cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вайкуле Лайма Станиславовна
Биографияһы
15 йәшендә Раймонд Паулс етәкселегендә Рига радио һәм телевидениеһы  оркестры солисы була. «Был филармонияла була. Миңә 15 йәш ине. Ул ваҡытта мин маэстро Заходникта музыка һәм йырлау менән шөғөлләнә инем, ә ул Раймонд Паулс менән эшләй ине — йырлай һәм Раймондтың йырсыларының тауышы менән эшләй. Уҡытыусы мине яратты, мине яҡшы йырлайһың тип иҫәпләне һәм Паулсҡа тыңлауға алып барҙы. Ҡараңғы филармония залында йырланым, киске сәғәт алтылар ине, шикелле, һәм ҡапыл бер кеше арттан килеп минең иңбашыма ҡаҡҡыланы ла: „Балам, мин һине алам“ тине. Был Раймонд Паулс ине» 1970 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ курорттарында рок-төркөм менән  ресторандарҙа  йырлай. Бер ваҡыт Ялтала «Ницца»  ресторанында сығыш яһай. Унда ял ваҡытында уны Юрмаланың сауҙа идаралығы начальнигы Марина Затока күреп ҡала. 1979 йылдың ғинуарынан 1984 йылдың декабренә тиклем Юрмалала билдәле «Юрас перле» (Jūras pērle — «Морская жемчужина») варьетеһында сығыш яһай. Тәүҙә бейеү оркестрында йырлай, һуңынан  художество етәксеһе  Гурман Марк булған варьете йырсыһы була. Шулай уҡ «Юрмала» ҡунаҡханаһы ресторанында сығыш яһай. Һуңынан, 80-се йылдар уртаһында Ригала яңы асылған «Латвия» ҡунаҡханаһының «Мелодия» барына саҡыралар. Унан инде үҙ программаһын төҙөп, төркөм һәм балет менән китә.
1981 йылда, варьете солисы булараҡ, «Мелодии уходящего года» (латыш. Gadu mijas melodijas)  программаһын  төшөрөүҙә ҡатнаша, ул «Кабург» ресторанында үтә, унда балет менән «Бәхет» (латыш. Laime) йырын башҡара. Был Лайма Вайкуленың телевидениела беренсе сығышы була. 1983 йылдан 1985 йылға тиклем «Юрмала»  һәм «Латвия»  интурисында  Латвия телевидениеһы өсөн варьете-программаһында төшөрөүҙә ҡатнаша. 1984 йылдың декабрендә уны Латвия телевидениеһында  «Яңы йыл варьетеһы» (латыш. Jaungada varietē) программаһында күрһәтәләр, унда шулай уҡ  «Mušmires» һәм «Brauc, brauc...» йырҙарын башҡара. Был программала уның менән бергә Леон Звиедрис, шулай уҡ Нора  Бумбиер һәм башҡа билдәле башҡарыусылар сығыш яһай. Һуңынан был номерҙар тағы ла 1997 йылда «Субботний ретро-концерт» (латыштар. Sestdienas retrokoncerts) тапшырыуҙар циклында күрһәтелә.
1984 йылда ГИТИС-ҡа режиссёрлыҡ бүлегенә уҡырға инә. Көнбайыш репертуарҙан һәм заманса йырҙарҙан тыш «LAIMA» вокаль-инструменталь ансамбль оҙатыуында латыш йырҙарын, башлыса, Р. Паулстың «Verokoko» (урыҫ вариантында В. Леонтьев йырлай — «Вероока») йырын йырлай  башлай. 1985 йыл дауамында үҙенең төркөмө һәм балеты менән бергә «Меркурий» клубында сығыш яһай (Хаммер үҙәге). 1984 йылдың декабрендә Владимир Давыденко саҡырыуы буйынса СССР Үҙәк Телевидениеһы өсөн «Яңы йыл зәңгәр уты» программаһын яҙыуҙа ҡатнаша, унда латыш телендә  «Весёлые мухоморы» (латыш. Mušmires) йырын башҡара, ул  Kool & the Gang төркөмөнөң үҙгәртелгән «Big Fun» йыры (1982) була. Был уның Үҙәк телевидениела беренсе тапҡыр күренеүе була. 1985 йыл дауамында бер нисә тапҡыр «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» тапшырыуында музыка паузаларында һәм тайм-ауттарҙа ҡатнаша, унда ансамбль менән бергә латыш телендә йырҙар башҡара
Йырсыны билдәле йыр яҙыусы шағир Илья Резник һиҙеп ҡала. Ул уға радиола яҙҙырыу өсөн яңы «Ночной костёр» йыр тәҡдим итә, йырсы радиоэфирға ғына түгел, шулай уҡ Вильнюстағы  «Йыр-86» телетапшырыуына эләгә
Шул уҡ саҡта, 1986 йылдың көҙөндә эстрада йондоҙҙарының совет-итальян концертында «Вернисаж» йырын (Паулс, Резник), шулай уҡ совет-итальян авторҙарының «Посланцы мира»  йырын башҡара. Концерттың телеверсияһында «Вернисаж» йырын башҡармай  (уның урынына  «Ночной костёр» йырын йырлай) сөнки йырҙың премьераһы  «Ещё не вечер» (Паулс, Резник) йыры менән бергә  «Яңы йыл зәңгәр утында» телевидениела күрһәтеүгә ҡарар ителә. Лайма Вайкуле «Ещё не вечер» йырының үҙенсәлекле тексын тәҡдим итә һәм 1987 йылда Латвия радиоһында тауыш яҙҙырыу студияһында яҙҙыра
1987 йылдың февралендә йырсы «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙған Паулстың авторлыҡ кисәһендә ҡатнаша, концерттың бөтә союз телевизион трансляцияһынан һуң ул билдәлелек ала. Чехословакияла шул уҡ йылдың майында халыҡ-ара фестивалдә «Вернисаж» йыры өсөн «Алтын лира» («Братислава лира») призы йырсының уңышын нығыта. 1987 йылдың ноябрендә Болгарияла халыҡ-ара «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынында сығыш яһай (сығышы 13 ноябрҙә үтә).
ГИТИС эстрадаһы режиссеры факультетында уҡыуы менән бер үк ваҡытта ҙур яңғыҙ программа әҙерләй башлай, уның премьераһы 1988 йылдың февралендә «Рәсәй» дәүләт концерт залында уҙа һәм ул актрисаның лирик, характерлы, мәҙәк, гротесклы образдарҙы тыуҙыра алыуын раҫлай
1988 йылдың мартында Раймонд Паулс һәм Яак  Йоала менән бергә Хельсинкиға бара, унда «Я ищу музыку для вас. Раймонд Паулс в Хельсинки» (фин. Etsin musiikkia sinulle. Raimond Pauls Helsingissä) концертында ҡатнаша. Унда «Юлейсрадио»  биг-бэнды оҙатыуында үҙенең яңғыҙ альбомынан йырҙар башҡара һәм программа финалында ҡатнашыусылар менән бергә «Миллион алых роз» йырын башҡара
1989 йылдарҙа уҡ популяр булараҡ Сочиҙа сығыш яһай. Уға «Мелодия» тауыш яҙҙырыу компанияһынан шылтыраталар һәм Мәскәүгә АҠШ башҡарыусыһы менән йыр яҙыуға саҡыралар. Бер нисә айҙан һуң ул АҠШ-ҡа күсенергә саҡырыу ала. Күскәндән һуң тиҙҙән уға онкологик диагноз ҡуйыла, уны йырсы күсенеүе арҡаһында еңеп сыға.
