cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Смедерево ҡәлғәһе
Тарихы
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында немец ғәскәрҙәре ҡәлғәне һуғыш кәрәк-яраҡтары һаҡлау өсөн ҡуллана. 1941 йылдың 5 июнендә һуғыш кәрәк-яраҡтары шартлай һәм нығытма ҡоролмаларының бер өлөшөн юҡҡа сығара. Шартлауҙа 2500-гә яҡын кеше һәләк була һәм 5 меңдән ашыу кеше яралана. Союздаштар авиацияһы 1944 йылда бомбаға тотҡанда, ҡәлғәгә тағы ла ҙур зыян килә.
Архитектура
Ҡәлғә 1,5 саҡрымлыҡ 2 метрҙан ашыу ҡалынлығындағы стеналар менән уратып алынған һәм 25 башня (шул иҫәптән 19 Бөйөк ҡәлғә-нығытма башняһы һәм 6 Бәләкәй ҡәлғә-нығытма башняһы) бейеклеге яҡынса 25 метр.
Ҡабан арты мәсете
Ҡабан арты мәсете, Ислам динен ҡабул итеүгә 1000 йыллыҡ мәсете, Юбилей мәсете — Ҡазандың тарихи мәсттәренең береһе. Мәсет 1924-26 йылдарҙа, Волга буйы Булгарияһы ханы Алмуш ислам динен ҡабул итеүҙең 1000 йыллығына төҙөлгән.
Мәсет төҙөүгә рөхсәтте Сталин үҙе биргән. Төҙөлөш халык аҡсаһына, 1914 йылда А. Е. Печник төҙөгән проект буйынса башҡарыла.
Үҙәк Башҡарма комитеты ҡарары нигеҙендә мәсет 1930 йылдың 6 февралендә ябыла. 1991 йылда мәхәлләгә ҡайтарып бирелә.
Оло Бардзяул
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казаринова Тамара Александровна
Казаринова Тамара Александровна (9 июль 1906 йыл — 4 август 1956 йыл) — совет осоусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, һауа һуғышы оборонаһының 586-сы ҡатын-ҡыҙҙар истребитель авиацияһы полкының командиры, подполковник.
Биографияһы
Тамара Александровна Казаринова 1906 йылдың 26 июнендә Мәскәүҙә тыуған.
Ленинградта Хәрби-һауа көстәренең хәрби-теоретик мәктәбен (1929), Качинский хәрби летчиктар мәктәбен (1931), Липецк ҡалаһында Юғары осоу-тактика мәктәбен (1937) тамамлай.
Ҡыҙыл Армияла — 1929 йылдың ғинуарынан. Авиамәктәптең курсантынан алып 40-сы тиҙ йөрөшлө БАП командирының ярҙамсыһына тиклем юл үтә (март 1940).
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың ноябренән алып, 586-сы ИАП командиры. 1942 йыл ноябренән алып — Һауа һуғышына ҡаршы оборона истребителдәр авиацияһының Баш идаралығы ҡарамағында була.
1943 йылға ҡарата — подполковник, ГУ ИА ПВО ТС 4-се бүлегенең начальнигы ярҙамсыһы, истребителдәрҙе йүнәлтеүҙе ойоштора. 1943 йылдың 12 июнендә «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» Казаринова Тамара Александровна Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 1945 йылда Һауа һуғышы оборонаһы 1-се Һауа истребителдәр армияһының оператив-разведка бүлеге начальнигы ярҙамсыһы вазифаһында хеҙмәт итә.
1954 йылдың июнендә запасҡа киткәнгә тиклем илдең Һауа һуғышы оборонаһы авиацияһы берләшмәләре штабының төрлө вазифаларында була.
1956 йылдың 4 авгусында вафат була. Мәскәүҙә Преображенск зыяратында ерләнә.
Апаһы — Милица Александровна Казаринова, шулай уҡ осоусы, 587 БАП штабы начальнигы, Тамара Александровна менән йәнәш ерләнгән.
Гиблая
Гиблая — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаклағысы һул ярына 442 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гончаров Александр Георгиевич
Гончаров Александр Георгиевич (28 сентябрь 1910 йыл — 4 ноябрь 1952 йыл) — рус совет яҙыусыһы, журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Александр Георгиевич Гончаров 1910 йылдың 28 сентябрендә хәҙерге Краснодар крайының Ейск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа һәм үҫә. Биш йәшендә етем ҡала. Дондағы Ростовтағы туғандарында тәрбиәләнә. 15 йәшендә электростанцияла слесарь йомошсоһо булып хеҙмәт юлын башлай. 1930—1931 йылдарҙа Төньяҡ Кавказ коммунистик хәрәкәтле балалар йортонда, 1932 йылда «Рабочий Ростова», артабан «Ударник» гәзите редакцияһына эшкә күсә.
1933 йылда ҡала комсомол комитеты Александр Гончаровты тимер юлсыларҙың «Звезда» гәзите редакцияһына эшкә ебәрә. Унда А. Гончаров туғыҙ йыл буйына хеҙмәт һала. Ошо йылдарҙа «Белое золото» (1931), «Ровесники Октября» (1932), «Долг» (1941) һәм башҡа очерктар, хикәйәләр йыйынтыҡтарын сығара.
1941 йылдың сентябрендә Төньяҡ Кавказ тимер юл идаралығы А. Гончаровты партия ағзалығына кандидат итеп ҡабул итә, ә 1942 йылдың мартында ул үҙ теләге менән фронтҡа китә.
Александр Гончаров армия гәзитенең хәрби хәбәрсеһе була, һуғыш тураһында мәҡәләләр, очерктар, хикәйәләр, фельетондар яҙа. «Памяти друга» мәҡәләһендә (1970 йыл) яҙыусы Виталий Александрович Закруткин уның тураһында былай тип иҫкә ала:
Кавказда барған ҡаты һуғыш ваҡытында, 1942 йылдың октябрендә, А. Гончаров коммунист булырға ҡарар итә һәм коммунистар партияһы сафына ҡабул ителә. Ә бер йылдан һуң армия гәзитендә алды-ялды белмәй тынғыһыҙ эше өсөн командование Александр Георгиевич Гончаровты «За боевые заслуги» миҙалы менән бүләкләй. Капитан А. Г. Гончаров хаҡлы рәүештә был наградаға лайыҡ була, ләкин ауыр сире уны хәрби хеҙмәтте ҡалдырып китергә мәжбүр итә.
1943 йылда ул «Звезда» гәзите редакцияһына яуаплы мөхәррир урынбаҫары булып әшкә ҡайта. Бында ул ике йыл буйына эшләй. 1945 йылда ул өлкә партияһына эшкә күсә, артабан әҙәби-нәфис «Дон» альманахының яуаплы мөхәррире итеп раҫлана.
