cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Стелларатор
Ҡоролошо һәм эш принцибы
Сутеллараторҙар XXI быуат башында  компьютер  технологияларының көсәйеүенә, атап әйткәндә, компьютер  графикаһы программаларына бәйле яңы үҫеш ала. Улар ярҙамында стеллараторҙың магнит системаһы камиллаштырыла. Һөҙөмтәлә әйләнештә үҙгәртеүҙең өр-яңы конфигурацияһы барлыҡҡа килә  — әгәр   «торсатрон» конфигурацияһында кәрәкле  магнит ҡыры ике обмотка — винтлы һәм  полоидаль обмотка —  ярҙамында хасил ителһә,  яңы конфигурацияла магнит ҡыры  модулле өс үлсәмле тороидаль кәтүктәрҙән торған бер обмотка ярҙамында ғына барлыҡҡа килтерелә, ә уларҙың ҡатмарлы кәкре формаһы үрҙә әйтелгән компьютер  графикаһы программаларында хисаплана.
Эш барышы
Тороидаль формалы вакуумлы һауытҡа  (токамактан айырмалы стеллараторҙың азимуталь  симметрияһы юҡ — магнитлы өҫлөк «йәмшек ҡулса» формаһына эйә)   дейтерий һәм  тритий тултырыла. Шунан плазма хасил ителә һәм йылытыла. Энергия плазмаға электромагнит нурланыш, йәғни  циклотрон  резонанс ярҙамында индерелә. Дейтерий менән тритий ядролары араһында кулон этәрелештәрен еңеү өсөн етерлек температураларға өлгәшкәс, термоядро реакциялары башлана.
5 февраль
5 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 36-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 329 көн ҡала (кәбисә йылында 330).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Әхмәтов Михаил Владимирович
Әхмәтов Михаил Владимирович (24 апрель 1925 йыл — 27 август 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр. Советтар Союзы Геройы (1943). Полковник (1975).
Биографияһы
Михаил Владимирович Әхмәтов 1925 йылдың 24 апрелендә Яңы Николаевка губернаһы (хәҙерге Новосибирск өлкәһе Купино районы) Васильково ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Төрөкмән ССР-ында Байрам-Али ауыл хужалығы машиналары техникумында уҡый.
1943 йылдың февралендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — Үҙәк, 1-се Белоруссия һәм 1-се Прибалтика фронттарында һуғыша. 1943 йылдың авгусынан Үҙәк фронтта 60-сы армияның 30-сы уҡсылар корпусы 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 241-се гвардия уҡсылар полкы уҡсыһы булып хеҙмәт итә башлай.
Тәүге алыштарҙа уҡ ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ күрһәтә. 241-се гвардия уҡсылар полкының 26/н һанлы (29.09.1943) приказына ярашлы, полк командиры гвардия подполковнигы Н. П. Бударин 7-се уҡсылар ротаһы уҡсыһы Әхмәтовты «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләгәндә былай итеп билдәләп үтә :
241-се гвардия уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны уҡсы-автоматсыһы Әхмәтов бигерәктә 1943 йылдың көҙөндә Киевтан төньяҡтараҡ Днепр аша үткәндә, йылғаның уң ярында урынлашҡан Глебовка һәм Ясногородка ауылдары (хәҙерге Киев өлкәһенең Вышгород районы) тирәһендәге плацдармды яулап алыу һәм тотоу алыштарында ҡатнашҡанда айырыла. Бүләкләү ҡағыҙында 241-се гвардия уҡсылар полкының команиры гвардия подполковнигы Н. П. Бударин былай итеп яҙа : 1943 йылдың 17 октябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы указына ярашлы Киевтан төньяҡтараҡ Днепр аша уңышлы үтеү, Днепр йылғаһының көнбайыш яр буйында плацдармды нығытыу һәм был ваҡытта күрһәтелгән батырсылығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Әхмәтов Михаил Владимир улына Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы бүләкләү менән бергә Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелә.
Белоруссияны азат иткән осорҙа, гвардия өлкән сержанты Михаил Әхмәтов разведчиктар төркөмөндә немец тылына үтә һәм дошман ғәскәрҙәренең, яғыулыҡ цистерналарын һәм танкылар тупланған урындарын яҡтылыҡ, төтөн һәм радиосигналдар ярҙамында америка бомбардировщиктарына күрһәтә. 1944 йылдың июлендә Витебск ҡалаһы эргәһендә америка президенты Франклин Рузвельт исеменән америка генералы, маршал Г. К. Жуков булғанда, алты иң ныҡ айырылып торған разведчиктарға, шул иҫәптән Әхмәтовҡа Көмөш Йондоҙ орденын бүләк итә. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Артабанғы алыштарҙа 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 212-се гвардия уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны комсоргы Михаил Әхмәтов алыш алдынан шәхси состав менән ҙур әҙерлек эше алып бара. Алыштарға тиклем һәм алыштар ваҡытында Әхмәтов комсомолға 31 кешене ҡабул итеүҙе ойоштора, яугирҙар менән бергә һөжүмгә бара, беренсе булып дошман траншеяһына үтеп инә. 65-се армияның 1944 йылдың йылдың авгусындағы 376/н һанлы приказына ярашлы 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Прибалтикалағы алыштар өсөн гвардия кесе лейтенанты Михаил Әхмәтов Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. 212-се гвардия уҡсылар полкы командиры гвардия полковнигы И. А. Чусовитин бүләкләү ҡағыҙында былай итеп яҙа :
1945 йылдың февралендә 75-се гвардия уҡсылар дивизияһы 212-се гвардия Рига уҡсылар полкы 3-сө уҡсылар батальоны комсоргы гвардия кесе сержанты Әхмәтов 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Бүләкләү ҡағыҙында полк командиры гвария полковнигы А. П. Воробьев А. П. былай итеп яҙа :
Һуғыш тамамланғандан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1947 йылда Мәскәү хәрби округы политсоставы курстарын, ә 1957 йылда — РСФСР Юғары Советы исемендәге Мәскәү пехота училищеһын тамамлай.
