cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡырғыҙстан тарихы
Тауҙар араһында урынлашыуы арҡаһында айырымланыуға ҡарамаҫтан, Ҡырғыҙстан тарихи сауҙа Бөйөк Ебәк юлы өлөшө булараҡ бик мөһим роль уйнай. XIII быуатта уларҙы монголдар баҫып алғанға тиклем, ҡырғыҙҙар менән Төрки, Уйғыр ҡағанаттары һәм кидандар идара итә, һуңынан улар бойондороҡһоҙлоғон тергеҙәләр, әммә улар ҡабаттан ҡалмыҡтар, манжурҙар һәм кокандлылар хакимлығы аҫтына эләгәләр. 1876 йылда Ҡырғыҙстан Рәсәй империяһы составына инә, һуңынан СССР составында Ҡырғыҙ Совет Социалистик Республика булараҡ тороп ҡала. Михаил Горбачев реформаларынан һуң, 1990 йылда, Ҡырғыҙ ССР-ының президенты итеп бойондороҡһоҙлоҡ партияһынан кандидат Асҡар Атаев һайлана. 1991 йылдың 31 авгусында Ҡырғыҙстан үҙ бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, һәм артабан демократик хөкүмәт булдырыла.
Боронғо тарихы
Көньяҡ Ҡырғыҙстан территорияһында ике тиҫтәгә яҡын иртә һәм урта палеолит урындары табылған (Хужа-Баҡырган-Сай, Пальман, Өс ҡурған, Көжө-Ҡайыр һәм башҡалар).
Георгий тәреһе
Тарихы
Георгий тәреһе менән түбәнге ҡатлам граждандары ла бүләкләнгә, әммә уларҙың отличие билдәһе кавалеры тип исемләнеү хоҡуғы булмаған. Граждандар араһында тәүгеләрҙән булып Кола ҡалаһы мещаны Матвей андреевич герасимов бүләкләнәч. 1810 йылда Герасимов он ташыған судноны инглиз хәрби карабы баҫып ала, әммә 11 көндән герасимов иптәштәре менән англичандарҙы әсирлеккә алып, судноны Вардё портына алып килә.
Ҡырғыҙстан тарихы
Боронғо тарихы
Урта палеолит иртә этабының күп кенә артефакттары формаһы һәм эшләү технологияһы буйынса Израиль һәйкәлдәренә оҡшашь.
1980 йылда Сел-Уңғыр мәмерйәһендә (Фәрғәнә үҙәне, Хәйҙәркәндән алыҫ түгел) совет археологтары тапҡан антропологик материалдар (кеше баш һөйәге, тештәр һәм ҡулбаш һөйәге) архаик эректоид формаһы тип фаразлана. Уҡ ваҡытта тәҡдим ителгән комплекстың датировкаһы (1 миллиондан ашыу йыл) һуңғы мәғлүмәттәр менән раҫланмай. Рәсәй тикшеренеүселәре, ҡулбаш һөйәгенең һәм тештәрҙең яҡынса йәше 126 мең йыл, тиҙәр.
Георгий тәреһе
Тарихы
Һалдат наградаһы менән генералды бүләкләү осрағы ла теркәлгән — М. А. Милорадович Лейпциг тирәһәндәге француздар менән алыш өсөн. көмөш тәрене уға алыш барышын күҙәтеп торған император Александр I “һуғышҡа йөрөтөү өсөн», «һалдат тәреһен йөрөт, һин — һалдаттарҙың дуҫы» тигән һүҙҙәр әйтеп тапшырған.
Ҡырғыҙстан тарихы
Боронғо тарихы
Обишир археологик һәйкәлендәге (Алай үҙәне) иң боронғо мезолтик ҡатламына яҡынса 20 мең йыл. Төрлө таш ҡоралдарҙан тыш, археологтар 8-10 мең йыллыҡ бала һөт тешен табалар. Тешкә генетик экспертиза Германияла үткәрелә.
Георгий тәреһе
Тарихы
1809 йылдың ғинуарында тәренең нумерацияһы исемлектәр индерелә. 1Был ваҡытҡа яҡынса 10 мең билдә бирелгән була. 1812 йылғы Ватан һуғышы алдынан Тәңкә йортонда тәре сығарыла. Бүләкләү күрһәткестәре статистикаһы:
Ҡырғыҙстан тарихы
Боронғо тарихы
Алай үҙәнендә көн күргә кешеләр эре һәм ваҡ малды иң кәме 4300 йыл элек көткәндәр.
Хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында боронғо ваҡыттарҙан һинд-европа ҡәбиләләре — скифтар, (уларҙы сактар тип тә исемләйҙәр) йәшәгән. Беҙҙең эра башында (5 быуат тирәһе) хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһына көнсығыштан (Синьцзяндан)усундәр күсеп килгән. уларҙы эфталиттар («аҡ һундар») алыштырған, ә һуңынан инде — аҙаҡ сәсәниҙәр. Иртә Урта быуатта хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһын Монголиянан килгән төркиҙәр баҫып алған һәм, күрәһең, урындағы халыҡты юҡ иткән. VII быуатта хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһы Көнбайыш Төрки ҡағанатына ингән, ә VIII быуатта — төрки Ҡарлуҡ ҡағанатына. XII быуатта Узген (Ҡырғыҙстанда иң боронғо ҡала) һәм Баласағын ҡалалары Ҡараханиәҙеәр дәүләтенең үҙәктәре булып кит, уларға алмашҡа Ҡараҡытай (Ҡара-кидан)) ханлығы (1140—1212 йылдар) килә. Уның баш ҡалаһы Хусыфдо (Баласағын) була (Чу йылғаһында).
Георгий тәреһе
Тарихы
1813—1815 йылдарҙа Билдә менән шулай уҡ союздаш армиялары һалдаттары бүләкләнә: пруссактар (1921), шведтар (200), австриялылар (170), төрлө герман дәүләттәре вәкилдәре (70), инглиздәр (15).
Александр I хаким иткән осорҙа (1807—1825 йылдар) барыһы 46 527 Билдә тапшырыла.
Ҡырғыҙстан тарихы
Ҡырғыҙ халҡының килеп сығышы
Хәҙерге ҡырғыҙҙар — Йәнәсәй ҡырғыҙҙарынан тупланған этнос, улар, урындағы Ҡытай төбәктәренән һәм Урта Азиянан (Алтай һәм Саян) күсеп йөрөгән төрки ҡәбиләләр менән ҡушылып, хәҙерге йәшәү урындарына килгәндәр. Башта улар ырыуҙар буйынса исемләнгән, ә һуңынан «ҡырғыҙҙар» үҙатамаһын ҡабул иткәндәр.
Ҡырғыҙстан Республикаһының Молекуляр биология һәм медицина институты үткәргән анализдар ҡырғыҙҙар гетероген (бер төрлө түгел) халыҡ булыуын асыҡлаған.
Георгий тәреһе
Тарихы
1833 йылда Изге Георгий хәрби ордены билдәһе тураһындағы положение Изге Георгий орденының яңы статунда тасуирлана. нәҡ шул ваҡыттан Хәрби ордендың отличие Билдәһен ""яңы статут яҙылған. Нәҡ шул ваҡыттан алып Билдәне Георгий таҫмаһы банты менән йөрөтә башлайҙар.
Ҡырғыҙстан тарихы
Ҡырғыҙ халҡының килеп сығышы
Хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында тәүге дәүләт берекмәләре б.э. тиклем икенсе быуатта, илдең көньяҡ игенселек райондары Паркан дәүләте составына ингәндән һуң, барлыҡҡа килгәндәр. Беҙҙең эраның IV—III быуаттарында ҡырғыҙҙарҙың ата-бабалары Урта Азия күсмә халыҡтарының ҡеүәтле ҡәбиләләр союздарына инә һәм Ҡытайҙы биҡ ныҡ хафаға һала (был фараз гипотеза булараҡ ҡаралырға тейеш). Тап шул осорҙа Бөйөк Ҡытай диуары төҙөлә башлай. Беҙҙең эраға тиклемге II—I быуаттарҙа ҡырғыҙ ҡәбиләләренең бер өлөшө хундар власы аҫтынан сығып, Йәнәсәйгә китәләр. Ошонда улар үҙҙәренең беренсе дәүләт — Ҡырғыҙ ҡағанатын булдыралар. Әлеге ҡағанат йәнәсәй ҡырғыҙҙарын берләштереүсе, уларҙың мәҙәниәтен формалаштырған үҙәк була. Бында боронғо төрки яҙма теле барлыҡҡа килә. руна яҙыуҙары әлеге көнгә тиклем таш һәйкәлдәрендә һаҡланған. Баҫҡынсылар һөжүмдәре дәүләтте, уның менән бергә яҙма телде лә юҡҡа сығара.