1946 йылда Ростов китап нәшриәтендә уның «Перед праздником» хикәйәләр китабы сыға. 1947 йылда сире А. Гончаровты түшәккә йыға. Ҡаты ауырыуын еңеп, яҙыусы «Наш корреспондент» повесын яҙа. Китап Дондағы Ростовта, Мәскәүҙә,ә һуңғараҡ — Софияла һәм Варшавала (болгар һәм поляк телдәренә тәржемә ителеп) баҫыла.
Ижади тормошоноң сәскә атҡан осоронда Александр Георгиевич Гончаров бик иртә донъянан китә, ләкин уның иҫтәлеге булып ул яҙған әҫәрҙәр тора. А. Г. Гончаров әҫәрҙәрен Виталий Александрович Закруткин, Борис Николаевич Полевой һәм башҡалар юғары баһалай.
1952 йылдың 4 ноябрендә Александр Георгиевич Ҡырымда, санаторийҙа вафат була. Бер нисә көндән уны меңләгән Ростов кешеләре Туғандар ҡәберенә ерләгән саҡта, ҡала киоскыларында уның «Наш корреспондент» повесы яҙылған «Октябрь» журналының ноябрь һаны донъя күрә. Журналдың был һанын яҙыусының күкрәгенә һалалар.
А. Г. Гончаров әҫәрҙәре
Отдельные издания
Жигуленко Евгения Андреевна
Жигуленко Евгения Андреевна (1 декабрь 1920 йыл — 27 февраль 1994 йыл) — 2-се Белорус фронтының 4-се һауа армияһы 325-се төнгө бомабрдировка авиация дивизияһының  46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры, гвардия майоры, һуңыраҡ — режиссёр, актриса, сценарий яҙыусы. Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Евгения Андреевна Жигуленко 1920 йылдың 1 декабрендә  Краснодар ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
Краснодар крайының Тихорецк ҡалаһында В.И.Ленин исемендәге 34-се тимер юл урта мәктәбен татамлай, Дирижабль төҙөү (Мәскәү авиация-технология институты) институтында уҡый. Мәскәү аэроклубы янындағы осоусылар мәктәбен тамамлай.
Парамонова Мария Яковлевна
Парамонова Мария Яковлевна (11 ғинуар 1926 йыл — 8 октябрь 2017 йыл) — СССР-ҙың машиналар эшләү алдынғыһы, Харьков халыҡ хужалығы Советының В. А. Малышев исемендәге Харьков транспорт машиналары эшләү заводы мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1960).
Жигуленко Евгения Андреевна
Биографияһы
Ҡыҙыл Армия сафында 1941 йылдың октябренән. 1942 йылда осоусыларҙың Хәрби авиация  мәктәбен һәм осоусыларҙы камиллаштырыу курстарын  тамамлай. 1942 йылдан ВКП(б)КПСС ағзаһы.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
1926 йылда Смоленск өлкәһенең Вязьма районы Панфилово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Жигуленко Евгения Андреевна
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан алып.
Кащеев Фёдор Александрович
Биографияһы
Фёдор Александрович Кащеев 1934 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ының Асҡын  районы Асҡын ауылында тыуа. 1955 йылда Өфө театр-художество училищеһын тамамлай (педагогы Я. С. Хаст). Һуңыраҡ Фёдор Кащеев бер нисә йыл буйы тыуған училищеһында уҡыта.
СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1960). 60-сы йылдар аҙағында Рәссамдар союзының Башҡортостан бүлексәһе рәйесе итеп һайлана, СССР Рәссамдар союзы идараһы ағзаһы була.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
1937 йылда бөтә ғаилә Карелия АССР-ының Май-Губа ҡасабаһына күсеп килә. Шунда ул мәктәпте тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Киров өлкәһенә эвакуациялана. 1942 йылда ул 17-се фабрика-завод мәктәбен тамамлай. Киров ҡалаһында Куйбышев исемендәге заводта быраулаусы булып эшкә урынлаша.
Жигуленко Евгения Андреевна
Биографияһы
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се  төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) гвардия лейтенанты  Е.А. Жигуленко 1944 йылдың ноябренә 773 төнгө хәрби осош яһай, дошмандың тере көстәренә һәм техникаһына ҙур зыян килтерә.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
1944 йылдың февраль айында Харьков ҡалаһына күсә. 183-сө заводҡа эшкә урынлаша. Фрезерсы, токарь, шымартыусы булып эшләй. 1948 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Кащеев Фёдор Александрович
Биографияһы
Рәссам эштәренең төп тупланмаһы Өфөлә Нестеров исемендәге Башҡортостан дәүләт художество музейында һаҡлана. Ҡайһы бер әҙәрҙәре — Петропавловск-Камчатский, Абакан, Красноярск һәм Ижевск музейҙарында.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
1950—1986 йылдарҙа Харьков халыҡ хужалығы Советының В. А. Малышев исемендәге Харьков транспорт машиналары эшләү заводының инструмент цехы мастеры була.
Жигуленко Евгения Андреевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге указы менән  «немец илбаҫарҙары менән көрәш фронтында командованиеның хәрби заданиеларын  өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта  ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн» гвардия лейтенанты Евгения Андреевна Жигуленкоға Ленин ордены менән  «Алтын Йондоҙ»миҙалы (№ 4854) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Кащеев Фёдор Александрович
Биографияһы
Әлеге ваҡытта Фёдор Александрович Кащеев Өфөлә йәшәй һәм ижад итә.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 7 мартындағы указы менән айырым хеҙмәттәре һәм машиналар эшләүҙә юғары производство ҡаҙаныштары өсөн, шулай уҡ Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөн байрам итеү уңайынан, Мария Яковлевна Парамоноваға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Жигуленко Евгения Андреевна
Һуғыштан һуң
Һуғыштан һуң Е.А.Жигуленко хеҙмәтен СССР ҡораллы көстәрендә дауам итә. Алыҫ Көнсығышта штурман булып оса. 1955 йылда В.И.Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияны ситтән тороп тамамлай. 1955 йылдан алып гвардия майоры Е. А. Жигуленко — запаста, ә аҙаҡ отставкала.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
1986—1989 йылдарҙа цех контролеры булып эшләй. 1990 йылдан хаҡлы ялда.
Гастогай
Гастогай (Гастогайка) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Витязев қолтығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
СССР профсоюздарының XIV һәм XV съездарына делегат булып һайлана. Харьков өлкә советы депутаты була.
