cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғәнимәт
<div class="ts-Врезка tright" style="background:#eee9d9; width:328px;"> <div class="ts-Врезка-заголовок">Әл-Әнфәл сүрәһе 8:1 (Күлиев) <div class="ts-Врезка-содержание"> ''Улар һинән һуғыш табышы тураһында һорай. Әйт: «Табыш Аллаһтыҡы һәм рәсүлдеке. Әгәр иман килтергән булһағыҙ, Аллаһтан ҡурҡығыҙ, үҙ арағыҙҙа төҙөклөк булдырығыҙ һәм Аллаһҡа, Уның рәсүленә буйһоноғоҙ!»'' Ғәнимәт (غنيمة; Гани́ма) — кафырҙар менән мосолмандар алышы барышында яулап алынған табыш, трофейҙар. Ғәнимәт һүҙе Ҡөрьәндә Әл-Әнфәл сүрәһе башында телгә алына. Әл-Хәшр сүрәһенең 6 һәм 7 аяттарында хәрби табыш мәғәнәһендә фәй һүҙе ҡулланыла.
Тарихы
Табышты бүлеү тураһындағы күрһәтмәләр Бәҙер һуғышынан һуң йәки бер нисә йылдан һуң төҙөлә. Шунан һуң Әл-Хәшр сүрәһе иңгән. Тап шул осорҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәнимәт малды (трофейҙы) бүлешкәндә бишкә бүлеү тураһында ҡарар сығара. Ул ғәнимәт малдың иң ҙур өлөшөн — мөһәжирҙәргә, ҡайтышыраҡ итеп — ансарҙарға, шунан ҡалғанын ғына йәмәғәттең башҡа ағзаларына бүлеп биреүҙе индерә.
Бишенсе өлөш Мөхәммәт Пәйғәмбәргә, уның яҡындарына, мохтаждарға һәм етемдәргә ҡала. Мөхәммәт пәйғәмбәр үлгәндән һуң был өлөш ислам дәүләте милкенә күсә һәм дәүләт ихтыяждары өсөн тотонола. Хаҡ хәлифәләр Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб трофейҙарҙың биштән бер өлөшөн 3 өлөшкә бүлгәндәр һәм уларҙы мохтаждарға, етемдәргә һәм мосафирҙарға таратҡандар.
Урман институты (Рәсәй империяһы)
Император урман институты — Лесной институт (Российская империя) — Рәсәй империяһы юғары уҡыу йорто, Ғәмәли урман училищеһы нигеҙендә булдырыла. .
Ғәмәли урман училищеһы (1803—1811)
Рәсәй империяһының тәүге урман уҡыу йорто Германияның ғәмәли мәктәптәре өлгөһөндә Царское Селола нигеҙләнгән: император Александр I 1803 йылдың 19 майындағы Указы менән ғәмәли урман училищеһын ойоштороу тураһында Положениены раҫлай.
1803 йылдың октябренән дәрестәр башлана.
Училищеға теләктәре булғандарҙы, өлөшләтә Император Мәскәү дәүләт университетының гимназияларынан һәм студенттарынан үҙ килешеүенә ярашлы ҡабул итәләр, әммә училище тамамлау менән урман идараһы вазифаларына эшкә килә алһындар өсөн уларҙың бөтәһенә лә 18 йәштән кәм булмаҫҡа тейеш була. 20 уҡыусыны аҫрауға йылына 150-шәр һум; директорға эш хаҡы 2000 һум. Штатҡа шулай уҡ хеҙмәтләндереүселәрҙән тыш ер үлсәүсе, һүрәт төшөрөүсе һәм тәржемәсе ингән.
Ике сығарылыш булған: 1807 йылда — 8 кеше тамамлаған; 1810 йылда — 11 ; шуларҙың береһе генә, Густав Гарф, ғалим форстмейстер исеме һәм губерна секретары чины менән сығарылған (башҡалар — ер үлсәүсе).
Санкт-Петербург Форст-институты (1811—1813)
1811 йылда Ғәмәли урман училищеһы Санкт-Петербург ҡалаһы эргәһендәге Царское Селонан (1811) элек инглиз фермаһы урынлашҡан территорияға күсерелә һәм В. Г. Орлов урман институты менән берләштерелә; уҡыу йорто яңы исем ала: Форст-институт.
Инглиз фермаһынан урман институтына 26 иҫке бина ҡалған. Ремонттан һәм яраҡлаштырылғандан һуң институт 1821 йылға тиклем шунда ҡала. Ферманың архитектор А. Н. Воронихин төҙөгән төп корпусы — таш нигеҙле ике ҡатлы ағас бинала уҡыу кластары, уҡытыусылар өсөн кабинеттар, китапхана, тәрбиәләнеүселәр өсөн торлаҡ (30 кешегә тиклем) урынлашҡан. Элекке һөтсөлөк фермаһы директор өсөн өй ителгән, ҡайһы бер ат аҙбарҙары хеҙмәткәрҙәргә бирелгән. Башҡа ҡаралтыларҙа ат һарайы, экипаж өсөн һарайҙар, бесәнлек, келәттәр, мунса урынлашҡан. Биналар араһында йәшелсә баҡсалары була.
Санкт-Петербург ғәмәли урман институты (1813—1837)
1813 йылда Форст-институтҡа Козельск Урман училищеһы ҡушыла, уҡыу йорто Санкт-Петербург ғәмәли урман институтына үҙгәртелә. Программаға православие дин ғилеме, физика, метеорология, климатология, химия, минералогия, тупраҡ фәне, ботаника, зоология, статистика, сәйәси иҡтисад, дөйөм ҡануниәт, урман ҡырҡыу закондары, урман таксацияһы, урман һәм межалау закондары, урман хужалығы, урман технологияһы, урман инженер сәнғәте, немец теле, геодезия, һыҙма, математика ингән.
Уҡыу срогы 4 йыл тәшкил итә. Ғәмәли әҙерлек өсөн өҫтәмә 1-2 йыллыҡ стажировка индерелгән (1829). 1829 йылда уҡыу курсы 6 йылға еткерелә, 10-дан 14 йәшкә тиклемге балалар ҡабул ителә.
Бина етмәй башлай. Финанс министры Гурьев Урман институтын Чесма һарайына күсереүҙе һорай, ләкин кире яуап ала. Институт иҫке биналарҙа тороп ҡала. 1823 йылда ғына училище биналарын реконструкциялауҙы финанслау башланған. 1832 йылда урман институтына межалаусылар мәктәбе ҡушыла, шуғаса уларҙың етешмәүе ҡаҙна ерҙәрен билдәләүҙе тотҡарлаған булған.
1836—1837 йылдарҙа бина архитектор К. А. Тонбулып етәкселегендә үҙгәртеп ҡорола.
1838—1840 йылдарҙа дүрт айырым корпус ҡушып үҙгәртеп ҡорола, бер төп корпусҡа берләшә. Бында Урман институты уҡытыусыларының фатирҙары урынлаштырыла
Санкт-Петербург урман һәм межалау институты (1837—1862)
Урман һәм межалау институтында 32 офицер иҫәпләнә, шул иҫәптән генерал 1 (директор), полковник 2 (класс инспекторы һәм батальон командиры), 3 капитан, 2 штабс-капитан, 5 поручик, 5 подпоручик, 14 прапорщик (1839).
Урман һәм мебель институтының һуңғы сығарылышы 1864 йылда үткәрелгән. 854 кеше урман белгеслеге буйынса сығарылған, уртаса алғанда йылына 30-ҙан ашыу, ә һуңғы биш йылда 50-гә яҡын белгес тура килә.
