cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григорий Мелехов
Яҙылыу тарихы. Прототибы булыуы мөмкин
Тикшеренеүселәр асыҡлауынса, Шолохов Харлампий Васильевич менән яҡшы таныш булған, Рәсәйҙең көньяғында булып үткән Граждандар һуғышы менән бәйле тарихи мәғлүмәт йыйыу буйынса бик тығыҙ аралашҡан. Архивтарҙа Михаил Александровичтың Ермаковҡа йүнәлтелгән хаты һаҡланған; унда, атап әйткәндә, «1919 йылдар буйынса өҫтәмә мәғлүмәт алыу маҡсатында» шәхси осрашыу кәрәклеге тураһында телгә алына" . Сходство между Григорием и его прототипом неоднократно устанавливалось советскими учеными в ходе их бесед с дочерью Ермакова Пелагеей и несколькими казаками более старшего возраста чем она. Заслуживающее внимания свидетельство поступило от белогвардейского офицера Евгения Ковалева, который летом 1919 года служил вместе с Ермаковым в Донской армии. Ковалев нашел настолько поразительное сходство между Ермаковым и Григорием в отношении их внешности и храбрости, что написал статью, озаглавленную «Харлампий Ермаков — герой „Тихого Дона“».
Биографияһының төп этаптары
«Тымыҡ  Дон» романының төп геройы  1892 йылда (әҫәрҙә тыуыу датаһы күрһәтелмәгән, әммә ул тикшеренеүселәр тарафынан XX быуат башындағы Рәсәйҙә йәшәп килгән хәрби хеҙмәткә саҡырыу йәше тураһында документтар нигеҙендә билдәләнгән) Атаманский лейб-гвардии полк|Атаманский лейб-гвардия полкының отставкалағы уряднигы Пантелей Мелехов.ғаиләһендә донъяға килгән. Григорийҙың тышҡы ҡиәфәтендә атаһының, утар халҡы төрөктәр тип йөрөткән Мелеховтар нәҫеленең «көмөрө танаулы, ҡырағайҙарса матур»,  һыҙаттары күренеп тора. Романда Григорий биографияһының төп этаптары  күҙәтелә. Шулай, 1913 йылдың декабрендә уны армияға саҡыралар.; 12-се Дон казак полкында хеҙмәт иткәндә Мелехов үҙенең намыҫын ярһып яҡлаған һәм башҡаларҙы мыҫҡыллауҙы рөхсәт итмәгән кеше булараҡ күрһәтән. 1914 йылдың көҙөндә ул госпиталгә эләгә, шунан тағы фронтҡа кире ҡайта, Брусилов алға үтеүендә прорыв ҡатнаша; 1916 йылға инде  була инде Григорий дүрт Георгий тәреһенә эйә була.
Мелеховтың 1917 йылғы тормошо  пунктирлап билдәләнгән; тикшереүселәр фекере буйынса, авторҙың бындай тыйнаҡлығы геройҙың «тотош илде биләгән сәйәси көрәштән ситтәрәк тороуы»" менән бәйле  Уның донъяны танып-белеүендә йоғонто яһаған төп моменттарҙың береһе булып, әҙәбиәт белгесе Ирина Медведева-Томашевская фекеренсә, әсирлеккә төшкән казак офицерҙарын юҡ итеү йоғонтоло эпизод булып тора: «Был йыртҡыслыҡ, шулай уҡ бында хәрби хоҡуҡ һәм намыҫ юҡлығы ярылып ята, һәм был хәл Григорийҙы ҡәтғи рәүештә большевиктарҙан ситләштерә»". Мелеховтың тормошҡа ҡарашында игенсе һәм яугир тәжрибәһе  тоташҡан, шуның өсөн уны, башҡа казактар кеүек үк һәм, ысынлап та өс һорау борсой: ер, ирек һәм власть тураһында.
Григорий Мелехов менән Аксинья
Аксинья — Мелеховтарҙың күршеһе Степан Астаховтың ҡатыны менән ҡыҙыҡһыныу — Григорийҙа, утыҙ казак, шул иҫәптән героиняның ире лә, лагерҙарға хәрби  йыйынға киткән ваҡытта, тыуа. Роман бик йылдам үҫешә; Аксинья менән Григорийҙы тойғоларының дыуамаллығы, ынтылыштарының ихласлығы, кешеләрҙең ғәйбәте менән иҫәпләшеп тә тормауҙары яҡынайта. Әҙәбиәт белгесе Светлана Семенова һүҙҙәре буйынса, Мелехов һәм уның  һөйгән йәрен «көслө тойғоло теләк, йәнлек эротикаһына оҡшаған тиерлек, тормош энергетикаһы» берләштерә; бының менән бергә «ҡырағайҙарса матур» герой «ысын ирлек кәүҙәләнеше» булып торһа, ә янып торған, шәһүәтле һәм һөймәлекле Аксинья үҙендә ҡеүәтле ҡатын-ҡыҙ башланғысын йөрөтә. Бындай Персонаждарҙың мөхәббәте «ерҙең яҙғы иркен тын алыуына» оҡшаған;  геройҙарҙың осрашҡанын һәм ғазапланыуын күрһәткәндә, тәбиғәтте тасуирлау бик күп урын алыуы осраҡлы түгел: «Аксинья һәм саған ҡыуағы», «Аксинья һәм һулый башлаған ынйы сәскәһенең бойоҡ һоҡландырғыс еҫе».
«Тымыҡ Дон»дың финалында геройҙар  төндә Морозовская станицаһына барырға сығалар. Юлда йәш ҡатынға «застава кешеһенең» атҡан пуляһы тейә. Аксинья  үлгәндән һуң герой хәленә инә; үҙенең донъяла йөрөп ятыуы уға «үлгән күмергә ҡалған ерҙе» хәтерләтә.
Григорий Мелехов менән Наталья
Григорий Наталья Коршуноваға мөхәббәт буйынса өйләнмәй — улына кәләште атаһы һайлай. Йәш кәләше унан нисаҡлы алыҫ булыуы хаҡында авторҙың «ситләткән күҙ» менән яҙылған туй сәхнәһе һөйләй: Мелехов ҡунаҡтарҙың тәртибен күҙәтә, табын барышында уларҙың үҙенсәлектәрен  билдәләп бара һәм шул уҡ ваҡытта булып ятҡан ваҡиғаларҙан ниндәйҙер кәртәләнеүен тоя ине: «Ниндәйҙер дәрәжәлә эреләтелгән деталдәрҙе гротесклы монтаж бара».
При этом Григорий сознаёт, что его жена — «тонкая, нарядная», с «ладным станом» — хороша собой; увидев её после долгой отлучки, Мелехов отмечает: «Красивая баба, в глаз шибается». Однако искусственно взрастить в себе любовь к Наталье он не может; признания героя в том, что «нету на сердце на ничего», соседствуют с описанием «мертвенно отживших трав» и «чёрно-голубой вышней пустоши». Наталья относится к мужу иначе, чем Аксинья; в ней, по мнению исследователей, нет темпераментной пылкости соперницы, зато присутствует «пронизывающая лучистость».
Недаром и загрубелое сердце мужа отзывается на такой интенсивный свет, оказываясь способным на растроганность и слёзы, чего обычно не испытывает Григорий при виде Аксиньи, — здесь ощущения и чувства другие. Отношение Натальи к Григорию более целомудренно-стыдливо в своих непосредственно-чувственных проявлениях, чем у Аксиньи, пронизано нежностью и преданностью, нераздельностью физического и душевно-духовного.
Кинематографта Мелехов образы
Григорий Мелехов ролен беренсе башҡарыусы Андрей Абрикосов була, ул романдың ике китабы буйынса ҡуйылған картинала уйнай. һуңғараҡ ул киноһынауға килгән саҡта ул  әҫәрҙәрҙе уҡымаған да була һәм майҙансыҡҡа әҙерлекһеҙ килгән; артабан персонаж образы тураһында ҡараш барлыҡҡа килә. Аксиньяны уйнаған актриса Эмма Цесарская һүҙҙәре буйынса, фильм сыҡҡандан һуң Шолохов, таҫмала уйнаған геройҙарға иғтибарлы ҡарап, «Тымыҡ Дон»дың дауамын яҙа.