Жигуленко Евгения Андреевна
Һуғыштан һуң
Сочи ҡалаһы халҡының  күп проблемаларын хәл итеүҙә ярҙам күрһәтә. Уның шәхси ҡатнашлығы һәм энергияһы арҡаһында Сочи ҡалаһында һынлы сәнғәттең күргәҙмә залы, «Фестивальный» концерт-театр залы ойошторола. Жигуленко Е.А. Сочи ҡалаһында «Йыр байрамдарын» башлаусы була. Стадиондарҙа илдең иң яҡшы хорҙары сығыш яһай, уларҙың ҡайһы берҙәрендә бер нисә йөҙ кеше иҫәпләнә. Хорҙар менән күренекле хормейстерҙар идара итә. 1970 йылдар башында Мәскәү ҡалаһына күсә. РСФСР Мәҙәниәт министрлығында эшләй. 1975 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 30-йыллығына тап килтерелгән «Зәңгәр ут» тапшырыуын алып бара. 1976 йылда С.А. Герасимов исемендәге кинематографияның Бөтә Рәсәй дәүләт университетын тамамлай, М.Горький исемендәге киностудияның режиссёры булып эшләй. 1981 йылда 46-сы гвардия төнгө бомабардировка авиаполкына арналған «В небе „ночные ведьмы“» фильмын, ә 1984 йылда — хәрби-мажаралары «Без права на провал» фильмын төшөрә.
Кащеев Фёдор Александрович
Әҫәрҙәре тураһында
Кащеев ижады формалашҡан осорҙа уға рәссам А. Э. Тюлькиндың йоғонтоһо ҙур була. Кащеев портрет һәм композициялы картина жанрҙарында эшләй.
Гастогай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Жигуленко Евгения Андреевна
Һуғыштан һуң
Мәскәүҙә йәшәй, шунда 1994 йылдың 27 февралендә вафат була
Гастогай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жигуленко Евгения Андреевна
Һуғыштан һуң
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Кащеев Фёдор Александрович
Әҫәрҙәре тураһында
Әҫәрҙәре геройҙарының күпселеге — милли һыҙаттарының, тышҡы колоритының матурлығы һәм үҙенсәлеклелеге менән айырылып торған ауыл кешеләре.
Төп эштәре араһында түбәндәгеләр бар: Әсә портреты (киндер, май), 1957. Комбайнер, (киндер, май), 1958. Ҡошсо Анисья (киндер, май), 1958. Келәмселәр (киндер, темпера), 1964. Һауынсылар (киндер, темпера), 1964. Бабай (киндер, май), 1965. Әсә портреты (киндер, темпера), 1967, Ғаилә (киндер, темпера), 1967. Башҡорт ҡымыҙы (киндер, май), 1966—1967. Ҡошсо (киндер, темпера), 1968. Бишек янында (киндер, темпера), 1969. Хат (киндер, темпера), 1969. Әхирәттәр (киндер, темпера), 1970. Завод лабораторияһында иртә (киндер, темпера), 1971—1973. Һалдат әсәһе (киндер, темпера), 1975. Тәүге бураҙна (киндер, темпера), 1977. Башҡорт балы (киндер, темпера), 1977. Монументаль эш, мозаика, Спорт һарайы, Өфө, 1969—1970 (А. А. Кузнецов, В. П. Пустарнаков, Л. Я. Круль, Р. С. Нафиҡов, С. А. Литвинов менән берлектә). Монументаль эш, Машина эшләүселәр һарайының экстерьерындағы һәм интерьерындағы мозаика, Өфө, 1970—1972 (шул уҡ бригада).
"Башҡорт ҡымыҙы" әҫәре
Федор Кащеевтың башҡорт көнкүрешен күҙәтеп, тупланған күҙәтеүҙәре, һөнәри оҫталығы өлгөрөп еткәс төшөрөлгән картинаһы - «Башҡорт ҡымыҙы» (1966). Был әҫәрендә ул тәүге тапҡыр башҡорт милли темаһына мөрәжәғәт итә.
Кащеев ҡабатланмаҫ башҡорт мөхите, ауыл кешеләре образын тыуҙырған. Төҫтәр ҙә ошо маҡсатҡа хеҙмәт итә: башҡорт халыҡ зауығына хас ҡыҙыл, һары, аҡ, ҡара, зәңгәр, йәшел, һандал төҫтәр ҡулланыла. Гәрәбәләй алтынһыу аласыҡ ҡабырғаһы ерлегендә көндәлек тормош өсөн көтөлмәгәнсә тантаналы булып оло йәштәге һәм йәш ҡатын һындары һүрәтләнә - уларҙың сағыу яулыҡтары, милли кейемдәре, ҡымыҙ бешкән бешкәк, көбө (гөбө), уға бер яҡтан ҡапланған ҡыҙыл башлы һөлгө - барыһы ла башҡорт көнкүрешенән. Ҡатындарҙың йөҙҙәре, ҡулдары бик һаҡлыҡ менән, нәзәкәтле итеп төшөрөлгән. Уларҙың араһында ыштанһыҙ бәләкәс малай, ҡаршыларында ҡымыҙлы туҫтаҡ тотоп ултырған  түбәтәйле ҡарт; тыш яҡта ат ҡараусы һыны. Рәссам композицияны ла, төҫтәр ярашлы булыуын да, ваҡ һәм эре деталдәрҙе лә бик оҫта итеп һайлаған һәм камил бер бөтөнлөк тыуҙырған.
Әҫәр Мәскәүҙә Октябрҙең 60 йыллығына арналған Бөтә Союз күргәҙмәләрендә күрһәтелә, тәүге тапҡыр башҡорт халҡының мәҙәниәтенә, уның үҙенсәлекле этнографияһына ҡыҙыҡһыныу уята. Картина төрлө сит илдәр - (Болгария, Польша, Венгрия) экспозицияларында ла күрһәтелә. «Башҡорт ҡымыҙы» әҫәре өсөн Ф. Кащеевҡа СССР художество академияһы дипломы тапшырыла. 1968 йылда уға Башҡортостан ВЛКСМ Өлкә Комитетының Ғәлимов Сәләм исемендәге республика премияһы бирелә
Парамонова Мария Яковлевна
Биографияһы
Артабанғы йылдарҙа хаҡлы ялға сыға.
Харьковта йәшәй. 2017 йылдың 8 октябрендә вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (07.03.1960)
- Ленин ордены (07.03.1960)
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (07.03.1960)
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (28.03.1948)
- «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (22.07.1946)
- башҡа миҙалдар.
- Союз әһәмиәтендәге персональ пенсионер.
Ворга-Вож
Ворга-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Таврота-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мулкан-Эка
Мулкан-Эка — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 77,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡалмаш (Дыуан районы)
Ҡалмаш (Калмаш) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. Дыуан ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 131 кеше. Почта индексы — 452537, ОКАТО коды — 80223807004.
Географик урыны
Ҡалмаш ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 145 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XX быуаттың 20-се йылдарында Мәсәғүт кантоны территорияһында, урман-сәнәғәт хужалығы булдырыу менән бәйле, Дымлы Ҡалмаш (Сырой Калмаш) ҡасабаһы тип аталған Ҡалмаш ауылына нигеҙ һалына.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1925 йылда Ҡалмаш ауылында 11 йорт теркәлгән. 1950‑се йылдарҙан башлап хәҙерге атамаһы менән йөрөтөлә, 2005 йылдан — хәҙерге статусына эйә.
Кесе Урьевский Еган
Кесе Урьевский Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Урьевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Ҡалмаш (Дыуан районы)
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Ҡалмаш ауылы, Заимка, Загора, Комсо­мольский, Октябрьский, Победа ҡасабалары кеүек, 1920 йылда иҫәпкә алынмаған. Һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
Кесе Урьевский Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡалмаш (Дыуан районы)
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
Әлеге ваҡытта Ҡалмаш ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, клуб, китапхана бар.
Кесе Урьевский Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалмаш (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Ҡалмаш ауылында урыҫтар, татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Пречистенка)
Лев Толстой һәйкәле Мәскәүҙең Лев Толстой исемендәге Дәүләт музейы ишеге алдында (Пречистенка урамы, 11-се йорт) урынлашҡан. Гранит скульптура 1913 йылда скульптор С. Д. Меркуров тарафынан эшләнгән. Хәҙерге урынында 1972 йылдан алып тора.
Тарих
Скульптор С. Д. Меркуров төшөрөп 1910 йылдың ноябрендә Лев Николаевич Толстой үлгәс уның йөҙөнән битлеген ала. Бынан һуң ул яҙыусының һәйкәлен яһай башлай. Һәйкәлде эшләүгә заказды мәскәү меценаты Н. А. Шахов бирә. 1913 йылда финляндия гранитынан уйып эшләнгән скульптура әҙер була. Башланғыс ниәт буйынса, һәйкәлде Миусс майҙанындағы А. Л. Шанявскийҙың шәхси университеты бинаһы ҡаршыһына ҡуйыу планлаштырыла. Әммә черносотенныйҙарҙың «Союз русского народа» ойошмаһы сиркәүҙән ҡыуылған динһеҙ яҙыусының һәйкәлен шартлатыу менән янай, сөнки ул төҙөлөп ятҡан Александро-Невский соборына күренеп торорға тейеш була. Һөҙөмтәлә Мәскәү ҡала думаһы һәйкәлде ҡуйырға рөхсәт бирмәй, шунлыҡтан скульптура Меркуров оҫтаханаһында тороп ҡала.
Совет власы йылдарында скульптура тураһында иҫкә алына, һәм 1928 йылда уны Девичье Поле скверында Лениндың монументаль пропаганда планы сиктәренә ярашлы ҡуялар. 1972 йылда уны яңы, монументаль һәйкәл менән алмаштыралар (скульпторы -М. Портянко), ә С. Д. Меркуров скульптураһын хәҙер торған урынға — Л. Н. Толстой музейы алдына күсерәләр.
Был ике һәйкәлдән тыш, Мәскәүҙә Л. Н. Толстойҙың өсөнсө һәйкәле бар — ул Повар урамындағы «Ростовтар йорто» алдына ҡуйылған.
Тасуирлама
Һәйкәл Меркуровтың революцияға тиклемге бар эштәре кеүек үк формалары дөйөмләштереп яһалған. Яҙыусының һыны эре бөртөклө ҡыҙыл гранит киҫәгенән үҫеп сыҡҡан кеүек формала. Ул башын еңелсә эйгән. Яҙыусы киң блузалар кейгән, ҡулдары билбауы аҫтында тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Танога
Танога — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солоница йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харбин йәмиғ мәсете
Харбин йәмиғ мәсете — Ҡытайҙа Харбин ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Тәүҙә мәсет ағас һәм кирбестән 1897 йылда төҙөлгән була. 1904 йылда мәсет яңыртылып төҙөлә. 1935 йылда мәхәллә кешеләре аҡсаһына яңыртыла.
Оло Ҡоҙаш
Оло Ҡоҙаш  (Большая Кудашка) — Рәсәйҙәге йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Этимологияһы
Йылға атамаһы кеше исеменән алынған:Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә әйтелгәнсә Ҡоҙаш - антропоним
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Лев Толстой һәйкәле (Мәскәү, Девичье поле)
Лев Толстой һәйкәле — рус әҙәбиәте классигы яҙыусы Лев Толстойға Мәскәүҙең Девичье поле скверы янында ҡуйылған масштаблы һәйкәл.
«Девичье поле» — Мәскәүҙең тарихи парктарының береһе, ул «Мәҙәниәт паркы» һәм «Фрунзе» метро станцияларынан 15 минут йәйәү барған урында, Иҫәп палатаһы бинаһы артында, Новодевичье монастырына табан алып барған Большая Пироговская урамының башында тора
Һәйкәл өсөн урын һайлау осраҡлы түгел, сөнки күрше Хамовнический тыҡрығында (хәҙер Лев Толстой урамы) яҙыусы Лев Толстой ғаиләһе менән үҙенең баҡсалы ағас йортонда ғаиләһе менән йәшәгән, хәҙер унда яҙыусының музейы урынлашҡан. Революцияһынан һуң Лениндың монументаль пропагандалау сиктәрендә яҙыусы иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйыу идеяһы тыуа. Скульптор С. Д. Меркуров үҙенең эшләнеп бөткән тиерлек скульптураһын тәҡдим итә, быныЛуначарский етәкләгән комиссия хуплай һәм әҙер скульптура 1928 йылда Девичье поле скверының ҡабырғаһына ҡуйыла.
Элекке һәйкәл урынында шул уҡ йылда скульптор А. М. Портянко эшләгән, мәскәүлеләргә иң билдәле Л. Н. Толстой һәйкәле ҡуйыла (яҙыусының өсөнсө һәйкәле Ростовтар өйө тип аталған йорт алдында Поварская урамында тора, (ул да тәүге һәйкәл кеүек, урамдан үтеүселәргә асыҡ күренеп тормай тиерлек).
Тәнҡитселәр фекеренсә, Лев Толстойҙың был һәйкәле монументаллеге менән һушты алып тора. Күләме буйынса ҙур, оло кешенән яҡынса өс тапҡырға артыҡ, ул ҡырағай һоро таштан тумырып эшләнгән. Толстой креслола ултыра, әммә ул туранан-тура граниттан сыҡҡан кеүек эшләнгән, яҙыусы өҫтөнә хламида кейгән, ул өҫтөнән аҫҡа табан төшөп бара. Яҙыусының йөҙө һәм ҡулдары көсөргәнешле, ҙур һаҡалы хламида өҫтөнә йыйырсыҡланып таралған.
