cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хоҙайбиә солохо
Килешеү
Мөхәммәт ҡорайыштар тәҡдим иткән килешеү шарттарын үтәргә ризалаша, ә ҡасҡындар тураһында килешеү пунктын беренсе көндә үк үтәргә тура килә, ҡорайыштарға Сүхәйелдең улын ҡайтарырға тура килә. Килешеүгә ҡул ҡуйғандан Һуң Мөхәммәт сәсен ҡыра һәм ҡорбан килтерергә бойора.
Андромеда галактикаһы
Йәҙрәһе
M 31 йәҙрәһендә, башҡа күп кенә галактикаларҙағы кеүек үк (шул иҫәптән Ҡош юлында ла), уғата ауыр ҡара упҡындарға (СЧД) әйләнеүгә кандидат урынлашҡан. Иҫәп-хисаптар шуны күрһәтә: уның массаһы Ҡояш массаһынан 140 миллион тапҡырға артығыраҡ. 2005 йылда «Хаббл» космик телескобы уғата ауыр ҡара упҡындарҙы уратып алған йәш зәңгәр йондоҙҙарҙан торған серле диск таба. Ул релятивистик объекттар тирәләй планеталар Ҡояш тирәләй әйләнгән кеүек әйләнә. Астрономдар керәндил формаһындағы дискының шундай ҙур объектҡа яҡын ғына барлыҡҡа килеүенә аптырай. Иҫәп-хисап буйынса, уғата ауыр ҡара упҡындарҙың ташыу көсө газ-саң болоттарына ҡуйырыуына һәм яңы йондоҙҙар булдырлыуға мөмкинлек бирмәҫкә тейеш. Артабанғы күҙәтеүҙәр, бәлки, йомаҡты асырға асҡыс бирер. Был дискыны асыу ҡара упҡындарҙың булыуы тураһындағы теорияға тағы ла бер аргумент һала. Тәүге тапҡыр М 31 йәҙрәһендәге зәңгәр яҡтылыҡты астрономдар 1995 йылда уҡ «Хаббл» телескобы ярҙамында күрә. Өс йылдан һуң был яҡтылыҡ зәңгәр йодоҙҙарҙың тупланмаһы тип билдәләнә. Тик 2005 йылда ғына телескопҡа ҡуйылған спектрографты ҡулланып, күҙәтеүселәр уның яҡынса 200 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән дүрт йөҙҙән ашыу йондоҙҙоң тупланмаһы булыуын билдәләй. Дискыға диаметры ни бары 1 яҡтылыҡ йылы булған йондоҙҙар тупланған. Диск үҙәгендә «Хаббл» элек тапҡан иҫке һәм һалҡын ҡыҙыл йондоҙҙар урын алған. Уғата ауыр ҡара упҡындарҙың гравитацион йоғонтоһо аҫтында улар үтә ныҡ ҙурая — 1000 км/с (3,6 миллион километр сәғәт). Бындай тиҙлек менән 40 секундта ер шарын урап сығырға, йәки 6 минутта Ерҙән Айға тиклем барып етергә була.
Диск йондоҙҙарға һәм башҡа күк СЧД, галактика ядроһы ҡушыла һәм тағы башҡа объекттарға барыу. Был 1993 йылдың 31 үҙәгендә асыласаҡ ике йондоҙ m тупланған, тип, астрономдар өсөн көтөлмәгәнлек булды, сөнки ярайһы уҡ ҡыҫҡа ваҡыт арауығында бер-бер артлы ике тупларға ҡушылды: яҡынса 100 мең йыл. Иҫәп-хисап буйынса, миллион йыл элек килеп ҡушылған күп булырға тейеш, ләкин был килеп сыҡты. Тремэйн Скотт (Scott Tremaine) иң принстон университеты тәҡдим итә, тип аңлата ул галактика үҙәге тупларға ҡушылды икеләтә түгел, ә иң боронғо ҡыҙыл йондоҙ балдағы. Был ике ҡулсаға ала кеүек күренә йыйылған, сөнки ҡапма-ҡаршы яҡтан ғына күргән йондоҙҙар беҙҙең ҡулсабыҙ. Шулай итеп, диск алыҫлыҡ яҡтылыҡ йылдарында 5 балдан булырға тейеш һәм был йәш йондоҙҙар уратып счд зәңгәр ҡушыла. Беҙ бер диск ҡарай һәм балдан яғына боролған, тип әйтә алаһығыҙ улар хаҡында взаимозависимость.
Башҡа объекттар
Галактикала 460 тирәһе шар формаһындағы тупланма теркәлгән. Шуларҙың иң ауыры — Mayall II, уны тағы G1 тип тә атайҙар, ул, сағыу яҡтылығы менән Ҡош юлының иң сағыу тупланмаһы булған Омега Центаврҙан уҙҙырып, Урындағы төркөмдә иң көслө яҡтылыҡҡа эйә. Ул Андромеда галактикаһы үҙәгенән яҡынса 130 мең яҡтылыҡ йылы алыҫлығында һәм кәмендә 300 мең иҫке йондоҙҙан тора. Уның структураһы, шулай уҡ төрлө тоҡомға ҡараған йондоҙҙар Mayall II-нең ҡасандыр М31 тарафынан йотолған боронғо кәрлә галактиканың йәҙрәһе булыуына күрһәтә. Тикшеренеүҙәргә ярашлы, был йондоҙҙар тупланмаһы үҙәгендә массаһы 20 мең Ҡояшҡа тиң ҡара упҡынға кандидат тора. . Башҡа тупланмаларҙа ла ошондай уҡ объекттар бар.
2005 йылда астрономдар М 31 галоһында йондоҙҙар тупланмаһының бөтөнләй яңы төрөн таба. Яңы асылған өс тупланманың эсендә йөҙҙөрсә мең яңы йондоҙ бар — ғәмәлдә уларҙың һаны шар формаһындағы тупланмаларҙағы йондоҙҙар һанына етә. Әммә яңы тупланмаларҙың айырмаһы шунда: шар формаһындағы тупланмаларҙан байтаҡҡа ҙурыраҡ дәүмәлдә (диаметрҙары бер нисә йөҙ яҡтылыҡ йылы), һәм уларҙың ауырлығы кәмерәк. Уларҙа йондоҙҙар араһындағы алыҫлыҡ та байтаҡҡа күберәк. Бәлки, улар шар формаһындағы тупланмалар менән кәрлә сфероидаль галактикалар араһында торған күсмә класс системаларына ҡарайҙыр.
Хоҙайбиә солохо
Ҡөрьәндә Хоҙайбиә
Хоҙайбиәлә солох ҡабул ителгәндән һуң, Әл-Фәтх сүрәһе(Еңеү) төшөрөлә, ул ошолай башлана:
Андромеда галактикаһы
Башҡа объекттар
Галактикала PA-99-N2 йондоҙо бар, уның тирәләй Ҡош юлынан ситтә асылған экзопланета әйләнә.
Хоҙайбиә солохо
Ҡөрьәндә Хоҙайбиә
Әл-Бәҡара сүрәһенең 196-сы аяты :
Андромеда галактикаһы
Башҡа объекттар
2013 йылдың июнендә баҫылып сыҡҡан тикшереү һөҙөмтәләренә ярашлы, галактикала кәмендә 35 ҡара упғын бар — был элек иҫәпләгәндәргә һәм беҙҙең Галактикалаһына ҡарағанда байтаҡҡа күберәк.
Андромеда йондоҙ дискының әйләнеү күсәре стандарт астрономик системала 128° була.
Галактика-юлдаштар
Андромеда галактикаһын, беҙҙең Ҡош юлы кеүек үк, бер нисә кәрлә галактика — миллиардлаған йондоҙҙан торған ҙур булмаған йондоҙ системаһы уратып алған. Улар араһында M&nbsp;32 менән M&nbsp;110 компакт эллиптик галактикалары — иң эреләре һәм киң билдәлеләре. Иҫәпләүҙәр күрһәтеүенсә, бәлки, күптән түгел М 32 спираль формаһында булғандыр, әммә Андромеда галактикаһының ҡеүәтле ташыу көсө йоғонтоһонда спираль еңсәләренең барлыҡҡа килеүе баҫыла.
