cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәлимуллин Сәмиғулла Ғибат улы
Биографияһы
Новосибирск инженер‑төҙөлөш институтын тамамлағандан һуң 1940 йылда һәм 1947—50 йылдарҙа «Башпроект» республика проект контораһы архитекторы, 1952—56 йылдарҙа баш архитекторы, 1951—52 йылдарҙа Өфө ҡала советы эргәһендәге проект оҫтаханаһы начальнигы урынбаҫары, 1957—59 йылдарҙа БАССР ХХС‑ы техник бүлеге начальнигы урынбаҫары, 1959—60 йылдарҙа «Гипрокаучук» институты Өфө филиалының баш архитекторы, бер үк ваҡытта 1956—57 йылдарҙа, 1960—64 йылдарҙа Өфө ҡала советы эргәһендә баш архитектор, 1965—71 йылдарҙа баш архитектор урынбаҫары. 1946 йылда уҡ ағаһы һәм архитектор Филонов менән бергә ул «Башнефтезавод» берекмәһе өсөн тораҡ йорттар проектлай. Ике тапҡыр Сәмиғулла Кәлимуллин Өфөнөң баш архитекторы — 1956—1957 йылдарҙа һәм 1960—1965 йылдарҙа Башсовнархозда һәм төрлө проект ойшшмаларында эшләй. Район мәҙәниәт һарайҙары, республика ҡалалары өсөн торлаҡ йорттар; Советтар йорто (1951; хәҙерге Өфө дәүләт авиация-техник университетының төп корпусы), Башҡорт дәүләт университетының төп корпусы (1957; икеһе лә — авторҙаш), Аксаков С. Т. исемендәге баҡсаға үҙәк инеү урыны (1955; бөтәһе лә — Өфө) проекттарын эшләй. 40‑сы йылдарҙа Стәрлетамаҡ, Белорет ҡалаларының генераль пландарын эшләүҙә ҡатнаша.
1971 йылдың 15 октябрендә Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә вафат була.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кәлимуллин Барый Ғибәт улы
Синай Яков Григорьевич
Яков Григорьевич Синай (21 сентябрь 1935, Мәскәү, СССР) — динамик системалар теорияһы, Эргодик теория һәм математик физика өлкәһендә эшләүсе совет һәм америка математигы, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (7 декабрь 1991), Абель премияһы лауреаты (2014).
Биографияһы
Я. Г. Синай фәнни традицияларға бай ғаиләлә тыуған. Уның ата-әсәһе медицина өлкәһендәге тикшеренеүселәр булған ә олатаһы В. Ф. Каган — Рәсәйҙә Евклидтыҡы булмаған һәм дифференциаль геометрия өлкәһендә эшләгән тәүге математиктарҙың береһе була. Атаһы — медицина хеҙмәте подполковнигы, медицина фәндәре докторы Григорий Яковлевич Синай (1902—1952), 3-сө Мәскәү медицина институтының микробиология кафедраһы мөдире, 1945 йылдан 2-се Мәскәү дәүләт медицина институтының микробиология һәм вирусология кафедраһы профессоры, «Микробиологические методы исследования при инфекционных заболеваниях» фундаменталь ҡулланма мөхәррире (1940, 1949) «Туляремия» (1940) һәм «Краткое руководство по борьбе с чумой» (1941) монографиялары авторы. Әсәһе — Надежда Вениаминовна Каган (1900—1938), М. Горький исемендәге эксперименталь медицина институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр; яҙғы-йәйге энцефалитҡа ҡаршы кәзә вакцинаһы эшләү менән шөғөлләнә, лаборантка Н. Я. Уткина менән бергә энцефалит вирусын йоҡтороу һөҙөмтәһендә һәләк була. Ағаһы — механик Г. И. Баренблатт.
1957 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. 1956 йылда курсташы, билдәле физик Бенцион Моисеевич Вулдың ҡыҙы Елена Бенционовна Вулға өйләнә.
А. Н. Колмогоровтың уҡыусыһы. Фән кандидаты (1960), фән докторы (1964). 1960 йылдан Мәскәү дәүләт университетында эшләй, 1971 йылдан — профессор. Шулай уҡ Л. Д. Ландау исемендәге Теоретик физика институтының өлкән (1962), һуңынан баш (1986) ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1993 йылдан — Принстон университеты профессоры.
Уның уҡыусылары араһында Г. А. Маргулис айырыуса билдәле.
1983 йылдан — Америка сәнғәт һәм фән академияһының почётлы сит ил ағзаһы. Америка Ҡушма Штаттары Милли фәндәр академияһыны сит ил ағзаһы (1999). 2009 йылда Лондон король йәмғиәтенең сит ил ағзаһы итеп һайлана. 2012 йылдан Америка математика йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы булып тора
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Төп эштәре математика, шулай уҡ математик физика өлкәһенә ҡарай, айырыуса ихтималлыҡ теорияһы, динамик системалар теорияһы, эргодик теория һәм статистик физиканың башҡа математик проблемалары тығыҙ үрелеп бара. Тәүгеләрҙән булып динамик системаларҙың киң класы өсөн энтропияны иҫәпләп сығарыу мөмкинлеген таба («Колмогоров — Синай энтропияһы»). Уның кире кәкрелек йөҙө өҫтөндә геодезик ағымдар буйынса эштәре ҙур әһәмиәткә эйә, унда ул геодезия ағымы траекторияһы буйлап күсеүҙәр осраҡлылыҡтың мөмкин булған иң көслө үҙенсәлектәренә эйә һәм, ғөмүмән, ихтималлыҡ теорияһының үҙәк сик теоремаһын ҡәнәғәтләндергән осраҡлы процестар тыуҙырыуын иҫбатлай. Хеҙмәттәренең ҙур серияһы таратыусы биллиардтар теорияһы — "Синай биллиардтары"на (ингл.) арналған. Я. Г. Синайҙың фазалар күсеүе, квант хаосы теорияһы, Бюргерс тигеҙләмәһенең динамик үҙенсәлектәре, бер үлсәмле динамика өлкәһендәге эштәре яҡшы билдәле.
Төп баҫмалары
Баҫмаларҙың мөхәррире:
Ҡамыш (тростник)
Ҡамыш ябай, тростник (Phragmites) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
5 төрө билдәле, Арктика һәм Антарктиканан башҡа бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда ябай йәки көньяҡ ҡамышы үҫә. Йылға һәм күлдәрҙең яр буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, һаҙлыҡлы болондарҙа, ҡайһы берҙә һуғарылыусы баҫыуҙарҙа үҫә, республиканың бөтә биләмәһендә лә таралған.
Ботаник яҙма
Оҙон үрмәле тамырһабаҡлы күп йыллыҡ эре үлән. Һабағы төҙ, япраҡлы, бейеклеге 0,5—4 м. Япраҡтары ҡыяҡ‑ланцет, ҡаты, ситтәре осло‑ҡытыршы. Башаҡтары 3—7 сәскәле, төклө ҡылсыҡтар менән. Сәскәлеге — миләүшә йәки көмөш‑көрән төҫтәге ҡуйы йөнтәҫ һепертке. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — бөртөксә, июль—сентябрҙә өлгөрә.
Әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Ҡамыш торф һәм ҡамышлы уйһыу ярҙар барлыҡҡа килеүенә, һаҙ тупраҡтарының кибеүенә, ҡомлоҡтарҙың нығыныуына булышлыҡ итә. Кәрзиндәр, септәләр үреү, ҡағыҙ, муз. инструменттар эшләү өсөн ҡулланыла. Составында витаминдар, углеводтар, флавоноидтар һ.б. бар, халыҡ медицинаһында файҙаланыла. Декоратив, мал аҙығы, ашарға яраҡлы, техник үҫемлек. .
Левая Рассоха (Юрас ҡушылдығы)
Левая Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрас йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ольхов Плот
Ольхов Плот — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Топлинка йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баумерсрода
Баумерсрода (Baumersroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 350 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 199 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Калашников Юрий Васильевич (ғалим)
Калашников Юрий Васильевич (19 август 1939 йыл — 16 октябрь 2018 йыл) — ғалим-тарихсы, лектор, Башҡорт дәүләт университетының тарих кафедраһы доценты.
Биографияһы
Юрий Васильевич Калашников БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Ләүйылға ауылында 1939 йылдың 19 авгусында тыуған.
Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль яза башҡарыу хеҙмәте Баш идаралығы начальнигы ярҙамсыһы, шул уҡ Федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Баш идаралығы ойоштороу-аналитика идаралығының советнигы.
Халыҡ депутаттарының Өфө ҡала советы депутаты булып һайланған.
Ҡазан дәүләт универстетында кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.
КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитеты аппаратында лектор эше алып бара, лекторҙар төркөмө етәксеһе була. 1975 йылдың 25 мартынан алып Башҡортостан «Белем» йәмғиәтенең идара президиумы ағзаһы булып тора.
2018 йылдың 16 октябрендә, 79 йәшендә, Өфө ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ике «Почёт билдәһе» ордены, БАССР Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы, Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Почет грамоталары, В. И. Лениндың 100 йыллығы айҡанлы маҡтаулы хеҙмәте өсөн","Хеҙмәт ветераны" миҙалдары менән бүләкләнгән.
Республиканың иң яҡшы лекторы исеменә лайыҡ булған. Мәғрифәтлек өлкәһендәге ҙур хеҙмәттәре өсөн ул Бөтә Союз «Белем» йәмғиәтенең «Әүҙем эшмәкәрлек өсөн» күкрәк билдәһе, Рәсәй «Белем» йәмғиәтенең академик И. И. Артоболевский миҙалы менән бүләкләнгән.
Баҡый (Стәрлебаш районы)
Баҡый (Бакеево) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 507 кеше. Почта индексы — 453183, ОКАТО коды — 80248810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Баҡый ауылы район үҙәгенән (көньяҡ‑көнсығыш) 12 км һәм Стәрлетамаҡ тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнбайышҡа табан 72 км алыҫлыҡта Ҡоро Күндерәк йылғаһы (Күндерәк йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауылға 1783 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙе Гәрәй‑Ҡыпсаҡ улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе лә билдәле. Ул- Баҡый Ҡурмаҡаев. Күндерәкбаш тип тә йөрөткәндәр. 1795 йылда 30 йортта 100 кеше, 1865 йылда 44 йортта — 226 кеше йәшәгәне билдәле. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. Халҡы: 1906 й. — 492 кеше; 1920—716; 1939—625; 1959—682; 1989—611; 2002—662; 2010—507 кеше. Татарҙар йәшәй (2002). Төп мәктәп (Стәрлебаш урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. .
Бурлы (Яйыҡ ҡушылдығы) 2
Бурлы (Бурля) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1860 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Бурлы — от бур `мел` с афф. -лы, то есть «меловой», «богатый мелом»)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002462
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200246
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ехэнэче-Яха
Ехэнэче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Платонова Агриппина Николаевна
Агриппина Николаевна Платонова (ҡыҙ фамилияһы Маркачёва; 1929 йыл) — Мәскәү өлкәһе Раменский районының Тельман исемендәге колхозда һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Ехэнэче-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Платонова Агриппина Николаевна
Биографияһы
Агриппина Николаевна Платонова 1929 йылда Мәскәү губернаһы Мәскәү өйәҙенең Михайлов биҫтәһендә, (хәҙер Мәскәү өлкәһе Раменский ҡала округы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ.
Ехэнэче-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Платонова Агриппина Николаевна
Биографияһы
1941 йылдан әсәһенә — колхоз һауынсыһына ярҙам итеп,  18 һыйыр тәрбиәләй,  1943 йылдың ғинуарында һауынсы булып эшкә урынлаша. 1948 йылда, һауынсыларҙың өлкә ярышында колхоз һәм Раменский районы вәкиле булып, 2-се урынды яулай.
1948 йыл йомғаҡтары буйынса 8 һәр һыйырҙан йылына уртаса 5213 килограмм килограмм һөт һауып ала, был башҡа һауынсыларҙан ике тапҡырға тиерлек күберәк тәшкил итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың 7 апрелендәге Указы менән  «1948 йылда малсылыҡта юғары артым алыу өсөн» А.Н. Маркачёваға (ҡыҙ фамилияһы) Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Бөтә союз ярыштарында ҡатнаша, 1963 йылға тиклем хужалыҡта иң яҡшы һауынсы була, күп тапҡыр  СССР  халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ)  ҡатнаша.
Ленин ордены (07.04.1949), миҙалдар  менән бүләкләнә.
Кандрашкина
Кандрашкина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әлибаева Ләлә Әмирйән ҡыҙы
Әлибаева Ләлә Әмирйән ҡыҙы (4 март 1949 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм профсоюз эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998) һәм почётлы доноры.
Биографияһынан
Ләлә Әмирйән ҡыҙы Әлибаева Бүздәк районы Уран ауылында фельдшер ғаиләһендә тыуған.
1964 йылда тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлағас, Туймазы медицина училищеһына уҡырға ингән.Уны 1968 йылда отличие менән тамамлаған.
Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә, студент йылдарында республика клиник бальницаһының кардиология бүлегендә лә эшләп йөрөй. Институтты тамамлағас, 1974 йылда Белорет ҡалаһы медсанчасында интернатура үтә.
