cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зенит
Килеп сығышы
Зенит һүҙе ғәрәп теленән ингән һүҙбәйләнеште (الرأس سمت (сэмт ар-ра’с)) «баш өҫтөнән йөнәлеш» теүәл тәржемәләүҙән килеп сыҡҡан. Был һүҙ урта быуатта (XIV быуат дауамында) латин һәм иҫке испан телдәре аша Европаға килеп эләгә. Ул тәүҙә ҡыҫҡартылып сэмт («йүнәлеш») — samt була, артабан хаталар менән сенит — senit булып китә. Иҫке француз һәм урта инглиз телдәре аша сенит һүҙе XVII быуатта хәҙерге заман һүҙенә тулыһынса әйләндереg зенит була.
Көнүҙәклеге һәм ҡулланыу
«Зенит» төшөнсәһе, ғәҙәттә, ғилми контекстарҙа ҡулланыла.
«Зенит» һүҙе күк сфераһы элементтары менән бәйле — өҫтәге яҡтыртҡыстан Ергә төшкән туп-тура нур.
Мәжит
Мәжит — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Мәжит башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, данлы, маҡтаулы ; бөйөк, данлыҡлы, билдәле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Мәжит Ғафури (Абдулғафуров Ғәбделмәжит Нурғәни улы; 20 июль 1880 йыл — 28 октябрь 1934 йыл) — яҙыусы. Башҡортостандың халыҡ шағиры (1923).
Буранғолов Мәжит Фазлый улы (1904 йыл — 7 март 1943 йыл) — халыҡ йырсыһы, музыкант.
Нартайлаҡов Мәжит Әхмәт улы (3 февраль 1960 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1997), Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2006), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) һәм һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы (2002). Башҡортостандың (1998) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған табибы. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Алкин Мәжит Сәмиғулла улы (15 февраль 1940 йыл) — башҡорт йырсыһы (тенор), педагог. 1971 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1992—1995 йылдарҙа музыка факультеты деканы. Сәнғәт фәндәре кандидаты (2011), профессор (1992). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1977). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призға йәш йырсыларҙың республика конкурсы лауреаты (1972).
Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885 — 11 декабрь 1933) — башҡорт теле белгесе.
Фамилия
Мәжитов Нияз Абдулхаҡ улы (20 август 1933 йыл — 11 октябрь 2015 йыл) — тарихсы-ғалим, археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының беренсе рәйесе (1995—2002), Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы советы рәйесе (2000—2009). Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2006) һәм 2006—2012 йылдарҙа уның вице-президенты. Тарих фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Мәжитов Рәмил Ғиниәт улы (13 апрель 1957 йыл — 21 октябрь 2020 йыл) — дәүләт һәм мәғариф эшмәкәре, ғалим-педагог, менеджер, сәйәсәт фәндәре кандидаты. 2019 йылдан Башҡортостан йәбештереү-монтаж һәм сәнәғәт етештереүе колледжы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың Өфөләге музейы.
Мәжит Ғафури исемендәге үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы (Ғафури паркы) — Өфөләге мәҙәниәт һәм ял паркы. Мәжит Ғафури музейы — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылындағы Мәжит Ғафури музейы.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан драма театры.
Мәжит Ғафури урамы Өфө ҡалаһының Киров һәм Ленин райондары сигендә урынлашҡан.
Сәйетборхан Мағазов
Биографияһы
Сәйетборхан Мағазов Ырымбур губернаһы Илекәй-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ямаҡ (Гәйнәямаҡ) ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Баҙардөҙө
Баҙардөҙө (Bazardüzü) йәки Базар дюзю — табасаран телендә, Киченсув (КичIен сув ) — Төп Кавказ һыртының Әзербайжан менән Рәсәй (Дағстан) сигендәге түбә. Бейеклеге 4466 метр.
Баҙардөҙө Рәсәйҙең иң көньяҡ нөктәһе булараҡ киң билдәле, мәгәр ғәмәлдә был нөктәнән 4 километрға төньяҡтараҡ урынлашҡан, алыҫлығы 7,3 км. Үҙ нәүбәтендә Рагдан һәм Нәсән тауҙары Баҙардөҙө нән көньяҡтараҡ урынлашҡан һәм Рәсәйҙең иң көньяҡ нөктәһенә яҡыныраҡ, ярашлы рәүештә 2,2 һәм 3,7 км. Баҙардөҙө Әзербайжандың һәм Дағстанlың иң бейек түбәһе булып тора. Балсыҡлы сланецтарҙан һәм порфириттарҙан барлыҡҡа килгән. Баҙардөҙө түбәһенән XX быуат башында 8 боҙлоҡ сығып торған, иң ҙуры 1 километр самаһы оҙонлоҡта булып, Тихицар тигән атамалы булған.
Баҙардөҙө массивы — Көнсығыш Кавказдың иң бейек нөктәһе
Муркар боҙлоғо төньяҡ-көнсығыш йүнәлешле, Баҙардөҙө итәгендә цирк аренаһы рәүешле уйпат булып тора. Цирк текә ҡырлы ҡаҙанға оҡшаш, төбө 700—800 м самаһы, итәктәрендә фирн ҡаплаған уйпаттар бар. Боҙлоҡтоң дөйөм оҙонлоғо 1440 м, киңлеге 300—450 м. Боҙлоҡтоң теле киртләстә тамамлана, оҙонлоғо 70 м, киңлеге 130 м самаһы. Һуңғы быуатта боҙлоҡтар һиҙелерлек кәмене. 1897 йылда майҙаны 13,8 км² тәшкил итһә, 1911 йылда — 6,67 км², хәҙер иһә 3.8 км². Массивт итәктәрендә ғәжәйеп матур альп һәм субальп болондары йәйрәп ята, унда апрелдән сентябргәсә урындағы халыҡтың, малсыларҙың һарыҡ-кәзәһе көтөүҙә йөрөй.
Баҙардөҙө массивының хайуандар донъяһы ла бай һәм үҙенсәлекле. Дағстан туры, тау кәзәһе, ҡоралай ярайһы күп һаҡланған. Кеше аяғы баҫмаған ҡаяларҙа, боҙлоҡтар янында тиерлек тау күркәләре йәки улар тигән ҡоштар осрай.
Этимологияһы
Әзербайжан телендә Базардюзю (Баҙардөҙө) «баҙар майҙаны», дөрөҫөрәге, йүнәлеш күрһәткән һүҙ — «баҙарға төҙәү, йүнәлтеү». Табасарандарса — төҙөк баҙар, тигеҙ баҙар. Эш шунда — борон һәм урта быуаттарҙа ошо түбәнән көсығыштараҡ Шахнабад үҙәнендә йыл һайын төрлө тарафтарҙан төрлө милләттәр килеп ҙур йәрминкә ҡора торған булған. Унда Шәрҡи Кавказдан үҙ халыҡтары — хыналығ, крыз, будух, лезгин, рутул, цахур, авар, ләк, даргин, ҡумыҡ, нуғай, әзербайжан — ғына түгел, грузин, әрмән, ғәрәп, йәһүд, фарсы, һинд сауҙагәрҙәре лә килә торған булған. Баҙардөҙө яғы башҡа түбәләрҙән айырылып, әллә ҡайҙан күренеп торған. Каруансылар боҙ диуар янына килеп еткәс, һулға боролоу менән йыраҡ та түгел, үләнле үткәүелдән баҙар майҙанына барып сығасағын белгән, йәғни ошо тауға ҡарап юлды төҙләгәндәр.
Тауға күтәрелеүҙәр тарихы
Баҙардөҙөнө беренсе булып рәсми рәүештә теркәлеп буйһондорған кеше — урыҫ топографы прапорщик Сергей Тимофеевич Александров. 1849 йылда Ҡорош артылышы аша төньяҡ-көнсығыш һырттан күтәрелеп ул тауҙа триангуляция вышкаһы ҡуя. 1952 йылдың авгусында Баҙардөҙөгә төндә Г. И. Анохин күтәрелә. 1952 йылдың сентябрендә ул уҡ тарихта беренсе тапҡыр Баҙардөҙөнөң боҙло яғынан түбәгә менә. 1993 йылда Э. М. Раһимов - Көньяҡ һырттан, ә Я. А. Асадов — көньяҡ-көнбайыш күтәрелә.
Ҡыҙ (йондоҙлоҡ)
Ҡыҙ (Virgo) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Спика, яҡтылығы 0,98. Майҙаны буйынса урыны — 2.
Александр Доставалов исемендәге батальон
ạАлександр Доставалов исемендәге батальон— Рәсәй Федерацияһы Хәрби көстәре составындағы подразделение. 2022 йылдың май аҙағында «Диңгеҙ пехотаһы һәм Хәрби диңгеҙ флоты спецназы ветерандары» ойошмаһы РФ Президенты ҡарарына ярашлы башланған махсус хәрби операцияла ҡатнашыу өсөн Башҡортостанда ирекле батальон төҙөү тәҡдиме менән сығыш яһай.
2022 йылдың 6 июлендә Шишмә районында урынлашҡан «Патриот» паркында Башҡортостан Республикаһы башлығы Р. Ф.Хәбиров М.Шайморатов исемендәге ирекле батальонға, 14 июлдә Доставалов Александр Васильевич исемендәге Башҡортостан ирекмәндәре батальонына хәрби байраҡ тапшыра. Ул Башҡортостан яугирҙарының хәрби бурысты уңышлы башҡарыуына ышаныс белдереп, уларҙың тыуған яҡҡа иҫән-һау кире әйләнеп ҡайтыуын теләй.
Хормый-Кы
Хормый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 1091 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреа Андреен
Элленор Андреа Андреен (Ellenor Andrea Andreen, 11 июль 1888, Эрбю — 20 апрель 1972) — медицина фәндәре докторы (1933), Стокгольм клиник госпиталенең баш табибы, Швеция халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик хәрәкәте эшмәкәре, тыныслыҡ өсөн көрәшсе. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты (1953).
1930 йылдан алып Андреен Андреа Швеция ҡатын-ҡыҙҙарының Һул союзын етәкләй (CSV). 1952 йылда КХДР-да һәм ҠХР-да бактериологик һуғыш факттарын тикшереүҙә ҡатнашҡан. 1953 йылдан — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар демократик федерацияһы вице-президенты.
Швецияла радикал пацифизм хәрәкәте вәкиле, тыныслыҡ һаҡлауға, атом һуғышы янауына ҡаршы йүнәлтелгән ҙур ижтимағи-сәйәси эш алып бара.
Ике тапҡыр кейәүҙә була. Беренсе ире — швед физик-химигы, Швед Фәндәр академияһы ағзаһы, 1926 йылда химия буйынса Нобель премияһы лауреаты Теодор Сведберг (1884—1971) менән никахтан (1909—1915) ике балаһы тыуа: Хиллеви Сведберг (1910—1990), архитектор, һәм Элиас Сведберг (1913—1987), дизайнер.
Сатирикон (театр)
Аркадий Райкин исемендәге Рәсәй дәүләт театры "Сатирикон"  — Мәскәү театры, етәксеһе Константин Райкин. 1939 йылда  Ленинградта Аркадий Райкин тарафынан   Ленинград миниатюралар театры булараҡ асылған,1982 йылда Мәскәүгә күсә. 1987 йылдан алып —  "Сатирикон" театры. Исеменә ҡарамаҫтан, репертуарына сатирик һәм классик пьесалар ҙа инә. Театрҙа ҙур һәм бәләкәй сәхнә бар. 2015 йылдың авгусынан реконструкцияға ябылған, ҙур сәхнәлә уйнала торған   спектаклдәр "КВН планетаһы"нда бара ( Шереметьевская урамы, 2), бәләкәй сәхнә спектаклдәре  Юғары сәнғәт мәктәбенең уҡыу театры сәхнәһендә ҡуйыла (Шереметьевская урамы, 6- сы йорт, 2-се корпус).
Тарихы
Аркадий Райкин Ленинградта 1939 йылда миниатюралар театры ойоштора (һуңыраҡ Ленинград эстрада миниатюралары театры), ысынында был эстрада театрында ул үҙе төп актёр була.
1946-сы- 1957 йылдарҙа театр СССР буйлап бик күп гастролдәрҙә йөрөй. 1950 йылдар аҙағынан Райкиндың көнбайыш илдәрендә даими гастролдәре башлана. 1957 йылда — Польшала, 1958 йылда — Болгарияла һәм Чехословакияла, унан һуң Венгрия, ГДР, Румыния, Югославия һәм тағы ла Польша, Венгрияла Сит ил импресариоларынан театрға ҡыҙыҡлы тәҡдимдәр етерлек булған, әммә улар башлыса бейеү йәки вокал жанрында эшләүсе артистарҙы һайлаған.
1964 йылда Англияға сәйәхәт һәм инглиз телевидениеһында сығыш ойошторола.
1981 йылда театрға Константин Райкин һәм бер төркөм йәштәр килә. Ул тиҙ арала Аркадий Райкинды Мәскәүгә күсергә өгөтләп өлгөрә, ә А.Райкин, үҙ сиратында, бер ауырлыҡһыҙ Брежнев менән һөйләшеп, килешә.
1984 йылда театрҙа «Йөҙҙәр» («Лица») спектакле ҡуйыла. Тиҙ генә йөҙҙәр алмашыныуы Аркадий Райкиндың ижади алымына оҡшаш. Кесе Райкин атаһының юлынан бара, тик уны башкөллө ҡабатламай.
1987 йылда Дәүләт миниатюралар театры яңы исем ала — афишала «Сатирикон» дәүләт театры барлыҡҡа килә — сатира һәм юмор донъяһы, йәғни Тэффи, Зощенко һәм башҡалар донъяһы. 4 июндә реконструкцияланған элекке театр бинаһында беренсе спектакль, С. Т. Альтовтың ." Йортоңа именлек теләйем" («Мир дому твоему») премьераһы ҡуйыла. 1987 йылдың 17 декабрендә Аркадий Райкин вафат була. Театр етәксеһе итеп тәғәйенләнгәс, К. А. Райкин театрҙың яңы йөҙөн эҙләй, әкренләп тулы мәғәнәһендә драматик репертуар булдырыуға өлгәшә.
1988 йылда театр сәхнәһендә Ж.Жененың "Хеҙмәтсе туташтар"ын Р. Виктюк ҡуя. Һис көтөлмәгән ҙур уңыш килә. Театрҙың ҡалыплашҡан йүнәлешен үҙгәртеп, Райкин оло еңеү яулай.
1992 йыл — Театр Аркадий Райкин исемендәге Рәсәй дәүләт «Сатирикон» театры тип атала башлай.
1996 йыл — театр ҙур тамаша проектын тормошҡа ашыра- Бертольд Брехттың «Өс грошлыҡ опера»һын ("Трехгрошовая"опера") (режиссёры В. Машков) Аркадий Райкиндың тыуыуына 85 йыл тулыу айҡанлы ҡуя.
1998 йылда — Күренекле грузин режиссёры Роберт Стуруа театрҙа У. Шекспирҙың «Гамлетын» ҡуя, Константин Райкин төп ролде уйнай.
2002 йыл — Театрҙың Роберт Стуруа менән яңынан осрашыуы. К. Гольдониҙың әҙ билдәле "Синьор мыжыҡ Тодеро " (Синьор Тодеро брюзга) пьесаһын ҡуя , театр биргән яңы исеме "Синьор хужа Тодеро ". Ошо уҡ йылда театр Питер режиссёры Юрий Бутусовты саҡыра, ул «Макбетты» ҡуя.
2003 йыл — Театр тәүге тапҡыр рус классикаһына мөрәжәғәт итә. Константин Райкин А. Н. Островскийҙың «Төшөмлө урын» пьесаһын ҡуя.
2004 йыл — А. Н. Островскийҙың «Ҡарһылыу» пьесаһы буйынса Константин Райкин ҡуйған «Мөхәббәт иле» («Страна любви»)  спектакле бөтә курс менән МХАТ-тың мәктәп-студияһын тамамлап театрға килгән яңы быуын артистарының визит карточкаһына әйләнә (Константин Райкин курсы).
Нойгернсдорф
Нойгернсдорф (Neugernsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 161 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7980 һәм автомобиль коды — GRZ.
Байғондо
Байғондо (Байгундино) — Һарытау өлкәһенең Перелюб районындағы башҡорт ауылы, Перелюб ауыл биләмәһенә керә.
Почта индексы — 413762.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 46 кеше теркәлгән.
Буранғол (Әбйәлил районы)
Буранғол (Бурангулово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 773 кеше. Почта индексы — 453628, ОКАТО коды — 80201816001.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Оло Куторка
Оло Куторка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердлов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әй йылғаһының һул ярына тамағынан 302 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13,00 км.
Буранғол (Әбйәлил районы)
Урамдары
Йылға урамы (Речная (улица))
Оло Куторка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама бассейн округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Буранғол (Әбйәлил районы)
Урамдары
Салауат Юлаев урамы (Салавата Юлаева (улица))
Оло Куторка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буранғол (Әбйәлил районы)
Урамдары
Совет урамы (Советская (улица))
Төләк урамы Теляка (улица)
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Тамъян улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һала. Документта 1757 йылға тиклем телгә алына. 1795 йылдағы V ревизияла ауыл телгә алынмай. 1816 йылда ревизия материалдарында ла теркәлмәгән. 1816 һәм 1834 йылдар араһында ҡабаттан барлыҡҡа килеүе фаразлана. Ауылдың икенсе исеме Ҡуянсыҡ тип аталған. 1866 йылда 59 йортта 321 кеше йәшәгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек менәнн шөғөлләнгән. 1842 йылда 16 бот ужым һәм 432 бот яҙғы ашлыҡ сәселгән. Мәсет булған. 1814 йылдың мартында Нәзирбай Өмөтөв менән Мөхәмәт Азатов 14-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша, көмөш миҙал менән бүләкләнәләр. Халҡы: 1900 йылда — 493 кеше; 1920 йылда—601 кеше; 1939 йылда—637 кеше; 1959 йылда—548 кеше; 1989 йылда—650 кеше; 2002 йылда—742 кеше; 2010 йылда—773 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, дөйөм практика табибы бүлеге, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Лар-Кыт
Лар-Кыт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Хәмит (исем)
Хәмит — башҡорт ир-ат исеме.
Төрөшлө
Төрөшлө (Турушла) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825012.
Хәмит (исем)
Этимология
Хәмит башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, маҡтаулы, маҡтауға лайыҡ; зыянһыҙ тигәнде аңлата
Төрөшлө
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәмит (исем)
Билдәле кешеләр
Хәмит Бурһыҡаев (1737 — вафат булыу көнө билдәле түгел) — ялан-ҡатай ырыуы башҡорто, эре ер биләүсе, Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленә нигеҙ һалыусы.
Мәүлийәров Хәмит Дәүләтйәр улы (1 май 1964 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһының төҙөлөш министры урынбаҫары.
Баймырҙин Хәмит Хәирбара улы (8 февраль 1955 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2006—2011 йылдарҙа ул саҡтағы Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы ректоры. Башҡортостан Республикаһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Педагогия фәндәре докторы (2001), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2009). Спорт ориентирлашыуы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1984).
Әһлиуллин Хәмит Шәмсетдин улы (20 март 1919 йыл — 15 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының отделение командиры, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1943).
Әйүпов Хәмит Вәли улы (15 ғинуар 1914 йыл — 26 март 1987 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Йосопов Хәмит Ғәббәс улы (15 июнь 1917 йыл — 21 ғинуар 1993 йыл) — Салауат нефть химияһы комбинаты төҙөлөш механизацияһы идаралығының төҙөлөш буйынса контораһы бульдозерисы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1958). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Ирғәлин Хәмит Әбдрәхим улы (1 сентябрь 1950 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, 2000 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Искитим (Иня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәмит (исем)
Билдәле кешеләр
Шәмсетдинов Хәмит Мөхәмәҙи улы(5 июнь 1949 йыл — 20 ғинуар 2009 йыл) — театр һәм кино актёры, режиссёр, педагог, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2007), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1991).
Әхмәтов Хәмит Борхан улы — (1 ғинуар 1904 йыл, Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Күсей ауылы (Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) — 9 сентябрь 1966 йыл, Сибай ҡалаһы) ҡурайсы.
Әбү Хәмит Әл-Ғазали (ابو حامد محمد بن محمد الغزالى) (1058, Тус, Иран,  — 19 декабрь 1111, Тус) — ислам дин белгесе һәм философ. Сығышы менән фарсы Хөрәсән өлкәһенән. Иң абруйлы мөғәллимдәрҙең береһе, суфыйсылыҡ ағымына нигеҙ һалыусы. 1091 йыл Селжут солтаны уға Бағдад ҡалаһындағы мәктәпкә имам булырға тәҡдим итә. Әл-Ғазалиҙың барлыҡ эшмәкәрлеге суфизм тәғлимәтен нығытыу һәм ул суфизмдың теоритик нигеҙен төҙөй.
Әхтәр Хәмит Хан (اختر حمید خان,, 15 июль 1914 йыл — 9 октябрь 1999 йыл) — Пакистан социологы. Пакистанда һәм башҡа үҫешеүсе дәүләттәрҙә ауыл хужалығы үҫешендә ҡатнаша, был сараларҙа ҡатнашырға йәмәғәтселек араһында киң пропаганда эше алып бара. Уның эшмәкәрлеге ауыл райондары үҫешенең комплекслы проекты — Комилла моделе (1959) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был ҡаҙаныштары өсөн Рамон Магсайя премияһы менән бүләкләнә һәм уға Мичиган штаты университетының хоҡуҡ докторы (L.D.) почётлы дәрәжәһе бирелә. Ральф Смуклер үҙенең китабында: «Скандинавия хеҙмәттәштәре һәм башҡа кәңәшселәре Әхтәр Хәмит Ханды Нобель тыныслыҡ премияһына лауреат итеп тәҡдим итте» тип яҙҙы. 1980 йылда «Оранджи» проектының (Orangi Pilot Project) Карачи ҡалаһы ситендә урынлашҡан «Аҫтан өҫкә» (Bottom Up) инициативаһын тормошҡа ашыра башлайҙар. Тағы ла ул күп кенә программалар менән — микрокредитлауҙан алып үҙ финанслауға тииклем һәм ауыл общиналарында һәм ҡаланың ярлы өйҙәр районында торлаҡ биреүҙән алып ғаиләне планлаштырыуға тиклем етәкселек иткән.
Фамилия
Хәмитов Рөстәм Зәки улы (18 август 1954 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре, 2010 йылдың 19 июленән — Башҡортостан Республикаһы Президенты, 2015 йылдың 1 ғинуарынан 2018 йылдың 11 октябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһы Башлығы. Техник фәндәр докторы.
Хәмитов Хөснөтдин Хәйбулла улы (16 март 1933 йыл — 2 ғинуар 2018 йыл) — педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР (1972) һәм Башҡорт АССР-ы мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1978)
Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы (5 ноябрь 1898 йыл — 5 сентябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Хәмитов Нәжип Вилен улы (17 ғинуар 1963 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-философы, яҙыусы һәм психоаналитик. Украина Милли Фәндәр академияһының Григорий Сковорода исемендәге Философия институты философик антропология бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (1998), профессор (2007). Генерал-майор Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улының ейәне
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Әл-хәмдү ли-ллаһ, тәхмид — башҡортса ғәҙәттә «әлхәмдүлиллаһ» тип яҙыла  — ғәрәп һәм мосолман донъяһында Аллаһы тәғәләгә маҡтау белдереү һүҙе, йолаһы. Ғәрәп илдәрендә был һүҙҙе йәһүҙиҙәр ҙә, нәсраниҙар ҙа әйтә. Килеп сығышы һәм ҡулланышы менән «Аллилуйя» тигән дини төшөнсәгә яҡын. Башта «әлхәмдүлиллаһ» һүҙе Аллаһы тәғәләне данлау, һоҡланыу мәғәнәһендә ҡулланылһа, хәҙер инде көнкүрештә шатлыҡлы ваҡиғалар айҡанлы әйтәләр. Ул урыҫ телендәге «слава Богу!» тигән осраҡтарға тап килә. Ғәрәпсә «хәмд» һүҙе маҡтау, данлау тигәнде аңлата, Аллаһы тәғәләнең маҡтаулы исемдәренең береһе — Хәмид тә ошо һүҙҙән алынған. Башҡорт теленә ул Хәмит тип инеп киткән һәм исемдәргә лә ингән. Хәмит, Хәмиҙулла, Хәмиҙә, Хәмдиә тигән исемдәр ошо һүҙҙән яһалған.
Сысь Мадмас
Сысь Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Лоптюга йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пар машинаһы
Пар маши́наһы — һыу пары энергияһын механик эшкә әйлендереүсе тышҡы яныулы йылылыҡ двигателе. Поршендың ҡайтмалы йөрөш хәрәкәтен валдың әйленеү хәрәкәтенә әүерелә.
Киң мәғәнәлә пар машинаһы — һыу пары энергияһын механик энергияға әйләндереүсе йылылыҡ двигателе.
Беренсе пар машинаһын XVII быуатта Папен эшләгән. Ул эшләгән машинала цилиндр эсендәге поршенды һыу пары өҫкә күтәргән, һыу пары һыуынып ҡуйырғас, поршень аҫҡа төшкән. Ошо уҡ принципта эшләй торған пар машинаһын 1705 йылда Ньюкомен рудникта йыйылған һыуҙы һурып алыу өсөн эшләгән. Пар машинаһы конструкцияһын 1769 йылда Ваттом (Уатт) камиллаштыра. Пар машинаһының ҡеүәте Ваттарҙа үлсәнә.
Эшләү принцибы
Пар ҡаҙанында пар машинаһын һәм пар турбинаһын эшләтеү өсөн юғары температуралы һәм ҙур баҫымлы һыу пары барлыҡҡа килә. Барлыҡҡа килгән пар. поршенға баҫым яһап, хәрәкәт барлыҡҡа килә, уның хәрәкәте башҡа механизмдарға тапшырыла.
Төп валға ҡуйылған эксцентрик пар бүлгес золотник пар клапаны менән идара итә. Цилинд эсендәге пар атмосфераға ташлана йәки конденсаторҙа йыйыла.
Цилиндр эсенә ингән пар, киңәйеп, поршенды күсерә. Поршендың ҡайтмалы йөрөш хәрәкәтен кривошип-шатун механизмы әйләнмә хәрәкәткә килтерә.
Уйлап табыу һәм камиллаштырыу
Пар менән хәрәкәткә килтереүсе беренсе ҡоролманы беренсе быуатта Герон Александрийский эшләгән. Шарға беркетелгән соплолар аша пар сығып, шарҙы әйләнергә мәжбүр иткән.
Испан уйлап табыусыһы Иеронимо Аянсом де Бомонттың пар машинаһы Томас Севериға патент алырға йоғонто яһай. Ул уйлап тапҡан машинаның эшләү принцибын 1655 йылда Эдвард Сомарс яҙып сығара. 1933 йылда Реглан замогындағы Ҙур башняға пар машинаһы ярҙамында һыу күтәреү ҡоролмаһы тураһында яҙа. 19 быуатта ла стеналағы уйым урыны беленеп торған. Әммә был шикле проектты тормошҡа ашырыу өсөн финанс ярҙамы күрһәтергә бер кем дә баҙнат итмәй, проект тормошҡа ашмай ҡала.
Пар машиналарының артабанғы үҫеше энергияны экономлауҙы талап итә.
Француз физигы Ден Папен цилиндр эсенда вакуум булдырыу өҫтөндә эшләй. 1970-се йылдарҙың урталарында голланд физигы Гюйгенс менән цилиндр эсендә дары шартлатып һауаны ҡыҫып сығарыу тәжрибәләрен үткәрә. Һауа тулыһынса ҡыҫып сығарылмай, Папен Англияға ҡайтып цилиндр эсендәге ҡайнаған һыуҙы тиҙ генә һыуытып (конденсация) цилиндр эсендә тулыраҡ вакуум алырға өлгәшә. Шулай итеп ул, поршенгә арҡан шкиф аша арҡан беркетеп, поршень түбәнгә табан хәрәкәт иткәндә йөк күтәреүгә өлгәшә. Был ҡоролма тик демонстрация моделе генә булып ҡала. Процесты ҡабатлау өсөн ҡоролманы һүтеп кире йыйырға кәрәк була. Папен циклды автоматлаштырыу өсөн пар ҡаҙанын айырым эшләргә кәрәк икәнен аңлай. Ул шулай уҡ кәмәнең винтлы тәгәрмәсен пар ярҙамында әйләндергән двигатель уйлап табыусы һәм һаҡлағыс клапан уйлап табыусы булараҡ билдәле.
Был ҡоролмаларҙың береһе лә файҙалы булмай, ҡуйылған мәсьәләләрҙе хәл итмәй. Инглиз хәрби инженеры Томас Севериның 1698 йылда эшләгән «янғын һүндереү» пар двигателе беренсе файҙалы ҡулланылған ҡоролма була. 1698 йылда ул был ҡоролмаға патент ала. Ул поршенһыҙ насос эшләй. Пар менән тулған контейнер һыуытыла һәм һыу һурҙыртыла. Эффектлылығы бик түбән була. Шулай уҡ ҡаҙан һәм торбалар юғары баҫымда эшләй, шартлаған осраҡтары ла була. Был ҡоролманы һыу тирмәненең тәгәрмәсен әйләндереү өсөн һәм шахталағы һыуһы һурып алыу өсн файҙаланырға була, уйлап табыусы уны «руда сығарыусылар ярҙамсыһы» тип атай.
1712 йылда инглих тимерсеһе Томас Ньюкомен үҙе уйлап тапҡан "атмосфера (вакуум) двигателе"н күрһәтә. Был Севериның пар машинаһының камиллаштырылған варианты була. Ньюкомен двигателендә цилиндр һәм поршень ҡулланыла һәм тәрән шахтанан һыу һурҙырыу өсөн файҙаланыла. Двигателдең тартыу көсө көйәнтә аша шахталағы насосҡа тапшырыла. Двигателдең ҡайтармалы-ынтылышлы хәрәкәттәре насостың поршенына тапшырыла, насос һыуҙы өҫкә этәй. Нюкомен насосы ғәмәлдә киң ҡулланылған беренсе пар двигателе була.
1781 йылда Джеймс Уатт өҙлөкһөҙ әйләнмә хәрәкәт итеүсе пар машинаһын патентлай. Ньюкомен Томас машинаһынан айырмалы булараҡ, ун ат көсө ҡеүәтендәге машананы таш күмер һәм һыу булған теләһә ҡаһы урынға ҡуйып була. Уатт двигателе Англияла сәнәғәт инҡилабына нигеҙ һала.
Рәсәйҙә ике цилиндрлы пар машинаһын 1763 йылда механик И. И. Ползунов проектлай. Уның машинаһы Барнаул заводтарында һауа өрөү күреген хәрәкәткә килтерә. Крепосной хоҡуҡ йәшәгән Рәсәйҙә машина менән ҡыҙыҡһыныусы табылмай.
1785 йылда Эдмунд Картрайт төҙөгән яңы станок йөн иләүселәрҙең хеҙмәт етештереүсәнлеген 40 мәртәбә арттыра. Шулай итеп, машина ярҙамында туҡыма етештереүсе фабрикалар барлыҡҡа килә. Элек ағым һыу менән эшләүсе машиналарҙы йылға буйында төҙөү кәрәк булған. Ә Уатт пар машинаһын теләһә ҡайһы урынға ҡуйып булған.
1769 йылда француз уйлап табыусыһы Николя-Жозеф Кюньо үҙ йөрөшлө беренсе транспорт сараһын — «fardier à vapeur» (пар менән йөрөй тоған арба) күрһәтә. Ул эшләгән арбаны беренсе автомобиль тип иҫәпләргә була. Үҙ йөрөшлө пар тракторы, сапҡыс, һуҡҡыс, пресс кеүек башҡа ауыл хужалығы машиналарын механик энергия менән тәьмин итеүсе бик файҙалы энергия сығанағы була. Джон Фитч 1788 йылда төҙөгән пароход Делавер йылғаһы буйлап Филадельфия (Пенсильвания штаты) һәм Берлингтон (Нью-Йорк штаты) араһында даими рейстар яһай. Ул бортына 30 пассажир ала һәм 7—8 узел тиҙлек менән бара.
1804 йылдың 21 февралендә Көньяҡ Уэльста Мертир-Тидвил ҡалаһының Пенидаррен заводында Ричард Тревитик уйлап тапҡан пар менән йөрөшлө беренсе тимер юл локомотивы йөрөй башлай.
Баланчивадзе Андрей Мелитонович
Баланчивадзе Андрей Мелитонович (ანდრია მელიტონის ძე ბალანჩივაძე; 19 май (1 июнь) 1906 йыл — 1992 йыл) — СССР һәм Грузия композиторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1986). СССР-ҙың халыҡ артисы (1968). Ике тапҡыр Сталин премияһы (1946, 1947) һәм Грузин ССР-ының Ш. Руставели исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1969).
Биографияһы
Андрей Мелитонович Баланчивадзе 1906 йылдың (башҡа сығанаҡтар буйынса — 1905 йыл ) 19 майында (1 июнь) Санкт-Петербургта композитор Мелитон Баланчивадзе ғаиләһендә тыуа.
1921—1926 йылдарҙа Тифлис консерваторияһында композиция класы буйынса М. М. Ипполитов-Ивановта (шулай уҡ Н. Н. Черепнинда һәм С. В. Бархударянда) һәм фортепиано буйынса И. С. Айсбергта уҡый. Шул уҡ йылдарҙа Грузияның Пролеткульт театрында, Сатира театрында, Тифлис эшселәр театрында, Эшсе йәштәр театрында һ. б. музыкаль биҙәүсе булып эшләй.
1931 йылда Н. А. Римский-Корсаков исемендәге Ленинград консерваторияһын А. М. Житомирҙың композиция (шула уҡ В В. Щербачевта) һәм М. В. Юдинала фортепиано класы буйынса тамамлай.
1931—1933 йылдарҙа — Котэ Марджанишвили саҡырыуы буйынса Грузия драма театрында композитов һәм музыкаль етәксе.
1941—1948 йылдарҙа — Грузин ССР-ы дәүләт симфоник оркестрының художество етәксеһе.
1935 йылда Тбилиси консерваторияһында уҡыта (1942 йылдан — профессор, 1962 йылдан — композиция кафедраһы мөдире). Уның уҡыусылары араһында: М. Ш. Давиташвили, А. А. Квернадзе, Р. И. Лагидзе, Ш. Е. Милорава, А. И. Чимакадзе, А. В. Шаверзашвили, О. Л. Тевдорадзе, Н. Л. Мамисашвили бар.
1932 йылда Грузин ССР-ы Композиторҙар союзы нигеҙләнгәндән алып уның ағзаһы. 1953 йылда — рәйесе, 1956—1961 һәм 1968—1973 йылдарҙа — идараның беренсе секретарыа, 1973—1979 йылдарҙа — Грузин ССР-ы Композиторҙар союзының почетлы рәйесе. 1957 йылдан — Грузин ССР-ы Музыкаль-хореография йәмғиәтенең почетлы рәйесе. 1957—1991 йылдарҙа — СССР Композиторҙар союзы идара ағзаһы ағзаһы.
1-5 саҡырылыш Грузин ССР-ы Юғары Советы депутаты. 8-се саҡырылышСССР Юғары Советы депутаты (1970—1974).
1992 йылдың 28 апрелендә Тбилисиҙа вафат була. Дидубий пантеонында ерләнгән.
Нямюрха-Яга
Нямюрха-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фазлетдинов Радмир Зиф улы
Фазлетдинов Радмир Зиф улы (20 август 1962 йыл) — ғалим-табип. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2002), доцент (2002).
Биографияһы
Радмир Зиф улы Фазлетдинов 1962 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы Дүртөйлө ауылында (хәҙер — Дүртөйлө ҡалаһы) тыуған.
1985 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул уҡ йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында дауалау физкультураһы табибы булып башлай.
Вернадский Владимир Иванович
Вернадский Владимир Иванович (28 февраль (12 март) 1863 йыл — 6 ғинуар 1945 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР-ҙың ғалим-тәбиғәт фәндәре белгесе, аҡыл эйәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Санкт-Петербург Император фәндәр академияһы академигы (1912) ; Украина Фәндәр академияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм тәүге президенты (1918—1921). Фәнни мәктәп һәм биогеохимия мәктәбен булдырыусы. Рус космизмының бер вәкиле. 1-се дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943).
Фазлетдинов Радмир Зиф улы
Биографияһы
1987 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтының ВЛКСМ комитеты секретары.
1991 йылдан Республика табип-физкультура диспансерында бүлек мөдире.
2002 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина институтының физик тәрбиә, дауалау физкультураһы һәм табип контроле кафедраһы доценты.
15 фәнни хеҙмәт авторы.
Вернадский Владимир Иванович
Биографияһы
Владимир Иванович Вернадский 1863 йылдың 28 февралендә (12 мартында) Санкт-Петербург ҡалаһында тыуа.
Ата-әсә буйынса үҙенең — малорос тип һанай (1944 йылда көндәлегендә «Украина» тигән һүҙ ҡулланылмаған ваҡытты иҫләүен яҙа).
Владимир Вернадский билдәле рус яҙыусыһы Владимир Короленконың өс туған ҡустыһы була.
Белеме
1873 йылда Харьков классик гимназияһының беренсе класына уҡырға инә, унда өс йыл уҡый. Атаһы йоғонтоһонда украин хәрәкәтенә һөйөү уяна. Украина тураһында китаптар уҡыр өсөн поляк телен өйрәнә.
1881 йылда гимназияны сығарылышта һигеҙенсе булып таммалай, коллективтың көслө булыуын иҫәпкә алғанда, был бигүк насар түгел.
Горный (Кушнаренко районы)
Горный (Горный) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 452231, ОКАТО коды — 80240835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бестужев курстары
Бестужев курстары — Бестужевские курсы — Санкт-Петербургтағы юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары (1878—1918). Рәсәйҙә тәүге ҡатын-ҡыҙ юғары уҡыу йорттарының береһе
Курстар асылыу
1870-се йылдарҙа Рәсәй хөкүмәте рус ҡатын-ҡыҙҙары сит илгә уҡырға китмәһен өсөн һөҙөмтәле саралар кәрәклеген аңлай башлай. 1870 йылда Санкт-Петербургта уртаҡ (йәғни, ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн) лекциялар ойошторола. Улар 1870 йылдың 2 ғинуарында асыла, тәүҙә Эске эштәр министрлығы бинаһында, һуңынан Владимир өйәҙ училищеһы бинаһында үтә һәм «Владимир курстары» исемен ала. Әммә 1875 йылда курстар үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.
1873 йылда статс-секретарь И. Д. Делянов рәйеслегендә хөкүмәт комиссияһы ойошторола, ул ҡатын-ҡыҙҙар өсөн юғары педагогик уҡыу йорто проектын тәҡдим итә. 1876 йылдың 9 апрелендә министрға университет ҡалаларында Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарын асырға рөхсәт ителә.
Шуның менән файҙаланып, Владимир ҡатын-ҡыҙҙар курстарын ойоштороусылар (Н. В. Стасова, М. В. Трубникова, А. П. Философова, В. П. Тарновская)А. Н. Бекетов етәкселегендә 1878 йылда Санкт-Петербургта Юғары ҡатын-ҡыҙ курстарын асырға рөхсәт алыуға өлгәшә. Курстарға рәсми рәүештә «Бестужев» исеме бирелә, ә тыңлаусылар «бестужевкалар» тип атала башлай  — сөнки уны ойоштороусы һәм беренсе директор, профессор К. Н. Бестужев-Рюмин була. Курстарҙы асыу тантанаһы үтте йылда була.
468 даими тыңлаусы уҡырға инә, 346 ирекле тыңлаусы була.
Курстарҙың эшмәкәрлеге
Тәүге ваҡытта курстарға урта белемле 21 йәше тулған ҡатын-ҡыҙҙар ҡабул ителгән, һуңынан — гимназия тамамлаусылар йәш сикләүҙәрһеҙ алынған. Курсҡа инергә теләгәндәр ғариза бирергә, уға метрик таныҡлыҡ, белем тураһында аттестат һәм сәйәси ышаныслылыҡ тураһында таныҡлыҡ һалырға тейеш була (әгәр уҡыу йортон тамамламаған йылда уҡ инмәһә). Вакансиялар һаны артһа, аттестаттар конкурсы буйынса ҡабул ителгәндәр. Ҡабул итеү имтихандары тапшырылмаған.
Уҡыу түләүле була. Курс эшмәкәрлегенә "Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына матди ярҙам йәмғиәте " булышлыҡ иткән, Халыҡ мәғарифы министрлығынан, Санкт-Петербург ҡала думаһынан, шулай уҡ лекциялар тыңлаған өсөн түләүҙәрҙән, ирекле иғәнәләр һәм ағзалыҡ взностары түләүҙән матди ярҙам булған. Күп уҡытыусылар бушлай эшләгән.
Башта өс йылға иҫәпләнгән курстар 1881 йылда уҡ дүрт йыллыҡ булып эшләй башлай. Курстың өс бүлексәһе була: тел-тарих, физика-математика һәм махсус-математика, ә юридик бүлеге 1906 йылда асыла.
1906 йылда, беренсе рус революцияһы йоғонтоһонда, курстар системаһы күберәк үҙаллылыҡ биреү яғына үҙгәрә. Профессорҙар советына үҙ мөхитенән директор һайларға рөхсәт ителә. Тыңлаусылар теләк буйынса лекция курстарын һайларға, ә уҡытыусыларға практик дәрестәр һәм курстар системаһын киңәйтергә мөмкинлек биргән яңы уҡытыу системаһы индерелә.
Дәүләт имтихандарын тапшырыуға хоҡуҡтарҙың булмауы, курстар юғары уҡыу йорттарына ҡарамауын аңлата. Был хәл 1910 йылдың 30 майында ғына (12 июнь) үҙгәртелә. Дәүләт Советы юғары уҡыу йортонда уҡытыу күләме, университет менән тиң юғары уҡыу йорто тип таный. Курстарҙы тамамлау тураһындағы таныҡлыҡтар университеттың дипломдарға тиңләштерелә.
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Бестужев курстарының финас хәле ҡапыл насарая, шуға күрә дөйөм ятаҡтар табышлы йорттарға бирелә.
1918 йылда Бестужев курстары Өсөнсө Петроград университеты итеп үҙгәртелгән, 1919 йылдың сентябрендә Петроград дәүләт университеты составына индерелгән.
Статистика мәғлүмәттәре
Бөтәһе 32 сығарылыш (тәүге сығарылыш 1882 йылда була, ә 32-сеһе — 1916-ла) Бестужев курстарын 7000 самаһы кеше тамамлаған, ә дөйөм күрһәткес — төрлө сәбәптәр арҡаһында уҡыуҙы тамамлай алмаған уҡыусылар һаны менән — 10 меңдән ашыу булған.
Худосей
Худосей — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 409 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Димитрий I Кантакузин
Биографияһы
Димитрий 1380 йылда Морея деспоты булған Матфей Кантакузиндың улы була. Димитрийға 1380 йылдың декабрендә император Иоанн V Палеолог севастократор титулын бирә. Ә 1361 йылда Кантакузин атаһы менән бергә Пелопоннесҡа юллана.
1381 йылда византия императоры Иоанн V Палеолог Үҙенең кесе улын Морея хакимы итергә ҡарар Итә Феодор. Деспот Матфей Кантакузин быға ҡаршы торорға тырыша, әммә уңышһыҙ була, шуға күрә Ул Үлер алдынан Морея өҫтөнән власты Димитрийға тапшыра, Уға Мореяның Кантакузиндар нәҫеленән Палеологтар нәҫеленә тыныс күсеүен тәьмин итергә васыят итә. Әммә димитрий I атаһының ихтыярына буйһонмай Һәм Мореяла Кантакузиндарҙың власын һаҡлап ҡалырға тырыша, әммә 1383 йылдың аҙағында йәки 1384 йылдың башында ул вафат була.
Яңы Байрамғол
Яңы Байрамғол — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, ошо исемдәге ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 444 кеше. Почта индексы — 453743, ОКАТО коды — 80253855001.
Географик урыны
Яңы Байрамғол ауылы Миндәк йылғаһының һул яҡ ярында Бүкәндәр һәм Ушанғол (Ишанғол) тауҙары араһында һыйынған. Миндәк йылғаһы саҡрымдағы ғына Урал йылғаһына ҡушыла. Урындағы халыҡ ауылды Байрамғол, ә Урал йылғаһын Яйыҡ тип боронғо исемдәре менән атай.
Тарихы
Яңы Байрамғол ауылына 18 быуаттаң 60-сы йылдарында нигеҙ һалына. XVIII быуатта 22 ихата булған, һәр береһендә 13-шәр кеше йәшәгән. X ревизия 427 кеше менән 91 ихата асыҡлай. Йәйләүгә 388 кеше менән 35 йорт сыға. Бөтәһенә лә ла 302 ат, 210 һыйыр, 20 кәзә тура килгән. Миндәк тамағында Яйыҡтың уң яҡ ярында бынан ун — биш мең йылдар элек йәшәгән кешеләрҙең ҡәберлеге табылды. Ундағы таш ҡоралдар, бысаҡтар, балсыҡтан яһалған көршәктәр таш быуаттың неолит дәүерен һәм унан һуң еҙ быуат кешеләренең торлағы булыуын күрһәтә.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы (26 декабрь 1929 йыл — 28 март 2016 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1962—2004 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһындағы Газ сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институтының (Газпром ВНИИГАЗ) яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1977 йылдан — институт директорының беренсе урынбаҫары, 1994 йылдан — «Газ транспорты» бүлеге директоры. Техник фәндәр докторы (1970), профессор (1974). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1992), СССР газ сәнәғәтенең почётлы хеҙмәткәре (1977), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1974). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1992). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1974).
Яңы Байрамғол
Тарихы
Яңы Байрамғол ауылы янында шулай уҡ беҙҙең эраға тиклем 2 мең йыл элек йәшәгән халыҡтарҙың боронғо ҡаласыҡтары «Яңы Байрамғол—1», «Яңы Байрамғол—2» табылған. Ул ҡаласыҡтарҙа ҡаҙып алынған материалдар Учалы ҡалаһының төбәкте өйрәнеү музейында һаҡлана.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Биографияһы
Заһиҙулла Талип улы Ғәлиуллин 1929 йылдың 26 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Яңы Урсай ауылында тыуған.
1947 йылда Карповка ете йыллыҡ мәктәбен Маҡтау грамотаһы менән тамамлай (Карповка ауылы Баҡалы районы); 1951 йылда Өфө авиация техникумын «Махсус двигателдәр буйынса техник-механик» һөнәре буйынса (тик бишле билдәләренә) тамамлай.
Яңы Байрамғол
Тарихы
Бүкәндәр тауы атамаһы бында бүкәнгә оҡшаған таштар булыуы менән бәйләйҙәр.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Биографияһы
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы 2016 йылдың 28 мартында Мәскәү өлкәһенең Развилка ҡасабаһында вафат була.
Яңы Байрамғол
Тарихы
Ауылда бер нисә аймаҡ бар: ҡуяндар, таҙҙар, онтаҡтар, айыуҙар, башҡаптар, ыҫты кейеҙҙәр, ҡалпаҡтар, бүҫкәләр, өс мөйөштәр, алтаяҡтар, ҡуҡыйҙар.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Төп фәнни ҡаҙаныштары
Яңы класлы газ торбалары ҡоролмаларына күсеүҙе нигеҙләй, был газды алыҫ араға транспортлау системаһы өсөн үткәргес торбалар төҙөүгә металл сарыф итеүҙе ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә һәм илдә тәбиғи газ сығарыуҙы арттырыуҙа хәл иткес роль уйнай. Һөҙөмтәләр Бохара — Урал, Урта Азия — Үҙәк, Игрим — Серов, Ухта — Торжок, Ырымбур — СССР-ҙың дәүләт сиге («Союз», 1978), Уренгой — Помара — Ужгород (1983), Ямбург — СССР-ҙың көнбайыш сиге («Прогресс», 1985) һәм башҡаларҙа магистраль газ торбалары ҡеүәтен проектлау һәм үҙләштереүҙә файҙаланыла.
Утыҙ биштән ашыу техник фәндәр кандидаты етәксеһе, һуңынан уларҙың дүртәүһе техник фәндәр докторы булып китә.
Яңы Байрамғол
Тарихы
1906 йылдың 11 апрелендә Үрге Яйыҡ (Верхнеуральск) ҡалаһында волостарҙан «уполномоченныйҙарҙың» өйәҙ съезы була (17 «уполномоченный» ҡатнашлығында). Ырымбур губернаһы һайлау йыйылышына (20 апрел, 1906 йыл) крәҫтиәндәрҙән һайланыусылар («выборщиктар») булып 4 кеше һайлана. Шуларҙың береһе беҙҙең яҡташыбыҙ: Шаһибал Сәхәүетдин улы Сәйфетдинов,60 йәштә, «потомственный почетный гражданин из башкир», белеме — өйҙә һәм Байрамғол ауылы мәҙрәсәһендә алынған булырға тейеш, Муса ауылында йәшәгән, игенселек менән шөғөлләнгән.
Ғәлиуллин Заһиҙулла Талип улы
Хеҙмәттәре һәм уйлап табыуҙары
Баҫтырылған ике йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, ҡырҡ биш уйлап табыу авторы.
Яңы Байрамғол
Тарихы
II Дәүләт Думаһында өс башҡорт депутатының береһе беҙҙең яҡташыбыҙ Шаһибал Сәйфетдинов булған. Ул Думала Ырымбур губернаһы башҡорттары исеменән тәрән йөкмәткеле доклад менән сығыш яһаған. Үҙенең телмәрендә ул батша администрацияһын тәнҡитләгән һәм дөйөм демократик позицияларҙан сығып, ябай халыҡ массаларының мәнфәғәтен яҡлаған".
Ауылда мәсет 1905 йылда ҡарағастан яңыртып һалына. Ул мәсетте һалдырыуҙа Мөжәһетдин Маликов, Шаһыбал Сәйфетдинов, Лоҡман байҙар, Троицк ҡалаһынан Әхмәт бай, Латиф Байғаҙы улы Ғәйсин (Латыф хәҙрәт) булышлыҡ итәләр. Мәсетте Үрге Яйыҡ (Верхнеуральск) ҡалаһынан яллап килтерелгән балта оҫталары һала. Мәсет янында ике биналы мәҙрәсә лә була. Береһендә шәкерттәр йәшәй һәм белем ала, икенсеһе — ашхана. Шәкерттәр төрлө яҡтан килә: Ҡатай, Күбәләк ырыуынан. Заманына күрә бик данлыҡлы мөғәлимдәр белем бирә был мәҙрәсәлә Минһажетдинов (Ҡобағош ауылынан), Әхмәҙиә Мамилин (Сораман ауылынан), Ғабдуллатиф Байғаҙы улы Ғайсин (Байрамғол ауылынан, уның бик бай китапханаһы ла була, ҡыҙғанысҡа ҡаршы ул китапхана, 1930 йылда, мәсеттең манараһын алап ташлаған ваҡытта, яндырыла) шәкерттәргә төплө белем бирәләр. Шәкерттәр араһында башҡорт халҡының арҙаҡлы шәхестәре лә бар: Солтанов Исмәғил Хөсәйен улы (Ҡотой ауылынан), Муса Мортазин уҡый.
Мотаһар Мортаза улы Мортазинда Байрамғол ауылынына нигеҙ һалыусы Байрамғол олатайҙың шәжәрәһе һаҡланған. Байрамғол менән Ҡәйепҡол — бер туғандар. Байрамғолдоң улы Йәноҙаҡ (уның 7 улы булған), уның улы Салих, Салихтың улы Йыһанша (Волость старшинаһы булған), уның улы Вәлиулла, Вәлиулланың улы Мортаза, Мортазаның улы Мотаһар, Мотаһарҙың улдары; Мозафар, Радик (Мәғәфүр), Нил һәм Әхәт.
Бөгөнгө көнө
Ауылда урта мәктәп, клуб, медпункт, китапхана бар.
Мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре
республиканың билдәле композиторы, Башҡортостандың халыҡ артисы Абрар Ғабдрахмановтың тормош иптәше.
Ҡыҙыҡлы факттар
Ауыл янында, Яйыҡ йылғаһы буйында арехологик ҡомартҡы — боронғо неолит дәүере ғибәҙәтханаһы - Баҡшай ҡаласығы урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Рәхимғолова Фәүзиә Абдулла ҡыҙы
Биографияһы
Фәүзиә Абдулла ҡыҙы Рәхимғолова 1921 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Йәнырыҫ ауылында тыуған.
Йәшләй етем ҡалған Фәүзиә балалр йортонда тәрбиләнә. 1935 йылда Өфө педагогия техникумына уҡырға инә. 1938 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡый башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, моторҙар эшләү заводына эшкә бара. Һуғыштан һуң 7 йыл уҡыта, завуч булып эшләй, 2 йыл балалар китапханаһында, бер нисә йыл «Пионер» журналында бүлек мөдире була.
Артабан республика культура-ағартыу методик кабинетында методист, мәктәптә уҡытыусы, мәғариф бүлегендә инспектор була.
1953-54 йылдарҙа «Пионер» (хәҙерге «Аманат» журналындында хеҙмәт һала.