cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Үмәр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гондырвайка
Гондырвайка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кивара йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Кисма
Кисма — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туношонка йылғаһының һул ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Викулин Иван Михайлович
Викулин Иван Михайлович (2 май 1940 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1975), профессор (1977 ). СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1988) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1990) лауреаты. Украинаның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1992).
Биографияһы
Иван Михайлович Викулин 1940 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Һамар ауылында тыуған. 1957 йылда урта мәктәпте тамамлай. Орск-Хәлил металлургия комбинатында электрик булып эшләй (1957—1959).
1964 йылда Томск дәүләт университетының радиофизика факультетын тамамлай, ярымүткәргесле приборҙар ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире итеп тәғәйенләнә.
1969 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1975 йылда «Физические основы полупроводникових сенсоров» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Одесса дәүләт университетының физик электроника кафедраһында профессор булып эшләй (1975—1986).
1986 йылдан — А. С. Попов исемендәге Украина дәүләт элемтә академияһының физика кафедраһы мөдире.
1992 йылдан — Украина элемтә Академияһы вице-президенты, Украинаның атҡаҙанған уйлап табыусыһы.
1994 йыл — БМО-ның ассоциацияланған ағзаһы — Халыҡ-ара информатизация академияһы академигы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ярымүткәргесле датчиктар фәнни мәктәбен ойоштора. Ярымүткәргесле синтетик алмаз нигеҙендә яңы типтағы приборҙар, фото-һиҙгер һәм магнит-һиҙгер транзисторҙар, оптик нурланыш модуляторҙары эшләй.
Ярымүткәргесле магнитокеруемый приборҙарҙың физик нигеҙҙәрен эшләгәне өсөн СССР дәүләт премияһы бирелә (1988).
10 китап, 145 мәҡәлә, 120 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.
Оло Ворга-Шор
Оло Ворга-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Канж-Гун-Еган
Канж-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабакунис-хеви
Сабакунис-хеви — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Метлюта (Ори-цкали) йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ҡайбыҫ
Оло Ҡайбыҫ — Татарстан Республикаһындағы Ҡайбыҫ районының үҙәге.
Ҡая көмбәҙе мәсете
Ҡая көмбәҙе, Ҡая өҫтөндә көмбәҙ (مسجد قبة الصخرة — Ма́сджид Ку́ббат ас-Са́хра; כיפת הסלע) — Иерусалимдә Храм тауында Нигеҙ ташы өҫтөндә, Әл-Аҡса мәсетенән йыраҡ түгел, урынлашҡан изге мәсет. Ислам архитектураһының иң боронғо ҡомартҡыларының береһе. Мәсет дөрөҫ пропорциональ һыҙаттар менән төҙөлгән, эске яғы бай мозаикалы орнамент менән биҙәлгән.
Эрьзя Степан Дмитриевич
Эрьзя Степан Дмитриевич (ысын фамилияһы — Нефёдов; 8 ноябрь 1876 йыл — 24 ноябрь 1959 йыл) — Рәсәй империяһы һәм совет рәссамы, һын яһаусы, ағас скульптуралар оҫтаһы, модерн стиле вәкиле. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1956).
Псевдонимы рәссамдың сығышы менән мордва халҡының эрзя этник төркөмөнән икәнен күрһәтә.
Биографияһы
Степа́н Дми́триевич Э́рьзя 1876 йылдың 8 ноябрендә Сембер губернаһы Алатырь өйәҙе эрзя ауылы Баевола крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Сыуашстандың Әхмәт ауылында Покров сиркәүендә суҡындырылған (хәҙер — Алатырь районы, Сыуашстан).
Бала сағы Баевские Выселки (хәҙерге Баевка ҡасабаһы, Сыуашстан), Алтыш һәм Әхмәт ауылдарында үтә.
Алтышта сиркәү-приход мәктәбен тамамлаған. 1892 йылда ғаилә Алатырға күсә. Һүрәт төшөрөү буйынса тәүге һабаҡтарҙы Алатырҙа һәм Ҡазанда икона төшөрөү оҫтаханаларында ала. Ул унда Волга буйы ауыл һәм ҡалаларында сиркәүҙәрҙе биҙәү менән шөғөлләнә.
1902—1906 йылдарҙа МУЖВЗ-ла С. М. Волнухинда һәм П. П. Трубецкойҙа уҡый.
1906—1914 йылдарҙа скульптор Италияла һәм Францияла йәшәй. Оҫта бында «Һағыш» (1908), «Төрмә священнигы», «Һуңғы төн» (1909), «Таш быуат» (1911), «Марта» (1912) тигән әҫәрҙәрен яҙа. Венецияла, Миланда (1909), Парижда (1912) халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, донъя кимәлендә танылыу ала. Ижадының был осоронда скульптура сәнғәтенең ҡырҡа яңырыу юлында тора, донъя сәнғәтенә һәм әрзә халҡының милли сәнғәтенә таянып эш итә.
Сәнғәтенең төп темалары һәм йүнәлештәре
Эрьзяның ижадында яңы һулыш 1917 йылдың октябренән һуң башлана. Тәүге ун йыллыҡ уның өсөн иң ауыр, ҡатмарлы ваҡыт була. Революцияны өмөттәр менән ҡаршы ала, Монументаль пропаганда планына ҡушыла. Материал, эшләргә яҡшы шарттар эҙләп, йәш быуынды ижадҡа ылыҡтырыу ниәте менән ул ил буйлап сәфәрҙә йөрөй: 1918—1921 йылдарҙа Эрьзя Уралда, Мраморское ауылында һәм Екатеринбургта, 1921—1922 йылдарҙа — Новороссийскиҙа йәшәй, Батумиҙа — 1922, Баҡыла 1923—1925 йылдарҙа була. Ошо ваҡыт эсендә күп кенә монументаль әҫәрҙәр ижад итә:
Ваҡыт уҙыу менән хакимиәт әһелдәре менән мөнәсәбәттәре хөртәйә, һул хәрәкәттәр алға килеп сыға, ә рәссам уларҙы өнәмәй.
