cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фуркат
Закиржан Халмухаммед, үҙенә Фуркат (Айырылыу) псевдонимын ала, тыуған 1858 йылда Коканд, ҡалаһында ваҡ сауҙагәр-һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Ул мәктәптә, һуңынан мәҙрәсәлә уҡыған. Һатыусы приказчик булып эшләй. 1889 йылда Фуркат Ташкентҡа күсеп һәм Күкелдаш мәҙрәсәһендә урынлаша. Ташкентта шағир ике йыл йәшәй. Фуркат ижадының иң емешле осоро була был.
Фуркат үзбәк шағирҙары араһында беренсе публицист та була, рус телен, рус фәнен һәм техникаһын өйрәнеү кәрәклеге тураһында яҙа. Фуркат мәғрифәтселеккә өндәй, халҡын, рус теле аша донъя мәҙәниәтенә ылыҡтырып, ағартыуға ынтыла.
1891 йылда Фуркат Ташкенттан булған Сәмәрҡәндҡә сығып китә. Унан Төркиәлә, Грецияла, Болгарияла, Мысырҙа була. 1892 йылда Фуркат китте Ғәрәбстанға, Мәккәгә йүнәлә. 1892 йылдың көҙөндә килде Фуркат Мумбаиға килә. Ошонан башлап ул Һиндостан буйлап үҙенең сәйәхәтен башлай. Кашмирҙа һәм Ҡашғарҙа була. Фуркат һуңыраҡ ҡытай провинцияһы Шеңжанға күсеп килә һәм Яркендта йәшәй.
Әҫәрҙәре: «Гимназия», «Фән тураһында», «Театр тураһында», «Рояль», «Суворов», «Шағирҙың тәғәйенләнеше һәм шиғриәттең юғарылғы тураһында». Н. Гребнев тәржемәһендә: «Ташкент ҡалаһында ойошторолған музыкаль йыйылыш тураһында», «Ташкент ҡалаһындағы күргәҙмә тураһында», «Елгә мөрәжәғәт итеү».
Рус теленә тәржемәләре
См. Наум Гребнев. Истоки и устья. Переводы из узбекской поэзии Изд-во Гафура Гуляма Ташкент 1983
См. Наум Гребнев. Другие слова. Избранные переводы из узбекской народной и классической поэзии. Издательство литературы и искусства им. Гафура Гуляма. Ташкент 1973
Һылтанмалар
Закирджан Халмухаммад Фуркат (1858—1909)
Матка (Ханты-Мансийск районы)
Матка — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628540, ОКАТО коды — 71129000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Савонлинна
Савонлинна (революцияға тиклем — Нейшлот, Savonlinna, Nyslott) — Көнсығыш Финляндиялағы Көньяҡ Саво ҡалаһы һәм муниципалитеты, Рәсәйҙең элекке Выборг губернаһы Нейшлотский өйәҙендә урынлашҡан.
Саво тарихи өлкәнең көнсығыш өлөшөндә (Itä-Savo), күл утрауында һыу системаһы Саймен һыу системаһына ҡараған күлдәр утрауҙарында урынлашҡан.
Тарих
XIII быуат аҙағына тиклем ҡала территорияһы Бөйөк Новгород биләмәһенә ингән, һуңынан шведтар тарафынан яулап алынған.
Швед короллеге
Савонлинна — Финляндия боронғо ауылдарының береһе була. Ҡала тарихы Олавинлинн ҡәлғәһе (шведса Олафсборг) менән тығыҙ бәйле. Шведтар 1475 йылда уға нигеҙ һала һәм Нюслотт тип атай(Nyslott, «яңы һарай»). Шул уҡ ваҡытта ҡәлғә тирәһендә шул ҡәлғә исемле ауыл барлыҡҡа килгән.
1534 йылда Олавинлинн Саво провинцияһының үҙәге була һәм унда ҡаланы нығытыу буйынса киң масштаблы эштәр башҡарыла. 1639 йылда Савонлинна ҡала хоҡуғын ала.
Бөйөк Төньяҡ һуғышында, 29 июлендә 1714 йылдың 29 июлендә Нюслотт рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. Әммә Ништадт солохо шарттары буйынса 1721 йылда ул Швецияға кире ҡайтарыла.
1741-1743 йылдарҙағы рус-швед һуғышында,1742 йылдың 7 авгусында, рус ғәскәре ҡаланы ҡабат баҫып ала. 1743 йылда Абос солохо булдырыла, уның шарттары буйынса ҡәлғә Иҫке Финляндияның көньяғындағы Саво районы өлөшө Рәсәйгә күсә. Яулап алынған ерҙәр Выборг провинцияһы территорияһына ҡушыла һәм Санкт-Петербург губернаһынан бүленеп сығып, Выборг губернаһы тип атала.
Выборг (Финляндия) губернаһы (1743—1811)
Рәсәй империяһында ҡала Нейшлот атамаһы аҫтында йөрөй.
1788 йылда, 1788-1790 йылдарҙағы рус-швед һуғышында, швед ғәскәренең ҡамауына бирешмәй тора.
Был турала Екатерина II Григорий Потемкинға:''«По двудневной стрельбе на Нейшлот шведы пошли грабить Нейшлотский уезд. Я у тебя спрашиваю, что там грабить можно? […] Своим [./https://ru.wikipedia.org/wiki/%D0%92%D0%BE%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B0 войскам] в Финляндии и шведам (Густав) велел сказать, что он намерен превосходить делами и помрачать Густава Адольфа и окончить предприятия Карла XII. Последнее сбыться может, понеже сей начал разорение Швеции»''.
Финляндия
1973 йылда Сяаминки общинаһы бөтөрөлә, уның төп өлөшө Савонлинна менән берләштерелә. 2009 йылда Савонранта муниципалитеты Савонлинна менән берләшә.
Халыҡ
2018 йылда ҡала халҡы 31 823 кеше тәшкил итә. Халыҡ башлыса транспорт һәм халыҡҡа хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә шөғөлләнә.
Теле
Төп теле — фин. Тохмаярви, Иматра, Лаппеэнрант, Пуумать, Миккель һәм Савонлинна муниципалитеттары инициативаһы менән швед теле урынына 7-се синыфтан башлап рус телен уҡытыу тураһындағы үтенес проекты хөкүмәт тарафынан тулы хуплау тапмай.
Белем
Финляндиялағы иң яҡшы һынлы сәнғәт гимназияларының береһе — Савонлинна Художество гимназияһы (Savonlinnan taidelukio).
Иҫтәлекле урындары
Савонлинна — курорт ҡалаһы. Савонлинна янындағы утрауҙа Олавинлинн Нығытмаһы (Изге Олаф ҡәлғәһе, 1475) урынлашҡан, йыл һайын (1912 йылдан башлап) бында Халыҡ-ара опера фестивале үткәрелә.