Борон-борондан киң билдәле ҡомартҡы булып Сыймалы Таш ыҙанында ташҡа төшөрөлгән һүрәттәр бар, улар Ҡырғыҙҙар ата-бабаларының Тянь-Шангә килгәнгә тиклем төшөрөлгән. Буран манараһы һәм Үзген архитектура комплекстары Урта Азиялағы Ҡараханиҙар дәүләте төҙөүселәренең юғары оҫталыҡҡа эйә булыуы тураһында һөйләй.
IX быуат уртаһынан Х быуат башына тиклем Ҡырғыҙ ҡағанаты Көньяҡ Себерҙе, Монголияны, Иртыш үрҙәрен, Ҡашғариның бер өлөшөн үҙ эсенә ала.
Георгий тәреһе
Тарихы
1839 йылда Париж солохоның 25-йыллығына Билдәнең бер төрө эшләнә. Тышҡы яҡтан элеккеһенән реверстың үрге нурында Александр I вензеле булыуы менән айырыла. Әлеге награда Пруссия армияһы хәрбиҙәренә тапшырыла (4500 тәре эшләнә, 4264 тапшырыла).
Ҡырғыҙстан тарихы
Ҡырғыҙ халҡының килеп сығышы
Йәнәсәй ҡырғыҙҙары дәүләте сәскә атҡан осорҙа Ҡытай, Тибет, Көньяҡ себер, Үҙәк һәм Урта Азия халыҡтары менән сауҙа бәйләнештәре нығый. Нәҡ ошо осорҙа хәҙерге ҡырғыҙҙарҙың ата-бабалары тәү башлап Тянь-Шань территорияһына аяҡ баҫалар (Уйғыр ҡағанатын еңгәндән һуң). Әммә Х быуатта йәнәсәй ҡырғыҙҙары власы аҫтында бары тик Көньяҡ себер, Алтай һәм Көньяҡ-көнбайыш Монголия тороп ҡала. XI—XII быуаттарҙа уларҙың ерҙәре Алтай һәм Саянға тиклем тиклем кәмей. Шул уҡ ваҡытта йәнәсәй ҡырғыҙҙары Үҙәк һәм Эске Азия ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашалар.
Монголдар ябырылыуынан һуң Эске һәм Үҙәк Азияла һәм Көньяҡ себерҙәҡырғыҙҙарҙың бер нисә этник усағы барлыҡҡа килә.
XIV—XV быуаттар дауамында йәнәсәй ҡырғыҙҙарының айырым төркөмдәре хәҙерге ҡырғыҙстан территорияһына күсенә. Әммә күпселек өлөшө Минуса һөҙәгендә тороп ҡала. XV—XVIII быуаттарҙа Минуса һөҙәгендә ҡырғыҙ (хаҡас) Хоңғорай ҡәбиәлләр союзы була. 1510-1685-се йылдарҙан ҡырғыҙҙар Ҡаҙаҡ ханлығы составында булалар. .XVII быуат аҙағында уларҙы жунғарҙар баҫып ала.
1703 гңйылда Жунғар ханы Цэван-Рабдан, үҙенең ҡырғыҙ подданныйҙарын Цин династияһы баҫып алыуынан ҡурҡып, ҡырғыҙҙарҙы Минуса һөҙәгенән көньяҡҡа күсерә. Ҡырғыҙ кенәздәре ярҙамында Абаҡан үҙәнендә 15—20 тысяч ҡырғыҙ туплана — Хонғорай халҡының күпселек өлөшө (һылтанма). Өс юлдан йжунғар яугирҙары һағы аҫтында йәнәсәй ҡырғыҙҙары Цэван-Рабдан биләмәләренә күсерелә. Жунғар ханлығында ҡырғыҙҙар башлыса хәрби хеҙмәттә булалар һәм ханлыҡ сиктәрен һаҡлайҙар.
Йәнәсәй ҡырғыҙҙарының байтаҡ өлөшө алтайҙар, телеут һәм ҡаҙаҡтар араһында тороп ҡала. Кыргыз енисей бөгөнгө ҡаланы барлыҡҡа халыҡтар хакасский.
1756—1757 йылдрҙа Жунғар ханлығын Цин империяһы тар-мар итә, шул ҡ ваҡытта ҡырғыҙ халҡының байтаҡ өлөшө һәләк була.
Георгий тәреһе
Дүрт һалдат Георгий тәреһе
Бүләкләү эҙмә-эҙлекле үтәлгән: 4-се дәрәжәнән 1-се дәрәжәгә тиклем. Әммә башҡа төрлө оатраҡтар ҙа булған. мәҫәлән, 1877 йылдың 30 сентябрендәИ. Ю. Попович-Липовац батырлыҡ өсөн 4-се дәрәжә Билдәһенә лайыҡ була, ә ошо уҡ йылдың 23 октябрендә — 1-се дәрәжә бирелә.
Ҡырғыҙстан тарихы
Ҡырғыҙ халҡының килеп сығышы
Күләме буйынса тиңе булмаған «Манас» эпосы — ҡырғыҙҙарҙың көнкүреше, йолалары, йәмғиәте, тарихи ваҡиғалары тураһында үҙ эсенә алған телдән тапшырыла торған энциклопедияһы.
Георгий тәреһе
Дүрт һалдат Георгий тәреһе
Бөтә дүрт билдә дәрәжәһе булған осраҡта мундирҙа 1-се һәм 3-сө дәрәжәләр йөрөтөлә, 2-се, 3-сө, 4-се дәрәжәре булған саҡта 2-се һәм 3-сө дәрәжәләр йөрөтөлә, 3-сө һәм 4-се дәрәжәләр булған осраҡта 3-сө дәрәжә генә йөрөтөлә. Бөтә дүрт дәрәжә менән бүләкләнеүселәрҙең — тулы кавалерҙарҙың — һаны яҡынса 2 мең кеше. 2-се, 3-сө һәм 4-се дәрәжә менән 7 мең тирәһе кеше бүләкләнгән, 3-сө һәм 4-се дәрәжә — 25 мең самаһы, 4-се дәрәжә менән — 205 336 кеше. 1904—1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышында — 87 000, 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында — 46 000, Кавказ кампанияһында — 25 372 һәм Урта Азия походтарында 23 000 кеше бүләкләнә.
Христиан булмаған динен тотҡан яугирҙары араһынан 19 кеше тулы кавалерҙары булыуы билдәле, 2-се, 3-сө, 4-се дәрәжә билдәһе менән 269 кеше, 3-сө һәм 4-се дәрәжәләре менән — 4619 кеше. Был наградаларҙың нумерацияһы айырым алып барыла. Башҡортостандың Баймаҡ районы Иҫән ауылынан күренекле көрәшсе, бәһлеүән кәүҙәле Әминев Хәлил-батыр Георгий тәреһенең тулы кавалеры булыуы билдәле.
1913 йылда Хәрби орденының отличие билдәһенең яңы статуты булдырыла. Ул рәсми рәүештә Георгий тәреһе тип исемләнә һәм умерацияһы ошо ваҡыттан яңыртыла. Христиан булмағандар өсөн айырмалыҡлы билдә ҡаралмай — бөтә Георгий тәреләрендә 1913 йылдан Изге Георгий һүрәте төшөрөлә. Бынан тыш, 1913 йылдан алып Георгий тәреһе үлгәндән һуң да бирелә.
Һирәкләп бер үк дәрәжә билдәһен бер нисә тапҡыр биреү ҙә булған. Мәҫәлән, 3-сө уҡсылар полкы Г. И. Соломатин ике 4-се дәрәжә, ике 3-сө, бер 2-се һәм ике 1-се дәрәжәренә лайыҡ була.
Бүләкләүҙәр
Алыштағы батырлыҡтары өсөн Георгий тәреһе менән ҡатын-ҡыҙҙар ҙа бүләкләнгәндәр. Шәфҡәт туташы Надежда Плаксина һәм казак ҡатыны Мария Смирнова өсөшәр тәрегә лайыҡ булалар, ә шәфҡәт туташы Антонина пальшина һәм 3-сө Курзем Латыш уҡсылар полкы кесе унтер-офицеры Лина Чанка-Фрейденфелде ике наградаға лайыҡ була.
Георгий тәреһе менән рус армияһында хеҙмәт иткән сит ил граждандары ла бүләкләнгән. Мәҫәлән. француз негры Марсель Пля ике тәре ала, француз осоусыһы Альфонс Пуарэ — 4-се, ә чех Карел Вашатка бөтә 4 дәрәжәһенә лә лайыҡ була.
