cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсүлзадә Мәммәд Әмин
Эмиграцияһы
<!--После прибытия в Финляндию Мамед Эмин Расулзаде 15 дней находится под контролем финских солдат в Териоки. Затем почти месяц живёт в татарской колонии города Хельсинки. Здесь он встречается с известной личностью Абдуллой Баттал-Таймасом и с имамом Санкт-Петербурга. 16 сентября 1922 года Мамед Эмин Расулзаде завершает дела с паспортом и визой, и перебирается из Хельсинки в Берлин.
В эмиграции издавал газету «Ени Гафгазия» («Новый Кавказ») и журнал «Одлу юрд» («Страна огней»).
В 1926 году кавказскими эмигрантскими организациями был учреждён Комитет независимости Кавказа, где Расулзаде был одним из организаторов и представителем от Азербайджана. Позже он вошёл и в Совет конфедерации Кавказа.
В 1931 году уехал из Турции. Жил в Польше, где женился на Ванде, которая впоследствии приняла имя Лейла. С 1940 года и до завершения Второй мировой войны с небольшими перерывами живет в Румынии.
Во время Второй мировой войны руководство нацистской Германии при формировании национальных легионов из представителей народов Советского Союза делала ставку на известных и авторитетных представителей политэмиграции этих народов. В азербайджанской эмиграции такой фигурой являлся М.Э. Расулзаде, который был убеждён в близкой связи мусаватизма и национал-социализма. Он отмечал, что социальная программа партии «Мусават» несёт национал-социалистический характер.
В конце апреля-начале мая 1942 года в числе других видных представителей эмиграции из СССР был приглашен для политических переговоров и консультаций в Берлин.
Уже в начале консультаций с представителями германского министерства иностранных дел выяснилось, что возможность сотрудничества с немецкой стороной Расулзаде жестко увязывает с принятием ряда предложений: признание Германией независимости Азербайджана, создание национальной армии и т.д. Однако в ходе контактов с представителями МИД и Восточного министерства Германии ему было однозначно заявлено, что идея независимости Азербайджана не соответствует целям немецкой политики, после чего он принял окончательное решение покинуть пределы Германии.
В 1947 г., вернувшись в Турцию, он, как и до Второй мировой войны, вновь возглавил Азербайджанский национальный центр в Анкаре, а в 1949 г. основал «Азербайджанский культурный кружок». В этот период также активно занимался творческой деятельностью, продолжая свои литературоведческие, культурологические и исторические исследования, результатом которых стали изданные в конце 1940-х — начале 1950-х гг. работы: «Традиции азербайджанской культуры» («Azerbaycan Kültür Gelenekleri»), «Современная азербайджанская литература» («Çağdaş Azerbaycan Edebiyyatı») и «Современная азербайджанская история» («Çağdaş Azerbaycan Tarihi»). В 1951 году увидела свет фундаментальная монография Расулзаде, посвященная творчеству поэта Низами.
В 1952 году Расулзаде удалось наладить издание печатного органа Азербайджанского культурного общества — журнала «Азербайджан», на страницах которого публиковались материалы по истории, литературе, культуре и искусству Азербайджана, а также работы, посвященные национально-освободительной борьбе азербайджанских тюрков.
В этот период Расулзаде плодотворно сотрудничал с Американским комитетом за свободу народов СССР (American Committee for Freedom for the Peoples of the USSR), по приглашению которого в 1953 году отправился с визитом в США, где в эфире радиостанции «Голос Америки» выступил с обращением к азербайджанскому народу в связи с 35-й годовщиной провозглашения независимости Азербайджана.
Скончался 6 марта 1955 года в Анкаре. Похоронен там же на муниципальном кладбище «Джебеджи Асри». Над могилой Мамед Эмина Расулзаде по инициативе муниципалитета города Анкара установлен мемориал и вывешены флаги Азербайджана и Турции. -->
Внук Мамеда Эмина Расулзаде, Раис Расулзаде, проживает в Баку.
Хәтер
<!-- * В 1999 г. пгт Кировский был переименован в пгт Мамед Эмин Расулзаде.
-->
Восток (Ишембай районы)
Восток (Восток) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 223 кеше. Ишәй ауыл Советының үҙәге. Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80231835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы эргәһендә, Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Сәнәғәт
Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярындағы ауыл эргәһендә, Ишембай ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта, Һәләүек гипс ятҡылығы үҙләштерелә. Фосфорит серияһы Ассель ярусының швагерин ҡатламының өҫкө өлөшө менән сикләнә һәм органоген эзбизташ, фосфорит һәм флинт линзалары ҡатламдары менән доломитлаштырылған афанит эзбизташтарҙан ғибәрәт.
Шәкетау шиханы — Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинатына (ААЙ «Сода») эзбизташ карьеры, рәсми рәүештә «эзбизташ ятҡылығы». Эзбизташтарҙы сығарыу 1950 йылда башланған. 1975 йылға шихандың өҫкө өлөшөнән 35 м алынған була. Бөгөнгө көндә унан бер ни ҙә ҡалмаған тиерлек.
Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы
Исҡужин Бүребай Мәхмүт улы (псевдонимы — Буранбай Исҡужин; 15 ғинуар 1952 йыл — 14 апрель 2007 йыл) — башҡорт шағиры, прозаик һәм драматург. 1992 йылдан Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Бүребай Мәхмүт улы Исҡужин 1952 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районындағы Байыш ауылында тыуған. Уның атаһы Мәхмүт Исҡужин һуғышта алынған яраларынан 1957 йылда вафат була. Әсәһе, Сәбилә апай, бер үҙе биш бала тәрбиәләй.
Интернат-мәктәпте тамамлағандан һуң, Бүребай Мәхмүт улы машина эшләү заводында формалаусы, складта ҡарауылсы була. Механизаторҙар курсында уҡып сыҡҡас, тракторсы булып эшләй. Совхозда пилорамала эшләгән саҡта, уң ҡулын өҙҙөрә, инвалид булып ҡала. Һул ҡул менән яҙырға өйрәнә.
Тыуған ауылына ҡайтҡас, Бүребай Мәхмүт улы әсәһенә өй хужалығында ярҙам итә. Бер үҙе, бер ҡулһыҙ, атаһының өйөн ремонтлай, веранда төҙөй.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Студент йылдарында шиғырҙар, проза яҙа башлай. «Йәш көстәр» альманахында баҫыла. Уның ҡайһы бер шиғырҙарына композиторҙар музыка яҙа.
Университетты тамамлағас, БАССР-ның Хәйбулла һәм Баймаҡ райондарында уҡытыусы булып эшләй. 1980—1985 йылдарҙа «Октябрь байрағы» һәм «Баймакский вестник» гәзиттәрендә эшләй.
Буранбай Исҡужиндың «Тормош боролоштары» исемле беренсе китабы 1989 йылда баҫылып сыға. Үҙенең әҫәрҙәрен ул «Ағиҙел», «Тамаша», «Шонҡар» журналдарында нәшер итә.
Сатирик шиғырҙар, хикәйәләр, пьесалар, балалар һәм өлкәндәр өсөн яҙа. Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры уның «Фатирһыҙҙар» пьесаһы һәм «Ғилмияза» драмаһы, «Сулпан» Сибай башҡорт балалар театрында — «Яҙ байрамында туғанлаштылар» мелодрамаһы, Республика Йәштәр театрында — «Һарысәс» пьесаһы буйынса спектаклдәр ҡуйыла.
Буранбай Исҡужин 2007 йылдың 14 апрелендә, өйҙән сығып китеп, ҡырҙа туңып һәләк була.
Көҫәпҡол ауыл советы (Маҡар районы)
Көҫәпҡол ауыл советы — Маҡар районындағы (хәҙерге Ишембай районы) бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Көҫәпҡол ауылы.
1935 йылда ойошторола («Башҡорт АССР-ының Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумының 1935 йылдың 3 февралендәге Башҡорт АССР-ы райондары составында яңы селтәр ойоштороу тураһындағы Ҡарары», п.36).
