cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бабур
Сәйәси эшмәкәрлеге
1500—1505 йылдарҙа Шәйбан хан менән Афғанстанға ҡыҫырыҡлап сығарыла, бында Бабур 1504 йылда Ҡабулды баҫып ала һәм үҙенең яңы дәүләтенең баш ҡалаһы итә. 1512 йылға тиклем Бохара һәм Сәмәрҡәндте ҡайтарырға маташып ҡарай. Иран шаһы Исмәғил I ярҙамы менән Сәмәрҡәндте яулап ала. Әммә төбәк сөнни-мосолман халҡы шиғыйҙар идаралығына ҡаршы була. 1514 йылдан Бабур Үҙәк Азияға дәғүә итеүҙән баш тарта.
1529 йылға ҡарата Бабурҙың биләмәләре Көнсығыш Афғанстанды, Пәнджабты һәм Бенгал сиктәренә тиклемге Ганг үҙәнен үҙ эсенә ала.
1530 йылда Бабур үҙенең илсеһен Бөйөк Мәскәү кенәзе Василий III ебәрә, илсе Мәскәүгә тик 1533 йылда барып етә.
Бабур 1530 йылдың 26 декабрендә Агра ҡалаһында вафат була. Ул дизентериянан, башҡа версия буйынса — ялған туберкулёз менән ауырыған тип фаразлайҙар. Уның васыятына ярашлы, Бабурҙы үҙе нигеҙләгән Ҡабул баҡсаһында ерләйҙәр. Һуңыраҡ был урында мавзолей төҙөлә.
Вафаты алдынан Бабур үҙенең биләмәләрен дүрт улына бүлгән: өлкән улы Һумаюнға Һиндостан, ә башҡаларына Пәнджәб, Ҡабул һәм Кандагарҙы биргән, шул уҡ ваҡытта кесе улдары империяның юғары хакимы булараҡ Һумаюнға буйһонорға тейеш булған.
Ижады
Бабур шулай уҡ «Деван», «Мубаййин», «Аруз Рисоласи», «Рисолаи Валидиййа», «Харб иши» әҫәрҙәренең авторы булып тора. Бабурҙың тарихсы, географ, этнограф, прозаик һәм шағир булараҡ яҙылған хеҙмәттәре шәрҡиәт фәне менән танылыу алған. Уның мираҫы БДБ илдәрендә, Чехияла, Словакияла, Германияла, Төркиәлә, Италияла, Францияла, АҠШ-та, Бөйөк Британияла, Һиндостанда, Пакистанда, Афғанстанда һ. б. илдәрҙә өйрәнелә.
Бабурҙың ҡыҙы Гөлбәҙән бәйим, атаһының әҙәби традицияларын дауам итеп, «Һумаюннамә» тарихи хеҙмәтен яҙа.
СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)
СССР дәүләт премияһы — СССР граждандарын фән һәм техника, хеҙмәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ижади ҡаҙаныштары өсөн  дәртләндереү формаһы. СССР дәүләт премияһы 1966 йылдың 9 сентябрендә КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының ҡарары менән булдырылған.
СССР Дәүләт премияһы лауреаттары булып фән һәм техника, хеҙмәт, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге күренекле ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнгәндәр тора. Премия 1967 йылдан алып йыл һайын Октябрь революцияһының йыллығына бирелә, диплом һәм күкрәккә тағыла торған билдәһе менән тапшырыла.
1941-1952 йылдарҙа Сталин премияһы (20.12.1939 СССР халыҡ комиссарҙары Советы ҡарары менән булдырылған) бирелгән шәхестәр шулай уҡ Дәүләт премияһы лауреаттары булып торалар.
Түбәндә Башҡортостандан булған СССР Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге эшмәкәрлеге өлкәләре буйынса алфавит тәртибендә премияларҙы тапшырыуҙың хронологик эҙмә-эҙлелегендә  килтерелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаттары исемлеге (Башҡортостан)
Һылтанмалар
http://www.bashnl.ru/content/perechen-znamenatelnykh-i-pamyatnykh-dat-respubliki-bashkortostan-na-2013-god
Сейәлек мәҙәниәте
Сейәлек мәҙәниәте — Көньяҡ Уралдағы урта быуат эпохаһының X —XIV быуаттарына ҡараған археологик мәҙәниәт.
Мәҙәниәттең атамаһы Татарстан Республикаһының Сөн йылғаһы буйында урынлашҡан Сейәлек ауылы менән бәйле.
Характеристика
Сейәлек мәҙәниәте көнбайыштан Шишмә менән Зәй (Ҡаманың ҡушылдығы) йылғалары аралығын һәм көнсығышта  Тобол йылғаһына тиклемге территорияны биләй. Башҡортостан Республикаһында Ыҡ, Сөн, Ағиҙел, Дим, Әй йылғалары бассейнында таралған.
Әзмәт, Дәрбиш, Таҡталасыҡ тигән ҡәберлектәре менән билдәле. Башҡортостан республикаһының хәҙерге территорияһында был мәҙәниәткә Абдулла ҡаласығы, Баҡалы ҡурғандары,Горнов археологик комплексы, Ҡаранай ҡурғандары, Көшөл ҡәберлеге, Мерәсим ҡурғандары, Түбәнге Хәжәт хазинаһы, Һынташтамаҡ ҡурғандары,Торналы ҡаласығы ҡарай.
Был мәҙәниәт вәкилдәре ағас өйҙәрҙә,тирмәләрҙә һәм яртылаш ер өйҙәрҙә йөшәгәндәр. Усаҡтар өйҙөң төрлө урынына урынлашҡан була, ә тирмәләрҙә -уртала. Торлаҡтарҙың йәйгә яраҡлаштырылғандары ла (тирмә,ҡыуыш, бағаналарҙан ҡоролған ҡаралтылар), ҡышҡылары ла булған.
Сәфәүиҙәр
Сәфәүиҙәр (Сәфәүиә, Сафауилыҡ; ) — XIV быуат башында Сәфи әд-Дин тарафынан нигеҙләнгән суфый тәриҡәте. Һуңғараҡ тәриҡәтең Сәфәүиҙәр династияһы рухи лидерҙары ҡағиҙәләр 1501—1722 йылдарҙа Фарсияла хакимлыҡ итә.
Сейәлек мәҙәниәте
Характеристика
Ҡаҙылмаларҙа ҡом ҡушып яһалған, һырҙар менән биҙәлгән балсыҡ һауыттар табылған. Мәйеттәрҙе тәрәнлеге 1,3 м.булған ҡәберлектәрҙә ерләгәндәр. Баш остарына балсыҡ һауыттар, хайуандарҙың һөйәктәрен ҡалдырғандар. Ирҙәрҙең ҡәберҙәренә уҡ, ҡылыс, өҙәңге, ауыҙлыҡ,ураҡ, салғы кеүек әйберҙәрҙе һалғандар. Ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡына, балаларҙыҡына биҙәнеү әйберҙәре, Үзбәк, Йәнебәк хандар хаҡимлыҡ иткән осорға ҡараған алтын урҙа тәңкәләре һалынған. Мәҙәниәткә ҡараған халыҡтар ярым күсмә тормошта йәшәгән уйғыр ҡәбиләләре булған.
Сәфәүиҙәр
Нигеҙ һалыусыһы
Иран Әзербайжанында урынлашҡан Әрдәбил ҡалаһында тыуған шәйех Сәфи әд-Дин Исхаҡ (1252 — −1334) остазы Заһид Ғилани үлгәндән һуң 1301 йылда ул нигеҙ һалған заһидиә тәрикатен етәкләй, һуңыраҡ ул сәфәүиә тәриҡәте булараҡ билдәлелек ала. Сәфи әд-Дин сөнни, шәфиғи мәҙһәбтең тарафдары була.