Санкт-Петербург урман академияһы (1863—1865)
Академия оҙаҡ йәшәмәгән (1865 октябрҙә Петр урман һәм ер хужалығы академияһы менән берләштерелгән), 1865 йылда берҙән-бер сығарылыш эшләгән. Академияны ябыу сәбәптәренең береһе булып Мәскәүҙә Петр академияһы асылыу була, унда ауыл хужалығынан тыш, урман бүлексәһе лә ойошторолған.
Санкт-Петербург игенселек институты (1863—1877)
Урман институты биналарында 1863 йылдан алып игенселәр институты урынлашҡан, унда махсус урман предметтарын уҡытыу ҙа дауам итә..
Мәскәүҙәге Петр академияһының урман техниктарын әҙерләү эшенә өмөттәр аҡланмай, һәм 1877 йылда игенселек институты ҡайтанан Урман институты итеп үҙгәртелә. 1879 йылда Мәскәүҙә урман бүлексәһенә ҡабул итеү туҡтай.
Санкт-Петербург урман институты 1877 йылдың 5 ноябрендә Санкт-Петербург игенселек институтынан үҙгәртеп ҡорола, шул уҡ ваҡытта агрономия бүлеге ябыла. Уҡыу программаһынан Петр академияһына ауыл хужалығы дисциплиналары күсерелә.
Санкт-Петербург урман институтында (1878—1902)
Тәүге тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған Санкт-Петербург урман институтына 1878 йылда ҡабул итеү ойошторолған. Урта белемле кешеләр ҡабул ителгән. Тәүҙә ҡабул итеү конкурс имтихандары буйынса, 1898 йылдан аттестаттар конкурсы буйынса алып барыла. Урман чины булғандарҙың улдары конкурстан тыш ҡабул ителә. Уҡытыу 4 йыл бара.
Урман хужалығы дисциплиналары буйынса йәйге уҡыу дәрестәре Лисино урман хужалығында үткәрелә. Уҡытыу процесын яҡшыртыу өсөн институт күп йылдар дауамында айырым белем биреү өсөн урман дачаһын алыуҙы юллай. Институттың юллауы, ниһайәт, ҡәнәғәтләндерелә һәм 1902 йылда уға майҙаны 1 мең гектарға яҡын булған Охтино ҡаҙна дачаһын биргәндәр.
Император урман институты (1903—1917)
1903 йылда институтҡа ойошторолоуына 100 йыл тулыу уңайынан Император исеме бирелә. 1914 йылда Рәсәй империяһының баш ҡалаһын үҙгәртеү менән бәйле уның исеме Петроград урман институтына үҙгәрә.
Институт тураһында яңы Положение индерелә (1902). Институттың 4 йылға иҫәпләнгән уҡыу планы яңы дисциплиналар иҫәбенә киңәйтелә.
Студент сыуалыштары (1905—1907) институттың уҡыу тормошонда етди йоғонто яһай. 1905 йылда һәм 1906 йылдың 1 сентябренә тиклем институтта дәрестәр уҙғарылмай. Студенттарҙың сығыштары эҙемтәһендә министрлыҡ бойороғо менән институт бөтә уҡыу йылына ябыла. Уҡыу йортонда дөйөм ятаҡ ябыла.
Донъя һуғышы институттың уҡыу һәм ғилми эшмәкәрлегенә аҡрынлап бөтөүенә булышлыҡ итә. Тейешле йәштәге студенттар һәм уҡытыусылар хәрби хеҙмәткә алына. Институтта ҡалған студенттарға курсты тамамлау өсөн ҡаты ваҡыт билдәләнгән. Квалификация эштәрен ваҡытында яҡламаған кешеләр «зауряд-урмансы» исеме менән сығарылған. Тамамлаусыларҙы институт хәрби ваҡыт талаптарына ярашлы һәм тәү сиратта ағас әҙерләүгә һәм уны эшкәртеүгә эшкә ебәрә. Шул саҡта биология базаһында студенттарҙы әҙерләү уларға ҡуйылған талаптарға тап килмәй тип табылған да инде. Урман институты структураһын үҙгәртеп ҡороу мәсьәләһе көнүҙәк булып тора.
Ун өс йыллыҡ осорҙа (1902—1914) Урман институтын 1033 кеше тамамлаған (411-е — урмансылар, II разрядлы урман белгестәре — 622).
Институт 1917 йылдан һуң
1917 йылда Февраль революцияһынан һуң институт Император статусын юғалта. Йәһүд милләте студенттар ҡабул итеүгә сикләүҙәр алына. 1920 йылда Петроград урман институтының яңы уставы ҡабул ителә, уның нигеҙендә 3 йыл уҡытыу ваҡыты билдәләнә.
Море-Ю
Море-Ю (Хайпудыра) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 272 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Хәмрә ҡәлғәһе
Әл-Хәмрә ҡәлғәһе (Alhambra, الحمراء — әл-хәмрә  — «ҡыҙыл» ; Альгамбра) — Көньяҡ Испаниялағы архитектура-парк ансамбле.
Тасуирламаһы
Әл-Хәмрә ҡәлғәһе Гранада ҡалаһының көнсығыш өлөшөндә убалы террасала урынлашҡан.
Ҡәлғә диуарҙарына манаралар менән ябып ҡуйылған киң комплекс составына шулай уҡ, торлаҡ йорттар, мунсалар, баҡсалар, келәттәр, зыярат инә. Әлеге ваҡытта музей булып тора.
Тарихы
1238 йылда «Әл-Әхмәр» (Ерән) ҡушаматлы Мөхәммәт I Ибн Наср Гранаданы Йософ ибн Һуд Мурсия тайфаһы әмиренән тартып ала, уныһы үҙ сиратында көсһөҙләнгән Әлмөхәдтәрҙән тартып алған булған.
Мөхәммәт I һарай төҙөй башлай, уны уның улы һәм вариҫы Мухаммад II аль-Факих (1273—1302) дауам итә.
1492 йыл Гранаданы Католик королдәр яулап ала, һәм Альгамбра король резиденцияһына әйләнә.
XVI—XVII быуаттарҙа. мәсет урынында Санта-Мария сиркәүе төҙөлә, ә һарай комплексы янында Карл V һарайы барлыҡҡа килә.
Тәхеткә Бурбондар ултырғандан һуң, йәғни Филипп V батшалыҡ иткәндән алып(1700—1746), испан королдәре Әл-Хәмрә менән ҡыҙыҡһыныуын юғалта.
В 1821 йыл Әл-Хәмрә ер тетрәүҙән зыян күрә.
Ҡыҙыҡһыныу тыуыуы
XIX быуаттың икенсе сирегенән Әл-Хәмрә Европа һәм Америка романтиктарын — әҙәбиәтселәрен һәм рәссамдарын йәлеп итә башлай; атап әйткәндә, ул 1829—1832 йылдарҙа Испанияла йәшәгән Вашингтон Ирвингҡа, шулай уҡ Джордж Ноэль Гордон Байронға, Франсуа-Рене де Шатобрианға, Виктор Гюгоға, Эдвард Бульвер-Литтонға һәм башҡаларға көслө тәьҫир итә.
Реставрация эштәре
Шул уҡ ваҡытта Әл-Хәмрәне реставрациялау башлана, уларҙа архитекторҙар Хосе Контрерас Осорио (ул 1841—1843 йылдарҙа эштәргә етәкселек итә), уның улы Рафаэль Контрерас-и-Муньос (1847—1890 йылдарҙа) һәм ейәне Мариано Контрерас Гранха (1890—1910 йылдарҙа) айырыуса дан ала. Әммә хәҙерге заман күҙаллауҙары буйынса уларҙың реставрацияһы фәнни күҙаллауҙарҙан алыҫ була, улар ул ваҡытта таралған һәм мавритан архитектураһы тураһында бик боҙолған күҙаллауҙарҙан сығып эш итә, хатта «Әл-Хәмрә» архитектура стилен тыуҙыра. Тарихи ҡиәфәтенә яҡыныраҡ итеп Әл-Хәмрәне 1923—1936 йылдарҙа музей комплексын һаҡлаусы архитектор-реставратор Леопольдо Торрес Бальбас ҡайтара.
