cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиҙлек
Тиҙлек өсөн Галилей һәм Лоренц үҙгәртеүҙәре
Ньютондың классик механикаһында тиҙлектәр бер инерциаль иҫәпләү системаһынан икенсеһенә күскәндә Галилей үҙгәртеүҙәренә ярашлы үҙгәрәләр. Әгәр есемдең тиҙлеге S иҫәпләү системаһында \vec v-ға тигеҙ булһа, ә S' иҫәпләү системаһының S иҫәпләү системаһына ҡарата тиҙлеге \vec u-ға тигеҙ булһа, есемдең S' иҫәпләү системаһына күскәндә тиҙлеге
Яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡын тиҙлектәр өсөн, Галилей үҙгәртеүҙәре дөрөҫ булмай башлай. S системаһынан S' системаһына күскәндә тиҙлек өсөн Лоренц үҙгәртеүҙәрен ҡулланырға кәрәк :
\vec u тиҙлеге S системаһының x күсәре буйлап йүнәлгән тип уйлағанда. Релятивистик булмаған тиҙлектәр сигендә Лоренц үҙгәртеүҙәре Галилей үҙгәртеүҙәренә ҡайтып ҡала.
Дүрт үлсәмле тиҙлек
Тиҙлек төшөнсәһенең дөйөмләштереүҙәренең береһе булып дүрт үлсәмле тиҙлек (релятивистстик механикала тора ). Махсус сағыштырмалылыҡ теорияһында һәр ваҡиғаға Минковский арауығының нөктәһе ярашлы ҡуйыла, уның өс координатаһы өс үлсәмле Евклид арауығының Декарт координаталары, ә дүртенсе ― ваҡыт координатаһы c t, бында c ― яҡтылыҡ тиҙлеге, t ― ваҡиға ваҡыты. Дүрт үлсәмле тиҙлек векторының компоненттары өс үлсәмле тиҙлек векторы проекцияларына түбәндәгесә бәйле. :
Дүрт үлсәмле тиҙлек векторы ваҡытҡа оҡшаш вектор, йәғни яҡтылыҡ конусының эсендә ята.
Шулай уҡ дүртимпульс төшөнсәһе бар, уның ваҡытлы компоненты E/c-ға тигеҙ (бында E — энергия). Дүрт үлсәмле импульс өсөн түбәндәге тигеҙлек үтәлә : бында v_i — дүрт үлсәмле тиҙлек.
Киуй
Киуй — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Тиҙлек
«Йәһәтлек» төшөнсәһе
бында  — арктангенс, йәки гиперболик арктангенс. Тиҙлек яҡтылыҡ тиҙлегенә яҡынайғанда йәһәтлек сикһеҙлеккә ынтыла. Лоренц үҙгәртеүен ҡулланырға кәрәк булған тиҙлектән айырмалы рәүештә, йәһәтлек аддитив, йәғни
Антигуа-Гуатемала
Антигуа-Гуатемала йәки Ла-Антигуа (Antigua Guatemala, «Боронғо Гватемала» тигәнде аңлата) — колониаль   Гватемаланың баш ҡалаһы,  1533 метр бейеклектә урынлашҡан. Хәҙер илдең көньяҡ-көнбайышындағы Сакатепекес департаментының административ үҙәге, Халҡы  34685 кеше тәшкил итә. (2007).
Тиҙлек
«Йәһәтлек» төшөнсәһе
бында \theta_0 — S' иҫәпләү системаһының S иҫәпләү системаһына ҡарата йәһәтлеге.
Антигуа-Гуатемала
Тарихы
Сантьяго де лос-Кабальерос ҡалаһына конкистадор Педро де Альварадо 1527 йылда нигеҙ һала. 1542 йылда Агуа вулканы урғылған ваҡытта ауыл мондоҙ ағыны менән юҡҡа сыға (хәҙер бында Сьюдад-Вьеха ауылы, йәки «иҫке ҡала»). Провиницяның баш ҡалаһы яңы урынға күсерелә, ул хәҙер Антигуа-Гуатемаланы биләй.
Тиҙлек
Космик тиҙлектәр
Күк механикаһы Ҡояш системаһы есемдәренең һәм башҡа Күк есемдәренең тәртибен өйрәнә. Яһалма космик есемдәрҙең хәрәкәте астродинамикала өйрәнелә. Шул уҡ ваҡытта есемдәрҙең хәрәкәтенең бер нисә варианты ҡарала, уларҙың һәр береһенә билдәле бер тиҙлек бирергә кәрәк. Юлдашты түңәрәк орбитаға сығарыу өсөн уға беренсе космик тиҙлек бирергә кәрәк (мәҫәлән, Ерҙең яһалма юлдашы); преодолеть гравитацион тартыу көсөн еңеү өсөн икенсе космик тиҙлек бирергә кәрәк (мәҫәлән, Ерҙән осоролған, уның орбитаһынан сыҡҡан, ләкин Ҡояш системаһында ҡалған объект); өсөнсө космик тиҙлек, йондоҙҙоң тартыу көсөн еңеп, йондоҙ системаһын ташлап китеү өсөн кәрәк (мәҫәлән, Ерҙән осоролған, уның орбитаһынан һәм Ҡояш системаһы сиктәренән сыҡҡан объект); дүртенсе космик тиҙлек галактиканы ташлап китергә мөмкинлек бирәсәк.
Антигуа-Гуатемала
Тарихы
Сантьяго оҙаҡ ваҡыт Мехико һәм Лима араһында испан дәүләтенең ҙур үҙәге булып хеҙмәт итә. XVIII быуатта уның халҡы  60 меңгә етә. 1676 йылдан университет, 1660 йылдан башлап китап баҫыу эшләй.
Тиҙлек
Космик тиҙлектәр
Күк механикаһында Орбиталь тиҙлек тип есемдең система бариүҙәге (Барицентр — бариүҙәк — Ҡояш системаһының масса үҙәге) тирәләй әйләнеү тиҙлеген аңлайҙар.
Антигуа-Гуатемала
Тарихы
Антигуа-Гуатемала «Панчой» үҙәнендә ята, «күл үҙәне» тип тәржемәләнә. Ҡала биналарының күп өлөшөн урта быуат архитекторы Хуан Батсита Антонелли проектлаған. Сантьяго сәйәси һәм дини баш ҡала, Яңы Испанияла король власының  терәге була. Ҡалала өс ирҙәр монастыры: Санто-Дминго, Сан-Франциско һәм Ла Мерсед, һәм бер ҡатын-ҡыҙҙар  монастыры төҙөлә. Индеецтар халҡы католицизмды теләп ҡабул итә, әммә шул уҡ ваҡытта үҙҙәренең ғөрөф-ғәҙәттәрен һаҡлап ҡала: айҙың һәр 20-се көнөндә боронғо аллаһтарға арналған байрамдар үткәрә.
Киуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Тиҙлек
Тауыш тиҙлеге
Тауыш тиҙлеге — мөхиттең һығылмалылығы һәм тығыҙлығы менән билдәләнгән һығылмалы тулҡындарҙың мөхиттә таралыу тиҙлеге. Тауыш тиҙлеге даими дәүмәл түгел һәм температураға (газдарҙа), тулҡындың таралыу йүнәлешенә (монокристалдарҙа) бәйле. Бирелгән тышҡы шарттарҙа ғәҙәттә тулҡын йышлығына һәм уның амплитудаһына бәйле түгел. Был үтәлмәгән осраҡта һәм тауыш тиҙлеге йышлыҡҡа бәйле булһа, тауыш дисперсияһы тураһында һүҙ бара. Беренсе тапҡыр Уильям Дерхам тарафынан үлсәнгән. Ҡағиҙә булараҡ, газдарҙа тауыш тиҙлеге шыйыҡсаларҙағынан бәләкәйерәк, ә шыйыҡсаларҙа тауыш тиҙлеге ҡаты есемдәрҙәгенән бәләкәйерәк, шуға күрә газды шыйығайтҡанда тауыш тиҙлеге арта.