Белорет районының Асы ауылына эшкә килә. 1975 йылдан 1980 йылға тиклем ундағы больницала баш врач булып эшләй. Тормошҡа сыға. 1980 йылдан 1984 йылға тиклем Йәрмәкәй районының үҙәк больницаһында врач-терапевт булып эшләй.
Унда бер нисә йыл эшләгәс, тормош иптәше Әлибаев Насир Арыҫлан улына Белорет районы Инйәр ҡасабаһында мәктәптә эш тәҡдим итәләр.
Ләлә Әмирйән ҡыҙы Инйәр участка хәстәханаһында эш башлай.
1998 йылда һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исем бирелә
2002 йылда хәстәханаһына  баш табип итеп тәғәйенләйҙәр.
«Рәсәйҙең почетлы доноры» тигән миҙал менән, Һаулыҡ һаҡлау министрлығының күп һанлы грамоталары менән бүләкләнгән.
Ғаиләһе
Ире — Әлибаев Насир Арыҫлан улы, педагог. Улдары Азамат һәм Айҙар
Пекфиц
Пекфиц (Peckfitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 166 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Экология
Экология (боронғо грек телендә «οἶκος» — йорт, өй Һәм λόγος — белеү, төшөнсә) — барлыҡ тере организмдар һәм уларҙың берләшмәләренең үҙ-ара һәм тирә-яҡ мөхит менән бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән, биологияның бер бүлеге. «Экология» атамаһын иң беренсе немец |биология|биологы Эрнст Геккель 1866 йылда үҙенең «Организмдарҙың дөйөм морфологияһы» («Generelle Morphologie der Organismen») китабында тәҡдим итә.
Билдәләмә
Экология төшөнсәһен «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау»  менән бутайҙар. Был кеше эшмәкәрлегенең (антропоген фактор)) мөхиткә яһаған тәьҫире глобаль ҡолас алыуы арҡаһында килеп сыға.
Был ике төшөнсәне («Экологияға ҡараған») һәм («тирә-яҡ мөхитте һаҡлау») өлкәләренә айырырға кәрәк. Экология төшөнсәһен тәҡдим итеүсе, уның төп асылын тасуирләүсе — Эрнст Геккель.
Экологияның төп эстәлеге: йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара мөнәсәбәтен, бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән.
Экология — тереклектең организмдан  юғарыраҡ төҙөлөш кимәлдәрен( популяциялар, бергәлектәр, экосистемалар) өйрәнә. Төҙөлөшен, урын һәм ваҡыт арауығында, тәбиғи һәм кеше тарафынан үҙгәртелгәншарттарҙа тереклек итеү ҡанундарын  өйрәнә (5-се  Халыҡ—ара экологик   конгреста  1990 йылда ҡабул ителгән). Тик был билдәләмә фән хәл итә торған мәсьәләләр дәирәһенән аутэкологияны алып ташлай (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Ә был бөтөнләй ғәҙел түгел.
Бына ҡайһы бер «экология» фәненең аңлатмалары: Экология — йәнле һәм йәнһеҙ тәбиғәт компоненттарының үҙ-ара бөтә бәйләнештәрен өйрәнеүсе фән. Ул бәйләнештәр Дарвин тарафынан Дарвин тәғлимәтендә йәшәү өсөн көрәш исеме алған. . (  Экология — биологическая наука, которая исследует структуру и функционирование систем надорганизменного уровня (популяции, сообщества, экосистемы) в пространстве и времени, в естественных и изменённых человеком условиях.  Ernst Haeckel (left) and Eugenius Warming (right), two founders of ecology
Фәндең тарихы
Элек электән кешеләр хайуандар һәм мөхит араһындағы бәйләнештәрҙе белгәндәр. Бындай һорауҙар менән философия фәне шөғәлләнгән. «Экология» термины (нем. Ökologie) 1866 йылда немец биологы Э. Г. Хеккель тарафынан индерелә. «Организмдарҙың дөйөм морфологияһы» тигән китабында экология тураһында анимация һәм йәнһеҙ тәбиғәттең үҙ-ара бәйләнешен өйрәнеүсе фән булараҡ яҙа. Америка зоологы С. А. Форбс 1895 йылда экологияны хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең башҡа тере йән эйәләре һәм тирә-йүндәге бөтә нәмә менән бәйләнеше тураһындағы фән тип билдәләй.
Рәсәйҙә тәбиғәтте һаҡлау мәсьәләләренә тәүгеләрҙән булып Карл Рулье һәм уның уҡыусыһы Николай Северцов мөрәжәғәт итә.[1] Экология башында шулай уҡ рус географы Петр Кропоткин сығышы менән боҙлоҡтарҙың Сәнәғәт революцияһы башынан нисек сигенеүенә иғтибар итә. Ҡырағай хайуандарҙы атып үлтереүҙе сикләргә һәм урман ҡырҡыуҙы туҡтатырға саҡырҙы.
Рәсәй ғалимдары элек-электән «экология» терминынан ҡасҡан. Шулай итеп, К. А. Тимирязев уны хупламай, ул экология урынына биология, йәки биономия тураһында һөйләүҙе өҫтөн күрә. М. Н. Богданов «Волга буйы ҡара ер һыҙаты ҡоштары һәм хайуандары, Урта һәм Түбәнге Волга үҙәндәре» әҫәрендә «экология» төшөнсәһе урынына К. А. Мёбиус индергән «биоценоз» терминын ҡуллана.
Ике томлыҡ «Рәсәй ҡоштары» әҫәрендә (1893—95) М. А. Мензбир беренселәрҙән булып системалы зоологик отчеттар төҙөүгә экологик ҡарашты күҙ алдына килтерә. 1920-се йылдарҙа Владимир Вернадский биосфера концепцияһын бөтә экосистемалар йыйылмаһы итеп индерә.
Чарльз Элтон үҙенең «Хайуандар экологияһы» фундаменталь хеҙмәтендә (1927) беренсе тапҡыр аҙыҡ сылбыры, һан пирамидаһы, муллыҡ динамикаһы төшөнсәләрен ҡуллана.
Антиклыҡ
Хайуандар тураһындағы тәүге һүрәтләүҙәр һинд  и  боронғо грек трактаттарында осрай: Боронғо гректарҙың дөйөм алғанда тормошто күҙаллауы хәҙерге  экологик ҡараштарға бик яҡын. .
Экология ҡанундары
Экологияның теоретик нигеҙҙәренә Барри Коммонер ҙур өлөш индерә, ул экологияның төп 4 законын төҙөй:
Экологияның икенсе фәндәр менән бәйләнеше
Экология, комплекс (йыйын) фән булараҡ, биология, химия, математика, география, физика, эпидемиология, биогеохимия, социология фәндәре менән тығыҙ бәйләнештә.