Рәсәйҙә һәм Латвияла бер нисә уңышлы альбом сығара, Рәсәйҙә, Европала һәм АҠШ-та 20 миллиондан ашыу диск һата.
Элекке СССР илдәрендә, Европа, Япония һәм АҠШ ҡалаларында сығыш яһай.
1991 йылдан Японияла  «Ҡыҙылдарҙың һәм Аҡтарҙың йыр турниры» программаһында сығыш яһай, унда  латыш «Вернисаж» йыры версияһының «Elizabet» йырын башҡара. 1993 йылда Монте-Карлола «World Music Awards» премияһын ала һәм  «Breakin' away» йыры менән сығыш яһай
Латвияла үткәрелгән «Яңы тулҡын» музыка конкурсының, шулай уҡ радио һәм телевидениеның, байрам концерттарының даими ҡунағы була.
Даими «Голосящий КиВиН» КВН фестивале жюрийына  саҡырыла, ул йыл һайын (2014 йыл тиклем)  Юрмалала үткәрелә.
2015 йылдан Юрмалала йыл һайын «Laima Rendezvous Jūrmala» («Лайма Рандеву Юрмала») халыҡ-ара музыка фестивален ойоштора һәм үткәрә.
1986 йылдың апреленән һәм СССР тарҡалғанға тиклем ВИА «LAIMA»  солисы сифатында  «Азконцерт» солисы була һәм күпмелер ваҡыт Баҡыла йәшәй
2018 йылдың авгусында, Одессала гастролдәр ваҡытында Вайкуле Ҡырымда санкциялар арҡаһында  сығыш яһау хоҡуғына эйә булмауы тураһында белдерә. . Әммә һуңыраҡ «Рәсәй-1» телеканалы эфирында йырсы санкциялар бөтөрөлгәндән һуң ярымутрауға барырға әҙер булыуын аңлата
Шәхси тормошо
Өйҙәш ире Андрей Латковский (1951 йылдың 30 авгусында тыуған )  — йырсының продюсеры, уның ансамбленең элекке бас-гитарисы, совет дәүләт эшмәкәре  Викентий Казимирович Латковскийҙың ейәне (1899—1983). Андрейҙың ағаһы Викентий Латковский  «Юрас перле» ресторанында официант булып эшләй. Лайма Вайкуле менән 1970 йылда танышалар,  1978 йылдан фактик никахта йәшәйҙәр. Балалары юҡ. Игорь Крутой нисек Лайма Вайкуле менән «туғанлашыуы» тураһында һөйләй. 2010 йылда, 56 йәшендә Лайма яһалма рәүештә ауырға ҡала, әммә балаһы төшә. Бер баланы уллыҡҡа алырға ниәтләй, ләкин духовнигы фатиха бирмәй. — Үтенәм, ҡыҙҙар, аборт яһатмағыҙ! Әгәр балаға уҙғанһығыҙ һәм хәлегеҙҙән килмәй икән, иң яҡшыһы баланы бирегеҙ... миңә! Раймонд Паулстың 1994 йылда тыуған ейәнсәре Моник-Ивондың тәре әсәһе, ә Игорь Крутой тәре атаһы була. Лайма Вайкуле хайуан хоҡуҡтарын кеүек әүҙем яҡлаусы. Ул — этик күҙлектән вегетариан. Лайманың дине — православие.
Хеҙмәттәшлек
Хеҙмәттәшлек йәки Коллаборация,  —  дөйөм маҡсатҡа өлгәшер өсөн ике йәки күберәк кешенең йәки ойошманың бергә алып барған эшмәкәрлеге. Был мәлдә  белем менән алмашыу, уҡытыу һәм уртаҡ фекергә килеү (консенсус) бара. Коллаборацияға шулай уҡ краудфандингты ла индерергә була, ул күп яҡлап коллаборацияға оҡшаған һәм шул уҡ итөп принциптарға таяна.
Ҡағиҙә булараҡ был процесс етәксе орган талап итә, шул уҡ ваҡытта етәкселек  үҙәкләштерелмәгән берләшмәләрҙең тиң хоҡуҡлы ағзаларынан торған,йәмәғәт башланғысында булыуы ла ихтимал. Коллаборация ағзалары ресурс сикләнгән конкуренция шарттарында күберәк мөмкинлектәргә эйә булыуҙары ихтимал. Коллаборация ҡапма-ҡаршы маҡсаттарҙа ла булыуы ихтимал, әммә был контекста төшөнсә һирәк ҡулланыла.
Коллаборация процесында ҡатнашыусыларҙы ла коллаборация тип атала.
Яңы Әлмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Перегудов Иван Григорьевич
Перегудов Иван Григорьевич (1933—1989) — СССР ғалим-педагогы һәм медигы, хирург, медицина фәнен һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы (1977), профессор (1979), медицина хеҙмәте полковнигы (1979). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1988).
Биографияһы
Иван Григорьевич Перегудов 1930 йылдың 23 октябрендә Воронеж ҡалаһында тыуған.
1953 йылдан алып 1958 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡый. 1958 йылдан академияның дөйөм хирургия клиникаһында үҙенең   ғилми-педагогик эшмәкәрлеген өлкән ординатор вазифаһында башҡара. 1960 йылдан алып 1964 йылға тиклем был клиника ҡарамағында адъюнктурала уҡый, шунан һуң армияға китә һәм Вьетнамға Совет армияһы клиникаларының береһенә ебәрелә. Вьетнам һуғышында ҡатнашыусы.
1981 йылға тиклем — кесе уҡытыусы, уҡытыусы, өлкән уҡытыусы һәм профессор, 1981 йылдан алып 1986 йылға тиклем — дөйөм хирургия кафедраһы етәксеһе, 1986 йылдан 1989 йылға тиклем  — С.М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының  хәрби-диңгеҙ һәм госпиталь хирургия кафедраһы начальнигы,  аяҡ-ҡул артерияларының облитериялы зарарланыу, шулай уҡ ашҡаҙан сей яраһы һәм бөйән эсәге операциялары мәсьәләләрен өйрәнә.
Хирургия өлкәһендә ҡаҙаныштары
И. Г. Перегудовтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге аяҡ-ҡул артерияларының ауырыуҙары өлкәһендә мәсьәләләрҙе өйрәнеү, ҡан тамырҙары яраланған ваҡытта тергеҙеү операциялары менән бәйле.
1964 йылда И.Г. Перегудов медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә  дәғүә итеп,  «Ауто- и гомопластика кожи при лечении ран, простых и осложненных острой лучевой болезнью» темаһына кандидатлыҡ  диссертацияһын яҡлай, 1977 йылда «Механизм огнестрельных ранений магистральных артерий и восстановительные операции при их повреждениях и окклюзионных поражениях» теиаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1979 йылда И.Г. Перегудовҡа ғилми профессор исеме бирелә. 1888 йылда үҙ хеҙмәттәренең йыйылмаһы өсөн И.Г. Перегудовҡа СССР Дәүләт премияһы бирелә. И. Г. Перегудов йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы, ете фән докторы һәм кандидаты әҙерләй.
Иван Григорьевич Перегудов 1989 йылдың 21 авгусында Ленинградта вафат була, Волков зыяратында ерләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Әбү Дауыт cүнәне
Әбү Дауыт Сүнәне (Сунан Аби Дауд; سنن أبي داود; Суна́н Абу́ Дау́да) — Әбү Дауыт йыйған алты төп хәҙистәр йыйынтығының (Күтүб әс-ситтә) иң бәләкәйе. Әбү Дауыт йыйынтығы әл-Бохари һәм Мөслим имамдар йыйынтығынан һуң өсөнсө урынды биләй.
Күҙәтеү
«Сунән» — имам Әбү Дауыттың тәүге әҫәрҙәренең береһе. 20 йыл дауамында ул ғәрәп хәлифәтенең төрлө мөйөштәрендә хәҙистәр йыя һәм һижри 241 йылда яҙып бөтөрә. Әбү Дауыт 500 мең хәҙис йыйған, шуларҙың 5 274-е генә йыйынтыҡҡа индерелгән. Дауыт ғүмере буйына йыйынтығына бер нисә тапҡыр әйләнеп ҡайта һәм ҙур булмаған үҙгәрештәр индерә.
Әбү Дауыт сүнәнендә башҡа оҡшаш йыйынтыҡтарҙа осрамаған хәҙистәр йыйылған. Ул шәриғәт нормаларын үҙ эсенә алған тәүге хәҙистәр йыйынтығы тип иҫәпләнә, ә был китаптың бүлектәре фиҡһ тың төрлө бүлектәренә тап килә: «Инаныс», «Тәһәрәт», «Намаҙ», «Зәкәт» һәм башҡалар. Мәккә халҡына мөрәжәғәтнамәһендә имам Әбү Дауыт былай ти: «„Сүнән“ йыйынтығына шәриғәт ҡанундарынан торған хәҙистәрҙе генә индерҙем, һәм донъя рәхәтлектәрен (зуһд), төрлө эштәрҙең яҡшылыҡтарын ҡулланыуҙа сама белеү тураһында хәҙистәрҙе индермәнем…».
Әбү Дауыт үҙенең китабын 18 өлөшкә бүлә, уларҙың бер өлөшөн хәҙистәр, беренсе тапшырыусыһы күрһәтелмәгән хәҙистәр (мөрсәл) тәшкил итә. Һуңғараҡ йыйынтыҡтағы хәҙистәрҙе тапшырыусылар уны башҡаса бүлә. Мәҫәлән, Әл-Хатиб әл-Бағдади йыйынтыҡты 32 өлөшкә бүлә.
Тәүге «Әбү Дауыт Сүнәне» хәҙистәр йыйынтығы Делиҙа (Һиндостан), һижри 1271 йылда нәшер ителә.
Түбәнге Уҫылы
Түбәнге Уҫылы (Нижние Услы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 459 кеше. Почта индексы — 453163, ОКАТО коды — 80249892005.
Богословский Семён Петрович
Богословский Семён Петрович (11 ғинуар 1920 йыл — 8 февраль 1994 йыл) — 92-се гвардия айырым разведка ротаһы разведчигы (1-се Балтик буйы фронты 43-сө армия 90-сы гвардия уҡсылар дивизияһы), гвардия рядовойы.
Биографияһы
Семён Петрович Богословский Ырымбур губернаһы Матвеевка ауылында (хәҙер Ырымбур өлкәһе Матвеевка районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә 4-се класты тамамлағас, колхозда тракторсы булып эшләй.
1944 йылдың 10 июненән 11 июненә ҡарай төндә разведка ротаһы һалдаттары менән бергә Мемель йылғаһы аша сыға һәм икенсе ярҙа плацдарм булдырыу эшен башҡара. Гранаталар ташлап дошмандың пулемет нөктәһен юҡ итә һәм артабан дошман позицияларынав автоматтан ут яуҙыра. Дивизияның 1944 йылдың 28 авгусындағы приказы менән «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1944 йылдың 5 авгусында Литваның Ликенай ҡасабаһы районыныда, разведчиктар төркөмө составында хәрәкәт итеп, 3 дошман һалдатын контроль әсирҙәр сифатында ҡулға ала, автоматтан ут асып бер нисә гитлерсыны юҡ итә һәм резведчиктар төркөмөнөң уңайлы урынға сығыуын тәьмин итә. Дивизия буйынса 1944 йылдың 30 авгусындағы приказы менән ул 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 22 декабрҙән 23 декабргә ҡарай төнөн Латвияның Яунземай тораҡ пункты районында дошман позицияларына разведкаға барғанда разведчиктар дошмандың көслө һөжүменә дусар ителә. Төнгө һуғышта С. Богословский комадалыҡ иткән разведчиктар төркөмө автомат уты һәм гранаталар менән дошмандың 20 һалдатын юҡ итә. Дошман сигенергә мәжбүр була, ә Богословский үҙе бер һалдатты әсир итеп ала, 3 гитлерсыны үлтерә. Армияның 1945 йылдың 6 июнендәге приказы буйынса ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 22 сентябрендә командованиеның, стратегик юлдар узелы районындағы сопкаларҙың береһен алырға, тигән приказын үтәгәндә, урман массивы һәм һаҙлыҡ аша дошман тылына үтеп, разведчиктар ҡапыл дошманды көслө утҡа тота. С. Богословский беренсе булып траншеяға бәреп инә: автомат уты менән 3 гитлерсыны юҡ итә, граната ташлап дошмандың пулемет нөктәһен ҡыйрата. Ул армия буйынса 1944 йылдың 22 сентябрендәге приказы менән 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 9 октябрендә разведчик С. Богословский Лецкава тораҡ пункты янында разведчиктар төркөмө составында задание үтәгәндә дошмандың 6 бронетранспортер һәм бер рота тирәһе һалдаты булған төркөмөнә барып юлыға. Дошман тимер юлды, күперҙәрҙе һәм һуғыш ҡоралдары складын шартлатыу маҡсатында Рузгая районына үтеп инергә тырыша. Урман ситендә разведчиктар, бер взвод триәһе гитлерсыны юҡ итә, ә ҡалғандарын ҡасырға мәжбүр итә. Гранаталр менән БТР-ҙы шартлаталар, 4 дошман һалдаты үлтерелә, штаб документтарын ҡулға төшөрәләр. Был документтарҙа бик ҡиммәтле мәғлүмәттәр була. Армия буйынса 1944 йылдың 12 ноябрендәге приказы менән С. Богословский ҡабаттан 2-се дәрәжә Дан ордендары менән бүләкләнә.
Указ СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 27 февралдә ге Указы нигеҙендә С. Богословский ҡабатлап 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1985 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙы күпләп бүләкләү башлана, һәм С. Богословский 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың октябрендә демобилизацияланып, тыуған яғына ҡайта. Колхозда тракторсы булып эшләй. 1965 йылда кесе лейтенант дәрәжәһендә отставкаға ебәрелә.
1994 йылдың 8 февралендә вафат була.
Тота-Яха
Тота-Яха (Песчаная) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 253 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фердинанд I (Изге Рим империяһы императоры)
Фердина́нд I (10 март 1503 йыл — 25 июль 1564 йыл) — Венгрия һәм Богемия короле (1526 йылдан), Германия короле (Рим короле) (1531 йылдың 5 ғинуарынан), Изге Рим империяһының императоры (1556 (формаль яҡтан 1558) йылдан), Габсбургтарҙың кесе (Австрия) тармағы ырыу башы. Шулай уҡ — Австрия эрцгерцогы, нәҡ ул Австрия империяһы менән идара иткән дәүерҙә төрөктәр Вена янында еңеләләр (1529).
