cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Худ-Яга-Тывис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пётр ауыл хужалығы академияһы
Пётр ауыл хужалығы академияһы — Петровск ая сельскохозяйственная академия — Рәсәй империяһының юғары аграр уҡыу йорто.
Пётр игенселек һәм урман академияһы
1857 йылда Мәскәү ауыл хужалығы Император йәмғиәте Мәскәүҙә игенселек институтын асырға кәрәк тип таба. Йәмғиәт Петровск-Разумовский территорияһын һәм уның усадьба бинаһын ҡуртымға ала, ул 1861 йылдың ғинуарында «агрономия институтын, ферма һәм башҡа ауыл хужалығы учреждениеларын ойоштороу маҡсатында махсус рәүештә 250 мең һумға ҡаҙнаға һатып алынған».
1862 йылда студенттарға белем биреү һәм тәжрибә эштәрен үткәреү өсөн полигон булған Урман тәжрибә дачаһын яраҡлаштырыу өсөн ғалим-урман белгесе А. Р. Варгас де Бедемар, ә Санкт-Петербургтан усадьбаны үҙгәртеп ҡороу өсөн архитектор Н. Л. Бенуа саҡырып килтерелә.
Һуңғыһы туҙған һарай урынына уникаль ҡабарынҡы быялалы сәғәт манараһы булған төп бинаны  — «аудиториялар бинаһын» һәм төрлө маҡсаттарға яраған, шул иҫәптән, студенттарҙың йәшәү урыны булырлыҡ флигелдәр төҙөй. . Төп оранжерея урынында — ауыл хужалығы музейы, ә икенсе ҡатта — урта бүлек һәм флигелдәр өҫтөндә фатирҙар урынлашҡан. 1865 йылдың 27 октябрендә Академия уставы ҡабул ителә. Уставҡа ярашлы академияға ирекле уҡырға инеү мөмкинлектәре сикләнмәгән, бөтә ҡатлам өсөн асыҡ юғары уҡыу йорто, ҡабул итеү һәм киләһе курсҡа күсеү имтихандары булмай, уҡыу предметтарын һайлау — ирекле. Ике йылда бүлексәлә бөтәһе 400-гә яҡын тыңлаусы уҡый. Күпмелер ваҡыт академияла уҡыған В. Г. Короленко былай тип яҙа: «Все надежды, оживлявшие интеллигенцию того времени отразились на уставе академии, нашли в нём своё отражение».
1869 йылда С. Г. Нечаев мәмерйәлә академия тыңлаусыһы Ивановты үлтерә; бер нисә студент был "эш"тә кәүҙәләнә, был хәл уҡыу йорттары уставына үҙгәрештәр индереүгә сәбәп була.
1872 йылда яңы директор — Ф. П. Королёве эшләгәндә К. А. Тимирязев һәм И. А. Стебут тырышлығы менән Рәсәйҙә тәүге йылытма (өлгөлө теплица) — « физиологик типтағы тәжрибә станцияһы» төҙөлә.
1872 йылдың 31 ғинуарында яңы ҡағиҙәләр инә, гимназияны тамамлау мотлаҡ була башлай. Ҡабул итеүҙең элекке ҡағиҙәләре буйынса ете йыл эсендә 1111 тыңлаусынан 139-ы урта уҡыу йортоноң таныҡлығы алған булған. Уҡыуҙың тулы курсы 4 йыл дауам иткән; лекциялар тыңлаған өсөн — йылына 25 һум, ә бер предмет өсөн 5 һум түләнгән. Был ҡағиҙәләр 1873 йылдың 16 июнендәге яңы уставҡа инә — ошо ваҡыттан академия дәүләт вузы булып китә.
1878—1879 йылдарҙа академияла урман хужалығы музейы ойошторолған, урман питомнигы һалынған, тәжрибә майҙанында метеорология станцияһы асылған.
Метеообсерватория
Металл манаралы обсерватория бинаһы метеорологик күҙәтеүҙәр һәм ғилми тикшеренеүҙәр өсөн махсус ҡулайлаштырылған. Анемометрик һәм актинометрик күҙәтеүҙәр өсөн 11 метр бейеклектә (ер кимәленән 26 метр), ә көньяҡ яҡтан — бинаның икенсе ҡаты өҫтөндә асыҡ актинометрик майҙансыҡ төҙөлгән.
Ауыл хужалығы академияһы
1889 йылда Э. А. Юнге директор (1883—1890) булып эшләгәндә яңы Устав ҡабул ителә, уның буйынса урман бүлексәһе бөтөрөлә, шул сәбәпле исемен үҙгәртә — Пётр ауыл хужалығы академияһы тип атала башлай. Директоры итеп А. П. Захаров тәғәйенләнде.
Ботаника баҡсаһы
Ботаника баҡсаһы мөдире С. И. Ростовцевтың вафатынан һуң (1916—1918) уның урынына үҫемлектәр физиологияһы профессорН. Н. Худяков ҡала
Селекция станцияһы
XIX быуат аҙағында селекция станцияһы барлыҡҡа килә. 1903 йылда Д. Л. Рудзинский дөйөм игенселек һәм тупраҡ үрсетеү кафедраһы эргәһендә бойҙай, һоло һәм картуф, ә 1905 йылдан алып борсаҡ селекцияһы буйынса тәүге планға ярашлы эштәр башлай. Был эштәр институттың селекция станцияһы нигеҙен тәшкил итә. 1906 йылда тәүге перспективалы сорттар сәселгән, ә 1908 йылда Петербургта үткән Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә Д. Л. Рудзинский булдырған сорттар ҙур алтын миҙал алған.
Тимирязев ауыл хужалығы академияһы
1917 йылдан һуң академия тарихында яңы этап башлана: Пётр ауыл хужалығы академияһы исемен тергеҙелә, академия уставы һәм ойоштороу структураһы үҙгәртелә, яңы уҡыу программаһы һәм планы төҙөлә. 1923 йылдың декабрендә СССР халыҡ комиссарҙары советының Пётр ауыл хужалығы академияһын Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы итеп үҙгәртергә тигән ҡарары сыға.
Һылтанмалар
История Тимирязевки
Двадненко Иван Карпович
Двадненко Иван Карпович (3 февраль 1903 йыл — 15 декабрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының артиллерия батареяһы командиры, кесе лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1944, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Иван Карпович Двадненко 1903 йылдың 3 февралендә Минутка станицаһында (хәҙер — Ставрополь крайы Кисловодск ҡалаһы составына ингән ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 9-сы урта белем биреү мәктәбендә уҡый. 1924—1926 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1926 йылда артиллерия полк мәктәбен тамамлай. 1931—1941 йылдарҙа колхоз идараһы һәм станица Советы рәйесе булып эшләй.
1941 йылда Иван Двадненко армияға ҡабат саҡырыла. 1942 йылда Тамбов артиллерия училищеһын тамамлай. Шул уҡ йылдың июленән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша. 1943 йылдың сентябренә гвардия кесе лейтенанты Иван Двадненко 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының артиллерия батареяһы командиры. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә ..
1943 йылдың 27 сентябрендә, дошман артиллерияһы һәм миномёттарының берләштерелгән көслө утына ҡарамаҫтан, Иван Двадненко үҙенең батареяһы менән Белорус ССР-ы Гомель өлкәһе Брагин районы Нивки ауылы районында Днепр йылғаһын уңышлы аша сыға һәм дошман менән алышҡа инә. Немец танкылары контратакаларын кире ҡағыу алышында яугир яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй. Бер орудиеның тоҫҡаусыһы наводчигы һәләк булғас, Двадненко уның урынын ала һәм ут асып, шәхсән үҙе дошмандың ике танкыһын юҡ итә. Артабан шул уҡ райондың Галки ауылы янында Двадненко батареяһы дошмандың өс танк һәм үҙйөрөшлө орудиеһын юҡ итә.
Двадненко 1943 йылдың 15 декабрендә алынған яраларынан вафат була. Гомель өлкәһе Речица ҡалаһында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 9 февраль Указы менән «немец илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия кесе лейтенанты Иван Двадненкоға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» юғары исеме бирелә, ул шулай уҡ Ленин ордены менән бүләкләнә. Бынан тыш яугир Ҡыҙыл Байраҡ, 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендарына лайыҡ булған.
Кисловодск ҡалаһында Герой хөрмәтенә Двадненко урамы бар, шулай уҡ Речица ҡалаһында (Беларусь) урам һәм тыҡрыҡ Двадненко исемен йөрөтә.
Торма
Торма (Редька посевная, Редька огородная, Raphanus sativus) — ғаиләһенән бер-ике йыллыҡ үҫемлек. Апрель-май айҙарында сәскә ата,
Таралыуы
Торманың тыуған яғы — Урта диңгеҙ яры. Европа, Төньяҡ Америка, Австралияла сәсеп үҫтерелә.
WorldCat (библиографик мәғлүмәт базаһы)
WorldCat — донъяла иң ҙур библиографик мәғлүмәт базаһы, уға донъяның 470 телендәге бөтә төр әҫәрҙәр тураһында 240 миллион яҙма инә. WorldCat 1967 йылда Фред Килгур тарафынан нигеҙләнгән. База OCLC ойошмаһы сиктәрендә донъяның 170 илендәге 72 меңдән ашыу китапхана тырышлығы менән үҫтерелә.
2006 йылдың авгусынан башлап был мәғлүмәт базаһына worldcat.org веб-сәхифәһенән инеү ирекле.
Тверь өлкә картиналар галереяһы
Тверь өлкә картиналар галереяһы — Тверҙең художество музейы.
Тарих
1866 йылда Тверь губернаторы П. Р. Багратион, крайҙы өйрәнеүсе Н. И. Рубцов, шағир-декабрист Ф. Н. Глинка, ҡала башлығы А. Ф. Головинский инициативаһы менән Рәсәй провинцияһында асыҡ булған беренсе тарихи-археологик һәм сәнәғәт «музеум»ы барлыҡҡа килтерелә. Әммә 1866 йылдың 9 авгусында батша улы Александр Александрович һәм Бөйөк кенәз Владимир Александрович алдында сәнғәт әҫәрҙәре торған була — адмирал Корниловтың, гравер Уткин, астрономик сәғәт уйлап табыусы Волосков, сауҙагәр Савиндың портреттары ҡуйыла. Был дүрт эш «ҡомартҡы» булараҡ, буласаҡ нәфис коллекцияның нигеҙен барлыҡҡа килтерә.
1896 йылдан алып (өҙөклөк менән 1936—1961 йй.) Тверь император һарай бинаһында, XVIII—XIX быуаттарҙың архитектура һәйкәлендә (архитекторҙары П. Р. Никитин, М.. Ф. Казаков, К. И. Росси, А И. Резанов) урынлаша.
Революцияға тиклем музей сәнғәт ҡомартҡылары менән төрлө ваҡытта һәм осраҡлы рәүештә генә тулыландырыла. Күпселек әйберҙәр — декоратив-ҡулланма сәнғәт һәм сиркәү әйберҙәре. Хәйер, ул ваҡытта алынған коллекцияларҙың байтағының хәҙерге көндә лә мөһим, ҙур урын биләгәне күҙгә ташлана: XVIII быуат аҙағы — XIX быуат башындағы «Крәҫтиән туйы» буялған ағас рельефы (1883 йылда шәхси йыйылманан алынған) һәм XVII быуаттың «Михаил и Арсений Тверские с тверским кремлем и Преображением» иконаһы (И. П.. Щукиндың 1893 йылда музейға биргән бүләге), шулай уҡ П. С. Дрождин, Г В. Сорока һәм А. В. Тыранов картиналары, «Цеховые знаки» — XVIII быуаттың уникаль рәсем сәнғәте жанры өлгөһө (1904 йылда Тверь һөнәрселек идаралығы тарафынан музейға тапшырылған).
1917 йылдан алып Тверь өлкәһенең дөйөм халыҡ милкенә әйләндерелгән усадьбаларынан классик сәнғәткә коллекциялары килтерелә. Шулар араһында кенәз А. А. Ширинский-Шихматов, кенәз Куракин усадьбаларынан килтерелгән картиналар байтаҡ. Ошо осорҙа музейға 500-ҙән артыҡ картина тапшырыла. Улар араһында Европа оҫталарының : Франция, Голландия, Италия, Англия рәссамдарының картиналары; император Романовтар династияһы ағзаларының портреттары; шулай уҡ билдәле Я. И. Вишняков, С. Ф. Рокотов, Д. Г, Левицкий, Л. В. Боровиковскийҙарҙың әҫәрҙәре тапшырыла.
1922 йылдың бүләктәре булып рус сәнғәт әҫәрҙәре оҫталарының, башлыса XIX быуаттағы, шул иҫәптән,И. К. Айвазовский, А В. Тыранов, М. Н. Воробьев, ағалы-энеле Чернецовтар, Г И. Семирадский) һәм Рус шәхси операһы йырсыһы Г. П. Маликовтың һшәхси коллекцияларының картиналары тора. 1930—1950 йылдарҙа музейға И. И. Левитан һәм С. Ю. Жуковскийҙың, В. И. Суриковтың, Е. В. Маковскийҙың., И. Е. Репин, В. М. Нестеров, И. И. Машков, Н. П. Крымов, И. Э. Грабарҙың картиналары тапшырыла (барлығы 40-тан ашыу экспонат). Уларҙың барыһы ла тиерлек даими экспозицияның айырылғыһыҙ өлөшө булып тора.
1929 йылда музейҙы Тыуған яҡты өйрәнеү музейы тип үҙгәртәләр, 1937 йылда ул «Калинин өлкә картиналар галереяһы» тип атала.
Бөйөк ватан һуғышы осоронда ҡала оккупацияла ҡалған, Император һарайы ҙур емереүҙәргә дусар була. Художество галереялары коллекциялары зыянлана, өлөшләтә урлана. Ҡала азат ителгәндән һуңмузейҙы ҡотҡарыу эштәре башлана, ундағы әҫәрҙәр өйрәнелә, комплектлап йыйыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Үҙгәртеп ҡороу осорона тиклем галерея планлы рәүештә тулыландырыла, унда рус һәм сит ил рәссамдарының яңы картиналары һатып алына Тверь өлкәһе рссамдарының картиналары йыйыла. 1960—1970 йылдарҙағы экспедиция эшмәкәрлеге арҡаһында боронғо рус сәнғәте бүлеге киңәйтелә.
1990 йылдан алып галерея хәҙерге исеме менән йөрөй.
Коллекцияһы
Галерия коллекцияһында яҡынса 32 000 экспонат иҫәпләнә: культ коллекцияһы («боронғо» XIV—XX быуаттағы урыҫ сәнғәте), графика һәм скульптура XVIII—XX быуаттың Көнбайыш Европа сәнғәте әҫәрҙәре, XV—XX быуаттағы Рәсәй, Европа, Көнсығыштың биҙәү-ҡулланма сәнғәте әҫәрҙәре бар.
Боронғо рус сәнғәте бүлегендә — Тверь икона мәктәбе әҫәрҙәре (XIV—XVI быуаттар), уникаль тверь фрескалары (XV—ХVI быуаттар), батша ҡапҡаһы һәм ағас скульптура, баҡыр пластика, иконалар яҙыусы С Ушаковтың һәм башҡаларҙың эштәре тора.
Рус сәнғәте йыйылмаһында XVIII—XX быуаттар — Рәсәйҙә иң яҡшы портрет коллекцияларҙың береһе, XVIII быуаттың дин һәм ситләтелгән һынлы сәнғәте А. Венецианов һәм уның мәктәбе рәссамдары (Г. Сорока, Н. Крылов, А Тыранов һ. б.), пейзаж рәсем сәнғәтендә XIX—XX быуаттар (К. Коровин, А Рылов, А. Степанов һ. б.), В. А. Серов һәм уның Домотканово имениеһы тирәһендәге рәссамдар (М. А. Врубель, Н. Симонович-Ефимова, И. Ефимов, В. Дервиз, В Фаворский һ. б.), ХХ быуаттың монументаль скульптураһы (Н. Андреев, В Мухина, С Коненков, Б. Королев, И. Шадр, И. Фрих-Хар, А Зеленский, Э. Неизвестный, О. Комов һ. б.) әҫәрҙәре бар.
Көнбайыш Европа сәнғәте коллекцияһында — итальян, француз, немец, голланд, фламанд һәм башҡа XVI—XX быуат мәктәптәре рәссамдарының рәсем сәнғәте, скульптура, графика һәм гравюра әҫәрҙәре, шул иҫәптән, Л. Корона, А Маньяско, С. де Брая, Н. Муйарта, А. Куапель, Ф. Баттальоли, Ф. де Труа, К.-Ж. Верне, А. Говартс әҫәрҙәре тора.
Биҙәү-ҡулланма сәнғәте бүлегендә: Европа, Көнсығыш, Рәсәй фарфор һәм фаянс әҫәрҙәре, шул иҫәптән илдең иң тулы (7000 һаҡланылған данаһын тәшкил итеүсе) коллекцияларында Ауэрбах-Кузнецов (хәҙер Конаковский фаянс заводы) заводы изделиелары бар; рус һәи европа мебелдәре, художестволы быяла, металл әйберҙәр, туҡымалар һәм юашҡалар тора.
Ҡыҫҡаҡулбаш
Ҡыҫҡаҡулбаш (Кискакулбаш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217825002.
Сызрань юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы (хәрби институт)
'''Хәрби-һауа көстәренең «Н. Е. Жуковский һәм Ю.Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһы» уҡыу-ғилми үҙәге филиалы'''— Һамар өлкәһенең Сызрань ҡалаһындағы осоусылар училищеһы. XX быуат уртаһынан хәрби авиация вертолеттарына лётчиктар әҙерләү өлкәһендә Рәсәйҙең алдынғы уҡыу йорто булып тора.
Ҡыҫҡаҡулбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сызрань юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы (хәрби институт)
Училище 1940 йылдан алып эшләй, 1998 йылда институтҡа үҙгәртеп ҡорола. 2010 йылдан алып Жуковский һәм Гагарин исемендәге Хәрби-һауа көстәре үҙәге филиалы булып тора. Әлеге ваҡытта училищела 10 кафедра, лаборатория, махсуслаштырылған кабинеттар һәм тренажёрҙар эшләй. Училищела Тажикстан, Әрмәнстан, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Ҡытай, Чад республикаларынан, Вьетнамдан, Гвинея, Бурунди, Ангола, Лаос, Джибути, Мали, Шри-Ланки, Ливия, Монголия, Судан һәм Никарагуа ҡалаларынан сит ил хәрби белгестәре әҙерләнә.
Совет осоронда училище курсанттары өс вертолет полкында әҙерлек үтәләр, улар Сызрань (Троекуровка) Пугачев һәм безенчук ародромдарында урынлаша. 1991 йылда училище составына шулай уҡ Һарытауҙа Сокол аэродромында урынлаҡан вртолет полкы индерелә.
2012 йылда 131-й вертолет полкы һәм 484- се вертолет полктары 339 -се уҡытыу авиация азаһына әүрелеә, ул Сызрань филиалы ҡармағынан сығарыла.
Тарихы
Сызрань юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы тарихы 1940 йылың мартында ойошторолған Һарытау хәрби авиация пилоттар мәктәбәенән башлана. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, дошман тылында махсус заданиелар үтәү өсөн пилот-планеристар әҙерләү кәрәк бәла. Хәрби планерстар Сталинград алышында, совет партизандарының рельстар һуғышында, улар йөктәр, ҡорал, кешеләрҙе фронтҡа һәм дошман тылына ташыйҙар.
Һуғыш тамамланғас, мәктәп Һарытау өлкәһе Пугачев ҡалаһына күсерелә һәм Авиация планерҙар училищеһы тип исемләнә башлай. 1952 йылда училище 160-сы хәрби лётчиктар училищеһы исемен ала һәм 1953 йылдан алып принципиаль яңы авиация техникаһын — вертолеттар үҙләштереүгә күсә. 1960 йылдан училище Һамар өлкәһенең Сызрань ҡалаһында урынлаша. 1963 йылдан алып Сызрань хәрби авиация училищеһы исемен йөрөтә.
1979—1989 йылдар училищены тамамлаусылар өсөн Афғанстан етди һынау була. Бейек тау һәм сүллек шарттарнды менән йөҙҙәрсә сығарылыш уҡыусыһы үҙҙәренең хәрби һәм интернациональ бурысын үтәй. 2 офицер Советтар Союзы Геройы исменеә лайыҡ булалар.
1986 йылғы Чернобыль АЭС-ында фажиғәле ваҡиға училище хәрбиҙәре өсөн ҡыйыулыҡ һәм профессионаллеккә тикшереү була. Шуларҙың 100-гә яҡыны был экологик һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша. Чернобыль атом электр станцияһындағы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн 1959 йылда полковник В. А. Водолажскийға үлгәндән һуң Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелде. Чечен Республикаһы территорияһында халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәштә СВВАУЛ тамамлаусылары хеҙмәт бурысын намыҫ менән үтәй, батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өлгөләрен күрһәтә. Уларҙың күптәре юғары хөкүмәт наградалары менән бүләкләнә, ә шуларҙың 19-ы — Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ тип табыла.
1998 йылда училище Сызрань хәрби авиация институты тип үҙгәртелә. Сызрань хәрби институты составына филиал булараҡ Киров хәрби авиация-техник училищеһы индерелә. 2005 йылда училище ҡабаттан элекке исеменә ҡайтарыла — Сызрань юғары хәрби авиация осоусылар училищеһы (хәрби институт).
Начальниктары
— Уткин Яков Васильевич, майор (1940—1942)
— Одинцов Михаил Семёнович, подполковник (1942—1946)
— Макаров Дмитрий Кузьмич, авиация генерал-майоры(1953—1958)
— Кисель Фёдор Герасимович, авиация генерал-майоры (1961—1969)
— Алексенцев Валентин Васильевич, авиация генерал-майоры (1970—1977)
— Дидык Алексей Архипович, авиация генерал-майоры (1977—1986)
— Базаров Алексей Фёдорович, генерал-майор (1986—1999)
— Пишенин Алексей Николаевич, генерал-майор (1999—2004)
— Ярцев Николай Николаевич, полковник (2009—2013)
European Article Number
European Article Number, EAN (тауарҙың Европа номеры) —  стандарт штрих-кодтың Европа стандарты, тауар һәм етештереүсе идентификаторын кодлау өсөн тәғәйенләнә. Американың UPC стандартының өҫкүмәклеге булып тора.
Стандартлаштырыу
EAN  кодтарын стандартлаштырыу һәм теркәү менән Европаның EAN  ассоциацияһы шөғөлләнә, ул АҠШ-тың  UCC (Uniform Code Council, Inc.)  һәм Канаданың ЕССС  (Electronic Commerce Council of Canada) ойошмалары эшләгән стандарттарҙы дауам итеп үҫтерә. 2005 йылда был ойошмалар берләшә һәм стандартлаштырыу буйынса глобаль «GS1» ойошмаһын хасил итә. «Рәсәйҙәге GS1 милли ойошмаһы» был ойошманың Рәсәй Федерацияһындағы вәкиле булып тора.
Был стандарт бөтә илдәр өсөн универсаль һанала, ә Америка һәм Канада милли ойошмалары үҙ илдәрендәге бөтә сауҙа компанияларына иҫкергән UPC ҡоролмаларын һәм программаларын яңыға алмаштырырға тәҡдим итә.
Кодтың төрҙәре: EAN-8 һәм EAN-13 кодтары тик һандарҙан тора. Мәҫәлән: 2400000032632. EAN-128 коды менән Code-128 алфавиты буйынса теләһә ниндәй һандағы хәрефтәр һәм һандар кодлана. Мәҫәлән: (00)353912345678(01)053987(15)051230, бында (15) төркөмө  2005 йылдың 30 декабре тигән яраҡлылыҡ мөҙҙәтен белдерә.
Эшләү тарихы һәм UPC-тан айырмаһы
Тәүҙә штрих менән кодлауҙың  Universal Product Code (UPC) тигән  Америка  системаһы эшләнә.
Ул супермаркеттарҙа киң таралыу таба, шунлыҡтан европалылар ҙа уны индереү тураһында уйлаша башлай. Ике мәсьәләне хәл итергә кәрәк була: етештереүселәр үҙҙәренең тауарына код ҡуйһын өсөн уларҙы американ кодтарынан айырылып торған кодтар менән тәьмин итергә һәм магазиндарға Америка кодтарын да, Европа кодтарын да уҡыу мөмкинлеген бирергә, өҫтәүенә, тауар ҡабында ике  түгел, ә бер дөйөм код тороуы мөһим. Американың 12 урынлы кодына бер һан өҫтәп, 13 урынлы код ҡулланырға хәл ителә.
Американдарға һәм канадалыларға 0 һаны тәҡдим ителә.
EAN-13 кодының эске төҙөлөшө
Был кодтарҙың эске айырмаһы  ун өсөнсө һанды хисаплап сығарыу  механизмына бәйле.
13-сө һан
Беренсе һан (иллюстрацияла — 5 һаны) өҫтәмә штрихтар менән түгел, ә штрих-кодтың һул яртыһын кодлау ысулы менән кодлаштырыла (10 төрлө була ала). Таблицанан күренеүенсә, беренсе һанды кодлау өсөн штрихтарҙың башҡасараҡ һыҙылышы файҙаланыла, ул  L хәрефтәре һәм  G хәрефтәре менән билдәләнгән. Был кодтарҙың сиратлашыу үҙенсәлеге сканерға логика кимәлендә  13 һанды табырға мөмкинлек бирә. Мәҫәлән, «1» һаны өсөн  G-код — өсөнсө, бишенсе һәм алтынсы һандарҙа, йәғни һул өлөштөң G-коды ошо тәртиптә урынлашҡан булһа, сканер компьютерға беренсе һан тип «1» һанын тапшыра. «2» һаны өсөн G-код — өсөнсө, дүртенсе һәм алтынсы һандарҙа, шуға ярашлы, сканер компьютерға «2» һанын сығара. Башҡа һандарға ҡарата был  логика таблицала күрһәтелгән. L-кодтың, R-кодтың һәм G-кодтың график айырмалары түбәндәгенән ғибәрәт. Һәр һан өсөн был — аҡ-ҡара штрихтарҙың бер үк комбинацияһы, L-код R-кодтан тик фото негативындағы кеүек башҡарылыш менән генә айырыла,  ә G-код  R-кодтан реверслы (көҙгөләге сағылыш кеүек) башҡарылышы менән айырыла.
0 һаны өсөн кодта һул өлөштәге алты һандың береһенең дә көҙгө-негатив әүерелеше юҡ, йәғни бөтә штрихтар ҙа UPC-тағы кеүек L-код менән кодлана. EAN-сканер, G-кодлы штрихтары булмаған кодты осратһа, компьютерға беренсе итеп 0 һанын сығара. Ошо уҡ кодты хәҙер һирәк ҡулланыла торған UPC штрих-код сканеры уҡыһа, ул уны UPC өсөн үҙ коды тип күрәсәк. Ә UPC сканеры G-кодлы штрихлауға тап булһа, ул уны уҡый алмаясаҡ һәм йә хата тип баһалаясаҡ, йә бөтөнләй күрмәйенсә компьютерға бер ниндәй код та сығармаясаҡ. «Аҫтан-өҫкә» тулы ярашлылыҡ ошоноң менән тәьмин ителә лә инде.
Шулай итеп, «Америка» кодтарының «Европа» сканерҙарында уҡылыу мөмкинлеге тулыһынса тәьмин ителә, ә киреһе — юҡ. EAN-13 коды менән уның 13-сө һаны кодтың һул өлөшөндәге штрихтар сиратлашыуының негативлы-көҙгөлө  «уйыны» аша формалаша, ошо арҡала «Американың»  UPC сканеры Европа кодын уҡый алмай, ләкин кодтарҙың бер-береһенә максималь оҡшашлығы тәьмин ителә. Ваҡыт үтеү менән АҠШ-та һәм Канадала сканерҙарҙың ул тибы магазиндарҙан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм  EAN-13 кодировкаһын уҡый торғандары ҡуйыла. Шулай итеп, башҡа илдәрҙең тауарҙарын һатыу ҡыйынлыҡ тыуҙырмай.
Штрих-кодты визуаль сисеү
Ҡара һәм аҡ штрихтарҙың киңлеген күҙ менән айырырға (ҡара һыҙыҡтарҙың киңлеге 1, 2, 3, 4 шартлы берәмек һәм һыҙыҡтар араһындағы бушлыҡтар 1, 2, 3, 4 шартлы берәмек тәшкил итә) түбәндәге таблица ярҙам итер: Штрихтар киңлеге арта барыу тәртибендә теҙелгән. Йондоҙло һандар кодлаштырыуҙың  L-G схемаһына ишаралай, йәғни йондоҙҙар иң беренсе (13-сө) һанды асыҡлау өсөн кәрәк. Геометрик йәһәттән ҡара һыҙыҡтың киңлеге (буш араның киңлеге менән сағыштырғанда) бер берәмеккә киңерәк булырға мөмкин, был  штрих-кодтың ҡайһы берҙә ағымлы принтерҙа баҫылыуы һәм буяуҙың ҡағыҙға һеңеүе йә таралыуы менән бәйле.
EAN-8
EAN-13 штрих-кодтарын ҡулланыу уңайлы, ләкин мөмкинлеге сикле. Әгәр тауар ваҡ булһа, уның  этикеткаһында EAN-13 кодын һуғырға урын етмәҫкә мөмкин. Кодты бәләкәйләтеү штрихтарҙың киңлегендә сағыла. Штрихтар үтә тар булһа, сканер дөрөҫ уҡый алмаҫҡа мөмкин. Ваҡ тауарҙарҙы маркировкалау өсөн  EAN-8 штрих-код стандарты булдырылған. Уның эсендә 13 урынына 8 һан ғына кодлаштырыла.
EAN-8 кодының һәр һаны, EAN-13 кеүек үк, дүрт штрих —  ике аҡ һәм ике ҡара —  ярҙамында кодлана. Штрихтарҙың сағыштырмаса киңлеге бер, ике, өс йә дүрт берәмек булырға мөмкин. Бер һан штрихтарының дөйөм киңлеге ете берәмек тәшкил итә. Штрихтар комбинацияһын ҡайһы йүнәлештә уҡыһаң да була.
EAN-128 (GS1-128)
Был формат сәнәғәт предприятиелары араһындағы йөк тураһында мәғлүмәт тапшырыуға тәғәйенләнгән. Кодта һүҙлек (Code-128) һәм код төркөмдәре регламентланған, әммә оҙонлоғо бирелмәгән. Бындай кодта төрлө мәғлүмәт булыуы ихтимал, мәҫәлән,  тауар коды, яраҡлылыҡ мөҙҙәте, үлсәмдәр, күләм, етештереүсенең партия коды һ. б.
Филин Владимир Иванович (хәрби табип)
Филин Владимир Иванович (1919 —1989) — совет ғалим-медигы һәм педагогы, хирург, медицина фәне һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы (1963), профессор (1966), медицина хеҙмәте полковникгы (1962). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1988).
Биографияһы
1919 йылдың 23 октябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған.
Фәнни-педагогик эшмәкәрлеге
В. И. Филиндың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге тергеҙеү хирургияһы өлкәһендәге мәсьәләләр, киҫкен перитонитты дауалауҙы өйрәнеү менән бәйле.
Филин В. И. 1956 йылда медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Материалы по лечению острых перитонитов» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1963 йылда — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Эзофагопластика при заболевании шейного отдела пищевода, глотки и гортани» темаһы буйынса диссертация яҡлай. В. И. Филинға 1966 йылда профессор ғилми исеме бирелә. Ул күп һанлы фәнни хеҙмәттәр һәм монографиялар авторы, шул иҫәптән «Острые заболевания и повреждения поджелудочной железы» һәм «Острый панкреатит и его осложнения» (: 1982) һәм «Восстановительная хирургия пищевода» (: 1965, 1973 йылда ҡабаттан баҫыла) кеүек, был хеҙмәте өсөн1988 йылда В. И. Филинға СССР Дәүләт премияһы бирелә.
1989 йылдың 21 авгусында Ленинградта вафат була, Волково зыяратында ерләнгән.
ПАй-То-Яга
ПАй-То-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сунты-Лемын йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хусфарак
Хусфарак — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дур-Дур йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәрәп аты
Ғәрәп аты — беҙҙең эраның IV—VII быуаттарында Ғәрәп ярымутрауында сығарылған боронғо менге ат тоҡомо Кеше килтереп сығарған иң боронғо ат тоҡомдарының береһе. «Ғәрәп аты» тигән терминды Яҡын Көнсығышта беҙҙең эраның 1330 йылдар тирәһендә нәҫел яҙмаларында (шәжәрә,тайрала) ҡуллана башлағандар.
Дөйөм характеристикаһы
Буйға бик ҙур түгел, айғырҙың мунда бейеклеге (һауыры, холка) 153,4 см тирәһе, бейәнеке — 150,6 см. Айғырҙың түш ҡоласы 178,9 см, бейәнеке— 172,9 см. Айғырҙың енсек (тояҡ) йыуанлығы 19,9 см, бейәнеке— 18,4 см. Оло малдың ауырлығы 450 кг тиклем етә. Был йылҡы малы нәҫеленең төп билдәләре: кәүҙәһе матур, тығыҙ, ҡоро һөйәкле (һимеҙ түгел); айырып ҡарағанда — башы матур, шаҡмағыраҡ маңлайлы, морон өлөшө бер аҙ эскәрәк батып тора, бөгөлөп киткән муйынлы, йоморо кәүҙәле, оҙон, тура бейек осалы.
Ғәрәп аты йышыраҡ һоро, туры һәм ерән, сөм-ҡара төҫлө була. Һоро (көл төҫлө) ғәрәп аттарының өҫтө олоғая бара ваҡ ҡына ҡарағусҡыл таптар менән ҡаплана. Ҡай саҡ «сабино» тигән ала (пегий) төҫ осрай, уны Ғәрәп аттарын үрсетеүселәр бөтә донъя ойошмаһы (World Arabian Horse Organisation) ғәҙәтттә бурыл (чалый) тип йөрөтә. Һирәк-һаяҡ көмөш- туры (ҡараһыу ҡыҙыл, ҡойроғо ҡара) осрай, уны элек сал ҡойроҡло ерән (саптар, игреневый) тип тә йөрөткәндәр.
Хәҙерге ғәрәп аты ҙур башлы түгел, муйыны аҡҡоштоҡо кеүек бейек, бөгөлөп тора, күҙҙәре ҙур- таҫыр күҙле. Арҡаһы уртаса оҙонлоҡта, түш ҡоласы киң, түш һөйәге түбән була (глубокая грудь). Яҡшы үҫешкән енсектәре һәм тояҡтары бик ныҡ. Ғәрәп атының башҡа аттарҙан бер аҙ эскәрәк инеп торған башы һәм ҙур күҙҙәрҙән тыш айырмаһы — «әтәс» ҡойроҡ, уны ат төрлөсә шәп йөрөгән саҡта бик юғары итеп күтәрә. Йорт аттары араһында ғәрәп аты оҙон ғүмерле тип иҫәпләнә. Был тоҡомло аттар 30 йәшкәсә йәшәй ала. Бейәләр ҡартайғансы түлле булып ҡала, улар йыш ҡолонлай.
Ғәҙәттә ғәрәп атының дүрт төрөн айырып йөрөтәләр :
Хәҙерге заманда ат үрсетеүҙә аттарҙы шоу аттары һәм юртаҡ аттарға бүләеп йөрөтәләр. Ғәрәп аты хәҙер донъяла киң таралған. Был төр аттар менән тоҡомсолоҡ эшен алып барыу өсөн 60 илде берләштергән Ғәрәп атын үрсетеү буйынса бөтә донъя ойошмаһы Всемирная организация арабского коневодства булдырылған.
Был тоҡом тарихы
Тоҡомдоң килеп сығышы бәҙәүи ғәрәптәрҙең туҡтауһыҙ һуғыштарына бәйле, улар был аттарҙы хәрби аттар итеп ҡулланған. Ошондай махсус аҫыралған, сүллек һәм ярымсүллек шарттарында яҡшы ҡаралған аттарҙан бик ҙур булмаған, ныҡлы кәүҙәле, ҡоро һөйәкле тоҡомло ат барлыҡҡа килә. Улар сыҙам һәм шәп саба, төрлөсә йөрөш ваҡытында ла хәрәкәттәре матур.
Бик оҙаҡ ваҡыт ғәрәп аттары урындағы күсмә халыҡтарҙың төп байлығы булып торған. Уларҙы башҡа ерҙәргә, шул иҫәптән Европаға, һатып ебәрергә ярамаған, бындай енәйәт өсөн үлем язаһы янаған. Ғәрәп аттарын башҡа тоҡом аттарға ҡушырға ярамаған, шуға әллә нисә быуат буйы был тоҡом саф килеш һаҡлана.
Тәүге ғәрәп аттарын Европаға Тәре походтары ваҡытында алып ҡайталар. Ҙур булмаған был етеҙ һәм матур аттарҙы (ул саҡта ғәрәп аттары әлегегә ҡарағанда бәләкәйерәк булған) Европалағы аттарҙың тоҡомон (менге, екке һәм ауыр йөк ташыған атарҙы) яҡшыртыу өсөн тотоналар.
Был тоҡом бөтә донъя аттар үрсетеү эшендә бик ҙур әһәмиәткә эйә була. Ул Бөйөк Британияла саф тоҡомло юртаҡ ат, бербер аты (Марокко), Андалузия аты (Испания) һәм лузитано тоҡомло ат (Португалия), липпица аты (Австрия), шагия аты (Венгрия), Орлов юртағы,Орлов- Ростопчин аты, стрелец аты (уның бер төрө- Терек аты)(Рәсәй), шулай уҡ ауыр йөк аттары— першерон һәм булон аттары (Франция).
Ғәрәп аты— кеше килтереп сығарған иң боронғо ат тоҡомдарының береһе. Ул Ғәрәп ярымутрауында таралған урындағы сыҙам, еңел һөйәкле ат булған тип иҫәпләнә. Ғәрәп ярымутрауында мәмерйәләрҙә табылған тәүге ат һүрәттәре б.э.т. 2 меңйыллыҡта эшләнгән Нәфис башлы һәм текә ҡойроҡло аттар б.э.т. XVI быуатҡа ҡараған Боронғо Мысыр сәнғәт әҫәрҙәрендә осрай. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр ғәрәп аты аттарҙың айырым бер төрө — equus caballus pumpelli төрөнән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй. Ләкин ҡайһы бер ғалимдар «ҡоро һөйәкле» көнсығыш сүллек аттары, хәҙерге ғәрәп аттарының ата-бабалары, йорт аттарынан (Equus ferus caballus) килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, ә был тоҡомға хас тышҡы ҡиәфәте тирә-яҡ мөхит тәьҫирендә барлыҡҡа килгән ти. Яңыраҡ ҡына Польша һәм АҠШ-тағы аттар менән ғәрәп аттарының митохондриаль ДНК-һын тикшеренеүҙәренән күренеүенсә, хәҙерге тоҡомдоң ун галлотөркөмдән айырмалары бар (гетероген). Хәҙерге тоҡомдоң сафлығы тураһындағы фекер һуңғы 200 йыл арауығында ғына иҫбатлана.
Хәҙерге ғәрәп аттарының ата-бабалары башта ҡайҙа йәшәгәнлеге тураһында төрлө фекер әйтелә. Бик күп тикшеренеүселәр « тәүге ғәрәп аты» Уңдырышлы ярымай (Египет, Көнсығыш Урта диңгеҙ буйы, Месопотамия) тип аталған өлкәнең төньяҡ сигенән килгән тип иҫәпләй. Уңдырышлы ярымай илдәрендә ат һүрәте төшөрөлгән бик боронғо тормош-көнкүреш кәрәк-яраҡтары табылыуы ошо турала һөйләй, ә Ғәрәп ярымутрауында ат һүрәттәре тик б.э.т. 1800—2000 йылдарҙа ғына күренә башлай Ҡайһы бер ғалимдар ғәрәп атының тыуған иле тип әлеге Йеменде атай, сөнки ул заманда был яҡтарҙа яҡшы тәбиғи көтөүлектәр булған. 2010 йылда Сәғүд Ғәрәбстанының көньяҡ- көнбайыш яғындағы Әл- Мәғәрҙә ат төшөрөлгән б.э.т. 6590-7250 йылдар тирәһендә эшләнгән әйберҙәр табылыуы был фаразды яҡлай.
Был яҡтарҙағы ҡырыҫ тәбиғәт, бәҙәүиҙәрҙең күсмә мәҙәниәте был атты булдырыуҙа төп ролде уйнаған. Сүллек аттары талымһыҙ, сыҙам, ҡоролоҡ хөкөм һөргән сүллектәрҙәге шарттарға, тәүлек эсендә температура үҙгәреп тороуына яраҡлашҡан булырға тейеш. Һуғыш ваҡытында көтөүлектәр һәм һыу булмаған ерҙәрҙә бәҙәүҙәр аттарын финик емешен ашатҡан һәм бейә һөтөн эсергән. Бәҙәүҙәр тормоштарын дөйә һәм аттарһыҙ күҙ алдына ла килтерә алмаған. Ғәрәп атын улар яугир дуҫтары итеп тәрбиәләгән- улар йылғыр, сыҙам, аҡыллы. Күп осраҡта дошманға һөжүм итеү йәшерен булғанлыҡтан бәҙәүҙәр һуғыш ваҡытында бейәләрҙә сапҡан, сөнки бейәләр тынысыраҡ, артыҡ тауышланып бармай, кешнәп яугирҙарҙың урынын һатмай. Йылҡыларҙы ат ҡараҡтарынан йәшерер өсөн, тәбиәғәт ҡазаһынан ҡурсалау өсө иң ҡиммәтле аттарын төнгөлөккә бәҙәүҙәр үҙ сатырҙарына индергән.
Төрҙәренең килеп сығышы
Быуаттар буйына бәҙәүиҙәр һәр бер аттың килеп сығышын телдән генә һөйләгәндәр. Иң саф ғәрәп атын Асил (аҫыл) тип йөрөткәндәр, уларҙы «аҫыл» булмаған аттар менән ҡушыу тыйылған. Бейәләр һыбай йөрөү, ат үрсетеү өсөн дә тәғәйенләнгәс, айырыуса ҡиммәтле тип һаналған, аттарҙың нәҫеле бейәләр нәҫеле буйынса тикшерелгән. Бәҙәүҙәр алашаларға ышанмаған, айғырҙарҙан яҡшы хәрби ат тәрбиәләүе ауыр тип иҫәпләгән. Шуға күрә айғырҙарҙы һайлағанда уларға талаптар бик ҡаты булған. Тоҡомдоң саф килеш һаҡланыуы бәҙәүиҙәр өсөн бик мөһим булған. Улар телегонияға ышанған. Улар фекеренсә, бейә ҡасан да булһа «саф тоҡомдан булмаған» айғырға ҡушылһа, бейә үҙе лә, уның һуңынан булған бөтә нәҫеле лә ошо айғыр тарафынан бысранған тип иҫәпләнгән. Ваҡыт уҙыу менән был тоҡом аттарҙың бер нисә төрө барлыҡҡа килә һәм нәҫел бейә яҡлап тикшерелә. Ғәрәп аттарын үрсетеүселәрҙең Америка ассоциацияһы мәғлүмәтәренә ҡарағанда, башта был тоҡомда биш төр булған: кехейлан, сеглави, абеян, хамдани һәм хадбан. XX быуат уртаһынан башлап ғәрәп аттарын үсетеү менән шөғөлләнгән яҙыусы Карл Расаван өс төр генә ғәрәп аты бар тип иҫәпләгән: Кехилан, Сеглави һәм Муники. Хәҙерге заман митохондриаль ДНК тикшеренеүҙәре хәҙерге бер үк төр бейәләрҙән килеп сыҡҡан ғәрәп аттарының боронғо өләсәләренең бер төрлө генә булмауын күрһәтә.
«Ғәрәп аты» тигән терминды Яҡын Көнсығышта тәүге тапҡыр беҙҙең эраның 1330 йылдар тирәһендә нәҫел яҙмаларында (шәжәрә,тайра) ҡуллана башлағандар.
Рәсәйҙә һәм Советтар Союзында ғәрәп аты
Тәүге тапҡыр Рәсәйгә ғәрәп атын Иван IV ваҡытында алып киләләр. Был аттар Орлов юртағын һәм стрелец аттарын булдырыуҙа ҡатнашҡан. Ғәрәп аттары дон, кабарда, ҡарабах, делибоз һәм башҡа тоҡомло аттарҙы яҡшыртыу өсөн ҡулланылған.
XIX быуатта ғәрәп аттарын Рәсәйгә күберәк алып килә башлайҙар. Айғырҙарҙы менге аттарын, хәрби һәм һунар аттарын яҡшырытыу өсөн ҡулланғандар. XIX быуат уртаһында Рәсәй империяһында 50-гә яҡын йылҡы заводында ғәрәп айғырҙары тоҡомсолоҡ өсөн тотолған.
XIX быуат аҙағында Яҡын Көнсығыш буйлап күп сәйәхәт иткән граф Сергей Александрович Строганов йылҡы заводына нигеҙ һала, уның өсөн бер нисә бик шәп ат һатып ала. Строгановтың Кавказ Минерал һыуҙарында урынлашҡан йылҡы заводы Терек йылҡы заводы башланғысы булып тора. Был завод илебеҙҙәге ғәрәп аттарын үрсетеү заводтары араһында иң алдынғыһы тип иҫәпләнә.
1930—1940 йылдарҙа ат заводтарына Европала (Франция, Англия, Польша, Германия) һатып алынған аттарҙы алып киләләр. Был аттар «урыҫ ғәрәп аты» н булдырыу өсөн ҡулланыла. Улар яҡшы тоҡомло, шул уҡ ваҡытта эшкә талымһыҙ, сөнки 1930 йылдарҙан алып бөтә ғәрәп аттары ла ипподромдарҙа өйрәтелә һәм сабыштарҙа ярым тоҡомло аттар менән бергә һынап ҡарала. Ғәрәп аттары өсөн сабыштар айырым йүнәлеш булараҡ тик 1960 йылдарҙа ғына индерелә.
Илебеҙҙәге йылҡы үрсетеү заводтарында революцияны Н. С. Хрущевҡа Асуан һыуһаҡлағысын төҙөшкән өсөн Ғ.Ә.Насер бүләк иткән Асуан (Раафат) (Назир — Юсрия) яһай. Асуанды заводта тоҡомсолоҡта ҡулланыуҙан 249 ҡолон алына. Унан тыуған 70 бейә менән 30 айғыр тоҡомсолоҡҡа йүнәлтелә. Халыҡ-ара аукциондарҙа Асуандың тоҡомонан 150 ат сит илдәргә һатыла, уның нәҫеленән булған аттар донъялағы барлыҡ ҡитғаларҙа ла тоҡомсолоҡ эшендә ҡулланыла.
1960 йылдарҙан башлап ғәрәп аттарын сит илгә сығарыу башлана, ә Бөтә донъя ғәрәп аттарын үрсетеү ойошмаһы (ВОАК ,Всемирная организация арабского коневодства, WAHO) 1978 йылда Рәсәй тоҡомсолоҡ китабын танығас, « урыҫ ғәрәп атына» һорау артты. Бынан һуң үткән ике тиҫтә йыл Рәсәйҙә тыуған аттар өсөн алтын быуат булды, улар донъя чемпионы исемдәрен яуланы, төрлө ат сабыштарында еңеүсе булды, улар донъя аукциондарында әллә күпме миллионға һатылды. 1975 йылда тыуған һары айғыр(гнедой) Песняр (Набег — Песня) АҠШ-ҡа 1 млн долларға, уның атаһы Амураттан 1977 йылда тыуған Менес (Набег — Метрополия) АҠШ-ҡатағы ла ҡыйбатыраҡ хаҡҡа — $2,4 млн долларға биреп торола. СССР-ҙа тыуған бик күп ғәрәп аттары Европа һәм донъя кимәлендә үткән күргәҙмәләрҙә чемпион була, АҠШ-та, башҡа илдәрҙә, хатта Берләшкән Ғәрәп Әмирлегендә йылҡы заводтарында теләп файҙаланыла.
Бөгөн ғәрәп аттарын сабыштарҙа, билдәле арауыҡҡа сабыштарҙа, шулай уҡ һәүәҫкәр ат спортында һәм һыбай йөрөү өсөн ҡулланалар
Ғәрәп аттары сабышын Мәскәү, Пятигорск, Краснодар һәм Павловск ипподромдарында күреп була. Төп приздар Пятигорск ипподромында уйнатыла. Улар араһында Ҙур Бөтә Рәсәй призы (Дерби) һәм Өс йәшлек бейәләр өсөн ҙур приз (ОКС) да бар.
Легендалар
Ғәрәп аттары тураһында бик күп мифтар һәм легендалар бар. Шуларҙың береһендә былай тип һөйләнә: сүллек буйлап оҙаҡ сәйәхәт ҡылғандан һуң Мөхәммәт үҙ аттарын оазиста һыуһындарын ҡандырып, ял итергә ебәрә. Ләкин, улар һыуға барып етеп өлгөрмәй, Мөхәммәт уларҙы кире саҡыра. Тик уның янына бары биш бейә генә кире килә. Улар ныҡ һыуһаған булһалар ҙа хужаһына тоғролоҡ күрһәтә, шуға ла Мөхәммәт уларҙы тоҡомдо яҡшыртыу маҡсатында алып ҡала. Был биш бейәнән, Әл-Хамсә (ғәрәпсә «биш») ғәрәп аттарының «биш төрө» башланып китә тиҙәр. Әл-Хамсә тигән аттар уйлап сығарылған булһалар ҙа ҡайһы бер ат үрсетеүселәр һаман да хәҙерге бәҙәүи аттары ошо биш бейәнең нәҫеле тип бара.
Тағы бер тарих: Соломон батша Бану Азд тигән ғәрәп ҡәбиләһенә был батшаға һалым түләргә килгән саҡтарында Зад-эль-Рахеб йәки Зад-эль-Ракиб ("Һыбайлыға бүләк ") тигән айғырҙы бүләк итә. Был айғыр зебра һәм ғәзәлдән дә шәберәк елдерә, уның менән һунар һәр саҡ уңышлы була. Шуға күрә уны тоҡом айғыры итеп тоталар, унан ғәрәп аттары башланып китә тиҙәр.
Тағы ла бер миф ғәрәп аттарының тарихын Ибраһим улы Исмәғил заманынан башлай. Был риүәйәт буйынса Ябраил фәрештә (Джибриль, Гавриил) ергә төшкән дә, Исмәғилде ҡот осҡос ҡойон менән уятҡан. Шунан фәрештә йәшен болотона туҙан туҙҙырып, ямғыр ҡойоуҙы туҡтатырға ҡушҡан. Ул ойошоп, матур, уйнаҡлап торған йән эйәһенә- атҡа әйләнгән. Был ерҙе ҡабып йота алған кеүек күренгән хайуанды бәҙәүиҙәр «Ел йотоусы» тип атай башлаған.
Бәҙәүиҙәр Аллаһ ғәрәп атын көньяҡ еленән хасил иткән тип һөйләй.
Катышка (Елец ҡушылдығы)
Катышка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрип (Кушнаренко районы)
Шәрип (Шарипово) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 648 кеше. Почта индексы — 452251, ОКАТО коды — 80240890001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда йәшәүселәрҙең 49 проценты татар һәм 45 проценты башҡорт.
Орангутандар
Орангутандар (Pongo) — кеше һымаҡ маймылдар арауы, генетик код буйынса кешегә иң яҡыны.
Орангутандар — хәҙерге заманда йәшәүсе берҙән-бер Ponginae ырыуы, гигантопитек (Gigantopithecus) һәм сивапитек (Sivapithecus) юҡҡа сыҡҡан ырыуҙары. Орангутандар Африканан Көньяҡ-көнсығыш Азияға   15 млн. йыл элек күсенгәнәр.
Орангутандың буйы 150 см-ға етә. Тәне ҡуйы оҙон ҡыҙғылт-ерән йөн менән ҡапланған. Ата заттың ауырлығы 189 кг-ға етә, инә заттар 80 кг самаһы. Яңаҡтары ҙур алға сығып тора. Ҡолаҡ апраҡтары беләкәй.Ҡулдары оҙон, аяҡтары сағыштырмаса ҡыҫҡа. Аяҡ бармаҡтары эләктереп алыуға яраҡлашҡан. Орангутан тропик киңлектәрҙә йәшәй. Бөтә ғүмерен бейек ағастарҙа үткәрә. Ботаҡтан ботаҡҡа тотоноп тиҙ хәрәкәт итә. Ергә һирәк төшә, дүрт аяҡта хәрәкәт итә. Ояһын ағастың урта өлөшөндә, ерҙән 10-20 метр бейеклектә ҡора. Емештәр, ағас ҡайыры, япраҡтар менән туҡлана.
Аткус
Аткус — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 527 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артемьевтар
Артемьевтар — ике боронғо дворяндар нәҫеле.
Сығышы
Был фамилия хаҡында мәғлүмәттәр 1550 йылдың 2 октябрендә Мәскәү өйәҙендәге алпауыт ере менән бүләкләгән Артемьев Семен Васильевичтан башлана. Артемьевтар дьяк һәм стряпчий булып хеҙмәт иткәндәр. Мәҫәлән, Борис Трифонович 1682 йылдан алып 1695 йылға тиклем Ҙур ҡаҙнаның дьягы, ә Федор Филиппович 1679 йылда стряпчий була. Артемьевтарҙың алтыһы 1699 йылда күп халыҡлы имениеларға эйә була.
Ырыу башлығының береһе булып Артемьев Иван Васильевич тора, ул новгород нәҫеленән, Ҡазанды алыуҙа (1552) һәм Өфө ҡалаһын төҙөүҙә ҡатнаша. Уның бүләсәре Илья Михайлович, 1681 йылда Өфө һәм Ырымбур губерналарында алпауыт ере хаҡы менән версткаға һалына. Уның тоҡомо әйтеп үтелгән губернияларҙың шәжәрә китаптарында VI киҫәгендә яҙылған.
Артемьев Мирон, Юрьев-Ливон өйәҙенең крәҫтиәндәренән, лейб-компанияһы гранадеры, 1741 йылдың 31 декабрендә Рәсәй империяһының тоҡомдан килгән дворян дәрәжәһенә күтәрелә. 1751 йылдың 25 ноябрендә дворян дәрәжәһе дипломы бирелә.
Артемьевтарҙың икенсе нәҫеле бригадир Артемьев Василий Васильевичтан килеп сыҡҡан (1791), Смоленск һәм Тула губерналарының шәжәрә китаптарының I киҫәгендә яҙылған. Арттемьев гербы Бөтә Рәсәй империяһы дворяндар нәҫедәренең дөйөм гербтар китабында 9-сы киҫәгенә индерелгән.
Герб тасуирламаһы
Ике өлөш булып бүленгән ҡалҡандың уң яғында ҡара ерлектә алтын атламала өс көмөш йондоҙ араһында өс янып торған тәбиғи төҫтәге аҫыл таш күрһәтелгән, был Беҙҙең Империяның Аллаһы тәғәлә ярҙамында ата-әсәнең вариҫлыҡ тәхетенә имен ултырыуы беҙҙең лейбкомпанияның күрһәтелгән данлыҡлы хеҙмәте һәм хәрби батырлығы, һул яғы ҡыҙыл тулҡынлы алтын ерлектә осло башы өҫкә ҡараған шпага һүрәтләнгән.
Ҡалҡан өҫтөндә ҡорос дворян шлем, шлемды уның өҫтөнә һалынған ябай ҡыҙыл һәм аҡ страус ҡанатлы һәм ике яҡҡа ҡайырылған ҡара төҫтәге ҡанатлы Гренадерҙар Лейбкомпанияһы шапкаһы биҙәй, ҡанаттарҙа өсөшәр көмөш йондоҙҙар һүрәтләнгән. Ҡалҡандың яҡтары буйлап ҡыҙыл һәм ҡара төҫтәге шлем билдәһе төшә, уң яҡтан көмөш, һул яҡтан алтын һалынған һәм ҡалҡан аҫтында «Тырышлыҡ һәм тоғролоҡ өсөн» тигән яҙыу бар.
Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы
Әлибаев Ҡадир Әхмәткирәй улы (17 июнь 1940 йыл — 4 декабрь 2003 йыл) — башҡорт шағиры.
Биографияһы
Ҡадир (Әбделҡадир) Әхмәткирәй улы Әлибаев 1940 йылдың 17 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Әбүбәкер ауылында тыуған. 1958 йылда Аҡъяр урта мәктәбен тамамлай. Мәктәп йылдарынан һуң ауылдарында башланғыс кластарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1962 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға керә һәм уны 1968 йыл тамамлай. Төрлө райондарҙа уҡытыусы булып эшләй. 1992 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Райхштедт
Райхштедт (Reichstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 375 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 245–287 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Хуты-Юнко-Се
Хуты-Юнко-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға №8716 аатауы жоқ һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сунгаенок
Сунгаенок (Сунгаенок-Черновой) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сунгай йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәрүәров Фидан Садиҡ улы
Мәрүәров Фидан Садиҡ улы (9 март 1952 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе. Ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының шәжәрәләрен төҙөүсе.
Биографияһы
Фидан Садиҡ улы Мәрүәров 1952 йылдың 9 мартында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Иҫке Күктау ауылында тыуған.