Экология бүлектәре
1910 йылда Брюсселдә Өсөнсө Халыҡ-ара ботаника конгресында экологияны өс бүлеккә бүлергә ҡарар итәләр:
Шулай уҡ геоэкология, биоэкология, гидроэкология, ландшафт экологияһы, этноэкология, социаль экология, химик экология, радиоэкология, кеше экологияһы, антэкология, экологик мәғлүмәт һәм башҡа бүлектәре бар.
Предметтың һәм тикшереү ысулдарының  күп яҡлы булыуы сәбәпле хәҙерге экологияны организмдар араһындағы функциональ бәйләнештәрҙе өйрәнеүсе фәндәр комплексы итеп ҡарала (шул иҫәптән дөйөм алғанда, кешелек йәмғиәте һәм кеше) һәм уларҙың уратып алған мөхиттең, тормошто мөмкин иткән матдәләр һәм энергия әйләнешен дә иҫәпкә алып.
Сан-Фелипе Нери майҙаны
Сан-Фелипе Нери майҙаны (Plaça de Sant Felip Neri) — Иҫке Барселона районының Готика кварталындағы бәләкәй майҙан. Уның исеме янындағы Сан-Фелипе Нери сиркәүе исеменән алынған. Сиркәүҙән уң яҡта Сан-Фелипе Нери мәктәбе урынлашҡан. Мәктәп майҙанды уйын майҙансығы сифатында файҙалана. Сиркәүҙең һул яғында ораторианецтар йорто тора. Майҙан үҙәгендә тормош символын кәүҙәләндергән һигеҙ мөйөшлө фонтан. Бинаның архитектураһы урта быуаттарҙағы барокко стилендә төҙөлгән.
Тарих
Ҡасандыр майҙанда 1752 йылда төҙөлгән Нери һарайы урынлашҡан. XX быуат уртаһында готик биналар бер ташын да ҡалдырмайынса майҙанға күсерелә. Neri ҡунаҡханаһы төҙөлгәс, ул, майҙандағы готик ҡоролмаларға оҡшатып, тыштан готик таш плитәләр менән көпләнә. 1938 йылда Испанияла барған Граждандар һуғышында Франсиско Франко Барселонаны ҡамай. 1938 йылдың 30 ғинуарында франкистарҙың бомбаһы сиркәүгә төшә, һөҙөмтәлә 30 кеше һәләк була, уларҙың күбеһе Сан-Фелипе Нери мәктәбендә уҡыусы балалар, ә уларҙың ҡайһы берҙәре Мадридтан Барселонаға ҡасып килгән, сиркәү улар өсөн ваҡытлыса приют булған. Емереклектәр аҫтында тере ҡалған кешеләрҙе табып сығарған саҡта, икенсе бомба төшә һәм тағы 12 кеше үлә, шулай итеп бында һәләк булғандарҙың һаны 42-гә барып баҫа. Шул ваҡиғаны раҫлаусы булып бомбанан зыян күргән сиркәү стенаһы тора. Һуңынан франкистар власы сиркәү стенаһында сиркәү дин әһелдәрен язалап үлтергән анархистарҙың пуляларынан эҙҙәр ҡалған тигән миф тарата.
2015 йылға тиклем майҙанда торған аяҡ кейеме музейы ошо йылда ябыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Лямпа
Оло Лямпа — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ольховый Яр
Ольховый Яр — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1080 Нежеголь йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левтюга
Левтюга (Левтера) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кисьма (Сабля ҡушылдығы)
Кисьма  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сабля йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Мөхәммәт Али (рәссам)
Мөхәммәт Али Ғәббәс II шаһ (1666—1642) идара иткән осорҙа иң популяр оҫталарҙың береһе була.
Биографияһы
Мәлик Хөсәйен Исфаһан рәссам ғаиләһендә тыуған, атаһы 1648 йылғы «Шаһнамә» ҡулъяҙмаһына фронтисписы авторы булараҡ билдәле (Виндзор, Китапхана). Әммә әҫәрҙәренең стиленә ҡарағанда, Мөхәммәт Али атаһы юлынан китмәгән. Уның эштәре замандашы Ҡасим Мөхәммәт ижадына яҡын. башҡа бер замандашы Муин Мусаүирҙан айыомалы рәүештә Мәхәммәт Али бер ниндә ҙә яңылыҡтар уйлап сығармаған. Тикшеренеүселәр бер тауыштан уның ижадын Риза -йи-Ғәььәстең һуңғы осор логик тамамлауы. Рәссам бер ниә манускрипт иллюстрациялауҙа ҡатнаша, атап әйткәндә, Хафиздың «Диван» поэма йыйынтығын (1640 йыл, Стамбул, Топкаптар Һарайы), әлеге йыйынтыҡҡа ул Мөхәмәҙиә ысулы менән бик күп һүрәттәр эшләй. Шулай уҡ ул «Суз үә Гудаз» поэмаһына һигеҙ һүрәт эшләй. Был поэманы шағир Мөхәммәт Риза могол императоры Әҡбәрҙең улы, принц Даниял үтенесе буйынса башҡара (Балтимор, Уолтерс йыйылышы). Замандаштары араһында рәссамға иң ҙур популярлыҡты айырым биттәрҙәге һүрәттәр килтерә. Риза-йи-Ғәббәс һәм Мөхәммәт Ҡасим кеүек, ул да нәзәкәтле йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм дәрүиш шәйехтәр темаларына өҫтөнлөк бирә. Әлбиттә, был һүрәттәр башҡа рәссамдар һүрәттәренән айырмалы үҙенсәлектәргә эйә. Мәҫәлән, уның портреттарында егеттәрҙең бөҙрә сәс шәлкеме һәр саҡ ҡолаҡтың бер яғынан төшөп тора, ә икенсе яғынан битенең контурын ҡабатлап ҡабартылған була. Асыҡ күк йөҙө һәм тәбиғи үҫемлектәр урынына Мөхәммәт Али йыш ҡына персонаждарын урта һәм өҫкө регистрҙарында үҫемлектәр менән биҙәлгән аныҡ булмаған мөхиттә урынлаштыра. Луврҙа һаҡланған уның әҫәрҙәре араһында йәнлек тиреһенән кәпәс кейгән егет һүрәте бар — был Мөхәммәт Алиҙың иң тәүге әҫәрҙәренең береһе — Эрмитажда (Санкт-Петербург) һаҡланған Риза-йи-Ғәббәстең «Йәнлек тиреһенән бүректә ҡыҙ» һүрәтенең күсермәһе. Әйтергә кәрәк, әлеге «Йәнлек тиреһенән бүректә ҡыҙ» һүрәтен ҡайһы берҙә «Йәнлек тиреһенән кәпәстә егет» тип атайҙар. Рәсәй тикшеренеүсеһе З. Н. Ворожейкина әйтеүенсә, фарсы мәҙәниәтендә поэтик образдың енесе әһәмиәтле түгел: «Табыныу предметы — кумир — шиғриәтендә йыш ҡына шәхси үҙенсәлектәрен күрһәтмәй, быға грамматик яҡтан ҡылым категорияһы булмаған фарсы теле үҙе лә булышлыҡ итә».
