cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Власов Юрий Петрович
1964 йылғы уйындар
Беренсе ынтылышта Жаботинский 200 килограмм ала. «Бөтә тышҡы ҡиәфәтем менән „алтын“ өсөн көрәштән баш тартҡанымды күрһәттем, һәм хатта башланғыс ауырлыҡты кәметтем. Власов, үҙен хужа итеп тойоп, рекордтар яуларға ынтылды һәм…яңылышты» —, тип Жаботинский һуңынан ярыш барышын аңлата. Власов 205 кг, ә һуңынан - 210 кг. этәрә. Бынан һуң штангаға донъя рекордынан юғары ауырлыҡ ҡуйыла — 217,5 килограмм. Жаботинскийҙың икенсе ынтылышы уңышһыҙ була ( аҙаҡ күптәр Жаботинский махсус рәүештә күтәрмәне, тип иҫәпләй), һәм Жаботинский үҙенең өсөнсө ынтылышта штанганы күтәреп, олимпия чемпионы була.
Япон гәзиттәренең береһе, «Рәсәйҙең иң көслө ике кешеһе — Никита Хрущёв һәм Юрий Власов — бер көн тиерлек юҡҡа сыҡты», — тип яҙа (ярыштар 18 октябрҙә, Хрущёв төшөрөлгәндән һуң 4 көн үткәс була).
Ҙур спорттан китеүе
Власов үҙе әйтеүенсә, матчтан ул Токиолағы уйындарҙан һуң күнекмәләрҙән баш тарта. Әммә финанс проблемалары арҡаһында 1966 йылдың көҙөндә күнекмәләр эшләй башлай. 1967 йылдың 15 апрелендә Мәскәү чемпионатында Власов үҙенең һуңғы донъя рекорды ҡуя (уның 850 һум түләнә), ә 1968 йылда рәсми рәүештә ҙур спорт менән хушлаша.
1988 йылдың февралендә Арнольд Шварценеггер Мәскәүгә килә һәм уның сәфәр енең бер маҡсаты — үҙенең кумиры Юрий Власов менән осрашыу була һәм «Атлетика» спорт клубында осрашыу уҙа.
Әҙәби эшмәкәрлеге
1959 йылдан Власов очерктар һәм хикәйәләр яҙа, ә ике йылдан ул иң яҡшы спорт тураһында конкурстың (1961 йылғы) икенсе премияһы лауреаты була. (Ойоштороусылар — «Совет спорты» гәзите редакцияһы һәм Яҙыусылар союзының Мәскәү бүлеге; тәүге премия тапшырылмай). 1962 йылғы донъя чемпионатына Власов спортсы булараҡ ҡына түгел, ә «Известия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе булараҡ килә.
Власовтың тәүге китабы — «Үҙеңде еңеп сығыу» тип аталған хикәйәләр йыйынтығы 1964 йылда донъя күрә.
1968 йылда, армия һәм ҙур спорттан киткәндән һуң, Власов профессиональ әҙәбиәтсе булып китә. Артабанғы йылдарҙа «Белое мгновение» повесы (1972) һәм «Солёные радости» романы (1976). сыға.
Юрий Власовтың «Ҡытайҙың айырым районы. 1942—1945» (1973) китабы үҙенсәлекле урын алып тора, уны Юрий Власов атаһының псевдонимы аҫтында баҫтыра (Владимиров). Китап ете йыллыҡ архивтарҙа эш алып барыу, шаһиттарҙан һорау алыу һөҙөмтәһе булып тора (һуңынан Власов иҫкә ала), унда П. П. Власовтың көндәлектәре файҙаланыла.
Һуңынан оҙайлы тәнәфестән һуң, Власов башлыса «өҫтәлгә» яҙа. 1984 йылда «Ғәҙеллек көсө» китабы баҫылып сыға, ә 1989 йылда уның яңы, эшкәртелгән баҫмаһы сығарыла: (китапта яҙылған йылдар яҙылған: 1978—1979 һәм 1987—1989). Форма буйынса автобиография, китапта ауыр атлетика тарихына экскурс, спорт тураһында уйланыуҙар урын ала.
Власовтың артабанғы китаптарының күпселеге тарихи һәм публицистик, был ике жанр тығыҙ бәйләнә.
Власов ижадында иң монументаль әҫәренең — өс томлыҡ «Утлы тәре» китабы — жанры «тарихи тәүбә», тип билдәләнә. Власов әйтеүенсә, революция тураһындағы роман идеяһы 1959 йылда барлыҡҡа килә, шул уҡ ваҡытта ул материалдар йыя башлай. 1978 йылдан алып Власов умыртҡа бағанаһына бер нисә операция кисерә; 1983 йылда ауыр операциянан һуң ул тексҡа тотона. 1991—1992 йылдарҙа ике томлы баҫма донъя күрә, уға яҙылған материалдың яҡынса өстән бер өлөшө инмәй; 1993 йылда өс томлы баҫма сыға. Был трилогияла Власов ленинизм һәм фашизмдың тигеҙлеге тураһында һығымта яһай һәм христианлыҡты большевизмға ҡаршы ҡуя.
Власовтың 1990 йылда күп публицистик мәҡәләләр яҙа, артабан улар айырым йыйынтыҡ нәшер ителә.
Спорт йәмәғәт эшмәкәрлеге
1980-се йылдар аҙағында Юрий Власов киң мәғлүмәт сараларында спортта ҡулланыуға ҡаршы сығыш яһай.
Сәйәси эшмәкәрлеге
1992 йылдың 30 мартында «Куранты» тигән «Сумерки демократии» тигән мәҡәләлә Рәсәйҙә реформалар үткәреүгә һәм дәүләт етәкселәренең отставкаға китеүенә ҡаршы сығыш яһай.
Власов Именлек комитетында эшләй. «Рәсәй юлы» депутаттар төркөмөнә инә. 1994 йылдың февралендә Дәүләт думаһы рәйесе вазифаһына һайлана.
Сығыш ваҡытындағы антропометрик мәғлүмәттәре
1962 йылға тиклем бер күнегеүҙә бер ярышта урынлаштырғанда ҡағиҙәләр пункты эшләй. Рәсми рекорд сифатында бер донъя рекорды ҡуйылды.
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы (Акмурзин Хажгали Акмурзаевич; 1902 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Хажғәли Аҡмырҙа улы Аҡмырҙин 1902 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тәңгәүер улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы Юлдаш ауылында тыуған.
Һуғышҡа тиклем Әбйәлил МТС-ында тракторсы булып эшләй.
1941 йылдың июнендә Әбйәлил районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Ҡыҙылармеец Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының кавалерист-миномётсыһы була.
Һуғыштан һуң тыуған Әбйәлил районындағы Молотов исемендәге колхозында (келәт) кладовой мөдире булып эшләй.
Хәтер
Аҡмырҙин Хажғәли Аҡмырҙа улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Әбйәлил районы Юлдаш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Аинка
Аинка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гәрәй (Ҡалтасы районы)
Гәрәй (Гареевка) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452877, ОКАТО коды — 80233830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы
Ғарифуллин Тимерхан Ғарифулла улы — (1913 йыл - ?) 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһы яугиры, сержант, ҡыҙылармеец.
Каменец башняһы
Каменец башняһы (Камяне́цкая ве́жа, хата: Аҡ вежа) — Волынь тибындағы иң яҡшы һаҡланған һәм бер үк ваҡытта иң юғары (31 метр самаһы) оборона манараһы. 1271—1288 йылдарҙа төҙөлгән. Иртә готика элементтары менән роман стилендәге ҡомартҡы. Каменец ҡалаһында урынлашҡан (Брест өлкәһе, Белоруссия).
Мемориаль башня булып тора, 1960 йылда бында Брест өлкә музейы филиалы урынлаша.