M&nbsp;110 да Андромеда галактикаһы менән гравитацион бәйләнешкә инә: астрономдар М 31 тирәләй, уның галоһында, ауыр металдарға бай гигант йондоҙҙар ағымын таба. Бындай йондоҙҙар кәрлә М 110 тупланмаһына ла инеп урынлаша, тимәк йондоҙҙар бер галактиканан икенсеһенә күсеп йөрөй.
Канада-Франция-Гавайи телескобы ярҙамында күп йыллыҡ тикшеренеүҙәр барышында М 31 тирәләй бер яҫылыҡта әйләнгән кәрлә галактикалар төркөмө табыла (эщ 2013 йылдың башында баҫылып сыға ).
Андромеда Томанлығын күҙәтеүҙәр
Андромеда томанлығы — ябай күҙ менән күреп булған һәм галактиканан ситтә урынлашҡан бик аҙ объекттарҙың береһе. Ерҙән күҙәтеүсе өсөн күк йөҙөндә биләгән майҙаны буйынса ул Ай дискыһынан ете тапҡырға ҙурыраҡ, ләкин уның тик йәҙрәһе генә яҡшы күренә. Структураһын ентекләп ҡарау өсөн бинокль талап ителә.
«Мессье Марафонында» күҙәтеү эҙмә-эҙлеге
…M 74 → M 77 → M 31 → M 32 → M 110…
Луанда
Луа́нда (Luanda) — Анголаның баш ҡалаһы, дәүләттең иң ҙур сәйәси, мәҙәни һәм финанс-сәнәғәт үҙәге. Африканың иң боронғо колониаль ҡалаларының береһе. Луанда 2010 йылғы Африка милләттәре кубогы матчтарын ҡабул итеүсе төп ҡала була.
Португал колонизацияһы
Торамаға 1575 йылда португал колонизаторы Паулу Диаш де Новаиш (билдәле диңгеҙсе Бартоломеу Диаштың ейәне) нигеҙ һала һәм Сан-Паулу-ди-Луанда исемен ала (1975 йылда Луандаға үҙгәртелә). Шул уҡ ваҡытта ҡаланан үрҙәрәк ҡалҡыу моронда Сан-Мигель ҡәлғәһе төҙөлә. Тирә-яҡ ерҙәр португалдар ҡулына күскәнгә тиклем, XV быуатта мбунду халҡы тарафынан булдырылған Ндонго короллегенеке булған.
1605 йылда Сан-Паулу-ди-Луанда ҡала статусын ала, һәм XVI быуат аҙағында яңы ҡала Португалия колониаль хакимиәте үҙәгенә һәм Анголала экспансионистик көстәрҙең төп базаһына әүерелә. 1641 йылда португалдар Атлантик океан яр буйында үҙ форпостын голландтарға бирергә мәжбүр була, әммә 7 йылдан һуң үҙ биләмәләрен кире ҡайтара.
XVII—XIX быуаттарҙа Луанда ҡолдар менән сауҙа итеү буйынса иң эре үҙәктәренең береһе булған, порт аша португалдар ҡарамағындағы биләмәләрҙән самаһы негр сығарылған. XIX быуатта Луанда, Португалия хакимлығында булғанда ла, ҙур иҡтисади революция кисергән. Ҡолдар менән суҙа итеү 1836 йылда бөтөрөлә, ә 1844 йылда Ангола порттары сит ил суднолары өсөн асыла. 1850 йылға Луанда Португалиянан ситтә урынлашҡан, империяның иң ҙур һәм үҫешкән ҡалаларының береһе булған. Унда пальма һәм арахис майын, балауыҙҙы, үҙағасты, фил һөйәген, мамыҡ, кофе, какао һәм башҡа аҙыҡ-түлекте экспортҡа оҙатыусы сауҙа компаниялары күп булған. Был ваҡытҡа Анголия буржуазияһы барлыҡҡа килә.
1889 йылда губернатор ҡаланы һыу менән тәьмин иткән акведук ҡапҡаһын аса. Был ҡаланың перпективалы үҫешенә нигеҙ һала, сөнки быға тиклем һыу дефицит ресурс булған.
Яңы дәүләт
«Яңы дәүләт» булараҡ билдәле Португалия диктатураһы осоронда, Луанда 1940 йылда 61 208 кеше (шуларҙың 14,6 % аҡ тәнле булған) йәшәгән ҡаланан 1970 йылда 475 328 кеше йәшәгән бай космосәйәси ҙур ҡалаға тиклем үҫкән.
Португал Анголаһының биләмәләренең күп өлөшө кеүек, Луанда ла Португалияның колониаль һуғышынан (1961—1974) зыян күрмәгән. Иҡтисади үҫеш һәм бөтә төбәктәге үҫеш был осорҙа рекордлы бейеклектәргә өлгәшкән. 1972 йылда Луанда «Африка Парижы» тип аталған.
Бойондороҡһоҙлоҡ
1974 йылдың апрелендә бер нисә революция ихтилалынан һуң, Португалия хөкүмәте Анголаға бойондороҡһоҙлоҡ бирергә риза була. 1975 йылдың ноябрендә донъяның сәйәси картаһында яңы дәүләт — Ангола Халыҡ Республикаһы (1992 йылдың авгусынан — Ангола Республикаһы) барлыҡҡа килә, уның баш ҡалаһы Луанда була. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, күп кенә аҡ тәнле португалдарҙың ҡасаҡтар сифатында башлыса Португалияға сығып китә. 1978 йылдан алып Анголаның иң ҙур торама пункттары Көньяҡ Африка Республикаһы яғынан бер нисә тапҡыр ҡораллы һөжүмгә дусар ителә. КАР төбәктә коммунистик йоғонто таралыуына ҡамасауларға ынтылған һәм Анголаның тулы бойондороҡһоҙлоғо өсөн милли союзға (УНИТА) ярҙам күрһәткән.
1991 йылда Лиссабонда Ангола хөкүмәте вәкилдәре һәм УНИТА төркөмө араһында конфликтты тыныс юл менән көйләү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла. Шуға ҡарамаҫтан, төбәктә сәйәси хәл тотороҡһоҙ булып ҡала, был Ангола ҡалаларының, шул иҫәптән Луанданың да, тиҙ үҫешеүенә ҡамасаулай.
Хәҙерге заман
ECA International (Лондон) консалтинг компанияһы тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләренә ярашлы, 2008 йылда Луанда донъялағы иң ҡиммәтле баш ҡала була.
Юғары хаҡтар сәбәптәре араһында — ҡаланың өс тиҫтә йылдар буйына емерелгән инфраструктураһы, ҡала портында йөктәрҙе эшкәртеү менән оҙаҡ ҡына кисектереүҙәр, шулай уҡ юғары инфляция темптары. Анголала нефть һәм алмас табыу иҫәбенә алынған сит ил компанияларының килеүе юғары сифатлы торлаҡҡа, ҡиммәтле ресторандарға һәм автомобилдәргә, өҫкө һәм аяҡ кейемдәренә ихтыяждың ҙур булыуына килтерә, ә Ангола халҡының күбеһе ярлы йәшәй. Луанда һөттөң бер литры — өс долларға тиклем, ә бәләкәй ике бүлмәле фатирҙы ҡуртымға алыу айына ете мең долларға тиклем тороуы мөмкин.
2013 йылда, «Ғүмер хаҡын тикшереү»ҙе даими уҙғарған Mercer фирмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Луанда йәнә донъялағы иң ҡиммәтле ҡала тип танылды, һәм был күрһәткес буйынса Мәскәү һәм Токионы уҙып киткән.
