cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәсибаш
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Закиров Рәхимйән, Ғәзимов Ғариф, Хөрматуллин Шәйәхмәт, Носратуллин Ғилмиәхмәт, Альбинский Фёдор,
Вәлиәхмәтов Нурый, Лотфуллин Шәйәхмәт, Исмәғилов Заһиҙулла, Вәлшин Гәрәй, Йәмһүров Мәғәфүр,
Ғиниәтуллин Ғәзимулла, Вәлиәхмәтов Ҡәйүм һ. б..
1919 йылдың 23 мартында Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы барлыҡҡа килгән.
Нәсибаш улусында (бөтөн Златоуст өйәҙе территорияһында) АБССР тураһындағы килешеү, 5-се Армияның Совет власын урынлаштырыуы менән бәйле, 1919 йылдың 4—13 июлендә генә үҙ көсөнә ингән.
Октябрь революцияһынан һуң, 1920 йылда, 303 йортта 1489 мишәр йәшәгән. . Хужалыҡтарҙың кәмеүен Граждандар һуғышы йылдарындағы ҡыйралыш менән аңлаталар.
Нәсибаш ауылын Граждандар һуғышы емереклектәренән тергеҙергә күп тырышлыҡ һалынған. Етмәһә, 1921 йылдағы аслыҡ халыҡты аяҡтан йыҡҡан. Хәлһеҙләнгән кешеләр ауылға яҡын үҫкән ҡәҙерле ҡайындарҙы утынға ҡырҡырға мәжбүр булған. Сауҡалыҡтар, ҡырҡҡандан һуң, бәхеткә ҡаршы, хатта йәшәреп ҡалған.
Ваҡ крәҫтиән хужалыҡтарын эре кооператив, юғары механизациялы эшмәкәрлеккә күсереү быуаттар дауамында һаҡланған артта ҡалғанлыҡтан ҡотолоу юлы булған.
1930 йылда Нәсибаш ауылында «Восток» һәм «Калинин» тип аталған ике колхоз барлыҡҡа килгән. «Восток» колхозының тәүге рәйестәре Сәйфулла Ҡәрниев, Ҡәниф Вәлиуллиндар булған. 1935 йылдан 1947 йылға тиклем колхозды Фәссәх Зәйнетдинов етәкләгән.
«Калинин» колхозының тәүге рәйестәре булып Сәйфулла Ҡәрниев, Әлтәф Хәсәнов һәм Вәли Уйылдановтар эшләгән.
Шәхес культының ҡәһәрле ҡылысы иң уңған крәҫтиәндәрҙең ғүмерен ҡыя һәм юлдарын быуа, ғаиләләренә, вариҫтарына күңел төшөнкөлөгө килтерә.
Һуғыш алдынан колхоздар, икмәк уңышы юғары булмаһа ла, Салауат районы рентабель хужалыҡтары иҫәбендә булды. Йылҡысылыҡ яҡшы үҫешә. Малсылыҡ тармағында юғары ҡаҙаныштары өсөн Калинин исемендәге колхоз ике тапҡыр Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының беренсе дәрәжәле дипломы менән билдәләнә. Калинин колхозының рәйесе, колхоз хәрәкәте ветераны Йәмһүров Латифйән Ниғәмәтйән улы ла Дипломдар менән бүләкләнә.
1934 йылда Нәсибашта, аҙаҡ Салауат районы РТП-һы (ремонт-техник предприятие), Райсельхозтехника, тип үҙгәртелгән Малаяҙ МТС-ы төҙөлә.
Оҙаҡ йылдар дауамында предприятиеның етәксеһе булып Шакир Әминев, А. М. Сиротин, В. В. Коваленко, Рәхмәтулла Хәйруллин эшләй. Был предприятиенан башҡа Нәсибаш ауылының формалашыуын һәм социаль-иҡтисади, мәҙәни-көнкүреш үҫешен күҙ алдына ла килтереп булмай.
Халыҡтың тыныс тормошо фашистик Германияның илебеҙгә һөжүм итеүе менән өҙөлөп ҡала. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында Нәсибаш ауылының 275 ир-егете батырҙарса һуғыша. 135 яугир Тыуған ил азатлығы өсөн башын һала.
Бына улар:
ағалы-энеле Зәйнетдин, Латиф, Хаматвәли һәм Зәкәриә Кашаповтар;
Барый, Шөғәйеп һәм Хаматнур Ғариповтар;
Ғаяз, Әхкәм һәм Шакирйән Ғәйнетдиновтар;
Хәмиҙулла, Хаммат һәм Ниғмәтулла Вәлиуллиндәр;
Ҡәйүм, Хәбирйәнн һәм Зөфар Солтановтар;
Ғәлимйән, Ниғмәтйән һәм Усман Шакировтар;
Рәхимйән, Ғаяз һәм уларҙың аталары Ғәфүрйән Миһрановтар;
Мөнир һәм Әхмәтнур Мөхәмәтдиновтар;
Шәйхетдин, Сиражетдин һәм Зәкәриә Йәнгировтар һ. б.
140 яугир яу ҡырынан иҫән-һау әйләнеп ҡайта. Бөгөн Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Ғәйнетдинов Ғәбит Әхкәм улы һуңғы ветеран булғандыр. Һуғыш емереклектәрен төҙәтергә оло тырышлыҡ, эшһөйәрлек һалына.
Нәсибашта мәғариф үҫеше
Тормоштағы үҙгәрештәр донъяуи белем талап иткән. ХХ быуат башында Усман Шакировтың йортонда 3 класлы земство башланғыс мәктәбенең 1-се класы асыла. Был мәктәптә уҡыу, яҙыу, иҫәп кенә түгел, аңлатмалы уҡыу дәрестәрендә тәбиғәтте өйрәнеү, география, тарих буйынса мәғлүмәт тә бирелгән, рус теленә лә өйрәткәндәр. Беренсе уҡытыусы булып Өфөнән килгән Илдархан Ибәтуллин эшләгән. Класта барыһы 17 йәшлек 15 малай булған, ә ҡыҙҙар уҡырға йөрөмәгән. 1912 йылда 3 класлы мәктәп 4 класлы итеп үҙгәртелә. Мәктәп мөдире итеп демократ-уҡытыусы Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитов билдәләнә. (Дәүләтша Шаһи улы Ғәбитов — буласаҡ совет шағиры Рифҡәт Ғәбитовтың — Михаил Львовтың атаһы). Д. Ш. Ғәбитов уҡыусыларға туған һәм рус телендә донъяуи белем биреү эшенә күп өлөш индерә.
1917—1918 йылдарҙа был мәктәптә уҡытыусы булып Өфөлә махсус әҙерлек үткән Һаҙый Исмәғилов, Сәғит Әхмәтшин эшләгән. Ә 1918 йылда бер ғәйепһеҙ йәш егеттәр фетнәселәр тарафынан йыртҡыстарса язалап үлтерелгән.
1920 йылда ауылда совет тибындағы башланғыс мәктәп асыла. Сабир Ғофрай улы Ғиззәтуллин мәктәп мөдире итеп билдәләнә, ә уҡытыусы булып Лаҡлынан ҡатыны менән Ниғәмәтйән Мусин, Ҡасимйән Вәлиев эшләгән.
1938 йылда мәктәп ун йыллыҡ урта мәктәп итеп үҙгәртелә. Был мәктәптең тәүге сығарылышы Бөйөк Ватан һуғышы башланған ваҡытҡа тура килә. 2020 йылда был ҡәһәрле датаның 75 йыллығын бөтөн донъя халыҡтары иҫкә алды. Нәсибаш һәм тирә-яҡ ауылдарҙан барыһы 25 егет һәм ҡыҙ мәктәпте тамамлай. Егеттәр шул көндәрҙә үк хәрәкәт итеүсе армияға алына.
Тыуған илебеҙ азатлығы өсөн батырҙарса һәләк булыусылар:
Нәсибаштан Ансар Шафиҡов, Әғтәф Ғәйнанов;
1942 йылдың сығарылыш уҡыусылары:
Сәүиә Хөрмәтуллина (Ғәлина), Сажидә Шиһаева (Лаҡлы ҡыҙы, һуғышта ҡатнашҡан),
Әғтәф Зәйнуллин, Миңнегөл Шиһаева,
Һуғышта ҡатнашҡан Даниял Латипов һәм Фәрит Ғәйнетдинов, Фирдәүес Исмәғилова (Солтанова),
Кәмилә Ғәйфуллина, Разия Нәбиуллина (Зиннурова), Һуғышта ҡатнашҡан Рафиҡ
Исмәғилов, Ғүмәр Фәйезов, Ғилминур Садиҡова,
Мәрйәм Зәйнуллина (Шамсетдинова), Әхмәтйән Ардаширов, Әсмә Кәримова.
1942 йылдағы сығарылыш уҡыусылары менән бергә йәш директор Мәһәүи Бағдасаров һәм уҡытыусылар Хыялетдин Мәҡсүтов, Сәлих Вәхитов, Мәхмүт Ҡылысбаев, Ҡарамай Ғәлимовтар ҙа фронтҡа алына. Һуғыштан тик Хыялетдин Мәҡсүтов һәм Ҡарамай Ғәлимов ҡына иҫән әйләнеп ҡайта ала. Һуғыш аҙағына саҡлы яраланып ҡайтҡан һалдаттар Мөнир Сәлихов, Рөстәм Вәлиевтәр мәктәп директоры булып эшләй.
1945 йылдың февралендә мәктәп директоры булып һуғыштан яраланып ҡайтҡан фронтовик Ғәбиҙулла Хәйрулла улы Хәйруллин эшләй. Уның һәм мәктәп коллективы алдына бик ҡатмарлы бурыс ҡуйыла — уҡытыу-тәрбиә эштәрен рәткә килтереү, уҡытыу базаһын булдырыу, хужалыҡ бөлгөнлөгөн еңеп сығыу, аслыҡ, өҫ һәм аяҡ кейемдәре булмау арҡаһында уҡыуҙарын ташлаған төрлө йәштәге уҡыусыларҙы мәктәпкә яңынан йәлеп итеү. Мәктәпкә бөтә предметтар буйынса ла, исмаһам, урта белеме булған уҡытыусы кадрҙар кәрәк була.
Мәктәптең төп көсө булып уҡытыусы-фронтовиктар һанала — А. И. Әхмәтшин, Р. Н. Вәлиев, К. А. Ғәлимов (уның ҡатыны — тарих уҡытыусыһы Факиһа Сәмиғулла ҡыҙы — һуғыш ваҡытында сирҙән һәм аслыҡтан өс балаһын юғалта, үҙе ниндәйҙер мөғжизә менән тере ҡала).
1945 йылдың йәйендә коллективты һуғышҡа тиклем педучилище аттестаты алған яугир-уҡытыусылар тулыландыра:
Барый һаҙый улы Әхмәҙиев, А. Ф. Фәтихов, А. Х. Хафизов, Р. Ш. Хисмәтуллин һ. б.
Өфө уҡытыусылар институтын тамамлаған уҡытыусылар килә:
Был уҡытыусылар арыу-талыу белмәйсә ашарын онотоп, тормош уңайһыҙлыҡтарына зарланмай, ҙур тырышлыҡ менән һуғыштан һуңғы ауырлыҡтарға ҡаршы тороп, уҡыусыларҙың белемен күтәреү өҫтөндә эшләй.
Нәсибаш ауылының бөгөнгөһө
2017 йылда Нәсибаштағы 433 йортта 1090 кеше, шул иҫәптән 140 пенсионер, 31 күп балалы һәм 43 йәш ғаилә йәшәй. 2015 йылдың 11 айында ун сабый тыуған, 15 кеше үлгән. Сағыштырыу өсөн: 2016 йылда 14 бала тыуып, 22 кеше вафат булған.
Ауыл яңыра, күркәмләнә. Район үҙәгенә яҡын урынлашҡанға, бында йәшәргә теләүселәр йылдан-йыл арта. Ҡарауһыҙ, емерек йорттар юҡ, ата-бабаларының нигеҙен яңыртып, өй һалып йәшәүсе ғаиләләр күп. Күптәр мейес яғып көн күрергә күнеккәнгә, ауылды газ менән тәьмин итеү һүлпән бара. Бөгөн барыһы 90 йортҡа «зәңгәр яғыулыҡ» индерелгән. Шулай уҡ киләсәктә газ керетергә теләүселәр ҙә етерлек. Улар ғариза яҙып ҡуйған. Халыҡтың 70 проценты һыу селтәре менән файҙалана, 120 ғаиләнең үҙҙәренең скважинаһы бар. 2014 йылда урамдарҙы яҡтыртыу эштәре тамамланған. Ауылда барыһы 84 фонарь яна, төнөн бар урамдар ҙа яҡтыртыла. Уйын майҙансығы һатып алынып, балалар баҡсаһы эргәһенә урынлаштырылған. Ауылда Еңеү көнөнә ҡарата обелиск яңыртылған, сүплек, зыярат таҙартылған. Нәсибашта экологик акциялар, шәмбе өмәләре даими үткәрелә. Ауыл клубында ойошторолған кисәләргә, байрамдарға халыҡ ҙур теләк менән йөрөй.
Әлеге ваҡытта Нәсибаш ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Нәсибаш ауылында башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Мәмерйәләр:
«Нәсибаш ауылынан алыҫ түгел мәмерйә бар, шунда Салауат Юлаев ҡасып йәшәгән һәм ҡоралын һаҡлаған, тип һөйләйҙәр. Мәмерйә ғәләмәт ҙур. Уға инеүе лә ҡыйын. Тәрән соҡорға төшөр кәрәк. Борон унда уҫаҡ олонона йәбешеп төшкәндәр. Мәмерйә дүрт километрға тармаҡланып һуҙыла, залдары, бик күп коридорҙары бар. Бер ерҙә — таш өҫтәл, эргәһендә ултырғыстар бар, улары ла таштан. Был мәмерйәгә тотош армия йәшеренһә лә, һыя алырлыҡ. Һыу аҫты буйлап мәмерйәнән сығыу юлы бар, уныһы — Йүрүҙәнгә Миҫе йылғаһы ҡойған ерҙә…»
Йылға-күлдәре:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Билдәле кешеләре
Нәсибаштан сыҡҡан күренекле фән һәм мәғариф, мәҙәниәт әһелдәре:
Тур-Я
Тур-Я (Мань-Тур-Я) — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Какава
Какава — сиғандарҙың яҙғы байрамы, халыҡ-ара төрөк фестивале.
Тарихы
Ваҡиғалар йәберләнгән Мысыр кешеләренең үлеменә ҡағыла. Улар артынан барған фирғәүен армияһы бөтә һалдаттары менән диңгеҙгә бата. Йыл һайын 6 май көнө был ваҡиғаны иҫкә алып, кешеләр йылға ярына киләләләр һәм байрам ойошторалар.
Төркиәлә какава
Төркиәнең көнбайыш ҡалалары — Эдирне һәм Кыркларәлиҙа Какав байрамы яҙ килеү байрамы булараҡ, йыл һайын үткәрелә. Әлеге ваҡытта байрам Халыҡ-ара фестиваль статусын ҡабул итте, уны Эдирн губернаторы һәм ҡала мэры хуплай. Фестивалдең рәсми өлөшө Sarayiçi-ҙа үтә. ОшОнда уҡ көрәш турнирҙары ла үткәрелә. Байрам ваҡытында усаҡ яғыла, кешеләр уның аша һикерә, музыка уйнай, бейеүҙәр башҡарыла. Рәсми өлөшөнөң аҙағында 5000-гә тиклем ҡунаҡтарҙы һәм фестиваль хужаларын былау менән һыйлайҙар. Байрам икенсе көндөң таңында Тунджа йылғаһы ярында дауам итә.
Хальмер-Яха (Ид-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ид-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Биографияһы
Йәмил Әбделәхәт улы Әбделмәнов 1965 йылдың 29 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Һарт-Шишмә ауылында тыуған. Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң (1993; С. Ә. Асҡаров класы) — Башҡорт опера һәм балет театры солисы, бер үк ваҡытта 1992—2001 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында, 2000 йылдан алып З. Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институтының йыр сәнғәте кафедраһы профессоры. Бөтә регистрҙарҙа ла тигеҙ яңғыраған киң диапазонлы матур тауышҡа, сағыу сәхнә һәләтлегенә һәм артислыҡҡа эйә.
Нисаб
Ниса́б  — зәкәт түләү мотлаҡ булған минималь мөлкәт, байлыҡ. Алтындың зәкәт түләнә торған иң кәм ауырлығы — 20 мыҫҡал (85 — 94 грамм); көмөш — 200 дирһәм (640 грамм самаһы); иген һәм емеш — 5 үәсеҡ (673,5 кг); дөйәләр һәм һыйырҙар — 5 баш; һарыҡ — 40 баш.
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Биографияһы
2021 йылдың 19 мартында йырсыға «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Нисаб
Нисабты билдәләү
Нисабты донъя баҙарында алтын хаҡына ҡарап Ғөләмәләр советы иғлан итә. Иң кәме — 84 грамм алтын хаҡынан сығып, ул йыл да үҙгәреп тора.
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Төп партиялары
Фиорелло («Севилья цирюльнигы», Дж. Россини; дебют, 1993), Жермон («Травиата», Дж. Верди), Фигаро («Севилья цирюльнигы», Россини), Эскамильо («Кармен», Ж.Бизе), Онегин («Евгений Онегин»), Елецкий («Пики дамаһы»; икеһе лә — П. И. Чайковский), Аҡмулла (шул уҡ исемле опера, 1996), Буранбай («Ҡаһым түрә», 2002; икеһе лә — З. Ғ. Исмәғилев), Тимерхан һәм Сәсән («Нәркәс», Х. Ф.Әхмәтов 1994), Ғүмәр Хәйәм һәм Лермонтов («Memento», C. Ә. Низаметдинов, 2000) партияларын; Ғарипов Рәми Йәғәфәр улы шиғырҙарына вокаль циклды, Н.Ә.Дауытов йырҙарын һәм романстарын тәүге башҡарыусы.
Нисаб
Нисабты билдәләү
Мөлкәте нисабтан кәм булған кешеләр зәкәт түләмәй.
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Төп партиялары
Концерт репертуарында сит ил һәм ватан композиторҙарының операларынан һәм вокаль әҫәрҙәренән ариялар бар. Массимо театры (Палермо ҡалаһы, Сицилия) сәхнәһендә йырлай, унда В. А. Моцарттың «Реквием» әҫәрендә баритон партияһын башҡара. И. К. Архипова, СССР-ҙың халыҡ артистары А. Ф. Ведерников, М. Ф. Касрашвили, В. И. Пьявко, Рәсәй федерацияһының халыҡ артисы Ф. Ш. Мансуров һәм башҡалар менән сығыш яһай.
Нисаб
Нисабтан түләү
Зәкәт мөлкәт нисабтан юғарыраҡ булғанда хаҡының 2,5 проценты күләмендә түләнә. 2018 йылдың 16 майында, РФ-тың Үҙәк банкыһы мәғлүмәте буйынса, бер грамм алтын 2 607,86 һум торған, йәғни нисаб 221 146 һумдан иҫәпләнә (84,8 г алтын).
Әбделмәнов Йәмил Әбделәхәт улы
Төп партиялары
Ҙур уңыш менән ул соло концерт программалары менән сығыш яһай (улар араһында — «Мин яратам һине, тормош!», 2009, «Көҙгө ямғыр» (2013); Татьяна Никанорова менән берлектә — «Одной мечты два трепетных крыла», 2003; «Минувших дней очарованье», 2004; «Святым огнём любви согреты», 2006).
Нисаб
Нисабтан түләү
Зәкәт алтындан, көмөштән, ҡулдағы аҡсанан, инвестицияларҙан, бизнестан һәм ҡуртымға биреүҙән алынған табыштан, шулай уҡ һатырға әҙерләнгән тауарҙан, акцияларҙан, ҡыйбатлы ҡағыҙҙарҙан һәм облигацияларҙан түләнә.
Нисаб иҫәбенә инмәгән мөлкәт
Нисабты иҫәпләгәндә көндәлек кәрәк-яраҡ индерелмәй. Зәкәт түләр милек иҫәбенә йәшәгән йорттар һәм фатирҙар, йорт йыһазы, кейем-һалым, аяҡ кейеме, транспорт, һатырға тип алынмаған китаптар, кәсеп ҡоралдары, туҡланыр ризыҡ, һатырға тип алынмаған алмас, зөбәржәт кеүек аҫылташтар (алтын менән көмөштән башҡа) инмәй
Шевелевская
Шевелевская — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санто-Доминго (Чили)
Санто-Доминго (Santo Domingo) — Чилиҙағы ҡала. Шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала халҡы — 4583 кеше (2002 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ҡала һәм коммуна Валпараисо өлкәһенең Сан-Антонио провинцияһы составына инә.
Коммунаның майҙаны — 535,4 км². Халыҡ һаны — 10 900 кеше (2017 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы — 20,36 кеше/км².
Урынлашыуы
Ҡала Валпараисо өлкәһенең үҙәк ҡалаһынан көньяҡҡа табан 66 км алыҫлыҡта һәм Сан-Антонио провинцияһының административ үҙәге ҡалаһынан көньяҡҡа табан 4 км салыҫлыҡта урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Көнбайышта Тымыҡ океан яр буйы
Демография
2012 йыл барышында Милли статистика институтының (INE) халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (INE), коммуна халҡы түбәндәгесә :
== Мөһим тораҡ пункттары ==
Чучкаж (Сондема ҡушылдығы)
Чучкаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сондема йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипов Зиннур Зариф улы
Зарипов Зиннур Зариф улы (10 март 1915 йыл — 11 июль 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, старшина. 1945 йылдан Дүртөйлө районының «Ҡыҙыл Бүләк» колхозы рәйесе, рәйес урынбаҫары, ферма мөдире. Дан орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Зиннур Зариф улы Зарипов 1915 йылдың 10 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Түбәнге Әлкәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
4 класс тамамлай. Дүртөйлө районының «Ҡыҙыл Бүләк» колхозында бригадир булып эшләй.
1936—1938 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә, артиллерист-төҙәүсе була. Тыуған ауылына ҡайтҡас, «Ҡыҙыл Бүләк» колхозы рәйесе итеп һайлана.
1941 йылдың авгусында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө район хәрби комиссариаты тарафынан ҡабат Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Шул ваҡыттан алып Бөйөк Ватан һуғышы алыштарында ҡатнаша. Калинин, Степной, 1-се һәм 4-се Украина фронттарында һуғыша. 623-сө артиллерия полкы сафында Мәскәүҙән Берлинғаса яу юлы үтә. Мәргән артиллерист тип һанала. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Старшина З. З. Зарипов 1945 йылда демобилизациялана. Тыуған төйәгенә ҡайтҡас, «Ҡыҙыл Бүләк» колхозында рәйес, рәйес урынбаҫары, ферма мөдире була.
127-се Ҡарамалы-Ғөбәй һайлау округы буйынса 3-сө саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1997 йылдың 11 июлендә вафат була. Башҡортостандың Дүртөйлө районы Исмаил ауылында ерләнә.
Ҡаһарманлығы
623-сө артиллерия полкының 3-сө орудие командиры (183-сө уҡсылар дивизияһы, 38-се армия, 1-се Украина фронты) сержант З. З. Зарипов 1944 йылдың 19-20 мартында Винница ҡалаһы — Украинаның Винница өлкәһе өлкә үҙәге өсөн барған һуғышта ҡорал расчетына командалыҡ итеп дошмандың ете ут нөктәһен һәм бик күп һалдатын юҡ итә.
Һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Зарипов Зиннур 3ариф улы 1944 йылдың 29 апрелендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 41845).
1944 йылдың 25-27 июлендә Украинаның боронғо ҡалаһы Львов — Львов өлкәһенең өлкә үҙәге өсөн алышта сержант Зиннур Зарипов үҙенең расчеты менән дошмандың биш орудиеһын, ике минометын, дүрт дзотын, һигеҙ күҙәтеү пунктын ҡыйрата, күп дошманды юҡ итә.
1944 йылдың 21 октябрендә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн сержант Зарипов Зиннур 3ариф улы 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 9796).
1945 йылдың 12-13 февралендә 623-артиллерия полкы 3-сө батареяһының орудие командиры (183-сө уҡсылар дивизияһы, 38-се армия, 4-се Украина фронты) сержант З. З. Зарипов Польшаның Струмень ҡалаһы эргәһендә дошмандың танкы һәм пехота контрһөжүмен кире ҡаҡҡанда дошман орудиеһын сафтан сығара. Орудие менән командалыҡ итеп ул өс көн буйына ул дошман ҡыҫымын тотоп тора, егерменән ашыу фашист һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
[1945 йылдың 29 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы, немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн сержант 3арипов Зиннур Зариф улы 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнеп (№ 1744), Дан орденының тулы кавалеры була.
Ун-Огот-Ех
Ун-Огот-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 254 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санто-Доминго (Куба)
Санто-Доминго (Santo Domingo) — Кубаның муниципалитеты һәм ҡалаһы, Вилья-Клара провинцияһында урынлашҡан. 1819 йылда нигеҙ һалына, 1879 йылда муниципалитет статусын ала. Халыҡ һаны −53 840 кеше (2004 йыл мәғлүмәттәре буйынса), халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа 61 кеше тәшкил итә.
Географияһы
Дөйөм майҙаны 883 км².
Административ-территориаль бүленеше
Район һәм ауыл муниципалитеттарына бүленә: Альварес (Alvarez), Аренас (Arenas), Баракальдо (Baracaldo), Каскахаль (Cascajal), Серритый (Cerrito), Эсте (Este), Джодж Вашингтон (George Washington), Хикотеа (Jicotea), Хикиабо (Jiquiabo), Манакас (Manacas), Мордасо (Mordazo), Оэст (Oeste), Пуэрто Эскондидо (Puerto Escondido), Ри (Río), Родриго (Rodrigo), Бартолом С (San Bartolomé), С Маркос (San Marcos) һәм Ябусито (Yabucito).
Демография
Муниципалитет халыҡ һанын 53 840 кеше тәшкил итә (2004 йыл мәғлүмсәттәре буйынса).
Салауат (бәләкәй планета)
Салауат — Башҡортостандың милли геройы Салауат Юлаев исемен йөрөткән 5546-сы бәләкәй планета (гравитация көсө тәьҫирендә Ҡояш тирәләй әйләнеп йөрөүсе, 50 метрҙан ҙурыраҡ булған, башҡа параметрҙары буйынса планеталарға һәм кәрлә планеталарға ҡарамаған күк есемдәре ). Ҡояштан уртаса 392 миллион километр алыҫлыҡта, Ерҙән минимум 200 миллион километр алыҫлыҡта. Диаметры яҡынса 11 километр. Оппозицияла йондоҙ дәүмәле — 16.0 йондоҙ яҡтылығы.
Планетаны 1979 йылдың 19 декабрендә бельгия астрономы А. Дебеон асҡан, ул 1970-се йылдарҙа БАССР-ҙа булған һәм Салауат Юлаев хөрмәтенә «Салауат» тип атаған. Башҡортостанда «Салауат» кесе планетаһын телескоп ярҙамында күҙәтергә мөмкин.
Морслебен
Морслебен (Morsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 348 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Тәҡлид
Тәҡлид (تَقْليد; Таклид) — ислам хоҡуғы — фиҡһ һорауҙарында был йәһәттән белеме етмәгән кешенең абруйлы белгескә (мөжтәһид, мөфтөй) эйәреүе. Тәҡлид эшләгәндәрҙе мүҡәллид тип атайҙар, ә тәҡлидкә ҡаршы кешеләр ғәйре мүҡәллид" ҡушаматы менән атала..
Тарихы
Тәҡлид практикаһы яҡынса IX быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Ябай кешеләр (ғәмми), профессиональ әҙерлеге булмағанлыҡтан, тәҡлид һорап мөрәжәғәт итергә тейеш, сөнки улар бер ҡасан да Ҡөрьән аяттары һәм хәҙистәр буйынса дөрөҫ һығымта яһай алмай (ҡыяс). Шулай итеп, сөнниҙәрҙең дүрт мәҙһәбе лә ябай мосолмандар өсөн тәҡлид дөрөҫ һәм хатта мотлаҡ (вәжиб) тип иҫәпләй.
Классификацияһы
Тәҡлид әл-хасс тәҡлиденә (ғалим-дин белгестәре белеме кимәле) һәм әл-ғәмм тәҡлиденә (ғәҙәти белем кимәле) бүленә. Әл-хасс тәҡлиден өс төргә бүлергә мөмкин:
Мүҡәллид эйәргән ғалимдарҙың һанына ҡарап, тәҡлид ике төргә бүленә:
Кийко Михаил Юрьевич
Биографияһы
Михаил Юрьевич Кийко 1967 йылдың 12 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. 1986 йылдан 1988 йылға тиклем Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1992 йылда Мәскәү медицина стоматология институтын тамамлай, һуңынан 2001 йылға тиклем Рәсәйҙең төп нефть-газ компанияларында (шул иҫәптән ЮКОС, ЛУКОЙЛ, Зарубежнефть) етәксе вазифаларҙа эшләй.
2001 йылда дәүләт резервтары буйынса Рәсәй агентлығының генераль директоры урынбаҫары вазифаһын ала, уны 2004 йылдың апреленә тиклем, ул саҡта ведомство үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә Михаил Юрьевич дәүләт резервтары буйынса Федераль агентлыҡтың етәксеһе урынбаҫары була. Уның был вазифала эшләүе ыңғай баһалана, 2006 йылда ул Почёт ордены менән бүләкләнде.
Росрезервта эшләгән йылдарҙа Кийко үҙ һөнәри квалификацияһын күтәреү менән әүҙем шөғөлләнә. Мәҫәлән, 2002 йылда ул Рәсәй Иҡтисади үҫеш министрлығының Бөтә Рәсәй тышҡы сауҙа академияһы дипломын ала, 2005 йылда  РФ Хәрби көстәре Генераль штабының Хәрби академияһын ҡайтанан әҙерләү һәм квалификацияһын күтәреү факультетын тамамлай, 2006 йылда Мәскәү финанс-юридик академияһын тамамлай, ә 2008 йылда И.М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетында «Нефть-газ бизнесы менән идара итеү» программаһы буйынса МВА дәрәжәһен ала.
Туяхлань-Я
Туяхлань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ятри-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Кийко Михаил Юрьевич
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2009 йылдың 11 июнендәге Указы менән Кийко Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәте директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 2011 йылдың 9 июнендә уға «полиция генерал-полковнигы» тигән махсус исем бирелә.
Туяхлань-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Кийко Михаил Юрьевич
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһы Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәте бөтөрөлөү менән бәйле, биләгән вазифаһынан бушатыла.
Татар Тумбарлысы
Татар Тумбарлысы (Төмбәрле ; Татар Томбарлысы, Татарская Тумбарла) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы.
Туяхлань-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Татар Тумбарлысы
Атамаһы
Бер үк исемле ике ауыл барлыҡҡа килгәс, 1859 йылдан мосолман ауылы булараҡ урыҫ хакимиәте тарафынан Татар Тумбарлысы тип атала башлай.
Кийко Михаил Юрьевич
Биографияһы
Концерн ВКО "Алмаз - Антей" акционерҙар йәмғиәтенең   дөйөм мәсьәләләр буйынса  генераль директоры урынбаҫары
Көҙәй
Көҙәй — ҡатмарлы составлы башҡорт ҡәбиләһе. Тарихи үҫеш дәүерендә Әйле ырыу-ҡәбилә берләшмәһенә ҡараған.
Татар Тумбарлысы
Тарих
Ауылға байлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Байлар улусының Салағош түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.
Көҙәй
Тамғалары
Көҙәйҙәрҙең ырыу тамғалары төрлөсә. Шайтан-, Ҡыр-, Төрөкмән-, Бүләкәй- Көҙәйҙәрҙә, күпселек осраҡта, Һәнәк-тамға ҡулланылған. Шайтан- һәм Ҡыр-көҙәйҙәрҙә шулай уҡ Ҡапҡа-тамға таралған булған. Урман-Көҙәйҙәрҙә — Ҡаҙаяҡ; Төрөкмән-көҙәйҙәрҙә — өҙәңге; Бүләкәй-көҙәйҙәрҙә — тырма. Төрөкмән-көҙәйҙәргә ҡыпсаҡ тәьҫире көслө булған, тамғалары ла хатта төрөкмән-ҡыпсаҡтарҙыҡына оҡшаған уларҙың.
Татар Тумбарлысы
Тарих
XX быуат башында ауылда 3 һыу тирмәне, земство станцияһы, мәсет теркәлгән.
Көҙәй
Этник тамырҙары
Этник яҡтан Алтайҙың төрки ҡәбиләләренә барып тоташа. «Көҙәй» этнонимы ҡырғыҙҙарҙа, туваларҙа билдәле.
Татар Тумбарлысы
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Көҙәй
Йәшәгән биләмәләре
Б. э. 1‑се мең йыллығы аҙағына ҡәбилә Һырдаръя һәм [Арал диңгеҙе|[Арал]] буйы далаларына күсенә. 9—12 быуаттарҙа көҙәйҙәр Ыҡ һәм Миңзәлә йылғалары (Ҡама йылғаһы бассейны) буйҙарына күсеп ултыра, бында улар бөрйән, түңгәүер, үҫәргән ҡәбиләләре йоғонтоһонда була. 13—14 быуаттарҙа Ағиҙел йылғаһының һул ярын биләйҙәр, 14 быуат аҙағында ҡыпсаҡтар ҡыҫымы аҫтында Ағиҙелдең урта ағымына һәм Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы тамағына күсеп, мең ҡәбиләһе янында төпләнәләр. 15 быуат башында ҡәбиләнең бер өлөшө Өфө йылғаһының түбәнге ағымында төпләнә; ҡалғаны — Эҫем йылғаһы, һуңыраҡ Ләмәҙ һәм Йүрүҙән йылғаһының урта ағымына күсеп ултыра, бында улар ҡыуаҡан, мырҙалар, әйле ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Себер даруғаһының Көҙәй улусын тәшкил итә. П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, бында 18 быуаттар уртаһында 475 йорт иҫәпләнгән. 18—19 быуаттарҙа ҡәбилә йәшәгән биләмә Верхнеурал өйәҙенә һәм Өфө өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 3‑сө (4‑се, 5‑се), 6‑сы (7‑се), 7‑се (8‑се, 9‑сы) башҡорт кантондарына (1798—1854 йылдар) ҡараған. Көҙәй ҡәбиләһе йәшәгән хәҙерге биләмә Белорет, Благовещен, Иглин, Нуриман, Салауат райондарына инә.
Татар Тумбарлысы
Халҡы
1816 йылда ауылда 122 башҡорт (ир затлы), 24 типтәр һәм яһаҡлы татар; 1859 йылда — 218 башҡорт (ир затлы), 50 типтәр, 29 дәүләт крәҫтиәндәре, 8 керҙәш башҡорт (Баулы ауылынан).
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Мәскәү (Москово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1879 кеше. Почта индексы — 452311, ОКАТО коды — 80224822001.
Тарихы
Мәскәү ауылына нигеҙ һалған аҫаба башҡорт Мәскәү Аҡъегетов Шамшаҙы улусы башҡорттары Русай Иванаев, Әкәнәй Бишенбаев һәм тағы ла бер нисә иптәше менән 1709 йылда Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан ерҙәрен Бөрөнөң дин әһелдәренә ауыл булдырыу хоҡуғы менән ҡуртымға бирә.
1739 йылдың 27 июнендә башҡорттар Биккенә Дәүләтов, Абдрахман Яҡаев, Ҡонор Үмәров һәм Шамшаҙы улусының Итекәй, Әкәнәй ауылдары аҫабалары менән бергә, башҡорттарға йыл һайын һалынған яһаҡты (40 тин) түләп тороуҙа ярҙам иткән өсөн, Яубаҙы йылғаһы буйындағы һөрөнтө ерҙәрен Бөрө гарнизоны канониры Г. И. Погореловҡа һәм уның ҡустыһына ҡуртым биреү тураһында килешеү төҙөй, һәм шул документта Мәскәү ауылы тәүге тапҡыр атала.
Көҙәй
Тарихы
Көҙәйҙәр Саян-Алтайҙан бик иртә күсеп киткәнлектән, тышҡы ҡиәфәттәре понтий һыҙатлы булыуы уларҙың боронғо төрөк донъяһына ҡарауын аңлата, баджгард-бурджан ҡәбиләләре менән Алтайҙан Төньяҡ Кавказ тауына тиклемге арауыҡты үткән улар. Көҙәйҙәргә, Ыҡ, Минзәлә йылғаһы буйҙарында йәшәгәндә, уғыр (боронғо мадъяр) элементтары йоғонтоһо күп булған, тигән һығымтаға килергә була. Урал алдында йәшәгәндә, көҙәйҙәр үҫәргән, тәңгәүер, бөрйәндәр менән тығыҙ ҡатнашҡан.
Кийко Михаил Юрьевич
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар — улы һәм ҡыҙы.
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Тарихы
Биш йылдан һуң Абдрахман Яҡаев Ҡаршын улусы башҡорто Шәриф Мораҡовтан (Мрятов) бурысҡа 30 һум алып торған татарға (Һарыһаҙ ауылынан) яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алыусы булараҡ сығыш яһай. Тап ошо факттар Мәскәү ауылының XVIII быуатта барлыҡҡа килеүен раҫлай.
Көҙәй
Тарихы
XIII—XIV быуаттарҙа көҙәйҙәр ҡыпсаҡ тәьҫиренә эләккән. Төрөкмән-көҙәй бүлеге лә шул саҡта барлыҡҡа килгән. Был ваҡытта таҙ этнонимы күп таралған булған, сөнки таҙлар ырыуы Эҫем һәм Йүрүҙән буйында йәшәгән. XVIII быуатта заводтар төҙөлгәндә, улар ерҙәренән ҡыуылған һәм төньяҡ-көнсығыш башҡорттарына ҡушылған.
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Тарихы
1789 йылда ауыл халҡы Ишмән һәм Күҫәдек ауылдары кешеләрен бер ниндәй документтарһыҙ үҙ ерҙәренә индерә. 1795 йылда Мәскәү ауылында 349 башҡорт, 52 типтәр, 43 мари, 1816 йылда ярашлы рәүештә 420 башҡорт, 124 типтәр һәм мари, 1834 й. — 546 башҡорт, 168 типтәр һәм мари, 1859 й. — 852 башҡорт, 266 типтәр һәм мари, 1920 йылда 2 мең 512 башҡорт һәм 520 типтәрҙәрҙең йәшәүе теркәлә.
Көҙәй
Тарихы
XIV быуат аҙағында көҙәйҙәр Ағиҙелдең урта ағымының ике ярында ла йәшәгәндәр. Көҙәй бейенең ставкаһы Еҙем тамағында урынлашҡан булған. Бында көҙәйҙәр мең ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнештә торған. Нуғай Урҙаһы хакимдары көн күрһәтмәй башлағас, XIV—XV быуаттарҙа Ағиҙелдең уң ярына һәм Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының урманлы түбәнге ағымына күсенгән. Ҡалғандары Эҫем йылғаһы үренә, һуңғараҡ — Йүрүҙән һәм Ләмәҙ йылғалары буйында урынлашҡандар. Ағиҙел түбәнен һәм Эҫем буйын Бүләкәй- һәм Урман-Көҙәйҙәр үҙ иткән, улар Меңдәр менән аралашып, ҡушылып бөткәндәр. Диалектологтар уларҙың телен Мең башҡорттарының Дим һөйләшенә индерә.
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Тарихы
1920 йылда ауылда башҡорттарҙың һәм типтәрҙәрҙең йәшәүе дөрөҫ күрһәтелә. Мәскәү ауылы — Бөрө кантонының Бөрө улусы үҙәге һәм 10-сы Башҡорт кантонының штаб-квартираһы ла була. 1836 - 1839 йылдарҙа бында хорунжий Әбделбасир Әбделвәхит улы Сәфәров кантон начальнигы вазифаһын башҡара. Уның улдары: Әбделхан, Абдулла, Ғатаулла, Сибәғәтулла 1873 йылда дворянлыҡ титулына лайыҡ була.
Көҙәй
Тарихы
Әйлеләргә яҡын йәшәгән Шайтан- һәм Ҡыр-көҙәйҙәрҙе, һөйләштәре буйынса, Көнсығыш диалектының Әй-Йүрүҙән һөйләшенә индерә диалектологтар.
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Тарихы
1843 йылда 546 башҡорттоң һәм типтәрҙең һәр береһенә 6,6 бот ужым игене, 7,9 бот яҙғы иген сәселә. Башҡорттар һәм типтәрҙәрҙең 200 дисәтинә һөрөнтө ере була, улар шулай уҡ 629 ат, 534 һыйыр, 789 һарыҡ, 461 кәзә аҫырай.
Көҙәй
Тарихы
Өфө өйәҙе Шайтан-Көҙәй улусына 1795 йылда Иҙрис, Әлкә, Йонос, Шағанай. Генераль межалауҙан һуң улус милегенгдә 11495 дисәтинә ер булған (233 — һөрөнтө ерҙәр, 190 — бесәнлектәр, 8200 — урмандар, 980 — дала, 497 — уңайһыҙ ерҙәр). 1816 йылғы VII йәниҫәп буйынса, ошо ергә 198 шайтан-көҙәй ир-аты эйә булған.
Мәскәү (Дүртөйлө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көҙәй
Тарихы
Билдәле булыуынса, XVII—XVIII быуаттың беренсе яртыһында башҡорт ауылдары ырыу-ҡәбилә исемдәрен йөрөткән. Аҙналы — шайтан-көҙәйҙәрҙең төп ауылы булған, элегерәк Шайтан тип аталған. 1756—1775 йылдарҙа Тәкәй, Юлай һәм Йонос ауылдары бер ваҡытта йәнәш йәшәгән. Тәкәй ауылына Аҙналынан күсеп сыҡҡан ырыуҙаштар нигеҙ һалған. Юлай ауылына ла Аҙналы һәм Тәкәйҙән күсеп сығыусылар нигеҙ һалған булған. 1775 йылда Шайтан-Көҙәйҙең ошо өс ауылын да, башҡа күп ауылдарҙы ла карателдәр яндырған.
60-сы йылдарға тиклем — Шағанай Бурһыҡов, 1760—1762 йылдарҙа — Иштуған Мишәров — Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы булғандар. 1762 йылдың 21 авгусында Шайтан-Көҙәй ырыуының абруйлы аҫабаһы Әлкә Булатов заводчиктар И. Б. Твердышев менән И. С. Мясниковҡа улус еренең бер өлөшөн 60 йылға ҡортомға биргән. 1763 йылдан улус старшинаһы итеп Юлай Аҙналин тәғәйенләнгән. 1770 йылда, П.С.Паллас сәйәхәт итеп йөрөгәндә, улус старшинаһы урынында улы Салауат Юлаев ҡалған булған. Ә Юлай Аҙналин ул ваҡытта Рәсәйҙең поляк конфедераттарына ҡаршы һуғышына киткән булған. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев — Шайтан-Көҙәйҙең абруйлы һәм данлыҡлы улы.
Урман-Көҙәй улусына ҡараған Төрөкмән аймағы Тәкәй ауылының, әйтер кәрәк, Салауат Юлаевтың тыуған ауылына бер ҡатнашы ла юҡ. Ул ауылға XVIII быуаттың 50-се йылдары уртаһында ғына нигеҙ һалынған. Төрөкмән-Көҙәйҙәр араһында ҡобау башҡорттары ла булған. Ауылға нигеҙ һалыусының улдары билдәле аҫабалар — Ҡобау ауылы кешеһе Әбдрәшит Тәкәйев 1773 йылда Ҡобау улусы ерҙәренә сыуаштарҙы керетеүҙә ҡатнашҡан; икенсе улы — Ғәббәс Тәкәйев Өфө өйәҙенең 8-се Башҡорт кантоны начальнигы булған.
Ҡыр-Көҙәй ырыуы башҡорттары йәшәгән ерҙәр административ бүленеш буйынса Ҡыр-Көҙәй улусына ҡараған. XIX быуат башында уҙғарылған генераль межалау (биләмәләрҙең сиктәрен рәсми билдәләү) буйынса Ҡыр-Көҙәй улусының 9183 дисәтинә ере булып, шуның 1600 дисәтинәһе- һөрөнтө ерҙәр, 689 дисәтинә бесәнлектәр, 3386 дисәтинәлә урман, 3360 дисәтинәлә- дала, уңайһыҙ урындар — 101 дисәтинә. 1816 йылдағы иҫәп буйынса был бөтмәҫ байлыҡтарҙың хужаһы 359 ҡыр-көҙәй аҫаба ир-аты булған. Был осорҙа керҙәштәр булмаған әле. Улусҡа түбәндәге ауылдар ҡараған: Яхъя, Ишембай (Мосабай), Миңдеш, Иҡсан.
Көҙәй ырыуы легендаһы
Көҙәй этногенетик хикәйәттәрендә өс тема күҙгә ташлана: беренсеһе уның көҙәйҙәрҙең Ҡаф тауынан килеүе тураһында. Икенсе тема Төрөкмән-көҙәйҙәр риүәйәтендә сағыла — Урта Азиянан, Төркмәнстан далаларынан, тип һөйләгән йөҙйәшәр ҡарт Түбәнге Ләмәҙ ауылында. Көҙәйҙәр үҙҙәрен күрше ҡыуаҡандарҙан һәм мырҙаларҙан ҡәтғи айыралар, «улар Себерҙән килгән», тиҙәр. Өсөнсө төр риүәйәттәр көҙәйҙәр көнбайыштан, Миңзәлә өйәҙенән, Ыҡ йылғаһынан, тип һөйләй. Беҙҙең тәүбабабыҙ Урман (Юрман) исемле булған. Атаһының исеме Ҡуҡан, ә олатаһыныҡы — Күкбүре. Урман үҙенең ырыуы менән Уралдан йыраҡ, Ҡыҫындыҡ тигән урында күсеп йөрөгән.Әммә унда бик ҡаты алыштар башланған. Урман Ҡалман менән бергә Миңзәлә йылғаһы буйына күсенгән. Унда оҙаҡ ғүмер иткәндәр. Бер ваҡыт Ҡазанға китеп барған Ҡыҙрас исемле башҡорт Урмандың һәм уның туғандарының аҡ тирмәләрендә ҡунаҡ булған. Һәм Ҡыҙрас Урманға үҙҙәренең йыраҡта, Уралда, йәшәгәнен әйткән. Урман, оҙаҡламай, үҙенең ырыуы менән Асылыкүл буйына, һуңғараҡ — Эҫемгә күсеп ултырған. Шулай уҡ Урман-көҙәйҙәр: «… беҙҙең ата-бабалар мари, һәм улар Ҡазан яғынан һунар итергә килгән булғандар», тип һөйләйҙәр. Беренсе булып, имеш, өс ағалы-энеле Тәкәш, Туйыш һәм Ҡотош килгән. Урман-көҙәйҙең боронғо ауыл атамалары былар. Көҙәй риүәйәттәренең төрлө һәм ҡапма-ҡаршы эстәлекле булыуы ырыуҙың этник составы сыбар икәнен күрһәтә.
Миңзәлә буйҙарында йәшәгәндә уғырҙар һәм башҡа халыҡтар менән ҡушылыуға бәйле, Көҙәй батырының һары сәсле шайтан ҡыҙына өйләнеүе тураһындағы Шайтан-көҙәй легендаһы ла бар. Шайтан этнонимы йәш, һәм ул башҡорттар араһында сит телле һәм сит динле кешеләрҙе билдәләү өсөн ҡулланылған. Шайтан затлыларҙы, йәнәһе, «ен нәҫеленән» булғандары өсөн, айырым зыяратҡа күмгәндәр икән хатта.
Тарих
Мулла Юлдаш Һөйәрембәтов — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе булған.
Красильниковтың һәм Рычковтың 1755 йылда төҙөгән картаһында Ҡыр-Көҙәй улусына ҡараған күп кенә ауылдар күрһәтелмәгән. 1795 йылда иҫкә лә алынмаған ауылдар Красильников картаһында бар: Йүрүҙәндең уң ярында — Яҡшы, Абыҙгилде, Миңғәйеш (Миңдеш) ауылы янында, Тәңкәле йылғаһынан йыраҡ түгел- Ҡасим, Йырал йылғаһының үрендә — Исмәғил, Йырал ҡушылдығы Батышлы буйында — Яҡуп. Тағы ла Байым, Юлдаш, Төкәй, Сурағол ауылдары күрһәтелгән.
Бөгөнгө көнгә тиклем килеп еткән Ҡыр-Көҙәй ырыуы ауылдары ла был биләмәләрҙә XVIII быуаттың 50-60-сы йылдарында, 1735—1740, 1755—1756 йылдарҙағы ихтилалдарҙы баҫтырғанда, көл-күмергә әйләндерелгән ауылдар урынында, барлыҡҡа килгән. 1740 йылдағы ихтилалда әүҙем ҡатнашҡан, аҙаҡтан көрәштән ситләшкән улустың билдәле тарханы Йонос Тәпәришевте әйтеп китер кәрәк.
1773—1775 йылдарҙағы ихтилалдың һөҙөмтәһе һәм эҙемтәләре тураһында бик күп мәғлүмәт табып уҡырға була. Был ваҡиғаны барыбыҙ ҙа Емельян Пугачёв һәм уның булғадиры Салауат Юлаев ҡатнашлығындағы Крәҫтиәндәр һуғышы, тип беләбеҙ.
Өс
Өс (3, III) — 2 (ике) һәм 4 (дүрт) араһындағы һан.
Нови-Бечей (община)
Общинаның халҡы тәшкил 25 271 кеше (2007 йыл) тәшкил итә, халыҡ тығыҙлығы  41 кеше/км². 609 км² майҙанды биләй, шуның 85,5 проценты сәнәғәт маҡсатында ҡулланыла.
Общинаның административ үҙәге —  Нови -Бечей ҡалаһы. Нови-Бечей общинаһы 4  тораҡ пункттан тора, тораҡ пункттың  уртаса майҙаны — 152,3 км².
Хальмер-Яха (Сядор-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шекшема (Межа ҡушылдығы)
Шекшема — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Төлкө
Төлкө (Vulpes vulpes; tilki) — эттәр ғаиләһенә ҡараған ослораҡ моронло, оҙон ялбыр ҡойроҡло йыртҡыс йәнлек. Төлкө һөтимәр хайуан. Оҙонлоғо 60-90 см, ҡойроғо 40—60 см, ауырлығы 6—10 см. Төлкө ҡыҙыл төҫтә була.
Шекшема (Межа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Төлкө
Урманлы далала, далала йәшәй. Төрлө аҙыҡ менән туҡлана. Тәүлек буйы, бигерәк тә кисен әүҙем.
Шекшема (Межа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төлкө
Тороғоу ваҡыты — ғинуар-март. Йөклөлөк ваҡыты 52-56 көн, 4-6 бала килтерә, һирәк кенә — 12. Көҙөн ғаилә тарҡала, төлкө ояһын ташлап берәҙәк йөрөй.
Башҡорт Хөкүмәте
Башҡорт хөкүмәте — 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайы тарафынан иғлан ителгән Башҡортостан автономияһы башҡарма власының юғары органы.
Тарих
Башҡорт хөкүмәтен 1917 йылдың 20 декабрендә III Бөтә Башҡорт ойоштороу съезында Кесе ҡоролтай һайлай. Рәйесе итеп Юныс Бикбов һайлана.
Башҡорт хөкүмәтенең урындағы учреждениелары булып кантон (район) һәм йорт (улус) идаралыҡтары тора, улар 1917 йылдың көҙөндә ойошторола башлай. Совет власына ҡарата Башҡорт хөкүмәте башта көтөп тороу позицияһын һаҡлай. Ырымбур Мосолман хәрби-революцион комитеты ҡарарына ярашлы 1918 йылдың 3 февралдән 4 февралендәге төндө (яы стиль буйынса — 15-нән 16-на ҡараған төндә) Башҡорт хөкүмәтенең һәм Башҡорт мәркәз шураһының 7 ағзаһы (И. М. Мутин, А. Н. Йәғәфәров, С. Ғ. Мерәҫов, Ә. Ә. Вәлидов, Ғ. Я. Айытбаев, А. К. Әҙеһәмов, И. Сәлихов) ҡулға алыналар. Ҡулға алыу тураһындағы МХРК ҡарары Ырымбур губерна ревкомы тарафынан һуңынан (артҡы һан менән) раҫлана, әлеге ревком Мосолман хәрби-революцион комитетының Башҡорт хөкүмәте ағзаларының Ырымбур Казак кругы атаманы А. И. Дутов менән берлектәге ғәмәлдәре тураһындағы хөсөтөнә ышана. Башҡорт хөкүмәте ағзаларын ҡулға алынғандан һуң, башҡорт йәштәренең бер төркөмө, шул иҫәптән «Тулҡын» йәштәр ойошмаһы активистарының ҡайһы берҙәре яңы етәкселек органын ойошторалар — Ваҡытлыса Башҡортостан революцион советы (шуро) (ВРСБ) марте 1918 йылдың мартында Баймаҡта большевиктар Башҡортостан хөкүмәтенең ике ағзаһын — Ғабдулла Иҙелбаевты һәм Ғимран Мағазовты атып үлтерәләр. 4 апрелдә ҡулға алынған хөкүмәт ағзалары башҡорттарҙың һәм казактарҙың берлектәге һөжүме ваҡытында азат ителәләр.
Хөкүмәттең эшмәкәрлеген тергеҙеү өсөн шарттар Чехословак корпусы сығышынан һуң барлыҡҡа килә, сөнки ул ваҡытта бөтә край территорияһында Совет власы юҡҡа сығарыла. Милли учреждениелар 1918 йылдың июнь — июлендә чехтар яулап алған Силәбелә урынлаштырыла һәм шунда хөкүмәт һәм Кесе ҡоролтай ағзалары килә.
Хөкүмәт тарафынан рәсми рәүештә «Башҡорт хөкүмәте хәбәрҙәре» сығарыла. Башҡорт вәкилдәре Силәбе өйәҙ съезында һәм бер нисә өйәҙ структураһын төҙөүҙә ҡатнашалар, атап әйткәндә, ер идаралығын, һәм унда башҡорттаҙың вәкиле булараҡ Х. И. Ишбулатов инә.
Август башында хөкүмәт Ырымбурға күсенә, ул ваҡытта Ырымбурҙы Ырымбур казак ғәскәре отрядтары биләй һәм уларҙың етәкселәре Башҡортостандың дәүләт үҙаллылығына һәм автономия перспективаһына ыңғай ҡарашта була. 1918 йылдың октябрендә И. М. Солтанов, Ю. Ю. Бикбов, Ә. Ә. Вәлидов етәкселегендәге хөкүмәт делегацияһы Өфөлә дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша, Директория флагы аҫтында төрлө сәйәси көстәр берләшергә маташа.
1918 йылдың 18 ноябрендә А. В. Колчак хәрби түңкәрелеш ойоштора һәм үҙен Рәсәй Юғары хакимы һәм Рәсәй Ҡораллы көстәренең Юғары башкомандующийы итеп иғлан итә. Адмирал Колчак башҡорттарҙың автономияһын танымай. Бөтә урындағы хөкүмәттәргә үҙ-үҙен ғәмәлдән сығарыу тураһында иғлан итергә тәҡдим ителә, әммә Башҡортостан Хөкүмәте 1918 йылдың 4 ноябрендәге "Бөтә өлкә хөкүмәттәренә Ваҡытлыса Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең, Рәсәй Дәүләтенең бөтә граждандарына Грамотаһы"н инҡар итеп, ғәмәлдән сығарыуҙан баш тарта. Әлеге мөрәжәғәт, шулай уҡ Башҡорт хәрби советын һәм Башҡорт корпусы штабын юҡҡа сығарыу һәм башҡорт полктары командованиеһын генерал-лейтенант А. И. Дутовҡа тапшырыу Башҡорт хөкүмәтен РСФСР вәкилдәре менән һөйләшеүҙәр башларға мәжбүр итә. Совет властары менән Башҡорт ғәскәренең Ҡыҙыл Армия яғына күсеү тураһында Һөйләшеүҙәр башланғандан һуң, Темәс ауылында 1919 йылдың 26 ғинуарында башҡорт хөкүмәте үҙгәртеп ҡорола. Уның яңы рәйесе итеп Мстислав Ҡулаев һайлана, а Ә. Ә. Вәлидов — Башҡорт ғәскәре командующийы булып ҡала. Ошо хөкүмәт автономияны совет системаһында булдырырға тырыша.
1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Совет Автономиялы Республика тураһында килешеү» төҙөлә һәм Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы булдырыла. Ошо документҡа ҡул ҡуйып, Советтар Башҡортостандың 1917 йылдан ғәмәлдә булған милли-территориаль автономияһын таный. Бынан һуң Башҡортостан Хөкүмәте үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.
Аҡ гвардиясылар араһында ҡалған һәм А. В. Колчакка теләктәшлек белдергән милли эшмәкәрҙәр араһында Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев һәм уның улы Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев билдәлелек яулайҙар. Силәбелә 1919 йылдың 26 июленә Бөтә Башҡорт съезы тәғәйенләнә (милли учреждениеһын булдырырға ниәтләйҙәр). Силәбе алышы барышында колчаксыларҙың еңелеүе һәм аҡ гвардиясыларҙың Урал территорияһынан китеүе арҡаһында Башҡорт хөкүмәтен тергеҙеү пландарына нөктә ҡуйыла.
Һамар (мәғәнәләр)
Һамар һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Ун-Омысь-Ех
Ун-Омысь-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омысь йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәммәд Рафи
Шри Мөхәммәд Рафи (ਮੁਹੰਮਦ ਰਫ਼ੀ, मोहम्मद रफ़ी, Mohammed, Mohammad йәки Mohd. Rafi; 1 май 1919 йыл − 31 июль 1980 йыл) — пенджаб сығышлы билдәле Һиндостан йырсыһы, Һиндостан киноһының кадр артындағы ир-ат «алтын тауышы» (Манн Дей, Мукеш һәм Кишор Кумар менән бер рәттән). Карьераһында уның иҫәбендә 5 мең вокал партияһы бар, уларҙың ҡайһы берҙәре кинематография премияһына лайыҡ була (атап әйткәндә, кадр артындағы иң яҡшы ир-ат вокалы өсөн 6 — 1961, 1962, 1965, 1967, 1969 йылда һәм 1978 йылда Filmfare Award призы), шулай уҡ бер нисә дәүләт, шул иҫәптән Падма Шри наградаһы (1967).