1915 йылда һуғыш ауырлыҡтар арҡаһында 1-се һәм 2-се дәрәжә билдәләрен түбәнәйтелгән алтын пробаһынан эшләй башлайҙар: 60 % алтын, 39,5 % көмөш һәм 0,5 % баҡыр. 3-сө һәм 4-се дәрәжә билдәләрендә көмөш миҡдары үҙгәртелмәй (99 %). Барыһы тәңкә йорто түбәнәйтелгән алтын күләмле тәреләрҙең 1-се дәрәжәһен — 26950 (5531 — 32840 һандарым), 2- се 52900 (2131 — 65030 һандарыа). Уларҙа аҫҡы нурҙың һул яғында, «С» (степ) хәрефенән түбәнерәк баш келәймәле һүрәт төшөрөлгән.
1916 йылдың 10 сентябрендә Министрҙар Советының Юғары раҫлауы буйынса Георгий тәреһенән алтын менән көмөштө алалар. Уларҙы «һары» һәм «аҡ» металдан эшләй башлайҙар. Был тәреләрҙең номерҙары аҫтында"ЖМ", «БМ» хәрефтәр ҡуйылған. Георгий тәреһе бар:
Февраль түңкәрелешенән һуң сәйәси мотивтар буйынса бүләкләү осраҡтары була. Мәҫәлән, Волынск полкы фетнәһен етәкләгән унтер-офицер Тимофей Кирпичников ошондай наградаға лайыҡ була, ә Рәсәй премьер-министры А. Ф. Керенскийға 4-се һәм 2-се дәрәжәләре «Урыҫ Революцияһының ҡурҡыу белмәҫ геройына» булараҡ тапшырыла.
1917 йылдың 24 июнендә Ваҡытлы хөкүмәт ҡарары буйынса Георгий тәреһе статуты үҙгәртелә, артабан тәре менән һалдат йыйылыштары тәҡдиме буйынса офицерҙарҙы бүләкләү рөхсәт ителә. Был осраҡта 4-се һәм 3-сө дәрәжә билдәһе таҫмаһында көмөш лавр ботағы беркетелә, ә 2-се һәм 1-се дәрәжәләрҙә — алтын лавр ботағы. Барыһы бындай награда 2000 тирәһе кешегә тапшырыла.
1917 йылдың 16 декабрендә Георгий тәреһе Рәсәй Республикаһының башҡа наградалары менән бер рәттән бөтөрөлә. Хәрби ордендың Отличие Билдәләре һәм Георгий тәреһе менән подразделениелар бүләкләнеү осраҡтары ла билдәле:
Граждандар һуғышы осоронда
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Ете Герой тураһында билдәле:
Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим итедлгән булған, әммә алмаған: В 1913 году новый статут ордена Св. Георгия закрепил разделение знака отличия на 4 степени, введённое в 1856 году:
Извлечения из Статута Ордена Св. Георгия от 1913 года :<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Яңы статутҡа ярашлы Георгий тәреһе кавалерҙарына ғүмерлек дәртләндереү аҡсаһы индерелә: 4-се дәрәжә өсөн дәрәжә — йылына 36 һум, 3-сө дәрәжә өсөн — 60 һум, 2-се дәрәжә өсөн — 96 һәм 1-се дәрәжә өсөн — 120 һум. бер нисә дәрәжәһе булған кавалерҙарға 1-се дәрәжә өсөн генә түләнә.
1-се дәрәжә кавалерына подпрапорщик званиеһы бирелә, 2-се дәрәжә кавалеры бындай званиены запасҡа сыҡҡанда ғына ала.
Кавалерҙар
Берҙәм командованиеһы булмауы һәм территориаль яҡтан аҡ армияларҙың тарҡаулығы арҡаһында берҙәм наградалар системаһы булдырылмай.
Шул уҡ ваҡытта, Рәсәйҙең көньяғында урындағы үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып Георгийтәреләрендә казак һүрәте төшөрөлә. Бындай тәреләр 1918 йылдың 11 майынан 4-се дәрәжә тәреһе 20 мең кешегә тапшырыла, 3-сө — 9080, 2-се — 470 һәм 1-се — бер кешегә тапшырыла. Шулай тәреләре менән 1918 йылдың 4 майҙа тапшыра 11 меңдән ашыу 20-дәрәжә, 9080 — 3-й, 470 — 2-й һәм бер — 1. Дон армияһында генералдарҙы һәм офицерҙарҙы ла бүләкләйҙәр.
1919 йылдың 9 февралендә Көнсығыш фронтында. Георгий тәреһе менән бүләкләү тергеҙелә. Шул уҡ ваҡытта офицерҙарҙы лавр ботаҡлы Георгий тәреһе менән бүләкү тыйыла.
Е. К. Миллерҙың Төньяҡ армияһында 4-се дәрәжә тәреһе — 2270, 3-сө — 422 — 3-й, 2-се — 106, 1-се — 17 кешегә тапшырыла. һәм 17 — 1.
Ирекле армияла 1918 йылдың 12 авгусында Георгий тәреһе менән бүләкләү рөхсәт ителә. Был урыҫ армияһының П Н. Врангелдең Урыҫ армияһында был практика һаҡланып ҡала.
Граждандар һуғышы осоронда һуңғыГеоргий тәреһе кавалеры — вахмистр Жадан Павел Васильевич (1901—1975), 1920 йылдың июнендә Д. П. Жлобаның атлы корпусын ҡыйратыуҙа ҡатнашҡан өсөнб.
1930—1940 йылдарҙа бүләкләү
Урыҫ армияһы баш командующийы булараҡ П. Н. Врангель һуңғы тапҡыр Георгий тәреһе менән 1922 йылдың 20 сентябрендә бүләкләй.
1930 йылдың 10 ноябрендә генерал-лейтенант Е. К. Миллер 4-се дәрәжә Георгий тәреһе менән СССР территоорияһына бер нисә уңышлы разведка миссиялары өсөн Дегтярев Владимир Никифоровичты бүләкләүе тураһында билдәле.
Ниһайәт, 4-се дәрәжә Георгий тәреһе ике тапҡыр Урыҫ Һаҡлау корпусы чиндары — табип Николай Александрович Голубевҡа һәм юнкер Сергей Владимирович Шаубаға тапшырыла. Ике бүләкләү ҙә 1941 йылдың 12 декабрендә башҡарыла. Нәҡ Шауба Икенсе донъя һуығшы осороноң иң һуңғы Георгий тәреһе кавалеры булып һанала.
Совет осоронда Георгий тәреһе
Георгий тәреһе совет хөкүмәте тарафывнан законлаштырылмай һәм рәсми рәүештә Ҡыҙыл Армия хәрбиҙәренә тағыу рөхсәт ителмәй, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланған осорҙа өлкән йәштәге кешеләр араһында Георгий тәреһе менән бүләкләнгән кешеләр күп була. Уларҙың тәрене тағыуына бер кем ҡаршы килмәй һәм улар армия мөхитендә ихтирам менән файҙалана.
Киң билдәле кавалерҙар араһында — Крючков Козьма һәм граждандар һуғышы геройы Василий Чапаев — өс Георгий тәреһе һәм Георгий миҙалы кавалеры.
Советтар Союзы Геройы — Георгий тәреһенең тулы кавалерҙары
XIX быуатта Хәрби ордендың отличие Билдәһе менән бүләкләнгәндәр:
Һалдат Георгий тәреһенең тулы кавалерҙары билдәле совет хәрби начальниктары: А. И. Еременко, И. В. Тюленев, К. П. Трубников, С. М. Буденный. Әйткәндәй, Буденный Георгий тәреһенә 5 тапҡыр лайыҡ була.
Рәсәй Федерацияһында награданы тергеҙеү
1813 йылда Денневица тирәһендәге алыш өсөн.
Ҡырғыҙстан тарихы
Рәсәй идараһы
Аҡтыҡ власы Коканд хандары власына ҡаршлыҡ күрһәтеп, айырым ҡырғыҙ ҡәбиләләре Рәсәй подданныйлығын ҡабул итәләр һәм Урта Азияла Рәсәй экспанисияһын үткәреүҙә булышлыҡ итәләр. 1855—1863 йылдарҙа хәҙерге Ҡырғыҙстандың төньяҡ өлөшө Коканд ханлығынан полковник Черняев отрядтары тарафынан тартып алына һәм Рәсәй империяһы составына индерелә. Ҡайһы бер ҡырғыҙ башлыҡтары Рәсәй империяһына инеүгә ҡаршы булалар. Рәсәй империяһына баш эйгән коканд ханы Хоҙаярға ҡаршы ихтилалдар иң ҡеүәтлеләрҙең береһе булып тора, шулай уҡ Фәрғәнәлә 1873—1876 йылдарҙа ҡырғыҙ муллаһы Пулат хандың ихтилалын билдәләп була.
