cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уткин Юрий Васильевич
Уткин Юрий Васильевич (6 апрель 1939 йыл) — СССР һәм Рәсәй сәйәсмәне, ғалим. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт думаһы Федераль Йыйылышының беренсе (1993—1995) һәм икенсе (1995—1999) саҡырылыштары депутаты. Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Яҙыусылары союзының Мәскәү яҙыусылар ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
Юрий Васильевич Уткин 1939 йылдың 6 апрелендә Ишембай ҡалаһында тыуған. 1957 йылда Ишембай нефть техникумын, 1971 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
Сәйәсәттә тормошо
1972—1986 — партия эшендә: бүлек мөдире, КПСС-тың ҡала комитеты секретары.
1986 — Ишембай ҡалаһы халыҡ депутаттары Советы башҡарма комитеты рәйесе.
КПСС ағзаһы (партия 1991 йылда тыйылғанға тиклем).
1992 йылдың февраленән — Ишембай ҡала хакимиәте башлығы, 1993 йылда Башҡортостан Республикаһы 6-сы Стәрлетамаҡ (I саҡырылыш) һәм 7-се һайлау округынан (II саҡырылыш) Дәүләт думаһына һайланғанға тиклем эшләй.
Беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһында «Яңы төбәк сәйәсәте» депутаты төркөмөнә инә, Экология буйынса комитет ағзаһы була.
Спорт
Футбол буйынса БАССР-ҙың чемпионы (1957).
Ишембай ҡала башлығы вазифаһын биләгән осорҙа 1980 йылдар аҙағында ҡала спорт хәрәкәтенә административ һәм финанс ярҙам күрһәтә. Уның булышлығында донъя кимәленә тиклем шашка мәктәбе һәм биатлон мәктәбе күтәрелә. Донъя чемпионы булды Галина Куклева, Тамара Тансыккужина, Елена Демочкина. донъя чемпиондары булып китә. кләбы Ишембай футбол тәрбиәләнеүсеһе Лев МатвееваЦСКА составында футбол буйынса чемпион була (1991) — төбәк футболсылары өсөн иң юғары ҡаҙаныш.
27 апрель
27 апрель — григориан стиле буйынса йылдың 117-се (кәбисә йылында 118-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 248 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
''
Чулым теле
Чулым теле (үҙатамаһы — чулым тили, тила ӧс, татар тили) — чулымдар теле. Себер төрки телдәре, хакас төркөмөнә ҡараған төрки тармаҡ алтай телдәр ғаиләһе инә. Шор теленә һәм ҡайһы бер хакас диалекттарына яҡын.
Чулым теле үҙәк Себерҙә таралған, төньяҡ алтай тауҙары, Чулым йылға бассейны эргәһенән. Шулай уҡ бөтә һөйләшеүселәр рус телен белә.
Чулым теле үлгән телдәр һәм ЮНЕСКОның юҡҡа сығарыусы Ҡыҙыл китабына индерелгән. Бәлки, 25 йыл дауамында ул тулыһынса юҡҡа сығасаҡ. 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 355 чулымдарҙан 44 кеше генә чулым телендә һөйләшә.
Яҙыу
XXI быуат башында чулым теле яҙылмаған телдәр рәтенә инә. Бер ваҡытта ла телдә уҡытыу башҡарылмаған. 2000-се йылдарҙа уны тергеҙеү хәрәкәте башлана, 2008 йылда беренсе рус-чулым һүҙлеге баҫтырыуға әҙер була.
Чулым алфавиты
Кормужиханка
Кормужиханка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 325 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628107, ОКАТО коды — 71121651002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Негла (Луза ҡушылдығы)
Негла — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вильдетаубе
Вильдетаубе (Wildetaube) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 682 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
Вангомадэ-Яха
Вангомадэ-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харюзовка (Мурюка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джордже Константинеску
Джордже «Гогу» Константинеску (ҡайһы саҡ Константинеско; George (Gogu) Constantinescu; 4 октябрь 1881 йыл — 11 декабрь 1965 йыл) — румын ғалимы, инженер һәм уйлап табыусы; 130 уйлап сығарылған әйбер рәсми рәүештә уның иҫәбенә теркәлгән. Ул тоташ тирә-йүн механикаһы бүлектәренең береһе булған "тауыш тулҡындары теорияһы"ның төҙөүсеһе булып һанала (theory of sonics), уның сиктәрендә механик энергияның вибрация юлы менән тапшырылыуын аңлата ала. .
Недума
Недума — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ника (йылға)
Ника  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Суготка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киҫтәнле-Боғҙан
Киҫтәнле-Боғзан (Кистенли-Богданово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 483 кеше. Почта индексы — 452053, ОКАТО коды — 80212807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шунут
Шунут (Шунут-Таш) — Рәсәйҙәге Свердловск өлкәһендәге тау. Уралдың тау түбәһе, оҙонлоғо 15 саҡрым, Екатеринбургтан көнбайышта. Боронғо төр булып һанала, Коновал ҡырласының иң юғары нөктәһе. Туристар йыш килгән Уралдағы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Таш — бағаналары, ҡарағусҡыл ылыҫлы тайгаһы,һирәк осрай торған үҫемлектәре менән билдәле.
Малый Атлым
Малый Атлым — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 505 кеше йәшәй.
Шунут
Географик урыны
Шунут тауы Түбәнге Серге районы һәм "Ревда ҡалаһы округы " муниципаль берәмектәрҙең сиктәрендә урынлашҡан. Һырттың иң бейек түбәһе — Коновал ҡырласының үҙәк өлөшө. 726,2 метр бейеклектәге тау тотош ҡарағусҡыл ылыҫлы урман менән ҡаплаған. Краснояр ҡасабаһынан көньяҡ- көнбайышҡа ун саҡрым алыҫлыҡта ята. Тауҙан көньяҡтараҡ Шунут һаҙлығы урынлашҡан. Шул һаҙлыҡтан Шунут йылғаһы башланып китә,уң ҡушылдығы Барҙым йылғаһы
Малый Атлым
Почта индексы — 628120, ОКАТО коды — 71121916001.
Шунут
Тасуирламаһы
Тау түбәһендә ҡаялар — тау ҡалдыҡтары, улар көнсығыштан 60-70 метр бейеклеккә етә. Алыҫтан урта быуаттарҙағы ҡәлғәне хәтерләтә.Улар боронғо кварцит тоҡомдарынан, конгломерат, кварцит-ҡомташтарҙан тора. Тауҙа һирәк осрай торған бик күп үҫемлектәр үҫә (урал елбәгәйе, урал цицербиты, европа тәпәш ағастар ярусы, көтөүсе ситеге, һарына). Һырттың көнсығыш битләүе буйлап барыусы урман ташыу юлынан, түбәһенә тиклем ҡырҡынты буйлап тигеҙ һуҡмаҡ киткән. Тау түбәһенән, һауа торошо яҡшы саҡта, Екатеринбург ҡалаһы күренә. Тау көньяҡ тайга ландшафты һәм европа элементлы ҡарағусҡыл ылыҫлы һәм киң япраҡлы урмандары, яланғас ҡаялары һәм һирәк осрай торған үҫемлектәре менән тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Малый Атлым
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Шунут
Тасуирламаһы
Тауҙар, түбәләр һәм ундағы ҡаяларҙан башҡа, нигеҙҙә, урман менән ҡапланған. Ҡаяларҙың бейеклектәре — көнбайыштан — 25-40 метр, көнсығыштан — 60-70 метр, йәштәре — 600 млн йылдан ашыу. Был тау массивы биләмәһе һәм уға ҡараған ерҙәр тупраҡ һәм үҫемлектәр япмаһы характеры буйынса тайга зонаһына инә. Урман араларынан насар күренә,аныҡ ҡына йүнәлеште белмәһәң,уны табыуы ҡатмарлы була. Шунут тауы тармағында билдәле Ҡарт-Таш ҡаяһы бар. Уны Шунуттың башы тип атайҙар.. Мариинск ҡалаһы ситенән тауға арба юлы китә. Шунут менән эргәләш (ярайһы ҡыҙыҡлы тарихы менән) Платонида шифалы родон шишмәһе бар.
Этимологияһы
Манси теленән шун — «йән эйәһе», башҡортса ул-«ут». Тау ҡарауыл тауы булараҡ файҙаланылған, ҡурҡыныс янағанда хәүеф белдереү өсөн ут яндырғандар. Башҡа төрки телдәрҙә шун — «сана», «нарта». Бер нисә эштә Шунут-таш атамаһы өсөн Аҡ таш ҡулланыла (моғайын, ҡая асыҡ төҫтә булғаны өсөн). Шулай уҡ Шунут йылғаһы киң ҡулланыла. Шунут руднигы, Шунут ҡырласы Шунут һырты, Шунут тауҙары, Шунут теҙмәләре был йылға исеменең тәүге булыуын һөйләй.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы
1983 йылдан Шунут тау- таш уратып алған урман менән 3806 гектар майҙанда Түбәнге Серге урмансылыҡ территорияһында. Белембай урмансылыҡ идараһы Свердловск өлкәһенең айырыуса һаҡланған территорияһы һанала. Геоморфологик, стратиграфик ҡомартҡы, ландшафт заказнигы.
Гнилицкая Нина Тимофеевна
Гнилицкая Нина Тимофеевна (1 август 1916 йыл — 10 декабрь 1941 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир, уҡсылар дивизияһының айырым разведка ротаһы уҡсыһы, ҡыҙылармеец. Советтар Союзы Геройы (1943, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Нина Тимофеевна Гнилицкая 1916 йылдың 1 авгусында (19 июлендә — иҫке стиль буйынса) Рәсәй империяһы Дон Ғәскәре өлкәһе Таганрог округы Княгиневка ауылында (хәҙер Украинаның Луганск өлкәһе Краснолучский ҡала советы ҡала тибындағы ҡасаба)]] Тимофей Макарович һәм Ирина Андреевна Гнилицкийҙарҙың эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Урындағы ауыл мәктәбендә ете класс тамамлаған. 1932 йылдан 22-4 бис һанлы шахтала тоҡом һайлаусы выборщица, откатчица һәм телефонистка булып эшләй. Һуғыш алдынан һауа һәм химик һөжүмгә ҡаршы тороу обронаһы (ПВХО) нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса курстар тамамлай.
1941 йылдың 1 ноябрендә Княгиневка ауылы немец-фашист ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана. Нина Гнилицкая үҙ йортонда ҡамауға эләккән ҡыҙылармеецты йәшереп тота һәм, төн ҡараңғылығынан файҙаланып, немецтарҙың өс ылау аттарын сәлдереп, уны хәрби часына саҡлы оҙатып ҡуя. Атыу ҡоралын һәм гранаталарҙы, беренсе медицина ярҙамы күрһәтеү ысулдарын һәм тирә-яҡ урын-ерен яҡшы белгән ҡыҙҙы 2 ноябрҙә Көньяҡ фронттың 18-се армияһы 383-сө уҡсылар дивизияһы 465 айырым мотоуҡсылар разведка ротаһына доброволец итеп яҙыла.
1941 йылдың 6 ноябренән 7 ноябрь төнөнә Нина Гнилицкая тыуған ауылына разведчиктар төркөмөн үткәрә. Төнгө һуғыш барышында разведчиктарҙың береһе яралана. Рядовой Н. Т. Гнилицкая уны һуғыш яланынан алып сыға һәм беренсе ярҙам күрһәтә. 11 ноябрҙә, фронт һыҙығы аръяғында разведкала булғанда, ул дошман ғәскәрҙәренең Княгиневка, Андреевка Весёлое ауылдары янында дислокацияһын, Коренное ауылы янында немец ғәскәрҙәренең тупланыуын һиҙеп ҡала, һәм был Штергрэс ҡасаба электр станцияһын немецтар баҫып алыуынан ҡотҡара. 1941 йылдың 12 ноябрендә ул ҡасаба өсөн барған алышта ир-егеттәр менән бер рәттән һуғыша. Һуғыштың хәл иткес мәлендә рядовой Н. Т. Гнилицкая дошманды тыл яғынан урап үтеп, ут аса, немецтәр араһында паника тыуҙырып, ут аса, һәм был ротаға контратакаға күсеү һәм дошманды алып ташлау мөмкинлеген бирә. Һуғыш барышында Нина Гнилицкая шәхсән 10 немец һалдатын юҡ итә, яралы дүрт ҡыҙылармеецҡа ярҙам күрһәтә. 1941 йылдың 13 ноябрендә көндөҙ разведчик, яңынан фронт һыҙығын үтеп, Княгиневка ауылының төньяҡ ситендә немец оборона системаһы тураһында разведка мәғлүмәте йыя, шулай уҡ немец һалдаттары ҡунырға тейешле өйҙәрҙе хәтерендә ҡалдыра. 1941 йылдың 14 ноябрендә ул ауылға төнгө һөжүмдә ҡатнаша, уның барышында 12 немец һалдаты юҡ ителә, ҡорал, мөһим штаб документтары һәм әсир ҡулға төшөрөлә.
1941 йылдың декабрендә 383-сө уҡсылар дивизияһы һөжүмгә күсергә әҙерләнә. Немец позицияларын аныҡлау һәм йәшерен ут нөктәләрен асыҡлау маҡсатында, рота политругы А. С. Железный командалығындағы разведка төркөмөнә Княгиневка ауылы янында һуғышып разведка үткәреү бурысы йөкмәтелә. Төркөм составына тирә-йүн ер-һыуын яҡшы белеүсе рядовой Н. Т. Гнилицкая ла индерелә. 1941 йылдың 10 декабрендә С. А. Железный төркөмө ауылдың төньяҡ ситенә сыға һәм алыш башлай. Разведка төркөмөн ҡапларға тейеш уҡсылар подразделениеһы хәрби бурысты үтәй алмай, һөҙөмтәлә Железный төркөмө ҡамауға эләгә. Яугирҙәр, ҡорал ташлап бирелеү тәҡдименән, фашист әсирлегенә ҡарағанда үлемде өҫтөн ҡуйып, баш тарта.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 31 март Указы менән фронтта немец илбаҫарҙары менән көрәштә командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлыҡтары өсөн ҡыҙылармеец Гнилицкая Нина Тимофеевнаға үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә. Украинаның Луганск өлкәһе Вахрушево туғандаш ҡәберлегенә ерләнгән.
Яңы Опто
Яңы Опто (Новоуптино) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452163, ОКАТО коды — 80257850010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вильхельмсдорф (Заале)
Вильхельмсдорф (Заале) (Wilhelmsdorf (Saale)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 232 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 427 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Ташлынка
Ташлынка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төйлән йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чартоны
Чартоны — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Итатка йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Варга-Кикя
Варга-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кэдэяк ҡушылдығының һул ярына тамағынан 10,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Луковченка
Луковченка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Матыра йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Варга-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Луковченка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Матыра йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алва Мөйүдал
Биография
1924 йылда Стокгольм университеты бакалавриатын тамамлай. Юғары уҡыу йортонда социология, философия, педагогика һәм психология фәндәрен өйрәнә. Артабан өс йыл уҡыуын Лондонда, Лейпцигта һәм Стокгольмда дауам итә. 1929—1930 йылдарҙа Рокфеллерҙар фонды степендияһы иҫәбенә ире менән бергә АҠШ-та уҡый, һуңынан Женевала курстарға йөрөй һәм 1934 йылда Уппсала университетында магистр дәрәжәһен яҡлай. Шул уҡ йылда ирле-ҡатынлы Мөйүдалдар «Илдәге халыҡ һаны кризисы» (Kris i befolkningsfragan) исемле уртаҡ ғилми эш баҫтыра. Был ғилми эш демография фәнендә мөһим этабы һәм "швед социализмы моделе"н төҙөүгә үҙ өлөшөн индерә.
Был осорҙа швед социал-демократтары беренсе тапҡыр үҙ хөкүмәт төҙөй һәм социаль реформалар үткәрә алды. Мөйүдал торлаҡ менән тәьмин итеү буйынса хөкүмәт комитетына саҡырыла, ә 1935 йылда халыҡ мәсьәләләре буйынса король комиссияһы кәңәшсе булып китә. 1943 йылда Социал-демократик фирҡәнең һуғыштан һуң ил үҫеше буйынса программа комиссяһына, һуғыштан һуң халыҡ-ара ярҙам һәм үҙгәртеп ҡороу буйынса программаларҙың хөкүмәт комиссияһына инә.
Бер үк ваҡытта мәғариф өлкәһендә эшләүен дауам итә, педагогикала алдынғы ысулдар ҡулланыуҙы хәстәрләй. Мәктәп уҡытыусыһынан алып үҙе төҙөгән мәктәпкәсә тиклем белем биреү буйынса педагогия институты директоры дәрәжәһенә тиклем күтәрелә (1936—1948 йылдар). 1946 йылда мәғариф реформаһы буйынса король комиссияһына индерелә, шулай уҡ мәктәпкәсә белем биреү буйынса Бөтә донъя ваҡытлы комиссияһы советы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Швецияла һыйыныу эҙләгән ҡасаҡтар мәсьәләлре менән шөғөлләнә, һәм Европа илдәренә мәҙәни ярҙам итеүсе швед граждандар ойошмаларының Берләшкән комитеты кесе рәйесе була.
1962—1973 йылдарҙа Женева ҡоралһыҙланыу буйынса комитетында Швеция делегацияһын етәкләй. Ҡоралһыҙланыу буйынса һөйләшеүҙәрҙә мөһим роль уйнай, «һалҡын һуғыш» һәм ҡоралланыу ярышы ҡаршы көрәшеүсе нейтраль илдәр төркөмөн етәкләй. Һөйләшеүҙәр буйынса, тыныслыҡ һәм һуғыш мәсьәләләренә ҡарата үҙ фекерен «Ҡоралһыҙланыу уйыны: Ҡушма штаттар һәм Рәсәй нисек ҡоралланыу ярышын ҡыҙыулата» исемле китабында нәшер итә.
Ғаиләһе
Ире (1924 йылдан) — иҡтисад буйынса Нобель премияһы лауреаты Гуннар Мөйүдал. Улы — яҙыусы Ян Мөйүдал (1927), ҡыҙҙары — фәлсәфәсе Сиссела Бок (1934) һәм социолог Кай Фёльстер (1936).
Әҙәбиәт
О демографических исследованиях Альвы и Гуннар Мюрдалей:
Мәмерйә эсендә һыу инеү урыны
Мәмерйә эсендә һыу инеү урыны  (Barlangfürdő) — Венгриялағы Мишкольц ҡалаһының бер өлөшө булған Мишкольц-Тапольца курортының тәбиғи мәмерйәһендәге термаль ванналар. Шуға оҡшаш мәмерйә эсендәге һыу инеү урыны тик Словакияның Склена-Теплица ҡалаһында ғына бар.
Термаль һыуҙар (температура 30 °C), быуындар һыҙлағанда ярҙам итә, тип һанала. Ҡалған күпселек термаль һыуҙар менән сағыштырғанда, тоҙ күләме бик аҙ (1000 мг/л-ға яҡын) булғанлыҡтан, кешеләр был ванналарҙа күпкә оҙағыраҡ, ғәмәлдә сикләнмәгән ваҡыт һыу инә ала. Мәмерйә эсендә һыу инеү урынына, ғинуар айын иҫәпләмәгәндә, йыл әйләнәһенә йөрөргә була.
Тарихы
Мәмерйәләр һәм термаль сығанаҡтар боронғо замандарҙан бирле билдәле булған, тик Венгрия ны Ғосман оккупацияһынан азат ителгәндән һуң ғына (16-17 быуаттар), Тапольца һыу инеү урынына әйләнгән. Был ваҡытта территория грек православ аббатлығы Гёрёмбёйға ҡараған; 1711 йылда Тапольцаны һыу инеү урыны тип иғлан итеү идеяһы менән ирҙәр монастыры башлығы (настоятель) сығыш яһаған. Шулай уҡ ул Каша ҡалаһынан, (хәҙерге Словакиялағы Кошице) һыуҙың сихәтле көсөн өйрәнеү маҡсатында табиптар алып килгән. 1723 йылда өс бассейн һәм ҡунаҡхана төҙөлгән. Башта мәмерйә файҙаланылмаған, бассейндар тышҡы яҡта булған. Һыу хәҙерге көндәгегә ҡарағанда һалҡыныраҡ булған, сөнки ул саҡта Тапольцының һыуыҡ шишмәләре лә (хәҙер улар Мишкольц ҡалаһын эсәр һыу менән тәьмин итеүҙә мөһим роль уйнай) һыу ингән урында файҙаланылған булған. 18 быуат уртаһына уларҙың ҡыҫҡа ваҡытлы популярлығы кәмегән, аҡрынлап һыу инеү урындары онотолған, һәм 19 быуатта биналар емерек хәлгә килгән.
Һуңғараҡ бында йәмәғәт мунсалары төҙөлгән. 1934 йылда Тапольца рәсми рәүештә курорт ҡалаһы тип танылған. 1939 йылда яңы һыу инеү өйөн төҙөү эштәре башланған. Төҙөлөш барышында ҡайһы бер археологик асыштар яһалған, һәм температураһы +31.5°С-лы электән билдәле булмаған яңы сығанаҡ асылған. Термаль һыу инеү урыны 1941 йылда асылған, ә ысын мәмерйә эсендә һыу инеү урыны тик 1959 йылдың 14 майында ғына асылған.
Шул замандан бирле һыу инеү комплексы бер нисә тапҡыр киңәйтелгән. Мәмерйә алдындағы асыҡ бассейн һәм ҡабырсаҡ (раковина) формаһындағы үҙенсәлекле ҡыйығы 1969 йылда төҙөлгән. 1980-се йылдарҙа йылыраҡ һыулы (34 °C һәм 36 °C) яңы биналар һәм яңы бассейндар төҙөлгән. Мәмерйә эсендә һыу инеү комплексы 1998 йылда һуңғы тапҡыр киңәйтелгән.
Нижние Нарыкары
Нижние Нарыкары — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 638 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628103, ОКАТО коды — 71121918001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Борғандаҡ
Борғандаҡ (вертишейка, Jynx torquilla) — бөтә палеарктика өлкәһендә йәшәй торған ваҡ ҡош. Диалекттарҙа борғандаҡ турғай, нәләт турғай, йылан турғай, сығырлы турғай.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан ҙурыраҡ. Ағас төптәрендә, япраҡ араларында йөрөүсе бик һаҡ ҡош. Өҙлөкһөҙ муйынын бер һуҙып, бер эскәрәк тартып, ян-яҡҡа борғолай, ҡайһы ваҡыт бөтә кәүҙәһен ҡалтырата. Дөйөм төҫө ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған һарғылт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутауы мөмкин түгел. Төҫө, хәрәкәттәре бик үҙенсәлекле.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы:"кәй-кәй-кәй" йәки йылан һымаҡ ышылдай.
Йәшәү рәүеше
Һирәк ағаслы урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында оялай. 6-12 бөртөк аҡ йомортҡаһы була.
Румынияла 2013 йылдағы протестар
Румыниялағы социаль протестар — ил предприятиеларында эш хаҡын түләмәү һәм хеҙмәт шарттарының ауырлығыарҡаһында 2013 йылдың ғинуар урталарында башланып киткән митингылар һәм хәрәкәттәр серияһы. Ризаһыҙлыҡ белдереүселәр хөкүмәттең эштән китеүен талап итә, улар хөкүмәтте шулай уҡ һалҡын ҡарашлы булыуҙа, үҙ эштәрен белмәүҙә һәм 2012 йылғы һайлауҙарҙа биргән вәғәҙәләрен үтәмәүҙә ғәйепләй. .
Хикәйә
Хикәйә — прозаның иң оператив жанрҙарының береһе. Унда кеше тормошондағы башы, хәл ителеше, аҙағы булған ваҡиға һүрәтләнә. Хикәйәлә, ғәҙәттә, ике-өс персонаж ҡатнаша, яҙыусы герой характерындағы ниндәйҙер бер һыҙатты ғына асыуҙы күҙ уңында тота. Мәҫәлән, Сәғит Агиштың «Фәтхи һалдат» әҫәрендә граждандар һуғышында ҡатнашҡан төп персонаж тормошонан бер хәл-ваҡиға хикәйәләнә.
Түбәнге Учекша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Генрик Сенкевич
Ге́нрик Сенке́вич (Henryk Sienkiewicz, тулы исеме Хе́нрик А́дам Алекса́ндер Пи́ус Сенке́вич, Henryk Adam Aleksander Pius Sienkiewicz), также Генрих (Генрик) Иосифович Сенкевич (5 май 1846 йыл — 15 ноябрь 1916 йыл) — поляк яҙыусы, тарихи романдар авторы булараҡ билдәле, Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһының 1905 йылғы лауреаты.
1896 йылдың декабренән Петербург фәндәр академияһының рус теле бүлеге буйынса ағза-корреспонденты, 1914 йылдың ноябренән — почётлы академигы була.
Биографияһы
Генрик Сенкевич 1846 йылдың 5 майында Люблин воеводствоһындағы Воле-Окжейск ауылында тыуған, ул саҡта Польша Рәсәй империяһына инә. Бөйөк Литва кенәзлегенә кенәз Витовт дәүерендә (XIV быуат аҙағы- XV быуат башында) күсенгән татарҙарҙан, уларҙы «липки» тиҙәр, XVIII быуатта ғына улар исламдан баш тартып, католик сиркәүенә күсә. Әсәһе белорус-литва шляхтаһынан. Ғаиләнең Ошик тибындағы гербы була. Генриктың биш туғаны була: ағаһы Казимеж (1863—1864 йылғы Польша ихтилалы ваҡытында үлә) һәм дүрт ҡәрендәше: Аниела, Елена, Зофия һәм Мария.