Газ ағымының бирелгән нөктәләге ағым тиҙлегенең хәрәкәт итеүсе мөхиттә урындағы тауыштың таралыу тиҙлегенә нисбәте австрия ғалимы Эрнст Мах исеме буйынса Мах һаны тип атала. Ябайыраҡ әйткәндә, 1 атм баҫымында 1 Махҡа ярашлы тиҙлек (ерҙә диңгеҙ кимәлендә), тауыштың һауалағы тиҙлегенә тигеҙ була. Аппараттарҙың тауыш тиҙлегенә тиңләтелгән тиҙлек менән хәрәкәте тауыш барьеры тип аталған бер нисә күренеш оҙатыуында бара. 1,2-нән алып 5-кә тиклемге Мах тиҙлектәр тауыштан шәберәк тиҙлек тип атала, 5 Махтан юғарыраҡ тиҙлектәр — Гипертауышлы тиҙлек тип аталалар.
Елена Карлеуша
Елена Карлеуша (Jелена Карлеуша; 17.08.1978, Белград, Югославия Федератив социалистик Республикаһы) — Сербия йырсыһы.
Тиҙлек
Яҡтылыҡ тиҙлеге
Вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге — электромагнит тулҡындарының вакуумдағы таралыу тиҙлегенең абсолют дәүмәле. Ғәҙәти «c» латин хәрефе менән тамғалана ([це] тип уҡыла). Вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге — фундаменталь даими, инерциаль иҫәпләү системаһын (ИСО) һайлауға бәйле түгел. Ул Фундаменталь физичк даимиларға инә, айырым есемдәрҙе йәки ҡырҙарҙы ғына түгел, ә арауыҡ-ваҡыттың үҙсәнлектәрен тулыһынса характерлай. Хәҙерге заман ҡарашы буйынса, вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге — предельная скорость движения киҫәксәләр хәрәкәтенең һәм үҙ-ара тәьҫирләүеү таралыуының сикке тиҙлеге.
Киуй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тиҙлек
Яҡтылыҡ тиҙлеге
Яҡтылыҡ тиҙлеген иң теүәл үлсәү 299,792,458 ± 1,2 м/с эталон метр нигеҙендә 1975 йылда башҡарыла. Хәҙер метрҙың хәҙерге заман билдәләмәһе айҡанлы яҡтылыҡ тиҙлеге теүәл 299792458 м/с тип иҫәпләнә.
Гравитация тиҙлеге
Гравитация тиҙлеге — гравитацион йоғонтоноң, ҡуҙғыуҙарҙың һәм тулҡындарҙың таралыу тиҙлеге. Хәҙергә тиклем эксперименталь юл менән билдәләнмәгән көйө ҡала, әммә дөйөм сағыштырмалыҡ теориһына ярашлы яҡтылыҡ тиҙлеге менән тап килергә тейеш.
Антигуа-Гуатемала
Тарихы
Ҡала йыш ҡына ер тетрәүҙәрҙән яфа сигә. 1773 йылда ҡала Санта-Марта тип аталған көслө ер тетрәүҙән тулыһынса тиерлек емерелә. Вирхен үҙәнендә яңы баш ҡалаға нигеҙ һалырға ҡарар итәләр, ләкин ҡайһы бер кешеләр иҫке урында ҡалыуҙы хуп күрә. Шулай ҙа баш ҡала иҫке ҡаланан 24 км алыҫлыҡта барлыҡҡа килгән Яңы Гватемалаға күсерелә.
Һамар (Мәләүез районы)
Һамар (Самаровка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453862, ОКАТО коды — 80241865003.
Тарихы
Мәкәтәүле йылғаһының түбәнге ағымындағы Һамар ауылы 1880 йылда барлыҡҡа килгән. Уға Һамар губернаһы, өлөшләтә Ҡазан һәм Өфө губерналары крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. 10 ғаилә Бәләкәй Моҡас ауылы башҡорттарынан ерҙе ҡуртымға алған. Һуңынан бында башҡаларға ла рөхсәт ителгән. XIX быуат аҙағында ауылда 28 йортта 202 кеше йәшәгән.
Йыл буйына иген етмәү сәбәпле, ауыл халҡы төрлө кәсептәр менән шөғөлләнгән. 1920 йылда Һамарҙа 230 кеше йәшәгән.
Антигуа-Гуатемала
Хәҙерге заман
Антигуа Агуа, Фуэго, Сэрро де ла Круз  вулкандары менән уратып алынған.
Хәҙер Антигуа-Гуатемала — колониаль дәүерҙең күп һанлы тергеҙелгән архитектура ҡомартҡыларынан торған ҡала-музей.
Антигуа илдең төп туристик үҙәге булып тора. Ер тетрәү арҡаһында барокко стилендәге ярым емерек ҡомартҡылар  ҡаланы колониаль испан архитектураһының музейына әйләндерә. Пасха алдынан һуңғы аҙна — тантаналы дини процессия ваҡыты.
Йорттарҙа бында афишала, рекламалар юҡ, ә йорттар үҙҙәре тик бер ҡатлы. Юлдарҙа асфальт түәшлмәгән – тик ваҡланған таш ята, хатта юл хәрәкәте билдәләре махсус винтаж стилендә төҙөлгән. Бөтә ерҙән боронғолоҡ аңҡый, тап ошо сифаты өсөн Антигуа туристарҙың яратҡан урыны булып тора.
1979 йылда Антигуа Латин Америкаһында беренселәрҙән булып ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Тиҙлек
Тиҙлек үлсәү берәмектәре
Мөйөш тиҙлеге:
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Классик механика Төркөм:Тиҙлек
Хәлил ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Хәлил ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Таллин француз лицейы
Таллин француз лицейы (Tallinna Prantsuse Lütseum) — Таллиндағы урта дөйөм белем биреү мәктәбе, Эстония. 1921 йылда ойошторола. Лицейҙы тамамлаусылар имтихан һөҙөмтәләре буйынса юғары һөҙөмтәләр күрһәтә.
Күҙәтеү
Студенттар өс сит ил телен өйрәнә: француз, урыҫ һәм инглиз телдәрен. Лицей директоры Лаури Леези һүҙҙәренсә, был мәктәптә бөтә фөндәр ҙә бик мөһим.
Мәктәптә дәрестәргә йөрөү дәртләндерелә: класстан тыш занятиеларҙы үткәреу тик дәрестәр тамамланғандан һуң ғына рәхсәт ителә.
Уҡыусыларҙы сәнғәттең һәр төрлө формаларын да хөрмәт итергә өйрәтәләр. Улар картиналарҙы һәм рәссамдарҙы танырға өйрәнә, концерттан йәки киске балеттан хозурланыу өсөн театрҙарға йөрөй. Бал бейеүҙәре физик тәрбиә уҡыу программаһы сиктәрендә уҡытыла, шулай уҡ йыл һайын яҙғы бал ойошторола.
Таллин француз лицейы биш мәктәп берләштерелгән ҙур уҡыу йорто составына инә, уларҙы ҡайһы берҙә «Таллин уртаһындағы элита мәктәптәре» тип тә атайҙар: Таллин инглиз колледжы, Таллин урта ғилми мәктәбе, Густав Адольф гимназияһы һәм 21-се мәктәп.
