cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәшен һәм ялағай
Йәшен  —  атмосфералағы электр бушаныуы, ғәҙәттә көслө ямғыр яуғанда була, көслө яҡтылыҡ һыҙаты - ялағай ялтырауҙан, күк күкрәүҙән торған тамамланған цикл. Йәшендәр Венерала, Юпитерҙа, Сатурнда, Уранда һәм башҡа күк есемдәрендә булыуы теркәлгән. Йәшен бушаныуының ток көсө Ерҙә 10—500 мең ампер, көсөргәнеш — тиҫтә миллиондан миллиард вольтҡа тиклем тәшкил итә. Иң оҙон ялағай Оклахомала 2007 йылда теркәлгән. Уның оҙонлоғо 321 км тәшкил иткән. Иң оҙайлы ялағай Альп тауҙарында булған. Ул 7,74 секунд дауам иткән.
Ялағай
Ялағай - атмосферала ҡойма ямғырҙар ваҡытында болоттарҙа электр бушаныуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән йәшендең утлы һыҙаты. Артынса күк күкрәй. Йәшен ваҡытында бик ҡеүәтле электр барлыҡҡа килә.
Көслө яҡтылыҡ атмосфераның ике нөктәһе араһында электр бушаныуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Ул ер менән болот йәки ике болот араһында барлыҡҡа килеүсән.
Подольск (Мәскәү өлкәһе)
Подольск (Подольск) — Мәскәү өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә Балашиханан һуң икенсе урында тора.
Йәшен һәм ялағай
Ялағай
Ялағай ике баҫҡыс үтә - беренсе бушанғанда ергә кире (-) заряд бирелә. Был ваҡытта ялағай ныҡ яҡтырмай. Ерҙән болотҡа ыңғай заряд күтәрелә. 50 м самаһындағы бейеклектә ике заряд осраша һәм барлыҡҡа килгән электр ҡеүәтенән болотта бик яҡты һыҙат барлыҡҡа килә. Уның потенциаль ҡеүәте бер нисә миллион вольтҡа етә ала.
Өйрәнелеү тарихы
Йәшендең электр тәбиғәтле икәнен американ физик Франклин Бенджамин асҡан, уның идеяһы менән ямғыр болотонан электр алыу тәжрибәһе үткәрелгән.
Франклиндың йәшендең электр сығышлы икәнен өйрәнеү тәжрибәләре киң билдәле. 1750 йылда ул йәшен ваҡытында һауаға осорғос (воздушный змей) ебәреп тәжрибә үткәрә һәм был хаҡта яҙып сыға. Был тәжрибәне тураһында Джозеф Пристли ҙа яҙа.
1989 йылда йәшендең түбәнге атмосферала айырым төрҙәре асыла   1995 йылда юғары атмосферала Джет тип аталған төрө асыҡлана.
Йышлығы
Йәшен Конго Демократик Республикаһының көнсығышында тауҙар араһындағы Кифук ауылында иң йыш осрай. Унда йылына бер квадрат километрға 158 йәшен атыу тура килә. Шулай уҡ йәшен Венесуэлағы Кататумбо тигән урынында,  Сингапурҙа ла,, Бразилияның төньяғындағы Терезина ҡалаһында һәм Флоридалағы «Йәшендәр аллея»һында   йыш ата.
Унур
Унур (Унур) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452340, ОКАТО коды — 80243850004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Душан Шимочко
Душан Шимочко (словакса Duвацк. Duan; 1983 йылдың 29 сентябрендә тыуған, Банска-Бистрица) — Словакия биатлонсыһы. 2006 һәм 2010 йылдарҙағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
2013/2014 йыл миҙгелендё карьераһын тамамлаған.
Карьераһы
Словакияның йыйылма командаһы составында 2002 йылда дебюты була. Быға тиклем Шимочко үҫмерҙәр кимәлендә яҡшы сығыш яһай. 2000 һәм 2002 йылдарҙа словак эстафетала һәм спринтта юниорҙар араһында биатлон буйынса Европа чемпионаты призеры була.
Өлкән йәштәге спортсылар кимәлендә спортсының үҙен күрһәтеү теләге бар ине. Ун йылдан ашыу Шимочко ил йыйылмаһы составына ингән. Ул алты донъя чемпионатында һәм ике Ҡышҡы олимпиадала ҡатнашты. Шәхси уҙыштарҙа Шимочко Ванкуверҙа яҡшы сығыш яһаны, унда ул шәхси ярышта 18-се урын алды. 2009 йылда партнерҙары менән бергә спортсы Германияның Оберхофе ҡалаһындағы йәйге биатлон буйынса донъя чемпионаты призеры булды.
Девичье полелағы клиник ҡаласыҡ
Девичье полелағы клиник ҡаласыҡ — Клинический городок на Девичьем поле — 1885 йылда Девичье поле районында Мәскәү университетының медицина факультетына яңы университет клиникалары төҙөү өсөн бүленгән 18 гектар майҙанда төҙөлгән ҡаласыҡ.
1887 йылдың 22 сентябрендә Клиник ҡаласыҡ нигеҙен һалыу тантанаһы уҙа. 1897 йылда Клиник ҡаласыҡ тулыһынса төҙөлгән һәм йыһазландырылған. Факультет һәм госпиталь клиникалары — терапия һәм хирургия, пропедевтик, нерв һәм күҙ ауырыуҙары; анатомо-патология, суд медицинаһы, дөйөм патологияһы, оператив хирургия, фармакология һәм гигиена хирургияһы; балалар өсөн төрлө йоғошло ауырыуҙар барактары төҙөлә. Бөйөк Рәсәй гражданы, табип, педагог Н. И. Пироговҡа һәйкәл асыла.
Төҙөлөү тарихы
1860—1870 йылдарҙа Мәскәү университетының медицина факультеты үҙенең уҡыу-уҡыту һәм фәнни-тикшеренеү базаһын киңәйтеүгә һәм яңыртыуға ихтыяж кисерә. Медицина факультеты өсөн яңы клиникалар булдырыу зарурлығын бер нисә тапҡыр Н. В. Склифосовский, А. Я. Кожевников, И. Н. Новацкий, М. П. Черинов, Л. Л. Левшин.күрһәткән. Профессор И. Н. Новацкий университет клиникаларын киңәйтеү һәм уларҙы яңы урынға күсереү тураһындағы 1873 тәҡдимен финанс тәртибе ауырлыҡтары арҡаһында Мәскәү университеты Советы кире ҡаға. Ошо проектҡа кире ҡайтыу мөмкинлеге меценаттар ярҙамы менән 1880-се йылдар башында тәҡдим ителә. 1882 йылда Мәскәү университетына В. Морозов һәм Е. В. Пасхаловаға акушер һәм психиатрия клиникалары төҙөүгә ҙур суммалар түләү тураһында мөрәжәғәттәр килгән. Мәскәү университетының попечителе П. А. Капнист Мәскәү ҡалаһы думаһы алдына клиникалар төҙөү өсөн ер бүлеү тураһында мәсьәләне күтәрә. Мәскәү ҡала думаһы университеттың яңы клиникалар һәм институттар төҙөү өсөн ер участкаһын биреү үтенесе менән ҡәнәғәтләндерә (1884). Ҡала бүләге шарттары ҡуйып бирелә: клиникалар яҡындағы 5 йыл эсендә 600-ҙән кәм булмаған урын менән төҙөлөргә тейеш, уларҙың бер өлөшө каникул ваҡытында ла эшләргә тейеш.
Медицина факультеты деканы Н. В. Склифосов етәкселегендә ойошторолған комиссия 1886 йылдың февраленә буласаҡ клиника ҡаласығының план-проектын әҙерләй.
Уны әҙерләгәндәсит ил һәм илебеҙҙәге бындай ҡоролмаларҙың яңы тәжрибәһе иҫәпкә алынған. Проекттың дөйөм хаҡы 2 миллион 500 мең һум самаһы тәшкил итә (ҡаҙнан аҡса күләме 2 миллион 150 мең һум самаһы тәшкил итә). Яңы клиникалар һәм институттар нигеҙен һалыу тантанаһы 22 сентябрҙә (4 октябрҙә) үтә
1887 йылда психиатрия клиникаһы төҙөлгән. .
1889 йылда акушерлыҡ һәм гинекология клиникалары төҙөлгән.
1890 йыл ҡаласыҡта төҙөлгән һәм йыһазландырылған клиникалар:
1890 йылда тәүге ғилми институттар төҙөлгән, уларҙың эшмәкәрлеге медицина факультетының тейешле кафедраларында уҡытыу менән тығыҙ бәйләнгән булған.
1892 йылда Нервопатология клиникаһы ҡарамағындағы профессор А. Я. Кожевников иғәнәһенә ошо йүнәлештәге белгестәр әҙерләү эшендә мөһим ҡорал булған неврология музейы асылған.
Дөйөм алғанда, XX быуат башына Мәскәү университетының медицина факультетында 13 клиника һәм 12 институт иҫәпләнә. Мәскәү дәүләт университеты менән булдырылған клиника ҡаласығы медицина өлкәһенең төрлө өлкәләрендә ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү, студенттар менән дәрестәрҙең кимәлен күтәреү һәм ойоштороу өсөн нигеҙ була.
1930 йылда Мәскәү дәүләт университетының медицина факультеты И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетына әүерелә, ул Клиник ҡаласыҡ биналарында урынлаша.
Түбәнге Казырсу
Түбәнге Казырсу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грязнушка (Шипуниха ҡушылдығы)
Грязнушка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Шипуниха йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы
Хәбибуллина Рабиға Хисмәт ҡыҙы (1914 йыл — 1979 йыл) — СССР хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәр.
Биографияһы
Рабиға Хисмәт ҡыҙы Хәбибуллина 1914 йылда Әлшәй районының Әлшәй ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Әлшәй районының Раевка ауылы) приказчик Хәбибуллин Хисмәт Хөсәйен улы (1870 йылғы) ғаиләһендә тыуған. 1939 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1936 йылдан — хужалыҡ, ижтимағи һәм сәйәси эштә.
1936—1969 йылдар — Дәүләт банкы Әлшәй бүлексәһенең кредит инспекторы, Әлшәй районының «Һынтыш» колхозы хисапсыһы, Ташлы МТС-ында конструктор-бухгалтер, Дәүләт банкы Башҡортостан республика контораһы аппаратында бухгалтер, партия статистикаһы секторында, КПСС-тың Туймазы райкомы партия кабинеты мөдире, Туймазы «Заготзерно» контораһы директоры урынбаҫары, КПСС-тың Туймазы райкомының икенсе, беренсе секретары, Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт министры.
СССР-ҙың 4-6-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Башҡорт АССР-ының 7-9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XIX съезына делегат итеп һайлана.
1950 йылдарҙа, ВКП(б) район комитетының беренсе секретары булараҡ, Туймазы районы етәкселек итеп, Туймазы ҡасабаһы статусын күтәреү буйынса ҙур эш башҡара. 1960 йылдың 5 февралендә РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Туймазы эшселәр ҡасабаһын район ҡарамағындағы ҡала итеп үҙгәртеп ҡороу тураһында ҡарар раҫлана.
1961 йылдан алып 1979 йылға тиклем — Башҡорт АССР-ының социаль тәьминәт министры
Рабиға Хисмәт ҡыҙы 1979 йылда вафат була.
Хәтер
Р. Х. Хәбибуллинаның бюсы Туймазы ҡалаһының Чапаев урамында, 2\1, Республика халыҡҡа социаль ярҙам үҙәге янында ҡуйыла.
Өлкөндө ауыл Советы (Дыуан районы)
Өлкөндө ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Өлкөндө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Ауыл биләмәһе составы
2005 йылға тиклем ауыл Советы составына  хәҙерге бөтөрөлгән Бикташ ҡасабаһы инә.
Ульмица
Ульмица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ (Сухое диңгеҙе) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы
Биографияһы
Мырҙаҡаев Факил Сәлих улы 1950 йылдың 14 ноябрендә БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡаран-Ҡуңҡаҫ ауылында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң БДУ‑ға уҡырға ингән, уны 1983 йылда тамамлаған.
1971 йылдан алып «Октябрь» гәзитендә эшләгән.
1975 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзитендә эшләй башлай. 1985 йылдан алып унда бүлек мөдире.
1986 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналының яуаплы секретары.
1996 йылда яңынан «Башҡортостан» гәзитенә эшкә бара.
2011 йылдан «Һәнәк» журналының баш мөхәррир урынбаҫары.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Әҫәрҙәре урыҫ, татар телдәренә тәржемә ителгән. С. Т. Айытматов, М. М. Ахмадов, В. В. Быков, В. Н. Ганичев, Т. Й. Ғиниәтуллин, Ю. С. Рытхэу, В. М. Шукшин һ.б. әҫәрҙәрен башҡорт теленә тәржемә итә.
Түбәнге Комуста
Түбәнге Комуста — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Селекша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яубүләк (Асҡын районы)
Яубүләк (Евбуляк) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452896, ОКАТО коды — 80204813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Башҡортостан Республикаһының Иҡтисади үҫеш министрлығы
Башҡортостан Республикаһының Иҡтисади үҫеш министырлығы —  иҡтисад, инвестиция һәм тышҡы иҡтисад эшмәкәрлеген координациялау һәм формалаштырыу, тармаҡ-ара координациялауҙы, бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм булышлыҡ итеү өлкәһендә планлаштырыу һәм функциональ көйләү, төбәк-ара бәйләнештәрҙе үҫтереү өлкәһендә дәүләт идараһын тормошҡа ашырыусы Республика башҡарма власть органы.
Адресы: 450101, Өфө, Туҡай урамы, 46
Эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Иҡтисади үҫеш министырлығы,  республикала социаль-иҡтисади процестарҙы күҙаллау һәм мониторингты тормошҡа ашыра, социаль-иҡтисади үҫештең, шул иҫәптән кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереүҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәрен билдәләй, Башҡортостан Республикаһының тотороҡло үҫешен һәм баланслы, комплекслы, һөҙөмтәле эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе иҡтисадты дәүләт көйләүенең төп йүнәлештәрен һәм сараларын булдыра.
Министрлыҡҡа Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади хәле тураһында йыллыҡ һәм ағымдағы доклад яһау, Башҡортостан Республикаһы Президентының Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайына, Министрлыҡ компетенцияһына ҡараған мәсьәләләр өлөшөндә, йыллыҡ мөрәжәғәтнамә проектын әҙерләүҙә ҡатнашыу, Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫешен ҡыҫҡа ваҡытлы, уртаса һәм оҙайлы күҙаллауҙы булдырыу һәм уны тормошҡа ашырыу, Башҡортостан Республикаһының  социаль-иҡтисади үҫешен күҙаллауҙы эшләүҙә ҡатнашыусы республика башҡарма власть органдары, ойошмалары һәм башҡа субъекттары эшмәкәрлегенә методик етәкселек һәм координациялау бурысы йөкмәтелә.
Министрлыҡ тарафынан эшләнгән: Башҡортостан Республикаһының 2013 йылға һәм 2015 йылға тиклемге осорға социаль-иҡтисади үҫешен күҙаллау, 2012 йыл өсөн Башҡортостан Республикаһының социаль-иҡтисади үҫешенең йыллыҡ ҡыҫҡаса йомғағы.
«Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университеты
«Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университеты (Кыргыз-Түрк «Манас» университети, төр. Kirgizistan-Türkiye «Manas» Üniversitesi ) — Бишкәк ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Легендар ҡырғыҙ геройы Манас хөрмәтенә аталған.
Тарихы
Манас университеты 1997—1998 йылдарҙа, «Ҡырғыҙстандың баш ҡалаһы — Бишкәктә «Манас» Ҡырғыҙ-төрөк университетын ойоштороу тураһында» ике ил араһында килешеү төҙөлөгәндән һуң эш башлай. Был килешеүгә 1995 йылдың 30 сентябрендә Төрөк Республикаһы Хөкүмәте менән Ҡырғыҙ Республикаһы Хөкүмәте араһында Измир ҡалаһында ҡул ҡуйыла.
Университет Ҡырғыҙстандан Студенттарҙы йыйыу һәм уларҙы бүлеү үҙәге ойошторған имтихан һөҙөмтәләре буйынса йыя. Төркиә Республикаһы студенттарын үҙҙәренең дәүләте туплай. Башҡа төрки телле дәүләттәр һәм халыҡтар студенттары Төркиә Республикаһының Студенттарҙы йыйыу һәм бүлеү үҙәгенең төрки телле дәүләттәр өсөн уҙғарҙан имтихандары һөҙөмтәләре буйынса алына.
2011—2012 уҡыу йылының беренсе семестр аҙағында 9 факультетта, 4 юғары мәктәптәң, бер һөнәри мәктәптә 3809 бакалавриат студенты, 2 институтта 196 магистрант һәм аспирант дауам итә.
Университет юридик шәхес булып тора, Төркиәнең башҡа университеттары кеүек үк, ғилми автономияға эйә. Юғары уҡыу йортонда белем алыу бушлай, бынан тыш студенттарға стипендия бирелә, иң яҡшыларына академик өлгәш өсөн айырым стипендия ҡаралған. Университет шулай уҡ уҡыу әсбаптары менән тәьмин итә. Студент ашханаһында төшкө аш льготалы хаҡ буйынса бирелә. Университеттың үҙенең ятаҡтары бар. Уҡытыу теле — ҡырғыҙ һәм төрөк телдәре. Бынан тыш, инглиз һәм рус телдәре уҡытыла.
Врангель Пётр Николаевич
Барон Петр Николаевич Врангель (27 август 1878 йыл — 25 апрель 1928 йыл) — урыҫ хәрби начальнигы, Рус-япон һәм Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыусы, Граждандар һуғышы осоронда аҡтар хәрәкәте етәкселәренең береһе. Ҡырымда һәм Польшала (1920) рус армияһының Башкомандующийы, Генераль штабының генерал-лейтенанты (1918).
Ҡара төҫтәге черкес көндәлек кейем формаһы өсөн (1918 йылдың сентябренән алып) «ҡара барон» ҡушаматын ала.
«Тольсбург-Эллистферҙар» нәҫеленән, боронғо дворян Врангелдәр ғаиләһенең XIII быуаттан шәжәрәһе бар. Врангелдәр ырыуы девизы: «Frangas, non flectes» (латин теленән  — «Һындырып була, ләкин бөгөп булмай»).
Атаһы — барон Врангель Николай Егорович (1847—1923) — элекке хәрби, эшҡыуар, йәмәғәт эшмәкәре, билдәле яҙыусы һәм антиквариат йыйыусы. Әсәһе — Мария Дмитриевна Дементьева-Майкова (1856—1944) — бөтә Граждандар һуғышы осоронда үҙ фамилияһын йәшермәйенсә Петроградта йәшәй. Һуңынан, Петр Николаевич Рәсәй көньяғы ҡораллы көстәре баш командующийы итеп тәғәйенләндән һуң, дуҫтары ярҙамында ул ятаҡханаға икенсе фамилия аҫтында урынлаша, әммә музейҙағы эш урынында үҙенең ысын фамилияһын йәшермәй. 1920 йылдың октябрь аҙағында савинковсылар ярҙамында ул Финляндияға ҡасып китә.
Ҡустыһы — Врангель Николай Николаевич — сәнғәт тарихсыһы, Эрмитаж хеҙмәткәрҙәре, «Старыг годы» журналы мөхәррире.
Петрҙың ҡартатаһы Егор Ермолаевич Врангелдең (1803—1868) өс туған ағалары — профессор Егор Васильевич һәм адмирал Василий Васильевич.
Белеме
1896 йылда Петр Николаевич Ростов реаль училищеның тамамлай, унда буласаҡ архитектор Михаил Кондратьев менән бер класта уҡый. 1901 йылда Санкт-Петербург тау институтын тамамлай. Белеме буйынса инженер.
1901 йылда Атлы лейбгвардия полкына ирекле хәрби хеҙмәткәр булып инә, ә 1902 йылда, Николаев кавалерия училищеһында имтихан тапшырып, запастағы корнет дәрәжәһенә күтәрелә. Бынан һуң армия сафтарынан сыға һәм Иркутскиға генерал-губернатор ҡарамағындағы махсус йомоштар чиновнигы булып урынлаша.
Рус-япон һуғышында ҡатнашыу
Рус-япон һуғышы башланғандан һуң ҡабаттан хәрби хеҙмәткә ҡайта, был юлы — мәңгегә. Башта ул Байкал аръяғы казак ғәскәренең Үрге Уда полкында хеҙмәт итә. 1904 йылдың декабрендә күрһәткән батырлыҡтары өсөн сотник дәрәжәһенә күтәрелә һәм 4-се дәрәжә Изге Анна һәм 3-сө дәрәжә Изге Станислав ордендарына лайыҡ була. 1906 йылдың 6 ғинуарында 55-се Финлянд драгун полкына тәғәйенләнә һәм штабс-ротмистрчинын ала. 1907 йылдың 26 мартында поручик дәрәжәһендә Лейб-гвардия атлы полкына күсерелә.
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыу
1910 йылда — Николаев хәрби академияһын, 1911 йылда — Офицерҙар кавалерия мәктәбе курсын тамамлай. Беренсе донъя һуғышын ротмистр дәрәжәһендә Атлы полкы эскадроны командиры булып ҡаршылай. Күрһәткән батырлығы өсөн 4 дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә:
1914 йылдың 12 декабрендә полковник чинына тиклем үрләтелә (1914 йылдың 6 декабренән ололоҡ менән).
1915 йылдың 10 июнендә Георгий ҡоралына лайыҡ була.
Пётр Николаевич атлы частарҙың бөтә фронт буйлап һуғышыуына ҡаршы сыға. Генерал Врангель атлыларҙы бер ергә тупларға тырыша һәм уны йырылған урынға ташлай. Врангелдең атлылары үҙҙәренең ҡыҙыу атакалары менән Кубандә һәм Төньяҡ Кавказда алыштарҙың һөҙөмтәһен билдәләйҙәр.
1917 йылдың 10и юленән 20 июленә тиклемге осорҙа беҙҙең пехотаның Сбруч йылғаһы һыҙатына табан сигенеүен ҡаплаған йыйылма атлы корпусы командиры булараҡ күрһәткән батырлыҡтары өсөн генерал Врангель IV дәрәжә (лавр ботаҡлы) Изге Георгий тәреһенә лайыҡ була (973657-се һанлы) ).
Граждандар һуғышында ҡатнашыуы
1917 йылдан алып Ялтала дачала йәшәй, шунда уны большевиктар ҡулға ала. Иреккә сыҡҡандан һуң Ҡырымда, герман армияһы яулап алғанса, йәшенеп йәшә, артабан Киевҡа юллана, унда ул П. П. Скоропадскийҙың гетман хөкүмәте менән хеҙмәттәшлек итергә йыйына, әммә Украин державаһы хөкүмәтенең көсһөҙлөгөнә инанып, барон Украина территоорияһын ташлап сығып китә һәм Ирекле армия баҫып алған Екатеринодарға бара һәм 1-се Атлы дивизияһына етәкселек итә башлай. Ошо мәлдән барон Врангелдең Аҡ армияла хеҙмәте башлана.
1918 йылдың август айында уҡырға инеү Ирекле армия, был ваҡыт бар чинлы генерал-майор була һәм георгий кавалерҙары. Ваҡытында 2-се Кубань поход командаһы 1-се атлы дивизияһына, ә һуңынан — 1 атлы корпусы. 1918 йылдың 28 ноябрҙә, райондың хәрби хәрәкәттәре уңышлы булған өсөн ауыл Петровский (ул мәлдә унда һәм уның ҡушылдығы) етештереү чинлы генерал-лейтенант.
Врангель буласаҡ Рәсәйҙең федератив ҡоролошо яҡлы була. Берҙәм урыҫ дәүләте сиктәрендә Украин Халыҡ Республикаһын таныуға яҡын була (мәҫәлән, 1920 йылда ҡабул ителгән махсус указға ярашлы украин теле урыҫ теле менән бер рәттән дәүләт теле тип иғлан ителә). Әммә быларҙың барыһы ла УХР-ҙың Директорияһы армияһы менән хәрби союз булдырыу өсөн эшләнә. Директорияны поляк армияһында булған һәм үҙ контроле аҫтында бер ниндәй ҙә территорияһы булмаған Симон Петлюра етәкләй.
1919 йылдың ғиуарында бер аҙ ваҡыт Ирекле армия менән етәкселек итә, 1919 йылдың ғинуарынан һуң — Кавказ Ирекле армия менән. ВСЮР генералы генерал А. И. Деникин менән көсөргәнешле мөнәсәбәттәрҙә була, сөнки адмирал А. В. Колчак менән тоташыу өсөн ын талап иыуы арҡаһында Царицын йүнәлешендә тиҙ арала һөжүм талап итә (Деникин үҙе Мәскәүүгә һөжүм итергә теләй).
Барондың иң эре хәрби еңеүе булып 1919 йылдың 30 июнендәге Царицынды яулап алыу булып тора. Быға тиклем 1918 йылдың дауамында атаман П. Н. Краснов ғәскәрҙәре тарафынан өс тапҡыр уңышһыҙ һөжүм ителә. Нәҡ Царицында унда килгән Деникин үҙенең киң билдәле «Мәскәү директиваһына» ҡул ҡуя. Врангель фекеренсә, әлеге директива «Рәсәй Көньяғы ғәскәрҙәренә үлем хөкөмө» булып тора. 1919 йылдың ноябрендә Мәскәү йүнәлешендә һуғышҡан Ирекле армияһына командующий итеп тәғәйенләнә. 1919 йылдың 20 декабрендә ВСЮР командующийы менән үҙ-ара низағтар арҡаһында ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүҙән бушатыла1920 йылдың 8 февралендә отставкаға китә һәм Константинополь ҡалаһына юллана.
1920 йылдың 4 апрелендә Деникин ВСЮР-ҙың баш командующий вазифаһын Врангелгә тапшыра һәм шул уҡ көндө Англияға китә. 11 апрелдә П. Н. Врангель «Рәсәй Көньяғына ҡораллы көстәр Баш командующийы һәм хакимы» титулын ҡабул итә.
Врангелдең Ҡырымдағы сәйәсәте
1920 йылда алты ай дауамында Врангель ебәрелгән хаталарҙы иҫәпкә алып, төрлө башҡа һыймаҫлыҡ компромистарға барырға, үҙ яғына төрлө халыыҡ ҡатламдарын йәлеп итергә тырыша, әммә уның власҡа килеүенә тиклем үк аҡтарҙың көрәше халыҡ-ара һәм Рәсәйҙең үҙендә лә уңышһыҙлыҡҡа тарыған була.
Бер нисә ҡыҙыл дивизияһын ҡыйратып, Урыҫ армияһы Ҡырымдан сығыуға һәм Төньяҡ тавриданың уңдырышлы ерҙәрен биләүгә өлгәшә.
Төньяҡ Кавказ таулы федерацияһының бойондороҡһоҙлоғон таный. Рәсәй Көньяғының һәм Төньяҡ Кавказдың баш күтәреүселәр етәкселәре менән бәйләнештәр булдырыуға ынтыла. Махно менән бәйләнеш булдырыу ниәте юҡҡа сыға: Врангелдең парламентерҙарын махновсылар атып үлтерә. Әммә «йәшелдәрҙең» башҡа формированиелар командирҙары барон менән бик теләп союзға инәләр.
Рәсәй Көньяғының Хөкүмәтенең башлығы күренекле иҡтисадсы һәм реформатор А. В. Кривошендың ярҙамы менән аграр реформаһы буйынса бер нисә закондар сығарыу акттарын әҙерләй, улар араһында 1920 йылдың 25 майында «Ер тураһында закон» төп закон булып тора.
Уның ер сәйәсәте нигеҙендә ерҙең күпселеге крәҫтиәндәрҙеке булырға тейеш, ул революциянан һуңғы тәүге йылдарҙағы крәҫтиәндәрҙәр тарафынан алпауыт ерҙәрен тартып алыуҙы законлы тип һанай.
Ҡырымда бер нисә административ реформалар, шулай уҡ урындағы үҙидара реформаһын үткәрә («Улус земстволары һәм ауыл общиналары тураһында Закон»). Казактарҙы үҙ яғына ылыҡтырырға тырыша, өлкә казак ерҙәре автономияһы буйынса бер нисә указ иғлан итә. Эшселәргә ярҙам ҡулып һуҙып, эшсе ҡануниәте буйынса бер нисә положение ҡабул итә. Әммә әлеге сараларға ҡарамаҫтан, матди һәм кешелек ресурстары бик ныҡ ҡаҡшаған була. Бынан тыш, Бөйөк Британия аҡтарға ярҙам итеүҙән баш тарта һәм совет хөкүмәтенә мөрәжәғәт итергә тәҡдим итә. Шантаж итеп ҡабул ителгән Британия ғәмәлдәре көрәште аҙағына тиклем алып барыу ниәтенә йоғонто яһамай.
Аҡтар хәрәкәте етәксеһе
ВСЮР-ҙың Баш командующийы вазифаһын ҡабул иткән саҡта үҙенең төп бурысы итеп ҡыҙылдар менән көрәшеүҙе түгел, ә «намыҫлы рәүештә армияны ауыр хәлдән сығарыу» бурысын ҡуя. Был мәлдәрҙә бер нисә фажиғәле еңелеүҙәрҙән һуң ғәскәрҙәрҙең һуғышҡа һәләтлеге күп һорауҙар тыуҙыра, Британия ультиматумы ла кире йоғонто яһай. Әлеге документ Аҡ хәрәкәт тең етәксеһе булараҡ Врангелдең беренсе халыҡ-ара документы булып тора. Генерал барон Врангель напишет позже в своих мемуарах : Генерал Врангель Ҡырымдың иҡтисади ресурстары Кубань, Дон, Себер ресурстары менән сағыштырғанда күпкә һайыраҡ икәнен һәйбәт аңлай һәм армияны эвакуациялау сараларын алдан уҡ әҙерләй, сөнки армияның изоляцияла ҡалыуы аслыҡҡа алып килеү хәүефен алдан күҙаллай.
Тиҙҙән Врангель ҡыҙылдарҙың Ҡырымды һөжүм итеүгә әҙерләнеүе тураһында мәғлүммәттәр ала: большевистик командованиеһы күп һанлы артиллерияны, авиацияны, 4 уҡсылар һәм кавалерия дивизияларын туплай. шул иҫәптән Латыш дивизияһы, төрлө милләт вәкилдәренән торған 3-сө уҡсылар дивизияһы һәм башҡалар.
1920 йылдың 13 апрелендә латыштар Перекопта генерал Я. А. Слащевтың алдынғы частарын һөжүмләй һәм ҡыйрата һәм Перекоптан көньяҡ йүнәлешендә Ҡырымға табан юлланалар. Слащёв дошманды кире ҡағырға өлгәшә, әммә латыштар Перекоп үре тирәһендә нығынып ҡалалар. Килеп еткән Ирекле армия алыштың барышын үҙгәртә һәм ҡыҙылдар Перекоптан ҡыуыла, тиҙҙән өлөшләтә турала, өлөшләтә ҡыуыла.
14 апрелдә генерал барон Врангель ҡыҙылдарға контрудар яһай. Ҡыҙылдар ҡыйын хәлгә тарый. Әммә алдағы көн врангелевсылар тарафынан ҡыуылған 8-се ҡыҙыл кавдивизия элекке хәлде тергеҙә һәм ҡыҙыл пехотаһы Перекопҡа ҡабаттан һөжүм итә. Был юлы һөжүм уңышһыҙ үтә, Перекоп эргәһендә туҡтатыла. Уңышты нығытыу маҡсатында Врангель большевиктарға ике флангтан һөжүм (караптарҙа алексеевсылар — Кирилловка тирәһендә, Дроздов дивизияһы — Перекоптан 20 километрға ҡонбайыштағы Хорлы ҡасабаһы тирәһендә) яһарға ҡарар итә. Ике десантты ла ҡыҙылдар ҡаршы ала, шуға күрә Алексеевтың 800 кешеһе тиңһеҙ алыштан һуң Геническиға сыға һәм карап артиллерияһы ҡаплауы аҫтында эвакуациялана, Дроздовтың десанты баштағы операция планы буйынса (Перекоп-хорлы десант операцияһы) ҡыҙылдар тылында нығыналар, унан, һөжүм итеүсе ҡыҙылдарҙын тотҡарлап, тылдар буйлап Перекоп йүнәлешендә яҡынса 60 километр үтә, әммә шулай уҡ алдына ҡуйылған бурысты тулыһынса үтәй алмай. Хорлы өсөн полковник А. В. Туркул генерал-майор званиеһына тиклем үрләтелә. Һөҙөмтәлә Перекоп штурмы уңышһыҙ булыу сәбәпле, большевистик командованиеһы сираттағы һөжүмде май айына күсерергә мәжбүр була. Әлегә ҡыҙыл командование ВСЮР-ҙы ҡырымда ҡамарға иҫәп тота, шуға күрә төрлө кәртәләр төҙөлә башлай, артиллерия көстәре, шул иҫәптән ауыр артиллерия һәм бронетехника туплана.
В. Е. Шамбаров үҙенең хеҙмәтендә генерал Врангель етәкселеге аҫтындағы беренсе алыштар ғәскәрҙең мораль торошонда ниндәй тәьҫораттар уятҡаны тураһында яҙа: Генерал Врангель тиҙ арала армияны үҙгәртеп ҡора һәм 1920 йылдың 28 апрелендә «Русская» тигән яңы исем бирә. Кавалерия полктары аттар менән тулыландырыла. Ҡаты саралар менән тәртипте урынлаштырырға маташа. Ҡорамалдар ҙа килә башлай. 12 апрелдә килтерелгән күмер аҡ гвардия караптарына терелергә форсат бирә. Врангель армия буйынса бойороҡтарҙа «намыҫ менән генә түгел, еңеү менән сығыу» тураһында хәбәр итә.
Рус армияһының Төньяҡ Таврияла һөжүме
1920 йылдың 11 ноябрендә Көньяҡ фронты Реввоенсоветы радио аша П. Н. Врангелгә «граждан көрәше менән бәйле бөтә енәйәттәр буйынса» амнистиялар «гарантиялары менән» «кисекмәҫтән көрәште туҡтатыу һәм ҡоралды төшөрөү» с «гарантиями» амнистии «…по всем проступкам, связанным с гражданской борьбой» тәҡдимдәре менән мөрәжәғәт итә. П. Н. Врангель М. В. Фрунзеға яуап бирмәү генә түгел, армияның шәхси составынан радиомөрәжәғәттең йөкмәткеһен йәшерә һәм офицерҙар файҙаланған радиостанцияларҙан башҡаларын ябырға ҡуша. Совет яғы яуаптың булмауын амнистия тәҡдиме формаль рәүештә юҡҡа сығарылды, тип һанай.
Аҡ Ҡырымды ҡолатыу
Врангель аҡ хәрәкәте эшен бер нимәгә ҡарамаҫтан килеп сыҡҡан хәлдән ҡотҡарыу өсөн бик күпте эшләй. Ахыр сиктә, хәрби уңышлыҙлыҡтары йоғонтоһо арҡаһында ул Армия ҡалдыҡтарын большевиктар власы аҫтында ҡалырға теләмәгән һәм граждан халыҡты сығарыуға мәжбүр була.
1920 йылдың сентябренә Урыҫ армияһы Каховка тирәһендәге РККА плацдармдарын юҡҡа сығара алмай. 8 ноябргә ҡараған төндә М. В. Фрунзе етәкселегендәге Көньяҡ фронты генераль һөжүмгә күсә, уларҙың маҡсаты — Перекопты һәм Чонгарҙы яулау һәм Ҡырымға үтеү. Һөжүмдә 1-се һәм 2-се Атлы дивизиялар частары, шулай уҡ Блюхерҙың 51-се дивизияһы һәм Махноның армияһы ҡатнаша. Ҡырым оборонаһы менән етәкселек иткән генерал А. П. Кутепов һөжүмде тотҡарлай алмай һәм ҡыҙылдар ауыр юғалтыуҙар менән Ҡырым территорияһына бәреп инәләр.
Аҡ частарҙың ҡалдыҡтары (яҡынса 100 мең кеше) ойошҡанлы рәүештә Антанта транспорт һәм хәрби-диңгеҙ караптары ярҙамында Константинополгә эвакуациялана.
Новороссийск эвакуацияһы менән сағыштырғанда Ҡырым эвакуацияһы күпкә ҡатмарлыраҡ шарттарҙа үтә, әммә, замандаштар һәм тарихсылар фекеренсә, шаҡтай уңышлы үтә: бөтә порттарҙа тәртип булдырыла һәм теләүселәрҙең күпселек өлөшө пароходтарға ултыра ала. Рәсәйҙе ташлап китеү алдынан Врангель шәхсән үҙе миноносецта бөтә пароходтарҙың асыҡ диңгеҙгә сығыуға әҙерлеген тикшерә.
Ҡырым ярымутрауын яулап алғандан һуң большевиктар Ҡырымда ҡалған врангелевсыларҙы ҡулға ала һәм атып үлтерә башлайҙар. Ҡайһы бер тарихсылар баһаһы буйынса, 1920 йылдың ноябренән алып 1921 йылдың мартына тиклем 60 меңән 120 меңгә тиклем кеше атып үлтерелә, рәсми совет мәғлүмәттәренә ярашлы — 52-нән 56 меңгә тиклем.
Эмиграция һәм үлеме
1920 йылдың ноябренән — эмиграцияла. Антанта тарафынан оккупацияланған Константинополгә килгәндән һуң «Лукулл» яхтаһында йәшәй.
1921 йыдың 15 октябрендә яхтаны совет Батумынан килә ятҡан итальян «Адрия» таранлай һәм ул бата. Врангель һәм уның ғаиләһе бортта ошо мәлдә булмай сыға, 3 кеше һәләк була. «Лукуллдың» сәйерле юҡҡа сығыуы күп кенә замандаштарға шикле күренә, әммә асыҡтан-асыҡ аныҡ мәғлүмәттәр юҡ.
1924 йылда Врангель Урыҫ дөйөм хәрби союзын (РОВС) ойоштора, әлеге союз эмиграциялағы аҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусыларҙың күпселеген берләштерә. 1924 йылдың ноябрендә Врангель РОВС-тың юғары етәксеһе итеп бөйөк кенәз Николай Николаевичты таный (Беренсе донъя һуғышында Император Армияһының Юғары баш командующийы).
1927 йылдың сентябрендә Врангель ғаиләһе менән бергә Брюсселгә күсә, унда фирмаларҙың береһендә инженер булып эшләй.
1928 йылдың 25 апрелендә ҡапыл туберкулез менән ауырып китеп вафат була. Туғандарының фараздарынса, уны ялсыһының большевиситик агенты булған ағаһы ағыулай. Ошо уҡ версияны т Александр Яковлев үҙенең китабында («Сумерки») яҙып сығара.
Брюсселдә ерләнә. Һуңынан уның көлө Белградҡа күсерелә һәм тантаналы рәүештә 1929 йылдың 6 октябрендә Изге Троица сиркәүендә ерләнә.
Хәтер һәм мираҫы
Врангель күп кенә урыҫ офицерҙары тарафынан большевиктарға ҡаршы көрәш алып барыу буйынса үҙенсәлекле васыят ҡалдырған кеше булараҡ күҙаллана. Был мәсьәләгә айырым иғтибар нацистик Германияның СССР-ға һөжүм итеүе менән бәйле бүленә. Генерал-майоры Михаил Михайлович Зинкевич 1941 йылдың август урталарында яҙа: «Хәҙер беҙҙең генерал Врангель тере булһа, ул оҙаҡ уйламайынса немецтар менән бергә китер ине, тип уйларға була»
П. Н. Врангелдең архивының төп өлөшө уның шәүси ҡушыуы буйынса Стэнфорд университетының Гувер институтына тапшырыла. 1929 йылда "Лукулл"яхтаһҙы менән бергә документтарҙың бер өлөшө бата, ҡайһылыр өлөшө юҡ ителә. 1968 йылда Врангелдең тол ҡатыны вафат булғас, иренең шәхси документтары шулай уҡ Гувер институтына тапшырылаа.
Кледен (Штендаль)
Кледен (Штендаль) (Kläden (bei Stendal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 729 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Яңы Заһит
Яңы Заһит (Новозаитово) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453064, ОКАТО коды — 80221828005.
Кеблә
Кебләләр (Тли, Aphidoidea) — үлән бете, үҫемлектәрҙең һутын ҡорота торған йәшел төҫтәге ваҡ ҡына ҡанатһыҙ бөжәк; өҫғаилә бөжәктәр ярым ҡаты ҡанатлылар отрядынан (Hemiptera). Элегерәк тигеҙ ҡанатлыларға керетелгән булған (Homoptera). Кебләләрҙең 4000 төрө билдәле.
Яңы Заһит
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кеблә
Туҡланыуы
Кебләләр аминокислоталарға бай булған һуттар менән туҡлана һәм татлыҡай бүлеп сығаралар. Бал ҡорттары уны йыя. Ул балды япраҡ балы тип йөрөтәләр.
Үрсеүе ҙәм һауа юлы менән таралышы
thumb|200px|left|Кебләләрҙең терек хәлдә тыуыуы thumb|Кебләләрҙең стадялы үҫеше
Кебләләрҙең систематикаһы
thumb|right|200px|Үҫемлек һабағына һырышыусы кебләләр Кебләләр күп төрлө таксондар тәшкил итәләр һәм ун ғәиләгә керәләр.Phylloxeroidea (филлоксерҙар аҫ ғаиләһе кебләләре айырым төркөм тәшкил итә).
Үҙенсәлектәре
Уларҙың ҡырмыҫҡалар менән симбиоз бәйләнешеә бар. Ҡайһы бер ҡырмыҫҡалар уларҙы ҡарай, көтөүлектәрен көтә, һәм уларҙың шәкәрле һуттарын аҙыҡ булараҡ ҡуллана.
Әҙәбиәт
thumb|250px| Oсматау кебләләрҙең төп дошманы
Өс батшалыҡ (роман)
Өс батшалыҡ (Троеца́рствие; ҡытайса |三國演義|三国演义|Sānguó yǎnyì|Саньго́ яньи́) — XIV быуаттың тарихи романы, авторы булып Ло Гуаньчжун иҫәпләнә. Дүрт классик ҡытай романы иҫәбенә инә. Әҫәрҙәге ваҡиғалар Ҡытай цивилизацияһы тарихындағы ҡыҙыу дәүерҙә — Хань династияһы хакимлығының аҙағында һәм Өс батшалыҡ дәүерендә бара, беҙҙең эраның 169 йылынан башланып, 280 йылда Көнбайыш Цзинь дәүләтенең (265—420) ерҙәрҙе үҙенә ҡушыуы менән тамамлана.
Хикәйәләү — өлөшләтә тарихи, өлөшләтә легенда һәм өлөшләтә мифик формаға ҡоролған — һүнә барған Хань династияһын алмаштырырға йә уны тергеҙергә тырышҡан феодалдарҙың һәм уларҙың яҡындарының тормошо романтик һәм драматик планда һүрәтләнә. Романда йөҙҙәрсә персонаж булһа ла, Хань династияһы бүлендектәрендә барлыҡҡа килгән һәм һөҙөмтәлә өс дәүләткә — Цао Вэй батшалығы, Шу Хань батшалығы һәм Көнсығыш У батшалығына әйләнгән өс көс блогына төп иғтибар бүленә. Романда заговорҙар, шәхси һәм хәрби алыштар, интригалар һәм был дәүләттәрҙең 100 йыл дауамында хакимлыҡҡа өлгәшеү өсөн көрәше һүрәтләнә.
Өс батшалыҡ тураһындағы был әҫәр ҡытай әҙәбиәтенең дүрт бөйөк классик романдарының береһе тип танылған; уның 120 бүлегендә (главаһында) дөйөм алғанда 800 000 һүҙ һәм һүрәтләнгән ваҡиғаларҙа меңгә яҡын (башлыса тарихи) драматик персонаж ҡатнаша. Роман Көнсығыш Азияла иң яратып уҡылған әҙәби әҫәрҙәрҙең береһе һәм уның төбәктәге әҙәби йоғонтоһон инглиз әҙәбиәтендәге Шекспир әҫәрҙәренә тиңләйҙәр. Өс батшалыҡ, һуңғы империя осорондағы һәм хәҙерге Ҡытайҙа, моғайын, иң күп уҡылған тарихи роман. Британия дипломаты һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе Герберт Джайлз (8.12.1845—13.02.1935) әйтеүенсә, ҡытайҙарҙың үҙҙәре араһында был роман Ҡытай романдарының иң бөйөгө тип һанала.
Авторы
Романдың авторы Ло Гуаньчжун тип фараз ителә (яҡынса 1330—1400 йылдар), һарай тарихсыһы Чэнь Шоуҙың Өс батшалыҡ тураһындағы йылъяҙмалары буйынса әҫәр ижад иткән.
1-се бүлек
Беренсе бүлектә ете һуғышыусы батшалыҡ осоронан (беҙҙең эраға тиклем V—III быуаттар) алып Хань династияһының аҙағы башланғанға тиклем (184 йыл) Ҡытай тарихы ҡыҫҡаса һүрәтләнә. Романдың төп геройҙары Лю Бэй, Гуань Юй һәм Чжан Фэй Шафталы (персик) баҡсаһында ағалы-ҡустылы булырға, дәүләткә хеҙмәт итергә һәм ябай кешеләргә тыныслыҡ алып барырға бер-береһенә ант итә.
2-се — 79-сы бүлектәр
. Икенсе—етмеш туғыҙынсы бүлектәрҙә Хань династияһының аҙағы осорондағы (184—220 йылдар) власть өсөн көрәш, һуғыштар һәм дипломатик интригалар ентекле тасуирлана.
80-се —120-се бүлектәр
Һикһәненсе—йөҙ егерменсе бүлектәрҙә берҙәм Хань империяһының үҙ-ара дошманлашҡан өс батшалыҡҡа тарҡалыуы һәм Өс батшалыҡ дәүере (220—280 йылдар) һүрәтләнә:
Үҙ-ара һуғыштар 280 йылда батшалыҡтар Цзинь империяһына (265—420) берләшкәнгә тиклем дауам итә.
Дөрөҫлөк
Ло Гуаньчжун йыш ҡына үҙенең геройҙарын, ыңғай һәм кирегә ирекле бүлеп, уларға шәхси баһа бирә.
Персонаждарҙың образдары күп нәмәләрҙә үҙ прототиптарына тап килмәй, әммә романдың популярлығы тап уларҙың халыҡ хәтерендә аныҡ стереотиптар булараҡ нығыныуына килтерә. Быға «Өс батшалыҡ» сәхнәләрен ҡытай традицион театрында әүҙем ҡулланыу булышлыҡ итә.
Ҡытайҙа
Ло Гуаньчжун романының ксилография ысулы менән донъя күргән беренсе баҫмаһы 1494 йылға ҡарай, һәм унан һуңғы биш быуат дауамында иң популяр әҫәр булып ҡала килә. Ҡытай әҙәбиәте барлыҡҡа килгәндән алып бер роман да ошондай күләмдә ҡабаттан баҫылыуға дусар ителмәй. Уны императорҙан башлап түбәнге социаль ҡатлам вәкилдәренә тиклем барыһы ла яратып уҡый.
Европала
«Өс батшалыҡ» Европала тәржемә ителгән тәүге ҡытай романдарының береһе. Ҡытай мәҙәниәтен аңларға һәм Ҡытай тарихын өйрәнергә теләүсе сит ил кешеләре У-Цзиндың классик конфуциан баҫмаһы булып танылған «Пятикнижие»һы («Биш Китап») менән бергә, йыш ҡына тап ошо романға мөрәжәғәт итә.
Рәсәйҙә
Романдың ксилографик баҫмаһын тәүге тапҡыр Рәсәйгә 1821 йылда Рәсәй империяһы Сит ил эштәре министрлығы Азия департаментының Ҡытайҙағы урыҫ дини миссияһына командировкаға ебәрелгән чиновнигы Егор Федорович Тимковский Пекиндан махсус рәүештә һатып алып ҡайта. Ул «Өс батшалыҡ тарихы» тип исемләнгән була".
«Өс батшалыҡ» романы тәүге тапҡыр урыҫ теленә 1954 йылда Владимир Андреевич Панасюк тарафынан тәржемә ителә һәм Ҡытайҙы өйрәнеүсе ғалим Борис Львович Рифтин комментарийҙары менән нәшер ителә.
Райхан
Райхан (Ócimum) — ырыуы бер йыллыҡ һәм күп йылыҡ үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар, ғаиләлеге.
Биологик яҙма
Сәмскәһе 6-10 сәскәнән торған сәскәлек. Улар бер башаҡҡа йәки киҫәүгә йыйылған. Каса япрағы оҙонса түңәрәк йәки ҡыңғырау һымаҡ, емешләнгәс оҙоная һәм аҫҡа ҡарап борола, биш тешле, өҫкө теше башҡаларға ҡарағанда киңерәк, ярылы, киң оҙонса түңәрәк, каса япрағынан тыш яҡҡа сығып тора һәм күрше тештәргә һыйына. Тажы көпшәле, ике иренле, аҫҡы ирене өҫкөләренә ҡарағанда аҫ яҡҡа һалпайған. Башҡа дүртеһе бергә өҫкө ирен булып торалар. Һеркәсе 4-әү, өҫкөләре сәс толомо һымаҡ. Япраҡтары ҡапмп ҡаршы теҙелгән.
Емеше — шыма сәтләүек.
Ҡулланылышы
Япраҡтары һәм һабағы тәмле еҫле булғанға күрә йәшел килеш тә, киптереп тә тәмләткес булараҡ файҙаланыла. Соустарға, төрлө аштарға ҡушыла.
Төрҙәре
На сайте Королевских ботанических садов в Кью указано 69 видов рода :
Таксономия
'Райхан райхандар ырыуына, баллыбайҙар ғаиләлегенә керә. Род ' входит в триба  аҫ ғаилә  ғәиләлеге  рәте.
Корболиха
Корболиха (Бороздовая) — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 720 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрмәксе ауы талпаны
Үрмәксе ауы талпаны  — ғаиләлеге — талпандар, Prostigmata аҫ отрядынан, тромбидиформдар (Trombidiformes) отряды вәкиле. Антарктиканы ла керетеп, Ер шарының бар төбәктәрендә лә киң таралған, һәммә ерҙә лә осратырға мөмкин. Барлығы 1270 төрҙән, 95 ырыуҙан тора. Ваҡ талпандар, оҙонлоҡтары 1 мм-ҙан да кәм. Күҙҙәре икешәрҙән икәү, аяҡтары 5 быуынтыҡлы. Үлән емшәр бөжәк (культуралы үҫемлектәр өсөн бик ныҡ зарар килтерә), үрмәксе ауы бүлеп сығара. .Ғаиләлектең иң билдәле вәкиле ябай үрмәксе ауы талпаны (Tetranychus urticae) бик тиҙ таралыу һәләтенә эйә.
Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы
Ғүмәров Рафиҡ Абдрахман улы (19.06. 1933, Ишембай- 06.01.2003, Ишембай)- элекке Маҡар районы (хәҙерге Ишембай районы)  Смаҡай ауылында (Ишембай ҡалаһы биләмәһе) тыуған.КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары (1980- 1983), Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе (1973- 1980), инженер-нефтсе. Подполковник. СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. «Почет билдәһе» ордены кавалеры. Ишембай ҡала һәм районы Почетлы гражданы.
Биографияһы
Рафиҡ Абдрахман улы Ғүмәров 1933 йылда Смаҡай ауылында ( Ишембай ҡалаһы) донъяға килгән. Атаһы- Абдрахман Мозафар улы Ғүмәров (1909-1943?) «Тәйрүк» артелендә бригадир була. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Әсәһе-Смаҡай ауылы ҡыҙы Сәхипъямал Лотфулла ҡыҙы Ғүмәрова (Рәхмәтуллина).
Башланғыс белемде ауылдағы 14-се мәктәптә ала, 1949 йылда Ишембай ҡалаһында  3-се һанлы  урта мәктәпте (хәҙерге  Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт  гимназия-интернаты) тамамлай.
1949-1954 йылдар- Өфө нефть институтында уҡый.
1954- 1965 йылдарҙа Ишембай быраулау эштәре идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы,быраулаусы, быраулау мастеры, техник, быраулау идаралығы участкаһы өлкән инженеры  булып эшләй.
1965 – 1966 йылдар- Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетының сәнәғәт- транспорт бүлеге мөдире, Ишембай ҡала Советы депутаты.
1966-1973 йылдар- КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек инструкторы.
1973-1980 йылдар- Бәләбәй ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Был осорҙа ҡаланы төҙөкләндереү өсөн бар көсөн һала. Бында асфальт заводы, бала табыу йорто, техника йорто төҙөлә. Ленинград проектсылары Бәләбәй ҡалаһы генераль планын эшләй.
1980- 1983 йылдар- КПСС-тың Сибай ҡала комитетының беренсе секретары.
1983-1996 йылдарҙаИшембай быраулау эштәре идаралығы начальнигы урынбаҫары.
1990-се йылдар- Ишембай ҡалаһы башҡорт халыҡ үҙәге комитеты ағзаһы, етәксеһе булараҡ оҙаҡ йылдар йәмәғәт эштәре башҡара. 2-се һанлы интернат-мәктәпкә башҡорт гимназия-интернаты статусын юллау, 8-се  тулы булмаған урта башҡорт мәктәбен асыу,Смаҡай ҡасабаһы ерҙәрен һаҡлап алып ҡалыу, йыл һайын Сағыл тауында 1-се Май байрамын ойоштороу, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған ауылдаштарға һәйкәл булдырыуҙы юллау һәм башҡа бик күп эштәрҙең уртаһында ҡайнай.
Ишембай ҡалаһы һәм районының Почетлы гражданы.
2003 йылдың 6 ғинуарында вафат булған, Смаҡай ауылы (Ишембай ҡалаһы) зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡустыһы- Рәсүл Ғүмәров, СССР-ҙың нефть һәм газ сәнәғәте отличнигы. Һеңлеһе- Фәүриә. Ҡатыны- Шәүрә Хәсән ҡыҙы Ғүмәрова (Сәмерханова). Балалары- Әлфиә, Рәйсә.
Һылтанмалар
voshod.bashkortostan102.ru › news › print:page,1,8112-pamyatnye-daty-ish...
Симка (йылға)
Симка  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/269/159/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Симка (река)
Ҡараболаҡ (ҡала)
Ҡараболаҡ (Карабулак, ингуш. Илдарх-г1ала ) — Ингушетиялағы ҡалаһы. Халыҡ һаны буйынса Назрандан һуң республикала өсөнсө урында тора.
Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты
Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты — Владивосток ҡалаһында урынлашҡан. Тулы исеме — федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы «Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты» Приморье крайында 3 филиалы бар
Юғары уҡыу йортонда 29 йүнәлеш буйынса 68 бакалавриат программаһы, 10 йүнәлеш буйынса 20 магистратура программаһы, 10 йүнәлеш буйынса 22 аспирантура программаһы, 2 белгеслек программаһы тормошҡа ашырыла; квалификациялы эшселәр һәм хеҙмәткәр әҙерләүҙең 8 программаһы, урта звено белгестәрен әҙерләүҙең 26 программаһы тормошҡа ашырыла. Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университетында Ҡытай Халыҡ Республикаһының, Японияның, Корея Республикаһының һәм АҠШ-тың 13 университеты менән алмаш программалар тормошҡа ашырыла.
Вузда Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙән 17 меңдән ашыу граждан белем ала.