cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кеннеди Джон Фицджералд
Тыуыуы һәм тәүге йылдары
Джон тыуғандан һуң ғаилә Абботсфорд- роудтағы ғәйәт ҙур йортҡа күсенә. Шунда ул «» мәктәбенә уҡырға бара, был мәктәптә ул һәм уның өлкән ағаһы Джозеф ҡына католик була. Бала сағында Джон бик сибек бала булып үҫә: һыу сәсәге һәм скарлатина менән сирләй. Кеннеди өсөн бала сағындағы иң сағыу хәтирә — 1922 йылда губернатор һайлауҙарына үҙ кандидатураһын ҡуйған олатаһы Джон менән һайлау округтары буйлап йөрөүе.
Америка үҙәгендә уңышлы эшләгән иҡтисадсы булып танылған һәм 2 миллион доллар капиталға эйә булған Джозеф Кеннеди 1927 йылда ғаиләһен биржа сауҙаһы ҡалаһы булараҡ дан ҡаҙанған Нью-Йоркҡа (дөрөҫөрәге, уның Ривердейл мини-районына), ә аҙаҡ — Бронксвилгә күсерә. Джозеф Кеннедиҙың Массачусетста мөлкәте — ҙур булмаған Хаяннис-Порт ҡасабаһында нәҫелдән нәҫелгә күсеп килгән имениеһы ҡала. Джон шунда мәктәбенә йөрөй.
Урта белем
1930 йылдың көҙөндә 13 йәшлек Джон католиктар мәктәбенә күсерелә, мәктәп йорттарынан алыҫ Коннектикут штатының  ҡалаһында урынлаша. Унда ул сирләй һәм туғандарын бик һағына, мәктәптәге тәртиптән зарланып хаттар яҙа: «тотҡан дине өсөн ҡырын ҡарайҙар, тик Йель университеты футболсылары Гарвард университеты, йәки ҡораллы Көстәр командаларына ҡаршы ҡаршы уйнаған саҡта ғына территориянан ситкә сығырға рөхсәт итәләр». Джон йыл буйы тип әйтерлек дауаханала була, ә һуңғы айҙарҙа йортта уҡыу ҡулланыла. Ауырыуына ҡарамаҫтан, мәктәптә спорт менән әүҙем шөғөлләнә, бейсбол, баскетбол һәм еңел атлетика менән мауыға.
Кеннеди туғыҙынсы класта уҡыуын «» шәхси мәктәп-интернатында дауам итә. Өлкән ағаһы Джозеф та, ә унан алда сәйәси эштәр буйынса коллегалары буласаҡ Эдлай Стивенсон II һәм Честер Боулс та ошо мәктәп-интернатта уҡыған була. "Чоут"та уҡығанында ла Джон әллә ни юғары баһалар алмай. Тарихсы Алан Бринкли әйтеүенсә, «эштәре лә унан-бынан ғына башҡарылған була, шуға ла мәктәптә илтифатһыҙ һәм диҡҡәтһеҙ уҡыусы тип таныла». Кеннеди "Чоут"ты йыш ҡына төрмә менән сағыштыра, өҫтәүенә сәләмәтлеге лә яҡшырмай, оҙаҡ ҡына ваҡытын Майо клиникаһында үткәрергә тура килә.
Күңеле менән боласы булған Кеннеди «Макеров клубы» тигән ойошмаға ағза булып инә, был ойошма ағзалары уҡытыусыларға һәм мәктәп етәкселегенә ҡағылышлы насар йырҙар башҡара. Тәртибе насар булыуға ҡарамаҫтан, уны мәктәптән ҡыумайҙар һәм ул был уҡыу йортон тамамлап, ҡулына аттестат ала.
Юғары белеме
<div class="floatleft" style="background-color:#B0C4DE;border:1px; font-size:85%; solid #C8C8C8;padding:0.5em;text-align:center"> Гарвард университетында Джон Ф. Кеннеди йөрөгән
дәрестәр теҙмәһе Урта белемгә эйә булғандан һуң Кеннеди артабан белем алыу хаҡында уйлана башлай. 1935 йылда Гарвард университетына уҡырға инә, ләкин август аҙағында документтарын ала һәм Лондон иҡтисад һәм сәйәсәт фәндәре мәктәбенә, шәхсән күренекле иҡтисадсы, профессор Гарольд Ласкиға юллана, аҙаҡ профессор Кеннедиҙы маҡтап иҫкә ала. АНглияның баш ҡалаһында Джон тағы ла сирләй, был юлы ул һары ауырыуына тарый, тыуған иленә ҡайтып, Принстон университетына уҡырға инә. Иң яҡын дуҫы да шунда уҡыған була.
Кеннеди өсөн Принстон «бәләкәй генә провинциаль университет ҡалаһы» була. Беренсе семестрҙы ла тамамламаҫтан сирләп Бостон хәстәханаларының береһенә эләгә. Бер нисә аҙна үткәс кенә Джон анализдар тапшыра. Ахыр сиктә егеткә « лейкемия» диагнозы ҡуйыла. Кеннеди быға ышанмай — тиҙҙән табиптар үҙҙәренең хаталаныуын таный.
Уҡыу йылы аҙағын Джон Палм-Бич курортында, Аризона һәм Лос-Анджелес ранчоларында үткәрә. 1936 йылдың авгусында уны ҡабат Гарвард университетына ҡабул итәләр. Джон "Чоут"тағығаһәм Пристонға ҡарағанда Гарвардта яҡшыраҡ уҡый, күп уҡый, спорт занятиеларын ҡалдырмай. 1937 йылда йәйге каникулдарында Лем Биллингс менән бергә Европа илдәре буйлап ҙур сәйәхәт ҡыла, был сәйәхәттең бағыусыһы — уның атаһы. Атаһы Джонды буласаҡ Папа рим кардиналы Пачелли һәм бер нисә ҙур донъя кимәлендәге фигураларменән таныштыра. Егеткә бигерәк тә тоталитар режимлы Италия менән Германия оҡшай.
Круизда алған тетрәндергес тәьҫораттары уны тарих һәм политологияға яҡынайта. Хәҙер инде ул уҡыу алдынғыһы булыуҙан тыш студенттар йәмғиәтендә уңышҡа өлгәшергә теләй: хатта Гарвардтың социаль клдубтарының береһенә эләгеүҙе үҙенең төп маҡсаты итеп ҡуя. Тиҙҙән ул ' клубына ағза булып инә, университеттың ' гәзитендә мәҡәләләре баҫыла башлай. Әммә Джон  клубы ағзаһы булыуы менән күберәк ғорурлана һәм уҡыуҙан буш ваҡытын ошо клубтың штаб-фатирында үткәрә.
Икенсе донъя һуғышының башланыуы тураһында Кеннеди Антиба к урортында ял иткәндә ишетә. Гарвардҡа ҡайтҡас та уҡыу йортон тамамлағандағы ғилми эшен яҙа, «Мюнхендың халыҡты тынысландырыу сәйәсәте» тип аталған был эште яҙыуҙа уға атаһының ярҙамсылары, стенографистары һәм машинисткалары ингән тотош бер команда ярҙам итә. «Насар яҙылған, әммә ҡатмарлы проблемаға намыҫлы, ҡыҙыҡлы һәм аҡыллы анализ яһалған» — Кеннедиҙың ғилми етәкселәре шундай һығымта яһай. Уртаҡул диплом эше булыуына ҡарамаҫтан, ул The New York Times гәзите журналисы ярҙамында «Ни өсөн Англия йоҡлап ҡалған» исеме аҫтында айырым китап итеп сығарыла.
Йәш Кеннедиҙың аналитик әҫәре киң ижтимағи резонанс тыуҙыра, Алан Бринкли фекеренсә, сәбәбе — «демократик дәүләттәрҙең тоталитар режимдарға ҡаршы торорға әҙер булыуы мәсьәләһе менән ул дәүер сәйәси аналитиктарының бөтөнләй ҡыҙыҡһынмауы». Джон тәүге тапҡыр түбәндәге тезисты телгә ала, һәм был тезис аҙаҡ уның сәйәси доктринаһының төп пункттарының береһенә әйләнә: «Көсәйә барған коммунистик донъя менән оҙайлы, көсөргәнешле көрәштең бөтә ауырлыҡтарын еңеп сығыу өсөн демократия көслө һәм һуғышырға һәләтле булырға тейеш».