Ғаилә бер нисә тапҡыр күсенә, улар Грабовца-Гурна, Венжичина и Буржецтағы имениеларында йәшәй. 1858 йылдың сентябрендә ул Варшавала уҡый башлай, 1861 йылда ғаилә Варшаваның көнсығышындағы Прага районында күп фатирлы өй һатып ала. Генрик поляк теле һәм гуманитар фәндәрҙән, бигерәк тә тарихтан тыш башҡа фәндәрҙән насар уҡый. Ғаиләнең ауыр финанс хәле арҡаһында 19 йәшлек Сенкевич Плоньскийҙа Вейхерҙар ғаиләһенең балаларына тәрбиәсе булып эшкә урынлаша. Тап ошо осорҙа ул үҙенең тәүге «Офиара» («Жертвоприношение») тигән романын яҙа башлағандыр тип иҫәпләнә, уны йәш Сенкевич юҡ иткән.
1866—1870 йылдарҙа ул Төп мәктәптә (1869 йылдан — Варшава университеты медицина һәм тарих-филология факультеттарында уҡый. Студент саҡта «Еженедельное обозрение» журналында (, 1869) тәүге әҫәрҙәрен баҫтыра. 1873 йылдан — «Газета польска» гәзитендә даими фельетонсы. 1874 йылдан «Нива»  аҙна журналының әҙәби бүлеге мөдире, 1882 йылдан — консерватив «Слово»  гәзите редакторы.
АҠШ-та булып ҡайтҡандан һуң (1876—1879) "Сәйәхәттән хаттар"ын баҫтыра (1876—1878). Европаға ҡайтҡас, бер аҙ ваҡыт Парижда йәшәй, 1879 йылда Львовта, һуңыраҡ Венеция һәм Римдә була. Был осорҙа Сенкевич йыш сәйәхәт итә, төрлө илдәрҙә йәшәй (Австрия, Англия, Италия, Литва, Франция, Швейцария, 1886 йылда — Румыния, Болгария, Төркиә, Греция, 1891 йылда — Мысыр һәм Занзибар, башҡа илдәрҙә). 1900 йылда әҙәби ижадына 25 йыл тулыу айҡанлы Сенкевичҡа Обленгорек тигән имение бүләк ителә (pl: Oblęgorek, гмин Стравчин, Келецкий повят), ул йәмәғәтселек йыйған аҡсаға алына (хәҙер — яҙыусы музейы).
Беренсе донъя һуғышы башланғас, яҙыусы Швейцарияға китә, Польшалағы һуғыш ҡорбандарына ярҙам итеү комитеты менән етәкселек итә. 1916 йыл 15 ноябрендә Швейцарияның Веве ҡалаһында вафат була. Башта урындағы католиктар ҡорамында ерләнә, 1924 йылда Варшавалағы Изге Иоанн Креститель кафедра соборының криптына ҡуйыла.
Ижады
Тәүге повесть һәм хикәйәләрендә ул иҫке, патриархаль тормоштоң һүнә барыуын («Старый слуга», 1875; «Ганя», 1876; «Селим Мирза», 1877 — «малая трилогия») һәм крәҫтиәндәр яҙмышын һүрәтләй(«Наброски углём», 1877; «Ангел», 1878; «Янко-музыкант», 1879). Һуңғыһы Рәсәйҙә уның иң күп баҫтырылған әҫәре була:1917 йылға тиклем генә лә 40 тапҡырға яҡын нәшер ителә, уны В. Г. Короленко тәржемә итә. «За хлебом» (1880) хикәйәһендә ярлы поляк крәҫтиәненең ҡыҙын алып Америкаға китеүе һәм унда хәйерселектә һәләк булыуы һүрәтләнә.
«На маяке» (1881) хикәйәһендә Польшалағы ихтилалда (1830) ҡатнашҡан поляк кешеһенең сит яҡтарҙа тыуған яғын һағыныуын һүрәтләй. «Встреча в Марипозе» (1882) хикәйәһендә уның яҙмышын Сенкевич ары һүрәтләй, Америка буйлап сәйәхәте ваҡытында ул ҡунаҡханаларҙа: «Польшанан» — тип өҫтәп яҙып йөрөй, ә ул саҡта карталарҙа Польша тигән ил булмай.
«Бартек-победитель» (1882) сатирик хикәйәһендә ул поляктарҙың Польшаның Пруссия ҡулы аҫтындағы өлөшөндә (Великое княжество Познанское) немецтарҙың поляктарҙан көлөүе, уларҙы немецҡа әйләндерергә тырышыуы һүрәтләнә.
Сенкевичтың тәүге әҫәрәҙәрендә уның буласаҡ романдары темалары һиҙелә: «Татарская неволя» (1880)- буласаҡ трилогия темаһы, «Та, третья» (1888)— үҙ дәүере тураһында, «Пойдём за Ним» (1893) — «Quo vadis». Тарихи трилогияһына "Огнём и мечом " (1883—1884), «Потоп» (1884—1886), «Пан Володыёвский» (1887—1888) романдары инә. Был романдар поляктарға көслө тәьҫир тә, халыҡ китаптарҙы ябырылып уҡый. Бөгөн был китаптар поляк әҙәбиәте классикаһына инә. Тәүге романда Речь Посполитаның баш күтәргән Богдан Хмельницкий етәкселегендәге Запорожье казактары менән һуғышы һүрәтләнә. Икенсе өлөшөтә поляктарҙың Швеция интервенцияһы (1655—1656 йылдар7а) менән көрәше, өсөнсөһөндә поляк рыцарҙарының төрөктәр менән 1672—1673 йылдарҙағы һуғышы һүрәтләнә.
«Без догмата» (1889—1890) тигән психологик роман— декадент-аристократ тураһындағы әҫәр. Сенкевич был әҫәрҙе көндәлек формаһында яҙа, герой үҙ-үҙен анализлау менән шөғөлләнә. Лев Толстойға был әҫәр бик ныҡ оҡшай, ул романға «славяндарса ҡатын-ҡыҙға һөйөү тәфсирләү» хас тип билдәләй.
Был әҫәрҙәге ҡайһы бер сюжет линиялары «Семья Поланецких» (1893—1894) романында дауам ителә. Бында төрлө алыдар менән, хатта сатра аша, эшҡыуар шляхтич образы һүрәтләнә. Автор романын бик шәп тип иҫәпләмәһә лә, Рәсәйҙә ул бик популяр була.
«Quo vadis» (урыҫса «Камо грядеши» һәм «Куда идёшь», 1894—1896) Нерондың христиандарға ҡаршы көрәше һүрәтләнә. Автор Польшаның бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәше менән христиандарҙың Нерон менән көрәше араһында параллель үткәрә. Был әҫәрҙә христиандарҙың рухи ныҡлығы менән Рим материализмы көрәшә— Польшалағы рухи яңырыуға аллегория.
Поляктар менән литвиндарҙың Тевтон ордены менән көрәшенә (XIV быуат аҙағы— XV башы) «Крестоносцы» (1897—1900) романы бағышланған. Романда поляктар герман халҡы орденын еңә, был сәйәси әһәмиәткә эйә әҫәр, сөнки был осорҙа поляк йәмғиәтен германлаштырыу сәйәсәте әүҙем алып барыла. Белгестәр был романды Сенкевичтың иң реалистик һәм ныҡлыап уйлап яҙылған әҫәр тип иҫәпләй, ләкин «Quo vadis» менән трилогия ҡыҙығыраҡ яҙылған.
«Омут» (1909—1910) романы 1905—1907 рус революцияһы ваҡиғаларына бағышланған, ул социалистик хәрәкәткә тәнҡит күҙлегенән сығып яҙылған.
1910—1911 йылдарҙа балалар өсөн «В дебрях Африки» («В пустыне и в джунглях») әҫәрен яҙа. Поляктарҙың Наполеон һуғыштарында ҡатнашыуы тураһындағы "Легионы " (1913—1914) романын яҙыусы тамамлап өлгөрмәй.
Экранлаштырыу
Генрик Сенкевичтың экранлаштырылған китаптары исемлегенә уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән билдәле фильмдар индрелгән.
Высоцкая Ольга Сергеевна
Высоцкая Ольга Сергеевна  (11 июнь 1906 йыл — 26 сентября 2000 йыл) — Бөтә Союз радиоһы дикторы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1980).
Биографияһы
О́льга Серге́евна Высо́цкая 1906 йылдың 11 июнендә Мәскәүҙә тимер юл электригы ғаиләһендә тыуған.
Һигеҙ йәшендә «Зарница» балалар клубына килә, шиғырҙар уҡый, бейей. Театр менән мауыға, «Синяя птица» театр студияһында шөғөлләнә. Мәктәпте тамамлағандан һуң фабрикала ебәк сортлаусы булып эшләй. Спорт менән күп шөғөлләнә, балаларҙы физкультуранан уҡыта.
Физкультура менән мауығыу уны радиоға килтерә. 1929 йылдан Бөтә Союз радиоһында «Иртәнге гимнастика» дәрестәрен әҙерләүҙә ҡатнаша. Диктор сифатында беренсе тапҡыр сығыш яһауға осраҡ ярҙам итә: яңылыҡтар сығарылышы башланыуға студия ла бер генә диктор ҙа булмай сыға. Һирәк осрай торған тауыш тембры менән бергә матур дикция, күңелгә ятышлы интонация радио дикторҙарының һәм тыңлаусыларҙың иғтибарын йәлеп итә.
1932 йылдан радиола яңылыҡтар һәм башҡа текстар уҡый һәм тиҙҙән баш диктор булып китә. Ябайлығы, ышандырыусанлығы, асыҡлығы, уның эфирҙа уҡыуының ышаныс белдергән тоны, телмәр мәҙәниәте, рус теленең нескәлектәрен яҡшы белеүе менән бергә — былар барыһы ла уны Бөтә Союз радиоһында баш диктор итә.
Ольга Высоцкаяның хеҙмәт теҙмәһендә иң яуаплы тапшырыуҙар, Ҡыҙыл майҙандан, Кремлдең съездар һарайынан тура трансляциялар, Колонналар залынан, Ҙур театрҙан, Мәскәү Художество театрынан һәм башҡа театрҙарҙан концерт һәм спектаклдәр трансляцияһын алып бара.
Таланты бигерәк тә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында асыла. Ул саҡта фронттан радио-яңылыҡтар, «Совинформбюро» мәғлүмәттәре совет кешеһе аңында Ольга Высоцкая һәм Юрий Левитандың тауышы менән ассоциациялаша ине. Ю. Левитан менән бергә 1945 йылдың 9 майына ҡарай төндә фашистик Германияның капитуляцияһы тураһындағы хәбәр тапшыра, ә шул уҡ йылдың 24 июнендә Еңеү Парадынан трансляция алып бара. 1986—1989 йылдарҙа совет телевидениеһы һәм радиоһында йыл һайын традицион теле — һәм радиотапшырыуҙарҙа, Еңеү Көнөнөң тантаналы-ҡайғылы йолаларының береһен — «Минута молчания» («Светлой Памяти павших в борьбе против фашизма…») тексын уҡый.
1970 йылға тиклем Мәскәү теүәл ваҡытының «тауышы» була.
Радиола Э. М. Тобиаш менән бергә эшләй.
Яңы барлыҡҡа килеүсе совет телевидениеһында тәүге телевизион тапшырыуҙар әҙерләй.
1990 — 2000 йылдарҙа Мәскәү метрополитенының Филевский линияһында төп ҡатын-ҡыҙ диктор була. 1990 — 1994 йылдарҙа тауышландырыу уңышһыҙ һәм тупаҫыраҡ була, әммә 1994 йылда тауыш яңынан тауышландырыла, тауыш тынысыраҡ һәм йомшағыраҡ яңғырап китә. Микрофон алдында 60 йыл эшләй, Ватан радиоһының тере легендаһына әүерелә.
Йәш радио һәм телевидение дикторҙарының педагогы һәм остазы була.
2000 йылдың 26 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Пятницкий зыяратында ерләнгән (3-сө урын).
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
дикторлыҡ сәнғәте үҫешенә ҙур шәхси өлөш индергәне өсөн''
Варка-Сыль-Кы
Варка-Сыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/354 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 249 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мотузова Галина Васильевна
Мотузова Галина Васильевна (15 март 1940 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе, экология мониторингыһы һәм химияһы буйынса белгес, биология фәндәр докторы (1992),  Мәскәү дәүләт университеты профессоры
Биографияһы
Галина Васильевна Мотузова 1940 йылдың 15 мартында Курск ҡалаһында тыуған. 1962 йылда  Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. 1973 йылда Зырин Николай Георгиевич етәкселегендә биология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Формы соединений микроэлементов (B, Mn, Cu, Zn) в почвах Западной Грузии» темаһына диссертация яҡлай. 1992 йылда биология фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп,  «Системно-экологический анализ соединений микроэлементов в почвах»  темаһы буйынса диссертация яҡлай һәм шул уҡ йылда уға  өлкән ғилми хеҙмәткәр  исеме бирелә. 2002 йылда профессор дәрәжәһен ала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төрлө тәбиғәт зоналары тупрағында төрлө химик берләшмәләр таралыу законлылыҡтарын асыҡлай. Тупраҡтың химик составын системалы ойоштороу концепцияһын тәҡдим итә. Тупраҡта буфер системаһы эшмәкәрлеген аңлауҙа үҙ өлөшөн индерә. Химик мониторингты ойоштороу өсөн теоретик нигеҙҙәр һәм практик тәҡдимдәр эшләй. Тупраҡтың биосфера мониторингыһы программаһын  тәҡдим итә. Дәүләт-ара стандарттарҙы төҙөүҙә ҡатнаша. 1986 йылдан Мәскәү дәүләт университетында тупраҡ фәне буйынса диссертация советы секретары була, "Вестник Московского университета. Серия «Почвоведение» журналының мәхәрририәт составына инә . Уның етәкселеге  аҫтында 10 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана ..
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1990 йылда ««Хеҙмәт ветераны» миҙалы», ә 1997 йылда «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә»  миҙалы менән бүләкләнә ..
Китаптары
250-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығара, шул иҫәптән.
Нилга
Нилга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кошкин урманы
Кошкин урманы — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының.Глумилино биҫтәһендә урман паркы. Тужилов тауы битләүендә, Тужиловка эргәһендә, Сипайлово урамы буйында урынлашҡан.
Урмандың төп өлөшөн имән, саған тәшкил итә.; Шулай уҡ йүкә, ҡарама, сәтләүеҡ ҡыуағы, тирәк, ҡарағай осрай. Урманда кәм тигәндә биш шишмә ағып ята. Уларҙың бер өлөшө элекке баҡсаларҙың биләмәләренә тура килә. Ике түңәрәк тәрән йырыны, шулай уҡ ҡая тоҡомдарының сығыу юлдары бар. Ҙур ғына бер шишмәһе (өлөшләтә бетон коллектор ҡуйылған) Тужиловка эргәһендә Ҡариҙел йылғаһына барып ҡушыла..
Тарихы
Лесопарк бында ер биләүсе Вятка губернияһынан булған алпауыт Ильи Дмитрий Кошкиндың фамилияһы буйынса аталған. Кошкиндың ҡаланан ситтәге ике ҡатлы дачаһы ( "Кошкин Дом" ) ҡасандыр урман массивында, Өфө ҡала Советының әлеге бинаһы артындараҡ торған. Совет заманында биләмәнең бер өлөшө баҡса ширҡәттәренә бирелгән булған, ә 1990-сы йылдарҙа ташландыҡ хәлгә килгән.
1989–1990 йылдарҙа фенол катастрофаһы һөҙөмтәһендә Ҡариҙел йылғаһына һәм Көньяҡ һыу алыу ҡоролмаһына фенол ағып төшә. Һыу тәьминәте системаһы бысранып, һыуы эсергә яраҡһыҙға әйләнгәс, эсер һыуҙы Кошкин урманындағы шишмәләрҙән ала башлайҙар..
Сипайлово урамын төҙөү барышында ваҡытында Тужилов тауы битләүенә ҡараған ҡалҡыулыҡтың урманлы бер өлөшөн ҡаҙалар.Ҡалҡыулыҡтың ҡалған өлөшөндә урман һаҡланып ҡалған.
2010-сы йылда «Лента». гипермаркетын төҙөү өсөн урмандың көнсығыш өлөшөндә Тужилов тауы битләүенең бер ни тиклем ағастары ҡырҡыла.
2017 йылда ҡаҙанлыҡ цехы һәм электр подстанцияһы төҙөү өсөн 1,3 гектар майҙанда урман ҡырҡалар.
Йылдар буйына урман бик ныҡ сүпләнгән. Элекке баҡса ширҡәттәре биләмәһен ташландыҡ хәлгә килгән, асарбаҡтарҙың йәшәү урынына әйләнгән. 2019 йылдың 23 ноябрендә экологик өмә үткәрелә.
Хәҙерге ваҡытта
Элекке баҡса ширҡәттәре биләмәһен торлаҡ комплексы төҙөргә биреү ихтималы халыҡта ныҡ ижтимағи резонанс тыуҙыра. Урман паркын 24 гектар майҙанда төҙөкләндереү күҙаллана. Шул уҡ ваҡытта 1,78 гектар урман урам селтәрен төҙөү өсөн тартып алынасаҡ.Шуға Кошкин урманының төньяҡ өлөшөндә шундай уҡ майҙанда урман ултыртыу эштәрен башҡарыу бурысы тора. . Рудольф Нуриев урамын кадастр картаһы буйынса төҙөүҙе дауам итеү өсөн 2,4 гектар ер рөхсәт ителмәгән.
Вингероде
Вингероде (Wingerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1233 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37327 һәм автомобиль коды — EIC.
Дуһалар
Цаатандар, дуһалар (цаатан, үҙ атамаһы духа́)) — Монголияғы төрки телле халыҡ . Этноним «цаатан» шулай уҡ  монгол телле урянхайҙарҙа һәм ҡалмыҡ-торгут ырыуҙарында осрай.
2000 йыл халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны Монголияла 303 кеше тәшкил итә, 2010 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса 282 кешегә тиклем кәмей. Дингә ышаныусылар— шаманизм (57%) һәм буддистар (10%), дингә ышанмаусылар 33%.
Монголияның төньяҡ-көнбайышында Дархад соҡоро, Хувсгел аймағында йәшәйҙәр. Альтернатив атамалары — тувиндар(Lattimore 1965: 455). Күбеһенсә болансылыҡ менән шөғөлләнәләр. Традицион йәшәү торлаҡтары — урц (чум) — түңәрәк йылда йәшәйҙәр. Хәҙерге ваҡытта туристарға уйынсыҡ сувенирҙар һатып һәм ҡулға өйрәтелгән боландарҙа йөрөтөп килем алалар.
Килеп сығыштары
Монгол, төрки һәм самоди ҡәбиләләренән тип фаразлана.
Тиманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чебак (Улу-Юла ҡушылдығы)
Чебак (Ближ. Чебак) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сергино (Октябрьский районы)
Сергино — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Октябрьск районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1490 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628111, ОКАТО коды — 71121932001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Масаловка
Масаловка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе, Тамбов өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Байгора йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Райков Дмитрий Абрамович
Дмитрий Абрамович Райков (11 ноябрь, Одесса — декабрь 1980, Мәскәү) — совет математигы, функциональ анализ, ихтималлыҡ теорияһы һәм топология өлкәһендә белгес. МДПИ профессоры. Билдәле дәреслектәр авторы, математика буйынса бер нисә классик китапты рус теленә тәржемә итеүсе.
Масаловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Матыра йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Райков Дмитрий Абрамович
Биографияһы
1920—1923 йылдарҙа Одесса һәм Мәскәү университеттарында эшселәр факультетында уҡый. 1929 йылда Мәскәү университетын тамамлай.
1920-се йылдарҙа Д. А. Райков әүҙем комсомол хеҙмәткәре, Мәскәү дәүләт университетының комсомол ойошмаһы секретары була. 1929—1930 йылдарҙа теоретик фәнни тикшеренеүҙәрҙең маҡсатҡа ярашлы булыуы тураһында бәхәстәрҙә ҡатнаша, уны файҙаһыҙ тип һанай. Әммә тиҙҙән был ҡараштан баш тарта һәм һуңыраҡ, Воронежда, һандар теорияһы менән шөғөлләнә һәм ысын үҙгәреүсәнле функциялар теорияһы һәм һандар теорияһы буйынса лекциялар уҡый.
Масаловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Райков Дмитрий Абрамович
Биографияһы
1929—1930 йылдарҙа Д. А. Райков Г. К. Хворостин менән бергә Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика институтында «пролетар студенттар» тарафынан уҙғарылған Д. Ф. Егоровҡа ҡаршы кампанияны етәкләй. 1932 йылда К. Маркстың математик ҡулъяҙмалары өҫтөндә эштә ҡатнаша.
1933 йылда Д. А. Райков троцкизм өсөн партиянан сығарыла һәм Воронежға ҡыуыла, унда Воронеж университетында уҡыта. Әммә ике йылдан һуң ул аҡлана, партияға тергеҙелә һәм Мәскәүгә ҡайта.
1935—1943 йылдарҙа Д. А. Райков Дәүләт фәнни-техник нәшриәттә, 1938—1948 йылдарҙа СССР фәндәр академияһының Математика институтында эшләй. Физика-математика фәндәре докторы (1941), профессор (1950).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Д. А. Райков ополчение сафтарында хеҙмәт итә, хөкүмәт наградалары бар, яралана, шунан һуң демобилизациялана.
Д. А Райковты яҡшы белеүсе П. С. Новиков уны Шуянан Мәскәүгә саҡыра, унда ул В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтында (элекке Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курсы) математик анализ кафедраһын етәкләй. 1957 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем Д. А. Райков Мәскәү педагогия институтында эшләй, шуның менән бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында спецкурстар уҡыта һәм аспиранттар менән етәкселек итә, математик редакциялар менән хеҙмәттәшлек итә.
Толкачёв Константин Борисович
Толкачёв Константин Борисович (1 март 1953 йыл) — дәүләт эшмәкәре, юрист-хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының почётлы хеҙмәткәре (2000). Эске хеҙмәт генерал‑майоры (1998). 1999 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты һәм рәйесе (2-се — 5-се саҡырылыш).
Райков Дмитрий Абрамович
Ғилми һөҙөмтәләре
Д. А. Райков ихтималлыҡ теорияһы менән А. Я Хинчин етәкселеге аҫтында шөғөлләнә башлай. Уның һандар теорияһына ҡараған тикшеренеүҙәре ябай һандарҙың таралыуының асимптотик законын иҫбатлау менән бәйле.
Д. А. Райков Крейн-Мильман теоремаһы ярҙамында локаль компактлы төркөмдөң унитар төшөнсәләренең тулы системаһы барлығын иҫбат итә. И. М. Гельфанд менән берлектә топологик төркөмдәрҙең үҙенсәлектәре теорияһын аналитик төҙөү схемаһын тәҡдим итә.
Толкачёв Константин Борисович
Биографияһы
Константин Борисович Толкачёв 1953 йылдың 1 мартында Кемерово өлкәһенең бөгөнгө Новокузнецк ҡалаһында тыуа. Юғары белемле — СССР Эске эштәр министрлығының Рязань юғары мәктәбен, ошо уҡ министрлыҡтың Академияһын тамамлаған. Эске эштәр хеҙмәтенең отставкалағы генерал-майоры. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһы Юридик фәндәр академияһының ғәмәлдәге ағзаһы. 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Райков Дмитрий Абрамович
Ғилми һөҙөмтәләре
Гармоник анализ өлкәһендә күп кенә дөйөм һөҙөмтәләргә өлгәшә.
Д. А. Райков математикның төрлө бүлектәре буйынса күп кенә билдәле китаптарҙы инглиз, итальян һәм немец теленән урыҫ теленә тәржемә итә. Улар араһында Э. Геккеның «Лекции по теории алгебраических чисел» (1940), Б. Л. ван дер Вардендың «Современная алгебра»һы (1947), Георг Полиа һәм Габор Сегеның «Задачи и теоремы из анализа» (1956), Е. Титчмарштың «Введение в теорию интегралов Фурье» (1948), Г. Хардиҙың «Расходящиеся ряды» (1951), Ф. Трикомиҙың «Лекции по уравнениям в частных производных» (1957), П. Халмоштың «Конечномерные векторные пространства» (1963), Э. Ландауҙың «Введение в дифференциальное и интегральное исчисление» китаптары 1948) һәм күп башҡалар.
Толкачёв Константин Борисович
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһының икенсе — дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе. 1999—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советында конституция закондарын сығарыу комитеты ағзаһы. Европаның урындағы һәм төбәк властары конгресы Төбәктәр палатаһында Рәсәй Федерацияһы вәкиле урынбаҫары. Рәсәй Федерациһы Закондар сығарыусылар советының ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Башҡортостан Республикаһының Президент Советы ағзаһы була.
2015 йылдың 9 декабрендә Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов Константин Толкачёвҡа Рәсәй Федерацияһы Президентының Рәхмәтен тапшырҙы.
2019 йылдың июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы Александр Невский ордены менән, 2022 йылдың сентябрендә «законлыҡты нығытыуға индергән өлөшө һәм әүҙем йәмәғәт эшмәкәреге өсөн» — Рәсәй Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде.
Никитиха (Юга ҡушылдығы)
Никитиха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :