cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вон-Еган (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1877 йыл
1877 йыл — йәкшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Филипсон Лена
Филипсон Мария Магдалена (19 ғинуар 1966 йыл) — швед поп-йырсыһы. «Jupiters kratrar» төркөмөнөң элекке ағзаһы.
Биографияһы
1966 йылдың 19 ғинуарында Швецияның көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҙур булмаған Ветланд ҡаласығында тыуа.
Башта йәмәғәт эштәре департаментында эшләй, әммә 1996 йылда «Melodifestivalen» конкурсында үҙенең «Kärleken är evig» йыры менән 2-се урын ала һәм шунан һуң эш урынын үҙгәртә.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы — дәүләт һәм халыҡ алдындағы айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн юғары дәрәжә, Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Исем Рәсәй Федерацияһы граждандарына Рәсәй именлеген һәм сәскә атыуын тәьмин итеүгә йүнәлтелгән дәүләт, йәмәғәт һәм хужалыҡ эшмәкәрлегендә күренекле һөҙөмтәләргә өлгәшеү менән бәйле дәүләт һәм халыҡ алдындағы айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн бирелә.
Филипсон Лена
Биографияһы
90-сы йылдар башында поп-йондоҙ портреты почта маркаһын биҙәгән өс йырсының береһе була.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт геройына айырым отличие билдәһе — «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» алтын миҙалы һәм Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһында Грамота тапшырыла.
Филипсон Лена
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
2004 йылда, ете йыллыҡ тәнәфестән һуң, Лена Филипсон хит-парадҡа әйләнеп ҡайта.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исеме статусы буйынса Рәсәйҙең Рәсәй Федерацияһы Геройы дәрәжәһенән һуң икенсе исеме булып тора. Кешегә Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме лә, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт Геройы исеме лә бирелгән осраҡта Рәсәй Федерацияһы Президенты указы нигеҙендә уның тыуған илендә тейешле яҙыу менән бронза бюсы ҡуйыла.
Филипсон Лена
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
«Melodifestivalen» конкурсында Лена дүртенсе тапҡыр ҡатнаша, был юлы хатта финалға тиклем барып етеү генә түгел, ә еңеп сыға. Был мөмкинлек 37 йәшлек йырсыға Швецияны "Евровидение"ла күрһәтеү мөмкинлеге бирә. Лена Филипсон "Евровидение"ла инглиз теленә тәржемә ителгән "It Hurts"йыры менән сығыш яһай. Йырҙың композиторы һәм авторы — Томас Эриксон (Thomas Eriksson). Был диско мотивы буйынса еңел бейеү композицияһы була. Сәхнәгә асыҡ-һары күлдәктә һәм бейек итектә сыға, микрофон менән Тайлер Стивендың (Tyler Steven) «Aerosmith» менән бейеүе манераһын ҡабатлай. Филипсон Лиза Андреас (Lisa Andreas) менән бишенсе урынды бүлешә.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Награда тарихы
2012 йылдың авгусында Төмәндә «В защиту человека труда!» төбәк-ара йәмәғәт хәрәкәте конференцияһында Рәсәй президенты В. Путинға Рәсәйҙә «Хеҙмәт Геройы» («Герой Труда») исемен индереү мөрәжәғәте ҡабул ителде. 2012 йылдың декабрендә ышаныслы кешеләр менән осрашыуҙа, уларҙың береһе хәрәкәт лидеры, президенттың Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Игорь Холманских, В. Путин, был исем тергеҙеләсәк, тип белдерә.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исеме булдырылды Рәсәй президенты В. В. Путин 29 март 2013 йыл Указ менән No 294 Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исемен билдәләү тураһында. Указ менән Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы исеме тураһында Положение, айырыуса ҙур уңыш билдәһе — «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» алтын миҙалы, миҙалдың һүрәте, исем биреү тураһындағы Грамота бланкы өлгөһө һәм Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһындағы танытма бланкы өлгөһө раҫланды.
Филипсон Лена
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
2005 йылда Швецияның «Tracks» радио-шоуында тауыш биреү һөҙөмтәһендә Лена иң яҡшы йыл йырсыһы һәм артисы тип, ә «Det gör ont» йыры иң яҡшы йыл йыры тип таныла. Шул уҡ йылда Филипсон яңы «Jag ångrar ingenting» альбомын сығара. Уны алты көн эсендә һатып алып бөтәләр. Альбомдың 30 000 ашыу күсермәһе һатыла. Ноябрҙә Лена Филипсондың иҫке һәм яңы йырҙарын, уның менән әңгәмәләрҙе үҙ эсенә алған махсус программа сыға. 2006 йылдың ғинуарында, поп-йондоҙ «Melodifestivalen» конкурсын алып барыусы була.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Награда тарихы
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройҙары, Социалистик Хеҙмәт Геройҙары кеүек үк, матди ярҙам аласағы тураһында закон проектын раҫлау планлаштырыла.
Филипсон Лена
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
2007 йылда Филипсон бөйөк хиттарҙан торған «Lena 20 år» йыйынтығын сығара. Альбом менән бер үк ваҡытта Лена һәм Томас Эрикссон, Стокгольмда, Ҡытай театрында «Lena+Orup» яңы шоу башлай. Ул тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаламаһын ала, уны 113 000 самаһы кеше ҡарай.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Награда тарихы
Рәсәй президенты Владимир Путин һүҙҙәренсә, бүләктәр йыл һайын тапшырыласаҡ һәм Яҙ, хеҙмәт көнөнә арналасаҡ.
Филипсон Лена
"Евровидение"ла ҡатнашыуы
2008 йыл башында Гетеборг ҡалаһында шоуҙың премьераһы була, һуңынан ул Швеция ҡалалары буйлап гастролгә юллана. 2008 йыл аҙағында Филипсон һәм Эриксон «Dubbel» альбомын сығара.
Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы
Бүләкләнеүселәр
(йәйәләр эсендә званиены биреү датаһы күрһәтелгән)
2023 йылдың майына барыһы 87 бүләкләнеүсе билдәле.
Демография
Социаль, иҡтисади, биологик һәм географик факторҙарҙы, сәбәптәрҙе, шарттарҙы иҫәпкә алып, халыҡ урынлашыуында, күсенеүендә, үҫеш динамикаһында булған үҙгәрештәрҙе өйрәнә. Халыҡтың һанын, таралыуын, тәбиғи хәрәкәтен (тыуым-үлемде, никахлашыу һәм айырылышыуҙы), синыфтарға, йәмғиәт төркөмдәренә ҡарап, шулай уҡ шөғөлө, енесе, милләте, ғаилә хәле, мәҙәни кимәлен иҫәпкә ала.
Ошо күрһәткестәрҙе иҫәпкә алып, халыҡтың киләсәктәге дөйөм һаны, хеҙмәт ресурстары, ил, ҡала һәм бөтә донъяла буласаҡ перспективалар билдәләнә.
1878 йыл
1878 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кидеро
Кидеро — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Метлюта (Ори-цкали) йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рауш (Дәүләкән районы)
Рауш (Рауш) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 138 кеше. Почта индексы — 453414, ОКАТО коды — 80222840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исеме:
Хәүеф намаҙы
Хәүеф намаҙы — ҡурҡҡан саҡта доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы. Берәй бәлә йәки афәт килеүенән ҡурҡҡан саҡта, берәй зыянға, зарарға тарымаһам ярар ине тип, доға ҡылырҙан алда уҡый торған ике рәҡәғәтле нәфел намаҙы ул.
Ҡаты ел, дауыл булғанда, күк күкрәп йәшен йәшнәгән саҡта, ямғыр йәки боҙ борсаҡ яуғанда, һыу ташҡанда, ер тетрәгәндә, ҡаты эҫе йәки көслө һалҡын булғанда, хәүеф намаҙы уҡыла.
Аллаһҡа, хәүефтән һаҡлауҙы һорап, ялбарабыҙ. Әлхәмдү лиллаһи, хәүефһеҙ яҡшы саҡтарыбыҙ ҙа күп була. Ана шундай яҡшы саҡтарҙа Аллаһты онотмаһаҡ икән.
Әгәр яҡшы саҡта Аллаһты онотмаһаҡ, уға шөкөр итһәк, ин шәәъ Аллаһ, ауыр саҡта Аллаһ, һис шикһеҙ, ярҙам итер
Әҙәбиәт
Башҡортса дини календарь (2005 йыл). — Өфө: «Китап», 2004. 376 бит. ISBN5-295-03435-6
Котова (йылға)
Котова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онеж мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Истисҡа
Истисҡа намаҙы (اِسْتِسْقَاء) — ҡоролоҡ килеп, баҫыуҙағы игенгә, баҡсалағы емеш-еләккә, мал-тыуарға зарар килерлек булған саҡта, Аллаһы Тәғәләгә ялбарып, ямғыр һорап, доға ҡылыу өсөн уҡыла торған намаҙ.
Намаҙҙы ҡылыу тәртибе
Был намаҙ ҡырҙа уҡыла. Мосолмандарҙың барыһы ла: ололар ҙа, балалар ҙа, бергә йыйылып, йортта аҫралған хайуандарҙы ла ҡырға үҙҙәре менән бергә алып сығалар.
Ҡырға сыҡҡанда, һәр кем тәһәрәтле булырға тейеш, һәр ҡайһыһы түбәнселекле ҡиәфәттә ҡырға йәйәү бара.
Ҡырға сыҡҡас, кешеләрҙең һәммәһе лә ҡиблаға ҡарап баҫа. Имам кешеләргә вәғәз һөйләй. Вәғәзде күп һөйләү яҡшы.
Шулай уҡ кешеләргә гонаһтарын барларға, ҡылған гонаһтарына ихлас күңелдән тәүбә итергә ҡуша имам.
Әгәр ҙә аралары боҙолған кешеләр булһа, бер-береһе менән бәхилләшергә (бер-береһенән ғәфү үтенергә) тейеш.
Бына шулай имам ҡушҡандарҙы үтәгәндән һуң һәр кем үҙ алдына (йәмәғәт менән түгел, ә һәр кеше айырым-айырым) ике рәҡәғәт намаҙ уҡый.
Истисҡа намаҙынан һуң ошо доға уҡыла:
«Аллаһүммә әсҡи ғибәдәкә үәрхәм бәһә’имәк. Аллаһүммә әмәртәнэ бидуғә'икә үә үәғәдтәнә би ижәбәтикә фәҡад дәғәүнәкә кәмә әмәртәнэ фә әжибнә кәмә үәғәдтәнә. Аллаһүммә ин ләм тәрхәм ли әнфүсинә ликәҫрати ҙүнүбинә фәрхәм сибйәнәнә үә бәһә’ имәк».
Мәғәнәһе: ''Әй, Раббым! Ҡолдарыңдың һыуһынын ҡандыр, хайуандарыңа рәхмәт ҡыл. Әй, Раббым! Беҙгә доға ҡылырға ҡушҡанһың. Доғабыҙҙы ҡабул итергә вәғәҙә биргәнһең. Бойорған доғаларыңды ҡылдыҡ. Вәғәҙә итеүеңсә, доғаларыбыҙҙы ҡабул ит, зинһар. Әй, Раббым! Гонаһтарыбыҙҙың күплеге сәбәбендә, беҙгә рәхмәт ҡылмаһаң, гонаһһыҙ сабыйҙарыбыҙға, хайуандарыбыҙға рәхмәт ҡыл.''
Әгәр ҙә, истисҡа намаҙы уҡығас, ямғыр яумаһа, тағы ла ике көн шул уҡ намаҙҙы уҡырға кәрәк.
Әгәр ҙә истисҡа намаҙы уҡығас, ямғыр яуһа, баштарҙы яланғасландырып (баш кейемдәрен сисеп), ямғырҙа еүешләү, Аллаһҡа шөкөр итеү кәрәк.
Ян Домбровский паркы (Познань)
Ян Домбровский паркы (Park Jana Henryka Dąbrowskiego) — Польшала  Познань ҡалаһының иҫке өлөшөндәге парк. Парк төньяҡта Огородовая, көнбайышта Ратайчак, көнсығышта Пулвейская һәм көньяҡта иҫке һыра ҡайнатыу бинаһы менән сикләнгән. Парк поляк генералы Ян Домбровский исеме менән аталған.
Тарихы
Парк һуғыш араһында элекке кальвинистар һәм лютеран зыяраты территорияһында төҙөлгән.
1832 йылда чех туғандарының дини хәрәкәте вәкилдәре Познандә ер участкаһы һатып ала, унда билдәле  Мычильскийҙар ғаиләһенең усадьбаһы урынлаша. Шулай уҡ был участкала шарап заводы булған. Чех туғандар был участкала зыяратты төҙөкләндерә, ул һуңыраҡ яҡындағы Изге Петр мәхәлләһенең милкенә күсә.
1936 йылдан зыяратта ерләүҙәр башҡарылмай. 1936 йылда тәбиғәтте һаҡлау буйынса төбәк комитет зыяратты тәбиғәт паркы итеп үҙгәртә.
1945 йылдың зыярат хәрби хәрәкәттәр барышында ҙур емереүҙәргә дусар була. Зыяраттан алыҫ түгел Һалдаттар йорто урынлаша, ул  Гестапо штабы була. Гестапо штабын алыу өсөн ҡаты һуғышта, зыярат территорияһында урынлашҡан күпселек ағастар һәм  ҡәбер таштары зыян күрә. Тулыһынса урман юҡҡа сыға һәм һирәк осрай торған ҡусҡар төрҙәре һәләк була. Тик бер нисә ҙур булмаған каштан, тирәк, йүкә һәм ҡорос ағасы һаҡланып ҡала. Шулай уҡ Мычильскийҙар усадьбаһы тулыһынса емерелә.
Һуғыштан һуңғы ваҡытта зыярат яңынан парк итеп ҡорола, ул «Азатлыҡ паркы» исемен йөрөтә. 1990 йылдарҙан һуң парк поляк генералы Ян Генрик Домбровский хөрмәтенә үҙгәртелә.
Хәҙерге ваҡытта
Хәҙерге ваҡытта парк 4 гектар майҙанды тәшкил итә. Быуаны тәрәнәйтеү буйынса пландар бар.
Выеяй
Выеяй — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ень-Моут-Аун йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шопен паркы (Познань)
Шопен паркы (Park Fryderyka Chopina) — Польшаның Познань ҡалаһында боронғо эшләп килгән асыҡ парк. Парк Подгурная урамында элекке иезуит коллегияһы артында урынлашҡан (бөгөн — Ҡала советы бинаһы). Парк поляк композиторы Фредерик Шопен исеме менән аталған.