Китап АҠШ-та, Англияла нәшер ителә, дөйөм тиражы 80 мең данаға етә, автор гонорары 40 мең доллар тәшкил итә.
Икенсе донъя һуғышы
Гарвард университетын тамамлағандан һуң фән бакалавры Кеннеди артабан нимә менән шөғөлләнәсәге тураһында уйлана. Хоҡуҡ фәнен өйрәнергә теләп, 1941 йылда Йель университетына документтарын тапшыра, хатта нисә ай Стэнфорд университетында уҡып ала, ләкин тиҙҙән Америка рәсми рәүештә Икенсе бөтә донъя һуғышына инә. Джон ауырыуы сәбәпле уны армияға алмаясаҡтары тураһында белә. Сөнки бынан бер йыл элек, Перл-Харборҙағы ваҡиғаларға тиклем, ул медицина комиссияһын үтеп ҡарай, ләкин арҡаһындағы йәрәхәте арҡаһында, хәрби хеҙмәткә яраҡлы түгел, тип таныла. Атаһы һәм уның таныштары (атап әйткәндә, адмирал Керк Алан) ярҙамында октябрҙә Кеннеди Вашингтон ҡалаһына хәрби-диңгеҙ разведкаһы идаралығына ебәрелә.
Кеннеди штаб өсөн сводкалар әҙерләй һәм был эште бик ялҡытҡыс тип иҫәпләй. Ул үҙен ысын хәрби хәрәкәттәрҙә һынап ҡарарға теләй, тип иҫәпләй тарихсы Алан Бринкли:
Разведка идаралығында бер аҙ хеҙмәт иткәндән һуң Джон Көньяҡ Каролина штатының Чарлстон ҡалаһына верфенә күсерелә. 1942 йылдың июлендә тиҙләтелгән программа буйынса Хәрби-диңгеҙ флоты офицерҙарын әҙерләүсе мәктәп (Чикаго, Иллинойс штаты) составына индерелә. Портсмутта (Род-Айленд штаты) тиҙйөрөшлө торпедо катерына идара итеү нескәлектәренә өйрәнә һәм 1943 йылдың яҙында PT-109 катеры командаһын ҡабул итеп ала. Быға тиклем Кеннеди, командир булырға хыялланып, атаһына һәм Массачусетстан сенатор Деэвид И. Уолшҡа ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән була. Джонды тиҙ арала Тымыҡ океанға күсерәләр, унда АҠШ менән Япония араһында барған һуғыштың иң ҡыҙған мәле була.
2 августа Кеннеди, ун алты катерҙан торған төркөм составында япон караптарына һөжүм итергә, тигән задание ала. Төнгө рейд ваҡытында ҡараңғынан аңғармаҫтан килеп сыҡҡан дошман эсминецы PT-109-ға таран менән килеп бәрелә һәм катерҙы икегә яра. Палалубаға осоп барып төшкәндә Джондың арҡаһы ныҡ зыян күрә. Ун өс моряктың икеһе шунда уҡ һәләк була, Кеннедиҙың ваҡытында һәм теүәл команда биреүе арҡаһында башҡалар һәләкәттән ҡотолоп ҡала. Биш сәғәт дауамында катер командаһы яҡындағы ярға ағым ыңғайына йөҙөп бара, өҫтәүенә Кеннеди бер яралы морякты үҙе менән бергә ҡушылып йөҙҙөрә.
Науро утрауына барып йығылғас, Кеннеди кокос ҡабығы эсенә катер командаһы булған утрау координаттары күрһәтелгән яҙыу һалып ебәрә. Бер аҙнанан һуң Кеннеди командаһын Америкаға Нью-Джорджия утрауҙарында урынлашҡан Яңы Зеландия патруленең торпеда катеры алып ҡайта.
Артабанғы көндәрҙә Америка матбуғаты Кеннеди һәм уның командаһының батырлығы тураһында һоҡланып яҙа, уларҙа Джонды «Кеннеди улы» тип йыш ҡына телгә алалар. Хәрби хәрәкәттәр ваҡытында күрһәткән батырлығы өсөн Джон бик күп орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «Ҡыҙыл йөрәк» ордены һәм Хәрби-диңгеҙ флоты һәм диңгеҙ пехота корпусы миҙалы бар. Адмирал Уильям Хэлси шәхсән үҙе Кеннедиҙы хөрмәтләү тураһындағы приказға ҡул ҡуя: «уның батырлығы, сыҙамлылығы һәм лидер сифаттары Ҡушма Штаттарҙың диңгеҙ хеҙмәтенең юғары традицияларына ярашлы, бер нисә кеше ғүмерен ҡотҡарырға булышлыҡ итә», тип яҙыла унда.
Сәйәси карьераһының башы
Запасҡа сығарылып бер нисә ай үткәс, Кеннеди журналистика эше менән шөғөлләнә башлай — У. Р. Херстың Hearst Corporation медиаконгломераты өсөн Сан-Францискола Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының төҙөлөүен яҡтырта. Ундағы вағиларҙы яҡтыртҡанда ул журналист сифатында Совет делегацияһының йәш етәксеһе — АҠШ-та Совет илсеһе вазифаһын башҡарған киләсәктә СССР-ҙың эре сәйәси эшмәкәре булып таныласаҡ Громыконан интервью ала. Артабан сираттағы Европа турына сығып китә, сәйәхәттә йөрөгәнендә һуңғы осорҙағы төп сәйәси ваҡиғалар һәм шул замандың шәхестәре тураһында бик күп уйлана.
1947—1953 йылдарҙа Кеннеди демократтар партияһынан конгрессмен булараҡ АҠШ конгресында Бостон округы исемненән ҡатнаша. Конгрессмен Кеннеди Вәкилдәр палатаһының Мәғариф һәм хеҙмәт мөнәсәбәттәре мәсьәләләре буйынса комитеты ағзаһы булып тора.
1953 йылда Кеннеди, аяуһыҙ көрәштә сенатор Генри Лоджды еңеп, сенатор урынын ала. Сенатор Кеннеди хеҙмәт һәм йәмәғәт именлеге комитеты ағзаһы була. Сенаттың ҡораллы көстәрҙә шпиотаж темаһына асыҡ тыңлауҙар барышындағы закон боҙоуҙарға юл ҡуйғаны өсөн сенатор Джозеф Маккартиға шелтә булдереү тураһындағы тауыш биреүҙә ҡатнашмаҫҡа ҡарар итеүе буласаҡ президенттың был осорҙа иң ҡаршылыҡлы ҡарары була. Тикшеренеүселәр Кеннедиҙың был аҙымының сәбәбен төрлөсә аңлата (атап әйткәндә, хәстәханала ятыуы һәм консерватив ҡарашлы һайлаусыларының ышанысын ҡаҡшатырға теләмәүе), әммә был тәңгәлдә Кеннеди үҙенең 1960 йылда әйтелгән фекере лә билдәле:
Я никогда не называл себя совершенным. Я выполнил обычную для политика норму ошибок. Случай с Джо Маккарти? Я оказался в проигрышной ситуации. Мой брат работал на Джо. Я был против этого, я не хотел, чтобы он работал на Джо, но он хотел. И как, чёрт побери, я мог встать и осудить Джо Маккарти, когда мой собственный брат работал на него? Таким образом, это был не столько вопрос политического долга, сколько личная проблема.
1960 йылдың һайлау алды кампанияһы
Демократик партиянан президентлыҡҡа кандидат 43 йәшлек Джон Ф. Кеннеди 1960 йылдағы һайлауҙа еңә. Һайлау алды кампанияһы барышында Кеннеди «Яңы үр» (Рузвельттың "Яңы курсы"на оҡшаш) концепцияһын тәҡдим итә, артабан тап ошо концепцияның байтаҡ өлөшө президентлыҡ программаһына инеп китә. 1960 йылдың 2 ғинуарында Кеннеди рәсми рәүештә президентлыҡҡа үҙ кандидатураһын күрһәтә. Демократик праймеризда уға ҡаршы Миннесотанан сенатор Хьюберт Хамфри, Миссуриҙан сенатор Стюарт Саймингтон, Техастан сенат күпселеге лидеры Линдон Джонсон һәм Эдлай Стивенсон сыға. Лос-Анджелеста конвентты (съезды) асыу мәленә (11-15 июль) Кеннеди үҙенә еңеүҙе тәьмин итә, һәм тауыш биреүҙең беренсе турында Кеннедиҙың кандидатураһы раҫлана. Ике аҙна үткәс, республикансылар партияһы үҙенең кандидаты итеп вице-президент Ричард Никсонды һайлай. АҠШ тарихында беренсе тапҡыр үткәрелгән тәүге теледебатта Кеннеди менән Ричард Никсон осраша. Һайлау кампанияһы барышында Кеннеди алға, яңы ун йыллыҡҡа табан барырға, яңы үрҙәр яуларға, тигән маҡсаттар ҡуя. Матбуғат сараларында хәбәр ителеүенсә, Кеннедиға еңеүҙе уның партияһының сәйәси платформаһы ла, Кеннедиҙең вәғәҙәләре лә әллә ни ҙур роль уйнамай, ә Кеннедиҙың үҙен телевизор экранында тотошо, ябай, аңлайышлы итеп аңлата белеүе уны президент итеп һайлауҙы тәьмин итә.
Кеннеди — ил тарихында беренсе президент-католик.
Аҡш президенты
Джон Кеннеди 1960 йылдың 8 ноябрендә президент итеп һайлана. ""1961 йылдың 20 ғинуарында Джон Кеннеди ант ҡабул итә һәм, шулай итеп, АҠШ-тың 35-се президенты була. Кеннеди үҙенең инаугурация телмәрен халыҡҡа мөрәжәғәт менән тамамлай: «Илдең һеҙгә нимә бирәсәге тураһында түгел, ә һеҙ илгә нимә бирә алыуығыҙ тураһында уйлағыҙ». Яңы президент менән хөкүмәткә АҠШ-тың финанс-монополик даирәләрендә бәйләнештәргә эйә булған, йәки сәйәси өлкәлә уңышға өлгәшкән бөтөнләй яңы кешеләр килә.
Кеннеди хакимиәтенә түбәндәгеләр инә: вице-президент Линдон Джонсон, дәүләт секретары Д. Раск (сәйәси фәндәр өлкәһендәге белгес, Пентагонда, дәүләт департаментында хеҙмәт итә, 1952 йылдан "Рокфеллер Фонды"н етәкләй), оборона министры Р. Макнамара (профессиональ эшҡыуар, Форд концерны президенты), финанс министры Д. Диллон (Эйзенхауэр хакимиәтенең хеҙмәт итә), юстиция министры Роберт Кеннеди (Кеннедиҙың ҡустыһы, һайлау кампанияһына етәкселек итә).
Юғары дәүләт вазифаләрына Кеннеди тәғәйенләгән тәүге 200 кешенең яртыһы тип әйтерлек дәүләт аппаратынан сыҡҡан, 18 проценты — университеттар профессорҙары, 6 проценты — эшҡыуарҙар. Был унан алда президент булған Эйзенхауэр хакимиәтенән бөтөнләй айырыла, унда дәүләт вазифаларын биләгәндәрҙең 6 проценты ғына универстеттар профессорҙары, 42 проценты эшҡыуарҙар була.
Аҡ йортта даими рәүештә күренекле музыканттарҙың камера оркестры сығыштары ойошторола.
Президент Кеннеди дәүләттән килгән хеҙмәт хаҡын тулыһынса хәйриә ихтыяждарына тапшыра.
Эске сәйәсәте
Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ-тың Тулайым Эске Продукты (ВВП) 1960—1964 йылдарҙа 543 млрд.-тан 685 млрд долларға тиклем артҡан, уртаса йыллыҡ үҫеш 6 процент, тәшкил иткән, уртаса йыллыҡ инфляция 1 % булған.
Кеннеди яҡындағы маҡсатты тормошҡа ашыра, әммә сәнәғәтселәрҙең көслө ярҙамынан мәхрүм ҡала. Мәҫәлән, 1963 йылдың ғинуарында Кеннеди корпорацияларҙың табышынан һалымды кәметеү (52 проценттан 47 процентҡа тиклем) һәм граждандарҙың килем һалымы ставкаһын кәметеү программаһын Конгресҡа йүнәлтә. Аҡса туплауҙы юлға өсөн һалымдарҙы түбәнәйтеү тураһындағы законды Конгрес аша үткәрергә теләүе лә барып сыҡмай, сөнки консерватив оппозиция быға ҡаршы төшә. Шул уҡ ваҡытта Кеннеди социаль ихтыяжға дәүләттең сығымдарын кәметергә һәм федераль бюджетты көрсөктән сығарырға вәғәҙә итә.
Айырым уңыштары булыуға ҡарамаҫтан, ҡануниәт йәһәтенән, дөйөм алғанда, Кеннедиҙың президентлыҡ осорон уңышлы тип атап булмай. Ул мәғарифты һәм оло йәштәгеләргә медицина ярҙамы күрһәтеүҙе үҫтереүгә яңы ассигнованиелар алыуға өлгәшмәй, ә минималь эш хаҡы бик аҙға ғына күтәрелә.
1964 йылда мохтаждарға аҙыҡ-түлек ярҙамы программаһы эшләй башлай, 367 мең кеше дәүләттән аҙыҡ түлек талондарын ала
Кеннеди, Авраам Линкольн моделен алып, ҡара тәнлеләрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләү өсөн сығыш яһай, Мартин Лютер Кингты хупалай һәм 1963 йылда Вашингтон ҡалаһында уның менән осраша. Президент Кеннеди 1963 йылдың 19 июнендә бөтә йәмәғәт урындарында ла ҡара тәнлеләр хоҡуҡтарын ҡыҫырыҡлауҙы тыйған граждандар хоҡуҡтары тураһындағы законды Конгресҡа йүнәлтә.
Президент Кеннеди күрһәтмәһе буйынса АҠШ-тың милли сәнғәт фонды (ингл. <span title="National Endowment for the Arts — версия статьи «Национальный фонд искусств» на английском языке">National Endowment for the Arts  ) булдырыла
Тышҡы сәйәсәте
Кеннеди АҠШ менән СССР араһындағы мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу өсөн сығыш яһай, әммә ул идара иткән йылдарҙа тышҡы сәйәси көсөргәнештар ҙә байтаҡ була: Сусҡалар ҡултығындағы уңышһыҙ операция, Берлин көрсөгө, Кариб көрсөгө. 1961 йылдың 4 июнендә Вена ҡалаһының Шенбрунн һарайында Кеннедиҙың Совет иле етәксеһе Хрущев менән берҙән-бер осрашыуы була.
1961 йылдың 13 мартында Кеннеди Латин Америкаһы илдәренең иҡтисади һәм сәйәси үҫешенә булышлыҡ итәсәк «Прогресс хаҡына союз» программаһын иғлан итә. Алдағы 10 йыл эсендә был программаны финанслауға 20 миллиард доллар аҡса бүленергә тейеш була. Был сумма АҠШ-тың Латин Америкаһына илдәренә 1945 йылдан 1960 йылға тиклем күрһәткән ярҙамынан ун тапҡырға тиклем артығыраҡ була.
Кеннеди 1961 йылда үҫеүсе илдәрҙең иҡтисади һәм сәйәси мәсьәләләрен хәл итеү маҡсаты менән «АҠШ-тың халыҡ-ара үҫеш буйынса агентствоһын» булдыра.
1961 йылда президент Кеннеди күрһәтмәһе буйынса "Ҡорал етештереүҙе һәм ҡоралһыҙланыуҙы контролдә тотоусы агентлыҡ булдырыла (ингл. <span title="Arms Control and Disarmament Agency — версия статьи «Агентство по контролю над вооружениями и разоружению» на английском языке">Disarmament and control Agency Arms  ).
Кеннеди космосты үҙләштереү өсөн бик күп эш башҡара, уның тәҡдименән «Аполлон» программаһы булдырыла («Беҙ айға осоуҙы һайлайбыҙ»). КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретары Хрущевҡа айға осоуға әҙерлекте берләштерергә тәҡдим итә.
1963 йылдың 5 авгусында СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия вәкилдәре Мәскәүҙә ядро ҡоралын өс өлкәлә — һауала, ерҙә һәм һыу аҫтында һынауҙарҙы тыйыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя. 17 октябрҙә СССР һәм АҠШ вәкилдәре БМО Генераль Ассамблеяһының бортында ядро ҡоралы булған объектты орбита сығарыуҙы тыйыу тураһындағы бер тауыштан ҡабул ителгән ҡарары өсөн тауыш бирә.
1963 йылдағы тағы бер ҡаҙанышы: СССР менән АҠШ «Европала хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса дөйөм Европа кәңәшмәһенә» әҙерләнә башлай.
Кеннедиҙың 1963 йылдың 10 июнендә Америка университетындағы телмәре сәйәси васыятнамәһе булып тора, унда ул «СССР һәм беҙҙең арала үҙ-ара аңлашыуҙы үҫтереү» юлы менән «Тыныслыҡты хәҙерге ваҡытҡа ғына түгел, ә ғүмерлеккә тәьмин итергә кәрәк» тигән саҡырыу менән мөрәжәғәт итә.
Һәләк булыуы
Снайпер Ли Харви Освальд мәктәп дәреслектәре ҡабул ителә торған тәҙрә яңағынан ата, Кеннедиға атырҙан ике ай элек уның ДХК (КГБ) хеҙмәткәре менән һөйләшеүе билдәле, был хеҙмәткәр ҙә, президентты үлтереүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына, ике көн үткәс, уны Даллас ҡалаһы гражданы Джек-Руби полиция участкаһында атып үлтерә, аҙаҡ уныһы ла төрмөлә үлә.
«Уоррен Комиссияһының» Кеннедиҙы үлтереүсәбәптәрен тикшереү тураһындағы рәсми доклады 1964 йылда баҫылып сыға; был докладҡа ярашлы президентты Освальд үлтерә, ул бинаның өҫкө ҡатындағы китап һаҡлағыс бүлмәһенән ата. Докладҡа ярашлы президентты үлтереү маҡсатында ниндәйҙер йәшерен заговорҙың булыуы асыҡланмай.
Кеннеди үлтереү буйынса рәсми мәғлүмәттәр бер-береһенә ҡапма-ҡаршы килә һәм уларҙа «аҡ таптар» бик күп. Был эш буйынса конспирологик версиялар (заговор версиялары) айырыуса күп: Освальдтың машинаға атыуы һәм уның берҙән-бер генә атыусы булыуы шик аҫтына ҡуйыла. Сәйәсәт һәм эшҡыуарлыҡтың төрлө кимәлдәге эре фигуралары президенттың үлтерелеүе менән бәйле булыу ихтималлығы фаразлана, аңлы рәүештә шаһиттарҙы юҡ итеү һәм башҡалар(ҡарағыҙ: Норман Льюистың «Сицилия белгесе» романы ). Оливер Стоундың «Джон Ф. Кеннеди. Даллас ҡалаһындағы атыу» фильмында ла ошо фараз яңғырай. Шул иҫәптән Джон Кеннеди тураһындағы фильмдарҙа ла ошо фекер яңғырай: «PT 109» (1963) — Кеннедиҙың икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуы тураһында; «Кеннеди» сериалы һәм «Кеннеди кланы» (Kennedy, 1983 йыл һәм Kennedys The, 2011); «Джон Ф. Кеннеди: Сая йәшлеге» (F. K. J.: Youth Reckless, 1993).
1992 йылда АҠШ президенты Джордж Буш — өлкәне указы менән Кеннедиҙың үлтерелеүе тураһындағы мәғлүмәттәр тупланған бөтә документтарға 25 йыллыҡ серлелек срогы ҡуйыла.
Шәхси тормошо
Ағаһы, ҡустылары һәм һеңлеләре
Кеннеди 1953 йылда Жаклин Ли Бувьеға өйләнә, был никахтан дүрт бала тыуа, икеһе тыуғандан һуң бик аҙ ваҡыт үткәс тә үлә; ҡыҙы Кэролайн һәм улы Джон иҫән ҡала. Джон 1999 йылда авиакатастрофала һәләк була.
Джон Кеннеди һәләк булғандан һуң Жаклин Аристотель Онассисҡа (1975 йылда үлгән) кейәүгә сыға. 1994 йылда вафат була.
2002 йылдың ноябрь айында медицина серҙәрен һаҡлау срогы үткәс, медицина һуң отчеттар киң йәмәғәтселеккә еткерелә. Кеннедиҙың физик ауырыуҙары элек фаразлағанға ҡарағанда етдиерәк булып сыға. Күп тапҡырҙар дауаланыуға ҡарамаҫтан, бала саҡта уҡ зыян күргән умыртҡа һөйәгенең ауыртыуы уны бер туҡтауһыҙ борсоған, өҫтәүенә етди ашҡаҙан-эсәк сирҙәренән һәм Аддисон ауырыуынан яфаланған. Пресс-конференциялар алдынан һау-сәләмәт күренһен өсөн даими рәүештә Кеннедиға новокаин инъекциялары эшләнгән.
2017 йылға АҠШ-тың иң бай президенты.
Китаптар авторы
Profiles in courage (Батырлыҡ профилдәре). — NY-Evanston: Harper & Raw, 1957. ''Китапта Кеннеди сәйәсәттә ҡаһарманлыҡ өлгөһө тип иҫәпләгән кешеләрҙең ҡыҫҡаса биографиялары бирелгән. Был китабы өсөн Кеннеди 1957 йылда биографияһы һәм автобиографияһы өсөн Пулитцер премияһына — журналистика өлкәһендәге иң юғары премияға лайыҡ була. 1964 йылда китап ҡайтанан нәшер ителә''. 1961 йылда был китап СССР-ҙа «Ҡаһарманлыҡ тураһында» тигән исем аҫтында бик бәләкәй генә тираж менән, «Махсус исемлек буйынса ғына таратырға» тигән гриф аҫтында нәшер ителә, һатыуға сығарылмай.
Фәлсәфә
thumb|200px|[[Рафаэль|Рафаэлдең «Афиндар мәктәбе» картинаһы өлөшө Платон менән Аристотелде һүрәтләй. Ике философ йәнәш атлап килһә лә, тикшеренеү юлдары айырым ята: Платондың ҡулдарында — «Тимей» исемле Натурфилософия әңгәмә китабы, Аристотель «Этикаһын» тотоп килә]]
Кеннеди Джон Фицджералд
Китаптар авторы
Why slept England — NY, 1961. Кеннедиҙың д''иплом эше баҫмаһы. '' Immigrants of A nation — NY-Evanston: Harper & Raw, 1964. John F. Kennedy words of America the in the beautiful — 1964.
Фәлсәфә
Фәлсәфә (فلسفة), шулай уҡ филосо́фия (φιλοσοφία «аҡыллылыҡты һөйөү») — бар донъяны һәм кешенең йәшәйешен өйрәнеүсе һәм аңларға ынтылыусы фән; йәшәйештең иң мөһим һыҙаттарын, ысынбарлыҡты танып белеүҙең төп принциптарын, кеше тормошоноң маҡсатын, кеше менән донъя араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе тәғлимәт.
