cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Поттым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы
Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улы (20 февраль 1936 йыл — 25 сентябрь 2010 йыл) — сиҙәмсе, Учалы районы «Байрамғол» совхозы механизаторы. Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1970).
Биографияһы
Яңыбай Шаһыбал улы Әхмәтйәнов 1936 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Учалы районы Баттал ауылында тыуған.
Ул эшкәрткән майҙанда иген культуралары уңышы гектарынан 10 центнерҙан (1965) 24 центнерға (1970) тиклем арта.
Һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) бригадала ДТ−75 тракторының етештереү күләме һиҙелерлек арта. Әгәр 1966 йылда ул 1100 гектар тәшкил итһә, 1970 йылда 1 370 гектарға етә. 1966 йылда бер тракторҙы ремонтлауҙан 90 һум экономияланһа, 1970 йылда — 120 һум. Биш йыллыҡтың тәүге йылында яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялау 715 килограмм тәшкил итһә, 1970 йылда — 1 246 килограмм. Биш йыллыҡ йылдарында совхоз бүлексәһе дәүләткә план буйынса 30 мең центнер урынына 48 мең центнер иген һата.
Яңыбай Әхмәтйәнов Башҡорт АССР-ының һигеҙенсе саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Ауыл хужалығы продукттарын етештереүҙе үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу планын үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән Әхмәтйәнов Яңыбай Шаһыбал улына «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1996 йылдан хаҡлы ялда, тыуған ауылы Батталда йәшәй. 2010 йылдың 25 сентябрендә вафат була.
2004 йылдың март айында Ырымбур өлкәһендә үткән сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереүҙең 50 йыллығы байрамында ҡатнаша.
Анси
Географияһы
Анси ҡалаһы шул уҡ исемле күлдең төньяҡ ярында, Женеванан көньяҡҡа табан яҡынса 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала аша Тью каналы аға, ул Фьер йылғаһын күл менән тоташтырып тора. Анси ҡалаһын Верье, Семноз, Пармелан һәм Торнет. тауҙары уратып алған.
Мәҙәниәт
1960 йылда Анси ҡалаһында АСИФА — халыҡ-ара анимация киноһы ассоциацияһы барлыҡҡа килә. Ошо ваҡыттан алып ыл һайын июнь айында ҡалала Халыҡ-ара анимация киноһы фестивале үткәрелә.
Иҡтисад
Анси ҡалаһында металл һәм ағас эшкәртеү, аҙыҡ-түлек һәм туҡыу сәнәғәте бар. Ҡала курорт тип һанала.
Селезьма
Селезьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ножига
Ножига — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вига йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сядор-Яха
Сядор-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 164 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буҫтау
Буҫтау  — ҡағиҙә булараҡ йөн йәки ярымйөн (ҡайһы саҡ кизе-мамыҡ) туҡыма, уның өҫтөндә йөн епсәләре ныҡ итеп кейеҙләнгән була, хатта кейеҙгә оҡшап тора. Буҫтауҙы полотно йәки  саржа ысулы менән туҡыйҙар.
Етештереү
Буҫтау етештереү йөндөң епсәләре үҙ-ара сыбалып, эләгешеп, беркетелеү сифатына нигеҙләнгән. Буҫтау килеп сыҡһын өсөн башта йөндө йыуырға, бысраҡтан һәм тир эҙҙәренән, дегәнәгенән, сүп-сарынан таҙартырға кәрәк; шунан махсус аппаратта тетергә,   мюль-машиналарҙа иләргә ; сиратыу станогында сиратырға; туҡыу машинаһында туҡырға; буҫтау баҫыу машинаһында баҫырға; йыуырға, буярға һәм машинала өбөрҫөләтергә; өҫтөн тигеҙләп станокта ҡырҡырға;машина щеткаһы менән таҙартып сығырға; ҡыҫып тигеҙләргә һәм  төктәргә һалырға кәрәк. Буҫтау төрҙәре: драп, бибер, драдедам,ябай буҫтау һәм башҡалар.
Ысын буҫтау менән буҫтау туҡымалар айырыла; улар иҫәбенә аппарат менән сиратып, кейеҙ кеүек баҫып эшләнгән барлыҡ туҡымалар: шевиот, трико, драп, бобрик, байка һәм башҡалар инә.
Яманйылға (мәғәнәләр)
Яманйылға — күп мәғәнәле һүҙ.
Остербург (Альтмарк)
Остербург (Альтмарк) (Osterburg (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11016 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,97 км2. Диңгеҙ кимәленән 26 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Симрынь-Я
Симрынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 265 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Потхил-Юган
Потхил-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сойкино ярымутрауы
Сойкино ярымутрауы, шулай уҡ Сойкинский ярымутрауы — Фин ҡултығының көньяҡ ярындағы, Ленинград өлкәһе Кингисепп районына ҡарай торған ярымутрау. Исем ижорсадан килеп сыҡҡан һәм «Soikkola» — ярымутрау тигәнде аңлата.
Көнбайыштан Сойкино ярымутрауы Луга ҡултығы, көнсығыштан — Копора ҡултығы һыуҙары менән йыуыла. Ярымутрауҙың иң төньяҡ нөктәһе - Колганпя мороно. Үҙәк өлөшөндә Сойкино ҡалҡыулығы урынлашҡан, иң бейек нөктәһе - диңгеҙ дәрәжәһенән 136 метр.
Тарихы
Ярымутрауҙа боронғо замандарҙан уҡ кеше йәшәгән, быға Соловецкий утрауҙарында «лабиринттар» менән сағыштырылған мегалитик ҡоролмалар дәлил булып тора.
Беҙҙең эраның, иң кәм тигәндә беренсе мең йыллығында башлап ярымутрау фин-уғыр ҡәбиләләре күсеше аренаһына, ә икенсе мең йыллыҡ башында Новгород йоғонтоһо өлкәһенә инә. XVI быуатта ярымутрауҙың ерлектәре Водьская пятина Копок өйәҙенең Каргаль погостына кереүе писцовые китаптарҙа телгә алына. XVII быуаттың бөтә дауамында тиерлек ярымутрауҙың бер өлөше Швецияның Ингерманландия провинцияһы булған, был ваҡытта уның ерҙәренә эвремейстар күсереү башлана. Россия составына йоҡторғандан һуң ярымутрау Ямбург өйәҙенең Сойкино волосына ҡарай башлай.