Этимологияһы
1575 йылда ҡалаға португал колонизаторҙары нигеҙ һалған һәм Сан-Паулу-ди-Луанда тигән исем алған: «Луандала Изге Паулу (ҡалаһы)», бында Луанда — төбәк атамаһы. Урындағы ҡәбиләләренең береһенең телендә «луанда» — «яһаҡ, һалым». Был исемде ҡала янындағы пляждарҙың боронғо замандан алып XX быуат башына тиклем аборигендар тарафынан түләү сараһы итеп файҙаланылған каури ҡабырсаҡтарын сығарыу урыны булыуы менән бәйләйҙәр.
Тәбиғәт шарттары
Луанда Атлантик океан яр буйында, уға Кванза йылғаһы ҡойған ерҙә урынлашҡан. Был зонала климат тропик, уртаса йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы 250—500 мм, уларҙың күпселек өлөшө февраль-мартҡа тура килә. Йылдың иң йылы айы — март, был ваҡытта термометр бағанаһы 30 градусҡа тиклем күтәрелә, июлдә температура 16 градусҡа тиклем түбәнәйә, был башлыса Бенгель ағымының һыуытыуы тәьҫире менән бәйле. Ул шулай уҡ ҡаланың аномаль ҡоро (экватор яны киңлектәре өсөн) климатын да аңлата.
Луанда тирә-яғында үлән һәм ҡыуаҡ саванналары һаҡланған, шунда уҡ күп пальмалар үҫә, баш ҡаланан көньяҡҡа табан уларҙың сауҡалыҡтары һирәгәйә. Баш ҡала ситендә фил, арыҫлан, леопард, зебра, антилопа, маймыл кеүек ҡырағай йәнлектәрҙе осратырға мөмкин, әммә һуңғы йылдарҙа кешенең браконьерлыҡ эшмәкәрлеге арҡаһында уларҙың популяцияһы ҡырҡа кәмегән. Яр буйындағы һыуҙа төрлө һыу фаунаһы вәкилдәре — киттар, гөбөргәйелдәр, моллюскылар, балыҡтарҙың бер нисә төрө бар. Ҡаланың үҙәге диңгеҙ кимәленән 6 метр бейеклектә урынлашҡан.
Халҡы, тел, дин
Луандала йәшәүселәрҙең күбеһе урындағы традицион диндәрҙе тота, шулай уҡ католиктар һәм протестанттар (баптистар, методистар һәм конгрегационалистар) осрай
1970 йылда ҡалала кеше йәшәгән. 2012 йылғы баһаламалар буйынса, Луанда халҡы кеше тәшкил иткән. Луанда халҡы һуғыш йылдарында ҡырҡа артҡан, сөнки баш ҡала, илдең башҡа төбәктәре менән сағыштырғанда, хәүефһеҙерәк урынға әүерелгән. 2006 йылда Луандала, бигерәк тә колониаль ҡала ядроһын уратып алған трущобаларҙа, көс ҡулланыу енәйәттәренең артыуы күҙәтелгән.
Мәҙәни әһәмиәте
1956 йылдан алып ҡалала Музыка академияһы, Ангола музейы (бында тәбиғи-тарихи экспонаттар коллекцияһы ҡуйылған) һәм Дунду музейы (бында тарихи-этнографик ҡомартҡылар һаҡлана) эшләй.
Баш ҡалала музыкаль мәҙәниәттең һәм бейеүҙең иң яҡшы традициялары һаҡлана, өҫтәүенә Анголаның хәҙерге популяр музыкаһы Бразилияның һәм Кариб диңгеҙе бассейны утрауҙарының музыкаль традициялары менән тығыҙ бәйләнештә.
Үҫеше XVI быуат аҙағында башланған ҡалала Сан-Мигель ҡәлғәһе (хәҙерге Тарихи музей) янында бик күп архитектура ҡомартҡылары һаҡланып ҡалған. Бында XVII быуатта төҙөлгән Сан-Педру-да-Барком һәм Сан-Фернанду-ди-Пенедаш форттары стеналары ла ҡалған.
Луанда провинцияһының португал ҡалалары тибында төҙөлгән үҙәк өлөшөнөң архитектура йөҙөндә барокконан классицизмға күсеү сағыла. Баш ҡаланың был өлөшөнөң төп иҫтәлекле урындары — иезуит сиркәүе (XVI быуат), кармелитка ҡорамы (яҡынса 1638 йылғы), Назарет Мадоннаһы сиркәүе (1664 йылғы) һәм башҡалар. Ҡала тротуарҙарына һоҡланғыс мозаика түшәлгән.
Сит илдә эшләгән Эстония хөкүмәте
Тарихы
Илде аннекциялау алдынан Юри Улуотс һуңғы премьер-министр була.
1941 йылдың июлендә, немец оккупацияһы алдынан, Улуотс яңы эстон хөкүмәтен төҙөргә тырышып ҡарай. Әммә немец властары Эстонияны суверенлы дәүләт булараҡ таныуҙан баш тарта.
Бойондороҡһоҙлоҡто тергеҙергә тырышыу уңышһыҙлыҡҡа тарый
1942 йылдың июнь айында совет репрессияларын кисергән эстон сәйәси лидерҙары йәшерен кәңәшмә үткәрә, унда йәшерен эстон хөкүмәтен булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Республикала власта күсәгилешлелекте һаҡлау буйынса саралар тикшерелә. 1943 йылдың 6 ғинуарында Стокгольмда эстон эмигранттары делегацияһы ҡатнашлығында осрашыу булып үтә. Эстония республикаһында хоҡуҡи күсәгилешлелекте һаҡлау маҡсатында, һуңғы премьер-министр Юри Улуотс премьер-министр булараҡ үҙ вазифвһын башҡарыуҙы дауам итергә тейеш, тигән ҡарар ҡабул ителә. 1944 йылдың 20 апрелендә Эстония Республикаһының Һайлау комитеты (Vabariigi Valimiskogu Asetäitja Presidendi, органдың вәкәләттәре ил конституцияһындакүрһәьелгән була, һәм ул Республика президенты вазифаһын башҡарыусыны һайлай) Таллинда йәшерен йыйылыш үткәрә. Унда ҡатнашыусылар араһында түбәндәгеләр була:
Комитет советтар баҫымы аҫтында Константин Пятстың Йоханнес Барбарусты премьер-министр итеп тәғәйенләүен законға тап килмәй тигән ҡарар сығара, һәм Улуотс 1940 йылдың 21 июнән де-юре президент вәкәләттәрен үҙ өҫтөнә ала. 1944 йылдың 21 июнендә Юри Улуотс премьер-министр урынбаҫары итеп Отто Тиифты тәғәйенләй. 1944 йылдың 18 сентябрендә яман шеш сиренән яфаланған Улуотс, Тиифты премьер-министр вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләй һәм 11 ағзанан торған хөкүмәт булдыра, 1944 йылдың 20 сентябрендә Улуотс, сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле, Швецияға юллана. Тииф конституцияға ярашлы үҙ вазифаһын үтәй башлай һәм, немец ғәскәрҙәре сигенеү менән, законлы хөкүмәттең тергеҙелеүе тураһында иғлан итеү мөмкинлеген файҙаланып ҡалырға тырыша<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
21 сентябрҙә эстон милли хөкүмәтенең ойошторолоуы тураһында иғлан ителә, ҡоралланған эстон формированиелары Вышгородта хөкүмәт биналарын баҫып ала һәм немец ғәскәрҙәренә ҡаланы ҡалдырып китеүҙе бойора. Оҙон Герман башняһына (парламент ултырышы уның янында үтә) Германия флагы урынына эстон флагы эленә. Әммә Тииф хөкүмәте территорияны контролдә тота алмай: Йохан Питка етәкселегендәге эстон подразделениелары немец, шулай уҡ совет ғәскәрҙәре менән дә һуғышырға мәжбүр була. 22 сентябрҙә Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре Таллинды үҙ контроле аҫтына ала һәм эстон флагын башнянан төшөрә. Хөкүмәт ағзаларының күбеһе 21 сентябрҙә Таллинды ташлап китә, ә Тииф үҙе 22 сентябрҙә Таллиндан китә.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
Рей һәм Морерҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре
1945 йылдың 9 ғинуарында Улуотс вафат булғандан һуң хөкүмәттең ҡотолоп ҡалған ағзаларынан иң өлкәне булған Аугуст Рей дәүләт башлығы вазифаһын башҡарыусы ролен үҙ ҡулына ала. Тииф хөкүмәтенең ҡотолоп ҡалып, Швецияла йәшәгән ағзалары Рейҙың был аҙымын хуплай. Совет аннекцияһына тиклем Рей Мәскәүҙә һуңғы эстон дипломатик вәкиле була, һәм ул 1940 йылдың июнендә Рига аша Стокгольмға ҡаса.