Савонлиннаның янында донъялағы иң ҙур ағас сиркәү (Керимякиҙа) бар, шулай уҡ урман музейы «Лусто», «Ретретти» сәнғәт үҙәге (Пункахарьюла ) һәм «Раухалинна» усадьбаһы бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Соданкюля
Соданкюля (фин. Sodankylä, с-саамск. Soađegilli ) — Финляндияның төньяғында  община, Лапландия провинцияһында урынлашҡан. Община майҙаны 12 415,46  км² тәшкил итә.
Климаты
2013 йылдың 9 авгусында Цельсий буйынса 0,9 градуслы һыуыҡ төн теркәлгән.
Иҡтисады
2011 йылдың ноябрендә Anglo American компанияһы Соданкюля общинаһында ҙур (донъя масштабында) баҡыр-никель ятҡылыҡтарын асыу тураһында иғлан итә.
Соданкюля общинаһы Инари һәм Утсйоки общиналары менән бергә Рованиемьинан алып Киркенесҡа тиклем тимер юлы төҙөү буйынса         «Арктика коридоры» проекты инициаторы була.
Иҫтәлекле урындары
Фәнни EISCAT радиолокация станцияһы Соданкюля геофизик лабораторияһы майҙанында ҡалаға яҡын урынлашҡан. Соданкюляла боронғо ағас сиркәү (1689 й.) — йәйге осорҙа асыла, яңы сиркәү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы бар. Шулай уҡ иҫтәлекле урындарының береһе булып ҡасаба һәм ҡаланан алыҫ түгел Танкаваара алтын эҙләүселәренең музейы тора.
1986 йылдан Соданкюляла йыл һайын июндә Аки һәм Мика Каурисмяка,  Мянттяри Ансси ойошторған «Полуночное солнце» кинофестивале үтә.
Община территорияһының төньяғында 200 км² майҙаны менән Локка  һыуһаҡлағысы урынлашҡан.
Халҡы
2013 йылғы мәғлүмәттәре буйынса, община халҡы 8881 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 0,76 кеше/км².
Рәсми телдәре — фин һәм төньяҡ саам теле. Фин теле 98,1 % кеше өсөн туған тел; төньяҡ саам теле — 1,3 %; швед теле — 0,1 %; башҡа телдәр — 0,5 % өсөн. 14 йәшкә тиклемге балалар 14,5 %; 65 йәштән өлкән кешеләр  19,4 %  тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Куличков Алексей Николаевич
Куличков Алексей Николаевич (19 апрель 1976 йыл) — Рәсәй шоумены, артист, ТНТ каналындағы киң билдәле «Такси» программаһын алып барыусы (2005—2009). 2001—2002 йылдарҙа — Башҡортостандың Рус дәүләт драма театры артисы (Өфө).
Биографияһы
Алексей Николаевич Куличков 1976 йылдың 19 апрелендә Пенза ҡалаһында тыуған. Бала сағынан футбол менән мауыға, Пенза «Локомотив» клубына күнекмәләргә йөрөй. 8 йәшенән театр студияһында шөғөлләнә, ул төп ролдәрҙә уйнай.
1993 йылда Пензала 70-се урта мәктәпте тамамлай һәм Мәскәүгә юллана. Актерлыҡ вуздарға инә алмай, шуға күрә Пенза мәҙәниәт һәм сәнғәт училищеһына «Массауи саралар ойоштороусы һәм үҙешмәкәр театр режиссеры» һөнәре буйынса документтарын тапшыра. у
Уҡыу ваҡытында Балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайында педагог-ойоштороусы булып эшләй, «Бригада-А» йәштәр төркөмө менән Рәсәй театр коллективтары фестивалендә Гран-при яулай, үҙе режиссер булараҡ һәләтлеген күрһәтә. Төрлө өлкә концерттарында ойоштороусы була.
2002 йылдан алып — Мәскәүҙә ТНТ телеканалында, 2002 йылдың сентябренән 2003 йылдың июленә тиклем —Николай басков һәм Светлана хоркина менән берлектә «Дом» ток-шоу мөхәррире.
2002—2007 йылдарҙа Театр.doc-тың бер нисә спектаклендә ҡатнаша. 2004 йылда Надежда Бабкинаның «Рус йыры» коллективын етәәкләй.
2005—2009 йылдарҙа ТНТ-ла «Такси» шоу-уйыннын алып бара.
2010 йылда Муз-ТВ каналында Мария Кожевникова менән бергә «Хистәр лабораторияһы» программаһын алып бара. 2011 йылда ДТВ-ла «Угон» программаһын алып бара. 2012 йылдың мартынан 2013 йылдың авгусына тиклем «Борос» телеканалында шоу «Көнкүреш техникаһын алмаштырыу». 2012—2014 йылдарҙа «Радость моя» телеканалында «Едем, плаваем, летим» тапшырыуын алып бара".
2010 йылдың уртаһына ҡарата театраль спектаклдәр һәм телесериалдар режиссеры булып эшләй. 2018 йылды 26 авгусыннан — НТВ каналындағы «Первая передача» тапшырыуының алып барыусыһы.
Башҡортостандың Рус драма театрындағы ролдәре (2001—2002)
«Бегущие странники» (Казанцев) — Дима
«Без вины виноватые» (А. Н. Островский) — Незнамов
«Годы странствий» (Арбузов) — ''А. Ведерников''
Шкапов
Шкапов (Шкапово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452043, ОКАТО коды — 80212842011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әл-Фәтх сүрәһе
Әл-Фәтх сүрәһе (سورة الفتح, Еңеү ) — Ҡөрьән Кәримдең 48 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 29 аяттан тора.
Тамбур (студия)
Тамбур (студия) — Балаҡатай районының Билән күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы.
Тарихы
«Тамбур» студияһы Балаҡатай районының Билән күп функциялы ауыл клубының биҙәү-ҡулланма сәнғәте студияһы булараҡ 2001 йылда ойошторола. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй.
Эшмәкәрлеге
Студияла төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының тамбур сигеү менән биҙәлгән ҡатын-ҡыҙҙар милли кейемдәре (ирҙәр күлдәге, алъяпҡыстар, түбәтәйҙәр), таҫтамалдар, намаҙлыҡ, ашъяулыҡтар, шаршауҙар, мендәр тыштары, кеҫәләр, яулыҡтар, билбауҙар һ. б. әҙерләнә.
Ҡаҙаныштары
«Тамбур» студияһы -
«Селтәр» башҡорт сәхнә костюмы республика фестивале (Өфө, 2014),
«Һомай» республика башҡорт костюмы фестивале (Өфө, 2017),
«Гөлөстан» республика халыҡ кейеме фестиваль-конкурсы (Өфө, 2019);
Волга буйы халыҡ художество кәсептәре фестивале күргәҙмәһендә (Өфө, 2019) ҡатнаша.
«Тамбур» биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ студияһы Белянка ауылы Мәҙәниәт йортонда 2001 йылда ойошторолған. Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығы бойороғо нигеҙендә 2006 йылда уға «Халыҡ ансамбле» исеме бирелә. Күп йылдар дауамында был стадияны Ғәлиәкбәрова Венера Мәзит ҡыҙы етәкләй.
Студияла 62 йәштән 70 йәшкә тиклемге 13 кеше шөғөлләнә. Ошо йылдар эсендә коллектив төрлө кимәлдәге фестивалдәрҙә һәм конкурстарҙа бер нисә тапҡыр еңеү яулаған. Халыҡ студияһы оҫталары үҙ ҡулдары менән районыбыҙ өсөн генә хас булған ҡабатланмаҫ биҙәктәр төшөрә, улар һәр изделиены биҙәү булып тора. «Тамбур» студияһында ҡатнашыусылар Рәсәйҙең күп ҡалаларында булды, улар В. Өфәлей, Силәбе, Екатеринбург, Мәскәү, Чебоксар, Саранск, Тверь, Өфө ҡалаларын күрһәтте. Бынан тыш, «Тамбур» студияһы 2012 йылда «Этно-Эрато» халыҡ-ара милли кейем модаһы конкурсының (Мәскәү ҡалаһы) 3-сө дәрәжә лауреаты булды. Шулай уҡ 12 до 48 лет. уҡ уҡ уҡытҡанда
Рәсәй дәүләт халыҡ ижады йортоноң 100 йыллығына арналған «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» республика үҙешмәкәр художестволы халыҡ коллективтары фестивалендә коллектив «Халыҡ ансамбле» исемен уңышлы раҫланы.
Маҡтаулы исемдәре
Халыҡ коллективы исеме (2006)
Бөтә Рәсәй традицион кәсептәр һәм халыҡ художество кәсептәре оҫталары конкурсы дипломанты (Силәбе, 2010)
«Заманса сигеү сәнғәте» Бөтә Рәсәй фестивале финалының дипломы (Тверь ҡалаһы, 2011)
«Селтәр» республика башҡорт сәхнә костюмы фестивалендә Гран-при яулаусы (Өфө, 2011)
«Этно — эрато» Халыҡ-ара милли кейем юғары модаһы конкурсының III дәрәжәле лауреаты (Мәскәү, 2012),
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2014)
Һылтанмалар
ТАМБУР, студия
Народная студия декоративно — прикладного искусства "Тамбур Белянковского СДК
Народная студия декоративно – прикладного искусства «Тамбур»
Большие Тайлы
Большие Тайлы — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суенга йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Арса районы
А́рса райо́ны (Арча районы) — Татарстан районы. Майҙан - 1843,6 км². Үҙәк — Арса ҡалаһы.
Большие Тайлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Арса районы
Халыҡ — 51,6 мең кеше. 92,8 % — татарҙар.
Большие Тайлы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таволожка (Медведица ҡушылдығы)
Таволожка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Учка
Учка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Глайхамберг
Глайхамберг (Gleichamberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2854 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98646 һәм автомобиль коды — HBN.
Верес (Чет ҡушылдығы)
Верес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 393 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толстой Александр Петрович (1863)
Граф Александр Петрович Толстой (25 март 1863 йыл — 1917 йылдан һуң) — урыҫ яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Өфө губернаһынан III саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы, һайлауҙар буйынса Дәүләт Советы ағзаһы.
Биографияһы
Православие динле. Иң боронғо дворяндар нәҫеленән. Өфө губернаһының ер биләүсеһе — 4000 дисәтинә ергә хужа була.
Штабс-ротмистр граф Петр Николаевич Толстой һәм ағаһы Н. М. Языков исеме менән бәйле Языково имениеһы вариҫы Екатерина Александровна Языкованың улы. Кесе ҡустыһы Петр — земство эшмәкәре, Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы.
Сембер гимназияһын (1882) һәм Ҡазан университеты физика-математика факультетының тәбиғи бүлеген тамамлай (1887).
Университетын тамамлағас, Өфө губернаһында үҙенең имениеһында йәшәй. Ауыл хужалығы һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Участка мир судьяһы (1887—1896), Өфө өйәҙе (1887—?) губерна земствоһы гласныйы, почетлы мир судьяһы итеп һайлана. Губернала земство начальниктары институты индерелгәс, ошо вазифаға тәғәйенләнә, әммә вице-губернатор Богданович менән низағы арҡаһында отставкаға сыға һәм хужалығын алып барыуға, ер эшкәртеүгә иғтибар йүнәлтә. Губерна ер ҡоролошо комиссияһы ағзаһы булып тора.
1907 йылда Өфө губернаһынан Дәүләт Думаһына депутат итеп һайлана. Прогрессистар фракцияһына инә, фракциясекретары була. Аҙыҡ-түлек комиссияһы рәйесе урынбаҫары була, ауыл хужалығы комиссияһында — докладсы, шулай уҡ: күскенселәр, ауыл хужалығы, һунарсылыҡ, урындағы үҙидаралыҡ мәсьәләләре буйынса комитеттарҙа ағза була.
1912—1914 йылдарҙа прогрессистар партияһының үҙәк комитетына инә. 1912 йылдың 20 авгусында Өфө земствоһынан Дәүләт Советына ағза итеп һайлана. Һулдар төркөмөнә инә. 1915 йылда ҡайтанан һайлана.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ауырыу һәм яралы яугирҙарға Бөтә Рәсәй ярҙам союзының Баш комитет уполномоченныйы була. 1917 йылдың авгусында Мәскәүҙә Дәүләт кәңәшмәһендә ҡатнаша.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Буйҙаҡ була.
Кәрлә турғай
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан байтаҡ бәләкәй. Башҡортостандағы иң бәләкәй ҡош. Парлашып та, күмәкләшеп тә ағас ботаҡтарында йөрөйҙәр. Ботаҡтарҙың осонда ҡанаттарын йыш-йыш ҡағып пырхылдашып алалар. Дөйөм төҫө һорғолт йәшел, кәүҙәһенең аҫ яғы аҡһыл йәшел. Ҡанаттарында арҡыры аҡ.һыҙыҡтар бар. Түбәһе сағыу ҡыҙғылт һары төҫтә, ситтәренән ҡап-ҡара һыҙыҡтар үтә. Башҡа ваҡ ҡоштар менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «тси-тси-тси». Һайрауы көсһөҙ: «тси-фли-фин, тси-фли-фин».
Йәшәү рәүеше
Аралаш һәм ылыҫлы урмандарҙа йәшәй. Төрлө ваҡ бөжәктәр менән туйына.. Йылы яҡҡа китмәй, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөй, һирәк осрай. Ағас ботаҡтарында оя ҡора. Ҡыҙғылт көрән һипкелле 8—10 бөртөк аҡһыл ҡыҙыл йомортҡаһы була.
Гашун-Сала
Гашун-Сала — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наин-Шара йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Батырғәлиев Талантбәк Абдулла улы
Батырғәлиев Талантбәк Абдулла улы (тыу. 1960 йылдың 9 февралендә, Ҡыҙыл-Сенгир ауылы, Ош өлкәһе ) — Ҡырғыҙ Республикаһының йәмәғәт һәм дәүләт эшмәкәре, Ҡырғыҙ Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры, кардиохирург, медицина фәндәре докторы, профессор, Америка кардиологтар коллегияһының ғәмәлдәге мөхбир-ағзаһы, Рәсәй Федерацияһы РАЕ-һының мөхбир-ағзаһы, Ҡырғыҙ Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, кардиология хеҙмәтен континент-ара ойоштороусыһы.
Биографияһы
1984 йылда Ҡырғыҙстан медицина институтының дауалау факультетын отличие менән тамамлай, 1986 йылда СССР-ҙың Медицина Фәндәре академияһының Бөтә Союз кардиология ғилми үҙәгендә (Мәскәү, директоры — СССР-ҙың Медицина Фәндәре академияһы академигы Чазов Е. И.) маҡсатлы ординатураны, һуңынан — «кардиология» буйынса маҡсатлы аспирантураны тамамлай.
1989—1993 йылдарҙа Ҡырғыҙ Республикаһының Кардиология ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (кесе, өлкән, әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр). 1993 йылда Төрөк Республикаһының Дәүләт Фән комитеты (TUBITAK) саҡырыуы буйынса Чукуров университетында кардиология кафедраһы профессоры булып эшләй, бер үк ваҡытта ғилми эшен уҡытыу эше менән бергә алып бара. Ҡырғыҙ Республикаһы Президентының медицина буйынса кәңәшсеһе була; 1994—1997 йылдарҙа бер үк ваҡытта Оrtadoğu Hospital-дә (Адана) кардиология бүлеге мөдире вазифаһын да башҡара. 1997 йылдан алып медицина үҙәгенә нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе булып тора. Европала һәм Яҡын Көнсығышта иң ҙур фәнни-ғәмәли һәм методика үҙәге булған Сәнә Конукоглы исемендәге Медицина үҙәген (Газиантеп) ойошторусы һәм уның етәксеһе була. Был үҙәктә 15 меңдән ашыу инвазив ысул ҡулланып дауалау үткәрелә һәм 4 мең йөрәккә асыҡ операция эшләнә. 2014 йылдың 6 ноябренән — Ҡырғыҙ Республикаһының һаулыҡ һаҡлау министры. Йөрәк хирургияһы ғилми-тикшеренеү институтының филиалы ойошторола һәм был кардиологический Джалал-Абад (Ҡырғыҙстан).
Ғилми эшмәкәрлеге
«Европа дөйөм медицина», «Интервенцион кардиология», «Халыҡ-ара кардиология», Төркиәнең «Инвазив кардиология» һәм «Кардиология», «Кардиология», «Терапия архивы», «Патогенез һәм кардиоваскуляр терапия һәм уны профилактикалау» журналдарының мөхәрририәт советы ағзаһы. Америка кардиологтары коллегияһы баҫып сығарған «Кардиологияла ҡулланманың» урыҫ вариантының баш мөхәррире.
Америка ангиология колледжы (1994), Йөрәк ангиографияһы (FSCAI, 1994), Америка кардиологтары коллегияһы (2000), Европа кардиологтар йәмғиәте (FESC, 2001), Йөрәк-ҡан тамырҙары транскатетер терапияһы академияһының (Нью-Йорк, 2004), Рәсәй Федерацияһының медик-техник фәндәре академияһының (Мәскәү 2008,) ғәмәлдәге ағзаһы; Халыҡ-ара ангиология колледжы (FICA, 1995), Рәсәй тәбиғәт белеме академияһыныэ (РФ РАЕ, 2011) мөхбир-ағзаһы.
400-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 8 монография авторы. Ҡырғыҙстандың хеҙмәттәрендәге фекерҙәрҙе цитаталарға иң күп алынған ғалимдарының береһе.
Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд
Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд (عبد الكريم بن عجرد; Абд аль-Кари́м ибн А́джрад) — хәрижиҙәрҙең ғажрәди фирҡәһенә нигеҙ һалыусы һәм уның эпонимы.
Биографияһы
Сәғәлибәтиҙәр уны үҙҙәренең имамы тип һанайҙар, әммә был Сәғәләбә менән балалар балиғлыҡҡа еткәс мосолман булып китәме, йәки тыумыштан мосолман буламы тигән мәсьәләлә килешмәй башлағанға тиклем генә дауам итә. Шунан һуң улар уны кафыр тип иғлан итәләр.
Ахырҙа Әбд әл-Кәрим ибн Ғажрәд Ираҡ наместнигы Ғабдуллаһ әл-Ҡәсри тарафынан ҡулға алына (—).
Әл-Худжурат сүрәһе
Әл-Худжурат сүрәһе (سورة الحجرات, Бүлмәләр ) — Ҡөрьән Кәримдең 49 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 18 аяттан тора.
4 сентябрь
4 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 247-се (кәбисә йылында 248-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 118 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Нялина
Нялина — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 64 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628504, ОКАТО коды — 71129924002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Корый-Кикя (Сугульда-Чори ҡушылдығы)
Корый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сугульда-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барамзина Татьяна Николаевна
Барамзина Татьяна Николаевна (19 декабрь 1919 йыл, Вятка губернаһы Глазов ҡалаһы — 5 июль 1944 йыл, Минск өлкәһе, Смолевичи районы) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, снайпер һәм телефонист. Ефрейтор. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Үҙәк ҡатын-ҡыҙҙар снайпер мәктәбен тамамлай һәм 1944 йылдың апреленән 3-сө Белорус фронтында һуғыша, дошмандың 16 һалдатын юҡ итә. Күреү проблемалары менән бәйле телефонисткаға уҡый. 1944 йылдың 5 июлендә Татьяна Барамзина 252-се уҡсылар полкының 3-сө уҡсылар батальоны составында (70-се уҡсы дивизияһы, 33-сө армия, 3-сө Белорус фронты) юл үҙәктәрен баҫып алып, төп көстәр килгәнгә тиклем тотоу маҡсатында, дошман тылына ебәрелә. Әммә маршта батальон дошмандың өҫтөнлөклө көсө менән осраша һәм ҡыйратыла, ә Татьяна Барамзина әсирлеккә төшә һәм ҡанһыҙҙарса үлтерелә. Вафаты алдынан оҙаҡ ғазаплағанлыҡтан, уны кейем ҡалдыҡтарынан һәм сәсенән генә таныу мөмкин була.
Һуғышҡа тиклемге йылдары
Таня физик яҡтан көслө һәм ҡыйыу ҡыҙ булып үҫә, Чепца йылғаһын еңел йөҙөп сыға алған. Мәктәптә 7 класс һәм Глазов педагогия училищеһын тамамлай, унда комсомол сафына инә, Осоавиахим һәм РОКК йәмғиәт ағзаһы була, винтовканан атырға өйрәнә. 1937 йылда училищены тамамлағандан һуң Омутнице, Качкашур, Парзя ауылдары мәктәптәрендә эшләй.
1940 йылда Таня Пермь педагогия институтының география факультетына уҡырға инә. Һуғыш башланғандан алып, фронтҡа барыуҙы юллай, әммә кире яуап ала. Уҡыуын дауам итә, эвакуацияланған балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй, шәфҡәт туташтары курсында уҡый, ҡан тапшыра.
Бөйөк Ватан һуғышы
1943 йылда Үҙәк ҡатын-ҡыҙҙар снайпер мәктәбенә алына, уны тамамлағандан һуң, 1944 йылдың апрель айында 3-сө Белорус фронтына ебәрелә. Алышта ул 16 дошман һалдатын снайпер винтовкаһынан юҡ итә, әммә күреү һәләте кәмей башлай. Демобилизацияланыуҙан баш тарта, һәм Татьяна телефонисткаға уҡый.
1944 йылдың 22 һәм 23 июнендә Малое Морозово ауылы янындағы алышта артиллерияның көслө уты аҫтында ул өҙөлгән телефон бәйләнешен 14 тапҡыр тоташтыра.
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы (Federation Internationale de Gymnastique (FIG) йәки International Federation of Gymnastics (IFG)) — гимнастика спорт төрҙәре федерацияһы. Донъялағы иң өлкән спорт федерацияһы.
Барамзина Татьяна Николаевна
Бөйөк Ватан һуғышы
1944 йылдың 5 июлендә Татьяна Барамзина 252-се уҡсылар полкының 3 -сө уҡсылар батальоны составында (70-се уҡсы дивизияһы, 33-сө армия, 3-сө Белорус фронты) юл үҙәктәрен баҫып алып, төп көстәр килгәнгә тиклем тотоу маҡсатында, дошман тылына ебәрелә. Маршта Минск өлкәһе Смолевичский районы Пекалин ауылы эргәһендә батальон дошмандың өҫтөнлөклө көсө менән осраша. Алыш барғанда, Таня ут аҫтында яралыларға ярҙам күрһәтә. Дошмандың өҫтөнлөклө булыуын күреп, урманға сигенергә, ә кем ҡаса алмай — блиндажда йәшеренергә бойора. Татьяна Барамзина һуңғы патронға тиклем атышып, 20 дошман һалдатын юҡ итә. Блиндажды баҫып алып, нацистар йәшеренгән яралыларҙы танкка ҡаршы атыу мылтығынан атып үлтерә. Татьянаны оҙаҡ ғазаплайҙар: тәнен хәнйәр менән йырғыслайҙар, күҙҙәрен соҡойҙар, түштәрен киҫәләр, ҡорһағына штык ҡаҙайҙар һәм танкыға ҡаршы мылтыҡ менән башына аталар. Уны бары тик кейем ҡалдыҡтары һәм сәсе буйынса ғына таный алғандар.
Татьяна Барамзина Волма станцияһында ерләнә, ә 1963 йылда мәйетен Минск өлкәһе Смолевич районы Калита ауылындағы туғандаш ҡәберлеккә күсереп ерләйҙәр.
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы
Тарихы
1881 йылдың 23 июлендә Бельгия гимнастика ассоциацияһы президенты Николас Куперус инициативаһы менән Льеж (Бельгия) конгресында өс дәүләт — Бельгия, Нидерланд һәм Франция вәкилдәрен берләштергән Европа гимнастика ассоциацияһы ойошторолған. Шулай итеп, Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы ФИЖ — иң өлкән халыҡ-ара спорт федерацияһы. Яйлап ағза илдәр географияһы киңәйә барған һәм Европа гимнастика федерацияһы Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы (ФИЖ) тип үҙгәртеп ҡорола.
Барамзина Татьяна Николаевна
Хәтер
1946 йылдың 8 майында Таня тыуып үҫкән Глазов ҡалаһының Пролетар урамы уның исеме менән аталды. Әсәһенә, Марфа Митрофановнаға, артабан 1960-сы йылдарҙа һүтелгәнсегә тиклем, Татьяна Барамзинаның үҙенсәлекле «музейы» функцияһын үтәйәсәк тартып алынған йортон кире ҡайтаралар.
Глазовта һәм Ижевскиҙа Татьяна Барамзина һәйкәлдәре ҡуйылған.
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы
Тарихы
1896 йылғы тәүге Олимпия уйындарынан башлап гимнастика олимпия программаһына инә. ФИЖ Йәйге олимпия спорт төрҙәре халыҡ-ара федерациялары ассоциацияһына инә һәм Халыҡ-ара олимпия комитеты уны таный.
Барамзина Татьяна Николаевна
Хәтер
Пермь ҡалаһында 86-сы мәктәп һәм балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе һәм Ижевскиҙа 53-сө мәктәп уның исемен йөрөтә. Глазов ҡалаһының 2-се һанлы урта мәктәбе уҡыусылары исемлегенә мәңгелеккә индерелгән. Пермь педагогия институты бинаһына Т. Н. Барамзина иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Халыҡ-ара гимнастика федерацияһы
Тарихы
Федерация сығыштарҙы баһалау ҡағиҙәләрен билдәләүсе сығыш регламентын эшләй. Дисциплина Халыҡ-ара гимнастика федерацияһына алты гимнастика дисциплинаһы: спорт гимнастикаһы (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ), художестволы гимнастика, спорт аэробикаһы, спорт акробатикаһы, батутта һикереү инә.
Барамзина Татьяна Николаевна
Хәтер
Минск, Глазов, Ижевск, Пермь, Подольск ҡалаларында Татьяна Барамзина урамдары бар.
Фроловка (Луза ҡушылдығы)
Фроловка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гнойс
Гнойс (Gneus) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 161 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 306 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Мешков Леонид Александрович
Мешков Леонид Александрович (30 май 1948 йыл — 31 март 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй теле- һәм кинооператоры.
Биографияһы
Леонид Александрович Мешков 1948 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған.
1969 йылда Башҡортостан телевидениеһына килә һәм 2015 йылға тиклем «Башҡортостан» телерадиокомпанияһында телевидение операторы булып эшләй. Ошо ваҡыт эсендә 170-тән ашыу документаль фильм төшөрә. Уның был эштәре Бөтә Союз һәм Халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә приздар ала. Документаль кинонан тыш кинооператор булараҡ «Кинйә абыҙ» («Кинзя‑абыз», 2007) нәфис фильмы өҫтөндә эшләй. Режиссер-оператор сифатында «Дуҫлык, Дружба, Фройндшафт» (1984), «Нефтекама» (1986), «Башҡортостан курорттары» (1990), «Арҡайым» (1991), «Башҡорт балеты Америкала» (1996) һәм башҡа бер нисә документаль фильмдар төшөрә.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң 2016 йылдың 31 мартында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Оло Елбаш
Оло Елбаш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Елбаш йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылға безелдәге
Йылға безелдәге, сиңерткә турғай, йылға сиңерткәһе, зырылдаҡ турғай, зерелдәк ҡош (урыҫ. речной сверчок) — турғайҙар отрядендәге ҡош.
Турғайҙан бәләкәйерәк бик һаҡ ҡош. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп бөтә. һырты һәм түше ҡара өҙөк һыҙыҡсалар менән сыбарланған ҡараһыу көрән төҫтә. Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ. Башҡа безелдәктәрҙән сыбар һырты һәм түше менән айырыла. Көслө ел һәм ямғыр булғанда ла һайрай.
Тауышы
Тауышы — оҙаҡ дауам иткән: «зер-зер-зер-зер-зер…».,.
Йәшәү рәүеше
Йылға буйындағы шырлыҡтарҙа, ҡамышлыҡтарҙа йәшәй.. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы 'ерҙә, үлән араһында йәки ҡыуаҡтарҙа. Ҡыҙғылт көрән таптар менән сыбарланған: 4—6 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була.
Тауза
Тауза — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 672 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Расизм
Расизм — кешелек донъяһын сығышынан уҡ «юғары» һәм «түбән», «тулы» һәм «кәм» расаларға бүлеп ҡараған, кешелекте күрә алмаусы фәнни булмаған теория һәм реакцион сәйәсәт; кеше расаларының физик һәм психик тигеҙһеҙлеге һәм шул айырмалыҡтарҙың йәмғиәт тарихына һәм мәҙәниәтенә хәл иткес йоғонто яһауы тураһында фәнни булмаған теория һәм шуға нигеҙләнгән сәйәсәт; кешелек донъяһын юғары һәм түбән расаларға бүленгән тип, уларҙың юғарылары ғына цивилизацияны барлыҡҡа килтергән һәм хакимлыҡ итергә тейеш тип ҡараған фәнни булмаған төшөнсә.
Расизмдың шулай уҡ бер нисә киң билдәләмәһе бар. Шулай итеп, Britannica энциклопедияһы билдәләүенсә, расизм — кешеләрҙе раса тип аталған ҡәтғи диференциялы төркөмдәргә бүлеүсе ныҡлы ҡараш, тыумыштан мираҫ ителгән физик һәм ҡылыҡ һыҙаттарының интеллект, әхлаҡ, мәҙәниәт менән бәйлелеге, шулай уҡ тыумыштан бер расаның башҡа расаларҙан өҫтөнлөгө тураһындағы ныҡлы фекер.
Терминға билдәләмә
«Расизм» һүҙе беренсе тапҡыр 1932 йылда Ҙур Ларусс француз энциклопедияһына индерелгән һәм унда «бер раса төркөмөнән башҡа расаларҙан өҫтөн, тип раҫлаусы система» тип аңлатылған. Уның хәҙерге мәғәнәһе сәйәси дискурста киңәйтелгән, раса өҫтөнлөгөнөң критерийын этник, дини йәки башҡа мәғәнәләр менән өҫтәп тулыландырылған. Хәҙерге замандағы был төшөнсәгә француз философы Альбер Меммиҙың «Расизм» китабы ҙур өлөш индергән.
Шул уҡ ваҡытта, күп илдәрҙә тотороҡлы мультираса һәм мультимәҙәни йәмғиәттәр булдырылған шарттарҙа, расизмдың билдәләмәһен киңәйтеү талап ителә.[көнө лә 2099] Расизм кешенең әхлағына, таланттарына, һәләттәренә һәм шәхестең холоҡ-фиғеленең айырым үҙенсәлектәренә хәл иткес йоғонто яһай тип аңлау ҡарашы бар. Мәҫәлән, рәсәй ғалимы владимир Малахов расизм тураһында шулай яҙа «Ун туғыҙынсы быуат аҙағына тиклем (Германияла 1933 һәм 1945 йылдар араһында ҡабатланып торған) расизмды традицион, йәки классик тип атарға мөмкин.» : Виктор Шнирельман, заманса "яңы расизм"ды мәҙәниәткә баҫым яһап, уны биология менән аңлата һәм раса үҙенсәлектәре тыумыштан үҙгәрмәйенсә бирелгән, тип әйтә. Был ҡараш буйынса, кеше тирә-яҡ мөхиткә тиҙ яраҡлашыусы һәм үҙгәреүсе индивид түгел, ә айырым бер этник берлектең йәки дөйөм цивилизацияның ағзаһы булараҡ, уларҙың тәртибен механик рәүештә ҡабатлаусы, тип билдәләнә. Француз политологы һәм идеялар тарихсыһы юғары һәм түбән расаларҙың айырмаһын, ул расаларҙың эре йәмғиәттә бер-береһе менән бер ваҡытта ла тап килмәүен билдәләү өсөн «дифференциалистский расизм» терминын индерә.
Социаль-психологик кимәлдә расизм коллектив теләктәшектең ихтыяжы менән аңлатыла, расизм күп осраҡта милләтселектән ҙурыраҡ өҫтөн тора, тип табыла.<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Тарих
Расизмдың барлыҡҡа килеүен европалыларҙың географик асыштары менән бәйле. Йыш ҡына урындағы кешеләрҙе ҡырып бөтөрөү йәки уларҙы ҡолға әйләндереү колонизацион сәйәсәтте аҡлау өсөн, ҡайһы бер халыҡтарҙың ысынлап та тулы түгеллеге тураһында теорияларҙы барлыҡҡа килтерә. Негрҙар Библиялағы атаһы Ной ҡәһәрләгән Хам нәҫеленән сыҡҡандар, тип, уларҙы ҡоллоҡҡа дусар итеүҙе аҡлаусы гипотеза барлыҡҡа килә. Шуның менән бергә, Европа илдәрендә бик юғары вазифа биләүсе ҡара халыҡ вәкилдәре замандаштарының бер ниндәй бәхәсһеҙ абруйы менән файҙалана ала. Густав Бадин (1747 йәки 1750—1822) — швед сәйәсмәне, тәүҙә ҡара тәнле ҡол була, һуңынан швед король ҡатын Луиза Ульриканың протекцияһы арҡаһында Швецияның юғары вазифалы дәүләт эшмәкәре һәм королева һарайында уның, ә һуңынан уның ҡыҙы принцесса Софья Альбертинаның камергеры була. Полигенез теорияһы XVIII быуатта барлыҡҡа килә (уның буйынса кешелек төрлө ата-бабаларҙан килеп сыҡҡан, тип аңлатыла), был фекер кире ҡағыла, ләкин расизмды фәнни яҡтан нигеҙләүгә булышлыҡ итә.
«Ғилми расизм»ға (нордизмға) нигеҙ һалыусы тип француз тарихсыһы Жозеф де Гобино ҡабул ителә, үҙенең «Опыт о неравенстве человеческих рас» (1853—1855 йылдарҙа) китабындағы ҡаралған йәмғиәттәрҙең раса составтарына уларҙың мәҙәни үҙенсәлектәре, иҡтисади моделдәре, һәм, ахыр сиктә — цивилизациялы уңыштары йоғөнтоһо тураһында тезис сығара. Норд расаһы, Гобино фекеренсә, тарих дауамында йәмғиәттең ойошторолоу һәм мәҙәниәтенең алға үҫешендә үҙенең башҡа расаларҙан өҫтөнлөгөн күрһәткән була. Боронғо грек һәм боронғо рим цивилизацияларының бөйөклөгөн Гобино, был цивилизацияларҙы күтәреүселәр улар менән хакимлыҡ итеүсе элита норд расаһынан булған, тип раҫлай.
Ж.Гобинонан һуң расист идеялары бик киң таралыу ала. Ул, мәҫәлән, француз социологы һәм психологы Гюстав Лебондың «Психология толпы» тигән эшендә ярылып күренеп ята. Билдәле француз антропологы Арман де Катрфаж да кеше расаларының тигеҙһеҙлеген яҡлай.
Германияға күсеп килгән инглиз аристократы Хьюстон Стюарт Чемберлен дә «Основы девятнадцатого столетия» (1899) китабында расизм концепцияларын эшкәртә, уларҙа «тевтон» расаһына «Арийское миросозерцание» (урыҫсаға. тәржемә. М., 1913) китабында һәм башҡа эштәрендә дан йырлай.
Расизм теориялары «түбән» расаны эксплуатациялау юлы менән килем алыу өсөн отошло була һәм тейешле закондар менән нығытыла, мәҫәлән, раса-ара никахтарҙы тыйыу законы менән. Раса билдәләре буйынса дискриминация үҙ сиратында иҡтисади һәм социаль айырмалыҡтарҙы булдыра һәм көсәйтә, уларҙы инде кешеләр «мәҙәни айырма» итеп ҡабул итә башлайҙар. Һуңғылары үҙ сиратында «расалар тигеҙһеҙлегенең» «иҫбатламаһы» тип хеҙмәт итә башлай.
XIX быуат аҙағына тиклем «классик расизм» «аҡ кешеләр»ҙең башҡаларҙан өҫтөнлөгөн туранан-тура аңлата. XХ быуатта бындай ҡараш рецидивы нацистик ҡараштарҙы килтереп сығара, Икенсе донъя һуғышы барышында миллионлаған кеше ҡырылыуы быға миҫал. XХ быуаттың икенсе яртыһында донъя кимәлендә расизм остракизмға дусар ителә, әммә рәсми рәүештә һәм рәсми танылмайынса ғәмәлдә ҡалыуын дауам итә (мәҫәлән, КАР-ҙағы апартеиды) йәки формаллеге. ваҡытта расизм йыш ҡына иммигранттарға ҡаршы йүнәлтелә.
АҠШ
Расизм АҠШ дәүләтенә нигеҙ һалынғандан алып бар. Үҙенең милли һәм дини сифаттары менән башҡаларҙан айырылып торған аҡ тәнле кешеләр нигеҙләгән йәмғиәттә башҡа төркөмдәргә мөнәсәбәттәр үҙҙәренә ҡаратанан ныҡ айырыла. Расизмдың төп ҡорбаны булған халыҡ — индеецтар.
Америкалағы негрҙар
Тәүге тапҡыр африка ҡол негрҙары британия Вирджинияһына Англия колонистары тарафынан 1619 йылда килтерелә. 1860 йылға ҡарата ҡоллоҡ һаҡланып ҡалған 15 америка штатындағы 12 миллион халыҡтың 4 миллионы ҡол була. Был штаттарҙа йәшәгән 1,5 миллион ғаиләнең 390 меңдән ашыуында ҡолдар тотолған.
Ҡолдар хеҙмәте плантациялы хужалыҡта киң файҙаланыла, ул америка ҡол тотоусыларына юғары табыш алырға мөмкинлек бирә. XIX быуаттың беренсе яртыһында АҠШ милли байлығы ҡолдар хеҙмәтен файҙаланыуға нигеҙләнгән була. XVI—XIX быуаттарҙа америка илдәренә 12 миллион тирәһе африкалылар килтерелә, шуларҙың 645 мең самаһы — хәҙерге заман АҠШ территорияһына килтерелгән.
1808 йылда Конгресс Африканан яңы ҡолдар килтереүҙе тыйыуға ҡарамаҫтан, был тәжрибә кәм тигәндә тағы ла ярты быуат буйына дауам иткән. Ҡоллоҡ Аҡш-тағы граждандар һуғышы ваҡытында 1863 йылда АҠШ президенты Авраам Линкольндың прокламациялары менән юҡҡа сығарылған. Был закон АҠШ Конституцияһына 13-сө төҙәтмә менән индерелә, яңы төҙөтмәле Конституция 1865 йылда ҡабул ителә.
АҠШ-тағы расизмды бөтөрөү 1960-сы йылдарҙа ныҡлап башлана, гражданлыҡ хоҡуҡтары өсөн уңышлы көрәш хәрәкәте һөҙөмтәһендә раса дискриминацияһы сәйәсәте тыйыла.
Бүләк (Шаран районы)
Бүләк (Буляково) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ йәшәмәй. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Расизм
Британия
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр нацистарҙың философия сығанағын Британия империяһының империалистик идеологияһы һәм практикаһына нигеҙләнеүендә табалар. Саркисянц фекеренсә, инглиз философы Томас Карлейль нацистарҙың ысын уҡытыусыһы булған.
Германия
Өсөнсө рейх
Берләшкән Германия
Конституцияны яҡлау буйынса немец ведомство мәғлүмәттәре иҫәбенсә, ГФР-ҙа 2009 йылда ультра уң экстремистар һаны тап ярты тапҡыр артҡан — сама менән 20-нән 30 меңгә тиклем. Эксперттар быны донъя финанс кризисы арҡаһында иҡтисади хәлдең насарайыуы һәм тормош кимәленең түбәнәйеүе менән аңлаталар.
Италия
1943 йылда фашизм ҡолатылғандан һуң был декреттар юҡҡа сығарылған.
Швеция
Һуңғы тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәренә ярашлы, раса-ара ыҙғыш Европала элеккесә юғары кимәлдә тора. Шулай уҡ өсөнсө донъя илдәре мигранттарының Европаға күсеп килеүе лә был проблеманы юғары кимәлдә ҡуҙғыта.
Көньяҡ-Африка Республикаһы
1973 йылда БМО-ның Генераль ассамблеяһы «Апартеид енәйәттәрен иҫкәртеү һәм уның өсөн яза» тигән Халыҡ-ара конвенция ҡабул итә, конвенция 1976 йылда үҙ көсөнә инә. Апартеидтың "енәйәт"се режимы тип Көняҡ Африка Республикаһындағы негроид расаһы халҡының европеоид расаһынан айырылыуы (сегрегацияһы) атала.
Апартеид бөтөрөлгәндән һуң һәм колонияларға ҡаршы көрәштә уңыштарға ирешеүҙән һуң, Көньяҡ Африка, Зимбабве һәм Намибияла власҡа ҡара тәнле халыҡ партиялары власҡа килгәс, аҡ тәнле халыҡҡа ҡарата расизм барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 2008 йылда Зимбабвела, бизнестың теләһә ниндәй төрө менән илдә бары тик ҡара тәнле кешеләр генә шөғөлләнә ала, тигән закон ҡабул ителә.
Рәсәй
Николай II Рәсәй империяһында «йәһүдлек» төшөнсәһе дин буйынса ғына түгел, ә раса критерийҙары буйынса билдәләнгән була. Бының менән бәйле 1910 йылда суҡындырылған йәһүдтәрҙе офицерлыҡҡа алыу тыйыла, ә 1912 йылда — уларҙың балаларын һәм ейәндәрен дә офицерлыҡҡа алыу тыйыла.
Япония
2005 йылда Дьен Дуду, БМО-ның кеше хоҡуҡтары буйынса комиссияһының махсус докладсыһы, үҙенең докладында япония расизмының хәүеф менән янауы хаҡында белдерә, Япония хөкүмәтенә был проблеманың тәрәнлеген танырға кәрәк, тип әйтә. Туғыҙ көн тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә Дьен, Япониялағы раса дискриминацияһы һәм ксенофобия беренсе сиратта өс төркөмгә йоғонто яһай тип белдерә: милли аҙсылыҡҡа, япон сығышлы латин америкалыларға, башлыса, япон бразилиялыларына, һәм башҡа Азия илдәренән килгән сит ил кешеләренә.
Ираҡ
Хәҙерге Ираҡта яҡынса 1,5-2 миллион афро-ираҡлы — IX-XIX быуаттарҙа Африканан сығарылған ҡара тәнле ҡолдарҙың вариҫтары-зинджейҙар йәшәй. Афро-ираҡлылар мосолман динен тота, әммә уларҙың социаль статустары түбән: улар бары тик бай ираҡлыларҙың хеҙмәтселәре генә һәм закон сығарыу һәм башҡарма органдарында улар халҡының бер кешеһе лә вәкил булып тормай, ә ираҡлылар улар менән ҡатнаш никахҡа инеүҙе кәрәкһеҙ тип һанай.
Мавритания
Мавританияла әлегә тиклем ҡоллоҡ һаҡлана. Аҡ тәнле мавритандарҙың барыһы ла ҡара тәнле харатиндарҙың, ғәрәп телле мосолман-ҡолдарҙың хужаһы булып тора. Раса дискриминацияһы һәм ҡоллоҡ бында исламды үҙенсәлекле трактовкалау менән нигеҙләнгән.
Судан
Судандың көнбайышындағы Дарфур провинцияһында 2003 йылда ғәрәп һәм ислам динен тотоусы негр булмаған халыҡтар араһында милләт-ара низағтар тоҡана. Конфликт барышында хәрбиләштергән судан ғәрәп армияһы төркөмө "Джанджавид"тың ҡара тәнле халыҡҡа ҡаршы хәрәкәтен АҠШ президенты кесе Буш геноцид, ә БМО-ның Генераль секретары Кофи Аннан — геноцидтың реаль ҡурҡынысы, тип атайҙар.
Шиғый илдәре
Шиғыйҙар халҡы күпләп йәшәгән илдәрҙә (Иран, Ираҡ, Сүриә, Ливан, Йемен, Бахрейн, Кувейт, Әзербайжан) алтынсы шиғый имамы Джафар ас-Садиҡ изге һанала, ул үҙенең эйәрсендәрен ҡара тәнлеләр менән никахҡа инеүҙән киҫәтә.
Расизмды тәнҡитләү
Расизм йыш ҡына мәҙәни позициянан тәнҡитләнә, мәҫәлән, Отто Клайнберг негроид расалары аҙсылығының интеллектуаль тест һөҙөмтәләре түбән булыуын уларҙың социаль хәле, көнкүреш һәм хеҙмәт шарттары менән аңлата.
Раса дискриминацияһы һәм расизмға ҡаршы көрәш
БМО Генераль Ассамблеяһының 25-се сессияһы (1970 йыл) «барлыҡ кешелектең уларға ҡарата намыҫ һәм ғәҙеллек тойғоһо баш күтәргән раса дискриминацияһын һәм расизмды тулыһынса бөтөрөүгә ҡаты тәүәкәллек күрһәтеп ирешергә кәрәк» тигән резолюция ҡабул итә.
ЮНЕСКО-ның Мәскәү «эксперт-белгестәре» төркөмө 1964 йылда расизмдың бөтә төрҙәрен дә ғәйепләй.
1966 йылда Генераль ассамблея Раса дискриминацияһын бөтөрөү өсөн халыҡ-ара көрәш көнөн булдыра.
2001 йылда Генераль Ассамблея раса дискриминацияһын бөтөрөү буйынса комитеттың докладтарын тыңлауҙарҙы үткәрә, унда расизмға һәм раса дискриминацияһына ҡаршы көрәш өсөнсө тиҫтә йыл дауамында ғәмәлдә, тип билдәләй.
Ыңғай дискриминация
Ыңғай дискриминация (affirmative action) тип, элек раса, дин, енес буйынса дискриминацияланған аҙсылыҡтарҙың хәлен башҡа расаларҙыҡына тигеҙләү маҡсатында алып барылған дискриминация атала: мәҫәлән, АҠШ тарафынан дәүләт учреждениеларында, шәхси компанияларҙа африка раса вәкилдәре һанын арттырыу буйынса саралар ҡулланыу. ХХ быуаттың икенсе яртыһында алып барылған бындай практика хөкүмәт ҡарашынан расизм күренештәре тип һаналмай.
«Ыңғай дискриминация» сәйәсәтен тәнҡитләүселәр уны бөтөрөүҙе талап итә, сөнки, уларҙың фекере буйынса, был күренеш, йәнәһе, тулыһынса Расизмдың төрлө формаларын бөтөрөү тураһындағы Халыҡ-ара конвенцияға ярашлы раса дискриминацияһы билдәләмәһе аҫтына инә
Үрге Китат (Чулым ҡушылдығы)
Үрге Китат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 560 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреев Игорь Владимирович
Андреев Игорь Владимирович (28 сентябрь 1956 йыл) — биш төр ярыш спортсыһы. СССР йыйылма командаһы составында Европа кубогы эйәһе һәм шәхси зачетта көмөш призеры (1983). СССР чемпионатында шәхсән зачетта һәм СССР чемпионатында команда зачетында бронза призеры (1982). СССР һәм РСФСР йыйылма командаһы ағзаһы (1980-1984). Хәҙерге заман бишбәйгеһе буйынса СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1983). Халыҡ-ара, Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй ярыштарында күп тапҡыр еңеүсеһе һәм призеры.