cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һуҡыр сысҡан
Һуҡыр сысҡан (Talpa europaea) — Soricomorpha отряды һөтимәрҙәр ғаиләһендәге кимереүсе хайуан. Евразияла (63° төньяҡ киңлеккә тиклем), Төньяҡ Америкала (Канаданың көньяғынан төньяҡ Мексикаға тиклем) киң таралған. Ғәҙәттә, һуҡыр сысҡан ғаиләһе бер тирәлә йәшәй. Ә йырғысланған ерҙәре уларҙың йәшәү өңө генә түгел, һунар биләмәһе лә. Береһенең генә лә биләмәһе йөҙәр метрға етә.
Тышҡы ҡиәфәте
Бөжәктәр ашаусы ваҡ һәм эре һуҡыр сысҡандың оҙонлоғо — 5 см-ҙан алып 20-гәсә. Ауырлығы иһә — 90-170 грамм. Тиреһенең бик үҙенсәлекле: йөнө бер яҡҡа ғына ятмаған, тура үҫкән. Был инде уға үҙе ҡаҙған ер аҫты юлдары буйлап алға ла, артҡа ла берҙәй хәрәкәт итеү мөмкинлеге бирә. Йәғни, ҡайһы яҡҡа хәрәкәт итеүенә ҡарап, уның йөнө шул яҡҡа табан ята. Был йәнлектең тәпәйҙәре көрәк һымыҡ киң һәм ҡыҫҡа, шулай ҙа бик көслө. Тырнаҡтары эре. Тәпейҙәренең алғылары арттағыларына ҡарағанда ла көслөрәк. Алғы тәпәйҙәренең табаны өҫкә ҡарап тора, тырнаҡтары осло. Тиреһенең йөнө ҡуйы, төҫө ҡуйы ҡара йәки ҡуйы һоро төҫтә. Күпме генә ер аҫтында йөрөмәһен, ул таҙа, йылҡылдап тора. Ҡойроғо ҡыҫҡа. Башы ҙур түгел оҙонса, Оҙонса танауы һәм хәрәкәтсән мороно бар. Йелкәһе һиҙелмәй. Ҡолағы бик бәләкәй, һиҙелмәй. Һуҡыр сысҡандың исеменән үк уның яҡтылыҡты яратмағаны һиҙелә. Күреү һәләте үҫеш алмаған, шуға ҡайһы бер төрҙәрҙең күҙе тире менән ҡапланған. Еҫ һиҙеү һәм тойоу һәлете үҫешкән.
Баш һөйәге конус формаһында оҙонса. Бит осо һөйәге дуғаһы бик йоҡа. Тештәре 33-тән 44-кә тиклем. 7 муйын, 13—14 күкрәк, 5—6 бил, 5—6 һигеҙгүҙ, 8—27 ҡойроҡ умыртҡаһы бар. Ҡулбаш һөйәге киң һәм көслө. Был йәнлектәрҙең 20-гә яҡын төрө билдәле. Рәсәйҙә иһә өс төрлөһө йәшәй. Алтай, бәләкәй (малый) Кавказ. Ана шул 20 төр мәхлүктең ҡайһы берҙәренең күҙҙәре йоҡа ғына тире менән ҡапланған. Уларҙы, ысынлап та, һуҡыр тиһәң дә була. Ә беҙҙәгеләрҙең күҙҙәре бар, тик бәләкәй генә. Улар шулай уҡ яҡтылыҡтан ҡурҡа. Күҙҙәре ныҡлап күрмәгәс, аҙыҡты нисек табалар һуң? Был төр сысҡандарҙа тойомлау һәләте көслө.
Туҡланыуы
Күпселек төрлө бөжәк, ҡусҡар, селәүсен менән туҡлана. Үҫемлектәр уларҙы бөтөнләй ашамай тиерлек. Бик һирәк кенә үлән һабағын, тамырҙарын ауыҙ итеүҙәре мөмкин. Ашауға талымһыҙ булыуҙары тештәренә лә бәйләнгән. Үҙҙәре бәләкәй генә булһа ла, тештәре бик үткер. 33—44-кә барып етә (теш һаны буйынса ла һуҡыр сысҡандың төрөн билдәләйҙәр).
Үрсеүе
Һуҡыр сысҡан бер йәшлек сағында уҡ бала таба башлай. Инәләре 4—5 аҙна йөклө йөрөй. Ғаиләһе бер тирәлә йәшәһә лә, күпселектә улар яңғыҙ йәшәргә ярата. Туй ваҡытында бергә булалар. Был март-апрель айҙарына тура килә. Инә һуҡыр сысҡан йылына бер тапҡыр 4—5 бала таба.
Зыяны һәм файҙһы
Был йәнлектең дошманы юҡ, тиһәң дә була. Ара-тирә ер өҫтөнә килеп сыҡҡандарында уларҙы төлкөләр, бесәйҙәр генә тотмаһа, әлбиттә. Кешеләрҙең биләмәһенә (баҡса, бесәнлек һәм башҡалар) эләккәндәренең дә ғүмере ҡыйылыуы бар/
Һуҡыр сысҡандарҙың файҙалы яғы ла бихисап. Улар ерҙе йырғыслап, берҙән, зыян килтерһә, икенсе яҡтан, уны өҫтәмә дымландырыуға (ҡыуыштарға һыу тула), йомшартыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ уларҙың, ер өсөн файҙалы булған ямғыр селәүсененән тыш, үҫемлектәр өсөн зыянлы төрлө ҡорттарҙың, ҡусҡарҙарҙың дошманы икәнен дә оноторға ярамай.
Лисицына Анна Михайловна
Анна Михайловна Лисицына (вепс. Lisicina анда, tütär Mihailan ; 14 февраль 1922 йыл,  Житноручей ауылы, Карелия Хеҙмәт Коммунаһы, РСФСР — 3 август 1942 йыл, Свирь йылғаһы) — партизан, Карелия-Фин Совет Социалистик Республикаһының Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының  элемтәсеһе. Советтар Союзы Геройы. Ленин ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Анна Михйловна Лисицына 1922 йылда Житноручей ауылында  (хәҙер Карелияның Прионежский районы Рыбрек ауылы составында)  тыуған. Милләте буйынса — вепс.
Рыбрек ауылында урта мәктәпте тамамлай. 1938—1940 йылдарҙа Ленинград китапхана техникумында уҡый (йәки Карел мәҙәниәт училищеһы), уны тамамлау менән Сегеж ауылы клубында китапханасы булып эшләй.
1942 йылдың июнендә Анна Лисицына һәм Мария Мелентьева финдар Шелтозерский районына ебәрелә. Улар унда йәшерен комитеттарҙың осрашыуын ойоштора, оккупация режимы, ут нөктәләренең урынлашыуы һәм дошмандың оборона ҡоролмалары тураһында мәғлүмәттәр йыя, халыҡ менән бәйләнеш урынлаштыра.
