cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юн-Яха (Хальмер-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Иоанн сиркәүе (Люнебург)
Изге Иоанн сиркәү (Sankt Johannis) — үҙәге ганза ҡалаһы Люнебургтың (Түбәнге Саксония ере) үҙәгендәге инжил-лютеран сиркәүе; 1289 һәм 1470 йыл араһында төҙөлгән биш нефлы готик ҡорам, ҡаланың иң боронғо сиркәүе; сиркәүҙең  бинаһын  документтарҙа тәүге тапҡыр иҫкә алыу 1174 йылға ҡарай; архитектура ҡомартҡыһы булып тора (кирбес готика).
Роберт Барани
Биографияһы
Сығышы менән Венгриялағы Варпалота ҡалаһынан банк хеҙмәткәре Игнац Барани (Ignácz Bárány) менән Марии Хок (Marie Hock, р. 1853) ғаиләһендә алтынсы бала булып донъяға килә. Мария Хок— Прага тарихсыһы һәм журналисы, Гаскала (йәһүд мәғрифәтселәр хәрәкәте) ағзаһы Шимон Хок (1815—1892) ҡыҙы Бала саҡта һөйәк туберкулезы менән сирләп, сатан булып ҡала, был хәл уның медицина менән ҡыҙыҡһыныуын көсәйтә.
Вена университетының медицина мәктәбендә уҡый, 1900 йылда медицина докторы дәрәжәһен ала (диссертацияһы ритмик нистагмға бағышлана). Тикшеренеүҙәр барышында ул уйлап тапҡан механизм хәҙер Барани кәнәфийе(ултырғысы) тип атала. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Роберт Барани Австрия армияһында хирург булып хеҙмәт итә, рус армияһына әсирлеккә төшә. 1914 йылда, вестибуляр аппарат менән бәйле тикшеренеүҙәре өсөн уға Нобель премияһы бирелгәндә, Роберт Барани хәрби әсирҙәр лагерында була. 1916 йылда Ҡыҙыл Тәре халыҡ-ара ойошмаһы һорауы буйынса уны азат итәләр. 1917 йылдан 1936 йылда вафат булғансы ул отоларингология Уппсала университетының отоларингология факультетының профессоры була.
Роберт Барани менән Ида Бергерҙың улдары билдәле ғалимдар: Швеция офтальмологы һәм физиологы Эрнст Барани (Ernst H. Barany, 1910—1991) һәм Швеция гастроэнтерологы Франц Р. Барани (1914); ҡыҙҙары — психиатр һәм психоаналитик Ингрид Барани Гиффорд (Ingrid Barany Gifford, 1918—2003), АҠШ-та йәшәгән.
1974 йылғы Швеция почта маркаларында, 1976 йылғы Австрия һәм 1988 йылғы Венгрия маркаларында фотоһүрәте төшөрөлгән.
Үрге Шангес
Үрге Шангес (Үрге Шаньгас) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Болгария иҡтисады
Болгария — ауыл хужалығы үҫешкән индустриаль ил. Болгария иҡтисады ҙур дәүләт һәм шәхси секторҙарҙан торған ирекле баҙар принциптарында эшләй. Бөтә донъя банкыһы категориялауы буйынса Болгария юғары уртаса килемле, сәнәғәте үҫешкән ил булып иҫәпләнә. 2000-№се йылдар башында уның иҡтисады тиҙ үҫешә. Йән башына тулайым баһа буйынса 2014 йылда 5,833 евро тура килә.
2001 йылдан башлап Болгария туранан-тура сит ил инвестицияларын ылыҡтыра. 2007—2010 йылдарҙағы финанс кризисының барышында, уның иҡтисадында 5,5 тапҡырға кәмеү күҙәтелһә, 2009 йылда уның үҫеш кимәле тиҙ арала тергеҙелә һәм 2014 йылда, башҡа Балҡан илдәре менән сағыштырып ҡарағанда, 1,7 тиклем күтәрелә. Илдең валютаһы лев (күплек һанда левалар) һаны 1 евроға 1,95583 лев тәшкил итә. Был баҙар валюта курсы түгел, ә ирекле рәүештә, нигеҙһеҙ (валюта советы-board currency, халыҡ-ара валюта фонды ярҙамы менән) ҡуйылған Көнсығыш Европала иң тотороҡло валюталарҙың береһе булып тора. . Иң көслө иҡтисад секторҙары — энергетика, тау сәнәғәте, металлургия, машиналар эшләү, ауыл хужалығы һәм туризм. Төп сәнәғәт тауарҙары экспорты — кейемдәр, тимер һәм ҡорос, яғыулыҡ һәм машиналар. Европа һәм донъя баҙарында конкуренция һәм етештереүсәнлеге түбән булыу, шуның өсөн финанслау етерлек булмауы, иҡтисади үҫеш өлкәһендә аныҡ сәйәсәттең булмауы, сит ил инвестицияларын индереүгә һәм иҡтисади үҫеште етди арттырырға тотҡарлыҡ булып ҡала. XX быуат аҙағында Болгарияла, башҡа күп кенә илдәрҙәге кеүек, халыҡҡа хеҙмәт итеү сфераһы өҫтөнлөк итә.
Ғосман империяһы власы аҫтында иҡтисади үҫеше (1396—1878)
Болгар батшалығы төрөк баҫып алыуы арҡаһында бөлгөнлөккә төшөрөлә һәм йөҙҙәрсә мең болғар кешеһе иһәләк була. 1450 йылда ғына илдәге хәл яйға һалына.
Болгар батшалығы ерҙәрендә Румелия бейләрбейлеге (баш ҡалаһы Әдирнә (һуңыраҡ Софияға күсерелә) барлыҡҡа килә һәм ил менән төрөк чиновниктары идара итә. Бөтә ер төрөк милке тип иғлан ителә, шул уҡ ваҡытта биләмә ерҙәрҙең бер өлөшөн төрөк феодалдары — сипаһтар ала. XV—XVI быуаттарҙа ерҙең өстән бер өлөшө солтандың шәхси милкенә күсә «солтан һасы»). Бынан тыш, вакуф ерҙәре мосолман руханиҙары ерҙәренә әйләнә.
Феодаль рента түләүҙән тыш, дәүләт крәҫтиәндәре ҡаҙнаға һалым түләргә тейеш була.
14 йәштән өлкән йәштәге христиан халҡы 14 йыл буйына өҫтәмә һалым — «джизг» түләргә тейеш була, бынан тыш, 1395—1705 йылдарҙа, «һалым ҡан» менән түләнгән, йәғни малайҙарҙы (стамбулға), хәрби хеҙмәткә, яңысарлыҡҡа ебәргәндәр.
ХVI быуаттың икенсе яртыһында илдә тауар-аҡса мөнәсәбәттәре башланып китә.
XVIII быуат аҙағында ауыл хужалығы продукцияһы сит илдәргә (шул иҫәптән, Франция һәм Англияға) сығарыла башлай, шунлыҡтан илдә оброк («кесим») һәм издольщина барлыҡҡа килә.
XIХ быуаттың беренсе яртыһында Болгарияла металл эшкәртеү һәм туҡыу мануфактуралары барлыҡҡа килә.
1830-сы йылдарҙа ауыл хужалығында реформа үткәреү һөҙөмтәһендә ер эшкәртеүҙә хәрби-лен системаһы июҡҡа сығарыла.
