cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғилмани Садуакас
Ғаиләһе һәм тоҡомдары
Беренсе ҡатыны Дәмиләнең ҡыҙы Укижан, Ғәлимйән Кәримовҡа (1999 йылда вафат булған) кейәүгә сыҡҡан, һәм ете бала тапҡан: Ғәбдүсәмәҙә, Рәйхан, Мөхәммәтғәли, Күлйән, Ғәбделәхәт, Ғәбделмәжит һәм Саул. Шулай уҡ Ғилманиҙың беренсе ҡатынынан тыуған Әминә 1963 йылда Рахман Абжакановҡа кейәүгә сыға һәм уларҙың бер улы Ғәбделуахит тыуа, әммә уларҙың никахы оҙаҡҡа бармай. 1963 йылда Әминә икенсегә Дәүлән Рәхмәт улы Есмагамбетовҡа (2009 йылда вафат булған) кейәүгә сыға, унан өс ҡыҙ бала таба: Сәғиҙә (1965 йылғы), Шырын (1969 йылғы) һәм Ғәйшә (1972 йылғы).
Библиографияһы
Ҡаҙағстандың Фәндәр академияһы ҡушыуы буйынса, Ғилмани Әбү Насир әл-Фарабиҙың хеҙмәттәрен ғәрәп теленән ҡаҙаҡ теленә туранан-тура тәржемә итеүҙә ҡатнашҡан. Ислам буйынса 42 китап авторы. 2006 йылдан Л.Н. Гумилёв исемендәге Евразия милли университетының «Алаш» мәҙәни һәм рухи үҫеш институты Ғилманиҙың шиғри мираҫын йыя башланы һәм 2010 йылда китап итеп нәшер итте.
Көнбайыш Урал тимер юлы
Көнбайыш Урал тимер юлы (Западно-Уральская железная дорога) — Рәсәй империяһының, һуңынан РСФСР-ҙың тимер юлы. Пермь тимер юлының Лысьва станцияһын һәм Һамар-Златоуст тимер юлының Бирҙәүеш станцияһын тоташтыра.
Тарихы
Юлды проектлау һәм төҙөү 1911—1916 йылдарҙа бара. 1913 йылда «Көнбайыш Урал тимер юлдары акционерҙар йәмғиәте» тарафынан төҙөлә башлаған. Юл Урал тауҙарының көнбайыш битләүе буйлап Урта һәм Көньяҡ Уралдабара (атап әйткәндә, Барҙы һыртынан), оҙонлоғо 490 саҡрым самаһына етә. Төбәк тау тармаҡтары һәм сағылдарына бай булғанға, төҙөүселәрҙең эше күпкә ҡатмарлаша. Макушин мороно аша тоннель төҙөлә, күперҙәр (30 тимер, 127 — тимер-бетон тороҡло), һыу ағымдары аша 340 таш торба һәм юлды күтәртеп күп һанлы өйөмдәр һалына.
Юл 1916 йылдың 16 октябрендә асылған. 1919 йылдың сентябрендә Пермь тимер юлы составына инә. 1934 йылдан Свердловск тимер юлы (Лысьва — Михайловский Завод) һәм Көньяҡ Урал тимер юлы (Сказ — Бирҙәүеш участкалары) составында.
Рәсәйҙә Граждандар һуғышы барғанда юл буйлап ҡаршы яҡтар араһында яуҙар үтә, улар тимер юлды хәрәкәт итеү өсөн файҙалана.
1991 йылға тиклем элекке Көнбайыш Урал тимер юлдары участкалары ярайһы уҡ әүҙем файҙаланыла. Бер остан икенсеһенә тиклем Чусыу (Чусовская станция) — Баҡал пассажир поезы йөрөй, Силәбе-Үҙәк һәм Өфө станцияларына тиклем хәрәкәт бара. Тәүлегенә 11-13 пар йөк поезы үтә. Локомотив депоһы Наҙы-Петровск, Кузино станцияларында булған. Һуңынан Наҙы-Петровскиҙағы 6 локомотив депо нигеҙендә Силәбе заводы филиалы булдырыла. Кузино депоһы бөтөрөлә.
Әһәмиәте
Юл Урал төбәктәрендәге суйын иретеү һәм тимер етештереү заводтарының, атап әйткәндә: Михайловск, Шәмәхә, Наҙы-Петровск, Ҡуҫы заводтарының эшмәкәрлеген тәьмин итеү, әҙер продукцияны сығарыу өсөн төҙөлә. Быға тиклем продукция Ҡариҙел йылғаһы буйлап һыу транспорты менән ташылған. Бынан тыш, юл Пермдән Өфө, Һамар, Ырымбурға һәм кирегә арауыҡты ярайһы уҡ кәметә, шуғаса поездар ул ҡалаларға Екатеринбург һәм Силәбе ҡалалары аша йөрөгән.
Артабан, СССР осоронда ла, тимер юл буйында урынлашҡан ауыл хужалығы һәм урман сәнәғәте предприятиеларын тәьмин итеү өсөн файҙаланыла.
Абдразаҡов Асҡар Әмир улы
Абдразаҡов Асҡар Әмир улы (11 июль 1969 йыл) — опера йырсыһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2021), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы, Глинка исемендәге Бөтә Союз конкурсы (IV премия һәм «Өмөт призы»), Ф. Шаляпин исемендәге Халыҡ-ара конкурстың Беренсе премияһы (1993), Преторияла булып үткән Халыҡ-ара Unisa Trensnet конкурсының Беренсе премияһы һәм Алтын миҙалы (1994) лауреаты, Афиналағы Халыҡ-ара Maria Gallas Grand Prix конкурсында Гран-при лауреаты. «Салауат Юлаев» ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
2021 йылдың майында йырсыға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Pепертуары
Йырсының репертуарында опера партиялары байтаҡ. Улар араһында В. Моцарттың «Реквием»ы, Дон Базилио (Дж. Россини, «Севилья цирюльнигы»), Спарафучилле (Дж. Верди, «Риголетто»), Бөйөк инквизитор (Дж. Верди, «Дон Карлос»), бас партия (Дж. Пуччини, «Месса Глория»), Гремин (П. И. Чайковский, «Евгений Онегин»), Кончак (Бородин, «Кенәз Игорь»), Варяг ҡунағы (Римский-Корсаков, «Садко»), Пимен (Мусоргский, «Борис Годунов») һәм башҡалар.
Ускова Нина Николаевна
Ускова Нина Николаевна (30 май 1947 йыл) — педагог. Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).
Биографияһы
Нина Николаевна Ускова 1947 йылдың 30 майында Өфө ҡалаһында Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһендә хеҙмәт итеүсе ябай эшселр ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте көмөш миҙалға тамамлап, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Йәш белгес хеҙмәт юлын 1969 йылда Иглин районының Урман урта мәктәбендә башлай. 1971 йылдан Өфө ҡалаһының 87-се, 1973 йылдан 51-се, 1976 йылдан алып бөгөнгә тиклем — 60-сы урта мәктәп уҡытыусыһы. Уның уҡыусылары артабан Рәсәйҙең абруйлы юғары уҡыу йорттарында белем ала. Күп йылдар Нина Ускованың уҡыусылары Болгария, Венгрия, Польша, Төркиә, Грецияла фәнни конференцияларҙа сығыш яһай. Нина Николаевна йәйге лагерҙарҙа математика фәндәрен уҡыта, институтта лекциялар уҡый.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа наградалары
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2002) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996) Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2011).
Бәләкәс Лили
«Бәләкәс Лили» (La petite Lili) — драматик фильм, 2003 йылда режиссёр Клод Миллер  тарафынан төшөрөлгән. Фильмдың сюжеты Антон Павлович Чеховтың «Аҡсарлаҡ (Чайка)» фильмы (1896) нигеҙендә ҡоролған. Фильмдың премьераһы 2003 йылдың 22 майында Канн кинофестивалендә үтә.
