cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Толокнов Борис Андреевич
Биографияһы
Борис Андреевич Толокнов 1922 йылдың 8 июнендә Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы) 1-се Михайловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Мәктәптең 10 класын тамамлаған.
1945 йылдың 2 февралендә һуғышта һәләк була. Гроссман-Нойендорф (Германия) ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«Толокнов Борис Андреевич ротаһы көнбайыш ярҙа плацдармды яулап ала, дошман тылына үтеп, ут нөктәһен баҫтыра, полктың башҡа подразделениеларына кисеүҙе тәьмин итә.
Ҡамауға эләгеүенә ҡарамаҫтан, ҡыйыу офицер плацдармды тотоуын дауам итә. Алыштың киҫкен мәлендә, һуғыш припастары бөткәс, капитан Толокнов үҙебеҙҙең артиллерия утын үҙенә йүнәлттерә. 1945 йылдың 2 февралендә һуғышта һәләк була».
1945 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Толокнов Борис Андреевичҡа үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Кәкребаш
Кәкребаш (Какрыбашево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 774 кеше. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825001.
Ҡарабаш (Башҡортостан)
Ҡарабаш (Карабашево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 613 кеше. Почта индексы — 452266, ОКАТО коды — 80230848001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәкребаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (64 %) һәм татарҙар (30 %) йәшәй. .
Лузога
Лузога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сендега йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиканер
Пиканер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Метлей (Бекшанка ҡушылдығы)
Метлей — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бекшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вена сецессионы
Вена сецессионы (Wiener Secession/Sezession) — Вена рәссамдары берләшмәһе Fin de siècle (ар нуво) осоронда. Вена югендстиль вариантын да шулай уҡ Вена сецессионы тип атайҙар.
Тарих
Вена сецессионына 1897 йылдың 3 апрелендә ,Вена рәссамдар йортоноң консерватизм һәм сәнғәттәге йолалар буйынса бары тик тарихҡа бәйләнгән темалар өҫтөндә эшләгән рәссамдары менән бәйләнештәрен өҙөп, Густав Климт, Альфред Ролледр, Коломан Мозер, Йозеф Хоффман, Йозеф Мария Ольбрих, Макс Курцвайль, Эрнст Штерм, Вильгельм Лист <span title="Wilhelm List (Maler) — версия статьи «Лист, Вильгельм (художник)» на немецком языке">[de]  һәм башҡа рәссамдар нигеҙ һалғандар. Улар өсөн Берлин һәм Мюнхен <span title="Münchner Secession — версия статьи «Мюнхенский сецессион» на немецком языке">[de]  сецессиондары үрнәк булып торғандар..
Шул уҡ 1898 йылда Отто Вагнерҙың уҡыусыһы Ольбрих ҡала ерендәге Винцайль (Wienzeile) урамында,Карлсплац (Karlsplatz) майҙанынан һәм Нашмаркт (Naschmarkt) баҙарынан алыҫ булмаған урында, күргәҙмә павильоны һалдырған, уны Вена халҡы ҡыҫҡаса "Сецессион"тип атаған. Мозерҙың проекты буйынса төҙөлгән был павильондың ҡыйығы алтын менән ялатылған көмбәҙле булған, ул алтын ялатылған япраҡтар менән биҙәлгән, йорттоң интерьеры һәм тәҙрәләрендә төҫлө быялалар ҡуйылған. Был йорт Карлсплац майҙанындағы даими күргәҙмә урынына әйләнгән. Уның тышҡы ишегенең өҫтөндә сәнғәт тәнҡитсеһе Людвиг Хевиҙың : «Эпохаға — үҙ сәнғәте, сәнғәткә — үҙ иреге» тигән һүҙҙәре яҙып ҡуйылған һәм улар быуат аҙағында Европала ҙурлығы буйынса дүртенсе урында торған Вена ҡалаһында йәшәгән йәмғиәттең юғары ҡатламдарының уй-фекерен аңлатҡан.
Был сәнғәт төркөмөнөң төп ҡаҙанышы булып француз экспрессионистарының картиналарын Вена халҡына күргәҙмәләрҙә күрһәтеү торған. Бигерәк тә 1902 йылда Людвиг ван Бетховенға арналған, Йозеф Хофманн тарафынан ойошторолған күргәҙмә ҙур билдәле булған. Күргәҙмәнең үҙәгендә Людвиг ван Бетховендың Макс Клингер эшләгән һыны торған, ул һын Климттың «Бетховен призы » менән уратылып торған.
1898 йылда үҙ идеяларын киң таратыу өсөн төркөм Ver Sacrum ( тигән журнал сығара башлаған. Сецессиондың баштағы эштәре ар нуво (модерн) стилендә башланып китһә лә, 1900 йылдың тулыһынса декоратив сәнғәткә бағышланған Һигеҙенсе Вена күргәҙмәһенән һуң, төркөмдөң эше элеккесә барған. Был күргәҙмәлә Чарльз Ренни Макинтош, Чарльз Роберт Эшби, Анри Ван дер Велделәрҙең инсталляциялары ҡуйылған. Йозеф Хоффмандың 1904—1906 йылдарҙа төҙөлгән шифаханаһы геометрия ҡанундары буйынса төҙөлгән куб формаһындағы кресло кеүек булған. Был аҡлы-ҡаралы төҫтәге кресло Коломан Мозерҙың эше булған һәм ул ХХ быуат башындағы сецессион стиленең һәм абстрактлы геометриялы модернизмдың миҫалы булып торған.
1903 йылда Хоффман һәм Мозер Венала оҫтаханалар (Wiener Werkstätte) төҙөткән. Бында рәсем сәнғәте берләшмәһенең сәнғәтте реформалау буйынса эштәрен алып барыу өсөн мөмкинлек асылған.
1905 йылдың 14 июнендә сәнғәткә үҙ ҡарашының үҙгәреүе сәбәпле Густав Климт бер нисә рәссам менән Вена сецессионын ташлап киткән.
1919—1920 йылдарҙа төркөмдең рәйесе Франц Месснер булған. Был йылдарҙа сецессиондың эшмәкәрлек йүнәлеше башланғыс фукционализмға яҡынлашҡан.
Сецессион 1918 йылдың ноябренә тиклем Австро-Венгрия составына ингән илдәрҙең, шул иҫәптән, Хорватия, Польша, Чехия, көнбайыш Украинаның, сәнғәтенә ҙур йоғонто яһаған.
Бобинец Анна Михайловна
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1940-сы йылдар аҙағынан колхозсы, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының Изки ауылындағы «Заветы Ильича» колхозының баҫыу звеноһы звеньевойы. Картуфтан юғары уңыш алған.
1963 йылдан алып 1974 йылға тиклем — Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының «Заветы Ильича» колхозы һауынсыһы. 1970 йылда үҙенең төркөмөндәге 13 һыйырҙың һәр береһенән 4636-шар килограмм һөт һауыуға ирешкән.
Эшенән айырылып тормай киске урта мәктәпте тамамлай. Закарпатский өлкәһе һауынсыларының Межгорский районы алдынғы тәжрибә мәктәбе етәксеһе. 1974 йылдан, профессиональ сир сәбәпле, 2-се төркөм инвалиды булып, эш ҡалдырырға мәжбүр була.
Алты бала тәрбиәләп үҫтерә.
Һуңынан — пенсияла, Закарпатский өлкәһе, Межгорский районының Изки ауылында йәшәй.
Ҡоҙаш Рахманғолов
Ҡоҙаш Рахманғолов (тыуған һәм вафат булған йылдары билдәһеҙ) — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан батша ҡуштаны, антигерой.
Биографияһы
Рахманғолов Ҡоҙаш Себер даруғаһы Ҡошсо улусы башҡорто. Ҡошсо улусы старшинаһы, мулла.
