cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йөҙ йыллыҡ һуғыш
Һуғыштың эҙемтәләре
Йөҙ йыллыҡ һуғыш хәрби эш үҫешенә көслө йоғонто яһай: ҙур ғәскәрҙәр төҙөр өсөн бәләкәй генә сығымдар талап иткән пехотаның алыш яландарында роле көсәйә, тәүге даими ғәскәрҙәр килеп сыға. Яңы төр ҡоралдар уйлап табыла, атыусы ҡорал үҫеше өсөн уңайлы шарттар тыуа.
Беринг диңгеҙе
Беринг диңгеҙе — Тымыҡ океан диңгеҙе. Тымыҡ океандың төньяғында урынлашҡан, унан Алеут һәм Командор утрауҙары менән айырыла. Беринг боғаҙы аша Чукот диңгеҙе һәм Төньяҡ Боҙло океан менән тоташа. Беринг диңгеҙе һыуҙары Рәсәй һәм АҠШ яр буйҙарын йыуа.
География
XVIII быуат карталарында диңгеҙ Камчатка диңгеҙе, йәғни Ҡондоҙло диңгеҙ тип аталған. Артабан диңгеҙгә һәм шулай уҡ боғаҙға диңгеҙ сәйәхәтсеһе Витус Ионассен Беринг исеме бирелә.
Майҙаны 2,315 млн км². Уртаса тәрәнлеге — 1600 метр, максималь тәрәнлеге — 4 151 метр. Диңгеҙ төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай — 1 600 км-ға, көнсығыштан көнбайышҡа ҡарай — 2 400 км-ға һуҙылған. Һыу күләме — 3 795 мең км³. Тоҙлолоғо 33—34,7‰.
Иң ҙур ҡултыҡтары: Анадырь, Карага, Олюторск, Корф, Тәре, Нортон, Бристольң, Кускоквим.
Йыл һайын сентябрҙән алып диңгеҙ боҙ менән ҡаплана, ул июлдә ирей.
Һөтимәрҙәрҙән диңгеҙҙә балдаҡлы нерпа (акиба), ғәҙәти тюлень (ларга), диңгеҙ ҡуяны (лахтак), крылатка һәм тымыҡ океан моржы, нарвал, һоро кит, гренланд киты, горбач, финвал, япон (көньяҡ) киты, сейвал, төньяҡ күк кит тереклек итә.
Төп порттары: Провидения, Анадырь (икеһе лә Рәсәй), Ном (АҠШ).
Иҫке Куркин (Әбделмән)
Иҫке Куркин (тәүге исеме — Әбделмән, һуңынан — Иҫке Әбделмән, Старокуркино) — Башҡортостан Республикаһы Салауат районының хәҙерге Лағыр ауыл Советы биләмәһе составына кергән, 1793 йылда нигеҙләнгән, хәҙер бөткән ауыл.
Тарихы
Малаяҙ ауылынан типтәр, йөҙ башы Әбделмән Нәсибашев (Иҫәнбаев, Иҫәнбәтов) Ҡаратаулы улусының аҫаба башҡорттары менән 1793, 1805, 1829 йылдарҙа килешеү төҙөп, Әбделмән тигән ауылға нигеҙ һалған. Ауыл Оло Ләҙе (Лазя) йылғаһының буйында урынлаша, үҙ тирмәне була. Иҫке Әбделмәндең Мөрсәлим станцияһынан 37 саҡырым алыҫлыҡта булыуы тураһында мәғлүмәт бар.
Үҙе булыуына ҡарамаҫтан, ул ҡуртымға алған ерҙәренә типтәрҙәрҙе һәм рус крәҫтиәндәрен керетә, уларға шунда төйәкләнергә рөхсәт итә башлай. Аҫаба башҡорттар менән төҙөгән килешеүгә ярашлы, ул йылына һәр ихатанан — 10 тин, һуңынан 5 тин оброк түләргә тейеш була. Ике йылдан һуң бында берәр типтәр һәм мишәр ихатаһы, 12 ихатала Пермь губернаһы Красноуфимск өйәҙенән быға тиклем Кесе Тәҙтүбә мордва ауылында йәшәгән 50 ҡаҙна крәҫтиәне теркәлә. 10 йылдан һуң тағы ла 10 крәҫтиән килә. Крәҫтиәндәр түләү индермәй башлағас, Әбделмән, килешеү нигеҙендә алған ерен үҙенең шәхси милке тип белдереп, крәҫтиәндәрҙе алдап, янап, уларҙы керҙәш иткәне өсөн 30 йорттан йылына 70 һум, артабан 5-әр һум йыйыуға өлгәшә. Яйлап ауылдың исеме Куркинға әйләнеп китә. 1805 йылда Әбделмән ауылының 466 дисәтинә ере крәҫтиәндәргә 50 йылға ҡуртымға тапшырыла. 1920 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса Яңы Куркин ауылы ғына теркәлә.
Этимологияһы
Ауылдың тәүге исеме Әбделмәндең килеп сығышы билдәле булһа ла, ҡасан һәм нисек итеп уның Куркинға әйләнеүе — билдәһеҙ. Башҡорт АССР-ының топонимдар һүҙлегендә ул Иҫке Куркино тип билдәләнһә лә, Ф. Хисамитдинова менән З. Сиражетдинов авторлығында сыҡҡан «Русско-башкирский словарь названий населенных пунктов Республики Башкортостан» китабында атаманың Куркин фамилияһынан килеп сығыуы күрһәтелә. Рәсәйҙә был киң таралған фамилия һәм ауылда ошо фамилиялы ғаиләләр йәшәй. Мәҫәлән, Бөйөк Ватан һуғышында Куркин Никандр Матвеевичтың ҡатнашып вафат булыуы тураһында мәғлүмәт бар.
Цёблиц
Цёблиц (Zöblitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2855 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9517 һәм автомобиль коды MEK.
Һаңғырау йорто
.
Һаңғырау йорто (Quinta del Sordo) йәки Гойя Йорто (исп. Quinta de Goya ) — Мадрид ситендәге ҡалҡыулыҡта Карабанчель боронғо муниципалитетында урынлашҡан ҙур поместье һәм ҡала ситендәге йорт атамаһы. Билдәле булыуынса, Ул дәрүишлек йылдарынан, 14 фресканан торған Ҡараңғы картиналарынан'' Франсиско Гойя йорто булараҡ билдәле. Киң таралған фекер буйынса, үҙ исемен Гойя менән бер уртаҡлығы ла булмаған, элекке хужаның һаңғыраулығы менән бәйле алған. 1909 йылда йорт һүтелгән.
