cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәхитов Марат Муса улы
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1990—1994 йылдарҙа — Стәрлетамаҡ машиналар эшләү заводында инженер-электроник;
1994—1999 — Стәрлетамаҡ районы буйынса дәүләт һалым инспекцияһының мәғлүмәт базаһы администраторы, бухгалтер иҫәбе һәм отчетлылығы, анализ һәм прогнозлау секторының баш дәүләт һалым инспекторы;
1999—2002 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Стәрлетамаҡ районы буйынса инспекцияһы етәксеһе;
2002—2003 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса 15-се район-ара инспекцияһы етәксеһе;
2003—2005 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Һалымдар һәм йыйымдар министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса иң эре һалым түләүселәре өсөн район-ара инспекцияһы етәксеһе;
2005—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы күсемһеҙ милек идаралығы етәксеһе;
2009—2010 — Дәүләт теркәүе, кадастр һәм картография федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының начальник урынбаҫары;
2010 йылдың 5 июленән алып әлеге ваҡытҡа тиклем — Башҡортостан Республикаһы буйынса Федераль һалым хеҙмәте идаралығы начальнигы.
2009 йылда Марат Муса улы Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡурсалауы аҫтында идара итеүсе кадрҙар резервына индерелә.
Ҡоро Нерута
Сухая Нерута (Песчанка) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Болванская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яр-Яха (йылға)
Яр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яр-Яган-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юкоб-Ю
Юкоб-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулас йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мария Гёпперт-Майер
Мария Гёпперт-Майер (Maria Göppert-Mayer; 28 июнь 1906 йыл, Германия империяһы, Катовице — 20 февраль 1972 йыл, АҠШ, Сан-Диего) — ғалим-физик, физика буйынса Нобель премияһы лауреаты булған ике ҡатын-ҡыҙҙың береһе (1963 йылғы премияның яртыһын Ханс Йенсен менән икеһенә «ядроның тышлығы структураһына ҡағылышлы асыштар өсөн»; премияның икенсе яртыһы Юджин Вигнерға «атом ядроһы һәм элементар киҫәксәләр теорияһына, айырыуса симметрияның фундаменталь принциптарын асыу һәм ҡулланыу ярҙамында индергән өлөш өсөн» бирелә).
Биографияһы
Мария Гёпперт-Майер педиатрия профессоры Фридрих Гёпперт менән уның ҡатыны, тел һәм әҙәбиәт уҡытыусыһы Мария Гёпперттың берҙән-бер балаһы була. 1910 йылда ғаилә Гёттингенға күсә, сөнки Марияның атаһы бындағы университетҡа педиатрия профессоры итеп тәғәйенләнә. Мария бәләкәйҙән студенттар һәм университет уҡытыусылары араһында үҫә, улар араһында Энрико Ферми, Вернер Гейзенберг, Поль Дирак һәм Вольфганг Паули кеүек зыялылар була. 1924 йылда университетҡа (Abitur) уҡырға инә. Макс Борн, Джеймс Франк, Адольф Отто Рейнольд-Виндхауз лекцияларын тыңлай. 1930 йылда Джеймс Франктың хеҙмәткәре Джозеф Эдвард Майерға кейәүгә бара. Тиҙҙән улар Майерҙың тыуған иленә — АҠШ-ҡа — китә. Артабан бер нисә йыл Гёпперт-Майер Балтиморҙа Джонс Хопкинс исемендәге университетта, Колумбия университетында, Чикаго университетында уҡыта. Әммә ул түләүһеҙ эшләй, түләүле эш табыу, бер яҡтан, Бөйөк  депрессия арҡаһында, икенсе яҡлап, ире профессор булған университеттарҙа эшләгәнлектән туғанлыҡ бәйләнештәрен файҙаланыуҙа ғәйепләнеү ихтималлығы арҡаһында ҡатмарлы була. 1940 йылда ире менән бергә «Статистик механика» тигән китап сығаралар.
1946 йылда Аргонна милли лабораторияһы асыла, һәм Гёпперт-Майерға теоретик физика бүлегендә ярты ставкаға өлкән ғилми хеҙмәткәр эшен тәҡдим итәләр. Нәҡ шул ваҡытта ул ядроның тышлыҡлы моделен эшләй, шуның өсөн һуңынан физика буйынса Нобель премияһына лайыҡ була.
1940-сы йылдар аҙағы—1950-се йылдар башында ул Эдвард Теллер өсөн нурланыштың йотолоуы буйынса хисаплауҙар башҡара, был эш, моғайын, водород бомбаһын яһағанда файҙаланылғандыр.
Гёпперт-Майерҙың вафатынан һуң Америка физика йәмғиәте уның хөрмәтенә йәш физик ҡатын-ҡыҙға тапшырылыусы награда булдыра. Чикаго университеты ла йыл һайын бик һәләтле йәш ғалимәгә йә инженер ҡатын-ҡыҙға премия бирә. Сан-Диеголағы Калифорния университеты йыл һайын Гёпперт-Майер исемендәге симпозиум үткәрә.
Атамкүл (күл)
Атамкүл күле (Атам-Куль) — Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районының Атамкүл ауылы янындағы күл. Кама йылғаһы бассейнына ҡараған Ыҡ йылғаһының уң яҡ ярындағы күл, Атамкүл ауылынан 2,5 км һәм Тарҡаҙы ауылынан 4 км алыҫлыҡта ята.
Үҙенсәлектәре
Районда иң ҙур күл. Ул Ыҡ йылғаһының элекке үҙәненән барлыҡҡа килгән. Күлдең оҙонлоғо яҡынса 900 м, киңлеге 30 м тиклем, тәрәнлеге 3 м тиклем. Күл шишмәләр, ҡар һыуҙары, ә яҙғы ташҡын ваҡытында Ыҡ йылғаһы һыуы менән туҡлана. Күлдең уң яҡ яры бейек, таулы, һул яғы һөҙәк, ағас үҫентеләре һәм болон үҫемлектәре менән ҡапланған. Акваторияһында аҡ томбойоҡ, һары томбойоҡ, Ҡыҙыл китапҡа ингән һары умырзая осрай.
Күлдә балыҡ һирәк, башлыса табан балыҡ, алабуға, суртан, ажау, аҡ сабаҡ, ҡарабалыҡ тереклек итә. Һуңғы йылдарҙа күлдең яры буйҙарында ял итергә тирә-яҡ ауылдарҙан ғына түгел, Ырымбур өлкәһенән дә күп киләләр, был матур тәбиғәт объекты экологияһы өсөн ҙур борсолоу тыуҙыра
Исеме
Атамкүл күле менән күп риүәйәттәр бәйле. Бер риүәйәт буйынса, бында бер нисә көнгә Емельян Пугачев ғәскәрҙәре туҡтай. Ә был урындан китер алдынан һуғышсылар тураһында атайҙарса хәстәрлек күрҙе, тип күлгә рәхмәт әйтәләр. Шунан алып Атамкүл — «Атай күле» исеме һаҡланып ҡала.
Tayanna
Tayanna (29 сентябрь 1984 йыл) — украин йырсыһы.
Нариман Наримановтың йорт-музейы (Тбилиси)
Нариман Наримановтың йорт-музейы (Nəriman Nərimanovun ev-muzeyi (Tiflis)) — Тбилиси музейы. Әзербайжан Республикаһы милке булып тора.
Экспозицияһы
Әзербайжан совет дәүләт эшмәкәре Нариман Наримановтың тормошо һәм ижады тураһында һөйләгән экспонаттар, уның ҡулъяҙмалары, китаптары, әҫәрҙәре, һәм уға яҙылған хаттар һ. б тәҡдим ителә.
Тарихы
2008 йылдың декабре (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2007 йыл ) Мирза Шафи урамындағы иҫке төҙөштәр районды то тош реконструкциялау барышында һүтелә, Нариман Наримановтың йорт-музейы емеретелә, әммә Әзербайжан һәм Грузия хөкүмәттәре музейҙы тергеҙеү тураһында килешеүгә өлгәшә һәм 2017 йылда Иосиф Гришашвили урамы, 41 адресы буйынса тергеҙелә.
Һылтанмалар
«Реставрация Дома-музея Наримана Нариманова в Грузии является большой честью для всей нашей команды» / Интервью с руководителем архитектурно-дизайнерской компании MStudio Мехрибан Мурадовой-Исмайловой
Транснефть
«Трансне́фть» — рәсәй транспорт компанияһы.
Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 12-се урында булды (2012 йыл).
Хужалар
100 % ябай акция (78,1 % капиталы) РФ ҡулында.
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙарында айырым хоҡуҡлы акциялар йөрөй. Элек улар «Интеррос» һәм «Нафта-Москва» кулында булды, ләкин улар уны билдәһеҙ кешеләрғә һатҡандар. 16.04.2007 Владимир Путин указы менән «Транснефткә» «Транснефтепродукт» ҡушылды. Нефтте транспортлау, һурҙырыу, ҡойоу хеҙмәттәр өсөн тарифтарҙы Транснефть өсөн (сөнки компания монополист) РФ таритар буйынса хеҙмәт раҫлай.
Ҡоролош
{| class="wikitable" ! Транспорт ойошмалар ! Сервис ойошмалар ! Ярҙамсы ойошмалар ! Ышаныслы идара итеү
Мәғлүмәт бирмәү
«Транснефть» мәғлүмәтте бирмәү өсөн тәнҡит ителде. Мәҫәлән күренекле блогер Навальный, Алексей Анатольеви, компанияның акционеры булып Директорҙар Советы кәңәшмәһенең ҡарарҙарҙы менән танышыу өсөн рөхсәт һораны.
Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ)
Төньяҡ таж (йондоҙлоҡ) (Corona Borealis) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Гемма (α CrB), яҡтылығы 2,22 була. Майҙаны буйынса урыны — 73.
Белуха (Тверец ҡушылдығы)
Белуха — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырғыҙстан гербы
Ҡырғыҙстан гербы (Государственный герб Киргизской Республики; ҡырғ. Кыргыз Республикасынын Мамлекеттик герби) — флаг һәм гимн менән бер рәттән Ҡырғыҙстандың дәүләт символы. Ҡырғыҙстан парламенты тарафынан 1994 йылдың 14 ғинуарында раҫлана.
Тасуирламаһы
Гербтың рәсми тасуирламаһы :
Символикаһы
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт гербы түңәрәк формала, унда символ дарҙың шартлы теле менән ҡырғыҙ халҡының менталитеты, тәбиғәте, мәҙәниәте һәм хужалыҡ итеү үҙенсәлектәре сағыла.
Алғы планда зәңгәр түңәрәктең аҫҡы өлөшөндә ҡанаттарын киң йәйелдергән аҡ ыласындың фронталь һүрәте урынлашҡан. «Аҡ Шоңҡар» легендаларҙа һәм халыҡ эпосында уй-ниәттәрҙең сафлығы һәм изгелеге символы булып тора. Ҡырғыҙстан Республикаһының дәүләт гербындағы был ҡош һүрәте ҡырғыҙҙарҙың йәшәү рәүешен, традицион мәҙәниәтен аңлата һәм ҡырғыҙ ерҙәрен, Ысыҡ-Күлде һәм Алатау тауҙарының ҡарлы түбәләрен һаҡлауҙы символлаштыра. Түңәрәктең төпкөлөндә, тауҙар артында, Ҡырғыҙстан дәүләт гербының өҫкө өлөшөн биләп, ҡояш ҡалҡып сыға, алтын нурҙары менән Ҡырғыҙстандың изге ерен яҡтырта.
Үҙәк сюжет биҙәк менән уратып алынған, унда кәрәкле мәғлүмәттәр бирә: өҫкө өлөшөндә — Ҡырғыҙ, түбәнге өлөшөндә — Республикаһы. Сикләүҙең ҡабырға яҡтарында орнамент мотивтарынан, ҡырғыҙ ерендә үҫтерелгән төп культуралар — мамыҡ, бойҙай башаҡтарынан торған декор бар.
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт гербы йылы-һалҡын төҫтәр гаммаһында башҡарылған. Ҡараңғы фонда һүрәттең яҡты силуэты ҡәтғи һәм экспрессив. Ситенән түңәрәк контурлы һыҙыҡ менән билдәләнгән. Ҡырғыҙстандың дәүләт гербы геральдиканың төп стандарт нормаларына тап килә.
Авторҙары һәм техник спецификацияһы
Ҡырғыҙстан дәүләт гербының рәсми авторҙары — Асеин Абдраев һәм Садырбек Дубанаев. Әммә Асеин Абдраев раҫлауынса, гербтың берҙән-бер авторы — ул, ә Дубанаев тик үҙенсәлекле гербты боҙа.
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт эмблемаһының ҡабатланған образы, ҙурлығына ҡарамай, Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты резиденцияһында һаҡланған Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт эмблемаһы стандартының төҫөнә йәки ҡара-аҡ образына тап килергә тейеш. Дәүләт гербы төҫтәре ҠР дәүләт Гербының техник спецификацияһында күрһәтелгән төҫтәргә тап килергә тейеш.
Тарихы
Советтар Союзы гербы нигеҙендәге Ҡырғыҙ ССР-ының гербы 1937 йыл дың 23 март ында ҡабул ителә, артабан уға әллә ни ҙур булмаған үҙгәрештәр индерелә. СССР тарҡалғандан һуң был герб, 1994 йылдың 14 ғинуарында хәҙерге герб ҡабул ителгәнгә тиклем, Ҡырғыҙстандың дәүләт символы булып тора.
Хәҙерге герб 1994 йылдың 14 ғинуарында Ҡырғыҙ Республикаһының Юғары Советының (Жогорку Кенеш) 1429-XII һанлы «Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт эмблемаһы тураһында» ҡарары менән раҫлана; Ҡырғыҙстан Республикаһының 2004 йылдың 20 майында ҡабул ителгән «Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символикаһы тураһында» 91-се законының 10-сы статьяһында тағы ла нығытыла.
Яңы Туҡмаҡлы
Яңы Туҡмаҡлы (Новые Тукмаклы) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 452240, ОКАТО коды — 80240880003.
Ҡамыш
Ҡамыш (лат. Scírpus) — күрәндәр төрөнә кергән бер бер һәм күп йыллыҡ яр буйы һыу үҫемлеге; Ҡамыш ырыуындағы (Scirpus) тропик, субтропик һәм уртаса бүлкәттә киң таралған үҫемлек. 250 төр билдәле. Улар — күбеһенсә һыуҙа йәки ярҙа ҡуйы әрәмәлектәр хасил итеп үҫеүсе үҫемлектәр.
Күрән һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Урман ҡамышы, күл ҡамышы республиканың барлыҡ терр‑яһында тиерлек, Табернемонтан ҡамышы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостандың Урал аръяғында, ҡырлы ҡамыш һәм тамырланыусы ҡамыш күбеһенсә Башҡортостан Урал алдының дала һәм урманлы дала райондарында таралған.
Таралышы
Үҫемлектең Ер йөҙөндә 300-гә яҡын төрө осрай, бөтә ер шарында таралған. Рәсәйҙә 20-гә яҡын төрө таралған. Башҡортостанда 5 төрө үҫә. Күп йыллыҡ үлән. Һаҙлы болондарҙа, юл буйҙарындағы канауҙарҙа, иҫке үҙәндәрҙең ярҙары һәм уйһыу һаҙлыҡтарҙың ситтәре буйлап, күл һәм быуаларҙың һай ерҙәрендә үҫә.
Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, өс йәки тупаҡ өс ҡырлы, ҡайһы берҙә дуға һымаҡ ергә бөгөлә һәм тамырлана, бейеклеге 0,5—2,5 м. Япрағы киң ланцет йәки тәңкә рәүешендә. Сәскәләре ҡыҙғылт йәки һарғылт‑көрән, ике енесле, сатыр һымаҡ йәки баш һымаҡ сәскәлектәргә йыйылған эре башаҡтарҙа, һирәгерәк башаҡтары яңғыҙар. Май—июлдә сәскә ата. Емеше — кире йомортҡа формаһындағы сәтләүек, август—сентябрҙә өлгөрә.
Сәскәләре — ике енесле, сәскә тирәлеге 6 ҡылдан тора, ҡайһы саҡ бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Башаҡсыктар сатыр һымаҡтар төркөмөндә. Емеше 3 ҡырлы. Күл камышы (S. lacustris) — 50—250 см бейеклегендәге, 1 м тирәнлектә үҫә ала торған үҫемлек. Һабағы йыуан, япраҡһыҙ, ҡуйы йәшел төҫтә (фотосинтез функцияһын һабаҡ үтәй). Сатыры йәйенке, көрән төҫтә. Күбеһенсә оҙон тамырҙан үрсей. Һабағы төҙөү эшендә, төрлө әйберҙәр үреү өсөн ҡулланыла. Төп торф яһаусы үҫемлекләрһең береһе. Һыу ятҡылығын биологик таҙартыуҙа зур роль уйнай. Таберномонтан ҡамышы (S. tabernaemontanii) күл ҡамышынан күгелйем һабактары һәм япма ҡабырсыҡтың ҡыҙғылт көрән биҙҙәре менән айырылып тора. Дымлы урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа, йылға ярҙарында урман ҡамышы (S. sylvaticus) үҫә.
Башҡорт йәмәғәт ойошмаһы
Ойошманың тарихы
"Башҡорт" ойошмаһының вәкилдәре "Күк Бүренен"элекке катнашыусылары һәм башлыҡтары.2014 йылдан алып 2020 йылга тиклем төп Башҡорт милли ойошмаһы булараҡ республикала йәмәғәт һәм сәйәси хәлгә тәъҫир иткән. 2014 йылда Башҡорт ойошмаһы Торатауҙы яҡлау буйынса протесттар ойоштора. 2017 йылда ойошма баш ҡалала башҡорт телен яҡлау буйынса митингтар үткәрә. 2020 йылда Ҡуштауҙы яҡлау митингы үткәрә.
Ойошманың барлыҡҡа килеүе
Ойошмаға нигеҙ 2014 йылдың 6 июнендә  шихан Торатау буйында һалына. Яңы асылган йәмәғәт ойошмаһы башҡорт милләтенең хоҡуҡтарын яҡлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Республиканың райондарында ойошманың филиалдары асыла. 2014 йылдың аҙағында Ишембай районында беренсе филиал асыла. 2015 йылда Урал аръяғында, Сибайҙа асыла. 2016 йылда Хәйбулла районында филиал эшләй башлай.
Сындо-То-Се
Сындо-То-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оттендорф (Тюрингия)
Оттендорф (Тюрингия) (Ottendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 416 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,4 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Лутон
Лутон (ингл.   Luton, местна. ) — Англияның Бедфордшир тантаналар графлығындағы унитар берәмеккә айырылған ҡалаһы.
Лондондың Лутон аэропорты, 1938 йылда асыла, ул Британияның төп аэропорттарының береһе. Шулай уҡ ҡалала Бедфордшир университеты урынлашҡан.
Тарих
1997 йылдың 1 апрелендә элекке метрополия булмаған район Бедфордшир графлығы унитар берәмеге тип үҙгәртелгән.
Географияһы
Лутон ҡалаһы 43 км² территорияны биләп, көньяҡта, көнбайышта һәм төньяҡта Үҙәк Бедфордшир унитар берәмектәре менән, көнсығыштан Хартфордшир тантаналар графлығы менән сиктәш.
Халыҡ
Ҡала территорияһында 184 371 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы уртаса 253 4 кеше/км² Халыҡ һаны буйынса 2014 йылда бында йәшәүсе халыҡ 205 000 кеше тәшкил иткән.
Сәйәсәт
Лутон унитар берәмектәр советы тарафынан идара ителә, 48 депутаттан тора, унда 19 һайлау округы бар. Һуңғы һайлау һөҙөмтәләре буйынса советтағы 36 урынды лейбористар биләй.
Иҡтисад
Лутон унитар берәмек территорияһында, «Лутон» аэропорты, EasyJet авиакомпанияһының штаб-фатиры урынлашҡан. Бында шулай уҡ Vauxhall маркалы автомобилдәр етештереүсе завод (General Motors корпорацияһына ҡарай) бар; Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында бында Черчилль исемендәге танктар сығарылған.
Спорт
Лутонда «Лутон Таун» профессиональ футбол клубы нигеҙләнгән, ул 2014/2015 миҙгелендә 2-се лигала сығыш яһай. «Лутон Таун» үҙ стадионында дәғүәсе «Кенилворт Роуд» командаһын ҡабул итә (уны 10 226 тамашасы ҡараған).
Белем
Ҡалаһында университеты урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ринат Хәйри
Ринат Хәйри, Ринат Мәғәфүр улы Хәйретдинов (19 ғинуар 1950 йыл — 5 сентябрь 1990 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ғәлимов Сәләм исемендәге премия лауреаты (1990).
Биографияһы
Хәйретдинов Ринат Мәғәфүр улы (әҙәби псевдонимы Ринат Хәйри) 1950 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башҡортостан Республикаһы ) Илеш районы Үрмәт ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Үҙҙәрендәге һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң урта белемде район үҙәге Үрге Йәркәйҙәге 1-се мәктәптә ала. Уны 1967 йылда тик яҡшы билдәләренә генә тамамлай, уҡыу йылдарында йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша.
Мәҙәниәткә, сәнғәткә һәм әҙәбиәткә ғашиҡ егет мәктәптә уҡығанда уҡ үҙешмәкәр түңәрәктәргә ихлас йөрөй, айырыусы драма түңәрәген үҙ итә, 6-сы синыфтан башлап спектаклдәрҙә ҡатнаша, күрше ауылдарҙа ла сығыш яһай. Шуға ла урта белем алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген тыуған ауылы Үрметтә клуб мөдире булып башлай. Күңеле әҙәби ижадҡа нығыраҡ тартылғанлыҡтан, артабан Илеш районының «Маяҡ» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр булып урынлаша. Юғары махсус белем алыу теләге уны ике йылдан Өфөгә килтерә, һәм Ринат Хәйри 1969—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡый. Уны тамамлағас, йүнәтмә менән тыуған районына ҡайта һәм Тыпый һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләнә. Әммә был вазифала оҙаҡ эшләмәй, үҙ теләге менән «Маяҡ» район гәзитенә хәбәрсе булып күсә һәм тиҫтә ярым йылдан артыҡ, ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем, яратҡан хеҙмәте менән шөғөлләнә.
Төп эше менән бергә республика баҫмалары — «Совет Башҡортостаны» һәм «Ҡыҙыл таң» гәзиттәре, «Һәнәк» журналы менән хеҙмәттәшлек итә, уларҙа төрлө темаларға хәбәр һәм мәҡәләләр, үҙенең әҙәби әҫәрҙәрен баҫтыра. Илеш районында йәшәп ижад итеүселәрҙе берләштереү, уларға төрлө яҡлы ярҙам күрһәтеү маҡсатында 1980 йылда «Ләйсән» тип исемләнгән әҙәби берекмә ойоштора һәм уны артабан етәкләүҙе үҙ иңенә ала.
Ринат Хәйри ижады ныҡлап сәскә атып килгәндә, 1990 йылда, ни бары 41-се йәше менән барғанда, ҡәһәрле сирҙән вафат булды, тыуған ауылында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Әҙәби ижадҡа һәләтле Ринат Хәйри мәктәп йылдарында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Район гәзите "Маяҡ"та эшләү, бигерәк тә Башҡорт дәүләт университетында уҡыған йылдарын йәш әҙип әүҙемлегенең һиҙелерлек күтәрелеш осоро тип билдәләргә кәрәк. Ул — бар фәндәрҙән дә яҡшы уҡыуы, студентарҙың йәмәғәт тормошонда даими ҡатнашыуы менән бер рәттән филология факультетында эшләп килгән «Аҡсарлаҡтар» әҙәби-ижад түңәрәгенең билдәле һәм тырыш ағзаһы була. Нәҡ ошо ваҡытта Ринат Хәйри билдәле шағир һәм яҙыусылар, шул иҫәптән аҙаҡтан «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән юғары һәм маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған Әнғәм Атнабаев, Марат Кәримов һәм башҡа әҙиптәр менән республика район һәм ҡалаларында үткәрелгән әҙәби осрашыуҙарға саҡырыла, уларҙа дәртләнеп һәм илһамланып, үҙенең шиғырҙарын уҡый.