Мөхәммәт Алиҙың иң ҡыҙыҡ һүрәттәренең береһе — «Маймыл айыу өҫтөндә» (Эрмитаж, Санкт Петербург). XVII быуаттағы фарсы рәсем сәнғәтендә әлеге тема бер нисә вариантта һүрәтләнә. Оҡшаш сюжетты Риза-йи-Ғәббәс тә ҡулланған, ә Муин Мусаүир, мәҫәлән, һөнгө менән ҡалпаҡ кейгән маймылды арыҫлан өҫтөндә төшөргән. Әммә әлеге образдың символикаһы әлегә тиклем билдәһеҙ булып ҡала.
Үрге Гусиха
Үрге Гусиха — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы һәм Ырымбур өлкәһенең Кваркено районы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1938 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002301
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200230
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ҡала ҡапҡаһы (Валлета)
Ҡала ҡапҡаһы (мальт. Bieb il-Belt ) — Валлеттаға ингән урында ҡапҡа. Иҫәпләү буйынса бишенсе булған хәҙерге ҡапҡа Италия архитекторы Пиано Ренцо проекты буйынса 2011 йылдан алып 2014 йылға тиклемге осорҙа төҙөлгән.
Был урында торған тәүге ҡапҡа булып Сан-Джорджо (мальт.  Porta San Giorgio ) ҡапҡаһы була. Ул Лапарелли Франческо һәм Кассара Джироламо проекты буйынса 1569 йылда төҙөлә. Ҡапҡа яҡынса 1586 йылда Porta Reale (мальт. Putirjal) итеп үҙгәртелә, Һуңынан, 1633 йылда, Дингли Томмазо проекты буйынса ҡайтанан төҙөлә. Мальтаны 1798 йылда француздар оккупациялаған ваҡытында, Porte Nationale исеме менән йөрөй, әммә, 1800 йылда, Мальта Британия идараһы аҫтында булғанда, Porta Reale исеме кире ҡайтарыла. 1853 йылда уны йәнә ҙурыраҡ Кингсгейт (мальт.) Kingsgate) исеме менән билдәле булған ҡапҡа менән алмаштыра. Был тәүге өсәүһе Валлетта ҡалаһы стеналарының бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә һәм нығытыла. Ҡапҡа рәсми булмаған Porta di terra («ҡоро ер ҡапҡаһы» тигәнде аңлата) тип атала башлай, сөнки был ҡалаға ҡарата берҙән-бер ер өҫтө юлы була. Һуңғы нығытылған ҡапҡа 1964 йылда һүтелә һәм Бергонзо Альзиро проектланған футуристик ҡапҡалар менән алмаштырыла. Һуңынан ул 2011 йылда һүтелә, һәм 2014 йылда тамамланған Пиано Ренц проекты буйынса ҡапҡа менән алмаштырыла.
Урынлашыуы
Ҡала ҡапҡаһы Реале портында Сент-Джеймс менән Сент-Джонс аралығында урынлашҡан. Валлеттаның тәрән соҡоро аша һалынған күпер ҡапҡаларға алып бара. Тәүҙә couvre porte ҡапҡаһы алдағы соҡор һәм Изге Мадлен исемле билдәле люнет менән һаҡланған. Һуңынан был урын үҙәктә Тритон фонтаны менән автобус туҡталышы урыны була. Фонтан тирәләй майҙан йәйәүлеләр зонаһына әйләндерелә.
Ҡапҡа Республика урамы башланыуын күрһәтә (мальт. Triq ir-Repubblika ), ул ҡаланың ҡаршы яғына, Сант-Эльмо фортына, тиклем һуҙылған Валлеттаның төп урамы. Ҡала ҡапҡаһына яҡын урынлашҡан биналарға парламент бинаһы, Король Опера театры емереклектәре һәм City Gate сауҙа рәттәре инә. Сент-Джеймский кавалер һәм Сент-Джонский кавалер парламент йорто һәм сауҙа рәттәре менән йәнәш, ике яҡлап урынлашҡан.
Ҡала ҡапҡаһы ҡалаға ингән өс ҡапҡаның береһе була — Марсамксетт һәм ҡаланың Көнбайыш һәм Көнсығыш сиктәрендә урынлашҡан Дель Монте ҡапҡалары башҡаса булған. Марсамксетт ҡапҡаһы 20-се быуат башында емерелгән, ә Дель Монте 1885 йылда Виктория ҡапҡаһы алмаштыра.
Беренсе ҡапҡалар (1569—1633)
Валлеттаға ингән тәүге ҡапҡалар Сан-Джорджо порты (мальт. Porta San Giorgio)) булараҡ билдәле була. Бөйөк магистр Валетта Жан Паризо идараһы заманында төҙөлә. Ҡала уның хөрмәтенә атала. Ҡапҡаларҙы Валлеттаның күпселек нығытмаларын проектлаған Италия хәрби инженеры Лапарелли Джорджо Франческо мальтиялы ярҙамсыһы Кассар Джироламо менән проектлай. Төҙөлөш 1566 йылдың апрелендә башлана һәм 1569 йылға тамамлана . Ҡапҡа дизайны буйынса ярайһы уҡ ябай була һәм стенала биҙәлмәгән бер тишек кенә була.
Ағас күпер тәүҙә Сан-Джорджо ҡапҡаһын канау аша ауыл ере менән бәйләй. Яҡынса 1582 йылда ағас күперҙе таштан төҙөлгәне алмаштыра. Күпер үҙе бер нисә тапҡыр үҙгәртелә, әммә уның таш нигеҙҙәре шул көйөнсә ҡала һәм әлеге күперҙе тотоп тороуын дауам итә.
Яҡынса 1586 йылда, бөйөк магистр Хьюза Лубенс де Вердаль идара иткән ваҡытта, ҡапҡа Reale Porta. тип үҙгәртелә. XVI быуат аҙағында бәләкәй тышҡы ҡапҡалар төҙөлә, ә тәүге ҡапҡалар өҫтөндә Триумфаль арка һалына.
Икенсе ҡапҡа (1633—1853)
Икенсе ҡала ҡапҡаһы 1633 йылда бөйөк магистр Антуан де Паула идараһы заманында төҙөлә. Был ҡапҡалар Сан-Джорджо ҡапҡаһына ҡарағанда нығыраҡ биҙәлә һәм ике яҡтан үҙәк һәм бәләкәй аркаларҙан һәм ҡала диуары ситендә урынлашҡан тәрән ҡоро соҡор аша һалынған күтәрмәле ағас күперҙән торған.
Фекерҙе раҫлаусы бер ниндәй документаль дәлил булмаһа ла, йыш ҡына был ҡапҡаны мальтия архитекторы Дингли Томмазо исеме менән бәйләйҙәр.
Ваҡыт уҙыу менән ҡапҡа үҙгәртелә, 18-се быуат аҙағына һәм 9-сы быуат башында башланғыс дизайнда булмаған ҡайһы бер үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә. 1853 йылда ҡапҡа һүтелә, сөнки улар бик бәләкәй була һәм уны киңәйтергә тура килә.
17-се быуаттағы күтәрмәле күпер ҡалдыҡтары, уйлауҙарынса, Porta Realeла ҡуйыла, хәҙер ул нығытмаларҙың интерпретация үҙәгендә ҡуйылған.
Өсөнсө ҡапҡа (1853—1964)
1853 йылда төҙөлгән ҡапҡа Мальтала Британия хакимлығының көслө осоронда төҙөлә. Ул Porta Reale исеме менән билдәле (мальт. Putirjal, ингл. Kingsgate).
Ҡапҡаны король инженеры полковник Томпсон проектланған ике бәләкәй һәм үҙәк арканан торған. Ҡапҡаның ике яғына ике һын ҡуйыла: Мальтаның беренсе бөйөк магистры Филиппа Вилье де Л’Иль-Адамға һәм ҡалаға нигеҙ һалыусы Валетта Жан Паризоға 1892 йылдың 24 июлендә ҡапҡаның артҡы өлөшөндәге арка өҫтөнә Валлеттаны төҙөүгә ҙур финанс өлөш индергән папа Пия V бюсы ҡуйыла.
20-се быуат башына ҡапҡалар ҡалаға инеүсе кешеләрҙең инеп-сығыуы өсөн бик бәләкәй һаналған. Был мәсьәләне хәл итеү буйынса тәүге тәҡдимдәр 1920-се йылдарҙа эшләнә, һәм уларҙың ҡайһы берҙәре ҡапҡаны йөрөй торған асыҡ юл менән алмаштырыуҙы күҙ уңында тота. Өсөнсө ҡапҡаһы икенсе донъя һуғышы бомбардировкаһын кисерә, хәйер, 1942 йылдың апрелендә ҡалаға илткән күпер һауанан бомбардировка ваҡытында еңелсә зыян күрә. Был һөжүм иткән ваҡытында Л’Иль-Адам и де Валетта статуяһы юҡҡа сығарыла.
Король опера театрын һәм Валлеттаа инеү урынын реконструкциялау пландары 1950-се йылдарҙа эшләнә. Был проект премьер-министр Оливер Джордж Бор тарафынан 1962 йылда тергеҙелә. Ҡапҡаны ҙурыраҡҡа алмаштырыу проекты 1963 йылғы күргәҙмәлә иғлан ителә, һәм 1964 йылдың июнендә ҡапҡа һүтелә. V Пия бюсы һүтеп алынғандан һуң һаҡлауға урынлаштырыла, һуңынан, 1993 йылда, Валеттаның урындағы советы кире ҡайтарта. 2005 йылда бюст Изге Яхъя сиркәүе һәм суд бинаһы эргәһендәге ҙур майҙанға күсерелә.
Дүртенсе ҡапҡа (1965—2011)
Дүртенсе ҡала ҡапҡаһы 1964 йылдың дүртенсе июне һәм август айҙары араһында архитектор Бергонцо Альзиро проекты буйынса Италияның рационалистик стилендә төҙөлгән. Ҡапҡа ике бәләкәй уйымлы ҙур уйымлы һәм сикләнгән орнаментлы ябай конструкция була. Папа Пия V урамы (мальт. TriG Il-Papa Piju V) ҡапҡа буйлап үтә. Улица папы Пия V (Triq il-Papa Piju V) проходила по верху ворот.
Ҡапҡа проектының бер өлөшө була, ләкин тулыһынса тамамланмай, проекттың бер өлөшө булған, атап әйткәндә, нәҡ Валлетта һәм Королевский опера театрына ингән урыны үҙгәртелмәй. Ваҡытында уны төҙөгән ваҡытта бәхәстәр тыуа, ҡапҡа тураһында фекерҙәр киң йәмәғәтселектә лә төрлө ҡараш була. 1965 йылдың мартында, ҡапҡа төҙөү эштәре барған саҡта, архитекторҙар палатаһы был проектты «архитектура уңышһыҙлығы» тип тәнҡитләй. Ҡапҡа файҙаһына аргументтар булып уның бастионға иң яҡшы күренеш асыуы, ә уның конструкцияһы ныҡлығы була.
Артабанғы ун йыллыҡтарҙа ла тәнҡит ҡапҡаға йүнәлтелә, йәмғиәтселектә алмаштырыу уйы барлыҡҡа килә. Италия архитекторы Пиано Ренцо тәүге тапҡыр 1988 йылда Валлеттаға инеү урынын үҙгәртеп ҡороу тураһында уйлай, әммә 1992 йылда был проект кисектерелә. 2008 йылда хөкүмәт ҡапҡаны алмаштырыу өсөн Пиано менән бәйләнеште тергеҙә. Яңы пландар 2009 йылдың 27 июнендә иғлан ителә, ә ҡала ҡапҡаһы 2011 йылдың 2 һәм 5 май араһында һүтелә, әйткәндәй, унда премьер-министр Лоуренс Гонзи ҡатнаша. Ҡала ҡапҡаһын һәм Азатлыҡ майҙанына яҡын ятҡан аркадаларҙы һүтеү, дөйөм алғанда, 1,39 миллион евроға төшә.
Бишенсе ҡапҡа (2014 йыл—хәҙерге ваҡыт)
Бишенсе һәм хәҙерге ҡала ҡапҡаһы Пиано Ренцо проекты буйынса 2011 һәм 2014 йылдар араһында төҙөлә. Был ҡапҡалар алдағыларҙан ныҡ айырыла, сөнки ҙур таш блоктар менән биҙәлгән бастиондағы уйымдар тора. Дүртенсе ҡапҡа кеүек, ул да ҡалаға инеү урынын реконструкциялау буйынса проект сиктәрендә төҙөлә. Проект Король опера театры емереклектәрен асыҡ һауалағы театрға әйләндерә, Pjazza Teatru Rjal (мальт) һәм Азатлыҡ майҙанының бер өлөшөн биләгән яңы парламент йорто төҙөлә.
Яңы ҡала ҡапҡаһы, проекттың ҡалған өлөшө кеүек үк, бәхәсле була. Был итальян рациональ архитектура миҫалдарының береһе булһа ла, Мальта халҡының күпселеге дүртенсе ҡапҡаны һүтеп алыуҙы хуплай. Некоторые критики новых ворот предпочли более традиционную конструкцию, аналогичную третьим воротам. Яңы ҡапҡаның ҡайһы бер тәнҡитселәре традицион конструкцияға, шул уҡ өсөнсө ҡапҡаға өҫтөнлөк бирә. Яңыһын боронғо Мысыр ғибәҙәтханаһы Эдфу менән сағыштыралар, ә тәнҡитселәр бастиондағы был майҙансыҡта уйымды хупламай.
Дауытов Хәбир Кәрим улы
Дауытов Хәбир Кәрим улы (2 июнь 1936, Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Аралбай ауылы) — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сауҙа хеҙмәткәре.
Биографияһы
Дауытов Хәбир Кәрим улы 1936 йылдың 2 июнендә Башҡорт АССР-ның Күгәрсен районы Аралбай ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның баласағы ауыр һуғыш йылдарына тура килә. 1941 йылда атаһы һуғышҡа китә. Әсәһенең ҡарамағында ете бала ҡала.
Хәбир Дауытов бәләкәй саҡтан уҡытыусы булырға теләй. Ауырлыҡтарға ҡарамайынса, тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Йомағужа урта мәктәбендә уҡыуын дауам итә. Башҡорт педагогия институтына конкурс буйынса үтә алмай һәм Башҡорт кооператив техникумына уҡырға инә, уны уңышлы тамамлай (1959). Һуңғараҡ Мәскәү дәүләт сауҙа институтында юғары белем ала.
40 йылдан ашыу Башпотребсоюз аппаратында эшләй. Сельпоның ябай хеҙмәткәренән республика потребсозы етәксеһе дәрәжәһенә тиклем күтәрелә.
Ижад юлы
Әҙәби ижад менән Хәбир Дауытов 1990-сы йылдар башында шөғөлләнә башлай, уның беренсе хикәйәләре һәм новеллалары тап ошо йылдарҙа республика матбуғаты биттәрендә сыға башлай. Башҡорт телендә яҙылған һәм Башҡорт китап нәшриәтендә баҫылған тәүге китабы — «Болотһоҙ күкрәү» повесы 1992 йылда донъя күрә. Тиҙҙән Х. К. Дауытовты Республика Яҙыусылар союзына алалар. Артабан «Гром небесный» (1993), «Йәшлек ҡотоғо» (1999) китаптары сыға.
1996 йылда рус телендә «Китап» нәшриәтендә «Гром небесный» әҙәби йыйынтығы сыға, уның эсенә ошо уҡ исемле повесть һәм хикәйәләр инә. Артабан шул уҡ нәшриәттә башҡорт телендә «Кладезь мудрости» хиәкәйәләр йыйынтығы баҫтырыла. 2002 йылда уҡыусылар хөкөмөнә Хәбир Дауытов үҙенең ҙур күләмле ижад емешен тәҡдим итә — «Намыҫ һәм ҡомһоҙлоҡ» («Честь и алчность») романы. 2005 йылда роман Фәиз Хәкимовтың талантлы тәржемәһендә рус телендә донъя күрә.
Шулай уҡ Дауытов «Йондоҙҙарға сәйәхәт» («Путешествие в звезды») китабында үҙен мажаралы сюжеттар ҡора белгән һәләтле яҙыусы-фантаст итеп күрһәтә алды. Тағы ла бер романы — «Ҡомһоҙлоҡ» («Жадность»). Үҙенең тыуған ауылы Аралбайҙа мәғлүмәттәр йыйған саҡта яҙыусы күп көс һәм ваҡытын сарыф итә. Баҫма бөтә Күгәрсен районы өсөн күҙгә күренерлек ваҡиға була.
Хәбир Дауытовтың әҫәрҙәре өсөн ваҡиғаларҙың тормошсанлығы һәм таныусанлығы, сағылдырған коллизияларҙың дөрөҫлөгө һәм типиклығы, геройҙарҙы һүрәтләүҙә тапҡырлыҡ хас. Яҙыусы теманы асыу өсөн художестволы сараларҙың барыһын да ҡуллана. Һөйләү телен яҡшы белеүе, һүҙ байлығы, урындағы колоритты оҫта файҙалыныуы уға ныҡ ярҙам итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
Хәбир Даутовтың биографияһы һәм ижады «Башҡорт ере яҙыусылары» белешмәһенә, Күгәрсен үҙәкләштерелгән китапхана системаһы һәм «Башҡортостан Республикаһының әҙәби картаһы» сайттарына индерелгән.
Башмакова Лидия Ивановна
Лидия Ивановна Башмакова (1926—2012) — һауынсы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958).
Биографияһы
Лидия Ивановна Башмакова 1926 йылдың авгусында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 19 август ) авгусында Лешково ауылында (хәҙер — Смоленск өлкәһе, Гагарин районы). 1941 йылда тулы булмаға урта мәктәптең алты синыфын тамамлай; шул уҡ йылда оккупацияла була.
Гжатск районы азат ителгәндән һуң  ауыл хужалығын тергеҙеүҙә ҡатнаша, прицепщик булып эшләй; тракторсылар курсын тамамлай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 10 мартындағы указы менән  Лидия Башмаковаға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1964 йылда КПСС сафына инә. 1969—1981 йылдарҙа Радищев исемендәге колхоз ашханаһында эшләй.
1981 йылда пенсияға сыға; Гагарин районының Никольское ауылында йәшәй,  һуңыраҡ Смоленск өлкәһенең Смоленск районы  Богородицкий ауылына күсеп килә, 2012 йылдың 9 авгусында Богородицкий ауылы зыяратында ерләнә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн. В.И.Лениндың 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы менән бүләкләнә.
Тягунов Иван Петрович
Тягунов Иван Петрович (25 ғинуар 1898 йыл — 5 июнь 1967 йыл) — совет хәрби командующийы, техник ғәскәрҙәр генерал-лейтенанты (1944). СССР Ҡораллы Көстәренең төп бронетранспортер идаралығы начальнигы (1943—1947), Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Биографияһы
1917 йылдан РККА сафына алына, Граждандар һуғышында Көнбайыш фронтта һуғыша. 1918—1919 йылдарҙа Беренсе Петроград артиллерия курстарында уҡый. 1919—1920 йылдарҙа — Беренсе Совет артиллерия курстарының уҡыу взводы командиры ярҙамсыһы. 1920 йылдан Рәсәй Һауа-десант ғәскәрҙәренең төбәк бүлексәһе Артиллерия мәктәбендә өлкән инструктор һәм хәрби комиссар вазифаһында хеҙмәт итә. 1920—1921 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш республикаһы Халыҡ-революцион армияһының Формалаштырыу һәм уҡытыу, артиллерия бүлеге хәрби комиссары, Төньяҡ-Көнбайыш һәм Көнсығыш фронттарҙа һуғышҡан.
1930 йылдан 1933 йылға тиклем РККА-ның Хәрби артиллерия академияһында ғилми-педагогик эштә — механизациялау һәм моторлаштырыу факультеты начальнигы һәм ошо академияның техник бүлек буйынса начальнигы ярҙамсыһы вазифаларын башҡара. 1933 йылдан РККА-ның Разведка идаралығы кадрҙарына күсерелә һәм СССР-ҙың Франциялағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ҡарамағындағы хәрби атташе ярҙамсыһы сифатында хәрби-дипломатик эшкә йүнәлтелә. 1933—1938 йылдарҙа — СССР-ҙың Литвалағы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ҡарамағындағы хәрби атташе. 1938 йылдан 1940 йылға тиклем РККА-ның Команда һәм етәкселәр составы буйынса идаралығы ҡарамағында була. 1940—1942 йылдарҙа — Автотрактор идаралығы начальнигы, 1942—1943 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армияның Баш автобронетанк идаралығының тәьминәт идаралығы начальнигы. 1943 йылдан 1947 йылға тиклем — СССР Хәрби көстәренең Баш автобронетанк идаралығы начальнигы, И. П. Тягунов етәкселегендә һәм ҡатнашлығында һуғыштан һуңғы тәүге быуын хәрби автомобиль техникаһы әҙерләнә.
1947 йылдан запаста.
Баранников Алексей Петрович
Алексей Петрович Баранников (1890-1952) — совет филологы һәм индологы, СССР-ҙа хәҙерге Һиндостан телдәрен өйрәнеү мәктәбенә нигеҙ һалыусы. Филология фәндәре докторы, Ленинград дәүләт университеты профессоры, СССР Фәндәр академияһы академигы (1939), СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институты директоры (1938-1940).
Биографияһы
Полтава губернаһының Золотоноша ҡалаһында, эшсе ғаиләһендә тыуған. Матди яҡтан тәьмин ителмәгән булыу сәбәпле, ул гимназияны (экстерн) һәм Киев университетының тарих-филология факультетын ҙур ауырлыҡ менән тамамлай. Эшсәнлеге һәм ныҡышмалығы арҡаһында, Баранников университетта ҡалдырыла һәм үҙен фәнни эшсәнлеккә бағышлай. Ул боронғо телдәрҙе: латин һәм грек телдәрен яҡшы белә, ләкин бигерәк тә санскрит һәм яңы һинд телдәре менән ҡыҙыҡһына.
1916—1917 йылдарҙа Педагогика академияһында юғары курстарҙа уҡыта. 1917 йылдан — доцент, ә 1919—1921 йылдарҙа — Һамар университеты профессоры. 1921 йылда А. П. Баранников Петроградҡа ҡайта һәм 1921 йылға тиклем Урыҫ музейеның ғалим һаҡсыһы булып эшләй. 1921—1938 йылдарҙа ул Ленинградтың Көнсығыш телдәр институты профессоры, ә 1922 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр — Ленинград дәүләт университеты профессоры.
Бөйөк Октябрь революцияһына тиклем Рәсәйҙә яңы Һинд телдәре осраҡлы рәүештә йәки практик маҡсаттарҙа ғына өйрәнелә. Һиндостандың әҙәби формаларының береһе булған урду теленә күберәк иғтибар бирелә. 1920-се йылдарҙа А. П. Баранников яңы Һинд теле һәм әҙәбиәте белеме проблемаларын фәнни эшкәртеүҙе ғәмәлгә индереү инициаторы була.
1934 йылда А. П Баранников СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институтына эшкә инә — башта өлкән ғилми белгес, һуңынан яңы Һинд кабинеты башлығы (1936—1938), директоры (1938—1940) һәм һуңыраҡ — һинд филологияһы секторы мөдире (1941—1950).
1930-сы йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында һәм Көнсығышты өйрәнеү институтында эшләп, ул бик ҙур ғилми һәм педагогик эш йәйелдерә, СССР беренсе тапҡыр урду теле, һинд теле, маратхи, бенгал һәм пәнжәби кеүек Яңы һинд телдәрен өйрәнеүҙе ойоштора. 1935 йылда А. П. Баранников филология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә лайыҡ була (диссертация яҡламайынса), һәм 1939 йылда СССР Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.
Ул Һиндостандың урта быуат һәм хәҙерге телдәрен, бороңғо һинд әҙәбиәтен, шулай уҡ сиған телен, көндәлек тормошон, фольклорын һәм тарихын өйрәнеү буйынса бик күп хеҙмәттәр яҙа. Төрмә жаргонын өйрәнеү буйынса бер нисә китап авторы.
Ғаиләһе
Ҡатыны тел белгесе Ольга Николаевна Никонова. Балалары: индолог Петр Баранников (1925-2007), ихтиолог Ирина Баранникова (1926 б.).
Райман (Йәрмәкәй районы)
Райман (Райманово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чоапа (провинция)
Чоапа провинцияһы  (Provincia de Choapa) — Чилиҙың Кокимбо өлкәһенә ингән провинция. Административ үҙәге — Ильяпель.
Үҙенә 6 коммуна берләштерә.
Географик урыны
Провинцияның сиктәштәре:
Административ бүленеш
Үҙенә 4 коммуна берләштерә.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты (INE-2002), халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Покровка (Баймаҡ районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 200 кеше. Почта индексы — 453654, ОКАТО коды — 80206813005.
Исеменең килеп сығышы
«Покров көнө» православие байрамы хөрмәтенә ҡушылған. Шулай уҡ тораҡ пунктының исеме БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Яңы Покровка ауыл Советы исеменән алыныуы ихтимал, сөнки 1931 йылға тиклем ауыл ошо ауыл Советы составында булған, 1926 йылда әлеге ауыл Советы Ырымбур губернаһы составына (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы) индерелгән. 2008 йылдың 9 февраленән Рәсәй федерацияһының 60-сы ҡарары менән Покровка бүлексәһе Покровка ауылы тип үҙгәртелә.
Географик урыны
Ялан тигеҙлегендә урынлашҡан. Ауыл эргәһенән Сибай-Аҡъяр маршруты юлы үтә.