cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡәнзәфәр бей
Биографияһы
Төп мең башҡорт ырыуының башҡа башҡорт бейҙәре һәм тархандары кеүек үк, ырыу башлығы тип элекке Мавераннахра (хәҙерге Үзбәкстан территорияһындағы, Һыр-Даръя йылғаһындағы дәүләт) хакимы Һанаҡлы ханды Урадач бейҙе (Мең һаҙаҡлы Ураҙас бей), биләмәләре Каманың төньяҡ ярҙарынан алып көньяҡта нуғайҙар һәм һарттар, көнсығышта уйғырҙарға  тиклем йәйрәп ята.
Билдәлелек яулауы
1552—1553 йылдарҙа Бөйөк Кенәз Иван IV Ҡазанды алғандан һәм Русь Ҡазан ханлығын яулағандан һуң, нуғай мырҙалары Ҡара-Килембәт һм Аҡһаҡ-Килембәт Түрәхан менән берлектә был ерҙәрҙән китергә һәм рустарға буйһонған башҡорт ҡәбиләләрен көс менән алып китергә ҡарар итә. Мең башҡорттары нуғайҙарға ҡаршы баш күтәрә, уларҙың башлығы — иң йәш бей Ҡәнзәфәр була. Меңдәрҙең бер өлөшө нуғайҙар менән хәҙерге Кубань территорияһына китә, әммә башҡорттарҙың күпселек өлөшө Ҡәнзәфәр бей яғына сығып, тыуған ерҙәрендә ҡала. Яҙғыһын мең башҡорттарының дөйөм йыйылышы — Йыйын да Муса бейҙең улы, мең ырыуҙарының элекке башлығы Субай түрәнең туғаны меңдәрҙең 12 ырыуы башлығы итеп һайлана.
1554 йылдың ҡышында абруйлы меңдәр һәи ырыу старшиналары вәкилдәре башында Ҡаҙанға — ватандаштары исеменән Рәсәй батшаһы Иван Грозныйҙан меңдәрҙең (иң ҙур башҡорт ҡәбиләләренең береһе) Рус дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушылыуын һорап бара. Унда батша наместнигы, бояр Шуйский-Горбатов һәм кенәз Андрей Курбский менәнкөньяҡ-көнбайыш мең башҡорттарын рус подданныйлығына ҡабул итеүтураһында һөйләшеүҙәр алып бара. Иван IV Ҡәнзәфәр бейгә тархан дәрәжәһен бирә. Үҙ ерҙәрендәге аҫаба биләмәләренә «Жалованная грамота» ала.
Ҡәнзәфәр бейҙең башҡорттар араһынан беренсе булып Аҡ батшаға барыуы, уның мең ырыуын бергә туплауын көньяҡ-көнбайыш мең башҡорттары шәжәрәләре раҫлай.
Ғаиләһе һәм балалары
Ҡәнзәфәр бейҙең дүрт улы була:
Меңдәрҙең аҫабалыҡ хоҡуғын раҫлау
1667 йылда мең башҡорттары:  Ҡоҙаш бей улы Йәнбаҡты кенәз; Дистан бей улы Мәхмүд бей; Яйыҡсабый бей улы Ҡамасыҡ бей һәм Урман бей улы  Ураҙлы бей Мәскәүгә  кенәз Алексей Михайлович Романовҡа вәкил булып бара. Батша, Иван IV биргән  "Жалованная грамота"  нигеҙендә уларға 1667 йылдың 12 майында аҫаба хоҡуҡтарын раҫлауған "Оберегательная грамота" бирә.
Икенсе тапҡыр 1671 йылда Йәнбаҡты кенәз һәм уның 11 юлдашы Мәскәүгә барып,  батша Алексей Михайловичҡа мең ҡәбиләһенең ырыуҙары араһында ерҙәрҙе бүлеү грамотаһын биреү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. 1667 йылда бирелгән  "Оберегательная грамота" нигеҙендә Рәсәй батшаһы меңдәрҙең дөйөм аҫаба ерҙәрен 11 ырыу араһында бүлеү тураһында грамота бирә.
Меңдәрҙең ер биләмәләре
Меңдәр барлығы 1 102 905 дисәтинә ергә эйә була. Ә мең  олоҫтары барлығы: Дөйөм аҫаба ерҙәрҙе бүлгәндә:
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Благовар районында Ҡәнзәфәр бей исемендәге  "Һарайлы"  Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге ойошторолған.
Яңы Баҡай (Кушнаренко районы)
Яңы Баҡай (Новобакаево) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 452244, ОКАТО коды — 80240810005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мекуль
Мекуль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 799 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Йыһан
Йыһан — ко́смос (греч. κόσμος — тәртип, гармония) — төҙөлөш, донъя, күк ҡабағы, материаль тормош. Ко́смос «порядок, гармония») — понятие древнегреческой философии и культуры, представление о природном мире как о пластически упорядоченном гармоническом целом. Противопоставлялся хаосу. Греки соединяли в понятии «космос» две функции — упорядочивающую и эстетическую.
Донъяның килеп сығышы, дөйөм алғанда һәм уның өлөштәре, хаостан йыһан барлыҡҡа килеүе тураһында мифтар - косогония мифтары тип атала. Күпселек мифологияларҙың төп башланғыс сюжеты, мифтарҙың төп категорияһы һәм төрө. Ғаләм килеп сығышы тураһында космологик күҙаллауҙар менән айырылғыһыҙ бәйләнгән.
Йыһан мифтарында хаостың ғаләмгә әүерелеү пафосы айырыуса актуаль. Уларҙа йыһан структураһы тураһында космологик күҙаллауҙар сағыла. Төп стихияларҙың (ут, һыу, ер, һауа) айырылыуы һәм бүленеүе, күкте ерҙән айырыу, донъя океанынан ер ҡабығының барлыҡҡа килеүе, донъя ағасы, донъя тауы урынлашыуы, күктә яҡтыртҡыстар нығытылыуы, һуңынан ландшафтүҫемлектәр, хайуандар, кеше булдырыу тураһында бәйән ителә. Донъя беренсе элементтан (субстрат), мәҫәлән, донъя йомортҡаһынан йәки антропоморф бәһлеүән-тәүзаттан барлыҡҡа килеүе мөмкин. Төрлө йыһан объекттарын табыу, хатта урлау һәм мәҙәни герой тарафынан күсереп ултыртылыуы мөмкин.
Тарихы
|access-date=2014-08-23 |archive-date=2015-01-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128114136/http://www.kirshin.ru/about/arsii/03_02.html |deadlink=no }}.
Платон в диалоге «Тимей» рассматривает космос как живой, соразмерный организм, обладающий разумной душой, а человека — как часть космоса. Здесь же Платон формулирует трудность в объяснении устройства космоса: он божественен, значит, все небесные тела должны двигаться равномерно по круговым орбитам, однако движение планет противоречит этому требованию. Эту проблему пытались решить Евдокс и Каллипп в рамках теории гомоцентрических сфер.
Аристотель выступил с критикой пифагорейского и платоновского учения о строении космоса, в частности, отказался от учения о космической душе, заменив её космическим Умом.
В древнегреческой космологии Космос считался ограниченным, в его центре располагалась неподвижная Земля, вокруг которой вращались все небесные тела, включая Солнце. Звёзды располагались на периферии Космоса. Геоцентрическая система мира, доработанная в эллинистическую эпоху в рамках теории эпициклов (Гиппархом, Птолемеем и др.), господствовала до XVI в.
Стоики и неоплатоники в поздней античности, схоласты и христианские богословы в Средние века также включили в свои философские концепции учение о космосе. Философы и ученые эпохи Возрождения и раннего Нового времени (например, Коперник и Кеплер) обычно опирались на принципы античной космологии, однако в центре Космоса размещалось Солнце, а не Земля (см. Гелиоцентрическая система мира).
В Новое время понятие «космос» вытесняется из научного употребления, заменяясь понятием «Вселенная».
В некоторых славянских языках (русском, польском, болгарском, сербском) под космосом в настоящее время подразумевают пространство за пределами Земли («космическое пространство»). -->
Сиэтл
Сиэ́тл (Seattle, шулай уҡ Сиэттл, Сиетл тип яҙыла ала) — АҠШ-тың көньяҡ-көнсығышында һәм Вашингтон штатында иң ҙур ҡала. Ҙур диңгеҙ порты. Сиэтл ҡалаһы — Кинг округынын административ үзәге. Вашингтон күле һәм Пьюджет ҡултығы араһында урынлашҡан.
Сиэтл 1851 йылдың 13 ноябрендә Артур Денни төркөмө менән һалынған һәм Нью-Йорк Алки тип аталған. Чинук диалектынан был «Киләсәк Нью-Йорк» һүҙенең тәржемәһе.
1853 йылда Девид Мэйнард ҡасабаны урындағы ырыуҙар батшаһын тәбрик итеп Сиэтл тип атарға тәҡдим бирҙе.
1869 йылдан ҡаланы кешеләр араһында «Король ҡалаһы» тип атанылар. Ошо исем бер портлендт күсемһеҙ мөлкәт агентлығы ҡалаға бирҙе.
Сиэтл ҡалаһы йәшәүселәрҙе сиэтлиттар инглиз теленән тәржемә итәбеҙ.
Сиэтл күп уңыштар менән айырыла:
Гуцко Денис Николаевич
Денис Николаевич Гуцко (1969 йылда Тбилисиҙа тыуған) — Рәсәй яҙыусыһы, Рәсәй йәш яҙыусылар форумында ҡатнашыусы «Букер — Открытая Россия» премияһы лауреаты (2005), Халыҡ-ара «Куликово Поле» асыҡ әҙәбиәт премияһының «Публицистика» (2014) номинацияһы лауреаты.
Биографияһы
Тбилисиҙа урта мәктәпте тамамлаған. 1987 йылда Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Ростов дәүләт университетының геолог-география факультетын «Экология һәм ғәмәли геохимия» һөнәре буйынса тамамлай. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Хәҙерге ваҡытта Дондағы Ростовта йәшәй.
2000 йылда «Литературная газета»һының «ЛГ — Көньяҡ Рәсәй» ҡушымтаһында уның «Прирученный лев» хикәйәһе баҫылып сыға. 2002 йылда «Знамя» журналында «Апсны абукет» хикәйәһе баҫыла. «Дружба народов» һәм «Волга» журналдары авторы.
Рәсәй йәш яҙыусылар форумында ҡатнашыусы (Мәскәү-Липки, 2001, 2002, 2003). Икенсе Форум һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй Федерацияһы мәҙәниәт министрлығының стипендиаты. «Букер премияһы (Рәсәй)» лауреаты (2005(«Без пути-следа»)романы өсөн}. Шул уҡ йылда «Без пути-следа» романы, «Там, при реках Вавилона» повесы менән берләштереп, «Русскоговорящий» дилогияһы итеп нәшер ителә.
Тыхта (Иня ҡушылдығы)
Тыхта  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себета-Яга
Себета-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тарипат-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Грузия тарихы
Грузия (საქართველო Сакартве́ло) — Төп Кавказ һыртының көньяҡ битләүҙәрендә, Ҡара диңгеҙ ярында урынлашҡан Көньяҡ Кавказдағы тарихи төбәк һәм хәҙерге дәүләт атамаһы. Төп халҡы булып Кавказдың һәм донъяның боронғо халыҡтарының Европеоид расаһына ҡараған боронғо ерле халыҡтарҙың береһе — картвелдар тора, тап улар Грузин дәүләтенең тарихын барлыҡҡа килтерә (см.). .
Себета-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Грузия тарихы
Грузия тарихы (საქართველოს ისტორია) Аббевиль мәҙәниәте һәйкәлдәренән башланып, бөгөнгө ваҡиғалар менән тамамланған оҙайлы ваҡытты үҙ эсенә ала. Кавказ төбәктәре менән бер рәттән Грузия кешелек цивилизацияһы һәйкәлдәре табылған һәм металлургияның, шараптың тыуған ере иҫәбенә инә. Грузия тарихында беренсе ҡәбилә берләшмәһе, һуңыраҡ дәүләт булып беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ аҙағында телгә алынған Диаоха тора.
Себета-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грузия тарихы
Грузияның яйлап тергеҙелеүе 1762 йылда Картли менән Кахетиҙың берләшеүенән һуң башлана. 1783 йылда Рәсәй менән Грузия араһында Георгий трактаты төҙөлә. 1801—1864 йылдар осоронда грузин батшалыҡтары һәм кенәзлектәре Рәсәй империяһы составына инә һәм унда 1918 йылға тиклем була. һуңынан беренсе Грузин демократик дәүләте — Грузия Демократик Республикаһы ойошторола. 1921 йылдың 25 февралендә 1921 Грузия Демократик Республикаһы Ҡыҙыл Армия частары тарафынан бөтөрөлә. 1991 йылдың 9 апрелендә Грузия Юғары Советы бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһында акт ҡабул итә, әммә шул уҡ йылдың аҙағында, СССР тарҡалғанға тиклем Грузия формаль рәүештә уның составында ҡала. 1991 йылдың 26 декабренән Грузия — бойондороҡһоҙ дәүләт. 1992 йылдың 31 июленән Грузия Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып тора.
Байраш
Байраш (Байраш) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Почта индексы — 452720, ОКАТО коды — 80217816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ)
Ҡорбан салыу урыны (йондоҙлоҡ) (Ara) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Ara, яҡтылығы 2,95 була. Майҙаны буйынса урыны — 63.
Оппург
Оппург (Oppurg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1257 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7381 һәм автомобиль коды — SOK.
Клагенфурт соборы
Клагенфурт соборы йәки изге Петр һәм Павел соборы (Klagenfurter Dom) — католик сиркәүе, Австрияның Клагенфурт ҡалаһында урынлашҡан. Изге Петр һәм Павел сиркәе Гурка епархияһының кафедраль соборы булып тора. Сиркәү Австрия протестант архитектураһының иң боронғо өлгөһө булып тора.
Тарих
Изге Петр һәм Павел сиркәүе 1578 йылда төҙөлгән. Башта сиркәү Изге Троица исемен йөрөтә һәм протестанттар сиркәүе була. XVI быуатта Каринтияла протестантизм киң таралған була. Изге Троица сиркәүе Клагенфурт протестанттарының дини үҙәге була.
1600 йылда Австрияла Конрреформация башланып китә һәм Клагенфурт халҡы тыныс ҡына католицизмға күсә. Изге Троица сиркәүе 1604 йылда апостолдар Петр һәм Павел католик сиркәүенә әүерелә, улар хөрмәтенә изгеләндерелә. Шул уҡ ваҡытта сиркәү иезуиттар ҡарамағына тапшырыла, улар сиркәүгә бер нисә төкәтмә төҙөй. 1665 йылда миһраб һәм Изге Франциск Ксаверий сиркәүе төҙөлә, ҡорамдың көньяҡ өлөшөндә — Орсини-Розенбергтарҙың ғаилә кәшәнәһе төҙөлә.
1773 йылда иезуиттар Клагенфуртты ҡалдыра һәм Изге Петр һәм Павел сиркәүе үҙенең әһәмиәтен юғалта. 1787 йылда Гурка епархияһы Гурканан Клагенфуртҡа күсерелә. Изге Петр һәм Павел сиркәүе Гурка епархияһы кафедраль соборы статусын ала.
Клагенфурттағы протестанттар сиркәүе дауахана эсендә торған була. Был дауахана менән сиркәү эске ихатала арка менән тоташтырылған була. Иезуиттар дауахананы киңәйтеп, уны уҡыу йорты сифатында файҙалана. Иезуиттар ҡаланан киткәндән һуң, был бүлмәләр казарма булараҡ ҡулланыла. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында дауахана өлөшө емерелә һәм оҙаҡ ваҡыт тергеҙелмәй тора. Был дауахана бинаһының был өлөшө 1964 йылда тулыһынса емерелә. Собор алдында майҙан балыҡҡа килә һәм собор фасад асыла, ул яңыртып төҙөлөргә мохтаж була. Конкурс иғлан ителә, шунан һуң 1973 йылда архитектор Эвальд Капланер сиркәүҙең хәҙерге фасадын төҙөй.
Сығанаҡ
<references group="" responsive="">
Али Карнай
Биографияһы
1904 йылдың 19 ғинуарында Бөрө өйәҙенең боронғо башҡорт ауылы Оло Шаҙыла тыуған. Милләте — башҡорт.
Тәүҙә үҙҙәренең ауыл мәктәбендә, шунан Бөрө ҡалаһында педагогик курста уҡый.
1924 йылда Бөрө педагогия техникумының икенсе курсын тамамлағас, Мәскәүгә юғары уҡыу йортона уҡырға инергә әҙерлек курсына ебәрәләр. 1924—27 йылдарҙа Мәскәүҙә, Ленинградта Центрсоюздың юғары курстарында уҡый. 1932 йылда «Далалағы уттар» повесын яҙа. Шул йылдарҙа Хәйбулла районының Маҡан совхозында эшләй. 1932—35 йылдарҙа Ишембайҙа «Башҡортостан вышкаһы» гәзитендә эшләй. 1940 йылда «Беҙ ҡайтырбыҙ» повесы айырым китап булып баҫылып сыға.
Бөйөк Ватан һуғышында «Башҡорт атлылары» гәзитенең яуаплы мөхәрирре була. 1943 йылдың 16 июнендә һәләк була.
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
thumb|Али Карнай бер төркөм яҙыусылар менән (икенсе рәттә)
Хәтер
Оло Шаҙы ауылында Али Карнайҙың музейы бар. Уның исеме менән урам аталған.
Ютурмаль-Кы (йылға)
Ютурмаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Каш-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширь-Ю
Ширь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ия йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чхиквадзе Михаил Арчилович
Чхиквадзе Михаил Арчилович (მიხეილ არჩილის ძე ჩხიკვაძე;  — 1987 йыл) — архитектор. 1941 йылдан СССР-ҙың Архитекторҙар союзы ағзаһы. Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы (1972).
Биографияһы
Михаил Чхиквадзе Арчилович 1903 йылдың 19 майында Ананури ауылында руханиҙар ғаиләһендә тыуған.
Тбилиси сәнғәт академияһында уҡый һәм унда 1933 йылдан уҡыта башлай.
Мәскәүҙә СССР Архитектура академияһының аспирантураһында уҡый, фән докторы дәрәжәһенә диссертация әҙерләү өсөн Сталин исемендәге стипендия ала.
1941 йылда СССР-ҙың Архитекторҙар берлеге ағзаһы итеп алына.
1972 йылда Грузия ССР-ының атҡаҙанған архитекторы исеменә лайыҡ була; «Почёт Билдәһе» ордены һәм күп кенә миҙалдар менән бүләкләнә. 1987 йылда Тбилиси ҡалаһында вафат була һәм Кукий зыяратында ерләнә.
Реццаго
Реццаго (Rezzago) — Италия дәүләтендәге коммуна. Реццаго коммунаһы Италияның Ломбардия төбәгенең Комо провинцияһында урынлашҡан.
Реццаго коммунаһының халыҡ һаны 274 кеше (2008 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат килметрға 71 кеше тәшкил итә. Реццаго коммунаһының майҙаны — 4 квадрат километр. Реццаго коммунаһы диңгеҙ кимәленән 674 метр бейеклегендә һуҙылып ята. Сәғәт бүлкәте +UTS +1, йәй UTS +2. Почта индексы — 22030. Телефон коды — 031.
Реццаго коммунаһының ҡурсалаусыһы булып Пресвятая Богородица Раштыуаһы иҫәпләнә.
Ҡыҙыл Башҡортостан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мартинсон Муа
Мартинсон Муа (Хельга Мария Муа-Моа), ысын исеме Хельга Свартс; 2 ноябрь 1890 йыл — 5 август 1964 йыл) — швед яҙыусыһы.
Биографияһы
Муа Martinson 1890 йылдың 2 ноябрендә Эстерйётландта йылда тыуған. Әсәһе туҡыусы булып эшләгән.
Үҙенең автобиографияһына таянып яҙылған романдар серияһының баш һүҙендә Муа Мартинсон: «Минең турала дөрөҫлөк — һеҙҙең турала дөрөҫлөк, ҡәҙерле уҡыусылар!» —тип яҙа. Ысынлап та, уның ауыр бала сағы, йәшлек осоро тураһындағы китаптарында шул осорҙағы Швециялағы меңдәрсә кешенең яҙмышы сағыла.
1920 йылда ул кейәүгә сыға һәм бәләкәй генә крәҫтиән өйөндә йәшәй башлай. Ире эшләгән биш баланы туйҙырырға етмәй, шуға йәш ҡатын бай крәҫтиәндәргә көнлөксө булып яллана. Ауыр хеҙмәт тә, көндәлек аҙыҡ табыу, балалар тураһында ҡайғыртыу ҙа уны һындыра алмай. Уның тормошо — бик ауыр һәм фәжиғәле. Алкоголик ире үҙ үҙенә ҡул һала, ике балаһы фәжиғәле һәләк була. Ләкин Муа бирешмәй, хатта ауыр ысынбарлыҡҡа ҡаршы көрәшергә көс таба. Бөтә буш ваҡытын ул уҡып үткәрә. Муа (Хельга) Горький һәм Нексе, Золя һәм Достоевскийҙы уҡый. 20-се йылдар уртаһынан башлап, Муа йәмғиәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, гәзиттәр менән хеҙмәттәшлек итә, очерктар һәм фельетондар баҫтыра. Уның сәйәси ҡараштары әле бик тотороҡло булмай, ләкин әкренләп ул коммунистар партияһына яҡынлаша. "Әгәр мин сәйәсмән булһам, — ти Муа Мартинсон, — бар көсөмдө коммунистар партияһына бирер инем, уның сәйәсәте барыһынан да нығыраҡ минең ғүмер һыҙған юлыма тап килә ".
Ижады
Үҙенең тәүге китаптары менән үк Муа Мартинсон Швеция әҙиптәре араһында үҙ урынын ала. Уның ижады күп ҡырлы. Тәүге романы- «Ҡатын һәм алмағас» (1933). Уның художество ысулына Максим Горький һәм М.Андерсен- Нексё тәьҫир иткән.
Автобиографияһына нигеҙләнеп яҙылған «Әсәйем кейәүгә сыға» тетралогияһы авторы, (1936, урыҫ теленә 1957 йылда тәржемә ителгән) «Никах» (1938), «Король розалары» (1939), «Мин шағирҙы ҡаршы алам» (1950) әҫәрҙәрендә үҙенең төрлө ауырлыҡтар, һынауҙар менән үткән йәшлеген һүрәтләй. «Швед стенаһы артында» (1944) исемле очерктар һәм хикәйәләр йыйынтығы авторы. Икенсе донъя һуғышы (1939—1945) осоронда фашизмға ҡаршы була. Уның ижады социалистик идеялар менән һуғарылған, статор мәктәбенә яҡын тора.
Муа Мартинсон— эшсе ҡатын-ҡыҙ яҙмышы тураһында хикәйәләр авторы. XVIII—XIX быуаттарҙағы швед крәҫтиәндәре тураһындағы тарихи трилогия яҙған (1940—1950)- «Йондоҙҙар аҫтындағы юл» (1940), «Утлы лилиялар» (1941), «Ғүмер байрамы» (1950). Муа Мартинсон — ҡыҫҡа хикәйәләр, көнкүреш тураһындағы очерктар оҫтаһы. Уның хикәйәләре һәм очерктары «Швед стенаһы артында» (1944), «Һуғыштар араһында мөхәббәт» (1947) йыйынтыҡтарында донъя күргән.
Муа Мартинсон һәр ваҡыт ябай кешеләр тормошо тураһында яҙа. Ул: « Ҙур кешеләр тарих биттәренә эләгер. Уларҙан тыш һәр береһенең үҙ яҙмышы булған бәләкәй, бер кемгә лә күренмәгән кешеләр бар. Һәм мин уларҙың тормошон көн яҡтыһына сығарып, күрһәтергә теләйем».
Ләкин Муа Мартинсондың персонаждарын шартлы рәүештә генә «бәләкәй кешеләр» тип, тик уларҙың йәмғиәт системаһы тоҙағындағы урындары буйынса ғына, атап була. Муа Мартинсондың «бәләкәй кеше» тураһындағы һәр әҫәре — уның ҙур трагедияһы тураһындағы хикәйә. Ябай халыҡтың көндәлек тормошонан алынған хәл-ваҡиғаларҙы яҙыусы дөйөм йәмғиәттәге законға ярашлы эҙмә-эҙлеклелек менән бәйләй, ул ҡала һәм ауыл кешеләрен мәңге бөтмәҫ ярлылыҡ һаҙлығында тота ла инде.
Әҙип 1964 йылдың 5 авгусында Сорудала вафат була.
Менка-Яга
Менка-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 142 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ)
Бәләкәй Арыҫлан (йондоҙлоҡ) (Leo Minor) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — 46 LMi, яҡтылығы 3,83 була. Майҙаны буйынса урыны — 64.
Севрей-Юнко
Севрей-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хановей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альп тауҙары
А́льп тауҙары (Alpes, Alpen, Alpi, Alpe) — Көнбайыш Европалағы иң бейек тауҙар системаһы.
Ул Лигурий диңгеҙенән алып Урта Дунай тигеҙлегенәсә төньяҡтан көнбайышҡа һуҙылған ҡатмарлы түбәләрҙән һәм массивтарҙан тора. 8 илдең биләмәләрен эсенә ала: Франция, Монако, Италия, Швейцария, Германия, Австрия, Лихтенштейн, Словения. Альп тауҙары дуғаһының дөйөм оҙонлоғо 1 200 км тирәһе(дуғаның эске яҡ сите 750 км). Киңлеге 260 км-ғаса.
Иң бейек нөктәһе — Монблан тауы, 4810 метр.
Альптың көнсығыш армыттары Лейт тауҙары һәм көнбайыш армыттары Карпат — Хундсхаймер Берге 14 км ара ғына айырып тора.
Альп тауҙары — халыҡ-ара альпинизм,тау саңғыһы спорты һәм туризм үҙәге.
Исеменең килеп сығышы
Бер фараз буйынса, (аҡ) һүҙенән барлыҡҡа килгән латин һүҙе, ҡар ҡаплаған тауҙарҙы билдәләү өсөн б.э. тиклем I быуатта уҡ ҡулланылған. Икенсе бер фараз буйынса, атама бейек таулы биләмәне аңлатыусы Al йәки Ar һүҙҙәренән хасил булған. Хәҙерге француз һәм итальян телдәрендә һүҙе, шулай уҡ немец телендәге  һүҙе лә Тау түбәһе тигәнде аңлата.
Alpeis, йәки Alpes һүҙен Боронғо Греция һәм Боронғо Византия ғалимдары бейек тауҙарҙы һәм тау биләмәләрен атау өсөн файҙалана. Мәҫәлән, VI быуатта йәшәгән Византия яҙыусыһы Прокопий Кесарийский үҙенең әҫәрҙәрендә Альп тауҙарын һәм Пиреней тауҙарын бер генә Geminas Alpeis һүҙе менән атай. Башҡа тауҙар ҙа оҡшаш исемдәр менән аталған (Карпат тауҙары — Basternikae Alpes).
Кельт телендә лә һүҙе ҡулланылған, был һүҙ менән кельттар бейек тауҙарҙы атаған. Артабан был һүҙ, бер аҙ үҙгәреп, инглиз телендә ҡулланыла башлай. Был һүҙ кельттарға Римй империяһынан килеп ингән тигән фараз бар.
Геологияһы
Европа ғалимдары XVIII быуат башында Альп тауҙарының килеп сығышын һәм төҙөлөшөн өйрәнеү менән ҡыҙыҡһына башлай. Альп тауҙары — системаға һалып һәм ентекле рәүештә тикшеренеүҙәр башланған тәүге тау теҙмәһе. Альп тауҙарын өйрәнеүҙәге прогресс һөҙөмтәһендә бер нисә геологик концепция барлыҡҡа килә. XIX быуат уртаһында тау теҙмәләренең барлыҡҡа килеүен аңлатыу өсөн геосинклиналей теорияһы ҡулланыла. 1960-сы йылдар уртаһында уға алмашҡа литосфера плиталары тектоникаһы теорияһы барлыҡҡа килә, быға океандар геологияһындағы яңы асыштар булышлыҡ итә. Тап ошо теория Альп тауҙары эволюцияһын аңлау мөмкинлеген бирә.
Тауҙар сылбырының формалашыу процесын бер нисә этапҡа бүлергә мөмкин.
Альптың төбөндәге ҡарт тау тоҡомдарына яһалған анализ уларҙың протерозой дәүеренең аҙағында — кембрий дәүеренең башында (яҡынса 540 миллион йыл элек) фоормалаша башлауын һәм тау тоҡомонда циркон минералы булыуын күрһәтә. Альп тауҙары территорияһында ҡайһы берҙә шул уҡ кембрий дәүеренән һаҡланып ҡалған ташҡа әүерелгән үҫемлектәр, хайуандар ҡалдыҡтары осрай. Тап шул мәлдә Гондвана һәм Лавразия ҡитғалары бер-береһенә яҡынлаша башлай. Пермь осоронда, нигеҙҙә, тау тоҡомдарының составы формалаша, хәҙерге ваҡытта улар Альп тауҙарының иң түбәндәге ҡатламдарында ята. Шул осорҙа герцин йыйырсыҡтары хасил була башлай.
Таш күмер дәүеренең аҙағында Гондвана һәм Лавразия ҡитғалары бер-береһе менән бәрелешкәндә Пангея суперҡитғаһының барлыҡҡа килеүе тамамлана. Альп тауҙары ике тектоник плитә бәрелешкәндә хасил була, уның көнсығыш өлөшө һыу аҫтында, боронғо Палеотетис океаны төбөндә ҡала. Иртә Пермь осоронда вулкандарҙың юғары әүҙемлеге күҙәтелә, вулкандар, елдәр һәм яуым-төшөм йоғонтоһо менән бергә, герцин йыйырсыҡтарын емерә.
Триас дәүеренең уртаһына (яҡынса 220 миллион йыл элек) Африка һәм Европаның континенталь рифтогенезы боронғо Паратетис диңгеҙен булдыра. Юрский дәүеренең аҙағында (яҡынса 150 миллион йыл элек), донъя океанында һыу кимәле ҡапыл кәмеү һөҙөмтәһендә, Паратетис диңгеҙе хәҙерге Көньяҡ Альп тауҙарынан сигенә, үҙ артынан был өлкә өсөн хас булған эзбиз ҡатламдарын ҡалдырып китә. Тап ошо осорҙа Африканан Европа яғына табан Адриатик плитә хәрәкәт итә башлай, ул Көнсығыш Альп тауҙарында океан сөңгөлдәренең хасил булыуына сәбәпсе була. Хәҙерге ваҡытта ла плитә Европа яғына табан шыла, атап әйткәндә, Альп тауҙарындағы Периадриатик ярығы плитәләр сигендә ята.
60 миллионлап йыл элек, акбур дәүерендә, төп тау сылбыры формалаша. Тәүҙә был процесс Альп тауҙарының көнсығыш-австрия төбәгендә башлана, артабан әкренләп көнбайышҡа табан дауам итә. Уға Альп йыйырсыҡтары тигән атама бирелә. Альп тауҙарында структураһы һәм геологик составы буйынса бер-береһенән айырылып торған һәм тау массивы формалашыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өс төп төбәкте бүлеп күрһәтәләр: Көнбайыш, Көнсығыш һәм Көньяҡ Альп тауҙары.
Көнбайыш Альп тауҙары кайнозой ултырмалары булған иң йәш өлкә, кристаллик (гнейсы, слюдяные сланцы) һәм метаморфик (кварцево-филлитовые сланцы) тау тоҡомдарынан торған был тау теҙмәһенә осло ҡаялар хас. Альп тауҙарының үтә бейектә урынлашҡан өлкәһенә тау-боҙло рельеф һәм хәҙерге заман боҙланыуҙары хас. Көнсығыш Альп тауҙары тәпәшерәк һәм һөҙәгерәк, уларҙа мезозой эраһы ултырмалары бар. Көньяҡ Альп тауҙарындағы төп ултырмалар акбур дәүеренә ҡарай.
Альп тауҙары структураһы формаль рәүештә Европа, Африка тау тоҡомдары һәм океан ултырмалары ҡатламдарынан тора. Ҡайһы бер түбәләрҙә, мәҫәлән, Маттерхорн, даими рәүештә тауҙар барлыҡҡа килә. Тауҙа юғарыла һүрәтләнгән дәүерҙәргә ҡараған тау тоҡомдарының төрлө ҡатламдарын тикшерергә була.
Географияһы
Альп тауҙары — Европаның мөһим климат айырғыс үҙәге. Альптан төньяҡ һәм көнбайышҡа табан уртаса климатлы территориялар урынлаша, көньяҡта — субтропи урта диңгеҙ ландшафты. Көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә йыллыҡ яуым-төшөм 1500—2000 мм, урыны менән 4000 мм-ға етә. Альп тауҙарынан ҙур йылғалар (Рейн, Рона, По, Адидже, уң ҡушылдығы Дунай), боҙлоҡ һәм тектоник-боҙлоҡ сығышлы күп һандағы күлдәр (Боден, Женева, Комо, Лаго-Маджоре һәм башҡа һыу ятҡылыҡтары) башлана.
Ландшафтың бейеклек бүлкәте яҡшы сағылыш таба. 800 метрға тиклемге бейеклектә климат уртаса йылы, көньяҡ битләүҙәрҙә — урта диңгеҙ климаты, виноград баҡсалары, емеш-еләк, йәшелсә баҡсалары, баҫыуҙар, урта диңгеҙ ҡыуаҡлыҡтары һәм киң япраҡлы урмандар. 800—1800 метр бейеклектә климат уртаса, дымлы; киң япраҡлы имән һәм бук урмандары юғарыға күтәрелә бара әкренләп ылыҫлы урмандар менән алмашына. 2200—2300 метр бейеклеккә тиклем климат һалҡын, ҡар бик оҙаҡ ята (Субальпийский бүлкәт). Ҡыуаҡлыҡтар һәм бейек үлән биләгән болондар, йәйге көтөүлектәр урынлашҡан. Юғарыраҡ, мәңгелек ҡарҙар сигенә тиклем — альп бүлкәте тип аталған, һалҡын климатлы, йылдың күп өлөшөндә ҡар менән, йәки ерҙән саҡ ҡына ҡалҡа алған һәм бик һирәк булып үҫкән үлән менән ҡапланған альп болонлоҡтары. Тағы ла юғарыраҡ — боҙлоҡтар, ҡарлы, битләүҙәре ташлы ниваль бүлкәте.
Халҡы
Альп тауҙарында 2001 йылда дөйөм халыҡ һаны 12 миллион 300 мең кеше иҫәпләнгән. Күпселекте француздар, немецтар һәм итальяндар тәшкил итә. Шулай уҡ община булып словендар ҙа йәшәй.
Иң эре ҡалалары Гренобль (Франция) халҡы 155 100 кеше, Инсбрук (Австрия) — 127 000 кеше, Тренто (Италия) — 116 893 кеше һәм Больцано (Италия) — 98 100 кеше.
Файҙалы ҡаҙылмалары
Альптар оҙайлы йылдар буйына бер нисә мең йыл һуҙымында кеше тарафынан ҡаҙып табылған минералдар сығанағы булып тора. (Б. э. т. VIII—VI быуаттарҙа уҡ) Hallstatt баҡыр сығарғандар, һуңғараҡ римлеләр бад гайштан өлкәһендә алтын эшкәрткәндәр. Штирия ҡорос ҡойоу сәнәғәте өсөн юғары сифатлы тимер сыҡҡан урыны. Альп тауҙарының күп өлөшөндә [[кристаллдар, киноварь, аметист һәм кварц кеүек минералдар бар.
Альп райондары
Француз традицияһына ярашлы Көнбайыш Альп тауҙары урынына Көнбайыш һәм Үҙәк Альп тауҙары тип ҡулланыла. Был осраҡта Альптың өс өлөшөнөң сиктәре дәүләттәр сиктәре менән тап килә: Көнбайыш Альп атамаһы, ғәҙәттә, Францияла, Үҙәк Альп — Швейцарияла, һәм Көнсығыш Альп — Австрияла ҡулланыла.
Түбәндә Альптың төп райондарының исемлеге бирелә. Был шартлы рәүештә генә бүленеш, сөнки төрлө сығанаҡтарҙа сиктәр төрлөсә атала.
Шулай уҡ райондар үҙ сиратында тағыт ла вағыраҡ өлөштәогә бүленә. Мәҫәлән: Төньяҡ Инсбрукты Веттерштайнгебирге һәм Карвендельгебирге өлөштәренә бүленә. Ә көньяҡтараҡ Штубайер альпен һәм Туксеральпен.
Боҙлоҡтар (глетчерҙар)
Альп тауҙары билбауына рельефтың тау-боҙлоҡ формаларының киң таралыуы хас. Тауҙарҙа, диңгеҙ кимәленән 3000 метрҙан ашыу бейеклектә, ҡышын ҡар бик мул була, хатта ул иреп тә бөтмәй. Йыл әйләнәһенә ҡар ятҡан урындарҙа, ҡар баҫымы, уның өҫкө ҡатламы иреп туңыуы һөҙөмтәһендә боҙлоҡ өсөн нигеҙ хасил була. Әкренләп, боҙлоҡ өҫтөнән һыуҙың ағып төшөүе сәбәпле, боҙло участкалар үҙәнде биләй бара. Боҙ шылып төшә, үҙ юлында ул тупраҡтың өҫкө ҡатламына зыян килтерә, үҙе менән таш, ҡом һәм тупраҡтың бер өлөшөн һыҙырып алып китә. Боҙлоҡтоң өҫтө төрлө ҙурлыҡтағы ярыҡтар менән ҡапланған.
Мәңгелек ҡар һыҙаты төньяҡта 2,5 км, ә көньяҡта 3 километрҙан 3,2 километрға тиклемге бейеклектә ята. Хәҙерге заманда боҙланыуҙың дөйөм майҙаны — 4140 км². Альп тауҙарында яҡынса 1200 боҙлоҡ бар, иң ҙуры — Альп тауҙарының Берн участкаһында майҙаны 169 км² булған Алечский боҙлоғо. Түбәндәге йылғалар боҙлоҡтарҙан башлана: Рона, Рейн һәм башҡалар.
Альп тауҙары аша юлдар
Борон замандарҙа уҡ иң тәүге сиратта күрше, һуңыраҡ бер-береһенән алыҫыраҡ ятҡан төбәктәргә, аҙаҡ килеп Альп тауҙарының төньяҡ һәм көньяҡ итәктәрендәге ерҙәргә юл һалыу ихтыяжы тыуа. Бының өсөн юл һалыуға уңайлы үткәлдәрҙе тикшерергә, ҡайһы берҙә кеше үтмәҫлек тау сылбырҙарын урап үтеп үҙәндәр буйлап юл һалырға, уңайлы ятҡан арҡыры үҙән буйлап тау сылбырының төп түбәһенә табан юлды табырға, ике түбә араһындағы билән аша үтергә тура килә. Альп тауҙарындағы тар, тигеҙ булмаған юлдар уңайһыҙ һәм хәүефле була; шуға ҡармаҫтан борон кельт, карфаген, рим һәм кимвр ғәскәрҙәре шул тауҙар аша үтә; Урта быуаттарҙа германдар күсенгәндә һәм герман королдәре Рим походтары барышында шул уҡ юлдарҙы файҙалана. Италия, Франция, Германия һәм Венгрия ла сауҙа алып барыу өсөн шул уҡ юлдарҙан йөрөй, Римға ғибәҙәт ҡылырға барыусылар өсөн да был юл ярап ҡала. Юлды йыш файҙаланыуҙың ыңған яҡтары ла була: ул уңайлыраҡ, киңерәк була бара, тау йылғалары аша күперҙәр хасил була, йоҡлап һәм ял итеп китеү өсөн урындар булдырыла. Шулай итеп, әкренләп тәүҙә күршеләргә, аҙаҡ инде алыҫыраҡ араларға юлдар һалына, һәм юлдар селтәре барлыҡҡа килә. Улар Альп тауҙарының аръяғындағы халыҡтар менән сауҙа бәйләнештәрен урынлаштырыу, хәрби мәсьәләләрҙе хәл итеү мөмкинлеген бирә.
Борон һәм Урта быуаттарҙа түбәндәге үткәүелдәр һәр юлсыға таныш була: Көнбайыш Альп тауҙарында —, , Мон-Сени, Малый и Большой Сен-Бернар; Урта Альп тауҙарында — Симплон, Сен-Готард, , Септимер, , Юлиев проход с Малойею, , Вормс биләне; Көнсығыш Альп тауҙарында — Бреннер үткәүеле, Пустер, Ампеццо, Тальяменто һәм Брента үҙәндәре аша ҡая ситендәге юлдар, Понтафель һәм үткәүелдәрее һәм башҡа юлдар.
XIX быуатҡа тиклем бер генә үткәүел аша ла йөк тейәлгән арба менән үтеп булмай (иҫкәрмә: Коль-ди-Тенде, Бреннер һәм Арльберг үткәүелдәре аша ғына йөк үтә ала); тау итәгендә экипажды һүтеп йөк йөрөтә торған хайуандарға артмаҡлап тейәргә тура килә, тау артылышын үткәндән һуң экипажды киренән йыйырға тура килә. Наполеон Беренсенең итальян походтары дәүерендә Альп тауҙарында киң юлдар һалына (Симплон (1800—6 йылдарҙа), Мон-Женевр (1802 йылда) һәм Мон-Сени (1803—10 йылдар)).
Артабан Альп тауцҙары аша тимер юлдар һалына, ә бының өсөн туннелдәр эшләргә тура килә. Мон-Сенисс туннеле 1871 йылда иң беренсе булып төҙөлә. 1906 йылда сафҡа ингән Симплон туннеле ярты быуаттан ашыу осорҙа донъялағы иң оҙон туннель була. 1965 йылда автомобилдәр өсөн Монблан туннеле төҙөлә, ул Франция менән Италия юлын бермә-бер ҡыҫҡарта. 2011 йылда Готтард базис туннеле төҙөлөшө тамамлана, ул донъялағы иң оҙон тимер юл туннеле була.
Туризм
Альп тауҙары — халыҡ-ара альпинизм, тау саңғыһы спорты һәм туризм районы. Альп тауҙары туризм һәм спорт өсөн уңайлы урын булғаны өсөн йәйен дә, ҡышын да популяр. Тау саңғыһы спорты, сноуборд, саналарҙа шыуыу, ҡаргиҙәрҙә йөрөү, саңғы турҙары декабрҙән апрелгәсә күпселек төбәктәрҙә тәҡдим ителә. Йәй көндәрендә туристар, велосипедсылар, парапланеристар, альпинистар Альп тауҙарына барырға тырыша, бындағы күлдәр йөҙөүселәр, яхтсмендар һәм серфингистар менән тула. Тигеҙлектә урынлашҡан төбәктәр һәм эре ҡалалар үҙ-ара автомагистралдәр һәм юғары тиҙлектә йөрөү рөхсәт ителгән юлдар менән тоташҡан, әммә юғарыла, тау артылыштарында автомобиль трассаларындә йөрөү хатта йәйгеһен бик хәүефле. Ҡышҡы осорҙа күп кенә артылыштар ябыла. Аэропорттарҙың күп булыуы, шулай уҡ күрше илдәрҙең бөтәһе менән дә тимер юлдар аша тоташыу туризмды үҫтереүгә булышлыҡ итә. Альп тауҙарына ғәҙәттә йыл һайын 50 миллион турист килә.
Уба (Бачат ҡушылдығы)
Уба  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бачат йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мостай Кәрим (төшөнсәләр)
Мостай Кәрим — күп мәғәнәле төшөнсә:
Амангилде Иҫәрғәпов
Биографияһы
Амангилде Иҫәрғәпов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Туҡтар ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Яңы Баҫҡаҡ
Яңы Баҫҡаҡ (Новобаскаково) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452234, ОКАТО коды — 80240870005.
Рәсүл (исем)
Рәсүл — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Рәсүл башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, илсе, хәбәр килтереүсе, пәйғәмбәр тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Сәғитов Рәсүл Хәсән улы (14 март 1964 йыл) — башҡорт радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2005)..
Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы (8 сентябрь 1923 йыл — 3 ноябрь 2003 йыл) — авар шағиры, прозаик, публицист, СССР һәм Рәсәйҙең йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәре, тәржемәсе. Сталин (1952) һәм Ленин премиялары лауреаты (1963), Дағстан АССР-ының халыҡ шағиры (1959), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
Итжыймасов Рәсүл (Итжеймасов Расуль) — башҡорт тарханы, Иҫәт провинцияһы Ҡара Табын олоҫо (Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Рәсүл ауылы) старшинаһы. Рәсәй империяһына ҡаршы баш күтәргән армия полковнигы.
Ягмонт-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсүл (исем)
Фамилия
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 йыл — 2 февраль 1917 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәдитселек етәкселәренең береһе. Халыҡта әүлиә һәм табип һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай.
Рәсүлев Ғабдрахман Зәйнулла улы (1881—1950) — башҡорт дин эшмәкәре, мөфтөй. СССР-ҙың Европа өлөшө һәм Себер мосолмандарының Диниә назараты рәйесе (1936—1950). Нәҡшбәндиә тәриҡәте ағзаһы.
Ғайса Фәтҡулла улы Рәсүлев (1866—1921) — башҡорт дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, ахун.
Рәсүлев Мөждәбә Муса улы (1897—1946) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
Талха Ғайса улы Рәсүлев — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Зәки Вәлидиҙең яҡын көрәштәштәренең береһе.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Рәсүлиә — Ырымбур губернаһы (хәҙерге Силәбе өлкәһе) Троицк ҡалаһындағы 5-се йәмиғ мәсете янындағы мәҙрәсә. Тәүге мөҙәрисе — Зәйнулла Рәсүлев.
Рәсүл, күпл. — «рүсүли», Рәсүлуллаһ (Аллаһ илсеһе) — яңы Изге Китап һәм яңы шәриғәт килтергән нәби.
Ордруф
Ордруф (Ohrdruf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 5745 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 375 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99885 һәм автомобиль коды — GTH.
Метль-Мех-Игль
Метль-Мех-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Балык йылғаһының һул ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҡса (Бүздәк районы)
Баҡса (Бакча) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452728, ОКАТО коды — 80217840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ыа
Ыа — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кула йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котрикадзе Александр Парменович
Котрикадзе Александр Парменович (3 декабрь 1930 йыл — 1999 йыл; Тифлис, Грузия ССР-ы) — СССР футболсыһы, һөжүмсе, тренер. СССР-ҙың спорт мастеры (1959), Грузин СССР-ының атҡаҙанған тренеры (1966).
Биографияһы
Өлкән ағаһы Сергей Котрикадзе. Тбилиси ҡалаһының 35 -се футбол мәктәбе тренеры А. Кикнадзе тәрбиәләнеүсеһе. 1951 йылда «Спартак» (Тбилиси) өсөн биш матч үткәрә, һуңынан «Динамо» ға (Тбилиси) күсә, һәм 1952—1959 йылдарҙа СССР-ҙың 117 чемпионатында 11 туп индерә.
«Динамо» Тбилиси командаһында (1961, 1962—1965, 1984—1986 — тренеры, 1966, 1973 — өлкән тренер, 1985 — өлкән тренеры вазифаһын башҡарыусы) булып эшләй. «Дила» Гори (1961 — өлкән тренеры), «Металлург» Рустави (1968—1969 — өлкән тренеры), «Торпедо» Кутаиси (1970 — өлкән тренеры), «Гурия» Ланчхути (1980—1981, 1987 — өлкән тренеры), «Шевардени» Тбилиси (1988—1989 — өлкән тренеры).
1999 йылда вафат була.
Листьев Владислав Николаевич
Листьев Владислав Николаевич (10 май 1956 йыл, Мәскәү, РСФСР, СССР — 1 март 1995 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй  телетапшырыуҙар алып барыусыһы һәм журналисы, Беренсе каналдың беренсе генераль директоры, хеҙмәткәре. «Ҡараш», «Пик сәғәте», «Моғжизалары яланы», «Тема» тапшырыуҙарының авторы һәм беренсе алып барыусыһы.
Тормош юлы
Владислав Николаевич Листьев 1956 йылдың 10 майында Мәскәүҙә тыуа. «Спартак» спорт йәмғиәтенең бер туған Знаменскийҙар исемендәге мәктәп-интернатын тамамлай. Үҫмерҙәр араһында 1000 метрға йүгереү буйынса СССР чемпионы була, һуңыраҡ «Спартак» спорт йәмғиәтенең физик культура буйынса инструкторы булып эшләй. Мәскәү Тамань гвардия дивизияһында  хеҙмәт итә.
Әҙерлек бүлегенән һуң Мәскәү дәүләт университетына (МДУ) журналистика факультетының халыҡ-ара бүлегенә «халыҡ -ара журналист» һөнәре  буйынса уҡырға инә. Испан, француз һәм венгр телдәрен өйрәнә. 1982 йылда «телевидениеның әҙәби хеҙмәткәре» һөнәре буйынса журналистика факультетын тамамлай.
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Бөтә Союз радиоһын пропагандалауҙың төп редакцияһының сит илдәр өсөн радиотапшырыуҙар мөхәррире булып эшләй.
1987 йылда Үҙәк телевидениеның Йәштәр редакцияһына «Ҡараш» программаһының төп алып барыусыһы булып эшкә күсә.
Бер нисә тапҡыр КВН юғары лигаһы жюрийына саҡырыла.
«Ҡараш» программаһының уңышына илһамланған Листьев һәм уның коллегалары ВИD («Взгляд и Другие» аббревиатураһынан) телекомпанияһына нигеҙ һала. ВИD бөгөнгө көнгә тиклем Беренсе канал өсөн телевизион программалар әҙерләй.
1993 йылдың 4 октябрендә иртә менән РТР эфирында (хәҙер — Рәсәй-1) Мәскәүҙең тыныс кешеләрен үлтереүҙә ғәйепләп, Листьев Юғары Совет яҡлылары тураһында ҡырҡа ҡаршы фекерҙәр әйтә.
1994 йылда, 1996 йылдан йыл һайын Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында үткәрелә торған «Иҫән ҡалыу өсөн ярыш» автошоу инициаторы була.
1995 йылдың ғинуарында Листьев, Беренсе каналдың ОРТ яңы телекомпаниеһы генераль директоры булып, «ВИD» телекомпанияһынан  китә.
Үлеме
1995 йылдың 1 мартында кис менән, «Пик сәғәте» программаһын төшөрөүҙән һуң ҡайтып барған ваҡытта, Владислав Листьевты Новокузнецк урамында үҙ йорто подъезында билдәле булмаған ике кеше атып үлтерә. Беренсе пуля уң яҡ елкәгә, икенсе пуля — башына эләгә.
Был енәйәткә бәйле рәүештә, киләһе көн дауамында «1-се Останкино каналы», «НТВ » һәм башҡа телеканалдарҙа, яңылыҡтар сығарылышына ваҡыт-ваҡыт өҙөлөп, «Владислав Листьев үлтерелде» тигән ҡайғылы башламаһы ғына трансляциялана.
Хушлашыу тантанаһы 1995 йылдың 2-3 мартында «Останкино» концерт студияһында үтә. 1995 йылдың 4 мартында храмда һәм Мәскәүҙәге Ваганьков зыяратында йыназа уҙа.
Тура (йылға)
Тура ( себ.-тат Түре ) (Тура (Оҙон) йылғаһының үрге ағымында) — Рәсәй Федерацияһының Свердловск һәм Төмән өлкәләрендәге йылға, Тубыл йылғаһының һул ҡушылдығы (Иртыш бассейны). Тура тигеҙлеге буйлап аға.
Тасуирлама
Оҙонлоғо — 1030 килеметр, бассейны майҙаны — 80 400 км2. Тамағынан 635 км алыҫлыҡта суднолар йөрөй. Башланған урынында бейеклеге — 416 м. Тамағында бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 42,2 м. Тамағынан 184 км өҫтәрәк уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 202,7 м3/с.
Йылға Хребет-Уральский тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 4 километр алыҫлыҡта бер нисә бәләкәй йылғаның ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Йылға башы (51 %) ҡуйы урман менән ҡапланған, өҫкө өлөшөндә кристалл тау тоҡомдары ята, үрге, түбәнге ағымында ултырмалар күп.
Үрге ағымында йылға үҙәне тар, битләүҙәре текә, йылға төбө һикәлтәле. Түбәнге ағымы талғын. Үрге ағымында ағым тиҙлеге — 2,0—2,5 м/секундтан ашыу һәм 1,5 м/с түбәнге ағымында.
Һыу режимы
Тура ноябрь айында туңа, апрелдең икенсе ун көнлөгө башында әрселә башлай. Айырым йылдарҙа яҙын боҙ тығындары барлыҡҡа килә. Йылға һыуы күбеһенсә ҡар һәм ямғыр һыуҙарынан тулылана. Ташҡын оҙайлы (2,5 ай) ваҡыт дауам итә. Йылға кимәле ҡырҡа күтәрелә һәм һыу бик әкрен ҡайта. Бер йылда һыу кимәле 4 метрҙан 6,6 метрға тиклем күтәрелә.
Төбәктең башҡа күп кенә йылғалары кеүек үк, йылғаның һыу режимы дүрт фазаға бүленә:
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан иҫәпләнә)
Төп ҡушылдыҡтары: Салда, Тагил, Ница, Пышма, Актай, Ис.
Ҡулланыу
Ермактың Себер ханлығын яулап алыуы Туранан башлана. Билдәле булыуынса, йылға буйлап Бабиновка (йәки Ғәли йәнәптәренең) юлы һалына.
Бассейн яҡшы итеп үҙләштерелгән. ҮргеТура, Түбәнге Тура, Верхотурье, Туринск һәм Төмән ҡалалары ошо йылға ярында урышланҡан. Тура Төмәнде һыу менән тәьмин итеү өсөн һыу алыу сығанағы булып тора.
Йылғала майҙаны 23 кв. километрға еткән Верхотур гидроэлектростанцияһы бар. Уларҙы төҙөү йылғала һыу режимының үҙгәреүенә килтергән.
Ҡибланма (йондоҙлоҡ)
Ҡибланма (йондоҙлоҡ) (Pyxis) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Pyx, яҡтылығы 3,68 була. Майҙаны буйынса урыны — 65.
Харасавэй
Харасавэ́й — Рәсәй Федерацияһының Ямал-Ненец автономиялы округы Ямал районындағы вахта ҡасабаһы Межселенный территорияла урынлашҡан.
Ямал ярымутрауының көнбайыш ярында урынлашҡан ҡасаба, исемен Харасавэй морононан алған.