Биографияһы
Олатаһы хәрмәтенә ҡушылған исемде йөрөткән Фердинанд үҙенең олатаһы Фердинанд Католиктың һарайында тәрбиәләнә. Испан теле уның туған теле була, испанлылар уны бик ныҡ яраталар һәм был яратыу уның өлкән Карл ағаһы яғынан уға ҡарата ышанмаусанлыҡ тыуҙыра. Ул Фердинандтан уның ярандарын ҡыуа һәм уның үҙен 1518 йылда яҙында Нидерландтарға оҙата. Карл V император итеп һайлағандан һуң Вормс сеймында Фердинандты үҙе булмаған саҡта наместник итеп тәғәйенләй һәм уны ҡабаттан ойошторолған император идаралығы етәксеһе итеп ҡуя.
1521 йылда Фердинанд Чехия һәм Венгрия короле Людовик II апаһы Анна Ягелонскаяға өйләнә. Людовик II үҙ сиратында Фердинандтың апаһы Марияға өйләнгән була. 1521 йылда ул Карлдан ҡартатаһы, Максимилиан I мираҫының өлөшө сифатында биш Австрия герцоглығын (Түбәнге Австрияны , Алғы Австрияны, Штирияны, Каринтияны һәм Крайнаны) ҡабул итә. Алдағы йылда Брюссель килешеүенә ярашлы Карл V ҡустыһына өҫтәп Тиролде, Габсбургтар нәҫеленең һәм Карлға 1520 йылда Шваб союзы менән Вюртемберг тарафынан ҡайтарылған шваб һәм эльзас ерҙәрен бирә, әммә ошо килешеү сер булып алты йыл дауамында һаҡланыуын талап итә. 1526 йылдың йәйендә Беренсе Шпейер рейхстагы эшендә ҡатнаша. 1526 йылда Мохач янындағы алышта (1526) Людовик / Лайош II һәләк булғандан һуң Фердинанд Венгрия, Чехия, Моравия һәм Силезия тәхеттәренә үҙенең хоҡуҡтары тураһында иғлан итә. Был дәғүәләр Людовиктың балалары булмауы сәбәпле һәм Анна Ягелонская уның вариҫы булыуына нигеҙләнәләп белдерелә. Әммә венгрҙар һәм чехтар был илдәрҙә короллек дәрәжәһе мираҫлығын танымайҙар ине. 1526 йылдың октябрендә Богема сеймы ҡайһы бер шарттар ҡуйып, Фердинандты король итеп һайлай. Моравия, Силезия һәм Лузация чиндары Аннаны һәм уның ирен мираҫ хоҡуғына ярашлы хакимдар итеп таный. 1527 йылдың февралендә Прагала Фердинандтҡа таж кейҙереү йолаһы атҡарыла. Венгрияла хәлдәр торошо күпкә буталсығыраҡ була. Венгрҙар король итеп иң эре магнатты Трансильвания воеводаһы, Янош Запольяны һайланылар һәм шул уҡ йылдың ноябрь айында тәхеткә ултырттылар. Венгрҙарҙың икенсе өлөшө Пресбургта Фердинандты һайлай, быларҙың барыһы ла Венгрия өсөн өҫтәүенә төрөктәрҙең ҡыҫылыуы менән ҡатмарлашҡан оҙайлы көрәшкә алып килә. Чехия, Моравия, Силезия һәм Венгрияның Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалған ерҙәре менән ҡушылыуы Көнбайыш Европа өсөн төрөктәр яғынан ышыҡ булған бик киң Габсбургтар монархияһын булдырыуға булышлыҡ итә. Славян халыҡтары һәм венгр ерҙәрен алыу һөҙөмтәһе булып Фердинандтың һәм уның вариҫтарының мәнфәғәттәренең үҙәге көнсығышҡа күсенеүе була, был үҙ сиратында Германияла император хакимлығының көсһөҙләнеүенә килтерә. 1547 йылда Фердинанд I Прагала ҡатламдар ихтилалын бик ҡаты баҫа.
1556 йылда Карл V тәхеттән баш тартҡандан һуң Фердинанд Изге Рим империяһының императоры итеп тәғәйенләнә (титул курфюстар коллегияһы тарафынан 1558 йылда иғлан ителә). Империя эсендәге тыныслыҡты нығытыу, католиктар һәм протестанттар араһында компромисс булдырыу, уның тырышлығы менән Тридент соборы үҙенең эшен яңынан башланы) һәм Үҙәк Европала Империя көстәрен төрөктәр баҫымына ҡаршы ҡөрәшкә туплау буйынса сәйәсәт алып бара.
Никахтары һәм балалары
1521 йылдан Анна Ягеллонская (1503—1547), Владислав II һәм Венгрия королеваһы Анна де Фуа ҡыҙына өйләнгән була. Балалары:
Түбәнге Ғәле
Түбәнге Ғәле (Нижнегалеево) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453692, ОКАТО коды — 80227810005.
Тарихы
1816 йылғы VII рәүиз үткәрелеү мәленә йорт старшинаһы Аралбай Ласынов командаһына Үҫәргән ырыуы ауылдары Ғәле һәм Килсенбай инә. 49 йәшлек Аралбай Ласынов ғаиләһе менән Ғәле ауылында йәшәй. Ике ҡатынынан (48 йәшлек Рыҫбикә, 44 йәшлек Зәғифә) улдары: 6 йәшлек Мырҙа һәм 5 йәшлек Ҡотлоғәлләм һәм 5 ҡыҙы була. Был рәүиз материалдарында ауылдағы 40 ихатала 430 башҡорт (213 ир-егет һәм 217 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә. 1866 йылғы рәүиз документтарында ауыл Ҡайраҡлы-Тамаҡ, Ласынов булараҡ теркәлә.Шулай уҡ 78 ихатала 223 ир-егет һәм 185 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе теркәлә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ямал (Сангилька ҡушылдығы)
Ямал  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потымка
Потымка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юбра
Юбра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джованни Лоренцо Бернини
Джованни Лоренцо Бернини (Джан Лоренцо Бернини; Джованни Лоренцо Бернини; 7 декабрь 1598 йыл, Неаполь — 28 ноябрь 1680 йыл, Рим) — Италия архитекторы һәм скульпторы. Үҙ заманының күренекле архитекторы һәм әйҙәүсе скульпторы була, скульптурала барокко стилен булдырыусы тип һанала.
«Шекспир драма өсөн кем булһа, Бернини скульптура өсөн шул була: бер төрлө манераһы һәм күреү һәләте булған беренсе дөйөм Европа скульпторы, уның тәьҫире бигерәк тә көслө була. Бынан тыш, рәссам (күбеһенсә ваҡ майлы әҫәрҙәр) һәм театр эшмәкәре була: пьесалар яҙа һәм ҡуя (күбеһенсә карнавалдар өсөн һәм сатирик пьесалар), уларҙа уйнай, хатта декорациялар һәм театр машиналарының проектын эшләй. Лампалар, өҫтәлдәр, көҙгөләр, хатта кареталар кеүек декоратив әйберҙәр эшләүгә лә ваҡыт бүлә. Архитектор һәм ҡала төҙөүсеһе булараҡ сиркәүҙәр, капеллалар, донъяуи биналар проектлай, архитектура менән скульптураны берләштергән ҙур объекттар, мәҫәлән, йәмәғәт фонтандары һәм ҡәбер таштары проектлай. Шулай уҡ ерләү һәм карнавалдар өсөн төҙөлгән ваҡытлы ҡоролмалар серияһы (һылап һәм ағастан эшләнгән) менән билдәле.
