cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үзбәк һумы
1992 йылғы сығарылыш
Бөтә купюраларҙың алғы яғында — Үзбәкстан гербы һүрәте, номиналы, артҡы яғында Регистан майҙанынан Шердор мәҙрәсәһе төшөрөлгән һәм тейешле номиналдағы һандар күп тапҡыр ҡабатлана.
AB 12345678 (1 — 500 һум) йәки AB 1234567 (500 — 10 000 һум) төрөндәге банкноталарҙың номерҙары алғы яҡта Дәүләт гербы һүрәте аҫтында урынлашҡан.
Кесе Шуструй
Кесе Шуструй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виндрей йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абҙан районы
Абҙан районы — БАССР‑ҙың көньяғында урынлашҡан элекке район (хәҙерге ваҡытта Ейәнсура районы биләмәһенә керә).
Төньяҡта — Ейәнсура, төньяҡ-көнсығышта — Йылайыр, көнсығышта Хәйбулла райондары, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Ырымбур өлкәһе менән сиктәш булған. 1946 йылдың 20 мартында ойошторолған. 1956 йылдың 4 июлендә бөтөрөлгән, биләмәһе Ейәнсура районы составына индерелгән. Майҙаны 2234 км². Район үҙәге — Абҙан ауылы.
Районда 8 ауыл советы, 58 ауыл торама пункты булған. Халҡы — 2376 кеше (1950), күпселек башҡорттар йәшәгән. Иҡтисади нигеҙен һарыҡсылыҡҡа, һөт‑ит йүнәлешле һыйыр малы үрсетеүгә, иген культуралары һәм мал аҙығы культуралары, көнбағыш үҫтереүгә махсуслашҡан ауыл хужалығы тәшкил иткән. 14 колхоз, 2 совхоз, МТС, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 3 урта мәктәп, үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, 12 клуб учреждениеһы, район һәм 12 ауыл китапханаһы булған. «Сталинсе» гәзите сыҡҡан.
Усть-Кулатка
Усть-Кулатка (Кулатка) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡунаҡ күрһәтеү
Бер ғаиләгә алыҫтаныраҡ ҡунаҡ килһә, хужа кеше әҙерленеп, туған-тыумасаны, күрше-күләнен, яҡын күргән дуҫ-иптәштәрен мәжлескә саҡыра. Шулай итеп алыҫтан килгән ҡунаҡ туғандары, ҡоҙалары, хужаның күрше-күләндәре менән таныша. Мәжлестә хәл-әхүәл һорашып, уйын-көлкө менән ваҡыт үткәрәләр.
Арғаяш районы
Арғаяш районы — Силәбе өлкәһенең муниципаль районы.
Тарих
1934 йылдын 17 ғинуарында ул Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составынан сығарыла. Силәбе өлкәһендә Арғаяш милли округы барлыҡҡа килә. Был милли округ 1 йылдан һуң, 1934 йылда 17 ноябрендә бөтөрөлә.
География
Арғаяш районы Ҡарабаш, Мейәс, Ҡыштым ҡала округтары һәм Сыбаркүл, Сосновка, Ҡоншаҡ райондары менән сиктәш. Районда күлдәр күп: Арғужа һыуһаҡлағысы, Ҡомкүл, Өйәлге, Кесе Киҫегәс, Арғаяш, Ҡалды.
Административ-территориаль ҡоролошо
Районда 12 берекмә, 85 ауыл:
Сопорко-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моабит
Моаби́т (Moabit) — Берлин уртаһындағы район. 2001 йылғы административ реформаға тиклем Тиргартен (зоопарк) районына ингән, хәҙерге ваҡытта Берлин-Митте округына инә. Өс яҡтан һыу менән сикләнгән — Шпрее, Берлин-Шпандау каналы һәм Вестхафен каналы, улар аша 25 йәйәүлеләр, автомобилдәр һәм тимер юл күперҙәре төҙөлгән.
Был районда тарихҡа ингән Моабит каторга төрмәһендә төрлө осорҙа билдәле тарихи шәхестәр ултырған: рус разведчигы, Россия генераль штабы капитаны Михаил Костевич (1911-1912), коммунистар Карл Радек (1919, Австрия), Георгий Димитров (1933,Болгария),Германия коммунистар партияһы етәксеһе Эрнст Тельман (1933-1944), Эрих Хонеккер (ГДР етәксеһе) (1992). Бөйөк татар шағиры Муса Йәлилдең бында 1944 йылда яза көткәндә яҙған шиғырҙары йыйынтығы "Моабит дәфтәрҙәре",тип атала. Был төрмәлә ултырған немец яҙыусыһы, шағир Вольфганг Борхерттың (1944,сентябрь- 1945,май) "Моабит" исемле шиғыры бар.
Тарих
Был урында элек урман, һаҙлыҡ булған. 1716  йылда Пруссия короле  Фридрих I (протестант) Франциянан ҡасҡан гугеноттарға (протестанттар) Берлин  янындағы  буш урында йәшәргә рөхсәт бирә( Шпрее  менән Альт-Моабит араһында), уларға  ебәк ҡорто үрсетер өсөн  24 ер участкаһы бүлә. Күптәр фекеренсә, Гугеноттар был ергә terre de moab атамаһы биргән. Моав- Мысырҙан ҡасҡан йәһүдтәр ваҡытлыса йәшәп торған ер.
XVIII быуатта Моабит фарфор һәм дары эшләү фабрикалары, металлургия һәм ҡорал заводы, боеприпастар заводы төҙөлә. 1861  йылда  Моабит Берлинға ҡущыла, уның инфраструктураһы тиҙ үҫешә башлай: яңы күперҙәр һәм каналдар, яңы кварталдар, мәктәптәр, сиркәүҙәр, дауаханалар һәм электростанция  төҙөлә. Етеҙ үҫешкән сәнәғәт районында 1910  йылда 190 мең кеше йәшәгән ( 1801 йылда 120 кеше).
1918-1920 йылдарҙа Веддинг кварталында йәшәгән эшселәр революция хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша(Йыр. Der rote Wedding. Г.Эйслер музыкаһы, Э.Вайнерт һүҙҙәре).
Рудольштадт
Рудольштадт (Rudolstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23762 кеше йәшәй. Майҙаны — 55,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 195 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7407 һәм автомобиль коды — SLF (элек: RU).
Саҡ-суҡ
Саҡ-суҡ — өкөләр ғаиләһенә ҡараған төн ҡошо. Көндөҙ ул ағас ҡыуышында йә ҡуйы япраҡтар араһында боҫоп ултыра, һунарға ҡараңғы төшкәс кенә сыға. Суҡ — сыйырсыҡтан саҡ ҡына ҙурыраҡ өкө. Бик йәшерен ҡош, бала сығарғанда инә ҡош хатта ояһынан сығып та йөрөмәй, уға ашарға ата ҡош ташый. Ояһының янына уҡ килеп етһәң дә, улар боҫоп ҡалыуҙы хуп күрә. Төп ризығы — төнгө эре күбәләктәр. Өкөлөгөнә барып, тәлмәрйен, сысҡан кеүек ваҡ йән эйәләрен дә аулауы мөмкин. Өс аҙна баҫҡандан һуң сыҡҡан ҡош балалары ай тирәһендә оянан осоп сыға. Суҡтар туптарға ойошмай, йылы яҡҡа киткән һәм ҡайтҡанда яңғыҙышар, төндәрен осалар.
Туй мәлдәрендә, парлашып оя ҡорғанға тиклем, был ҡоштарҙың икәү ара: «Суҡ! Саҡ!» — тип ҡысҡырып хәбәрләшеүен ишетергә мөмкин.
