cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сарматтар
«Европа Сарматияһы»
Сарматтарҙың Рим менән бәрелештәре һуңғараҡ та була. Тыныслыҡ һуғыш менән алмашынған, улар артынан тағы ла хеҙмәттәшлек килгән. Сармат отрядтары рим армияһына һәм герман ҡәбиләлре королдәренә хеҙмәткә ялланған. Рим провинцияларына — хәҙерге Венгрия, Румыния, Болгария, Югославия, Франция, Италия, Бөйөк Британия биләмәләренә көнбайыш сармат төркөмдәре күсеп ултыра .
«Азия Сарматияһы»
Боронғо грек географы һәм тарихсыһы Страбон һүҙҙәре буйынса, аорстар һәм сирактар «өлөшләтә күсмә, өлөшләтә сатырҙарҙа йәшәй һәм игенселек менән шөғөлләнә».
Төньяҡ-Көнбайыш Кавказда игенсе-меоттарҙы буйһондорған һәм үҙ дәүләтен төҙөгән сирактар иң юғары йәмғиәт үҫеше кимәле менән айырылған. Сирак батшаларының резиденцияларының береһе булып, Аҙау диңгеҙенең көнсығыш ярҙарынан алыҫ түгел урынлашҡан Успа ҡалаһы булған.
Каспий буйы һәм Кавказ алды далаларында йәшәгән аорстарҙы «үрге аорстар» тип атағандар. Улар Кавказ һәм Урта Азия аша уҙған Каспий диңгеҙенең көнбайыш һәм төньяҡ яр буйҙарын һәм диңгеҙ сауҙа юлдарын контролдә тотҡан. Боронғо замандарҙа аорстарҙың ҡеүәтен һәм байлығын халыҡ-ара сауҙала ҡатнашыуы менән аңлатҡандар. Ҡытайҙа аорстар илен «Янтсай» тип атағандар — уның аша Ҡытайҙы һәм Урта Азияны Көнсығыш Европа һәм Ҡара диңгеҙ һәм Урта диңгеҙ сауҙаһы менән тоташтырыусы юл үткән.
Сирактарҙың аорстар менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында аҙ билдәле. Б. э. т. I быуат уртаһында улар союздаш булған һәм берлектә боспор батшаһы Фарнакка батшаһына хәрби ярҙам күрһәткән. Яңы эраның I быуат уртаһында, боспор батшаһы Митридат VIII һәм уның ағаһы Котис араһында тәхет өсөн көрәш ваҡытында, аорстар һәм сирактар дошман булараҡ сығыш яһай. Сирактар Митридатты хуплай, аорстар римлеләр менән бергә Котис яҡлы була. Римлеләр, аорс һәм боспор оппозицияһының берләшкән ғәскәрҙәре сирак ҡалаһы Успаны баҫып ала. Был ваҡиғаларҙы рим тарихсыһы Корнелий Тацит һүрәтләгән. Успа ҡолатылғандан һуң, сирак батшаһы Зорсин был «үҙ халҡына өҫтөнлөк бирергә ҡарар итә» һәм ҡорал һала. Союздаштарын юғалтҡан Митридат ҡаршылығын туҡтатҡан. Римлеләр ҡулына эләгергә теләмәгәнлектән, аорстар батшаһы Евнонға бирелә. Тацит былай тип яҙған: «Ул батша на инә, һәм Евнондың ҡаршыһында тубыҡланып, былай ти: һинең алдыңда римлеләр бер нисә йылдар буйына эҙәрлекләнгән, үҙе теләп килгән Митридат».
Аорстар етәкләгән көнсығыш сармат союздары араһында аландар үҙҙәренең һуғышсанлығы менән айырылып тора. Ул дәүерҙәге сығанаҡтар «еңелмәҫ», «батыр», «мәңге һуғышсан» аландар тураһындағы иҫкә алыуҙар менән сыбарланған. Антик традиция уларҙы Дунай уйһыулығында ла, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйында ла һәм Кавказ алды далаларында ла телгә ала.
Аландар Кавказ аша, 134 йылдағы кеүек, Кавказ Албанияһын, Атропатенаны талап һәм Каппадокияға етеп, Дарьял ("Алан ҡапҡаһы"н), Дербент үткәүелдәрен файҙаланып, поход ойошторған. Ҡайһы бер төньяҡ кавказ ҡәбиләләре менән бәйләнеш урынлаштырып, улар Кавказ аръяғының ысын булған. Антик ваҡиғаларҙан тыш, был ваҡиғаларҙың шаңдауы грузиндарҙа һаҡлана. Каппадокияның хакимы Флавий Арриан «Алан тарихы» тигән хеҙмәтте булдырыуҙы мөһим тип һанаған.
Аландар Боспор батшалығында эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан. Фанагория ҡалаһында алан тәржемәселәре төркөмө була. Аландарҙың хәрби абруйы шулай ҙур булған, хатта Рим империяһында махсус хәрби әсбап — уларҙың үҙҙәренә ҡаршы көрәш ҡулланмаһы, ә рим кавалерияһы алан атлыларының ҡайһы бер тактик алымдарын үҙләштергән.
ДНК-археология мәғлүмәте
Төньяҡ Кавказда табылған II—III быуаттар сармат мәҙәниәтенә ҡараған ике өлгөлә J1 (M267+) Y- һәм митохондриаль һәм H1c21 һәм K1a3 гаплотөркөмдәре биләләнде. II—IX быуаттарҙағы сармат-алан этник тармаҡтары менән бәйләнгән антропологик материалды анализлау түбәндәге Y-хромсомлы гаплотөркөмдәр: G2a (P15+), R1a1a1b2a (Z94+, Z95+), J1 (M267+) һәм J2a (M410+) барлығын билдәләне. Ҡатын-ҡыҙҙар яғынан түбәндәге митохондриаль гаплотөркөмдәре: I4a, D4m2, H1c21, K1a3, W1c һәм X2i һүрәтләнгән. Үҙ сиратында, аутосом маркёрҙарҙы тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, төрлө йүнәлештәр ҡушылмалары булыуға ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда был һөҙөмтәләрҙә типик европа генотибы мәғлүмәттәре табылды, тип һөйләргә мөмкин ..
XVI быуат уртаһынан поляк гуманистары поляк шляхтаһы, грек һәм рим этнографияһынан билдәле булған боронғо дала халҡы, сарматтарҙан, барлыҡҡа килгән тигән фекерен әйтә башлаған. XVII быуатта был тезис поляк юғары ҡатламының идеологик — сарматизм (үҙенә күрә социаль расизм: аҡһөйәктәр сарматтар тоҡомо тип һанала, ә ябай халыҡ — литвалар һәм славяндар) нигеҙе була. Сәнғәт ғилемендә «сармат портреты» тигән махсус термин бар: XVII һәм XVIII быуаттар дауамында поляк аристократтары рәссамдар уларҙы «сармат» итеп һүрәтләүҙәрен теләгән.
Кейемдәре
Боронғо тарихсыларҙың мәғлүмәттәре буйынса, сарматтар «һуғышсан, ирекле, буйһонмаҫ һәм шул тиклем аяуһыҙ һәм ажар ҡәбилә, бында ир-егеттәр менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙҙары ла һуғышта ҡатнаша хатта» (Яңы быуаттың I быуат рим географы Помпоний Мела).
Торлаҡтары
Боронғо автор хәбәр итеүенсә, сарматтар күскенсе булған. Сатыр һәм тирмәләр уларға торлаҡ булып хеҙмәт иткән. «Сарматтар ҡалаларҙа йәшәмәй һәм уларҙың хатта ''даими йәшәү урыны ла юҡ. Улар, байлығын һәм мөлкәтен иң яҡшы көтөүлектәргә күсереп, йә сигенгән һәм эҙәрлекләгән дошманы мәжбүр иткәндә, мәңге лагерь булып йәшәй''» (Помпоний Мела).
Күсенеп йөрөгән ваҡытта, сарматтар балаларын, ҡарт-ҡороно, ҡатын-ҡыҙҙарын һәм мөлкәтен көймәле арбаларында күсереп йөрөткән<font color="#004000">. Б. э. т. I быуат аҙағы һәм I быуат башында фйәшәгән грек географы Страбон: «Номадтарҙың (күскенселәрҙең) кейеҙҙән эшләнгән көймәле тирмәләре үҙҙәре йәшәгән арбаларға беркетеп ҡуйылған, тирмә тирәләй, итен, сырын һәм һөтөн туҡланыу өсөн файҙаланған малдары көтөлә».
Ҡатын-ҡыҙҙарының хәле
Савроматтар ҡатын-ҡыҙҙарының юғары урыны, йәмәғәт тормошонда һәм хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашыуы уларҙың үҙенсәлеге булып торған. Боронғо яҙыусылар савроматтарҙы йыш ҡына ҡатын-ҡыҙҙар тарафынан идара ителгән халыҡ тип атай. Геродот уларҙың скиф йәш егеттәренең амазонкалар — һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙарҙың легендар ҡәбиләһе вәкилдәре менән никахынан килеп сығыуы тураһында риүәйәт бәйән иткән. Савромат ҡатын-ҡыҙҙары ҡәбилә менән идара иткән һәм функцияларын башҡарған. Ғалимдар уйлауынса, был ырыу савромат ырыуы әсә башланғыслы булған, һәм туғанлыҡ иҫәбе ҡатын-ҡыҙ линияһы буйынса ла алып барылған. Һуңынан, сармат ҡәбиләләре нигеҙендә яңы сармат союздары барлыҡҡа килгәндән һуң, «матриархат» билдәләре юҡҡа сыға. Сармат йәмғиәте «патриархаль» төҫ ала.
Күренекле ҡатын-ҡыҙҙар йыш ҡына хөрмәтле ҡанбаба функцияларын үтәгән. Вафат булған ҡатын-ҡыҙ, хатта ҡыҙ бала ҡәберенә, йыш ҡына, биҙәүестәр менән бергә, тағы ҡорал һалғандар. Ырыу зыяраты, ҡағиҙә булараҡ, ырыуҙаштар Тәүәсә тип хөрмәтләгән алдараҡ ерләнгән атаҡлы ҡатын-ҡыҙ — ҡорбаш йә ҡанбаба ҡәбере тирәләй формалашҡан.
Һуғышсан сармат ҡатын-ҡыҙҙары тураһында шул осорҙа йәшәгән антик авторҙар хәбәр иткән. Шулай, грек тарихсыһы Геродот: «уларҙың ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәре менән һыбай һунарға йөрөй, һуғыштарҙа ҡатнаша һәм ир-егеттәр менән бер төрлө кейем кейә… Дошманын үлтермәй тороп бер ҡыҙ ҙа кейәүгә сыҡмай» тип билдәләй. Ялған-Гиппократ та шулай уҡ, сармат ҡатын-ҡыҙҙары һыбай йөрөй, йәйәнән һәм ата тип хәбәр итә. Ул шундай бер ғәжәйеп деталь килтерә: йыш ҡына, бөтә көстәре уң яурынына китһен тип һәм ҡатын-ҡыҙҙы ир-егет кеүек көслө итһен өсөн, ҡыҙҙарҙың уң күкрәген киҫеп алғандар имеш. Сармат һуғышсан ҡатын-ҡыҙҙары, моғайын, амазонкалар тураһындағы боронғо грек легендалары килеп сығыуға нигеҙ булып торғандыр.
Мәҙәниәте, дине, теле
Күрәһең, сарматтарҙың идара итеү формаһы хәрби демократик булып торғандыр, әммә эра башында сармат ҡәбиләләре юғары власы төҙөлөшө тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ. Юғары власты, йыш ҡына, мәғәнәһе аныҡ түгел, сөнки ҡәбилә башлыҡтары, батшалар хәрби начальниктар һәм һарай сановник (атап әйткәндә, әһәмәниҙәр һарайы янында) эргәһенә ҡуйыпп йөрөгән «скептух», терминын ҡулланған.
Сарматтарҙың дини-ғибәҙәт күҙаллауҙарында хайуан, бигерәк тә, һарыҡ тәкәһе образы күренекле урын биләй. Йыш ҡына һарыҡ тәкәһен һауыт-һаба, ҡылыс тотҡаларына төшөргәндәр. Һарыҡ тәкәһе боронғо халыҡтарҙа «күк бәрәкәте» (фарна) символы булып торған. Шулай уҡ сарматтарҙа ата-бабалар культы киң таралған була.
Грек-сармат алиһәһе Афродита-Апутара (алдаҡсы) культында грек-иран дини синкретизмы сағыла. Ул ғибәҙәтхана булған. Пантикапейҙа уның ғибәҙәтханаһы булғанмы — билдәһеҙ, әммә Таманда Апутара тигән ҙур ауылда булған. Афродита-Апутара культында азия культы Астартаға туғандашлыҡ һыҙаттары күп.
Сарматтарҙың меңдәрсә йылдар йәшәгәнлеген раҫлаусы 5-7 метр бейеклегендәге күп һанлы ҡурғандар ул дәүерҙең берҙән-бер ҡомартҡыһы булып тора. Савромат һәм сармат курғандары йыш ҡына йәйрәп ятҡан далаларға киң панорама асылған тау, һырт түбәләрендә, бейек урындарҙа, төркөм булып урынлашҡан. Улрҙы шәйләмәй мөмкин түгел. Шуға күрә был ҡурғандар борондан уҡ талаусыларҙың һәм ләрҙең иғтибарын йәлеп иткән.
Сарматтар Украинаның көньяғы Рәсәй тарихында ҙур эҙ ҡалдыра. Уларҙан тере тел ярсыҡтары һаҡланып ҡалған, һәм, академик Соболевский һүҙҙәре буйынса, уларҙан хатта ҙур йылға атамалары ла протославяндарға бирелгән: Днестр, элек Дънестр — сарматса Danastr йәки Danaistr; Днепр — Дънепр — Danaper; сарматса «dānu» Дон (һыу/йылға), осетинса дон (һыу/йылға) һүҙҙәренән. Бик к-п башҡа йылғасыҡтар исеме лә сармат атамаһының тәржемәләре булып тора. Башҡортостанда Ашҡаҙар йылғаһы (сағыштырығыҙ: фарсы ашка — «аҡ», «таҙа», дарья — «йылға»), Ырымбур һәм Силәбе өлкәһендә — Санга (топоним тажик санг — «таш», «ташлы» менән сағыштырыла) йылғасыҡтары.
Ҡайһы бер тарихсылар, ата-бабалары сарматтар көнсығыш һәм көньяҡ славяндарҙың ата-бабалары типгән фараз ҡора ине, әммә был теорияны, сармат мәҙәниәтенең боронғо славян мәҙәниәтенән асыҡтан-асыҡ айырмаһын күрһәтеп, күпселек ғалимдар инҡар итте.
Археология
Сарматтар менән башлыса ерләү ҡурғандары аша күрһәтелгән Сармат археологик мәҙәниәтен бәйләйҙәр. Уның сиктәрендә өс айырым (хронологик эҙмә-эҙлекле) мәҙәниәт бүлеп күрһәтәләр: иртә сармат («Прохоровский»), урта сармат («Сусловская»), һуңғы сармат.