30 йыл уҙғас ҡына Аргентинала Эрьзя Л. Орсеттиға шул саҡта кисергәндәрен һөйләй :
Эрьзя һәр саҡ үҙ фекерендә ҡала. Бер ниндәй дәрәжәләре, вәкәләттәре булмау ғына бәлки уға тере ҡалырға мөмкинлек биргәндер. Аҡтар ҙа, уның ҡыҙылдарҙы яҡлашыуына ҡарамаҫтан, әҫәрҙәрен белә һәм баһалай "…Революция осоронда емереүселәр ҙә, юғары мәҙәниәтле кешеләр ҙә булды, мәҫәлән, Луначарский"'', тип яҙа ул.
Уралда ла, Кавказда ла скульптор революцион халыҡты, уның юлбашсыларын данлаған әҫәрҙәр яҙа, шул уҡ ваҡытта дини мотивтарға ла ижад итә. Мәрмәр булмағанлыҡтан ул һындарҙы цементта ҡойорға мәжбүр була һәм, ваҡыт уҙыу менән, улар емерелеп бөтә.
Быларҙан рәссам юлын таба белә, әммә революцион позитивизм рухында ижад итеү талаптары унда ижади көрсөк башланыуға килтерә. Ул Уралдан дуҫы Г. Сутеевҡа яҙа :
Орсетти әйтеүенсә, Эрьзя граждандар һуғышы ваҡытында илдең бер төбәгенән икенсе яғына күсеп йөрөп, мөғжизә менән генә тере ҡалған :
Степан Эрьзяның эмиграцияһы
Луначарскийҙың рөхсәте менән 1926 йылда Эрьзя Парижға, күргәҙмәһен ҡуйырға китә. Унда ул йәнә ярты йылға ҡалып, тағы 4 күргәҙмәлә ҡатнаша һәм бер аҙ аҡса туплағас, Монтевидеоға, Латин Америкаһына китә һәм һөҙөмтәлә 1927 йылда Аргентинала тороп ҡала. 1927—1950 йылдарҙа скульптор Аргентинала эшләй. Эрьзя унда 30 әҫәрен килтергән була. Килеү менән урындағы баҫмалар уның тураһында ҙур-ҙур мәҡәләләр бирәләр. Скульпторҙың, урыҫ революцияһы сәнғәткә яңы формалар килтермәне тигәне мәҡәлә башы итеп баҫыла. Ғәжәйеп яҙмышлы, көтөүсенән ҙур рәссамға әйләнгән кеше итеп һүрәтләйҙәр.
1927 йылдағы күргәҙмәһе аргентинаскульптураһында яңы һүҙ була. Тотош кәүҙә менән эшләнгән байраҡ тотҡан эшселәр һындары, «Расстрел» «Танец», «Во сне», «Леда и лебедь», «Ева» тигән эштәре, монументаль һәм лирик камералы портреттары яҡшы баһа ала.
Бында скульптар Көньяҡ Америка ағастарын файҙалана башлай. Ул эрзә йорттарындағы аҡас биҙәктәрен иҫенә төшөрә.
Скульптор бигерәк тә эш өсөн ҡатмарлы кебрачо ағасын үҙ итә. Аргентина халҡының мәҙәниәтен, йолаларын өйрәнә.
СССР-ға кире ҡайтыу
1956 йылда С. Д. Эрьзя Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Рәссам 1959 йылдың 24 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Саранск ҡалаһында ерләнгән.
Рәссам тураһында шиғыр
Геннадий Сергеевич Гребенцов, Мордовияның атҡаҙанған шағиры, Степан Эрьзяға арналған шиғырын башҡортсаға тәржемә итеүҙе теләне. Шиғыр башҡортсаға шағирә Гүзәл Ситдиҡова тарафынан тәржемә ителде.
Рәсәйебеҙ Хазинаһы булдың, Ғорурлығы булдың Тыуған илдең. Бөйөгөбөҙ Эрьзя, Һөйөклөбөҙ! Ер йөҙөнә һин ҡот Таратҡайның, Илһам емештәрең Яралтҡанда, Балаларым, тиеп Яратҡайның Изге һындай үҙең Пьедесталда, Ҡараштарың һынсыл, Үткер, абай. Еребеҙҙең бөйөк Улыһың һин! ...Мин дә эрзә үҙем Тик бик ябай...
Стою я у скульптур Волшебных И чувствую своей души полёт. О, Эрьзя! Ты – наш гений! Наш волшебник! Ты навеки прославил Свой народ... Я тоже эрзя, Только с буквы малой... Но ты по духу мне – Как брат родной... Ты воплотил в скульптурах Идеал свой... И – воплотил! И я горжусь тобой! Во всех краях Твоё известно имя... Жил, вечность мудрую творя... Великими Творениями твоими
Вовек светла Российская земля!.. Великий Эрьзя, Образ твой нетленен! Ты будешь вечен, Словно этот мир... Ведь творчество – Могучий дар Вселенной!!! Свои скульптуры Ты считал детьми. Ты смотришь Как апостол, С пьедестала... Ты слит навек С российскою землей... Я тоже эрзя... Только с буквы малой... Ты слит навек С российскою землей... Я тоже эрзя... Только с буквы малой...