Ҡырғыҙ ерҙәрендә Пржевальск форпостына нигеҙ һалына..
Көньяҡ Ҡырғыҙстан (Фәрғәнә һәм Тажикстан төньяғы менән бергә) Коканд ханлығы ҡыйратылғандан һуң 1876 йылда Рәсәй империяһы составына Фәрғәнә өлкәһе булараҡ индерелә (административ үҙәге — Яңы Маргелан ҡалаһы). Төньяҡ Ҡырғыҙстан Етеһыу өлкәһен составына инә. Үҙәге — Верный (хәҙер Алматы).
1910 йылда хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында тәүге шахталар асалар һәм таш күмерҙең сәнәғәт етештереүен башлайҙар (Күк-Жанғаҡ). Шахтёрҙар булып Рәсәйҙән күсеп килгән күскенселәр эшләй, улар тиҙ арала революцион социал-демократик түңәрәктәр йоғонтоһона эләгәләр.
Батша дәүеренең һуңғы ососронда массауи матбуғаттың тәүге нәшриәттәре барлыҡҡа килә. 1914 йылда урыҫ телендә «Пишпекский бюллетень» сыға башлай. 1916 йылда «Прогресс» нәшриәтеасыла, унда урыҫ телендә «Окраина» гәзите сығарыла башлай.
Батша хөкүмәте ҡырғыҙҙар тормошона әллә ни иғтибар итмәй, әммә Беренсе донъя һуғышы ҡырғыҙҙарҙы ла окоп ҡаҙыу эштәренә йәлеп итеүҙе талап итә.
Һөҙөмтәлә 1916 йылдың 10 авгусындабөтә Рәсәй төркөстанын ялмап алған ихтилал ҡуба, шул иҫәптән ҡаҙаҡ һәм ҡырғыҙ йәйләүҙәре лә ситтә ҡалмай. Баш күтәреүселәрҙең асыуы иң элек урыҫ күскенселәренә төшә, улар араһынан яҡынса 2000 кеше үлтерелә.
Совет Ҡырғыҙстаны
1971 йылғы Петроградтағы Февраль буржуаз һәм Октябрь социалистик революциялары Ҡырғыҙстан территорияһында бер төрлө ҡабул ителмәй. Билдәле булыуынса, шахтерҙар ғына түгел, ҡырғыҙ ҡәбиләләренең «феодаль ҡатламы» ла революцияны ыңғай ҡаршы ала. Урыҫ күскенселәре шул уҡ ваҡытта «кулактар» тип һанала, һәм улар продразверстка сәйәсәтенә ҡаршы баш күтәрәләр (Беловодье фетнәһе (1918)). Ихтилал баҫтырылғас, хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһы составына индерелә, уның административ үҙәге итеп Ташкент ҡалаһы тәғәйенләнә. 1924 йылда Төрксиб тимер юлы (батша ваҡытында төҙөлә башлана) Бишкәк менән Алматыны һәм Новосибирскиҙы үҙ-ара бәйләй.
Яңы дәүләтселекте барлыҡҡа килереүҙә — Ҡырғыҙ автономиялы өлкәһен һәм Ҡырғыҙ АССР-ын булдырыуҙа Йосоп Абдрахманов, Абдукадыр Орозбеков, Абдыкерим Ситдыҡов, Баялы Исәкәев, Ишеналы Аралбаев, Касым Тыныстанов, Торекул Айытматов, Иманалы Айҙарбәков әүҙем ҡатнашалар..
1924 йылдың 14 октябрендәге Урта Азия совет республикаларының милли-дәүләт ыҙынлауы буйынса РСФСР-ҙың составында Ҡара-Ҡырғыҙ (1925 йылдың 25 майынан — Ҡырғыҙ) автономиялы өлкәһе (етәкселәре Айҙарбәков һәм Каменский), 1926 йылдың 1 февраленән Ҡырғыҙ АССР-ы итеп үҙгәртелә (республика совнаркомы тәүге рәйестәренең береһе Ж. Абдрахманов). 1936 йылдың 5 декабрендә РСФСР составынан сығарыла һәм Ҡырғыҙ ССР-ы тип исемләнә. Совет йылдарында радиотапшырыуҙар барлыҡҡа килә (1931), альпинизм үҫеш ала.
1936 йылда Ҡырғыҙстан союздаш республикаһы статусын ала (ССР), уның баш ҡалаһы итеп Фрунзе (элекке Бишкәк) тәғәйенләнә. 1937 йылда Ҡырғыҙ ССР-ы НКВД етәксеһе итеп полковник Лоцманов тәғәйенләнә. Ул етәкселек иткән осорҙа күп кенә урындағы кадрҙарҙан партия етәкселәре «эксплуататорҙар синыфынан», йәғни манаптар тип ғәйепләнә. Ҡырғыҙстандың советлашыуында аграр реформаһы мөһим урын биләй, уның барышында ҡырғыҙҙар ултыраҡ тормошҡа өйрәнәләр, колхоздар ойошторола, шулай уҡ һуғарыу каналдарын төҙөү кампаниялары үткәрелә. Индустриалләштереү ҙә үткәрелә: электр станциялары һәм цемент заводтары төҙөлә. Республика артта ҡалған тип һанала, шуға 1932 йылда уның өҫтөнән Ленинград ҡалаһы шефлыҡ ала. Ҡырғыҙҙар сәнәғәт өлкәһенә ылыҡтырылһа ла, республикаға бик күп эшсе кадрҙар йәлеп ителә (1930—1931 йылдарҙа ғына РСФСР-ҙың үҙәк өлкәләренән яҡынса 6 мең вербовкаланған кеше килә, ә шулай уҡ донецк шахтерҙары. Һөҙөмтәлә, ҡырғыҙстан эшсе синыфы 125 мең кеше тәшкил итә, уларҙың 42,9 % — урыҫтар, 14,9 % — украиндар. Индрустриалләштереү осоронда эшселәр араһында ҡырғыҙҙарҙың өлөшө хатта кәмей: 27 % — 1926 йылда, 18 — 1939 йылда. наҙанлыҡ менән көрәшеү ҙә ҡырғыҙҙарҙың мәҙәни тормошона йоғонто яһай, уның барышында мотлаҡ урта белем алыу индерелә. Традицион аҡһаҡал судтары бөтөрөлә. Баштараҡ совет власы ҡаҙый судтарын суд системаһына индереп маташа, әммә 1927 йылда әлеге суд бөтөрөлә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡырғыҙҙар, башҡа СССР төрки халыҡтары кеүек, өс тапҡыр алфавитты алмаштыралар: ғәрәп графикаһынан латинға, латиндан — кирилға. Уҡытыусылар әҙерләү өсөн педагогия вуздары (Ҡырғыҙ мәғариф институты, 1925) асыла. Совет осоронда Ҡырғыҙстандың фән өлкәһе үҫешә: 1924 йылда Ҡырғыҙ ғилми комиссия эшләй башлай (ул урындағы фольклорҙы яҙып алыу менән шөғөлләнә), ә ул бөтөрөлгәндән һуң 1927 йылда Академия үҙәге һәм Үҙәк музей булдырыла. 1920-се йылдарҙа республикала тәүге археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелә. 1927 йылдан даими рәүештә инструменталь сейсмологик күҙәтеүҙәр башлана. Фәндең үҫешендә яңы дәүер 1954 гйылға тура килә — республика Ф!нд!р академияһы ойошторола. 1938 йылда беренсе ботаника баҡсаһы асыла. Театрҙар барлыҡҡа килә. 1939 йылда сәхнәлә тәүге ҡырғыҙ классик лирик-эпик операһы — «„Айсүрек“» ҡуйыла, 1940 йылда — беренсе балет постановкаһы — «Анар». Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен әҙерләү өсөн 1939 йылда музыкаль һәм сәнғәт училищелары асыла, ә 1940 йылда — хореографик студия. Иң тәүге совет декреттары ҡатын-ҡыҙҙарға тигеҙлек хоҡуҡтарын бирә, күп ҡатынлыҡ тыйыла. 1920—1921 йылдарҙа ҡалым тыйыла (1923йылда тергеҙелә).
