cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тибет буддизмы
Буддизмдың Тибетҡа үтеп инеүе
IX быуат быуат уртаһында Ландарма батша идара иткән ваҡытта буддизм көслө эҙәрләүҙәргә дусар була, һәм Ньингма традициялары башлыса йәшерен рәүештә йәшәүен дауам итә; текстарҙың күбеһе мәмерйәләрҙә йәшерелә һәм бер нисә быуат үткәс кенә табыла. Әммә аяуһыҙ Ландарма 842 йылда будда монахы тарафынан үлтерелә, был Тибет империяһының емерелеүенә килтерә, әммә төбәктә буддизмдың көсәйеүенә булышлыҡ итә.
Тибеттың бейек тауҙарҙарҙа урынлашыуы, урындағы хакимдарҙың киң күңеллелеге һәм Урта һәм Көньяҡ Азияның күрше төбәктәрендә мосолмандарҙың таралыуы илде донъя буддизмы үҙәгенә әүерелдереүгә мөмкинлек бирә. Шулай итеп, XII быуатта Наланда индо-буддистик университеты эшмәкәрлеген туҡтата һәм һуңыраҡ Тибетта тергеҙелә.
Тибет буддизмы мәктәптәренең барлыҡҡа килеүе
Уңайлыраҡ ваҡыт еткәс, X быуаттан башлап, Тибетта дүрт мәктәп системаһы барлыҡҡа килә :
Кагью традицияһында ике йүнәлеш юл бар. Дагпо Кагью Тилопа, Наропа, Марпа, Миларепа һәм Гампопа йүнәлешенән барлыҡҡа килә. Ул 12 йүнәлешкә бүленә, шуларҙың береһе — Карма Кагью, уның башы — Кармапа. Был ун ике йүнәлештең иң мөһиме — Друкпа Кагью, Дрикунг Кагью һәм Таглунг Кагью. Кагьюның икенсе төп йүнәлеше — Шангпа Кагью, ул һинд уҡытыусыһы Кхьюнгпо Налжорға барып тоташа.
XIII быуатта Сакья традицияһынан лама Пагба монгол ханы Хубилайҙың рухи остазы була, тибет буддизмы Юань империяһының рәсми диненә әүерелә, уның составында Тибет та була.
1354 йылда Джанчуб Гьялцен ихтилалы һөҙөмтәһендә Тибеттағы рухи һәм сәйәси гегемония Сакья мәктәбенән Кагьюға күсә.
Далай-лама V (XVII быуат) Ойрат ханы Гуши ярҙамында гелуг мәктәбе өҫтөнлөгөн раҫлай, бөтә Тибетты Хошут ханлығы протектораты аҫтында берләштерә һәм 1642 йылдан рухи кеше генә түгел, ә сәйәси лидер була. Гелугтарҙың еңеүе, шул иҫәптән Кагю мәктәбен хәрби еңеүе аша ла тәьмин ителә. Далай-лама V уҡытыусыларының береһе Лама Панчен I була. Һуңынан уларҙың олоһо — уҡытыусы, йәшерәге шәкерт булып китә.
Тибет буддизмы и бон
Тибетта буддизм барлыҡҡа килгәнгә тиклем бон дине булған. Ике традицияның да үҙ-ара оҙайлы үҙ-ара тәьҫир итешеүе барышында тибет буддизмының һыҙаттары барлыҡҡа килә, ул уны Көнсығыш Азия (ҡытай-япон) һәм Көньяҡ Азия (классик һинд) версияларынан айырып тора. Атап әйткәндә, тибет буддизмы бон тәьҫирендә бард — кәүҙәләндереүҙәр араһындағы хәлгә айырым иғтибар бүлә. Шулай уҡ тибет буддизмында бон йоғонтоһо аҫтында рухи заттарға тәрән хөрмәт күрһәтелә.
Тибеты буддизмы мәктәптәрен сағыштырыу
Был йәһәттән улар барыһы ла Мадхьямиканың («Урта юл» философияһы) иң камил булыуын таныны. Уларҙың барыһы ла Һиндостан монастырҙарында киң таралған диспуттар үткәреү, шулай уҡ махасидх йолаһын үтәй. Улар бөтәһе лә «уртаҡ Махаяна доктриналь нигеҙенә» эйә булған сутра һәм тантраның берләштерелгән юлынан баралар.
Монахлыҡ анттары ла улар өсөн уртаҡ традиция булып тора. Монах анттарының яҡынса 85 проценты буддизмдың башҡа традицияларындағы (махаяна ла, трахеравада ла) анттарҙан айырылмай. Әммә ҙур булмаған айырмалыҡтар бар. Монахтарҙың кейеме ҡуйы һорғолт төҫтә, ә күлдәктәренең еңдәре юҡ. Будда текстары тибет теленә башлыса санскрит]тан тәржемә ителгән, тик бер нисәһе генә [[ҡытай теленән тәржемә ителгән (санскриттағы төп нөсхә юғалған ваҡытта). Тибет телендә үҙенсәлекле әҫәрҙәр ҙә бар.
Текстар ике төп йыйынтыҡта: Будданың төп һүҙҙәрен берләштергән Кангьюрҙа (Ганджур), һәм комментарийҙар йыйылған Тенгьюрҙа (Танджур) һаҡлана. Был Будда ҡануни әҙәбиәтенең иң ҙур корпустарының береһе. Унда Һиндостандың будда йолалары тулыраҡ сағылыш тапҡан, был айырыуса әһәмиәтле, сөнки XII—XIII быуаттарҙа Һиндостанда буддизм Афғанстандан төркиҙәрҙең баҫып инеүҙәре һөҙөмтәһендә йоғонтоһон юғалта.
Тарҡалған санскрит текстары тексының күбеһе тибет тәржемәләрендә генә һаҡланған. Тибеттарҙың буддизмға индергән бөйөк өлөшө уны ойоштороуҙы һәм уҡытыу ысулдарын артабан үҫтереүгә ҡайтып ҡала. Тибет-лоцзавтар (тәржемәселәр) һәм ғалим-буддистар бөтә төп ҡанун будда текстарының тәрән мәғәнәһен асыу ысулдарын, аңлатмалар һәм уҡытыу системаларын эшләй.
Остаздың (санскритта — гуру, тибет телендә — лама) ролен айырып билдәләргә кәрәк. Остаз уҡыусыларҙы тәғлимәт һәм медитация практикаһы нескәлектәренә өйрәтә. Тик гуру (лама) етәкселеге аҫтында ғына рухи практикала уңышҡа өлгәшергә мөмкин, тип иҫәпләнә.
Тибетҡа йәнәш территориялар
Тибет йоғонтоһо аҫтында урта быуаттарҙа буддизм Гималай тауҙарының башҡа өлкәләренә лә тарала, мәҫәлән, Ладакх, Лахул-Спити, Киннуар, Непалда шерптар төбәге, Сикким, Бутан һәм Аруначал.
Монголия
Монголдар тибет будда традициялары менән XIII быуатта таныша. Хубилай хан хакимлыҡ иткән осорҙа Монголияға Сакья мәктәбенең сираттағы етәксеһе Пагба-лама килә. Будда текстарын тәржемә итеүгә булышлыҡ итер өсөн яңы монгол яҙмаһын эшләй. Шул уҡ ваҡытта илгә Карма Кагью йолаһы ла килә. Хубилайҙан тыш, Тибет буддизмын Сыңғыҙхандың башҡа вариҫтары ла ҡабул итә. XIV быуат уртаһында, Ҡытайҙың монгол империяһы Юандан айырылғанға тиклем, унда буддизм йоғонтоһо көсһөҙләнә.
Монголияға буддизмдың яңы тулҡыны XVI быуатта көнбайыш монгол хандары һәм монгол ханынан рәсми рәүештә Далай-лама титулын ҡабул иткән Далай-лама III, Далай-лама IV һәм Далай-лама V тырышлығы арҡаһында килә. Шул уҡ ваҡытта, Сакья һәм Кагю мәктәптәре рәсми рәүештә танылмаған булһа ла, традициялары күпмелер һаҡланып ҡала.
XVI быуат аҙағында Монголияла, атап әйткәндә, монголдарҙың боронғо баш ҡалаһы Ҡараҡором урынында Эрдени-Зу монастырын төҙөгәндә будда ғибәҙәтханаһы архитектураһының айырым стиле барлыҡҡа килә башлай. Ошо уҡ осорҙа Ганджур һәм Танджур текстарының тулы йыйынтыҡтары тибет теленән монгол теленә тәржемә ителә. Күренекле монгол ғалимдары будда яҙмаларына ҡайһы берҙә монгол, әммә күбеһенсә тибет телдәрендә комментарийҙар яҙа башлай. Монах традицияһы Тибеттан Монголияға ла күсә.
Тибет буддизмының Монголияла яраҡлашыуында илдәге буддизмдың традицион башлыҡтарына әйләнгән Богдо-гэгэндар линияһының барлыҡҡа килеүе төп ваҡиға була. Богдо-гэгэндар резиденцияһы Ургала (хәҙерге Улан-Батор) урынлаша.
Мәҫәлән, беренсе Богдо-гэгэн Дзанабадзар (XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башы) монгол ламалары өсөн махсус кейемдәр уйлап сығара. Уйғыр һәм монгол яҙмалары нигеҙендә Соёмбо алфавитын төҙөй, ул тибет һәм санскрит һүҙҙәрен тапшырыу өсөн ҡулланыла.
Маньчжурия һәм Ҡытай
XVII быуатта Тибет буддизмы, һәм тәү сиратта Гелуг йолаһы, маньчжурҙарға үтеп инә, ә инде ҡытайҙарҙы яулап алғандан һуң — Ҡытайҙың төньяҡ өлкәләренә. Пекинда Тибет монастырына нигеҙ һалына, ә Пекиндан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан Гехолда Лалхас Поталының аныҡ күсермәләре — Путоцзунчэн, Самье һәм Ташилунпо монастырҙары төҙөлә. Ганджур ҡануны тулыһынса тибет теленән маньчжур теленә тәржемә ителгән, уның яҙмаһы нигеҙендә монголдар яраҡлаштырып яҙған уйғыр алфавиты ята.
Ҡалмыҡ Республикаһы
Ойраттарҙың бер өлөшө XVII быуат башында Жуңғар ханлығынан айырылып, Каспий диңгеҙенән төньяҡтараҡ Волга һәм Дон араһындағы районға күсеп килгәс, яңы Ҡалмыҡ ханлығын ойоштороп, үҙҙәре менән тибет буддизмы традицияларын алып киләләр. Уларға Тибетта белем алған Зая-Пандит, Намкхай Гьяцо ҙур ярҙам күрһәтә, ул монгол яҙмаһы нигеҙендә ҡалмыҡ-ойрат яҙмаһын эшләй. Ҡалмыҡ буддизмы башлығы батша тарафынан тәғәйенләнә һәм ҡалмыҡ халҡы ламаһы тип атала. Уның резиденцияһы Әстерханда урынлашҡан була, бүрәт ламаһы Пандито Хамбо кеүек тышҡы Монголияның будда иерархияһына инмәй. XIX быуатҡа тиклем ҡалмыҡтар менән туранан-тура Тибеттан етәкселек итәләр. Ҡалмыҡтарҙа Гелуг йолаһы киң таралыуға ҡарамаҫтан, улар Сакья һәм Кагья йолаларының ҡайһы берҙәрен дә ҡабул иткән.
Жуңғар ханлығы тарҡалғас
Цин империяһы XVIII быуатта Маньчжурия империяһы Жуңгар ханлығын яулап ала һәм шул уҡ быуаттың икенсе яртыһында ҡалмыҡтарҙың күбеһе Рәсәйҙән Жуңгарға әйләнеп ҡайта һәм, үҙе менән көслө будда йолаһын алып килеп, был өлкәлә ҡалған ойраттарға ҡушыла. Был йола Көнсығыш Төркөстандың төньяҡ райондарындағы ойраттар араһында йәшәүен дауам итә. Шулай уҡ маньчжурҙар эҙәрлекләүенә дусар булған тываларҙың бер тармағы Көнсығыш Төркөстандың үҙәк өлөшөнә барып етә һәм Урумчи, Турфан райондарында Тибет буддизмы йолаһына нигеҙ һалған булыуы мөмкин.
Далай-лама
Тибетта ҡытайҙарға ҡаршы ихтилал баҫтырылғандан һуң, Һиндостанда һыйыныу урыны табыу өсөн, Далай-лама XIV Тибеттың баш ҡалаһы Лхасаны 1959 йылдың 17 мартына ҡараған төндә ҡалдырырға мәжбүр була.
Шамбала-буддизм
Шамбала буддизмы — Көнбайыш илдәрендә уҡыта башлаусы тибет буддизмының тәүге ойошмаларының береһе.
Тыуған илендә буддизм уҡытыусыһы булараҡ киң билдәле булған лама Кагью Чогьям Трунгпа Ринпоче 1959 йылда Ҡытай баҫып инеүенән Тибеттан Һиндостанға Гималай тауҙары аша йәйәү ҡасып китә һәм 1968 йылда Көнбайышта тибет буддизмын тарата башлай.
Символдар
Тибет буддизмы символдарының береһе — сикһеҙ төйөн.
Хоҡуҡ тәгәрмәсе (Дхарма-чакра) шулай уҡ тибет буддизмы символдарының береһе булып тора.
Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
Әселекүл (Ачлику́ль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы аҡмай торған тоҙло күл. Күл шифалы тип һанала.
Бәлхи
Әбү Зайд Әхмәт ибн Сахл әл-Бәлхи (850 ( 0850 ) —) — мосолман ғалим-энциклопедисы: математик, астроном, табип, географ булараҡ киң билдәле. Сығышы менән Балх тирәһенән, Хөрәсән; Бағдадта әл-Кинди һәм уның уҡыусыларында уҡый.
Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районының төньяҡ-көнсығышында, Алабуға ауыл биләмәһе ерҙәрендә урынлашҡан. Көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш күле ярын шул уҡ исемдәге Әселекүл ауылы биләй, төньяҡ-көнсығышында зыяратурынлашҡан.
Екатеринбургҡа тиклем араһы — 230 км, Силәбегә тиклем — 100 км.
Бәлхи
Төп хеҙмәте — Ашкал ал-билад («Ил төрҙәре»), унда халҡы 10 000 кеше иҫәпләнгән Болғар ҡалаһы ентекле тасуирлана. Шулай уҡ китапта хазар, болғар, буртас, башджар халыҡтарының тасуирламаһы бар. Хеҙмәте шулай уҡ башҡа исем аҫтында билдәле — Сувар ал-акалим («Климаттар картаһы»), Таквим ал-булдан («Ҡалалар бүленеше»). Дөйөм фекер буйынса был китап 920—921 йылдарҙа яҙылған. Әммә был дата бер аҙ шик тыуҙыра. Эш шунда, Ибн Фаҙлан, 922 йылда болғар илендә шәхсән булған булһа ла, уларҙың ниндәй ҙә булһа ҡалаһы булыуы тураһында яҙмай. Әл-Бәлхи Болғар, Сувар һәм Тышҡы Болғар, шулай уҡ йәмиғ мәсеттәр тураһында иҫкә ала. Б. Н. Заходер был хәбәрҙе Ибн Фаҙлан әл-Бәлхигә еткереүсе булыуы мөмкинлеге тураһында фараз әйтә. Бәлки, әл-Бәлхи үҙенең әҫәрҙәрен 922 йылдан һуң ижад иткәндер. Ибн Фаҙлан үҙ яҙмаларында ҡалалар тураһында телгә алмаһа ла, был әл-Бәлхиҙең, Ибн Фаҙландан айырмалы рәүештә, Иҙел болғарҙарында йәй, улар ҡаланан «кейеҙ йорттарҙа» йәшәргә сыҡҡан ваҡытта булған, башҡа сығанаҡтары булыуы тураһында һөйләй.
Әселекүл (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Географик координаттары: 62°24′52″E 55°31′58″N
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: "От тюркского асе, аче — «горький», «соленый» (чередование башкирского «с» и татарского «ч»), кул — «озеро», -лы (ли) — словообразовательный аффикс, в переводе «соленое, горькое озеро». Вода озер содержит различные растворимые соли, которые и придают ей горьковатый, солоноватый вкус."
Башҡорт телендәге «әсе» (асы)+күл һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән гидроним икәнлеген Силәбе дәүләт университеты филологы Л. Н. Дәүләтҡолова ла яҙып сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең Нағайбаҡ районында Асы-Күл һәм Сосновка районында ла Асылыкүл тигән атамалы күлдәр билдәле Башкортостанда ла оҡшаш атамалы күл — Асылыкүл бар.
Тасуирламаһы
Әселекүлгә тигеҙлек күлдәре сифаттары хас, һыҙатланышы оҙонса түңәрәк, һаҙлыҡлы урында урынлашҡан.
Күл яры һөҙәк, ҡомло, ҡайһы бер урындары һаҙлыҡлы. Ярҙарының оҙонлоғо 3,9 км.
Күл сөңкәһе уртаһына табан әкренләп соҡорая барған туҫтаҡты хәтерләтә.
Һыу көҙгөһө һыу менән туйыныуына ҡарап, үҙгәреп тора. Йыл менән йыл араһында ла, хатта бер йыл эсендә лә был күрһәткес төрлө булыуы күҙәтелә. Апрель башына яҙғы һыу кимәле күтәрелә, майҙа кәмей башлай һәм июль-август айҙарында иң һай ваҡыты була. Йәйге ямғырҙар, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа һыуҙы күтәрә, ул 8-10 сантиметрҙан артмай.
Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайыш ярында ҙур булмаған урмандар үҫә — башлыса, япраҡлы ағастар, ҡайын урмандары.
Күлдә алабуға, шулай уҡ карп, табан балыҡ, алабалыҡ, рипус яҡшы ҡаба.
Тензометрия
Тензометрия (латин теленән  — көсөргәнеш и metron — үлсәү) — конструкцияла булған көсөргәнеште иҫәпләү ысулы. Көсөргәнеште тензодатчик менән иҫәпләйҙәр.
thumb|300px|Стенаның деформацияны үлсәү өсөн тензодатчик Тензодатчик — резистор(resistor, resisto — ҡаршылыҡ күрһәтеү). Уның ҡаршылығы көс һалған ваҡытта айырыла. Тензодатчикты тикшерелгән ҡоромалға йәки әйбергә беркәтәләр. Ҡоролма йәки әйберҙең формаһы үҙҙәргән ваҡытта тензодатчика был терклеп бара. Ялһыҙ, блок, күпер, ярты күпер схема буйынса тенхорезисторҙар ҡулланыла.
Көсөргәнеште теркәү өсөн эшләнгән махсус ҡоролнәмә тензостанция тип атала. 1980-се йылдарға тиклем ул үҙе яҙыусы комплекс һымаҡ булған. Датчик сигналдарҙы ҡағыҙҙа теркәп барған. Компьютерҙар барлыҡҡа килгәс тензостанцияның эшләү ысылы үҙгәрә. Хәҙер тензодатчик бер ваҡытта сигналдарҙы теркәү һәм тикшереп бара, хәүефле хәбәр булһа иҫкәртеү бирә, кәрәк булһа ҡағыҙға баҫтырыу мөмкинлеге бар.
Тензорезисторҙын сығыу сигналы -относительное изменение омического сопротивления ∆R/R.
Тензорезисторҙын изменение выходного сигнала к вызывающей его относительной деформации E=∆l/l.
Тензоиҫ коэффициенты: К=(∆R/R)/E. Ошо коэффициент неизменный для одной партии датчиков.
∆R — приращение сопротивления тензорезистора при изменении его длины на ∆l
L — тензорезисторҙын эш оҙонлоғо, базаһы.
Проволканың оҙонлоғо һәм диаметры үҙгәрғәс, омик ҡаршылығы үҙгәрә.
Талут
Талут (שָׁאוּל, Шаул, Шауль ; Σαούλ; Саул; ислам динендә Талут طالوت; ихтимал, «оҙон буйлы»; б.э.т. XI быуаттың 2-се яртыһы) — Библия һәм Ҡөрьән персонажы; Иҫке Ғәһедтә тасуирлана (Танахта). Библия тексына ярашлы, Саул — Израиль халҡының беренсе батшаһы һәм берҙәм бәнү Исраилгә һәм регуляр йәһүд армияһына нигеҙ һалыусы. Ихтимал, ысын тарихи шәхестер.
Ҡөрьәндә
Исламда Талут исеме менән күрһәтелгән Саул «Әл-Бәҡара» сүрәһендә (Һыйыр; 2:247-251), Аллаһтың хакимдарға власты нисек бүлеп биреүе тураһында һөйләгән фрагментта телгә алына :
Талут яугирҙәре менән Ялутҡа (Голиаф) ҡаршы сыға. Бынан алда уларҙы йылғалағы һыу менән һынап ҡарай: уны эсеүҙән баш тартҡан яугирҙәр батша менән тороп ҡала (Библияла был мотив Гедеонға ҡарай; ). Дауыт (Давид) ярҙамында Ялут еңелә. Риүәйәт Талуттың оҙон буйлы булыуына бәйле, Изге Кәмә (Һандыҡ) һәм уның Дауытты үлтерергә маташыуы тураһындағы сюжеттарҙы һәм мотивтарҙы бәйән итә.
Бағраж (Шишмә ҡушылдығы)
Бағраж — Рәсәй йылғаһы. Татарстан] биләмәләрендә аға. Йылға Шешма йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Сибиряченок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Песочня (Мәскәү ҡушылдығы)
Песочня  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мәскәү йылғаһының һул ярына тамағынан 419 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү башынан Можайск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Катисс
Катисс — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 1007 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыуаса
{{блюдо | название = Йыуаса | изобра{жение = | подпись = | тип =Основное блюдо | страна происхождения = | автор = | год = | основные компоненты = | возможные компоненты = | аналоги = | рецепт = | склад = |национальная кухня=Башҡорт милли ашы}} Йыуаса — башҡорт милли аш-һыуы, төрки һәм монгол халыҡтары араһында таралған. Һөт менән йомортҡа ҡушып йәиһә сдобанан (сүпрә нигеҙендә, һөт, май, йомортҡа һ.б. тәмләткестәр ҡушып) эшләнгән ҡамырҙан әҙерләнә. Ҡамыр 1 йә 1,5 мм ҡалынлығында йәйелә, яҡтары 5 см ҙурлығындағы ромбиктарға киҫелә. Икенсе вариант — ҡамырҙы түңәрәк киҫәк итеп йәйәләр ҙә 5 см оҙонлоғондағы буйҙарға киҫәләр. Иретелгән йәиһә эс майында әҙерләйҙәр. Сәй янына тәрилкәләрҙә һәм вазаларҙа бирәләр, шулай уҡ һаҡлыҡҡа ла бешерәләр.
Йолаһы
Йыуаса туй һәм байрам һыйы булараҡ әҙерләнә, Ҡорбан, Ураҙа һәм башҡа мосолман байрамдарында таратыла.
Башҡортостанда «Йыуаса» туй йолаһы таралған.
Үрге Нөгөш
Үрге Нөгөш (Верхний Нугуш; шулай уҡ Ямаш) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 453586, ОКАТО коды — 80219813002.
Нөгөш йылғаһының урта ағымында, уның уң ярында урынлашҡан. 1812 йылда Мәҡсүт ауылы халҡы нигеҙ һалған.
1816 йылда 146 кеше йәшәгән 15 хужалыҡ теркәлгән. 1850 йылда 27 хужалыҡта 373 кеше йәшәгән
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Һылтанма буйынса уҡығыҙ Үрге Нөгөш ауылы тарихынан
Ульянов Михаил Александрович
Ульянов Михаил Александрович (20 ноябрь 1927 йыл — 26 март 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй актёры, театр һәм кино режиссёры, театр эшмәкәре, СССР-ҙың халыҡ артисы (1969), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). Советтар Союзының һәм артабанғы Рәсәйҙең иң сағыу һәм үҙенсәлекле артистарының береһе .
Биографияһы
Михаи́л Алекса́ндрович Улья́нов 1927 йылдың 20 ноябрендә РСФСР-ҙың Себер крайы Тар округы (хәҙер Омск өлкәһе) Муромцев районының Бергамак ауылында ҙур булмаған ағас эшкәртеү артелы директоры ғаиләһендә тыуған. Уның Маргарита исемле апаһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Сығанаҡ — Сергей Марковтың «Жизнь замечательных людей» серияһында сыҡҡан «Михаил Ульянов» исемле китабы
Һылтанмалар
‏‎
Ҡытай яҙыуы
Ҡытай яҙыуы (ҡыт. трад. 漢字, яб. 汉字 , пиньинь : hànzì , палл. : ханьцзы; Chữ Hán, тьы-хан) — Ҡытай территорияһында барлыҡҡа килгән һәм мең йыллыҡ тарихы булған иероглифик йәки идеографик яҙыу системаһы. Һәр хәрефе телдәге фонемаларҙы ғына аңлатҡан алфавитҡа нигеҙләнгән яҙыуҙан айырмалы бында һәр билдәгә фонетикаға өҫтәлмә тағы ла ниндәйҙер мәғәнә һалынған. Бындай билдәләр бик күп, уларҙың һаны унар меңләп иҫәпләнә. Ҡытай яҙмаһының ике төп төрө бар — иҫке (вэньянь) һәм хәҙерге (байхуа).
right|thumb|upright=1.5| Ҡара йәшел: Рәсми нигеҙҙә йәки башлыса традицион иероглифтарҙы ҡулланыусы илдәр ([[Ҡытай, Гонконг, Макао).
Йәшел: Малайзия — традицион иероглифтарҙы күп ҡулланып та рәсми нигеҙҙә ябай иероглифтар алған ил
Яҡты-йәшел: Ябай иероглифтарҙы рәсми ҡулланыусы илдәр (Ҡытай, Сингапур)
Йәшкелт: Рәсми яҙыу системаһының береһе итеп ҡытай иероглифтарын (аҙ ғына айырымлыҡтар менән) алған илдәр (Япония, Көньяҡ Корея)
Халыҡ-ара аңлатмаларҙа ҡытай теленә нигеҙләнгән яҙыуҙар (Chinese, Japanese, Korean) йәғни  (өҫтәлмә Vietnamese менән) тип атала.
Башлыса санскриттан тәржемә ителгән текстар менән бергә шулай уҡ ҡытай буддистарының үҙенсәлекле әҫәрҙәре тупланған буддизм ҡанундары йыйылмаһының береһе (ҡытай типитакаһы) ҡытай иероглифтары менән яҙылған.
Ал тарих
Ҡытай яҙыуының йәше даими рәүештә аныҡлана бара. 1962 йылда ҡаҙыу эштәре ваҡытында Хуанхэ йылғаһы буйында Цзяху ерлегендә гөбөргәйел панцырына яҙылған ҡытай иероглифтарына оҡшаған тамғалар табылған. Пиктограммалар шумер яҙыуҙарына ҡарағанда ла боронғораҡ: улар яңы эраға тиклем VI быуатта яҙылған, тип һанала. Элгәре ҡытай яҙыуын тикшереүсе, танылған ғилми хеҙмәткәр Тан Лань ҡытай иероглификаһы 4-5 мең йыл элек барлыҡҡа килеүен фараз иткән.
Тарих
Легенда нигеҙендә иероглифтарҙы Цан Цзе уйлап сығарған. Ул, миф буйынса, Хуан Ди ваҡытында батша һарайында тарих яҙыусыһы була. Бынан элек ҡытайҙар төйөнләп яҙыу менән файҙаланғандар. «Даодэцзине» әҫәре буйынса «И цзину» аңлатмаһында был хаҡта иҫкә алына.
Боронғо ҡытай яҙыуҙары гөбөргәйел панцирында һәм эре мөгөҙлө малдың ҡалаҡ һөйәктәренә эшләнгән, бында күрәҙәселек һөҙөмтәләре һаҡланған. Бындай һөйләмдәр цзягувэнь (甲骨文) тип аталған. Ҡытай яҙыуының беренсе өлгөләре Шан династияһы хакимлығы осорона ҡарай (иң боронғо — XVII-сы быуат б. э. т.).
Һуңғы ваҡытта бронза ҡойоу технологияһы барлыҡҡа килә һәм бронза һауыттарында тамғаланыу башлана. Был һөйләмдәр исеме цзиньвэнь 金文 тип атала. Башта балсыҡҡа форма һалынған, яҙыуҙы дүрткел эсенә ҡуйып, иероглифтарҙы стандартлаштырыу башланған.
Ҡытай яҙыуының бәхәсле булмышын «тарихсы Чжоу» 史籀 (Shĭ Zhòu) хеҙмәте билдәләй. Хань дәүере хикәйәһе буйынса уның Сюань-ван батшалығында б. э. т. IX—VIII быуаттарҙа хеҙмәт итеүе раҫлана. Уның исеме дачжуань  атамалы классик каллиграфия стилдәренең беренсе авторы булыуы раҫлана.
Археологик яҡтан матди һаҡланыу кимәле тигеҙ урынлашмағанлыҡтан, ҡытай яҙыуын өйрәнеү ауырлаша. Шул уҡ ваҡытта, һөйәктә һәм баҡырҙа һаҡланған тамғалар, сағыштырмаса, яҡшы һаҡланған булһа, яңыраҡ замандағы, бамбук һәм ағас таҫмаларҙағы яҙыуҙар фәнгә билдәле түгел. Шуға ла ҡарамаҫтан, Шан дәүеренән һаҡланған, заманса яҙыу цэ 册 графаһы шундай яҙыуҙар булғанын дәлилләй.
Шан яҙыуы сағыштырмаса, үҫешкән һәм төплө системаны аңлата. Был ысынбарлыҡ мәғлүмәттәре асыҡланып бөтмәгән, Ҡытайҙағы яҙыу үҫешенең тәүге осорҙары барлығы тураһында һөйләй.
Иероглифтар төрҙәре
Ҡытай иероглифтар типологияһы беренсе тапҡыр Шовэнь Сюй Шэндең һүҙлегендә тәртипкә һалына. Бер һүҙһеҙ бөтә иероглифтарҙы ябай вэнь 文 һәм ҡатнаш цзы 字 бүлектәргә айырып ҡарау уңайлы. Түбәндәге алты категорияға бүлеү академик бәхәс темаһына әүерелә, сөнки категориялар бер-береһенән етәрлек кимәлдә айырылмағандар.
Өндәүҙәр
Мәҫәлән, 上 шан һәм 下 ся, «өҫкә» һәм «аҫҡа» билдәләре һыҙыҡтан тура өҫкә һәм горизонталь һыҙыҡтан аҫта мәғәнәһендә өндәү ишараһын аңлата. Шул уҡ ваҡытта ябай билдәләрҙең бәйләнеше ҡатмарлы һәм шул уҡ ваҡытта абстракт төшөнсәләрҙе еткереүҙә ҡулланылыуы ихтимал. Әйтәйек, 上 … 下 шан … ся аңлатмалары, һүҙҙең нәмә тураһында барғанына ҡарап, «юғарылар … түбәнгеләр», «етәкселәр … бойһоноусылар» ғына түгел, һәм шулай уҡ «бер яҡтан … икенсе яҡтан (икенсенән)» мәғәнәләрендә килә.
Һынлаусылар
Башта ябай рәсемдәр булған. Мәҫәлән, ауыҙ аҫҡа табан бөғөлөп, ярым түңәрәк килеш төшөрөлгән, өҫтә арҡыры һыҙыҡ ҡуйылған; шунан 口 коу «ауыҙ» иероглифы килеп сыҡҡан. Дуға өҫкә таба бөгөлөп һәм уның аҫтындағы нөктәләр күк менән бөртөктәрҙе һүрәтләй; тәүге «ямғыр» иероглифының тамғаһы — 雨 юй. Ваҡыт үтеү менән рәсемдәр һыҙма рәүешенә инә һәм ахыр сиктә, заманса төҫ ала. Тәүге сағылыштың эҙе һаҡланмаған. Бөтә һүрәтле билдәләр мәғәнәһе, тимәк, иероглификаның барлыҡ ябай лексика төшөнсәһе элементтары, хәҙер тик шартлы рәүештә.
Ябай идеограммалар
Ҡытай яҙыуында рәсемле билдәләр, пиктограммалар, аҙ урын алып тора. Идеограммалар күпкә артыҡ. Мәҫәлән, иероглиф 立 ли башта аяҡтарын киреп баҫҡан кеше һынына оҡшай, был һүрәт аҫтына горизонталь һыҙыҡ өҫтәлгән; әммә был һүрәт кеше һынын түгел, ә уның торошон аңлатҡан — «тороу». Ҡатмарлы идеограммала шартлы мәғәнә һыҙаттар әһәмиәтенең айырмаһына бәйле. Мәҫәлән, иероглиф 命 мин тәүге формала төҙөлөш кәүҙәләнешендә — «батша йорто» (аҫтына һыҙыҡ ҡуйылған иероглифтың өҫкө өлөшө — ҡыйыҡты сағылдыра), алдында тубыҡланып эйелгән кеше һыны һәм унан һулда ауыҙ (хәҙерге киҫәктәр формаһы 立 һәм 口); иероглифтың бөтә мәғәнәһе — «бойороу». Миҫалдан күренеүенсә, боронғо идеограмманың мәғәнәһе, мәҙәни-тарихҡа бәйле шарттарҙа балыҡҡа килеүе күҙ уңында тотола.
Берләшкән идеограммалар
Әһәмиәте саф шартлы рәүешкә әүерелгәс, һынға оҡшатып яһау юғала барғанда, идеограммалар әҙер график өлөштәрҙән төҙөлөп килә. Күпселек иероглифтәрҙең барлыҡҡа килеү мәғәнәһе — хәҙерге ваҡытта ҡулланған өлөштәрҙең әһәмиәтенә бәйләнеше. Мәҫәлән, иероглиф 伐 фа, 人 жэнь «кеше» һәм 戈 гэ «һөңгө» өлөштәренән барлыҡҡа килә, һәм хәҙер «киҫеү» һүҙен аңлата, ә тәүгеһе — «һөңгө менән сәнсеү (дошманға)».
Фоноидеограммалар
Ябай һынлау билдәләренә лә, күпселек идеограммаларға ла оҡшамаған, өсөнсө ҡатнаш тип — фоноидеограммалар. Иероглифтең бер фоноидеографик өлөшө фонетик тип атала, икенсеһе — детерминатив. Иероглиф менән билдәләнгән һүҙ, фонетик яҡтан, фонетик тип билдәләнгән һүҙгә оҡшаған; икенсе төрлө әйткәндә, тамғаны тотош уҡыу, яҡынса, уның бер өлөшөн уҡыуға тиң. Мәҫәлән, иероглифтар:誹 «әсе телләнеү, яманлау, кәмһетеү» һәм非, шуларҙың бер мәғәнәһе «килбәтһеҙ, насар, яуызлыҡ», икеһенең дә әйтелеше- фэй; билдәләр:柑 «әфлисун» һәм 甘 «татлы» гань тип уҡыла, ә 蚶 билдәһе «устрица» — хань. Тамғаның икенсе өлөшө идеографик әһәмиәткә эйә, икенсе һүҙ менән әйткәндә, был тамғаның конкрет мәғәнәһе ҡараған өлкәһен билдәләй, шуға ла «детерминатив» тип атала. Фоноидеографик тамғалар ике ысул менән яһалғандар.
Беренсенән, фоноидеографик иероглифтар ниндәйҙер һүҙҙең яңы яһалма мәғәнәһен иероглиф менән билдәләүҙән килеп сыға. Ул башланғыс иероглифтан һәм уға ҡушылған детерминативтан тора. Бер һүҙ ике мәғәнәлә булып, ике тамғаның яңғырашы бер үк ҡала. Мәҫәлән, фэй 非 һүҙе «килбәтһеҙ, насар, яуызлыҡ» һүҙҙәренән башҡа «әсетелләнеү» мәғәнәһен ала, яңы тамға 誹, детерминатив 言 янь «һүҙ» ҡушылғандан һуң, барлыҡҡа килә. Һәр мәғәнәгә айырым иероглиф булмауы арҡаһында, башланғыс һүҙ икегә бүленеүгә килтерә. Улар ике айырым юлдан киткәндә, бер-береһе менән бәйләнеш күпкә юғала.
Икенсенән, ҡайһы бер һүҙҙәрҙе яңы иероглиф менән билдәләү өсөн фоноидеографик иероглифтар барлыҡҡа килә. Улар булған шул уҡ яңғырашлы иероглифтан (йәғни, омоним һүҙҙе аңлатыусы) һәм уға ҡушылған детерминативтан барлыҡҡа киләләр. Боронға ҡытай теле омонимдарға бай була, сөнки унда бер ижекле һүҙҙәр күберәк була, ә ижек һаны, уның фонетика системаһы шарты буйынса, сикләнә. Шулай итеп, омоним һүҙ табыуы ауыр булмай һәм уны билдәләүсе иероглифҡа детерминатив өҫтәп, һуңғыһына яңы аңлатма бирергә була. Хань 蚶 «устрица» — (диңгеҙ моллюскаһы) һүҙен билдәләр өсөн фонетик урынына яңғырашы оҡшаған тамға — гань甘 билдәһе ҡулланылған. Бының мәғәнәһе — «татлы». Детерминатив — 虫 чун ҡушылып, иероглифтың мәғәнәһе бөжәктәр донъяһын аңлата, йәғни, ҡусҡар, 蚶 тамғаһы яһалған.
Уларҙың составына ингән фонетиктәрҙе ятлап, иероглифтарҙың уҡылышын өйрәнеү ябай ғына булыр ине. Тик башланғыс фонетиктәрҙең яңғырашы күпкә үҙгәргән. Шуның арҡаһында хәҙерге ваҡытта фонетик булып ҡулланған, график элемент, бер төрлө генә уҡылып тормай, Японияла ғына түгел, хатта Ҡытайҙа ла шул уҡ. Шулай итеп, иероглифтың тышҡы биҙәгенән генә күп ваҡыт тамғаның уҡылышын аңларлыҡ түгел.
Алда әйтелеүенсә, детерминатив идеографика билдәләгес роль уйнай, ләкин ваҡыт үтеү менән был мәғәнә үҙгәрә. Боронғо Ҡытай һүҙлектәрендә һүҙҙәр, мәғәнәһенә ҡарап, төркөмдәргә бүленгән. Мәҫәлән, боронғо ҡытай һүҙлектәрҙең береһе «Эръя»ла (爾雅) һүҙҙәр төркөмгә бүленеп урынлаша: «күк» — ҡояш, ямғыр һәм башҡалар, «ер» — һыу, тауҙар, үләндәр, ағастар һәм башҡалар. Шуның арҡаһында, араларында оҡшаш детерминативтары булған иероглифтәр аңлатҡан һүҙҙәр ҙә берләшкән (өҫтә күрһәтелгән яһалыу шарттары буйынса). Бынан сығып иероглифтарҙы детерминативҡа ҡарап һүҙлектә урынлаштырырға була тигән фекер йөрөтрөргә мөмкин. Шулай итеп, детерминатив икенсе функцияға эйә булды — һүҙлектә иероглифтың урынын билдәләү, йәки уны табыу өсөн айырмаһын күрһәтеп тороу. Ваҡыт үтеү менән был күрһәткестең әһәмиәте арта, ә детерминативтың идеографик кәрәклеге кәмей. Һәм ул детерминативтан «асҡыс»ҡа әйләнә, был элемент шәрек тел өйрәнеү әҙәбиәтенең һүҙлек эшмәкәрлегендә шулай тип атала. Шуға детерминативы булмаған идеографик һәм пиктографик иероглифтары типтарына ла асҡыс булдырыу кәрәк була; бындай иероглифтарҙа асҡыс иҫәбенә тамғалағы булған график элементтәрҙе индерә башлайҙар йәки яңы асҡыс яҙылып ҡуйыла. Шул асҡыстарҙың һаны Ҡытайҙа һәм Японияла артабан төҙөлгән һүҙлектәрҙәге реаль детермативтарға ҡарағанда, кәмей бара һәм XVII быуаттан 214 һанына етеп, үҙгәрмәй ҡала.
Иероглиф барлыҡҡа килгәндә яңғырашы менән мәғәнәһе бер-береһенән айырылғыһыҙ була; боронғо Ҡытайҙа тамға һүҙҙе аңлатыр өсөн эшләнә һәм һүҙҙең мәғәнәһенә әйләнеүе шикһеҙ. Мәҫәлән, 山 тамғаһы шань «тау» һүҙен аңлатыу өсөн эшләнә, «шань» тип уҡыла һәм шул уҡ нәмәне аңлата — шань (йәки «тау»).
Өндәрҙе үҙләштереү (һүҙ табышмаҡтары)
Оҡшаш өндәрҙе йәки шуларға яҡын морфемаларҙы яҙыу өсөн алынған иероглифтар, цзяцзе 假借 jiǎjiè,тип аталалар, пиньин: һүҙмә-һүҙ: «үҙләштереү; исем ҡушыу», асылында урыҫ телендәге «опять» һүҙен «пять» — биш һанына алыштырыу: «о5». Мәҫәлән, 來 бойҙай пиктограммаһы булып, «бойҙай» һүҙен аңлата, *mlək. Был һүҙҙең өнө *mlək «килергә» һүҙенә оҡшағанлыҡтан, был ханьцзы «килергә» ҡылымын аңлатыр өсөн ҡулланыла башлаған. Ваҡыт үтеү менән, «килергә» мәғәнәһе киң тарала, ә бойҙайҙы аңлатыу өсөн ҡытайса 麥 тамғаһын уйлап сығаралар. Заманса был һүҙҙәрҙең әйтелеше, lái һәм mài һүҙҙәренә тап килә.
Боронғо ҡытай иероглифтары мысырҙар һәм шумерҙар яҙыуҙары һымаҡ, ҡатмарлы абстракт мәғәнәләрҙе төшөндөрөү өсөн ребус булып ҡулланылғандар. Ҡайһы ваҡытта яңы төшөнсәләр иҫкеһенә ҡарағанда, күпкә танылып ҡуя, һәм шуға күрә тәүге аңлатмаға яңы тамға уйлап тапҡандар. Ғәҙәттә был иҫке тамғаның үҙгәртелгән төрө була. Мәҫәлән, 又, yòu, "уң ҡул"ды аңлатҡан, ләкин yòu һүҙенең аңлатмаһын «яңынан, тағы бер тапҡыр» мәғәнәһендә ҡулланғандар, Һәм XX-се быуатта «又» тик «яңынан» һүҙен аңлатҡан,ә «уң ҡул»ға «ауыҙ» компоненты (口) өҫтәлгәс, иероглиф 右 барлыҡҡа килә. «Цзяцзе» һүҙе Хань заманында, барлыҡҡа килһә лә, синониме тунцзя (ғәҙәти 通假, пиньинь : tōngjiǎ , тураһы, һүҙмә-һүҙ: «алыштырып үҙләштереүсе» ) иң беренсе Мин заманында билдәле була. Һөйләшкәндә синоним булып ҡулланылһа ла, лингвистика буйынса ҡарағанда, улар төрлөсә: цзяцзе — үҙенең яҙылышы булмаған аңлатмаларҙың фонетик үҙләштерелеүе (мәҫәлән, иероглиф 東 менән яҙыу «ике яҡтан бәйләнгән артмаҡ (юл тоҡсайы)» ), ә тунцзя — булған һүҙҙе икенсеһе менән алмаштырыу: трад. 蚤, пиньинь : zǎo , палл. : цзао, һүҙмә-һүҙ: «бөрсә» һүҙенә трад. 早, пиньинь : zǎo , палл. : цзао, һүҙмә-һүҙ: «иртә».
Һан күрһәткестәре
Иероглифтарҙың өҙлөкһөҙ һәм әкренләп үҙгәреүе арҡаһында уларҙың дөрөҫ хисабы билдәһеҙ. Көндәлек тормошта ҡулланылған иероглифтар һаны бер нисә мең. Статистика буйынса, ғәҙәттә ҡулланған 1000 иероглифтар 92 % баҫма материалдарҙы үҙ эсенә ала, 2000 — 98 % -тан артыҡ, ә 3000 иероглифтар 99 % -ҡа тиклем. Ябайлаштырылған һәм традицион иероглифтар буйынса статистика һөҙөмтәләренең айырмалары күп түгел. Хань династияһы заманында ҡытай ғалимы Сюй Шэн «Шовэнь цзецзы» тигән хеҙмәтендә барлыҡ иероглифтарҙың һанын иҫәпләй <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на китайском языке ">(кит.) русск. 9353 иероглиф килеп сыға. Һуңыраҡ, Көньяҡ Гу Еван династияһы ваҡытында ( <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на китайском языке ">(кит.) русск.; 519—581) «Юйпянь» (玉篇) төҙөй, 16 917 иероглиф иҫәпләп сығара. Быны эшкәрткәндән һуң, «Дагуан ихуэй юйпянь» «大广益会玉篇» яңы эше донъя күрә, 22 726 иероглифтар барлығы тураһында дәлил бар. Сун династияһы ваҡытында бер төркөм ғалимдар «Лэй пянь» (类篇)китабын сығара, бында 31 319 иероглиф инә. Икенсе төркөм ғалимдар 53525 иероглифтан торған «Цзи юнь» (集韵) китабын сығара.
Хәҙерге быуатта ҡулланған иероглифик һүҙлектәр эстәлегендә, әле файҙаланған һәм әҙәби ҡомартҡыларҙа осраған иероглифтар һаны бик күп. Мәҫәлән, «Канси цзыдянь» (康熙字典)эше, династии Цин ваҡытында яһала,  47 035 иероглиф инә. «Ҙур ҡытай-япон һүҙлеге» (大汉和字典 Дай кан-ва дзитэн / Да хань-хэ цзыдянь) 48 902 иероглиф, Һәм  бынан башҡа 1062 иероглиф ҡушымталар ҙа бар. Тайвань һүҙлеге — «Чжунвэнь да цзыдянь» (中文大字典) 49 905 иероглифты үҙ эсенә ала. Ҡытай һүҙлеге — «Ханьюй да цзыдянь»дә (汉语大字典)  54 678 иероглиф. Иң яңы һүҙлек — «Чжунхуа цзыхай»ҙа (中华字海) 85 568 иероглиф бар һәм «Ханьюй да цзыдянь» (汉语大字典), «Чжунвэнь да цзыдянь» «中文大字典», «Канси цзыдянь» «康熙字典» һәм «Шовэнь цзецзы» «说文解字» һүҙлектәренән тора. XXI быуатта Японияла сыҡҡан һүҙлек «Нихон кондзяку модзикё:» (日本今昔文字鏡 Жибэнь цзиньцзе вэньцзыцзин), 150 мең иероглифты үҙ эсендә һаҡлап, иң ҙур һүҙлек булып һанала.
Иң аҙ һәм иң күп һыҙыҡлы иероглифтар
Иң ябай иероглифтарҙың берәр генә һыҙығы бар. Киң билдәле 一 һәм «бер», тағы иероглифтар бар — 丨 гунь, 亅 цзюэ һәм 丿 пе. Иң күп һыҙыҡтар менән яһалған иероглиф, хәҙерге ваҡытта  — «» отодо, дайто, тайто. Ул 3 иероглифтан тора «龍» лун «аждаһа» һәм 3 иероглиф «雲» юнь «болот», һөҙөмтәлә иероглиф 84 һыҙыҡтан тора һәм  «аждаһаның осҡан сағы» һынлана. Был иероглиф кодировка исемлегенә ингән  <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.) русск.. Икенсе урында һыҙыҡтар һаны буйынса 4-тән тора «龍» иероглиф /𪚥 (U+2A6A5) чжэ «күп һүҙле», 64 һыҙығы бар һәм рамкала Юникодҡа инә Han unification <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="на английском языке ">(англ.)  <span class="link-ru noprint metadata" style="font-size:80%; margin-left:-1.7em; position: relative; top: -.4em;">русск. . Өсөнсө — 䨻 бэн «йәшен тауышы» — 4-тән тора «雷» һәм  52 һыҙығы бар, «Шовэнь цзецзы» исемлегенә инә.
Ҡытай иероглифтарының яҙылыш үрнәктәре һәм ҡағиҙәләре
Ҡытай иероглифының төп график үрнәктәре: Яҙыу ҡағиҙәләре:
Ҡытай яҙыуының мәҙәниәткә йоғонтоһо
Ҡытай иероглифтарының уҡылышы һәм яҙылышы бер-береһенә бәйләнмәгәнлектән, икенсе халыҡтарға уны ҡулланыу еңелләшә. Мәҫәлән, боронғо Японияла, Кореяла һәм Вьетнамда ҡытай телендә һөйләшмәгәндәр, тик ҡытай яҙыуын ҡулланғандар. Был, бер-береһенең һөйләшеүен аңламаған, күп төрлө диалект төркөмдәрҙең берҙәмлегенә, милли ойошоуона ярҙам итә.
Ҡытай яҙыуы сиктәш дәүләттәргә ҙур йоғонто яһай. Ҡытай яҙыуын ҡулланыусы уртаҡ даирә барлыҡҡа килә. Бында Япония, Корея һәм Вьетнам инә. Бөгөнгө көнгә тиклем Япония яҙыуында ҡытай иероглифтары киң ҡулланыла. Корея Халыҡ Демократик Республикаһында Һәм Вьетнамда иероглифтар хәҙер ҡулланылмай, һуңғы йылдарҙа Корея Республикаһында ҡулланыу көндән-көн һирәгәйә бара. Шуға ҡарамаҫтан, Көньяҡ һәм Төньяҡ Кореяла кеше исемдәрендә һәм фирмалар менән географик объектар атамаларында ҡытай иероглифтары йыш ҡулланыла. Тик уларҙың әйтелеше ҡытай әйтелешенән айырыла.
Япония (Кандзи)
Ҡытай яҙыуы Корея ярымутрауы аша Японияға III быуатта үтеп инә. Икенсе донъя һуғышынан һуң, Японияла иероглифтар ҡулланыу һәм уларҙың һаны сикләнә башлай. «Ҡулланырға тейеш иероглифтар исемлеге» (当用漢字表 то:ё: кандзихё:) һәм «Кеше исемдәрендә ҡулланылған иероглифтар исемлеге» (人名用字表 [дзиммё:ё: дзихё:]) баҫылып сығалар, бында иероглифтар бер ни тиклем ябайлаштырыла һәм 新字体 синдзитай тип аталалар. Әммә иероглифтарҙы әҙәби әҫәрҙәрҙә ҡулланыу сикләнелмәй. Ҡайһы бер иероглифтарҙы яңынан яһап ябайлаштырыу, ҡытай яҙыуын үҙләштермәҫ өсөн эшләнә. Мәҫәлән, «辻» цудзи («сатлыҡ», идеограмма «барыу» һәм «тәре») өлөштәренән тора, «栃» тоти, «峠» то: гэ («артылыш», идеограмма «тау», «өҫкә» һәм «аҫҡа» өлөштәренән) һәм «広» ко: (广), «転» тэн (转), «働» до: («эш», идеограмма «кеше» һәм «йөрөү» бүлектәренән) һәм башҡалар. Ҡара: Кандзи.
Вьетнам
Ҡытай яҙыуы Вьетнамға I быуатта инә һәм вьетнам телендә яҙыу системаһы булып ҡулланыла. Ҡытай иероглифтарына «тьы-хан» вьетнам иероглифтары «тьы-ном» (трад. 喃字, пиньинь : nánzì) өҫтәлә. Был вьетнам теленә яраҡлашыу өсөн эшләнә. 1945 йылдан һуң иероглифик яҙыу ҡулланылмай. Уға алмашҡа латиница нигеҙендә әлифба яҙыуы индерелә. Хәҙерге ваҡытта Вьетнамда иероглифик яҙыу эҙе әҙ һаҡланған.
Иероглифик сәнғәт
Иероглифтарҙың үҙҙәренә күрә нәфис формаһы бар. Яҙыуҙың төп ҡоралы — бумала, буяу аша күп нәмәне аңлатырға мөмкин. Иероглифтарға нәфис форма бирә алыу оҫталығы каллиграфия тип атала. Каллиграфия менән бәйле гравировка сәнғәте һәм ташҡа иероглифтар һыҙыу, скульптураларҙа һәм башҡа нәмәләрҙә булып тора.
Каллиграфия Ҡытай илдәрендә киң таралған (Ҡытай, Япония, Корея, Малайзия, Сингапур, һәм аҙ күләмдә Вьетнамда) һәм ул һынлы сәнғәттең бер төрө булып һанала. Каллиграфик эштәр буйынса, даими рәүештә конкурстар һәм күргәҙмәләр ойошторолоп тора. Поэтик рәүештә каллиграфия сәнғәте «Күҙ күңеле»тип йөрөтөлә.
Иероглифтарҙың тап килеүе
Иероглифтарҙың тура килгән мәғәнәләрҙе аңлатыу өсөн айырым, үҙе генә ҡуллана алыуын һәм шулай уҡ бер-нисә (икене, өстө һәм күберәк) иероглифтар бергә ҡушып ҡуллана алыуҙарын әйтеп китеү мөһим. Ябайлаштырып аңлатҡанда, түбәндәгесә була. Иероглиф сығышы менән, бер ижекле һүҙҙе йәки бер ижекле морфеманы аңлата. Үҙенә оҡшаш һәм айырылып торған күп яҡлы һүҙҙәрҙең иероглифтары менән тамғалау юлы менән барғанда, һөҙөмтәлә, йөҙ меңәрләгән тамғалы яҙыу менән эш итәргә тура киләсәк. Бының урынына, күп ижекле ҡытай һүҙҙәрен бер нисә иероглифтар менән яҙалар — бер ижеккә бер һүҙ принцибе менән (был, ҡағиҙә булараҡ, морфемаға тура килә).
Тамыр + суффикс
Мәҫәлән, тамыр 鸟 ( niǎo, 'ҡош'), суффикс 儿 менән ялғанып (er, кәметеү һүҙ яһаусы мәғәнәһендә) niǎo r (Niǎo er) (ҡошсоҡ) һүҙенә әйләнә, һәм 鸟儿 тип яҙыла. Тамыр 瓜 ( guā, ҡабаҡ) кәметеү суффиксы 子 (Zi «семя» «seed») ялғанып, 瓜子 ( guāzǐ килеп сыға — ҡабаҡ йәки ҡөнбағыш емеше).
Тамыр + тамыр
Бынан башҡа, мәғәнәһе буйынса ике төрлө тамырҙар, мәғәнәләре бәйле йәки ят нәмәне аңлатҡан һүҙ яһауҙары ихтимал: Ошо юл менән, һаны сикләнгән (хәтһеҙ генә булһа ла) иероглифтарҙың, ниндәйҙер мәғәнәһе аша күп төрлө аңлатмаларҙы билдәләргә мөмкин.
Ҡатмарлы морфемдар
Урыҫ теленән айырылмалы, ҡытай телендә күп ижекле морфемдар аҙ таралған. Ҡағиҙә булараҡ — бер ижеккә бер иероглиф, морфемдарҙың ижектәренә, айырым алғанда мәғәнәһеҙ, бер нисә иероглифтар ҡулланыла.
Мәҫәлән, shānhú («мәрйен», фарсы теленән алынған) һүҙен айырым мәғәнәле өлөштәргә бүлеүе ауыр. Уның айырым ике ижекле тамырҙан дәлилләү тәбиғи. Шулай ҙа, ул ике ижектән торғас, ике иероглифтар 珊瑚 менән яҙыла.Айырым (珊 shān һәм 瑚 hú) ижектәре ҡулланылмай, «shānhú һүҙенең беренсе ижеге» һәм «shānhú һүҙенең икенсе ижеге», ҡыҫҡартыу осраҡтарын иҫәпкә алмағанда, бергә ҡулланғанда ғына мәғәнәһе була. Үҙҙәренең боронғо 珊 һәм 瑚 мәғәнәләрендә башҡа ҡулланылмайҙар. Икенсе киң билдәле миҫал — 蝴蝶 húdié «күбәләк» һүҙе. Уны аңлатҡан иероглифтар яҙылыуы, 蝴 (hú) практикала айырым бер ҡасан да ҡулланылмай, ә 蝶 (dié) шулай ҙа бер нисә китапса яҙылған ҡуш һүҙҙәрҙә ҡулланылған: (蝶骨, diégǔ, «шына һымаҡ һөйәк» (os sphenoidale), тураһы — «күбәләккә оҡшаған һөйәк»).
Ошо рәүештә, сит ил исемдәре һәм географик атамалар бөғөнғө көндә сит ил телдәренән индерелә. Мәҫәлән, <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Инглиз телендә ">(англ.) русск. kèlóng — «клон», йәки <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Ҡытай телендә ">(кит. <span class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;" title="Ҡытай телендә ">) русск. Mòsīkè — «Мәскәү». Был осраҡта иероглифтарҙың, ижектәр яҙа торған,тәүге мәғәнәһе бик үк әһәмиәтле түгел. Тексты еңел аңлау өсөн, алынған траскрипция, мөмкин тиклем, үҙ мәғәнәһендә һирәк ҡулланыла торған иероглифтар файҙаланыу кәрәк, (мәҫәлән, сөнки, был һүҙҙәр, тәүге мәғәнәләре, хәҙер ҡулланылған телдән сыҡҡандар). Шулай итеп, хәҙерге типик текста иероглифтар 克 һәм 斯 күпселек, үҙҙәренең «фонетик» ролендә осратырға мөмкин — сит ил телдәренән ингән һүҙҙәрҙә ke һәм si ижектәрен яҙыу өсөн — үҙҙәренең «мәғәнәле» төшөнсәләренә (克 kè:«эйәртеү, еңеү»; 斯 sī: «был») ҡарағанда.
Әйтергә кәрәк, ҡытай теленән айырмалы, япон телендә «бер иероглиф — бер ижек» ҡағиҙәһе юҡ, шуға күрә бер кандзи японса күп ижекле тамыр яҙыу өсөн ҡулланырға мөмкин.
Яҙыуҙың йүнәлеше
Ғәҙәттә ҡытайҙар өҫтән аҫҡа яҙғандар, ә бағанала уңдан һулға килгәндәр. Ҡайһы осраҡта (мәҫәлән, иғландар элгәндә) ҡулланылған горизонталь яҙыу уңдан һулға эшләнгән.
Һуңғараҡ «Европа» яҙыу ысулы — горизонталь һулдан уңға яҙыу ҡуллана башлағандар. КНР-ҙа һәм Төньяҡ Кореяла электән («иҫке» нәфис әҙәбиәттән башҡа) горизонталь яҙыу ҡулланыла. Японияла, Көньяҡ Кореяла һәм Тайванда вертикаль яҙыу нәфис китаптарҙа һәм гәзиттәрҙә ҡулланыла; ғилми нәшриәттә тик горизонталь яҙыу ҡулланыла.
Пунктуация
Классик ҡытай яҙыуында (вэньянь) пунктуация аҙ ҡулланылған; нөктә күпселек осраған (. ) һәм тамсыға оҡшаған өтөр (、). Беренсеһе һөйләмде тамамлау өсөн ҡулланыла, ә тышҡы күренеше (түңәрәк) формаһында, Европа нөктәһе (.) менән бутап,  һөйләмдә иероглифтың берәй өлөшө итеп яңлышмаҫ өсөн ҡулланыла.
Хәҙерге ҡытай яҙыуында (байхуа), традицион тамғаларҙан башҡа, Европа пунктуация билдәләре (, ; : ? !) киң ҡулланыла — шул уҡ ваҡытта, Европа өтөрө һәм тамсыға оҡшаған өтөр мәғәнәләре төрлөсә. Шулай итеп, тамсыға оҡшаған өтөр, бер-бер артлы килгән, һөйләмдең оҡшаш өлөштәрен айырыр өсөн ҡуйыла. Европа өтөрө грамматик конструкцияларҙы айыра, мәҫәлән, ҡатмарлы һөйләмдәрҙең өлөштәрен бүлә. Икенсе билдәләр: йәйәләр （ ）【 】［］, тырнаҡтар 《》〈〉「」『 』﹁﹂ "", урталағы нөктә ·, ҡабатланыу билдәһе һәм башҡалар.
Тулы һәм ябай иероглифтар
Ябай иероглифтар сағыштырмаса яңы ғына барлыҡҡа килгән сит ил ҡытай общиналарында киң ҡулланыла, мәҫәлән, Дублинскийҙа.
Әлеге ваҡытта күпселек иероглифтарҙы 3 варианттарҙа осратырға мөмкин: ябай ҡытай варианты, ябай япон варианты һәм традицион.
Ҡытай телендә ябай иероглифтар ҠХР-ҙа 1950 йылдарҙа уйлап сығарыла һәм 1956 йылда рәсми яҙыу системаһы итеп булдырылған. 1964 йылда ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелгән. Артабанғы реформалар 1977 йылда индерелгән, тик тиҙҙән (1986) улар туҡтатылған, шунан бирле киләсәктә үҙгәрештәр булмаясаҡ тип иғлан ителгән.
Сингапур шулай уҡ рәсми рәүештә ҠХР-ҙа эшләп сығарылған ябай иероглифтарҙы ҡабул итә (1960, 1974, 1993 й.). Уның артынан күрше Малайзия ла эйәрә (1981).
Традицион (тулы) иероглифтар Кореяла, Тайванда, Гонконг һәм Макаола ҡулланылыуын дауам итә. АҠШ һәм Канадалағы ҡытай общиналарында шулай уҡ традицион (тулы) иероглифтар өҫтөнлөк ала, тик күпселек Европа ҡалаларында ябай иероглифтар киңерәк ҡулланыла (ҡытай халҡы сағыштырмаса яңыраҡ килеп сыҡҡан һәм КНРҙан тамырҙары булған ҡалалар, тик Гонконг һәм Тайванда түгел).
Японияла ябай иероглифтар 1964 йылда индерелгән. Ҡайһы бер иероглифтар КНР менән Японияла айырмалы рәүештә ябайлаштырылған.
Иероглифтарҙың диалект формалары
Хәҙерге ваҡытта ҡайһы бер ҡытай диалекттарында, шул иҫәптән бигерәк тә кантон диалектында, әҙәби ҡытай телендә булмаған яңы тамғалар барлыҡҡа килеү процесы бик әүҙем бара. Был тамғаларҙы ҡулланыу рәсми органдар тарафынан көйләнмәй, Ҡытайҙа сыҡҡан һүҙлектәрҙә теркәлмәй, күпселек шрифтарҙа ла юҡ. Тәү нәүбәттә һүҙ неологизмдар тураһында бара, диалектарҙа уларҙың яңғырашы путунхуанан айырылып тора. Путунхуала, башҡа диалектарҙағы һымаҡ, неологизмдарға яңы тамғалар ғәҙәттә радикал-детерминатив + фонетик тамға принцибында барлыҡҡа киләләр. Шуның арҡаһында бер үк терминдәге төрлө яңғырашлы тамғалар төрлөсә килеп сығыуы ихтимал.
Юникодта ҡытай символдары
Ҡытай иероглифтарының төп өлкәһе — …  (20 902 урын). Һирәк ҡулланылған символдар өсөн бирелгән өлкә: …  (42 711 урын). Шулай уҡ бер нисә ярҙамсы өлкәләр бар.
Бер үк Юникод символдарының ҡытай һәм япон хатында төрлөсә яҙылыш миҫалдары: Ҡытай һәм япон телдәрендә ҡуйылған хәрефтәр ярҙамында, яҙылышты һайлау мөмкинселлектәре булған браузерҙә, был таблица миҫалында:
Ҡытай, япон һәм корея яҙылыштары бүленгән кодировкалар бар, мәҫәлән:
Ҡытай теленең әлифбә транскрипциялары
Латин алфавиты: Кириллица ҡулланып: Ҡытай фонетик алфавиты:
Ҡытай яҙыуында филателия
Почта Тайвань, 6 апрель, 1995 г. выпущена цепка (16 юл шиғырҙар Һыу Ши "Ритуал һалҡын пищи"). Мәғәнә һалыу — таратыу донъяла тураһында белемдәр традицион ҡытай мәҙәниәтенә һәм, айырым алғанда, тураһында сыға.
Төньяҡ Ер
Төньяҡ Ер (1926 йылға тиклемге атамаһы — Император Николай II Ере) — Төньяҡ Боҙло океандағы архипелаг. Административ бүленеш буйынса Красноярск крайының Таймыр (Долган-Ненец) муниципаль районына инә.
Архипелаг майҙаны 37 мең км² тирәһе. Архипелагта кеше йәшәмәй.
Тарихы
Кем башлап бындай тәҡдим индергәне билдәһеҙ. Шулай ҙа Борис Вилькицкийҙың был фарман яҡлы (№ 14 номерлы фарман сыҡҡанға тиклем дә, унан һуң ике тиҫтә йыл үткәс тә ) булғаны билдәле.
Башта архипелаг бер утрау икән тип уйлайҙар.
Сергей Ушаковтың 1930 йылдарҙағы экспедицияһы архипелагта ентекле тикшереү үткәрә.
Экспедиция составына радист Василий Ходов һәм Яңы ер сәнәғәтсеһе Сергей Журавлёв инә.
Ғилми етәксе геолог Николай Урванцев була. Яҡынса 11 мең квадрат километр үтеп, 26.700 км² майҙанда инструменталь төшөрөү үткәреп, архипелагтың тәүге теүәл картаһын төҙөйҙәр.
1926 йылдың 11 ғинуарында Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы үҙенең 186-се ҡарары менән «Император Николай II Ере» тигән атаманы «Төньяҡ Ер» тигәнгә алмаштыра. Ә "Император Николай II Ере « „Кесе Таймыр“ (Цесаревич Алексей утрауы) һәм „Старокадомский“ утрауҙар төркөмөнә „Таймыр архипелагы“ тип исем бирә.
Һуңынан, 1931—1933 йылдарҙа, архипелаг составында тағын утрауҙар барлығын асыҡлай. Утрауҙар башлап асыусы совет тикшерененеүселәре Николай Урванцев һәм Ушаков Георгий тарафынан Пионер, Комсомолец, Большевик, Октябрь революцияһы, Шмидт тигән атама ала. Архипелагтың үҙен иң ҙур утрауы исеме менән нарыҡлайҙар.
Урынлашыуы
Төньяҡ Ер Төньяҡ Боҙло океандың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Көнбайыштан архипелаг ярҙарын Кара диңгеҙе һыуҙары йыуа. Көнсығыштан Лаптевтар диңгеҙе сикләй.
Красноярск крайының континенталь өлөшөнән Төньяҡ Ер 130 километр оҙонлоғондағы Вилькицкий боғаҙы айырып тора.
Боғаҙҙың киңлеге иң тар ерендә (Челюскин мороно менән Большевик утрауы ярҙары янындағы Транзе утрауының көньяҡ осо араһы) — 56 км.
Материктан иң алыҫ нөктә — Шмидт утрауындағы Земляной мороно. Ул Таймыр ярымутрауынан 470 километр алыҫлыҡта ята.