Ялан (алгебра)
Ялан дөйөм алгебрала — элементтары өсөн ҡушыу, ҡапма-ҡаршы ҡиммәтте алыу, ҡабатлау һәм бүлеү (нулгә бүлеүҙән башҡа) операциялары билдәләнгән күмәклек, шуның менән бергә был операцияларҙың үҙсәнлектәре ғәҙәттәге һанлы операцияларҙың үҙсәнлектәренә яҡын. Иң ябай ялан булып рациональ һандар (кәсерҙәр) яланы тора. Ялан операцияларының атамалары арифметиканан алынған булһа ла, яландың элементтары мотлаҡ һандар түгел икәнен белеп ҡуйырға кәрәк, операцияларҙың билдәләмәләре лә арифметиктан алыҫ булырға мөмкин.
Ялан — яландар теорияһының төп өйрәнеү темаһы. Рациональ, ысын, комплекслы һандар, бирелгән ябай һандың модуль буйынса вычеттары ялан төҙөйҙәр.
Тарихы
Ялан төшөнсәһе сиктәрендә 1830 йылда уҡ асыҡтан-асыҡ булмаһа ла Галуа эшләгән, яланды алгебраик киңәйтеү идеяһын ҡулланып, бер үҙгәреүсәнле тигеҙләмәне радикалдарҙа сығарыу мөмкин булһын өсөн кәрәкле һәм етерлек шартты таба ала. Аҙағыраҡ Галуа теорияһы ярҙамында түңәрәк квадратураһы, мөйөш трисекцияһы һәм кубты икеләтеү кеүек классик мәсьәләләрҙе сығарыу мөмкин булмауы иҫбат ителә. Ялан төшөнсәһен асыҡтан асыҡ Дедекинд индергән тип иҫәпләнә (иң башта «рациональ өлкә» исеме аҫтында, «ялан» термины 1871 йылда индерелә). Ғәҙәттәге һандарға бөтә дөйөм алгебраик абстракцияларҙан иң яҡыны булараҡ, ялан һыҙыҡлы алгебрала скаляр төшөнсәһен универсаллаштырыусы структура булараҡ ҡулланыла,һәм һыҙыҡлы алгебраның төп структураһы — һыҙыҡлы арауыҡ — ирекле яланда конструкция һымаҡ билдәләнә. Шулай уҡ яландар теорияһы һиҙелерлек дәрәжәлә алгебраик геометрия һәм алгебраик һандар теорияһы кеүек бүлектәрҙең инструменталь нигеҙен төҙөй.
Формаль билдәләмәләр
F күмәклегендә алгебра, ҡабатлауҙың ҡушыуға ҡарата дистрибутивлыҡ үҙсәнлеге үтәлгәндәге, нейтраль элемент менән F күмәклегендә + буйынса коммутатив төркөм һәм нулдән айырмалы  элементтар өҫтөндә ҡабатлау буйыса коммутатив төркөм төҙөүсе.
Юғарыла килтерелгән билдәләмәне асыҡлағанда, F күмәклеге унда индерелгән + ҡушыу һәм * ҡабатлау алгебраик операциялары менән (, йәғни )  яланы тип атала, әгәр түбәндәге аксиомалар үтәлһә: 1—4 аксиомалар ҡушыу + буйынса коммутатив төркөмдөң F билдәләмәһенә тап киләләр, 5—8 аксиомалар ҡабатлау * буйынса коммутатив төркөм билдәләмәһенә тап киләләр, ә 9 аксиома ҡушыу һәм ҡабатлау операцияларын дистрибутив закон менән бәйләй.
1-7 һәм 9 аксиомалар — берәмек менән коммутатив ҡулсаның билдәләмәһе.
Ҡабатлауҙың коммутативлыҡ аксиомаһын алып ташлап, есем билдәләмәһен алабыҙ.
Башҡа структуралар менән бәйле (һуңғараҡ тарихи барлыҡҡа килгән) ялан есем булып торған коммутатив ҡулса һымаҡ билдәләнергә мөмкин. Структуралар иерархияһы түбәндәгесә:
Бәйле билдәләмәләр
Яландар өҫтөндә тәбиғи рәүештә төп дөйөм алгебраик билдәләмәләр индереләләр: аҫялан тип төп яландан операцияларҙы уға сикләүгә ҡарата үҙе ялан булып торған аҫкүмәклек, киңәйеүе — бирелгән яланды аҫялан сифатында тотоусы ялан.
Яландарҙың гомоморфизмы шулай уҡ тәбиғи рәүештә индерелә:, һәм f(1)=1 тигеҙлектәре үтәлгән f сағылышы итеп. Атап әйткәндә, гомоморфизмда бер ниндәй әйләндерелмәле элемент нулгә күсә алмай, сөнки, ошонан сығып, яландарҙың теләһә ниндәй гомоморфизмы ядроһы нуль, йәғни яландар гомоморфизмы ҡушымта була.
Ялан характеристикаһы — ҡулса характеристикаһы кеүек үк, берәмектең n күсермәһенең суммаһы нулгә тигеҙ булған иң бәләкәй ыңғай бөтөн һан n:
Әгәр ундай һан булмаһа, ул саҡта характеристика нулгә тигеҙ тип иҫәпләнә. Характеристиканы асыҡлау мәсьәләһен ғәҙәттә, теләһә ниндәй яландың теүәл бер аҫяланы бар тигән факт сәбәпле, ябай ялан төшөнсәһен файҙаланып хәл итәләр — ябай ялан ул үҙенең аҫяландары булмаған ялан.
Галуа яланы — сикле һандағы элементтарҙан тоған ялан. Уларҙы беренсе тикшереүсе Эварист Галуа хөрмәтенә аталған.
Ванья
Ванья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Оус йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Нәзиров Марис Нәзиф улы
Нәзиров Марис Нәзиф улы (4 август 1949 йыл — 3 февраль 2013 йыл) — журналист һәм шағир. СССР Журналистар союзы (1970) һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы (2000) ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һəм киң мəғлүмəт хеҙмәткәре (2004).
Биографияһы
Марис Нәзиф улы Нәзиров 1949 йылдың 4 авгусында Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Ҡара Көсөк ауылында (хəҙер Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы Үрнəк ауылы) тыуған.
1972 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлаған. 1967 йылдан алып республика киң мəғлүмəт сараларында: 1973—1993 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гəзитендә, 1995—1999 йылдарҙа «Толпар» журналында (яуаплы секретарь, 1997 йылдан алып баш мөхəррир урынбаҫары), 1967—1968 йылдарҙа һəм 2002 йылдан алып (баш мөхəррир) «Игенче» гəзитендә, бер үк ваҡытта 2002 йылда — «Саҡмағош сатҡылары» гəзитендә (баш мөхəррир) һəм 2004—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының «„Саҡмағош мəғлүмəт үҙəге“ редакция‑нəшриəт комплексы» ДУП‑ында (директор) булып эшлəй.
2012 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы идараһында татар əҙəбиəте мəсьəлəлəре буйынса рəйес урынбаҫары, татар телле яҙыусылар берекмəһенең етəксеһе. «Саҡматаш» исемле тəүге китабы 1982 йылда сыға. «Йəнə уттарға керəм» (1994), «Бəрəкəтле ерем — Саҡмағошом» (2000), «Йылдар ҡары» (2002; бөтəһе лə — татар телендə) шиғри йыйынтыҡтары авторы. Əҫəрҙəре сыуаш, төрөк, рус, инглиз, немец телдəренə тəржемə ителгəн. Марис Нәзиф улы шиғырҙарына Н. Ə. Дауытов, Р. М. Хəсəнов һәм башҡа композиторҙар йырҙар ижад иткəн.
Марис Нәзиров 2013 йылдың 3 февралендә Өфө ҡалаһында вафат була. Саҡмағош районының Саҡмағош ауылында ерлəнгəн.
Төркиәнең Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы
Төркиәнең Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советы (Türkiye Bilimsel ve Teknolojik Araştırma Kurumu, TÜBİTAK) — Төркиәнең милли кимәлдәге ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре үткәреү өсөн яуаплы ойошмаһы. TÜBİTAK-тың штаб-фатиры Анкарала  урынлашҡан. Совет Төркиәнең эре университеттары һәм ғилми-тикшеренеү үҙәктәре менән тығыҙ хеҙмәттәшлектә эшләй.
Советты ойоштороу
1960 йылда Төркиә президенты Джәмал Гүрсел Оборона министрлығы ихтыяждары өсөн ғилми совет йыя  (Төркиә Республикаһының яңы конституцияһын төҙөүҙә ярҙам иткән икенсе бер ғилми юридик совет менән бергә), һуңынаныраҡ президент уның нигеҙендә Ғилми-техник тикшеренеүҙәр советын ойоштора, Советҡа киңерәк мәсьәләләр даирәһе менән шөғөлләнеү һәм пландар төҙөгәндә, сәйәсәт үткәргәндә хөкүмәткә консультациялар биреү бурысы йөкмәтелә.
1963 йылдың 24 июлендә  «278» документы (билль) ҡабул ителә, унда, илде үҫтереүҙең биш йыллыҡ планына ярашлы,  Совет ойошторола һәм уның бурыстары билдәләнә. Советты ойоштороу мәсьәләләре менән президент Гүрсел  тәғәйенләгән төрөк ғалимы   Жаһит Арф һәм башҡа ғалимдар  шөғөлләнә, төркөмгә   профессор Эрдал Инөнү ҙә инә. 1963 йылдың 26 декабрендә Жаһит Арф Советтың беренсе рәйесе ителә.
Советтың проекттары
«Төркиәнең мәғлүмәти инфраструктураһын үҫтереү буйынса генераль план» Советтың иң күләмле проекттарының береһе була.
Совет «Turkish Journal of Medical Sciences» нәшер итә (2016 йылдан электрон вариантта, 2014 йылдан PubMed-ҡа инә).
Пенареде-Яха
Пенареде-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яда-Яходы-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Чугрум
Чугрум — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Утьва йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Понъю (Уҫы ҡушылдығы)
Понъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вош-Нел-Соим
Вош-Нел-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куноват йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шуварка
Шуварка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рублёв Андрей Андреевич
Рублёв Андре́й Андре́евич (тыу. 1997 йыл, 20 октябрь) Рәсәй тенниссыһы; 2020 йылда микста олимпия чемпионы (Анастасия Павлюченкова менән бергә); 15 ATP турниры еңеүсеһе (шул иҫәптән 12 яңғыҙ разрядта); 2021 йылда Дэвис спорт Кубогын һәм 2021 йылда Рәсәй йыйылма командаһы составында ATP Кубогын яулаусы; Рәсәй тенниссылар араһында ATP йомғаҡлау турнисылары араһында 21 йәштән өлкән булмаған финалсы (2017).
Үҫмер сағында яңғыҙ разрядта Ҙур шлемдың бер юниор турниры еңеүсеһе (Францияның Асыҡ чемпионаты-2014); парлы разрядта (Уимблдон-2014) Ҙур Шлемдың бер үҫмерҙәр турниры финалсыһы; Orange Bowl парлы турниры финaлсыһы (2013); үҫмерҙәр Олимпиадаһы призеры (2014); үҫмерҙар рейтингында донъяның элекке беренсе ракеткаһы.
Дөйөм мәғлүмәт
Андрей Рублёв спорт ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Андрей Рублёв-өлкән — элекке профессиональ боксер. Спортты ҡалдырып, ул бизнес менән шөғөлләнә башлай һәм хәҙер Мәскәүҙә ресторандар селтәренә эйә. Әсәһе Марина Марьенко, теннис буйынса тренер, элек Анна Курникова, Дарья Гаврилова һәм Ирина Хромачева менән эшләй. Тап ул өс йәшлек бәләкәй Андрейҙы теннисҡа алып килә. Уның апаһы Анна-Арина Марьенко, теннис буйынса спорт мастеры, һәм хәҙер тренерлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Ҡушаматы — «Рубль». Бала сағында теннис донъяһында Марат Сафиндың кумиры була. Урыҫ теленән тыш инглиз һәм испан телдәрен белә. Музыка һәм гитарала уйнау менән мауыға. Тенниссының хоббиҙары араһында шулай уҡ бокс һәм баскетбол бар, яратҡан баскетбол командаһы — «Голден Стэйт Уорриорз».
2017 йылдан элекке испан тенниссыһы Фернандо Висенте етәкселегендә күнекмәләр ала.
Юниор карьераһы
ITF юниорҙар турҙарында Рублёв 2011 йылда сығыш яһай башлай. Ул Маврикияла үткән икенсе турнирында уҡ титулға эйә була. Юниорҙар кимәлендә тәүге етди уңыш Андрейға 2012 йылдың декабрендә килә, ул саҡта рәсәйле Orange Bowl (АР 16 йәшкә тиклемге категорияға тиклемге категорияла) ҙур юниор турнирында еңә, финалда, Америка спортсы Томми Поланы уҙып, алтын миҙал яулай. 2013 йылда яҙын Рублёв Көньяҡ Ғәрәп республикаһында юниор ярыштарында еңә.
2014 йылдың ғинуарында Австралияның юниорҙар Асыҡ чемпионатында ул мсрек финалға тиклем баоып етә. 2014 йылда Францияның юниорҙар асыҡ чемпионатында Рублёв дүртенсе номер аҫтында була. Ярымфиналда ул бразилиялы Ордо Лузаны (No 2) еңә, финалда ике сетта испан Хауме Мунараны (№ 7) еңә. Был уңышы 16 йәшлек спортсыға үҫмерҙәрҙең Roland Garros чемпионы булырға булышлыҡ итә шулай уҡ ITF юниор рейтингында уны беренсе урынға күтәрә. 2014 йылда Нанкиндағы үҫмерҙәр Олимпия уйындарында Рублёв бронза миҙалын һәм парлы разрядта (Карен Хачанов менән бергә) көмөш миҙал яулай. Был уңыштан һуң Рәсәй спортсыһы Рохамптонда турнирҙа еңә. Үҫмерҙәр Уимблдонында Рублёв парлы үҫмерҙәр турнирында (АҠШ спортсыһы Стефан Козлов менән дуэтта) финалға сыға. Йыл аҙағында Рублёв «Йыл юниоры» номинацияһында «Урыҫ кубогын» яулай. 2014 йыл сезонын ул ITF-ның юниор рейтингында № 1 һаны аҫтында йомғаҡлай.2015 йылдың апрелендә юниор кимәлендә һуңғы турнирын уйнай.
Өлкәндәр карьераһының башы
Юниорҙар карьераһы менән бер рәттән Андрей өлкәндәр турҙарында үҙен һынап ҡарай башлай. Өлкәндәр кимәлендә беренсе турнирҙы Рублёв 2013 йылдың июлендә Болгарияла 15 йәшендә уйнай. 2013 йылдың авгусында Андрей Минскиҙа хардала «фьючерс» финалына барып етә, унда өс сетта 20 йәшлек белорус Егор Герасимов ҡына уны уҙып китә. 2014 йылдың мартында Аҡтүбәлә «фьючерста» еңә. Май айында Теплицала өлкәндәр кимәлендә тәүге парлы трофейын ала. Артабан октябр айында Мәскәүҙә яңығыҙ уйында еңә. Сентябрҙә Рублев беренсе тапҡыр Дэвис клубының һайлап алыу раундтарында Рәсәйҙең өлкәндәр йыйылма командаһы составында сығыш яһарға ылыҡтырыла. Октябрҙә Мәскәүҙә Кремль кубогы ярыштарында ул АТП турнирының төп сеткаһында беренсе тапҡыр уйнай. Парлы уйында ул Евгений Донский менән командала уйнай һәм ярымфиналға тиклем барып етә. Йыл аҙағында ул Доминикан Республикаһында тағы ла бер тапҡыр еңә.
2015 йыл миҙгелендә Рублёв АТП-ның төп серияһы турнирҙарында даими сығыш яһай башлай. Февраль башында ул парлы разрядта серия турнирҙарының беренсе еңеүен яулай.
2015 йылдың апрелендә Рублёв донъя рейтингының топ-50 уйынсыһын беренсе тапҡыр еңә: Барселоналағы АТП 500 турнирында, квалификация үтеп, беренсе түңәрәктә Андрей донъяның 37-се ракеткаһы Фернандо Вердасконы еңә (7-6, 6-3). Икенсе түңәрәктә Рублёв донъяның 30-сы ракетаһынан Фабио Фоньини 6-3, 4-6, 1-6 иҫәбтәре менән еңеп сыға.
Май уртаһында Женевалағы турнирҙа, уайлд-кардты алып, беренсе түңәрәктә 33 йәшлек фин ҡыҙы Яркко Ниеминенды (6-3, 6-7(4), 7-6(4) еңә һәм 11 йыл эсендә беренсе тапҡыр донъя теннисһы була, миҙгелдә ATP серияһының иң юғары турнирҙарында биш матчта еңеп сыға (2004 йылда бындай уңышҡа Рафаэль Надаль өлгәшкән була). Июль башында Падуела Андрей парлы разрядта икенсе тапҡыр еңә, был юлы Михаил Елгин менән бергә.
2015 йылдың июль уртаһында Владивостокта Дэвис Кубогының һайлап алыу раундында уйнай: Рәсәй йыйылма командаһы испандарҙан 0-2 иҫәбе менән ҡалыша, әммә уд 3-2 иҫәбе менән еңеп сыға. Рублёв донъяның беренсе уйын көнөндә 33 йәшлек ветеран Томми Робредонан еңелә (2-6, 3-6, 3-6), әммә өсөнсө көндә ул ышаныслы рәүештә Пабло Андухарҙы еңә. Август аҙағында Рублёв карьераһында тәүге тапҡыр Ҙур шлем серияһы өлкәндәр турнирының төп селтәренә сыға. АҠШ-тың Асыҡ чемпионатында квалификацияла Андрей эҙмә-эҙлекле рәүештә япондарҙы Го Соэданы һәм Юити Сугитаны еңә, ә һуңғы түңәрәктә 26 йәшлек немец Петер Гойовчиктан көслөрәк була. Төп селтәрҙең беренсе түңәрәгендә Рублёв донъяның 14-се ракеткаһы ЮАР-ҙан Кевин Андерсон (6-65, 3-71), 5-се сеталарҙан) менән уйнай.
Сентябрь уртаһында Иркутскиҙа Дэвис Кубогы матчында Фабио Фоньиниҙан еңелә (6-7, 2-6, 2-6), ә Рәсәй йыйылма командаһы итальяндарҙан 1-4 иҫәбе менән еңелә. Сентябрь аҙағында Андрей Санкт-Петербург турнирына уайлд-кард ала, әммә өс партияла итальян Симоне Болеллиҙан ҡалыша. Парлы разрядта Рублёв Михаил Южный менән бергә ярымфиналға тиклем барып етә.
Орья (Немда ҡушылдығы)
Орья  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шраплау
Шраплау (Schraplau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1179 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 116 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — SK.
Атабәк
Атабәк, йәки "атабей" (атабей, атабег, atabay, atabek" — ҡарағыҙ: атабәк) - ике төрки һүҙе «ата» һәм «бей», йәки «бәк» — юлбашсы; һүҙмә-һүҙ: "«отец-правитель»"   ; регент мәғәнәһендә, ҙур булмаған дәүләт хакимдары, XI — XII  быуаттарҙа Сәлжүк монархияһындағы  юғары титул.
Ҡаҙтуған йырау
Ҡаҙтуған Һөйөнөс улы — йырау, XV быуат сәсәне.
Атабәк
Сәлжүк солтанының тәрбиәселәре атабәк тип аталған, тәрбиәләнеүселәре батша булып ултырғандан һуң регенты булып киткәндәр. Шул уҡ ваҡытта, атабәккә мираҫҡа биләмә бирелгән, шуның һөҙөмтәһендә ваҡыт үтеү менән атабәк бойондороҡһоҙ  кенәздәргә   әйләнгән.
Бөйөк Атабәк (Atabegan-e Azam) титулы XII быуат уртаһынан  Илдегиҙиҙәр династияһында нығынған. Династия Әзербайжанда ҡыпсаҡ, шуғаса дин ғалимы булған  Шәмсетдин Ильдегиҙҙән башланған. Бөйөк Атабәктәр Иран Әзербайжанының ҙур өлөшөнә идара иткән .Сәлжүк монархияһы ҡаҡшай башлағас, уның биләмәләрендә үҙ аллы дәүләттәр барлыҡҡа килгән, шулар араһында Бөйөк Атабәктәр титулы йөрөткән Илдегиҙиҙәр дәүләте барлыҡҡа килгән.
Ҡаҙтуған йырау
Фольклор материалдарына ҡарағанда, Ҡаҙтуған йырау XV быуатта йәшәгән һәм ижад иткән, сығышы менән ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто. Ул Ағиҙел буйында тыуып үҫкән, ләкин ни сәбәп менәндер ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡтар араһына сығып киткән һәм унда йыраусылығы менән бер рәттән батыр булып та дан алған. Башҡорт халыҡ ижадындағы «Ялан да ялан, ялан йорт», «Ай, Уралым, Уралым» кеүек ҡобайырҙар Ҡаҙтуған йырау әҫәре, тип иҫәпләнә. Был ҡобайырҙар ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ халыҡтарында ла киң таралған өләңдәр, толғауҙар менән һүҙмә-һүҙ тап килә тип әйтерлек.
Ҡуй-һарығы, ҡуңырап
Көтөү-көтөү йөрөр ер,
Ятып ҡалған бер бәрәс
Йөҙ ҡуй булып үҫер ер,
Тороп ҡалған яңғыҙ тай
Өйөр булып йөрөр ер…
Балығы аттай тулаған,
Бағаһы ҡуйҙай һулаған,
Һыуы ярына һыймаған
Йылғаһы күп Уралтау.
Ашхаруа Аида Григорьевна
Ашхаруа Аида Григорьевна (6 сентябрь 1940 йыл — 20 сентябрь 2016 йыл) — музыка белгесе, журналист, СССР һәм абхаз пианисы, Абхазияның атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Абхаз халҡының фольклор музыкаһын өйрәнеүсе.
Биографияһы
Аида Григорьевна Ашхаруа 1940 йылдың 6 сентябрендә Тбилиси ҡалаһында Григорий Ашхаруа һәм уның ҡатыны Елена Гицба ғаиләһендә тыуған.
Йәш сағында ул Сухуми музыка мәктәбенең фортепиано класында уҡый һәм Петербург мәктәбе вәкиле Ференц Листың уҡыусыһы билдәле педагог Гировский класына эләгә.
1966 йылда Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтының фортепиано факультетын (хәҙерге музыканың Рәсәй академияһы), һуңынан — П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын тамамлай (1979).
1979 йылда «музыка эстетикаһы» һөнәре буйынса диссертация яҡлай. Философия фәндәре кандидаты.
Педагогик эшмәкәрлеге
1966—1970 йылдарҙа фортепиано педагогы
1970—1972 йылдарҙа уҡытыу бүлеге мөдире
1972—1974 йылдарҙа Сухуми музыка училищеһында директоры
1974—1992 йылдарҙа 3-сө Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры
2003 йылда 1 -се Сухуми балалар музыка мәктәбе директоры (К. В. Ковач исемендәге балалар сәнғәт мәктәбе).
2016 Мәскәүҙә оҙайлы ауырыуҙан һуң вафат була.
Телевидение
Абхазия телевидениеһы буйынса абхаз халҡының музыка мәҙәниәтенә арналған телетапшырыуҙар циклын алып бара.
Абхаз дәүләт филармонияһында лектор булып эшләй.
Абхазия радиоһында бер нисә йыл «Абхаз халҡының музыка һәм тарихы» исеме аҫтында программа алып бара.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
III дәрәжә «Ахьдз-Апша» ордены. 2016 йылдың 5 сентябрендә Президент Рауль Хаджимба бүләкләү тураһында указға ҡул ҡуя
2014 йылда Д. Гулиа тураһында тапшырыуҙар циклы өсөн Абхазия Журналистар союзының «Если бы не дырмит» конкурсында беренсе урын.
Тыпыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Смаҡай мәмерйәһе
Смаҡай мәмерйәһе (урыҫса: Смакаевская пещера) — Ишембай ҡалаһы янындағы Ҡарауыл сағылы тауындағы урындағы әһәмиәттәге тәбиғәт ҡомартҡыһы. Смаҡай ҡасабаһынан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тыпыл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смаҡай мәмерйәһе
Тасуирламаһы
Мәмерйә һоро гипс тау тоҡомонда хасил булған. Мәмерйә ауыҙы бик бәләкәй (0,5 м х 0,5м), инеү урыны 1 метр оҙонлоғонда. Уның аша ҙур булмаған зал урынлашҡан, һул яҡта 1,5 метр оҙонлоғондағы коридорҙан төрлө яҡҡа бер нисә инеү урыны күренә. Улар бер ни тиклем аранан һуң ҙурыраҡ залға табан юлланған коридорҙа бергә тоташа. Залдың иҙәне ҡырсынташ менән ҡапланған. Һул яҡта иҙәне боҙ менән ҡапланған ҙур булмаған өң (грот). Залдың ҡап уртаһында — ҙур-ҙур таш киҫәктәре өйөмө. Ошо өйөм өҫтөндә тар ғына (0,5 м х 1 м үлсәмендә) инеү урыны бар. Ул 3 метрға һуҙыла. Артабан тар ғына ярыҡ аша ҙур булмаған залға үтергә була. Уның аша тағы бер зал урынлашҡан (үлсәме 1,5 м х 3 м), уның стеналары ла, иҙәне лә балсыҡ менән ҡапланған. Мәмерйәнең оҙонлоғо — 50 метр. Мәмерйәнән Ишембай ҡалаһы яғына ла, Смаҡай ҡасабаһы яғына сығырға мөмкин. Ике яҡҡа ла 2-шәр км тирәһе.
Вапсос
Вапсос — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Тошемка йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пон-Ю
Пон-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арженка
Арженка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/365/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, тамағынан Тамбов ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пензевы-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чугурем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваткатурахт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Алмалыҡ (Ҡырмыҫҡалы районы)
Алмалыҡ (Алмалык) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 236 кеше. Почта индексы — 453003, ОКАТО коды — 80235815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Таганрог
Таганро́г  — Ростов өлкәһендәге ҡала, Азов диңгеҙе буйындағы порт.
Дөйөм мәғлүмәт
1698 йылда Пётр I нигеҙ һала. Таганрог Рәсәйҙә беренсе хәрби-диңгеҙ базаһы, Рәсәйҙә беренсе диңгеҙ яры порты, Рәсәйҙә даими план буйынса төҙөлгән беренсе ҡала. Ҡала халҡы — 281 250 кеше (2017). Йөҙгә яҡын милләт йәшәй. Иң ҙур диаспораларҙан: гректар, әрмәндәр һәм йәһүдтәр.
Тарихы
Таганрог ҡала территорияһында борон заманда киммер, скиф, сармат ҡәбиләләре йәшәгән. Уларҙы славяндар алмаштырған. Был ерҙәрҙән Хазар ҡағанаты менән көрәш ваҡытында Киев кенәзе Святославтың полкы үткән. Алтын урҙа осоронда ерҙәргә Ҡырым ханлығы хужа булған. XV быуаттың 70 йылдарында Дон тамағын ғосмандар баҫа. ''Мәскәү дәүләте менән ғосман империяһы һуғышта өсөн көсөнә эйә түгел. XVII быуат аҙағында диңгеҙгә сығыусы рәсәй өсөн кәрәк булмай''.
1696 йылда Петр I бойороғо буйынса Таганий Рог морононда (хәҙерге ҡала урынында) гавань һәм Троицкий ҡәлғәһе төҙөлә башлай. Троицкий ҡәлғәһе 1698—1711 йылдарҙа урыҫ ҡала төҙөлөш эшендә беренсе тапҡыр алдан эшләнгән план буйынса төҙөлә. Өҫтәмә рәүештә Миус йылғаһы тамағында Павловский ҡәлғәһе һәм Азов молы янында Ташбаҡа (Черепаха) ҡәлғәһе лә төҙөлә. Төҙөлөш эштәренә сит ил оҫталары Боргсдорф, Руэль, Симонт, Трузин һ.б. йәлеп ителгән.
Таганрог территорияһын үҙләштереү сама менән 50 йылдан һуң башланған. Был ваҡытта Азов һәм Троицкий ҡәлғәләрен аяҡҡа баҫтырғандар, хәрби объекттар төҙөгәндәр. 1783 йылға тиклем Таганрог илдең көньяғында хәрби-диңгеҙ көстәренең төп базаһы булып торған.
XVIII быуат башында Таганрог Рәсәйҙең көньяғындағы иң ҙур ҡала булып торған. 1702—1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, 206 таш һәм 162 ағас өй ҡала хакимиәте, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн торлаҡ, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Таганрог оккупациялана. Йәшерен ойошма булып төҙөлөп ҡалды. Таганрог 1943 йылдың 30 авгусында азат ителә.
Һуғыш барған ҡалалар тергеҙелә. Йылдан-йыл үҫеш ала бара. 60-90-сы йылдарҙа социаль-мәҙәни һәм көнкүреш объекттары төҙөлә. Мәктәп, дауахана, стадион, мәҙәниәт йорто, китапхана бар. Хәҙерге заманда Таганрог Рәсәйҙең эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Бында «Тагмет», «Ҡыҙыл котельщик», Г. Т. Бериевуның авиация кампанияһы, «Тагаза» һәм башҡалар эшләй.
Географияһы
Таганрог урынлашҡан көньяҡ-көнсығыш өлөшө ярымутрауға миусский. Мөгөҙ морондар тагания ҡаланың иҫке өлөшөндә урынлашҡан. Тигеҙлек ерҙәрҙә урынлашҡан ҡала. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 50 м тиклем күтәрелә. Ике ҡала биләмәһе аға йылға.
Халҡы
.
Иҫтәлекле урындар
Ҡаланың тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡыларs күп. 1702-1709 йылдарҙа ҡала архитектор О. Д. Старцев етәкселегендә төҙөлгән. 1709 йылда ҡалала Троица сиркәүе, ратуша, Петр I һарайы, воевода йорто, ҡала администрацияһы, сиркәү хеҙмәткәрҙәре, сауҙагәрҙәр, хәрбиҙәр, моряктар өсөн 206 таш һәм 162 ағас өй, шулай уҡ таш складтар төҙөлгән. Ҡала төҙөлөшөнә тура урамдар, йорттарҙың бер типта төҙөлөүе хас булған, бульварҙар урынлаштырылған, гаванға төшөү юлына таш түшәгәндәр. 1711 йылда ҡала халҡы һаны 8 мең кешегә еткән.
Таганрог үҙәгендәге йорттар 1808-1824 йылдарҙа архитекторҙар планы буйынса төҙөлгән. Үҙәктән ҡала ситенә урамдар ҡояш нуры кеүек уртанан таралған. 1806 йылда ҡала урамдарына таш түшәй башлағандар. Шул йылдарҙа төҙөлгән биналар хәҙерге ваҡытта архитектура ҡомартҡылары булып тора. Уларға ампир стилендә архитектор А. И. Шракеншнейдер төҙөгән Алфераки һарайы (хәҙерге ваҡытта был һигеҙ колонналы бинала педагогия институтының сит ил телдәре факультеты урынлашҡан), архитектор Кампиниони төҙөгән ҡунаҡ йорттары инә. Хәҙерге ваҡытта Таганрог урамдарын архитектор А. Рускойҙың Волков-Реми йорто, Александр һарайы, Октябрь урамындағы классик гимназия йорттары биҙәп тора
Музейҙар
Тиҙҙән тарихи яҡтан һәм сәнғәт йәһәтенән ҡиммәтле экспонаттар ағыла башлай. Сәнғәт музейы энтузиастар йыйған тупланманан (коллекция) башланып китә. Музейҙағы тәүге сәнғәт әҫәрҙәре рассамдәрҙең һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең бүләктәре булып тора. Улар А. П. Чехов һәм И. Е. Репиндың туранан тура ҡатнашлығы менән йыйылған. Таганрог ҡалаһынан К. А. Савицкий «Отец» тип аталған картинаһын тапшырған. 1920 йылда Таганрог сәнғәт музейы Дәүләт музей фондының, Рус Дәүләт музейының күп кенә экспонаттары менән тулыландырылған. Һуңғараҡ өҫтәп, РСФСР һәм СССР Мәҙәниәт министрлығы фондының бер өлөшө тапшырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында музей күп кенә юғалтыуҙар кисерә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа совет осороноң сәнғәт әҫәрҙәрен туплау буйынса бик күп эш башҡарыла. Бигерәк тә, А. П. Чеховтың туғаны С. М. Чеховтың ярҙамы ҙур була. Уның юллауы буйынса музей Мәскәү рәссамдәренең илле картинаһы менән тулылана.
1968 йылда картиналар галереяһы булдырыла. 1976 йылда галерея өсөн XIX быуат уртаһында төҙөлгән боронғо айырым йорт (старинный особняк) бирелә. Экспозиция 1977 йылда йортто реставрациялап бөткәс асыла.
Таганрогта авиация техникаһын юҡ итеү базаһы төҙөлә. Уның баш инженеры подполковник Владимир Стоянов 4-се һауа армияһы командованиеһына һәр төр самолеттан, уларҙың двигателдәрен һәм борт системаларын алып, берәр дана һаҡлап ҡалыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Владимир Стояновтың идеяһы буйынса, һаҡланып ҡалған машиналарҙан Таганрогта авиация техникаһы музейы ойошторорға мөмкин була. 4-се һауа армияһы командиры Владимир Михайлов музей булдырыу идеяһын хуплай.
Орья(Толмань ҡушылдығы)
Орья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Толмань йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләкәй Арыҫланғол
Бәләкәй Арыҫланғол (Малоарслангулово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше. Почта индексы — 453814, ОКАТО коды — 80255805004.
Ауыл тарихы
1795 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә Оло Арыҫланғол ауылында 33 йорт булған һәм 200 кеше йәшәгән. 1816 йылда ауылда 28 йорт һәм 136 кеше иҫәпләнгән. 1816 йылда ауылда ауыл» начальнигы Ильяс Арыҫланғол улы Күскилдин (1766-1851), уның улдары: 1796 йылғы Ҡаҙбулат (1859 йылдан зауряд-хорунжий), Йәнбулат, Ғәбделғәлләм,  1818 йылғы Әхмәтйән (1859 йылдан алып урядник), Дауыт, Муса һәм Ғайса; 1771 йылғы Мөхәмәт Арыҫланғол улы Күскилдин  (ҡатыны Һағынбикә), уның улдары:1793 йылғы Аҡбулат Арыҫланғолов,  Аллаяр, Искәндәр, ҡыҙы Мәрзиә; Сәфәр Байбулатов;сотник Кайсар Канбулатов; Мәсәғүт Мурзин; Сәйфулла Ураҙғолов;указлы мулла Вәлит Теләғол улы Сурин (1769 йылғы);мәзин Хәйбулла Ниязғолов; Абдрахман Күскилдин,уның улы зауряд - сотник Йәғәфәр; Рәхмәтулла Аралбаев;1729 йылғы Теләғол Сурович, уның улдары:1771 йылғы  Хәлит, (Хәлиттең улдары: Бикйән, Мөхәмәтйән, Сәлимйән), Ласын, Ҡарабулат; Мәүли Арыҫланғолов, уның улы: Сәйфитдин (Сәфитдиндең улы Көнфиә).
«Списки населенных мест. Оренбургская губерния. 1866.» тигән китапта ошондай яҙыу бар: «Орский уезд, 2-й стан, № 735 дер. Араслангулова (Назаргулова), башк., расположена у р. Сакмара, между правой стороной старо-линейного тракта и левой почтового тракта из г. Орска в г. Верхнеуральск. Расстояние от уездного города 114 верст, от становой квартиры 78 верст, число дворов 50, число жителей: муж. 256, жен. 274. В деревне действовала мечеть.»
19 быуат аҙағында Бәләкәй Арыҫланғол ауылы айырылып сыға. Тәүге күсеп сығыусылар: Хәсән Теләүғолов; Баймамат Сурин; Динислам Ласынов; Садиҡ Күскилдин. Һуңыраҡ башҡа кешеләр ҙә яңы ауылға күсенә башлаған. Күсеп китеү сәбәбе булып сәсеү һәм сабынлыҡ ерҙәренең яҡын булыуы тора.
1917 йылда яңы Бәләкәй Арыҫланғол ауылында 54 йорт һәм 277 кеше иҫәпләнгән, 1940 йылда - 70 йорт һәм 398 кеше, 1989 йылда - 90 йорт һәм 505 кеше йәшәгән.
Көньяҡ Ослянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Косьва йылғаһы башынан Широков ГЭС-ына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Цабельтиц
Цабельтиц (Zabeltitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2 830 кеше йәшәй. Майҙаны — 52,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 113 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1561 һәм автомобиль коды RG.
Көньяҡ Ослянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биктимер археологик комплексы
Биктимер археологик комплексы — ҡара-абыҙ мәҙәниәтенең археологик ҡомартҡылар төркөмө. Баһаланған йәше — 18-се быуаттан алып 25-се быуатҡа тиклем. Бөрө районының Яңы Биктимер ауылы янында урынлашҡан. Биктимер археологик комплексы материалдары Археология һәм этнография музейы нда һаҡлана.
Пензе-Яха (Яхада-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы
Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы (15 июль 1912 йыл — 1 октябрь 1971 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1946).
Пензе-Яха (Яхада-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биктимер археологик комплексы
Составы
Комплексҡа ҡаласыҡ һәм 3 ҡәбер инә.
Биктимер ҡаласығы
Ауылдан көнсығышҡа табан 0,2 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының бейек (35 м) уң ярында урынлашҡан. 1955 йылда А. П. Шокуров аса, 1963 йылда А. Х. Пшеничнюк тикшерә. Ҡаласыҡ (майҙаны 50 мең м²) өсәр соҡор һәм ур менән уратылған.
Сыртланова Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы
Биографияһы
Мәғүбә Хөсәйен ҡыҙы Сыртланова 1912 йылдың 15 июлендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бәләбәй ҡалаһында тыуған. 1930 йылдан алып Кокандта, 1932 йылдан — Тбилиси ҡалаһында эшләй. 1941 йылда Тбилиси хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың декабренән Төньяҡ Кавказ, 4‑се Украина һәм 2‑се Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә. Герой исеменә 4‑се һауа армияһының 325‑се авиация дивизияһы 46‑сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары гвардия өлкән лейтенант Мәғүбә Сыртланова 780 хәрби осошта күрһәткән батырлығы өсөн лайыҡ була. Запасҡа сыҡҡандан һуң (1945) Ҡазанда йәшәй һәм эшләй, 1971 йылдың 1 октябрендә шунда вафат була.
Ленин (1946), Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1945), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1944) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары менән бүләкләнгән.
Биктимер археологик комплексы
Биктимер ҡаласығы
Керамика туҫтаҡ һәм муйыны соҡоп һырланған көршәктәр кеүек һауыт-һабаларҙан ғибәрәт. Түбәнге ҡатламда ананьин тибындағы баулы орнаментлы һәм геометрик биҙәкле (кәкерсәк, өсмөйөш, киртек) ғафури керамикаһы табылған. Шулай уҡ тимер бысаҡ, таш иген ҡырғыс, таштан һәм балсыҡтан яһалған орсоҡ төбө, һөйәк тишкес табылған. Халыҡ малсылыҡ менән (башлыса йылҡы һәм һарыҡ үрсеткән), игенселек, һунарсылыҡ менән (ҡондоҙға, бүре, ҡуян, һыуһар, төлкө, һеләүһенгә һунар иткән).
Вегенштедт
Вегенштедт (Wegenstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 398 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 84 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39359 һәм автомобиль коды — BK.
Биктимер археологик комплексы
I Биктимер ҡәберлеге
Ауылдан төньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан. 1956 йылда Шокуров аса, 1962-64 йылдарҙа Пшеничнюк тарафынан тикшерелә (68 ҡәбер).
III Биктимер ҡәберлеге
Ауылдың көньяҡ ситендә урынлашҡан. 1964 йылда Пшеничнюк аса һәм тикшерә (17 ҡәбер). Мәрхүмдәрҙе тура мөйөшлө соҡорҙарҙа ҡабыҡҡа төрөп, аяҡтарын йылғаға йүнәлтеп ерләгәндәр. Ирҙәр ҡәберенә ҡорал әйберҙәре (бронза ҡаптырмалар, уҡ башаҡтары һәм һөңгө остары, бер яғы үткер тимер бысаҡтар) һәм ат сбруйы (тимер ауыҙлыҡтар) хас; ҡатын — ҡыҙҙыҡында биҙәүестәр (бронза ҡаптырма-төймәләр, беләҙектәр, сикә дүңгәләктәре, йөҙөк һәм сулпылар, көмөш айыллы ҡайыштар, таш һәм быяла муйынсаҡтар) табылған.
Посьтем-Юнко
Посьтем-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Микит-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы (9 май 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй музыканты, профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1989). Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2006).
Кәлтәй ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Кәлтәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге —Оло Кәлтәй ауылы.
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы
М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһының ректоры (22 сентябрь 2003 — 22 декабрь 2010).
Кәлтәй ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2004 йылда Кәлтәй һәм Үрге Тиктәм ауыл Советтары берләштерелә. Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законда, п. 155 былай тип әйтелә: Ҡалтасы районының Кәлтәй һәм Үрге Тиктәм ауыл Советтарын, административ үҙәге Оло Кәлтәй ауылында булған Кәлтәй ауыл Советы атамаһын һаҡлап, берләштерергә, Үрге Тиктәм ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы
Биографияһы
Әмиров Шәүҡәт Сабир улы 1947 йылдың 9 майында РСФСР Силәбе өлкәһе Мейәс ҡалаһында тыуған.
Һуңынан Екатеринбург ҡалаһында М. П. Мусоргский исемендәге Урал дәүләт консерваторияһына (профессор Е. Г. Блинов класы) уҡырға инә ) һәм уны 1974 йылда тамамлай. Аҙаҡ Урал дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы аспирантураға уҡырға инә. Армияла хеҙмәт итә, Урал хәрби округының йыр һәм бейеү ансамбленең артисы була.
Мейәс музыка училищеһында уҡыта. 1976—1979 йылдарҙа Силәбе ҡалаһында Силәбе дәүләт мәҙәниәт институтында ҡыллы халыҡ инструменттары секцияһы мөдире була, Силәбе дәүләт филармонияһында концерт ҡуя.
1980—1990 йылдарҙа Урал консерваторияһында уҡыта. 1990—1999 йылдарҙа Н. Г. Жиганов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында профессор, проректор булып эшләй. Артабан Екатеринбургҡа ҡайта, 1999 йылдан Урал дәүләт консерваторияһында профессор, 2003 йылдан Урал дәүләт консерваторияһының ректоры була. Магнитогорск консерваторияһы уҡытыусыларын һәм студенттарын уҡыта һәм консультация бирә; сығарылыш дәүләт квалификация комиссияһы ағзаһы. Бер нисә конкурстар жюриһы.
Германия, Голландия, Италия, Франция, Япония, Вьетнам, Корея Республикаһы, Чехословакия һәм Филиппинда сығыш яһай ."Татарская музыка для балалайки" һәм «Транскрипции для балалайки» йыйынтыҡтары авторы.
Чужья
Чужья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваткуль
Ваткуль — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 221 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Оло Липовица
Оло Липовица — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Липовица йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.