Шафиҡ Әминев-Тамъяни
Әминев-Тамъяни Шафиҡ (тулы исеме Әминев Шафиҡ Әмин улы; 19 март 1858 йыл — 1936 йыл) — башҡорт сәсәне.
Биографияһы
Шафиҡ Әмин улы Әминев 1858 йылдың 19 мартында Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Тамъян-Түңгәүер олоҫо Әбделғәзе ауылында тыуған.
Башта ауыл мәҙрәсәһендә, унан Троицкийҙа һабаҡ алған. Ҡышын уҡырға аҡса йүнләр өсөн, йәйгеһен ҡаҙаҡ далаларына китеп балалар уҡытҡан. Шул йылдарҙа ата-әсәһе вафат булғанлыҡтан уҡыуын ҡалдырырға мәжбүр булған. Сөнки кесе туғандарын ҡарарға кәрәк булған.
Ул күпмелер тау араларында игенселек менән шөғәлләнеп ҡарай. Иген уңмағас, урман, төрлө кәсеп эшенә тотона. Дегет ҡайната, һал ағыҙа.
Ул бик уҡымышлы, бай телле була. Уңғанлығы, аҡылылығы, ғәҙеллеге арҡаһында халыҡ араһында абруй яулай. Уны мулла тип йөрөткәндәр.
1936 йылда вафат була.
Богутовка
Богутовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 487 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Светлая
Оло Светлая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индига йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черторойка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матвеев Геннадий Константинович
Граждандар, ғаилә һәм халыҡ-ара шәхси хоҡуҡ проблемаларын тикшерә. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы.
Биографияһы
Матвеев Геннадий Константинович 1908 йылдың 8 авгусында (яңы стиль буйынса 21 август)   Вятка губернаһы Пектубай ауылында, хәҙер Марий Эл Республикаһы  Новоторъял районында тыуған.
1918 йылда атаһы үлгәндән һуң малай балалар йортона эләгә. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай, күпмелер ваҡыт төрлө эштәрҙә эшләй.
Белем
1928 йылда Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә, уны 1933 йылда тамамлай һәм ошо уҡ университеттың аспирантураһында уҡыуын дауам итә. 1935 йылда аспирантуранан Ҡазан юридик институтының граждандар хоҡуғы кафедраһы эшкә алына (1931 йылда Ҡазан университетының юридик факультеты Совет хоҡуғы институты итеп ойошторола, 1952 йылда тарҡатыла). 1939 йылда Бөтә Союз юридик институтында «Возмещение договорного убытка» темаһына кандидатлыҡ дисертацияһын яҡлай. 1951 йылда СССР Фәндәр академияһы дәүләт һәм хоҡуҡ институтында «Вина как основание гражданско-правовой ответственности по советскому праву» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
Эшмәкәрлеге
1938 йылдың сентябрендә Геннадий Константинович  Киев дәүләт университетына  эшкә күсерелә  (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты). Бөйөк Ватан һуғышы сараларында ҡатнаша, унан 1946 йылда демобилизациялана. Ҡайтып Киев университетында эшен дауам итә, юридик факультет деканы була (1949). КПСС ағзаһы. Хаҡлы йылға сыҡҡандан һуң, Киев дәүләт университеты 50 йылдан ашыу ғүмерен биреп, уҡытыу эшмәкәрлеген профессор-консультант вазифаһында дауам итә. Яңы ойошторолған халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына күсә, унда сит ил студенттары менән шөғөлләнә. Краков, Прага, Лейпциг, Рим, Флоренция лекциялар һәм докладтар уҡый, Парижда һәм Гаагала халыҡ-ара конференцияларҙа ҡатнаша
Халыҡ-ара шәхси хоҡуҡтың Киев мәктәбенә нигеҙ һалыусы булып тора. СССР союздаш республикаларҙың гражданлыҡ  закондар сығарыу нигеҙҙәре проекттарын, Украин ССР Гражданлыҡ кодексын һәм УССР Никах һәм ғаилә кодексын  төҙөүҙә ҡатнаша.
Г. К. Матвеев һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә. 1947 йылда Украин ССР-ы Юғары судының граждандар коллегияһы ағзаһы итеп һайлана, уның составында уҡытыу эшмәкәрлеге менән бер рәттән 1952 йылға тиклем  эшләй. Миҙалдар менән, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1996 йылдың 23 ғинуарында Киевта вафат була. Улы — Юрий Геннадьевич Матвеев шулай уҡ ғалим-хоҡуҡ белгесе.
Сәйедмәммәдова Зөләйхә Мирғәбиб ҡыҙы
Сәйедмәммәдова Зөләйхә Мирғәбиб ҡыҙы (Züleyxa Mirhəbib qızı Seyidməmmədova; 22 март 1919 йыл — 1999 йыл) — совет лётчик-истребителе, капитан, 586-сы истребитель авиация полкының штурманы, парашют спорты инструкторы, Әзербайжан ССР-ының Социаль тәьминәт министры (1951—1974). Әзербайжан ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге осоусы.
Биографияһы
Зөләйхә Мирғәбиб ҡыҙы Сәйедмәммәдова 1919 йылдың 22 мартында Баҡыла тыуған. Мәктәптә уғыған осорҙа авиация спорты менән ҡыҙыҡһына.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Әзербайжан индустриаль институтына уҡырға инә. 1934 йылдың яҙында Баҡы аэроклубына йөрөй башлай һәм шул уҡ йылдың октябрендә аэроклуб пилоты булып китә. 1935 йылдың авгусында Мәскәүҙә 1-се Бөтә Союз парашютистар слетында уға инструктор-парашютист квалификацияһы бирелә. 1936 йылдың 21 ғинуарында Кремлдә Әзербайжанда совет власының урынлаштырыуының 15 йыллығына бәйле тантаналы сара уҙа, бында Зөләйхә Сәйедмәммәдова «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә. 1936 йылдан Баҡы аэроклубының осоусы-инструкторы булып китә. 1938 йылда Әзербайжан индустриаль институтын тамамлай һәм инженер-геолог һөнәрен ала.
1938 йылда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһының штурман факультетына уҡырға инә. 1939 йылдың декабрендә Мәскәү советы депутаты итеп һайлана. 1940 йылдың 23 февралендә кесе лейтенант званиеһы бирелә.
1941 йылдың майында академияны тамамлай һәм академия ҡарамағындағы уҡыу авиаполкы эскадрильяһының штурманы итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ул хеҙмәт иткән полк хәрби тип үҙгәртелә һәм Мәскәүҙе обороналау системаһына индерелә. 1941 йылдың аҙағында яңы ойошторолған 586-сы ҡатын-ҡыҙҙар истребитель авиация полкының штурманы итеп тәғәйенләнә. Был полк составында Сталинград алышында, Курск дуғаһы алышында, Корсунь-Шевченко операцияларында ҡатнаша. 2-се дәрәжә Бөйөк Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Һуғыш осоронда үҙенең Як-9 самолет-истребителендә 500-ән ашыу хәрби осош яһай һәм 40-тан ашыу һауа алыштарына инә. Еңеүҙе 586-сы истребитель авиация полкы командирының урынбаҫары булараҡ Бухарест ҡалаһында ҡаршылай.
Демобилизацияланғас Баҡыға ҡайта, бындабашта Баҡы ҡала партия комитеты инструкторы булып эшләй. 1946 йылдың сентябрендә Әзербайжан ВЛКСМ Үҙәк комитетытының сәркәтибе итеп һайлана һәм был вазифаны 1951 йылға ҡәҙәр башҡара. 1947 йылда Әзербайжан ССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана. 1951—1974 йылдарҙа — Әзербайжан ССР-ының социаль тәьминәт министры вазифаһын үтәй. Шулай уҡ Әзербайжан Сит илдәр менән дуҫлыҡ мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте президиумы рәйесенең урынбаҫары булып эшләй.
Хеҙмәттә күренекле ҡаҙаныштары һәм уңышлы йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Ленин ордены менән бүләкләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ете орден һәм бер нисә миҙал менән бүләкләнгән:
Октябрь революцияһы
Октябрь революцияһы (СССР-ҙа тулы рәсми исеме — Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы, башҡа исемдәре: «Октябрь түңкәрелеше», «Октябрь ихтилалы», «большевистик түңкәрелеше») — Рәсәйҙә 1917 йылдың октябрендә (яңы стиль буйынса — ноябрь) башҡарылған һәм бөтә донъяның артабанғы тарихы барышына йоғонто яһаған ХХ быуаттың иң ҙур сәйәси ваҡиғаларының береһе. Революция һөҙөмтәһендә Рәсәйҙә Граждандар һуғышы башлана, Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла һәм власҡа Советтарҙың II Бөтә Рәсәй съезы тарафынан ойошторолған хөкүмәт килә, делегаттарҙың күпселеген большевиктар (РСДРП(б) һәм уларҙың союздаштары — һул эсерҙар тәшкил итә. Һул эсерҙарға ҡайһы бер милли ойошмалар, меньшевик-интернационалистарҙың ҙур булмаған өлөшө теләктәшлек белдерә. 1917 йылдың ноябрендә яңы хөкүмәтте шулай уҡ крәҫтиән депутаттарҙың ғәҙәттән тыш съезының күпселеге хуплай.
25-26 октябрҙәге ҡораллы ихтилал барышында Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатыла (яңы стиль буйынса — 8−7 ноябрь), төп ойоштороусылары В. И. Ленин, Л. Д. Троцкий, Я. М. Свердлов һәм башҡалар булған. Ихтилалды Петроград Советының Хәрби-революцион комитеты туранан-тура етәкләгән, комитетҡа шулай уҡ һул эсерҙар ҙа ингән. Халыҡ күпселеге өлөшө ярҙам итеүе, Ваҡытлы хөкүмәттең ғәмһеҙлеге, меньшевиктарҙың һәм уң эсерҙарҙың большевизмға ҡаршы реаль альтернатива тәҡдим итә алмауы ихтилалдың уңышына булышлыҡ итә.
Исеме һәм баһалары
Баштан уҡ большевиктар һәм уларҙың союздаштары Октябрь ваҡиғаларын «революция» тип атайҙар. Мәҫәлән, Эшсе һәм һалдат депутаттарының Петроград Советында (1917 йылдың 7 ноябре) Ленин үҙенең киң билдәле булып киткән һүҙҙәрен әйткән: "Иптәштәр! Большевиктар кәрәклеге тураһында һәр ваҡыт һөйләгән Эшселәр һәм крәҫтиәндәр революцияһы атҡарылды! ".
«Бөйөк Октябрь революцияһы» төшөнсәһе Учредителдәр йыйылышында большевиктар фракцияһы исеменән Ф. Раскольников иғлан иткән декларацияла тәүге тапҡыр телгә алына. 1930 йылдар аҙағында совет рәсми историографияһында Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы исеме раҫланды. Революциянан һуң тәүге ун йыллыҡта революция йыш ҡына Октябрь түңкәрелеше тип атала һәм был атама негатив мәғәнәне үҙ эсенә алмаған була һәм 1917 йылғы берҙәм революция концепцияһында фәнни яҡтан дөрөҫ күренгән. В. И. Ленин 1918 йылдың 24 февралендә Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитеты ултырышындағы сығышында шулай ти: «Әлбиттә, эшселәргә, крәҫтиәндәргә һәм һалдаттарға еңел һәм күңелгә ятышлы әйтеүе, октябрь түңкәрелешенән һуң революция нисек алға барғанын күҙәтеүе еңел һәм күңелгә ятышлы …» ; ошондай атаманы Л. Д. Троцкий, А. В. Луначарский, Д. А. Фурманов, Н. И. Бухарин, М. А. Шолоховтарҙа осратырға мөмкин ; шулай уҡ Октябрҙең беренсе йыллығына арналған Сталиндың мәҡәләһендәге бер киҫәк «Октябрь түңкәрелеше тураһында» тип атала (1918). Һуңынан, «түңкәрелеш» һүҙендә заговор һәм бер нисә кеше власты баҫып алыу менән оҡшашлыҡ таба башлайҙар (һарай түңкәрелеше аналогияһы буйынса), ике революция концепцияһы нығына башлай һәм был термин рәсми историографиянан алына. Уның ҡарауы, «Октябрь түңкәрелеше» һүҙбәйләнеше негатив мәғәнәлә бик әүҙем файҙаланыла башлай, бигерәк тә эмиграция һәм диссидент даирәләрендә, ә перестройканан башлап — легаль матбуғатта ла. «Октябрь түңкәрелеше» тамғаланышы ҡайһы бер заманса һәм ғилми баҫмаларҙа ҡулланыла, мәҫәлән, В. А. Зубов редакторлығы аҫтында «Рәсәй. XX быуат» дәреслегендә (2009) йәки «Урыҫ яҙыусылары. 1800—1917» һүҙлектең 5-се томында (2007). Философ А. П. Бутенко ла «революцион түңкәрелеш» һүҙбәйләнешен ҡуллана.
Октябрь революцияһын төрлөсә баһалайҙар. Кемдер өсөн был Граждандар һуғышына алып килгән, башҡа илдәрҙән ҡалышыуға дусар иткән, Рәсәйҙә тоталитар системаһын урынлаштырған милли һәләкәт була. Бындай ҡарашлы тарихсылар өсөн Октябрь революцияһы «илдә бер ниндәй ҙә реаль терәге булмаған, оятһыҙ заговорсыларҙың өйөрөнөң пассив йәмғиәткә көс менән таҡҡан путчы» булып тора.
Мәҫәлән, тарихсы Владимир Булдаков былай тип яҙа: Электорат анализы большевиктар, ил менән идара итеүгә дөйөм милли мандатын алмаһалар ҙа, административ һәм сәнәғәт үҙәктәрендә халыҡтың радикаль кәйефле өлөшөн етәкләйҙәр. Дөйөм алғанда, массалар «пролетар» социализмын һайланы тип әйтеп булмай, улар тик «үҙҙәренең» власын теләне. Башҡаларға ҡарағанда был ынтылыштарға тулыраҡ яуапты большевиктар бирҙеләр һымаҡ. Дөйөм алғанда, Октябрь революцияһы кешелек ҡиммәттәре һәм демократия билдәһе аҫтында башҡарылды, әммә иҫ киткес синфи көсләү юлы менән урынлаштырылды.
…Һис шикһеҙ, Октябрь шартлауының ҡеүәте, уның глобаль нәтижәләре дөйөм Рәсәй һәм донъя үҫешенең киҫкен нөктәләренең бергә уҡмашыуынан барлыҡҡа килде. Быларҙы иҫәпкә алғанда, большевистик Октябрь донъя социалистик революцияһы юлында бар халыҡтарҙың да тарихи шанстарын тигеҙләүсе, тәүәккәл ынтылышы итеп ҡабул ителә. Бындай ниәттәрҙең тик хыял ғына булыуын әйтеп тораһы ла түгел, әммә ул ваҡыттағы социаль фекерләүҙең бөтә алдағы үҫеше менән әҙерләнгән булыуын танымай булмай, ә кешелек әле булһа уларҙы тормошҡа ашыра алмай интегә Ошо ике һуңғы сиктәге фекерҙәр араһында айырым фекерҙәрҙең киң спектры бар. Мәҫәлән, француз тарихсыһы Марк Ферро билдәләүенсә, «Октябрь революцияһы халыҡтарҙың ынтылыштарына ла яуап бирә алыр ине, әммә … унда бик аҙҙар ҡатнашты». Мәҫәлән, Борис Кагарлицкий былай тип яҙа: Рәсәй революцияһы үҙ-үҙен инҡар иткән фажиғәле траектория үтеү менән тамамланды. Урыҫ революцияһы тураһында уңышһыҙлыҡҡа тарыны тип әйтеп буламы икән һәм тарихи һығымталары уның ниндәйерәк? Маркузе (Энгельска һылтанып) һәр революция һатылған революция ул, сөнки революция ҡотолғоһоҙ рәүештә үҙенең бөтә булған тарихи бурыстарының сиктәре аша үтә һәм кешелек азатлығының глобаль бурыстарын хәл итергә маташа. Ә был бурыстарҙы еңел генә хәл итеүе мөмкин түгел, тигән «Коммунизмдың ҡара китабы» авторҙарының билдәләмәһенә ярашлы, «Октябрь революцияһы дәүләт түңкәрелешенең һәм социаль революцияның (тәүге сиратта, крәҫтиән) кульминацияһының тап килгән ваҡыттан килеп сыҡҡан, ул ике фактор конвергенциянан: үҙенең ойошторолоуы, тактикаһы, идеологияһы менән башҡа ойошмаларҙан ҡәтғи рәүештә айырылып тороусы сәйәси власты баҫып алған партиянан, — һәм күп төрлө һәм уҙаллы, киң социаль революциянан торған. Был социаль революция тарих төпкөлөнән килгән, алпауыт — ер хужаларына бөтмәҫ нәфрәт менән билдәләнгән, шул уҡ ваҡытта крәҫтиәндәргә генә хас булған ҡалаға, бөтә сит донъяға, ниндәй булһа ла дәүләт тарафынан ҡыҫымға ҡаршы киң масштаблы крәҫтиән ихтилалы формаһындағы көслә хәрәкәт булып сағылдырыла.
Әлеге концепцияға ярашлы, Рәсәй тарихында 1917 йыл традицион учреждениеларҙың һәм бөтә идара итеү формаларҙың бер нисә емергес көс тәьҫире аҫтында емерелеүе менән билдәләнде. Был көстәр Беренсе донъя һуғышы шарттарында үҫешә һәм, үҙ сиратында, дөйөм төшөнкөлөк, иҡтисади көрсөк, социаль тетрәнеү һәм дәүләт абруйының төшөүен сағылдыра: "Ҡыҫҡа, әммә хәл иткес мәлдәрҙә (1917 йыл аҙағында) асылда вакуумда эш иткән сәйәси әҙселек хәрәкәте — большевиктарҙың сығышы — күпселектең ынтылыштары менән тап килә… аныҡлап әйткәндә, бер мәлгә генә дәүләт түңкәрелеше һәм социаль революция, бер нисә тиҫтә йылға айырылыр алдынан, бергә ҡушыла — һәм был йылдар — диктатураның тиҫтәләгән йылдары була" Революцияның төп алға этәреүсе көстәренең ынтылыштарынан күп осраҡтарҙа айырылыуына ҡарамаҫтан большевиктар партияһының лозунгылары һәм маҡсаттары, улар хатта формаль рәүештә тап килһә лә, ил күләмендә большевиктар партияһының терәге минималь булыуына һәм күп осраҡтарҙа большевиктар партияһының лозунгтары һәм маҡсаттары революцияның төп этәргес көстәренән айырылыуға ҡарамаҫтан, 1917 йылдың көҙөндә большевиктар партияһына власты яулап алыу һәм үҙенең реаль көстәренә тап килмәгән хәлдә уның менән файҙаланыу өсөн тупланған һәм ойошҡан, ҡыйыу хәрәкәттәргә әҙер булған йәҙрә етерлек була».
Тәүшарттар
Историографияла Октябрь ваҡиғалары тәүшарттарының төрлө версиялары ҡарала. Төп тәүшарттар түбәндәгесә: Уларҙың сиктәрендә билдәләнә:
«Ике революция» концепцияһы
СССР-ҙа был концепцияның формалашыу башын, һис шикһеҙ, 1924 йылда тип иҫәпләр кәрәк — Л. Д. Троцкийҙың «Октябрь дәрестәре» буйынса бәхәстәр. Тулыһынса ул Сталин заманында барлыҡҡа килә һәм рәсми рәүештә совет дәүеренең аҙағына тиклем ҡала. Совет власының беренсе йылдарында пропаганда мәғәнәгә эйә булған (мәҫәлән, Октябрь революцияһын «социалистик» тип исемләү), ваҡыт үтеү менән фәнни доктринаһына әйләнә.
Был концепцияға ярашлы, 1917 йылдың февралендә башлана һәм яҡын айҙарҙа инде тулыһынса буржуаз-демократик революцияһы тамамлана,ә 1917 йылдың Октябрь ваҡиғалары баштан уҡ социалистик революцияһы була. Ҙәр Совет энциклопедияһында БСЭ. түбәндәге билдәләмә бирелә: « 1917 йылдың Февраль буржуаз-демократик революцияһы — икенсе рус революцияһы, уның һөҙөмтәһендә батша самодержавиеһы ҡолатыла һәм революцияның социалистик этабына күсеү өсөн шарттар тыуҙырыла». Был концепцияһы менән февраль революцияһын һөҙөмтәһендә халыҡ массаһы үҙ маҡсатына, беренсе сиратта — азатлыҡҡа иреште тигән күҙаллау менән бәйле. Большевиктарҙың Рәсәйҙә социализмды урынлаштырыу маҡсаты була, уның өсөн әле тәүшарттар булмай; һөҙөмтәлә Октябрь революцияһы «большевистик контрреволюцияға» әүерелә.
Ошо уҡ версияға «Германия хөкүмәтенең маҡсатлы акцияһы» («немец финанслауы», «немец алтыны», «пломбалы вагон» һ. б.) версияһы ла килеп тоташа. Был версияға ярашлы, 1917 йылдың октябрендә Февраль революцияһына тура ҡағылышы булмаған ваҡиға булған.
Берҙәм революция концепцияһы
СССР-ҙа «ике революция» концепцияһы барлыҡҡа килгән аҡта, Л. Д. Троцкий 1917 йылдың берҙәм революцияһы тураһында китап яҙа, был ваҡытта ул сит илдә була. Китапта ул ҡасандыр партия теоретиктары өсөн дөйөм булған концепцияны яҡлап сыға: Октябрь түңкәрелеше һәм большевиктарҙың власҡа килгән тәүге йылдарында ҡабул ителгән декреттар буржуаз-демократик революцияның тик тамамланыуы була, февралдә ихтилалға күтәрелгән халыҡ хыялдарының тормошҡа ашырылыуы.
