cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вампир
Этимологияһы
Тикшеренеүселәр фекеренсә, һүҙҙәр вампир һәм убыр дөйөм сығышлы, әммә тәү формала аңлайышһыҙлыҡ бар (*ppirъ? *ppyrъ? *ppěr?). Тәүге өн күпселек иҫәпләнә славян телдәре ндә [u]-ға үҙгәрә (унан рус. упырь, укр. упир, бел. вупыр; көнбайышт славян телдәрендә — чех upír, боронғо поляк телендә upir һәм хәҙерге. поляк телендә upiór), ә ҡайһы берҙәрендә, протетик [в] (иҫке.болгар телендә впиръ, боронғо поляк телендә wąpierz) өҫтәлеп, һаҡланып ҡалған. Көньяҡ славян телдәренән (серб-хорват телендәге вампир/vampir, венгр. vampir, немец. vampir аша (унда 1732 йылда барлыҡҡа килә   ) һүҙ Көнбайыш Европа телдәренә үҙләштерелгән (франц. vampire, ингл. vampire). XX быуат башында 1897 йылда сыҡҡан «Дракула» исемле популяр инглиз телендәге романдан хәҙерге көнбайыш һәм көнсығыш славян формалары (урыҫса васпир, полякса wampir) икенсегә үҙләштерелгән.
Төрки телдәр менән бәйләнеш тураһында версия бар: убыр — ҡан эскес йән эйәһе. Күп кенә әкиәттәрҙә урманда ҡалған йәш кешеләрҙең ҡанын һура.
Ҡаҙаҡ мифологияһында сихырсы бар жалмауыз кемпир (ҡырғыҙ телендә желмогуз кемпир), уның ҡорбанының үксә һенән йәки тубығынан ҡан һурыу ғәҙәте бар. Был һүҙбәйләнештә кемпир (унан убыр һәм вампир килеп сығыуы ихтимал) ҡарт ҡатын тигәнде аңлата, ә ен мәғәнәһе жалмауыз (кеше ашаусы) менән белдерелә.
Ҡайһы бер дөйөм һыҙаттар (фольклорҙа)
Фольклор вампирын дөйөм тасуирлау ҡыйын, сөнки уның үҙенсәлектәре төрлө мәҙәниәттәрҙә бик ныҡ айырыла.
Первомайский (Иглин районы)
Первомайский (Первомайское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Глазго сәнғәттәр мәктәбе
Глазго сәнғәт мәктәбе (ингл.   Glasgow School of Art ) — Глазго ҡалаһында юғары сәнғәт училищеһы
Пятс диктатураһы
Диктатура урынлаштырылыуы
Икенсе конституция 1934 йылдың ғинуарында көсөнә ингән, Константин Пятс дәүләт аҡһаҡалы (президент) вазифаһында премьер-министр посын биләгән. Һайлауҙарҙа «Вапстар» партияһының ҡотолғоһоҙ еңеүенән ҡурҡып һәм, яңы конституция биргән диктаторлыҡҡа яҡын вәкәләттәрҙән файҙаланып, 1934 йылдың 12 мартында ул, тағы ла эстон армияһы башында торған Йохан Лайдонер менән бергә, дәүләт түңкәрелеше атҡара. Хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә авторитар идара итеү урынлаштырыла һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр торошо тураһында иғлан ителә. Пятс Эстонияның Дәүләт Протекторы (Riigihoidja) тип иғлан ителә, Ветерандар лигаһы тыйыла, был ойошманың 400-ләп ағзаһы ҡулға алына, һайлау юҡҡа сығарыла, Пятс һәм Лайдонерҙың ҡарарҙарын хуплаған 5-се саҡырылышы Рийгикогуның вәкәләттәре оҙайтыла. Шуға ҡарамаҫтан, 1934 йылдың октябрендә Дәүләт йыйылышы (Рийгикогу) таратылған.
Глазго сәнғәттәр мәктәбе
Глазго сәнғәт мәктәбенә 1845 йылда нигеҙ һалына һәм тәүге исеме Глазго дизайнының дәүләт мәктәбе тип атала (ингл.   Glasgow Gowernment design of School ). Хәҙерге мәктәп бинаһы 1897—1909 йылдарҙа ар-нуво стилендә күренекле шотланд рәссамы һәм архитекторы Чарльз Ренни Макинтош проекты буйынса төҙөлгән.
Пятс диктатураһы
Диктатура урынлаштырылыуы
Көнсығыш Европа илдәренең был осорҙағы атмосфераһы диктатура урынлаштырылыуға булышлыҡ иткәнен билдәләр кәрәк. Польшала (1926), Литвала (1926), Германияла, СССР-ҙа инде диктатуралар формалашҡан. Шул уҡ 1934 йылда Латвияла ла диктатура урынлаштырылған була.
Сәйәсәт
Башланған «тынлыҡ дәүере» парламент демократияһының тарайыуы һәм авторитар идара итеү менән айырылып торған. Ил менән ғәмәлдә президенттан (Константин Пятс), армия командующийынан (Йохан Лайдонер) һәм эске эштәр министрынан (Каарел Ээнпалу) торған триумвират идара иткән. 1935 йылдың мартында Эстонияла бер партиялы система индерелгән. Барлыҡ сәйәси партиялар ҙа тыйыла, улар урынына берҙән-бер идара итеүсе — «Исамаалийт» («Ватан союзы») төҙөлгән. 1934 йылдан 1938 йылға саҡлы парламент йыйылмаған. Референдумға әҙерләнгәндә, хөкүмәттең башҡарма власть органдарына йәшерен циркулярҙа яҙылған булған: «милли йыйылышҡа ҡаршы тауыш бирерҙәй кешеләрҙе яҡын юллатмаҫ кәрәк … уларҙы кисектермәҫтән полиция ҡулына оҙатыр кәрәк». 80-дең 50 округында һайлау бөтөнләй үткәрелмәгән. Хәйер, үҙҙәренең авторитар хакимлығына демократик ҡиәфәт бирер маҡсатында, дүрт йылға һуҙылған асыҡтан-асыҡ диктатуранан һуң, Пятс үҙен-үҙе президент итеп һайлауҙы ойошторған.
Иҡтисад
Великобритания һәм Германия Эстонияның төп сауҙа партнёрҙары булған. 1930-сы йылдар аҙағына илдең тышҡы сауҙаһында СССР-ҙың өлөшө һиҙелерлек ҡыҫҡара. Эстония сит илдәргә ит аҙыҡтарын, май, балыҡ, йомортҡа, туҡыу тауарҙары, ҡағыҙ, целлюлоза, фанера, гәүерташ майы һәм бензин, цемент һәм быяла ; ситтән сәнәғәт продукцияһы һәм сеймал.
1930-сы йылдар Эстонияһы иҡтисадының үҙенсәлеге булып кооперативтар үҫеше торған. 1939 йылда «Эстония кооператив союзы» 284 мең ағзанан торған 3 меңдән артыҡ кооперативты берләштергән. Илдең 52 % депозитына эйә булған 200 кооператив банк 77 мең клиентты хеҙмәтләндергән һәм бөтә ссудаларҙың 51%-ын биргән. 32 мең ағзанан торған 314 һөт кооперативтары Эстониялағы майҙың 98%-ын һәм сырҙың 17%-ын етештергән.
Глазго сәнғәттәр мәктәбе
Реставрация
Янғындан һуң тиҙҙән реставрация эштәре башлана. Макинтош дизайнын, шул иҫәптән китапхананың данлыҡлы интерьерын тергеҙеү 2016 йылда башлана. Тергеҙеү өсөн үҙенсәлекле сортлы ағас ҡулланыла. Бинаны реставрациялау өсөн энтузиастар ярҙамында йыйылған, улар араһында актёр Брэд Питт һәм Питер Капальди ла бар, 35 миллион фунт тирәһе аҡса тотонола. 2018 йыл аҙағына эштәрҙе тамамлау планлаштырыла, ә сәнғәт мәктәбе 2019 йылда төп бинаға кире күсергә тейеш була.
2018 йылдағы янғын
2018 йылдың 15 июнендә урындағы ваҡыт буйынса 23:20 сәғәттә бинала ҙур янғын була. . Барлыҡҡа килеү сәбәптәре асыҡланмаған. Макинтош уҡыу корпусына ут ныҡ зыян килтерә, ул күрше биналарға тарала. Төнгө клуб ABC O2 ныҡ зыян күрә. Яҡындағы йорттарҙа йәшәүселәр эвакуациялана. Янғын һүндереүҙә 120-нән ашыу янғын һүндереү хеҙмәткәрҙәре йәлеп ителә. Янғын икенсе көнөнә туҡтатыла, .ҡорбандар тураһында мәғлүмәттәр булмай.
Пятс диктатураһы
Милләтселек
Күп һанлы урыҫ, немец, швед телле граждандар шулай уҡ фамилияһын ирекле рәүештә үҙгәртә алған. Тел күренеше буйынса дискриминация дәүләт секторында законлаштырылған булһа ла, илдең милли аҙсылығы вәкилдәренең бик аҙ ғына өлөшө исемен алмаштырған. Шулай ҙа Пятс, әсәһе урыҫ булғанлыҡтан, нацистик Германия менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итеүгә ынтылған сиктән тыш уңдарҙан ситләшергә тырышҡан һәм СССР яғына ауышҡан.
Урень (Барыш ҡушылдығы)
Урень — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Глазго сәнғәттәр мәктәбе
2018 йылдағы янғын
Тиҙҙән бинаның емерелеү хәүефе арҡаһында, бинаны өлөшләтә һүтеү һәм яңынан төҙөү планлаштырыла. 2018 йылдың июлендә эш башлана, ә сығымдарҙы страховка ҡаплай
Урень (Барыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Глазго сәнғәттәр мәктәбе
Уҡыу программаһы
Әлеге ваҡытта Глазго сәнғәт мәктәбендә һынлы сәнғәт, графика, фото, скульптура, сәнғәт тарихы, кино сәнғәтенә 10 төрлө факультеттарҙа яҡынса 1600 студент уҡый.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урень (Барыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы
Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов (1900 йылдың 15 майы, Ҡазан губернаһы Шығай ауылы — 1957 йылдың 21 ноябре, БАССР, Ишембай ҡалаһы) — совет нефтсе-геологы. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
«Совет Башҡортостаны» документаль фильм геройы (1950 йыл, реж. Н.Соловьёв, Иосиф Гиндин).
Биографияһы
Аҡмал Ғилфан улы Вәхитов 1900 йылдың 15 майында Ҡазан губернаһы Шығай ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. 1914 йылда Тула ҡорал заводының ылаусыһы извозчик булып эш башлай. 1916—1917 йй. Кавказ аръяғы нефть промыслаларының тартальщигы нефтте ҡойоларҙан тартып сығарыусы була. 1918 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Көнсығыш фронтта 5-се армияның 26-сы дивизияһы составында һуғыша.
1923 й. алып «Старогрознефть» (Грозный ҡалаһы) тресы промыслаларында быраулау эшсеһе, тормозсы, быраулаусы бурильщик ярҙамсыһы, былаулаусы бурильщик, ключник, мастер, 1937 йылдан —Башҡорт АССР-ының «Ишембайнефть » тресы ключнигы, мастеры, ер аҫты скважиналарын ремонтлау буйынса өлкән мастеры.
А. Ғ. Вәхитов етәкләгән ер аҫты скважиналарын ремонтлаусы бригаданың эше һәр ваҡыт аныҡ һәм яйға һалынған булды, йыл һайын план йөкләмәләрен юғары сифат менән үтәне. 1946 йылда бригада буйынса скважиналарҙың ремонт эшләнеш нормаһы 132 процент, 1947 й. — 131,3 процент булды.
Вәхитов А. Ғ. производствоға 20-нән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдимдәрен индерә. Улар араһында — нефттең төпкөл пробаларын алыу ысулы менән скважинаның эксплуатацияланыусы колоннаһына һыу ебәреү урынын билдәләү, нефть сығарыуҙың компрессор ысулында скважина колоннаһына һауаның ҡатламдарға китеүенә ҡаршы торорлоҡ «башмаҡ» ҡуйыу, скважинаны өҫкә күтәрмәй генә ватылған плунжерын сығарыу ҡулайламаһы, насостың ҡырылған шариклы клапандарын шымартыусы шлифовка станоктар эшләү. Күрһәтелгән рационализаторлыҡ тәҡдимдәре нефть табыу процессын яҡшыртырға һәм ер аҫты скважиналарын ремонтлау эшселәренең хеҙмәттәрен күпкә еңеләйтергә ярҙам итте, йөҙәрләгән мең һум экономияға килтерҙе.
Треста эшләгән осорҙа А. Ғ. Вәхитов нефть скважиналарының ер аҫты ремонты һөнәренә 28 кешене өйрәтте.
Нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть һәм нефть ятҡылыҡтарын разведкалау һәм нефть скважиналарын быраулау буйынса күренекле ҡаҙаныштары өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 8 майы Указы менән А. Ғ. Вәхитовҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
«Ишембайнефть» тресында 1957 йылға тиклем эшләне. 1957 йылдың 21 ноябрендә вафат булды.
Хәтер
Ишембайҙа, тыуған ҡала Вәхитовтың тыуған ҡалаһында, Вәхитов урамы бар.
«Башнефть» производство берекмәһендә А. Ғ. Вәхитов исемендәге премия булдырылған.
Әҙәбиәт
Герои труда. Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трёх степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. — ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 2. В-Ж. 2006. −624 с. ISBN 5-88185-062-9.; науч. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Иҫке Соҡор
Иҫке Соҡор (Старочукурово) — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 101 кеше булған. ОКАТО коды — 80250820004.
Ауылға нигеҙҙе Ирәкте ырыуы башҡорттары һалған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Константиноградовка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Константиноградовка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Иҫке Соҡор
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %).
Константиноградовка ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Административ үҙәге — Константиноградовка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кесе Мартын
Кесе Мартын — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тбилиси милли паркы
Тбилиси милли паркы (груз. პარკი თბილისის ეროვნული ) — Грузияның милли паркы.
Трайнин Соломон Маркович
Трайнин Соломон Маркович (20 ғинуар, 1902, Дрибин ҡалаһы, Могилёв губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Белоруссия Могилёв өлкәһе))  — 1969, Магадан) — табип- дерматовенеролог, ғалим. Башҡорт дәүләт медицина институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты) беренсе директоры (ректоры). Медицина фәндәре кандидаты. Ленин ордены кавалеры.
Биографияһы
Бала сағы һәм уҡыу йылдары
Тбилиси милли паркы
Тасуирламаһы
Паркта һаҡ аҫтына алынған һөтимәрҙәргә болан, һеләүһен, һоро айыу, ерән төлкө һәм сүл бүреһе ҡарай. Парк фаунаһы бер нисә эре хайуан, шул иҫәптән кавказ аҫыл боланынан ғибәрәт. Парк территорияһы буйлап Кура йылғаһы бассейнына ҡараған бер нисә йылға аға (Глданула, Тедзами, Лочини, Алихеви һәм Норио), уның территорияһында шулай уҡ күп һанлы күлдәр урынлашҡан (иң ҙурҙары Накерала Мамкоди). Эсәр һыу ббулып 76 шишмә иҫәпләнә
Трайнин Соломон Маркович
Биографияһы
Трайнин Соломон Маркович 1902 йылдың 20 ғинуарында Могилёв губернаһындғы (хәҙерге Белоруссия) бәләкәй генә Дрибин ҡалаһында теш табибы Марк Наумович Трайнин һәм уның ҡатыны Циля Израилевна ғаиләһендә бишенсе бала булып донъяға килә.Бәләкәй генә ҡалала биш теш табибы булғанлыҡтан, Марк Трайнин күпме тырышһа ла, ҙур ғаиләне ҡарар өсөн етерлек аҡса эшләй алмай. Циля Израилевна хәлле ғаиләләрҙә балаларға француз һәм рус телдәрен өйрәтә. Бәләкәй Соломонды ҡарарға кеше булмағанға, үҙе менән алып йөрөй һәм биш йәше тулыуға, Соломон уҡырға, француз һәм немец телдәрендә һөйләшергә өйрәнә. Немец телендә ул атаһы менән аралаша.
Тбилиси милли паркы
Тасуирламаһы
Парк биләмәһендә урынлашҡан иҫтәлекле урындар булып Джвари монастыры, Зедазени монастыры, Мамкод монастыры, Марткоп монастыры, Изге Григола сиркәү, Асур Сакдари сиркәүе емереклектәре, емерелгән Веджини һарайы, шулай уҡ Сагурамо ауылындағы Илья Чавчавадзеның йорт-музейы тора. Парк инфраструктураһы башҡа грузин милли парктарына ҡарағанда әҙ үҫешкән. Уның уңайлығы булып Тбилисиға яҡын урынлашыуы тора. Парк биләмәһендә өс велосипед маршруты булдырылған.
Трайнин Соломон Маркович
Биографияһы
Соломон башта «Хедер» йәһүд мәктәбендә уҡый, һуңыраҡ ул Кахавналағы уҡытыу немец телендә алып барылған 2 класлы йәһүд мәктәбендә уҡый. Гимназияны тик бишле билдәләренә генә тамамлағандан һуң, Соломон ата-әсәһе ҡушыуы буйынса, Курск ҡалаһында икенсе баҫҡыс мәктәпте тамамлай.
Тбилиси милли паркы
Тарихы
1973 йылда элек барлыҡҡа килгән Сагурамо милли ҡурсаулығы  базаһында ойошторолған  (1946 йылда нигеҙләнгән) һәм Грузияның иң боронғо  милли паркы булып тора. 2000 йылдар башына иғтибарһыҙ ҡала, шунлыҡтан милли парк статусынан мәхрүм ителә. 2007 йылда Сагурамо дәүләт ҡурсаулығы базаһында үҙенең эшмәкәрлеген   яңырта. Туристик инфраструктураһы булмауға ҡарамаҫтан, 2013 йылда велосипед тректарын билдәләү буйынса эштәр  үткәрелә. Эштәрҙе Швейцария миссияһы ярҙамы менән «Йәшел Боржоми» ойошмаһы башҡара.
Трайнин Соломон Маркович
Биографияһы
Мәскәү университетында
1925 йылда университет тамамлан йәш белгескә Өфөгә барырға тәҡдим итәләр. Бөтә илдәге кеүек Башкортостанда ла төрлө эпидемия, сирҙәр таралыуға ҡаршы көрәш бара. Был 1920-1928 йылдарҙағы Башҡорт АССР-ының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары Ғ.Ғ.Ҡыуатов етәкселегендә республика һаулыҡ һаҡлау системаһы ойошторола башлаған осор була, бында бер-бер артлы яңы дауаханалар, фәнни лабораториялар, институттар (мәҫәлән, күҙ ауырыуҙары институты) асыла.
Өфөлә табип эшмәкәрлеге
Өфөлә 1923 йылда 50 урынлыҡ тире—венерология диспансеры асыла. Трайнинды инде ойошҡан, тырыш коллектив ҡаршы ала. С.Трайнин ҡарт большевик В. Д. Галанов өйөндә бер бүлмәлә йәшәй башлай. Оҙаҡламай Соломон Маркович дауаханала рентгенкабинет кәрәклеген аңлай һәм кире Мәскәүгә барып, Дәүләт ренгенология институтында рентгенотерпевтҡа уҡып ҡайта.
1926 йылда В. Д. Галанов менән Өфөлә билдәле педагог Л. А. Галанованың ҡыҙына өйләнә. 1927 йылда Трайниндарҙың улы тыуа. Уға олатаһы хөрмәтенә Марк тип исем ҡушалар. Йылдар үткәс, ул да олатаһы һәм атаһы юлынан китеп, Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлап, табип булып китәсәк.
1930 йылдың апрелендә Башҡорт АССР-ы һаулыҡ һаҡлау наркоматы һәм партияның өлкә комитеты ҡарары менән Рәсәйҙәге тәүге Өлкә тире-венерология институты булдырыла. Уның өсөн Фрунзе урамында (хәҙерге З.Вәлиди) бина бүленә. Институт директоры С. М. Трайнин сирлеләрҙе дауалап ҡына ҡалмай, фәнни эштәр менән дә шөғөлләнә. Ул уйлап тапҡан тире ауырыуҙарын дауалауҙы тиҙләтә торған яңы ысул бөтә илгә билдәле була һәм дауаханаларҙа ҡулланыла башлай. Был метод сәс төктәрен фильтрһыҙ рентгеноэпиляциялау тип атала. Сәс төктөрен алып ташлау тире ауырыуҙарын дауалауҙы күпкә тиҙәләтә.
Соломон Трайнин был осорҙа һаулыҡ һаҡлау наркоматы парткомы секретары, партияның Өфө ҡала комитеты ағзаһы, Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенең Республика комитеты рәйесе урынбаҫары ла була.
1929 йылда партияның Башҡортостан өлкә комитетына яңы етәксе — Яков Быкин килә. 1929—1933 йылдарҙа илдә индустриалләштереү һәм культура революцияһы бара. Башҡортостан етәкселәре үҙәк ҡалаларҙа ниндәй мәҙәни усаҡтар бар, шуларҙың барыһын да республикала булдырырға ҡарар итә (техникумдар, вуздар, театрҙар, филармония һ.б.)
1931 йылдың май айында партияның өлкә комитеты Өфөлә медицина институты асырға ҡарар ҡабул итә һәм быны тормошҡа ашырыр өсөн комиссия төҙөй. Комиссия составына инженер В. Ф. Мусихина, табиптар И. И. Геллерман, В. М. Романкевич индерелә.
1932 йылдың 25 мартында РСФСР халыҡ комиссарҙары Советы 289-сы һанлы ҡарары менән Башҡорт дәүләт медицина институтын асырға рөхсәт бирелә, уның директор урынбаҫары итеп табип Ғ.Н.Тереғолов билдәләнә. Буласаҡ институт өсөн Фрунзе урамындағы элекке ФЗУ бинаһын бирәләр. Был бинала тәүге ике кафедра — химия һәм физика кафедралары.урынлаша. Һуңыраҡ институтҡа тағы 6 бәләкәйерәк бина бирелә. Институтты ойоштороу буйынса тәүге эштәр улар етәкселегендә башҡарыла
Башҡорт дәүләт медицина институты директоры (1932—1937)
1932 йылда С. М. Трайнин буласаҡ медицина институтының директоры итеп тәғәйенләнә, сөнки Ғ.Н.Тереғолов фирҡәһеҙ була. Институт ойоштороу өсөн кадрҙар, биналар, төрлө ҡорамалдар һәм башҡа нимәләр кәрәк була. Беренсе йылды института уҡытыр өсөн студенттарҙы (320 кеше) бик ҡыйынлыҡ менән табалар, сөнки йәштәрҙең белем кимәле бик түбән булғанлыҡтан,улар института уҡырлыҡ булмай. 199 студент көндөҙгө, 121- киске бүлектә уҡый башлай.
Трайнин өлкә комитетына рабфак ойоштороу тәҡдиме менән бара. Уҡытыусы кадрҙар ҙа етешмәй, беренсе йылда уҡ институтта 32 преподаватель эшләй. Урындағы табиптарҙан тыш төрлө ҡалаларҙан белгестәр саҡырыла. Баштараҡ уҡытыусылар бер курстан икенсе курсҡа студенттары менән бергә күсеп, медицинаның башҡа бүлеген алып барырға мәжбүр була.
Тәүге йылдарҙа уҡ студенттарҙы ашатыр өсөн ағастан ашхана төҙөлә. Ашханала гигиена кафедраһы ла үҙ эшен алып бара (аш-һыу гигиенаһы). 1934 йылда Фрунзе урамындағы бинаға өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә, студенттар өсөн ятаҡ төҙөлә башлай.
1936 йылда студенттар өсөн 600 урынлыҡ ятаҡтар, Ленин урамында буласаҡ төп корпустың нигеҙе төҙөлә. Етәкселәр, уҡытыусылар, студенттар, рабфакта уҡыусылар дәртләнеп эшләй, уҡый. Ҡышҡылыҡҡа ятаҡты, биналарҙы йылытыр өсөн утынды Ағиҙелдән һалдарҙы тартып сығарып, киҫеп, ташып, өйөп ҡуйырға кәрәк була. Был эштәрҙе студенттар үҙҙәре башҡара.
Барыһы ла яйланып, төп кафедралар булдырылып, уҡыу процессы тәртипкә һалынғас, көтмәгәндә бәлә килә. Институт кассиры уҡытыусыларҙың хеҙмәт хаҡына тигән аҡса менән ғәйеп була. С. М. Трайнинды был хәлдә ғәйепләп, наркомат уға шелтә биреү тураһында бойороҡ сығара. Ләкин Трайнин үҙенең ғәйепһеҙ икәнлеген иҫбат итә, шелтә юҡҡа сығарыла.
Березовский Иван Афанасьевич
Березовский Иван Афанасьевич (20 май 1906 йыл — 18 декабрь 1993 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, СССР химия сәнәғәтен ойоштороусы. 1952—1962 йылдарҙа Салауат ҡалаһындағы 18-се комбинат директоры. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1965). Ленин (1939) һәм дүрт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1947, 1949, 1958, 1965) кавалеры. Ҡаланың почётлы гражданы.
Трайнин Соломон Маркович
Башҡорт дәүләт медицина институты директоры (1932—1937)
1936 йылдың 10 декабрендә институтың ғилми Советы С. М. Трайнинға эшләгән ғилми хеҙмәттәрен юғары баһалап, медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһен биреү тураһында ВАК-тан һорарға тигән ҡарар сығара.
Березовский Иван Афанасьевич
Биографияһы
Иван Афанасьевич Березовский 1906 йылдың 20 майында Мариуполь ҡалаһында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптән һуң 1919 йылдан 1921 йылға тиклем Эстон уҡсылар дивизияһында хеҙмәт итә. Армияла хеҙмәтен тултырғас, Киев губернаһы крәҫтиәндәренә эшкә яллана. 1927 йылда Славянск ҡалаһы фарфор заводы фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбенә уҡырға инә. Фабрика-завод өйрәнсектәр мәктәбендә политсекретарь булып эшләй.
Трайнин Соломон Маркович
Башҡорт дәүләт медицина институты директоры (1932—1937)
1936 йылда ул Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау системаһын үҫтереүгә индергән ҙур өлөшө өсөн ул Ленин ордены менән бүләкләнә. С. З. Лоҡманов, Ә.С. Дәүләтов, И. С. Немков, З. Ә. Ихсанов, B.И. Грибанов, М. А. Әбделмәнов, Ғ.Н. Тереғолов — институтың тәүге преподавателдәре була.
Березовский Иван Афанасьевич
Биографияһы
1928-1932 йылдарҙа Днепропетровск химия-технология институтында «Аммиак һәм азот ашламалары етештереү технологияһы» һөнәре буйынса уҡый. Институтты тамамлағандан һуң аспирантураға уҡырға инә. Тамбов ҡалаһында инженер, 1935 йылдан алып Сталиногорск ҡалаһында химия комбинаты инженеры, башлығы (1937—1938 йылдарҙа) булып эшләй.
Трайнин Соломон Маркович
Башҡорт дәүләт медицина институты директоры (1932—1937)
1937 йылда институттан тәүге табиптар сыға (дауалау факультеты), башта ҡабул ителгән 320 студенттың 82 генә сығарылышҡа тиклем килеп етә. Киләһе йылдарҙа ла институт йылдам үҫешә, яңы кафедралар асыла, мединститут фәнни учреждениеға әйләнә. 1937—1938 уҡыу йылына института 32 кафедра була, уларҙы 9 профессор һәм 23 доцент етәкләй.
Березовский Иван Афанасьевич
Биографияһы
1939 йылдан алып — химия сәнәғәте халыҡ комиссары урынбаҫары.
Трайнин Соломон Маркович
Башҡорт дәүләт медицина институты директоры (1932—1937)
Дерматовенеролог С. М. Трайнинды бер нисә тапҡыр төрлө ғәйептәр табып (мәҫәлән, университетта уҡығанда троцкизмды маҡтаған булған тип) ҡулға алырға тырышалар, ләкин бер нисә тапҡыр ул ҡотолоп ҡала.
1937 йылдың 24 сентябрендә С. М. Трайнин ҡулға алына һәм Магаданға ебәрелә, репрессиянан ҡотолоп ҡалыу юҡлығын аңлаған ҡайныһы, ҡарт большевик В. Д.Галанов үҙ-үҙенә ҡул һала.
1937—1940 йылдарҙа институтың директоры булып табип -офтальмолог А. В. Чубуков эшләй.
Репрессия ҡорбаны
Соломон Маркович башта Севлагтың үҙәк дауаханаһына табип-ренгенолог итеп тәғәйенләнә. 1945 йылдың 20 апрелендә Трайнин иреккә сыға, ләкин оҙаҡламай яңынан ҡулға алына. Ул Омлагтың бер лагеренә «вольнопоселенец» итеп ебәрелә. Уға ғаиләһен Өфөнән саҡырып алырға рөхсәт итәләр.
1946 йылда уны Магадан тире-венерология диспансерына баш табип итеп тәғәйенләйҙәр. 1949 йылда ул һөргөндәге кеше- «поселенец» хәленә күсерелә, баш табип вазифаһынан бушатыла. С. М. Трайнин табип-рентгенолог булып эшләй. Былары «еврей антифашистик комитеты» эшенә бәйле йәһүдтәргә ҡаршы ул саҡта барған репрессиялар шауҡымы булғандыр тип иҫәпләйҙәр.
1953 йылда И. В. Сталин вафат була. С. М. Трайнин кеүек тотҡондар үҙ хәленең үҙгәреренә бик өмөт тә итмәй. Ләкин бер йылдан һуң ул В. Д. Галановтың Граждандар һуғышы ваҡытындағы танышы К. Е. Ворошиловҡа үҙ хәлен аңлатып, хат яҙа һәм яңғылышмай.
1955 йылда реабилитациялана. С. М. Трайнин гражданлыҡ хоҡуҡтарын кире ҡайтара, уны яңынан партияла тергеҙәләр (ни өсөндөр 1920 йылдан), хатта етәксе вазифа ла тәҡдим итәләр, тик Соломон Маркович ниңәлер партия секретары вазифаһында эшләргә теләй. Трайниндар Магаданда йәшәргә ҡала, улдары Марк Өфөлә медицина институтында уҡый һәм өлкән Трайниндар уның янына Өфөгә килеп кенә йөрөй.
Березовский Иван Афанасьевич
Биографияһы
1965 йылдан Мәскәүҙә эшләй, шунда 1993 йылда вафат була. Мәскәүҙә ерләнә.
Трайнин Соломон Маркович
Репрессия ҡорбаны
С. М. Трайнин 1969 йылда Магадан ҡалаһында вафат була.
Березовский Иван Афанасьевич
Ҡыҙыҡлы факттар
«30-сы йылдарҙа Иван Афанасьевич химия комбинаты менән етәкселек иткәндә, уны халыҡ комиссары В. М. Каганович саҡыртып ала һәм тупһанан уҡ ҡысҡырып ебәрә: «Һин нимә унда ҡоротҡослоҡ менән шөғөлләнәһең? Нисек предприятиены туҡтатырға баҙнат иттең? Әгәр хәҙер үк эшләтеп ебәрмәһәң, лагерға оҙатам». Ләкин Березовский үҙ һүҙендә ныҡ тора – ремонтламайынса эшләтергә ярамай. Һәм Каганович, быға ышаныуы ла ҡыйын, сигенә….»
Трайнин Соломон Маркович
Һылтанмалар
https://cyberleninka.ru › repressii-uchenyh-v-bassr-v-30-e-gody-hh-veka
http://ebook.bashnl.ru/reader/bookView.html?params=UmVzb3VyY2UtMTUyMjc/QmluZGVyMSAtINC60L7Qv9C40Y8
Плохова Клавдия Степановна
Плохова Клавдия Степановна (1924, Серединово ауылы, Шарлыҡ районы, Ырымбур губернаһы) — Социалистик Хеҙмәт Геройы, «Кутузовский» совхозы тракторсыһы.
Биографияһы
Клавдия Степановна Плохова 1924 йылда Ырымбур өлкәһенең Шарлык районы Серединово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Клавдия тракторсы һөнәрен үҙләштерергә китә. Механизаторҙар курсын тамамлағандан һуң Чкалов (хәҙерге Ырымбур) өлкәһенең Шарлык районында Сарманай машина-трактор станцияһы (МТС) тракторсылар бригадаһында эшләй башлай. Сарманай МТС-ы базаһында артабан «Кутузовский» совхозы ойошторола, унда Плохова Клавдия Степановна 33 йыл тракторсы булып эшләй, юғары класлы механизатор була.
Тракторҙы үҙләштергәс, ике норма, ә һуғыш йылдарында күберәк норма үтәп, трактор бригадаһында эшләй. Районда ғына түгел, өлкәлә иң яҡшы тракторсы булып китә. Клавдия баҫыуҙарҙы һәр саҡ сифатлы эшкәртә, шуға күрә уның участкаһынан уңыш совхоз буйынса уртаса уңыштан 5-6 центнерға юғары була.
1970 йылда хаҡлы ялға китә.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Ленин тыуыуының 100 йыллығы айҡанлы» миҙалы;
- Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме (08.04.1971),
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (08.04.1971)
- Ленин ордены (08.04.1971)
Турку
Турку (бор. урыҫ. Кабы, иҫкесә. Або  , Turku , Åbo ) — Финляндияның көньяҡ-көнбайышында Аурайоки йылғаһының Архипелаг диңгеҙенә ҡойған урынында урынлашҡан ҡала һәм порт. Варсинайс-Суоми провинцияһының административ үҙәге.
2017 йылдың 31 декабрендә халыҡ һаны 189 669 кешегә етә  — Финляндияның халыҡ һаны буйынса алтынсы урын биләгән ҡалаһы, ә ҡала ситендәге биҫтәһендә йәшәүселәрҙе иҫәпкә алғанда (2017 йыл аҙағына) — илдә Хельсинки һәм Тампере ҡалаларынан һуң өсөнсө ҡала агломерацияһы (303 492 кеше).
Ҡалала ике рәсми тел бар: ил халҡының 87,7 проценты фин телен төп тел булараҡ ҡуллана; швед теле халыҡтың 5,3 процентына (2009) туған тел булып тора. Турку көнбайышҡа ҡапҡа тип һанала, ә Европаның Е18 магистрале уны Санкт-Петербург һәм Стокгольм менән тоташтыра. Ҡалала Аланд утрауҙары һәм Швеция араһында йөк һәм пассажирҙар ташыуҙы тәьмин иткән ҙур порт бар. Турку аэропорты Финляндияла ҙурлығы буйынса бишенсе һәм йөк ташыу буйынса икенсе урынды биләй.
Турку ғилми һәм һәм мәҙәни үҙәк булараҡ билдәле: XIII быуаттан бында ике мәктәп эшләй, ә 1640 йылда беренсе университетҡа — Або Король академияһына һәм Финляндияла беренсе типографияға нигеҙ һалына. 1772 йылда Финляндияла беренсе гәзит баҫылып сыға башлай. 2011 йылда Турку Таллин менән бергә Европаның мәҙәни баш ҡалаһы итеп һайлана.
Әлеге ваҡытта илдең биотехник производствоһының яҡынса 50 проценты һәм диагностика сәнәғәтенең 60 процентҡа яҡыны тап ошо ҡалала тулланған.
Ғәҙәттә Турку «раштыуа ҡалаһы» тип иҫәпләнелә, илдең төп раштыуа шыршыһы ошо ҡалала урынлаштырыла, бында йыл һайын бик күп мәҙәни саралар үтә.
Йәмәғәт фекере буйынса, 2012 йылда Турку Финляндия граждандары араһында йәшәү өсөн уңайлылыҡ кимәле буйынса икенсе урын биләһә, 2013 йылда үткәрелгән һорау алыуҙа ҡала халҡы үҙҙәренең йәшәгән төбәгенән бик ҡәнәғәт булыуҙарын белдерә.
Этимологияһы
Ҡаланың шведса атамаһы Åbo ике һүҙҙән тора:  («йылға») һәм bo («йәшәү») һәм йылға буйында йәшәгән тип тәржемә ителә. 1917 йылға тиклем урыҫ телендә ҡала атамаһының латин телендәге варианты ҡулланыла — Або (Aboensis, беренсе тапҡыр был исем 1270 йылда епископ Катиллус документтарыда ҡулланыла), ә губернаһы Або-Бьернеборгский тип атала.
Фин телендәге Turku атамаһының этимологияһы боронғо урыҫ телендәге търгъ (хәҙер — торг) менән бәйле. Швед телендә torg, Италияла — Trieste. Сауҙа итеү урынын, баҙарҙы аңлата был һүҙ.
Тимер быуат (б. э. тиклем 500—1250)
Аурайоки йылғаһы һәм Вяхяйоки араһындағы үҙән — ауыл кешеләре булдырған йәнле сауҙа майҙаны, — һыу һәм ҡоро ерҙәге сауҙа юлдары киҫешкән урын. Тәүге мәғлүмәттәрҙең береһе — Римдең тимер быуатына тиклем Куралала Ханнуниитту ерләнгән. Римдең тимер быуатына тиклемге археологик ҡомартҡылар бик күп.
1155 йылда швед короле Эрик IX Финляндияға үҙенең тәүге тәре походын ойоштора. Король менән бергә Упсалыға католик епискобы Генрих (инглиз булырға тейеш) килә, ул епархияһының Сатакунта һәм Хяме провинцияһында миссионер провинцияһы етәксеһе була. Йылъяҙманы яҙыусылар Изге Генрихты Финляндияның беренсе епискобы тип атай.
1216 йылда Рим папаһы Иннокентий III Эрик Кнутссонды Швеция короле тип таный һәм уға Финляндияға епископтар тәғәйенләнеү хоҡуғын бирә. Был инде Уппсал архиепископияһына ҡараған Сатакунта һәм Хяменың тулыһынса миссонер епархияһына буйһоноуын һәм Финляндияның тулыһынса Швеция протектораты аҫтында инеүен аңлата.
Урта быуаттар (1229—1500)
Тарихсылар Турку ҡала тораҡ пунктының барлыҡҡа килеү ваҡытын Рим папаһы Григорий IX понтификаты осорона бәйләй, Был фараз Рим папаһының 1229 йылда 23 ғинуарында яҙған хатына ҡарап билдәләнә. Понтификтың мөрәжәғәтнамәһендә епископ Абоның резиденцияһын уңайлыраҡ урынға — Ноусистан Коройсҡа күсереү буйынса рөхсәт бирелә. Хәҙерге ваҡытта резиденция Аурайоки йылғаһы буйынса Туркуның хәҙерге ҡала үҙәгенән бер ни тиклем үрҙәрәк урынлашҡан.
1250 йылдан һуң Униканкаре убаһында таш кафедраль собор төҙөлә башлай, шуға бәйле тип 1286 йылда, епископ Катиллустың вафатынан һуң, епископтың резиденцияһын яңы урынға күсерәләр. 1300 йылда бөгөлөш йылда төҙөлгән Аурайоки йылғаһы бөгөлөшөндә төҙөлгән кафедраль соборҙы Туркуның епискобы Мауну I (1291—1308) изгеләндерә. Турку тораҡ пункты булараҡ тәүге тапҡыр 1270 йылда билдәләп үтелә, документ тексында епископ Або халҡы Катиллус бында йәшәүселәрҙе «Aboensis» тип атай.
Або-Турку ҡала статусын 1290-сы йылдарҙа ала, әммә 1309 йылдан һуң төҙөлгән бер документта ғына Або «ҡала» тип атала: «universitas Aboensis ciuitatis». Ошо ваҡыттан алып ҡаланың гербы һәм мисәтенең булыуы билдәле.
1318 йылда новгородлылар ҡаланы тотош яндыра, тик тыныслыҡ тураһында килешеү төҙөлгәндән һуң ғына Або ҡайтанан төҙөлә башлай. Хоҡуҡтар биреүсе һәм ҡалаға идара итеүсе Ратуша тәүге тапҡыр 1324 йылда телгә алына. 1324 йыл.
1323 йылда Орехов килешеүе төҙөлә, унда Новгород ере һәм Швед королллеге араһында сиктәр раҫлана. Новгород республикаһы менән бәрелештәр туҡтағандан һуң ғына ҡала тормошо юлға һалына. Ошо осорҙа Або Ганза союзына инә.
Урта быуат ҡалаһының майҙаны 20 гектарҙан саҡ ҡына күберәк була. епископтың резиденцияһы һәм доминикан монастыры Або-Туркуны дини һәм белем биреү үҙәгенә әйләндерә. Сауҙа һәм диңгеҙ юлдарының тап ошо ҡала аша үтеүе Туркуны Финляндияның иң эре ҡалаһына һәм Швед короллегендә иң ҙур һәм иң эре ҡалаларҙың береһенә әйләндерә.
Финляндия герцоглығы (1500—1809)
1523 йылда Абос замогын даттар баҫып ала, әммә бик оҙайлы ҡамауҙа тотҡандан һуң ҡалаға Швецияның яңы короле Густав I Вас (1523—1560) яҡлылар бәреп инә. Замоктан һәм Финляндиянан сит ил баҫҡынсыларын ҡыуып сығарыу «Стокгольм ҡанлы мунсаһы» тип аталған алыштың эҙемтәһе була. унЙәш Густав Вас унияның һуңғы короле Кристиан Икенсегә ҡаршы ихтилал башына тора, уны ҡолата, һәм Швецияның короле тип иғлан ителә. 1527 йылда ҡатламдарҙың дөйөм йыйылышында сиркәүҙәге бөтә күсемһеҙ милектең швед тажы милкенә тапшырылыуы, ә монархтың сиркәү башлығы булыуы һәм ошо мәлдән башлап епископтарҙың тәғәйенләнеүен раҫлауы тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шулай итеп, Турку, шулай уҡ бөтә Финляндия һәм Швеция, католик сиркәүе менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә. Үткәрелгән дини реформа, яңы тәғлимәтте ихлас ҡабул иткәндән түгел, ә власть өсөн барған ҡаты көрәш һөҙөмтәһе булып тора, һәм ул Финляндияның төп ҡалаһы Туркуның сәйәси һәм мәҙәни тормошона ҡырҡа үҙгәрештәр индерә. Яңы лютеран дине "евангелизм"дың Туркулағы тәүге руханийы —. Реформа үткәреүҙә Туркуның епискобы Микаэль Агрикола (1510—1557) ҙур рол уйнай, аҙаҡ уны «фин теле һәм әҙәбиәтенең атаһы» тип атайҙар. Агрикола Виттенбергта уҡ Библияны фин теленә тәржемә итеү эшен башлаған була, унда ул Мартин Лютер етәкселегендә уҡый. Яңы Ғәһет 1548 йылда, ә унан алдараҡ әлифба баҫтырып сығарыла.
Швеция короле Густав Вас үткәргән административ реформаға бәйле, тәхетте нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыу мөмкинлеге барлыҡҡа килә, һәм монархтың өлкән улы Эрик кронпринц тип иғлан ителә. Кесе улдары герцог титулдарын ала, шуға бәйле Финляндия герцоглығы башына 19 йәшлек Юхан ултыра. Ул идара иткән 1556—1563 йылдар ҡала тарихында иң тыныс һәм емешле тип иҫәпләнелә. Үҙенең яңы статусына ярашлы йәшәргә теләп, йәш герцог Абос замогын үҙгәртеп ҡороуға дусар итә, һәм ул Яңырыу дәүерендәге һарай төҫөн ала. Польша короленең һеңлеһе Катерина Ягеллонка менән никахҡа ингәс, Юхан III үҙ яҙмышын Ягеллондарҙың боронғо кенәз нәҫеле менән бәйләй.
Герцогиня Туркуға күсенгәндән һуң поляк-итальян һарай мәҙәниәтенә мода барлыҡҡа килә. Һарай кешеләре швед, немец, поляк һәм фин аристоркраттарынан тора, көн һайын өҫтәл артында 600-ҙән ашыу кеше һыйлана.
Был осорҙа һөнәрселәрҙең йәшәү кимәле бермә-бер яҡшыра, сөнки герцог һәм герцогиня, улар тирәһендәгеләр һөнәрселәргә күпләп заказдар яуҙыра. Дәрәжә яратҡан Юхан III Финляндиянан тыш Балтик дигеҙе буйында ятҡан ерҙәрҙең бер өлөшө лә ингән үҙ дәүләтен булдырыу тураһында хыяллана. Швед тәхетенә Юхандың ағаһы Эрик XIV ултыра һәм Польша менән һуғыша башлай, Туркуға ғәскәрен ебәреп, ҡустыһын әсир итеп ала һәм уны Грипсхольм тип аталған швед төрмөһенә яба. Катарина Ягеллонка, бармағына кейгән никах балдағын күрһәтеп, азатлыҡҡа сығыуҙан баш тарта. Балдаҡҡа латинса mors nos separaverit Donec («беҙҙе үлем генә айырыр») тип яҙылған була, һәм ул ире артынан төрмәгә китә. 1568 йылда дворяндар болаһы барышында Эрик XIV үҙенең ҡустыһы Юхан III тарафынан ҡолатыла һәм Стокгольм һарайына бикләнә. Эрик 1569 йылдың авгусында Эрик яҡлылар, уны әсирлектән ҡотаҡарыу маҡсатында, заговор ойоштора. һөҙөмтәлә Эрик Туркуға килтерелә һәм Абос ҡәлғәһенә бикләнә. 1571 йылда Эрикты һәм уның ҡатыны Катаринаны Кастельхольмға, һуңынан Грипсхольмға күсерәләр. 1573 йылда Эрикты Вестерос төрмәһенә ебәрәләр, 1577 йылдың февралдә ул вафат була (уны мышаяҡ менән ағыулайҙар), ә Катаринаны балалары менән 1581 йылда Туркуға ҡайтаралар, унда ул — Лиуксиала усадьбаһының һәм тағы өс имениеның хужаһы. 1612 йылда вафат була, һәм Катарина Монсдоттер Туркуның кафедраль соборы кәшәнәһендә ерләнә.
Король Юхан III хакимлыҡ иткән осорҙа Финляндия Бөйөк герцоглыҡ статусын ала һәм Швеция короллеге провинцияһынан короллектең айырым өлкәһенә әйләнә, төп символы арыҫлан булған гербы ла була. Юхан власы заманында вәкәләтле власт институты — дүрт ҡатлам: дворяндар, руханиҙар, крәҫтиәндәр һәм бюргерҙар йыйылышы булдырыла. Уны баштан уҡ «байҙар йыйылышы», ә XVI быуаттың икенсе яртыһынан алып «риксдаг» тип атайҙар.
Ваҡытында рус-швед һуғышы йылдарында 1590—1595 йылдарҙағы уры:- швед һуғышы ваҡытында урыҫ ғәскәре Або-Туркуға бик яҡын килә, ләкин ҡаланы яулап ала алмай.
Бойондороҡһоҙ Финляндия
Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң граждандан һуғышы башлана. Бөтә эре ҡалалар кеүек үк Турку «ҡыҙылдар» ҡулында була. Әммә һуғыш бик тиҙ үтә, һәм 1918 йылдың яҙына ҡыҙылдар ҡаланфы ҡалдырырға мәжбүр була.
1918 йылда Туркуның швед телендә белем биргән университеты, Або Академияһы тергеҙелә.
Халҡы
1880 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала халҡы түбәндәгесә бүленә: финндар — 53,6 %, шведтар — 41,9 %. XIX быуат аҙағына ҡалала дөйөм алғанда 23,7 мең тирәһе кеше йәшәй.
Ҡала планы
Аурайоки йылғаһы Финляндияны ике өлөшкә — төньяҡ һәм көньяҡҡа бүлә.Йылғала ете күпер бар, караптарға күпер ҡамасауламаһын өсөн Фёри паромы ла эшләй, йәйәүлеләр һәм велосипедсылыр бушлай хеҙмәтләндерелә.
Ҡала 9 округҡа бүленә, округтар райондарҙан тора (дөйөм алғанда уларҙың һаны 134).
Транспорт
Турку — Финляндия эре транспорт үҙәктәренең береһе. Тимер юл һәм автомобиль магистрале ҡалала киҫешә, диңгеҙ һәм ҙур йылға порты бар, шулай уҡ аэропорт та эшләй.
Туғанлашыу бәйләнештәре
{| id="1299" style="border-collapse:collapse; background:transparent; width:100%; text-align:left;"
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мәмлиев Рәшит Фәрит улы
Мәмлиев Рәшит Фәрит улы (Мамлеев Рашит Фаритович) (1 март 1945 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1988 йылдан эре парелле йорттар төҙөү идаралығының генераль директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
Рәшит Фәрит улы Мәмлиев 1945 йылдың 1 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Шишмә ауылында тыуған. Милләте татар, юғары белемле — 1984 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1964 йылда Өфө автотранспорт техникумын тамамлағас, төҙөлөш идараһында мастер булып башлай. 1964—1967 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. 1967—1986 йылдарҙа «Башнефтезаводстрой», «Башсельстрой» трестарында өлкән инжеренр, төҙөлөш идараһы начальнигы булып эшләй. Артабан «Башглавстрой» идаралығында начальник урынбаҫары. 1988 йылдан эре парелле йорттар төҙөү идаралығының генераль директоры.
Огнёвка (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поццуоли
Поццуоли (Pozzuoli, неап. Pezzulo ) — Италияның Неаполитан ҡултығындағы шул исемдәге бухта ярында урынлашҡан ҡала-порты. Кампания төбәгендә, билдәле сейсмик әүҙемлек зонаһы үҙәгендә (ҡара. «Флегрей яландары»).
Тораҡ пунктының ҡурсалаусыһы тип Изге Прокл Поццуоль иҫәпләнә. Йыл һайын 16 ноябрҙә. уның көнөн байрам итәләр. Элек ҡала Дикеархия (Бөйөк Греция ҡалаһы булараҡ) һәм Путеолами тип атала (беҙҙең эраға тиклем 194 йылда Рим колонияһына нигеҙ һалынғанға тиклем).
Тарихы
Рим империяһы ҡолағандан һәң һәм вулкан атылыу хәүефе янағанға күрә, халыҡ яҡындағы Неаполь ҡалаһына күсенә. Боронғо ҡаланың бер өлөшө, сейсмик әүҙемлек арҡаһында, һыу аҫтында ҡала, шуға ла уны хәҙер диңгеҙ археологтары тикшерә.
Иҫтәлекле урындары
Боронғо ҡала ҡалдыҡтары — термалар, баҙар, некрополь — сағыштырмаса яҡшы һаҡланған. Улар араһында беренсе урынды Флавий амфитеатры биләй, борон ул иң ҙур амфитеатрҙарҙың береһе була. Туристар өсөн буклетта ҡорам емереклектәре Серапис ғибәҙәтханаһы тип күрһәтелгән. Август храмының сполиялары Урта быуатта изге соборы Прокл соборын төҙөгәндә файҙаланыла.
Ҡала ситендә XVI быуатта барлыҡҡа килгән Монте-Нуово вулканын һәм Сольфатар вулканы кратерын ҡарарға мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Оло Чеж
Оло Чеж — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Мтирала (милли парк)
Мтирала милли паркы (груз. პარკი მტირალას ეროვნული ) — Грузияның  көньяҡ-көнбайышында,   Аджария төбәгендәге милли парк. Парк Кесе Кавказдың көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Паркҡа  «Кинтришиның һаҡланыусы ландшафты» (I категория МСОП) ҡурсаулығы территорияһы йәнәш ята.
Этимологияһы
Милли парктың исеме, уның биләмәһендәге Мтирала тауы кеүек үк грузин теленән илау кеүек тәржемә ителә.  Был төбәктәге  яуым-төшөмдөң  күп булыуына бәйле: йылына 4520 мм тиклем, был элекке Советтар Союзы райондарының иң дымлы районы булған.
Флораһы
Парк үҫемлектәре дымлы киң япраҡлы һәм  ҡатнаш урмандарға ҡарай, шул иҫәптән сәсеүҙе каштан һәм көнсығыш бугы үҫә. Тәпәш урмандар сифатында понтий рододендроны, дәфнәсейә,  самшит ағасы, төрлө лианалар үҫә
Монастир
Монасти́р (المـنسـتير al-munastîr, грексәнән  — ; тунис һөйләшендә — ) — Тунистағы ҡала, Монастир виләйәтенең административ үҙәге, 549-меңлек ҡала агломерацияһының үҙәге һәм Сус — Монастир — Мәхдиә ҡалаларын берләштергән 1.5 миллионлыҡ полицентрик конурбацияның икенсе үҙәге. Балыҡсылыҡ порты, диңгеҙ порты, Тунистың беренсе президенты Хәбиб Бурғибә тыуған ҡала. Халҡы — 105 мең кеше (2014).
Ҡала Тунис үҙәк яр буйындағы ҡаялы ярымутрауҙа, Сустан 20 саҡрым көньяҡҡа һәм ил баш ҡалаһы Тунистан 165 саҡрым көнъяҡҡараҡ урынлашҡан.
Монастир боронғо «Рус Пенна» финикия ҡала-колонияһы урынында тора. Рус-Пенна беҙҙең эраға тиклем V быуатта нигеҙләнгән. Хәҙерге ҡала Руспина рим ҡалаһы емеректәрендә нигеҙенләнгән. Беҙҙең эраның V быуатында византийлылар бында сауҙа портын ҡурсалау өсөн мәғрур ҡәлғә ҡорғандар. Монастир ҡалаһының төп тарихи ҡиммәте — Хартем рибат-ҡәлғәһе. Шулай уҡ Монастирҙа мәҙинә, Хәбиб Бурғибәнең мавзолейы, ислам мәҙәниәте музейы, Ҡуббу зыяратындағы Собор, Сиди Али әл-Мезара һәм башҡа мәсеттәре бар. Ял итеп йөрөү өсөн кораблдәре булған марина-гаване, ҡаялы морондары, променады, ҡыҙыныу ҡомлоҡтары, һыу инәләре һындары булған киң яр буйы туристарҙың яратҡан урыны. Ҡалала балалар өсөн парк, яхт-клуб, дайвинг-үҙәк, гольф-клуб, Сканеста атта яйҙаҡ йөрөү мәктәбе бар. Шулай уҡ ресторан, бар, сувенир магазиндарының да күплеге хайран итә. Ҡаланан алыҫ түгел урынлашҡан Монастир-Бурғибә исемендәге халыҡ-ара аэропорты Европа һәм Рәсәйҙең күп ҡалалары менән бәйләй. Ҡала илдең башҡа ҡалалары менән ҡала-ара автобустары һәм ҡыҙыл-сыбар ҡала-ара маршрут таксиҙары (луаждар) менән бәйләнгән. Ҡала һәм аэропорт аша, Сус — Монастир — Мәхдиә агломерацияһының электричкаһы — Метро Сахель (Sahel Metro) үтә. Ҡала транспорты: автобустар, зәңгәр-сыбар маршрут такси-луаждар һәм таксиҙар.
Кесе Макариха
Кесе Макариха — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Макариха йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәммәттең мөлкәте
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мөлкәте — ҡорал, һуғыш кәрәк-ярағы һәм кейем-һалым, шул иҫәптән уникаль исемдәр менән билдәле предметтар төркөмөнән тора. Был әйберҙәрҙең бөтәһе лә Мөхәммәтеке с.ғ.с. булыуында шиктәр бар, сөнки уларҙың күптәре һуғыштар һәм бәлә-ҡазалар ваҡытында юғалған.
Ҡылыстар
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең туғыҙ ҡылысы булған: 2-һе мираҫ итеп алынған, 3-өһө табыш сифатында, ә ҡайһы берҙәре бүләк итеп бирелгән. Мөхәммәттең туғыҙ ҡылысының һигеҙе Төркиәнең Топҡапы һарайында урынлашҡан. 9-сыһы Ҡаһирәлә, Мысырҙа һаҡлана.
Әммә хәҙистәрҙә тик «Ҙүл-фәҡәр» тигәне генә ысынбарлыҡ тип раҫланған.
Ҡалъяны (һаҙағы)
Мөхәммәттең Әл-Кәфур (الكافور) тигән һаҙағы билдәле. Уның ҡайышы дупланған күндән эшләнгән була. Был ҡалъяндың шулай уҡ өс көмөш түңәрәк ҡулсаһы, айылы, ситтәре көмөштән эшләнгән була.
Йәйәләре
Мөхәммәттең исемле 6 йәйәһе була.
Һаймандары
Мөхәммәттең ете һайманы була
Ҡалҡандары
Мөхәммәттең ҡалҡаны бер нисә була.
Кейем һәм аксессуарҙар
Мөхәммәттең өс оҙон күлдәге (ғәрәпсә — жүббә) була, уларҙы ул һуғыш ваҡытында кейә. Хәҙистәрҙең береһендә, ул һуғыш ваҡытында ебәк кейергә рөхсәт иткән, тип әйтелә. Әйберҙәренең тасуирламаһы:
Архангельское (Сосновка районы)
Арха́нгельское — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Архангельское ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Ауыл аша Биргилде һәм Сура йылғалары аға. Иң яҡын тораҡ пункт — Самарка ауылы. Элекке атамаларының береһе буйынса — Туҡтыбай тимер юл платформаһы атала, ул ауылдан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауылда мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл клубы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәсет һәм сиркәү бар.
Тарихы
XVIII быуат уртаһына ҡәҙәр Сура тамағы янында Туҡтыбай ауылы булған. Ауыл аша Өфө почта тракты үткән, шунлыҡтан XVIII быуат уртаһында бында (Сыбаркүл ҡәлғәһе дачаһында) Туктубаевский (Токтубаевский) Ям почта станцияһын урынлаштыралар. Һуңыраҡ Биргилде йылғаһының һул яҡ ярындағы тораманы Туҡтыбай тип атай башлағандар. 1769 йылда Биргилде йылғаһының уң яр буйында Һамар губернаһы Сембер өйәҙе Архангельское ауылынан килтерелгән крепостной крәҫтиәндәр ауылына нигеҙ һалына.
1889 йлда ауылда 118 ихата, мәктәп, мәсет һәм сиркәү теркәлгән. 1920-се йылдарҙа Архангельское ауылнан йәнә 430 кешенән торған Туҡтыбай ҡасабаһы айырылып сыға. 1970-се йылдарҙа ауыл аша үткән Өфө почта тракты буйлап төҙөлгән юлы төньяҡтараҡ күсерелә. 1990-сы йылдарҙа ауылда быуа.