1834 йылда Сливен ҡалаһында сауҙагәр Д. Железяковтың беренсе буҫтау фабрикаһы асыла. 1850 йылда Виден округындағы крәҫтиән ихтилалынан һуң төрөк алпауыттарының ерҙәрен крәҫтиәндәргә һатып алыу мөмкинлеге бирелгән.
Ҡырым һуғышынан һуң Болгарияла капиталистик мөнәсәбәттәр үҫә башлай, 1856 йылғы Париж тыныслыҡ конференцияһы шарттарына ярашлы, Ғосман империяһына көнбайыш илдәренән тауарҙар килтерелә. Был осорҙа Болгария иҡтисады колониаль характер ала. Импорт тауарҙары сауҙа үҫешенә булышлыҡ итә, ләкин ил һөнәрселәренең материаль хәлен насарайта.
1856 йылда Чукурово ауылы янында һоро күмер сығара башлайҙар.
1858 йылда крәҫтиәндәрҙең ер биләү хоҡуғы рәсми рәүештә закон тарафынан раҫлана.
1867 йылдан алып вакуф ерҙәрен мираҫҡа тапшырыу рөхсәт ителә.
1878 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, Болгарияла 43 тирмән һәм 19 ваҡ сәнәғәт предприятиелары була.
Болгар батшалығы иҡтисады
Рус-төрөк һуғышынан һуң, Болгария Ғосман империяһы ҡулы аҫтынан азат ителгәс, ерҙе болгар крәҫтиәндәренә яңынан бүлеп бирәләр. 1878 йылдан һуң производствоны цехтарға бүлеп ойоштороу ғәмәлдән сығарыла, туҡыма, күн, аҙыҡ-түлек һәм керамика сәнәғәте үҫешә башлай.
Болгария менән Көнсығыш Румелия араһында 1885—1886 йылдарҙа таможня сиктәре бөтөрөлгәс, илдең иҡтисады нығый һәм үҫә: 1885—1894 йылдарҙа 87 фабрика һәм сәнәғәт предприятиялары барлыҡҡа килә.
1894 йылда сәнәғәтте үҫтереү тураһында закон ҡабул ителә, 1895—1899 йылдарҙа тағы ла 36 етештереү предприятиялары асыла. Шуға ҡарамаҫтан, XX быуат башында Болгария сәнәғәте түбән дәрәжәлә була, унда барлығы бер нисә генә эре предприятие (Софиялағы арсеналдар, Бургастағы судоверфь, София, Руса һәм Бургастағы тимер юл деполары) һәм бер аҙ ваҡ ярым кустарь предприятиелар була.
Ошо ваҡытта ауыл хужалығында кооперация процесы башланып китә, 1907 йылда илдә 400 крәҫтиән кооперативтары була.
1911 йылда илдә 345 сәнәғәт предприятияһы иҫәптә тора. XX быуат башында Болгария иҡтисадына сит ил капиталы инә башлай, бигерәк тә австрия, француз һәм немец капиталы: 1905 йылда сит илдәрҙең 75 сәнәғәт предприятиеһы, 1911 йылда — 172 предприятие (35 % химия сәнәғәте, 71 % таш күмер сәнәғәте һәм 96 % электроэнергетика сәнәғәте предприятиелары) була.
1912 йылдың 10(23) октябрендә Балкан һуғышы башланғас, Болгария хөкүмәте банкноттарҙы ирекле рәүештә алтын тәңкәләргә алмаштырыуҙы туҡтата.
1914 йылдың 12 июлендә Германияның «Дисконто Гезельшафт» банк концерны Болгарияға 500 млн франк күләмендә займ бирә, уның шарттары буйынса Болгария алынған 100 млн франкты Германия һәм Австро-Венгрия предприятиеларына хәрби заказ бирергә тейеш була; кредиторҙар Михайлово — Хасково — Лагос тимер юлын төҙөргә хоҡуҡ ала, шулай уҡ Перниктағы һәм Бобов-долялағы таш күмер шахталарын бушлай эксплуатациялау хоҡуғына эйә була. Ғөмүмән әйткәндә, иҫке займдарҙы һәм яңы займдарҙың проценттарын түләгәндән һәм яңы заказдарҙы урынлаштырғандан һуң, ҡаҙнаға 50 млн франк тирәһе (займ суммаһының барлығы 10 %) инә. Һөҙөмтәлә иҡтисадҡа Германияның йоғонтоһы ныҡ көсәйә.
1915 йылдың 3 сентябрендә Болгария һәм Төркиә хөкүмәттәре вәкилдәре сиктәрҙе төҙәтеү буйынса килешеүҙе парафирлай һәм 1915 йылдың 6 сентябрендә килешеүгә ҡул ҡуялар, шуның арҡаһында Төркиә Болгарияға Свиленград — Дедеагач тимер юлы үткән Көнбайыш Фракияның Димотика районын бирә.
1915 йылдың 1 (14) октябрендә Болгария Беренсе бөтә донъя һуғышында Үҙәк илдәр яғында һуғыша башлай. Һуғыш барышында Болгария үҙенең территорияһын киңәйтә: болгар ғәскәрҙәре баҫып алған Сербия территорияһындағы Морава йылғаһынан көнсығышҡа табан Поморавье генерал-губернаторлығы, ә Вардар Македонияһы ерҙәрендә — Македония генерал-губернаторлығы барлыҡҡа килә. 1916 йылдың 1 апрелендә Болгария Австро-Венгрия менән Косово и Метохияла ваҡытлыса оккупация зоналарын сикләү тураһында килешеүгә ҡул ҡуя.
Әммә һуғыштың оҙаҡҡа һуҙылыуы илдең иҡтисадын насарлата. Болгарияның барлыҡ сәнәғәт предприятиеларының 20 % хәрби заказдар үтәү менән шөғөлләнә. Немецтар һәм австриялылар Болгариянан төрлө тауарҙар, ауыл хужалығы продукцияһы(ашлыҡ, тире, йөн һәм башҡалар) һәм сей малдар сығара, ә улар өсөн хаҡы түбәнәйгән ҡағыҙ аҡса түләйҙәр, болгар хәрби хакимиәте аҫтындағы Сербия территорияларында туранан-тура реквизиция үткәрәләр. Болгария хөкүмәте немецтарға Елисейно ҡасабаһы янында урынлашҡан «Плакалница» баҡыр рудниктарын бирергә мәжбүр була. Унан тыш Ниш — Скопле һәм Ниш — София тимер юлдары ла немец контроле аҫтына бирелә.
1915 йылдың декабрендә Радославов хөкүмәте немец ҡағыҙ маркаларын түләү ысулы итеп алыуҙы рәсми рәүештә рөхсәт итә.
1918 йылдың башында Германия Болгарияға финанс ярҙамы күрһәтеүҙе туҡтата.
1923 йылда Антанта илдәре Болгарияның репарация түләрлек булмауын асыҡлай, шунлыҡтан киләсәк 50 йыл буйына, 1983 йылға тиклем, Болгария уларға 550 млн алтын франк түләргә, артабан репарацияның ҡалған 1700 млн алтын франкын түләргә бурыслы тип табыла. Репарация түләүҙең күләме артыҡ ҙур була(1925—1926 финанс йылында ул дәүләт бюджетының 17,4 % тәшкил итә).
