cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сфагнум һаҙлыҡтары
Флора
Сфагнум һаҙлыҡтарында үлән үҫемлектәр һәм тәпәш ҡыуаҡтар үҫә, бигерәк тә арса һымаҡтар ғаиләһе йыш осрай: мүк еләге, , һаҙанаҡ, күк көртмәле, шулай уҡ , , , , мамыҡбаш һәм башҡалар.
Фауна
Сфагнум һаҙлыҡтарында фауна үрҙә әйтелгән шарттар арҡаһында ифрат ярлы, унда йәшәгән төрҙәр араһында һәм  (австралия ялған әрмәндеһе) осрай. Европала улар юҡ.
Италияла гректар
Антиклыҡ
Беҙҙең эраға тиклем VIII һәм VII быуаттарҙа төрлө сәбәптәр арҡаһында, шул иҫәптән демографик көрсөк (аслыҡ, халыҡтың тығыҙ урынлашыуы, климаттың үҙгәреүе һәм башҡа сәбәптәр), яңы сауҙа нөктәләрен һәм порттарҙы эҙләү, һуғыштан ҡасыу һәм тыуған иленән ҡыуылыу, гректар ҙур колониялаштырыу хәрәкәте башлай.
Шул уҡ ваҡытта грек колониялары Ҡара диңгеҙ һәм Массалия (Марсель) кеүек айырым урындарҙа грек колониялары барлыҡҡа килә. Улар Сицилиялағы тораҡ пункттарҙы Һәм Апеннин ярымутрауы ның көньяҡ өлөшөндәге яр буйы райондарын үҙ эсенә ала. Гректар унда тығыҙ урынлашҡанға римлеләр Сицилияны һәм Италияның көньяҡ осон Бөйөк Греция тип атай. Боронғо географтар был терминға Сицилия йәки ябай Пуглия менән Калабрия — Страбо инәме, тигән фекергә ҡарата төрлө ҡарашта була.
Урта быуаттар
Иртә урта быуат осоронда Бөйөк Грецияға Грециянан һәм Кесе Азиянан грек миграцияһының яңы тулҡындары килә, сөнки Көньяҡ Италия Көнсығыш Рим империяһы хакимлығы аҫтында ҡала. Көньяҡ Италияның күпселек грек халҡы ассимилициялаша һәм грекса һөйләшмәй башлаһа ла, Шулай ҙа әле булһа Калавияла һәм башлыса Салентинала Griko аҙсылығы бар. Грико — боронғо дорий, византия, грек, итальян элементтарын берләштергән телдең атамаһы. Гриконың бай ауыҙ-тел традицияһы һәм фольклоры бар. Бөйөк Грецияның башлыса грек телле булыуы тураһында яҙмалар XI быуатҡа ҡарай.
Византия империяһы ҡолаған ваҡытта (1203—1453) һәм башлыса 1453 йылда Константинополь тарҡалғандан һуң Византия ғалимдарының һәм башҡа күсеп килеүселәрҙең миграцияһы хәҙерге ғалимдар тарафынан грек һәм Рим мәғарифын, сәнғәтен һәм фәнен тергеҙеүҙә, шулай уҡ Яңырыу осоро ндағы гуманизмды үҫтереүҙә хәл иткес роль уйнай. Был эмигранттар грамматиктар, гуманистар, шағирҙар, яҙыусылар, нәшриәтселәр, башҡарыусылар, музыканттар, астрономдар, архитекторҙар, ғалимдар, рәссамдар, философтар, ғалимтар, сәйәсмәндәр һәм теологтар була.
Ғосман теленән һуң тиҫтәләгән йылдар Константинополде яулап алыу күп кенә гректар территорияларҙа төпләнә башлай Венеция Республикаһы, шул иҫәптән үҙендә лә Венеция. 1479 йылда Венецияла 4000-дән 5000-гә тиклем грек халҡы йәшәгән. Бынан тыш, был ул ваҡытта сит илдәрҙә иҡтисади яҡтан иң көслө грек общиналарының береһе була Ғосман империяһы. 1494 йылдың ноябрендә венецияла гректар рөхсәт һорай, һәм уларға туғанлыҡ ойошторорға рөхсәт ителә, Scuola dei Greci, хәйриә һәм дини йәмғиәт, уның үҙенең комитеты һәм сәскә атҡан грек общинаһы мәнфәғәттәрен яҡлаған офицерҙары була. Был грек колонияһының хоҡуҡи статусын венеция власының беренсе рәсми таныуы була. 1539 Йылда Венеция гректарына үҙ сиркәүен төҙөүҙе башларға рөхсәт ителә — Сан-Джорджо-деи-Гречи, ул Бөгөнгө Көндә Венецияның үҙәгендә тора Рио-деи-Греция.
Күскенселәр
Икенсе донъя һуғышы нан һуң күп гректар сит илдәргә, башлыса АҠШ, Филиппин, Канада, Австралия, Яңы Зеландия, Бөйөк Британия, Аргентина, Бразилия, Норвегия, Германия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре һәм Сингапурға күсеп китә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Италияға Грециянан мигранттар аҙыраҡ күсенһә лә, бөгөн грек диаспораһы общинаһында яҡынса 30 000 кеше иҫәпләнә, уларҙың күпселеге Рим да һәм Үҙәк Италияла йәшәй.
Дим районы
Дим районы — Өфө ҡалаһының районы. Районда 71 588 кеше йәшәй.
Тарих
Дим эшселәр ҡаcабаһы 1944 йылда алып Өфө эсендә. 1887 йылда Һамар—Златоуст (хәҙерге Куйбышев) тимер юлының разъезы булараҡ нигеҙ һалынған, 1936 йылда Дим—Ишембай тимер юл участкаһын эксплуатацияға тапшырғас, үҙәк тимер юл станцияһына әйләнә һәм эшселәр ҡасабаһы статусын ала. 1917 йылда 27 йортта 125 кеше йәшәгән.
Халҡы
1920 йылда — 203 кеше; 1939 — 6350 кеше. 1944 йылда Өфө районының Дим ҡасабаһы советына ингән. Өфө эсенә ингәндән һуң Дим районын тәшкил иткән. Р. С. Низаметдинова ошо ҡасабала тыуған.
Транспорт
Дим районы Өфөнөӊ тимер юл йөрәге. Районды Дим станцияһы хеҙмәтләндерә.
Сокотра
Сокотра (سقطرى) — Һинд океанының Сомали яры буйында, Ғәрәбстан ярымутрауынан көньяҡҡа ҡарай  яҡынса 350 км алыҫлыҡта урынлашҡан   дүрт утрауҙан һәм ике ҡаянан торған  архипелаг. Архипелаг составына кешеләр йәшәгән өс утрау (Сокотра, Әбд-әл-Кури  һәм Самха,  шулай уҡ Сабуния һәм Каль-Фираун  ҡаяһы  инә.  Дөйөм майҙаны —.
Башлыса кристалл тоҡомдарҙан тора
Географияһы
Сокотра — донъяла континенталь сығышлы иң айырым торған архипелаг; фәнни гипотезаларҙың береһенә ярашлы ул Африканан урта плиоценда айырылған  (яҡынса 6 млн йыл элек).
Архипелаг төп Сокотра (3625 км² ) утрауынан,  Әбд-әл-Кури  (133  км²),  дөйөм исем аҫтында ике ҙур булмаған  «Әл-Ихван» («ағай-эне») утрауынан — Самха (41  км²) һәм Дарса (яҡынса 5  км²), шулай уҡ ике  ҙур булмаған кешеләр йәшәгән   ҡаянан — Сабуния (0,03  км²) һәм Каль-Фираундан (0,09 км²)  тора.
Төп утрау өс географик зонала урынлашҡан: тар яр тигеҙлеге,  карст мәмерйәләре урын алған  эзбизле яйла,  һәм бейеклеге  (иң бейек нөктәһе Машаниг тауы) тәшкил иткән  Хагьер  тауҙары.
Климаты
Климаты тропик сүллекле һәм ярымсүллекле (Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы: BWh һәм BSh), ҡышын еңелсә яуым-төшөм менән, утрау эсендә яр буйы тигеҙлектәренә  ҡарағанда улар тауҙарҙа күберәк. Мусон миҙгеле өсөн көслө ел һәм бейек тулҡындар хас
Флораһы һәм фаунаһы
Сокотраның оҙайлы һәм биологик айырымлығы һәм климатының үҙенсәлектәре (көслө ҡоролоҡ һәм эҫелек, май айынан алып сентябргә тиклем ҡойонло миҙгел муссондары, климаттың ҡышҡы айҙарҙа һиҙелерлек йомшарыуы, шулай уҡ таулы райондарҙа айырым климат шарттары) архипелагта юғары кимәлдә эндемизм менән характерланған уникаль үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын барлыҡҡа килтерә. Ошо сәбәп арҡаһында Сокотра  ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә  индерелә. Сокотра тәбиғәте өсөн ситтән килтерелгән төрҙәр, климаттың үҙгәреүе, шулай уҡ антропоген йоғонто (шул иҫәптән ауыл хужалығы хайуандары менән бәйле) ҡурҡыныс тыуҙыра.
Флораһы
Сокотра үҫемлектәре төрөнөң дөйөм  иҫәбе  (2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса) — 825; эндемик төрҙәренең өлөшө  төбәк флораһында 37 % тәшкил итә. Профессор Исаак Бальфур етәкләгән беренсе Британия тикшеренеү экспедицияһы һөҙөмтәләре буйынса  (1880),  фән өсөн яңы булған ике йөҙҙән ашыу үҫемлек төрө һүрәтләнә; яңы төрҙәрҙең бер өлөшө яңы егерме ҙур төргә индерелә.
Сокотраның иң билдәле эндемик үҫемлектәренең береһе уның символы — , 10 метрға тиклем бейеклектәге йәшел эшләпәле бәшмәккә оҡшаған төр. Был ағастың ҡабығынан ҡырҡҡанда ҡыҙыл һут аға башлай, ул тиҙ ҡата; урындағы халыҡ уны борондан алып медицина, ветеринария  һәм косметик  маҡсаттарҙа ҡуллана.
Утрауҙың тағы бер билдәле үҫемлеге —, уның сәскәләре ҡыҙыл төҫтән алып   аҡһыл-алһыу  төҫкә тиклем була. Күп телдәрҙә уның һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «сүл розаһы»  тигәнде аңлата. Шулай уҡ «шешә ағас»  тигән исеме лә киң таралған.
Сокотрала алоэ  үҫемлегенең күп төрҙәре үҫә,  уларҙың күбеһе боронғо замандан уҡ медицинала ҡулланыла. Ғәҙәти булмаған тағы бер эндемик үҫемлек —.
Фаунаһы
Утрауҙа күп ҡоштар,  шул иҫәптән   , ,  һәм   кеүек эндемик ҡоштар йәшәй. Шулай уҡ архипелаг утрауҙарында Сокотра ҡарағошон архипелагы утрауҙарында осратырға мөмкин.
Ситтән инмәгән һөтимәрҙәр Сокотрала —  сокотра  ғәзәле, цивета, ярғанаттар.
Архипелагтың этномофаунаһы 25 Hexapoda  отрядынан  1564 бөжәк  төрөн үҙ эсенә ала (билдәләнгәндәрҙе иҫәпкә алмайынса, әммә  Diplura һәм Ephemeroptera танылдырылмағандары). Күп төрлөлөгө менән ҡуңыҙҙар (Coleoptera)  отряды айырылып тора, уларҙың  540 төрө күрһәтелә. Эндемик таксондарҙың дөйөм һаны архипелагта 662 төр бөжәктәр һанына, йәки бөтә  фаунаның  42 % тигеҙ. Архипелагтың иң ҙур утрауы — Сокотрала (утрау) төрҙәрҙең иң күбе билдләнгән (1520 төр, 635 эндемик таксон).
Диңгеҙ фаунаһы һәм флораһы
Утрау янында диңгеҙ фаунаһы һәм флорһы бик күп төрлө. Бында иң һирәк осраған ҡурғаш ҡара төҫтәге ынйы табалар. Урындағы халыҡ яр буйында, кашалоттың аш һеңдереү трактында барлыҡҡа килгән  амбра йыя.
Тарихи мәғлүмәт
Утрау ҙа «социалистик самаһыҙлыҡтан» ҡотола алмай —  эре милекселәрҙе кулак тип эҙәрлекләү һәм балыҡсыларҙы коллективлаштырыу (1971  йылдың 9 февралендә  балыҡсылар «ихтилалын барлыҡҡа килтерә»), репрессиялар, улар Аденда үҙәк власть менән  хөкөм ителә (элекке беренсе министр  солтан Ибраһим бен Халедҡа һәм тағы 1974 йылда ревтрибунал ҡарары менән законһыҙ репрессияланған һәм атып үлтерелгән ун  кешегә Хейбак артылышында һәйкәл ҡуйылған)
Халҡы
Архипелагтың бөтә халҡы тиерлек төп утрауҙа, Сокотрала  йәшәй  (42 442 кеше, 2004). Баш ҡалаһы — Хадибо (халҡы яҡынса 33 мең, 2004). Әбд-эль-Куриҙа (300 кеше, 2004) һәм Самха (100 кеше, 2004), бер нисә йөҙ генә кеше йәшәй, Дарса, Сабуния һәм Каль-Фираунда кеше йәшәмәй.
Борондан алып сокотра телендә бай телдән шиғри, йыр һәм прозаик традицияһы бар. Хәҙерге сокотра шиғриәте ғәрәп диалекты йоғонтоһона дусар булған. Был шиғри формаларҙан традицион афористик дүрт юллыҡ шиғырҙар теметхель киң таралған. Урындағы бай колорит менән айырылған әкиәттәрҙә сокотралыларҙың боронғо мәҙәниәте Урта диңгеҙ һәм боронғо Европа мәҙәни традициялары бәйләнеше күҙәтелә. (ике туған тураһында боронғо Мысыр хикәйәһенә, шулай уҡ Золушка тураһында әкиәт менән оҡшаған сюжеттар бар  — сокотра традицияһында  Мехазело (Mehazelo) һ.б.)
Сокотра халҡы архипелагтың айырымлығы, транспорт менән даими бәйләнеш булмауы арҡаһында, бигерәк тә муссондар миҙгелендә, үҙенә тышҡы донъяның   йоғонтоһон бөтөнләй тиерлек кисермәй.
Иҡтисады
Күп кенә сокотралылар әлегә тиклем электр һәм һыу үткәргесһеҙ йәшәй.
1990 йылдар аҙағында БМО-ның үҫеш программаһы буйынса Сокотра утрауы ентекле күҙәтеү аҫтына алына.
Транспорт
Утрауҙа йәмәғәт транспорты Калансияға һәм төньяҡ-көнсығыш яр буйы ауылдарына даими булмаған микроавтобустар менән сикләнә. Водителе менән 4WD прокат автомобилдәре иң популяр
1999 йылдың июлендә даими эшләүсе аэропорт  асыла
Туризм
Архипелагы утрауҙарында туристик инфраструктура насар үҫешкән. Номерҙарында кондиционерҙар, бассейндар һәм ресторандар менән ҡыйбатлы ҡунаҡханалар юҡ. Утрауҙа ял итеү бик наҡыҫ: ҡайһы бер пляждарҙа тент һәм душ менән кемпингтар бар, эре ҡалаларҙа (мәҫәлән, Хадибола) бер нисә ябай ҡунаҡхана бар. Туҡланыу бер төрлө: дөгө, диңгеҙ ризыҡтары, тояҡлы хайуандарҙың ите, йәшелсә, яңы бешерелгән йәймә. Тәм-томдар, консервалар һәм башҡа аҙыҡ-түлек утрауға башлыса Сәғүд Ғәрәбстанынан килтерелә. Туристар араһында архипелагтың айырыусы популяр утрауы булып Сокотра тора: төрлө мәғлүмәттәр буйынса, йыл һайын утрауға 2000 тирәһе турист килә.
Нярэль-Мачель-Кы
Нярэль-Мачель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға йылғаһының һул ярына тамағынан 631 км өҫтәрәк Таз ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гогосов Вадим Владимирович
Гогосов Вадим Владимирович (10 сентябрь 1934 йыл — 17 июль 2002 йыл) — ғалим-механик. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).
Биографияһы
Вадим Владимирович Гогосов 1934 йылдың 10 сентябрендә Рыбинскта авиация инженеры Владимир Антонович Гогосов (һуңынан — күренекле совет дәүләт эшмәкәре) ғаиләһендә тыуа. 1957 йылда МДУ-ның механика-математика факультетын тамамлай.
1961 йылда физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — «Распад произвольного разрыва и задача о поршне в магнитной гидродинамике»). 1974 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай (диссертацияһының темаһы — «Исследование течений многокомпонентных и многофазных сред в электромагнитных полях»). 1983—2002 йылдарҙа — МДУ-ның механика ғилми-тикшеренеү институтының физик-химик гидродинамика лабораторияһы мөдире. 1986 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының гидромеханика кафедраһы профессоры; механика-математика факультеты студенттары өсөн «Магнитная гидродинамика», «Электрогидродинамика», «Термодинамика неравновесных процессов» курстарын уҡый.
Халыҡ-ара астронавтика академияһының мөхбир ағзаһы (1981). 2002 йылдың 17 июлендә Мәскәүҙә йөрәк хәлһеҙлегенән вафат була. Ваганьково зыяратында ата-әсәһе менән йәнәш ерләнгән (7 уч.).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни мәктәп булдыра, 1 фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләй.
Ханнанов Рәшит Ахун улы
Ханнанов Рәшит Ахун улы (27 декабрь 1938 йыл) — хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (1997) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған юрисы, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
Рәшит Ахун улы Ханнанов 1938 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ы Яңы Алдар ауылында тыуған.
1962 йылда Свердловск ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1967 йылда Свердловск юридик институтын тамамлаған.
1964—1968 йылдарҙа Пермь өлкә прокуратураһында эшләй.
1971 йылдан Башҡорт дәүләт университетында уҡыта.
1972 йылдан Өфөлә Башҡортостан республика һөтсөлөк сәнәғәте производство берекмәһенең юридик бүлек начальнигы, идаралыҡ начальник урынбаҫары вазифаларын башҡара.
1994—2014 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетының хоҡуҡ кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1996—2005 йылдарҙа ошо уҡ университеттың иҡтисад факультеты деканы вазифаларын үтәй.
Фәнни эшмәкәрлеге
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Тиволи паркы (Любляна)
Тиволи паркы — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы парк
Парк ҡала үҙәгенең төньяҡ-көнбайыш осонда урнылашҡан. Ул төньяҡта Шишка районына, көньяҡта Вич районына, көнбайышта Рожник районына тиклем һуҙыла.
Тиволи паркы — ҡалала иң ҙур парк, уның майҙаны  500 гектар  тәшкил итә (5 км²). 1984 йылдан Тиволи — Рожник убаһы —   Шишка убаһы ландшафт паркының өлөшө булып тора. .
Тарихы
Тиволи паркы инженер Жан Бланшар планы буйынса 1813 йылда, Любляна француз Иллирияһы провинцияларының административ үҙәге булған саҡта төҙөлә.
Парк ике булған паркты  — Тиволи замогы янындағы паркты һәм Цекин айырым йорто паркын  берләштерә. Парк үҙенең исемен XIX быуаттың икенсе яртыһында, бында Казино йәмғиәтенең йәйге резиденцияһы, шулай уҡ күңел асыу паркы, бар һәм кафе урынлашҡандан  һуң  ала.
Дүрткел быуа 1880 йылда парктың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ҡаҙыла,  уның  оҙонлоғо 140 м, киңлеге 50 м, тәрәнлеге 0,9 -1,3 м була, тәүҙә  быуа  йәй балыҡ тотоу, кәмәлә йөрөү, ҡыш  конькиҙа шыуыу  өсөн тәғәйенләнә.
1894 йылда паркта  дендрарий булдырыла, уны чех баҡсасыһы Вацлав Хейник  етәкләй, ул Тиволила беренсе профессиональ баҡсасы була.
1920—1939 йылдарҙа паркта Йоже Плечник етәкселеге аҫтында реконструкция үткәрелә, ул шулай уҡ  Якопич проспектын (Jakopič Promenade), Прешерн майҙанын һәм Өслө күперҙе проектлай. Был осорҙа паркта аллеялар, шулай уҡ йәйәүлеләр юлы һалына, сәскә композициялары һәм фонтандар булдырыла, статуялар ҡуйыла.
XX быуатта  баҡсала төрлө спорт төрҙәре менән шөғөлләнеүгә  мөмкинлек биргән спорт ҡоролмалары, шул иҫәптән йәйге «Иллирия» (1929) бассейны,  «Тиволи» (1929), спорт һарайы  (1965), тренажер залы менән ябыҡ бассейн (1973), теннис корттары, баскетбол һәм мини-гольф өсөн майҙансыҡтар төҙөлә. Бында шулай уҡ балалар майҙансығы (1942), ботаника баҡсаһы һәм оранжерея барлыҡҡа килә.
Ай-Лемы
Ай-Лемы — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Лемын йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәт
Хисмәт (Хисматово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишбирҙе ауыл Советына ҡараған ауыл. 1950 йылда барлыҡҡа килгән, 1960-сы йылдарҙа ғәмәлдән сыҡҡан.
Географик урыны
Хисмәт ауылы Ишбирҙе ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҫта Йылайыр районы менән сиктәш урынлашҡан булған.
Билдәле кешеләре
— Байтурина Зәһүрә Дәүләтша ҡыҙы (2 май 1942 йыл) — педагог. Башҡортостан республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1999). «РСФСР халыҡ мәғарифы отличнигы» (1976). 1975—1980 йылдарҙа Баймаҡ район советы исполкомы рәйесенең урынбаҫары. Хисмәт ауылында тыуған
— Байтурин Дәүләтша Мөхәмәтйән улы— Аҡморон мәктәбе уҡытыусыһы (1926). Урман хужалығы эшсеһе (1930-cы йылдарҙа). Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Матбуғатта
— [https://vatandash.ru/articles/literatura/2022-03-18/hazina-hik-y-2733578 Гөлдәр Кәлимуллина. Хазина (хикәйә)]
Хаж
Хадж, хаджж (حَجّ) — Хаж — мосолмандар өсөн изге булған Сәғүд Ғәрәбстаны Мәккә ҡалаһындағы Ҡәғбәтулла мәсетенә барып ғибәҙәт ҡылыу. Хаж ҡылыу, йәки хажға барыу, мосолмандар өсөн биш фарыздың иң олоһо. Бәлиғ булған, сәләмәт, ирекле, хәленән килгән мосолман ғүмерендә бер тапҡыр хажға барырға тейеш.
Ғибәҙәттең тарихы
Хаж ҡылыу, мосолман риүәйәттәрендә аңлатылыуынса, Әҙәм ғәләйһиссәләм менән Һауа Тәүинә тормошона барып тоташа. Улар Йәннәттән ҡыуылғас, күп йылдар үткәс кенә Ғәрәфә тауында осрашалар (Ғәрәфә тауында тороу — хаждың мотлаҡ ғибәҙәттәренең береһе). Шулай уҡ Ибраһим ғәләйһиссәләм, Аллаһ ҡушыуы буйынсан улы Исмәғилде ҡорбанға килтерергә йыйыныуы ла сағылыш таба. Тап ошо көндә Аллаһы тәғәлә кеше ҡорбаны килтереүҙе тыйып, айыра тояҡлы берәй мал салыуҙы ҡанунлаштыра. Пәйғәмбәренең тәҡүәлеген һынау менән бер рәттән Аллаһы тәғәлә Үҙе өсөн ҡан ҡойоу кәрәк түгеллеген күрһәтә.
Хәҙерге заманда донъяның һәммә мосолмандары зөлхизә айының 10-сы көнөндә Ҡорбан байрамы үткәрә (ғәр. Ид-әл Әдхә). Ибраһими диндәрҙең башҡаларында ул онотолған, Исламда ғына һаҡланып ҡалған. Уның тарихын да, йолаһын да Мөхәммәт Пәйғәмбәр тергеҙгән.
Хаж — мосолман өсөн фарыз ғәмәл, уны йыһатҡа тиңләйҙәр, әммә ул уны үтәй алмай икән, юл сығымдарын тулыһынса түләп, элек хаж ҡылған кемделер үҙенең вәкиле итеп ебәрә ала.
Хажға бурысҡа аҡса алып тороп барыу тыйыла.
Хаж ҡылыу ваҡыты
Хаж ҡылыу ваҡыты Һижрәт календары (Ай календары) буйынса билдәләнә.
Йыл һайын Хаж зөлхизә айында биш көн дауамында бара — 8-ендә башлана, 12-һендә тамамлана. 9-ы — «Ғәрәфә көнө» һәм Хаж көнө тип һанала.
Түбәндәге таблица миләди календарь буйынса төҙөлгән, ул зөлхизә айының 9-сы көнөнә ярашлы.
Ислам календары ай буйынса билдәләнеү сәбәпле, йыл 11 көнгә ҡыҫҡараҡ килеп сыға. Шуға күрә Хажға барыу ваҡыты күсеп килә. Шул арҡала 33 йылға бер хаж ике тапҡыр ҡылына. Был хәл һуңғы тапҡыр 2006 йылда булды.
Хаждың төрҙәре
Хаж һәм үмрә ҡылыуға бәйле өс төр йола бар: :
Хаж һәм үмрәнең фарыздары
Хаж һәм үмрәнең фарыздары бар, тик шул шарттар үтәлгәндә генә уларҙы ҡылырға рөхсәт ителә:
45 йәшкә тиклемге ҡатын-ҡыҙ хажға мәхрәме менән генә барырға тейеш тип һанала. Сәғүд Ғәрәбстаны әлеге ваҡытта мәхрәмһеҙ ҡатын-ҡыҙға виза бирмәй
Хаж нигеҙҙәре
Мәлики, ханбали, шәфиғи һәм хәнәфи мәҙһәбтәрҙең талаптары бер аҙ айырыла. Башҡорттар хәнәфи мәҙһәбкә ҡарай. Хәнәфи мәҙһәб талаптары ошондай:
Мәлики һәм ханбали ғөләмәләре 4 шарт фарыз тип һанай, шулай үтәлмәһә, хаж ҡылынған тип һаналмай:
«Әл-ихрам»: «Тауаф әз-зияра», «тауаф аль-ифада»; «Вукуф би-Ғәрәфә»; «Сәғи»:.
Шафиғи ғөләмәләр мәлики һәм ханбали мәҙһәбтәр менән килешә, үҙҙәренән ике шарт өҫтәй, улар сәсте ҡырҡыуға һәм ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелегенә бәйле.
Ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеге
11-13 зөлхизәлә хаж ҡылыусылар джәмрәләргә таш ташлай.
14-се зөлхизәлә барлыҡ йолалар үтәлеп бөтә. Хаж ҡылыусылар ихрамдан сыға һәм хажи исеме ала.
Күптәр хаж ғәмәлдәрен үтәп бөткәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәргә бәйле иҫтәлекле урындарҙа ла булып ҡайтырға тырыша
Аксенец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вожъёль
Вожъёль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лоптюга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Северная Кожух
Северная Кожух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух) йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Угрюмова Маргарита Николаевна
Угрюмова Маргарита Николаевна (29 ғинуар 1927 йыл — 11 июнь 2008 йыл) — СССР-ҙың хеҙмәт алдынғыһы. 1943—1989 йылдарҙа Төмән машиналар эшләү заводы токаре, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960), СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты, КПСС-тың XXI съезы делегаты.
Биографияһы
1943 йылдың 2 ғинуарында 766-сы заводта токарь өйрәнсеге (һуңынан «Төмән төҙөлөш машиналары заводы», хәҙер ООО «Строймаш») булып ҡабул ителә. 2 көн эсендә уҡыу курсын тамамлап, токарь булып эшләй башлай, фронт өсөн сменаһында 2000 -әр дана 82 мм калибрындағы миномет минаһыстабилизаторҙары етештерә.
1944 йылда «Барыһы ла Еңеү өсөн» комсомол бригадаларының социалистик ярыш еңеүсеһе була. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң был заводта токарь булып эшләүен дауам итә, бында бетон бутағыс һәм иретмә бутағыстыр сығарыу яйға һалына. Ул үҙ эшенең профессионалы, йәш белгестәр өсөн яҡшы остаз була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы Указы менән Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө уңайы менән машиналар эшләү өлкәһендә юғары производство ҡаҙаныштары өсөн Төмән совет ауыл хужалығы Төмән машиналар эшләү заводының токаре Урюмова Маргарита Николаевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы»]] исеме бирелә.
КПСС-тың XXI съезы делегаты итеп һайлана (1959), СССР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1962—1966), КПСС-тың Төмән өлкә комитеты ағзаһы
Хаҡлы ялға киткәнгә тиклем токарь булып эшләй. Хеҙмәт стажы 46 йыл.
Төмән өлкәһе Төмән ҡалаһында йәшәй
Маргарита Николаевна Угрюмова 2008 йылдың 11 июнендә вафат була.
Ҡыҙғатау
Ҡылыҡһырлама
Өйрәктән байтаҡ бәләкәй. Оҙон суҡышлы һаҙ ҡошо. Дөйөм төҫө көрәнһыу ерән. Һыртында уҡ башағына оҡшаған таптар бар. Кәүҙәһенең аҫ яғы түшенән алып ҡойроҡ төбөнә тиклем арҡыры ҡара һыҙыҡлы. Ҡанаттары һоро, ҡойроҡ төбө аҡ.- Суҡышының осо ҡыҙғылт, төбө ҡара, аяҡтары ла ҡара. Тәтелдәүестән һыҙыҡлы ҡорһағы, ҡара аяҡтары менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тауҡыҙрат», ҡабатланғанда «ҡыҙрат-тау-ҡыҙраттау» һымаҡ ишетелә; күберәк яңғырауыҡлы: «уит-уит-уит».
Йәшәү рәүеше
һаҙлыҡ, күтерлектәрҙә йәшәй. Балыҡ, һыу бөжәктәре, ҡусҡарҙар менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһы ерҙә. һорғолт көрән таплы 3—4 бөртөк һарғылт һоро йомортҡаһы була.
Кувакин (Краснокама районы)
Кувакин (Кувакино) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 452933, ОКАТО коды — 80237820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шамаев Әмир Ғабдрахман улы
Шамаев Әмир Ғабдрахман улы (8 август 1929 йыл — 25 март 2017 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (1998). Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы.
Ғилми эшмәкәрлеге
160-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Ә. Ғ. Шамаев — Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзаһы, Башҡортостандан ситтә йәшәгән башҡорт милләте вәкилдәре менән эшләү комиссияһы рәйесе булараҡ яуаплы йәмәғәт эштәре башаҡа. Бер үк ваҡытта Башҡортостан Республикаһының Һуғыш, хеҙмәт һәм Ҡораллы Көстәр ветерандары советының һаулыҡ һаҡлау буйынса комиссияһы рәйесе. Республика фтизиатрҙарының, терапевтарының, кардиологтарының фәнни медицина йәмғиәттәре эшендә әүҙем ҡатнаша. Тыуған ауылы Һарышта мәсет һалдыра.
Лоповица
Лоповица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохтомица йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреевка (Первомайский ауыл советы, Яңауыл районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259870002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1896 йылда Сусаде йылғаһы буйында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең IV станы Яңы Ҡарға улусы  Андреева ауылында  18 йорт хужалығы һәм 113 кеше (59 ир-ат һәм 54 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән.
1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Бөрө өйәҙе Чераулов улусы ҡасабаһында 21 ихата һәм 105 кеше (49 ир-ат, 56 ҡатын-ҡыҙ), ауыл хужалығын иҫәпкә алыу буйынса буйынса — 22 йорт хужалығында 100 кеше (бөтәһе лә мариҙар) йәшәгән.
1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына ҡарай.
1989 йылда 43 кеше (19 ир-ат, 24 ҡатын-ҡыҙ).
2010 йылда 25 кеше (14 ир-ат, 11 ҡатын-ҡыҙ).
Фарыз
Ислам дине буйынса бәндәләрҙең ғәмәлдәре һигеҙ төргә бүленә. Фарыз, Важиб, Сөннәт, Мөстәхәб. Мөбах, Харам, Мәкрүһ, Мөстәҡрәһ.
Фарыз ғәмәлдәрҙе үтәгән кеше — сауаплы, үтәмәгән кеше — гонаһлы була. Фарыз ғәмәлгә ышанмаған кеше ҡафыр тип иҫәпләнә. Фарыз ғәмәлдәр: Ислам диненең барлығына ышаныу, һәр көн биш тапҡыр намаҙ уҡыу, Рамаҙан айында ураҙа тотоу, йыл һайын зәкәт биреү,дәүләте етерлек кеше. ғүмерендә бер мәртәбә, Мәккәи Мөкәрәмәгә барып, Хаж ҡылыу.
«Торама» төркөмө
То́рама (Йо́влат, латиница менән яҙыу ҡабул ителә Toorama ) — Мордовия Республикаһының Саранск ҡалаһында эшләүсе музыкаль коллектив, улар фольклор йыйыу һәм мордва исеме аҫтында берләшкән эрзә, моҡша, шоҡша һәм ҡаратай халыҡтарының йәнле йырын һәм инструменталь традицияларын яңынан аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнә.
Тарих
Торама төркөмө 1990 йылда барлыҡҡа килә Торама — Рәсәйҙә мордва фольклорын өйрәнеүселәрҙең башлап йөрөүсеһе һәм аҙаҡ был төркөмдөң художество етәксеһе булып киткән Ромашкин Владимирҙың, дүрт кешенән торған тикшеренеүселәр төркөмө һәм Мордовия мәҙәниәтен яңынан тергеҙеүсе энтузиастар. Бер аҙ ваҡыттан, Музыкаль ансамбль 9 кешегә тиклем арта. Моҡша һәм эрзя йырҙарын күп тауышҡа башҡарыу менән бер рәттән, ансамбль боронғо йолаларҙы, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе лә күрһәтә һәм быға тамашасыларҙы ла йәлеп итә.
Торома Мордовияла һәм Рәсәйҙә ҙур танылыу яулай (ансамбль ). 1994 йылда төрөкөм «Рәсәй тауыштары» Бөтә Рәсәй конкурсында алтын миҙал менән бүләкләнә һәм еңеү яулай 1994).
"Торама"ның Финляндияла 1996 йылда донъя күргән беренсе компакт-дискыһы Европаның 36 иле буйлап тарала. Икенсе компакт-диск Эстонияла яҙҙырыла. Ул тағы ла ҙурыраҡ популярлыҡ яулай. Ансамбль етәксеһе Владимир Ромашкин туған мәҙәниәтен донъяның төрлө өлөштәренә алып бара, иң беренсе нәүбәттә, тыуған яғы менән бәйләнешен юғалтҡан ватандаштарына еткерергә тырыша. «Торама» үҙ эшмәкәрлеге ваҡытында Европаның күп кенә илдәрен һәм РФ-ны урап сыға. «Торама» шулай уҡ академик мөхиттә лә, беренсе сиратта, Владимир Ромашкин тырышлығы — тәрән белеме һәм ялан тикшеренеү эшендәге тәжрибәһе арҡаһында, төркөмдө Кастрен Йәмғиәте, Ян Сибелиустың Музыкаль Академияһы, Фин-Уғыр Йәмғиәттәре менән бәйләй. менән бәйләй. Торама сит илдәрҙә: Эстонияла, Финляндияла, Латвияла, Швецияла, Польшала, Англияла үткән фестиваль һәм концерттарҙа даими ҡатнашыуы менән дә популярлыҡ яулай.
Торома музыкаль коллективы халыҡтың фольклорын йыйыу һәм инструменталь традицияларын яңынан аяҡҡа баҫтырыу менән шөғөлләнә. Шул иҫәптән, гарзи скрипкаһы һәм нюди һыбыҙғыһын тергеҙәләр. Инструменталь композициялар 2002 йылда барлыҡҡа килеп, репертуарҙың иң мөһим йүнәлешенә әйләнә.
Милли традиция менән джазды берләштереү 2001 йылда Польшаның Гданьск ҡалаһында үткән иң ҙур ваҡиға — Джаз Фестиваленең төп темаһына әүерелә. 2001 йыл аҙағында Владимир Ромашкин Мәскәүҙә Граждандар Форумында ҡатнаша. Бынан һуң төркөм Мәскәүҙең МуХА клубында концерт бирә.
2002 йылдың майында төркөм Вильнюста иң ҙур этнофестивалдә сығыш яһай. 2002 йылдың 12 июнендә Торама Мордовия делегацияһы составында Мәскәүҙә Рәсәй Көнөндә ҡатнаша. 2002 йылдың 29 авгусында оҙайлы ауырыуҙан һуң төркөмдөң алмаштырғыһыҙ етәксеһе Владимир Ромашкин яҡты донъянан китә, унан һуң төркөмдө Андрей Николаев етәкләй, ә уның кесе улы — Андрей Ромашкин, ансамблдең художество етәксеһе булып тора коллективы. 2006 йылдың 6 сентябрендә (музыканттың 55 йыллығы) Мордовияның Кочкур районы Подлесная Тавла ауылында В. И. Ромашкин исемендәге уникаль «Этно-Кудо» йорт-музейы булдырылған(«Этно-кудо» ).
Аризона
Аризона (Arizona) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 6. 1912 йылдың 14 февралендә төҙөлгән. Элек Небраска территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Ҙур коньон штаты.
«Торама» төркөмө
Тарих
Төркөм үҙенең әүҙем эшмәкәрлеген дауам итә һәм Мордовияла иң әһәмиәтле дискографияһы булған традицион музыка коллективы булып ҡала. 2007 йылда Сергей Мериновтың Аҫыл таштар тауы серияһынан «Куйгорож» анимацион фильмы сыға, Торама төркөмө менән хеҙмәттәшлек итеп, фильмда ансамблдең музыкаһы ҡулланыла. 2012 йылда Мордовия Республикаһы Хөкүмәте ҡарары менән, Дәүләт автономия учреждениеһы «Торама» фольклор ансамбле булдырыла.
Аризона
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Аризона штатында 6 482 505 чел кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 21,96 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 16.
Майҙаны 295 254 кв.км, шуның 0,32 % һыу майҙаны.
«Торама» төркөмө
Төркөм составы
Төркөм булдырылғандан алып ансамбль составында эшләүселәр:
Инструменталь башҡарыу
Хор башҡарған йырҙар, йәнле традиция булараҡ, мордва ауылдарында һаҡланып килһә лә, традицион инструменттар ҡулланып уйналған оҫталыҡ өлгөләре юғалыу кимәлендә була. Торама төркөмө юғалған инструменттарҙы тергеҙеүгә һәм инструменталь ансамбль репертуарын байытыуға ҙур өлөш индерә
Заречный (Благовар районы)
Заречный (Заречный) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80 214 837 003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Капеллендорф
Капеллендорф (Kapellendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 450 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Калуш
2017 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 67 079 кеше йәшәй.
Озеро Б/Н №5
Озеро Б/Н №5 — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ТАЗ/90/61/103/33/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
А. С. Попов исемендәге хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты
Хәрби-диңгеҙ флотының «Советтар Союзының флот адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгеҙ академияһы» Хәрби уҡыу-ғилми үҙәгенең '''А. С. Попов исемендәге хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты''' (филиал) — хәрби уҡыу йорто.
Тарихы
Уҡыу йортона Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-диңгеҙ көстәре элемтә мәктәбе базаһында 1933 йылдың 29 мартында нигеҙ һалына. Элемтә мәктәбе 1932 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы (ВВМИУ) ҡарамағында ойошторолған була. Шул ваҡыттан алып унлаған мең хәрби инженер уны тамамлай. Тамамлаусылар араһында, шул иҫәптән сит ил Хәрби-диңгеҙ флотының, 100-ҙән ашыу адмиралдар һәм генералдар бар.
Атамалары:
1933—1938 Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-диңгеҙ көстәре элемтә училищеһы 1936 йылға тиклем училище Ленинградта Баш адмиралтейство бинаһында урынлаша.
1938—1939 '''Г. К. Орджоникидзе исемендәге Хәрби-диңгеҙ элемтә училищеһы''' (ВМУС). 1937 йылдың 23 апрелендә СССР оборона халыҡ комиссариатынның фарманы буйынса училищеға Г. К. Орджоникидзе исеме бирелә.
1945—1960 '''А. С. Попов исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ элемтә училищеһы '''(ВВМУС).
1953—1960 Гатчина ҡалаһында Юғары хәрби-диңгеҙ инженер радиотехник училище (ВВМИРТУ) була. 1960 йылда училищены Петродворецҡа күсерәләр һәм ул яңыртылған элемтә училищеһы составына инә, ВВМУРЭ исеме ала, уның 1-се факультетын барлыҡҡа килтерә.
1960—1983 '''А. С. Попов исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника училищеһы ''' (ВВМУРЭ).
1983—1998 '''Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы А. С. Попов исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника училищеһы.'''
1998—2010 '''Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы А. С. Попов исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты''' (ВМИРЭ).
2010 йылдан Хәрби-диңгеҙ флотының «Советтар Союзының флот адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгеҙ академияһы» Хәрби уҡыу-ғилми үҙәге филиалы.
2012 йылдың 1 июленән, Хәрби-диңгеҙ инженер институты менән берләшкәндән һуң, Федераль дәүләт белем биреү учреждениеһы Хәрби институт (Хәрби-диңгеҙ политехник) ФГКВОУ ВПО Хәрби-диңгеҙ флотының «Советтар Союзының флот адмиралы Н. Г. Кузнецов исемендәге хәрби-диңгеҙ академияһы» хәрби уҡыу-ғилми үҙәге тип атала башлай.
Факультеттары
ВМИРЭ түбәндәге факультеттарҙа офицер-белгестәр әҙерләй:
Училище начальниктары
Г. К. Орджоникидзе исемендәге хәрби-диңгеҙ элемтә училищеһы (1938—1939)
Украина ЛКСМ-ы исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеның элемтә бүлеге  (1942—1943)
Ҡыҙыл Байраҡ орденлы яр буйы оборонаһы училищеһының элемтә бүлеге (1943—1945)
А. С. Попов исемендәге юғары хәрби-диңгеҙ элемтә училищеһы (1945—1960
Юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника инженер училищеһы (1953—1960)
А. С. Попов исемендәге юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника училищеһы (1960—1983)
А. С. Попов исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы юғары хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника училищеһы (1983—1998)
А. С. Попов исемендәге хәрби-диңгеҙ радиоэлектроника институты (1998—2010)
Билдәле тамамлаусылары
Институт 70 йыл эшләү дәүерендә СССР һәм Рәсәй флоты, шулай уҡ башҡа илдәрҙең хәрби-диңгеҙ көстәре өсөн яҡынса 25 мең офицерҙар әҙерләй. Күп кенә тамамлаусылары хәрби-диңгеҙ флоты берләшмәләренең һәм берекмәләренең флагман белгестәре, ҡушылмалар һәм корабль командирҙары, флотта төрлө хеҙмәт һәм идаралыҡтар начальниктары, уҡыу йорттары етәкселәре булып китәләр. Улар араһында 100-ҙән ашыу генералдар һәм адмиралдар бар, шул иҫәптән сит илдәр хәрби-диңгеҙ флотының.
Советтар Союзы Геройҙары :
- 1-се ранг капитаны А. И. Антонов
- гвардия өлкән лейтенант Б. М. Лях
- өлкән лейтенант В. В. Вдовкин
- 1-се ранг капитаны А. П. Ефанов
- 1-се ранг капитаны А. В. Зажигаев
- өлкән лейтенант Б. Т. Павлов
- 1-се ранг капитаны П. И. Чалов
- вице-адмирал А. А. Моисеев
- 1-се ранг капитаны А. В. Дмитров
- 1-се ранг капитаны С. В. Вальский
- В. А. Сапрыкин
- К. К. Ляпина
- К. В. Сивков
- А. П. Ильин
Харисов Фираз Фәхрәз улы
Харисов Фираз Фәхрәз улы (24 май 1952 йыл) — ғалим-педагог. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2004). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Татарстан Республикаһы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Ҡәйүм Насыри исемендәге премия лауреаты (1998).
Биографияһы
Урта белемде Яңауыл ҡалаһының 1-се мәктәбендә ала. 1969 йылдан ауыл мәктәбендә эшләй. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1978 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлаған.
1978 йылдан Ҡазан педагогия институтында эшләй, ВЛКСМ комитеты секретары урынбаҫары була. 1979 йылдан халыҡ депутаттарының Ҡазан ҡалаһы Ленин район Советы башҡарма комитетының бүлек мөдире урынбаҫары.
1987 йылдан Татар гуманитар-педагогия университетында бүлек начальнигы, 1991—2011 йылдарҙа уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса проректор, бер үк ваҡытта 2001—2009 йылдарҙа татар теле һәм мәҙәниәт-ара бәйләнештәр кафедраһы мөдире.
2011 йылдан Ҡазан федераль университетында уҡыта: ғилми-белем татаристика, төркиәт һәм этномәҙәни белем биреү үҙәге етәксеһе урынбаҫары, 2012—2015 йылдарҙа татар теле һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире вазифаларын үтәй.
Фәнни эшмәкәрлеге
500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән уҡытыу-методик әсбаптар, һүҙлектәр, программалар авторы. Татар һәм француз телдәре буйынса әсбаптарҙың авторҙашы.
Ай-Лемын
Ай-Лемын — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 1-се йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Осьмак Татьяна Яковлевна
Биографияһы
Татьяна Яковлевна Осьмак 1927 йылда Осьмаки утарында, хәҙер Белгород өлкәһенең Алексеевский районында тыуған.
Ауыл мәктәбенең алты синыфын тамамлағас, йәштәр ялан бригадаһының «Крәҫтиән» колхозына эшкә урынлаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 22 мартындағы указы менән ауыл хужалығы һәм малсылыҡта юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне өсөн Осьмак Татьяна Яковлевнаға Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ауыл хужалығында артабан эшләүен дауам итә. 1972 йылдан алып 1982 йылға тиклем «Дуҫлыҡ» һөт-тауар фермаһында мөдир булып эшләй. Район һәм ауыл Советтары депутаты итеп һайлана. Колхозсыларҙың III Бөтә Союз съезында ҡатнаша.
Каруанһарай (Минск)
Тарихы
Каруанһарай Минск ҡалаһында төп баҙар майҙанында XVI быуат уртаһында формалаша башлай (XVI быуат таш төҙөлөш ҡалдыҡтары хәҙерге ихата территорияһында археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында табылған). Һаҡланып ҡалған ҡоролмаларҙың иң тәүгеләре XVIII быуатҡа ҡарай. 1798—1801 йылдарҙа губерна архитекторы Фёдор Крамер булған биналарға ҙур төньяҡ-көнсығыш корпус төкәтеп төҙөй һәм башҡа биналарҙы классицизм стилендә реконструкциялай. XIX быуаттың беренсе яртыһында биналарға өс яҡтан сауҙа галереяһы төкәтеп эшләнә. Бинаның аҫҡы ҡатында магазиндар урынлаша, өҫкө ҡаттар торлаҡ булып хеҙмәт итә. 1909 йылда комплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшө яңынан төҙөлә, өсөнсө ҡат өҫтәп төҙөлә һәм модерн стилендә яңы фасад эшләнә. XX быуат башында унда Аҙау-Дон банкы бүлексәһе, сауҙагәрҙәр клубы урынлашҡан. 1920 йылдан һуң бинала төрлө учреждениелар урынлашҡан. 1923—1933 йылдарҙа эшсе һәм крәҫтиәндәр депутаттары советтарының Минск башҡарма комитеты шунда урынлаша, ә 1930-сы йылдарҙа — Крәҫтиәндәр Йорто. 1920-се йылдарҙа сауҙа галереяһы һүтелә. 1930-сы йылдарҙа көнсығыш фасады яңынан төҙөлә (әлеге ваҡытта XX быуат башындағы торошо тергеҙелгән).
Архитектураһы
Комплексты ике-өс ҡатлы биналар тәшкил итә, уның композицияһы планда йомоҡ, ике эске ихатаһы бар. Төп көньяҡ-көнбайыш фасадты 4-се номерлы, планда Г рәүешле, өс ҡатлы бина барлыҡҡа килтерә. Ул модерн стилендә биҙәлгән, уның үҙәгендә киль рәүешле фронтон. Фасадты тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары араһындағы стенала вертикаль яҫы тар сығынты айырып тора. Ул үҫемлек орнаменты менән биҙәлгән. Төньяҡ-көнсығыш фасад классик стилдә биҙәлгән.
Рожкова Татьяна Ивановна
Рожкова Татьяна Ивановна — фольклорсы, филология фәндәр докторы (2006), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессионал белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
Рожкова Татьяна Ивановна 1955 йылдың 15 октябрендә Силәбе өлкәһе Уйылға районы Крутобережье ауылында тыуған. 1974-1978 йылдарҙа Магнитогорск дәүләт педагогия институты, рус теле һәм әҙәбиәте факультетында уҡый. 1983-1986 йылдарҙа А.И.Герцен исемендәге Ленинград педагогия университетының көндөҙгө аспирантураһында рус әҙәбиәте кафедраһында уҡый. Филология фәндәре докторы профессор В.А.Западов фәнни етәксеһе була. 1993 йылдан Г.И.Носов исемендәге Магнитогорск техник университетының халыҡ мәҙәниәте лабораторияһын ойоштороу инициаторы һәм 2016 йылдан етәксеһе була.
1886 йылда Ленинградта филология фәндәре кандидатыны исеменә «Себерҙең тәүге ваҡытлы баҫмаһы Иртыш» тигән диссертация яҡлай. Диссертация А.И.Герцен исемендәге Лениград педагогия институтының Рус әҙәбиәте кафедраһында башҡарыла. Фәнни етәксеһе В.А.Западнов.
Филология фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеүгә ««Һуңғы тиҫтә йылдар дауамында һаҡланып килгән XVIII быуаттарҙың әҙәби процесында беллетристик китап»» («Беллетристическая книга в литературном процессе последних десятилетий XVIII века») диссертацияһын яҡлай. Ғилми хеҙмәт «Магнитогорск дәүләт университеты» юғары профессиональ белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһының рус классик әҙәбиәте кафедраһында башҡарылған. Етәксеһе филология фәндәре докторы, профессор Е.А. Костюхин.
Фәнни тикшеренеүҙәре Башҡортостан һәм Көньяҡ Урал урыҫ тау сәнәғәте ауылдарының календарь-йола, туй фольклорын өйрәнеүгә арналған. 70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. "Башҡортостан тау сәнәғәте ауылдарның урыҫ туй йырҙары" (Русские свадняя песни горнозаводской сел Башкирии” 2000), “Календарндарь-рядное фольклор Южного Урала” (2000) һәм башҡа фольклор тураһында хеҙмәттәр яҙа.
Батшалыҡ (биология)
Батшалыҡ (regnum) — фәнни классификацияла биологик төрҙәрҙең иерархик дәрәжәһе. Юғары кимәлдәге таксон. Тере организмдарҙы биш батшалыҡҡа бүлеү ҡаралған: Хайуандар, Үҫемлектәр, Бәшмәктәр, Бактериялар һәм Вирустар. 1977 йылда тағы ике батшалыҡ өҫтәйҙәр — Протистар һәм Архейҙар 1998 йылда тағы бер батшалыҡ бүленә — Хромистар.
Архей батшалығы архей супер-батшалығына керә, бактериялар батшалығы бактериялар супер-батшалығына керә. Эукариоттар супер-батшалығы бөтә башҡа батшалыҡтарҙы берләштерә.
Бишбүләк заказнигы
Бишбүләк заказнигы — Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районы Михайловка ауылынан көнсығышҡа табан 5 км алыҫлыҡта Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан, 1989 йылда һыуыр һәм башҡа һунар йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында зоологик заказник булараҡ ойошторола.
Тасуирламаһы
Бишбүләк заказнигының майҙаны 14,5 мең га тәшкил итә, территорияһының 29,2 процентын урман ҡаплаған. Әлшәй, Бәләбәй райондары сиктәре буйлап ул тар, йәки киң таҫма кеүек һуҙыла. Сиктәре: төньяҡта һәм көнсығышта — Бишбүләк районының административ сиктәре, көньяҡта һәм көнбайышта — Мәнәүез йылғаһының уң яры. Рельефы яйла һымаҡ, тәрән уйылған йылға үҙәндәре менән.