Ҡоҙаш Рахманғолов тарихи Башҡортостандың XVIII быуат уртаһындағы эре старшиналарының береһе булған. 1739 йылдан алып Себер даруғаһының баш старшинаһы.
1732 йылдың 26 авгусында Тәвкилев етәкселегендәге илселек делегацияһы Ҡаҙағстанға Кесе һәм Урта жуздарҙың Рәсәй составына инеүе буйынса һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында барған. Унда ун кеше урыҫ дворяны, ун ҡораллы казак һәм йөҙ башҡорт, шул иҫәптән старшиналар Алдар Иҫәкәев, Таймаҫ Шәһимов, Ҡоҙамыш Бикхужин, Уразай Абызанов, Ҡыҙрас Муллаҡаев, Шыма Ҡалтырсаҡов, Ҡоҙаш Рахманғолов, Аҡа Ҡамаҡаев булған.
1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнашыуы
«Оло Аҡа» китабында тарихсы Булат Дәүләтбаев 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙың башланыуы тураһында былай тип яҙа: «Баш күтәреүселәрҙең етәкселәре: Ҡошсо улусы башҡорто Айып бай, уның улы Ҡолой, Дыуан улусы старшинаһы Мәндәр Ҡарабаев, уның улы Мәүлит һ. б. була. Ҡошсо улусы старшинаһы Ҡоҙаш Рахманғолов ихтилалға ҡушылмай… Уның ауылдары: Рахманғол, Һабанаҡ һәм Боҙайға баш күтәреүселәр һөжүм итә».
Тарихсы И. Г. Аҡманов та, Рахманғолов Ҡоҙаш, атаһы Рахманғол Ҡыямбәтов менән (1704—1711 йылдарҙағы ихтилалда ул баш күтәреүселәр яғында булған), батша явластары ялсыһы була һәм баш күтәреүселәргә ҡаршы көрәшә, тип яҙа.
Совет тарихсыһы Н. В. Усюговтың «Башкирское восстание 1737—1739» тигән китабында Ҡоҙаш Рахманғолов, Н. В. Татищевтың ҡушыуы буйынса, 1737 йылдың башында Ихтилал барышында баш күтәреүселәргә, ғәйебен танырға тәҡдим итеп, хаттар ебәрә.
1737 йылдың ғинуарында ихтилал башлыҡтары Мәндәр Ҡарабаев, Төлкөсура Алдағолов, Көҙәй старшинаһы Юлдаш Һөйәрембәтовтан һәм ябай баш күтәреүселәрҙән властарға тоғролоҡ антын ҡабул итә.
Мартта Себер даруғаһында тоғролар отряды башында Мәндәр Ҡарабаев отрядына ҡаршы һуғыша.
Башҡа старшиналар менән берлектә, баш күтәреүсе Яҡуп Арыҫланов һәм Айыпты һаҡ аҫтынан ҡотҡарыуҙы һорап, В. Н. Татищевҡа мөрәжәғәт итә. Июнь айында Ҡоҙаш Рахманғоловтың хужалығы Мәндәр Ҡарабаев отряды тарафынан туҙҙырыла.
1737 йылдың 18 июнендә Мәндәр Ҡарабаев Ҡоҙашҡа, Миңдейәргә һәм Ҡәҙрәлегә дәғүәләрен әйтеп бирә.
Мәндәр Ҡоҙаш менән Миңдейәр антҡа килтереүҙе бик үҙенсәлекле атҡарған: улар башта хәлле башҡорттарҙы тотоп алып, «каторгаға оҙатыу» менән янаған, шунан, аттарын тартып алып, аҡса һәм башҡа мөлкәт түләтеп, ебәргәндәр. Ҡайһы берҙә улар ихтилалда ҡатнашҡан старшиналарға ҡорал менән һөжүм иткән, аттарын ҡыуып алып киткән. Ярлы башҡорттарға Ҡоҙаш ваҡ түләү: «Ҡөрьән менән ант иттереп, 3 тин алған».
"Башҡорт ырыуҙары тарихы"ның 18 томында "Оло Ҡошсо улусы Рахманғол ауылы «тоғро» башҡорт старшинаһы Рахманғолов Ҡоҙаш исеме менән бәйле. Оло Ҡошсо улусына ул Шәһәр улусы ерҙәрен дә ҡушҡан. Башҡорт старшиналары, улар араһында Салауат Юлаевтың атаһы Юлай Аҙналин да була, уны властарға ҡарата килешеүсәнлеге арҡаһында, уны тыуған еренән күсергә мәжбүр иткән. Ул икенсе урынға, хәҙерге Рахманғолға күсә.
Ҡоҙаш Рахманғолов, Ҡәҙрәле Байҡышев һәм Миндийәр Арҡаев менән берлектә Себер даруғаһы Дыуанай улусы башҡорттарының хужалығын ҡыйрата.
1740 йылдың февралендә Тырнаҡлы улусы Иҫке Мөхәмәт ауылында, старшина Йәрмөхәмәт Хажиевтың өйөндә, (Әй улусынан — Әләнейәнғол, Дыуан улусынан — Миңдефйәр Ҡарабаев улы менән, Ҡаратаулынан — Исламғол Юлдашев, Ҡыуаҡандан — Сәйетҡол батыр һ. б.) Ҡараһаҡалды башҡорт ханы тип иғлан итәләр.
«Тоғро ғәскәр» менән Иҫке Мөхәмәткә күрше Васҡын ауылына килеп еткән Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы Шығанай Бурһыҡов, Ҡошсо улусынан — Ҡоҙаш Рахманғолов, Һарт улусынан — Уразмәт Сираев Ҡараһаҡалды һәм 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан 28 әүҙем көрәшсене ҡулға алырға маташа. Ҡараһаҡал менән Әләнейәнғол етәкселегендәге баш күтәреүселәр, Әй йылғаһын кисеп сығып, «тоғроларҙы» сигенергә мәжбүр итә.
1740 йылдың яҙында «тоғро» старшиналар менән берлектә Ҡараһаҡал ғәскәренә ҡаршы һуғыша, Йәйсән Ҡарабашев менән берлектә Әләнйейәнғол Ҡотлоғужин һәм башҡа ихтилал етәкселәрен әсиргә алыуҙа ҡатнаша.
Артабан Себер даруғаһының баш старшинаһы булып хеҙмәт итеүен дауам итә, бер үк ваҡытта Ҡошсо улусы старшинаһы була.
Һабанаҡ (Һабанғол) ауылына Ҡошсо улусының «тоғро» старшинаһы Һабанаҡ Һарыҡаев нигеҙ һалған.
Р. Ш. Ғатауллиндың «Села и деревни Кущинского рода» тигән китабында Ҡоҙаш Рахманғолов тураһында мәғлүмәт табырға мөмкин.
Тарихи Башҡортостан территорияһында 1735—1740 йылдарҙағы ихтилалды ҡанһыҙ баҫтырыуҙа ҡатнашыуы арҡаһында, Рәсәй илселеге эшмәкәрлегендә әүҙемлек күрһәтеүе, белемле кеше булыуы ла уның ҡапма-ҡаршы тарихи образын аҡлай ҙа, шымарта ла алмай.
Базаровка
Базаровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе
Пруссия урамындағы Михаил Архангел сиркәүе — Бөйөк Новгородтағы ғәмәлдән сыҡҡан православие сиркәүе. Был сиркәү XIII быуатта төҙөлгән, XV, XVII, XIX быуатта һәм ХХ быуаттарҙа үҙгәртеп ҡоролған. Рәсәйҙең Новгород ҡалаһындағы Пруссия һәм Десятинный урамдары киҫелеше районында (хәҙерге адресы: Пруссия урамы, 12) урынлашҡан.
Тарих
Михаил Архангел сиркәүе Новгородта төҙөлгән иң боронғо ҡорамдарҙың береһе (нигеҙләү датаһы буйынса). 1088 йылда беренсе ағас сиркәү төҙөлә, ул 1175 йылда янғында һәләк була. 1219—1224 йылдарҙа таш ҡорам төҙөлә, төҙөлөш заказсыһы булып посадник Твердислав Михалкович менән уның ағаһы Федор тора. XV быуат башында Михаил Архангел сиркәүен посадник Кирилл Ондреянович яңыртып төҙөй. Моғайын, Новгород ҡалаһы Людин осоноң Пруссия урамында торған ҡорам иң мөһим ғибәҙәтханаларҙан һаналған булған, ул XV быуаттың аҙағына ҡарата собор булып иҫәпләнә һәм уға 13 сиркәү ҡарай. Артабан 1685 йылда был ғибәҙәтхана киңәйтеп төҙөлә, ә 1860-сы йылдарҙа ялған рус стилендә яңыртып ҡорола. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Михаил Архангел сиркәүе ныҡ зыянлана. Һуғыштан һуң уның бинаһы торлаҡ йорто итеп үҙгәртеп ҡорола, бының өсөн сиркәү баштары тулыһынса һүтелә, бина сиркәү бинаһын бөтөнләй хәтерләтмәй. 1988-1989 йылдарҙа Г. М. Штендер етәкселегендә бинала эксперт тикшереүҙәре башҡарыла, сиркәүҙең ер аҫтындағы боронғо өлөшө ҡаҙыла һәм сиркәү урынындағы янғын ҡалдыҡтары табыла. 2000-се йылдарҙа сиркәүгә өлөшләтә реставрация үткәрелә. Хәҙер Михаил Архангел ҡорамының бинаһы административ бина булып тора.
Архитектура
XIII быуатта сиркәү дүрт бағаналы, бер апсидлы, квадрат формаһындағы ҡорам булған. Архитектураһы Новгородта өсөн типик булмаған, ул бары тик — Параскева Пятница сиркәүенә генә оҡшаңҡырап тора. Сиркәүҙең архитектураһы смоленск архитектураһын новогород архитектураһына яраҡлаштырылған формаһы. Сиркәүҙең стеналары плинфтан (күләме 25-28 × 17-21 × 4,5-6 см) һәм ҡабырсаҡтан төҙөлөп, аралары эзбизташ менән цемент ҡушылма иҙелмәһе менән һыланған, араларына бут таштары ҡыҫтырылған. XV быуатта сиркәү яңынан үҙгәртеп ҡоролғанда уның бағаналары, түбәһе, аркалары һәм көньяҡтағы ҡанаты, төньяҡ галереяһы яңынан төҙөлә. XVII быуатта ҡорам киңәйтелә, уның үҙәк өлөшө оҙонайтыла, ҡабырға апсидтары һәм ҡыңғырау манараһы төкәтеп эшлэнә. Хәҙерге ваҡытта бинала элекке заман төҙөлөшөнөң ҡалдыҡтары өлөшләтә һаҡланған. Заманса бина — ике ҡатлы, планда тура мөйөшлө, өлөшләтә элекке декор эҙҙәрен һаҡлай.
Баймаҡ
Баймаҡ — Башҡортостандың республика әһәмиәтендәге ҡалаһы, Баймаҡ районының административ үҙәге. Ҡала Ирәндек армытында, Көньяҡ Урал тауы битендә, Европа һәм Азия сигендә урынлашҡан.
Тарихы
Таналыҡ—Баймаҡ ҡасабаһы 1748 йылда Кананиколь һәм Преображен баҡыр иретеү заводтарының мәғдән базаһы булараҡ барлыҡҡа килә. Башҡорт ихтилалдары баҫтырылғас, ҡасаба батша карателдәре тарафынан яндырыла, мәғдән табыу туҡтатыла. XIX быуат урталарында Таналыҡ йылғаһы буйлап бөртөклө алтын табылғас, капиталист Жуков алтын приискыларын аса. Был төбәккә урыҫ халҡының күпләп күсеп килеүе ошо ваҡиға менән бәйле Горяев, Андреев, Кабановтар һәм ЮУГАО инглиз компанияһы прииск хужалары була.
Таналыҡ-Баймаҡ ҡасабаһы 1922 йылда Бөрйән-Таналыҡ волосының үҙәге була. 1917 йылдың 7 ноябрендә Эшсе депутаттар Советы һәм ревком һайлана, уның рәйесе итеп Леонид Азанов тәғәйенләнә.
Башҡортостан Президентының 1994 йылдың мартындағы указы нигеҙендә ҡала һәм район дөйөм территориаль-административ берәмек булып иҫәпләнә.
Халҡы
Ҡала һәм районда йәшәүселәрҙең төп өлөшө — башҡорттар.
Демографик торғонлоҡ — ҡала һәм райондың көнүҙәк мәсьәләһе булып тора. Был халыҡтың күрше район һәм ҡалаларға күсеп китеүе менән бәйле.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хауккаваара — Пеконлахти тар тимер юлы
Хауккаваара — Пеконлахти тар тимер юлы(Haukkavaara–Pekonlahti-rata) — рельстары араһы 750 мм булған тимер юлы, 1898-1927 йылдарҙа Хийтол (хәҙер Хийтол ауыл биләмәһе, Лахденпохский районы Карелия Республикаһы) биҫтәһе территорияһынан килгән юл. Был юл башлыса Пеконлахти урман бысыу заводынан әҙер продукцияны тейәү һәм киң аралы тимер юлына ташыу өсөн ҡулланылған, әммә был юлда 1918 йылға тиклем пассажирҙар хәрәкәте лә эшләгән.
Тарих
1865 йылда Пеконлахти ҡултығы янында, Хийтол биҫтәһе территорияһында, ағас бысыу заводы төҙөлгән, завод «Тиханов һәм улдары» Выборг сауҙа йортона ҡараған була. Был завод үҙ заманының иң алдынғы технологиялары буйынса төҙөлгән була — заводта бөтә станоктарҙы һәм механизмдарҙы хәрәкәткә килтереүсе пар машинаһы ҡуйыла. 1897 йылда заводты Oy Puutavara Viipurin компанияһы һатып ала. Бынан биш йыл алда асылған Антреа — Сортавала тимер юлында 1998 йылдың 15 декабрендә Хауккаваар станцияһы булдырыла, ләкин завод территорияһына тиклем киң тимер юлын төҙөргә был үҙенсәлекле территорияла кәрәкле шарттар булмай (юл радиусы бәләкәй кәкерелек буйынса барғанлыҡтан, трассала киң тимер юлы буйынса хәрәкәт итеүсе составтар йөрөй алмаған), шунлыҡтан тар колеялы тимер юл төҙөлә. Ул тимер юл буйынса заводтан киң тимер юлына эшкәртелгән продукция сығарыла һәм Выборгҡа ебәрелә. Шулай уҡ тар тимер юлы барлыҡҡа килеү менән Хауккавааранан верфтағы пристанға тиклем пассажирҙар хәрәкәте булдырыла, верфь пристанынан пассажирҙар Санкт-Петербург — Кексгольм — Сердоболь маршруты буйынса йөрөгән пароходтарға ултырып йөрөгән. 1910 йылда юл һәм завод Ahlstrom компанияһы ҡулы аҫтына эләгә.
Октябрь революцияһынан һуң һәм Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, был юл бөлә, ҡаҡшай башлай: Петроградтан йөрөүсе берҙән-бер пароход хәрәкәтен туҡтата, тимәк, пассажирҙар хәрәкәте лә туҡтатыла, Рәсәй территорияһына ағас сығарыу күләме лә кәмей. Шуға ҡарамаҫтан, тар тимер юлы эшләүен дауам итә; 1925 йылда юлдың оҙонлоғо 15 километр 600 метр тәшкил итә, унда 100-ҙән ашыу берәмек хәрәкәт составы ғәмәлдә тора. 1927 йылда илдәге иҡтисади хәл заводты тар тимер юлын ҡулланыуҙан баш тартырға мәжбүр итә, һәм юл, кәрәкһеҙ табылғанлыҡтан, һүтеп алына. Бындағы ике паровоздың береһе Тар тимер юлындағы Ляскельский ҡағыҙ заводына тапшырыла.
Беҙҙең көндәргә тиклем тар тимер юлы өйөмдәренең бер өлөшө генә һаҡланып ҡалған.
Тасуирлама
Тар тимер юлы Хауккаваара киң тимер юлы станция яғынан башланып киткән була, унда иң ҙур булған бер юлдан икенсеһенә күсереп тейәү станцияһы йыһазландырылған булған, ошо йыһаздар ике төрлө киңлектәге юлда торған вагондарҙан, йөктәрҙе келәттәргә һалмайынса, бебереһенә туранан-тура йөктәрҙе күсереү мөмкинлеген биргән, был йөк хәрәкәте тиҙлеген арттырған, әммә хәүефле ысул булған. Шулай уҡ станцияла пассажирҙар платформаһы була, уға айырым юл алып барған.
Артабан бер юллы тар тимер юлы көньяҡ-көнсығышҡа табан Хийтол автомобилдәр юлдары менән киҫешкән урынға тиклем Хийтолға сығып, тауҙы көньяҡтан урап үткән һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәге Кивиккой йылғаһы яры буйлап төньяҡ-көнбайыштағы Расинселькя ҡултығы ярына тиклем барған. Был урында ағас эшкәртеүсе завод һәм верфь торған. Юл Пеконлахти ҡултығы ярынан төньяҡ-көнбайышҡа табан тармаҡтарға бүленгән. Пеконлахтиҙа өс тауар келәте урынлашҡан, ә верфь территорияһында пассажирҙар порты эшләгән. Был араның оҙонлоғо 7 километр 300 метр тәшкил итә. Тимер юлының бер нисә урынында радиусы бәләкәй боролошло кәкрелеге рельефтың ҡатмарлы булыуы арҡаһында килеп сыҡҡан.
Ҡарағалпаҡстан
Ҡарағалпаҡстан Республикаһы (Qaraqalpaqstan Respublikası, Қарақалпақстан Республикасы, Qoraqalpogʻiston Respublikasi, Қорақалпоғистон Республикаси) — Үзбәкстан составындағы республика.
Рәсми телдәре
Республиканың рәсми телдәре — ҡарағалпаҡ теле һәм үзбәк теле. Республикала шулай уҡ рус теле киң таралған.
Боронғо заман һәм иртә урта быуат
Тарихи сығанаҡтарға ярашлы, кешеләр Ҡарағалпаҡстан территорияһында неолит дәүерендә үк йәшәгән. Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан Республикаһы территорияһы үҙенә күрә «археологик ҡурсаулыҡ» булып тора, унда әле 300-ҙән ашыу археология объекттары бар. Борон был территория Хәрәзм өлкәһе һәм Төркмәнстандың йәнәш райондары менән бергә Хәрәзмде тәшкил иткән. Ҡарағалпаҡ АССР-ы территорияһында Аҡсадаръяның элекке үҙәне районында 1954  йылда Хәрәзм экспедицияһы ҙур Ҡуҡса 3 ҡәберлеген таба.
Амударъяның уң яры территорияһында С. П. Толстов бронза быуатының Таҙабағъяб һәм Һөйәргән мәҙәниәтен асыҡлай, (en:Suyarganovo culture), улар оҙайлы ваҡыт бергә ғәмәлдә булған.
Ҡәберлек б.э. тиклем XIII-XI быуаттар менән даталана һәм ике төрлө мәҙәниәттең утрағы булған ваҡытҡа ҡарай.
Был бер төрлө булмаған этник состав тураһында раҫлай. Ҡуҡса утрағында таҙабағъяб элементының өҫтөнлөк итеүе С.П.Толстовҡа ҡомартҡыны таҙабағъяб мәҙәниәтенә индерегә һәм төньяҡ Ҡаҙағстандың һәм көньяҡ Урал артының андронов мәҙәниәте һәм Волга буйының буралы-хвалын мәҙәниәте менән сағыштырырға мөмкинлек бирә.
Һөйәргән мәҙәниәте сығышы, беренсе сиратта, Урта Азия райондары, шулай уҡ Алғы Азия йәки Төньяҡ Һиндостан райондары менән бәйле.
Һөйәргән ҡәбиләләре, күрәһең, борон киң таралған — Һиндостандан алып Алғы Азияға тиклемге һинд дравидоидлы төргә ҡарай. .
Хәҙерге Ҡарағалпаҡстан территорияһында боронғо дәүерҙән алып (б.э. тиклем VI б.)  1924 йылға тиклем боронғо төбәк һәм дәүләт - Хәрәзм булған
Геродот «Тарихта» Хәрәзмдең Фарсы империяһының 16-сы сатрапияһына ингәнлеген, шулай уҡ хәрәзмдәрҙең б.э. тиклем 480 йылда Боронғо Грецияға Ксеркс походында ҡатнашыуын хәбәр итә. Хәрәзм халҡы Әһәмәниҙәр империяһының баш ҡалаһы Персеполде төҙөүҙә ҡатнаша. Хәрәзм яугирҙәре империяның төрлө өлөштәрендә Әһәмәниҙәр ғәскәрендә хеҙмәт иткән. Уларҙың береһе, Даргоман исемлеһе, Үрге Мысырҙа телгә алына. Бехистун ҡаяһында боронғо хәрәзмдәрҙең һүрәттәре һаҡланған. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең Урта Азияға походына тиклем Хәрәзм б.э. тиклем V быуат аҙағында Әһәмәниҙәрҙән бойонодороҡһоҙлоҡ ала.
Хәрәзмдең боронғо батшаларынан үҙҙәренең тәңкәләрен сығарған хакимдар билдәле. Был б.э. тиклем I быуатта хакимлыҡ иткән Артав. Киләһе батшаларҙан б.э. тиклем II быуат аҙағы — III  быуат башындағы хаким Артрамуш билдәле Вазамар, вторая половина III века н. э. и др.
Б.э. I быуатында хәрәзм дәүере һәм яңы календарь  индерелә. Хәрәзмдең бөйөк ғалимы Әбү Рәйхан әл-Бируни һүҙҙәре буйынса (973—1048) тәүге тапҡыр хәрәзм йыл иҫәбе б.э. XIII быуатында индерелә
I быуат уртаһынан II быуат аҙағына тиклем Хәрәзм Ҡушан батшалығы йоғонтоһо аҫтында була тип фаразлайҙар. Был осор өсөн үҙәк хөкүмәт тарафынан күтәрелгән ҡәлғәләр хас, уларҙы даими ғәскәрҙең гарнизондары биләгән. IV быуат башында, Африг падишаһ ваҡытында, Хәрәзмдең баш ҡалаһы Кят була. Киләһе дәүерҙә, IV һәм VIII быуаттар араһында, Хәрәзм ҡалалары бөлгөнлөккә төшә. Хәҙер Хәрәзм — аристократияның күп һанлы һарайҙары һәм меңләгән крәҫтиән усадьбалары иле. 305 йылдан 995 йылға тиклем Хәрәзм менән хәрәзмшаһ титулын йөрөткән Әфригидтәр династияһы идара итә. 567—658 йылдар араһында Хәрәзм Төрөк ҡағанатынан күпмелер кимәлдә бойондороҡло була. Ҡытай сығанаҡтарында Хусыми (呼似密) атамаһы менән телгә алына.
IX-XV быуаттар
Хәрәзм мәҙәниәте уғыҙҙарҙың IX быуаттың беренсе яртыһында барлыҡҡа килгән дәүләт һәм аҡса системаһына йоғонто яһай. Уғыҙҙарҙың тәңкәләрендә яҙыуҙар хәрәзм алфавитына ҡарай
X быуатта Хәрәзмдә ҡала тормошо үҫешә. Ғәрәп сығанаҡтары Хәрәзмдең иҡтисади әүҙемлеген һүрәтләй, өҫтәүенә хәрәзм сауҙагәрҙәренең эшмәкәрлек урыны булып Төрмәнстан, көнбайыш Ҡаҙағстан, шулай уҡ Волга буйы - Хазария һәм Булҡария, һәм Көнсығыш Европаның  киң славян донъяһы тора.
1218 йылда Сыңғыҙхан Хәрәзмға союз тураһында тәҡдим менән илсе ебәрә. Хәрәзмшаһ Әли әд-Дин Мөхәммәт II «кафырҙар» менән килешеүҙән баш тарта һәм Отрарҙың хакимы Ҡайыр-хан тәҡдиме буйынса илсе-сауҙагәрҙәрҙе язалап үлтерә. Сыңғыҙхан Ҡайыр-ханды биреүҙәрен талап итә, әммә Мөхәммәт әсәһенең ике туған ҡустыһын биреүҙән баш тарта һәм тағы киләһе монгол илселегенең ҡатнашыусыһын үлтерә. 1219 йылдың яҙында, Ҡытайҙы баҫып алыуын тамамламай, Сыңғыҙхан Хәрәзмға 200-меңлек ғәскәрен ебәрә. Хәрәзмшаһ генераль алыш бирергә ҡарар итмәй, үҙенең ғәскәрен дәүләттә ҡалалар һәм ҡәлғәләрҙә айырым отрядтар итеп тарҡау ҡалдыра. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Хәрәзмдең ҙур ҡалалары бирелә. Улар бөтәһе лә емерелә, ә Хәрәзм халҡы ҡырыла.
Ҡарағалпаҡтар тарихы XIV быуатта нуғайҙарҙың башлығы Идигу (Эдыгей) етәкслеге аҫтында барлыҡҡа килгән Нуғай ханлығынан башлана. Идигу һәләк булғандан һуң 1419 йылда тәхет өсөн көрәш башлана, һәм ханлыҡ үҙ көсөн юғалта. XVI быуаттың икенсе яртыһында Нуғай ханлығы өс өлөшкә бүленә — Алты улус урҙаһы. Кесе урҙа һәм Ҙур урҙа.
XVI - XIX быуаттар
XVII быуат башында нуғайҙарҙы Волга һәм Яйыҡ райондарын баҫып алған ҡалмыҡтар ҡыйрата. Нуғайҙар Ҡырымға күсенергә мәжбүр була, ә Алты улус урҙаһы составына ингән ҡарағалпаҡтар Һырдаръя ярҙарына Арал буйына китә һәм шунда төпләнә. Ҡарағалпаҡтарҙың йәмәғәт тормошонда бейҙәр һам батырҙар ҙур роль уйнай. Бейҙәр ҡарағалпаҡ ырыуҙары менән етәкслек итә: улар хоҡуҡ һәм хужалыҡ менән бәйле мәсьәләлрҙе хәл итә.
XVI быуатта Хиуа ханлығы ойошторола, ул Бохара әмирлеге һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән, Урта Азияла өс үзбәк ханлыҡтарының береһе була.
1512 йылда Шибаниҙарҙан төшөп ҡалған үзбәктәр династияһы Хәрәзмдә үҙаллы ханлыҡтың башында тора. XVI-XVII быуаттарҙа ҡарағалпаҡтар йәки Бохара ханына йәки Хиуа ханына буйһона. Билдәле хан-тарихсы Әбүлғәзи (1643—1663), һәм уның улы һәм вариҫы Анушаүхан идара итеүе сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ һәм иҡтисади үҫеш осоро була. Киң күләмле һуғарыу эштәре алып барыла, һәм яңы һуғарылған ерҙәр үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленеп алына, улар яйлап ултыраҡ тормош йәшәү рәүешенә күсә. Хәрәзм үҙенең иҡтисади ресурстары арҡаһында Бохара һәм Сәфәүиҙәр менән һуғыш алып бара, ә төркмән дәүләттәре Хөрәсәнгә һөжүм яһай.
Шибани-Ғәрәпшаһиттар династияһынан Хәрәзмдә хакимлыҡ иткән һуңғы вәкил, 1740 йылда Нәҙир-шаһ тарафынан үлтерелгән Илбарс-хан була.
XVIII быуат башына Һырдаръя ярҙарында йәшәгән ҡарағалпаҡтар берләшеүгә ынтыла, был өлкәлә Көсөкхан, солтандар Табурсаҡ һәм Чаиб мөһим роль уйнай. Һөҙөмтәлә Һырдаръя яны ҡарағалпаҡтары Ишмөхәммәт етәкселеге аҫтында Ҡарағалпаҡ ханлығына ҡушыла. Дәүләттең сиктәре Һырдаръяның үрге ағымы буйлап үтә. Дәүләт шулай уҡ Волга буйы ҡалмыҡтары, Башҡорт улусы һәм ҡаҙаҡ Кесе жузы менән күрше була. 1723 йылда ҡалмыҡтар Һырдаръяның урта өлөшөн баҫып алғанда, ҡарағалпаҡтар ҡабаттан ҡасырға мәжбүр була һәм ике төркөмгә бүленә.
Беренсе төркөм Һырдаръяның үрге ағымына Ташкент яғына китә, ә икенсе төркөм Һырдаръяның түбәнге ағымы буйлап төпләнә. Шулай итеп, ҡарағалпаҡтар «үрге» һәм «түбәнгеләргә» бүленә.
Түбәнге ҡарағалпаҡтар Һырдаръя һәм Амударъя араһындағы буш ерҙәргә ултыра һәм, ерҙәрҙе Ҡыуандаръя һыуҙары менән һуғарып, игенселек менән шөғөлләнә.
XVII—XVIII быуаттарҙа Хиуа ханлығында төп сәйәси көстө үзбәк ҡәбиләләре: үзбәктәр, наймандар, кияттар, манғыттар, нукуздар, ҡаңлылар һәм ҡыпсаҡтар тәшкил итә XVIII быуаттың икенсе яртыһында власть өсөн көрәштә еңеүҙе үзбәк ҡәбиләһе кунграттар яулай.
1763 йылда Хәрәзмдә власҡа үзбәк ырыуынан инаҡ титулына эйә булған Мөхәммәт Әмин килә.
Мөхәммәт Әмин XVIII быуат уртаһындағы көслө көрсөктән һуң илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәфйәсәт алып бара. Ул идара итеүе ваҡытында Хәрәзмдә ҙур ирригацион эштәр алып бара. Эске ҡаты сәйәсәтте үткәреп, ул башта ҙур ҡыйынлыҡтар һәм уңышһыҙлыҡтар кисерә, әммә яйлап тыныслыҡ һәм дәүләттә сәйәси тотороҡлоҡ урынлаштыра. Тарихсы Агахи мәғлүмәттәре буйынса Мөхәммәт Әмин ҡарағалпаҡтарҙың ҙур төркөмөнә дәүләт сиктәрендә урынлашырға рөхсәт итә. Ул 1782 йылда Бохара әмирлегенән һәм 1770 йылда күскенсе төркмәндәр ҡәбиләһе яғынан баҫып инеүгә юл ҡуймай. 1790 йылда власҡа Хәрәзмдә (Рәсәй тарихнамәһендә Хиуа ханлығы) үзбәк ырыуы вәкиле Мөхәммәт Әмин бейҙең улы инаҡ Ауаз килә. Ауаз да илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса сәйәсәтте дауам итә.
