ билдәле.
Депортация һәм Греция менән халыҡтарҙы алмашыу
Һуғыш ваҡытында Ғосмандар контроле аҫтында ҡалған самаһы болгар Көнсығыш Фракиянан Болгарияға ҡаса, шул уҡ һанда төрөктәр кире йүнәлештә ҡаса. Ҡасаҡтарҙың хәлен яҡшыртыу өсөн 1913 йылдың 29 сентябрендә Болгария һәм Төркиә тыныс халыҡты алмаштырыу протоколына ҡул ҡуя, уға ярашлы, берлектәге комиссия ҡалдырылған мөлкәтте баһаларға тейеш була. Беренсе донъя һуғышы башланыу сәбәпле, был пландар тормошҡа ашмай, ләкин ул артабанғы халыҡты алмаштырып алыуға нигеҙ булып тора. 1914 йылдың башында Талаат-паша «Берҙәм прогресс» партияһы вәкиле Мәхмүт Джелялға (Mahmut Celâl) империяның көнбайыш яр буйҙарын төркиләштереү бурысын йөкмәтә. Быны тормошҡа ашырыу маҡсатында Джеляль «Махсус ойошма» менән берлектә янау һәм ҡурҡытыу юлы менән гректы Эгей диңгеҙендәге грек утрауҙарына ҡасырға мәжбүр итә. Шул уҡ йылдың майында ғосман хөкүмәте грек премьер-министры Венизелос менән грек һәм төрөк халҡы менән ирекле алмашыу тураһында килешеү төҙөй, әммә был килешеүҙе лә тормашҡа ашырыу, Беренсе донъя һуғышы башланыу арҡаһында, туҡтатыла. Һуғыш ваҡытында гректар, әрмәндәрҙән һәм ассирийҙарҙан айырмалы рәүештә, күпләп үлтереүгә дусар булмай, әммә Греция һуғышҡа Антанта яғында ингәндән һуң, күп кенә гректар, лояль булмағанлыҡтан ҡурҡып, Анатолияның төпкөлөнә күсерелә. Грек һалдаттары башлыса хеҙмәт батальондарында хеҙмәт итә.
Мудрос килешеүенән һуң гректар Смирнаға дәғүә белдерә һәм 1919 йылдың майында был ҡаланы баҫып ала. Грек армияһы менән бергә ҡалаға ҡалған грек ҡасаҡтары ҡайта. Антанта һәм Ғосман империяһы араһындағы Севр тыныслыҡ тураһындағы килешеүе гректарҙың был ерҙәрҙе биләп алыуын ҡағыҙға теркәп ҡуя.Әммә Анатолияның милләселек кәйефендәге халҡы килешеүҙе таныуҙан баш тарта. Бынан грек армияһы файҙаланып ҡалырға тырыша һәм Анатолия эсенә үтеп инә, ләкин 1921 йылдың сентябрендә Анҡара янында улар туҡтатыла. 1922 йылдың 9 сентябрендә Смирна ҡайтанан төрөктәр ҡулына күсә. Төрөктәрҙең уларҙы репрессия дусар итеүенән ҡурҡып, 400 000-дән алып 500 000-гә тиклемге грек ҡасып китә. Был ваҡытҡа Ғосман Империяһы территорияһында үҙәк Анатолияла һәм Ҡара диңгеҙ ярһарының көнсығышында грек общиналары була. Фритьоф Нансен беренсе тапҡыр Анатолияғы гректарҙы Грециялағы мосолмандарға алмаштырыу тәҡдименән сығыш яһай. 600 000 мослмандың Ғосман империяһына ҡайтарылыуы Грецияла торлаҡ проблемаһын өлөшләтә хәл итәсәге лә күҙҙә тотола. Халыҡтарҙы алмаштырыу 1923 йылдың 24 июлендә Лозаннала төҙөлә, был документ 1912 йылдан алып күҙәтелгән депортацияларҙы законлы тип таный. Мосолмандарҙың күпселеге крәҫтиән булғанға күрә, уларҙы Анатолияға төпләндереү маҡсатҡа ярашлы, тип табыла. Халыҡтарҙы күсереү буйынса комиссия үҙ эшен 1934 йылға тиклем дауам итә.