Символикаһы
Мәктәп флагы ике яҡлы: бер яғында Франция флагы менән мәктәптең француз телендәге исеме, гербы һәм девизы (vitam totam estote Probi per — ғүмерең буйы үҙеңде лайыҡлы тот). икенсе яғында ошондай уҡ флаг, әммә ул Эстония флагы, мәктәптең исеме лә эстонса яҙылған.
Мәктәптең тәүге 5 класы уҡыусылары традицион мәктәп формаһы — матроска кейә, Эстонияла бындай мәктәп формаһы һирәк осрай. Байрам сараларына уҡыусылар аҡ яғалы костюм кейә, ғәҙәти көндәрҙә — зәңгәр яға тағалар. Мәктәптең бөтә уҡыусылары ла мәктәп формаһы кейергә тейеш. Кәпәстең алғы өлөшөнә мәктәп инициалдары яҙылған. 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Таллин француз лицейы формаһының хаҡы 223 евро тәшкил итә, был башҡа мәктәп формаларынан ҡыбатыраҡ.
Тамамлаусылар
Таллин француз лицейын тамамлаусылар араһында, моғайын, иң билдәлеһе — Георг Отс, эстон опера һәм эстрада йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы (1938 йылда урта мәктәпте тамамлаған). Хәҙерге сығарылыштарҙағы иң билдәлеләре — режиссёр Танел Тоом һәм музыкант Мария Минерва.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Трестенка
Трестенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 416 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергеев Александр Саввич
Александр Саввич Сергеев (1660-сы йылдар — 1728 йылдан һуң) — башҡорт ихтилалын (1704—1711) баҫтырыуҙа ҡанһыҙлығы менән дан алған полковник.
Биографияһы
Саранск посад ҡатламға ҡараған ғаиләлә тыуған. Башҡорттарҙың үтенес ҡағыҙына ярашлы, уның атаһы XVII быуат аҙағында ҡабаҡ тотҡан. Был, Сергеевтың карьераһындағы уңыштары өсөн, Петр заманындағы «әшәке кешеләргә» бирелгән мөмкинлектәргә бурыслы икәнлеген аңлата.
1690 йылдарҙа Александр Сергеев Ҡазан комиссары, воевода ярҙамсыһы, бөтә Ҡазан һарайы фарманы биләмәһендә һалым йыйыу өсөн яуаплы кеше була. 1700 йылда ул Алексеевск ҡалаһын төҙөү менән етәкселек итә, был ҡала Һамарҙы башҡорт һәм ҡалмыҡ һөжүмдәәренән һаҡларға тейеш була.
1704 йыл башында А. С. Сергеев Ҡазанда Өфө дворяндарының һәм хеҙмәттәге кешеләрҙең смотрын үткәрә, һуңынан уларҙан һалдат полктары ойошторола.
1704 йылдың көҙөндә Ҡазан воеводаһы Никита Алферович Кудрявцев Өфө өйәҙенә урындағы халыҡтың юртаҡ аттарын тартып алыу һәм ҡасҡындарҙы эҙләү өсөн Александр Сергеев етәкселегендә каратель ғәскәрен ебәрә. А. С. Сергеев ҡарамағында 3 меңлек ғәскәр (2 драгун полкы һәм артиллерияһы булған 4 һалдат полкы).
Н. А. Попов үҙенең «Татищев һәм заманы» әҫәрҙәрендә былай тип яҙып ҡалдырған : ''Воевода Александр Саввич Сергеев Өфө провинцияһына аяҡ баҫыу менән, башҡорттарҙан күпләп ылауҙар йыйыуы менән үк, киләсәктә үҙенең нисек идара итәсәге тураһында аңғартты. Ҡаланың үҙенә килеп ингәс, ул йола буйынса, һайланған старшина, батыр һәм тархандарға хеҙмәткә алыуҙы иғлан итә, әммә уларҙың йолаһына ят булған ҡаты осрашыу ойоштора. Воевода йортона илткән юл шул ваҡытта ҡалала булған пушкалар менән тултырыла һәм күпләп ҡораллы һалдаттар һаҡҡа ҡуйыла: «һәм тыныс тормошта йәшәгән был кешеләр бындай ҡыйыулыҡ аша үткәрелә''».
1705 йылдың февралендә Александр Сергеев ғәскәрҙәре менән Өфөгә инә. Ҡаҙан комиссары башҡорттарҙы мыҫҡыллау, ҡурҡытыу һәм уларҙа ризаһыҙлыҡ тыуҙырыу өсөн булған мөмкинлектәрҙең барыһын да файҙалана. Уларҙың үтенес ҡағыҙында Сергеевтың Өфөгә барған юлында артиллерия ҡулланып, һәр төрлө ҡурҡытыу акциялар ойоштороуы хаҡында әйтелә. Урындағы халыҡ, Ҡазан ғәскәрҙәренең яҡынлашыуы тураһында ишетеү менән, хатта мал һәм мөлкәттәрен, йәшәгән ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр була. Өфөгә йыйылған башҡорт улус вәкилдәре килем йыйыусыларға ҡаршылыҡ күрһәткәндәре өсөн яза бирелерен көтәләр. Сергеев асыҡтан-асыҡ рәүештә үҙенең «батша улы», йәғни Петр I улы икәнлеге хаҡында хәбәр итә. Ҡазан комиссары үҙен ялған батшалыҡта ғәйепләмәҫтәренә ышанған була, әйткәндәй, XVIII быуатта бындай ҡылыҡ дәүләткә ҡаршы енәйәт булараҡ билдәләнә. Үҙен «батша улы» тип танытҡандан һуң, ул башҡорттарға, «император ғали йәнәптәренең мәрхәмәтле указы менән» килеүен белдерә. Ул йән башына һалынған һалымдың яңы статьяһы урынына башҡорт вәкилдәренән дәүләткә 5000 ат тапшырырға вәғәҙә биреүҙәрен талап итә. Был тәҡдимгә ҡаршы булған осраҡта, Сергеев уларҙы аҫасағы һәм торлаҡтарын яндырасағы менән янай. Мәжбүри рәүештә ризалыҡтарын алыуға ҡарамаҫтан, башҡорт вәкилдәрен ҡайтармай. Улай ғына түгел, баҙарҙарҙан һәм урамдарҙан «''ҡаланың ҡунаҡ йорттарында булған бөтә дәрәжәле башҡорттарҙы йыйырға, уларҙы ябып, ҡарауыл ҡуйырға һәм шарап һәм бал килтерергә ҡуша. Уларҙы көсләп эсерәләр, үҙ ғүмерҙәрендә шарап та, бал да эсмәгән мулла, ахундарҙы баш тартҡан осраҡта, таяҡ менән туҡмап, көсләп эсерәләр, иҫергән һәм аңын юғалтып ятҡан кешеләр өҫтөндә дары шартлаттыра, һалам яндыра, ҡулдарына һәм башҡа ерҙәренә майшәм ҡуйып, уға дары өҫтәп шартлата, иҫһеҙ ятҡандарҙы яңынан торғоҙоп, уларҙың ихтыярынан тыш эсергән һәм шуның менән үлем хәленә еткерергә теләгән''». Был «һый» һөҙөмтәһендә тағы туғыҙ кеше вафат була.
Полковник Александр Сергеев башҡорт ауылдарына хәрби отрядтар ебәрә, улары, үҙ сиратында, ерле халыҡты талай һәм күпләп ҡыра. А. С. Сергеевтың был ҡылыҡтары ҙур башҡорт ихтилалы (1704—1711) хәрәкәтенең башланыуына сәбәпсе була.
1705 йылдың көҙөндә батша Бөйөк Петр Волга буйына фельдмаршал Б. П. Шереметев етәкселегендәге ғәскәрҙәрен ебәрә, уға Әстерхан ихтилалын баҫтырырға һәм баш күтәргән башҡорттар менән һөйләшеү башларға ҡуша. Александр Сергеев фельдмаршалға ихтилалдың уның ғәмәлдәре һәм һалым менән һис кенә лә бәйле түгеллеген, ә башҡорттарҙың элеккесә яһаҡ түләргә риза булмауҙары менән аңлатырға тырыша. Шереметев Ҡаҙан воеводаһы ҡулға алған башҡорттарҙы төрмәнән сығара. Борис Шереметев Өфө өйәҙенә хат менән бер офицерҙы ебәрә, хатында ул башҡорттарҙы ихтилалды туҡтатырға саҡыра һәи һөйләшеп килешеү өсөн үҙ кешеләрен ебәреүҙәрен һорай. Әммә Ҡаҙан властары Шереметьевтың уларға үҙ пландарын бойомға ашырырға мөмкинлек бирмәүенән ҡурҡып, фельдмаршалдың башҡорт вәкилдәре менән осрашыуына аяҡ салалар. Александр Сергеев застава һәм ҡарауыл начальниктарына башҡорттарҙың үтенес менән килгән кешеләрен Ҡаҙан өйәҙенә үткәрмәҫкә бойора.Ҡазан властары батшаға Шереметьев гражданлыҡ эштәре менән идара итеүгә ҡыҫыла тип ялыу ебәрәләр. Һуңынан Борис Шереметьев Сергеевтың бойороғо буйынса, Волга буйы ҡалалары воеводаларына фельдмаршалдың приказдарына буйһонмаҡа тигән әмер ебәрә, кире булған осраҡта, яза менән ҡурҡыта.
Ҡазан губернаһы ғәскәрҙәре командующийы кенәз Петр Иванович Хованский хөкүмәткә Сергеевтың хайуандарса эшмәкәрлеге башҡорттарҙы ҡаршылыҡ күрһәтергә дауам итергә мәжбүр итеүен хәбәр итә: «ул 10 йәшлек башҡорттарҙың башын киҫргә, ә билдән түбән ерҙәрен ҡамсы менән һуҡтырырға ҡушты».
1716 йылда Александр Сергеев үҙенең элекке начальнигы — Семёнов (Ижор) канцелярияһы башлығы Александр Данилович Меншиков ҡылған енәйәт тураһында батшаға хәбәр итергә була. А. Д. Меншиков территорияһында һалым һәм һалым йыйыу өсөн яуаплылы элек Ҡаҙан һарайы идара иткән биләмәләрҙән һалым һәм яһаҡ йыйыуға яуаплы була. Сергеева рус биләмәһен йәшертен генә үтә һәм Копенгагенда булған Петр I ҡеүәтле Меньшиков өҫтөнән ялыу бирергә теләй. Батшаның А. С. Сергеевяҙған ялыу хаты менән танышыу мөмкинлеге А. Д. Меньшиковты борсоуға һала, был хаҡта кенәздең батшабикә Екатерина Алексеевнаға 1716 йылдың 23 сентябрендә яҙған хаты дәлилләй. Рәсәй комиссарының йәшерен сығып китеүенә ҡамасаулай алмаған Александр Меншиков батшабикәне Александр Саввичтың «бөтә башбатаҡлығы» тураһында иҫкәртә һәм уны 4000 һум аҡса урлауҙа ғәйепләй. Йәшәп килгән ғәмәл буйынса, ялыу иҫбатлана ҡалһа, ғәйепләнеүсенең ярты мөлкәте уға күсергә тейеш була. Әммә былбыл эш ни менән тамамланғаны билдәһеҙ.
Башҡорт ихтилалы барышында, 1708—1722 йылдарҙа башҡа старшиналар менән бергә Арыҫлан Аҡҡолов яңы һалымдарҙы һәм йөкләмәләрҙе бөтөрөү үтенесе менән, аҫаба ерҙәрҙе баҫып алыуҙар, Өфө чиновниктарының башбаштаҡлыҡтарын, шул иҫәптән яһаҡ йыйыусы Андрей Жихарев һәм Михаил Дороховтарҙың 72 яңы һалым индереүҙе, комиссар Александр Сергеевтың төбәк халҡын талауҙы, тикшереү тураһында батша Пётр I бер нисә тапҡыр мөрәжәғәт итә. 1722 йылдың 12 февралендә Арыҫлан Аҡҡолов етәкселегендәге барлыҡ дүрт даруғанан килгән һәм 55 кешенән торған башҡорт делегацияһын етәкләй, улар ошо эште тикшереү буйынса суд процессында ҡатнашырға ирешә. Суд властарҙың сәйәсәтенә ҡарата башҡорттарҙың ялыуҙарын ғәҙел тип таный, бөтә ғәм алдында Өфө һәм Ҡаҙан хакимиәттәренең башҡорттарға ҡарата ҡанһыҙлығын тәнҡитләй. Суд ҡарарына ярашлы Сергеев үлем язаһына тарттырыла.
Бесәйтабан
Бесәйтабан (Коша́чья ла́пка двудо́мная, Antennária dióica) — ырыуынан күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 10-35 см тирәһе. Май-июнь айҙарында һары сәскә ата, орлоғо августа өлгөрә.
Таралыуы
Бесәйтабан Европа, Азия һәм Төньяҡ Американың субарктик, уртаса дымлы һәм уртаса континенталь климат зоналарында үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек, нигеҙҙә ҡарағай урмандарында үҫә. Бесәйтабан яландарҙа, урман ситендә, болондарҙа, юл буйҙарында үҫә.
Оло Северная (Чубура ҡушылдығы)
Оло Төньяҡ — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чубур йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
То-Яха (Обь ҡушылдығы)
То-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Надымская Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурғәли (исем)
Этимологияһы
Нурғәле башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән: нур+ғәли; бөйөк нур тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Рыҫбаев Нурғәли Мырҙағәли улы (Рысбаев Нургалей Мурзагалеевич; 1912 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының танкҡа ҡаршы ҡорал расчеты командиры, өлкән сержант. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Кейекбирҙин Нурғәле Мирғәле улы (8 ноябрь 1958) — уҡытыусы-ҡурайсы. Профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (1991).<br
Мөхәрәмов Нурғәли Исмәғил улы (20 июль 1924 йыл — 2018 йыл) — педагогик хеҙмәт ветераны, йәмәғәт эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 3-сө дәрәжә Дан ордены (1944), Ҡыҙыл Байраҡ (1943), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Дәүләкән ҡалаһының һәм районының почётлы гражданы (2014).
Фамилия
Нурғәлин Зиннур Әхмәҙиә улы (4 октябрь 1928 йыл — 10 июнь 2020 йыл) — әҙәбиәт белгесе, театр тәнҡитсеһе, публицист, юғары мәктәп етәксеһе һәм уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (2002), тарих фәндәре кандидаты (1968), филология фәндәре докторы (1984), профессор (1985). 1962 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1978 йылдан — Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (2003). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018).
Копсарка
Копсарка (Копегрь) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бесәй үләне
Бесәй үләне (Valeriána officinális, Валериана) —
Хоэнлойбен
Хоэнлойбен (Hohenleuben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1667 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7958 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Оло Сосновка
Оло Сосновка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Стрелина йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Снопская Сосновка
Снопская Сосновка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Снопа йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡытай юане
Юа́нь (Rénmínbì) (трад. ҡыт.    圓, ябайл.  元 , пиньинь  : Yuán) — Ҡытай Халыҡ Республикаһының хәҙерге осор аҡса берәмеге,  женьминьби (ябайл. ҡыт.   人民币 , пиньинь  : Rénmínbì , тура тәржемәһе: «халыҡ аҡсаһы» , ҡыҫҡартмаһы RMB) хаҡын баһалау өсөн ҡулланыла. Донъяның төп резерв валюталарының береһе, ХВФ-тың махсус хоҡуҡлы валюталар «кәрзиненә» инә. Валютаның ISO 4217 стандартындағы халыҡ-ара яҙылышы — CNY.
Бер юань — 10 дзяонан  (角), үҙ сиратында улары 10-ар фэндән (分) тора. Мәҫәлән,  3,14 юань 3 юань 1 дзяо 4 фень (三元一角四分) тип әйтелә. Дзяо һәм фень һүҙҙәре 10−1 һәм 10−2 тигән унлы префикстарҙы ла белдерә. Әйләнештә  1, 2, 5 фэнь, 1 һәм 5 цзяо, 1 юань номиналлы тәңкәләр йөрөй.
Эмиссия институты — Ҡытай Халыҡ банкы (1948 йылдың 1 декабрендә ойошторолған).
1994 йылдан 2005 йылдың июленә тиклем юань 8,28:1 алмашыу курсы менән АҠШ долларына ныҡ бәйле була.
Ҡытайҙың автономиялы райондарында (Гуанси-Джуан, Монгол, Синьдзян-Уйғыр һәм Тибет) рәсми тел булған дүрт телдәге (джуан, монгол,  уйғыр, тибет) яҙыуҙар ҡытай банкноталарының бөтәһендә лә бар .
Дөйөм Рәсәй валюталар классификаторында Ҡытайҙың милли валютаһы былай тип атала: Bloomberg агентлығы мәғлүмәттәре буйынса, SWIFT  системаһында халыҡ-ара әйләнештә  2013 йылдың майынан 2014 йылдың майына тиклем юань өлөшө 1,47 процент (бер йыл элек — 0,84 процент) тәшкил итә. Шуның менән бергә АҠШ доллары өлөшө (шул уҡ ваҡыт киҫемендә) — 42 процент, евро — 32 процент, Рәсәй һумы — 0,35 процент.
Валюта курсы режимы
1974 йылға тиклем юандең сит ил валюталарына ҡарата курсы башлыса стерлинг фунты, шулай уҡ Гонконг доллары аша билдәләнә. 1974 йылдың авгусынан юанде АҠШ долларына һәм башҡа валюталарға ҡарата валюта кәрзине базаһында көн һайын котировкалау индерелә.
2005 йылдың 21 июлендә Ҡытай юанде  долларға бәйләүҙән баш тарта  һәм милли валютаның курсын  2 процентҡа күтәрә.
Ошо мәлдән алып юань курсы уның валюта кәрзиндәренә ҡарата торошона ҡарап билдәләнә башлай: «стандарт» (SDR) кәрзингә — АҠШ доллары, евро, британ фунты, япон иенаһы; һәм «индивидуаль» кәрзингә (сауҙа партнерҙарының валюталары) — Рәсәй һумы, Австралия, Канада һәм Сингапур долларҙары, Тайвань  баты һәм Көньяҡ  Корея вонаһы.
Ҡытай эксперттары [кого?] фекеренсә, валюталар кәрзиненә бәйләү  юань курсын донъя иҡтисади конъюнктураһына һиҙгерерәк итә, шул уҡ ваҡытта илдең финанс системаһы тотороҡлолоғона ла хәүеф тыуҙырмай. 2008 йылдың июленә юань курсы яйлап 21,6 процентҡа тиклем нығый.
Бөтә донъя банкы баһаһына ярашлы, 2003 йылда юандең һатып алыу һәләте яҡынса 1 доллар = 1,8 юань була.
2015  йылдың 30 ноябрендә ХВФ-тың Башҡарма советы юанде ХВФ-тың хисаплашыу берәмеге булған SDR резерв валюталары  кәрзиненә индерергә ҡарар итә. Шәхсән юань әлегә донъя резерв валютаһы тип һаналмай, был статусҡа еткәнсе ныҡ үҫергә кәрәк, сөнки, эксперттар берлеге фекеренсә,  валюта ил сиктәре аша барған сауҙала әүҙем файҙаланылһа һәм үҙәк банктар резервтарында өлөшө юғары булһа ғына, ул донъя валютаһына әйләнә. Тағы бер мөһим нәмә  — валютаның финанс кризисы ваҡытында файҙаланыла алыуы. Әлегә  биш валюта резерв валютаһы статусына эйә, улар SDR кәрзинендә лә бар: АҠШ доллары, евро, стерлинг фунты, иена, швейцар франкы (швейцар франкы был исемлеккә рәсми индерелмәһә лә, ХВФ тарафынан алдынғы илдәрҙең үҙәк банктары резервтары статистикаһында иҫәпкә алына). Был валюталар ирекле конвертациялана, уларҙың тотороҡлолоғон тәьмин итеү өсөн ирекле йөҙөүҙәге валюта курстары ҡулланыла. Юань «ирекле файҙаланыуҙағы валюта» (йәғни баҙар тибындағы валюта) түгел, FOREX баҙарындағы сауҙала ҡатнашмай, CLS халыҡ-ара түләү системаһы хисаплашыуҙарында ҡулланылмай, ә алмашыу курсы Ҡытайҙың Халыҡ банкы тарафынан көйләнә, шунлыҡтан юанде резерв валюталары кәрзиненә индереү мәсьәләһе бәхәсле булып ҡала килә.
Тушемелька
Тушемелька — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Кызым
Оло Кызым — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 1020 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Кукубаев Анатолий Кукубаевич (1 июль 1937 йыл — 1 август 2002 йыл) — композитор, 1964-2002 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы педагогы. 1998 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1967).
Биографияһы
Анатолий Кукубаевич Кукубаев 1937 йылдың 1 июлендә БАССР-ҙың Бөрө районы Бахтыбай ауылында Куғыбай Ҡотлосатов ғаиләһендә тыуа. Кукубаев — композитор псевдонимын урман ҡошоноң «ку-ку» йырынан алған.
Анатолий Кукубаевич 1961 йылда Өфө сәнғәт училищеһының баян класын (педагогы И. П. Фоменков), 1966 йылда — Гнесиндар исемендәге Музыка-педагогия институтын тамамлай (А. А. Лубенниковтың баян класын, С. П. Горчаковтың дирижерлыҡ класын).
1964 йылдан алып Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы булып эшләй, 1971 йылға тиклем «Салауат Юлаев» культура йортонда музыка етәксеһе һәм халыҡ бейеүҙәре ансамбленың оркестр дирижеры була.
Милләте буйынса мари, ул үҙен башҡорт музыкаһы ижадына арнай. 2002 йылдың 1 авгусында вафат була. Тыуған Бахтыбай ауылында ерләнә.
Хәтер
1996 йылда Өфө сәнғәт училищеһында йыл һайын Кукубаев исемендәге конкурс ойошторола. 2004 йылда училищела уның исемендәге уҡыу класы асыла.
Әҫәрҙәре
«Легенда» симфоник поэмаһы (1996),
Ғ.Сәләм шиғырҙарына «Республика иртәһе» ораторияһы (1989).
Ю. А. Андрианов шиғырына «Башҡортостан — тыуған ер» кантатаһы (1987).
«Ирәндек үҙәнендә» поэма-фантазияһы (1982),
Примож Трубар
Примож Трубар (Primož Trubar; 9 июнь 1508 йыл — 28 июнь 1586 йыл) — Словенияның протестант дин әһеле, нәшерсе һәм лингвист.
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Әҫәрҙәре
Аккордеон, балалайка, баян, гармун, думбыра, ҡурай һ. б. өсөн пьесалар
Примож Трубар
Биографияһы
Примож Трубар 1508 йылдың 9 июнендә Рашицала (Түбәнге Крайна) тирмәнсе ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштәрҙән сиркәүгә йөрөй башлай. 1520—1521 йылдарҙа Риека мәктәбендә, ә 1522—1524 йылдарҙа Зальцбург мәктәбендә уҡый. Бынан һуң Триестҡа күсә, бында епископ Пьетро Буономаның булышлығы алған.
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Әҫәрҙәре
И. Х. Йомағолов «Нәркәс» пьесаһы буйынса «Ҡыуыпған» спектакленә музыка
Примож Трубар
Биографияһы
Примож Трубар уға ҙур йоғонто яһаған Эразм Роттердамский менән танышҡан. 1528 йылда Примож Трубар Вена университетына уҡырға керә, әммә курсын тамамламай. 1530 йылда Словенияға ҡайтҡан һәм католик священнигы булып китә. Был ваҡытта Словенияға әкренләп протестант идеялары үтеп инә башлай. Һәм Примож Трубар уның өсөн яңы булған протестантлыҡтың христиан идеяларын тарата башлай. Яңы идеяларҙы тиҙ генә теткереү өсөн сиркәүҙә словен телендә уҡыла.
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Әҫәрҙәре
«Совет һалдаттары йыры» йырҙары (1955), «Киске вальс» (1956);
Примож Трубар
Биографияһы
1547 йылда Трубар асыҡ рәүештә лютеранлыҡ яғына күскән. Шул уҡ йылда протестат идеяларын таратҡан өсөн Трубар Словениянан ҡыуылған. Ул Германияға китергә мәжбүр булған. 1548 йылда Трубар Нюрнбергта төпләнә, бында уға лютеран руханийы Вейт Дитрих булышлыҡ күрһәтә. 1548 йылдың майында Трубар Ротенбургта пастор урынын биләгән. Бында ул Барбара Ситарға өйләнә. Германияла Примож Трубар тәүге баҫма словен китаптарын нәшер итә: «Абецедарий» («Әлифба»; 1550) һәм «Кесе катехизис» (1551). Ул шулай уҡ 25 төрлө китаптарҙы словен теленә тәржемә иткән (Яңы Ғәһедтең тулы тәржемәһе, Мартин Лютер һәм Эразм Роттердамскийҙың китаптары). Протестант китаптары башлыса глаголицала баҫтырылған. Артабан Трубар кириллицала һәм латиницала нәшер итеү өсөн литерҙар эшләгән. Протестанттар уларҙың хәрәкәте Римға һәм Константинополгә барып етәсәгенә өмөт иткән һәм алдан уҡ китаптарҙы өс әлифба менән нәшер иткәндәр. Әммә башлыса нәшриәт Словения һәм Хорватия өсөн эшләгән. Трубарҙың нәшриәте барлығы глаголицала 12 китап, кириллицала 7 китап һәм латиницала 6 китап баҫтырған. Протестанттар тарафынан нәшер ителгән 50 словен китабынан яҡынса өстән ике өлөшө Трубарҙыҡы.
Кукубаев Анатолий Кукубаевич
Әҫәрҙәре
Баян өсөн пьесалар «Ете ҡыҙ», «Башҡорт темаларына вариациялар», «Интермеццо».
Примож Трубар
Биографияһы
Крайна герцоглығы ҡатламдарынан депутаттар Трубарҙы Люблянаға саҡырғандар, бында ул бер нисә йыл дауамында Словен протестант сиркәүенең суперинтенданты була. «Словен сиркәү уставы» (1554 йыл) китабында ул Словен сиркәүен һәм мәктәбен ойоштороу концепцияһын биргән. Был китап тыйылған, ә Трубар 1555 йылда Люблянанан китергә тейеш була.
Трубар словендар, хорваттар һәм сербтар өсөн берҙәм китап телен төҙөргә ниәтләгән. Уның нигеҙенә Далмацияла таралған хорват теленең чакав диалектын һалған, әммә Трубар башҡа телдәр һәм һөйләштәрҙе иҫәпләргә кәрәклеген аңлаған. Ҡайһы бер текстарҙың ситтәрендә Трубар туғандаш диалекттарҙан синонимдарҙы күрһәткән.
1561 йылдан Германияның Бад-Урах ҡалаһында словен һәм хорват протестант китаптарын нәшер итеү менән шөғөлләнә.
1566 йылда Тюбинген янындағы Дерендинген мәхәлләһен етәкләй.
1586 йылдың 28 июнендә вафат булған.
Талпан ауырыуы
Варроатоз (Талпан ауырыуы) — Варроа Якобсони талпаны барлыҡҡа килтергән бал ҡортоноң ауырыуы.
Талпан ауырыуы (варроатоз) беҙҙең республика умарталыҡтарында 1974 йылда тарала башланы. Был ауырыуҙы Варроа Якобсони талпаны барлыҡҡа килтерә. Инә талпан һорғолт, ә ата талпан һарғылт аҡ төҫтә була. Уларҙың ҙурлығы 1 — 2 миллиметр самаһы, шуның өсөн уларҙы рамдағы күҙәнәктәрҙә һәм эшсе ҡорттарҙың өҫтөндә ябай күҙ менән дә күреп була.
Талпандың 8 аяғы бар. Һәр аяғында һурып йәбешеп баҫыу өсөн ҡулайлама бар. Шуның өсөн бал ҡортоноң өҫтөнә һурып баҫҡан талпан бер ваҡытта ла ҡолап төшмәй, хатта осоп барған эшсе ҡорт өҫтөндә лә үҙен яҡшы тоя. Талпан эшсе ҡорт һәм әре ҡорт үрсемдәрендә ябыҡ күҙәнәктә үрсей. Бал ҡортоноң тәнендә саҡта талпан уның ҡаны менән туҡлана, ә күҙәнәктә үрсегәндә ҡарышлауыҡтың йәки ҡурсаҡтың ҡаны менән туҡлана. Талпанды ашатҡан эшсе ҡорттоң ҡанында аҡһым күләме кәмеү сәбәпле, был ҡорт хәлһеҙләнә, һәм уның ғүмере ҡыҫҡара. Эшсе ҡорт ҡарышлауығы тәрбиәләнгән кәрәҙ күҙәнәген көпләргә бер көн ҡалғас, талпан ҡарышлауыҡтың аҫтына инеп урынлаша. Ә әре ҡорт ҡарышлауығы тәрбиәләнгән кәрәҙ күҙәнәген көнләргә өс көн ҡалғас, уға инә талпан инеп урынлаша. Шулай итеп, әре ҡорт тәрбиәләнгән бер күҙәнәккә бер нисә талпандың инеүе ихтимал. Үрсем көпләнеп, 2 — 3 көн үткәс, инә талпан эшсе ҡорт ҡарышлауығы өҫтөнә 5, ә әре ҡорт ҡарышлауығы өҫтөнә 6 йомортҡа һала. Һәр йомортҡаны һалыуға 1 — 1,5 көн үтә. Был йомортҡаларҙан 6 — 7 көндән ата талпан, 8 — 9 көндән инә талпандар үрсей. Инә талпандар аталанғас та, аталары үлә, ә инәләре йәй көнө уртаса 3, о ҡышҡы осорҙа 6 — 8 ай йәшәйҙәр. Инә талпан йәйге осорҙа, үрсем тәрбиәләнгән күҙәнәккә инеп, өс тапҡыр йомортҡа һала. Шулай итеп, бер инә талпан үҙе кеүек 5 — 8 йәш талпан ҡалдырып үлә. Ҡышҡы осорҙа, умартала үрсем булмағанда, талпан бал ҡортоноң эс ҡатлауына тәрәнгә инеп урынлаша һәм үҙен бик яҡшы һаҡлай. Күстәрҙә талпандың һаны көҙгә табан ҡырҡа арта. Йәй көнө талпан әре ҡорт ҡарышлауығы үрсегән күҙәнәккә, эшсе ҡорт үрсегән күҙәнәктәргә ҡарағанда, 14 тапҡырға күберәк инә. Әре ҡортоноң бер ҡурсағында 20, ә эшсе ҡорт ҡурсағында 12-гә яҡын төрлө ҙурлыҡтағы талпан осратырға мөмкин. Талпан күберәк йәш эшсе һәм әре ҡорттарҙа, бер аҙ осҡан өлкән ҡорттарҙа осрай.
Талпан буш умартала ас көйө 7 көндән артығыраҡ, 10 — 30 градус һыуыҡта 3 көндән артыҡ йәшәй.
Сәскә өҫтөнә урынлаштырылған талпан ҡояш нурҙарынан сәғәт-сәғәт ярымда үлә. Был талпанды беренсе тапҡыр Ява утрауында 1904 йылда осратҡандар. 1960 йылда уны Ҡытайҙа ла табалар. Бөгөнгө көндә был ауырыу бөтә донъяға таралған, тип әйтерлек. Уны бер ғаиләнән икенсеһенә аҙашҡан эшсе ҡорттар һәм әре ҡорттар күсерә. Сәскәнән сәскәгә ҡунып, бал һуты һәм һеркә йыйған ҡорттар аша ла тарала, сөнки һеркә йыйған ҡорттоң береһе талпанын юғалтһа, икенсеһенең уны алып китеүе бар.
Әлеге көндә умартасылыҡтарҙа бал ҡорто ауырыуҙарынан күрелгән зыяндың иң күбеһе талпан ауырыуына килә.
Уйғыр яҙмаһы
Уйғыр яҙмаһы — уйғыр теленең яҙмаһы. Төрлө осорҙа һәм төрлө илдәрҙә уйғыр теле яҙмаһы өсөн яҙманың төрлө системаһы — иҫке уйғыр яҙмаһы, ғәрәп яҙмаһы, кириллица һәм латиница ҡулланылған.
Әлеге ваҡытта уйғыр теле ике рәсми яҙма стандартына эйә — ҠХР-ҙа ғәрәп алфавиты нигеҙендә һәм БДБ илдәрендә кириллица нигеҙендә.
Боронғо уйғыр теле яҙыуҙары
Боронғо уйғыр һәм хәҙерге уйғыр теленең хәҙерге күсәгилешлелеге мәсьәләһе бәхәсле һорау. Әммә боронғо уйғыр теле ҡулланышта булған осорҙо уйғыр теле үҫеше баҫҡыстарының береһе тип айырыу мөмкин тип һанай белгестәр.
Боронғо уйғыр теле төрлө яҙыу системаһын ҡулланған. Мәҫәлән, V быуатта манихей яҙмаһын, V—VIII быуаттарҙа — төрөк яҙмаһын, ә VIII быуаттан — соғди яҙмаһынан үҫешкән иҫке уйғыр яҙмаһын ҡулланғандар. Шулай уҡ тибет яҙмаһын, эстрангело яҙмаһын һәм үҙәк азия тибындағы брахми яҙмаһын ҡулланып яҙған боронғо уйғыр текстары ла билдәле.
Уйғырҙар XI—XII быуаттарҙа ислам динен ҡабул иткәндән һуң, иҫке уйғыр яҙмаһын ғәрәп яҙмаһы ҡыҫырыҡлап сығара башлай. Дөйөм алғанда, был процесс XVI быуатҡа тамамлана тип иҫәпләнһә лә, XVIII быуатҡа ҡараған айырым документтарҙың да иҫке уйғырса яҙылғаны осрай, ә һары уйғырҙар уны XIX быуатҡа тиклем ҡулланған.
Уйғыр телендә яҙыу өсөн ғәрәп яҙмаһын XI—XII быуаттарҙа ҡуллана башлайҙар. 1920-се йылдар башына тиклем Ҡытай һәм Урта Азия уйғырҙары 28 хәреф ҡулланған: : <font size="+2"> ا ب ت ث ج ح خ د ذ ر ز س ش ص ض ط ظ ع غ ف ق ك ل م ن و ه ى
Урта Азия уйғырҙары яҙмаһы
1920-се йылдар башында СССР-ҙа ғәрәп алфавитын уйғыр фонетикаһына яҡынайтыу мәсьәләһе ҡуйыла. Был мәсьәлә буйынса «Кәмбәғәлләр авази» тигән уйғыр гәзитендә бәхәс йәйелдерелә. 1925 йылда 1-се уйғыр мәғарифы хеҙмәткәрҙәре кәңәшмәһен саҡырыу уның һөҙөмтәһе булып тора. Был кәңәшмәлә алфавиттан уйғыр теле өсөн ят ғәрәп өндәрен сағылдырған хәрефтәрҙе алып ташларға һәм үҙгәлекле уйғыр өндәрен тапшырырлыҡ хәрефтәр индерелә: پ — [p], چ — [ʧ], ژ — [ʒ], گ — [g], ڭ — [ŋ], ئە — [æ], ئۈ — [y]. Яңы алфавит 27 хәрефтән торған: <font size="+2">ئا ئە ب پ ت ج چ خ د ر ز ژ س ش غ ق ك گ ڭ ل م ن ۋ ه ئو ئۇ ئى ي
1930 йылда СССР-ҙа ғәрәп әлифбаһы нигеҙендә уйғыр алфавиты рәсми рәүештә латиница нигеҙендәге алфавитҡа алмаштырыла. Әммә ысынында иһә хатта 1936 йылда ла Ташкентта сыҡҡан «Шәрқ һакиқити» гәзите өлөшләтә ғәрәп алфавиты хәрефтәре менән баҫыла.
1920-се йылдар уртаһында СССР-ҙа яҙманы латинлаштырыу буйынса әүҙем кампания йәйелдерелә. Был процесс уйғыр яҙмаһын да урап үтмәй. 1928 йылдың февраль-мартында «Кәмбәғәлләр авази» гәзитендә латин алфавитына нигеҙләнеп төҙөлгән бер нисә уйғыр алфавиты проекты нәшер ителә. Шул уҡ йылдың апрель-майында Сәмәрҡәндтә үткән 1-се уйғыр лингвистик конференцияһында 31 латин хәрефенән торған алфавит раҫлана. 1930 йылдың майында Алма-атала үткән 2-се уйғыр лингвистик конференцияһы уны үҙгәртмәй ҡабул итә. 1930-сы йылдар уртаһында урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге өндө билдәләү өсөн, алфавитҡа F f хәрефе өҫтәлә.
СССР уйғырҙарының латинлаштырылған алфавиты:
1930 йылдар аҙағында СССР-ҙа алфавиттарҙы латиницанан кириллица нигеҙендәге алфавитҡа күсереү процесы башлана. Уйғыр алфавиты һуңғыларҙан булып кириллицаға күсерелгән. А. Ш. Шамиеваның кириллица алфавиты проекты 1946 йылда нәшер ителә, 1947 йылдың 4 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумы уны раҫлай. Алфавитҡа урыҫ алфавитының бөтә 33 хәрефе, шулай уҡ алфавиттың иң һуңында, Я я хәрефе артынан, тороусы 8 өҫтәмә тамға: Қ қ, Ң ң, Ғ ғ, Ү ү, Җ җ, Ө ө, Ә ә, Һ һ өндәре индерелә. 1960 йылдан алфавитта хәрефтәр тәртибе үҙгәртелә һәм ул хәҙер бына шул күренештә: :
Ғ ғ хәрефе увуляр яңғырау спирант, һ — фарингаль һаңғырау, ә — киң иренләшмәгән алғы рәт һуҙынҡыһы, җ — яңғырау аффриката [дж], қ — увуляр һаңғырау һыҙғыслы, ң — веляр танау тартынҡыһы, ө — иренләшкән ярым киң алғы рәт һуҙынҡыһы, ү - иренләшкән алғы рәт тар һуҙынҡы. Урыҫ теленән үҙләштергән һүҙҙәрҙә генә ё, ф, ц, щ, ь хәрефтәре ҡулланыла.
2017 йылдың сентябрендә Ҡаҙағстан хөкүмәте ҡаҙаҡ яҙмаһын латин алфавитына күсерергә ҡарар иткәндән һуң, ҡайһы бер уйғыр йәмәғәтселеге вәкилдәре Ҡаҙағстан уйғырҙарының яҙмаһын да латин алфавитына күсереү тәҡдиме менән сығыш яһаны. 2018 йылдың майында Ҡаҙағстан уйғырҙары өсөн яңы алфавит проекты матбуғатта баҫтырылды. Проектҡа ярашлы, алфавиттың күренеше түбәндәгесә:
A a, Á á, B b, D d, E e, F f, G g, Ǵ ǵ, H h, I i, Y y, J j, C c, K k, L l, M m, N n, Ń ń, O o, Ó ó, P p, Q q, R r, S s, T t, U u, Ú ú, V v, Z z, X x, Sh sh, Ch ch.
Ҡытай уйғырҙары яҙмаһы
XX быуат башланғанға тиклем Ҡытай уйғырҙары шулай уҡ «иҫке» ғәрәп яҙмаһы менән файҙаланған. 1951 һәм 1954 йылдарҙа был яҙыу үҙгәртелгән һәм Советтар Союзындағыса уйғыр теленең фонетикаһы нормаларына яҡынайтылған. Мәҫәлән, 1951 йылғы реформа уйғыр алфавитынан 8 тартынҡы хәрефте алған — ﺙ [θ], ﺫ [ð], ﺡ [ħ], ﻁ [tˁ], ﻅ [ðˁ], ﺹ [sˁ], ﺽ [ðˤ], ﻉ [ʕ], шулай уҡ һуҙынҡы өсөн 6 хәреф индергән — ا [ɑ], ئە [ɛ], ئي [e], ئى [i], قو [o, ø], قق [u, y]. 1954 йылғы реформа һуҙынҡылар яҙылышына ҙур булмаған үҙгәрештәр индергән. 1954 йылдың майында Шеңжан хөкүмәте үҙгәртелгән алфавит рәсми рәүештә раҫлана.
1956 йылдың авгусында Өрөмсөлә Шеңжан-Уйғыр автономлы районы телдәре һәм яҙыуы буйынса конференция үтте. Унда ҡытай ғалимдары ла, уларҙың СССР-ҙан килгән коллегалары ла сығыш яһаны. Конференция резолюцияһында Шеңжан-Уйғыр автономлы районы СУАР халыҡтары (шул иҫәптән уйғыр) яҙмаһын кириллица нигеҙенә күсереү кәрәклеге күрһәтелгән. Яңы алфавит проекты уйғырҙарьСоветтар Союзында файҙаланған алфавитҡа оҡшаш була, әммә, совет вариантынан айырмалы рәүештә, Һ һ, Ц ц, Щ щ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я хәрефтәре булмай, ә Ҳ ҳ хәрефе була. Әммә тиҙҙән был проект ябыла, 1957 йылда Ҡытай милли аҙсылыҡтар институты Ҡытайҙың бөтә милли аҙсылыҡ тәшкил иткән халыҡтарына латин алфавитына күсеү тәҡдимен индерә. Ҡытай уйғырҙары яҙмаһын кириллицаға күсереү мәсьәләһе, 1958 йылдың ғинуарында Чжоу Эньлай ҡытай милли аҙсылыҡтары пиньинь нигеҙендә төҙөлгән яҙма менән файҙаланырға тейеш тигән сығышынан һуң, тулыһынса ябыла. 1958 йылдың 25 мартында Ҡытайҙа уйғыр кириллицаһы рәсми рәүештә ғәмәлдән сығарыла.
1959 йылдың ноябрь-декабрендә Шеңжан-Уйғыр автономлы районы милли аҙсылыҡ телдәренең 2-се конференцияһында уйғыр теленең латинлаштырылған алфавитын индереү тураһында ҡарар сығарыла. Алфавиттың күренеше :
Сәйәси сәбәптәр арҡаһында яңы алфавитты индереү кисектерелә, һәм фәҡәт 1964 йылдың октябрендә генә Ҡытай Халыҡ Республикаһының Дәүләт советы уны рәсми рәүештә раҫлай. Әммә тиҙҙән башланған «Ҡытайҙағы мәҙәни инҡилап » яңы уйғыр алфавитын индереүҙе тағы кисектерә. Латинлаштырылған уйғыр алфавитын индереү эше 1973 йылда ғына йәнләнә, ә 1976 йылдан был алфавит бөтә рәсми өлкәләргә лә индерелә.
Әммә 1980 йылда уйғыр теле өсөн йәнә ғәрәп яҙмаһын ҡулланыу мөмкинлеген барлыҡҡа килә. Ахырҙа, 1982 йылда Шеңжан-Уйғыр автономлы районы Халыҡ вәкилдәре йыйылышының даими комитеты уйғыр латинлаштырылған алфавитынан баш тартырға һәм ҡабат ғәрәп графикаһына ҡайтырға тигән ҡарар сығара. 1986 йылдың аҙағына латинлаштырылған алфавит тулыһынса бөтә рәсми өлкәләрҙә ҡулланыштан сығарыла.
Ҡытайҙағы хәҙерге уйғыр алфавитының күренеше: :
2000 йылдың ноябрендә ҠХР-ҙа Шеңжан университетында латин алфавиты нигеҙендә эшләнгән ярҙамсы алфавит — Uyghur Latin Yëziqi (ULY) ҡабул ителә. Ул көнбайыш баҫмаларҙа һәм интернетта ҙур популярлыҡ яулай. Әммә ул рәсми статусҡа эйә түгел.
Алфавиттарҙың сағыштырма таблицаһы
Бынан тыш, кириллица нигеҙендәге уйғыр алфавитында ҡалған ике системала һәр береһе ике билдә аша бирелгән хәрефтәр урынына ике өҫтәлмә хәреф бар:
Оло Маглияк
Оло Маглияк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старица куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
ӨДАТУ-ның Ишембай филиалы
Өфө дәүләт авиация техник университетының Ишембай ҡалаһындағы филиалы — Ишембай ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, был юғары уҡыу йортоноң иң эре филиалы.
Тулы рәсми исеме — Ишембай ҡалаһы "Өфө дәүләт авиация техник университеты" федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы филиалы; ҡыҫҡартып — Ишембай ҡалаһы ФДБЮББУФ «ӨДАТУ» филиалы'''.