Һәйкәл 8 сентябрҙә, яҙыусының 144-се тыуған көнөндә асыла, ә һәйкәлде эшләүҙә скульпторҙан тыш, архитекторҙар Владимир Вячеславович Богданов һәм Виталий Петрович Соколов ҡатнаша.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ишемьярова, Лилия Равиловна
Ишемьярова Лилия Равиловна (19 июль 1976 год) — певица, солистка Башкирской филармонии имени Хусаина Ахметова, лауреат международных и республиканских конкурсов, Заслуженная артистка Республики Башкортостан (2000).
Биография
Лилия Равиловна Ишемьярова родилась 19 июля 1976 года в деревне Идельбаково Зианчуринского района Башкирской АССР. В 1990 году, закончив 9-й класс, продолжила учёбу в Уфимском училище искусств, в 1993 году она закончила вокальное отделение. В 1993 году была принята в качестве артиста-вокалиста в Сибайскую государственную филармонию. С 1998 года Лилия студентка Уфимского института искусств. Закончила учёбу в 2002 году. В 2000 году ей присвоено звание «Заслуженного артиста Республики Башкортостан». В 2002 году приглашена на работу в Башкирскую государственную филармонию и с этим коллективом ездила на различные гастроли, участвовала в конкурсах, вела активную деятельность.
Рәмәште (йылға)
Рәмәште (Рәмәште, Ремашта) — Рәсәй, Башҡортостандағы Белорет районының Инйәр төбәгендәге йылға Йылғаның тамағы Инйәр йылғаһының һул яҡ ярында, 135-се саҡрымында Инйәргә килеп ҡушыла.
Йылға тамағында Рәмәште тип аталған ауыл бар.
Һыу объекты системаһы: Инйәр → Эҫем → Ағиҙел → Кама → Волга → Каспий диңгеҙе
Йылғаның атамаһы
Оло Инйәр тирәһендәге йылғаларҙың атамалары «шты», «ште» ялғаулы гидронимдарға бай — Һарышты, Рәмәште, Лапышты, Манышты, Исҡушты, Ҡалашты һәм башҡалар. Көньяҡ Уралдың башҡа бер төбәгендә лә бындай күренеш күҙәтелмәй. . Белорет районында Рәмәш тигән тау ҙа бар.
Джанхот (йылға)
Джанхот (Джангоч) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Палагия морононан Джанхот йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Осинцев Михаил Александрович
Осинцев Михаил Александрович (22 октябрь 1907 йыл — 3 июнь 1968 йыл) — СССР тимер юлсыһы, Октябрьский тимер юлы начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959).
Биографияһы
1907 йылдың 22 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы, Әлшәй районы) Шафран ауылында тыуған. Урыҫ. 1925 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген Рязань-Урал тимер юлында машинист ярҙамсыһы булып башлай, ә һуңынан водокачка машинисы булып эшләй. 1930 йылда Рязань-Урал тимер юлы юлсылары профсоюз ойошмаһы Ленинград тимер юл бәйләнеше инженерҙары институтына профмеңселәр иҫәбенә уҡырға ебәрә. 1935 йылда институттың эксплуатация факультетын тамамлай.
Артабан Омск тимер юлында эшләй, унда эҙмә-эҙлекле рәүештә өлкән инженерҙан тимер юл начальнигының беренсе урынбаҫарына тиклем юл үтә. 1948 йылда уны Львов тимер юлы етәксеһе итеп тәғәйенләнләйҙәр.
1949 йылда Октябрьский тимер юлы етәкселеген ҡабул итә. Уның етәкселеге аҫтында тимер юлы «һуғыштан һуңғы емереклектән тергеҙелә», төп күрһәткестәр буйынса был селтәрҙә иң яҡшыһы булып китә. Магистраль менән 12 йыл етәкселек итә.
1962—1965 йылдарҙа — Чехословакияла тимер юл транспорты эше мәсьәләләре буйынса Хөкүмәт кәңәшсеһе.
1965 йылда Осинец Михаил Александрович Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ректоры итеп тәғәйенләнә. 1967 йылда «Тимер юл станциялары һәм үҙәктәре» кафедраһы буйынса доцент ғилми дәрәжәһендә раҫлана һәм «Организация грузовой и коммерческой работы» кафедраһы мөдире итеп һайлана. Шул уҡ ваҡытта, 1964 йылда Ленинград тимер юл транспорты инженерҙары институты ғалимдары һәм Октябрьский тимер юлы белгестәре менән берлектә ойошторолған Берләшкән ғилми-тикшеренеү институты (ОНИИ) эше менән етәкселек итә. Институт Октябрьский тимер юлының ғилми үҙәгенә әйләнә, ә тимер юл — юғары уҡыу йорттары өсөн фәнни асыштарҙы тиҙ индереүгә булышлыҡ итеүсе ҙур эксперименталь-производство полигоны була. М. А. Осинцев Октябрьский тимер юлында тиҙ йөрөшлө тимер юл хәрәкәте индереү инициаторҙарының береһе була. Ленинград-Мәскәү линияһында ЭР-200 пассажирҙар поезы әйләнешен индереүгә теоретик һәм практик әҙерлек үткәрелә.
Ленинградта йәшәй һәм эшләй. 1968 йылдың 3 июнендә вафат була. Санкт-Петербургта Богословский зыяратында ерләнгән.
Босния банаты
Босния банаты (Бановина Босна/Босɖɴскɖ бɖɴоvнɴɖ, Banovina Bosna) — урта быуаттарҙа Босния дәүләт берәмеге, формаль рәүештә венгр короленең вассалы. Венгр королдәре Боснияны Венгрия тажы ерҙәренең бер өлөшө булараҡ ҡараһа ла, Босния банаты үҙенең ғәмәлдә йәшәү дәүерендә бойондороҡһоҙ дәүләт була.
Башы
Византия императоры Константин Багрянородный мәғлүмәттәре буйынса, сербтар Балҡанда VII быуаттың беренсе яртыһында күренә башлай. Улар хәҙерге Сербия, Черногория, Босния һәм Хорватия территорияларын биләй. Балҡан ярымутрауына күсенгәндән һуң, күпселек көньяҡ славяндарҙағы кеүек, сербтарҙа ла тәүге территориаль берекмәләре — жуптар була. Жуптар, ғәҙәттә, йылғалар йәки тауҙары менән сикләнгән райондарҙы биләй. Нығытылған тораҡ пункты йәки ҡала уларҙың үҙәге булып тора. Артабан жуптар, административ-территориаль берәмек булараҡ, Серб дәүләтенең ышаныслы нигеҙенә әйләнә. Әммә Византия кешеләре был ерҙәрҙе «склавиния» тип атай. Славяндар Балҡан ярымутрауына таралып үлтырғандан һуң Византия сығанаҡтарында Салониктан Константинополгә тиклем күп һанда склавниялар, ә һуңыраҡ Далмация ярҙарында ҡалаларҙан юғарыраҡ урынлашҡан склавиниялар тураһында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдырыла. Балҡан ярымутрауына күсенеп күпмелер ваҡыт үткәндән һуң сербтар бер нисә ҙур община ойоштора, артабан улар дәүләт ойошмаларына әүерелә. Цетина һәм Неретва йылғалары араһында Неретвлянский кенәзлеге урынлаша, уны византиялылар Пагания тип атай. Уларға Брач, Хвар һәм Млет утрауҙары ҡарай. Неретва һәм Дубровник араһындағы өлкә Захумле тип атала. Дубровниктан Бока-Которской ҡултығына тиклемге ерҙәрҙе Травуния һәм Конавля биләй. Көнъяҡтараҡ, Бояна йылғаһына тиклем Дукля йәйрәп ята, һуңыраҡ уны Зета тип атай башлайҙар. Сава, Врбас һәм Ибар йылғалары араһында Рашка, ә Дрин һәм Босна йылғалары араһында Босния ята. Босния һәм Рашка биләмәләрендә тәүге серб дәүләте — Властимировичтар династияһының серб кенәзлеге барлыҡҡа килә.
Славяндар Балҡан ярымутрауына күсенгәндән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс, кенәздәр йәки бандар (Босния) етәкселегендә күршеләш жуптар менән сәйәси союздар ойошторола башлай. Жупандар, кенәздәр һәм бандар вазифалары әкренләп нәҫелдән-нәҫелгә тапшырыла һәм хәлле һәм абруйлы ырыуҙарға беркетелә. Бай һәм абруйлы, әммә сағыштырмаса ваҡ союздар араһында барған даими көрәш һәм хәрби бәрелештәр ҙурыраҡ территориаль берекмәләрҙе булдырыуға килтерә. Был сәйәси берәмектәр Византияның юғары власы контролендә тотола. Әммә уларҙың империяға буйһоноуы яһаҡ түләүгә генә ҡайтып ҡала. Византияның юғары власть булыуын таныһалар ҙа, сербтар ғәмәлдә сәйәси йәһәттән үҙаллы булып ҡала.
X быуат уртаһында серб кенәзлегенең тарҡалыуы аҡрынлап серб ерҙәренең, шул иҫәптән Боснияның, Византия власы аҫтына күсеүенә килтерә. Серб кенәзе Часлав Клонимировичтың вафатынан һуң Босния жуптары үҙаллы була. 968 йылда Боснияны хорват короле Михайло II Крешимир баҫып ала, әммә бер нисә йылдан һуң византиялылар уның ғәскәренән Босниянан ҡыҫырыҡлап сығара һәм Боснияны үҙ империяһына ҡуша. 1025 йылда Византия императоры Василий вафат була, серб жуптары һәм дәүләт берәмектәре, шул иҫәптән Босния, Рашка һәм Дукля, бойондороҡһоҙ булыу мөмкинлеген ҡулдарынан ысҡындырмай.
1082—1085 йылдарҙа Боснияның бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан Дукля XI быуатта серб дәүләтселеге үҙәгенә әйләнә. Стефан исемле кеше уның баны итеп тәғәйенләнә. Әммә серб ерҙәрен Дукля власы аҫтына берләштереү ваҡытлыса күренеш була, ул айырым өлкәләрҙе иҡтисади һәм сәйәси берләштереүгә, үҙәк власты нығытыуға алып килмәй. Дукля короллеге составына ингән ерҙәр үҙаллы тормош менән йәшәүен дауам итә. Урындағы кенәздәр, жупандар һәм эре феодалдар унда тулы хоҡуҡлы хужа булып йәшәй һәм номиналь рәүештә генә король власына буйһона. XII быуат башында феодалдар һәм хакимлыҡ итеүсе династия ағзалары араһындағы даими көрәштең айырыуса киҫкенләшеүе сербтарҙың дәүләт берҙәмлеген көсһөҙләндерә. Бодин вафатынан һуң (1099 йылда ), ә, бәлки, унан алдараҡ, Дуклянан Травуния, Захумье, Босния һәм Рашка айырылып сыға. Өҫтәүенә Босния бер ни тиклем ваҡыт формаль булһа ла үҙаллы була, ләкин XII быуаттың беренсе яртыһы дауамында ул йә Венгрия, йә Византия буйһоноуына эләгә һәм артабан уның тарихи үҫеше үҙаллы юл менән бара.
Тарихы
«Босния баны» титулын (башта номиналь рәүештә генә) венгр короле Бела II 1136 йылда үҙенең кесе йәштәге улы Ласло өсөн генә булдыра. Ысынбарлыҡта Венгрия ла, Византия ла үҙәктән ситтә урынлашҡан тау төбәгендә ниндәйҙер власҡа эйә булмай, урындағы хакимдар ҙур ғына автономия менән файҙалана. 1154 йылда Борич Босния баны вазифаһын биләй, ул ғәскәре менәнБелош (венгр палатины һәм хорват баны) менән бергә Браничевонан да византиялыларҙы ҡыуып сығара. 1166 йылда Византия императоры Мануил I Комнин Боснияны венгрҙарҙан яулап ала һәм бан итеп Кулинды тәғәйенләй. Әммә 1183 йылда уҡ Кулин венгр короле Бела III, Рашканың бөйөк жупаны Стефан Немания һәм Захумье хакимы Мирослав Завидович менән бергә Византияға ҡаршы һуғыша һәм ҡайтанан венгр вассалы булып китә.
Кулин хакимлыҡ иткән осорҙа беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тәүге документ — босния кириллицааһында яҙылған — «Бан Кулиндың Әмерҙәре» — донъя күрә. Шулай уҡ ошо ваҡытта Босния сиркәүе менән бәйле аңлашылмаусанлыҡтар башлана. 1203 йылда булған Вукан Неманич Кулинды ереста ғәйепләй һәм Рим папаһына рәсми рәүештә мөрәжәғәт итә. Кулин, үҙен ысын динле католик итеп күрһәтеп, Боснияны тәре походынан ҡотҡарып ҡала.
1241 йылда Венгрияға монголдар баҫып инә. Коломан ғәскәре менән кире килә һәм Шайо йылғаһындағы һуғышта ҡатнашырға мәжбүр була. Матей Нинослав был хәлдән файҙалана һәм, Приезданың Венгриянан ҡасып китеүенә өлгәшеп, Боснияны үҙ ҡул аҫтына ала. 1244 йылда ул Хорватияла Трогир һәм Сплит араһында барған граждандар һуғышында Сплит яғында һуғыша. 1248 йылда Матей Нинослав, Венгрия архиепискобынан ярҙам итеүен һорап, илде яңы тәре походынан ҡотҡара.