Сейәлек мәҙәниәте
Характеристика
XIV быуаттың уртаһынан алып мәҙәниәттең урман-далаһында йәшәүселәр Волга-Урал далалары буйынан күсеп килеүсе төрки телле халыҡтарҙың баҫымына дусар була. Төрки ҡәбиләләре территорияға үтеп ингәндән һуң, ислам динен ҡабул иткән халыҡ башҡорт, татарҙарҙың килеп сығышына нигеҙ һалған.
Ҡәберлектәрҙә һаҡланған әйберҙәр сейәлек ҡәбиләләренең ҡоралланыу комплексында еңелсә ҡорамалландырылған атта йөрөүгә өҫтөнлөк биреүе тураһында һөйләйҙәр.
Фән
Сейәлек мәҙәниәтен Т. К. Ютина, Н. Г. Гарустович, В. А. Иванов, Н. А. Мажитов, Казаков, Н. Л. Решетников, П. Н. Старостин һ.б. ғалимдар тикшергән.
Сәфәүиҙәр
Шиғыйлыҡҡа күсеү
Сәфәүиҙәрҙең шәйех етәкселек иткән дини ағымдан шаһ етәкләгән Сәфәүиҙәр династияһына әйләнеү эволюцияһы тап Исмәғил I ваҡытында булған.
1499 йылда Ширваншаһтарға ҡаршы поход башлай һәм уларҙың ғәскәрен тар-мар итә. 1501 йылда Әзербайжанды баҫып алғас, ул үҙен шаһ тип иғлан итә,, үҙ исеме менән тәңкәләр һуға башлай һәм Тәбризде яңы дәүләттең баш ҡалаһы тип иғлан итә. Исмәғилдең уңыштары тәриҡәт башлығында Аллаһтың инкарнацияһын күргән һәм уның указдарын һуҡырҙарса үтәргә әҙер булған ҡыҙылбаштарҙың ярҙамынан башҡа мөмкин булмаҫ ине. Тоғролоҡ күрһәткән өсөн был төркмән ҡәбиләләренә яуланған провинциялар бирелә, ә уларҙың лидерҙары вәли итеп тәғәйенләнә.
Сәфәүиҙәрҙең уңыштары яҡын-тирәләге төбәктәргә көслө йоғонто яһай, бигерәк тә Һиндостанға ҡағыла, унда 1502 йылда Йософ Әҙелшаһ Бижапур солтанлығында шиғыйлыҡты дәүләт дине тип иғлан итә. Әммә һинд шиғыйҙары Сәфәүиҙәрҙең уңышын ҡабатлай алмай һәм урындағы мосолмандарҙың күпселеге сөнниҙәр булып ҡала, ә шиғый дәүләттәрҙе Бөйөк Моголдар Империяһы йота.
Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улы
Биографияһы
Миҙхәт Әсфәндиәр улы Байрамғолов 1930 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күсей ауылында донъяға килгән. Баймаҡтағы 1-се урта мәктәпте тамамлай.
Магниторгорск педагогия институтын (1953), Силәбе дәүләт педагогия институтын (1967) тамамлаған. 45 йыл дауамында Баймаҡ районының төрлө мәктәптәрендә химия, биология, рәсем дәрестәренән белем бирә. 1949 йылдан — Иҫәнбәт башланғыс мәктәбендә, 1950 йылдан — Күсей ете йыллыҡ мәктәбендә, 1955 йылдан — Әхмәр ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта. 1958 йылда Ишмырҙа урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләнә, 1960 йылдан шул уҡ мәктәптә уҡыу-уҡытыу эштәре мөдире булып эшләй. 1967 йылда Баймаҡ ҡалаһындағы 1-се урта мәктәбендә — тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары. 1968 йылдан алып 1991 йылға тиклем 1-се Төрөкмән урта мәктәбендә эшләй. Ғата Сөләймәнов исемендәге музейҙы ойоштороусы (1996 йылдан Ғ. Сөләймәнов исемен йөрөтә, башта «Дан һәм Хеҙмәт» музейы булараҡ ойошторола).
1995—2010 йылдарҙа Халыҡ ижады үҙәге эргәһендәге «Һәләт» клубы етәксеһе (2003 йылда «халыҡ» исеме бирелә). Районда Байрамғолов Миҙхәт Әсфәндиәр улын күп яҡлы талант эйәһе тип беләләр. Рәссам булыуҙан тыш, ул музыка, шиғриәт менән ҡыҙыҡһына. Һүрәт төшөрөү менән бала саҡтан мауыға. Тәүге картиналары Бөйөк Октябрь революцияһының 40 йыллығына арнала (1957) Еңеүҙең 40-йыллығына бағышланған күргәҙмәлә уның 3 картинаһы I дәрәжә дипломға лайыҡ була.
Туғажман тауындағы ҡурай һәйкәле авторы. Шулай уҡ М. Байрамғолов Баймаҡ еренең күренекле шәхестәре портреттарының авторы (Т. Т. Миңлеғоловтың, В. Р. Шоңҡаровтың һәм башҡалар). Бөтә Союз үҙешмәкәр рәссамдары күргәҙмәһе (Мәскәү ҡалаһы, 1961), республика үҙешмәкәр рәссамдары (1959), «Бүләк» (2003) күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале дипломанты (1987). Тыуған яҡҡа, тәбиғәткә, дуҫтарына бағышланған шиғырҙар йыйынтыҡтары авторы, шулай республика һәм район гәзиттәренең әүҙем хәбәрсеһе.
Ҡурай һәйкәле тарихынан
Донъяла берҙән-бер ҡурайға һәйкәл Баймаҡ районы Моҡас ауыл Советы территорияһындағы Туғажман тауында ҡуйылған. Идея һәм проект авторы — күренекле ҡурайсы Ғата Сөләймәнов, уның хыялын тормошҡа ашырыусы, һәйкәлде эшләү һәм урынлаштырыу буйынса төп ойоштороусыһы — Миҙхәт Байрамғолов. Ҡурай үҫемлеген сағылдырған тимер ҡурай һәйкәле 1993 йылдың 13 июнендә ҡуйыла. Ҡурай сәскәһендә 19 таж — Баймаҡ еренең 19 бөйөк ҡурайсыһы иҫтәлегенә. Миҙхәт Байрамғолов һүҙҙәренсә, һәйкәлде иретеп йәбештереүсе Басир Сафуанов эшләгән.
Һәйкәл материаль мираҫ ҡомартҡыһы булараҡ ЮНЕСКО-ның рәхмәт хаты менән билдәләнгән.
Малай теле
Малай теле (Bahasa Melayu) — австронезий телдәренең береһе (малай-полинезий тармағының, көнбайыш бүлеге). Суматра утрауында, Малакка ярымутрауында, Борнео утрауының яр буйы райондарында, шулай уҡ башҡа бәләкәй утрауҙарҙа таралған.
Тарихы
Тәүге урта быуаттан башлап малай теле этник-ара аралашыу теле һәм «яр буйы цивилизацияһының» малай ареалы (Малай архипелагы, Малакка ярымутрауы, Һинд-Ҡытайы һәм Яңы Гвинеяның яр буйы) илдәр-ара бәйләнеш теле булып тора. Ислам һәм христиан Dorofeeva, Tatiana V. (2011) Bahasa Melayu Seumpama Bahasa Latin di Rantau Nusantara (Малайский — латынь Нусантары). таратыусы тел. Малай телендә төрлө жанрҙағы (урындағы, тәржемә ителгән) бик бай әҙәби әҫәрҙәр бар.
Малай теленең беренсе ҡомартҡылары — Суматра һәм Бангка утрауҙарында ташҡа яҙылған көньяҡ һинд тибындағы хат-яҙмалар (VII быуат). Суматраның ҡайһы бер райондарында ныҡ үҙгәртелгән «каганга» һәм «ренчонг» тип аталған һинд хаттары ҡалған.
XIV быуаттан ислам дине менән бергә ғәрәп яҙмаһы «джави» тарала. XIX быуаттан латин хәрефтәре индерелә — Индонезияла был хәрефтәр XX быуат башында кодлаштырыла, Малайзия менән Сингапурҙа — 1957 йылдан һуң.
Малайзияла 1969 йылдан «малайзий теле» (Bahasa Malaysia) тигән атама индерелә, 1990 йылдан киренән «малай теле» (Bahasa Melayu) тигән ғәҙәти атамаһы кире ҡайтарыла.
Малай телендә махсуслашҡан билдәле лингвистар араһынан Асмах Хаджи Омарҙы һәм Абдулла Хассанды билдәләргә була.
Диалекттар
Рәсми статуслы ерле һөйләш итеп малайзия һәм индонезия телдәрен иҫәпләргә була.
Минангкабау телен дә ҡай саҡ малай теленең ерле һөйләше тип йөрөтәләр.
Һүҙ яһалышы
Малай теле — агглютинатив тел. Һүҙ яһалышының 3 төрө бар: аффикстар ярҙамында, тамырҙары ҡушып төҙөлгән ҡушма һүҙҙәр, редупликаттар ярҙамында.
Һүҙҙең тамырына аффикстар ҡушып, тағы сикһеҙ күп аңлатмалар барлыҡҡа килтерергә мөмкин. Мәҫәлән, ajar (өйрәтергә); belajar (өйрәнергә); pelajar (уҡыусы); pengajar (уҡытыусы); pengajaran (дәрес); pembelajaran (уҡытыу, өйрәтеү) һ.б. Суффикстарҙан һәм префикстарҙан башҡа малай теленә шулай уҡ циркумфикстар һәм инфикстар хас.
Исем
Малай телендәге исемдәр зат менән айырылмайҙар, хатта исемдәрҙең күбеһе ике затта ла ҡулланыла. Мәҫәлән, dia алмашы ике заттыла аңлата. Сит телдәрҙән алынған һүҙҙәр генә зат менән үҙгәртелә — puteri (принцесса) һәм putera (принц).
Исемдәр шулай уҡ һан менән дә үҙгәрмәй, тамырҙы редупликациялап ҡына исемдең күплектәлеген сағылдырып була. Әгәр контекста күплелек аңлашылһа, редупликация ҡулланылмай. Редупликация шулай уҡ яңы һүҙҙәр яһаусы функцияһын да үтәй, мәҫәлән, kupu-kupu (күбәләк). Тик бындай һүҙҙәрҙе мотлаҡ күплектә тип иҫәпләргә булмағанлыҡтан бер ни тиклем ҡыйынлыҡтар тыуҙыра.
Малай һәм индонези телдәре араһында айырмалыҡтар
Ошо ике тел оҡшаған һымаҡ булһалар ҙа (ҡайһы бер лингвистар индонези теле малай теленең диалекты, тип иҫәпләй), улар араһында айырма бик күп.
Ике телдең дә хәҙерге заман орфографияһындағы айырманың күп түгеллеге тарихи факторҙар менән бәйле. Мәҫәлән, аҡса һүҙе малай телендә — wang, индонези телендә — uang, тип яҙыла. Һүҙҙәрҙәң яңғырауында айырма күберәк, хәйер, әйтелеше ике тел сиктәренә ҡарағанда аныҡ төбәккә нығыраҡ бәйләнгән.
Ике тел араһында лексик айырмалар шаҡтай ҙур һәм төрлө телдәрҙән алынған һүҙҙәргә генә түгел (индонезия теленә голланд теленең йоғонтоһо ҙур, ә малай теленә — инглиз тел), шулай уҡ специфик лексикаға ла ҡағыла. Бер үк һүҙҙәрҙең семантикаһында бик ҙур айырмалар бар. Малай телендәге автомобиль һүҙе kereta була, индонези телендә — mobil, oto, ә kereta һүҙе индонезия телендә — поезд була. Башҡа миҫалдар (башҡ. — мал. — индон.): Раштыуа — Krismas — Natal; экспорт — eksport — ekspor; больница — hospital — rumah sakit; июнь — Jun — Juni; март — Mac — Maret; паспорт — passport — paspor.
Ике телдә лә бер төрлө әйтелгән ҡайһы бер һүҙҙәр төрлө мәғәнәле булыуы мөмкин. Мәҫәлән, polisi — һүҙе малайса — сәйәсәт (политика), индонезиса — полиция тигәнде аңлата, ә polis һүҙе — киреһенсә.
Специфик лексика, бигерәк тә фәнни терминдар, икенсе төрлө яҙыла: (башҡ. — мал. — индон.): халыҡ-ара — antarabangsa — internasional; БМО-ның Генераль Ассамблеяһы — Perhimpunan Agung BB — Majelis Umum PBB; — БМО-ның Хәүефһеҙлек Кәңәшмәһе — Majlis Keselamatan BB — Dewan Keamanan PBB; инженер — jurutera — insinyur; трактор — jentarik — traktor; самолёт — kapal terbang — pesawat terbang; танк — kereta kebal — tank.
Бер үк һүҙҙәрҙең семантик айырмалыҡтары бигерәк ҙур: bisa (мал. ағыу; индон. алыуб мөмкин булыу, көс, хәл), anngota (мал. тән ағзалары; индон. фирҡә ағзаһы), ahli (мал. фирҡә ағзаһы; индон. белгес).
Ике телдәрҙең орфография айырылғанға күрә, түбәндәге таблицала индонезия һәм малай хәрефтәре һәм хәреф бәйләнештәре күрһәтелгән.
Рәсәйҙә өйрәнеү
Специализация булараҡ малай теле Рәсәйҙең М. В. Ломоносов исмендәге Мәскәү дәүләт университетының Азия-Африка илдәре институтында 1973 йылдан башлап өйрәнелә. Башҡа уҡыу йорттарында (Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты, Санкт-Петербург дәүләт университеты һ.б) ул индонези телен өйрәнеүселәргә өҫтәлмә тел булараҡ уҡытыла.
Касперовка
Тарихы
Касперовка — нығытма коменданты генерал-лейтенант Иван Петрович Касперовҡа (1740— 1814) ҡараған ҡала еренең ҙур районы.
Касперов үҙ ерҙәрендә тут ағастары ултырта, был аллеяларҙың береһе — хәҙерге Газ урамы. Россияның Көньяғы тут ағастарының («тютина») таралыуына тап бына Каспаровҡа бурыслы, ул тут ағастарын ебәкселек тармағы булдырыу ниәте менән үҙенең имениеһендә ултыртҡан була.
Үлгәндән һуң имениены уның вариҫтары өлөшләп. Район частями сдавался под огороды, а позже здесь были построены первый и второй кожевенные заводы купца Серебрякова беренсе һәм икенсе күн заводтары төҙөлә.
Төҙөлгән ҡасабала нигеҙҙә эшселәр йәшәй. 1861 йылда яҡынса 350 кеше йәшәгән 70 өй була, 1873 йылда инде 5000 кеше йәшәгән 550 йорт була. 1877 йылда баҙар төҙөлә, кибеттәр, трактир, мунса була. 1870 йылдарҙа уҡ Касперовканы ҡалаға ҡушыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла, тик, рәсми рәүештә, район Таганрог ҡалаһы составына 1916 йылда ғына инә.
Касперовка һәм Скараманговка районында йәшәүсе хулигандарҙы Таганрогта, Рәсәйҙең башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, «фараондар» тип атайҙар, ә башҡа ҡалаларҙа «фараондар» тип городовойҙарҙы атайҙар.
1924 йылда Касперовканың исеме Завод ҡаласығы тип үҙгәртелә. Һуңғараҡ ул Орджоникидзе районы составына инә. «Касперовка» атамаһы Таганрог халҡы телендә бөгөнгө көндә лә йәшәй.
Бөгөнгө көндә «Касперовка» Таганрогтың халыҡ тығыҙ йәшәгән районы, ул Үҙәк ял һәм мәҙәниәт паркынан алып металлургтар ҡаласығына тиклем һуҙыла.
Черновцы
Черновцы (Чернівці) — Украиналағы ҡала. Черновцы өлкәһенең административ үҙәге.
Эске бүленеш
Ҡала 3 районға бүленә:
Рәсәй Федерацияһы Геройҙары исемлеге (Башҡортостан)
Башҡортостандан «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеменә лайыҡ булған тәүге кеше, С. В. Ильюшин исемендәге Авиация комплексының лётчик-һынаусыһы, запастағы өлкән лейтенант Зәкиров Игорь Рәүф улы. Исем Зәкировҡа 1994 йылдың 14 мартында, Рәсәй Федерацияһы Президентының указдағы «авиация техникаһының яңы өлгөләрен һынау, аҙағына алып барып еткереү һәм үҙләштереү ваҡытында күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн» тигән билдәләмәһе менән бирелә.
Үлгәндән һуң бүләкләнгән Геройҙар һоро төҫ менән күрһәтелгән
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" style="position: relative;" id="mwBWQ-автор-">Бикмеев М. А., Смирнов Е. А.  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" style="position: relative;" id="mwBWQ-заглавие-">Герои Российской Федерации   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на цитируемый источник в интернете. Относится к полю заглавие. Если ссылка содержит специальные символы (например, «|»), их нужно заменять на соответствующие &#nnn;-последовательности (например, &amp;#124;)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" style="position: relative;" id="mwBWQ-ссылка-"> http://башкирская-энциклопедия.рф/index.php/prosmotr/8-spisok/17667-geroi-rossijskoj-federatsii    <span id="язык" class="cx-template-editor-param-key">язык <span data-key="язык" title="Двух- (иногда — трёх-) буквенный код языка по стандарту ISO 639, обозначающий язык источника: en (англ. ), de (нем. ), ja (яп. ), eo (эспер. ) и т. п. Если источник на русском языке, то этот параметр указывать не надо, так как русский язык подразумевается по умолчанию." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="язык" style="position: relative;" id="mwBWQ-язык-">ru   <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" style="position: relative;" id="mwBWQ-издание-">Башкирская энциклопедия    isbn <span data-key="isbn" title="Используется для указания международного стандартного книжного номера (ISBN). Для знака X в номере нужно использовать латинскую X (икс), а не русскую Х (ха). Если необходимо добавить другие идентификаторы (для которых нет отдельного поля), их можно дописать после номера ISBN. Пример: isbn = 978-966-03-3953-8, ББК 75.6 Б77" class="cx-template-editor-param-desc">  978-5-88-185143-9
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" style="position: relative;" id="mwBWY-автор-">Смирнов Е. <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" style="position: relative;" id="mwBWY-заглавие-">Герои нашего времени   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на цитируемый источник в интернете. Относится к полю заглавие. Если ссылка содержит специальные символы (например, «|»), их нужно заменять на соответствующие &#nnn;-последовательности (например, &amp;#124;)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" style="position: relative;" id="mwBWY-ссылка-">http://vatandash.ru/index.php?article=459    <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" style="position: relative;" id="mwBWY-издание-">Ватандаш   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" style="position: relative;" id="mwBWY-год-">2005   <span id="номер" class="cx-template-editor-param-key">номер <span data-key="номер" title="Номер издания (журнала, газеты и т. п.). Перед значением будет добавлен префикс «№» (или другой, если указан параметр «язык»)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="номер" style="position: relative;" id="mwBWY-номер-">11    issn <span data-key="issn" title="Используется для указания международного стандартного серийного номера (ISSN) периодического издания. Пример: issn = 0044-5134" class="cx-template-editor-param-desc">  1683-3554
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон для простановки библиографических ссылок на статьи из журналов и периодических сборников.">Статья <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">автор <span data-key="автор" title="Имя автора, или список имен авторов. Рекомендуется использовать этот параметр во всех случаях, когда известны авторы цитируемого источника. В конце должна быть точка. Внимание: инициалы отделяются от фамилии и друг от друга неразрывным пробелом. Примеры: Иванов С. В." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="автор" style="position: relative;" id="mwBWg-автор-">Соколов Е. <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">заглавие <span data-key="заглавие" title="Название статьи. В конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="заглавие" style="position: relative;" id="mwBWg-заглавие-">17 подвигов героев из Башкирии   <span id="ссылка" class="cx-template-editor-param-key">ссылка <span data-key="ссылка" title="Ссылка на цитируемый источник в интернете. Относится к полю заглавие. Если ссылка содержит специальные символы (например, «|»), их нужно заменять на соответствующие &#nnn;-последовательности (например, &amp;#124;)." class="cx-template-editor-param-desc"> <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="ссылка" style="position: relative;" id="mwBWg-ссылка-"> http://ufa.kp.ru/daily/26317.5/3196316/    <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">издание <span data-key="издание" title="Название журнала, газеты, сайта, и т. п." class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="издание" style="position: relative;" id="mwBWg-издание-">Комсомольская правда   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">год <span data-key="год" title="Год издания. Пример: 2010" class="cx-template-editor-param-desc">  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="год" style="position: relative;" id="mwBWg-год-">08.12.2014
Ҡарағош яуы
«Ҡарағош яуы» («Һәнәк һуғышы») — Бөрө, Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәре, Өфө өйәҙенең бер өлөшө, Ҡазан һәм Һамар губерналарының Өфө губернаһына сиктәш өйәҙҙәре крәҫтиәндәренең большевиктарға ҡаршы ҡораллы күтәрелеше.
Хәрби көрәш барышы
Ихтилалсыларҙың штабы Бәләбәй өйәҙенең Баҡалы ауылында урынлаша. Ихтилал башлыҡтарының күпселеге урындағы һул эсерҙар була. Баш күтәреүселәрҙең төп көсө булған крәҫтиәндәр РКП (б)-ның Өфө губерна комитеты мәғлүмәттәре буйынса, яҡынса 26 мең иҫәпләнә. Ихтилалсылар күпселек осраҡта һәнәк, балта, һөңгө менән ҡоралланғандар. Уларҙың яҡынса 1200-гә яҡын винтовка, бер нисә пулемёты булған. Баш күтәреүселәр продразверстканы бөтөрөүҙе, советтарҙан коммунистарҙы ҡыуыуҙы, сауҙа һәм дин азатлығы һәм башҡаны талап итәләр. Февраль аҙағында Өфө губернаһында хәрби хәл иғлан ителә. 1 мартта ихтилалсылар Бәләбәй ҡалаһын ҡамай. Ихтилалды баҫтырыу өсөн ваҡытлы Өфө губерна ХРК ойошторола, уның етәксеһе итеп Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһынан АСБР буйынса вәкиле Ф. А. Сергеев тәғәйенләнә. «Ҡарағош яуы»н туҡтатыу өсөн Төркөстан фронтының 2-се дивизияһы Эске һаҡ ғәскәрҙәренең Урал буйы секторы частары, Башҡортостан ғәҙәттән тыш комиссияһы һәм Өфө губерна ғәҙәттән тыш комиссияһы батальондары (7 меңдән ашыу кеше, 48 пулемёт һәм 4 артиллерия орудиеһы) шөғөлләнә. 15 мартҡа — Бөрө һәм Өфө, 18 мартҡа Бәләбәй һәм Миңзәлә өйәҙҙәрендә ихтилал үҙәктәре баҫтырыла. Ихтилалсыларҙың 1078-е үлтерелә, 2400-ө яралана, ҡыҙылармеецтарҙың иһә 15-е үлтерелә, 44-е яралана.
Ихтилал һөҙөмтәләре
Илдең башҡа төбәктәрендә крәҫтиәндәр сығыштары менән бергә «Ҡарағош яуы» продразверстканы бөтөрөп, яңы иҡтисади сәйәсәткә күсеүгә этәргес көс була.
Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрҙары исемлеге
Һылтанмалар
История Министерства в лицах - официальный сайт Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан
Паращенко Владимир Михайлович
Паращенко Владимир Михайлович (16 октябрь 1936 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1986—1998 йылдарҙа «Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар төҙөүсеһе (1994). Рәсәй Федерацияһы Транспорт академияһының мөхбир ағзаһы (1993).
Биографияһы
Владимир Михайлович Паращенко1936 йылдың 16 октябрендә  Невель ҡалаһында (хәҙерге Псков өлкәһе) тыуған.
1951 йылдан 1956 йылға тиклем Советск ҡалаһында 18-се һанлы Мосэнерго дәүләт энергия станцияһында  токарь уҡыусыһы,  кочегар, ҡаҙан машинисы булып эшләй; 1960 йылдан  Өфө нефть институтында лаборант; токарь, көйләүсе, мастер, начальник урынбаҫары, цех начальнигы, 1976 йылдан — ҡойоу производствоһы буйынса директор урынбаҫары, 1986—1998 йылдарҙа — генераль директор, 1998 йылда — иҡтисад мәсьәләләре буйынса консультант, 2005 йылдан — ОАО «УМПО» аҡһаҡалдар советы генераль кәңәшсе-рәйесе, 1990 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетында бер үк ваҡытта «Машиналар һәм ҡойоу технологияһы производствоһы» кафедраһы профессоры.
10-ға яҡын фәнни эштең һәм ике уйлап табыуҙың авторы. Паращенконың  фәнни  өлкәлә ҡыҙыҡһыныуҙары  — ҡойоп етештереү технологияһын үҫтереү. Уның ҡатнашлығында  предприятиела АЛ—31СТ турбиналы двигателдәр, ҡаргиҙәрҙәр, «Урал» мотоблоктары һ.б. эшләп сығарыла.
Сфаэло йорто (Таганрог)
Сфаэло йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамындағы, 67-се йорт, ул xix быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.
Тарих
Петр урамы буйынса ХIХ быуаттың икенсе яртыһында Таганрог ҡалаһында 67-се йорт барлыҡҡа килә, уның һыҙмаһы 1862 йылда эшләнгән. Был йорттоң хужаһы Третьяков а фамилиялы ҡатын була.
1880—1873 йылдарҙа йорт гильдия сауҙагәре I Антон Евстафьевич Сфаэло була. Ул сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Уның ата-әсәһе- Фотин Константиновна һәм Евстафий Антонович. Антондан башҡа ғаиләлә тағы ла бер нисә бала була — Николай, Константин һәм Анна. Антон Евстафьевич 1886 йылда Аглая Дионисовна Даллапорте менән никахлаша. Уларың бер нисә балалары була: Евстафия, Иван, Константин, Мария, Дионисий, Андрей, Николай. Фараз ителеүенсә, Иван Антонович Грек урамы, 84-се йортта йәшәгән Дмитрий Минаевич Синоди -Поповтың ике туған ағаһы булыуы мөмкин. 1906—1890 йылдарҙа йорт грек подданныйы Аглаис Сфаэло ҡатынының милке була. Ә 1915 йылда өй маҡтаулы граждан Николай Иванович Бардашевтыҡы була. Уның шулай уҡ Таганрогта күсемһеҙ милектәре. — Петр урамы, 11 һәм Чехов урамы , 88 — булған.
Йорттоң өҫкө ҡатында танцмейстер Джорджинио Вронди йәшәгән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — бейеү өйрәтеү менән шөғөлләнгән). Унда ҡала гимнастары һәм йәштәре бейергә өйрәнгән. Таганрогта итальян кешеһен — Жержети тип атап йөрөтәләр. Вронди Таганрогҡа итальян операһы артистары меән килгән, үҙ карьераһында оҙон юл үткән — реквизиторҙан алып сәхнә балетмейстерына тиклем Һуңынан ул үҙенең бейеү кластарын асҡанһәм уның уҡыусылары араһында яҙыусы Чехов Антон Павлович та булған. Вронди рус ҡыҙына өйләнә һәм исемен — Егор Семеновичҡа алыштыра. Ул үҙ теләге менән ҡала янғын һүндереү дружинаһында эшләгән. Вронди ике тапҡыр өйләнгән .Революцияға тиклем Петр урамы, 67-се йорттҡа "прокат пьянино һәм рояль прокаты"тигән яҙыу тора. Ул яҙыу һаҡланмаған. Шулай уҡ был йорттоң беренсе ҡатында массажсы Н. А. Ровинский һәм кабинет фотолары белгесе В. Витченко эшләй. ХХI быуатта йортто «Глобал Электроникс» магазины биләй.
Маһабһаратам
Эстәлеге
«Маһабһаратам» авторлығы аҡыл эйәһе Вьясаға бәйле, һүҙ уның тураһында ла бара (Пандавтар һәм Кауравтар олатаһы). Эпос эсендә ике туған ағайҙар төркөмдәре араһындағы ыҙғыш — биш Пандавтар (Панду батша һәм Кунти батшабикә улдары) һәм йөҙ Кауравтар (Дһритараштра батша һәм Гандһари батшабикә улдары). Пандавтар, Кауравтар боронғо Ай династияһы батшаһы Куру тоҡомонан, әммә хикәйәттә күбеһенсә Дһритараштра улдарына ҡарата Кауравтар зат исеме ҡулланыла. Ыҙғыш Дһритараштраның өлкән улынан сығып китә, аҫтыртын Дурьодһана, бала сағынан «хакимлыҡ итеүгә ҡомһоҙлоҡтан енәйәти ниәт тыуа». Оло батша Дһритараштра вариҫына ирек биреп, аҡыл эйәләре, кәңәшселәр, ололар һүҙенә ҡарамай. Күп йылдар дауамында ыҙғыш ҡубып, 18 көнлөк алышта изге Курукшетра яланында асыла. Кауравтар яғынан һуғышта Пандавтарҙың өлкән ағалары Карнаның ҡатнашыуы ҙур драматизм өҫтәй.
Пандавтар һәм Кауравтар араһындағы һуғыштың мифологик нигеҙе бар: аллалар ниәте буйынса Курукшетрала Кауравтар тәненә оялаған данава шайтандарын бөтөрөү кәрәк. Ырыу араһындағы һуғышты башлар өсөн, Шива тарафынан данаваға бүләк итеп Дурьодһана булдырыла. Унан башҡа, ҡорбан миһрапынан мөғжизәле рәүештә Драупади тыуа, ул кшатриҙар араһындағы һуғышты ҡуҙғата. Аллалар ниәтендәге ҙур урын Карнаға бирелә: бар нәмәне белгән Вьяса әйтеүенсә, Сурья улы Карна ерҙә ыҙғыш тыуҙырыу өсөн барлыҡҡа килгән.