Подлесная Тавла
Подлесная Тавла (Вирь Тавла) — Мордва Республикаһының Кочкур районы ауылы, Подлесная Тавла ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Ауылда мәҙәниәт йорто (хәҙер авария хәлендә булыу арҡаһында ябылған) бар, төп мәктәп, шулай уҡ Подлесный-Тавла эксперименталь балалар сәнғәт мәктәбе, ауыл хужалығы предприятиеһы — ЯСЙ «Тавла» агрофирмаһы эшләй.
2006 йылдың 6 сентябрендә В. И. Ромашкин исемендәге уникаль йорт-музей «Этно-Кудо» асылған.
Христорождественский сиркәүе бар. 1867 йылда Рождество Христова хөрмәтенә төҙөлгән ағас сиркәү совет осоронда тулыһынса емерелгән. Мордовия һәм Саранск епархия барлыҡҡа килгәндән һуң, тергеҙелгән мәхәлләгә элекке бер ҡатлы колхоз ашханаһы бинаһы тапшырыла (2001 йыл). Артабан был бина кирбес менән көпләнә, ҡыйығы өҫтөндә алтын менән ялатылған көмбәҙ баҫтырыла, тәре ҡуйыла. Сиркәү янында һигеҙ мөйөшлө ике ҡатлы, сатырлы көмбәҙле саң манараһы төҙөлә. Сиркәү территорияһы биҙәкле тимер ҡойма менән уратыла. Ауыл халҡы тарафынан һаҡланған боронғо ғибәҙәтхананың иконалары яңы сиркәүгә кире ҡайтарыла.
Ағас һырлау мәктәбе
Тавла ауылы ағас һырлау менән билдле. Уның һырланыуында богородский уйынсығына оҡшашлыҡтары бар, ләкин бындағы ағас һырлауҙың тик үҙенә генә хас, айырым колоритлығы бар. Тавла оҫталарының эшендәге үҙәк урынды йыш ҡына юмор менән һуғарылған төрлө тормош хәлендәге кеше образдары биләй.
Ағас һырлау мәктәбенә 1970 йылда Ичалков педагогия училищеһын тамамлаусы Николай Иванович Мастин нигеҙ һала. Ул ауыл мәктәбендә ағас һырлау түңәрәге ойоштора, артабан был түңәрәк эксперименталь балалар сәнғәт мәктәбенә әйләнә.
Юсыҡ
Юсыҡ (Юссуково) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше. Почта индексы — 452813, ОКАТО коды — 80259810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Камилла Лэкберг
Камилла Лэкберг (Camilla Läckberg, 30 август 1974 йыл) — швед яҙыусыһы. Уның, , , , , , һәм  романдары рус теленә тәржемә ителгән. Уның китаптары 30-ҙан артыҡ башҡа телдәргә тәржемә ителгән. Уның әҫәрҙәре мотивы буйынса швед телесериалы төшөрөлгән.
Биографияһы
Буласаҡ беллетрист 1974 йылдың 30 авгусында Швецияның ҙур булмаған Фьельбака тигән порт ҡалаһында 1974 йылдың 30 авгусында тыуған. Бик иртә әҙәбиәт менән мауыға башлай. Бала сағынан уҡ, әкиәттәр ижад итеп һәм уларҙы һөйләп, үҙен яҙыусы булараҡ һынап ҡарай. Гётеборг университетында иҡтисад һәм маркетингты өйрәнә һәм Стокгольмда бер нисә йыл дауамында был тармаҡта эшләй. Детективтар яҙырға өйрәткән курс тамамлағандан һуң, 2002 йылда баҫылған тәүге романы баҫылған. Өс йылдан донъя күрә. Шунан йәш яҙыусы Эрика Фальк һәм полицейский Патрик Хедстрём тураһында триллерҙар серияһы тыуа. Детективтарҙан тыш, Камилла Лэкберг күренекле ашнаҡсы Христиан Хелльберг менән авторҙашлыҡта ике аш-һыу китабы һәм «Супер-Чарли» балалар китаптар серияһын баҫтыра.
Шәхси тормош
Үҙенең өс балаһы: тәүге никахынан — Вилле һәм Мейа, полицейский һәм телевидение алып барыусыһы Мартин Мелин (2014 йылда айырылғандар) менән икенсе никахынан — Чарли менән Стокгольмда йәшәй. Лэкберг уҡыусыларына, үҙенән айырмалы рәүештә, геройҙарының айырылышмаясаҡтарын вәғәҙәләй. Яҙыусылыҡтан тыш, Лэкберг ювелир бизнесы һәм тауыш яҙҙырыу компанияһы милексеһе булып тора. 2012 йылда ул Рәсәй шоуына оҡшаған Let’s Dance шоуында ҡатнаша, һәм унда дүртенсе урын биләй.
Тәнҡит һәм баһаламалар
Камилла Лэкбергты «швед Агата Кристи»һы тип атайҙар. 2014 йылға уның китаптары 55 илдең 35 теленә тәржемә ителгән һәм дөйөм тиражы12 миллион дана тәшкил иткән. Лэкберг романдарында ғаилә тормошо һәм ғаилә серҙәрен: ваҡиғаны төрлө персонаждар күҙлегенән тикшереү (иң тәүҙә Эрика һәм уның ире Патрик ҡарашы) үткән тормош сәхнәләре менән берләшкән, һәм шул барлыҡҡа килгән трагедияның тамырҙарын күрһәтеү төп тема булып тора. Яҙыусы үҙе таныуы буйынса, ул осраҡлы рәүештә, атаһының фажиғәле һәләк булған ҡатыны һәм балаһы булғанын ишетә һәм улар тураһында ғаиләлә бер кем дә иҫкә лә алмаған була. Шуға яҙыусы был проблема буйынса уйлана башлай. Тәнҡитселәр авторҙың персонаж характерҙарын ентекле эшкәртеүен, көнкүреш деталдәренә иғтибарын билдәләй.
Украина буйынса Женева белдереүе
Женева белдереүе —2014 йылдың 17 апрелендә Женевала Америка Ҡушма Штаттары, Рәсәй, Европа союзы һәм Украина вәкилдәре тарафынан ете сәғәтлек һөйләшеүҙәрҙән һуң ҡул ҡуйылған Украиналағы хәлде көйләүгә йүнәлтелгән («деэскалация») сараларға ҡул ҡуйҙы. Ғариза түбәндәгеләрҙе күҙ уңында тотто:
Белдереүҙә билдәләнеүенсә, «бөтә яҡтар ҙа көс ҡулланыуҙан, ҡурҡытыуҙан һәм провокацияларҙан тыйылырға тейеш. Осрашыуҙа ҡатнашыусылар экстремизм, расизм һәм дини дошманлыҡ күренештәрен, шул иҫәптән антисемитизмды ҡаты ғәйепләне һәм кире ҡаҡты».
Әммә белдереү Украинала һәм Рәсәйҙә диаметраль ҡапма-ҡаршы аңлатмалар алды. Әйтәйек, Украинаның сит ил эштәре министрлығы башлығы вазифаһын башҡарыусы Андрей Дещица был документтың Евромайдан активистарына ҡарамауын белдерҙе («Әгәр һеҙ был килешеүҙәрҙе иғтибар менән уҡыйһығыҙ икән, һүҙ рөхсәтһеҙ рәүештә ҡаршылыҡ күрһәткән урамдарҙы, юлдарҙы һәм майҙандарҙы азат итеү тураһында бара. Миңә мәғлүм булыуынса, Майҙандағы вәкилдәр законлы рәүештә тора» ), шул уҡ ваҡытта Рәсәй сит ил эштәре министрлығында, ҡоралһыҙландырыу талабы тәү сиратта «Уң сектор» һуғышмандарына һәм Украинаның баш ҡалаһында «февраль түңкәрелеше»ндә ҡатнашҡан башҡа төркөмдәргә ҡағыла, тип билдәләнеләр.
Донецк Халыҡ Республикаһы вәкилдәре фетнәсе Донбаста Киевҡа террорға ҡаршы операцияны туҡтатһын һәм ҡулға алынған активистарҙы азат итһен өсөн сигнал күреп ҡала. Көнбайыш лидерҙары, ләкин килешеүҙәрҙе Рәсәй яғы ғына үтәргә тейешлеген аңлатырға тотондолар, сөнки, уларҙың фекеренсә, тап «Мәскәү ҡулы» Украинаның Көнсығыштағы сыуалыштар менән етәкселек итә. Лондонда ла, Вашингтонда ла законһыҙ формированиеларҙы ҡоралланһыҙландырыу һәм административ биналарҙы азат итеү тураһындағы пункты Рәсәйҙең Көнсығыштағы әүҙем ағзаларына ғына ҡағылыуын аңлаттылар. Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама Женева килешеүҙәренә килгәндә, әгәр Америка Ҡушма Штаттары һәм уларҙың Европа союздаштары «урындарҙағы фактик хәлдең яҡшырыуын» күрмәһә, Рәсәйгә ҡаршы өҫтәмә санкциялар индереләсәк, тип белдерҙе.
Күп эксперттар уйлауынса, Женевалағы килешеүҙәр Мәскәүгә ваҡыт оторға мөмкинлек бирә. Рәсәй оппозиция сәйәсмәне Андрей Илларионов, был килешеүҙәр президент Путиндың «Украинаны баҫып алыу» буйынса пландарына тап килә, тигән һығымтаға килде. Шулай уҡ эскперттар Ҡырым темаһының һәм уның Рәсәйгә ҡушылыу мәсьәләһе күтәрелмәүенә иғтибар йүнәлтте һәм Женева килешеүҙәре —Рәсәйҙең дипломатик еңеүе тигән һығымта яһаны.
18 апрелдә президент вазифаһын башҡарыусы Александр Турчинов һәм хөкүмәт етәксеһе Арсений Яценюк, Женева ғаризаһынан сығып, Юғары Рада сайтында көнсығыш төбәктәрҙәге хәлде көйләү тураһында берлектәге белдереүҙе баҫты: «Украина Юғары радаһында күпселектең хуплауы аша дәүләт етәкселеге Украина Конституцияһында тейешле үҙгәрештәрҙе кисектергеһеҙ ҡарауға һәм Украинала урындағы үҙидара реформаһын һәм төбәктәрҙә власть ойоштороуға бөтә көсөн һаласаҡ». Был реформа урындағы властарҙың урыҫ һәм башҡа телдәргә украин теле менән бер рәттән рәсми статус биреү, туранан-тура һайлауҙарҙа советтар һәм башҡарма комитеттар тарафынан һайлаған өлкә һәм район дәүләт хакимиәттәрен алмаштырыу хоҡуғын күҙ уңында тота.
Шул уҡ ваҡытта Украинаның сит ил эштәре министры вазифаһын башҡарыусы Андрей Дещица «илдең Көнсығышындағы операция митингыға сығыусыларҙы тулыһынса ҡоралһыҙландырыуға һәм административ биналарҙы азат итеүгә тиклем дауам итәсәк», тип белдерҙе. Украин властары, акцияла ҡатнашыусылар тулыһынса ҡоралһыҙландырылғандан һуң ғына, амнистия үткәрергә әҙер тип белдерҙе Дещица: «Тәүҙә биналарҙы азат итеү, ҡорал тапшырыу, һуңынан амнисти — шундай тәртиптә».
Шулай ҙа, Донбасста тыныслыҡ урынлашмаған. 22 апрелдә Верховная рада сайтында Украина президенты вазифаһын башҡарыусы Александр Турчиновтың, көс структураларына «Украинаның көнсығышында йәшәгән украин граждандарын террористарҙан һаҡлау өсөн террорға ҡаршы һөҙөмтәле саралар» үткәреүҙе яңыртыуҙы талап иткән ғаризаһы баҫылды. Горловский «Батькивщина» партияһынан һайланған ҡала Советы депутаты В. И. Рыбакты һәм Евромайдан активисы-студентты үлтереүҙә баш күтәреүселәрҙе ғәйепләү террорға ҡаршы операцияны (АТО) тергеҙеүгә сәбәпсе булды. Турчинов был хәлде «Женева килешеүҙәрен мыҫҡыл итеү» - «Тулыһынса Рәсәй Федерацияһының ярҙамы менән һәм юл ҡуйыуы арҡаһында ҡылынған» енәйәт тип атаны.
23 апрелдә «Правый сектор» Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаға (ОБСЕ), сәйәси партияға үҙгәртелеү сәбәпле, ул Женева килешеүҙәренең субъекты тип иҫәпләнә алмай, тип белдерҙе. Львовта Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаҙының «Правый сектор»ҙың ҡала координаторы менән осрашыуында «Уң сектор»ҙың эшмәкәрлеге (үҙ ирке менән килеүселәрҙе теркәүҙе һәм уларҙы ҡоралһыҙ дөйөм физик әҙерләүҙе иҫәпкә алып) илдең оборона һәләтен нығытыу буйынса Украинаның милли хәүефһеҙлек һәм оборона советы һәм ҡораллы көстәре менән үҙ ғәмәлдәрен яраштырыуға йүнәлтелгән тип белдерҙе. Львовтағы «Правый сектор» етәкселеге ойошмаһының етәкселеге Европала именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма вәкилдәрен берәмектең сәйәси партияға әйләнүен, шуға күрә үҙен Женева килешеүҙәрендә һүҙ барған «ҡораллы формированиеларҙың» береһе тип иҫәпләмәй, тип ышандырҙы.
2014 йылдың 2 майында Рәсәй Президентының матбуғат секретары Дмитрий Песков Киев, Славянскиҙа хәрби операция башлауы менән бәйле, Женева килешеүҙәрен өҙөүе хаҡында белдерҙе. Һуңғараҡ Германияның сит ил эштәре министры Франк-Вальтер Штайнмайер, беренсе раунд ыңғай һөҙөмтәләр килтермәгәс, Женева һөйләшеүҙәренең икенсе раундын уҙғарыу кәрәклеген танып, конфликтты көйләү өсөн Рәсәй менән Украина араһында тура һөйләшеүҙәрҙе тергеҙергә саҡырҙы.
Артабан бәхәсте дипломатик алымдар менән хәл итеү юлдарын эҙләү Германия, Франция, Украина һәм Рәсәйҙең дүрт юғары дәрәжәле вәкиле, шулай уҡ Украина буйынса өс яҡлы контакт төркөмө нормандский форматында дауам итте, һәм, атап әйткәндә, 2014 йылдың 5 сентябрендәге Минск килешеүе һәм ҡыҫҡа ваҡытлы сағыштырмаса тыныслыҡ тороуы уларҙың һөҙөмтәһе булды.
Березовский (Иня ҡушылдығы)
Березовский  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәҙгәр
Йәҙгәр (Ядгарово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 3 кеше булған. ОКАТО коды — 80238805007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәйеттәр (ауыҙ-тел ижады)
Бәйеттәр (Bayatı) — әзербайжан халҡының лирик шиғыр формаһындағы ауыҙ-тел ижадының бер төрө. Дүрт юллыҡ шиғыр юлынан тора. Әзербайжанда барлыҡ шиғри фиғылдағы ауыҙ тел ижады өлгөләре араһында иң киң таралғаны — бәйеттәр.