1287 йылда Приезда вафатынан һуң банатҡа уның илде үҙ-ара бүлешеп алған улдары Приезда II һәм Котороман хакимлыҡ итә, әммә 1290 йылда Приезда II етеп вафат булf, һәм Босния яңынан берләшә. Котороман Котороманичтар династияһына нигеҙ һала, уның вариҫтары XIV быуаттың аҙағына тиклем хакимлыҡ итә.
1290 йылда венгр короле Ласло IV Кун үлтерелә, һәм Венгрия тәхете өсөн көрәш башлана. Тәүҙә тәхетте Арпадтан династияһынан Андраш III биләй, ләкин үлтерелгән Ласлоның һеңлеһе — Мария Неаполитанская — тәхеткә үҙ дәғүәһен белдерә, артабан ул тәхетте улы Карл Мартелла Анжуйскийға тапшыра, был дәғүәләрҙе Рим папаһы Николай IV таный. Венгр короллеге биләмәһендә 1293 йылда үҙен Харватия баны тип иғлан иткән Павел I Шубич Анжуйскийҙар династияһы яғына баҫа. Павел Шубич Стефан Драгутиндың ҡыҙы Урсулаға өйләнгәнгә күрә, ғаилә бәйләнештәре Босния баны Стефан Котороманичты Карл Мартелланың тәхеткә ултырыуына ярҙам итергә мәжбүр итә. Үҙ йоғонтоһон арттырыу өсөн, Карл Мартелла Котороманич ерҙәрен ваҡ дворяндарға таратып биреүҙе законлаштырған указдар ҡабул итә. Һөҙөмтәлә Павел Шубич Стефан Котороманичты Босниялағы властан мәхрүм итә. 1312 йылда ул вафат була, һәм уның улы Младен II Шубич «бөтә Босния хакимы» булып китә. 1314 йылда Стефан I вафатынан һуң, уның тол ҡатыны Елизавета балалар менән бергә Дубровник республикаһына ҡасыуҙы хуп күрә.
XIII быуат аҙағында һәм яҡынса тәүге сирегендә, Блиска янындағы һуғышҡа тиклем, Босния банаты хорват бандары ҡулында була. Блиска янындағы һуғышта еңелгәндән һуң Младен Икенсене Карл I әсиргә ала һәм уны Венгрияға алып китә. Тап ошо ваҡиға Котроманичтар династияһын тергеҙеүгә этәргес бер сәбәп була. Стефан II 1314 йылдан Босния бароны була, ғәмәлдә 1353—1322 йылдарҙа, ағаһы Владислав Котроманич менән бергә 1326—1353 йылдарҙа. 1326 йылда бан Стефан II Рагуза Республикаһы менән хәрби союзға инә һәм Сербияға һөжүм итә, бынан тыш Захумльены (йәки Хум) баҫып ала, Неретва тамағынан Конавляға тиклем Адриатик диңгеҙҙең яр буйҙарының ҙур өлөшөн яулай, Стон тирәһендә йәшәгән православие һәм католик динен тотҡан халыҡ йәшәгән өокәләрҙе лә үҙенә ҡарата. Ул шулай уҡ Хорватияның Завршье, Гламоч, Дувный һәм Ливноны ла баҫып ала. Серб короле Стефан Урош II Милутин вафат булғандан һуң 1321 йылда Усор һәм Соль ерҙәрен һатып ала, 1324 йылда был ерҙәргә тулыһынса ул хужа була.
Младен Икенсенең ил эсендә лә, унан ситтә лә дошмандары күп була. Ул мәрхүм Стефан Беренсенең улын Боснияла үҙенең наместнигы итергә теләй, сөнки урындағы юғары ҡатлам кешеләре Младенға ҡарағанда уны нығыраҡ ихтирам итә. 1320 йылда Стефан II Котроманич Босния баны булып китә. 1322 йылда король Младен Икенсене ҡулға ала, һәм Стефан II бер ниндәй контролһеҙ хакимлыҡ итә башлай. Әммә ул идара иткән дәүерҙә хорват кенәздәре менән дә, шулай уҡ күршеләге Сербия менән дә һуғыш алып барыла.
Стефан II вафатынан һуң 1353 йылда уның ағаһының улы 15 йәшлек Твртко I Босния баны була, ә 1377 йылда короллек титулын ҡабул итә. Йәш бан тәүге осрҙа уҡ үҙ власын һиҙелерлек арттырыуға өлгәшә. Үҙенең королгә буйһоноуын даими рәүештә һыҙыҡ өҫтөнә алыуына ҡарамаҫтан, ул Донья Краи дворяндарының королгә ҡарата лояль булыуҙарын уға хыянат итеү менән тиңлай. 1363 йылда улар араһында низағ тоҡана. Апрель айында венгр короле армия йыя башлай. Людовик үҙе командалыҡ иткән армия донья Краиға һөжүм итә, унда дворяндар Твртко менән Людовик яҡлыларға бүленә. Венгрия палатины Миклош Конт һәм архиепископ Эстергом Николай Апати етәкселегендәге армия Усорға һөжүм итә. Владко Вукославич Людовикҡа ҡасып китә һәм бик мөһим тип иҫәпләнелгән Ключ ҡәлғәһен уға тапшыра, ләкин Вукач Хрватинич Плива жупындағы Сокоград ҡәлғәһен һаҡлап ҡала һәм венгрҙарҙы сигенергә мәжбүр итә. Усорҙа Сребреник ҡәлғәһе король армияһының «көслө һөжүмен» кире ҡаға, өҫтәүенә король үҙенең мисәтен юғалтыуҙан бик ҡайғыра. Сребреникты уңышлы обороналау Твртконың венгр королен беренсе тапҡыр еңеүен аңлата.
Головниха (йылға)
Головниха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға (Головнихинский залив 445 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воргаель (Воргашорвис ҡушылдығы)
Воргаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воргашорвис йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы
«1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» миҙалы урыҫ ғәскәрҙәре 1814 йылдың 19 (30) мартында Парижды алыуы хөрмәтенә Александр Беренсенең 1814 йылдың 1830 авгусындағы манифесы менән булдырыла.
Миҙалдың алғы яғында Александр Беренсенең билгә тиклемге, уң яҡҡа ҡарап торған һүрәте лавр тажы эсенә ҡуйылған һәм өҫтәрәк урынлаштырылған «бөтә нәмәне лә күрә торған күҙ» уны нурға ҡойондора. Артҡы яғында миҙалдың сите буйлап ҡуйылған лавр тажы эсенә биш юллыҡ яҙыу урынлашҡан: «ЗА — ВЗЯТIЕ — ПАРИЖА — 19 МАРТА — 1814».
Миҙал француз баш ҡалаһын алыуҙа ҡатнашҡан бөтә яугирҙарҙы — һалдаттан генералға тиклем — наградлау өсөн тәғәйенләнә. Ләкин ул бер кемгә лә тапшырылмай: Бурбондар династияһы аяҡҡа баҫтырылыуға бәйле, урыҫ императоры был миҙалды сығарыу ҡасандыр баш ҡалаларының емертелеүе тураһында француздарҙың иҫтәренә төшөрөү кеүек ҡабул итерелер һәм был миҙалды сығарыу дипломатикаға тап килмәй, тип уны сығарыуҙы туҡтата.
Тик 12 йыл үткәндән һуң ғына император Николай Беренсе «…урыҫ ғәскәрҙәренең Парижға бәреп инеүе йыллығы алдынан, 1826 йылдың 18 мартында, был миҙалды ағаһы (Александр Беренсенең) кәшәнәһендә изгеләндерергә ҡуша», һәм миҙал 1874 йылда һуғыш кампанияһында ҡатнашыусыларға таратып бирелә.
Миҙал һуғышта ҡатнашыусыларға 1826 йылдың 19 мартынан алып 1832 йылдың 1 майына тиклем таратып бирелә. Бөтәһе 160-тан ашыу миҙал тапшырыла. Әлбиттә, 1812 йылдың Ватан һуғышы геройҙарының 1826 йылға тиклем яҙылған портреттарында башҡа наградалары араһында был миҙал юҡ.
Миҙал көмөштән ҡойола. Үлсәме буйынса ул өс төрлө була: дөйөм ғәскәри — диаметры 28 һәм 25 мм һәм кавалеристарҙы наградлау өсөн — 22 мм. Награданы таҫмаға тағыу өсөн өҫкө яҡҡа ҡолаҡсын ҡуйыла. 1812 йылдың атаҡлы партизаны Денис Давыдовҡа тапшырылған миҙал Петербург хәрби-патриотик музеенда һаҡлана. Был миҙалдың бәләкәйләтелгән төрҙәре лә була — 12, 15, 18 мм, улар граждандар кейеменә тағыу өсөн махсус эшләнә.
Миҙал менән бүләкләнгән ҡайһы берәүҙәр
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыу өсөн хәҙерге Баймаҡ районының Сибай ауылы янында 15-се башҡорт полкы төҙөлә. Был хаҡта Баймаҡ районынан крайҙы өйрәнеүсе Рамаҙан Үтәғолов яҙып сыға («Атайсал» гәзите, 17.01.2012 йыл). Рәсәй армияһы составында 15-се башҡорт полкы яугирҙары ла Париж урамдарына беренселәрҙән булып бәреп инә. Ошо полктан зауряд-есаул Тутай Яҡшығолов, яугирҙар Бурансы Ҡаҙаҡбаев, Мөхәмәтша Ҡотанов һәм зауряд-хорунжий Ишбирҙе Юлдашбаев һәм урядник Иҫәнғол (фамилияһы аталмаған) күрһәткән батырлыҡтары өсөн ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Александр фон Гумбольдт
Барон Фридрих Вильгельм Генрих Алекса́ндр фон Гу́мбольдт (Friedrich Wilhelm Heinrich Alexander Freiherr von Humboldt, 14 сентябрь 1769 йыл — 6 май 1859 йыл) — Германия географы, натуралист һәм сәйәхәтсе, үҙ аллы фән булараҡ географияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе; ғалим Вильгельм фон Гумбольдтың ҡустыһы.
Гумбольдттың ғилми ҡыҙыҡһыныуҙары төрлө булған. Ул «тәбиғәтте тотош тип аңлау һәм тәбиғи көстәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе тураһында йыйыу»ҙы үҙенең төп бурысы тип һанаған; фәнни ҡыҙыҡһыныуҙарҙың киңлеге өсөн замандаштары уны XIX быуат Аристотеле тип атаған. Дөйөм принциптарҙан сығып һәм сағыштырыу ысулын ҡулланып, ул физик география, ландшафты өйрәнеү ғилеме, үҫемлектәрҙең экологик географияһы кеүек фәндәр булдырған. Гумбольдт тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә геомагнетизмдың ғилми нигеҙҙәре һалына.
Климатты өйрәнеүгә ҙур иғтибар бүлә, изотермалар ысулын эшләй, уларҙы бүлеү картаһын төҙөй һәм фән булараҡ климатологияға нигеҙ бирә. Континенталь һәм диңгеҙ буйы климатын ентекле һүрәтләй, уларҙың айырылыу тәбиғәтен билдәләй.
Берлин (1800), Пруссия һәм Бавария фәндәр академиялары ағзаһы. Петербург фәндәр академияһының почётлы ағзаһы (1818).
Ғаиләһе
Атаһы яғынан ағалы-ҡустылы Гумбольдттар Померания буржуазияһынан булған. Уларҙың ҡартатаһы Пруссия армияһында офицер булып хеҙмәт иткән һәм 1738 йылда шәхси ҡаҙаныштары һәм үтенесе арҡаһында дворян дәрәжәһенә күтәрелгән. Уның улы Александр Георг шулай уҡ прус офицеры була, Ете йыллыҡ һуғышта билдәлелек яулап өлгөрә. 1766 йылда отставкаға киткәс, Александр Георг Берлинға күсә, бында принтың камергеры була һәм бай тол ҡатын — баронесса Мария Елизаета фон Гольведе (ҡыҙ фамилияһы Коломб) менән никахлаша. Мария Елизавета сығышы менән король Людовик XIV йәберләүҙәренән һәм ҡыҫырыҡлауҙарынан Пруссияға ҡасҡан француз гугеноттарынан булған. Өйләнеүе арҡаһында Александр Георг фон Гумбольдт ҡала янындағы Тегель һарайының һәм эргә-тирәләге ерҙәрҙең хужаһы була. Александр Георг менән Мария Елизаветаның ике улы тыуған: Вильгельм (1767 йылдың 22 июне) һәм Александр (1769). Аҡылға зәғиф Фердинанд фон Гольведе (1763—1817) Александр менән Вильгельмдың (әсәләренең тәүге никахынан) бер туған ҡустыһы була.
Александр фон Гумбольдт үҙе бер ҡасан да өйләнмәгән.
Буласаҡ ғалим Берлиндың кафедраль соборында суҡындырылған. Пруссияның буласаҡ короле Фридрих Вильгельм II, герцог Фердинанд фон Брауншвейгҡа һәм министр Барон фон Финкенштайн булған.