Эпик хикәйә I китап аҙағында һәм II—XI китаптарҙа бара. I китапта Пандавтар, ярты батшалыҡты мираҫҡа алып, ҙур һәм сәскә атҡан империя төҙөйҙәр, II китапта Пандавтар батшалыҡты Кауравтарға һөйәк уйынында оталар, ун өс йыллыҡ һөргөнгә китәләр (III, IV китаптар), V китап тулыһынса дипломатия ярҙамында конфликтты юҡҡа сығарыуға бәйле, алыш тураһында VI—X китаптарҙа бәйән итәләр, XI китапта яуҙа баш һалған яугирҙәр тураһында һүҙ бара. Алыш алдынан Арджуна, Пандавтарҙың уртансы улы (һәм улар араһында иң батыр яугир), туғандарын үлтереүҙә ҡатнашыуҙан баш тарта, әммә Кришна, уның күсерсеһе, геройҙың этик икеләнеүен билдәле вәғәзе — «Бһагавад-гита»ла хәл итә. Курукшетралағы бөйөк һуғыш Кали-юга башын аса — кешелек тарихындағы дүртенсе һәм һуңғы иң ауыр дәүер.
Кришна ярҙамында Пандавтар еңә, әммә күп тапҡыр мәкерле хәйлә юлын һайлайҙар (Дрона уҡытыусыһы, олаталары Бһишманы, туғандары ғәҙел Бһуришравасты, Гхатоткачи ҡустыһы, ағалары Карна, ҡустылары Дурьодһананы үлтереү). Бөтә Кауравтар һәм уларҙың улдары һуғыш яланында ҡала (Пандавтар яғына күскән туғандары Юютсунан башҡа), әммә еңеү яулаған Пандавтар ҙа ул, туғандарын юғалта. Еңеүҙән һуң өлкән Пандава Юдһиштһира батша, ҡан ҡойошта үҙен ғәйепләп, батшалығын ҡалдырып, урманға дәрүиш булып китергә йыйына, әммә илаһи аҡыл эйәләре һәм туғандары өгөтләүе менән (XII, XIII китаптар) батша бурысын (раджадхарма) башҡарып, утыҙ алты йыл дауамында батшалыҡ итә (XIV, XV китаптар), туғандарын, дуҫтарын юҡ итеүҙә ғәйепләй. Беренсе ун биш йылда Юдһиштһира элекке батшаны хөрмәт итеп, батшалыҡ итә. Пандавтарҙың икенсе ағаһы Бһимасенаның нәфрәтен күрә алмай, Дһритараштра ҡатыны, кәңәшсеһе, Пандавтар әсәһе Кунти менән урманға сығып китә. Һуңғы егерме йылда Юдһиштһира үҙе генә батшалыҡ менән идара итә. Ҡартлыҡ көнөндә Пандавтар уртаҡ ҡатындары Драупади менән батшалыҡтарын ҡалдырып, Гималай тауҙарына юлланалар, юлда үлеп ҡалып, донъя менән хушлашалар (XVII, XVIII китаптар). Эпик сюжет «Маһабһаратам»дың яртынан әҙ өлөшөн ала. Әҫәр быуаттар ағымында яңы новеллалар, фәлсәфәүи темалар менән тулылана, ҡайһы бер ғалимдар «Бһагавад-гита»ны һуңғы өҫтәү миҫалы тип күрә. «Бһагавад-гита» — «Маһабһаратам»дың билдәле өлөшө, индуизмдың дини яҙмаһы (вайшнавизмдыҡы), күптәр уны Упанишаданың береһе тип һанай («Гита-упанишада»).
«Маһабһаратамдың» төп эпик геройы Карна һанала. Карна Курукшетралағы алыштың кшатрийҙар һәм уларҙың шайтандарын ҡыуҙырыу өсөн буласағын белә. Кришна уйлауынса, Карнаһыҙ был алыш килеп сыҡмаҫ ине. Уның үлеме менән Курукшетрала Кауравтар еңелеүе ҡотолғоһоҙ була, шулай уҡ Двапара-юга тамамланып, Кали-юга башлана, был турала йыһан һынылыштары һөйләй. Карна үлеменә хикәйәттә күп урын бүленә.
Барлыҡҡа килеүе
«Маһабһаратам» өҫтөндәге мөхәррирлек эше беҙҙең эраның беренсе быуаттарында тамамланһа ла, поэманың бер төрөнә килә алмайҙар, уны төҙөү шағир һәм аҡыл эйәһе Вьясаға яҙыла. Төньяҡ һәм көньяҡ төрҙәре бар. Пандавтар һәм Кауравтар араһындағы ярышты һүрәтләү төрҙәре ныҡ айырылмай.
«Маһабһаратам» китаптары
«Маһабһаратам» 18 парва (китаптан) тора: Шулай уҡ Кришна тормошо хаҡында 16 375 ике юллыҡтан торған «Һаривамшапарва» ҡушымтаһы бар.
Баҫмалар һәм тәржемә
Урта быуаттарҙа уҡ «Маһабһаратам»ды Һиндостан һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия телдәренә ауҙаралар.
Тәнҡит баҫма өҫтөндә эш Пуна ҡалаһында 40 йыл дауамында бара (1927—1966), унда 156 мең тирәһе юл.
Инглиз тәржемәләренән иң билдәлеһен К. М. Гангули 1883—1896 йылдарҙа эшләгән. 2009 йылда һинд шағиры П. Лал поэманың тулы тәржемәһен бөтөрә.
Урыҫ телендәге тәржемә өҫтөндә эште В. И. Кальянов (1908—2001) Ленинградта 1939 йылда башлай. 16 китап тәржемәһе баҫылды (I—XI, XIV—XVIII), ҡалған ике китап тәржемәһе өҫтөндә эш дауам итә.
Мансуриә
«Мансуриә» — Солтанай йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә.
Тарих
1897 йылда сауҙагәр-меценат Мөхәммәтғата Мансуров менән Пермь губернаһы Уҫы өйәҙенең Солтанай ауылынында мәҙрәсә асыла. Мәҙрәсә комплексына мәсет, уҡытыу үҙәге, шәкерттәр өсөн ятаҡ ингән. Мәҙрәсә эргәһендә китапхана эшләгән, уның фондында дини һәм донъяуи әҙәбиәттән башҡа ваҡытлы матбуғат баҫмалары — гәзиттәр һәм журналдар булған.
Уҡыу программаһына дини дисциплиналар менән бер рәттән донъяуи фәндәр — математика, география, физика, әҙәбиәт һ. б. ингән.
Бында 500-ҙән ашыу шәкерт белем алған, улар араһында башҡорттарҙан сыҡҡан Ғабдулла Туҡайҙың ҡартатаһы — Зинәтулла Әмиров та булған. Мәҙрәсәне тамамлаусылар уҡытыусы, власть һәм хужалыҡ тармаҡтары етәкселәре булып китеп йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнашҡан.
1910 йылда мәҙрәсә янында ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бүлек асыла. Бында мөғәллим булып «Урал балаһы» китабының авторы Кәрим Әмири уҡытҡан. 1913 йылда мәҙрәсә эргәһендә урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Был мәктәптең 1-се синыфында Солтан Мөхөтдинов, ә 2-се синыфта — Сәғит Сөнчәләй уҡытҡаны билдәле.
1917 йылда мәҙрәсә эшләүҙән туҡтай.
Сактар (ҡәбиләләр)
Са́ктар (др.-перс., др.-греч.Σάκαι, Sacae) — антик сығанаҡтарҙа иран телле       беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтан яңы эраға — яңы эраның беренсе быуаттарына тиклем йәшәгән күсмә һәм ярымкүсмә ҡәбиләләрҙең йыйылма атамаһы. Атама скифтарҙың saka – ‘олень’ (ср. осет. sag 'олень') һүҙенә барып тоташа. Боронғо авторҙар ҙа, сактарҙы хәҙерге заман тикшеренеүселәре лә, уларҙы массагеттар менән бер рәттән скиф халыҡтарының көнсығыш ботағы тип иҫәпләй. Сактар иң тәүҙә авеста турандары менән берҙер, моғайын; урта фарсы сығанаҡтарында турандар төрки ҡәбиләләре тип билдәләнә. Әһәмәни яҙмаларында скифтар тотошлайы менән «сактар» тип атала .
Сактар бура һәм Андрон мәҙәниәте Алакүл вариантының боронғолоғон кәүҙәләндереүсе вариҫтар, тип иҫәпләнелә. Урта Азиялағы сак халҡы андрон антропологик тип нигеҙендә формалаша. Шулай итеп, ретроспектив ысул менән алынған антропологик мәғлүмәттәр иран телле сактарҙың һәм савроматтарҙың андрон мәҙәниәте менән бәйле булыуҙарын раҫлай.
Рафтопуло ҡунаҡханаһы (Таганрог)
Рафтопуло ҡунаҡханаһы — төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты Октябрь урамы,35-се һанлы йорт. Ул Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында урынлашҡан. 1992 йылдан алып ҡала тарих һәйкәленә ҡарай.
Сактар (ҡәбиләләр)
Төркөмдәр
Геродот яҙмаларында билдәләп үтелә. Боронғо фарсы яҙмаларында сактарҙың дүрт төркөмө билдәләнә :
Рафтопуло ҡунаҡханаһы (Таганрог)
Тарих
1870 йылда сауҙагәр Афанасий Андреевич Белов Таганрог ҡалаһы Октябрь урамындағы, 35-се һанлы өс ҡатлы йортто төҙөй. Уның урыны ҡала вокзал майҙаны ҡаршыһында. 1874 йылда был йортта яңыртып төҙөйҙәр. Йорт төҙөй башлағанда Курск-Харьков-Азов тимер юлын Таганрогҡа тиклем һуҙғанға күрә уны табыш йорто итеп төҙөргә фараз итәләр. 1873—1880 йылдарҙа йорт сауҙагәр Афанасий Андреевич Белов йорто булып иҫәпләнә. 1890—1906 йылдарҙа йорт хужаһы крәҫтиән Евдоким Некрасов һәм болгар подданныйы Никулов була. 1915 йылда йорт урядник Степан Никифорович Дронов һәм сауҙагәр Евдоким Иванович Некрасов ҡарамағында тора. Йорттоң һуңғы хужаһының фамилияһы — Рафтопуло ,уның фамилияһы аҫтында тарих һәйкәле иҫкә алына. Йорт мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә ғинуар восстаниеһы ваҡытында бинала ҡыҙылгвардеецтарҙың терәк пункты булған урын тип билдәләнгән. XXI быуатта бина торлаҡ йорт итеп ҡуллана.
Сактар (ҡәбиләләр)
Общие сведения
Страбон үҙенең «Географияһында» Херилдың (б.э.т. V быуат), Эфорға һылтанып, сактар тураһында әйткән һүҙҙәрен килтерә :
Сак телдәре, Сактарҙың йәшәү рәүеше һәм матли мәҙәниәте Борон бик ҙур территорияны биләп йәшәгән сактарҙың теле һәм диалекттары хәҙерге ваҡытта Урта Азияла памир телдәрендә (шугнан-рушан төркөмө, язгулям, вахан, ишкашим телдәре) һаҡланған. Сактарҙың матди мәҙәниәте лә  (ҡәберлектәрҙә табылған материалдарҙан) скифтарҙыҡына оҡшаш, ерләнгәндәрҙең ювелир биҙәүестәре лә скифтарҙың «йыртҡыс стилендә» эшләнгән. Хәҙерге заман ғилми әҙәбиәтендә Арал диңгеҙе буйында йәшәгән иран телле ҡәбиләләрҙе, Урта Азия, Ҡаҙағстан, көньяҡ Себер ҙең төньяҡ һәм көнсығыш райондарында йәшәгән халыҡтарҙы сактарға индерәләр, мәҙәниәттәре буйынса бер-береһенә яҡын булыуҙарына ҡарамаҫтан, улар массагеттарҙан һәм Ҡара диңгеҙҙең теньяҡ ярҙарында йәшәгән скифтарҙан айырылып тора. Скифтарҙан айырмалы сактар һәм массагеттар мәҙәниәттәрендә эллин йоғонтоһо юҡ, шуға күрә ҡайһы берҙә «сак-массагет даирәһе мәҙәниәте» тигән термин ҡулланыла.
Сактар ултыраҡ-күсмә йәшәү рәүешен тота. Көнбайыш һәм Үҙәк Ҡаҙағстан далаларында күсмә малсылыҡ осрай. Көнбайыш һәм Көньяҡ Ҡаҙағстандың дала һәм ярымдала райондарында йәшәүсе сактар дөйә үрсетә. Дөйәне улар йөк ташыу өсөн файҙалана. Сактар хужалығында һыйыр малдары әллә ни ҙур роль уйнамай. Ҡаҙағстандың көньяғында, Һыр-Даръя үҙәнендә ер эшкәртеү алға китә.
Беҙҙең эраға тиклем VII—III быуаттарҙа сак ҡәбиләләре союздарға берләшә. Союздар башында торғандар батша тип атала. Батшаларҙы ырыу башлыҡтары советы һайлай. Дәүләт мәсьәләләре халыҡ йыйылышында тикшерелә. Батша көтөүлектәрҙе һәм башҡа ер биләмәләрен ырыуҙар һәм ҡәбиләләр араһында бүлә.
Сак ҡатын-ҡыҙы ир-егеттәр менән бер үк төрлө хоҡуҡтар менән файҙалана. Батшабикә Зарина, шулай уҡ массагет батшабикәһе Томирис тураһында ла мәғлүмәттәр ҡалған. Сак йәмғиәтендә халыҡ дүрт төркөмгә бүленә: яугирҙар, ҡанбабалар, иген игеүселәр, мал аҫыраусылар. Һәр ҡатламдың үҙ төҫө: яугир өсөн  - ҡыҙыл, ҡанбаба - аҡ, иген игеүсе - һары, мал аҫыраусылар - күк. Юлбашсылар һәм батшалар яугирҙар ҡатламынан ҡуйыла. Батша күк менән ер араһындағы бәйләнеште тәьмин итеүсе тип иҫәпләнелә.
Сактар Алтай, Себер, Европа, Көнсығыш халыҡтары менән сауҙа бәйләнештәре тота. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта Ҡара диңгеҙ ярҙарынан Дон йылғаһына тиклем, артабан савроматтарҙың Көньяҡ Урал итәгендәге ерҙәре, Иртыштан Алтайғаса, Үрге Иртыш һәм Зайсан күле буйында йәшәгән агрипейҙар иленәсә «дала юлы» һуҙыла. Ошо юл буйлап ебәк, йәнлек тиреһе һәм мал тиреһе, Иран келәмдәре, ҡиммәтле металдан эшләнгән биҙәүестәр бөтә донъяға таратыла. Был тауарҙарҙы таратыуҙа сактарҙың һәм скифтарҙың күсмә ҡәбиләләре ҡатнаша. Улар ярҙамында тауарҙар Урта Азияға һәм Урта диңгеҙ буйына уҡ барып етә.
Төркмәндәрҙең сакар ҡәбиләһе килеп сығышы менән боронғо сактарға барып тоташа.
Малсылыҡ
Сактар иген иккән һәм мал аҫыраған. Малсылыҡта өс төп йүнәлеш күҙәтелә :
Һарыҡсылыҡ
Һарыҡтарҙы ит, йөн, тире өсөн тотҡандар. Боронғо һарыҡтары хәҙерге курдюклы һарыҡтарға оҡшаш  булған, тигән фараз бар.
Дөйә үрсетеү
Дөйәләрҙе һыбай менеп йөрөү өсөн дө, йөк ташыу өсөн дә файҙаланғандар. Улар һөт, ит һәм йөн биргән.
Боронғо һинд әҙәбиәтендә сактар
Һиндостанда һинд-скиф ҡәбиләләре «шака» тип йөрөтөлә, сак атамаһының һинд варианты. Шактар түбәндә һанап үтелгән текстарҙа йыш телгә алына: «Пураны», «Ману-смрити», «Рамаяна», «Махабхарата », «Махабхашья» Патанджали, «Брихат-Самхита» Варахи Михиры, «Кавьямиманса», «Брихат-Ката-Маньяри», «Ката-Саритсагара» һәм башҡа боронғо текстарҙа. «Шака» термины төньяҡ-көнбайышта борон йәшәгән һуғышсан ҡәбиләләрҙең йыйылма атамаһы. Ҡайһы бер сығанаҡтар<sup class="" style="white-space: nowrap">[уточнить]  Будда Гаутаменың сактарҙан сығыуына күрһәтә, уның атаһы кшатрийҙар кастаһына ҡараған була. Шакьямуни титулы «шакьяларҙан иң аҡыллыһы» тигәнде аңлата. Бәлки, был яңғылышыу ғыналыр. Будда сакья/шакья (сака/шака түгел) тип аталған һинд ҡәбиләһенә ҡарай.
Археологик ҡомартҡылар
Билдәле археологик ҡомартҡылар — Тәгискен һәм Уйғараҡ, Ысыҡ  ҡәберлектәре, Чиликтин ҡурғандары, Бесшатыр ҡурғаны ; Ысыҡ ҡурғанының кеше ерләнгән өлөшөндә башҡа әйберҙәр менән бергә дүрт меңдән ашыу алтын изделие, шулай уҡ «Алтын кешенең » бай кәфене табыла.
Палеогенетика
Үҙәк Ҡаҙағстан сактарының икәүһендә Y-хромосом гаплогруппаһы R1a-Z2125, берәүһендә E-Y31991, Тянь-Шань сактарының өсәүһендә Y-хромосом гаплогруппаһы J2a(Y13534,Z7706). Икәүһендә R-Z2125 һәм Q-L330.
Николаев
Николаев (Миколаїв) — Украиналағы ҡала. Николаев өлкәһенең административ үҙәге. 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата  494 381 кеше йәшәй.
Эске бүленеш
Ҡала 4 районға бүленә:
Сөләймән Дауытов
Сөләймән Дауытов (1827—1886) — башҡорт дин әһеле.
Биографияһы
Сөләймән Дауытов 1827 йылда Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Балтас улусының (хәҙерге Башҡортостандың Балтас районы) Янбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Ырымбур губернаһы идаралығының 1852 йылдың 30 майындағы приказына ярашлы Ырымбур меновой мәсетенең 1-се муллаһы, шулай уҡ имам-хатип һәм мөҙәрис вазифаларында раҫлана. Бер үк ваҡытта Ырымбур төрки уҡытыусылар мәктәбендә һәм уның эргәһендәге башланғыс училищеһында ислам тәғлимәтен уҡыта.
Ырымбур мосолман диниә назаратының 1866 йылдың 4 июлендәге ҡарарына ярашлы Каруанһарай мәсете муллаһы итеп ваҡытлыса тәғәйенләнә. 1866—1870 йылдарҙа мәсет мәхәлләһе һәм Ырымбур мосолман диниә назараты үтенестәре һәм ғаризаларына ҡарамаҫтан, губерна властары Каруанһарай мәсетен күсереүҙе талап итеп Сөләймән Дауытовты мулла вазифаһында раҫлауҙан баш тарта. 1870 йылдың мартында Ырымбур губернаторы уға мулла вазифаһын был мәсеттә башҡарырға тыя. Тик диниә назараты мөфтөйө Рәсәй империяһының Эске эштәр министрына мөрәжәғәтенән һуң, 1871 йылдан Сөләймән Дауытов рәсми рәүештә ахун дәрәжәһе бирелеп Каруанһарай мәхәлләһенә күсерелә.
Ырымбур губерна статистика комитетының даими ағзаһы булып торған. 1883 йылдың 13 апрелендә император Александр III үҙенең указы менән уға Изге Станислав таҫмаһында «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләй.
Ғаиләһе
Улдары:
Павлов Фёдор Максимович
Павлов Фёдор Максимович (17 август 1905 йыл — 12 март 1996 йыл) — хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 1939—1952 йылдарҙа Дәүләкән МТС‑ы директоры, артабан 1961 йылғаса Дәүләкән район Советы башҡарма комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының икенсе, өсөнсө, дүртенсе, бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1947—1963). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1948).
Биографияһы
Фёдор Максимович Павлов 1905 йылдың 17 авгусында Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Подгорное ауылында тыуған.
Белеме— юғары, 1958 йылда [Башҡортостан ауыл хужалығы институты]] тамамлаған.
1935 йылдың апрель айында машина-трактор станцияһы һәм совхоз директорҙары әҙерләү буйынса Ленинград курс комбинатында уҡыуын тамамлағандан һуң Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы Асылыкүл машина-трактор станцияһына директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1938 йылдың ғинуарында Башҡорт колхоз ауыл хужалығы техникумына уҡырға ебәрелә. 1940 йылдың февраль айынан Дәүләкән машина-трактор станцияһында директор булып эшләй.
Ф. М. Павлов етәкселеге аҫтында машина-трактор станцияһы колхоздарҙы нығытыу, үлән сәсеү баҫыусылығында сәсеү әйләнешен үҙләштереү һәм индереү, игенселек культураһын үҫтереү, ауыл хужалығы культураларының уңышын арттырыу һәм йәмәғәт колхоз малсылығының етештереүсәнлеген күтәреү буйынса ҙур ойоштороу-хужалыҡ эштәре алып бара. Машина-трактор станцияһы колхоздар менән килешеү йөкләмәләрен ваҡытында башҡара. Мәҫәлән, 1946 йылда һәр шартлы трактор тарафынан 649 гектар ер эшкәртелә, был уртаса республика эшләү күләменән 2,5 тапҡырға күберәк була. 1947 йылда һәр трактор инде 791 гектар ер эшкәртә. МТС зонаһы тракторҙары пландан тыш 21 процентҡа һәм 1946 йылға ҡарағанда 60 процентҡа күберәк уңыш ала. Һәр тракторға республика машина-трактор станциялары буйынса 6,4 процентҡа юғарыраҡ әйберләтә түләү тапшырыла. Эшкәртеү күләме, һәр тракторға әйберләтә түләү планын үтәү һәм хеҙмәтләндергән колхоздарҙың уңышы буйынса Дәүләкән машина -трактор станцияһы 1947 йылда республика буйынса I урынды биләй һәм ил буйынса алдынғылар исемлегенә инә.
Хеҙмәтләндергән колхоздарҙа 610 гектар майҙанда һәр гектарынан арыштың уңышын 21,53 центнер алғаны өсөн 1948 йылдың 2 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән Ф. М. Павлова Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1965 йылда Федор Максимович пенсияға китә.
Павлов Фёдор Максимович 1996 йылдың 12 мартында вафат була.
Хәтер
Ф. М. Павлов иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында Дәүләкән ҡалаһында бер урам уның исеме менән аталған.