cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кешенең аш һеңдереү системаһы
16. Ашҡаҙан аҫты биҙе (Поджелудочная железа)
19. Бөйән-эсәк (Двенадцатиперстная кишка)
21. Бағым эсәге (Подвздошная кишка) (нәҙек эсәк)
22. Аппендикс
23. Туғын эсәк (Ободочная кишка)
24. Арҡыры туҡ эсәк (Поперечная ободочная кишка)
26. Һуҡыр эсәк (Слепая кишка)
27. Түбәнләүсе туҡ эсәк (Нисходящая ободочная кишка)
29. Тура эсәк (Прямая кишка)
30. Аналь тишек (Анальное отверстие) ]]
Аш һеңдереү системаһы (латинса «systema digestorium», урыҫса — «пищеварительная система») — аҙыҡты механик һәм химик эшкәртеүҙе, шуның нәтижәһендә яһалған туҡлыҡлы матдәләрҙе һеңдереүҙе һәм эшкәртеү ҡалдыҡтарын организмдан сығарыуҙы тәьмин итә.
Төҙөлөшө
Кешенең аш һеңдереү системаһы ашҡаҙанүэсәк органдарынан һәм ярҙамсы органдарҙан (һеләгәй биҙҙәре, бауыр, ашҡаҙан аҫты биҙе, үт ҡыуыға һәм башҡалар) тора. Аш ҡайнытыу системаһын шартлы рәүештә өс бүлеккә бүләләр. Алғы бүлектә ауыҙ ҡауығы, йотҡолоҡ һәм аш юлы. Бында, нигеҙҙә, аҙыҡты механик эшкәртеү башҡарыла. Уртаса бүлек ашҡа:андан, йоҡа һәм ҡалын эсәктән, бауыр һәм ашҡаҙан аҫты биҙенән тора. Был бүлектә, башлыса, аҙыҡты химик эшкәртеү гутриенттарҙы һеңдереү башҡарыла һәм тиҙәк формалаша. Һуңғы бүлек туры эсәктең каудаль өлөшө булып тора һә тиҙәкте организмадн сығарыуҙы тәьмин итә. Аҙыҡ массаһының күсеүен ашҡайнатыу көпшәһендәге хәрәкәттәр тәьмин итә, был хәрәкәттәр пересталика тип алала (2-се рәсем).
Ашҡаҙан-эсәк юлы
Өлкән кешенең ашҡаҙан-эсәк юлы 9 - 10 метр тәшкил итә; ул түбәндәге бүлектәрҙән тора:
1 ауыҙ, тештәр менән ауыҙ эслеге, ауыҙ ҡыуышлығында һеләгәй биҙҙәре
2 йотҡолоҡ
3 аш юлы
4 ашҡаҙан
5 нәҙек эсәк
6 йыуан эсәк
Дөйөм мәғлүмәт
Организмдың нормаль үҫеүе, үҫеше һәм тереклек эшмәкәрлеге өсөн тәүшарт — туҡланыу. Төрлө аҙыҡ-түлек составына ингән аҡһымдар, майҙар, минераль тоҙҙар, һыу һәм витаминдар, бер-береһен тулыландырып, организм күҙәнәктәрен кәрәкле туҡлыҡлы матдәләр менән тәьмин итә. Улар араһынан һыу, минераль тоҙҙар һәм витаминдар аҙыҡта нисек бар, шулай үҙләштерелә. Аҡһымдарҙың, майҙарҙың һәм углеводтарҙың эре молекулалары аш һеңдереү каналының көбө аша үтә алмай. Шунлыҡтан был матдәләр химик эшкәртеүгә — аш һеңдереүгә дусар ителә. Аҙыҡ артабан аш һеңдереү системаһы буйлап хәрәкәт иткәндә ҡанға һәм лимфаларға һеңә бара.
Аш һеңдереү системаһының төҙөлөшө
Аш һеңдереү ағзалары системаһы аш һеңдереү каналынан һәм аш һеңдереү биҙҙәренән тора. Үҙ сиратында аш һеңдереү каналына ауыҙ ҡыуышлығы, тамаҡ, ҡыҙыл үңәс, ашҡаҙан, тура эсәк һәм аналь тишек менән тамамланыусы нәҙек һәм йыуан эсәктәр инә. Аш һеңдереү каналының көбө өс ҡатлауҙан тора. Тышҡы яҡтан ул беше тоташтырғыс туҡыма менән ҡапланған, уның аҫтында шыма мускулдар ҡатлауы ята. Тулҡын һымаҡ ҡыҫҡарыуҙар арҡаһында аҙыҡ аш һеңдереү каналы буйлап күсә бара. Аш һеңдереү каналының эске, лайлалы шекәрәһе эпиталиаль туҡыманан тора. Лайлалы шекәрәнең өҫкө йөҙө бөрмәле һәм унда бик күп ваҡ ҡына биҙҙәр була. Был биҙҙәр, аш һеңдереү һуттарын эшләп, канал ҡыуышлығына бүлеп сығара. Эре биҙҙәр аш һеңдереү каналынан ситтә урынлашҡан. Улар һутты канал ҡыуышлығына айырым көпшәләр буйынса бүлеп сығарыусы — өс пар шайыҡ биҙе, бауыр һәм ашҡаҙан аҫты биҙе. Аш һеңдереү биҙҙәренең һуттары составына ферменттар — аҡһым тәбиғәтле матдәләр инә. Һәр фермент тик айырым бер реакцияны ғына ҡуҙғыта йә уның тиҙлеген үҙгәртә. Бер төркөм ферменттар — углеводтарҙы, икенселәре — аҡһымдарҙы, өсөнсөләре майҙарҙы бүлгеләй. Бүлгеләнгәндән һуң барлыҡҡа килгән матдәләр, ғәҙәттә, һыуҙа эрей һәм организм тарафынан үҙләштерелә ала.
Фамбах
Фамбах (Fambach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2215 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98597 һәм автомобиль коды — SM.
Мерзлая (Бисера ҡушылдығы)
Мёрзлая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисер йылғаһының уң ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йыһангир (исем)
Йыһангир — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Йыһангир исеме фарсы теленән йыһанды баш эйҙереүсе тип билдәләнә.
Билдәле шәхестәр
Абыҙгилдин Йыһангир Талха улы (10 февраль 1875 йыл — 17 июнь 1938 йыл) — мосолман дин әһеле, мәғрифәтсе. Ахун (1912 йылдан). Сәйәси золом ҡорбаны.
Байбурин Йыһангир Нурғәли улы (20 март 1852 йыл (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1859 йыл) Ырымбур губернаһы Өфө өйәҙе Сафар ауылында (хәҙерге Шишмә районыны) — 1915 йыл) — дәүләт эшмәкәре. Ырымбур губернаһынан Рәсәй Империяһының 3‑сө саҡырылыш Дәүләт думаһы (1907—1912) ағзаһы. 1906 йыл алып Рәсәй мосолмандары союзы ағзаһы. Ҡазан университетының медицина факультетында уҡыған (1883—1887). 1906 йылда (март—ноябрь) мосолман халыҡ партияһы (Ырымбур ҡалаһы) рәйесе, бер үк ваҡытта июндән Ырымбур мосолман хәйриә йәмғиәте секретары. Думаның ер комиссияһы ағзаһы. Дәүләт думаһының мосолман фракцияһына ингән. 3‑сө мосолман съезы делегаты.
Һөйәрембәтов Йыһангир (Суярембетов Яганги(е)р) (1912 йыл — 18 ноябрь 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Йәндәүләтов Йыһангир Хәйбулла улы — «Сибайский рабочий» гәзите мөхәррире, Баймаҡ баҡыр-иретеү комбинаты руднигының партком секретары.
Йыһангир Сыртланов (1832—?) — указлы мулла;
Яманғаҙы
Яманғаҙы (Яман-Каса, Яман-Касы) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһендәге баҡыр мәғдәне ятҡылығы.
Географияһы
Яманғаҙы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы Үҫәргән ҡасабаһынан 6 км көнсығыштараҡ урынлашҡан. Беләү йылғаһының уң ярында табылған. Беләү ятҡылығы карьеры ла йыраҡ түгел, бер нисә км көньяҡтараҡ ята.
Координаттары: 51°24’26"N 57°41’35"E
Тарихы
Яманғаҙы ятҡылығында эштәр 1999 йылда туҡтатылған. Асыҡ ысул менән ятҡылыҡты файҙаланғандан һуң барлыҡҡа килгән карьер күлдәре ҙур майҙандарҙы биләй һәм барлыҡҡа килгән тау-сәнәғәт ландшафттары тирә-яҡ мөхит өсөн етди проблема булып тора. Яманғаҙы һәм Беләү карьер күлдәре ультраәселекле, ә уларҙағы һыуҙа ауыр металдар күп. Карьер төбөнөң төп ултырмалары фаза составын тикшергән ваҡытта уларҙың мәғдән ашалыуҙан һәм һәм улар урынына барлыҡҡа килгән продукттар (пирит, кварц, ялан шпаттары, серицит, хлорит) һәм яңы барлыҡҡа килгән фазалар (ферригидрит, швертманнит, гипс) ярҙамында барлыҡҡа килеүе асыҡланған
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнгән яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында атаманың башҡорт теленән - яман һәм ғаҙы тигән һүҙҙәрҙән ингәнлеген белдерә ..
Ял итергә килеп, сәйәхәт итеүселәр атаманы Яман-Каса — плохая чаша тип тә яҙып ҡуялар. Ғәмәлдә, был башҡорт гидронимдарында ярайһы йыш осраған ғаҙы — йылға
Риүәйәттәр
Яманғаҙы күренештәре араһында иң билдәлеһе — ҡыҙ һыны күренеү. Төрлө йәштәге һәм төрлө ваҡытта бер нисә турист күргән, имеш, ти. Төндә ҡаяның иң текә киртләсендә башҡорт милли кейемендә бер ҡыҙ һыны пәйҙә була (кемдер ҡаҙаҡ кейемендә тип һөйләй). Һағыштарға батып уйланып бер ни тиклем баҫып тора ла, кәүҙәләнеш ҡаянан аҫҡа ырғый. Шулай уҡ был ҡыҙ шәүләһе тураһында легенда ла бар. Йәнәһе лә батша ваҡытында әле бер ҡыҙ ысынлап та ошо урында ҡайғыһын күтәрә алмай һыуға батҡан. Ә бына фажиғәнең сәбәптәре тураһында риүәйәттәр бер-береһенән ныҡ айырыла.
Һылтанмалар
Гидрохимия карьерных озер Яман-Касы и Блява
Кунлук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урындан Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хонть-Юган
Хонть-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолсарҙар
Ҡолсарҙар- Ҡаҙағстандағы Ҡала, үҙәк аҡымат Жылыойский районы Атырау өлкәһе Ҡолсары ҡалалары.
Географик урыны
Өлкә үҙәге-ҡалаға тиклем ара Атырау- 220 км. Жылыойский районы үҙәге 1952 йыл. Тимер юл станцияһы, үткәргес торба системаһы узелы. Камысколь күленең көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан[1].
Халқы
Халҡы 60 498 кеше (2019 й.) [1]
2022 йылдың октябрендә халҡы 65 609 кеше тәшкил итә (32 638 ир-ат һәм 32 971 ҡатын-ҡыҙ).
Тарихы
В бресте и брестской области 1939 йыл был төбәктән нефть һәм газ сығарыу менән бәйле. Исеме ҡолһары Адай кланынан килеп сыҡҡан, ул бында 19 быуат башында йәшәгән һәм ерләнгән, абруйлы һәм күрәҙәсе илгә эйә. Мұң мунал-Байымбәт-Сегизбай-щенок (Енигит) – Айғыр – Тинекей – Ҡолсары шәжәрәһе буйынса.
1934-1938 йылдарҙа был төбәктә нефть мәғдәнен эҙләү башлана, разведка-быраулау экспедицияһына билдәле яҙыусы С.Шәрипов етәкселек итә. В 1938 йыл Ҡолһары ятҡылығындағы 10-сы скважинанан нефть сығарыла. 1939 йылда Кулсар нефть эшкәртеү идаралығы ойошторола, беренсе төҙөлөш урынында халыҡ йәшәгән йорттар төҙөлә, һуңыраҡ 1-се ҡаҙаҡ ауылдары иҫке Ҡолһарыға әйләнә. Бөйөк ватан һуғышы йылдарында Ҡолсарҙан миллион тонна нефть ебәрелә, шул иҫәптән ҙур булмаған бензин заводы кулсар нефте сығарыу цехы эргәһендә эшләй башлай, һәм туранан-тура фронтҡа бензин ебәрелә (был бензин заводы 1952 йылда ябыла)[1].
Ҡала статусы
слева|200x200пкс 1954 йылда Ҡолсарҙар район үҙәге булып китә. 2001 йылдың 22 сентябрендә 685-се ҺАНЛЫ ХӨКҮМӘТ ҡарары менән «район әһәмиәтендәге Ҡолсары ҡалаһы"статусын ала. Был көндө Ҡолһарылар 60 меңдән ашыу кеше йәшәгән ҡала булды. Вокзал яны районы, автомобиль юлдары, разведчиктар, нефтселәр, Киң Жылыой, көньяҡ аэропорт, Жадырасын, Ҡарағай, Болашак, №1, 2, 2а, 3, 4, 4а, 5а, 5а.
Иҡтисады
Бөгөн Ҡолһары Тенгиз ятҡылығын эшкәртеү үҙәге Булып Тора. Бында ҙур предприятиеларҙың нефть һәм газ сығарыу идаралыҡтары, Көньяҡ Эмба нефть сығарыу экспедицияһы, нефть һурҙырыу станцияһы эшләй. Ҡала аша Макат-Бейнеу темир-жолы, Бейнеу-Доссор-Атырау, Ҡолсар-Мунайлы, Ҡолсар-Прорва автомобиль юлдары үтә[1].
Сол Иевка
Сол Иевка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Иевка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ғәниев Реналь Рәмил улы
Ғәниев Реналь Рәмил улы (13 ғинуар 1985 йыл, Өфө, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй фехтовальщигы, олимпия уйындары призеры, атҡаҙанған спорт мастеры (фехтование, рапира).
Рәсәй спорт мастеры (2000), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2003), фехтование буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2004). Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре капитаны.
2004 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы составында.
Бер үк ваҡытта Мәскәү өлкәһе һәм ЦСКА (Рәсәй армияһы) өсөн сығыш яһай. Буйы — 182 см. Ауырлығы — 75 кг. Тәүге тренеры — Әйүпов Рәмил Исмәғилевич.
Ҡаҙаныштары
Рәсәй чемпионаты шәхси беренселегенең көмөш миҙалы һәм команда еңеүсеһе (2004). Европа чемпионаты шәхси беренселегендә көмөш миҙал һәм команда еңеүсеһе (2004). Донъя чемпионатында үҫмерҙәр араһында шәхси беренселектә еңеүсе (2003) һәм көмөш миҙал (2004). Афинала XXVIII Олимпиада уйындарының (2004) команда беренселегендә бронза миҙалы. Донъя кубогының команда беренселегендә көмөш миҙал (2004). Шәхси һәм команда ярыштарында Рәсәй чемпионы (2011). Тренерҙары — Р. И. Әйүпов һәм Әнүәр Ибраһимов.
Һөҙөмтәләре
Шәхси зачетта:
Донъя чемпионатында көмөш миҙал (2002),
БДБ, Балтия илдәре һәм Рәсәй төбәктәре үҫмер егеттәре араһында халыҡ-ара спорт уйындарында бронза миҙал (2002);
Донъя чемпионы (2003),
Европа чемпионы (2003),
Рәсәй чемпионы (2003);
Халыҡ-ара ярыштарҙа бронза миҙал Гран-при (2009, Италия);
Европа чемпионатының көмөш миҙалы (2004), Европа чемпионатының бронза миҙалы (2010),
Рәсәй чемпионы (2011),
Рәсәй чемпионатының көмөш (2004) миҙалы,
Рәсәй чемпионатының бронза (2002; 2012) миҙалы;
Рәсәй ҡышҡы чемпионатының көмөш миҙалы (2002),
Ир-егеттәр араһында Рәсәй кубогын яулаусы (2007; 2011).
Команда зачетында:
БДБ, Балтия илдәре һәм Рәсәй төбәктәре үҫмер егеттәре араһында халыҡ-ара спорт уйындары еңеүсеһе (2002);
Донъя чемпионы (2005);
Европа чемпионы (2002, 2003),
Рәсәй чемпионы (2002, 2003),
Донъя чемпионатының көмөш миҙалы (2003), Донъя чемпионатының бронза (2004) миҙалы,
Үҫмерҙәр араһында Европа чемпионатының бронза миҙалы (2004);
Донъя чемпионатының бронза миҙалы (2009),
Европа чемпионы (2004),
көмөш (2007; 2009; 2010),
Европа чемпионатының бронза миҙалы (2011);
Рәсәй чемпионы (2003, 2004; 2009; 2010; 2011; 2012),
көмөш (2002),
Рәсәй чемпионатының бронза миҙалы (2005; 2006; 2007; 2008; 2009) ,
Рәсәй кубогын яулаусы (2004; 2011),
Рәсәй кубогының көмөш миҙалы (2008; 2010);
Донъя кубогы этаптарының көмөш миҙалы (Шанхай; Ҡаһир; Гавана — бөтә лә 2004; Санкт-Петербургта — 2009), еңеүсеһе (2010);
Ир-егеттәр араһында еңеүсе Гран-при (2010, Франция).
Рәсәй үҫмерҙәр (2000 йылдан), милли (2003 йылдан) йыйылма командаһы ағзаһы.
28-се Олимпиада уйындарының бронза миҙалы (Афина, Греция, 2004),
Бөтә донъя йәйге Универсиаданың чемпионы (2007) һәм бронза миҙалы (2005).
Белем алыуы
Өфө ҡалаһының спорт йүнәлешендәге 5-се республика мәктәп-интернаты тәрбиәләнеүсеһе. Өфө ҡалаһының 23-сө олимпия резервындағы махсус балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (1993 йылдан) һәм Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе (Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы тәрбиәләү үҙәге дәүләт автономиялы учреждение; 2002 йылдан; тренерҙары — Р. И. Әйүпов, А. К. Ибраһимов, Ю. В. Лыков).
Ниғмәтулла
Ниғмәтулла (Нигматуллино) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 553 кеше булған. ОКАТО коды — 80202843001.
Урамдары
Урам исемдәре:
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ниғмәтулла (Мәләш, Миляш) ауылына 1793 йылда Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарының керҙәшлеге тураһында килешеүе буйынса мишәр поручик Ниғмәтулла Янышев тарафынан нигеҙ һалына. Әммә ундай тораҡ пункты ул саҡта булмаған. 1811 йылда улус башҡорттарының икенсе килешеүе буйынса Ниғмәтулла менән уның улы Исхаҡ мишәрҙәрҙе индерә башлай. Яңы ауылды 1812 йылда Сәлих ауылы мишәрҙәре төҙөй. 1830 йылдың 12 февралендәге ҫыбы-меңдәр менән өсөнсө килешеү ҙә төҙөй, уның буйынса бында мишәрҙәрҙең яңы төркөмө ҡабул ителә. Мишәрҙәр бында Боҙаяҙ, Йәрми, Байтимер, Сәлих, Яңы, Суйынсы ауылдарынан килгән.
1843 йылда 882 мишәргә 1720 бот ужым һәм 10048 бот яҙғы иген сәселгән.
Ромашкин Иван Данилович
Ромашкин Иван Данилович (15 сентябрь 1909 йыл — 26 сентябрь 1998 йыл) — 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Гвардия танк бригадаһының мотоуҡсылар батальоны командиры. Гвардия майоры (1956). Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Данилович Ромашкин 1909 йылдың 15 сентябрендә Дон ғәскәре өлкәһенең Икенсе Дон округы Кобылянский станицаһының Ромашкин утарында (хәҙер Волгоград өлкәһенең Суровикин районы Суворов станицаһы) казак ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1920 йылдар башында ғаилә Больше-Терновой утарына (хәҙер Волгоград өлкәһе Чернышковка районы) күсә.
1929—1941 йылдарҙа Сталинград (хәҙер Волгоград) өлкәһенең Түбәнге-Чирский машина-трактор станцияһында механик, «Путь к социализму» колхозы рәйесе, Сталинград өлкәһенең Чернышевский машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән 1941 йылдың июнендә ҡабаттан Сталинград өлкәһе Чернышевский район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда кесе лейтенанттар курстарын тамамлай.
Мотоуҡсылар батальоны командиры гвардия өлкән лейтенанты И. Д. Ромашкин Берлин операцияһы барышында, 1945 йылдың апрель аҙағы — май башында батырлыҡ күрһәтә.
Ромашкина һуғыштан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә, 1956 йылдан майор И. Д. Ромашкин — запаста.
1998 йылдың 26 сентябрендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Түргеяҡ (ҡасаба)
Түргеяҡ  — (Тургояк) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге ҡасаба (2004 йылға тиклем — ҡала тибындағы ҡасаба). Административ яҡтан Мейәс ҡала округының бер өлөшө. Халҡы — 2618 кеше (2010). Ҡасабаның төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 4,5 км, көнбайыштан көнсығышҡа — 2 км. Ауылда утыҙ һигеҙ урам бар.
Географияһы
Ауыл Илмән тауҙарының көнсығыш яғында, Түргеяҡ күленең көнсығыш яры менән Мейәс йылғаһының көнбайыш яры араһында, Мейәс I тимер юл вокзалынан 18 км төньяҡта урынлашҡан. Ауылдан йыраҡ түгел Илмән ҡурсаулығы урынлашҡан. Түргеяҡ ҡасабаһы көнсығыштан Мейәс ҡалаһының Машҡаласыҡ торлаҡ массивы менән сиктәш.
Орлик
Санат:Алфавит бойынша елді мекендер Санат:Ортаққордағы санаты жоқ мақалалар Бөркөт- ауыл Индер районы Атырау өлкәһе Үҙәге Орлик ауыл округы.
Географик урыны
Район үҙәге ҡасабанан яҡынса 33 км көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан Индербор уң яҡта уң фәрештәләр булыр Урал.
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
Түргеяҡ беренсе тапҡыр 1756 йылда телгә алына, шул осорҙа бында Алтынтамаҡҡа (Златоустҡа), ә һуңғараҡ Мейәс баҡыр иретеү заводына эшкә тәүге күсенеп килеүселәр төпләнә башлай. Башта былар Тула, Орел, Рязань губернаһы крепостнойҙары була.
Ауыл 1761 йылдан Златоуст заводтарының мәғдән шахтаһы урынлашҡан булыуы менән билдәле. Ауыл халҡы ярҙамсы эштәр менән шөғөлләнә: заводтар өсөн күмер яндыра, төҙөлөш ағасы, утын әҙерләү һәм бесән эшләү менән шөғөлләнә 1774 йылда Түргеяҡта Емельян Пугачев ғәскәре урынлашҡан һәм, ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, бында Златоустҡа һөжүм итер өсөн көс туплаған. Пугачевтың булып китеүе ҡайһы бер атамаларҙа сағылыш таба — Пугачев яланы Пугачевская поляна, Пугачев мәмерйәһе Пугачевская пещера, Пугачев имеш алтын йәшергән Йәнәшкүл һәм башҡалар.
Орлик
Тарихы
Ауыл булған «Передовик» совхозы үҙәге, Унда 1929-1997 Йылдарҙа Караколь һарыҡтары үрсетелә. Совхоз базаһында ОКРУГТЫҢ Орликт Һәм Жига ауылындағы БЕР нисә крәҫтиән хужалығы эшләй. Күтәрелештә-Юғары вольтлы Индер электр селтәре станцияһы, йылытыу системаһы һ. б.Б. предприятиелар бар. Орлик аша Атырау-Уральск автомагистрале үтә.
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
1881 йылда Михаил Архангел сиркәүе төҙөлгәндән һуң, ауылға ҡасаба статусы бирелә.
1882 йылда Түргеяҡта дамба төҙөлә, унда тәүге икмәкхана һәм тирмән асыла, дамба шулай уҡ күпер функцияһын да үтәй. Улар ҡала пляжы биләмәһе янында урынлашҡан була.
Орлик
Мәҙәни-социаль учреждениелар
Баня ауылында, урта мәктәп, балалар баҡса, кинотеатр, поликлиникаһы һ. б. Б. бар.
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
1861 йылда ауыл тормошонда мөһим ваҡиға була. Түргеяҡ ауылы эшселәре Златоуст заводы эштәренән азат ителә. Кешеләргә ер бүлеп бирәләр һәм крепостнойҙар ирекле кешеләр рәтенә инә. XIX быуаттың 80-се йылдарына ауыл сауҙа-кәсепселек үҙәгенә әүерелә.
1866 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса ҡасабала 180 йорт-ихата иҫәпләнә, 1041 кеше йәшәй.
20-се быуат башында Түргеяҡ яңы сифат ала — ял итеү урынына әйләнә.
Сухой Урей
Сухой Урей — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
1930 йылда коллективлаштырыу башланыу менән «Красноуралец» колхозы ойошторола, ул 1940 йылдарға тиклем эшләп килә, колхозға урындағы берләшкән кәсепселәрҙең ауыл хужалығы кредит ширҡәте лә инә.
Сухой Урей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түргеяҡ (ҡасаба)
Тарихы
90-сы йылдар аҙағына, Түргеяҡта төҙөлөш үҫеш кисерә, иҫке йорттар һәм баҡса ерҙәре күпләп һатып алына. Ҡайһы бер урамдар тулыһынса тиерлек яңы биналар менән алыштырыла, элек буш ятҡан ерҙәрҙә яңы биҫтәләр ҡалҡып сыға, ауыл инфраструктураһы үҫешә
Хәҙерге ваҡытта курорт ҡасабаһы әһәмиәтендә һаҡланып ҡала, бында «Түргеяҡ» ял йорто һәм бер нисә ҡунаҡхана урынлашҡан, коттедждар төҙөлөшө йылдам алып барыла. 2006 йылда ял йорто һәм ял ҡомлоғо янында 10 ҡатлы торлаҡ йорт төҙөп тапшырылған.
Халыҡтың күпселеге Урал автомобиль заводында эшләй.
Этимологияһы
Түргеяҡ ауылы атамаһы күл атамаһынан алынған. Күл атамаһы иһә башҡорт телендәге «түрге яҡ» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Урал аръяғының күп күлдәре тигеҙлектәурынлашҡан. Түргеяҡ ҡалҡыулыҡта, Урал һәм Илмән тауҙары араһында ята.
Юлдаш (радио)
«Юлдаш» (Радио Юлдаш) — Башҡортостан Республикаһының «FM» йышлығында тәүлек әйләнәһенә эшләгән дәүләт радиоһы. 2000 йылдың 25 сентябрендә «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы дәүләт унитар предприятиеһы составында ойошторола. Радиостанция тапшырыуҙары мәғлүмәт, йыр-моң, күңел асыу программаларынан тора, уларҙың төп өлөшө башҡорт телендә алып барыла, көн һайын өс сәғәт татар телендәге тапышырыуҙарға бирелә. «Юлдаш»ты Башҡортостандан тыш Ҡурған, Силәбе, Ырымбур һәм Һамар өлкәләрендә, Татарстан һәм Удмурт Республикаларында, 2015 йылдың июненән Пермь крайында, интернет аша донъяның һәр мөйөшөндә лә тыңларға була.
«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы (Ләйлә Аралбаева) хәбәр итеүенсә (22 июнь 2015 йыл), Пермь крайы Барҙа районында «Юлдаш» радиоһы тапшырғысы эш башланы. Хәҙер бында йәшәүсе башҡорттар үҙ туған телдәрендә тапшырыуҙарҙы тәүлек әйләнәһенә тыңлаясаҡ.
Хазина ансамбле Башҡортостан Республикаһының «Ашҡаҙар», «Юлдаш» Дәүләт радиоларында Көньяҡ Урал башҡорттары кейемдәренең тарихы буйынса 21 тапшырыуҙа, «Милли биҙәүестәр» темаһына 4 тапшырыу әҙерләнгән.
Фаха
Фаха (Vacha) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3676 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,32 км2. Диңгеҙ кимәленән 223 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36404 һәм автомобиль коды — WAK.
Куренга (Шиш ҡушылдығы)
Куренга  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Деньгина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тәбиғи фәндәр
Тәбиғи фәндәр — донъяны тәбиғи закондар һәм ҡағиҙәләр аша рациональ өйрәнеү. Тәбиғи фәндәр термины шулай уҡ тәбиғәтте өйрәнеүсе өлкәне кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе йәмғиәт фәндәренән айырыу өсөн ҡулланыла.
*
Урал тау заводы цивилизацияһы
Урал тау заводы цивилизацияһы — Урал төбәк мәҙәниәте — Рәсәй һәм Урал тарихында XVIII быуаттан алып XIX быуаттың беренсе яртыһына тиклемге мәҙәни осор. Цивилизация өсөн үҙенсәлекле мәҙәниәттең айырылыуы, тау ҡалаларының булыуы, күп халыҡлы состав, художестволы биҙәлештең үҙенсәлекле стиле һ. б.
Һыу ярҙамында эшләүсе төҙөлгән ҡала- заводтар яңы тораҡ тибын билдәләй : улар башҡа сәнәғәт тораҡтарынан (тоҙ ҡайнатыу, караптар төҙөү, һөнәрселек слободаларынан) төҙөлөү принциптары һәм архитектура ҡиәфәте менән айырылып тора. Шуға күрә был тау заводы цивилизацияһын гидравлик тип тә тип атарға мөмкин, сөнки уның энергетик нигеҙе булып һыу ярҙамында эшләүсе машина һәм механизмдар тора, улар плотина һәм быуалар менән берҙәм системаға берләштерелә.
Урал тау заводтары цивилизацияһының үҙәге Пермь крайы, Свердловск өлкәһе, Удмурт республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Силәбе һәм Ырымбур өлкәләрендә урынлаша.
Өйрәнеү тарихы
1926 йылда « Экономика» журналы биттәрендә П. Богословский, Уралда беренсе тарихсы булараҡ, Уралды төрлө яҡлап мәҙәни-тарихи өйрәнеүенең төп принциптарын формалаштыра. Ғалим Урал өлкәһен үҙенсәлекле факторҙары менән мәҙәни-социаль тәртиптәге ҙур географик берәмек кеүек билдәләй. Уралға Европа Рәсәйенән тиҫтәләрсә мең крәҫтиәндәрҙең күсеп килеүе фактын билдәләп, Богословский Уралда айырым идеологик асылы һәм художество биҙәлештең үҙенсәлекле стиле менән «үҙенсәлекле тау заводы цивилизацияһының» булыуын дәлилләй һәм ошо тезистарҙан килтерелгән «Урал һәм Кама яны мәҙәниәт тарихсыһы яғынан айырым иғтибарға эйә» тигән һығымтаға килә. Богословский фекере буйынса, ун һигеҙенсе быуат башында Рәсәй күскенселәренең Уралға даими ағымы Уралды тулыһынса баҫып ала, уға йәнәш ятҡан ауыл хужалығы биләмәләрен эшкәртә, тоҙ, металлургия һәм башҡа производство үҫеше темптарын тәьмин итә, Себер һәм Алыҫ Көнсығышты үҙләштереүгә тиҙ булышлыҡ иткән үҙенсәлекле төбәк мәҙәниәтен булдыра. Богословский тарафынан билдәләнгән үҙгәрештәр күләме иҡтисади-статистик һәм башҡа хеҙмәттәрҙә сағыла. Мәҫәлән, телгә алынған быуат ярымда Рәсәйҙә биш йөҙҙән артыҡ ҡала-заводтар һәм яртыһынан ашыуы Уралда төҙөлгән.
Кама янында тарихи-мәҙәни тикшеренеүҙәрҙең XX быуаттың һуңғы утыҙ йыллығы Пермь дәүләт университеты һәм Пермь политехник институты культурологтары Л.Е. Кертман һәм З.И. Файнбург хеҙмәттәрендә билдәләнә. . Пермь ғалимдарының эштәре Рәсәйҙә генә түгел сит илдәрҙә лә танылыу таба
Уралда ҡала-заводтар үҫеше
XVIII быуат тау заводы цивилизацияһы өсөн Кама янында һәм Уралда тау заводтарын төҙөү хас, улар Урал тәбиғәт ресурстарын: башта тоҙҙо, һуңғараҡ Урал төҫлө мәғдәндәрен һәм ҡара металды үҙләштереүҙең тиҙ һәм ышаныслы ысулын тәьмин итә. Был боронғо Урал ҡала-заводтары, мотлаҡ атрибуттар рәүешендә, завод быуаһы, плотина эргәһендә боронғо заводы, идарасы йорто һәм завод контораһына эйә була. Урал тау заводы цивилизацияһы үҫешкәнгә тиклем Кама яны тоҙ промыслалары һәм уларҙы уратып алған тирә-яғы айырым эшләгән ҡатмарлы фабрикаларҙан ғибәрәт була. Өҫтә тоҙло һыу өсөн улаҡтар менән ҙур тоҙло һыу күтәргестәр, ҙур ҡайнатыу ҡулайламалары, хатта хәҙерге күҙлектән дә ныҡ ҙур булған тоҙ амбарҙары, баржаларҙы өҙлөкһөҙ етештереү өсөн яйға һалынған караптар эшләү урыны — былар барыһы ла инженер сәнғәтенең юғары тәжрибәһенә таянып ағастан, металдан эшләнгән. Урал үҙенең икмәге менән туйыныуы, тоҙо, үҙенең тимере менән алға китеүе, һәм хатта уның менән Себерҙе күтәреүе яңы барлыҡҡа килеүсе цивилизация өсөн мөһим факт булып тора.
XVIII быуатта Строганов төбәгендә тиҙ арала ҙур тораҡ пункттар селтәре барлыҡҡа килә һәм үҫешә башлай. Уларҙың үҙәге булып Ильинка ауылы, йәки Яңы Усолье һәм Чусосвое кеүек тоҙ ауыл хужалығы производствоһы үҙәктәре тора. Шулай уҡ баҡыр иретеү заводтары: Пыскорский, Чёрмоз һ. б. Бынан тыш, тимер һәм суйын әҙерләгән Добрянка, Полазна, Очер, Кизел заводтары. Былар тораҡ пункттар селтәре, улар Уралдың көнбайыш «Строганов», шулай уҡ көнсығыш «Демидов» битләүҙәрендәге тау заводы цивилизацияһының нигеҙе була. Әммә шулай уҡ дәүләт, ҡаҙна өлөшө лә була, уны хоҡуҡлы рәүештә «Татищев» тип әйтергә була.
Андрей Воронихиндың архитектура сәнғәте классик мәктәбенә эйәреп, Пермь тау идараһы рәссам-архитекторы Иван Иванович Свиязев архитектура сиселешенең етештереү технологиялары менән бәйле булыуына иғтибар итә, төрлө Урал ҡалаларының заводтарының күп проекттарын эшләй, мәҫәлән, Дедюхин тау ҡалаһының тоҙ ҡайнатыу яйламаларын, Чермоздың завод ҡоролмаларын. Свиязев Урал архитектура мәктәбенә нигеҙ һалыусы булып тора, ул 35 йәшендә ике томлыҡ «Руководство к архитектуре» китабын баҫтырып сығара. Был китап Рәсәйҙә архитектура буйынса мөһим китап була һәм бөтә ватан архитектура тәжрибәһенең теоретик дөйөмләштереүе, беренсе сиратта, Урал тау заводы төҙөлөшөнөң тәжрибәһе кеүек ҡабул ителә. XVIII быуаттың аҙаҡҡы утыҙ йыллығы — Уралда ҡалалар төҙөлөшө эшмәкәрлегенең күтәрелеше осоро. XIX быуаттың тәүге сирегендә провинция ҡала-заводтар ансамбль төҙөлөшөнә тиклем күтәрелә, губерна архитекторҙары вазифалары, тау заводтары архитекторҙары булдырыла, тау округтары, тау заводтарының төп идаралығы ойошторола. Был заводтар суйын иретеү һәм тимер етештереү буйынса донъяла оҙаҡ ваҡыт Рәсәйҙең өҫтөнлөклөгөн тәьмин итә, баҡыр иретеү буйынса һиҙелерлек урын һәм заманса Урал техник һәм технологик цивилизацияның формалашыуына этәргес бирә (мәҫәлән, хәҙерге Урал инженерҙар мәктәбенең береһе Урал аэрокосмос комплекстың үҫешен тәьмин итә).
XVII—XVIII быуаттарҙа Уралда металлургия сәнәғәте үҫешенә төбәктә мәғдәндең бай ятҡылыҡтарының күплеге булышлыҡ итә. Тимер юлдарының булмауы күп һанлы бәләкәй рудниктарҙың эшләүенә килтерә. Тимер рудаһы запастары бөтмәҫлек булһа ла, баҡыр мәғдәне, киреһенсә, тиҙ бөтә, был XVII быуат аҙағында — XVIII быуат башында Көнбайыш Уралда 40 баҡыр иретеү заводының ябылыуына килтерә.
Туристик ҡыҙыҡһыныу
XXI быуат башында Урал тау заводтары цивилизацияһы ҡалалары буйынса сәнәғәт туризмы яңы үҫеш ала. Иҫтәлекле урындар араһында, мәҫәлән, Чусов этнография паркы, Усьвен «таш ҡалаһы», Всеволод-Вильва ҡалаһында «Пастернак йорто», Усольела Строгановтар плптпһы һәм Никольский ҡорамы бар. 2016 йылда Первоуральскта Инновацион мәҙәни үҙәктә тау заводы цивилизацияһы музейы асыла.
Муллағол (исем)
Муллағол — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Муллағол исеме бар.
Этимологияһы
Муллағол башҡорт һәм ғәрәп мулла+ ғол (ҡол) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем. Уҡымышлы Алла ҡоло тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Муллағол Диуана — Сәңкем-Ҡыпсаҡ ырыуынан сыҡҡан сәсән, шағир. Муллағол Диуана Башҡорт ерҙәрендә тыуһа ла, Урта Азияла Төркөстан ҡалаһында йәшәй. Әхмәт Йәсәүи тәриҡәте һәм шиғриәте рухында тәрбиәләнгән. Ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән. Ф. Ғаттар, Ә. Йәсәүи әҫәрҙәрен яттан һөйләр булған. Шиғырҙар, дастандар яҙған, хикмәттәр әйткән.
Мәүлә Ҡолой (ысын исеме — Муллағол) — төрки суфый шағиры. Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани артынан эйәреүсе.
Муллағол Дәүләтҡолов — Зауряд есаул, 32-се йорт. Көйөргәҙе районына кергән ауылдарҙан 1812 йылғы һуғыш ветерандары исемлегенә ингән. Ике көмөш миҙал: «За взятие Парижа 19 марта 1814 года» һәм «В память войны 1812 года» менән бүләкләнгән.
Фамилияла
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы[2]. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Муллағолов Марат Ғизетдин улы (20 март 1940 йыл — 29 август 2012 йыл) — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983), тарихсы-этнограф, фольклорсы, телсе, әҙәбиәтсе һәм яҙыусы, оҫта рәссам һәм фотограф, скульптор-дизайнер. Муллағолов Мирза Ғизетдин улы (20 июнь 1938 йыл) — этнограф. Тарих фәндәре кандидаты (1989). Рәил Кузеев исемендәге премия лауреаты (2009).
Ауылдар
Муллағол (Муллагулово; боронғо атамаһы Бүрәш) — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы ауыл.
Хоп-Лемын
Хоп-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 2-се йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мельников Николай Васильевич (ғалим)
Мельников Николай Васильевич  — совет инженеры, тау эше өлкәһендә ғалим. СССР Фәндәр академияһы академигы (1962), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979).
Биографияһы
1909 йылдың 15 февралендә Сарапул (хәҙерге Удмурт Республикаһы) ҡалаһында тыуған.
1930 йылдан күмер сәнәғәте системаһында эшләй: алмаш шахта инженеры, проект-ғилми-тикшеренеү институтының инженер-проектанты, шахтаның баш инженеры, трестың баш инженеры, «Красная Заря» заводы директоры. 933 йылда Свердлов тау институтын тамамлай.
1949 йылдың ғинуарынан күмер сәнәғәте буйынса хөкүмәт ҡарарҙарының үтәлешен тикшереү буйынса СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Яғыулыҡ һәм транспорт бюроһы ағзаһы була.
Хужалыҡ эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта 1950—1956 йылдарҙа Күмер сәнәғәте академияһы профессоры вазифаһында эшләй.
1951 йылдың февраленән СССР-ҙың ҡағыҙ һәм ағас эшкәртеү сәнәғәте министрының кадрҙар буйынса урынбаҫары. 1953 йылдың 23 октябрендә СССР Фәндәр академияһының техник фәндәр бүлеге ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1953 йылдың декабренән СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы металлургия, күмер сәнәғәте һәм геология буйынса бюро ағзаһы.
1959 йылдың майынан 1960 йылдың июненә тиклем СССР Дәүләт планлаштырыу комитетының техник-иҡтисади экспертиза советы рәйесе була. 1961 йылдан 1963 йылға тиклем СССР Министрҙар Советының яғыулыҡ сәнәғәте буйынса Дәүләт комитеты рәйесе була. 1963 йылдан СССР Дәүләт план комитеты яғыулыҡ сәнәғәте буйынса дәүләт комитеты рәйесе булып тора.
1962 йылдың 29 июнендә СССР Фәндәр академияһының «Тау эше» һөнәре буйынса техник фәндәр бүлегендә мөхбир ағза итеп һайлана.
1966 йылдан СССР Фәндәр академияһы Президиумы ағзаһы. 1967 йылдан СССР Фәндәр академияһы Ер физикаһы институтының физик-техник тау проблемалары секторы мөдире, һуңынан СССР Халыҡ хужалығы академияһы ректоры һәм СССР Фәндәр академияһының ер аҫтын комплекслы үҙләштереү проблемалары институты директоры.
1944 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты (1962—1966).
1980 йылдың 7 декабрендә вафат була. 11 декабрҙә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка № 9).
Ғаиләһе
Улдары:
Фәнни эшмәкәрлеге
Н. В. Мельниковтың төп фәнни ҡаҙаныштары файҙалы ҡаҙылмаларҙы асыҡ ысул менән сығарыу, тау тоҡомдарын шартлатып ваҡлау теорияһын эшләү, тау машиналарын эксплуатациялау параметрҙарын билдәләү ысулдары һәм тау сәнәғәте үҫеше мәсьәләләре менән бәйле.
Кривой Рог тимер мәғдәне бассейнының тәрән офоҡтарын эшкәртеү проблемаларын өйрәнә.
Хәтер
СССР Фәндәр акаднмияһы 1981 йылда Н. В. Mельников исемендәге алтын миҙал булдыра. Ул ер аҫтын комплекслы үҙләштереү проблемалары өлкәһендә күренекле эштәр өсөн тапшырыла.
Глыба горной науки. Академик Н. В. Мельников тураһында Фильм. МИКСП (Урта Кама алды тарихы һәм мәҙәниәте музейы) — Сарапул, 2009;
Ғалимға тыуған ҡалаһы Сарапулда Йорт-музейы янында бюст ҡуйылған;
Сарапулда Йорт-музей — Рәсәйҙә берҙән-бер йорт-музейы ;
Сарапулда урам уның исеме менән аталған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Марс (исем)
Марс — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Боронғо Рим мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә ҡулланылған атама, исем. Шулай уҡ планета атамаһынан.
Билдәле кешеләр
Юлдашев Марс Тимербулат улы (14 апрель 1937 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991). Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет ағзаһы һәм ҡоролтайҙың комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостандың (1992) атҡаҙанған табибы.
Сафиуллин Марс Ғәлим улы (12 март 1952 йыл — 16 сентябрь 2019 йыл) — бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989). Кашапов Марс Фәрәх улы (28 ғинуар 1966 йыл) — хужалыҡ һәм муниципаль хеҙмәт эшмәкәре. 2012—2017 йылдарҙа «Янғантау» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһының директор урынбаҫары, 2017 йылдың мартынан Салауат районы хакимиәте башлығы. Өсөнсө (2012) һәм дүртенсе (2016) саҡырылыш район Советы депутаты.
Нуриев Марс Ғималетдин улы (15 июнь 1941 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, публицист, педагог, Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәле Шаҡман вариҫы.
Сәфәров Марс Ғиләж улы (18 апрель 1937 йыл) — ғалим-химик-органик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1979), профессор (1982). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Клявлин Марс Сәлих улы (27 апрель 1949 йыл) — инженер-технолог, химия фәндәре докторы (1994), профессо (2000); Рәсәй Федерацияһы юғары профессиональ белем биреү почетлы хеҙмәткәре (1999), уйлап табыусы һәм рационализаторҙар йәмғиәтенең Бөтә Союз премияһы лауреаты (1978). Октябрь Революцияһы ордены, «Почёт Билдәһе» ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ВДНХ-ның көмөш һәм бронза миҙалдары кавалеры.
Әмиров Марс Ғизетдин улы (1 август 1930 йыл — 12 сентябрь 1992 йыл) — совет, һуңынан Рәсәй дәүләт эшмәкәре, хужалыҡ эшмәкәре, ғалим. 1967—1992 йылдарҙа — Бәләбәйҙең «Автонормаль» заводы директоры. Техник фәндәр кандидаты (1983), БАССР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы һәм унынсы — ун беренсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының халыҡ контроле комитетына инә (1985)[1]. 12 уйлап табыуға автор таныҡлығы бар. 40-тан ашыу ғилми баҫма хеҙмәт авторы.
