cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Инеш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николо-Вяжищи монастыры
Николо-Вяжищи монастыре - Урыҫ православие сиркәүенең ставропигиаль ҡатын-кыҙҙар монастыре. Новгород өлкәһенең Новгород районы Вяжищи ауылы янында урынлашҡан.
Тарихы
XIV быуат аҙағында иноктар Евросин, Игнатий һәм Галактион тарафынан нигеҙ һалына. Йылъяҙмала беренсе тапҡыр 1411 йылда телгә алына.
Оло Шатьма
Оло Шатьма — Рәсәй йылғаһы. Сыуашстан биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1939/92 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цивиль йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга ҡушылдыҡтары Ҡуйылыһыу аралығында, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Николо-Вяжищи монастыры
Тарихы
XVII быуатта монастырь Романовтар династияһынан булған беренсе батшалар ярҙамынан файҙалана. 1670-80 йылдарҙа уға Николаев Понедельский һәм Спас Сяберский монастырьҙары яҙыла. XVII быуат аҙағында монастырҙы радикаль үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы Боголеп Саблин (1683 йылдан 1697 йылға тиклем Николо-Свияжск монастыры настоятеле) була. Боголеп Никон идеялары буйынса эшләгән. Дөнъяуи хакимиәттән рухи хакимиәт өҫтөнөрәк итеү өсөн көрәштә Никон ҙурлығы, архитектура формалары һәм биҙәү эштәре буйынса батшаларныҡынан өҫтөнөрәк булған биналар булдырырға омтолған. Боголеп ниәттәрен тормошҡа ашырыуҙа Новгород митрополиты Евфимий III лә ҡатнашҡан. Евфимий Никон менән таныш булған, уның ҡараштары яҡлы булған, күркәмлек яратҡан. Вяжищи төҙөүселәре, моғайын, Мәскәүҙән саҡырылғандарҙыр. Баш ҡала оҫталары ҡала шарттарының үҙенсәлеген һәм Новгород архитектураһының үҙенсәлектәрен иҫәбенә алған. Йорттарҙа Мәскәү зауығы Новгород ҡатылығы менән ярашлы.
Оло Шатьма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Николо-Вяжищи монастыры
Тарихы
1764 йыл штаттары буйынса Николо-Вяжищи монастырын икенсе класстар исемлегенә кереткәндәр; уның барлыҡ ерҙәре секулярлаштырылған. XVIII-XIX быуаттарҙа уның территорияһында монастырь төрмәһе урынлашҡан.
1920 йылда монастырь ябыла һәм урындағы колхозға күсә. Трапеза палатаһының икенсе ҡатынла мәктәп урынлашҡан. Никольский соборында ғибәҙәттәр тағы 15 йылға яҡын дауам иткән. Монастырь башлығы архимандрит Серафим (Великий) 1920 йылда Крестец епискобына, Новгород епархияһы викариена ҡул ҡуя.
Монастырь биналары Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ныҡ зыян күрә.
1958 йылда архитектор-реставратор Леонид Красноречьев етәкселегендә монастырҙа үлсәү һәм тикшеренеү эштәре башлана, ә 1964 йылдан 1990 йылдар башына тиклем реставрация-төҙөү эштәре башлана.
1988 йылда Николо-Вяжищи монастыре сиркәүгә кире ҡайтарыла. 1990 йылдың 31 мартында Новгород һәм Ленинград митрополиты Алексий (Ридигер) Новгород архиепискобы Изге Евфимий хөрмәтенә ғибәҙәтхананы изгеләндерә. Монастырь 1995 йылдан башлап ҡатын-кыҙҙар ставропигиаленә әүерелә.
Сығанаҡтар
Төркөм:Новгород өлкәһе монастырҙары
Нестеров йорто
Нестеров йорто (Потийский урамы, 57) — Донецк ҡалаһында иң боронғо бина. 1889 йылда төҙөлгән. Шулай уҡ хаталы «Бальфур йорто» исеме аҫтында осрай.
Йорт Донецкиҙа Ленин районында урынлашҡан  һәм уға өс ҡатлы йәнәш торған башня менән ике ҡатлы ҡатлы бинанан ғибәрәт. Башняға текә ябыҡ баҫҡыс күтәрелә. Баҫҡыс үткән һәр ҡатта ҙур булмаған күҙәтеү тәҙрәләре бар. Икенсе ҡаттан был баҫҡыс буйлап сарҙаҡҡа сығырға мөмкин. Башта был баҫҡыс буйлап шулай уҡ бинаның түбәнге ярустарына эләгергә мөмкин булған. Икенсе ҡатҡа таш баҫҡыс алып бара.
Бинаның стеналары эзбизлы кирбестән һалынған. Уларҙың ҡалынлығы 70 сантиметр  тәшкил итә. Түбәһенең бейеклеге 3 метр.
Йорттоң декорында плитка  ҡулланылған, улар Харьков эшҡыуары Эдуард Эдуардович Бергенгейм  предприятиеһында эшләнгән.
Революциянан һуң подвал биналары күмелә. Был бинаның вентиляцияһын боҙа. Башняһының береһе емерелә. Тышҡы ҡиәфәте менән ул яҡынса Лондондағы изге Геогрий сиркәүенә оҡшаған.
Файл:Donetsk bolfur house 01.jpg|Нестеров йорто, 2006 йылғы фотоһүрәт Файл:Donetsk bolfur house 02.jpg|Нестеров йорто, 2006 йылғы фотоһүрәт Файл:Donetsk bolfur house 03.jpg| Нестеров йорто, 2008 йылғы фотоһүрәт Файл:Donetsk bolfur house 04.jpg|Нестеров йорто, 2008 йылғы фотоһүрәт Файл:Donetsk bolfur house 05.jpg|Нестеров йорто, 2008 йылғы фотоһүрәт Файл:Donetsk bolfur house 06.jpg|Нестеров йорто, 2008 йылғы фотоһүрәт Совет осоронда айырым йортта айныҡтырғыс һәм махсус ҡабул итеү бүлмәләре урынлаша. Икенсе ҡатта ике ҡатлы рәшәткәләр менән камералар йыһазландырыл. 2006 йылда  шунда  СМЭУ өлкә дирекцияһының «Ресурс-светофоры» урынлаша. Усадьба янындағы ат аҙбары шәхси секторҙың торлаҡ  йорто булараҡ ҡулланыла. 2017 йылғы торошо буйынса бина йәшәүгә яраҡһыҙ һәм яйлап емерелә
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сельский Натан Евсеевич
Биографияһы
Натан Евсеевич Сельский 1958 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Башҡорт дәүләт медицина институтында юғары һөнәри белем алып, уны 1982 йылда тамамлай. Вузды тамамлағас, 1983 йылдан башлап Ишембай ҡалаһы үҙәк дауаханаларының береһендә эшләй башлай. 1986 йылдан Бөтә Рәсәй күҙ һәм пластик хирургия үҙәге менән хеҙмәттәшлек итә, унда бүлек етәксеһе вазифаһын биләй (1989 йылдан), генераль директорҙың беренсе урынбаҫары һәм бүлек мөдире (1982 йылдан). Төп профессиональ эшмәкәрлеге менән бер рәттән, 2004 йылдан алып Екатеринбургта урынлашҡан Урал медицина академияһында уҡытыусы булып эшләй. 2006 йылдан алып Өфөлә «Косметологик дауахана» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.
Натан Евсеевич аллотрансплантаттар ҡулланыусы Рәсәй реконструктив хирургия мәктәбенә нигеҙ һалыусы, терәк-контурлы пластика өсөн һөйәктән трансплантаттар һәм имплантаттар эшләү етәксеһе. Фәнни эшмәкәрлеге яңаҡ-йөҙ өлкәһендә тыумыштан булған йәки тормошта барлыҡҡа килгән дефекттар һәм деформацияларҙы хирургик дауалау ысулдарын эшләүгә арналған. Шулай уҡ Н. Сельский 60-тан ашыу фәнни баҫма, 10 уйлап табыу авторы, улар иҫәбендә «Аллоплант» биоматериалы.
Пушина Федора Андреевна
Федора (Феодора) Андреевна Пушина (1923 йылдың 13 ноябре — 1943 йылдың 6 ноябре) — Советтар Союзы Геройы, хәрби фельдшер, медицина хеҙмәте лейтенанты.
