cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Маасайҙар
Тасуирламаһы, тарихы
Кенияла туризм башланғас, маасайҙар саванналар өҫтөнән үҙ контроленән файҙалана алмай. Хакимлыҡ итеүсе ҡәбиләләр маасайҙарҙы бөтә хайуандарҙың традицион «милекселеге» тип таный һәм уларға ҡурсаулыҡтарҙы һаҡлау функцияһын да бирә, шул уҡ ваҡытта туризм сафари сәнәғәтен башҡа ҡәбиләләрҙән сикләнгән идарасылар төркөмө үҙ ҡулдарына ала. Һөҙөмтәлә маасайҙарҙың именлеген туризм әллә ни яҡшырта алмай. Ә хәҙер маасайҙар осраҡлы рәүештә туристарҙы «һөжүм итеүен» дауам итә, саҙаҡа һорай, ә сафаристарҙан юғары килемде бүлеүҙә ҡатнашмай. Маасайҙар үҙҙәрен түләүһеҙ бушлай фотоға төшөрөргә рөхсәт итмәй һәм «пират» фотоһүрәттәрен яңынан баҫтырыуға көнләшә.
Йолалары
Бөтә донъя буйынса иҫәпһеҙ-һанһыҙ ялтырауыҡлы журналдарҙа, фильмдарҙа һәм фотоһүрәттәрҙә таралған стереотиплы образдың даими үрсеүе арҡаһында маасайҙар һәр кемгә еңел танылыу ала. Репортаждарҙа африка традиционализмының маасай иконалары һәм хәҙерге заман мәҙәниәте ҡиммәттәренә ҡаршы тороу символдары булып улар тора. Сағыу ҡыҙыл япма һәм мунсаҡлы биҙәүестәр кейгән ҡыйыу Маасай яугиры күҙ алдында беҙҙең көндәргә ҡарата изге ҡырағай образы барлыҡҡа килә, ул туристар өсөн шул тиклем баһалап бөткөһөҙ мауыҡтырғыс.
Маасайҙарҙың йәшәү рәүеше көйләнгән. Маасайҙарҙа бала саҡтан уҡ урын алған «йәш төркөмдәре» мөһим роль уйнай. Кесе малайҙар йөрөй башлағас, һарыҡ-быҙау көтә. Африканың маасай ҡәбиләһендә инициатива йолаһы малайҙы ҡатын-ҡыҙ булып кейенеп ҡатын-ҡыҙға әйләндереү йолаһын күҙ уңында тота. Помимо игры, специальные ритуалы избиения детей используются для повышения их храбрости и выносливости. Ҡыҙҙар бәләкәй сағынан уҡ әсәләр менән өй эштәре, һауыу, аш-һыу әҙерләү менән шөғөлләнә. Яҡынса һәр 15 йыл һайын яугирҙарҙың яңы быуыны (иль-муррандар) ҡуҙғатыла — улар 12 йәштән 25 йәшкә тиклемге, өлгөрөп еткән һәм алдағы йәш төркөмөнә инмәгән егеттәр. Яугир булыу өсөн анестезияһыҙ үткәрелгән сөннәткә ултыртыу («эморат») процедураһы үтергә тейеш. Сөннәткә ултыртыу йолаһы өсөн өлкәндәр үткер бысаҡтар ҡулланалар һәм бәйләү өсөн эре мөгөҙлө мал тиреһен әҙерләйҙәр. Малайға операцияны тыныс үтергә кәрәк, һыҙланыуҙан ҡысҡырыу оят һәм ярайһы уҡ нескә процедура хаталарына килтереүе ихтимал. Яраларҙың төҙәлеүе 3-4 ай дауам итә, ул саҡта һейҙек бүлеп сығарыу ауыртыуҙар тыуҙыра. Был ваҡытта малайҙар 4-8 ай ҡара кейем кейә. Был юлы әсәләр менән йыһазландырылған махсус урында (маньятта) йәшәргә тейеш. Тораҡ пункты ситтән кәртәләр менән һаҡланмаған, сөнки яугирҙәр үҙҙәре йәмғиәтте яҡлаусы булырға әҙерләнергә тейеш. Крааль да төҙөлмәй, сөнки был йәш төркөмөнөң әлегә мал-тыуары юҡ.
Артабан егеттәрҙе өлкән яугир статусына күсерәсәк киләһе йолаларҙы үтәү бурысы тора. Иң мөһим тантана — эуното (бәлиғ булыу, йәше етеү).
Ил-морандарҙың яңы быуыны инициатива алғас, ҡарт яугирҙар төркөмө «кесе старшина» статусына күсә һәм уларға ҡәбилә яҙмышы тураһында сәйәси ҡарарҙар ҡабул итергә ҡушалар. Элекке «кесе» старшиналар «өлкән старшиналар» төркөмөнә тапшырыла.
Яугирҙар хәҙер шәхси бүлкәттәргә бүленмәгән һәм эре мөгөҙлө мал менән шөғөлләнәләр, маасай ерҙәре буйлап ирекле хәрәкәт итәләр. Улар инде сауҙаға ҡушыла һәм йорт мөлкәтен йыя, ә бәләкәй саҡтарында мөлкәткә эйә булмай һәм үҙҙәренә кәрәкле бөтә нәмәне урлай ала ине. Йола буйынса, сөннәткә ултыртыр алдынан йәш маасай арыҫланды үлтерергә бурыслы. Хәҙер Көнсығыш Африкала был тыйыла, әгәр арыҫландар йорт хужалығына ҡамасаулаһа һәм малға һөжүм итһә - һунарға сығалар, хатта хәҙер ҙә арыҫланды үлтереү хөрмәтле тип һанала һәм егеттең социаль статусын арттыра.
Ҡыҙҙар шулай уҡ сөннәткә ултыртыу йолаһын үтә («эмората»), был йолалар серияһының башы булып тора («эмуратаре»), шунан һуң улар никахҡа әҙер тип һанала. Маасайҙар фекеренсә, был процедура мотлаҡ, ә ирҙәр был процедураны үтмәгән ҡатын-ҡыҙҙарҙан баш тартырға йәки бындай кәләште бик түбән хаҡҡа алырға хоҡуҡлы. Сөннәткә ултыртылыу үтмәгәндәр етерлек өлкән тип һаналмай. Малайҙарҙы сөннәткә ултыртыу, ҡағиҙә булараҡ, кире йоғонто яһамаһа ла, ҡатын-ҡыҙҙарҙы сөннәткә ултыртыу хроник һәм йоғошло ауырыуҙар хәүефе юғары, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙы сөннәткә ултыртыу әлеге ваҡытта Кения һәм Танзания закондары менән тыйыла. Сөннәткә ултыртылғандан һуң ҡыҙҙар ҡара кейем кейә, йөҙҙәрен махсус тамғалар менән буяй, тантана аҙағында йөҙҙәрен ҡаплай.
