cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лемжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ярлык (Карагай ҡушылдығы)
Ярлык  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагай йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Урал һырты
'Кесе Урал һырты (Ма́лый Ура́льский хребе́т' йәки хребе́т Ма́лый Ура́л) — Көньяҡ Урал буйындағы һырт, Силәбе өлкәһендә (Рәсәй). Төньяҡтан көньяҡҡа меридиан йүнәлешендә һуҙылған. Урал һыртына параллель рәүештә бара, унан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Иң бейек урыны — 913 метр. Оҙонлоғо — 8 километр самаһы, армыттары менән — 10-12 км.
Тасуирлама
Кесе Урал һырты Уралтау һыртына йәнәш урынлашҡан, унан көнсығыштараҡ ята. Оҙонлоғо — 8 километр самаһы (армыттары менән — 10-12 км), төньяҡтан көньяҡҡа табан меридиан йүнәлешендә һуҙылған. Мейәс ҡала округтары биләмәһенә ҡарай.
Тәпәш, һөҙәк, ҡатнаш урман ҡаплаған көньяҡ армыттары Куштумга йылғаһы үҙәненә барып теркәлә. Үткән быуаттың 60-сы йылдарына тиклем был ерҙә ауыл булған, унда йәшәүселәр, әлеге урындарҙан йыраҡ түгел режимлы объект эш итеү сәбәпле, Мейәс йәки Златоустҡа тулыһынса күсерелгән.
Иң көньяҡ тау - Ҡыҙыл Балсыҡ (Красноглинная) тип атала. Красноглиннаянан төньяҡта Крутой Ключ тауы (диңгеҙ кимәленән 782 метр бейеклектә). Кесе Урал һыртының иң юғары нөктәһе Крутой Ключтан өс саҡрым төньяҡта урынлашҡан һәм диңгеҙ кимәленән 913 метр бейеклектә. Төньяҡта Кесе Урал һырты Елсел имәнлеге (Ицыльская дуброва) тип аталған ыҙан менән тамамлана. Был ыҙандан йыраҡ түгел Елсел тауы һәм Сухокаменка менән Оло Таловка йылғалары тамаҡтары урынлашҡан.
Крәҫтиән ер банкы (Өфө)
Крәҫтиән ер банкы  (Крестьянский поземельный банк) — боронғо рус һәм роман стилдәренең ҡайһы бер элементтары ҡушылған модерн стилендә XX быуат башында Өфөлә төҙөлгән йорт. Бина дәүләт кредит учреждениеһы өсөн төҙөлгән. Тарих, архитектура һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы.
Тарихы
Крәҫтиән ер банкы филиалы Өфөлә 1883 йылдың 9 майында асыла. Филиал администрацияһы министр тәғәйенләгән идарасынан һәм өс вәкилдән торған. Вәкилдәрҙең береһен Өфө губернаһы губернаторы ҡуйған, башҡаларын — губерна земство йыйылышы. Крәҫтиән ер банкыһы бурыстарына крәҫтиәндәргә бүлеп биргән ерҙе һатып алыу өсөн кредит биреү, шулай уҡ шундай бүлемдәрҙе һатып алыу һәм уларҙы крәҫтиәндәргә һатып биреү бурысы ингән.
1883—1906 йылдарҙа банк ағас йортта урынлашҡан, был йорт мөфтөй Сәлимгәрәй Тәвкилевтың ҡатыны Тәвкилева Фатима Сөләймән ҡыҙының милкендә була.
1910—1911 йылдарҙа төҙөлөш комиссияһы яңы банк төҙөү мәсьәләһен ҡарай, һөҙөмтәлә 35 000 һумға төҙөлөш аҫтына урын һатып алына — Йәнтүриндар утарындағы йүкә сауҡалығы. Бүлеп биргән ерҙең дөйөм майҙаны 1161 кв сажин, бинаның майҙаны — 338 кв сажин, күләме — 1862, 6 куб сажин тәшкил итә.
Проект Банктың үҙәк бүлексәһе тарафынан төҡдим ителә, эштәр архитектор А. В. Друкер етәкселеге аҫтында алып барыла, Друкер шулай уҡ Санкт-Петербургта һәм Һамарҙа банк биналарын төҙөгән. Банкты төҙөгән ваҡытта заманса төҙөлөш материалдары ҡулланыла: бетон, металл, быяла һәм керамика. Төҙөлөшкә конкурс 92 мең 800 һумдан башлана. Подрядсылар конкурсында еңгән сауҙәгәр Ларионов докладында яңы бинаның эске биҙәү эштәре 1912 йылдың аҙағына тамамланасағы билдәләнә. Беренсе донъя һуғышы башланыу алдынан Крәҫтиән ер банкыһы бүлексәһе яңы бинаға күсте.
1917 йылда банк, Рәсәй империяһының башҡа крәҫтиән ер банкылары кеүек, ябыла. Уның бинаһында 1920 йылда Башҡорт үҙәк башҡарма комитеты, Башҡорт ССР-ның халыҡ комиссарҙары Советы, КПСС-тың Өлкә комитеты, ВЛКСМ-дың Өлкә комитеты урынлашҡан.
1942—1944 йылдарҙа бина архитектор Топуз проекты буйынса киңәйтелә. Уның яңы өлөшө иҫкеһен ҡабатлай, әммә төҙөү сифаты түбәнерәк була. Төҙөлөш әсирлеккә төшкән немец һалдаттары көстәре менән алып барыла, төҙөлөштә силикат кирбес ҡулланыла. Һөҙөмтәлә XX быуат аҙағында бинаның фундаменты ултыра һәм фасады сатнай.
Әлеге ваҡытта элекке банк бинаһында Башҡортостан Республикаһының Милли музейы урынлашҡан.
Горькая Балка (йылға)
Горькая Балка — Рәсәй йылғаһы. Ставраполье крайы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға йылға — ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сухая Кума. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон, Волга араһындағы ағымһыҙ һыу ятҡылыҡтары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анри Руссо
Анри Жюльен Феликс Руссо (Henri Julien Félix Rousseau, ҡушаматы Le Douanier, «Таможенник»; 21 май 1844 йыл — 2 сентябрь 1910 йыл) — үҙаллы өйрәнгән француз рәссамы, иң танылған сәнғәт привматизмы, ваимһыҙ сәнғәт вәкилдәренең береһе.
Биография
Анри Руссо 1844 йылдың 21 майында (Францияның Майенн департаментының Лаваль ҡаласығында сантехник ғаиләһендә тыуған. Армиянан һуң ул Франция таможняһына эшкә урынлаша. Рәссамлыҡ менән өлкәнәйгәс, бер ниндәй белемһеҙ шөғөлләнә башлай.
Ойвож (Шервож ҡушылдығы)
Ойвож  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шервож йылғаһының һул ярына тамағынан 1,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коми Республикаһы
Коми Республикаһы (Коми Республика) — Рәсәй Федерацияһы составындағы республика. Төньяҡ-Көнбайыш федераль округы составына инә.
Баш ҡалаһы — Сыктывкар.
Коми (Зырян) автономиялы өлкәһе булараҡ 1921 йылдың 22 авгусында ойошторола. 1936 йылдың 5 декабрендә Коми АССР-ы тип үҙгәртелә.
1992 йылдың 26 майында Рәсәй Федерацияһы составындағы республика — Коми ССР-ы тип үҙгәртелә, 1993 йылдың 12 ғинуарынан — Коми Республикаһы.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Нефть
Нефть — углеводородтарҙың ҡатмарлы ҡушымтаһынан һәм башҡа органик берләшмәләрҙән торған тәбиғи майлы янар шыйыҡса. Төҫө буйынса нефть ҡыҙыл-көрән төҫтә, ҡайһы берҙә ҡара төҫтә, ҡайһы берҙә һары-йәшел төҫкә буялған һәм хатта төҫһөҙ нефть тә осрай; үҙенсәлекле еҫе бар, Ерҙең ултырма тоҡомдарында таралған. Нефть йәки ғәрәп телендә әйтелгәнсә, ер майы,, кешелеккә боронғо замандарҙан бирле билдәле. Әммә хәҙерге заманда нефть кешелек өсөн иң файҙалы ҡаҙылма байлыҡ булып тора.
Коми Республикаһы
Халҡы
Милли составы:
Коми Республикаһында 1989 йылда — 5313, 2002 йылда — 3149 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Янар һәүерташтар
Янар һәүерташтар — ҡоро ҡыуыу барышында байтаҡ ыҫмала (составы буйынса нефткә яҡын) биргән каустобиолит төркөмөнән булған файҙалы ҡаҙылма. Һәүерташтар бынан 450 миллион йыл элек диңгеҙ төбөндәге үҫемлектәр һәм хайуандар ҡалдыҡтарынан барлыҡҡа килгән 450 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән. Янар һәүерташтар өҫтөнлөклө минераль (кальциттар, доломит, гидрослюдалар, монтмориллонит, каолинит, ялан шпаттары, кварц, пирит һәм башҡалар) һәм органик өлөштәрҙән (кероген) тора. Һуңғыһы тоҡомдоң 10-30 % тәшкил итә һәм тик һәүерташтарҙа ғына иң ҙур сифатҡа — 50-70 % өлгәшә. Органик өлөшө күҙәнәк төҙөлөшөн һаҡлаған (талломоальгинит) йәиһә уны юғалтҡан (коллоальгинит) ябай ылымыҡтарҙың био — һәм геохимик үҙгәртелгән матдәһе булып тора; органик өлөшөндә юғары үҫемлектәрҙең ҡушылма рәүешендә үҙгәргән ҡалдыҡтары (витринит, фюзенит, липоидинит) бар.
Коми Республикаһы
Ҡала округтары
1. Сыктывкар 2. Воркута 3. Инта 4. Усинск 5. Ухта
Муниципаль райондар
6. Вуктыл муниципаль районы 7. Ижемск муниципаль районы 8. Княжпогост муниципаль районы 9. Койгород муниципаль районы 10. Корткеросск муниципаль районы 11. Печора муниципаль районы 12. Прилуз муниципаль районы 13. Сосногорск муниципаль районы 14. Сыктывда муниципаль районы 15. Сысольск муниципаль районы 16. Троицко-Печорск муниципаль районы 17. Удорск муниципаль районы 18. Усть-Вымск муниципаль районы 19. Усть-Куломск муниципаль районы 20. Усть-Цилемск муниципаль районы
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Тәбиғи газ
Тәбиғи газ — органик матдәләрҙең ер ҡуйынында анаэроб тарҡалыуы арҡаһында барлыҡҡа килгән газдар ҡатнашмаһы. Файҙалы ҡаҙылмаларға ҡарай. Ҡатлам пласт шарттарында (ер аҫтында ятҡан шарттарҙа) газ хәлендәге тәбиғи газ — айырым төрҙәрендә тупланған (газ ятҡылыҡтары) йәки нефть- газ ятҡылыҡтарындағы газ баштары күренешендә, йә нефть йәки һыуҙа ирегән хәлдә була. Стандарт шарттарҙа (101,325 Па-ға ҡарата һәм 20 °C) тәбиғи газ фәҡәт газ хәлендә генә була. Тәбиғи газ шулай уҡ тәбиғи газлы гидраттар хәлендәге кристалл рәүешендә булыуы мөмкин.
Газ гидраттары
Газ гидраттары — һыуҙан һәм газдан билдәле бер термобар шарттарында барлыҡҡа килгән кристалл ҡушылмалар. «Клатраттар» (clathratus — «ситлеккә ултыртыу») тигән атаманы 1948 йылда Пауэлл биргән. Газ гидраттары нестехиометрик берләшмәләргә, йәғни үҙгәреүсән составлы ҡушылмаларға ҡарай.
Цроми ҡорамы
Цроми ҡорамы (წრომის ტაძარი) - Шида-Картли крайының Хашура муниципалитетындағы Грузин православ сиркәүенең иртә урта быуат ҡорамы. Ҡорам Мтквари (Кура) йылғаһының уң ярында, Гоми ауылының тимер юлы вокзалынан өс км. алыҫлыҡта, Цроми ауылы үҙәгендә урынлашҡан. Ғибәҙәтхана 626—-635 йылдарҙа Картли  эриставы Степаноз II  указы буйынса  төҙөлгән.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Һәүерташлы газ
тәбиғи газ — янар һәүерташтарҙан алынған һәм башлыса метандан торған тәбиғи газ.
Цроми ҡорамы
Тарихы
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Торф
Торф — янар файҙалы ҡаҙылма; һаҙ шарттарында тулыһынса тарҡалмаған үҫемлек ҡалдыҡтары тупланмаһынан барлыҡҡа килгән. Составында 50-60 % углерод. Яныу йылылығы (максималь) — 24 мдж/кг. Комплекслы яғыулыҡ, ашламалар, йылы изоляциялаусы материал булараҡ файҙаланыла һәм башҡалар. Һаҙлыҡҡа тупраҡ өҫтөндә артабан торфҡа әйләнеүсе тулыһынса тарҡалып бөтмәгән органик матдә ҡатламы хас. Һаҙлыҡтарҙа торф ҡатламы 30 см-ҙан кәм булмаған (әгәр шунан аҙ, булһа, был һаҙлыҡланған ер була).
Цроми ҡорамы
Собор император Ираклийҙың Тбилисға походы осоронда төҙөлгән. Яҡынса 1000 йылдан һуң собор ер тетрәүҙән, XVI быуатта тағы бер ер тетрәүҙән  зыян күрә. 1937 йылда реставрациялау башлана, әммә 1940 йылдың 8 майындағы ер тетрәүҙән һуң собор емерелеүгә дусар була.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Килеп сығышы
Ҡаҙылма төрө яғыулыҡ процентҡа юғары составында углерод инә һәм күмер ҡаҙылмаларын, нефть һәм тәбиғи газ. Үҙ сиратында, нефть, газ, шулай уҡ ҡаҙылма күмер ҡасандыр бик боронғо заманда йәшәгән һәм ултырма тоҡомдар ҡатламы аҫтында күмелеп ҡалған организмдарҙың юғары температура, баҫым һәм анаэроб тарҡалыуы тәьҫирендә барлыҡҡа килгән. Ҡаҙылма яғыулыҡ төрөнә ҡарап, организмдар йәше, ҡағиҙә булараҡ, миллион йылдар тәшкил итә, ә ҡайһы берҙәре хатта 650 миллиондан ашып китә. Хәҙер ҡулланылған нефть һәм газдың 80 % диңгеҙ төбөндәге ултырма тоҡомдар тупланмаһы ҡатламдарынан мезозойҙа һәм өсөнсөл осорҙа 180 һәм 30 миллион йылдар араһындағы периодта барлыҡҡа килгән.
Цроми ҡорамы
Архитектураһы
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Килеп сығышы
Нефттең, шулай уҡ газдың төп өлөштәре, органик ҡалдыҡтар тулыһынса әсемәгән саҡта формалашҡан, ә углерод, углеводород һәм уға оҡшаған компоненттар бик күп булмаған. Ултырма тоҡомдары был матдәләрҙең ҡалдыҡтарын ҡаплаған. Температура һәм баҫым артҡан һәм шыйыҡ углеводород ҡаялар бушлығында тупланған.
Цроми ҡорамы
Конструкцияһы буйынса собор дүрт колоннаға таянған тәре-көмбәҙле ҡорам — Грузияла шундай типтағы иң тәүге ҡоролма.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Килеп сығышы
Нефть һәм тәбиғи газдың килеп сығышына ҡарата нефттең ҡайһы бер аномаль ятҡылыҡтарын аңлатырға тырышҡан альтернатив гипотеза бар.
Цроми ҡорамы
Ҡорам ҡырсынташтан төҙөлгән һәм ҡомташ менән көпләнгән.
Ҡаҙылма яғыулыҡ
Нефть сығарыу
Нефть табыу — нефть сәнәғәтенең ярым тармағы, тәбиғи файҙалы ҡаҙылма — нефть табыу менән шөғөлләнеүсе иҡтисад тармағы. Евфрат яры буйында ҡаҙыныуҙар б. э. т. 6 000—4 000 йылдарҙа нефть кәсебе барлығын билдәләгән. Уны яғыулыҡ сифатында, ә нефть битумдарын — төҙөлөштә һәм юл эштәрендә ҡулланғандар. Нефть Боронғо Мысырҙа билдәле булған, уны мәрхүмдәрҙе бәлзәмләгәндә ҡулланғандар. Плутарх һәм Диоскорид Боронғо Грецияла яғыулыҡ булараҡ нефть ҡулланылыуын телгә алғандар. Яҡынса 2 000 йыл самаһы элек уның ятҡылыҡтары Сураханда, Баҡы (Әзербайжан) эргәһендә барлығы тураһында билдәле булған. Борис Годунов дәүерендә Ухта ҡалаһынан Мәскәүгә «яғыулыҡ һыу — густа» килтерелгән тигән хәбәр XVI быуатҡа ҡарай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, XVIII быуаттан башлап, был нефть таҙартыу маҡсатында айырым тырыша, шуға ҡарамаҫтан, XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем ул тәбиғи рәүештә ҡулланыла. Әммә Рәсәйҙә ағалы-энеле Дубининдарҙың завод тәжрибәһе (1823 йыл) иҫбатлағандан һуң ғына нефткә етди иғтибар йәлеп ителә, ә Америкала — химик Б. Силлиман (1855 йыл), был заманда киң таралыу алған фотогенға оҡшатып, таш күмерҙең ҡайһы бер төрҙәренән һәм янар һәүерташтарҙан айырып кәрәсин — яҡтыртыу майы алып була, тип иҫбатлай. XIX быуат уртаһында ҡоҙоҡ (шахталар) урынына төҙөлгән быраулау скважиналары булышлығы менән нефть сығарыу ысулы ярҙам иткән. Тәүге (разведкалы) нефть скважинаһы 1847 йылда Апшерон ярымутрауында, эксплуатацияланыусы беренсе скважина Кубандәге Кудако йылғаһы буйында 1864 йылда бырауланған. АҠШ-та беренсе скважина 1859 йылда бырауланған. Нефть ятҡылыҡтарын эшкәрткәндә ҡатлам аҫтына (ҡатламда баҫымды тотоу маҡсатында), шул иҫәптән юл ыңғай нефть газ ҡушылмалары (һыу-газлы йоғонто яһау) йәки нефть сығарыуҙы арттырыу һәм нефть сығарыусы скважиналарҙың һыуланыуына ҡаршы торор өсөн сөсө һыу һурҙыралар. Ҡоро ерҙә нефть запасы аҙ ҡала барыуы менән бәйле, нефть сығарыу ярым тармаҡтары нефть сәнәғәте технологияһын камиллаштырыуға, континенталь шельф ятҡылыҡтарын нефть платформаһы ярҙамында сығарыуға алып килде.
Ҡаҙылма күмер сығарыу
Элек-электән кешелек тәрән күмер шахталарын файҙаланған. Рәсәй Федерацияһы территорияһында 1200 метрҙан саҡ ҡына ашыуыраҡ тәрәнлектәге күмер сығарыусы шахталар булған. Күмер сығарыу ҡатламдарында, күмер менән бер рәттән, ҡулланыу әһәмиәтенә эйә күп георесурс төрҙәр бар. Уларға төҙөлөш индустрияһы сеймалы, ер аҫты һыуҙары, күмер ҡатламдары метаны, һирәк осраусы һәм һибелеүсән элементтарҙы, шул иҫәптән ҡиммәтле металдар һәм уларҙың берләшмәләрен һыйҙырыусы тоҡомдар ҡарай. Таҙартыусы һәм ҡаҙып барыусы комбайндарҙың башҡарыусы органдарында һиптергестәрҙе ҡорал сифатында ҡулланыу айырым ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шул уҡ ваҡытта юғары тиҙлектәге өҙлөкһөҙ, үҙгәрешле ағым һәм импульслы һиптереүсе күмер,тау тоҡомдарын емереү техникаһы һәм технологияны даими үҫеше күҙәтелә.
Күмер сығарыу урыны — асыҡ ысул менән ҡаты ҡаҙылма байлыҡты эшкәртеү өсөн тәғәйенләнгән тау предприятиеһы.
Торф сығарыу
Бөтә торф ятҡылыҡтары ер өҫтөндә ятҡанлыҡтан, торфты асыҡ ысул менән сығаралар. Торфты киҫеп табыу  — торф кирбестәрен иҫкесә ваҡ һөнәрселек ысулы, ҡул менән, киҫеп әҙерләү. Ҙур һәм тәрән булмаған торф ятҡылыҡтарында ҡулланылған. Ғәмәлдә торфты табыуҙың механизацияланған ысулдары менән тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарылған.Торф табыуҙың һәм ике төп схемаһы эшләнгән һәм ҡулланыла: Беренсе схема буйынса, торфтың өҫкө өлөшөн ҡырып алыу юлы менән, икенсе схемаға ярашлы — экскаватор (йәғни киҫәкләү) ысулы менән. Торфты табыу ысулына ярашлы, торфты ҡырҡылған (фрезерланған) һәм киҫәкле тип атайҙар.
Һәүерташ газын табыу
Янар һәүерташлы газ бик аҙ миҡдарҙа булыуға ҡарамаҫтан (0,2—3,2 млрд м³/км²), шулай ҙа, күп майҙандарҙы асҡанлыҡтан, байтаҡ газ алырға мөмкин булған. Янар һәүерташлы газ табыу өсөн ҡыя йүнәлтелгән горизонталь быраулау (directional drilling), ҡатламды һыу менән ярҙырыу (hydraulic fracturing) һәм сейсмик моделләштереү ысулдары ҡулланыла. Шуға оҡшаған аналогик технология метан күмер ҡатламдарын табыуҙа файҙаланылған. Ҡатламды һыу менән ярҙырыу ысулы урынына пропан фрекинг ҡулланылыуы мөмкин.
Ҡулланыу темптары
Күмер кеше ҡулланған иң тәүге ҡаҙылма яғыулыҡ төрө булған. Ул сәнәғәт революцияһына килтергән, һәм уны хәҙерге заман технологиялары менән тәьмин итеп, күмер сәнәғәтен үҫтереүгә килтергән.