Сюжет
Француз кинематографсылары төркөмө йәйге ялдарын ауыл ерендә үткәрергә килә. Улар араһында — актриса Мадо, уның улы Жульен, ағаһы Симон һәм һөйәркәһе Брис бар. Жульен актриса булырға хыялланған ауыл ҡыҙы Лилигә ғашиҡ тотоп йөрөй, ә Лили был йәш егеттең һөйөүен, үҙ хыялын тормошҡа ашырыу өсөн, егет әсәһенең һөйәркәһе, үҙенән байтаҡҡа өлкән режиссёр Брис, менән мөнәсәбәткә алмаштырырға әҙер.
Баһаламалар
Фильм кино тәнҡитселәренең ҡатнаш баһаламаларын ала. 32 Rotten Tomatoesсайтындағы 66 % ыңғай баһаламаға, 15Metacritic сайтында — 100  балдың 59 балына лайыҡ була. Америка кино тәнҡитсеһе Роджер Эберт фильмға  4 йондоҙҙоң  3-һен ҡуя.
Гизель-Дон
Гизель-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молчанова Наталья Вадимовна
Молчанова Наталья Вадимовна (8 май 1962 йыл, СССР, Өфө — 2 август 2015 йыл, Ла-Савина, Форментера, Ивиса, Испания) — фридайвинг буйынса донъя чемпионы, Рәсәйҙең фридайвинг федерацияһы президенты. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты.
40 тапҡыр донъя рекорды ҡуйыусы. Тын алмайынса тәрәнлеккә сумыу буйынса 100 метр билдәһен үткән донъялағы беренсе ҡатын-ҡыҙ, шулай уҡ һулыш алыуын 9 минуттан ашыуға туҡтатып торған беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Спорт ҡаҙаныштары
Фридайвинг менән 40 йәшендә шөғөлләнә башлай.
Фридайвинг буйынса 22 тапҡыр донъя чемпионы һәм 41донъя рекорды эйәһе. Наталья фридайвингтың алты ярыш дисциплинаһының һәр ҡайһыһында, шулай уҡ алмаш ауырлыҡ дисциплинаһында рекорд ҡуя. Был уны тәрәнлеккә лә, оҙонлоҡҡа ла сумыусы уникаль спортсы-универсал итә. Бындай ҡаҙаныштарға ир-егеттәр араһында фридайвингтың барлыҡ дисциплиналарында рекорд ҡуйған австриец Герберт Нич һәм ластылар менән оҙонлоҡҡа һәм тәрәнлеккә сумыуҙа донъя рекордтары ҡуйған Алексей Молчанов (Натальяның улы) ғына эйә.
Дахабтағы Блю Хол аркаһына сумыу
Наталья Молчанова һәм уның улы Алексей — бер һулышта, шул иҫәптән берлектә Зәңгәр тишеккә сумыусы беренсе рәсәйҙәр. Наталья — арканы бер һулышта үтеүсе донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ.
Уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлеге
Спорт ҡаҙаныштарынан тыш, педагогия фәндәре кандидаты һәм РГУФКСиТ-тың ғәмәли спорт төрҙәре һәм эсктремаль эшмәкәрлек методикаһы һәм теорияһы кафедраһы доценты була.
8 фәнни-тикшеренеү мәҡәләһе, 2 уҡыу-методик әсбап, фридайвинг методикаһы һәм теорияһы буйынса дәреслек, шулай уҡ һулышты туҡтатып сумыуға өйрәтеү һәм фридайвер-спортсыларҙы әҙерләү буйынса уҡытыу программаһы авторы.
Үлеме
2015 йылдың 2 авгусында Ивиса утрауы эргәһендәге сумыу ваҡытында хәбәрһеҙ юғала. Фридайвинг күнекмәләре ваҡытында Наталья Молчанова арҡалаштарынан айырыла, күрәһең, һулышты туҡтатып 30-40 метрға сумғанда көслө һыу аҫты ағымына эләгә. Һыуҙағы фридайверҙар һәм һаҡлаусы катерҙағы кешеләр уның сумыу башланған урындан 60 метр алыҫлыҡта килеп сығыуын күрә, һуңынан Наталья ҡапыл юғала. Катер менән һәм сумыусылар ярҙамында эҙләү һөҙөмтә бирмәй. Артабанғы эҙләүҙәр шул көндө һәм башҡа көндәрҙә тәүлектең яҡты мәлендә башҡарыла. Уның өс арҡалашы мәғлүмәте буйынса, Наталья яҡынса Ивисалағы Поньенте пляжы менән Ла-савина портынан төньяҡ-көнбайышҡа табан ике миль мирәһендә юғала. Бәхетһеҙ осраҡ рәсми күнекмәләр йәки ярыштарҙан тыш күҙәтелә һәм күнекмә процесына бәйле булмай.
2015 йылдың 4 авгусында Наталья Молчанова һәләк булған тип таныла.
Испания властары хәбәр итеүенсә, кәүҙәһен эҙләү 7 августа туҡтатыла.
Видеоклиптары һәм фильмдары
Фильмдары: Видеоклиптары:
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-ru
Алтын
Алтын (Aurum ,Au) — химик элементтарҙың периодик таблицаһында атом һаны буйынса 79-сы элемент.
1) химик элемент (Au); 2) алтын һәм ҡушылмаларҙан — көмөш, баҡыр һ.б. торған минерал. 40-лап минерал билдәле. Алтын асыҡ һары, тоноҡ һары, ҡыҙғылт-һары, йәшкелт төҫтә. Бөртөктәр, тәңкә, тоташ массалар һ.б. хасил итә. Ҡатылығы 2-3, тығыҙлыгы 15,6-18,3 г/см³. Азот һәм тоҙ кислотаһы ҡатнашмаһында, шулай уҡ цианид кислотаһында эрей. Туҙан һамаҡ (5-50 мкм), ваҡ (0,05-2 мм) һәм эре (2 миллиметрҙан артығырак, шул иҫәптән самородок) төрҙәре бар. Төп сығанаҡтарҙа (кварцлы, полиметаллы, комплекслы һ.б.) һәм сәселмәләрҙә осрай.
Төп рудаларҙа алтындың күләме 1-50 г/т һәм артығыраҡ, сәселмәләрҙә 0,05-2 г/м³ һәм артығыраҡ. 2006 йылда донъя күләмендәге запасы 87,1 мең т самаһы, табыш (т/йыл) — 2500, шул иҫәптән ЮАР-ҙа — 279, АҠШ-та — 257, Рәсәй Федерацияһында — 173). thumb|left|300px|Алтын
Фуэнсалида
Фуэнсалида (Fuensalida) — Испаниялағы муниципалитет. Толедо провинцияһының Кастилия — Ла-Манча автономиялы берекмәһе составына инә. Муниципалитет Торрихосрайонында (комарки) урынлашҡан. 68 км² майҙанды биләй. Халыҡ иҫәбе 11042 кеше (2010 йыл). Провицияның административ үҙәгенә хәтле провинции — 30 км.
Ҡаланы ҡурсалаусы изге Блас иҫәпләнә.
Алтын
Физик үҙенсәлектәре
Алтын — бик ауыр металл: таҙа алтын тығыҙлығы 19,32 г/см² (диаметры 46,237 мм булған таҙа алтын шарҙың массаһы 1 кг). Тығыҙлығы буйынса металдар араһында осмий, иридий, платина, рений, нептуний һәм плутонийҙан һуң етенсе урынды биләй. Вольфрам тығыҙлығы алтын менән сағыштырырлыҡ (бер куб см 19,25 грамм). Алтындың юғары тығыҙлығы уны сығарыуҙы еңеләйтә, шуға ла хатта ябай технологик процестар ҙа — мәҫәлән, шлюздарҙа йыуыу — тау тоҡомонан алтын сығарыуҙы юғары дәрәжәлә тәьмин итә ала.
Алтын юғарыпластик металл: ҡалынлығы -0,1 мм (100 нм) табаҡҡа сүкеп була(алтын япрағы); был ҡалынлыҡтаға алтын яҡтылыҡта һары төҫтә була, үтә ҡарағанда йәшкелт-зәңгәр төҫтә бала. Алтынды тығыҙлығы 2 мг/м тиклем булған сымға һуҙып була.
Сауҙагәр Гаврилов йорто
Сауҙагәр Гаврилов йорто — Алматылағы бина,  XX быуат башында модерн стилендә Семиречье тәмәке фабрикаһы хужаһы  сауҙагәр Гаврилов заказы буйынса төҙөлгән.
Алтын
Физик үҙенсәлектәре
2019 йылдың апрелендә Физик-математика фәндәре кандидаты Алексей Владимирович Арсенин етәкселегендәге Рәсәй физиктары төркөмө (Ике үлсәмле материалдар һәм фотоника буйынса МИПТ үҙәге), донъяла беренсе тапҡыр «ике үлсәмле» алтын табыҡ — ҡалынлығы 10 нм-ҙан кәм булмаған алтын плёнка ала. Мәскәү физика-техник университеты ғалимдары асыҡлауынса, ябай алтынды ҡалынлығы 3-4 нм булған бөтөнләй тиерлек «яҫы» ике үлсәмле ҡоролмаға әйләндерергә мөмкин уның атомдарын молибден сульфидының (MoS2) махсус субстратына беркетеп була. Рәсәй физиктары һәм нанотехнологтары фекеренсә, бындай плёнкалар киләсәктең үтә күренмәле электроника эшләгәндә ҡулланылыш табырға тейеш. Рәсәй ғалимдарының тикшеренеү һөҙөмтәләре «Advanced Material Interfaces» журналында баҫылып сыға[1]. Алтындың яңы формаһын тикшереү күрһәтеүенсә, ул металдың үҙенсәлеген хатта үтә бәләкәй ҡалынлыҡтарҙа ла һаҡлай, ә сульфид-молибден субстраты «ике үлсәмле алтын» пленкаһы теләһә ниндәй субстратҡа күсерергә мөмкинлек бирә.
Алтын иреү температураһы — 1064,18 °C (1337,33 К), 2856 °C (3129 К). Шыйыҡ алтындың тығыҙлығы ҡаты алтынға ҡарағанда кәмерәк һәм иреү температураһы 17 г/см3. Шыйыҡ алтын ярайһы уҡ осыусае, ҡайнар температуранан күпкә алдараҡ әүҙем парға әйләнә.
Йылылыҡ киңәйеү коэффициенты — 14.2 К−1 ( 25 °C). Йылылыҡ үткәреүсәнлеге — 320 Вт/м·К, йылы һыйҙырышлылығы — 129 Дж/(кг·К), электр ҡаршылығы — 0,023 Ом·мм2/м.
Химик үҙенсәлектәре
Алтын — башҡа металдарҙың уң яҡында  торған иң инерт металдарҙың береһе. Ғәҙәти шарттарҙа күпселек кислоталар менән үҙ-ара тәьҫир итешмәй һәм оксидтар барлыҡҡа килтермәй, кислоталар һәм нигеҙҙәр тәьҫирендә юҡҡа сыға торған ябай металдарҙан айырмалы рәүештә, уны аҫыл металға ҡарай. XIV быуатта царская водканың алтынды иретеү һәләте асыла, был уның химик инертлығы тураһындағы фекерҙе кире ҡаға.
Сауҙагәр Гаврилов йорто
Тарихы
1928 йылда, сауҙагәр Гаврилов вафат булғандан һуң йорт национализациялана
Совет осоронда йортта Семиречье өлкә башҡарма комитеты урынлаша
1973 йылда йорт тулыһынса һүтелә һәм Тыныслыҡ, 167 урамына күсерелә. Һуңыраҡ йорт урынлашҡан иҫке урында «Мәскәү» магазины төҙөлә.
1980 йылдарҙа йорттоң реставрацияһы үткәрелә, унда сит ил эштәре Министрлығы урынлаша.
90-сы йылдарҙа бинаны сайдинг менән көпләйҙәр, ул йорттоң тышҡы йөҙөн һиҙелерлек үҙгәртә Шулай уҡ төкәтмә — ике банкет залы менән «Ҡабул итеү йорто» рестораны төҙөлә.
2000 йылда бина ҡала хакимиәте ҡарамағына тапшырыла һәм «Ҡабул итеүҙәр йортона» әүерелә
Архитектураһы
Йорттоң 12 бүлмәһе һәм бер урыҫ һәм һигеҙ голланд мейесе бар. Баштағы ҡиәфәтендә йорт типик вернен сауҙагәр йорто, ағас архитектура ҡомартҡыһы булған. Күсергәндә бинаның ҡулдан эшләнгән боронғо мейестәре һаҡланмаған
Һәйкәл статусы
1979 йылдың 4 апрелендә ҡала Советы халыҡ депутаттарының Алматы Башҡарма комитеты «Алматы ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» 139-сы һанлы ҡарар ҡабул итә, унда Верный ҡалаһының почетлы гражданы Гавриловтың йорто ла күрһәтелә  Ҡарар менән ҡомартҡыны һаҡлау  һәм реставрациялау проектын әҙерләү йөкмәтелә.
1982 йылдың 26 ғинуарында  бина Ҡаҙаҡ ССР-ының республика  әһәмиәтендәге  тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә  индерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Юмашева Инга Альбертовна
Юмашева Инга Альбертовна (11 март 1985 йыл) — Рәсәй телевидение һәм радио алып барыусыһы, журналист. Рәсәй Федерацияһының VII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
Инглиз теле тәрән өйрәнелгән гимназияны алтын миҙалға тамамлап, 2002 йылда Өфө дәүләт нефть техник университетына уҡырға инә.
Икенсе курста «Башҡортостан юлдаш каналы» («Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы) үткәргән алып барыусылар конкурсында ҡатнаша һәм еңеүсе була.
2006 — 2010 йылдарҙа — «Яңылыҡтар-Мәскәү» («Россия-1» телеканалы) программаһын алып барыусы.
2007 йылда университетты «Йәмәғәтселек менән бәйләнеш» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай. Квалификация хеҙмәте темаһы: «Рәсәй телевизион иновещание саралары тышҡы имидж Булдыра. Миҫал телеканалы „Russia Today“ һәм „Русия аль-Яум“ телеканалдары миҫалында сит ил телевизион саралары яҡтыртыуы аша Рәсәйҙең тышҡы сәйәси имиджын формалаштырыу».
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Дипломатик академияның Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетына уҡырға инә.
2010 йыл — «Зарница. Спорт. Экстрим» Мәскәү дөйөм ҡала спорт-патриотик уйыны" телевизион проектының алып барыусыһы.
2010 йыл — «Маяҡ» радиостанцияһында яңылыҡтар хеҙмәте алып барыусыһы.
2010 йылдың сентябренән алып 2014 йылдың октябренә тиклем — «Маяҡ» һәм «Яңылыҡтар ФМ» радиоларынан Кремль һәм Хөкүмәт журналистары пулы хәбәрсеһе.
2011 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Дипломатик академияны тамамлай. Квалификация хеҙмәте темаһы: «Рәсәй-Америка мөнәсәбәттәренең евро-атлантик хәүефһеҙлеген тәьмин итеү проблемалары (2008—2011 йылдар)».
2014 йылдың сентябренән алып декабренә тиклем — «Россия-1» телеканалында илдең көнсығыш төбәктәре өсөн «Рәсәй иртәһе» иртәнге каналы сиктәрендә, БДБ һәм Балтика илдәре өсөн «Рәсәй РТР» телеканалында «Яңылыҡтар-Иртә» программаһын алып бара.
2014 йылдың декабрендә — Рәсәйҙең Европа өлөшө, Көнбайыш һәм Үҙәк Европа һәм АҠШ өсөн «Рәсәй иртәһе» иртәнге каналы сиктәрендә "Яңылыҡтар-Иртә"программаһының, шулай уҡ «Россия-1» телеканалында Рәсәйҙең көнсығыш төбәктәрендә, АҠШ өсөн «RTR Planeta» телеканалында күрһәтелгән «Яңылыҡтар» сығарылыштарының алып барыусыһы.
2016 йылдың 7 апрелендә «Башҡортостан Башлығы менән әңгәмә» программаһының алып барыусыһы булараҡ саҡырыла
Наградалары
2005 йылда Бөтә Рәсәй йәмәғәт бәйләнештәрен үҫтереү өлкәһендәге «PRоба — IPRA Golden Awards» премияһы лауреаты.
Сибәҙе
Сибәҙе (Сибады) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 452813, ОКАТО коды — 80259810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ауылға 1849 йылда Бөрө өйәҙе Урман- Гәрә улусының Үрге һәм Түбәнге Сат ауылдары кешеләре үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. 1865 йылда 34 йортта 199 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, урман кәсептәре, тоҡ тегеү менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, 4 һыу тирмәне, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Аныштаиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барановский Владимир Степанович
Владимир Степанович Барановский ( — ) — Рәсәй империяһы уйлап табыусыһы һәм беренсе тиҙ артиллерия системаһы дизайнеры.
Биография
1867 йылдан Санкт-Петербургтағы Нобель заводында, Гатлиндың картечь тубын атыуҙы камиллаштырыу өсөн эшләй.
1877 йылда ике туғаны Петр Викторович Барановский менән берлектә, ул Санкт-Петербургта артиллерия торбалары (приборҙар) һәм картридж корпустары етештереү заводын (һуңыраҡ П В.Барановский механика заводы) ойоштора, хәҙерге ваҡытта -" Компрессор "акцияһы ).
1872—1875 йылдар араһында унитар картридж менән 63,5 мм (2½ дюйм) тиҙ утлы ҡорамал яһай. Барановскийҙың ялан мылтығы 1877—1878 йылдарҙағы Рәсәй-Төркиә һуғышы ваҡытында (2 мылтыҡ), ә десант пушкаһы Ихетуан күтәрелешен баҫтырыу ваҡытында һәм 1904—1905 йылдарҙағы Рәсәй-Япон һуғышында ҡулланылған. Барановский пушкаларында беренсе тапҡыр поршенлы биктәүес, предохранитель, унитар патрон, заряд тоҡаныуының һуҡма ысулы, лафет, оптик (телескопик) тоҫҡауыс һ.б. камиллаштырыуҙар ҡулланыла.
Атаһы С. И. Барановский һыу аҫты кәмәһен төҙөй.
Владимир Степанович Барановский Санкт-Петербург янындағы артиллерия полигонында, һуғыштан ҡайтҡан тиҙ атыусы пушкалар яңы унитар патрондарҙы һынағанда үлә. Куликово ауылында ерләнә.
Барановскийҙың тиҙ атыусы пушкаһы
2,5 дюймлы (63,5 мм) тиҙ атыусы пушка амфибия операциялары өсөн эшләнгән. Ҡорал Рәсәй флоты хеҙмәтендә ҡулланыла. 1877 йылда шулай уҡ ялан һәм тау тиҙ атыусы пушкалар ҙа ҡоралланыуға алына.
Пушкала шулай уҡ вертикаль һәм горизонталь йүнәлештәрҙә көбәкте күсереү өсөн винт һәм эре тешле тапшырғыс, тоҫҡама һәм мушканы алмаштырыусы оптик (телескопик) прицел менән икенсе яҡ механизмы бар
Желтова Татьяна Николаевна
Желтова Татьяна Николаевна (3 апрель 1957 йыл) — музыкант, педагог. 1982 йылдан Өфөләге Әҙеһәм Исҡужин исемендәге 9-сы балалар музыка мәктәбенең фортепиано класы уҡытыусыһы, бер үк ваҡыта 2008 йылдан — директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008), төрлө кимәл ижади конкурс һәм фестивалдәр еңеүсеһе һәм лауреаты.
Биографияһы
Татьяна Николаевна Желтова 1957 йылдың 3 апрелендә Өфө ҡалаһында тыуған.
117-се урта мәктәптең һигеҙ класын һәм бер үк ваҡытта 2-се Балалар музыка мәктәбен тамамлағандан һуң Дәүләкән музыка училищеһының фортепиано бүлегенә уҡырға инә. Был урта махсус уҡыу йортон 1976 йылда отличноға бөтөрә һәм йүнәлтмә менән Бөрө балалар музыка мәктәбендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Бында ул өс йыл фортепиано буйынса уҡыта, төп эшенән айырылмай ситтән тороп Бөрө дәүләт педагогия институтының филология факультетында уҡый һәм уны 1982 йылда тамамлай.
1979 йылда Өфөгә күсеп ҡайта һәм өс йыл Резина-техник изделиелар заводының Мәҙәниәт һарайында фортепиано буйынса музыка түңәрәгенең штаттан тыш етәксеһе була.
1982 йылдан Өфө ҡалаһының 9-сы Балалар музыка мәктәбенең фортепиано класында уҡыта, 1993 йылдан — ошонда уҡ фортепиано бүлеге мөдире, 2008 йылдан — директорҙың уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге дауамында Вена йәйге музыка академияһында, Болгариялағы «Славянский путь» Йәйге ижад мәктәбендә, шулай уҡ Мәскәү, хәҙерге Санкт-Петербург һәм Өфө ҡалаларында квалификация күтәреү буйынса уҡыуҙа була. 2007 йылдан юғары квалификация категорияһына эйә. Педагог бер нисә дөйөм белем биреү программаһы, башҡорт халыҡ көйҙәренең фортепиано өсөн эшкәртелгән йыйынтығы авторы. Уҡыусылары араһында — төрлө кимәл ижади конкурс лауреаттары, стипендиаттар бар.
Химия
left
Хи́мия, Химейә (ғәр. خيمياء‎‎, «chemi» – ҡара, ҡара ер, Мысырҙың боронғо атамаһына бәйле) – матдәләр, уларҙың үҙенсәлектәре, матдәләрҙең төрлө әүерелеүҙәре һәм был әүерелеүҙәргә хас күренештәр тураһындағы фән исеме. Иң ҙур әһәмиәткә эйә булған тәбиғәт фәндәренең береһе.
Хәҙерге химия фәне атамаһы һуңғы осор латин телендәге chimia һүҙенән алынған, донъялағы бик күп телдәргә ингән: мәҫәлән, инглиз телендә - chemistry,  немец телендә- Chemie, француз телендә - chimie. Рус теленә был термин Петр I осоронда ингән.
Фәнни-техник прогреста химия бик ҙур роль уйнай.
Химия халыҡ хужалығының бөтә өлкәләренә лә инә. Химия файҙалы ҡаҙылмаларҙы кәрәкле продуктҡа әйләндерә: металдарҙы, уларҙың иретмәләрен, яғыулыҡ эшкәртеүҙе тәьмин итә.
Ауыл хужалығы етештереү тармағының эш һөҙөмтәһе күп осраҡта химия сәнәғәтенең уны минераль ашламалар һәм үҫемлектәрҙе ҡоротҡостарҙан һаҡлау саралары менән тәьмин итеүгә бәйле. Химияның роле төҙөлөш материалдары, синтетик туҡымалар, пластмассалар, һабын һәм кер порошоктары, медикаменттар етештереүҙә лә бик ҙур.
Химик матдәләрҙе һәм уларҙың әүрелешен белекһеҙ, контролһеҙ ҡулланыу йыш ҡына әйләнә-тирә мөхиттең бысраныуына китерә, ә был үҫемлектәр, хайуандар һәм кешенең йәшәйешенә тиҫкәре йоғонто яһай.
Алхимия
«Алхимия» һүҙе ғәрәпсә. الخيمياء‎ (’al-kīmiyā’), урта грек телендәге χυμεία «флюид» (үҫемлек һуты) һүҙенә бәйле тип иҫәпләнә. Был термин медицина һәм фармакология буйынса ҡулъяҙмаларҙа осрай.
"Химия" һүҙенең сығышын, әйтеп үтелгәнсә, Мысырҙың боронғо атамаһы "Хем" менән («Мысыр ғилеме»), шулай уҡ  грек телендәге  - χυμα ("хюма")-  «металдар ҡойоу» һүҙе менән бәйләүселәр ("литье", "сплав") ҙә бар. Был осраҡта "химия" - металдар ҡойоу сәнғәте, йәки металлургия.
"Химия" терминын беренсе булып грек алхимигы Зосима Панополитанлы беҙҙең эраға тиклем V быуатта  «төнәтеү», «ҡойоу»( «настаивание», «наливание») мәғәнәһендә ҡулланған.
Боронғо Мысыр мәҙәниәтендә технологиялар бик ныҡ үҫешә, быны ошо илдә төҙөлгән объекттар һәм ҡоролмалар күрһәтә, сөнки уларҙы тик яҡшы теоретик һәм практик нигеҙ булғанда ғына төҙөп була икәне бик яҡшы аңлашыла. Был фәндең тәүге теоретик белем сығанағы Мысырҙан килә икәне тураһында һуңғы ваҡытта күп яҙыла. Боронғо осорҙа эзотерикаға ныҡ бәйле, теорияға оҡшап торған алхимия  — ниндәйҙер кимәлдә хикмәтле    сәнғәт менән, ниндәйҙер кимәлдә,  тәбиғәт фәндәренең иң тәүгеләренән булған — химия симбиозы. Тик химия  был белем һәм тәжрибә комплексынан тик формаль рәүештә генә башлана. Ошондай сығанаҡтарҙың береһе — хатта XVII быуатта ла   маг һәм тылсымсылар араһында иң хөрмәтлеһе тип һаналған Гермес Трисмегистың «Изумрудная скрижаль»  трактаты, шулай уҡ уның хеҙмәттәре тип йөрөтөлгән «Большой алхимический свод» китабындағы трактаттар (Герметический свод).
Химияның үҙаллы фән булып китеүе
XVI—XVII быуаттарҙа донъяның механистак төҙөлөшөн асыҡлаған фәнни асыштар булғас, сәнәғәт үҫешкәс, буржуазия формалашҡас химия үҙалла фән тип ҡабул ителә. Тик физиканан айырмалы булараҡ химияны төҙөлөш-үҙенсәлек миҡдары менән аңлатып булмай, шуға күрә химия миҡдарға бәйлеме, әллә башҡа төрлө белемме тигән бәхәстәр тыуа. 1661 йылда Роберт Бойль «Химик-скептик» хеҙмәтен яҙа. Был хеҙмәтендә ул төрлө есемдәр төрлө киҫәксәләрҙән (корпускулаларҙан) тора һәм улар матдәнең үҙенсәләген билдәләй тип яҙа. Ван Гельмонт яныу процессын өйрәнеп матдәнән газ барлыҡҡа килә тип газ төшөнсәһен керетә. Ул углекислый газ булыуын аса. 1672 йылда Бойль металлдарҙы яндырған ваҡытта уларҙың массаһы артыуын аса, ул быны ялҡында ауырлығы булған киҫәксәләр ҡушылыуы менән аңлата. М. В. Ломоносов беренсе иң билдәле «Математик химия элементтары» (1741) тигән хеҙмәтендә шул замандағы был өлкәләге эшмәкәрлекте сәнғәт тип иҫәпләгән башҡа ғалимдарҙан айырмалы булараҡ химияны фән тип атай :
"Химия — ҡатнаш есемдә барған үҙгәрештәр тураһындағы фән, шуға күрә лә ул ҡатнаш. ...Был аныҡлау тулы түгел, башҡа химия китаптарында булған бүленеү, ҡушылыу, таҙартыу кеүек төшөнсәләр бирелмәгән тип әйтеүсәләр булыуына шикләнмәйем; әммә, алдан күрә белеүселәр химия китаптарында яҙылған ауыр мәшәҡәтле тикшереүҙәрҙе бер һүҙ менән аңлатып була икәнен аңлай: был һүҙ ҡатнаш есем. Ысынында иһә, ҡатнаш есем тураһында белеме булғандар тарҡалыу, ҡушылыу кеүек төрлө үҙгәрештәрҙе лә аңлата ала."
Йылылыҡ һәм флогистон. Газдар
XVIII быуат башында Шталь яныу ваҡытында  флогистон тигән матдә барлыҡҡа килә тип яңы теорияға нигеҙ һала. 1749 йылда М. В. Ломоновсов «Йылы һәм һыуыҡ турыһында уйланыуҙар» тигән хеҙмәтен яҙа (ул 1742—1743 йылдарҙа уҡ был турала яҙған — ҡарағыҙ «Заметки по физике и корпускулярной философии»). Был хеҙмәтте Л. Эйлер (1747 йылдың 21 ноябрендәге хаты) юғары баһалай.
1848 йылда профессор Д. М. Перевощиков М. В. Ломоносовтың хеҙмәттәрен өйрәнеп, уның йылылыҡ теорияһы фән үҫешенән ярты быуатҡа алданыраҡ бара тип билдәләй («Современник», январь 1848, т. VII, кн. 1, отд. II, с. 41—58) һәм башҡа тикшереүселәр ҙә бының менән килешә.
1740—1790 йылдар дәүерендә Лавуазье һәм Ломоносов яныу, окислашыу, һулыш алыу процесстарына химик аңлатма бирә. Улар ут матдә түгел, ә йылылыҡ процессының эҙемтәһе икәнен иҫбатлайҙар. Пруст 1799—1806 йылдарҙа составтың даими булыуы тураһында законды аса.
Гей-Люссак 1808 йылда газ күләме тураһында  Авогадро законын аса. Дальтон «Химик философияның яңы системаһы» тигән хеҙмәтендә  (1808—1827)  атомдар барлығын иҫбат итә, бер төрлө атмдарға  атом ауырлығы, элемент тигән төшөнсәлер керетә.
Әҙәбиәт
Ете быуынлы гетероциклдар
Ибраһимов
Ибраһимов — фамилия.
Тиреҫ (йылға)
Тиреҫ (Киреһыу) (Тирис) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Абдулла ҡалаһы янында Ыҡҡа ҡоя, уның ҡушылдығы булып тора. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Йәғни, атама йылғаның ағым үҙенсәлегенән сығып бирелгән. Шул уҡ ваҡытта "тиреҫ" һүҙенең "тиҙәк менән һандыҡ бесән һәм һалам ҡатнашмаһы" тигән аңлатмаһы ла бар
Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы
Әхмәтйәнов Ким Әбүзәр улы (5 февраль 1932 йыл — 9 ноябрь 1980 йыл) — әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1972)
Биографияһы
Ким Әбүзәр улы Әхмәтйәнов 1932 йылдың 5 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған.
Ким Әхмәтйәнов, үҙ ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, Темәс педагогия училищеһында уҡый. Өфөлә Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлап, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы аспирантураһында уҡый, башҡорт шиғриәте буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, аҙаҡ Башҡорт дәүләт университетының башҡорт әҙәбиәте кафедраһында эшләй.
