cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нгуда-Яха
Нгуда-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Неромо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы (23 ноябрь 1928 йыл — 19 март 2011 йыл) — ғалим, музыка белгесе, композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1973). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Сәнғәт ғилеме кандидаты (1968).
Биографияһы
Наил Шәғбән улы Ғөбәйҙуллин 1928 йылдың 23 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Йәрмәкәй районы) Исламбаҡты ауылында тыуған.
1960 йылда Н. Ғ. Йыһанов һәм А. С. Леман класы буйынса Ҡазан консерваторияһын тамамлай. 1960—1976 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында гармония, сольфеджио, рус музыкаһы һәм музыкаль формаларҙы анализлау, педагогика курстарын уҡыта, бер үк ваҡытта 1960—1973 йылдарҙа училищеның теория бүлеге мөдире булып эшләй.
1970 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. 1980—1988 йылдарҙа Республика халыҡ ижады һәм мәҙәни‑ағартыу эше ғилми‑методик үҙәгенең өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге Башҡортостанда профессиональ музыка сәнғәтенең барлыҡҡа килеүен һәм үҫешен өйрәнеү менән бәйле, 50-нән ашыу ғилми һәм методик хеҙмәт яҙа.
Биш томлы «СССР халыҡтары музыкаһы тарихы» («История музыки народов СССР») коллектив фәнни хеҙмәтте әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша.
«Нәфисә» (И. Х. Хәбиров һәм Ғөбәйҙуллин либреттоһы, Мостай Кәримдең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» поэмаһы буйынса, 1980) балетын, «Скрипка һәм симфоник оркестр өсөн концерт» (1967), Мостай Кәрим шиғырына «Тыуған ерем, һөйгән йәрем!..» («Мой край возлюбленный навеки») кантатаһын, камера‑инструменталь әҫәрҙәр, Ҡадир Даян, Абдулхаҡ Игебаев, Рәшит Ниғмәти, Дауыт Юлтый һәм башҡа әҙиптәрҙең шиғырҙарына романстар, йырҙар ижад итә.
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы (19 август 1957 йыл) — зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт аграр университетының малдарҙы туҡландырыу һәм физиология кафедраһы профессоры.
Ғөбәйҙуллин Наил Шәғбән улы
Фәнни һәм ижади эшмәкәрлеге
Уҡыусылары араһында Э. М. Давыдова, Фәрит Камаев, Н. В. Әхмәтйәнова, Нажиә Аллаярова, А. Сәлмәнова һәм башҡа сәнғәт әһелдәре бар.
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы
Биографияһы
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улы 1957 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Бүреҡаҙған ауылында тыуған. Ауылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. 1978 йылдан зооинженерлыҡ факультетының әҙерлек бүлеге тыңлаусыһы, ә 1979 йылдан 1984 йылға тиклем — Башҡорт ауыл хужалығы институты студенты. 1984 йылда институтты тамамлағандан һуң Ауырғазы районының Салауат исемендәге колхозында баш зоотехник булып эшләй башлай. 1987 йылдан алып бригадир, 1988 йылдан — баш зоотехник, 1996 йылдан — В. Р. Вильямс исемендәге Бөтә Рәсәй мал аҙығы Ғилми-тикшеренеү институты филиалы Киров болон‑һаҙ тәжрибә станцияһында (Лобня ҡалаһы) өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1994-99 йылдарҙа шулай уҡ үҙәк аналитик лаборатория, һөт малсылығы лабораторияһы мөдире. Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса Башҡортостан фәнни-тикшеренеү үҙәгенең фәнни эш буйынса директор урынбаҫары вазифаһында эшләй. 1997—98 йылдарҙа «Башкирэнерго» ААЙ‑ның «Мир» агрохужалығында (Благовещен районы) директор урынбаҫары, 1998 йылдың июненән БНИИСХ‑ла өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1998 йылдың октябренән алып Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡыта. Башта өлкән уҡытыусы, һуңынан ауыл хужалығы малдарын туҡландырыу кафедраһы доценты. 2003—2006 йылдарҙа мал аҙығын етештереү технологияһы һәм ашатыу кафедраһы янында көндөҙгө уҡыу докторы, ә 2006 йылдың сентябренән- ауыл хужалығы малдарын ашатыу кафедраһы доценты, профессор була.
Ишморатов Хәләф Ғәбделхәй улының фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы малдарының продуктлылығын күтәреү өсөн юғары протеинлы мал аҙыҡтарын һәм балансланған биологик актив матдәләрҙе әҙерләүҙең энергия һаҡлаусы технологияларын эшләүгә арналған. 110-дан артыҡ фәнни һәм уҡытыу-методик эш баҫтырып сығарҙы, өс фәнни-практик рекомендация эшләне. Фәнни эшенең йүнәлеше — Башҡортостан Республикаһының Ауыл хужалығы зоналары бйынса һыйырҙарҙың минераль туҡланыуын камиллаштырыу.
Ишембай нефть ятҡылығы
Ишембай ауылы янында ятҡан һәм 1932-1950-йылдарҙа асылған Бурансы нефть ятҡылығын, Көҫәпҡол нефть ятҡылығын, Кинйәбулат нефть ятҡылығын үҙ эсенә алған Ишембай нефть ятҡылыҡтары төркөмө дөйөм исем менән Ишембай нефть ятҡылығы тип йөрөтөлә.
Тарихы
Риф тибындағы ятҡылыҡ Урал алды бөгөмөндә ята һәм һаҡмар-артин ярусының күмелгән риф яҫылығына, Ишембай риф массивына ҡарай.
1934 йылда төҙөлгән Ишембай- Өфө тимер юлы аша илдең башҡа төбәктәренә нефть һәм нефть продукттары ебәрелә башлай.
Тикшереүселәр
Сергей Семенович Наметкин Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан экспедицияһы етәксеһе була. Ул Ишембай нефть ҡыуҙырыу заводы ҡоролмаһында көкөртлө нефттән майлау материалдарын алыу ысулын эшләүгә туранан тура етәкселек итә.
Геология
Был ятҡылыҡ риф яҫылығына ҡарай. Аҫҡы пермь эзбизташтары ҡатламдарынан барлыҡҡа килгән яҫылыҡ төрлө һыҙаттағы һәм бер төйөнгә бәйле биш рифты үҙ эсенә ала. Риф битләүҙәре мөйөштәре 20 градустан 40 градусҡа тиклем тәшкил итә. Уларҙың иң ҙуры (көнсығыштағыһы) арҡырыға 1,5 км-ға етә. Нефть ятҡан риф эзбизташтары бик ҡатмарлы һәм юғары үткәреүсәнлеккә эйә, шуға күрә лә скважиналар тәүге осорҙа көслө фонтан рәүешендә бик күп нефть бирә (тәүлегенә 800 тоннаға тиклем). Яҫылыҡтар буйынса нефтле ҡатламдар 310 метрҙан 560 метрға тиклем тирбәлә. Бөтә рифтар ҙә берҙәм нефть биреүсәнлеккә эйә. Нефть биреүсе эзбизташтар пермь тоҙло ҡатламдары менән ябылған.