Революцияның маҡсаттары
Николай II тәхеттән баш тартыуы — Февраль революцияһының берҙән-бер кире ҡаҡҡыһыҙ ҡаҙанышы; монархияның ҡолатылыуы революцияның туранан-тура һөҙөмтәһе булыуы мөмкин түгел, сөнки Рәсәй ҡоролошо, йәки монархия йәки республика, Учредителдәр йыйылышы менән билдәләнергә тейеш була. Әммә революцияны башҡарған эшселәр өсөн дә, улар яғына күскән һалдат өсөн дә, уларҙың яғына күсәләр, Петроград эшселәренә рәхмәт белдергән крәҫтиәндәр өсөн дә ,Николая II ҡолатыуы төп маҡсат булмай. Революция Петроград ҡатын-ҡыҙ хеҙмәткәрҙәренең демонстрацияһынан 23 февралдә (григориан стиле буйынса 8 март) башлана. «Һыуыҡта икмәк артынан сиратта торған ҡатын-ҡыҙҙар араһында сыуалыштар барлыҡҡа килә, улар самодержавиены ҡолатыу һәм һуғышты туҡтатыу лозунгылары аҫтындағы күмәк демонстрацияларға әүерелә» .Һуғыштан арығанлыҡ ҡалаларҙа ла, ауылдарҙа ла, иң ҙур дәрәжәлә — армияла күҙәтелә. 1905—1907 йылдарҙағы революция талаптары ла әле ғәмәлләштерелмәгән булып ҡала: крәҫтиәндәр ергә мохтаж, эшселәр — гуманлы хеҙмәттә һәм демократик формалағы идара итеүҙә.
Тормошҡа ашҡан революция маҡсаттары
Һуғыш дауам итә. 1917 йылдың апрель айында сит ил эштәре министры, кадеттар лидер П. Н. Милюков махсус нотала Рәсәй үҙ бурыстарына тоғро ҡалыуы тураһында союздаштарына хәбәр итә. Армия һөжүмгә 18 июндә күсә, һөжүм Урыҫ армияһында тәртип юғалыуы һәм большевиктарҙың «еңелеүле» агитацияһы арҡаһында фажиға менән тамамлана; әммә бынан һуң да хөкүмәт солох тураһында һөйләшеүҙәрҙе алып барыуҙан баш тарта.
Игенселек министры, эсерҙарҙың лидеры В. М. Черновтың барлыҡ тырышыуы Ваҡытлы хөкүмәттең күпселеге тарафынан блоклана.
Хеҙмәт министры социал-демократ М. И. Скобелевтың цивилизациялы хеҙмәт ҡануниәтен индереү буйынса ниәте бер нәмәгә лә алып килмәй. Һигеҙ сәғәтлек эш көнөн явочный тәртиптә урынлаштырырға тура килә, сәнәғәтселәр быға йыш ҡына локауттар (англ. lock out — ишекте ябыу, ваҡытлыса эште туҡтатыу) менән яуап бирәләр.
1917 йылда власть күскән Ваҡытлы хөкүмәт органдарына параллель рәүештә 1905 йылда уҡ ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа төҙөлә башлаған ҡеүәтле эшсе һәм һалдат Советтары системаһы, ә һуңғараҡ крәҫтиән депутаттары ла барлыҡҡа килә. йәмғиәттең стихиялы үҙойошоу һөҙөмтәһендә күп һанлы завод һәм фабрика комитеттары, эшселәрҙең ҡораллы милицияһы («Ҡыҙыл гвардия»), крәҫтиәндәр, һалдат, казак комитеттары барлыҡҡа килә. Февраль революцияһы һәм туплау өсөн кешеләр оҙаҡ йылдар дауамында кешеләрҙә йыйылған асыулылыҡты тышҡа сығарҙы; митингыларға сығыу парламент демократияһына антипод итеп ҡабул ителә башланы һәм йәмғиәт хәрәкәттәре ҡуйған талаптарҙың радикаллеге көндән-көн арта бара.
«Революцион ситуацияһы» концепцияһы
Хөкүмәттең булдырыуынан һуңғы ситуацияны (А. В. Кривошени фекеренсә, «бындай ил өсөн артыҡ уң булған») ), Ленин «ике властлыҡ» («двоевластие») тип, ә Троцкий «ике власһыҙлыҡ» ("двоебезвластие) тип билдәләй : социалисар Советтарҙа хаким итә алған, әммә теләмәйҙәр, «прогрессив блок» хаким итергә теләй, әммә булдыра алмай, сөнки ул эске һәм тышҡы сәйәсәт буйынса бөтә ҡараштарҙа ла фекерҙәре тура килмәгән Петроград Советына таянырға мәжбүр була. Революция кризистан кризисҡа үҫешә һәм беренсе апрелдә үк ҡуба.
Апрель кризисы
1917 йылдың 2 (15) мартында Петроград Совет үҙен-үҙе иғлан иткән Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәтенә кабинет булдырырға рөхсәт итә, был кабинетта Рәсәйҙе һуғыштан сығарырға теләүселәрҙең берһе лә булмай, хатта хөкүмәттә берҙән бер социалист булған А. Ф. Керенскийға ла революция һуғышта еңеү яулар өсөн генә кәрәк була. 6 (19) мартта Ваҡытлы хөкүмәт өндәмә нәшер итә. Милюков фекеренсә, өндәмәлә беренсе бурыс итеп һуғышты еңеүгә тиклем алып барыу ҡуйыла һәм башҡа державалар менән бәйләнештәрҙе һаҡлаясағы һәм улар менән ҡул ҡуйылған килешеүҙәр кисекмәҫтән башҡаралысағы тураһында билдәләнә. Яуап итеп Петроград Совет 10 (23) мартта «Бөтә донъя халыҡтарына» («К народам всего мира») манифестын ҡабул итә : «Үҙенең революцион көсөн аңлап, Рәсәй демократияһы бөтә булған саралар менән хакимлыҡ иткән синыфтарҙың импералистик сәйәсәтенә ҡаршылыҡ күрһәтәсәге тураһында иғлан итә һәм тыныслыҡ файҙаһына ул Европаның халыҡтарын берләштерелгән ҡәтғи сығыштарға өндәй». Шул уҡ көндә Контакт комиссияһы булдырыла — өлөшләтә хөкүмәттең эшен контролдә тотоу, өлөшләтә үҙ-ара аңлашыу нөктәләрен эҙләү өсөн. Һөҙөмтәлә Советтың күпселеген ҡәнәғәтләндергән 27 марттағы декларация ҡабул ителә.
18 апрелдә (1 май) Милюков союздаштарҙың баҫымы аҫтында 27 марттағы декларацияға комментарий сифатында нота (ике көндән баҫылып сыға) төҙөй, нотала «бөтә халыҡтың донъя һуғышын еңеүгә тиклем алып барыу теләге тураһында» һәм Ваҡытлы хөкүмәт "союздаштарға ҡарата йөкләмәләрен үтәйәсәге " тураһында хәбәр ителә. Һул меньшевик Н. Н. Суханов, Петроград советы һәм Дәүләт Думаһының Ваҡытлы хөкүмәт араһындағы Килешеү авторы документ "тулыһынса һәм рәсми рәүештә 27 марттағы декларацияның ялған булыуын күрһәтеүен билдәләй һәм «революцион» хөкүмәтте халыҡты ерәнгес алдауҙа ғәйепләй.
Халыҡ исеменән бындай белдереү шартлауҙы оҙаҡ көттөрмәй. Баҫылып сыҡҡан көндә, 20 апрель (3 май), Петроград СоветыИспокомының ағзаһы, партияһыҙ прапорщик Ф. Ф. Линде Советты аңғартмайынса Финляндия полкын урамға сығара, шул уҡ ваҡытта уның артынан эйәреп Петроградтың башҡа хәрби частарысыға.
Петроград Советы исполкомы манифестацияларҙы туҡтата алмай һәм хөкүмәттән аңлатыуҙы талап итә, аңлатыуҙар бирелә. Күпселек тауыш менән ҡабул ителгән (13 ҡаршы 40) Исполкомдың резолюцияһында хөкүмәттең аңлатыуы килеп сыҡҡан ҡаршылыҡтарға нөктә ҡуя тип таныла. Резолюцияның һығымтаһында, барлыҡ һуғышта ҡатнашҡан халыҡтар үҙҙәренең хөкүмәттәренең ҡаршылығын еңеүенә һәм уларҙы аннексияларҙан һәм контрибуцияларҙан баш тартыу нигеҙендә солох килешеүенә мәжбүр итеүенә ышаныс белдерелә.
