cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәскә пассажы
Пассажда сәскә (Çiçek Pasajı), тәү башта Cité de Péra тип йөрөтөлгән була — Истамбулдың Бейоглу районының Истикләл урамындағы билдәле тарихи пассажд (галерея йәки аркада). Ул Истикләл һәм Сахнә урамдарын тоташтырып тора.
Тарихы
1876 йылда асылған Сәскә пассажы өҫтө ябылған кафе, шарап барҙары һәм ресторандарҙың тарихи рәттәренән торған өҫтө ябыҡ галерея рәүешендә күҙ алдына баҫа.
Хәҙерге Сәскә пассажы урынында элек ағалы-ҡустылы Наумдар театры урынлашҡан була, ул 1870 йылда Перҙа булған янғын ваҡытында зыян күрә. Был театрҙа йыш ҡына солтандар Ғәбделғәзиз һәм Ғәбделхәмит II була, ә Джузеппе Вердиҙың «Трубадур» операһы Париж театрҙарында ҡуйылғанға тиклем үк бында сәхнәгә сығарыла.
1917 йылдағы рус революцияһынан һуң, бөлгөнлөккә төшкәнен күп кенә рус дворян ҡатын-ҡыҙҙары, шул иҫәптән баронессалары, был пассажда сәскә һаталар. 1940 йылдарға бина, тулыһынса тип әйтерлек, сәскә магазинына әйләнә, һәм шул ваҡыттарҙан алып хәҙерге төрөк атамаһы — Сәскә пассажы тигән исем аҫтында йөрөй.
1988 йылда бинаны төҙөкләндергәндән һуң, Сәскә пассажы барҙар һәм ресторандар галереяһы булараҡ асыла.
Сәскә пассажында үкәрелгән иң һуңғы төҙөкләндереүэштәре 2005 йылдың декабрь айын тура килә.
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты
Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты (университет)  — Рәсәйҙең алдынғы университеттарының береһе, 1944 йылда Мәскәү дәүләт университетының халыҡ-ара факультеты нигеҙендә асыла.
Белем йүнәлештәре
12 бакалавр программаһы буйынса кадрҙар әҙерләй:
Уҡытылған телдәр
Бөгөнгө көндә университетта 53 тел уҡытыла :
Бакалавриатҡа һәм магистратураға инеү ваҡытта абитуриенттарҙын ошо телдәрҙе тапшырырға хоҡуғы бар:
Ярҙамсылар советы, эндаумент-фонд
Университетын ярҙамсылар советы рәйесе  В. Потаниндын хәйриә фонды , «Норильск никеле» тау-металлургия компанияһы генераль директоры, институт тамамлаусығы Владимир Потанин булып тора.
Университетта Рәсәйҙәге беренсе эндауменд-фонд, Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институты үсеше фонды асылды.
Мәскәү дәүләт Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтына В. Потанин $6,5 млн тапшырҙы.
Кесе Воронка
Кесе Воронка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Воронка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кудрявка (Урта Себенле ҡушылдығы)
Кудрявка — Урта Себенле йылғаһы ҡушылдығы. Ырымбур өлкәһенең Һаҡмар районы биләмәләрендә аға. Йылға Урта Себенле йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Йылға башының географик координаталары 52°06′50″ с. ш. 55°50′49″ в. д. (G) (Я) Йылға тамағының географик координаталары 52°00′12″ с. ш. 55°55′09″ в. д. (G) (Я)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына ҡушылғандан алып тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006534
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200653
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Осипов Валентин Маркович
Осипов Валентин Маркович (Осіпов Валентин Маркович; ) — совет хәрби эшмәкәре, гвардия генерал-майоры (1963).
Биографияһы
Осипов Валентин Маркович 1922 йылдың 25 авгусында РСФСР-ҙың Витебск губернаһы Витебск өйәҙе Витебск ҡалаһында тыуған, хәҙер ҡала Беларусь Республикаһының Витебск өлкәһенең административ үҙәге булып тора. Урыҫ.
Бала сағында ата-әсәһе менән бергә Мәскәүгә күсенәләр.
8-се класты тамамлағандан һуң Мәскәү артиллерия махсус мәктәбенә, ә унан Рязань артиллерия училищеһына уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1944 йылдан — 3-сө Беларусь фронтында 5-се артиллерия корпусының разведка бүлеге начальнигы ярҙамсыһы. Ржев, Орёл, Вильнюс, Каунасты азат итеүҙә ҡатнаша. Көнигсбергты штурмлауҙа ҡатнаша. Капитан Осипов Еңеү көнөн Курляндиияла ҡаршылай.
Кривая Виска
Кривая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Индигская Виска йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Осипов Валентин Маркович
Бөйөк Ватан һуғышы
1944 йәки 1945 йылда ВКП(б) сафына инә, 1952 йылда КПСС тип үҙгәртелә.
Кривая Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Осипов Валентин Маркович
Бөйөк Ватан һуғышы
1945 йылдың йәйендә корпус составында Монголияға ебәрелә. Хинган артылышы аша Маньчжурияға үтә. Хәрби юлын Порт-Артурҙа тамамлай. 40-сы гвардия танк дивизияһы менән командалыҡ итә.
Кривая Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Осипов Валентин Маркович
Һуғыштан һуңғы хеҙмәте
1950 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Артиллерия инженер академияһына уҡырға ебәрелә. 1953 йылда Хәрби артиллерия команда академияһына күсерелә. 1955 йылда Академияны тамамлағандан һуң Балтик буйы хәрби округының артиллерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә.
1960 йылда Суворов һәм Кутузов орденлы Смоленск 4-се гвардия пушка артиллерияһы дивизияһы командующийы урынбаҫары була. Дивизия базаһында 205-се ракета бригадаһы ойошторола. 1960 йылдың майынан 1961 йылдың 10 мартына тиклем — 205-се ракета бригадаһы командиры (Ҡурған өлкәһе Шадринск ҡалаһы). Бригада 18-се ракета дивизияһы итеп үҙгәртелә. 1961 йылдың 10 мартынан 1962 йылдың октябренә тиклем — Смоленск Суворов һәм Кутузов орденлы 18-се гвардия ракета дивизияһы командиры (Ҡурған өлкәһе Шадринск ҡалаһы).
1962 йылдың сентябрь-октябрь айҙарында 18-се ракета дивизияһы оператив маскировка маҡсатында 43-сө ракета дивизияһының (Ромны ҡалаһы, Сумы өлкәһе, Украина ССР-ы) позицион районына күсерелә, ул 51-се номер аҫтында Кубаға китә. Хәрби традицияларҙы һаҡлау маҡсатында 43-сө ракета дивизияһына 18-се дивизия наградалары һәм титулдары тапшырыла. 1962 йылдың 8 октябренән 1965 йылдың авгусына тиклем — Смоленск Суворов һәм Кутузов орденлы 43-сө гвардия ракетаһы дивизияһы командующийы (Сумы өлкәһе).
1963 йылдың 22 февралендә генерал-майор хәрби званиеһы бирелә.
1965 йылдың 9 майында 9-сы айырым ракета корпусы командирының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (Хабаровск). 1970 йылдың июнендә 31-се ракета армияһының штаб начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә (Ырымбур), 1972 йылдың июненән — 80-се ракета ғәскәрҙәре уҡыу үҙәгенең начальнигы (Котовск).
Запаста
1979 йылдың июнь айында йәше буйынса СССР ҡораллы көстәренән китә.
«Спецэлеватормукамонтаж» тресының Одесса төҙөлөш-монтажлау идаралығында өлкән инженер булып эшләй.
Осипов Валентин Маркович 2007 йылдың 8 ғинуарында вафат була. Украинаның Николаев өлкәһе Первомайск ҡалаһының Каменномостовская урамындағы зыяратта ерләнгән, хәҙер ҡала шул уҡ өлкәнең Первомайский районы составына инә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
КПСС ағзаһы. КПСС-тың XXII съезы делегаты итеп һайлана (1961). Ҡурған КПСС өлкә комитеты бюроһы ағзаһы була.
Төрлө кимәлдә күп тапҡыр депутат итеп һайлана.
Оҙаҡ ваҡыт Первомайск ҡалаһы һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары ойошмаһын етәкләй, аҙаҡ уның почетлы рәйесе була.
Ғаиләһе
Ҡатыны Эмма Александровна (?-1999)
Яҙлау
Яҙлау (Язлав) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 217 кеше. Почта индексы — 453355, ОКАТО коды — 80239865009.
Население
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек башҡорттар йәшәй (72 %).
Тарихы
Яҙлау ауылы 1917—1920 йылдарҙа мордва һәм урыҫ крәҫтиәндәре торамаһы булараҡ барлыҡҡа килә — бөтәһе 13 хужалыҡ. Бөгөн уның халҡы ҡатнаш. Бында башҡорттар ҙа йәшәй. Исеме башҡорттар күсеп йөрөгән урындан алынған. Башҡорттар боронораҡ яҙ көндәрендә шул ерҙәргә малдарын алып сыҡҡан. Ул тирә башҡа ерҙәргә ҡарағанда ҡарҙан тиҙерәк әрселә. Ауыл аҙаҡ шул исемде алған.
1930 йылда Көйөргәҙе совхозының 3-сө бүлексәһе булған.
Урлебен
Урлебен (Urleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 431 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 211 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Һылыуҡай (исем)
Һылыуҡай — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Һылыуҡай исеме бар.
Этимологияһы
Һылыуҡай исеме матур, гүзәл, һылыу тигән мәғәнәләргә эйә. Һылыу исеменең иркәләү варианты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Һылыуҡай-пионерка» (хикәйә) — Һәҙиә Дәүләтшинаның хикәйәһе.1926 йылда яҙылған.
«Һылыуҡай» (конкурс) — Бөтә Рәсәй матурлыҡ бәйгеһен исеме.
Прорва (Исса ҡушылдығы)
Прорва  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коршуновка
Коршуновка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татарск
Татарск — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Татарск районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 23 282 кеше йәшәй.
Бичнус
Бичнус — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерда йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төп педагогия институты
Тарихы
1786 йылда Петербургта төп халыҡ училищеларына уҡытыусылар әҙерләү өсөн уҡытыусылар семинарияһы ойошторола, 1803 йылда ул уҡытыусылар гимназияһы тип үҙгәртелә. Г. Х. Паульсен йортонда урынлаша (Васильевский утрауының 6-сы линияһы, 15). 1804 йылда уҡытыусылар гимназияһы Педагогия институтына үҙгәртелә, 1837 йылдан Ун ике коллегия бинаһында урынлаша. 1808—1811 йылдарҙа уның директоры И. Буле була.
1816 йылдың 23 декабрендә Педагогия институты Төп педагогия институты атамаһын ала һәм яңы, алты йыллыҡ белем биреү мөҙҙәтен билдәләгән уставҡа эйә була. Директоры итеп А. Д. Кавелин тәғәйенләнә. 1817 йылда Затлы пансион (1830 йылдан — 1-се Петербург гимназияһы) асыла; уның ҡарамағында граждан ведомстволарының төрлө рангтағы чиновниктары өсөн квалификация күтәреү курсы эшләй. Педагогия институтына дини семинариянан ҡаҙна иҫәбенә трәбиәләнеүселәр алына.
1819 йылдың февралендә Төп педагогия институты бер генә сығарылыш та сығармаҫтан, Санкт-Петербург университеты тип үҙгәртелә. Шул уҡ ваҡытта 1824 йылдың 4 (16) ғинуарына — Мәскәү университеты уставы индерелгәнгә — тиклем Төп педагогия институты уставы менән эшләүен дауам итә.
Уҡытыусылар институты
1817 йылдың 25 октябрендә «Икенсе разряддлы Төп педагогия институты» бүлеге ойошторола, унда 30 башлыса ярлы уҡыусы белем ала; уҡыусылар 12-14 йәштән ҡаҙна тәьминәтенә ҡабул ителә; 4 йыл дауам иткән белем алыу курсында 5 предмет уҡытыла: Хоҙай ҡануны, рус теле, математика менән физика, тарих менән география, рәсем төшөрөү менән матур яҙыу; училище тамамлаусылар халыҡ училищелары уҡытыусыларына ярҙамсы итеп ебәрелә, ә иң яҡшылары Төп педагогия институтына йәки икенсе юғары уҡыу йортона «юғары разрядҡа» йүнәлтелә.
Уҡыу йорто Рәсәйҙәгет рим-католик сиркәүе митрополиты Станислав Богуш-Сестренцевич йортонда: Мещан н урамы (хәҙер — Ҡазан урамы), 63 адресы буйынса урынлаша.
Йүнәлтмә буйынса ебәрелгән сығарылыш уҡыусылары мәғариф ведомствоһында алты йылдан да кәм түгел булмаған ваҡыт эшләргә тейеш. Әммә бер сығарылыш та сыҡмай ҡала, сөнки 1823 йылда барлыҡ уҡыусылар һәм уҡытыусылар тәүҙә «Ҡаҙна гимназистары пансионына», ә аҙаҡ — Санкт-Петербург губерна гимназияһына (1838 йылдан — Өсөнсө Санкт-Петербург гимназияһы) эләгә. Тәүге уҡыусылар араһында Василий Лапшин, Степан һәм Михаил Куторга була.
Төп педагогия институты
Төп педагогия институты тиҫтә йыл тирәһендә 1828 йылдың 30 сентябрендә (12 октябрь) булдырылған устав буйынса тергеҙелә. Ул 1829 йылдың 30 авгусында асыла. Беренсе директоры Ф. И. Миддендорф була, 1846 йылдың 23 октябрендә отставкаға сыҡҡанда уға тайный советник чины бирелә.
Устав буйынса Төп педагогия институтының өс бүлеге була: тарих-филология, юридик (1847 йылға тиклем эшләй) һәм физика-математика. Уҡыу ваҡыты алты йыл тәшкил итә.
1847 йылдың 7 ғинуарынан институт директор итеп И. И. Давыдов тәғәйенләнә. Уның ваҡытында юридик бүлек бөтөрөлә (1847 йылдан) һәм 1849 йылдан уҡыу ваҡыты дүрт йылға тиклем ҡыҫҡартыла.
1838—1847 йылдарҙа институт ҡарамағында ҡабаттан «икенсе разряд» эшләй башлай, унда мәхәллә һәм өйәҙ училищеларына педагогтар әҙерләнә.
1858 йылдың 31 октябрендә (12 ноябрь) ("Ҙур совет энциклопедияһы"на ярашлы — 15 ноябрь) институтты ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1858—1859 уҡыу йылы Институт уставына ярашлы алып барыла, һуңынан, ул ябылғас, уҡытыусылар һәм студенттар СПбДУ-ға йәки башҡа уҡыу йорттарына күсерелә; һуңғы тантаналы сығарылыш 1859 йылдың 12 июнендә үтә, институт тамамлаусы 20 кеше гимназиялар уҡытыусылары сафын тулыландыра.
11 сығарылыш осоронда Төп педагогия институты барлығы 682 уҡытыусы әҙерләп сығара, уларҙың 43-ө профессор һәм юғары уҡыу йорто уҡытыусыһы булып китә, 377 уҡытыусы — урта мәктәп, 262-һе — башланғыс мәктәп уҡытыусыһы була.
Кривая Виска (Ом ҡушылдығы)
Кривая Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының һул ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Беларусь милли фәндәр академияһы
Беларусь милли фәндәр академияһы (белор. Нацыянальная акадэмія навук Беларусі; НАН Беларуси) — Белоруссияның техник, гуманитар, социаль фәндәр һәм сәнғәттең төрлө йүнәлештәре буйынса фундаменталь һәм ғәмәли ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен ойоштороусы, үткәреүсе һәм координациялаусы юғары дәүләт ғилми ойошмаһы.
Бирелгән бурыстарҙы хәл итеү өсөн закон менән билдәләнгән вәкәләттәр, Фәндәр академияһы Уставы һәм башҡа закондар сығарыу акттары сиктәрендә республика дәүләт идаралығы органының айырым функцияларын башҡара. Беларусь Республикаһы президентына буйһона һәм республика Министрҙар Советы алдына отчет бирә.
Белорус фәндәр академияһы (1928—1936)
Белоруссия Фәндәр академияһы 1929 йылдың 1 ғинуарында БССР-ҙа Белоруссия мәҙәниәте институты (Инбелкульт) (1922—1928) базаһында ойошторола, ул 1928 йылдың 13 октябрендәге БССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты һәм Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарары менән Фәндәр Академияһы итеп үҙгәртелә.
Фәндәр академияһын асыу тантанаһы Минскиҙа 1929 йылдың 1 ғинуарында, Белорус ССР-ы ойошторолоуына ун йыл тулған йылда үтә. Фәндәр Академияһының беренсе президенты — тарихсы В. М. Игнатовский. Академияны асыу көнөндә 128 кеше генә иҫәпләнә, шуларҙың 87 ғилми хеҙмәткәр. Уларҙың барыһы ла тиерлек юғары белемгә эйә булмай, хатта күптәре — тулы урта белемһеҙ. Әммә баштан уҡ Фәндәр академияһы яңы ойошторолған совет республикаһының иҡтисади, технологик, социаль һәм мәҙәни үҫешенә йоғонто яһаған төп ғилми үҙәк була.
БССР фәндәр академияһы "белоруслаштырыу сәйәсәте үткәреүҙә ҙур роль уйнай, һөҙөмтәлә 1930-сы йылдарҙағы репрессиялар уның етәкселегенә ҡағыла. Беренсе президент Игнатовский партиянан сығарыла һәм үҙ-үҙенә ҡул һала, ә уның ике вариҫы — Павел Горин һәм Иван Сурта «халыҡ дошманы» булараҡ атып үлтереләләр.
Белорус ССР-ы фәндәр академияһы (1936—1991)
1936 йылдың 24 майында Белорус Фәндәр академияһы сессияһында яңы устав ҡабул ителә, уға ярашлы ойошма Белорус ССР-ы Фәндәр Академияһы исемен ала, уның ғилми учреждениелары профилле бүлектәргә берләшә.
1941 йыл башына Фәндәр академияһында яҡынса 750 кеше эшләй. Уның структураһында 12 ғилми-тикшеренеү учреждениеһы, шул иҫәптән 9 институт була.
1944 йылдың июлендә Минск азат ителгәндән һуң, 8 академик институт үҙ эшмәкәрлеген тергеҙә, ә 1951 йылда Фәндәр академияһында 29 ғилми-тикшеренеү учреждениеһы иҫәпләнә, шуларҙың 16-һы — институт. Хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны 1234 кешегә етә, улар иҫәбенә 33 академик, 27 ағза-корреспондент, 55 фән профессоры һәм докторы, 165 фән кандидаты инә.
1969 йылда академия составында 1 почетлы академик, 61 академик һәм 54 ағза-корреспондент була; 5 тармаҡ бүлексәһе һәм 20 ғилми-тикшеренеү институты эшләй.
Белоруссия фәндәр академияһы (1991—1997)
СССР-ҙың тарҡалыуы һөҙөмтәһендә 1991 һәм 2001 йылдарҙа Академияла хеҙмәткәрҙәр һаны 39,1 процентҡа (6690 кешегә) кәмей.
Беларусь милли фәндәр академияһы
2002 йылда Беларусь фәндәр академияһының аграр фәндәр бүлеге Беларусь Республикаһының аграр фәндәр академияһын Милли фәндәр академияһы составына индереү юлы менән булдырыла. Ҡушылыу ғилми-тикшеренеү ойошмалары һанының 22 юридик шәхескә, ә персонал һанының 6022 кешегә артыуына килтерә.
2004 йылдың октябренә тиклем академия етәкселәре президент тип атала, һуңынан был вазифа "президиум рәйесе " тип үҙгәртелә һәм һайланыу туҡтатыла — Фәндәр академияһы етәксеһен Александр Лукашенко тәғәйенләй башлай. Президент шулай уҡ Юғары аттестация комиссияһы рәйесен тәғәйенләй, үҙенең указдары менән Милли фәндәр академияһы эшмәкәрлегенең төрлө мәсьәләләрен (торлаҡ мәсьәләләренә тиклем) көйләй.
Академия етәксеһе вазифаһы буйынса Белоруссия министрҙар Советына фән министры хоҡуғында инә (хөкүмәт составында бындай вазифа формаль рәүештә юҡ).
2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Фәндәр академияһында 18,6 меңдән ашыу кеше эшләй, шуларҙың 6210-е — тикшеренеүсе), шул иҫәптән 496 фән докторы һәм 1836 фән кандидаты).
Фәндәр академияһы тарихында уның составына 280 ғәмәлдәге ағза һәм 241 ағза-корреспондент һайлана. Уларҙың һаны Беларусь Республикаһы Президенты тарафынан билдәләнә һәм 2003 йылдың 3 февралендәге 56-сы указға ярашлы 100 академиктан һәм 145 мөхбир ҙән артмаҫҡа тейеш. 2023 йылдың 3 апреленә Беларусь Милли фәндәр академияһында 90 академик, 108 мөхбир, 4 почетлы уҡыусынан тора.
Беларусь Фәндәр академияһы вәкиллеген Варшавала асыу планлаштырыла.
Эшмәкәрлеге
Әлеге ваҡытта Беларусь Фәндәр академияһының эшмәкәрлеге биш йүнәлештә эшләй:
Фәнни кадрҙар әҙерләү
Беларусь милли фәндәр академияһы өс төр белем биреү программаларын тормошҡа ашыра (2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата уҡыусылар һаны күрһәтелгән) :
Академия аспирантураһына ҡабул итеү ҡыҫҡарыуға табан бара. 2002 йылда аспирантураға 332 кеше, ә 2008 йылда 162 кеше генә ҡабул ителә.
Ойошмалар
Ғилми институттар һәм үҙәктәр:
Конструкторлыҡ һәм Производство ойошмалары:
Тәжрибә станциялары һәм базалары:
Фәнни китапханалар:
Башҡа ойошмалар:
Фәнни кадрҙарҙың ҡартайыуы
Милли фәндәр академияһына фәнни кадрҙарҙың даими ҡартайыуы хас (2012 йылда тикшеренеүселәрҙең 45,8 проценты 50 йәштән өлкәнерәк була), сөнки ғилми дәрәжә алыу өсөн бик ҡатмарлы процедура үтәргә кәрәк. Һөҙөмтәлә Белоруссия Милли фәндәр академияһында ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәре менән шөғөлләнгән фән кандидаттарының һәм табиптарының уртаса йәше бик юғары. 2013 йылда Академияның 1877 тикшеренеүсеһе араһында 35 йәштән йәшерәк доктор булмай, ә кандидаттар 218 генә иҫәпләнә. Фән докторы дәрәжәһенә эйә булған (458 тикшеренеүсенең 399-ы) тикшеренеүселәрҙең күпселеге 2013 йылда 60 йәштән өлкән була.
Фәнни кадрҙарҙың сит илгә китеүе
Белоруссияның Милли фәндәр академияһына ғалимдарҙың бер аҙ өлөшө сит илгә китәс: 2001 һәм 2013 йылдарҙа даими йәшәү урынына китә һәм унан 109 тикшеренеүсе, шул иҫәптән 2 фән докторы һәм 64 фән кандидаты әйләнеп ҡайтмай.
Баҫмалары
Белоруссияның милли фәндәр академияһының дөйөм фәнни ваҡытлы баҫмалары бер нисә :
Шулай уҡ махсус журналдар нәшер ителә:
Утёр-Пеу
Утёр-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 435 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зверев Леонид Петрович
Зверев Леонид Петрович (1935—2012) — ҡаты есем физикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй педагог һәм ғалимы, фән ойоштороусыһы, физика-математика фәндәре докторы (1983), профессор (1984), Урал дәүләт университетының почетлы профессоры (2005).
Биографияһы
Леонид Петрович Зверев 1935 йылдың 15 февралендә Свердловск ҡалаһында тыуа.
1953 йылдан 1958 йылға тиклем Урал дәүләт университетының физика-математика факультетында уҡый. 1958 йылдан 1961 йылға тиклем Урал дәүләт университетының физика-математика факультетында аспирантурала уҡый.
1961 йылдан Урал дәүләт университетының физика факультетында педагогик эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай: 1961 йылдан 1984 йылға тиклем  — ассистент, өлкән уҡытыусы һәм доцент бер үк ваҡытта 1963 йылдан алып 1984 йылға тиклем — ярымүткәргес техникаһының Проблемалы лабораторияһы мөдире. 1984 йылдан 2007 йылға тиклем, егерме өс йыл буйына, — ярымүткәргестәр оптикаһы  һәм радиоспектроскопияһы кафедраһы мөдире.
1988 йылдан, педагогик эшмәкәрлектән тыш,  фәнни-тикшеренеү эше менән шөғөлләнә: 1988 йылдан 2004 йылға тиклем ун  алты йыл дауамында, Урал дәүләт университеты ҡарамағында физика һәм ғәмәли математика  фәнни-тикшеренеү институтының алыштырғыһыҙ етәксеһе була.
1963 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн  «Исследование экситонных состояний в кристалле закиси меди» темаһына диссертация яҡлай, 1983 йылда — физика-математика фәндәре докторына. 1984 йылда Л.П.Зверевҡа ғилми профессор исеме бирелә,  2005 йылда  Урал дәүләт университетының почетлы профессоры маҡтаулы исеме бирелә.
2012 йылдың 19 декабрендә Екатеринбургта вафат була. Широкореченский зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Л П. Зверевтың төп ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге микро, опто һәм квант электроникаһы, радиацион физика, йыһан аппараттарында файҙаланыу өсөн ярымүткәргестәр физикаһы һәм приборҙар төҙөү менән бәйле.
Түбән күләмле системалар һәм экситондарҙы комплекслы тикшереү өлкәһендә ғилми эштәр менән, шулай уҡ квантлаусы магнит ҡырҙарҙа туннель спектроскопияһы ысулы менән шөғөлләнә, көслө легирлы ярымүткәргестәрҙең энергетик спектрын өйрәнеү өлкәһендә шөғөлләнә.
Төҫ-үлсәм һәм опто-электрон системаларҙы уйлап табыусыларҙың һәм ойоштороусыларының береһе була, был системалар  уңышлы һынауҙарҙан һуң  «Мир » һәм «Салют », шулай уҡ йыһан «Союз» карабы орбиталь ғилми станциялар составына инә.
Төп хеҙмәттәре
Төп сығанағы:
Әйнә менән Ғәйнә
«Әйнә менән Ғәйнә» — башҡорт халыҡ ижады ҡомартҡыһы.
Тарихы
1963 йылда Пермь өлкәһе Барҙы районы Удикта — Хәйҙәрхан Ибраһимовтан, Солтанайҙа — Байрамша Бикҡужиндан, Ҡайын ауылында Ҡәүи Юлаевтан фольклорсы Ә. Н. Кирәев тарафынан ғәйнә ырыуы башҡорттарының этногенетик легендаһы яҙып алына, уларҙың варианттары «Әйнә менән Ғәйнә», «Толбуйҙар» һәм «Ғәйнә ырыуы» тип атала.
Филология фәндәре докторы Н. Ә. Хөббөтдинова билдәләүенсә, был этногенетик легенда ҡасандыр эпос булған, шунлыҡтан уны «Әйнә менән Ғәйнә» тигән боронғо эпик ҡомартҡының ярсығы тип иҫәпләргә мөмкин. Әйтергә кәрәк, ҡояшты ҡотҡарыу мотивы «Ригведа», «Маһабһаратам», «Авеста» эпостарында тотороҡло урын биләй.
Сюжеты
Ғәйнә башҡорттарының нәҫел башлыҡтары — ағалы-ҡустылы Әйнә һәм Ғәйнә тәүге башҡорттар рәүешендә килеп баҫа.
Башҡорттарҙың риүәйәттәрендә ата-бабаларының боланды илаһлаштырыу ауазы осрай. Был — күктәге хайуан, демиург — ҡояшты ер аҫтында тотолған тотҡонлоҡтан ҡотҡарыусы, ҡояш, ай һәм ут менән ассоциациялана, Әйнә һәм Ғәйнәнең мәҙәни геройҙарының менге хайуандары тип һанала.
Икенсе вариантта, Әйнәне ошо ерҙәрҙең хужаһы Тулауа исемле убыр-ҡарсыҡ үлтерә. Туғанын эҙләгән Ғәйнә ҡороҡлап ҡарсыҡты боландан төшөрөп, ҡамсы менән һуға башлағас, ул сибәр ҡыҙға әүерелә лә: «Ағаҡайым, ярма мине, мин һинең ҡатының булырмын», тип ялбара. Ғәйнә менән уның ҡатыны Тулуанан башҡорттарҙың ғәйнә ҡәбиләһе барлыҡҡа килгән.
Өсөнсө вариантта Әйнә бөтөнләй телгә алынмай. Ғәйнә батыр Толтау артында йәшәгән аждаһаны үлтереп, Ҡояшты азат итә, һәм болан мөгөҙөнә тағып уны Тол йылғаһы аша икенсе ярға күсерә. «Көн һайын ошо ваҡытта мине көт», — ти ҙә Ҡояш күккә күтәрелә. Шулай көн һайын Ҡояшты көткәндә, Ғәйнә әкренләп был урындарға төпләнә. Унан ғәйнә исемле ырыу таралған. «Ғәйнәләр — иң беренсе башҡорттар», тип тамамлана риүәйәт.
Тағы бер вариантта ағалы-ҡустылар ер аҫтында йәшерелгән һыуҙы табып алып, уны иреккә сығаралар. Тап ошонан Тол йылғаһы барлыҡҡа килә.
Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Орск тыуған яҡты өйрәнеү музейы — тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы. Рәсәйҙең Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
1934—1935 йылдарҙа музей булдырыуға тәүге ынтылыш Г. С. Кобелев етәкселегендә яһала. Урындағы минералдар коллекцияһы йыйыла, ләкин уны музейҙың үҙ бинаһы булмағанлыҡтан экспонаттар итеп ҡуя алмайҙар.
1938 йылдың сентәбрендә музейҙы ваҡытлыса Иҫке ҡаланың № 16 мәктәбенең бер бүлмәһендә урынлаштыралар.
Һуңынан музейҙы Форштадтағы Ульянов-Урицкий урамдары мөйөшөндәге йортҡа (№ 40/20) күсерәләр. Был ХХ быуат башында торлаҡ йорт сифатында төҙөлгән бер ҡатлы бина була.
Музей 1939 йылдың 18 июнендә асыла. Был саҡта музейҙың коллекцияһы 2800 самаһы булып, улар араһында руда һәм мәғдән файҙалы ҡаҙылмалары, ҡиммәтле аҫыл таштар һәм биҙәү таштары булған.
Бөйөк ватан һуғышы йылдарында музей ваҡытлыса ябыла һәм уның экспонаттары бер мәктәптең подвалында йәшниктәрҙә һаҡлана. 1947 йылда музей үҙ экспонаттарын яңыртыу буйынса эштәр башлай, ә 1950 йылда К. Маркс урамындағы элекке кинотеатр бинаһында тәүге килеүселәрҙе ҡабул итә.
Хәҙерге бинаға (Ленин проспекты, 46-сы йорт) музей 1958 йылда күсә.
Хәҙерге заман
Музей 2011 йылдың 18 мартында реконструкциянан һуң асыла. Ҡорамалдары алмаштырыла, экспозициялар яңынан ҡорола.
Ҡалалағы күргәҙмәләр үҙәгендә — музей филиалында, картиналар күргәҙмәләре ойошторола.
Музей хеҙмәткәрҙәре ҡала тарихы буйынса ғилми эштәр алып бара, архив сығанаҡтарын эшкәртә, археология экспедицияға йәйгелеккәсыға эшләй, Ырымбур көнсығышы ҡурғандарын өйрәнә.
2014 йылда музей 75 йәшлек юбилейын билдәләй.
Музей төбәк масштабындағы конкурстарҙың грамоталары менән бүләкләнгән.
Экспозиция
75000 ашыу экспонат коллекцияһы һаҡлау берәмеге булып иҫәпләнә.
Крайҙың геологик тарихы тураһындағы даими экспозиция эшләй, территорияларҙы үҙләштереү тарихы тураһында, Рәсәй батшалығы ваҡытындағы Орск тарихы, ҡаланың революцияһынан һуң (индустриялаштырыу, һуғыш, сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштереү) тураһындағы даими экспозициялар ҡуйылған..
Ҡалала «Т. Г. Шевченко Орск ҡәлғәһендә» тигән музей филиалы эшләп килә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Варзитамаҡ
Варзитамаҡ (Варзитамак) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 452964, ОКАТО коды — 80218816007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һиртмә
Һиртмә, пружина, сиртмә — баҫымды кире ҡайтарыусы һығылмалы ҡорос спираль йәки пластинка ; машина йәки механизмдың ҡыҫылғанда механик энергияны үҙенә алыу, йыйыу һәм кире ҡайтарыу өсөн тәғәйенләнгән детале ; механик энергияны йыйа һәм йота торған һығылма элемент. Һиртмә, һығылмаһы һәм ныҡлығы юғары булған материалдарҙан эшләнә.
Тартҡанда һуҙыла һәм кире ҡайта торған һуҙылмалы нәмә; сиртмә.
Болотное
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 15 344 кеше йәшәй.
Ғәниев Әкрәм Мөхәмәт улы
Ғәниев Әкрәм Мөхәмәт улы (3 ғинуар 1959 йыл — 14 май 2023 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре. 2005—2023 йылдарҙа Федераль дәүләт статистика хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Әкрәм Мөхәмәт улы Ғәниев 1959 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Күҫәләр ауылында тыуған. 1981 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған. 2023 йылдың 14 майында Өфө ҡалаһында ҡапыл вафат булды, Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында ерләнде.
Рябка
Рябка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының уң ярына тамағынан 360 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Михайловка (Әбдрәшит ауыл Советы, Әлшәй районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452115, ОКАТО коды — 80202828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәхтиев
Бәхтиев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Бәхти исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Бәхтиева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Бәхти — башҡорт ир-ат исеме.
Тогучин
Тогучин — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Тогучин районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 489 кеше йәшәй.
Урнсхаузен
Урнсхаузен (Urnshausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 766 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36457 һәм автомобиль коды — WAK.
Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы
Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (20 май 1942 йыл) — ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Н. А. Аитов исемендәге премия лауреаты (2015). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Биографияһы
Фәнил Сәйет улы Фәйзуллин 1942 йылдың 20 майында БАССР-ҙың Өфө районы Яңы Ҡарашиҙе ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1960 йылда Өфөләге «Синтезспирт» заводында апаратсы булып башлай.
1966 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм Иглин районы Турбаҫлы урта мәктәбендә директор урынбаҫары була, 1967 йылдан Өфөнөң 10‑сы ПТУ‑һында уҡыта.
1995—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Кабинетының ғилми консультанты, 1998 йылдан хәҙерге көнгәсә ӨДАТУ-ның социалогик лаборотарияһы ғилми етәксеһе.
Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы
Бәхтиев Индус Мәғәфүр улы (8 август 1937 йыл) — зоотехник. 1974—2002 йылдарҙа Краснокама районы «1 Май» колхозы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының (1987) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) Почёт грамоталары менән бүләкләнеүсе. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986), райондың почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
Индус Мәғәфүр улы Бәхтиев 1937 йылдың 8 авгусында Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Яңы Аҡтанышбаш ауылында тыуған. Атаһы Башҡорт кавалерия дивизияһы сафында хеҙмәт итә, 1943 йылдың көҙөндә Ворошиловград өлкәһен фашистарҙан азат итеү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә һәләк була. Урта белем алғас, өс йыл ауыл мәктәбендә лаборант вазифаһын башҡара. 1958 йылда хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университетына зоотехник һөнәре буйынса уҡырға инә. 1963 йылда, институтты уңыш­лы тамамлағас, колхозда зоотехник булып эш башлай. 1964 йылда баш зоотехник итеп тәғә­йен­ләнә. 1972 йылда район хакими­әтенең ауыл хужалығы идаралығының баш зоотехнигы, 1973 йылда «1 Май» колхозына партком секретары итеп һайлана, 1974—2002 йылдарҙа шул колхоздың рәйесе булып эшләй.
Ғаиләһе
Ҡатыны Флүзә Йыһанур ҡыҙы Бәхтиева менән һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Кесе Запорная
Кесе Запорная (Запорная) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва (Лысьвен тоғаны) йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрүәкрәз
Әрүәкрәз (рус. Арвяк-Рязь; Әрүәк-Рәз ) — Көньяҡ Уралда, Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы тау. Уралтау һыртының иң бейек түбәһе (1068 м). Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төбәк тәбиғәт ҡомартҡыһы статусына эйә.
Исеме
Әүрәкрәз исеме таралған ғәҙәт буйынса бирелгән — уның итәгендә ике йылға Әрүәк һәм Рәз (Ағиҙел йылғаһының һул ҡушылдыҡтары) башлана. Башҡорттар был тауҙы шулай уҡ Рәз, йәки Рәз-таш тип атай. Боронғо китаптарҙа Әрүәк һәм Рәзташ атамалары осрай.
Тасуирламаһы
Әрүәкрәз тауы Уралтау һыртының төньяҡ өлөшөндә Белорет ҡалаһынан көньяҡҡа, һәм Рысыҡай ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 4,5 км алыҫлыҡта ята. Өҫкө рифейҙың тоҡомдарынан: мазарин свиталары (мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) һәм әрүәк свиталарынан (кварцит, гравелит, конгломерат, мусковит‑хлорит‑кварц һәүерташтары) тора. Әрүәкрәз Әрүәк свитаһының стратотибы булып тора.
Тау ослайып, тирә-яҡҡа йыраҡтан күренеп, бик ныҡ бейек булып ҡалҡып тора. Битләүҙәре түбәһендә бик ныҡ текә, яҡынса 30-35° етә. Тауҙың көнбайыш өлөшөндә битләүҙәр тәрән тар тарлауыҡтар менән ҡаялы, көнсығышта — һөҙәк. Итәгендә — дымлы төрлө үләндәр үҫкән болондар, битләүҙәренең өҫкө өлөшөндә — башлыса асыҡ ылыҫлы урмандар. Үҫемлектәрҙең һирәк һәм юғалыусы төрө үҫә: һапһыҙ көкөрт үләне, ҡылсыҡлы аҡтамыр, Гельма минуарцияһы, төньяҡ шиверекия (подольск) үләне, яланғас еҫле сәскә, пермь елбәгәйе, себер умырзаяһы, осҡон-һуған һәм башҡалар. Ҡаяларҙа сапсан ыласын оялай
Әрүәк тауы Белореттан яҡшы күренә һәм ҡала пейзажының биҙәге булып тора. Әрүәкрәз Белорет ҡалаһы халҡының һәм килгән туристарҙың популяр ял итеү урыны.
Балсыҡлы тупраҡ
Балсыҡлы тупраҡ (Loam, Суглинок) — тупраҡтың төрө. 21.302-96 һанлы дәүләт стандарты буйынса инженер-геологик һыҙмаларҙа һүрәтләнә. Балсыҡлы тупраҡ төҙөлөштә ҡулланыла:
ДСТ буйынса төрҙәре
25100-95ДСТ буйынса балсыҡлы тупраҡ — балсыҡ, ҡом, саң бөртөктәрҙән торған ултырма дисперс тоҡом (осадочная дисперсная порода), һәм уның һалмаҡ һаны (число пластичности) IP = 7-17 сиктәрендә ята. Ағыусанлыҡ күрһәткесе (показатель текучести) буйынса балсыҡлы тупраҡ була: Бөртөктәре буйынса:
Ҡош атыш уйыны
Ҡош атыш уйыны – балалар уйыны.
Ҡағыҙҙан осорғос(змей) яһап, уға еп тағыла. Ауыл ситенә сығып, елгә ҡаршы йңгерәләр һәм осорғосто һауаға осоралар. Бер бала осорғостстоң ебенән тартып тора. Башҡалар саптырма уҡтар менән һауала осоп йөрөгән осорғосҡа аталар. Кем осорғсото атып төшөрә, шул үҙенә ҡош атып алған булып иҫәпләнә. Яңы осорғос яһап. Йәки шуныһын йүнәтеп уйынды дауам итергә мөмкин.
Болтан
Болтан — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иска йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Касаткина Людмила Ивановна
Касаткина Людмила Ивановна (15 май 1925, Новое Село ауылы — 22 февраль, 2012 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — СССР һәм Рәсәй театр һәм кино актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1975). Ағалы-энеле Васильевтар исемендәге РСФСР Дәүләт премияһы (1976) һәм Ленин комсомолы премияһы (1968).
Биографияһы
Людмила Касаткина Смоленск губернаһының Вяземский өйәҙе Новое Село ауылында (хәҙер Рәсәйҙең Смоленск өлкәһе Вяземский районы) урта хәлле ҙур крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1928 йылғы кулактарҙы эҙәрлекләү осоронда уларҙың бөтә мал-тыуарын тартып алалар. Шул уҡ төндә бөтөн ғаилә һөргөндән ҡасып, өләсәһе Мария Филатьевна һәм ҡартатаһы Спиридон Калиновичтан тыш, йортон ташлап, Мәскәүгә күсеп китә.
Касаткиндар элекке кенәз Оболенскийҙарҙың Борисоглебский тыҡрығында урынлашҡан ҙур йортоноң подвалындағы бер бүлмәлә йәшәй. Людмила кейәүгә сыҡҡансы ошонда йәшәй. Оҙаҡламай уның ҡустыһы тыуа.
Бишенсе класта уҡыған сағында мәктәпкә балетмейстер Игорь Лентовский Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге Үҙәк музыка мәктәбенә (Шацкий студияһына) уҡыусы ҡыҙҙар һайлап алырға килә. Шулай Касаткина мәктәптең хореография бүлегенә уҡырға инә. 14 йәше тулғанда аяғы һынып һаулығы насарайыу сәбәпле балет менән шөғөлләнеүен туҡтатырға мәжбүр була.
Бөйөк Ватан һуғышын тыуған ауылында каникулда булғанда ҡаршылай. Тиҙҙән Вязьма янына немец десанты төшөү тураһында яңылыҡ билдәле була. Әсәһе килгәнен дә көтмәй, ул йәйәүләп Можайскиға китә; бер аҙнанан әсәһе менән вокзалда осраша һәм артабан Мәскәүгә ҡайта. 1946 йылға тиклем ғаиләлә атаһы булмай, ул заводы менән бергә Себерҙә эвакуацияла була.
Ул саҡта пионерҙар һарайының һүҙ художество студияһында Анна Бовшек һәм Анна Шнейдер ҡулы аҫтында шөғөлләнә. 1943 йылда Шнейдер кәңәше буйынсаА. В. Луначарский исемендәге ГИТИС-ҡа Ииосиф Раевский һәм Григорий Конский класына уҡырға инә. 1947 йылда институтты тамамлай, Совет армияһы Үҙәк театры труппаһына ҡабул ителә һәм унда бөтә тормошо дауамында эшләй.
Касаткина был театр сәхнәһендә алтмыштан ашыу роль уйнай, улар араһында иң билдәлеләре Теннеси Уильямстың «Орфей спускается в ад» Мэри Орр һәм Реджинальд Дэнемдың «Шарады Бродвея» Людмила Разумовскийҙың «Ваша сестра и пленница» һәм башҡалар.
1954 йылда кинола уйнай, «Укротительница тигров» комедияһында төп ролдә уйнай. Лена Воронцованың сағыу образы тамашасыларҙың һәм тәнҡитселәрҙең иҫендә ныҡ ҡалған образ булып тора. 1955 йыл прокат йомғаҡтары буйынса был картина икенсе урынды биләй, ул фильмды 36,7 миллион тамашасы ҡарай.
Иренең — режиссёр Сергей Колосовтың фильмдарында үҙенең иң яҡшы ролдәрен уйнай. 1964 йылда Овидий Горчаков һәм Януш Пшимановскийҙың «Вызываем огонь на себя» исемле повесы буйынса эшләнгән шул уҡ исемдәге күп сериялы фильмда бик уңышлы уйнай. Уның ысын героиняһына, вафат булған партизанка Анна Морозоваға, картина күрһәтелгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1979 йылда ГИТИС-тың актёрҙар факультетында ире менән бергә ижад оҫтаханаһы ойоштора, бында профессор (1979 йыл) була. Был оҫтахана ун ике йыл эшләй һәм тиҫтәләрсә актёрҙарға профессиональ сәхнәгә сығырға мөмкинлек бирә. Һуңғы йылдарҙа РАТИ— ГИТИС-та уҡыта.
Актрисаның ижадына арнап «Сегодня и каждый день» (1971) һәм «Людмила Касаткина. Укротительница» (2018) документаль фильмдары төшөрөлгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
[[Файл:Ludmila_Kasatkina_9_sept_2010.jpg|мини|250x250пкс|Людмила Касаткина һәм Дмитрий Медведев.
Кремль, 2010 йылдың 9 сентябрендә]]
Крутая (Оло Губистая ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Губистая йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уэнт-ПАй-Лемын
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крапивка (Уй ҡушылдығы)
Крапивка  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Орск нефть техникумы
Орск нефть техникумы (ОНТ) — урта-махсус уҡыу йорто. Ырымбур өлкәһенең Орск ҡалаһында урынлашҡан. Росэнерго ведомство белем биреү учреждениеһы исемлегенә инә, Ырымбур өлкәһенең мәғариф министрлығы ҡарамағында тора. «Ҡара алтын» үҙ гәзите бар.
Тарих
1950 йылдың 1 сентябре техникумының тәүге студенттарҙы ҡабул итә. техникумдың беренсе директоры итеп Владимир Степанович Акимов тәғәйенләнә. 1970 йылда техникум үҙ адресын Ленин проспекты, 81-се йортона, яңы бинаға алмаштыра. Техникум 1993 йылда «Иҫәпләү техникаһын һәм автоматлаштырылған системаларҙы программалар менән тәьмин итеү», 2003 йылда «Нефть-газ эшкәртеү сәнәғәтендә иҡтисад һәм бухгалтер иҫәбе», 2005 йылда— «тирә-яҡ мөхитте һаҡлау һәм тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу», 2007 йылда «Банк эше» белгестәрен әҙерләй башлай.