Этимология
«Бәйет» — бик боронғо һүҙ. Бөгөнгө көндә әһәмиәте юғалған. Был төшөнсәнең бер нисә аңлатмаһы бар. Уның тәүге мәғәнәһе — «иҫке», «боронғо» тигәнде аңлата тип һанайҙар. Ысынлап та, бәйет төрки халыҡтарҙа шиғри жанрҙың иң тәүге формаларының береһе булып тора. Был жанр килеп сығышы буйынса уғыҙҙарҙың бәйет исемле ҡәбиләһенә бәйле тигән фараз бар.
Темалар
Әлегә һаҡланып ҡалған, яҙып алынған, баҫылған бәйеттәрҙең эстәлегенә, теленә ҡарағанда, бик борон ижад ителгән өлгөләре беҙҙең көндәргә килеп етмәгән.
Һаҡланғандары араһында иң боронғолары хеҙмәт тураһындағылар.
Ҡайһы бер бәйеттәрҙә әзербайжан халҡы тарихының ауаздары сағылыш таба.
Мәҫәлән, 1584 йылда кырым татарҙары Мөхәммәт-гәрәй хан етәкселегендә Әзербайжанға баҫып итәләр. Карабах өлкәһен талап, бик күп халҡын, бигерәк тә, йәш ҡыҙ һәм егеттәрҙе ҡоллоҡҡа алып китәләр. Ҡырым баҙарҙарында һаталар. Унан һуңғы дәүерҙәрҙә улар тарафынан башҡа бәреп инеүҙәр булмай.
Бәйеттәрҙең иң күбеһе лирик формала ижад ителә. Мөхәббәт, һөйөү кеүек темаға арнала.
Шулай уҡ ғаилә һәм халыҡ, хеҙмәт һәм ял, тыуған ил һәм сит ил,һуғыш һәм тыныслыҡ, тоғролоҡ һәм хыянат, тыуым һәм үлем кеүек тормош күренештәренә ҡарата ла бәйеттәр бик ныҡ таралған.
Шулай итеп, тематика буйынса тарихи бәйеттәр, сәйәси бәйеттәр, шаян бәйеттәр, йола бәйеттәре, лирик бәйеттәр, һөйөү, ғаилә, бала көтөүгә бәйле бәйеттәрҙе айырырға була.
Формаһы
Әзербайжан халҡының бөтә ауыҙ-тел ижады төрҙәре кеүекк, бәйеттәре лә шиғри-музыкаль формала ижад ителә. Һәм тәү сиратта йырлау өсөн тәғәйенләнә.
Шулай уҡ бәйетте шиғыр итеп уҡырға ла мөмкин. Һәр бәйет тулыһынса шиғыр сифаттарына эйә: билдәле ритм һәм рифма менән билдәле бер ҙурлыҡта була.
Әзербайжан бәйеттәре ете ижекле дүрт юлдан тора. Өсөнсө юлы — ирекле. Ҡалған юлдар үҙ-ара рифмалаша. Бәйеттең төп фекере һуңғы ике юлында бәйән ителә.
Колбиха (Урапа ҡушылдығы)
Колбиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мишиха йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көңгөр
Көңгөр — Пермь крайындағы ҡала, Көңгөр районының административ үҙәге. Ҡала округы статусына эйә. Крайҙың көньяҡ-көнсығышында, Урта Урал алдында, Пермь ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 90 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Рәсми рәүештә 1663 йылда нигеҙ һалынған, 1970 йылдан Рәсәйҙең тарихи ҡала булып һанала. Уникаль боҙ мәмерйәһе арҡаһында киң танылыу алған. Халыҡ — кеше, территорияһы — 68,7 км². Ҡала халҡын кунгуряки (баш. көңгөрҙәр) тип атайҙар. Элек файҙаланылған икенсе исеме — кунгурец.
Атамаһының килеп сығышы
Ҡала атамаһы Көңгөр йылғаһы исеменән алынған. Көңгөр йылғаһы беренсе зиндан урынында Ирень йылғаһына һыуҙарын ҡоя. Гидроним ҡала тирәһендәге карсттың йоғонтоһо аҫтында ла барлыҡҡа килеүе мөмкин. Атама ункур йәки унгур (мәмерйә, тарлауыҡ, ҡая тишектәре) төрки һүҙенән алынған тигән фараз бар.
Тарихы
1662 йылда ерҙәрҙе һатып алған урыҫтарҙың мутлашыуы һәм вазифалы кешеләрҙең яһаҡ йыйған саҡтағы енәйәти эштәре менән ҡәнәғәт булмаған башҡорттар ихтилалы (башҡорт ихтилалы (1662—1664) тоҡана. Көңгөрҙә был ваҡытҡа 58-ҙән 96-ға тиклем йорт иҫәпләнә, улар Илья көнөнә татарҙар һәм башҡорттар тарафынан ҡыйратыла. Ҡыйратыуҙан һуң эргә-тирәләге урмандарҙа һәм Ирень һәм Сылва йылғалары ярҙарындағы мәмерйәләрҙә йәшенеп ҡалғандар ғына тере ҡала.
Ҡотолоп ҡалған халыҡ Алексей Михайловичка үтенес хат менән мөрәжәғәт итә һәм уларға шул уҡ йылда яңы ҡәлғә төҙөргә рөхсәт итеүҙе һорайҙар, сөнки: «…от татар и башкир селиться не смеют, потому что у них острогу и ружья́ на Кунгуре нет». 1663 йылда Көңгөр яңы урында ҡабаттан төҙөлә башлай (Мыс йәки Мысовское ауылы урынында). 1673 йылдан 1675 йылға тиклем арауыҡта Көңгөрҙө элекке төрмә урынына ағас кремль менән ҡоймалап ҡуялар, кремлгә 8 башня индереп ҡуялар, уларҙың икәүһендә — Спаск һәм Тихвинда — ҡапҡалар булған. Кремль диуарҙарының бейеклеге ҡайһы бер урындарында өс сажинға етә (6,5 м тирәһе).1703 йылда билдәле Себер картографы Семен Ремезов Көңгөр ҡалаһының һәм Көңгөр өйәҙенең һыҙмаларын төҙөй. Шул уҡ йылда ҡалаға килгән Верхотор воеводаһы менән риза булмаған приписной крәҫтиәндәр Көңгөрҙө ҡамауға алалар. Ҡамау бер аҙна дауам итә — 17 июлдән алып 23 июлгә тиклем. Киләһе, 1704 йылда, таш Благовещен храмы изгеләндерелә. Храм төҙөлөшөнә һәр ҡалала йәшәүсеһенән 25 тин йыйыла, әммә был уны 30-сы йылдар аҙағында Оборона һарайын төҙөү өсөн шартлатырға ҡамасауламай. Әлеге һарай төҙөлөп бөтмәй.
1724 йылда ҡалала күн эшкәртеү заводы асыла. Башта күн эшкәртеү предприятиелары Көңгөрҙөң үрге өлөшөндә урынлаша, ә XIX быуат башында уларҙы ҡаланың түбән яғына күсерәләр, сөнки күн эшкәртеү Сылвалағы һыуҙы эсеүгә яраҡһыҙ итә, бынан тыш күн еҫе ныҡ йонсота. Шул уҡ 1720 йылда Василий Татищев Тау канцелярияһын аса, 1725 йылда Көнгөр бергамты тип үҙгәртелә, ә 1721 йылда — беренсе урал тау заводы мәктәбе. Көңгөр тау заводы округының үҙәге булып китә, ә 1737 йылда ҡалаға Соликамскиҙан провинциаль идаралығын күсерәләр.
1770 йылда Көнгөргә үҙенең экспедицияһын менән билдәле сәйәхәтсе доктор Лепехин килеп китә.
1774 йылдың Көңгөр ҡалаһын дөйөм һаны 11 мең тирәһе булған Салауат Юлаев һәм Иван Кузнецовтың етәкселегендәге татар, башҡорт һәм боласы казак отрядтары баҫып ала. Көңгөр воеводаһы 1773 йылдың 27 декабрендә (1774 йылдың 7 ғинуарында) бөтә чиновниктары менән бергә Строгановтарға ҡасып китә, бының өсөн ул һуңынан Вяткаға һөрөлә. Оборона менән бургомистр Филипп Кротов һәм магистрат президенты Иван Хлебников шөғөлләнәләр, улар халыҡты ҡоралландыра һәм ярҙам һорап, эргә-тирәләге ҡалаларға мөрәжәғәт итәләр. Хәрби яҡтан оборона менән секунд-майор Александр Папов етәкселек итә. Ул капитан Рылеевты 376 новобранец һәм 12 ҡарт һалдаттары менән марштан ҡайтарып ала. Ҡалаға шулай уҡ Югов заводтарынан артиллерияһы менән 50 казак һәм Екатеринбургтан подпоручик Посохов командалығында 2 пушкаһы менән 100 казак килә. Секунд-майор Папов дүрт һөжүмде кире ҡаға (4, 5, 9 һәм 23 ғинуарҙа) һәм ошо хеҙмәте өсөн императрица уны подполковник дәрәжәһе менән бүләкләй. Аҙаҡҡы һөжүм алдында Ҡаҙандан 200 һалдаты менән секунд-майор Гагрин килә һәм Екатеринбургтан — 170 һалдат менән Никонов. Боласылар ҡасалар. Пугачев ваҡиғаларынан һуң, 1775 йылда, Ф. Кротовҡа һәм сауҙагәр Емельян Хлебниковҡа шпапагалар бүләк итәләр, ә Көңгөр ҡалаһына 5069 һум 95 тин бурысы ғәфү ителә.
1786 йылда Пермь провинцияһының үҙәгенән Көңгөр Пермь наместниклығының өйәҙ ҡалаһы итеп үҙгәртелә, ә 1797 йылда — Пермь губернаһының Көңгөр өйәҙе итеп үҙгәртелә. 1783 йылда ҡалаға тиклем Себер трактын төҙөкләндереү эше килеп етә, ошо юл буйлап Көңгөргә 1790 йылда Александр Радищев килә. 28 ноябрҙән 4 декабргә тиклем ул воевода йортонда туҡтай. Радищев Көңгөр тураһында былай тип яҙа:
Көңгөрҙә 1875 йылда булып киткән В. И. Немирович-Данченко яҙа : Крайҙың сауҙаһында Көңгөр бик ҙур роль уйнай. Иң бай ҡала тип әйтерлек. Көнгөр күпселектә сауҙагәрҙәр ҡалаһы.
1877 йылдың июлендә Алексей Губкин ҡалала Көңгөр техник училищеһын аса. 1887 йылда Көңгөр һәм Пермь араһында пассажирҙар пароходсылығы ойошторола. 1909 йылда Пермь — Екатеринбург тимер юл станцияһы асыла. Ошо уҡ йылда ҡала һыу үткәргесе һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләй башлай. 1907 йылда Көңгөр телефон бәйләнеше булдырыла.
Беренсе донъя һуғышы алдынан, 1913 йылда, электр яҡтыртыу һәм кинематограф булдырыла.
1917 йылдың 28 октябрендә (10 ноябрҙә) Көңгөрҙә Совет власы урынлаштырыла. 30 октябрҙә ҡалала «контрреволюционерҙар» погромы үткәрелә, ә 1918 йылда Пермдән Александр Борчанинов етәкселегендә ВЧК отряды килә. 6 февралдә беренсе тәүге үлтереүҙәр була: Агеевтар ғаиләһен «совет власына ҡаршы заговорҙа ҡатнашҡаны өсөн» атып үлтерәләр. Апрель һәм сентябрь — октябрь айҙарында тағы ла бер нисә «совет власы дошманы» язалана, 1918 йылдың 27 июненән язалар менән урындағы Көнгөр Ғәҙәттән тыш Комиссияһы шөғөлләнә. 1918 йылдың 21 декабрендә генерал-майор Радола Гайда командованиеһы аҫтындағы Себер Армияһының ғәскәрҙәр төркөмө төрмә янындағы бараҡта 38 үле кәүҙә таба. 1919 йылдың 1 июлендә ҡаланы Ҡыҙыл армия яулап ала.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыуы менән ҡала хәрби продукцияһын етештереүгә күсә, ҡалаға Одесса, Краматорск һәм Туапсе заводтары эвакуациялана.
1970 йылда Көңгөр Рәсәй тарихи ҡалалары исемлегенә индерелгән. 2002 йылдың июленән һауала осоу аппараттары фестивале үткәрелә башлай («Күк Йәрминкәһе»).
Ҡалала күпселектә урыҫтар йәшәй (90%-тан ашыу), әммә шулай уҡ ҡалала башҡорттар, татарҙар һәм башҡа халыҡтар йәшәй.
Православие
Православие ҡорамдары:
Төньяҡ Ежуга
Төньяҡ Ежуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венесуэла
Венесуэла (Болива́р Венесуэ́ла Республикаһы) (República Bolivariana de Venezuela, «кескәй Венеция») — Көньяк Американың төньяғында урынлашҡан дәүләт. Венесуэла Көньяк Америка ҡитғаһының төньяк өлөшөндә урынлашҡан һәм Колумбия, Француз Гвианаһы, Бразилия менән сиктәш Латин Америкаһы дәүләте.
Этимологияһы
Иң киң таралған фараз буйынса, 1499 йылда Алонсо де Охеда етәкселегендәге испан экспедицияһы хәҙерге Венесуэланың яр буйына килеп сыға һәм диңгеҙ ҡултығында Паагуана ярымутрауынан көнбайыштараҡ индейҙар ауылында бағаналарға ултыртылған торлаҡтар күрә. Итальян штурман Америго Веспуччи тыуған ере Венецияны хәтерләткән өйҙәренә күрә ауылды «Veneziola» («Бәләкәй Венеция») тип атай — хәҙерге рус телле карталарҙа ул Венесуэла ҡултығы тип атала. Һуңғараҡ «Венесуэла» исеме менән Кариб диңгеҙенән алып Ориноко дельтаһына тиклем тотош көньяҡ яр буйын атай башлайҙар.
1830 йылда Бөйөк Колумбия составынан айырылып сыҡҡан бойондороҡһоҙ республика үҙенә «Венесуэла» исеме ҡабул итә.
Географияһы
Венесуэла территорияһы 912 050  км² биләй. Төньяҡтан Кариб диңгеҙе һәм Атлантик океан ята, көнсығыштан Гайана менән сиктәш, көньяҡтан — Бразилия һәм көнбайыштан Колумбия күршеләш.
Илдең баш ҡалаһы — Каракас. Иң эре ҡалалары: Каракас (2100 мең кеше), Маракайбо (1300 мең кеше), Валенсия (1 100 мең кеше), Баксит (750 мең кеше). Венесуэлала — 21 штат, 1 федераль территория, федераль округ һәм федерация составындағы федераль биләмәләр. Венесуэла территориясе 912 050  км² били.
Дәүләт төҙөлөшө
Венесуэла — йөмһүриәт. Дәүләт һәм хөкүмәт башы — президент. Ҡанундар сығарыусы орган — ике палаталы Милли конгресс (депутатлар палатаһы һәм сенат).
Тәбиғәте
Венесуэла территорияһында өс төп ландшафт зонаһы бар: илдең көньяғында Гвиана яҫы таулығы (территорияның 45%-ы), төньяҡта — Анд таулы районы (иң бейек нөктә — Боливар пигы — диңгеҙ кимәленән 5007 м бейеклектә) һәм үҙәк өлөштә Ориноко йылғаһы тамағы (Венесуэла майҙанының өстән бер өлөшөн биләй). Кариб бассейны илдәре менән сиктәш төбәктә дүртенсе зона айырып ҡараусандар — Кариб Кордильерҙары.
Илдең ер аҫтында байтаҡ нефть, тәбиғи газ, алтын, алмас, тимер рудаһы, боксит запастары бар.
Климаты
Климаттың төп типтары — тропик һәм субэкваториаль. Майҙан декабргә тиклем ямғырҙар фасылы дауам итә, улар ҡайһы ваҡыт оҙаҡҡа һуҙылыусан (5-7 көн) була. Ғинуарҙан майға тиклем Венесуэла территорияһы өҫтөндә антициклондар хөкөм һөрә, һәм һауа торошо яуымһыҙ була. Уртаса йыллыҡ температура күрһәткестәре: Гвиана ҡалҡыулығында: +27°С (уртаса йыллыҡ яуым-төшөм миҡдары 1500 мм булғанда); Ориноко уйһыулығында +28°С (уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 1200—1800 мм булғанда); Кариб Кордильерҙарында, мәҫәлән, диңгеҙ кимәленән 1623 м бейеклектә урынлашҡан Меридала +19°С (яуым-төшөм 1800 мм булғанда).
Эске һыуҙар
Ориноко йылғаһы бассейны ил территорияһының 70%-ын һыу менән туҡландыра.
Тупраҡтар һәм үҫемлектәр
Үҫемлек типтары райондан-районға үҙгәрә. Ориноко уйһыулығында — ул сельва, түбәнге ярус лианалар һәм өҫкө ҡатнаш урман джунглиҙары. Венесуэланың эске райондарында сельваны саванна алмаштыра, Кордильер төбәгендә — 1000—2000 м бейеклеккә етеүсе япраҡлы урман.
Дин
Венесуэлалыларҙың күпселеге Рим-Католик Сиркәүе йәмәғәтенә инә. Цивилизациянан йырак ҡәбиләләр араһында мәжүси инаныстар һаҡлана.
Ҡыҫҡаса иҡтисади тасуирлама
Аҡса берәмеге — боливар.
Мәҙәниәтен ҡыҫҡаса һүрәтләү
Сәнғәт һәм архитектура. Каракас. С. Боливар һәйкәле; беренсе йыл колонизацияһы ваҡытында ер тетрәүе арҡаһында емерелгән сиркәү урынында кафедраль собор (1641); Креол музейы; Колониаль сәнғәт музейы; Хәҙерге сәнғәт музейы (Венесуэланың иң яҡшы рәссамдарынан тыш музей экспозицияһына Миро, Шагал, Лежер һәм Пикассо рәсемдәре инә); Милли сәнғәт галереяһы (400-гә яҡын испан осоро авторҙары эштәре һәм испан яулауҙарына тиклемге индей халыҡтарының сәнғәтен күрһәтеүсе археологик табылдыҡтар); Нәфис сәнғәттәр Музейы, изге Роза часовняһы (бында 1811 йылдың 5 июлендә Венесуэланың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән); изге Франциск сиркәүе (бай инкрустацияланған алтарь булыуы менән танылған); Пантеон (Пантеон Тито Салас рәсемдәре менән биҙәлгән); Капитолий биналары комплексы; Ботаник баҡса.
Варган тауы
Топонимика
Атамаһы урыҫса Варган (шаулаусан, ғауғасыл кеше шулай аталырға мөмкин) ҡушаматынан, йә Варганов фамилияһынан килеп сыҡҡан. (Варганить — тауышланыу, ҡысҡырыу, нимәләлер насар уйнау, йәки, тиҙ-тиҙ, урынына еткермәй эшләү).
Тасуирлама
Варган тауы — айырым торған тау, Заозерная һыртына инә. Уның итәге буйлап оҙонлоғо — 3 километр, киңлеге — 3,5 километр. Абсолют бейеклеге — 763 метр, сағыштырмаса (Куштумга йылғаһы өҫтөнән) бейеклеге 360 метр. Варган тауы түбәһе Түргеяҡ күленән 3 км төньяҡ-көнбайышта, уның үҙәгенән 7,2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Түргеяҡ күленең көнсығыш ярынан Варган тауы яҡшы күренә.
Төньяҡ һәм көнбайыш яғынан тауҙы Куштумга йылғаһы урап аға. Заозерный һәм Варган һырттары араһындағы биләндән Липовка йылғаһы ағып сыға.
Тау битләүҙәре, бигерәк тә төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә текә. Тау аралаш урман (ҡайын, уҫаҡ, имән) менән ҡапланған. Тауҙың көнсығыш яғынан, тау итәгендә, шишмә бар. Тауҙан күренмәй. .
Гунделен
Гунделен — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Баксан йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арғымаҡ (төркөм)
Арғымаҡ — этно-рок йүнәлештә йырҙар башҡарыусы төркөм.
Тарихы
2009 йылда Өфө сәнғәт институтында ойошторола. 2015 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. “Арғымаҡ” төркөмө төрлө йүнәлеш һәм жанрҙарҙың (фолкрок, регги, дабстеп, трэп, нашд һ.б.), заманса музыка саралары менән милли көйҙөң берләшеүе, башҡорттарҙың һәм донъялағы башҡа халыҡтарҙың халыҡ музыка ҡоралдарын ҡулланыу хас.
Коллективтың инструменталь составы нигеҙендә ҡурай, думбыра, ҡумыҙ, ҡыл-ҡумыҙ, дөңгөр, гитара, бас һәм һуҡма ҡоралдар менән бергә өзләү, шулай уҡ төрлө халыҡтарҙың уйын ҡоралдары ҡулланыла.
Солист һәм художество етәксеһе, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы - Ринат Рамазанов.
Төркөм Мексикала Бөтә донъя фольклориадаһында (Сакатекас ҡалаһы, 2016), 1-се “Ебәк юлы” халыҡ-ара фестивалендә (Цзяюйгуань ҡалаһы, Ҡытай, 2017) һәм башҡа фестивалдәрҙә ҡатнаша. “Күсмә халыҡтар донъяһы” халыҡ-ара этнофестивалендә (Эр-Рияд ҡалаһы, Сәғүд Ғәрәбстаны Короллеге, 2019) Гран-при яуланы. “Керәшен һыуыҡтары” асыҡ эстрада йыры һәм бейеү фестиваль-конкурсы (Бөрө ҡалаһы, 2012). Бөтә Рәсәй йәштәр проекттары конкурсы еңеүсеһе (Ҡырым, 2019). “Усилди-Хур болот” халыҡ-ара тере музыка һәм ышаныу (Тыва Республикаһы, 2010), халыҡ сәнғәте һәм “Садко” һөнәрҙәр (Бөйөк Новгород ҡалаһы, 2011) фестивалдәре лауреаты.
Репертуары
Башҡорт халыҡ йырҙары: «Байыҡ», «Ҡара юрға», «Ирәндек», «Ҡарабай», «Любизар» һәм башҡалар. Инструменталь көйҙәр: «Йәйәүле Мәхмүт», ҡобайырҙар (“Балҡантау”, “Урҙың байыҡмауы”) һәм башҡалар.
Яйҡар
Яйҡар (Яйкарово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 157 кеше. Почта индексы — 453611, ОКАТО коды — 80201813010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яйҡар ауылы XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килә. Тәүге төпләнеүсе Яйҡар Шәриповҡа 1834 йылда 94 йәш тулған. Уның улдары — Әбдрәхим (уның Ғәҙелша, Бәҙәмша), Мөҡсин (уның Байрамғол, Яманғол, Килдеғол) һәм Мостафа.
1795 йылда ауылда 95 кеше йәшәй һәм 14 йорт була. 1859 йылда 44 ихатала 260 кеше йәшәгән. Беренсе совет халыҡ иҫәбен алыуҙа 266 кеше йәшәгән 59 йорт күрһәтелгән.
Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы
Аҡсурина Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы (21 ғинуар 1949 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-биологы. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (2001), профессор (2007).
Биографияһы
Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Аҡсурина 1949 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Иҫке Ҡалмаш ауылында тыуа.
1967—1969 йылдарҙа Саҡмағош районы мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй.
1974 йылдан алып Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өҙөклөк менән эшләй: 1990—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1995 йылдан — лаборатория мөдире, 1995 йылдың ноябренән — фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, 1997 йылдан башлап төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһы буйынса эшләй.
1975—1977 йылдарҙа Әлшәй районындағы Аксёнов ауыл хужалығы техникумында уҡыта. 1978—81 йылдарҙа Татарстандың Минзәлә совхоз‑техникумында эшләй.
1985—1990 йылдарҙа Дәүләкән районы «Коммунар» колхозы рәйесе булып хеҙмәт итә. 1992—1995 һәм 2001—2012 йылдарҙа Фирүзә Исхаҡ ҡыҙы Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡытыу эшен алып бара.
2001 йылда «биология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2007 йылда Фирүзә Аҡсуринаға профессор вазифаһы бирелә.
Аҡсуринаның ғилми эшмәкәрлеге ауыл хужалығының малдарын үрсетеү, ит йүнәлешле һыйыр малы булдырыу һәм башҡа мәсьәләләргә бағышланған.
Ул 100‑ҙән артыҡ ғилми эш авторы була.
Башня
Башня — башҡаларҙан үҙенең бейеклеге һәм нигеҙенең ҙурлығы буйынса айырылыусы архитектура ҡоролмаһы. Бейеклеге горизонталь үлсәмдәренән (фундаментының диаметры, нигеҙенең яҡтарынан) күпкә ҙурыраҡ булған инженер ҡоролмалары.
Этимологияһы
Фасмер һүҙлегенең этимологияһына ярашлы, «башня» һүҙе урыҫ теленә итальян теленән (bastia — «бастион, нығытма») көнбайыш славян телдәре менән яраштырып (baszta, bašta), славян суффиксы [-nja]ны ҡушыуҙан барлыҡҡа килгән. Тәүҙә Нестор Искәндәр XVI быуатта «башта» һүҙен ҡулланған. Ласковский буйынса, «башня» һүҙе беренсе тапҡыр XVI быуатта кенәз Курбский яҙмаларында осрай; уға тиклем башня һүҙенең мәғәнәһендә — «вежа», «столп», «костерь» һәм «стрельница» һүҙҙәрен ҡулланғандар. Башнялар күпселектә һаҡ аҫтына алыныусыларҙы тотоу урыны булып хеҙмәт иткәндәр, ошонан сығып, ҡайһы бер тикшеренеүселәр урыҫ телендә «төрмә» һүҙе килеп сыҡҡан (Turm — «башня»)ти. Ләкин был фараз шик тыуҙыра, «төрмә» һүҙе урыҫ теленә төрки телдәрҙән үҙгәртеүһеҙ ингән бик күп һүҙҙәр рәтендә тора тип иҫәпләүселәр фекере ышандырырлыҡ дәлилдәр менән раҫлана. Яҙыусы һәм тәржемәсе А. Ф. Рихтер (XVIII быуат) «Исследования о влиянии монголо-татар на Россию» тигән китабында  «башня»  һүҙе урыҫ теленә төрки телдәрҙән ингән ти. Ҡайһы бер тел белгестәре фекеренсә «башня», «башка» һүҙҙәре төрки телдәрҙәге баш —ҡа («голова», «вверх», «вершина») ня суффиксы өҫтәп яһалған. Урыҫ телендә «башня» һүҙенән тыш 23 һүҙ баш һүҙе менән башлана, улар барыһы ла төрки телдән ингән: башка, башкир, башмаҡ, башлыҡ, баштан, башнер һ.б. . Төрки телдәрҙә «башня» һүҙе: куле (төрөксә), ҡала (әзербайжанса), минора (үзбәксә).
Тарихы
Башнялар төҙөүҙең боронғолоғо күп боронғо архитектураларҙа башняларҙың булыуы, башняларҙың мәҙәниәттә, мифологияла һәм диндә роле менән раҫлана. Әйтәйек, «Башланмыш китабы»ның (Книга бытия) беренсе битендә билдәле «Вавилон башняһы» төҙөү тураһында һөйләй.
Башнялар төрлө формалағы балсыҡтан, ағастан, таштан һәм тимерҙән төҙөлгән: түңәрәк, полигональ һәм дүртмөйөшлө ҡыйыҡ йәки тештәр (ҡалҡан, зубцы) менән уратып алынған платформа менән тамамланған.
Башнялар XIX быуатҡа тиклем төрлө халыҡтарҙың хәрби ҡала архитектураһында ҙур роль уйнай.
Антик донъя
Мысыр һәм Вавилон-Ассирия ҡәлғәләрендәге башняларҙың иң боронғо өлгөләре күп һанлы һүрәттәрҙән билдәле. Формаһы буйынса тура мөйөшлө булғандар, унда аралы «теш» рәүешендәге урындар ҡалдырғандар һәм ҡайһы берҙә бик ҙур итеп төҙөгәндәр. Гректар һәм римдәр шулай уҡ дүрт мөйөшлө ҙур башнялар менән ҡәлғәләрен нығытҡан. Римдәр шулай уҡ ҡамау ваҡытында бер нисә ҡаттан торған ағас ҡамау башняларын ҡуллана, улар уттан һаҡланыу өсөн еүешләтелгән күн менән ҡапланған була. Төбөнә «рам» урынлаштырыла, уны ҡамаусылар стенаның нигеҙен йырып сығырға маташа, ә өҫтә һалдаттар ҡәлғә һаҡсылары менән һуғыша һәм ҡайһы берҙә ҡул һуғышы өсөн стенаға менеп китә.
Урта быуаттар
Ислам архитектураһында һәм Рәсәйҙә ҡәлғә башнялары Византия империяһы архитектураһынан алынған. Урта быуаттарҙа ҙур таш ҡорамдар ҡала диуарҙарын емереп ингән дошман һөжүменән һаҡлай алғанлыҡтан, ғибәҙәтхана бинаһына терәп бер йәки бер нисә башня төҙөлгән, улар хәрби маҡсаттарҙа һәм күҙәтеү башнялары сифатында ҡулланылған. . Был башняларҙағы ҡыңғырауҙар кешеләрҙе сиркәүгә ғибәҙәткә саҡырған, йәки халыҡҡа ҡурҡыныс хәл тураһында хәбәр иткән (янғын, һуғыш һ.б.).
Урта быуатта Европала нығытылған ҡала һәм замок башнялары ҡәлғә диуарҙарын һаҡлауҙы яҡшырта. Диуар яҫылығынан алға сығып, улар дошманға алғы яҡтан ғына түгел, ҡырыйҙан да да ут асырға мөмкинлек бирә. Шуға күрә башнялар, әгәр стенаның оҙонлоғо уҡ диапазонынан артып китһә (яҡынса 150 ҡалҡан), ҡәлғә мөйөштәренә һәм уртаға эшләнә. Башнялар, ҡағиҙә булараҡ, ҡала диуарының бейеклегенән күпкә бейегерәк була һәм бер нисә ҡаттан тора. Урта ҡаттар кимәлендә «стрельницы» йәки «бойницы» — йәшенеп атыу өсөн тар тишектәр ҡалдырыла.