Заданиенан ҡайтып килешләй Лисицына Cвирь йылғаһы аша кисеүҙә батып үлә, хеҙмәттәше Мария Мелентьеваға асыҡланған мәғлүмәттәрҙе тапшырып өлгөрә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 25 сентябрендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн Лисицына  Анна Михайловнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
Подпорожье ҡалаһында, ҡала тибындағы Никольский ҡасабаһында һәм Рыбрек ҡасабаһында Геройға һәйкәл ҡуйылған.
Уның исемен Петрозаводск ҡалаһында, Рыбрек ауылында, ҡала тибындағы Никольский ҡасабаһында урамдар, балыҡ тотоу траулеры, Петрозаводск мәҙәниәт училищеһы һәм Диңгеҙ флоты министрлығы йөрөтә.
Анна Лисицына һәм Мария Мелентьеваға А.А. Ивановтың «Это было в Карелии» пьесаһы һәм Геннадий Фиштың очеркы «Подруги» арнала.
Анна Лисицынаның портреты Советтар Союзы Геройҙарының - Карелияла тыуғандарҙың Монументаль портрет галереяһында ҡуйылған, ул 1977 йылда Петрозаводскта Антикайнен һәм Ҡыҙыл урамдарында асыла.
Йосоп Арыҡов
Йосоп Арыҡов — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе. Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы старшинаһы. Дыуан улусы батыры. Мулла.
Биографияһы
1735 йылдың авгусында Дыуан ырыуы батыры Йосоп Арыҡов һәм Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнырыҫов отрядтары Теча биҫтәһенән Ырымбур ҡәлғәһенә йүнәлгән аҙыҡ-түлек ылауына һөжүм итә. Отряды менән Верхнеурал ҡәлғәһен уратып алған, һәм гарнизонды уны ҡалдырырға мәжбүр иткән. .
Бәпәнәй Төрөпбирҙин менән берлектә Себер даруғаһындағы ихтилалды етәкләй.
1736 йыл уртаһында ул Бәпәнәй Төрөпбирҙин, Төлкөсура Алдағолов кеүек баш күтәреүселәрҙең юлбашсылары менән бергә әсирлеккә эләгә һәм Өфөлә һаҡ аҫтында тотола. «Еребеҙҙә Ырымбур төҙөлөшө башланыуы» ихтилалға сәбәпсе булды тип яҙған улар мөрәжәғәтнамәләрендә. Баш күтәреүселәр ҡәлғә «төҙөлөшөн туҡтатырға һәм Илек тоҙон алдырмауға» ынтылған. Башҡорт старшиналары, әгәр «Өфө ҡалаһынан баш күтәреүселәрҙең юлбашсыларын ҡайтармаһағыҙ, штраф аттарын да бирмәйәсәкбеҙ, яһаҡ та түләмәйәсәкбеҙ» тип белдергән.
Йосоп Арыҡовтың һаҡ аҫтынан азат ителеүе тураһында документтар табылмаған. Шулай уҡ Арыҡовтың Себер даруғаһындағы 1737—1739 йылғы ихтилалға етәкселек иткәнлеге билдәле.
Тарихи әһәмиәте
Йосоп Арыҡов Ырымбур комиссияһы начальнигы В. Н. Татищевҡа 1736 йылдың 2 авгусындағы мөрәжәғәтендә башҡорттарҙың Рәсәй подданныйлығы шарттарын боҙоу тураһында һүҙ алып барыуы менән дә билдәле. Хатта, ошо көнгәсә «уларға бер ниндәй ҙә ҡыҫым булмаған, ерҙәрендә бер ниндәй ҙә ҡалалар төҙөлмәгән, һәм үҙҙәрен дә ҡылыс менән тотҡарламағандар». Шул уҡ ваҡытта, Йосоп Арыҡов, быға тиклем 50 тапҡыр сыбыртҡы менән һуғылған һәм сәғәт буйы «дыбала» эленеп торғанын белдерә. Подданныйлыҡ шарттары бөтөнләй икенсе булған: «Беҙ, башҡорт халыҡтары, атай-олатайҙарыбыҙ, ҡарт олатайҙарыбыҙ подданныйлыҡҡа, хандарыбыҙҙы ҡалдырып, үҙ ихтыяры менән килгән, ә бөйөк батшалар, ҡылыс аҫтында тотмаған, беҙҙең үҙ ихтыярыбыҙ менән йәшәүебеҙҙе хуплаған. Һәм яһаҡ түләү шарты менән, беҙгә үҙ ерҙәребеҙ бирелгәйне… Әгәр элеккесә йәшәү мөмкинлеге булмаһа, үлемде ҡабул итергә әҙербеҙ. Беҙҙең бүтән барыр еребеҙ юҡ».
Джон Кристофер Уэллс
Джон Кристофер Уэллс (John Christopher Wells, John C. Wells; 11 март 1939 йыл) — Британия тел белгесе, фонетист, эсперанто уҡытыусыһы. Лондон университеты колледжының Почетлы профессоры.
Биографияһы
Уның иң билдәле хеҙмәте Accents of English, The Sounds of the IPA, Lingvistikaj Aspektoj de Esperanto һәм Longman Pronunciation Dictionary әйтелеш һүҙлеге. Ул инглиз-эсперанто һүҙлеге авторы һәм ASCII X-SAMPA фонетик алфавитын уйлап табыусы.
Бөтә донъя эсперанто-ассоциацияһы (1985—1995), Халыҡ-ара фонетик ассоциация (2003—2007) президенты. 2006 йылға тиклем Лондон университеты колледжында эшләй.
Петербург фәндәр академияһының академия университеты
Петербург фәндәр академияһының академия университеты — Рәсәйҙә иң бороңго донъяуи юғары уҡыу йорто, уға 1724 йылның 28 ғинуарында Петербург фәндәр академияһы составында Петр тарафынан нигеҙ һалына.
Хәҙер рәсми рәүештә Санкт-Петербург дәүләт университетының элгәре булып һанала.
Академик университет Троицк подворьеһынҙа, академик гимназия менән бинаҙа, 1764 йылдан — Строганов барондары йортонда Тучков яр буйында урынлашҡан була.
Тарихы
Уҡыуҙар 1726 йылдың ғинуарынан академиктар тарафынан өс класс буйынса алып барыла: математика, физика һәм «гуманитар». Лекцияләр латин һәм алман телдәрендә уҡытыла. Дәрестәр даими рәүештә алып барыла, 1740 һәм 1753 йылда (яңынан) өҙөлә. Беренсе ваҡытта тыңлаусылар аҙ була: башта германиялы 17 профессорға һигеҙ студент яҙыла; 1726-1733 йылдарҙа университетта 38 кеше тамамлай. Һуңыраҡ уға академик гимназиянан, славян-грек-латин академияһын һәм башҡа уҡыу йорттарынан иң яҡшы уҡыусыларҙы күсерәләр, нигеҙҙә, рухи (башта уҡыусылар академия гимназияһына билдәләнә), шулай уҡ славян-грек-латин академияһының 12 уҡыусыһы араһында Петербургка М. Ломоносов, Д. Виноградов, Н. И. Попов китерелгән.
Университет хеҙмәте башында студенттар исемлегендә 38 кеше була. Араларында төрлө ил һәм ҡатлам вәкилдәре, улар араһында дворяндарҙың улдары, табибтарҙың, яҙыусыларҙың, руханиҙарҙың улдары быуа.