Никахта торған ҡатын-ҡыҙҙар йөклөлөк осоронда ауыр эштән — һауыуҙан һәм яғыулыҡ эҙләүҙән азат ителә. Шулай уҡ енси мөнәсәбәттәр тыйыла. Йола буйынса, маасайҙар яугирҙәрҙең күпләп үлеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән полигамия яҡлы. Полиандрия шулай уҡ осрай. Маасайҙар ҡыҙҙарын уларҙан күпкә олораҡ ирҙәргә биреүҙе өҫтөн күрә. Ҡағиҙә булараҡ, улар хатта таныш та түгел. Оҙон юлға сығыр алдынан атай кеше ҡыҙына башын һәм күкрәген һөт менән дымландырып фатихалай һәм шул уҡ ваҡытта: «Мекинчо енкай енкерра кумок» — «Алла һиңә бик күп бала бирһен», — тип әйтә. Туғандары һәм дуҫтары кәләште иҫкәртә: артҡа ҡарама, юғиһә ташҡа әйләнерһең. Маасайҙар араһында шундай риүәйәт бар. Юлда кәләште «паж» — кейәүҙең дуҫы оҙатып бара. Ул ҡатынға иң ауыр урындарҙа юл һала, шишмәләр аша уны ҡулында алып сыға. Йорттан алыҫ түгел кәләште боҫҡон көтә. Ҡатын-ҡыҙҙар — кейәүҙең туғандары — бәхетһеҙлекте булдырмаҫ өсөн уны мыҫҡыллап һүҙҙәр әйтә. Уның башына һыйыр тиҙәген һибәләр. Әгәр кәләш бөтә был һөжүмдәрҙе лайыҡлы ҡаршы алһа, тимәк, ул ғаилә тормошоноң ауырлыҡтарын намыҫ менән еңеп сығыр. Ҡатын-ҡыҙ иренә генә түгел, тотош йәш төркөмөнә кейәүгә сыға. Ирҙәр ҙә, ҡунаҡсыллыҡ йолаһы буйынса, ҡатындарын йәш төркөмө ҡунаҡтарына төнгөлөккә ҡалдыралар, әммә интим мөнәсәбәттәргә инергәме-юҡмы икәнлеген ҡатын үҙе хәл итә. Балалар бер үк ваҡытта ирҙеке һәм уның вариҫтары тип һанала. Шулай уҡ төрлө сәбәптәр буйынса айырылышыуҙар була (китала), ҡайһы берҙә никах төҙөгәндә әйтелгән кәләш өсөн хаҡты кире ҡайтарыу осраҡтары ла була.
Танаба-Яха
Танаба-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Теня-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Картвель телдәре
Картвель телдәре (йәки көньяҡ-кавказ;ქართველური ენები) — көньяҡ Кавказда, башлыса Грузияла таралған телдәр ғаиләһе.
Классификация
Боронғо Грузияның әҙәби теле лә картавель телдәренә инә.
Грузияла киврули, Израилдә ивр. ‏גרוזינית יהודית‏‎ (грузинит йехудит) йәки ивр. ‏גאורגית יהודית‏‎ (георгит йехудит) тип аталған грузия йәһүдтәре телен дә картавель телдәренә ҡарай тип иҫәпләйҙәр. Лингвистарҙың күпселеге был телде иврит һәм арамей телдәренән бик күп һүҙҙәр үҙләштергән грузин теле диалекты тип иҫәпләй. Йәһүд яҙмаһын ҡулланалар.
Хәҙерге картавель телдәренән тик грузин теленең генә яҙмаһы бар. XIX быуаттан лаз теленә (Германия һәм Төркиәлә латиница нигеҙендә) һәм мегрель теленә (Грузияла грузин яҙмаһы нигеҙендә) яҙма булдырылды, тик әлегә киң таралау тапманы.
Грамматик үҙенсәлектәре
Картавель телдәрендә 11-ҙән 15-кә тиклем модаль-заман формалары бар. Исемдәрҙең һәм башҡа һүҙ төркөмдәренең грамматик заты юҡ. Аблаут (Тамыр һүҙҙәрҙәге һуҙынҡыларҙың морфологик сиратлашыуы. Мәҫәлән, ғәрәп телендә китаб — көтөб (күплек төшөнсәһе) бар. Егермешәрле иҫәп системаһы бар.Ғәрәп, фарси, төрки телдәренән ингән һүҙҙәр бар.
Пайвож
Пайвож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аныль йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡананикольский
Ҡананикольский (Кананикольское) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 805 кеше. Почта индексы — 453683, ОКАТО коды — 80227821000.
Хандриндың айырым йорто
Хандриндың айырым йорто — Таганрогтағы (Александров урамы, 56) боронғо йорт,  1870 йылғы архитектура ҡомартҡыһы
Тарихы
Хандриндың айырым йорто Таганрогтың почетлы гражданы эшҡыуар А.Е. Хандрин заказы буйынса 1870 йылда архитектор Тенишев проектына төҙөлгән. «Күсемһеҙ мөлкәт баһаһы һәм исемлеге» буйынса йорт хужаһы булып 1873 йылдан алып  1916 йылға тиклем тик  Хандриндар ғаиләһе  вәкилдәре  иҫәпләнә: 1898 йылдан — титуляр советник А. З. Хандрин була. Октябрь түңкәрелеше алдынан Хандриндар ғаиләһе Харьков ҡалаһына китә.
Ҡананикольский
Тарихы
Кананикольск заводы башҡорт ерҙәрендә төҙөлгән.
Хандриндың айырым йорто
Тарихы
Революциянан һуң бинала ҡала хәрби комендатураһы урынлаша. 1920 йылдарҙа бина ҡала коммуналь хужалығына тапшырыла. Фасадтан дворян гербы һәм   скульптураһы алына. Бинала ҡарауһыҙ балаларҙы ҡабул итеү бүлмәһе. музыка мәктәбе урынлаша. 1976 йылда реставрация эштәре үткәрелгәндән һуң, элекке Хандрин айырым йортонда Таганрог картиналар галереяһы асыла.
Ҡананикольский
Тарихы
Тәүҙә, 1751 йылдың 25 сентябрендә, Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы башҡорттары менән Ҡана йылғаһы буйындағы 20 йылға яһаҡ милеккә биреү өсөн «урманды заводта тотоу, сабынлыҡтар һәм заводҡа ҡараған башҡа биләмәләр менән, заводтан бөтә яҡҡа 15-әр саҡрым ер алыу өсөн» килешеү төҙөлә. Етмәһә, Ҡана йылғаһы тамағында һәм ул, Мосолов, ҡулланған Ағиҙел йылғаһында, суднолар төҙөү өсөн урман ҡырҡа. Тейешле бойороҡтоң барыһы өсөн дә йылына — 20 һум, ә 20 йыл эсендә 400 һум оброк алырға". Иван Алексеевич Мосолов, егерме йыллыҡ ҡуртым ваҡыты тамамланыуын көтөп тормайынса, 1761 йылдың 25 майында ҡуртымға алынған ерҙәргә һәм уның уң ҡушылдығы — Күркәтау йылғаһы буйлап ҡуртым өсөн башҡорттарға 525 һум түләгән.
Хандриндың айырым йорто
Архитектура үҙенсәлектәре
Бер ярым ҡатлы бина. Фасады бай биҙәлгән. Дөйөм художество композицияһында классицизм, барокко, Ренессанс стилдәре элементтары бар. Төп инеү урыны өҫтөндә Хандриндар тоҡомоноң дворян гербы урынлашҡан булған. Бинаның эске интерьеры һылап яһалған бай декор менән биҙәлгән. Уны ҡупшы люстралар, семәрле каминдар, паркет иҙәндәр, имән ишектәр тулыландыра. Ихатаға семәрле колонналар менән ағас  веранда  сыға. Емеш-еләк баҡсаһы бар. Үҙенсәлекле архитектураһы менән беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән хатта көймә яһаусының бинаһы ла айырылып тора.
Ҡананикольский
Тарихы
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышына биш йыл ҡалғас, Ҡананиколь заводы йылына 7000 фунттан ашыу баҡыр иретә, йәғни алты мейескә һәр береһе хөкүмәт нормаһынан йылына 1000 фунттан артып китә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиән ихтилалы Ҡананиколь заводында ҡатмарлы һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы була. Е. И. Пугачевтың 1773 йылдың 22 ноябрендәге «Ҡананиколь» заводы клеркы Назар Петрович Сорокинға «пушка һәм йәҙрә, ҡурғаш, дары, һәр төрлө кәрәк-яраҡтар һәм ашығыс рәүештә» алырға бойороҡ бирә.
Февраль революцияһынан һуң күп тә үтмәҫтән, Ҡананикольск заводы ҡасабаһында эшсе депутаттар советы ойошторола. Совет үҙенең тәүге ултырышында уҡ урман сәнәғәтселәренә урман ҡырҡҡан һәм һал ағыҙған эшселәрҙең эш хаҡын арттырырға ҡушҡан ҡарар ҡабул итте.
1961 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Ҡананикольский ауылы Йылайыр районының шундай уҡ исемдәге ауыл советы үҙәге булған, унда 3345 кеше йәшәгән
Асҡын (йылға)
Асҡын — Аскинка - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Бурминка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск гидроузелынан Павловск гидроузелына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә гидронимдың килеп сығышы былай аңлатыла: Асҡын — речка Асҡын/ Аҡсын, левый приток Бурминки (Аҡсын - от аҡ (белая), сын/һын (изваяние, фигура)
Васильев Иван Афанасьевич (яҙыусы)
Васильев Иван Афанасьевич (1924—1994) — рус совет яҙыусыһы. Ленин премияһы лауреаты, (1986). 1942 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, ул Ленинград Йылға флотының навигаторҙары мәктәбенә уҡырға инә. Инеү имтихандарын яҡшы билдәләргә тапшырһа ла, низағ килеп сығыу арҡаһында, комиссия уны ҡабул итмәй.
Буласаҡ яҙыусы 16 йәшендә Калинин өлкәһе, Дашевский районының Шилов урта мәктәбендә математика һәм тарих уҡытыусыһы булып эшләй башлай (хәҙерге Псков өлкәһе, Бенитцкий өлкәһе). Шул йылдарҙа ул Невельск педагогия училищеһына ситтән тороп уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Иван Афанасьевич алғы һыҙыҡта, Калинин фронтында һуғыша, контузия ала. 1944 йылдан госпиталдә ятып сыҡҡандан һуң ул 1946 йылдың июленә тиклем Кавказ аръяғы Хәрби округында хеҙмәт итеүен дауам итә.
Демобилизациянан һуң ул тыуған Бежаницкий районында — Горск ете йыллыҡ мәктәбе директоры, 1949 йылдан Себеж районы Глембочино ауылдағы балалар йорто директоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ ваҡытта ул Бөйөк Луки уҡытыусылар институтын тамамлай. Бында, Себежда, буласаҡ яҙыусының беренсе баҫмалары донъя күрә.
1955 йылдан Иван Афанасьевич Себеж районының «Призыв» гәзитендә мөхәррир урынбаҫары булып эшләй, унан Ленинград Юғары партия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, Новгород өлкәһе, Валдай район газетаһы мөхәррире итеп билдәләнә, һуңғараҡ район-ара гәзиткә етәкселек итә. 1963 йылдан ул Режевский һәм Зубцовский райондарында «Калининская Правда» газетаһының үҙ хәбәрсеһе була
Вафаты
И. А. Васильев 1994 йылдың 31 декабрендә вафат булған. Ерләнгән урыны —, Псков өлкәһе.
Хәтер
Борки ауылында Бөйөк Ватан һуғышы тарихы музейы бинаһында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған (21.07.1996)
Себерҙе буйһондороу
Себерҙе ҡушып алыу (Себерҙе буйһондороу) — XVI быуаттың икенсе яртыһынан XVII быуат аҙағына тиклем Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың Рус (Рәсәй) дәүләте составына индереү процесы. Традиция буйынса 1581 йылда Себер ханлығына ҡаршы Ермактың походы менән башланған тип һанала. Себер һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәйгә ҡушып алыуы урындағы халыҡтарҙың ҡаршылығына тап була һәм төп халыҡтар һәм урыҫ казактары араһындағы ҡаты бәрелештәр фонында үтә, урыҫ казактары төп халыҡтарға ҡарата йыш ҡына аяуһыҙлыҡ күрһәтә.
Барышы
Себерҙе буйһондороу процесы Көнсығышҡа, йәғни Тымыҡ океанға барып етеп, Камчаткала нығыныуға тиклем, урыҫ казактарының һәм хеҙмәтле кешеләрҙең яйлап алға шылыуын аңлата. Төньяҡ-Көнсығыш Себер халыҡтары фольклорында «рус» этнонимлы килмешәктәрҙе билдәләү өсөн «казак» һүҙе ҡулланыла. Күпселектә казактар һыу буйлап хәрәкәт итәләр. Йылға системаларын өйрәнеп, һыу айырғыстар урындарынан ғына ҡоро юл менән баралар, унан һырт аша үтеп һәм яңы кәмәләр әтмәкәләп, яңы йылғалар ҡушылдыҡтарынан төшәләр. Ниндәйҙер ерле ҡәбилә биләгән урынға килеп еткәс, казактар улар менән тыныс һөйләшеп ҡарайҙар, Аҡ батшаға буйһоноу һәм яһаҡ түләү буйынса тәҡдимдәр яһайҙар, әммә бындай һөйләшеүҙәр бик һирәк ыңғай һөҙөмтәләргә килтерә, ул ваҡытта эш ҡоралға барып етә. Ерле халыҡҡа яһаҡ һалып, казактар уларҙың ерҙәрендә нығытылған баструктар төҙөйҙәр (әгәр ҡәбилә һуғышсан булһа) йәки ябай ҡыш сығыу өсөн өй, унда ғәҙәттә яһаҡ йыйыу һәм халыҡты тәртиптә тотоу өсөн казактарҙың бер өлөшө ҡала. Ғәскәрҙәр артынса күскенселәр, идарасылар, руханиҙар, кәсепселәр һәм сауғагәрҙәр килеп тулалар. Урындағы халыҡҡа һалым (ҡара яһаҡ) һалына. Иң әүҙем ҡаршылыҡты Себер ханлығы һәм бер нисә эре ҡабилә берләшмәләре (мәҫәлән: даурҙар, чукчалар) күрһәтә. Байкал аръяғында Ҡытай һәм Алыҫ Көнсығыш көньяғында бер нисә локаль һуғыш күҙәтелә.
Дөйөм алғанда, XVII быуат аҙағында Себерҙе Рәсәйгә ҡушып алыу процесы тамамлана, Рәсәй дәүләтенең сик буйҙары башлыса бөгөнө сиктәрҙән айырылмай тиерлек. XVIII быуаттың башында — Камчатка, ошо уҡ быуаттың аҙағында Чукотка буйһондорола.
Колонизациялау мәсьәләһе тураһында
Хәҙерге тарихнамәлә Рәсәйҙең митрополия булыу-булмауы, Себер территорияларының Рәсәйҙең колониялары булыу-булмау мәсьәләһе тикшерелә. Әлеге мәсьәлә күпселек өлөшөндә сәйәси төҫ алған. Рәсәйҙең Себер һәм Алыҫ Көнсығыш территорияларын үҙләштереү осоро башҡа Европа дәүләттәре тарихындағы бөйөк асыштар осоро менән тап килә, бер генә айырма бар — Рәсәй экспансияһы ҡоро ерҙән (теллурократия), ә диңгеҙҙән (талассократия) түгел, һәр хәлдә тәүге этапта, алып барыла. Себер ханлығы, Себер татарҙарының милли-дәүләт берәмектәренең береһе булараҡ яулап алына.
Себерҙе колонизациялау һәм төп халыҡтарҙы баҫып алыу Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка һәм уның ерле халыҡтарын колониялашттырыуы менән сағыштырыла, сөнки тегендә лә, бында ла төп халыҡтарға ҡарата бер үк негатив ҡараш һәм уларҙың ерҙәрен тартып алыу күҙәтелә.
Себерҙең төп халыҡтары, Америка төп халыҡтары кеүек, урыҫтарҙың экспансияһы һөҙөмтәһендә бик ҙур (Себер халыҡтарының аҙ һанлығын иҫәпкә алып) юғалтыуҙар кисерә, бигерәк тә быға тиклем урындағы халыҡтарға таныш булмаған төрлө ауырыуҙарҙың үтеп инеүе арҡаһында. Мәҫәлән, сәсәк ауырыуы Көнбайыш Себергә тәүге тапҡыр 1630 йылда эләгә. 1650-се йылдарҙа ул Йәнәсәйҙән көнсығышҡа шылыша һәм ундағы тунгустарҙың һәм яҡуттарҙың 80 проценты тиклем һәләк була. 1690-сы йылдарҙа юкагирҙарҙың һаны яҡынса 44 процентҡа кәмей. XVIII быуаттың уртаһына урыҫ урыҫ отрядтары менән хәрби бәрелештәр һөҙөмтәһендә коряктарҙың һаны, быуат башы менән сағыштырғанда, ике тапҡырға кәмей.
Әлеге ваҡытта урыҫтар Себерҙең бөтә төбәктәрендә күпселекте тәшкил итә (Тыванан башҡа). Себер федераль округында урыҫтарҙың өлөшө — яҡынса 85 %, Алыҫ Көнсығыш округында — 80 % тәшкил итә. Көнбайыш Себерҙә (Төмән өлкәһе) урыҫтарҙың өлөшө — 70 %. Шул уҡ ваҡытта өс төп халыҡтың ғына һаны 100 меңдән ашыу — саха, бүрәт, тывалар (дөйөм алғанда, яҡынса 1,2 миллиондан ашыу), шул уҡ ваҡытта Себерҙә һәм Алыҫ Көнсығышта урыҫтарҙың һаны 20 миллион кеше ашыу тәшкил итә.
Америкалағы европалылар кеүек, урыҫтар ҙа Себерҙәге төп халыҡтаҙы массауи рәүештә христианлыҡҡа ылыҡтыралар. Христианлыҡтың йоғонтоһо арҡаһында урындағы традицион исемдәр ҡулланыштан сыға һәм христиан исемдәре менән алмаштырыла.
Шул уҡ ваҡытта билдәләп үтергә кәрәк, испан колониязацияһына тиклем үҙ дәүләттәре һәм эре ҡалалары (Инка империяһы, Ацтек империяһы) булған Америка индеецтарынан айырмалы рәүештә Себер халыҡтарының үҙ дәүләтселектәре (Себер ханлығы Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килә) һәм ҡалалары булмай. Инкалар һәм ацтектар иртә феодал үҫеш баҫҡысында торһа, Себер халыҡтары ҡәбилә ҡоролошо кимәлендә булалар.
XVI быуат башына Рус дәүләте үҙенең этник территорияһынан ситкә сыға. Әммә Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты тарихы институты директоры Юрий петров Рәсәйҙең артабанғы экспансия процесын колониялаштырыу тип һанарға ярамай, сөнки, ҡағиҙә булараҡ, халыҡтар ҡушылғандан һуң элиталар ҙа ҡушыла.
Эҙемтәләре
Урыҫтар Себерҙә бик күп баструк-зиндандарға нигеҙ һалалар, һуңынан улар ҡалаларға әүерелә. XVI быуатта Көнбайыш Себерҙә Төмән, Тубыл, Сорғот һәм башҡа ҡалаларға нигеҙ һалына. XVII быуатта Көнсығыш Себерҙә — Томск, Красноярск, Якутск, Иркутск, Чита, Охотск һәм башҡа ҡалалар, XVIII быуатта Омск, Барнаул, Петропавловск-Камчатский һәм башҡа ҡалалар барлыҡҡа килә.
Себер шулай уҡ Рәсәйҙең Урта Азияны һәм Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайышын (Урыҫ Америкаһы) колонизациялау өсөн артабанғы плацдармы була.
Тарихсылар бәхәсе
Себерҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәйгә ҡушып алыу үҙенсәлеге тарихсылар араһында оҙайлы бәхәс тыуҙыра. Революцияға тиклемге әҙәбиәттә һәм тәүге совет тиҫтә йылдарында әлеге территорияларҙы Рәсәй составына индереү процесы өсөн баҫып алыу йәки буйһондороу терминдары ҡулланыла ине. Мәҫәлән, 1771 йылда И. Е. Фишерҙың «Сибирская история с самого открытия до завоевания сей земли российским оружием» исемле китабы нәшер ителә. Беренсе Себер йылъяҙмалары «Себерҙе буйһондороу тураһында» (Пустозерск йылъяҙмаһы) һәм «Себер батшалығн буйһондороу тарихы» (Бузуновск йылъяҙмаһы) исемен йөрөтә.
М. Н. Покровский урыҫ булмаған халыҡтарҙы Рәсәй империяһына ҡушып алыу процесын «абсолют яуызлыҡ», тип һанай. 1930-сы йылдар уртаһында халыҡтарҙы Рәсәйгә ҡушып алыу, башҡа илдәр уларҙы баҫып алыу мөмкинлеге менән сағыштырғанда, һәр хәлдә бәләкәйерәк яуызлыҡ тигән концепция барлыҡҡа килә. Ошо ваҡыттан алып яулап алыу термины ҡушып алыу терминына алмаштырыла башлай. В. И. Шунков фекеренсә, Себерҙе һәм Алыҫ Көнсығышҡа ҡушып алыу процесында тура баҫып алыу һәм халыҡтарҙың үҙ ирке менән инеү эпизодтары күп була. Әммә идеологик һәм сәйәси сәбәптәр ҡушып алыу терминын инеү (вхождение) терминына алыштырыуға алып килә.
Тәүге тапҡыр инеү терминын Себер тикшеренеүселәре С. В. Бахрушин һәм С. А. Токарев тәҡдим итәләр. Саха тарихсыһы Г. П. Башарин Себерҙең һәм Алыҫ көнсығыштың Рәсәй составына инеүе фәҡәт үҙ ирке һәм һуғышһыҙ булды, тип белдерә. Әммә инеү термины менән Себер ғалимдары Л. М. Горюшкин һәм Н. А. Миненко риза булмай. Ф. Г. Сафронов сәйәси-идеологик компромисс баҫымы аҫтында компромисс сифатында, процестың баҫып алыу характерын һыҙыҡ өҫтөнә алыу өсөн, ҡушып алыу терминына әйләнеп ҡайта.
Совет тарихнамәһендә идеологик ҡараштарҙы күҙ уңында тотоп, Себерҙең һәм Алыҫ Көнсығыштың Рәсәй составына ҡушып алыу процесы көс ҡулланып һәм тыныс, үҙ ирке менән инеүҙән яйлап төп халыҡтарҙың Рәсәй составына үҙ теләге менән инеүгә әүерелә. 1970-се йылдарҙа был концепция өҫтөнлөклө булып китә. А. С. Зуев билдәләүенсә, «ысынында Шунков концепцияһы юҡҡа сығарлыды: ҡушып алыу аңлатмаһынан тик үҙ ирке менән инеү генә тороп ҡалды». Цензура аҫтына Себергә тәү башлап аяҡ баҫыусыларҙың яҙмалары ла эләгә, нәшер иткән саҡта уларҙан казактар һәм төп халыҡтар араһындағы ығы-зығы эпизодтары алып ташлана, сөнки улар төп халыҡтарҙың Рәсәйгә үҙ ирке менән инеү төп концепцияһына тап килмәй.
26 ноябрь
26 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 330-сы көнө (кәбисә йылында 331-се). Йыл тамамланыуға 35 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы
Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы (15 май 1956 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1989) артисы.
Биографияһы
Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы Ҡудашева 1956 йылдың 15 майында Сибай ҡалаһында тыуған.
1971 йылда Сибайҙағы 7-се мәктәптә һигеҙ синыфты бөтөргәндән һуң Өфө ҡалаһының мәктәпкәсә педагогия училищеһына уҡырға инә һәм уны 1974 йылда тамамлай.
1974—1975 йылдарҙа Сибай ҡалаһы балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй.
1975 йылдың авгусында Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә.
2009 йылда Силәбе мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһын тамамлай (педагогы В. И. Панфёров).
2012 йылдан башлап Өфөлә Һаулыҡ йәһәтенән мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитация үҙәгендә эшләй.
2017 йылдан йырсы Нәзифә Ҡадированың ижад төркөмөндә бейеүсе.
Ижады
Сәнғәлә тыуҙырған бейеүҙәре хислелеге һәм сағыу темперамент менән айырылып торған, характер тыуҙырған бейеүсе. Репертуарында “Батмус менән бейеү”, “Йәшлек вальсы”, “Ҡабырсаҡ”, “Сәскәләр менән бейеү”, “Шаян килен”, шулай уҡ ғәрәп, корея, коряк, ҡалмыҡ, ҡытай, татар һәм башҡа донъя халыҡ бейеүҙәре бар.
“Октомбрия” (Кишинёв), “Октябрьский” (Санкт-Петербург), Мәскәүҙә “Рәсәй”, П.И.Чайковский исемендәге концерт залдарында, Эстрада театры сәхнәһендә сығыш яһай. Ҡарағалпаҡ АССР‑ында (1976) һәм ТАССР‑ҙа (1989) БАССР әҙәбиәте һәм сәнғәте көндәрендә, Сыуаш АССР‑ында БАССР мәҙәниәте көндәрендә (1981), Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997) ҡатнаша. Гастролдәрҙә булып, Рәсәй һәм сит илдәр (Голландия, Ҡытай, Перу, Сүриә, Финляндия һ.б.) сәхнәләрендә бейей. Бөтә Союз эстрада бейеүе фестивале лауреаты (Кишинёв, 1989).
Капелишников Матвей Алкунович
Капелю́шников Матве́й Алку́нович (13 сентябрь 1886 йыл — 5 июль 1886 йыл — ғалимы, нефть һәм тау механикаһы, нефть табыу һәм эшкәртеү өлкәһендә белгес. 1939 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы. Турбобур уйлап табыусы(1922). Нефтте крекинглау, ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу буйынса хеҙмәттәр авторы.
Биографияһы
Матвей Алкунович Капелюшников 1886 йылдың 13 сентябрендә тыуа. Елизаветполдә тимер юл училищеһында уҡый. 1914 йылда Томск технология институтының механика факультетын тамамлай. Институтта уҡып бөткәндән һуң, Баҡыға күсә һәм үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген «Рус нефть йәмғиәте» нефть сәнәғәте фирмаһының техник бүлеге конструкторы булып башлай. Унда ул ваҡытта традицион булған роторлы быраулау өсөн ҡулайламалар проектлай, әммә шул уҡ ваҡытта нефть сығарыуҙың яңы, забой ысулын булдырыу тураһында уйлана. 1915—1918 йылдарҙа М. А. Капелюшников К. В. Быховский исемендәге Баҡы нефть ҡыуыусы заводы быраулау станоктарын быраулаусыһы булып эшләй. Артабан «Каспий ширҡәте» заводында, 1920—1922 йылдарҙа Баҡыла «Азнефть» тресының өсөнсө төркөм идара итеү комиссияһы ағзаһы була. 1923—1933 йылдарҙа М. А. Капелюшкин «Азнефть» берекмәһенең техник бюроһы начальнигы урынбаҫары, 1933—1936 йылдарҙа В. В. Куйбышев исемендәге Әзербайжан нефть ғилми-тикшеренеү институты директоры. 1929—1931 йылдарҙа АҠШ-та командировкала була, 1931—1934 йылдарҙа Шухов-Капелюшкин системаһының крекинг заводы директоры булып эшләй. 1937—1959 йылдарҙа М. А. Капелюшкин — СССР Фәндәр Академияһы нефть институтының нефть ҡатламы физикаһы лабораторияһы мөдире (1958 йылда А. В. Топчиев исемендәге нефть-химия институты институтына үҙгәртелә). 1945 йылдан алып И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтының быраулау кафедраһында профессор булып эшләй. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Гидравлик турбобур
1922 йылда С. М. Волох һәм Н. А. Корнев менән берлектә турбобур уйлап сығара. Турбобур — скважиналарҙы быраулау өсөн гидравлик двигатель. «Капелюшниковтың турбобур системалары» менән турбина менән быраулауҙың тарихы башлана. . Тәҡдим ителгән быраулау ысулы скважиналарҙағы бөтә торбаларҙы таҙартмаҫҡа мөмкинлек бирә, быраулау ҡорамалдары үҙе генә энергияны һаҡсыл тотоноуға булышлыҡ итә. Һуңынан был нефть һәм газ скважиналарын быраулауҙың был ысулы дөйөм ҡулланыуға ҡабул ителә.
Турбобур уйлап табыуҙың өҫтөнлөгө Бөйөк Британияла таныла (патент 1925 йылдың 11 мартында алына) һәм СССР-ҙа (патент1925 йылдың 31 авгусында бирелә) тип таныла. 1924 йылда турбобур Суханда һынау үтә.
Был турбобур бер баҫҡыслы турбина һәм күп яруслы планетар редуктор нигеҙендә долото менән бәйле эш валының темпын кәметеү өсөн эшләнгән. Бындай конструкциялы турбобурҙар 1934 йылға тиклем нефть скважиналарын быраулағанда ҡулланыла. Һуңынан инженерҙар төркөмө етәкселегендә П. Шумилова күп баҫҡыслы тоташтырғыс турбобур булдырҙы. Һуңынан инженерҙар төркөмө Шумилов етәкселегендә һуңынан киң ҡулланыу табҡан бер нисә баҫҡыслы турбобур булдыра. Турбобур АҠШ-та күргәҙмәгә ҡуйыла, ул традицион булған ротор ҡоролмаларына ҡарағанда 60 % тиҙерәк эшләй, ә энергияны 3 тапҡырға аҙыраҡ тотона.
Нефть ҡыуыу ҡоролмаһы
1931 йылда А. Капелюшкин һәм В. Г. Шухов проекты буйынса Баҡыла тәүге совет крекинг-завод төҙөлә. . 1931 йылдан 1934 йылға тиклем М. А. Капелюшкин был завод директоры булып эшләй.
Нефть сығарыу теорияһы һәм практикаһы
1939 йылда М. А. Капелюшников инженер С. Л. Залкин менән берлектә быраулау скважиналары менән пневматик менән идара итеү системаһын индерә. 1949 йылда В. М. Фокеев менән авторҙашлыҡта ҡатламдарҙың нефть биреүсәнлеген арттырыу өсөн юғары баҫымлы газ ҡыуыу тәҡдим ителә. Бынан тыш М. А. Капелюшкин тарафынан скважиналарҙы еңеләйтеүсе һәм механизацияланған скважиналарҙы (шул иҫәптән шәмдәр ҡуйыуға) бер нисә аппарат һәм механизмдар эшләй, улар ҡайһы бер кәсептәргә индерелә. Нефть эшкәртеү ҡоролмаларында нефть эшкәртеүсе ҡоролмаларҙа толуолдан сығарыуҙың үҙенсәлекле технологияһын тәҡдим итә һәм ул ғәйәт ҙур экономия яһауға килтерә. 1952 йылда нефттең газда ҙур баҫым аҫтында эреүен раҫлауы нефть миграцияһы шарттарын һәм уның ятҡылыҡтарының формалашыуының аңлатырға мөмкинлек бирә.
Латыш уҡсылары
Латыш уҡсылары (Латы́шские стрелки́, Latviešu strēlnieki) — 1915 йылда Лифляндия, Курляндия һәм Витебск губерналары халҡынан Беренсе донъя һуғышы ваҡытында рус армияһында ойошторолған бер нисә уҡсылар частарының шәхси составы.
1916 йылда уларҙан Латыш уҡсылар дивизияһы ойошторолған. Һигеҙ латыш уҡсылар полкында 40 мең самаһы кеше хеҙмәт иткән. Команда теле — латышса. Уҡсылар араһында грамоталылыҡ 98 % була.
1918 йылдың көҙөндә дивизияла 24 меңгә яҡын кеше була һәм РСФСР Ҡораллы көстәрендә иң ҙур милли формирование булып тора. Латыш уҡсылары большевиктар яғында бик яҡшы ойошҡан хәрби көс булараҡ файҙаланыла: уларҙың полктары Граждандар һуғышының бөтә фронты буйлап киң ҡулланылған.
Латыш уҡсылары ҡаты дисциплинаһы менән айырылып тора, бер нисә ҡалала большевиктарға ҡаршы ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн ебәрелә (Ярославль, Муром, Рыбинск, Калуга, Медынь, Һарытау, Новгородт һ. б.). Уҡсылар Финляндиялағы граждандар һуғышында ла ҡатнашҡан. Латыш уҡсыларының күбеһе Ҡыҙыл армияла һәм совет власть органдарында ҙур етәксе вазифаларға өлгәшә. Атап әйткәндә, РСФСР-ҙың беренсе баш командующийы И. Вацетис, ә ГУЛАГ-тың беренсе начальнигы — элекке латыш уҡсыһы Ф. Эйхманс була.
Латыш уҡсыларының икенсе өлөшө 1918 йылдан аҡтар хәрәкәте яғында була (Троицк батальоны, Имант полкы).
Башланғыс тарихы
Балтик буйы крайында Беренсе донъя һуғышы башланғас, мобилизация иғлан ителә. 1914 йылдың 27 июлендә үк Вольмар, Вена һәм Валкск өйәҙҙәрендә 1909—1913 йылғы резервистарҙы саҡырыу башлана, ә 30 июлдә дөйөм мобилизация иғлан ителә. Йәлеп ителгән латыштарҙы ХХ һәм III армия корпустарына, 68-се пехота дивизияһына, шулай уҡ Усть-Двина ҡәлғәһенә ебәргәндәр. Мобилизацияланған төркөмдәрҙең бер өлөшө Көньяҡ-Көнбайыш фронтҡа ебәрелгән. Шулай уҡ Көнсығыш Пруссияға һуғыштың тәүге көндәрендә 20-25 мең латышты ебәргәндәр тип фараз ителә.
1914 йылда Усть-Двина ҡәлғәһенең ирекле ҡораллы көстәре ойошторола, улар артабан ойошторолған латыш частарының нигеҙе булып хеҙмәт итә. 1915 йылда Политехникум студенттары үҙҙәре араһынан разведка һәм элемтә отрядтарын ойоштороу тәҡдиме менән сығыш яһай.
7 майҙа немецтар Либаваны ала, фронт Виндава (Вента) йылғаһы буйында барлыҡҡа килә. Июлдә немец армиялары икенсе һөжүмде башлай — 14 июлдә улар Виндава йылғаһы аша сыға, 17 июлдә Добелены ала, 18 июлдә Туккум һәм Виндава баш һала. Тиҙ барған немец һөжүме Курляндия халҡын Лифляндияға һәм Ригаға, артабан Рәсәйгә күпләп эвакуацияланырға мәжбүр итә.
Курляндия һәм Лифляндия губернаторҙары ҡаршылығына ҡарамаҫтан, Төньяҡ-көнбайыш фронтҡа етәкселек итеүсе генерал Алексеев 1 августа (иҫ.ст.19 июлдә) 322-се (848-3287) латыш уҡсылар батальондарын ойоштороу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя. Бер үк ваҡытта Петроградта Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаттары Я.Голдманис һәм Я. Залитистың үҙ ватандаштарына: «Латыштар байрағы аҫтына тупланығыҙ!» тигән мөрәжәғәте баҫылып сыға. Улар үҙ ирке менән булдырылған латыш батальондарында хеҙмәт итергә саҡыра. 8 уҡсы батальон төҙөргә ҡарар ителә, уларҙың һәр береһе нигеҙенә Усть-Двина ҡәлғәһе батальондарынан уҡсыларҙы ҡушырға планлаштырыла. 12 августа Ригала ирекмәндәр яҙыла башлай, беренсе көндә 71 кеше ғариза бирә.
12 сентябрҙә немецтар — Фридрихштадтты, ә 23 октябрҙә Иллуксты баҫып ала. 3-сө Курзем һәм 2-се Рига латыш батальондары Көнбайыш Двинаның һул ярында Икскюль янындағы участканы һаҡлап ҡала ала, һуңғараҡ уны ҙур юғалтыуҙар арҡаһында «Үлем утрауы» тип атағандар.
1915 йылда
Риганы һаҡлар өсөн ҡыҫҡа ғына ваҡытта планлаштырлыған икәү урынына өс батальон төҙөлә. 23 октябрҙә 1-се Усть-Двина уҡсылар батальоны фронтҡа ебәрелә. 25 октябрҙә Мангаль эргәһендә, Тирель һаҙлығы янында, 29 октябрҙә Плаканциемсҡа яҡын Миса ярҙарында латыштар немец ғәскәрҙәрен артҡа, Курляндияға ҡыуып ебәрә алған. 28 октябрҙә Латыш йәмғиәте йортонда матәм митингыһы үтә, һәм Тирель һаҙлығы буйында һәләк булған өс һалдат яңы Туғандаштар зыяратында ерләнә.
26 октябрҙә, Кеккау районына 2-се Рига батальоны ебәрелгән, ул 31 октябрҙә немец һөжүмен туҡтатҡан. 5 ноябрҙә 3-сө Курзем батальоны алышҡа инә. Был һуғыштар тамамланғандан һуң бөтә латыштарға дөйөм мобилизация иғлан ителә, һөҙөмтәлә тағы ла 5 латыш уҡсылар батальоны, шулай уҡ бер запас батальон булдырыла.
Латыш уҡсыларының 1915 йылда эшмәкәрлегендә төп ҡаҙаныш булып Рига янында фронт линияһын тотороҡландырыу тора. Рига ҡулдарына төшкән хәлдә немецтар өсөн Рәсәй империяһының баш ҡалаһы — Петроград ҡалаһына юл асылыр ине.
1916 йыл
Ригалағы әүҙем һуғыш хәрәкәте 1916 йылдың 21 мартында, латыш уҡсыларының 1-се һәм 2-се батальондары Рига — Бауска шоссеһы янында Германияның нығытылған позицияларын өҙгәс, Кеккау (Кекава) тирәһендә яңынан башлана, әммә рус армияһы көслөрәк һөжүмгә күсмәй. Кеккау эргәһендә алыш 16-22 июлдә башлана, Олай (Олайне) районында алышҡан 5-се Земгал һәм Үлем утрауында алышҡан 3-сө Курзем батальондарынан тыш, унда тәүге тапҡыр бөтә латыш батальондары ҡатнаша.
1916 йылдың йәйендә фронттағы частарҙа 11,5 меңгә яҡын уҡсы булған. Башлыса — латыштар (10 278 кеше), шулай уҡ эстондар (402), урыҫтар (192), литвалар (174), поляктар (128), немецтар (25). Улар араһында башҡа частарҙан күскән (6 567) һәм мобилизацияланған (2 318) ирекмән уҡсы булған.
1916 йылдың 25 сентябрендә (яңы ст. 8 октябрҙә) немец ғәскәрҙәре Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Латвиялағы Үлем утрауында ҙур майҙанда газ атакаһы үткәрә. 8 көн буйы немец атакаларын кире ҡағып торған 2-се Рига батальонынан 120 уҡсы газ менән ағыулана.
Һуғыштар тынған арала, 4 ноябрҙә латыш уҡсылар батальондары ике бригадаға берләштерелгән полктарға үҙгәртелә, Латыш уҡсылар дивизияһы ойошторола. Бригаданың беренсе командирҙары — генерал-майор ''А. Аузан (Аузанс) һәм А. Миссин (Мисиньш)''. 6 декабрҙә латыш полктары өсөн ялан госпиталдәре һәм дезинфекция пункттары ойошторола.
12-се армия составында, Себер уҡсылары менән бергә, латыш уҡсылары Төньяҡ-Көнбайыш, һуңынан Төньяҡ фронттарҙың оборона йүнәлешен биләй. Мазтирелис һаҙлығы янында, Плаканиеши һәм Шлок янында яуҙарҙа ҡатнашалар. 1916 йылдың аҙағында — 1917 йылдың башында немец позицияһына һөжүм итергә уҡталып ҡарайҙар (Митава операцияһы). 6-сы Себер корпусы менән Бабит оператив төркөмөнә ҡушылған латыш уҡсылар дивизияһы ауыр алыштарҙа ҡатнаша. Айырыуса ҡыйыу рәүештә Пулемётная горка бейеклеген алғанда һәм оборонала батырлыҡ күрһәтәләр.
…Рота Карла Зитара вместе с другими ротами заняла исходные позиции. Отсюда должно было начаться наступление. Внизу, невидимые в белых халатах, саперы резали проволочные заграждения. Неслышно, привычными руками прокладывали они путь через оборонительную линию противника под самым носом немецких сторожевых постов. А немного подальше, в своих блокгаузах и блиндажах спали успокоенные близостью рождественских праздников и тишиной на караульных постах дивизии Вильгельма II: они и не подозревали, что у самых стен их укреплений уже стоят войска противника и ждут лишь знака, чтобы броситься на неприятеля и прогнать его со своей земли, из лесов и с полей Курземе…
Лязгнула неосторожно задетая проволока. Немецкий караульный настораживается, и воздух рассекает одинокий выстрел. Стрелки, режущие проволоку, замирают на снегу, ожидая, пока успокоится встревоженный постовой. Затем они опять принимаются за работу, разрезая ряд за рядом, делая ход за ходом. Под прикрытием метели стоят немые ряды полков.
И наконец!
Латыш уҡысыларының иң атаҡлы алыштары 1916 йылдың 23 — 29 декабрендә булған (я.с.1917 йылдың 5 — 11 ғинуарында). Был алыш хәрби тарихҡа «Раштыуа һуғыштары» исеме менән индерелгән. Ф.Бриедис планы буйынса фекер алышҡандан һуң көстө ике төркөмгә бүлергә ҡарар итәләр.
Һөжүм иткәндә көтөлгән артиллерия әҙерлеге тәьмин ителмәй, һалдаттарға немец уты аҫтында сәнскеле тимерсыбыҡтар аша үтергә тура килә. Уҡсылар бер нисә километр алыҫлыҡҡа немец территорияһына үтеп инһә лә, армия етәкселеге уңышты файҙалана алмай һәм киң майҙанда һөжүм башламай. 1917 йылдың 22 — 31 ғинуарынан (я. с.) барған «ғинуар һуғышы» барышында немецтар "раштыуа һуғышы"нда юғалтҡан биләмәләрен кире ҡайтарырға тырыша.
Был алыштарҙа латыш уҡсылары ғәҙәттән тыш ҡаһарманлыҡ күрһәтә, ғәйәт ҙур юғалтыуҙар кисерә. Рус армияһы был алыш барышында 26 мең кеше юғалта, шуның 9 меңе — латыш уҡсылары. Һалдаттар армия етәкселегенә ышанмай башлай, латыш частары араһында командованиеның хыянаты тураһында имеш-мимештәр тарала.
1917 йылдың 7 февралендә генерал Алексеев хәрби министрҙан фронттың Рига участкаһында ваҡиғаларҙы тикшереү өсөн комиссия ебәреүҙе талап итә, ләкин тикшереү Февраль революцияһы арҡаһында килеп сыҡмай.
Дивизияға берләштерелгән бригадаларға латыш уҡсылар полкы өҫтәлә. Уның төп тәғәйенләнеше яңы хеҙмәткә алыныусыларҙы йәлеп итеү һәм уҡытыу, дивизия частарында юғалтыуҙар арҡаһында бушаған урындарҙы тулыландырыу була.
Һәр латыш уҡсылар полкының штатын 2497 кеше тәшкил итә (шуларҙың 1854-е — түбәнге чин строевойҙары). Был мәлдә Вольмарҙа урынлашҡан запас полкта шәхси составтың һаны 10-дан 15 мең кешегә тиклем тәшкил иткән.
Латыш дивизияһында шәхси состав рус армияһының стандарт пехота дивизияһының һан штатынан артығыраҡ була. Ставка Митава районында һөжүмгә әҙерләнә, һәм бик күп юғалтыуҙар күҙалланыла.
Һәммә уҡсылар ҡулында АҠШ-та рус патронына яраҡлаштырып эшләнгән, 1895 йылғы өлгө буйынса Америка Винчестер системаһы 7,62-мм винтовкалары була, 1916 йылдың сентябрендә уларҙы Арисака япон винтовкалары алмаштыра.
Призывниктар бик күп алына, һәм уларға ғәҙәти Мосин винтовкаһы етмәй башлай. Икенсе һәм өсөнсө эшелон ғәскәр тулыһынса тиерлек АҠШ һәм Япониянан һатып алып ҡораллана.
Ике революция араһында
Уҡсыларҙың ll конгресы 1917 йылдың 25 — 30 майында Ваҡытлы хөкүмәткә ышанмау белдерә. Батальондарҙа һәм роталарҙа большевиктар агитацияһы уңышҡа өлгәшә. Берләшкән Совет ойошторолғандан һуң латыш уҡсылар полктарының (Исколастрел) абруйы һалдаттар араһында нығыраҡ күтәрелә башлай.
1917 йылдың майына латыш уҡсыларыбольшевистик 12-се армия көстәренең нигеҙенә әүерелә. Июлдә, берләшеп, рус һәм латыш полктарының комитеттары меньшевистик Искосолға ҡаршы сығыш яһай. Латвияның Эшселәр, уҡсылар һәм ерһеҙ депутаттар Советы башҡарма комитеты (Исколат) төҙөлөү ваҡытына уның күпселеген латыш большевиктары тәшкил иткән.
18 июлдә Л. Г. Корнилов А. Ф. Керенский тарафынан Главнокомандующий итеп тәғәйенләнә, ул ошо вазифала эшләгән А. Брусиловты алмаштыра. Алмаштырыуҙың маҡсаты — армияның тарҡалыуын туҡтатыу һәм ғәскәрҙәр өҫтөнән контролде юғалтмаҫҡа ынтылыу, армияла большевиктар Советтарының йоғонтоһон кәметергә маташыу була.
Генерал Корниловтың талабы буйынса армияла дисциплинаны тергеҙеү өсөн Ваҡытлы Хөкүмәт үлем язаһын индерә. Ҡаты ысулдар менән, айырым осраҡтарҙа дезертиҙарҙы атып, генерал Корнилов рус армияһын хәрби һәләтлелеккә ҡайтара һәм фронтты тергеҙә.
Уҡсыларҙың lll конгресы 1917 йылдың 29-30 июлендә үтә. Әммә 1917 йылдың 20 авгусында (я.с. 2 сентябрҙә), яңы главнокомандующий Л. Г. Корниловтың барлыҡ тырышлығына ҡарамаҫтан, Төньяҡ фронт ғәскәрҙәре Германияға Риганы бирә. А. И. Деникин был хаҡта үҙенең хәтирәләрендә яҙа Сентябрҙә уҡсылар делегацияһы йәш Рәсәй Республикаһынан Латвия өсөн автономия һорай.
Ҡормантау торағы
Ҡормантау торағы (Курмантауское селище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. IV—II быуаттарға ҡараған Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Латыш уҡсылары
Ике революция араһында
1917 йылдың 20 октябрендә латыш уҡсылар полктарының сәйәси комиссары (һуңғараҡ — Латыш корпусы) итеп С. М. Нахимсон һайлана.
Ҡормантау торағы
Урынлашыуы
Ҡормантау торағы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Ҡормантау ауылынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта Ҡормантау һыртында урынлашҡан археологик ҡомартҡы.
Латыш уҡсылары
Ике революция араһында
Большевиктар партияһының Үҙәк Комитеты күрһәтмәһе буйынса, латыш уҡсылары, стратегик мөһим тимер юл узелдарын һәм станцияларын ҡамап, Октябрь революцияһы ваҡытында Ваҡытлы хөкүмәт яҡлы ғәскәрҙәрҙен йөрөтөргә мөмкинлек бирмәй.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Тораҡтың майҙаны яҡынса 27 мең м², археологтар тарафынан 56 м² ере ҡаҙып тикшерелгән.
Ҙур көл өйөмөнән торған беленер-беленмәҫ ур табылған.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
22 ноябрҙә үк 6-сы Тукум полкы (2,5 мең кеше) тулы составта совет власын яҡлау өсөн Петроградҡа совет власын яҡларға килә. Бер аҙнанан һуң уның артынса латыш уҡсыларының йыйылма ротаһы килә, уға ҡыҙыл гвардия отряды менән бергә Совнаркомды һәм Смольныйҙы һаҡлау ҡушылған. Һәр латыш полкынан 40 ышаныслы уҡсы һәм бер офицер һайлап алына. Полктар комитеттарының һәм большевиктарҙың тәҡдимдәре буйынса һайлап алынған дәғүәселәрҙе дөйөм йыйылышта раҫлайҙар. Йыйылма рота 9 декабрҙә Петроград ҡалаһына килә. Бынан һуң Смольныйҙа 328 латыш уҡсыһы тамаша залында йыйыла, улар менән В. И. Ленин һөйләшә. Ротаны бинаның өсөнсө ҡатында урынлаштыралар
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡараған муйыны һәм яурындары тирәләй бәләкәй генә соҡорло биҙәк, һырҙар, тешле мөһөр баҫылған туҫтаҡ рәүешендәге түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар килеп сыҡҡан.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
Был ваҡытта инде уҡсылар тулыһынса большевиктар йоғонтоһона эләгә, 25 ноябрҙә үткәрелгән Ойоштороу йыйылышын һайлауҙа латыш уҡсылары полктарында улар 96,5 % тауыш ала.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Ананьин мәҙәниәтенә ҡараған муйыны тирәләй бау эҙе менән биҙәлгән туҫтаҡ рәүешендәге түңәрәк төплө балсыҡ һауыттар асыҡланған.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
Икенсе яҡтан, латыштар Төньяҡ фронт исемлеге өсөн генә тауыш бирә ала, ә унда Ленин, латыш большевиктары Пётр Стучка, Ивар Смилга, Карлис Петерсонс һәм башҡалар була. Асылда, уҡсыларға башҡа һайлар кеше лә булмай.
Үҙ ваҡытында Совет пропагандаһы латыш уҡсыларның Совет власына тоғролоғон билдәләүгә бик күп көс һала. Улар араһында ысынлап та инанған большевиктар ҙа була. Әммә улар һәр ваҡыт әҙселектә булған — 1917 йылдың аҙағында 5%-тан артмаған.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
«Ғафури тибындағы» ҡыҫҡа киң муйынлы ҡалын тышлы көршәк рәүешендәге һауыттар ҙа табыштар араһында.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
Латыш уҡсылары большевистик етәкселәрҙең, шул иҫәптән  В. И. Ульянов (Ленин) һәм Я. М. Свердловтың Петроградтан Мәскәүгә 1918 йылдың 10-11 мартында (4001-се поезд) ҡылған сәфәренең хәүефһеҙлеген тәьмин итә, Малая Вишера станцияһында Балтика матростары менән саҡ атыш сыҡмай ҡала.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Тораҡта бронза тәңкәләр һәм уҡ башаҡтары, балсыҡ орсоҡбаштар, тимер ҡылыс, һөйәк гарпундар, тишкестәр һәм тире эшкәртеү ҡоралдары, хайуан һөйәктәре табылған.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
1918 йылдың 13 апрелендә латыш уҡсылары яҡшы ҡоралланған Латыш Совет уҡсылар дивизияһына (дивизия начальнигы — И. Вацетис) туплана.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Табылдыҡтар тораҡтың халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ м‑н шөғөлләнгәнен күрһәтә. Башлыса ваҡ мал һәм йылҡы үрсеткәндәр, бурһыҡ, ҡондоҙ, ҡуян, ҡабан, төлкөгә һунар иткәндәр.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
Большевиктарға хеҙмәт итеүҙән баш тартҡан офицерҙар урынына дивизия урыҫ частарынан алынған латыш командирҙары менән тулыландырыла. Был дивизияла большевиктар һаны бер ҡасан да 10%-тан артмаған, һәм хатта был 10 % та һирәк осраҡта партия диктатына ҡарыулашмай ғына буйһонған.
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы Ананьин һәм Ҡара Абыҙ мәҙәниәттәре халҡының үҙ-ара бәйләнеше, Ағиҙел йылғаһы бассейнына күсмә сит ҡәбиләләрҙең килеп ултырыу ағышын сағылдыра.
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
9-сы Латыш дивизияһының уҡсылар полкы Кремль комендант хеҙмәтендә төп урында була. Уҡсылар эшмәкәрлеге ҡарауыл хеҙмәте менән сикләнмәгән, Кремлдең коменданты П. Д. Мальков күрһәтмәһе буйынса латыш частары ЧК уҙғарған берлектәге язалау операциялары ваҡытында ла, шулай уҡ Мәскәү Сухарев баҙарында алыпһатарҙарға ҡаршы облаваларҙа ла файҙаланыла
Ҡормантау торағы
Табылдыҡтар
Ҡорманай торағы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Латыш уҡсылары
Ҡыҙыл латыш уҡсылары
1918 йылдың сентябрендә 9-сы Латыш уҡсылар полкы тулы составында фронтҡа ебәрелә.
Ҡормантау торағы
Асыш тарихы
Ҡорманай торағы ХХ быуаттың 20‑се йылдарында М. И. Касьянов тарафынан асыла. Ул урындағы газеталарҙа рус һәм башҡорт телдәрендә табыштары тураһында ҡайһы бер мәҡәләләр баҫтыра, шулай уҡ 1935 йылда Башҡортостандың билдәле археология һәйкәлдәре картотекаһына ингән 16 битлек (76 объект тасуирламаһы) археология һәйкәлдәре исемлеген әҙерләй
Латыш уҡсылары
Довбор-Мусницкийға һәм Калединға ҡаршы хәрәкәт
1918 йылдың ғинуары. Могилев губернаһы Рогачёв ҡалаһы эргәһендә Юзеф Довбор-Мусницкий корпусының контрреволюцион фетнәһе сыға. Уны баҫтырыуҙа 1-се Усть-Двина һәм 4-се Видзем уҡсылар полктарының подразделениелары һәм Балтика флоты матростарының йыйылма отряды ҡатнаша. Дөйөм етәкселекте И. И. Вацетис алып бара.
Ҡормантау торағы
Асыш тарихы
Артабан 1954—55 йылдарҙа ғалим-археолог, төркиәтсе һәм этнограф, 1952—1958 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғилми хеҙмәткәре Һ.В.Йосопов, 1979 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк''' тикшеренеүҙәрҙе дауам итә.
Латыш уҡсылары
Довбор-Мусницкийға һәм Калединға ҡаршы хәрәкәт
Ошо уҡ ваҡытта Рәсәйҙең көньяғына командировкаланған 3-сө Курзем полкы генерал Калединдың казак частарына ҡаршы һуғыша һәм 1918 йылдың 22 февралендә Дондағы Ростов ҡалаһына инә.
Латвияла ҡалған уҡсылар Брест-Литва солохо төҙөлгәндән һуң Рәсәйгә күсә һәм 1918 йылдың 13 апрелендә Латыш совет уҡсылар дивизияһына — Ҡыҙыл армияның тәүге даими берләшмәһенә ҡушыла.
Һул эсер фетнәһен баҫтырыу
Брест-Литва солохо менән риза булмаған эсерҙар власть бүлешкәндә уларҙы ситләтәләр тип, етәкселәре 6 июлгә большевиктарға ҡаршы ихтилал билдәләй. Ф. Э. Дзержинский ихтилал тураһында мәғлүмәткә эйә була, һәм И. И. Вацетисҡа Мәскәүҙә мөмкин тиклем күберәк латыш уҡсыларын йыйырға тәҡдим итә. Ҡатмарлы шарттарға ҡарамаҫтан, Көньяҡ фронттан 3-сө пехота һәм кавалерия полктары күсерелә. Дивизияның яртыһынан күберәге баш ҡалала һәм тирә-яғында урынлаша. Шунан алда Ярославлдә Б. В. Савинков ҡатнашлығында аҡ гвардия фетнәһе күтәрелә. Уны бөтөрөүгә большевиктар өҫтәмә көс ебәрергә мәжбүр була, ләкин уҡсыларҙы резервта тотоп торалар.