Рамаҙан (ай)
Рамаҙан (رمضان) йәки рамаза́н (Ramazan) — һижри тәҡүим буйынса йылдың 9-сы айы. Шулай уҡ Рамаҙан — ураҙа айы. Рамаҙан айында ураҙа тотоу һижри йыл хисабы башланғандан һуң 17—18 ай үткәс, йәғни миләди 624 йылда индерелә.
Рамаҙан айында мосолмандарҙың бурыстары
Ислам ҡанундары буйынса, бәлиғ булған һәр мосолманға Рамаҙан айында ураҙа тотоу фарыз. Ураҙа таң беленә башлағандан алып ҡояш байығанға тиклем ашау-эсеүҙән тыйылып тороуҙан ғибәрәт. Белә-күрә әҙ генә булһа ла ризыҡ йотоу ураҙаны боҙа. Ундай осраҡта ураҙаны боҙған кешегә ҡаза һәм ҡәффәрәт тейеш. Ҡаза ул — көнөнә көн, ә ҡәффәрәт — бер көн ҡалған ураҙа өсөн 60 көн ураҙа тотоу. Әгәр уның ҡәффәрәткә көсө етмәһә, ул алтмыш фәҡирҙе бер көн, йәки бер фәҡирҙе алтмыш көн туйғансы ашатырға тейеш. Ауыҙ асҡанда яңылыш һыу йотолоп, ураҙа боҙолһа, ҡояш байығандыр тип уйлап ауыҙ асһаң, йәки ураҙа көслөк менән боҙолһа, ҡәффәрәт тейеш түгел. Изге Рамазан айының 26-сы көнөнән 27-һенә ҡарай төндә үтә торған байрам — Ҡәҙер кисе тип атала.
Рамаҙан айы
Күңелдәргә шатлыҡ бирә
Изге Рамаҙан,
Оноттора бар ҡайғыны
И изге аҙан.
Донъялар яҡты,
Уйлана белгән кешенең
Иманы артты.
(Гүзәл Ситдиҡова)
Ҡоро Ростань (Вейга ҡушылдығы)
Ҡоро Ростань — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вейга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Подсулок
Подсулок — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сула йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Горюхалка
Горюхалка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының һул ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Подсулок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Горюхалка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы
Хисмәтуллина Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы (14 октябрь 1954 йыл) — дәүләт эшмәкәре, йәмәғәтсе. 2010—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры. Башҡортостан Республикаһы бишенсе һәм алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Биографияһы
Рүзәлиә Сафиулла ҡыҙы Хисмәтуллина 1954 йылдың 14 октябрендә Мари АССР-ының Моркин районы Комсомольск ҡасабаһында тыуа. Юғары белемде Ҡазан финанс-иҡтисад институтында ала (1972—1976). Хеҙмәт юлын 1976 йылда Башҡортостан Республикаһының Финанстар министрлығында штат бүлеге экономисы булып башлай. Һуңынан ойошманың бүлек мөдире урынбаҫары, бүлектәр мөдире була. 1994—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының финанс министры урынбаҫары булып эшләй. 2009—2010 йылдарҙа — финанс министрының беренсе урынбаҫары. 2010—2013 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының финанстар министры. 2013 йылда Башҡортостан Республикаһы бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, Бюджет, һалым, инвестицион сәйәсәт һәм территориаль үҫеш комитеты рәйесе була. 2018 йылдан — Башҡортостан Республикаһының алтынсы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, инновацион үҫеш, сауҙа, эшҡыуарлыҡ һәм туризм комитеты, депутат этикаһы комиссияһы ағзаһы. «Аныҡ эштәр» проекты координаторы. Улы һәм ҡыҙы бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Халыҡтар дуҫлығы ордены Башҡортостан Республикаһының Маҡтау ҡағыҙы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау ҡағыҙы Башҡортостан Республикаһы Президентының Рәхмәт хаты «Башҡортостан Республикаһында фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе «Башҡортостан Республикаһының ҡануниәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн» Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың почет билдәһе Финанс эштәре отличнигы Рәсәй Федерацияһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы Башҡортостан Республикаһы Финанстар министрлығының Маҡтау ҡағыҙы
Усманов Юнир Барый улы
Усманов Юнир Барый улы (20 сентябрь 1931 йыл — 2 август 2012 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, йәмәғәтсе. 1962—1982 йылдарҙа Стәрлетамаҡтағы хәҙерге «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәте аппаратсыһы, 1982—1997 йылдарҙа — слесарь‑ремонтлаусы. Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш (1967—1971) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Стәрлетамаҡта беренсе Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
1965 йылда юғары етештереү күрһәткестәренә өлгәшә. СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1966 йылда «Сода» производствоһы берекмәһенең өлкән аппаратсыһы Юнир Барый улы Усмановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1967 йылда Башҡорт АССР-ының етенсе саҡырылыш Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡаланың Пионерҙар урамында йәшәй. 2012 йылдың 2 авгусында 80 йәшендә вафат була. Стәрлетамаҡта ерләнгән.
Хәтер
2010 йылдың 6 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһының маршал Г. К. Жуков исемендәге скверында тыл хеҙмәтсәндәренә арналған мемориаль комплексты асыу тантанаһы ойошторола. Унда Социалистик Хеҙмәт Геройҙарының, шул иҫәптән Ю. Б. Усмановтың да бюсы ҡуйыла.
Кама Тамағы
Кама Тамағы — Татарстан Республикаһындағы Кама Тамағы районының үҙәге.
Туҡтыбай
Туҡтыбай (Туктубаево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ауыл. Әлиш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Бишкил йылғаһы (Мейәс ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Туҡтыбай (Ишбирҙе, Нурбәк) — табын башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1740 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
Робин Анна Николаевна
Робин Анна Николаевна (1 ноябрь 1891 ( 18911101 )  — ?) — Башҡортостан Республикаһының рус драма театры артисы. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
Биографияһы
Робин Анна Николаевна 1891 йылдың 1 ноябрендә тыуған.
1919 йылда Мәскәүҙә Кесе дәүләт академия театры янында драма курсын тамамлай.
Курсты тамамлағас, Архангельск, Киев, Краснодар, Харьков ҡалаларының театрҙарында эшләй. Оҙаҡ ваҡыт, 1933 йылдан алып 1959 йылға тиклем, Өфөлә Башҡортостан Республикаһының рус драма театрында эшләй.
Әҙәбиәт
Волков — Кривуша С. В. Русский театр драмы в Уфе: ист. очерк. Уфа. 1959.
Туроверов Александр Васильевич
Туроверов Александр Васильевич  (1833—1890) — шағир, хәрби эшмәкәр.
Оло Изъятывис
Оло Изъятывис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Серьер йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Туроверов Александр Васильевич
Биография
А. В. Туроверов дворян ғаиләһендә тыуған, Новочеркасск гимназияһын һәм Харьков университетының юридик факультетын тамамлаған. Октябрь менән 1848 йылдың октябренән башлап  ғәскәри идара канцелярияһында эшләй, артабан ғәскәр есаулы һәм Дон наказлы атаманының адъютанты була. Ошо ваҡыт эсендә ғәскәр старшинаһы дәрәжәһен ала һәм Изге Станислав  һәм 3-сө дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1861-1863 йылдарҙа Донецк округында мировой аралашыусы булып хеҙмәт итә һәм 1869 йылдың октябрендә подполковник чинында отставкаға сығарыла. 1870 йылдың мартында ул ҡабат хеҙмәт итергә ҡайта һәм  "крәҫтиән эштәре буйынса өлкә присутствиеһының алыштырғыһыҙ ағзаһы була". 1887 йылдың  май айында ул генерал-майор дәрәжәһен ала һәм бөтөнләйгә эштән сығып, яратҡан шөғөлө — шиғыр яҙыу менән булыша.
Оло Изъятывис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Туроверов Александр Васильевич
Ижады
Александр Васильевич Туроверов Новочеркасскиҙә ерләнгән.
Оло Изъятывис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урман (Баҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салтычай
Салтычай — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Княгиня (Чёрная ҡушылдығы)
Княгиня  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кань-Тять-Лама-Таха
Кань-Тять-Лама-Таха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нишль-Манайн-Майта йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доёнка
Доёнка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Анохина Элеонора Алексеевна
Анохина Элеонора Алексеевна  (25 март 1930 йыл) — шағир, драматург, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1978).
Биографияһы
Элеонора Алексеевна Анохина 1930 йылдың 25 мартында Тбилиси ҡалаһында тыуған. Бала сағы Мәскәүҙә үтә. Һуңынан уларҙың ғаиләһе Дондағы Ростовҡа күсеп килә. Мәктәптә уҡыуы һуғыш сығыу арҡаһында өҙөлә, шуға ла өлкәнәйгәс кенә (1956 йылда) урта мәктәпте ситтән тороп тамамлай.
1949 йылдан Таганрогта йәшәй. Ошо уҡ йылда йәш шағирәнең шиғырҙары «Таганрогская правда», «Молот», «Большевистская смена» гәзиттәрендә күренә башлай. Был (ә һуңыраҡ «Киске Ростов», «Комсомолец») гәзиттәрҙә шулай уҡ уның очерктары, театр рецензиялары яҙылып сыға. Төньяҡ Кавказ халыҡтарының йырҙары, шиғырҙары Э. Анохина тәржемәһендә «Дон», «Нева», «Клуб и художественная самодеятельность», «Культурно-просветительская работа» журналдарында, «Литературная Осетия» альманахында, коллектив йыйынтыҡтарҙа Мәскәү, Дондағы Ростов, Орджоникидзе ҡалаларында донъя күргән коллектив йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыға.
Элеонора Анохина — «Приемная мать», «Зеркало», «Волшебное эхо», шул иҫәптән балалар өсөн «Гуси-лебеди», «Сказка Тихого Дона», «Сказка далекого острова», пьесалары авторы. Уның балалар өсөн яҙған пьесалары Ростов, Рязань, Кострома, Орджоникидзе, Рыбинск ҡалаларының ҡурсаҡ театрҙарында ҡуйыла.
Анохина тарафынан «Русский характер» операһының либреттоһы яҙыла, был опера Ростов телевидение студияһы менән Таганрог һәм Новочеркасск халыҡ театрҙары тарафынан ҡуйыла. Элеонора Алексеевна Анохина — төрлө конкурстар лауреаты.
Әҫәрҙәр
Пьеса-әкиәттәр
Волшебное эхо: В 3-х действ., 7 карт. — М.: Отд. распространения драм. произведений Всесоюз. упр. охраны авт. прав, 1966. — 44 с.