1939 йылда совет Ҡырғыҙстаны территорияһы биш өлкәгә бүленә: Ош, Иссыҡ-күл, Тянь-Туран, Жалал-Абад һәм Фрунзе. 1958 во Фрунзе. 1958 йылдан алып Фрунзе ҡалаһында телеүҙәк эшләй.
Үҙгәртеп ҡороу осоронда Ҡырғыҙстанда, башҡа республикаларҙа кеүек, йәмәғәт ойошмалары барлыҡҡа килә. 1990 йылдың майында республикалағы («Ашар», «Аҫаба», «Атуулук демилге» ("Граждандар инициативаһы), «Аҡыйҡат» («Ғәҙеллек»), «Аҡ кәмә», «Туған тел», «Ҡырғыҙ иле» һәм башҡа ойошмалар Ҡырғыҙстан демократик хәрәкәтенә берләшә . Ҡырғыҙ ССР-ында ҡырғыҙ-үзбәк бәрелештәре күҙәтелә, уларҙың кульминацияһы 1990 йылғы Ош ҡырыуы булып тора. 1990 йылдың октябрендә Ҡырғыҙстан демократик хәрәкәте ағзалары Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы ултырышы барышында аслыҡ иғлан итәлр, улар республика етәкселеге отставкаһын, Мәскәү власын көсһөҙләндереү, суверенитет декларацияһын ҡабул итеүҙе талап итәләр. Хәлде яйға һалыу өсөн республика президенты вазифаһына академик Асҡар Аҡаев тәҡдим ителә, Аҡаев у 1990 йылдың 28 октябрь иртәһендә асығыусылар менән осраша һәм уларҙың талаптарын үтәргә вәғәҙә бирә. 1990 йылдың 15 декабрендә Ҡырғыҙстан республикаһы дәүләт суверенитеты тураһында декларация ҡабул ителә.
Хәҙерге заман тарихы
СССР-ҙағы кризис күренештәре тулҡынында 1991 йылдың 31 авгусында Ҡырғыҙстан Юғары Советы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә.
1992 йылдың 6 мартында Ҡырғыҙстан Юғары Советы СССР-ҙы ғәмәлдән сығарыу һәм БДБбулдырыу тураһындағы Беловежье килешеүенең Алматы протоколын ратификациялай.
1993 йылдың 5 майында Ҡырғыҙ Республикаһының президент идаралығы формаһын нығытҡан тәүге Конституция ҡабул ителә. 1993 йылда илде тәүге коррупцион ғауғаһы шаңҡыта, ул премьер-министр Турсунбәк Чынғышев исеме менән бәйле була, уның урынына хөкүмәт башлағы итеп элекке номенклатура вәкиле Алас Жумағолов (1993—1998) тәғәйенләнә. 1993 йылдың 10 майында Ҡырғыҙстан милли валютаһы — сом индерелә. 1994 йылда сираттағы кризис арҡаһында парламент ике палаталы парламент тип үҙгәртелә. Шул уҡ ваҡытта ил афған наркотиктары күсереп-тейәү базаһына әүерелә. Наркотиктар менән сауҙа итеү үҙәге Ош ҡалаһында урынлаша, унда байтаҡ үзбәк йәшәй. Илдә 1990 йылдар башынан инфляция бик юғары була: 360 % — 1992 йылда, 470,0 % — 1993 йылда, 90,0 % — 1994 йылда. Артабан хаҡтарҙың үҫеше бер аҙ әкренәйә һәм 1995—1998 йылдарҙа йыллыҡ инфляция 31,9 % -тан 18,4 % тиклем кәмей. 1999 йылда инфляция тағы 39,9 % етә, әммә һуңынан кәмей (9,6 % — 2000 йыл), ә 2001—2006 йылдарҙа 10,0%-тан артмай.
1999 йылда Ҡырғыҙстан терроризмға ҡаршы көрәшкә йәлеп ителә, сөнки Үзбәкстан ислам хәрәкәте боевиктары Тажикстандан Ҡырғыҙстан аша Үзбәкстанға үтергә маташалар (Баткен ваҡиғалары). 2001 йылда Ҡырғыҙстанда Манас Америка авиабазаһы. Көрсөктөң тәүге симптомдары 2002 йылда билдәләнә (Аҡсый ваҡиғалары). 2005 йылдың 24 мартында Асҡар Аҡаевтың хакимлығы (1990—2005) Тюльпан революциһы тамамлана. Яңы президент итеп Ҡурманбәк Бакиев (2005—2010) һайлана, әммә ул илдәге хәлде тотороҡландыра алмай.
Бакиевты сираттағы революция ваҡытында 2010 йылдың 7 апрелендә вазифаһынан алып ташлайҙар. . Власть Роза Отунбаева етәкселегендәге Ваҡытлы хөкүмәткә күсә. Яңы һәм иҫке власть яҡлылары араһында бәрелештәр илдең көньяғында ҡырғыҙҙар һәм үзбәктәр араһындағы конфликтҡа килтерә. Был конфликтта 200-ҙән ашыу кеше һәләк була, ә бер нисә йөҙ үзбәк илде ташлап сыға.
2011 йылдың 30 октябрендәге президент һайлауҙарында 16 кандидат араһынан А. Атамбаев еңеп сыға, уның өсөн һайлаусыларҙың 63,24 % тауыш бирә.
Атамбаевтың президентлығы: 2011—2017
Алмазбек Атамбаев 2011 йыл да Отунбаев Розаны Ҡырғыҙстан президенты вазифаһында алмаштыра. Президент һайлау көнөндә, 2011 йылдың 30 октябрендә, л ышаныслы еңеү яулай, 63 % тауыш йыя, һайлауҙарҙа дөйөм һайлаусыларҙың 60 % ҡатнаша 2011 йылда, президент вазифаһына ингәндән һуң, Атамбаев төркиәгә сәйәхәт ҡыла һәм Төркиә президенты менән 2011 йылғы $300 миллиондан 2015 йылға $1 миллиардҡа тиклем тауар әйләнешен арттырыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. Шулай уҡ Төркиә менән төрөк инвестицияларын Ҡырғыҙстанға яҡын аралағы йылдар эсендә $ 450 миллионға тиклем еткерергә килешәләр.
Атамбаев бер нисә тапҡыр Рәсәй яҡлы сәйәсмән булып үҙен күрһәтте. Ул Рәсәй етәкселек иткән Евразия Таможня союзында ҡырғыҙстандың ағзалығын ыңғай баһаланы һәм 2014 йылда Америка авиабазаһын илдән сығарыуға өлгәште. Ул Рәсәй менән тығыҙ иҡтисади мөнәсәбәттәр булдырыу тураһында әйтә ине, сөнки Рәсәйҙә 500 мең тирәһе ҡырғыҙ эшләй, уның менән бергә Рәсәйҙән иҡтисади һәм энергетик бойондороҡһоҙ булыу теләген дә белдерә.
Георгий тәреһе
Рәсәй Федерацияһында награданы тергеҙеү
Буласаҡ маршалдарҙан түбәнге чин Родион Малиновский өс тапҡыр бүләкләнә (шул иҫәптән 3-сө дәрәжә менән ике тапҡыр), һәм ике тапҡыр унтер-офицер Георгий Жуков һәм кесе унтер-офицер Константин Рокоссовский бүләкләнгән булған.
Буласаҡ генерал-майор Сидор Ковпак ике Георгий тәреһе кавалеры була.
Знак отличия «Георгиевский крест» был восстановлен в Российской Федерации в 1992 году. Указом Президиума Верховного Совета Российской Федерации от 2 марта 1992 года № 2424—I «О государственных наградах Российской Федерации» было установлено:
<blockquote class="ts-
Артамонов
Артамонов — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Тюняй-Кы
Тюняй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ратта йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максариха (Большегорская ҡушылдығы)
Максариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Большегорская йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл кхмерҙар
«Ҡыҙыл кхмерҙар» (кхмер. ខ្មែរក្រហម}}, Kmae Krɑhɑɑm, Khmer Kror-Horm) — Камбоджа.коммунистик хәрәкәтендә аграр йүнәлештәге коммунистик ағымдың рәсми булмаған исеме Күпселеген ҡыҙыл кхмерҙар ысынлап та этник кхмерҙар була. Уларҙың идеологияһы маоизмға, шулай уҡ көнбайыш һәм хәҙерге замандың бер нимәһен ҡабул итмәүгә нигеҙләнгән.
