cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каралли Вера Алексеевна
Биографияһы
1909, 1919 һәм 1920 йылдарҙа сит илдәрҙә Сергей Дягилевтың «Рус балеты» составында гастролдә йөрөй. Ҙур театр солисы була, шул иҫәптән «Фараон ҡыҙы» («Дочь фараона»), «Батша өсөн тормош» («Жизнь за царя»), «Аҡҡош күле» («Лебединое озеро»), «Саламбо» һәм башҡа балет постановкаларында ҡатнаша. Йыш ҡына Михаил Мордкин менән пар булып бейей. 1914 йылда кинола дебюты була — Пётр Чардыниндың «Хәтерләйһеңме?» («Ты помнишь ли?») фильмында Елена Пильская ролен башҡара. 1915 йылда 8 фильмда уйнап тәүге рус кинойондоҙҙарының береһе булып китә. Актёр башлыса Пётр Чардынин һәм Евгений Бауэр фильмдарында төшә.
1917 йылғы Октябрь инҡилабынан һуң эмиграцияға китә, Литвала йәшәй, Каунас ҡалаһында бейеү сәнғәтен өйрәтә, Румынияла эшләй, Франция һәм Австрияла фильмдарҙа төшә. Һөҙөмтәлә Венала төпләнә, бында балет оҫталығы буйынса дәрестәр бирә. 1972 йылдың 16 ноябрендә Австрияның Баден ҡалаһында вафат була. Бынан алда туған яғына ҡайтырға рөхсәт һорап яҙа, 1972 йылдың 1 ноябрендә СССР гражданы паспортын ала, әммә ике аҙна үткәс вафат була.
Партиялары: Умирающий лебедь
Распутиндың үлеме
Каралли Бөйөк кенәз Дмитрий Павловичтың һөйәркәһе була һәм хәбәр итеүҙәренсә 1916 йылдың декабрендә Григорий Распутинды үлтереүҙе йәшереүҙә ҡатнаша. Был төндә ул Феликс Йосопов һарайында булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе була. Енәйәт ҡылыусылар был ҡатын-ҡыҙҙар тураһында бер кемгә лә һөйләмәгән.
Художестволы биографияһы
2009 йылда Геннадий Каган тарафынан яҙылған Вера Караллиҙың художестволы биографияһы нәшер ителә. Достоверно известные факты жизни актрисы в этом издании сочетаются с отступлениями от исторической действительности, автор достаточно вольно обходится с хронологией и последовательностью событий.
Мораптал
Мораптал (Мураптал) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835006.
Транспорт
Мораптал–Һаҡмар (Көньяҡ Урал тимер юлы, Башҡортостан Республикаһында 12 км). Көйөргәҙе районы аша үтә. 1980 йылда төҙөлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғорурлыҡ (фильм, 2014, Иордания)
«Ғорурлыҡ» (ذيب) — 2014 йылда британ-иордан режиссёры Нәджи Әбү Нувар төшөргән тарихи драма, бер нисә ғәрәп иле менән Бөйөк Британия фильмы. Төп геройы — бәләкәй генә бәҙәүи малайы, уға Вади-Рам тигән ҙур сүлдә йәшәү өсөн көрәшергә тура килә. Фильмда ваҡиғалар Беренсе донъя һуғышының Яҡын Көнсығыштағы хәрби хәрәкәттәре осоронда, хакимлыҡ иткән Ғосман империяһына ҡаршы Бөйөк ғәрәп ихтилалынан һуң бара. Фильмда Иорданияның көньяғында йәшәгән бәҙәүи ҡәбиләләренән профессиональ булмаған актёрҙар уйнай, картинаның жанрын «бәҙәүи вестерны» тип йөрөтәләр. Картиналағы төп темаларҙың береһе — өлкәнәйеү темаһы.
Фильмдың премьераһы 2014 йылдың 4 сентябрендә 71-се Венеция халыҡ-ара кинофестивалендә «Горизонттар» программаһында була, унда Әбү Нувар иң яҡшы режиссура өсөн призға лайыҡ була. Картина 88-се церемонияла сит телдәге иң яҡшы фильм номинацияһында «Оскар»ға тәҡдим ителә, Иордания фильмдары өсөн был беренсе тапҡыр була. BAFTA премияһының 69-сы церемонияһында «Ғорурлыҡ» инглиз телендә булмаған иң яҡшы фильм номинацияһындағы премияға тәҡдим ителә, унда Нәджи Әбү Нувар менән Руперт Ллойд британ сценарисы, режиссеры йә продюсерының иң яҡшы дебюты өсөн номинацияһында BAFTA премияһы менән бүләкләнәләр.
Сюжеты
Ховейтат ҡәбиләләр конфедерацияһының бәҙәүиҙәре үҙҙәрендә ҡунаҡ ҡабул итә: уларға британ офицеры менән уның ғәрәп тәржемәсеһе килгән. Ҡунаҡтарға урындағылар араһында оҙатып йөрөүсе кәрәк. Ул инглиз офицерын хәүефһеҙ юл буйлап бараһы урынына оҙатып ҡуйырға тейеш. Юл тулы юлбаҫарҙар, шуның өсөн ул бик хәүефле. Ә юлбаҫарлыҡ итеүсе төркөмдәр, Хижәз тимер юлы асылғандан һуң эшһеҙ ҡалып, хәҙер юлдарҙа әҙәм талау менән йән аҫраған кешеләрҙән тора. Күптән түгел вафат булған шәйех Хөсәйендең улы оҙатыусы итеп ҡуйыла. Уның кескәй ҡустыһы сәфәрселәр артынан һиҙҙертмәй генә эйәрә сыға һәм уларҙы төнгөлөккә туҡтаған урындарында ҡыуып етә. Юлсылар хәҙер малайҙы кире ҡайтарып ебәрә алмай, шуға үҙҙәре менән алып китергә мәжбүр була. Баланы ваҡытһыҙ өлкәнәйергә мәжбүр иткән юл ошонан башлана ла инде.
Тәнҡит
Фильм күпселек тәнҡитселәрҙең ыңғай баһаһын ала, ҡайһы берҙәре уны «бәҙәүи вестерны» тип атай. Төп ролде башҡарыусының уйыны һәм режиссёрҙың уңышлы дебюты баһалана. Иорданияла «Марсиан» тигән фильмды төшөргәндә булған Мэтт Деймон, "Ғорурлыҡ"тың трейлерын күреп, уның төшөрөлөү сифатына шатлана һәм ғәжәпләнә, уны эшләүселәрҙе маҡтай. Иордания королевалары Нур әл-Хөсәйен һәм Рания әл-Абдулла, фильм «Оскар»ға номинацияланғас, был ваҡиғаға социаль селтәрҙәрҙә үҙҙәренең сикһеҙ ҡыуаныуын йәшермәй.
