cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Усманов Ғайса Иҙрис улы
Биографияһы
1945 йылда гвардия өлкән сержанты Усманов демобилизациялана була. Тыуған иленә әйләнеп ҡайта. Ырымбур өлкәһе Абдулла районы Степановка-2 ауылында йәшәй. «Родина» колхозында баҫыусылыҡ бригадаһында, сауҙа предприятиеһында шофёр булып эшләй. 1993 йылда вафат була.
I дәрәжә Ватан һуғышы орденына, Дан орденының өс дәрәжә, миҙалдарға, шул иҫәптән ике «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
«Знамя труда» (Ҡоншаҡ районы гәзите)
Тарихы
1930 йылда, район ойошторолған йылда «Колхозсы» исеме менән сыҡҡан гәзит. ВКП (б)-ның Ҡонашаҡ районы комитеты, район советы депутаттарының район колхозсылары союзының органы. Гәзит башҡорт телендә сыҡҡан. Беренсе мөхәррире М. А. Алмаев, 1937 йылда ВКП (б)-нан сығарыла, 1941 йылда фронтҡа китә, 1943 йылда немец концлагерында һәләк була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында гәзитте Ә.Закиров, Усманов, Ш.Шакиров, В.Юнысов мөхәррирләне. 1955 йылдан баҫма рус телендә сыға. "Колхозник", ред. Ғ. Ғилметдинов етәкләгән. 1958 йылда сыҡҡан гәзит 4 һыҙатлы була һәм хәҙерге «Знамя труда» исеме менән сыға. Шул ваҡыттан гәзиттә ны К.Юлдашев, Д. Карякин, В. Соколов, А. Х. Әхмәтйәновтар (1965-88) эшләй. Күп йылдар гәзиттә журналистар А. Вишнякова, Н. Ғибәҙуллина, В.Траханов, И. Ибраһимова, В.А. Кагарманов, Соколов, В.Г. Супрун, З. Фазылов, Р. Хисмәтуллиналар хеҙмәттәшлек итә.
Гәзиттә ай һайын «Интенсификация» тигән ҡушымта сыға, йылына 2-3 тапҡыр күрше Арғаяш районы «Восход» гәзите менән берлектә баҫма сығарыла.
Ҡаҙаныштары
Гәзит һәр ваҡыт йәштәрҙе ауылда ҡалдырыу, белем биреү, милли йолаларҙы һаҡлау мәсьәләләренә айырыуса ҙур иғтибар бүлде. 1995 йылда «Знамя труда» гәзите редакцияһы "Евразия" фонды гәзиттәрҙе үҫтереү буйынса иң яҡшы проектҡа конкурс еңеүсеһе (грант - 10 мең долл) булды һәм Дж. Сорос фонды халыҡты социаль яҡлау проблемалары буйынса мәҡәләләре өсөн 3 мең долларлыҡ грантҡа эйә булды. Грант ярҙамында матди-техник базаны яҡшыртырға, компьютер йыйылмаһын һәм верстканы көйләүгә, шулай уҡ гәзиттең баҫылғанға тиклем өлгөһөн әҙерләүгә мөмкинлек бирҙе. Йәштәр бите тематикаһын сығарыу, хәрби-патриотик теманы (1990, 1995), Рәсәй Президенты һайлауҙарын (1996), идара итеү хоҡуғын (2000-01) сығарыу өсөн өлкә конкурстары дипломдарына лайыҡ була.
Роднина Ирина Константиновна
Биографияһы
Ири́на Константи́новна Роднина́ 1949 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә тыуған. Атаһы — Константин Николаевич Роднин, хәрби хеҙмәткәр, офицер, Вологда эргәһендәге, хәҙер инде ҡалаға ҡушылған Янино ауылынан. Әсәһе Украинанан, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Харьков медицина институтында өс курс уҡып ҡала; шәфҡәт туташы. Ирина Константиновнаның ата-әсәһе Бөйөк Ватан һуғышында таныша. Фигуристка: «Әсәйемдең хәрби ордендары атайымдыҡына ҡарағанда күберәк. Бәлки, был уның һуғышҡа иртәрәк инеүенә бәйлелер. Уларҙың һуғыш тураһында хәтирәләре күп булыу ғына түгел, хатта тормошҡа ҡараштарын да һуғыш билдәләй. Туғандарҙан тыш беҙҙә бик йыш ата-әсәйемдең хәрби дуҫтары ла ҡунаҡ була ине», - тип хәтерләй.
Рәхимҡол
Рәхимҡол (Рахимкулово) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452996, ОКАТО коды — 80208813006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лаврик Ольга Ивановна
Лаврик Ольга Ивановна (7 август 1943 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-химигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2019).
Биографияһы
1966 йылда Новосибирск дәүләт университетын тамамлай, 1972 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Новосибирск биоорганик химия институтының (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе химик биология һәм фундаменталь медицина институты) өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1984 йылдан алып ферменттар биоорганик химияһы лабораторияһы мөдире. Химия фәндәре докторы, профессор. Новосибирск дәүләт университетында тәбиғәт фәндәре факультетының химия бүлеге студенттарына «Биополимерҙарҙың физик химияһы» курсын уҡый. Фәнни журналдарҙа баҫылып сыҡҡан 320 мәҡәлә, 11 монография һәм дәреслектәр авторы.
О. И. Лаврик етәкселегендә НДУ студенттары тарафынан алтмыштан ашыу диплом эштәре эшләнгән, аспиранттар тарафынан өс докторлыҡ һәм 27 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. 1991 йылдан Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, 2008 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты, 1996 йылдан «[|Молекуляр биология]]» журналының редколлегия ағзаһы, Халыҡ-ара биохимик-ҡатын-ҡыҙҙар союзы ағзаһы, Париж Университеты 6-ның (Пьер һәм Мария Кюри исемендәге) сит ил профессоры, 2019 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы академигы итеп һайлана.
Наградалары һәм ҡаҙаныштары
- СССР Дәүләт премияһы лауреаты 1984 йылда «Биологик катализдың химик нигеҙҙәре» эштәр циклы өсөн, 1964—1982 йылдар.
- Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе премияһы лауреаты, 1985, 1986, 1988, 1990 йылдарҙа - Соросов профессоры, 2001 йыл.
- Академик пальмалар Ордены кавалеры 2016, Францияның иң юғары академик наградаһы
- «Академина-2016» профессиональ һәм йәмәғәт таныуы конкурсы лауреаты.
- «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» II дәрәжә Орден миҙалы (29 июнь 2018 йыл) — фәнде үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн.
Шәхси тормошо
Лаврик Ольга Ивановнаның ире, Николай Львович Лаврик — химия фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының химик кинетика һәм яныу институты хеҙмәткәре.
Оло Чернигов районы
Оло Чернигов районы (Большечерниговский район) — Һамар өлкәһенең көньяғында урынлашҡан муниципаль район.
Административ үҙәге — Оло Чернигов ауылы.
География
Район Һамар өлкәһенең көньяғындағы дала зонаһында урынлашҡан. Ҡаҙағстан, Һарытау өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Һамар өлкәһенең Оло Глушица, Пестравск райондары менән сиктәш.
Майҙаны — 2980 км². Төп йылға — Оло Ырғыҙ.
Тарих
Район 1935 йылда барлыҡҡа килгән.
Халыҡ һаны
Официаль статистика буйынса 2014 йылдың 1 ғинуарына ҡарата районда 18 380 кеше теркәлгән.
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса районда 19 153 кеше иҫәпләнгән.
Районда бөтәһе 34 торлаҡ пункты бар.
Кесе Караман
Кесе Караман — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1036 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Чернигов районы
Халыҡ һаны
Оло Чернигов районында башҡорттар күпләп йәшәй. Уларҙың күпселеге Диңгеҙбай, Хәсән, Имәләй (Ҡыпсаҡ), Ҡасҡын (Таллы), Кинйәғол, Үтәкәй (Бөрйән) исемле тарихи башҡорт ауылдарында һәм Ырғыҙ, Костино ҡасабаларында йәшәй. 1999 йылда башҡорттарҙың милли-мәҙәни берләшмәһе — Оло Чернигов район йәмәғәт ойошмаһы «Ырғыҙ» башҡорт мәҙәни үҙәге булдырылған.
Административ бүленеш
Оло Чернигов районы составына 9 ауыл биләмәһе керә :
Чож
Чож — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы,Ингушетия/Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нетхой йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Ғиззәтуллина Зөләйха Тәхәү ҡыҙы
Биографияһы
Зөләйха Тәхәү ҡыҙы Ғиззәтуллина 1923 йылда хәҙерге Ишембай районы Алмалы ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы уның йәшлек йылдарына тура килә. Зөләйханы күрше Түбәнге Әрмет ауылы мәктәбенә уҡытыусы итеп тәғәйенләйҙәр.
Был ауылда фронттан 1941 йылдың көҙөндә ҡаты яраланып, бөтөнләй хәрәкәтһеҙ ҡалған, өс йыл госпиталдәрҙә дауаланғандан һуң ҡайтҡан уҡытыусы егет Ибраһим Ғиззәтуллин ата-әсәһе ҡарамағында көн итә. Зөләйха уларға ярҙам йөҙөнән һыу килтерә, башҡа ваҡ-төйәк эштәрендә ярҙам итеп тора. Һылыу, уңған ҡыҙ яралы фронтовиктың йөрәген яулай. Тик түшәктә генә ятҡан, аяҡ-ҡулдары йүнләп хәрәкәт тә итмәгән егет ҡыҙға тәҡдим яһарға батырсылыҡ итмәй. Егеттең атаһы менән әсәһе ҡыҙға үҙҙәренең килене булырға тәҡдим итә, һәр ваҡыт ярҙам итергә әҙер булыуҙарын да әйтәләр.
Түбәнге Әрмет ауылы уҡытыусыһы булып эшкә килгән «Зөләйха Тәхәү ҡыҙы уның машинисткаһы ла, водителе лә, кәңәшсеһе лә, илһам сығанағы ла…», хатта «…ҡулы ла, аяғы ла, күңеле лә, йөрәге лә була. Әйтеүе генә анһат: йәш кәләше уны көн һайын иртән түшәгенән күтәреп торғоҙа, йыуындыра, кейендерә, ашата. Бына шулай 48 йыл бергә тормош көтөүҙәре осоронда бала урынына тәрбиәләй Зөләйха Ибраһимын. Бынамын тигән өс ул, береһенән-береһе һылыу ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә улар. Ни тиклем ауыр булһа ла, барыһына ла өлгөрә Зөләйха Тәхәү ҡыҙы, уҡытыу эшен ташламай, хаҡлы ялға сыҡҡансы Түбәнге Әрмет урта мәктәбенең алдынғы уҡытыусыһы була».
Ибраһим ҡайһы бер саҡта, хәле насарайып киткәндә, күңел төшөнкөлөгөнә бирелә башлағас, ҡатыны Зөләйха уға Николай Островскийҙың «Как закалялась сталь» («Ҡорос нисек сыныҡты») романын алып ҡайтып бирә. Был китап геройы Павка Кочагин (прототибы яҙыусы Н. Островский) яҙмышы менән үҙ яҙмышының оҡшашлығы, геройҙың үҙендә йәмғиәткә файҙалы булырға көс таба алыуы Ибраһимға ҙур тәьҫир яһай. Ул ҡатыны ярҙамы менән әҙәби ижадта үҙен һынап ҡарамаҡсы була. 1955 йылда уның тәүге «Гөлзәйнәп» исемле хикәйәһе «Әҙәби Башҡортостан» (1961 йылдан «Ағиҙел» журналы) журналында баҫылып сыға.
Ибраһим Ғәзизулла улы, ҡатыны эштә саҡта, хәле арыуланыбыраҡ киткәндә, бәләкәс балаларын бәүетеп, ашатып тора алғаны тураһында шатланып ҡатынына һөйләр булған. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әҙипкә башҡаса үҙ аяғында йөрөргә тура килмәй. Иренең ата-әсәһе вафат булғас, йәш ҡатынға донъя йөгөн бер үҙе тартыуы бигерәк тә ауыр була. Тик ул бирешмәй, Ибраһимын ижад менән шөғөлләнергә дәртләндереп, уға һәр саҡ ярҙам итеп тора. Ибраһим Ғиззәтуллин йылдар үтеү менән танылған яҙыусы булып китеүҙә уның ҡатыны Зөләйха Тәхәү ҡыҙының роле һис шикһеҙ баһалап бөткөһөҙ.
Башҡортостандың билдәле яҙыусыһы, публицист Нур Зарипов «Ҡаһармандар» тигән яҙмаһында былай ти:
«И. Ғиззәтуллин миңә үҙенең „Ҡәйнә“ хикәйәһен нисек яҙылыуын һөйләгәйне. Уны ул үҙҙәренә сепаратҡа килгә бер ҡарсыҡҡа әсәһенең Зөләйханы маҡтап һөйләгәнен эске яҡтан тыңлап ятҡан да, шунан һуң яҙған икән. „Ул минең әҫәр түгел, әсәйемдең хикәйәһе ул“, — тигәйне».
Яҙыусы «Үлгәндән һуң утыҙ йыл» романын (1986) һөйөклө ҡатынына бағышлай. Романдағы көслө рухлы Зөһрәнең прототибы — Зөләйха Ғиззәтуллина.