Шаһиев Марс Хызыр улы (Шагиев Марс Хзырович) — 5 октябрь 1946 йыл — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Прайс-Марс Жан (франц. Jean Price-Mars; 15 октябрь 1876 йыл, Гранд-Ривьер-дю-Норд — 2 март 1969 йыл, Петьонвиль) — Гаити яҙыусыһы, табип, этнограф, педагог, философ, публицист, дәүләт, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәре, дипломат. Гаити Республикаһының сит ил эштәре, милли мәғариф һәм культ буйынса дәүләт комитеты секретары (1946—1947, 1956—1957), Гаитиҙың сит ил эштәре министры (1946).
Юлбарисов Марс Хәбибулла улы (2 ноябрь 1963 йыл) — башҡорт эшҡыуары һәм меценаты. Кинйә Арыҫланов исемендәге мәрхәмәтлелек фонды президенты.
Ауылдар
Марс (Марс) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Марс — Ҡояш системаһындағы дүртенсе планета, Ерҙең тышҡы күршеһе. Ҙурлығы буйынса етенсе, бәләкәйлеге буйынса икенсе планета. Боронғо Рим мифологияһындағы һуғыш аллаһы Марс хөрмәтенә аталған. Өҫтө ҡыҙыл тимер окисы (III) менән ҡапланғанлыҡтан «Ҡыҙыл планета» тип тә атайҙар.
Түбәнге Северная Рассоха
Түбәнге Төньяҡ Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гончаров Максим Александрович
Гончаров Максим Александрович (15 июнь 1989 йыл, Мәскәү) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған Мәскәүҙең «Спартак» хоккей клубы уйынсыһы. Юниорҙар донъя чемпионаты еңеүсеһе һәм йәштәр донъя чемпионатының бронза миҙалсыһы.
Насыров Зәки Ильяс улы
Насыров Зәки Ильяс улы (29 март 1956 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, шағир. 2007—2010 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе һәм Хакимиәт етәксеһе урынбаҫары. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған төҙөүсеһе (2006), Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы (2010).
Гончаров Максим Александрович
Карьера
Хоккей менән шөғөлләнеүҙе Максим Гончаров Мәскәүҙәге «Вымпел» спорт мәктәбендә башлай. 1999/2000 йылдар миҙгелендә Мәскәүҙең асыҡ чемпионатында ул 19 уйында 3 мәрәй йыя, ә «Вымпел» 5-се урынды яулай. 2001/02 йылдар миҙгеленең тәүге яртыһында ул 19 осрашыуҙа 19 (14+5) мәрәй йыйғас, уны көслөрәк «Динамо» хоккей клубына саҡыралар. Шул йылда был клуб өсөн ул 6 осрашыу үткәреп өлгөрә. Мәскәүҙең асыҡ чемпионатында 30 уйында 9 (3+6) мәрәй йыйһа, юниорҙар араһында Рәсәй беренселегенең финал уйындарында бер тапҡыр ҙа һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнашмай. 2003/04 йылдар миҙгелендә ул Мәскәү асыҡ чемпионатын ЦСКА составында үткәрһә, «Динамо» менән юниорҙар беренселеге финалында өсөнсө урынды ала.
Насыров Зәки Ильяс улы
Биографияһы
Зәки Ильяс улы Насыров 1956 йылдың 29 мартында Башҡорт АССР-ы Яңауыл районының Үрҙәк ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1973 йылдың июлендә, урта мәктәпте тамамлағас, тыуған районының «Ленин юлы» колхозында тракторсы булып башлай. 1974—1976 йылдарҙа Совет Армияһында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң ике йыл туған хужалығында тағы ла тракторсы булып эшләп ала һәм Башҡортостан ауыл хужалығы институтына (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) уҡырға инә. 1983 йылда институттың ауыл хужалығын механикалаштыру һәм электрләштереү факультетын тамамлаған йәш белгес йүнәтмә буйынса үҙ районына ҡайта һәм «Ленин юлы» колхозында баш инженер булып эш башлай. 1985 йылда «Урожай» колхозы рәйесе итеп һайлана.
Гончаров Максим Александрович
ЦСКА (2004—2010)
2003 йылда Максим Гончаров Мәскәүҙәге ЦСКА хоккей клубының спорт секцияһына бара. Үҙенә һаҡсы позицияһын һайлай. 2004 йылда клубтың йәштәр составы ЦСКА-2 өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында тәү тапҡыр уйнай. Шул миҙгелдә ул 6 уйын үткәрә, тик бер мәрәйҙә йыймай. Ә ЦСКА-2 бронза миҙалдары өсөн серияла еңелеп ҡала. Беренсе лигала уйнауҙан башҡа ул тағы бер-нисә турнирҙа ҡатнаша. ЦСКА-ның 1988 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй беренселегенең финал уйындарында ҡатнаша, әммә миҙалдар еңмәй. Шулай уҡ Максим Региондар йыйылма командалары турнирында Мәскәү командаһы өсөн уйнай. Шунда ул командаһы менән көмөш миҙалдарҙы еңә.
Насыров Зәки Ильяс улы
Биографияһы
2000—2007 йылдарҙа Асҡын районы хакимиәте башлығы булып эшләй. Оло тәжрибә туплаған һәм үҙен тик яҡшы яҡтан күрһәткән етәксе ошо йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенә яуаплы эшкә үрләтелә. 2007—2009 йылдарҙа Зәки Ильяс улы Хакимиәттең Территориялар һәм кадрҙар менән эшләү идаралығы етәксеһе, артабан 2010 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары була.
Гончаров Максим Александрович
ЦСКА (2004—2010)
Киләһе 2005/2006 йылдар миҙгелендә ул Рәсәй йыйылма командаһында ғына һәм ЦСКА спорт мәктәбендә уйнай. 2006/07 миҙгелендә ул Рәсәй суперлигаһында тәү тапҡыр боҙға сыға. Бөтәһе шул миҙгелдә Максим ЦСКА өсөн 23 осрашыу үткәрә, тик бер мәрәй ҙә йыймай. ЦСКА Рәсәй чемпионатының миҙалдарынан бер аҙымда туҡтай. Беренсе лигала ЦСКА-2 составында 22 уйында 5 (2+3) мәрәй йыя, финалда «Рязань» командаһына еңелеп көмөш миҙалдарҙы яулай. 1989-90 йылдар үҫмерҙәре араһында Рәсәй беренслегендә ЦСКА бишенсе урынды яулай, ә Гончаров 7 уйында бер мәрәйгә лә өлгәшмәй. Миҙгел тамамланғас үткән МХЛ драфтында уны 5-се раундта дөйөм 123-сө һан аҫтында «Финикс Койотис» хоккей клубы һайлай. Әммә Төньяҡ Америкаға китергә ул йыйынмай ине.
Насыров Зәки Ильяс улы
Биографияһы
2010 йылда Зәки Насыровҡа «Яңауыл ҡалаһы һәм районының почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.