XX быуаттың 30-сы йылдарында ярымутрауҙа «Кронштадт-2» йәки «Ручьи» исеме хәрби-диңгеҙ базаһы төҙөлә һәм уның бетон ҡоролмаларының ҡалдыҡтарын хәҙер ҙә Сойкино урмандарында осратырға мөмкин. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бында ауыр һуғыштар уҙа, шуның нәтижәһендә ярымутрауҙың күп кенә боронғо ауылдары емерелә һәм яңынан торғолай. Улар араһында ҡасандыр булған иң ҙурыһы Сойкино ауылы ла бар, уның элекке йәшәйше тураһында Сойкино ярымутрауының иң бейек нотаһында Николай Чудотворец сиркәүе һәм ҡәберлек ташландыҡ ер хәтерләтә.
Халҡы
Боронғо замандарҙан бирле Сойкино ярымутрауы халҡын фин-уғыр төркеме халыҡтары — водь һәм ижора тәшкил иткән. Әлегә тиклем унда этник төркөмдәрҙең аҙ һанлы ҡалдыҡтары компактлы рәүештә йәшәй бирә. Һуңғараҡ урыҫтар һәм ингерманланд финдары килеп ултыра.
Хәҙерге ваҡытта ярымутрау территорияһында Истину, Истину, Глинки, Горки, Дубки, Залесье, Кошкин, Красная Горка, Логи, Логи, Логи, Яңы Гаркол, Пахомовка, Ручьи, Слободка, Семеново, Иҫке Гаркол, Зюганов, Косово ауылдары урынлашҡан. Ярымутрауҙа барлығы 2000гә яҡын кеше йәшәй.
Мәҙәниәте
Халыҡтың аң-белемгә эйә мираҫын һаҡлау өсөн Вистину ауылында тыуған яҡты өйрәнеү музейы булдырыла. Унда ижора көнкүреше әйберҙәре, кейем-һалым һәм йыһаздар ҡуйылған, экспозицияның бер өлөшө традицион һәм заманса балыҡсылыҡҡа арналған. Горки ауылында ижор телендә йырҙар һәм таҡмаҡтар башҡарыусы фольклор ансамбль, Вистина йәштәр фольклор төркөмө ижор йырҙарын башҡара.
Ян Амос Коменский
Биографияһы
Ян Амос Коменский 1592 йылдың 28 мартында Көньяҡ Моравияның Нивнице ҡалаһында тыуған.
Сойкино ярымутрауы
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса ярымутрауҙар Төркөм:Фин ҡултығы Төркөм:Ленинград өлкәһе ярымутрауҙары
Ҡамғаҡ
Ҡамғаҡ — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ботаник яҙма
120 төрө билдәле, башлыса Евразияның уртаса бүлкәтендә, Африкала таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән, һирәгерәк бәләкәй ҡыуаҡ. Һабағы күтәрелеүсән йәки төҙ, ныҡ тармаҡлы, бейеклеге 5—100 см. Япрағы ланцет йәки ҡыяҡ, ултырма, ҡапма-ҡаршы. Сәскәһе аҡ, тоноҡ ал, ҡыҙыл төҫтәрҙә, ваҡ, протандрик, күп һанлы, дихазияларҙа. Июнь—авг. сәскә ата. Емеше — бер оялы ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.
Таралышы
Бейек ҡамғаҡ республиканың бөтә территоряһында ташлы далаларҙа, һеперткеле ҡамғаҡ — урман-дала һәм дала зоналарында далала, ҡарағай урмандары ситендә, эзбизташлы битләүҙәрҙә, ҡая ҡамғағы — Ейәнсура районының Юлдыбай ауылы янындағы далала, теҙмә ҡамғаҡ — Өршәк һәм Сәрмәсән йылғалары үҙәндәре буйлап, Асылыкүл янындағы тоҙло һәм ҡомло болондарҙа, эндемик Урал ҡамғағы Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының ҡалҡыу өлөшөндәге ҡаяларҙа һәм тау тундраларында осрай.
Файҙаланылыуы
Декоратив үҫемлек. Ҡамғаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәренең составында алкалоидтар, дуплау матдәләре, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ҡая ҡамғағы һәм теҙмә ҡамғаҡ Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡорбан салыу
Ҡорбан салыу(قربان) — шәриғәт ҡанундары буйынса салынған мал. Мосолман халыҡтарында таралған. Ҡорбан салыу йолаһы Ибраһим Пәйғәмбәр заманынан уҡ килә.
Ҡорбанлыҡҡа тояғы асалы мал кәрәк, күберәген тәкә малы салалар. Ҡош-ҡорт, инәү һалынған мал, ат салырға ярамай. Аттың тояғы айры түгел, шуға ярамай.
Ҡорбанлыҡтың итен өс өлөшкә бүләләр: беренсеһен — етем-фәҡиргә, икенсеһен — туғандарға, өсөнсөһөн шул көндө бешереп, күрше-күләнгә, халыҡҡа ашатырға кәрәк.
Ҡорбанлыҡ төрҙәре
Махсус ҡорбан- йыл һайын ҡорбан айында, ҡорбан байрамына салына торған ҡорбан. Ул бар кешегә лә вәжиб. Нәҙер - ул ҡорбан нимәгәлер нәҙер итеп әйтелә. Әйтәйек, дауаханнанан шәбәйеп сыҡһам, ҡорбан салыр инем, тип нәҙер әйтәләр. Был ҡорбанлыҡты оҙаҡлатырға ярамай.
Аҡиҡа(ғәҡиҡә)- был бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ир бала тыуһа ике баш, ҡыҙ бала өсөн бер баш салына. Ҡорбанлыҡты быуынынан ғына бүлеү хәйерле. Салыу ҡанын, тиреһен, һөйәген кеше аяғы баҫмаған ергә күмәләр.
Ҡорбандың иң изге нәмәһе тиреһе тип иҫәпләнә. Ахыры заман булғанда бөтә донъя түңкәрелер, үлгән кешеләр ҙә терелер, ти. Бер ат баҫып торорлоҡ урында мең ғәләм бер аяғында ғына баҫып тора алыр, ти. Ер өҫтөнә кеше һыймаҫ. Ҡояш ергә яҡынайып, ҡыҙҙыра башлар. Эҫелектән әҙәмдең мейеһе сүл өҫтөндә ҡайнаған һыу кеүек ҡайнап торор. Бына шул ваҡытта һинең биргән саҙаҡаларың, хәйерҙәрең, ҡорбанлыҡ тиреһе ана шул ҡояш эҫеһенән һаҡлап, күләгә булып торор, ти.
Нәҙер ҡорбаны
Нәҙер ҡорбаны (نذر قربان — ант ителгән ҡорбан) — был кеше үҙ теләге менән мотлаҡ вәжиб тип ниәтләп салған ҡорбан.
Нәҙер ҡорбаны ике төрлө була:
Нәҙер ҡорбан итен ҡорбан салдырған кешегә ашарға ярамай. Шулай уҡ уның ҡушағына (иренә йә ҡатынына), ата-әсәһенә, өләсәй- олатаһына, балаларына һәм ейәненә лә ашарға ярамай. Бынан тыш ҡорбан малының ите шулай хәлле тип иҫәпләнгән (нисабы булған) кешегә ярамай.
Вафат булғандар өсөн ҡорбан Ҡорбан байрамы көнө салына. Ҡорбан салған кеше итен таратырға ла, үҙендә ҡалдырырға ла хоҡуҡлы. Ә мәрхүмдең васыяты буйынса салынған ит фәҡирҙәргә таратыла.
Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы
Ғәлиева Мәғфирә Ильяс ҡыҙы (24 декабрь 1928 йыл — 3 октябрь 2016 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011), РСФСР-ҙың эстрада артистары конкурсы дипломанты, СССР халыҡтарының фольклор йыры конкурсы лауреаты.
Биографияһы
Мәғфирә Ильяс ҡыҙы Ғәлиева 1928 йылдың 24 декабрендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Урта Муйнаҡ ауылында тыуған.
Бала саҡтан уҡ радионан Әсмә Шайморатова, Диана Нурмөхәмәтоваларҙың йырын тыңлап, «Ете егет», «Киленсәк», «Апаһы әйтмәй, һылыуы әйтә», «Томан», «Ата зары» («Хисам») йырҙарын йырлап үҫә.
Мәскәү консерваторияһында композитор Ғәзиз Әлмөхәмәтов хәстәрлеге менән башҡорт студияһы асылғас, ауылдар буйлап таланттар эҙләгәндә, Ейәнсура районынан Мәғфирә Ғәлиева менән Сөләймән Абдуллинды һайлап алалар. Ул ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләүсе Ҡадир Бакиров йәш Мәғфирәлә яҡташы сәсән Хисаметдиндың йыр сәнғәтенә оҫталығын таный. П. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһында Мәғфирә илдә киң билдәле музыка белгесе В. Карин-Вешкарев класында уҡый. Данлыҡлы йырсы Ирма Яунзем тәүге дәрестәрҙән үк башҡорт ҡыҙының тауышына, башҡарыу һәләтенә һәм образға инә белеүенә иғтибар итә. Улар ғүмер буйы аралашып йәшәй.
Мәғфирә Ғәлиева — 62 халыҡ телендә йырлаған йырсы. Ул — бер нисә секунд эсендә сәхнәгә шул халыҡтарҙың милли кейемендә сығып, йырсы булараҡ образға инә белеү оҫталығын бермә-бер арттырған сәнғәт маһиры. Ире, композитор Наил Ғәлиев (Николай Голов) менән Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәйҙең, элекке СССР-ҙың бик күп төбәгендә, сит илдә сығыш яһағандар.
Башҡортостан сәнғәтендә 1953 йылдарҙан башлап яңыса яңғырашлы эстрада йырҙары ишетелә башлай. Ирле-ҡатынлы Мәғфирә менән Наил Ғәлиевтар, «Өфө уттары» тигән инструменталь ансамбль төҙөп, башҡорт эстрадаһына нигеҙ һалыусылар булып таныла.
Мәғфирә Ғәлиева 2016 йылдың 3 октябрендә Өфөлә вафат булды.
Ҡыуатовтар
Ҡыуатовтар — дворян нәҫеле. Бикбау бей шәжәрәһенә барып тоташа.
1818 йылда Буранғол Ҡыуатов ҡатыны һәм тоҡомдары менән Ырымбур губернаһы шәжәрә ағасы китабының 3-сө бүлегенә индерелгән.
Дөйөм характеристика
Ҡыуатовтарҙың дворян ырыуы башында Ҡыуат Кинйәғолов тора. Ул Нуғай даруғаһы Үҫәргән улусы старшинаһы була. Сығанаҡтарҙа 1736 йылдан билдәле. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнаша. Ихтилал хәрәкәте баҫтырылғандан һуң, Ҡыуат Кинйәғолов 2 йыл дауамында Кесе һәм Урта жуз ҡаҙаҡтарында йәшәгән. 1754 йылда улус ерҙәрен сәнәғәтсе И. Б. Твердышевҡа һәм И. С. Мясниковҡа һатыуҙа ҡатнаша. Үҫәргән улусындағы Ҡыуат ауылына (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы Үтәғол) уның исеме бирелә.
Ҡыуат Кинйәғоловтың дүрт улы араһынан иң билдәлеләре:
Буранғол Ҡыуатовтың 8 улы араһынан иң билдәлеләре:
Әхмәт Ҡыуатовтың улы — Әлмөхәмәт Ҡыуатов (1827—?) — есаул-ротмистр, тел белеме буйынса кандидат (1849). 1849 йылда Ҡаҙан университетының фәлсәфә факультетын тамамлай. Ырымбур генерал-губернаторы канцелярияһы тәржемәсеһе вазифаһында хеҙмәт итә. 1850—1863 йылдарҙа Әлмөхәмәт Ҡыуатов VII, X, III, XI һәм IV Башҡорт кантондарының түрәләре ярҙамсыһы һәм түрәһе була. Донъяуи милли мәктәптәр асылыуына булышлыҡ итә. Әлмөхәмәт Ҡыуатов донъяуи милли мәктәптәр өсөн методик әсбаптар сығара. 1867 йылда Ырымбур генерал-губернаторы Н. А. Крыжановский исеменә «Башҡорт халҡының фәҡирлеге сәбәптәре» тигән ҡулхат тапшыра. «Ҡыуатов кантон» тигән халыҡ йыры Әлмөхәмәт Ҡыуатовҡа бағышлана. 1853—1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлегенә ҡула (бронза) миҙал менән бүләкләнә. Әлмөхәмәт Ҡыуатовтың улдары: Шаһиәхмәт (1838—?), Хужәхмәт (1854—?), Дусмөхәмәт (1860—?), Ҡотломөхәмәт (1861—?). Хужәхмәт Башҡорт милли хәрәкәтенә ҡушыла. Семипалатинск өлкәһендә өйәҙ исправнигы була. 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт Хөкүмәтенең милиция бүлеге мөдире.
Ҡаһарман Ҡыуатовтың улы — Мөхәмәтйән Ҡыуатов (1828—?) — хорунжий. Башҡорт ғәскәре канцелярияһында хеҙмәт итә. Ҡаһарман Ҡыуатовтың башҡа улдары — Ғәбделәхәт һәм Мөхәммәт сик хеҙмәтен үтәй.
Таһир Ҡыуатовтың улдары:
Ҡыуатовтар нәҫеленә ҡараған башҡа шәхестәр:
Сядэй-Ябта-Яха
Сядэй-Ябта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямалов Марат Барый улы
Ямалов Марат Барый улы (27 март 1947 йыл) — тарихсы, журналист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы (2000). РСФСР-ҙың (1986) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) мәғариф алдынғыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Биографияһы
Марат Барый улы Ямалов — 1947 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ы Илеш районының Үрге Йәркәй ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң, 1965 йылда «Калтасинская заря» гәзитендә хаттар бүлеге хеҙмәткәре булып эш башлай.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1971—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының комсомол комитеты секретары.
Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай. 1975 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Башҡорт дәүләт университетында тәүҙә ассистент,һуңынан өлкән уҡытыусы булып эшләй.
1998 йылда тарих фәндәре докторы. «1965-1985 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының индустриаль үҫеше» актуаль темаға диссертация эшен яҡлай. 2000 йылдан — профессор. Университеттың Ватан тарихы кафедраһында ғилми-педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Дәүләт эшмәкәрлеге
2001 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика идаралығын етәкләй, 2006 йылда (өҙөклөк менән) өлкән референт,
Фәнни эшмәкәрлеге
Марат Ямалов 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, күп монографиялар авторы. Ғалимдың ғилми тикшеренеүҙәре Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың социаль-иҡтисади һәм сәйәси тарихына арналған. Индустриялаштырыуҙы комплекслы тикшереү принциптарын, атап әйткәндә, сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, агросәнәғәт комплексы, элемтә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, көнкүреш хеҙмәте һәм сауҙа үҫешен тикшереү принциптарын эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Марат Барый улы әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Ижады
Роберт Миңнуллиндың, Марсель Сәлимовтың һәм башҡа шағирҙарҙың, яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.
Селеньга
Селеньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кемь өйәҙе
Кемь өйәҙе - Олонец наместниклығы, Архангельск губернаһы, Карелия хеҙмәт коммунаһы һәм Карелия Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы составындағы административ берәмек. Үҙәге - Кемь ҡалаһы.
Географияһы
Кемь өйәҙе Архангельск губернаһының төньяҡ-көнбайыш өлөшөн биләгән, Аҡ диңгеҙгә күтәрелеү юлы булған. Финляндия һәм Олонец губернаһы (Повенец өйәҙе) менән сиктәш. Өйәҙҙең төньяҡ сиге Кандалакша ҡултығының көнсығыш ярында башлана, уны урай һәм көнбайышҡа табан йүнәлә. Шул рәүешле, Кемь өйәҙенә Кандалакша ярының ҙур булмаған өлөшө, бөтә Корелия тыш һәм Поморье ярының ҙур өлөшө, йәғни Аҡ диңгеҙҙең көнбайыш яры инә. Өйәҙҙең майҙаны һыу һәм эске диңгеҙ утрауҙары менән бергә 45,5 мең км2 тәшкил иткән.
Тарихы
Кемь өйәҙе Олонец наместниклығы составында 1785 йылда ойошторола. Өйәҙҙең төп ерҙәрен Кемь һәм Шуерец волостары тәшкил иткән.
1796 йылда Архангельск губернаһына күсә, уға Повенец өйәҙенең ҙур өлөшө ҡушыла.
1801 йылдың 9 (21) сентябрендәге император Указ нигеҙендә, Кемь өйәҙе яңы ойошторолған Олонец губернаһына тапшырыла, ләкин 1802 йылдың октябрендә Архангельск губернаһы составына ҡайтарыла.
1859-1883 йылдарҙа Кемь өйәҙенә Кола өйәҙе территорияһы ҡушыла.
1920 йылда Кемь өйәҙе Карелия хеҙмәт коммунаһы составына тапшырыла, 1923 йылда ул Автономиялы Карелия ССР итеп үҙгәртелә.
1923 йылдың 30 апрелендә Кемь өйәҙенә Онега өйәҙенең Сумпосад, Нюхот, Лапинская, Надвоицкая һәм Колежем волосте ҡушыла.
1923 йылдың 25 июлендә Кемь өйәҙенең көнбайыш өлөшөнән Ухта (Калевала) ауылын үҙәк итеп Ухта өйәҙе ойошторола.
1927 йылда Кемь өйәҙе бөтөрөлә, ә уның территорияһында административ райондар ойошторола. Совет осоронда өйәҙҙең биләмәләре бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
Халҡы
1897 йылғы халыҡ һанын ҡабул итеү мғлүмәттәре буйынса өйәҙҙә 35,4 мең кеше йәшәгән, шул иҫәптән карелдар — 54,4%, урыҫтар — 45,0 %. Кемь ҡалаһында 2447 кеше йәшәй.
Административ бүленеше
1905 йылда Кемь өйәҙе составына ҡала, посад, монастырь һәм 22 волость кергән.
Һылтанмалар
Төркөм:Архангельск губернаһы өйәҙҙәре Төркөм:Карелия өйәҙҙәре
Нозама
Нозама — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Водгать йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Синот-Вож
Синот-Вож — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Налима-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнғужин Айбулат Рим улы
Йәнғужин Айбулат Рим улы (29 декабрь 1971 йыл) — философия тарихы өлкәһендә белгес. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), философия фәндәре докторы (2007), профессор (2013).
Биографияһы
Айбулат Рим улы Йәнғужин 1971 йылдың 29 декабрендә Өфө ҡалаһында тарих фәндәре докторы Йәнғужин Рим Зәйниғәбит улы ғаиләһендә тыуған. 1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын, 1999 йылда шул уҡ уҡыу йортоноң философия кафедраһында аспирантураны тамамлай. 1999—2001 йылдарҙан алып ассистент, философия кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй. 2003—2010 йылдарҙа философия һәм фән тарихы кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 2000 йылда философия фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Проблема человека в суфизме (социально-философский анализ)» темаһына диссертация яҡлай. 2006 йылда философия фәндәре докторы дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Духовный мир суфиев: социально-философский анализ» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2007 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетының философия кафедраһы профессоры.
Фәнни тикшеренеүҙәре ғәрәп‑мосолман философияһы, социаль философия проблемаларына арналған. 100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Башҡорттарҙың этнографияһы
Башҡорттарҙың этнографияһы ― башҡорттарҙың көнкүрешен һәм мәҙәниәтен, уларҙың килеп сығыуын, этногенезын, ассимиляцияһын, таралып ултырыуын, башҡа халыҡтар менән мәҙәни тарихи бәйләнешен фактологик, тасуирлау тикшеренеүҙәре ярҙамында өйрәнеүсе этнография фәне бүлеге.
Этнография методтары
Этнографияның төп методтары — туранан-тура күҙәтеүҙәр; яҙма сығанаҡтарҙы файҙаланыу, матди һәйкәлдәр, тикшеренеүҙәрҙең социологик методтары. Башҡорттарҙың этнографияһы Башҡортостан тарихы, археологияһы, географияһы (уның менән сиктәш этногеография ла барлыҡҡа килде), антропологияһы, башҡорт тел ғилеме, ауыҙ-тел ижады (фольклористика), тәбиғәтте өйрәнеү фәндәре һ.б. менән тығыҙ бәйләнгән.
Башҡорттар тураһында боронғо мәғлүмәт
«Ҙур Һыҙма китабы йәки Рәсәй дәүләтенең Боронғо Картаһы»нда («Книге Большому Чертежу или Древняя Карта Российского государства»), рус сығанаҡтарында башҡорттарҙың йәшәгән урыны, шөғөлө һәм ризығы (бал, йәнлек, балыҡ) иҫкә алына.
Башҡорт шәжәрәләре мөһим тарихи сығанаҡ булып тора.
18 быуатта башҡорт халҡы тураһында этнографик мәғлүмәтте Татищев Василий Никитич, Рычков Пётр Иванович, Лепёхин Иван Иванович, Паллас Петер Симон, Георги Иоганн Готлиб йыйған һәм баҫып сығарған.
Ғалимдарҙың XVIII — XIX быуат уртаһындағы хеҙмәттәрендә башҡорттарҙың этнографияһы
19 быуатта ла башҡорттар тураһында тарихи-этнографик материалдар йыйыу дауам иткән. Н. С. Поповтың 1823 йылда «Пермь губернаһының гражданлыҡ һәм игенселек, күп һанлы мәғдәнселек заводтары, сәнәғәт һәм йорт хужалығын алып барыу ысынбарлыҡ торошо буйынса хужалыҡ тасуирламаһы» («Хозяйственное описание Пермской губернии по гражданскому и естественному её состоянию в отношении к земледелию, многочисленным рудным заводам, промышленности и домоводству») тигән хеҙмәте баҫылып сыҡҡан. Унда XIX быуаттағы төньяҡ һәм урал арты башҡорттары тураһында ҡиммәтле этнографик материалдар тупланған.
19 быуат һуңында А. Л. Игнатовичтың, В. А. Арнольдовтың «Башҡорттарҙың аш-һыуы» тигән, Л. Берхгольц һ.б. башҡорттарҙың көнкүрешен тасуирлаған очерктары баҫылып сыҡҡан. Башҡорттарҙың йолаларын, риүәйәттәрен тасуирлауҙы башҡорт ғалимдары — П. С. Назаров, Б. М. Юлыев, М. Ә. Ҡыуатов, М. Баишев, М. И. Өмөтбаев башҡарған.
Башҡорттарҙың XIX быуат уртаһынан алып XX быуат башына тиклемге этнографияһы
ХХ быуат башында башҡорттарҙың этнографияһы өлкәһендә Руденко Сергей Иванович эшләгән. «Башҡорттар» (1925 йыл) монографияһында ул тәүгеләрҙән булып халыҡтың этногенезы һәм тарихы проблемаларын тикшергән, башҡорттарҙың физик тибын, уларҙың йәшәү рәүешен, матди һәм рухи мәҙәниәтен тулы итеп ҡылыҡһырлаған. Ул Рус музейында, хәҙер ул Рәсәй этнографик музейы (Санкт-Петербург) башҡорттар буйынса этнографик коллекция төҙөгән. Башҡорттарҙың этногенезы проблемалары ғалимдар В. И. Филоненко, Ә. Ә. Вәлидов тарафынан өйрәнелгән.
1920 йылдан башлап 50-се йылдар уртаһына саҡлы башҡорттарҙы этнографик яҡтан өйрәнеү
20-40-сы йылдарҙа СССР-ҙа башҡорттарҙың көнкүрешен, тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеү Йәмғиәтенең хеҙмәттәре баҫылып сыҡҡан (1-2-се сығарылыш. Стәрлетамаҡ). 1925 йылда «Башҡорт аймағы» йәмғиәтенең журналы сыға башлаған. Унда һәм «Башҡорт крайҙы өйрәнеү йыйынтығы» йыллыҡ баҫмаһында башҡорттарҙың этногенезы буйынса материалдар баҫылып сыҡҡан. 1927 йылда Сергей Руденко етәкселегендә СССР Фәндәр Академияһының Башҡорт экспедицияһы ойошторолған. Экспедиция 2 йыл дауамында башҡорттарҙың археологияһын, теленең этногенезын, фольклорын өйрәнгән.
1950-се йылдар уртаһынан 2000-се йылдарға саҡлы башҡорттарҙың этнографияһын тикшереү
50-60-сы йылдарҙа Өфөлә этнографтар мәктәбенә нигеҙ һалынған. Кузеев Раил Ғүмәр улының «Башҡорттарҙың тарихи этнографияһы очерктары (XVII—XVIII бб. башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәләре)» (1-се киҫәк, 1957), «Башҡорт шәжәрәләре» (1960); С. А. Авижанская, Бикбулатов Наил Вәли улының, Р. Ғ. Кузеевтың «Башҡорттарҙың биҙәү-ҡулланма сәнғәте» (1968) һ.б. баҫылып сыҡты. Республиканың юғары уҡыу йорттарында этнографик белем биреүгә нигеҙ һалынды. 1980-се йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты структураһында Археология һәм этнография музейы асылды (Өфө). Этнографик тикшеренеүҙәр махсуслаштырыла.
Этник процестар
Башҡорттарҙың, үҙ эсенә ассимиляцияланыуҙы, консолидацияланыуҙы, этник-ара интеграцияланыуҙы, Башҡортостан территорияһына этник миграцияны индергән этник процестары иртә тимер быуатында башланған һәм ул төрөк ҡәбиләләренең үтеп инеүе һәм бахмут мәҙәниәте, һуңғараҡ — турбаҫлы мәҙәниәте, кушнаренко мәҙәниәте һ.б. формалашыуы менән бәйле.
6—8 быуаттарҙа Көньяҡ Урал территорияһына Урта Азиянан үҙҙәрен «башҡорттар» тип атаған күп һанлы халыҡ төркөмөнөң этник миграцияһы күҙәтелгән
Көньяҡ Уралға күсенер алдынан башҡорт ҡәбиләләренең бер өлөшө ҡыймаҡтар (йәмәктәр), ҡыпсаҡтар, уғыҙҙар, бәшнәктәр менән аралашҡан, Арал буйы — Һырдаръя далаларында күсенеп йөрөгән. 9 быуат һуңында — 10 быуат башында башҡорт ҡәбиләләре һәм ырыуҙары Көньяҡ Уралға күсенгән.
Башҡорт халҡының килеп сығышын ошо күҙлектән аңлатыуҙың ысынбарлыҡҡа тура килмәгәнлеген Нияз Абдулхаҡ улы Мәжитов ғүмер буйы кире ҡаҡты. Мәжитов, кушнаренко, ҡараяҡуп, турбаҫлы, бахмутин мәҙәниәте археологияһы һәм боронғо башҡорт этносы формалашыуының башҡа процестары менән бәйләп, башҡорт милләтенең автохтон сығышлы булыу һәм үҫеш фаразын алға сығарҙы һәм иҫбатланы. Башҡорт халҡының үҙәген тәшкил иткән төп ҡәбиләләр һәр ваҡыт автохтон булған һәм Уралда борон замандан бирле йәшәгән Был фекерҙе ер-һыу атамалары, «Урал батыр», «Аҡбуҙат» эпостары һ.б. ауыҙ-тел ижады әҫәрҙәре асыҡ раҫлай.
10—12 быуаттарҙа башҡорт ҡәбиләләренең берләшеү процесы тамамланған. Алтын Урҙа, Ҡазан ханлығы, Нуғай Урҙаһы һәм Себер ханлығы составында йәшәгән дәүерҙәрҙә башҡорттарҙы мәҙәни-тел һыҙаттары буйынса көнбайыш (дала һәм урман-дала райондары) һәм көнсығыш этнографик төркөмдәргә бүлеү күренеше билдәләнгән.
16 быуатта башҡорттарҙың консолидация процесы — башҡорт милләтенең бер бөтөн этник территорияһы, сәйәси власы булған башҡорт ҡәбиләләр союзына берләшеүе һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуы менән тамамланған. Башҡорт халҡы составында типтәр һәм мишәрҙәрҙең бер өлөшө ассимиляцияланған. 1917 йылғы революциянан һуң һәм автономия барлыҡҡа килгәндән һуң, административ-территориаль реформалар барышы башҡорт халҡының этник консолидацияһына булышлыҡ иткән, башҡорттарҙың этник төркөмдәрен формалаштырған. Тарихи Башҡортостандың ерҙәре күрше өлкәләргә (Силәбе, Ҡурган, Ырымбур, Пермь, Свердловск) һәм Татарстан Республикаһына бүлеп бирелгән. Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә лә төп башҡорттар йәшәй. Ошо территорияларҙа йәшәгән башҡорттарҙы диаспора тип атарға маташыу төптө хаталы фекер.
Совет осоронда алып барылған бөйөк төҙөлөштәр заманынан, 90-сы йылдарҙа башланған үҙгәртеп ҡороу йылдарынан башлап, Башҡортостандан ситкә миграция барышында Рәсәй территорияһында, Ханты-Мансы автономиялы округында, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында һ.б. урындарҙа башҡорт диаспоралары һәм Бөтөн донъя башҡорттарының төбәк ойошмалары барлыҡҡа килде.
Этник үҙаң
Башҡорттарҙың этник үҙаңы нығыныуында башҡорт ҡәбиләләренең 9 быуатта Башҡорт хан етәкселегендә хәрби-сәйәси союзға берләшеүе, ҡәбилә төшөнсәләренән өҫтөн булған берҙәм «башҡорт» этнонимының таралыуы әһәмиәтле роль уйнаған. Башҡорттарҙың Рәсәйгә ҡушылыуынан һуң барлыҡҡа килгән сәйәси, ижтимағи һәм этник процестар башҡорт халҡының артабанғы берләшеүенә йоғонто яһаған. Рәсәйгә ингәндә, беҙҙең ата-бабалар, башҡорттарҙың үҙ территорияларына аҫабалыҡ хоҡуғын ҡанунлаштырған, юридик яҡтан нығытып ҡуйған жалованный грамоталар (федератив килешеү тип атарлыҡ) төҙөгән.
Музыкаль этнография
Урта быуаттарҙа ғәрәп һәм европа сәйәхәтселәре, 18 быуатта рус сәйәхәтселәре һ. б. яҙмаларында башҡорттарҙың музыкаль фольклоры тураһында иҫкә алынған. 19 быуат башынан башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен системалы йыйыу һәм өйрәнеү алып барылған. 19 быуатта Рус географик йәмғиәтенең этнографик бүлеге, Мәскәү университеты тәбиғәт фәнен, антропология һәм этнография һөйөүселәре Император йәмғиәтенең этнография бүлеге эргәһендәге Музыкаль-этнографик комиссияһы был эште тормошҡа ашырған.
Ырымбур губернаһына экспедиция ваҡытында (1856—1857) башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен йыйыу менән М. Л. Михайлов шөғөлләнгән, Г. Х. Йәнекәйев 500-гә яҡын башҡорт, татар халыҡ йырҙарын яҙып алған һәм «Башҡорт һәм татар йырҙары» йыйынтығында баҫтырып сығарған. ХХ быуат башланғанда, башҡорт музыкаль фольклоры материалдарын йыйыу менән Ғәбәши Солтан Хәсән улы, И. А. Козлов, Солтанов Искәндәр Мөхәмәдйәр улы, Эйхенвальд Антон Александрович шөғөлләнгән. Ҡайһы бер йырҙарҙы фонографҡа яҙҙырғандар.
1930-сы йылдарҙа Өфөләге Башҡорт милли мәҙәниәт Ғилми-тикшеренеү институтында Ключарёв башҡорт халыҡ йырҙарын йыйыу һәм өйрәнеү эшен алып барған. «Башҡорт халыҡ йырҙары», «Ҡурай өсөн 50 башҡорт халыҡ инструменталь пьесаһы һәм көйө» тигән йыйынтыҡтар төҙөлгән.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында композитор А. А. Эйхенвальд оҙон көй музыкаль жанрын анализлау менән булған, Украина композиторҙары Милли союзы ағзалары Ф. Е. Козицкий, Спадавеккиа Антонио Эммануилович, Степанов Лев Борисович, Пейко Николай Иванович, Чемберджи Николай Карпович башҡорт халыҡ музыкаһы өлгөләрен йыйыу һәм эшкәртеү менән булған.
1954 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» (Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы, Лебединский Лев Николаевич һәм Харисов Әхнәф Ибраһим улы), «Башҡорт халыҡ ижады» музыкаль йыйынтыҡтары баҫылып сыҡҡан.
Артабанғы йылдарҙа «Башҡорт халыҡ ижады», «Башҡорт халыҡ йырҙары һәм көйҙәре» йыйынтыҡтары, Р. С. Сөләймәновтың «Уралдың халыҡ ижады ынйылары» китабы (1995), «Боронғо башҡорт скрипкаһы — ҡылҡумыҙ» (2001); «Ырғыҙ-кәмәлек башҡорттарының йыр ижады» (2002); М. С. Алкиндың «Башҡорт йыры. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары» (2002); Вәлиев Дамир Жәүәт улының Силәбе башҡорттарына бағышланған «Арғаяш башҡорттарының рухи мираҫы» (1996); Нәҙершина Фәнүза Айытбай ҡыҙының «Рухи хазиналар» (1992), «Башҡорт халыҡ көйҙәре, йырлы-бейеүле уйындар» (1996) китаптары баҫылып сыҡҡан.
Этнографик коллекциялар
Башҡорт этносының матди мәҙәниәте предметтарынан торған Этнографик коллекциялары 1768—1774 йылдарҙағы Академик экспедиция, 18-21 быуат ғалимдарының этнографик экспедициялары барышында формалашҡан.
Мәскәүҙәге Дәүләт тарих музейында Белицер Вера Николаевна ойошторған экспедицияһы тарафынан йыйылған башҡорттарҙың халыҡ ижады һәм көнкүреше материалдары (24 предмет), Уйынсыҡтар музейында (Сергиев Посад ҡалаһы) — балалар уйынсыҡтары һаҡлана.
Санкт-Петербургта, Кунсткамерала, Бөйөк Пётр исемендәге Антропология һәм этнография музейында, Петер Симон Паллас экспедицияһы барышында (1774 йыл) йыйылған 8 коллекция, 101 предмет (зәргәр биҙәүестәр, ҡатын-ҡыҙ ҡалпағы һ.б.), А. К. Марков йыйған (1890; ағастан уйып киҫеп яһалған сылбыр), П. И. Небольсин йыйған (1891; семәрләп биҙәлгән ижау), Н. Ф. Арепьевтан (1912; туҡымалар коллекцияһы, ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ кейемдәре, баш кейемдәре, аяҡ кейемдәре һ.б.), Д. К. Зеленин (1965 йылда тапшырылған; хеҙмәт ҡоралдары, ҡайылған таҫтамалдар, һарауыстар) һ.б. һаҡлана.
Санкт-Петербургтағы Эрмитажда тәңкәләр менән биҙәлгән түшелдерек һаҡлана.
Ырымбур крайының боронғо ҡомартҡылар Музейында башҡорт этнографияһы коллекцияһы урынлаштырылған.
Будапештағы Венгрия этнография музейында 1909 йылда Ырымбур һәм Пермь губерналары буйынса йөрөгәндә, Д. Месарош тарафынан йыйылған 225 предмет һәм 86 фотография (көньяҡ-көнсығыш башҡорттарынан яҙып алынған тирмәне йыйыу һәм ҡороу буйынса инструкцияһы) һаҡлана.
Башҡортостан Республикаһының Милли музейында башҡорттарҙың этнографияһы буйынса экспозиция эшләй.
М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында биҙәкле туҡыусылыҡ өлгөләре, семәрле ижау (сүмес) һаҡлана.
Археология һәм этнография музейында — Н. В. Бикбулатов, С. Х. Долотказина, Н. Ф. Шакирова тарафынан йыйылған хужалыҡ кәрәк-ярағы, йыһазы, интерьеры тергеҙелгән кейеҙ тирмә, түшкә тағыла торған биҙәүестәр коллекцияһы (17 предмет; көмөш тәңкәләр, сулпылар, кораллдар, быяла һәм ярым аҫыл таштарҙан торған мәрйендәр менән биҙәлгән) бар.
Салауат тарихи-крайҙы ҡйрәнеү музейында йорт йыһаздары, кәрәк-ярағы, башҡорттарҙың кейеме һаҡлана.
Музейҙар
Рәсәй Фәндәр Академия учреждениеһының Археология һәм этнографияһы музейы.
Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө ғилми үҙәгенең Этнологик тикшеренеүҙәр институты.
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы.
Этнографик белем алыу
Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттарында һәм ғилми учреждениеларында этнографик белем алырға һәм башҡорттарҙың этнографияһын өйрәнергә була:
Стебелев Андрей Валентинович
Стебелев Андрей Валентинович (23 март 1965 йыл) — рус телендә ижад итеүсе Украина шағиры. Украина Журналистарының (2013), Украина Яҙыусыларының (2013) Украина тыуған яҡты өйрәнеүселәренең милли союздары (2015) ағзаһы.
Башҡорттарҙың этнографияһы
Этнографик белем алыу
Башҡорт дәүләт университеты — Башҡортостан Республикаһы тарихы, археологияһы һәм этнологияһы кафедраһы.
Стебелев Андрей Валентинович
Биографияһы
1965 йылдың 23 мартында Приморье крайының Уссурийск (хәҙерге Рәсәй составында) тыуа. Украина Ҡораллы көстәренең запастағы полковнигы, Афған һуғышыында, ҡайһы бер Африка илдәрендә (Ангола, Конго) тыныслыҡ урынлаштырыусы булып ҡатнаша, АҠШ-та дипломатик хеҙмәттә була. СССР Оборона министрлығының хәрби институтын тамамлай (Мәскәү, 1987). Көнсығыш телдәренән (урду, дари) тәржемә менән шөғөлләнә. 1992 йылдан Винницала йәшәй.
Башҡорттарҙың этнографияһы
Этнографик белем алыу
Рәсәй Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты.
Стебелев Андрей Валентинович
Ижады
Рус әҙәбиәтенең "көмөш быуат"ы тураһында әҙәби тикшеренеүҙәр, авиация тарихы тураһында баҫма, Подолье крайы тарихы буйынса материалдар, «Тиврівщина» фотоальбомы (2015) авторы.
Әҙәби процесты ойоштороусы
«Лірики Transcendent’a» әҙәби төркөмө культуртрегеры.
2001 йылда «Малахит мөгөҙморо» әҙәби конкурсына нигеҙ һала.
Ойошторошоусы булып тора Подольела "Подкова Пегаса " Бөтә Украин шиғриәт фестивален ойоштороусыларҙың береһе.
2010 йылда асылған "Винница шағирҙары йорто"йәмәғәт инициативаһы кураторы.
2015 йылдан Украина Яҙыусылар милли ойошмаһының Винница ҡалаһы ойошмаһы рәйесе.
«Взмах крыла» (2003), «Маскарад» (2004), «Подкова для насорога» (2016), «Извечная Винничина» (2017) төбәк альманахтарын туплаусы булып тора.
Ференц Пушкаш
Ференц Пушкаш (, тыуған ваҡыттағы исеме Ференц Пурцельд Биро ; 1 апрель 1927 йыл — 17 ноябрь 2006 йыл) — венгр һәм испан футболсыһы, һөжүмсе, Венгрияның «Алтын команда»һы уйынсыларының береһе, 1954 йылғы (венгрия йыйылма командаһы составында) һәм 1962 йылғы (Испания йыйылма командаһы составында) Донъя чемпионаттарында ҡатнаша.
МФФИИС үткәргән һорау алыуҙар буйынса донъяның иң яҡшы XX быуат футболсылары араһында 6-сы урында тора. World Soccer журналы версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылар араһында 6-сы урында. Sportivo Guerin версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 6-сы урын биләй. Placar журналы версияһы буйынса футболдың барлыҡ тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегендә 7-се урында тора. France Football версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы уйынсылары араһында 7-се урында тора. Planete Foot версияһы буйынса XX быуаттың иң яҡшы 50 уйынсыһы иҫәбенә инә. Voetbal International версияһы буйынса футбол тарихындағы иң яҡшы уйынсылар исемлегенә инә.
Ференц Пушкашҙе иҫән ваҡытта уҡ барлыҡ замандарҙың иң яҡшы венгр футболсыһы тип таныла. Будапешттың мультиспорт стадионы һәм футбол командаһы Ференц Пушкаш исемен йөрөтә. ФИФА версияһы буйынса иң яҡшы гол өсөн футболсы исемендәге приз булдырылған.
Ханонкин Александр Аркадьевич
Ханонкин Александр Аркадьевич (Олександр Аркадійович Ханонкін; 23 июнь 1934 йыл, Одесса — 3 декабрь 2000 йыл, Одесса) — СССР һәм Украина ғалимы-физигы, геофизигы һәм психологы. Техник фәндәре докторы, профессор. И.И. Мечников исемендәге Одесса милли университетының синергетика ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире, Украинаның фән һәм техника өлкәһендәге ике Дәүләт премияһы лауреаты (1983 һәм 1996)
Биографияһы һәм карьераһы
Александр Аркадьевич Ханонкин Одессала мәктәп уҡытыусыһы Аркадий Овсеевич һәм уның ҡатыны Фаина Майоровна Ханонкиндар ғаиләһендә тыуған.
1958 йылда А.А. Ханонкин К.Д.Ушинский исемендәге Одесса дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай, уның ғилми етәксеһе профессор Лазарь Борисович Эрлих була.
1957 йылдан Александр Аркадьевич Одесса Суднолар ремонтлау заводының рентген лабораторияһында инженер-рентгенолог вазифаһында эшләй.
1966 йылдан К.Д.Ушинский исемендәге Одесса дәүләт педагогия институтының физика кафедраһы ассистенты була.
1968 йылда О.В. Куусинен исемендәге Петрозаводск дәүләт университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1969 йылда А. А. Ханонкин СССР Фәндәр академияһының Геология институты директоры А. В. Пейвеға геологик процестарҙың моделдәр әҙерләүҙә физик эксперименттарҙы файҙаланырға тәҡдим итә. Александр Вольдемарович Одесса дәүләт университетының (хәҙер - И.И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты) геология-география факультетына мөрәжәғәт итергә кәңәш бирә. Шул ваҡыттан алып физик А. Ханонкин Одесса геологтары, атап әйткәндә, профессор Игорь Петрович Зелинский менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
1972 йылдан Одесса дәүләт университетының Физика ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙерге И.И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты) өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй.
1974 йылда Одесса милли университетында ғәмәли металлофизиканың яңы тармаҡ ғилми-тикшеренеү лабораторияһын ойоштора һәм етәкләй. Етәксенең ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары киңәйеү менән бәйле ул ике тапҡыр үҙенең исемен үҙгәртә: 1992 йылда ул инженер психологияһы лабораторияһы тип атала башлай, ә 1995 йылда — синергетика лабораторияһы.
1992 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Сәнғәт академияһының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай.
2000 йылдың 3 декабрендә Одессала вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
1989 йылда А.А. Ханонкин һәм бер төркөм ғалимдар Украина ССР-ының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнә. («Розробка та впровадження фізичних методів неруйнуючого контролю волочильного виробництва у кабельній промисловості»).
Был тикшеренеүҙәр менән бер рәттән лаборатория Одессакабель һәм Стальканат заводтары менән хеҙмәттәшлектә оҙайлы ваҡытҡа сыҙамлы кабель эшләү буйынса эшләнмәләр алып бара. А. А. Ханонкин әүҙем уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге алып бара, атап әйткәндә, Одесса милли университетының психология кафедраһында инженер психологияһы курсын уҡыта, дин психологияһы курсын ойоштороу өҫтөндә эшләй.
1996 йылда Одесса милли университеты профессорҙары А. А. Ханонкин, И. П. Зелинский һәм Е. А. Черкезға Днепропетровск һәм Киев ғалимдары менән берлектә «Закономерности деформации верхней части тектоносферы Земли, которые установлены теоретическими и экспериментальными методами» эше өсөн Украинаның фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы тапшырылды.(укр. «Закономірності деформації верхньої частини тектоносфери Землі, що встановлені теоретичними і експериментальними методами» ).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Барбу Наталья
Наталья Барбу (22 августа 1979, Молдавия ССР-ы, Бельцы,) — молдаван йырсыһы, «Moldstar» милли конкурсының еңеүсеһе, «Mamaia», «Славян баҙары», «Яңы тулҡын» һәм «Maluri de Prut» халыҡ-ара фестивалдәре призеры.
Биографияһы
Мәктәпте тамамлағандан һуң Наталья уҡыуын Стефан Няга исемендәге Кишинев музыка училищеһында дауам итә, унда ул фольклор оркестры составында — башта скрипкасы, ә һуңынан вокалист булараҡ сығыш яһай. Шул уҡ ваҡытта ул джаз һәм поп-музыка өлкәләрендә көсөн һынап ҡарай.
1998 йылда Наталья музыка училищеһын тамамлай һәм скрипкасы сифатында «Мугурел» фольклор ансамблендә сығыш яһай башлай. Шул уҡ йылда ул йырсы булараҡ өс музыкаль фестивалендә ҡатнаша һәм һәр береһендә призлы урындар яулай: Михаэл Рунчану исемендәге эстрада музыкаһы Фестивалендә (Festivalul de Muzică Uşoară «Mihaela Runceanu») — беренсе премия, Милли ярыш «Малурь де Прут» эстрада музыкаһы Милли конурсында (Concursului National de Muzică Uşoară «Maluri de Prut») — приз, Румынияла «Мамая» эстрада музыкаһы Фестивалендә (Festivalul de Muzică Uşoară «Mamaia») — гран-при.