Гуси-лебеди: В 2-х действ. — М.: Отд. распространения драм. произведений Всесоюз. упр. охраны авт. прав, 1971. — 35 с.
Коллектив йыйынтыҡтарҙағы һәм журналдарҙағы баҫмалар
Приемная мать: В 1-м действ.: В кн.: На донском степном просторе: Репертуар. сб. — Ростов н/Д, 1957. — с. 84-97.
Зеркало: В 1-м действ.//Худож. самодеятельность, 1972, № 12. — с.58-59.
'''Шиғырҙар. Йырҙар'''
Фестивальная: Муз. Д. Иващенко: В кн.: Песни тихого Дона. — Ростов н/Д, 1957. — с.46-51.
После смены//Культ.-просвет. работа, 1957, № 12. — с.19.
Песня Кати: из оперы «Русский характер»; Муз. Т. Сотникова//Худож. самодеятельность, 1963, № 5. — с.44-45.
Песня о Таганроге: В кн.: Родники народные. — М., 1974. — с.243-244.
Э. А. Анохина тормошо һәм ижады тураһында
Романченко А. Приходи, сказка!//Таганрог. правда, 1978. — 21 января
Азизова Т. С любовью — для детей//Таганрог. правда, 1978. — 18 ноября
Азизова Т. Мудрость сердца приходит из сказки//Таганрог. правда, 1979. — 8 декабря
Э. А. Анохина пьесалары буйынса ҡуйылған спектаклдәргә рецензиялар
Русский характер: Опера
Касьяненко В. Русский характер//Веч. Ростов, 1961. — 3 ноября
Новиков Б. Творческая удача//Молот, 1961.- −28 ноября
Викторов К. Волнующий спектакль; Рост. телевидение//Молот, 1962. — 22 февраля
Ярмуш Ю. Егор Дремов; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да// Таганрог. правда, 1962. — 18 ноября
Кутайцева И. Русский характер; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да // Молот, 1962. — 22 мая
Митрофанов А. Опера о русских характерах; В нар. театре оперы и балета Дворца культуры Таганрог. комбайн. з-да// Худож. самодеятельность, 1962, № 8. — с.8.
Гуси-лебеди
Перельман Н. Творческий поиск; Рост. театр кукол// Молот, 1970. — 6 июня
Демченко И. Удачные дебюты; Рост. театр кукол//Веч. Ростов, 1970. — 11 июня
Линская Ж. Красочный спектакль; Рост. театр кукол//Комсомолец, 1970. — 17 сентября
Морозова Т. Гуси-лебеди летят по стране// Таганрог. правда, 1976. — 19 июня
Сказка Тихого Дона
Лебедева А. Сказка о Доне-богатыре; Рост. театр кукол// Молот, 1973. — 11 марта
Сказка далекого острова
Серая З. Зовут далекие острова; Рост. театр кукол//Комсомолец, 1976. — 13 марта
Гайдым Иван Яковлевич
Биографияһы
Иван Яковлевич Гайдым 1916 йылдың 11 ноябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Писаревка ауылында (хәҙер — Башҡортостандың Әлшәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәптең ете класын тамамлай, колхозда тракторист булып эшләй.
1936 йылда Гайдым Ҡыҙыл Армияға хеҙмәткә алына. Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Запасҡа сыҡҡас, Минск ҡалаһында милиция органдарында эшләй.
1944 йылдың 22 июнендә Гайдым ротаһы Белоруссия ССР-ы Витебск өлкәһенең Шумилино ҡасабаһы эргәһендә һуғышта, дошмандың ике контратакаһын кире ҡағып, немец оборонаһын өҙә һәм Ильницы ауылын ала. 24 июндә рота Көнбайыш Двина йылғаһы аша сыға һәм уның көнбайыш ярында плацдармды яулап ала. Немец ғәскәрҙәре бер нисә тапҡыр контратакаға күтәрелә, ләкин, ҙур юғалтыуҙар кисереп, сигенергә мәжбүр була. Был көндәге һуғыштарҙың береһендә Гайдым һәләк була. Белоруссияның Витебск өлкәһе Бешенкович районы Загромадино ауылында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 22 июлендәге Указы менән, «рота менән оҫта командалыҡ иткәне һәм немец илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн», гвардия капитаны Иван Гайдым үлгәндән һуң «Советтар Союзы Геройы» тигән юғары исемгә лайыҡ була. Шулай уҡ Ленин, Ҡыҙыл Йондоҙ һәм I дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Полуденный Барҙым
Полуденный Барҙым — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барҙым йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Мәсетбар
Мәсетбар (Мучетьбар) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80227813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1908 йылда Бәләбәй районының ҙур татар ауылы Чуюнчи ерһеҙ крәҫтиәндәр тарафынан нигеҙ һалынған. Утарҙа бер ҡасан да мәсет булмаһа ла, исеме татарса «Мачет-бар» (Мәсетле) атамаһынан ғибәрәт.
Козина Валентина Викентьевна
Козина Валентина Викентьевна (3 апрель 1927 йыл — 30 октябрь 2012 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, ҡош ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965).
Биографияһы
Валентина Викентьевна Козина (ҡыҙ фамилияһы Годлевская) 1927 йылдың 3 апрелендә Шумхай ауылында (хәҙер Заречное) Ҡырым АССР-ының Симферополь районында тыуған. Бала сағынан фермала өлкәндәр эшендә ҡатнаша.
Һуғыш йылдарында
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Ҡырымдың немец оккупацияһынан һуң, 14 йәшлек Валентина тыуған ауылында йәшерен төркөм ағзаһы була. Ул Ҡырымдың Төньяҡ партизан берләшмәһе Беренсе партизан бригадаһының 17-се отряд разведчигы була. Ғүмерен хәүеф аҫтына ҡуйып, Валентина төрлө белдереүҙәр, шул иҫәптән дошман ғәскәрҙәренең хәрәкәте тураһында мәғлүмәттәр менән партизандарға йөрөй. 1943 йылдың ноябрь айында подпольщиктарҙы ҡулға алыу ҡурҡынысы янағас, бөтөнләйгә партизан отрядына китә. Унда төрлө хәрби операцияларҙа ҡатнаша. Ф. И. Федоренконың 1-се бригадаһы 1943 йылдың 26 ноябрендә Шумхайға һөжүм иткән осорҙа партизандарҙың артиллерия бригадаһын оҙатыусы була.
1944 йылдың апрелендә мина һалынған Симферополь бинаһын шартлауҙан ҡоткара.
Тыныс ваҡытта
Козина Валентина һуғыштан һуң ауыл хужалығында эшләүен дауам итә. 1960 йылда «Көньяҡ» ҡошсолоҡ фабрикаһына эшкә килә. Башта себеш ҡараусы була, һуңынан ҡош ҡараусы булып эшләй. Ҡош фермаһында 100 мең йомортҡа һалыусы тауыҡты ҡарай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 мартындағы Указы менән Козина Валентина Викентьевнаға ҙур хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены һәм "«Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Уның хеҙмәт тәжрибәһен бөтә Советтар Союзында өйрәнәләр, әммә берәү ҙә уның рекордлы күрһәткесен ҡабатлай алмай. 1975 йылда алдынғы технологиялар ҡулланыу нигеҙендә малсылыҡтың юғары сифатлы тулайым продукция етештереүҙе байтаҡ артырыуы өсөн В. В. Козина ҡош ҡараусыларҙан беренсе булып СССР дәүләт премияһына лайыҡ була. Валентина Викентьевна үҙ пермияһын балалар баҡсаһына тапшыра.
М. Н. Богданованың оператор-ҡош ҡараусылар әҙерләү маҡсатында төҙөлгән дәреслегендә телгә алына
1968 йылдан Украина Коммунистар партияһы ағзаһы. КПУ-ның XXVI съезында Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. Бер нисә тапҡыр КПУ Үҙәк комитет ҡарамағында Контроль-ревизия комиссияһы ағзаһы була.
1989 йылда һуғыш инвалиды В. Козина хаҡлы ялға сыға.
2012 йылдың 30 октябрендә Симферополдә 86 йәшендә вафат була. «Абдал» зыяратында ерләнә.
Капей-Тяха
Капей-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вать-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Ростань (Лямца ҡушылдығы)
Сухая Ростань — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лямца йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марко Поло
Марко Поло (Marco Polo, 15 сентябрь 1254 йыл, Венеция — 8 ғинуар 1324 йыл, шунда уҡ) — итальян сауҙагәре һәм сәйәхәтсеһе, Азия буйлап сәйәхәтен киң билдәле «Донъяның күп төрлөлөгө тураһында китап» тигән әҫәрендә һүрәтләй. Ҡайһы бер урындарында шик тыуһа ла, урта быуат Әрмәнстан, Иран, Ҡытай, Монголия, Һиндостан, Һиндонезия һ.б. географияһы, этнографияһы, тарихы буйынса ҡиммәтле сығанаҡ булып тора. Диңгеҙселәр, картографтар, яҙыусылар был китапты йыш ҡулланалар, Христофор Колумб Һиндостанға юл эҙләгәндә унда 70-ләп билдә ҡалдырған. 1888 йылда бер һары күбәләккә — Марко Поло һарыҡайы (Colias Marcopolo) тип исем биргәндәр.
Сығышы
Марко Поло Венецияла зәрҡәр тауарҙары һәм тәмләткестәр һатыу менән шөғөлләнгән сауҙагәр Николо Поло ғаиләһендә тыуған. Тыуыу тураһында документтары һаҡланмағанлыҡтан уның сығышы тураһында төрлө фараздар йәшәп килә.
Марко Полоның атаһы менән ағаһы сәйәхәте
1260 йылда Николо, Маркон атаһы, Маффео тигән туғаны менән Ҡырымға, Судакҡа юлланалар. Бында уларҙың өсөнсө туғаны сауҙа йорто тотҡан була. Һарай-Батуҙа бер йыл йәшәгәс, туғандар Бохараға юл тота. Был ваҡытта Батый хандың энеһе Берке хан шул тарафта һуғыш асҡан була. Бохарала өс йыл йәшәгәс, ҡайтырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, Һулагу хан Ханбалыҡҡа (Пекинға) Һүбиләй тигән туғанына ебәргән фарсы каруанына эйәреп, Ҡытайға барып эләгә. Ҡытайҙарҙың Сун тоҡомон тар-мар итеп, Һүбиләй Монгол империяһының һәм Ҡытайҙың берҙән-бер хакимына әйләнә.
1266 йылдың ҡышында ағалы-энеле Пекинға барып етә, хан Һүбиләй уларҙы үҙе ҡабул итә һәм юлда тотҡарламаһындар өсөн алтын пайза бирә. Хан Рим папаһына Иерусалимдәге Ғайса пәйғәмбәр ҡәберенән май ебәреүен һорап хат һала. Юлда Никколо үҙе киткәс үк Марко тигән улы тыуыуын, ҡатынының үлеп ҡалыуын ишетә. Венецияға килгәс, (1269 йыл) Папа Климент IV тә үлеп ҡалыуын, ә яңыһы әле тәғәйенләнмәүен беләләр. Һүбиләйҙең үтенесен үтәр өсөн улар яңы Папа ҡуйылыуҙы көтөп тормай, 1271 йылда Иерусалимға йүнәләләр, Марконы ла бергә алалар.
Ҡытайға юл
Ҡытайға сәйәхәте Месопотамия, Памир һәм Ҡашғария аша үтә.
Ҡытайҙағы тормош
1275 йылда Пололар Шачжа (бөгөнгө Дуньхуан) ҡалаһына барып етәләр. Шул йылы уҡ Һүбиләйҙең Шандулағы йәйләүенә барып етәләр (бөгөнгө Ганьсу). Полоның әйтеүенсә, хан уны ярата, Венецияға ҡайтырға рөхсәт итмәй, хатта өс йыл буйы Янчжоу ҡалаһыныү башлығы итеп тота (CXLIV бүлеге, 2-се китабы). Китапта яҙылыуынса, Поло хан ғәскәренә катапульта менән файҙаланырға өйрәтә.
Поло даталарҙы теүәл яҙмаһа ла, географияны ярайһы теүәл аңлатҡан. Поло ҡытайҙарҙың тормошо рәүешен, аш-һыуын, ҡағыҙ аҡсалар ҡулланыуҙарын һүрәтләй. Ҡытайҙа ул ун биш йыл йәшәй.
Венецияға ҡайтыу
Хан 1291 йылда ҡыҙҙарының береһен фарсы илханына кейәүгә бирә. Хәүефһеҙлек өсөн 14 карап менән уны оҙатып, хан Полоны үҙенең рәсми вәкиле итеп бергә ебәрә. Юл ыңғай Поло Суматрала һәм Цейлонда була, Иран һәм Ҡара диңгеҙ аша 1295 йылда Венецияға ҡайта.
Ҡайтҡандан һуң тормошо
Ҡытайҙан ҡайтҡас нисек йәшәүе әҙ билдәле. Генуя менән һуғышта ҡатнашып 1298 йыл тирәһендә әсиргә эләгеп, 1299 йылдың майында ғына иреккә сыға.
Венецияға ҡайтып өйләнә һәм өс ҡыҙы тыуа. Рио ди Сан-Джованни Crisostomo һәм Рио-ди-Сан-Лио урамдары мөйөшөндә йорто була.
1324 йылда үлемесле ауырығанда васыят яҙа. Ул Маффео ағаһынан мираҫҡа ҡалған татар ханынан алынған алтын пайцзаны ла телгә ала. 1324 вафат була һәм Сан Лоренцо сиркәүендә ерләнә. 1596 йылда йорто, Ҡытайҙан алып ҡайтылған әйберҙәре менән, яна. Ул ерләнгән сиркәү ҙә 19-сы быуатта һүтеп алына.
Эҙләнеүселәр китап тураһында
Марко Полоның китабы киң танылыу яулаған тарихи әҫәр булып тора. 1986 йылда төҙөлгән библиографияла европа телдәрендә генә лә 2300 фәнни хеҙмәт күрһәтелгән.
Китап бик күп бәхәстәр һәм шик уята. Ҡайһы берәүҙәр ул фарсы сауҙагәрҙәренең хәбәрҙәрен генә яҙып алған тигән фекерҙә
Китаптың версиялары
Марко Полоның күпмегә белемле булыуы билдәһеҙ. Ул сауҙа ҡағыҙҙарын үҙе тултырғандыр, әммә китабын Рустичеллоға әйтеп тороп яҙҙырғандыр тигән фараздар бар. Рустичелло яҙыусы булған, романдарын французса ижад иткән. Марко үҙе өсөн генә ҡыҙыҡ өлөштәрен һөйләп, Рустичелло үҙенсә аңлатмалар биреүе ихтимал. Поло башҡа кешеләр менән дә авторҙаш булыуы мөмкин.
Китап бик күп үҙгәрештәргә дусар ителгәндер тигән фекер тыуа.
Телгә алынмаған факттар
Франсис Вуд иероглиф та, китап баҫыу ҙа, сәй ҙә, фарфор ҙа, ҡатындарҙың аяғын шаҡарып бәйләп ҡуйыу ҙа, Бөйөк Ҡытай диуары ла телгә алынмағанына иғтибарҙы йүнәлтә.
Сара-ор
Сара-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хзан-ор йылғаһының һул ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Марко Поло
Телгә алынмаған факттар
Поло фарсы телен белгән, Ҡытайҙа монгол телен өйрәнгән (хакимиәт теле), ҡытай теленең уға кәрәге булмаған.
Франсис Вуд әйткән етешһеҙлектәр Марк Поло өсөн бик әһәмиәтле лә булмағандыр, ҡытайҙар менән аралашмағас, был нескәлектәрҙе белеп тә бөтә алмағандыр. Әммә ул ҡағыҙҙы нисек эшләүҙәрен ентекле һүрәтләгән, тимәк, китап тураһында яҙмаған тиеү бик дөрөҫ түгел.
Сара-ор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марко Поло
Телгә алынмаған факттар
Фарфор ҡыҫҡаса телгә алынған.
Бөйөк Ҡытай диуары Марко Поло булғанда айырым урҙар рәүешле генә булған. Венеция кешеһе өсөн ул әһәмиәтһеҙ тойолғандыр.
Хаталы һүрәтләүҙәр
Хаталы һүрәтләүҙәр күп. Мәҫәлән, Пекин күперенең аркалары ысынлап та әҙерәк.
Марк Поло быны хәтерҙән яҙған, фарсы теле ҡытай телендәге һүҙҙәрҙе теүәл генә биреп тә бөтмәгән. Марк Поло башҡалар һөйләгәнде лә ҡулланған. Хата уларҙан да килгән булыуы ихтиал.
Китабына бөгөнгө баһа
Күпселек фәнни тикшеренеүселәр Франсис Вудтың китап тулыһынса уйлап сығарылған тигән баһаһы менән килешмәй.
Сауҙа урындары ярайһы теүәл һүрәтләнгән, Рәсәй тураһындағы өлөшө лә ышанырлыҡ, Ҡытайҙың географияһы буйынса күпселек мәғлүмәт шулай уҡ дөрөҫ. Экзотик илдәр тураһындағы яҙмалары менән дә ҡыҙыҡлы.
Поло Ҡытайҙағы үҙ ролен бәлки арттырыбыраҡ та һөйләгәндер.
Александрова Людмила Николаевна
Александрова Людмила Николаевна (18 август 1908 йыл — 11 июль 1983 йыл) — СССР ғалимы, тупраҡ белгесе, СССР дәүләт премияһы лауреаты.
Оло Инта
Оло Инта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/206/38 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 105 км.
Александрова Людмила Николаевна
Биографияһы
Людмила Николаевна Александрова 1908 йылдың 18 авгусында Владивостокта һуғыштан һуң гидролог булып эшләгән хәрби ғаиләһендә тыуған. Урта мәктәпте һәм (1924) Алыҫ Көнсығыш университеты ауыл һәм урман хужалығы факультетының агрономия бүлеген тамамлай (1929), һәм Приморье ауыл хужалығы тәжрибә станцияһына ебәрелә, унда хужалығы тәжрибә станцияһында ебәрә һәм студент йылдарынан уҡ ассистент булып эшләй.
Оло Инта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Александрова Людмила Николаевна
Биографияһы
1930 йылдан Ленинградта СССР ФА Тупраҡ институтында академик К. К. Геродойц лабораторияһында (Тупраҡ институты Мәскәүгә күсерелгәндән һуң Ленинград Бөтә Рәсәй ашлама һәм агротупраҡсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты): химик-аналитик, 1934 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ленинград Дәүләт университетында профессор С. П. Кравковта аспирантура тамамлай һәм 1936—1942 йылдарҙа тәүҙә ассистент, ә һуңынан тупраҡ фәне кафедраһында доцент була.
1940 йылдың май айынан Пушкин ауыл хужалығында уҡыта. Шул уҡ йылдың декабрь айында доцент дәрәжәһендә раҫлана.
Ляохэ
Ляохэ  — Ҡытайҙағы йылға. Көньяҡ Маньчжуриялағы иң ҙур йылға.
Александрова Людмила Николаевна
Биографияһы
Һуғыш башлағандан һуң, ҡала тирәләй оборона ҡоролмаларын төҙөүҙә ҡатнаша (окоп ҡаҙыуҙа). 1942 йылда Ҡурған ҡалаһына эвакуациялана, шунда ауыл хужалығы техникумында химия һәм тупраҡ фәне буйынса уҡыта. 1943 йылдың ноябренән Мәскәү дәүләт унгиверситетының тупраҡ фәне кафедраһы доценты.
Ляохэ
География
Ляонин провинцияһы Телин ҡала округының Чанту өйәҙендә Дунляохэ һәм Силяохэ йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Һары диңгеҙгә ҡоя.
Александрова Людмила Николаевна
Биографияһы
1944 йылдың июлендә Ленинградҡа әйләнеп ҡайта, Пушкин ауыл хужалығы институтында эшләй. Тупраҡ фәне кафедраһы мөдире профессор М. И. Рожанец үлгәндән һуң 1948 йылдың авгусынан тупраҡ фәне кафедраһы мөдире (Пушкин ауыл хужалы институты Ленинград ауыл хужалығы институтын менән берләшкәндән һуң (ЛСХА) уның исемен ала). ЛСХИ тупраҡ фәне кафедраһын утыҙ йыл —1978 йылдың октябренә тиклем етәкләй, артабан профессор вазифаһын биләй.
Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1953, диссертацияһының темаһы «Перегнойные вещества и процессы их взаимодействия с минеральной частью почвы»).
Ляохэ
География
Оҙонлоғо — 1345 км, бассейн майҙаны 231 мең км². Уртаса һыу сығымы 500 м³/сек. Башлыса йылға ямғыр һыуҙары менән тулылана. Декабрҙә туңа, апрелдә боҙҙан асыла. Ташҡындар ваҡытында Ляохе бассйенын йыш ҡына һыу баҫа.
Александрова Людмила Николаевна
Биографияһы
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1969). 1977 йылда, «Почвоведение» дәреслегенең авторҙарының береһе булараҡ СССР дәүләт премияһына лайыҡ була. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1966 һәм 1961 йылда) һәм СССР ВДНХ-ның бер нисә миҙалы менән бүләкләнә.
Санкт-Петербург дәүләт аграр университетының Ғилми советы ҡарары менән 1996 йылдың 19 апрелендә тупраҡ фәне кафедраһына Л. Н. Александрова исеме бирелә.
Заводская Камбарка
Заводская Камбарка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Камбарка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары