Славян_телдәре
Үҫеш тарихы
Славян прателенең иртә үҫеше осоронда һуҙынҡы сонанттарҙың (рус телендә сонор тартынҡылар: [m], [n], [l], [r]; [j] өнө лә сонор — май [maj] һүҙендә) яңы системаһы барлыҡҡа килгән, консонантизм (бер нисә тартынҡының йәнәш килеүе) байтаҡ ябайлаштырыла, аблаутта (бер тамырлы һүҙҙәрҙәге эске флексия — собирать — соберу — сбор — соб-рать), редукция (һуҙынҡыларҙың баҫымһыҙ хәлдә көсһөҙләнеүе) баҫҡысы киң тарала, тамыр боронғо сикләүҙәргә буйһоноуҙан туҡтай. Праславян теле сатем төркөмөнә (праславян sьrdьce, pisati, prositi, сағыштыр: латин cor, — cordis, pictus, precor); (праславян zьrno, znati, zima, сағыштыр: латин granum, cognosco, hiems) инә. Әммә был һыҙат тулыһынса тормошҡа ашырылмай : сағыштыр: праславян *kamy, *kosa, *gǫsь, *gordъ һ. б. Праславян морфологияһында һинд-европа тибынан күп кенә тайпылыштар бар. Был иң тәү сиратта ҡылымға, аҙ дәрәжәлә — исемгә ҡарай. Суффикстарҙың күпселеге праславян нигеҙҙә формалаша. Үҙенең иртә үҫешендә праславян теле лексика өлкәһендә күп кенә әүерелеүҙәр кисергән. Башлыса иҫке һинд-европа лексикаһын һаҡлап ҡалып, бер үк ваҡытта ул ҡайһы бер лексемаларҙы (мәҫәлән, социаль мөнәсәбәттәр өлкәһендә ҡулланылған һәм тәбиғәткә ҡағылышлы һ. б. терминдар) юғалта. Төрлө тыйыуҙар (табу) арҡаһында ла күп кенә һүҙҙәр ҡулланыштан төшөп ҡалған. Мәҫәлән, имән атамаһы юғалаған — һинд-европаса perkuos, унан — латинса quercus. Славян телендә табу һүҙе (славян dǫbъ нығына; унан — «дуб», (пол. dąb, болг. дъб) һ. б. Медведь һүҙенең һинд-европа атамаһы юғала. Ул яңы ғилми «Арктика» (сағыштыр: грек ἄρκτος) терминында ғына һаҡланған. Праславян телендә һинд-европа һүҙе тыйылған һүҙҙәр бәйләнеше менән алмаштырылған: *medvědь («поедатель мёда», мёд һәм *ěd-) . Праславян телендә балт-славян уртаҡлығы осоронда һуҙынҡылар (сонор тартынҡылар — сонанттар юғалған, улар урынына дифтонг бәйләнештәр: тартынҡылар алдында һәм «һуҙынҡы сонант һуҙынҡылар алдында» (sъmьrti, но umirati) эҙмә-эҙлеклегендә, (акут һәм циркумфлекс) интонациялары релевантлы билдәгә әйләнгән. Сонор тартынҡыларҙы (сонанты) ҡайһы бер фонетик күренештәрҙе тасуирлау өсөн ҡулланалар. Рус телендә – был [л], [л'], [р], [р'], [м], [м'], [н], [н'], [j], [и] өндәре (ҡалған тартынҡылар шаулы - шумные тип атала). Сонор тартынҡылар шаулы тартынҡыларҙан артикуляцион билдәләре менән генә түгел, акустик һәм фонологик билдәләре менән дә айырыла. Йот алдынан ябыҡ ижектәрҙең юҡҡа сығыуы һәм йот алдынан тартынҡыларҙың йомшарыуы — праславян осорҙоң мөһим процесы. Беренсе процесс менән бәйле бөтә боронғо дифтонг бәйләнештәре монофтонгтарға әүерелгән, талғын ижек тартынҡылары (р, л), танау һуҙынҡылары барлыҡҡа килгән, ижектәргә бүлеү күсерелеүенә килтергән, был, үҙ сиратында, тартынҡылар төркөмөнөң ябайлаштырылыуына, ижек-ара диссимиляция күренешенә килтергән. Был иң боронғо процестар йоғонтоһо бөтә хәҙерге славян телдәрендә күҙәтелгән күп төрлө сиратлашыуҙарҙа сағыла: сағыштыр: «жать — жну»; «взять — возьму», «имя — имена», (чех žít — žnu, vzít — vezmu; серб-хорват жети — жањем, узети — узмем, име — имена}}. Йот алдынан тартынҡыларҙың йомшарыуы түбәндәге сиратлашыуҙа сағыла: с/ш, з/ж һ. б. Бөтә был процестар грамматик ҡоролошҡа, флексиялар (ялғауҙар) системаһына ҙур йоғонто яһаған. Йот алдынан тартынҡыларҙың йомшарыуы арҡаһында артҡы аңҡау тартынҡылары палаталләшкән: к > ч, г > ж, х > ш. Шул нигеҙҙә сиратлашыуҙар праславян теле осоронда уҡ формалашҡан — к/ч, г/ж, х/ш, һәм был исем һәм ҡылым һүҙъяһалыштарына ҙур йоғонто яһаған.