cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маркобрунова Анна Васильевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1973 йылдың 6 сентябрендә Бөтә Союз социалистик ярышта өлгәшкән ҙур уңыштары, 1972—1973 йылдарҙағы ҡышҡы осорға малсылыҡ продукцияһы етештереү һәм әҙерләүҙа арттырыу буйынса ҡабул иткән йөкләмәләрен үтәүҙә күрһәткән фиҙакәрлеге өсөн Маркобрунова Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1981 йылдан хаҡлы ялда.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Иваньково ауылында йәшәй. 1992 йылдың 6 майында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнә.
Таривердиев Микаэл Леонович
Микаэл Леонович Таривердиев (Միքայել Լեոնի Թարիվերդիև; 15 август 1931 йыл, Тифлис — 25 июль 1996 йыл, Сочи) — СССР һәм Рәсәй композиторы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1986). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977).
Таривердиев 132 кинофильмға, бик күп спектаклгә музыка, шулай уҡ 100-ҙән ашыу йыр һәм романс, 4 балет, 4 опера, камера һәм вокаль циклдар, симфония, орган өсөн 3 концерт, скрипка менән оркестр өсөн 2 концерт һәм альт менән ҡыллы оркестр өсөн концерт яҙа. Музыкаль мираҫы композитор архивынан һаман алып бөтөлмәгән.
Кинофильмдарға, бигерәк тә «Семнадцать мгновений весны», «Ирония судьбы, или С лёгким паром!» фильмдарына яҙылған музыка Таривердиевҡа айырыуса ҙур билдәлелек килтерә.
Биографияһы
Әрмән ғаиләһендә тыуа. Тбилиси консерваторияһы эргәһендәге урта музыка мәктәбендә фортепиано класында, Тбилиси музыка училищеһында профессор Шалва Мшвелидзеның композиция класында уҡый.
Әсәһенең кәңәше буйынса ул Ереван консерваторияһына инә, йыл ярым уҡый. Әрмән телен һөйләшерлек кимәлдә өйрәнеп өлгөрә. 1953—1957 йылдарҙа Гнесиндар исемендәге Мәскәү музыка-педагогия институтында (А. И. Хачатуряндың композиция класы) уҡый, Мәскәү консерваторияһының Ҙур залында дебюты була, романстарын Зара Долуханова башҡара.
1958 йылда кинематографта дебюты була: «Юность наших отцов» фильмына музыка яҙа.
1960-сы йылдарҙа Таривердиев Людмила Максаковаға үлеп ғашиҡ була. Бер ваҡыт төнөн Ленинград проспекты буйлап машинала китеп барғандарында юл буйындағы ҡыуаҡлыҡ араһынан тәгәрмәс аҫтына бер иҫерек килеп сыға. Максакова рулдә була. Таривердиев ГАИ-ға рулдә үҙе булыуы тураһында әйтә.
Уны ике йылға хөкөм итәләр. Тикшереү ҙә ике йыл бара һәм уны суд залынан иреккә сығаралар. Максакова иһә уны көтөп тә тормайынса һуңғы суд ултырышынан дуҫтары менән сығып китә. Ошонан һуң Микаэл Максакова менән романын өҙә. «Вокзал для двоих» фильмында уның тормошонан ошо эпизод экранлаштырылған.
1983 йылда Вера Гориславовна менән таныша. 13 йыл бергә йәшәйҙәр.
1993—1996 «Яңы исемдәр» тигән хәйриә программаһының художество етәксеһе була. Рәсәй Кинематографистар союзының Кино композиторҙары гильдияһын ойоштороусы һәм уның президенты.
Сочиҙағы «Актёр» санаторийында вафат була, Мәскәүҙең Әрмән зыяратында ерләнгән.
1997 йылда композиторҙың «Я просто живу» тигән китабы сыға.
Әҫәрҙәренең исемлеге
Опералары Инструменталь музыка
Кәртәле районы
Кәртәле районы — Силәбе өлкәһендә район. Майҙан — 4 737 км².
Бал ҡорттары
Бал ҡорто (Apis mellifera) — осоусы ҡорт, күмәкләп тереклек итеүсе, ҡаяулы, яры ҡанатлы бөжәктәр вәкиле. Ғалимдарҙың иҫәпләүенсә, ер йөҙөндә 40-50 мең млн. күс бал ҡорто йәшәй, шуларҙың 8 млн самаһы Рәсәйгә тура килә. Һәр күс йылына 10 кг тауар балы бирә ала. Бал ҡорттары тышҡы ҡиәфәте, башҡарған эше, ғаиләләге урыны буйынса бик күп атамалар менән йөрөй: инә ҡорт, ата ҡорт, эшсе ҡорт, бур ҡорт, рәшә ҡорт, шәйләк ҡорт, ҡарауылсы ҡорт, тәрбиәсе ҡорт, ҡабул итеүсе ҡорт, һаҡсы ҡорт, йыйыштырыусы ҡорт, елпеүсе ҡорт, ана ҡорт, һоро ҡорт, ҡары ҡорт, һары ҡорт һ.б. thumb|right|Бал ҡорто.
Этимологияһы
Бал ҡорттарын был һүҙ менән билдәләү боронғо сығышлы. Урыҫ һүҙе «пчела» праславиеға барып тоташа. *bъčela йәки *bъčela. Һәр форма үҙенсә этимологиялана: *bъčela onomatopeacic *bučati «жужжать-безелдәү», өноҡшаш менән бәйле *bčela «жужжать безелдәү» *bhei-, бал ҡорттарының исемдәре башҡа һинд-европа телдәрендә (ирланд телендә: ''*bhei-' «бал ҡорто») менән бәйле. Латинса fūcus «трутень», лит. bìtė, Ҡalyp: Lang-prg, латыш. тешләү «бал ҡорто», bitе «пчела», bîа, bini, Biene, bee «пчела»)  ..
Бал ҡорттары күсенең тереклеге
Умартала йәшәгән бал ҡорттары күсендә түлле бер инә ҡорттоң (ҡорт инәһенең йәки батшабикәнең) нәҫеле булған 10 000 — 50 000, ә ҡайһы берҙә 100 000 эшсе ҡорт була. Бал ҡорттарында яңы күс май-июнь айҙарында барлыҡҡа килә. Бының өсөн умартала ата ҡорттар, йәки әреғорттар, үҫтерелә һәм яңы инә ҡорт үҫтереү өсөн күҙәнәктәр яһала. Йәш инә ҡорт күҙәнәктән сыҡҡас, эшсе ҡорттарҙың сама менән яртыһы ҡарт инә ҡорт менән бергә умартанан сығып китә — күс айырыла. Был күс тәүҙә, эшсе ҡорттар яңы оя өсөн урын эҙләп тапҡансы, ниндәй булһа ла ағас ботағына һырый.
Иҫке умартала ҡалған йәш инә ҡорт әре ҡорттар менән умартанан осоп сығып, һауала аталана. Шунан умартаға ҡайтып, йомортҡа һала.
Яңы ояла йәки умартала эшсе ҡорттар балауыҙҙан алты ҡырлы бик күп күҙәнәктәрҙән тороусы кәрәҙҙәр яһай. Күҙәнәктәргә улар запас аҙыҡ — нектар һәм сәскәләр һеркәһе йыя. Шул уҡ аҙыҡ менән үҫеп килеүсе быуын һәм бала сығарыусы инә ҡорт та туҡлана. Яҙын, көндәр йылынғас, ҡышлаған эшсе ҡорттар ояларынан осоп сыға. Тәүге сәскәләр күренеү менән, эшсе ҡорттар уларҙан сәскә һеркәләре һәм нектар йыя башлай. Инә ҡорт кәрәҙ күҙәнәктәренә йомортҡалар һалырға тотона. Йомортҡаларҙан сыҡҡан ҡарышлауыҡтарға бал ҡорттары бал менән сәскә һеркәһе ҡатнашмаһын ашата. Инә ҡорттарҙың һәм әреғорттарҙың личинкалары эрерәк күҙәнәктәрҙә үҫә.
Йәйҙең икенсе яртыһында эшсе ҡорттар ҡышҡа бал запасы әҙерләй. Һалҡындар башланғас, бал ҡорттары умарталағы бөтә ярыҡтарҙы балауыҙ менән һылай һәм ҡышлауға әҙерләнә. Ҡышын улар кәрәҙҙәр өҫтөндә тығыҙ булып йыйылып ултыра һәм әҙерләнгән бал менән туҡлана.
Умартала бал ҡорттары бер-береһенә хәбәр тапшыра ала. Мәҫәлән, нектарға бай сәскәле үҫемлектәрҙе эҙләп тапҡан бал ҡорто умартаһына әйләнеп ҡайта. Ул ҡорһағын төрлөсә бороп, кәрәҙ өҫтөндә әйләнеп йөрөй башлай. Ҡорт ошолай бейегәндәй тойола. Әммә ул шул юл менән башҡа эшсе ҡорттарға табыш артынан ҡайҙа һәм ниндәй алыҫлыҡҡа осорға кәрәклеген хәбәр итә. Ул шулай уҡ башҡаларға әле күптән түгел үҙе нектар һәм һеркә йыйған сәскәләрҙең еҫен дә тапшыра. Шунан һуң эшсе ҡорттар шәйләк бал ҡорто күрһәткән үҫемлектәрҙән аҙыҡ йыйырға осоп китә.
Эшсе ҡорттоң төҙөлөшө
Бал ҡортоноң төктәр менән ҡапланған ҙур башының ян-яҡтарында ике ҡатмарлы күҙ, ә улар араһында өс бәләкәй ябай күҙ урынлашҡан. Алдан кәкре оҙон мыйыҡтары һуҙылып киткән.
Һиҙеү ағзалары бал ҡорттарының тереклегендә бик мөһим роль уйнай. Ҡараңғы умарта эсендә тейеп һиҙеү ағзалары иң ҙур әһәмиәткә эйә, улар башлыса мыйыҡтарҙа урынлашҡан. Еҫ һиҙеү һәм күреү һәләте бал ҡорттары сәскәләр эҙләгәндә кәрәк. Бал ҡортоноң кимереүсе өҫкө яңаҡтары ныҡ үҫешкән. Улар ярҙамында бал ҡорто күҙәнәктәр төҙөгәндә балауыҙҙы иҙеп эшкәртә, ә сәскәләргә ҡунғанда һеркә япраҡтарынан һеркәне йыйып ала. Аҫҡы яңаҡтары һәм оҙон аҫҡы ирене менән бал ҡорто нектарҙы ялай һәм һура, шуға күрә бал ҡортоноң ауыҙ ағзаларын кимереүсе-ялаусы ағзалар тип атайҙар.
Бал ҡорто сәскәнән һурып алған нектар ҙур ғына боғаҡҡа килеп инә һәм боғаҡ биҙәре бүлеп сығарған матдәләр менән ҡушыла. Унан һуң бал ҡорттары нектарҙы кәрәҙ күҙәнәктәренә һала, шунда ул балға әүерелә.
Бал ҡортоноң күкрәге ҡуйы төк менән ҡапланған, арҡаһында ике пар ярым үтә күренеүсән яры ҡанаттары бар. Эшсе ҡорттоң аяҡтары сәскәләрҙән һеркә йыйыуға һәм кәрәҙ күҙәнәктәрен төҙөүгә яраҡлашҡан. Эшсе ҡорт ҡорһағының осонда ҡаяуы була. Ҡорт уны хайуан йәки кеше тәненә ҡаҙағанда, яраға бал ҡортоноң ағыуы эләгә һәм тәндең сағылған урыны ныҡ һыҙлай башлай. Ҡаяу ҙа ярала ҡала, шунлыҡтан саҡҡан ҡорт үҙе лә йәрәхәтләнә һәм һәләк була.
Бал ҡортоноң башы
Бал ҡортоноң кәүҙәһе баштан, күкрәктән һәм ҡорһаҡ өлөштән тора. Инә ҡорттоң башы түңәрәк, ә эшсе ҡорттоҡо өсмөйөш рәүешендә була. Баш өлөшөндә — баш мейеһе, биш күҙ, һиҙеү һәм тойоу ағзаһы булған мыйыҡсалары, шулай уҡ өҫкө яңаҡ менән мороно урынлашҡан.
Күреү һәләте
Бал ҡорттарының күҙҙәре ике төрлө: өс ябай һәм ике ҡатмарлы. Ябай күҙҙәрҙең роле тулыһынса аңлашылмай: улар яҡтыртыу кимәлен билдәләү өсөн хеҙмәт итә тип фаразлайҙар. Ҡатмарлы күҙҙәр гексагональ күҙәнәктәрҙән — ҡабырғаларҙан тора. Бигерәк тә уларҙың урынлашыуы һәм ҡабырғалар һаны бал ҡортоноң кастаһына бәйле: ул дүрт меңдән ун меңгә тиклем үҙгәреп тора. Бал ҡорттары һары һәм күк төҫтәрҙе айыра һәм хатта кеше күрә алмай торған ультрафиолет нурҙарҙы ла күрә, ләкин ҡыҙыл төҫтө улар күрмәй. Фараз ителеүенсә, һүрәт мозаика рәүешендә һалына. Бындай күҙҙәр ҙур тиҙлектә осоусы объекттарҙы күреү өсөн тәғәйенләнгән. Бынан тыш, бал ҡортоноң күҙе яҡтылыҡтың полярлашыуын ҡабул итергә һәләтле, был уларға тирә-йүнгә юҫыҡланыуға яҡшыраҡ ярҙам итә.
Мыйыҡсалар
Мыйыҡсалар — ҡорттарҙың ауыҙ-мороно тирәһендә үҫкән шырт йөн. Инә ҡорт менән эшсе ҡорттоң мыйыҡсаһы — 10 быуынтыҡтан, ата ҡорттоҡо 11 быуынтыҡтан тора. Мыйыҡсалар ярҙамында ҡорттар йылылыҡты, дымлылыҡты, һауа баҫымын тоя.
Аш һеңдереү ағзалары
Аҙыҡты һеңдереү эшкәртеү һәм һеңдереү эсәктәрҙә башҡарыла: ул алғы, урта һәм артҡы бүлектәрҙән тора. Алғы бүлектә йотҡолоҡ, үңәс, бөрләтәү инә; аш һеңдереү урта бүлектә башҡарыла; артҡы бүлек нәҙек һәм йыуан эсәктәрҙән тора.
Үрсеү ағзалары
Үрсеү ағзалары әре ҡортта — сперматозоид, инә ҡортта инә күҙәнәктәр хасил итеп, уларҙы үҙ-ара ҡауыштыра торған енес ағзалары; улар фәҡәт инә һәм әре ҡорттарҙа ғына үҫешкән була.
Тын алыу ағзалары
Бал ҡорттарының тын алыу ағзалары өс өлөштән; боғарлыҡтан, һауа тоҡсайҙарынан, һәм тын алғыстарҙан тора. Тын алғыстар — һулыш ала һәм һауалағы саңды тотоп ҡала торған ваҡ ҡына тишектәр; бал ҡорттарының 10 пар тын алғысы бар; өс пары — күкрәгендә, ете пары ҡорһағында урынлашҡан. Бал ҡорто тын алғыстар ярҙамында тыныс хәлендә минутына 40 тапҡыр, осоп килгәндән һуң 120—150 тапҡыр тын ала.
Һеркәләндереү
Бал ҡорттары сәскә менән бәйле экосистемаларҙа һеркәләнеүселәрҙең иң ҙур төркөмө булып, сәскәле үҫемлектәрҙең һеркәләнеүендә мөһим роль уйнай. Хәҙерге ихтыяжға ҡарап бал ҡорттары нектар йыйыуға ла, һеркә йыйыуға ла туплана ала. Ике осраҡта ла бал ҡорттары үҫемлектәрҙең һеркәләнеүенә булышлыҡ итә, ләкин һеркә йыйған осраҡта был процесс күпкә һөҙөмтәлерәк була.
Бал ҡортоноң кәүҙәһе күп һанлы электростатик йөнтәҫ төк менән ҡапланған, улар һеркәнең йәбешеүенә булышлыҡ итә. Ваҡыт-ваҡыт һеркәне үҙҙәренән таҙарталар, щеткалар (шырт йөндәренә, күпселек төрҙәрҙә аяҡтарҙа, ә ҡайһы берҙәрендә ҡарынында) йыйып алалар, һуңынан артҡы аяҡтар араһында урынлашҡан махсус һеркә кәрзиненә (корбикула) күсерәләр. Бал ҡорттарының күп төрҙәре һеркәне үҫемлектәрҙең айырым төрҙәренән генә йыя, икенселәре ул тиклем ҡәтғи түгел һәм төрлө сәскәле үҫемлектәрҙән йыя. Бик аҙ һанлы үҫемлектәр һеркә урынына туҡлыҡлы сәскә майы сығара, уны йыйыу бал ҡорттарының айырым төрҙәрендә генә махсуслаша.
Саҡмай торған ҙур булмаған төркөм (Meliponini) каррионды (үләкһәне) ашауға яраҡлашҡан — был үҫемлек продукцияһы менән туҡланмаған берҙән-бер бал ҡорто. Һеркә менән нектар бергә ҡушылып, ваҡ күҙәнәктәргә (бал ҡорттарына) бөкләп йәбештерелгән туҡлыҡлы матдәләр массаһын барлыҡҡа килтерә. Масса өҫтөндә буласаҡ бал ҡорттарының йомортҡалары һалына, артабан өлкән бал ҡорттары һәм уларҙың ҡарышлауыҡтары бәйләнешкә инмәһен өсөн, күҙәнәк герметик рәүештә ябыла.
Бал ҡорттары ауыл хужалығында һеркәләндереүҙә бик мөһим роль уйнай. Был күп илдәрҙә игенселәрҙең умартасылар менән ауыл хужалығы ерҙәре янында бал ҡорттарын үҙ-ара файҙалы үрсетеү тураһында килешеп эш итеүенә килтерә. Монокультура (йәғни бер үк өлкәлә бер төрҙәге үҫемлектәрҙе оҙаҡ һәм өҙлөкһөҙ үҫтереү) һәм һеркәләндерелгән үҫемлектәр һанының ҡыҫҡарыуы умартасыларҙың үҙ ваҡытында ҡайһы бер үҫемлектәрҙе һеркәләндереү талап ителгән территориялар аша миҙгелле күсенеүенә килтерә. Бал ҡорттары ҡоштарҙың һәм башҡа хайуандар донъяһының туҡланыуында ла бик мөһим роль уйнай. Күп кенә ҡырағай бал ҡорттары ауыл хужалығы ерҙәренән алыҫ йәшәй һәм ҡайһы берҙә москиттарҙы, ебәк ҡорттарын (Lymantria dispar) һәм башҡа бөжәк ҡоротҡостарын юҡҡа сығарыу буйынса махсус программалар ҡорбаны була.
Сәскә өҫтөндә ултырып бал ҡорто триатомик ҡандалалар (Triatominae) йәки унда йәшенеп ятҡан үрмәкселәр ('Thomisida) ҡорбаны була ала. Осоп барғанда уны ҡоштар эләктерә ала. Инсектицидтар (зарарлы бөжәктәрҙе үлтереү өсөн ҡулланылған дарыуҙар) бал ҡорттарын күплеген — туранан-тура ла, үҫемлектәрҙең сәскәләрен бысратыу юлы менән дә юҡ итә ала. Инә бал ҡорты яҙ көнө көнө 2000-гә тиклем йомортҡа һала, ә бал уңышы ваҡытында тәүлегенә 1000-дән алып 1500-гә тиклем йомортҡа һала, шулай үлгәндәр урынына ғаилә һаны тергеҙелә.
Бал ҡорттарының артыуы уларҙың һөҙөмтәлелегенә лә, уларҙың һанына ла бәйле. Мәҫәлән, ҡабаҡ ғаиләһе үҫемлектәре (Cucurbitaceae) майҙанында ҡырағай күбәләктәрҙең һөҙөмтәлелеге яҡынса 10 тапҡырға арта, ә бал ҡорттары колонияһының дөйөм һөҙөмтәлелеге популяция ҙурлығына бәйле. Икенсе яҡтан, иртә яҙ баҡса үҫемлектәре сәскә атҡан саҡта күбәләктәрҙә иңкештәрҙең инә популяцияһы бер нисә зат (особь) менән сикләнә, шуға күрә иртә емештәрҙе һеркәләндереүҙә улар әллә ни ҙур роль уйнамай.
Бал ҡорттарының эволюцияһы
Бөгөнгө көндә бал ҡорттарының иң боронғо ҡаҙылмаһы — бирма гәрәбәһендәге «Hukawng Valley» (Мьянма) (2006 йылда тасуирланған) табылдыҡ. Табылдыҡтың йәше — яҡынса 100 миллион йыл (иртә крит осоро), табылған бал ҡорттары төрө Мелиттосфекс бурменсисы тип атала һәм йыртҡыс һағыҙаҡтан һеркәләнеүсе бал ҡортона күсеүҙең асыҡ формаһы булып тора. М. бурменсис (M. burmensis) бөжәгенең артҡы аяҡ формаһы йыртҡыс һағыҙаҡтыҡына оҡшаш, әммә ҡалын йөнлө һеркә бөжәк-һеркәләндереүсегә хас.
Һеркәләнеүсе үҫемлектәрҙе тәүге осорҙа башҡа бөжәктәр һеркәләндергән, мәҫәлән, ҡаты ҡанатлы бөжәктәр (магнолия). Тимәк, бал ҡорттары барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк сәскә һеркәләнеү күренеше тәбиғәттә булған. Бал ҡорттары һеркәләнеүгә тулыһынса махсуслашҡан һәм ҡуңыҙҙар, сысҡандар, күбәләктәр һәм башҡа бөжәктәргә ҡарағанда күпкә һөҙөмтәлерәк һеркәләндереүселәргә әйләнгән. Бындай «сәскә белгестәренең» барлыҡҡа килеүе сәскәле үҫемлектәрҙең дә, бал ҡорттарының үҙҙәренең дә тирә-яҡ мөхит шарттарының системалы рәүештә үҙгәреүенә яраҡлашыуға килтергән тип иҫәпләнә.
Тоҡомдары
Кабахтапин ҡорттары —Әзербайжандың таулы райондарында йәшәгән асыҡ һоро төҫтәге, оҙон моронло бал ҡорто.
Кавказдағы һоро төҫтәге тау ҡорто — оҙон моронло, һоро төҫтәге ваҡ ҡорт; һыуыҡҡа, төрлө ауырыуҙарға бирешеп барыусан.
Рәсәй урта һыҙаты ҡорто — Урта Рәсәйҙә аҫралған ҡарағусҡыл төҫтәге эре ҡорт; ҡышҡа сыҙамлы, ауырыуҙарға бирешмәүсән, күс айырырға әүәҫ һәм уҫал булыуы менән айырыла.
Алыҫ Көнсығыш ҡорто — Рәсәй урта һыҙаты тоҡомло ҡорттарҙан таралып, хәҙерге көндә Хабаровск крайында йәшәгән, ҡырыҫ климатҡа сыҙамлы һәм төрлө ауырыуҙарға бирешеп бармаған бал ҡорто.
Башҡорт солоҡ ҡорто — урта урыҫ ҡортоноң урындағы тәбиғәт шарттарына яраҡлашҡан һәм хәҙерге көндә Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы йәшәгән тоҡомо. Уны һаҡлау, үрсетеү эше менән Башҡортостан ҡурсаулығының Ағиҙел филиалы шөғөлләнә; ул 1986 йылда үҙ аллы «Шүлгәнташ» ҡурсаулығына әйләндерелде. «Шүлгәнташ» ҡурсаулығында «Байсалан» һәм «Шүлгәнташ» исемле ике умарталыҡ төп башҡорт ҡорттарының популяцияһын һаҡлап ҡала алған. Ҡорттарҙың тоҡомо морон оҙонлоғона ҡарап билдәләнә. Иң оҙон моронлоларға Рәсәйҙең урта һыҙаты һәм Кавказдағы һоро төҫтәге тау ҡорттары инә.
Бал ҡорттары ойошмаһы
Бал ҡорттары — юғары кимәлдә ойошҡан бөжәктәр. Атап әйткәндә, социаль бал ҡорттары бергәләп аҙыҡ- түлек, һыу, кәрәк булған осраҡта торлаҡ эҙләй, бергәләп дошмандарҙан һаҡлана. Ояла бал ҡорттары бергәләп кәрәҙ төҙөй, үрсем һәм инә ҡорт тураһында хәстәрлек күрәләр.
Социаль һәм ярым социаль бал ҡорттары
Бал ҡорттары бер-береһенән бойондороҡһоҙ йәшәй ала (йәғни айырым йәшәү рәүеше алып бара) һәм төрлө ижтимағи ойошмала йәшәй ала. Был йәһәттән иң алға киткәндәре — бал йыйыусы ҡорттары, иңкештәр һәм саҡмай торған бал ҡорттары йәшәгән эусоциаль (социаль) колониялар. Бал ҡорттарының социаль характеры төрлө төркөмдәрҙә бер нисә тапҡыр бер-береһенә бойондороҡһоҙ эволюция кисергән, тип иҫәпләнә.
Ҡайһы бер төрҙәрҙә бер төркөм инә ҡорттар бер-береһенә туғандаш булалар. Әгәр бал ҡорттары төркөмөндә билдәле бер хеҙмәт бүленеше бар икән, тимәк, бындай төркөм ярым социаль тип атала. Әгәр ҙә, хеҙмәт бүленешенән тыш, төркөм инә һәм уның инә тоҡомдарынан (ҡыҙҙарынан) торһа, ундай төркөм социаль төркөм тип атала. Был ҡоролмала инә ҡорт умарта инәһе тип атала, ә ҡыҙҙарын эшсе бал ҡорттары тип атайҙар. Әгәр бындай бүленеш бал ҡорттарының тәртибе менән генә сикләнһә, бындай төркөм ябай социаль төркөм тип атала; ҡатламдар араһында морфологик айырма булһа (төрлө структура), бындай формация юғары социаль төркөм тип атала.
Яңғыҙаҡ ҡорттар
Башҡа бал ҡорттарының күбеһе, шул иҫәптән люцерн бал ҡорттары (Megachile rotundata), Xylocopa virginica, Osmia lignaria, Осмия корнифрондары — яңғыҙаҡ бал ҡорттарына инә, сөнки уларҙың инәләре яңғыҙ оя ҡора. Бер генә төр инә бал ҡорто бар, улар үрсем бирә һәм тоҡомға аҙыҡ һаҡлай. Был бал ҡорттарының тәғәйенләнгән эшсе ҡорттары юҡ. Ҡағиҙә булараҡ, бындай бал ҡорттары бал да, балауыҙ ҙа сығармай. Был төрҙәр талпандарға ҡаршы иммунитетҡа эйә, шулай ҙа уларҙың үҙенсәлекле паразиттары, ҡоротҡостары һәм ауырыуҙары бар.
Яңғыҙаҡ бал ҡорттары үҫемлектәрҙең мөһим һеркәләндереүселәре булып тора, улар алған һеркә бала ҡорттарҙы ашатыуға китә. Йыш ҡына һеркәлек нектар менән ҡушылып, пастаға оҡшаш масса барлыҡҡа килә. Яңғыҙаҡ бал ҡорттарының күп төрҙәренең тәнендә һеркә ташыу өсөн ҡатмарлы ҡулайламалар бар. Үҫемлектәрҙе һеркәләндереү маҡсатында яңғыҙаҡ бал ҡорттарының ҡайһы бер төрҙәре генә үрсей, ҡалғандары ҡырағай тәбиғәттә генә осрай.
Яңғыҙаҡ бал ҡорттары йыш ҡына үҫемлектәрҙең айырым төрҙәренән генә (мәҫәлән, бал ҡорттарынан йәки иңкештәрҙән айырмалы рәүештә) йыйылған һеркә менән туҡлана. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай үҫемлектең һеркәләнеүсеһе бал ҡортоноң айырым бер төрө генә булыуы мөмкин, әгәр был бал ҡорттары ниндәй ҙә булһа сәбәптәр арҡаһында үлһә, үҫемлеккә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янай.
Яңғыҙаҡ бал ҡорттары ояларын йышыраҡ ерҙәге ояларға, өңдәргә, ағас тишектәрендә, ҡамыш йәки ҡара бөрлөгән һабаҡтарына урынлаштыра. Ҡағиҙә булараҡ, инә ҡорт күҙәнәк (кәрәҙ) барлыҡҡа килтерә, уға бер йомортҡа һала, ҡарышлауыҡ өсөн туҡлыҡлы матдәләр ҡатнашмаһын өҫтәй һәм герметик рәүештә яба. Бер ояла бер тиҫтәнән алып бер нисә тиҫтәгә тиклем күҙәнәк булыуы мөмкин. Оя ағас ҡыуышлығында булһа, ғәҙәттә, ситке күҙәнәктәрҙә ата ҡорттар йомортҡалары була. Артабан бал ҡорттары үрсем тураһында хәстәрлек күрмәй һәм бер йәки бер нисә оя яһап үлә. Ата ҡорттар тәүҙә сығалар һәм инә ҡорттар сығыуға парлашыу өсөн әҙер булалар. Баҡсасылар араһында яңғыҙаҡ бал ҡорттарын оялау өсөн шарттар тыуҙырыу бик популяр. Яңғыҙаҡ бал ҡорттары саҡмай йәки үҙ-үҙең һаҡлаған осраҡта ғына сағырға мөмкин. Ҡайһы бер төрҙәрҙең инә ҡорттары ояларын шул уҡ төрҙәге башҡа ояларға яҡын яһай. Икенсе төрҙәрҙәрҙең бер нисә инә ҡорттары йомортҡа һалыу өсөн бер үк ояны ҡуллана, ләкин һәр береһе үҙ күҙәнәктәрен генә һеркә һәм нектар менән тултыра — йәшәүҙең был һирәк төрө «коммуналь» тип атала. Был төрҙәге бал ҡорттарының төп өҫтөнлөгө шунда: бер нисә инә ҡорт сиратлап бер ояны һаҡлай. Был тәртип ксилокопин бал ҡорттары өсөн хас, оя төҙөлөшө тамамланғандан һуң, инә ҡорт ояның төп инеү өлөшөндә ҡала һәм үҫеп килеүсе бала ҡорттарҙы һаҡлай.
Бал йыя торған ҡорт
Был бал ҡорто — яры ҡанатлылар төркөмөнә ҡараған нәҙек билле, бал йыя торған бөжәк. Улар ҙур ғаилә булып йәшәй. Ғаиләлә бер инә ҡорт, бер нисә йөҙ әре ҡорт һәм 10-80 мең эшсе ҡорт була. Бал ҡорто ғаиләһе — үҙенә бер төрлө биологик берәмек. Һәр ғаиләһенең үҙ индивидуаль сифаттары һәм үҙенә генә хас нәҫел һыҙаттары бар. Ғаиләге бал ҡорттары ысыҡ кибеп, сәскәләр татты ныҡлап бүлеп сығарған мәлдә әүҙемләшәлр. Аяҙ йылы көндәрҙә улар иртәнге 4-тән киске 21 сәғәт 30 минутҡа тиклем тат һәм һеркә йыйыу менән мәшғүлдәр. Умарта эсендәгеләре көнөн-төнөн эшләйҙәр. Умарталағы эшкә: инә ҡортто, үрсемде тәрбиәләү, кәрәҙ ҡойоу, буш күҙәнәктәрҙе бал һәм һитә менән тултырыу, ояла даими йылылыҡ, дымлылыҡ булдырыу, уны сүп-сарҙан таҙартыу, күҙәнәктәрҙе мисәтләү, ғаиләне ҡортоҡос бөжәктәрҙән һаҡлау һ. б. инә. Яландағы эшкә: тат (нектар), һеркә йыйыу, ғаиләне һыу менән тәьмин итеү керә.
Башҡарған эштәре буйынса бал ҡорттары бүленәләр: елпеүсе, ҡабул итеүсе, шәйләк, йыйыусы, һаҡсы, эшсе ҡорттарға.
Һурнаҡ йәки паразит бал ҡорттары
Бал корттары араһында һурнаҡтар (клептопаразиттар) бар, йәғни башҡа ҡорттарҙың ризығын урлау йәки үҙҙәренә тартып алыусылар. Бындай бал ҡорттарының ҡылығы кәкүк менән оҡшаш булғанлыҡтан, уларға «кәкүк бал ҡорттары» ҡушаматы бирелгән. Был ғаилә бал ҡорттарының һеркә йыйыу өсөн ҡулайламалары етмәй, үҙ ояларын да ҡормай. Улар әҙер нектарлы һеркә һәм күҙәнәктәр ҡулланып, башҡа бал ҡорттарының ояларына йомортҡа һалалар. «Кәкүк бал ҡорттары» үҙҙәренең ҡарышлауыҡтарын үлтерә һәм ашай, шулай уҡ башҡа сит ҡарышлауыҡтарҙы ла, (әгәр быға тиклем инә үҙе быны эшләмәһә) әҙерләнгән аҙыҡ-түлекте лә ашай.
Бал ҡорттарының ҡырылыуы
2006 йылда Америка Ҡушма Штаттары бал ҡорттарының умарталарҙы ҡалдырып сығып китеү һәм уларға кире әйләнеп ҡайтмау синдромын теркәгән. Был бал ҡорттарының дөйөм һанына йоғонто яһамай, сөнки уны умартасылар контролдә тота. Шуға ҡарамаҫтан, был күренеш бал ҡорттарының һаулығы менән бәйле проблемаларға киң йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итә. Ауыл хужалығында ҡулланылған пестицидтар һәм башҡа химик матдәләр бал ҡорттарының иммунитетын көсһөҙләндерә һәм уларҙы ауырыуға тағы ла нығыраҡ дусар итә. Бынан тыш, ҡалаларҙың үҫеүе һәм ҡырағай бал үҫемлектәре һанының кәмеүе бал ҡорттарының нектар эҙләп бик алыҫҡа осоуына килтерә, был иһә вирус таралыу хәүефен арттыра.
Бал ҡорттары умартасыларҙың контролдә тотоуы арҡаһында юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янамай, ләкин ҡырағай бал ҡорттарының күп төрҙәренә хәүеф янай. Һуңғы 100 йыл эсендә үҙҙәренең тарихи ареалынан Урта Көнбайыш ҡырағай бал ҡорттарының 50 проценты юҡҡа сыҡҡан. Һуңғы 20 йылда урындағы иңкештең дүрт төр 96 процентҡа кәмегән, ә өс төрө бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан тип һанала. Был борсолоу тыуҙыра, сөнки ҡырағай бал ҡорттары бал ҡорттарына ҡарағанда күп үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә һөҙөмтәлерәк. Мәҫәлән, ҡарбуз һеркәләндереүҙең 90 проценты ҡырағай бал ҡорттары тарафынан башҡарыла, ә помидорҙы бал ҡорттары ҙур булмағанлыҡтан һөҙөмтәле һеркәләндерә алмай. 2019 йылда Башҡортостанда, Удмуртияла, Марий Элдә, Тула өлкәһендә һәм Алтай крайында бал ҡорттарының күпләп һәләк булыуы күҙәтелә. Был күренештең сәбәбен Россельхознадзор пестицидтарҙы һәм агрохимияларҙы рапс баҫыуҙарында ҡоротҡостарға һәм ҡый үләндәренә ҡаршы әүҙем һәм контролһеҙ ҡулланыу тип атай.
Бал ҡорттарына ярҙамды ихатала пестицидтар ҡулланыуҙан баш тартыуҙа һәм төрлө бал биреүсе үҫентеләре ултыртыуҙа сағылдырырға мөмкин
Бал ҡортоноң файҙаһы
200px|thumb|right|Бал
Бал ҡортоноң файҙаһы бик ҙур һәм күп төрлө. Бал ҡорттары туҡлыҡлы һәм шифалы бал, шулай уҡ төрлө техник маҡсаттарҙа ҡулланыла торған балауыҙ бирә. Бал ҡорто ағыуы ла шифалы үҙенсәлеккә эйә, уны байтаҡ аурыуҙарҙы дауалауҙа файҙаланалар. Бал ҡорттары күп үҫемлектәрҙе һеркәләндереүҙә мөһим роль уйнай
Арпа кебләһе
Арпа кебләһе (Brachycolus noxia) — ысын кебләләр ғаиләһендәге төрлө аҙыҡ ашаусылар төрө. Арпа кебләһе тип аталһа ла, башлыса бойҙай игенен зарарлай. Шулай уҡ арыш һәм һоло культуралары ла зарарлана.
Шулай уҡ донъя википедияһында урыҫ кебләһе тип тә йөрөтөлә. Был кеблә иген культураларына ҙур зыян килтерә ала. Был төр шулай уҡ АҠШ биләмәләренә ла үтеп ингән (1986 йыл).
Тайлашка (Лымбелька ҡушылдығы)
Тайлашка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лымбелька йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оньша
Оньша (Оныч) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шамил башняһы
Шамил башняһы — Курск өлкәһенең Льгов ҡалаһында Красная урамы, 108 адресы буйынса урынлашҡан декоратив өс ҡатлы башня. Кенәз Владимир Иванович Барятинский 1870—1871 йылдарҙа төҙөгән. Льгов ҡалаһының үҙенсәлекле «визит карточкаһы» булып тора. Урындағы әһәмиәткә эйә архитектура ҡомартҡыһы.
Кенәз Барятинский Виктор Иванович отставкаға сыҡҡас, ҡатыны Мария Апполинарьевна Бутенева менән бергә үҙенең «Нижние Деревеньки» имениеһына күсә һәм уны төҙөкләндереү менән шөғөлләнә: оригиналь йылытыу системаһы булған яңы ҙур йорт, хофрат ҡоролмалары төҙөй, ә усадьбаның үҙен селтәрләп эшләнгән кирбес стена менән кәртәләп ала. Шулай уҡ ҙур паркка нигеҙ һала, уның ҡарағастары һәм имәндәре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Усадьбаның төньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә 1870—1871 йылдарҙа уның ағайы Владимир Барятинский өс ҡатлы башня төҙөй. Урындағы риүәйәт буйынса, уларҙың өсөнсө туғаны Александр Иванович Барятинский әсир иткән Имам Шамил, 1859 йылда Мәккәгә китеп барышлай бер нисә көн кенәз Барятинскийҙың имениеһында ҡунаҡ була һәм иртә-кистәрен был башняла намаҙ уҡый. Ошоға бәйле башня ғәҙәткә кереп киткән «Шамил Башняһы» тигән исемен ала.
Архитектураһы
Псевдого́тика стилендәге өс ҡатлы декоратив башня-беседка, күҙәтеү майҙансығына уның ҡаттарын тоташтырыусы бормалы баҫҡыс илтә (әлеге ваҡытта һаҡланмаған).
Мудыль
Мудыль — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аккендорф
Аккендорф (Ackendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Нуруллин Ринат Ғәли улы
Нуруллин Ринат Ғәли улы (Риннат Галеевич Нуруллин, 20 август 1954 йыл) — балалар шағиры, ғалим-уйлап табыусы, техник фәндәр кандидаты (1999). Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2011). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994).
Тормош юлы һәм ижады
Ринат Ғәли улы Нуруллин 1954 йылдың 20 авгусында Татар АССР-ының Балыҡ Биҫтәһе районы Ҙур Мәшләк ауылында тыуған. 1972—1977 йылдарҙа Ҡазан ауыл хужалығы институтында (хәҙерге Ҡазан дәүләт аграр университеты) уҡый. 1999 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Әҙәбиәт өлкәһендә Ринат Нуруллин балалар өсөн логик фекерләү талап итеүсе мауыҡтырғыс башватҡыс шиғырҙар ижад итә. Уларҙың ҡайһы берҙәре математик ғәмәл башҡарыуҙы һорай.
Ринат Нуруллиндың «Альпинист үрмәкселәр» китабы Антуан де Сент-Экзюпериҙың «Бәләкәй принц», Марк Твендың «Том Сойер мажаралары», Редьярд Киплингтың «Джунгли китабы», Ғабдулла Туҡай әкиәттәре, Абдулла Алиш әкиәттәре, Ханс Кристиан Андерсен әкиәттәре, Заһир Бигиев детективтары, Жюль Верндың әҫәрҙәре, Ҡәйүм Насыриҙың «Әбүғәлисина» китабы менән бер рәттән «Балалар уҡырға тейешле иң яҡшы 10 китап» исемлегенә индерелгән.
Һанлы ребустары
Ринат Нуруллин уйлап тапҡан һанлы ребустар (криптарифмдар):
Цивилизация
Цивилизация ( — гражданин, дәүләт) — билдәле бер иҡтисади формацияның ижтимағи, рухи һәм матди үҫеш кимәле ; өлгәшелгән ижтимағи үҫеш, матди һәм рухи мәҙәнилек кимәле. «Цивилизация» терминын тәүгеләрҙән булып фәнни әйләнешкә индереүсе философ Адам Фергюсон була, ул термин менән социаль үҫеш, шулай уҡ ҡалалар, яҙыу һәм башҡа оҡшаш күренештәр хас булған кешелек йәмғиәте үҫеше стадияһын күҙҙә тота. Шотланд ғалимы тәҡдим иткән донъя тарихының стадиаль синый (ҡырағайлыҡ — варварлыҡ — цивилизация) XVIII быуат аҙағында — XIX быуат башында фәнни даирәләрҙә хуплау таба, Әммә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында тарихҡа күплек-цикллы ҡараш популярлыҡ артыу менән «цивилизацияларҙың» дөйөм төшөнсәһе «урындағы цивилизациялар» тигәнде аңлата башлай.
Терминдың килеп сығышы
«Цивилизация» термины XVIII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Француз мәғрифәтселәре (Оноре Мирабо) аҡыл һәм гуманистик принциптарға нигеҙләнгән йәмғиәтте цивилизацияға эйә булған йәмғиәт тип һанағандар. Был термин мәғнәүи үҙгәрештәр кисерә. Америка ғалимы Льюис Морган (1818—1881) кешелек тарафыннан кисерелгән эволюцион үҙгәрештәрҙең өсөнсө, иң юғары баҫҡысын «цивилизация» тип атай (уның ҡарашынса, кешелек йәмғиәте цивилизацияға тиклем «ҡырағайлыҡ» һәм «варварлыҡ» баҫҡыстарын уҙған).
O. Шпенглерның мәҙәниәт теорияһы буйынса ҡараштары, мәҙәниәттең цивилизация осорона кереп, үҙенең һәләкәтенә осраясағы тураһында әйкән. Уныңса, кешелек тарихы өс баҫҡыстан тора:
А. Тойнби цивилизация терминына башҡа, уңайыраҡ мәғәнә бирә. Тойнби ҡарашынса, цивилизациялар мәңгелек түгел, улар барлыҡҡа киләләр һәм иртәме-һуңмы һәләкәткә дусар булалар. Эйе, кешелек тарихы ундый тенденцияны белә. Ләкин Тойнби ике мөһим моментты иҫкәрмәй ҡала. Беренсенән, цивилизациялар, нисек кенә тыуа һәм үлә тормаһын, кешелек үҫешенең үҙәк һыҙығы (ябайҙан ҡатлаулыраҡҡа, түбәндән юғарыраҡҡа) дауам итә. Икенсенән, ошо законсылыҡтың нигеҙен йәмғиәттә материаль етештереүҙең камиллаша барыуы тәшкил итә. XX быуатның икенсе яртыһы «цивилизация» термины, аҫылда, XVIII быуат француз мәғрифәтселәре ҡараштары яҫылығында бәйәләнә.
Цивилизация ижтимағи үҫеш баҫҡысы
Фергюсон тәҡдим иткән периодизация ун һигеҙенсе быуаттың һуңғы өстән бер өлөшөндә генә түгел, ә ун туғыҙынсы быуаттың күп өлөшөндә лә бик популяр булып ҡалыуын дауам итә. Ул Льюис Морган («Боронғо йәмғиәт»; 1877 йыл) һәм Фридрих Энгельс («Ғаиләнең, шәхси милектең һәм дәүләттең барлыҡҡа килеүе»; 1884 йыл) тарафынан файҙаланыла.
Йәмәғәтселек үҫеше стадияһы булараҡ цивилизацияға социумды тәбиғәттән айырылыу һәм йәмғиәт үҫешенең тәбиғи һәм яһалма факторҙары араһында айырмалыҡтар (ҡапма-ҡаршылыҡтарға тиклем) барлыҡҡа килеү хас. Был үҫеш этабында яһалма етештереү көстәре тәбиғи көстәрҙән өҫтөнлөк итә.
Шулай уҡ цивилизация билдәләренә ауыл хужалығын һәм һөнәрселекте, синыф йәмғиәтен үҫтереү, дәүләттең, ҡалаларҙың, сауҙаның, шәхси милектең һәм аҡсаның булыуы, шулай уҡ монументаль төҙөлөш, «етерлек» үҫешкән дин, яҙыу һ. б. инә. Философияны шәрҡиәтсе Б. С. Ерасов цивилизацияны вәхшилек стадияһынан айырып торған түбәндәге критерийҙарҙы айырып күрһәтә Философ востоковед Б. С. Ерасов выделил следующие критерии, отличающие цивилизацию от стадии варварства :
Цивилизация ул — кешелек йәмғиәтенең юғары дәрәжәгә ирешкән етештереү көстәре, фән-техника ҡаҙаныштарының тулыһынса хеҙмәт эйәләре мәнфәғәтенә яуап биреүсе, кешеләрҙең тигеҙлек һәм ғәҙеллек мөнәсәбәттәрен тәьмин итеүсе баҫҡысы. Цивилизация — бер бөтөн система. Ул төрлө элементтарҙан тора. Уға юғары дәрәжәләге иҡтисад, йәмғиәттең ғәҙеллек менән һуғарылған социаль, хокуҡи һәм сәйәси төҙөлөшө, рухи тормошо, шул иҫәптән фән, сәнғәт, әхлаҡ нормалары, дин һ. б. элементтар хас. Һәр элемент айырым цивилизацияның үҙенсәлеген сағылдыра. Цивилизация ниндәйҙер тышҡы йоғонтоларға бирелүсән булһа ла, уның үҙәге, төп сифаттары үҙгәрешһеҙ ҡала. Боронғо гректар цивилизацияһын ҡытай һәм һинд цивилизациялары менән, ә урта быуаттар Шәреҡ цивилизацияһын майя цивилизацияһы менән бутап булмай. Цивилизациянең нигеҙен материаль етештереү тәшкил итһә лә, унда рухи факторҙың да йоғонтоһо һиҙелә.
Мәҙәниәт менән бәйләнеше
Цивилизация күренеше — мәҙәниәт менән бәйләнештә тороусо социаль ҡиммәт. Уларҙың уртак сифаттары аҙ түгел, шул уҡ ваҡытта айырымлыктлар ҙа бар. H. Бердяев цивилизация менән мәҙәниәт араһындағы айырманы билдәләүҙә O. Шпенглерға яҡын тора. Уныңса, мәҙәниәткә рухлылыҡ сифаттары хас, ә цивилизация уларҙан мәхрүм. Цивилизация үҙенә социаль революцияларҙы һыйҙыра, ә мәҙәниәт уларҙан азат… Бердяевтың мәҙәниәт менән цивилизация хаҡындағы ҡараштары сәйерерәк тойола, бының сәбәбе мәшһүр философның әлеге күренештәрҙең мәғәнәләрен бөтөнләй башҡаса аңлауында. Ысынында иһә, цивилизация менән мәҙәниәттең айырмаһы H. Бердяев атаған моменттарҙа түгел.
Мәҙәниәт — йәмғиәттең сифаты һәм йәмғиәт структураһының айырылғыһыҙ элементы. Цивилизация, бер аспектта,— йәмғиәттең сифаты һәм структур элементы. Ләкин цивилизация, башка йәмғиәт үҫеше аспектында, урын яғынан ҡарағанда,— локаль, ваҡыт яғыннан ҡарағанда, сикле социаль күренеш. Шунлыҡтан, ҡайһы бер ғалимдәр цивилизация менән мәҙәниәтте синонимдар тип, ә икенселәре мәҙәниәтте цивилизацияның сифаты тип ҡарайҙар.
Локаль цивилизациялар
Традицион йәмғиәттә (цивилизацияла) социаль үҙгәрештәр әкренләп бара. Әлбиттә, үҙгәреш процесстары уларда ла юҡ түгел. Ләкин традицион цивилизацияларҙа бер нисә быуын кешеләре ниндәйҙер етди үҙгәрештәрҙе белмәй йәшәйҙәр. Уларҙа етештереү көстәрендәге һәм техникалағы ҡаҙаныштар бер быуын кешеләренән икенсе быуын кешеләренә әллә ни үҙгәрешһеҙ тапшырыла килә, фәндең етештереү һәм көнкүреш өлкәләренә үтеп кереүе лә һалмаҡ бара. Был төр йәмғиәтләрҙә (цивилизацияларҙа) боронғонан килгән нормалар, традициялар өҫтөнлөк итә. Ғөмүмән, ошо цивилизация илдәре хәҙерге этапта өсөнсө донъя илдәре тигән рәсми булмаған статуста бәйәләнәләр. Әлбиттә, был илдәр — иртәме, һуңмы — техноген цивилизация юлына баҫасаҡ. Техноген йәмғиәт (цивилизация) традицион йәмғиәттән (цивилизациянан) ҡапма-ҡаршы сифаттары менән айырыла. Уның йәшәү регионы — Көнбайыш Европа һәм бигрәк тә Төньяҡ Америка. Уларға экстенсив түгел, бәлки интенсив үҫеш хас. Үҫеш резервтары мәҙәниәт зоналарының киңәйтелүендә түгел, бәлки культураларҙың (беренсе сиратта, фәндәрҙең) үҙгәртеп ҡороу мөмкинлектәрен файҙаланыуҙа. Белгестәр фекеренсә, техноген цивилизация бөгөн генә барлыҡҡа килгән социаль күренеш түгел, уның тарихы һуңғы 300 йыл иҫәпләнә.
Цивилизация циклдары
Хәҙерге стадияла ғалимдар цивилизация үҫешенең түбәндәге циклдарын айыра: барлыҡҡа килеү, үҫеше, сәскә атыуы һәм юҡҡа сығыуы. Хәйер, ҡайһы бер локаль цивилизациялар бөтә стадияларҙы үтмәй. Уларҙың ҡайһы берҙәренең циклы тәбиғәт фажиғәләре (мәҫәлән, миной цивилизацияһы менән шулай булған) йәки башҡа мәҙәниәттәр менән бәрелештәр (Үҙәк һәм Көньяҡ Америка цивилизацияһылары, скиф протоцивилизацияһы) арҡаһында өҙөлә.
Барлыҡҡа килеү этабында яңы цивилизацияның социаль философияһы барлыҡҡа килә, ул цивилизация алды стадияһы тамамланған осорҙа маргиналь кимәлдә барлыҡҡа килә. Уның компоненттарына тәртип стереотиптары, хужалыҡ эшмәкәрлеге формалары, социаль стратификация критерийҙары, сәйәси көрәш ысулдары һәм маҡсаттары инә. Күп кенә йәмғиәттәр цивилизация сиген үтә алмағанлыҡтан һәм ҡырағайлыҡ йәки варварлыҡ стадияһында ҡалғанлыҡтан, ғалимдар түбәндәге һорауға яуап бирергә тырышҡан: «Әгәр тәүтормош йәмғиәтендә бөтә кешеләрҙең дә берҙәм рухи-матди мөхиткә тап килгән йәшәү рәүеше бар тип уйлаһаҡ, ни өсөн был йәмғиәттәрҙең барыһы ла цивилизацияға әйләнмәне?» Тотороҡло тәбиғәт шарттарына эләккән йәмғиәттәр бер нәмәне лә үҙгәртмәйенсә уларға яраҡлашырға тырыша, һәм киреһенсә, тирә-яҡ мөхиттә даими йәки ҡапыл үҙгәрештәр кисергән социум үҙенең тәбиғи мөхиткә бәйлелеген аңларға һәм был бойондороҡлолоҡто еңеү өсөн уға хәрәкәтсән үҙгәреү процесын ҡаршы ҡуйырға тейеш булған.
Үҫеш этабында цивилизация системаһының нигеҙле йүнәлештәрен сағылдырған тотош социаль тәртип барлыҡҡа килә һәм үҫешә. Цивилизация индивидтың социаль тәртибенең һәм ижтимағи институттарҙың тейешле структураһының билдәле бер моделе булараҡ формалаша. .
Цивилизация системаһының сәскә атыуы этабы уның үҫеше сифатлы булыуы менән характерлана, төп система институттары тулыһынса ойоша. Сәскә атыу цивилизация киңлеген унификациялау һәм империя сәйәсәтенең әүҙемләшеүе менән оҙатыла. Был, төп принциптарҙы сағыштырмаса тулыһынса ғәмәлгә ашырыу һәм үҫештән һаҡлауға күсеү һөҙөмтәһендә, йәмәғәт системаһының сифат яғынан үҫешеүенең үҙенән-үҙе туҡталыуын символлаштыра. Был цивилизациялы көрсөктөң — динамиканың, хәрәкәт итеүсе көстәрҙең, төп үҫеш формаларының сифатлы үҙгәреүенең нигеҙен тәшкил итә.
Ужера
Ужера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Цивилизация
Цивилизация циклдары
Юҡҡа сығыу этабында цивилизация көрсөк үҫеше, социаль, иҡтисади, сәйәси конфликттарҙың киҫкенләшеүе, рухи һынылыш стадияһына аяҡ баҫа. Эске институттарҙың көсһөҙләнеүе йәмғиәтте тышҡы агрессия алдында көсһөҙ итә. Һөҙөмтәлә цивилизация йә эске болалар, йә яулап алыуҙар һөҙөмтәһендә һәләк була.
Ужера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Цивилизация
Тәнҡит
Данилевский, Спенглер һәм Тойнби концепцияларын ғилми берләшмә төрлөсә ҡабул итә. Уларҙың хеҙмәттәре цивилизациялар тарихын өйрәнеү өлкәһендә фундаменталь эштәр булып һаналһа ла, теоретик асыштары етди тәнҡиткә осрай. Рәсәй-америка социологы Питирим Сорокин цивилизация теорияһын иң эҙмә-эҙлекле тәнҡитләүселәрҙең береһе була. Ул билдәләүенсә, «был теорияларҙың иң етди хатаһы — мәҙәни системаларҙың социаль системалар (төркөмдәр) менән бутауы, „цивилизация“ атамаһы асылда төрлө социаль төркөмдәргә һәм уларҙың дөйөм мәҙәниәттәренә — йә этник, йә дини, йә дәүләткә, йә территориаль, йә төрлө күп яҡлы төркөмдәргә, хатта үҙенә генә хас тупланма мәҙәниәтле төрлө йәмғиәттәр конгломератына бирелә», һөҙөмтәлә Тонби ҙа, унан алдағылар ҙа цивилизацияларҙы бүлеүҙең төп критерийҙарын, шулай уҡ уларҙың теүәл һанын атай алмаған.
Ужера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цивилизация
Тәнҡит
Тарихсы-шәрҡиәтсе Л. Б. Алаев, цивилизацияларҙы (генетик, тәбиғи, дини) бүлеүҙең бөтә критерийҙары ла аныҡ түгел, тип билдәләй. Критерийҙар булмағас, «цивилизация» төшөнсәһен дә формалаштырыу мөмкин түгел, ул әле һаман, уларҙың сиктәре, һаны кеүек үк, бәхәстәр предметы булып ҡала.
Этнолог В. А. Шнирельман шулай уҡ, цивилизациялы ҡарашта мәҙәниәткә баҫым яһала, һәм был төшөнсәнең аныҡ булмауы һәм ҡатмарлылығы арҡаһында цивилизацияларҙы айырыуҙың аныҡ критерийҙарын билдәләү мөмкин түгел, тип яҙа. Йыш ҡына, цивилизация сиктәрен билдәләгәндә, милләтсел идеяларға таянып эш итәләр.
Тарихтағы цивилизациялы ҡарашты социология фәндәре докторы М. Я. Бобров тәнҡитләй.
И. Г. Яковенко цивилизациялар теорияһы методикаһында бер нисә проблеманы билдәләй: цивилизацияларҙың берҙәм методикаһы һәм систематикаһы юҡ.
Әлеге ваҡытта (2014) «Халыҡ-ара цивилизацияларҙы сағыштырма өйрәнеү йәмғиәте» эшмәкәрлеген дауам итә. Ул йыл һайын конференциялар уҙғара һәм «Comparative Civilizations Review» журналын сығара.
Күмертау электр бүлеү селтәрҙәре
Күмертау электр бүлеү селтәрҙәре — Күмертау, Мәләүез, Салауат ҡалаларын һәм Ейәнсура, Көйөргәҙе, Күгәрсен, Мәләүез, Фёдоровка райондары ҡулланыусыларын электр энергияһы менән тәьмин итә.
Айно Аалто
Айно Мария Марсио-Аалто (Aino Maria Marsio-Aalto, тыумыштан Манделин, Mandelin; ) — фин архитекторы һәм дизайнеры, скандинав дизайнына нигеҙ һалыусы. Архитектор Алвар Аалтоның беренсе ҡатыны.
Күмертау электр бүлеү селтәрҙәре
Мәғлүмәт
Оператив-диспетчер хеҙмәте Күмертау ҡалаһы, район диспетчер пункттары күрһәтелгән бөтә райондарҙа һәм Мәләүездә урынлашҡан. 2012 йыл составына дөйөм билдәләнгән ҡеүәте 858 МВ•А булған 35—220 кВ көсөргәнешле 60 электр подстанцияһы, 0,4—10 кВ (оҙонлоғо 8127,8 км) һәм 35—110 кВ (1639,6 км) көсөргәнешле электр энергияһы тапшырыу линиялары ингән. Хеҙмәтләндереүҙең дөйөм күләме 36379,5 шартлы берәмек тәшкил иткән. 2012 й. 694 кеше эшләгән.
Тарихы
1964 йыл «Башкирэнерго» электр селтәрҙәренең һәм «Сельэнерго» селтәрҙәренең Үҙәк һәм Мәләүез райондары базаһында нигеҙ һалына, 1992 йылдан алып «Башкирэнерго» филиалы, 2005 йылдан — «БашРЭС—Стәрлетамаҡ»тың структур бүлексәһе — «Башкирэнерго» ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре» ЯСЙ филиалы, 2012 йылдан — «Башҡортостан электр селтәрҙәре компанияһы» ААЙ бүлендек йәмғиәтенең «Башҡортостан электр бүлеү селтәрҙәре» ЯСЙ производство бүлеге.
Айно Аалто
Биографияһы
Айно Мария Манделин 1894 йылда Хельсинки ҡалаһында тыуған. 1913 йылда ул мәктәпте тамамлай, шул саҡта уҡ Хельсинки технология университетында архитектураға өйрәнә башлай. 1920 йылда архитектор дипломын ала. 1923 йылда Манделин Йювяскюля ҡалаһына күсеп килә. Киләһе йылда Аалто Алварҙа эшләй башлай. 1924 йылда улар өйләнешә. Никахтан ике бала тыуа. Ирле-ҡатынлы Турку ҡалаһына күсеп килә һәм унда 1927  йылда архитектор Эрик Бриггман менән хеҙмәттәшлек итә башлай. 1933 йылда улар Хельсинкиға ҡайта. Аалтолар биналар проекты өҫтөндә эшләй, уларҙың берлектәге һәм айырым проекттары була. Улар араһында Төньяҡ Европа неоклассицизмы стилендәге Паймиола шифахана һәм Майреала вилла була. Айно тәү сиратта интерьер, шулай уҡ керамика һәм текстиль дизайны менән шөғөлләнә. Ирле-ҡатынлы скандинав дизайнына нигеҙ һалыусыларҙың береһе тип иҫәпләнә.
1935 йылда Аалто   мебель етештереү буйынса Artek компанияһына нигеҙ һала. Айно компанияның баш дизайнеры була, ә 1941—1949 йылдарҙа — идарасы директоры була. 1939 йылда Аалтолар Нью-Йоркта Бөтә донъя күргәҙмәһендә ҡатнаша.
Айно шулай уҡ быяла һауыт-һаба  дизайнеры булараҡ билдәле. Ул фин компанияһы Iittala менән хеҙмәттәшлек итә. Уның дизайны менән быяла изделиелар һәм  бер ни тиклем үҙгәртелгән күсермәләре IKEA кеүек сауҙа селтәрҙәрендә һатыла. 1936 йылда Айно Миланда Триенналела быяла стакандар дизайны өсөн алтын миҙалға лайыҡ була. Ирле-ҡатынлы шул ваҡытта уҡ Аалто вазаһы кеүек билдәле ваза эшләй.
Шәгәр
Шәгәр — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Миндәк йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Золотоношка
Золотоношка (Золотоношка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 617 кеше. Почта индексы — 453143, ОКАТО коды — 80249888005.
Штеффи Граф
Ште́фани Мари́я «Ште́ффи» Граф (нем. Stefanie Maria «Steffi» Graf); 14 июнь 1969 йыл, Мангейм) — Германия тенниссыһы.
Биографияһы
Граф — XX быуаттың иң яҡшы ике тенниссыларҙың (Мартина Навратилова менән бергә) береһе, хәҙерге замандың бөйөк спортсыһы.
Штеффи Графтың дәүере 1987 йылдың 17 авгусында башлана. Мартина Навратилованы икенсе позицияға ҡыҫырыҡлап сығарғас, ул рәсми рәүештә донъяның беренсе ракеткаһы була. Ҙур булмаған тәнәфестәр менән Штеффи Граф 10 йыл дауамында иң яҡшы тенниссы булып иҫәпләнә.
Дөйөм алғанда Ҙур шлем турнирҙарында яңғыҙ разрядта 22 тапҡыр һәм бер тапҡыр парлы разрядта (Габриэла Сабатини менән) еңеүсе була.
Граф 1988 йылда, совет тенниссылары Зверева менән Савченконы еңеп, «Уимблдонды» яулай. 1986 йыл менән 1999 йылдар араһында WTA турнирҙарында бер нисә тапҡыр еңеүсе була.
WTA турнирҙарының яңғыҙ разрядында 107 тапҡыр еңеп сыға (теннис тарихында Навратилова һәм Эверттан һуң өсөнсө күрһәткес).
1988 йылда Ҙур шлем турнирында тарихта иң ҡыҫҡа финал үткәрә. «Ролан Гаррос» финалында 34 минут эсендә совет тенниссыһы Зверева Натальянан арттырып ебәрә (осрашыу иҫәбе 6:0, 6:0). 1989 йылда 86 матчтың 2-дә генә еңелә. Миҙгел эсендә 16 турнирҙың 14 -дә еңеп сыға. 1989 йылдың июненән 1990 апрелена тиклем бер матчта ла еңелмәй. Отторошһоҙ серияһы 66 матч тәшкил итә (тарихта Навратилованан һуң икенсе күрһәткес).
1988 йылда Граф Ҙур шлемға өсөнсө тапҡыр эйә була (Морина Конноль һәм Маргарет Корттан ҡала). Был йылда Сеулда ул олимпия «алтынын» яулай.
Был уникаль ҡаҙанышы (Ҙур шлемдың 4 турниры һәм Олимпия уйындарында еңеүе) Алтын шлем исемен ала. 1993—1994 йылдарҙа ул Ҙур шлем турнирында бер рәттән 4 еңеү яулай. Ләкин
еңеүҙәр бер миҙгелдә булмағас, ҡабаттан Ҙур шлемды рәсми рәүештә яулау килеп сыҡмай.
Штеффи Граф көнбайыш герман ҡалаһы Мангеймда тыуа. Әммә 3 йәшендә ғаиләһе менән Баден-Вюртемберг төбәгендәге ҙур булмаған Брюль ҡалаһына күсеп килә.
Тап ошо ҡалала ул теннис менән шөғөлләнә башлай. Тәүге тапҡыр ракетканы ҡулына өс йәш сағында ала. Ҡыҙҙың беренсе тренеры һәм уның бөтә эшмәкәрлеге координаторы булып атаһы Петер Граф була.
Теннис олимпы үренә 1981 йылда «Һары туҫтаҡ» турнирында еңгәндән һуң, 12 йәштән башлана.Ә киләһе йылда чемпиондарҙың Европа лигаһында иң яҡшыһы тип таныла.
Белгестәр уны «быуат вундеркинды» тип атай, өлкәндәр теннисында ул бик тиҙ үҙ урынын биләй. 14 йәшендә атаһы инициативаһы менән мәктәпкә йөрөүҙе туҡтата (ситтән тороп уҡый) һәм бөтә көсөн үҙенең теннис карьераһына юнәлтә.1985 йылда инде донъя рейтингы буйынса ун көслө спортсылар исемлегенә инә.
Ә 1986 йылдан күп йылдар ҡатын-ҡыҙҙар араһында теннис лидеры булған Навратилованы еңә башлай (1986 йылдың яҙында Германияның Асыҡ чемпионатында Навратилованы 6:2, 6:3 иҫәбе менән отоп, беренсе еңеүен яулай).
1986 йылда Штеффи Граф Ҡатын-ҡыҙҙар теннис берекмәһенең (WTA) һигеҙ ҙур турнирын яулай һәм, Навратилова менән Эвертҡа ныҡ яҡынлап, миҙгел аҙағына донъяның өсөнсө ракеткаһы була.
1987 йылда донъяның беренсе ракеткаһы була. Был миҙгел Штеффи Графтың Навратилова менән хәл иткес осрашыуы менән билдәләнә.
Австралияның Асыҡ чемпионатын үткәреп ебәреп, Граф миҙгелде ышаныслы башлай һәм Уимблдонға тиклем бер осрашыуҙа ла еңелмәй. 7 турнирҙы бер рәттән отоп, 45 уйындың еңеүсеһе була. Был профессионал өсөн теннис буйынса миҙгелдең иң яҡшы башланғысы була.