Ағым 1968 йылда Кампучия коммунистар партияһы тарафынан булдырылған һәмКамбоджалағы граждандар һуғышының бер яғы булып тора. Уға Төньяҡ Вьетнам, Көньяҡ Вьетнам һәм АҠШ әүҙем ҡыҫылған. Һаны-30 мең самаһы кеше. Башта был хәрәкәттең ағзалары Францияла һәм Камбоджала белем алған радикаль фекер йөрөткән кхмерҙар була, Хәрәкәткә башлыса ата-әсәһенән мәхрүм ҡалған һәм ҡала халҡын «американдарҙың енәйәттәштәре» булараҡ күрә алмаған 12-15 йәшлек үҫмерҙәрҡушылған.
Власҡа килеүҙәре
1975 йылдың 17 апрелендә (йәғни төньяҡ Вьетнам ғәскәрҙәренең (1973—1975) Сайгонға инеүенә ике аҙна ҡалғас) партизандар илдең баш ҡалаһы Пномпенды баҫып ала. Пномпень ҡалаһын «ҡыҙыл коммералар» үҙ контроленә алғанға тиклем, улар ҡулға алынған Лон Нол көрәштәштәрен һәм уның ағаһын Пном Пхень стадионында атып үлтергән. Идара итеүсе режим (Кхмер Республикаһы) ҡолатыла, ә Лон Нол үҙе ҡаса. Йыл дауамында принц Нород Сианук формаль рәүештә дәүләт башлығы булып иҫәпләнде, ә премьер-министр — Пенн Нут, әммә икеһе лә өйҙә һаҡ аҫтында тотолдо һәм сәйәси роль уйнаманы. Ғәмәлдә власть коммунист-маоист «ҡыҙыл кхмерҙар»ға күскән.
1976 йылдың 14 апрелендә Демократик Кампучия Халыҡ вәкилдәре советының беренсе сессияһы дәүләт президиумы рәйесе — ил президенты Кхиеу Сампханды, премьер-министр — Потты, уның өс урынбаҫары Иенг Сариҙы (сит ил эштәре менән шөғөлләнгән), Ворн Ветты (милли иҡтисад менән идара иткән) һәм Сон Сенды (милли оборона менән етәкселек иткән), Халыҡ вәкилдәре советының Даими комитеты рәйесе итеп Нуон Чеаны һайлайҙар.
1978 йыл аҙағына «Ҡыҙыл кхмерҙар» хәрәкәте ил территорияһының 99%-ын контролдә тота. Оппозиция (Лон Нол) төньяҡҡа джжунглиға ҡыҫырыҡланған, вьетнамсалар аҙ һанлы һәм тарҡау булған.
Камбоджа дәүләте Демократик Кампучия тип үҙгәртелә. Власҡа «ҡыҙыл кхмерҙар» килгән йыл нулгә тиң тип иғлан ителә.
Символикаһы
1950-се йылдарҙан алып ҡыҙыл флаг төрлө вариацияларҙа ҡыҙыл флаг файҙаланылған, унда йә ураҡ һәм сүкеш (флагтың уртаһында), йә иһә Ангкор-Ват ҡорамының алтын силуэты төшөрөлгән. Күп кенә мәҡәләләрҙә һәм хатта нәфис кино әҫәрҙәрендә ҡыҙыл кхмерҙарҙың Пномпень ҡалаһына инеүенең киң билдәле кадрҙарында төшөрөлгән MONATIO хәрәкәте флагы яңылыш ҡыҙыл кхмерҙар символикаһы тип ҡабул ителә.
Вьетнам яғына күскән элекке «ҡыҙыл кхмерҙар» нигеҙләгән Кампучия халыҡ республикаһы шул уҡ, Ангкор-Ваттың модификацияланған (геометрик ябайлаштырылған) силуэты төшөрөлгән, уларҙың флагын файҙаланды.
Социаль ҡоролошо
«Ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың эске сәйәсәте тышҡы донъянан ябыҡ булған, режимдың асылы һуңғараҡ асыҡлана. Демократик Кампучияның биш йыллыҡ тарихында кеше хоҡуҡтарын һәм иректәрен, шул иҫәптән йәшәүгә хоҡуғын, боҙоу ил халҡының байтаҡ өлөшөнә ҡағылды.
«Ҡыҙыл кхмерҙар» илдә сәйәси диктатура урынлаштырҙы. Улар Камбоджала «йөҙ процентлы коммунистик йәмғиәт» төҙөү өсөн «революциион эксперимент» башланыуы хаҡында иғлан итте. Камбоджи шарттарында Пол Пот идеяларына нигеҙләнгән үҙенсәлекле «казарма коммунизмы» һәм «аграр социализм» формалары барлыҡҡа килә.
Власҡа килгәндән һуң, Пол Пот хөкүмәте кисектергеһеҙ хәл итеүҙе талап иткән өс тактик бурыс ҡуя:
Тәүге этапта ҡала халҡын ауыл еренә күсереү, тауар-аҡса мөнәсәбәттәрен бөтөрөү, дәүләт, социаль өлкә һәм тормош тәьминәте институттарын һәм хеҙмәттәрен юҡ итеү, буддист монахтарын эҙәрлекләү һәм ҡайһы бер диндәрҙе тулыһынса тыйыу, чиновниктарҙы һәм элекке режимдың хәрби хеҙмәткәрҙәрен, элекке плантация һәм эре хосуси милек эйәләрен физик яҡтан юҡ итеү булды.
Илдең бөтә халҡы өс төп категорияға бүленде. Беренсеһе — «төп халыҡ» — өлкәләрҙә йәшәүселәрҙе үҙ эсенә алды. Икенсе өлөшө — «яңы халыҡ» йәки «17 апрель кешеләре». Улар — улар американдар ваҡытлыса баҫып алған ерҙәрҙә йәки Лон Нол марионет көстәре контроле аҫтында булған ҡала һәм ауылдарҙа йәшәүселәр. Халыҡтың был өлөшө ҡайтанан етди тәрбиәләнергә тейеш булған. Ысынында иһә, был төркөм, айырыуса илдең төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш райондарына күсерелгән кешеләр ҡолдар хәлендә ине. 1975 йылда аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һәләк булғандарҙың 99 проценты нәҡ ошо ҡалаларҙа тыуып үҫкән, йәғни «яңы халыҡ» иҫәбенә ингән кешеләр була. Өсөнсө өлөшө — интеллигенция, реакцион руханиҙар, элекке режимдарҙың дәүләт аппараттарында хеҙмәт иткән кешеләр, лоннол армияһы офицерҙары һәм сержанттары, Ханойға әҙерлек үткән ревизионистар. Халыҡтың был категорияһы киң масштаблы таҙартыуға, ысынында иһә тоталь юҡ итеүгә дусар булырға тейеш ине.
Барлыҡ граждандар ҙа эшләргә тейеш ине. Бөтә ил хеҙмәт ауыл хужалығы коммуналарына әйләндерелә, унда эш көнө йыш ҡына 14 сәғәт дауам иткән, уларҙа урындағы ярлы һәм урта крәҫтиәндәр һәм ҡалаларҙан ҡыуып килтерелгән кешеләр иҫ киткес ауыр шарттарҙа аҙ квалификациялы физик хеҙмәт — күбеһенсә дөгө ултыртыу һәм һуғарыу каналдары һалыу менән шөғөлләнгән. Коммуналарға, йәнәһе, «америка һөжүме хәүефе менән бәйле эвакуация ваҡытында» ҡаланан сығарылған ҡала халҡы урынлаштырылған.
Йәмғиәттекенә әүерелдерелгән балалар концлагерҙарға урынлаштырылған, унда уларҙы ғәмәлдәге режимға һәм Пол Потҡа һөйөү рухында тәрбиәләргә, һәм шуның менән бер рәттән балалар күңеленә үҙ ата-әсәләренә күрә алмаусанлыҡ тойғоһо һеңдерергә тейеш инеләр. «Ҡыҙыл кхмерҙар» армияһына үҫмерҙәрҙе алғандар — уларға ҡорал бирелгән һәм урындағы бөтә власть улар ҡулында булған. Улар урамдар буйлап патруллек иткән, плантацияларҙағы эште күҙәткән, кешеләрҙе ҡаты язаларға дусар итеп, юҡ иткән.
Медицина, мәғариф, фән һәм мәҙәниәт системалары «бөтөрөлдө» (тулыһынса юҡҡа сығарылды). Дауаханалар, мәктәптәр, юғары уҡыу йорттары, китапханалар, башҡа мәҙәниәт һәм фән учреждениелары ябылған. Аҡса, сит телдәр, сит ил китаптары тыйылған. Командованиеның указдарынан һәм башҡа документтарынан тыш, нимәлер яҙыу һәм уҡыу тыйылған. Күҙлек кейеү ышанысһыҙлыҡ тип ҡарала һәм атыу ҡарарына тиклем барып еткән ғәйепләү пункттарының береһе булған.