1747 йылда фәндәр академияһының яңы регламенты ҡабул ителә. Әлеге документта Университет һәм гимназия статусы беркетелгән, профессорҙарға һәм студенттарға ҡарата талаптар законлаштырылған, академияны ойошторғандан һуң ғәмәлдә булған түләүһеҙ белем биреү принцибы нигеҙләнгән була. Эш һәм уҡыу-уҡытыу ойошҡаныраҡ була.
1758-1765 йылдарҙа академия университеты ректоры булып М. В. Ломоносов эшләй.
Уның инициативаһы менән гимназияла иң һәләтле һәм өлгөрөүсе уҡыусылар араһында «директор синыфы» ойошторола, унда «яңы курс» уҡытыла. Шулай итеп, гимназистарҙы киләсәктә студенттар булырға әҙерләйҙәр һәм ике уҡыу йорто яҡынға нигеҙ һалына. Шулай уҡ «Россия синыфтары» гимназияһында урыҫ телен Россия һәм тарихын өйрәнеү буйынса дәрестәр циклдары ойошторолған "Россия синыфтары" гимназияһы лә ҙур яңылыҡ була.
Ломоносов үлеме менән университет ысынлыкта үҙ йәшәйешен туҡтата.
Академия университетын тамамлаусылар араһында фәндәр академияһы хаҡиҡый ағзалары, профессорҙар һәм адъюнкттар: В.Е. Ададуров (3] (1727-1732), Г. В. Рәхман (1735-1740), С. Крашенинников (ректор, 1750-1755), С. Рудовски (1748-1753), А. А. Барсов (1748-1753), С. Т. Котельников, А. А. Константинов (1750-1754), П. Б. Инородцев (1760-1765), П. Б. Инородцев (1760-1765), Ф. Зуев (1769-1774) була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Михаил Ломоносов Төркөм:Санкт-Петербург университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Пентмя-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
Пентмя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимбя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ёртома
Ёртома — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Пентмя-Яха (Лимбя-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ёртома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мостовица (Чужга ҡушылдығы)
Мостовица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чужга йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тенгулы
Тенгулы — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 168 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бәнибаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ҡаймаш йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1683 йылда Уҫы даруғаһы территорияһында яһаҡлы удмурттары тарафынан нигеҙ һалына, һуңынан удмурттар типтәр ҡатламына күскән. 1748 йылда 25 ир-ат иҫәпкә алынған, 1795 йылда  81 кеше, 1816 йылда — 97 кеше, 1834 йылда — 112 кеше йәшәгән.
Халыҡ ауыл хужалығы һәм эре мөгөҙлө малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ауылда 1842 йылда 50 ат, 40 һыйыр һәм һарыҡ, 50 кәзә, 18 ярдҡа 15 умарта иҫәпләнгән; һыу тирмәне булған. Ауылдың 160 дисәтинә һөрөнтө ере, 10 дисәтинә усадьба ере, 160 дисәтинә бесәнлеге, 312 дисәтинә урманы булған.
1870 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 3-сө станының Бәнибаша ауылында 29 йорт хужалығында 156 кеше (79 ир-ат, 77 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
1896 йылда Бөрө өйәҙенең Iv станы Яңы Ҡарға улусының Бәнибаш ауылында 32 ихата һәм 177 кеше (90 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән, 2 ярма елләткес булған.
1939 йылда ауылда 241 кеше йәшәй, 1959 йылда — 133 кеше.
1982 йылда ауылда яҡынса 160 кеше йәшәй.
1989 йылда 140 кеше (62 ир-ат, 78 ҡатын-ҡыҙ).
2002 йылда 166 кеше (78 ир-ат, 88 ҡатын-ҡыҙ), күпселек удмурттар (85 %) йәшәй.
2010 йылда 150 кеше (75 ир-ат, 75 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән.
Яңы Ҡабан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Л. Н. Толстой исемедәге китапхана (Минск)
Л. Н. Толстой исемендәге 1-се китапхана филиалы— Үҙәкләштерелгән китапхана системаһының беренсе филиалы (Минск, Беларусь)
Минск халҡын һәм сит ҡаланан булған китап уҡыусыларҙы хеҙмәтләндерә (уҡыу залы).
Тарихы
Китапхана асыу уңайынан тантанаға Софья Андреевна (Толстойҙың ҡатыны) килә. Ул үҙе менән 40 китап алып килә (һуғыш йылдарында юғала). Бөтәһе китапхананың китап фондында 630 китап иҫәпләнгән. Бынан тыш ваҡытлы матбуғат баҫмалары фонды була — гәзиттәр һәм журналдар, урыҫ, белорус, литва, поляк, украин, иврит һәм иҙиш телдәрендә баҫмалар килә.
Китапхана Ново-Московская (хәҙер — Московская) урамында вокзалдан алыҫ түгел өс бүлмәле фатирҙа барлыҡҡа килә. Уның төп уҡыусылары йәш кешеләр була, улар китап уҡырға ғына килмәйҙәр, ә бында аралашалар. 1912 йылда, һаҡланған документтарға ярашлы, китапханаға хужабикәләр йөрөй башлай.
Китапхана ул ваҡытта түләүле нигеҙҙә эшләй (инеү бер тин тора), ә китапхана киске сәғәт етегә тиклем эшләй.
1915 йылда китапхана Мәскәү урамы буйынса Вержбовская йортонда урынлаша.
1930-сы йылдарға тиклемге осорҙа — (мәғлүмәт юҡ тиерлек) күпмелер ваҡыт китапхана иҫке сиркәү бинаһында урынлашҡан.
1946 йыл — (Минск ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса) «публичка» яңыртыла.
Артабанғы ваҡиғалар хронологияһы:
1956 йыл — хәҙерге адресын ала (Московская, 18).
Хакимиәте
Китапхана мөдире: Матковская Татьяна Владимировна.
Солоная (Цимлянское ҡушылдығы)
Солоная  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Яңы Күрҙем
Яңы КүҙемНовый Курдем — Тәтешле районындағы бөткән ауыл.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Сэн Катаяма
Сэн Катаяма (片山 潜, тыуғанда исеме Сугаторо Ябуки, 26 декабрь 1859 йыл — 5 ноябрь 1933 йыл) — Япония коммунисы, Коммунистик интернационал эшмәкәре.
Биографияһы
Сугаторо Ябуки 1859 йылдың 26 декабрендә Японияның Мимасака провинцияһы Хадеги ауылында (хәҙер Окаяма провинцияһы Кумитё өйәҙе юга ҡасабаһының бер өлөшө) Кунидзо һәм Кити Ябуки крәҫтиән ғаиләһендә икенсе улдары булып донъяға килгән. Атаһы әсәһен ҡалдырып киткәндән һуң, 19 йәшендә ул Катаяма ғаиләһе тарафынан уллыҡҡа алынған һәм Сэн исемен ҡабул иткән. Уллыҡҡа алыныу уға армияға саҡырылмаҫҡа мөмкинлек биргән. 1876 йылда Катаяма Токиоға юлланған. Бында ул Мицубиси компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһенең ҡустыһы Ивасаки Сейкити менән дуҫлашҡан. Бай ғаиләгә ҡараған Ивасаки АҠШ-ҡа уҡырға барырға йыйынған һәм инглиз телен өйрәнгән. Был Сэнды ла Америка Ҡушма Штаттарында белем алырға барырға этәргән.
1884 йылда Катаяма АҠШ-ҡа килә, бында 1892 йылда Гринэлл колледжын (Grinnell College) тамамлай. Катаяма христианлыҡ динен ҡабул итә һәм артабан Андовер мәктәбендә, һуңынан Йель университетында белем ала. Шул уҡ ваҡытта Катаяма социалист булып китә.
1896 йылда Японияға ҡайта. Социалистик һәм эшселәр хәрәкәтен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1897 йылда Японияла тәүге профсоюз — Металлистар союзы һәм профсоюз ойошмаһын, 1898 йылда социализмды өйрәнеү буйынса йәмғиәт булдырыусыларҙың береһе була.
1901 йылда Япония социал-демократик партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була, тиҙҙән был партия хөкүмәт тарафынан тарҡалған. 1903—1904 йылдарҙа «Хэймин симбун» гәзитендә әүҙем хеҙмәттәшлек итә. 1900 йылда ситтән тороп Социалистик Интернационал Башҡарма комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1904 йылда Чикаголағы Америка Социалистик партияһы съезында лә ҡатнаша. Шунан һуң өс йыл самаһы Техаста дөгө үҫтереү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда Японияға кире ҡайта. 1911 йылда Катаямға Токио трамвайсыларының стачкаларын ойоштороуы өсөн 9 айға төрмәгә ябылған. 1914 йылда полиция репрессиялары һөҙөмтәһендә АҠШ-ҡа китә, бында Америка социалистик хәрәкәтенә ҡушыла. 1918 йылда АҠШ-та япон эшселәренән иң тәүге коммунистик төркөмдәр булдыра.
1918 йылда Мексика аша Совет Рәсәйенә күсә, бында Коммунистик интернационалда эшләй. 1922 йылда Коммунистик Интернационал башҡарма комитетының ағзаһы итеп һайлана, һуңынан Коммунистик Интернационал башҡарма комитеты президиумының ағзаһы була. 1922 йылда Япония Коммунистар партияһын булдырыусыларының береһе була. 1927 йылда Брюсселдә һәм 1929 йылда Майндағы Франкфуртта антиимпериалистик конгрестарҙа, шулай уҡ 1932 йылда Амстердамда һуғышҡа ҡаршы барған конгреста ҡатнаша. 1927 йылда рәссам А. Д. Гончаров (1903—1979) Сен Катаяманың портреты өҫтөндә эшләй.
Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетын тамамлай.
1933 йылдың 5 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһы янында ерләнгән.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны Фуденан (1903 йылда вафат булған) ике балаһы була. 1907 йылда никахлашҡан икенсе ҡатыны Хари Таманан бер ҡыҙы донъяға килә.
Вәлиев
Вәлиев (Вәлиева) — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Чукот диңгеҙе
Чукот диңгеҙе — Төньяҡ Боҙло океан ситенде Чукотка һәм Аляска ярымутрауҙары араһында урынлашҡан. Көнбатыштан Лонга боғаҙы аша Көнсығыш себер диңгеҙе менән тоташҡан. Көньяҡтан Беренг боғаҙы аша Тымыҡ океандың Берингов диңгеҙе менән тоташҡан.
Физик-географик урыны
Майҙаны 589 600 км². 50 м-ҙан әҙерәк тәрәнлек төбөнөң майҙанының 56 % тәшкил итә. Иң ҙур тәрәнлек 160 метр. Һыу температураһы йәй көнө 4—12 °C, ҡышын −1,6 — −1,8 °C.
Яры телгеләнмәгән. Диңгеҙ ҡултыҡтары: Колючин ҡултығы, Коцебу ҡултығы, Шишмарёв бухтаһы (Чукот автономиялы округы). Октябрь-ноябрьҙан май-июньгә тиклем диңгеҙ боҙ менән ҡапланған. Чукот диңгеҙенә Амгуэма һәм Ноатак йылғалары ағып төшә.
Чукот диңгеҙе аша Төньяҡ юл трассаһы үтә.
Диңгеҙҙәге утрауҙар: Врангел утрауы, Геральд утрауы, Колючин утрауы.
Балыҡсылыҡ: (еҙмыйыҡ (голец), поляр треска), промысел тюлень, нерпа.
Эре порттары — Уэлен (Рәсәй), Барроу (АҠШ).
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы (15 февраль 1940 йыл — 25 март 2022 йыл) — башҡорт йырсыһы (тенор), педагог. 1971 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1995 йылдарҙа музыка факультеты деканы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2011), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсыларҙың республика конкурсы лауреаты (1972).
Ломов
Ломов (Ломово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — 452744, ОКАТО коды — 80214822005.
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы
Биографияһы
Мәжит Сәмиғулла улы Алкин (Баһауетдинов) 1940 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ (хәҙерге Салауат) районы Әлкә ауылында тыуған. Атаһы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған.
Ломов
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы
Биографияһы
Өфөләге Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт интернат-мәктәбен тамамлаған. 1966 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1971 йылда Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын (С. М. Хромченко класы) тамамлай.
Перевальная (Покаль-Кы ҡушылдығы)
Перевальная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Покаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы
Биографияһы
Шул йылдан башлап Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал, бер үк ваҡытта 1992—1995 йылдарҙа ул музыка факультеты деканы була.
1992 йылдан — профессор, 1989 йылдан башҡорт музыкаһы кафедраһында халыҡ йырҙарын башҡарыу класы етәксеһе.
Йырсы һәм педагог 2022 йылдың 25 мартында Өфө ҡалаһында вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Ижады
Йомшаҡ тембрлы матур тауышҡа эйә. Йырсының репертуарында башҡорт, рус һәм сит ил композиторҙары әҫәрҙәре.
Оҙон көй йырҙарының классик өлгөләрен: "Азамат"ты, «Сәлимәкәй»ҙе, "Урал"ды, "Һандуғас"ты һ. б. айырыуса тойғоло башҡарыуы менән билдәле.
Хөсәйен Әхмәтовтың, Заһир Исмәғилевтең, Таһир Кәримовтың, Рәүеф Мортазиндың, Данил Хәсәншиндың әҫәрҙәренең тәүге башҡарыусыһы.
Перевальная (Покаль-Кы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы
Ижады
Рәсәй һәм Болгария буйынса гастролдәргә йөрөгән.
Уның уҡыусылары араһында халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй, республика һәм зона конкурстары лауреаттары: Башҡортостанды танылған йырсылары Ғәли Хәмзин, Минзифа Исҡужина, Саха Республикаһының (Яҡутстан) атҡаҙанған артисы В. П. Павлов, башҡа лауреаттар: С. Я. Аксанов, А. Шаһиҙуллин, А. А. Вахнин һәм башҡалар бар.
40-тан артыҡ уҡытыу-методик хеҙмәттәр, 50 башҡорт халыҡ йырын нотаға һалыусы автор.
Алкин Мәжит Башҡорт радиоһы һәм телевидениеһында концерттар менән сығыш яһай.
Репертуарында сит ил, рус, башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре, башҡорт халыҡ йырҙарының классик өлгөләре.
Тенор өсөн хрестоматияның төҙөүсе редакторы («Тенор өсөн хрестоматия: Йырҙар, романстар, ариялар», 1984) һәм
100 башҡорт йыры йыйынтығы редакторы («Башҡорттоң 100 йыры», 1992).
2011 йылда «сәнғәт фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәренең темаһы (урыҫса): «Башкирская народно-певческая культура: традиции и современная практика».
Паулс Калныньш
Паулс Калныньш (Pauls Kalniņš; 1872 йыл — 1945 йыл) — Латвия сәйәсмәне һәм табибы. 1925—1934 йылдар Сеймы спикеры. LSDSP Партия рәйесе. «Cīņa» мөхәррире. Беренсе Латвия республикаһы Сеймының барлыҡ саҡырылыш депутаты, Латвияның Халыҡ советы һәм Сатверсма Йыйылышы депутаты. 1930 һәм 1933 йылда Латвия президентлығына кандидат була.
Бруно Калныньштың атаһы. 1926 йылда II класлы 19267 йылда I класлы Өс Йондоҙ Ордены менән бүләкләнә.
Клименко Екатерина Андреевна
Клименко Екатерина Андреевна (25.12.1933 —) — 2-се балалар йорто директоры, Бийск ҡалаһы, Алтай крайы.
Биографияһы
1933 йылдың 25 декабрендә Воронеж өлкәһе Петропавловский районының Старая Меловая ауылында тыуған. Милләте урыҫ.
1952 йылда Воронеж өлкәһенең Богучар ҡалаһындағы Н. К. Крупская исемендәге педагогия училищеһын тамамлай. 1952—1956 йылдарҙа Алтай крайының Целинный районы Победа ҡасабаһында ете йыллыҡ мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй.
1956 йылда Алтай крайының Бийск ҡалаһына күсеп бара. 1956—1957 йылдарҙа — 18-се мәктәптә тәрбиәсе; 1957—1958 йылдарҙа — төҙөүселәр клубының балалар секторы мөдире; 1958—1970 йылдарҙа — 18-се мәктәптә уҡытыусы, өлкән пионервожатый; 1970—1971 йылдарҙа — 2-се балалар йортонда өлкән пионервожатый, уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары, 1971—2000 йылдарҙа —директоры.
Е. А. Клименко Алтай крайында берҙән-бер ғаилә тибындағы «Гнездышко» балалар йортон ойоштороу инициаторы булып сығыш яһай. Етем балалар бөтә крайҙан йыйыла һәм ғаиләләргә ойошторола.
СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1987 йылдың 16 декабрендә, етем балаларға һәм ата-әсә бағыуынан мәхрүм ҡалған балаларға коммунистик тәрбиә һәм белем биреүҙә, аяҡҡа баҫтырыуҙа өлгәшкән ҙур ҡаҙаныштары өсөн, Екатерина Андреевна Клименкоға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1988 йылдан алып 15 йыл дауамында В. И. Ленин исемендәге Үҙәк Совет балалар фондының идара ағзаһы итеп һайлана. 1988 йылда халыҡ мәғарифы буйынса Бөтә Союз советына Алтай крайынан вәкил итеп тәғәйенләнә: балалыҡты һаҡлау мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Халыҡ мәғарифы хеҙмәткәрҙәренең Бөтә Союз съезы делегаты.
«Ғаилә тибындағы балалар йорттарында балаларҙы йәшәтеү һәм тәрбиәләү өсөн шарттар тыуҙырыу» темаһы буйынса байтаҡ методик эштәр, ғаиләлә балаларҙы тәрбиәләү, йәштәргә әхлаҡи-эстетик тәрбиә биреү тураһында мәҡәләләр авторы. Хеҙмәттәре «Воспитание школьников» һәм башҡа журналдарҙа баҫылып сыға.
Уның исеме РСФСР Мәғариф министрлығының һәм мәғариф хеҙмәткәрҙәре профсоюздары республика комитетының Почет китабына индерелгән.
2000 йылдан алып — хаҡлы ялда. Алтай крайының Бийск ҡалаһында йәшәй. Бийск ҡалаһының почетлы гражданы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ленин ордены,
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы алдынғыһы»,
- 1-се дәрәжә «Бийск ҡалаһы алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» түш билдәһе,
- миҙалдар.
Каменный Яр
Каменный Яр — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гаврило йырынының һул ярына 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Болан (йылға)
Болан (Буланка) - Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге йылға.
Географияһы
Координаттары: 54°52′32″N 58°46′47″E
Тасуирламаһы
Болан йылғаһы Еркүскән тауы итәгендә башлана һәм 36 километрға һуҙылып, Йүрүҙән йылғаһына уның уң ярында, тамағынан 299 км алыҫлыҡта барып ҡоя. Рудничный ҡасабаһы янында Болан йылғаһына Верша, ә тамағына етәрәк Мәсеҙе һәм Ҡурғаш инештәре ҡушыла. Һанап үтелгән сығанаҡтҙан тыш, Боландың 40-лап ҡушылдығы бар.
Төбө ташлы. Урыны менән айырыуса ҙур һарыҡташтар һыуы ҡайнап торған һикәлтәләр барлыҡҡа килтерә. Түбәнгә ҡарай үҙәне һаҙлыҡлы. Боландың яры һөҙәк, тәпәш. Үҙенең бөтә дауамында тиерлек йылға ҡатнаш урман, дым яратҡан ҡыуаҡтар һәм һутлы үлән үҫкән болондар менән уратып алынған.
Тарихы
Баҡалдың мәғдән ятҡылыҡтары яҡынлығы арҡаһында Болан йылғаһында ҡс тапҡыр металлургия заводын төҙөү күҙ алланғаны билдәле. Сауҙагәр Твердышев заманында уҡ Савва Невейкин тигән мәғдәнсе ике тапҡыр йылғала быуа быуҙыртырға булып китә. Ләкин һуңынан уның тәрәнлеге бер тәгәрмәсте лә һыйҙыра алмаҫы асыҡлана.
1930-сы йылдарҙа Болан үҙәнендә металлургия заводының сираттағы проекты төҙөлә. Уны тормошҡа ашырыуҙың тәүге аҙымдары булып Рудничный ҡасабаһында эшселәр предприятиеһын, шулай уҡ буласаҡ металлургия ҡалаһы халҡын туҡландырыуға йүнәлтелгән икмәк заводы төҙөлгән. Төрлө сәбәптәр арҡаһында, шулай уҡ Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, предприятие Силәбегә күсерелә һәм әлеге Силәбе металлургия заводы ойошторола.
Этимологияһы
Шувалов «олень, лось» тигән аңлатма биреп дөрөҫ эшләй, сөнки күп кенә төбәктәрҙә мышыны ла болан тип атау күҙәтелә.
Аҙнаҡай районы
Аҙнаҡай районы (Азнакай районы) — Татарстандағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҙнаҡай ҡалаһы.
Халҡы
Ҡала шарттарында (Аҙнаҡай ҡалаһы һәм Актүбә ҡасабаһы) район халҡының 0 % йәшәй.
Билдәле шәхестәр
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Көйөргәҙе тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы (1995 йылдан), Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы (1983—1995) — музей. Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районы Ермолаево ауылында урынлашҡан.
Тарих
Музей 1983 йылдың 3 ғинуарында Күмертау КПСС ҡала комитеты һәм район халыҡ депуттары Советы башҡарма комитетының 1980 йылғы ҡарары нигеҙендә асыла. Музей Хәрби һәм хеҙмәт даны музейы исемендә йәш быуынды илһөйәрлек һәм сәйәси нигеҙҙә тәрбиәләүҙе көсәйтеү маҡстаныда ойошторола. Музейҙы ойоштороу өсөн егерме кешенән торған махсус комиссия төҙөлә. Комиссия эшендә партия комитеты, район Советы башҡарма комитеты, район мәғариф һәм мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре, тыуған яҡты өйрәнеүселәр ҡатнаша. Музейға нигеҙ һалыуҙа һәм ойоштороуҙа хеҙмәт ветернаы, район Советы башҡарма комитеты рәйес урынбаҫары, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры Нәби Хәмит улы Ғисмәтуллин күп көс һала. Музей башта Күмертау ҡалаһында, райондың ауыл хужалығы идаралығы бинаһында урынлаша.
1993 йылда райондың тарихи исеме Көйөргәҙе районы тергеҙәлә, район үҙәге Ермолаевка ҡасабаһына күсерелә. Музей ҙа яңы район үҙәгенә күсә һәм яңы төҙөлгән район мәҙәниәт йортонда урынлаша.
1995 йылда музей Башҡортостан Республикаһы Милли музейы филиалы итеп үҙгәртелә.
2001 йылда эш һөҙөмтәләре буйынса ауыл райондары музейҙары араһында «Иң яҡшы ауыл тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музей» тип таныла һәм реконструкция үткәреү планына индерелә.
2003—2005 йылдарҙа музейҙа реконструкция үткәрелә.
2006 йылдан музей Көйөргәҙе районы муниципаль районы ҡарамағына ҡайтырыла, үҙ аллы юридик шәхес булараҡ теркәү үтә.
Музей фонды
Музейҙың дөйөм фонды 6480 берәмәк, шул иҫәптән төп экспонаттар — 3500 һаҡлау берәмәгенән тора.
Беҙҙең эраға тиклемге VI—II быуаттарҙағы сармат хәнйәре, Граждандар һуғышы һәм Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы хәрби наградалар коллекцияһы, районда тыуып үҫкән Ғ. Ш. Арыҫланов, С. Ғ. Биктимеров, Х. Н. Ғайсин, М. Ғ. Ҡужаҡов, В. Г. Недошивин, А. И. Хохлов, Х. Х. Хөсәйенов тураһында фото һәм документаль материалдар. Экспозиция «Бөйөк Ватан һуғышы», «Наҡаҫбаш заказнигы» диорамалы тарих, мәҙәниәт, этнография, тәбиғәт бүлектәренән тора. Күргәҙмә залы бар.
Теплая (Сандайка ҡушылдығы)
Тёплая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сандайка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Инйәр
Инйәр — йылға, Эҫемдең һул ҡушылдығы (Кама йылғаһы бассейны). Башҡортостандың Белорет һәм Архангел райондары аша аға. Башланған урыны — Белорет районы Инйәр ауылынан 1 километр төньяҡта урынлашҡан. Оло Инйәр менән Кесе Инйәр ҡушылып Инйәр йылғаһын барлыҡҡа килтерәләр. Энциклопедияларҙа Оло Инйәр ҡушылдыҡ түгел, ә Инйәр йылғаһының башы тип һанала
Оҙонлоғо — 307 километр. Инйәргә Төлмәй, Баҫыу, Аҫҡын кеүек эреле-ваҡлы бик күп йылғалар, шишмәләр, инештәр ҡоя.
Архангел, Иглин һәм Ҡырмыҫҡалы райондары сигендә Эҫем йылғаһына һул яҡтан ҡоя. Хәҙерге мәлдә бассейнының майҙаны 1030 км 2 иҫәпләнә, алтмыш йыллап элек иһә 1650 км2булған.
Кесе Инйәр Ямантау һырттарының көнбайышындағы Машаҡ һәм Нары тауҙары араһынан сыға ла, эргә-тирәләге һыуҙарҙы йыя-туплай, көньяҡҡа ағып китә. Ямантауҙың иң бейек түбәһе тапҡырынн тау ашаһында Ҡомарҙаҡ итәктәрендә икенсе Инйәр аға. Ҡушылғандарына тиклем оҙонораҡ юл үткәне өсөн быныһын Оло Инйәр тип атағандар. Был ике йылға Инйәр ҡасабаһы эргәһендә ҡушыла.
Ике Инйәр ҙә оҙон тарлауыҡтар хасил итә,таулы өлөштә уларҙы суҡайышҡан ҡаялар, кәбәндәй таштар, ҡайын-ҡарағайҙар уратып алған.
Инйәрҙе Башҡортостандағы иң үҙенсәлекле йылға иткән сифаттарҙың береһе — уның шаршыларға (шарлауыҡ), тупһаларға бай булыуы. Белорет районының Манышты ауылынан түбән, Инйәргә уңдан Төлмәй ҡушылған арала — иң ҙур тәүге тупһа, иң көслө тәүге шаршылаҡ. Ағым бик шәп бында, йылға ярайһы уҡ текәгә түбәнләй. Тағы ла бер ҙур шаршылыҡты үткәс, киң генә ятыуға сыға, тәрәнлеге 5—7 метрҙарға етә.
Йылғала бәрҙе, суртан, алабуға, сабаҡ һәм башҡа балыҡтар осрай.
Белорет районы Асы ауылы тирәһендә минераль һыу сығанаҡтары бик күп. Асынан түбәндәрәк Инйәр текә ҡаяларға барып терәлә лә ҡапыл көньяҡҡа борола, ошо урында эреле-ваҡлы мәмерйәләр осрай.
Инйәр йылғаһында ҡыуғын
Совет осоронда башҡа транспорт булмау сәбәпле,Белорет районы леспромхоздары ҡыуғынға төшә ине. Инйәр йылғаһы ла ҡыуғын өсөн файҙаланылды. Ағасты ҡыштан яр буйына өйөп ҡуялар ҙа, яҙғы ташҡында һыуға тәгәрәтеп төшөрәләр, ҡыуғынсылар һал менән оҙатып баралар. Ағас ярға яғылып ҡалмаһын өсөн махсус яйланмалар - бондар ҡуялар ине. Билдәле бер урындарҙа ағасты тотоп алып ҡала торған ҡоролмалар - запандәр эшләнә. Был топонимикала ла сағылған - Белорет районында Кәртәле Запане тигән урын бар. Инйәр йылғаһы буйлап ҡыуғын ҡыуыу Белорет-Шишмә тимер юлы сафҡа ингәс бөтөрөлә.
Ағасты һалламай ҡыуғынға ташлаған ысул уның күпләп батыуына, йылғаларҙың төбөнә йыйылыуына килтерә, юғалтыуҙар күп. Шуға күрә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы 1995 йылдың 18 октябрендә Һыу Кодексында ҡыуғындарҙы туҡтатыу тураһында статья ҡабул итеп, ил буйынса ул туҡтатыла
Ҡушылдыҡтары
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса ошондай ҡушылдыҡтары бар:
Был реестрҙа күрһәтелмәгән Бирйән йылғаһы бар.
Этимологияһы
Төрки һәм монгол телдәрендәге инйәр/ингәр,- ангар тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип фараз итәләр. Ангар - `тау араһы, тарлауыҡ, үҙән`
Анчимаа-Тока Хертек Амырбитовна
Биографияһы
Хертек Анчимаа 1912 йылдың ҡышында Коп-Соок ауылында (хәҙер Ҡыҙыл-Даг ауылы составына инә) тыуған. 1918 йылда сәсәк эпидемияһы атаһының һәм һеңлеһенең ғүмерен өҙгән. Мәктәптә монгол телендә уҡыған, 1930 йылда тыва яҙмаһы барлыҡҡа килә, һәм ул илдә тәүгеләрҙән булып уны үҙләштерә. Тыва Халыҡ Республикаһының Революция йәштәр союзы ағзаһы булараҡ, киләһе йылда ул Тыва халыҡ-революцион партияһына инә.
1935 йылда Мәскәүҙә Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетын тамамлаған. Университетта уҡыу йылдары дауамында сәнғәт менән шөғөлләнә, тыва халыҡ йырҙары менән тәүге граммофон пластинкаһы яҙыуында ҡатнаша. Тываға ҡайтҡандан һуң, Тыва Халыҡ Республикаһының Революцион йәштәр союзы үҙәгендә эшләгән. 1938 йылдан алып идара иткән Тыва халыҡ-революцион партияһы Үҙәк комитетының ҡатын-ҡыҙҙар араһында эшләү бүлеге мөдире (республикала берҙән-бер) була.
1940 йылдан Хертек Анчимаа Тыва Халыҡ Республикаһы Кесе Хурал (парламент) рәйесе итеп һайлана, шул рәүешле ул донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ — парламент башлығы һәм юридик дәүләт башлығы булып китә.
Тываның бойондороҡһоҙлоғо бөтөрөлгәндән һәм уны 1944 йылдың октябрендә РСФСР составында Тыва автономиялы өлкәһе тип үҙгәрткәндән һуң, 1961 йылға тиклем Хертек Анчимаа-Тока Тува өлкә башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй. 1961 йылдан 1972 йылға тиклем — Тыва АССР-ның Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
1972 йылдан алып пенсияға сыға. 2008 йылдың 4 ноябрендә 96 йәшендә вафат булған.
Ғаиләһе
Хертек Анчимаа-Токаның ире — Салчак Тока бойондороҡһоҙ Тыва Халыҡ Республикаһының (һуңынан РСФСР составындағы Тыва автомномиялы өлкәһе) етәксеһе була. Уларҙың дүрт балаһы була. Улы Виктор Тыва филармонияһы менән етәкселек итә, әлеге ваҡытта филармония уның исемен йөрөтә.
Факттар
Донъяла дәүләт һәм хөкүмәт башлыҡтары араһында иң оҙаҡ йәшәгәндәрҙең береһе була. Рәсәйҙә, Рәсәй империяһында һәм СССР-ҙа вафат булған иң оҙаҡ йәшәгән дәүләт һәм хөкүмәт башлығы. Юридик рәүештә дәүләт башлығы булған (монарх бюулмаған) донъялағы иң беренсе ҡатын-ҡыҙ. 1981 йылға тиклем донъяла ҡатын-ҡыҙҙар (монарх булмағандар) араһында иң йәш дәүләт башлығы була.
Америка сереге
Америка сереге — ҡарышлауыҡтарҙың һәм көпләнгән урсемдең зарарлы ауырыуы. Америка серек ауырыуын лярва микробтары тыуҙыра.
Ауырыуҙың билгеләре һәм ағымы
Лярва микробтары тик ҡарышлауыҡтарҙа ғына, бигерәк тә улар көпләнгәс, яҡшы үрсей. Ә ҡарышлауыҡ тәненән ситтә үрсеүҙән туҡтай һәм спора хәлендә үҙен яҡшы һаҡлай. Лярва микробының споралары умарталыҡта унар йыл һаҡланыуы ихтимал.
Ауырыуҙың сығанағы булып, был ауырыуҙан үлгән үрсем һанала. Эшсе ҡорттар үлгән үрсемдән күҙәнәкте таҙартҡанда микробтарға буяла һәм һау ҡарышлауыҡтарҙы ашатҡанда уларҙы зарарлай. Америка серек ауырыуы күберәк бал ҡорттары урлашҡан ғаиләләрҙә башлана, сөнки улар көсһөҙ һәм ауырыу ғаиләләрҙең аҙығын һәм шуның менән бергә микробтар ҙа алып ҡайта. Ҡайһы ваҡыт ҡорттар ауырыу умарталарҙан алынған бал һәм кәрәҙ һаҡлана торған келәттән бал ташыйҙар йәки ауырыу ғаиләләрҙе тәрбиәләгәндә рамға килеп ҡуналар һәм микробты алып китәләр. Америка серек ауырыуы микробтары балауыҙ көйәһе, төрлө талпандар, ҡырмыҫҡалар рәм башҡа бөжәктәр аша тарала. Таҙалыҡ ҡағиҙәләрен һаҡламаған умартасы был ауырыуҙың умарталыҡта таралыуын тиҙләтә. Ауырыу күстәрҙә кәрәҙҙәрен алмаштырғанда йәки умарталарҙы күсереп йөрөткәндә тарала. Микроб тәүҙә ҡарышлауыҡтың эсәгенә аҙыҡ менән эләгә, йәш ҡарышлауыҡтың эсәгендә шәкәр күп булыу сәбәпле, тәүге осорҙа үрсемәй. Ҡарышлауыҡ үҫеп, күҙәнәк ҡапҡасы ябылғас, эсәктәрҙә шәкәр аҙайғас, микробтар үрсей һәм, уларҙың һаны ҡырҡа артыу арҡаһында, ҡарышлауыҡтар үләләр һәм серейҙәр. Америка сереге Европа серегенән һуңыраҡ башлана. Уның ныҡ таралыуы йәйҙең урталарына тура килә. Быға йәйҙең артыҡ эҫелеге һәм умартаның артыҡ йылыныуы сәбәпсе була. Тәүҙә айырым ҡарышлауыҡтар үлә, һуңынан күпләп үләләр.
Был ауырыу йәйҙең уртаһында башланғанға күрә, умарталарҙы ҡарау һирәкләнгәс, ауырыуҙың башланыуын умартасы тиҙ генә белмәй. Үрсем үлеп серегәс, ныҡ һуҙыла торған ҡуйы матдәгә әйләнеп, кәрәҙҙең күҙәнәгенә йәбешеп кибә. Ныҡ зарарланған бал ҡорто ғаиләләре йәй көнө, аҙыраҡ зарарланғандары йәй ахырында, ә ҡышҡылыҡҡа ҡалғандары ҡышҡы һәм яҙғы осорҙа үләләр. Ауырыу яңы ғына башланһа, иҫән ҡалған күстәр ҡышлап, сығалар, ләкин уларҙа ауырыу йәй көнө иртә башлана, бик тиҙ тарала.
Ябыҡ күҙәнәктәге ҡарышлауыҡтар, урсаҡтар үлгәнгә күрә, был ауырыу тиҙ ген күҙгә ташланмай. Бер ни тиклем ваҡыт үтеп, эшсе ҡорттар, күҙәнәк ҡапҡасын асып, үлгән ҡарышлауыҡтарҙан кәрәҙҙе таҙарта башлағас, ғаиләлә ауырыу барлығы асыҡлана. Үлгән ҡарышлауыҡтың ҡабығы тәүҙә тиҙ йыртыла, эсе һыулы һәм йомшаҡ була, унан 2—3 аҙна үткәс, йәбешеп һәм һуҙылып торған матдәгә әйләнә. Ҡарышлауыҡ ялтырауыҡлы төҫтән аҡһыл һоро төҫкә, унан һарғылт, һуңынан көрән төҫкә инә. Тәүҙә серегән үрсемдең еҫе булмай, ә һуңынан ағас елеме еҫе килә башлай.
Серегән матдәгә шырпы тығып кире алғанда, ул шырпынан тиҙ генә айырылмай, йәбешеп һуҙыла.
Үлгән ҡарышлауыҡтың башы ҡапҡасҡа йәбешкән була. Улар серей башлап, төпкә батанда үҙҙәре менән бергә ҡапҡасты ла төпкә тарталар, шуға күрә кәрәҙҙең ҡапҡастары эскә батып тора.
Дауалау саралары
Был ауырыуҙы таратмаҫ өсөн, ауырыу күстәрҙе күсереп йөрөтөү ҡәтғи тыйыла. Яңы ойошторолған умарталыҡты элеккеһенән алыҫыраҡ (кәмендә 5—7 километрҙа) урынлаштырырға кәрәк. Умарталыҡта юғары сифатлы урындағы тоҡом ҡорттарын, көслө күстәр аҫрау һәм ҡорттарҙың аҙыҡ сығанағын яҡшыртыу ауырыуға ҡаршы торорға ярҙам итә. Умарталыҡта серек ауырыуы беленгәс тә, ауырыу үрсеме күберәк булған рамдан кәрәҙҙе ҡырҡып алып, лабораторияға ебәрергә кәрәк. Умарталыҡтағы бөтә ғаиләләрҙе тикшереп, нисә күс ауырыуы асыҡлана, һәр ғаиләне ҡарау алдынан ҡулланған әйберҙәр йоғошһоҙландырыла, ҡулдарҙы һабынлап йыуырға кәрәк. Ауырыу ғаиләнең кәрәҙен, балын, инә ҡортон һәм үрсемен һау күскә күсереү тыйыла. Әгәр ҙә хужалыҡта ауырыу күстәр бер нисә умарталыҡта осраһа, ауырыу ғаиләләрҙе бер урынға йыйып дауаларға кәрәк.
Бөтә күсерелгән ғаиләләрҙең үрсемле рамдары серек ауырыуы менән ауырыусы башҡа күстең үрсемһеҙ һәм баллы рамдары урынына ҡуйыла һәм бала ҡорттар шунда сығарыла. Оса торған эшсе ҡорттар һәм инә ҡорт алынып, бала ҡорттар ғына ҡалдырыла. Умартаның кейәһе селтәр менән ябыла һәм 21 көнгә йылы һәм ҡараңғы урынға урынлаштырыла, һәр көн таҙа һыу бирелә.
Ғаиләләге бала ҡорттарҙың сығыуына ҡарап, 20 көндән һуң улар икенсе таҙа умартаға күсерелә һәм, уларға йәш инә ҡорт биреп, яңы күс ойошторола. Бындай ғаиләләрҙе тотоу өсөн яраҡлы урын булмаһа, улар умарталыҡтан 600 метр ситтә күләгәле урынға урынлаштырыла. Был ваҡыт кейә бер сантиметр ҙурлығында ғына асыҡ ҡалдырыла. Кейә таҡтаһына 5 процентлы карболка иретмәһе һөртөлә. Дарыуҙарҙан неомицин, эритромицин, окситетрациклин, тетрациклин һәм башҡа антибиотиктарҙың береһен бер литр шәрбәткә 400 мең берәмек ҡушып бирәләр.
Дауалау өсөн бер грамм норсульфазол йә 2 грамм сульфантролды бер литр шәрбәткә ҡатнаштырып ашатырға мөмкин.
Дауалау маҡсатында шәкәр шәрбәтен махсус һауыттарға йәки кәрәҙҙәргә ҡойоп, ауырыу ғаиләләргә кис, рам араһындағы ҡорттарға 100—150 грамм иҫәбенән, бирәләр. Умартаны яҡшылап йылыталар. Шәкәр шәрбәтен биреүҙе 5—7 көн һайын, күстәр тамам таҙарғансы ҡабатлайҙар.
Сағыштырмаса һау бал ҡорто ғаиләләренә дарыу ҡушылған шәкәр шәрбәтен 1—2 тапҡыр бирергә кәрәк.
Буш умарталар, таҡта бүлгестәр һәм башҡа әйберҙәр паяльный лампа менән дезинфекциялана. Халат һәм башҡа мамыҡ туҡыманан булған әйберҙәр 80 минут һелтелә ҡайнатыла. Ауырыу күстәрҙең кәрәҙҙәрен иретеп, балауыҙына «Серек ауырыуы» тип яҙып, балауыҙ заводына тапшырыла. Был балауыҙҙан балауыҙ табаҡтары яһау Һәм уны кәрәҙ төҙөүҙә ҡулланыу тыйыла. Ауырыу булған умарталыҡтан алынған балды бал ҡорто ғаиләһенә ашатырға ярамай, ә кешегә зыяны юҡ. Һалам мендәрҙәр яндырыла. Ауырыу умартаның балын һарҡытҡандан һуң, бал һурҙырғыс ҡайнар һыу менән йыуыла, һуңынан 2—3 процентлы ҡайнар һелте менән сайҡатылғас, тағы ла ҡайнар һыу менән йыуыла һәм ҡояшта киптерелә. Йыуынды һыу тәрән соҡорға түгелә, һәм был соҡор тупраҡ менән күмеп ҡуйыла.
Залазная (Цебьюга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мудьюга (Онега ҡушылдығы)
Мудьюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега ҡушылдығының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 119 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниғмәтулла Бирҙебаев
Ниғмәтулла Бирҙебаев (1789—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ниғмәтулла Бирҙебаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Этҡол ауылында йәшәгән.
1807 йылда 1-се Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.