Һығымталар
Төркиә республикаһына нигеҙ һалынған мәлдә мөхәжирҙәр һәм уларҙың вариҫтары халыҡтың 20 проценттан ашыуын тәшкил иткән була. Төрөк сәйәсәтенә ярашлы, республиканы дини гомогенизациялау планлаштырыла һәм халыҡ менән алмашыу төрөк милләте төҙөлөшөнөң кәрәкле өлөшө булараҡ ҡабул ителә, ә христиан вәкилдәренән торған коммерция һәм сәнәғәт урта синыфтарының юҡҡа сығыуы илдең тулы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн түләгән хаҡ булараҡ таныла.
Хәҙерге Төркиәлә мосолман ҡасаҡтары
1989 йылда Болгария хөкүмәте төрөк-мосолмандарының этник аҙсылығын көсләп ассимиляциялау сәйәсәтен әүҙемләштерә, һөҙөмтәлә болгар төркө Төркиәгә ҡасырға мәжбүр була. Әммә Төркиә бындай күләмдә ҡасаҡтарҙы үҙендә урынлаштыра алмай һәм уларҙың күпселеге бер йылдан Болгарияға кире ҡайта.
Ғәбитов Барый Ҡасим улы
Ғәбитов Барый Ҡасим улы (1909 йыл — 1991 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, саниинструктор, медицина хеҙмәте гвардия старшинаһы. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры; «Батырлыҡ өсөн» (1942), «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Барый Ҡасим улы Ғәбитов 1909 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Иманғол ауылында тыуа. 1941 йылдың 5 декабрендә Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 60-сы гвардия кавалерия полкының 2-се эскадронында санинструктор булып хеҙмәт итә башлай. «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында Ғәбитов Барый Ҡасим улының батырлығы тураһында былай тип әйтелә: Был ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Ғәбитов Барый Ҡасим улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Ғәбитов Барый Ҡасим улы 1991 йылда Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Иманғол ауылында вафат була, шунда ерләнә.
Өрөк (емеш)
Өрөк Абрикос (фрукт) — өрөк (абрикос) ағасы емеше, ғәҙәттә, уны ябай өрөктән (Prunus armeniaca Lin. Lam vulgaris Armeniaca.) алалар, шулай уҡ маньчжур абрикосы (Prunus mandshurica), япон абрикосы (Prunus mume), себер абрикосы (Prunus sibirica) , бриансон абрикосы (Prunus brigantina) , ҡайһы бер гибрид төрҙәрҙең емештәрен дә өрөк тип атайҙар
Тышҡы күренеше
Өрөккә төҫтө уның матдәләрендәге каротиноидтар бирә.
Аҙыҡ ҡиммәте
Емеше составында шәкәр, витаминдар, органик кислоталар (лимон һәм алма), каротин, минералдар бар. Кеше өсөн калий, каротин, С витамины сығанағы булып тора, хәйер, С витамины бик күп түгел: 1 мг-да — 10 мг. Тимер ҙә әҙерәк 100 г-ға — 0,4 г мг, был оло кешенең тәүлек ихтыяжының 3-4 % тәшкил итә
Өрөктә калория әҙ (100 г-ға 48 ккал), шуға күрә диетик аҙыҡ булараҡ яҡшы.
Өрөктән ҡайнатма, джем, һут, компот, марципан һәм цукат, шулай уҡ ликёр һәм шараптар эшләйҙәр. Шулай уҡ бәлеш һәм билмәндәргә эслек сифатында ҡулланалар.
Бынан тыш, өрөк киптергән ваҡытта файҙалы сифаттарын һаҡлап ҡала. Һөйәкһеҙ киптерелгән өрөктәр күрәгә тип атала, төшө эсенән емен сығарып кире өрөк эсенә тығып ҡуйылғаны — аштак-паштак тип атала.
Өрөктөң төшө асыҡ-көрән, еме ҡырҡыуыраҡ. Уны ашайҙар, шулай уҡ марципан эшләйҙәр. Ҡайһы саҡ әсе миндаль урынына ҡулланалар.
Мывалка
Мывалка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тешнярь йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аплаксин Андрей Петрович
Аплаксин Андрей Петрович (, Санкт-Петербург — 21 декабрь 1931, Ленинград) — рус архитекторы, граждандар инженеры, рәссам, археолог, реставратор, рус архитектураһы тарихсыһы, әҙәбиәтсе.
Биографияһы
1898—1904 йылдарҙа Граждандар инженерҙары институтында уҡый. 1906 йылда Павловка хәрби училищеһын тамамлай. Гвардия подпоручигы дәрәжәһендә запасҡа китә.
Санкт-Петербург дини консисторияһында эшләй (1900 йылдарҙа).
Санкт-Петербург епархияһы архитекторы (1906—1914 йй.). Санкт-Петербургтағы Сампсониевск һәм Ҡазан соборҙарын реставрациялаған.
1914—1928 — хәрби хеҙмәттә. Мәскәүҙә эшләй, хәрби һәм тимер юл төҙөү менән шөғөлләнә.
1928—1931 йылдарҙа — Ғилми институтының педагогика уҡытыусыһы,
1930 йылдың авгусынан алып 1931 йылдың декабренә тиклем — «Экспортлес» акционерҙар йәмғиәтенең баш инженеры.
Ленинградта Смоленск зыяратында ерләнә(1-я юл, уч. 135).
Дорок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы), Унжа йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Утарйорт (тау)
Утарйорт— Башҡортостандың Ишембай районының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ятҡан тау. Рәүҙәк менән Ҡаратөлкө (Рәүҙәк ҡушылдығы) араһындағы тау.
Тауҙың итәгендә халыҡ хужалыҡ итә: мал көтә, бесән саба.
Бебрисцихе
Бебрисцихе (груз. ბებრისციხე — ҡарт ҡәлғәһе, шулай уҡ Нацихари атамаһы ҡулланыла —    Грузиялағы ҡәлғә, хәҙер  емереклектәр,  ишелмәнән ныҡ зыян күргән. Археологик ҡомартҡы. Арагви йылғаһының  уң ярында текә ҡаяла, Хәрби-Грузин юлы өҫтөндә, яҡынса Арагви йылғаһының Кураға ҡойған урынынан километр ярым алыҫлыҡта  урынлашҡан. Ҡәлғә тау ҡәбиләләре   һөжүменән һаҡланыу өсөн хеҙмәт иткән.
Әлеге ваҡытта цитаделдең башняһы өлөшө, көнбайыш диуары һәм башҡа нығытмаларының айырым элементтары һаҡланған.
Тарихы
Мцхетаның төньяҡ сигендә, беҙҙең эраға тиклем I быуатта уҡ төҙөлөүе ихтимал (был осор менән  ҡаҙып табылған  ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары  даталана). Булған ҡоролмалар IX быуатҡа ҡарай
1156 йылда  ҡәлғәлә батша  Деметре I вафат була.
Әҙәбиәт
''Арджеванидзе И. А.'' Военно-грузинская дорога: (Краеведческий очерк с приложением схематической карты маршрута и библиографии). — Тбилиси: Госиздат Грузинской ССР, 1954. — 252 с.
Л. М. Меликсет-беков, «В поисках Страбоновой Севсаморы», Известия Кавказского отдела Русского географического общества. Т. 25, № 2-3. — Тифлис, 1917.
Һылтанмалар
Крепость Бебрисцихе
[http://www.tamartour.ru/georgian-interesting-places/types-of-georgian-interesting-places/castles/mtskheta_bebristsikhe Достопримечательности Мцхета. Крепость Бебрисцихе]
Чувыр
Чувыр — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бардушка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маслянка (йылға)
Маслянка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Обвин ҡултығы) 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Няньга
Няньга — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/647/17 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).