cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дауытов Рөстәм Хәзит улы
Биографияһы
Германия чемпионы (1996), Германия йыйылма командаһы составында 34-се Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының көмөш (Истанбул, 2000), Европа чемпионатының бронза (1999) призёры.
СССР Ҡораллы Көстәре чемпионы (1986), Белоруссия чемпионы (1986), Халыҡ-ара «Урал-89» турниры призеры. 30-ҙан ашыу халыҡ-ара турнирҙа еңеүсе.
2636 максималь рейтингына 2002 йылдың ғинуарында етә.
Торос (хоккей клубы)
«Торос» хоккей клубы – Нефтекама ҡалаһында 1988 йылда ойошторолған шайбалы хоккей командаһы. 2009 йылдан башлап Рәсәйҙең Юғары хоккей лигаһы составында уйнай. Өс тапҡыр Рәсәй чемпионы һәм Братина кубогын яулаусы, «Салауат Юлаев» фарм-клубы.
XX быуатта
1984 йылда Нефтекамала «Торпедо» исемле һәүәҫкәрҙәр хоккей клубы булдырыла. 1988 йылда ул Рәсәй һәүәҫкәрҙәр беренселегенең финал уйындарына сыға. Шунда алты команда араһында үткән турнирҙа ул, өс еңеү яулап, икенсе урында була. Әммә беренсе урынды яулаған Краснокамскиҙан «Россия» хоккей клубын регламенты боҙған өсөн 6 мәрәй алыу менән штрафлайҙар, һәм «Торпедо» һәүәҫкәрҙәр араһында СССР чемпионы тип билдәләнә һәм профессиональ лигаларҙа ҡатнашырға хоҡуҡҡа эйә була. Профессионалдар араһына сыҡҡан йыл клубтың тыуған йылы тип һанала. 1988/89 йылдар миҙгелендә «Торпедо» СССР-ҙың икенсе лигаһында сығыш яһай башлай. Үҙ зонаһында ул әлеге «Россия» командаһын ғына уҙа, ә 17-36—сы урындар өсөн уйындарҙа Көнсығыш зонаһында Өфөнән «Авангард» һәм шул уҡ «Россия» араһында бишенсе урынды яулай.
Киләһе миҙгелде ул Көнсығышта ун беренсе урында — «Авангард» хоккей клубынан өҫтәрәк тамамлай. 1990 йылдан башлап Нефтекама командаһы «Торос» исеме аҫтында сығыш яһай башлай. Һәм яңы исем аҫтында тәүге миҙгелдә үк Көнсығыш зонаһында өсөнсө урынға үрмәләй. Артабанғы миҙгел улай яҡшы үтмәй — «Торос» зонаһында туғыҙынсы ғына. СССР тарҡалғас, Рәсәйҙә Милләт-ара хоккей лигаһы барлыҡҡа килә, ә «Торос» Рәсәй асыҡ чемпионатында ҡатнаша башлай. Тәүге йылда ул «Волга буйы» дивизионында ун команда араһында 9-cы урында була. 1993/94 йылдар миҙгелендә Нефтекама хоккейсылары икенсе этапҡа үтә алмай һәм йыуатыу этабының «Волга буйы — Урал» дивизионында беренсе урынды яулай. Киләһе ике йылда «Торос» һөҙөмтәләре менән көйәрмәндәрен ҡыуандырмай.
1996/97 йылдар миҙгелендә «Торос» үҙ дивизионында дүртенсе урынды яулай, ә плей-офф уйындарында Лениногорскиҙан «Нефтяник» командаһына серияла 1-3 иҫәбе менән отола. 1997/98 йылдар миҙгелендә Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында тәүге этапты үҙ дивизионында 21 мәрәй менән етенсе урында тамамлай. 1-8—се урында өсөн турнирҙа ул өҫкәрәк бишенсе урынға күтәрелә ала. Быуатты Нефтекама командаһы беренсе лиганың уртаса командаларының береһе булып тамамлай.
XXI быуат башында
Юғары лиганың асыҡ Рәсәй беренселегенең 2007/08 йылдар миҙгелендә «Торос» Көнсығыштан плей-оффта ҡатнашырға мөмкинлек биргән һуңғы һигеҙенсе урындан плей-оффҡа сыға. Тәүге раундта Көнбайыштың беренсе урыны «Дмитров» хоккей клубына отола. 2008/09 йылдар миҙгелендә «Үҙәк» дивизионында бишенсе урынды яулай. Братина кубогы өсөн 1/16 финалында Һарытауҙан «Кристалл» хоккей клубын ота, ә 1/8 финалында «Ижсталь» командаһына отола. Киләһе миҙгелдә «Урал» хәйриә фонды спонсорлауы өсөн «Торос» лиганың лидерҙарына әйләнә, ә клубтың директоры вазифаһын Рәмил Усманов ала. «Торос» «Үҙәк» дивизионында беренсе урынды яулай, Братина кубогы өсөн плей-оффта команда ТХК, «Ижсталь» һәм «Молот-Прикамье» хоккей клубтарын ота, ә финалда ғәмәлдәге чемпион «Югра» командаһына еңелә һәм Рәсәй чемпионатының юғары лигаһы көмөш миҙалдарын тәү тапҡыр еңә. Был юғары лиганың ошондай форматында һуңғы миҙгеле була.
2010/11 миҙгеле
2010 йылда Юғары хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Шунда Рәсәй чемпионатының юғары лиганың командалары күсә, шулар араһында «Торос» та була. Үткән миҙгелдә финалға еткән өсөн командаға ЮХЛ тарихында тәүге Асыш кубогы өсөн уйында ҡатнашырға хоҡуҡ тейә. Евгений Туник Нефтекама клубының лигала тәүге шайбаһын керетә, ә «Торос» уйынды буллиттар серияһында 2:1 иҫәбе менән ота. Башҡортостан хоккейсылары даими миҙгелде икенсе урында тамамлай. Плей-оффта ул «Зауралье» һәм «Молот-Прикамье» командаларынан көслөрәк була. Ярымфиналда даими миҙгел еңеүсеһе «Рубин» хоккей клубына еңелә һәм ЮХЛ бронза миҙалдарын еңә.
2011/12: тәү тапҡыр чемпиондар
2011/2012 йылғы миҙгелдең даими чемпионаты шулай уҡ икенсе урын алып килде. Даими миҙгелде «Торос» хоккейсылары туғыҙ еңеү менән башлай. 2011 йылдың 1 декабрендә команданың баш тренеры урынында Василий Чижовты Руслан Сөләймәнов алмаштыра. Плей-офф уйындарын уңышлы үтеп, «Торос» финалға сыҡты. Унда команда Төмәндең «Рубин» клубында ҡунаҡта финалдың бишенсе матчында 2:1 иҫәбе менән еңеү яуланы. Һөҙөмтәлә Башҡортостан клубы Юғары хоккей лигаһында тәү тапҡыр чемпион булды һәм Братина кубогын алды. «Торос» һөжүмсеһе Станислав Голованов плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһы тип танылды.
2012/13: тағы ла бөтәһенән дә көслөрәк
2012/2013 йылдар миҙгелендә «Торос» даими чемпионатты өсөнсе урында тамамлай. Команда финалға тиклем «Казцинк-Торпедо», «Лада» һәм «Буран» клубтарын ота. Братина кубогының финалында һуңғы етенсе уйында Ҡаҙағстандың «Һарыарҡа» командаһын 3:0 иҫәбе менән еңде һәм Братина кубогын үҙендә һаҡлап ҡалдырҙы. Ҡапҡасы Владимир Сохатский Братина кубогының иң ҡиммәтле уйынсыһы бүләген ала. «Торос» хоккейсылары икенсе тапҡыр был абруйлы бүләкте ота. Нефтекама командаһының икенсе тапҡыр еңеүен бөтә Башҡортостан байрам итә.
2013—2016: өсөнсө чемпионлыҡ
Ике тапҡыр Братина яулаусы киләһе миҙгелдең даими чемпионатында бөтәһенән дә көслөрәк була һәм даими беренселек кубогын тәү тапҡыр еңә. Плей-оффта «Сокол» һәм «Буран» клубтарын отһа, сирекфиналда «Һарыарҡа» үткән йылдағы финалда еңелеү өсөн реванш ала һәм артабан Братина кубогын яулай. «Торос» хоккейсылары ЮХЛ бронза миҙалдарын яуланы.
2014/2015 йылдар миҙгеле барышында «Торос» әллә ни уңышҡа өлгәшә алманы. Һөҙөмтәлә 2015 йылдың 22 ғинуарында команданың баш тренеры Руслан Сөләймәнов эштән ебәрелде. Уның ярҙамсыһы Николай Заварухин да вазифаһын ҡалдырҙы. Баш тренер итеп быға тиклем Нефтекаманың «Батыр» командаһын етәкләгән Константин Полозов тәғәйенләнде. Ул, «Торос»ты чемпионат таблицаһының 12-се урынынан ҡабул итеп, плей-офф этабына 8-се урындан алып сыҡты. Унда «Торос» Ҡурғандың «Зауралье» (даими чемпионатта 9-сы урын), Пермь ҡалаһының даими чемпионатта 4-се урын алған «Молот-Прикамье» командаларын, ә ярым финалда Ҡарағандының чемпионатта беренсе урынды яулаған «Һарыарҡа» хоккей клубтарын еңде. Финал уйындары «Торос» һәм даими чемпионатты 2-се урында тамамлаған «Ижсталь» араһында барҙы һәм Нефтекама хоккейсылары файҙаһына 4:2 дөйөм иҫәбе менән тамамланды. Алтынсы уйын «Торос» боҙонда үтте, һәм ул көйәрмәндәрҙе Братина кубогын өсөнсө тапҡыр яулау менән ҡыуандырҙы. Был еңеү менән команданы Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡотланы. Кирилл Никоноров иң ҡиммәтле уйынсы тип танылды. Әйтеп китергә кәрәк, плей-офф алдынан команданың спонсоры алмашына — «Урал» хәйриә фонды урынына «Башнефть» килә.
2015/16 йылдар миҙгеленең даими чемпионатын «Торос» өсөнсө урында тамамлай. Плей-оффтың 1/8 финалында ул «Спутник» хоккейсыларын ете уйында ота. Тик сирекфиналда «Һарыарҡа» хоккей клубына 2-4 иҫәбе менән отола һәм тәү тапҡыр ЮХЛ-дың ярымфиналына үтә алмай һәм миҙалдарға эйә булмай. 2016 йылдың 21 ғинуарында клубтың генераль директоры Валерий Нурғутдинов Өфөгә «Салауат Юлаев» клубына шул уҡ вазифаға күсә. Уның урынын Ришат Сакаев ала.
2016—2019: йәш состав
Яңы миҙгел алдынан команданың баш тренеры алмаша: Константин Полозов «Толпар» баш тренеры була, ә Василий Чижов кире ҡайта. Команданың составы яңыртыла, уйынсыларҙың уртаса йәше лә түбәнәйә. Даими чемпионатты команда бишенсе урында тамамлай. Ә Братина кубогының 1/8 финалында лиганың дебютанты Санкт-Петербургтан «Динамо» хоккей клубына серияла 2-4 иҫәбе менән отола. Миҙгел тамамланғас, команданы Аркадий Андреев етәкләй. Тик 2017/2018 йылдар миҙгелендә команданың баш тренеры итеп киренән Руслан Сөләймәнов ҡуйыла. «Торос» даими миҙгелде 10-сы урында тамамлай. Петров кубогының тәүге этабында серияла 4-1 иҫәбе менән Усть-Каменогорскиҙан «Торпедо» командаһын еңә, ә сирекфиналда Санкт-Петербургтан «СКА-Нева» клубына серияла 2-4 иҫәбе менән отола.
2018/2019 йылдар миҙгеле алдынан үткән Ижевск менән Әлмәт ҡалаларындағы турнирҙарҙа «Торос» беренсе урынды яулай. Нефтекама хоккей клубы асыҡ һауала үткән уйында — Рус классикаһында Әлмәттән «Нефтяник» хоккей клубына отола. Даими миҙгелдә «Торос» өсөнсө урынды яулай һәм беренсе булған команданан дүрт мәрәйгә генә ҡалыша. Петров кубогы өсөн плей-оффта Башҡортостан командаһы Санкт-Петербургтан «Динамо» (серияла иҫәп 3-2) һәм Ҡурғандан «Зауралье» (4-2) хоккей клубтарын үтә, тик ярымфиналда ғына Төмәндән «Рубин» командаһына отола һәм Рәсәй беренселегенең көмөш миҙалдарын яулай.
2019 йылдың 16 июлендә оҙаҡ йылдар буйы «Торос» генераль менеджеры вазифаһын башҡарған Дмитрий Денисов команданан үҙ теләге буйынса китә. Уның урынына Александр Николаев килә.
ЮХЛ даими беренселектәре һәм плей-офф уйындары
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, Ш — шайбалар, М — мәрәйҙәр, ДУ — даими миҙгелдә урыны
«Торос» Континенталь кубогында
ЮХЛ чемпондары булараҡ, «Торос» Европа командалары араһында Континенталь кубокта ике тапҡыр ҡатнаша. Икеһендә лә Нефтекама клубы өсөнсө раундтан башлай, әммә бер тапҡыр ҙа артабан үтә алмай.
Стадион
2007 йылда «Торос» яңы ғына төҙөлгән боҙло спорт һарайына күсә. Башҡортостан Республикаһында яһалма боҙ менән Өфөнән башҡа ҡалалар араһында иң ҙур спорт төҙөлмәһе 2007 йылда төҙөлә. Ул Нефтекаманың Ленина урамы 19Д адресы буйынса урынлашҡан. Һарайҙың һыйҙырырлығы — 2000 тамашасы. Трибуналар өс стена буйлап урынлашҡан, дүртенсеһе табло һәм комментаторҙар өсөн урындарға бирелгән. Һарай хоккей уйындарын, хоккей күнегеүҙәрен, конькиҙа шыуыу һәм концерттар үткәрер өсөн ҡулланыла.
Бағыусылар
2015 йылдың 16 февралендә генераль бағыусы — «УРАЛ» хәйриә фонды «Торос» хоккей клубын финанслауҙы туҡтатыуы тураһында белдерҙе. 2015 йылдың Братина кубогының конференция сирекфиналының тәүге уйыныда уйынсылар яңы бағыусы булған яңы формала сығалар, формала «Башнефть» нефть компанияһының эмблемаһы була.
Баш тренерҙар
«Торос» командаһының төрлө йылдарҙағы тренерҙары:
Команданың составы
«Торос» хоккей клубының составы команданың рәсми сайтында тулыһынса бар.
Капитандар
«Торос» командаһының бөтә капитандары:
Мобиль ТелеСистемалар
«Мобиль ТелеСистемалар» (МТС) — Рәсәй телекоммуникация компанияһы. GSM, UMTS (3G) и LTE) стандарттарҙа элемтә менән хеҙмәтләндерә. 2011 йылда компания 130 миллион абонент хеҙмәтләндергән. «Система АФКһы» паблик компанияһы составында. 2010 йылда Interbrand-тың тикшеренеү буйынса МТС бренды иң ҡыйбат Рәсәй бренды тип таныла.
Даян (исем)
Даян — башҡорт, шул иҫәптән төрки телдәрҙә киң таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Даян исеме ғәрәпсәнән «хөкөм эйәһе» тигәнде аңлата. Ҡылған эштәргә,гөнаһтарға күрә язаһын биреүсе, юғары хөкөм.
Билдәле шәхестәр
Ҡадир Даян (тулы исеме Ҡадир Хәким улы Даянов) (14 февраль 1910 йыл — 19 октябрь 1975 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм драматург. 1938 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1947 йылдан — КПСС ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), ике «Почёт Билдәһе» (1945, 1955) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Даян Мурзин исемендәге урам — Өфөнөң Киров районындағы урам.
Даян Мурзин майҙаны — Словакияның Злин ҡалаһының үҙәк майҙаны.
Даян Мурзин урамы — Словакияның бер урамы майор Даян Мурзиндың исемен йөрөтә.
Даян — яҙыусы Айгиз Баймөхәмәтовтың «Ҡалдырма, әсәй» әҫәрендәге кире герой.
Кнов
Кнов — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 384 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кислая (Молочная ҡушылдығы)
Кислая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Молочная йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ырыу (биология)
Ырыу (genus) — биологияла: ғаиләнән һәм трибанан түбәнерәк, төрҙән бейегерәк таксон. Бинар нуменклатурала хайуандың исемендә беренсе урында тора, ҙур хәрефтән яҙыла: Cervus eldii — болан-лира. Ырыуҙар исемдәрендә омонимия рөхсәт ителмәй.
Кислая (Молочная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ырыу (биология)
Ырыу Линней классификацияһында бар.
Күплеге буйынса ырыуҙар 3 төркөмгә бүленә:
Шамка (Теша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ҡорт елеме
Ҡорт елеме — ҡорттар ағас бөрөләренән, япраҡтарынан йыйылған ыҫмалалы есемдәрҙе эшкәртеп яһаған ҡарағусҡыл йәшел төҫтәге йәбешеүсән матдә. Унда 55 % ыҫмала һәм бәлзәм, 10 % эфир майҙары, 30 % балауыҙ һәм 5 % һеркә бар. Һәр ғаилә миҙгеленә 100-150 г елем йыя. Ҡорт елеме медицинала киң ҡулланыла.
Елемде умартала файҙаланыу
thumb|Бал ҡорто елемде яһау өсөн материал эҙләй thumb|Ҡорт елеме Ҡорттар елемде умарталағы ярыҡтарҙы һылау өсөн ҡуллана. Шулай итеп улар умартаны үтәтмә елдән һаҡлай. Шулай уҡ ҡорт елеме менән улар һауа торошона ҡарап, кейәнең ҙурлығын көйләйҙәр. Исеме шунан килеп сыҡҡан да инде, προπόλις «ҡала алдында». Елем менән ҡорттар инә ҡорт йомортҡа һаласаҡ күҙәнәкте шымарталар. Әгәр ҙә умартаға эрерәк хайуан килеп керһә, уны ҡорттар сығара алмайҙар, шунлыҡтан елем ярҙамында емтекте серемәһен өсөн мумификациялайҙар.
Ун-Паннэ-Юган
Ун-Паннэ-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паннэ-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холодный Ключ (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 44 %, рустар 45 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 20-се быуаттың 30-сы йылдарында Мораптал совхозын ойоштороуға бәйле Холодный Ключ фермаһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1950-се йылдар аҙағында башлап хәҙерге исемен йөрөтә, 2004 йылда хәҙерге статусын ала
Халҡы
Урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002).
Инфраструктура
Фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Планетарий
Планетарий — махсус көмбәәҙҙә йондоҙло күкте сағылдырып, йыһан донъяһына мөғжизәле сәйәхәт ҡылырға ярҙам итеүсе аппарат-йорт. Планетарийҙар бер-береһенән көмбәҙенең ҙурлығы, унда ҡуйылған апаратураның камиллығы менән айырыла. Иң ҙурҙары 100 метрҙан ашыу диаметрлы көмбәҙҙә йыһандың теләһә ниндәй нөктәһен хәрәкәттә кәүҙәләндерергә мөмкинлек бирә. Ундай планетарийҙар донъяла икәү. Башҡалабыҙ Өфөләге планетарийҙың көмбәҙе 8 метрлы.
Тарих
Беренсе планетарий 1925 йылМюнхендә төҙөлгән. Көнбайыш ярымшарҙа 1930 йылда (Adler Planetarium and Astronomy Museum, Чикагола, АҠШ). СССРҙа беренсе планетарий Мәскәүҙә 1929 йылдың 5 ноябре асылған. Бөгөнгө көндә ул емерек хәлдә. thumb|left|300px| [[Санкт-Петербург ҡалаһындағы планетарийҙың йондоҙ көмбәҙе һәм проекторы]]
Күркә
Башы һәм муйынының алғы өлөшө яланғас, суҡышы эре-эре сөйәлдер менән ҡапланған. Күкрәгенең алғы өлөшөндәге ҡайрыйҙары ҡыллы, шврт йөнлө. Ҡойроғо киң.
Ҡырағай хәлдә күркә (M. gallopavo) Төньяҡ Америка урмандарында, Миссури һәм Миссисипи йылғалары буйында осорай.
Күҙлекле күркә Үҙәк Америкала йәшәй.
Мокрый Мичкас Первомайское ауылы янында
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нептун (фонтан)
«Нептун» фонтаны — Петергоф һарай-парк ансамбленең император Павел I Германияла һатып алған бер фонтаны.
Тарихы
Тәүҙә фонтан фигураһы Нюрнбергта (Германия) эшләнелә, әммә унда бер ҡасан да эшләмәй. Композицияға заказ биреп, Нюрнберг халҡы Германия өсөн ауыр булған Утыҙ йыллыҡ һуғышҡа (1618—1648) нөктә ҡуйған Вестфаль солохо тураһында иҫтәлекте мәңгеләштеррегә уйлай. 1660 йылда Георг Швайгер (Georg Schweigger) һәм алтын сүкеүсе Христоф Риттер (Christoph Ritter) уның ҡушма өлөшө моделдәрен тәҡдим итә. Һуңынан Швайгер һәм уның уҡыусыһы Иеремия Айслер (Eissler Jeremias) моделе өҫтөндә 1670 йылға тиклем эшләй, әммә тулы комплект 1688—рҙа ғына башҡарыла. Фигураларҙы Херольдт (H. Heroldt W.) ҡоя. Төркөмгә 27 фигура һәм декоратив деталдәр инә.
Ҡала баҙары майҙанында пьедесталлы бассейн төҙөлә, ләкин һуңынан асыҡланыуынса, фонтан эшләһен өсөн урындағы йылға һыуы ғына етмәй. Шунан һуң скульптураны һүтеп алалар һәм ул амбарҙа йөҙ йыл самаһы ята. Хатта келәттәре һүтелгән килеш ятҡанда ла фонтан ҡаланың иҫтәлекле урыны кеүек билдәле була. 1781—1782 йылдарҙа Европа буйлап сәйәхәт иткәндә Нюрнбергҡа цесаревич Павел Петрович килә. Фонтанды алырға ҡарар итеп, ул уны үҙенең Гатчиналағы резиденцияһында урынлаштырыуҙы күҙаллай. Нюрнберг властары композицияны шул ваҡытта юғары баһалап ҙур суммаға — 30 мең һумға һата. 1796 йылда (Павелдың Рәсәй тәхетенә ултырыу йылы) Рәсәй төп фигураларҙы һатып ала һәм Петергофҡа оҙата. 1798 йылда батшаның: «Нюрнбергтан килтерелгән Нептун фонтанын Петергофтың Түбәнге паркына ҡуйырға…», — тигән указы сыға. Әммә бассейндың һыуы етмәгәс, уны унда ҡуйыу мөмкин булмай. Шул ваҡытта скульптура төркөмөн Үрге паркта, һүтеп алынған «Нептун арбаһы» бассейнына урынлаштырырға ҡара ителә һәм был эш 1799 йылда тормошҡа ашырыла.
«Нептун» һыу декорацияһы төрлө 26 һыу һиптереүсе ағымдан тора. Элекке биҙәлештән бары тик дельфиндарҙы һәм имән япрағынан эшләнгән ике ҡурғаш гирлянданы, сәскәләрҙе һәм ҡабырсаҡтарҙы ғына ҡалдыралар. Нептун фигураһы ҙур дүртмөйөшлө быуа уртаһындағы дүрт баштан атҡан фонтан менән биҙәлгән бейек гранит пьедесталда тора. Пьедестал тирәләй туфтан һалынған яҫы майҙансыҡта гиппокамп (ҡанатлы диңгеҙ аттары) менеп дельфиндарҙы ҡыуыусы һыбайлылар төркөмө урынлашҡан. Бынан тыш, быуа үҙе һигеҙ дельфин фигураһы менән биҙәлгән, уларҙың ауыҙынан һыу ығымы күтәрелә. Бассейндың күләме — 33×92 м.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Германия барлыҡ скульптуралар һүтеп алына һәм Германияға сығарыла. 1947 йылда улар ҡабаттан Петергофҡа килтерелеп, элекке урынында ҡуйыла, ләкин фонтан 1956 йылда ғына эшләй башлай.
Әлеге ваҡытта Нюрнберг ҡала паркында ҡуйылған күсермә унда 1902 йылдан бирле тора.
Фетнәле ваҡыт
Фетнәле ваҡыт, йәки Сыуалышлы осор — Рәсәй тарихында 1598 йылдан 1613 йылға тиклемге осор (ҡайһы бер фекерҙәргә ярашлы, 1618 йылға тиклем), тәбиғәт һәләкәттәре, стихиялы бәлә-ҡазалар, күп һанлы ялған исем йөрөтөү осраҡтары һәм тышҡы интервенция, граждандар, рус-поляк һәм рус-швед һуғыштары, ауыр дәүләт-сәйәси һәм социаль-иҡтисади көрсөк менән бәйле осор.
Сыуалыштар сәбәптәре
Фетнәле ваҡыт бер нисә сәбәп һәм факторҙар арҡаһында килеп сыға. Тарихсылар түбәндәгеләрҙе айырып күрһәтә::
Кумыш (Чусовая ҡушылдығы)
Кумыш — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Триба (биология)
right|200px| Триба (Tribus) — биологияла ғаиләнән түбәнерәк, ырыуҙан бейегерәк торған таксон. Латин телендә триба исемдәре ғаилә исеменә -ini (зоологияла) йәки -eae (ботаникала) киҫәксәләре ҡушылып яһала. Шулай уҡ аҫ триба (-ina (з.), -inae (б.)) һәм өҫ триба (зоологияла ғына) таксондары бар.
Трибалар өлгөләре:
Сығанаҡтар
Урыҫ Википедияһы
Мәскәү дәүләт университеты
'''М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты''' (тулы исеме «М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет учреждениеһы).
Университет Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм Фән Министрлығына бойһонмай, тура Рәсәй Хөкүмәтенә бойһона.
Тарихы
Университет төҙөү тәҡдиме күренекле урыҫ ғалимы — урыҫ әҙәби теленә нигеҙ һалыусы, шағир, рәссам, тарихсы, тәбиғәтте өйрәнеүсе Михаил Васильевич Ломоносов һәм граф Иван Иванович Шуваловтан килә.
== Университетты тамамлаған шәхестәр == '' Мәскәү университетын тамамлаусылар категорияһын ҡарағыҙ. Категорияла булмаған шәхестәр түбән яҙылған.''
Мәскәү дәүләт университетының баш йорто
Мәскәү дәүләт университетының баш йорто  (урыҫса ҡыҫҡа ГЗ МГУ) — Мәскәү дәүләт университетының баш йорто. Бейеклек — 183,2 м, шпиль менән — 240 м, 34 ҡат. 1949—1953 йылдарҙа төҙөлгән. Архитекторҙар Б. М. Иофан, Л. В. Руднев, С. Е. Чернышёв, П. В. Абросимов, А. Ф. Хряков, В. Н. Насонов. Фасад биҙәкләү — В. И. Мухина.
Ҡоролош: «А» секторы:
Ун-Потын-Ех
Ун-Потын-Ех — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Баҙраҡ
Оло Баҙрак (Большебадраково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 430 кеше. Почта индексы — 452975, ОКАТО коды — 80218807001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡыштым
Ҡыштым — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, был статусты 1934 йылда алған.
Ҡала Ҡыштым йылғаһы буйындаа урынлашҡан. Өлкә үҙәге Силәбегә тиклем 90 км. Ҡала янында Большая Акуля, Һыуғомаҡ өңөрө, Һыуғомаҡ тауы, Һыуғомаҡ күле бар. Ҡаланы урман уратып алған.
Тарих
1755 йылда Никита Никитич Демидов Үрге-Ҡыштым һәм Түбәнге-Ҡыштым тимер иретеү заводтарына нигеҙ һала, ике йылдан улар сафҡа инә. 1761 йылда иһә Англияға тимер экспортлау башлана.
Бөгөн ҡалалағы иң ҙур предприятие — Ҡыштым баҡыр-электролит заводы.
Ҡалала Силәбе дәүләт университеты һәм Көньяҡ Урал дәүләт университетының филиалдары эшләй. Егауыҙы тауы күрше Һыуғомаҡ тауы менән бергә Ҡыштым ҡалаһының гербына ингән.
Коврига (Вост. Камбальница ҡушылдығы)
Коврига — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Восточная Камбальница йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мокшань
Мокшань — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 418 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стрелков Александр Александрович
Стрелков Александр Александрович (20 февраль 1903 йыл — 11 октябрь 1977 йыл) — СССР зоологы, паразитолог, диңгеҙ гидробиологияһы һәм протозоологияһы буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1939).
Биографияһы
1903 йылдың 20 февралендә Череповецта тыуған. 1922-1927 йылдарҙа Ленинград университетында уҡый. Зоология кафедраһында ғалим Догель Валентин Александрович етәкселеге аҫтында практика үткән. Диплом эше тупраҡ инфузорияларына арналған, Бохара тропик медицина институтында һәм Ленинград тәжрибә агрономияһы институтында эшләй. 1930 йылда Петербург биология институтында аспирантураны тамамлай. 1937 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. 1930-1948 йылдарҙа Ленинград педагогия институтында уҡыта. Умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһы мөдире буйынса 1941-1946 йылдарҙа умыртҡаһыҙҙар зоологияһы кафедраһының мөдире була. 1939 йылда «Паразитические инфузории из кишечника непарнокопытных семейства Equidae » темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1942-1944 йылдарҙа тәүҙә Кисловодскиҙа, һуңынан Ташкентта һәм артабан Ҡыштымда эвакуацияла була. 1944 йылдыңан алып ғүмеренең аҙағына тиклем СССР Фәндәр академияһының Зоология институтында эшләй. 1946 йылда Догель нигеҙ һалған протистология лабораторияһын етәкләй. 1948 йылда ВАСХНИЛ-дың сессияһынан һуң, «вейсманизм-морганизм» тәғлимәте яҡлы булған өсөн уны пединституттан эштән сығаралар. 1977 йылдың 11 октябрендә йөрәк өйәнәгенән вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ябай һәм ирекле йәшәүсе диңгеҙ паразиттарын (инфузориялар һәм радиолярийҙарҙы) өйрәнә. Инфузолрийҙарҙың сағыштырма анатомияһын өйрәнеүгә нигеҙ һалған һәм был төркөмдең эволюцион үҫеше йүнәлешен асыҡлаған. Морфологик планда ентекле анализ яһап ҡуйҙы һәм төҙөлөш отряды Entodontomorpha отрядының ентекле морфологик анализын өйрәнгән һәм уларҙың төҙөлөш планын билдәләгән. Инфузорийҙарҙың цито һөлдәһе <a href="./Полисахаридтар" rel="mw:WikiLink" data-linkid="118" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Полисахариды&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Amylose_3Dprojection.corrected.png/80px-Amylose_3Dprojection.corrected.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:38},&quot;description&quot;:&quot;молекулы полимерных углеводов, соединенных длинной цепочкой моносахаридных остатков&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q134219&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="cx-link" id="mwRQ" title="Полисахаридтар">гемицеллюлоза</a> төркөмөндәге полисахаридтарҙан тора тип билдәләгән. XХ быуат башында иң ябайҙарҙың «нервы системаһы» аналогы булған тигән гипотезаны инҡар иткән. Инфузорийҙарҙың 90-ға яҡын төрөн, 24 ырыуын һәм 5 ғаиләһен һүрәтләп яҙған.
Күп һанлы экспедицияларҙа ҡатнаша: 1957-1959 йылдарҙа Курил утрауҙарында һәм Сахалинда, 1956 йылда "Витязь" карабындаТымыҡ һәм һинд океанында, 1965 йылда Кариб утрауында була.
150-гә яҡын фәнни монографияларҙың, шул иҫәптән «Фауна СССР » һәм «Определитель по фауне СССР» томдарының мөхәррире була.
Һайланма әҫәрҙәре
Күп баҫмаларҙың авторы, шул иҫәптән:
Когит
Когит — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 422 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тип (биология)
Тип (Phylum, Divisio) — биологияла батшалыҡтан түбәнерәк, кластан юғарыраҡ таксон. Шулай уҡ аҫтип һәм өҫтип рангтары бар. Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар систематикаһында типҡа тиң таксон булып бүлек тора.
Хайуандар батшалығының 20 мең типтары бар, мәҫәлән, хордалылар (Chordata), йомро селәүсендәр (Nematodes).
Шилокша (Теша ҡушылдығы)
Шилокша — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нурулла
Нурулла — ғәрәптәрҙән таралған мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Нурулла — «алла нуры» мәғәнәһендәге ир-ат исемме.
Билдәле шәхестәр
Нурулла Зиннур улы Зиннуров (1901 йыл — 1943 йыл) — партия һәм дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны. Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусы Лаҡлы ауылында тыуған.
Нурулла Дәүләтгәрәй улы Сафин (25 июль 1923 йыл — 15 май 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Миномёт полкының миномёт расчёты командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Нурулла Кәлимулла улы Әхмәтов (1913 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Фамилияларҙа
Нуруллин Ринат Ғәли улы (Риннат Галеевич Нуруллин, 20 август 1954 йыл) — балалар шағиры, ғалим-уйлап табыусы, техник фәндәр кандидаты (1999). Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы (2011). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1994).
Архитектурала
Нурулла мәсете («Бесән» һәм «Етенсе йәмиғ мәсете») — Ҡазанда Иҫке Татар биҫтәһе үҙәгендә Бесән баҙарында төҙөлгән дини культ ҡомартҡыһы.
Унтеркац
Унтеркац (Unterkatz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Магнитогорск
Магнитогорск— Силәбе өлкәһенең өлкә әһәмиәтендәге ҡалаһы, донъялағы иң эре металлургия үҙәктәренең береһе. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы. Ҡалала «Мечел», «Мобиль ТелеСистемалар», «Ростелеком», Рәсәй Һаҡлыҡ Банкы, «Рәсәй селтәре» һәм башҡа ойошмалар эшләй.
Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Юғары һөнәри белем биреү Федераль Дәүләт Бюджет Мәғариф учреждениеһы Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты 1930 йылда «И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты» тип асыла.
Тарих
1941 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковка ҡалаһына (хәҙерге Өфө) эвакуациялана.
1943 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүғә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы ойошторола, ул 1948 йылда Өфө нефть институты исемен ала.
2010 йылдан университет милли тикшеренеү университеты статусын конкурс аша алды.
Аҡбуҙат (ипподром)
thumb|300px| «Аҡбуҙат» ипподромы
«Аҡбуҙат» ипподромы — үҙенең исемен башҡорт халҡының толпары исеменән алған. Ул 1968 йылда төҙөлә башлай. 1982 йылдың 26 июлендә беренсе ат сабыштары үткәрелә.
Тарих
Ипподром тарихы 1883 йылға барып тоташа. Ошо йылда Рәсәй йылҡысылығы һәм йылҡысылыҡ заводы етәкселеге тарафынан Өфөлә ипподром менән ат һарайы төҙөүгә ҡарар сығарыла.
1892 йылдағы «Коннозаводство и коневодство» сыҡҡан журналда (№ 12 26 август) Рәсәйҙәге 36 ипподром араһында иҫкә алынған.
1924 йыл Башҡорт АССР-ы Наркоиземы тарафынан республикала юртаҡ аттарҙы һынау ипподромы тураһында ҡарары менән ул төҙөлөп бөтә.
2005 йылда республика хөкүмәте тарафынан реконструкциялау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Иппадормда 4 ҡатлы төп трибуна бар. Быяла менән көпләнгән заманса йыһазландырылған бинала бер юлы 5 мең тамашасы ял итә ала. Бынан тыш ,төп трибуна бинаһында ипподром администрацияһы ат сабыштырыусылар өсөн сисенеү һәм йыуыныу бүлмәләре, табип кабинеттары бар. Ябыҡ манеж әлегә Рәсәй Федерацияһының бер регионында ла юҡ. Ипподромда 108 ат тотоу өсөн 3 ат һарайы, ситтән килгән спорсылар өсөн ҡунаҡхана, аттар өсөн 70 урынлы һарай-ҡуналҡа яңынан төҙөлгән.
Ҡоролмалар
Ҡапламамаһы металл конструкцияларынан эшләнде.
Ғаилә (биология)
Ғаилә (familia) — биологияла: тәртиптән түбәнерәк һәм триба менән ырыуҙан бейегерәк таксон. Зоологияла ғаиләләр исемдәре латин телендә -idae киҫәксәһе менән яһала: Cervus — болан, Cervidae — болан һымаҡтар. Ботаникала ғаиләләр исемдәре -aceae киҫәксәһе менән яһала: Rosa — гөлйемеш, роза, Rosaceae — роза сәскәлеләр. Шулай уҡ аҫ ғаилә һәм өҫ ғаилә төркөмдәре ҡулланыла.
Ғаилә Пьер Маньоль тарафынан индерелгән.
Исемлек:Башҡорт әҙәбиәте
Башҡорт әҙәбиәте фәне буйынса федераль дәүләт стандарттарына ярашлы төрлө синыфтарҙа уҡытылған әҙәби әҫәрҙәр исемлеге.
Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы
Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы (15 февраль 1915 йыл) — ауыл хужалығы эшсеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Мырҙағолов Шәһит Һиҙиәт улы 1915 йылдың 15 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Байназар ауылында тыуған. Үҙ алдына уҡып өс класлыҡ мәктәп программаһын үтәй. 1937 йылда хәрби хеҙмәткә алына. Өс йыл авиация часендә ашнаҡсы булып хеҙмәт итә. 1940 йылдың ноябрендә демобилизациялана, күп тә тормай, һуғыш башланып китә.
1941 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армияға яңынан алына. Дүрт ай буйына 97-се запас полк мәктәбендә ашнаҡсы һөнәренә уҡый. Полк мәктәбен тамамлағас, Карелия фронтының 363-сө уҡсылар полкына ебәрелә. Мурманск һәм Ленинград өлкәләрендәге бик күп ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы дошмандан азат итеүҙә ҡатнаша.
Юлбашсының маҡтау һүҙҙәре һалдат өсөн иң бөйөк награда булып һаналған. Карелия фронты командующийы армия генералы Мерецков менән Головкоға рәхмәт хаты яҙылған Сталиндың бойороғон бөтә һалдаттарға ла тараталар. Рәхмәт хатының 1944 йылдың 15 октябрендәге күсермәһе Шәһит Мырҙағоловҡа ла бирелгән.
Һалдат 1945 йылдың 15 октәбрендә тыуған ауылына ҡайта. Һуғышҡа киткәндә тыумай ҡалған улы Ғаяз инде йүгереп йөрөй. 1946 йылда Сара исемле ҡыҙҙары тыуа. Байназар ауылында етем ҡалған балалр өсөн балалар йорто асыла. Күмәк кешегә өйҙән икмәк ташып өлгөртә алмайҙар, шуға күрә икмәк бешереүсе итеп Шәһит Мырҙағоловты саҡыралар. Ауыл ерендә был ирҙәр өсөн ят һөнәр булһак ла, армияла һалдаттарға бешереп өйрәнгән кеше, банда ла һынатмаҫ,тип иҫәпләйҙәр. Байтаҡ йылдар Шәһит Мырҙағолов икмәк бешереүсе булып эшләй, һуңынан колхозда төрлө эштәр башҡара.
Кусья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урусова Софья Александровна
Кенәз ҡыҙы Софья Александровна Урусова, кейәүҙә кенәз ҡатыны Радзивилл (6 апрель 1804 йыл  — 17 июль 1889 йыл) — аҡһөйәк заттар араһында билдәле һылыуҡай,, Николай I батшаның фавориткаһы.
Биографияһы
Обер-гофмейстер Александр Михайлович Урусовтың (1766—1853) уның Д. П. Татищевтың апаһы Екатерина Петровна Татищева (1775—1855) менән никахынан тыуған өс ҡыҙының береһе. Ғаилә ҙур (8 улы һәм 3 ҡыҙы) һәм татыу булған, үҙ-ара улар инглиз телендә аралашҡан. 1820 йылда уларҙың икенсе ҡыҙы, Софья, аҡһөйәктәр араһында күренә башлай. Юғары ҡатлам кешеләре уның камил матурлығын күрә, ул һомғол һәм  булған, һәм уның бөтә ҡиәфәтенән ғәжәйеп сәләмәтлек бөркөлгән.
Күптәр уның өлкән апаһы Марияға ҡарағанда күп тапҡырға матурыраҡ тигән һәм уны «мәскәү һылыуҡайҙары батшабикәһе» тип йөрөткән. Ләкин ҡайһы бер көнсөлдәр уны «аңралыҡ алиһәһе» тип тә атаған. Уның тураһында уйлап сығарғандар. Әммә был Урусованың юғары ҡатлам йәмғиәтендәге уңышына ҡамасауламаған. Замандаш ҡатын-ҡыҙы әйткәнсә, уның матурлығы көнләшеү тыуҙырған, әммә, асылында, ул шәфҡәтле һәм һөйкөмлө ҡыҙ булған.
Ул балдарҙа күренһә, бөтә Мәскәү юғары йәмғиәтенең һоҡланыуҙан башы әйләнгән. Урусоваға тиң булырлыҡ һәм өйләнерлек ир-егеттәрҙән бай граф Дмитрий Шереметев һәм Владимир Мусин-Пушкинды атағандар. 1826 йылда лорд Джон Кеннеди, полковник Эдвард Купер, Рәсәйгә килеү менән, шунда уҡ Урусованың матурлығы тураһында бик күп ишеткәнлеген һәм уға өйләнеү ниәте менән янғанын иғлан иткән, тип яҙа.
1827 йылдың яҙында А. С. Пушкин кенәз Урусовтарҙың ҡунаҡсыл йортонда йыш булған, һәм ул, Вольтерға оҡшатып, билдәле дүрт юллығын Софьяға арнаған. Кенәз ҡыҙының иғтибары менән файҙаланған Пушкин ҡыҙҙың ике туған ағаһы, артиллерия офицеры В. Д. Соломирскийҙың көнсөллөгөн тыуҙырған, һәм был хәл дуэлға саҡырыу сәбәпсеһе була. Хәйер, конфликт дуҫтарының дөйөм тырышлығы менән яйға һалынған.
тантанаһында кенәз ҡыҙы Урусова император Николай I күҙенә салына. Зирәк аҡыллы А. О. Смирнова мемуарҙарында яҙғанса, тиҙҙән «был цацаны» Санкт-Петербургтан Мәскәүгә килтерәләр һәм 1827 йылдың ноябрендә Александра Фёдоровнаның фрейлинаһы итеп тәғәйенләйҙәр. Императорҙың һылыуҡай Урусоваға иғтибары тейешленән артыбыраҡ та китә. Мәҫәлән, француз тарихсыһы Марк Фурнье бына нимә тип яҙа :
Дарья Фёдоровна Фикельмон һүҙҙәренсә, хәле «серле һәм аҫтыртын» Урусованың һарайҙағы хәле ике мәғәнәле булған. Бөтә йәмғиәт уны императорҙың метрессаһы тип һанай, әммә императрица уға ҡарата алсаҡ һәм дуҫтарса аралашҡан. Икенсе яҡтан, император уға айырым мөнәсәбәттә булған, һәм бөтә төр хөрмәтләүен күрһәткән. Урусованың үҙен тотошо императрица алдында бөтөнләй абсолют баҫалҡылығын белдереп торған, әммә импер ҡатышмаһы кеүек тойолған, йәғни бик үк тәбиғи булмаған :
Бөйөк кенәз ҡыҙы Ольга Николаевна, имеш-мимеште таратырға тырышып, Урусова тураһында былай тип яҙа :
Уның һүҙҙәрен башҡа сығанаҡтар ҙа дәлилләй. Смирнова-Россет, атап әйткәндә, былай тип яҙа: «Урусова ғорур һәм алйотораҡ күренһә лә, бәлләүер кеүек саф ине».
Кейәүгә сығыуы
1832 йылдың 30 авгусында Софья Урусованы боронғо клецкий ординацияһының вариҫы кенәз Лев Людвигович Радзивилл (1804—1886) йәрәшә тип иғлан ителә. Кенәз ҡыҙы кейәүгә мөхәббәт буйынса сығыуына ышандырған. А. Я. Булгаков һүҙҙәре буйынса, «әгәр Софья Урусова оҙаҡ көткән булһа, һәр хәлдә лә юҡҡа түгел: Радзивилл йәш, сибәр, ғали йәнәптәренең адъютанты, бик шәп егет һәм иҫ киткес бай».
1833 йылдың 28 ғинуарынан уларҙың туйы була. П. А. Вяземскийҙың В. А. Жуковскийға яҙылған хаты ғына был никахҡа илткән хәлдәргә ниндәйҙер күләгә ташлай :
Ольшанка (Тихая Сосна ҡушылдығы)
Камышенка (Камышанка) — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға № 353 Тихая Сосна йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тихая Сосна. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ун-Сорум-Юган
Ун-Сорум-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коврига-Яга
Коврига-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муравка (Ломовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воздвиженск (Ырымбур губернаһы)
Воздвиженск (Воздвиженск ҡәлғәһе булараҡ 1742 йылдың 14 сентябрендә нигеҙ һалына ) — Ырымбур казак ғәскәренең Беренсе (Ырымбур) хәрби бүлегендәге станицаһы. Станицаға 1742 йылдың 14 (26) сентябрендә Воздвижение Честного и Животворящего Креста Господня байрамында наместник Иван Неплюев нигеҙ һала, ул Орскиҙан Ырымбурға барған почта трактының уң яғы һәм Һаҡмар йылғаһы ағымының һул яғы араһында урынлашҡан.
Нигеҙ һалыу
Наместник Неплюев Иван ҡәлғәғә нигеҙ һалған саҡта Алексеевск ҡәлғәһенең казактарына Шешмин полкының өс драгун ротаһын һәм Кама аръяғы ландмилиция составынан Алексопольск полкының бер ротаһын ҡуша. 1768 йылда Ҡаҙан крайынан бында нуғай татарҙарын — «солтанауыл нуғайҙарын» алып киләләр. 110 нуғай ғаиләләре Мырҙа Миҙам етәкселегендә үҙ ылауҙарында киләләр. Нуғайҙарҙан тыш шулай уҡ Ыҡ тамағы тораҡтарынан татарҙар күсеп килә. Воздвиженскиҙә йәшәгән казактары бай фольклоры һәм юғары кимәлдәге грамоталылыҡ менән айырылып торған. Героик ауыҙ-тел ижадында төрөктәр менән һуғыштарҙа, Хиуа походында ҡатнашҡан геройҙарҙы данлаған хикәйәләрҙе билдәләп үтеп була. Йорттарҙа китапханалар тотоу традицияһы була. Станицала һәм ауылдарҙа шәл бәйләү кәсебе киң таралған була
Патронимдар
Метрикалар һәм послужной исемлектәр буйынса XVIII быуат аҙағына (XIX быуаттың беренсе яртыһында крайҙы массауи колонизациялай башлағанға тиклем) килеп сығышы буйынса төрлө һәм үҙ-ара туғандаш булған күскенсәлерҙең фамилиялыры — Шивцов, Кучеров, Чеботарев, Кравцов, Бобряшев, Сотников, Одноименной, Попов, Помилуйков, Стародубцев, Краснов, Мирошников, Гребарев, Улькин, Лисаченков, Погребняков, Макаров, Золотухин, Быков, Михеев.. һәм башҡалар. Берҙән-берул ваҡыттағы метрикаларҙағы крәҫтиәндәр — сығышы менән Башҡортостандан булған Полторабатьколар.
Емельян Пугачев ихталалы
1773 йылдың 4 октябрендә Пугачевтың отрядтары Пречистенск ҡәлғәһен яулап алалар һәм Воздвиженск ҡәлғәһенең казактар гарнизоны яҡшыраҡ нығытылған Верхнеозерный станицаһына күсәләр. Гарнизон баш күтәреүселәрҙән станицаны һаҡлауҙа ҡатнаша, атап әйткәндә, ноябрҙең уртаһында Емельян Пугачевтың һәм Афанасий Соколов-Хлопушаның һөжүмдәрен кире ҡағыуҙа. Апрелдә Воздвиженск ҡәлғәһендә подполковниктар Степан Наумовтың һәм Иван Тимашевтың командалары тора, улар унда 1774 йылдың ҡара көҙөнә тиклем торалар һәм Иҫәт һәм Өфө провинцияларҙың ихтилалдар менән ялмалған улустарына һәм ауылдарына рейдтар башҡаралар 1774 йылдың июнендә генерал Фрейман тарафынан Тимашев отрядын көсәйтеү Чугуев казактарынан, Изюм гусарҙарынан һәм егерҙәрҙең отряды йүнәлтелә, уларҙы Урал тауҙарында йәшеренгән башҡорттарҙы эҙәрлекләү буйынса бойороҡ алған капитан К. Краевич етәкләй Воздвиженск ҡәлғәһе Пушкин Александр Сергеевиичтың «Пугачев тарихына» архив әҙерләмәләрҙә телгә алына,.
XIX быуат аҙағында
1895 йылдан Ырымбур ғәскәрендә Наказной атаман Владимир Ершов етәкселегендә казактар араһында 1858 йыл Ҡытай менән Айгун килешеүенән һуң Уссурийск крайыныңбер кем дә йәшәмәгән еҙәргә күсенеү буйынса әүҙем агитация башлана. Күсенеүселәр бер нисә йылға төрлө йөкләмәләрҙән азат ителәләр һәм ҙур ер биләмәләре менән тәьмин ителәләр, бынан тыш уларға ҙур ҡайтарыуһыҙ ссудалар (ғаиләне һәм йөктө тәьминат итеүгә, йыллыҡ аҙыҡ-түлек һәм 600 һум һәр ғаиләгә, 50 һум — һәр строевой казакка ат алыу өсөн) бирелә. Был программала Воздвиженск станицаһынан күп кенә ғаиләләр ҡатнашак, күсенеү хоҡуғын тәбиғәттән казак булғандарға бирергә булалар, приписной казактарға бирелмәй. Воздвиженскстаницаһының казактары бик әүҙем төркөстан походтарында һәм линейный хеҙмәттә ҡатнашалар. Воздвиженск халҡының мәнфәғәттәрен Шивцовтар һәм Кравцовтар казак алпауыттары ғаиләләре, шулай уҡ епископ Ырымбур Макарий яҡлап сығалар.
Ырымбур колонистарының беренсе өлөшө Доброфлттың «Мәскәү» пароходында күсенгән саҡта 40-көнлөк Одесса — Дарданелла — Порт-Саид — Суэц — Һинд Аден — Аден ҡултығы — Баб-әл-Мандеб — Малакка боғаҙы — Суматра — Сингапур — Гонконг — Владивосток ҡәлғәһе һыу маршруты барышында 72 кеше вафат булған, башлыса балалар һәм 16 ҡыҙ. Дифтериттан 4 бала үлә. пароход табибының балаларға вакцинация үткәреүе хәлде күпкә еңеләйтә.
Яңы урында күсенеүселәр ҡасабалар һәм станицалар төҙөйҙәр.
Халыҡ һаны
1820 йылда станицала 1890 кеше йәшәй, туғыҙ Беренсе донъя һуғышы алдынан станица менән ҡасабаларҙың халҡы 9500 кеше тәшкил итә (ихаталар һаны — 1665, шул иҫәптән казак ихатаһы — 1600, халыҡ һаны —9517 кеше).
Станицала 1862 йылда төҙөлгән православие Крестовоздвиженск сиркәүе була, 2 мәсет, 2 мәктәп һәм 4 кибет , Новочеркассыларҙа 1846 йылда төҙөлгән Каҙан Богородица сиркәүе (шартлатыла һәм XX быуаттың 30-сы йылдарныда һүтелә).