Архитектурала Рим бароккоһы барлыҡҡа килеүҙә Бернини, уның замандаштары архитектор Франческо Борромини һәм рәссам һәм архитектор Пьетро да Кортона төп роль уйнай.
Неоклассицизм осоронда барокко тәнҡит утына тотола, шул сәбәпле Бернини һәм башҡа оҫталар онотола. Тик ун туғыҙынсы быуат аҙағында ғына сәнғәт тарихсылары сәнғәт әҫәрҙәрен мәҙәни контекста (тотош мәҙәниәт үҫеше менән бәйләп) аңлай башлай һәм Берниниҙың ҡаҙаныштарын таный, уның абруйын ҡайтара. Сәнғәт тарихсыһы Говард Хиббард ун етенсе быуатта «Бернини менән сағыштырырлыҡ скульптор ҙа, архитектор ҙа булмай» тигән һығымта яһай.
Биографияһы
Архитектура өлкәһендә мәшғүл булыуына ҡарамаҫтан, Бернини портреттарының яҡшырыуын һәм моделдәрендә күргән шәхси үҙенсәлектәрҙе еткереү һәләтен дәлилләгән сәнғәт әҫәрҙәрен ижад итеүен дауам итә. Ул осор әҫәрҙәре араһында Рим Папаһы Урбан VIII бюстары, Франческо Барберини бюсы һәм бигерәк тә Сципион (Шипионе) Боргезеның ике бюсы бар.
Мәрмәр портреттар тураһында һүҙ барғанда, Констанца Буонарелли бюсы тураһында иҫкә алырға кәрәк. Берниниҙың үҙ ярҙамсыларының берһе Матео Бонучеллиҙың Констанция исемле ҡатыны менән бәйләнеше була. Бернини уны үҙенең туғанынан көнләшеп, туғанын ҡаты туҡмай һәм ҡатындың йөҙөн киҫкәләү өсөн хеҙмәтсе ебәрә. Бик ҙур ғауға ҡупҡан, әммә Рим Папаһы Урбан VIII был эшкә ҡыҫылып, Бернини штраф түләп кенә ҡотолған. Хеҙмәтсе лә, зина ҡылыуҙа ғәйепләнгән Констанция ла төрмәгә ябыла. Бернини 1639 йылдың майында ғына өйләнә, 41 йәшендә ул егерме ике йәшлек Катерина Тезио менән килешеү төҙөй. Уларҙың ун бер балаһы тыуа, шул иҫәптән атыһының беренсе биографы Доменико Бернини була.
1655—1667 йылдарҙа Рим папаһы булған Александр VII Рим ҡалаһын бөтә донъяға билдәле һоҡланғыс баш ҡала итеп төҙөкләндерергә ҡарар итә. Бернини был осрҙа биналар төҙөү һәм улар янындағы тирә-йүнде тәртипкә килтереү проекттары менән мәшғүл була. Папа Берниниға Изге Петр соборы алдындағы майҙанды биҙәүҙе ышанып тапшыра. Ике ярымтүңәрәк колоннада овал формалағы амфитеатрҙы барлыҡҡа килтерә, был Рим папаһының халыҡ алдына сығыу мәлен тантаналы сараға әйләндереүгә, Ватикандың ҡөҙрәтен күрһәтеүгә ярҙам итә.
Был осорҙа Бернини вағыраҡ заказдар ҙа үтәй (Сант-Андреа-аль-Квиринале, Ариччала Санта-Мария дель Ассунцьоне).
1665 йылдың апрелендә Римдың иң күренекле рәссамы булараҡ, Бернини Рим папаһы Александр VII һәм Франция король һарайы баҫымы аҫтында Людовик XIV заказын үтәү өсөн Парижға китә, королгә Луврҙағы эштәрҙе тамамлау өсөн архитектор кәрәк була. Бернини ярты йыл самаһы Парижда эшләй. Король яраны Поль де Шантелу Берниниҙы оҙатып йөрөй һәм тәржемәсе ролен башҡара. Берниниҙың Париждағы тормошо тураһында ул ентекле көндәлек алып бара һәм унң һәр һүҙен тиерлек теркәргә онотмай.
Бернини Парижда ныҡ популяр була, ул урамдан үткәндә уның артынан бик күп халыҡ эйәреп йөрөй. Ләкин бында унан король ярандары ныҡ көнләшә һәм оҫтаға үҙ проекттарын тормошҡа ашырырға ҡамасаулай. Бернини Италия сәнғәтен һәр саҡ маҡтап, Франция сәнғәтен кәмһетеп һөйләй, бынан тыш уның проекттары хәүефһеҙлек һәм уңайлылыҡ йәһәтенән королгә оҡшамай.
Шувалов һарайы
Шувалов һарайы — И. Шуваловтың елизавета бароккоһы стилендәге айырым йорто. Санкт-Петербургта Итальян урамы һәм Бәләкәй Баҡса мөйөшөндә урынлашҡан. Ҡалала Шувалов һарайҙарының береһе
Тарих
Кесе Баҡса (1-се йорт) һәм Итальянский (25-се йорт) мөйөшөндәге участка XVIII быуат уртаһында    И. И. Шуваловҡа (1727—1797) ҡараған. Был Кесе Баҡсаның тәүге исемен билдәләй — Шувалов тыҡрығы  (1781—1798).
Айырым йорт  1753—1755 йылдарҙа  архитектор С. И. Чевакинский тарафынан төҙөлә. Был йорттоң бүлмәләрендә Иван Иванович йыйған картиналар галереяһы урынлашҡан. 1770 йылдар уртаһында-интерьеры яңы хужаһы   кенәз А. А. Вяземский өсөн үҙгәртеп ҡоролған.
XVIII быуаттың аҙағында бина дәүләт ҡарамағына күсә һәм 1917 йылға тиклем унда Рәсәй империяһының Юстиция министрлығы, ә һуңынан Ваҡытлы хөкүмәт урынлаша.
1918 йылдан бында Медицина профилактикаһы үҙәгенең  Гигиена музейы урынлаша. Музейҙың экспозицияһы кешенең анатомияһы һәм физиологияһын, зарарлы ғәҙәттәр менән көрәште,  енси тәрбиә,  СПИД профилактикаһы, радиация гигиенаһы тураһында һөйләй.
Электра
Электра (һ. б.-греч. Ἠλέκτρα ) — боронғо грек мифологияһында  Агамемнон һәм Клитемнестра ҡыҙы.
Софокл буйынса
Эгист Агамемнонды үлтергәндә Клитемнестра сабый Оресты ла һәләк итергә уйлай, ләкин Электра ҡустыһын ҡотҡарып ҡала һәм уны олатаһына тапшыра. Олатаһы малайҙы Крис (Фокидала) батшаһы Строфийға алып китә, Орест шунда Строфий улы Пилад менән бергә тәрбиәләнә. Электра атаһы йортонда ҡала, уға бик ауырға тура килә, үлтерелгән атаһын онота алмай һәр ваҡыт күҙ йәштәрен түгә, шуның менән енәйәт ҡылған ғаиләгә тыныс йәшәргә бирмәй. Клитемнестра Электраны Оресты ҡотҡарып алып ҡалғаны өсөн ғәфү итә алмай, сөнки Орестың атаһы өсөн үс аласағы көн кеүек асыҡ. Агамемнон үлтерелеүенә 8-се йыл киткәс, Микеныға Орест ҡайта. Дельфа аллаһы Аполлон уға атаһы өсөн үс алырға ҡушҡан. Көслө ихтыярлы Электра йомшаҡ холоҡло Оресты алла ҡушҡанды үтәргә этәрә. Орест тәүҙә Клитемнестраны, һуңынан Эгисты үлтерә.
Еврипид буйынса
Электра бала сағында Кастор менән йәрәшелгән була . Еврипид буйынса, Эгисф Агамемнонды үлтергәндән һуң Электраны ябай кешегә кейәүгә бирә. Был никахтан тыуған балалар батша ҡанынан булмағас, тәхеткә ултырырға дәғүә итә алмаясаҡтар; ләкин Электраның ире уны ҡыҙ көйө ҡалдыра. Атаһының үлтерелеүенә 8-се йыл киткәс, Микеныға Орест ҡайта һәм Электраның өйөнә килә. Апаһы менән нисек үс алыуҙарын һөйләшеп, Орест тәүҙә Эгисфты ҡорбан килтергән ваҡытында үлтерә. Оҙаҡ икеләнеүҙәрҙән һуң, үҙ әсәһен дә юҡ итә. Электра әсәһен алдап, үҙ йортона алып килгән була.
Куштавка
Куштавка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Электра
Артабанғы тормошо
Электра Пиладҡа кейәүгә сыға. Тарихсы Гелланик хәбәр итеүенсә, ул Пиладҡа 2 ул: Медонт һәм Строфийҙы тыуҙыра. Электраның ҡәбере Микенала.
Электра хөрмәтенә 1873 йылда табылған астероид (130) Электраға уның исеме бирелә.
Куштавка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Агрн-Еган
Агрн-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Граф Гудович йорто
Граф Гудович йорто — Пушкин ҡалаһында тарихи йорт. 1905—1906 йылдарҙа модерн стилендә төҙөлгән. Парк урамы, 18-се йорт (төп йорт) һәм 18а (төкәтмә) адресы буйынса урынлашҡан. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
XIX быуат уртаһында буласаҡ айырым йорт урынында графиня Е.И. Орлова- Денисованың ике ағас йорто һәм баҡсаһы менән усадьбаһы урынлаша. 1900 йылда был участканы граф Василий Васильевич Гудович, артабан император һарайының шталмейстеры, дворянлыҡтың губерна башлығы төҙөлөш  өсөн һатып ала. 1900 йылдың 11 июлендә подвалы менән ике ҡатлы таш йорт, шул уҡ бейеклектәге ике таш ярҙамсы флигель һәм өлөшләтә ярҙамсы таш йорт төҙөү өсөн рөхсәт алына. 1900 йылдың авгусында архитектор С.А. Данини башҡарған усадьбаның проекты  раҫлана. Төҙөлөш 1901—1903 йылдарҙа  алып барыла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1905—1906 йылдарҙа).
1917 йылда революциянан һуң граф Гудович Эстонияға, ә һуңынан Францияға күсенә. Айырым йортта Луначарский исемендәге хеҙмәт мәктәбе асыла. 1940 йылда бина  балалар баҡсаһына бирелә (хәҙер  Санкт-Петербургта  Пушкин районының 1-се ГБДОУ балалар баҡсаһы), ул  хәҙерге ваҡытта ла йортта урынлаша.
Архитектураһы
Гудовичтың усадьба комплексы йортто (төп йорт), ике ярҙамсы флигелде, шулай уҡ ҡоймалары менән баҡсаны   үҙ эсенә ала. Әлеге ваҡытта ярҙамсы флигелдәре яңынан ҡоролған, йорттоң черепица ҡыйығы металл менән алмаштырылған, ләкин дөйөм алғанда уның тышҡы ҡиәфәте ҙур үҙгәрешһеҙ ҡала. Йорттоң фасады инглиз коттеджы рухында биҙәлгән, был уны бөйөк кенәз Борис Владимирович дачаһы менән яҡынайтач (Мәскәү шоссеһы, 11-се йорт), уның төҙөлөшөндә Данини ла ҡатнаша. Шул уҡ стилдә Данини 1906 йылда Император гаражын да проектлай. Гудович йортон төҙөгәндә  биҙәлешендә штукатурка менән бер рәттән  радом ҡомташ, гранит, көпләү өсөн ҡыҙыл һәм аҡһыл кирбес,фахверк ҡа оҡшатып таҡта,  керамик черепица ҡулланыла. Гранит колонналарҙа өсләтә арка һәм модерн стиленә хас булған һыҙатлы ҡоймалар менән терраса  Петербург архитекторы Р.Ф.Мельцер тарафынан проектлана. Йорттоң эске биҙәлешендә ағастан лаклы панелдәр ҡулланыла (2006 йылда бин капиталь ремонт барышында  тергеҙелә).
Тунгус-Яха (Анти-Паюта-Яха ҡушылдығы)
Тунгус-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Анти-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҫҡы (Бисер ҡушылдығы)
Баҫҡы — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисер йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Йылға атамаһы иҫке башҡорт телендәге Баҫҡы (баҫып алыу) һүҙенән алынған. Атама баҫҡаҡ һүҙенән булыуы ла ихтимал. Баҫҡаҡ тип төркиҙәр һалым йыйыусыларҙы атағандар.Силәбе өлкәһенең Әшә районында Баҫҡаҡ һырты ла бар
Арта Доброши
Арта Доброши (Arta Dobroshi; 2 октябрь 1980 йыл) — Косово Республикаһының кино актёры.
Биографияһы
Арта Доброши 1980 йылдың 2 октябрендә Приштинала тыуған. Башланғыс мәктәптә уҡыу менән бер рәттән ул драма курстарында шөғөлләнә. 15 йәшендә студенттар менән алмашыу программаһы буйынса АҠШ-ҡа бара. 17 йәшендә тыуған иленә ҡайта, унда 4 йыл дауамында Художество академияһында актёрлыҡ оҫталығына өйрәнә. Даими рәүештә театрҙа уйнай.
Косовола хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, Арта Македония Республикаһында йәшәй, унда Халыҡ-ара медицина корпусына ҡасаҡтар лагеры ойоштороу эшендә ярҙам итә. 2000 йылда НАТО-ла тәржемәсе булып эшләй.
2005 йылда кинола тәүге тапҡыр уйнай. «Лорнаның тынлығы» («Молчание Лорны») фильмындағы роле аша 2008 йылдан билдәлелек ала.
33-сө армия (СССР)
Украина ҡалаларын һәм ауылдарын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы — II дәрәжә Суворов ордены, Томашув-Мазовецкий ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнашҡан өсөн 60-сы гвардия атлылар полкы Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана, ә 58-се һәм 62-се гвардия атлылар полкы һәм 148-се артиллерия-минометсылар полкы «Томашув» исеменә лайыҡ булалар.
Тарихы
33-сө армия 1941 йылдың июлендә Мәскәү хәрби округында булдырыла Башта уға 1, 5, 9, 17, 21-се халыҡ ополчениеһы дивизиялары һәм башҡа бер нисә артиллерия һәм башҡа частары инә. 18 июлендән армия Можайск обороналау линияһы фронтына индерелә һәм 22 июлдән Карачарово, шустики рубежында оборона тота. 30 июлдән Резерв фронтына инә һәм үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ржев-вязьма обороналау рубежында оборонала тора.
Мәскәү өсөн алыш
3 октябрҙән 1941 йылғы Калуга операцияһында, 13 октябрҙән Көнбайыш фронты составында 1941 йылғы Можайск-Малоярославец операцияһында ҡатнаша.
1941 йылдың 14 октябрендә 3-сө армия яугирҙары немецтарҙың алдынғы частары менән осрашалар һәм бик көслө һөжүм яһап, тәүге әсирҙәрҙе алалар — 258-се немец пехота дивизияһы һалдаттарын
24 октябргә ҡарата армия ғәскәрҙәре дошманды нара йылғаһында туҡтата. Декабрь башында 5А менән берлектә көсөргәнешле алыштарҙа немец ғәскәрҙәре төркөмөн тар-мар итәләр һәм Нара йылғаһы буйлап оборонаны тергеҙә.
Сафакүл районы
Сафакүл районы — Ҡурған өлкәһенең административ-биләмә берәмеге.
33-сө армия (СССР)
Мәскәү өсөн алыш
1941 йылдың декабре — 1942 йылдың апрелендә армия Мәскәү тирәһендәге контрһөжүмдә һәм көнбайыш йүнәлешендәге дөйөм һөжүмдә ҡатнаша һәм Наро-Фоминск (1941 йылдың 26 декабрендә) һәм Боровск (1942 йылдың 4 ғинуарында) ҡалаларын азат итә.
Сафакүл районы
Административ үҙәге — Сафакүл ауылы.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Силәбе өлкәһе һәм дә Ҡурған өлкәһенең Щучье һәм Әлмән райондары менән сикләшә. Эре һыу ятҡылыҡтары: Туҡмаҡты, Сульфатлы (Шәмелә), Күктөбөҙ, Олобаш. Районда берҙән бер йылға — Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)
33-сө армия (СССР)
Мәскәү өсөн алыш
1942 йылдың 19 ғинуарында Вереяны азат итә. Февраль башына Вязьма тирәһенә сыға һәм 1-се гвардия кавалерия корпусы менән берлектә туҡтап тормайынса ҡаланы яулап алырға маташа. Дошман көслө контрударҙар менән армияның бер өлөшөн һәм корпусты Көнбайыш фронтының төп көстәренән айыра. Дошман тылында хәрәкәт итеп, армия частары башҡа берекмәләре менән берлектә 1942 йылдың июненә тиклем ҙур районды тотоп торалар. Ауыр алыштар барышында яраланған командарм Михаил Григорьевич ефремов ҡамауҙа һәләк була(әсирлеккә эләкмәҫ өсөн атып үлтерелә). Икенсе Вязьма алышы ваҡытында ҡамауҙа алыштар һөҙөмтәһендә 1942 йылда кдр составынан 10 000 кеше юғалтыла.
Сафакүл районы
Тарихы
Революцияға ҡәҙәре район биләмәһе Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙенә ҡараған. Ҡараһыу, Һарт-Ҡалмаҡ, Сухобор улустары булған. 1919—1922 йылдарҙа Башҡортостан Автономиялы Республикаһының Ялан кантонына кергән (күрше Әлмән районы менән бергә). Үҙәге Тәңрекүл ауылы булған.
33-сө армия (СССР)
Мәскәү өсөн алыш
1942 йылдың июнь башында армия күп кенә частары фронт ҡамауынан сығыуға һәм көнбайыш һәм Калинин фронттары менән тоташыуға өлгәшәың өҙөп һәм күп өлөшө ҡамауҙа менән тоташа.
Сафакүл районы
Тарихы
ВЦИК-тың 1923 йылдың 3 ноябрь һәм 12 ноябрь ҡарарҙары нигеҙендә Урал өлкәһенең Силәбе округындағы Һарт-Ҡалмаҡ районы булып тергеҙелә.
33-сө армия (СССР)
Ржев һуғышы
1942 йылдың 2-се яртыһында армия ғәскәрҙәре Гжатск, Юхнов рубежын обороналайҙар. 1943 йылдың мартында 1943 йылғы Ржев-Вязьма һөжүм операцияһында ҡатнаша, уның барышында 5А менән берлектә Вязьма ҡалаһын (12 март) азат итәләр, Угра йылғаһының көньяҡ ярына сығалар һәм оборонаға күсәләр.
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
1943 йылдың октябрь аҙағында 33-сө армияһына 21-се армияһы ғәскәрҙәре тапшырыла.
Сафакүл районы
Тарихы
Уралоблисполкомдың 1924 йылдың 7 апрель ҡарары менән Һарт-Ҡалмаҡ районы Ялан районы тип үҙгәртелә, үҙәге Мартин ауылына күсерелә.
33-сө армия (СССР)
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
1943 йылдың йәйендә көҙөндә армия 1943 йылғы Смоленск операцияһында ҡатнаша. Ленино тирәһендәге алыштарҙа октябрҙә армия составында Т. Костюшко исемендәге 1-се Варшава пехота дивизияһы (Польша) тәүге тапҡыр һуғышҡа инә. 1943 йылдың декабрь башында армия резерв фронтына сығарыла. Артабан, 1943 йылдың аҙағында — 1944 йылдың башында, армия Көнбайыш фронтының һөжүм операцияларында Богушев һәм Витебск йүнәлештәрендә ҡатнаша. 1944 йылдың апрелендә Орша йүнәлешенә күсерелә һәм июнь аҙағына тиклем Баево, Драбин рубеждарын обороналай.
Һуңынан 2-се Белорус һәм 3-сө Белорус фронттарында немец ғәскәрҙәрен Белоруссияла тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылғы Могилев операцияһында уның ғәскәрҙәре Проня, Бася, Днепр йылғаларын аша сығалар, Шклов ҡалаһын азат итәләр (27 июнь) һәм операция аҙағында Друть һәм Днепр араһына сығалар.
1944 йылғы Минск операцияһында армия 50-се һәм 49-сы армиялар менән берлектә Минскиҙан көнсығышыраҡ ҡамауға эләккән дошман төркөмөн ҡыйратыуҙа ҡатнаша. Артабан 3-сө Белорус фронтының 2-се эшелонын тәшкил итеп, Неман йылғаһына сыға һәм Алитус ҡалаһы тирәһендә туплана. 1944 йылдың июль аҙағында — августа Каунас операцияһында ҡатнаша, уның барышында Көнсығыш Пруссияға килеп сыға. 1944 йылдың сентябрендә ВГК Ставкаһы резервына сығарыла әм 18 октябрҙә1-се белорус фронты составына индерелә.
Сафакүл районы
Тарихы
ВЦИК-тың 1930 йылдың 20 апрелендәге ҡарары менән Ялан кантоны бөтөрөлә. Уның ҙур өлөшө яңы барлыҡҡа килгән Ялан-Ҡатай районына беркетелә. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһе биләмәһенә керетелә һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы ҡарары менән 1940 йылдың 12-17 декабрендә Ялан-Ҡатай районы бөтөрөлә. Ерҙәре Әлмән һәм Сафакүл райондарына бүлеп бирелә.
33-сө армия (СССР)
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
1945 йылғы Варшава-Познань операцияһында Пулав плацдармынан Шидловец, Опочно, Калган йүнәләшендә һөжүм итә.Операцияның аҙағына Одер йылғаһына сыға, уның аша сыға һәм плацдармды баҫып ала.
Сафакүл районы
Тарихы
1943 йылдан — Ҡурған өлкәһе биләмәһендә. 1963 йылдың 1 февралендә район бөтөрөлә. Биләмә Щучье районына ҡушыла. 1965 йылдың 12 ғинуары яңынан тергеҙелә.
Берек-Алға торағы
Берек-Алға торағы (Брик-Алгинское селище) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районы Берек-Алға ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан XIV быуатҡа ҡараған Алтын Урҙа дәүере археологик ҡомартҡыһы
33-сө армия (СССР)
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
1945 йылдың 13 апрелендә сәғәт 5:15-тә артподготовканан һуң 1-се пехота дивизияһы полктары (РОА) 33-се армияның 119-сы укрепрайонын һөжүмләйҙәр. 3-сө полктың атакаһы һөжүм итеүеләр өсөн ҙур юғалтыуҙар менән кире ҡағыла. Атака ҡабатлана, әммә шундуҡ тонсоға. 2-се полк плацдармды төньяҡтан 12 танк һәм бер нисә үҙйөрөшлө орудиелар ярҙамында һөжүмләй һәи киләһе көнгә тиклем урынынан шылмай. Дөйөм дивизия юғалтыуҙары 370 кеше тәшкил итә. Дивизия командиры Буняченко дивизияны тылға алып сығырға ҡуша, артабан дивизия Чехияға юллана.
Сафакүл районы
Халҡы
Районда 15 678 кеше иҫәпләнә. Күп милләтле район. Халыҡтың иң күп өлөшөн башҡорттар тәшкил итә. Шулай уҡ татарҙар, урыҫтар, ҡаҙаҡтар, немецтар, молдавандар, украиндар ҙа бар. Башҡорт (шулай уҡ ҡайбер ауылдарҙа урыҫтар ҙа бар) ауылдары: Сөләймән, Һарт-Әбдрәш, Оло Солтан, Субботин, Ҡалмаҡ-Әбдрәш, Абултай, Баҡай, Аҙналы, Бикбирҙе, Бормат, Мырҙабай, Баязит һәм башҡалар. Башҡорт-татар ауылдары: Сафакүл, Һөлөклө, Атйетәр, Мансур, Ҡубаҡай, Ҡараһыу. Бер нисә урыҫ ауылы ла бар: Покровка, Киреевка. Элек немец ауылдары ла булған: Блюменталь, Зеньково, Мавлютовка, Япаҡ.
Берек-Алға торағы
Урынлашыуы
Берек-Алға торағы XIV быуатҡа ҡараған Алтын Урҙа дәүере археологик ҡомартҡыһы, Бәләбәй районы Берек-Алға ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
33-сө армия (СССР)
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
1945 йылғы Берлин операцияһында 1-се Украин һәм 1-се Белорус фронттары армиялары менән берлектә Берлиндан көньяҡ-көнсығыштан ҡамауға эләккән немец ғәскәрҙәрен тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Хәрби ғәмәлдәрҙе армия 6 майҙа Десау ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышыраҡ тамамлай.
Берек-Алға торағы
Табылдыҡтар
Берек-Алға торағында балсыҡ көршәктә 6 ҡырлы йыуан сымдан эшләнгән 2 һырға һәм 400—450 көмөш тәңкә табылған, уларҙан һырға һәм 76 төрлө 159 тәңкә һаҡланып ҡалған. Иң боронғо тәңкә — Тоҡто хан исеменән 1310/11 йылғы (710 һижри йыл), иң һуңғыһы Әзиз‑Шәйех хан исеменән 1364/65 йылда (766 һижри йыл) һуғылған. Хазиналағы тәңкәләрҙең 0,6 %‑ы — Тоҡто хан, 12,6 %‑ы — Үзбәк хан, 48,4 %‑ы — Жанибәк хан, 38,4 %‑ы башҡа хандар идара иткән осорҙарҙа сығарылған булған.
33-сө армия (СССР)
1943—1945 йылдарҙа хәрби операциялар
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлығы, ҡаһарманлығы һәм хәрби оҫталығы 33-сө армияның тиҫтәләгән мең яугиры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, ә 116 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1945 йылдың авгусында тарҡатыла. Ә идаралығы Смоленск хәрби округы идаралығын булдырыу өсөн йүнәлтелә.
Сафакүл районы
Муниципаль ҡоролошо
Район составына 13 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) керә, улар 33  ауылда йәшәйҙәр:
Берек-Алға торағы
Табылдыҡтар
Күберәк Гөлстан һәм Һарай әл‑Йәдит (Яңы Һарай) ҡалаларында һуғылған тәңкәләр һаҡланған. Һарай әл‑Мәхрүс (Аллаһ һаҡлаған Һарай) ҡалаһында баҫылғандары ла осрай.
2004 йылда 140 көмөш тәңкәнең иң боронғоһо — Тоҡто хан исеменән 1310/11 йылғы (710 һижри йыл), иң һуңғыһы Жанибәк III хан исеменән 1375/76 йылғы (777 һижри йыл. Бөтәһе лә Гөлстан, Һарай әл‑Йәдит, Һарай әл‑Мәхрүс, Хәрәзм ҡалаларында баҫылған.
Сафакүл районы
Иҡтисады
Районда нигеҙҙә ауыл хужалығы продукцияһы етештерелә. Район иҡтисадына мөһим өлөш индереүсе предприятиелар «Зауралье» һәм «Сафакүл» АКХ-лары, улар иген игеү һәм һыйыр малы менән махсуслашҡан. Райондың алдынғы төҙөлөш предприятиеһы «Ритм»
Берек-Алға торағы
Табылдыҡтар
Тимер гарпундар, ҡыпсыуырҙар, салғылар, төрәндәр, бысаҡтар, тишкестәр, балыҡ ҡармаҡтары, ураҡтар, балталар һ.б. кеүек эш ҡоралдары; тимер киҫтән, һаҙаҡ ырғағы, ромб рәүешендәге яҫы уҡ башаҡтары һ.б. кеүек яу һәм һунар ҡоралдары; бронза беләҙектәр, көҙгөләр, көмөш сымдан һорау билдәһе рәүешендә эшләнгән һырғалар кеүек биҙәүестәр; ҡаптырма, ҡайыш беркеткестәр, ауыҙлыҡ кеүек ат егеү кәрәк-ярағы бар.
Көнкүреш әйберҙәренән элмәле йоҙаҡтар һәм асҡыстар, ҡайсылар, етен һәм йөн тарағы ҡаҙып сығарылған, Биләр ювелирҙарының эшенә оҡшаш алтын беркеткесле дүрткел ике гәлсәр ҡаш табылған.
Ғалимдар фекеренсә, Берек-Алға торағы аша каруан сауҙа юлы үткән йәки бында ҙур йәрминкәләр уҙғарылған.
Ҡомартҡы материалдары материалдары Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-производство үҙәге фондында, Милли музейҙа һаҡлана.
Асыш тарихы
Берек-Алға торағын 1967 йылда Бәләбәй районының Аксаков ҡасабаһы урта мәктәбе уҡыусылары таба, уны Берек‑Алға хазинаһы тип атайҙар.
2004 йылда археолог А. Ф.Йәминов етәкселегендә Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын дәүләт һаҡлауы һәм файҙаланыу баш идаралығы экспедицияһы тикшерә.