Екар-Егарт
Екар-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вож-ПАй-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ер
Ер (символы: ) — Ҡояшҡа яҡынлығы буйынса өсөнсө эске планета. Ҙурлығы буйынса бишенсе урында. Тығыҙлығы буйынса беренсе урында. Планеталар йондоҙ-ара матдәнән — туҙан һәм газ өлөшсәләренән барлыҡҡа килгән, тигән фараз бар. Был матдә һыуына барып, уҡмашып төрлө ойошҡаҡтар барлыҡҡа килтергән. Ай — Ерҙең берҙән-бер юлдашы.
Ерҙең азот, кислород һәм бер аҙ углекислый газдан торған атмосфераһы бар. Ер өҫтөнөң 70%-ы һыу — диңгеҙ-океандар менән ҡапланған. Башҡа планеталарҙа ундай күренеш юҡ.
Планета Ҡояштан 150 млн километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Уның диаметры 12742 км.
Ер Ҡояш тирәләй 1 йыл эсендә үҙ орбитаһы буйынса урап сыға. Үҙ күсәре тирәләй 24 сәғәт эсендә әйләнеш яһай.
Ерҙә тормоштоң, йәшәүҙең булыуы — бүтән планеталарҙан айырып торған иң мөһим үҙенсәлек.
Планетаның эске төҙөлөшө бик ҡатмарлы. Уның уртаһында үҙәге урынлашҡан. Үҙәк тирәләй мантия һәм ер ҡабығы килә. Ерҙең үҙәге ҡаты. Үҙәгенең тышы шыйыҡ һәм ҡайнар хәлдә. Үҙәк температураһы 6000 °С-ҡа етә. Үҙәк тимер һәм никелдән тора.
Үҙәк тирәләй мантия уратып алған. Мантияның температураһы 2000 °С-ҡа етә, ул бик юғары баҫым аҫтында ҡаты һәм шыйыҡ хәлдә.
Мантияны ерҙең ҡаты тышсаһы — Ер ҡабығы уратып алған. Уның ҡалынлығы 5 км-ҙан 75 км-ға тиклем. Ер ҡабығы гранит, эзбизташ, таш күмер, балсыҡ, ҡом кеүек тау тоҡомдарынан тора.
Ирландия
Ирла́ндия, Ирла́ндия Респу́бликаһы (Éire; Ireland, Republic of Ireland) — Көнбайыш Европала урынлашҡан дәүләт, Ирландия утрауының ҙур өлөшөн биләй. Илдең исеме кельт телендәге Éire — дәүләт һүҙенән барлыҡҡа килә. Баш ҡалаһы — Дублин, унда яҡынса 1,4 млн.кеше йәшәй. 1973 цылдан алып Европа Берләшмәһендә ағза булып тора.
Дәүләт ҡоролошо
Ирландия парламент республикаһы булы тора. Ҡануниәт хакимиәтенең юғары органы — ике палатанан (Ирландия йыйылышы һәм Сенаты) ҡоролған парламент (ирл. «Ти́хе-ан-И́ряхташ» — Tithe An Oireachtais — «шуро», «ҡоролтай»).
Дойл Эренға (Dáil Éireann — «Ирландия йыйылышы») 160 алып 170 тиклем ағза халыҡ менән һайлана.
Ирландия Сенаты (Seanad Éireann) 60 сенаторҙарҙан төҙөлә.
Халҡы
Ирландияның төп халҡы сығышы менән кельт халҡына ҡарай. Дөйөм халыҡ һаны — 4,24 миллион кеше. Халыҡтың яҡынса 58 % ҡалалрҙа йәшәй. Илдә ҡырҡтан ашыу милләт көн күрә, әммә уларҙың 88,6 % самаһы — ирландтар. Ҡалғандары Европанан, Африканан, Азиянан сыҡҡан эмигранттар: поляктар (1,5 %), литвалар (0,6 %), нигерийҙар (0,4 %), латыштар (0,3 %), американдар (0,29 %), ҡытайҙар (0,27 %), немецтар (0,24 %).
Ирландия байрамдары
Ирландияла иң төп милли байрам булып Изге Патрик көнө һынала. Унан башҡа христиан байрамдары (Пасха, Раштыуа), дәүләт көнө һ.б. билдәләнә.
Настасья Микулишна (рус фольклоры)
Настасья Микулишна (Настасьюшка Никулична) — ҡыҙ-батыр, былина батыры Микула Селяновичтың кесе ҡыҙы ;«Добрыня һәм йылан», «Добрыняның никахы», «Алеша Поповичтың уңышһыҙ никахы» былиналарында Добрыня Никитичтың ҡатыны.
Ҡыҙ-батыр образы
Настасья Микулишна — рус эпосында ике героиняның исеме. Шуларҙың береһе — поленица (баһадир).
Былина Добрыняның Настасьяға өйләнеүе тураһында былина ике төп вариантта билдәле. Ҡайһы берҙә ниндәйҙер көс Добрыняны Настасья Микулишна менән алыштан һаҡлай, уны ул тәүҙә батыр ир-егет тип ҡабул итә.
Икенсе вариантта, Йыланды еңгәндән һуң, Добрыня, ҙур батырҙы күреп, уның менән алыша, әммә хурлыҡлы рәүештә еңелә. Настасья «Добрыняны, бөҙрә сәстәренән матҡып алып, эйәренән һөйрәп төшөрә». Иғтибар итмәйенсә, ул Добрыняны кеҫәһенә тығып ҡуя, ә һуңынан кеҫәгә кемде һалдым икән, тип аптырай. Әгәр батыр оҡшаһа, мин уға кейәүгә сығасаҡмын, әгәр оҡшамаһа, башын ҡырҡасаҡмын, тип ҡарар итә. Добрыняны кеҫәһенән алғас, уны оҡшата һәм уға кейәүгә сыға.
Настасья — тағы бер былинаның — «Алёша Поповичтың уңышһыҙ никахы» героиняһы. Был әҫәрҙә кенәз Владимир Добрыняны ҡатмарлы күрһәтмәләр менән «урҙаға» оҙата. Настасья Добрыняны ун ике йыл көтә, әммә һуңынан Добрыниҙың һәләк булыуы тураһында ялған хәбәр килгәс, кенәз Владимир Настасьяны Алеша Поповичҡа кейәүгә сығырға мәжбүр итә. Быны Добрыня белеп ҡала һәм кәмитсе булып кейенеп, туйға килә. Шулай ҙа Настасья Микулишна ирен таный.
Йәнһүрәттәрҙә
Өс батыр тураһында «Мельница» студияһы йәнһүрәттәрендә уның исеме — Настасья Филипповна.. Аленушка һәм Любаванан айырмалы рәүештә, Добрыня Никитичтың ҡатынының исеме эпик героиняға оҡшаш. Настасьяны Елена Шульман һәм Юлия Зоркина уҡып ишеттерә.
Маньняис
Маньняис — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 157 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баязит ауылы мәсете
Баязит ауылы мәсете — Башҡортостандың Миәкә районы Баязит ауылында урынлашҡан мәсете. 1930‑сы йылдарҙа һүтелгән ағас мәсет урынына 1997 йыл төҙөлә. Мәсетте һалыуҙа район хакимиәте, предприятиелар һәм айырым кешеләр ярҙам күрһәтә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Диниә назаратына ҡарай. Мәсет (8х16х5 м) бер ҡатлы, 2 кимәлле, 4 яҡлы ҡыйыҡлы, сталактит кәрнизле; стеналары ҡыҙыл кирбестән һалынған. Цоколе, кәрниздәре, аркалы тәҙрәләре һәм ишектәре ҡабарынҡы таш менән биҙәлгән. Манараһы (бейеклеге 33 м) кирбестән, 3 яруслы, мәсет уртаһына ултыртылған; ҙур һәм бәләкәй балкондар менән уратылған. Цоколь ҡатында хеҙмәткәрҙәр өсөн һәм уҡыу бүлмәләре, тәһәрәт алыу бүлмәләре урынлашҡан. Намаҙ уҡыу залында ҡатын‑ҡыҙҙар өсөн сөннәтсә (балкон) ҡоролған. Зал стеналары Ҡөрьәндән сүрәләр менән биҙәлгән. Мәсет эргәһендә балалар һәм өлкәндәр өсөн ислам нигеҙҙәрен өйрәнеү курстары эшләй.
Мораптал ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Мораптал ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тыуым
right|thumb|220px|Яңы тыуған бала Тыуым — тормош нигеҙы хәрәкәт. Тере йән эйәһе килеп сығыу физиологик барыш.
Нгынира-Яха
Нгынира-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нябы-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нуғаҙаҡ
Нуғаҙаҡ (Нагадак) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828005.
2007 йылдың 10 сентяберенә тиклем рәсми исеме Нуғаҙаҡ станцияһы.
Тарихы
Ауыл тимер юлы төҙөлгән саҡта барлыҡҡа килгән. Ауылда тимер юл инфраструктураһын хеҙмәтләндереүсе кешеләрҙең ғаиләләре йәшәгән. «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з Законына ярашлы, Нагадак станцияһы ҡасабаһы ауыл статусын ала, 1-се статья:
6. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә…
5) Ауырғазы районында:
2) Нуғаҙаҡ ауыл советының Нуғаҙаҡ станцияһы ҡасабаһының;
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (27 %), башҡорттар (40 %).
Транспорты
Ауылда Куйбышев тимер юлы Ҡарламан-Мораптал тимер юлы һыҙығының Нуғаҙаҡ туҡталышы пункты урынлашҡан. Стәрлетамаҡҡа, Өфөгә, Олокүлгә тиклем көн һайын ҡала яны пассажирҙар бәйләнеше бар.
Мартыновский районының Карпенко исемендәге тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Музейҙың адресы: 346660. Ростов өлкәһе, Мартыновский районы, Оло Мартыновка ауылы, Ленин урамы, 46,
Тарихы һәм тасуирламаһы
1992 йылда музейҙы билдәһеҙ кешеләр талай, һөҙөмтәлә уникаль экспонаттары юғалта. 1999 йылда музейға район үҙәк китапханаһы бинаһы тапшырыла. .Был ваҡытта музейҙың төп фондында 1924 һаҡлау берәмеге була. Экспонаттар түбәндәге төрҙәргә бүленә: һынлы сәнғәт (16 берәмек), биҙәү-ҡулланма сәнғәт изделиелары (20 берәмек), нумизматика әйберҙәре (50 берәмек), археологик әйберҙәр (3 берәмек), көнкүреш һәм этнография предметтары (120 берәмек), фотоһүрәттәр (1300 берәмек), документтар (414 берәмек).
Әлеге ваҡытта музейҙа экспонаттарҙың ҙур коллекциялары бар. Уның төп фондында 3333 һаҡлау берәмеге бар, ә ғилми-ярҙамсы фонды   1439 әйбер туплаған. Коллекцияһының күп өлөшө урындағы халыҡ бүләктәре иҫәбенә тулылана. Музейҙың төп фонды дүрт коллекциянан тора: яҙма сығанаҡтар коллекцияһы, әйберҙәр сығанағы коллекцияһы, нумизматик коллекция, ҡорал-яраҡтары һәм ҡоралдар коллекцияһы.
Усса
Усса (Суходолка) — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Ethnologue
Ethnologue («Этно́ло́г»; тулы атамаһы — Ethnologue: Languages of the World— «Этнолог: Донъя телдәре») — донъя телдәре буйынса иң билдәле белешмәлек, SIL International (элек Summer Institute of Linguistics — «Йәйге лингвистика институты») тарафынан эшләнеп, баҫма һәм электрон төрҙә нәшер ителә.
1971—2000 йылдарҙа Барбара Граймс (Barbara F. Grimes) "Этнолог"тың баш мөхәррире була; унан һуң был вазифаны Рэймонд Гордон (Raymond G. Gordon, Jr.) биләй.
Усса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ethnologue
SIL коды
1984 йылда "Этнолог"та беренсе тапҡыр телдәрҙе таныта торған SIL коды ҡулланыла. 2002 йылда был система Стандартлаштырыу буйынса халыҡ-ара ойошма (ISO) тарафынан ISO-ның элекке стандарттары (ISO 639-1 һәм ISO 639-2) менән яраштырылған халыҡ-ара тел кодтары системаһын эшләү өсөн һайлап алына. ISO 639-3 тип аталған был система "Этнолог"тың үҙендә лә (15-се баҫмаһынан башлап) ҡулланыла һәм үҙ эсенә 7467 индексты индерә. Һәр индекс латин алфавитының өсәр юл хәрефенән (2002 йылға тиклем — баш хәрефтәрҙән) тора.
Белешмәлектең төҙөлөшө; һәр тел өсөн мәғлүмәт күләме
Был хәҙмәттә телдәрҙең генетик классификацияһы ҡулланылһа ла, китаптың төп өлөшө сәйәси-географик принцип буйынса төҙөлгән: илдәр буйынса киҫәктәр асыла, артабан алфавит тәртибендә телдәр тураһында мәҡәләләр теҙелеп китә. Бер тел бер нисә тапҡыр осрарға мөмкин. Һәр тел өсөн уның телдәр классификацияһындағы урыны күрһәтелә.
"Этнолог"тың төп өлөшө илдәр буйынса төҙөлгән (бөтәһе 228 ил).
Рагёзен
Рагёзен (Ragösen (Anhalt)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 212 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — WB.
Козьменьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Озеров Николай Николаевич (11 декабрь 1922 йыл — 2 июнь 1997 йыл) — СССР тенниссыһы, актер, спорт комментаторы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1973). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1982). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1947), теннис буйынса 24 тапҡыр СССР чемпионы.
Биографияһы
Николай Николаевич Озеров 1922 йылдың 11 декабрендә Мәскәүҙә опера йырсыһы Николай Озеров ғаиләһендә тыуа. XIX быуаттың билдәле композиторы Михаил Виноградовтың бүләһе.
Озеровтар ғаиләһе Мәскәү эргәһендәге Разгуляй янында — Маркс урамында йәшәй. Был йорт өлкән Озеровҡа Ҙур театрҙан ҡаҙна фатиры итеп бирелә.
1934 йыл Мәскәүҙә малайҙар араһында теннис буйынса чемпион була. 1941 йылдан — теннис буйынса спорт мастеры, ә 1947 йылдан — СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.
1941 йлда ГИТИС-тың актерлыҡ факультетына уҡырға инә, уны 1946 йылда тамамлай һәм Мәскәү Художество театрына эшкә инә, 20-нән ашыу ролде уйнай. 1947 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1950 йылдың 29 авгусында тәүге тапҡыр «Динамо» — ЦДКА футбол матчы тураһында үҙаллы репортаж үткәрә.
1950—1988 йылдарҙа — радио һәм телевидениела спорт комментаторы. Репортаждарҙы ун биш Олимпия уйындарынан, хоккей буйынса утыҙ донъя чемпионатынан, һигеҙ футбол буйынса донъя чемпионатынан һәм алты футбол буйынса Европа чемпионатынан алып бара, комментатор сифатында донъяның 49 илендә була. . 1980 йылдар башынан Озеровты иң ҙур ярыштарҙы аңлатыуынан яйлап ситләтә башлайҙар. Футбол буйынса иң һуңғы донъя чемпионтаы уның өсөн 1986 йылғы турнир була.
1973 йылда уға «РСФСР-ҙың халыҡ артисы» тигән исем бирелә.
1980 йылдар аҙағында «Спартак» спорт йәмғиәте рәйесе булып һайлана. Николай Озеров йәш сағында һыуыҡ тейҙереү сәбәпле ҡан тамырҙары менән проблемалар була (хоккейға китеп барғанда быуала мәкегә төшөп китә), шулай уҡ шәкәр диабеты менән яфалана.
Спорт ҡаҙаныштары
Теннис буйынса СССР чемпионаттарында күп алтын миҙалдар яулайы — 24 :
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградалары:
Нови-Сад
Нови-Сад (шулай уҡ тәржемәһен яҙалар булмаған — Новый Сад; сер. Нови Сад / Novi Sad, Újvidék, Nový Sad, русин. Нови Сад , Neusatz an der Donau, Но́йзац-ан-дер-До́нау, Neoplanta) — ҡала, төньяғында урынлашҡан Сербияның төньяғында, Дунай ярында урынлашҡан ҡала, Воеводина автономиялы крайының административ үҙәге. Бач-Бодрог тарихи төбәгендә, Бачка һәм Срем сигендә, урынлашҡан. 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса ҡалала яҡынса 250 439 кеше йәшәй, ә община халҡы — 341 625 кеше. Ҡалала күп милләт кешеләре — сербтар, венгрҙар, словактар, русиндар, немецтар һәм башҡалар йәшәй.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Маҡталы исемдәре:
Нови-Сад
Ҡалаға 1694 йылда серб сауҙагәрҙәре нигеҙ һала, улар Дунай ярындағы Петроварадин ҡәлғәһе ҡаршыһында ауыл төҙөй. XVIII—XIX быуаттарҙа Нови-Сад мөһим сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге була, шулай уҡ төбәктең серб мәҙәниәте үҙәге булып тора. 1848—1849 йылдарҙағы революция осоронда ҡала ныҡ емерелә булмай, әммә һуңынан яңынан тергеҙелә. Әлеге ваҡытта Нови-Сад серб иҡтисадының сәнәғәт һәм финанс үҙәге, шулай уҡ мәҙәни үҙәге булып тора. Ҡаланан алыҫ түгел аэропорт бар.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Премиялары:
Нови-Сад
Исеме
Нови-Сад ҡалаһында рәсми тел булып серб, венгр, словак һәм русин телдәре тора. Серб телендә ҡала Нови Сад, венгрса Újvidék, словакса Nový Sad, русинса Нови Сад тип атала. Латин телендә Neoplanta, Neusatz йәки немец телендә Neusatz an der Donau Neusatz һәм румын телендә Novi Sad һәм болгар телендә Млада Лоза тип йөрөтөлә.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡ-ара наградалар:
Нови-Сад
Исеме
Stadt Ratzen Башта ҡала Ratzen Stadt, Ratzenstatt йәки Peterwardeiner Schantz тип атала, ә хәҙерге вариантын 1748 йылда ғына ала.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡа наградалар:
Нови-Сад
Тарих
XVIII быуаттың урталарында православный сербтарҙың ауылы барлыҡҡа килә, уларға католиктарҙың Петервардейн ҡалаһында нигеҙләнеү тыйыла. Император ҡатын Мария Терезия 1748 йылда серб ауылына латинса Neoplanta исемен бирә,- ул «яңы баҡса» тигәнде аңлата. Әлеге ваҡытта Петервардейн (Петроварадин) — Нови-Сад ҡалаһының бер районы.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Ғаиләһе
47 йәшендә өйләнә.
Нови-Сад
Тарих
1942 йылдың 21-23 ғинуарында урындағы 1246 граждан юҡ ителә.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Рязандә теннис академияһы уның хөрмәтенә аталған: «Н. Н. Озеров исемендәге теннис академияһы».
Нови-Сад
Тарих
1999 йылда Нови-Садҡа күп тапҡырҙар НАТО авиацияһы бомба ташлай.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Озеров хөрмәтенә Мәскәү янындағы Щелковский районы Загорянка ҡасабаһында урам аталған, унда комментатор йәшәгән
Нови-Сад
Сәйәси һәм административ ҡоролош
Нови-Сад ҡала статусына эйә һәм ике общинанан тора — Нови-Сад ҡала общинаһы һәм Петроварадин ҡала общинаһы. Ҡала мэрияһы Нови-Сад ҡалаһында урынлашҡан.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Петрозавдск ҡалаһында Николай һм уның ҡустыһы Юрий хөрмәтенә 2015 йылда ағалы-ҡустылы Озеровтар урамы барлыҡҡа килә.
Нови-Сад
Иҡтисад
Нови-Сад Воеводинаның иҡтисади үҙәге булып тора. Шулай уҡ ҡала Сербияның иң эре иҡтисади һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора..
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Николай Озеров хөрмәтенә 2005 йылдың 29 мартында «Физик культураны һәм спортты пропагандалау өсөн» тип аталған РФ Спорты министрлығының ведомство наградаһы булдырыла, ул статусы буйынса Министрлыҡтың барлыҡ сығарылыштарынан өсөнсө булып тора. .
Нови-Сад
Иҡтисад
Һуңғы ваҡытта Нови-Сад логистика һәм транспорт үҙәге булып тора, бында Feniksbus автобустарын етештереү үҫешкән
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Щелково ҡалаһы стадионы уның исемен йөрөтә: "Н. Н. Озеров исемендәге "Спартак"стадионы".
Нови-Сад
Туризм
Югославияла һуғыш бөткәндән, халыҡ-ара санкциялар бөтөрөлгәндән һуң, ҡалаға Көнбайыш Европа илдәренән һәм АҠШ-тан килеүсе туристар һаны арта. Йыл һайын июль башында Петроварадин ҡәлғәһендә «Экзит» музыка фестивале үткәрелә, унда бөтә Европанан ҡатнашыусылар һәм тамашасылар йыйыла. Фестивалгә йыл һайын уртаса 150 000 тиклем кеше килә.
Озеров Николай Николаевич (комментатор)
Хәтер
Шулай уҡ Озеров яры буйында урамында Спартак Йәмғиәте бинаһында мемориаль таҡтаташ асыла
Нови-Сад
Туризм
Петроварадин ҡәлғәһе туристар өсөн мөһим урын булып тора.
Архитектура
Нови-Сад — типик Үҙәк Европа ҡалаһы. Хәҙерге ваҡытта унда XIX быуатта төҙөлгән бер нисә бинаһы ғына һаҡланған. Хәҙер ҡала үҙәгендә иң өҫтөнлөклө архитектура — XIX быуат архитектураһы. Элек бында бер ҡатлы йорттар торған, хәҙер улар күп ҡатлы йорттар менән алмаштырыла.
Музейҙар һәм галереялар
Ҡалала күп музейҙар һәм галереялар урынлашҡан. Улар араһында иң билдәлеһе - Воеводина музейы, уға 1847 йылда серб Матицаһы нигеҙ һалған. Музейҙа тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары даими һаҡлана. Петроварадин ҡәлғәһендәге ҡала музейы коллекциялары ҡәлғә тарихы тураһында һөйләй.
Белем
Нови-Сад — Сербияның фән һәм юғары белем мөһим үҙәктәренең береһе. Нови-Сад ҡалаһында дәүләт университеты урынлашҡан, унда күп һанлы шәхси факультеттар, колледждар, шул иҫәптән Теология мәктәбе бар.
Нови-Сад университетының 9 факультетында 38 000 студент уҡый, ә хеҙмәткәрҙәренең һанын 2700 кеше тәшкил итә. Университеттың күп факультеттары уның заманса төҙөлгән кампусында урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала 37 төп мәктәп эшләй, уларҙа 26 000 уҡыусы белем ала, шулай уҡ 12 профессиональ мәктәп, 4 гимназия эшләй, уларҙа 18 000 уҡыусы белем ала.
Червен-Бряг
Червен-Бряг (болг.  Червен бряг) — Болгарияла ҡала   Плевен  өлкәһендә урынлашҡан, Червен- Бряг общинаһына инә. Халҡы 15 558 кеше тәшкил итә.
Червен-Бряг ауылы беренсе тапҡыр ғосман һалым регистрында  1430 йылда Джервен-Брег булараҡ телгә алына. XVI быуат уртаһында Добролык  булараҡ теркәлә. XVI быуатта ғосман документтарында Червен-Бряг ауылы булараҡ яҙылған. Исеме, күрәһең, ауылдың тирә-яғында  осраған ҡыҙғылт балсыҡтың  төҫөнән килеп сыҡҡан.
Хәҙерге ҡала 1899 йылда ауылдан көнбайышҡа ҡарай өс саҡрым алыҫлыҡта Софиянан Варнауға төҙөлөп ятҡан тимер юлындағы  станция булараҡ барлыҡҡа килә. Юл асылыу менән станция иген, мал һәм ауыл хужалығы продукттары менән сауҙа итеү үҙәге була. 1929 йылдың 26 июнендә премьер-министр Андрей Ляпчевтың доклады буйынса  402-се указға ярашлы Червен-Бряг станцияһы ҡала статусын ала. Ҡала составына хәҙер «Бишенсе квартал — Көнсығыш зонаһы» кеүек билдәле иҫке Червен-Бряг ауылы инә.
1960 йылдар аҙағында ҡала ситендә бронетранспортерҙар һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡулайламаларын етештереү буйынса ҙур хәрби завод —  «Туғыҙынсы май» машиналар төҙөү комбинаты асыла, һуңыраҡ ул «Бета» акционерҙар йәмғиәте тип атала. Элекке социалистик ҡоролошо илдәре менән бәйләнештәрҙе өҙөү заводҡа ҡыйынлыҡтар килтерә, һөҙөмтәлә акционерҙар йәмғиәте 2009 йылда  банкрот тип иғлан ителә.
Сәнәғәте
Община биләмәһендә 88 хужалыҡ субъекты  эшләй. Дәүләт йәки шәхси капитал менән туғыҙ эре акционерҙар йәмғиәте, 29 кооперация, 40 ауыл хужалығы йәмғиәте бар. Иң ҙур предприятиелары:
Ҡалала Ростов өлкәһендәге туғандаш ҡала  хөрмәтенә аталған Болгария Халыҡ Республикаһы төҙөгән «Таганрог» ҡунаҡханаһы эшләй.
Мәҙәниәт
Ҡала үҙәгендә Васил Левский һәйкәле бар. Вапцаров исемендәге китапхана мәҙәни-ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Червен-Бряг — совет ҡалалары менән туғандаш мөнәсәбәттәрҙе һаҡлап ҡалған бер нисә  болгар ҡалаларының береһе. Червен-Бряг ҡалаһының туғандаш ҡалаһы булып Таганрог ҡалаһы тора ; 1990  йылдарҙа бәйләнеш өҙөлһә лә, хәҙер мөнәсәбәттәр  тағы ла үҫешә. 2018 йылда Червен-Бряг кметы. (мэры)  рәсми визит менән Тагарогҡа килә, Червен-Бряг ҡалаһының 90-йыллығы байрамына ҡала халҡын ҡунаҡҡа саҡыра.
Булатов Георгий Яковлевич
Георгий Яковлевич Булатов  (тыуған 24 август, 1947 йыл) Ленинград ҡалаһы — шағир, журналист, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1993 йыл). Г. Я. Булатов 2001 йылдың 2 февралендә вафат була. Дондағы Ростов ҡалаһының Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Георгий Яковлевич бала сағында һәм йәшлек йылдарында илдең күп өлкәләрендә була. 1973 йылда Г. Булатов Ростов университетының филология факультетын тамамлай. Ул төрлө төҙөлөштәрҙә, файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүсе экспедицияларҙа эшләй, ләкин барлыҡ һөнәрҙәрҙән дә өҫтөнлөктө журналистикаға бирә. Ҡаҙағстан, Курск өлкәһе, Ростов өлкәһенең Зерноград, Мясников райондары йәш журналисҡа бай тәжрибә тупларға мөмкинлек бирә, уның Алыҫ Көнсығышта армияла хеҙмәт иткән сағында шиғриәт менән ҡыҙыҡһына башлауын нығытырға булышлыҡ итә.
Ижады
Георгий Яковлевич Булатов йәшләй генә шиғырҙар яҙа башлай. 1979 йылда ул шағирә Е. Нестерова етәкләгән Ростов өлкәһе «Дон» әҙәби берләшмәһенең әйҙәүсе шағирҙарының береһе була. Шиғырҙар шәлкемен башта өлкә гәзиттәрендә, артабан «Дон» журналында, шулай уҡ Ростов нәшриәте сығарған коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫтыра. Уның тәүге шиғырҙар китабы «Главный полустанок» 1987 йылда донъя күрә. Был китабына уның 42 шиғыры индерелә. Ике йылдан һуң шул уҡ Ростов китап нәшриәте уның икенсе «Имена» тигән китабын баҫып сығара. Был китапта 115 шиғыр була. «Имена» шиғырҙар китабы бик тәрән йөкмәткеле, ысын, шәхсән китап булып ҡына ҡалмай, ә Ростов шағирҙарының береһе тарафынан да Булатовҡа тиклем яҙылмаған, шағирҙың үҙ күңелен асып һалып, асыҡтан-асыҡ уҡыусы менән һөйләшкән шиғырҙары булып тора.
Уның һуңғы китабы үҙе 1993 йылда асҡан «Булат» нәшриәтендә баҫыла. Быға тиклем ул өлкә һәм ҡала ваҡытлы матбуғаты баҫмаларында һәм «Глагол», «Голос исторический» гәзиттәрендә эшләп бай тәжрибә туплай.
Г. Я. Булатовтың шиғырҙарына лирик үҙенсәлек, күңелендәген асыҡтан-асыҡ әйтеп яҙыу, ысынбарлыҡты драматик итеп аңлау, ҡабул итеү һәм уны уҡыусыға еткереү хас.
Г. Я. Булатовҡа таҡтаташ
Дондағы Ростовта үҙ исемен тулыһынса хәҙерге заман әҙәбиәтенә яҙып индергән ижад кешеһенә таҡтаташ ҡуйылған. Георгий Булатов барлығы 54 йыл ғына йәшәһә лә, был ваҡыт эсендә күп нимәләр эшләп өлгөрә. Ул журналист-хәбәрсе лә, нәшерсе лә, йәш шағирҙарға оло шиғриәткә инергә ярҙам итеүсе лә, маһир шағир ҙа була.
Уның иҫтәлегенә таҡтаташ Дондағы Ростов ҡалаһының Соколов һәм Суворов урамдары киҫелешендә ҡуйылған.
Г. Я. Булатов әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Туғарсалған
Туғарсалған (шулай уҡ Туғар Салған   (урыҫса Тугарсалган), экологтарҙа Туғар-салған  ) — Торатау шиханы итәгендәге күл. Күлдә ярымутрау бар, унда  элек кеше эшмәкәрлеге юҡ иткән үҫемлектәр-эндемиктар булған.
1965 йылдан тәбиғәт һәйкәле. «Туғар-салған күле һәм уның тирә-яғы» «Башҡортостан Республикаһының айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре» исемлегенә индерелгән. Ҡурсаулыҡ урыны майҙаны 100 гектар.
Географик ҡылыҡһырлама
Туғарсалған — Башҡортостандағы иң тәрән карст күлдәренең береһе. Уның оҙонлоғо 395 м, киңлеге 260 м, иң ҙур тәрәнлеге 27 м. Күлдә шишмәләр күп.
Гиральда
Гиральда (Giralda; Хиральда — «флюгер») — иҫтәлекле урын, Севильяның символы. Севилья соборының дүрт мөйөшлө ҡыңғырау манараһы, донъяла ҙурлығы буйынса өсөнсө урында торған сиркәү, готик һәм барокко архитектура стилдәренең иң яҡшы үрнәктәренең береһе. Башняның бейеклеге яҡынса 98 м. . Манараның өстән ике өлөшө — Әлмөхәдтәр осороноң иҫке манараһы, ҡалған өстән бере (өҫкө өлөшө) — Испания Яңырыу архитектураһы.
Тарихы
Гиральданың прототибы булып Марракештағы (Марокко) Әл-Көтөбиә мәсете манараһы хеҙмәт итә Төҙөлөш Андалусияла мавритан сәнғәтенең сәскә атҡан осоронда, Яҡуп әл-Мансур идаралыҡ иткән ваҡытта 1184 йылда архитектор Әхмәт бен Бәнү проекты буйынса башланған, ә 1198 йылда Ғәли әл-Ғүмәр тамамлап ҡуя. Манара Севильяның Ҙур мәсетендә төҙөлгән булған. Ғәрәп хакимлығы осоронда Гиральданы алтын ялатылған дүрт баҡыр шар ослай. Король Аҡыл Эйәһе Альфонсоның йылъяҙмаһында шарҙарҙы ҡояш яҡтыртҡанда уларҙың ялтырауы ҡалаға бер көнлөк юл алыҫлығынан күренеп тора, тип яҙылған. Манараның яҫы ҡыйығы Гиральданы ул ваҡытта Европала иң ҙурҙарҙан һаналған обсерватория итеп ҡулланырға мөмкинлек бирә.
1248 йылдан, Фердинандо III Севильяны яулап алғандан һуң, мәсетте собор итеп файҙаланалар, һуңғараҡ готика стилендә үҙгәртеп ҡорола. Әммә манара үҙенең тәүге формаһын һаҡлап ҡала һәм Севилья соборының ҡыңғырауҙар манараһы сифатында ҡулланыла башлай.
Манара башында табылған баҡыр глобус 1365 йылда ер тетрәүҙә ауып төшә. Христиандар тәре һәм ҡыңғырауҙар өҫтәп, кире урынлаштыралар.
Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы
Әхмәтова Бәйнә Хәлиулла ҡыҙы (9 ғинуар 1920 йыл — 11 ноябрь 2013 йыл) — ғалим-терапевт, йәмәғәтсе. 1957—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире. 1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Медицина фәндәре докторы (1969), профессор (1970). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1994).
Биографияһы
Бәйнә (Бэйна) Хәлиулла ҡыҙы Әхмәтова 1920 йылдың 9 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк улусы Үрге Ҡарғалы ауылында тыуған. 1933 йылда Тереғоловтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
Өфөләге 2-се урта мәктәптә, Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый.
Тормош юлы
1941 йылда медицина институтын тамамлағандан һуң, Туймазы районының Ҡандра участка дауаханаһында,
1946 йылдан — «Алкин» шифаханаһында эшләй.
1952 йылдан Өфө ҡалаһының 2-се дауаханаһында бүлек мөдире. 1957—2008 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1972—1985 йылдарҙа 1-се госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире.
1969 йылда Ҡазан медицина медицина институтының ғилми советы ултырышында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1972—1985 йылдарҙа Башҡортостан кардиологтар йәмғиәте рәйесе. Терапевт-табиптарҙың квалификацияһын камиллаштырыу эшен йәнләндерә. Ғилми эшмәкәрлектәренә баһа биреү менән бер рәттән ул үҙенең студеттарына һәм коллегаларына үҙенең бай клиник тәжрибәһен тапшырған.
Уның етәкселегендә кафедрала бронх-үпкә патологияһы, нефть-химия һәм машиналар төҙөү сәнәғәтендә эшләүселәрҙең йөрәк-ҡан тамырҙары һәм үпкә-тын юлдары сирҙәре һәм уларҙы реабилитациялау мәсьәләләре өйрәнелгән.
Ғилми-тикшеренеү хеҙмәттәре йөрәк-ҡан тамырҙары, үпкә-бронх ауырыуҙарының этиологияһы, терапияһы һәм профилактикаһы проблемаларына; уларҙы дауалауҙа үҫемлектәрҙе ҡулланыуҙы өйрәнгән.
Б. Х. Әхмәтова ҡатнашлығында клиник тәжрибәгә хроник үпкә, йөрәк ишемияһы сирҙәре һ. б. хас булмаған сирҙәрен электротопография методтары индерелгән.
400-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 18 монография авторы.
Уҡыусылары уның етәкселегендә 20 доктор һәм кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлаған.
Әхмәтова 134-се уҡсылар бригадаһының кадрҙар составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан.
2013 йылдың 11 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Иҫке Бүрес
Иҫке Бүрес (Старобирючево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 193 кеше. Почта индексы — 452447, ОКАТО коды — 80245852002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кундрючья
Кундрючья (Кундрю́ча) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһедәге һәм Украинаның Луганск өлкәһеһендәге йылға, Северский Донец йылғаһының уң ҡушылдығы
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо — 244 км, бассейн майҙаны — 2320 км². Донецк һыртынан башлана. Башлыса ҡар һыуы менән туҡлана. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы — тамағында — 3,74 м³/сек. Ноябрь аҙағында туңа, март уртаһында асыла. Кундрючья йылғаһы буйында Ҡыҙыл Сулин ҡалаһы урынлашҡан. Суднолар йөрөй торған түгел. Был йылғала ҙур һыуһаҡлағыс һәм быуа менән райондың эре электр станцияһы урынлашҡан. Балыҡ ресурстарына бай: карп, һаҙан,  алабуға, суртан, һыла, йәйен бар. Ҡыҫала күп. Әлеге ваҡытта йылғала һыу инеп  рәсми рәүештә тыйылған, сөнки һыу ныҡ бысранған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мань-Нялан-Я
Мань-Нялан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нялан-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матур ТВ
Матур ТВ телеканалы — татар-башҡорт музыкаль-күңел асыу телеканалы, Рәсәй кабель селтәрҙәрендә тәүлегенә 24 сәғәт татар һәм башҡорт телдәрендә тапшырыуҙар алып бара. Эфирҙа башлыса артистар заказы буйынса яҙҙырылған музыкаль клиптар һәм «Матур медиа» операторҙары яҙҙырған башҡорт, татар һәм рус башҡарыусыларының концерттары тапшырыла. Трансляция Өфө нән алып барыла. Офис 450059, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Рихард Зорге урамы, 22-се йортта, ә студия Өфө ҡалаһы, Октябрҙең 50 йыллығы урамы, 15 адресы буйынса урынлашҡан.
Канал 2017 йылдың 29 майында теркәлә. Уның ойоштороусыһы — «АРТИКО» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте. Етәксеһе — Мостаев Илшат Әсғәт улы. Телеканал 2018 йылдың мартынан алып трансляция алып бара.
Беренсе «Матур ТВ Премияһы» 2022 йылдың 27 ноябрендә «Башҡортостан» Дәүләт концерт залында уҙғарыла, унда башҡорт һәм татар телдәрендә йырлаусы иң яҡшы йырсылар билдәләп үтелә.
Тапшырыу селтәре
Телеканалды «Ростелеком», «Таттелеком», «Уфанет», «Башинформсвязь», «Кристалл», «Йәшел нөктә», Интернет селтәрендә «Дом.ру» операторҙарының кабель телевидениеһы аша ҡарарға мөмкин. һәм Android платформаһы өсөн мобиль ҡушымта аша ҡарарға мөмкин.
EPG Service мәғлүмәттәре (аҙна һайын яңыртыла) буйынса, эфирҙың яҡынса 80 процентын башҡорт, татар һәм урыҫ башҡарыусыларының музыкаль клиптары тәшкил итә. 26 проценты — концерттар, 2 проценты — музыка һәм күңел асыу программалары, башҡорт-, татар- һәм Рәсәй эстрадаһы шоу-бизнесы яңылыҡтары. Телеканал тәүҙә FullHD форматында ғына трансляциялана. Тапшырыуҙар баштан уҡ юғары сифатлы форматта үтә, шуға күрә телеканал етәкселеге тарафынан башҡорт телендә «Матур» исеме һайлана.
Телеканалда «Матур моң илендә» тапшырыуы сыға, ул «Играй, гармонь, любимая!» (Играй, гармонь, любимая) проекттың башҡорт аналогы булып тора. Программала Башҡортостан Республикаһының төрлө райондарының мәҙәни үҙенсәлектәре күрһәтелә, мәҫәлән: диалекттар, ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, бәйеттар, легендалар, таҡмаҡтар, бейеүҙәр, халыҡ музыкаһы һәм музыка ҡоралдары. Шулай уҡ канал Өфөлә «Brilliant Talents» халыҡ-ара интернет-конкурсын ойоштороусыларҙың береһе булып тора.
Виндт Лидия Юлиевна
Лидия Юлиевна Виндт (,  — ) — Рәсәй әҙәбиәт белгесе.
Биографияһы
Петербург биҫтәһе Дудергофта үҫә, «Дудергофские ключи» минераль һыуҙар фабрикаһы хужаһы Виндт Юлийҙың (1860—?, Перновта тыуған) һәм уның ҡатыны Эмма Густавовнаның (ҡыҙ фамилияһы Зоргенфрей, Вильгельм Зоргенфрейҙың ике туған апайы) ҡыҙы.
1918 йылда Е. М. Гедданың Петербург гимназияһын тамамлай һәм һуңынан Беренсе Петроград университеты составына индерелгән Өсөнсө Петроград университетына (элекке Бестужев курстары) уҡырға инә. Курсты 1923 йылда тамамлай. Артабан 1925 йылда шулай уҡ Дәүләт сәнғәт тарихы институтын тамамлай. 1928 йылға тиклем шунда уҡ аспирантурала уҡый һәм дәрестәр алып бара. Дәүләт сәнғәт тарихы институтының «Поэтика» йыйынтығында (1926—1927) басня теорияһы буйынса белгестәр тарафынан юғары баһаланған ике мәҡәлә баҫтыра.
Ауыр сирҙән һуң 1930—1935 йылдарҙа «Красный путиловец» заводында китапханасы, референт һәм тәржемәсе булып эшләй. 1935 йылда Германия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына, әммә хөкөм ителмәй. 1935—1937 йылдарҙа Ленинград Асыҡ китапханаһында эшләй. 1937 йылда ире атып үлтерелгәндән һуң Кировскигә һөргөнгә ебәрелә.
1957 йылда аҡлана. Француз әҙәбиәте, шул иҫәптән Жюль Ренарҙың («Избранные рассказы: Книга для чтения на французском языке в IX классе средней школы»; 1959) һәм А. Лесаждың («Хромой бес: Книга для чтения на французском языке»; 1973) әҫәрҙәре буйынса бер нисә уҡыу баҫмаһы әҙерләй. «Франция яҙыусылары» йыйынтығында (1964, төҙөүсеһе Е. Г. Эткинд) Ренар һәм Лафонтен тураһында мәҡәләләр авторы. Вольтерҙың хаттарын рус теленә тәржемә итә.
Елыкова
Елыкова — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым (Кесе Салымсук) ҡылымығының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баденвайлер
Баденвайлер (нем. Badenweiler, алем. Badewiler ) — Германияла коммуна, Баден-Вюртемберг ере.
Фрайбург административ округына буйһона. Брайсгау — Үрге Шварцвальд районы составына инә. Халҡы 3907 кеше тәшкил итә (31 декабрь, 2010 йыл). 13,02 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 3 08 15 007. Коммуна 3 ауыл округына бүленә.
Тарихы
Рим ваҡыттарынан курорт, рим ҡоролмалары емереклектәре. Немец яҙыусыһы һәм сәйәсәте Якоб Венедейҙың (1871), Америка яҙыусыһы Стивен Крейндың (1900) һәм Баденвейлер курортында дауаланған рус яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың (1904) вафаты урыны (туберкулездан вафат була).
Шестопаловка
Шестопаловка (Шестопаловка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше Алға ауыл Советына инә. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлыҡта тора:
Тарихы
1929 йылда ер майҙаны — 766,2 га. Ауыл халҡы 1930—1937 йылдарҙа «Ленин», 1937—1960 «1-се Май», 1960—1985 йылдарҙа «Россия», 1985—2008 йылдаҙа «Дружба» колхозында эшләй. 1930—1987 йылдарҙа башланғыс мәктәп (Александровка урта мәктәбе филиалы) була. Йәшәгәндәр: Асеевтар,Агаповтар, Аушевтар, Волобуевттар, Вороналар, Стояновтар, Машкиндар, Усовтар, Шестопаловтар.
Халҡы: 1913 йылда — 219 кеше, 1917 йылда — 228 кеше, 1920 йылда — 242 йылда, 1926 йылда — 248 кеше, 1939 йылда — 320 кеше, 1959 йылда — 250 кеше. 1989 йылда — 90 кеше, 1999 йылда — 82 кеше, 2002 йылда — 77 кеше, 2009 йылда — 83 кеше, 2010 йылда — 67 кеше, урыҫтар 70 %.
Урамдары
Исеме:
Һылтанмалар
Яңы Тормош (Дәүләкән районы)
Мань-Саран-Шор
Мань-Саран-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народа йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нелеко-Яха
Нелёко-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Топология
Тополо́гия (τόπος — урын һәм  — һүҙ, ғилем һүҙҙәренән) — математиканың:
Геометриянан айырмалы рәүештә, топологияла объекттарҙың метрик үҙсәнлектәре (мәҫәлән, нөктәләр пары араһындағы алыҫлыҡ) ҡаралмай. Мәҫәлән, топология ҡарашынан сығып, көрөшкә һәм бублик (тулы торий) — айырылғыһыҙ.
Топология өсөн гомеоморфизм һәм гомотопия төшөнсәләре (ябайыраҡ: өҙөлмәй һәм йәбештермәйенсә барған деформациялар типтары) бик мөһим төшөнсәләр булып торалар.
Тарихы
Математиканың хәҙерге ваҡытта топология тип аталыусы бүлеге геометрияның ҡайһы бер мәсьәләләрен өйрәнеүҙән башлана.
Төрлө сығанаҡтар беренсе топологик һөҙөмтәләр Готфрид Вильгельм Лейбництың һәм Леонард Эйлерҙың хеҙмәттәрендә булыуын күрһәтәләр, әммә «топология» термины беренсе тапҡыр 1847 йылда Листинг Иоганн Бенедикттың хеҙмәттәрендә күренә. Листинг топологияға ошондай билдәләмә бирә: «Топология тип арауыҡ образдарының мөнәсәбәтлек бәйләнештәре тураһындағы — йәки, үлсәм һәм дәүмәл бәйләнештәренә бәйһеҙ рәүештә, нөктәләрҙең, һыҙыҡтарҙың, йөҙҙәрҙең, есемдәрҙең һәм уларҙың өлөштәренең йәки уларҙың йыйылмаһының арауыҡта бәйләнешлелеге, үҙ-ара торошо һәм эйәреүе закондары тураһындағы тәғлимәт атала».
Топология яңы барлыҡҡа килгән генә ваҡытта (XVIII—XIX быуаттар) уны урынлаштырмалар геометрияһы йәки урынлаштырмалар анализы  тип атайҙар. Яҡынса 1925—1975 йылдарҙа топология математиканың иң йылдам үҫешеүсе тармаҡтарының береһе була.
Дөйөм топология XIX быуат аҙағында барлыҡҡа килә — һәм XX быуат башында үҙ аллы математик дисциплинаға әүерелә. Хаусдорф Феликстың, Анри Пуанкареның (Analysis situs мәҡәләләр циклы), Павел Сергеевич Александровтың, Урысон Павел Самуиловичтың, Лёйтзен Эгберт Ян Брауэрҙың хеҙмәттәре теорияға нигеҙ булып торған хеҙмәттәр булып торалар.
Дөйөм топология
Дөйөм топология, йәки теоретик-күмәклекле топология, —топологияның тик өҙлөкһөҙлөк тураһындағы бүлеге. Бында топологияның төп мәсьәләләре, шулай уҡ бәйләнешлелек һәм компактлылыҡ кеүек айырым мәсьәләләр тикшерелә.
Алгебраик топология
Алгебраик топология — топологияның гомотопик төркөмдәр һәм гомологиялар һымаҡ алгебраик объекттарҙы ҡулланған өҙлөкһөҙлөк тураһындағы бүлеге.