Биографияһы
Федора (Феодора) Андреевна 1923 йылдың 13 ноябрендә хәҙерге Удмуртияның Якшур-Бодьинский районы Иж-Забегалово ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Ун туғыҙынсы бала була. Феодораның ата-әсәһе крәҫтиән була, ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Һуңынан Феняның ғаиләһе Иж ауылынан Тукмачи ауылына күсеп килгән, һәм уның бала сағы һәм мәктәп йылдары шунда үтә.
Больше-Ошворцинский ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
1939 йылда Ижевск фельдшер-акушерлыҡ мәктәбенә уҡырға инә. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң, Феодораны Кекоранский фельдшер-акушерлыҡ пунктына (Кекоран ауылы), билдәләйҙәр, һәм унда 1942 йылдың ғинуарынан эшкә тотона. Ул сирлеләрҙе ҡабул итергә, мәктәп һәм ферманың санитар торошон тикшереп торорға, шулай уҡ халыҡ менән әңгәмә үткәрергә тейеш була. Феодора бер үк ваҡытта хирург та, терапевт та, акушер ҙа һәм балалар табибы ла була.
Комсомолға инә.
Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың апрелендә саҡырыла.
1942 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышында фронттарында. ның 167-се уҡсылар дивизияһы 520-се уҡсылар полкында хәрби фельдшер була. Фронтташ дуҫтары уны Фаина тип йөрөткән.
1943 йылдың 7 февралендә Воронеж фронты 38-се армияһы 167-се уҡсылар дивизияһы 520-се уҡсылар полкы санитар ротаһы хәрби фельдшеры Ф. А. Пушина Курск өлкәһе Мантуровский районы Прилепы ауылы районында артиллерия-миномёт уты аҫтынан 45 яралы яугирҙе сығара. 11 февралдә Пузачи ауылында алдынғы медицина пунктында 57 яралы яугир һәм командирға медицина ярҙамы күрһәтә. Совет частары Пузачи ауылын ташлап киткән саҡта бар булған яра бәйләү материалдарын һәм дарыуҙарҙы сығара. 1943 йылдың 14 мартында отҡорлоҡ күрһәткәне өсөн 520-се уҡсылар полкы командиры майор Придача уны «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына тәҡдим итә, әммә 167-се уҡсылар дивизияһы командиры генерал-майор И. И. Мельников уны Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943 йылдың 15 апреле) менән бүләкләргә ҡарар итә.
1943 йылдың ноябрендә полковник П. Г. Акулов командалығында полк, дошмандың байтаҡ көсөн үҙенә йәлеп итеп, Киевта ауыр һөжүм һуғышын алып бара. Шуның менән бәйле, медчасть киев янындағы Святошино ауылында урынлашҡан була.
1943 йылдың 6 ноябре иртәһендә дошмандың бомбардировщиктары төркөмө ауылға бомба һөжүме башлай. Бомбаларҙың береһе туранан-тура ялан госпитале бинаһына эләгә, һәм ул яна башлай. Санитар ротаһы командиры Николай Копытёнков һәм Феня Пушина яралыларҙы ҡотҡарыуға ташлана. Ут эсенән ул утыҙ ауыр яралыны сығара, һәм һуңғыһы артынан ингәндә, йорт емерелә башлай. Николай Копытёнков уны иң һуңғы мәлдә, бина емерелер алдынан, уны уттан алып сыға. Феня аңын юғалтҡан, башы ҡаты йәрәхәтләнгән, кәүҙәһе тотош янған хәлдә була. Ул күҙ аса, иренен ҡыбырлата ла, иптәштәре ҡулында вафат була.
1944 йылдың 10 ғинуарында үлгәндән һуң Федора Андреевна Пушинаға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Киевтың Святошино зыяратында ерләнгән.
Нигер
Ни́гер, шулай уҡ Ниге́р  (Niger ), рәсми — Ни́ге́р Респу́бликаһы (République du Niger ) — Көнбайыш Африкалағы диңгеҙгә сығыу юлы булмаған дәүләт. Баш ҡалаһы — Ниамей ҡалаһы.
Нигер — донъяның иң ярлы илдәренең береһе, кеше үҫеше индексы буйынса һуңғы урындарҙың береһен биләй. Ил территорияһының 80 проценттан ашыуы Сахара сүллегендә урынлашҡан, ҡалған өлөшөн даими рәүештә ҡоролоҡ һәм сүлләнеү хәүефе аҫтында булған Сахель ярымсүллеге биләй. 23 миллиондан саҡ ҡына күберәк кеше йәшәгән халыҡ илдең көньяҡ сигендә һәм көнбайышында урынлашҡан. Ауыл хужалығы һәм файҙалы ҡаҙылмалар, тәү сиратта, уран сығарыу иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тора.
Этимологияһы
«Нигер» топонимы шул уҡ исемдәге гидронимдан — уның аша аҡҡан Нигер йылғаһынан алынған ((туарег телендә ⴻⴳⴻⵔⴻⵡ ⵏⵉⴳⴻⵔⴻⵡⴻⵏ Egerew n-Igerewen, тамашек телендә «Оло йылға» йәки «Йылғалар йылғаһы»).
Географик урынлашыуы
Нигер Республикаһы Көнбайыш Африканың төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Төньяҡта һәм төньяҡ-көнбайышта Алжир, төньяҡ-көнсығышта Ливия, көнсығыштан Чад, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта Нигерия, көньяҡ-көнбайышта Бенин һәм Буркина-Фасо, көнбайышта Мали менән сиктәш. Илдең диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Дәүләт төньяҡ киңлектең 11°37′ һәм 23°33′ (төньяҡтан көньяҡҡа — 1300 км) һәм көнсығыш киңлектең 0°06′ һәм 16° араһында (көнбайыштан көнсығышҡа — 2000 км) ята. Нигер территорияһының майҙаны 1 267 000 км² тәшкил итә, майҙаны буйынса Африкала алтынсы урынды тора (Алжир, Конго Демократик Республикаһы, Судан, Ливия һәм Чадтан һуң), шулай уҡ Көнбайыш Африканың иң ҙур дәүләте булып тора.
thumb|300px|left|Нигер Республикаһына космостан күренеш. Илдең төньяҡ өлөшөн [[Сахара сүллеге биләй, уның уртаһында ташлы Аир яҫы таулығы урынлашҡан. Аирҙың көнсығыш өлөшө ҙур ҡомло Тенере сүллегенә барып терәлә, майҙаны яҡынса 400 мең км² тәшкил итә. Төньяҡ-көнсығышта Джадо яйлаһы ята. Илдең көньяғын Сахель ярымсүллеге биләй. Көньяҡ-көнбайышында уңдырышлы тигеҙлек барлыҡҡа килтереп, Нигер йылғаһы аға.
Геология
Нигер тулыһынса кембрий алды кристаллы тоҡомдарҙан — гранит һәм һәүерташтарҙан торған Африка платформаһында урынлашҡан. Территорияның күпселек өлөшөндә кристаллы тоҡомдар төрлө йәштәге ултырма япма (палеозой, мезозой, өсөнсө осор һәм дүртенсе осор) менән ҡапланған. Ер өҫтөнә сығып ятыусы өс кристаллы тоҡом файҙалы ҡаҙылмаларға бай. Интенсив эрозия һәм геологик процестарҙың оҙайлылығы Нигер территорияһының күпселек өлөшөнөң тигеҙләнеүенә килтергән.
Тарихҡа тиклем осор
Хәҙерге Сахара сүллеге территорияһында сағыштырмаса дымлы климат булғанда, Нигер халҡы хәҙергеләрҙән айырылып торған. Б. э. т. 7 — 6 мең йылдарҙа, Нигерҙа киффи мәҙәниәте осоронда, уның вәкилдәре оҙон, ҙур кәүҙәле була. Б.э.т. 5 — 3 мең йыллыҡта уны Сахара кипкәндән һуң эҙһеҙ юғалған Тенерия мәҙәниәте алмаштыра. Иҫән ҡалған кешеләре дымлыраҡ райондарға күсенеүе мөмкин.
Норвегия
Норвегия Короллеге — Европаның төньяғында, Төньяҡ диңгеҙҙәре буйындағы дәүләт, Скандинавия ярымутрауында һәм бер нисә бәләкәй утрауҙа урынлашҡан. Норвегия Европа берләшмәһенә инмәй. Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы — НАТО-ны һәм Арктика кәңәшмәһе ойоштороусыларҙың береһе һәм уның ағзаһы.
Нигер
Африка дәүләттәре
Нигерҙың көнсығыш өлөшө оҙаҡ ваҡыт Канем империяһы хакимлығы, ә һуңынан Борну батшалығы хакимлығы аҫтында була. Нигерҙың көнбайыш территорияһын XIII быуаттан алып XV быуаттарға тиклемге өлөшләтә Мали империяһы баҫып ала, әммә был империя юҡҡа сыҡҡандан һуң, күрше Сонгай кенәзлеге нығына. Ул Нигер йылғаһы үҙәненең көнбайыш өлөшөн ҡулға төшөрә. Әммә 1591 йылда Сонгай дәүләте Марокко солтаны армияһы тарафынан баҫып алына, шул уҡ ваҡытта хәҙерге Нигер территорияһында урынлашҡан көньяҡ райондар үҙаллылығын һаҡлап ҡала. Бында Лулани хакимлығы аҫтында Аский Нуха етәкселегендә Денди кенәзлеге барлыҡҡа килә; Марокко менән сик Мали менән Нигерҙың хәҙерге сиге урынында үткән. Артабан Денди кенәзлеге бер нисә ваҡ кенәзлеккә тарҡала, уларҙың һәр береһенә Аския вариҫы идара итә.
Норвегия
Географик мәғлүмәт
Норвегия Короллеге — скандинав илдәренең иң төньяҡтағыһы. Швеция, Финляндия, Рәсәй менән сиктәш.
Төньяҡ диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла.
Нигер
Африка дәүләттәре
XVIII быуатта Нигер территорияһының күп өлөшө хәҙерге Нигерҙың төньяғында VIII быуатта йәшәгән туарегтар — күсмә ҡәбиләләр хакимлығы аҫтына эләгә. Улар Агадес солтанлығына нигеҙ һалан һәм Ниамейҙа коммерция базаһы була. Туарегтарҙың үҙәкләштерелгән хөкүмәте булмай, тик йәшәү рәүешенә ҡурҡынысы янағас ғына, улар ирекле конфедерацияға берләшә. Хәҙерге Нигерҙың көньяғында ултыраҡ ер эшкәртеүсе халыҡтар йәшәгән. Нигер үҙәнендә Сонгайҙағы Денди кенәзлеге һәм Досто короллеге урынлашҡан булған. Фулани жиһадынан һәм Сокото хәлифәлеге барлыҡҡа килгәндән һуң, Нигерҙың халҡы ҡасаҡтар иҫәбенә күпкә арта.
Норвегия
Дәүләт ҡоролошо
Норвегия Короллеге Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә. Норвегия Короллеге - Конституцион монархия.
Башҡарма власть
Норвегия короле (королева) — илдең иң юғары вазифаһы. Король (королева) хөкүмәтте тәғәйенләү, парламентты тарҡатыу хоҡуғына эйә.
Суд власы
Норвегия Короллеге юғары суды.
Закондар сығарыу власы
Стортинг(Stortinget, «Оло йыйылыш»)  — Норвегия Короллегенең юғары закондар сығарыу органы.
Нигер
Административ-территориаль бүленеше
Административ яҡтан Ниамей баш ҡала округына һәм 7 төбәккә бүленә, улар, үҙ сиратында, 36 департаментҡа бүленә. Департаменттар ҡала һәм ауыл коммуналарынан тора.
Демография
Халыҡ һаны — 23 миллион (2019 йыл баһаһы).
Йыллыҡ үҫеш — 3,7 % (2010 йылда донъяла 1-се урын).
Тыуым 1000 кешегә 51,1 тәшкил итә. Тыуымдың дөйөм күрһәткесе донъяла иң юғары күрһәткес булып тора — бер ҡатын-ҡыҙға 6,49 тыуым (2017).
Үлем — 1000 кешегә 14,5.
Ғүмер оҙонлоғо: ирҙәр — 52 йыл, ҡатын-ҡыҙҙар — 54 йыл;
Ҡәҙер торамаһы
Тасуирламаһы
Ҡәҙер торамаһы Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы Ҡәҙер ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Мәсәғүт) — 16 км, ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Рухтин) — 8 км.
Нигер
Демография
Уртаса йәш — 15 йәш, халыҡтың 68 проценты — 25 йәшкә тиклемгеләр.
Ҡәҙер торамаһы
Табылдыҡтар
Күп ҡатламлы торама. Майҙаны 2500 м², 140 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Нигер
Демография
Сабыйҙар үлеме — 1000 кешегә 115 (донъяла 3-сө урын).
Ҡәҙер торамаһы
Табылдыҡтар
Түбәнге ҡатламдарҙа хайуан һөйәктәре, неолит осорона ҡараған таш әйберҙәр — бысаҡ һымаҡ пластиналар, нуклеустар, ярсыҡтар, ҡырғыстар һәм ҡом, тальк һәм шамот ҡушып яһалған, тешле мөһөр баҫылған балсыҡ һауыттар табылған. Торлаҡ нигеҙҙәре һаҡланған.
Нигер
Демография
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу күрһәткесе — 0,8 % (2007 йыл баһаһы).
Ҡәҙер торамаһы
Табылдыҡтар
Ҡәҙер торамаһы материалдары Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты һәм Этнологик тикшеренеүҙәр үҙәге фондында һаҡлана.
Нигер
Демография
Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле яҡынса 28 % (43 % ир-ат, 15 % ҡатын-ҡыҙ, 2005 йыл) тәшкил итә.
Ҡәҙер торамаһы
Асыш тарихы
Торама 1968 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла һәм өйрәнелә.
Гегути һарайы
Гегути һарайы - (Гегутский дворец, грузинса: გეგუთის სასახლე ) - урта быуаттарҙағы король һарайы, Грузия. Кутаиси ҡалаһынан 7 км көньяҡтараҡ урынлашҡан. Әлеге көндә хараба хәлендә.
Нигер
Демография
Ҡала халҡы — 16 % (2008 йылда).
Гегути һарайы
Тасуирламаһы
Гегути һарай комплексы харабалары Риони йылғаһы буйында 2 2000 квадрат метрҙан ашыу майҙанды биләй. 1953 йыл менән 1956 йылдар арауығындағы эҙләнеү эштәре белгестәргә археологик ҡатламдарҙы айырып, урта быуат биналарынның архитектура формаларын һәм биҙәлешен тергеҙергә мөмкинлек бирә. Уларҙың күп өлөшө 12 быуатҡа ҡараған, йәғни, был «Грузин хроникаһы»нда Гегути тураһында беренсе яҙма осраған ваҡытҡа тап килә.
Барыһынан алдараҡ төҙөлгән ҡаралты - оло камины булған ябай бер бүлмәле бина -  8-9 быуатҡа ҡарай. Грузия короле король Георг III заказы буйынса эшләнгән комплекстың төп өлөшө ( яҡынса 1156-1184), кирбес бина  дүрт яруслы, өс метрлыҡ таш аҫҡуймаға һалып төҙөлгән. Иркен үҙәк залы сатраш рәүешле, ул 14 метр бейеклектәге көмбәҙ менән ҡапланған. Бина тотош көпләнгән һәм йыуан колонналар менән нығытылған. Көнбайышында урынлашҡан өҫтәмә ҡоролмалар, һарай сиркәүе 13-14 быуаттарҙан һуңғыраҡ осорға ҡарай.
Ҡәҙер торамаһы
Асыш тарихы
1987 йылда тарих фәндәре кандидаты Лебедев Александр Иванович, 1990 йылда Рәсәй һәм Башҡортостандың тарихсы-археологы, Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты археология бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, тарих фәндәре кандидаты Г. Н. Гарустович тикшерә.
Нигер
Ҡалалары
Нигер — донъялағы бик аҙ урбанизацияланған илдәрҙең береһе, ҡалаларҙа 16 процент йәшәй; Халыҡтың 84 проценты — ауыл ерендә йәшәүселәр.
Гегути һарайы
Тасуирламаһы
Гегути һарайы емереклектәре мөһимлеге уның донъяуи үҙенсәлекле булыуы менән билдәләнә, сөнки күпселек урта быуат архитектура ҡомартҡылары -  сиркәү һәм монастырҙар. Урта быуат яҙмаларында һарай ҡоролошо һәм биҙәлеше тураһында яҙылһа ла, Гегути һарайынан тик замок раковиналары менән харабалар ғына ҡалған булһа ла, ни тиклем ҙур кимәлдә башҡарылған эштәр тураһында күҙ алдына килтерергә мөмкин.
Король һарайы комплексы Грузияның урта быуаттарҙағы «алтын быуат» осоронда төҙөләгән тип һанала. Һарай XIX башында емерелгән.
Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр
«Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» , шулай уҡ «Ҡаплан тиреһе ябынған баһадир», "Юлбарыҫ тиреһе ябынған  (ვეფხისტყაოსანი, Вэпхисткаосанһәм, һүҙмә-һүҙ Юлбарыҫ тиреле) — Шота Руставели, XII быуатта, моғайын, 1189—1212 йылдар араһында, грузин телендә яҙған эпик поэма.
Тарихы
Был поэма үҙенең төп башланғыс төрөндә беҙгә килеп етмәгән. Быуаттар дауамында поэма тексы дауам итеүселәр — бик күп ҡабатлаусылар һәм күсереп яҙыусылар ҡулында билдәле бер үҙгәрештәр кисергән. XVI—XVIII быуаттарҙа сыҡҡан байтаҡ интерполированный һуңғы редакциялар һаҡланған, һәм тикшеренеүселәр араһында, дөйөм алғанда, йөкмәткеһенә лә, әҫәрҙең ҡайһы бер аңлатмаларына ҡарата ла бәхәстәр туҡтамай. Поэманың «Оманиани» тип аталған дауамы ла бар. «Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир»ҙың барлыҡ редакциялары араһынан иң канонлаштырылғаны һәм таралғаны тип 1712 йылда Вахтанг батша Тифлиста баҫтырған һәм махсус аңлатмалар менән тәьмин ителгән Вахтанг редакцияһы һанала. Поэманың яңы баҫмалары утыҙға яҡын яңы поэмаһы бар, әммә ике баҫманы иҫәпләмәгәндә, асылда улар бөтәһе лә Вахтанг баҫмаһын ҡабатлау булып тора. Руставелиҙың фәлсәфәүи-дини ҡараштарын ул замандың рәсми сиркәүе тип атаған; ул поэманы эҙәрлекләүгә юл асҡан.
Һаманға саҡлы Руставели поэманың сюжетын ҡайҙан алыуы тураһындағы һорау асыҡ ҡала. Әҙәбиәттә дүрт фекер әйтелгән: беренсеһе Руставелиҙың поэманың 16-сы строфаһында «фарсы хикәйәһен таптым һәм, ҡулдан ҡулға күскән ҙур ынйылай күреп, шиғырлы юлдарға һалдым» тигән үҙенең һүҙҙәренә нигеҙләнә; эҙләнеү эштәре алып барылһа ла, әлегә фарсы оригиналы табылмаған. Руставели әйткән фарсы хикәйәһе, күрәһең, дөйөм алғанда, төп сюжет һыҙығынан, бик күп ваҡ деталдәренән күренеүенсә, «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһы менән тап килгән һинд эпосы "Рамаяна"ны булып тора.
Икенсе яҡтан, Тамараның тормошон поэмала һүрәтләнгән ваҡиғалар менән сағыштырыу Нестан-Дареджан исемле төп героиня ул Тамара үҙе тип уйларға сәбәп булып тора. Шағир аңлы рәүештә «Юлбарыҫ тиреһе…» сюжетын — уҡыусыны тоҫмаллауҙан алып китеү һәм «дарыу табып булмаған…» һөйөүен йәшерер өсөн — идеаль урынға, «Һиндостанға, Ғәрәбстанға, Ҡытайға» күсергән.
Хәйер, тағы ла бер фараз бар: поэмала һүрәтләнгән ваҡиғалар, халыҡтар араһындағы раса айырымлыҡтары әһәмиәтһеҙ һәм был тарих Грузияла ғына түгел, теләһә ниндәй башҡа илдә лә булыуы мөмкин, тигәнде күрһәтер өсөн икенсе илдәргә күсерелгән.
Килеп сығышы тураһында бәхәстәргә ҡарамаҫтан — кешелек тормошонда китап ҡиммәтле ваҡиға булып ҡала.
Сюжеты
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир» поэманың фабулаһы түбәндәгегә ҡайтып ҡала: атаҡлы, ләкин оло йәштәге Ғәрәбстан батшаһы — Ростеван, вариҫлыҡҡа ҡалдырыр улы булмағанлыҡтан, тәхеткә үҙенең Автандил исемле йәш ғәскәр башлығы полководецҡа ғишыҡ тотҡан берҙән-бер ҡыҙын — гүзәл һәм аҡыллы Тинатинаны күтәрә …
Поэтикаһы
Руставели боронғо Грузияла өҫтөнлөклө булған шаири тип аталған — ун алты ижекле шиғырҙы — поэтик метрҙы индереүсе һәм тиңе булмаған оҫтаһы булған. Руставели был ике метрҙың ике: бейек (4+4+4+4) һәм түбән (5+3+5+3) төрҙәрен ҡуллана. Поэмала метрҙың төрҙәре төрлөлөгө рифма системаһының айырым бер тәртибе менән бәйләнгән. Поэманың дүртюллыҡтары (һаны 1500 тиклем; ә академик Броссе баҫмаһы буйынса, 1637 строфаға, һәр шиғырҙа 16-шар ижеккә эйә) уның органик музыкаллеген күтәреүсе аллитерацияларға бай.
Руставелиҙың башҡа шиғыр ҡоролошо үҙенсәлектәренән — метафораның художество аныҡлығын билдәләргә кәрәк. Поэманың строфалары ҡатмарлы һәм йәйелдерелгән метафора рәттәренә бай. Һәм ошо Руставели поэтикаһының барлыҡ ҡатмарлылығында теленең ябайлығы, идея тәрәнлеге һәм художество тәбиғилеге өҫтөнлөк итә.
Авторҙың сәйәси ҡараштары
«Юлбарыҫ тиреһе ябынған баһадир» поэмаһы үҙенең грузин феодализмының «патронкмоба» (патронат) тип билдәлелек алған осорон бөтә ҡатмарлығында һурәтләй. Поэманың төп һәм идеаль геройҙары — Тариэл һәм Автандил — былар тоғро һәм итәғәтле «кма» — үҙенең патронына эскерһеҙ хеҙмәт итеүсе, тәрбиәле һәм тотанаҡлы, тәрән фекерле һарай кешеләре, ҡыйыу һәм фиҙакәр вассалдар.
Поэмала вассалдың тоғролоғон һәм уның батша — юғары патрон алдындағы бурысын. Батшаның туранан-тура вассалдары, һарай кешеләре һәм вельможалары йәки юғары ҡатлам вәкилдәре (мәҫәлән, Автандил, Тариэл һ. б. кеүек) шулай уҡ үҙҙәренә буйһонған вассал-вельможаларға эйә. Шулай итеп, поэмала һүрәтләнгән йәмәғәтселек патронат йәки, дөрөҫөрәге, сюзерен-вассал мөнәсәбәттәренең бер бүлеге булып тора, Руставели был мөнәсәбәттәрҙең гуманистик формаларын : «һөйөп-һөйөлөүсе парға ҡарағанда, бер-береһен яратҡан сюзерен һәм вассал яҡшыраҡ», тип белдерә ул. Автор аңлы рәүештә уҡыусыларын иҫкәртә: «үҙ сюзереныңа (патроныңа) хеҙмәт бер ҡасан да юҡҡа булмай». Әммә шағир сюзерендарҙы бары тик «күктәргә оҡшаған, миһырбанлыҡ аңҡытыусы һөйөклө, татлы, изгелексән шәфҡәтле» тип ҡабул итә.
Руставели —сюзерен-вассал үҙ-ара мөнәсәбәттәренә һәм династия легитимизмына нигеҙләнгән гуманистик монархизмды ажар яҡлаусы булған. Поэманың үҙәк мотивтарҙың береһе булып, хәрби ғәйрәт һәм ҡыйыулыҡ культы тора. Шағир хыяллаштырған ҡаһарман герой дуҫлыҡта һәм иптәшлектә тоғро һәм фиҙакәр. Дуҫлыҡ һәм иптәшлек — рыцарлыҡ хоҡуҡ тәртибенең нигеҙе. рыцарь хоҡуҡ нигеҙҙәре; теләктәшлек һәм  — Руставели ҡәҙерләгән идеал. Рыцарҙар сауҙагәрҙәрҙе пираттар һәм юлбаҫарҙарҙан эскерһеҙ һаҡлаған, ҡатын-ҡыҙға оло хөрмәт һәм ихтирам менән ҡараған, тол ҡатындарҙы һәм етем балаларҙы, мохтаждарҙы, фәҡирҙәрҙе ҡурсалаған һәм ярҙам иткән. Руставели, «ҡояш үҙенең нурҙары менән рауза сәскәһен дә, тиҙәкте лә бер төрлө яҡтырта», тип йомартлыҡты, «бөйөк һәм кеселәргә» самалы шәфҡәтлекте вәғәзләгән. Ул «ҡатын һайлау» иреклеген яҡлап сыҡҡан. ҡараштарҙан ситтә торған мөхәббәт хистәрен данлаусы Руставели рәхимһеҙлекте һәм тотанаҡһыҙ енси не ялҡынлы ғәйепләй. Шуныһына иғтибар итер кәрәк, руставели мөхәббәтендәге — «миджнуроба» — үҙ-ара мөнәсәбәттәргә патронат (сюзерен-вассал) формаһы хас. Үҙҙәренең хәлдәре буйынса һөйгән ҡатын-ҡыҙ иң бөйөк патрон-сюзерен, ғашиҡ баһадир витязь «бик тоғро» вассал-хеҙмәтсе (кма) булып тора.
Дини ҡараштары
Руставели — художник та, аҡыл эйәһе лә. Уға урта быуат Көнбайышының христиан-клерикаль догматизмы, һәм фарсы суфыйсылығының мистицизмы, һәм рәсми ислам ят. Ул билдәле диндәрҙең береһен дә кире ҡаҡмай. Ижад иткән поэмаһының тексын баһалағанда, Руставелиҙың фәлсәфәүи-дини фекерләүе үҙендә көслө неоплатонизм йоғонтоһо эҙҙәрен йөрөтә.
Композицияһы
Поэманың композицияһына йыш ҡына көтөлмәгән ситуацияларға алып килеүсе динамик драматизм хас. Поэмала тулыһынса тиерлек әкиәти фантастик элементтар юҡ:, кешелекле-тормошсан, тере кешеләрҙең көслө кисерештәре тормошсан дөрөҫ итеп, художестволы-тәбиғи, итеп күрһәтелгән. Поэманың һәр геройы, төп героймы ул, икенсе планлымы, иң типик һыҙаттарҙа асыҡлана. Был ҡараштан һәр бер иң кескәй деталь дә законға нигеҙләнгән. Поэманың төп образдары — Грузияла популяр булған һәм кешеләр теленән төшмәгән Нестан-Дареджан, Тинатин, Асмат, Тариэл, Автандил, Фридон, Шермадин исемдәре шундай.
Сюжетты йәйелдергәндә, шағир алымын ҡулланған: төрлө ижтимағи ҡатламдар һәм художестволы образдар ҙур сама тойғоһо менән бер-береһенә ҡаршы ҡуйыла.
Руставелиҙың афоризмдары
Аҡыллы, тәрән фекерле һәм шуның менән бергә, ҡанатлы руставели афоризмдары киң халыҡ массаларына үтеп ингән, халыҡ әйтемдәренә, халыҡ аҡылына (грузин телендә генә түгел) әйләнгән. Әйтер кәрәк, лирик тайпылыштар, хат мөрәжәғәттәре формаһындағы афоризмдар сентенцияларынан йыраҡ тора. Улар хикәйәләүҙе йәнләндереүгә булышлыҡ итә, шиғырҙы хәрәкәткә килтерә, әҫәрҙең монументаллеген айырып күрһәтә. «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» архитектоникаһы һәм композицияһы буйынса донъя әҙәбиәтенең иң мөһабәт өлгөһө булып тора.
Поэманың әһәмиәте — уның художестволы эшкәртелеүендә, психологик анализында һәм йомарт һибелгән аҡыллы фекерҙәрендә, һәм 800 йыл үткәс тә, уларҙы һәр грузин оло хөрмәт тойғоһо менән әйтә. Руставели «ҡолдарҙы азат итергә» өйрәткән, енестәрҙең тигеҙлеген иғлан иткән («ниндәй генә енестән булмаһын, арыҫландан тыуған арыҫлан булып ҡала»), йомарт шәфҡәтлеккә саҡырған: «нимәне таратып биргәнһең — һинеке, юҡ икән — юғалыуға тиң». Шәхси ҡаҙаныштарын ул юғары ҡатламдан булыуҙан өҫтөн, данлыҡлы үлемде хурлыҡлы тормоштан артығыраҡ күргән, уның «ялған һәм хыянат — бер туған апалы-һеңлеле» тип әйткәне алдашыуҙы түҙеп тормағанын күрһәтә. Шуға оҡшаш фекерҙәр «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһын халыҡты тәрбиәләү китабына, ә талантлы техника уны грузиндар өсөн юғары һәм нәфис шиғриәт синонимына әйләндергән.
Руставелиҙың «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» поэмаһы — донъя әҙәбиәтенең иң бөйөк һәйкәлдәренең береһе — быуаттар дауамында һәм хәҙер ҙә, грузин әҙәбиәтенең артабанғы үҫешенә айырата йоғонто яһап, Грузия халҡының иң уҡымлы китабы булып ҡала.
Баҫмалар һәм тәржемәләр
1855 йылда Мәскәүҙә батша улы Окропир урыҫ телендә шиғри юл менән яҙған «Барыҫ тиреһе» трагедияһы донъя күрә. Руставелиҙың поэмаһын 1890 йылда К. Месхи драма итеп үҙгәрткән, һәм ул Тифлиста ҡуйылған. "Барыҫ тиреһе"нән Ипполит Бартдинскийҙың урыҫ теленә шиғри тәржемә иткән өҙөгө «Иллюстрациялар»ҙа (1845 йылдың 6-7-се һаны) баҫылған.
Поэманың урыҫ теленә авторҙар Константин Дмитриевич Бальмонт, Пантелеймон Антонович Петренко (Борис Брик тамамлаған), Георгий Константинович Цагарели, Шалва Исакович Нуцубидзе һәм Николай Алексеевич Заболоцкий (йәштәр өсөн адаптациялы тәржемәне индереп: М. 1930/яңынан баҫтырылғаны: М. 1983) тәржемә иткән тулы биш баҫмаһы бар. Шулай уҡ әлегә тиклем поэманың тулыһынса баҫтырылмаған С. Шатри, Н. Мзареулов һәм К. Ованов тәржемә иткән тулы текстары бар. Ҡайһы бер фрагменттарын шағирҙар П. Антокольский, В. Державин, И. Бардтинский, Е. Евтушенко тәржемә иткән.
«Юлбарыҫ тиреһе эсендәге баһадир»ҙың немец (Leist, «Der Mann im Tigerfelle», Лейпциг, 1880), француз («La peau de léopard», 1885), украин («Витязь в тигровій шкурі», Микола Платонович Бажан тәржемәһе, 1937), поляк, инглиз, ғәрәп, әрмән, испан, итальян, ҡытай, фарсы һәм япон телдәрендә, һәм шулай уҡ иврит һәм һинд телдәрендә тулы тәржемәләре бар.
Поэманың украин теленә өс тәржемәһе бар. Беренсеһе — прозаик тәржемә һәм XIX быуатта уҡ тәржемә ителгән, уның авторы украин ғалимы һәм йәмәғәт эшмәкәре Николай Иванович Гулак. Гулактың прозаик тәржемәһенең шиғри эшкәртмәһен уның ике туғаны Александр Навроцкийэшләй башлаған, әммә был эш аҙағына саҡлы еткерелмәй ҡалған. Икенсе иң тулы шиғри тәржемәне украин совет яҙыусыһы Микола Платонович Бажан әҙерләгән һәм 1937 йылда тәүләп баҫтырған. Өсөнсөһө — Григорий Халимоненконың 1991 йылда тәүге тапҡыр баҫылған прозаик тәржемәһе.
Поляк телендә текстың ике тулы тәржемәһе — 1960 йылда Николай Заболоцкийҙың урыҫ телендәге тәржемәһенән Игорь Сикирыцкий поляк теленә һәм грузин төп нөсхәһенән (батша Вахтанг VI редакцияһы) 1976 йылда поляк теленә Ежи Загорский ауҙарған.
Осетин теленә «Юлбарыҫ тиреһе ябынған батыр» ике тапҡыр тәржемә ителгән: тәүге тәржемәне Мөхтәр Шавлохов тормошҡа ашырған, икенсеһен — шағир Георгий Гиглаевич Бестауты.
2009 йылда поэма сыуаш телендә: «Тигăр тирĕпе витĕннĕ паттăр» баҫылған. 2016 йылда Афинала поэманың яңы грек теленә Манолис Митафиди тәржемә иткән тулы шиғри тәржемәһе баҫыла: «Ο Ιππότης με δέρμα τίγρη». Тәржемә 1974 йылда уҡ тәржемә ителһә лә, китап 42 йылдан һуң ғына сыға.
1930-сы йылдарҙан башлап 1980-се йылдар дауамында поэманан өҙөктәр йыш ҡына СССР һәм социалистик лагерь илдәре халыҡтарының телдәренә тәржемә ителеп күп тапҡыр баҫтырылған.
Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы
Тимерғәлина Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы (31 ғинуар 1910 йыл — 26 февраль 1939 йыл) — йәмәғәт эшмәкәре. 1931—1936 йылдарҙа РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1936—1938 йылдарҙа РКСМ Үҙәк Комитетының бүлек мөдире урынбаҫары һәм мөдире, Үҙәк Комитет секретары. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1931 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Шәрифә Тимерғәзи ҡыҙы Тимерғәлина 1910 йылдың 31 ғинуарында Шадринск өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе ) Ҡәнзәфәр ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
1929 йыл — Өфөләге В. И. Ленин исемендәге мәктәпте тамамлаған.
Башҡортостан өлкә йәш пионерҙар бюроһы рәйесе урынбаҫары, рәйесе (1929—1931).
РКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1931—1936), РКСМ Үҙәк Комитетының уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире урынбаҫары һәм мөдире.
1934 йылда Парижда Һуғышҡа ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар конгресында ҡатнаша.
1936 йылдан Мәскәүҙә РКСМ Үҙәк Комитетында уҡыусы йәштәр бүлеге мөдире, ә 1937 йылдан йәш ҡатын-ҡыҙҙар араһында эштәр буйынса секретарь вазифаларын үтәй. «Детиздат» нәшриәтендә милли әҙәбиәт секторын мөхәррире булып эшләй.
1938 йылдың 29 ноябрендә ҡулға алына, контрреволюцион буржуаз-милли ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнә һәм 1939 йылдың 26 февралендә атыла. 1956 йылдың 21 июлендә аҡлана.
Элджернон Блэквуд
Элджернон Блэквуд (Algernon Henry Blackwood; 14 март 1869 йыл — 10 декабрь 1951 йыл) — инглиз яҙыусыһы һәм сәйәхәтсеһе, иң төп мистик авторҙарҙың береһе, ХХ быуаттың 1-се яртыһының ҡурҡыныс әҙәбиәт һәм өрәктәр тураһындағы хикәйәләр классигы. 13 роман, 200-ҙән ашыу хикәйә һәм повестар авторы. Шулай уҡ уның ҡәләме аҫтынан үҙенең тормошоноң тәүге 30 йылы хаҡындағы иҫтәлектәр китабы, 2 пьеса, бер нисә тиҫтә мәҡәлә һәм эссе сыҡҡан. Британ империяһы ордены (СВЕ) кавалеры. «Талдар» хикәйәһе (ингл. «The Willows») донъя кимәлендәге билдәлелек килтерә. Говард Ф. Лавкрафт уның алдынғылығын таныған.
Биографияһы
1900 йылда Блэквуд үҙе өсөн Алтын Таң Орденын (ингл. Hermetic Order of the Golden Dawn) аса, ғәҙәттән тыш мөғжизәле күренештәргә ҡыҙыҡһыныуы ҡабат уяна һәм ул ҡәләмгә тотона, әммә уның публицистикала ла, нәфис әҙәбиәттә лә тәүге баҫылып сыҡҡан әҫәрҙәре алдағы тиҫтә йылға — 1889—1899 йылдарға ҡарай. 1906 йылда Ивли Нэштың нәшриәте уның тәүге «Буш йорт һәм өрәктәр тураһында башҡа хикәйәләр» йыйынтығын баҫтырып сығара. Бынан һуң Блэквуд төп геройы «ғәжәйеп һәләттәргә эйә табип», психо-детектив Джон Сайленс булған әҫәрҙәр серияһын яҙа. Үҙен әҙәбиәткә бағышларға ҡарар итеп, яҙыусы Швейцарияға күсеп килә, бында ул «Кентавр» (ингл. «The Centaur», 1910) романын ижад итә, тәнҡитселәр уны иң көслө әҫәрҙәренең береһе тип атай. Ошо осорҙа Блэквуд Кавказға һәм Мысырға сәйәхәт ҡыла. Мысырҙа алған тәьҫораттар нигеҙендә «Ҡом» (ингл."The Sand"), «Мысырға төшөү» (ингл. «A Descent in Egypt») һәм «Тулҡын» (ингл. «The Wave») яҙыла. Блэквудтың «Феялар иле тотҡоно» (ингл. «A Prisoner of Fairyland») хикәйәһе нигеҙендә композитор Эдуарл Элгар танылған «The Starlight Express» мюзиклын ижад итә.
Беренсе донъя һуғышы башланғас, Блэквуд британ разведкаһына хеҙмәткә инә, һуғыш тамамланғас, Кентҡа ҡайта, унда тағы ике хикәйәләр йыйынтығы яҙа («Tongues of Fire» һәм «Shocks»). Бынан тыш, балалар өсөн дә бер нисә әҫәр ижад итә («Sambo and Snatch», «The Fruit Stoners», «Dudley and Gilderoy»). Һуңынан Блэквудты үтә хөрмәт иткән Г. Ф. Лавкрафт «Талдар» әҫәрен уға уҡырға тура килгән иң яҡшы мистик хикәйә тип атай.
Блэквудтың йәмғиәттәге иң билдәле осоро 1934 йылға тура килә, был ваҡытта уны өрәктәр тураһында хикәйәләрен уҡырға Би-би-си радиоһына саҡыралар. Үҙенең триумфы йоғонтоһонда яҙыусы радиодраматургия менән шөғөлләнә башлай һәм телевидениела йыш ҡунаҡҡа әйләнә. 1949 йылда ул Телевизион йәмғиәттең махсус миҙалы һәм Британия империяһының ордены менән бүләкләнә.
Выборг ломбарды
Выборг ломбарды — коммерция тәғәйенләнешендәге бина, Выборгта 1931 йылда архитектор У. В. Ульберг проекты буйынса төҙөлгән. Ломбард бинаһы Выборг ҡалаһы үҙәгендәге Выборг урамының башында торған дүрт ҡатлы функционализм стилендәге йорт, ул архитектура һәйкәлдәре исемлегенә индерелгән.
Тарих
Ҡала ломбарды Алвар Аалто китапханаһы, Выборг архивы, нәфис сәнғәт музейы, «Саво-Карел күмәртәләп сауҙа итеү» компанияһы бинаһы һәм «Карьяла» страховҡа компанияһы биналары менән бер рәттән «Аҡ Выборг» тип аталған Выборгтағы функционализмдың сағыу миҫалы булып тора. Совет-фин һуғышы (1939—1944) барышында биналарҙың ломбардҡа терәлеп торғаны емерелә. Ә совет власы ваҡытында Оборона министрлығына ҡарамағына күскән элекке ломбард бинаһында хәрби келәт менән офицерҙар фатиры урынлашҡан. СССР тарҡалғас, бина оҙайлы осор буш торған, тик 2006 йылда йортҡа реконструкция тамамланғандан һуң ғына бинала хостел һәм магазин урынлаша.
Юнона
Юно́на (Iuno) — дәүләт яҡлаусыһы һәм махсус кәңәшсеһе тип һаналған боронғо рим алиһәһе. Рим һәм Рим империяһын ҡурсалаусы булараҡ, Юнона Регина (Королева) тип атала, һәм Римдәге Капитолий убаһында тупланған, шулай уҡ Юпитер һәм Минерваны, аҡыл алиһәһен үҙ эсенә алған Капитолий триадаһы (Юнона Капитолина) ағзаһы була. Башҡа төп аллалар менән бергә Аллалар советына ингән.
Этимологияһы
Уны грек мифологияһындағы аллалар батшабикәһе Гераға тиңләгәндәр. Сатурн менән Опаның ҡыҙы. Плутон, Нептун, Церера һәм Вестаның апаһы. Ул Юпитерҙың ҡатыны һәм Марстың, Вулкананың, Беллонаның һәм Ювентаның әсәһе булған. Грек мифологияһындағы Гераға хас булғанса, тауис уның изге йәнлеге булған.
Юнонаның Уни исемле этрус игеҙәге, шулай уҡ Рим ҡатындарының ҡурсалаусыһы булған.
Шулай уҡ 1960-сы йылдарҙа Пирга изге яҙма төшөрөлгән таҡталарҙы (скрижаль) асҡандан һуң, Юнона һәм Финикий Астартаһы араһында ла параллелдәр барлығы күрһәтелә.
Римлеләр араһында Юнонаның һуғышсанлығы уның кейемендә күренгән. Уны йыш ҡына ҡоралланған килеш һәм кәзә тиреһенән тегелгән плащта һүрәтләгәндәр. Был хәрби аспектты традицион һүрәтләүҙе кәзә тиреһен йәки кәзә тиреһенән тегелгән, эгида тип йөрөтөлгән ҡалҡан-кейемде грек алиһәһе Афинанан үҙләштергәндәр. Шулай уҡ Юнона диадемала һүрәтләнгән.
Ул һәр ваҡыт үҙенең «уң ҡулы» Минерва, тәрән аҡыл һәм сәнғәт алиһәһе менән кәңәшләшкән, ә Церера уның «һул ҡулы» булған.
Һәр ир-егеттең үҙ Генийы булған кеүек һәр ҡатындың үҙ Юнонаһы бар, тип иҫәпләнгән.
Үҙенең асылдарының (ипостась) береһендә дымға, шул иҫәптән һауаның дымлылығына оҡшатылған. Йәйғор образы кәүҙәләнеше һымаҡ Ирида уның хеҙмәтсеһе һаналған.
Ҡасандыр Юнонаның исеме башта — *Диовондан Диуно һәм Диове тигәндән барлыҡҡа килгән Йове (Юпитер) менән бәйле булған, тип һаналған. XX быуат башында iūn- (iūnix, «тана», һәм iūnior, «йәш») синкопирланған iuven- (латин теле iuvenis, «йәшлек») формалы сығарылмаһы тәҡдим ителә. Георг Виссов уны хуплағандан һуң был этимология киң таралыу алған. Тормош көсө энергияһы концепцияһына йәки «уңышлы ваҡыт»ҡа ҡағылған дөйөм һинд-европа тамыры аша Iuuen — латин aevum һәм грек aion (αἰών) менән бәйле. Iuvenis —тулы ҡанлы тормош көсөнә эйә булыусы Бер нисә яҙыуҙа Юпитер үҙе Юунтус тип, ә iuuen һүҙенең артыҡлыҡ формаһы булған һәм «иң йәше» тигәнде аңлатҡан Юпитер эпитетының береһе — Иовисте була. Ювентас, «Йәшлек», яңы бина төҙөлөшөндә Капитолийҙы ташлап китеүҙән «баш тартҡан» ике илаһтың береһе була. Капитолий Юпитеры ғибәҙәтханаһы был урынды биләгән илаһтарҙың экзаугурацияһын талап итә. Һуңғараҡ Юнона — гректарҙың мөхәббәт һәм никах алиһәһе Гера, Юнона Римдә йәшәүселәрҙең мөхәббәт һәм никах алиһәһенең эквиваленты булып тора. Боронғо этимологиялар Юнонаның исемен iuvare — «ярҙам итергә, файҙа килтерергә», һәм iuvenescere — «йәшәртеү», һәм ҡайһы берҙә, күрәһең, яңыртыу идеяһын күҙ уңында тотоп, уны яңы һәм арта барған айҙың яңырыуы менән бәйләгән.
Хөрмәтләү
Тәүҙә Юнона культы Италия ҡалаларында таралған була, ә уларҙы яулап алғандан һуң Римға үтеп инә, был уның яңы функциялары һәм эпитеттары өҫтәлә. Аҙаҡ Рим провинцияларында алиһәне оҡшаш вазифалары булған башҡа алиһәләр менән тиңләгәндәр.
Башлыса, Юнона хеҙмәтен матрондар тормошҡа ашырған. Ә конкубиндарға уның миһрабына ҡағылыу тыйылған. Боронғо замандарҙа Изге Ғәмәлдәр Батшаһы ҡатыны, Эней 30 сусҡа балаһы инәһен ҡорбан иткән кеүек, һәр календа һайын Юнона Ковеллаға сусҡа ҡорбан итеп килтергән. (Aen. 8. 85).
Юпитер һәм Минерва менән бергә Капитолий триадаһына инә, Капитолий ҡалҡулығындағы ғибәҙәтхана уларға бағышлана.
1 мартта уның хөрмәтенә ҡатын-ҡыҙҙар байрамы — матроналиялар уҙғарылған. Был ваҡытта уны «Луцина Юнонаһы» тип атағандар. Уға бағышланған — икенсе ҡатын-ҡыҙ, сығышы билдәһеҙ Нона Капротина, байрамы 7 июлгә тура килә. Унда ҡол ҡатындар ҙа ҡатнашыу хоҡуғына эйә булған, улар, ирекле ҡатын-ҡыҙҙар менән бергә, изге инжир ағасы янында Юнонаға ҡорбан арналған.
Никахҡа ингәндә Юнонаны саҡырғандар. Бала тыуғандан һуң уға рәхмәттәрен сағылдырған ҡорбандар килтергәндәр. Юнона ғибәҙәтханаһына яҡынлашҡан кешеләрҙең, бала табыуҙы ауырлаштырырлыҡ төйөндәре булырға тейеш булмаған
Июнь айы Юнона хөрмәтенә аталған: ҡорбан салыу йылының һуңғы айы юноний (Юнона Капротинға бағышланған) булған.
Шулай уҡ, түллелек алиһәһе булараҡ, Юнонаны Фавн менән бәйләгәндәр. Философия тәғлимәттәрендә ул, Юпитер-эфирҙан түбәндә ятҡан кеше һымаҡ, ер йәки һауа менән тиңләштерелә.
Юнона Монета
Палмер мөмкин булырҙай Цицерон этимологияһын, Юнона культы хөрмәтләнгән урынға — Капитолийға ҡараған mons mount, hill, e-mineo ҡылымын һәм monile исемен өҫтәп, ҡабул итә. Шулай уҡ, был, бәлки, ғибәҙәт термины йәки хатта, уның ғибәҙәтханаһында Libri Lintei, monere һаҡланғанлығына күрә, унан яҙыу мәғәнәһенә эйә булыр: Ливий Андроник уны Мнемозина тип идентификациялай.
Юнона һәм Юпитер
Грециянан ирле-ҡатынлы мәғәнәһен ала һәм шунан Юнонаға никахты ҡурсалаусы алиһә (Юно Пронуба) ролен йөкмәтә. Юнона һәм Юпитер ассоциацияһы боронғо латин дини тәғлимәтенә ҡарай. Пренесте үҙенсәлекле латин мифологияһына күҙ һалырға тәҡдим итә: урындағы Фортуна алиһәһе ике сабыйҙы, бер малайға һәм бер ҡатынға, атап әйткәндә, Юпитерға һәм Юнонаға, күкрәк һөтөн ашата тип һүрәтләнгән. Үҙ исемдәрен баштан уҡ идентификациялағандарын күҙаллау бик хәүефһеҙ булып күренә, һәм тарих барышында улар бер ҡасан да үҙгәрмәгән: уларҙы Юпитер һәм Юнона тип атағандар. Был аллалар һәр латин ҡалаһының иң боронғо илаһтары булған. Пренесте илаһи сығышын һәм сабыйлығын һаҡлап ҡала, сөнки юғары алла һәм уның паредраһы Юнонаның Фортуна Первородная исемле иң тәүге әсәһе бар. Уларҙың береһе — Цицерон һүрәтләгән сәхнә, унда төрлө енесле ике бала тотҡан ҡатын күкрәгенә ҡағылған ҡатынды һүрәтләгән күп терракот статуэткалар табылған. Фортунаға яҙылған ике вотив яҙыу уны Юпитер менән бәйләй: «Fortunae Iovi puero …» и «Fortunae Iovis puero …»
Фестивалдәр
Юнонаның бөтә байрамдары, ике (йәки, өсөһөнән башҡа) ай календтарында: Юпитерҙың өҫтөнлөгөн билдәләгән ошо ике датала — Nonae Caprotinae июль нондарында, 13 сентябрҙә Юнонаның Капитолийы байрамы үткәрелгән. Бәлки, Юнона Монетаның икенсе фестивале 10 октябрҙә, уның ғибәҙәтханаһын изгеләндереү көнөндә үткәндер. Был факт алиһәнең һәр ай айының башы менән ҡаты бәйләнешен сағылдыра.
Йыл һайын ҡатын-ҡыҙҙар Юно Лучина хөрмәтенә Матроналия байрамын үткәрә. Люсина Юнонаның «балаларҙы яҡты донъяға сығарыусы» эпитеты булған. Был көндө уның хөрмәтенә Циспиустағы изге сауҡалыҡ ғибәҙәтханаһында бәрәстәр һәм һыйыр малын ҡорбан иткәндәр.
Бынан һуң 7 июлдә Nonae Caprotinae («Ноны дикой смоковницы») «Ҡырағай инжир Нонаһы» фестивале үтте.
Юнона Регина фестивале 1 сентябргә тура килә, уның артынса шул уҡ айҙың 13-өндә Юнона Регинаның Капитолий байрамы үтте.
1 октябрҙә алиһә Юнона Сориа тип хөрмәт ителгән Tigillum Sororium байрамын үткәреү датаһы булған.
Ә Юнона Соспита байрамы уның йыл һайын үткәрелеүсе фестивалдәренең һуңғыһы булған. Йыһан йылы аҙағына яҡынлашып, һәм донъялар араһындағы сиктәр: тереләр донъяһы һәм йәһәннәм араһындағы хәүефһеҙлек сиктәре йоҡарғанлыҡтан, февраль күсеүҙең хәүефле ваҡыты булған, һәм байрамды үткәреү өсөн яраҡлы көн тип иҫәпләнгән. Шуға күрә община яҡлау (tutela) үтенесе менән һуғышсан Юнона Соспитаға, «Ҡотҡарыусы»ға мөрәжәғәт иткән.
Юнона — никах ҡурсалаусыһы, һәм күптәр, никахҡа инеү өсөн иң уңайлы ваҡыт — июнь, алиһә хөрмәтенә аталған ай, тип һанай.
Иконография
Һүрәттәрендә Юнона һәр саҡ аяҡтан башҡа тиклем кейем менән ҡапланған, тик бите, муйынының бер өлөшө һәм ҡулдары ғына асыҡ. Ул оҙон буйлы, тыныс һәм һалмаҡ хәрәкәтле. Матурлығы талапсан һәм тантаналы. Уның зиннәтле сәстәре күпереп тора һәм күҙҙәре киң асылған.
Яңы заман һынлы сәнғәтендә был алиһәнең төп атрибуттары — япма, диадема, тауис һәм кәкүк. Тулыраҡ мәғлүмәт — Гера иконографияһы.
Әҙәбиәттә
Бәлки, Юноның Рим әҙәбиәтендә иң һиҙелерлек урын алыуы — ул Вергилийҙың «Энеида»һындағы төп антагонистик көс, унда ул Энейҙың Италияла яңы Трояны нигеҙләргә тырышыуына ҡаршы башта Дидонаға, һуңынан Турнға һәм рутулдарға ярҙам итергә ниәтләнгән аяуһыҙ һәм вәхши алиһә булараҡ һүрәтләнгән. Күренештәр «метаморфоздары» — уның павлин менән изге бәйләнешен аңлатҡан тарих. Уны 1931—1362 йылдарҙа төҙөлгән флорентия яҙыусыһы Джованни Боккаччоның тарихи һәм мифологик ҡатын-ҡыҙҙары биографиялары йыйынтығында хәтергә алалар. Ул көнбайыш әҙәбиәтендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың биографияһына арналған беренсе йыйынтыҡ булараҡ иғтибарға лайыҡ. Уильям Шекспир Юнонаны "Бура"ла (Актябрь, Сценармес) йәшерен персонаж сифатында ҡыҫҡаса файҙалана.
Маврус Сервий Гонорат, уның "Энеида"лағы бер нисә роленә комментарий биреп, Гераның Карфаген дауыл алиһәһе Танит менән ҡушылыуын күҙ уңында тота. Овидийҙың «Метаморфозалары» — уның тауис менән изге бәйләнешен аңлатҡан тарих.. Уны 1931—1362 йылдарҙа төҙөлгән флорентия яҙыусыһы Джованни Боккаччоның тарихи һәм мифологик ҡатын-ҡыҙҙары биографиялары йыйынтығында хәтергә алалар. Ул көнбайыш әҙәбиәтендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың биографияһына арналған беренсе йыйынтыҡ булараҡ иғтибарға лайыҡ. Уильям Шекспир Юнонаны "Бура"ла (Акт IV, Сцена I) йәшерен персонаж сифатында ҡыҫҡаса файҙалана.
Башҡа мәғлүмәт
Гигин Венераны Юнона йондоҙо тип атаған.
Ботаника
Төньяҡ Африкала һәм Урта диңгеҙ буйында таралған Ирисовтар ғаиләһенә ҡараған үләндәр нәҫеле алиһә хөрмәтенә аталған.
Сәйәхәттәр
Рәсәй-Америка сауҙа компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, рус дипломаты Николай Петрович Резановтың (1764—1807) Калифорния экспедицияһы карабын алиһә хөрмәтенә Юнона тип атаған. Резановтың ғүмеренең һуңғы йылдары, шул иҫәптән Сан-Францисконың комендантының ун биш йәшлек ҡыҙы Консепсьон Аргуэльо — Кончита (1791—1857) менән танышыуы һәм никахҡа инмәү тарихы «Юнона» һәм «Авось» рок-операһының сюжет нигеҙенә һалынған.
Йыһан осошона мөнәсәбәте
Хәҙерге ваҡытта Юнона (3) астероиды уның исеме менән аталған.
НАСА космик осошҡа 2011 йылда Юпитерға йыһан зонды осорҙо һәм уны Юпитер аллаһына ҡарата мифологияла мөнәсәбәттәре менән бәйле Юнона тип атаны. .
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юнона-1 һәм Юнона-2 космик аппараттары
101-се километр
Сәйәси репрессия йылдарында 101-се километрға һәм арыраҡ РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының 58 статьяһына ярашлы репрессияланғандарҙың ғаиләләре һөрөлгән. Һуңынан бындай һөрөүгә, башлыса, бер ҡайҙа ла эшләмәгән граждандар (әрәмтамаҡ — тунеядецтар), диссиденттар, рецидивистар һәм РСФСР-ҙың Енәйәт Кодексының иң ауыр статьялары буйынса хөкөм ителгәндәр дусар ителә.
Ночка (Инза ҡушылдығы)
Ночка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сол Кечь-Пель
Сол Кёчь-Пель — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кечь-Пель йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :