cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәмәд Вурғун
Сәмәд Вурғун (Səməd Vurğun; ысын исем-шәрифе — Сәмәд Йусиф улы Вәкилов (Səməd Yusif oğlu Vəkilov); 21 март 1906 йыл — 27 май 1956 йыл) — СССР һәм Әзербайжан шағиры, драматург һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Әзербайжан ССР-ының беренсе халыҡ шағиры (1956), Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1945). ике II дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941, 1942). 1940 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Сәмәд Вәкилов 1906 йылдың 21 мартында Ҡазах өйәҙенең (хәҙерге Әзербайжан Республикаһы Ҡазах районының) Юғары Салахлы ауылында тыуа. Сәмәдкә 6 йәш булғанда әсәһе вафат була, ул атаһының һәм әсәһе яҡлап өләсәһе Айша ханымдың ҡарамағында ҡала. Земство мәктәбен тамамлағас, 1918 йылда ғаилә Ҡазахҡа күсә, унда Сәмәд һәм берҙән-бер ағаһы Мәһдихан Вәкилов (1902—1975) бергәләп Ҡазах уҡытыусылыҡ семинарияһына инәләр. 1922 йылда — аталары, тағы бер йылдан өләсәләре вафат була. Мәһдихан менән Сәмәд тураһында хәстәрлек күреү бурысы ике туған апалары Ханғызы Вәкиловаға күсә. Сәмәдтең беренсе әҫәре — «Йәштәргә мөрәжәғәт» шиғыры 1925 йылда «Ени Фикир» (Яңы фекер) тигән Тифлис гәзитендә сыға.
Ҡазахтың ауыл мәктәптәрендә, Гәнжәлә һәм Губала әҙәбиәт уҡыта. 2 йыл Мәскәү дәүләт университетында (1929—1930) уҡый, унан һуң уҡыуын Әзербайжан педагогия институтында дауам итә.
1945 йылда Әзербайжан ССР-ы Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. СССР-ҙың 2—4 саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1946—1956).
Сәмәд Вурғун 1956 йылдың 27 майында вафат була. Баҡыла Шөһрәтле ҡәберҙәр аллеяһында ерләнә.
Ижады
«Мин үҙемдең ижади бурысым итеп ысынбарлығыбыҙҙың шиғриәтен асыуҙы ҡуям», Сәмәд Вурғун.
Сәмәд Вурғун тәүге тапҡыр «Йәштәргә мөрәжәғәт» тигән шиғыры менән 1925 йылда Тифлистың «Яңы фекер» гәзитендә баҫылып сыға. Шағирҙың тәүге китабы 1930 йылда донъя күрә, ул «Шағир анты» тип атала.
Шағир ижадында Бөйөк Ватан һуғышы айырым урын биләй. Һуғыш йылдарында шағир 60-тан ашыу шиғыр, бер нисә поэма, шул иҫәптән «Баҡы дастаны» тигән поэмаһын яҙа. Ошо йылдарҙа С. Вурғундың шиғри даны арта. «Партизанам Украины» тигән шиғыры баҫылған листовкалар партизандарҙың рухын күтәреү өсөн самолеттан украин урмандарына ырғытыла. 1943 йылда Америкала, һуғышҡа ҡаршы иң яҡшы әҫәрҙәргә конкурста, С. Вурғундың «Напутствие матери» тигән шиғыры ҙур баһа ала. Конкурста донъя шиғриәтенең иң яҡшы шиғырҙары тип табылған 20 шиғыр Нью-Йоркта баҫылып сыға һәм хәрбиҙәр араһында таратыла. Ошо уҡ йылда Баҡыла уның инициативаһы менән хәрби саралар һәм фронтовиктар менән осрашыуҙар үткәреү өсөн Фүзули исемендәге Интеллигенция йорто асыла.
Ғаиләһе
Ҡатыны Хәвәр ханым Мирзабәкова. Өс бала үҫтерәләр:
Хәтер
Сәмәд Вурғун исемен йөрөтәләр:
Соколов Владимир Михайлович
Биографияһы
Владимир Михайлович Соколов 1939 йылдың 15 мартында Өфөлә тыуған. 1960 йылда Омск ҡалаһына күсеп китә.
1961 йылда студенттар араһында СССР чемпионы.
1963 йылда —РСФСР халыҡтары Спартакиадаһы еңеүсеһе.
1971 йылда велосипед ярышында донъя еңеүсеһе. (Варшава — Берлин — Прага).
1980 йылда Мәскәүҙәге Олимпиада өсөн велосипедта ярышыусылар командаһына күнекмәләр үткәрә.
1995 йылда «Вело-Омск» ҡала веломарафонын ойоштора.
В. М. Соколов физик культура һәм спорт буйынса Себер дәүләт университетында күп йылдар велосипед һәм коньки ярышы спортының кафедра мөдире булып эшләй. 1998 йылда уға «профессор» ғилми дәрәжәһе бирелә.
Дәүләт әләме майҙаны (Баҡы)
Дәүләт әләме майҙаны (әзерб. Meydanı Dövlət Bayrağı ) — Әзербайжандың баш ҡалаһы Баҡылағы, Әзербайжан Республикаһы флагы урынлашҡан майҙан.
Тарихы
Проект билдәле америка компанияһы Trident Support Америка компанияһы тарафынан әҙерләнә һәм уны Azenko Әзербайжан компанияһы тормошҡа ашыра.
2010 йылдың 1 сентябрендә Дәүләт флагы майҙанды асыу тантанаһы үтә, унда Әзербайжан флагы күтәрелә .Флагшток 2011 йылда Дүшәмбелә 165 метрлы флагшток төҙөлөп бөткәнгә тиклем, донъяла иң бейеге була.
2010 йылдың 24 ноябрендә Президент Указы Әзербайжан Республикаһы Министрҙар Кабинеты ҡарамағында Дәүләт флагы майҙаны комплексы идаралығы булдырыла, 2011 йылдың 27 апрелендә Рашад Рафаэль оглы Мәмәдов уның начальнигы итеп тәғәйенләнә.
2011 йылдың 16 майында «Евровидение 2012» өсөн Дәүләт флагы майҙанында 20 000 кеше һыйҙырышлы махсус концерт комплексы төҙөлөүе тураһында иғлан ителә. 2017 йылдың авгусында флагшток һүтеп алына
Инцидент
2010 йылдың 3 сентябрендә дауыл һөҙөмтәһендә йыртылғандан һуң, флаг алмаштырыла.
2011 йылдың 2 февралендә ныҡ көслө елдә флагшток һелкенә башлай. Әзербайжандың ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы хәбәр итеүенсә, белгестәрҙең тиҙ арала хәүефһеҙлек буйынса күргән саралары һәм профилактика һөҙөмтәһендә тирбәлеү туҡтатыла, флаг на некоторое время был спущен, а жители близлежащего 9-этажного дома эвакуированы из-за опасения, что 220-тонный флагшток может упасть.
Тасуирлама
Майҙаны 60 гектар ерҙе биләй, уның үрге өлөшө 31 мең квадрат метр тәшкил итә. Флагштоктың бейеклеге — 162 метр, нигеҙенең диаметры — 3,2 метр, ә өҫкө өлөшөкө — 1,09 метр. Конструкцияның дөйөм ауырлығы — 220 тонна. Флагтың киңлеге 35 метр, оҙонлоғо — 70, дөйөм майҙаны — 2450 квадрат метр, ә ауырлығы — яҡынса 350 килограмм. Майҙанды төҙөү яҡынса 32 миллион долларға барып баҫа.
Яңыса технологиялар ҡулланыу һөҙөмтәһендә флагшток секундына 58 метр (209 км/с) иҫкән ел ҡеүәтен дә күтәрә ала. Әммә елдең тиҙлеге 20 м/с булғанда, флаг төшөрөлөргә тейеш. Эшләүселәр иҫәпләүенсә, Баҡыла бындай көндәр һаны йылына 40-50-нән артмай.
Майҙанда шулай уҡ Әзербайжандың дәүләт символдары — бронза һәм алтын ялатылған бронзанан эшләнгән герб, гимн тексы һәм карталар бар, Дәүләт флагы музейы ойошторолған.
Музей 2010 йылдың 9 ноябрендә, Дәүләт флагы көнөндә асыла. Ул һигеҙ саталы йондоҙ (Әзербайжан гербында һәм флагында шундай уҡ йондоҙ төшөрөлгән) формаһында эшләнгән һәм флагшток пьедесталы аҫтында урынлашҡан. Музейҙа хәҙерге Әзербайжан территорияһында һәм совет йылдарында Әрмәнстанға бирелгән Әзербайжан ерҙәрендә йәшәгән дәүләттәрҙең һәм ханлыҡтарҙың реставрацияланған флагтары, байраҡ башы XVII—XVIII быуаттарҙағы байраҡ баштары, Әзербайжандың төрлө йылдарҙа ҡабул ителгән Төп Законы, почта маркалары, аҡса өлгөләре, ордендар һәм миҙалдар, Бойондороҡһоҙ Әзербайжан дәүләтенең тарихы сағылдырған фотографиялар һәм документтар урын алған.
Түбәнге Сәлим
Түбәнге Сәлим (Нижнесалимово Нижнесалимово ) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Тарихы
Түбәнге Сәлим ауылы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль бүленеше (1708—2001): документтар һәм материалдар йыйынтығы» (Өфө: Китап, 2003. 532 301 С. с.) белешмәһенә ярашлы, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 20 апрелендәге «Петропавловка һәм Түбәнге Сәлим тораҡ пункттарын Йылайыр районынан Хәйбулла районына күсереү тураһында» 6-2/53 номерлы указы нигеҙендә, Йылайыр районының Матрай ауыл Советынан Хәйбулла районына тапшырыла.
Географияһы
Йылайыр районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Быҙаулыҡ һәм уға көнсығыш яғынан ҡойған Суртанлы-Үҙәк йылғаларының һул ярында урынлашҡан булған.
Халҡы
1925 йылда Түбәнге Сәлим ауылында 27 хужалыҡ була.
Башҡа архив материалдары буйынса, Түбәнге Сәлимдә 1926 йылда 31 хужалыҡ булған һәм 113 кеше йәшәгән. «1926 йылғы ауылдар буйынса хужалыҡтар исемлеге»нә ярашлы Түбәнге Сәлим ауылында 32 йорт хужаһы иҫәпләнә. Шуларҙан 9 йорт хужаһы Сөләймәновтар, 1 йорт хужаһы Аллабердин, 22 йорт хужалары Мәҡсүтовтар була. 1952 йылда Түбәнге Сәлимдә барлығы 8 хужалыҡ була.
Түбәнге Сәлим һәм күрше Үрге Сәлим ауылдарында Түңгәүер ырыуының Һәрекәй (Саракай) тармағының, быуаттар төпкөлөнән килгән һәм әле лә һаҡланып ҡалған ошондай аралары бар: Бүре (Сөләймәновтар), Күкмейе (Хисматуллиндар, Рәхмәтуллиндар), Суҡмараяҡ (Мәҡсүтовтар, Ҡасимовтар), Теләнсе (Такаловтар, Юлановтар), Төрөй (Бикбулатовтар, Садыҡовтар), Ҡуян (Аллабердиндар, Набиуллиндар).
Фигейра-да-Фош
Фигейра-да-Фош (порт.  Foz Figueira da ; []) — Португалиялағы ҡала һәм диңгеҙ порты, Коимбра округы составындағы шул уҡ исемле муниципалитеттың үҙәге. Халҡы һаны — 27,7 мең кеше (ҡалала), 63,4 мең халҡы (муниципалитетта) тәшкил итә. Ҡала һәм муниципалитет Үҙәк төбәк һәм Байшу- Мондегу субтөбәктең иҡтисади-статистик  төбәгенә инә. Иҫке административ бүленеш буйынса Бейра-Литорал провинцияһына ингән булған.
Урынлашыуы
Муниципалитет сиктәштәре:
Безносов Николай Никитьевич
Безносов Николай Никитьевич (19 декабрь 1924 йыл — 7 ноябрь 2001 йыл) — СССР-ҙың велосипед спорты буйынса тренеры, саңғы буйынса ике төр ярыштың Бөтә союз категориялы судьяһы. СССР-ҙың спорт мастеры (1952), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Биографияһы
Николай Никитьевич Безносов 1924 йылдың 19 декабрендә Удмурт АССР-ының Гальянский Починок ауылында тыуған. Урал дәүләт физик культура университетын тамамлай.
СССР кубогының бронза призеры (1952), РСФСР саңғы буйынса ике төр ярыштың көмөш (1950) һәм бронза (1953) призеры.
СССР йыйылма командаһы ағзаһы (1950-1952), бер үк ваҡытта РСФСР йыйылма командаһы тренеры (1950-1953).
1962 йылдан алып трамплиндан саңғыла һикереү һәм саңғы буйынса ике төр ярыш буйынса Өфө олимпия резервындағы махсуслашҡан балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тренеры, Өфөлә саңғыла һикереү өсөн трамплин төҙөүҙе ойоштороусыларҙың береһе була.
Уҡыусылары
Тәрбиәләнеүселәре араһында И. И. Ғарифуллин, Ф. Ш. Зәкиров.
Хөсәйен ибн Али
Әл-Хөсәйен ибн Али әл-Кураши (الحسين بن علي;,  — , ) — Али ибн Әбу Талип һәм Фатиманың икенсе улы; шиғый-имамсыларҙың 3-сө имамы. Кәрбәлә эргәһендә Өмәүи хәлифе Язид I ғәскәре менән алыш ваҡытында һәләк булған көнөн шиғыйҙар траур көнө ашура итеп билдәләйҙәр.
Биографияһы
Хөсәйен Өмәүи хәлифәһе Мүәвиә I ) вафат булғанға тиклем хәлифәлектең ижтимағи-сәйәси тормошонда бөтөнләй тиерлек ҡатнашмай. Мүәвиә үҙенең улы Йәзидте хәлифә итеп тәғәйенләгәндән һуң, хәлифәлек монархияға әйләнә. Был процесс йәмғиәттә төрлөсә ҡабул ителә. Мәҙинәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең бер нисә абруйлы көрәштәше Өмәүиҙәр монархияһына ҡаршы сыға, шулар араһында Хөсәйен дә була.
Шул уҡ ваҡытта Күфә халҡы хәлифә Йәзидкә ҡаршы ихтилалға күтәреләләр һәм Хөсәйенде үҙҙәренә саҡыралар. Хөсәйен был саҡырыуға ыңғай яуап бирә һәм, ҡала халҡына етәкселек итеү өсөн, ғаиләһе һәм яҡындары менән Күфә йүнәлешендә юлға сыға. Ҡалалағы хәлде өйрәнеү өсөн Хөсәйен ҡалаға үҙенең кешеһе Мөслим ибн Ғакилде ебәрә. Ул Күфәгә килгәс Хөсәйенгә хат ебәрә. Хатында ул 18 мең күфәле Хөсәйенгә тоғролоҡҡа ант итеүен һәм уның килеп етеүен көткәндәрен хәбәр итә. Хәлифә Йәзид Күфә наместнигын урынынан бушата һәм унда ҡаты характеры һәм аяуһыҙлығы менән айырылып торған Убайдуллах ибн Зиядты тәғәйенләп ҡуя. Күфәгә килгәс үк Убайдуллах, кем Өмәүиҙәргә ҡаршы сыға, шуларҙың бөтәһен дә үлтерәсәкмен тип асыҡтан-асыҡ иғлан итә. Халыҡтың күпселек өлөшөн һәм урындағы лидерҙарҙы үҙ яғына ауҙарып, Убайдуллах ихтилалды баҫтырыуға өлгәшә. Мөслим ибн Акил уға ҡаршы сығырға маташһа, Хөсәйендең элекке бөтә яҡлылары таралып бөткән була һәм ул бер үҙе ҡала. Мөслимде властар ҡулына тапшыралар һәм уны язалайҙар.
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәненең үлеме халыҡтың асыуын ҡабарта һәм Мәккәлә яңынан баш күтәреүгә килтерә. Ихтилал менән Абдуллах ибн аз-Зубайр етәкселек итә, уға ҡыҫҡа ваҡытҡа власты ҡулға алырға насип була (684 йылдан 692 йылға тиклем). Был ихтилал ислам хәрәкәте ветерандарының, хәлифәттең абсолют монархияға әйләнеүенә юл ҡуймаҫҡа һәм Хаҡ хәлифтәрҙең идара итеү моделен тергеҙергә маташҡан, һуңғы уҡталыуы була. Бөтә был ваҡиғалар Өмәүиҙәрҙең суфьянит тармағының ҡолауына килтерә. Абдулл ибн Зубайр хәлиф булып китә. Әммә уның 64/684-73/692 йылдар арауығындағы ҡыҫҡа ваҡытлы хакимлығынан һуң, Өмәүиҙәр яңынан власҡа киләләр, ләкин был юлы икенсе дәрәжәләге, марванит тармағы вәкиле булып. Хөсәйендең үлеме Мөхәммәт пәйғәмбәр ғаиләһе яҡлыларҙы тағы ла нығыраҡ берләштерә һәм артабанғы сәйәси ваҡиғаларға йоғонто яһай. Ғәрәп хәлифәлегендәге властарҙың тиранияһына ҡаршы күп сәйәси хәрәкәттәр Хөсәйендең ҡаны өсөн үс алыу лозунгыһы аҫтында үтә.
Хөсәйендең Кәрбәләлә кәшәнәһе шиғыйҙарҙың ғибәҙәт (зыярат) ҡылыу урынына әйләнгән.
Хәтер
Хөсәйен имам исеме менән аталғандар:
Шольц Олаф
Олаф Шольц (Olaf Scholz; тыуған. йылдың, ) — немец сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. 2021 йылдың 8 декабренән Германияның федераль канцлеры. СДПГ ағзаһы.
2011—2018 йылдарҙа Һамбург бургомистры, Германия вице-канцлеры, 2018—2021 йылдарҙа Германияның финанс министры.
Биографияһы
Шольц 1975 йылда, өлкән класс уҡыусыһы йәшендә СДПГ-ға ҡушыла, Jusos («Йәш социалистар»ҙан ҡыҫҡартылған), СДПГ-ның йәштәр ойошмаһы ағзаһы була. 1982 йылдан алып 1988 йылға тиклем ул Jusos-тың федераль рәйесе урынбаҫары була, 1987—1989 йылдарҙа шулай уҡ Социалистик йәштәрҙең Халыҡ-ара союзының вице-президенты. Jusos-та эшләгәндә, ул Freudenberger Kreis (Jusos-тың университет төркөмдәренең Stamokap ҡанаты) яҡлы була, шулай уҡ журнал SPW журналы менән хеҙмәттәшлек итә, мәҡәләләрендә «капиталистик иҡтисадты еңеп сығыуҙы» пропагандалай. Шольц "агрессив-империалистик Төньяҡ Атлантик килешеүе"н, «ҙур бизнестың Европалағы терәге» булған Федератив республиканы һәм «власты бушҡа һаҡлап ҡалыуҙы предметлы бәхәстәрҙең башҡа формаларынан өҫтөн күргән» социаль-либераль коалицияны тәнҡитләй.
1985 йылда Шольц Һамбург университетын хеҙмәт хоҡуғы белгесе сифатында тамамлай.
1994—2000 йылдарҙа ассоциацияһы Альтонда СДПГ-ның район ассоциацияһы рәйесе һәм 2000—2004 йылдарҙа Һамбургта СДПГ ойошмаһының рәйесе була. 2001—2019 йылдарҙа партияның башҡарыусы директоры һәм 2002—2004 йылдарҙа генераль секретары. 2001—2019 йылдарҙа СДПГ партияһының төрлө вазифалар башҡарыусы башҡарма органы ағзаһы, 2009—2019 йылдарҙа партияның федераль рәйесе урынбаҫары. 2019 йылда СДПГ рәйесен һайлауҙарҙа еңелгәндән һуң, ул артабан федераль рәйесе урынбаҫары вазифаһына һайланыуға дәғүәләшмәй.
1998—2001 һәм 2002 йылдан алып 2011 йылдың 10 мартына тиклем Шольц Германия бундестагы депутаты. 2005 йылдың 13 октябренән СДПГ парламент төркөмөнөң беренсе парламент идарасы директоры итеп һайлана. Һәм 2007 йылдың 21 ноябрендә хеҙмәт һәм социаль эштәр федераль министры итеп һайланғансы, шул вазифаны башҡара. Бынан тыш, хөкүмәт ағзаһы итеп һайланғанға тиклем, Шольц махсус хеҙмәттәр эшмәкәрлеген күҙәтеүсе бундестаг парламент контроль комитеты ағзаһы була. 2009 йылдың 22 октябрендә СДПГ фракцияһы уны үҙенең туғыҙ урынбаҫарының береһе итеп һайлай. Шольц 2011 йылдың 10 мартында Һамбург ҡалаһының беренсе бургомистры итеп һайланғанлыҡтан, бундестаг мандаты менән алда атап үтелгән вазифаһынан китә.
2007 йылдың ноябренән 2009 йылдың октябренә тиклем Германияның хеҙмәт һәм йәмәғәт эштәре министры вазифаһын биләй.
2009 йылдың 6 ноябренән 2018 йылдың 24 мартына тиклем яңынан Һамбург ҡалаһының СДПГ ойошмаһы рәйесе. 2009—2011 йылдарҙа Германия социал-демократик партияһының парламент фракцияһы рәйесе урынбаҫары.
Һамбургта СДПГ-ның төбәк бүлексәһе рәйесе булараҡ, 2011 йылдың 20 февраль һайлауҙарында еңә һәм Һамбург ҡалаһы бургомистры була. Был ҡала айырым дәүләт — федераль ер булғанлыҡтан, был вазифа Германияның башҡа дәүләттәрендәге (федераль ерҙәре) премьер-министр вазифаһына тиң.
2018 йылдың 13 февралендә СДПГ президиумы һәм идаралығы Олаф Шольцты партия рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләй.
2018 йылдың 23 мартында Шольц Һамбург бургомистры вазифаһынан отставкаға китә. 2018 йылдың 14 мартынан — Ангела Меркель коалицион хөкүмәтендә вице-канцлер һәм финанс министры.
2018 йылдың 13 февралендә Мартин Шульц отставкаға киткәндән һуң, Шольц СДПГ рәйесе бурысын башҡарыусы була. Шул уҡ ваҡытта президиум сираттағы алмашҡа килеүсе итеп парламент фракцияһы лидеры Андреа Налесты тәҡдим ителә. Уны партия рәйесе бурысын башҡарыусы итеп тиҙ арала тәғәйенләнегә юридик һәм сәйәси ҡаршы сығыуҙар була. Шольцтың СДПГ рәйесе вазифаһын башҡарыусы булыуы 2018 йылдың 22 апрелендә Налесты партия лидеры итеп һайлау менән тамамлана.
Августа Шольц кандидатураһы, Клара Гейвиц менән бер рәттән партия рәйесе вазифаһы итеп һайланыу маҡсатында, тауышҡа ҡуйыла. Клара Гейвиц һәм Олаф Шольц командаһы ағзалыҡ буйынса ҡарарҙың беренсе раундынан һуң, кандидаттарҙың алты дуэты араһында, 2019 йылдың 26 октябрендә 22,7 процент йыя. Ул, командаһы менән икенсе урын алып, һайлауҙарҙың икенсе турына сыға. 2019 йылдың 30 ноябрендә Эскен һәм Вальтер-Борджанс икенсе турҙа 53,1 процент, ә Гейвиц һәм Шольц — 45,3 процент йыя.
2020 йылдың 10 авгусында рәйестәр Саския Эскен һәм Норберт Вальтер-Боржанс тәҡдиме менән СДПГ партияһы етәксеһе 2021 йылғы федераль һайлауҙарҙа Шольцты бундесканцлерға кандидат итеп тәҡдим итә. Шул уҡ ваҡытта ул һайлаусыларҙан һорауҙарға яуап алыуҙар буйынса СДПГ-нан иң популяр сәйәсмән була, әммә был партияның һул ҡанатында бәхәстәр тыуҙыра. 2021 йылдың 9 майында, һайлаусыларҙың 96,2 процент тәшкил иткән тауыштары нигеҙендә, партия съезы Шольцты федераль канцлерға кандидат итеп раҫлай.
2021 йылдың 30 октябрендә Шольц Германияның дөйөм парламент һайлауҙарында яңынан бундестагҡа һайлана.
Федераль канцлер (2021 йылдан)
2021 йылдың 8 декабрендә Шольц, депутаттарҙың 395 тауышын йыйып, Германия Федераль канцлеры итеп һайланды.
Суханкин Елеферий Исаакович
Суханкин Елеферий Исаакович (16 октябрь 1886 йыл — 27 июль 1966 йыл) — химик, инженер-технолог. СССР ғалимы. Геология-минералогия фәндәре кандидаты. (1947). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Сталин премияһы лауреаты.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1916 йылда Томск технология институтын тамамлай. 1922—1923 йылдарҙа һәм 1926 йылдан алып “Грознефть” тресында эшләй: үҙәк промысла лабораторияһы химигы, газ буйынса инженер. 1926—1935 йылдарҙа — газ буйынса инженер, баш инженер, «Грознефть» буйынса консультант ;
1935—1939 йылдар —«Ишембайнефть» тресында газ буйынса инженер;
1939—1964 — УфНИИ лабораторияһы мөдире (БашНИПИнефть).
«Ҡатлам шарттарында нефттең физик үҙенсәлектәрен ентекле тикшереүҙең яңы алымдарын уйлап тапҡан өсөн» өсөнсө дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1952)
Геология -минералогия фәндәре кандидаты (1947). 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
1968 йылдың 27 июлендә Өфөлә вафат була.
Әҙәбиәт
Инженеры Урала: Энциклопедия / Рос. инженер. акад. Ур. отд-ние; [Редкол.: Данилов Н.И. гл. ред. и др.]. - Екатеринбург : Уральский рабочий, 2001. - 694, [1] с. : портр.; 27 см. С. 538
Толстой
Толстой — рус фамилияһы.
Максимов (Яңауыл районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сарлыхмайнах
Сарлыхмайнах — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иней йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вачим-Яун
Вачим-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пим йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лангевизен
Лангевизен (Langewiesen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3555 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 454 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98704 һәм автомобиль коды — IK.
Серёгин Леонид Алексеевич
Серёгин Леонид Алексеевич (1 апрель 1944 йыл) — инженер-төҙөүсе, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Белорет ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985).
Биографияһы
Леонид Алексеевич Серёгин 1944 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Белорет районының Лапышты ауылында тыуған.
1964 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтына уҡырға инә һәм 1969 йылда уның сәнәғәт һәм граждан төҙөлөшө факультетын «инженер-төҙөүсе» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.
1969—1971 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәре сафында хәрби хеҙмәттә була.
1971—1977 йылдарҙа «Череповецметаллургстрой» тресында эшләй: прораб, өлкән прораб, баш инженер һәм трестың төҙөлөш идаралығы начальнигы була.
1977 йылда тыуған яғына ҡайта һәм хеҙмәт эшмәкәрлеген «Белорецкметаллургстрой» тресында дауам итә. Бында ул 3-сө төҙөлөш идаралығы начальнигы, трестың баш инженеры һәм 	булып эшләй.
1994 йылдың 25 апрелендә Леонид Алексеевич Серёгин Башҡортостан Республикаһы Президентының Указы менән Белорет ҡалаһы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм бында 2000 йылғаса эшләй. Ҡала хакимиәте структураһын үҙгәртеп ҡороу менән бәйле 2000 йылдың 26 июнендә Республикаһы Президенты Указы менән ул был вазифанан бушатыла.
2000 йылдан Белорет металлургия комбинатында: капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы, 2002 йылдан — төҙөлөш буйынса директор.
2010—2013 йылдарҙа «Мечел» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең (Мәскәү) төҙөлөш департаменты директоры.
Красная Речка (Өҫен ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чанга
Чанга — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Френдс Арена
«Френдс Арена» (элек «Swedbank Arena» кеүек билдәле ) (швед. Friends Arena ) — Стокгольм ҡалаһында футбол стадионы, ул Сольна коммунаһында тимер юл станцияһына яҡын урында төҙөлгән (Стокгольм үҙәгенән яҡынса алты километр алыҫлыҡта). Төҙөүҙең яҡынса хаҡы 2,3 миллиард швед кронаһы тәшкил иткән (205 миллион евро). Стадион Swedbank Arena тип аталһын өсөн Swedbank  банкы 2023 йылға тиклем 153 млн швед кронаһы түләгән. Әммә 2012 йылдың 25 мартында  Swedbank  яңы исем иғлан итә  — Friends Arena. Был аренаны футбол буйынса Швеция милли йыйылмаһының үҙ стадионы булған Росгунда стадионы алмаштыра. Стадиондың асыла торған ҡыйығы бар, был спорт һәм мәҙәни сараларҙы ҡышҡы миҙгел дауамында үткәрергә мөмкинлек бирә. Уның һыйҙырышлығы футбол уйыны ваҡытында 50 000 кеше һәм концерттар ваҡытында 67 500 кеше. 2016/2017 йыл миҙгелендә  стадионда  Европа Лигаһының финалы үтә, унда   «Манчестер Юнайтед» һәм голланд  командаһы «Аякс»  осраша. 2013 йылда арена ҡатын-ҡыҙҙар араһында футбол буйынса Европа чемпионатын, шул иҫәптән финалды ҡабул итә. Аренала шулай уҡ туп менән хоккей уйындары уҙғарыла.
Факттар
Стадион Гринвичтан көнсығышҡа табан 18-се меридианда ята.
Нәҡи Иҫәнбәт
Нәҡи Иҫәнбәт (Нәҡи Сиражетдин улы Закиров, Нәкый Исәнбәт 29 декабрь 1899 йыл — 15 сентябрь 1992 йыл) — татар яҙыусыһы, шағир, драматург, прозаик, ғалим-фольклорсы һәм филолог, татар һүҙлектәрен төҙөүсе.
Биографияһы
Нәҡи Иҫәнбәт 1899 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында хәҙер Башҡортостан Республикаһының Татар Малаяҙы тыуған. Ауыл муллаһының улы. Минең исем, фамилиям былай: Нәҡи Сиражетдин улы Закиров. Шәжәрәм: Нәҡи ← Сиражетдин ← Закир ← Әһлулла ← Рәхимҡол ← Мөхәммәтрәхим ← Иҫәнбәт ← Сөембәк. Былар Малаяҙға Урал артындағы Юлыҡтан килгәндәр. М. Фәйзи эшләгән ауылдан. Ул Орск өйәҙендәге ҙур татар ауылы.
Нәҡи Иҫәнбәт йыйған «Татар халыҡ мәҡәлдәре» (төрки телендәге иң ҙур һәм үҙенсәлекле йыйынтыҡ), «Татар халыҡ йомаҡтары» һәм «балалар фольклоры» китаптары татар мәҙәниәтенә уның баһалап бөткөһөҙ өлөшө.
Нәҡи Иҫәнбәт татар халҡының «Идегәй» героик эпосынн (дастан), тәүге тапҡыр 1940 йылда баҫтырып, уның ижади реставрациялау принцибы буйынса төҙөлгән йыйылма тексын мәҙәни әйләнешкә индерә. Эпостың төгәлләнгән фаразын ул баҫмаға әҙерләй, әммә һуғыш, һуңғараҡ ул саҡтағы властарҙың тыйыуы баҫып сығарыуҙы тотҡарлай. Был материалдар һуңыраҡ 1980-се йылдар аҙағында, авторлыҡҡа бер ниндәй ҙә һылтанмаһыҙ, баҫмала файҙаланылған. Ул оҫта тәржемәсе булып таныла, А. С. Пушкин, Мольер, Низами, Шекспир әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә итә.
Нәҡи Иҫәнбәт 1992 йылдың 12 сентябрендә Ҡазанда вафат була.
Ғәбсәләм
Ғәбсәләм (Абсалямово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ярат ауыл Советы биләмәһенә ҡараған. 1834 йылда нигеҙләнгән. 1960-сы йылдарҙа ауыл халҡы башҡа ауылдарға күсенгән.
Нәҡи Иҫәнбәт
Әҫәрҙәре
А. С. Пушкин, У. Шекспирҙың әҫәрҙәрен татар теленә тәржемә иткән.
Ғәбсәләм
Географик урыны
Бәләкәй Утар исемен йөрөткән ерҙә, Кеүәшле йылғаһы тамағында, урынлашҡан. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
1834 йылда Кеүәшле йылғаһы буйында Ғәбсәләм исеме аҫтында яңы ауыл барлыҡҡа килә. Уны Байыш һәм Мырҙаҡай ауылдары башҡорттары нигеҙләгән. Ауыл Байыш ауылы кешеһе зауряд-сотник Ғәбсәләм Байышев исемен йөрөткән. Башта ауыл һәйбәт кенә үҫешә башлай, әммә 25 йылдан ҡайһы берҙәр үҙ тыуған ауылдарына ҡайта, шулай ҙа Ғәбсәләмдә 200-ләп кеше ҡала. 1859 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 33 йортта 190 кеше йәшәгән. Ауыл халҡының төп шөғөлдәре малсылыҡ, һунарсылыҡ, урман кәсептәре була. Артабан губерна карталарында Ғәбсәләм ауылы күрһәтелмәй, әммә совет осоронда, 1920 йылда, 57 йортта 322 кеше йәшәй , йәғни ауыл ҙур ғына була. Коллективлашыу осоронда ауыл халҡы башта — «Буҙат» колхозына, һуңғараҡ Сталин исемендәге колхозға берләшә. 1939 йылда барыһы 71 кеше иҫәпкә алынған. Артабанғы йылдарҙа, бигерәк тә 1960-сы йылдарҙа, ауыл халҡы эргә-тирәләге ауылдарға күсенә.
Хәтер
2019 йылдың июнь айында Баймаҡ районы Сәйғәфәр ауылы тирәһендә 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан, ошо осорҙа хәрби хеҙмәттә булған яугирҙәргә һәйкәл асыу буйынса йыйын үткәрелә. Әптекәй, Йомаш, Мырҙаҡай, Ысмаҡай, Ишмөхәмәт, Байыш, Ярат, Ғүмәр, Йәрмөхәмәт, Ишмырҙа, Мырҙа, Нияҙғол, Иҫәнгилде, Мәмбәт, Мортаза ауылдары вариҫтары менән бер рәттән элекке Ғәбсәләм ауылы вәкилдәре лә саҡырыла. Сара тыуған яҡты өйрәнеүсе Рауил Назаров етәкселегендә ойошторола.
Урал сасси
«Урал сасси» (баш. Урал тауышы) — Башҡортостанда баҫып сығарылған сыуаш телендәге республика ижтимағи-сәйәси гәзите.
Тарихы
«Башҡортостан Советы» ҡушымтаһы булараҡ гәзит 1989 йылдың октябрендә сыға башлай. 1990 йылда республика гәзите статусын ала.
1999 йылдың ғинуарында гәзит Н. Я. Бичурин исемендәге премияға лайыҡ була, ә 2013 йылда Н. В. Никольский ордены менән наградлана.
Хәҙерге хәле
Гәзит аҙнаһына 1 тапҡыр 3,3 мең дана тиражы менән А3 форматындағы дүрт биттә сыға. Интернет-версияһы бар.
Гәзиттең учредителдәре — Парламент һәм Башҡортостан Республикаһы хөкүмәте. Редакцияһы Бәләбәй ҡалаһында урынлашҡан.
Йөкмәткеһе
«Урал сасси» гәзите Башҡортостан Республикаһы сыуаштарының тормошон, тарихын, сыуаш теленең, милли мәҙәниәтте, традициялар һәм йолаларҙы тергеҙеү, һаҡлау һәм үҫтереү проблемаларын яҡтырта. Шулай уҡ гәзит билдәле сыуаштар — ғалимдар, яҙыусылар, шағирҙар, композиторҙар, йәмәғәт эшмәкәрҙәре, рәссамдар һ. б. тураһында һөйләй. «Шуратал» әҙәби берекмәһендә ҡатнашыусыларҙың әҫәрҙәре баҫыла.
Абалкин Леонид Иванович
Абалкин Леонид Иванович (5 май 1930 йыл — 2 май 2011 йыл ) — ғалим-иҡтисадсы, иҡтисад фәндәре докторы (1971), профессор (1972), СССР Фәндәр академияһының (1987 йылдың 23 декабренән) һәм Грузия Фәндәр академияһы (1996) академигы. Белоруссия Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы (2000). Башҡортостан Республикаһының почетлы академигы (2002). СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
Биографияһы
1948 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтына уҡырға инә. 1952 йылда уны отличие менән тамамлай.
1952 йылдан алып уҡыта, Калининград өлкәһендәге Гусев ҡалаһында ауыл хужалығы техникумы директорының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була.
1958 йылдан — Мәскәү дәүләт иҡтисад институты аспиранты.
Мәскәү халыҡ хужалығы институтын һәм Мәскәү дәүләт иҡтисады институтын ҡушҡандан һуң 1961 йылдан алып башта ассистент, һуңғараҡ өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, ә 1966 йылдан Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү Халыҡ хужалығы институтының сәйәси экономия кафедраһы мөдире була.
1976—1985 йылдарҙа — профессор, КПСС Үҙәк комитеты янындағы Ижтимағи фәндәре академияһының сәйәси экономия кафедраһы мөдире.
1984 йылдың 25 декабренән СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы, Иҡтисад бүлеге(совет экономикаһы). 1987 йылдың 23 декабренән СССР Фәндәр академияһының академигы — иҡтисад бүлеге (экономика).
Азовкин Юрий Петрович
Юрий Петрович Азовкин (6 ноябрь 1924 йыл — 11 май 1993 йыл) — Совет армияһы полковнигы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, айырыуса Польша өсөн һуғыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се артиллерия-миномет полкының взвод командиры. Советтар Союзы Геройы (1945). 1949 йылдан — КПСС ағзаһы.
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
1988—1990 йылдарҙа — СССР фәндәр академияһы президиумы ағзаһы.
Азовкин Юрий Петрович
Биографияһы
Юрий Петрович Азовкин 1924 йылдың 6 ноябрендә Рязань губернаһы Елатом өйәҙенең Сасово ҡасабаһында (хәҙер — Рязань өлкәһе Сасово ҡалаһы) хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Урта белем ала. Һуңынан 20-се һанлы тимер юлы мәктәбендә уҡый.
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
1986—1989 һәм 1991—2005 йылдарҙа — иҡтисад институты, СССР Фәндәр академияһы/Рәсәй Фәндәр академияһыys\ иҡтисад институты директоры.
Азовкин Юрий Петрович
Биографияһы
1942 йылдың авгусында Сасово райвоенкоматы тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Офицер курстарын тамамлағандан һуң, 1943 йылдың сентябрендә, кесе лейтенант ваниеһында алғы һыҙыҡҡа ебәрелә, 1-се Белорус фронтында һуғыша. Черниговты азат итеү өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, 1943 йылдың 21 сентябрендә 148-се гвардия артиллерия-миномет полкы (16-сы гвардия кавалерия дивизияһы, 7-се гвардия кавалерия корпусы) идаралығы взводы командиры вазифаһында гвардия өлкән лейтенанты Азовкин Седнев тораҡ пункты эргәһендәге (Украина, Чернигов өлкәһе, Чернигов районы) бәрелеш ваҡытында ауыл эргәһендә башта дошман автоматсылары һөжүмен кире ҡағыу менән етәкселек итә, ә һуңынан яугирҙар төркөмө менән беренсе булып ҡасабаға бәреп инә һәм шәхси ҡоралынан яҡынса 24 дошман һалдатын һәм офицерын үлтерә һәм ошо батырлығы өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
Берлин Фәндәр академияһының сит ил ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһы ижтимағи фәндәр бүлегенең Бюро ағзаһы,әлеге бүлектең иҡтисад секцияһы ағзаһы. Рәсәй Фәндәр академияһы, Халыҡ-ара идара итеү академияһы, Нью-Йорк Фәндәр академияһы, Халыҡ-ара Евразия Академияһы академигы, Кондратьев исемендәге Халыҡ-ара фонды президенты, Рәсәй Ирекле иҡтисад йәмғиәте һәм Халыҡ-ара союзы иҡтисадсылар союзы вице-президенты.
Азовкин Юрий Петрович
Биографияһы
Айырыуса Юрий Азовкин 1945 йылдың 16 февралендә Жеплино (Repplin — Репплин) тораҡ пункты районындағы алыштар ваҡытында Хощнонан (Польша) төньяҡ-көнбайыштараҡ ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Был көндә алты сәғәт тирәһе дауамында гвардия өлкән лейтенанты Азовкиндың взводы дошмандың өҫтөлөклө көстәренең (пехота батальоны) биш контратакаһын 15 танк ярҙамында кире ҡағыуға өлгөшә. Оҙайлы ҡаршы тороу барышында совет һалдаттары ете дошман танкын һәм ике йөҙгә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡҡа итеүгә өлгәшә. Немец пехотаһы Азовкиндың батареяһы позицияларына бәреп ингәс, ул контратакаға бөтә шәхси составын күтәрә һәм бәреп ингән 70 фашистан утыҙын ҡыра. Ошо ҡаһарманлығы өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы уҡазына ярашлы гвардия өлкән лейтенанты Юрий Петрович Азовкинға Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелә һәм уға «Алтын йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены тапшырыла.
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
Һуңғы йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Иҡтисад институтының ғилми етәксеһе була. 1987 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетында социаль-иҡтисади проблемалар кафедраһы мөдире. 2001 йылдан — Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры..
Азовкин Юрий Петрович
Биографияһы
Һуғыш тамамланғандан һуң Юрий Азовкин армияла хеҙмәтен дауам итә. 1948 йылда ул Офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын тамамлай, 1965 йылда — Ленинградта Үҙәк артиллерия офицерҙар курсын. Өс йыл дауамында (1967—1970 йылдарҙа) Мысыр армияһының 2-се пехота дивизияһы артиллерия бригадаһы командирының кәңәшсеһе булып хеҙмәт итә.
Абалкин Леонид Иванович
Биографияһы
2011 йылдың 2 майында Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән (22-се участка).
Азовкин Юрий Петрович
Биографияһы
1970 йылда полковник званиеһында запасҡа сыға. Рязандә йәшәй һәм эшләй. Юрий Петрович Азовкин 1993 йылдың 11 майында, вафат була, Поляны ауылында ерләнә.
Абалкин Леонид Иванович
Ғаиләһе
Ҡатыны — Анна Вартановна Абалкина (1931 йылғы).
Азовкин Юрий Петрович
Хәтер
Юрий Азовкиндың исеме алтын хәрефтәр менән 12 -се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһының башҡа 78 Советтар Союзы Геройы исемдәре менән бер рәттән Башҡортостан Республикаһының Милли музейы бинаһында мәңгеләштерелгән, шулай уҡ уның исеме 112-се кавалерия дивизияһы музейы бинаһында уйылып яҙылған.
Абалкин Леонид Иванович
Ғаиләһе
Балалары: Иван (1953 йылғы) һәм Ирина (1961 йылғы), иҡтисадсы.
Азовкин Юрий Петрович
Хәтер
Юрий Азовкиндың тыуған ҡалаһында уның хөрмәтенә мәктәп бинаһында, шулай уҡ «Ушаково» китапханаһы бинаһында мемориаль таҡтаташы ҡуйылған .Уның исеме «Дан Аллеяһы» мемориаль комплексында яҙылған.
Абалкин Леонид Иванович
Сәйәси эшмәкәрлеге
1989 йылда КПСС-тан СССР халыҡ депутаты итеп һайлана, әммә әлеге вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң ағымдағы йылдың август айында уҡ депутат вәкәләттәренән баш тарта. 1989—1991 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары. 1990—1991 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. Программаның авторы, кинооператор береһе күсеп Баҙар иҡтисады.на күсеү программалары береһенең авторы. Административ идара итеү алымдарына нигеҙләнгән реформа һөҙөмтәһендә иҡтисад кризисы көсәйә, һалымдар йөкләнештең артыуына күләгә иҡтисадының көсәйеүе булышлыҡ итә. Хөкүмәт уңышһыҙлыҡтарын халыҡтың реформа курсын ҡабул итмәүе менән аҡлай. 1991 йылдың майынан декабренә тиклем — СССР Президенты кәңәшсеһе.
Рәсәй реформаторҙар төркөмөнә Абалкин ҡәтғи кире ҡараш белдерә, уларҙы ул власҡа ынтылған карьеристарҙың емергес көстәре, тип һанай. Ельцин сәйәсәтен "капитализмға һәм Советтар Союзын тарҡалыуға алып барған юл " тип атай. Абалкин һүҙҙәре буйынса, үҙенең төп дошманы итеп ул «революцион экстремизмды» һанай.
1994 йылдың башында альтернатив иҡтисади программаны әҙерләүҙә ҡатнаша. Рәсәйгә көнбайыш либераль баҙар төрө түгел, ә социаль йүнәлешле иҡтисад моделе кәрәк, тип һанай.
2000 йылдың йәйендә Дәүләт думаһы ултырышында Герман Грефтың программаһын тәнҡитләп сығыш яһай.
«Эхо Москвы» радиоһына биргән интервьюһында Рәсәй Федерацияһынның иҡтисад министры Евгений Ясин Абалкиндың яратҡан цитатаһын килтерә: «Әгәр беҙ финанс фронтында еңһәк, беҙ еңеүсе булһаҡ» (һүҙҙәр авторы — В. И. Ленин).
Фәнни эшмәкәрлеге
Яҡынса 800 баҫма, шул иҫәптән 24 шәхси монография, авторы. .
«Иҡтисад мәсьәләләре» журналының баш мөхәррире, п Кондратьев исемендәге Халыҡ-ара фонды президенты, Рәсәй Ирекле иҡтисади йәмғиәтенең һәм Халыҡ-ара иҡтисадсылар союзының вице-президенты, Халыҡ-ара шахмат ветерандары ассоциацииһы Почетлы рәйесе — ара ветерандар ассоциацияһы шахмат, «Философ- иҡтисади ғилми йыйылышы» фәнни йәмғиәттең ағзаһы.
Рәсәй Социаль-иҡтисади мәктәбе нигеҙҙәрен эшләй.
Мауығыуҙары
Шахмат менән мауыға, спорт мастерына кандидат була. Рәсәй тарихы. менән ҡыҙыҡһына. Баҡсасылыҡ менән шөғөлләнергә ярата.
Үәли (опекун)
Үәли (ولي «ҡурсалаусы», «ярҙамсы» ; Вали)  — ислам ғаилә хоҡуғында кәләштең махсус опекуны, никах контракты төҙөгәндәге вәкиле.
Мәҙһәбтәрҙә үәлиҙәр роле
Ислам доктринаһы «көсләп мәжбүр итеү хоҡуғына эйә булған» үәли опекунлығын (кәләштең үҙе эш итеүгә законлы хоҡуғы булмаған осраҡта, мәҫәлән, бәлиғ булмағанлыҡ арҡаһында) һәм бындай хоҡуғы булмаған (балиғ булған кәләш) опекунлыҡҡа айыра. Һуңғы осраҡта үәли опекун булыуға ҡарағанда кәләштең ышаныслы кешеһе булып тора
Бөтә мәҙһәбтәр ҙә үҙҙәренең тәрбиәләнеүсеһен енси яҡтан өлгөргәнсе (шуның менән бергә, минималь никах йәшенә еткәнсе) кейәүгә бирергә мөмкинлек бирә, йыш ҡына бындай никахтар сабый йәшендә теркәлә. Шул уҡ ваҡытта никахҡа инеү балиғ булғанға тиклем кисектерелә. Әгәр үәли кәләштең атаһы йәки олатаһы булмаһа, ул балиғ булғас, мәгәр консуммацияға (ҡушылғанға) тиклем, никахтан баш тарта ала (был суд аша ғына мөмкин).
Үәли тәғәйенләү
Сөнниҙәр үәлиҙе һайлағанда йәше буйынса олораҡ дәрәжәлеһенә өҫтөнлөк бирә:
Әсәһе йәки әсәһенең атаһы үәли була алмай, әгәр башҡа ярашлы туғандары булмаһа, никахҡа ингән кеше бәлиғлыҡҡа еткәнгә тиклем эшкә һәләтле булып, һуңғараҡ эшкә һәләтлеген юғалтҡан осраҡтарҙағы кеүек үк, үәли сифатында ҡаҙый саҡырыла ала..
Ҡағиҙәләрҙе ғәмәлдә ҡулланыу ҡануниәттә шәриғәтте файҙаланған дәүләтенә ҡарап - төрлөсә. Мәҫәлән, Мароккола мәжбүр итеү хоҡуғы булған опекунлыҡ тыйыла.
Нарбут
Нарбут (Нарбутово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 453336, ОКАТО коды — 80238887003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡәйүм (исем)
Ҡәйүм — ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Мосолман халыҡтарында, төрки телле халыҡтарҙа йыш осрай.
Этимологияһы
Ҡәйүм исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе мәңгелек, оҙон ғүмерле тигәнде аңлата.
Күренекле кешеләр
Мифтахов Ҡәйүм Ғәйнан улы (16 июнь 1892 йыл — 4 октябрь 1948 йыл) — фольклорсы, ҡырғыҙ эпосы "Манас"ты яҙып алыусы һәм өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Ихин Ҡәйүм Ғимазетдин улы (5 март 1931 йыл — 5 апрель 2018 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. 1970—1991 йылдарҙа «Башнефть» производство берекмәһенең Нефтекама быраулау эштәре идаралығында вышка монтажлау цехы бригадиры. РСФСР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1985). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР Дәүләт премияһы лауреаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1970) һәм атҡаҙанған нефтсеһе (1976). СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981).
Ҡушаев Ҡәйүм Ҡушай улы (18 ноябрь (1 декабрь) 1908 йыл — 15 февраль 2007 йыл, Силәбе) — тимер юлдар төҙөүсе инженер, крайҙы өйрәнеүсе.
Әхмәтшин Ҡәйүм Хәбибрахман улы (7 июль 1909 йыл — 10 ноябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944.
Ҡәрҙәш төрки халыҡтарҙа
Ҡәйүм Насыри (Qayum Nasıri, Каюм Насыйри; — 1920 йыл) — татар ғалим-этнографы, XIX быуат яҙыусыһы һәм мәғрифәтсеһе.
Мөхәмәтханов Ҡәйүм Мөхәмәтхан улы (5 ғинуар 1916 йыл — 30 июнь 2004) — күренекле ғалим, абай ғилеменә нигеҙ һалыусы, текстолог, 1940 йылдан алып СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, йәмәғәт эшмәкәре, яҙыусы, шағир, драматург, тәржемәсе, педагог. Семипалатинскиҙа Абай музейына нигеҙ һалыусы. (1940). Ҡаҙаҡ ССР-ының беренсе Дәүләт Гимны тексы авторҙарының береһе.
Ҡәйүм Тәңрикулуев (10 май 1930, Төрөкмән ССР-ы, СССР) — төрөкмән яҙыусыһы, СССР-ҙың халыҡ яҙыусыһы (1984 йыл).
Фамилияла
Ҡәйүмов Альмир Измайлович (1964 йыл — 2013 йыл) — Рәсәй футболсыһы һәм арбитр. Ҡәйүмов Ғәбдерәүеф Ғабдулхаҡ улы (1926 йыл — 2009 йыл) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, механизатор, Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ҡәйүмов Дмитрий Дмитриевич (1949 йыл — 2021 йыл) — үзбәк шахматсыһы. Ҡәйүмов Дмитрий Игоревич (1992 йыл) — Рәсәй футболсыһы.
Ҡәйүмов Малик Ҡәйүм улы (1912 йыл — 2010 йыл) — үзбәк совет документаль кино режиссёры һәм операторы, СССР-ҙың халыҡ артисы. Ҡәйүмов Пулат (1919 йыл — 2018 йыл) — совет һәм үзбәк дәүләт эшмәкәре, Фирғәнә һәм Андижан өлкә башҡарма комитеттары рәйесе вазифаһын башҡарыусы. Ҡәйүмов Рөстәм Наил улы (1994 йыл) — Рәсәй биатлонисы. Ҡәйүмов Сергей Дмитриевич (1980 йыл) — үзбәк шахматсыһы, гроссмейстер (2010). Ҡәйүм хан, Вәли (1904 йыл — 1993 йыл) — Төркөстан милләтсеһе, Икенсе донъя һуғышы коллаборационисы, күренекле совет эмиграцияһына ҡаршы эшмәкәр.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡәйүм — Аллаһ Тәғәләнең күркәм исемдәренең береһе. Йәә Ҡаййүүмү — бар ғәләмде, ер-күктәрҙе, тәртип-низамда тотоусы зат.
Топонимияла
Ҡәйүм (Каюмово) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл.
Ҡәйүм (ҡултыҡ) — Камчатка ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында диңгеҙ ҡултығы.
Ҡәйүм (йылға) — Камчатка ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында йылға. Оҙонлоғо — 48 км. Камчатка крайы Ҡарагин районы биләмәһе буйлап аға. Ҡәйүм ҡултығына ҡоя.
Мәҙәниәттә
Ҡәйүм ҡарт — Башҡорт халыҡ йыры (Ишморат Илбәков башҡара)
Тундра аръяғы крәҫтиәндәре
Тундра аръяғы крәҫтиәндәре — Таймыр ярымутрауындағы (Көнсығыш Себер) борондан Дудинка һәм Хатанга йылғалары буйлап йәшәгән урыҫтарҙың этнографик төркөмө.
XVI—XVII быуаттарҙа Пясидаға (ул осорҙа Таймыр шулай йөрөтөлгән) Рәсәйҙең Европа өлөшөнән тәүге урыҫ күскенселәре күсеп киләләр. Үҙәк һәм Көнсығыш Поморьенан килгән кешеләр Таймыр-Турухан районында һәм Ангара йылғаһының түбәнге ағымында даими рәүештә йәшәгән халыҡҡа нигеҙ һалалар.
Бер аҙ ваҡыт үтеү менән Хатангалағы һәм Пясиндағы Таймырҙың эске район урыҫ халҡының эске тормош ҡоролошо эвенктар һәм сахаларҙың был ерҙәр өсөн рациональ булған һыҙаттарын үҙләштерә. Тундра аръяғы крәҫтиәндәре күршеләренең көслө йоғонтоһо аҫтында була, улар менән никахҡа инәләр, шулай уҡ яҡуттарҙың телен ҡабул итәләр.
Эвенктарҙың, яҡуттарҙың һәм урыҫ тундра аръяғы крәҫтиәндәренең үҙ-ара бәйләнештәре һөҙөмтәһендә XVIII — XIX быуаттың беренсе яртыһында долган этносы барлыҡҡа килә. Шуға күрә ҡайһы бер тикшеренеүселәр тундра аръяғы крәҫтиәндәрен долган этносы составы өлөшө йәки хатта долган этносының нигеҙе тип һанайҙар.
XX быуат аҙағына тундра аръяғы крәҫтиәндәре тулыһынса тиерлек уларҙы уратҡан урыҫ халҡы менән ҡушыла. 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса әлеге этнографик төркөмгә үҙҙәрен 8 кеше индерә.
1750 йыл
1750 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Вачи-Ях
Вачи-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лангенветцендорф
Лангенветцендорф (Langenwetzendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3519 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 338 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7957 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Ҡырҡнарат (Рә ҡушылдығы)
Ҡырҡнарат  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рә йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сартачуль
Сартачуль — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Большое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5,400 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саха аты
Саха аты (яҡут. сылгы йәки саха ата) — Яҡутстанда таралған абориген тоҡомло йылҡы малы.
Тоҡом тәбиғи һайланыштың көслө йоғонтоһо аҫтында кеше тарафынан булдырылған.