cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сопова Анна Дмитриевна
Биографияһы
Краснодон ҡалаһының үҙәк майҙанында молодогвардеецтарҙың туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Кинйәкәев Сабир Мөьмин улы
Бала саҡтан бик зирәк булған. Ете йәшендә шиғырҙар сығара башлаған. Ауылдарында башланғыс белем алғас, күрше Яҡуп ауылында уҡыуын дауам итә. 1936—38 йылдарҙа Өфөлә медицина рабфагында, педагогия институтында уҡый. Ғаилә бик мохтажлыҡ менән йәшәгәнгә күрә, ул уҡыуын ҡалдырып, Ермолаево ҡасабаһына, Көйөргәҙе районы үҙәгенә, район гәзитенең мөхәррир урынбаҫары булып эшкә урынлаша. Шул йылдарҙа ижад менән дә шөғөлләнә, яңынан-яңы шиғырҙар, поэмалар ижад итә.
Бөйөк Ватан һуғышы сығыу менән, үҙе теләп һуғышҡа китә. Политрук булып 1944 йылдың 18 декабренәсә батырҙарса һуғыша. Тик фашист пуляһынан үлемесле яралана. Венгрияның Капошвар ҡалаһынан 22 км алыҫлыҡта ятҡан Чикота утары янында үлә һәм ерләнә.
Һуңғы шиғырҙарының береһе
Берәй килер инең үҙең дә
Баҡсалағы гөлдәр тирбәлешеп,
Ҡаршы алған кеүек таң нурын,
Һәр хатыңды оло һағыныу менән
Көтөп ҡаршы алам аҡыллым.
Беҙҙең данлы, ауыр фронт юлы
Һинең хатың йә ял, йә походта,
Йә һуғышта килеп ҡушыла.
Хаттарыңда ҡараштарыңды ла,
Йылмайыуыңды ла һалаһың…
Үҙең унда, Бик алыҫта,
Күңелем күген биләп ҡалаһың.
Ҡарлуғастың ҡыйғас ҡанатындай,
Гөлдәр кеүек аңҡып, айҙай балҡып,
1944 йыл
Медвежья (Кеть ҡушылдығы)
Медвежья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы (Кварели)
Тасуирламаһы
Илья Чавчавадзеның йорт-музейы 1938 йылдың 1 майында китапхана-музей булараҡ асылған. 1943 йылда ул дәүлт музейына әйләндерелә.
Комплексҡа Чавчавадзеларҙың ғаилә башняһы,  Илья Чавчавадзеның атаһының йорто, мөгәрәп, икмәкхана, боҙ баҙы, һыу тирмәне инә. 1981 йылда мемориаль музей өс ҡатлы бинала урынлаштырыла. 1983 - 1984 өҫтәмә реставрация эштәре үткәрелә.
1985 - 1987 йыл атаһының йортонда реставрация эштәре үткәрелә.
Музей экспозицияһы төҙөлгән бинаның икенсе-өсөнсө ҡаттарында ҡуйылған. 2018 йылда Илья Чавчавадзеның йорт-музейы милли әһәмиәткә эйә булған дәүләт күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Эпиграфика
Эпигра́фика (ἐπιγραφή — яҙыу) — ярҙамсы тарихи дисциплина (махсус тарихи һәм филологик дисциплина), ул ҡаты материалдарҙағы (ташта, керамикала, металда һәм башҡа ҡаты материалдарҙа) яҙыуҙарҙың йөкмәткеһен һәм формаһын өйрәнә, уларға шул дәүергә һәм мәҙәниәткә ярашлы классификация үткәрә. Ҡара ҡулланып яҙылған боронғо яҙыуҙарҙы өйрәнеү менән икенсе бер фән палеография шөғөлләнә. Мисәттәрҙең (штамптарҙың) тарихын сфрагистика өйрәнә.
Тарихы
Европала эпиграфика Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнелә; фән булараҡ эпиграфика методикаһы XVIII—XIX быуаттарҙа барлыҡҡа килә. Боронғо Мысыр иероглифтарын, вавилон шына яҙыуын, микен яҙмаһын уҡыуға өлгәшеү XIX—XX быуаттарҙа эпиграфиканы ҡулланыу даирәһен байтаҡҡа киңәйтә.
Немец филологы Август Бектың «Грек яҙыуҙары йыйылмаһы» («Corpus Inscriptionum graecorum», 1825-59) тип аталған боронғо грек яҙмалары буйынса тәүге ғилми тәнҡит баҫмаһы хәҙерге заман эпиграфикаһы буйынса тәүге эштәрҙең береһе, тип иҫәпләнелә.
XI—XIV быуатта Новгородтың София собор ы һәм XI-XVII быуатта Киевтың культ ҡоролмалары диуарҙарындағы яҙмалар киң мәғлүмәтле көнсығыш славян эпиграфика ҡомартҡылары булып тора.
Эпиграфик текстар — рухи, дини, сәйәси, социаль һәм иҡтисади тарих буйынса төп сығанаҡтарҙың береһе. Ҡағиҙә булараҡ, яҙмаларҙы яҙыу ваҡыты уларға тупланған мәғлүмәттәргә тап килә.
Ҡытай империяһында эпиграфикаға етди иғтибар бүленгән була, төп мәҡәләне ҡара.
Ишембәтов Вәдүт Харрас улы
Ишембәтов Вәдүт Харрас улы (10 май 1915 йыл — 13 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында өлкән телеграфист, һуңынан отделение командиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Биографияһы
Вәдүт Харрас улы Ишембәтов 1915 йылдың 10 майында Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Ярат ауыл Советына ҡараған Ғәбсәләм ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында өлкән телеграфист булып хеҙмәт итә, һуңынан отделение командиры була. 1945 йылда тыуған яҡтарына ҡайта. Юлыҡ ауылында тракторист-машинист булып эшләй.
1985 йылдың 13 апрелендә вафат була.
Капутикян Сильва Барунаковна
Капутикян Сильва Барунаковна (Սիլվա (Սիրվարդ) Բարունակի Կապուտիկյան, 20 ғинуар 1919 йыл — 25 август 2006 йыл) — XX быуаттың күренекле әрмән шағиры, яҙыусы һәм публицист, Әрмәнстан Республмкаһының Милли Фәндәр академияһы академигы. Әрмән ССР-ының (1970) һәм Грузин ССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952). 1945 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Сильва Барунаковна Капутикян 1919 йылдың 5 ғинуарында Ереванда, уҡытыусы һәм революцион гәзиттең элекке мөхәррире, Ван ҡалаһы ҡасағы ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәп тамамлай. 1936—1941 йылдарҙа — Ереван университетының филология факультетында, һуңынан Әҙәбиәт институтының Юғары әҙәби курстарында уҡый. 1933 йылдан матбуғатта баҫыла башлай.
1941 йылдан Әрмәнстан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Әрмәнстан Республикаһы Милли Фәндәр академияһының (1994), «Донъя халыҡтарының рухи берҙәмлеге» һәм «Тәбиғәт һәм йәмғиәт мәсьәләләре буйынса» академияларының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Ереван хеҙмәтсәндәренең ҡала советы депутаты була. «ПЕН-клуб» Халыҡ-ара интеллектуаль клубы ағзаһы.
Ҡарабах мәсьәләһе буйынса актив позицияла тора. Ҡарабах хәрәкәте лидерҙарының береһе. Зорий Балаян менән бергә 1988 йылдың 26 февралендә Ҡарабах мәсьәләһен республика файҙаһына хәл итергә инандырыу маҡсатынан Горбачев менән осраша. Бик күп патриотик әҫәрҙәр авторы.
1990 йылдар башында шағирә әрмән властарын һәм уларҙың сәйәсәтен ҡаты тәнҡитләп сығыш яһай. 2004 йылда оппозиция митингыһын баҫтырғандан һуң, 80 йәшенә бирелгән Изге Месроп Маштоц орденын Әрмәнстан президенты Р. Кочарянға кире ҡайтара.