Тарихы
1275 йылғы Галицко-Волынь йылъяҙмаһында Каменецҡа  Волынь кенәзе Владимир Василькович нигеҙ һалыуы тураһында хәбәр ителә Кенәз бойороғо буйынса яңы ҡаланы төҙөү өсөн  «ҡала төҙөүсе» Олекса ебәрелә. Уның етәкселегендә 17 сажин бейеклегендә таш бағана ултыртыла. Төҙөлөш ваҡыты Галицко-Волынь йылъяҙмаһына ярашлы 1276 йылдан  1288 йылға тиклем иҫәпләнә.
Башня келәт һәм арсенал булып хеҙмәт итә — түбәнге, иң һалҡын ярустарҙа аҙыҡ-түлекте, өҫкө, хәрби майҙансыҡ янында — ҡорал һәм боеприпастарҙы һаҡлағандар. Буш арауыҡты яугирҙәр биләгән. Башня күп һөжүмде күтәргән, ләкин зыянды  яугирҙәрҙән  түгел, ә мародерҙарҙан күргән, улар XVIII быуатта хужалыҡ  ихтыяждары өсөн унан кирбестәрен ватып алырға керешкән.
Техника камиллашыу менән башня үҙенең оборона әһәмиәтен юҡалта. XVIII быуат инвентары ташландыҡтың күңелһеҙ картинаһын һүрәтләй: «Түбәнге ярусында ишектәре һәм ниндәйҙер ябыуҙары юҡ; башня өҫтән көпләп ҡуйылған, эстән емерелгән, тәҙрәләре  быялаһыҙ (1728 й.)» Башҡа бик күп тарихи-архитектура ҡомартҡылары кеүек үк уны ла  1822 йылда кирбескә һүтеп алырға маташалар, әммә быны эшләү мөмкин булмай: сөнки бәйләүесе һәм эзбизташ кирбестәре  быуат эсендә шул тиклем ныҡ ҡатҡан,  әйтерһең, башня ҙур бер ташҡа әйләнгән.
Башня түңәрәк вал эсендә урынлашҡан һәм ағас нығытмаларҙан өҫтөн тора. Йылға яғынан нығытмаларға һаҙлыҡлы уйһыулыҡ килә, өс яҡтан уларҙы соҡор уратып ала. Тупраҡ вал һәм ағас замок 1903 йылда реставрация һәм ер эштәре үткәреү мәлендә бөтөнләй юҡҡа сыға. Архитектор В. В. Суслов проекты буйынса башня тирәләй өс метрлы тупраҡ ҡатламы алына, һөҙөмтәлә  элек хаталы подвал тип иҫәпләнгән уның беренсе ҡаты,  тағы ла ер өҫтөндә тороп ҡала. Әммә, ер эштәре ваҡытында боронғо соҡор һәм вал эҙһеҙ юғала. Шул ваҡытта уҡ беренсе һәм икенсе ҡаттары араһындағы көмбәҙе  һүтелә һәм ағас балкалар менән алмаштырыла. Сығынтыларын һәм стеналарын реставрациялау өсөн кирбестәргә (яҡынса 10 мең дана) Мотыкаль улусы крәҫтиәне С. Дранюкҡа заказ бирәләр. Ер һәм кирбес эштәре үткәреү өсөн Гроднонан тәжрибәле оҫта А Артишевский саҡырыла. Башня тирәләй тупраҡ вал һалына һәм таш менән уратып алына. Ошо рәүешле ҡомартҡы беҙҙең көндәргә тиклем килеп етә. 1950 йылдар башында башняны беренсе тапҡыр ағарталар, ә иҙәненә таш түшәйҙәр. Реставрация эштәре шулай уҡ 1968—1973 йылдарҙа һәм 1996—2003 йылдарҙа үткәрелә.
Архитектураһы
Башня планында түңәрәк, диаметры 13,6 м, диуарҙарының ҡалынлығы 2,5 метр, бейеклеге 29,4. Башня яҡынса 2,3 метр бейеклектәге 16 метрлыҡ диаметрлы фундаментта тора. Ҡара-ҡыҙыл һәм һары төҫтәге бурса кирбестәрҙән һалынған. Тыштан стеналарында баҫмаларҙың тура мөйөшлө соҡор эҙҙәре һаҡланып ҡалған. Эстә ағас балкалар урыны — биш ҡаттың таяуҙары һаҡланып ҡалған. Икенсе һәм өсөнсө ҡаттың таяуҙары ике ҡатлы булған. Башня биш ҡатлы, уларҙы бер-береһе менән баҫҡыстар тоташтыра, унда яугирҙарҙы күп һыйҙырырға мөмкин булған. Оборона тәғәйенләнешендәге генә булып, Каменец манараһы ниндәй ҙә булһа архитектура биҙәгенән мәхрүм.
XIII быуатта шундай уҡ оҡшаш характерҙа һәм тәғәйенләнештә башнялар   Полоцк, Туров, Новогрудокта, Гроднола Иҫке замок территорияһында, боронғо Берестья замогында  төҙөлгән.
Әҙәбиәттә телгә алыныуы
Е. Котик былай тип яҙа:
Мин тыуған Каменец урыны үҙенең боронғо тарихи манараһы менән билдәле. Ҡайҙан килеп сыҡҡан ул, уны бер кем дә әйтә алмай. Элекке ҡәлғәнең ҡалдығы тип фараз итәләр. Был манара кирбестән, ҡалын стеналар менән, бейек, пушканан һәм ҡоралдарҙан атыу өсөн ут тишектәре бар. Минең олатайым ваҡытында әле ун фунт тирәһендә йәҙрә табалар  — был ут тишегенән ҡасандыр ысынлап та атыу билдәһе. Был башняның кирбестәре шул тиклем ныҡ, хатта унан бер киҫәк тә ватып алып булмай. Каменецта кирбестәрҙе йомортҡа ағынан эшләгәндәр, шуға ла ул ныҡ, тип һөйләйҙәр... Батша Александр II Европа кенәздәре менән бергә Каменецтан ете километр алыҫлыҡта Беловежская пущала һунар иткәндә, бөтә министрҙар һәм генералдар был тарихи башняға ҡарарға килгәндәр.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Дедушицкийҙар һарайы (Львов)
Дедушицкийҙар һарайы — Львовта (Украина)классицизм архитектураһы ҡомартҡыһы. Ҡаланың үҙәк өлөшөндә Театр урамында урынлашҡан.
Бина кирбестән төҙөлгән, штукатурланған, эске ихата менән квадрат формала, өс ҡатлы. Фасадын таш менән көпләнгән цоколдәр менән пилястралар бүлә. Фасадтың үҙәгендә өс мөйөшлө фронтондар менән тамамланған дүрт колонналы сығып торған ризалиттар күҙгә бәрелеп тора. Икенсе ҡат балконының скульптура консолдәре иғтибарға лайыҡ.
Нигеҙе һәм бинаның беренсе ҡаты XVIII быуат аҙағына ҡарай. 1830 йылда бинаны архитектор өлкән В. Раевский классицизм.рухында үҙгәртеп ҡора. Унда магистрат  хеҙмәттәре урынлаша. 1868 йылда граф Владимир Дедушницкий был бинаны һатып ала, 1870 йылда бында тәбиғәт музейы асыла, ә 1890 йылда йәмәғәт ойошмаларына тапшырыла. Хәҙер бында Украинаның Дәүләт тәбиғәт музейы урынлаша, унда 360 меңдән ашыу экспонат тупланған.
1995 йылдан алып 2011 йылға тиклем бинала  капиталь ремонт үткәрелгән.
Сүстәге Бөйөк мәсет
Сүстәге Бөйөк мәсет - Сүс ҡалаһындағы рибәт  (ҡәлғә)  мәсете – Тунистың иң боронғо ғәрәп ҡоролмаларының береһе. Был нығытмалағы мәсет IX быуат урталарында төҙөлгәне бирле емерелеүгә дусар булмаған
Тарихынан
Рибәттәр башта Ислам динендәгеләрҙе башҡа инаныстарҙағыларҙан ҡурсалау өсөн  төҙөлә башлаған. Артабан улар коммуникацияларҙы һаҡлау өсөн ҡулланылған һәм  суфыйсылыҡ үҙәктәренә әүерелгән. Сүстәге рибәт - ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы. Уның ҡасан барлыҡҡа килеүе аныҡ билдәле түгел, әммә 821 йылда булғанлығы теүәл иҫбатлана, сөнки ҡыйыҡ аҫтындағы яҙмала ошо дата теркәлгән. Миләди 851 йылда әғләби әмир Мөхәммәт I ибн әл-Әғләб шәхсән рәүештә Сүстә Бөйөк мәсетте төҙөтә. Ул күренеше менән мәсеткә ҡарағанда нығытманы хәтерләтә.
Мәсеттең ҡоролошо
Дүрткел майҙанлы итеп эшләнгән Бөйөк мәсет Сүс ҡалаһының боронғо үҙәгенең (мәҙинә) төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге гавань янында, рибәттән бер нисә метр ғына алыҫлыҡта урынлашҡан. Мәсеттең ҡалын диуарҙары өҫ яҡтан киртләсләп һалынған. Мөһабәт һәм ҡырыҫ күренешле диуарҙар йыш ҡына эске портты ҡурсалаусы булып торған.
Подлесное (Ырымбур өлкәһе)
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (45 %) йәшәй.
Сүстәге Бөйөк мәсет
Мәсеттең ҡоролошо
Мәсеттең манараһы юҡ, был маҡсатта рибәткә яҡын ғына торған ҡарауыл башняһы ҡулланылған.
Мәсеттең иркен эске ихатаһы өс яҡтан  портиктар   һәм аркадалар менән тоташтырылған. Галереяларҙың өҫ яғы Бөйөк мәсетте төҙөтөүсе һәм архитекторҙың исемдәре ғәрәп каллиграфияһы менән яҙылған нәзәкәтле фриз менән биҙәлгән. Намаҙхана өлөшө антик колонналар һәм капителдәр менән биҙәлгән, ике көмбәҙе бар,  кокиль ысулы менән ҡойолған металл биҙәктәр менән һырланған. Көмбәҙҙәрҙең семәре Сүс ҡалаһындағы декоратив мосолман скульптураһының боронғо миҫалы булып тора. Мәсеттең архитектура стиле бер үк ваҡытта байлыҡ та, ҡәтғилек тә сифаттарын кәүҙәләндерә
3-сө Иус
3-сө Иус — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иус йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туркуллдар-Комелло һарайы (Львов)
Граф Генрих Дидушицкий һарайы, Комелло һарайы, Туркуллдар-Комелло һарайы —  Львов (Украина) ҡалаһында иртә тарихилыҡ архитектураһы ҡомартҡыһы, тәүге неоготика ҡомартҡыһы. Пекарский урамында урынлашҡан
Бина 1840—1843 йылдарҙа төҙөлгән, ул кирбестән, штукатурланған, ике ҡатлы, планында тура мөйөшлө формала. Төп фасады көньяҡҡа, сквер яғына ҡарай, уртаһында неоготик портиклы ризалит менән айырылып тора. Фасады өҫтөндә ныҡ сығып торған кәрнизе бар. Бейек ҡыйығы ике рәт люкарнаға эйә. Беренсе ҡатында тәҙрәләре тура мөйөшлө, икенсе ҡатында ослайып бөткән аркалар менән тамамланған. Эске планлаштырыуы коридорлы һәм зал төрөндә.
XX быуаттың 20—30-се йылдарында һарай Батицкий ғаиләһенә ҡарай, бында беренсе «Miss Polonia» (1930) — актриса София Батицкая (Zofia Batycka) йәшәгән. Хәҙер Львов зооветеринар академияһы корпустарының береһе булараҡ ҡулланыла.
Тимошенко Семён Константинович
Тимошенко Семен Константинович (Семен Костянтинович Тимошенко; 6 (18) февраль 1895 йыл — 31 март 1970 йыл, Мәскәү, СССР) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1940), ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1940, 1965). «Еңеү» ордены (1945) кавалеры. СССР-ҙың Оборона халыҡ комиссары (май 1940 йыл — июль 1941 йыл). СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы(1938—1940). ВКП(б) Үҙәк комитеты ағзаһы (1939—1952). Украинаның Коммунистар Партияһы(б) Үҙәк комитеты ағзаһы (1938—1940), Украина ССР-ы Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты (1938—1947). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1970).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында иң компетентлы полководец тип һанала һәм Мәскәүҙә 1941 йылдың 23 июненән 19 июленә тиклем Баш командование ставкаһы рәйесе була. Хәрби тарихы буйынса белгес А. В. Исаев, бер нисә уңышһыҙлығына ҡарамаҫтан, Тимошенко, Бөйөк Ватан һуғышында СССР-ҙа ун бөйөк полководецтың береһе була, тип иҫәпләй.
Иртә йылдары
1895 йылдың 6 (18) февралендә ауыл Бессарабия губернаһының Аккерман өйәҙендә Орман ауылында (хәҙерге Украинаның Одесса өлкәһе Килийк районы Фурмановка ауылы) Константин Гаврилович Тимошенконың (1925 йылда вафат була) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Украин. Батраклыҡта йөрөй.
Ауыл мәктәбен тамамлай. 1914 йылдың декабрендә армияға саҡырыла. 1915 йылда полк һәм өлгөлө пулемет мәктәбен тамамлап, вахмистр чинын ала. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, Көньяҡ-Көнбайыш һәм Көнбайыш фронтта 4-се кавалерия дивизияһы составында пулеметсы була. Ҡыйыулығы өсөн өс дәрәжә Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Офицерға һуҡҡаны өсөн ҡулға алына һәм судҡа бирелә. Һуғышты подпрапорщик чинында тамамлай.
Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы
Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улы (7 ноябрь 1925 йыл — 27 ғинуар 1984 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1949—1975 йылдарҙа Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлексәһе Бензин станцияһының вагон депоһы эшсеһе, 1961 йылдан — бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). СССР-ҙың почётлы тимер юлсыһы (1970).
Биографияһы
Мәхмүт Шәймәрҙән улы Әминев (рус телендәге ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Махмут Шаймурданович Аминев яҙылышы осрай) 1925 йылдың 7 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт. Башланғыс мәктәпте тамамлай. 1940 йылдың авгусында Өфөлә парикмахер булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1943 йылдың ғинуарында Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, разведка ротаһында хеҙмәт итә. 1947 йылдың көҙөндә демобилизацияланғандан һуң, тыуған яғына әйләнеп ҡайта һәм 1947 йылдың октябренән Өфө ҡалаһы «Фоторәссам» артелендә парикмахер булып хеҙмәт һала.
1949 йылдың майынан, Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Өфө ҡалаһы ситендә урынлашҡан Бензин тимер юл станцияһы вагон депоһында цистерналарҙы пар менән таҙартыусы булып эшләй. Бензин станцияһы үҙ ваҡытында Өфө нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы заводтарынан килгән нефть продукттарын ҡулланыусыларға алып барыусы беренсе һәм мөһим пункты булараҡ төҙөлә. Ун йылдан ашыу эшләү дәүерендә Мәхмүт Әминев билдәләнгән нормаларҙы арттырып үтәү буйынса юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Норма буйынса 10 цистерна урынына һәр сменала 20-21 цистернаны парлай, шуның менән нефть эшкәртеүселәрҙең яғыулыҡ-майлау материалдарын ҡулланыусыға тиҙ оҙатыуҙы тәьмин итә. Бензин станцияһында үҙләштерелгәндән һуң, яңы ысул барлыҡ тимер юл селтәрҙәрендә индерелә. Һөҙөмтәлә нефть продукттарын ташыу күләме һиҙелерлек арта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1959 йылдың 1 авгусы Указы менән тимер юл транспортының үҫешендә ҙур уңыштары өсөн, Әминев Мәхмүт Шәймәрҙән улына, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1961 йылдың майынан Куйбышев тимер юлы Башҡортостан бүлексәһенең Бензин станцияһы вагон депоһының пропарочнаяһы мастеры ярҙамсыһы булып эшләй. 1970 йылға Мәхмүт Шәймәрҙән улы смена мастеры була. Һәм шул вазифаһында эшләп, 1980 йылда (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1975 йылда) хаҡлы ялға китә.