1958 йылда «Тымыҡ Дон» эпопеяһы  режиссёр Сергей Герасимов тарафынан ҡуйыла. Пётр Глебовтың, кино белгестәре фекеренсә, Григорий Мелехов ролен башҡарыуы, актёрҙың ижади биографияһында иң мөһим эше була «Эш Глебовтың китап геройына йән өрөүендә һәм шуның менән башҡа барса альтернативаны ла, башҡа башҡарыусыны ла шик аҫтына ҡуйыуында ғына түгел. Иң мөһиме ул  мөмкин булмағанды тормошҡа ашырҙы  — яңғыҙы „халыҡ“ты  һүрәтләне».
Артабанғы йылдарҙа экранда Сергей Бондарчуктың «Тымыҡ Дон» телесериалында Григорий Мелехов образын Руперт Эверетт һәм Сергей Урсуляк телесериалында Евгений Ткачук сағылдырҙы.
Егва (Велва ҡушылдығы)
Егва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе пост (Дондағы Ростов)
Беренсе пост Дондағы Ростовтың Хәрби даны — Ростов  өсөн яуҙа һәләк булғандарҙың туғандар ҡәберлеге  урынында «Һәләк булған яугирҙар»  мемориалының Мәңгелек уты янында йәш армеецтарҙың Беренсе посы.
Тасуирламаһы
Йәш армеецтар Рәсәй ҡораллы көстәренең хәрби парад формаһына кейенә. Яңыртылған Калашников автоматы менән ҡоралланалар. Тәүгеләрҙән булып Беренсе посҡа 1-се урта мәктәп торған.
Тарихы
Посҡа торған мәлдән алып хеҙмәт бер көнгә лә туҡтамай.
2011 йылдың ноябрендә Беренсе посҡа  100 мең йәш армеец тора.
1. Беренсе пост менән төрлө ваҡытта етәкселек иттеләр:
XX быуаттың 90-сы йылдарында Беренсе посты бер нисә тапҡыр ябырға маташалар. Ветерандар, балалар һәм үҫмерҙәрҙең патриотик ойошмалары һәм отставкалағы полковник Советтар Союзы Геройы Н.А. Архиповтың уртаҡ тырышлыҡтары арҡаһында һаҡлап алып ҡалына.
Сана
Сана (баҫым ҡуйыу варианттары: Сана́ һәм Са́на; صنعاءصنعاء) — Йәмәндең баш ҡалаһы һәм илдең иң ҙур ҡалаһы. Халҡы — 2 575 347 кеше (2012).
Топонимика
Сана — ике эра араһында нигеҙләнгән боронғо ҡала. Топоним көньяҡ ғәрәп сығышлы һәм «ныҡ, нығытылған ҡаралты» тигәнде аңлата.
Заманса норматив урыҫса исеме
1966 йылда ғәрәп географик атамаларын урыҫса яҙыу ҡағиҙәләре рәсми раҫлана. Транскрипция нигеҙендә, ҡала «Санъа» (صنعاءصنعاء) тип яҙылырға тейеш. Әммә атама ҡәҙимге «Сана» формаһында һаҡланып ҡала. 1986 йылда баҫылған «Сит ил географик атамалары һүҙлеге»ндә (Словарь географических названий зарубежных стран) шулай уҡ  традицион «Сана» формаһы бирелгән.
Географияһы
Ҡала илдең эске өлөшөндәге яҫы таулыҡта, диңгеҙ кимәленән 2200 метр бейеклектә урынлашҡан, уны тирә-яҡап тауҙар уратып алған.
Климаты
Сана климаты сүлле тропик. Әммә диңгеҙ кимәленән юғары бейеклектә (2200 м) урынлашҡанға күрә, ҡалала климат йомшаҡ. Йәй йылы һәм тик һирәк кенә ныҡ эҫе була. Ҡыш йомшаҡ, ҡайһы ваҡыт ҡырау төшөүе мөмкин.
Иҡтисад
Ҡалала биҙәнеү әйберҙәре, көмөш, күн әйберҙәре, ебәк, балаҫ, ҡәһүә, сәнғәт әйберҙәре, туҡымалар менән сауҙа итәләр, туризм хеҙмәте әүҙем күрһәтелә.
Иҫтәлекле урындар
Ҡалала төрлө ҙурлыҡтағы 50-гә яҡын мәсет бар, шунлыҡтан борон Сана ҡалаһын «күп манаралы» тип йөрөткәндәр.
Венгрияла мәғариф
Венгрияла мәғариф — Венгрияның Мәғариф министрлығы ҡарамағында булған һәм башлыса ижтимағи булған белем биреү.
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Балалар баҡсаһында мәктәпкәсә тиклемге тәрбиә мотлаҡ булып тора һәм өс йәштән алты йәшкә тиклемге бөтә балалар өсөн тәғәйенләнгән, бынан һуң балалар ун алты йәшенә ҡәҙәр мәктәпкә йөрөргә тейеш. Венгрияла башланғыс белем ғәҙәттә һигеҙ йыл дауам итә. Урта белем үҙ эсенә традицион төрҙәге өс мәктәпте ала: гимназиялар — университетҡа инергә әҙерләнгән «һәләтле балалар» өсөн; урта профессиональ-техник мәктәптәр — уҡыусыларҙың «урта» категорияһы өсөн (бында белем алыу дүрт йыл дауам итә); техник мәктәптәр — ғәмәли һөнәр алыуға уҡыусыларҙы әҙерләү. Система ҡәтғи түгел: махсус «күперҙәр» бар — мәҫәлән, һөнәри училищены тамамлаусы махсус ике йыллыҡ программа аша юғары уҡыу йортона инергә мөмкинлек алырға мөмкин. Халыҡ-ара баһалар 13-14 йәшлек мадьяр уҡыусыларына математика һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендә иң юғары позициялар ҡуйҙы.
Венгрия университеттарының күбеһе дәүләт учреждениелары булып тора, уларҙа студенттар традицион рәүештә бушлай белем ала. Урта белем (мәктәпте тамамлау) тураһында таныҡлыҡ барлыҡ университеттар өсөн дөйөм талап булып тора. Венгрия юғары белем дәүләт системаһы университеттарҙан тыш башҡа юғары уҡыу йорттары инә, улар уҡыу программаларын һәм уларға бәйле булған ғилми дәрәжәләрҙе (докторға ҡәҙәр) тәьмин итә, һәм шулай уҡ илдә фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегенә өлөш индерә. Уҡыу барышында медицина страховкаһы студенттар өсөн бушлай бирелә.
Венгрия юғары белемендә инглиз һәм немец телдәре ҙур роль уйнай: был телдәрҙә бер нисә уҡыу программалары бар, улар йыл һайын алмашыу буйынса килгән меңләгән студенттарҙы йәлеп итә. 2014 йылға ҡарата «Глобаль конкуренция мөмкинлеге доклады»на ярашлы Венгрияла юғары белем һәм һөнәри әҙерлек 44-се урынды (148 илдән) биләй.
Бөгөнгө көндә Венгрияла яҡынса 70 юғары уҡыу йорто бар: бәләкәй колледждарҙан эре тикшеренеү университеттарына тиклем. Был уҡыу йорттары дәүләт йәки шәхси ойошмалар йәки сиркәү тарафынан финанслана. Болонья процессы принциптарына ярашлы илдәге юғары белем өс циклдантора: башта студент бакалавр (ғәҙәттә 3 йыл), ә аҙаҡ өҫтәмә уҡыуҙарҙан һуң магистр дәрәжәһен (2 йыл) ала. Әммә ҡайһы бер айырмалар бар: медицина, фармацевтика, стоматология һәм ветеринария тикшеренеүҙәре, һәм шулай уҡ — архитектура, хоҡуҡ, уҡытыусыларҙы әҙерләү һәм сәнғәт, ремесло һәм дизайн буйынса махсус уҡыу программалары бар, улар бер баҫҡыслы биш йәки алты йыллыҡ программаны һаҡлай. Курстар белем биреүҙең көндөҙгө, ситтән тороп йәки дистацион формаларында өйрәнелеүе мөмкин.
Венгрияның иң боронғо Печ университеты 1367 йылда нигеҙләнгән. 1395 йылда Обуда университеты асылған. Донъялағы тәүге технологик институт Венгрия короллегенең Сельмецбан ҡалаһында 1735 йылда нигеҙләнгән — Мишкольц университеты уның хәҙерге дауам итеүсеһе булып тора. Будапешт технология һәм иҡтисад университеты донъяла университет званиеһы һәм структураһы булған иң боронғо технологик институт тип иҫәпләнә: уның юридик алдан килеүсеһе — Institutum Geometrico-Hydrotechnicum император Иосиф II тарафынан 1782 йылда асылған.
Венгрия мәғарифының социаль хәле
1981 йылда Венгрияла башланған халыҡтың кәмеүе артабан да дауам итә. 2001 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ил халҡы 10 198 000 кеше тәшкил итә, был 20 йыл элек булғандан ярты миллионға аҙыраҡ. 2005 йылға ҡарай халыҡ һаны 10 077 000 кешегә тиклем кәмей. Йәш структураһында өлкән һәм ҡарт быуын кешеләре өҫтөнлөк итә.
Мадьяр теле илдә рәсми уҡыу теле булып тора, әммә ҡайһы бер этник һәм милли аҙ халыҡтарҙың (мәҫәлән, немецтар, румындар, словендар, сербтар һәм хорваттар) теле беренсе йәки икенсе тел булараҡ ҡайһы бер уҡыу йорттарында өйрәнелә.
Венгрияла сит ил студенттары
Венгрия Европа Берлеге һәм башҡа илдәрҙән сит ил студентарын йәлеп итә. Венгрияға килгән студенттарҙың өстән дүрт өлөшө төп 10 илдән килә; шул уҡ ваҡытта ҡалған сиреге — 100 илдән. Күп һанлы студенттарҙы йүнәлтеүсе студенттар араһында Германия, Иран, Норвегия, Израиль һәм Швеция бар, шул уҡ ваҡытта саҡырылған студенттарҙың күп өлөш күрше ил граждандары булып тора. 2008/2009 уҡыу йылында Венгрияла уҡыған сит ил студенттарының иҫәбе 16 916 кеше була (мәҫәлән, 2005/2006 уҡыу йылында 14 491 кеше булған).
Героик Комсомол һәйкәле
Героик Комсомол һәйкәле — Санкт-Петербургтағы скульптуралы монумент, 1968 йылда Комсомол майҙанында урынлаштырылған. Монумент комсомолдарҙың батырлыҡ һәм хеҙмәт ҡаһарманлығына бағышланған. Һәйкәлдең проекты авторҙар коллективы составында башҡарылған, уны скульпторҙар В. И. Гордон, В Г. Тимошенко, О. И. Кузнецова, архитекторҙар Б. Б Фабрицкий һәм И. П. Шмелевтар булдырған. Һәйкәл төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарих
ВЛКСМ-дың 50 йыллығына Ленинградта комсомолға һәйкәл ҡуйырға булалар. Уға нигеҙ ташы һалыу тантанаһы 1958 йылдың 29 октябрендә Автоволағы Түңәрәк майҙанда үтә, шунан һуң, был майҙандың исеме Комсомол майҙаны тип үҙгәртелә. Һәйкәл ҡуйыу урыны тап был районда 1918 йылда беренсе комсомол ячейкаһы барлыҡҡа килеү менән бәйле була. 1959 йылда һәйкәл проектына асыҡ конкурс иғлан ителә, һәйкәл «ябай, мөһабәт булып, комсомолдың идея йөкмәткеһен скульптура һәм архитектура саралары менән асырға тейеш була». 1961 йылда конкурсҡа йомғаҡ яһау була. Һөҙөмтәлә скульпторҙар В. И. Гордон һәм В. И. Тимошенко ижади коллективы проектына өҫтөнлөк бирелә. Һәйкәл авторҙары тәҡдиме менән скульптураны Комсомол майҙанында түгел, ә уға терәлеп тиерлек торған скверҙа ҡуйырға булалар. Постамент өсөн Карел муйынындағы «Ровное» карьерында ауырлығы 250 тонна булған монолит гранитты ҡырҡып алғандар. «Монументскульптура» заводында һәйкәлдең бронза скульптураһын ҡоялар.
1968 йылдың 27 октябрендә һәйкәл асыу тантанаһы үтә. Шул уҡ ваҡытта 2018 йылдың комсомолдары өсөн монумент нигеҙенә гильзаға һалынған мөрәжәғәтнамә көпләнә, унда «''2018 йылға Ленинград Комсомолы үҙ сменаһына ошо хатты ебәрә. Ерҙең мәңге йәш һәм ирекле йәшлегенең йөҙ йыллыҡ байрамында беҙҙе иҫкә алығыҙ, беҙ ҙә быға ҡыҫылышлыбыҙ. Иҫкә алығыҙ! Хәтерҙән башҡа киләсәк юҡ''» - тип яҙылған була.
2017 йылда һәйкәлгә реставрация үткәрелә.
Тасуирлама
Һәйкәл авторҙары дөйөмләштерелгән йәш егет образын сағылдырған, уның «бөтә фигураһы еңелмәҫлек энергия һәм ихтыяр көсө менән һуғарылған». Һигеҙ метр бейеклектәге комсомолдың бронза фигураһы уң ҡулын өҫкә күтәргән. Уның буденновка шлемын кейгән башы ғорур рәүештә артҡа ташланып тора.
Гинин Николай Степанович
Гинин Николай Степанович (10 декабрь 1925 йыл — 15 август 1999 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1942—1986 йылдарҙа «Уралэнергомонтаж» тресында слесарь, 1946 йылдан — бригадир, 1966—1981 йылдарҙа слесарь-бригадир. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). СССР-ҙың энергетика һәм электрификация отличнигы (1966). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1978).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Пермь өлкәһенең Губаха ҡалаһындағы 13-сө һанлы һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң 1942 йылда «Пермьэнергомонтаж» тресы Краснокама монтаж участкаһында слесарь булып башлай. 1943—1946 йылдан алып Ҡыҙыл, Яйвин, Березовка ГРЭС-ында, Соликамск һәм Түбәнге Тагил йылылыҡ электр станцияларында слесарҙар бригадиры булып эшләй. 1966 йылдан Башҡорт АССР-ы «Уралэнергомонтаж» тресында Нефтекама участкаһының слесарь-монтажсылар бригадиры булып эшләй.
Гинин Сергей хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреүгә, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға, хеҙмәт юғалтыуҙарын экономиялауға ҙур иғтибар бүлә. Һигеҙенсе биш йыллыҡ йылдарында (1966—1970) бригаданың бер ағзаһына план буйынса 50 180 һум тәшкил итһә, етештереү планы 53 698 һумға арттырып үтәлә.
Бер эшсе эшләйәсәк 1970 йылдың заданиеһы алдан — 1970 йылдың 1 ноябренә үтәлә, йыллыҡ үтәү 125—130 процент тәшкил итә.
Биш йыллыҡ план заданиеларын уңышлы үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 20 апрелдәге указы менән Н. С. Гининға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Гинин Николай Степановичтың бригадаһы Нефтекама ҡалаһында Ирекле ГРЭС-ын, «Башсельмаш» заводын төҙөүҙә ҡатнаша.
1985 йылда пенсияға сыға.
Нефтекама ҡалаһының Почётлы гражданы.
Гинин Николай Степанович 1999 йылдың 15 авгусында вафат була.
Семит (Ашит ҡушылдығы)
Семит  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы, Киров өлкәһе, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашит йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
12 май
12 май — григориан стиле буйынса йылдың 132-се (кәбисә йылында 133-сө) көнө. Йыл аҙағына тиклем 233 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Платонов Андрей Платонович
Платонов Андрей Платонович (1 сентябрь 1899 йыл, Воронеж, Рәсәй империяһы — 5 ғинуар 1951 йыл, Мәскәү, СССР) — рус совет яҙыусыһы, шағир, фәлсәфәсе, публицист һәм драматург.
Низаметдинов
Низаметдинов — фамилия.
Платонов Андрей Платонович
Бала сағы
Андрей Платонович Платонов (төп фамилияһы Климентов) 1899 йылдың 20 авгусында (яңы стиль буйынса 1 сентябрь) Воронежда (Ямская биҫтәһе) тыуған.
Атаһы — Климентов Платон Фирсович (1870—1952) паровозда машинист һәм Воронеж тимер юл оҫтаханаһында слесарь булып эшләгән. . Уға ике тапҡыр Хеҙмәт Геройы (1920 һәм 1922) исеме бирелгән, ә 1928 йылда ул партияға ингән. Әсәһе — Лобочихина Мария Васильевна (1874/1875 — 1928/1929) — сәғәт оҫтаһының ҡыҙы, хужабикә, ун бер (ун) баланың әсәһе. Андрей —уның иң өлкән улы. Мария Васильевна һәр йыл һайын бала тапҡан өсөн, Андрей,өлкән бала булараҡ, туғандарын әсәһенә тәрбиәләүҙә һәм һуңыраҡ үҙҙәренең барлыҡ ағай-энеләрен аяҡҡа баҫтырыуҙа ярҙам итә.Яҙыусының ата-әсәһе Воронеждың Чугунов зыяратында ерләнгән.
1906 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбенә уҡырға инә. 1909 −1913 йылдарҙа ҡаланың 4 класлы мәктәбендә уҡый.. 1913 йылдан (йәки яҙ 1914) 1915 йыл бөткәнсе "Россия"йәмғиәтендә ялланып, малайлыҡта эшләп йөрөй; полковник Бек-Мармарчевтың Усть имениеһында локомобиль машинисенең ярҙамсыһы була. 1915 йылда торбалар эшләү заводында литейщикбулып эшләй. 1915 йылдың көҙөнән 1918 йылдың яҙы бөткәнсе күп кенә Воронеж оҫтаханаларында тирмән таштары эшләй.
Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итеү. Һөнәри эше. Әҙәби эшмәкәрлегенең башланыуы
1918 йылда Воронеж тимер юл техник училищеһына уҡырға инә, бары тик 1921 йылда, илдә барған хәрби хәрәкәттәр үтеп киткәс кенә, был уҡыу йортон тамамлай. Көньяҡ-Көнсығыш тимер юлдарының төп революцион комитетында хеҙмәт итә."Тимер юл"(«Железный путь») журналы редакцияһында яҙыша. Фронт корреспонденты сифатында Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1919 йылда бер нисә гәзит һәм журналдарҙа шағир, публицист һәм тәнҡитсе булараҡ яҙыша башлай. Шул уҡ йылда «Известия Совета Обороны Воронежского укрепленного района» гәзитенең корресподденты сифатында Новохоперскиҙә була. Шунан һуң РККА сафына мобилизациялана. Көҙгә тиклем паровозда, машинист ярҙамсыһы булып, хәрби ҡорамалдар ташый, һуңынан ЧОН-дың тимер юл отрядында ябай атыусы булып хеҙмәт итә. 1921 йылдың йәйендә бер йыллыҡ губерна партия мәктәбен тамамлай. Щул уҡ йылда уның беренсе брошюраһы «Электрификация» баҫылып сыға. шулай уҡ коллектив йыйынтыҡта уның тәүге шиғырҙары ла баҫыла. 1922 йылда уның Платон исемле улы тыуа. Шул уҡ йылда Краснодарҙа «Голубая глубина» тигән китабы ла донъя күрә. Шул уҡ йылда Платонов губернаның ер бүлегендә гидрофикация комиссияһының рәйесе булып тәғәйенләнә. 1923 йылда В.Брюсов Платоновтың шиғырҙары тураһында бик йылы һүҙҙәр әйтә (Печать и революция. — 1923. — № 6). 1923—1926 йылдарҙа ул губернияла инженер-мелиоратор һәм ауыл хужалығын электрификациялау белгесе булып хеҙмәт итә (ул Губземуправлениеның электрификация бүлегендә бүлек етәксеһе булып эшләгәндә өс электростанция төҙөтә, шул иҫәптән, Рогачевка ауылында, тик һуңынан был станцияны кулактар яндырғандар)
1924 йылдың яҙында Беренсе бөтә Рәсәй гидрологик съездында ҡатнаша, ул өлкәне гидрофикациялау, уңышты ҡоролоҡтан һаҡлау проекттарын тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта, 1924 йылдың яҙында, яңынан РКП(б) сафына инергә ғариза яҙа һәм ГЗО ячейкаһында кандидатлыҡҡа ҡабул ителә, тик һуңынан партияға инмәй ҡала.1925 йылдың июнь айында Платонов Авиахим самолетында совет авиацияһының ҡаҙаныштарын «Лицом к деревне» тигән лозунгыһы аҫтында күрһәтеү өсөн Воронежға килгән В. Б. Шкловский менән осраша.1920-се йылдарҙа яҙыусы үҙ фамилияһы Климентовты Платоновҡа алыштыра (псевдонимды атаһының исеменән алған).
1926 йылдың 8 декабренән 1927 йылдың 27 мартына тиклем Платонов Тамбовта эшләй, унда «Епифанские шлюзы», «Эфирный тракт», «Город Градов» тигән әҫәрҙәрен яҙған.
1927—1930 йылдарҙа Платонов үҙенең иң ҙур әҫәрҙәрен —"Котлован" повесын, «Чевенгур» романын яҙа. Теле һәм йөкмәткеһе буйынса ике әҫәре лә — Советтар Союзының индустриялаштырыу һәм коллективлаштырыу донъяһын абсурд сатиралы антиутопия жанрында сағылдырған новаторлыҡ әҫәре. Яҙыусы тере сағында был әҫәрҙең береһе лә баҫтырылмаған.
Репрессиялар
Платоновтың 1931 йылда «Красная новь» журналында сыҡҡан повесын уҡып сыҡҡас, Сталин уның тураһында : «Талантлы яҙыусы, тик ҡәбәхәт кеше (сволочь)» -тип яҙған. . Шул уҡ йылда Платоновтың күҙенә космос тураһында һәм уны тикшереүҙәр башлау тураһындағы мәҡәлә ташланған. Ул космонавтика тураһында, космосҡа осоу тураһында хыяллана башлай, тик Сталин уға космосҡа осоу өсөн күнегеүҙәр алып барырға ла рөхсәт итмәй. Тәрән депрессияла булған Андрей Платонович "Впрок"повесын баҫтырып сығара. Уның был әҫәрен Сталин менән Фадеев ныҡ тәнҡитләйҙәр. «Красная новь» журналының редакцияһына яҙған хатында Сталин Платоновтың повесы хаҡында "был әҫәр ил дошманы тарафынан колхоз хәрәкәтенең абруйын төшөрөү маҡсаты менән яҙылған, шуға күрә авторын һәм нәшер итеүселәрен язаға тарттырырға кәрәк"тип яҙған. РАПП дөрөҫ сәйәсәт алып бармағанлыҡтан тарҡатылғас ҡына, яҙыусыны тәнҡитләүҙән туҡтағандар.
1934 йылда Платоновты Урта Азия буйынса яҙыусылар сәйәхәтенә лә алғандар— был инде уға ышаныс күрһәтеү билдәһе булып торған. Төркмәнстандан яҙыусы «Таҡыр» исемле хикәйәһен алып ҡайтҡан һәм яңынан эҙәрләүҙәргә дусар булған. «Правда» гәзите (18 ғинуар, 1935) уның был хикәйәһен тәнҡитләп сыҡҡандан һуң, Платоновтың әҫәрҙәрен бер генә журнал да баҫып сығармаған, ә элек алынғандарын уға кире ҡайтарып биргәндәр. Тик 1936 йылда «Фро», «Бессмертие», «Глиняный дом в уездном саду», «Третий сын», «Семен» хикәйәләре, 1937 — «Река Потудань» повесы баҫылып сыҡҡан.
Был ваҡытта Платонов билдәле фәлсәфәсе Георг Лукач һәм тәнҡитсе Михаил Лифшиц менән хеҙмәттәшлек итә. Был осор уларҙың «Әҙәби тәнҡитсе» журналында бергәләшеп эшләгән осор, яҙыусының әйтеүе буйынса, ул « Лукас—Лифшиц» ағымындағы түңәрәктә булған осор. . Платонов был түңәрәктә ситләшеү һәм ирек тураһында алып барылған фәлсәфәүи дискуссияларҙа ҡатнашҡан.
1938 йылдың май айында яҙыусының ун биш йәшлек улы Платон ҡулға алынған, ул бары тик яҙыусының дуҫтары йүнселлек күрһәтеүе арҡаһында ғына 1940 йылдың көҙөндә туберкулездан төҙәлмәҫлек хәлдә иреккә сыҡҡан. Яҙыусы ауырыу улын ҡараған саҡта үҙенә туберкулез йоҡторған һәм үлгәнсе туберкулез менән ауырыған. 1943 йылдың ғинуарында Андрей Платоновтың улы Платон вафат була.
Хәрби корреспондент.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында яҙыусы капитан дәрәжәһендә "Ҡыҙыл йондоҙ"гәзитендә хәрби корреспондент булып хеҙмәт итә. Был гәзиттә Платоновтың хикәйәләре баҫылып сыға.
Фронттағы көнкүрештә Платонов бик ябай кеше булған, ул күп ваҡытын фронттың алғы һыҙығында һалдаттар араһында үткәргән, һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ул, башҡа корреспонденттарҙан, мәҫәлән, Симонов, Шолохов, Гроссман, Швецовтарҙан айырмалы рәүештә, бер ниндәй награда ла алмаған (уның бары тик «За победу над Германией» миҙалы ғына бар).
Һуңғы йылдарҙа
1946 йыл аҙағында Платоновтың «Ҡайтыу» (автор ҡуйған исеме — «Семья Ивановых») хикәйәһе баҫылып сыҡҡан. Был хикәйәһе өсөн Платонов тағы ла тәнҡит утына эләккән, уны «совет кешеләренә, совет ғаиләһенә, һуғышта еңеп өйҙәренә әйләнеп ҡайтҡан һалдаттарға әшәке яла яғыуҙа» ғәйепләп сығалар. .
Һуңынан 1940-сы йылдарҙа яҙыусы хеҙмәте менән йәшәренә аҡса табыуҙан мәхрүм ителгән Платонов рус һәм башҡорт әкиәттәрен мөхәррирләү менән булыша, уларҙы балалар журналдарында баҫтырып сығарып, аҡса эшләй. Хатта Шолоховтың «Они сражались за Родину» романын Платонов аҡса эшләр өсөн яҙған икән тигән версия ла бар. .
Платонов Мәскәүҙә 1951 йылдың 5 ғинуарында төрмәнән сыҡҡан сирле улын ҡарағанда йоҡторған туберкулездан вафат була. Улының балаһы булған була, шулай итеп Платонов тере ваҡытында ҡартатай булып өлгөргән. Әрмән зыяратында ерләнгән.
Самауыр
Самауыр — һыу ҡайнатыу һәм сәй әҙерләү өсөн ҡорамал. Тәүҙәрәк эсенә ағас күмере тултырылған бейек оҙон торба рәүешендәге усаҡ ярҙамында һыу ҡайнатыла. Аҙаҡ башҡа төрлө: кәрәсин, электр һәм башҡа төр самауырҙар барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта электр сәйнүге һәм плитә сәйнүктәре уларҙы ҡулланылыштан тотошлайы менән ҡыҫырыҡлап сығарҙы тиерлек.
Платонов Андрей Платонович
Һуңғы йылдарҙа
Платоновтың ҡыҙы Мария Платонова (ул 2005 йылда вафат булған) ҡалған була, ул атаһының китаптарын нәшер итергә әҙерләп биреүсе.
Самауыр
Самауырҙар классификацияһы
Хәҙерге заман классификацияһында самауырҙар түбәндәге типтарға бүленә: XIX быуат аҙағында — XX быуат башында яңы типтағы самауырҙар барлыҡҡа килә: Кәрәсин самауырҙары бары тик Тулала ғына 1870 йылда асылған фабрикала сығарыла.
Һыу ҡайнатыу өсөн ҡорамал — самауыр тарихы
Бындай типтағы яйланмалар (приборҙар) Ҡытайҙа күптән билдәле була, улар нәҡ эҫе һыу әҙерләү өсөн ҡулланылған. Ҡытай, шулай уҡ япон һыу ҡайнатыу һауыттары («хого», «цибати») самауырҙың төп конструктив билдәләренә эйә була: бер ҡоролмаға һыулы һауыт, күмер ҡыҙҙырыу өсөн мейес һәм һыулы һауыт аша үткән торба берләштерелә. «Самауыр ҡоролмаһы Иранда элек-электән билдәле. Әзербайжанда (Шеки районының Дашуст ауылы) үткәрелгән археологик ҡаҙылмаларҙа балсыҡ самауырҙар табыла, йәштәре 3600 йылдан да кәм түгел». Еҙ самауыр ҡалдыҡтары урта быуатттағы Волга буйы ҡалаһы (Бельджамен?; хәҙер — Дубовка) емереклектәрендә лә килеп сыға. Күрәһең, уны болғарҙар (монголдарға тиклем) етештергәндер. Рәсәйҙә XVII быуаттан алып сәй өсөн эҫе һыу ҡулланыла башлай.
Платонов Андрей Платонович
Стиле һәм тематикаһы
Андрей Платоновтың ҡатмарлы донъяуи ҡарашы коммунизм, христианлыҡ, экзистенциализм элементтарын берләштергән, шунлыҡтан уға ябай ғына аныҡлау атамаһы биреү мөмкин түгел.
Самауыр
Эсемлектәрҙе һәм ризыҡты йылытыу өсөн Боронғо Рим йыһаздары
Эсемлектәрҙе йылытыу өсөн төрлө ҡыҙыҡлы йыһаздар булған. Уларҙың береһе, иң күренеклеһе — аутепса — антик самауыр, бейек, муйынлы көршәккә оҡшаш һауытта ике һыйым була: береһе күмер өсөн, икенсеһе шыйыҡлыҡ өсөн. Ҡабырғалағы махсус тишек аша ҡыҙыу күмер һалына, шыйыҡлыҡ иһә сүмес яҙамында ҡойола һәм алына — аутепсаның һыу краны булмай. Эҫе көндәрҙә һауытҡа күмер урынына ҡалаға килтерелгән боҙ тултырыла, шыйыҡлыҡ шул рәүешле һыуытыла.
Камилыраҡ «самауыр» ҙа булған: уның урта өлөшөндә күмер һалыу һәм көлдө алыу, шулай уҡ һауа ағымы килһен өсөн аҫты рәшәткәле ҡыуыш урын ҡалдырыла. Ошо ҡыуышлыҡ менән самауырҙың стеналары араһына шыйыҡлыҡ тултырыла. Ҡапҡасын асҡанда ике һыйымды ла күререгә була — уртала ятҡан күмерҙе һәм уны уратып алған шыйыҡлыҡты. Ҡабырғаһына эшләнгән махсус киңәйткес аша «самауырға» һыу тултырыла, ошонан уҡ пар ҙа сыға.
Платонов Андрей Платонович
Стиле һәм тематикаһы
Платонов ижады үҙенсәлекле, рус теле әҙәбиәтендә аналогы булмаған оригинал тел менән яҙылған. Уның телен йыш ҡына «ҡырағай, артта ҡалған», «килбәтһеҙ, килешһеҙ», "үҙе уйлап сығарған " һ. б .тип йөрөтәләр. Платонов ситләштереп яҙыу ысулын әүҙем ҡулланған, уның лексикаһы һәм грамматикаһына бик күп хаталар хас, ҡай саҡ әҫәрҙәренең теле балалар телендә ҡулланылған һүҙҙәргә оҡшап тора. Ю. И. Левин Платоновҡа хас ошондай ысулдарҙы һанап киткән: артыҡлыҡ алымдары —- («Вощев… отворил дверь в пространство», «его тело отощало внутри одежды»), дөрөҫ булмаған синтаксис конструкцияларҙы ҡулланыу алымдары(мәҫәлән, ҡылым һәм урын хәлен ҡулланыу)-— («думаешь в голову», "ответил… из своего высохшего рта ", «узнал желанье жить в эту разгороженную даль»), киң мәғәнәле лексиканы тар мәғәнәне аңлатыу өсөн ҡулланыу алымдары(«природа», «пространство», «погода» һүҙҙәре менән ябай пейзажды һүрәтләүҙә), мәғәнәһе буйынса йыш ҡына артыҡ йәки логик мотивы булмаған һүҙҙәрҙе ҡулланыу алымдары. Ғалим- тикшеренеүсе уйынса, яҙыусы был алымдарҙы "пантеологик"киңлекте кәүҙәләндерер өсөн алған, сөнки әҫәрҙәге бөтә әйбер ҙә, хәл-ваҡиғалар ҙа бөтөн бер «тәбиғәт» ҡосағында һүрәтләнгән. .Шулай уҡ совет осоронда барлыҡҡа килгән бюрократизм һүҙҙәрен ҡулланыу ирониялы яҙыуҙы аңлатҡан (мәҫәлән, «конфисковать ее ласки»). Андрей Платоновтың ижадында форма менән әҫәрҙең йөкмәткеһе бер бөтөндө аңлатҡан, йәғни яҙыусының әҫәрҙәренең теле уның әҫәренең йөкмәткеһе булып тора.
Самауыр
Эсемлектәрҙе һәм ризыҡты йылытыу өсөн Боронғо Рим йыһаздары
Ризыҡты йылытыу өсөн төғөйенлөнгөн ҡулайлама эҫе ҡыҙҙырғысты хәтерләтә: ул ҡабырғалары ҡыуыш йәшниккә оҡшаш була, ҡыуышлыҡҡа күмер һалына, ә һауыттың эсенә шыйыҡлыҡ ҡойола. Бындай ҡоролма ҡыуыш йәшник төбөнә ҡуйылған һыйымдар менән тоташтырыла.
Платонов Андрей Платонович
Стиле һәм тематикаһы
Платонов ижадының төп темаһы — үлем һәм уны еңеп сығыу темаһы. Анатолий Рясин Платоновтың "үлем метафизикаһы " тураһында былай тип аңлата. Платонов йәш сағында Николай Федоровтың идеяларының йоғонтоһонда булған, шуға күрә ул йыш ҡына үлемдән һуң ҡабат терелеү идеяһына мөрәжәғәт иткән. Был идея уның геройҙарының аңында коммунизмдың киләсәк тормошо менән бәйләнгән: («Прушевский! Сумеют или нет успехи высшей науки воскресить назад сопревших людей? —Нет…—Врешь! (…) Марксизм все сумеет. Отчего ж тогда Ленин в Москве целым лежит?») Платоновтың ижадында тағы ла бер ҡабатланыусы мотив —балаларҙың үлеме : «Котлован» повесының мотивы булып үҙҙәре тәрбиәгә алған балаға, Настяға, ҡәбер ҡаҙыусы эшселәрҙең коммунизмдың киләсәгенә һәм үлемде еңеп сығыуға ышаныстарының юғалтыуы тора. («Я теперь ни во что не верю!»). Бына ошондай алымдар менән яҙыусы Платоновты Левин экзистенциалист тип атаны. .
Самауыр
Рәсәйҙәге
Рәсәйгә самауырҙы Петр I Голландиянан алып ҡайтҡан тигән легенда бар, ысынбарлыҡта иһә самауырҙар Петр батша үлгәндән һуң ярты быуат үткәс кенә күренә башлай. Рәсәйҙә тәүге самауыр Уралда эшләнә.
Платонов Андрей Платонович
Фекерҙәр
Иосиф Бродский үҙенең «Катастрофы в воздухе» тигән эссеһендә Андрей Платоновты Джеймс Джойс, Роберт Музил һәм Франц Кафка менән бер рәткә баҫтырҙы. Михаил Волохов Платоновты Ионеско һәм Беккет менән сағыштырҙы.
Самауыр
Рәсәйҙәге
Рәсәйҙә самауырҙың тыуған ере тип Тула иҫәпләнә, әммә тарихи факттар беренселектең Суксунда булыуын раҫлай. 1740 йылғы документтарҙа Суксун заводында етештерелгән 16 фунд ауырлығындағы, ҡурғаш менән ялатылған еҙ самауыр тәү башлап иҫкә алына. Ә тарихсылар Тула самауыры тураһындағы тәүге хәбәрҙең тик 1746 йылда ғына барлыҡҡа килеүен раҫлай. Шул уҡ ваҡытта самауырҙарҙы етештереү бер юлы ике ерҙә башланған, тигән фекер ҙә йәшәй — Суксун һәм Тула заводтары Демидовтыҡы булған, ә Демидовтарға оҫталарҙы бер урындан икенсе урынға күсереү бер ни тормаған…
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
14 май, 1987 йыл. Саратов академия театры Платоновтың "14 красных избушек " пьесаһы буйынса шул исемдәге спектаклде күрһәтте, режиссеры — Александр Дзекун.
1999 йылда Бәләкәй драма театрында Лев Додин «Чевенгур» спектаклен ҡуйҙы.
Самауыр
Рәсәйҙәге
Хатта Суксунда нәфис тотҡалары антик амфора кеүегерәк итеп өҫкә табан йүнәлтелеп эшләнгән үҙенсәлекле формалағы самауыр барлыҡҡа килә. Самауыр Суксундың фирма билдәһенә һәм символына әйләнә.
Альбом (хикәйә)
Альбом (хикәйә)
Самауыр
Рәсәйҙәге
XIX быуат башында заводта һәм урындағы ваҡ һөнөрселәр тарафынан йылына 60 000-гә тиклем самауыр етештерелә.
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
2003 йылда Пушкин исемендәге Мәскәү драма театрында «Джан» спектакле ҡуйылды, режиссеры — Алла Сигалова.
Самауыр
Рәсәйҙәге
Баҡыр ятҡылыҡтарының ярылыланыуы заводта баҡыр етештереүҙе туҡтатыусы сәбәп була, һәм саҡ-саҡ был хәл кәсепте юғалтыуға килтермәй. Әммә баҡырсылар Демидовтарҙың һуңғы быуынына ҡарағанда үҙ кәсептәрен юғарыраҡ баһалай. Мәҫәлән, XIX йөҙ йыллыҡ уртаһында Суксунда самауырҙар һәм башҡа еҙ һауыт-һаба етештереү буйынса ваҡ кәсепселәр барлыҡҡа килә. Заводтың яңы хужаһы И. Г. Каменский, үҙенә реаль табыш килтерәсәген һәм заводта етештереүҙең түбәнәйеүе шарттарында эшселәргә эш хаҡы түләү мөмкинлеге тыуасағын аңлап, кәсепселәрҙе үҙ ҡанаты аҫтына ала. Махсус келәт булдырыла. Унан баҡырсылар ябай ҡыҙыл еҙҙе һәм «йәшел еҙҙе» — латунде арзаныраҡ хаҡҡа һатып алыу йәки хатта уны кредитҡа алыу мөмкинлегенә эйә була.
Альбом (хикәйә)
Альбом — хикәйә. Авторы - Антон Павлович Чехов. 1884 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 18-се һанында 1885 йылдың 5 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға.
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
2007 йылдың сентябрь айында "Драма сәнғәте мәктәбенең "Мәскәүҙәге сәхнәһендә Андрей Платоновтың «Һыйыр» хикәйәһе буйынса спектакль күрһәтелде.
Альбом (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың "Альбом" хикәйәһе 1884 йылда яҙыла, тәүге тапҡыр «Осколки» журналының 18-се һанында 1885 йылдың 5 майында А. Чехонте ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. Был хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһында ла баҫыла.
Платонов Андрей Платонович
Спектаклдәр
2009 йылда «Театр сәнғәте студияһы» "Река Потудань"спектаклен ҡуйҙы.
Самауыр
Рәсәйҙәге
1904 йылда Суксунда йылына 25 000 самауыр етештергән 50-гә яҡын ваҡ кәсепсе йорто була.
Рәсәйҙә (Тулала) самауырҙың тәүге тапҡыр документаль рәүештә теркәлеүе буйынса түбәндәгеләр билдәле. 1778 йылда Заречьелағы Штык урамында ҙур булмаған йортта ағалы-ҡустылы Иван һәм Назар Лисицындар, ҡалала тәүгеләрҙән булып, самауыр етештерә. Был кәсепкә уларҙың атаһы Федор Лисицын нигеҙ һала, ул ҡорал етештереү заводында эшләгәндә, буш ваҡыт табып, үҙ оҫтаханаһын булдыра һәм унда баҡырҙан төрлө әйберҙәр эшләп ҡарай.
1803 йылда уҡ уларҙа дүрт мещан, ҡорал етештереүсе ете белгес, ике ямщик, ун өс крәҫтиән эшләй. Барлығы егерме алты кеше. Был инде фабрика, уның байлығы 3000 һум тәшкил итә, килеме 1500 һумға етә. 1823 йылда фабрика Назарҙың улы Никита Лисицынға күсә.
Лисицындарҙың самауырҙары форма һәм биҙәлеш төрлөлөгө менән: чеканка һәм гравировкалы бәләкәй мискәләре һәм вазалары, йомортҡа формаһындағы самауырҙары, делфинға оҡшаған крандары, элмәккә оҡшаш тотҡалары менән дан ҡаҙана.
1785 йылда А. М. Морозовтың самауыр йорто, 1787 йылда — Ф. М. Поповтың, 1796 йылда Михаил Медведевтың самауыр оҫтаханалары асыла.
1808 йылда Тулала һигеҙ самауыр фабрикаһы эшләй. 1812 йылда Василий Ломовтың, 1813 йылда — Андрей Курашевтың, 1815 йылда — Егор Черниковтың, 1820 йылда Степан Киселевтың фабрикалары асыла.
Василий Ломов ҡустыһы Иван менән бергә 1000−1200 дана юғары сифатлы самауыр етештереү менән киң билдәлелек ала. Ул заманда самауыр ауырлығына ҡарап һатыла: латундән булғанының бото 64 һумға, ҡыҙыл еҙ самауырҙың бото 90 һумға.
1826 йылда сауҙагәр Ломовтар фабрикаһы йылына — 2372, Никита Лисицын — 320 дана, ағалы-ҡустылы Черниковтар — 600 дана, Курашев — 200 дана, мещан Маликов — 105 дана, Минаевтың ҡорал етештереү оҫталары — 128 дана һәм Чигинский фабрикаһы 318 дана самауыр етештерә.
XIX быуаттың беренсе яртыһында көмөш алмаштарынан изделиелар етештерелә башлай. Уларҙы ҡаланың урта хәллеләре — буржуазия, чиновниктар, төрлө чиндағы интеллигенция һәм дворяндар ғаиләләре күпләп һатып ала.
Көмөш ҡатланған әйберҙе етештереү өсөн ҙур булмаған, бер үк үлсәмле ике пластина алына: ҡалынырағы баҡырҙан, үтә нәҙек кенәһе көмөштән була. Уларға бура онтағы һибелә, шунан берен береһенә һалып, ныҡ итеп беркетеп ҡуялар, артабан ҡып-ҡыҙыл булғансы ҡыҙҙыралар. Бура эреп көмөштө йомшарта, һәм ул баҡырға ныҡ итеп йәбешә. Көмөш менән ҡапланған еҙ пластинаны, һыуынғанын көтөп тормай, ике валек араһынан үткәрәләр. Айырым әҙерләнгән өлөштәр иретеп йәбештерелә, ә биҙәү өсөн штампыланған өҫтәмәләр йәбештерелә.
1840 йылдарҙа Рәсәйгә «икенсе рококо» тип йөрөтөлгән мода килә. Уға ҡабарып торған бай орнамент биҙәген төшөрөү хас. Самауырҙың нигеҙе, тотҡалары, өҫкө өлөшө һәм ситтәре семәрле үҫемлек ҡыяҡтары һәм сәскәле бордюрҙар менән биҙәлә. Бик матур итеп биҙәлгән ике ҡатлы батмусы ла була.
1880—1890 йылдарҙа Якобиның гальваник ялатыу принцибын асыуы никелләүҙең киң таралыуына килтерә. Уларҙың көмөш изделиеларға оҡшауы, һуңғыларының хаҡын төшөрә. 1850 йылда Туланың үҙендә генә егерме һигеҙ самауыр фабрикаһы була, улар йылына йөҙ егерме мең дана тирәһе самауыр һәм башҡа еҙ әйберҙәр етештерә. Мәҫәлән, Я. В. Лялин фабрикаһы йылына ун мең дана, И. В. Ломов, Рудаков, ағалы-ҡустылы Баташевтар фабрикаларының һәр береһе етешәр мең дана самауыр сығара.
XIX быуат аҙағына самауыр күләмлерәк, ауыр, йыш ҡына тупаҫыраҡ төҫ ала бара.
Капырзин фабрикаһы
Туланың икенсе гильдия сауҙагәре Иван Федорович Капырзин 1849 йылда тыуған. Үҙенең самауыр фабрикаһын ул 1885 йылда Протопоповский һәм Логачевский (хәҙерге Плеханов һәм Степанов) урамдары сатында аса.
Капырзиндың фабрикаһы әллә ни ҙур булмай, 1890 йылда унда егермеләп кеше эшләй һәм йөҙгә яҡын төр самауыр сығара. Улар араһында «рококо», «ренессанс» стилендәге төрлө вазалар, ризыҡ бешереүсе, һүтелеүсе, магазиндар өсөн һәм башҡа типтағы самауырҙар була. Ҡулйыуғыстар, кофейниктар, һыу өсөн һыйымдар сығаралар. Табаҡлы латундән, еҙҙән, томпактан, аҡ металдан, мельхиорҙан, көмөштән, алтын ялатылған көмөштән һыу йылытҡыстар ҙа эшләйҙәр. Ябай самауыр тотҡалары һәм тотҡостары сәтләүек ағасынан йәки алмағастан, парадныйҙарға, ә юғары ҡатлам кешеләренә, батша ғаиләһенә бүләккә әҙерләнгән изделиеларҙа фил һөйәге ҡулланыла.
Фабрикала токарь, таҙартыу цехтары, изделиены ялтыратыу бүлексәһе, һалам һарайы була. Ташыу һәм һатыу өсөн самауырҙарҙы йәшниктаргә һаламға төрөп һалалар.
XX быуат башында һәр фабрикала тиерлек эшселәр тулҡынланыштары булып тора. Шунлыҡтан 1903—1905 йылдарҙа фабрика ҙур зыян күрә, ләкин 1907 йылда самауыр короле Капырзин фабрикала аҡса әйләнешен 60 мең һумға тиклем күтәрә ала. 1909 йылда уны Ҡала думаһы ағзаһы итеп һайлау Капырзин карьераһында иң юғары бейеклек була. 1912 йылға фабрикаһы яҡшы йыһазландырылған производство булып таныла. Унда 98 кеше эшләй, һәм йылына 60 мең самауыр сығарыла.
Капырзиндың дүрт улы һәм дүрт ҡыҙы була. Улдары Павел, Иван, Сергей һәм Николай бик иртә аталарына ярҙам итә башлай. 1913 йылда, Иван Федорович үлгәндән һуң, фабрика уларға күсә. Вариҫтар производствоны бүлгеләмәҫкә ҡарар итә һәм үҙ-ара килешеү төҙөй. Башында өлкән улдары Павел Иванович менән Иван Иванович торған «И. Ф. Капырзин вариҫтарының самауыр фабрикаһы» ширҡәте барлыҡҡа килә. Аталары үлгәндән һуң нәҫелде дауам итеүселәр бәхетһеҙлеккә осрап ҡына тора. Беренсе донъя һуғышында Көнсығыш Пруссияла 28 йәшлек Николай Капырзин үлтерелә. Кәүҙәһен Тулаға алып ҡайтып, Чулковола Дмитров зыяратында ерләйҙәр. Ҡәбер ташына яҙылған: «Тыуҙым, уҡыным, ә йәшәргә тура килмәне» — тигән эпитафияһы һаҡланған. Ә 1917 йылда 34 йәшлек Иван Капырзин ҡулға алына һәм атып үлтерелә.
Һуғыш йылдарында фабрика хәрби ҡорамалдар: сым, көрәктәр, противогаздар һәм уларға ҡаптар, башҡа кәрәк-яраҡ сығара. Ә 1917 йылдан фабрика «И. Ф. Капырзин вариҫтары фабрикаһы һәм Тулалағы КО ширҡәтенә» әүерелә. Тағы ла дүрт йылдан фабриканы националләштерәләр, һәм эшселәрҙең дөйөм йыйылышы ҡарары буйынса уға «В. Ленин исемендәге беренсе самауыр фабрикаһы» тигән исем бирелә.
1923 йылдың 13 ғинуарында «Коммунар» гәзите түбәндәгене яҙа: «Ошо көндәрҙә Ленин исемендәге самауыр фабрикаһына, элекке Капырзин фабрикаһына, Мәскәүҙең „Правда“ гәзите редакцияһынан тышына Ленин портреты төшөрөлгән биҙрә ярым һыу һыйҙырышлы самауыр эшләргә заказ бирелде». Ул ваҡытта фабрика өсөн был хәл оло хөрмәт була. Владимир Ильич портретын Туланың иң яҡшы граверҙарының береһе төшөрә. Мөғжизә — самауырҙы етештереү менән сит илдә лә ҡыҙыҡһыналар. Германия сауҙа даирәһенең үҙ иленә самауырҙар экспортлау мәсьәләләре менән шәғөлләнеүсе вәкиле Тулала булып китә.
Тейль фабрикаһы
Рейндгольд Эрдман Тейль Пруссиянан Тулаға 1840 йылдарҙа килә. 1870 йылда ул ҙур булмаған самауыр фабрикаһын аса. 1874 йылда фабрика пар фабрикаһы булып китә, биш йылдан фабрикала 24 һәм 36 ат көсөнә эйә булған ике пар двигателе эшләй башлай. Фабриканың төп продукты — самауыр деталдәре, уларға запас частар. Артабан Рейнгольд Тейле Саксонияла тыуған Берта Данневитҡа(Бенвицҡа) өйләнә.
1879 йылда Рейнгольд сауҙа һәм мануфактура департаментына үҙ самауырҙарына йәбештерергә теләгән келәймә өлгөһөн раҫлауҙы һорап прошение яҙа. Фабрика үҫә һәм яҡшы килем килтерә, 1883 йылда унда 50 кеше эшләй, һәм 75000 һумлыҡ тауар етештерелә. Фабрика төрлө сорттағы самауырҙар сығарып ҡына ҡалмай, ә башҡа төрлө хужалыҡ тауарҙарын да етештерә.
1880 йылдар уртаһында Тейле фабрикаһы тотошлайы менән яна. Хужаһы уны тергеҙә, әммә етештереү күләмдәре бик кәмей. Хәҙер инде фабрика Берта Густавовна Тейленеке була. Оҙаҡламай хәлде үтә лә мөшкөләйтә төшкән тағы бер янғын була. Р. Тейле, янғындан һәм фабриканы ремонтлағандан һуң 1891 йылда уны Александр Степанович Баташевҡа һата, үҙе яңы хужаға идарасы булып эшкә төшә.
1919 йылдың 31 мартында Б. Г. Тейле улдары менән Сауҙа йорто фабрикаһы националләштерелә.
Шыйыҡ яғыулыҡта эшләүсе самауыр
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында яңы типтағы самауыр барлыҡҡа килә — кәрәсиндә эшләүсе, «Паричко» самауыры һәм Черниковтар фабрикаһының торбаһы ҡабырғынан ҡуйылған еҙ самауыр. Һуңғы самауырҙарҙағы ошо ҡулайлама һауа хәрәкәтен көсәйтә һәм һыуҙың йәһәтерәк ҡайнауына булышлыҡ итә.
Яғыулыҡ өсөн һауытлы кәрәсин самауырҙарын (пар самауырҙары менән бер рәттән) 1870 йылда рус подданныйы Рейнгольд Тейле асҡан фабрика сығара, бындай самауыр тик Тулала ғына етештерелә. Улар кәрәсин арзан булған ерҙә, бигерәк тә Кавказда ҙур һорау менән файҙалана. Кәрәсин самауырҙары сит илдә лә һатыла.
1908 йылда ағалы-ҡустылы Шахдат фабрикаһы һәм К°-ның пар фабрикаһы алынмалы көршәкле самауыр — «Паричко» самауырын сығара. Уны инженер А. Ю. Паричко уйлап таба, үҙ патентын Шахдат и К°-ға һата. Был самауыр янғын сығыу йәһәтенән хәүефһеҙ була, ғәҙәти самауырҙан айырмалы һыйымда һыу булмағанда уның торбаһы иремәй, һәм самауыр боҙолмай. Юғарынан һауа өрҙөртөү һәм тартым көсөн көйләү мөмкинлеген биргән ҡоролманың булыуы самауырҙағы һыуҙың оҙаҡ ваҡыт эҫе ҡалыуын тәьмин итә. Уны таҙартыу ҙа бик уңайлы була. Был самауыр күмерҙә, спиртта һәм башҡа яғыулыҡта эшләй.1908 йылда «Тульская молва» гәзите «Паричко» самауырын иң күренекле уйлап табыу тип атай. Музейҙа һаҡланған самауырға: «Паричко» самауыры. Ағалы- ҡустылы Шахдат һәм К° ширҡәтенең пар самауыры фабрикаһы донъялағы берҙән-бер производство" келәймәһе баҫылған.
1917 йылдағы революция үҙ төҙәмтмәләрен индерә. Был осорҙа самауыр сәнәғәте бөтөнләй эшләмәй тиерлек. 1918 йылда самауыр предприятиелары националләштерелә. 1919 йылда Тулала самауыр фабрикалары дәүләт берекмәһе барлыҡҡа килә. 1922 йылда Кольчугино ҡалаһында Беренсе дәүләт баҡыр эшкәртеү заводында (хәҙер Кольчуг-Мицар Сауҙа Йорто ЯАЙ-һы) самауыр етештереү юлға һалына.
Һуғыштан һуңғы йылдар
1937 йылда Тула патрон заводы бүленә, айырылған производство «Штамп» заводы тип атала башлай. Һуғыштан һуң ул Тулала самауыр сығарған берҙән-бер завод була.1956 йылдан «Штамп» заводы күмер самауырына алмашҡа килгән электр самауырын сығара башлай.
Һуңғы совет дәүере
1964 йылда «Штамп» заводында «Ясная поляна» самауыр-сувенирҙарын сығара башлайҙар. Әлеге мәлдә «Штамп» заводында самауыр музейы бар, унда дүрт йөҙҙән ашыу экспонат тупланған.
Торлаҡ йорттарға газ үткәреүгә бәйле самауыр әкренләп ҡулланылыштан сыға башлай. Иң тәүге сиратта күмер самауыры популярлығын юғалта, ә электр самауыры күпләп ҡулланылдыуын дауам итә.
Талда (Абай ҡушылдығы)
Талда  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Альбом (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец, поляк, серб-хорват, чех, швед һәм япон телдәренә тәржемә ителеп сыға.
Талда (Абай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мөшәрәкә
Мөшәрәкә (مشاركة; Мушарака) — инвесторҙар өлөшләтә аҡса һалған һәм һәр ҡатнашыусының пай күләменә ярашлы алынған килемде йәки зыянды үҙ-ара бүлешкән берлектәге өлөшсө предприятие
Альбом (хикәйә)
Тәнҡит
Тәнҡитсе А. Басаргин «Альбом» хикәйәһен чиновниктарҙың «боронғо һәм иҫкергән... гонаһтары» тураһындағы әҫәрҙәр менән бер рәттән ҡуя — унда «традициялы ялағайлыҡ, ришүәтселек ... миһырбанһыҙ формализм» — «иҫ киткес сағыу» һүрәтләнгән тип иҫәпләй.
Мөшәрәкә
Инвесторҙарҙың береһе булып ислам банкы сығыш яһай ала.
Мөдәрәбә
Мөдәрәбә (مضاربة; Мудараба) — мөшәрәкәгә оҡшаш берлектә өлөш һалып эшләгән предприятие, унда иһә инвесторҙарҙың береһе — мотлаҡ ислам банкыһы. Тап ул «мөдәрәбә» берлектәге предприятиеһына финанс средстволары һала; башҡа инвесторҙар иһә үҙ хеҙмәтен һәм белемен генә тотона (мөшәрәкәлә бөтә инвесторҙар финанс средстволары һала).
Талда (Абай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :