cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салтыков йорто
Тарихы
Салтыковтар нәҫеле йортҡа 1917 йылдың тиклем милек хоҡуғына эйә була, әммә унда йәшәмәйҙәр, ә ҡуртымға тапшыралар. 90 йыл дауамында бинала сит илдәр  илселеге урынлаша. 1829—55 йылдарҙа йортта граф К.Л.Фикельмое етәкселегендә Австрия илселеге урынлаша. 1855 йылдан өсөнсө һәм дүртенсе ҡаттарҙы Дания илсеһе барон Отто Плессен  биләй. 1863 йылдан алып 1918 йылға тиклем бинаны Британия илселеге биләй
Октябрь революцияһынан һуң был йортта мәктәптән тыш белем биреү институты эшләй, ә 1925 йылдан йортта Н.К.Крупская исемендәге Коммунистик сәйәси-ағартыу институты асыла (һуңынан Ленинград Китапхана институтына, Санкт-Петербург дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты). 1960 йылда шулай уҡ университетҡа ҡараған Бецкойҙың күрше йорто менән уны эске үткәүелдәр тоташтыра.
Архитектура үҙенсәлектәре
1818—1828 йылдарҙа йортта йорт сиркәүе була. Әлегә тиклем айырым йорттоң интерьерынан вестибюль, күркәм баҫҡыс, Аҡ зал һаҡланып ҡалған. Суворов майҙаны яғынан бинаға күтәрмә тоташа. XIX быуат дауамында  Салтыков вариҫтары йортто үҙгәртеп ҡорорға тырыша. Мәҫәлән, 1843—1844 йылдарҙа йортто Боссе үҙгәртә. 1881 йылда төҙөүсе Лоренцо Миллионная урамындағы корпусты киңәйтә
Юҡҡа сығарылған сиркәү
1797 йылдың 10 сентябрендә протоиерей Павел Озерецковский йортта  Воскресения Христова сиркәүен изгеләндерә. 1818 йылдың апрелендә сиркәү бинаның сираттағы үҙгәртеп ҡороуы менән бәйле икенсе урынға күсерелә. Эштәр тамамланыу менән сиркәүҙе айырым йортҡа кире ҡайтаралар һәм 1823  йылдың 8 апрелендә ҡабаттан изгеләндерәләр. 1828 йылда ғибәҙәтхана ябыла
Мемориаль таҡтаташ
Йорттан алыҫ түгел 2 мемориаль таҡтаташ ҡуйылған. Беренсеһе 1970—1971 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һәләк булған Мәҙәниәт академияһы хеҙмәткәрҙәре   иҫтәлегенә ҡуйылған  1760 йылда яһалған  икенсеһе  «1767 йыл» тигән яҙыуҙан ғибәрәт, ул Һарай яны буйы тышлығының  гранит блогында уйылған
Йома
Йома — кесаҙна менән шәмбе араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, йома аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның етенсе көнө.
Исеме ғәрәп теленән килә. Ғәрәпсә «йома-джум’а» — «йыйылыу», «мәжлес» мәғәнәһен аңлата һәм шул көнө ҡылынған Йома намаҙына ишаралай.
Башҡорт халҡында йома көнө
Кесе йома (кесаҙна) кисендә ҡояш байығас та, йома башлана һәм ул киләһе көндөң ҡояшы байығансы дауам итә. Шуның өсөн ул «кесе йома» тип атап йөрөтөлә, изге көн һанала.
Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм бер хәҙисендә: «Йома — Аллаһ алдындағы иң төп һәм иң бөйөк көн, хатта Ҡорбан һәм Ураҙа байрамдарына ҡарағанда ла өҫтөнөрәк, — тип әйткән. — Уның биш үҙенсәлеге бар: был көндө Әҙәм ғәләйһис-сәләм донъяға яралтыла, йома көндә Аллаһы Тәғәлә уны йәшәргә ергә ебәрә. Әҙәмдең вафат булған көнө лә — йома. Йоманың бер сәғәте бар: шул мәлдә Аллаһы Тәғәлә әҙәм балаһы Унан ни һораһа ла бирә, әгәр кеше хәрәм (тыйылған) нәмә һорамаһа. Аллаһ әмере менән Ахырызаман да йома көндө буласаҡ. Йома көндән ҡурҡмаған бер фәрештә лә, ер ҙә, елдәр, тауҙар һәм диңгеҙҙәр ҙә юҡ».
Йома көн юлға сығыр­ға, йәиһә, бер ниндәй ҙә эш эшләргә ярамай тигән һымағыраҡ тыйыуҙар ҙа һаҡланып килә. Был тыйыу тотош йома көнөнә түгел, ә йома намаҙы (төш мәле) ваҡытына ғына ҡағылышлы һәм уны нин­дәй­ҙер берәй хөрәфәт менән бәйләмәй.
Йома намаҙы
Башҡорттар, башлыса мосолман булараҡ, йома көнө мәсеткә йома намаҙына йөрөй. Йома намаҙы (ғәр.صلاة الجمعة — саләт әл-жумғә) — йома көн төштән һуң, өйлә намаҙы ваҡытында уҡыла торған йәмәғәт намаҙы. Йома намаҙына барыу ир-ат өсөн мотлаҡ.
Мөхәммәт с.ғ.с. хәҙисенән: «Кем дә кем яҡшы итеп тәһәрәт алғандан һуң, йома намаҙына барып, шым ғына хөтбә тыңлаһа, бер йоманан икенсе йомаға тиклем ваҡыт эсендә ҡылынған гонаһтары артығы менән ғәфү ителер».
«Йома» һүҙенең башҡа мәғәнәләре
Башҡорт халҡында «йома» һүҙе «аҙна» мәғәнәһендә лә йөрөй
«Йома» һүҙе менән исемдәр, атамалар
Башҡорт исемдәре араһында «Йома» һүҙе менән яһалғандары байтаҡ. Бындай исемдәр йома көн донъяға килгән ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла бирелә торған булған: Йомабай, Йомабикә, Йомаш
«Йома мәсете» тип аталған мәсеттәр ҙә бар.
Фин ҡултығы
Фин ҡултығы (Suomenlahti, Soome laht, Finska viken) — Балтик диңгеҙенең көнсығыш өлөшөндәге ҡултыҡ, Финляндия, Рәсәй һәм Эстония ярҙарын йыуа. Көнбайыш сик итеп Ханко ярымутрауы менән Пыызаспеа мороно араһындағы һыҙыҡ иҫәпләнә (Осмуссаар утрауында урынлашҡан).
Фин ҡултығының майҙаны — 29 500 км², оҙонлоғо 420 км, киңлеге 70 километрҙан 130 километрға тиклем, уртаса тәрәнлеге — 38 м (максималь — 121 м).
Ҡултыҡ яры буйында бер нисә ҡала урынлашҡан:
Этимологияһы
Ҙур һыҙма китапта Фин ҡултығы Котлино күле тип аталған.
Исеме 1730 йылдан ҡултыҡтың төньяҡ яр буйында йәшәгән халыҡ буйынса билдәле.
1737—1793 йылдарҙа бер үк ваҡытта Кронштадт ҡултығы тигән атамаһы ла була.
XIX быуаттың тәүге сирегенән алып Котлин утрауының көнсығыш өлөшө бер үк ваҡытта Марки́зова лу́жа тигән ироник атама менән йөрөтөлә. Киң таралған версияға ярашлы, Балтика флоты моряктары 1811—1828 йылдарҙағы диңгеҙ министры Иван Иванович Траверсеның титулына ҡарап «бирә». Ул был район эсендә генә флот хәрәкәтен сикләй.
