cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йүрүҙән-Ивановск заводы
XIX быуат
1830 йылдар аҙағына заводтың уртаса етештереүсәнлеге йылына 220 мең бот суйын, төрлө сорттағы 120 мең бот тимер, 6 мең бот ҡорос һәм 1,5 мең бот суйындан ҡойолған әйберҙәр тәшкил итә. Завод дачаһына 14 рудник, шул иҫәптән 7 эшләүсе, һәм 118 мең дисәтинә урман инә, шуның 1/85 өлөшө йыл һайын киҫелә. 1840 йылдар башында яңы таш быуа төҙөлә. Ошо уҡ ваҡытта завод хужалары рельс яһау производствоһын һөҙөмтәһеҙ үҙләштерергә маташа. 1848 йылда заводта пудлинг алымы индерелә, яңы технология буйынса беренсе тимер 1851 йылда алына. 1850 йылдарҙа Йүрүҙән-Ивановка заводы домналары 13,5 метр бейеклектә, киң өлөшөндә — 3,9 м, иң өҫкө өлөшөндә 2,9 м була. Тимер 19 горнлы, 31 сүкеш һәм 4 дүрт цилиндрлы һауа өрҙөргөс менән йыһазландырылған 3 крица фабрикаһында етештерелә. Етештерелгән тимер Ҡатау һәм Эҫем заводтары металдары менән сағыштырғанда күпкә сифатлы була. 1850 йылдарҙа заводтың төп эштәрендә 260 кеше мәшғүл була, ярҙамсы цехтарҙа 541 кеше эшләй. 1851 йылда өсөнсө домна төҙөлә башлай, ул 1855 йылда сафҡа инә. 1859 йылда заводта крица фабрикалары һәм 5 пудлинглау һәм 5 йәбештереү мейестәре менән йәбештереү-пудлингылау фабрикаһы эшләй, унда йылына 100 мең ботҡа тиклем тимер етештерелә.
1861 йылда завод Елена Александровның улы А. И. Сухозанетҡа күсә, ул предприятиеның эше менән бөтөнләй тиерлек ҡыҙыҡһынмай. 1862 йылда Йүрүҙән йылғаһының ташыуы һөҙөмтәһендә завод байтаҡ зыян күрә, быуа һәм фабрикалар бер нисә йыл дауамында тергеҙелә. Күп кенә эшселәр производство күләме ҡыҫҡарыу арҡаһында заводты ташлап китә. 1865 йылда заводта бер домна шартлай, уның эҙемтәләре 5 ай эсендә бөтөрөлә. 1866—67 йылдарҙа икенсе домнала йәнә шартлау була. 1868 йылда завод хужаһының бурыстары арҡаһында заводта эштәр туҡтатыла һәм предприятие Н. И. Севастьяновҡа ҡуртымға бирелә, ул 1868 йылдың декабрь айында суйын иретеү эштәрен яңырта. 1873 йылда заводты А. Г. Белосельская-Белозерскаяның ейәне кенәз К.Э Белоселький-Белозерский ҡуртымға ала. Уның етәкселегендә 1880 йылдар башында суйын етештереү күләме 1,5 тапҡырға арта, пудлингылау производствоһы күпкә киңәйә. 1876 йылда 15,2 м бейеклектәге реконструкцияланған бер домнала эҫе һауа өрҙөрөү ҡулланыла башлай. Крица домналары швед-ланкашир ысулы менән эшләү өсөн реконструкциялана, шулай уҡ ҡаҙан тимере һәм рельс нығытмалары етештереү өсөн прокат стандары төҙөлә. Ошо уҡ осорҙа заводта токарь стандарын һәм сүкештәрҙе килтереү өсөн беренсе пар машиналары барлыҡҡа килә.
1883 йылда заводта һалҡын һауа өрҙөрөүҙә 1 домна һәм эҫе һауа өрҙөрөүҙә 2 домна, 2 һауа өрҙөргөс, 1 һауа йылытҡыс, 4 крица горны, 6 һыу менән эшләүсе сүкеш һәм 2 пар сүкеше, 13 пудлингылау һәм 10 йәбештереү мейесе, 5 прокат станы, ҡыҙҙырып эшкәртеү өсөн 4 мейес, 1 вагранка һәм 1 сағылдырыу мейестәре эшләй. Механизмдарҙың эше дөйөм 580 ат көсө булған 14 һыу тәгәрмәстәре һәм 320 ат көсө булған 4 пар машинаһы менән тәьмин ителә. 1880 йылдар башында завод ағас яғыулыҡҡа ҡытлыҡ кисерә башлай, был суйын етештереү күләме үҫешен тотҡарлай. Һөҙөмтәлә тимер эшләү өсөн суйынды Златоуст заводынан һатып ала башлайҙар. 1891 йылда завод К Э. Белосельский- Белозерский милкенә күсә. 1890-сы йылдар уртаһында крица етештереү туҡтатыла, пудлингылау мейестәре Шпрингер системаһының регенератив мейестәре менән алмаштырыла, ә бөтә домналар ҡайнар һауа өрҙөрөүгә күсә. Заводтан 11 саҡрым алыҫлыҡта тимер юл һалына, был тимер юл нығытмалары һәм күпер конструкциялары етештереү күләмен арттырыуға килтерә. 1895 йылдан заводта яғыулыҡ сифатында мазут файҙаланыла башлай, был ағас ҡулланыуҙы кәметергә мөмкинлек бирә. XIX быуат аҙағына тиклем миҡдарында 65 % тимер булған мәғдән заводҡа 60 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан рудниктарҙан килә. Өс домна 12, 11,9 һәм 13 м бейеклектә була, мейескә мәғдән һәм күмер ташлау өсөе ҡул көсө ҡулланыла. Түбән етештереүсәнлеккә эйә булған домналар тәүлегенә яҡынса 725 бот суйын, өсөнсө домна (юғарыраҡ, 1898 йылда төҙөлгән) — 1032 бот суйын етештерә. Ебәрелгән һауа 2300°с тиклем йылына. Пудлингылау цехында Шпрингерҙың 2 мейесе һәм 5 ике урынлы мейес, 3 сүкеш эшләй, мейестәр утын йәки мазутта эшләй. Шулай уҡ 6 прокат станы һәм 11 йәбештереү мейесе була, 20 тимерлек горны, механика цехы, ағастан әйберҙәр эшләү, көршәк яһау оҫтаханаһы эшләй. Энергетик хужалыҡ 15 һыу тәгәрмәсенә, 2 турбинаға һәм 4 пар машинаһына эйә була. 1897 йылда завод 471,5 мең бот суйын, 837,5 мең бот тимер һәм 4010 бот ҡорос етештерә.
XX быуат
Граждандар һуғышынан һуң предприятиела тергеҙеү эштәре башҡарыла, әммә металлургия производствоһы яңыртылмай. Завод биналарында Петроградтан эвакуацияланған «Посель» механика заводы ҡорамалдары урынлаштырыла, уларҙың базаһында Йүрүҙән механика заводы ойошторола. Үҙенең йәшәгән осоронда Йүрүҙән суйын иретеү һәм тимер етештереү заводы 43,07 млн бот суйын етештерә.
Хәҙер завод урынында Йүрүҙән ҡалаһы урынлашҡан.
Үтәй (Мәнәүез ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пиза (Икса ҡушылдығы)
Пиза  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Бурлук
Кесе Бурлук — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлук йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жеравина Әнисә Нурылғаян ҡыҙы
Жеравина Әнисә Нурылғаян ҡыҙы (22 май 1932 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. 1965 йылдан Томск дәүләт университеты уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011) һәм почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Биографияһы
Әнисә Нурылғаян ҡыҙы Жеравина (ҡыҙ фамилияһы — Нуриманова) 1932 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районы Тайнаш ауылында башҡорт крәҫтиәндәре ғаиләһендә тыуған. Атаһы Нурылғаян (Нурлығаян) Нуриман улы (1886—1964) һәм әсәһе Ҡафия Мөхөтдин ҡыҙы (1888—1944), 13 балаһының 1930-сы йылдар башындағы аслыҡтан вафат булған уныһын ерләгәс, кесе улы Хәбиб һәм ҡыҙы Әнисә менән бергә Новосибирск өлкәһенә күсеп китә.
1955 йылда Томск университетының тарих-филология факультетын тамамлай.
1955—1957 йылдарҙа Томск өлкәһе Молчаново районы Могочино урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1957—1959 йылдарҙа Молчаново район Советы башҡарма комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире була. 1959 йылдан Молчаново урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы һәм китапханасы булып эшләй.
1961 йылдан Томск университетеның СССР тарихы кафедраһы аспиранты була (фәнни етәксеһе З. Я. Бояршинова). 1963 йылдан Томск университетының СССР тарихы кафедраһы лаборанты улып эшләй. 1965 йылдан Томск университетында уҡыта: 1965 йылдан — ассистент, 1970 йылдан — өлкән уҡытыусы, 1972 йылдан — доцент, 1990 йылдан — профессор. 2002 йылда Ватан тарихы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара.
1969 йылда «Крестьянское хозяйство в период складывания приписной деревни на Алтае (1747—1797 гг.)» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала. 1970 йылдан КПСС ағзаһы.
1989 йылда «Приписные крестьяне Колывано-Воскресенских и Нерчинских заводов в 1747—1861 гг. (к проблеме частно-феодального землевладения на кабинетских землях в Сибири)» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм «тарих фәндәре докторы» дәрәжәһен ала.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1991 йылдан Томск өлкәһе «Ялҡын» Башҡорт мәҙәниәт үҙәге президиумы ағзаһы, 2002 йылдан «Дуҫлыҡ» башҡорт мәҙәниәте үҙәге президиумы рәйесе була. 2002 йылда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайлана
Томск өлкәһе крайҙы өйрәнеү музейының фәнни советы ағзаһы була. 1990-сы йылдар башынан Томск өлкәһе хакимиәтенең мәҙәниәт һәм туризм буйынса комитеты ҡарамағындағы Томск һәм Томск өлкәһенең мәҙәни традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү буйынса советы ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Әнисә Нурлығаян ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге Себерҙә XVIII—XIX быуаттарҙа крәҫтиәндәр һәм XIX быуат — XX быуат башында эшҡыуарлыҡ тарихына арналған. 80‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы булып тора.
Ғаиләһе
Ире — Жеравин Александр Иванович (1933 йылда тыуған), Томск өлкәһе драма театры директоры, Театр эшмәкәрҙәре союзының Томск бүлеге рәйесе булып эшләй. Ҡыҙы — Ольга (1958 йылда тыуған), тарих фәндәре кандидаты, Томск университеты доценты. Улы — Александр (1970 йылда тыуған), Онкология фәнни-тикшеренеү институтында хирург булып эшләй.
Бәләкәй Сиҙәк
Бәләкәй Сиҙәк (Малый Седяк) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 505 кеше. Почта индексы — 452047, ОКАТО коды — 80212822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыбар ҡаҙ
Сыбар ҡаҙ, ҡыр ҡаҙы (урыҫ. Гуменник)— йорт ҡаҙы ҙурлығында һыу ҡошо.
Күмәкләшеп йәки парлашып йәшәйҙәр. Бащы, муйыны, һырты ҡара-көрән. Ҡанаттарында һәм түшенең аҫ яғында нәҙек аҡ һыҙыҡтар бар. Ҡорһағы һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Суҡышы ҡара, унда алһыу, ҡыҙғылт һары һәм ҡыҙыл Ъыҙыҡтар бар. Аяҡтары ҡыҙғылт һары. Ала ҡаҙҙан ҡарараҡ' төҫө һәм „ һыҙыҡлы суҡыштары менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡыйғаҡ» йәки «ҡо-ғоңҡ».
Урмандағы күлдәрҙә һәм йылғаларҙа йәшәй. Үлән, төрлө орлоҡ, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө үтешләй генә туҡталып китә. Беҙҙең яҡтарҙа оя ҡормай. Ите һәм мамығы әсән аулайҙар. left|275px
Романовка (Шишмә районы)
Романовка (Романовка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452166, ОКАТО коды — 80257870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Виэ
Виэ (Wiehe) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2051 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6571 һәм автомобиль коды — KYF.
Юрмет
Юрмет — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альбиоль Рауль
Рауль Альбиоль Тортахада (Raúl Albiol Tortajada; 4 сентябрь 1985 йыл, Вильямарчанте) — Испания футболсыһы, «Вильярреал» клубы һәм илдең милли йыйылма командаһы һаҡсыһы. Донъя һәм Европа (ике тапҡыр) чемпионы була.
Клуб карьераһы
Элекке футболсы атаһының бәйләнештәре арҡаһында туғыҙ йәшендә «Бенидорм» клубы уйынсыһы булып китә. «Валенсия» командаһына ҡаршы иптәштәрсә матчта Альбиоль үҙен бик яҡшы күрһәтә һәм тренер уның атаһына үҙ клубын ҡарау тәҡдимен еткерә.
2005 йылда «Хетафе» өсөн ҡуртым хоҡуғында сығыш яһай. Рауль юғары кимәлдә уйнауҙың ҙур тәжрибәһен туплай һәм «Месталья»ға килгәс, төп состав уйнсыһы һәм Испания йыйылма командаһына кандидат булып китә.
2009 йылдың июнендә Рауль Альбиоль 15 миллион евроға «Реал Мадрид» командаһына күсенә, унда ул Флорентино Перес проекты ҡатнашыусыларының береһе була.
2013 йылда Рауль Альбиолдың «Наполи» уйынсыһы булыуы хаҡында рәсми мәғлүмәт була.
2019 йылдың йәйендә — Испанияның «Вильярреал» командаһы уйынсыһы.
Йыйылма командалағы карьераһы
Испания милли йыйылма командаһына дебюты 2007 йылдың 13 октябрендә Данияға ҡаршы матчта (3:1) була.
Шәхси тормошо
2004 йылдың 2 авгусында Валенсия — Мадрид трассаһында Куэнка ҡалаһы эргәһендә автомобиль аварияһына эләгә. 17 көн реанимацияла үткәрә. Бер нисә операция кисерә. Табиптар талағын алып ташланырға мәжбүр булған.
Ҡалмаҡ-Әбдрәш
Тарих
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ҡалмаҡ-Әбдрәш ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡалмаҡ улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Инфраструктура
Ауылда мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, мәсете бар.
Башкиров Матвей Викторович
Башкиров Матвей Викторович (1906—1959) — совет ғалимы, уйлап табыусы.
Биографияһы
Икмәк етештереүсе-миллионер Матвей Емельянович Башкировтың ейәне. С. М. Киров исемендәге Ленинград туҡыу институтын (А. Н. Косыгиндың курсташы) тамамлаған. Шунда уҡ эшләгән.
Туҡыу станоктары конструкторы, уларҙы камиллаштырыу авторы.
Язовка
Язовка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628121, ОКАТО коды — 71121936002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ҡара ҡаҙ
Ҡара ҡаҙ (Казарка, ) —йорт ҡаҙынан байтаҡ бәләкәйерәк ҡош, парлашып һәм күмәкләшеп йөрөүсе ваҡ ҡаҙ. Башы, муйыны, түшенең һәм һыртының алғы өлөштәре, ҡанаттарының эре ҡауырһындары ҡуйы ҡара. Ҡорһағының артҡы өлөшө һәм ҡойроҡ аҫты аҡ. Кәүҙәһенең ҡалған өлөшө ҡара-һоро. Муйыны¬ның ике яғында арҡыры аҡ һыҙыҡтар бар. Башҡа ҡаҙҙарҙан дөйөм ҡара төҫө, бәләкәйлегә-менән айырыла.
Тауышы яңғырауыҡлы: «ҡроңҡ» йәки «ғоңҡ».
Тундрала йәшәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Беҙҙә яҙлы-көҙлө генә туҡталып китәләр. Башҡортостанда оя ҡормайҙар. Ите өсөн аулайҙар.
Парженец
Парженец — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Анданга йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уюлга
Уюлга — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/475/440 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғосмания
Ғосмания мәҙрәсәһе (Усмания) — урта мәҙрәсә. Өфөләге Беренсе йәмиғ мәсете ҡарамағында 1888 йыл (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1887 йылда) асыла.
Төҙөлөүе
Нигеҙ һалыусыһы — Хәйрулла Ғосманов, 1907 йылдан һуң мәҙрәсәгә уның исеме бирелә. Ырымбур мосолман диниә назаратына ҡарай, халыҡтан йыйылған иғәнә иҫәбенә тотола. Уҡытыу-тәрбиә эшенә мәсеттең имам-хатибы етәкселек итә. Урта мәҙрәсәнең башланғыс кластарын тамамлаған һәм ҡабул итеү имтихандарын уңышлы тапшырған 9—14 йәшлек үҫмерҙәр (айырым осраҡтарҙа өлкәнерәктәр ҙә) ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған (йылына 5—10 һум), фәҡирҙәрҙең балалары түләүҙән азат ителгән.
Уҡыу барышы
Уҡыу курсы — 7 йыл [2 йыл әҙерлек (ибтидаи), 3 йыл беренсе (рушди) һәм 2 йыл икенсе (иғдадиә) бүлексә]. Уҡыу программаһына ғәрәп һәм фарсы телдәре, логика, мосолман дине ҡанундары, философия, фикһ ингән. 1895 йылдан мәҙрәсәлә сауҙагәр Хөсәйеновтарҙың финанс ярҙамы менән үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Уҡыу барышына яңы ысул менән уҡырға өйрәтеү (йәдитселек) индерелә, программаға ислам тарихы, тәжүид (Ҡөрьәнде уҡыуҙың орфоэпик ҡағиҙәләре), төрки, шулай уҡ арифметика һәм география, 1897 йылдан урыҫ теле өҫтәлә.
Эшмәкәрлеге
Художество түңәрәктәре эшләй, Зыя Өммәти мөхәррирлегендә — «Иттифаҡ» әҙәби-сәйәси, М. В. Әмиров һәм Х. Кәримов мөхәррирлегендә «Чеметкеч» сатирик журналдары сығарыла. Мәҙрәсә менән Ә. Ә. Вәлидов, З. Камалетдинов, К. Ҡәрипов, Ғ. Тереғолов һ. б. эшмәкәрлеге бәйле. Тәүге йылдарҙа — яҡынса 200—300 шәкерт (ҡайһы берҙә 500-гә лә етә), 1910 йылдан 242 шәкерт уҡый.
1918 йыл ябыла; шул уҡ йылда мәҙрәсә базаһында татар милли гимназияһы асыла.
Урынлашыуы
Мәҙрәсә Пушкин һәм Кесе Илия (хәҙерге Пушкин һәм Воровский) урамдары сатындағы, 1891 йылдан алып Фроловский (хәҙерге Туҡай) урамындағы ағас биналарҙа урынлаша. 1906 йылда Губерна земство башҡармаһы аҡсаһына һәм мосолмандарҙан йыйылған иғәнә иҫәбенә 3 ҡатлы 2 флигелле бина (хәҙерге Туҡай урамы, 39) төҙөлгән. Мәҙрәсә бинаһы архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы булып тора, унда Вәлидовҡа арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (2005).
Мәҙрәсәне тамамлаусылар
Мәҙрәсәне тамамлаусылар араһында Әмиров, И. Х. Әсәкәев һәм У. Х. Әсәкәев, С. Ғәбәши, Ғ. Ғүмәрский, Ә. Ф. Зөбәйеров, Р. Ишморат, З. Камалетдинов, К. Ҡәрипов, Р. М. Раимов, В. М. Солтанов, Ә. Й. Таңғатаров, Ш. Тулвинский, З. Өммәти, Ғ. У. Усманов, Я. Х. Әхмәтов һ. б.
Аҫылғужа
Аҫылғужа (Асылгужино) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Арыҫлан ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 223 кеше. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810003.
Тарихы
Аҫылғужа ауылына 1854 йылда Троицк өйәҙе Әйле улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Күсенеүҙән алда улар Силәбе өйәҙенең шул уҡ исемле ауылында казактарҙан ҡуртымға алынған ерҙәрҙә йәшәй (1846 йылда Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийынан күсенеүгә рөхсәт алына). Тәүге төпләнеүсе кеше Аҫылғужа исеме менән аталған. Уның улдары Әбдесәләм, Кинйәғол (1750—1825) Аҫылғужиндар рәсми мәғлүмәттәрҙә телгә алына. Ҡолоштоң улы — урядник Аҙнағол Ҡолошов. 1850 йылда уға 70 йәш тулған, уның улы Йомағол. XIX быуат уртаһында уның ғаиләһендә ейәндәре һәм бүләләре: Мәхмүтдин улы Бәхтейәр (1816—1839), Хиразмандың улы Йомасолтан (1819 йылғы), Ғүмәр (1831 йылғы) бүләләре Абдулхәсәновтар йәшәгән ..
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда Аҫылғужа ауылында 49 йортта 259 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете теркәлгән.
Воргэ-Кы
Воргэ-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хэтыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Аҫылғужа
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Аҫылғужа XIX быуаттың беренсе яртыһында Троицк өйәҙендә урынлашҡан 4-се Загорный кантонының 7-се йорто составында була. Ауыл казак ерендә урынлашҡанлыҡтан, халҡы «ауыл кешеләре»нә («сельский обыватель»), йәғни крәҫтиәнгә әйләнә, уларҙың хоҡуҡтары урыҫ крәҫтиәндәренекенә тиң була.
Воргэ-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҫылғужа
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Петрушкин, Ҡаҙбай һәм Аҫылғужа ауылдары Ырымбур казактарының Кульмина станицаһы ерендә урынлашҡан була. «1854 йылда Кульмина станицаһының ырымбур казак ғәскәренә инергә теләк белдермәгәнлектән, VIII йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса 92 кеше Троицк өйәҙе Әйле улусындағы аҫаба еренә күсеп төпләнгән һәм унда яңы Аҫылғужа ауылына нигеҙ һалған, 5-се кантонда (Силәбе өйәҙе) йәшәһәк тә, 4-се башҡорт кантонында иҫәпкә алынғанбыҙ». Тимәк, Силәбе өйәҙенең шул уҡ исемле ауылынан казак ерҙәрен ҡуртымға алған башҡорттар күсеп килеп, ошондай уҡ исемле аҫаба ауылға нигеҙ һалған. Ҡолбаҡ ауылы башҡорттары уларҙың аҫабалығын таный. Шулай итеп, Силәбе өйәҙендә төп халыҡ юҡҡа сыҡҡан, ә яңы ауыл Троицк өйәҙендә барлыҡҡа килгән.
Әйтергә кәрәк, Аҫылғужа, Ҡаҙбай, Петрушкин башҡорттарын казак ерҙәренән Әйле улусындағы үҙ аҫаба ерҙәренә күсенеүен 1846 йылдың 31 ғинуарында уҡ Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы хәл иткән.
1842 йылда 263 кешегә 225 сирек яҙғы иген сәселгән. 40 йортта 400 ат, 150 баш эш малы, 487 һарыҡ, 16 кәзә аҫыралған. Был мәғлүмәт иҫке ауыл халҡына ҡағылған.
1859 йылда Аҫылғужа ауылы 32 йорттан торған, унда 119 ир-егет һәм 109 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
1865 йылда 49 йортта 259 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге көндә Аҫылғужа ауылында фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Аҫылғужа ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Жерева (йылға)
Жерева (Жерева) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Иванков районы аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 30 километр. Бассейн майҙаны 393 км2.
Тяжыливка
Тяжыливка (Тяжилівка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Винница ҡалаһы аша көньяҡҡа табан аға. Көньяҡ Бугтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны - 49,7 км².
Овраг Голиков
Овраг Голиков — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлук йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Абатуровка
Абатуровка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поперечка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волькрамсхаузен
Волькрамсхаузен (Wolkramshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1036 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 206 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99735 һәм автомобиль коды — NDH.
Пихтовая (Нюрса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карандаш һәйкәле (Гомель)
Тарихы һәм тасуирламаһы
2006 йылдың 1 июнендә Гомель ҡалаһының Гомель дәүләт циркы бинаһы янында Клоун Карандаш (Ҡәләм) һәйкәле асылды. Һәйкәл күренекле совет клоуны, Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР-ҙың халыҡ артисы Михаил Николаевич Румянцевҡа бағышланған. Михаил Николаевич Румянцев Гомель ҡалаһына йыш килгән һәм Гомель дәүләт циркында сығыш яһаған. Ул ошо ҡаланы яратҡан һәм Гомелдә йәшәүселәр уны һәр ваҡыт шатлыҡ менән ҡабул иткән, ә ул тамашасыларына һаманға тиклем Гомель  дәүләт  циркында һаҡланған башҡарма комитетҡа яҙған  хаттарында рәхмәт әйткән.
Карандаш һәйкәле бронзанан ҡойолған композициянан ғибәрәт. Һәйкәл авторы скульптор Вячеслав Долгов композицияһын «Карандаш (Ҡәләм) һәм уның эте Клякса» тип атаған. Композиция  артист М. Н. Румянцевтың натураль буйы дәүмәлендә эшләнгән һәм бейек булмаған постаментҡа ҡуйылған. Ул клоун кейемендә, эшләпәле, таяғы һәм үҙенең эте, сәхнәләш партнёры, тапҡа оҡшаған ҡара төҫтә булғанлыҡтан, Клякса ҡушаматлы скотч-терьеры менән. Постамент тирәләй төндә лә яҡтыртылыусы светодиодный тротуар түшәлгән. Төрлө йылдарҙа Михаил Николаевич Румянцевтың 13 эте булған, ә 1930 йылдарҙа Клякса ҡушаматлы бәләкәй эте барлыҡҡа килгән.
Карандаш һәйкәлен асыу тантанаһына Румянцев Михаил Николаевичтың ейәнсәре Овенэ Гагиковна Румянцева саҡырылған. Ул был һәйкәл бөйөк олатаһы Михаил Николаевич Румянцевтың ысын буйын һынландырыусы һәм клоун Карандашты төгәл тергеҙеүсе беренсе һәйкәл, тип билдәләгән.
Пелегова
Пелегова (Телегова) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Өйәҙе (Дим ҡушылдығы)
Өйәҙе  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дим йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Пелегова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өйәҙе (Дим ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡылғойроҡ
Ҡылғойроҡ, Беҙғойроҡ (урыҫ. шилохвост) — Европала, Азияла һәм Төньяҡ Америкала киң таралған өйрәк.
Ҡылыҡһырлама
Йорт өйрәге ҙурлығында. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Нәҙек оҙон муйынлы, төҙөк кәүҙәле өйрәк. Осло ҡауырһындар менән бөткән оҙон һәм нескә ҡойроғо күҙгә ташлана. Башы, тамағы, муйынының һырт яғы ҡара-көрән. Муйыны һәм түше аҡ. Арҡаһы, ҡабырғалары арҡыры аҡ һыҙыҡлы һоро төҫтә. Ҡанаттары ҡара таплы һоро, ҡойроғо ҡара, ике яғынан аҡ-һыҙыҡ үтә. Суҡышы күкһел һоро. Инә ҡош һәм көҙгө ата өйрәк аҡ сыбарлы һорғолт көрән. Башҡа өйрәктәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы
Ата өйрәк һыҙғыра, ә инәһе быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше
Ярҙары ҡуйы үлән, ҡамыш менән ҡапланған йылға һәм күлдәрҙә йәшәй, һыу үҫемлектәре һәм. бөжәктәре, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә, үлән араһында. 6—9 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Һабыр (Шишмә районы)
Һабыр (Сабурово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452156, ОКАТО коды — 80257830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ (ВАДА, World Anti-Doping Agency — WADA, Agence mondiale anti-dopage — AMA) — спортта допинг ҡулланыуға ҡаршы көрәште көйләүсе бойондороҡһоҙ  ойошма, Халыҡ-ара олимпия комитеты (МОК) булышлығы менән ойошторолған.
Дөйөм белешмә
ВАДА  1999 йылдың 10 ноябрендә  Швейцарияның Лозанна ҡалаһында  Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм донъя илдәренең хөкүмәттәре тарафынан тиң башланғыста ойошторола.
2001 йылдан ВАДА-ның штаб-фатиры Канадала   Монреаль ҡалаһында эшләй.
Агентлыҡтың ораны — Play True («Намыҫлы уйна»).
Идара итеүсе органы — Ойоштороусылар советы, уға 38 ағза инә. Ағзалар өс йылға һайлана һәм ҡат-ҡат ҡайтанан һайланырға хоҡуҡлы. 18 ағза Халыҡ-ара олимпия комитеты тарафынан тәғәйенләнә, уларҙың кәм тигәндә дүртеһе  —  спортсы. Тағы 18 ағзаны хөкүмәт-ара ойошмалар, хөкүмәттәр һәм төрлө илдәрҙең дәүләт власының  башҡа органдары тәғәйенләй. 4 ағза Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм власть органдарының уртаҡ тәҡдиме менән Ойоштороусылар советы тарафынан тәғәйенләнә ала. 2017 йылдың декабренә 11 ағза — Көнбайыш Европанан,  5 —  Көнсығыш Европанан (Сербияны ла индереп), 2 — АҠШ-тан, 2 —  Канаданан, 2  Төркиәнән вәкиллек итә, бер нисә илдең берәр вәкиле бар. Рәсәйҙе 2015 йылдың декабренә тиклем 1 кеше кәүҙәләндерә, ә  2015 йылдан һуң Рәсәйҙең вәкиле юҡ  (әммә Ҡаҙағстан вәкиле Александр Крюков бар).
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың президенты Ойоштороусылар советы тарафынан үҙ ағзалары иҫәбенән өс йыллыҡ мөҙҙәткә һайлана. Ойошманың ағымдағы президенты —  Халыҡ-ара олимпия комитетының вице-президенты Крейг Риди,  элекке биатлонсы һәм  Британия олимпия ассоциацияһы рәйесе.
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы кодекс Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың төп документы булып тора, уның ғәмәлдәге редакцияһы 2015 йылда көсөнә ингән.
Допингҡа ҡаршы көрәште Тыйылған препараттар исемлеге  һәм Тестар үткәреү,  лабораториялар, терапевтик иҫкәрмәләр өсөн халыҡ-ара стандарттар көйләй.
Финанслау
Тәүге ике йылда ВАДА Халыҡ-ара олимпия комитетынан финанслана  (йылына $18,3 млн). Хәҙер Халыҡ-ара олимпия комитеты  уны  яртылаш ҡына финанслай, ҡалған яртыһын  Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ төрлө илдәрҙән ала. Донъяның биш төбәге йыл һайын йыллыҡ иғәнәләрҙе түбәндәге нисбәттәрҙә тапшыра: Европа — 47,5%, Америка — 29%, Азия — 20,46%, Океания — 2,54%, Африка — 0,5%.
Төбәк бүлексәләре
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың донъя төбәктәрендәге бүлексәләре 4 континентта бар: Бөтә төбәк бүлексәләренең төп йөкләмәләре һәм бурыстары бар, шул иҫәптән:
Допингҡа ҡаршы система
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ  регламенттар, стандарттар һәм ҡулланмалар эшләй, спортсыларҙың мәғлүмәт базаларын алып бара, белем биреүҙе һәм методик ярҙамды тормошҡа ашыра,  допингҡа ҡаршы милли  ойошмаларҙы аккредитациялай. Допингҡа ҡаршы ҡағиҙә боҙоуҙарға контроллек итеү, шул иҫәптән өлгөләр йыйыу һәм анализлау  допингҡа ҡаршы милли ойошмалар һәм аккредитацияланған лабораториялар тарафынан алып барыла. Шуның менән бергә допингҡа ҡаршы милли ойошмалар — спортсылар менән, ә лабораториялар тик серия номеры һуғылған пробиркалар һәм шешәләр менән генә эш итә (лабораторияларҙа спортсылар буйынса мәғлүмәттәр юҡ).
Субстанцияны тыйылған препараттар исемлегенә индерер алдынан, ҡағиҙә булараҡ, Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡ бер йыллыҡ «мониторинг программаһын» үткәрә, «мониторингланған» матдәләр тураһындағы мәғлүмәтте допингҡа ҡаршы милли  агентлыҡтарға ебәрә һәм ул матдәләрҙең исемлеген үҙенең сайтында баҫып сығара. Был осорҙа матдәне тыйылғандар исемлегенә индереү-индермәүгә ҡағылышлы мәғлүмәт туплана. Ошондай процедура, мәҫәлән, мельдоний өсөн дә ҡулланыла,  бер ил дә уны тыйыуға ҡаршы булмай  (мельдоний етештергән Grindeks компанияһынан башҡа).
Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнашырға теләк белдергән спортсылар допингҡа проба тапшырырға тейеш. 2009 йылдан башлап улар Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡҡа үҙҙәре буласаҡ  урындарҙың графигын 3 ай алдан уҡ ебәреп торорға  һәм көн һайын алдан тәғәйенләнгән 1 сәғәт ваҡытын  проба тапшырыу өсөн  бүлергә тейеш. Проба алыуҙы — халыҡ-ара допинг-офицерҙар, ә анализ яһауҙы аккредитацияланған допинг-лабораториялар тормошҡа ашыра. Офицерҙар допингҡа ҡаршы милли ойошмалар тарафынан аккредитациялана, улар башҡа илдәрҙә лә эшләй ала.
Спортсының допинг ҡулланғаны асыҡланһа, был турала спорт федерацияларына хәбәр ителә, улар дисциплинар саралар күрә (Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың һәм допингҡа ҡаршы милли агентлыҡтарҙың быға хоҡуғы юҡ).
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың базаһын ватыу һәм терапевтик иҫкәрмәләр проблемаһы
2016 йылдың сентябрендә «Fancy Bear» хакерҙар төркөмө  WADA базаһын вата. Баҫып сығарылған мәғлүмәттәрҙән күренеүенсә, АҠШ-тың тиҫтәләрсә спортсыһы,  «медицина күрһәтмәһенә» ярашлы,  тыйылған препараттар ҡулланыуға юл ҡуйған рөхсәткә эйә булған (терапевтик иҫкәрмә нигеҙендә). Төркөмдөң октябрҙә хәбәр итеүенә ҡарағанда,  2015 йылда 200-ҙән ашыу Америка спортсыһы, шул иҫәптән Паралимпия уйындарында миҙал яулаусыларҙың да бер нисәһе тыйылған препараттарҙы ҡулланыуға  USADA йә башҡа ойошма биргән рөхсәткә эйә булған.
Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлыҡтың документтарында  терапевтик иҫкәрмәләр (ТИ) сығарыу процедураһы ентекләп тасуирлана,  ауырыуҙар һәм уларҙан дауаланғанда ҡулланыла торған тыйылған препараттар теҙмәһе бирелә. ТИ допингҡа ҡаршы милли ойошмалар йә халыҡ-ара спорт федерациялары тарафынан бирелә (ВАДА терапевтик иҫкәрмәне бирмәй). Мәҫәлән, 2015 йылда Рәсәйҙең 25  спортсыһы РУСАДА-нан астмаға ҡаршы препараттар ҡулланыу өсөн тейешле рөхсәтте ала. Бындай ғәмәлиәт, атап әйткәндә, Норвегиянан күп тапҡыр олимпия чемпионы Марит Бьёргендың астманан  препараттар ҡулланыуы айҡанлы тәнҡитләнә .
Юбилейный (Хант-Манси автономиялы округы)
Юбилейный — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Советск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1000 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628251, ОКАТО коды — 71124658001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Овраг Лосенный
Овраг Лосенный — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәнәүез-Мәскәү
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Мәнәүез-Мәскәү ауылына, 1782 йылдың 20 июлендәге Иликей-Мең олоҫо башҡорттарының килешеүе буйынса, керҙәшлек нигеҙендә, типтәрҙәр нигеҙ һалған. Атамалары: беренсеһе — гидронимдан — йылғанан, икенсеһе — антропонимдан, был олоҫтоң абруйлы аҫабаһы Москов Зәйет исеменән килеп сыҡҡан. Бында шулай уҡ Пермь губернаһы Гәйнә улусы башҡорттары йәшәгән. 1859 йылда Коян (Тасим) ауылынан шуларҙың 70-е була. 1783 йылда бында 33, 1795 йылда — 39 типтәр иҫәпләнә, 25 яһаҡ түләүсе татарҙар, 34 башҡорт (17 ихатанан) йәшәй, 1834 йылда — 66 типтәр, 35 дәүләт крәҫтиәне, 55 башҡорт, 1859 йылда — 109 типтәр һәм 70 башҡорт иҫәптә тора. 1870 йылда — 281 припущенник, 1920 йылда — 769 типтәр, татарҙар. Башҡорттар ҙа булырға тейеш. 1843 йылда 55 башҡортҡа ни бары 48 бот ужым ашлығы һәм 200 бот яҙғы ашлыҡ сәселә.
Иҙрис (пәйғәмбәр)
Иҙрис (إدريس) —Ҡөрьәндә телгә алынған һәм Библиялағы Енох менән тбер тип һаналған пәйғәмбәр. Исламда ул тәүге булып ҡәләм менән яҙған тип иҫәпләнә, тегелгән кейемдәр кейгән, ваҡытты иҫәпләй белгән, Әҙәм и Шис (Сиф) ҡалдырған боронғо Яҙмаларҙы белгән ..
Телгә алыныуы
Ҡөрьәндә уның исеме ике тапҡыр телгә алына:
Аиндат
Аиндат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 725 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғафаров Алмас Айрат улы
Ғафаров Алмас Айрат улы (19 июнь 1968 йыл) — «АНТ» төркөмө етәксеһе, йырсы, ҡурайсы, һәүәҫкәр композитор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1998). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2022).
Биографияһы
Алмас Айрат улы Ғафаров 1968 йылдың 19 июнендә Сибай ҡалаһында тыуған. Әсәһе — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы. Атаһы яғынан ҡартатаһы Ғафаров Шәмсетдин Шәйхетдин улы — Граждандар һуғышы хәрби эшмәкәре, репрессия ҡорбаны. Алмастың улы Искәндәр Ғафаров фортепиано буйынса музыканттарҙың халыҡ-ара кимәлендәге һигеҙ конкурс (Италия, Киев, Болгария, Өфө, Будапешт, Прага, Ырымбур, Париж) еңеүсеһе. 1970 йылда ғаилә Өфөгә күсенә. Алмас 20-се башҡорт мәктәбендә уҡый (хәҙер Фатима Мостафина исемендәге мәктәп) (1975—1985).
1985 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң, 1987 йылда армияға алына, Кавказда хеҙмәт итә. Университетта уҡыған саҡта, 1985 йылда, «Һай, Уралым» йырын ижад итә. Был йыр Студент яҙы фестивалендә яңғырай, әммә армияла булған осорҙа йыр онотолоп тора. 1989 йылда ағалы-ҡустылы Илдар һәм Алмас Ғафаровтар һәм Урал Иҙелбаев «Аманат» синтез төркөмөн ойоштора. Һуңғараҡ (1990 йылда) төркөмгә ҡурайсы Роберт Юлдашев ҡушыла. «Һай, Уралым йыры» «Аманат» төркөмөнөң тәүге башҡарған йыры була. 1990 йылда «Аманат» дуҫтарын йыя" фестивале (артабан «АНТ») ойошторола һәм «Һай, Уралым» йыры фестивалдең гимнына әүерелә. Ошо уҡ йылда Бөтә Рәсәй «Ағиҙел» фестивалендә «Аманат» төркөмө лауреат исеменә лайыҡ була. 1990 йылда «АМАНАТ» студияһы барлыҡҡа килә, әлеге студия бик күп йырсыларға ярҙам ҡулын һуҙа. Республикала башҡорт халҡы рухы күтәрелгән осорҙа «АМАНАТ» (артабан «АНТ») төркөмө бик күп башланғыстар башында тора, мәҫәлән, тәүге «Урал моңо» фестиваленең ойоштороусыһы тап «АГТ» төркөмө була. 1991 йылда «Аманат» төркөмө тарҡала һәм өскә бүленә: «АНТ» (Алмас Ғафаров), «Аҡйондоҙ» (Урал Иҙелбаев)һәм «АМАНАТ» студияһы (Илдар Ғафаров) . Алмас Ғафаров һәм Рәмил Ихсановтан торған «АНТ» төркөмө (уларға ҡайһы берҙә Руслан Ниғмәтов ҡушыла) бөтә республикала билдәлелек яулай. Тәүге тапҡыр «АНТ» исеме аҫтында төркөм 1991 йылдың май айында Ишембай районында сығыш яһай. Бөгөнгө көнгә тиклем төркөм әүҙемлеген юғалтмай, бик йыш гастролдәргә сыға, тотороҡлоғо менән айырылып тора. Бөтә Рәсәйҙе, Одессанан Камчаткаға тиклем, гиҙеп үтә, республика райондарында ла улар көтөп алынған ҡунаҡ. Ауылдың бәләкәй-ҙурына, аудиторияның төрлөлөгөнә ҡарамаҫтан, шарттар тыуҙырылмаған төрлө залдарҙа: мәктәптәрҙә, балалар баҡсаларында, музейҙарҙа, китапханаларҙа һәм шулай уҡ ҙур концерт залдарында, асыҡ һауала үткәрелгән республика байрамдарында сығыш яһайҙар.
1997 йылда «АНТ» ансамбле егет­тәренә «Башҡортостан Республика­һының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәт­кәре» тигән исем бирелә. 1999 йыл­дың июнендә «Аманат» студияһы егеттәре Илдар Ғафаров, Алмас Ғафаров, Рәмил Ихсанов, Юлдаш Ураҡсин (оператор), Руслан Ниғмәтовтарға Ш. Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы бирелде.
2001 йылдан Алмас Ғафаров һәм ул етәкләгән «АНТ» төркөмө Өфө ҡалаһы администрацияһының мәҙәниәт идараһында эшләй. 2003 йылдан бөгөнгө көнгә тиклем — Өфө ҡала мәҙәниәт һарайы солисы, БДУ «Аманат» музыкаль студияһының художество етәксеһе һәм «Ант» төркөмө етәксеһе.
Репертуары
«АНТ» төркөмө репертуарында барыһы 100-ҙән ашыу йыр (Бүләк; Шайморатов генерал; Һалдат йыры; Бер кем дә юҡ; Йондоҙом; Башҡортостан; Батырҙар йыры; Әҡлимә;Юлғотло; Күбәләк; Күп һайлама сәскәләрҙе; Сибай; Усаҡ һәм башҡалар), шул иҫәптән, Алмас Ғафаров үҙе ижад иткән яҡынса 60 йыр (улар араһында халыҡта популярлыҡ яулаған Һай, Уралым; Тыуған ҡалам Сибай ҡалаһы; Ҡыш бабай; Һылыуҡай; Йүгереп…) Бейеү көйҙәре (ҡурайҙа), Сюита-ре мажор (Попурри, ҡурай), Военное попурри (ҡурайҙа) һәм башҡа көй теҙмәләре халыҡтың һөйөүен яуланы. Төркөм композиторҙар Салауат Низаметдинов, Илшат Хәлилов, Насип Кучаев, Заһир Исмәғилев, Айрат Ҡобағошов, Ишмулла Дилмөхәмәтов һәм Рим Хәсәнов йырҙарын үҙ репертурына алған, шулай уҡ халыҡ йырҙарын башҡара.
Видеояҙмалар
Туҡһанынсы йылдарҙан ретро-ауаз! Алмас Ғафаров, «Ант төркөмө»
Бер йырҙың тарихы «Һай, Уралым» йыры Алмаз Ғафаров (авторы Әлфиә Хабирова)
Алмас Гафаров на тему башкирская музыка
«Ант» төркөмө на концерте «Йэшлек»
Пога (йылға)
Пога  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Татош йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фытыр
Фытыр саҙаҡаһы- (Зәкәт әл-фитр) -  — Рамаҙан айы аҙағында, йәки  Ураҙа байрамы башланғанса фәҡирҙәргә, меҫкендәргә бирелә торған вәжиб саҙаҡа.
Фытыр түләүселәр
Фытыр саҙаҡаһын түләү барса хәлле мосолмандар өсөн дә мотлаҡ. Хәллеләр иҫәбенә үҙен, ғаиләһен,ҡул аҫтындағы хеҙмәтселәрен ризыҡ, көндәлек һәм кешелек кейемдәр, эске кейемдәр менән тәьмин иткәндән тыш мөлкәте булғандар инә.
Фытыр саҙаҡаһы үҙен, ғаиләһен, хеҙмәтселәрен көндәлек туйыныу һәм кейем-һалым менән тәьмин ителеүҙән артҡан мал-мөлкәтле мосолмандарҙың һәммәһе өсөн вәжиб ғәмәл. Ғаилә башлығы үҙ ҡарауында булған барлыҡ ғаилә ағзалары өсөн зәкәт бирә. Әгәр сабый рамаҙан айының һуңғы көнөндә ҡояш байығас тыуһа, уның өсөн фытыр түләнмәй. Бынан тыш кеше мосолман булмаһа ла, үҙенең ҡул аҫтындағы (аҫрауындағы) мосолмандар өсөн (атаһы, балалары, хеҙмәтселәре һ.б.) фытыр түләргә бурыслы.
Фытыр саҙаҡаһы миҡдары
Уның миҡдарын ҡайҙа нимә үҫеүенә ҡарап 1 сағ бөртөклө матдәләрҙән сығып иҫәпләнә. Мәҫәлән, Европала бойҙай йә арпа, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла — дөгө, Яҡын Шәреҡтә — хөрмә менән иҫәпләнә. Сағ — был 4 ҡуш ус бөртөклө күләме. Ул 3,300 г (хәнәфи мәҙһәбтә), йәки 2,176 г (башҡа сөнни мәҙһәбтәрҙә) тип иҫәпләнә. Ризыҡлата биреү хәйерле тип һанала. Хәнәфи мәҙһәбтә аҡсалата биреү ҙә рөхсәт ителә.
Хәнәфи мәҙһәбтә ярты сағ, йәғни 1,650 г бирелә. Фытыр саҙаҡаһын Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) заманындағы кеүек, ризыҡлата биреү хәйерле. Аҡсала таратыу хәнәфи мәҙһәбтә рөхсәт ителгән. Фытырҙы Ғәйеткә ҡалдырыу мәкруһ була, уға хәтлем биреп ҡуйыу хәйерле.
Маҡсаты
Фытыр саҙаҡаһы ураҙа айында ебәрелгән хата-яҙыҡтарҙы ярлыҡатыу (кәфәрра), шулай уҡ ярлы-ябағаны  Ураҙа байрамында башҡалар менән тигеҙ байрам иттереү маҡсаты менән бирелә.
Кемдәргә бирелә
Фытыр мәсеттә зәкәт йыйыусы вәкилгә бирелә ала ,шулай уҡ мохтаждарға бирелә.
Фытыр бирергә мөмкин булған 8 төр төркөм:
Воргэ-Кыталь-Кы
Воргэ-Кыталь-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Атауы жоқ тармАғиҙелтың һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хайнувка
Хайнувка (Hajnówka, Гайнаўка, Hajnaŭka) — Польшалағы ҡала.
Аҙанташ
Аҙанташ (Азанташ) — юҡҡа сыҡҡан ауыл (утар), Рәсәй Федерацияһының Ырымбур өлкәһе, хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округының башҡорттар йәшәгән төйәге булған.
Тарихы
Аҙанташ ауылы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районында бик ҡыҫҡа ғына ғүмерле утар булған. Уны ике исем менән — Аҙанташ һәм Ново-Орловка тип йөрөткәндәр. Сөнки утарҙа уға исем биргән башҡорттар ғына түгел, ситтән килгән кешеләр ҙә йәшәгән.
Ырымбур яҡтарына төрлө халыҡтар күсенә башлауы бер нисә быуат дауамында бара. Был хаҡта «Краевед Оренбуржья» тигән сығанаҡта ла тасуир ителә: Башҡорт ерҙәренән башҡа губерналарҙан- Воронеж, Тамбов, Һарытау һәм Рәсәйҙең башҡа губерналарынан күсеп килеүселәр бында үҙенең икенсе тыуған төйәген таба, утар, ауылдарға нигеҙ һала. Совет осорондағы процестар һуңыраҡ бәләкәй тораҡ пункттарҙы, бигерәк тә утар кеүектәрен, һәләк итеүгә ҙур йоғонто яһаған.
Аҙанташ утары тарихы, уның сәскәле яландары, тауҙары, ауыл тормошо тураһында ошо утарҙа тыуып үҫкән һәм, киләсәкһеҙ тип танылғас, унан күсеп киткән Валентина Чвертко (Попова) «Молитвенный камень» тигән китабында бәйән итә. Әҫәрен ул Ҡыуандыҡ ҡалаһының П. И. Федоров исемендәге китапханаға бүләк иткән.
Этимологияһы
Аҙанташ ауылы элекке Ҡыуандыҡ районына ингән. Топоним башҡорт телендәге «аҙан» һәм «таш» тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән булыуы ихтимал. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Оренбургской области: Краткий топонимический словарь» тигән китабында, атама аҙан ҡысҡырыу ташы, «ыҙан ташы» йәки Хәсән тигән исемдән сыҡҡан булыуы мөмкин, тигән аңлатма биргән.
Мансур (мәғәнәләр)
Мансур — күп мәғәнәле һүҙ.
Первая Елховица
Первая Елховица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кипшенга йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.