Әммә ҡораллы манифестацияларҙы был документ түгел, ә Советтың "Бөтә граждандарға " өндәмәһетуҡтата, өндәмәлә һалдаттарға ҡарата айырым мөрәжәғәтнәмә була :
Мөрәжәғәтнәмә баҫылып сыҡҡандан һуң Петроград хәрби округы командующийы Л. Г. Корнилов (Ваҡытлы хөкүмәтте яҡлау өсөн урамға ғәскәрҙәрҙе сығарырға ниәтләй) отставкаға китә, ә Ваҡытлы хөкүмәткә отставканы ҡабул итеүҙән башҡа бер ни ҡалмай.
Июль көндәре
Апрель кризисы көндәрендә үҙенең тотороҡһоҙлоғон тойған Ваҡытлы хөкүмәт популяр булмаған Милюковтан ҡотолорға ашыға һәм, социалистик партияларҙы вәкилдәрен хөкүмәткә ебәреүен һорап, сираттағы мәртәбә Петроград Советына ярҙам һорап мөрәжәғәт итә.
Петросоветтағы оҙайлы бәхәстәрҙән һуң 5 майҙа уң социалистар саҡырыуҙы ҡабул итәләр: Керенский хәрби министры итеп тәғәйенләнә, эсерҙарҙың лидеры Чернов игенселек министры портфелен ала, социал-демократ (меньшевик) И. Г. Церетели почта һәм телеграфтар министры була (артабан — эске эштәр министры), уның партия буйынса иптәше Скобелев хеҙмәт мминистрлығын етәкләй, һәм, ниһәйәт, халыҡ социалисты А. В. Пешехонов аҙыҡ-түлек министры булып китә.
Шулай итеп, социалист-министрҙар иң ҡатмарлы һәм иң киҫкен проблемаларҙы хәл итергә тейеш була, ә һөҙөмтәлә — халыҡтың һуғыш дауам итеүе менән ризаһыҙлығын, һәр һуғыш өсөн ғәҙәти булған аҙыҡ-түлек менән булған өҙлөктәр, ер мәсьәләһе хәл ителмәүе һәм яңы хеҙмәт ҡануниәтенең юҡлығын үҙ өҫтөнә алалар. Шул уҡ ваҡытта хөкүмәттең күпселеге социалистарҙың ниндәй булһа ла башланғыстарын еңел генә блоклай алған. Миҫал итеп Скобелев эшселәр һәм сәнәғәтселәр араһындағы конфликтты хәл итергә тырышыуын хеҙмәт мәсьәләләре буйынса Комитет эшендә күрһәтеп булыр ине.
Комитет ҡарамағына бер нисә ҡанун проекты, шул иҫәптән, 8- сәғәтлек эш көнө, балалар хеҙмәтен сикләү, ҡартлыҡ һәм хеҙмәткә яраҡһыҙлыҡ буйынса пособиелар, хеҙмәт биржалары тураһында тәҡдим ителә. Комитетта сәнәғәтселәр мәнфәғәттәрен ҡайғыртҡан В. А. Авербах үҙенең иҫтәлектәрендә һөйләй :
Һөҙөмтәлә ике ҡанун проекты ғына ҡабул ителә — биржалар һәм ауырыу буйынса пособие тураһында.
Уң социалистар хөкүмәткә популярлыҡты өҫтәмәнеләр, шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең абруйын бик тиҙ арала юғалттылар. Хөкүмәттә берҙәмлек булмай. Петроградта 3 (16) июндә асылған I Бөтә Рәсәй Советтар съезында һул социалист (большевиктар, район-ара (межрайонцы) һәм һул эсерҙар) уң социалистарҙы власты үҙ ҡулдарына алыуға өндәйҙәр, сөнки улар перманент көрсөктәнилде тик берҙәм хөкүмәт сығара ала тигән фекерҙә була.
Әммә уң социалистарҙың сираттағы тапҡыр властан баш тартыуға күп сәбәптәре табыла ; Съезд күпселек тауыш менән Ваҡытлы хөкүмәткә ышаныс белдерә.
Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы Сухановтың мәғлүмәттәре буйынса 19 июндән Петроградта «шомло» була, «ҡала үҙен ниндәйҙер шартлау алдында һымаҡ хис итә» ; гәзиттәр имеш-мимеш хәбәрҙәр баҫа ; Троцкий полктар ғына түгел, заводтар казармалар менән хөкүмәткә ҡаршы берлектәге сығыш тураһында һөйләшеүҙәр алып барған, тип раҫлай. Петроград советының башҡарма комитеты өндәмәләр яҙа, агитаторҙарҙы заводтарға һәм казармаларға йүнәлтә, әммә Советтың уң социалистар күпселегенең абруйы һөжүмде әүҙем яҡлағандары өсөн ҡаҡшаған була. Шулай ҙа шартлау килеп сыға.
2 (15) июлдә Украина Үҙәк Радаһы менән килешеүгә килгәненә протест белдереп, хөкүмәттән 4 министр-кадеттар сыға: Раданың сепаратизм тенденциялары табаҡты тултырған «һуңғы тамсыһы» була. Троцкий Украина конфликты сәбәп кенә була, тип һанаған: Выбор момента подсказан был провалом наступления, пока ещё не признанным официально, но уже не составлявшим сомнения для посвящённых. Либералы сочли своевременным оставить своих левых союзников лицом к лицу с поражением и с большевиками. Слух об отставке кадетов немедленно распространился по столице и политически обобщил все текущие конфликты в одном лозунге, вернее, вопле: надо кончать с коалиционной канителью!
Тарих фәндәре кандидаты Родионов В. фекере буйынса, 3 (16) июлдәге демонстрация большевиктар тарафынан ойошторола, әммә 1917 йылдағы Махсус тикшереү комиссияһы быны иҫбат итә алманы. 3 июль көнө кисен Петроград гарнизонының күп мең ҡораллы һалдаттары һәм баш ҡаланың предприятиелары эшселәре «Бөтә власть Советтарға!» һәм, «Долой министр-капиталистарҙы!» лозунгтары менән Таврия һарайын (ЦИК съезы штаб-фатиры) уратып алалар һәм Үҙәк башҡарма комитетынан власты үҙ ҡулына алыуын талап итәләр. Таврия һарайының эсендә, ашығыс ултырышта, һул социалистар уң социалистарға шул уҡ талап ҡуялар. 3 һәм 4 июлдә манифестацияға яңы хәрби частар һәм баш ҡала предприятиелары ҡушыла, эргә-тирәнән Балтика флоты матростары килеп етә.
Тарихсы Георгий Злоказов, июль ваҡиғаларының ябай ҡатнашыусылары — эшселәр һәм һалдаттар большевиктарҙың ғәйебен раҫламайҙар, уларҙың күрһәтмәләрен кадет-шаһит та кире ҡаҡмай: манифестациялар нәҡ хөкүмәт ултырыш үткәргән Таврия һарайы алдында үтә, бер кемдең дә, хөкүмәтте ҡулға алыуыҙың бер ҡыйынлығы булмаһа ла, уны штурм менән алырға уйы булмай («Ваҡытлы хөкүмәт тураһында нисектер онотолдо», тип иҫләй Милюков ); 176 нең тоғро межрайонцы 4 июлдә межрайонсыларға тоғро ҡалған 176-сы полк манифестанттар яғынан төрлө эксцестарҙан һаҡлаған; Үҙәк башҡарма комитетының ағзалары Троцкий , Каменев, Зиновьев (уларҙы һалдаттар нисектер тыңлайҙар) манифестанттарҙы таралырға өндәйҙәр…. Һәм улар әкренләп таралалар.
Әммә манифестантарҙы туҡтатырға берҙән-бер ысул менән генә мөмкин ине: Үҙәк башҡарма комитеты власть тураһында мәсьәләне хәл итергә вәғәҙә итергә. Уң социалистар власты үҙ ҡулына алырға теләмәйҙәр, шуға күрә хөкүмәт менән килешеп, Үҙәк башҡарма комитеты етәкселеге фронттан ышаныслы ғәскәрҙәрҙе саҡыра — ҡалала тәртип урынлаштырыу өсөн.
Бәрелеш башланыуын тарихсылар төрлө ҡатнашыусыларҙы ғәйепләйҙәр: йорттарҙың ҡыйыҡтарынан һәм тәҙрәләренән ут асҡан уң социалистар (Ю, Кириенко), пулеметтарҙан демонстранттарға ата башлаған большевиктар (В. Родионов). Ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, ике фекер ҙә дөрөҫлөккә тап килмәй.
«Корнилов болаһы»
Петроградта ғәскәрҙәрҙе индергәндән һуң, большевиктарға, межрайонсыларға һәм һул эсерҙарға ғәмәлдә булған хөкүмәтте ҡораллы ҡолатырға маташыуҙа һәм Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләүҙәр ябырыла; ҡулға алыныуҙар һәм хөкөмһөҙ урам үс алыуы башлана. Бер осраҡта ла ғәйепләү иҫбатланмай, подпольеға киткән Лениндан һәм Зиновьевтан башҡа, бөтә ғәйепләнеүселәр ҙә ҡулға алыныуға ҡарамаҫтан, бер ғәйепләнеүсе лә хөкөм алдына ҡуйылманы. Германия менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүҙән хатта урталыҡты тотоусы социалист, игенселек министры Виктор Чернов да ҡотола алмай.
1915 йылда башланған армиянан дезертирлыҡ 1917 йылға, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1 миллион ярымға барып етә һәм туҡтамай; ил буйлап тиҫтәләр мең ҡораллы кеше йөрөй.
Крәҫтиәндәр үҙ башланғысы менән ер комитеттарын булдыралар, уларҙы эсерҙарға яҡын торған ауыл интеллигенцияһы вәкилдәре етәкләй (уҡытыусылар, священниктар, агрономдар, земство табиптары). 1917 йылдың май-июнендә күп кенә ер комитеттары алпауыт хужалыҡтарындағы ауыл хужалығы ҡорамалдарын һәм малды тартып ала башлайҙар, алпауыт көтөүлектәрендә мал көтәләр, алпауыт урмандарында ағас ҡырҡалар. Фронттан ҡасҡан дезертирҙар хәлде киҫкенләштерә. Август аҙағынан алпауыт йорттарын яндырыуҙар һәм талауҙар башлана, хужаларын ҡыуып сығаралар. Украинала һәм Үҙәк Рәсәйҙә — Тамбов, Пенза, Воронеж, Һарытау, Орел, Тула, Рязань губерналарында — меңләп утар яндырыла, уларҙың йөҙләп хужалары үлтерелә. Локаль ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн ебәрелгән һалдаттар, башлыса үҙҙәре крәҫтиәндәр, баш күтәреүселәр яғына күсәләр.
Йәйҙең уртаһына Советтарҙың абруйы ныҡ ҡына ҡаҡшаған була. Илдә тәртипһеҙлек тантана итә. Ваҡытлы хөкүмәткә ингән меньшевиктар һәм эсерҙар радикаль реформалар үткәрә алмай һәм уларҙы яҡлаған эшселәр һәм крәҫтиәндәр араһында абруйын юғалта башлайҙар һәм «протест яланын» большевиктарға бирәләр.
26 августта хөкүмәт кризисы ҡуба: министр-кадеттар отставкаға китәләр. Хөкүмәттең Советтарҙан башҡа терәге ҡалмай.
Советтар үҙҙәре Петроград эшселәренә һәм Балтика флоты ярҙамына ғына таяна алған. Петроград советында большевиктар әле күпселекте тәшкил итмәгән, әммә эшселәр араһында һәм Кронштадта үҙенең йоғонтоһо арҡаһында төп көс булып һанала, Совет эшселәр өсөн ҡорал һәм ҡулға алынғандарҙы азат итеүҙе талап итә. Икенсе талапты хөкүмәт яртылаш ҡына ҡәнәғәтлендерә: ҡулға алынғандар залог аҫтына ебәрелә, әммә залог аҫтына азат итеү ысынбарлыҡта реабилитацияны аңлата ине.
Ҡалалағы алыштарға эш барып етмәй: ғәскәрҙәр бер атыуһыҙ Петроградтан алыҫ ерҙә туҡтатыла.
Корнилов болаһы һалдаттар һәм офицерҙар араһындағы ҡатмарлы үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе көсәйтә генә, был, үҙ сиратында, армияның тупланыуына булышлыҡ итмәй һәм Германия һөжүмен уңышлы атҡарырға мөмкинлек бирә.
1 (14) сентябрҙә махсус хөкүмәт актына ярашлы (министр-рәйес Керенский һәм юстиция министры Зарудный ҡул ҡуя) Рәсәй Республика булараҡ иғлан ителә.
Демократик кәңәшмә һәм Предпарламент
Армияға таяныу килеп сыҡмай; Советтар, һул социалистарға ҡаршы үткәрелгән репрессияларға ҡарамаҫтан, «һулға» әйләнә баралар һәм Корниловтың болаһынан һуң хатта уң социалистары өсөн ышанысһыҙ терәк булалар. Хөкүмәт, дөрөҫөрәк, уны ваҡытлыса алыштырған Директория ошо уҡ ваҡытта һул яҡтан да, уңдан да ҡаты тәнҡиткә дусар ителә: социалистар Керенскийҙың Корнилов менән уртаҡ тел табырға тырышыуын ғәфү итә алмайҙар ине.
Директория, терәк эҙләп, уң социалистарҙың башланғысын (улар Бөтә Рәсәй Демократик кәңәшмә саҡыралар) ыңғай ҡараш белдерә.
1917 йылдың 14 (27) сентябрендә асылған Демократик кәңәшмәлә инициаторҙарҙың ҡайһы берҙәре «бер төрлө демократик хөкүмәте» булдырырға, икенселәре — Учредителдәр йыйылышына тиклем хөкүмәт буйһонған вәкәләтле орган булдырырға ниәтләйҙәр, әммә быларҙың береһе лә тормошҡа ашмай, тик демократия сафтарында бик тәрән фекер айырмалығы барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә хөкүмәттең составын билдәләү Керенскийҙың иркенә ҡуйыла, ә Рәсәй республикаһының Ваҡытлы Советын (Предпарламент) бәхәстәр барышында тикшереүсе органдан кәңәшләшеү оганына әүерелә.
Кәңәшмәнең һөҙөмтәләре уңдарҙы ла, һулдарҙы ла ҡәнәғәтләндерә алмай; демократияның көсһөҙлөгө тик Ленинға һәм Милюковҡа аргументтарҙы өҫтәне: ике лидер ҙа, демократияға илдә урын ҡалмаған тип һанайҙар, сөнки көс йыя барған анархия көслө власты талап итә һәм революцияның барышы йәмғиәттә полярлашыуҙы тик көсәйтә бара (быны август-сентябрҙә үткән муниципаль һайлауҙар ҙа күрһәтә). Сәнәғәттең тарҡалыуы дауам итте, аҙыҡ-түлек көрсөгө көсәйҙе; сентябрь башынан забастовка хәрәкәте үҫешә; йә бер, йә икенсе төбәктә етди «тәртипһеҙлектәр» барлыҡҡа килә, һәм көндөн-көн йышыраҡ тәртипһеҙлектең инициаторҙары һалдаттар булалар; фронттағы хәлдәр даими шом сығанағына әйләнә. 25 сентябрҙә (8 октябрь) яңы коалиция хөкүмәт төҙөлә, а 29 сентябрҙә (12 октябрь) Германия флотының Моонзунд операцияһы башлана. Тик Только героическое сопротивление Балтика флотының батырҙарса ҡаршылашыуы немецтарға артабан алға үтергә мөмкинлек бирмәне. Балтика флоты 9 сентябрҙә үк үеҙенең бөтә кораблдәрендә ҡыҙыл флагтар күтәрҙе. Ас һәм яланғас армия фиҙаҡәрлек күрһәтә, әммә яҡынлашып килгән көҙгө һыуыҡтар был түҙемлелеккә лә нөктә ҡуйҙы.
Ошондай хәлдә 7 (20) октябрҙә Мариин һарайында Предпарламент асыла. Беренсе ултырышта уҡ үҙҙәренең декларацияһын иғлан итеп, большевиктар демонстратив рәүештә ултырышты ҡалдырып сығалар.
Армияның торошо Предпарламенттың шөғөлләнгән төп мәсьәләһе була. Армия аҙыҡ-түлек менән бик хөрт тәьмин ителә, обмундированиела һәм аяҡ кейемендә ҡытлыҡ кисерә, һуғыштың маҡсаттарын аңламай һәм бер ҡасан да аңламаны.
Хәрби министрҙың солох башланғыстары уның 23 октябрҙәге оставкаһы менән тамамлана. Әммә төп ваҡиғалар Мариин һарайынан алыҫта йәйелә, июль аҙағында хөкүмәт тарафынан ҡыуып сығарылған Петроград Советы һәм Үҙәк башҡарма комитеты күскән Смольный институтта үтә. «Эшселәр, — тип яҙа Троцкий үҙенең „Тарихында“, — партия, советтар, професиональ союздарҙың иҫкәртеүенә ҡарамаҫтан, ҡатлам артынан ҡатлам эш ташлайҙар. Конфликттарға түңкәрелешкә аңлы барған эшсе синыф ҡатламдары ғына инмәй ине. Петроград ҡына, бәлки, тынысыраҡ булып ҡалды».
«Немец финанслауы» версияһы
1917 йылда уҡ Рәсәйҙең һуғыштан сығыуын хуп күргән Германия хөкүмәте маҡсатлы рәүештә Ленин етәкселегендәге РСДРП-ның радикаль фракцияһы вәкилдәре өсөн Швейцариянан Рәсәйгә «пломбалы вагонда» китеүен ойошторған тигән хәбәр сыға. Мәҫәлән, С. П. Мельгунов (Милюков артынан) Германия хөкүмәте А. Л. Парвус аша урыҫ армияһының һуғышҡа һәләтлелегенә зыян килтереү һәм оборона сәнәғәтенә һәм транспортҡа тарҡаулыҡ индереү өсөн йүнәлтелгән большевиктарҙың эшмәкәрлеген финанслаған, тип һанаған. А. Ф. Керенский эмиграцияла инде булған саҡта 1917 йылдың апрелендә үк Ваҡытлы хөкүмәткә француз министр-социалисты А. Тома большевиктарҙың немецтар менән бәйләнештәре тураһында мәғлүмәттәр еткереүе тураһында хәбәр итә ; ошондай уҡ ғәйепләү большевиктар алдына 1917 йылдың июлендә ҡуйыла. Хәҙерге ваҡытта ла күп кенә үҙебеҙҙең һәм сит ил тикшеренеүселәре һәм әҙәбиәтселәре ошо версияны яҡлайҙар.
Л. Д. Троцкий тураһында инглиз-американ шпионы төшөнсәһе бер аҙ буталсыҡ индерә, был проблема шулай уҡ 1917 йылдың яҙына ҡарай, нәҡ шул ваҡытта кадеттарҙың «Речь» гәзитендә Троцкий АҠШ-та булған саҡта 10 000 марка йәки доллар алған тигән хәбәрҙәр сыға. Был төшөнсә Ленин менән Троцкий араһындағы Брест солохо буйынса фекер төрлөлөгөн аңлата (большевиктарҙың лидерҙары аҡсаны төрлө сығанаҡтарҙан алған), әммә мәсьәлә асыҡ ҡала: Петроград советы рәйесе һәм ысынбарлыҡта Хәрби-революцион комитеттың етәксеһе булған Троцкийҙың туранан-тура мөнәсәбәте булған Октябрь түңкәрелеше кемдең акцияһы булған?
Был версияға төрлө тарихсыларҙың төрлө һорауҙары ла бар. Германияға көнсығыш фронтты ябыр кәрәк була, шуға күрә ул Рәсәйҙәге һуғышҡа ҡаршы булғандарҙы яҡлай, — һуғышҡа ҡаршы булғандар автоматик рәүештә Германияға хеҙмәт иткән һәм уларҙың «донъя ҡан ҡойошон» туҡтатырға башҡа сәбәптәре булмаған тип әйтеп буламы икән? Антанта дәүләттәре,үҙ яғынан, көнсығыш фронтының ғәмәлдә булыуы яҡлы булалар һәм бөтә булған саралар менән Рәсәйҙәге «еңеүгә тиклем һуғыш» яҡлыларына ярҙам күрһәтәләр Бөтә партиялар ҙа аҡсаға мохтажлыҡ кисерә, бөтә эре партияларға агитацияға һәм пропагандаға, һайлау кампанияларына (1917 йылда төрлө кимәлдәге һайлауҙар бик күп үткәрелә) аҡса күп түгергә тура килә, — һәм беренсе донъя һуғышына йәлеп ителгән бөтә илдәрҙең дә Рәсәйҙә үҙ мәнфәғәттәре булған; әммә еңелеүгә дусар булған партияларҙың финанстар сығанаҡтары тураһында мәсьәлә инде бер кемде лә ҡыҙыҡһындырмай һәм хәҙергәсә бөтөнләй тикшерелмәгән хәлдә ҡала.
90-сы йылдар башында американ тарихсы С. Ляндерс Рәсәй архивтарында 1917 йылда Үҙәк комитеттың Сит ил бюроһы ағзалары Швейцария социалисты Карл Моорҙан аҡса субсидиялары алғанын иҫбат иткән документтар тапҡан; һуңынан Моор Германия агенты булыуы билдәләнде. Әммә субсидиялар барыһы 113 926 Швейцария крона (йәки 32 837 доллар) тәшкил иткән, улары ла сит илдә 3-сө Циммерваль конференцияһын ойшотороу өсөн тотонолған. Ошо әлегә тиклем большевиктарҙың «немец аҡсаһын» алыуына берҙән-бер документаль дәлил".
А. Л. Парвусҡа килгәндә, уның счеттарында немец аҡсаларын немец аҡсалары булмағандарынан айырыуы ауыр, сөнки 1915 йылға ул инде үҙе миллионер була ; һәм әгәр уның РСДРП(б)-ны финанслауға ҡағылышы иҫбатланған булһа, Парвустың шәхси тупланмаһы түгел, ә фәҡәт немец аҡсалары икәнен иҫбатларға тура килер ине.
Етди тарихсыларыҙы башҡа мәсьәлә күберәк борсой: 1917 йылдағы ваҡиғаларҙа теге йәки был яҡтан финанс ярҙам (йәки башҡа төрлө мәрхәмәтлелек) ниндәй роль уйнай алған? .