Ҡултыҡтың формалашыу тарихы
Палеозойҙа 300—400 миллион йыл элек хәҙерге Фин ҡултығының бөтә территорияһы бассейны диңгеҙ менән ҡапланған була. Ул ваҡыттың ултыртмалары — ҡомлоҡ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ ултыртмалары — граниттан, гнейстан һәм диабаздан торған кристаллик нигеҙҙе ҡеүәтле ҡатлам (200 м ашыу) ҡаплай. Хәҙерге заман рельефы боҙ ҡатламы эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (һуңғыһы, Валдай боҙланыуы, 12 мең йыл элек була). Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килә, уның кимәле хәҙерге заман кимәленән 7—9 метрға юғарыраҡ була. Боҙло һыу ятҡылыҡтары кимәле әкренләп кәмей, ә уларҙың майҙаны ла кәмей. Шуның менән бәйле элекке һыу ятҡылыҡтары төбөндә Фин ҡултығына һыу баҫҡыслап төшкән террассалар барлыҡҡа килә. Хәҙерге осорҙағы Скандинавия ҡалҡанының күтәрелеүе Фин ҡултығының өҫкө йөҙөнөң үҙгәреүенә алып килә. Шул сәбәпле ҡултыҡтың төньяҡ ярҙары — үтә ҡалҡыу һәм ҡаялы, ә көньяҡтан һыу баҫа.
Ҡултыҡтың ярҙары, төбөнөң рельефы һәм гидрографияһы
Фин ҡултығы майҙаны — 29,5 мең км². Ханко ярымутрауынан Санкт-Петербургка тиклем ҡултыҡтың оҙонлоғо — 420 саҡрым, киңлеге 70-тән алып 130 километрға тиклем, ә Нева тамағында иһә ул 12 саҡрымға тиклем кәмей. Фин ҡултығы һай. Айырыуса Нарва-Йыэсуу эргәһендә киҫкен үҙгәреш күҙәтелә, бының арҡаһында был урынды Нар стенкаһы тип атайҙар. Уртаса тәрәнлек — 38 метр, иң ҙур тәрәнлеге — 121 м, Нева ҡултығының тәрәнлеге — 6 м һәм унан да кәм, яр буйы һыҙатында 1 метрға тиклем. Нева ҡултығы төбөнән суднолар үтеү өсөн диңгеҙ каналы һуҙыла. Йылғаларҙан килеүсе, айырыуса Неванан, сөсө һыуҙың (бөтә ағымдың 2 / 3 өлөшө) ҙур күләмдә булыуы арҡаһында, ҡултыҡтағы һыуҙың тоҙлолоғо аҙ (0,2-нән 9,2 ‰ -ҡа тиклем өҫтә һәм 0,3-тән 11,0 ‰ -ҡа тиклем төбөндә) и от 0,3 до 11,0 ‰ у дна ). Ҡышҡыһын һыуҙың уртаса температураһы 0 °C тирәһе, йәйен 15—7 °C һыу өҫтөндә һәм 2—3 °C һыу төбөндә. Ноябрҙең аҙағынан апрель аҙағына тиклем ҡултыҡ туңа (йылы ҡышта йыл әйләнәһенә туңмауы мөмкин). Туңыу ҡултыҡтың көнсығыш өлөшөндә башлана һәм аҡрынлап көнбайышҡа тарала. Көслө ел тулҡындары һәм көнбайыштан ел иҫкәндә һыу тулҡындары (Санкт-Петербургта һыу баҫыуы ихтимал) хас
Фин ҡултығының төньяҡ ярҙары — ҡалҡыу һәм бормалы-бормалы, һирәк эре ҡултыҡтары фьюорд-шхерлы(Выборг ҡултығы) һәм ярымутраулы (Ханко, Порккала). Яр буйы, нигеҙҙә, ҡомло дюналы һәм яр буйы валдары бар. Яр буйында ваҡ мейестәрҙе күрергә мөмкин, бында ҡарағайҙар уратып алған «аҡ дюндарҙы» күреп була. Яр буйы ваҡ ҡомло, бында ҡарағайҙар үҫкән «аҡ дюналарҙы» күреп була.
Көньяҡ яр буйҙарын һыу баҫа, бөтә яры буйлап яҡынса 40 метрға тиклем бейеклектәге Балтик-Ладога глинты үтә. Глинт Неванан һәм Фин ҡултығынан, Ленинград өлкәһендәге Сясь йылғаһынан көнбайышҡа, Эстониялағы Палдиски ҡалаһына тиклем, 20—25 саҡрым киңлектә һуҙыла. Глинттан көньяҡта — ордовик яҫытаулығы. Көнбайыш яғы, уның ҡалҡыу өлөшө, Ижор ҡалҡыулығы (168 м тиклем) тип йөрөтөлә, ул Фин ҡултығы бассейнын көньяҡтан сикләй. Уның айырмалы һыҙаты — йылғаларҙың һәм күлдәрҙең бөтөнләй булмауы. Кургаль ярымутрауындағы Курголов тип йөрөтөлгән яҫытаулыҡта айырым (диңгеҙгә һикәлтә яһап төшә) рельеф барлыҡҡа килгән, шулай уҡ боронғо Литторин диңгеҙенең ярҙары булып торған. Бер яҡтан, Көньяҡ яр буйҙары тигеҙ, аҙ бормалы (көнсығыш Эстониялағы кеүек), икенсе яҡтан, көнбайыш Эстонияла һәм Рәсәйҙә кеүек йырғыланған, унда тәрән ҡултыҡтар бар: Кургаль, Сойкин һәм Каравалдай ярымутрауҙары менән бүлгеләнгән Нарва, Копор, Луга мороно.
Көнсығышта Фин ҡултығы Нева мороно менән тамамлана, көнбайышта Балтик диңгеҙенең асыҡ райондары менән тоташа. Фин ҡултығының көнбайыш өлөшөн боғаҙ, ә көнсығышта түбә тип йөрөтәләр. 2004 йылдан Курорт районының Фин ҡултығы ярҙарында Репино ҡасабаһы пляждарында деструктив процестарға мониторинг үткәрелә. Һуңғы ун йылда (2000 йылдан) штормдар һанының артыуы билдәләнә. 2012 йылда ярҙың емерелеүе 25 сантиметр тәшкил итә. 5 метрға тиклем яр емертерлек штормдар була. Фараздарға буйынса, 100 йылдан 200 метр яр буйы һыҙаты юғаласаҡ. Быға юл ҡуймаҫ өсөн, махсус яһалма пляждар булдырырға тәҡдим ителә. Тәбиғәттән файҙаланыу буйынса комитет заказы буйынса фин ҡултығын һаҡлау концепцияһы әҙерләнгән. Уны Санкт-Петербург Хөкүмәте ҡарамағындағы Экологик совет ағзалары хупланы. Белгестәр иҫәпләүҙәре буйынса, был сараларға 20 миллиард һум кәрәк.
Бассейн һәм утрауҙар
Фин ҡултығында һайлыҡтар, шхерҙар һәм утрауҙар күп. Ҙур утрауҙар: Кронштадт ҡалаһы менән Котлин, Березовая утрауы (Ҙур Березовая һәм Көнбайыш Березовая), Лисий, Высоцкий (Высоцк ҡалаһы менән), Гогланд, Соммерс, Найссаар, Кимито, Кокор, Оле, Нерва, Сескар, Рондо, Большой Фискар архипелагы һәм башҡалар.
Фин ҡултығында оборона маҡсатында яһалма утрауҙар — форттар төҙөлә. Беренсе форттар Рәсәй һәм Швеция араһындағы Төньяҡ һуғыш осоронда Балтика диңгеҙе яғынан швед ғәскәрҙәренән һаҡланыу өсөн төҙөлә башлай (1700—1721). XIX быуатта бер нисә форт төҙөлә. Фин ҡултығында бөтәһе 19 форт төҙөлә: «Кроншлот», «Цитадель» («Император Пётр I»), «Рисбанк» («Император Павел I»), «Император Александр I» («Чумной»), «Князь Меншиков», «Обручев», «Тотлебен », «Риф», «Шанец», «Ден», «Красная Горка», «Ино».
Көнсығыштан Фин ҡултығына Нева йылғаһы ағып төшә. Көньяҡтан — Кейла, Пирита, Ягала, Валгейыги, Кунда, Пылтсамаа, Нарва, Луга, Систа, Коваши, Воронка, Черная, Лебежья, Стрелка, Кикенка. Төньяҡтан — Порвонйоки, ҡултыҡты Хамина, Вантанйоки, Сайма, Сестра күле менән тоташтырыусы Саймен каналы.
Флора һәм фауна
Фин ҡултығының яр буйының һәм утрауҙарының төп ландшафты көньяҡ тайга зонаһына ҡарай (урман, болонло һәм һаҙлыҡ берләшмәләре). Урман үҫемлектәре донъяһы ҡарағай һәм шыршы урмандарынан, шулай уҡ япраҡлы урмандарҙан (ҡайын, тал, миләш, уҫаҡ, ҡара һәм һоро ерек) тора. Фин ҡултығының бөтә ерендә лә һыу-һаҙлыҡ үҫемлеге участкалары (башлыса күл ҡамышы һәм ябай ҡамыштан тора) осрай, һәм шулай уҡ бик күп һыу үҫемлектәре (аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ, башаҡлы уруть, үткер күрән, ике таса, Приморье бесәй үләне, диңгеҙ ҡамышы) үҫә. Ҡултыҡтың һай ерендә һыу флоры диңгеҙ наядаһы, руппия, штукения кеүек үҫемлектәр үҫә.
Фин ҡултығының көньяҡ ярында айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре — Лебяжий, Кургальский, Гостилицкий һәм Котельский заказниктары урынлашҡан.
Һуңғы йылдарҙа Фин ҡултығының яры буйҙарында йыш ҡына һоро тюлень һәм Балтик ҡулсалы нерпаһы табыла. Был төрҙәр Ҡыҙыл китапҡа һирәк һәм юғалып барған төр булараҡ индерелгән.
Фин ҡултығы һыуҙарында атлантик һөмбаш, бельдюга, ажау (ҡушбаш), эт балығы, ялтырсабаҡ, гольян сабаҡ, күстерә, бөгөрсә, табан балыҡ, ҡыҙылғанат, бағыр, ҡарабалыҡ, шамбы, ташбаш, алабалыҡ, йәйен, йыланбалыҡ, диңгеҙ суртаны, алабуға, пинагор, салака, күк балыҡ, ҡылыс балыҡ, шпрот, суртан, опто һәм башҡа балыҡтар бар. Фин ҡултығында балыҡ тотоу яҙ һәм көҙ көндәрендә алып барыла. Ҡултыҡта ике эндемик төр тереклек итә — балтика сельды (салака) һәм Балтика трескаһы. Весной и осенью в Финском заливе ведут лов рыбы. В заливе обитают два эндемика — балтийская сельдь (салака) и балтийская треска.
Экологик проблемалар
Нева, Нева мороно һәм Фин ҡултығы йылғаларының экологик торошо ҡәнәғәтләнерлек түгел. Ионлы терегөмөш һәм баҡыр, хлорорганик пестицидтар, фенолдар, нефть продукттары, полиароматик углеводородтар менән бысраныуы аномаль. Ленинград — Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау ҡоролмаларын төҙөү менән бәйле, Фин ҡултығының көнсығыш өлөшө менән Неваның һыу менән алмашыуы 10—20 процентҡа кәмей һәм Нева морононда биогендар концентрацияһын арттырыуға өҫтәмә өлөш индерә. Иң ҙур үҙгәрештәр 5 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан дамба алды зонаһында күҙәтелә. Санкт-Петербургтың төньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш таҙартыу ҡоролмалары сығарыу урындарын уңышһыҙ һайлау үҙенең өлөшөн индерә, Нева моронының ҡайһы бер райондарында тупраҡ ныҡ бысранған. Фин ҡултығының Санкт-Петербург һәм дамба араһында һай һыулы өлөшөнөң аҡрынлап һаҙлыҡланыуы борсолоу тыуҙыра, сөнки дамба тарафынан көсһөҙләнгән көҙгө штормдар Нева йылғаһының төбөн юғары төҙөлөшлө үҫемлектәрҙән етерлек кимәлдә таҙартыуға һәләтле түгел. Һаҙлыҡланыу һәм үҫемлектәрҙең ҡалдыҡтарының сереүе ваҡыт үтеү менән һыу ятҡылыҡтарының өҫтәмә эвтрофикацияһына килтерергә һәм Нева участкаларынан айырырға мөмкин (өҫтәүенә тупраҡҡа байтаҡ зарарлы берләшмәләр ерләнәсәк).
1989—2005 йылдарҙа Фин ҡултығында балыҡ тотоу күләме 10 тапҡырға кәмей. Быға тәбиғттәге климат үҙгәреше йоғонто яһай (2003 йылда Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндә гидрологик система үҙгәрә, унда кислород дефициты теркәлгән зоналар барлыҡҡа килә) һәм антропоген йоғонто яһай (Фин ҡултығының биосистемаһына гидротехник һәм төҙөлөш эштәре ҙур зыян килтерә). Усть-Лугала, Высоцкиҙа порттар төҙөү буйынса проекттар, балыҡтың ыуылдырыҡ сәсеү процесына кире йоғонто яһай. Ә Васильевка утрауында диңгеҙ пассажир порты төҙөү арҡаһында зыян йылына 500 тоннанан ашыу балыҡ тәшкил итеүе ихтимал. Невский моронында ҡом-ҡырсынташ ҡатнашмаһын сығарыу барышында биләмәлә балыҡтың ыуылдырыҡ сәсеү урындары юҡ ителәсәк. Фин ҡултығында тимер-марганец ятҡылығын эшләү проектын тормошҡа ашырғанда, салаканың ыуылдырыҡ сәсеү урыны юҡ ителәсәк. 2013 йылда Петербургтың Роспотребнадзоры ҡала биләмәһендә 24 пляждан бер генәһе һыу инеү өсөн яраҡлы тип таный.
Финляндияның Усть-Луга порты Рәсәйгә радиоактив һәм ядро ҡалдыҡтарын Балтик диңгеҙе аша импортлауҙы хеҙмәтләндерәсәк. Рәсәй Хөкүмәте тарафынан был турала сәйәси ҡарар 2003 йылда ҡабул ителә (2003 йылдың 14 октябрендәге 1491-р һанлы ҡарар). Әгәр Луга моронындағы проект тормошҡа ашырылһа, әлеге ваҡытта Германиянан һәм Франциянан Санкт-Петербургтың Кронштадт порты аша килгән меңәр тонна ядро ҡалдыҡтары ағымы был ябыҡ сик зонаһы аша йүнәлтеләсәк. Артабан был хәүефле йөк Санкт-Петербург аша Рәсәйҙең көнсығышындағы Новоуральск, Ангарск һәм башҡа ҡалаларына барасаҡ.
1979 йылдан Петербургта ағым һыуҙарын таҙартыу башлана. Петербургтың иң ҙур канализация таҙартыу ҡоролмалары: Үҙәк таҙартыу станцияһы, Төньяҡ таҙартыу станцияһы, Көньяҡ-көнбайыш таҙартыу ҡоролмалары. 1997 йылда ағып төшөүсе һыуҙарҙың 74 проценты самаһы, ә 2005 йылда иһә 85 проценты таҙартыла. 2008 йыл аҙағына Петербург ағып төшөүсе һыуҙар 91,7 процентҡа таҙартыла. Ә 2011 йылдан, төп канализация коллекторының төньяҡ өлөшөндә төҙөүҙе тамамлау менән, 100 %-ҡа тиерлек таҙартыласаҡ.
2013 йылдың октябрендә Фин ҡултығының бысраныу кимәле Нева йылғаһына ҡарағанда байтаҡҡа күберәк була.
Тәбиғәтте һаҡлау
Аҡ диңгеҙ-Балтика миграция юлында күсмә ҡоштарҙың туҡталыш урындарын, һыу ҡоштарының күпләп оялау һәм һоро тюлндәрҙең һәм ҡулсалы нерпа торған урынды һаҡлау өсөн, Рәсәй Хөкүмәтенең 2017 йылдың 21 декабрендәге 1603-сө ҡарары менән «Көнсығыш Фин ҡултығы» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы булдырыла. Уның майҙаны 14086,27 гектар, шуның 920,27 гектары утрауға һәм 13166 гектарын диңгеҙ акваторияһына тура килә. Ҡурсаулыҡ 9 айырым участканан тора.
1700 йылға тиклем
Фин ҡултығы ярҙарында бик күп боронғо кешеләр торған урын табыла, уларҙың йәше туғыҙ мең йылға тиклем иҫәпләнә. Боҙлоҡ осороноң аҙағында һәм ерҙәр боҙлоҡ осорондағы күл, диңгеҙҙәрҙән асыла башлағас, кеше был урындарҙы үҙләштерә башлай. Яҡынса 3000-3500 йыл элек Сестра йылғаһы буйында тарихҡа тиклемге кеше барлыҡҡа килә. Был хаҡта 1905 йылда Разлив күленең көнбайыш яры эргәһендә табылған археологик табылдыҡтар дәлилләй. Хәҙер был районда неолит осорондағы (таш быуат) боронғо кешенең ун бер торған урыны табылған. Был урында кварцтан эшләнгән ҡоралдар — уҡ башаҡтары, тире эшкәртеү өсөн ҡырғыс табыла. Беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡта Көнсығыш Европаның бөтә урман һыҙаты буйынса йәшәгән неолитик ҡәбиләләргә хас орнамент менән биҙәлгән боронғо һауыт ҡалдыҡтарының байтаҡ ярсыҡтары осрай. Торлаҡ эргәһендә усаҡ ҡалдыҡтары табыла (янған таш һәм көл). Ғалимдар иҫәпләүенсә, был туҡталҡаларҙа күсеп йөрөүсе һунарсылар булған. Улар игенселек менән шөғөлләнмәгән һәм йорт хайуандары тотмаған.
Фин-уғыр халыҡтары Фин ҡултығы ярҙарына урынлашалар. Эстар хәҙерге Эстония биләмәһендә фин ҡултығының көньяҡ ярында водтар йәшәй, ә Неванан көньяҡтараҡ — ижорҙар. Ладога күленең көнбайышында корелалар төпләнә. Фин ҡултығының төньяғында емь һәм сумдар урынлаша. VIII—IX быуаттарҙа Нева һәм фин ҡултығы ярҙарында көнсығыш славян дар (ильмен словендары һәм кривичтар) йәшәй. Бында улар игенселек, малсылыҡ, һунарсылыҡ һәм балыҡ менән шөғөлләнә.
Фин ҡултығы һәм Нева йылғаһы буйлап VIII—XIII быуаттарҙа Скандинавиянан Көнсығыш Европа аша варяг юлы үтә.
IX быуаттан алып Фин ҡултығының көнсығыш яры Бөйөк Новгород составына инә. 1219 йылда дат тәре походы һөҙөмтәһендә төньяҡ Эстония Дания тарафынан яулап алына. XII быуатта эстар йәшәгән урында Ревель ҡалаһы, хәҙерге Таллин ҡалаһы, (Колывань рус йылъяҙмаһында) барлыҡҡа килә. 1346 йылда Төньяҡ Эстония Ливон орденына һатыла. 1561 йылда Швеция армияһы Ревелде яулай һәм урта быуат Ливонияһының төньяҡ өлөшөн контролгә ала.
XII—XIII быуаттарҙа фин тоҡомло емь и сумь ҡәбиләләрен шведтар бойһондора. 1142 йылда швед ярлдары һәм славяндар етәкселегендә емь ҡәбиләһе менән тәүге бәрелеш була. Фин ҡултығында 60 швед судноһы 3 урыҫ сауҙагәрҙәре судноһына һөжүм итә. 1256 йылда шведтар сираттағы һөжүм иткәндә, Александр Невский ғәскәре, Фин ҡултығы аша үтеп, Финляндиялағы швед биләмәләренә емергес һөжүм яһай. 1293 йылда Новгород-Карелия биләмәһенең шведтар баҫып алған урынында Выборг ҡалаһына нигеҙ һалына.
1323 йылда Швеция һәм Бөйөк Новгород араһында Орехов килешеүе төҙөлә.Уның буйынса сик Сестра йылғаһы буйлап үтә.
Рәсәй осоро
Төньяҡ һуғыш һөҙөмтәһендә 1700—1721 йылдарҙа Фин ҡултығының көнсығыш өлөшө Рәсәй империяһы составына инә. 16 (27 май) император Петр I 1712 йылда Ниеншанц тан алыҫ түгел Нева тамағында баш ҡалаға әүерелгән Санкт-Петербург ҡалаһына нигеҙ һалына. Швецияның флотынан ҡаланы һаҡлау өсөн Котлин янында күтәртеп яһалған утрауҙа 1704 йылдың майында Кроншлот башняһы барлыҡҡа килә, ә 1705 йылда Котлинда 6 форт һәм батарея төҙөлә һәм һөҙөмтәлә Кронштадт ҡалаһы бтөҙөлә башлауға башланғыс һалына. «Рәсәй Дарданелдары» тип аталған был фортификацион ҡоролмалар Фин ҡултығының фарватерын контролдә тотоуға йүнәлтелә.
1808—1809 йылдарҙағы рус-швед һуғышы һөҙөмтәһендә Фридрихсгам килешеүе буйынса Рәсәйгә Финляндия һәм Аланд утрауҙары күсә. 1809 йылда ойошторолған Финляндияның бөйөк кенәзлеге Рәсәй империяһы составында киң автономия ала. 1917 йылдың 6 декабрендә Финляндияның сеймы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. 1918—1920 йылдарҙағы Беренсе совет-фин һуғышы һөҙөмтәһендә Көнбайыш Карелия Сестра йылғаһына тиклем Финляндияға күсә һәм 1939—1940 йылдарҙағы Совет-Финляндия һуғышы йомғаҡтары буйынса Советтар Союзына кире ҡайтарыла. 1919 йылдың 23 июлендә Эстония республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм 1940 йылға тиклем, Советтар Союзы составына ингәнсе, үҙаллы була.
1941 йылдың авгусында Таллиндан Кронштадтҡа Балтик флотының төп көстәрен эвакуациялағанда 15 карап һәм катер (5 эскадра миноносецы, 2 һыу аҫты кәмәһе, 3 ҡарауыл карап, 2 траль карабы, 1 канонер кәмәһе, 1 ҡарауыл катер һәм 1 торпедалы катер), 43 транспорт һәм ярҙамсы суднолар юҡҡа сығарыла. Флот Юмин морононо траверсында бик күп юғалтыуҙар кисерә, бер нисә тиҫтә карап унда хәҙер ҙә һыу аҫтында ята. Был ваҡиғалар иҫтәлегенә диңгеҙ морононда һәйкәл — гранит һуйырташташ һәм мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
1978 йылда Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау маҡсатында Ленинградты ташҡындан һаҡлау комплекслы ҡоролмалары төҙөргә ҡарар ителә. Нева мороно менән Фин ҡултығы сигендә көслө тулҡындар арҡаһында һыу баҫыуҙы булдырмаҫ өсөн төҙөлгән гидротехник комплекс 1979 йылдың көҙөндә төҙөлә башлай һәм 2011 йылдың 12 авгусында тамамлана и завершилось 12 августа 2011 года.
Хужалыҡ әһәмиәте
Фин ҡултығының көньяҡ ярҙары өсөн ҙур антропоген объекттар — агрокомплекстар, атом электростанцияһы, порттар селтәре һәм уникаль тәбиғәт һәм тарихи урындар хас.
Фин ҡултығының төп порттары булып Санкт-Петербург (йөктөң бөтә төрҙәре), Выборг (генераль йөктәр), Приморск (нефть һәм нефть продукттары), Высоцк (нефть продукттары һәм нефть продукттары), Усть-Луга (күмер, генераль, урман сәнәғәте һәм контейнерҙар) ; Финляндияла — Хельсинки (контейнерҙар); Котка (контейнерҙар, урман, ауыл хужалығы продукцияһы (Рәсәй өсөн йөк ташыуҙың төп тулайым порты), Ханко (контейнерҙар, автомобилдәр), Турку (контейнерҙар, тимер юл паромы) ; Эстонияла — Таллин (иген, рефрижераторҙар, нефть), Силламяэ тора. Фин ҡултығы Волга-Балтика һыу юлы һәм Аҡ диңгеҙ-Балтика каналы составына ингән ҙур һыу магистрале булып тора. Мөһим йөктәр: Кольск ярымутрауынан хибинск апатиты, апатит концентраты, Карелия граниты һәм илдең төрлө райондарына диабаз; Архангельск һәм Вологда өлкәләренән Прибалтикаға, Санкт-Петербург ҡалаһына урман, таҡта материалдары, һәм экспортҡа; Череповецтан ҡара металл, Донецк һәм Кузнецк күмере, Уралдың һоро колчеданы, Соликамск калийлы тоҙҙары —Төньяҡ-көнбайыш өсөн, Балтик буйына һәм экспортҡа; иген. Волга буйлап танкерҙарҙа Төньяҡ-көнбайышҡа, Балтик буйына һәм экспортҡа нефть йөктәре оҙатыла.
Әлеге ваҡытта Фин ҡултығында түбәндәге паром линиялары эшләй:
Фин ҡултығында балыҡ тотоу тармағы үҫешкән. Иң мөһим урындар булып Выборг-Приморьеның төньяҡ яр буйында яны һәм Усть-Луга районының көньяҡ яры тора. Промысла әһәмиәтенә салака, килька, корюшка, алабалыҡ, ҡорман, сабаҡ, йыланбалыҡ, минога һәм башҡалар эйә. 2005 йылда Петербург һәм Ленинград өлкәһе балыҡсылыҡ предприятиелары Фин ҡултығынан 2000 тоннаға яҡын балыҡ тота.
1979—2011 йылдарҙа Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндә Санкт-Петербургты һыу баҫыуҙан һаҡлау ҡоролмалары комплексын төҙөү эштәре алып барыла. Дамба һаҡлағыс һәм транспорт функцияларын күҙ уңында тота. Дамба ҡулсалы автомобиль юлының өлөшө булып тора.
2005 йылдың сентябрендә Балтик диңгеҙе төбөнән Германияның Грайфсвальд ҡалаһына тиклем Төньяҡ газ үткәргесе ағымы төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Үткәргес торба һалыу 2010 йылдың апрелендә башлана. 2011 йылдың сентябрендә беренсе селтәр технологик газ менән тултырыу башлана. 2011 йылдың 8 ноябрендә газ менән тәьмин итеү башлана. 2012 йылдың 18 апрелендә икенсе селтәр төҙөү тамамлана. 2012 йылдың 8 октябрендә коммерция режимында газ торбаһын ике йүнәлеш буйынса ла газ менән тәьмин итеү башлана.
2014 йылдың 28 февралендә Финляндия менән Эстония Balticconnector газ үткәргес һалыу тураһында килешеү төҙөй. Ул Фин ҡултығы төбө буйлап үтергә һәм Финляндияны Балтика илдәренең газ селтәрҙәре менән тоташтырырға тейеш була. Бынан тыш, фин һәм эстон ярҙарында шыйыҡ газ терминалдарын төҙөү тураһында меморандум ҡабул ителә.
Ҡултыҡтың археологияһы
Финал ҡултығы төбө — һыуыҡ һәм сағыштырмаса сөсө һыулы булыуы арҡаһында батҡан караптарҙың донъялағы иң ҙур зыяраттарының береһе, улар яҡшы һаҡланған. Фин ҡултығы аша VI быуаттан алып диңгеҙ сауҙа юлы үтә, уның буйлап Төньяҡ Европаға 100 процент көмөш (VIII—X быуаттарҙа 3000 тонна самаһы) килә. Һуңыраҡ был юл Рус батшалығы һәм Ганза ҡалалары араһындағы сауҙала бик мөһим бул урын алып тора. XVII быуатта уға Швед короллегенең иҡтисады бәйле була, ә XVIII быуат башынан Рәсәй империяһы өсөн халыҡ-ара сауҙаның төп каналына әйләнә.
Йыл һайын бында тиҫтәләгән суднолар һәләк була. шторм ваҡытында бер нисә сәғәт эсендә һәләк булыу осраҡтары билдәле. 1743 йылдың көҙөндә иртәнге сәғәт 7-лә Финляндиянан ҡайтҡан 17 рус хәрби судноһы һәләк була, ә 1747 йылдың йәйендә Нарва рейдындағы рейста бөтәһе 26 сауҙа судноһы 4 сәғәт эсендә һәләк була. Рекорд 1721 йылда, Финляндиянан рус ғәскәрҙәрен эвакуациялағанда, 3 ай эсендә 100-ҙән ашыу карап (бер төндә 64) һәләк була.
1996 йылдың аҙағына Рәсәй Фин ҡултығы секторында 5000-дән ашыу батҡан объект иҫәпләнә. Шуларҙың 2500-гә яҡыны карап һәм суднолар, 1500-гә яҡыны самолёттар, ә ҡалғандары төрлө ваҡ объекттар: якорҙәр, кәмәләр, боҙ аҫтына уйылып төшкән транспорт саралары (танкылар, тракторҙар, автомашиналар, пушкалар һәм башҡалар) һәм һыу аҫты кабелдәре. Һәләк булған караптар рус флотына (25 %), немец — (19 %), инглиз — (17 %), швед — (15 %), Голландия — (8 %) һәм фин (7 %) флотына ҡарай. Ҡалған 9 проценты — Норвегия, Дания, француз, Америка, итальян, эстон һәм латыш суднолары.
Ҡатай (Иҫәт ҡушылдығы)
Ҡатай  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәстей
Мәстей — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районында юҡҡа сыҡҡан ауыл.
География
Ауыл Сикия йылғаһы (Сөн йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Тарих
Мәстей — Бүләр улусы башҡорттарының ауылы. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, ауылға йәнәй ырыуы башҡорто Мәстей Абыҙбаев нигеҙ һалған. Бүләр улусы һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә. XIX быуат башында Мәстей ауылында йәшәүсе Солтановтар дворянлыҡ хоҡуғын алыуға ирешә.
1848 йылда 6 тирмән; 1870 йылда — 5 тирмән, хужалыҡ магазины, бакалея кибете. Ауылда шаршамбы көнө баҙар уҙғарылған, яҙын һәм йәйен ҡымыҙ һатылған. 1848 йылда 2 мәсет, 1870 йылда мәсет һәм уның эргәһендә мәктәп теркәлгән. 1877 йылда 25 малай өсөн мәҙрәсә янында рус классы асыла. 1905 йылда министрлыҡ бер класслы мәктәбе теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылда Аҡтаныш районына составына инә. ХХ быуаттың 70-се йылдарында юҡҡа сыға.
Халҡы
1795 йылда ауылда 8 ихатала 24 башҡорт, 1816 йылда — 26 аҫаба башҡорт һәм 16 керҙәш-башҡорт (сығыштары менән Бәләбәй өйәҙе Ҡаңлы улусы Шығай ауылынан, улар араһында шулай уҡ йәнәй һәм байлар ырыуҙары башҡорттары ла булған), 1834 йылда ир енесле 43 йән аҫаба башҡорт һәм 19 йән керҙәш-башҡорт; 1859 йылда 217 йән аҫаба башҡорт иҫәпләнгән. 1902 йылда 391 ихатала —1345 йән аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәш башҡорт, 1905 йылда 48 ихатала — 177 кеше, 1912 йылда 58 ихатала — 305 аҫаба башҡорт, 21 ихатала — 98 керҙәш башҡорт йәшәй.
Кобленц
Кобленц (Koblenz, Coblenz, от Confluentes — «ҡушылыу», рипа. Kowelenz ) — Көнбайыш Германияның ҡалаһы, Рейнланд-Пфальц федераль ерендә урынлашҡан. Халыҡ тығыҙлығы буйынса өсөнсө урынды биләүсе ҡала (106 мең кеше, 2006 йылдың мәғлүмәттәре буйынса).
Тарих
Беренсе тапҡыр рим ғәсҡәре Юлия Цезарь етәкселегендә бында б. э. тиклемге 55 йылда килеп еткән һәм Рейн йылғаһы аша күпер төҙөгән. Һуңғараҡ, Магн тарафынан Германияны баҫып алыу кампанияһында, Друз бында «Castellum apud Confluentes» — «Йылғалар ҡушылған ерҙәге нығытма» тигән хәрби лагерға нигеҙ һала.
Римлеләрҙең б. э. тиклемге 49 йылда төҙөгән күпер емереклектәрен әлеге ваҡытта ла күрергә мөмкин. Күперҙе герман ҡәбиләләренән һаҡлау өсөн йылғаның ике ярында ла замок төҙөлә. Был күперҙе 259 йылда франктар емерә. Шулай уҡ ҡаланан алыҫ түгел Меркурий ҡорамы торған, ул V быуатҡа тиклем ҡулланылған.
Изге Кастор базиликаһы
Базилика 836 йылда ҡала һыҙығынан ситтә төҙөлә башлай. Уны изгеләндереүҙә король Людовик I Благочестивый (Тәҡүәле) ҡатнаша. Базилика иртә христиан изгеһе урындағы пресвитер Кастор Карденский хөрмәтенә изгеләндерелә. Нәҡ ошо базиликала 843 йылда алдан һөйләшеүҙәр үткәрелә һәм Верден килешеүенә ҡул ҡуйыла, был килешеү франк империяһын Францияға, Германияға һәм 1000 йылдан һуң — Италияға әүерелдерә. Хәҙерге ҡиәфәтен базилика XII быуатта ала.
Богоматерь сиркәүе
Боогоматерь сиркәүе ҡаланың иң бейек өлөшөндә урынлашҡан. Ул XII—XV быуаттарҙа роман стилендә төҙөлә, артабан готик стилендә хоры һәм барокко стилендә манаралары төҙөлә.
1773 йылда бында идара итеүсе Австрияның Габсбургтар династияһынан сыҡҡан буласаҡ сит ил эштәре министры һәм дәүләт канцлеры, Вена конгресы етәксеһе кенәз Меттерних тыуған (1814—1815 йылдарҙа).
Раян
Этимологияһы
Раян — «һәр яҡтан тулы» мәғәнәһен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Раян Алтыншин (27 февраль 1976 йыл) — йырсы, Нефтекама дәүләт филармонияһының артист-вокалсыһы. «Ҡәрҙәштәр» башҡорт эстрада төркөмө етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2021). Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған.
Фамилияларҙа
Раянов Фәнис Мансур улы (12 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (1982), профессор (1983). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (1998). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены (2018) кавалеры.
Раянов Рөстәм Ринат улы (? 1982 йыл) — юстицияның өлкән советнигы, Дүртөйлө район-ара прокуроры (2021), Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ҡалаһында тыуған. 2004 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2004 — 2008 йылдарҙа Учалы район-ара прокуроры ярҙамсыһы, тәфтишсе, Өфө ҡалаһының Калинин районы прокуратураһы тәфтишсеһе, Салауат ҡалаһы прокуроры ярҙамсыһы, республиика прокуратураһының енәйәт-процессуаль һәм оператив-тикшереү эшмәкәрлеген күҙәтеү буйынса идаралыҡ бүлеге прокуроры, 2008 — 2016 йылдарҙа — Краснокама һәм Нефтекама прокуроры урынбаҫары, 2016 йылдан 2021 йылдың 29 апреленә тиклем — Ғафури районы прокуроры
Иванак
Иванак (Кесе Кибрис) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡташ районы
Аҡташ районы (Акташ районы, Акташский район) — 1930 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-ның юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Әлмәттән Төньяҡ-Көнбайышҡа 20 саҡрым, Татарстандың Көньяҡ-Көнсығышында урынлашҡан. Административ үҙәк — ҡала тибындағы Аҡташ ҡасабаһы.
Тарих
Аҡташ районы территорияһы 1920 йылға тиклем Өфө губернаһының Минзәлә өйәҙе Аҡташ улусында, 1920 йылдан 1921 йылға тиклем Минзәлә кантоны Аҡташ улусында, 1922 йылдан 1930 йылға Саллы кантоны Аҡташ улусында булған.
1935 йылдың 10 февралендә ТАССР административ-территориаль бүленеше үҙгәреү сәбәпле, Аҡташ районының бер өлөшө Зәй һәм Шөгөр райондарына бирелә.
1944 йылдың 19 ноябрендә райондың бер өлөшө яңы ойошторолған Ямаш районына бирелә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССРдың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССРдың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1956 йылдың 7 декаберендә Аҡташ районына юҡҡа сығарылған Ямаш районы биләмәһенең бер өлөшө ингән.
1959 йылдың 26 мартында Аҡташ районы тарҡатыла, биләмәһе Әлмәт, Зәй, Сарман һәм Беренсе Май райондарына бүлеп бирелә.
Административ бүленеш
Ойошҡан ваҡытында Акташ районына 47 ауыл советы, 124 ауыл инә.
1934 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Аҡташ районы урыҫ милли районы статусына эйә булған.
1939 йылда майҙаны – 1462 км² тәшкил иткән, составына 30 ауыл советы, 82 торлаҡ пункт кергән.
1948 йылда Аҡташ 19 районы ауыл советына бүленгән. Райондың майҙаны 1083 км² тәшкил иткән.
1956 йылда район 942 км2 ер биләй, уға 16 ауыл советы, 56 торлаҡ пункт инә.
Ҙур оранжерея (Пушкин)
Ҙур оранжерея — Пушкин  ҡалаһындағы тарихи бина. 1751—1753 йылдарҙа төҙөлгән, 1820 йылда үҙгәртеп ҡоролған. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты. Оранжерея урамы менән мөйөштә Баҡса урамында урынлашҡан, 14-се йорт,
Аҡташ районы
Халыҡ
1939 йылда - 36944 кеше, шул иҫәптән урыҫтар - 77,5%, татарҙар - 10%, мордва - 6,4%, сыуаштар - 5,7%.
Ҙур оранжерея (Пушкин)
Тарихы
1933—1934 йылдарҙа архитектор В.И. Яковлев Һыуытҡыс һәм һөт сәнәғәте институтын  урынлаштырыу өсөн бинаны үҙгәртеп ҡора. Стасовтың ниәте тормошҡа аша — дуға рәүешле мөйөш корпус өҫтәлә. Ихата яғынан икенсе ҡат өҫтәлеп төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина ныҡ зыян күрә. 1949—1952 йылдарҙа Ҙур оранжереяны тергеҙеү буйынса архитектор Л. Н. Ротинов шөғөлләнә. 1949 йылдан бина Ленинград ауыл хужалығы институтына  (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт аграр университеты) тапшырыла. Сираттағы реставрация  «Ленпроектреставрация»  проекты буйынса 2012—2014 йылдарҙа үтә.
Архитектураһы
Фасадтары башта барокко стилендә биҙәлгән була, әммә  Стасов уларҙы классицизм стилендә яңырта. Түр фасад Баҡса урамы буйлап төҙөлә. Урта павильондар фасадтары эре быяла аркалар, шулай уҡ орнаментлы фриздар, ярым колонналар, киң архивольт менән биҙәлә. Торлаҡ бүлмәләре булған ситке павильондар, ябайыраҡ, уларҙың биҙәлешендә икенсе ҡатта Стасов өсөн типик колонналар һәм улар өҫтөндә скульптуралы фриз менән лоджиялар айырылып тора. Бинаның аҫҡы ҡатын быялалы уйымдар менән дорик ордер колоннадаһы биләй.
Сысҡанҡойроҡ
Сысҡанҡойроҡ (Исто́д, Polýgala) — Сысҡанҡойроғо һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-25 см. Июнь-июль айҙарында аҡһыл-зәңгәр сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Ҡырмыҫҡалар
Ҡырмыҫҡалар (Formicidae) — бөжәктәр ғаиләһе, яры ҡанатлылар, күсле бөжәктәр, 3 касталары бар: инә, ата һәм эшсе ҡырмыҫҡалар. Инә, ата ҡырмыҫҡалар — ҡанатлы, эшселәре — ҡанатһыҙ. Мыйыҡтары бөгөлсән, инә һәм эшеселәрҙең мыйығы 11-12 быуынтыҡлы, аталарҙыҡы 12—13-, ҡайһы берҙәренең 4, 6 йәки 10 быуынтыҡлы. Мыйығының төп быуынтығы (скапус) ғәҙәттә башҡаларынан оҙонораҡ була. (Мирмицин, понеринһәм башҡа ҡайһы бер ҡырмыҫҡалаҙың ярайһы үҫешкән ҡаяуы бар. Сүп-сарҙан оя өйөп, күс булып йәшәгән ер бөжәге
Харлова (йылға)
Харлова  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Ҡырмыҫҡалар
Ҡырмыҫҡалар күс менән тупраҡҡа, ағас араһына, таш аҫтына һ.б. ерҙәргә оя ҡороп йәшәй. Ҡайһы берҙәре үҫемлек ҡалдыҡтарынан күс ояһы ҡора. Араларында әрәмтамаҡ төрҙәр ҙә бар, улар башҡа ояларға баҫып инә, "ҡол биләүсе"ләр ояларында башҡа төр ҡырмыҫҡаларҙы ҡол итеп тота. Ҡайһы берҙәре кеше йәшәгән йорттарға ла оялай. Бәғзеләре зарарлы бөжәктәрҙең һанын көйләүҙә ярҙамсы булһа, башҡалары үҙҙәре ҡоротҡос булып тора.
Харлова (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Ҡырмыҫҡалар
Ғәҙәттә үҫемлек һуты менән ,үлән бете кеүектәрҙе, ҡарышлауыҡтарҙы һурып туҡланалар. Орлоҡ (ураҡсы ҡырмыҫҡалар), бәшмәк ашаған (япраҡ ҡырҡҡыс ҡырмыҫҡалар) төрҙәре бар
Харлова (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡырмыҫҡалар
Антарктиданан һәм бик йыраҡта урынлашҡан утрауҙарҙан башҡа һәр ерҙә йәшәйҙәр. Ер өҫтөндә йәшәгән хайуандарҙың биомассаһының 10—25 % тәшкил итәләр. Улар күс менән йәшәүҙәре, күсеп йөрөй алыуҙары һәм тәбиғәттәге төрлө ресурстарҙы файҙалана алыуҙары арҡаһында шулай ишле.
Донъяла 12 000 төрө бар, күпселеге тропиктарҙа үрсей. Элекке СССР илдәрендә 300-ләп төрө осрай.
Ҡырмыҫҡаларҙы өйрәнеүсе фән мирмекология тип атала.
Тасуирлама
Ҡырҡымыҫҡалар күс ояһы яһап йәшәйҙәр. Күстәр төрлө дәүмәлле була. Хәҙер беҙҙең яҡтарҙа ер аҫтында йәшәй торғандары ла килеп сыҡты. Ҡәҙимге ҡырмыҫҡа ояһы ер өҫтөндә өйөм булып күренеп тора, тупраҡтан, ваҡ сыбыҡтан йә ылыҫ энәләренән көмбәҙ рәүешле итеп төҙөлгән була. Был көмбәҙ аҫтында бик яҡшы планлаштырылған юлдар, бушлыҡтар, унда ҡырмыҫҡа йомортҡалары, ҡорттары һәм ҡурсаҡтары һаҡлана. Юлдарҙың тәрәнлеге хатта метр ярымға етеп, бер-береһенә тоташҡан эске ояларҙың береһендә батшабикә йәшәй.
Ояла көслө иерархия, тотош күс батшабикәгә буйһона. Йомортҡаларҙы ул һала. Эшсе ҡырмыҫҡалар ҙа түлле, әммә батшабикә тере сағында йомортҡа һалмайҙар. Батшабикә 15-20, ә эшселәр — 5-7 йыл йәшәй. Иркәктәре бары бер йәй генә йәшәй, улар тоҡом сығарыуҙа ҡатнашыу менән үлеп бөтәләр.
Батшабикәне 10-12 эшсе ҡырмыҫҡа ҡурсый, тәрбиәләй, ашата. Былар йәш ҡырмыҫҡалар, һәр ҡырмыҫҡа башта йә инәне, йә йомортҡаларҙы тәрбиәләү менән ай самаһы шөғөлләнә, унан аҙыҡ эҙләүселәр, ташыусылар «хеҙмәтенә» күсә. Тапҡан емде улар бер урынға туплай, шунан ул тотош оя әһелдәренә таратыла. Батшабикә сығарған махсус матдә — феромен да уларға өҫтәмә ем булып хеҙмәт итә, ул матдә инәнең сәләмәтлеге торошон да, ояның халәте тураһында ла мәғлүмәт бирә икән. Шул рәүешле, күс дөйөм мәғлүмәт киңлегендә йәшәй!
Атаманың башҡорт телендәге этимологияһы
Ҡырмыҫҡа тигән бөжәкте ҡайһы бер башҡорт райондарында (мәҫәлән, Әбйәлил районы) «ҡымыртҡа» тип атауҙары һүҙҙең «ҡымырйыу» тигән ҡылымға барып тоташыуына ишара. Ҡымырйыу — йыбырлау тигәндең синонимы. Оҙаҡ йылдар башҡорт телендә был һүҙҙең ҡымырҫҡа тип яҙылып йөрөүен дә телгә алмай булмай.
Кәбән
Рәми Ғарипов Ҡырмыҫҡалар, күпме ҡырмыҫҡалар Ҡанатланып сыҡҡан иләүҙән. Мыж килә был ҡырмыҫҡалар яуы, Балаларын сисеп биләүҙән…
Систематика и эволюция
Филогенетическое положение муравьёв по взглядам Brothers, 1999
Ҡырмыҫҡалар ғаиләһе яры ҡанатлылар отрядына ҡарай, уға шулай уҡ киҫәрҙәр, бал ҡорттары һәм һағыҙаҡ инә һәм һағыҙаҡ инә һәм Vespoidea ғаиләһенә ҡарай йәки айырым Formicoidea таксонына бүленә. Филогенетик анализ мәғлүмәттәре буйынса, ҡырмыҫҡалар аҡбур дәүеренең уртаһында, яҡынса 110—130 миллион йыл элек, элекке суперконтинент Лауразия территорияһында веспоид һағыҙаҡтарҙан барлыҡҡа килә. Ҡырмыҫҡалар ғаиләһенә иң яҡыны — ысын һағыҙаҡтар һәм сколиялар (Scoliidae һәм Pradynobaenidae). Ҡайһы бер заманса филогеномик мәғлүмәттәргә ярашлы, бер нисә йөҙ генды тикшереү нигеҙендә веспоидлы һағыҙаҡтар ҡырмыҫҡаларҙың туғаны түгел, ә һуңғылары йышыраҡ сфекоид һағыҙаҡтарға (Specoidea, Apoidea) яҡынлаша. Анатомик һәм ҡылыҡ оҡшашлыҡтарынан тыш, ҡырмыҫҡаларҙың барлыҡҡа килеүен раҫлау, 1967 йылда мезозой ултырмаларында улар араһында күсеү формаһы — Sphecomyrma freyi ҡаҙылма төрҙәре табыла. Был төр ҡырмыҫҡаны ла, һағыҙаҡ һыҙаттарын да берләштерә, һәм аҡбур осороноң аҙағы менән даталана (80 миллион йыл элек). Артабан башҡа төрҙәр ҙә табыла, уларҙы шулай уҡ Sphecomyrminae төрөнә ҡарай, тип билдәләйҙәр.
Sphecomyrma freyi, моғайын, ер аҫты фуражиры булғандыр, әммә хәҙерге Leptanillinae һәм Martialinaeзаман төркөмсәһенең ағзаларының төҙөлөшөнә һәм тәртибенә таянып, ҡайһы бер ғалимдар, примитив ҡырмыҫҡалар ер аҫты йыртҡыстары булған, тип иҫәпләй. Өҫтөнлөклө, сәскәле үҫемлектәргә әйләнгәндән һуң, яҡынса 100 миллион йыл элек, төрлө экологик шарттарға яраҡлашып, бик тиҙ үҫешә башлай.
ермиттар, ҡайһы берҙә «аҡ ҡырмыҫҡалар» тип тә атала, ҡырмыҫҡа түгел. Улар Термиттарҙың инфраотрядына (Isoptera) ҡарай һәм тараҡандар һәм суфый сиңерткәләр менән тығыҙ бәйлеләр. Ҡырмыҫҡалар кеүек, термиттар ҙа социаль бөжәк булып тора, әммә улар тулы булмаған үҙгәреш кисерә. Термиттарҙың һәм ҡырмыҫҡаларҙың социаль структураларының оҡшашлығы конвергент эволюция менән аңлатыла. Бәрхәт ҡырмыҫҡалар (Mutillidae) тип аталған ҡырмыҫҡаларға оҡшаһа ла, ҡанатһыҙ ҡырмыҫҡалар.
Иҫәнғолов Илдар Илдус улы
Иҫәнғолов Илдар Илдус улы (20 май 1992 йыл, Өфө) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. «Салауат Юлаев» хоккей мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. 2017/2018 йылдар миҙгелен «Рязань» хоккейсыһы булып үткәрә. Йәштәр донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы һәм ике тапҡыр ЮХЛ чемпионы.
«Салауат Юлаев» системаһында
Илдар хоккей менән тыуған Өфө ҡалаһында «Салауат Юлаев» хоккей клубының спорт мәктәбендә һаҡсы позицияһында шөғөлләнә башлай. 2007 йылда ул Волга буйы федераль округы йыйылма командаһы составында 1992 йылғы үҫмерҙәре Рәсәйҙең федераль округтары араһында турнирҙа өсөнсө урынды яулай. 2008/2009 йылдар миҙгелендә Илдар Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһында «Салауат Юлаев-2» составында 8 уйын үткәреп өлгөрә. Федераль округтар беренселегендә Волга буйы ФО командаһы икенсе урынды яулай, ә Илдар 5 уйында 3 (2+1) мәрәй йыя һәм капитандың ассистенты була.
2009 йылда Йәштәр хоккей лигаһының тәүге миҙгеле старт ала. Иҫәнғолов Өфөнән «Толпар» хоккей клубы менән Көнсығыш конференцияһында икенсе урынды алалар. Ә плей-оффта ярымфиналға етәләр һәм бронза миҙалдарын яулайҙар. Илдар барыһы 38 уйында 5 (2+3) мәрәй йыя. 2010/2011 йылдар миҙгелендә «Толпар» даими чемпионатта беренсе урынды яулай, ә плей-оффта Өфө хоккейсылары үткән миҙгелдәге кеүек һөҙөмтәне ҡабатлайҙар. Илдар барыһы 62 уйында 26 мәрәйгә өлгәшә. Шулай уҡ ул ошо миҙгелдә ЙХЛ йыйылма командаһы составында Төньяҡ Америка буйынса турнела биш уйында ҡатнаша.
2013 йылдың 23 ғинуарында «Себер» командаһына ҡаршы уйында Илдар КХЛ-да тәүге шайбаһын керетә. «Салауат Юлаев» өсөн 2012/2013 йылдар миҙгелендә ул барыһы 33 осрашыу үткәрә һәм 3 мәрәй йыя. Шул уҡ ваҡытта ул Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Нефтекаманан «Торос» өсөн 25 уйында ҡатнаша һәм лиганың төп трофейы — Братина кубогын яулай. Киләһе миҙгелде Илдар тулыһынса «Салауат Юлаев» составында үткәрә, КХЛ-да 45 уйында өс һөҙөмтәле пас бирә һәм Рәсәй чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай, ә Өфө командаһы 2011 йылдан тәүгегә конференция финалына сыға. Миҙгел тамамланғас, 22 апрелдә Илдар «Салауат Юлаев» менән яңы ике йыллыҡ килешеү төҙөй.
2014/2015 йылдар миҙгеле алдынан үткән турнирҙа Илдар «Салауат Юлаев» өсөн 2 осрашыу үткәрә һәм башҡа был команда өсөн уйнамай. ЮХЛ-да Иҫәнғолов 64 осрашыуҙа 2 һөҙөмтәле пас бирә һәм «Торос» менән икенсе тапҡыр Братина кубогын яулай. 2015/2016 йылдар миҙгелендә Илдар Юғары хоккей лигаһында декабргә тиклем Нефтекама өсөн 23 уйын үткәреп өлгөрә.
Башҡа клубтарҙа
2015 йылдың 1 декабрендә «Салауат Юлаев» Илдарҙы Хабаровскиҙан «Амур» хоккей клубына ебәрә. Тик Алыҫ Көнсығыш командаһы өсөн ул бер уйын да үткәрмәй, шул миҙгелде Илдар уның фарм-клубы Воронеждағы «Буран» хоккей клубында тамамлай. 2016 йылдың 5 апрелендә «Амур» Иҫәнғолов менән контракты өҙә. 2016/2017 миҙгелендә Илдар Красноярскиҙан «Сокол» өсөн ЮХЛ-да уйнай. Шунда 47 уйында 3 гол керетә, ә «Сокол» плей-оффтың тәүге раундында төшөп ҡала.
2017 йылдың май айында Илдар «Торос» менән һынаулы контракт төҙөй. Әммә «Торос» өсөн ул миҙгел алдынан үткән В. Тарасов турнирында ике уйын ғына үткәрә һәм команданан китә. ЮХЛ-да миҙгелен ул «Рязань» хоккей клубында башлай, әммә 11 уйындан һуң 17 октябрҙән алып был команда өсөн сығыш яһамай.
Рәсәй йыйылма командаһында
2007 йылда Илдар Рәсәйҙең 1992 йылғы үҫмерҙәренән төҙөлгән йыйылма команда составында Белоруссияла Президент спорт клубы кубогында беренсе урынды яулай һәм 4 (1+3) мәрәй йыя. Шул уҡ команда менән 2008 йылдың февралендә Швециялағы турнирҙа еңеүҙе яулайҙар.
Киләһе миҙгелде Белоруссиялағы турнирҙы Рәсәй йыйылма командаһы составы эсендә еңеп башлайҙар. 2008 йылдың ноябрендә Швейцарияла үткән ярыштарҙа Рәсәй үҫмерҙәре бар өс уйында ла еңә. Яңы йыл каникулдары ваҡытында Канадалағы престижлы Донъя Саҡырыу кубогында Илдар Рәсәй йыйылма команлаһы менән тик етенсе урынды ғына яулайҙар. Февралдең башында Финляндиялағы турнирҙы еңәләр һәм Польшала Европа үҫмерҙәре Олимпия фестиваленә юл алалар. Шунда Рәсәй егеттәре төркөмдә Словакияға отола һәм Польшанан көслөрәк була. Ярымфиналда Финляндияны өҫтәмә ваҡытта оталар. Ә турнирҙың финалында Швейцарияны еңеп, Рәсәй үҫмерҙәре алтын миҙалдарҙы яулай.
2009 йылдың август айында Иван Глинка мемориалында Илдар 4 уйында бер һөҙөмтәле пас бирә, ә Рәсәй командаһы финалда Канада хоккейсыларына отола. Ноябрҙә Канадалағы Донъя Саҡырыу кубогында Рәсәй егеттәре өсөнсө урынға үрмәләйҙәр, Илдар 4 осрашыуҙа бер мәрәйгә өлгәшә.
2010 йылдың ноябрендә Канадалағы йәштәр лигаларының йыйылма командаларына ҡаршы суперсерияла Рәсәй йыйылма командаһына Илдар саҡырыу ала. Ә шунан һуң ул Йәштәр араһында донъя чемпионатына ла эләгә. Рәсәй хоккейсылары үҙ төркөмөндә икенсе урынды яулайҙар. Сирекфиналда өҫтәмә ваҡытта Чехияны оталар, ә ярымфиналда Канада йәштәренән көслөрәк булалар. Шул уйында Илдар терһәге менән башҡа һуҡҡан өсөн финалға дисквалификация ала. Финалда Рәсәй командаһы Швецияға өҫтәмә ваҡытта 0:1 иҫәбе менән отола һәм донъя чемпионатының көмөш миҙалдарын яулай.
Топчиха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парнас
Парнас (Παρνασσός) — Грецияның үҙәк өлөшөндәге тау массивы, Коринф ҡултығынан төньяҡта. Беотия, Фокиды һәм Фтиотид (Локриды), Урта Греция территорияларынан төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, Үҙәк Греция, периферияһында. Борон Парнас Аполлондың изге тауы булған, алиһәләр йәшәгән урын., Олимп, Геликон, Китеронға оҡшаш, мифик хикәйәттәр менән бәйле, көньяҡ битләүендә билдәле Дельфий оракул урынлашҡан. Ике меңдән ашыу йыл дауамында мәҙәниәттә шағирҙарҙың. ғөмүмән, сәнғәт эшмәкәрҙәренең символик йәшәү урыны булараҡ телгә алына. Көнбайыш битләүендә, 1360 метр бейеклектә, урындағы нимфаларға һәм Панға арналған Корикьи мәмерйәһе урынлашҡан.
Урыны
Киң мәғәнәлә Парнас тау теҙмәһе булып аңлатыла, Эта яғынан башланып һәм көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлгән, Локриданың һәм Беотия менән Фокиданың сиге булып тора.