1937 йылда Маҡар районынан БАССР-ҙа яңы ойошторолған Ишембай районына тапшырыла, тәүҙә уға өс кенә ауыл советы индерелә («Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының Башҡорт АССР-ында яңы райондар булдырыу тураһындағы Ҡарары», 20 март 1937 йыл)
1940 йылда Ишембай районы менән бергә бөтөрөлә. Ауыл советының үҙәге булған Көҫәпҡол яңы ҡала — Ишембай составына индерелә.
«РСФСР Юғары Советы Президиумының Ишембай эшсе ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү һәм Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү тураһындағы Указы», 10 февраль, 1940 йыл: … 2. Ишембай ҡалаһы һыҙатына түбәндәге тораҡ пункттарын индереү тураһында: Ишембай районының Бурансы, Көҫәпҡол һәм Смаҡай ауылдарын. 3. Ишембай районынан: … Көҫәпҡол һәм Байғужа ауыл советтарын Маҡар районына күсереү һәм Ишембай районын бөтөрөү тураһында.
Маты (Ар ҡушылдығы)
Маты  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ар йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ниғәмәт мәктәбе
Ниғәмәт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Ниғәмәт ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
1927 йылда Ниғәмәт ауылында наҙалыҡты бөтөрөү мәктәбе ойошторола. Мәктәптең тәүге уҡытыусыһы һәм ойоштороусыһы — Урманшин Сәйет. Архив мәғлүмәттәре буйынса, башланғыс белем биреү мәктәбе 1931 йылда эшләй башлай.
1949/1950 уҡыу йылында 5-се класс асыла. 1950—1951 йылдарҙа 7 йыллыҡ мәктәпкә әүерелә, һәм уҡыусылар яңы бинала уҡый башлай.
1960 йылда уҡытыусы-фронтовик Абзаков Әхмәтситдыҡ Ибраһим улы һәм директор Йосоп Әхмәт улы Ноғоманов инициативаһы менән мәктәптең яңы бинаһын төҙөлә башлай, 1961 йылдың ғинуарынан уҡыусылар яңы мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1961/1962 уҡыу йылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпкә әйләнә. 1966—1967 уҡыу йылынан мәктәп урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
1960 — 1970-се йылдарҙа бында 2-се Этҡол, Байым, Иҫән, Һаҡмар, Түбәнге Яйыҡбай, Үрге Яйыҡбай ауылдары балалары уҡый.
Нибега
Нибега — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Суйга йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәжәпләнеп күккә бағам
«Дивлюсь я на небо, та й думку гадаю…» — йыр. Йыр өсөн текстты украин шағиры-романтигы Михаил Николаевич Петренко  , ә музыканы Людмила Александрова яҙған (бының тураһында мәҫәлән «Ҡыҙыл юл» («Червоний шлях») әҙәби-фәнни журналында телгә алына ).
Башкиров Дмитрий Александрович
Башкиров Дмитрий Александрович (1 ноябрь 1931 йыл) — СССР һәм Рәсәй пианисы һәм музыкаль педагогы. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1990).
Биографияһы
Дмитрий Александрович Башкиров 1931 йылдың 1 ноябрендә Тбилиси ҡалаһында тыуған. Швейцар-совет физиологы Лина Соломоновна Штерндың туғаны.
Тбилисиҙа музыкаль мәктәпте А. Д. Вирсаладзе класында тамамлай; аҙаҡ Мәскәүгә уҡыуын дауам итергә китә. Билдәле органсы Гарри Гродберг хәтерләенсә, «50-се йылларҙа Тбилисиҙан Мәскәүгә консерваторияла белем алыу өсөн килгән Башкировтың беренсе сығышы ысын сенсация тыуҙырҙы».
Мәскәүҙә фортепианола уйнауға Александр Гольденвейзерҙа уҡый. 1955 йылда йәш пианист Парижда Маргарита Лонг һәм Жак Тибо исемендәге конкурсының Ҙур призын яулай. 1970 йылда Цвиккау ҡала хакимиәтенең Роберт Шуман Премияһын ала. «Анна Есиповала Петербург консерваторияһын тамамлаған Анастасия Вирсаладзеның һәм Лев толстой һәм Александр Скрябин менән дуҫ булған Александр Гольденвейзерҙың уҡыусыһы булараҡ ул дәүерҙәрҙе үҙ-ара тоташтыра бәйле», — тип яҙа Башкиров тураһында музыка тәнҡитсеһе Ольга Петерсоне.
Аспирантураны тамамлағас, Дмитрий Башкиров Александр Гольденвейзерҙың ассистенты була. 1957 йылдан — профессор, Мәскәү консерваторияһында уҡыта. Уның тәүге уҡыусыһы Нелли Акопян-Тамарина була.
1980—1988 йылдарҙа халыҡ-ара концерт эшмәкәрлегендә мәжбүри өҙөклөк була, уның ҡыҙы Елена Гидон Кремерға кейәүгә сығып, 1978 йылда СССР-ҙы ташлап киткәндән һуң, уға сит илдәргә сығыу тыйыла.
Төрлө ансамблдәрҙә ҡатнашҡан һәм яңғыҙы (соло) концерттар биргән Башкиров Советтар Союзында һәм Мәскәүҙең мәҙәни тормошонда һәр ваҡыт мөһим фигура була. Камиллыҡҡа даими ынтылышы һәм пианизмға ихлас һөйөүе — был музыкантҡа хас мөһим һыҙаттар. Башкировтың уйнауында һәр саҡ саф һәм һутлы музыкаль тауышы, буяуҙар байлығы һәм композиторлыҡ төп фекеренең адекват сағылышына ынтылышы айырылып тора. Уның репертуарының нигеҙен, ғәҙәттә, романтик йүнәлеш музыкаһы тәшкил итә: Шуман, Шопен, Дебюсси, — хәйер, уның репертуары бик киң була: И. С. Бахтан алып Прокофьев һәм Шостаковичҡа тиклем композиторҙарҙы үҙ эсенә ала. И. И. Соллертинский иҫтәлегенә Шостакович триоһы— «Мелодия» фирмаһында сығарылған пластинкаларҙың иң яҡшыһы, совет осоронда Башкиров бик күп пластинкалар пластинкаларҙы яҙҙыра.
1988—1989 йылдарҙа Дмитрий Александрович ҡабаттан сит илдәрҙә концерттар бирә башлай һәм Германияла, Австрияла, Финляндияла уҡытырға тәҡдимдәр ала. Ул Испанияны һайлай, сөнки уға Грузияны хәтерләтә. 1991 йылдан Башкиров ошо мәктәптең бик абруйлы профессоры була: Исаак Альбенис Фонды ағзаһы булараҡ ул элекке Советтар Союзынан килгән уҡыусылар Мадридта бушлай уҡыуына һәм йәшәүенә өлгәшә. Уны тырышлығы арҡаһында Мадридта Захар Брон, Шаховская Наталия эшләйҙәр, улар юғары уҡыу йортоноң ғорурлығы була.
1990-сы йылдарҙа Башкиров яңынан бөтә донъя буйлап концерттар бирә башлай һәм бик күп яҙҙырыла: Шумандың «Карнавал»ын һәм «Фантастик пьесалар»ын EMI-ла яҙҙыра. Шулай уҡ «Harmonia Mundi»ла Брамстың әҫәрҙәрен яҙҙырта. Чикаго симфоник, Париж Оркестры, Лондон Король һәм Берлин филармония оркестры һымаҡ бик ҙур симфоник оркестрҙары менән сығыш яһай.
Шулай уҡ ул даими фортепьяно жюри конкурстарында ҡатнаша. Париж Милли консерваторияһында, Зальцбургта «Моцартеум» йәйге мәктәбендә, Хельсинкиҙа Я. Сибелиус исемендәге Академияла, Санкт-Петербургта Музыка йортонда, Ригала Латвия Я, Международен конкурс за пиано на Сантандер Палома О'Ши. Витола исемендәге Музыка академияһында мастер-кластар үткәрә.
2012 йылдан алып концерт эшмәкәрлеген туҡтата һәм тик уҡытыу менән шөғөлләнә. Ул үҙе әйткәнсе: «Элек минең бармаҡтарым арый ине, хәҙер телем арый».
Башкировтың ҡыҙы — Елена — шулай уҡ пианист булып китә, Гидон Кремер менән айырылышҡандан һуң Даниэль Баренбоймға кейәүгә сыға.
Педагог һәм музыкант
Ғүмер буйы Башкиров менән йәнәшә Шуман, Шопен, Скрябин, Дебюсси булалар… улар эмоциональ яҡтан музыкантҡа яҡын була һәм фантазиялары өсөн аҙыҡ бирә. Дмитрий Александрович өсөн әҫәрҙәр менән мөнәсәбәте яҡын кешеләре менән мөнәсәбәттәренә оҡшаш. Быға ул үҙенсәлекле сағыштырыу таба: «олоғайғас, мин әсәйемде нығыраҡ аңлай башланым», — ти ул.
«Минән һуң берҙән-бер нәмә ҡаласаҡ — минең уҡыусыларым», ти ул ҙур ғорурлыҡ менән һәм үҙенә генә хас ирония менән үҙенең концерттарын тамашасыларҙың рухи аҙығы тип түгел — «рухи өҫтәмә туҡландырыу» тип атай… Ул үҙенең уҡыусылары менән (Демиденко, Алексеев, Володось) шулай итеп эшләй белә — улар уҡытыусыны ҡабатламай, ә шәхсән үҙҙәренең ижади алымын булдыралар һәм бер-беренә оҡшамағандар. Башкиров роялдә күрһәтергә тырышмай, ә аңлата: яҙылғанға йәки әйтелгәнгә таянмаҫҡа, ә үҙ-үҙеңде танып белергә һәм максималь рәүештә үҙендең һәләттәреңде үҫтерергә тырышырға: «Мин көслө яҡтарҙы файҙаланырға кәңәш итмәйем. Әйе, көслө яҡтар шул тиклем көслө була, хатта улар ярҙамында ғына үҙеңә исем эшләп булырлыҡ, әммә бушаҡ яҡтарҙы яҡшыртмаһаң, шулай бер яҡлы ғына булып ҡалаһың. Ә артистың тышҡы күренешендә гармония булырға тейеш».
Соҡаҙытамаҡ
Соҡаҙытамаҡ (Чукадытамак) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 387 кеше. Почта индексы — 452786, ОКАТО коды — 80251830006.
Географик урыны
Соҡаҙытамаҡ ауылы Өҫән йылғаһы ҡушылдығы Соҡаҙы йылғаһы буйында, район үҙәге Туймазы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 41 километрҙа һәм Ҡандра тимер юл станцияһынан көньяҡҡа табан 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XVIII быуаттың 1-се яртыһында, Ҡазан даруғаһы Ҡаңлы улусы башҡорттары ерҙәренә Себер даруғаһы Әйле улусы башҡорттары менән керҙәшлек килешеүенә ярашлы, Соҡаҙытамаҡ ауылына нигеҙ һалынған. Атамаһы гидронимдан — ауыл урынлашҡан урын һүҙмә-һүҙ «Соҡаҙы йылғаһы тамағы» тигән ерҙе аңлата.
Соҡаҙытамаҡ йылғаһы тамағындағы ауыл Ҡаңлы улусының Үрмәкәй түбәһенә ҡараған. Был — Троицк өйәҙе Әйле улусынан сыҡҡан, типтәр ҡатламына күсмәйенсә, үҙлеген һаҡлап ҡалған ерһеҙ керҙәш башҡорттар торамаһы. Әммә уларҙың ҡаңлылар менән керҙәшлек килешеүе төҙөгән һәм йәшәй башлаған датаһы билдәле түгел. Яҡынса XVIII быуаттың 30-сы йылдарын күрһәтергә мөмкин.
1795 йылда Соҡаҙытамаҡ ауылындағы 15 йортта 111 кеше йәшәгән.
Соҡаҙытамаҡ — ошо уҡ исемдәге улус үҙәге, ауылда идара, мәсет, 3 тирмән булған. VIII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, 36 йортта 7 ғаилә башлығы күп ҡатынлы булған. 319 кешенең һәр береһенә иген сәсеү ни бары бер бот икмәккә тиң булған (1843 г.). Соҡаҙытамаҡ халҡы йәмғиәтенә саҡ-саҡ картуф үтеп ингән: ул саҡта 12 бот ултыртылған.
1843 йылда иген сәсеү 319 кешенең һәр береһенә бер ботҡа тиң булған. Соҡаҙытамаҡ халҡы картуф сәсеүҙе саҡ үҙләштерә башлаған: ул саҡта 12 бот картуф ултыртылған.
Соҡаҙытамаҡта йәшәгән поход старшинаһы Тажетдин Ҡолошовтың 1783 йылғы формуляр исемлеге башҡорт казактары хеҙмәтенең төрҙәре тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт бирә: 1806—1812 йылдарҙа Яйыҡ йылғаһы буйындағы йәйге сик хеҙмәтен үтәгән ваҡытта башҡорттар отряды менән ҡаҙаҡ ханы Ширғәзе ставкаһында, һуңынан Илек Һаҡлауы (Илецкая Защита) тирәһендә Яйыҡ ҡалаһына (Уральск) аҙыҡ-түлек тейәлгән ҡаҙна транспортын оҙатып барған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда 121 йортта — 680 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, балта эштәре менән шөғөлләнгәндәр.
Соҡаҙытамаҡ ауылында Ҡаңлы улусы идаралығы урынлашҡан була. Мәсет, 3 һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй булған. Ҡаңлы улусы идаралығы булған.
Әлеге ваҡытта Соҡаҙытамаҡ ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты бар.
Халыҡ һаны
Соҡаҙытамаҡ ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле кешеләре
Йәһүҙин Ғимат Йыһангир улы (1898, Бәләбәй районы, Туҙлыҡыуыш ауылы — 10.07.1938) — дәүләт эшмәкәре, 1920 йылдың мартында Соҡаҙытамаҡ ауылының улус башҡарма комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Ишембай нефтен үҙләштереүҙе башлаусы, БАССР-ҙың игенселек халыҡ комиссары (1937), сәйәси золом ҡорбаны
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡы:
Кларк Артур Чарльз
Сэр Артур Чарлз Кларк (Arthur Charles "C." Clarke, йыл, Майнхед, Сомерсет графлығы, Англия, Бөйөк Британия —  йыл, Коломбо, Шри-Ланка) — Англия яҙыусыһы, ғалим, футуролог һәм уйлап табыусы, айырыуса Стэнли Кубрик менән бергә «Космическая одиссея 2001 года» (1968) фәнни-фантастик фильмын төшөрөү буйынса билдәле. Британия империяһы ордены командоры (1989) һәм рыцарь-бакалавр (2000).
Уның хөрмәтенә 2018 йылдың 11 апрелендә Харондағы тауға (Clarke Montes) исем бирелгән.
Биографияһы
1917 йылдың 16 декабрендә Сомерсет графлығындағы Майнхед ҡалаһында тыуа. Кларк, 10 йәшендә «Amazing Stories» журналын уҡып, үҙе өсөн тәүге тапҡыр фантастиканы аса. Артурға 13 йәш тулғас, атаһы, Беренсе донъя һуғышы ветераны, вафат була. Был хәл үҫмерҙең артабанғы тормошона һәм ижадына ҙур йоғонто яһай. Мәктәпте тамамлағас, 1936 йылда Лондонға күсә. Унда казначействоға аудитор булып эшкә инә. Британия планета-ара йәмғиәтенә ағза булып инә, 1940—1950-се йылдарҙа ике тапҡыр уның рәйесе итеп һайлана. Британ фэндомын нигеҙләүселәрҙең һәм әүҙемселәренең береһе була.
Икенсе донъя һуғышы башланғас, Король хәрби-һауа көстәренә хеҙмәткә саҡырыла, лейтенант званиеһында хеҙмәт итә, ҡатмарлы һауа шарттарында пилоттарҙың навигацияһын ябайлаштырыу өсөн радар системаһын эшләүҙә ҡатнаша. Был турала һуңынан «Шымартылған юл» («Path Glide») тигән ярымдокументаль романын яҙа, әҫәр 1963 йылда баҫылып сыға. Һуғыштан һуң лейтенант званиеһында демобилизациялана, шунан физика һәм математика специальностары буйынса Лондон Король колледжын тамамлай.
Кларк 1953 йылда бер тапҡыр Мэрилин Мэйфилд тигән Америка ҡыҙына өйләнә. Әммә никах уңышһыҙ булып сыға. Улар айырылыша. Кларк айырылышыуҙы үҙенең ғаилә ҡороп йәшәй ала торған ирҙәр иҫәбенә инмәүе менән аңлата, әммә һәр кемгә бер тапҡыр һынап ҡарарға кәңәш итә.
1956 йылда Кларк дуҫы Майк Уилсон менән Доминион Цейлонға күсә. Тәүҙә улар утрауҙың көньяғындағы Унаватуна (Unawatuna) ауылында, ә һуңынан Коломбола йәшәй, артабан Шри-Ланка гражданлығы алып, вафатына тиклем шунда тора.
Артур Кларк — фәнде популярлаштырғаны өсөн Калинга премияһына лайыҡ була (1961).
Кларк Артур ғүмеренең һуңғы йылдарында ҡаты ауырый (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, тарҡау склероз менән), шунлыҡтан башҡа яҙыусылар менән хеҙмәттәшлеккә күсергә мәжбүр була. Вафатынан бер нисә көн элек ул «Һуңғы теорема» романының ҡулъяҙмаһын рецензиялап өлгөрә, уны ул Фредерик Пол менән берлектә яҙған була. Китап Кларктың вафатынан һуң баҫылып сыға. Яҙыусы 2008 йылдың 19 мартында, 91-се йәшендә, мәрхүм була.
Фән һәм техника үҫешенә индергән өлөшө
1954 йылда Кларк Америка һауа торошо милли бюроһының фән бүлеге директоры Гарри Векслерға яҙған хатында орбиталь спутниктарҙы һауа торошон күҙаллау өсөн ҡулланырға мөмкинлеге тураһында яҙа. Идея хуплана һәм артабан тормошҡа ашырыла.
Артур Кларк Уолтер Кронкайт һәм Уолтер Ширра менән бергә «Аполлон-11», «Аполлон-12» һәм «Аполлон-15» космос караптарының Айға экспедициялары тураһында тура телерепортаждар алып бара һәм ҙур абруй яулай.
Кларк космос лифты идеяһын киң билдәле һәм популяр итә.
Әҙәби ижады
1937 йылдан 1945 йылға тиклемге осорҙа Кларк бер нисә хикәйәһен фэнзиндарҙа баҫтыра. Беренсе фантастик хикәйәһе «Ҡотолоу юлы» (Loophole) Astounding Science Fiction" журналында 1946 йылдың апрель һанында баҫыла, «Ҡотҡарыу отряды» (Rescue Party) тигән тағы бер хикәйәһе май һанында сыға. 1951 йылға тиклем «» баҫмаһында мөхәррир ярҙамсыһы булып эшләй.
Артур Кларк кинофантастикаға ҙур өлөш индерә, «Космическая одиссея 2001» (1968) тигән Стэнли Кубрик ҡуйған данлыҡлы фильм сценарийын яҙыусыларҙың береһе була. Кларк һуңыраҡ фильм сценарийы мотивтары буйынса яҙылған «2001: Космическая одиссея» романын баҫтыра. Был әҫәр дүрт китаптан торған циклға башланғыс һала.
Артур Кларк романдары араһында иң билдәлеләре: «Бала саҡ аҙағы» (1953), «Ҡала һәм йондоҙҙар» (1956), «Рама менән осрашыу» (1973), «Йәннәт фонтандары» (1979).
Ҡырым тарихы
Ҡырым ярымутрауы  географик урыны һәм уңай тәбиғәт шарттары менән антик дәүерҙән үк әһәмиәтле диңгеҙ юлдары сатына әүерелә.
Шул замандан ярымутрауға уның көньяғында йәшәгән тавр ҡәбиләләре исеменән алынған Таврика тигән атама йәбешеп ҡала. «Ҡырым» тигән хәҙерге атамаһы XIII б ыуатта нығына, ул, моғайын, «Ҡырым» тигән ҡала исеменән алынғандыр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын монголдар баҫып алғас, был ҡала Алтын Урҙа ханының урындағы идарасыһының баш ҡалаһына  әйләнә. «Ҡырым» атамаһының урыҫса Перекоп муйыны («перекоп» — «qirim» тигән төрки һүҙенең урыҫсаһы; башҡ. «ур, соҡор») атамаһынан килеп сығыуы ла ихтимал. XV быуаттан Ҡырым ярымутрауын —Таврия, ә 1783  йылда Рәсәйгә ҡушылғандан һуң Таврида тип йөрөтәләр. Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы ла шулай тип атала.
Ҡырым ерендә тәүге кешеләр йөҙ мең йылдар элек барлыҡҡа килә. Ҡыҫҡа йылы ҡыш һәм ҡояшлы оҙон йәй, бай үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы  һунар итеү, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ, малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнергә киң мөмкинлектәр биргән. Ярымутрауҙағы бай тимер рудаһы ятҡылыҡтары төрлө һөнәрҙәрҙе, металлургияны, тау эшен үҫтерткән. Төрлө тарихи дәүерҙәрҙә Ҡырымда таврҙар, киммерҙар, скифтар, гректар, сарматтар, римдар, готтар, һундар, аварҙар, болгарҙар, хазарҙар, славяндар, бәшнәктәр, ҡыпсаҡтар,  ҡараимдар, монголдар, ҡырым татарҙары, итальяндар, төрөктәр йәшәгән.
XV быуат аҙағынан диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы төбәге Ғосман империяһы составына инә. Ҡалған территория Ғосман империяһының вассалы Ҡырым ханлығы ныҡы була. 1768—1774 йылдарҙағы урыҫ-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә Ҡырым ғосмандар хакимлығынан ҡотола. 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы ғосмандар ярымутрауға дәғүә итеүҙән бөтөнләй  баш тарта.
1783 йылда  Ҡырым ярымутрауы Рәсәй империяһына ҡушыла. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы (1917—1922) осоронда Ҡырым ярымутрауы Аҡтар хәрәкәтенең һуңғы терәге була. Совет осоро нда Ҡырым РСФСР составында була, ә 1954 йылда совет етәкселеге ҡарары менән Украин ССР-ына тапшырыла. 1992 йылдан Украина составында була. 2014 йылдың мартында Ҡырым Рәсәй Федерацияһы составына инә, ләкин Украина һәм БМО ағзаһы булған илдәрҙең күпселеге тарафынан танылмай.
Палеолит һәм мезолит
Ҡырым территорияһында йәшәгән һоминидтарҙың иң боронғо эҙҙәре урта палеолитҡа тап килә — неандерталдарҙың Кейек-Ҡоба мәмерйәһендә 100 мең йыл элекке торалары табылған. Күпкә һуңыраҡ, мезолит дәүерендә, Ҡырымда кроманьондар төпләнә (Мурзаҡ-Ҡоба){{.
Райан-Питмен фаразына ярашлы,  б. э. т. VI мең йыллыҡҡа тиклем Ҡырым территорияһы ярымутрау түгел, ә әлеге Аҙау диңгеҙе территорияһы ла ингән ҙур ғына ҡоро ер массивының бер өлөшө булған. Б. э. т.  5500 йылдар тирәһендә Урта диңгеҙ һыуҙары бәреп инеп, Босфор боғаҙы хасил булғандан һуң ярайһы уҡ ҡыҫҡа ваҡыт эсендә байтаҡ территория һыу аҫтында ҡалған һәм Ҡырым ярымутрауы барлыҡҡа килгән. Ҡара диңгеҙҙең тулыуы мезолит тамамланып, неолит башланыу дәүеренә тап килә.
Неолит һәм энеолит
Неолит дәүерендә Ҡырымға Балҡан аша Анатолиянан килгән неолитик мәҙәниәттәр тулҡыны ҡағылмай. Урындағы неолит сығышы менән циркумпонтий зонаһы (Ҡара һәм Каспий диңгеҙҙәре араһындағы далалар һәм тигеҙлектәр) мәҙәниәттәренә бәйле.
Бронза һәм иртә тимер быуаты
Антик сығанаҡтарҙан Ҡырымда иң тәүҙә киммерҙар төйәкләнгәне билдәле (б. э. т. XII б.). Быны антик дәүер, Урта быуаттар тарихсылары, шулай уҡ Ҡырымдың көнсығыш өлөшө топонимдары рәүешендә беҙгә килеп еткән мәғлүмәттәр («Киммер кисеүҙәре», «Киммерик») раҫлай.
Таулы Ҡырымда, шулай уҡ Көньяҡ ярҙа таврҙар йәшәй, улар Ҡыҙыл Ҡоба археологик мәҙәниәте менән бәйле. Таврҙарҙың сығышы менән Кавказдан булыуына Ҡобан мәҙәниәте эҙҙәре ишаралай. Ҡырымдың таулы һәм яр буйы өлөшөнөң борон Таврика, Таврия, Таврида тип йөрөтөлөүе таврҙарҙан килә.
Таврика тарихының яңы дәүере Ҡырымды скифтар баҫып алыуынан башлана. Был дәүергә  халыҡ составындағы сифат үҙгәрештәре хас. Археология мәғлүмәттәре дәлилләүенсә, бынан һуң төньяҡ-көнбайыш Ҡырымда йәшәүселәрҙең төп өлөшөн Днепр буйынан күсеп килгән халыҡтар тәшкил итә.
Антиклыҡ дәүере
Христос Раштыуаһына тиклем VI—V быуаттарҙа, далаларҙа скифтар хакимлыҡ иткәндә, Эллада нан сығыусылар Ҡырым яр буйында үҙҙәренең сауҙа колонияларын нигеҙләй. Пантикапей йәки Боспор (хәҙерге Керчь ҡалаһы) менән Феодосия Боронғо Грецияның Милет ҡалаһы колониясылары тарафынан һалына; әлеге Севастополь тирәһендә урынлашҡан Херсонесты Понтика Гераклеяһы гректары төҙөй.
Грек колониясылары Киммер-Таврика ярҙарына карап төҙөү, виноградсылыҡ, зәйтүн ағастары һәм башҡа культуралар үҫтереү кәсептәрен алып килә, ҡорамдар, театрҙар, стадиондар төҙөй. Ҡырымда йөҙҙәрсә грек полисы үҫеп сыға. Антик дәүер гректары Ҡырым тураһында бөйөк тарихи-әҙәби ҡомартҡылар ижад  итә. Ҡырым материалын файҙаланып, Еврипид  «Ифигения Тавридала» драмаһын яҙа. Таврия Херсонесында һәм Киммер Боспорында йәшәүсе гректар «Илиада» менән «Одиссея»ны белә. Б. э. т. V быуатта Геродот скифтарҙың дине, таврҙар тураһында яҙа.
Б. э. т. III быуат аҙағына скифтар дәүләте сарматтар баҫымы аҫтында ныҡ ҡына ҡыҫыла. Скифтар үҙ баш ҡалаһын Салғыр йылғаһы (Симферополь эргәһендә) буйына күсерергә мәжбүр була, унда  Скиф Неаполе (грекса исеме Неаполис) ҡалаһы үҫеп сыға.
Рим протектораты
Б. э. I быуаты уртаһына Ҡырымда римдар төпләнә. Боспор батшалығы Римға буйһона. Римдар Харакс ҡәлғәһен төҙөй, уны III быуатта ташлап китәләр. Римдар Ҡырым тауҙары аша Виа Милитарис/Via Militaris (Календи һуҡмағы) юлын һала, был юл Херсонесты Ҡырымдың көньяҡ ярындағы Ай-Тодор мороно менән тоташтыра. Рим осоронда Ҡырымда христианлыҡ тарала башлай. Һөргөнгә ебәрелгән 4-се Рим Папаһы Климент I Ҡырымдағы тәүге христиандарҙың  береһе була.
Антиклыҡ ахырында Ҡырым
Ҡырымда Скиф дәүләте б. э. III быуатына тиклем йәшәй һәм готтар тарафынан юҡ ителә. Готтар оҙаҡ тотҡарланмай. 370 йылда Тамань ярымутрауынан бәреп ингән Баламбер готтары уларҙы ҡыҫырыҡлап сығара һәм  таулы Ҡырымда XVII быуатҡа тиклем нығынып ҡала (ҡырым готтары). IV быуат аҙағына Ҡырымда антик ҡалаларҙан Таврия Херсонесы ғына тороп ҡала. Ул бында Византия йоғонтоһон һаҡлай. Император Юстиниан дәүерендә Ҡырымда Алустон, Гурзуф, Симболон һәм Судак ҡәлғәләренә нигеҙ һалына, Боспор төҙөкләндерелә.
Урта быуаттар
VI—XII быуаттарҙа Көньяҡ-көнсығыш Ҡырымда феодаль мөнәсәбәттәр үҫә, нығытылған «мәмерйә ҡалалары» барлыҡҡа килә.
Ҡараимдарҙың ярымутрауҙағы тәүге эҙҙәре XII быуатҡа тура килә. Ҡараимдар хазарҙарҙың вариҫтары тип иҫәпләнә. Милли диндәре ҡараимсылыҡ тип атала һәм ул VIII быуатта уҡ Вавилонд а барлыҡҡа килә.
Византияның ҡеүәте кәмегәс, уның Ҡырымдағы әүәлге биләмәләрендә готаландар (ҡырым готтары) тарафынан Феодоро тигән православие христиандары кенәзлеге нигеҙләнә. Баш ҡалаһы Мангуп тигән иң ҙур «мәмерйә ҡалаһында» урынлашҡан була.
1223 йылда Ҡырымға Жебенең татар-монгол ғәскәрҙәре бәреп инә, ләкин улар тиҙ арала китеп бара. Далалы Ҡырым 1250 йылдан һуң ғына Алтын Урҙа биләмәһенә әүерелә. Ҡырым ҡалаһы ярымутрауҙың административ үҙәге була. Ҡарасубазар ҡалаһы Ҡырым улусының тағы бер ҙур ҡалаһы булып тора. Ҡырым ханы Мәнгүтимер тарафынан сығарылған тәүге тәңкәләр 1267 йылға ҡарай. Генуяла сауҙаның дәррәү үҫеүе һәм Кәфәнең яҡын булыуы арҡаһында Ҡырым тиҙ арала эре сауҙа һәм һөнәрселек ҡалаһына әүерелә.
XIV быуатта Ҡырымдың бер өлөшөн генуялылар ала. Был осорға Ҡырымда ҡыпсаҡ теле киң тарала, быны Кодекс Куманикус дәлилләй. 1367 йылда Ҡырым Мамайға буйһона.
1397 йылда литва кенәзе Витовт Ҡырымға һөжүм итә һәм Кәфәгә тиклем барып етә. Йеҙигәйҙе тар-мар иткәндән һуң, Херсонес харабаларға әйләнә (1399 йыл).
Ҡырым ханлығы һәм Ғосман империяһы
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң 1441 йылда Ҡырымда ҡырым татары халҡы  һәм уның дәүләте булған Ҡырым ханлығы барлыҡҡа килә. Ул Ҡырымдың дала һәм тау алды өлөшөн, шулай уҡ Дунай менән Днепр араһын, Аҙау буйын һәм хәҙерге Рәсәйҙең Краснодар крайы на ҡараған ерҙәрҙең күп өлөшөн биләй. Был мәлгә Ҡырым ярымутрауы Ҡырым ханлығы, таулы Феодоро кенәзлеге һәм көньяҡ яр буйындағы Генуя колониялары араһында бүлгесләнгән була.
1475 йылдың йәйендә ғосманлы төрөктәр Ҡырымға һәм Аҙау буйына Гәдик Әхмәт пашаның ҙур ғәскәрен килтереп төшөрә. Быға тиклем улар  Константинополь менән элекке Византия империяһы биләмәләрен баҫып алған була. Йәнә Генуяның бөтә ҡәлғәләрен һәм грек ҡалаларын да ҡулдарына төшөрәләр. Июлдә Мангуп ҡамауға алына. Ҡалаға бәреп ингән төрөктәр уның бөтә халҡын тиерлек ҡырып бөтөрә, ҡаланы талай һәм яндыра. Ҡырымдың диңгеҙ буйы ҡалалары һәм таулы өлөшө Ғосман империяһы составына инә. Төрөктәр  Кәфә пашалығын төҙөй. Һуңыраҡ ул эйәләткә әүерелдерелә. Унда ғосмандар гарнизондар, чиновниктар аппаратын тота, һалымдар йыя. 1478 йылдан Ҡырым ханлығы Ғосман империяһының вассалына әйләнә. Артабан өс быуат буйы Ҡара диңгеҙ төрөктәрҙең «эске күле» булып тора.
XVI быуатҡа Ғосман империяһы стратегик оборонаға күсә, нигеҙҙә  йылға  тамаҡтарында ҡәлғәләр төҙөй, үҙенсәлекле буфер  зоналары булдыра, Ҡырымды файҙаланып, Польша һәм Рәсәй менән һуғыштарҙы  был илдәрҙең эске биләмәләренә күсерә. XVI быуатта төрөктәр итальян белгестәре ярҙамы менән Перекопта Ор-Ҡапу ҡәлғәһен төҙөй. Ошо ваҡыттан алып Перекоп уры Төрөк уры тип тә йөрөтөлә. XV быуат аҙағынан Ҡырымда татарҙар хужалыҡ итеүҙең күсмә төрҙәренән ултыраҡ баҫыусылыҡҡа күсә башлай. Ҡырым татарҙары көньяҡта баҡсасылыҡ, виноградсылыҡ, тәмәке үҫтереү менән шөғөлләнә. Дала төбәктәрендә малсылыҡ (айырыуса һарыҡсылыҡ һәм йылҡысылыҡ)  үҫешә.
XV быуат аҙағынан Ҡырым  ханлығы  Урыҫ дәүләтенә һәм Речь Посполитаға барымталар яһап тора. Улар кешеләрҙе урлап, төрөк баҙарҙарында ҡоллоҡ ҡа һаталар. Ҡырым баҙарҙары аша үткән ҡолдар һаны өс миллион тип баһалана. Алтын Урҙа иҙеүенән ҡотолғас, Урыҫ дәүләте алдына ҡабаттан Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы баҫа. Ҡазан һәм Әстерхан ханлыҡтарын ҡыйратҡас, Рәсәй баҫҡынсылыҡ ниәтен көньяҡҡа төрөк-татар йүнәлешенә күсерә. Яулап алынған ерҙәрҙе үҙләштереп, ҡалалар төҙөй баралар. Урыҫ ғәскәрҙәренең XVI һәм XVII быуаттарҙағы Ҡырым походтары уңышһыҙ була. Ҡырым ярымутрауын яулап алыу  XVIII быуатта Урыҫ империяһы өсөн иң мөһим бурысҡа әүерелә.
XVIII быуат
Урыҫ-төрөк һуғышы  (1735—1739) барышында Рәсәйҙең 62 мең кешеле Днепр армияһы генерал-фельдмаршал Бурхард Христофор Миних етәкселегендә 1736 йылдың 20 майында Перекоп эргәһендәге Ғосман нығытмаларын, 17 июндә Баҡсаһарайҙы тартып ала. Ләкин аҙыҡ-түлек етешмәү, эпидемиялар башланыу Минихты Рәсәйгә сигенергә мәжбүр итә. 1737 йылдың июлендә генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге армия Ҡырымға бәреп инә, ул Ҡарасубаҙарҙы ала. Тик ул да кәрәк-яраҡ етешмәгәнлектән сигенә. Ярымутрауҙы бөлдөрөү урыҫ ғәскәрҙәре һөжүмдәренең берҙән-бер һөҙөмтәһе булып тора, сөнки Рәсәйҙең хужалыҡ итеү алып барылған төбәктәре менән яулап алынған ерҙәр араһы бик алыҫ була һәм хужалыҡ тәьминәтен дә, һөҙөмтәле оборонаны ла тормошҡа ашырып булмай . Ҡырымды Рәсәйгә ҡушылдырыу мөмкинлеге яңы баҫып алынған ерҙәрҙә кәрәкле плацдармды хасил иткәс кенә мөмкин була. Ҡырым ханлығы менән Ғосман империяһы Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйының урыҫ колонияһына әйләндерелеүенә ҡаршы аяуһыҙ көрәшһә лә,  1771 йылда генерал-аншеф В. М. Долгоруков армияһы Ҡырымды яулап ала. Бының өсөн Долгоруков һуңыраҡ  император  Екатерина II тарафынан алмастар менән биҙәлгән шпага, изге Андрей Первозванный орденына беркетелә торған алмастар һәм Ҡырым титулы менән бүләкләнә. Кенәз Долгоруков Ҡырым ханы Сәлимде Төркиәгә ҡасырға мәжбүр итә һәм уның урынына Рәсәй яҡлы хан Сәхип II Гәрәйҙе ултырта. Сәхип Гәрәй Рәсәй менән союз төҙөй, Рәсәй уға  хәрби һәм аҡса ярҙамы вәғәҙә итә.
1768—1774 йылдарҙағы Урыҫ-төрөк һуғышы Ҡырымда Ғосман хакимлығына нөктә ҡуя һәм, 1774 йылғы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенә ярашлы, ғосмандар рәсми рәүештә Ҡырымдан баш тарта. Аҙау диңгеҙенән Ҡара диңгеҙгә сыға торған урындарҙағы Керчь, Яңы Ҡале ҡәлғәләре Рәсәйгә күсә. Керчь боғаҙы Рәсәйҙең көньяҡтағы сауҙаһы өсөн ҙур әһәмиәткә эйә була. Ҡырым ханлығы Төркиәнән азат тип иғлан ителә. Әүәле Ғосман империяһы биләгән Көньяҡ һәм Көньяҡ-көнсығыш Ҡырым Ҡырым ханлығына күсә. Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы яртылаш хәл ителә.
Ләкин Төркиә Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйынан ҡолаҡ ҡағыуы менән тиҙ генә килешә алмай. Төрөк солтаны юғары хәлиф булараҡ дини власты һәм яңы хандарҙы раҫлау хоҡуғын үҙ ҡулында тота, шунлыҡтан Ҡырым ханлығына баҫым яһау мөмкинлеген һаҡлап ҡала. Һөҙөмтәлә Ҡырым аҡһөйәктәре ике төркөмгә бүленә, берәүҙәре урыҫтар, икенселәре төрөктәр яҡлы була. Араларында бәрелештәр булып тора, ә яңы раҫланған хандарҙы Ҡырым тәхетенә ултыртыу өсөн хатта урыҫ ғәскәрҙәренең ҡыҫылыуы талап ителә.
Ҡырымды бойондороҡһоҙ тип иғлан итеүгә өлгәшкән Екатерина II уны Рәсәйгә ҡушыу хыялы менән яна. Быны Рәсәйҙең тормошсан мәнфәғәттәре талап итә. Ҡырым Урыҫ дәүләте өсөн ифрат ҙур хәрби-сәйәси һәм иҡтисади әһәмиәткә эйә була. Әммә солтан Төркиәһе лә Таврия ярымутрауынан баш тартырға йыйынмай. Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүе булһа ла, Рәсәй менән Төркиә араһында Ҡырым өсөн көрәш һис туҡталмай. Рәсәй ярҙамы менән 1777 йылда Ҡырым ханы тәхетенә ултырған Шаһин Гәрәй Ҡырымдың һуңғы ханы була. Салоники менән Венецияла уҡыған, бер нисә тел белгән  Шаһин Гәрәй милли татар ғөрөф-ғәҙәттәрен һанға һуҡмай, Европа өлгөһөнә эйәреп, дәүләттә реформалар үткәрергә, идаралыҡты ла үҙгәртеп ҡорорға, Ҡырымдағы мосолмандар менән башҡа диндәрҙәгеләрҙе хоҡуҡи йәһәттән тигеҙләргә тырыша. Уны үҙ халҡы дәһри һәм хыянатсы тип таба.
1778 йылдың мартында Ҡырымдағы һәм Ҡобандағы урыҫ ғәскәрҙәре командующийы итеп Александр Суворов ҡуйыла, ул ярымутрау оборонаһын тамырҙан нығыта һәм төрөк флотын Ҡырым һыуҙарынан китергә мәжбүр итә.
1778 йылда Суворов ул саҡтағы Новороссийск, Аҙау, Әстерхан, Һарытау губерналары идарасыһы (генерал-губернаторы)  кенәз Потёмкин  бойороғо буйынса Ҡырымдың христиан динле халҡының (әрмәндәр, гректар, волохтар, грузиндар) Рәсәй подданныйлығын алыуына һәм Аҙау диңгеҙе буйындағы, Дон тамағындағы яңы ерҙәргә күсеп ултырыуына булышлыҡ итә (проект Екатерина II-гә 1778 йылдың мартында генерал-фельдмаршал граф  Румянцев тарафынан тәҡдим ителә). Был, бер яҡтан, Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйындағы уңдырышлы ерҙәрҙе  (беренсе сиратта — бөтөрөлгән Запорожье Сечының бушап ҡалған ерҙәрен, сөнки Запорожье казактарының бер өлөшө Дунай аръяғына китә, ҡалғандары Ҡобанға  күсенергә мәжбүр ителә) йәһәтерәк төйәкләндереү ихтыяжынан килеп сыға. Икенсе яҡтан, әрмәндәр менән гректарҙы Ҡырымдан күсереү Ҡырым ханлығын иҡтисади яҡтан көсһөҙләндереү һәм уның Рәсәйҙән бойондороҡлолоғон арттырыу маҡсатында эшләнә. Суворов башлаған эш-ғәмәлдәр Шаһин Гәрәйҙе һәм татар аҡһөйәктәрен ярһыта, сөнки халыҡтың иҡтисади әүҙем өлөшө китеү менән ҡаҙна килемһеҙ ҡала. «Подданныйҙарын юғалтыуын» ҡаплар өсөн ханға, уның ағай-энеһенә, бейҙәргә һәм мырҙаларға Урыҫ дәүләте ҡаҙнаһынан  100 мең һум аҡса түләнә. 1778 йылдың майынан сентябренә тиклем Ҡырымдан Аҙау буйына һәм  Новороссияға 31 мең кеше күсерелә. Ҡырымдың көнбайыш һәм көньяҡ ярын биләгән гректарҙы Суворов Аҙау диңгеҙе нең төньяҡ ярына күсерә, улар унда Мариуполь ҡалаһын һәм 20 ауыл төҙөй. Ҡырымдың башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш төбәктәрендә (Феодосия, Иҫке Ҡырым, Сурхат һ. б.) әрмәндәрҙе Дондың түбәнендә Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе тирәһенә күсерәләр, улар унда Дондағы Нахчиван ҡалаһына һәм уның эргәһендәге 5 ауылға нигеҙ һала (хәҙерге Дондағы Ростов урынында). Христиандар китеү менән ханлыҡ тамам бөлдөрөлә.
1779 йылдың 10 мартында Рәсәй менән Төркиә Айналы-Ҡаваҡ конвенцияһына ҡул ҡуя. Уға ярашлы, Рәсәй ҙә, Төркиә лә Ҡырым ярымутрауынан ғәскәрҙәрен сығарырға, ханлыҡтың эске эштәренә ҡыҫылмаҫҡа тейеш була. Төркиә Шаһин Гәрәйҙе Ҡырым ханы тип таный, Ҡырымдың бойондороҡһоҙлоғон һәм урыҫ сауҙа судноларының Боспор һәм Дарданелла аша ирекле үтеп йөрөү хоҡуғын раҫлай. Рәсәй ғәскәрҙәре, Керчтә һәм Яңы Ҡалелә алты меңлек гарнизонын ҡалдырып, 1779 йылдың июнендә Ҡырым менән Ҡобандан китә.
Ғосман Портаһы Көсөк-Ҡайнаржа солох килешеүенән күрелгән юғалтыуҙар менән килешә алмай һәм Ҡырым ханлығына йоғонтоһон ҡайтарырға тырыша. 1781 йылдың көҙөндә Ҡырымда Төркиә ҡотҡоһо буйынса сираттағы ихтилал башлана. 1782 йылдың йәйендә  Екатерина II кенәз Потёмкинға ҡолатылған Шаһин Гәрәйгә ярҙамға урыҫ ғәскәрҙәрен ебәрергә бойора. Сентябрҙә урыҫ ғәскәренең булышлығы менән Шаһин Гәрәй хан тәхетен ҡайтарып ала.
Рәсәй империяһына ҡушылыу
Төркиәнән хәүеф янауы арҡаһында илдең көньяғында ҡеүәтле нығытмалар төҙөлә һәм сик буйы губерналарында хужалыҡты үҫтереү саралары күрелә. Был өлкәләрҙең идарасыһы булараҡ Потёмкин Ҡырымды Рәсәйгә ҡушыу ихтыяжы тыуыуын таный. 1782 йылдың декабрендә Херсондан ҡайтҡан Потёмкин Екатерина II-гә үҙ ҡарашын тасуирлаған  меморандумын тапшыра.
Константинополде баш ҡала итеп, Византия империяһын тергеҙеүҙе һәм тәхетенә урыҫтар яҡлы хакимды ултырыуҙы күҙҙә тотҡан Грек проекты эсенә ингән был планды тормошҡа ашырыу өсөн нигеҙ Потёмкиндың Новороссияны киңәйтеү, ҡәлғәләр төҙөү һәм хужалыҡты үҫтереү буйынса эшмәкәрлеге аша булдырыла. Шулай итеп, ярымутрауҙы Рәсәйгә ҡушыу буйынса  хәл иткес эштәрҙе нәҡ ул башҡара.
1782 йылдың 14 декабрендә ҡатын батша Потёмкинға «бик йәшерен» хат ебәрә, унда уға үҙенең «ярымутрауҙы тартып алыу»ға ихтыярын иғлан итә. 1783 йылдың яҙында хәл ителгәненсә,  Потёмкин көньяҡҡа барырға һәм Ҡырым ханлығын Рәсәйгә ҡушыу менән шәхсән идара итергә тейеш була. 8 (21) апрелдә император «Ҡырым ярымутрауын, Тамань утрауын һәм бөтә Ҡобан яғын Рәсәй державаһына алыу тураһында» манифесҡа ҡул ҡуя. Был документты Екатерина Потёмкин менән бергә эшләй. Ханлыҡты Рәсәйгә ҡушыу ғәмәлгә ашырылып бөтмәй тороп ул документ сер итеп тотолорға тейеш була. Шул уҡ көндө Потёмкин көньяҡҡа юллана, әммә юлда саҡта уҡ Шаһин Гәрәйҙең ханлыҡтан баш тартыуы тураһындағы хәбәрҙе ала. Быға Шаһин Гәрәй үткәргән сәйәсәткә ҡарата халыҡтың нәфрәтле мөнәсәбәте, дәүләттең бөлгөнлөккә төшөүе, урыҫ властары менән үҙ-ара аңлашмаусанлыҡ сәбәпсе була.
Ҡобанда хәлдең айырыуса ҡатмарлашыуы ихтималлығынан сығып, Потёмкин Александр Суворов менән ҡәрҙәше П. С. Потёмкинға Ҡобандың уң ярына ғәскәр сығарырға ҡуша. Кенәздең бойороғон алғас, Суворов элекке Ҡобан һыҙығына ғәскәрен ҡуя һәм Потёмкин тарафынан тәғәйенләнгән көнгә —  Екатерина II-нең тәхетте биләү датаһы булған 28 июнгә — нуғайҙарҙы ант биреү тантанаһына әҙерләй башлай. Бер үк ваҡытта  Кавказ  корпусы командующийы  П. С. Потёмкин  Ҡобандың  үр  яғында антлашыу тантанаһын үткәрергә тейеш була.
Ҡырымға генерал-поручик граф де Бальмен етәкселегендәге урыҫ ғәскәрҙәре индерелә. 1783 йылдың июнендә Ҡарасубаҙарҙа кенәз Потёмкин Ҡырым аҡһөйәктәренең һәм халыҡтың бөтә ҡатламдары вәкилдәренең Рәсәйгә тоғролоҡ тураһындағы антын ҡабул итә. Ҡырым ханлығы йәшәүҙән туҡтай, уның юғары ҡатламы (300-ҙән ашыу ырыу) Рәсәй дворянлығына ҡушылып китә һәм яңы ойошторолған Таврия өлкәһенә идара итеүҙә ҡатнаша.
Екатерина II фарманы буйынса көньяҡ-көнбайыш яр буйында буласаҡ Ҡара диңгеҙ флоты  өсөн гавань һайлау сараһы күрелә. II ранг капитаны  И. М. Берсенев  «Осторожный» фрегатында Таврия Херсонесы харабаларынан алыҫ түгел Әхтиәр ҡасабаһы эргәһендәге бухтаны файҙаланырға тәҡдим итә. Екатерина II 1784 йылдың 10 февралендә сыҡҡан указы менән бында «адмиралтействолы, верфле, ҡәлғәле хәрби порт төҙөргә һәм уны хәрби ҡала итергә» бойора. 1784 йыл башында порт-ҡәлғәгә нигеҙ һалына, уға Екатерина II Севастополь тип атама бирә.
Тәүге осорҙарҙа Рәсәй Ҡырымын төҙөкләндереү менән кенәз Потёмкин шөғөлләнә, уға «Таврия кенәзе» тигән титул бирелә.
1783 йылда Ҡырым халҡының һаны  60 меңгә етә[источник не указан 426 дней], улар нигеҙҙә малсылыҡ менән шөғөлләнә (ҡырым татарҙары). Шуның менән бергә, Рәсәй юрисдикцияһы аҫтында булғас,  урыҫтар һәм гректар һаны ла арта башлай. Яңы ерҙәрҙе үҙләштерергә болгарҙар һәм немецтар ҙа килә. 1787 йылда император Екатерина Ҡырымға данлы сәйәхәтен тормошҡа ашыра. Сираттағы урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында ҡырым татарҙары араһында сыуалыштар башлана, шул арҡала улар йәшәгән биләмәләрҙе ныҡ ҡына ҡыҫҡарталар. 1796 йылда өлкә Новороссия губернаһы составына индерелә. 1802 йылда яңынан үҙаллы административ берәмеккә әйләндерелә. XIX быуат башында Ҡырымда виноград үҫтереү (Магарач)  һәм суднолар төҙөү (Севастополь) тармаҡтары үҫә, юлдар төҙөлә. Кенәз Воронцов ваҡытында Ялта төҙөкләндерелә башлай, Воронцов һарайына нигеҙ һалына, ә Ҡырымдың көньяҡ яр буйы курортҡа әйләндерелә.
Ҡырым һуғышы
1854 йылдың июнендә инглиз-француз  флотилияһы Рәсәйҙең Ҡырымдағы яр буйы нығытмаларын утҡа тота, ә сентябрҙә Евпаторияға союздаштар (Бөйөк Британия, Франция, Ғосман империяһы) десантын төшөрөү башлана. Тиҙҙән Альмалағы алыш була. Октябрҙә Севастополь ҡамауға алына. Унда Малахов ҡурғанында Корнилов һәләк була. 1855 йылдың февралендә урыҫтар Евпаторияны штурмлай, ләкин уңышҡа өлгәшә алмай. Майҙа инглиз-француз  флоты  Керчте ала. 1855 йылдың июлендә  Севастополдә оборона тотоусыларҙы рухландырып торған адмирал  Нахимов һәләк була. 1855 йылдың 11 сентябрендә Севастополь ҡолай, ләкин һуғыштан һуң айырым шарттар менән Рәсәйгә ҡайтарыла.
Ҡырым XIX быуат аҙағы — XX быуат башында
1874 йылда Симферополде  Александровск   (хәҙерге  Запорожье) менән тимер юл  тоташтыра. Ҡырымдың курорт  статусы Ливадияла батшаның йәйге резиденцияһы булған Ливадия һарайы барлыҡҡа килгәс күтәрелә.
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ҡырымда  546 700 кеше йәшәй. Уларҙың 35,6 проценты — ҡырым татарҙары, 33,1 проценты — великоростар, 11,8 проценты — малоростар, 5,8 проценты — немецтар, 4,4 проценты — йәһүдтәр, 3,1 проценты — гректар, 1,5 проценты — әрмәндәр, 1,3 проценты — болгарҙар, 1,2 проценты — поляктар, 0,3 проценты төрөктәр була.
1905 йылдың ноябрендә лейтенант Шмидт етәкселегендә Севастополь ихтилалы була.
Ҡырым Граждандар һуғышында
Революция алдынан Ҡырымда 800 мең кеше, шул иҫәптән 400 мең урыҫ һәм  200 мең татар, шулай уҡ  68 мең йәһүд, 40 мең немец йәшәй. 1917 йылдың Февраль ваҡиғаларынан һуң татарҙар Милли Фирҡәгә берләшә  һәм ярымутрауҙа власты ҡулдарына төшөрөргә тырыша. 1917 йылдың 16 декабрендә Севастополдә большевистик Хәрби-революцион комитет ойошторола, ул власты үҙ ҡулына ала. 1918 йылдың 4 ғинуарында большевиктар ҡырым татарҙары берләшмәләрен ҡыуып сығарып, Феодосияла,  6 ғинуарҙа Керчтә власты ала. 8 ғинуарҙан 9-ына ҡаршы төндә Ҡыҙыл гвардия  Ялтаға инә. 14 ғинуарға ҡаршы төндә Симферополде алалар. 1918 йылдың 19 мартында Ҡырымда Таврида Совет социалистик республикаһы иғлан ителә.
1918 йылдың 22 апрелендә полковник Болбочан етәкселегендәге украин ғәскәрҙәре Евпатория менән Симферополде ҡулға төшөрә, улар артынса генераль фон Коштың герман ғәскәрҙәре килеп етә. Киев менән Берлин араһындағы килешеү буйынса  27 апрелдә украин частары Ҡырымдан сыға һәм ярымутрауға дәғүәләшеүҙән баш тарта. Яңы баҫҡынсылар менән союзға ингән ҡырым татарҙары ла баш күтәрә. 1918 йылдың 1 майына  герман ғәскәрҙәре бөтөн Ҡырым ярымутрауын оккупациялай. 1918 йылдың 1 майы — 15 ноябре  — Ҡырым ғәмәлдә Германия оккупацияһы аҫтында,  ә де-юре Сөләймән Сулькевичтың автономиялы Ҡырым край хөкүмәте идараһы аҫтында (23 июндән) була. 1918 йылдың 25 ноябрендә Севастополь портына союздаштар эскадраһы килә, ҡалаға француз ғәскәрҙәре аяҡ баҫа.
5 апрелдә Деникин отставкаға китеүе һәм вазифаһын генерал Врангелгә тапшырыуы тураһында белдерә. 3 августа аҡтар Александровск иҙы ала, ләкин иртәгәһенә үк ҡалдырырға мәжбүр була.
Граждандар һуғышы аҙағында Ҡырымда 720 мең кеше йәшәгән була.