Өфө ҡалаһында йәшәй. 1984 йылдың 27 ғинуарында вафат була.
Kitap publishing
Kitap publishingRepublic of Bashkortostan
Тарихы
Башҡортостан «Китап» нәшриәтенең ойошторолоу тарихы РКП(б)-ның 1919 йылдың 8—11 ноябрендә Стәрлетамаҡта уҙғарылған 1-се Бөтә Башҡортостан конференцияһынан башлана. Был конференция үтеү менән Стәрлетамаҡта Башҡорт АССР-ының Башҡортостан дәүләт нәшриәте тигән гәзит-журнал һәм китап нәшриәте барлыҡҡа килә. Ошо йылдарҙа тәү башлап башҡорт телендә Шәйехзада Бабич, Дауыт Юлтый һәм башҡаларҙың китаптары донъя күрә.
1920 йылдың 27 авгусында Өфө губерна башҡарма комитетының ҡарары менән Өфөлә китап баҫтырыу эшен йәйелдерергә ҡарар ителә. Шулай итеп, 1922 йылдың октябрендә баш ҡалала «Башкнига» тигән уртаҡ сауҙа нәшриәте барлыҡҡа килә.
1924 йылдың октябрендә партияның Башҡортостан өлкә комитеты марксизм-ленинизм классиктары әҫәрҙәрен башҡорт телендә баҫтырып сығарыу буйынса редакция-нәшриәт комиссияһы ойоштора. Уның рәйесе итеп Ғәзим Ҡасимов, секретары итеп языусы Ғөбәй Дәүләтшин раҫлана. Комиссия ағзалары сафында шулай уҡ Ғабдулла Амантай, Булат Ишемғол, Имай Насыри, Дауыт Юлтый һымаҡ әҙиптәр ҙә була.
1928 йыддың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Халыҡ комиссарҙары советы «Башкнига»ны «Башгиз» (Башҡортостан дәүләт нәшриәте) итеп үҙгәртә. 1929 йылдан нәшриәт китаптарҙы яңалиф әлифбаһында баҫтыра башлай. Уға тиклем ғәрәп-төрөк алфавиты ғәмәлдә була.
Беренсе биш йыллыҡ осоронда (1928—1932 йылдар) Башҡортостан китап нәшриәте 918 китап һәм башҡа баҫма продукция сығара. Уларҙың дөйөм тиражы — 3 миллион 822 мең данаға етә. Икенсе биш йыллыҡта (1933—1938 йылдар) нәшер ителгән 1406 баҫманың тиражы 8 миллион 350 мең дана тәшкил итә.
1930-сы йылдарҙан 70-се йылдарға тиклем урыҫ совет языусылары һәм донъя классиктары әҫәрҙәре бик күпләп баҫтырылып сығарыла. Мәҫәлән: А. М. Горький — 39, А. С. Пушкин — 37, М. Ю. Лермонтов — 17, В. В. Маяковский — 15, Н. В. Гоголь — 12, А. П. Чехов 11 тапҡыр донъя күргән. Уларҙы башҡорт теленә тәржемә итеүгә башҡорт яҙыусылары ифрат ҙур өлөш индерә.
Башҡортостан китап нәшриәте 1969 йылда үҙенең 50 йыллыҡ юбилейын билдәләй һәм ошо иҫтәлекле ваҡиға айҡанлы РСФСР Юғары Советының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнә.
Башҡортостан китап нәшриәтенең йылдам үҫеше айырыуса 1970—1990 йылдарға тура килә. Мәҫәлән, 1990 йылда, нәшриәт 362 исемдәге 4 миллион 203 мең дана (41 миллион баҫма табаҡ) продукция нәшер итә.
Башҡортостан китап нәшриәте үҙенең баҫмалары менән бөтә ил, Рәсәй һәм донъя күләмендәге һәр төрлө китап күргәҙмәләрендә даими ҡатнаша, иҫтәлекле китаптар төрлө мәшһүр дипломдарға лайыҡ була.
Китап нәшриәте 1994 йылда, үҙенең 75 йыллык юбилейы алдынан, рәсми юридик исемен Башҡортостан «Китап» нәшриәте итеп үҙгәртә.
Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның 100 йыллыҡ юбилейы алдынан нәшриәткә уның исеме бирелә.
Саң манараһы (Шерешёво)
Саң манараһы (Звонница (Шерешёво)) — Брест өлкәһенең Пружан районы Шерешёво ҡасабаһында Совет урамында, үҙәк майҙан тирәһендә урынлашҡан манара. Таш архитектураһы йоғонтоһо менән халыҡ төҙөлөш сәнғәте ҡомартҡыһы. Уның айырымлығы архитектура -художество һәм конструктив формаларҙың камиллығында, уларҙың бер нисәһе, тикшеренеүсе В.А.Чантурия фекере буйынса, барокко архитектураһына ҡарай.
Тарихы
1990 йылдан саң манараһы консервацияла.
Архитектураһы
Декоратив формалар әҙ  ҡулланылғанлыҡтан саң манараһы ыҡсымлығы менән айырыла. Күләмле төҙөлөшө һәм матур силуэты саң манараһынына художестволы эффект бирә. Төҙөү ваҡытында рациональ һәм тормошта һыналған конструкциялар Һайлап алына; урындағы оҫталар төҙөлөштөң көндәлек практикаһынан улар менән яҡшы таныш була.
Планында квадрат рәүешендә (5,3 × 5,6 м, бейеклеге 18 метр), саң манараһы ике ярустан тора: аҫҡы бура «лапалы» һәм үргекаркаслы. Беренсе ярустың япмаһы булып пропрорциональ бейек дүрт яҡлы ҡыйыҡ хеҙмәт итә, икенсеһен сатырлы дүрт яҡлы гонт түбәһе һәм иң өҫтөндә көмбәҙе менән алты ҡырлы барабан тамамлай. Өҫкө һәм түбәнге ярустарҙы бүлеп тороусы нәҡ шундай элемент саң манараһының пластикаһын байыта, уның композицияһында үҙаллы роль уйнай. Икенсе ярусты тәшкил иткән һигеҙ терәү таяу төрлө кәкре һыҙыҡлы терәүҙәр менән берләшә, улар ярҙамында ярустың уйымдарына аркатура эффекты бирелә, һәм стилгә һалынған  балюстрадалы  (семәрле таҡта) кәртә менән уратып алына ) оградой  .  Ҡыйыҡты тотоп торған бүрәнәләр үреме шул уҡ терәк таяуҙарҙа ята.  Ҡыйыҡтың барабанға күсеше ҙур булмаған тулҡындар менән билдәләнә, улар төньяҡ һәм көньяҡ яҡтарҙың урта өлөштәре ярҙамында ойошторола  ..
А.И. Локотко классификацияһы буйынса буралы, ҡағиҙә булараҡ, ике - һәм өс ҡатлы саң манараларына ҡарай.
Адым-Немпи-Юган
Адым-Немпи-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 1059 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Словакия тарихы
Борон Словакия биләмәһендә фракиялылар һәм кельттар йәшәгән. Беҙҙең эраның I быуатынан — Боронғо Рим власы аҫтында. I мең йыллыҡ уртаһында славяндар йәшәй. IX—X быуаттарҙа Бөйөк Моравия составына инә. XI быуаттан алып 1918 йылға тиклем — Венгрия короллеге составында. Венгрияның феодаль тарҡаулыҡ осоронда словак феодалдарының бойондороҡһоҙ биләмәләре булған: Словакияның көнсығышында  (1301—1302) Омодей һәм  көнбайышта Матуш Чак (1301—1323). XIII—XIV быуаттарҙа словак ерҙәрен  немец  колонизациялауы  процесы үтә. XVI быуат уртаһында Словакияның көньяҡ өлөшө Ғосман империяһы власы аҫтында була (1699 йылға тиклем), ҡалған ерҙәр Габсбургтар дәүләтенә инә. 1918 йылда Чехословакияға инә. 1939—1945 йылдарҙа нацистик Германияға буйһона. 1945 йылдан тағы Чехословакия составында. 1993 йылдың 1 ғинуарынан — бойондороҡһоҙ Словакия Республикаһы.
Урта быуаттарҙа Словакия территорияһы  Үрге Венгрияның Төньяғы йәки Венгрия короллегенең комитаттары тип атала. Словакияның башҡа венгр тарихи исеме — Фельвидек (Үрге Крайы). «Словакия» термины XVI  быуаттың икенсе яртыһынан алып тарала.
Славянғаса тиклем осор
Словакия территорияһында тәүге кешеләр түбәнге палеолит ваҡытынан алып йәшәй. Попрад районында урта палеолитҡа ҡараған неандерталецтарҙың ҡалдыҡтары табылған (беҙҙең эраға тиклем 250 000—40 000 йыл). Шаля биләмәһендә ҡырсынташта  өлкән неандерталецтың маңлай һөйәге табылған. Гановецта Я. Петрбок (cs:Jaroslav Petrbok)  неандерталецтың  мейе ҡыуышлығын таба (105 мең йыл. ).
Үрге палеолит (б.э. тиклем 40 000—13 000 йыл) осорона селет археология  мәҙәниәте ҡарай. Венера Мораванская 22 800 йәш менән билдәләнә.
Мезолит осоронда Һуңғы боҙлоҡ осоро тамамланғандан һуң кешеләр башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш Словакия  йылғаларының  ярҙары  буйында төпләнә.
Неолит осоронда свидер мәҙәниәте, һыҙат-таҫма керамика мәҙәниәте һәм көнсығышта буковогор  мәҙәниәте булған.
Энеолит осорона (б.э. тиклем 3300-1900 йыл) баҡыр ҡоралдар, шул иҫәптән балта, сүкеш, ҡасауҙар барлыҡҡа килә; дини культтың рухани ҡатламы  тыуа. Кешеләр башлыса тау алдарына ултыра. Б.э. тиклем 3-сө мең йыллыҡтың беренсе яртыһына шулай уҡ тау өлкәләрен солғап алған  баден мәҙәниәте  барлыҡҡа килә.
Бронза быуатында (б. э. т 1900—700 йыл) сауҙа үҫешә, урта Словакия өлкәһендә  баҡыр рудниктары эшкәртелә, ҡорал һәм биҙәүестәр әҙерләнә. Көнбайышта Мадьяр мәҙәниәте, көнсығышта Отомани мәҙәниәте   барлыҡҡа килә. Был мәҙәниәттәр микен һәм минор цивилизацияларының көслө йоғонтоһо аҫтында була. Уларҙың вәкилдәре Словакияла административ-мәҙәни үҙәк булған беренсе ҡалалар төҙөй. Уларҙың планға ярашлы төҙөлөшө таш йорттарҙан торған, урамдарға таш түшәлгән. Татры аҫтында Спишски-Штврткела  булған монументаль ҡаласыҡ «Словак Микендары» тигән исем ала. Көньяҡ-көнбайышта унетик мәҙәниәт булған. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1250 йылда Словакия территорияһында ерләү урналарының ялан мәҙәниәте барлыҡҡа килә, улар урта Словакияның көнсығыш һәм көньяҡ райондарында мәҙәниәттең көньяҡ-көнсығыш варианты,  көньяҡ-көнбайыш райондарҙа — урта Дунай, төньяҡта  —  лужицкий мәҙәниәте була. Беҙҙең эраға тиклем 1000 йылдар тирәһендә лужицкий мәҙәниәте көньяҡ тау алды райондарын биләй башлай. Ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, Словакия киммерийсыларҙың йәшәү ареалына ингән. Көнсығышта куштановице мәҙәниәте таралған.
Тимер быуат
Гальштат мәҙәниәте осоронда иртә тимер быуатта  тимер сығарыу  һәм эшкәртеү башлана. Словакияның көнбайышында календерберг мәҙәниәте булған. Был ваҡыттың археологик табылдыҡтары Балтика яны һәм Урта диңгеҙ менән  сауҙа итеү тураһында һөйләй. Б.э. тиклем 400 йылдар тирәһендә илдең көнбайышында котендарҙың кельт ҡәбиләләре йәшәгән, улар  латен мәҙәниәте вәкилдәре булған, Яҙма сығанаҡтар буйынса уларҙың  Словакия  территорияһында тәүге ҡәбиләләр булыуы билдәле. Беҙҙең эраға тиклем II быуатта бой ҡәбиләләре урта  Дунай буйына күсенә. Кельттар ҡала биләмәләре— оппидумдар төҙөй, кәсепселек һәм бигерәк тә тимер етештереү менән шөғөлләнә. Беҙҙең эраға тиклем 50 йылдар тирәһендә  Дунай ярҙарына Словакия территорияһында яҡынса б.э. тиклем 1000 йыл элек йәшәгән дактар килә.
Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Паннонияның кельттарын һәм иллирийҙарын римлеләр буйһондора. Беҙҙең эраның яҡынса 10-15 йылында рим провинцияһына инмәгән Словакияның көнбайыш ерҙәрен квадтарҙың герман  ҡәбиләләре яулап ала, улар  дактарҙы ҡыҫырыҡлай. Шул ваҡытта уҡ Дунайға языгтарҙың сармат ҡәбиләләре килә, улар дактарҙы   көньяҡ-көнсығышҡа ҡыҫырыҡлай. 21 йылда римлеләр Ваг һәм Морава йылғалары араһындағы ерҙәрҙе маркоман ҡәбиләһенең герман  яугирҙәренә бирә, уларға һуңғараҡ Словакияның көньяҡ-көнбайыш өлөшө лә  эләгә. I быуат аҙағында германдар римлеләр менән һуғыша. II быуатта римлеләр сик буйҙарында оборона ҡоролмалары, шул иҫәптән хәҙерге Братислава урынында ҡәлғә төҙөй. II быуат аҙағындағы Маркоман һуғышында  германдар һәм римлеләр араһындағы алыштар яңынан башлана. IV—V быуаттарҙа Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе барышында Карпат соҡоро остготтар, вандалдар, свевтар һәм гепидтар өсөн йорт булып тора. 423—425 йылдарҙа Тиса бассейнындағы ерҙәрҙе   һундар биләй. Уларҙың власы Словакияның көньяҡ-көнбайыш райондарына ла тарала. Һундар державаһы туҡталыу менән Словакия биләмәләрен башта остготтар, герулдар һәм свевтар, һуңынан гепидтар баҫып ала.
X—XII быуаттар
X—XI быуаттарҙа Үҙәк Европала үҫешкән иртә быуат Биело-Брдо археология мәҙәниәте 900 йылдар тирәһендә Карпат бассейнына баҫып инеүсе венгрҙарҙың мәҙәниәте  һәм венгр яулап алыуынан алдағы хәҙерге Словакия, Венгрия, Румыния, Сербия һәм Хорватияла булған элекке мәҙәниәттәре берләшмәһенән тора. . Археолог Валентин Седов фекеренсә, Биело-Брдо мәҙәниәтенең төп  территорияһы хәҙерге Венгрияны, Көньяҡ Словакияны һәм серб Воеводинаһының өлөшөн үҙ эсенә ала.
X — XI быуат башында Словакияның көнбайыш һәм үҙәк өлкәләре алмашлап Польша һәм Чехия хакимдарына күсә. 1018 йылда Польша кенәзе Батыр Болеслав Словакия биләмәләренә дәғүә итеүҙән баш тартҡандан һуң, һуңғылары тулыһынса Венгрия составына инә. Моравия ерҙәрен венгрҙар баҫып алғандан һуң, венгрҙарҙың немец ерҙәренә талау походтарында славяндар ҙа ҡатнаша. X быуаттың икенсе яртыһында Нитра Арпадтар нәҫеленән Михаилдың уделы була, ул үҙенә Карпаттарҙың тау соҡорҙарын, үҙенең баштағы биләмәләренән төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ерҙәрҙе буйһондора. 972 йылда кенәз Михаил христианлыҡ ҡабул итә. Һуңынан король Андраш I «короллегенең өстән бер өлөшөн» Бихар ҡушылған Нитра уделы менән бергә үҙенең ағаһы Белаға идаралыҡҡа бирә. Бела ваҡытында Нитра уделы биләмәһе үҙәге ағас-тупраҡ вал менән нығытыла. 1060 йылда Бела король булып киткәс, Нитра уделы уның улдарына күсә. XII быуат башында Нитра удел кенәзлеге  бөтөрөлә. 1116 йылда венгр короле Иштван II чех кенәзе Владислав менән конфликтҡа инә, ул Венгрия өсөн Аҡ Карпат һәм  Величка, Ольшава һәм Морава йылғалары араһындағы өлкәләрҙе юғалтыу менән тамамлана. X быуатта Словакия территорияһының көньяҡ-көнсығыш өлкәләрендә халыҡ тығыҙ ултыра. XII быуатта халыҡ нигеҙҙә славян була, көньяҡ райондарҙа венгрҙар йәшәй. XII быуат уртаһынан көньяҡ-көнсығыш өлкәлә немец  ерҙәренән күсеп ултырыусылар күбәйә. XII быуат аҙағында халыҡ һаны 200-ҙән 250 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. Ваҡыт үтеү менән яңы сауҙа юлдары Нитраны ситтә ҡалдыра. Тимер һәм көмөш сығарыу дауам итә. Король Иштван I ваҡытында Венгрияла  тәңкә һуға башлайҙар. XI быуаттың икенсе яртыһында Нитраның удел кенәздәре үҙҙәренең аҡсаһын һуға. Халыҡтың төп эшмәкәрлеге булып игенселек тора. Крәҫтиәндәр феодалдарға бәйле була. Сиркәү ерҙәр биләй, уның майҙандары 10-12 % артмай. XII—XIII быуаттарҙан  король биләмәләре һаны кәмей, шул уҡ ваҡытта феодаль биләмәләре һаны арта. Ярым ирекле крәҫтиәндәр һаны күбәйә. XI быуат уртаһында Словакия территорияһы 11  комитаттан тора, уларҙы административ, фискаль, хәрби һәм суд функцияларына эйә булған  король жупандары  етәкләй. Комиттар үҙәге булып замоктар тора. Венгрҙар христианлыҡ ҡабул иткәндән һуң Словакия территорияһының күп өлөшө Эстергом архиепискобы ҡарамағында була. XII быуат уртаһында үҙәк Словакияла немец һәм француз, быуат аҙағында итальян сауҙагәрҙәре һәм һөнәрселәре урынлаша. Иң боронғо словак изгеләре булып легендар Сворад-Андрей һәм Бенедикт тора. XI—XII быуат әҙәбиәт ҡомартҡылары араһында инжил һаҡланған, ул, күрәһең, Грон-Бенядик монастыры  скрипторийында яҙылған.
XVI быуат
1525—1526 йылдарҙа Словакияла эш хаҡын арттырыуҙы талап итеүсе таусылар ихтилалы тоҡана. Венгр армияһының Мохач эргәһендәге алышта еңелеүе тарихта Венгрияның урта быуат осороноң тамамланыуы  тип иҫәпләнә. Шул уҡ йылдың 17 декабрендә Братиславала Фердинанд Габсбург Венгрияның короле  итеп һайлана. 1530 йылда Нитра комитатында төрөктәр тарафынан 80 ауыл яндырыла,  яҡынса 10 мең кеше ҡоллоҡҡа алып кителә. Габсбургтарҙың дәғүәсеһе Янош Запольяи Буданы 1529 йылда баҫып алғандан һуң Венгрияның баш ҡалаһы 1536 йылдан Братиславаға күсерелә. 1563 йылдан Братиславала венгр королдәренең тәхеткә ултыртыу тантаналары, даими венгр сеймдары үтә. 1543 йылда Венгрияға төрөктәр баҫып ингәндән һуң архиепископ Эстергомский Трнаваға күсә, унда  1820 йылға  тиклем була. 1544 йылда төрөктәр Тектарҙың комитаттар өлөшөн, Гонт, Новоградты яулап ала. 1550 йылда улар көньяҡ словак райондарын биләй. 1554 йылда Филяково санджагы үҙәге булған һәм илле йыл дауамында йәшәгән Филяково ҡәлғәһен баҫып ала. 1575 йылда словак ерҙәренә һөжүм көсәйә. 1593 йылда төрөктәр Гемер, Гонт, Новоград комитаттарынан ҡыуып сығарыла. 1599 йылда Ун биш йыллыҡ һуғыш ваҡытында төрөктәр ҡырым татарҙары менән бергә Словакия биләмәһендәге көньяҡ-көнбайыш өлөштәрен бөлгөнлөккә төшөрә. 1580 йылдарҙа төрөктәрҙән һаҡланыу өсөн төп ҡәлғә булып Нове-Замки тора. XVI быуатта Словакияла Реформация идеялары, шул иҫәптән инжил, лютеранлыҡ, шулай уҡ анабаптист, гельветик һәм антитринитар тәғлимәттәре  киң таралыу ала. 1530—1540 йылдарҙа көнбайыш-словак Жилина һәм Тренчин ҡалалары, урта Словакияның бөтә тау-сәнәғәт ҡалалары, көнсығыш райондарҙа  король ҡалалары  (Прешов, Кошице, Левоча, Сабинов и Бардеёв), Липтов һәм Спиш комитаттары, шулай уҡ бәләкәй ҡалалар реформацияны ҡабул итә. XVI быуаттың икенсе яртыһында Словакияла китап баҫыу барлыҡҡа килә. Тәүге даими типография Бардеёвта 1577 йылда асыла, унда 1581 йылда чех телендә словак һыҙаттары менән беренсе словак  китабы  — М. Лютерҙың «Малый катехизис» тәржемә китабы сыға. XVI быуатта ренессанс стилендә  ратуша, аҡһөйәктәр йорттары, яңы замоктар төҙөлә һәм иҫке һарайҙар яңыртып ҡорола. XVII быуат башында масштаблы контрреформация башлана.
XVIII быуат
1722 йылда Малацкала беренсе мануфактураға нигеҙ һалына. 1720 йылдарҙа словак ерҙәренән көньяҡ Венгрияға, артабан 1740 йылдарҙа Банатҡа, Бачкаға һәм Сремға (хәҙер Сербия биләмәһе) күсеп ултырыуҙар башлана, унда, шул иҫәптән Ковачица, Петровац, Стара-Пазовала ауылдар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. Был йөҙйыллыҡта Словакияның көньяҡ райондарында венгрҙарҙың күп һаны йәшәй. Ҡалаларҙа, бигерәк тә урта Словакияның тау-мәғдән ҡалаларында немецтар күп йәшәй. Словак ерҙәрендә властар тырышлығы менән  яйлап ултыраҡ тормош алып барыусы сиғандар ҙа йәшәй. Словакияның көнбайыш өлөштәренә Моравиянан, ә Галициянан көнсығыш райондарға йәһүдтәрҙең килеүе дауам итә. Күп йәһүдтәр Братиславала төпләнә, ҡала XIX быуаттың беренсе яртыһында йәһүдтәрҙең мәҙәни үҙәгенә әүерелә. Быуат аҙағында халыҡтың ¾  өлөшө католицизим, 20 % протестантлыҡ динен тота. Шул уҡ ваҡытта протестанттарҙан венгрҙар башлыса кальвинизмды, ә немецтар һәм словактар лютеранлыҡ динен тота. Русиндар грек-католиктар була. Православие динен Ғосман империяһынан күсеп килеүселәрҙең бик һирәге тота, мәҫәлән, Комарнола. 1777 йылда Трнаванан университет Будаға күсерелә. 1785 йылға тиклем ирекле булмаған крәҫтиәндәр алпауыттарҙан шәхси бойондороҡло була. 1780 йылда Ю. Папанектың «История словацкого племени» китабы сыға, унда Бөйөк Моравия словактарҙың беренсе дәүләт берәмеге сифатында күрһәтелә. 1792 йылдан 1800 йылға тиклем нәшриәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән «Словак ғилми ширҡәте» ойошторола. 1783 йылдан 1786 йылға тиклем беренсе словак  «Прешпурске новины» гәзите  сыға. XVIII быуат аҙағында Братиславала бер төркөм студенттар словак әҙәби телен төҙөй, ул «бернолаковчина» һымаҡ билдәле була. 1787 йылда теолог А. Бернолак «Филологическо-критический трактат о словацком написании» хеҙмәтен баҫтырып сығара. Әҙәби телдәренең барлыҡҡа килеүе словактарға үҙҙәрен айырым «ҡәбилә»  кеүек аңлауға килтерә. Әммә инжил даирәһендә «чех-словак ҡәбиләһе» тураһында ҡараш һаҡланған. XVIII быуат аҙағында —XIX быуаттың тәүге тиҫтә йылдарында «словак» һәм «словянин» аңлатмаларын Словакияла халыҡ синоним һымаҡ ҡабул итә. .
Ике һуғыш араһындағы осорҙа
1918 йылдың 28 октябрендә Прага ҡалаһында Чехословакия Республикаһы төҙөү тураһында иғлан ителә. 1918 йылдың 30 октябрендә Турчанский Изге Мартинда Словак милли советы словак халҡының үҙбилдәләнешенә хоҡуҡ һәм чехтар һәм словактар дәүләтен таныу тураһында Декларация ҡабул итә. Венгр хөкүмәте словактарға автономия вәғәҙә итеп, Словакияны үҙ дәүләте составында һаҡларға тырыша. 7 декабрҙә Словакия эштәре буйынса тулы вәкәләтле министр тәғәйенләнә, ул Жилинала урынлаша. Пресбургты чехословак ғәскәрҙәре биләп алғандан һуң (венгрса Пожонь) 1918 йылдың 31 декабрендә ҡала  рәсми рәүештә Братислава тип атала, һәм Словакияның  баш ҡалаһына әйләнә. Шул уҡ йылда Чехословакияла 8-сәғәтлек эш көнө ҡуйыла. 1919 йылдың ғинуарында чехословактар венгр ғәскәрҙәрен 1918 йылдың декабрендә Антанта ҡуйған  демаркацион линияға ҡыҫырыҡлай. Венгрияла власҡа коммунистар килгәндән һуң 1919 йылдың 21 мартында Ҡыҙыл армия Словакияның өлөшөн биләй. Венгр ғәскәрҙәренең сигенеүе менән  июнь аҙағында Словак Совет Республикаһы тарҡала, ул шул уҡ йылдың 19 июнендә Прешовта иғлан ителә. Венгрия менән сик 1920 йылда Трианон килешеүе менән төҙөлә, был  Париж тыныслыҡ конференцияһында оҙайлы  һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһе була. Ипель йылғаһынан төньяҡҡа ҡарай Ноград территорияһы  Чехословакияға күсә, ә комитаттың көньяҡ өлөшө Венгрия республикаһы составында ҡала. Словак ерҙәренең төньяғында Польшаға 1920 йылда 25 ауыл күсә.
Чехословакияға Карпат аҫты Русе ҡушылғандан һуң, 1920 йылда һуңғыһының словак ерҙәре менән административ сиге билдәләнә. Югословакия менән сикте тәьмин итергә тейеш булған Чехословакиның Бургенланд коридорына  дәғүәһе (Австрия һәм Венгрия ерҙәре),  ҡәнәғәтләндерелмәй. Сиктәр билдәләнгәндән һуң Словакия территорияһы 1920 йылда 49 006 км² майҙан тәшкил итә һәм халҡы 2 998 244 кеше иҫәпләнә. 1930 йылда Словакияла  17,8 %, венгрҙар, 4,6 %  немецтар, 3,7 % чехтар, 2,2 % йәһүдтәр, 2,9 % көнсығыш славяндар йәшәй. 1918 йылдан һуң Словакияға хәрбиҙәр, чиновниктар, уҡытыусылар, почта хеҙмәткәрҙәре, тимер юлсылар кеүек чехтар килә. Был осорҙа бер нисә чех партиялары  берҙәм этник  «чехословак милләте» концепцияһы барлығын раҫлай. Тел закондарында   булмаған  «чехословак теле» тураһында ҡарарҙар булған. Ғәмәлдә рәсми учреждениеларҙа словак теле ҡулланылған. 1927 йылда Словакия эштәре буйынса вәкәләтле министрлыҡ бөтөрөлә. 1928 йылда Моравия һәм Чехия миҫалында Словак өлкә идаралығы ойошторола. Чехословакияның һайлау системаһы дәүләт һәм муниципаль кимәлдә дөйөм һайлау хоҡуғына нигеҙләнә. 1918 йылда Словакияла  иҡтисадты күләмле үҙгәртеп ҡороу, Венгриянан Чехияға ҡарай йүнәлеш алыу бара. 1875 йылда венгрҙар япҡан Словак матицаһы тергеҙелә. 1919 йылда Братиславала Коменский университетына нигеҙ һалына. 1926 йылда Братиславанан радио тапшырыуҙары башлана. 1938 йылда Кошице ҡалаһында юғары техник училищеһы асыла.
1928 йылда Словакияла аграр көрсөк башлана. Уның артынан 1930 йылда сәнәғәт көрсөгө башлана, 1933 йылда ныҡ бөлгөнлөккә төшә. Был йылда 130 937 эшһеҙ теркәлә. Металлургия, металл, быяла, ҡағыҙ һәм текстиль тармаҡтары предприятиелары ябыла. 1922 йылдан 1937 йылға тиклем Словакиянан Чехияға ҡарағанда 7 тапҡыр артыҡ кеше күсеп китә. 1900 йылдан 1940 йылға тиклем Словакиянан барлығы  720 меңдән ашыу кеше күсеп китә. 1934 йылда ғына иҡтисад йәнләнә башлай, был өлөшләтә Германияла власҡа Гитлер килеү  һәм оборона предприятиеларын үҫтереү менән бәйле. Словактар венгр реваншизмы алдында  ҡурҡыу кисерә. Австрия һәм Венгрия сиктәрендә тимер бетондан нығытмалар төҙөлә. Мюнхен килешеүенән һуң 1938 йылдың 6 октябрендә Жилинала Глинков словак халыҡ партияһы башҡарма комитеты словак автономияһын иғлан итә. Чехословакия хөкүмәте автономияны танығандан һуң словак хөкүмәтен Йозеф Тисо етәкләй. Шул уҡ йылдың ноябрендә Чехословакия хөкүмәте Польшаға Словакияның төньяҡ өлөшөн һәм Силезияны бирә. Венгрия Словакияның бөтә территорияһының ҡушылыуын талап итә. 2 ноябрҙә Венала арбитраж Словакияның яңы сиктәрен раҫлай: Венгрияға  10 390 км² майҙан менән территория тапшырыла, унда  854 217 кеше, шул иҫәптән 270 меңдән ашыу словак йәшәй. Германия 1938 йылда Братислава районындағы Дунайҙың уң ярын оккупациялай.
Словакия Республикаһы (1939—1945)
1939 йылдың 14 мартында словак сеймы  Словакия Республикаһының суверенитетын иғлан итә. Республика 38 004 км² майҙанға эйә була, унда 2 655 053 кеше йәшәй. 1939 йылдың сентябрендә Польша оккупацияланғандан һуң төньяҡта һәм көнбайышта Словакия Германия менән,  көньяҡта һәм көнсығышта  Венгрия менән сиктәш була. Республиканы 27 дәүләт, шул иҫәптән 1939 йылда СССР таный. 1939 йылдың мартында Карпат аҫты Русенең оккупацияһы ваҡытында Венгрия армияһы Словакия сиген боҙа, һәм уның менән һуғышҡа инә, һуғыш бер нисә көн дауам итә. 1940 йылдың ноябрендә Словакия Тройство пактына ҡушыла. 1939 йылда словактар Польшаны оккупациялауҙа ҡатнаша (бының өсөн Словакия  1920 һәм 1938 йылдарҙа Польшаға ҡушылған ерҙәрен кире ҡайтарып ала), 1941 йылдың июненән   СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнаша. Совет-герман фронтында словак һалдаттары һәм офицерҙарының  бер өлөшө даими совет яғына күсә. Чехтарҙың күбеһе Словакиянан сығарыла. 1942 йылдың 25 мартынан 20 октябренә тиклем 57 628 йәһүд Германия оккупациялаған территорияларҙағы  нацист лагерҙарына ебәрелә. 13 500 йәһүдте депортациялау 1944 йылдың сентябренән  1945 йылдың мартындағы  осорға тура килә. Уларҙың ун меңе һәләк була. Үҙәк Словакияла йәшәгән сиғандарҙы СС частары күпләп юҡ итә.
1944 йылдың 29 авгусында президент Й.Тисо ризалығы менән илдең немец оккупацияһы башлана. Словак милли ихтилалы башлана, ул ике айҙан һуң баҫтырыла. Икенсе донъя һуғышында Словакия территорияһында хәрби хәрәкәттәр һигеҙ ай буйы дауам итә. 1944 йылдың сентябрендә совет армияһы Карпат аша күсә. Словакияның төньяҡ райондарын совет һәм Чехословакия ғәскәрҙәре, үҙәк һәм көнбайыш райондарын  совет һәм румын ғәскәрҙәре  азат итә. Словак ерендә 60 659 совет, 10 435 румын һәм  1-се Чехословакия армия корпусының  1736 яугире ерләнә. 1945 йылдың 4 апрелендә Братислава, 30 апрелдә Жилина азат ителә. Көнсығыш Словакиянан меңләгән кеше СССР лагерҙарына ебәрелә, уларҙың күбеһе һәләк була. 1945 йылда һуғыш тамамланғандан һуң  Польша менән сик Мюнхен килешеүен төҙөгәнгә  тиклем тергеҙелә. Чехословакия милли суды менән үлем язаһына хөкөм ителгән Й.Тисо 1947 йылдың апрелендә язалана.
Социализм осоронда
Чехословакия хөкүмәтенең 1945 йылдың яҙында Лондондан ҡайтыуы менән уның словак вәкилдәре  чехтарҙан һәм словактарҙан торған тиң федерация ойошторолоуына  өмөт бағлай. 1946 йылдың октябрендә 32 415 немец Германияла ебәрелә. 1938 йылда оккупацияланған Словакия территорияһында урынлашҡан венгрҙар, һуғыш тамамланғандан һуң сығарыла. Чехословакия һәм Венгрия тарафынан 1946 йылда төҙөлгән халыҡ менән алмашыу тураһында килешеү буйынса, Словакиянан 74 мең венгр Венгрияға күсеп йәшәй һәм  73 мең словак Венгриянан Словакияға күсә. 44 мең венгр мәжбүри немец эшселәрен алыштырыу өсөн чех Пограничьеһына күсерелә. 326 697 венгр үҙен словак тип таный,  һәм гражданлыҡ хоҡуғы һәм эшләү мөмкинлеге ала. 1948 йылдан һуң, уларҙың күбеһе венгр милләтен тергеҙә. 1946 йылда парламент һайлауҙарында Демократик партия еңә, ул Словак милли советы 63 урын ала. 31 урын КПС, Хеҙмәт  партияһы  6  урын биләй. Илдең чех өлөшө яғында Коммунистар партияһы еңгәнлектән һәм дөйөм алғанда республика буйынса 38% биләгәнлектән, ул власҡа килә. Һөҙөмтәлә, ил СССР-ҙың сираттағы сателлиты була. 1947 йылда Чехословакияның Маршалл планына ҡушылырға ниәте  СССР яғынан ҡаршылыҡҡа һәм  блокировкаға юлыға.
Чехословакияны «нормалләштереү» осоро — социализм принциптарына кире ҡайтыу башлана. Көнбайыш илдәренә сәйәхәт сикләнә, «ҡотҡо таратыусы» радиостанциялар баҫтырыла. 1970 йылда бер нисә закон ҡабул ителә, улар федератив дәүләтте үҙәкләштереүгә килтерә. Илдең сәйәси, иҡтисади, социаль тормошо торғонлоҡ хәлендә була.
Прагала либераль реформалар үҙәге урынлашҡанлыҡтан, Словакияла нормалләштереү  һиҙелерлек әҙ формала сағыла. Словакияла иҡтисади үҫеш илдең көнбайыш  өлөшөнә ҡарағанда юғары була. Металлургия, химия һәм еңел сәнәғәт предприятиелары үҫешә, йөк автомобилдәре етештерелә, подшипниктар, төҙөлөш агрегаттары, гидравлик ҡорамалдар, танктар, бронемашиналар, ҡорал һәм боеприпастар производствоһы барлыҡҡа килә.
1988 йылдың 28 мартында диндарҙар сиркәү азатлығы өсөн «янған шәмдәр демонстрацияһы» ойоштора. 1989 йылдың ноябрендә Прагала бәрхәт революция үтә. 1990 йылда федератив дәүләт атамаһын Чехословакия Федератив Республикаһы ала. 1991 йылдың июнендә совет ғәскәрҙәре Чехословакияны ҡалдыра. Был осорҙа «Европаға ҡайтыу» саҡырыуы киң тарала. Дәүләттең маҡсаттары булып Европа берләшмәһенә һәм НАТО блогына ҡушылыу тора. 1990—1993 йылдарҙа Словакия ауыр иҡтисади көрсөккә бата. Сәнәғәт етештереүе 1993 йылда 1989 йыл менән сағыштырғанда 1,5 тапҡырға тиерлек кәмей, тимер юл ташыуҙары көрсөккә тиклем кимәл менән сағыштырғанда  2 тапҡырға кәмей. 1993 йылда эшһеҙлек 368 095 кешегә етә. 1948 йылдан һуң национализацияланған йәки тартып алынған мөлкәт тергеҙелергә тейеш була. 1991—1992 йылдарҙа ваҡ предприятиеларҙың күп өлөшө  приватизациялана. 1992—1994 йылдарҙа эре предприятиелар, шул иҫәптән фабрикалар, ҡунаҡханалар, универсаль магазиндар хосусилаштырыла. Парламент һайлауҙарында коммунистар 13,3 % ҡына тауыш йыя. Люстрация тураһында закон Чехословакияның Коммунистар партияһының элекке номенклатураһына дәүләттә  биш йыл дауамында юғары вазифаларҙы биләүҙе тыя. 1992 йылда партияның Демократик Словакия өсөн хәрәкәт партияһы 37,7 % тауыш йыйып, еңеү яулай.