Халыҡ яратҡан шағирә 2006 йылдың 26 авгусында Ереванда вафат була. Еревандың Комитас исемендәге пантеонында ерләнә.
Шәхси тормошо
Әрмән шағиры Ованес Ширазда тормошта була, улы — скульптор Ара Шираз.
Ижады
С. Б. Капутикян — әрмән һәм рус телдәрендәге, шулай уҡ башҡа бик күп телдәргә тәржемә ителгән 60-тан ашыу китап авторы. Үҙенең шиғырҙарына С. Б. Капутикян мөхәббәт, ҡатын-ҡыҙ яңғыҙлығы, илһөйәрлек, үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү темаларына йыш мөрәжәғәт итә.
Рус телендәге библиография
Капутикян шағирҙарын рус теленә Б. Ш. Окуджава, Е. А. Евтушенко, Ю. П. Мориц, М. С. Петров, Б. Ә. Әхмәҙуллина, М. И. Алигер тәржемә итә.
Гептнер Владимир Георгиевич
Владимир Георгиевич Гептнер (22 июнь 1901 йыл; Мәскәү, Рәсәй империяһы — 5 август 1975 йыл) — совет ғалим-зоологы, Урта Азия фаунаһын өйрәнеүсе. Биология фәндәре докторы (1936), доцент, профессор (1934). 1934—1975 йылда Мәскәү дәүләт университетының умыртҡалылар зоологияһы кафедраһы профессоры.
Биографияһы
1901 йылдың 22 июнендә Мәскәүҙә бухгалтер Георгий (Георг-Юлиус) Андреевич Гептнер (1867—1935) ғаиләһендә тыуған. Әсәһе — Валерия (Валерия-Цецилия) Августиновна (1876—?), тыумыштан Ковалевская, лютеран, немец-поляк сығышлы, Познань янындағы Каратошин ҡалаһынан. Ата-әсәһе 1896 йылда өйләнешә, ғаиләлә 5 бала була.
1909 йылда Швейцария реформатор мәктәп-гимназияһына уҡырға инә, уны 1919 йылда тамамлай. Һуңыраҡ Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегенә уҡырға инә. 1922 йылда сығарылыш имтихандарын тапшыра.
1922 йылда СССР-ҙа беренсе һунар курстары тыңлаусыһы була.
1924 йылда үҙенең тәүге баҫма хеҙмәтен баҫтырып сығара (тәбиғәтте һаҡлау буйынса мәҡәлә).
1925 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң билдәле зоологтар — С. И. Огневҡа һәм Г. А. Кожевниковҡа аспирантураға уҡырға инә. Уны 1929 йылда тамамлай, доцент булып китә; киләһе йылынан «Систематика позвоночных» курсын уҡый башлай.
1929 йылда Мәскәү дәүләт университетының Зоология музейының умыртҡалы хайуандар коллекцияһын һаҡлаусы ғалим булып китә. 1932—1950 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының Зоология музейының һөтимәрҙәр бүлеге мөдире булып эшләй ә һуңғараҡ фәнни консультант булып ҡала.
1933 йылдың 16 февралендә ҡулға алына һәм 22 мартта РСФСР Енәйәт кодексының 58-11-се статьяһына ярашлы 3 йылға төрмәгә ебәрелә. Хөкөм язаһын Сиблагтың Мариинск һәм Новосибирск лагерҙарында үтә. 1933 йылдың 9 июлендә ваҡытынан алда иреккә сығарыла.
1938 йылдан Бөтә Рәсәй тәбиғәтте һаҡлау йәмғиәтенең һөтимәрҙәрҙе һаҡлау секцияһы рәйесе урынбаҫары, 1943 йылдан — рәйесе.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ғилми хеҙмәттәре һөтимәрҙәр систематикаһына, морфологияһына, эволюцияһына, биологияһына һәм уларҙың ауыл хужалығындағы әһәмиәтенә арналған. Гептнер Урта Азияның ҡырағай хайуандарын өйрәнеү менән шөғөлләнә, уның исеме менән 20-нән ашыу төр хайуан атала (мәҫәлән, Гептнер ялманы).
Ғаиләһе
- Ҡатыны — Руднева Нина Сергеевна (1905, Дишлагар, Дағстан — ?), генерал С. И. Рудневтың ҡыҙы, 1930 йылда кейәүгә сыҡҡанға тиклем Ашхабадтың төрлө учреждениеларында машинистка булып эшләй.
-- Улы — Гептнер Михаил Владимирович (1940—2002), биология фәндәре кандидаты, умыртҡаһыҙҙар зоологы, ҡыҫала һымаҡтар систематигы һәм зоогеографы. - Ағайы — Александр (1898—1900)
- Ҡустыһы — Георгий (1905—1951), осоусы, ауыр транспорт самолеттарын йөрөтә, һуғыш башында ҡулға алына, Норильск лагерында була.
Биография
Биогра́фия (боронғо грекса βίος «тормош» + γράφω «яҙам»; туранан-тура. «тормошто яҙыу») — кеше тормошон һүрәтләү, был эште башҡа кешеләр башҡара йәки кеше үҙе яҙа ала (автобиография).
Биография кешенең тарихи, милли һәм социаль бәйлелегендә шәхестең психологик тибын билдәләргә мөмкинлек биреүсе тәүге социологик мәғлүмәт сығанағы булып тора.
Биография ижтимағи ысынбарлыҡ, мәҙәниәт һәм уның дәүерендәге көнкүреш менән бәйле кеше тарихын яңынан барлыҡҡа килтерә. Биография ғилми, художество, популяр һәм башҡа төрлө була ала.
Морозов Аркадий Иванович (рәссам)
Аркадий Иванович Морозов (1950 йылда Ленинградда тыуған) — рәссам-график, рәссам, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы (1987), ЮНЕСКО халыҡ-ара рәссамдар Федерацияһы ағзаһы, Карелия Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт итальян композиторы, Рәсәй Рәссамдар союзы стипендиаты. Карелия Республикаһы Петрозаводскта йәшәй һәм эшләй.
Биография
Аркадий Морозов 1950 йылда Ленинградта тыуған. 1905 йылда Мәскәү өлкә сәнғәт училищеһында уҡый (1966-1968), Петрозаводск 2-се педагогика училищеһын (1968-1972), Репин иҫ. Ленинградтың рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институтын тамамлай (1976-1982).
1975-2009 йылдарҙа график дизайн өлкәһендә эшләй: «Карелия», «Kipina», «Punalippu» нәшриәттәрендә китаптар, журналдар эшкә урынлаштырыу, фестивалдәрҙең, конкурстарҙың афишалар һәм реклама плакаттары, ҡаланың төрлө предприятиелары һәм ойошмалары өсөн интерьерҙар дизайны. 1997 йылда Карелия Республикаһының «Ижади оҫтахана» Йәштәр театрында «Женитьба» (режиссеры А.Тупиков) спектакленә сценография һәм костюмдар авторы. 2009 йылда «Ижади оҫтахана» РК дәүләт йәштәр театрында «Гарнир для ноги с носом» (режиссеры В.Чебанов) спектакленә сценография һәм костюмдар авторы. 2013 йылда Петрозаводск «График үҙәк»сәғәтте ойоштороусы булып тора, хәҙерге ваҡытта автор проектты етәкләмә, ә проектты унда ихтилалсылары һәм студенттар оҫтаханала рәүештә үҙ алып баралар.
Дизайн һәм рәсем сәнғәте өлкәһендә ҡала, региональ, бөтөн рәсәй һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашыусы. Конкурс, семинарҙар, конференциялар, фестивалдәрҙә ҡатнашыусы һәм ойоштороусы. Карелия Республикаһы башлығының «Сампо» премияһы лауреаты.