Сармат мәҙәниәттәре рәтендә иртә сармат («Прохоровская») мәҙәниәте б. э. т. IV—II быуаттар менән билдәләнә. Үҙенең атамаһын ул 1911 йылда крәҫтиәндәр тарафынан ҡаҙып табылған Прохоровка ауылы (Ырымбур өлкәһе, Шарлык р-ны) ҡуроғсндарынан алған. Күрһәтелгән ҡурғандарҙы С. И. Руденко 1916 йылда тикшереп сыҡҡан. Прохоровка янындағы ҡаҙып алынған материалдарҙы баҫтырып сығарған М. И. Ростовцев, уларҙы б. э. т. III—II быуаттар менән билдәләп, беренсе тапҡыр был типтағы ҡомартҡыларҙы тарихи сарматтарға. Волга буйында һәм Уралда табылған шуға оҡшаған һәйкәлдәрҙе билдәләр маҡсатында, «Прохоровский мәҙәниәте» тигән классик төшөнсәне Б. Н. Граков индерә. Әлеге ваҡытта "Прохоровский мәҙәниәте"нә ҡараған һуңғы ҡомартҡылар б. э. т. осоро һуңына ҡарай тип тамғалана.
Ҡәберлектәре
Зыярат ҡурғандары — был ҡурғандарҙа бер нисә ҡәберлек айырым ҡағиҙә буйынса урынлашҡан: йә ҡулса, йә рәт буйынса. Мәйеттәр тура мөйөшлө соҡорҙарҙа, арҡаларында ятҡырылып, баштары көньяҡҡа ҡаратып күмелгән. Әйберләтә табыштарға, ғәҙәттә, ҡылыс һәм ураҡҡа оҡшатып тамамланған хәнйәрҙәр, бронза һәм тимер уҡ башаҡтары, портупейный йыйылманың ворворкалары һәм ҡаптырмалары, әүәләү керамикаһы, бронза көҙгөләр, һөйәк, , һөйәк балғалаҡтар.
Антропологияһы
Антропологик яҡтан сарматтар, долихокранный европеоидтарға (тар һәм һәм оҙонса баш һөйәге) ҡараған аландарҙы иҫәпкә алмағанда, брахикранный европеоидтарға (иң һәм түңәрәк башлы) ҡарай. Һуңғы сарматтарға монголоидлыҡ ҡушылмалары хас булған.
Хәрби эше
Сарматтар үҙҙәренең күршеләре өсөн етди дошман булған. «Сарматтар араһында бер юлбашсының ғына тауышы әһәмиәткә эйә була алмаған: улар берен-бере яуҙа уҡ ырғытыуға ғына этәрмәгән, ә дошманды ҡыйыу һөжүм менән киҫәткән һәм ҡул һуғышын башлаған» (Корнелий Тацит). Ләкин сарматтар дошман алдында йәйәү һирәк күренгән. Улар һәр ваҡыт ат өҫтөндә булған. «''Сарматтарҙың бөтә ҡыйыулығы уларҙың үҙҙәренән ситтә ятҡан кеүек. Улар йәйәүле һуғышта бик ҡурҡаҡ; әммә, атлы отрядтары менән килеп баҫһалар, ҡайһы ғына дошман сафтары ҡаршы тора алыр ине икән''».
Сарматтар бик йылғыр яугир булған. Сармат һуғышсылары оҙон пиктар менән ҡоралланған булғандар, етендән эшләнгән кейемдәре өҫтөнә, ваҡ итеп туралған һәм шымартылған мөгөҙ киҫәктәрен, ҡанаттар кеүек теҙеп тегеп, әҙерләгән панцирҙар кейгәндәр. Улар, дошмандарын эҙәрлекләп, йә үҙҙәренең шәп һәм күндәм аттарында сигенергә мжбүр булғанда, бик ҙур арауыҡты үтә алғандар, һәм һәр береһе тағы ла бер, хатта ике атҡа эйә булған. Аттарға ял бирер өсөн, улар бер аттан икенсеһенә күсеп ултырғандар.
Антик авторҙар хеҙмәттәрендә сарматтарҙың хәрби эше
Үҙ ваҡыты өсөн сармат хәрби сәнғәте юғары үҫеш кимәлендә булған. Сармат стратегияһын һәм тактикаһын, ҡоралланыуҙың яңы өлгөләрен скифтар, боспорсылар, һәм хатта римлеләр үҙләштергән. Күскенсе ҡәбиләләр яғына көнсығышҡа экспансия барышында иң тәүҙә грек, артабан рим колонистары бәрелешкән. Грек авторҙары варварҙарҙың йолаларына һәм тарихына иғтибарҙы күберәк бүлә. Урындағы халыҡ менән өнәсәбәттәр, дөйөм алғанда, тыныс ағышта булғанлыҡтан, хәрби эштәре әллә ни ҡыҙыҡһындырмаған тиергә була.
Сарматтарҙың һуғыш сәнғәтен күпселектә рим тарихсылары яҡтырта. Сарматияны тасуирлауҙарҙа бик күп традицион һәм легендар мәлдәр күҙәтелгән. Мәҫәлән, б. э. т. I—II быуаттарҙың күпселек авторҙары йола буйынса сарматтарҙы скифтар йә савроматтар тип атай. Сарматтарҙың б. э. т. I быуатҡа тиклемге сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында туранан-тура мәғлүмәт юҡ, сөнки тарихи аренала б. э. т. IV—III быуаттарҙа уҡ беренсе әүҙем хәрби сығыштары тарихи аренанан төшөп ҡалғанлыҡтан, сарматтарҙың хәрби өлкәләге ситләштерелгән төрлө кәрәк документтарын өйрәнеү кәрәктер.
Ҡыҫҡа хәбәрҙәр
«Скифтар һәм уларға оҡшаған ҡәбиләләр»ҙең ҡайһы бер йолаларын Нерон заманында йәшәгән стоик мәктәбе фәлсәфәсеһе Луций Аней Корнут һүрәтләгән. Автор күсмә ҡәбиләләренең еңелмәҫ ғәҙеллегенә һәм хәрби күнегеүҙәренә иғтибар бүлә. Яҙыусы шулай уҡ һуғыш аллаһы Аресты хөрмәтләп телгә ала.
Номадтарҙың һуғыш аллаһы менән туғанлығын Дионисий Периэгет та иҫкә алған. Уның эштәре б. э. I—II быуатҡа ҡарай. Латин авторы Меотида эргәһендә йәшәгән күскенсе ҡәбиләләрҙе һүрәтләй, улар иҫәбендә «савромат ҡәбиләләре, данлы һуғышсан Арестың тоҡомдары» (Кеше йәшәгән ерҙе тасуирлау, 652—710).
Шағир Гай Валерий Флакк Сетин Бальб «ҡоторонған сармат йәштәре» һәм уларҙың «ҡырағай хайуандарса үкереүе» тураһында мәғлүмәт ҡалдырған (VI, 231—233).
Руфий Фест Авиен Тавр янында йәшәгән «ҡанһыҙ сармат» тураһында яҙған (Ер түңәрәген тасуирлау, 852—891). Клавдий Клавдиан сармат атлы отрядтарын телгә алған (өсөнсө консуллыҡҡа Пангерик, VV, 145—150).
Евтропий, Сарматияла юҡ ителгән легион тураһында иҫкә алған. Шуға өҫтәп ул Диоклетиандтың сарматтар менән һуғыштары тураһында яҙған (VII, 23; IX, 25).
Күскенсе атлы ғәскәрҙе һәм сармат һөжүмдәрен тасуирлау
Аристотель күскенсе атлыларҙың «намыҫлылығы һәм инсафлылығы» тураһында иң иртә мәғлүмәт ҡалдырған: «Скиф батшаһының изге бер бейәһе булып, уның бөтә ҡолондары ла бик шәп булған. Шул ҡолондарҙың барыһына ла инә булған бейәне иң яҡшы айғырҙан ҡасырыу маҡсатында, батша, бейәне ябып, айғырҙы килтерергә ҡушҡан, башта айғыр быны теләмәһә лә, яңылыш, бейә менән ҡушылып өлгөргән. Айғыр, ҡасырыу тамамланғандан һуң бейәнең башын асҡас, инәһен танып ҡалғанлыҡтан, сабып сығып китә һәм ҡаянан һикерә» (хайуандар тураһындағы әкиәттәр, IX, 47).
Б. э. т. III быуатта Антигон Каристский шулай уҡ бейә тураһындағы скиф тарихын иҫкә ала (Әҙәм ышанмаҫлыҡ хикәйәләр йыйынтығы, LIV, 59). Һуғышсан сармат атлыларына кескәй ҡылыҡһырлама биргән артабанғы кеше Овидий булған. Ул ҡырағай аттарҙы һәм «аттары менән хәүефле сарматтарҙы» һүрәтләгән (Хәсрәтле элегия, III, 10).
Гай Плиний Секунд Өлкән былай тип яҙа: «оҙон юлға сығыр алдынан сарматтар аттарын ашатмаған, тик бер аҙ һыу ғына эсергән, һәм улар шулай итеп, һыбай ултырып, бер туҡтауһыҙ 150 м миль алыҫлыҡҡа алға барған…» (4, 162). Ул Аристотелдең «скиф бейәһе» тураһындағы хикәйәһен телгә ала, һәм шулай уҡ скифтар һуғыш баршында бейәләргә өҫтөнлөк бирә тип яҙған (4а, 156, 165).
Полиен, сармат батшабикәһе Амаганың хәрби операцияһын тасуирлап, уның отряды яугирҙары ике алмаш атҡа эйә булған һәм шулай итеп 1200 стадия аралыҡты үтә алған тип билдәләй (VIII, 56).
Күскенсе атлылар тураһында һуңғы яҙған авторҙарҙың береһе Клавдий Элиан булған. Ул да үҙ сиратында тағы бер тапҡыр аристотелдең "скиф бейәһе тураһындағы хикәйә"не ҡабатлай (Хайуандар тураһында, IV, 7).
Сарматтарҙың ҡоралдары тасуирламаһы
Антик авторҙары күскенселәрҙең уҡтарына ҙур иғтибар бүлә. Аристотель скифтар ағыуын һәм кеше ҡанын ҡушып уҡтар өсөн эшләнгән ағыу рецепты тураһында (Мөғжизәле хәлдәр тураһында, 141) яҙған. Был хикәйә һүҙмә-һүҙ тиерлек Аристотель яҙғанды ҡабатлай, тик хикәйәлә ехидна ағыуы компоненттары урынына скифтар йылан ағыуын ҡуллана (Сәйер нәмәләр тураһында хикәйәләр, 845а, 141).
Теофраст «уҡтарҙы үлемесле ағыулы үҫемлектәр менән һөрткәндәре» тураһында яҙа. Боронғо ботаник яҙыуынса, бҡайһы бер ағыу шундуҡ үлтерә, әҡайһы бер ағыуҙан кеше, асығып, хәлһеҙләнеп үлә (Теофраст, Үҫемлектәр тураһында, XV, 2).
Павсаний сарматтарҙың һөйәк уҡ башаҡтары тураһында бәйән итә (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Өлкән Плиний ҙа шулай уҡ скифтарҙың уҡтарҙы ағыу менән сылатыуы тураһында яҙа (Тәбиғи тарих, 2, XI, 279). Был хаҡта шулай уҡ Клавдий Элиан яҙа (Хайуандар тураһында, IX, 15).
Антик авторҙарҙың эштәрендә шулай уҡ традицион яҡын һуғыш ҡоралдарын — ҡылыс һәм һөңгөнө тасуирлау күрһәтелгән. Овидий бысаҡ менән ҡоралланған сарматтар тураһында яҙа (Хәсрәтле элегия, V, 7). Иосиф Флавий сармат ҡылысын телгә ала (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4), Валерий Флакк «оло менән идара итеүсе сарматты» тасуирлай (Аргонавтика, VI, 20), Павсаний һөйәк һөңгөләр тураһында яҙған (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5). Шулай уҡ, һөңгө тураһында яҙа Клавдий Клавдиан шулай уҡ сармат һөңгөләре тураһында яҙа (Стилихон консуллығы тураһында, I, 122).
Антик авторҙар үҙ хеҙмәттәрендә сарматтарҙың арҡанды файҙаланыуы тураһында бик йыш телгә алалар. Уларҙы йә әсирҙәр тоторға, йә һыбайлыны ат өҫтөнән тартып төшөрөү маҡсатында файҙаланғандар. Иосиф Флавий әрмән батшаһы Тринидадты арҡанларға тырышыу тураһында яҙған (Йәһүд һуғышы тураһында, VII, 7, 4). Павсаний фәләстандан тыш билдәләүенсә, «сарматтар дошмандарына арҡан менән ташланалар һәм һуңынан, аттарын кире яҡҡа бороп, арҡанға эләккәндәрҙе ергә йығалар» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5).
Күскенселәрҙең һаҡланыу ҡоралы тураһында беренсе тапҡыр Теофраст Эресский иҫкә алған. «Һыу тураһында» трактатында ул былай тип яҙа: «Таранд Скифияла йәшәй, томшоғо менән боланға оҡшаған… Уның һөйәктәре тире менән көпләнгән, һәм унан йөнө лә үҫә. Тиреһе бармаҡ йыуанлығы һәм үтә ныҡ, шуның өсөн уны киптерәләр һәм эшләйҙәр» (Һыу тураһында, 172).
Павсаний боронғо хәрби кейем һәм тураһында ҡыҙыҡлы яҙмалар ҡалдырған: «Панцирҙарҙы улар былай яһай: уларҙың һәр береһе бик күп ат тота… Аттарҙы улар һуғыш өсөн генә файҙаланмай, уларҙы салып, үҙҙәренең хоҙайҙарына ҡорбан килтерәләр һәм ризыҡ итеп ҡулланалар. Аттарҙың тояҡтарын йыялар, таҙарталар, уларҙы йылан ҡауы һымаҡ итеп телеп ваҡлайҙар. Кем дә кем йылан күрмәгән, моғайын, әле йәшел ҡарағай тубырсыҡтарын күргәндер; шулай итеп, ҡарағай тубырсыҡтарында беленеп торған бураҙналар кеүек итеп, тояҡтан да, хаталанмайса әйтеп була, шундай күренеш килтереп сығаралар. Шул ҡабырсаҡтарҙы улар тишәләр, ат йә үгеҙ тарамыштары менән бер-беренә һырыҡтырып тегәләр һәм сифатында ҡулланалар, улар ныҡлығы менән дә, матурлығы менән дә эллиндарҙыҡынан ҡайтыш түгел, хатта ҡул һуғышындағы ҡаты һуғыу һәм һөжүмде лә күтәрә» (Элладаны тасуирлау, I, 21, 5).
Клавдий Элиан, Теофрастҡа оҡшатып, Таранд атамалы ҡырағай хайуанды тасуирлаған, ләкин уның хикәйәһендә күскенселәр ҡалҡандарын тире менән көпләгәне генә һүрәтләнә, ә панцирь эшләгәндәре тураһында яҙылмаған (Хайуандар тураһында, II, 16).
Сарматтарҙың хәрби эштәрен һәм хәрби йолаларын тулы масштаблы һүрәтләү
Страбон «һуғышсан» роксоланадарҙың 50 мең ғәскәрен тар-мар итеүҙе һүрәтләй, һәм шулай уҡ күскенселәр «эш үгеҙенең сей тиреһенән тегелгән торҡалар һәм хәрби кейемдәр панцирҙар кейеп, сыбыҡтарҙан үрелгән ҡалҡандар тотоп йөрөй, ә һөжүм ҡоралдары булып һөңгө, йәйә һәм ҡылыс хеҙмәт итә» тип билдәләй (VIII, 3, 17). Географ сирактар һәм аорстарҙың ғәскәр иҫәбен килтерә, һуңғыларының күпселек өлөшө каспий яры буйҙарында хакимлыҡ итеүе тураһында яҙа (V, 8).
131—137 йылдарҙа Каппадокия менән идара иткән рим тарихсыһы һәм күренекле дәүләт эшмәкәре Флавий Арриандың хеҙмәттәре ҙур әһәмиәткә эйә. 135 йылда Арриан алан һөжүмен «кире ҡаға». Рим легиондарының сарматтар менән ҡаты алышы булмағанын билдәләр кәрәк — Каппадокия армияһы көнсығыш сиккә походҡа сыға, ә күскенселәр, баҙнат итмәйенсә, сигенәләр. «Аландар менән бәрелеш» һөҙөмтәһендә Аррианда үҙ дошманы менән ҡыҙыҡһыныу тойғоһо уянған һәм ул 135 йылда булған ваҡиғаларға «Аландарға ҡаршы диспозиция» тигән яҙмаларын бағышлаған. Килеп сыҡмаған алыштың сценарийын һүрәтләп, Арриан сармат ҡоралдарын һәм тактикаһын ҡылыҡһырлай (Аландарға ҡаршы диспозиция, 17, 28, 30, 31). Арриандың сарматтары ҡалҡан һәм оҙон һөңгөләр менән файҙаланған, боронғо хәрби кейем һәм ҡорал менән (доспехи) йөрөгән, һуғыш ваҡытында төрлө тактик алымдар — ялған сигенеү, ҡулсаға алыу — ҡулланған.
Шулай уҡ Арриандың тағы ла бер әҫәре сарматтарҙың хәрби эштәре тураһында бәйән итә (Тактика, 47, 16,6, 35,3). «Тактика»һында тарихсы, ваҡ һаплы һөңгөләр менән ҡоралланып, алан манераһына, шына һымаҡ теҙелеп, һөжүм иткән һыбайлыларҙы, шулай уҡ аждаһа рәүешендәге хәрби тамғаларҙы телгә ала. Байраҡтар «үҙҙәренең күренеше менән ҡәнәғәтләнеү йәиһә ҡот осороп ҡына ҡалмай, атаканы айырыу өсөн дә һәм төрлө отрядтар бер-береһенә һөжүм итмәһен өсөн дә файҙалы».
Аммиан Марцеллин хәрби сарматтарҙың ҡайһы бер хәрби ғөрөф-ғәҙәттәрен һүрәтләгән. Күскенселәр тыумыштан уҡ һыбай йөрөргә өйрәнгән, даими күнекмәләр менә шөғөлләнгәндәр, ҡылыс ҡа табыналар. Уларҙа кем яу ҡырында һәләк була, шул бәхетле тип иҫәпләнә. Шулай уҡ Марцеллин дошмандан скальп һыҙырып алыу һәм шул скальптар менән сармат аттарын биҙәү йолаһын һүрәтләй.
Мюльзен
Мюльзен (Mulsen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 11978 кеше йәшәй. Майҙаны — 49,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 246–449 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8132 һәм автомобиль коды Z.
Лозунга
Лозунга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ихлас (мәсет)
«Ихлас» мәсете — Өфө ҡалаһындағы мосолман дини ойошмаһы (Башҡортостан Республикаһы).
Тарихы
«Ихлас» мәсете 1997 йылда Өфө ҡалаһы Киров районының мосолман дини ойошмаһына элекке «Луч» кинотеатры бинаһы тапшырылғандан һуң булдырылған. Бина үҙгәртеп төҙөлә һәм 2001 йылдың 6 июлендә мәсет тантаналы рәүештә асыла. Мәсетте асыуҙа имам-хатип Ғәлләмов Мөхәммәт Мостафа улының индерелгән өлөшө ифрат ҙур.
Мәсеттең бөгөнгө көнө
Хәҙерге көндә мәсет Алмалыҡ тораҡ районының 1-се һәм 2-се микрорайондары эргәһендә 4 бинанан торған комплекстан ғибәрәт. Төп бинаның түр ишеге алдында ярым ай формаһында Ислам диненә монумент ҡуйылған.
«Ихлас» берләшмәһендә үҙҙәренең нәшриәте, телестудияһы бар. Мәсет янында мәктәп һәм Ислам нигеҙҙәре, Ҡөрьән уҡыу, ғәрәп графикаһы курстары эшләй. Бында балалар һәм оло йәштәгеләр ҙә шөғөлләнә.
2012 йылдың 19 авгусынан алып мәсет сайтында даими тура ғибәҙәттәр онлайн-трансляцияһы ойошторола.
«Ихлас» мәсете рухи ғына түгел, мәҙәни үҙәк булып та тора. Мәсеттә даими рәүештә ғибәҙәттәр үткәрелә, рәсәй һәм сит ил дини эшмәкәрҙәрҙең һәм Ислам дине буйынса белгестәрҙең, мәҙәниәт, сәнғәт һәм фән вәкилдәренең сығыштары йыш ойошторола. «Ихлас» мәсете йыл һайын Сәғүд Ғәрәбстанына хаждар ойоштора.
Мәсет адресы
450103, Рәсәй, Башҡортостан Республикаһы, Өфө, Сочи урамы, 43 -сө йорт.
Шулега
Шулега — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шорель
Шорель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кижмола йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Мюльтроф
Мюльтроф (Muhltroff) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1794 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 482 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 7919 һәм автомобиль коды V.
Мелия, Никанор Анзорович
Мелия Никанор Анзорович (ნიკა მელია; 21 декабрь 1979 йыл) — грузин сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре.
Симон Боливар
Симо́н Боли́вар (тулы исеме — Симо́н Хосе́ Анто́нио де ла Санти́сима Тринида́д Боли́вар де ла Консепсьо́н и По́нте Пала́сиос и Бла́нко (Simón José Antonio de la Santísima Trinidad Bolívar de la Concepción y Ponte Palacios y Blanco; йәшәгән осорорнда фамилияһы ошолай яҙып йөрөтөлгән Bolivar), 24 июль 1783 йыл, Каракас — 17 декабрь 1830 йыл, Санта-Марта, Колумбия) — Американың Испания колонияһына ҡаршы бәйһеҙлек өсөн һуғыштар ваҡытында танылған һәм абруйлы етәксеһе. Венесуэланың милли геройы. Генерал. Испания колонияһынан Венесуэланы, Яңы Гранаданы (хәҙерге Колумбия һәм Панама), Кито провинцияһын (хәҙерге Эквадор) азат итә. 1819—1830 йылдарҙа ошо азат ителгән илдәрҙән төҙөлгән Бөйөк Колумбияның президенты. 1824 йылда Перуны азат итә һәм Үрге Перу территорияһында барлыҡҡа килгән һәм уның хөрмәтенә аталған Республикаһы Боливия Республикаһында (1825) идаралыҡ итә. Венесуэланың Милли конгресы уны Азат итеүсе (El Libertador) тип иғлан итә (1813).
Ғүмеренең тәүге осоро
Симон Боливар 1783 йылдың 24 июлендә танылған Хуан Винсенте Боливарҙың (1726—1786) креоль ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса баск.
Боливарҙар ырыуы Испанияның Маркин округына ҡараған Бискайялағы Ла-Пуэбла-де-Боливар ҡалаһынан. Ғаилә колонияға күсеп килгәс, В Венесуэланың йәмғиәт тормошонда әүҙем йәшәй. Малай йәштән ата-әсәһеҙ ҡала. Уны тәрбиәләүҙә һәм тормошҡа ҡарашын үҫтереүҙә уның уҡытыусыһы һәм өлкән дуҫы күренекле мәғрифәтсе Симон Родригес йоғонто яһай.
1799 йылда уны туғандары кире Испанияға, тыныс булмаған Каракастан Мадридҡа, ҡайтарырға теләй. Унда ҡайтҡас Симон Боливар хоҡуҡ өйрәнә, Италия, Швейцария, Германия, Англия һәм Франция буйлап сәйәхәткә сыға. Парижда йәшәп ул күпмелер ваҡыт политехник мәктәптә белем ала һәм Франция баш ҡалаһы Париждың Юғары мәктәбендә лә уҡый .1805 йылда Боливар АҠШ-ҡа бара һәм Көньяҡ Америка дәүләттәрен Испания ҡоллоғонан ҡотҡарыу юлдарын эҙләй, пландарын ҡора.
Венесуэла республикаһы
Боливар 1810 19 апрель Венесуэлала Испания хакимлығын ҡолатыу ваҡытында, 1811 йылдың 5 июлендә илдең бәйһеҙлеген иғлан иткәндә әүҙем ҡатнаша.
Шул уҡ йылда Боливар революцион хунта (халыҡ йыйылышы) тарафынан британ хөкүмәтенән яҡлау табыу маҡсатында Лондонға ебәрелә. Әммә Британия хөкүмәте нейтралитет һаҡлауҙы хуп күрә. Боливар Лондонда Венесуэла исеменән үтескә аҡса алыу һәм һалдаттар ебәреү буйынса килешеү төҙөү өсөн агент Луи Лопес Мендесты ҡалдыраһәм ҡорал транспорты менән кире ҡайта.
Тиҙҙән испан генералы Монтеверде венесуэла далалары хужаларына булышлыҡ һорап мөрәжәғәт итә — «Льяностар»ға — һуғышсан, ярымкүсмә ҡоролошта йәшәүсе льянеростарға булышлыҡ һорап мөрәжәғәт итә. Льянеростарҙың иррегуляр формированиелары башында «Бовес-Крикун» ҡушаматына эйә астуриялы Хосе Томас Бовес торған. Һуғыш иҫ киткес аяуһыҙ төҫ ала. Испан ғәскәрҙәре 1812 йылда Боливар армияһын тар-мар иткәндән һуң, ул Яңы Гранадала (хәҙер Колумбия) туҡтала. Бында ул "Картахена Манифесы"н яҙа, ә 1813 йыл башында тыуған иленә ҡайта. 1813 йылдың авгусында уның ғәскәрҙәре Каракас ҡалаһын яулай. Каракас муниципалитеты тантаналы рәүештә Боливарҙы «Венесуэланы азат итеүсе» (El Libertador) тип атай. Башында Боливар торған II Венесуэла республикаһы барлыҡҡа килә. Венесуэланың Милли Конгресы уға бирелгән Азат итеүсе дәрәжәһен раҫлай. Әммә, түбәнге ҡатлам халҡы мәнфәғәтенә реформалар үткәрә алмағанлыҡтан, халыҡ уны хупламай һәм Боливар еңелә (1814). 1814 йылдың 6 июлендә Ямайкала йәшеренергә мәжбүр булғанлыҡтан, Боливар 1815 йылдың сентябрендә Испан Америкаһының тиҙҙән азат булыуына ышаныуын белдергән асыҡ хатын баҫтыра.
Бөйөк Колумбияның барлыҡҡа килеүе
Ахыырҙа ҡолдарҙы азат итеү кәрәклеген аңлап һәм башҡа социаль проблемаларҙы хәл итеү маҡсатында, Боливар Гаити Республикаһы президены Сабес Александр Петионды баш күтәреүселәргә хәрби ярҙам итергә ышандырғандан һуң, 1816 йылдың декабрендә Венесуэла ярына килеп төшә. Ҡоллоҡто юҡҡа сығарыу (1816) һәм 1817 йылда азатлыҡ армияһы һалдаттарына ер биреү тураһындағы декрет уға социаль нигеҙҙе киңәйтеү мөмкинлеген бирҙе. Симон Боливар яғына Бовес үлгәндән һуң (1814), льянеростарҙың яңы лидеры — Хосе Антонио Паэс, үҙе лә төп льянеро, етәкләй.
Үҙе эргәһенә, дөйөм план менән эшләү маҡсатында, бөтә революция етәкселәрен дә йыйырға уңышһыҙ маташыуынан һуң, Боливар голланд негоцианты Брион ярҙамында 1817 йылдың майында Ангостураны баҫып ала һәм бөтә Гвиананы Испанияға ҡаршы күтәрә. Һуңынан Боливар үҙенең элекке тарафдаштары Пиар һәм Мариноны (беренсеһе 1817 йылдың 16 октябрендә язалап үлтерелә) ҡулға алырға бойора. 1818 йылдың февралендә Бөйөк Британиянан килгән тәжрибәле ялланған һалдаттарҙан яңы армия төҙөү мөмкинлеге тыуа. Венесуэлала уңышлы хәрәкәт иткәндән һуң, уның ғәскәрҙәре 1819 йылда Яңы Гранаданы азат итә. 1819 йылдың декабрендә Ангостура (хәҙер Сьюдад-Боливар) Конгресында иғлан ителгән, составына Венесуэла һәм Яңы Гранада ингән, Колумбия республикаһының (тарихҡа Бөйөк Колумбия булып ингән) президенты итеп иғлан ителә. 1822 йылда колумбиялылар Бөйөк Колумбияға ҡушылған Кито провинцияһынан (хәҙер Эквадор) бөтә испан көстәрен ҡыуалар.
Көньяҡ Американы азат итеү
1821 йылдың 24 июнендә Венесуэланың Карабобо ауылы янында Симон Боливарҙың үҙ теләге менән хеҙмәт итергә килгән армияһы испан король армияһын емергес тар-мар итә. 1822 йылдың июлендә Боливар Гуаякилдә Перуның бер өлөшөн азат иткән Хосе де Сан-Мартин менән осраша, әммә уның менән берлектә хәрәкәт итеү буйынса килешә алмай. Сан-Мартин (1822 йылдың 20 сентябре) отставкаға киткәс, ул 1823 йылда Перуға колумбия частарын керетә һәм 1824 йылда (6 август Хунин янында һәм 9 декабрҙә Аякучо тигеҙлегендә Америка континентында һуңғы испан көстәрен тар-мар итә. 1811 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән Венесуэла фәҡәт 1824 йылға ғына колониалистарҙан тулыһынса азат ителә. 1824 йылдың февралендә Перу диктаторы булған Боливар Үрге Перу территорияһында 1825 йылда үҙенең хөрмәтенә аталған Боливия республикаһы президенты булып китә.
1822 йылдан, уның яҙмышының бөтә кирелектәренә ҡарамай, Кито ҡалаһында тыуған креол ҡыҙы Мануэла Саэнс Боливарҙың тоғро һәм айырылмаҫ тормош юлдашы була.
Колумбия федерацияһының тарҡалыуы
Боливарҙың ниәте буйынса, Көньяҡ Ҡушма Штаттарына (Sur de Estados Unidos) Колумбия, Перу, Боливия, Ла-Плата һәм Чили керергә тейеш була. 1826 йылдың 21 июнендә Боливар Панамала ошо дәүләттәрҙең вәкилдәренән Панама Конгресын йыя, әммә уңышҡа өлгәшә алмай. После провала Панама Конгресы уңышһыҙ тамамланғандан һуң, Боливар асыуланып ҡысҡырған: «Мин ҡая башында ултырып, эргәһенән йөҙөп үткән суднолар менән командалыҡ итергә маташҡан теге аҡылһыҙ грекка оҡшағанмын!..»
Боливар, тиҙ генә килеп, Колумбияла үҙ өҫтөнә диктаторлыҡ вәкәләттәрен ҡабул итә, Оканьела 1828 йылдың 2 мартында милли йыйылыш йыя: Шундай мәсьәлә ҡуйыла: «Дәүләт конституцияһы яңынан эшләнергә тейешме?». Конгресс ахырғы килешеүгә килә алмай, һәм бер нисә ултырыштан һуң, ябыла.
Шул ваҡытта перуандар Боливия кодексын кире ҡаҡты һәм Боливарҙан ғүмерлек президент титулын тартып алаа. Перу һәм Боливияла властан ҡолаҡ ҡаҡҡас, Боливар 1828 йылдың 20 июлендә Боготаға инә, һәм шунда Колумбия хакимы сифатында үҙ резиденцияһын раҫлай. Ләкин 1828 йылдың 25 сентябрендә уның ғүмерен ҡыйырға теләп, һөжүм итәләр: федералистар уның һарайын баҫып инә, һаҡсыларҙы үлтерә, Боливар мөғжизәле рәүештә тере ҡала. Әммә төп халыҡ массаһы уның яҡлы сығыш яһай, һәм был Боливарға вице-президент Сантандер етәкләгән боланы баҫтыра алыу мөмкинлеген бирә. Заговорсылар башлығы тәүҙә үлем язаһына хөкөм ителә, ә һуңынан үҙенең 70 тарафдашы менән илдән оҙатыла.
Икенсе йылға анархия көсәйә. 1829 йылдың 25 ноябрендә Каракастың үҙендә 486 юғары ҡатлам граждандары Венесуэланың Колумбиянан айырылыуын иғлан итә. Эше тулыһынса юҡҡа сыға барған Боливар яйлап йоғонтоһон һәм власын юғалта.
Үҙенең 1830 йылдың ғинуарында Боготала йыйылған конгресҡа Колумбияның дәүләт ҡоролошона реформа үткәреү буйынса биргән яҙыуында, Боливар Европа һәм Американан ишетелгән ғәҙел булмаған ғәйепләүҙәр ташлағандарына зарланған.
1830-сы йылдар башында ул отставкаға сыға һәм тиҙҙән 1830 йылдың 17 декабрендә колумбия ҡалаһы Санта-Марта янында вафат була. Вафаты алдынан Боливар үҙенең ерҙәренән, өйҙәренән һәм хатта дәүләт пенсияһынан баш тарҡан — һәм урындағы Сьерра-Невада-де-Санта-Марта «ҡарлы тауҙар»ының гүзәл пейзажына һоҡланып көндәрен үткәргән.
2010 йылда Боливарҙың кәүҙәһе, үлеменең сәбәптәрен белеү маҡсатында, Венесуэла президенты Уго Чавес бойороғо буйынса, ҡәберенән ҡаҙып алып тикшерелә (эксгумация). 2013 йыл башынан Боливар кәүҙәһе Каракас үҙәгендә махсус төҙөлгән кәшәнәлә урынлаштырылған. Яңынан ерләү өсөн, Чавес ҡыҙыл ағасҡа гәүһәр, ынйылар һәм алтын йондоҙҙарҙан уйып биҙәк һалынған яңы табут эшләтә.
Боливар масонлыҡта
Боливар масонлыҡҡа бағышлауҙы Испанияла, Кадиста үтәне билдәле. 1807 йылдан ул Шотланд уставында торған. 1824 йылда Перула Боливар 2-се һанлы «Тәртип һәм Азатлыҡ» масон бүлеген (ложа) нигеҙләй.
Боливариана
Латин Америкаһында Боливарҙың исеме бик популяр, танылған. Ул Боливия дәүләте, провинциялар, ҡалалар, урамдар, аҡса берәмегендә (боливиано — Боливия, боливар — Венесуэла), күп һанлы һәйкәлдәр ярҙамында мәңгеләштерелгән. Боливиялағы «Боливар» футбол клубы һәм Колумбияла бейеклеге буйынса икенсе түбә — Симон Боливар сусағы (пик) уның исеме менән аталған.
Карл Маркс, Боливарҙың элекке яҡыны Дюкудре-Хольштейн иҫтәлегенә таянып «New American Cyclopaedia»ға яҙған «Боливар-и-Понте» тексында, Боливарҙы бонапартистик диктатор һыҙаттарына эйә тип кире ҡылыҡһырлаған. Шуға күрә совет әҙәбиәтендә лә Боливар оҙаҡ йылдар дауамында буржуазия һәм алпауыттар мәнфәғәтен яҡлаусы тип күрһәтелде. Латин-америка тикшеренеүселәренең, Альперович Моисей Самуилович, был баһа буйынса бәхәсләшергә тырышҡан, әммә был традицияны танылған разведчик һәм латин-америка әҙәбиәте тәнҡитсеһе, ЖЗЛ «Жизнь замечательных людей» серияһы өсөн Лаврецкий псевдонимы менән Боливар биографияһын яҙған Григулевич Иосиф Ромуальдович ҡына йөрьәт итте. Григулевич үҙенең хеҙмәте өсөн венесуэла Миранда ордены менән бүләкләнә һәм Колумбия яҙыусылар ассоциацияһына алына.
Астрономияла
Симон Боливар иҫтәлегенә 1911 йылдың 19 мартында асылған астероид Боливиана (712) тип аталған.
Филателияла
Боливар 1974 йылғы Чили почта маркаларында, 1978 йылда Испания маркаларында, 1982 йылда Болгария, 1983 йылда СССР, ГДР 1983 йылда ГДР һ. б. маркаларҙа һынландырылған.
Видеоуйындарҙа
Симон Боливар Бөйөк Колумбия лидеры итеп күрһәтелгән, Sid Meier’s Civilization VI стратегияһында.
Әҙәбиәт
Урыҫ телендә
Лозыльга
Лозыльга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щаный
Щаный — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коин йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломовая (Ай-Саз ҡушылдығы)
Ломовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Саз (айзас) йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө мәсеттәре
Өфө мәсеттәре — Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы мәсеттәре.
Тарихи мәсеттәр
Беренсе йәмиғ мәсете 1830 йылда Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө Ғәбдесәләм Ғәбдрәхимов үтенесе буйынса икенсе гильдия сауҙәгәре Мөкмин Хөҙәсәйетовтың аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башына мәхәлләлә 920 кеше иҫәпләнә. Мәсет ҡарамағында «Ғосмания» мәҙрәсәһе һәм урыҫ-башҡорт 2 класлы училищеһы эшләп килә.
1960—1992 йылдарҙа Беренсе йәмиғ мәсете Өфө ҡалаһында берҙән-бер ғәмәлдә булған мәсет була. Билдәле имам-хатиптары: Ғ. Ғәбдрәхимов (1830 йылдан), А. Ғәбдүлсәләмов (1840 йылдан), Ш. Ғ. Сөләймәнов (1844—1885), Х. Ғосманов (1888 йыл), Й. Т. Абыҙгилдин (1907—1938), Б. В. Туғыҙбаев, Н. М. Ниғмәтуллин (1983—1992), М. Мөхәмәтисламов (1992—2006), В. М. Тимерғәлиев (2006 йылдан). 1989 йылда СССР-ҙың Министрҙар кабинеты дини эштәр буйынса советы ҡарары нигеҙендә Ризаитдин Фәхретдинов исемендәге мәҙрәсә (хәҙер Рәсәй ислам университеты) асылды. Мәсет бинаһы мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Икенсе йәмиғ мәсете 1880-се йылдарҙа Өфө ҡалаһы Нижегородка биҫтәһенең Преображенск урамында (хәҙер Леваневский урамы) мәхәллә кешеләре аҡсаһына төҙөлгән. ХХ быуат башында мәхәлләлә 876 кеше иҫәпләнә. Мәсет янында «Ғәлиә» мәҙрәсәһе эшләй. Билдәле имам — хатиптары: З. Ғәликәев, З. Камалетдинов (1909—1924). 1931 йылда Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы Икенсе йәмиғ мәсете ябыла. Мәсет бинаһы һаҡланып ҡалмаған.
Дүртенсе йәмиғ мәсете (икенсе исеме «Хакимиә» мәсете) 1908 йылда төҙөлгән. Мәсет ҡарамағында «Хәкимиә» мәҙрәсәһе асыла. 1930 йылдың 9 февралендә Башҡортостан үҙәк башҡарма комитеты мәсетте ябыу тураһында ҡарар сығара. 1939 йылда Дүртенсе йәмиғ мәсетенең ике манараһы ла алып ташлана. 1991 йылда мәсет бинаһы мөьминдәргә кире ҡайтарыла.
Бишенсе йәмиғ мәсете 1909 йылда Өфө мосолман зыяратында төҙөлгән. Ике ҡатлы мәсет бинаһы бер манаралы ағас йорто була. Имам-хатибы — Х. Вәлиев. 1960 йылда мәсет бинаһында янғын сыға — йорттоң беренсе ҡаты яна.
Алтынсы йәмиғ мәсете 1918 йылда Лагер тауында (хәҙерге Проломная урамы, 23/1) төҙөлә. Ағас йорт, ике ҡатлы. Имам-хатибы — Х. Әхтәмов. Мәсет 1934 йылда ябылған. 1960-сы йылдарҙа мәсет бинаһы тораҡ йорто итеп үҙгәртеп төҙөлә.
Етенсе йәмиғ мәсетен төҙөү өсөн мөьминдәргә 1923 йылда рөхсәт бирелә. Ғибәҙәт ҡылыу имам-хатип Н. Ишаевтың өйөндә үткәрелә. 1928 йылда мосолман дини ойошмаһын теркәүҙән төшөрәләр. Етенсе йәмиғ мәсете бинаһы төҙөлмәй ҡала.
Хәҙерге мәсеттәр
1996 йылда ҡалала 3 мәсет, 2007 йылда — 7 мәсет, 2013 — 20-гә яҡын мәсет эшләй.
«Ғофран» мәсете 1994 йылда Ленин районы Мосолман зыяраты территорияһында төҙөлгән. Мәсет янында йәкшәмбе мәктәбе һәм китапхана бар. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Г. Хәсәнов (1992 йылдан алып).
«Ләлә-Тюльпан» мәсете 1998 йылда асылды. Мәсет 1000-дән артыҡ мосолманды һыйҙыра. Мәсеттең имам-хатибы — Г. Вәлиев (1999 йылдан), М. Таджетдинов (2000 йылдан алып). 1999—2005 йылдарҙа мәсет бинаһында Рәсәй ислам университеты урынлаша.
«Ихлас» мәсете асыла, 2001 йылда, 1956 йылда төҙөлгән элекке «Луч» кинотеатрын реконструкциялағандан һуң асыла. Мәсет янында мәҙрәсә, телестудия, нәшриәт, китапхана һ. б. эшләй. Мәсеттең имам-хатибы — М. М. Ғәлләмов (1997 йылдан алып).
«Хәмзә» мәсете 2006 йылда төҙөлдө. Мәсет эргәһендә йәкшәмбе мәктәбе эшләй. Имам-хатибы — Н. Д. Нуриев (2006 йылдан алып), Т. Кәримбирҙиев.
«Мөнирә» мәсете 2011 йылда Мөнирә Байгилдинаның шәхси аҡсаһына төҙөлгән. ' Мөнирә Байгилдина мосолман ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте рәйесе булып тора. .
Щугор (Вымь ҡушылдығы)
Щугор  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының уң ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лонтын-Ях
Лонтын-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 505 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 135 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы
Баһауетдинов Мансур Баһауетдин улы (1905 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия капитаны. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы, 2-се ранг ветврачы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Мансур Баһауетдин улы Баһауетдинов 1905 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районының Искәндәр ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хеҙмәткә Дәүләкән районының хәрби комиссиариаты тарафынан саҡырыла. 8-се кавалерия корпусы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының ветеринар хеҙмәте начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.
Батырлығы
Мансур Баһауетдинов, полктың ветхеҙмәт начальнигы булараҡ, аттарға ветеринария ярҙамы күрһәтеү эшендә фиҙаҡәрлеге һәм һуғыш яланында яраланған аттарҙы эвакуациялағанда күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 6 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Әҙәбиәттә
Әхтәм Ихсан шәхси күҙәтеүҙәре һәм тарихи документтар нигеҙендә ижад иткән «Саҡма тояҡ аттарҙа» китабында Мансур Баһауетдиновты ла телгә ала. Унда яҙыусы ветеринария хеҙмәте начальнигы Мансур Баһауетдиновтың аттарҙы ауыр хәлдән ҡотҡарыу өсөн бөтә ветеринария врачтарын, фельдшерҙарҙы эшкә ылыҡтырыуы һәм сирле хайуандарҙы лазаретҡа оҙатыуы тураһында яҙа.
Зәйнулла ишан исемендәге мәсет
Зәйнулла ишан исемендәге мәсет (Зәйнулла Рәсүлев, Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, шулай уҡ Зайнулла ишан; 1833—1917) — Учалы ҡалаһында 2009 йылдың 20 нобрендә төҙөлгән ике ҡатлы йорт. Мәсет ҡаланың ситендә, коттеджлы йорттарҙан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан. Ғибәҙәт йортоноң төҙөлөү урыны осраҡлы түгел: ун йылдан, ҡала үҫә барыу менән, мәсет үҙәктә ҡаласаҡ.
Мәсеттең тарихы
Мәсет башҡорт мәғрифәтсеһе Зәйнулла ишан хөрмәтенә аталған. Ул 1833 йылдың 25 мартында Ырымбур губернаһының Шәрип ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) тыуған. Был алдынғы ҡарашлы кеше арҡаһында XIX быуатта бик күп мәҙрәсәләр һәм яңы мәктәптәр асыла, китап баҫтырыу эше юлға һалына, тиҫтәләгән гәзит-журналдар сыға башлай. 1884 йылда Зәйнулла Рәсүлев ҡаҙаҡ байы Алтынсариндың аҡсалата ярҙамы менән Троицк ҡалаһында «Рәсүлиә» мәҙрәсәһен аса. Һәм бында яңы уҡытыу методикаһын индерә, традицион дини предметтар менән бер рәттән уҡыу программаһына арифметика, физика, химия, география, матур яҙыу, рәсем, рус һәм иҫке төрки телдәрен дә индерә. Киләсәктә лә был мәсеткә Учалы мосолмандары ғилем алыр өсөн йөрөрҙәр.
Мәсеттең төҙөлөшө
Зәйнулла ишан мәсете — өс манаралы ҙур бина, төп манараның бейеклеге нигеҙҙән алып 20 метр тәшкил итә. Ирҙәр өсөн ғибәҙәтхана аҫҡы ҡатта, ә ҡатын-ҡыҙҙар өсөн икенсе ҡатта урынлашҡан. Шулай уҡ подвал бинаһы ла бар. Унда кухня, ашхана, уҡыу өсөн кластар урынлашҡан. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн айырым инеү ишеге булдырылған республикалағы берҙән-бер мәсет тә ул.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Зәйнулла ишан исеме шулай уҡ Силәбе өлкәһенең Троицк (Зәйнулла Рәсүлев исемендәге мәсет), Дағстандың Махачкала, Татарстандың Ҡазан ҡалаларында урынлашҡан мәсеттәргә лә бирелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәсет нисек төҙөкләндерелгән бында күрһәтелгән.
Найсеауэ
Найсеауэ (Nei?eaue) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1869 кеше йәшәй. Майҙаны — 47,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2829 һәм автомобиль коды NOL.