1924 йылда Орхание ҡалаһында беренсе автомобиль сәнәғәте предприятиеһы барлыҡҡа килә, унда итальян «фиат» машинаһы шассийына ҡуйылған ваҡ сериялы автомашиналар йыйыу башлана.
1925—1926 йылдарҙа Божуришта беренсе авиазавод — ДАР (Държавна аеропланна работилница) төҙөлә.
Артабан 1920-1930-сы йылдар һәм 1929-1933 йылдарҙағы бөтә донъя иҡтисади кризисы илдең иҡтисади хәлен тағы ла нығыраҡ ҡатмарландыра.
1920-1930-сы йылдарҙа Германия менән сәйәсәт һәм сауҙа-иҡтисад бәйләнештәре үҫешә, был бигерәк тә 1934 йылдың 19 майындағы хәрби түңкәрелештән һуң ныҡ көсәйеп китә.
1934 йылдың аҙағында Болгария импортында Германияның өлөшө 40,5 % һәм экспортында 42,7 % тәшкил итә.
1938 йылдың 31 июлендә Салоникиҙа килешеү төҙөлә, уның шарттары һөҙөмтәһендә 1938 йылдың 1 авгусынан Болгарияға армия арттырыуҙы тыйыу туҡтатыла. Артабан Болгария хөкүмәте хәрби сығымдарҙы арттыра һәм хәрби сәнәғәтте үҫтерә башлай.
1938 йылда Ловеч ҡалаһында авиазавод төҙөргә ҡарар итәләр, 1939 йылда поляк инженерҙары менән берлектә ДФС (Държавната самолетна фабрика) авиазаводын төҙөй башлайҙар. Завод 1941 йылда сафҡа инә.
1939 йылда Болгария артта ҡалған ауыл хужалыҡлы, түбән сәнәғәтле ил була(ауыл хужалығында ерҙәре 10 гектар тәшкил иткән ваҡ ер биләүселәре милли килемдең 65 % бирә). Ауыл һәм урман хужалығында эшкә яраҡлы кешеләрҙең 79,8 %, ә сәнәғәттә — 8,2 % ғына эшләй. Шул уҡ ваҡытта сәнәғәт предприятиеларының 79 % — еңел сәнәғәт (аҙыҡ, тәмәке һәм туҡыма тештереү) предприятиелары.
1939 йылда Болгария иҡтисадындағы Германияның өлөшө 65,5 % импорт күләмен һәм 67,8 % экспорт күләмен тәшкил итә, немец концерндары цинк, ҡара ҡурғаш һәм башҡа төҫлө металдар сығарыуҙы үҙ контроле аҫтында тота, Болгарияла Германияның «Тодт», «Герман Геринг», «И. Г. Фарбениндустри», «AEG», «Siemens», «Балкантабак», «Реемстма» концерндары һәм банкылары эшләй, уларға күп болгар предприятиеларының акциялары ҡарай. Немецтәрҙең «Dresdner Bank» банкыһы Болгария сауҙа банкыһын йота. Илдең иҡтисадында тотҡан өлөшө буйынса Италия икенсе урында тора (1939 йылда Болгария импортында Италия импорты 6,8 % һәм экспортында Италия экспорты 6,1 % тәшкил итә). .
1940 йылдың 5 ғинуарында Болгария хөкүмәте СССР менән саҙа итеү тураһында килешеү төҙөй, ләкин был иҡтисади хеҙмәттәшлек оҙайлы булмай (Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, бөтөнләй туҡтап ҡала).
1940 йылда Болгарияның хәрби министрлығы янында граждандарҙы мобилизациялау дирекцияһы ойошторола. Ул 1942—1943 йылдарға иҡтисадтың үҫеш планын төҙөй: ауыл хужалығын арттырыу, химик сәнәғәтте һәм ситнтетик каучук эшләү предприятиеларын төҙөүҙе күҙаллай.
1941 йылдың 24 апрелендә Болгарияның сит ил эштәре министры Иван Попов һәм немец дипломаты Карл Клодиус Германия менән Болгария араһында йәшерен килешеү («договор Клодиус — Попов»)төҙөшә, уның буйынса Өсөнсө Рейх Болгария файҙалы ҡаҙылмаларын табыуға һәм эшкәртеүгә хоҡуҡ ала, ә Болгария Югославияның Өсөнсө Рейх алдындағы бурысын түләргә һәм Болгариялағы немец ғәскәрҙәрен тотоуға сығымдар сығарырға тейеш була.
Немецтарға Болгарияның тышҡы бурысы 1944 йылда 70 млрд лев тәшкил итә.
Болгария Халыҡ Республикаһының иҡтисады (1946—1990)
1945 йылдың ғинуарында СССР Болгарияның сауҙа флотына 2065 тонна яғыулыҡ һәм сей мал етешмәгәнлектән ябылыу хәленә төшкән туҡыу предприятиеларына 800 тонна мамыҡ бирә.
1945 йылдың 14 мартында Болгария менән СССР араһында сауҙа-иҡтисади хеҙмәттәшлек тураһында беренсе тапҡыр килешеү төҙөлә. Уның буйынса СССР Болгарияға мамыҡ, нефть продукттары, металл, металл изделиелары һәм ауыл хужалығы ҡоралдары ебәрә. 1945 йылдың аҙағына тиклем генә Болгария СССР-ҙан 104,3 мең тонна яғыулыҡ һәм нефть продукттары, 45 мең тонна металл, 11,8 мең тонна химикаттар, 22 мең тонн медикаменттар, 30 830 берәмек ауыл хужалығы машиналары һәм инвентарҙары, 200 электр моторҙары ала.
1946 йылдың яҙында Болгария хөкүмәте АҠШ-ҡа 10 млн доллар кредит һорап мөрәжәғәт итә, ләкин АҠШ хөкүмәте «сәйәсәт хәлдәрен иҫәпкә алып һәм Болгарияның финанс хәленең насарлығын күҙ алдында тотоп» Болгарияға кредит биреүҙән баш тарта.
1946 йылдың 15 сентябрендә Болгария Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килә, уның нигеҙе (башҡа социалистик илдәрҙәге кеүек үк) планлы хужалыҡ итеүгә ҡорола.
Ер халыҡҡа бушлай бирелмәй, ә алпауыттарҙан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән конфискацияланған ерҙәр халыҡҡа льготалы хаҡҡа һатыла, ер фондының күп өлөшө шәхси милектә ҡалдырыла.
Барлыҡ шәхси предприятиеларҙа эшселәр контроле ойошторола һәм ирҙәр менән ҡатын-ҡыҙҙарға бер тиң кимәлдә эш хаҡы түләү ҡарала.
1946 йылда сәнәғәт продукцияһын етештереү күләме 1939 йылдыҡынан 15,2 % күберәк була. 1947 йылда аҡса реформаһы үткәрелә, тик шулай ҙа кустарь һәм кооператив предприятиелар һаҡланып ҡала.
1-се ике йыллыҡ тергеҙеү һәм үҫеш планы(1947—1948)
1947 йылдың башында һуғыштан һуңғы ике йыллыҡ тергеҙеү һәм үҫеш планы төҙөлә һәм ул 1947 йылдың 1 апрелендә ҡабул ителә. Һөҙөмтәлә 1948 йыл аҙағында сәнәғәт продукцияһының күләме 1939 йылға ҡарата 715 % арттырыла.
1947 йылда СССР һәм Болгария сауҙа килешеүе төҙөй һәм шуға ярашлы СССР Болгарияға 5 млн доллар кредит бирә.
1948 йылдың 16 ғинуарында Болгария менән Румыния араһында, дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам итешеү тураһында килешеү төҙөлә.
1948 йылдың 18 мартында Болгария менән СССР араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә.
1948 йылдың 23 апрелендә Болгария менән Чехословакия араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә.
1948 йылдың 29 майында Болгария һәм Польша араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә.
1948 йылдың 16 июлендә Болгария һәм Венгрия араһында дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлек һәм үҙ-ара ярҙам тураһында килешеү төҙөлә.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 1-се биш йыллыҡ планы (1949—1953)
1949 йылдың 25 ғинуарында Болгария Үҙ-ара иҡтисади ярҙам (СЭВ) ойошмаһын төҙөүселәрҙең береһе була. Был Болгария Халыҡ Республикаһы иҡтисадын артабан үҫтерергә булышлыҡ итә.
1949 йылда хөкүмәт тарафынан халыҡ хужалығын артабан үҫтереү тураһында биш йыллыҡ план ҡабул ителә (1949—1953). План буйынса индустриализацияны йылдам темптар менән үҫтереү, электрификация үткәреү һәм ауыр сәнәғәтте үҫтереү ҡарала.
1949—1952 йылдарҙа илдә 700 сәнәғәт предприятиеһы сафҡа индерелә. Биш йыллыҡ план үтәлеү һөҙөмтәһендә Болгария аграр илдән индустриаль-аграр илгә әйләнә.
Ауыл хужалығында кооперативтар секторы үҫешә, унда 1952 йылда 50 % крәҫтиән хужалығы тора.
1951 йылдан алып виноградтың сәнәғәт сорттары үҫтерелә башлай.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 2-се биш йыллыҡ планы (1953—1957)
Ауыл хужалығында кооператив секторҙы үҫтереү дауам итә: 1957 йылдың аҙағында хеҙмәт кооперативтарында крәҫтиәндәрҙең 86,5 % (996 мең.) хужалығы тора. 1958 йылда кооперативтар төҙөү процесы тамамлана, был саҡта крәҫтиәндәрҙең 92 % кооперативта тора.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 3-сө биш йыллыҡ планы (1958—1962)
1959 йылдың мартында «Халыҡ хужалығын үҫтереү темптарын тиҙләтеү» тураһында план ҡабул ителә. Был осорҙа ауыл хужалығында хеҙмәт коллективтарын эреләтеү процесы башлана.
1960 йылдың аҙағында СССР Болгарияға Кремиково металлург комбинатын һәм «Марица-Восток» ТЭЦ-ын төҙөү өсөн 650 млн һум оҙайлы кредит бирә.
СССР ярҙамы менән илдә аҙыҡ сәнәғәте барлыҡҡа килә, уның продукцияһы (тәмәке, йәшелсә һәм фрукт консервылары) экспортҡа, шул иҫәптән СССР-ға сығарыла.
Илдә электроэнергетика үҫешә, тау йылғаларында ГЭС-тар төҙөлә. Родоп тауҙарында төҫлө металдар бай сығанағы табыла. Уның базаһында төҫлө металлургия барлыҡҡа килә. Шулай ҙа илдә индустриализацияның нигеҙе булған тмашиналар төҙөү тармағы булмай. Аҙыҡ, тау эшкәртеү һәм металлургия тармаҡтары өсөн машиналар СССР-ҙан алына. 1954 йылда кальцинирланған сода етештереү өсөн Девнен заводы төҙөлә.
1960 йылдың башында илде экстенсив үҫтереү үҙен аҡламай, уның иҡтисадын интенсификациялау, йәғни фәнни-техник прогресты ҡулланып темптарҙы тиҙләтеү, хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу кәрәк була.
3-сө биш йыллыҡ планды 1961 йылда, ваҡытынан алда, үтәп сығалар.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 4-се биш йыллыҡ планы (1961—1965)
1963 йылдың 22 октябрендә Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек банкыһы төҙөлә, уны төҙөүселәр араһында Болгария ла була.
1960 йыл башында йәшелсәселекте үҫтереү ҡарала, помидорҙарҙың төрлө сорттары табыла. Һөҙөмтәлә 1963 йылда Болгария помидорҙан рекордлы уңыш йыя (760 мең тонна, уларҙың 240 мең тоннаһы экспортҡа сығарыла) һәм помидор тарихында тәүге тапҡыр экспорт буйынса донъяла беренсе урынды ала.
1960 йылда махсуслаштырылған кооператив балыҡсылыҡ үҫтерелә башлай. Русалағы ғилми-тикшеренеү һәм проект-конструкторлыҡ институты ауыл хужалығын механизациялау өсөн машиналар эшләй, бойҙай, арыш, һоло һәм көнбағышты, грек сәтләүеген машиналар менән таҙартыу юлдарын таба; тәмәкене етештереүҙе механизациялай.
1960 йылдар уртаһында «Балкан» автомобилдәр йыйыу заводы «Москвич-408» совет еңел автомобилен сығарыуҙы үҙләштерә.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 5-се биш йыллыҡ планы (1966—1970)
1967 йылдың 6 апрелендә Польша һәм Болгария үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек итеү тураһында дуҫлыҡ килешеүе төҙөй.
1967 йылдың 10 июлендә Болгария һәм Венгрия дуҫлыҡ, үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй.
1967 йылдың 21 июлендә Монголия һәм Болгария араһында дуҫлыҡ һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
1967 йылда СССР менән Болгария араһында СССР-ҙан ағас импортлау тураһында килешеү төҙөлә, был Болгарияның ҡағыҙ-целлюлоза заводын сей мал менән тәьмин итеүгә килтерә. Ағас һатып алыу 1994 йылға тиклем дауам итә.
1968 йылдың 26 апрелендә Чехословакия һәм Болгария араһында үҙ-ара ярҙам һәм хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлә.
1969 йыл мәғлүмәттәре буйынса, игенселектә 795 (ТКЗХ) хеҙмәт кооперативы эшләй.
1970 йылдың 10 июлендә Халыҡ-ара инвестиция банкыһы барлыҡҡа килә, Болгария банк ойоштороусыларҙың береһе булып китә.
1966—1970 йылдарҙа уртаса йыллыҡ милли килемдең үҫеш темпы 8,75 процент тәшкил итә.
Халыҡ хужалығын үҫтереүҙең 6-сы биш йыллыҡ планы (1971—1975)
1971—1975 йылдарҙа уртаса йыллыҡ милли килемдең үҫеш темпы 7,8 % тәшкил итә.
Юғары технологиялы электрон сәнәғәте — ИЗОТ комбинаты төҙөлә, көнбайыш өлгөләре күсермәһе булған хисаплау машиналары сериялап етештерелә, шулай уҡ «Правец» заводы төҙөлә. Шулай итеп, Болгария тиҙ арала СЭВ илдәрендә мөһим урынды биләй. 1980 йылдарҙа ИЗОТ заводында сыҡҡан магнитлы дисктар совет кешеләре тарафынан күпләп һатып алына.
Специализация һәм кооперирование үҫешә, шуның арҡаһында сауҙа үҫешә, машиналар эшләү йылдам арта: Болгария иҡтисады экспортының удель ауырлығы СССР-ҙа 1980-се йылдарҙа 45 % тәшкил итә. СССР-ҙың күпләп заказдар биреүе арҡаһында Болгария электротельферҙар, электрокарҙар, электрон һәм электротехник ҡорамалдарҙың ҡайһы бер төрҙәрен, ауыл хужалығы машиналарын эшләп сығара.
-ҙың һәм СЭВ-тың Болгария менән хеҙмәттәшлек итеүе илдең бигерәк тә мөһим әһәмиәткә эйә булған яғыулыҡ-энергетика һәм сей мал проблемаһын хәл итә. СССР-ҙан 50 йылдан ашыу Болгарияның тәбиғи газ һәм ағасҡа ихтыяжы тәьмин ителә, шулай уҡ таш күмер һәм электр энергияһына ижтыяжы 80 %, нефткә — 87 %, тимер мәғдәне һәм мамыҡҡа ихтыяжы тәьмин ителә. Әйткәндәй, Болгария нефть продукттарын һәм аҙыҡ-түлекте Көнбайыш илдәренә реэкспортлай.
Планлы килешеүҙәр арҡаһында СССР-ҙа Болгария интеграцион объекттар төҙөүгә күп көс түгә: Усть-Илим целлюлоза-ҡағыҙ комбинаты, Киембаево асбест тау-байыҡтырыу комбинаты, Криворог тау-байыҡтырыу комбинаты, Ырымбур газ магистраль торбалары төҙөү заводына машиналар, ҡорамалдар, материалдар, халыҡ ҡулланыу тауарҙары сығара. Был объекттар сафҡа инеү менән Болгария СССР-ҙан үҙенең пайына целлюлоза-ҡағыҙ, асбест, тимерле ферроиретмәләр һәм сей мал, тәбиғи газ 12 йыл дауамында ала.
Әммә СЭВ принциптары соцлагерь илдәре иҡтисади үҫешен тотарлаҡлап килә. Төрлө илдәр иҡтисадын тигеҙләү конкуренцияны бөтөргән, тауарҙарҙы түбән хаҡҡа етештереү файҙаһыҙ була — был дефицитҡа килтерә. Сауҙа ла файҙа килтермәй башлай. План-бүлеү системаһы сауҙа әйләнешен ҡатмарлай, арзан яғыулыҡ һәм сеймал ресурстар һаҡлау технологияларын, шул иҫәптән металл һаҡлауҙы туҡтата. Һөҙөмтә булараҡ, сағыштырмаса түбән кимәлдәге тауарҙар сығарыла һәм сифатлы тауар экспорты ҡаҡшай — конкуренция түбән була. Был факторҙар, оҙайлы ваҡыт ыңғай роль уйнауға ҡарамаҫтан, һуңға табан болгар иҡтисадының тормозына әүерелә. Конкуренциялы баҙар шарттарында болгар продукцияһына һорау кәмей.
1988 йылда, мәғлүмәттәр буйынса, Болгария — индустриаль-аграр иҡтисадлы ил, унда дәүләт секторы өҫтөнлөк итә. Тулайым продуктта сәнәғәт өлөшө 60 %, төҙөлөштә — 10 %, ауыл һәм урман хужалығында — 12 % тәшкил итә. 1988 йылда милли килем үҫеше 6,2 % була. 1988 йылда эске тулайым продукт үҫеше 2,4 % була.
1989 йылда тәүге тапҡыр милли килемдең 0,4 %-ҡа кәмеүе теркәлә.
1990-сы йылдар һәм 2000-се йылдар башындағы реформа
1990 йыл башында Болгария хөкүмәте иҡтисади реформалар башлай, илдә баҙар иҡтисады барлыҡҡа килә. Хосусилаштырыу үткәрелә, кредит-финанс өлкәһе үҙгәртелә, ирекле хаҡтар ҡуйыу урынлаштырыла ҡуйҙы. 1991 йылда ауыл хужалығында «деколлективизация» үткәрелә. Был реформа һөҙөмтәһендә, көнбайыш илдәренән финанс ярҙамы алыу туҡтатыла, эшһеҙлек һәм инфляция арта.
1992 йылдың февралендә реституция тураһындағы закон ҡабул ителә, уның буйынса 1944 йылдың 9 сентябрендә национализацияланған ер, магазин, йорто, оҫтахана һәм ваҡ предприятиеларҙе элекке хужаларына кире ҡайтарыу хоҡуғы бирелә.
Хужалыҡ тарҡалғандан һуң, элекке социалистик дәүләттәр һәм социалистик илдәр менән бәйләнеш әҙәйә. 1990 йылда сәнәғәт етештереүе түбәнәйә. 1990 йылда СЭВ бөтөрөлөп, СССР тарҡалғас, 1991 йылда Болгария сәнәғәт етештереүе күләме 10,7 %-ҡа ҡырҡа кәмей. Халыҡтың тормош кимәле байтаҡҡа тубәнәйә. Өҫтәүенә, болгар иҡтисадының торошонда Югославия менән Ираҡҡа санкциялар индереү ныҡ негатив сағыла.
Иҡтисади үҫештең тәүге билдәләре 1990 йылдар уртаһында күренә башлай. Тулайым продукт 1994 йылда 1,4 % -ҡа һәм 1995 йылда 2,5 %-ҡа арта. Инфляция кимәле 1994 йылда 122 процент булһа, ул 1995 йылда 32,9 %-ҡа кәмей. Хөкүмәт 1995 йылдың ғинуарында үткәрергә вәғәҙә иткән хосусилаштырыу оҙаҡҡа һуҙыла.
Болгарияла 1996 йылда автомобилдәр етештереү туҡтатыла.
1996 йылдың декабрендә Болгария ВТО-ға инә.
Хөкүмәт реформаһы программаһы түбәндәге сараларҙы үҙ эсенә ала:
Болгарияла 1997 йылда тулайым продукт күләме 1989 йылдың бары тик 60 процентын ғына тәшкил итә. 1997 йылда 80 процент халыҡ ярлылыҡ сигендә йәшәй.
Иван Костов етәкләгән хөкүмәттең хосусилаштырыуы һөҙөмтәһендә, хөкүмәткә ҙур зыян килтерелә. Элекке Болгария баш прокуроры Никола Филчев әйтеүенсә, 30 млрд долларлы хөкүмәт милкен хосусилаштырғанда хөкүмәт ҡаҙнаһына бары тик 3 млрд доллар ғына индерелә. Дәүләт милкен хосусилаштырғанда уларҙы һатыу хаҡы ныҡ кәметелә — мәҫәлән, Кремиково металлургия комбинатын һатып алыу хаҡы бары1 доллар ғына тора.
1998 йылдың июлендә Халыҡ-ара валюта фонды Болгария хөкүмәтенә 3 йылға 800 миллион доллар күләмендә займ бирә. Был кредит финанс баҙарын үҫтереү, социаль программаларҙы финанслау, һалым һәм аграр реформаларын үткәреү өсөн файҙаланыла.
1999 йылдың 5 июлендә милли валюта деноминациялана: яңы 1 лев 1000 иҫке левҡа алмаштырыла.
1997—2001 йылдарҙа сәнәғәттә һәм ауыл хужалығында тоталь түбәнәйеү күҙәтелә, бары тик 2002 йылда ғына илдең иҡтисади хәле яҡшыра башлай.
2002 йылда Европа комиссияһы Болгарияны баҙар иҡтисадлы ил тип таный.
2001—2006 йылдарҙа эске тулайым продукт үҫеше һәм дәүләт бюджетының профициты тотороҡло була. Был дәүләт бурысын 67,3%-тан 22,8 %-ҡа кәметергә мөмкинлек бирә.
2004 йылда (ЕС-ҡа инер алдынан) Болгарияның тулайым продукция күләме АҠШ-тың 61,6 млрд долларына етә — был 1989 йылдың тулайым продукция күләменең 95 % тәшкил итә. 2004 йыл аҙағында, Евросоюз мәғлүмәттәре буйынса, илдә уртаса эш хаҡы 80 АҠШ доллары самаһы тәшкил итә; инфляция кимәле — 2,3 %; тулайым продукт үҫеше — 4,3 % була; ярлылыҡ сигендә илдең 15-20 % халҡы йәшәй.
2007 йылдың 1 ғинуарында Болгария Европа берләшмәһенә инә.
2007 йылда иҡтисадҡа инвестиция йәлеп итеү һәм конкурентлыҡ һәләтен арттырыу маҡсатында, Болгария хөкүмәте табышҡа һалымды 10 процент итеп ҡуя — был Европала иң түбән һалым була.
2008—2009 йылдарҙағы иҡтисади кризис
2008 йылдың икенсе яртыһында башланған иҡтисади көрсөк донъялағы күп илдәрҙе ялмай. Көрсөк осоронда Болгария менән Эстония Евросоюз илдәре араһындағы эске ҡулланыу һәм дәүләт сығымдарын ҡыҫҡартҡан һәм иҡтисад үҫешен дәртләндереүҙе ҡулланмаған берҙән-бер ил булып тора.
2008 йылдың сентябрь аҙағында тәбиғи газға хаҡтарҙың артыуы менән бәйле өс аҙналыҡ «газ көрсөгө» башлана, Болгария, иҡтисад һәм энергетика министрлығының баһалауынса, милли иҡтисадына 197 млн лев (йәки 101 млн евро) зыян килтерелә.
«Eurostat» Евросоюз статистика агентлығы аналитиктарының 2009 йыл өсөн докладында Болгария иң «арзан» Европа илдәренең береһе тип атала, ундағы хаҡтар Европа илдәрендәге уртаса хаҡтан 49 процентҡа түбән тип табыла.
2009 йыл һөҙөмтәләре буйынса Болгарияның тулайым продукт кимәле 4,9 процентҡа, сәнәғәт етештереүе — 14 %-ҡа түбәнәйә.
2003—2004 йылдан алып 2010 йылға тиклемге осорҙа лаванда майының экспорт күләме яҡынса өс тапҡырға кәмей.
Инфляция кимәле илдә барған еврозонаға күсеүҙе ҡурҡыныс аҫтына ҡуя, хөкүмәт тарафынан планлаштырылған 2010 йылда болгар левын евроға алмаштырыу үтәлмәй ҡала.
Хәҙерге торошо
2001 йылдан башлап, Болгария властары сит ил инвестицияларын йәлеп итеү, түбән һалымдар, сикләнгән көйләүҙәр һәм түбән эш хаҡы ҡуйыу юлы менән иҡтисади үҫеште тәьмин итергә ынтыла. Бындай сәйәсәт 2004 йылдан 2008 йылға тиклем иҡтисадты 6 %-ҡа үҫтереүгә булышлыҡ итә, тик был сәйәсәт бары глобаль иҡтисади кризис башланғансы ғына үҙен аҡлай. Глобаль кризис төрлө реформалар үткәреүҙе талап итә. Беренсенән, хөкүмәт инновациялы тикшеренүҙәр алып барырға һәм инвестициялар арттырырға тейеш һәм был өлкәлә әүҙем булырға тейеш. Икенсенән, мәғариф өлкәһендә реформа кәрәк. Өсөнсөнән, пенсия системаһын реформалаштырыу һәм һаулыҡ һаҡлау, финанс системаһының тотороҡлолоғон арттырыу кәрәк. Дүртенсенән, инфраструктураны, бигерәк тә төбәктәрҙә, нығытыу кәрәк. Бишенсенән, эшселәрҙең квалификацияһын арттырырға ярҙам итергә, хеҙмәт килешеүҙәрен һығылмалы төҙөргә кәрәк.
Түбән процент ставкаһы сит ил капиталы ағымын тәьмин итә. 2003 йылдан алып күсемһеҙ милек баҙары ныҡ үҫешә. 2003 йылдан 2007 йылға тиклем экономлы проект айырым популярлыҡ менән файҙалана, әммә 2007 йыл башында уҡ Propertylimit, Dinevi Group һәм Yoo компаниялары премиум-класс проекттарын тормошҡа ашыра башлай. Инфляцияның йыллыҡ кимәле биш йыл дауамында тотороҡһоҙ (2003—2007), ул 2,3%-тан 7,3 %-ҡа тиклем тирбәлә.
Евросоюз 2010 йылда Болгарияла ориенталь тәмәке (nicotian) үҫтереүҙе тыйыу инициативаһы менән сығыш яһай, шулай уҡ Болгария өсөн әһәмиәтле ауыл хужалығы культураһы булған майлы рауза һәм шарап яһау өсөн виноград сорттарын үҫтереүҙе лә тыя. Евросоюз регламенты Болгарияның төп кәсептәрен тотҡарлыҡлай. Был секторҙа 200 меңдән ашыу кеше эшләгән була була.
Евростат мәғлүмәттәре (ғинуар, 2015 йыл) буйынса, Болгарияла иң түбән минималь эш хаҡы — 184 евро.
Тышҡы сауҙа
1990 йылдарҙа илдә сауҙа сәйәсәте байтаҡ үҙгәрә. Элекке СЭВ урынына EC килә, шулай ҙа Болгария Рәсәйҙән импортҡа нефть ала.
Ил башҡа Европа дәүләттәре менән интеграцияға йүнәлтелә — Болгария еврозона союзына ағзалыҡҡа инергә әҙерләнә.
Инвестициялар
1990 йылдар башында хосусилаштырыуҙың аҡрын темптар менән барыуы, юғары һалым һәм бюрократик кәртәләр ҡуйыу илгә инвестициялар килеүгә ныҡ ҡамасаулай. 1991 йылдан 1996 йылға тиклем сит илдәрҙән килгән инвестициялар күләме 831 миллион доллар тәшкил итә. 1997 йылда инвестициялар күләме күпкә арта.
2004 йылға тиклем Болгарияға индерелгән дөйөм инвестициялар күләме 2,5 миллиард АҠШ долларын тәшкил итә.
2004 йылда Болгарияға сит илдәрҙән 2,72 миллиард евронан ашыу (3,47 миллиард АҠШ доллары) инвестиция йәлеп ителә. 2005 йылда эре предприятиеларҙы хосусилаштырыуҙың тамамланыуы арҡаһында илдә 1,8 миллиард евроға тиклем инвестициялар күләменең кәмеүе күҙәтелә (йәғни 2,3 миллиард АҠШ доллары). Болгария Евросоюзға ҡушылғандан һуң, 2007 йылда, тағы инвестиция арта, сит ил инвестицияларының дөйөм күләме яҡынса 6 миллиард евро тәшкил итә.
511 292 евроға хөкүмәт облигацияларын алған инвесторҙар Болгария гражданлығын алыу хоҡуғына эйә була.
Статистик күрһәткестәр
Эске тулайым продукт : 128,63 млрд доллар. (ХВФ, 2014
Йән башына эске тулайым продукт : 17860,31 доллар. (ХВФ, 2014)
Сәнәғәт етештереү темпы : йылына 1,7 % (2014)
Иң бай һәм иң фәҡир йорт хужалығы араһындағы килемдәрҙең бүленеүе:
Килемдәрҙең ифференциацияланыуы — Джини ндексы: 0,316 (2005)
Кеше потенциалының үҫеш индексы: 0,824 (2005)
Эшһеҙлек кимәле: 10,4 % (2011), 10,7 % (2014)
Түләү балансы : 0,9 процент (2014)
Тышҡы сауҙа балансы: − 3,4 миллиард евро (2014)
Валюта резервтары: 16,6 миллиард евро (2014)
'''Дәүләт бурысы. Тулайым продукт % :''' 27,6 процент(2014)
Дәүләт мәғариф сығымдары: 4,6 % ЭТП (2004)
Дәүләт мәғариф сығымдар: тулайым продукттың 4,2 % (2005)
Хәрби сығымдар: тулайым продукттың 2,4 % (2005)
Халыҡтың килеме
Лев минималь эш хаҡы күләме 460 2017 йылда минималь хеҙмәт хаҡы 460 лев йәки 235 евро тәшкил итә. 01.01. 2018 йылда 510 лев йәки 260 евро тәшкил итә.
Йүкәлекүл (Һыуыҡҡул ауыл советы, Дүртөйлө районы)
Йүкәлекүл (Юкаликулево) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 364 кеше. Почта индексы — 452310, ОКАТО коды — 80224837005.
Тарихы
Яубаҙы йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Йүкәлекүл ауылы ла X кантондың 10-сы йорто составындағы Йәлдәк улусына ҡарай. Ауылға нигеҙ бик борондан һалынған була. 1795 йылда үткәрелгән V Бөтә Рәсәй рәүизе материалдарына ярашлы ауылда 47 башҡорт, 40 мишәр, 7 типтәрҙең йәшәүе теркәлә. Мишәрҙәр һәм типтәрҙәр ауылға аҫабалар менән телдән үҙ-ара килешеү буйынса индерелгән булырға тейеш, шуға ла уларҙың килеп инеү ваҡытын билдәләгән документтар юҡ. Әммә 1762 йылда ауыл халҡының тик башҡорттарҙан ғына тороуы теркәлә. Шуға күрә улар 1795 йылдағы V рәүиз алдынан ғына ауылға индерелгән, тип раҫларға нигеҙ бар. 1859 йылдағы рәүиз материалдарына ярашлы тораҡ пунктында 146 башҡорт, 133 типтәр, 13 мишәрҙең йәшәй. 1870 йылда бында 320 башҡорт, типтәр һәм мишәр йәшәй. 1920 йылдағы тәүге совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында ауылда 829 башҡорт һәм мишәрҙең йәшәүе теркәлә.
1843 йылда 146 башҡортҡа 360 бот ужым һәм 480 бот яҙғы иген сәселә. Ауыл халҡының 200 дисәтинә һөрөнтө ере була. Улар үҙ хужалыҡтарында 378 ат, 430 һыйыр, 271 һарыҡ һәм 200 кәзә аҫырай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тинчурин Кәрим Ғәли улы
Тинчурин Кәрим Ғәли улы (15 сентябрь 1887 йыл — 15 ноябрь 1938 йыл) — татар драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Кәрим Ғәли улы Тинчурин 1887 йылдың 15 сентябрендә Пенза губернаһының Аҡкүл-Тараҡлы (Белоозерка) ауылында игенсе ғаиләһендә тыуа. Күрше ауыл мәҙрәсәһендә башланғыс белем алғандан һуң, 1900 йылда Ҡазанға килә һәм, төрлө ялланма эштәрҙә эшләп, бер ни тиклем аҡса йыйғас, «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә. 1905 йылғы революцион хәрәкәттә ҡатнаша.
1906 йылдың февралендә мәҙрәсә тәртиптәренә ҡаршы сыҡҡан өсөн 87 шәкертте, улар араһында Кәрим Тинчурин да була, "Мөхәмәҙиә"нән ҡыуалар. Ул башта Тамбов яҡтарына китеп, урман ҡарауылсыһы булып эшләй, һуңынан Түбәнге Новгород, Һарытау яҡтарындағы ауылдарҙа балалар уҡыта. Хикәйәләр, новеллалар, шиғырҙар яҙа башлай.
1910 йылда тәүге профессиональ татар труппаһы «Сәйәр»ҙең етәксеһе Ғ. Ҡарыев бай тормош тәжрибәһе туплаған белемле егетте «Сәйәр» труппаһына артист итеп саҡыра. К. Тинчуриндың артислыҡ таланты тиҙ асыла. Ғ. Камал, Ғ. Исхаҡи, Ф.Әмирхан, А.Островский, Ф.Шиллер һәм башҡа драматургтарҙың әсәрҙәре буйынса ҡуйылған спектаклдәрҙә ҡатнашып, үҙенсәлекле образдар тыуҙыра.
1906 йылда уҡ сәхнә әҫәрҙәре яҙа башлаһа ла, әҙәби ижадҡа ныҡлап «Сәйәр»ҙә тотона. Бер-Бер артлы «Шомло аҙым» (1910—1912), «Беренсе сәскәләр» 1913), «Көйһөҙ кейәү» (1915), «Ас ғашиҡ» (1915), «Елғыуарҙар» (1916), «Һуңғы сәләм» (1917) пьесалары донъя күрә. Ләкин батша цензураһы драматургтың әҫәрҙәрен («Көйһөҙ кейәү»ҙән башҡа) ҡуйырға рөхсәт бирмәй. Кәрим Тинчурин гәзит-журнал биттәрендә күп хикәйәләр баҫтыра, осорҙың ҡатмарлы ваҡиғаларына үҙ баһаһын биреп бара.
1917 йылғы Октябрь революцияһының ғәҙел йәмғиәт төҙөүгә килтерәсәгенә бөтә күңеле менән ышанған Кәрим Тинчурин халыҡҡа хеҙмәт итеүсе театр сәнғәте тыуҙырырға тырыша. Инҡилаптарҙан һуң драматургтың «Йософ менән Зөләйха» (1918), «Тутыйғош» (1918), «Һаҡла, шартламаһын» (1918) комедиялары яҙыла. Шул йылдарҙа уның ойоштороусы, етәксе таланты асыла. 1918 йылды драматург алдына тарҡалған «Сәйәр» труппаһы артистарын йыйып алыу, спектаклдәр әҙерләү бурысы ҡуйыла. Яҙыусы был эшкә ең һыҙғанып тотона һәм тиҙ арала йәш драматургтар Ш. Усманов, Ф. Сәйфи-Ҡазанлы, Ф. Бурнаш менән ижади хеҙмәттәшлек урынлаштыра, рус һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙе ойоштора. Күпмелер ваҡыт Мәскәүҙә Үҙәк мосолман хәрби коллегияһында эшләгәндән һуң, К. Тинчуринды Һамар ҡалаһына, Көнсығыш фронт ҡарамағындағы татар театр студияһына етәксе итеп ебәрәләр. Драматург ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә бер төркөм артистар әҙерләп сығара һәм шулар менән Ырымбур ҡалаһында спектаклдәр ҡуя башлай. 1922 йылда ул бер ни тиклем ваҡыт Ташкентта татар театрында эшләп ала.
Кәрим Тинчурин 1922 йылда Ҡазанға саҡырып ҡайтарыла һәм уға Татар дәүләт театр труппаһы ойоштороу бурысы ҡуйыла. Ул яңы театрға төрлө ҡалаларҙан күренекле артистарҙы һәм йәш композитор Сәлих Сәйҙәшевте саҡыра. Уларға хәҙерге Н. Островский урамындағы Йәш тамашасылар театры бинаһы бирелә.
1928 йылды Кәрим Тинчурин бер төркөм артистар менән Әстерханға күсеп китергә мәжбүр була. Унда татар театрында баш режиссёр булып эшләй, үҙенең «Ил» драмаһын да шунда беренсе тапҡыр сәхнәгә ҡуя. Ике йылдан уны Ҡазанға саҡырып ҡайтаралар.
Кәрим Тинчуриндың ғүмере ваҡытһыҙ өҙөлә. Ул — Сталин репрессияларының ҡорбаны. 1938 йылдың 15 ноябрендә фажиғәле юҡ ителә, уға бары илле генә йәш була.
А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)
'''А. М. Матросов исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы (Ишембай)''' — Ишембай ҡалаһындағы Үҙәк парк. 1946 йылда нигеҙ һалына.
Парк Совет, Бульвар, Стахановсылар һәм Йәшел урамдары сатында урынлашҡан.
Тарихы
Мәҙәниәт һәм ял паркына нигеҙ 1948 йылда Ҡала йәштәре паркы булараҡ һалына.
Совет йылдарында паркта аттракциондар бик күп була. Бәләкәй генә паровозлы балалар тимер юлы, тирә-йүнде күҙәтеү тәгәрмәсе, кәруселдәр, һәр төрлө атынмаҡтар, хатта американ тауы ла бар ине. Бөгөн улары ла ҡалмаған тиерлек. Хәҙер улар юҡҡа сыҡҡан.
2000-се йылдар башында «Күңелле йәйғор» аттракционы ҙур популярлыҡ менән файҙалана,  «КМЗ-012ч» йәки «Беларус-132Н» бәләкәй тракторы һәм 12 (24) йәки 16 (32) кеше ултыртыуға иҫәпләнгән бер-ике тағылма вагонда бигерәк тә балалар ата-әсәләре менән йөрөргә ярата.
Ҡала паркы бер нисә тапҡыр хужаһын алмаштыра. Муниципаль мөлкәтте хосусилаштырғандан һуң, ҡайһы бер шәхси эшҡыуарҙар паркты тейешенсә ҡарауға иғтибар бүлмәй.
Ишембай районы муниципаль районының хакимиәт башлығы М. Х. Ғайсиндың 2010 йылдың 15 һәм 22 октябрҙәге ҡарарҙары менән парк биләмәһе «ЭКО» муниципаль-унитар предприятиеһына ҡуртымға тапшырыла, ә биләмәләге күсемһеҙ милек объекттары предприятиеға хужалыҡ эштәрен алып барыуҙа ҡулланыу өсөн бирелә.
2015 йылда ҡаланың үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында тулыһынса реконструкция үткәрелә. Диаметры 10 м булған төҫлө-музакаль фонтан ҡорола. Мәҙәни саралар үткәреү өсөн сәхнә, төрлө уйындар майҙансығы булдырыла. Заманса ҡорамалдар менән йыһазландырылған балалар майҙансығы ағастан эшләнгән матур, ҙур караптан ғибәрәт. Яңы һалынған һуҡмаҡтарға асфальт түшәлә йәки тротуар плиткалары һалына. Иҙәненә йомшаҡ резина материал түшәлгән баскетбол, волейбол майҙансыҡтары йәштәрҙе үҙенә саҡырып тора. Йәйгеһен йүгереү, ҡышын саңғыла рәхәтләнеп йөрөп була хәҙер. Бынан тыш паркты яңы ағастар ҙа матурлай. 2011 йылда йәйгеһен ике яңы аттракцион ҡуйыла: батут һәм бәләкәстәр өсөн аккумуляторҙарҙа йөрөгән уйынсыҡ машиналар, шулай уҡ сауҙа нөктәләре лә эшләй башлай.
Киләсәккә эштәр
Киләсәктә күсмә цирктарҙы тамашаларын паркта ҡуйырға саҡырырға ниәтләй бөтмөр хужалар.
Сабуров Евгений Фёдорович
Евгений Федорович Сабуров  — совет математигы һәм Рәсәй иҡтисадсыһы һәм сәйәсмәне, яҙыусы. Иҡтисад фәндәре докторы.
Биографияһы
1968—1971 йылдарҙа — РСФСР-ҙың Мәскәүҙәге Баш Миавтомосдор үҙәгендә өлкән инженер, 1971—1982 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, 1982—1987 йылдарҙа — Үҙәк эксперименталь проектлау ғилми-тикшеренеү институтының сектор мөдире, 1987—1989 йылдарҙа — Мәскәү радиоэлектроника һәм автоматика институтының лаборатория мөдире, 1989—1990 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһы Иҡтисад һәм фәнни-техник прогресты күҙаллау институтының төп ғилми хеҙмәткәре.
1990 йылдың авгусында — РСФСР мәғариф министры урынбаҫары, 1991 йылдың 15 авгусында  — РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары, РСФСР иҡтисад министры (шул уҡ йылдың 15 ноябренә тиклем ), Һуңынан — РСФСР-ҙың иҡтисад министры вазифаһын башҡарыусы (шул уҡ йылдың 5 декабренә тиклем ).
1995 йылдың ғинуарында «Менатеп» банкының Инвестициялау проблемалары институты директоры, бер үк ваҡытта 1999 йылдың ноябрендә 1995 йылдың ғинуарында «Менатеп» банкының Инвестициялау проблемалары институты директоры, бер үк ваҡытта 1999 йылдың ноябрендә Ышаныс һәм инвестиция банкының директорҙар советы рәйесе, 2000 йылдың июнендә рәйес урынбаҫары була.
1996—2009 йылдарҙа «ҡала иҡтисады институты» фондының Попечителлек советы рәйесе була. 2003 йылдың апрелендә дәүләт учреждениеһы — Юғары иҡтисад мәктәбенең Мәғарифты үҫтереү институты ғилми етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2005—2009 йылдарҙа — Мәғарифты үҫтереү федераль институтының ғилми етәксеһе.
Троекуров зыяратында ерләнгән.