1948 йылдан батальон комсоргы, 1950 йылдан сәйәси бүлек буйынса рота командирының урынбаҫары, 1955 йылдан сәйәси бүлек буйынса дивизия начальнигының урыбаҫары, 1957 йылдан сәйәси бүлек буйынса дивизия мәктәбе начальнигы урынбаҫары, ә 1959 йылдан агитатор агитпункта Төньяҡ тимер юлының Мәскәү-Пассажирская станцияһы агитпункты агитаторы булып хеҙмәт итә. 1960 йылда Рязань ҡалаһы гарнизоны хәрби коменданты идаралығы тышҡы хеҙмәтенең офицеры итеп тәғәйенләнә. 1961 йылдың декабренән 1962 йылдың июленә ҡәҙәр Козельск ракета берекмәһе тышҡы хеҙмәтенең офицеры булып хеҙмәт итә.
1965 йылдан запаста. Воронежда йәшәй.
Кототып-Гун-Еган
Кототып-Гун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Гун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Благовещен монастыры (Түбәнге Новгород)
Благовещен монастыры — боронғо монастырь Түбәнге Новгородтағы боронғо монастырь, ХIII быуатта һалынған. Түбәнге Новгород районында, Ока йылғаһының уң ярында, Волга йылғаһына ҡушылған ерҙән алыҫ түгел урынлашҡан.
Тарих
Бөйөк кенәз Владимир Суздальский, кенәз Юрий Всеволодович һәм святитель Симон, Владимир епискобы, тарафынан 1221 йылда Түбәнге Новгородҡа нигеҙ һалған саҡта төҙөлә башлаған. 1229 йылда кенәз Пургас монастырҙы тулыһынса талай һәм яндыра, монахтарын үлтерә. Был хаҡта хәбәр йылъяҙмасыһы былай тип яҙа:
Йөҙ йыл үткәс монастырь тергеҙелә, әммә 1369 йылдың ҡышында ҡар ишелеү арҡаһында күп ҡаралтылары емерелә, унда йәшәүселәр һәләк була.
Яңы урындың тергеҙелеүе митрополит Алексий менән бәйле. Йылъяҙмаларға ярашлы, 1357 йылда ул Алтын Урҙаға барышлай Түбәнге Новгородҡа килә. Риүәйәттәр буйынса, Ока йылғаһынан йыраҡ түгел Благовещен монастыры емереклектәре тирәһендәге һыу сығанағы янында ял итергә туҡтай. Святитель Алексий, монастырь емереклектәрен күреп, ҡайғыра һәм үҙенә ант бирә: Урҙанан иҫән-һау ҡайтһам, бындағы монастырҙы Пресвятая Богородица Благовещениеһы хөрмәтенә терелтәсәкмен. Митрополитты Урҙанан хөрмәтләп ҡайтарып ебәрәләр, сөнки ул татар ханы Джанибек Тайдулланың ҡатынын һуҡырайыуҙан терелтә, шунлыҡтан Русь татарҙарҙың талау һөжүменән ҡотолоп тора. Митрополит Алексийҙың нәҙере 1370 йылда үтәлә.
Шул ваҡыттан бирле Благовещен монастыры митрополиттыҡы булып иҫәпләнә, ә патриархлыҡ барлыҡҡа килгәс (1589 й.) — патриарх йортона ҡарай һәм эре феодаль-хужалыҡ комплексына әйләнә.
Монастырь бағыусылары араһында генерал Алексей Петрович Ермоловтың туранан-тура ҡанбабаһы Осип Иванович Ермолов була. Осип Иванович бик диндар кеше булған. Үҙенең ышаныслы ялсылары менән дини байрамдар көндәрендә Благовещен монастырына ғибәҙәт ҡылырға барып йөрөгән. Монастырға һәр бер килгәнендә Осип Ермолов монахтарға бик күп бүләктәр: аҡса һәм аҙыҡ-түлек- килтергән. 1631 йылда Осип Иванович Ермолов баҡыйлыҡҡа күсә. Үлеме алдынан бер нисә йыл элек ул Благовещен монастырына монахлыҡҡа килә һәм үҙенең Теплый Стан биләмәһенең күп өлөшөн монастырға бүләк итә.
1649 йылда Благовещен соборында фреска биҙәүле дүрт ҡатлы иконостас төҙөлә. Һуңыраҡ — Успенский сиркәүе һәм Алексиевский сиркәүҙәре төҙөлә.
XVIII быуат монастырҙа кондактар яҙылған ҡулъяҙмалар табыла. Был кондакарь XII—ХIII быуаттарҙа Благовещен йәки Түбәнге Новгород рус гимны яҙылған кондак китабы тип атала. 1880 йылда монастырь сиркәүе Түбәнге Новгород архитекторы Р. Я Килевейн тарафынан яңыртыла.
1886 йылда монастырҙа бикләнеп йәшәүсе схиепископ Иеремия (Соловьев) ерләнә.
XX быуат.
Революциянан һуң монастырь ябыла. 1948-2005 йылдарҙа монастырҙың Алексиевский сиркәүендә Түбәнге Новгород планетарийы урынлашҡан була. Яңы монастыры башланы. 1993 йылда. Тәүҙә асыу монастыры дини училищеһы, изге синод ҡарары үҙгәртелә була ул. Ике йылдан һуң дини семинария һәм уның тәүге ректоры була атаһы рухи иеромонах Кирилл (Покровский)..
Святитель Алексий сиркәүен тергеҙгәндә 2007 йылда фарфор иконостас ҡуялар. Ундай фарфор иконостастар бер нисә ғибәҙәтханала: Мәскәүҙә, Валаамда, Екатеринбург ҡалаһында — бар. Түбәнге Новгородта бындай фарфор иконостас ҡуйыу беренсе тәжрибә булып тора.
2009 йылдың 7 апрелендә, Благовещение байрамында, Благовещен соборының боронғо рус сәнғәтенә ҡараған бер нисә уникаль ҡанбабалар иконалары: Авель, Исаак, Нух, Сиф, Енохтың һәм Авраамдың иконалары — изгеләндерелә.