XVIII быуатҡа сығарылған күмер күләме 4 000 % саҡлы артҡан, 1900 йылға йылына 700 миллион тонна күмер табылған, артабан нефттең сираты еткән. Нефть ҡулланыу яҡынса 150 йыл дауам иткән һәм өсөнсө меңйыллыҡ башында нефть пигы яҫы таулыҡ сусағына сыға. Хәҙерге заманда донъяла көнөнә 87 млн (американса нефть үлсәү берәмеге) баррелдән артыҡ йәки йылына яҡынса 5 млрд тонна табыла.
Запастарҙы эшкәртеп алыу (резервтар мөмкинлектәр)
.
Баҫылып сыҡҡан иҫәпләүҙәр буйынса күмер запасы баһаһы яҡынса 500 миллиард, ә Ер шарында сығарылған нефть яҡынса ике триллион баррель  тәшкил итә. Хабберт теорияһына ярашлы, нефть тергеҙелмәй торған ресурсҡа ҡарағанлыҡтан, иртәме-һуңмы дөйөм донъя нефть табыу үҙенең пигына етәсәк (''Нефть  термины, өлгәшелгәнме әллә өлгәшеләсәкме, бөтөн донъя максималь нефть етештереүҙе аңлата). АҠШ-та нефть табыу үҙенең максимумына 1971 йылда етте, һәм шунан бирле кәмей бара. Энергетика буйынса халыҡ-ара агентлыҡ (IEA) «World Energy Outlook 2004» докладында, түбәндәгене билдәләне: «Ҡаҙылма яғыулыҡ хәҙерге ваҡытта донъя энергия ҡулланыуының күп өлөшөн тәьмин итә һәм күҙ күреме киләсәктә лә дауам итәсәк. Әлеге осорҙа запастар ҙур, ләкин улар мәңгелек түгел».
2005—2006 йылдарға иҫбат ителгән запастар:
2006 йыл мәғлүмәте буйынса ҡаҙылма яғыулыҡ төрҙәрен табыу:
Ер йөҙөндә ҡалған иҫбатланған запас (ағымдағы темпта табыу йылдары) (2006):
Әһәмиәте
Ҡаҙылма яғыулыҡтың күп өлөшө электр энергияһы алыу, һыу һәм торлаҡ биналарын йылытыу өсөн яндырыла. Боронғо ваҡыттарҙан уҡ хужалыҡ эшендә кеше ҡаҙылма күмер, торф, янар һәүерташтар ҡулланған. Тәбиғи газ нефть табыуҙың өҫтәмә продукты тип һаналған, әммә хәҙерге көндә бик ҡиммәтле ҡаҙылма тәбиғи ресурс булып тора. Бынан тыш, хәҙерге заманда ҡаҙылма яғыулыҡ мотор яғыулығы, майлау материалдары һәм органик синтез өсөн сеймал сифатында ҡулланыла.
CO 2 эмиссияһы
Ҡаҙылма яҡыулыҡ төрҙәрен яндырыу углерод диоксиды ташлантыларын (CO 2) барлыҡҡа килтерә — атмосферала йөҙйыллыҡтар дауамында һаҡланған парник газы глобаль йылыныуға иң ҙур өлөш индерә лә инде. Климатик тикшеренеүҙәр ышаныслы итеп глобаль йылыныу дәүмәле һәм атмосферала йыйылған углерод диоксиды углерод диоксиды а CO2 араһында һыҙыҡ үлсәменә яҡын бәйләнеш барлығын билдәләгәндәр. Глобаль йылыныуҙы, уңышҡа шанс тәғәйенләп, 2 °C дәүмәле менән сикләү маҡсатында киләсәктәге CO 2 дөйөм ташлантыҡтарҙың ахырғы дәүмәлен билдәләр кәрәк, шулай итеп, улар дәүмәле буйынса ахырғы уртаҡ глобаль ресурс булып тора. Ҡабул итерлек булмаған киләсәктәге глобаль йылыныуҙы булдырмау маҡсатынан сығып билдәләнгән СО2-нең эмиссион бюджеты ҡаҙылма яғыулыҡ запастарының 60 — 80 % тейелмәҫкә тейеш, ә бының өсөн ҡаҙылма яғыулыҡты табыу темптары кисектермәйсә һәм кинәт кәмергә тейеш тигәнде аңлата.
Шул уҡ ваҡытта донъя финанс баҙарында нигеҙҙә улерод ҡыуығын, CO2 эмиссияһын, сикләү кәрәклеген. Ҡаҙылма яғыулыҡ табыуға күп илдәрҙең хөкүмәттәре субсидия бүлеүен дауам итә, яңы запастарҙы разведкалауға күп аҡса тотонола. Инвесторҙар углерод сеймалының бөтә запастары ла табыу объекты һәм коммерцияға хеҙмәт итергә тейеш тип иҫәпләй.
2012 йылдан башлап, экологик төркөмдәр ҡаҙылма яғыулыҡҡа инвестицияларға бойкот кеүек глобаль кампания ойоштора. Уның инициаторҙары был хәрәкәттең логикаһын былай тип аңлаталар: «әгәр климатты емереү дөрөҫ түгел икән, был ҡыйратыуҙан килем алыу ҙа дөрөҫ түгел». Кампанияның масштабтары тиҙ киңәйә, уны рәсми рәүештә БМО ла хупланы. Бер нисә трансмилли инвесторҙар (мәҫәлән, Францияның иң эре страховой компанияһы AXA) үҙҙәренең күмер табыуға бүленгән аҡсаларын тулыһынса инвестицияламаҫҡа хәл итә.
Тәбиғи газ ташлантыларының роле
Йыл һайын яғыулыҡ янғанда, йөҙәр миллион тонна зарарлы матдәләр: ҡором, углекислый газ, азот оксиды, көкөрт һауага эләгә. Яғыулыҡ янғанда һауа составында булған кислород яна. Ҡаҙылма яғыулыҡтарҙы яндырыу һауаға углерод двуокисе (CO2) — парник газын ебәрә, ул иһә глобаль йылыныуға иң зур өлөш индерә. Тәбиғи газ, ә уның иң ҙур өлөшөн метан тәшкил итә, шулай уҡ парник газы булып тора. Бер молекула метан үҙенең парник эффекты буйынса CO2 молекулаһынан яҡынса 20—25 тапҡыр көслөрәк,, шуға күрә, климат күҙлегенән ҡарағанда тәбиғи газды яндырыу - уның атмосфераға эләгеүенә ҡарағанда отошлорак. Парник эффекты арҡаһында Ер тәбиғи рәүештә һыуына алмай, был – уртаса температураның 2 – 3°С ҡа күтәрелеүенә килтерә. Һөҙөмтәлә, Донья океанындагы боҙ иреп, һыу күтәрелә. Шулай уҡ яғыулыҡ ташыусы танкерҙарҙа аварияләр булып тороу сәбәпле дигеҙ-океандар бысрана, флора һәм фауна зыян күрә.
Сикләүҙәр һәм альтернатива
Ихтыяж һәм тәҡдим законы принцибы углеводород сеймалы запастары (һәм табыу) кәмей барыуынса ҡаҙылма яғыулыҡҡа хаҡ та артасаҡ. Шуның өсөн яғыулыҡҡа хаҡтың ҡотолғоһоҙ артыуы энергияның яңынан тергеҙелә торған сығанаҡтары үҫешенә, шулай уҡ уйлап  шарттарында элек рентабеллеге булмаған яғыулыҡ сығанаҡтары менән тәьмин итеүгә килтерәсәк. Яһалма бензин һәм, ғәҙәти нефть запастарының хаҡы менән сағыштырғанда, хәҙерге ваҡытта энергияның тергеҙелә торған башҡа сығанаҡтары сеймал алыуҙы, шулай уҡ етештереүҙең һәм эшкәртеүҙең ҡыйбатлы технологияларын талап итә, әммә яҡын киләсәктә энергетика үҫеше иҡтисади яҡтан да йәшәргә һәләтле. Шулай булғас, төрлө альтернатив энергия сығанаҡтары үҙ эсенә ядро (атом) энергияһын (ядро һәм термоядро), гидроэлектростанцияларҙы, ҡояш энергияһын, ел энергияһын һәм геотермаль энергияһын, электр станцияларын индерә.
Кесе Эдда
Кесе Э́дда, «Сно́рри Э́ддаһы», «Э́дда прозала» йәки ябай «Э́дда» (исланд. Snorra Edda) 1222—1225 йылдарҙа яҙылған һәм скальдтар шиғриәте буйынса дәреслек булараҡ күҙалланған урта быуаттар исланд яҙыусыһы Снорри Стурлусондың әҫәре. Герман-[[Скандинав мифологияһы|скандинав мифологияһы]] сюжеттарына нигеҙләнгән боронғо поэмаларынан күп һанлы өҙөмтәләрҙе үҙ эсенә алған дүрт өлөштән тора.
Эдда эвгемеристик прологтан һәм өс айырым китаптан башлана: Гюльви күренеше (Видение Гюльви — Gylfaginning, 20000-гә яҡын һүҙ), Шиғриәт теле (Язык поэзии — Skáldskaparmál, 50000-гә яҡын һүҙ һәм Размерҙар исемлеге (Перечень размеров — Háttatal) Эдда бер-береһенә бәйле булмаған текст йөкмәткеһе менән 1300—1600 йылдар менән билдәләнгән ете төрлө манускриптта һаҡланған.
Әҫәрҙең маҡсаты уҡыусыларҙы аллитерация шиғырҙарының нескәлектәрен заманса Снорри уҡыусыларға еткереү һәм бик күп кеннингтар аҫтында йәшерелгән һүҙҙәрҙең мәғәнәһен асыҡлау ине.
Башта «Кесе Эдда» «Эдда» булараҡ ҡына билдәле булған, ләкин һуңыраҡ, Өлкән Эдданан айырыу өсөн, әлеге исемен алған. «Өлкән Эдда» менән «Кесе Эдда»ны икеһенән дә килтерелгән уртаҡ өҙөмтәләр бәйләй.
Йөкмәткеһе
«Кесе Эдда» өс өлөштән тора. Беренсеһе мифологияны күҙәтеүҙе үҙ эсенә ала, уның төп сығанағы, шиғырҙарҙан күренеүенсә, йөкмәткеһе буйынса Сэмунд Мудрый, башҡа авторҙар яҙған тип һаналған «Оло Эдда»ға — Скандинавия мифологияһы геройҙары һәм илаһтары тураһындағы йырҙар йыйынтығына яҡын булған ҡулъяҙма йырҙар йыйынтығы ул. Снорриҙың шиғри мифтары тамамланған системаға берләштерелгән, ул «легендар швед короле» Гюльи менән юғары алла Один араһындағы диалог рәүешендә бирелә.
Икенсе өлөшө боронғо скандинавтар шиғриәтендә ҡабул ителгән мөһим образлы метафораларҙы, «кеннингтарҙы», аңлатыуға арналған. Ошонда уҡ тейешле метафоралар өсөн нигеҙ булып торған легендалар ҙа, мәҫәлән, алтын тураһында «кеннингтар» менән бәйле Зигфрид һәм Нибелунг хазинаһы тураһында йыр ҙа һөйләй. Шиғри миҫалдар ролендә, Стурлусон скальдтарҙың классик дәүерҙән беҙгә өҙөмтәләр формаһында ғына килеп еткән данлыҡлы хеҙмәттәренән өҙөктәр килтерә.
Өсөнсө өлөшөндә скальдтар ҡулланған үлсәмдәр һәм строфалар һүрәтләнә. Уны шулай уҡ метрика тип тә атайҙар. Ошо йәһәттән Снорри үҙе Хакон короле хөрмәтенә яҙған, иртә шиғриәткә хас бөтә традицияларҙы үҙ эсенә алған скальдтар шиғриәтендә маҡтау йырҙарының төп тантаналы формаһы «драпа» килтерелә. Был хеҙмәт яңы дәүерҙең үҙгәреүсән мәҙәни һәм ижтимағи мөнәсәбәттәре йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән һуңғы ҡаялар ижадына ҡарата мөнәсәбәтте сағылдыра, тип әйтергә була.
Алдан билдәләнгәнсә, "Кесе Эдда"ның нигеҙендә — «Өлкән Эдда» — XIII быуатта (1222—1223 йылдарҙа яҙылған) ижад ителгән йыйынтыҡ. Тел һәм стиль анализы йыйынтыҡтың төрлө ваҡытта, IX быуаттан XII быуат аҙағында, яҙылған йырҙарҙан тороуын күрһәтә. Ысынында иһә йыйынтыҡ телдән риүәйәттәрҙә һаҡланып ҡалған билдәһеҙ авторҙарҙың әҫәрҙәренән ғибәрәт. Тарихтарҙы хикәйәләү мифологик һәм әхлаҡи-ғилми характерҙа, ҡайһы берҙә батырҙарса һуғыш һүрәтләмәһен үҙ эсенә ала.
Йыйынтыҡ XVII быуатта беренсе нәшер итеүсе, Исландия кешеһе Снорри Стурлусондан исемен алған. "Кесе Эдда"нан айырмалы рәүештә, тағы ла боронғораҡ йырҙар йыйынтығы «Өлкән Эдда» йәки шиғри тип атала башланған. Был ике йыйынтыҡты икеһенән дә өҙөмтә итеп килтерелгән бик күп шиғырҙар бәйләй. «Эдда» һүҙенең мәғәнәһе әлегә тиклем билдәһеҙ.
Скальдтар шиғриәтен һәм «Эдда» йырын сағыштырғанда, стиле һәм йөкмәткеһе буйынса беренсеһе боронғо Германия аллитерация шиғриәте менән туранан-тура бәйләнгән халыҡ дидактикаһы һәм эпосы жанрынан ғибәрәт. «Эдда» героик йырҙарының күп өлөшө үҙ сюжеты буйынса континенталь гермәндәрҙең эпик поэзияһына барып тоташа, ә мифологик йырҙар немецтарҙа һәм инглиз сакстарында оҡшаш түгелдер, моғайын, сөнки был халыҡтар христианлыҡҡа иртәрәк һәм тәрәнерәк мөрәжәғәт иткәндер.
«Кесе Эдда» менән «Өлкән Эдда»ны башҡа герман халыҡтарының эпик шиғриәте менән сағыштырыу традицион һәм яңы сюжеттарҙы аңлатыу ҙа, әҫәрҙәрҙең стиль үҙенсәлектәре лә скандинав фольклорының айырым үҙенсәлеклелеген урынлаштырыу тора. Атап әйткәндә, «Эдда» шиғриәтендә боронғо герман әҫәрҙәренә хас метрик форманы — аллитерацияны айырып күрһәтергә мөмкин, әммә бында көнбайыш германдарында булмаған строфик биҙәлеште лә күрергә мөмкин.
«Эдда» мифтарынан торған йырҙарға легендар илаһи күрһәтмәләр формаһына үҙгәртелгән аллалар тураһында легендалар һәм риүәйәттәр, тормоштоң тәрән аҡылы һабаҡтары инә. Мифологияла үҫешкән мәжүси инаныуҙар системаһында был тәғлимәттәр викингтар заманында скандинавия халыҡтарында формалаша, ләкин тамырҙары менән боронғо германдарҙың мәҙәниәтенә тәрән үтеп инә.
«Халыҡтарҙың бөйөк күсенеүе» осоронда готтар, франктар, бургундтар кеүек континенталь германдарҙың эпик сюжеттары Зигфрид, Эрманарик һәм Сванхильдҡа, Нибелунгтарҙың һәләк булыуы тураһындағы тарихтарына һәм башҡаларға арналған. Бөтә был хикәйәттәр күп дәрәжәлә «Эдда» героик йырҙарында сағылыш тапҡан. Әммә йырҙарҙа скандинав сығышлы һуңғы әҫәрҙәрҙе лә, мәҫәлән, диңгеҙ сапҡындарын, нәҫел үсен ҡайтарыуҙы, герой менән валькирия араһындағы мөхәббәтте һүрәтләгән "Хельги тураһында йырҙар циклы"н осратырға мөмкин.
Пролог
Пролог Алланың донъяны барлыҡҡа килтереүе, Әҙәм менән Һауаның барлыҡҡа килеүе һәм Нухтың ҡотолоуы тураһындағы мәсихселәргә хас ҡарашты ҡабаттан һөйләй. Артабан донъяның өс өлөшө: Африка, Европа һәм Азия тураһында тәғлимәт бирелә. Скандинавия аллалары ҡала ҡолағандан һуң Трояны (хәҙерге Төркиә, Tyrkland) ташлап киткән Троя яугирҙары итеп һүрәтләнә. Шулай итеп Тор Приамдың ейәне һәм Мемнондың улы булып сыға. Торҙан Одинға тиклем 12 быуын була. Один үҙ халҡын Төркиәнән Саксонияға (Saxland) сығарған. Унан үҙенең власын Вестфалияға (Vestfál) һәм Францияға (Frakland) йәйелдергән. Һуңынан Один төньяҡҡа юллана һәм хәҙерге көндә Ютландия тип йөрөтөлгән Рейдготландты яулай. Унан ул артабан китә һәм Сигтун районында Швецияға күсеп ултыра. Күскенселәрҙе астар тип йөрөтә башлайҙар.
Гюльвиҙың илаһи күренеше (Gylfaginning)
Конунг Гюльви инкогнито белем алырға Асгардҡа юлланды. Унда ул Оҙон, Тигеҙ бейеклектәге һәм Өсөнсө исемдәр менән танытҡан астар менән осраша, уларҙан донъяның үткәне һәм киләсәге хаҡында белә. Шулай уҡ аллаларҙың тормошо, уларҙың ҡаһарманлыҡтары һәм һуғыштары тураһында бәйән ителә. Унда донъя тыуыу, ҡоро ер, күк, аллалар һәм кешеләр тыуҙырыу тураһындағы боронғо скандинавтарҙың төп космогоник күҙаллауҙары тупланған. Донъя ҡоролошо, атап әйткәндә, уның юғары (бөтә донъяларҙы бер-береһе менән бәйләгән Иггдрасиль донъя ҡорос ағасы) һәм түбән (Хель — үлеләр батшалығынан түбәнерәк урынлашҡан донъя) сиктәре һүрәтләнә.
Иң ҡыҙыҡлы хикәйәләрҙең береһе — Рагнарёк, аллалар һәм хроник ҡот осҡос заттар араһында барған һуңғы алыштан һуң барған, аллаларҙың (аллаларҙың яҙмышы) һәм бөтә донъяның һәләк булыуы.
Шиғриәт теле (Skáldskaparmál)
Скальдтар шиғриәтенең дөйөм принциптары һүрәтләнә. Хейти (исемдәрҙе алмаштырыу) һәм кеннинг (ғәҙәттә, «билдәләнеш») төшөнсәләре индерелә. "Шиғриәт теле"нең күпселек өлөшө мифологик аңлатмалы кённингтар миҫалы булараҡ төҙөлгән.
Кесе Эдданың географияһы
Тылсымлы Асгард һәм Ётунхеймдан тыш, ысын географик атамалар ҙа: Дания (Danmörk), Швеция (Svíþjóð), Норвегия (Nóregur), Оркней утрауҙары (Orkneyjar), Англия (England), Саксония (Saxland), Греция (Gríkland), Миклагард, Гардарики (Русь — Garða), Иерусалим (Jórsala) телгә алынған.
Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы
Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы (Уфимское высшее военное авиационное училище лётчиков (УВВАУЛ)) — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан эшмәкәрлеге туҡтатылған осоусылар училищеһы.
1986 йылдан 1999 йылға тиклем эшләй һәм хәрби авиация вертолёттары лётчиктарын әҙерләүҙә махсуслаша. Училище курсанттарын осоуға әҙерләү Ми-2 һәм Ми-8 вертолёттарында уҡыу вертолёт полктарында алып барыла.
Хәҙерге ваҡытта элекке училище территорияһында — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы һәм эске ғәскәрҙәрҙең махсус тәғәйенлешле отряды уҡыу үҙәге, шулай уҡ башланғыс осоусыларҙы әҙерләү менән мәктәп-интернаты.
Тарихы
Училище СССР Оборона министрының 52-се һанлы 1983 йылдың 4 мартындағы приказы буйынса булдырыла, уның менән СССР Министрҙар Советының 1983 йылдың 6 ғинуарындағы «Өфө ҡалаһында лётчиктарҙың юғары хәрби авиация училищеһын булдырыу тураһында» ҡарары бойомға ашырыла. Министр приказына ярашлы:
Лётчик-инструкторҙар Красный Яр, Дәүләкән, Безенчук, Звезда, Сердобск аэродромдарында осоуға өйрәтә.
1991 йылда Һарытау юғары хәрби авиация лётиктар училищеһы бөтөрөлгәс, уның курсанттары Өфө училищеһына уҡырға күсерелә.
1995 йылға ҡарай училище меңдән ашыу офицер әҙерләй, шул йылға ҡарай бында 12 кафедра (авиация һәм радиоэлектроника ҡорамалдары, аэродинамика һәм осоу динамикаһы, авиация ҡоралын һуғышта ҡулланыу, вертолёт йөрөтөү, ижтимағи фәндәр, сит телдәр, авиация техникаһын конструкциялау һәм файҙаланыу, математика, тактика, техник механика, физика, физик әҙерлек һәм спорт), ярҙамсы хеҙмәттәр, бүлектәр, китапхана була. Уҡытыусылар һаны — 150 кеше, шул иҫәптән 20 фән кандидаттары.
1999 йылдың аҙағына ҡарай, Рәсәй Хөкүмәтенең 1998 йылдың авгусындағы ҡарарына ярашлы, Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы ябыла.
Училищела йәмғеһе 1692 хәрби лётчик әҙерләнә.
Хәҙерге ваҡытта элекке училище территорияһында Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығы һәм эске ғәскәрҙәрҙең махсус тәғәйенлешле отряды уҡыу үҙәге, шулай уҡ башланғыс осоусыларҙы әҙерләү менән мәктәп-интернаты урынлашҡан.
Тамамлаусылар
Өфө осоусылар училищеһын 1692 курсант, 71 ситтән тороп уҡыу бүлеге офицеры һәм 8 Ҡаҙағстан хәрби хеҙмәткәре тамамлай. Шуларҙың 6-һы алтын миҙалға лайыҡ була: Борис Боярский, Геннадий Багрий, Радик Аҫылбаев, Владимир Каряев, Иван Гнетецкий, Вячеслав Власов (ситтән тороп уҡыған). Шулай уҡ 63 тамамлаусы "ҡыҙыл" дипломдарға эйә була.
Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһы ике курсанттар йыйылмаһы Сызрань хәрби авиацияһы институтында уҡыуын тамамлай, улар араһында Раушан Ҡотлойәров һәм Роман Молодкин алтын миҙалға тамамлай.
Училищены өс тамамлаусы Рәсәй Геройы исеменә лайыҡ була :
Ардовать
Ардовать (Ордовач) — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канадейка йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аболь
Аболь — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мендель йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Winny Puhh (рок-төркөм)
Карьераһы
Төркөм 1993 йылда барлыҡҡа килә, 1997 йылда беренсе турға сыға. Гитарасы Ове Мюстинг һүҙҙәренсә, төркөм 1997—2001 йылдарҙа тарҡалыу хәлендә булып, йылына бер тапҡыр ғына сығыш яһаған. Тик 2005 йылда ғына, ойошторолғандан һуң 13 йыл үткәс, ул «Täämbaנdagu praadimi kunna» (Эҫе көнгә оҡшаған) тигән беренсе альбомын сығара. 2006 йылда «Nuudlid ja hapupiim» (Ҡаймаҡлы һалма) исемле йыры Raadio 2-ның иң яҡшы хиттары исемлегенә инә, ә 2008 Йылда «Vanamutt» (Ҡарсыҡ) йырына клип төшөрөлә һәм Eesti Muusikaauhinnad премияһына тәҡдим ителә. 2009 Йылда Raadio 2 хит-парадына Peegelpõrand (Көҙгөлө иҙән) йыры эләгә, яҙҙырыуҙа хип-хоп башҡарыусыһы G-Enka (Генри Кырвиц) ҡатнаша.
Европала Евровидение-2013 конкурсында милли һайлап алыу турында ҡатнашыу төркөмгә ысын дан килтерә, унда улар Meiecundimees üks korsakov läks eile Lätti йыры менән сығыш яһайҙар. Төркөм һайлап алыуҙың ярымфиналында еңә: тере сығыш ваҡытында музыканттар страховкала әйләнә, ә телеверсияла кадрҙар бик тиҙ алмашып тора. Финалда төркөм суперфиналға Биргитйгемеэль һәм Грета Пайюғаүткәреп, өсөнсө була. Бынан һуң төркөм күп кенә Европа мода журналдарының (шул иҫәптән Vogueитальян версияһының) тышлыҡтарына эләгә, европа фестивалдәрендә хедлайнер сифатында сығыш яһай һәм Париж мода аҙналығында ҡатнашыу хоҡуғын ала, уларға американ дизайнеры Рик Оуэнс бик ҙур ярҙам күрһәтә. Был төркөм өсөн ҙур хөрмәт билдәһе була, сөнки Оуэнс үҙ ваҡытында Майкл Джексонды һәм Канье Уэстсты саҡырыуҙан баш тарта. Шуға ҡарамаҫтан, тәнҡитселәр, әгәр йыр сәйәси һәм әҙәпле йөкмәткеле булмаһа, төркөм Евровидениеға бара алыр ине, тип раҫлай.
Төркөмдөң сығышы «This Is Хорошо» интернет-шоуҙың 206-сы сығарылышына эләгә.
Стиле
Күпселек рок-фестивалдәрҙә төркөм төрлө акробатик трюктарҙы, ут төртөүҙе, хатта стриптизды үҙ эсенә алған эпатаж сығыштар ойоштора. Шулай уҡ йыр текстары ла провокацион характерҙа булыуы менән дан тота.
Федераль йыйылыш
Рәсәй Федерацияһының Федераль йыйылышы — Рәсәй Федерацияһы парламенты, Рәсәй дәүләт власының вәкиллекле һәм закондар сығарыу органы.
Федераль йыйылыш статусы Рәсәй Конституцияһының 5-се бүлегендә билдәләнгән. Федераль йыйылыштың функциялары һәм вәкәләттәре ике палата — Дәүләт думаһы менән Федерация Советы араһында бүленгән (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 95-се статьяһына ярашлы). Федераль йыйылыш даими эшләүсе орган булып тора (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 99-сы статьяһы). Палаталар төрлө биналарҙа ултыра, ләкин Рәсәй Федерацияһы президентының мөрәжәғәтнамәләрен һәм Рәсәй Федерацияһы Конституция судының мөрәжәғәтнамәләрен, сит ил дәүләт башлыҡтарының сығыштарын тыңлау өсөн бергә лә йыйыла (Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 100-сө статьяһы).
Рәсәй Федераль йыйылышының структураһы
Федераль йыйылыш ике палатанан — Дәүләт думаһынан һәм Федерация Советынан — тора.
Палаталарҙың составы ла, уларҙы төҙөү принциптары ла төрлө. Дәүләт думаһы 450 депутаттан тора, ә Федерация Советына Рәсәйҙең һәр субъектынан икешәр — дәүләт власының вәкиллекле һәм башҡарма органынан берәр — вәкил инә (Рәсәй Федерацияһында 85 субъект, тимәк, Федерация Советында 170 ағза бар). Бер үк кеше Федерация Советы ағзаһы ла, Дәләт думаһы депутаты ла була алмай.
Рәсәй Федерацияһы Конституцияһы 95-се статьяһының (2, 3, 4-се өлөштәр) яңы редакцияһына ярашлы, хәҙер Федерация Советына Рәсәй Федерацияһының Президент тәғәйенләгән вәкилдәре лә инә, уларҙың һаны Рәсәй субъекттары дәүләт власының вәкиллекле һәм закондар сығарыу органдары вәкиле булған Федерация Советы ағзалары һанының 10 процентынан да күберәк була алмай.
Парламентарийҙарға хеҙмәт хаҡы түләү
Дәүләт думаһы депутаттарының һәм Федерация Советы ағзаларының статусы тураһындағы законда билдәләнеүенсә, депутаттарҙың һәм сенаторҙарҙың хеҙмәт хаҡы министрҙарҙың хеҙмәт хаҡына тиң.
Федераль йыйылыштың баҫмалары
Эшмәкәрлеген яҡтыртыу өсөн нәшер ителеүсе баҫмалар:
Олыч
Олыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Иньва йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хельсинки
Хельсинки (швед телендә Гельсингфорс, Helsinki, Helsingfors) — Финляндияның баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы.
Дьюла Месарош
Дьюла Месарош (Gyula Mészáros; 28 март 1883 йыл, Сакч, Австро-Венгрия — 1957 йыл, Нью-Йорк) — мадъяр этнографы, шәрҡиәтсе һәм фольклорсы. Төрки-татар филологияһы докторы (1909).
Биографияһы
Дьюла (Юлиус) Месарош 1883 йылдың 28 мартында Австро-Венгрияның Сакч ҡалаһында тыуған. Иртә йәштәрҙән этнография менән ҡыҙыҡһына башлай.
Будапешт университетын тамамлай. 1904—1906 йылдарҙа Истанбулда ғосман төрөк телен өйрәнә.
1906—1909 йылдарҙа Урта һәм Көнсығыш Азия халыҡ-ара йәмғиәтенең Венгрия комитеты йомошо буйынса Рәсәй империяһының Ҡазан, Өфө, Пермь, Сембер, Ырымбур губерналары буйлап этнографик экспедиция яһай. 1908 йылдың 25 майында был экспедиция һөҙөмтәләре буйынса Венгрия фәндәр академияһында доклад менән сығыш яһай. Бер нисә тапҡыр Ғосман империяһында була һәм урындағы халыҡтың тормошон өйрәнә.
Экспедиция материалдары баҫтырылып сығарылғандан һуң, Месароштың исеме ғалимдар араһында танылыу яулай. 1910 йылда сыуаштар тураһында монография һәм башҡорт-мадъяр һүҙлеген баҫтырып сығара.
1909—1915 йылдарҙа Венгрия милли музейының этнография бүлегендә эшләй, бында уның тарафынан йыйылған Башҡорт коллекцияһы (1909) һәм Константинополь регионы объекттары (1910) экспозициялары күрһәтелә.
1916 йылдан Беренсе донъя һуғышы бөткәнсе Истанбул университетының мадъяр кафедраһы мөдире һәм профессоры булып эшләй.
1920-се йылдар уртаһынан Анкарала Анатолия этнография музейының фәнни етәксеһе була. 1926 йылда Баҡыла уҙғарылған Бөтә Союз төркиәтселәр съезында ҡатнаша. 1932 йылда Венгрияға ҡайтып Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса милли комитеттың корреспонденты була, Сегед университетында лекциялар уҡый.
1943 һәм 1944 йылдарҙа Нови-Сад ҡалаһындағы (хәҙер Сербия) Увидек көнсығыш сауҙа колледжының профессоры була. Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Төркиәлә йәшәй.
1951 йылда АҠШ-ҡа эмиграцияға китә, 1957 йылдың ғинуарында Нью-Йоркта вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Урал-Волга буйы халыҡтарының (башҡорттар, сыуаштар, татарҙар) фольклорын, телдәрен һәм этнографияһын өйрәнеүгә бағышлана. Шулай уҡ башҡорттар һәм мадъярҙар араһында этногенетик бәйләнештәр проблемаһын тикшерә.
Башҡорттарҙың этнографияһы тураһында йыйылған материалдар (225 предмет һәм 86 фотография) Венгрия этнография музейында һаҡлана. 1958—1959 йылдарҙа был материалдар системалаштырыла һәм тасуирлана, һәм артабан Башҡортостан этнографтары хеҙмәттәрендә киң файҙаланыла.
Благовещен (ҡала, Амур өлкәһе)
Географияһы
Амур йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорт
Благовещен — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Лоймина
Лоймина — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький (зал. р. Лоймины) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2330 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балашейка (Сызранка ҡушылдығы)
Балашейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы
. Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы (1918 йыл Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Селәй ауылы, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы - 1983 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия капитаны, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, III дәрәжә Богдан Хмельницкий ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы 1918 йылда Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе Селәй ауылында, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1939 йылда Арғаяш хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 294‑се кавалерия полкы орудие командиры, 16‑сы гвардия кавалерия дивизияһының артиллерия штабы начальнигы ярҙамсыһы, 148‑се гвардия артиллерия-миномёт полкының 3‑сө батареяһы командиры булып хеҙмәт итә. Дивизия 1942 йылдың июлендә беренсе тапҡыр һуғышҡа ингәндә, Алешка — Малые Борки — Святоша һыҙығында артиллерия батареяһы менән командалыҡ итә, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана, ә 1945 йылдың апрелендә дошмандың Померания төркөмөн ҡыйратыу буйынса һуғышта — III дәрәжә Богдан Хмельницкий орденына лайыҡ була. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы музейында Бикмәтов Ниғмәт Ишмырҙа улы тураһында ошолай яҙылған: .
Киев университетының зоология музейы
Киев университетының зоология музейы (Зоологічний музей Київського університету) — Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты ҡарамағындағы ғәмәлдәге музей. Университеттың ҡыҙыл корпусында урынашкан. Музей тарихы 1834 йылдан башлана. Музей фонды күләме буйынса музей Европала беренсе урында.
Тарихы
Киев университетының зоология музейы 1834 йылда Кременцта Волынск лицейының зоология кабинеты коллекциялары нигеҙендә ойошторолған. Зоология кабинеты коллекцияларын, ошо эшкә 25 йыл ғүмерен биргән, ботаник Вилибальд тулыландырған. Антон Андржейовский Бессерҙың ярҙамсыһы була, ҙуңынан ул зоология кабинеты мөдире вазифаһын үҙ өҫөнә ала. Лицей 1830 йылға Польша восстаниеһы башланғандан һуң ябылған һәм Киевҡа Изге император Владимир университетына күсерелгән. .
1834 йылда университет ректоры Михаил Максимович инициативаһы буйынса фәлсәфә факультеты составына ингәс Зоология кабинеты ойошторола, һуңынанк 1850 йылдан 1919 йылға тиклем, кабинет физика-математика факультетында эшләй. Волынь лицейының ҡәмәлдәге фондтарына Вилен университеты һәм Вилен медицина-хирургия академияһы коллекцияһы өҫтәлә. 1835 йылда төрлө хайуандарҙың 28 мең экспонатынан тоған фондттың дөйөм күләме  28 мең  тәшкил иткән.
1842 йылдан 1862 йылға тиклем кабинет менән Карл Кесслер етәкселек иткән. XIX быуаттың икенсе яртыһынан зоология кабинетында сағыштырмаса анатомик, эмбриологик һәм гидробиологик тикшеренеүҙәр үткәрелгән. О. Паульсон етәкселегендә кабинетҡа ирекле инеп танашыу мөмкинлеге булған. 1870-се йылдарҙа күргәҙмә коллекцияларе каталогы, ә һуңыраҡ фәнни коллекциялар каталогы төҙөлә. Был вакытта кабинет коллекцияһы Фәндәр академияһының, шәхси иғәнәләр иҫәбенә һәм уҡыу йорто аҡсаһына һатып алыу нәтижәһендә артҡан. 1884 йылда зоология кабинеты фондында 44 меңгә яҡын предмет булған.
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғанғас кабинет 1915 йылда Һарытауға эвакуациялана, һәм унда ике йыл була. Зоология кабинеты 1919 йылда эшен тулыһынса яңыртып башлап ебәрҙе. Кабинет фондын тулыландырыуҙа Сергей Кушакевичтың роле ҙур була.
Совет власы урынашыу менән университет Юғары халыҡ мәғарифы институтына үҙгәртелә, ә зоология кабинеты 1919 йылдан айырым бүлексә булараҡ эшләй. Аҡса етмәү сәбәпле кабинет хеҙмәткәрҙәренең бер өлөшө кабинетан эштән китә һәм Украина фәндәр академияһына эшкә күсә. 1933 йылда университет статусын бирелгәс, кабинет музейға үҙгәртелә һәм биология факультетына тапшырыла. Владимир Артоболевский был ваҡытта музей директоры булған. 1936 йылдан 1940 йылға тиклем энтомолог Лев Шелюжко музей фондына Палеарктида күбәләктәренең 350 мең өлгөһөнән торған  шәхси коллекцияһын тапшыра.