Рутткаи Ева
Ева Ру́тткаи (, 31 декабрь 1927, Будапешт, Венгрия 27 сентябрь 1986, Будапешт, Венгрия) — венгр актрисаһы.
Биографияһы
Ева Рутткаи (тыуған саҡтағы исеме — Ева Рушш) 1927 йылдың 31 декабрендә Будапештта тыуған. Ева ғаиләлә алтынсы бала була, әммә ул үҙе һәм уның ағалары һәм  ғына бәлиғ йәшенә еткәндәр. Ғаилә ауырлыҡ менән аҡса эшләй, һәм уның ике ағаһы актёрҙар — театр балалары булып эшләй. Ева ике йәшендә уларға ҡушылып эшләй башлай. Ағаһы Иван менән бергә Будапешт ҡалаһындағы Комедия театрында, һуңынан Артур Лакнерҙың балалар театрында эшләй. Унда ул билдәле венгр актёрҙары Лили Дарваш һәм Артур Шомлаи менән осраша.
Комедия театры директоры Даниэль Йоб уға иғтибар итә, һәм ул 16 йәшендә театр менән контракт төҙөй. Комедия театрында Ева Рутткаи, 1948 йылдан 1951 йылға тиклемге ҡыҫҡа осорҙан тыш, ул 1986 йылда вафат булғанға тиклем Милли театрҙа эшләй.
В 1948—1986 йылдарҙа 50-нән ашыу нәфис фильмда, шулай уҡ өс тиҫтәгә яҡын фильмда, телевизион фильмдарҙа һәм телеспектаклдәрҙә төшә.
Һуңғы тапҡыр сәхнәгә сыҡҡандан һуң ярты йыл үткәс, Ева Рутткаи 1986 йылдың 27 сентябрендә вафат була. Будапешттағы Фаркашрети ҡәберлегендә ерләнгән.
Театрҙағы ролдәре
Ева Рутткаиҙың профессиональ театр актрисаһы булараҡ 1945 йылда Комедия театрында («Вигсинхаз») Эмили ролендә (Т. Уайлдер буйынса «Наш городок») дебюты була. Актрисаға иң элек лирик ролдәре билдәлелек килтерә, улар араһында Луиза (Ф. Шиллер «Коварство и любовь»), Роксана (Э. Ростан «Сирано де Бержерак»), Наташа (П. Павленконың «Бәхет» романын сәхнәләштереү).
Характерлы тышҡы ҡиәфәте, нәфислеге, эске бүтәнсә кәүҙәләндерелеү (перевоплощение) тәрәнлеге Ева Рутткаиға Наташа Ростова (Л. Толстой «Война и мир») һәм Джульетта (У. Шекспир «Ромео и Джульетта»), шулай уҡ Мэгги (Уильямс Теннесси «Кошка на раскалённой крыше» йәки Зилия (Енё Хельтаи «Немой рыцарь»), шулай уҡ Ф. Молнарҙың мыҫҡыллы көлөүгә ҡоролған комедияһы геройҙары) кеүек образдар тыуҙырырға мөмкинлек бирә
Яҡты темперамент, оҫта итеп бүтәнсә кәүҙәләндереү оҫталығы, киң актёрлыҡ диапазоны — Ева Рутткаиҙың сағыу драматик һәләтенең төп һыҙаттары.
Кинолағы ролдәре
Актрисаның был сифаттары кино экранында ла тулыһынса сағыла. Ева Рутткаиға кинола характерлы һәм комедиялы ролдәр башҡарыуы Венгрияла ғына түгел, унан ситтә дан һәм популярлыҡ килтерә. Уларҙың иң сағыуҙары — «Кружка пива» фильмында Юлика (1955), Вика («В полночь», 1957), «Минең ахмаҡлыҡ тарихы» (1965) комедияһында Катя, «Фальшивая Изабелла» (1968) детективында уҡытыусы Марта Вег, «Синдбад» (1971) фильмында Ленка ролдәре.
Шәхси тормошо
1950 йылда Ева Рутткаи Милли театр актёры Миклош Габорға кейәүгә сыға, 1952 йылда уларҙың Юлия Габор (Gábor Júlia) исемле ҡыҙы тыуа.
1960 йылда Мишкольцта Павел Когоуттың «Такая любовь» пьеса репетицияһында Ева Рутткаи күренекле венгр актёры Золтан Латинович менән осраша һәм уға ғашиҡ була. 1976 йылда Латиновичтың вафатына тиклем уның менән бергә йәшәй.
Пишляй
Пишляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Тайчинка
Оло Тайчинка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1269 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Топтушка (Каменушка ҡушылдығы)
Топтушка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменушка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Африка дәүләттәре
right|220px|Африка донъя картаһында right|200px|thumb|Африканың сәйәси картаһы thumb|200px|Африка илдәренең халыҡ тығыҙлығы картаһы thumb|200px|Африка физик картаһы thumb|200px|Йыһандан фотография
Африка дәүләттәре — Африка ҡитғаһында һәм уның янында урsнлашҡан утрауҙарҙағы дәүләттәр.
Алфавит һәм орфография принциптары
А — а һүҙҙәрҙең ҡалын ижектәрендә яҙыла: ат, арба, сана, афиша, машина, магазин, гараж, лампа, ҡара, ҡала, парта, таҡта, ағас, алма, баҡса.
А. Е — е хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә ике төрлө функция үтәй:
а) һүҙ башында — йэ тигән ике өндө белдерә: ел, ең, еҙ, еләк, еҫ, ем, еүеш;
б) ижек уртаһында һәм ижек аҙағында э өнөн белдерә: бел, беҙ, һеҙ, теҙ, кей, кейеҙ, кейем, теймә, әрсе, бейе, тейен, эйе.
Б. Урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә е хәрефе урыҫ орфографияһы нигеҙендә яҙыла: Европа, Енисей, техника, цех, трест, поезд, герой, телефон, тема, система.
Ё — ё хәрефе урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә генә яҙыла: ёлка, щётка.
А. И — и хәрефе бер ижекле һүҙҙәрҙә һәм нәҙек ижек янында нәҙек өндө, ә ҡалын ижек янында ҡалын өндө белдерә:
а) ил, бит, кисә, киле, нигеҙ, ниәт, исем, кәмит;
б) сиҡан, сираҡ, синыф, ижад, тарих, Шафиҡ.
Б. Башҡорт теленә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙәге и урыҫ орфографияһы нигеҙендә яҙыла: тир (ата торған урын), кит (диңгеҙ хайуаны), биолог, кино, станция, вафли, Украина.
А. О — о хәрефе ике өнгә билдә булып йөрөй:
а) төп башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын һуҙынҡы ирен өнө булған о өнөнә: он, ос, оло, ҡолон, болон, һоло, ҡорос, боронғо, ҡоро-лош, ҡоролошо;
б) урыҫ әҙәби теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге ҡалын һу-ҙынҡы о өнөнә: завод, производство, пароход, агроном, проф-ком, трактор, доктор, мотор, фронт, совет, кино, фото, район.
Б. Ө — ө хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә нәҙек ижектәрҙә яҙы-ла: көн, төн, көндөҙ, көсөргәнеш, бөгөн, төтөн, Өфө, өлгө, төлкө, төрлө, өмөт, төҙөлөш.
В. Беренсе ижектәрендә о йәки ө өндәре булған төп баш-ҡорт һүҙҙәренең башҡа ижектәрендә а, ә, у, ү һәми өндәренең береһе килмәһә, бөтә ижектәрендә лә о — ө яҙылышы һаҡла-на: оҙон, оҙонлоғо, оҙонлоғоноң; төҙө, төҙөлөш, төҙөлөшөнөң.
Әгәр ҙә бындай һүҙҙәрҙең ҡалған ижектәрендә а, ә, у, ү, и өндәренең береһе килһә, уларҙың һуңғы ижектәрендә ы, е хә-рефтәре яҙыла: тойоуы, ҡоралы, төҙөүе, мөмкинлеге, һөжүме.
А. У — у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ''ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу, ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур. Б. Ү — ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр, үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ. '' В. Шул уҡ у — ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә:
а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;
б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.
Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу — -еү, -оу — -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.
Ы — ы хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә ҡалын ижектә, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙен-дә яҙыла: ыласын, ырғаҡ, ырҙын, ихтыяр, хыял, ҡыяр, шыма, зыян, музыка, Сызрань.
Э — э хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә э өнө ишетелгән урын-дарҙа һүҙ башында ғына, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙендә яҙыла:
а) эл, элек, эш, эшсе, элемтә, эре, эркет, эйә, эйәләшеү;
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Ғәниев Ревмир Ғәли улы (18 ноябрь 1929 йыл — 7 май 2007 йыл) —. Тарих фәндәре кандидаты (1961), профессор (1982). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977).
Алфавит һәм орфография принциптары
б) электр, экран, экскурсия, аэростат, поэма.
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Биографияһы
Ғәниев Ревмир Ғәли улы 1929 йылдың 18 ноябрендә Башҡортостан АССР-ы Бәләбәй кантоны Аҙнағол улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ҡабыҡҡыуыш ауылында тыуған.
1954 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1954—1956 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы Өлкә партия мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Алфавит һәм орфография принциптары
Ә — ә хәрефе һүҙҙең нәҙек ижектәрендә яҙыла: әрем, әрә- мә, бәке, бәләкәй, әйт, әйтелеш, тәҙрә, мәғәнә, мәл, мәрәкә, ҡәләм, Ғәлимә, сәғәт, Бәләбәй, мәҡәл, мәҡәлә, мәрмәр, бәрхәт, бәрәкәт, әһәмиәт, вәғәҙә.
Ю — ю хәрефе йу ишетелгән урындарҙа һәм урыҫ теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ орфографияһындағыса яҙыла:
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Биографияһы
1956—1976 йылдарҙа өҙөклөк менән СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында эшләй :
1962—1967 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта, КПСС тарихы кафедраһы мөдире була.
Алфавит һәм орфография принциптары
а) юл, юҡ, юрған, юлдаш, юғары, юйғыс, Юлай;
б) юстиция, юрист, юбилей, июнь, июль, резолюция, компь-ютер, Люксембург, бюллетень, бюро, меню.
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Биографияһы
1976—2007 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, бер үк ваҡытта 1997 йылға тиклем тарих кафедраһы мөдире була.
Алфавит һәм орфография принциптары
Я — я хәрефе башҡорт һүҙҙәрендә йа ишетелгән урындарҙа, ә урыҫ әҙәби теленән ингән һүҙҙәрҙә урыҫ теле орфографияһы нигеҙендә яҙыла:
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Биографияһы
2007 йылдың 7 майында Өфө ҡалаһында вафат булған.
Алфавит һәм орфография принциптары
б) тай — тая, ҡуй — ҡуя;
Ғәниев Ревмир Ғәли улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре Башҡортостанда Октябрь революцияһы һәм Граждандар һуғышы тарихына, Көньяҡ Уралда совет власын урынлаштырыу тарихына, Өфө ҡалаһы тарихына арналған. 160-ҡа яҡын фәнни мәҡәләләр һәм китаптар авторы.
Алфавит һәм орфография принциптары
в) якорь, Рязань, Галя.
Иҫке Ҡара Айғыр
Иҫке Ҡара Айғыр, Иҫке Карайгер (Старый Карайгер) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһының һул яҡ ярында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 11 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Элек ауыл Советы үҙәге булған Краснознаменка менән араһы 13 км ..
Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, бер үк ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы ярайһы тотороҡло, уның уртаса 150 көн дауамында ята.
Тарихы
Ауылға XIX быуаттың һуңғы өслөгөндә нигеҙ һалынған. Бында Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙенән күсеп килгәндәр тип уйларға нигеҙ бар. 1901 йылғы исемлектә Ҡара Айғыр утары (хутор Кара-Айгырский) тип теркәлгән.
1924 йылдамы бәлки 1925-тәлер утарҙан айырылып сығып Һаҡмар буйынан 5 километрға өҫтәрәк яңы тораҡ пункт булдыралар. Шул арҡала яңы тораманы Яңы Карайгер (хәҙер Ҡара Айғыр — Карайгер), ә элеккеһен Иҫке Карайгер тип исемләп йөрөтә башлайҙар. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.
Этимологияһы
Күсеп килеүселәр йәшәр урынды Ҡара Айғыр тигән йырынты янында һайлағандар һәм ауылға ла шул исемде биргәндәр. Йырынты атамаһы иһә башҡорт телендәге ҡара һәм айғыр һүҙҙәренән хасил булған тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 11 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 73 %), 2010 йылда — 6.
Санкт-Бернхард (Тюрингия)
Санкт-Бернхард (Тюрингия) (St. Bernhard (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 282 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Оло Хулта
Оло Хулта (Хута, Оло Хулто) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Краишевка (Терса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баязит (Әлшәй районы)
Баязит (Баязитово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 452088, ОКАТО коды — 80244865002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Баязит Ташлы ауыл Советы биләмәһенә инә. Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцяһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 21 саҡрым алыҫлыҡта Ташлы йылғаһы (Төйлән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауылға 1923 йылда Бәләбәй кантоны Ташлы ауыл кешеләре Ҡыҙылҡабаҡ исеме менән нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Баязит Тимербулатов була. 1925 йылда 14 йорт теркәлгән. 1930 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә. Халҡы: 1939 йылда — 132 кеше; 1959 йылда — 173 кеше; 1989 йылда — 89 кеше; 2002 йылда — 100 кеше; 2010 йылда — 81 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Игенсе урамы (Игенче (улица))
Йәштәр урамы (Молодёжная)
Ғәрәп теленең хөрәсән диалекты
Иранды баҫып алыу осоронда ғәрәптәр Хөрәсән, Афғанстан һәм Урта Азия ерҙәренә 250 мең самаһы күсеп ултырған. Айырым йәмәғәт булып йәшәгәндәренән башҡалары, улар урындағы халыҡ тарафынан ассимиляцияланған, йотолған .Хөрәсән ғәрәптәренең күбеһе ултыраҡ тормош алып бара, урындағы халыҡ менән ҡатнашмаған тиерлек .Хәҙерге ваҡытта хөрәсән диалектында һөйләшкән 5-10 меңгә яҡын ғәрәп Ирандың көнсығышында Хөрәсән төбәгендә,Афғанстан һәм Төркмәнстан сиге буйлап бер нисә ауылда йәшәй.
Хөрәсән диалекты Иранда йәшәгән ғәрәптәр һөйләшенән бөтөнләй айырыла һәм Үзбәкстан диалекттарына яҡын, әммә, төрки телдәрҙең йоғонтоһона дусар булған Үзбәкстан һөйләштәренән айырмалы рәүештә, хөрәсән диалектына фарсы теле ҙур йоғонто яһаған. Фонетика үҙгәреш кисерә: баҫым юҡҡа сыға, сибилянттар теш араһы тартынҡыһына әүерелә (ism → iṯim, ṯūf → ṣūf, bayḍ → bēḏ), /q/ һәм /k/ өндәре алғы рәт һуҙынҡылары алдынан /j/ һәм /č/ өндәре менән алмаштырыла башлай. Бындай үҙгәрештәр бәҙүән диалекттарында күҙәтелә, ләкин Үзбәкстан диалекттарында - юҡ. Хөрәсән диалектында Әл (al) артикле менән бер рәттән Фәл (fal) билдәһеҙлек артикле бар, һәм улар икеһе лә үҙе артынан килгән тартынҡы өндәрҙе ассимиляциялай, улар  түбәндәгесә яңғырай башлай: aḥ-ḥurme (Ҡатын), fab-bājir (һыйыр).
Яҙ йондоҙо
Ботаник тасуирлама
Япраҡтары абаға япрағына оҡшаған, икегә-өскә бөкләнгән.
Сәскәләре тәлгәшләп йәки берәмләп урынлашҡан.
Өҫкө сәскә тажында нектар йыйыла. Яҙ йондоҙоноң нектарын һүрырға оҙон көпшәтомшоҡло бөжәктәрҙең генә мөмкинлеге бар (мәҫәлән инкештәргә (шмель))
Емеше ҡоро ҡуҙаҡ эсендә урынлашҡан.
Тамырында туҡлыҡлы мәтдәлергә бай бүлбелере булғанға иртә яҙҙын шытып сыға.
Орлоҡтарын таратыуҙа ҡырмыҫҡалар ҙур роль уйнай.
Әһәмиәте һәм файҙаһы
Бүлбелерендәге алкалоидтар яҙ йондоҙон ҡиммәтле дарыу үләне ите.
Шулай уҡ бал биреүсе һәм декоратив үҫемлек. булараҡ файҙалы.
Әҙәбиәт
Жизнь растений. В 6-ти т. / Гл. ред. Ал. А. Фёдоров. — М.: Просвещение, 1980. — Т. 5. Ч. 1. Цветковые растения. / Под ред. А. Л. Тахтаджяна. — С. 82, 98, 109, 217—219, 221, 222. — 430 с. — 300000 экз.
Старова Наталья Владимировна
Старова Наталья Владимировна (15 август 1923 йыл — 2004 йыл) — генетик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993).
Биографияһы
Наталья Владимировна Старова 1923 йылдың 15 июлендә Белгород өлкәһенең Поляна ауылында тыуған. 1941-1942 йылдарҙа Караганда ҡалаһында мәктәптә уҡытыусы, һуңынан 2 йыл Компанейск балалар йортонда пионервожатый булып эшләй.
Старова 1948 йылда Харьков ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм 1951—1965 йылдарҙа Степной урман тәжрибә станцияһында (Степной ҡалаһы Ставрополь крайы) фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Һуңынан Украина урман хужалығы һәм агролесомелиорация ғилми-тикшеренеү институтында (Харьков ҡалаһы, 1965—1983); СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында биохимия һәм цитохимия бүлеге лабораторияһы мөдире (1983—1988), СССР Фәндәр академияһының Урал бүлексәһе составында Башҡорт ғилми үҙәге биология институты директоры урынбаҫары, Ботаника баҡсаһы етәксеһе (1988—1991), директоры вазифаһын башҡарыусы (1991—1998), Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Ботаника баҡса-институтының төп ғилми хеҙмәткәре (1998—2005).
Старованың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе урман ағас үҫемлектәре селекцияһы, урман популяцион генетика, экологик генетика. Ул тал һәм тирәктәрҙең яңы сорттарын сығарыуға өлгәшә, ағас үҫемлектәренең ҡайһы бер билдәләрен мираҫ итеп алыу законлыҡтарын билдәләй, гетерозистың биологик клон моделен төҙөй.
Старова — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының биология фәндәре бүлеге), биология фәндәре докторы (1974), профессор (1990). Ул Башҡортостанда урман популяцион генетика һәм селекция мәктәбен ойоштора. Уның уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 16 фән кандидаты бар.
Һылтанмалар
http://www.anrb.ru/blog/alias/starova
Ҡалҡан (күл)
Ҡалҡан — Башҡортостандың Учалы районында урынлашҡан күл. Ҡалҡан ауылы янында урынлашҡан. Күлдә ҡыҙылғанат, суртан, сабаҡ, алабуға, ҡарабалыҡ, табан балыҡтары бар.
Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡарай. Ҡалҡан ауылынан төньяҡ‑көнсығышҡа табан 2,5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тасуирлама
Күл өҫтө майҙаны 1,8 км², оҙонлоғо 2,6 км, уртаса киңлеге 0,6 км, уртаса тәрәнлеге 2,9 м (иң тәрән урыны —4,7 м), һыу күләме 5,1 млн м³; һыу йыйыу майҙаны 9,0 км². Тектоник күл, ордовик (серпентинлашҡан дуниттар) тау тоҡомдарында барлыҡҡа килгән; соҡоро һуҙылған, төбө һөҙәк, сапропель менән (ҡалынлығы 1,5—3,5 м) ҡапланған, төньяҡ өлөшөндә улаҡтары бар. Тымыҡ күл, һыу кимәле юғары булғанда шишмә ағып сыға һәм Урал й. м‑н тоташтыра. Уртаса күп йыллыҡ һыу кимәленең үҙгәреүе 0,5 м тәшкил итә. Башлыса яуым‑төшөм һыуҙары менән туйына. Һыуы сөсө, сульфатлы‑натрийлы. Күл эвтрофик. Төньяҡ һәм көньяҡ ярҙары һөҙәк, аҙ беленә, көнсығышы — ҡалҡыу, көнбайышта — текә, күл эргәһендә Ҡалҡан тауы урынлашҡан. Көнсығыш өлөшөндә күлгә ярымутрау килеп инә. Күлдең тирә‑яғындағы ландшафт ҡайын‑ҡарағас урмандарынан һәм болонло далаларҙан тора. Яр буйҙарында көньяҡ ҡамышы, тар япраҡлы екән, сумған мөгөҙьяпраҡ, ябай һыу бөрсөгө һ.б. үҫә. Күлдә алабуға, ҡарабалыҡ, ҡыҙылғанат, сабаҡ, суртан, табан балыҡ, яр буйында аҡсарлаҡ, ала тумыртҡа, барҡылдаҡ, ҡурғай, кәкүк, өйрәк, ябай һандуғас йәшәй. Күлдең көньяҡ һәм төньяҡ өлөштәре һаҙлыҡлы.
Ғаяз (исем)
Ғаяз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Ғаяз исеме бар.
Этимология
Ғаяз исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Ярҙам итеүсе; ҡотҡарыусы, еңеүсе тигән мәғәнәне бирә.
Билдәле кешеләр
Алтыншин Ғаяз Сәғит улы (23 апрель 1966 йыл — 20 август 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1995). Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1 ғинуар 1913 йыл — 7 май 1948 йыл) — хәрби осоусы, гвардия майоры (1943), Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Ғаяз Исхаҡи (Иделле, татар. Ğayaz İsxaqıy, Гаяз Исхакый 1878 йылдың 23 февралендә Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе Яуширмә ауылында тыуған — 1954 йылдың 22 июлендә вафат булған) — татар милли хәрәкәте эшмәкәре, яҙыусы, публицист, нәшерсе һәм сәйәсмән.
Ғәйетбаев Ғаяз — Сибай концерт-театр берекмәһе йырсыһы, төбәк-ара һәм республика йыр бәйгеләре лауреаты.
Фамилияла
Ғаязов Әлфис Суфиян улы (3 июнь 1956 йыл) — дәүләт һәм фән эшмәкәре, ғалим һәм яҙыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (2016), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы (2009), педагогия фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1989), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006). Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).
Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы (13 октябрь 1936 йыл — 15 февраль 2004 йыл) — БАССР Ҡарман ГРЭС-ы төҙөлөшө идаралығының штукатур-маляры, БАССР-ҙың Социалистик Хеҙмәт Геройы. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының туғыҙынсы саҡырылыш депутаты (1975—1980).
Туғай (Бүздәк районы)
Туғай (Тугаево) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 300 кеше булған. Почта индексы — 452716, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сугмутен-Ях (йылға)
Сугмутен-Ях  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 670 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 372 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сырмалсыҡ
Сырмалсыҡ (Convōlvulus arvēnsis, Вьюнок полевой) — бер йыллыҡ үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне. Ҡуҙаҡлылар ғаиләһенән булған был үҙемлек ер шарының бар ҡитғаларына ла таралған. Үрмәләп үҫкән оҙон һабаҡлы ҡый үләне; шәкәрлелеге 50-70 кг/га, Сырмалып үҫкән оҙон һабаҡлы үлән.
Сугмутен-Ях (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пушта (Сатис ҡушылдығы)
Пушта  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сатис йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Ғәли (Һамар өлкәһе)
Ғәли (Алькино) — Рәсәй Федерацияһы Һамар өлкәһе Похвистнево районы ауылы. Ғәли ауыл биләмәһенең үҙәге.
Географик урынлашыуы
Һамар өлкәһенең иң көнсығышында Ырымбур өлкәһе менән сик буйында Тиргәлә йылғаһының Саурыш йылғаһына ҡойған урын янында, район үҙәге Похвистнево ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км, Боғорослан ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 14 км һәм Һамар ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 145 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ауыл Тиргәлә йылғаһының уң яры буйлап һуҙылған, төньяҡтан Ғәлиғә Рысай (Рысайкино) ауылы төкөп тора (ике тораҡ пункт фактик рәүештә йылға буйлап 6 км һуҙылған берҙәм ауыл барлыҡҡа килтерә, әммә төрлө ауыл биләмәләрен ҡарайҙар).
Ауыл янынан (Рысай ауылы ситенән) Похвистнево — М5 (Урал) — Клявлино автомобиль юлы үтә.
Тарихы
1859 йылда ауылда 1 мәсет, 1900 йылда — 2 мәсет һәм мәҙрәсә, 1910 йылда — 3 мәсет һәм мәҙрәсә теркәлгән.
Халҡы
1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда 305 аҫаба башҡорт һәм 26 керҙәш башҡорт йәшәгән.
1859 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 92 ихатала 552 башҡорт йәшәгән, шул иҫәптән 262 ир-егет һәм 290 ҡатын-ҡыҙ.
Урыҫ помещигы Похвистнев ерҙәрҙе үҙ ҡулына алғас Ҡотлоғош (хәҙер Иҫке Похвистнев) ауылынан барлыҡ татарҙарҙы Ғәли ауылына ҡыуған.
1910 йылда ауылда 284 ихатала 842 ир-ат һәм 866 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
2010 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының милли составы: татарҙар — 96,4 %, урыҫтар — 1,2 %.
Балаково сүс материалдар заводы
Балаково сүс материалдар заводы — Рәсәй компанияһы, совет осоронан ҡалған Балаково предприятиеларының береһе. Эре вискозалы корд, штапель ебе, вискозалы туҡыма ебе, полипропилен сүсе етештереүсе предприятие. Бында шулай уҡ көкөрт кислотаһы көкөртлө углерод, целлофан һәм углеродлы сүстәр етештерелә.
Тарих
«Химволокно» комбинатын төҙөү тураһындағы ҡарар 1958 йылдағы КПСС Үҙәк Комитетының химия сәнәғәтен үҫтереүҙе тиҙләтеү тураһындағвы ҡарарына ярашлы ҡабул ителә.
Комбинат Бөтә союз удар комсомол төҙөлөшө итеп иғлан ителә. Комбинаттың беренсе төҙөүселәре булып Водянин етәкселегендәге монтажсылар бригадаһы була. Тап Водянин комбинаттың беренсе нигеҙе блогын һалыу хоҡуғына лайыҡ була. Беренсе блок 1959 йылдың 15 мартында һалына.
17 октябрь, 1961 йыл. Комбинаттың тәжрибә-эксперименталь цехы тәүге продукцияны — корд епте етештереп сығара.
1962 йылдың декабрендә тәүге «Корд-1» продукцияһы сығарыла.
26 июнь, 1963 йыл. Көкөрт кислотаһы цехы эшләй башлай, уның ҡеүәте йылына 240 мең тонна тәшкил итә, цех реконструкцияланғандан һуң, уның ҡеүәте 280 мең тоннаға тиклем арта. Бөтә цех продукцияһы дәүләт сифаты билдәһенә эйә була. Етештерелгән продукцияның 36%-ы вискоза етештереүҙә ҡулланыла, 64 % -ы яҡшыртылған көкөрт кислотаһы һәм олеум алыуға китә.
Красавка (Елань ҡушылдығы)
Красавка — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Балаково сүс материалдар заводы
Тарих
31 октябрь, 1964 йыл. Көкөрт углероды цехы тәүге продукцияһын сығара.
Красавка (Елань ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Балаково сүс материалдар заводы
Тарих
1964 йылдың мартында «Корд-2» етештерелә башлай.
Красавка (Елань ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балаково сүс материалдар заводы
Тарих
1966 йылда вискозалы штапель сүс етештереү башлана.
1968 йылда буялған сүс етештереү башлана.
1971 йылда юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн комбинатҡа В. И. Ленин исеме бирелә, ә комбинат өлкәнең Данлы хеҙмәт коллективтары китабына индерелә. Ошо уҡ йылда «Корд-2» етештереү базаһында келәмдәр сәнәғәте өсөн полипропилен еп етештерелә башлай.
9 ғинуар, 1972 йыл. «Корд-3» етештереү сафҡа инә. 1974 йылдың 5 авгусында вискоза ептән туҡыма етештерелә башлай. «Корд-3» етештереүҙә иң беренсе көкөрт һәм көкөртлө углеродтарҙы тотоп газдан таҙартыусы ҡоролма ҡуялар.
17 февраль., 1976 йыл. СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән комбинат Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1998 йылға тиклем — «Химволокно» производство берекмәһе илдә иң эре вискоза сүс һәм ептәр етештереүсе предприятие була. Завод элеккесә «Миллиардерҙар клубы» ағзаһы булып тора. Әлеге мәлдә заводта «Спанлейс» материалын булдырыу программаһы өҫтөндә эш алып барыла.
2017 йылдан алып комбинат ғәмәлдә юҡ. Уның территорияһында «Аргон», «Вагондар төҙөү заводы», «Балаково-центролит» һәм башҡа төрлө предприятиелар тора. Етештереү цехтарының күбеһе тиерлек тулыһынса емерелгән, һүтелгән, завод ҡорамалдары һүтелгән һәм металлоломға тапшырылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Грайворон
Грайворон — Рәсәйҙең Белгород өлкәһендәге ҡалаһы. Грайворон районының (ҡала округының) административ үҙәге.
Өлкәнең иң көнбайыш өлөшөндәге ҡала. Днепр һәм Грайворонка йылғаларының ҡушылдығы булған Ворскла йылғаһы ярында урынлашҡан. Ҡала Украинаның сиге буйында, Хотмыжск тимер юл станцияһынан 15 км һәм Белгородтан 78 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы — 6404 кеше (2017 йыл)
Тарих
1721 йылдың 20 октябренән (иҫке ст.) 1917 йылдың 1 сентябренә (иҫке ст.) тиклем Рәсәй империяһы составында тора.
1727 йылда Грайворон Хотмыжский өйәҙенә беркетелгән була.
1838 йылда биҫтә Грайворон өйәҙ ҡалаһына әүерелгән — Хотмыжск Грайворон өйәҙенең ябай ҡалаһы булып ҡалған.
1848 йылда ҡалала ҙур янғын була, шунлыҡтан ул яңынан төҙөлә. Ҡаланың төҙөлөш планы Санкт-Петербургтың Васильевский утрауының планына ярашлы итеп эшләнгән. Планға ярашлы, ҡаланың бөтә урамдары донъя ҡитғаларына ориентирлаштырылған.
1917 йылдың 1 сентябренән 1 октябргә тиклем (иҫке ст.)ҡала — Рәсәй республикаһы составында була.
1918 йылда Грайворон Украина Халыҡ Республикаһына буйһона.
1922 йылдың декабренән алып СССР-ҙың Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы составында була.
1928 йылда Үҙәк-Ҡара тупраҡлы өлкәһенең Грайворон районы, 1934 йылда өлкә бүленгәндән һуң Курск һәм Воронеж өлкәләре барлыҡҡа килә, артабан Грайворон ҡалаһы Курск өлкәһе составына индерелә. Большевиктар ваҡытында украинлаштырыу арҡаһында бында ҡаланың украин телле дөйөм белем биреү учреждениелары селтәре барлыҡҡа килә.
1941 йылдың 19 октябрендә совет органдары һәм ғәскәр ҡаланы ҡалдыра, вермахтың оккупация ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып ала.
1943 йылдың 16 февралендә ҡала Воронеж фронты тарафынан Харьков һөжүм операцияһында азат ителә.
1943 йылдың 13 мартында ҡайтанан немецтар тарафынан баҫып алына.
1954 йылдың 6 ғинуарында Курск өлкәһенең Грайворон районы яңы барлыҡҡа килгән Белгород өлкәһе составына инә һәм артабан 1964 йылда райондарҙы эреләтеү барышында Борисов районына ҡушыла. 1989 йылда Грайворон районы булып ҡайтанан тергеҙелә.
Гербы
Хәҙерге заманда ҡала гербы — һуҙынҡы.
Тасуирлама: «Алтын төҫтәге яланда ҡанаттарын йәйеп уң яҡҡа табан диогональ йүнәлешендә осоп барыусы ҡара ҡарға… Гербтың азат өлөшөндә Белгород өлкәһе гербы».
Район хакимиәте башлығының № 290 ҡарары менән 1995 йылдың 4 декабрендә герб раҫланған
Милли составы
1897 йылда ҡалала 6 340 кеше йәшәгән, шул иҫәптән рустар (великоростар һәм малоростар) — 6 234, йәһүдтәр — 69, сиғандар — 13.
Санкт-Ганглофф
Санкт-Ганглофф (St. Gangloff) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1303 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7629 һәм автомобиль коды — SHK.
Сэмюэл Беккет
Сэмюэл Беккет (Samuel Beckett) (13 апрель 1906 йыл — 22 декабрь 1989 йыл) — ирланд яҙыусыһы, шағир һәм драматург. Инглиз һәм француз телендә яҙған. Әҙәби тәржемәсе булараҡ та танылған. Эжен Ионеско менән бергә «Абсурд театры»на нигеҙ һалған. 1969 йылда әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Сэмюэл Беккет Ирландияның баш ҡалаһы Дублинда 1906 йылда тыуған. 1937 йылда Парижға күсә; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ хәрәкәтенә ҡатнаша. Ҡатыны Сюзанна менән һуңғы көндәренә хәтлем Парижда тора.
Иң билдәле пьесаhы «Годоны көткәндә» (En attendant Godot) тип атала; ул күп тапҡыр сәхнәлә ҡуйылған һәм телевидениела күрһәтелгән. Сэмюэл Беккеттың әҫәрәренә яңы заманса әҙәби алымдар, фәлсәфәүи ҡараш, минимализм һәм пессимизм хас.
1958 йылда «Крепптың һуңғы яҙған таҫмаһы» (Krapp’s Last Tape) тигән пьесаһы донъя күрә. Был пьесала Бэккетт яңғыҙлыҡ, ҡартайыу һәм үлем темаларын тасуирлай.
Сэмюэл Беккет 1989 йылдың 22 декабрендә үлә. Бөгөн ул донъяның киң танылған драматургтарының береhе булып hанала.
Оло Тыкса
Оло Тыкса — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тундриха
Тундриха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сугмутын-Ях
Сугмутын-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эскимостар фольклоры
Эскимостар фольклоры эскимостарҙың бай ауыҙ-тел ижадынан ғибәрәт. Әкиәттәрҙә һәм легендаларҙа космогоник мифтарға һәм боронғо инаныуҙарға өҫтөнлөк бирелә.
Әкиәттәр
Эскимостар мифологияһы менән тығыҙ бәйле тылсымлы әкиәттәрҙә космогоник мифтар, географик объекттарҙың, күк яҡтыртҡыстарының, тирә-яҡ донъяның әйберҙәренең һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙең килеп сығышы тураһындағы мифтар сағылыш таба. Ҡояш сығыу ҡыҙ менән бәйле, һеңлеһе уның менән мөхәббәт бәйләнешенә инергә теләүсе ағаһынан күккә ҡаса. Һеңлеһен эҙәрлекләгән ағаһы айға әйләнә. Ай дискыһында таптар — һеңлеһе уны көндөҙ таныу өсөн төнгө ҡунаҡтың маңлайына билдәләп ҡуйған ҡором эҙҙәре (үҙәк юпик, инупиат, иглулик, нетсилик, Лабрадор эскимостары). Плеядалар йәки Орион билбауының өс йондоҙо аҡ айыуҙы һәм/йәки уларҙы эттәр менән эҙәрлекләгән һунарсылар тип һанала. Ҙур Айыу йондоҙлоғо болан-карибу (юпик, Төньяҡ Аляска инупиаты, иглулик, Баффин Еренең, Лабрадор, Көнбайыш Гренландия эскимостары) Төньяҡ балҡышы тураһындағы әкиәттәрҙә ул йә кеше башы/баш һөйәген (Нунивак утрауы, Беринг боғаҙы инупиаты, Төньяҡ Аляска инупиаты) туп итеп уйнаған морж рухтары йәки морж башы менән уйнаған үлгән кешеләрҙең (Баффи Земдорль, Лабрадор, Гренландия) рухтары була Геройҙар араһындағы бәхәс һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән көн менән төн алмашыныуы тураһында сюжет билдәле. Ғәҙәттә яҡтылыҡ өсөн Ҡоҙғон сығыш яһай, уның оппоненты Айыу еҫ буйынса табышты эҙләп табыу өсөн ҡараңғылыҡ булыуын хуп күрә. Эскимостарҙың башҡа төркөмдәрендә был ролдәрҙе Ҡуян һәм Төлкө башҡара Ҡайһы бер әкиәттәрҙә хайуандар тунгактар урлаған ҡояш донъяһына әйләнеп ҡайта.
Әкиәттәрҙә ҡатын-ҡыҙҙың диңгеҙ һөтимәренә әүерелеүе йыш күҙәтелә: сивучҡа (азиат эскимостары), косаткаға (үҙәк юпик), тюлень-лахтакаға (үҙәк супик), ондатраға (үҙәк юрипик), китҡа (инупиат). Был мотивтың варианты — ҡатын-ҡыҙҙың бармаҡтарын ҡырҡып алалар, улар диңгеҙ хайуандарына (тюлень, морж, нарвал) әүерелә, ә ул үҙе кит һәм диңгеҙҙә йәшәүселәрҙең хакимы була. Болан-карибу башта йыртҡыс һәм кешеләргә һөжүм итә, ә тештәрен (үҙәк юпик, төньяҡ Аляска инупиат, эглулик, Баффин Ере, Лабрадор) алғандан һуң үлән ашаусы хайуанға әйләнә
Эскимос әкиәттәре персонаждары араһында йәшен булдырыусы ғәйәт ҙур ҡоштар (бөркөттәр) бар. Улар шул тиклем ҙур, хатта тырнаҡтарҙа кешеләрҙе йәки кәмәләрҙе генә түгел, хатта киттарҙы ла алып китә ала.
Эскимос фольклорында трикстер геройы сифатында йышыраҡ ҡоҙғон (азиат эскимостары, Нунивак утрауы, үҙәк юпик, Беринг боғаҙы инупиаты, Төньяҡ Аляска инупиаты, Маккензи тамағы, нетсилик, иглулик, Бадорфин Ере, Лабра, Көнбайыш Гренландия ангмассалигы) сығыш яһай. Ҡарғаның теге йәки был хәйлә ярҙамында тюленде табыуы тураһында әкиәттәр билдәле. Шулай уҡ ҡоҙғондың ҡаҙға өйләнеүе һәм, ҡаҙҙарҙың диңгеҙ өҫтөнән осоп китеүендә ҡатнашырға маташыуы һәм һыуҙа ял итә алмағанлыҡтан батыуы тураһында тарих популяр. Икенсе ҡоштоң буяғандан һуң ҡара төҫкә ингән аҡ ҡоҙғон тураһында мотив эскимостарҙың күп төркөмдәрендә таралған Меновшиков яҙған Азия эскимостарының вариантында Ҡоҙғон һәм Өкө бер-береһен буяй. Ҡарға быны оҙаҡ һәм тырышлыҡ менән эшләй, ә Ҡарға күҙҙәрен ҡыҫҡандан һуң, Өкө уның өҫтөнә ҡара буяу түгә, шул ваҡыттан алып ҡарғалар һәм өкөләр дошманлаша. Башҡа варианттарҙа ҡарғаның партнеры сифатында Гагара, Өйрәк йәки Аҡсарлаҡ сығыш яһай. Героик әкиәттәрҙең нигеҙендә чукчалар һәм коряктар араһындағы реаль тарихи бәрелештәр тураһында риүәйәттәр ята. Был һуғыштарҙа күскенселәрҙең ғәҙәти союздаштары (чукчалар) булып диңгеҙ буйындағы чукча һәм эскимостар, ә коряктарҙың союздаштары булып юкагирҙар сығыш яһай. Был әкиәттәрҙә коряктарҙы йыш ҡына «танниттар» тип йөрөтөлә. Әкиәт геройҙары көрәштә дошмандарҙы уҡ йәки һөңгө ҡулланып еңә, ҡайһы берҙә үҙенең ҡарамағында тылсымлы предметтар — ағастан йәки морж ҡаҙығынан яһалған ҡош һындары була, улар хужаһына бейеккә һикерергә йәки хатта кәртә аша үтергә мөмкинлек бирә Эскимос әкиәттәрендә ҡан үс алыу институты (мәҫәлән, «Кит, женщиной рождённый» әкиәтендә), ырыу берекмәләренең китҡа һунар итеү өсөн уңайлы урындар өсөн конкуренцияһы сағыла.
Героик әкиәттәрҙең теле метафорик булыуы ихтимал. Герой үҙенең еңеүҙәре тураһында һөйләгәндә, ул былай ти: «Был уҡтар менән мин күпләп ҡыгмит үләнен киҫтем, ә уҡтар бөткәс, бысаҡ менән киҫтем». Был осраҡта үлән тип үлтерелгән дошмандар күҙ уңында тотола.
Тикшеренеүселәр
Чукотка эскимостарының фольклор яҙмаларын В. Г. Богораз, Е. С. Рубцова, Г. А. Меновщиктар яһай. Төньяҡ Америкала эскимостарҙың мәҙәниәтен, телен һәм фольклорын Франц Боас һәм башҡа тикшеренеүселәр өйрәнә.
Оло Черная (Кумиха ҡушылдығы)
Оло Чёрная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кумиха йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Баба
Түбәнге Баба (Нижнее Бабаларово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 249 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865005.
Тарихы
Түбәнге Бабалар ауылы Көйөргәҙе йылғаһының Юшатырға ҡушылған ерендә урынлашҡан. Шуға күрә лә тирә-яҡтағы ауылдарҙа йәшәгән халыҡ ауылды Тамаҡ Бабалар тип тә йөрөтә. Боронғолар фаразлауынса, Көйөргәҙе йылғаһының аръяғына «Иҫке ыҙма» тип аталған тау һыҙаты башына ауылға тәүге нигеҙ һалынған. Күрше тирә-яҡтағы урыҫтар менән ер өсөн туҡтауһыҙ көрәш алып барғандар. Тауҙың исеме лә Ыҙма -сик (граница) тигәнде аңлатҡан. Көстәр тигеҙ булмағанлыҡтан, ауылдың аҡһаҡалдары кәңәшләшеп,Көйөргәҙе йылғаһының бирьяғына, әлеге Түбәнге Бабалар ауылы ултырған урынға күскәндәр. Ауылдың боронғо исеме Итҡабул булған. (Түбәнге Бабалар ауылы аҡһаҡалы һөйләгәндәренән)
1770 йылғы сәйәхәте ваҡытында Николай Рычков Үрге һәм Түбәнге Бабалар ауылдары тураһында иҫкә алып үтә. Ә 1786 йылғы картала тик бер генә ауыл — Бабалар ғына тип күрһәтелгән. Бишенсе ревизия мәғлүмәттәрендә лә бер генә ауыл билдәләнә. 29 йорт теркәлгән. Үрге Бабаларҙың икенсе төрлө исеме юҡ, Түбәнге Бабаларҙың башҡа исеме -Итҡабыл. Иван Лепехин 1770 йылда Түбәнге Бабалар исемле ауыл тураһында яҙа. Етенсе ревизия мәғлүмәттәре буйынса, был ауылда Итҡабыл Солтанморатов үҙенең Яманғол, Солтансәлим, Ишбай тигән улдары менән йәшәп ятҡан була.(газета «Путь Ильича», 29 января 1991 года)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) == Географик урыны ==
Утҡойроҡ
Утҡойроҡ (урыҫ.Горихво́стка) (Phoenicurus phoenicurus) себен турғайҙары ғаиләһендәге, турғайҙар отрядындағы бәләкәй генә һайраусы ҡош. Иң матур, теремек ҡоштарҙың береһе.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер аҙ бәләкәйерәк. Оҙон ғына аяҡлы, ҡойроғон өҙлөкһөҙ бәүелтеп йөрөүсе ҡош. Ата ҡоштоң түбәһе, елкәһе һәм арҡаһы һорғолт күк, ҡанаттары көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы, ҡойроғо ерәнһыу ҡыҙыл Тамағы һәм түшенеңөҫкө өлөшө ҡара. Маңлайында арҡыры аҡ һыҙат бар. Инә ҡоштоң дөйөм төҫө һорғолт көрән. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. Тауышы яңғырауыҡлы: «фьюйт-тик-тик, фьюйт-тик тик». Сутылдап һайрай. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Йәшәү урыны
Һирәк ағаслы урмандарҙа, ауыл ҡалалағы ағастарҙа йәшәй. Ояһы ағас ҡыуыштарында.
Туҡланыуы
Төрлө бөжәктәр менән туҡлана.
Үрсеүе
6-8 бөртөк аҡ, асыҡ зәңгәрйомортҡа һала. Себештәре 15 көндән моронлап сыға. 13-15 көн дауамында ояларында тәрбиәләйҙәр. Бер аҙна тирәһе тағы ла тәрбиәләгәс, яңы балалар сығарыуға керешәләр. Ә йәш ҡоштар үҙаллы йәшәй башлай.