Тормош иптәше Ибраһимды баш ҡала табиптарына алып барып йөрөтөү ауыр булғас, ул водителдәр курсын тамамлап, автомобиль йөрөтә башлай. Был автомобилде ауыр хәлдәге инвалидтарға хөкүмәт бирә. Зөләйха Ғиззәтуллина һөйләүенсә, шул автомобиль менән улар әллә нисә тапҡыр юл ҡазаһына ла осрап, хатта ҡапланып та, иҫән ҡала.
Яңынан-яңы әҫәрҙәр ижад итер өсөн яҙыусыға кешеләр менән даими аралашыу кәрәк. Был эштә лә Зөләйха ханым иренә алыштырғыҙ ярҙамсы була. Ауылдаштары һөйләүенсә, ҡыш үтеп, көндәр йылыныу менән Ибраһимын хөкүмәт биргән еңел машинаға ултыртып, баҫыуҙарға, бесән сапҡан ялан-болондарға, малсылар йәшәгән йәйләүҙәргә алып сыға. Кешеләр менән ихлас аралашып, ил-донъя, ауыл хәбәрҙәре тураһында һөйләшеп Ибраһим Ғиззәтуллин йәшәүгә дәрт, көс йыйып ҡайта.
Зөләйха Тәхәү ҡыҙы машина йөрөтөргә оҫтарып алғас, улар күрше райондарға, колхоз-совхоз хеҙмәтсәндәре, уҡыусылар, уҡытыусылар менән осрашыуҙарға ла йөрөй башлай. Был осрашыуҙарҙан улар ижад өсөн ҡыҙыҡлы материалдар ҙа алып ҡайта. Өйҙәренә ҡайтҡас, Ибраһим хикәйә, повестар яҙа, ә Зөләйха уҡып сығып, эшлекле кәңәштәрен әйтә, бергә ултырып улар был әҫәрҙәрҙе төҙәтәләр, ә һуңынан кис, мал-тыуар ҡарап бөтөп, балалар йоҡоға талғас, Зөләйха уларҙы машинкала баҫа.
Илле йылға яҡын бергә ғүмер итеү осоронда Ибраһим Ғиззәтуллин менән Зөләйха Ғиззәтуллина бергәләп, тиҫтәләгән очерк, хикәйә, шиғыр, биш повесть, ике роман яҙа — барлығы 14 китап. Уларҙың ҡайһы береһе рус теленә тәржемәләнеп, Мәскәүҙә донъя күрә.
Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжми, уның батырлығына һоҡланып, «Ике Зөләйха» поэмаһын яҙа (1984—1985):
«Зөләйхаләр, ябай Зөләйхаләр,
Тыуған ерҙең ябай ҡыҙҙары!
Бер бәхеттер һеҙҙең барлығығыҙ,
Ниндәй рәхәт тойоу һеҙ барын.
Һеҙ бар саҡта бәхетһеҙлек ҡасты,
Ике ирҙән ҡасты бик алыҫ.
Һеҙ булғанға рухи үлмәнеләр
Йәштәш Ибраһим менән Мөҙәрис».
Онтын-Ягун
Онтын-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Есто-Шор
Есто-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Есто-Вис йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улы
Хуснутдинов Әхнәф Ғәлимйән улы  ( 28 апрель 1925 йыл — 12 июль 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, мотоуҡсылар батальоны танкыға ҡаршы орудие батареяһының орудие замковыйы, гвардия рядовойы. Дан орденының тулы кавалеры,
Биографияһы
Әхнәф Ғәлимйән улы Хөснөтдинов 1925 йылдың 12 апрелендә Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Учалы ауылында тыуған.
Юғары белемле. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
1943 йылдың февраль айында Учалы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында Львов, Берлин өсөн барған һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
2005 йылдың 12 июлендә вафат була.
Батырлығы
29-сы гвардия бригадаһы (10-сы гвардия танк корпусы, 4-се танк армияһы) 3-сө мотоуҡсылар батальонының танкыға ҡаршы орудие батареяһы орудиеһының замковыйы, гвардия рядовойы Ә. Ғ. Хөснөтдинов Львов ҡалаһы янындағы Лесеница районында немецтарҙың атакаһын кире ҡаға. 5 автомашина, 1 ялан артиллерия батареяһын, йөк тейәлгән 15 арбаны, 22 гитлерсыны юҡ итә. Ошо батырлығы өсөн Ә. Ғ. Хөснөтдинов 1945 йылдың 18 мартында III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 13 ғинуарында Хөснөтдинов Пешхница (Польша) тораҡ пункт өсөн һуғыштарҙа, немецтарҙың «тигр» тибындағы һигеҙ танкыһы контратакаларын кире ҡаға-ҡаға, дошмандың 2 танкыһын шартлата.
1945 йылдың 23 ғинуарында Одер йылғаһына яҡынайғанда, гитлерсыларҙ расчёты менән 2 орудиеһын юҡ итә, һәм шуның менән батальонға йылға аша сығыу мөмкинлеген бирә. Орудие менән бергә Одерҙың көнбайыш ярына сығып, дошман пехотаһын ҡырыуын дауам итә. Ошо батырлығы өсөн 1945 йылдың 8 мартында Хөснөтдинов Ә. Ғ. II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 25 апрелендә Берлин ҡалаһына килеп етер саҡта, Тельтов каналын аша сыҡҡанда, 57 миллиметрлы танкыға ҡаршы пушка расчёты командиры өлкән сержант Ә. Ғ. Хөснөтдинов, көн буйына дошманды албырғатырлыҡ ут асып, батальонға икенсе урындан каналды аша сығыу мөмкинлеген бирә. Ҡаты яралана. Һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, 1959 йылдың 24 декабрендә Хөснөтдинов Ә. Ғ. I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Учалы районы муниципаль районындағы Учалы ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль белем биреү учреждениеһы исеменән Хөснөтдинов Әхнәф Ғәлимйән улының исеме бирелгән.
Һылтанмалар
https://web.archive.org/web/20160305044105/http://bash-rmbs.ru/hero/knightsrb/alfavitnyj-ukazatel/h/140-husnutdinovag
Көнгәк заказнигы
Тәбиғи үҙенсәлектәре
Махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәһенең тәбиғи үҙенсәлектәре: Һырттың көнсығыш макробитләүендә ҡатнаш йүкә-саған-ҡайын урмандары, көнбайыш битләүендә — ҡоро имәнлектәр, ҡылғанлы, ҡылбашаҡлы, типсәкле далалы һәм ситендә дала ҡыуаҡлыҡтары булған ҡатнаш киң япраҡлы урмандар таралған. Заказникта үҫемлектәрҙең Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк төрҙәре: Гельм астрагалы, көмөш тәңкәғуҙаҡ, Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән Залесский ҡылғаны, кәрлә күбәләк сәскә, ҡаурый ҡылған үҫә.
Хайуандар донъяһы
Америка шәшкеһе, аҫ, бурһыҡ, дала көҙәне, йылға ҡондоҙо, йәтсә, ҡабан, ҡор, ҡоралай, мышы, ондатра, төлкө, урман көҙәне, һары шәшке, һыуһар, ҡурпысыҡ, һуна өйрәк йәшәй. Заказникта Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгән баҡса ҡомағы, Баҡыр йылан, дала ҡара йыланы, ҡама, оло ялман, орсоҡ йылан, һаҙ гөбөргәйеле, һоро ағуна йәшәй.
Ҡоштары
Көнгәк заказнигы территорияһында 1990 йылда биология фәндәре докторы Миһранов Марат Ғәлихан улы тарафынан фән өсөн әһәмиәтле тәңкәле ҡанатлыларҙың яңы төрө — Бутлеров әберсен күбәләге билдәләнә (малинница Бутлерова).
Ҡурсаулыҡ ресурс, фәнни һәм экологик әһәмиәткә эйә.
Тиманова Вера Викторовна
Тиманова Вера Викторовна (18 февраль 1855 йыл — 22 февраль 1942 йыл — Рәсәй империяһы пианиносыһы.
Биографияһы
Вера Викторовна Тиманова 1855 йылдың 18 февралендә Өфө ҡалаһында коллежский асессор, Ырымбур губернаһының вице-губернаторы ғаиләһендә тыуа. Туберкулез менән ауырыған атаһы иртә вафат була, биш йәшлек Вера менән унан бәләкәй тағы өс ҡыҙы етем ҡала. Вера өйҙә музыкаль белем ала; йәш пианистканың талантын үҫтереүгә Өфөлә эшләгән Людвиг Новицкий ярҙам итә. Вера туғыҙ йәшендә Дворяндар йыйылышы залында беренсе концертын бирә, был концертта Шопендың, Калькбреннерҙың ҡатмарлы әҙәрҙәрен, Моцарт концертын башҡара. Артабан ул Петербург консерваторияһында А. Г. Рубинштейнда һәм П. Л. Петерсонда уҡый. Өфө байы Базилевскийҙың аҡсалата ярҙамы уға консерваторияла уҡырға мөмкинлек бирә. Оҫталығын камиллаштырыр өсөн Берлин ҡалаһына китә, унда өс йыл буйы Карл Таузиг етәкселегендә күнекмәләр үтә, шунан бер аҙға Веймарға килә, унда Ференц Листтың яратҡан уҡыусыларының береһенә әйләнә.
Сит илдәрҙәге уңышлы концерттарынан һуң Тиманова Санкт-Петербургҡа ҡайта, ғүмерен концерт һәм педагогия эшмәкәрлегенә бағышлай. Уның башҡарыу оҫталығын П. И. Чайковский һәм А. П. Бородин юғары баһалай. Чайковский уға — Юмористик скерцоһын, Эдуард Направник Фортепиано менән оркестр өсөн рус фантазияһын (1881) бағышлай, быныһының премьераһын Тиманова ҙур уңыш менән башҡара.
1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң Тиманова халыҡ алдындағы сығыштарын туҡтата, ул яңы власты хупламай. Ленинградта блокада ваҡытында 1942 йылдың 22 февралендә вафат була.
Подборная
Подборная — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Усолка йылғаһының уң ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы
Шәғәлиев Рамаҙан Нурғәли улы (1 февраль 1935 йыл — 20 февраль 2010 йыл) — башҡорт шағиры, музыкант. 1959—1995 йылдарҙа Силәбе ҡалаһының хәҙерге «Мечел» мәҙәниәт һәм техника һарайының «Айгөл» татар һәм башҡорт үҙешмәкәр халыҡ коллективы, 1962—2007 йылдарҙа Аҡмулла исемендәге Силәбе өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе. 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1989). Бөтә Союз халыҡ ижады фестивале лауреаты (Мәскәү, 1987). Аҡмулла исемендәге (2002), Ҡадир Даян исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Рамаҙан Нурғәли улы Шәғәлиев 1935 йылдың 1 февралендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы Мөслим ауылында икмәк бешереүсенең күп балалы ғаиләһендә тыуа. Рамаҙан алты бала араһында өсөнсө була. Олатаһы Хәлил малайҙы скрипкала уйнарға өйрәтә.
Урта мәктәпте тамамлағас, Рамаҙан Троицк татар-башҡорт педагогия училищеһында уҡый, әммә аҡса етмәү сәбәпле, дәрестәрен ҡалдырып, Силәбеләге Силәбе машиналар эшләү заводына ФЗУ-ға уҡырға инә. Крансы булып эшләй. Беренсе эш хаҡына уҡ баян һатып ала, артабан бер ҡасан да унан айырылмай.
1959 йылда Силәбе киске музыка мәктәбен тамамлап, шул уҡ йылды «Мечел» акционерҙар йәмғиәтенең мәҙәниәт йортонда башҡорт театры ойоштора (хәҙер — «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбле). 1975 йылда «Айгөл» йыр һәм бейеү ансамбленә менән «Халыҡ ансамбле» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1958 йылда гәзит һәм журналдарҙа баҫыла башлай, Өфө һәм Силәбенең шиғри йыйынтыҡтарында һәм альманахтарҙа сыға. 1962—2007 йылдарҙа Силәбеләге өлкә әҙәби берекмәһе етәксеһе була. «Откровенно говоря» тип аталған беренсе шиғырҙар йыйынтығы 1973 йылда рус теленә тәржемә ителеп баҫылып сыға.
Саян телдәре
Саян телдәре (уйғыр-уғыҙ, тоба телдәре) — Рәсәй (Тыва, Бүрәт, Иркутск өлкәһе), Саян таулығына һәм уның тирә-яғына ҡараған Монголия һәм Ҡытай төбәктәрендә таралған көнсығыш төрки телдәре.
Саян телдәре теге йәки был дәрәжәлә үҙ-ара аңлашырлыҡ телдәр.
Сығышы
Хакас телдәренең боронғо ҡырғыҙ диалектынан килеп сығыуын барыһы ла танымай.
Классификацияһы
Түбәндәге идиомалар бүленә:
Сойот-цаатан теле сойот һәм цаатан диалекттарына бүленә. Шулай уҡ цаатан теле составынан урянхай диалекты айырыуса айырылып тора.
Тыва теле көнбайыш, үҙәк һәм көнсығыш диалекттарынан тора.
Саян телдәре эсендә тайга һәм дала идиома ареалдары ҡапма-ҡаршы ҡуйыла. Әйткәндәй, тыва теленең көнбайыш һәм үҙәк диалекттары дала ареалына, шул уҡ ваҡытта көнсығыш диалекты тайга ареалына ҡарай. Шулай уҡ дала ареалына көк-мончак һәм цэнгэль, тайга ареалына — тофалар һәм сойот-цаатан телдәре ҡарай.
Саян телдәренең бүленеүе, фаразланғанса, XVI—XVII быуат менән билдәләнә.
Үҙ аллы төркөмгә бүлеү нигеҙе
Саян телдәренә түбәндәге билдәләр хас: һүҙ башында көслө һәм көсһөҙ ҡыҫынҡы (смычный) өндәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һаҡлана (шул уҡ ваҡытта һүҙ башында күпселек осраҡта көсһөҙҙәр ҙә, көслөләр ҙә һаңғырау әйтелә);
Ближний Крутой йырыны
Ближний Крутой йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Карачан йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт корпусы
Башҡорт корпусы — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт ғәскәре командующийы Ә. А. Вәлидовтың 1919 йылдың 26 ғинуарындағы фарманына ярашлы Ырымбур өйәҙенең Ермолаевка ауылынан йыраҡ түгел ерҙә тарҡатылған 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизия полктарынан (3-сө Башҡорт уҡсылар полкынан башҡа) төҙөлә.
Башҡорт корпусы составына инделәр: Башҡорт корпусы Ырымбур һәм Стәрлетамаҡ ҡалалары араһындағы фронт линияһында оборона тота. РККА-ның 1-се армияһы уға ҡаршы тора.
Башҡорт Хөкүмәтенең 1918 йылдың 16 февралендәге фарманына ярашлы башҡорт корпусы частәренең РККА яғына күсеүе башлана. Башҡорт частары һәм Ҡыҙыл Армия аҡтарға ҡаршы берләшкән хәрби ғәмәлдәрен башлай. Әммә барыһы ла күсеү менән ризалашмай һәм аҡтар яғында үҙенең отрядтары менән Муса Мортазин, Мөхәмәтғәбделхәй Ҡорбанғалиев, Ғәлимйән Таған һ. б. тороп ҡала.
РККА-ның 1-се армияһына күскән саҡта корпус составында булалар: 1919 йылдың март башында РККА ның 1-се армия командованиеһы Башҡорт корпусын тарҡата.
Мороз Виктор Васильевич (ғалим)
Мороз Виктор Васильевич (14 октябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим реаниматологы, медицина хеҙмәте полковнигы, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (2000), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
1937 йылдың 14 октябрендә Дондағы Ростовта тыуған.
1961 йылда С.М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын, ә 1965 йылда  госпиталь хирургияһы кафедраһында ординатураны  тамамлай.
1969 йылда «Объем циркулирующей крови и его компоненты при хирургических заболеваниях легких и их оперативном лечении» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1967 йылдан алып 1996 йылға тиклем Н.Н. Бурденко исемендәге Төп хәрби клиник госпиталдә эшләй, унда анестезиология отделениеһының  өлкән ординаторынан алып был отделениеның начальнигына тиклем юл үтә.
1994 йылда «Пути коррекции гипоксии при критических состояниях»  тигән темаға докторлылыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы  В.А.Неговский саҡырыуы буйынса Ғилми тикшеренеү институтының дөйөм  реаниматология директоры булып һайлана һәм был вазифала 2016 йылға тиклем эшләй, әлеге ваҡытта — институттың ғилми етәксеһе.
2000 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
2005 йылда Мәскәү дәүләт медик-стоматология университетының анестезиология  кафедраһы мөдире булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Критик һәм терминаль тороштарҙың, гипоксияның төрлө формаларының, шоктың, сепсис, эндотоксикоз, полиорган патогенезы, клиникаһы, диагностикаһы, профилактикаһы һәм дауалауының  тикшеренеүҙәрен, медицина-биология маҡсаттары өсөн перфторуглеродтарҙы, хәрби йәрәхәт патогенезын өйрәнеүҙе алып бара.
Донъяла тәүге тапҡыр фторуглерод оксигенаторҙы клиникала ҡулланып, практикаға органдан тыш оҙайлы әҙ ағымлы оксигенацияны, перфторуглеродтар нигеҙендә газ һәм транспорт функциялы препараттарҙың яңы класын әҙерләй һәм индерә
Уның етәкселеге аҫтында һәм туранан-тура ҡатнашлығында фторуглерод оксигенераторҙар булдырыла, перфторуглерод нигеҙендә «Перфторан» ҡан алмаштырыусы препарат, гемосорбция өсөн аппараттар һәм ҡоролмалар төҙөлә.
Афғанстан, Әрмәнстан, Чечня, Чернобыль һәм башҡа һәләкәттәрҙәге ваҡиғаларҙың эҙемтәләрен бөтөрөү буйынса үҙ ҡатнашыу тәжрибәһен ҡулланып хәрби медицина һәм һәләкәт  медицинаһының ойоштороу һәм анестезиология-реаниматология проблемаларын тикшереүҙә ҙур өлөш индерә
Балыкова Люция Кузьминична
Люция Кузьминична Балыкова (13 декабрь 1931 — 28 ноябрь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй педагогы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Мороз Виктор Васильевич (ғалим)
Фәнни эшмәкәрлеге
800-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шулар иҫәбендә — монографиялар, ҡулланмаларҙа, китаптарҙа бүлектәр, институт,  конгресс, съездар эшендә, шул иҫәптән  халыҡ-ара форумдарҙа мәҡәләләр,  мәғлүмәт бюллетендәре,  методик тәҡдимдәр һәм күрһәтмәләр. 26 патент бар.
Балыкова Люция Кузьминична
Биографияһы
Люция Балыкова 1931 йылдың 13 декабрендә Татарск ҡалаһында (хәҙер Новосибирск өлкәһе) урыҫ ғаиләһендә тыуған. 1949 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Омск ҡалаһында М. Горький исемендәге Омск педагогия институтының тарих-филология факультетына уҡырға инә. 1953 йылда институтты тамамлап, өс йыл тирәһе Омск өлкәһе Тюкалинский районының Кабырдак урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1956 йылдан — Оло Ук урта мәктәбенең тарих уҡытыусыһы (Омск өлкәһе Оло Ук районының Оло Ук ауылы) булып эшләй. Был мәктәптә ул хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем эшләй. Коллегалары уның эшкә ижади ҡарашын билдәләйҙәр, уның үҙ уҡытыу технологияһы барлыҡҡа килә. Уҡытыу һәм уҡыусыларға коммунистик тәрбиә биреү эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Люция Балыковаға 1978 йылдың 27 июнендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Мороз Виктор Васильевич (ғалим)
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның мәхәррирлеге аҫтында Рәсәй медицина фәндәре академияһы дөйөм реаниматологияһы Ғилми-тикшеренеү институтының 12 томлыҡ хеҙмәте, 9 тематик ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы баҫылып сыға.
Балыкова Люция Кузьминична
Биографияһы
Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. XXVII КПCC съезы делегаты (1986), КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы, Омск КПСС өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1989 йылдың 25 апрелендә, Үҙәк ревизия комиссияһының 12 ағзаһы менән бергә, составты йәшәртеү маҡсаты менән үҙен был составтан сығарыуҙы һорап хат яҙа, был һорау ҡәнәғәтләндерелә.
Мороз Виктор Васильевич (ғалим)
Фәнни эшмәкәрлеге
Уның етәкселегендә 38 кандидатлыҡ һәм 18 докторлыҡ диссертацияһын әҙерләнә.
Балыкова Люция Кузьминична
Биографияһы
1995 йылда хаҡлы ялға сыға һәм Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһына ҡыҙы янына күсә. Урындағы ветерандар хәрәкәтендә ҡатнаша. 2010 йылдың 28 ноябрендә вафат була. Советск зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978)
- Ленин ордены (1978)
- РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1978)
- «Почет Билдәһе» ордены (1971)
- РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1962)
- Омск өлкәһе Оло Ук районының почетлы гражданы (2009)
Александр Невский соборы (Дондағы Ростов)
Александр Невский соборы — 1930 йылдарҙа Дондағы Ростовта емерелгән кафедраль собор. Собор Яңы баҙар майҙанында, Ҙур баҡса урамы   һәм Ҙур  Столыпин проспекты киҫелешендә урынлашҡан. Емерелгәнгә тиклем собор иң ҙур  культ ҡоролмаһы һәм ҡалала иң бейек бина булған.
Төҙөлөшө
1875 йылда «1866 йылдың 4 апрелендә император Александр II ғүмеренә ҡул һуҙыуҙан ҡотолоу» хөрмәтенә буласаҡ Александр Невский соборы урынында  архитектор С. Загоскин эскизы буйынса ваҡытлыса сиркәү һалына.
1887 йылда ҡала думаһы ҡала башлығы А.М. Байков етәкселегендә Яңы Баҙар майҙанында ҙур ғибәҙәтхана төҙөргә ҡарар итә Александр Невский   соборының проектын Новочеркасск ғәскәри Вознесенский соборын төҙөүсе архитектор -академик А.А. Ященко эшләй. 1888 йылда ҡала думаһы проект эскизын хуплай, әммә финанс йәһәттән вәкилдәр архитекторға  ҡорамдың күләмен кәметергә ҡуша. 1890 йылдың аҙағында ростов думаһы икенсе проектты хуплай, Екатеринослав дини консистория собор төҙөүгә рөхсәт бирә һәм шул уҡ йылдың майында соборҙың тәүге ташы һалына. Төҙөлөш 16 йыл дауам итә һәм 1908 йылда тамамлана. Шул уҡ йылдың 17 авгусында собор изгеләндерелә, әммә, архитектор А. А. Ященко ла, төп иғәнә биреүсе сауҙагәр П. И. Ильин изгеләндереүгә тиклем йәшәмәй. Александр Невский соборы үҙенең булыу осоронда Яңы Баҙар майҙанының төп композицион үҙәге  булып тора.
Экстерьеры
Александр Невский соборының күләмле-арауыҡлы композицияһы тәре-көмбәҙле ҡорам нигеҙендә төҙөлгән. Үҙәк, буй һәм арҡыры нефы түңәрәк барабан һәм көмбәҙ менән тамамланған. Мөйөштәрендә бәләкәй диаметрлы дүрт көмбәҙ урынлашҡан.
Сиркәү тирәләй канада тирәктәренән сквер булған. Сиркәүҙе төҙөгәндә, шул ваҡыттағы архитекторҙар билдәләүенсә,  «авторҙың таныш булған композицион алымдарҙан ситкә китеп, культ ҡоролмаһының мөһабәт  образын булдырыу» торған.
Интерьеры
Соборҙың майҙаны мең квадрат метр тирәһе тәшкил иткән, унда  1500 кеше урынлаша алған. Собор ағалы-ҡустылы Васнецовтар эшләгән фрескалар менән биҙәлгән һәм  өс иконостастан торған: үҙәк — изге Александр Невский хөрмәтенә һәм ҡабырғалағылары  изге Пантелеимон һәм  изге Петрға арналған.
Тергеҙеү проекты
XX быуаттың 90-сы йылдарында ҡала йәмәғәтселегенең юғалған мәҙәни ҡомартҡыға ҡарата ҡыҙыҡһыныуы тыуа, емерелгән соборҙы тергеҙеү тураһында фекер  барлыҡҡа килә. Әммә емерелгән соборҙы яңынан ҡороу мөмкин булмай, сөнки күсермәһе буйынса тергеҙеү өсөн уның һыҙмалары бер ҡайҙа ла һаҡланмаған.
Беҙҙең көндәрҙә, Дондағы -Ростовтың 255 йыллығына ростов эшҡыуарҙарының береһенең  аҡсаһына, ҡасандыр торған мөһабәт ҡорам урынында кесерәйтелгән күсермәһе менән ҙур булмаған иҫтәлекле билдә тора. Скульптура композицияһы — 1:50 масштабындағы ҡорамдың  теүәл моделе В. Тарасенконың архитектура оҫтаханаһында эшләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Көк-мончак теле
Күкмунсаҡ теле (Кёк-мунчак) — тыва, тофалар, сойот-цатан (уйғыр-урянхай) (саян телдәре) һәм цэнгэль телдәренә яҡын төрки тел. Тыва һәм цэнгэль телдәренең көнбайыш диалекттары һымаҡ, саян телдәренең дала кластерына ҡарай. Монголияла һәм Ҡытайҙа таралған. Көкмунчак — күк мунсаҡ (голубые бусы) мәғәнәһендә. Күкмунсаҡ телендә Ҡытай Халыҡ Республикаһының Синьцзян-Уйғыр автономиялы районының Алтай округында йәшәүсе тываларҙың ҙур булмаған ҡәбилә вәкилдәре һөйләшә, үҙ яҙмаһы юҡ. Күкмунсаҡтар монгол һәм ҡаҙаҡ мәктәптәрендә уҡый. Туған телдең функциональ ҡеүәттәре ныҡ сикләнгән. Күкмунсаҡ телен өйрәнеүҙе Ҡытай белгестәре алып бара.
Орт-Ягун
Орт-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/117 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 199 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Харовскиҙағы тарихи-художество музейы
Харовскиҙағы тарихи-художество музейы — «Харовск тарихи-художество музейы» ҡала муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы Вологда өлкәһе Харовский районының Харовск ҡалаһындағы Ленинград урамының 7-се йортонда урынлашҡан бина.
Тарих
КПСС-тың Харовский район комитеты бюроһының 1967 йылдағы 1 ноябрҙәге ҡарарына ярашлы Харовск ҡалаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойошторола. Учреждениеның беренсе экспонаттары булып Морозов Степан Михайловичтың — музейға нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры- бүләктәре тора. Уның музейға тапшырған коллекцияһында нумизматика, картиналар, этнография әйберҙәре 500-гә яҡын һаҡлау берәмеген тәшкил итә.
1973 йылда музейҙың дтректоры итеп Григорий Николаевич Рябов тәғәйенләнә һәм ул музей өсөн яңы экспонаттар эҙләү менән әүҙе: м шөғөлләнә.Ҡала кешеләре музейға бик күп боронғо көнкүреш әйберҙәрен тапшыра.
ХХ быуаттың 1980-се йылдары аҙағында Харовский крайҙы өйрәнеү музейы Совет урамындағы 9-сы йорттағы элекке дарыухана бинаһында урынлашҡан була. Музей бинаһы авария хәленә килгәнлектән, музей ябыла һәм ун йыл дауамында эшмәкәрлек алып бармай. Коллекциялар өлөшләтә район Мәҙәниәт йортондағы художестволы биҙәү оҫтаханаһына һәм Вологда дәүләт тарих-архитектура һәм сәнғәт музей-ҡурсаулығына һаҡлауға тапшырыла.
1999 йылдың авгусында райондың «Призыв» гәзитендә Харовск ҡалаһында крайҙы өйрәнеү музейын тергеҙеү өсөн ойоштороу советын булдырыу тураһында бойороҡ сыға. Шуға ярашлы 2000 йылдың октябрендә учреждение тәүге килеүселәрҙе ҡабул итә. Музей элекке кинотеатр бинаһында урынлаша, адресы: Азатлыҡ урамы, 20-се йорт. Учреждение юридик берәмеккә әйләнә.
2012 йылда, кинотеатр бинаһының авария хәлендә булыуы сәбәпле, музейға Ленинград урамы 7-се йортҡа күсергә тура килә. Әлеге ваҡытта музей үҙ эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра, килеүселәрҙе ҡабул итә, күргәҙмәләре һәм экспозициялары даими эшләй, фонды әүҙем тултырыла.
Экспозициялары
Әлеге ваҡытта Харовск ҡалаһындағы тарихи-художество музейы ҡаланың тарихын ҡәҙерләп һаҡлай, «районда һөнәрселек», «Харовск кешеләренең Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытындағы һәм тыныс тормош йылдарындағы археологияһы һәм тормошо» экспозициялары буйлап экскурсиялар үткәрә. «Харовск ҡалаһы тарихы», «Археологик ҡаҙыуҙар һәм табылдыҡтар», «Райондың көнкүреше һәм һөнәрселеге», «Күргәҙмә», «Харовский кешеләре — Ватанды һаҡлаусылар», «Харовск кешеләре улар менән ғорурлана» күргәҙмәләр залы музей экспозицияларының нигеҙен тәшкил итә.
Музейҙың киң залдарының береһендә Боровиково ҡасабаһы янындағы археологик ҡаҙыуҙар коллекцияһы күрһәтелгән. В. И. Беловтың «Лад» китабы нигеҙендә «Урыҫ өйө» экспозицияһы ойошторолған, унда халыҡтың күп быуатлыҡ көнкүреше һәм хеҙмәте традициялары күрһәтелгән.
«В. И. Беловтың тормошо һәм ижады» күргәҙмәһе яҙыусының Харовский районы Тимониха ауылындағы эш кабинетына оҡшатып эшләнгән. Бында яҙыусының шәхси әйберҙәре, уның ҡулъяҙмаларын, шулай уҡ уның яҡын кешеләренең портреттары ҡуйылған. Музей коллективы туристарға Харовскиҙан Тимонихаға тиклем «Дорога к дому» тигән туристик маршрутты тәҡдим итә. Бындай саралар барышында килгән ҡунаҡтарға төньяҡ ауыл көнкүреше һәм йолаларын, яҙыусының томошо һәм ижады менән бәйле урындарҙы күрһәтәләр.
Музейҙа Харовск рәссамы, ике тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты А. Ф. Пахомовтың картиналары һаҡлана. Музейҙың залдарында Рәсәйҙә билдәлелек алған йәш рәссамдарҙың картиналарының күргәҙмәләре ҡуйыла.
Сөләймәнова Фәниә Байгилде ҡыҙы
Сөләймәнова (Хәлитова) Фәниә Байгилде ҡыҙы (18 февраль 1939 йыл) — йырсы, радиожурналист. 1983 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1996).
Биографияһы
Фәниә Байгилде ҡыҙы Сөләймәнова (Хәлитова) 1939 йылдың 18 февралендә Йомағужа (хәҙерге Мәләүез) районы Һыртлан ауылында тыуған.
1958 йылда Йомағужа мәктәбен тамамлай. Ошо уҡ йылда райондар буйлып талантлы йәштәрҙе йыйып йөрөгән музыка белгесе Н. А. Болотов йәш ҡыҙҙы Мәскәү консерваторияһына уҡырға саҡыра. Әммә был саҡырыу бойомға ашмай ҡала, һәм уны уҡыуҙар башланғас булһа ла Өфө сәнғәт училищеһына телеграмма менән саҡыртып алалар. А. Х. Чемборисова класында уҡый һәм сәнғәт училищеһын 1962 йылда тамамлай. Артабан Башҡорт дәүләт филармонияһына солист-воколист булып эшкә урынлаша. 1970 йылда Өфө йорт төҙөү-фанера комбинаты клубының музыка мәктәбендә эшләй.
1971 йылдан «Башҡортостан» теле-радио компанияһында мөхәррир, 1977 йылдан өлкән мөхәррир, ә 1990—2004 йылдарҙа комментатор булып эшләй. Юлдаш, Ашҡаҙар радиоларында ҡулланылған элекке яҙмалар — Фәниә Сөләймәнованың бөртөкләп йыйған хеҙмәт емештәре. «Музыкаль мөхәррирҙең эше, — тип билдәләй Фәниә Байгилде ҡыҙы, — тапшырыуҙар әҙерләүҙән генә тормай. Уның күләгәлә ҡалған төп эше — ул фонд йыйыу. Үҙем мөхәррир булып эшләгән йылдарҙа Бөтә Союз радиоһынан ике тапҡыр (1978, 1987 йылдарҙа) бригада саҡыртып, музыка фондын булдырыуға өлгәштем».
Полуденка (Ошап ҡушылдығы)
Полуденка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ошап йылғаһының уң ярына тамағынан 2,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Естра-Шор
Естра-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалажа
Шалажа — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Асса йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, инештән Грозный ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Попович Марина Лаврентьевна
Попович Марина Лаврентьевна (Васильева; 20 июль 1931 йыл—30 ноябрь 2017 йыл ) — 1 класлы совет хәрби осоусы-һынаусы, СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры, , 102 тапҡыр донъя рекордсыһы. Полковник-инженер,, профессор, уфолог. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Марина Лаврентьевна Васильева рәсми мәғлүмәттәр буйынса, 1931 йылдың 20 июлендә  Көнбайыш өлкәһенең Велижский районында (хәҙер Смоленск өлкәһе), Леоненка утарында Лаврентий  Федосович Коровкин  һәм Ксения Логиновна  Щербакова ғаиләһендә тыуған. Маринаның бала сағы Самусенки ауылында уҙа. Атаһы Көнбайыш Двина буйлап һал ағыҙа, әммә шул уҡ ваҡытта музыка сәнғәте менән шөғөлләнә, үҙе скрипкалар яһай һәм яҡшы уйнай.
«Атайым скрипкасы була, бала саҡтан мин уның менән концерттарҙа сығыш яһағанмын (бәләкәй цимбалала уйнаным), ә Крап ағай баянда уйнай. Беҙҙең ғаиләлә шундай инструменталь ансамбль була. Шуға күрә атайым һәм әсәйем минең киләсәгем музыка икәнлегенә ныҡ ышанғандар,— тип һуңыраҡ хәтерләй ул
Маринаның һеңлеһе Валентина консерватория тамамлай, һуңынан театрҙа дирижер була. Ике ҡустыһы осоусылар була, һуғыш уға ла осоу сәнғәте файҙаһына осоусы юлынан китергә мәжбүр итә. Һуғыш ваҡытында Смоленск ҡалаһы янында йәшәйҙәр. Ҡаланы даими бомбаға тоталар, һуғыш дәһшәтен күреп үҫә. Ике туған ағайҙары, 9 -12 йәшлек малайҙар партизандарға китә. маринаның немец илбаҫарҙарынан үс алыу тойғоһо шул тиклем көслө була, әммә ул үҫеп еткәнсе һуғыш бөтә, ә осоу теләге ҡала. Авиация училищеһына инеү өсөн, 1947 йылда, уның күп ҡаршылыҡтары була, шуларҙың береһе — бәләкәй кәүҙәһе (1,50 метр).
«Минең аяҡтарым педалгә барып етмәй. Шул саҡта мин үҙемә маҡсат ҡуйҙым — аяҡтарҙы һуҙырға. Альпинистарҙың цапляларын табып алдым һәм мине баш түбән аяҡтарымдан аҫып ҡуйыуҙы һораным. Һөҙөмтәлә, әллә мин үҫтем (миңә 16 йәш ине), әллә миңә күнекмәләр ярҙам итте, әммә минең оҙонлоғом 1,61 метрға етте һәм аэроклубҡа инеү мөмкин булды. Башта парашюттан ырғыным, ә аҙаҡ оса башланым», — тип хәтерләй ул.
Икенсе ҡаршылыҡ булып енесе тора, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бик күп ҡатын-ҡыҙҙар осһа ла, ләкин һуғыштан һуң  реактив авиация дәүере башлана һәм авиация училищеһына ҡатын-ҡыҙҙарҙы алмай башлайҙар. Өсөнсө проблема булып үтә йәш булыуы тора — 16 йәш, шуға күрә  Васильева  үҙенә артыҡ 6 йәш өҫтәй. СССР Министрҙар Советы рәйесе К.Е.Ворошиловтың урынбаҫарынан ҡабул итеүгә өлгәшә һәм теркәлеүгә рөхсәт ала; шулай итеп профессиональ осоусы булырға мөмкинлек ала.
Марина Васильева 1948 йылда оса башлай. 1951 йылда Новосибирск авиация техникумын тамамлай, шунан һуң Коминтерн исемендәге заводта (1951—1953) инженер-конструктор булып эшләй. Артабан Саранскта ДОСААФ-тың Үҙәк осоу-техник мәктәбен тамамлау менән (аҙаҡ — Киев авиация институтының Мәскәү филиалы) унда бер ни тиклем ваҡыт инструктор булып эшләй, ә 1958 йылда В.П.Чкалов исемендәге  үҙәк аэроклубта осоусы-инструктор була. Истребитель менән идара итеү хоҡуғы алыу өсөн ул хәрби хеҙмәткә ҡабул итеүгә өлгәшә, ә һуңғараҡ Ленинград  граждандар авиацияһы академияһын тамамлай.
Марина 1955 йылда СССР-ҙың буласаҡ летчик-космонавы Попович Павелға кейәүгә сыға,  уның менән никахта 30 йыл йәшәй.
1960 йылдан Марина Попович реактив самолеттарҙы осороу техникаһын үҙләштерә башлай. 1962 йылда ул космонавт булырға кандидат сифатында саҡырыла һәм космонавтарҙың икенсе төркөмө составында медицина тикшереүе үтә, әммә отрядҡа ҡабул ителмәй.
1964 йылда М.Л. Попович илдә берҙән-бер 1-се класлы осоусы-һынаусы була. Хәрби-һауа көстәренең В.П.Чкалов исемендәге Оборона министрлығы дәүләт осоу-һынау үҙәгендә Ан-12 карабының командиры була. Нәҡ ул  совет ҡатын-ҡыҙҙарынан МиГ-21 карабының беренсе һынаусы-осоусы була (көнбайыш матбуғаты«Мадам МиГ» тигән ҡушамат ала . Киләһе бер нисә йыл эсендә ул 102 донъя рекорды ҡуя, атап әйткәндә,  «РВ» самолетында (Як-25РВ. Беренсе рекорд, тиҙлеккә, Брно ҡалаһында чех самолеты Ла-29 карабында була, шунан һуң, ИТАР-ТАСС, «рекордтар осоусының  „ғәҙәти эше була“» тип билдәләй
1965 йылдың йәйендә Як-25РВ самолетында ике турбореактив двигателе менән 737,28 км/с тиҙлектә донъя рекорды ҡуя. 1967 йылдың 20 сентябрендә Попович Як-25РВ самолетында, американлы Жаклин Кокранды күпкә үтеп китеп, 2510 км аралыҡтағы Волгоград — Москва — Астрахань — Волгоград маршруты буйынса рекордты 344 км арттырып, донъя рекорды ҡуя.
Уның 13 рекорды халыҡ-ара авиация ассоциацияһында теркәлгән (ФАИ). Ун донъя рекордын Ан-22 «Антей» һауа карабы командиры сифатында яулай; ул  донъяла бындай класлы самолетты идара итеүсе берҙән-бер осоусы- ҡатын-ҡыҙ була ) . Һуңғы осошта Попович етәкләгән экипаж 50 тонна йөк менән 600- км/сәғ тиҙлектә рекордлы 1000 км аралыҡты үтә.
1969 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Увеличение дальности полета за счет ламинаризации и методика летных испытаний самолетов с управлением ламинированным обтеканием» темаһына диссертация яҡлай.