2010 йылдан алып Прудищи ауылындағы Иоанн Предтеча сиркәүен тергеҙеүҙә монастырь мәхәлләһе кешеләре ярҙам күрһәтә.
2011 йылдың 7 майынды Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий преподобный Сергий Радонежский ғибәҙәтханаһын изгеләндерә.
Суфый (ауыл)
Географик урынлашыуы
Тиҙкүлмәк күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Суфый атамаһы 1811 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә теркәлгән 62 йәшлек Күҙәбайҙың атаһының исеме Суфый менән бәйле. Ауылдың башҡа атамалары ла бар — Сура һәм Алғаҙы. Һуңғыһы 1811 йылғы ревизияла теркәлгән 32 йәшлек Самхужа һәм 28 йәшлек Дауытхужа Алғазиндарҙың аталарының исеме менән бәйле.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (98 %) йәшәй.
Паук (йылға)
Паук — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,800 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ҡобан һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дан мемориалы (Алматы)
Дан мемориалы — Алматыла мемориаль комплекс, ул Бөйөк Ватан һуғышының 30-йыллығына 28 герой-панфиловсылар исемендәге паркта төҙөлгән. Комплекс сиктәрендә мәңгелек ут тоҡанған.
Тарихы
1974 йылда архитекторҙар Т. К. Басенов, Р. А. Сейдалин һәм В. Н. Ким тарафынан мемориаль комплекстың проекты төҙөлә, уны 28 герой-панфиловсылар исемендәге паркта урынлаштырыу планлаштырыла. Ҡаҙағстанда Совет власын урынлаштырыуға һәм совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенә арналған триптих, шулай уҡ мәңгелек ут өсөн махсус постамент төҙөү ҡарала.
2012 йылда беренсе тапҡыр Дан Мемориалының һәм уның төп элементтарының реставрацияһы үткәрелә Шул уҡ ваҡытта реконструкция сиктәрендә байтаҡ етешһеҙлектәр билдәләнә. Мәҫәлән, мемориалда яңы плиталар башта урынлаштырылғандарына төҫө һәм структураһы менән тура килмәй; хәрефтәр стелала тигеҙ беркетелмәгән. Айырым ойошма йәмәғәттәре семипалатин ҡарағайҙары ҡырҡып алынған, ә алмашҡа яңылары ултыртылмаған, был тәбиғи- архитектура композицияһын боҙа, тип әйтә.
Триптих
Мемориаль комплекс триптихтан ғибәрәт:
«Ант» горелефы йәш ҡыҙылармеецтың һәләк булған иптәштәренең аттарын алып китеп барыуын һүрәтләй. Мемориаль комплекстың төп күсәренең һул яғына урынлаштырылған. Горельеф алдында лабрадориттан ҙур һауыттарҙа герой-ҡалаларҙың тупрағы менән капсулалар урынлашҡан.
«Батырлыҡ» монументы — Мәскәүҙе күкрәктәре менән яҡлаған герой-панфиловсыларҙың образдары сағылдырылған. Подиумда горельеф баҡырға биҙәк баҫыу техникаһы менән башҡарылған, Советтар Союзы картаһы контурында 15 совет республикалары вәкилдәрен күрһәтелә. Подиумда панфилов дивизияһы политругының һүҙҙәре уйып яҙылған: «Рәсәй ҙур, ә сигенергә урын юҡ. Артта Мәскәү!».
Мәңгелек ут
Мәңгелек ут 1975 йылда мемориаль комплексты асыу ваҡытында тоҡандырыла.
1980 йылдан башлап Мәңгелек ут янында Бөйөк Еңеүҙең байрам көндәрендә ҡаланың иң яҡшы пионерҙарынан, комсомолсыларынан почетлы ҡарауыл ҡуйыла. Традиция 2010 йылда И. В. Панфилов исемендәге 54-се һанлы Ҡаҙаҡ-Рәсәй гимназияһының етәкселеге инициативаһы менән тергеҙелә, Хәтер вахтаһында ҡаланың 9-11 синыф уҡыусылары ҡатнаша
Мәңгелек ут янына традициялы рәүештә ҡаланың яңы өйләнешкән парҙары бара, әммә уларҙың ҡылыҡтары әленән-әле ризаһыҙлыҡ тыуҙыра
Ҡоро Сарана
Сухой Сарана — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарана йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лига (Устье ҡушылдығы)
Лига  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Смирнова Зинаида Ивановна
Смирнова Зинаида Ивановна (4 октябрь 1923 йыл) — совет санинструкторы, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Ленин (1944), Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, Флоренс Найтингейл исемендәге һәм башҡа миҙалдар менән наградлана. Бендеры ҡалаһының Почетлы гражданы (1974).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында яу яланынан 600-ҙән ашыу яралы һалдат һәм офицерҙы алып сыға.
Биографияһы
Зинаида Ивановна 1923 йылдың 4 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуа, һуңынан, 1937 йылда, уларҙың ғаиләһе Куйбышев ҡалаһына күсенә. Зинаида Смирнова мәктәптә белем ала, сандружинница һәм шәфҡәт туташтары курсында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда уға 18 йәш тулмаған була, әммә 1941 йылдың 16 июленән ул Ҡыҙыл Армия сафына алына. Санинструкторҙар әҙерләүҙең тиҙләтелгән курстарын үиә һәм бер айҙан фронтҡа оҙатыла, Смоленск ҡалаһын обороналауҙа, Мәскәү янындағы алышта ҡатнаша, Сталинград урамдарынан яралыа яугирҙарҙы алып сыға һәм уларға медицина ярҙамы күрһәтә. Һуңынан санинструктор, медицина хеҙмәте гвардия старшинаһы Смирнова Зинаида Ивановна 15-се Гвардия Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһына күсерелә. Харьков, Кривой Рог ҡалаларын азат итә һәм башҡа. Зинаида Ивановна 1943 йылдан ВКП(б)ағзаһы.
1944 йылдың апрелендә, Днестр йылғаһының уң ярында хәрби хәрәкәттәр ваҡытында Варница Смирнова ауылы районында иң станковый пулеметтан 20 немец һалдаты һәм офицерын юҡ итә, яу яланынан 20-нән ашыу яралы совет һалдатын һәм офицерын алып сыға. Батырлыҡтары өсөн, Варница плацдармындағы ҡаһарманлығы өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә.
Зинаида Ивановна Смирнова һуғыш яланынан барлығы 600-ҙән ашыу яраланған совет офицерын һәм һалдатын алып сыға, алты тапҡыр яралана, шул иҫәптән өс ауыр яра һәм ике контузия ала, госпиталдә дауалана. Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә. Алтынсы тапҡыр яраланғандан һуң (өсөнсө — ауыр) госпиталдән дауаланып сыҡҡас, 1944 йылдың октябрендә һуғыш инвалиды тигән докумен юбирелә. Куйбышев ҡалаһына ҡайта. Зинаида Ивановна институт тамамлай, Куйбышев өлкәһе Ставрополь ҡалаһында юридик консультацияла адвокат булып эшләй.
1971 йылда Флоренс Найтингейл исемендәге миҙалға лайыҡ була, 1974 йылда Зинаида Ивановна Смирноваға Бендеры ҡалаһының Почетлы гражданы тигән маҡтаулы исем бирелә.
Шәрҡиәт
Шәрҡиәт (ориенталистика) — Көнсығыш (Шәреҡ) илдәренең тарихын, иҡтисадын, әҙәбиәтен, телдәрен, сәнғәтен, динен, фәлсәфәһен, этнографияһын, матди һәм рухи мәҙәниәте ҡомартҡыларын өйрәнеүсе фәнни дисциплиналар тупланмаһы.
Шәрҡиәттең тармаҡтары
Африканистика, шәрҡиәттән айырылып, үҙ аллы дисциплинаға әүерелә,  кавказнамә менән дә шул хәл башланды.
Поветкин Владимир Иванович (музыка белгесе)
Поветкин Владимир Иванович (26 февраль 1943 йыл — 10 октябрь 2010 йыл) — музыка белгесе һәм реставратор, Новгородтың боронғо музыка үҙәгенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры.
Биографияһы
Владимир Иванович Поветкин 1943 йылдың 26 февралендә Сталинград өлкәһенең Солдатско-Степное ауылында тыуа. Әсәһе Байбакова Мария Федоровна уны яңғыҙы тәрбиәләй. Улар күп күсенә, Курск иҙа туҡталалар һәм Владимир Поветкин унда Художество-графика педагогия училищеһына уҡырға инә. Төньяҡ флотта хеҙмәт итә.
1969 йылда Новгород ҡалаһына күсә, Новгород музей-ҡурсаулығы менән хеҙмәттәшлек итә башлай, рәсем сәнғәте, графика һәм ағас скульптура менән шөғөлләнә.
1975 йылда Владимир Поветкин археологик ҡомартҡыларҙы — новгородтарҙың боронғо көнкүреш предметтарын шул иҫәптән музыка ҡоралдарын реконструкциялай һәм реставрациялай башлай. 1978 йылда ул лира рәүешендәге XI быуат уртаһы гуслиһының үҙенсәлекле яңғырашын үҙенең методикаһы буйынса тергеҙә. Был эше өсөн уның исеме Рәсәйҙең «Диво: чудеса, рекорды, достижения» рекордтар китабына индерелә. Һуңғараҡ туҙға яҙылған грамоталар ҙы реставрациялау менән шөғөлләнә. Славян донъяһындағы иң боронғо китапты — XI быуат Новгород Псалтырын тегреҙеүҙә ҡатнаша.
1990 йылда Боронғо музыка үҙәген ойоштора, тәүҙә ул Совет Мәҙәнәите фондында йәмәғт ойошмаһы булараҡ ҡына эшләй.
1991 йылдан үҙаллыға әйләнә. Боронғо музыка ҡоралдарын тергеҙеү буйынса оҫтахана булдырыу идеяһын Д. С. Лихачев та хуплай. Үҙәктең төп эше боронғо музыка сәнғәтен тикшереү һәм популярлаштырыуға бәйле. Поветкин күп тапҡырҙар Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә конференцияларҙа, оҫталыҡ дәрестәрендә, фестивалдәрҙә сығыш яһай.
Владимир Поветкин «Чело» журналын булдырыу инициаторҙарының береһе була, шулай уҡ журнал рубрикаларына иллюстрациялар эшләй.
Владимир Иванович Поветкин 2010 йылдың 10 октябрендә вафат була.
Реставраторҙы Бөйөк Новгородтың Көнбайыш зыяратында ерләйҙәр.
Хеҙмәттәре (һайланма)
Владимир Иванович Поветкин музыка археологияһы, этнография һәм фольклор буйынса күп һанлы хеҙмәттәр авторы.
И Поветкиндың тулы хеҙмәттәре библиографияһы
Фекерҙәр
Академик Валентин Лаврентьевич Янин Владимир Поветкин тураһында бына нимә ти:
Чвахун-бак
Чвахун-бак — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сулак йылғаһының уң ярына тамағынан 149 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бейгилде (Балтас районы)
Бейгилде (Бигильдино) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше. Почта индексы — 452991, ОКАТО коды — 80208834002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (66 %) һәм татарҙар (33 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Бөгөнгө көндә ауылда башланғыс мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, мәсет бар.
Ауыл урамдары
2. Комсомол урамы. (улица Комсомольская)
3. Космонавтар урамы (улица Космонавтов) ( улица )
4. Октябрь урамы (улица Октябрьская) ( улица )
5. Баҡса тыҡрағы (переулок Садовый) ( переулок )
Субаев Фәтих Йосоп улы
Биографияһы
Фәтих Йосоп улы Субаев 1911 йылдың 5 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районының Ҡыҫҡайылға ауылында тыуа. Белеме — тулы булмаған урта.
1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1946 йылда — Башҡорт АССР-ы Эске эштәр министрлығының холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колониялары идаралығы водителе, 1950 йылда — Өфөлә Тауарҙарын күмәртәләп һатыу идаралығы водителе, 1955 йылдан — РСФСР-ҙың Автомобиль транспорты һәм шоссе юлдары министрлығының Өфөләге 1222-се автоколоннаһы водителе һәм бригадиры.