Ким Әхмәтйәнов «Әҙәбиәт теорияһы» китабы өсөн Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге республика премияһына лайыҡ була. «Башҡорт поэмаһының композиция мәсьәләләре», «Әҙәбиәт ғилеме һүҙлеге», «Шиғриәт иленә сәйәхәт». «Назар Нәжми — шиғыр оҫтаһы», «Ғ. Сәләм. Тормошо һәм ижады», «Матурлыҡ, батырлыҡ, шиғриәт» һ. б. китаптары бөгөн дә әҙәбиәт белгестәре, уҡытыусылар, студенттар өсөн кәрәкле һәм мөһим хеҙмәттәр. Ижад юлына аяҡ баҫҡан һәр кем танылған ғалимдын эштәренә мөрәжәғәт итә.
Ким Әбүзәр улы башҡорт әҙәбиәтенең нигеҙҙәрен тәрән өйрәнеү буйынса юйылмаҫ яҡты эҙ ҡалдыра.
Ғалим 1980 йылдың 9 ноябрендә вафат була.
Ингты-Яга
Ингты-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карты-Варын-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уле-Эйнар Бьёрндален
У́ле-Эйнар Бьёрнда́лен (Ole Einar Bjørndalen; 27  ғинуар 1974 йыл; Драммен ҡалаһы, Бускеруд фюлькеһы, Норвегия) — норвег биатлонсыһы, Ҡышҡы Олимпия уйындары (13 миҙал, шул иҫәптән 8 алтын), биатлон буйынса донъя чемпионаттары (20 еңеү), биатлон буйынса Донъя кубоктары (дөйөм иҫәптә 6 еңеү) тарихында иң күп наградаларға лайыҡ булған спортсы; 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситиҙағы Олимпия уйындарында дүрт ихтималлыҡтан дүрт еңеү яулап, донъяла берҙән-бер абсолют Олимпия чемпионы була. Бьёрндален биатлон буйынса Донъя кубоктарында 95 һәм саңғы буйында донъя беренселектәрендә 1 шәхси еңеү яулай. Йәмғеһе 133 тапҡыр еңеү яулаған. 2014—2016 йылдарҙа Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы.
Биатлон буйынса Донъя кубогының иң өлкән еңеүсеһе (41 йәш 10 ай 5 көн) була (Эстерсунд, 2015 йылдың 2 декабре).
Биографияһы
Уле-Эйнар Бьёрндален Норвегияның Драммен тигән ҡаласығында тыуа, Бускеруд фюлькеһы Модум муниципалитетының Симостранда тигән ҡалаһында фермерҙар ғаиләһендә үҫә. Уҡыу менән аҙ ҡыҙыҡһына, күп ваҡытын спорт секцияларында үткәрә. Футбол уйнай, гандбол менән шөғөлләнә, һөңгө ырғыта, велоспорт һәм еңел атлетикала 3000 метрға йүгереү ярыштарында ҡатнаша. Уле-Эйнарҙың атаһы ла еңел атлетика менән шөғөлләнгән, ләкин ғаиләһен ҡарау өсөн спортты ташлаған булған. Бер ағаһы, бер ҡустыһы һәм ике ҡыҙ ҡәрҙәше бар. Ағаһы Даг ғаиләлә беренсе булып биатлон менән шөғөлләнә башлай. Уға Уле-Эйнар ҙа эйәрә. Ҡустыһының исеме — Ханс Антон.
Әле биатлонсы Австрияның Тироль федераль ерендәге Обертиллиах коммунаһында йәшәй. 2006 йылдың 27 майында Уле-Эйнар итальян сығышлы Бельгия биатлонсыһы Натали Сантерға өйләнә. Балалары булмай. 2012 йылдың октябрендә Натали менән Уле-Эйнарҙың айырылыуы тураһында хәбәр ителә.
Бьёрндален тураһындағы ҡыҙыҡ факттарҙан: ул һаулығы һәм таҙалыҡ тураһында шул тиклем ныҡ ҡайғырта, хатта һәр ваҡыт үҙе менән туҙан һурҙырғыс алып йөрөй һәм кеше менән күрешкәндә бик һирәк ҡул бирә. «Минең тормошомда туҙан һурҙырғыстар ҙа айырым урын алып тора, — ти спортсы. — Был әйберҙе мин гел үҙем менән йөрөтәм». Бьёрндален билдәләүенсә, туҙан һурҙырғыс йөрөтөү ул уйлап сығарған нәмә түгел, был ғәҙәтте ул командаһындағы өлкән иптәштәренән отҡан.
Шәхси тормошо
2006—2012 йылдарҙа итальян биатлонсыһы Натали Сантер менән никахта була. Балалары булмай.
2016 йылдың 5 апрелендә белорус биатлонсыһы Дарья Домрачеваның унан бала көткәне билдәле була. 2016 йылдың 16 июлендә Бьёрндален менән Домрачева Ослола туй яһай. 2016 йылдың 1 октябрендә Минскиҙа ҡыҙҙары тыуа, уға Ксения тип исем ҡушалар.
1993—2002
Бьёрндален бала саҡтан спорт менән мауыға. Ағаһы Дагтан күреп, биатлон менән шөғөлләнә башлай. Саңғыла яҡшы йөрөгән Уле-Эйнар тренерҙар иғтибарын йәлеп итә һәм 1992/1993 миҙгеле ахырынан Донъя кубогы этаптарында сығыш яһай башлай. Шул уҡ миҙгелдә Рупольдингтағы юниорҙар чемпионатында (1993) өс тапҡыр чемпион булып, бөтәһен шаҡ ҡатыра. 1994 йылда Олимпия командаһы составына индерелә һәм Лиллехаммерҙа (Норвегия) үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша. Әммә тәжрибәһеҙлеге юғары һөҙөмтәләргә өлгәшергә ҡамасаулай. Тәүге олимпиадаһында бер миҙал да яуламай. Шәхси уҙышта утыҙ алтынсы була, спринтта — егерме һигеҙенсе, эстафетала — етенсе. 1993—1994 миҙгелендә лә Бьёрндален юғары һөҙөмтәләргә өлгәшмәй.
Тәүге иғтибарға лайыҡ уңыш уға 1994/1995 миҙгелендә килә. Бьёрндален Австрияның Бал-Гастайнында донъя кубогының беренсе этабында спринтта икенсе урынды яулай. Ошо уҡ миҙгелдә тағы ике тапҡыр уңышлы сығыш яһай (Оберхоф, спринт — 3; Лиллехаммер, спринт — 3). Антхольцта Донъя беренселегендә: шәхси уҙышта — 12-се урын, спринтта — 4-се, эстафетала 5-се була. Спринттағы тотороҡло күрһәткестәре арҡаһында Уле-Эйнар спринтта кесе Донъя кубогына лайыҡ була һәм Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә дүртенсе урынды ала.
1994/1995 миҙгелендә Донъя кубогында шәхси уҙышта беренселекте һәм спринтта икенсе урынды ала.
1996/1997 миҙгелендә Бьёрндалендың һөҙөмтәләре күтәрелә. Ул өс шәхси еңеүгә өлгәшә, ун тапҡыр призлы урын яулай.
1998 йылда Наганола Бьёрндален спринтта еңеп, олимпия чемпионы була, ә эстафетала көмөш миҙал яулай.
1998/1999 миҙгелендә Уле-Эйнар 11 призлы урын ала.
2001/2002 миҙгеле башынан Бьёрндален Солт-Лейк-Ситиҙа буласаҡ ҡышҡы Олимпия уйындарына бик етди әҙерләнә. Олимпиадала ул дүрт алтын миҙал яулай һәм биатлон буйынса абсолют олимпия чемпионы була. Олимпиаданан һуң «Ун көн — дүрт еңеү» тигән китап сыға, унда Бьёрндалендың еңеүгә барған юлы ентекләп тасуирлана.
2003—2009
2002/2003 миҙгелендә билдәле биатлонсы икенсе тапҡыр Донъя кубогын яулай. Ханты-Мансийскиҙа үткән донъя беренселегендә 29 йәшлек Бьёрндален спринтта һәм масс-стартта еңә. Миҙгел эсендә бөтәһе 12 еңеү яулай, шуларҙың береһе генә эстафетала.
Әммә 2003/2004 миҙгеле уңышһыҙыраҡ булып сыға. Әсәһенең вафатын Бьёрндален бик ауыр кисерә. Оберхофтағы донъя чемпионатында Уле-Эйнар дүрт миҙаллы була: шәхси уҙыштарҙа өс бронза һәм эстафетала көмөш.
2004—2005 миҙгеле мәшһүр спортсының карьераһында иң уңышлыһы була. Донъя кубогында ул 923 балл йыя, шәхси уҙышта, масс-стартта һәм спринтта өс кесе кубокты яулай. Миҙгелдә рекордлы 15 еңеүгә өлгәшә, 12-һе шәхси еңеү була.
2005—2006 олимпия миҙгелендә Уле-Эйнар бөтә иғтибарын Италияның Турин ҡалаһында үтәсәк олимпия уйындарына әҙерлеккә туплай. Әммә ғинуарҙа һалҡын тейҙерә, сире ҡатмарлашып, гайморит менән ауырый. Формаға кереү өсөн тиҙләтелгән әҙерлек үтә. Әммә Туринда уңышһыҙ сығыш яһай: атыуы тотороҡло булмай. Уле-Эйнар өс миҙал яулай, улар араһында бер алтын да юҡ: шәхси уҙышта ике көмөш һәм масс-стартта бронза. Яратҡан ярыш төрө булған спринтта Бьёрндален 12-се генә була. Норвегияның йыйылма командаһы эстафетала насар сығыш яһай, тик Уле-Эйнарҙың ҡаһарманлығы менән генә 5-се урынға күтәрелә ала. Бьёрндалендың күңеле төшә, шулай ҙа Донъя кубогы барыбер уныҡы була. 814 балл йыйып, ул сираттағы Ҙур Гәлсәр кубокты һәм масс-старт менән эҙәрләү уҙышында кескәй кубоктарҙы яулай. Холменколлендағы һуңғы этапта бөтә өс уҙышта ла еңә.
2006—2007 миҙгелдең Донъя кубогында 33 йәшлек биатлон «короле» подиумдар һәм рәттән еңеүҙәр һаны буйынса фантастик рекордҡа өлгәшә: 10 шәхси подиум һәм рәттән 8 шәхси еңеү. Был ун уҙыштың береһендә генә Уле-Эйнар бронза менән сикләнә, ҡалған 9-ы алтын була. Миҙгел барышында Бьёрндален бөтәһе 11 еңеү яулай һәм «Эстерсунд короле» (бөтә 3 еңеү) менән «Рупольдинг короле» (бөтә 3 еңеү) була, ләкин өс этапты ҡатнашмай ҡалдыра, шәхси уҙыштары 8 генә була, шунлыҡтан Ҙур Гәлсәр кубок немец Михаэль Грайсҡа эләгә. Норвег 736 балл менән икенсе урынға ҡала. Этаптарҙы йыш ҡалдырыуы саңғы ярыштарында ҡатнашыуы менән аңлатыла.
2007/2008 миҙгелендә Эстерсундта (Швеция) үткән Донъя чемпионаты миҙалға бай була: спринтта бронза, эҙәрләү уҙышында алтын, шәхси уҙышта, эстафетала һәм масс-стартта көмөш — бөтәһе 5 миҙал. Алтын миҙалдар һаны буйынса Уле-Эйнарҙы Рәсәйҙән Максим Чудов һәм йәш норвег Эмиль Хегле Свендсен уҙа. Миҙгел барышында бөтәһе 7 еңеү (эстафеталар менән бергә 10) һәм подиум өсөн 18 уҙышта еңеү яулана. 869 балл менән сираттағы Кубок, спринтта, эҙәрләү уҙышында һәм масс-стартта кесе кубок алына.
2008/2009 миҙгеле лә үткәненә оҡшаш була. Тик Пхёнчханда (Корея) үткән Донъя чемпионатында ғына 5 миҙал урынына дүртте яулай, уның ҡарауы бөтәһе лә алтын.
2009—2013
2010/2011 олимпия миҙгеленә лә Уле-Эйнар ныҡлы әҙерләнә. Әммә Ванкуверҙағы Олимпия уйындары ла, Туриндағыһы кеүек үк, уның өмөтөн аҡламай. Ул насар ата һәм спринт менән масс-стартта 17-се һәм 27-се урындарҙы ала. Эҙәрләү уҙышында һуңғы ут рубежында яҙлығыуҙары арҡаһында ихтимал булған еңеүҙән ҡолаҡ ҡаға һәм 7-се урында була. 20 километрға шәхси уҙышта Бьёрндален көмөш миҙал яулай. Ә эстафетала иҫ киткес шәп сығыш яһап, командаһына алтын миҙал килтерә. Шулай итеп, ул 6 тапҡыр олимпия чемпионы була.
2009/2010 Олимпия миҙгеле менән «биатлон короленең» көслө сығыштар теҙмәһе тамамлана. Бьёрндаленға 36 йәш тула, йәштәр менән ярышыу торған һайын ауырлаша. Был миҙгелдә ул дөйөм иҫәптә ни бары 10-сы була. Әммә ул үҙенә 2014 йылда буласаҡ Сочиҙағы Олимпия уйындарында ҡатнашыу маҡсатын ҡуя һәм киләһе 2010/2011 миҙгелендә элекке ҡөҙрәтен ҡайтарыу теләге менән яна.
Ул 2010/2011 миҙгеленең Донъя кубогында дөйөм иҫәптә һәм Ханты-Мансийскиҙағы донъя беренселегендә еңеүгә ынтыла. Эстерсундта миҙгел яҡшы башлана, Эмиль-Хегле Свендсен менән улар икеһе өс уҙышта тәүге ике урындан түбән төшмәй. Әммә Уле-Эйнар береһендә генә еңә. Шәхси уҙышта уға һуңғы ут рубежында ике тапҡыр яҙа атыу ҡамасаулай. Ә спринтта финишҡа бер нисә генә метр ҡалғанда Бьёрндален текә битләүҙән төшкәндә йығыла һәм, өҫтөнлөгөн юғалтып, икенсе урынға ҡала. Эҙәрләү уҙышында еңә. Был ярыштан һуң ике норвег бик ныҡ әрләшә һәм оҙаҡ ҡына бер-береһе менән һөйләшмәй йөрөй. Ниһайәт, Свендсен ғәфү үтенә, мөнәсәбәттәре көйләнә. Раштыуанан һуң Уле-Эйнар формаһын юғалта, һөҙөмтәләре түбән була, оҙаҡ ҡына эштең ниҙә икәнен аңлай алмай йөрөй. Баҡһаң, эш вируслы инфекцияла һәм үтә ҡатмарлы күнекмәләрҙә икән. Һөҙөмтәлә, миҙгел юҡҡа сыға, өмөттәр ҡыйрала. Уле 15 йыллыҡ карьераһы дауамында беренсе тапҡыр донъя чемпионаттарында шәхси наградаһыҙ ҡала. Ҡатнаш һәм ирҙәр эстафетаһында ғына ике алтын миҙал ала һәм планетаның 16 тапҡыр чемпионы була. Апрелдә Уле арҡаһын имгәтә һәм көскә һауыға.
2011 йылдың мартында Уле-Эйнарға Холменколлен миҙалы тапшырыла. Спортсы уны Норвегияла 2010/2011 миҙгеле Донъя кубогының һуңғы этабында ала.
2011/2012 миҙгеле алдынан, арҡаһы имгәнеү сәбәпле, Уле-Эйнар еңел әҙерлек планы буйынса күнегә. Ғинуарға формаға инеү һәм февралдә лидерҙар араһына эләгеү маҡсатын ҡуя. Донъя кубогының өсөнсө этабында эҙәрләү уҙышында Уле-Эйнар икенсе була. Ә февралдә, Донъя кубогының Финляндияның Контиолахти төбәгендә үткән этабында, спринтта дүртенсе урын алғандан һуң, Уле-Эйнар эҙәрләү уҙышында еңеүгә өлгәшә. Ләкин Рупольдингтағы Донъя чемпионатында йәнә шәхси наградаларһыҙ ҡала. Шулай ҙа ике эстафетала еңеп 18 тапҡыр донъя чемпионы булып китә. Физик формаһы ҡәнәғәтләнерлек була, ләкин атыуҙа ныҡ бирешә.
2012 йылда Чемпиондар уҙышында ҡатнаша. Масс-стартта Бьёрндален — 8-се, ҡатнаш эстафетала Ольга Зайцева менән бергә 6-сы һөҙөмтә күрһәтә.
2013 йылдың йәйендә Бьёрндален Сочиҙағы Олимпия уйындарынан һуң спорт карьераһын тамамларға ҡарар итә. Шулай итеп, 2013/14 миҙгеле уның өсөн һуңғыһы булырға тейеш була.
Был миҙгелдә 39 йәшлек норвег арыу формала була. Миҙгелгә яҡшы әҙерләнә. Бьёрндален карьераһын лайыҡлы тамамлау ниәте менән йәшәй. Апрелдә күнекмәләр һәм форма һаҡлау буйынса уңайлыҡтарҙы арттырыу өсөн «тәгәрмәсле йорт» — ике миллион крона самаһы торған автофургон һатып ала.
2014 йылдан
Сочиҙағы Олимпия уйындарына Бьёрндален бөтә миҙгел дауамында шәхси план буйынса әҙерләнә. Беренсе стартта уҡ (спринт), бер тапҡыр яҙа атыуына ҡарамаҫтан, етенсе олимпия алтынына эйә була. Тағы бер алтынды ул ҡатнаш эстафетала ала һәм һигеҙ тапҡыр Олимпия чемпионы була. Был күрһәткес буйынса ул саңғысы Бьёрн Дели менән тиңләшә, йәғни икеһе лә рекордсы була. Йәнә Уле-Эйнар 13 миҙал менән ҡышҡы Олимпия уйындары тарихында иң титуллы спортсыға әүерелә һәм был күрһәткестә Делиҙы ла уҙып китә.
Олимпиаданы ябыу тантанаһында Бьёрндален иленең флагын тотоп үтә һәм Халыҡ-ара олимпия комитетының комиссияһына рәсми һайлана. Бьёрндален һәм белорус биатлонсыһы Дарья Домрачева үткән Олимпиаданың иң яҡшы спортсылары тип таныла.
Миҙгел ахырында Бьёрндален Донъя кубогының дөйөм иҫәбендә үҙе өсөн бик юғары 6-сы урынды ала. Тиҙлек буйынса миҙгелдең иң яҡшы 5 спортсыһы иҫәбенә инә.
Олимпиаданан һуң Бьёрндален һаман ярышып туймағанын, еңергә көсө барлығы һиҙеүен һәм шуға күрә ике йылдан, 2016 йылда, тыуған иленең баш ҡалаһы Ослола үтәсәк донъя чемпионатына тиклем ярыштарҙа ҡатнашыуын дауам итәсәген белдерә.
Миҙгел алдынан Бьёрндален ҡәҙимге саңғы таяғын тиҙлекте арттырырға ярҙам итеүсән кәкре таяҡҡа алмаштырып тәжрибә үткәрергә була. Эстерсундтағы беренсе этап һөҙөмтәһе буйынса ул һәр уҙышта тиҙлек буйынса икенсе булып, сенсациялы сығыш яһай, ләкин утлы рубежда яңылыша. Һөҙөмтәлә, ул беренсе этаптағы уҙыштарҙа 6, 8 һәм 10-сы урындарҙы ала. Әммә артабан йәнә даланы юғала: Хохфильценда спринтта артта ҡала һәм ауырып китә, шул арҡала Раштыуаға тиклем бер ярышта ла ҡатнашмай. 2015 йылға Бьёрндален яҡшы әҙерләнә һәм чемпионаттың немец этаптарына һәйбәт форма менән килә. Оберхофта эстафетала икенсе урынды ала. Рупольдингта һәм Антхольцта ла Бьёрндален ике эстафетала ғына һәйбәт сығыш яһай. Нове-Местола ни уҙышта, ни атыуҙа йүнле һөҙөмтә күрһәтә алмай, шуға ярыштарҙа ҡатнашмай торорға ҡарар итә.
Контиолахтиҙағы донъя беренселегенә 41 йәшлек Бьёрндален тауҙарҙа әҙерләнә. Эксперимент сифатында ул ике мең метрҙан ашыу бейеклектәге тауҙы һайлай һәм Нортуг методикаһы буйынса әҙерлек үтә. Старт алдынан ул үҙен иҫ киткес шәп формала тоя. Ул спринтта еңеүгә өмөтләнә, әммә һәйбәт кенә тиҙлекле булһа ла, атҡанда яңылыша — 3 яҙлығыу арҡаһында 19-сы ғына була. Эҙәрләү уҙышында 5-се урынға күтәрелә. Шәхси уҙыш 6-сы урын менән тамамлана. Эстафетала норвегтар немец йыйылма командаһынан ҡала икенсе була. Бьёрндален донъя чемпионаттының 40-сы миҙалын ала. Масс-стартта Бьёрндален атҡанда бер тапҡыр ҙа яңылышмай, әммә 4-се генә була. Чемпионатта 5, 6 һәм 4-се урындар яулаған Бьёрндалендың дәрт-дарманы арта, кәйефе күтәрелә.
Ауырыу арҡаһында Уле-Эйнар 2015/2016 миҙгеленә йәйге әҙерлекте насар үтә. Ай ярым ваҡытын юғалта, аяҡҡа баҫҡас, ғәжәпкә ҡаршы, тиҙ генә формаға инә ала. 20 тонналы трейлеры ла әҙерлек үтеү өсөн бик уңайлы булып сыға. Саңғыла коньки йөрөшө менән шыуыу буйынса ентекле күнегә, шунлыҡтан кәкре таяҡтан баш тарта, был яңылыҡтың файҙаһын күрмәй, уның ҡарауы шул уҡ фирманың супереңел тура таяғын ала. Миҙгелдең маҡсаты — Холменколлендағы Донъя чемпионаты. Миҙгел башындағы ярыштарҙа иҫ киткес һәйбәт һөҙөмтәләр күрһәтә. Раштыуаны Бьёрндален 1990-сы йылдарҙан бирле тәүләп Норвегияла өйөндә үткәрә, был уның өсөн ҙур хата була, сөнки һалҡын тейҙереп ауырып китә, Рупольдингтағы уҙыштарҙа ҡатнаша алмай, формаһын юғалта. Шуға ҡарамаҫтан ул эстафеталарҙа ике тапҡыр пьедесталға күтәрелә.
2016 йылғы Донъя чемпионаты. Бьёрндален Төньяҡ Америкалағы ике этапта ҡатнашмай. Холменколлендағы ярышҡа һәйбәт әҙерлек менән килә. Чемпионатта бик яҡшы сығыш яһай: спринтта көмөш (яҙлығыуһыҙ), эҙәрләү уҙышында көмөш (2 яҙлығыу), эстафетала алтын (20-се тапҡыр донъя чемпионы титулы), масс-стартта бронза (яҙлығыуһыҙ) яулай. 42 йәштә 5 уҙышта 4 миҙал — фантастик уңыш, һөҙөмтәлә, Бьёрндаленды 2018 йылға тиклем спортты ташламаҫҡа күндерәләр. Миҙгелде тоталда 13-сө урын менән ослаған Бьёрндален Төмәнгә килә, карьераһында беренсе тапҡыр чемпиондар уҙышында итальян ҡыҙы Оберхофер менән парҙа еңеүсе була.