cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башня
Урта быуаттар
Бынан тыш, башняларҙан баҫып алынған территорияның күҙәтеү отрядтары шартлы билдәләр аша хәбәрҙәр тапшыра. Борон башняларға сәғәттәр ҡуйыу тәҡдиме барлыҡҡа килә һәм тормошҡа ашырыла (Б. э. т. I быуат, Афиналағы елдәр башняһы), тик урта быуаттарҙа механик сәғәттәр уйлап табылғас ҡына был идея киң ҡулланыла башлай. Сәғәт механизмдары ҡағиҙә булараҡ ратушаларҙа, һуңыраҡ, хәҙерге заманда уҡ — тимер юл вокзалдары биналарында һәм башҡа мөһим ҡала биналарында урынлаштырыла.
Ренессанс
Атыу ҡоралы барлыҡҡа килеү һәм артиллерияны камиллаштырыу менән башнялар бастиондар менән алмаштырыла. Яңы хәрби фән буйынса башняларҙы нығытырға маташыуҙар була. XVI быуат аҙағында Альбрехт Дюрер (Albrecht Dürer) атыу ҡоралынан һаҡланыуға яраҡлаштырылған башняларҙың төрлө системаларын тәҡдим итә, һуңынан был мәсьәлә менән Блез Паган, Марк Рене де Монталамберт һәм һуңыраҡ Австрия эрцгерцогы Максимилиан шөғөлләнә.
XIX быуат
XIX быуатта винтовка орудиеларын камиллаштырыу һәм киң таралыу башняларҙы үҙгәртә. Металл, бронялы һәм әйләнмәле оборона башнялары мөһим урындарҙа урынлаштырыла. Әйләнеүсе тимер башнялар идеяһы тәүләп капитан Коулз башына килә (1854). Һуңынан ҡоро ер оборонаһы өсөн дә, флот өсөн дә оҡшаш башняларҙың күп төрлө системалары тәҡдим ителә. Улар араһынан XIX быуат аҙағында иң киң таралған Грузон системаһы булған. Диаметры 20 футҡа тиклем булған цилиндр рәүешендәге башняға 1-2 орудие ҡуйыла. Башня менән рельстар буйлап (редукторҙар системаһы һәм тейәгестәр) башня эсендәге махсус бүлмәлә урынлаштырылған 4 кеше идара иткән. Башня тыңҡыслап өйөлгән ерҙән 5,5 фут бейеклектә торған.
Мядловей-Яга (йылға)
Мядловей-Яга (Мядлавэй-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паханческая мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Төньяҡ Песъю
Төньяҡ Песъю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Песъю йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Комарчиха
Комарчиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Төньяҡ Песъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Комарчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мюльферштедт
Мюльферштедт (Mulverstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 717 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99947 һәм автомобиль коды — UH.
Бирюля (Ур ҡушылдығы)
Бирюля  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ур йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Хелена Шведская (Дания королеваһы)
Шәхесе
1146 менән 1157 йылдар осоро Дания короллеге тәхеткә ике дәғүәсе араһында бүленә: улар Кнуд V һәм Свен III була. 1154 йылда Кнуд үҙенең туғаны Бөйөк Вальдемар менән союз төҙөй, һәм үҙенең үгәй атаһы Сверкерҙан ярҙам көтә. Ул Сверкерҙың ҡыҙы менән, ә Вальдемар Сверкерҙың үгәй ҡыҙы София Минская менән йәрәшә. Йылъяҙмала Кнудтың кәләшенең исеме телгә алынмай. Әммә, хәҙерге тикшеренеүселәр фекеренсә, уны Хелена йәки Элин тип атайҙар. Бындай һығымтаның нигеҙе булып Necrologium Lundense мәғлүмәттәре тора, унда  31 декабрҙә вафат булған Елена Регина телгә алына. Сөнки бындай исем менән башҡа бер ниндәй ҙә Дания королеваһы билдәле түгел, моғайын, бында Сверкерҙың ҡыҙы тураһында һүҙ бара. Башҡа фараздарға ярашлы, боронғо ҡулъяҙмала ярым яртылаш легендар Елена телгә алына, ул Швецияла һәм Данияла изге кеүек рәсми булмаған хөрмәткә лайыҡ була. .
Бирюля (Ур ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хелена Шведская (Дания королеваһы)
Дания королеваһы
1156 йыл аҙағында Кнуд V, король Сверкер үлтерелгәс, әсәһен йыуатыр өсөн Швецияға сәфәр ҡыла. Шул уҡ ваҡытта үҙенең швед кәләше менән никахлаша. Шулай итеп, кәләш Швецияны ҡалдыра һәм дат королеваһы булып китә, артабанғы ғүмере ҡыҫҡа һәм фәжиғәле була. 1157 йылда Кнуд һәм Вальдемар Роскиллела Свен III менән татыулыҡ байрамында ҡатнаша. Табын мәлендә Свендың яугирҙәре уның ике көнәркәшенә һөжүм итә, Кнуд үлтерелә, ә Вальдемар йәшеренеп өлгөрә. Свен да шул уҡ йылда үлтерелә. Королева Швецияға ҡайтып китә. XVI быуатта эшләнгән урта быуат иғәнәләре исемлеге күсермәһендә Хелена Эстергетландтағы Врет аббатлығы ваҡытында ерҙе Слак килеүенә бүләк итеп бирә, ә һуңынан аббатлыҡта монахиня итеп ҡабул ителә тип әйтелә. Бынан сығып, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Кнудтың ҡатыны донъяны ташлап китә, һәм яҡынса 1158 йылдарҙа үҙенең апаһы Ингегердҡа (1204 үлгән) ҡушыла, ә ул был мәлдә Вретта ҡатын-ҡыҙҙар монастыры башлығы була.
Бирюля (Ур ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ағиҙел (бейеү ансамбле)
Ағиҙел — Салауат ҡалаһының “Нефтехимик" ял һәм ижад үҙәгенең халыҡ бейеүҙәре ансамбле.
Тарихы
1962 йылда ойошторолған ансамбль Башҡортостан Республикаһының алдынғы ижади коллективы булып тора, 1965 йылда “халыҡ ансабле" исемен ала. Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы (2011). 1986 - 2015 йылдарҙа бейеүҙәр ансамблдең үҙ оркестры оҙатыуында башҡарыла.
Беренсе юғары награданы ансамбль 1967 йылда Мәскәүҙә ала, Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт фестивале дипломанты була. Ансамбль бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрендә лә еңеү яулай.
«Ағиҙел» бейеү ансамбле репертуарында донъя халыҡтары бейеүҙәре һәм стилләштерелгән халыҡ бейеүҙәре бар. Коллектив 40-тан ашыу төрлө бейеү башҡара. 60 йыл эсендә ансамбль 170-тән ашыу бейеү башҡарған, Германияла, Италияла, Ҡытайҙа, Испанияла, Португалияла, Грецияла, Бельгияла, Францияла, Төркиәлә, Сицилияла гастролдәрҙә булған, зона, республика, бөтә Союз, бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәр, конкурстар һәм смотрҙар лауреаты исемен алған.
Салауат ҡалаһының «Нефтехимик» мәҙәниәт һарайына «Газпром Нефтехим Салауат» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең «Ағиҙел» халыҡ бейеүҙәре ансамбленә (художество етәксеһе - Силин Дмитрий Валерьевич) «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» исеме бирелде. Рәсәй Федерацияһының мәҙәниәт министры Ольга Любимова 2023 йылдың 10 ғинуарындағы 11-се бойороҡҡа ҡул ҡуйҙы.
Пирамович Гжегож
Гжегож Пирамович ( Grzegorz Piramowicz, Григор Пирумян ; , - , Мендзыжец-Подляски) - поляк педагогы, рим католик руханийы, дин таратыусы, педагог, яҙыусы һәм шағир, тәржемәсе, философ.
Биографияһы
Львов патрицийы Якуб һәм Анна Никорович әрмән сәүҙәгәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
Луцк һәм Львовта иезуит коллегияларында уҡыған.
Иезуиттар ордены ағзаһы (1754-1773).
1773-1794 йылдарҙа Эдукция комиссияһы секретары, Речь Посполитаяла мәғариф ойоштороу тураһында төп законын (1781) төҙөүселәрҙең береһе.
Халыҡ мәктәптәре инспекторы функцияларын башҡара. 1775-1787 йылдарҙа Элементар дәреслектәр йәмғиәтенең мәктәп эштәре буйынса комиссияһы секретары.
Тарговица Конфедерацияһы ағзаһы (1792). [
Варшава фән дуҫтары йәмғиәте эшендә ҡатнаша.
1794 йылда поляк восстаниеһы баҫтырылғандан һуң эмиграцияла йәшәй. Тарговица конфедерацияһы тарҡатылғандан һуң, Пирамович үҙенең барлыҡ вазифаларын юғалтҡан; фәҡирлеккә төшкән ауырыу килеш ул Польша магнаттары йорттарында приют эҙләргә мәжбүр булған. Асыҡланмаған сәбәптәр арҡаһында ул Австрия Хөкүмәте тарафынан ваҡытлыса төрмәгә оҙатылған (1797). 1797-1800 йылдарҙа Краковтағы полиция күҙәтеүе аҫтында була.
Мәғрифәтселеге
Польшала милли мәғариф системаһын тергеҙеүгә йүнәлтелгән эшсәнлегендә ул дәүләт мәктәптәрен ойоштороуға айырыуса иғтибар бирә. Риторика буйынса дәреслек, мәхәллә мәктәптәре өсөн алфавит, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн шиғырҙар һ.б. уның редакцияһында сыға.
Яҡшембәт (Күгәрсен районы)
Яҡшембәт (Якшимбетово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 190 кеше булған. ОКАТО коды — 80238850008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һылтанма буйынса уҡығыҙ. Якшимбетово
Евсеев Виссарион Васильевич
Евсеев Виссарион Васильевич (6 июнь 1852 йыл — 1921 йыл, Ҡарғын станицаһы) — Шолохов ғаиләһе 1909 йылдан 1915 йылға саҡлы йәшәгән Ҡарғын утары сиркәүе руханийы. Шолоховтар шулай уҡ унда 1919 йылдан 1922 йылға, 1924 йылдан 1926 йылға саҡлы йәшәй. М. А. Шолоховтың «Тымыҡ Дон» романы персонажының прототибы.
Биографияһы
Виссарион Васильевич Евсеев — Вёшенская станицаһының Изге Троицкий сиркәүе протоиерейы улы. 1875 йылда Дон дини семинарияһын тамамлап, 1986 йылда  Павловка епархияһының Дмитриевский сиркәүе руханийы итеп тәғәйенләнә. 1877 йылда үтенесе буйынса Ҡарғын утарындағы Покровский сиркәүенә  күсерелә. 1889 йылдан алып, артабан 1912-1914 йылдарҙа, М. А. Шолохов та уҡыған сиркәү-мәхәллә мәктәбендә һәм Ҡарғын ир балалар училищеһында Закон Божий уҡыта. Мәктәптәрҙә Закон Божий уҡытҡаны  һәм пастырь хеҙмәтендә тырышлығы  өсөн Виссарион Васильевич итеп күтәрелә, урындағы благочиние Советы ағзалығына кандидат итеп һайлана. Виссарион Васильевич Евсеевтың наградалары:  (1892), скуфья (1908), император Александр III батшалыҡ итеү иҫтәлегенә көмөш миҙал.
Г. Я Сивоволов «Тымыҡ Дон»: прототиптар тураһында китабында Евсеев В. В. хаҡында былай тип яҙа:
Был фактты үҙенең иҫтәлектәрендә Шолохов Мария Петровна Шолохова ла раҫлай:
«Тымыҡ Дон» романында Михаил Александрович Шолохов отец Виссарионды үҙ исеме аҫтында һүрәтләгән:
Кондалеп
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алакүл (Ҡурған өлкәһе)
Алакүл  (Алакуль) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Шучье районында, Тубыл һәм Мейәс йылғалары араһында урынлашҡан күл.
Тасуирламаһы
Күл тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килгән, төрлө яҡтан сикләнгән, һыуы тоҙлораҡ. Күлдең уртаһында утрау урынлашҡан. Һыу ятҡылығы түңәрәк һауыт рәүешле, майҙаны 18 м2 Һыуйыйғыс майҙаны башлыса болондар, көтөүлектәр һәм ҙур булмаған япраҡлы урмандар буйында. Күл һыуы ташҡындар һәм атмосфера яуым-төшөмө иҫәбенә тулылана.
Һыу көҙгөһө — 4.4 3.8 км, уртаса тәрәнлеге 2-3 метр, максималь — 4 метр.
Фаунаһы
Абориген ихтиофаунаһы (йәғни, күлдең үҙенә тәбиғи рәүештә хас) булараҡ ике төрлө балыҡ — табан һәм майма үрсей. Йылғаға йыл да алабалыҡ, климатҡа яраҡлаштырылған карп селбәрәләре ебәрелә.
Урынлашыуы
Силәбе һәм Ҡурған өлкәләре сигендә урынлашҡан. Силәбегә тиклем араһы яҡынса — 80 км, Екатеринбургҡа — 130 км.
«Иртыш» федераль автомобиль юлдары уға яҡын үтә. Күлдән йыраҡ түгел Пивкин (трассанан Силәбе боролошона яҡын), Петрушин (Ҡурған яғынан яҡыныраҡ) ауылдары урынлашҡан. Был ауылдар араһынан күл күлгә йомро юл һалынған.
Көньяҡ-көнбайышҡа күл буйынан 4 километр алыҫлыҡта — Пивкин тимер юлы станцияһы, ә көньяҡ-көнсығышында Алаккүл станцияһы урынлашҡан.
Джигиат
Джигиат — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кестанты йылғаһының уң ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баксан, Черек  йылғаһыҙ. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Цебьюга
Төньяҡ Цебьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямаҙы
Ямаҙы (Ямады) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 482 кеше булған. Почта индексы — 452814, ОКАТО коды — 80259895001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мядырма-Яга
Мядырма-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Дөңгөр ташы (Әзербайжан)
Тасуирламаһы
Гавал дашы (төрки — «гавал» һәм «даш» — таш һүҙҙәренән, башҡ. — дөңгөр) — ҡауылдаҡ тауышлы, ергә ятҡырып ҡуйылған ҙур яҫы таш. Дөңгөр ташы ҡабырсаҡлы эзбизташтан хасил һәм яҫы бер киҫәктән тора. Эзбизташ һәм ҡырсынташ араһында барлыҡҡа килгән бушлыҡ арҡаһында таш менән туҡылдатҡанда ул дөңгөрҙөкө кеүек көслө тауыш тауыш сығара башлай. Ул ҡаяға ике урында ғына тейеп тора һәм һауала аҫылынып торған кеүек хис уята. Таштың тауышы, ҡабырсаҡтарҙың тығыҙлығына йәки кәүшәклегенә бәйле, төрлө урынында төрлөсә сыға. Боронғо кешеләр уға ваҡ таш менән һуғып көй сығарғандар. Ваҡ ташты төрлө урынына төрлөсә һуғып тауышты көйләп булған. .
Мядырма-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дөңгөр ташы (Әзербайжан)
Тасуирламаһы
Шул тирәлә йәшәгән кешеләр йыртҡыстар һөжүм иткәндә йә башҡа хәүефле осраҡтарҙа уны сигнал бирер өсөн файҙаланған тигән фекер бар. Таш кеше йәшәгән ерҙән алыҫ ҡына урынлашҡан, тауышы 2-3 саҡрымаға етә. Фараз итеүҙәренсә, йола бейеүҙәре лә уның ярҙамында башҡарылған. Дөңгөр ташы менән тауыш һалып, халыҡты йыя торған бер урын булған тип тә уйлайҙар. Бында ҡәбиләләр бергә йыйылып, төрлө байрамдар һәм йолалар үткәргән.
Дөңгөр ташы янында - башҡорт делегаттары
2000 йылдың апрель айында Әзербайжанда «Деде Ҡорҡот» дастанының юбилейы үткәрелде. Программаға ошо ваҡиға айҡанлы Төрки ҡатын-ҡыҙҙар саммиты ла индерелгәйне. Ошо сара сиктәрендә Гобустан ҡурсаулығына сәйәхәт тә ойошторола. Башҡортостан делегацияһы дүрт кешенән тора, һәм улар ҙа  был ҡурсаулыҡта була, улар был боронғо тәбиғи музыка ҡоралынан үҙҙәре лә көй сығарып ҡарай. Ҡурсаулыҡтың музейында шул һүрәттәргә таянып ижад ителгән макеттар ҙа ҡуйылған.
Босния һәм Герцеговина геологияһы
Босния һәм Герцеговина геологияһы ― тау тоҡомдарын, минералдар, һыу, Босния һәм Герцеговина.рельефы формаларын һәм геологик тарихын өйрәнеү. Ер өҫтөндә йәки уның янында яланғасланған иң боронғо тоҡомдар палеозойский һәм кембрий алды периодтарға ҡарай, ә төбәктең геологик тарихы аҙ өйрәнелгән булып ҡала. Ил ландшафтының күпселек өлөшөндә өҫтөнлөк иткән көслө ултырма ҡатламдары менән бергә флиш, офиолиттар, меланж һәм магматик массивтарҙың ҡатмарлы тупланмалары Динар ҡалҡыулығын (Динаридтар) билдәләүсе характеристикаһы булып тора.
Булатов Салауат Ғабдулла улы
Булатов Салауат Ғабдулла улы (Булатов Салават Габдуллович) — 4 октябрь 1946) - партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.  Милләте — башҡорт
Биографияһы
Салауат Ғабдулла улы Булатов 1946 йылдың 4 октябрендә БАССР-ҙың Миәкә районы Елдәр ауылында донъяға килгән.
1969 йылда - Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, ә 1992 йылда Урал социаль-сәйәси институтын тамамлаған.
Босния һәм Герцеговина геологияһы
Стратиграфияһы, тектоникаһы һәм геологик тарихы
Босния һәм Герцеговинаның төньяҡ-көнбайыш, үҙәк, көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге айырым участкаларҙа табылған Динаридтарҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге түбәнге ҡатламдарҙа палеозой аллохтон ҡатламдары һәм аҙ һанда метапсамиттарҙан, метапелиттарҙан торған вулканлы һәм карбонатлы тоҡомдары. Көньяҡ-көнсығыш палеозой зонаһы филлит, һәүерташлы метаҡомташ һәм һәүерташ һәм өҫтәмә филлит менән ҡапланған кристаллланған эзбизташтан тора.
Пермь тоҡомдары һәүерташтары, метаҡомташы, эзбизташы, гипсы, ангидриты һәм конгломераттары булған ҡыҙыл ҡомташтан ғибәрәт.
Мезозой (251-66 миллион йыл элек)
Триас дауамында рифт эшмәкәрлеге атылған тоҡомдарҙы, шул иҫәптән габбро, диориттан, гранодиориттан, граниттан, альбиттан, сиениттан ҡоролған 50 км³ тиклем күләмле массивтарҙы ҡыҫырыҡлап сығара, ә ҡайһы берҙә метаморфик фациялар ҡатламдарында уларҙың йәшел һәүерташтарға йәки амфиболиттар бик ныҡ үҙгәреүенә (метаморфозаһына) килтергән.
Вулкан атылыуы арҡаһында ер өҫтөнә сығарылған ысын триас вулкан тоҡомдары, башлыса спилит, кератофир һәм пирокластик тоҡомдарға әүерелгән базальттар, андезиттар һәм дациттар һирәгерәк осрай. Боронғо триас тоҡомдары һәм карбонат платформаһы лава менән ҡапланған була. Ҡырсынташ, брекчия, һәүерташтар, саҡматаштар (кремни) һәм офиолиттар офиолит зонаһында, төньяҡ-көнбайыш һәм үҙәк Боснияла киң таралған. Был зона 1,5 км ҡеүәтле триас-палеозой ҡатламы эсендә «тәҙрә» булараҡ айырылып тора. Был хаотик ултырма ҡатламдағы меланжда габбро, диабаза, перидотит, базальт һәм амфиболит, шулай уҡ титон эзбизташы ҡалдыҡтары емереклектәре бар.
Мюльхаузен (Тюрингия)
Мюльхаузен (Тюрингия) (Muhlhausen/Thuringen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 35978 кеше йәшәй. Майҙаны — 86,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 216 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99974 һәм автомобиль коды — UH.
Босния һәм Герцеговина геологияһы
Мезозой (251-66 миллион йыл элек)
Перидотит — офиолиттарҙа иң таралған ҙур деформацияланған пластиналары булған 500 км³ тиклем ҙурлыҡтағы тоҡомдарҙың береһе. Перидотит менән үрелгән амфиболиттар 170—160 млн йыл элек барлыҡҡа килгән.
Офиолит зонаһындағы ультратөп массивтар 1 км тиклемге һуңғы юр һәм һуңғы аҡбур ҡомташтар, мергелдәр, һәүерташтар һәм эзбизташтар ҡеүәте менән тигеҙһеҙ ябылған. Был ҡатламдар титон ярусы, альб һәм сенон эзбизташтары менән ҡабат ҡатлана. Эре бөртөклө ваҡ таштарҙа офиолит, амфиболит ҡалдыҡтары бар, граувак, һәүерташтар, ҡырсынташ, эзбизташтар һәм ҡыҙыл гранит ҡырсынташтары бар. Төньяҡ Динаридтарҙа Вардар зонаһы аҡбур осоро аҙағы турон эзбизташтары менән билдәләнгән.
Кайнозой (66 миллион йыл элек — хәҙерге ваҡыт)
Төньяҡ Динаридтарҙа бер нисә метр ҡалынлыҡтағы флиш ҡатламы маастрихт ҡомташтарынан, алевриттарҙан һәм һәүерташтарҙан, палеоцен кальцитлы һәүерташтарҙан, эзбизташ ҡомташтарынан, эзбизташтарҙан төҙөлгән. Флиш күп күләмдә уртаса эоцен эзбизташы менән ҡапланған.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа һуңғы аҡбур һәм вулканиттар менән палеоген флиш ҡатламдары уртаса баҫым булғанда метаморфизмға килтерә. Тау тоҡомдары ҡомташтан, һәүерташтан, мергелдән һәм эзбизташтан йәшел һәүерташ, йылтырған (слюда), амфиболит, гнейс һәм филлит менән менән бергә балсыҡлы һәүерташтарға һәм метаҡомташҡа күсә. Бәләкәй һәм урта плутондар өҫкө яҡҡа яҡын ҡатламда, метаморфик тоҡомдар сиктәрендә осрай. Мотаиканан гранитоидтарҙы стронций-аргон менән билдәләү йәшен 48 миллион йыл тип бирә.
Динаридтар барлыҡҡа килгәндән Һуң Паннон тигеҙлегенең көньяҡ өлөшөнә ҡеүәте 700 м тиклем булған отнанг-карпат тоҙ ҡатламдары, баден диңгеҙ балсыҡтары, ҡомташтар менән, конгломераттар һәм эзбизташтар, сармат тоҙло балсыҡтары һәм паннон һәм понтий йылға ҡомдары һәм балсыҡтары менән тулған.
Геологик тикшеренеүҙәр тарихы
Босния һәм Герцеговинала беренсе ҙур геологик тикшеренеүҙәр австро-венгр геологтары тарафынан 1880-се йылдарҙа уҙғарыла, ә карталар утыҙ йылдан һуң ғына баҫылып сыға. Һуңынан Икенсе донъя һуғышы файҙалы ҡаҙылмаларҙы күпләп сығарыу өҫтәмә тикшеренеүҙәр талап итә. Француздар геологтар был эштә 1960-сы йылдар аҙағында һәм 1970-се йылдар башында төп роль уйнай.
Тәбиғәт ресурстары геологияһы
Босния һәм Герцеговинаның иллирийҙар һәм римдар дәүеренән үк 2000 йылдан ашыу иҫәпләнгән боронғо тау-байыҡтырыу традицияһы бар. Был бигерәк тә каледон һәм герцин орогенезы һәм триас осоронда барлыҡҡа килгән палеозой-триас шариазынан металдар сығарыуға ҡағыла. Иртә палеозой тоҡомдарында метапелит һәм метапсамит, шулай уҡ түбән сортлы гематит һәм магнетит бар. Тимер менән байытылған таш күмер сидерит-анкерит ятҡылыҡтары традицион рәүештә Любии рудниктарында табылған.
Булатов Салауат Ғабдулла улы
Биографияһы
Хеҙмәт эшсәнлеген 1969 йылда Мәләүез районының Ергән ветеринар участкаһы мөдире сифатында башлай.
Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, колхозда баш зоотехник булып эшләй.
1977 - 1980 йылдарҙа Ишембай районында малсылыҡ комплексында бүлек етәксеһе, район ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы.
1980 - 1986 йылдарҙа ошо уҡ районда "Искра" колхозы рәйесе, артабан РАПО рәйесе итеп тәғәйеләнә.
1987 йылда - халыҡ депутаттарының Ишембай район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991 йылдан - рәйес урынбаҫары.
1992 йылдан - Ишембайҙағы "Башресурсы" коммерция акционер берекмәһе директоры.
Башҡортостандың Ишембай районы, 214-се Петровский һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Сөләймән (исем)
Билдәле шәхестәр
Сөләймән Әйүп улы Абдуллин — (15 август 1928 йыл — 11 март 2002 йыл) — башҡорт йырсыһы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, 1948—1974 йылдарҙа Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм концерт бригадаһы етәксеһе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1986). Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы) Үтәғол ауылында тыуған.
Сөләймән Дауытов — (1827 йыл—1886 йыл) — башҡорт дин әһеле.Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе Иҫке Балтас улусының (хәҙерге Башҡортостандың Балтас районы) Янбай ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Сөләймән Йәнғәли улы Латипов (5 март 1969 йыл) — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Сөләймән Муллабаев (10 октябрь 1924 йыл — 20 апрель 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, уҡытыусы. 1957 йылдан КПСС, 1979 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1973). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Сөләймән — өсөнсө йәһүд батшаһы, беҙҙең эраға тиклем 965—928 йылдарҙа берләшкән Исраил батшалығының легендар хакимы; ул идара иткән осорҙа Исраил батшалығы һис күрелмәгән кимәлдәге үҫешкә өлгәшә. Дауыт батша менән Бат-Шеваның (рус. Вирсавия) улы. Сөләймән батшалыҡ иткәндә Йәрүсәлимдә йәһүдилек өсөн иң изге урын һаналған Йәрүсәлим Ҡорамы төҙөлә.
Сөләймән I (Күркәм Сөләймән I; 6 ноябрь 1494 йыл — 6 сентябрь 1566 йыл) — Ғосман империяһының унынсы солтаны (1520 йылдың 22 сентябренән), 1538 йылдан — хәлифә. Сөләймән Ғосмандар династияһындағы иң бөйөк солтан булып иҫәпләнә; уның дәүерендә Ғосман Портаһы иң юғары үҫеш нөктәһенә етә. Европала Сөләймәнде йышыраҡ Күркәм Сөләймән тип атаһалар, мосолман донъяһында Сөләймән Ҡануни тип йөрөтәләр.
Фамилиялар
Сөләймәнов Олжас Омар улы (Олжас Омарұлы Сүлейменов; 18 май1936 йыл) — шағир, әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә яҙыусы, Ҡаҙағстан Хеҙмәт Геройы, Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1990), Ҡаҙағстандың ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, дипломат. Һәүәҫкәр лингвистик тикшеренеүҙәр, атап әйткәндә, «Слово о полку Игореве»ҙағы төрки элементтары буйынса тикшеренеүҙәр авторы. Сөләймәновтың ғилми йәмәғәтселек тарафынан инҡар ителгән фекерҙәре төрки донъяһында, шул иҫәптән уға ҡаршы совет осоронда алып барылған сәйәси кампания арҡаһында ла, киң танылыу таба. Сөләймәнов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (15 март 1939 йыл — 21 ноябрь 2016 йыл) — башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгесе, фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Рәсәй Гуманитар Фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (академик, 1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (2016), филология фәндәре докторы (1991), профессор (1995). 1995 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1999). Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1987) һәм Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Бөрйән районының почётлы гражданы.
Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы (13 октябрь 1920 йыл — 12 февраль 1994 йыл) — дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) БАССР Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1943). Отставкалағы полковник.
Сөләймәнов Руслан Мөхәмәтхәнәф улы (28 декабрь 1966 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы (һөжүмсе), тренер. Шайбалы хоккей буйынса спорт мастеры.
Сөләймәнов Ренарт Вафа улы (27 июль 1937 йыл) — спортсы, ғалим-физик-математик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре кандидаты (1966). Пистолеттан атыу буйынса СССР (1976—1991) һәм 2003 йылдан Рәсәй йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1968), СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1984), Мехиколағы Олимпия уйындарының бронза призеры (1968). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994).
Сөләймәнов Хәбир Ғибәҙәт улы (17 декабрь 1980 йыл) — башҡорт спортсыһы, профессионал боксёр. Бөтә донъя бокс берлегенең алтын билбауын яулаусы һәм «WBO NABO вакант» титулын алыусы. Кикбоксинг буйынса донъя, бокс буйынса Нью-Йорк ҡалаһы чемпионы.
Сөләймәнова Гүзәл Ғәли ҡыҙы (25 февраль 1927 йыл — 14 апрель 1969 йыл) — башҡорт балет артисы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1953) халыҡ артисы. 1955 йылда Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашыусы.
Сөләймәнова Гүзәл Наил ҡыҙы (10 июнь 1979 йыл) — Рәсәй балет артисы. 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2003) һәм атҡаҙанған (1998) артисы. халыҡ-ара конкурстар лауреаты, Салауат Юлаев исемендәге Дәүләт премияһы (2008) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы (2000) лауреаты.
Сөләймәнова Сәбилә Ғәйзулла ҡыҙы (5 февраль 1940 йыл) — ғалим-педагог, партия хеҙмәткәре, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1985—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. Башҡорт АССР-ының 11‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1981). Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1980), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1976), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1995).
Топонимдар
Сөләймән — (Сулейманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Сөләймән — (Сулейманово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Сөләймән ауыл советы составына керә.
Чжоу (династия)
Чжоу дәүере (б. э. т. 1045 йылдан б. э. т. 249 йылға тиклем ) — Цзи (姬) нәҫеле династияһы хакимлыҡ итеү осорондағы Ҡытай тарихының дәүере. Цзи нәҫеле хакимлыҡ итеүсе Шан династияһын тәхеттән алып ташлай һәм Ҡытайҙа яңы династияны урынлаштыра. Ин 嬴 (Цинь дәүере) династияһы власты үҙ ҡулына алған дан һуң, Чжоу дәүере тамамлана.
Яҡынса 800 йыл дауам иткән Чжоу дәүерен тарихсылар бер нисә осорға бүлә.
Баш ҡалалары
Хуанхэның ҡушылдығы Вэйхэ йылғаһы буйында (хәҙерге Сиань ҡалаһына янында) урынлашҡан Хао (, шулай уҡ Хаоцзин 鎬京 һәм Фэнхао 酆鎬) ҡалаһы Чжоу дәүләтенең тәүге баш ҡалаһы була. Көнсығыш Чжоу осороның башланыуы баш ҡаланы Лои 雒邑 (хәҙерге Лоян) ҡалаһына күсереү менән бәйле. Ике сәйәси үҙәктәр шулай уҡ Цзунчжоу 宗周 һәм Чэнчжоу 成周 тип аталғандар.
Тарих һәм конфуциан интерпретацияһы
Конфуциан мөхиттә формалашҡан ҡытай тарихи традицияһы Шан династияһының ҡолауын «Күк йөҙө мандатын юғалтыу» булараҡ космогоник мәғәнәлә аңлата.
Шан династияһының һуңғы хакимы (王) ди Синь үтә ҡанһыҙ һәм холҡһоҙ итеп һүрәтләнгән, ә шул уҡ ваҡытта Чжоу династияһы вәкиле Вэнь-ван башҡалар һүҙенә ҡолаҡ һалған һәм үҙенә арҡаҙаштар яулаған. Вэнь-вандың улы У-ван атаһының эшен дауам иткән. Ди Синь бойороғо буйынса аяуһыҙ язалауҙар серияһынан һуң, У-ван ихтилал күтәрә, ди Синь утҡа ташланып үҙ-үҙенә ҡул һала. Яңы династия урынлаштырыла, уның хакимдары элекке «ди» титулы урынына «ван» титулын йөрөтә башлағандар. Ди Синдең улы Лу-фуға яңы титул һәм ата-бабаларға ҡорбан килтереүҙе дауам итеү өсөн ер биләмәһе бүленеп бирелә. Был осорҙа шулай уҡ У-вандың кәңәшсеһе Чжоу-гун данға ҡаҙана.
Шул уҡ ваҡытта Чжоу дәүләте үҙенең мәҙәни йоғонтоһон һәм империяһын киңәйтеп элекке Шан традицияһын мәҙәниәтен дауам итә.
Чжоу армияһы
Көнбайыш Чжоу ғәскәре Алты көнбайыш армиялар һәм Чжэнчжоу һигеҙ армияларға бүленгән. Армиялар төньяҡ платола һәм Хуанхэ үҙәнендә хәрәкәт иткән. Чжоу дәүерендә Урта Азиянан килгән хәрби арбалар таралыу ала.
Феодаль система
Чжоу дәүерендә хаким (ван) удел кенәздәрен (чжухоу) тәғәйенләгән, улар гун һәм хоу титулдарын алған. Күп кенә удел биләмәләрҙең, айырым әйткәндә Лу, Вэй, У, Цай, Цао, Цзинь, Чжэн кенәзлектәренең, башында Чжоу династияһының кесерәк вәкилдәре хаким була. Шулай уҡ вандың гегемонияһын таныған айырым батшалыҡтарҙың хакимдары удел хакимдары булып китә. Чжухоуҙар даими рәүештә ванға килеп бүләк килтерергә тейш була, бының өсөн яуап итеп вандан шулай уҡ бай бүләктәр алғандар.
Үҙәк хөкүмәт власының көсһөҙ булыу осрағында чжухоуҙар ванға килмәй башлаған. Удел хакимдары йыш ҡына үҙ-ара һуғышҡандар, күршеләш кенәзлектәрҙе яулап алған һәм үҙ биләмәләрендә Чжоу йортонда һымаҡ система урынлаштырған.
Б. э. т. 403 йылда Чжао, Хань, Вэй кенәзлектәренең хакимдары үҙҙәрен ван тип иғлан итә, бынан һуң Чжоу ваны башлығындағы үҙәкләштерелгән мөнәсәбәттәр системаһы боҙола башлай.
Көнбайыш һәм Көнсығыш Чжоу
Чжоу дәүеренең башланыу датаһын билдәләү дискуссион булып ҡала, традицион рәүештә беҙҙең эраға тиклем 1122 йыл тип иҫәпләнә, тәнҡитселәр беҙҙең эраға тиклемге 1027 йылды атай, шулай уҡ башҡа ҡараштар ҙа бар.
Көнбайыш Чжоу
Көнбайыш Чжоуҙың тарихы һәм ғүмере «Чжоули» — Чжоу ритуалдары, «Шуцзин» — Тарихтар китабы, «Шицзин» — Йырҙар китабы, «Ицзин» — Үҙгәрештәр китабы классик трактаттары, шулай уҡ ҡула һауыттарҙа яҙып ҡалдырылған бихисап яҙмалар аша билдәле.
Үҙәк власының хәлһеҙләнеү һәм баш ҡаланың көнбайыштан көнсығышҡа күсерелеү ваҡиғаһы, тарихсылар өсөн Көнбайыш Чжоу осоронан Көнсығыш Чжоу осорона  күсеүҙе билдәләй.
Көнсығыш Чжоу
Ю-ван ҡолатылғас, яңы батша итеп батшабикәнең улы Пин-ван иғлан ителә. Илдең баш ҡалаһы жундарҙан һаҡлау өсөн ул Лоянға күсерелә. Шул уҡ ваҡытта Чжоу йортоноң әһәмиәте ҡырҡа кәмей, сикләнгән биләмә алып Чжоу йорто шундай уҡ удел кенәзлегенә әүрелә, ә ван тигеҙ хоҡуҡлы хакимдар араһында беренсе булып китә. Шулай ҙа Чжоу ванының өҫтөнлөгө формаль рәүештә һаҡланып ҡалына.
Чуньцю
Яҙҙар һәм көҙҙәр осоро (Чуньцю осоро; б. э. т. 722 — б. э. т. 481), риүәйәттәр буйынса Конфуций мөхәррирләгән Лу батшалығы хроникаһына (чуньцю) тура килгән осор. Был осорҙа үҙәк (Чжоу) менән вассал батшалыҡтар — Цай, Чэнь, Чу, Хуа, Цзинь, Лу, Ци, Цинь, Шу, Сун, Вэй, У, Янь, Юэ, Чжэн үҙүара тәҫьир итешкән.
Бигерәк тә Цзинь, Чу, Ци һәм Цинь батшалыҡтары, шулай уҡ Чжэн батшалығы, ҙур әһәмиәткә эйә була — улар әүҙем рәүештә үҙәк Чжоуҙың эштәренә ҡыҫылған һәм йыш ҡына сәйәсәтте билдәләй.
Чжаньго
Артбанғы осор Һуғышыусы батшалыҡтар осоро йәғни Чжаньго осоро (战国; б. э. т. 403 — б. э. т. 249) тип атала. Был осор тәү сиратта «Һуғышыусы батшалыҡтар ниәттәре»ндә тасуирлана. Осор башында ҡеүәтел Цзинь батшалығы б.э.т. 403 йылда өс өлөшкә тарҡала — Хань, Чжао һәм Вэй. Артабан осор тарихы Чу, Хань, Ци, Цинь, Шу, Сун, Вэй, Янь, Юэ, Чжао батшалыҡтарының үҙ-ара низағтары һәм ҡаршылыҡтары менән билдәләнә. Был батшалыҡтар хакимдарының күптәре ван титулын ала, ә Чжоу батшалығының ваны (хакимы) тулыһынса тиерлек үҙенең власын һәм йоғонтоһон юғалта. һөҙөмтәлә гегемония өсөн оҙайлы һуғыштарҙан һуң император Цинь Шихуан (Ин Чжэн 嬴政) Ҡытайҙы берләштереүгә ирешә һәм шулай итеп яңы Цинь (Ин (嬴) династияһының хакимлыҡ итеү осоро) дәүере башланған.
Чжоу дәүеренең әҙәби мираҫы
Был осорҙа Ҡытай цивилизацияһы нигеҙҙәрен генә түгел, ә бөтә кешелек үҫешенә үҙенең йоғонтоһон биргән әҫәрҙәр яҙылған:
Александров Андрей Фёдорович
Александров Андрей Федорович (30 май 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, плазма физикаһы һәм физик электроника өлкәһендә белгес. Мәскәү дәүләт университетының физика факультеты физик электроника кафедраһы мөдире. Физика-математика фәндәре докторы, Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (2001). Ике тапҡыр СССР Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Андрей Фёдорович Александров 1935 йылдың 30 майында тыуған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе материаль мөхит электродинамикаһы, плазма физикаһы, плазма һәм газдарҙың кинетик теорияһы, физик электроника, релятивистик юғары йышлыҡтағы электроника, өҫкө йөҙ һәм наноматериалдар үҙенсәлектәрен модификациялау технологиялары.
Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы
Сафин Рафаэль Әхмәтсафа улы (16 февраль 1932 йыл — 22 декабрь 2002 йыл) — башҡорт шағиры һәм драматургы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре, 1962 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 1974—1983 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһының рәйес урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982).
Биографияһы
Рафаэль Әхмәтсафа улы Сафин 1932 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Йыланлы ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Тәбиғәттән бирелгән һәләт нигеҙендә бала сағынан гармунда уйнарға өйрәнә, шуға ла 1947 йылда, үҙ ауылдарындағы тулы булмаған урта мәктәпте бөтөргәс, Өфөгә килә. Баш ҡаланың 9-сы интернат-мәктәбен тамамлағас, музыка училищеһына (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡырға инә. Бер үк ваҡытта тағы ла әҙәби ижадҡа маһир булған һәм үҙенең тәүге шиғырҙарын 1950 йылдан республика гәзиттәрендә баҫтырған егет Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы юлланмаһы менән 1952—1956 йылдарҙа Мәскәүҙә, СССР Яҙыусылар союзының М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый.
Йәш әҙип хеҙмәт эшмәкәрлеген «Совет Башҡортостаны» гәзите редакцияһында башлай, артабан 1957—1961 йылдарҙа әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире була. 1962 йылда Башҡортостан Яҙыусылар союзы органы булған «Ағиҙел» журналы редакцияһына саҡырыла, был баҫмала 1973 йылға тиклем шиғриәт һәм сәнғәт бүлеген етәкләй. 1974—1983 йылдарҙа Рафаэль Сафин Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесенең ижад эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара. Бынан һуңғы йылдарҙа башлыса әҙәби ижад менән шөғөлләнә, 90-сы йылдарҙа бер ни тиклем ваҡыт Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры директорының репертуар буйынса урынбаҫары булып эшләп ала.
Рафаэль Әхмәтсафа улы 2002 йылдың 22 декабрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Әҙәби ижады
Тәүге шиғырҙарын республика гәзиттәренә уҙған ХХ быуаттың 50—се йылдары башында тәҡдим иткән Рафаэль Сафиндың шул осорҙағы ижад емештәренең иң уңышлыларын бергә туплап, Башҡортостан китап нәшриәте 1956 йылда уның «Тормош ҡушыуы» тип аталған беренсе йыйынтығын баҫып сығара. Ул шиғриәт һөйөүселәр тарафынан бик йылы ҡабул ителә. Йәш әҙиптең, быға тиклем ваҡытлы матбуғатта донъя күреп, тәнҡитселәрҙең ныҡлы иғтибарын йәлеп иткән поэмаһының, китапҡа исем биреп, унда лайыҡлы урын алыуы бик отошло була һәм башҡорт әҙәбиәтенә үҙенсәлекле шағирҙың аяҡ баҫыуын иғлан итә. Артабан башҡорт һәм рус телдәрендә 17 китап сығарҙы. Ул драматургия өлкәһендә лә актив эшләй. Башҡортостан театрҙары сәхнәһендә уның «Йәнбикә» (1970), «Тилекәй» (1975), «Ғәзизәкәй балдыҙ» (1979) тигән драмалары уңыш яуланы.
Төньяҡ Удж-Ю
Төньяҡ Удж-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Удж-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡтыкүл (Әбйәлил районы)
Яҡтыкүл (Якты-Куль) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 418 кеше. Почта индексы — 453629, ОКАТО коды — 80201834011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу тарихы
Әбйәлил районында урынлашҡан иң тәрән күл Яҡтыгүлдең тарихы
Әхтәмова Әлфинур Әхтәм ҡыҙы
Әхтәмова Әлфинур Әхтәм ҡыҙы (21 ғинуар 1930 йыл) — партия һәм дәүләт хеҙмәткәре.
Тормошо һәм хеҙмәт юлы
Әлфинур Әхтәм ҡыҙы Әхтәмова 1930 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантонының (бөгөн Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Ҡалмаҡол ауылында тыуған. 1944-1946 йылдарҙа уға күҙҙәре һуҡырайыу янай. 1947 йылда Ҡалмаҡол ете йыллыҡ мәктәбен тамамлаған. 1931 йылғы һеңлеһе Зәғифә Әхтәм ҡыҙы менән бергә Мәсәғүт уҡытыусылар институтының ике курсын бөтә. Шунан уларҙы 2-се профилле Бәләбәй уҡытыусылар институтына ебәрәләр. Бер йыл уҡыуға Әлфинурға тағы ла һуҡырайыу ҡурҡынысы янай. Бәләбәйҙә уҡығанда, улар татар телен өйрәнгән. Зәғифә һеңлеһе 1951 йылда, Әлфинур апай — 1952 йылда уҡыуҙарын тамамлай.
Ғаиләһе, туғандары
Әхтәм Сәйетғәле улы Сәйетғәлин Бөйөк Ватан һуғышы йылдарынан башлап Мөрсәлим нефть базаһы директоры булып оҙаҡ йылдар эшләгән.
Ближний Кулдос
Ближний Кулдос — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дальний Кулдос йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коптелка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы
Булатова Фәниә Дәриғәт ҡыҙы (17 август 1928 йыл — 19 июнь 1997 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-профпатологы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1987).
Биографияһы
Фәниә Дәриғәт ҡыҙы Булатова 1928 йылдың 17 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Әрмет-Рәхим ауылында тыуған.
1952 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлағандан һуң Ишембай ҡалаһында терапевт булып эшләй, 1963 йылдан Өфө Гигиена һәм һөнәри ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты (хәҙер — РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Өфө Хеҙмәт һәм кеше экологияһы медицина ғилми-тикшеренеү институты) клиникаһының баш табибы.
1966 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы (1991—96 йылдарҙа токсикология, профпатология, хеҙмәт һәм тирә-йүндәге мөхит гигиенаһы кафедраһы мөдире). 1974 йылдың сентябрендә Өфө Гигиена һәм һөнәр ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институты базаһында хеҙмәт гигиенаһы һәм һөнәри ауырыуҙар кафедраһы ойошторола, кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы медицина фәндәре кандидаты Ф. Д. Булатова һәм ассистент А. Г. Заеров был учреждениеның тәүге уҡытыусылары була.
Тиҙ ярҙам, һәләкәттәр медицинаһы Дипломдан һуң белем биреү институтының кафедраһында термик йәрәхәт һәм трансфузиология курстарын уҡыта .
80-дән ашыу фәнни эш авторы.
Ғилми эшмәкәрлеге сәнәғәт токсиканттарының (ароматик углеводтарҙың) түбән концентрацияһының химия сәнәғәте һәм нефть-химияһы сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренең бауыр һәм үт сығарыу юлдары функцияларына йоғонто яһауын өйрәнеүгә һәм һөҙөмтәле профилактикалау сараларын эшкәртеүгә арнала.
Дивинилальфаметилстироль каучук производствоһы продукттарынан ағыуланыу (интоксикация) клиникаһы, диагноз ҡуйыу, дауалау һәм профилактикалау: Методик кәңәштәр / Уфим. НИИ гигиены и профзаболеваний; [Составители Л. А. Беломытцева, Ф. Д. Булатова, А. И. Грудцин. — Уфа : Б. и., 1980. — 20 с.; 20 см.
Булатова Ф. Д. Нефть-химия предприятиелары эшселәрендә үт юлдарының хроник ауырыуҙары: методик кәңәштәр. — Уфа, 1977. — 21 с.
Ялсы (Иртөбәк ауыл советы, Күгәрсен районы)
Ялсы (Ялчино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Соколовка (Благовещен районы)
Соколовка (Соколовское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 63 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825016.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джунгу-Су
Джунгу-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чегем 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кешкек
Кешкек (keşkek) — ит һәм тауыҡтан бойҙай һәм арпа ҡушып тантаналарға бешерелгән ризыҡ, төрөк, иран һәм грек кухняларына ҡарай.
2011 йылда ЮНЕСКО кешкекты Төркиәнең матди булмаған мәҙәни мираҫы ҡомартҡыһы тип иғлан итте.
Тарихы
Кешкекты әҙерләү ысулы XV быуатта уҡ Иранда һәм Сирияла теркәлеп ҡуйған, әле лә ул бөтә донъя буйлап таралған ирандар араһында бик популяр. Был ризыҡтың тарихы ҡоротҡа барып тоташа, XVI—XVIII быуаттарҙа Иранда ҡоротто ит, бойҙай йәки арпа оно менән бутап ашағандар. Кешкек — Төркиәлә туйҙың тәүге көнөндә иртәнсәк тәҡдим ителә торған традицион ризыҡ. Кεσκέκ, κεσκέκι и κισκέκ исеме аҫтында ул Лесбоста һәм Самоста, шулай уҡ понтий гректары араһында һәм Эпирҙа байрам ризығы булараҡ билдәле.
Лесбоста кешкек йәйге төндәрҙә әҙерләнелә. Тантана өсөн әҙерләп ҡуйылған үгеҙҙе һуялар, шунан уның итен ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланалар, ә икенсе көнөнә был ризыҡты бойҙай ҡушып ашайҙар.
Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм урта Анатолияла кешкек haşıl тип атала. Төркиәлә һәм Иранда был ризыҡты бик яраталар һәм дини байрамдар, туйҙарға әҙерләйҙәр һәм вафаттарҙы ерләгәндән һуң ойошторолған табынға ла ҡуялар.
Кешкек әрмәндәрҙең хариса исемле ризығына бик оҡшаш.
Бәлки, славяндарҙың каша һүҙе фарсыларҙағы кишк, һүҙенән килеп сыҡҡандыр йәки уларҙың икеһе лә санскриттағы кашая (шифалы эсемлек) һүҙенән тамыр булараҡ күскәндер.
Ер-һыу аллаһы
Ер-һыу аллаһы — Урта донъяның юғары илаһы.
Был илаһ бөтә тәбиғәттә таралған һәм уның бөтә өлкәләрендә сағылыш тапҡан: һыуҙа, ерҙә, урманда, хайуандарҙа, таштарҙа, кешеләрҙә һәм башҡаларҙа, шулай уҡ хөрмәткә лайыҡ Тыуған ил төшөнсәһе. Тикшеренеүселәр билдәләүенсә, Ер-Һыу «ер һәм һыу рухтары» конгломератынан (В. Томсен, И. В. Стеблева, М. А. Сейидов һ.б.), тыуған ил тураһында абстракт төшөнсәнән (С. Е. Малов, А. П. Потапов, В. В. Рад­лов һ.б.) ғибәрәт.
Ер-Һыу образы боронғо төрки Орхон-Йәнәсәй руник ҡомартҡыларында, ғәрәп миссионеры Әхмәт ибн Фаҙлан китабында һәм уның 921—922 йылдарҙа Волга буйы болғарҙары батшаһына сәйәхәтендә һ.б. телгә алына. Башҡорттарҙың һамағында Ер-әсәнең боронғолоғо, тупраҡ төҫөнә тап килтереп, ҡыҙыл һаҡаллы итеп һүрәтләнә. Мәҫәлән, «Ер-әсә — ҡыҙыл һаҡал! Быны эс, ошоно аша!». Ошоға оҡшаш мотивтар «Толбуйҙар» башҡорт легендаһында теркәлгән.
Ғ. Ф. Вилданов тарафынан яҙып алынған шифа һамаҡтарында Ер Әсәһе, Һыу Әсәһе, Күк Әсәһе һәм уларҙың төҫ үҙенсәлектәре билдәләнгән: Ер инәһе — ерән һаҡал, Һыу инәһе — көрән һаҡал, Күк инәһе — күк һаҡал, Ер кендеге бер юл. Ергэ — яулык, Миңә — һаулыҡ, Тот­ҡан булһаң, ебәр, Ергә һалмайым, еңгә һалам! Тфу, тфу, тфу!
«Уралға маҡтау» ҡобайырында тыуған төйәк — ата-бабаларыбыҙҙың изге ере данлана: Эй изге ер, изге ер! Атам кейәү булган ер, Әсәм килен булған ер, Кендегемде киҫкән ер…
«Уҙаҡ менән Туҙаҡ-балабәшнәк ярсығы» эпосында  Ер-Һыу һәм кеше тәненең ҡан яҡынлығы һәм берҙәмлеге идеяһы сағыу фольклорлаштырылған: Ер-һыу — йөрәк тибешем, Ер-һыу — минең йоп ишем, Атайымдың төҫө ул, Беләгемдең көсө ул, Йөрәгемдең хисе ул, Зиһенемдең көсө ул. Тик шулай ҙа эҙләгәнем — Үҙем ише кеше ул. Ер-һыу менән әҙәм йәне — Мин Уҙаҡтың ише ул.