Ауаз инаҡҡа Хиуа власына даими ҡаршы сыҡҡан арал ҡәбиләләре менән һуғышырға тура килә. 1793 йылда ихтилалды ағалы-ҡустылы Хужа Морат Суфый һәм Түрә Морат Суфый етәкләй (үзбәк ырыуының кунграт ҡәбиләһенән). Ихтилал баҫтырыла, ләкин арал ҡәбиләләре тик Мөхәммәт Рәхим-хан хакимлығы ваҡытында (1806—1825)тулыһынса буйһондорола. Дәүләтселекте нығытыу һәм үҫтереү өсөн Мөхәммәт Рәхим-хан I илдә мөһим реформалар үткәрә. Ил менән идара итеү өсөн һарай янында юғары совет ойошторола, уның фекерен хан иҫәпкә ала. Яңы һалым реформаһы уҙғарыла, таможня эштәре яйға һалына. Мөхәммәт Рәхим-хан кунграт хакимдарынан беренсе булып көмөш һәм алтын тәңкәләр сығара башлай.
Мөхәммәт Рәхим-хан идараһы ваҡытында дәүләтте үҙәкләштереү көсәйә. Ул Хиуа тирәләй ерҙәрҙе «йыйыу» буйынса көрәште тамамлай. 1808—1809 йылларҙа човдурҙарға поход ойошторола. 1811 йылда арал ҡәбиләләре тулыһынса буйһондорола. 1812—1813 йылларҙа Һырдаръя түбәнендәге ҡаҙаҡтарҙы буйһондора. 1820 йылдарҙа Мервты буйһондора.
Мөхәммәт Рәхим-хан I илдең иҡтисадын тергеҙеү буйынса эштәрҙе дауам итә.
Аллаҡоло-хан ваҡытында дәүләтселекте үҙәкләштереүҙе көсәйтеү буйынса сәйәсәтте дауам итә. 1828 йылда сарыҡтар ҡәбиләһе ихтилалы баҫтырыла. 1830—1831 йылдарҙа Куня-Ургенч каналы төҙөлә.
Аллаҡоло-хан донъялағы ваҡиғалар менән ҡыҙыҡһына һәм сит телдәрҙе өйәрәнә. Уға замандаш булған Урта Азия хакимдарынан айырмалы рәүештә, ул русса һәйбәт уҡый һәм яҙа белгән
Аллаҡола-хан Коканд ханлығы менән берлектә йыш ҡына Бохара әмирлегенә һөжүм итә. Хөрәсәнгә биш поход яһай. 1845 йылда Рәхимкули хан вафатынан һуң (1842—1845) Хиуа ханлығында власҡа уның ҡустыһы Мөхәммәт Әмин-хан килә.
Мөхәммәт Әмин-хан (1845—1855) идаралығы ваҡытында күскенсе ҡәбиләләрҙе тыныслдандырыу буйынса үҙәк властың тырышлығы күпмелер уңышҡа өлгәшә. Мөхәммәт Әмин-хан Мервҡа һәм Хөрәсәнгә ундан артыҡ походҡа бара.
Мөхәммәт Әмин-хан хакимлығы ваҡытында Рәсәй, Ғосман империяһы, Иран, Афғанстан менән дипломатик мәнәсәбәттәр булдырыла.
1856 йылда уның үлеменән һуң власҡа Хиуа ханлығында Мөхәммәт Рәхим-хандың улы Сәит Мөхәммәт-хан (1856—1864). килә. Ул дәүләттә тәртип урынлаштыра һәм күскенсе ҡәбиләләрҙең һөжүменә юл ҡуймай.
Сәит Мөхәммәт идаралығы осоронда Рәсәй, Ғосман империяһы, Иран, Афғанстан менән дипломатик мәнәсәбәттәр урынлаштырыла. 1863 йылда Сәит Мөхәммәт-хан билдәле сәйәхәтсе Арминий Вамбериҙы ҡабул итә.
1864 йылда атаһы — Сәит Мөхәммәт-хан вафат булғандан һуң власҡа Мөхәммәт Рәхим-хан II килә.
Ул белемле хаким була, йәш сағында Хиуала Ғәрәп Мөхәммәт-хан мәҙрәсәһендә уҡый. Уҡытыусыларының береһе күренекле үзбәк шағиры, тарихсы Агахи була.
Мөхәммәт Рәхим-хан II Хәрәзмдең һуңғы бойондороҡһоҙ ханы була. 1873 йылда ҡаршылыҡ күрһәтеүенә ҡарамаҫтан, ханлыҡ Рәсәй протектораты аҫтына эләгә. 1896 йылдан генерал-лейтенант, 1904 йылдан кавалериянан генерал. Император Николай II 1902 йылда ханға «Ғали йәнәптәре» титулын бүләк итә.
1873 йылға тиклем —  Хиуа ханлығы составында, һуңынан — Һырдаръя өлкәһенең Амударъя бүлегендә
1918 йылда совет власы урынлаштырылғандан һуң — Хәрәзм халыҡ совет республикаһы һәм Төркөстан АССР-ы составында.
Совет осоро
1924 йылда Турткүл ҡалаһында үҙәге менән Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә төҙөлә, ул Төркөстан АССР-ының Амударъя һәм Хәрәзм Социалистик Совет Республикаһының Ходжәйле һәм Кунград райондарын биләй.
1925 йылдың 12-19 февралендә дехкан, батрак, ҡыҙылармеец депутаттарының Ойоштороу съезы үтә, унда 16 февралдә Ҡырғыҙ АССР-ы  (1920-1925)(һуңынан Ҡаҙаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә)  составында рәсми Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә раҫлана.
1930 йылдың 20 июлендә Ҡара-ҡалпаҡ автономиялы өлкә Ҡаҙаҡ АССР-ы составынан сығарыла һәм туранан-тура РСФСР ҡарамағына күсерелә. 1932 йылдың 20 мартында автономиялы өлкә РСФСР составындағы Ҡара-ҡалпаҡ АССР-ына үҙгәртелә, ә баш ҡалаһы Нукус була.
1936 йылдың 5 декабрендә Ҡарағалпаҡ АССР-ы Үзбәк ССР-ы составына индерелә. 1964 йылда Ҡарағалпаҡ АССР-ы тип үҙгәртелә.
1990 йылдың 14 декабрендә (һуңыраҡ Ҡаҙағстан һәм Үзбәкстан, әммә Ҡырғыҙстандан алда) Ҡарағалпаҡ АССР-ының Юғары советында дәүләт суверенитеты тураһында Декларацияҡа ҡул ҡуйыла, ул дәүләттең тулы бойондороҡһоҙлоғон күҙ уңында тота.
1992 йылдың 9 ғинуарында Ҡарағалпаҡ Республикаһы тип үҙгәртелә. 1993 йылда Ҡарағалпаҡстан Республикаһының 20 йыл срок менән Үзбәкстан составына инеүе тураһында дәүләт-ара килешеүгә ҡул ҡуйыла. Килешеүҙә автономиялы республиканың Үзбәкстандан сығыу хоҡуғы референдум үткәреү юлы менән нығытыла.
1980 йылдарҙа Ҡарағалпаҡ АССР-ының төньяҡ-көнбайышында (Жаслыҡ ҡасабаһы тирә-яғында) химик ҡоралды һынап ҡарау һәм унан һаҡланыу саралары өсөн хәрби полигон эш итә. Полигон 1990 йылдар башында ябыла.
1942 йылдан 1992 йылдарға тиклем Арал диңгеҙендә Яңырыу утрауында (Ҡарағалпаҡстандың Муйнаҡ районына ингән территория өлөшөндә) шартлы «Бархан» исеме аҫтында хәрби биохимик полигон эш итә. Уның рәсми исеме — 52-се ялан ғилми-тикшеренеү лабораторияһы (ПНИЛ-52).
Географияһы
Ҡарағапаҡстан Республикаһы Үзбәкстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан, 166 600 км² майҙанды биләй (Үзбәкстандың 28 % территорияһы) һәм территорияһы буйынса Үзбәкстанда иң ҙур төбәк булып тора.
Ҡарағалпаҡстан Туран уйһыулығында урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыштан уға Ҡараҡом сүллеге, төньяҡ-көнбайышта Өстөрт яйлаһы, ә төньяҡ-көнсығышта Ҡыҙылҡом сүллеге йәнәш тора.
Ҡарағалпаҡстан территорияһы элекке Арал диңгеҙенең көньяҡ өлөшөн үҙ эсенә индерә, уның ҡороған төбөндә хәҙер яңы тоҙло тупраҡлы Аралҡом сүллеге һәм Амударъя йылғаһының ҡороусы түбәнлектәре барлыҡҡа килгән.
Сүллект үҙенсәлекле формаһы — бархан ҡомдары. Ҡарағалпаҡстан Арал диңгеҙенең ҡороуы менән бәйле экологик хәүефле зона булып тора.
Ҡарағалпаҡстанда сүллектәр 13,67 млн га артыҡ ер биләй (80 % территориянан артыҡ). Арал яны оҙаҡ ваҡыт яйлап һәм мезозой-кайнозой диңгеҙҙәре яуым-төшөмдәренең аккумуляцияһы урыны була. Был киң ҡатламлы һәм аллювиаль тигеҙлектәрҙең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Уларҙың төҙөлөшөндә аҡбур, өсөнсөл һәм дүртенсел ҡатламдар ҡатнаша.
Аҡбур ҡом һәм балсыҡ рәүешендә диңгеҙ һәм континенталь барлыҡҡа килеүҙәрҙән Тоҡмаҡат һәм Куланда ярымутрауҙарында яһала; Аҡтумсыҡ, Билтау, Кускәнәтау, Солтануиздағ морондары  һәм башҡалар палезой һәм мезозой ҡатламдарынан һәм кристаллик тоҡомдарҙан яһала. Значительно моложе в геологическом отношении северо-западные части пустыни (плато Устюрт — позднетретичного возраста).
Көньяҡта республика Төркмәнстандың Дашоғуҙ һәм Балҡан виләйәттәре менән, көнбайышта Ҡаҙағстандың Ҡараҡиә, Манғыстау һәм Бейнеү райондары менән, төньяҡта Ҡаҙағстандың Аҡтүбә өлкәһе Байғанин  районы, төньяҡ- көнсығышта Ҡаҙағстандың Ҡыҙыл Урҙа өлкәһе Ҡазалы һәм Ҡармаҡшы райондары менән, көньяҡ-көнсығышта Хәрәзм һәм Бохара өлкәләре, көнсығышта Нуғай өлкәһе менән сиктәш.
Административ-территориаль бүленеш
Ҡарағалпаҡстан Республикаһы үҙенең административ-территориаль ҡоролошон үҙаллы хәл итә. Ҡарағалпаҡстандың административ үҙәге булып Нукус ҡалаһы тора.
Тарихы
1931 йылда Ҡарағалпаҡ автономиялы өлкә 11 районға бүленә:
1936 йылда Куйбышев районы ойошторола. 1943 йылда Тамдын районы Бохара өлкәһе составына тапшырыла.
1950 йылда Шуманай районы, ә 1952 йылда — Кенес районы төҙөлә. 1957 йылда райондарҙы эреләтеү башлана. Беренсе булып Кенес һәм Ҡыпсаҡ райондары бөтөрөлә. Шул уҡ йылда Амударъя районы барлыҡҡа килә, ә Шаббаз районы Бируний районы тип үҙгәртелә. 1959 йылда Ҡара-Үҙәк һәм Куйбышев райондары бөтөрөлә.
1963 йылда Бируний, Кунград, Муйнаҡ, Тахта-Ҡупыр һәм Шуманай райондары бөтөрөлә.
Бер үк ваҡытта Муйнаҡ сәнәғәт районы ойошторола, әммә киләһе йылда ул «ғәҙәти» район итеп үҙгәртелә.
1964 йылда яйлап райондар һаны арта башлай. 1964 йылда Бируний һәм Кунград райондары, 1965 йылда — Тахтаҡупыр,  1967 йылда — Шуманай,  1968 йылда — Нукус,  1970 йылда — Ленинабад (хәҙер Ҡанлыкүл),  1975 йылда — Ҡараүҙәк, в 1977 — Эллекҡалын, ә  1979 йылда Боҙатау района барлыҡҡа килә.
Хәҙерге административ бүленеш
16 районға бүленгән Ҡарағалпаҡстан Республикаһында  12 ҡала һәм 25 ҡала ҡасабалары бар. Һәр районда дәүләт власын хакимдар башҡара. Хәҙерге административ бүленеше :
Етәкселеге
Ҡарағалпаҡстан Республикаһы, Үзбәкстандың төп дәүләт символдарынан тыш, үҙенең дәүләт символикаһына эйә: флагы, гербы һәм гимны бар.
Республиканың шулай уҡ үҙенең  конституцияһы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының Министрҙар советы йөҙөндә хөкүмәте һәм республика парламенты бар.
Республиканың етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Кенесының Жокарғы рәйесе, әлеге ваҡытта ул Ерниязов Муса Тажетдин улы.
Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Министрҙар своеты рәйесе тора. Дәүләт валютаһы үзбәк сумы.
Үзбәкстан Республикаһы конституцияһының XVII бүлеге 74 статьяһына ярашлы, Ҡарағалпаҡстан Республикаһы Үзбәкстан Республикаһы составында Ҡарағалпаҡстан халҡының дөйөм референдумы нигеҙендә ҡалыу йәки сығыу хоҡуғына эйә.
Үзбәкстан Республикаһы Олий Мәжлесе Сенатының рәйесе урынбаҫары булып Ҡарағалпаҡстан Республикаһы вөкиле тора (5-се өлөш, XVIII бүлек, Үзбәкстан Республикаһы Конституцияһының 86-сы статьяһы).
Иҡтисады
Ҡарағалпаҡстан Республикаһы ауыл хужалығының төп тармаҡтары булып игенселек хужалығы (бойҙай һәм дөгө), мамыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм ебәкселек, сәнәғәт һәм төҙөлөш тора.
2016 йылдан Өстөрт газ-химия комплексы эшләй башлай, ул нефть һәм газ өлкәһендә донъяла иң ҙур проекттарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара Project Finance International баҫмаһы 2012 йылда нефть һәм химия һәм газ-химия секторында был проект буйынса проект-финанс килешеүен иң яҡшы тип таный. Проект шулай уҡ Trade Finance Magazine һәм Global Trade Review баҫмаларының «2012 йылдың иң яҡшы килешеүе» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. 2014 йылдың 13 мартында тағы бер халыҡ-ара Infrastructure Journal баҫмаһы комплекс төҙөлөшө проектына «2014 йылда нефть һәм газ өлкәһендә глобаль килешеү» премияһын тапшыра.
2019 йыл өсөн яҡынса мәғлүмәттәр буйынса, Ҡарағалпаҡстан Республикаһының тулайым төбәк продукты 6,8 % арта һәм  18 735,7 млрд. сум тәшкил итә. Тулайым төбәк продуктының артыуы төбәктә иҡтисадтың төп тармаҡтарының, ауыл хужалығы һәм балыҡсылыҡ хужалығы  (106,7 %) (ТТП структураһында өлөшө – 27,3 %), сәнәғәт – 105,0 % (31,0 %), төҙөлөш – 123,8 % (8,4 %), хеҙмәтләндереү өлкәһе – 104,9 % (33,3 %) кеүек тармаҡтарҙың үҫеше менән бәйле. Шуның менән бергә ТТП йән башына  9 944,1 тыс. сум тәшкил итә һәм 5,2 % арта.
Халҡы
Республиканың халҡы, 2018 йылға ҡарата, 1 842 000 кеше тәшкил итә — был Үзбәкстандың 35-миллионлы халҡының  5,6 % от тәшкил итә. 2017 йыл башына ҡарата, Ҡарағалпаҡстан халҡы 1 817 500 кеше тәшкил итә.
2011 йылға ҡала халҡы — 60,6 %, шуның менән бергә төбәккә үзбәк ауылдарының күпләп ҡала торағына әүерелеүе ҡағылмай   (2008 йылда ҡала халҡы Ҡарағалпаҡстан халҡының 51,5 % тәшкил итә).
Халыҡтың яртыһынан күберәге ҡалала һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа йәшәй, ҡалған өлөшө — ауыл ерҙәрендә.
Украиналағы Үзбәкстан Республикаһы илселеге сайтында Ҡарағалпаҡстанда башлыса үзбәктәр с (40,2 %) һәм ҡарағалпаҡтар (28,9 %)» йәшәй, тип хәбәр ителә, был 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен сағылдыра.
Bradley Mayhew (2007 йыл) мәғлүмәттәре буйынса, халыҡтың дөйөм һаны  1 200 000 кеше тәшкил итә, уларҙан ҡарағалпаҡтар  389 000 тирәһе, үзбәктәр —  520 000  тирәһе, ә урыҫтар — яҡынса 300 000 кеше тәшкил итә, был  (түңәрәкләгәндә) 1989 йылғы халыҡ иҫәбенә тап килә (үзбәктәр — 520 000, ҡарағалпаҡтар — 389 000, урыҫтар — 319 000).
Бойондороҡһоҙ Үзбәкстанда халыҡ иҫәбен алыу бер ҡасан да үткәрелмәй, халыҡтың ағымдағы иҫәбе ЗАГС органдары тарафынан эшләнә. Этник состав тураһында мәғлүмәттәр рәсми статистик органдар тарафынан ил өсөн баҫтырылып сығарыла. Үзбәкстан Республикаһының Министрҙар кабинеты ҡарамағындағы сит илдәр менән милләт-ара мөнәсәбәттәр һәм дуҫлыҡ бәйләнештәре буйынса кабинеттың рәсми сайтында Ҡарағалпаҡстанда милли аҙсылыҡтарҙың һаны тураһында түбәндәге мәғлүмәттәр баҫтырылып сығарыла (2017 йылдың 1 ғинуарына ҡарата) :
1926—1989 йылдарҙа Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ҡарағалпаҡстан халҡының этник составы һәм һаны динамикаһы.
Урал сусағы
Урал сусағы йәки Оло Урал сусағы (Уральская сопка, йәки Большая Уральская сопка) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе, Көньяҡ Уралдың Уралтау һыртындағы бер тау.
Урынлашыуы
Урал сусағы Урал һырттарына инә. Уның бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 870 м. Был түбә буйлап Европа менән Азия сиге үтә, шулай уҡ Силәбе өлкәһе Златоуст һәм Мейәс ҡала округтары сиктәре лә уның буйлап үтә.
Ул Уржумка станцияһынан 8 км төньяҡ-көнсығыштараҡ һәм Александров сусағынан (Александровская сопка), 4 км төньяҡ-көнсығыштараҡ, Тағанай милли паркының көнсығыш сигендә урынлашҡан. Силәбенән алыҫлығы — 140 км, Златоустан — 20 км, Ҡыштымдан — 100 км.
Тәбиғәте
Сусаҡ күренеше менән күпселек Урал һырттары түбәләренә оҡшаш, ташлы-ҡаялы үркәсле.
Тау тоҡомо аҡһыл һәм алһыуыраҡ кварциттан, шулай уҡ гранат һәм бәлләүер (гәлсәр) ҡатнаш һәүерташ ҡушылмаларынан тора.
Сусаҡты тайга урманы ҡаплаған. Бында ҡарағай, аҡ һәм ҡара шыршы, ҡарағас һәм башҡа ағастар үҫә. 10000 йыл элек үҫкән урман-дала ландшафына хас реликт ҡарағай-ҡайын-ҡарағас урманын осратырға мөмкин, ә боҙлоҡ осоронан һуң, хәҙерге заманда себер ҡарағасы менән ҡатнашҡан. Шулай уҡ бындағы типик флора һәм реликт үҫемлектәр ҙә үҫә. Мүк һәм лишайниктар күп.
Күренештәр
Урал сусағынан Мейәс, Златоуст ҡалалары күренештәре асыла, Александров сусағы, Тағанай тауҙары һәм «диңгеҙҙәй булып тайга» күренеп ята.
Ширяева Нина Ильинична
Ширяева Нина Ильинична (Бондарь) (15 август 1922 йыл — 13 апрель 2013 йыл) — совет офицеры-танкисы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы,  Һуғыш ваҡытында  — 237-се танк бригадаһының  Т-34 танк командиры, капитан.
Биографияһы
Нина Ильинична Ширяева 1922 йылдың 15 авгусында Владивосток ҡалаһында хәрби ғаиләһендә  тыуған. Атаһы Владивосток ҡалаһынан Новосибирск ҡалаһына күскәндә тимер юл һәләкәтендә һәләк була. Хәрбиҙәрҙең таныш ғаиләһе уларҙы Бийск ҡалаһына саҡыра (Алтай крайы), улар шунда йәшәргә ҡала. Мәктәпте тамамлай.
Бала саҡтан уҡ, үҙенең һүҙҙәре буйынса, авиация менән «ауырый», Бийск аэроклубын тамамлай, По-2 самолетында  оса.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән (1941 йылдың июлендә ) Бийск хәрби комиссариатына килә, ул  Омск ҡалаһында  белемен күтәргәндән һуң, уны Мәскәү  һауа һөжүменә ҡаршы оборона часына ебәрәләр. Бер По-2 самолетында раведка осошо ваҡытында ике аяғына ауыр яра ала һәм госпиталгә эләгә. Табиптарҙың һығымтаһы буйынса авиацияға тулыһынса яраҡһыҙ тип табыла.
1942 йылдың яҙында Һарытау танк училищеһын тамамлап, лейтенант Бондарь 237-се танк бригадаһы 2-се танк батальонының Т-34 танк командиры итеп ебәрелә (1-се танк армияһы). Прохоровка ауылы янындағы Курск дуғаһында, Корсунь-Шевченковская операцияһында ҡатнаша. Украина, Польша һәм Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша.
1945 йылдың ғинуар — февралендә бер нисә тапҡыр танкын Пруссияның Отсрув, Гросс-Стрелиц (хәҙер Стшелец-Опольск, Польша), Гинденбург (хәҙер Забже) ҡалаларына разведкаға алып бара. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены (11 март 1945 ) менән бүләкләнә. Гинденбург ҡалаһында дошман позицияларына танк взводы составында флангынан урау маневр менән һөжүм итеп, дошманға ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр итә. Одра йылғаһын беренсе булып аша сығып, взвод составында Розенталь һәм Лосия ауылдарына бәреп инә. Һуғыш барышында башы яралана, ләкин 3-сө танк батальонының төп көстәре килгәнгә тиклем  танкыны ташлап китмәй. 1945 йылдың 15 ғинуарынан 7 февраленә тиклем осорҙа уның экипажы  бөтәһе 3  орудие, ике миномет, боеприпастар менән  склад, ике мотоцикл, һәм дошмандың башҡа техникаһы һәм тере көстәрен юҡ итә. Был ҡаһарманлығы өсөн II Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә (19 февраль 1945).
Һуңынан Берлинды штурмлай, еңеүҙе Прагала ҡаршылай. Һуңғы снарядты Эльбала ата.