Бурҙарҙы судһыҙ-ниһеҙ атып үлтергәндәр. Кескәй генә тип һаналған ғәйеп өсөн дә (мәҫәлән, коммуна етәкселеге рөхсәтенән тыш, бала тыуыуы, революцияға тиклемге осорҙо «һағынғанда», ағастан өҙөп алынған емеш, уңыш йыйып алғандан һуң баҫыуҙан йыйылған дөгө һ. б.) үлем язаһы янаған, милли һәм социаль параметрҙар буйынса геноцид ҡулланылған — (ғаилә ағзалары менән бергә) этник ҡытайҙар, вьетнамдар, айырым чам халыҡтары, элек хакимлыҡ иткән синыф вәкилдәре, будда монахтары һәм башҡа руханиҙар, табиптарҙың, педагогтарҙың, студенттарҙың күп өлөшө һәм хатта юғары белемгә эйә булған өсөн генә физик яҡтан юҡ ителгән
Демократик «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙа яңы телде хәтерләткән үҙенсәлекле новояз лексика индерелә, әҙәби һүҙҙәр («әсәй» йәки «атай» һүҙҙәренә тиклем) революцион жаргон-конспиратив һәм диалектлы һүҙҙәр менән алмаштырыла, Көньяҡ-Көнсығыш Азия телдәре өсөн стандарт ихтирам формалары бөтөрөлә.
Ил етәкселәренең исемдәре һәм портреттары (Пол Пот — рәсми телдә 1-се һанлы ағай — ҡәрҙәш), Нуон Чеа — 2-се һанлы туған, Иенг Сари — 3-сө һанлы туған, Та Мок — 4-се һанлы туған, Кхиеу Сампхан — 5-се һанлы туған) халыҡтан сер итеп тотолған.
Демократик Кампучия тышҡы донъянан тулыһынса тиерлек айырыла, фәҡәт Ҡытай, Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы һәм Төньяҡ Корея менән тулы хоҡуҡлы, Румыния һәм Франция менән өлөшләтә дипломатик бәйләнештәр булдырылған.
Геноцид
Оҙайлы граждандар һуғышы, Вьетнамға баҫып инеүе, Камбоджи территорияһын күпләп бомбаға тотоу, ҡасаҡтарҙың һәм мәжбүри күсерелгән кешеләрҙең күплеге, шаһиттарҙы ялғанларға мәжбүр итеү (ангажированность) граждан халҡының ҡыҙыл кхмерҙарҙың репрессия эшмәкәрлегенән юғалтыуҙар масштабын баһалауҙы ҡыйынлаштыра. Төрлө баһалар осрай: тиҫтә меңдән алып бер нисә миллионға тиклем.
Британия империалистарының кеше хоҡуҡтары тураһында һөйләргә хоҡуғы юҡ. Уларҙың вәхшилек асылы бөтә донъяға яҡшы билдәле. Британия лидерҙары байлыҡта йөҙә, ә пролетариат эшһеҙлеккә, ауырыуҙарға һәм фәхишәлеккә генә хоҡуҡлы.
Полпотсылар:
Пол Пот-Иенг Сари-Кхиеу Сампхандың 1975—1978 йылдар осоронда Кампучия халҡына ҡарата енәйәттәре тураһында протокол
1 160 307 кеше полпотовсыларҙың енәйәттәрен иҫбатланы. 1975 һәм 1978 йылдар араһында 2 746 105 кеше һәләк булған, улар араһында 1 927 061 крәҫтиән, 25 168 монах, 48 359 милли аҙсылыҡ халыҡтары вәкиле, 305 417 эшсе, хеҙмәткәр һәм башҡа һөнәр вәкилдәре, 100-гә яҡын яҙыусы һәм журналист, күпмелер сит ил граждандары, шулай уҡ ҡарттар һәм балалар. 568 663 кеше хәбәрһеҙ юғалған йәки джунглиларҙа һәләк булған, йәки Кампонгчнанг аэропорты янында, Сиемреапа эргәһендә һәм Дангрек һыртының битләүендә табылғандарға оҡшаш ҡәберлектәрҙә ерләнгән.1 160 307 человек представили доказательства преступлений полпотовцев. Был 3 374 768 кеше тәпке, күҫәк менән һуғылған, яндырылған, тере килеш ҡаҙылған, өлөштәргә теленгән, шәкәр пальмаһының осло япраҡтары ярҙамында ҡырҡылған, ағыуланған, ток һуғып үлтерелгән, яндырылған, тереләй күмелгән, киҫәктәргә бүлгеләнгән, үткер пальма япраҡтары менән һуйылған, ағыуланған, ток менән һуҡтырылған, тырнаҡтарын тартып алып язалағандар, трактор сылбырҙары аҫтында һәләк булған, крокодилдарға ем итеп ырғытылған, йәлләдтәр уларҙың бауырын ашаған, бәләкәй балаларҙың тереләй дүрт һанын ботарлағандар, һауаға ырғытып штыктарға ултыртҡандар, ағас олонона баштарын бәреп ярғандар, ҡатын-ҡыҙҙарҙы көсләгәндәр, ҡаҙыҡҡа ултыртҡандар. Пол Пот режимы 141 848 инвалид, 200 меңдән ашыу етем, үҙ ғаиләһен тапмаған күп һанлы тол ҡатын ҡалдырған. Пол Пот режимы 141 848 зәғиф (инвалид), 200 меңдән ашыу етем, үҙ ғаиләһен тапмаған күп һанлы тол ҡатын ҡалдырған. Тере ҡалғандар көсһөҙ, үрсемгә һәләтһеҙ, ярлылыҡта һәм физик яҡтан хәлһеҙләнгән булған. Полпотсылар күпләп мәжбүри ғаиләләр ҡорҙороуы арҡаһында күп йәштәр үҙ бәхетен юғалтҡан. 634 522 бина емерелә, шуларҙың 5857-һе мәктәп, шулай уҡ 796 госпиталь, фельдшер пункттары һәм лабораториялар, 1968 ҡорам емерелә йәки келәт биналары йәки төрмәләргә әйләндерелә. Шулай уҡ 108 мәсет юҡ ителде. Полпотсылар һанап бөткөһөҙ ауыл хужалығы ҡоралдарын, шулай уҡ 1 507 416 баш эре мөгөҙлө малды юҡ иткән.
Дини инаныуҙар өсөн эҙәрләүҙәр
Демократик Кампучия конституцияһында былай тип яҙылған: «Демократик Кампучияға, уның халҡына зыян килтереүсе реакцион диндәре ҡәтғи тыйыла». Конституцияның ошо статьяһына ярашлы, дини билдә буйынса эҙәрлекләү һәм күпләп юҡ итеү бара. Тәүгеләрҙән булып 1975 йылдың 18 апрелендә Пранг пагодаһында (Удонг округы, Кампонгспы провинцияһы) Будда ойошмаһының юғары башлығы маханникай Хуот Тат үлтерелә. 82 мең будда бонзаһының бик аҙҙары ғына ҡотола алды. Будда статуялары һәм будда китаптары юҡҡа сығарылған, пагодалар һәм ҡорамдар келәттәргә әйләндерелгән, элек Камбоджала ғәмәлдә булған 2800 пагоданың береһе лә ҡалмаған.
1975 йылдан алып 1979 йылдың ғинуарына тиклем Камбоджала бөтә 60 мең христиандың барыһы ла үлтерелгән: руханиҙар ҙа, ябай кешеләр ҙә. Бөтә сиркәүҙәр ҙә таланған һәм күпселеге шартлаған. Язалауҙарҙан һуң мосолмандар башлығы Хари Рослос һәм уның ярҙамсылары хаж ҡылыусылар Сөләймән һәм Мат Сөләймән үлтерелә. Каммпонгсия (Кампонгтям провинцияһы) округында йәшәгән 20 мең мосолмандың береһе лә иҫән ҡалманы. Шул уҡ провинцияның Кампонгмеас өйәҙендә йәшәгән 20 мең мосолмандың дүртәүһе генә иҫән ҡалған. Бөтә 114 мәсет емерелтелгән һәм туҙҙырылған, уларҙың ҡайһы берҙәре сусҡа аҙбарына әйләндерелгән, динамит менән шартлатылған йәки бульдозерҙар менән емертелгән.
Геноцидты баһалау
Кампучия Халыҡ Республикаһы хөкүмәтенең һәм халыҡ-революцион трибуналының юғарыла килтерелгән рәсми баһаһында «ҡыҙыл кхмерҙар» енәйәттәренән 2,75 миллион кеше һәләк булған.
Комсомольск (Дағстан)
Комсомольск — Дағстандағы ҡала тибындағы ҡасаба (Рәсәй). Кизляр ҡалаһы ҡала округы составына инә.
Ҡасабаның көньяҡ-көнбайыш ситендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлы тимер юл станцияһы урынлашҡан — разъезд №17.
Географик урыны
Ҡасаба Кизляр һәм Тарумовск райондары араһында урынлашҡан ҡала округының анклавында, Кизляр ҡалаһынан 14 км төньяҡта урынлашҡан.
Ҡыҙыл кхмерҙар
Геноцидты баһалау
Ҡыҙыл кхмерҙар режимы булған осорҙа Көнбайыштың күп кенә либераль интеллектуалдары геноцидты инҡар иткән йәки ҡорбандар һаны күпкә артығыраҡ тип раҫлаған. Вьетнамдың баҫып инеүенән һуң, полпот енәйәттәре факттары көнбайыш матбуғатында киң баҫыла башлағас, уларҙың күптәре тәүбәгә килеп, һәм үҙ ҡарашын ҡайтанан ҡараған, әммә икенсе яҡҡа боролош та була: Америка Ҡушма Штаттарына ҡаршы һуғышта еңгән социалистик Вьетнамды дошман күргәнлектән, консерватив матбуғат Пол Пол енәйәттәрен кәметеп күрһәтә башлаған. Ошоға бәйле тап ҡыҙыл кхмерҙар 1990-сы йылдар башына тиклем Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Кампучия исеменән сығыш яһауын дауам иткән (1982 йылдан алып Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында Демократик Кампучияның Коалицион хөкүмәте күрһәтелгән, унда ҡыҙыл кхмерҙарҙан тыш Нородом Сианук һәм Сон Санн яҡлылар ҙа ингән).
Комсомольск (Дағстан)
Тарихы
Комсомольск ҡасабаһы «Дағэлектроаппарат» заводын төҙөү айҡанлы булдырылған.
1962 йылдан алып статусы ҡала тибындағы ҡасаба.
Халҡы
2010 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса :
Урыҫ православие сиркәүе
Ҡаҙан Божьей Матери сиркәүе. 2009 йылда асыла.
Ҡыҙыл кхмерҙар
Геноцидты баһалау
«Ҡыҙыл кхмерҙар» сәйәсәтенең хәҙерге һәм сит ил анализы, ҡағиҙә булараҡ, шулай уҡ кхмер халҡы геноцидының сикке формаһы тураһында раҫлауға ҡайтып ҡала. Бөтә донъя банкы 1975—1980 йылдарҙа ярты миллион халыҡ ҡырылған тигән мәғлүмәт килтерә. Ҡорбандарҙың ныҡ кәметеү — мәҫәлән, Milton Leitenberg 80-100 мең кеше үлтерелгән тип раҫлай.
Шул уҡ ваҡытта ил халҡының бер өлөшө «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы ваҡытын һағына. Мәҫәлән, студенттарҙың өстән бер өлөшө Пол Потты Камбоджа тарихында иң күренекле шәхес тип атаған.
2003 йылда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ярҙамында ойошторолған Камбоджа ғәҙәттән тыш трибуналы «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың иң юғары дәрәжәле 4 чиновнигына ҡарата ғәйепләү эштәрен алып барған. Канг Кек Иеуға ҡарата Туол Сленг төрмәһендә 12 мең кешене үлтереүҙә ғәйепләгән хөкөм ҡарары сығарылған. Ғәйепләнеүселәрҙең береһе генә баҫым аҫтында үҙ ғәйебен таный.
Вьетнам менән һуғыш һәм «ҡыҙыл кхмерҙар» режимын ҡолатыу
Граждандар һуғышы һәм «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы ғәмәлдәре һөҙөмтәһендә ил бөлгөнлөккә төшә. Тиҙҙән «ҡыҙыл кхмерҙар» Вьетнамға ҡаршы һуғыш башлана: 1975 йылдың майында уҡ, Вьетнамдағы хәрби хәрәкәттәр тамамланғас та, улар Вьетнам биләмәһенә тәүге һөжүм яһай (Фукуок утрауы), һәм артабан да ваҡыты-ваҡыты менән бындай һөжүмдәр ҡабатлана, шул уҡ ваҡытта тыныс вьетнам халҡы үлтерелә; мәҫәлән, Тхо-Чу утрауында улар 500 кешене үлтерә.
Вьетнам менән сиктәш райондарҙа («Көнсығыш зона») зона башлығы Сао Пхим үтә ҡаты режим индерә. 1978 йылдың май-июнь айҙарында башланған ихтилал һөҙөмтәһендә ул үҙ-үҙенә ҡул һалған, ә уның туғандары үлтерелгән. Шуға ҡарамаҫтан, баш күтәреү аяуһыҙ баҫтырыла, репрессиялар барышында 100 меңдән ашыу урындағы халыҡ (шул иҫәптән Сао Пхимдың тыуған ауылында ла) юҡ ителә, ә иҫән ҡалған ҡатнашыусылар Вьетнамға ҡаса.
1978 йылдың 25 декабрендә (йәки ноябрҙә) ) Вьетнам ғәскәрҙәре Пол Потты ҡолатыу өсөн Камбоджаға тулы масштаблы һөжүм яһай, өҫтәүенә «ҡыҙыл кхмерҙар»ҙың ҙур төркөмдәре уларҙың яғына сыға. 7 ғинуарҙа уҡ Пномпень алына. Элекке юғары дәрәжәле полководецтарҙың береһе, Хенг Самрин, иғлан ителгән Кампучия Халыҡ Республикаһының (НРК) Вьетнам менән дуҫ хөкүмәтен етәкләй.
Пол Пот режимының емерелеүе Ҡытай Халыҡ Республикаһының киҫкен ризаһыҙлығына килтерә. Бер нисә аҙна өҙлөкһөҙ барған сик буйы бәрелештәренән һуң, 1979 йылдың 17 февралендә ҡытай армияһы Вьетнамға бәреп инә. Ауыр юғалтыуҙар кисергән ҡытайҙар Вьетнам биләмәһенә 50 саҡрымға ғына етә. Бер ай үткәс, Ҡытай-Вьетнам һуғышы тамамлана. Яҡтарҙың береһе лә хәл иткес һөҙөмтәләргә өлгәшә алмаған.
«Ҡыҙыл кхмерҙар», Вьетнам ғәскәрҙәре тарафынан ҡолатылғандан һуң да, элеккесә Ҡытайҙың ярҙамына таянып, вьетнам-совет яғына яҡын торған Хенг Самрин — Хун Сен хөкүмәтенә ҡаршы һуғышҡан. 1982 йылда эмиграцияла Демократик Кампучияның Коалицион хөкүмәте (CGDK) ойошторола, ул «ҡыҙыл кхмерҙар» режимы, шулай уҡ уны алмаштырған Кампучия Халыҡ Республикаһын урынына ла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙа Камбоджа вәкиле була. CGDK-ға полпот Демократик Кампучия партияһы, Америка халҡын элекке премьер Сон Санндың һәм ФУНСИНПЕК партияһынан принц Сиануктың көнбайышҡа яҡын торған Кхмер халҡын азат итеү Милли фронты һәм яҡлылар ингән. "Демократик Кампучия"ның башлығы Сианук, премьер-министры Сон Санн була, әммә «Ҡыҙыл кхмерҙар» коалицияның иң күп һанлы һәм төп хәрби көсө булып ҡалған. Уларҙың Демократик Кампучияның Милли армияһы Кхмер халҡын азат итеү ҡораллы көстәренән һәм сианукистарҙың Милли армияһынан байтаҡҡа артығыраҡ булған.
Был йылдарҙа көнбайыш истеблишмент ҡыҙыл кхмерҙарға һәр яҡлап ярҙам итә. Мәҫәлән, неоконсерватор Дуглас Пайк (Douglas Pike), Индикитая мәсьәләләре буйынса белгес Пол Потты «ҡанлы, әммә уңышлы крәҫтиән революцияһы» тип атаған һәм власты яңынан баҫып алыу хәүефен кире ҡаҡҡан Пол Потты «ҡанлы, әммә уңышлы крәҫтиән революцияһының харизматик лидеры» тип атаған һәм уның власты яңынан баҫып алыу хәүефен кире ҡаҡҡан.
Эске ҡаршылыҡтар һәм хәрәкәттең һүлпәнәйеүе
Көслө иерархияға һәм репрессияға ҡарамаҫтан, ҡыҙыл кхмерҙар етәкселегендә баштан уҡ ҡапма-ҡаршылыҡтар була.