cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Валент электрондар
Юғары энергияһына эйә булғанға күрә валент электрондар химик реакцияларҙа атом ғәмәлдәрен билдәләй. Әгәр элементта аҙ валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа был электрондарын еңелерәк бирә һәм тергеҙеүсе матдә үҙенсәлеген күрһәтә. Киреһенсә, химик элементта күберәк валент электрондар булһа, ул икенсе элементтар менән реакцияларҙа электрондарҙы еңелерәк ала, сөнки тигеҙ шарттарҙа оксидлаштырыусы сифатын күрһәтә.
Инерт газдарҙың тышҡы электрон көплөктәре тулыһынса тултырылған һәм минималь химик активлығын күрһәтә. Тышҡы электрон көплөктө электрондар менән тултырыу йышлығы Менделеев таблицаһында элементтарҙың химик үҙенсәлектәренең периодик үҙгәреүен билдәләй.
Валент электрондар һаны (максималь валентлыҡ) элементтың Менделеевтың периодик таблицаһындағы төркөмө номерына тигеҙ (3-12 төркөмдән — күсеүсән металдарҙан башҡаһы).
Эске көплөклө электрон кеүек үк, валентлыҡ электроны фотон формаһында энергияны йотоу йәки бүлеп сығарыу һәләтенә эйә. Энергия алыу электронды тышҡы көплөккә күсергә мәжбүр итергә мөмкин; был ваҡиға ҡуҙғыу (возбуждение) булараҡ билдәле. Шул уҡ ваҡытта, әгәр ҙә электрон ионлашыу потенциалына тигеҙ потенциаль кәртәне еңеү өсөн етерлек энергия алһа, ул атомды ташлап китә, шул рәүешле ыңғай ион барлыҡҡа килтерә. Электрон үҙенең энергияһын юғалтҡан осраҡта (фотонын нурландырып), ул тулы булмаған эске көплөккә күсеүе мөмкин.
Һашимиҙар
Һашимиҙар - الهاشميون, Al-Hāshimīyūn, Әл-Һашиминүн)- Мөхәммәд|Пәйғәмбәрҙең ҡарт олатаһы (олатаһының атаһы) Һашим ибн Әбд Манафтың, уның үҙен дә индереп, вариҫтары.Өмәүиҙәр хәлифәлеге|Өмәүиҙәр менән хакимлыҡ өсөн ҡаты көрәш алып барғандар. Ғәббәсиҙәр һашимиҙар тип һанала. Хәҙерге Марокко һәм Иордания королдәре династияларын һашими  тоҡомдары тип таныйҙар.
Каганов Зосим Григорьевич
Каганов Зосим Григорьевич (23 декабрь 1911 йыл — 23 ноябрь 1998 йыл) — ғалим-инженер-электрик. 1971—1988 йылдарҙа Өфө авиация институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1971 йылдан теоретик һәм дөйөм электротехника кафедраһы, 1979 йылдан — электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (1963), профессор (1969). 1943 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Зосим Григорьевич Каганов 1911 йылдың 23 декабрендә Киевта тыуа.
Киев элемтә техникумын (1931) һәм Иваново энергетика институтының киске бүлеген тамамлай (1938). 1938—1940 йылдарҙа — ТЭЦ-тың дежур инженеры һәм Сегежск целлюлоза-ҡағыҙ комбинатының (Карелия) өлкән инженер-электригы. 1940—1941 йылдарҙа — Иваново энергетика институты аспиранты. 1942—1946 йылдарҙа — РККА-ла хеҙмәт итә, өлкән лейтенант, Мәскәү хәрби инженер училищеһы уҡытыусыһы. 1946—1949 йылдарҙа — Иваново энергетика институтының аспиранты, ассистенты, доценты (1949), 1948 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1949—1959 йылдарҙа — Иваново Туҡыу институты доценты. 1959—1961 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһе Автоматика һәм электрометрия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1961—1971 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Себер бүлегенең Транспорт-энергетика институтының лабораторияһ мөдире. Уның етәкселегендә тағы ике: юғары вольтлы ҡоролмалары һәм электр машиналарында тулҡын процестары — лаборатория ойошторола. 1963 йылда яҡланған докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, 1969 йылда профессор дәрәжәһен ала. 1971—1982 йылдарҙа Өфө авиация институтының Электротехниканың теоретик нигеҙҙәре кафедраһы мөдире була. 1982—1988 йылдарҙа шул уҡ кафедра профессоры. Каганов параметрҙары бүлгесләнгән электр сынйырҙарындағы тулҡын күренештәрен тикшерә, энергетика объекттарының изоляцияһын тикшереүҙең емермәй торған ысулдарын эшләй. Уның асыштары Башҡортостанда, илдең башҡа төбәктәрендә һәм БДБ илдәре предрприятиеларында ҡулланыла. 145‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 21 уйлап табыу авторы. 1988 йылдан хаҡлы ялда, Ленинградта йәшәй. 1998 йылдың 23 ноябрендә вафат була.
Гюстав Флобер
Биографияһы
Гюстав Флобер 1821 йылдың 12 декабрендә Руан ҡалаһында буржуа ғаиләһендә тыуған. Атаһы Ахилле-Клеофас Флобер, билдәле табип, Руан дауаханаһының хирургия бүлексәһе мөдире була. Ги де Мопассан әйтеүенсә, «ул ҙур талант эйәһе һәм ҙур данлы» хирург, холҡо менән «ябай, тура һәм киҫкен кеше». Әсәһе Анна Жюстин Каролин (ҡыҙ фамилияһы Флёриот; 1793—1872) норманд ғаиләһенән сыҡҡан. Гюстав ғаиләлә кинйә бала була. Ғаиләлә тағы ике бала үҫә, тик уларҙың ғүмере ҡыҫҡа була. Яҙыусының бала сағы табиптың ҡараңғы фатирында бер ҡыуаныс-шатлыҡһыҙ үтә. Иртә йәштән яҙыша башлай, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, һигеҙ йәшендә үк.
1832 йылдан Руанда Король коллежында һәм лицейҙа уҡый, дуҫы (Эрнест Шевалье) менән 1834 йылда «Сәнғәт һәм прогресс» тигән ҡулъяҙма журнал ойоштора.
1836 йылда ул француз нәшерсеһе Морис Шлезингерҙың ҡатыны Элиза Шлезингер менән таныша, ул уға тәрән йоғонто яһай. Һүҙһеҙ, яуапһыҙ һөйөү хисе уның ғүмере буйы дауам итә һәм «Хистәр тәрбиәләү» романында сағыла.
Яҙыусының йәшлеге Францияның провинциаль ҡалаларында үтә. 1840 йылда Флобер Парижда хоҡуҡ факультетына инә. Унда күп билдәле кешеләр менән осраша, яҙышыуын дауам итә. 1840 йыл аҙағында Пиреней һәм Корсика буйлап сәйәхәт итә. 1843 йылда имтиханын бирә алмағанға һәм быума өйәнәге арҡаһында уҡыуын ташлай. 1844 йылда Сена буйында, Руандан алыҫ түгел Круасста төпләнә. Флобер йомоҡ тормош рәүеше алып бара. Әҙәби ижад менән күп шөғөлләнә.
1846 йылда атаһы, бер аҙҙан апаһы үлә. Атаһынан һәйбәт мираҫ ҡала. 1846—1854 йылдарҙа Флоберҙы шағирә Луиза Коле менән яҡын мөнәсәбттәр бәйләй; уның хаттары һаҡланған. Флобер бер ҡасан да өйләнмәй, балалары ла булмай. Биографы Эмиль Фаге яҙыуынса, уның Луиза Коле менән мөнәсәбәттәре берҙән-бер етди романтик мөнәсәбәттәр була.
Күптәнге дуҫы Максим Дюкан менән 1846 йылда Бретань буйлап сәйәхәттә йөрөй. Флобер Парижға 1848 йылда Революцияла ҡатнашыу өсөн ҡайта. 1848 йылдан 1852 йылға тиклем Көнсығышта сәйәхәттә йөрөй. Мысырҙа, Иерусалимда була, Константинополь һәм Италия аша үтә. Тәьҫораттарын яҙып бара һәм әҫәрҙәрендә ҡуллана.
1855 йылдан алып Парижда Флобер күп яҙыусылар, шул иҫәптән бер туған Гонкурҙар, Бодлер, Тургенев, менән осраша.
Францияны Пруссия оккупациялаған саҡта Флобер әсәһе һәм ике туған ҡәрҙәше менән Руанда тыныс урын таба. Әсәһе 1872 йылда үлә, ошо уҡ ваҡыттарҙа яҙыусының аҡсаһыҙлыҡ осоро башлана. Һаулығы ла ҡаҡшай. Ул бөтә мөлкәтен һата, Париждағы фатирынан китә. Бер-бер артлы әҫәрҙәр баҫтыра.
Яҙыусы ғүмеренең ахырын аҡсаһыҙлыҡ, сырхаулыҡ, дуҫтарының хыянаты боҙа. Спинозасы булып, Спинозаның фекерҙәренә һиҙелерлек йоғонто яһай. Ул шулай уҡ пантеист була.
Гюстав Флобер 1880 йылдың 8 майында инсульттан үлә.
Ижады
1843 йылдың февралендә Флобер «Хистәр тәрбиәләү» романын яҙа башлай, эште 1845 йылдың 7 ғинуарында тамамлай. Күп башланғыс осор әҫәрҙәре менән бергә беренсе романы ла Флобер иҫән саҡта баҫылмай ҡала. Был роман тәүләп 1910 йылда нәшер ителә һәм артабан ҡат-ҡат баҫыла. Әүәл таралған ҡараш буйынса, был әҫәр Флоберҙың ошо уҡ исемдәге икенсе романының беренсе редакцияһы тип ҡарала, әммә хәҙерге заман тикшеренеүселәре уны 1869 йылғы романдың «версияһы» йәки «редакцияһы» тип ҡарауҙан алыҫ тора, уны үҙ аллы әҫәр тип таный.
1849 йылда «Изге Антонийҙың вәсвәсәләре» тигән фәлсәфәүи драманы яҙып бөтә, әммә ғүмер буйы уның өҫтөндә эшләүҙе дауам итә. Донъяға ҡараштар йәһәтенән уға танып белеү мөмкинлектәренән күңел ҡайтыу фекере хас, был фекер төрлө дини йүнәлештәрҙең һәм ярашлы тәғлимәттәрҙең ҡапма-ҡаршылығы менән раҫлана. Флоберға журналда «Бовари ханым» (1856) романын баҫтырып сығарыу ҙур билдәлелек килтерә. Был әҫәрҙе ул 1851 йылда яҙа башлай. Романын реалистик һәм психологик итергә тырыша. Баҫылғандан һуң бер аҙҙан Флобер һәм «Ревю де Пари» журналы мөхәррире «әхләҡте мыҫҡыл иткән өсөн» суд яуаплылығына тарттырыла. Роман әҙәби натурализм йүнәлешенең хәбәрсеһе булып сыға, ләкин унда авторҙың заман йәмғиәтенә генә түгел, ғөмүмән кешегә скепсисы ярылып ята.
Әҙәбиәтселәр романдың формаль үҙенсәлектәренән экспозицияның үтә оҙон булыуын, традицион ыңғай геройҙың булмауын билдәләй. Ваҡиғаларҙы провинцияға күсереү һәм кире буяуҙарҙа һүрәтләү Флоберҙы провинцияға ҡаршы ижадлы авторҙар рәтенә ҡуя. Аҡлаған хөкөм ҡарары романды айырым баҫма итеп сығарырға мөмкинлек бирә (1857). «Саламбо» тарихи романын яҙыуға әҙерлек авторҙың Көнсығышҡа һәм Төньяҡ Африкаға барыуын талап итә. Роман беҙҙең эраға тиклем III быуатта Карфагенда ялланма яугирҙарҙың ихтилалы тураһында һөйләй, ул 1862 йылда баҫылып сыға. Ете йылдан, 1869 йылдың ноябрендә, Флобер «Хистәр тәрбиәләү» романының һуңғы вариантын яҙып бөтә. Роман социаль проблемалар менән һуғарылған. Унда Европалағы 1848 йылғы ваҡиғалар һүрәтләнә. Романда авторҙың үҙ тормошондағы мөһим ваҡиғалар ҙа, мәҫәлән, беренсе һөйөүе һүрәтләнә. Романды һалҡын ҡаршы алалар һәм ул бер нисә йөҙ данала ғына сыға.
1877 йылда Флобер «Ябай йөрәк», «Иродиада» һәм «Изге Юлиан Милостивый тураһында легенда» повестарын баҫтыра. «Бувар һәм Пекюше» тигән һуңғы романы тамамланмай ҡала.
1877—1880 йылдарҙа «Бувар һәм Пекюше» романын мөхәррирләү менән шөғөлләнә. Был сатирик әҫәре яҙыусы вафат булғас, 1881 йылда донъя күрә.
Сағыу стилист, әҫәрҙәренең теле өҫтөндә ентекле эшләгән Флобер артабанғы әҙәбиәткә ҙур йоғонто яһай һәм уға бер нисә талантлы авторҙы килтерә, улар араһында Ги де Мопассан һәм Эдмон Абу була.
Козлачиха
Козлачиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бехтемир йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алиева Светлана Умаровна
Светлана Умаровна Алиева(тыуған 6 апрель 1936, Пятигорск) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, тәнҡитсе һәм библиограф, мөхәррир. СССР журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Алиева Светлана Умаровна Пятигорскиҙа 1936 йылдың 6 апрелендә тыуған. Алиевтар уздендәре ырыуынан сыҡҡан. Атаһы — Үмәр Баблашевич Алиев, билдәле төркиәтсе, яҙыусы; 1944 йылда, ҡарасәй милләтенән булғанлыҡтан, Ҡырғыҙстанға депортациялана. Тиҙҙән ғаилә башлығы артынан улар ғаиләһе Фрунзе ҡалаһына китә.
Алиева Светлана Умаровна 1959 йылда Ростов дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1960—1963 йылдарҙа — «Кабардино-Балкарская правда» гәзитендә эшләй.
1966—1967 йылдарҙа — В. И. Ленин исемендәге Дәүләт китапханаһында өлкән библиограф.
1967—1970 йылдарҙа — «Книга» нәшриәтенең өлкән мөхәррире.
1970—1972 йылдарҙа — «Литературная газета» редакцияһының үҙ корреспонденты. 1972 йылда Э. Казакевич ижады буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1972—1976 йылдарҙа — «Литературное обозрение» журналының өлкән мөхәррире.
1976—1980 йылдарҙа — «Советский писатель» нәшриәтенең өлкән мөхәррире.
1986-1987 йылдарҙа С. У. Алиеваның әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре «Октябрь» (1986, № 10), «Звезда» (1987, № 3), «Дружба народов» (1986, № 10), «Дон» (1986, № 10) журналдарында баҫылып сыға.
1989 йыл — СССР ФА-ның (хәҙер Рәсәй Фәндәр академияһы) М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институты хеҙмәткәре.
1985—1992 йылдарҙа С. У. Алиева тотолитар совет дәүләтендәге халыҡтар тарихы тураһында «Так это было» йыйынтығын әҙерләй.
1989 йылдан алып СССР-ҙағы Репрессияланған халыҡтар конфедерацияһында эшләй.
Лексикография
Лексикогра́фия (λεξικόν [lexikon] «һүҙлек» + γράφω [grapho] «яҙам») — тел ғилеменең һүҙлектәр төҙөү һәм уларҙы өйрәнеү мәсьәләләре менән шөғөлләнгән киҫәге; һүҙҙәрҙең семантик структураһын, үҙенсәлектәрен өйрәнеүсе, уларҙы аңлатыусы фән.
Ғәмәли лексикография, телде уҡытыуҙы, телде тасуирлауҙы һәм нормалаштырыуҙы, тел-ара аралашыуҙы, телде фәнни өйрәнеүҙе тәьмин итеп, йәмғиәт өсөн әһәмиәтле функциялар башҡара. Лексикография тел тураһындағы бөтә белемдәр тупланмаһын һүҙлектәр аша тапшырыу өсөн иң ҡулай һәм яраҡлы ысулдар табырға тырыша.
Лексикография һүҙҙе уның бөтә үҙсәнлектәре йыйылмаһы менән бирә, шунлыҡтан һүҙлек тел буйынса уникаль һәм алмаштырғыһыҙ әсбап ҡына түгел, ғилми тикшеренеүҙәр өсөн мөһим ҡорал да булып тора. XXI быуаттың тел ғилеме һүҙлектәр аша белемдәрҙең бөтә аспекттарын яҡтыртырға тырыша, шунлыҡтан заманса һүҙлектәрҙә һүҙҙәр генә түгел, һүҙ берәмектәре лә тасуирлау объекты булып тора.
Ел-Е
Ел-Е — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Тур күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Королёв һәм Гагарин һәйкәле (Таганрог)
Королёв һәм Гагарин һәйкәле — скульптор Комов Олег Константинович ижад иткән Юрий Гагарин һәм Сергей Королёвтың бронза скульптураһы, Таганрогта Чехов урамындағы Көньяҡ Федераль университеттың инженер-технология академияһы корпусы алдында ҡуйылған.
Скульптура
Гагарин, Королёвтан айырмалы рәүештә, оҙон буйлы түгел, ә беренсе космонавтарҙы буйы 1,65 м-ҙан артмағандарын һайлап алғандар. Ләкин автор, донъяла беренсе космосҡа осоуҙың һәм СССР-ҙың бөтә донъяға данын таратҡан кешенең мөһимлегенә баҫым яһарға теләп, был фактты иҫәпкә алмай, һәм Гагаринды хатта Королёвтан бейегерәк итеп әүәләй. Скульптураның плинтына артҡы һул мөйөшөнә «О.Комов 75 г.» тигән яҙыу яҙып ҡуйылған.
Тарихы
1975 йылда яһалған «Гагарин — Королёв» скульптураһы (автор атамаһы ) Мәскәүҙә күргәҙмәлә күрһәтелә. Күргәҙмә ябылғандан һуң Совет мәҙәниәт фонды был скульптураны Таганрог картиналар галереяһына бүләк итә. Унда скульптура парк скульптураһы экспонаттары коллекцияһында һаҡлана.
Парк скульптураһы музейын төҙөү билдәһеҙ ваҡытҡа һуҙыла. Һәйкәлде ҡуйыу урыны өсөн Таганрог радиотехника институты һәм үҙенең космонавтика музейы менән билдәле булған 3-сө һанлы урта мәктәп көрәшә. Ләкин ниңәлер 1979 йылда һәйкәлде Петровская урамы һәм Украина тыҡрығы киҫешкән ерҙә ҡуйырға ҡарар ителә. Скульптура шул көйө газонға пьедесталһыҙ ҡуйыла. Шул ваҡыттан алып был тыҡрыҡ менән бульвар кварталы, һөйләшкәндә, Космонавтар скверы тип атала башлай. 2002 йылда, радиоуниверситет 50-йыллығын билдәләгәндә, һәйкәлде бөгөнгө көндәге урынына, Таганрог радиотехника институтының «А» корпусына күсерәләр, ә элекке урынында хәҙер Үҙәк балалар майҙансығы урынлашҡан.
Таганрог радиотехника институты хеҙмәткәрҙәренең космосты үҙләштереүгә ҡатнашлығы ҙур: 1956 йылда был институттың приборҙар төҙөү факультетын тамамлаусы ун студенты Сергей Королев командаһына ҡушылып китә. Ә Караштин Владимир Михайлович (1934—2008) хатта «Энергия» ракета-ташыусыһын һәм Буран космос карабын осороуға техник әҙерлек өсөн яуап биреүсе «Энергия» Ракета-космос корпорацияһының генераль конструкторы урынбаҫары булып китә.
Ашҡоромов Солтан Сәйетғәли улы
Ашҡоромов Солтан Сәйетғәли улы (14 февраль 1905 йыл — 8 март 1983 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн 1943 йылдың 14 декабрендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (документ номеры: 62), 1944 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (Белоруссия фронтының 7 гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы буйынса 1944 йылдың 14 июнендәге 6 номерлы бойороҡ), ә 1945 йылда Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы буйынса 1945 йылдың 21 июнендәге 30/н номерлы бойороҡ) менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Ашҡоромов Солтан Сәйетғәли улы һаңғырау-телһеҙҙәр мәктәбе директоры, Ворашилов, Матросов исемендәге колхоз рәйесе, Һандуғас ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1961 йылдан алып 1969 йылда хаҡлы ялға киткәнсе Можға ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы, «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы, биш хәрби миҙал менән бүләкләнә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң 1983 йылдың 8 мартында вафат була.
Нобель премияһы
300px|thumb|Нобель премияһы лауреатына бирелә торған миҙал Но́бель пре́мияһы (Nobelpriset, Nobel Prize) — күренекле фәнни тикшереүҙәр, асыштар һәм мәҙәниәт һәм йәмғиәт үҫешенә баһалап бөткөһөҙ индергән өлөш өсөн бирелә торған халыҡ-ара премия. Әҙәбиәт, фән һәм тыныслыҡ өлкәһендә бирелә. Премия 1895 йылда Нобель Фондын ойошторған Альфред Нобель тарафынан булдырыла. Күптәр өсөн Нобель премияһын алыу мөһим ваҡиға булып тора. Нобель премияһын алған кешеләрҙе «Нобель лауреаттары» тип атайҙар.
Һәр лауреат миҙал, диплом һәм, суммаһы йылда үҙгәреп торған, аҡса ала. 1901 йылда, Нобель лауреатына 150,782 SEK бирелгән, 2007 йылдың декабрендә 7,731,004 SEK. 2008 йылда еңәүселәргә 10,000,000 SEK бирелгән. Наградалар Стокгольмда 10 декабрҙә, Нобелдең хәтер көнөндә, тапшырыла.
Тарихы
Альфред Нобель 1833 йылдың 21 октябрендә Стокгольмда, Швецияла, инженерҙар ғаиләһендә тыуған. Ул химик, инженер һәм уйлап сығарыусы булған. 1894 йылда Нобель Бофорс тип аталған ҡорал эшләп сығарыусы ҙур металлургия концернына эйә булған. Үҙ ғүмерендә Нобель ҙур мөлкөт туплаған. Килемдең күп өлөшөн ул үҙенең 355 уйлап сығарыуҙарына алған, шулар араһында иң билдәлеһе — динамит.
1888 йылда Альфред Нобелды фәндә «тереләй күмделәр». Канны ҡалаһында Нобелдың бер туғаны — Нобель Людвиг Эммануил улы вафат булған, һәм репортёрҙар, хаталанып, гәзиттә ағаһының түгел, Альфред Нобелдың вафаты тураһында иғлан баҫтырғандар. Француз гәзитендә «Үлем менән һатыу итеүсе үлгән» тигән атама менән сыҡҡан некрологты уҡығас, Нобель бынан һуң, кешелек үҙен ниндәй итеп хәтерләр тигән ҡаты уйға батҡан. Бынан һуң ул үҙенең васыятын үҙгәртергә булған. 1896 йылдың 10 декабрендә Альфред Нобель Италиялағы Сан-Ремо виллаһында, мейеһенә ҡан һауып, вафат булған.
Альфреда Нобелдың 1895 йылдың 27 ноябрендә төҙөгән васыяты 1897 йылдың ғинуарында иғлан ителгән :
«Минең бар булған күсемле һәм күсемһеҙ мөлкәтем тарафынан, һәм шулай йыйылған капитал ышаныслы банкка урынлаштырылырға тейеш. Һалынған аҡсаларҙан алынған килем ағымдағы йылда кешелеккә иң ҙур файҙа килтергән шәхестәргә йыл һайын премиялар тапшырыусы фонд иҫәбенә инергә тейеш… Алынған проценттарҙы биш өлөшкә бүлергә һәм мотлаҡ түбәндәгесә тәғәйенләргә: бер өлөшө — физика өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә һәм уйлап сығарыусыға; икенсеһе — химия өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә һәм камиллаштырыусыға; өсөнсөһө — физиология йә медицина өлкәһендә иң мөһим асыш эшләүсегә; дүртенсеһе — идеалистик йүнәлештәге бөйөк әҙәби әҫәр ижад итеүсегә; бишенсеһе — милләтте берләштереүгә, ҡоллоҡто юҡҡа сығарыуға йә булған армиялар һанын кәметеүгә һәм, тыныслыҡ конгрестарын уҙғарыуға ярҙам итеп, әһәмиәтле өлөш индереүсегә… Премия тапшырғанда кандидаттарҙың милләтенә иғтибар итмәү — минең айырым бер теләгем…»
Был васыят башта ҡабул ителгән. Нобелдың күп һанлы туғандары үҙҙәрен өлөштән мәхрүм ителгән итеп тойған, шуға васыятты ғәмәлдән сыҡҡан тип таныуҙы талап иткән. Фәҡәт 1897 йылдың 26 апрелендә генә Норвегия Стортингы уны раҫланған. Нобелдың ихтыярын үтәүселәр, секретарь Рагнар Сульман һәм адвокат Рудольф Лилеквист, уның васыятын тормошҡа ашырыуҙы хәстәрләүсе һәм премияларҙы тапшырыуҙы ойоштороусы Нобель фондын булдырған.
Нобелдың күрһәтмәләренә ярашлы, Нобель тыныслыҡ премияһын тәғәйенләү буйынса Норвегия Нобель комитеты яуаплы, уның ағзалары 1897 йылдың апрелендә, васыят ғәмәлгә инеү менән, үҙ көсөнә ингән. Бер аҙ ваҡыт үткәндән һуң, башҡа премияларҙы ла тапшырыусы ойошмалар билдәләнгән. 7 июндә Каролин институты физиология йә медицина өлкәһендә Нобель премияһын тапшырыу буйынса яуаплы; 9 июндә Швед академияһы әҙәбиәт өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу хоҡуғын алған; 11 июндә Швед король фәндәр академияһы физика өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу һәм химия өлкәһендә Нобель премияһы тапшырыу буйынса яуаплы итеп танылған. 1900 йылдың 29 июнендә Нобель премияһы финанстары менән идара итеү һәм Нобель премияларын тапшырыу маҡсатында Нобель фондына нигеҙ һалынған. Нобель фондында премия тапшырыуҙың нигеҙ принциптары тураһында килешеүгә өлгәшелгән, һәм 1900 йылда яңы ғына булдырылған фонд уставын король Оскар II раҫлаған. 1905 йылда швед-норвегия унияһы юҡҡа сығарылған. Шул мәлдән бирле Норвегия Нобель комитеты Нобель тыныслыҡ премияһын тапшырыу буйынса яуаплы, ә башҡа швед ойошмалары ҡалған премиялар буйынса яуаплы.
2018 йылда Швед король фәндәр академияһы бөтә тарих дауамында, тоҡанып киткән ғауға скандал арҡаһында әҙәбиәт өлкәһендә премия тапшырыуҙан баш тартты. Элегерәк әҙәбиәт өлкәһендә премияны Беренсе донъя һуғышы (1914—1918 йй.), Икенсе донъя һуғышы (1941—1943 йй.) осоронда һәм 1935 йылда, бер ниндәй ҙә лайыҡлы кандидат булмау сәбәпле, тапшырмағандар. Академиия ҡарары буйынса, 2019 йылда бер үк ваҡытта 2 премия — шуның береһе 2018 йылғы ғауға арҡаһында бирелмәй ҡалғаны өсөн — тапшырыласаҡ.
Премия ҡағиҙәләре
Премия тапшырыу ҡағиҙәләрен тәртипкә һалыусы төп документ булып Нобель фонды тора.
Статуттың 4-се §-ына ярашлы, бер үк ваҡытта бер йәки ике эш дәртләндерелеүе мөмкин, һәм шулай уҡ бүләкләнеүселәрҙең дөйөм һаны өстән дә артырға тейеш түгел. Был ҡағиҙә 1968 йылда ғына индерелгән булһа ла, ул де-факто һәр саҡ үтәлеп килгән. Шул уҡ ваҡытта аҡсалата премия лауреаттар араһында түбәндәгесә бүленә: башта премия тигеҙ итеп эштәр, ә һуңынан тигеҙ итеп авторҙар араһында бүленә. Шулай итеп, ике асыштың береһен ике кеше үтәгән булһа, тимәк, ике төрлө ике асыш өсөн бүләкләнгәндә, ошо ике кандидат премияның 1/4 өлөшөнә лайыҡ тип таныла. Әгәр бер асышты ике йә өс кеше яһаған булһа, барыһына ла тигеҙ (шуға ярашлы премияның 1/2 йә 1/3 өлөшө) бүленә.
Шулай уҡ 4-се §-та, премия шәхес вафат булғандан һуң да, бирелеүе мөмкин тип яҙылған. Әммә, претендент премияны иғлан иткәндә (ғәҙәттә октябрҙә) тере булған булып та, тапшырыу церемонияһына саҡлы (ағымдағы йылдың 10 декабре) вафат булып ҡалһа, премия барыбер һаҡлана. Был ҡағиҙә 1974 йылда ҡабул ителгән, уға тиклем дә премия вафат булғандан һуң ике тапҡыр: 1931 йылда Эрик Аксель Карлфельдт һәм 1961 йылда Даг Хаммаршёльдҡа тапшырылған. Ҡабул ителгән ҡағиҙәгә ярашлы, 1996 йылдың октябрендә премия тапшырылғандан һуң бер нисә көн үтеүгә яҡты донъянан китеп барған Уильям Викри премияға лайыҡ булып ҡалған. Әммә 2011 йылда ҡағиҙәнән тайпылыу күҙәтелгән, Нобель комитеты ҡарары менән Ральф Стейнман медицина өлкәһендә Нобель премияһы менән, тапшырыу мәлендә нобель комитеты уны тере икән тип уйлаһа ла, ысынында иһә вафат булғандан һуң бүләкләнгән.
Статуттың 5-се §-на ярашлы, премияға күрһәтелгәндәр араһында комтитет ағзалары тап килгән кешене тапмаған осраҡта, бер кемгә лә бирелмәүе мөмкин. Был осраҡта приз аҡсалары киләһе йылға саҡлы һаҡлана. Әгәр премия икенсе йылға ла тапшырылмаған хәлдә, аҡса Нобель фондының ябыҡ резервына тапшырыла.
Премия категориялары һәм лауреаттар
Нобель был турала васыят итмәһә лә,Швеция банкының Нобель исемендәге Иҡтисад өлкәһендәге премияһын ҡайһы саҡта Иҡтисад буйынса Нобель премияһы тип атайҙар, Был премияны 969 йылда Швецария Иҡтисад фәндәре банкы бирә башлай. Был премияны Нобель ҡарар итмәгән, уның өсөн аҡса ҡалдырмаған, шуға күрә был Нобель премияһы түгел, ләкин әһәмиәте буйынса ул башҡа Нобель премияларына тиң.
Нобель фонды
Нобель фонды 1900 йылда хөкүмәттекенә ҡарамаған бойондороҡһоҙ хосуси ойошма булараҡ булдырылған, уның башланғыс капиталы 31,6 млн швед кронаһына (хәҙерге хаҡтар менән был сумма яҡынса 1,65 млрд кронға ) булған. Лауреаттарға премиялар ҡиммәтле ҡағыҙҙар менән эш итеүҙән килгән проценттарҙан түләнә. Фондтың төп бурысы булып Альфред Нобелдың күпселеген Рәсәйҙә, атап әйткәндә, Баҡы нефть ятҡылыҡтарынан туплаған мөлкәте менән идара итеү тора. Баҡы предприятиелары компанияның тәьҫир итерлек финанс һөҙөмтәләренең һәм Альфред Нобель вафат булғандан һуң Нобель премияһы фондын булдырыуҙың төп производство базаһы булып торған да инде. Приз фондын булдырғанда байлыҡ 31 миллион швед кронаһына тиң булған икән, шуға ярашлы, ошо ҙур сумманың 12%-нан артығы баҡы хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт емеше.
Нобель премияһы күләме
Тәүге премиялар 150 000 крон (2009 йылдағы хаҡтар менән 7,87 млн крон) тәшкил иткән. 1980-се йылдарҙа премия яҡынса 880 000 крон (2010-сы йылдар башы курсына ҡарата иҫәпләгәндә — яҡынса 350 000 АҠШ доллары) тәшкил иткән. 1990-сы йылдарҙа премия күләме һиҙелерлек күтәрелгән. 2015 йылдың декабренә ҡарата фонд капиталы 4,065 млрд швед кронаһына тиң, ә премия күләме 8 млн швед кронаһын тәшкил итә, һәм был яҡынса 1,1 млн АҠШ долларына.
2012 йылда Нобель премияһы күләме 20 процентҡа — 1,1 млн долларға тиклем кәмегән. Бындай ҡарар 2012 йылдың июнендә Нобель фонды директорҙары кәңәшмәһендә ҡабул ителгән. Фонд етәкселеге, был сара алдағы йылдарҙа ойошманың капиталы ҡыҫҡарыуҙы урап үтергә ярҙам итәсәк, тип фекер йөрөткән. Фондтың ңлатмаһында заявление әйтелгәнсә, капитал менән идара итеү «премияны туҡтауһыҙ тапшырыу мөмкинлегенә йүнәтелергә тейеш». «Нобель фонды премия күләме оҙаҡ йылдар дауамында юғары кимәлдә һаҡланыуы өсөн яуаплы», — тип билдәләне фондтың башҡарма директоры Ларс Хайкенстен. Һуңғы йылдарҙа капиталды файҙаланыуҙан алынған килем күләме премияның аҡсалата өлөшөн, тапшырыу тантанаһына церемония сығымдарын, шулай уҡ административ аппаратҡа түләүҙе ҡапларға ла етмәй ине. Фондтағы сығымдарҙы маҡсатында, премияның күләмен ҡыҫҡартыуҙан тыш, башҡа  саралары ҡабул итеүҙе лә вәғәҙә итә.
Бер нисә премия алған лауреаттар
Нобель премияһы ойошторолған ваҡыттан алып, дүрт кеше ике тапҡыр Нобель премияһына лайыҡ була:
Төркөм булараҡ Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте (International Committee of the Red Cross - ICRC) Нобель премияһына өс тапҡыр лайыҡ була: 1917, 1944, 1963 йылдарҙа. Беренсе ике премия һуғыш ваҡытындағы эшмәкәрлеген таныу хөрмәтенә, өсөнсөһө йәмғиәттең 100 йыллыҡ юбилейы хөрмәтенә.
Ҡасаҡтар буйынса Берләшкән Милләтәр ойошмаһының (БМО) Юғары комиссары Нобель премияһын ике тапҡыр ала: 1954 һәм 1981 йылда.
Бер ғаиләнән лауреаттар
Ҡайһы бер ғаиләләр бер нисә тапҡыр лауреат булалар.
1-се Ҡыҙылъяр
1-се Ҡыҙылъяр (Беренсе Әржән) — Пермь крайының Барҙы районындағы тарихи башҡорт ауылы, Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһенең административ үҙәге. Почта индексы — 618160, ОКАТО коды — 57204825001.
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 3 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1354 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 631 ир һәм 723 ҡатын.
2005 йылда ауылда 1276 кеше йәшәгән.
2002 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1223 кеше иҫәпләнгән.
Тарихы
Яҙма сығанаҡтарҙа ауыл 1730 йылдарҙан алып иҫкә алына башлай. Ауылда йәшәүселәр башҡорт халҡының ғәйнә ырыуы вәкилдәре.
1834 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 297 ир һәм 287 ҡатын-ҡыҙ затынан аҫаба башҡорт йәшәгән. Ул йылда ауылда Мөстәҡимовтар, Рысаевтар, Зябаловтар, Вәлитовтар, Абдуловтар, Ғәбдрәшитовтар, Ильясовтар, Уразаевтар, Раҡаевтар, Юлдашевтар, Зювановтар, Ярыкаевтар, Әбүбәкировтар, Ғәбдүшевтар, Ранғоловтар, Сәлимовтар, Якуповтар, Смакаевтар ғаиләләре йәшәгән.
Профессор Ә. З. Әсфәндиәров 1834 йылда үткәрелгән VIII ревизия мәғлүмәттәренә таянып ауылда йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеген баҫтырған: 1856 йылда ауылға Ҡыҙылъяр ауылынан 60 ғаилә иҫәпкә алына. 1859 йылда ауылдың 261 йортонда 741 ир һәм 743 ҡатын-ҡыҙ иҫәпкә алынған.
Кок (Садра ҡушылдығы)
Кок  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Садра йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
1-се Ҡыҙылъяр
Тарихы
Ауылда 1810 йылдан бирле эшләп килгән мәсет һәм уның эргәһендәге мәктәп булған.
1869 йылда ауылда 990 кеше, ә 1926 йылда 1519 кеше йәшәгән.
Кок (Садра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1-се Ҡыҙылъяр
Тарихы
1924 йылдың 27 февраленән 1926 йылдың 4 ноябренә тиклем 1-се Ҡыҙылъяр ауылы 43,8 мең халҡы булған Сарапул округының Краснояр районының үҙәге булған (районда йәшәүселәрҙең күпселеге башҡорттар булған). Аҙаҡтан Барҙа районы барлыҡҡа килеү сәбәпле район үҙәге Барҙа ауылына күскән.
1930 йылда ауылда «Ҡызыл ҡырчы» («Красный полевод») колхозы ойошторолған. 1950 йылда колхоз эреләтелгән һәм уға В. И. Ленин исеме бирелгән.
Оло Юшатыр (йылға)
Оло Юшатыр — йылға, Һайылмыш йылғаһының (Һаҡмар йылғаһы бассейны) уң ҡушылдығы. Күмертау ҡалаһы составындағы Маяҡ ауылынан төньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта башлана. Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы, Ырымбур өлкәһе буйлап төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай аға һәм Һайылмышҡа (тамағынан 55 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 92 км, бассейн майҙаны 3393 кв.км. Ҡатнаш, башлыса, ҡар һыуы менән туйына. Тамағында уртаса йыллыҡ һыу сығымы 13,7 куб/с. Бассейн өҫтө убалы, тәпәш ҡалдыҡ тауҙар бар. Ландшафы йыуылған һәм типик ҡара тупраҡтағы төрлө үләнле-ҡыяҡлы далаларҙан тора; һөҙәк һыу айырғыстарҙа ҡайын сауҡалыҡтары осрай. Бассейндың күп өлөшө һөрөлгән. Йылғала 2 быуа төҙөлгән. Башҡортостан территорияһындағы ҡушылдыҡтары: уң — Ҡунаҡбай, Ҡаҙлайыр, Оло Көйөргәҙе; һул — Ҡуяныш, Туғыҙтимер, Кесе Юшатыр һ. б.
Нуғайбәк ауыл Советы (Баҡалы районы)
Нуғайбәк ауыл Советы — Баҡалы районы составындағы ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы) һәм административ-территориаль берәмек, 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 452669. ОКАТО коды — 80207837000. Яңы Урсай ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 6). Баҡалы районы буйынса г) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: «Яңы Урсай» атамаһын һаҡлап, Яңы Урсай һәм Нуғайбәк ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Яңы Урсай ауылына урынлаштырырға. Нуғайбәк ауыл Советының Батрак, Нуғайбәк, Ивановка ауылдарын Яңы Урсай ауыл Советы составына индерергә.
Яңы Урсай ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Нуғайбәк ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
2008 йылға Татарстан Республикаһы, с муниципальными образованиями: Ҡуштирәк ауыл Советы, Яңы Урсай ауыл советы менән сиктәш була («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Соловейкин Егор Зиновьевич
Соловейкин Егор Зиновьевич (1909 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовойы. III дәрәжә Дан ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Соловейкин Егор Зиновьевич сығышы менән хәҙерге Башҡортостандың Благовещен ҡалаһынан. 1943 йылда Благовещен районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һауа һөжүменә ҡаршы 20-се айырым гвардия дивизионының 1-се эскадронында ездовой булып хеҙмәт итә.
Батырлығы
Пулемет бричкаһының ездовойы булараҡ 1945 йылдың 16 февралендә Браллентин ауылы өсөн һуғышта дошман пехотаһы атакаһын кире ҡағыу ваҡытында ҡыҙылармеец Соловейкин Егор Зиновьевич бричка менән аттарҙы ташлап китмәй, шәхси ҡоралы менән атаканы кире ҡағыуҙа әүҙем ҡатнаша, һөҙөмтәлә алты немец һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Был ҡыйыулығы өсөн ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
1945 йылдың 28 февралендә яуҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Соловейкин Егор Зиновьевич III дәрәжә Дан ордены менән наградлана.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) (1945)
III дәрәжә Дан ордены (1945)
Емыс
Емыс — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 310 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы (Аллаяров Сабирьян Аллаярович; 1907 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Сабирйән Аллаяр улы Аллаяров 1907 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы) Яңы Тәтешле ауылында тыуған.
1941 йылда БАССР-ҙың Тәтешле районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия ҡыҙылармеецы Аллаяров Сабирйән Аллаяр улы 112-се Башҡорт (16 гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составындвғы 50-се гвардия полкы батареяһының 40 миллиметрлы орудие номеры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 25 ноябрендә яралана. «Халыҡ хәтере» сайтында яраланды тип яҙылған, әммә ҡабат ҡайтарып булмаған юғалтыу тигән билдәһе лә бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1945)
Хәтер
Аллаяров Сабирйән Аллаяр улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Тәтешле районы Яңы Тәтешле ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Күтәрем
Күтәрем (Кутерем) — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1081 кеше булған. Почта индексы — 452878, ОКАТО коды — 80 233 830 004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зөлҡәрнәев Ғиззәт Хәсән улы
Зөлҡәрнәев Ғиззәт Хәсән улы (18 ғинуар 1953 йыл — 27 ноябрь 2000 йыл) — табип-хирург. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған табибы. Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (2001).
Биографияһы
Ғиззәт Хәсән улы Зөлҡәрнәев 1953 йылдың 18 ғинуарында Баймаҡ районы Баймырҙа ауылында тыуған. Баймырҙа ауылы киләсәкһеҙ ауылдар төркөмөнә индерелгәс, ғаилә Өмөтбай ауылына күсенә. Атаһы, Хәсән Мөжәүир улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, мәктәптә мейес яғыусы булып эшләй, оҫта шахматсы булған. Ауыл йәштәре шахмат уйнар өсөн, уның өйөнә йыйылған. Әсәһе, Ләлә Ғәҙелша ҡыҙы, магазинда һатыусы булып эшләгән. Күп балалы ғаиләлә тәрбиәләнгән Ғиззәт бөтә яҡтан да һәләтле бала булып үҫә. Өҙҙөрөп гармунда уйнай, йырлай, матур бейей. Өмөтбай, Билал мәктәптәрендә белем ала.
1969—1972 йылдар Сибай медучилищеһында уҡый. Йүнәлтмә буйынса Түбә участка дауаханаһында фельдшер булып эш башлай. Әрме сафына алына. Илдең Ҡораллы көстәрендә лә ошо шөғөлөн дауам итә. Әрменән ҡайтҡас Баймаҡ район дауаханаһында санитар врачы ярҙамсыһы була. 1975 йылда Башҡорт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә. Уҡыу йортон тик яҡшы билдәләргә тамамлап, хирургия ауырыуҙары кафедраһының хирургия буйынса клиник ординатураһында үҙ белемен камиллаштыра.
Уҡыуҙы тамамлағас, Баймаҡҡа ҡайта. 1983 йылдың көҙөндә район дауаханаһының хирургия бүлеге ординаторы булып эш башлай. Шул уҡ йылдың 3 ноябрендә райондың баш врачы итеп тәғәйенләнә һәм бер үк ваҡытта алған һөнәре буйынса эшен дауам итә. Илебеҙҙә иҡтисади реформалар башланып, уларҙың сарпыуы һаулыҡ һаҡлауға ла шаҡтай эләккән осорҙа, Ғиззәт Хәсән улының юғары профессиональ сифаттары һәм ойоштороу һәләтлеге айырыуса асыҡ сағыла. Районда дауалау учреждениелары селтәрен һаҡлап ҡалыу ғына түгел, ә аҡса һәм дарыуҙар етешмәгән шарттарҙа ла уларҙы камиллаштырыу өсөн баш врач һәм ул етәкләгән коллектив мөмкин булғандың барыһын да эшләй. Районда туҡһан койка урынлы яңы дауалау учреждениелары, сменаһына 35 кеше ҡабул итерлек фельдшер пункттары сафҡа инә.
Ғиззәт Хәсән улы ҡала-район хакимиәте башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары итеп күсерелә. Әммә күп тә үтмәҫтән районда һаулыҡ һаҡлау унһыҙ алға бармауы асыҡлана һәм ул кире үҙ вазифаһына ҡайта. Ныҡышмал, алдынғы ҡарашлы етәксе һәм оҫта табип-хирург булараҡ уның хеҙмәте дәүләт тарафынан юғары баһалана: 1994 йылда Ғиззәт Хәсән улына — Башҡортостан Республикаһының, ә 2000 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы тигән маҡтаулы исем бирелә. Административ вазифаһынан тыш Зөлҡәрнәев Ғ.Х. практик хирург эшен дә ҡалдырмай: 30 йыл эсендә 118 операция эшләй.
2000 йылдың 27 ноябрендә Зөлҡәрнәевтәрҙең йортонда төндә көслө янғын сыға, ейәнен ҡотҡарам тип, Ғиззәт Хәсән улы Зөлҡәрнәев ҡабаттан ут ялмаған йортҡа ташлана һәм фажиғәле һәләк була. Тап ошо көндә Ғиззәт Хәсән улы шатлыҡлы хәбәр ала: уға Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы исеме бирелә.
Табиптар ғаиләһе
Ҡатыны Руфина Әғләм ҡыҙы менән өс балаға ғүмер бирҙе. Ике туған апайының етем ҡалған ҡыҙын да үҙ балалары кеүек тәрбиәләй. Балалары аталары юлынан китеп, Өфө дәүләт медицина институтын тамамлай. Улдары Руслан ғаиләһе менән Мәскәү ҡалаһында йәшәй. Ҡыҙы Әлиә Баймаҡ районы дауаханаһында баш табип булып эшләне, әле — Учалы район-ҡала дауаханаһында баш табип. Әлфиә Баймаҡ дауаханаһында теш табибы. Тәрбиәгә алған Илюзә лә табип һөнәрен һайлай.
Сәнғәтте үҙ иткән табип
Ғиззәт Зөлҡәрнәев етәкләгән дауахана коллективы үҙешмәкәр смотрҙарҙа ал бирмәне. 70-80 кешенән торған коллектив сәхнәне тултыра. Дәртле бейеүҙәре, моңло йырҙары, музыка ҡоралдарынан төҙөлгән ансамбль тамашасы ихтирамын яулай. Ҡатыны Руфина Әғләм ҡыҙы менән икәүләп йырлаһалар, зал алҡыштарға күмелә.
Етья
Етья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/892 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 176 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы
Шәйәхмәтов Рөстәм Әсхәт улы (17 июль 1975 йыл) — Рәсәй спортсыһы (шашка, шашка композицияһы), әҙәбиәт белгесе, мифолог һәм фольклорист, спорт журналисы. Шашка композицияһы буйынса халыҡ-ара мастер. Шашка композицияларын сисеү буйынса Литва асыҡ чемпионатының бронза призеры (2008). Бөтә донъя шашка федерацияһының композиция буйынса комитетының Рәсәй вәкиле. Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы (2017).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: башҡорт һәм славян мифологияһы, башҡорт әҙәбиәте, А. С. Пушкин, Н. В. Гоголь ижады, һүҙ яһалышы, ономастика.
Спорт карьераһы
Беренсе тренеры – Русинов Владимир Алексеевич, икенсеһе – Юрий Владимирович Черток.
Шашка композицияһы буйынса ике донъя чемпионатында ҡатнаша, шашка композицияһы буйынса  өс донъя чемпионаты судьяһы.
Һылтанмалар
Шаяхметов Рустам Асхатович
Рустам Шаяхметов (Rustam Shayakhmetov), Россия
http://plus.gambler.ru/tavlei/download/pp19.zip
Кооно
Кооно — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Канашев Михаил Иванович
Михаил Иванович Канашев (4 (16) сентябрь 1896 йыл — 1917 йылдан һуң) — вахмистр, атаман, Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһының IV саҡырылыш депутаты (1912—1917), прогрессист.
Биографияһы
Михаил Иванович Канашев 1896 йылдың 4 (16) сентябрендә Силәбе өйәҙе (Ырымбур губернаһы) Мейәс станицаһының Канашевский ҡасабаһында (хәҙер Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының административ үҙәге — Мейәс ауылы) казак ғаиләһендә тыуа. Белеме тураһындағы мәғлүмәттәр айырыла: бер сығанаҡтар буйынса, ул Канашевский ҡасаба мәктәбен тамамлаған, икенләренә ярашлы — өйҙә башланғыс белем генә алған.
1884—1886 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә, 3-сө Ырымбур казак полкында вахмистр булып хеҙмәт итә, ә һуңынан, «льготаға сығып», дүрт йыл яңы саҡырылыштағы йәш казактарҙы өйрәтеү буйынса инструкторҙар була. 1903—1906 йылдарҙа тыуған ҡасабаһы атаманы. Шунан һуң, 1906—1912 йылдарҙа, бөтә Мейәс станицаһы атаманы итеп һайлана. Дәүләт наградаһына лайыҡ була — Станислав таҫмаһындағы «Тырышлығы өсөн» көмөш миҙалы менән бүләкләнә.
Ауыл хужалығы менән шөғөлләнә: үҙенең биләмәһендә 25 дисәтинә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 13) ере була. 1912 йылда 25 октябрендә Ырымбур губернаһы казак станицаларынан Рәсәй империяһы Дәүләт Думаһы дүртенсе саҡырылышына депутат итеп һайлана. Һайлау ваҡытында 39 — «ыңғай» һәм 22 «ҡаршы» тауыш йыя.
Тәүге сессияла Думаның прогрессистар фракцияһына инә, әммә икенсеһендә бойондороҡһоҙ депутаттар төркөмынә ҡушыла. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, был төркөмгә 1914 йылда Ырымбур губернаһынан икенсе депутат — Е. Г. Колбинцев та ҡушыла.
1913 йылдың 3 декабрендә «Төньяҡ Кавказ мосолмандары өсөн айырым диниә назараты (мөфтиәт) булдырыу тураһында» ҡануниәт проектына ҡул ҡуйған 39 парламентарий араһында була. Ул ваҡытта кавказ мосолмандары рәсми рәүештә Ырымбур диниә назараты ҡарамағында була. Закон проектына шулай уҡ Ырымбур депутаттарынан М. И. Гродзицкий һәм Н. Д. Кудрявцев ҡул ҡуя.
Артабанғы, «Думанан һуңғы» яҙмышы билдәһеҙ.
Ғаиләһе
1912 йылда никахта тора, ике улы була.
Максимов Геннадий Григорьевич
Максимов Геннадий Григорьевич (29 март 1940, Өфө ) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, токсикология һәм хеҙмәт гигиенаһы өлкәһендә белгес. Медицина фәндәре докторы, профессор, юғары категориялы табип. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы. 1984 йылдан 1995 йылға тиклем — фәндәр буйынса  Өфө Гигиена һәм профессиональ ауырыуҙар ғилми-тикшеренеү институтының директор урынбаҫары (хәҙер — РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Өфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институты). Өфө сәнәғәт токсикологияһы ғилми мәктәбенә  нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Геннадий Григорьевич Максимовтың атаһы яғынан ата-бабалары бик һирәк көс һәм оҙон буйы менән айырылып торған; олатаһының, Никонор Григорьевичтың, буйы 205 сантиметр булған. Ғаилә риүәйәттәре буйынса, ата-бабалары батша армияһының Парижды һәм Берлинды алыуҙа ҡатнаша; хәрби ҡыйыулығы өсөн уларҙың береһенә Сембер  губернаһында ер бүләк итеп бирелә. Олатаһына мираҫ булып поместье күсә, ул уның менән ғәҙәти булмаған рәүештә эш итә: поместьены һата һәм һатыуҙан килгән аҡсаға Семберҙә  дауахана, ә уның территорияһында —  үҙ ғаиләһе өсөн йорт төҙөй. Был йортта Г. Г. Максимовтың атаһы, Григорий Никонорович (1897—1957) тыуа һәм тәрбиәләнә.
Г. Н. Максимов, 1914 йылда телеграфсыларҙың йыллыҡ курсын тамамлай, Сембер станцияһында кесе телеграфсы вазифаһында  хеҙмәт итә башлай. 1931 йылда хәрәкәттәге электростанциялар электромонтерҙарының ике йыллыҡ курсын тамамлай һәм Өфөгә  тәғәйенләнә. Өфө тимер юл станцияһы радиоузелында начальник булып  эшләй; тап ул Өфө вокзалында беренсе тапҡыр  яңғырауыҡлы элемтә буйынса иғландарҙы башҡорт телендә  трансляциялауҙы ойоштора.
Г. Г. Максимовтың олатаһы, земство дауаханаһын ойоштороусы Никонор Григорьевич, улы Григорийҙы докторлыҡҡа уҡытырға теләй, әммә быға  донъя, ә унан һуң граждандар һуғышы ҡамасаулай. Атаһы, Григорий Никонорович та үҙ сиратында, шул уҡ  хыялдар менән йәшәй — балаларының береһен  табип итеп күргеһе килә. Һәм биш ир туғандың иң кесеһе, Геннадий, олатаһының һәм атаһының ихтыярын үтәй.
Профессиональ эшмәкәрлеге йылъяҙмаһы
Геннадий Григорьевич Максимов 1940 йылдың 29 мартында Өфөлә тыуа.
1957 йылда Өфөнөң 1-се урта тимер юлы мәктәбен тамамлай һәм Башҡорт медицина институтына уҡырға инә. Институтта уҡығанда ике кафедра янындағы студенттарҙың фәнни түңәрәктәрендә  тикшеренеү эштәре менән шөғөлләнә һәм беренсе һөҙөмтәләрен ала: фармакологиянан (кафедра мөдире — доцент Д. Н. Лазарева,  киләсәктә профессор, РФ Дәүләт премияһы лауреаты) һәм патологик физиологиянан (кафедра мөдире — профессор В.А.Самцов).<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Башҡарылған эштәренең һәр береһе хатта үҙған йылдар үлсәме менән дә диссертация тикшеренеүе талаптарына яуап бирә. Әммә остаздары яғынан ваҡытында кәңәштәрҙең булмауы йәш тикшеренеүсене ауыл һаулыҡ һаҡлау  өлкәһенә алып килә…».<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— РМФА ағза-корреспонденты  В. Саноцкий 1963 йылда «дауалау эше» һөнәре буйынса Башҡортостан медицина институтын тамамлай.
1963—1964 йылдарҙа — Куйбышев тимер юлы Аксенов станцияһының табип  амбулаторияһы мөдире була.
1964—1966 йылдарҙа Г.Г. Максимов БАССР-ҙың Әлшәй районы Ҡыҙыл участка дауаханаһында баш табип булып эшләй.
1966 йылдан 1969 йылға тиклем Максимов профессор И.В. Саноцкий етәкселеге аҫтында СССР Медицина фәндәре академияһы һөнәри ауырыуҙар һәм хеҙмәт гигиенаһы ғилми-тикшеренеү институтының сәнәғәт токсикологияһы бүлегендә маҡсатлы аспирантурала уҡый. Медицина фәндәре кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Обоснование гигиенического ограничения содержания промышленных ядов в воздухе производственных помещений по раздражающим свойством (на примере хлорангидрида трихлоруксусной кислоты)» темаһына диссертация яҡлай.
27 йыл дауамында Г.Г. Максимов РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының гигиена һәм һөнәри ауырыуҙар Өфө ғилми-тикшеренеү институтында эшләй:
Артабанғы профессиональ эшмәкәрлеген профессор Г.Г. Максимов  Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡытыу менән  бәйләй.