cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лусака
Мәҙәни әһәмиәте
Лусака ҡалаһында Ғилми тикшеренеүҙәр буйынса милли совет һәм Замбияның ҡырағай хайуандарын һәм тәбиғәтен һаҡлау буйынса йәмғиәте эшләй, бер нисә кинотеатр һәм ҙур булмаған театр бар, сәхнәлә урындағы һәүәҫкәр коллективтар сығыш яһай.
Ҡала архитектура һәм тарихи ҡомартҡыларға бай булмаһа ла, унда урындағы рәссамдарҙың эштәре күрһәтелгән галереялар бар. Бындай күргәҙмә үҙәктәренең иң яҡшылары тип хаҡлы рәүештә Шоуграундс районындағы Генри Тайяли һынлы сәнғәттең визуаль галереяһы һәм үҙәктән алыҫ түгел урынлашҡан Мпала галереяһы һәм «Гарден Хаус» ҡунаҡханаһында урынлашҡан Скульптуралар баҡсаһы һанала. Үҙәк райондарҙан көньяҡтараҡ бер нисә сауҙа кварталын биләгән Камвал һөнәрселек баҙары ла Лусаканың тағы бер иҫтәлекле урыны булып тора. Был баҙар асыҡ һауа аҫтында урынлашҡан һәм үҙенең сыбарлығы һәм шау-шыуы менән көнсығыш баҙарҙарын хәтерләтә.
Шулай уҡ ҡаланың иҫтәлекле урындарына Милли музейҙы, англикан соборын, зоопаркты һәм ботаника паркын индерергә була.
Нересхайм аббатлығы
Изге Ульрих һәм Афра Нересхайм аббатлығы (Abtei Neresheim, St. Ulrich und Afra) — бенедикт монастыры. Был монастырьБаден-Вюртембергтың Нересхайм ҡалаһы территорияһында урынлашҡан. Ул Роттенбург-Штутгарт епархияһы ҡарамағында торған. Аббатлыҡ шулай уҡ Бойрон конгрегацияһы ағзаһы. Монастырға 1095 йылда граф Диллинген I Хартман һәм уның ҡатыны Адельхейд нигеҙ һалған. Монастырҙың иҫ китмәле, «шаҡ ҡатырғыс» (erschütternd) күркәм барокко сиркәүе һуңғы барокко дәүерендә төҙөлгән иң мөһим ҡаралтыларҙың береһе була.
Аббатлыҡтың тарихы
Августинский Изге Ульрих һәм Афра августиндар сиркәүенә нигеҙҙе граф Хартман I фон Диллинген һәм уның ҡатыны Адельхейд Ульрихсберг тауында 1095 йылда һала. бенедикт аббатлыҡ үҙгәртелә. 1106 йылда ул бенедикт аббатлығы тип үҙгәртелә. Был аббатлыҡ Хирзау реформаларын яҡлап сыға (ҡарағыҙ: Хирзау аббатлығы). Тәүге бенедикт монахтары Нересхаймдағы монастырға Петерсхаузен һәм Цвифальтенмонастырҙарынан күсеп килә. XIII быуат уртаһына тиклем Изге Ульрих һәм Афра монастырҙары айырым булған: бында ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ общиналары була.
Фон Диллинген ырыуы юҡҡа сыҡҡас, 1258 йылда монастырға дәғүә итеүсе граф Эттинген һәм Аусбург епискобы араһында монастырь статусы тураһында йөҙ йыллыҡ бәхәс башлана. Ул саҡта Нересхайм аббатлығына ете ауыл һәм төбәктең 71 бинаһы, шул иҫәптән ун мәхәллә ҡарай. Һуғыштар барышында һәм янғындан монастырь күп тапҡыр емерелә. XVI быуат аҙағында аббалыҡтың кем ҡарамағындалығы тураһындағы бәхәс яңынан ҡуба — был Эттинген-Валлерштейн кенәзлегенең дәғүәләре менән бәйле була. Мюнхен ҡалаһында империя комиссияһы 1583 йылда конфликттың аралашсыһы булып сығыш яһай. 1739 йылда ике яҡ та яңынан бәхәскә инә: был юлы урындағы ағасты һатыу тураһында бәхәс алып барыла. Ике тиҫтә йылдар буйына барған судтар һөҙөмтәһендә, ниһайәт, улар конфликтты көйләй. 1764 йылда аббатлыҡ Изге Рим империяһы рейхстагының тауыш хоҡуғына эйә була (ҡарағыҙ: Империя ҡатламдары), әммә аббат бик аҙ ғына территолрияла донъяуи идаралыҡ итә ала. 1802 йылда, Бавариялағы секулярлаштырыу барышында, аббатлыҡ таратыла һәм ул Турн-и-Таксис кенәздәр милкенә әүерелә. 1806 йылда — Бавария милкенә күсә; 1810 йылда ул тулыһынса Вюртемберг короллегенә ҡарай. XХ быуат аҙағында, 1993 йылда, монастырь ҡиммәттәренә Бавария ирекле дәүләте хужа була, сөнки ул Турн-и- Таксис кенәздәре ырыуы вәкилдәренән монастырҙы һатып ала.
2009 йылдың октябре аҙағынан алып монастырь бинаһында был аббатлыҡ территорияһының тарихын күрһәтеүсе музей ойошторола.
Сиркәү
1747 −1792 йылдарҙа архитектор Бальтазар Иоганн Нейман проекты буйынса иҫке сиркәү урынында яңы барокко бинаһы төҙөлә. Уның оҙонлоғо — 83 һәм киңлеге — 35 метр була. Ҡорам Мартин Кноллер яһаған фрескалар менән биҙәлгән. Төҙөлөш менән туранан-тура идара итеүҙе Неймандың уҡыусыһы Леонард Шталь тормошҡа ашыра. 1750 йылдың 4 июлендә тәүге нигеҙ ташы һалына. Нейман үлгәндән һуң, 1753 йылдың 19 авгусында Нейман үлгәндән һуң, уның вариҫы Иоганн Баптист Видеманн Нейман проекты буйынса сиркәү төҙөүҙе дауам итергә уйлай, ләкин пландар үҙгәртелә. Сиркәү көмбәҙе яңынан проектлана. Немец тарихсыһы һәм сәнғәт белгесе Георг Дехио фекеренсә, Нересхайм аббатлығының сиркәүе «Европа барокко архитектураһының иң шәп өлгөһө» була; Европалағы бик һирәк биналар ғына был ҡоролма менән ярыша ала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, 1965 йылда был бинаның торошо хәүеф уята: стенаһында ярыҡтар барлыҡҡа килә һәм көмбәҙе аҫҡа һәленеп төшә башлай. 1969—1975 йылдарҙа сиркәү тулыһынса тергеҙелә.
Нересхайм сиркәүендәге орган 1794—1797 йылдарҙа Оттобойрен общинаһынан музыка ҡоралдары яһаусы Иоганн Непомук Хольжей тарафынан эшләнә. Эш барышында оҫта Вайнгарттағы Изге Мартин базиликаһының органын өлгө итеп күҙ алдында тотҡан һәм органды уға оҡшатып яһаған. 1979 йылда монастырь органы Цюрихтың «Kuhn Orgelbau AG» компанияһы белгестәре тарафынан тергеҙелгән.
Нганото-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Леда
Леда (бор. грек Λήδα) — боронғо грек мифологияһы персонажы. Овидийға ярашлы, Леда матур ҡара сәсле, һәм тәне ап-аҡ була.
Этолий батшаһы Фестий Һәм Евритемиданың ҡыҙы (йәки, Евмил Коринфский буйынса, Сисиф һәм Пантидияның ҡыҙы ), Спарта батшаһы Тиндарейҙың ҡатыны. "Илиада"ла (III 384) һәм "Одиссея"ла (XI 298) телгә алына. Леданың матурлығына хайран ҡалып, Зевс Еврот йылғаһында уның алдына аҡҡош булып килеп баҫа һәм үҙенә ҡарата, ул ике йомортҡа һала , һәм уларҙың союзы емеше — Полидевк менән Елена Прекрасная була. Әллә ул өс йомортҡа һалған, йомортҡанан Кастор, Полидевк һәм Елена Прекрасная тыуған. Әллә ике йомортҡанан дүрт бала тыуған. Икенсе хикәйә буйынса, ул йөрөргә сыҡҡанда сөмбөл (гиацинт) аҫтында Немесида һалып киткән йомортҡаны тапҡан. Әсәлек һәм ҡатын-ҡыҙ нәфислеген кәүҙәләндереүсе булараҡ хөрмәтләнгән. Бер версия буйынса, Елена Прекраснаяның әсәһе булараҡ Бәхетлеләр утрауына күсерелгән.
Дионисий Сиракузскийҙың «Леда» пьесаһында уйнаусы персонаж.
1856 йылда асылған астероид (38) Леда, 1974 йылда асылған 13-сө һан аҫтындағы (JXIII) Юпитер юлдашы һәм Венера планетаһындағы Леда тигеҙлеге уның хөрмәтенә аталған.
Этимологияһы
Күптәр Леданың исемен Лето алиһәһенең исеме менән сағыштыра, һәм быны тәүҙә Леданың төндөң, яҡтыртҡыстар әсәһенең кәүҙәләнеше булыуы менән аңлата. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Леда һүҙе ликий телендәге яҙмаларында осраған Lada һүҙе —ҡатын (ханым, байбикә), карий-лелег тамырлы һүҙенән.
Күп халыҡтарҙың ҡәберендә, шул иҫәптән, Криттың миной ҡәберлегендә буялған дөйәғош йомортҡаларын табыу арҡаһында был миф өсөн нигеҙ булған, тигән фараз бар.
Сәнғәттә
Италия чинквечентоһы рәссамдары — Леонардо ла Винчи, Микеланджело, Корреджо — Леданы Зевс менән ҡушылған мәлдә йәки унан һуң һүрәтләгән. Шиғриәттә Леданың ҡеүәтле ҡош менән ҡушылыуының тасуирламаһы эротик (Ронсар) һәм фәлсәфәүи (Уильям Батлер Йейтс) маҡсаттарға ла хеҙмәт итә.
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Музейға 1976 йылда нигеҙ һалына, 1982 йылдың 5 майында асыла.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1976 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Александр Данилович Красноглазов «Сельская новь» (№57 1976 йылдың 11 майы) гәзите биттәрендә Боков районы халҡына райондың тарихын мәңгеләштереү һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы ойоштороу тәҡдиме менән  мөрәжәғәт итә.
Боков районы тыуған яҡты өйрәнеү музейы партияның Боков район комитеты инициативаһы менән Ростов өлкәһенең Боковская станицаһында уның өсөн төҙөлгән ике ҡатлы бинала 1982 йылдың 5 майында асыла. Музейҙа 2637 экспонат тупланған. Музей ете залдан тора.
«Беҙҙең яҡтың тәбиғәте» экспозицияһы менән залы  Боков районының үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһына арналған. Был ҡош һәм хайуан ҡарасҡылары, үҫемлектәрҙең гербарийы, ташҡа әйләнгән ағас киҫәктәре, һыу ятҡылыҡтары ҡарасҡылары, Боковская станицаһының тирә-яҡтары  төшөрөлгән картиналар.
Музейҙың «Беҙҙең яҡтың үткәне» экспозицияһы менән залында Боков утарының беренсе йорттарының фотоһүрәттәре, иҫке самауырҙар, көршәктәр, өй кәрәк-йыһаздары, станица халҡының боронғо кейемдәре урынлашҡан.
Дүртенсе зал Ф. Г. Подтелковтың һәм М.В. Кривошлыковтың экспедицияһы тураһында материалдар тупланған, ат һәм үгеҙ көсө ҡулланыү менән бер рәттән ер эшкәртеү ҡоралдары күрһәтелә. Боронғо тәңкәләр һәм аҡса купюралары бар
«Шолохов залында»  яҙыусы  Михаил Шолоховтың фотоһүрәттәре, уның портреты, күп телдәрҙә баҫылып сыҡҡан  китаптары,   уның әҫәрҙәре буйынса төшөрөлгән кинофильмдарҙың репродукциялары бар.
«Дон казактары» экспозицияһы менән залда казактарҙың   кәрәк-яраҡ, кейемдәре, йорт интерьеры әйберҙәре йыйылған
Боковская станицаһында Советтар Союзы Геройы Теличенко Яков Платоновичтың бюсы ҡуйылған. Бюст төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мөхәммәт Ибн Түмәрт
Әбү Ғабдуллаһ Мөхәммәт ибн Түмәрт (أبو عبد الله محمد بن تومرت;Мухаммад ибн Тумарт;  —, ) — мосолман дин белгесе, Әлмөхәдтәр хәрәкәтенә нигеҙ һалыусы. Бербер телендә бер нисә әҫәр авторы.
Дини ҡараштары
Мөхәммәт Ибн Түмәрт Тәүхид (Бер аллаһлыҡ) тезисына тоғро ҡала. Уның эйәрсендәре әл-мүәһһидүн («бер аллаһлылар») йәки әлмөхәдтәр тип атала. 1116 йылда Ибн Түмәрт Мәғрибкә кире ҡайта. Үҙенең вәғәздәрендә, уның фекеренсә, исламды боҙған кешеләр тип әл-Мурабит-хакимдарға ҡаршы сыға. 1120 йылда Марракешта халыҡ алдында сығышынан һуң тауҙарға ҡаса һәм ихтилал күтәрә. Уны ултыраҡ мәсмүттәр — бербер игенсе ҡәбиләләре хуплай. Уның шәкерттәре ибн Түмәртте мессия-мәхди тип иғлан итә
Әлмөхәдтәр дәүләте
Марракештан 75 км алыҫлыҡтағы Тинмәл резиденцияһы әлмөхәдтәрҙең баш ҡалаһы булып китә (1123). Мөхәммәт Ибн Түмәрт төҙөгән теократик дәүләт Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинә йәмәғәте өлгөһө буйынса төҙөлә. Ул үҙе дини һәм донъяуи дәүләт башлығы, ҡануниәтсе һәм ғәскәр командующийы булараҡ сығыш яһай. Уның идараһы ваҡытында диндән баш тартыусыларҙы күпләп язалау башҡарыла. Мөхәммәт Ибн Түмәрт Марракешты уңышһыҙ ҡамауҙа һәләк була. Уның үлемен өс йыл дауамында сер итеп тоталар.