Кеннеди Джон Фицджералд
Китаптар авторы
«АҠШ-тың 35-се президентының шәхси көндәлектәре» — Джон Кеннеди үҙенең тәрән мәғәнәле һүҙҙәрен һәм фекерҙәрен яҙып барған көндәлектәре ул һәләк булғандан һуң баҫылып сыға.
Фәлсәфә
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, фәлсәфә ниндәй ҙә булһа бер тәғәйен өлкәне генә өйрәнеү йәки аныҡ тикшеренеү ысулдарынан файҙаланыу менән сикләнмәй; киреһенсә, ул башҡа бар фәндәрҙең өйрәнгән мәсьәләләрен һәм үҙенсәлекле тикшеренеү ысулдарын дөйөмләштерә һәм ул фәндәргә теоретик нигеҙ бирергә ынтыла.
Кеннеди Джон Фицджералд
Джон Кеннеди Афоризмдар
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Әгәр ирекле йәмғиәт ярлыларға ярҙам итә алмай икән, ул бер ҡасан да аҙ һанлы байҙарҙы ҡотҡара алмаясаҡ .<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Фәлсәфә
Фундаменталь һорауҙырҙы өйрәнеүҙең башҡа ысулдарынан, әйтеп үткәндә мистицизм, миф һәм сәнғәттән айырмалы рәүештә, фәлсәфә һынаусан (тәңкитсел), даими (системалы) һәм аңға таянған фекер йөрөтөүгә нигеҙләнә.
Фәлсәфәнең билдәләмәһе һәм асылы
Фәлсәфәнең ниндәй ҙә булһа дөйөм ҡабул ителгән билдәләмәһе йәки уның тикшеренеү объекты тураһында ғөмүми төшөнсә юҡ. Фәндең тарихи мәктәптәре һәм хәҙерге йүнәлештәре фәлсәфәне төрлөсә билдәләй.
Ғәҙәти билдәләмә ошолай бирелә: фәлсәфә ысынбарлыҡтың (донъяла булған һәр нәмәнең) тәүсәбәптәрен, уның йәшәү һәм үҙгәреү ҡанундарын өйрәнә. Был ҡанундар буйынса йәшәйәш һәм уйлау, танып өйрәнелгән ғәләм һәм уны өйрәнеүсе тереклек итә һәм үҫә бара. «Йәшәйеш» төшөнсәһенә ғәмәлдә булған процестар менән бергә аң менән төшөнөрлөк бар мөмкинселектәр ҙә инә. Ысынбарлыҡтың бөтөн осраҡлы айырымлыҡтарын байҡап үтеү мөмкин булмағанлыҡтан, философтар үҙ иғтибарын төп сәбәптәргә йүнәлтә, ысынбарлыҡтың иң ғөмүми ҡанундарын өйрәнә, иң дөйөм төшөнсәләр менән уйлай.
Төрлө дәүерҙәрҙә һәм фәлсәфәнең төрлә йүнәлештәре өсөн был төшөнсәләр һәм тикшеренеү алымдары айырылып тора; ошо йәһәттән Гегель фәлсәфәне «фекерләү ярҙамында танып беленгән тикшеренеүсенең көн күргән заманы» тик билдәләй.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре түбәнерәк теҙеме менән бирелә. Улар тикшергән мәсьәләләр һанына ошондайҙары инә: «Аллаһ бармы-юҡмы?», «Ысынбарлыҡты объектив рәүештә танып белергә буламы-юҡмы?», «Кеше ҡылған эштең хаҡ йә хаҡһыҙ икәнлеген ни билдәләй?».
Бындай һорауҙарҙы тикшереү өсөн фәлсәфәлә ҡулланылған төп алым булып логик фекерләү һәм һығымта сығарыу тора. Шул уҡ ваҡытта, фәлсәфәнең аныҡ билдәләнгән сиктәре йәки дөйөм ҡабул ителгән методологияһы юҡ. «Фәлсәфәгә ни инә» һәм «Фәлсәфәне ҡалай билдәләп була» һымаҡ һорауҙар ҙа бәхәс тыуҙыра һәм фәлсәфәнең күп һанлы йүнәлештәрендә төрлөсә сиселә.
Фәлсәфәнең төп йүнәлештәре
«Әхләклелек» һәм «изге күңел» төшөнсәләренә Платон тәүге әңгәмәләрендә билдәләмә бирергә тырыша. Фәндәрҙең күпселегенә арналған үҙ фәлсәфә тармаҡтары бар, мәҫ. математика фәлсәфәһе, хоҡуҡ фәлсәфәһе, тарих фәлсәфәһе һ.б. Шулай уҡ, элегерәк фәлсәфәнең ҡарамағында булған өлкәләр хәҙер үҙаллы фәндәр, мәҫ. психология, антропология һәм тәбиғәт фәндәре тарафынан ҡарала.
Классик грек фәлсәфәһе
Классик грек фәлсәфәһе ѳс кешеләр менән бәйле: Сократ, уның уҡыусыһы Платон, һәм Платон уҡыусыһы — Аристотель. Идеялар теорияһында Платон материаль объекттарҙы идеаль объекттар менән ҡаршыға ҡуя. Аристотель буйынса бѳтә белемдәрҫе кеше хәтерҙән ала, яңынан ул килмәй.
Боронғо Индия
Боронғо Индия фәлсәфәһе Боронғо Греция фәлсәфәһе менән сағыштырғанда биҡ яй үҫкә, сѳнки уның логикаһы математикағы менән бәйләнелмәғән. Ул лингвистика менән бәйләнғән (Сократ алдынан фәлсәфәләрҙә һымаҡ).
Фәлсәфә терминдары
Априориға киреһе апостериори (a posteriori — һуңдан) — тәжрибәнән һуң алынған белем. Рационализмға һәм мистицизмға ҡаршы. Эмпиризм XVII—XVIII быуатта нигеҙләнде (Фрэнсис Бэкон, Томас Гоббс, Джон Локк, Джордж Беркли, Дэвид Юм); эмпирзм элементтары позитивизмға, неопозитивизмға (логик эмпиризм) яҡын.
Хәҙерге фәлсәфә ғалимдары: Лео Штраус  майевтика аша белемде алырға кәңәш бирә. Башҡа рационалистар -фәлсәфә ғалимдары: Бенедикта Спинозу, Готфрида Лейбница, Рене Декарта, Георга Гегеля.
Алентьев Дмитрий Васильевич
Дмитрий Васильевич Алентьев (Ростов өлкәһе Константиновский районы Верхне-Калинов утарында 1957 йылдың 1 ғинуарында тыуған) — шағир, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормошо һәм ижады
«Пограничник» журналы редакцияһында эшләй.
Дмитрий Васильевич Алентьевтың тәүге «Родниковая степь» шиғырҙар китабы 1984 йылда баҫылып сыға.
Ул 1978 йылдан алып — баталист һәм маринист яҙыусылар студияһы начальнигы, Рәсәй федераль сик хеҙмәтенең подполковнигы.
Шағир Дмитрий Васильевич Алентьев 2001 йылдан алып «Милиция» журналында эшләй.
Иң яҡшы тип табылған тәүге шиғырҙар китабы өсөн Дмитрий Васильевич Алентьевҡа А. М. Горький исемендәге әҙәби конкурстың лауреаты исемен бирәләр.
Оло Мехреньга
Оло Мехреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карловы Вары
Карловы Вары - (Karlovy Vary - Карлови Вари), (Karlsbad - Карлсбад)   элгәре — Карлсбад (Karlsbad ) — Чех Республикаһының курорт статусына эйә ҡала.
Төп мәғлүмәттәр
Карловы Вары шифалы сифаттары менән билдәле ҡайнар сығанаҡтарға бай курорт булараҡ дан тота. Ер өҫтөнә 12 шифалы сығанаҡ сыға, улар химик составы буйынса оҡшаш, әммә углекислый газ төрлө кимәлдә һәм температураһы 30-ҙан 72 градус эҫелеккә етә.
Тағы ла бер сығанаҡ - № 13 — «Бехеровка» ликёры тип шаярталар бында.
Карловы Варының шифалы һыуҙарына 18-се быуат башында уҡ Урыҫ правослау сиркәүе күҙ һала,  батшаға хаттар яуҙыралар.
Билдәле рус яҙыусыларынан был курорттта дауаланған һәм йәшәгәндәрҙән - кенәз Пётр Андреевич Вяземский. 1852 йылда тәүге тапҡыр килеп, дөйөм алғанда бер нисә йыл йәшәй, уға шиғырҙар бағышлай һәм көндәлектәр алып бара. Бында Н. В. Гоголь дә дауаланған.
Минераль сығанаҡтар
Хәҙерге ваҡытта Карловы Варыла ошондай сығанаҡтар ҡулланыла: Төп тәбиғи дауалау факторҙары — сығанаҡтарҙың углекислый сульфатлы натрийлы термаль, гидрокарбонат натрийлы,  составында кальций, калий, магний, тимер, литий, бром һәм башҡа матдәләргә бай булыуы. Минераллылығы 7 г/л тиклем. Башлыса һыу сығанаҡтарының химик составы бер төрлө,  углерод диоксиды (0,37 - 0,75 г/л тиклем ) һәм температураһы менән генә айырыла.Тирмән сығанағында һыу радонлы (яҡынса 1 нКи/л).
Дауалау факторҙары
Курортта ашҡаҙан -эсәк ауырыуҙарын, бауыр һәм үт юлдарын, шулай уҡ матдәләр алмашыныуы боҙолоу (шәкәр диабеты, һимереү һәм башҡа) сирҙәрен дауалайҙар. Курорт поликлиникаһы, бальнеодауахана, һыу эсеү галереяһы, айырым сығанаҡтар бюветтары, күп һанлы ҡунаҡханалар, шифаханалар һәм пансионаттар эшләй. Дауалау учреждениеларында дауалау физкультураһы, массаждың төрлө төрҙәре, электр, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ менән дауалау, (шул иҫәптән ләм ванналары һәм аппликация) киң ҡулланыла. Һауала йөрөр өсөн терренкур бар дозировать — 100 километрҙан ашыу юлдар һалынған.
Ҡаланың курортн өлөшөндә ике фуникулёр бар: Lanovka Imperial — «Империал» отеленә һәм «Диана» башняһына күтәрә.
Башҡорт матбуғатында
"Башҡортостан" гәзитенең бер нисә һанында яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың "Карл Вары -Ҡайнаҡтар" тигән мәҡәләләр циклы сыға (2007, ноябрь). Бында тәржемәсе Карловы Вары атамаһы - Карл IV исеме менән бәйле булыуын, уның ҡайнар сығанаҡ табып, уның ярҙамында аяғының һыҙлауы баҫылыуын аңлағанын, һәм артабан был урындарҙың дауалау үҙенсәлеге киң танылыуын бәйән итә. Вары (чехса вари) - ҡайнар һыу тип тәржемә ителә. Йәғни, Карлдың ҡайнар һыуҙары. Ситдиҡова боронғо төрки шишмә-ҡайнаҡ (ҡайнар тигәнгә ауаздаш та) һүҙе менән бәйләп, шундай тәржемә тәжрибәһе эшләп ҡарай
Вэли-Яха
Вэли-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыякоя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Безвель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Еквар-Пал-Я
Еквар-Пал-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яны-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәймәрҙәнов Рәхмәт Шәйҙулла улы
Биографияһы
«Хараасхай» («Ҡарлуғас») балалар әҙәби журналының, артабан «Байкал» журналының хеҙмәткәре була, Бүрәт радиоһы корреспонденты, Бүрәт Республикаһы Яҙыусылар союзының әҙәби консультанты булып эшләй.
Ғүмәр (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауылға 1912 йылда Салтыҡов Ғүмәр Яңауыл исеме менән бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала. Уның менән бергә Түрһәғәҙе ауылынан 30 йорт күсенеп ултыра. 20‑се йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә. Стәрлетамаҡ кантонының Өршәк-Мең һәм Яңы Степановка улустары составына инә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Географик урыны
Түрһәғәҙе йылғаһы (Ауырғазы йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Башҡорт телендә һуҙынҡылар
Башҡорт телендә һуҙынҡылар — башҡорт телендәге, диалекттарындағы, һөйләштәрендәге һуҙынҡы фонемалар системаһы. Тел ғилемендә йыш ҡына һуҙынҡылар системаһы вокализм ( — «һуҙынҡы өн») тип йөрөтөлә. Был термин башҡорт тел ғилемендә лә ҡулланыла.
Үҙенсәлектәре
Хәҙерге башҡорт телендә ун ике һуҙынҡы фонема бар. Шуларҙың туғыҙы — төп башҡорт һүҙҙәрендәге һуҙынҡылар:
[а], [ә], [о°], [ө], [ы], [э(е)], [и], [у], [ү],
мәҫәлән, атай [атай], әсәй [әсәй], болот [бо°ло°т], өкө [өкө], тыныс [тыныс], кейем [кейем], иләк [иләк], урам [урам], үлән [үлән];
ҡалған өсөһө рус теленән һәм рус теле аша башҡа телдәрҙән ингән һүҙҙәрҙә ҡулланыла, улар:
[о], [ыи], [эи],
мәҫәлән, полк [полк], музыка [музыика], посылка [посыилка], эра [эира], эпос [эипос].
Тартынҡыларҙан айырмалы, һуҙынҡы фонемалар тик тауыш ҡатнашлығында яһала. һуҙынҡыларҙы әйткәндә, үпкәнән килгән һауа ағымы телмәр ағзалары аша һис бер ҡаршылыһыҙ, иркен үтә, шунлыҡтан һуҙынҡылар яһалғанда үпкәнән килгән һауа ағымы көсһөҙ була.
Бөтә һуҙынҡылар ҙа ижек яһай алыу һәләтенә эйә, ә тартынҡылар һуҙынҡыларҙан башҡа үҙ аллы ижек яһай алмай.
Башҡорт телендәге һуҙынҡыларҙы әйткән саҡта яңаҡ үтә ныҡ кирелмәй. Иренләшкән һуҙынҡыларға көсһөҙ иренләшеү хас, башҡа төрки телдәрҙең һуҙынҡылары менән сағыштырғанда, улар рәт буйынса артҡараҡ күскән.
Тамыр морфемаларҙа бөтә һуҙынҡылар ҙа ҡатнаша, аффикстарҙа [и], [у], [ү] ҡулланылмай.
б) ирендәр ҡатнашлығы буйынса: иренләшкән: [оо], [ө], [у], [ү], иренләшмәгән: [а], [ы], [ә], [эе], [и];
в) телдең күтәрелеү кимәле буйынса: өҫкө күтәрелеш (тар): [и], [ыи], [у], [ү] урта күтәрелеш (ярым тар): [о], [о°], [ө], [ы], [э], [эи], түбәнге күтәрелеш (киң) һуҙынҡылары: [а], [ә].
Артикуляция буйынса классификациялау принциптары
1) телдең горизонталь хәрәкәте,
2) телдең вертикаль хәрәкәте,
3) ирендәр ҡатнашлығы.
Телдең горизонталь хәрәкәте принцибына ярашлы, һуҙынҡы фонемалар яһалғанда телдең ауыҙ ҡыуышлығындағы горизонталь хәрәкәте иҫәпкә алына. Уның буйынса алғы рәт, урта рәт һәм артҡы рәт һуҙынҡылары айырыла.
Алғы рәт һуҙынҡылары яһалған саҡта тел алға килә, телдең осо аҫҡы тештәргә тейә йә яҡыная, телдең урта өлөшө ҡаты аңҡауға күтәрелә. Алғы рәт һуҙынҡылары:
[э(е)], [эи], [и], [ә].
Артҡы рәт һуҙынҡылары: [о°], [о], [у]. Улар яһалғанда, телдең артҡы өлөшө йомшаҡ аңҡауға күтәрелә, ә осо түбән төшә һәм аҫҡы теш ҡаҙнаһына яҡыная. Ҡайһы саҡта һуҙынҡы фонемаларҙы, телдең горизонталь торошо буйынса яһалыуҙарына ҡарап, нәҙек һуҙынҡыларға (алғы рәт һәм ярым алғы рәт фонемалары [и], [э(е)], [эи], [ә], [ү], [ө]) һәм ҡалын һуҙынҡыларға (артҡы рәт һәм ярым артҡы рәт фонемалары [а], [о°], [о], [у], [ы], [ыи]) бүлеп йөрөтәләр.
Телдең вертикаль хәрәкәте аша өн яһалғанда телдең аңҡауға күтәрелеү кимәле һәм ауыҙ ҡыуышлығының нисек үҙгәреүе иҫәпкә алына. Һуҙынҡы өндө әйткәндә, тел аңҡауға күтәрелеп, тел менән ҡаты аңҡау араһында бик тар ара ҡалһа, өҫкө күтәрелеш (йәки тар) һуҙынҡылар барлыҡҡа килә:
[и], [ыи], [у], [ү].
Тел ауыҙ ҡыуышлығының урта тирәһендә торғанда урта күтәрелеш (ярым тар йәки ярым киң) һуҙынҡылар яһала:
[о], [о°], [ө], [ы], [э], [эи].
Һуҙынҡы өндәр әйтелгәндә, тел ауыҙ ҡыуышлығының түбәндәге өлөшөндә тороп, аңҡау менән тел араһында киң ара ҡалһа, түбән күтәрелеш (йәки киң) һуҙынҡылар барлыҡҡа килә: [а], [ә].
Ирен ҡатнашлығы принцибы буйынса һуҙынҡы фонемалар яһалышында ирендәр ҡатнашыу-ҡатнашмауы йәки лабиализацияның ( — ирен) булыу-булмауы иҫәпкә алына. Ирендәрҙең әүҙем ҡатнашлығы менән яһалған һуҙынҡы фонемалар иренләшкән (йәки лабиализацияланған) тип йөрөтөлә:
[о°], [о], [ө], [у], [ү]. Был өндәрҙе әйткәндә ирендәр түңәрәкләнә һәм алғараҡ һуҙыла.
[а], [ә], [ы], [ыи], [э(е)], [эи], [и] фонемалары инә.
Шулай итеп, башҡорт телендәге һуҙынҡы өндәр (фонемалар) түбәндәгесә тасуирлана: [ә] — алғы рәт, түбән күтәрелеш, иренләшмәгән. [а] — урта рәт, түбән күтәрелеш, иренләшмәгән. [э(е)] — алғы рәт, урта күтәрелеш, иренләшмәгән; [эи] — алғы рәт, урта күтәрелеш, иренләшмәгән; [и] — алғы рәт, өҫкө күтәрелеш, иренләшмәгән; [о°] — артҡы рәт, урта күтәрелеш, иренләшкән; [о] — артҡы рәт, урта күтәрелеш, иренләшкән; [ө] — урта, рәт, урта, күтәрелеш, иренләшкән; [ы] — урта рәт, урта күтәрелеш, иренләшмәгән; [ыи] — урта рәт, өҫкө күтәрелеш, иренләшмәгән; [у] — артҡы рәт, өҫкө күтәрелеш, иренләшкән; [ү] урта рәт, өҫкө күтәрелеш, иренләшкән.
Аллофондар
Башҡорт телендәге ун ике һуҙынҡы фонеманан тыш, уларҙың бер нисә варианты бар. Был вариантар аллофондар тип тә йөрөтөлә. Төрлө позицияла торған өндәрҙең бер-береһенә мөнәсәбәте һәм үҙ-ара йоғонтоһо арҡаһында барлыҡҡа килгән вариант фонемалар, йәки аллофондар, фонемаларҙан айырмалы, телдең мәғәнә һәм форма айырыусы элементы булып тормай. Вариант өндәрҙең был үҙенсәлеге тел ғилемендә дөйөм танылған күренеш булып тора.
Монофтонг һәм дифтонг
Һуҙынҡы өндәр монофтонгыларға (monos — «бер», phtongos — «тауыш, өн») һәм дифтонгыларға (di — «ике», phtongos — «тауыш, өн») бүленә. Телдәге күпселек һуҙынҡылар — монофтонг, йәғни составы яғынан бер генә өндән тора: [а], [и], [о], [у] һ. б. Бер ижектә бергә әйтелә торған ике һуҙынҡы өн ҡушылмаһы дифтонг  була.
Башҡорт телендә һуҙынҡыларҙан һәм ярым һуҙынҡы тип йөрөтөлгән [й], [ỹ] талғын (сонор) тартынҡыларынан торған дифтонгылар ҙа бар. Дифтонгылар бер ижек булып әйтелә, дөйөм әйтелеше уларҙың составындағы өлөштәрҙең үҙ аллы әйтелешенән ныҡлы айырыла.
Өфө тимер юл күпере
Өфө тимер юл күпере  — Ағиҙел йылғаһы аша һалынған тимер юлы күпере. Өфө ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
Өфө тимер юлы күперен төҙөү 1886 йылда башланған һәм 1888 йылда тамамланған. Башта ул йылғаһы аша сығыуҙы, аҙаҡ инде (1892 йыл) Силәбе ҡалаһына хәтле магистраль төҙөүҙе тәьмин иткән.
Тороҡло күпер төҙөү 1884 йылғы техник нормаларға тура килтереп, профессор Н. А. Белелюбский тарафынан проектланған. Ҡорамалдарын Вотка заводында етештергәндәр.
Белелюбский тороҡло күпер төҙөүҙе тәү тапҡыр ҡулланған. Был ҡоролма прогрессив иҫәпләнгән. Ферма элементтарында көсөргәнешлек кәмегән. Күпер төҙөүҙә тәү тапҡыр күгәнле арҡыры терәү балкалары ҡулланылған. 1890 йылдағы Эдинбург күргәҙмәһендә конструкция Алтын миҙал яулаған һәм артабан «урыҫ терәү төрө» тип атала башлаған.
1888 йылдың 8 сентябрендә тимер юлдар бәйләнеше министры адмирал К. Н. Посьет тантаналы рәүештә күперҙе аса. Шулай уҡ тимер юл күперендә йәйәүлеләр хәрәкәте лә асыла. Уның өсөн ян-яҡтан махсус иҙәндәр эшләнелә. (Аҙаҡтан ул ябыла)
Күпер һыҙмаһы (схема) — 109 метры күперҙә һәр береһенең араһы 25 метрҙан торған алты тотороҡ булған.
1919 йылда Граждандар һуғышы осоронда Колчак отряды алтынсы тотороҡто шартлатҡан, шунлыҡтан ул емерелгән. Уны йүнәтеү ике этаптан торған, тәүҙә ваҡытлы тотороҡтар эшләнгән, аҙаҡ капиталь төҙәтеү эштәре башҡарылған.
Капиталь төҙөкләндереү ваҡытында профессор Л. Д. Проскуряков тарафынан төҙөлөш проектына ярашлы тороҡтар һаны арттырыла.
Ҡыҙыҡлы факттар
1888 йыл Дим йылғаһы өсөн яһалма йылға үҙәне (йырҙа) ҡаҙыла; ул хәҙерге автомобиль күпере янынан 100 метр аҫ яҡтан башлана һәм Ағиҙел яғына тура табан китә. Был йырҙаны Дим йылғаһы аша тағы ла тимер юлы күперен төҙөмәҫ өсөн эшләнелә.
Күперҙең беренсе төҫлө фотоһүрәттәре С. М. Прокудин-Горский тарафынан 1910 йылда эшләнелгән. Ул өс төҫтәге негативлы фотоға төшөрөү саралары менән эшләнелгән. .
Һылтанмалар
http://www.ufa-trakt.ru/ufa-do-1917/mostyi/
Анисимов Фёдор Иванович
Фёдор Иванович Анисимов (Дон Ғәскәре өлкәһенең Грушевская станицаһында 1814 йылда тыуған) — шағир, Дон казактарының «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» гимны авторы. 1855 йылда вафат булған.
Тормошо һәм ижады
Фёдор Иванович Анисимов Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетын тамамлағас, Новочеркасск гимназияһында математиканан, латин һәм француз телдәренән уҡыта. Уҡытыу эшмәкәрлегендәге уңыштары өсөн ул Дон училищелары дирекцияһынан бик күп тапҡырҙар маҡталып тора. Анисимовты даими рәүештә дәрәжәһендә күтәрәләр. Фёдор Иванович Анисимов шиғриәтте бик ныҡ ярата, үҙе лә шиғырҙар яҙа. 1853 йылда Ҡырым һуғышы башланғас, ул «Всколыхнулся, взволновался православный тихий Дон» шиғырын яҙа, уға үҙе үк көйөн дә яҙып ҡуя. Федор Иванович Анисимовтың был шиғыры бик ҙур патриотик тойғо менән һуғарылып яҙылған:
Ауыл хужалығы хайуандары
Мал-мыуар (шулай уҡ мал, ауыл хужалығы хайуандары) — кеше аҙыҡ-түлек (ит, һөт, йомортҡа, май), етештереү сеймалы (йөн, тире, мамыҡ,шырт, күн, һөйәк, ҡауырһын) алыу өсөн, шулай уҡ транспорт һәм эш көсө булараҡ файҙаланған йорт хайуандары. Селекция ярҙамында борондан ҡырағай хайуандар араһынан ҡулға эйәләштереп һайлап алынған ҡоштар һәм хайуандар.
Ауыл хужалығы малдары махсус биналарҙа, ҡаралтыларҙа (аран, ялан кәртә, Һарай (ҡаралты)|һарай, ат һарайы, сусҡа һарайы, һыйыр аҙбары, ҡуян ояһы, малсылыҡ бинаһы, ферма, ҡура, мал ҡураһы, ҡош-ҡорт ояһы, умарта һ. б.) аҫрала.
Билдәләмә
Һүҙлек һәм закон акттары ауыл хужалығы малы төрҙәрен билдәләй:
Мал-тыуар (мал) үҙ сиратында — «"дүрт аяҡлы йорт ауыл хужалығы хайуандары "» тип билдәләнә. Даль был төшөнсәне тулыраҡ асып бирә — «" йорт, хужалыҡ хайуандарының дөйөм атамаһы: ат, һыйыр, дөйә, һарыҡ, кәзә, болан һәм башҡалар. Әммә, борон нисек булһа, әле лә шулай, күбеһенсә һыйыр һәм эш үгеҙе."».
Артерия
Арте́риялар —ҡанды йөрәктән алып китеүсе тамырҙар.
Вена — ҡанды йөрәккә алып килеүсе ҡан тамыры. («центрипетально»).
Уларҙың көптәре яҫы эпителиаль күҙәнәктәрҙең бер ҡатлауынан ғына тора. Ҡан плазмаһында эрегән матдәләр капиллярҙарҙың көптәре аша туҡыма шыйыҡлығына һарҡып сығалар, ә унан күҙәнәктәргә эләгәләр. Күҙәнәктәрҙең тереклек эшмәкәрлеге продукттары капиллярҙарҙың көптәре аша туҡыма шыйыҡлығынан ҡанға сығалар.
Артериялар эсендә веноз ҡан да ағырға мөмкин. Ҡан әйләнешенең кесе түңәрәгендә йөрәктең уң ҡарынсығы ҡыҫҡарып, үпкә олонона һәм унан айырылып киткән артерияларға веноз ҡанды этеп сығара.
Бынан тыш, норма буйынса артериаль ҡан ағып торған артерияларҙа, ҡатнаш йәки веноз ҡан була ала. Мәҫәлән, тыумыштан килгән йөрәк сирҙәре булып, йөрәк клапандары ябылып етмәгәндә.
Ҡарынсыҡтарҙың һәр ҡыҫҡарыуы ваҡытында ҡан аортаның һығылмалы көптәренә ҙур көс менән бәрелә һәм уларҙы һуҙа. Был саҡта тыуған тирбәлеүҙәр тулҡыны артерияларҙың көптәре буйынса бик тиҙ тарала. Был ритмлы тирбәлеүҙәрҙе пульс тип атайҙар.
Эре артериялар тәндең өҫкө йөҙөнә яҡын ятҡан урындарҙа, мәҫәлән, беләҙектең эске яғында, сикәләрҙә, муйындарҙың ян-яҡтарында һәм башҡа урындарҙа, пульсты ҡапшап һиҙергә мөмкин.
Пульстың һәр тибеүе йөрәктең бер ҡыҫҡарыуына тура килә. Пульсты һанау юлы менән йөрәктең 1 минутта нисә тапҡыр ҡыҫҡарыуын билдәләп була.
Артерияларҙың төҙөлөшө
Артерияларҙың (стеналары) көптәре беше һәм һығылмалы була.
Улар өс ҡатламдан төҙөлгән:
Аорта — кешенең иң эре артерияһы.
Йөрәк, ҡыҫҡарып, ҡанды аортаға ҙур баҫым менән этеп сығара. Көбө беше һәм һығылмалы булғанлыҡтан, аорта был баҫымға бирешмәй. Ҡан баҫымынан ул бер аҙ һуҙыла төшә һәм кире бушана. Шуға күрә тамырҙар буйлап ҡандың туҡтауһыҙ һәм тигеҙ ағымы барлыҡҡа килә.
Эре артериялар, йөрәктән алыҫлашҡан һайын вағыраҡ артерияларға һәм артериолдарға тармаҡлана баралар. Иң ваҡ артериялар бик нәҙек капиллярҙарға тармаҡлана.
Капиллярҙарҙың көптәре яҫы эпителиаль күҙәнәктәрҙең бер ҡатлауынан тора. Ҡан плазмаһында эрегән матдәләр капиллярҙарҙың көптәре аша туҡыма шыйыҡлығына һарҡып сығалар, ә унан күҙәнәктәргә эләгәләр.
Артериялар системаһы
Йөрәктән ҡан сығып китеп, артериялар буйынса капиллярҙарға, унан вена тамырҙарына күсә.
Ҡан әйләнешенең түңәрәктәре ҡарынсыҡтарҙан башлана. Уң ҡарынсыҡтан үпкә артерияһы аша ҡан (ҡан әйләнешенең кесе түңәрәгендә) үпкәләргә килә. Һул ҡарынсыҡтан төп артерия — иң эре ҡан тамыры айырылып китә.
Аортала бер нисә урынды айырып йөрөтәләр: башланып киткән ере — аорта тамырсаһы үрләүсе аортаға күсеп борола һәм аорта дуғаһы барлыҡҡа килтерә.
Унан һул яҡтан артҡа йүнәлеп түбәнләүсе аортаға күсә. Аорта тамырсаһынан ике (йөрәк ҡан тамырҙары) коронар артериялар, аорта дуғаһынан — ҡулбаш-баш олоно, һул дөйөм йоҡо артерияһы һәм һул умрау аҫты артерияһы айырылып сыға. Ҡулбаш-баш олоно дөйөм уң йоҡо һәм уң умрау аҫты артерияларына айырыла.
Дөйөм (уң һәм һул) йоҡо артериялары, күкрәк ситлегенең өҫкө тишеге аша үтеп, ике йоҡо артерияларына — тышҡы йоҡо (башы менән муйынды тәьмин итә) һәм эске йоҡо (мейе менән күҙҙәрҙе тәъмин итә) ҡан тамырҙарына айырыла.
Умрау аҫты артерияларынан баш мейеһен ҡан менән тәьмин итеүсе умыртҡалыҡ артериялары тармаҡлана.
Артабан умрау аҫты артериялары күкрәк ситлегенең алғы өлөшә менән диафрагмаға барыусы тамырҙарға айырыла.
Нәүбәттәре тармаҡтары. күкрәк ситлегенең өҫкө өлөшө менән һәм муйындың аҫҡы өлөшөнә килә. Умрау аҫтынан үтеп, умрау аҫты артерияһы мускул аҫты артерияһына әйләнә.