1953 йылдың 12 ғинуарында Рей Норвегияның Осло ҡалаһында эстон хөкүмәтенең ойошторолоуы тураһында иғлан итә (сөнки Норвегияла шундайыраҡ сәйәси әүҙемлек тыйылмаған була, шуға ла был сара Стокгольмда түгел, ә Ослола үткәрелә)<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
Әммә эстон сәйәсмәндәренең бер төркөмө, президент тик вәкәләтле орган тарафынан һайланырға тейеш, тип иҫәпләй. Был төркөм етәксеһе — 1940 йылға тиклем Эстония Милли советы рәйесенең икенсе урынбаҫары булған Альфред Морер. 1953 йылдың 3 мартында Аугустдорф ҡалаһында (Германия) Морер сит илдә йәшәгән Республика Президенты вазифаһын башҡарыусы (Presidendi Vabariigi Asetäitja) итеп һайлана. Морерҙың ҡарашы эмигранттар араһында ҙур хуплауға эйә була, һәм ул хөкүмәттең яңы составын тәғәйенләмәй, сөнки Тииф хөкүмәте элеккесә эшләй, шуға ла яңы хөкүмәт булдырыу ихтыяжы юҡ тип иҫәпләй. 1954 йылдың 20 сентябрендә Морер вафатынан һуң уның яҡлылар юғала, ә Рей хөкүмәте законлылыҡҡа дәғүә итеүсе берҙән-бер ойошма булып ҡала<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
1963 йылда Рей вафатынан һуң хөкүмәт башлығы вазифаһын башҡарыусы булып башҡа кешеләр ҙә эшләй. 1953 йылдан 1992 йылға тиклем сит илдә эшләгән хөкүмәттең биш составы ойошторола.
Дипломатия
Балтиҡ буйындағы өс илдән тик эстондар ғына сит илдә эшләгән рәсми хөкүмәт булдырыуға өлгәшө. Латвия һәм Литваға килгәндә, уларҙың суверенлы власы дипломатик вәкиллектәргә йөкмәтелә. Эстония килгәндә, уның консуллыҡтары дипломатия эшен алып барыу һәм дәүләт мәсьәләләрен (мәҫәлән, паспорттар тапшырыу) хәл итеү өсөн төп орган булып ҡына ҡала. Эстонияның баш консуллығы Нью-Йорк ҡалаһында урынлаша<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
Американың Стимсон доктринаһы һәм башҡа шундай доктриналарға ярашлы, АҠШ советтарҙың Балтик буйы илдәрен аннексиялауының лигитимлығын бер ваҡытта ла танымай.
Сит илдә эшләгән хөкүмәттең роле күбеһенсә символик характерҙа була.
Шуға ҡарамаҫтан, сит илдә эшләгән эстон хөкүмәте эстон дәүләтселегенең күсәгилешлеген һаҡлауҙы үҙенең төп бурысы итеп иҫәпләй. Уның һуңғы премьер-министры, Генрих Марк, 1992 йылдың 8 октябрендә илдең яңы президенты Мери Леннартҡа ышаныс грамоталарын тапшырғас, сит илдә эшләгән хөкүмәттең эшмәкәрлеген яба. Мэри сит илдә эшләгән Эстония хөкүмәтенә эстон дәүләтенең хоҡуҡи вариҫлығын һаҡлаусы булараҡ сығыш яһағаны өсөн рәхмәт һүҙҙәрен еткерә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (22 марта 2018)">сығанаҡ 386 йвт көн күрһәтелмәгән ].
Бер төркөм активистар: Михкель Матисен, Калев Отс һәм Ахти Мэнд сит илдә эшләгән хөкүмәттең отставкаһын ҡабул итеүҙән баш тарта. 1938 йылғы конституция нигеҙендә булдырылмаған хөкүмәтте закон нигеҙендә тупланған хөкүмәт тип танып булмай, тип аңлата улар үҙҙәренең ҡарашын. Улар ҡайтанан сит илдә эшләүсе Эстония хөкүмәтен булдыра, улар ошо көнгә тиклем Нымме ҡалаһында үҙ эшен алып бара.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Волюга
Волюга (Валюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кронштадт
Кроншта́дт (Krone — таж һәм Stadt — ҡала) — Рәсәйҙең ҡала-порты, Колтин утрауында урынлашҡан. Санкт-Петербургҡа инә. .
Ҡалала 43 мең кеше йәшәй (2010).
1983 йылға тиклем утрауға тик һыу буйлап инеп булған. КАД юлы төҙөлөү менән Кронштадҡа автомобиль менән барырға мөмкин.
Демография
1863—2010 йылдарҙа халыҡ һаны үҙгәреүе     :
Башҡа иҫтәлекле урындар
.
Люттгенроде
Люттгенроде (Lüttgenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 728 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 169 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Кобыла-Ю
Кобыла-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Щекурь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лагиб-Яха
Лагиб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тиутей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Нәфиғ әл-Мәҙәни
Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман (نافع بن عبد الرحمن; Нафи‘ ибн ‘Абдуррахман;,  — , ) — ислам диненең арҙаҡлы белгесе һәм хәҙистәрҙе тапшырыусы, Мәҙинә ҡарыйҙары имамы, исемдәре Ҡөрьән уҡыуҙың иң ышаныслы ҡираәттәре менән бәйле ете имамдың береһе.
Лагиб-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәфиғ әл-Мәҙәни
Биографияһы
Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман яҡынса 689 йылда тыуған. Әл-Әсмәғи хәбәренә ярашлы, ул сығышы менән Исфаһандан булған.
Ай-Хурь-Юган
Ай-Хурь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хурь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Нәфиғ әл-Мәҙәни
Дини эшмәкәрлеге
Нәфиғ ибн Ғәбд әр-Рахман етмеш тәбиғүндән динде һәм Изге Ҡөрьәнде уҡырға өйрәнгән.
Ай-Хурь-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәфиғ әл-Мәҙәни
Дини эшмәкәрлеге
Ҡөрьәнде өйрәтеү менән бер рәттән, ул Сөннәтте таратыуға ҙур өлөш индергән.
Билдәле хәҙис белгестәре Әхмәт ибн Шөғәйеп ан-Нәсәғи һәм Яхъя ибн Мәғин уны хәҙистәрҙең ышаныслы тапшырыусыларына индергән, ә Ибн Хиббан ошо хаҡта «Сиҡәт» тигән китабында яҙған.
Әбү Жәғәфәр шәйех үлгәндән һуң ул оҙаҡ ваҡыт Мәҙинә мәсетендәге намаҙҙарҙа имам булған.
Костижа
Костижа — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шаня йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Өммәт
Өммәт —, Исламда — дини йәмәғәт. Был термин мәғәнәһе Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вәғәздәрендә үҫешә бара һәм Мәккәнән китер алдынан тулыһынса нығына (620—622).
Билдәләмә
Ҡөрьәндә был термин алтмыштан артыҡ тапҡыр осрай,ул кешелек донъяһын барлыҡҡа килтергән йәмғиәттәрҙе аңлата. Мәҫәлән, әл-Әнғәм («Мал») сүрәһенең 38-м аятында былай тиелә: {{{Коран/Цитата
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Башҡорт мәҡәл һәм әйтемдәре — башҡорт халҡының тәрән мәғәнәле һәм фәһемле һүҙҙәре, тапҡыр мәғәнәгә эйә булған һүҙ байлығы, улар шулай уҡ боронғо ҡулъяҙма сығанаҡтарға нигеҙләнгән булырға һәм Башҡортостан Республикаһы составына ингән халыҡтарының әҙәби әҫәрҙәренә ингән ҡыҫҡа формалағы ҡанатлы һүҙҙәрҙән алынырға мөмкин
Өммәт
Билдәләмә
Ҡайһы бер Ҡөрьән тәфсирселәре кешелек ҡасандыр бер өммәт ине, әммә бүленделәр һәм берҙәм ойошма булыуҙан туҡтанылар тигән мәғәнәлә әйтелгән тип аңлаталар. Башҡа берәүҙәр аңлатҡан, тип иҫәпләй ҡасандыр кешелек — берҙәм йәмғиәт булған, йәғни кафыр булған, тимәк, өммәт төшөнсәһе мосолман өсөн генә ҡулланылырға тейеш тип һанай. Улар фекере буйынса, пәйғәмбәрҙәр килеүе менән кафырҙар йәмғиәтенән дини йәмғиәт — өммәт барлыҡҡа килгән. Күпселек ислам дине белгестәре фекеренсә, өммәт тип пәйғәмбәргә буйһоноп йәшәгәндәрҙе генә индерергә була. Быға дәлил итеп Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең: «Һәр өммәт үҙенең пәйғәмбәренә буйһона» тигән хәҙисен килтерергә була.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Башҡорттар ҡулланған «мəҡəл» төшөнсәһе ғәрәп теленән алынған һәм ул «урынлы ҡулланылған һүҙ» тигәнде аңлата.
Мәҡәлдәр тура мәғәнәгә һәм күсмә мәғәнәгә (нәсихәт) эйә. Бер үк нәсихәтле мәҡәлдәрҙең дә бер нисә варианты (нәсихәтле инвариант) йәшәй. Мәҡәлдәр әйтемдәрҙән дөйөмләштереүенең юғарылығы менән айырыла.
Өммәт
Билдәләмә
Дөйөм дин менән берләштерелгән, Изге Китаптары булған йәки булмаған айырым берләшмәләр пәйғәмбәрҙәре исеме менән аталып, шулай уҡ өммәт термин менән билдәләнә.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Мәҡәлдәр халҡыбыҙҙың тел байлығының бөтә матурлығын сағылдыралар, улар тел берләшмәләренең дөйөм байлығын күрһәтәләр һәм мәҙәни интерпретация өсөн мөһим сығанаҡ булып тора. Улар, билдәле бер лингвокультуралы берләшмәнең этномәҙәни үҙенсәлектәрен асыҡларға ярҙам итеп, мөһим культурологик мәғлүмәткә эйә булалар.
Өммәт
Билдәләмә
Исламға тиклемге Ғәрәбстанда был термин «Иман» тигәнде аңлатҡан.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Әйтемдәр, жанр йәһәтенән, мәҡәлдәргә яҡын тора. Улар һүҙ араһында, күпселек осраҡта, күсмә мәғәнәлә ҡулланыла, предметтың, күренештең асылын тапҡыр асып бирәләр һәм уларға образлы характеристика өҫтәйҙәр. Әйтем, мәҡәлдәрҙән айырмалы, дөйөмләштереү үҙенсәлегенә эйә түгел, кинәйәләтеп кенә предмет йәки күренеште образлы сағылдыра. Әйтемдәр һәр саҡ бер яҡлы ғына булып, фекер йөрөтөүҙән генә тора һәм уларҙа дөйөмләштереүсе нәсихәт бөтөнләй юҡ: «һин дә мулла, мин дә мулла, атҡа бесән кем һала?».
Өммәт
Билдәләмә
Өммәт бер генә халыҡтан да, бер нисә халыҡ һәм расаларҙан да тороуы мөмкин. Ислам буйынса, кешенең башҡаларҙан өҫтөнлөгө затынан йәки тән төҫөнән түгел, ә ысын күңелдән инаныу һәм Аллаһтан ҡурҡыуҙан, иманлылыҡтан ғибәрәт. Быға миҫал итеп Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең төрлө раса, төрлө милләт кешеләрен ғәрәптәр менән тиң хоҡуҡтарға эйә тип ҡарауын килтерергә мөмкин. Бер ваҡытта ла ислам милли телдәргә, шулай уҡ төрлө халыҡтарҙың шәриғәткә ҡаршы килмәгән йола һәм ғөрөф-ғәҙәтен инҡар итмәй. Ғәрәп теле ғибәҙәттәрҙә генә мотлаҡ,ул мосолман өммәтен берләштереү өҫтәмә фактор булып тора.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр яҙылмаған ҡанундар сағылышы ла булып тора
Өммәт
Тарихы
Мәҙинә сүрәләрендә өммәт тип мосолман өммәте һәм йәһүдтәр билдәләнә. Йәмғиәттәге социаль мөнәсәбәттәрҙең нигеҙе булып буйһоноусы/ҡурсалаусы («вәлә живәр») мөнәсәбәттәре ята һәм абсолют төҫ алған була. Бөтә йәмәғәт ағзалары үҙ-ара шундай мөнәсәбәткә бәйле була, шул уҡ ваҡытта барыһы ла иң Юғары Көс — Аллаһ яҡлауы аҫтында тип һанала. Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе лә өммәтенең ҡурсалаусыһы булып китә, который был передатчиком воли Аллаха.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Тарихы
Башҡорт мәҡәлдәренең боронғолоғо хаҡында дөйөм төрки яҙма ҡомартҡылар ҙа раҫлай. XI быуат ҡомартҡыһы булған Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрөк»(«Төрки һүҙҙәр һүҙлеге») китабында башҡа дөйөм төрки мәҡәлдәр менән бер рәттән, хәҙерге башҡорт теленә генә хас булған мәҡәлдәр ҙә индерелгән. Был мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ғалимдың һүҙлегенә индерелгәнгә ҡәҙәр ҙә башҡорттарҙың йәнле һөйләү телендә бер нисә йылдар элек тә йәшәп килгән.
Өммәт
Тарихы
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ғүмеренең ахырында Ғәрәп ярымутрауының бар халҡы тиерлек өммәткә әүерелә. Ислам ҡабул итеү бер нисә быуаттар дауамында бара, «әл-өммәт» тип артикль менән әйткәндә барлыҡ мосолман йәмғиәте күҙҙә тотолған, ә артиклһеҙ «өммәт» тип кенә «мосолман булмағандар берлеген» — «дар әл-харб» йәки «дар әл-куфр» — атағандар..
VII быуат дауамында өммәт мосолмандарҙың йәшәү урыны («дар әл-ислам») һәм Ғәрәп хәлифәте менән бер тип ҡабул ителә башлаған. Шул уҡ ваҡытта мосолман хәлифәлектән ситтә йәшәһә лә шулай уҡ өммәткә ҡараған. XIX быуат аҙағына тиклем төрлө дәүләттәрҙә йәшәгән мосолмандар хоҡуҡи яҡтан бер өммәт ағзалары тип һаналған. Панисламизм һәм Панарабизм идеологияһы үҫеше «үмм исламия» («мосолман берлеге») һәм «үмм арабия» («ғәрәп милләте») төшөнсәләрен барлыҡҡа килтерә. Хеҙмәт мысырға килеүе, инҡар панарабизм, аңлатмалар теркәй «миссиять сумма» («мысыр милләт»). «Өммәт» билдәләү өсөн ҡулланылған һәм автономиялы дауам дини община (марон һ. б.)
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Тарихы
Халыҡ араһында таралыш тапҡан мәҡәл һәм әйтемдәрҙең ҡайһылары боронғо сығанаҡтарға барып тоташа. Боронғо ҡулъяҙмаларҙағы дидактик йөкмәткеле шиғырҙарҙан, Аҡмулланың шиғырҙарынан, шулай уҡ Көнсығыштың классик әҫәрҙәренән алынған тапҡыр һүҙҙәр ниндәйҙер дәрәжәлә башҡорт халыҡ мәҡәлдәрен иҫәбе яғынан байыта. Мәҫәлән, «Турғайҙың тоҙағына ыласын төшмәй» тигән юлдар Мифтахетдин Аҡмулла ижадына ҡарай.
Өммәт
Тарихы
Өммәт һүҙе үҙаллы дини йәмәғәттәргә (Марониттар һәм башҡаларға) ҡарата ла ҡулланыла.
Башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре
Тарихы
Башҡорт халҡының мәҡәлдәре фондында дөйөм төрки башланғыс һаҡланған. Иң ҙур оҡшашлыҡ башҡорт, татар, ҡаҙаҡ мәҡәлдәрендә күҙәтелә.
Мәҡәлдәрҙең формаһы
Башҡорт мәҡәл һәм әйтемдәренең күбеһенә шиғри форма хас.
Мәҡәлдәрҙең тематикаһы
Башҡорт мәҡәлдәренең күпселеге тематикаһы яғынан кешенең милли һәм мәҙәни сығышына ҡарамай, ә дөйөм кешелек асылы менән бәйле билдәләнелә. Кешеләрҙең хатаһын, уларҙың ғәҙеллеген һәм мутлығын, дөрөҫлөгөн һәм ялғанын баһалауҙа бөтә халыҡтар ҙа берҙәй ҡарашта тора. Мәҡәл йөкмәткеһенең мәғәнәһе тормош көтөү барышында тупланған тәжрибәнең һығымталарына, кешеләрҙең эшмәкәрлегенә нигеҙләнә. Бөтә халыҡтарҙа ла нәсихәткә, кәңәш биреүгә, өгөткә ҡоролған мәҡәлдәрҙе осратырға мөмкин, уларҙа аҡыл, йомартлыҡ, ҡунаҡсыллыҡ кеүек сифаттар данлана, ә ялҡаулыҡ, наҙанлыҡ һәм һаранлыҡ ише кире сифаттар тәнҡитәләнә.
Башҡорт мәҡәлдәрендә халыҡтың традициялары һәм йолалары, ижтимағи һәм хужалыҡ ҡоролошоноң милли характеры сағылыш таба. Бындай мәҡәлдәрҙең барлыҡҡа килеүенә халыҡтың тарихи һәм социаль үҫеш үҙенсәлектәре йоғонто яһай, шуға ла мәҡәлдәр милли төҫмөрҙәре менән айырыла.
Башҡорт мәҡәлдәренең тематик төрлөлөгө.
Башҡорт мәҡәлдәре араһында ҡатын-ҡыҙға ҡарата ихтирам һәм һөйөү менән һуғарылғандары ла байтаҡ. Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары иң ауыр ваҡыттарҙа етем ҡалған балалар тураһындағы хәстәрлекте, емерек хужалыҡтарҙы тергеҙеү мәсьәләләрен үҙ өҫтөнә ала. «Өйҙөң өс сатын — ҡатын, ә бер сатын ир тота». Өйҙөң ҡотон һәм именлеген тотҡан ҡатын-ҡыҙҙы битәрләү, уны кәмһетеү ир-ат өсөн лайыҡ булмаған күренеш иҫәпләнә:"Ир аламаһы үҙе һайлаған ҡатынды яманлар".
Әсәлек (аталыҡ) культы башҡорт йолаларында һәр ваҡыт айырым бер хөрмәт менән файҙалана: «Бала күрмәгән, балдан ауыҙ итмәгән», «Балаһыҙ баш — ярылған таш».
Ғаиләлә бала тыуыуы шатлыҡлы, Аллаһы Тәғәлә тарафынан ебәрелгән ваҡиға итеп ҡабул ителә: «Ямғыр яуһа, ергә — бәрәкәт, игелекле бала тыуһа, илгә — бәрәкәт», «Балалы кеше — бай кеше», «Балалы өй — баҙар, балаһыҙ өй — тулы зар». Бала — бәхетле етеш ғаиләнең («Балһыҙ гөлгә ҡорт ҡунмаҫ, балаһыҙ өйгә ҡот ҡунмаҫ»), уңышлы никахтың («Баланы табыу һөнәр түгел, бағыу һөнәр»), ата-әсәгә ихтирамлы һәм һаҡсыл ҡараштың («Атай булмай, атайың ҡәҙерен белмәҫһең, әсәй булмай, әсәйең ҡәҙерен белмәҫһең») нигеҙе һанала.
Балалы ҡатын, башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, ихтирам һәм абруй менән ҡаҙана, ә балаһыҙ ҡатын, киреһенсә, тирә-йүндәгеләренең хөрмәтен юғалта («Балаһыҙ ҡатын — емешһеҙ ағас», «Ҡыҫыр ҡатындан ҡытҡылдаған тауыҡ артыҡ», «Ҡыҫыр ҡатындан бала таптырма»).
Башҡорттар араһында айырылышыу бик һирәк осрай. Айырылышыу йәмәғәт аңында хурлыҡлы, әхлаҡһыҙлыҡ күренеше булып иҫәпләнгән: «Тәүге ир — ир йолаһы, икенсеһе — йөҙ ҡараһы».
Айырылышыу, кешеләрҙең яҙмышын емереүсе, уларҙың күңелен тәрән йәрәхәтләүсе ауыр тормош драмаһы итеп ҡабул ителгән «Ирҙән айырылғансы, күкрәгеңдәге йәнеңдән айырыл», «Ирҙән иргә йөрөгәнсе, гүрҙән гүргә йөрөү артыҡ».
Быуаттар һуҙымында әхлаҡ ҡағиҙәләре ипле һәм инсафлы ғаилә тормошоноң мөһимлеген һәм йәмәғәттәге урынын раҫлап килә («Талашлы өйҙә тормош булмаҫ, ыҙғышлы өйҙә аш булмаҫ») бала тәрбиәләүҙә рухи ҡиммәттәренең мөһимлеге һәм ғаиләләге йылы мөнәсәбәттәрҙең ыңғай роле һыҙыҡ өҫтөнә алына: («Ыҙғышлы йортта аҙғын ҡыҙ үҫер»).
Әйтемдәрҙә эшсән, тоғро һәм аҡыллы ҡатынға: әсәгә, тормош юлдашына оло хөрмәт сағыла. «Ҡатын — донъя тотҡаһы», «Ирҙе ир иткән дә — ҡатын, хур иткән дә — ҡатын», «Яҡшы ҡатын — арғымаҡҡа атландырыр, яман ҡатын — гүргә индерер», «Әсәһе ағасҡа менһә, ҡыҙы ботаҡҡа йәбешер», «Әсәһенә ҡарап ҡыҙын ҡос» һ. б.
Үҙенсәлектәре
Үҙенең этнокультур үҙенсәлеге арҡаһында башҡорт мәҡәл һәм әйтемдәренең ҡайһы берҙәренең башҡа телдәрҙә эквиваленты юҡ.
Башҡорттар үҙҙәренең тормошон аттан башҡа күҙ алдына ла килтерә алмай, быға уларҙың йәшәү шарттары сәбәпсе була. Ат башҡорттар өсөн именлек тә, ғаиләнең етелешлеге лә, шул уҡ ваҡытта, ғорурлыҡ билгеһе лә булып торған, ул азатлыҡтың кәүҙәләнеше иҫәпләнгән. Шуға ла башҡорт телендә тик башҡорттарға ғына хас мәҡәлдәр һаҡланып ҡалған: «Ирҙең юлдашы ла ат, моңдашы ла ат», «Ат ҡәҙерен белмәгән, теҙген тотоп ҡалыр», «Ирмен тигән ир күңелендә эйәрле-йүгәнле ат ятыр», «Ир ирекле башын ҡол итмәҫ».
Башҡорттар күсмә тормош алып барған, һунарсылыҡ, малсылыҡ, солоҡсолоҡ менән шөғөлләнгән. Улар үҙҙәренең нәҫелен ишәйтеүгә, шәжәрәһен дауам итеүгә айырым иғтибар бүлгәндәр, оло быуын вәкилдәренә, белем алыуға, туғандар араһындағы мөнәсәбәттәрҙең һәм туғанлыҡ бәйләнешенең эске ҡанундарына хөрмәт менән ҡарағандар. Былыр барыһы ла башҡорт мәҡәл һәм әйтемдәрендә сағылыш тапмайынса ҡалмаған: «Андыҙ барҙа — ат үлмәҫ, ирәүән барҙа — ир үлмәҫ», «Ҡурай тартһаң, көй сығыр, бүрәнә тартһаң өй булыр», «Туғаныңдан биҙмә — нәҫелең ҡорор», «Атанан күргән — уҡ юныр, әсәнән күргән — тун бесер», «Улы барҙың урыны бар, ҡыҙы барҙың ҡәҙере бар», «Яҡшы улың ҡорҙашыңдай булыр», «Атаһы ҡолан алмағандың, балаһы ҡуян алмаҫ», «Үҙең ҡарға булһаң, балаң һандуғас булмаҫ»
Ғилми тикшеренеүҙәр
Башҡорт мәҡәл һәм әйтемдәрен йыйыу һәм өйрәнеү эше менән күренекле фольклорсы ғалимдар Ә. И. Харисов, Ә. Н. Кирәев, М. М. Сәғитов, Н. Т. Зарипов, С. А. Галин, Ғ. Б. Хөсәйенов, Ф. А. Нәҙершина, Ә. М. Сөләймәнов, Н. Д Шоңҡаров шөғөлләнә.
Башҡортостан Республикаһы ғалимдары башҡорт мәҡәлдәрен башҡа телдәрҙәге мәҡәлдәр менән сағыштырып өйрәнә, уларҙы дөйөм һәм милли үҙенсәлектәре билдәле бер этнокультур йәмғиәткә хас булған һәм милли һыҙаттарҙы сағылдырған үҙенсәлек нисбәтенән сығып тикшерә.
Сергиополь (Дәүләкән районы)
Сергиополь (Сергиополь) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 362 кеше. Почта индексы — 453406, ОКАТО коды — 80222843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баҡы телебашняһы
Баҡы телебашняһы (Qülləsi Televiziya Bakı) — Әзербайжан баш ҡалаһы Баҡыла урынлашҡан 310 метр бейеклегендәге ҡоролма. Әзербайжандағы иң бейек ҡоролма, донъяла бейеклеге буйынса  34-се урындағы телевизион башня.
Комплекс СССР Министрҙар Советы ҡарарына ярашлы һәм  Әзербайжан ССР-ы Элемтә министрлығы заказы буйынса СССР Элемтә министрлығының Дәүләт проект  институты тарафынан проектлана.
Төҙөлөш 1979 йылда башлана. Проектҡа ярашлы, ул 1985 йылда тамамланырға тейеш була. Әммә билдәле сәбәптәр арҡаһында  комплекста төҙөлөш эштәре тотҡарлана. Телебашня төҙөлөшө 1993 йылда дауам иттерелә һәм 1996 йылда комплекс тантаналы асыла.
2008 йылда телебашня реконструкциялана, 175 метр бейеклектә әйләнмә  ресторан асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Сәлихов
Сәлихов — фамилия. Ғәрәп теленән алынған, яҡшылыҡ, изгелек ҡылыусы; тәүфиҡлы, ғәҙел тигәнде аңлата.
Вайлдбериз (Wildberries)
Wildberries (Вайлдбериз) (МФА:[waɪld ˈberiz], (''ингл. ''«ҡырағай еләк» ) —кейем, аяҡ кейеме, электроника, балалар тауарҙары, йорт һәм башҡа тауарҙар халыҡ-ара интернет-магазины . Рәсәйҙә, АҠШ-та, Францияла, Италияла, Испанияла, Белоруссияла, Ҡаҙағстанда, Ҡырғыҙстанда, Әрмәнстанда, Польшала , Словакияла , Германияла , Израилдә һәм Молдовала эшләй.
Күрһәткестәр
Компания мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда Wildberries-та тауар әйләнеше 72 %-ҡа, 118,7 миллиард һумға күтәрелде. 2019 йылда әйләнеш 88 %-ҡа — 223,5 миллиард һумға тиклем. 2020 йылда әйләнеш 96 %-ҡа — 437,2 миллиард һумға тиклем үҫте.
2019 йылда рәсәй журналы Forbes компанияға нигеҙ һалыусы Татьяна Бакальчукты, эшен нулдән башлағандар һәм Рәсәй һәм донъя тормошон үҙгәрткән эшҡыуар-визионерҙар: «Рәсәйҙе аңлауҙы үҙгәрткән 15 бизнесмен» рейтингына индерҙе. Шул уҡ йылдың февралендә Forbes компания хаҡын 1,2 миллиард АҠШ доллары менән баһаланы (Рунетта 4-се урын). 2020 йылда Boston Consulting Group компанияһы WildBerries-ты халыҡ-ара технологик компанияларының — Mail.ru Group, Playrix, Яндекс, Тинькофф Банк һәм 1С менән бер рәттән, ИТ-ла донъя лидерына претенденттарының ТОП-100 рейтингына индерҙе. Apple компанияһы шулай уҡ Wildberries ҡушымтаһын, AppStore-ла 2020 йыл йомғаҡтары буйынса, иң популяр ҡушымталар иҫәбенә индерҙе.
2016, 2017 йыл йомғаҡтары буйынса, 2018 , 2019 һәм 2020 йыл йомғаҡтары буйынса РФ-ның иң ҙур интернет-магазины рәтенә инде.
Тарихы
Интернет-магазинға 2004 йылда Владислав һәм Татьяна Владимировна Бакальчук н геҙ һала.
2012 йылда Wildberries Белоруссия рыногына сыға, 2014 йылда Ҡаҙағстандан заказдар ҡабул итә һәм тауар ташый башлай.
2015 йыл йомғаҡтары буйынса Wildberries рәсәйлеләрҙең популяр ватан интернет-магазины булып китә.
2016 йылдың беренсе яртыһында Wildberries РФ компаниялары араһында (интернет-магазиндары һәм офлайн-селтәрҙәр) онлайын-һатыу буйынса беренсе урынға сыға, һәм был уңышты компанияның тауарҙы сығара алырлыҡ үҙ пункттары һаны үҫеү менән бәйләйҙәр. Продажи интернет-магазина за весь 2016 год оценивались в 45,6 млрд рублей.
2017 йылдың сентябрендә Подольск янында компанияның Рәсәйҙә иң ҙур яңы бүлеү-таратыу үҙәген (145 мең кв. метрлыҡ).
2018 йылда интернет-магазин аҙыҡ-түлек һата башлай. Тогда же российский Forbes в очередном рейтинге самых дорогих компаний Рунета вновь определил ООО «Вайлдберриз» на четвёртое место, оценив его капитал в $602 млн. 2019 йылда Wildberries Рунеттың Forbes журанлы биттәрендә баҫылған иң ҡиммәтле компанияларының рейтингында дүртенсе урын алды. Эксперттар баһалауынса, 2019 йылда компанияның хаҡы 1,2 миллиард доллар тәшкил итте. Америка журналы Forbes 2019 йылда компанияға нигеҙ һалыусы Татьяна Бакальчукты «Иң күренекле яңы миллиардерҙар Топ-10 — 2019» рейтингына индерҙе. Компания мәғлүмәттәре буйынса, 2018 йылда Wildberries әйләнеше 72 %ҙа, 118,7 млрд һумға тиклем үҫте.
2019 йылдың 1 мартынан Wildberries голланд бренды Mexx-тың яңы коллекцияларын эксклюзив онлайн-һатыусы булды.
2019 йылда Рәсәйҙең иң ҙур мода һатыусыһы тип танылды.
2021 йылдың ғинуарында Wildberries-тың Германияла эшләй башлағаны билдәле булды. Был Wildberries эш башлаған унынсы ил ине — 2019 йылда маркетплейс Польшаға, Словакияға, Украинаға һәм Израилгә барып етте.
2021 йылдың 23 июлендә Украина президенты Зеленский Владимир Александрович Wildberries-ҡа ҡарата Украинала өс йылға санкция индереү Бойороғона ҡул ҡуйҙы. Компанияға нигеҙ һалыусы Татьяны Бакальчук, уның ире Владиславҡа һәм компания хеҙмәткәрҙәре Андрей Ревяшко һәм Алексей Кузменкоға ҡарата персональ санкция индерелде. Украина мәҙәниәт һәм мәғлүмәт сәйәсәте министры Александр Ткаченко Wildberries-ҡа, рәсәй хәрби формаһын һәм формы и товаров, используемых для "рәсәй пропагандаһы"нда файҙаланылған тауарҙарҙы һатҡан өсөн, сакция индерелеүен иғлан итте. Wildberries, Украинала һатыу күләме барлығы 0,01 % ҡына тәшкил иткәнлектән, был компанияның бизнесына йоғонто яһамауын тәфсир итте.
2021 йылда Forbes журналы Рәсәйҙең иң бай ғаилә кланы рейтингын төҙөнө, һәм бында Wildberries интернет-магазины хужалары Татьяна һәм Владислав Бакальчуктар ғаиләһе тәүге юлды биләне. По данным издания, их имущество оценивается в 13,1 миллиарда долларов.
Бизнес-модель
Wildberries бизнес-моделен онлайн-гипермаркет, универсаль формат магазины йәки маркетплейс (компания-партнёрҙар тауарҙарынан торған сауҙа майҙансығы) тип ҡылыҡһырлайҙар. Компания кейем етештереүселәр һәм рәсми дистрибьюторҙар менән туранан-тура хеҙмәттәшлек итә. Улар интернет-магазиндарында тауар ассортиментын һәм хаҡтарын үҙ аллы формалаштыра, ә Wildberries сауҙа йомғаҡтары буйынса комиссиянан килем ала, при этом с октября 2019 года минимальная комиссия для поставщиков составляет 15 %. 2019 йылдың декабрендә интернет-магазин аша көн һайын 750 мең заказ яһалған.
Милек формаһы буйынса компания хосуси милек — Бакальчуктар ғаиләһенеке ; инвестициялар йәлеп итмәй, үҙ аҡсаһына һәм үтескә алынған (заём) аҡсаға үҫеш бара. Forbes билдәләгәнсә, Wildberries — рәсәй интернет-баҙарында иң ябыҡ компанияларҙың береһе: уға нигеҙ һалыусы генераль директор Татьяна Бакальчук матбуға менән бәйләнешкә инмәй һәм рынок өсөн профиль булған сараларҙа ҡатнашмай (позднее, в интервью 2018 года Владислав Бакальчук заявил об активизации общения со СМИ ).
Ойоштороу структураһында директорҙар советы юҡ, шулай уҡ бүлек һәм подразделениелар етәкселәре лә күп түгел: идара итеү структураһы ябай, уның стилен демократик характерлы тип тасуирлайҙар. Компанияла 20 мең кеше эшләй, шуларҙан баш офиста — 500-гә яҡын (үҙташыу (самовывоз) пункттары менеджерҙары һәм курьерҙары шулай уҡ компания хеҙмәткәрҙәре тип һанала). Автопаркта 150 машина (2018 йылдың мартына). РФ буйлап алып барып ҡуйыу (достака) Мәскәү өлкәһендәге үҙ логистик үҙәгенән һәм ҙур ҡалаларҙағы келәттәрҙән тормошҡа ашырыла.
Бикмырҙа (Нуриман районы)
Бикмырҙа (Бикмурзино) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше. Почта индексы — 452443, ОКАТО коды — 80245805002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Солтанбәк ауыл Советы (Асҡын районы)
Султанбәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Херренкимзе (һарай)
Херренкимзя (Schloss Herrenchiemsee; Херренкимзее тип яҙылған варианттары ла осрай) — Бавария короле II Людвигтың ҡала ситендәге резиденцияһы. Ул Баварияның иң ҙур Кимзе күлендә һуҙылған утрауҙа урынлашҡан. Херренкимзе Мюнхендан көнсығышҡа табан 60 км алыҫлыҡта тора. Херренкимзе — II Людвигтың иң ҡиммәтле һарайы(уны төҙөүгә киткән сығымдар 16,6 миллион марканан артҡан — сағыштырыу өсөн: Линдерхоф һәм Нойшванштайн һарайҙары икеһе бергә 14,7 миллион марканан үтмәй): һарайҙың эсен биҙәү өсөн тик алтын ғына ла 4,5 килограмм тотонолған була.
Людвиг II Херренкимзене үҙенең кумиры булған француз короле Людовик XIV хөрмәтенә Версалға оҡшатып төҙөткән.
Урынлашыуы
Өсөнсө һарайына король Людвиг II артыҡ оҙон юл буйлап, Альп тауы армыттары аша, Мюнхен һәм Зальцбург араһында ятҡан Кимзе күленә барған.
Тарих
Әле Линдерхофтың төҙөлөшө тамамланмаған көйөнсә 1878 йылдың 21 майында Хероренкимзе һарайының беренсе ташы һалынған Замокты король башта Грасвангталь үҙәнендә төҙөргә булған, уны «Ettal Meicost» анаграммаһы менән атаған. Король планлаштырылған ҡоролманың масштабтары ғәйәт ҙур булғанлығынан бик ныҡ яфа сигә. Линдерхоф һарайының саманан тыш байлығы һоҡландырһа, таң ҡалдырһа, бында башҡарылған эштәр Линдерхофтыҡына ҡарағанда күп тапҡырға өҫтөн тора һәм күп эшсе көсөн, финанс сығымдарын талап итә. 1803 йылда утрау сиркәүҙән конфискацияланғас, уның хужлары бер нисә була, ахырҙа 1873 йылдың сентябрендәә уны Людвиг һатып ала. Бер йыл үткәс, король үҙенең Францияға сәфәре ваҡытында Версалде бик ентекле итеп ҡарай. Һарай проектын эшләү һәм төҙөлөш йылдам темптарҙа бара. Беренсе булып Яңы замокка королдең тәүге сәфәре 1881 йылда була. Король үлгән мәлдә һарайҙың 70 бүлмәһенең 50 бүлмәһе бер нимәһеҙ буш тора.
Король Людвиг төҙөлөш барышында архитекторҙарға: «күсереп түгел, ә Людовик XIV рухында төҙөгөҙ», -тип яҙған.
Ғәниев Ривнер Фазыл улы
Ғәниев Ривнер Фазыл улы (1 апрель 1937 йыл) — механика һәм машиналарҙы өйрәнеү өлкәһендә совет һәм Рәсәй ғалимы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1994), К. Э. Циолковский исемендәге Космонавтика Фәндәр академияһы академигы (1991), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы, техник фәндәр докторы (1968), профессор (1969), 2009 йылдан 2015 йылға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһының А. А. Благонравов исемендәге машиналар өйрәнеү институты (ИМАШ РАН) директоры.
Биографияһы
Ривнер Фазыл улы Ғәниев 1937 йылдың 1 апрелендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Тәжәй ауылында тыуған.