Йөк ташыу буйынса ете йыллыҡ планын (1959—1965) 130 процентҡа үтәй, һуңғы йылда ғына 1336 тонна йөк ташый, 207 774 тонна-километр эшләй. Ваҡытында техник тәрбиәләү, дөрөҫ ҡулланыу һөҙөмтәһендә уның автомобиле капиталь ремонтһыҙ 430 мең километр үтә (норма — 107 мең километр). Ошо ваҡыт эсендә 18 автошина, 500 һумлыҡ материал һәм запас частар, 2 200 литр яғыулыҡ экономиялай. Капиталь ремонтта ғына 3 мең һумдан ашыу экономия яһала.
Йыл һайын бригадаһы менән бергә Ф. Й. Субаев ауыл хужалығы продукцияһын йыйыуҙа һәм сығарыуҙа ҡатнаша. Республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарҙа ауыр климат шарттарына ҡарамаҫтан, бригада йөк ташыу планын 100—115 процентҡа, бригадир үҙе 125 һәм унан да күберәк процентҡа үтәй.
Ете йыллыҡ план заданиеһын үтәүҙәге ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 5 октябрендәге Указы менән «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
1971 йылда пенсияға киткәнгә тиклем 1222-се автоколонна бригадиры булып эшләй.
Почетлы автотранспортсы (1970).
1978 йылдың 26 сентябрендә вафат була.
Оло Сыр-Яга
Оло Сыр-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыр-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вознесенка (Йылайыр районы)
Вознесенка (Вознесенский) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453684, ОКАТО коды — 80227836002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе
Ҡоншаҡ ауыл биләмәһе — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районы муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡоншаҡ ауылы.
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 12 ноябрендәге 288-ЗО номерлы «Ҡоншаҡ муниципаль районы һәм уның составындағы ауыл биләмәләренең статусы һәм сиктәре тураһында» Закон менән билдәләнгән
Мулевка (Кама ҡушылдығы)
Мулевка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котухта
Котухта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1488/4/59/141/64 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Мулевка (Кама ҡушылдығы)
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Котухта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балыҡ Биҫтәһе
Балыҡ Биҫтәһе — Татарстан Республикаһындағы Балыҡ Биҫтәһе районының үҙәге.
Суховилялка
Суховилялка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барҙым йылғаһының һул ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биҡҡол (Арғаяш районы)
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 258 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 135 ир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (97 %) йәшәй.
Ауыл инфраструктураһы
Ауылда фельдшер-акушер пункты, китапхана бар
Ференц Деак (сәйәсмән)
Фе́ренц Де́ак (Deák Ferenc;,  — , ) — 19 быуат Венгрия сәйәсмәне. 1867 йылда төҙөлгән Австрия һәм Венгрия килешеүе «атаһы».
Биографияһы
Ференц Деак Ференц Деак (атаһы) менән Эржебет Шибриктың алтынсы балаһы булып донъяға килгән. Ференцты тапҡанда әсәһе үлеп китә, 1808 йылға тиклем малай атаһының туғаны Йожеф Деактың ғаиләһендә Залатарнокта тәрбиәләнә, шунан һуң кесе ҡустыларын оло ағаһы һәм апалары үҙ тәрбиәһенә ала(Антал, Йозефа һәм Клара).
1817 йылда Ференц Деак Дьерҙағы Королдең фәндәр академияһына уҡырға инә. 1817—1819 йылдарҙа философия факультетында уҡый, үҙ аллы конституция һәм хоҡуҡ тарихын өйрәнә. Пешт ҡалаһында хоҡуҡ буйынса ике йыллыҡ практика үтә. 1823 йылда юрист дипломын ала. Деак әҙәбиәт ярата һәм Шандор Кишфалуди менән Михай Вёрёшмарти шиғырҙарын яратып уҡый. Вёрёшмарти менән Деак башта хат алыша, һуңыраҡ шәхсән танышып, уның менән дуҫлашып китә. 1839 йылда Венгрия фәндәр академияһының ағзаһы итеп һайлана, 1855 йылда уның президенты булып китә.
1824—1832 йылдарҙа Ференц Деак Зала зала комитатында адвокат һәм етемдәр эше буйынса комитет секретаре булып эшләй. 1833 йылда Ференц Деак ағаһы Анталдың урынына Братиславаға Венгрия сеймы вәкиле булып китә һәм оппозицияға ҡушыла. Ул крәҫтәиндәрҙең хоҡуғын яҡлай, һүҙ һәм дин һайлау азатлығы, үлем язаһын бөтөрөү өсөн көрәшә. Оппозицияла булған эшмәкәрҙәрҙе ул Деак партияһына берләштерә һәм уның етәксеһе була. 1848 йылда тәүге Лайош Баттяни Венгр хөкүмәтендә Ференц Деак юстиция министры вазифаһына тәғәйенләнә.
Венгриялағы 1848—1849 йылдарҙағы революция венгр халҡының азатлығы өсөн көрәшкә әйләнгәс, Деак Венгрия хөкүмәте менән Вена араһында аралашсы булырға тырышып ҡарай. Был һөйләшеүҙәр һөҙөмтә бирмәгәс, Деак Кехидакустандәге биләмәһенә ҡайтып китә. Революция еңелгәс, Деак Габсбургтарға ҡаршы пассив көрәш алып барырға өндәй. 1854 йылда ул ер- мөлкәтен һатып, Пештҡа күсеп килә. 1861 йылда вәкилдәр йыйылышына Деак Пешт ҡалаһы вәкиле булып һайлана. Деакка тәү сиратта Йожеф Этвёш һәм Иштван Сеченьи ярҙам итә.
1865 йылдың 15 апрелендә «Pesti Napló» гәзитендә Деактың киң билдәле булып киткән, Австрия менән Венгрия араһында килешеүгә тәүге юл ярған «Пасха мәҡәләһе» сыға. 1867 йылдан һуң Деак Граждан кодексын әҙерләүгә ҙур өлөш индерә, һуңынан ҙур сәйәсәттә ҡатнашмай. 1876 йылдың 28 ғинуарында йөрәк сиренән вафат була. Деак Керепеши зыяратында ерләнгән. Ференц Деак исеме Венгрия баш ҡалаһының бер үҙәк майҙанына бирелгән, унан йыраҡ түгел урынлашҡан Будапешт метроһының үҙәк станцияһы Деак Ференц исемен йөрөтә.
Йөйәк (йылға)
Йөйәк йылғаһы (варианты — Зөйәк йылғаһы, урыҫса — Зуячка) — Башҡортостандың Белорет районы Урал тауы Елмерҙәк һыртынан баш алған йылға.
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама бассейны округына инә, сығанаҡ башынан алып тамағына тиклем Эҫем һыу хужалығы участкаһы, Ағиҙел йылға бассейны тармағы. Кама йылғаһының йылға бассейнын инә.
Оҙонлоғо 95 саҡрым. Йөйәк ауылының түбән яғына килеп ҡоя. Тау йылғаларына хас булғанса, шаршылы, тиҙ ағымлы, һалҡын һыулы таҙа йылға.
Ул Өфө-Белорет шоссе юлын киҫеп үтә, уның аша күпер һалынған. Был урындан Йөйәк ауылына 17 саҡрым ҡала.
Этимологияһы
Йылға исеме «Йөй» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Башҡорт халҡы йылғаларға исемде йыш ҡына уның сифаты буйынса ҡушҡан. Йылға яҙ көнө ярҙарынан сығып, ярҙы ашап икенсе ерҙән аға, ә элекке йырҙа үлән баҫып бөтөп ерҙә «йөй»ҙәр ҡалдыра. Ауыл янындағы Аҡтау башынан йылға тамағына табан ҡараһаң, яландар шундай «йөйҙәр» менән сыбарланған.
Йөйәк һөйәктән барлыҡҡа килгән, йылғаға ҡорбан итеп салған малдың һөйәген ташлағандар тигән вариант бар.
Ошо ауылда үҫеп, мәктәбен тамамлаған яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың йәнә бер фаразы бар. Монгол телендә «зөөг» һүҙе — «һыуыҡ» тигәнде аңлата, ә «з» менән «й» телдә сиралашып килеүсән.
Йөйәк-Йайыҡ-Эйек исемдәре оҡшашлығынан сығып уның исеме төрки телдәрҙә йәйек йылға тигән мәғәнәлә ҡарарға ла булыр ине, тик Йөйәк йылғаһы бик киң түгел. Боронғо төрки телдәрҙә ыдук//ыйык «изге» йылға тигәнде аңлатыуын иҫәпкә алып ошо вариант та иғтибарға лайыҡ, тиергә була. Әлегә Йөйәк ауылы халҡы башлыса тәүге вариантты иң дөрөҫө тип иҫәпләй.
Ауылдың йылғаға бәйле тарихы
Ауылдың исеме шул исемдәге йылғанан алынған. Ауыл ун туғыҙынсы быуаттың утыҙынсы йылдарына тиклем Йөйәк йылғаһы буйлап дүрт урында теркәлә, алтмышынсы йылдарҙа өс бер исемле ауыл була.
Йөйәк йылғаһы буйындағы иң ҙур майҙанлы Оло ялан тигән урында Изгеләр зыяраты (Яҡшылар зыяраты тип тә йөрөтәләр)бар. Унда бөтә Ҡатай еренән күренекле кешеләрҙе килтереп ҡуйғандар.
«Йөйәк» "Зөйәк"кә урыҫсанан башҡортсаға калькаланыуынан килеп сыҡҡан. Ун һигеҙенсе- ун туғыҙынсы быуат урыҫ документтарында ауыл Зюяково тип яҙыла, төркисәнән урыҫсаға бер тәржемәлә Юяково варианты бар. Тимәк, ауыл исеме урыҫсаға Юяково-Зюяково тип ауҙарылған, һуңғараҡ урыҫ теленә тағы ла яраҡлаштырылып Зуяковоға әйләнгән. Ауылдың ике төрлө атап йөрөтөлөүе совет власы урынлашҡас барлыҡҡа килгән (өлкән быуын тик Йөйәк формаһын ҡулланды).
Ҡушылдыҡтары
Йөйәккә Сәкәшле йылғаһы ҡоя. Сәкәшле (бәхәсле, талашлы) — сәкәшеү һүҙенән барлыҡҡа килгән. Был урында ер өсөн бәхәс сығып талашҡандар. Йылғаның ике ярынан да тау буйҙарынан бик күп шишмәләр ҡоя - Ағуй, Ҡаршылма(ҡар шылмалы тау), Ҡайынтүш, Һыуыҡйылға, Машай, Тирҫүңер, Көҙгөйорт.
Йылғаның экологияһын һаҡлау
Яҙыусы, эшҡыуар һәм сәйәхәтсе Камил Йыһаншин 1993 йылда РБ-ның ҡырағай йәнлектәрен һаҡлау фонды асҡан. 2005 йылда Фонд ярҙамында «Зуячка» тип аталған һунарсылыҡ хужалығы ойошторола, ул 16 мең гектарлап ерҙе үҙ эсенә ала, Йөйәк йылғаһы һәм башҡа ваҡ йылғалар уның биләмәһенә инә.
Энжерук
Энжерук — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Андийское Койсу йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Псебе (Нечепсухо ҡушылдығы)
Псебе — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нечепсухо йылғаһының һул ярына тамағынан 3,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Небеговка
Небеговка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сарапулка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Приют (Бәләбәй районы)
Приют (Приютово) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы эшселәр ҡасабаһы. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20891 кеше. Почта индексы — 452017, 452018, ОКАТО коды — 80 209 565. Ҡасабала «Газпром трансгаз Өфө» яуаплығы сикләнғән йәмғиәттең линия-производство идаралығы (ЛПУ) урынлашҡан. Идаралыҡ Төмән өлкәһенән килгән нефть һәм газ үткәргесте хеҙмәтләндерә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Приют — ҡала тибындағы ҡасаба, Приют ҡасаба Советы үҙәге, тимер юл станцияһы. Бәләбәй ҡалаһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 26 саҡрым алыҫлыҡта Куйбышев тимер юлында, Бәләбәй—Йәрмәкәй— Приют автомобиль юлында урынлашҡан. Приютта «Приют нефть сығарыуҙы автоматлаштырыу идаралығы», «„Нефтестроймонтаж“ Приют идаралығы», «Газпром Трансгаз Уфа» ЯСЙ‑ның Приют магистраль газ үткәргестәре линия‑производство идаралығы, Шкапов газ эшкәртеү заводы, «Башнефть» АНК‑ның «Башнефть—Ишембай» филиалы, Нефтекама нефть промыслаһы ҡорамалдары заводы филиалы эшләй. Музыка, художество мәктәптәре һәм 3 урта мәктәп, 6 балалар баҡсаһы, Балалар ижады үҙәге, спорт‑һауыҡтырыу комплексы, туберкулёзға ҡаршы дауахана, мәҙәниәт йорто, 2 китапхана, мәсет, Тихвин Божья Матерь иконаһы ҡорамы бар. Ҡасабаны XIX башында Бәләбәй өйәҙендә урыҫ крәҫтиәндәре бәләкәй ауыл булараҡ нигеҙләй. Йорт исеме менән билдәле булған. 1865 йылда 14 йортта 82 кеше йәшәгән. Халыҡ игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Һыу тирмәне булған. 1906 йылда ел тирмәне, мөгәзәй теркәлгән. 1920 йылда Приют ауылында — 147 кеше, Приют Станцияһында — 118 кеше, Приют (341 кеше) ҡасабалары иҫәпкә алынған. 1939 йылда Приют Станцияһында — 1082 кеше, Приют (115 кеше) ҡасабалары теркәлгән. XX башында Приютҡа Любино ауылы, 1956 йылда — Приют МТС‑ы ҡасабаһы , 1959 йылда — Болан ауылы, 2005 йылда Кесе Приют, Плодопитомник ҡасабалары ҡушылған. Приютово Шкапов нефть ятҡылығы эшкәртелгән ваҡытта үҫеш ала. 1930—1932 йылдарҙа — Приют районының административ үҙәге, 1956—2004 йылдарҙа Бәләбәй ҡалаһы составына ингән. 1956 йылдан хәҙерге статусын ала. Халҡы: 1906 йылда — 104 кеше; 1920 йылда — 606 кеше; 1939 йылда — 1250 кеше; 1959 йылда — 20468 кеше; 1989 йылда — 19262 кеше; 2002 йылда — 21150 кеше; 2010 йылда — 20891 кеше. Урыҫтар, татарҙар, сыуаштар, башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Исемдәре:
ВЛКСМ-дың 50 йыллыҡ урамы (50 лет ВЛКСМ (улица))
Автомобилист (тер. ГСК) (Автомобилист (тер. ГСК))
Аксаков урамы) (Аксакова (улица))
Дауахана урамы (Больничная (улица))
Ҙур баҡса урамы (Большая Садовая (улица))
Болон быуаһы территорияһы (Булановский пруд (территория))
Буровая урамы (Буровая (улица))
Вокзаль урамы Вокзальная (улица)
Икенсе (Көнбайышй мкр.) урамы (Вторая (Западный мкр.) (улица))
Картлос
Картлос (ქართლოს) — грузин халҡының легендар ата-бабаһы, Картлиға нигеҙ һалыусы, Фогарма ырыуынан. Әрмәндәрҙең легендар ата-бабаһы Хайостың ҡустыһы.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Газовик (тер. ГСК) (Газовик (тер. ГСК))
Картлос
Иң баштағы таралып ултырыу
Леонти Мровели «Картли батшалары тормошо» йылъяҙмаһында былай тип яҙа :
Картлос Вариҫтары
Мровели Картлостың түбәндәге вариҫтарын телгә ала:
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Ғәйнуллин урамы Гайнуллина (улица))
Гарант (тер. ГСК) (Гарант (тер. ГСК)
Ҡәнәфер (тер. СНТ) (Гвоздика (тер. СНТ))
Гоголь урамы (Гоголя (улица))
Горизонт (тер. ГСК) (Горизонт (тер. ГСК))
Горький урамы (Горького (улица))
Дуҫлыҡ урамы (Дружбы (улица))
Тимербетон (тер. СНТ) (Железобетон (тер. СНТ))
Законтурник (тер. СНТ) (Законтурник (тер. СНТ))
Көнбайыш урамы (Западная (улица))
Көнбайыш (микрорайон) (Западный (микрорайон))
Йылға аръяғы урамы (Заречная (улица))
Йәшел урам (Зеленая (улица))
Еләкле урамы (Земляничная (улица))
Зерновик (тер. СНТ) (Зерновик (тер. СНТ))
Талҡай (тер. СНТ) (Ивушка (тер. СНТ))
Калинин урамы (Калинина (улица))
Карла Маркс урамы (Карла Маркса (улица))
Карцев урамы (Карцева (улица))
Карцева тыҡрығы (Карцева (переулок))
Квант (тер. ГСК) (Квант (тер. ГСК))
Киров урамы (Кирова (улица))
Башаҡ (тер. СНТ) (Колос (тер. СНТ))
Коммунальник (тер. СНТ) (Коммунальник (тер. СНТ))
Комсомол урамы (Комсомольская (улица))
Крупская ураамы (Крупской (улица))
Куйбышев урамы (Куйбышева (улица))
Урман урамы (Лесная (улица))
Туғай урамы (Луговая (улица))
Магистраль урамы ((Магистральная (улица))
Кесе-Приют (тер. ГСК) (Мало-Приютово (тер. ГСК))
Матросов урамы (Матросова (улица))
Матросов (тер. ГСК) (Матросово (тер. ГСК))
Маяковский урамы (Маяковского (улица))
Милиция (тер. СНТ) (Милиция (тер. СНТ))
Монтажник 1 (тер. СНТ) (Монтажник 1 (тер. СНТ))
Монтажник-2 (тер. СНТ) (Монтажник-2 (тер. СНТ))
Муса Йәлил урамы (Мусы Джалиля (улица))
Некрасов урамы (Некрасова (улица))
Нефтяник 2 (тер. СНТ) (Нефтяник 2 (тер. СНТ))
Нефтяник-1 (тер. СНТ) (Нефтяник-1 (тер. СНТ))
Нефтяниктар урамы (Нефтяников (улица))
Йәшелсә баҡсаһы урамы (Огородная (улица))
Парамонов урамы (Парамонова (улица))
Пархоменко урамы (Пархоменко (улица))
Беренсе (Төҙөүсе 1 тер. СНТ) урамы (Первая (Строитель 1 тер. СНТ) (улица))
Беренсе май урамы (Первомайская (улица))
Урман аҫты урамы (Подлесная (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица))
Пролетар урамы (Пролетарская (улица))
Быуа (тер. ГСК) (Прудное (тер. ГСК))
Пугачев урамы (Пугачева (улица))
Пушкин урамы (Пушкина (улица))
Эшсе урамы (Рабочая (улица))
Йәйғор урамы (Радужная (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Нухов Фәрит Әйүп улы (21 март 1930 йыл — 19 март 1990 йыл) — Өфө моторҙар эшләү заводының авиация двигателдәрен слесарь-йыйыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. Башҡорт АССР-ының унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1980—1990).
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Шишмә урамы (Родниковая (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Фәрит Әйүп улы Нухов 1930 йылдың 21 мартында Башҡорт АССР-ының Иглин районының Иҫке Меңетәр ауылында тыуған. Шунда уҡ уның ауыр бала сағы үткән
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Баҡса урамы (Садовая (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Әсәһе, Вафия Сөләймән ҡыҙы, ҡаты ауырыған. Атаһы һуғыштың тәүге ваҡытында ауыл Советы рәйесе һәм колхоз рәйесе булып эшләгән. Нуховтар ғаиләһендә өлкән ағайҙары һәм апайҙары булған, тик улар һуғышҡа тиклем Өфөгә эшкә сығып киткән.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Сөгөлдөр пункты (Свеклопункт (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
1946 йылда ул Өфөгә ағалары янына китә. Һуғыштан һуңғы ике йылда техникумда уҡый.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Свердлов урамы (Свердлова (улица))
Ирек урамы (Свободы (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында слесарь- йыйыусы булып башлай. 1950—1954 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтҡандан һуң туған заводында слесарь, авиация двигателдәрен йыйыусы-слесарь була.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Төньяҡ урам (Северная (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Йыйыу цехының иң ҡатмарлы участкаларында эшләй һәм норманы 120—130 процентҡа еткерә. Яҡшы күрһәткестәре өсөн 1963 йылда уға «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» маҡтаулы исем бирелә. «Хеҙмәт батырлығы өсөн. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыллығы уңайынан» миҙалы менән бүләкләнә.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Төньяҡ (тер. ГСК) (Северное (тер. ГСК))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
1972 йылда Өфө моторҙар эшләү заводының Почёт таҡтаһына индерелә. 1972 йылда шәхси келәймә менән эшләү хоҡуғын яулай, 1973 йылда «Сифат алдынғыһы» тигән исем бирелә.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Ауыл хужалығы техникаһы (тер. СНТ) (Сельхозтехника (тер. СНТ))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Туғыҙынсы биш йыллыҡта етештереүҙә юғары күрһәткестәре һәм планды ваҡытынан алда үтәгәне өсөн СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1975 йылдың 19 декабрендә Фәрит Әйүп улы Нуховҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Совет урамы (Советская (улица))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
1990 йылға тиклем Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһенең слесары-йыйыусыһы булып эшләй.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Теләктәшлек (тер. СНТ) (Содружество (тер.СНТ))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ының унынсы һәм ун беренсе саҡырылыш (1980—1990) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Теләктәшлек (тер. ГСК) (Содружество (тер. ГСК))
Нухов Фәрит Әйүп улы
Биографияһы
Фәрит Әйүп улы Нухов 1990 йылдың 19 мартында вафат була.
Приют (Бәләбәй районы)
Урамдары
Ҡояшлы урамы (Солнечная (улица))
Ҡарағайлыҡ (тер. СНТ) ({{lang-ru|Сосновый бор (тер. СНТ)})
Төҙөүселәр урамы (Строителей (улица))
Төҙөүсе (тер. ГСК) (Строитель (тер. ГСК))
Төҙөүсе 1 (тер. СНТ) (Строитель 1 (тер. СНТ))
Техник тәьмин итеү (тер.СНТ) (Техснаб (тер.СНТ))
Техник тәьмин итеү (Техснабская (улица))
Толстой урамы (Толстого (улица))
Транспорт урамы (Транспортная (улица))
Өсөнсө (Көнбайыш мкр.) (Третья (Западный мкр.))
Хеҙмәт урамы (Трудовая (улица))
Хеҙмәт тыҡрығы (Трудовой ( переулок))
Тупик урамы (Тупиковая (улица ))
Уралочка (тер. СНТ ) (Уралочка (тер. СНТ))
Урал урамы (Уральская (улица))
Факел (тер. СНТ) (Факел (тер. СНТ))
Сәскә урамы (Цветочная (улица))
Чапаев тыҡрығы (Чапаева (переулок))
Чернышевский урамы (Чернышевского (улица))
Чехов урамы (Чехова (улица))
Швейник (тер. СНТ) (Швейник (тер. СНТ))
Шевченко урамы (Шевченко (улица))
Школы ( тер.СНТ) (Школы (тер. СНТ))
Элеватор урамы (Элеваторная (улица))
Элеватор (тер. ГСК) (Элеваторное (тер. ГСК))
Электрик (тер. СНТ) (Электрик (тер.СНТ))
Яковлев урамы (Яковлева (улица))
Ярославский урамы (Ярославского (улица))
Аксаков исемендәге тыҡрыҡ (имени Аксакова (переулок))
Лихута
Лихута — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерехта йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).