Россияла һәм студенттар сит илдәрҙә күргәҙмәләре һәм конкурстары кураторы (А. Фа, И. Смирнов, О. Добряков, И. Фомин, В. Громова, Н. Егорова, И. Инюткин и др). Алты студенты бөтә Донъя сауҙа ойошмаһының «Россия Рәссамдар союзы» йәштәр секцияһында ҡабул ителгән. В.Громова «Россияның иң яҡшы йәш рәссамы» номинацияһында Кандинский премияһын ала. И. Фомин сәнғәтте бүләк итеү йәмғиәте фондының «һайлау иреге» йәш рәссамдар конкурсының 1 премияһын ала.
Эштәре Карелия Республикаһы Һынлы сәнғәт музейы, «Кижи» музей-ҡурсаулығы экспозицияһы, Валаам Музей-ҡурсаулығы, Изопропаганда үҙәге (Мәскәү), Калининград картиналар галереяһы, Графика үҙәге (Люблин, Польша) Йоэнсуу (Финляндия), «Kalev» нәшриәтенең картиналар галереяһы коллекцияһы (Оулу, Финляндия), «Коммуника-арт» (Брюссель, Бельгия), Ханто Янош Музеем (Дьер, Венгрия), «Артелдә» Галереяһы (Йоэнсуу, Финляндия), Үҙәк сәнғәт академияһының тираж графикаһы ресурс үҙәге (Малайзия), «Универсал» фирмаһы Коллекцияһы (Санкт-Петербург), «Диңгеҙ компьютер системалары» фирмаһы Коллекцияһы (Петрозаводск), «Эрта» заманса сәнғәт музейы (Санкт-Петербург) Петербург), Жорж Помпиду исемендәге милли сәнғәт һәм мәҙәниәт үҙәге (Париж, Франция), Татарстан Республикаһы дәүләт музейы (Ҡазан) кеүек күп кенә музейҙар һәм галереялар йыйылмаларында урынлашҡан.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия рәссамдары Төркөм:СССР рәссамдары
Вьюк (Има ҡушылдығы)
Вьюк  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Има йылғаһының һул ярына тамағынан 8,9 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мечев Мюд Мариевич
Мюд Мариевич Мечев (1929 йылдың 31 августа, Мәскәү - 27 сентябрь 2018, Мәскәү) - Рәсәй рәссам-графигы, иллюстратор, пейзажист, Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (2000), Рәсәй Сәнғәт академияһы ағзаһы (2004).
Биография
Рәссам Константин Пантелеев-Киреев (1891-1946) ғаиләһендә тыуа. Ата-анаһы малайҙы халыҡ-ара йәш үҫмерҙәр көнө (Международный Юношеский День) хөрмәтенә, ә отчествоһы, ул йылдарҙа ҡатын-кыҙҙар эмансипацияһы популярлығы менән бәйле рәүештә, анасы Мария Мечева хөрмәтенә атағандар. 1936 йылда әтиһе репрессиялана һәм хөкөм ителә.
1946-1949 йылдарҙа Мәскәү юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһында уҡый. 1949 йылда училище студенты булараҡ, «Калевала» карел-фин эпосына иллюстрациялар буйынса Бөтөнрәсәй конкурсында III урынды ала.
Училищены тамамлағандан һуң, Карел-Фин ССР-ға килә, Петрозаводск янында, Соломенный тигән урында йәшәй. Шул йылдарҙа рәссам «Калевала» эпосын иллюстрациялауҙы дауам итә. 1956 йылда ул тушь менән акварельдән ҙур рәсем яһай, Петрозаводскила «Карелия» нәшриәтендә рәссам иллюстрациялары менән тәүге китап сыға. Шул осорҙан башлап урыҫ төньяғы табигате рәссам ижадындағы төп темаларҙың береһенә әүерелә. 1957 йылда СССР Рәссамдар союзы ағзаһы итеп ҡабул ителә, уға Карелия АССР атҡаҙанған сәнғәт эшлеклеһе исеме бирелә.
1963 йылда Мәскәүгә ҡайта, унда «Калевала»ны иллюстрациялаү эшен дауам итә. 1978 йылда «Калевала»ны график иллюстрациялаған өсөн РСФСРның И.Е. Репин исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була, СССР сәнғәт академияһы медале тапшырыла, Финляндия Хөкүмәте Аҡ роза ордены һәм Элиас Леннрот көмөш медале менән бүләкләнә.
1975-1990 йылдарҙа «Ваҡытлы йылдар повестьы» буйынса 400-ҙән артыҡ гравюра ижад итә. 1994 йылда Мечев гравюралары менән «Ваҡытлы йылдар повестьы» беренсе тапҡыр Финляндияла «Нестер хроникаһы» исеме аҫтында баҫыла.
1990-сы йылдарҙан Яңы Заветтың китаптарын иллюстрациялаү өҫтөндә эшләй. 1993 йылда сәнғәт әһеле Иоанн Павел II «Сәнғәттә гуманизм һәм ҡаҙаныштар өсөн» Рим понтификтар көмөш медале менән бүләкләнә.
Мюд Мечев 2018 йылдың 27 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Рәссам васыятнамәһе буйынса, 2018 йылдың 5 октябрендә Карелияла Кижи утрауындағы ауыл зыйаратында ерләнә.
Юл эштәре Третьяков галереяһында, «РОСИЗО» Дәүләт музей-күргәҙмә үҙәгендә, Карелия Республикаһы Һынлы сәнғәт музейында, Дәүләт Кремль һарайында, Рәсәй мәҙәниәт фондында, АҠШ китапханаһы йыйылмаһында, Ватикан апостол китапханаһында, Финляндия Милли банкы йыйылмаһында, Рәсәй һәм сит ил илдәрҙәге шәхси коллекцияларҙа һәм йыйылмаларынҙа урынлашҡан.
Ермолаево мәсете
«Рамаҙан» мәсете — Көйөргәҙе районы Ермолаево ауылындағы мәсет. Мәсет райондан сыҡҡан эшҡыуарҙар һәм район предприятиелары тарафынан йыйылған хәйриә фонды ярҙамында төҙөлә. Идеяны Башҡортостандың беренсе президенты Мортаза Рәхимов, Көйөргәҙе районына сәфәре ваҡытында әйтә. Нигеҙ һалыусыһы Көйөргәҙе районы хакимиәте башлығы Ҡотлоәхмәтов Әхәт Йәүҙәт улы. Дөйөм майҙаны 300 м кв.
Тарихы
Уға нигеҙ 2004 йылдың сентябрендә һалынған. Беренсе нигеҙ ташын һалырға БР диниә назараты мөфтөфө Нурмөхәмәт Ниғмәтуллин килә.
2008 йылдың 28 ғинуарында рәсми асылды. Мәсет ике ҡатлы, ике манаралы. Беренсе ҡатта ирҙәр өсөн намаҙ уҡыу урыны, ашхана һәм тәһәрәт бүлмәләре, аҫҡы(цоколь) ҡатта уҡыу залы, ҡунаҡхана һәм эш бүлмәләре урынлашҡан. Тағы ла беренсе ҡатта сөннәтсә урынлашҡан. Ул балкон формаһында. Был сөннәтсәлә бер юлы йөҙ ҡатын- ҡыҙ намаҙ уҡый ала. Асылған ваҡыттағы тантанаға Башҡортостан Республикаһы диниә назараты мөфтөйө Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллин, Рәсәй дәүләт Думаһы депутаттары, күрше район хакимиәт башлыҡтары, һәм имам-хатибтары килде.
Тыш яҡтан ҡыҙыл кирбестән эшләнгән. Инеү ике яҡтан, ал яҡтан Дуҫлыҡ урамы яғынан һәм артҡы ишек Көнсығыш урамына ҡарай. Манараларының өҫ яғы алтын менән көпләнгән, бейеклеге 17 метр.
Имамдары
1. Имам- хатиб Хәлилов Азат Насретдин улы 2008 йылдың 28 ғинуарынан алып(асылған көндән) 2021 декабрь айынаса
2. Имам- хатиб Шабаев Ильяс Идеал улы - 2022 йыл
Балод Екатерина Мартыновна
Балод Екатерина Мартыновна (Балоде) (1898 йыл — 29 декабрь, 1978 йыл) — Латвия бассейнының Рига үҙәк дауаханаһы шәфҡәт туташы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Балод Екатерина Мартыновна 1898 йылда хәҙерге Латвияның Бауский крайында тыуа. Милләте буйынса латыш.
1919 йылда медицина шәфҡәт туташтары курсын тамамлай. РКП(б)/ВКП(б)/КПСС сафына инә. Граждандар һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнаша.
1947 йылда Рига үҙәк дауаханаһының туберкулез бүлексәһенә шәфҡәт туташы булып урынлаша. 30 йыл дауамында Балтика буйы моряктарының һаулығы һағында тора. Үҙенең эш тәжрибәһен йәштәр менән ихлас бүлешә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1969 йылдың 4 февралендәге Указына ярашлы, Балод Екатерина Мартыновна «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була, Ленин ордены «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы менән наградлана.
Латвия ССР-ы коммунистар партияһының XXI съезы делегаты (1971).
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Рига ҡалаһында йәшәй, 1978 йылдың 29 декабрендә вафат була, урындағы Урман зыяратында ерләнә.
Ленин (04.02.1969), «Почет билдәһе» ордендары (28.10.1967), миҙалдар, шул иҫәптән «Хеҙмәт батырлығы өсөн миҙалы» менән наградлана (20.07.1950).
Цхинвали һарайы
Цхинвали һарайы - Грузия, Тбилиси янындағы Цхинвали (Тхинвали) ауылындағы архитектура ҡомартҡыһы.
Географияһы
Цхинвали ҡасабаһы 2007 йылға тиклем Мцхета муниципалитетының Лиси йәмғиәтенә ингән булған. Һарай Триалет һырты итәгендә, Лиси күле буйында, ҡасабанан 2 км көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Цхинвали ауылы XV быуатта телгә алынған. Унан 2 км алыҫлыҡта грузин архитектура ҡомартҡылары һаҡланған: төрлө төҫтәге баҫҡыслы ике ҡатлы һарай, уның эсендә торлаҡ бүлмәләр ҙә, нығытмалы башнялар ҙа булған.
Цхинвали һарайы XVII - XVIII быуаттарҙа төҙөлгән булған.
Комплексҡа һарай, Изге Георгий сиркәүе һәм Дева Мария сиркәүе инә.
Ике ҡатлы һарайҙың беренсе ҡатының фрагменттары ғына һаҡланған; сиркәүҙәрҙең ҡыйыҡтары емерелгән. Биналар кирбестән һалынған.
Был биналар урта быуаттар ахырының грузин донъяуи архитектураһы йоғонтоһонда һалынған.
Цхинвали һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Брессаноне
Брессанон, шулай уҡ Бриксен (Bressanone, Brixen) — Италияның төньяғындағы Больцано (Көньяҡ Тироль) автономиялы провинция ҡалаһы.
Брессанон (Бриксен) — ҙурлығы буйынса Көньяҡ Тиролдең иң боронғо һәм ҙурлығы буйынса өсөнсө (нигеҙләнгән йылы — 901 йыл) ҡалаһы. Ул Альп үҙәнендә Изарко һәм Риенец йылғалары ҡушылған ерҙә, Больцанонан төньяҡҡа табан 40 км-ҙа, Бреннер артылышынан һәм Австрия сигенән 45 км-ҙа, ята. Ҡаланы Альп тауҙарының түбәләре уратып тора. Брессанон халҡының күпселеге, Көньяҡ Тирольдәге бар халыҡ кеүек, немец телендә һөйләшә. Ҡаланың итальян халҡы ни бары 27 процентҡа тиң. Тағы ла яҡынса 1 % кеше — этник ладиндар.
Баш ҡаланың ҡурсалаусыһы тип Имоланан Изге Кассиан, Сабиондан Ингевин һәм Брессанондан Альбуин була. Ҡала байрамы йыл һайын 2 февралдә үткәрелә
Тарих
Брессаноне тирәһендә ауылдар мезолит (беҙҙең эраға тиклем VIII мең) дәүерендә барлыҡҡа килгән. Беҙҙең эраға тиклем 15-се йылдар тирәһендә Брессаноне ерҙәре Рим империяһы составына индерелә. Хәҙерге Брессаноненан алыҫ түгел рим муниципийы Сабион нигеҙләнгән булған. Рим ҡолатылғандан һуң, Сабион Италия территорияһындағы варвар короллектәре араһында ҡулдан-ҡулға күсеп йөрөй, ниһайәт, 590-сы йылдарҙа баварҙар хакимлығы аҫтына эләгә.
Бриксен 901 йылда беренсе тапҡыр телгә алына: яҙма буйынса. Германия короле IV Людовик Дитя Prihsna Maso биләмәһен Сабион епискобы Захарийға бүләк итә. Ваҡыт үтеү менән prihsna исеме (Brixen) Бриксен атамаһы менән алмаштырыла. 992 йылда Бриксендә ғибәҙәтхана төҙөлөшө тамамланғандан һуң, был ҡалаға Сабион епископтары күсенеп килә, шулай итеп Бриксен епискополығына нигеҙ һалына. 1039 йылда Бриксен епискобы Паппо рим папаһы итеп Дамасий II исеме аҫтында һайлана, уның хакимлыҡ итеүе бөтәһе 23 көн дауам итә.
XI быуатта Бриксен епископлығы бойондороҡһоҙ кенәзлеккә әйләнә һәм үҙ власы аҫтында Тиролдең күп өлөшөн тота. Һуңғараҡ урындағы феодалдар был төбәктә Бриксендең йоғонтоһон ҡыҫырыҡлап сығара, әммә 1803 йылға тиклем епископлыҡ Альп ерҙәренең байтаҡ өлөшөн биләй һәм суверенлы дәүләт булараҡ Изге Рим империяһы составына инә. Ысынбарлыҡта иһә епископлыҡ XV быуатта Габсбургтар протектораты аҫтында тора. 1803 йылда Бриксен секулярлаштырыла һәм Австрия империяһы составына инә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң 1919 йылдың Сен-Жермен килешеүе шарттарына ярашлы Бриксен Италияның Көньяҡ Тироль биләмәһе составына индерелә һәм итальянса Брессаноне тип атала башлай.
Туғанлашҡан ҡалалары
Бриксендең туғанлашҡан ҡалалары :
Кизгән
Кизгән — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Быстрый Танып йылғаһының һул ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан алып тамағына тиклем.. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Карам Сәлим улы
Сәлимов Карам Сәлим улы (Салимов Карам Салимович) (1905 йыл — 27 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Биографияһы
Сәлимов Карам Сәлим улы 1905 йылда хәҙерге Башҡортостандың Тәтешле районы Еремйә ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Тәтешле район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
Маймыл йылы
Маймыл йылы - мөсәлдең Ҡуй йылынан һуң, Тауыҡ йылынан алда килә торған туғыҙынсы йылы
Мөсәл - бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында, монголдарҙа файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы календарь. Һәр йылға бер хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм ул 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Маймыл йылы 1932, 1944, 1956, 1968, 1980, 1992, 2004, 2016 йылдарға тура килгән. Киләһе Маймыл йылы 2028 йылда буласаҡ.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Бесәй йылы тип тә атала.
Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән дә файҙаланған. Халҡыбыҙ быуаттар дауамындағы һауа торошон, уңыш алыуҙы күҙәтеп, йылдың нисек килерен алдан билдәләгән, әммә Азия илдәренән айырмалы, йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.
Бохара әмирлеге
Бохара әмирлеге ( Amārāt-i Bukhārā; Buxoro Amirligi) — 1753 йылдан алып 1920 йылға тиклем Азияла хәҙерге Үзбәкстан, Тажикстан һәм Төркмәнстан территорияһында ғәмәлдә булған дәүләт. Уның составына шулай уҡ төньяҡ Афғанстан һәм көньяҡ Ҡаҙағстандың Төркөстан округтары территориялары ваҡытлыса инә. Бохара ханлығының вариҫы һәм йыш ҡына шулай исемләнә. Дәүләттең рәсми исеме — Бохара дәүләте. Әмирлек термины академия әҙәбиәтендә ҡулланыла.
Бохара әмирлеге Хиуа ханлығы һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән өс үзбәк ханлығының береһе була.
1868 йылда Рәсәй империяһына вассал буйһоноуға эләгә һәм уның протектораты статусын ала.
1920 йылдың 2 сентябрендә РККА Бохараны яулап ала, ә 8 октябҙә Бохара Халыҡ Совет Республикаһы иғлан ителә, 1924 йылда ул милли билдә буйынсаҮзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм Тажик АССР-ы араһында бүленә.
Тарихы
Бохара әмирлеге тарихын урындағы бер нисә тарихсы тасуирлай: Мөхәммәт Вафа Керминеги, Мирий, Яҡуп ибн Мөхәммәт Даниял бий, Әбделаҙым Сами, Әхмәт Дониш, Насретдин ибн әмир Мозаффар һәм башҡалар.
Шахморат хакимлығын ике абруйлы, коррупцияла ғәйепләнгән сановниктар — Дәүләт һәм Низаметдин, юҡҡа сығара, һарай кешеләре алдында батырып үлтерә. Шунан Шахморат һалымдарҙан азат иткән тархан грамотаһын Бохара халҡына тантаналы рәүештә тапшыра. Грамота тексы ташҡа баҫтырыла һәм оло йәмиғ мәсетенең айванына (бер яғынан диуары булмаған кеше ҡабул итә торған зал) беркетелеп ҡуйыла. Элекке һалымдар урынына ул яңы һалым — һуғыш шарттарында ғәскәрҙе тәьмин итеү һалымын — индерә. Хакимлыҡты тулыһынса үҙенең ҡулдарында туплай һәм хан титулынан баш тартып, әмир булып ҡала. Тәхеткә ул башта Данишмандчуны ултырта, һуңынан — Сыңғыҙхан нәҫеленән булған Абделғәзине — ысынбарлыҡта улар икеһе лә хакимлыҡ итмәй. 1785 йылда Шаһморат аҡса реформаһын үткәрә һәм тулы ҡиммәтле 3,36 грамлыҡ көмөш тәңкәләрҙе һәм унификацияланған алтын тәңкәләрҙе сығара башлай. Ул шәхсән үҙе хөкөм итеү ведомствоһына етәкселек итә. Шаһморат Бохара әмирлегенә Амударъяның һул яҡ ярын (Балх һәм Мерв менән бергә) кире ҡайтара. 1786 йылда ул Кермин округындағы ихтилалды баҫтыра, һуңынан Шәһрисабзға һәм Хужандҡа уңышлы походтар башҡара. Шаһморат шулай уҡ афған хакимы Тимершаһ менән уңышлы һуғыша һәм үҙ артында тажиҡтар һәм үзбәктәр йәшәгән көньяҡ Төркөстанды яулап ала.
Хәйҙәрҙең вариҫтары — Мирхөсәйен һәм Мирүмәр улдары, артабан Насрулла (1827—1860). Ғәскәренә һәм руханиҙар союзына таянып, Насрулла феодаль тарҡаулыҡ менән ҡаты алыш алып бара, аҡ һөйәктәрҙе буйһондорорға тырыша. Хакимлыҡтың тәүге айында уҡ ул көн һайын 50-100 кешене язалай. Әмирлек составына номиналь рәүештә ингән өлкәләрҙе берләштерергә тырыша. Виләйәттәргә хакимдар итеп ул «ырыуһыҙ» кешеләрҙе ҡуя, улар тулыһынса уға буйһона. Насрулланың хакимлыҡ осоро Хиуа һәм Коканд ханлыҡтары менән айырым сик буйы территориялары өсөн (Мәрүә, Саржуй, Үртүбә, Хужанд) бер туҡтауһыҙ һуғыштар менән оҙатыла килә. Шаһрисабз һәм Китаб айырыуса ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. 1856 йылда ғына, 32-се хәрби походтан һуң, уларҙы Бохараға буйһондоралар. Дөйөм алғанда, Насрулла хакимлығы осоронда дәүләттең көсһөҙләнеүе күҙәтелә, бигерәк тә Коканд менән барған һуғыштарҙа.
Бохара әмире Мозаффар в марте 1868 йылдың мартында Рәсәйгә ғазауат иғлан итә, әммә 2 майҙа генерал К. П. Кауфман әмирҙең ғәскәрен ҡыйрата һәм урыҫтар Сәмәрҡәндте яулап ала. 1863 йылда Мозаффар Коканд ханлығының заговорщиктары тарафынан үлтерелгән Алимбәк Датка Ҡурмажандың тол ҡатынына датка титулын бирә. 1868 йылдың 23 июнендә Бохара әмире Рәсәй вассалығын таный. 1873 йылдың сентябрендә яңы килешеүгә ярашлы Бохара әмирлеге Рәсәйҙең протектораты тип таныла. Ошо осорҙа Бохара әмирлегендә ордендар булдырыла, мәҫәлән, Бохара алтын йондоҙо.
Әбделәхәт әмирҙең хакимлығы осоронда (1885—1910) буйһоноу кимәле тағы ла көсәйә. Ул миҙалдарҙың һәм ордендарҙың яңы төрҙәрен индерә, мәҫәлән, Бохара дәүләте Тажы ордены. Шулай уҡ ул Рәсәй Ялтаһында үҙенең йәйге резиденцияһын булдыра.
1910 йылдан Сәйет Әлимхан — аҙаҡҡы Бохара әмире. XX быуат башында йәдитселек хәрәкәте нигеҙендә Бохарала Бохара йәштәре хәрәкәте барлыҡҡа килә, улар Бохара әмирлегендә демократик үҙгәрештәр яҡлы булалар.
ХХ быуат башында «Бухорои Шәриф» исемле гәзит нәшер ителә башлай.
Революция Бохарала
1917 йылда, Рәсәйҙәге февраль революцияһынан һуң, Рәсәй Ваҡытлы хөкүмәте Бохара әмирлегенең бойондороҡһоҙлоғон таный. 1917 йылдың март айында Бохара йәштәре әмиргә ҡаршы манифестация ойошторалар. Уларға яуап итеп репрессиялар үткәрелә, йәштәрҙең күбеһе Ҡағанға ҡасып ҡотола.
Октябрь революцияһынан һуң Совет власы декретына ярашлы әмирлектең бойондороҡһоҙлоғо раҫлана.
1918 йылдың мартында Бохара йәштәре Ҡыҙыл Армиянан ярҙам һорайҙар. Улар Ҡағандағы гарнизонды, Бохарала ихтилал әҙерләнә, тип ышандыралар һәм әмиргә хакимлыҡтан баш тартыуҙы талап итеп, ультиматум иғлан итәләр. Әммә йәштәр һәм Ҡыҙыл Армия уңышһыҙлыҡҡа тарый. Бынан һуң Рәсәй һәм Бохара араһында килешеү төҙөлә һәм Бохараның бойондороҡһоҙлоғо ҡабатлап раҫлана.
Летом 1920 йылдың йәйендә Төркөстан фронтының баш командующийы Фрунзе Бохара әмире менән һөйләшеүҙәр башларға тырыша, әммә Фрунзеның талаптары әмир өсөн ҡабул итмәҫлек була һәм һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ ҡала. Ҡыҙыл Армия һуғышҡа әҙерләнә башлай, ә Бохара әмире — оборонаға.
1920 йылдың 30 авгусында Бохара баҫып алына, әмир Афғанстанға ҡаса. Бохара алынғандан һуң Бохара коммунистик партияһы һәм партияға ҡушылған Бохара йәштәре власҡа килә. РСФСР-ҙан буйһоноулы Бохара Халыҡ совет Республикаһы (БНСР) төҙөлә.
Бохара ханлығы һәм Рәсәй империяһы
Хәйҙәр әмир бер нисә мәртәбә Рәсәй империяһына үҙенең илселәрен ебәрә (мәҫәлән, 1803 йылда Ишмөхәмәт Байкешеев етәкселегендә).
Манғыт династияһының Бохарала нығыныуы менән (бигерәк тә Насрулла хан хакимлығы осоронда) Рәсәй менән мөнәсәбәттәр яҡшыра.
1820 йылда Бохараға Негри етәкселегендәге урыҫ дипломатик илселеге ебәрелә; унда ҡатнашҡан генераль штабы офицерҙары, айырыуса натуралистар Эверсман һәм Пандер, Бохара тураһында мәғлүмәттәрҙе күпкә киңәйтәләр.
1834 йылда ориенталсы Демезон Ырымбурҙан Бохара ханлығына сәйәхәт ҡыла, 1835 йылда урыҫ әсирҙәрен ҡотҡарыу маҡсатында шунда уҡ сәйәси агент Янг Виткевич бара. 1841 йылда Бохара әмире саҡырыуы буйынса Бохараға сәйәси-ғилми миссия ебәрелә, әлеге миссия 1841 йылғы Бохара миссияһы исеме аҫтында билдәле. Миссия ағзалары ҙур һөҙөмтәләргә ирешә алмаһалар ҙа, тарихи һәм географик яҡтан бик ҡиммәтле хеҙмәттәр баҫтырып сығара, улар араһында айырыуса Н. Ханыковтың «Бохара ханлығының тасуирламаһы» йыш телгә алына. Был хеҙмәт хәҙерге ваҡытҡа тиклем үҙ әһәмиәтен юғалтмаған. 1859 йылда Бохарала полковник Н. П. Игнатьев та булып китә.
Дәүләт ҡоролошо
Дәүләт башлығы — әмир (امیر), ул үҙенең подданныйҙары өҫтөнән сикләнмәгән хакимлыҡҡа эйә.
Дәүләт эштәре менән әмирҙең баш вәзире (ҡушбеги) идара иткән. Ул һалым йыйыу менән шөғөлләнгән, әмирҙең хакимиәте менән етәкселек иткән, урындағы чиновник-бәктәр менән хатлашыуҙы алып барған (бәк — хаким итеүсе, төркисә — бей). Ҡушбеги көн һайын шәхсән үҙе әмиргә әмирлектәге хәлдәр тураһында хәбәр итеп торған, бөтә чиновниктарҙы ул тәғәйенләгән, ә иң юғары чиновниктарҙы әмир үҙе тәғәйенләгән.
Бохара әмирлегенең хакимлыҡ синыфы дәүләт вазифалы донъяуи кешеләргә — әмәлдәргә (عملدار) һәм руханиҙарға — ғөләмәләргә (ﻋﻠﻤﺎﻋﻠﻤﺎﻋﻠﻤﺎ) бүленгән. Аҙаҡҡылар араһына ғалимдарҙы — теологтарҙы, ҡануниәтселәрҙе, мәҙрәсә мөғәллимдәрен һәм башҡаларҙы индергәндәр. Дәүләт эшмәкәрҙәре әмирҙән йәки хандан (خان) вазифалар алғандар, ә руханиҙар теге йәки был дәрәжәгә эйә булғандар. Дәүләт вазифалары — ун биш, ә рухани дүртәү булған.
Бәктәргә, үҙ сиратында, диванбәктәр (دیوان بیگی), яҫауылбаштар (قاضییساولباشی), ҡорбаштар (رئیسقورباشی), ҡаҙыйҙар (فقراقاضیفقرا) һәм рәйестәр (رئیس) буйһонған.
Халыҡтың күпселеген податный ҡатлам — фуҡара (فقرافقرافقرا) тәшкил иткән. Хакимлыҡ синыфы ер-феодаль аҡ һөйәктәренән торған, улар урындағы хаким янында тупланған. Әлеге синыф саркарда (رعیتسرکردهرعیت) йәки нәүкәр, ә Бохара хакимлығы осоронда — сипаһтар йәки әмәлдәр исемен йөрөткән. Ике күрһәтелгән синыфтан тыш (байҙар һәм ярлылар) төрлө һалымдарҙан азат ителгән сәйәси ҡатлам да була: муллалар, мөҙәристәр, имамдар, мырҙалар һәм башҡалар. Пәнже үрҙәрендәге халыҡ ҡатлам яғынан ике төп категорияға бүленә: хаким иткән синыф һәм һалым түләүсе ҡатлам, уларҙы рағийәт (رعیت) йәки фуҡара тип йөрөткәндәр. Хакимлыҡ иткән синыфтың иң түбәнге ҡатламы — нәүкәрҙәр йәки сәкәрҙәр, уларҙы халыҡ йәки шәйех һәләтле кешеләр араһынан һайлап ҡуйған''.
Бохара әмире сикләнмәгән хакимлыҡҡа эйә була һәм ил менән шәриғәт ҡағиҙәләре (мосолман рухи-әхләҡи кодексы) һәм ғәҙәти хоҡуҡтар нигеҙендә идара иткән. Әмирҙең бойороҡтарын тиҙ арала тормошҡа ашырыу өсөн уның янында бер нисә сановник тотола, уларҙың һәр кеме үҙ идара тармағында эш иткән.
Бәк йыл һайын әмир ҡаҙналығына тейешле күләмдә аҡса индерә һәм шулай уҡ бүләктәр ебәрә (келәмдәр, аттар, халаттар), шул уҡ ваҡытта үҙ бәклегендә тулы хоҡуҡлы хужа булып ҡала. Иң түбәнге ҡатламды бәклектә аҡһаҡалдар биләй, улар полиция бурыстарын үтәй. Бәктәр эш хаҡын алмай һәм үҙҙәрен, бәклек хакимиәтен үҙаллы тәьмин итергә тейеш булалар.
Административ-территориаль ҡоролошо
Административ яҡтан әмирлек бәктәргә (بیکیﮔرى) бүленә:
Бәклектәрҙә әмирҙең туғандары йәки уның ышаныслы кешеләре ултырған. Бәклектәр әмләктәргә (املاک) һәм төмәндәргә бүленгән. Каратегинда — биш әмләк, Дәрүәздә ете әмләк булған.
XIX быуаттың аҙаҡҡы сирегенә тиклем әмирлектә автономиялы шаһлыҡтар ғәмәлдә була, мәҫәлән, Каратегин һәм Дәрүәз бойондороҡһоҙ шаһлыҡтар, улар менән урындағы хакимдар — шаһтар (ﺷﺎه) идара иткән. Көнбайыш Памирҙа дүрт шаһлыҡ (Шугнан) була, һәр шаһлыҡ административ берәмәктәргә бүленә, уларҙы сада (صده — сотня) йәки пәндж (اربابپنجهارباب — пятерка) тип йөрөткәндәр. Шугнан һәм Рушан һәр береһе алты садаға йәки пәнжәгә бүленгән. Һәр сада йәки пәнжә башында аҡһаҡал (آقسقال) торған.
Ауыл хакимиәтенең түбәнге чины арбаб(ارباب — староста) булған, ғәҙәттә һәр ауылға бер кеше. ( Бохара халҡының һаны 2 миллион кешенән ашыу тәшкил итә. Яҡынса бүленеше: барыһы 2 478 000.
Үзбәктәр — 1 500 000
Тажиктар — 650 000
Төрөкмәндәр — 200 000
Ғәрәптәр — 50 000
Фарсылар — 40 000
Ҡалмыҡтар — 20 000
Ҡырғыҙҙар һәм ҡарағалпаҡтар — 6 000
Йәһүдтәр — 4 000
Афғандар — 4 000
Лезгиндар — 2 000
Сиғандар — 2 000
Халҡы
Этнографик составы буйынса Бохара ханлығы халҡы ике өлөшкә бүленгән: беренсеһенә төрки халыҡтары ҡараған, икенсеһенә — иран халҡы.
Төрки халыҡтары араһында беренсе урында үзбәктәр — уларҙың ҡулында бөтә хакимлыҡ булған. Үзбәктәр ырыуҙарға бүленә (манғыт, ҡоңрат, курама һәм башҡалар), улар ханлыҡтың төрлө яҡтарында йәшәй һәм уларҙың тормошонда ырыулыҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Төрки халыҡтарға шулай уҡ төрөкмәндәр инә, улар ҙа бер нисә ырыуға бүленә. Төрөкмән ырыуҙары араһында иң эреһе — Аму-Даръя буйлап йәшәгән әрсәриҙәр, шунан — ҡырғыҙҙар һәм өлөшләтә һарттар. Һарттар төрлө төрки һәм иран халыҡтарҙан барлыҡҡа килгәндәр, башлыса ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа йәшәйҙәр, игенселек һәм сауҙа менән шөғөлләнәләр.
Дөйөм алғанда, Бохара ханлығы халҡы төрлө, бер-беренә дошмандарса мөнәсәбәттә булған элементтар, уларҙы тик дин генә бәйләй. Бөтә халыҡ тиерлек ислам динен тота: төрки халыҡтар барыһы ла — сөннәти мосолмандар, ирандар — ажар шииттар.
Йәшәү рәүеше буйынса Бохара халҡы бер урында йәшәүсе, ярым-күсмә һәм күсмә халыҡтарға бүленә. Бер урында йәшәүселәргә яҡынса халыҡтың 65 % ҡарай, улар башлыса ханлыҡтың тигеҙлектәрендә йәшәйҙәр; улар эсенә үзбәктәрҙең күпселеге, ҡала тажиктары, һарттар, йәһүдтәр, фарсылар, афғандар, индустар инә. Ярым-күсмә халыҡ яҡынса 15 % тәшкил итә; был төркөмгә өлөшләтә үзбәктәр, төрөкмәндәр һәм тау тажиктары инә. Ҡалған 20 % — күсмә халыҡ, улар көнбайыш Бохараның далаларында, дәрүәздә һәм Гиссар һыртының битләүҙәрендә йәшәйҙәр — үзбәктәрҙең, төрөкмәндәрҙең ҡайһы бер ырыуҙары һәм ҡырғыҙҙар.
Әмирлектең иң эре үҙәктәре — Бохара, Ҡаршы, Шәһрисәбз, Китаб, Сираҡсы, Гузар, Ҡаракүл, Зиатдин, Һатырсы, Ғиссар, Шир-Абад, Куляб, Гарм, Керки һәм Кермине.
Теле
Бохара әмирлегендә тажиҡ теле дәүләт теле була һәм Бохара Республикаһында ла дәүләт теле булып ҡала. Ул дәүләт эш башҡарыуында һәм мәҙәниәттә киң ҡуллана. В. В. Бартольд үҙенең яҙмаларында хәбәр итә: : Бохара ханлығындағы яңы үзбәк ханлыҡтары араһында тажиҡ элементы шул тиклем өҫтөнлөк алған, хатта Хиуа тарихсыһы Бохара ғәскәрен тажиҡ тип исемләй. Тажиҡ теле Бохара ханлығының ғына дәүләт теле булып ҡалмай, шулай уҡ (1920 йылдан һуң) Бохара Халыҡ Республикаһының дәүләт теле була.
Ҡала халҡы үзбәк телен дә, тажиҡ телен дә белгән, әммә тажиҡ теле өҫтөнлөклө булған. Тажиҡ теле ғаиләлә, сауҙа килешеүҙәрендә һәм башҡа осраҡтарҙа ҡулланған. Үзбәк теле ауыл ерендә таралған була, шуға күрә ауыл кешеләре ҡала баҙарына йыйылһа, үзбәк теле генә ишетелгән.
XIX быуат башында Бохарала тарихсы Алла Морат Анна-бой-оглы (ҡуңғырат үзбәктәренән) йәшәгән. 1815—1816 йылдарҙа ул үҙенең «Оғуҙҙар, Аланкоа һәм Шәйбәни тарихы» хеҙмәтен үзбәк телендә яҙған. XIX быуаттың аҙағында Олафсен, үзбәк теле — сағатай теле һәм ул Бохарала төп тел, тип билдәләгән.
Етештереү өлкәһе. Игенселек. Малсылыҡ. Сәнәғәт. Сауҙа
Бохара ханлығы халҡының төп шөғөлдәре — игенселек һәм малсылыҡ. Бер урында йәшәүсе халыҡ башлыса игенселек менән шөғөлләнә, ә ярым-күсмә һәм күсмә халыҡтар ерҙе ик аҙ күләмдә эшкәртә, ҡышлаҡтары янында ғына. тупраҡ башлыса игенселек менән шөғөлләнеү өсөн уңайлы: балсығы ла, ағасы ла бар, бөтә ерҙә тиерлек һыу менән тәьмин иткән осраҡтарға бик яҡшы уңыш алып була. Йәйҙәр ҡоро һәм эҫе тора, шуға күрә һыу һиптереү өсөн төрлө ҡатмарлы ҡоралмалар эшләйҙәр. Һыу һиптерелгән ерҙәрҙә бойҙай, рис, арпа, тары, төрлө ҡуҙаҡлылар, люцерна, мамыҡ үләне, етен, кунжут, тәмәке (бигерәк тә Ҡаршы ҡалаһы янында), тарма, мәк, марена һәм башҡаларҙы үҫтерәләр. Иң мөһиме — мамыҡ, уның етештереүе 1½ миллион ботҡа етә; яртыһынан күберәге Рәсәйгә сығарыла. Ҡайһы бер ялан үҫемлектәре бик тиҙ өлгөрә, сөнки йәй оҙайлы, шуғка күрә баҫыуҙарҙа ҡабаттан ҡуҙыҡлыларҙы йәки башҡа төрлө үҫемлектәрҙе сәсәләр. Рис һыу булған ерҙәрҙә генә сәселгән. Һыу һиптерелгән ерҙәрҙән тыш яҙғы еүешлекте һаҡлаған (бахор ерҙәр) баҫыуҙар файҙалана, бындай ерҙәрҙә бойҙай һәм арпа сәсәләр. Баҡсасылыҡ бик мөһим урынды биләй. Күп төрлө виноград, персик, өрөк, дыня, арбуз, һирәгерәк слива һәм алма, шулай уҡ айва, джиддә, фисташник, грек сәтләүеге, төрлө еләк ултыртыла. Бынан тыш кәбәҫтә, сөгөлдөр, ҡыяр, кишер, һуған, борос һәм башҡа йәшелсәләр ултырталар. Баҡсаны ғәҙәттә ауылдарҙа ойошторалар, ә дыня менән ҡарбуҙҙы — баҫыуҙарҙа. Игенде башлыса Шәһәрсәбзда, Ғиссар бәклегендә һәм Сурханда үҫтерәләр, уны Бохараға, Керкиға һәм Чаржуйға алып барып һаталар. Халыҡ икмәк менән тәьмин итеүҙә ҡытлыҡ кисерә, уны Сәмәрҡәнд өлкәһенән алып киләләр. Төп икмәк баҙарҙары — Бохара һәм Ҡаршы ҡалалары, уларҙан ҡалыша — Гузар, Юрсы, Денау и Ширабад ҡалалары. Киптерелгән абрикос, йөҙөм Рәсәй Европаһына һәм Себергә ебәрелә.
Төҙөлөш өсөн ағасты (тирәк, тут ағасы, талабрикос һәм башҡалар) баҡсаларҙан алалар, шулай уҡ яғыу өсөн дә. Бынан тыш өйҙө йылытыу өсөн ҡамышты, ҡыуаҡлыҡтарҙы, ҡый үләнен, тиҙәкте ҡулланалар.
Малсылыҡ Бохара ханлығында үҫешә, әммә бер тигеҙ түгел. Оазистарҙа, ултыраҡ тормош алып барған халыҡ йәшәгән ерҙә, малсылыҡ менән аҙ шәғәлләнәләр, тик көнбайыш бохара далаларында күсмә тормош алып барған төрөкмәндәр, үзбәктәр һәм ҡырғыҙҙар бик күп дөйә һәм һарыҡ үрсетәләр. Ханлыҡтың көнсығыш таулы өлөшөндә, Ғиссар, Алай һырттары үҙәндәрендә эре малды, кәзә, һарыҡ, йылҡы малын тоторға мөмкинлек бар. Бындағы халыҡ башҡаларҙы йөк, һуғым малы, аттар менән тәьмин итә. Төп мал баҙарҙары Гузар һәм Ҡаршы ҡалаларында урынлашҡан, бында Бохара тигеҙлегенән һәм хатта урыҫ биләмәләренән сауҙагәрҙәр килеп тула. Сурхан, Вахша, Кафирниган йылғаларының үҙәндәрендә башлыса эре мөгөҙлө мал һәм аттарҙы аҫрайҙар; йылғаларҙың түбәнге ағымында — кәзә һәм һарыҡ, Амударъя буйҙарында — дөйә (күбеһенсә бер үркәсле) һәм һарыҡ көтәләр. Элекке ваҡыттарҙа бохара дан тотҡан тоҡомло (ағымаҡтар, ҡарабайырҙар һәм башҡалар) һәм матур аттар бик һирәк осрай һәм ҡәҙимгесә мал араһында юғалып ҡалғандар. Мөгөҙлө мал ялан эштәре һәм һөт аҙыҡтары өсөн үрсетелә; уның итен Бохара халҡы ашамай тиерлек, улар һимеҙ һәм татлы һарыҡ итен өҫтөн күрә.
Бохара ханлығында сәнәғәт ауыл, кустарь яғы менән айырылып тора; фабрикалар һәм заводтар юҡ, бөтә әйберҙәр ҡулдан йәки бик боронғо ҡоралмаларҙа эшләнә. Әһәмиәте беренсе урында кизе-мамыҡ сәнәғәте тора. Урындағы мамыҡтың күпселек өлөшө төрлө кизе-мамыҡ туҡымаларына эшкәртелә, ул туҡымаларҙан тегелгән кейемде бөтә бохара халҡы тиерлек ҡуллана. Ебәк, бигерәк тә ебәк ҡатыш, туҡымалар киң файҙалана. Йөндө күсмә халыҡтар кейеҙ (ҡошма), буҫтау, келәм, тоҡ эшләү өсөн ҡуллана. Сәнәғәттең башҡа төрҙәренән аяҡ кейеме, тире, эйәр,ҡамыт-дуға, тимер һәм балсыҡ әйберҙәре, төрлө үҫемлек майҙары һәм буяу матдәләрен етештереүҙе телгә алып була.
Бохара ханлығындағы минераль байлыҡтар бик сикләнгән күләмдәрҙә эшкәртелә. Байтаҡ күләмдә сығарылған ҡаҙылма байлыҡ — тоҙ. Көнсығыш Бохараның ҡайһы бер урындарында тимер һәм баҡыр рудалар эшкәртелә, шулай Амударъя йылғаһы ҡушылдыҡтарында алтын йыуалар; әммә был кәсептәр бик аҙ үҫешкән һәм иғтибарға лайыҡ түгел.
Бохара ханлығының эске сауҙаһы бик шәп үҫешкән була, әммә, дөйөм алғанда, уның әйләнеше һиҙелерлек булмай; тышҡы сауҙа бәйләнештәре мөһим роль уйнай, айырыуса Бохарала һәм Ҡаршыла, быға уңайлы географик хәле булышлыҡ итә. Европа Рәсәйе менән сауҙа элекке карауан юлы менән алып барыла — Ҡазалы һәм Ырымбур аша, башлыса Каспий аръяғы тимер юлы менән Оҙон Аҙа һәм Әстерхан аша. Рәсәйгә төрлө туҡыма, келәмдәр алып сығарыла (12 миллион һумлыҡ), ә Рәсәйҙән Бохараға мануфактура тауарҙары, шәкәр, һауыт-һаба алып киленә (10 миллион һумлыҡ). Һиндостан менән бәйләнештәр Келиф һәм Ҡабул аша булдырыла, шулай уҡ Герат һәм Мешад аша; Персия менән — Мешед аша. Һиндостандан 5½ миллион һумлыҡ тауарҙар алып киленә (инглиз ситсаһы һәм кесәйә, сәй, шәлдәр, индиго, опиум һәм башҡалар), ә кире яҡҡа тик ½ миллион һумлыҡ тауар сығарыла (шёлк, бәрәс тиреһе һәм урыҫ баҡыр, тимер һәм ағас әйберҙәре) улары ла башлыса Афғанстанға. Бохараға индерелгән тауарҙарҙан хөкүмәт уларҙың хаҡынан 2½% зәкәт түләттерә; ханлыҡтан сығарылған тауарҙарҙан — әгәр экспортер Бохара йәки башҡа берәй дәүләт подданныйы булһа, 5 % күләмендә һәм экспортер урыҫ подданныйы булһа, 2½%, күләмендә. Аҡса берәмәге булып көмөш тәңкә хеҙмәт итә, уның номиналь хаҡы — 20 тин; 20 тәңкә алтын тәңкәне тәшкил итә, әммә ул ҡулланышта бик һирәк осрай.
Юл бәйләнештәре
Тәгәрмәс юлдары Бохара ханлығында күп түгел, улары ла башлыса илдең төньяҡ һәм төньяҡ-көнбайыш өлөштәрендә тупланған. Тәгәрмәсле элемтә арбаларҙа башҡарыла — насар юлдарға ҡулайлаштырылған ике тәгәрмәсле бейек арбалар. Карауан юлдарынан йөктө дөйәләрҙә ташыйҙар, таулы юлдарҙа — ишәктәрҙә һәм йөк аттарында. Юлдар Ғиссар һыртын икегә бүлә; унан төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнбайышҡа табан йөктәрҙе ташыу арбала һәм өлөшләтә йөктәрҙә башҡарыла, көньяҡҡа — тик йөк хайундарында ғына, сөнки был яҡта юлдар бик насар, үтеү өсөн бик ҡыйын булған тау һуҡмаҡтары. Ханлыҡтағы бөтә юлдар тиерлек Бохара ҡалаһынан башлана һәм улар ханлыҡтың һәм сит илдәрҙең төрлө үҙәктәр менән бәйләнеш тотоу өсөн ҡулланыла. Уларҙың иң мөһимдәре:
Урыҫ Төркөстанынан Амударъяға тиклем иң ҡыҫҡа юл Джам аша Келифҡа алып бара — 346 саҡрым, тик арбала ғына үтеү мөмкин; Келиф янында Амударъя аша үтә торған ер бик тар (167 сажин), әммә бик тәрән һәм ағымы ла көслө. Башҡа аша үтә торған урындар ҙа бар. Ошо ысулдан тыш, Амударъяла пароходтарҙа һәм кәмәләрҙә йөрөп була. Амударъя флотилияһы 2 пароходтан торған, һәр береһе 530 индикатор көсө тәшкил иткән, һәм 10 бот йөк күтәреүсе ике тимер баржа. Пароходтарҙа йөрөү бик уңайлы булмай. Кәмәләрҙә тәүлегенә 20 саҡрым үтелә. Каспий аръяғы тимер юлының Сәмәрҡәнд участогы 345 саҡрым тәшкил итә һәм тулыһынса тиерлек Бохара ханлығы сиктәрендә урынлашҡан, был Рәсәй һәм Персия менән сауҙа итеү өсөн бик уңайлы.
Бохара ғәскәре
Бохара әмирлегенең ҡораллы ғәскәре тулыһынса үҙгәрмәүсән ғәскәрҙән (лашҡарҙар) һәм кәрәк саҡта саҡырылған ополчениенан (нәүкерҙар) торған. Ғазауат иғлан ителгән осраҡта һуғышҡа ҡулында ҡорал тота алған һәр мосолман саҡырыла.