Тарихы
Паркҡа XVII быуат аҙағында иезуиттар  нигеҙ һала, улар уны 1775 йылда Изге Мария Магдалина гимназияһына тапшырылғанға тиклем ботаника баҡсаһы кеүек  ҡуллана. 1815 йылда паркты һарай баҡсаһы итеп үҙгәртер өсөн Познань Бөйөк кенәзлегенең наместнигы Антоний Генрик Радзвилла һатып ала. Антоний Генрик Радзвилла ваҡытында парк инглиз баҡсаһының ҡайһы бер элементтары менән француз баҡсаһы ҡиәфәтен ала. XIX быуатта парк урындағы аристократияның күңел асыу урыны була; унда шулай уҡ дипломатик һөйләшеүҙәр үтә. Германлаштырыу ваҡытында паркҡа инеү  поляктар өсөн тыйыла.
Ике һуғыш араһындағы осорҙа парк воевода идаралығына инә, ул элекке иезуит коллегияһында урынлаша. 1938 йылда паркты Подгурная урамы ике өлөшкә бүлә. Икенсе донъя һуғышынан һуң парк мәктәпкәсә учреждениеға тапшырыла, уны балалар йөрөү өсөн ҡулланалар.
XXI быуат башында паркта тергеҙеү эштәре алып барыла, шунан һуң парк заманса төҫ ала.
Парк уртаһында Фредерик Шопендың һәйкәле урынлашҡан.
Иҫке Ҡорос
Иҫке Ҡорос (Старокуручево) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. Иҫке Ҡорос ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1478 кеше. Почта индексы — 452654, ОКАТО коды — 80207849001.
Географик урыны
Иҫке Ҡорос ауылы Сөн йылғаһы бассейнына ҡараған Маты йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Баҡалынан көньяҡ-көнығышҡа 19, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа 94 километрҙа урынлашҡан. Башҡорттар, татарҙар йәшәй.
Тарихы
Ауылға Ҡазан даруғаһы Ҡырғыҙ улусы башҡорттары үҙ аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1684 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса бында яһаҡлы татарҙар килеп ултыра, улар һуңынан типтәрҙәр ҡатламына күсә. Ул осорҙа ауыл Ҡорос исеме менән билдәле булған.
Хәҙерге Баҡалы районының бөтә ауылдары төрлө ваҡытта ҡырғыҙ, биләр һәм йылан башҡорт ырыуҙарының аҫаба ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. 1795 йылда 315 кеше, 1865 йылда 240 йортта — 1373 кеше йәшәгән. 1899 йылда Иҫке Ҡорос ихаталарының һаны (улар бөтәһе 396) буйынса Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә беренсе урындарҙы биләй.
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ҡорос ауылында улус идараһы урынлашҡан, бер мәсет, 3 училище, 2 һыу тирмәне булған.
1906 йылда ауылда улус идараһы урынлашҡан, 2 мәсет, урыҫ-башҡорт министрлыҡ мәктәбе, мәҙрәсә, тимерлек, 4 һыу тирмәне, 7 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. XX быуат башында Яңы Ҡорос бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң, элгәрге ауыл хәҙергесә Иҫке Ҡорос тип атала башлай. 1899 йылда Иҫке Ҡорос ихаталарының һаны (бөтәһе 396) буйынса Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙендә беренсе урындарҙы биләй.
1899 йылға ҡарата Ҡорос улусының дөйөм характеристикаһы: «Бөтә улус буйынса ер биләү община формаһына ҡайтып ҡала. Баҫыусылыҡ системаһы өс баҫыулы. Ерҙәр рәүиз йәне башына бирелә. Биләмәләрҙәге үҙгәрештәр түбәндәге һыҙаттарҙа сағылыш таба: һөрөнтө ерҙәр - 15 общинала урмандар иҫәбенә, көтөүлектәр иҫәбенә - 4 общинала, болондар иҫәбенә - 7 общинала, йорт-ҡаралты 2 общинала сабынлыҡтар иҫәбенә артҡан. 9 община баҫыуҙарында ярҙары ҡыуаҡлыҡ һәм үлән менән ҡапланған йырындар бар, бер общинала яҙғы һыуҙар арҡаһында йырындар ҙурайған. Баҫыуҙарҙың бер өлөшө һабандар, бер өлөшө һуҡа менән эшкәртелә. Һуҡалар эш малының кәмеүенә бәйле индерелә. Камиллаштырылған ҡоралдарҙан бөтә улусҡа 41 елгәргес бар. Бөтә ауылдарҙа ла башлыса үҙҙәрен тәьмин итеү маҡсатында картуф сәселә. Малдар ғәҙәти тәртиптә бөтә баҫыуҙарҙа ла үлән утлай. Улус халҡының күпселеге ылаусылыҡ кәсебе менән шөғөлләнә. Ҡороста ылауға ялланыу хаҡы — 70 саҡрымға 30 бот йөк илтеү 2 һум тәшкил иткән. Игенселеккә инмәгән башҡа халыҡ шөғөлдәре теркәлмәгән».
Халыҡ һаны
Иҫке Ҡорос ауылында ҡырғыҙ башҡорттары тоҡомдары йәшәй.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре: башҡорттар (28%), татарҙар (69%).
Бөгөнгө ауыл
Иҫке Ҡорос — «Ҡорос» Асыҡ Акционерҙар Йәмғәиәтенең үҙәк усадьбаһы. Иҫке Ҡорос урта мәктәбе, балалар баҡсаһы, табип амбулаторияһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Боронғо Иҫке Ҡороста Шөпшә, Балсыҡлы урамдары булған
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Әндрәй тауы
Йылға-шишмәләр:
Кесе Юғыҙ
Кесе Юғыҙ  — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Югуш йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Словарь топонимов БАССР: "Юғыҙ (Югуз) - лев. пр. Уфы в Дуван. р-не
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡҡашҡа тауы
Аҡҡашҡа — тау. Көньяҡ Уралда, Башҡортостандың Балаҡатай районы биләмәһендә урынлашҡан.
Урынлашҡан урыны
Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы һәм Силәбе өлкәһе буйлап һуҙылған. Территорияһы 1536 га. Балаҡатай менән Урғалы урман хужалығы биләмәһендә. Оҙонлоғо яҡынса км (Башҡортостан Республикаһында) км ашыу, киңлеге яҡынса км), абсолют бейеклеге 778 м. Һырттың төньяҡ өлөшө һөҙәк, тәрән булмаған уйһыулыҡтары күп, көнсығыш өлөшөндә.
Яҡында урынлашҡан тау һырттары: Ҡаҙан һалған (31 км), Нәзим һырты (34 км), Оло Тағанай (35 км), Урал һырты (44 км) Үренгә һырты (ғ: км). «Тағанай» милли паркы (38 км)
Рельефы
Өҫкө рифейҙың елмәрҙәк свитаһының кварцитҡа оҡшаш ҡомташтары, алевролиттары һәм һәүерташтарынан тора. Тау һырты битләүҙәрендә һәм,  йылғалары башлана. Битләүҙәрҙең өҫкө өлөшө һәм түбәһе ҡараһыу һоро урман тупрағында ҡайын һәм ҡарағай‑ҡайын урмандары, киң япраҡлы, шулай уҡ ҡара ылыҫлы һәм йөҙйәшәр ҡарағас урмандарына бай. Ҡараға оҡшаш тупраҡта тау болондары һәм болон далалары өҫтөнлөк итә һәм унда йөҙләгән төр үҫемлек үҫә. Һөҙәк битләүҙәрҙең аҫҡы өлөшө һөрөлгән, сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр итеп файҙаланыла. Тау итәгендә ауылдар урынлашҡан.
Бында урал тәбиғәтенә хас хайуандар (айыу, мышыларҙың ҡышҡы тораҡтары һәм һирәк осрай торған йәнлектәр) тереклек итә.
Топонимикаһы
«Аҡҡашҡа» тигән атама йәй уртаһы еткәнсе тау битләүенең урыны-урыны менән ағарып күренгән һыҙаттары ат маңлайындағы ҡашҡаны хәтерләткән өсөндөр тигән фараз бар. Тау башында һыйыр, һарыҡ ҙурлығы, унан бәләкәйерәк таштар бик күп.
Ихтыяж һәм тәҡдим законы
Ихтыяж
Ихтыяж — фактик һатып алыусының йәки һатып алыусы була алған кешенең, ҡулланыусының, ҡулындағы тауар һатып алыу өсөн тәғәйенләнгән аҡсаһына ҡарап, тауар һатып алыуға булған талабы. Бер яҡтан, ихтыяж һатып алыусының теге йәки был тауарға йәки хеҙмәткә ҡарата талабын, был тауарҙарҙы йәки хеҙмәттәрҙе билдәле бер һанда һатып алыу теләген сағылдырһа, икенсе яҡтан, һатып алыу мөмкин булған диапозондағы хаҡ буйынса тауар йәки хеҙмәт өсөн түләү мөмкинлеген күрһәтә.
Ошо дөйөмләштерелгән билдәләнештәр менән бергә ихтыяж күләм һәм дәүмәлде үҙ эсенә алған сифат һәм һан яғынан параметрҙарҙы һүрәтләй.
Ихтыяждың ҙурлығы — һатып алыусы билдәле бер осорҙа билдәле бер хаҡҡа билдәде бер төрҙәге һәм сифаттағы тауар йәки хеҙмәтте һатып алырға телеүенең дәүмәле.
Ихтыяж законы
Ихтыяж законы — ихтыяж ҙурлығы (күләме) тауар хаҡы күтәрелеүгә ҡарап кәмей бара. Матиматиканы ҡулланып әйтһәк, ихтыяж ҙурлығы менән тауар хаҡы араһында кире бәйлелек бар (y = a/x) формулаһында күрһәтелгән гипербола кеүек булмауы ла ихтимал). Йәғни хаҡтарҙың күтәрелеүенә бәйле ихтыяждың ҙурлығы кәмей, ә хаҡтың түбәнәйеүе ихтыяж дәүмәлен күтәрә.
Ихтыяжға тәьҫир иткән хаҡҡа бәйле булмаған факторҙар:
Тәҡдим
Тәҡдим — һатыусының ((етештереүсенең) баҙарҙа билдәле бер хаҡҡа үҙ тауарҙарын тәҡдим итеү мөмкинлеге һәм тәҡдим итеү теләге. Һан йәһәтенән тәҡдим ҙурлығы һәм күләме буйынса һүрәтләнә. Күләм, тәҡдим ҙурлығы — һатыусы (етештереүсе) һатырға теләгән һәм һатырға һәләтле тауар, хеҙмәттәр һаны.
Тәҡдим законы
Тәҡдим законы — башҡа үҙгәреүгә дусар булмаған факторҙар менән бергә тәҡдимдең ҙурлығы (күләме) тауарға хаҡ артыуға ҡарап арта бара.
Тәҡдимгә тәьҫир иткән факторҙар:
Закондың тарихы
Ғәрәп мосолман философы, тарихсы, социаль аҡыл эйәһе Ибн Хальдун XIV быуатта уҡ тауар һәм хеҙмәттәргә хаҡтарҙың ихтыяж һәм тәҡдим менән билдәләнеүен әйтеп ҡалдыра. Әгәр тауар һирәк осраһа һәм ҙур һорау менән файҙаланһа, уның хаҡы юғары, ә тауарға ихтыяж булмаһа, уның хаҡы ла түбән була. Эшҡыуар, табыш артынан ҡыуып, тауарҙы арзан хаҡҡа һатып алырға, ә уға ихтыяж ҙур булған урында һатырға тырыша.
Тәүге тапҡыр ихтыяж һәм тәҡдим законын тәфсирләп тикшереү менән XVI быуат уртаһында испан һәм перу юрисы һәм иҡтисадсыһы Хуан де Матьенсо шөғөлләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бородин Павел Валерьевич
Бородин Павел Валерьевич (2 октябрь 1972 йыл) — спортсы, тренер, судья. Биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты призеры, арчери-биатлон буйынса Европа һәм донъя чемпионаттары призеры һәм чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Павел Валерьевич Бородин 1972 йылдың 2 октябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө районы Михайловка ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Эске ярыштарҙа Башҡортостан Республикаһы исеменән сығыш яһай. Леонид Александрович Мальцев етәкселегендә күнекмәләр үтә.
2001 йылда биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында Башҡортостан һәм Төмән йыйылма командалары составында эстафетала көмөш миҙал яулай.
Артабан арчери-биатлон буйынса сығыштарға күсә, спорттың был төрө буйынса Рәсәй йыйылма командаһына инә. 2005 йылда Форни-Авольтриҙә донъя чемпионатында эстафетала донъя чемпионы һәм эҙәрлекләү ярышында көмөш призер була.
2007 йылда Мәскәү ҡалаһында үткән донъя чемпионатында спринтта алтын миҙал яулай.
2008 йылда Мәскәүҙә Европа чемпионатында масс-стартта көмөш призер була, эҙәрлекләү уҙышы һәм спринтта бронза награда яулай.
Арчери-биатлон буйынса Рәсәй чемпионаты кимәлендә 1999 йылда 12 км-ға шәхси ярышта бронза призер була.
Спорт карьераһы тамамланғас, Өфө ҡалаһындағы Олимпия резервы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй, шулай уҡ биатлон буйынса ярыштарҙа судьялыҡ итә.
Маяковский һәйкәле (Мәскәү)
Владимир Маяковский һәйкәле 1958 йылда Мәскәүҙә Маяковский майҙанында (хәҙер был Триумф майҙаны) ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор Александр Кибальников һәм архитекторы Дмитрий Чечулин. Скульптура федераль әһәмиәттәге монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Шағир һәйкәленә Маяковский  майҙанында Бөйөк Ватан һуғышы алдынан — 1940 йылдың апрель айында нигеҙ һалына. Скульптура проекты өҫтөндә эш һуғыш менән  туҡтатыла. 1950 йылдар башында тағы ла конкурс иғлан ителә, унда скульптор Александр  Кибальников, Сергей Коненков, Матвей. Манизер, Евгений Вучетич, Михаил Аникушин һ.б. ҡатнаша. Һәйкәлдәр проекты күргәҙмәһе Мәскәүҙә 1953 йылда Тарих  музейында үтә.
Александр Кибальников Маяковский скульптураһы өҫтөндә  алты йыл эшләй, һәм ул 1958 йылда әҙер була. Маяковский майҙанында һәйкәлде оптималь урынлаштырыу өсөн, ағастан натураль ҙурлыҡтағы макет әҙерләнә, уны  майҙан буйлап   күсерәләр.
Һәйкәл асыу тантанаһы 1958 йылдың 28 июлендә, 1930 йылдар  уртаһынан  Маяковский исемен йөрөткән майҙанда үтә. Һәйкәл асыу тантанаһында халыҡ күп була. Йәмәғәтселек вәкилдәре, яҙыусылар, сәнғәт эшмәкәрҙәре сәхнәгә күтәрелеп телмәрҙәр әйтә. Һуңынан Маяковский һәйкәле шағирҙарҙың традицион осрашыу урыны була.
Бронзанан эшләнгән скульптура гранит постаментҡа ҡуйылған. Маяковский асыҡ пинжәктә шиғыр һөйләүсе позаһында баҫып тора. Уның һул ҡулында — ҡуйын дәфтәре. Монументтың авторы — скульптор А.П. Кибальников — 1959 йылда  үҙ эше өсөн Ленин премияһына лайыҡ була. «Маяковскийҙың ҙур кәүҙәһе бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Шағир тирә- йүндәгеләргә мөрәжәғәт иткән кеүек, хәрәкәттәре тәүәккәл һәм ҡыйыу»
Бадью (Колва ҡушылдығы)
Бадью — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1879 йыл
1879 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Вопша (йылға)
Вопша  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы (Кострома ҡултығы) һыу һаклағысына    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туҡһанбай (Дәүләкән районы)
Туҡһанбай (Туксанбай) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222834015.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иренсәскә
Иренсәскә  — иренсәскә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 300 төрө билдәле; Австралия һәм Яңы Зеландиянан башҡа, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Һаҙ иренсәскәһе — йылға, күл буйында, ер аҫты һыуҙары сыҡҡан урында, ҡыуаҡлыҡта; шифалы һәм урман иренсәскәһе — урманда һәм урман ситендә, ҡыуаҡлыҡта; бер йыллыҡ иренсәскә — аҡланда, сиҙәмдә, сәсеүлектә, юл ситендә; төҙ иренсәскәдалала, эзбизле һәм ташлы битләүҙәрҙә үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә таралған.
Ботаник яҙма
Йәйелеүсән тамырһабаҡлы бер һәм күп йыллыҡ үлән йәки бәләкәй ярым ҡыуаҡ. Һабағы 4 ҡырлы, төҙ, һирәгерәк бөгөлгән, ябай йәки осонда тармаҡлы, 10—120 см бейеклектә. Япрағы оҙонса ланцет, оҙонса йомортҡа, таҫма рәүешендә, осло, һаплы, нигеҙе ныҡ беленгән йөрәк рәүешендә. Сәскәһе аҡ, һары, алһыу, ҡарағусҡыл ҡыҙыл төҫтә, өҙөк башаҡ барлыҡҡа килтереүсе ялған суҡтарға йыйылған. Каса япрағы 5 тешле, тажының өҫкө ирене батынҡы йәки торҡа рәүешендә, аҫҡыһы 3 айырсалы, урталағыһы эре. Һеркәстәре 4, аҫҡылары оҙон. Июнь—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — 4 өлөшкә (эремаға) бүленеүсе ценобий.
Файҙаланылыуы
Составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар, эфир майҙары һ.б. бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек. Һаҙ иренсәскә — баллы үҫемлек, төҙ иренсәскә — ағыулы үҫемлек.
Яҙма (Әлифба)
Өндәрҙең саҡ ҡына айырмаларын да күрһәтә торған тамғалар — графемалар.
Хөкөм
Хөкөм (Хукм) — ислам термины, уның нигеҙендә ғаҡыл һәм абруйлы күрһәтмәне күҙаллау ята. Ислам хоҡуғында (фиҡһ) хөкөм тип кешенең ҡылыҡтарын рөхсәт ителгән позициянан баһалау атала. Хөкөм терминологияһы Ҡөрьәндең «харам-хәләл» дихотомияһына һыймай һәм ислам фекеренең артабанғы үҫеше һөҙөмтәһе булып тора.
Яҙма (Әлифба)
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Яҙыу символик аралашыуҙың башҡа булған йәки мөмкин булған системаларынан айырыла, сөнки ул һәр ваҡыт шул телдә ниндәйҙер тел һәм ауыҙ-тел телмәре менән бәйле. Яҙыуҙан айырмалы рәүештә, һүрәттәр, картиналар, һүҙмә-һүҙ картографик элементтар һ. б. кеүек мәғлүмәттең төрлө визуаль һәм график сағылышы билдәле бер тел менән бәйле түгел. Мәғлүмәт билдәләрендәге символдар (мәҫәлән, ир менән ҡатын һүрәттәре) телгә лә ҡарамай, шулай ҙа улар телдең башҡа элементтары менән бергә әүҙем ҡулланылһа, уның бер өлөшө була ала. Ҡайһы бер башҡа символик билдәләр — һандар, логотиптар — билдәле бер тел менән тура бәйләнешкә эйә түгел, әммә йыш ҡына яҙма рәүештә ҡулланыла һәм шуның менән яҙыуҙың бер өлөшө тип иҫәпләнергә мөмкин.
Хөкөм
Хөкөм төрҙәре
Хөкөмдөң түбәндәге төрҙәре бар:
Яҙма (Әлифба)
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Тел һәр кешелек берләшмәһенә хас, һәм был фактты дөйөм кешелектең айырылғыһыҙ һәм аныҡлаусы билдәһе итеп ҡарарға мөмкин. Әммә яҙыу үҫеше һәм уның традицион телдән аралашыу формаларын яйлап алмаштырыу процесы даими бармай, тигеҙһеҙ һәм аҡрын була. Барлыҡҡа килгәндән һуң дөйөм осраҡта яҙыу ауыҙ-тел телмәренә ҡарағанда әҙерәк үҙгәреш кисерә, шуның менән тере телдең ысын торошона хас булмаған һыҙаттарҙы һәм аныҡ әйтемдәрҙе һаҡлап ҡала. Яҙыуҙы ҡулланыуҙың иң мөһим өҫтөнлөктәренең береһе — тел ярҙамында сағылдырылған мәғлүмәттең даими яҙмаларын булдырыу мөмкинлеге.
Яҙыуҙың барлыҡҡа килеүе һәм йәшәүе өсөн түбәндәгеләр талап ителә:
Күпселек яҙыу системаларына символик элементтарҙы тәртипкә һалыу хас, улар ҙурыраҡ һәм бик ҙур кластерҙарға — һүҙҙәргә, акронимдарға һәм башҡа лексемаларға ҡушылырға мөмкинлек бирә, шуның арҡаһында символдар үҙҙәре бирә алған мәғәнәләргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк мәғәнә бирергә мөмкин. Тел йөкмәткеһен яҙыу системаларында мөмкин тиклем тулыраҡ тапшырыуға өлгәшеү маҡсатында бәләкәй символдар төркөмөн конкатентациялау ҙа файҙаланыла. Яҙманың күп кенә системаларында айырым бер билдәләр йыйылмаһы — пунктуация ҡулланыла, уның ярҙамында яҙма телмәрҙе өҫтәмә структуралаштырыу һәм ойоштороу, шулай уҡ телмәрҙә туҡталыу (пауза), тон, баҫым, интонация һ.б. ярҙамында бирелгән хәбәрҙәрҙең үҙенсәлектәрен тапшырыу тәьмин ителә. Бынан тыш, яҙылған мәғлүмәттең мәғәнәһен мөмкин тиклем анығыраҡ ҡабул итеү мөмкинлеге булһын өсөн, яҙма, ғәҙәттә, телдән әйтелгән телмәр ҡағиҙәләренә (грамматика, синтаксис һ.б.) тап килгән итеп яҙыла.
Яҙыу беҙҙең эраға тиклем IV мең йыллыҡ уртаһында Месопотамияла барлыҡҡа килгән. Тәүҙә был хужалыҡ яҙмалары була, һәм мең йыллыҡ аҙағына лексик исемлектәр һәм әҙәби жанр текстары (шартлы рәүештә әҙәби, йәғни иҡтисади булмаған тәғәйенләнештәге текстар) тарала.
Төп терминология
Яҙманың тәғәйен системаларын тикшергәндә яҙманы өйрәнеү бер-береһенә өлөшләтә бәйле булмаған бер нисә йүнәлеш буйынса үҫешә. Шул арҡала ҡулланылған терминология ҡайһы берҙә теге йәки был тикшеренеү өлкәһенә ҡарап төрлөсә булыуы мөмкин.
Дөйөмләштерелгән «текст» термины яҙма материал өлгөһөнә ҡарай. Тексты барлыҡҡа килтереү һәм яҙыу ғәмәле яҙыу тип билдәләнә, ә тексты ҡарау һәм аңлатма биреү ғәмәле уҡыу тип билдәләнә. Яҙма билдәләрҙең билдәле бер структураһын һәм эҙмә-эҙлелеген һаҡлауҙы көйләүсе методология һәм ҡағиҙәләр орфография исеме аҫтында берләштерелә, уның сиктәрендә алфавит яҙыу системаһына ҡарата орфография төшөнсәһе лә айырыла.
Үрҙә әйтелгәнсә, яҙыуҙың үҙенсәлекле база берәмеге — графема. Графемалар йыйылмаһы бер йәки бер нисә яҙыу системаһында яҙылған текстарҙы уларҙың нисбәте һәм ҡулланылышы ҡағиҙәләренә ярашлы төҙөй алған конструктив элементтарҙы үҙ эсенә алған минималь мәғәнә берәмектәр булып тора. Был концепция телмәрҙе өйрәнеү өлкәһендәге фонема тураһындағы төшөнсәләр менән оҡшаш. Урыҫ теле өсөн төп графемалар булып, мәҫәлән, билдәле фонемаларға тап килгән, алфавиттың яҙыу һәм юл хәрефтәре, телмәрҙең ритм-интонация һүрәтләнешенә тап килгән пунктуация билдәләре һәм һандарға оҡшаш башҡа ҡайһы бер символдар тора.
Теге йәки был графема төрлөсә күрһәтелергә мөмкин, һәм уның һәр айырым яҙмаһы икенсеһенән күҙгә күренеп айырылып торорға мөмкин, әммә, шуға ҡарамаҫтан, улар бөтәһе лә бер төрлө аңлатыласаҡ. Билдәле бер тауыш фонема аллофоны тип аталған кеүек, билдәле бер яҙма ла графема аллографияһы тип билдәләнә. Өс төрлө аллография, мәҫәлән, ҡыйыу, һыҙыҡлы һәм италика менән яҙылған бер хәреф тип һанарға мөмкин. Мәҫәлән, ҡалын шрифт менән йыйылған, аҫтына һыҙылған һәм курсив менән бер үк хәрефте өс төрлө аллограф тип иҫәпләргә мөмкин. Аныҡ аллографты һайлау мәғлүмәт йөрөтөүсе тарафынан ҡулланылған мәғлүмәткә, яҙыу сараһына, яҙыу стилистикаһына, алдағы һәм унан һуңғы графаларҙың үҙенсәлектәренә, ваҡытлыса сикләүҙәргә, фаразланған аудиторияның башлыса шәхси яҙыуҙың аңламаған һыҙаттарына һ.б. ҡайтып ҡала.
Ҡайһы берҙә графеманы ҡулланыу өсөн «глиф», «тамға», «символ» һәм башҡа терминдар ҡулланыла. Был терминдарҙың аныҡ мәғәнәһе белемдең теге йәки был өлкәһенә ҡарап үҙгәрә; мәҫәлән, күпселек яҙыу системаларындағы глифтарҙың һыҙыҡтарҙан йәки һыҙаттарҙан тороуын билдәләргә мөмкин, шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер яҙыу төрҙәрендә улар башҡа конструктив элементтарҙан (мәҫәлән, Брайль шрифтындағы нөктәләрҙән) тороуы мөмкин һәм, шулай уҡ глифтар тип аталыуы ла мөмкин.
Яҙыу, уның менән бәйләнгән тел кеүек, шартлы. Уның тулылыҡ кимәле телмәр ярҙамында мөмкин булған бөтә нәмәне теге йәки был формала уңышлы күрһәтә алыуы менән билдәләнә.
Яҙмалар формалашыуҙың киҫемдәре
Бөгөнгө яҙмалар бик оҙайлы үҫеш юлы үткән һәм был осорҙарҙы ошондай киҫемдәргә бүлергә була:
Әйберләтә яҙма
Тәүҙә кешеләрҙең бер ниндәй яҙмаһы ла булмай. Шуға ла алыҫ араларға мәғлүмәт тапшырыу ярайһы уҡ ауыр була. Фарсы батшаһы Дарий I тураһында билдәле легендала (Геродот һөйләгән) хәбәр ителеүенсә, ҡасандыр ул күсмә скифтарҙан хат ала. Мөрәжәғәтнамәлә ҡош, сысҡан, тәлмәрйен һәм уҡтар була. Мөрәжәғәтнамәне тапшырған һалдат уға башҡаса бер ни ҙә хәбәр итергә ҡушылмауын хәбәр итә һәм батша менән хушлаша. Скифтарҙың был хәбәрен нисек аңлатырға тигән һорау тыуа. Дарий батша, скифтар үҙҙәрен уның хакимлығына тапшыра, тип һанай һәм буйһоноп, уға ер, һыу һәм күк килтергән, сысҡан — ерҙе, баҡа — һыуҙы, ҡош — күкте аңлата, ә уҡтар скифтарҙың ҡаршылыҡтан баш тартыуын аңлата. Ләкин аҡыл эйәләренең береһе Дарийға ҡаршы сыға. Ул скифтарҙың мөрәжәғәтен башҡаса аңлата: «Әгәр ҙә һеҙ, фарсылар, ҡоштар кеүек күккә осмаһағыҙ йәки сысҡандар кеүек ергә инмәһәгеҙ, йәки тәлмәрйендәр кеүек, һаҙлыҡҡа төшмәһәгеҙ, ошо уҡтар тейһә, кире ҡайтма алмаҫһығыҙ». Аҙаҡтан асыҡланыуынса, был аҡыл эйәһе хаҡлы була.
Өҫтә телгә алынған легенда тәүҙә кешеләрҙең төрлө предметтар ярҙамында мәғлүмәт бирергә тырышыуын күрһәтә. Әйберләтә яҙыуҙың билдәле тарихи миҫалы булып, шулай уҡ вампум (арҡанға тағылған төрлө төҫтәге ҡабырсаҡтар менән биҙәлгән ирокез яҙмаһы) һәм кипа (инкыларҙың һәм унан алда булған анд мәҙәниәттәренең иҫәп системаһы һәм яҙыуы) тора, унда мәғлүмәт төҫ һәм ептәрҙәге төйөндәр һаны менән тапшырыла. Әлбиттә, предметлы яҙыу мәғлүмәт тапшырыуҙың иң уңайлы сараһы булманы, һәм, ваҡыт үтеү менән, кешеләр күпкә үҙенсәлеклерәк ҡорамалдар уйлап таба.
Пиктографик яҙма
Яҙыу формалашыуының киләһе этабы һүрәттәр (пиктограммалар) нигеҙендә яҙыу була. Һынлы сәнғәт боронғо кешеләр заманында, дәүләтселек барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк барлыҡҡа килгән, тип хәтергә төшөрөргә мөмкин. Әммә был иртә ынтылыштар һаман да мәғлүмәт тапшырыу өсөн системалы ҡулланылған ҡорал кимәленә етмәй. Пиктография яҙмаһының асылы шуға ҡайтып ҡала: билдәле бер билдә ярҙамында ниндәйҙер төшөнсә белдерелә. Мәҫәлән, «кеше» төшөнсәһен кеше һүрәте менән бирергә мөмкин. Яйлап ябайлаштырып, пиктограммалар тәүге һүрәттәрҙән алыҫлаша бара, күп мәғәнәгә эйә була башлай. Әммә пиктография төшөнсәләрҙең үҫеше һәм абстракт фекерләү менән барлыҡҡа килгән хаттарҙың бөтә ихтыяждарын да үтәй алмай, һәм шул саҡта идеография барлыҡҡа килә.
Иероглифтар яҙмаһы
Идеография («төшөнсәләр менән хат») күҙгә күренмәлек булмағанды тапшырыу өсөн ҡулланыла. Мәҫәлән, һүрәт төшөрөү мөмкин булмаған «уяулыҡ» төшөнсәһен билдәләү өсөн уның аша үҙенән-үҙе, йәғни күҙгә күренеп торған органды һүрәтләгәндәр. Шулай итеп, күҙ һүрәте пиктограмма булараҡ «күҙ»ҙе һәм идеограмма булараҡ "уяулыҡ"ты аңлата. Тимәк, һүрәт тура һәм күсермәле мәғәнәғә эйә була ала. . Иероглифтик яҙыуҙа йыш ҡына уның нигеҙендә ятҡан башланғыс һүрәтте айырып ҡарауы ауыр. Иероглифтарҙа төрлө билдәләрҙә ҡабатланыусы типик конструктив элементтар барлыҡҡа килә. Быға, моғайын, кешенең яҙма тексты ябайлаштырырға, уҡыуҙы ябайлаштырырға ынтылыуы сәбәп булғандыр. Әммә иероглиф яҙыу һаман да һиҙелерлек етешһеҙлекте һаҡлап ҡалған: уның һүҙҙе әйтеү менән бәйләнеше юҡ. Һөҙөмтәлә яҙма һәм телдән һөйләү айырым була. Бынан тыш, һүҙ формаһының үҙгәреүе уның синтаксик роленә бәйле булған телдәрҙә иероглифтарҙы һүҙҙәрҙең формалары өсөн махсус билдәләр менән тулыландырырға тура килә.
Әлифба яҙмаһы
Гректар, финикий яҙмаһын файҙалана башлағас, улар консонант финикий системаһы ярҙамында һүҙҙәрҙең тулы яңғырашын тапшырыу проблемаһына юлыға. Шуныһы мәғлүм: финикий яҙмаһында, асылда, һуҙынҡы өндәр өсөн хәрефтәр булмай. Гректар өсөн һүҙ формаларының формалашыу үҙенсәлектәре арҡаһында был уңайһыҙ булып сыға. Шуға күрә һуҙынҡыларҙы айырыу өсөн айырым символдар барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә хат тағы ла универсаль кимәлгә күсә. Хәҙер һәр кеше еңел генә ятлап ала алған 30-лаған тамғаны файҙаланып, телмәрҙең бөтә һүҙҙәрен тиерлек аңлата ала. Алфавит яҙыуы ябайлығы арҡаһында тиҙ арала бөтә донъяға тарала (ҡайһы бер цивилизацияларҙа уға күсеү булмаһа ла).
Кеше телдәре яҙыу типтары
Билдәләрҙең стандарт, шулай уҡ алфавит тәртибенә эйә булған фонетик яҙыуҙар алфавиттар тип атала. Алфавит билдәләре хәрефтәр тип атала.
Үрҙә килтерелгән системалар һирәк осрай, ғәҙәттә база системаһына башҡа системаларҙың элементтары ҡушыла.
«Иероглиф яҙмаһы» һүҙбәйләнешенең мәғәнәһе аныҡ түгел.
Яҙманың таралыуы
Кешелек барлыҡҡа килгәндән алып төрлө мәҙәниәттәр һәм халыҡтар күп төрлө яҙмалар (шул иҫәптән юғалғандар) ҡулланһа ла, бөгөн ер шарында йәшәүселәрҙең күпселеге ни бары биш яҙыу системаһын (һәр тәғәйен тел өсөн тейешле, ҡайһы берҙә ярайһы уҡ ҙур, модификациялы) файҙалана.
Щугор (Вишерка ҡушылдығы)
Щугор  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишерка йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Яҙма (Әлифба)
XVIII—XX быуаттарҙа барлыҡҡа килгән яҙмалар
Ҡағиҙә булараҡ, был сценарийҙарҙы миссионерҙар йәки туған телдә һөйләшеүселәр ижад иткән, уларға яҙыу идеяһы йоғонто яһаған.
Щугор (Вишерка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҙма (Әлифба)
Ишара телдәре өсөн яҙмалар
Ым-ишара телдәре өсөн яҙмалар бар. XXI быуат башында 1974 йылда булдырылған SignWriting системаһы ҡулланыла.
Башҡорт халҡында әйберләтә яҙма
Башҡорт халҡында Ислам ҡабул иткәндән һуң ғәрәп яҙмаһы ҡулланыла. Әммә ҡыҙҙарҙы уҡырға өйрәткән осраҡта ла, йыш ҡына яҙырға өйрәтмәгәндәр — егеттәр менән хатлашып, исеме сығыуҙан хәүефләнгәндәр. Шулай ҙа теләгән кеше яйын таба инде: Һәҙиә Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романында ошоға дәлил күрәбеҙ. Төп героиня Гөлйөҙөм өҙөлөп һөйгән егете Айбулатҡа хистәрен белдереп күстәнәсле төйөнсөк ебәрә. Уның эсенә ҡыҙ аҡ кешәмир яулығының ике аҡ сәскәһен өҙөп алып һалған, яндырылған шырпының бер башына ҡош ҡанаты бәйләп, шул ал сәскәләрҙең эсенә төргән. Егет был «хаттың» йомағын бик оҫта итеп сисә: был яулыҡты һөйгәне былтыр яҙ көнө өс ҡайын төбөндә осрашҡанда ябынғайны; тимәк, сәскәләр — шул онотолмаҫ осрашыу билгеһе, уның йөрәгендә һаҡлана. Гөлйөҙөм шул янған шырпы кеүек янып-көйөп йәй үткәргән, осоп барып күрергә күгәрсен ҡанаттары ғына юҡ шул. Сит-ситенә төрлө сағыу суҡтар тағып, йәшел атласҡа ҡыҙыл бәрхәт ҡушып теккән тәмәке янсығы ла ебәргән — был инде егеткә биргән вәғәҙә.
Плюшар Адольф Александрович
Адо́льф Алекса́ндрович Плюша́р (Adolphe Pluchart;,  — ) — Рәсәйҙең XIX быуаттағы билдәле нәшриәтсеһе.
Ағаһы Евгений Плюшар (1809 — яҡ. 1880).
Биографияһы
Адольф Александрович типограф, литограф, рәссам А. И. Плюшар (1777—1827) ғаиләһендә донъяға килгән. Адольф Петербургта Муральт пансионында уҡыған, Парижда типография сәнғәтенә өйрәнгән. Атаһы 1827 йылда вафат булғас, башта уның эшен әсәһе Генриэтта Плюшар дауам итә, мәгәр тиҙҙән типографияға етәкселек итеү Адольф Плюшар ҡулына күсә.
Замандаштары иҫтәлектәренән күренеүенсә, ул аҡыллы, эшлекле һәм тәүәккәл кеше булған. Плюшар иғтибар яулай, ҡала үҙәгендә китап магазины аса. Магазин «Француз әҙәби салоны» тип аталған. Бында Петербург интеллигенцияһы — нәшриәтселәр, рәссамдар, ғалимдар, артистар, яҙыусылар йыш йыйыла.
Ул типографияны  матур баҫмалар сығарыу өсөн ҡулайламалар менән йыһазландырған, һәм йыш ҡына күп томлы китаптар сығарған
А. А. Плюшар Рәсәй әҙәбиәтенә нәшриәтсе булараҡ ҙур өлөш индерә. Яҙыусы булараҡ ҡатнашмай тиерлек: төрлө библиографик фекерҙәргә генә полемик яуаптары булыуы билдәле ( мәҫәлән, «Ответ издателя „Энциклопедического Лексикона“ на статью „Северной Пчелы“» (Греча), № 298—300 (1836 г.) — «Литературные Прибавления к Русскому Инвалиду» 1837 йыл, № 2 һәм 4; шул юҫыҡтағы мәҡәлә  1848 йылда ла сыҡҡан булған).
Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе
Рәсәй рәссамдары башҡорттарҙың ошо шөғөлө тураһында бер нисә һүрәт төшөргән, улар араһында А. А. Плюшарҙың "Башкирская беркутовая охота" (Башҡорттарҙың бөркөт менән һунар итеүе) тип аталғаны ла бар.
Куше-река
Куше-река — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы
Айырым башҡорт кавалерия бригадаһы (1919—1921) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда башҡорт частарының хәрби формированиеһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Айырым башҡорт кавалерия бригадаһын 1919 йылдың июнь айында Муса Мортазин Башҡорт корпусының Әмир Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы базаһында ойоштора.
Бригада составына ошо 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 2-се Башҡорт кавалерия полкы , пехота дивизионы инә. 1920 йылдың май айында бригада составына таратылған Башҡорт айырым кавалерия дивизияһының 1-се Башҡорт кавалерия полкы ла индерелә.
Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы аҡ гвардиясыларҙың Көньяҡ армияһы составына инә. 1919 йылдың 8 авгусынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы, аҡгвардиясылар командованиеһының фармандарына иғтибар итмәй, үҙ аллы эш итә башлай. 1919 йылдың 18 авгусында көтөлмәгән һөжүм менән 4-се Ырымбур армия корпусын ҡыйрата. Башревком вәкиле Т. Ғ. Имаҡовтың ярҙамы менән 1919 йылдың 23 авгусында бригада РККА яғына күсә һәм 1-се армия составына индерелә.
1919 йылдың сентябрендә бригадала 1 800 ҡылыс, ике орудиелы һәм һигеҙ пулеметлы йәйәүле батальон иҫәптә була. 1919 йылдың 7 октябренән Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Төркөстан фронтының Илецк ғәскәрҙәре төркөмө составында һуғыша. Урал армияһына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша, шул иҫәптән Урал-Гурьевск операцияһында. Урал казактарына ҡаршы ауыр һуғыштарҙа бригада үҙенең шәхси составынан 60 % юғалта.
1919 йылдың декабрь айында М. В. Фрунзе фарманына ярашлы 2-се кавалерия бригадаһы 1-се армияның 5-се кавалерия дивизия составына индерелә. Әммә бер аҙҙан Башҡорт АССР-ның Халыҡ комиссариаты, РСФСР-ҙың Реввоенсоветы юллауы буйынса бригадаға элекке статусы ҡайтарыла.
1920 йылдың май айында 12-се армия составына инә. Бригада составына Петроградтан килгән башҡорт кавалерия полкы ҡушыла, ә 1920 йылдың август — сентябрь айҙарында Башҡортостандан килгән ирекле отрядтар өҫтәлә.
Советтар һәм Польша араһындағы һуғыш ваҡытында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы Киев һәм Ровно — Дубнинск һөжүм операцияларында, шулай уҡ Ковель, Замостье, Грубешов, Дубно, Изяславль һәм башҡа ҡалаларҙы азат итеүҙә ҡатнаша. Бригада С. В. Петлюра етәкселегендәге ҡораллы формированиеларҙы юҡҡа сығарыуҙа ҡатнаша.
1920 йылдың 10 декабрендә һалдаттарҙың һаны кәмеү сәбәпле, 12-се армия командующийы бойороғона ярашлы бригада ике полкка ҡалдырыла — 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия полктары. 1921 йылдың башынан Киев хәрби округы командующийы ҡарамағында була.
1921 йылдың 25 мартында Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы тарҡатыла, уның частары 15-се, 16-сы, 17-се һәм 18-се Башҡорт айырым эскадрондарына бүленәләр һәм Петроград Советы исемендәге 12-се сик буйы дивизия составында Румыния һәм Польша сиктәренең бер участкаһын һаҡлауға ебәреләләр.
1921-се йылдың ноябрендә 15-се, 16-сы һәм 17-се Башҡорт айырым эскадрондары 12-се кавалерия дивизияһына берләшәләр, ә 18-се ҡыҙыл казактар эскадроны 2-се кавалерия дивизияһының 7-се кавалерия полкына үҙгәртелә.
Айырыу билдәләре
Еңгә беркетелә торған билдә Башҡорт төркөмө ғәскәрҙәре шәхси составының айырмалы билдәһе була. Ул йәшел төҫтәге ромбтан ғибәрәт була. Ромбтың ситтәре алтын бау менән ҡаймаланған. Ромб уртаһында алтын еп менән сигелгән ярым ай һәм йондоҙ урын алған. Бынан тыш, еңгә беркетелгән билдәләрҙең башҡа төрҙәре лә булған: ромбһыҙ ҡыҙыл йондоҙ һәм ярым ай (гимнастеркала), ҡыҙыл ҡаймалы йәшел ромб.
Наградалары
Бригаданың 80-дән ашыу яугиры һәм командиры Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградланған.
Хәтер
1950—1980 йылдарҙа Ровно ҡалаһында бригада яугирҙары хөрмәтенә һәйкәл була, ә урамдарының береһе бригада исемен йөрөтә.
Кила
Кила (Киль) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.