Мань-Картын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Выргим
Выргим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/648/90 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гёдниц
Гёдниц (Gödnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 242 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Ғәҙелшин Шәрифйән Хәйбрахман улы
Ғәҙелшин Шәрифйән Хәйбрахман улы (1921 йыл — 20 август 2012 йыл) — педагог, дәүләт эшмәкәре, партия һәм совет етәксеһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «Жуков миҙалы» (1995) менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Шәрифйән Хәйбрахман улы Ғәҙелшин 1921 йылда Баймаҡ районы Үрге Мәмбәт ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1930—1934 йылдар — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ярат башланғыс мәктәбендә уҡый.
1935 йыл — БАССР-ҙың Баймаҡ районы 1-се Этҡол мәктәбенең 7 сығарылыш класы уҡыусыһы.
1935—1939 йылдар — Темәс педагогия училищеһы. 1937—1940 йылдар — ВЛКСМ ағзаһы.
1939—1940 йылдар — БАССР-ҙың Йомағужа районы Аптраҡ ете йыллыҡ мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте, физика һәм физкультура уҡытыусыһы.
1941—1945 йылдар — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1942 йылда КПСС сафтарына алына.
1944—1945 йылдар — Фридрих Энгельс исемендәге Ленинград хәрби-сәйәси училищеһы курсанты.
1945 йылдың декабрендә демобилизациялана, хәрби дәрәжәһе — запастағы капитан.
1946 йылдың 15 ғинуары — 1947 йылдың 15 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Торф ауыл мәктәбендә тарих фәнен уҡыта. 1946 йылдың мартында өйләнә.
1947 йылдың 15 авгусы — 1948 йылдың 15 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Юлыҡ ете йыллыҡ мәктәбендә география һәм физкультура уҡытыусыһы.
1948 йылдың 15 авгусы — 1951 йылдың 1 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ярат мәктәбе мөдире.
1951 йылдың 1 авгусы — 1953 йылдың 15 ноябре — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишмырҙа ете йыллыҡ мәктәбе директоры.
1953 йылдың 15 ноябре — 1956 йылдың 30 октябре — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Сибай МТС-ы партия бюроһы секретары.
1956 йылдың 30 октябре — 1957 йылдың 4 июне — Сибай МТС-ы зонаһы буйынса КПСС-тың Баймаҡ районы комитеты секретары.
1957 йылдың 4 июне — 1957 йылдың 25 ноябре — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Сибай совхозы партия комитеты секретары.
1957 йылдың 25 ноябре — 1963 йылдың 1 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Темәс мәктәп-интернаты директоры.
1968 йылдың 6 майы — 1969 йылдың 15 авгусы — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Аҡморон һигеҙ йыллыҡ мәктәбенең тарих уҡытыусыһы.
1977 йылдың 27 октябре — 1981 йыл — Йылайыр ауыл хужалығы техникумының тарих преподавателе.
1981—1995 йылдар — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр» совхоз-техникумының Ветерандар советы рәйесе.
2012 йылдың 20 авгусында вафат була.
Ушанов Тәфтизан Сабирйән улы
Ушанов Тәфтизан Сабирйән улы (19 декабрь 1937 йыл—23 декабрь 2011 йыл), журналист, тәржемәсе. 1956 йылдан (өҙөклөк менән) «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1965 йылдан — яуаплы секретарь; 1995—2003 йылдарҙа «Һаҡмар» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1976 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1986). Сәғит Мифтахов (1978) һәм Батыр Вәлид (1987) исемендәге премиялар лауреаты.
Биографияһы
Тәфтизан Сабирйән улы Ушанов 1937 йылдың 19 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районының Хәлил ауыл советы Шаҙығай ауылында тыуған. Бала-сағы Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылында үтә, ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. 1952—1958 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында уҡый. Уҡыу йылдарында уҡ шиғырҙар, хикәйәләр яҙа. Шуға күрә райком йәш, әүҙем белгесте район гәзитенә эшкә йүнәлтә. 1956 йылдан (өҙөклөк менән) «Баймакский вестник» гәзите тәржемәсеһе, 1965 йылдан — яуаплы секретарь; 1995—2003 йылдарҙа «Һаҡмар» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. Гәзит эшенә 47 йыл ғүмерен биреп, хаҡлы ялға 2003 йылда сыға.
Ғаиләһе
Ҡатыны, республиканың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Гөлшат Ғилман ҡыҙы менән 4 бала тәрбиәләп үҫтерәләр.
Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы
Рәхмәтуллин Ирек Мәхмүт улы (11 апрель 1928 йыл, Ҡазан — 18 май 2013 йыл, Ҡазан) — Совет татар табибы, патофизиолог, медицина фәндәр докторы (1966), профессор (1968), Татар АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
1928 йылдың 11 апрелендә РСФСР-ҙың Татар АССР-ы Ҡазан ҡалаһында тыуған.
1950 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтын тамамлай. Диплом алғандан һуң, институтта патофизиология кафедраһында ҡала, унда профессор Андрей Адоның уҡыусыһы була. 1966 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1967 йылда проректор, ә 1968 йылда — Ҡазан дәүләт табиптар әҙерләү институты ректоры (ГИДУВ) итеп һайлана, шул уҡ йылда профессор итеп һайлана.
1971 йылда Берлинда медицина кадрҙарына юғары дипломдан һуң белем биреү буйынса социалистик илдәр эксперттары кәңәшмәһендә ҡатнаша.
1978 йылдан 1993 йылға тиклем — патофизиология кафедраһы мөдире, 1993 йылдан 1999 йылға тиклем — Ҡазан дәүләт медицина институтының профессор-консультанты (1994 йылдан Ҡазан медицина университеты). 1978 йылда Бөтә Рәсәй патофизиологтар йәмғиәтенең Ҡазан бүлексәһе рәйесе итеп һайлана.
Фәнни һәм практик медицинаға, табиптар әҙерләүгә ҙур өлөш индерә. Бөтә Союз патофизиологтар ғилми йәмғиәте идараһы һәм «Аллергия» проблемалы комиссияһы, РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының ғилми советы составында эшләй, Казан патофизиологтар йәмғиәтенә етәкселек итә. Организмдың аллергик үҙгәреш осоронда төрлө ағзаларҙың һәм системаларҙың үҙгәреү механизмдарын, йөрәк-ҡан тамырҙары системаһының функциональ торошон өйрәнеү буйынса эштәр яҙа. Уйлап табыуҙарға 5 авторлыҡ таныҡлығы ала.
2013 йылдың 18 майында Ҡазанда вафат була.
Иероглиф
Иероглиф (ἱερογλύφος) — ҡайһы бер яҙыу системаларында яҙыу билдәһенең атамаһы. Иероглифтар айырым өндәрҙе һәм ижектәрҙе лә (алфавитлы һәм силлабик яҙыу элементтары), морфемаларҙы, тотош һүҙҙәрҙе һәм төшөнсәләрҙе лә (идеограммалар) белдерә ала.
Этимологияһы
Грек телендәге «иероглиф» һүҙен борон Климент Александрийский (II—III быуаттар) ҡулланған. Ул ташҡа соҡоп яҙылған яҙмаларҙы ἱερογλυφικὰ γράμματα (иероглифика граммата) тип атаған. ἱερογλυφικά һүҙе ике өлөштән тора: ἱερός (иерос) — «изге» һәм γλύφω (глифо) — «ырам», «юнам». Шулай итеп, ἱερογλυφικὰ γράμματα «изге итеп юнылған яҙмалар» тип тәржемә ителә.
Ҡулланылышы
Тәүҙә «иероглиф» термины боронғо мысыр яҙмаһына ҡарата ҡулланылған. Хәҙер ул шулай уҡ ҡытай яҙыуы, япон телендәге кандзи һәм кокудзи билдәләре, корей телендәге ханча билдәләре һәм тангут яҙмаһы билдәләре өсөн дә ҡулланыла. Һуңғыларының иероглифик системалары ҡытай иероглифик яҙыуынан килеп сыҡҡан. Идеограммалар комбинацияһын хасил иткән ҡатнаш иероглифтар ҡулланыу ҡытай иероглификаһының үҙенсәлеге булып тора.
Егерменсе быуат уртаһында көнбайыш телдәр өсөн иероглифик яҙмаға оҡшаш яҙыу системаһын эшләргә тырышып ҡарайҙар. Ошо системаның авторы Чарльз К. Блисс фекеренсә, был сара донъяның бөтә халыҡтарына яҙма аралашыу мөмкинлеген бирергә тейеш була.
Ғиндулла (исем)
Ғиндулла — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимологияһы
Ғиндулла ғәрәп теленән үҙләштерелгән — мәрхәмәт мәғәнәһендә. Ғиндулла исеменән Ғиндуллин фамилияһы барлыҡҡа килә.
Билдәле кешеләр
Сафиуллин Ғиндулла Ғиззәтулла улы (7 май 1933 йыл — 2016 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. БАССР-ҙың Дәүләкән районы Ленин исемендәге колхоз бригадаһы механигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1966).
Атаһының исеме
Шаһманов Тәлғәт Ғиндулла улы(6 май 1959 йыл) — башҡорт журналисы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2018), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2007).
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (1953 йыл 8 март) — Рәсәй зоотехнигы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), профессор (2006), 1989—1991 йылдарҙа умартасылыҡ тармағы менән дан тотҡан Башҡортостан Республикаһында берҙән-бер — Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы мөдире.
Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы (6 октябрь 1961 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).
Лисициан Карина Павловна
Биографияһы
Әрмән милләтле Павел Герасимович менән Дагмара Александровна (билдәле совет йырсыһы Зара Долуханованың апаһы) Лисициандар ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт консерваторияһының  фортепиано класын, унан һуң Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогика институтының камера йыры класын тамамлай. 1965 йылла иҫке йырҙар башҡара торған «Мадригал» ансамбленең солисы була. Артабан күп йылдар һеңлеһе Рузанна Лисициан менән камера репертуары башҡарған дуэтта йырлай. Уларҙың вокаль дуэты СССР-ҙа киң танылыу ала, донъяның күп илдәрендә гастролдә була. Дуэт үҙенең репертуарын даими тулыландырып тора, 1990-сы йылдар башына унда төрлө осорҙар, жанрҙар һәм стилдәрҙәге биш йөҙҙән ашыу йыр була.
1990 йылдан Карина Лисициан Рәсәй Театр Сәнғәте институтында (ГИТИС) уҡыта, тәүҙә ул вокаль ансамбль класын, унан һуң академик йыр класын алып бара. Рузанна һәм Рубен Лисициандар менән бергә  П. Лисициан исемендәге хәйриә фондын аса, фонд эшмәкәрлеге сиктәрендә күп һанлы концерттар, оҫталыҡ кластары, ижади семинарҙар ойошторола.
Карина Лисициан —  Рәсәй дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре Александр Владиславлевта кейәүҙә.
Хараж
Хара́ж - (خراج) — Исламда башҡа дин кешеләренән, кафырҙарҙан ер менән файҙаланған өсөн алына торған дәүләт ер яһағы. Монголдар яулап алғас, Иранда харажды мал, малият-и арзи төшөнсәһе менән алмаштыралар, XV—XVII быуаттарҙа Урта Азияла һәм Иранда — мал-у джихат.
Тарихы
Хараж кафырҙарҙан  мосолмандар тарафынан яулап алынған илдәрҙә ер өсөн алына. Шулай итеп, мосолман буламағандар жизйә лә, хараж да түләй. Ислам динен ҡабул иткән кафыр жизйә түләүҙән азат ителгән, ләкин хараж түләү дауам иткән.
Исламдың ташланғыс тарихында ҡасан даня ҡағыла, Ғәрәп хәлифәлегендә хараж жизиә синонимы булараҡ ҡулланыла. Хәлифәлектең күпселек өлкәләрендә хараж системаһы, бәлки, византия нормаларына барып тоташалыр{.
Ислам хоҡуҡ белгестәре бер төптән булып, ер өсөн  мосолман булмағандар - хараж, мосолмандар ғөшөр түләргә тейеш тигән фекер белдерә.
Ислам ҡабул итеүселәр арта барғанлыҡтан дәүләт бюджетына керемдәр нисбәте етди ҡыҫҡара,  шуға күрә хараж түләнгән ерҙең статусы хужаһының диненә бәйле түгел тигән талап нығына.
Ғөшөр фәҡир мосолмандарға ярҙам күрһәтеү өсөн файҙаланыла, ә хараж дәүләт бюджетына бара.
Хараж төрҙәре
Хараж өс төргә бүленә:
Боден күле өҫтөндәге һәләкәт
Боден күле өҫтөндәге һәләкәт — 2002 йылдың 1 июленән 2 июленә ҡаршы төндә булған авиация һәләкәте. Башҡортостан авиалинияларынының 2937-се рейсындағы Ту-154М самолёты, DHL-дың 611-се рейсындағы Боинг 747 менән бәрелешә. Бәрелеш һауала Юберлинген ҡалаһы янындағы Боден күле тапҡырында була. Бөтәһе 71 кеше — Боинг бортындағы 2 (ике пилот) һәм Ту самолетындағы 69 кеше һәләк була, шуларҙың 52-һе — балалар.
Ту-154
Ту-154М (теркәү номеры RA-85816, завод номеры 95А1006, серия номеры 1006) Куйбышев авиация етештереү берекмәһе (КуАПО) тарафынан 8 августа 1995 йылдың 8 авгусында эшләп сығарыла. Шул уҡ көндө авиакомпании «Башҡортостан авиалиниялары (БАЛ)» авиакомпанияһына тапшырыла. Transeuropean Airlines (25.11.1998—6.09.1999) һәм Shaheen Air International (6.09.1999—15.01.2002) авиакомпанияларына лизингҡа бирелә. Рыбинск моторҙар эшләү заводының өс  ике контурлы Д-30КУ|Д-30КУ-154-II  турбореактив двигателе менән йыһазландырылған була. Һәләкәт көнөнә ҡарата 10 788 сәғәт осҡан.
BTC 2937 рейсы экипажының составы түбәндәгесә була :
Самолет салонында дүрт бортпроводник эшләй:
Самолёт бортында бөтәһе 69 кеше була — 60 пассажир һәм 9 экипаж ағзаһы.
Boeing 757
Boeing 757-200PF (теркәү номеры A9C-DHL, завод номеры 24635, серия номеры 258) 1990 йылда эшләп сығарыла (беренсе осошон б/н N3502P һынау номеры аҫтында 12 ғинуарҙа яһай). Zambia Airways (1990 йылдың 18 октябренән 1993 йылдың 30 декабренә тиклем, борт 9J-AFO) һәм Gulf Air (1993 йылдың 30 декабренән 1996 йылдың 1 апреленә тиклем, борт VH-AWE) авиакомпаниялары тарафынан файҙаланыла. 1996 йылдың 1 апрелендә DHL авиакомпанияһы тарафынан һатып алына, унда өс тапҡыр борт номерын алмаштыра — VH-AWE, OO-DLK и A9C-DHL. Ике контурлы турбовентиляторлы ике Rolls-Royce plc|Rolls-Royce RB211-535E4-37 двигателе менән йыһазландырылған. Авиакомпанияның иң иҫке самолёттарының береһе. Һәләкәт көнөнә 39 022 сәғәт осошта була.
DHX 611 рейсының экипажы ике пилоттан тора:
Элгәрге шарттар
RA-85816 борты булған Ту-154М BTC 2937 рейсы менән Мәскәүҙән Барселонаға йүнәлә. Бортта 9 экипаж ағзаһы һәм 60 пассажир, улар иҫәбендә Испанияға ялға осҡан 52 бала була. Балаларҙың күпселеге өсөн был сәфәр республика бюджеты иҫәбенә ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан комитеты тарафынан ЮНЕСКО махсуслаштырылған мәктәбенең иң яҡшы уҡыусылары, төрлө олимпиадалар еңеүселәре өсөн дәртләндереү сараһы булараҡ ойошторола. Өлкән класс уҡыусыларының күбеһе дәүләт хеҙмәткәрҙәренең һәм эре уҡыу йорттарының, производстволарҙың етәкселәре балалары була. Һәләк булған Юлиә Суфиянованың атаһы (Суфиянов Рим Мөхәмәткәрим улы) ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан комитетының башлығы була.
Төркөм үҙенең рейсына һуңлай. «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы, сәфәр менән шөғөлләнгән туристик фирмаларҙың үтенесе буйынса, тиҙ арала өҫтәмә рейс ойоштора. Һуңлаған башҡа пассажирҙарға ла шунда ултырырға тәҡдим ителә, рейсҡа бөтәһе 8 билет һатыла.
A9C-DHL борты булған Boeing 757-200PF Бахрейндан, Бергамоға (Италия) һуғылып, Брюсселгә (Бельгия) DHX 611 йөклө рейсын башҡара.
BTC 2937 рейсы Мәскәүҙән 18:48 сәғәттә ҡуҙғала.
DHX 611 рейсы Бергамонан 21:06 сәғәттә ҡуҙғала.
Бәрелешеү
Ике самолёт та Германия территорияһы өҫтөндә булыуға ҡарамаҫтан, һауалағы  хәрәкәткә идара итеү был урында  Швейцарияның шәхси компанияһы «Skyguide» тарафынан башҡарыла. Цюрихта урынлашҡан диспетчер үҙәгендә төнгө сменала ике генә авиадиспетчер эшләй. Бәрелеш булырҙан саҡ ҡына элегерәк диспетчерҙарҙың береһе тәнәфескә сыға; дежурҙа, бер юлы ике терминалда эшләп, 34 йәшлек диспетчер Петер Нильсен (Peter Nielsen) һәм ассистентка ҡала.
Диспетчер бүлмәһендәге ҡорамалдарҙың бер өлөшө һүнек була, һәм Нильсен бер үк FL360 (11 000 метр) эшелонындағы ике самолёттың бер-береһенә бик хәүефле яҡынлашҡанын һуң ғына күреп ҡала. Уларҙың курсы киҫешерҙән бер минуттан да әҙерәк ваҡыт ҡалғанда ул, хәлде төҙәтергә тырышып, 2937-се рейс экипажына түбәнәйергә команда бирә.
Ту-154 пилоттары был мәлгә әле һулдан яҡынлашҡан «Боинг»ты күрмәй, ләкин уның менән аймылышыу манёврын эшләүгә әҙер була. Шунлыҡтан улар диспетчерҙың түбәнәйергә ҡушҡан командаһы әйтелеп бөтөр-бөтмәҫ уны үтәргә керешә. Әммә уның артынса уҡ кабинала һауала хәүефле яҡынлашыуҙарҙы автоматик иҫкәртеү системаһының (TCAS) үргә күтәрелеү кәрәклеге тураһындағы командаһы яңғырай. Бер үк ваҡытта 611-се рейс пилоттары ошондай уҡ системанын түбәнәйергә ҡушҡан командаһын ала.
2937-се рейс экипажы ағзаларының береһе (икенсе пилот Итҡолов) башҡаларҙың иғтибарын TCAS командаһына йәлеп итә, уға  диспетчерҙың  түбәнәйергә команду биреүе тураһында әйтәләр. Ошо арҡала бер кем дә команданың алыныуын раҫламай (ә самолёт түбәнләүен дауам итә). Бер нисә секундтан Нильсен команданы ҡабатлай, был юлы команда алыныуы кисекмәҫтән раҫлана. Шуның менән бергә диспетчер икенсе самолёт тураһында хата белешмә бирә, ул самолёт Ту-154-тән уңда тип белдерә. Артабан борт үҙяҙғыстарын сисеү 2937-се рейс пилоттарының ҡайһы берәүҙәренең ошо мәғлүмәт арҡаһында яңылышҡанын дәлилләй, улар, моғайын, TCAS экранында күренмәгән тағы бер самолёт бар, тип уйлағандыр. Ту-154 TCAS иҫкәртеүенә түгел, диспетчер күрһәтмәһенә ярашлы түбәнәйеүен дауам итә. Пилоттарҙың береһе лә диспетчерға алынған командаларҙың ҡапма-ҡаршылыҡлы булыуы тураһында хәбәр итмәй.
Шул уҡ ваҡытта 611-се рейс TCAS инструкцияһын үтәп түбәнәйә. Мөмкинлек сығыу менән пилоттар был хаҡта Нильсенға хәбәр итә. Диспетчер был мәлдә икенсе йышлыҡтағы башҡа самолёт бәйләнешкә сыҡҡанлығы арҡаһында хәбәрҙе ишетмәй.
Һуңғы секундтарҙа ике самолёттың да пилоттары бер-береһен күрә һәм штурвалдарҙы тулыһынса бороп, бәрелеште булдырмаҫҡа тырыша, ләкин был ярҙам итмәй. 21:35:32 сәғәттә BTC 2937 һәм DHX 611 рейстары 10634 метр бейеклектә (FL350 эшелоны) тура мөйөш яһап тиерлек бәрелешә. «Боинг»тың вертикаль ҡойроҡ тотороҡландырғысы Ту-154-тең фюзеляжына һуға һәм уны урталайға бүлә. Ҡолап төшөп барғанда Ту-154 һауала дүрт өлөшкә бүленә, был өлөштәр Юберлинген эргәһенә һибелеп төшә. Тотороҡландырғыстан яҙған «Боинг» идараны юғалта һәм, төшөп барғанда ике двигателенән дә яҙып, 21:37 сәғәттә Ту-154-тән 7 километрҙа ергә бәрелә һәм тулыһынса емерелә. Ике самолёттың да бортындағы кешеләр (Ту-154-тәге 69 кеше һәм «Боинг»тағы 2 кеше) һәләк була. Ике лайнерҙың да ярсыҡтары торлаҡ йорттарҙың ихаталарына ла төшһә лә, ерҙә зыян күреүселәр булмай.
Тикшереү
BFU-ның тикшереүҙе йомғаҡлау отчёты 2004 йылдың 1 майында баҫыла.
Отчётҡа ярашлы, бәрелешеүҙең туранан-тура сәбәптәре түбәндәгеләр була:
Комиссия шуларҙы ла билдәләй:
Бынан тыш, отчётта «Skyguide» етәкселегенең һәм Халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһының (ИКАО) хаталары билдәләнә.
Ошо һәләкәткә тиклем, 2001 йылдың 31 ғинуарында, Японияның  Суруга ҡултығы өҫтөндә  McDonnell Douglas DC-10 экипажы — TCAS бойороҡтарына ярашлы, ә Boeing 747 экипажы уларға ҡаршы манёврҙар яһауы арҡаһында оҡшаш инцидент була. Әммә тейешле аңлатмалар тик һәләкәттән һуң ғына баҫып сығарыла.
Авиадиспетчерҙы үлтереү
2004 йылдың 24 февралендә авиадиспетчер Петер Нильсен үҙ йортоноң тупһаһында үлтерелә. Үлтереүҙә шик аҫтына ҡуйылған 46 йәшлек Виталий Константинович Калоев ҡулға алына, ул һәләкәттә ҡатыны Светлана (44 йәш) менән ике балаһын — ҡыҙы Диананы (4 йәш) һәм улы Костяны (10 йәш) юғалтҡан була. Калоев белдереүенсә, ул Нильсенға балаларының фотоларын күрһәткән һәм Нильсендың булған ҡаза өсөн ғәфү үтенеүен теләгән. Нильсен Калоевтың ҡулына һуғып, фотоларҙы бәреп төшөргән. Виталий Калоевтың һүҙҙәренә ҡарағанда, ул артабан нимә булғанын хәтерләмәй — Калоев үлтереүҙә ғәйебен танымай (әммә инҡар ҙа итмәй). Калоев немец телен белмәй. 2005 йылдың 26 октябрендә ул үлтереүҙә ғәйепле тип табыла һәм  уны һигеҙ йылға иректән мәхрүм итеү тураһында хөкөм ҡарары сығарыла.
2006 йылдың 25 ноябрендә Швейцарияның апелляция суды Калоевтың эшен ҡайтанан ҡарау тураһында ҡарар ҡабул итә. Суд Рәсәй гражданына сығарылған хөкөм ҡарарын юҡҡа сығарыуҙан баш тарта, ләкин апелляция ялыуының 8 йылға иректән мәхрүм итеүҙең үтә ҙур мөҙҙәт булыуы тураһындағы пункты менән килешә. 2007 йылдың 3 июлендә Цюрих кантонының юғары инстанция суды, Виталий Калоевтың авиаһәләкәттә ҡатыны менән ике балаһын юғалтыу сәбәпле иҫ-аҡыл теүәллеге сикле булыуын иҫәпкә алып, иректән мәхрүм булыу мөҙҙәтен 8 йыл урынына 5 йыл да 3 айға ҡалдыра. Был ҡарар Калоевҡа мөҙҙәтенән алда иреккә сығыу хоҡуғын бирә, ләкин был хоҡуҡ өҫтөнән прокурор Ульрих Ведер ялыу бирә.
2007 йылдың 12 ноябрендә, прокурор протесы ҡаралғандан һуң, Виталий Калоев мөҙҙәтенән алда иреккә сығарыла һәм Рәсәйгә ҡайта. Осетияла уны яҡташтары дәррәү шатланып ҡаршы ала һәм 2008 йылдың ғинуарынан ул Төньяҡ Осетияның төҙөлөш һәм архитектура министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Граждан суд процестары
2005 йылда «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһы «Skyguide» диспетчер компанияһын, бер йылдан, һауа хәрәкәте хәүефһеҙлеге нормаларының тейешенсә үтәлеүен тәьмин итмәүҙә ғәйепләп, Германия Федератив Республикаһын да судҡа бирә. Емерелгән самолёт өсөн компенсация суммаһы 2,6 млн евро тәшкил итә. 2006 йылдың 27 июлендә Конштанц район суды булған хәл өсөн Германия Федератив Республикаһы тулыһынса яуаплы тип таба, сөнки Германияның өҫтөндәге һауа хәрәкәтен контролләүҙе сит илдең (Швейцария) шәхси компанияһына тапшырып ҡуйыу законһыҙ булып тора, тимәк, «Skyguide» менән төҙөлгән договорҙар ҙа ғәмәлдә була алмай. Германияның төп законына ярашлы, дәүләттең һауа хәрәкәтенә контролде тәьмин итеү был дәүләттең власть органдарының айырып алғыһыҙ бурысы булып тора. Судҡа ярашлы, Германия «Башҡортостан авиалиниялары» авиакомпанияһына компенсация түләргә тейеш. Судтың был ҡарары өҫтөнән Германия хөкүмәте дәғүә бирә. 2013 йылда «Башҡортостан авиалиниялары» менән Германия араһындағы бәхәс судһыҙ ғына көйләнә, Карлсруэла юғары өлкә судында барған суд тикшереүе туҡтатыла.
2005 йылда «Winterthur» страховкалау компанияһы,  һәләкәт өсөн Рәсәй пилоттарының да өлөшләтә ғәйепле булыуына нигеҙләнеп, «Башҡортостан  авиалиниялары» авиакомпанияһынан DHX 611 рейсы экипажының туғандарына түләнгән страховка түләүҙәренең 60 процентын, йәғни 2,5 миллион евроны, ҡаплауҙы талап итеп, судҡа дәғүә бирә. 2008 йылдың 18 сентябрендә Конштанц ҡалаһының район суды был дәғүәне кире ҡаға.
«Skyguide» эше буйынса суд процестары
2006 йылдың майында «Skyguide» компанияһының һигеҙ хеҙмәткәрен ғәйепләгән суд процесы башлана. Хәл иткес ҡарар 2007 йылдың сентябрендә сығарыла. «Skyguide»тың дүрт менеджеры һаҡһыҙлыҡ буйынса үлтереүҙә ғәйепле тип табыла. Уларҙың өсөһө шартлы рәүештә иректән мәхрүм ителә, береһенә штраф һалына. Ҡалған дүрт ғәйепләнеүсе аҡлана.
Туросна
Туросна (Турусна) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Туросна
29 сентябрь
29 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 272-се көнө (кәбисә йылында 273-сө). Йыл аҙағынаса 93 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Дубровин Борис Анатольевич
Борис Анатольевич Дубровин (1950 йыл 6 апрель, Мәскәү — 2019 йыл 19 март, Триест) — СССР һәм Рәсәй математигы, математик физиканың геометрик ысулдары буйынса белгес.
Биографияһы
1972 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай. Физика-математика фәндәре кандидаты (1976, диссертация темаһы «Конечнозонные потенциалы оператора Штурма — Лиувилля и римановы поверхности»), физика-математика фәндәре докторы (1984, диссертация темаһы «Геометрия абелевых многообразий и римановых поверхностей и нелинейные уравнения»).
1988—1993 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юғары геометрия һәм топология кафедраһы профессоры.
1993 йылдан 2019 йылға тиклем — «Халыҡ-ара алдынғы тикшеренеүҙәр мәктәбе» (Триест ҡалаһы) Халыҡ-ара институтының математика профессоры.
2010 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының «Н. Н. Боголюбов исемендәге математик физиканың геометрик ысулдары» лабораторияһы мөдире. Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институтының геометрия һәм топология кафедраһының штаттан тыш хеҙмәткәре.
Оҙайлы ауырыуҙан һуң, 2019 йылдың 19 мартында вафат була (амиотрофик латераль склероз).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: геометрияла һәм физикала интеграль системалар теорияһы: Фробениус күп төрлөлөгө, Громов—Виттен инварианттары, үҙенсәлектәр теорияһы, айырым сығарылмаларҙа интегралланыусы тигеҙләмәләрҙең нормаль формалары, гиперболик системаларҙың Гамильтон ҡуҙғыуҙары, изомонодром деформациялар геометрияһы, Риман йөҙөндә тэта-функцилар һәм һыҙыҡһыҙ тулҡындар.
«Современная геометрия» (М.: Наука, 1979 — «Современная геометрия. Методы и приложения», 1984 — «Современная геометрия. Методы теории гомологий») уҡыу әсбаптарының авторҙашы (С. П. Новиков иһәм А. Т. Фоменко менән берлектә), улар 1986—2013 йылдарҙа күп тапҡыр яңынан баҫыла. 1982 йылдан 1992 йылға тиклем Спринтер нәшриәтендә шулай уҡ китаптың инглиз теленә тәржемәһе баҫылып сыға.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ирина, ҡыҙҙары — Лиза һәм Даша.
Нгарка-Марета-Яха (Ясавэй-Яха ҡушылдығы)
Нгарка-Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Мюнхаурах монастыры
Мюнхаурах монастыры (Kloster Münchaurach) — элекке бенедикт монастыры. Был монастырь Баварияның Аурахталь общинаһы территорияһында урынлашҡан. Монастырь 1139 йылда беренсе тапҡыр документтарҙа телгә алынған. Уға нигеҙҙе Пфальц графы Герман фон Шталек һәм уның атаһы Госвин һалған. Монастырь бинаһы Изге Петр хөрмәтенә изгеләндерелгән. Монастырь Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында емерелгән тергеҙеү һәм 1528 йылда тергеҙелгән. 1532 йылда монастырь таратыла. Бөгөн элекке монастырь биналары урындағы инжил-лютеран общинаһы тарафынан файҙаланыла.
Нгарка-Марета-Яха (Ясавэй-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кизьма
Кизьма (Кизима, Кызима) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 314 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәнү Аус
Бәнү Аус (بنو أوس; Бану Аус), аусиҙар — Мәҙинәнең көньяҡ ғәрәп нәҫелдәренә (ҡахтаниҙар) ҡараған ҡәбиләләренең береһе. Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманында аусиҙар, хәзрәжиҙәр менән бер рәттән, ансарҙарҙың бер өлөшөн тәшкил иткән. Исламға тиклемге дәүерҙәге ике ҡәбилә лә Бәнү Ҡәйлә (بنو قيلة) исеме менән билдәле булған.
Этимологияһы
Ҡәбилә атамаһы тамырҙары менән Aws Manat, йәғни Дар (ер) Манат (Манат — аусиҙар табынған илаһ) һүҙбәйләнештән килеп сыҡҡан тип фараз ителә. Ислам ҡабул ителгәндән һуң исеме Aws Allah — Аллаһ ере булып китә, әммә Мәҙинә конституцияһына ҡәбилә Бәнү Аус исеме менән генә инә.
Сығышы
Аусиҙар ҙур көньяҡ ғәрәп ҡәбиләһе Бәнү Ғәзәд менән уртаҡ сығышлы булған. Шулай уҡ улар Ғәсәсиндәр менән дә ҡәрҙәш.
Мань-Кар-Я
Мань-Кар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кар-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Вольтерсдорф (Магдебург)
Вольтерсдорф (Магдебург) (Woltersdorf (bei Magdeburg)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 403 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,89 км2. Диңгеҙ кимәленән 50 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39175 һәм автомобиль коды — JL.
Елсел (һырт)
Елсел — Ицы́л - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге Оло Урал һыртының бер өлөшө.
Географияһы
Елсел һырты Көньяҡ Уралда Тағанай тауҙары составына ингән һырт, «Тағанай милли паркы» сигендә урынлашҡан.
Иң бейек нөктәһе — ике сусаҡлы Елсел тауы. Төньяҡ сусағы (1068 м) көньяҡтағыһынан бер ни тиклем юғары (1049 м) һәм  унан яҫы таулыҡ менән бүленгән. Был урын  0,5 — 3 м диаметрлы тау тоҡомдары киҫәктәре менән ҡапланған.
Оло Тағанай һыртынан - көнсығышҡа, Кесе Тағанай һәм Урта Тағанай һырттарынан төньяҡҡа табан урынлашҡан. 25 км төньяҡ-көнбайыштараҡ Түрғәяҡ күле ята.
Златоуст ҡалаһына тиклем – 20 км, Силәбегә – 160 км, Өфө менән араһы — 280 км.
Координаттары: 55°20'11"Н 59°58'39"Е
Тасуирламаһы
Һырттың көнсығыш битләүҙәре Тыйылға ҡасабаһы яғынан үҙенсәлекле биогеографик сифаттарға эйә. Улар реликт шыршылыҡтар менән ҡапланған, был урмандар киләсәк быуын өсөн оло ҡиммәт булып тора, шул иҫәптән ағас орлоҡтары фонды булараҡ та ҡурсыуға лайыҡ.
Елсел итәгендә — тау тайгаһы, бында күберәк ҡара һәм аҡ шыршы, ҡайын үҫә. Түбәһе ике сусаҡлы һәм ташлы. Көньяҡ Уралда тап ул иң яҡшы күҙәтеү майҙансыҡтарының береһе тип һанала. Оло һәм Кесе Тағанай, Йүрмә, Юрмый, Александров түбәһе бынан яҡшы күренә.
Көртмәле үҫкән урындар табыла.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович иһә үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "Ицыл (Иссыл), гора, территория города Златоуста. От башкирского слова иссиль — «вечный ветер». Ицыл — «гора вечного ветра». Название вполне соответствует действительности. Об Ицыле говорят: «Известная труба на весь Урал»." Йәғни, атама "ел" һүҙенән килеп сыҡҡанлығы шик тыуҙырмай. Әммә «гора вечного ветра» тигән тәржемә дөрөҫ кенә тип әйтеп булмай. Аңлашылыуынса, һырттың атамаһы "гел ел сығып торған урын", йәғни, бер һүҙ менән "елсел" тигән сифатҡа эйә урын.
Выхим-Соим
Выхим-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дворкин Карп Акимович
Дворкин Карп Акимович (6 ғинуар 1909 йыл — 28 июль 1977 йыл) — СССР-ҙың атом сәнәғәте системаһында эшләгән ғалим-химик. Техник фәндәр кандидаты (1949). Ленин (1961) һәм Сталин премияһы (1954) лауреаты.
Биографияһы
Карп Акимович Дворкин 1909 йылдың 6 ғинуарында Смоленск губернаһының Красный өйәҙе Ляды ҡасабаһында тыуған.
1937 йылда Ленинград дәүләт университетының Химия факультетын органик булмаған химия һөнәре буйынса тамамлағандан һуң Дәүләт ғәмәли химия институтының электрохимия лабораторияһы ғилми хеҙмәткәре һәм Ленинград дәүләт университетының химия факультетының органик булмаған химия кафедраһы ассистенты булып эшләй.
1941 йылдан алып 1945 йылға тиклем — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы офицеры. Бөйөк Ватан һуғышында Волхов һәм Ленинград фронттарында ҡатнаша, 8-се армияның Химия бүлеге начальнигының өлкән ярҙамсыһы була. 1944 йылдың 30 ноябрендә командованиеның хәрби бурыстарын үтәгәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1951 йылдан төп эшмәкәрлеге менән бер үк ваҡытта Мәскәү инженер-физика институтының 3-сө бүлегендә уҡыта һәм ғилми советы ағзаһы була. 1964 йылдан алып А. Ф. Иоффе исемендәге Ленинград физик-техник институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
1977 йылдың 28 июнендә Ленинградта вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Сығанаҡтар:
Сабитов Илдар Нариман улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Илдар Нариман улының ғими эшмәкәрлеге архитектура һәм ҡала төҙөлөшө мәсьәләләрен өйрәнеүгә бағышлана. Ул 70-тән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы (2004) Рәсәй Федерацияһының почетлы архитекторы (2002) Архитектура кандидаты (1988).
Молдовала ислам
Молдавияла Ислам  — хәҙерге ваҡытта илдең аҙ һанлы диндәренең береһе булып тора, сөнки 93,3 процент халҡы тотҡан дин — православие.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Молдова кенәзлеге территорияһында XV быуатта күсмә төрки-мосолмандар күренә. Был, нигеҙҙә нуғайҙар, ҡырым татарҙары һәм төрөктәр була. Шуғаса православ дин тотҡан кенәзлек ярайһы уңышлы ғына Ғосман империяһына ҡаршы тора, әммә һуңынан бойондороҡлоғон танырға мәжбүр була, был бойондороҡлолоҡ 1812 йылға тиклем дауам итә.
Мөһәжирлек
Бессарабия территорияһы Рәсәй империяһы составына индерелгән һуң, мосолмандарҙың күбеһе мөһәжирлекте өҫтөн күреп Дунай аръяғына, Добруджаға күсенә, сөнки ул 1878 йылға тиклем османдар ҡулы аҫтында була. Хәҙер был өлкә Румынияға инә, унда мосолмандарҙың ҙур йәмәғәте йәшәй һәм уларҙың һаны 70 мең самаһы тәшкил итә
Хәҙерге халәте
Молдавияла 2004 йылда үткәрелгән йәниҫәп буйынса мосолмандар айырым төркөмгә бүлеп алынмай, һәм Ислам «башҡа диндәр» иҫәбенә индерелә (29 813 кеше). Молдавияла 3 меңдән 15 меңгә тиклем мосолман йәшәй. Уларҙың күпселеген татарҙар, шулай уҡ бүжәк татарҙары (йәки дунай татарҙары) тәшкил итә). Кишинёвта мосолмандарҙы берләштереүсе 3 үҙәк бар. 1995 йыл Ислам мәҙәниәте йәмғиәте ойошторола.
Молдованың көс структуралары һуңғы йылдарҙа мосолмандарҙың эшмәкәрлеге активлашыуына шикләнеп ҡарай. 2005 йылда Тәлғәт Машаев етәкселек иткән Молдавия Диниә назаратын теркәүҙән баш тарталар, Европалағы именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошмаһы (ОБСЕ) мөрәжәғәте лә иғтибарға алынмай.
2011 йылдың 14 мартында Молдова республикаһы юстиция министрлығы тарафынан Молдова Республикаһы Ислам лигаһы (МРИЛ)теркәлгән , лига Молдова мосолман йәмәғәтен берләштереп, илдә һәм сит илдәрҙә мосолмандар мәнфәғәте исеменән эш алып барыуҙы үҙ өҫтөнә ала. Молдова Республикаһы Ислам лигаһына илдәге ислам дине үҫеше процесына йүнәлеш биреү бурысы йөкмәтелгән. Ислам лигаһының тәүге рәйесе — Сергей Сокирка.
Ҡыҙыҡлы факттар
2008 йылдан АҠШ-тың Молдавиялағы илсеһе булып пакистан сығышлы мосолман Асиф Чодри эшләй.