cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
Ильяс Сәйетгәрәй улы Алкин 1895 йылдың 28 ноябрендә (11 декабрендә) Ҡазан губернаһының Мамадыш өйәҙе Алкин ауылында тыуған, сығышы менән билдәле татар дворяндары ғаиләһенән. Атаһы — Рәсәй империяһының I саҡырылыш Дәүләт думаһына Ҡазан губернаһынан һайланған депутат Сәйетгәрәй Алкин.
Ҡазан реаль училищеһын тамамлай. Бер тирә уның репетиторы Вячеслав Скрябин (Молотов) була. Мәскәү университетының экономия факультетына уҡырға инә, 1914 йылда Петербург политехник институтына күсә. 1915 йылдан хәрәкәттәге армияла хеҙмәт итә, подпоручик званиеһы бирелә. 1915 йылдан полиция күҙәтеүе аҫтында була. Башта РСДРП-ның меньшевиктар блогына, һуңынан социалист—революционерҙар партияһына инә.
1917 йылда, Февраль революцияһынан һуң, Ваҡытлы Бөтә Рәсәй мосолман хәрби советы (Хәрби шуро) рәйесе. Ошо уҡ ваҡытта Бөтә Рәсәй мосолман советы (Милли шуро) рәйесе. Совет власының беренсе айҙарында эске Рәсәйҙең һәм Себерҙең автономияһы яҡлы булып сығыш яһай. Иҙел-Урал штатын булдырыу буйынса Коллегия рәйесе, икенсе мәғлүмәттәр буйынса «Иҙел-Урал» штатының («Забулачная республика») рәйесе һәм етәксеһе. Шул уҡ ваҡытта ойошторолған финанстар Ведомствоһын (ноябрь 1917 — ғинуар 1918) етәкләй.
1917 йылда Ҡазан һайлау округында 10-сы исемлек буйынса (мосолман социалистик исемлеге) Бөтә Рәсәй ойоштороу йыйылышына һайлана.
1918 йылдың ғинуар—февралендә Ҡазанда большевиктарға ҡаршы сығыш яһаған Бөтә Рәсәй мосолман хәрби съезында ҡатнашыусы. 1918 йылдың 28 февралгә ҡараған төндә башҡа мосолман активистары менән большевиктар тарафынан Ҡазанда ҡораллы ихтилалды әҙерләүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына. Съезд талабы буйынса азат ителә.
1918 йылдың сентябрендә Өфөлә Ойоштороу йыйылышы ағзалары Съезы рәйесе иптәше һәм бюро ағзаһы. 1918 йылдың 20 ноябрендә Екатеринбургта колчаковсылар тарафынан ҡулға алына һәм ҡаса, башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы — чехтар талабы буйынса азат ителгән.
1919 йылдың февралендә — Башҡорт корпусы штабының начальнигы. I Бөтә Башҡорт хәрби съезын ойоштороусыларҙың береһе. 1919 йылда, Башҡорт хөкүмәтенең Cоветтар яғына күскәненән һуң — РКП(б) ағзаһы (1937 сентябрендә уҡ — партияһыҙ), Башҡортостан ревкомы ағзаһы, хәрби комиссарҙың урынбаҫары, 1919—1920 йылдарҙа Автономиялы Башҡорт Совет республикаһының Халыҡ хужалығы Советы рәйесе.
1920 йылдың июнендә Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы рәйесе П. В. Гузаков ҡарарына ярашлы ҡулға алына; Мәскәүгә оҙатыла һәм Бутырск төрмәһенә урынлаштырыла. Төрмәлә ул яҡынса 5 ай үткәрә, шул иҫәптән бер кешелек камерала. 1920 йылдың декабрь аҙағында азат ителә. Граждандар һуғышы дауамында барыһы 8 мәртәбә ҡулға алына, 4 мәртәбә — аҡтар, 4 мәртәбә — ҡыҙылдар тарафынан.
Короткова Александра Ивановна
Биографияһы
Александра Ивановна Короткова 1925 йылда Солонское ауылында, хәҙер Түбәнге Новгород өлкәһенең Богородский районы, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
Артабан Алкин И. С. сәйәсәттән ситләшә. Бутырканан сыҡҡандан һуң Сталин менән осраша, осрашыуҙан һуң Көнсығыш эшселәре коммунистик университетына (КУТВ) эшкә төшә. Сит ил Көнсығыш географияһы һәм экономикаһы кабинеты мөдире булып эшләй. Шул уҡ ваҡытта (яҡынса 1925 йыл) Г. В. Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институтында уҡый. 1922 йылдан КУТВ-ның Совет көнсығышы кафедраһы профессоры, КУТВ янындағы Фәнни-тикшеренеү институтының ғилми хәҙмәткәре, Коммунистик академияһы янындағы экономик-география төркөмө ағзаһы. «Революцион Көнсығыш» журналының әүҙем авторҙарының береһе.
Короткова Александра Ивановна
Биографияһы
Ауыл мәктәбендә алты синыфты тамамлағас, «Крәҫтиән» колхозына йәштәр ялан бригадаһына эшкә урынлаша.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
1930 йылдың 31 октябрендә ҡулға алына, 1930 йылдың 22 ноябрендә 58-11 статьяһына ярашлы (контр-революцион ойошма) ғәйепләнә, әммә ОГПУ Коллегияһы ҡарары буйынса һаҡ аҫтынан азат ителә һәм эш туҡтатыла.
1932 йылда ВКП (б)-ның Үҙәк комитетының матбуғат бүлеге модире ярҙамсыһы А. Мөхөтдинованың «Революция һәм милләттәр» журналының биттәрендә (12-се һан) ҡыйралышлы тәнҡитенә дусар була. Уның «Экономогеография әләме аҫтында буржуаз идеологияның контрабандаһы» исемле мәҡәләһендә Алкиндың «Урта Азия» монографияһы тәнҡитләнә (1931). Әммә тәнҡиттән бер ниндәй ҙә һөҙөмтәләр булмай. Алкин Ҙур совет донъя атласы Фәнни-тикшеренеү институтының Урта Азия бүлеге мөдире һәм өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләүен дауам итә.
Короткова Александра Ивановна
Биографияһы
1944 йылда тракторсылар курсында уҡый һәм Богородский районының Квощев МТС-ында тракторсы булып эшләй башлай. 1946 йыл фермаға һауынсы булып эшкә күсә, хеҙмәт һөҙөмтәләрен арттырыырға ынтыла, һөт һауыу буйынса планды даими үтәй.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
1937 йылда — Ҙур совет донъя Атласы ФТИ-ның Урта Азия карталары корректоры. 1937 йылдың 22 сентябрендә ҡулға алына. 1937 йылдың 21 октябрендә беренсе категориялы репрессияға (атыу) билдәләнә (НКВД ГУКБ-ның 8-се бүлеге начальнигы В. Е. Цесарский күрһәтмәһе буйынса 2-се һанлы исемлектә, «Москва-центр» 53 кешелек; ҡултамғалар: «за» — Сталин, Молотов, Каганович, Ворошилов, Микоян). 1937 йылдың 27 октябрендә 58-6, 59-8, 58-11 статьяларына ярашлы (шпионаж, террористик эшмәкәрлек һәм контр-революцион террористик ойошмала ҡатнашыу) хөкөм ителә. Шул уҡ көндә, 1937 йылдың 27 октябрендә, атып үлтерелә. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән.
Короткова Александра Ивановна
Биографияһы
1954 йылдан алып хеҙмәттә еңеүҙәр яулай һәм халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә бер нисә тапҡыр ҡатнаша.
Алкин Ильяс Сәйетгәрәй улы
Биографияһы
СССР-ҙың Юғары Советы Хәрби коллегияһы 1955 йылдың 31 декабрендә реабилитациялай.
Короткова Александра Ивановна
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 12 мартындағы Указы менән ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләре һәм малсылыҡта рекордлы күрһәткестәре өсөн Короткова Александра Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә
Ауыл хужалығында артабан да эшләүен дауам итә.
Халыҡ депутаттарының Горький өлкә Советы депутаты һәм СССР-ҙың 5-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXII съезына делегат була.
1999 йылдың 13 майында вафат була. Солонское ауылы зыяратында ерләнә.
Хмелёв Анатолий Павлович
Хмелёв Анатолий Павлович (12 март 1937 йыл) — хеҙмәт ветераны, тау инженеры. 1982 йылдан Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының баш инженеры, 1989 йылдан — директор, 1992—1998 йылдарҙа — генераль директоры. Рәсәй Тау фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (1994), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған шахтёры (1994), СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1986), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974), Халыҡтар Дуҫлығы (1991) һәм «Почёт Билдәһе» (1979) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Анатолий Павлович Хмелёв 1937 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Күтәрем ауылында тыуған.
Урындағы мәктәптә урта белем алғандан һуң Свердловск тау институтына уҡырға инә һәм «тау инженеры» һөнәре буйынса уны 1959 йылда тамамлай.
Йүнәлтмә буйынса хәҙерге Ырымбур өлкәһендәге Гай тау-байыҡтырыу комбинатына ебәрелә, 1976 йылғаса унда участка мастеры, участка начальнигы, карьерҙың техник етәксеһе, карьер начальнигы һәм рудниктың баш инженеры, комбинаттың баш инженерының тау эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1976—1981 йылдарҙа – Монголия Халыҡ Республикаһындағы «Эрдэнэт» совет-монгол уртаҡ тау-байыҡтырыу комбинатының махсус шахта төҙөү участкаһында баш инженер һәм рудник начальнигы була.
Ғилми хеҙмәттәре
20-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм биш уйлап табыу авторы, шул иҫәптән:
Бойҙай
Бойҙай (Tríticum) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән-үҫемлек, күп илдәрҙә, шул иҫәптән Рәсәйҙә күпләп сәселгән иген культураһы. Бойҙай — бик боронғо культуралы үҫемлек. Иң мөһим иген культураһы. Уны 10 мең йылдан ашыу үҫтерәләр. Бойҙай бөртөктәрен кешенең тәүге йәшәгән урындарын ҡаҙығанда һәр ваҡыт табалар. Египет фирғәүендәренең пирамидаларында ла хәҙерге бойҙайға оҡшаған бойҙай бөртөктәрен тапҡандар.
Бойҙайҙан етештерелгән он икмәк бешереүгә, макарон һәм кондитер изделиеларын етештереүгә китә. Байҙай мал аҙығы булараҡ та ҡулланыла, һыра һәм араҡы етештереү рецептарына инә.
Ботаник тасуирлама
Бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-150 см-ға етә. Һабағы — һалам. Унда быуындар яҡшы күренеп тора.
Япраҡ еңсәләре яҡшы үҫешкән, төбөнә тиклем бүлгеләнгән, осо элмәкле. Телсәһе 0,5—2 (3) мм оҙонлоҡта, ярыла, ғәҙеттә яланғас.
Сәскәлеге — ҡатмарлы башаҡ. Ул күп һандағы башаҡсаларҙан тора. һәр башаҡтың үҙәгендә ике башаҡ ҡабығы, ә улар араһында 2-нән 7-гә тиклем сәскә була.
Бойҙай сәҫкәһе ҡыяҡлылар сәскәһенә хас төҙөлөшлө: унда 2 сәскә ҡабығы, 2 сәскә ярыһы, 3 һеркәс, ике емешлек ауыҙы булған бер емешлек бар.
Бойҙайҙың ябыҡ сәскәләре үҙ-үҙенән һеркәләнә. Емеше — бөртөксә.
Ер шарында бойҙайҙың 20-нән ашыу төрө иҫәпләнә. Һәр төрҙөң күп төрлө сорттары бар. Күпселек бойҙай төрҙәренең туған ере — Казказ аръяғы илдәре.
Бойҙайҙың иң әһәмиәтлеләре һәм беҙҙең илдә үҫтерелгәндәре ике төр: ҡаты бойҙай менән йомшаҡ бойҙай.
Ҡаты бойҙай бөртөгө эндоспермының сирек өлөшө тиерлек аҡһымдан тора, ул елемсә тип атала. Елемсәнең күп булыуы икмәк бешереүҙә, бигерәк тә макарон эшләгәндә бик юғары баһалана. Юғары сортлы аҡ икмәкте, бойҙай һәм манный ярмаһын, макарон аҙыҡтарын ҡаты бойҙай ононан әҙерләйҙәр.
Йомшаҡ бойҙай бөртөктәренең кәүшәк, онло эндоспермы аҡһымға ярлыраҡ. Йомшаҡ бойҙай тупраҡҡа һәм йылылыҡҡа артыҡ талапсан түгел. Уны бөтә ерҙә лә үҫтерәләр. Ул икмәк бешереү, кондитер аҙыҡтары әҙерләү өсөн ҡулланыла.
Классификация
Ырыу 5 секцияға бүленә, уларға 20-гә яҡын төр инә, шулай уҡ бында 10 гибрид (уларҙың 7-һе ырыу эсендәге һәм 3-сө ырыу-ара гибрид) иҫәпләнә):
Агротехникаһы
Рәсәйҙә ужым бойҙайы һәм яҙғы бойҙай үҫтерәләр. Яҙғы бойҙайҙы иртә яҙ сәсәләр. Йәй буйына ул өлгөрөп етә һәм уңыш бирә.
Яҙғы бойҙайы өсөн уртаса тәүлек температураһы 13°С булыуы мөһим. Вегетация осоро 75-100 тәүлеккә һуҙыла.
Ужым бойҙайын көҙ сәсәләр. Тиҙҙән шытымдар сыға, бойҙай төп йәйә һәм ҡар аҫтында ҡышлай. Яҙ ул үҫеүен дауам итә һәм йәй аҙағында өлгөрә.
Яҙғы бойҙайға ҡарағанда юғарыраҡ уңыш бирә һәм иртәрәк өлгөрә.
Ҡышҡы шарттарға яраҡлаштырылған һәм ҡоролоҡҡа сыҙам булған ужым бойҙайын үҫтергәндә уртаса тәүлек температураһы 21° С булыуы мөһим. Вегетация осоро көҙөн 45-50 тәүлек, яҙын 75-100 тәүлек.
Бойҙайҙан юғары уңыш алыу өсөн уны үҫтереү агротехникаһын теүәл үтәү мөһим. Уны үҫтереү өсөн уңдырышлы тупраҡ, сүпһеҙ баҫыу кәрәк.
Арыштан айырмалы булараҡ, бойҙай ҡара тупраҡта яҡшыраҡ үҫә. Тупраҡты яҡшы итеп эшкәртеп, тейешле миҡдарҙа органик һәм минераль ашламалар индерергә кәрәк.
Үҙ ваҡытында юғары сифатлы районлаштырылған орлоҡтар сәселә. Сәсеүлекте тәрбиәләп тоталар, рәт араларын йомшартыу менән бергә өҫтәмә туҡландыралар.
Ҡый үләндәрен һәм зарарлы бөжәктәрҙе юҡ итәләр. Ҡоролоҡло ерҙәрҙә яһалма һуғарыу үткәрәләр.
Ғәбитов Ринат Хәмит улы
Ғәбитов Ринат Хәмит улы (1 февраль 1943 йыл — 16 июнь 2016 йыл) — фән-ғалим-хоҡуҡ белгесе. Халыҡ-ара информатизация академияһының мөхбир ағзаһы (1995), юридик фәндәр докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000).
Биографияһы
Ринат Хәмит улы Ғәбитов 1943 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы Бекетов ауылында тыуа.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетына уҡырға инә һәм унан 1975 йылда дипломлы белгес булып сыға. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында башлай һәм ғүмер буйы шунда эшләй. 1995—2011 йылдарҙа Экология, хеҙмәт һәм финанс хоҡуғы кафедраһы мөдире була. 1986 йылда «Атмосфера һауаһын хоҡуҡи һаҡлау» темаһына — кандидатлыҡ, 2000 йылда «Заманса шарттарҙа ер атмосфераһын хоҡуҡи һаҡлауҙың теоретик проблемалары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Ғалим 2016 йылдың 16 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре экологик хоҡуҡ проблемаларына арнала. 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Де-Мойн
Де-Мойн (ингл.   Des Moines, Des Moines  — «монахтар ҡала») — ҡала. АҠШ-тың Айова штатының үҙәк өлөшөндә, Раккун йылғаһының Де-Мойн йылғаһына ҡушылған ерендә урынлашҡан ҡалаһы. Штаттың баш ҡалаһы(1857),Полк округының административ үҙәге Ҡалала 203,4 мең кеше (2010), биҫтәләре менән — 569,6 мең кеше йәшәй — Айова штатындағы иң ҙур ҡала.
Тарих
XIX быуаттың беренсе яртыһында хәҙерге Де-Мойн районында индеецтарҙың сауки һәм месквоки ҡәбиләләре йәшәггән була, улар американдар тарафынан штаттың көнсығышынан ситкә ҡыҫырыҡлана. 1843 йылдың май айында хәрби инженер Джеймс Аллен командалығы аҫтында бындағыДе-Мойн йылғаһында форт төҙөлгән. Форт агрессив индеецтар ҡәбиләләрен буйһоноу аҫтында тотоу һәм уларҙы күҙәтеү маҡсатында төҙөлә. 1846 йылдың март айында ҡәбиләләр артабан көнбайышҡа табан ҡыҫырыҡлап сығарыла һәм форт, ташландыҡҡа әйләнә.
Ташландыҡ форттың урынлашҡан урыны уңайлы булғанлығы бында гомстедер-күскенселәренең иғтибарын йәлеп итә. 1846 йылда ҡасаба барлыҡҡа килә һәм Де-Мойн форты Полк округының административ үҙәгенә йәләнә. 1851 йылда көслө ташҡын округ территорияһының күпселек өлөшөнә ҙур зыян килтерә. Шул уҡ йылдың көҙөндә ҡалала дөйөм тауыш биреү юлы менән ҡала уставы ҡабул ителә. Айова штатының Закондар сығарыу йыйылышы 1857 йылда баш ҡаланы Айова-Ситиҙан Де-Мойн фортына күсерергә ҡарар ҡабул итә. Баш ҡала статусына ҡарамаҫтан, ҡала ярайһы яй үҫешә. 1866 йылда ҡалаға тимер юл килә. Ҡала халҡы был ваҡыттан ҡыҙыу үҫешә башлай һәм ауыл хужалығы менән күмер шахталары ҡала иҡтисады өсөн нигеҙ була 1908 йылдың төп күмер ятҡылыҡтары эшкәртелеп бөтөлә.
ХХ быуат башында «Гүзәл ҡала» проекты ҡабул ителеп, Де-Мойнда күп матур бинлара барлыҡҡа килә, фонтандар һәм парктар яһала, урамдарҙы яҡтыртыу системалары булдырыла, урамдарға таш түшәлә.
1950 йылдар башындағы иҡтисади көрсөк һәм деиндустриализация ҡаланы бөлгөнлөккә төшөрә, был хәл 1990 йылға тиклем бара: сәнәғәт предприятиелары ябыла, ҡала үҙәгендәге офис һәм йәмәғәт биналары ябыла, фонтандар емерелә. Де-Мойндың үҙәк райондарында ҡара тәнлеләрҙең геттоһы, енәйәтселек һәм антисанитария үҙәге барлыҡҡа килә. Аҡ тәнле халыҡ башҡа ҡалалар янына күсенә (1960 йылда ҡала халҡы үҙенең максимумына етә).
1990-сы йылдарҙа ҡала өлөшләтә тергеҙелә, унда яңы эш урындары барлыҡҡа килә, үҙәк райондарҙы тергеҙеү маҡсатында төрлө программалар тормошҡа ашырыла Ҡалала стразовка секторы һәм банк эше үҫешә.
Климаты һәм географияһы
Де-Мойн Айова штатының үҙәгендә, Раккун йылғаһының Де-Мойн йылғаһына ҡойған ерендә урынлашҡан. Ҡала биләмәһе башлыса тигеҙ,унда бер нисә һөҙәк ҡалҡыулыҡ бар.
Ҡала уртаса-континенталь климат зонаһында ята. Бында ямғырлы һәм эҫе йәй, һалҡын ҡыш.
Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 203 433 кеше йәшәй, 81 47 йорт хужалығы һәм 47 491 ғаилә иҫәптә тора.. Халҡы раса составы:
Уртаса йән башына килем 19 467 аҡш доллары тәшкил итә (2000 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Ҡала халҡының уртаса йәше — 33,5 йыл. Уртаса Америка күрһәткестәренән енәйәтселек ике тапҡырға тиерлек юғары..
Иҡтисад
Де-Мойн финанс һәм сауҙа, шулай уҡ штаттың төп транспорт төйөнө булып тора. Ул шулай уҡ страховка бизнесе үҙәктәренең береһе булып тора. Бында Principal Financial Group, EMC Insurance Group, Allied Insurance һәм Aviva USA. фирмаларының штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Мәҙәниәт һәм белем алыу
Дрейк университеты (1881), Остеопат медицинаһы һә хирургия колледжы, Гранд-Вью колледжы (1896), Бәүрат колледждары (1931 бар).
Иң билдәле рок-төркөмө— Slipknot..
Транспорт
Ҡаланы Де-Мойн Халыҡ-ара аэропорты (IATA: DSM, ICAO: KDSM) хеҙмәтләндерә, ул ҡаланан 6 километр алыҫлыҡта, ҡаланың көньяҡ-көнбайышына табан урынлашҡан.
Шалтырь
Шалтырь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/351/75 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альцгеймер ауырыуы
Альцгеймер ауырыуы (шулай уҡ ҡартлыҡта Альцгеймер тибындағы деменция, йәғни аҡылға еңеләйеү) — деменцияның киң таралған төрө, нейродегенератив ауырыу, тәүләп 1907 йылда немец психиатры Алоис Альцгеймер тарафынан тасуирлана. Ҡағиҙә булараҡ, ул 65 йәштән өлкәнерәктәрҙә табыла, әммә иртә башланыусан һирәк осрай торған төрө лә бар. Бөтә донъяла 2006 йылда ауырыусылар һаны 26,6 миллион була, ә 2050 йылға уларҙың һаны дүрт тапҡырға артыуы ихтимал.
Ҡағиҙә булараҡ, ауырыу һиҙелер-һиҙелмәҫ билдәләрҙән башлана, ваҡыт үткән һайын көсәйә бара. Башланғыс осоронда ҡыҫҡа хәтер насарлана, мәҫәлән, күптән түгел уҡылған мәғлүмәтте иҫкә төшөрөп булмай. Ауырыу көсәйгән һайын оҙайлы хәтер ҙә юғала, телмәр һәм когнитив функциялар боҙола, пациент тирә-йүнде аңламай, үҙен ҡарай алмай башлай. Яйлап организмдың функциялары юғалыу үлемгә алып бара.
Табипҡа мөрәжәғәт иткәндә һәм Альцгеймер ауырыуы барлығына шик төшкәндә, диагнозды аныҡлау өсөн тәртипте анализлайҙар, когнитив һынамыштар үткәрәләр, мөмкин булһа, магнитлы-резонанслы томография (МРТ) үткәрәләр. Ауырыу төрлө кешелә төрлө оҙайлыҡта барғанға күрә, киләсәккә фараз яһау ауырлаша. Диагноз ҡуйылғандан һуң уртаса ғүмер оҙонлоғо ете йыл тәшкил итә, сирлеләрҙең 3 проценттан аҙырағы ун дүрт йылдан ашыу йәшәй.
Әлегә Альцгеймер ауырыуының сәбәптәре һәм нисек үтеүе тулыһынса асыҡланмаған. Баш мейеһе туҡымаларында амилоид төйөрсөктәре һәм нейрофибрилляр ойоштар йыйылыу ауырыуҙың төп үҙенсәлеге булып тора. Дауалауҙың хәҙерге ысулдары билдәләрҙе генә бер аҙ йомшарта, ләкин сирҙе туҡтата ла, кисектерә лә алмай. Дауалауҙың бик күп ысулдары клиник һынау баҫҡысына еткерелгән, 2008 йылға уларҙың һаны биш йөҙҙән ашып киткәйне, ләкин һөҙөмтәлелеге иҫбатланырмы — билдәһеҙ. 2013 йылда магнит менән тәрән транскраниаль ҡуҙғытыу ысулы (Deep TMS) башҡа сирҙәр менән бергә Альцгеймер ауырыуы билдәләрен дә дауалауҙа ҡулланыуҙы хуплаусы СЕ билдәһен (фр. Conformité Européenne’нан яһалған аббревиатура — Европаға ярашлы тигәнде аңлата) алғайны. Американың ике компанияһы был юҫыҡтағы эшен көтөлгән һөҙөмтә булмау сәбәпле туҡтатты. Әлеге мәлгә Альцгеймер ауырыуынан дарыу юҡ. Сирҙе иҫкәртеүгә тәғәйенләнгән бик күп дарыуҙар тәҡдим ителә, ләкин уларҙың береһе лә сирҙең барышына тәьҫир итмәй, сирленең хәлен еңеләйтмәй. Ауырыуҙы иҫкәртеү һәм дауалау юлы итеп физик күнекмәләр менән шөғөлләнеү, аҡыл эше менән шөғөлләнеү, дөрөҫ туҡланыу тәҡдим ителә.
Тарихы
Боронғо Греция менән Рим табиптары һәм философтары аҡылға еңеләйеүҙе ҡартлыҡ менән бәйләй, тик 1901 йылда ғына немец психиатры Алоис Альцгеймер артабан уның исеме менән аталған ауырыу осрағын теркәй. Илле йәшлек Августа Д.-ның сырхау анализын ул тәүләп 1907 йылда, пациенткаһы мәрхүм булғас, баҫтыра. Бынан һуң биш йыл эсендә медицина әҙәбиәтендә тағы ун бер шуға оҡшаш тасуирлама донъя күрә, ҡайһыларының авторҙары шул саҡта уҡ «Альцгеймер ауырыуы» тигән терминды ҡуллана. Беренсе булып немец психиатры Эмиль Крепелин Альцгеймер ауырыуын үҙ аллы ауырыу тип баһалай.
Егерменсе быуатта Альцгеймер ауырыуы тигән диагнозды тәүге билдәләре 45 — 65 йәштә беленгән сағыштырмаса йәш пациенттарға ҡуйыр булалар. Терминология 1977 йылда Альцгеймер ауырыуына арналған конференциянан һуң ғына үҙгәрә, был сарала ҡатнашыусылар, пресениль һәм сениль деменцияның клиник һәм патологик сағылыштары нигеҙҙә бер төрлө, тигән һығымтаға килә. Диагноз ҡуйғанда йәшкә ҡарамай башлайҙар, шулай ҙа күпмелер ваҡыт, 65 йәштән өлкәнерәктәргә диагноз яҙғанда, «Альцгеймер тибындағы сениль деменция» (SDAT) тигән терминды ҡулланалар, ә сирҙең «классик» диагнозын йәшерәктәргә ҡалдырыуҙы дауам итәләр. Ниһайәт, «Альцгеймер ауырыуы» тигән термин ауырыуҙың йәшенә ҡарамай билдәле симптомдары булған ауырыуҙың атамаһы булараҡ медицина номенклатураһына индерелә.
Эпидемиология
Эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә файҙаланыла торған ике төп күрһәткес — ауырый башлау осраҡтары һәм ауырыуҙың таралғанлығы. Ауырый башлау осраҡтары кеше-ваҡыт берәмегенә яңы осраҡтар һанын (ғәҙәттә, мең кеше-йылға яңы осраҡтар һанын), ә ауырыуҙың таралғанлығы аныҡ бер ваҡытҡа популяцияла ауырыусылар һанын күрһәтә.
Тасуирлама
Ауырыу барышы дүрт стадияға бүленә, уларға когнитив һәм функциональ боҙоҡтарҙың көсәйә барыуы хас. Мейенең юғары когнитив функцияларына хәтер, иғтибар, психомотор координация, телмәр, гнозис, праксис, һанау, фекерләү, ориентация, планлаштырыу һәм юғары психик эшмәкәрлеккә инә.
Иртә деменция
Хәтерҙең насарлана барыуы һәм һәм агнозия (күреү, ишетеү, тойоуҙың боҙолоуы) иртәме-һуңмы диагноздың раҫланыуына килтерә. Ҡайһы бер пациенттарҙа хәтер насарланыу түгел, ә телмәр, башҡарыу функциялары, аңлау йә хәрәкәтләнеү һәләте етешһеҙлектәре (апраксия) алғы планға сыға. Сир хәтерҙең төрлө өлкәләрендә төрлөсә сағыла. Үҙ тормошо тураһындағы иҫке хәтирәләр (эпизодик хәтер), әллә ҡасан үҙләштерелгән факттар (семантик хәтер), имплицит хәтер (йәшерен хәтер, йәғни «тән-кәүҙә хәтере», мәҫәлән, ғәмәлдәрҙең эҙмә-эҙлелеген иҫтә тотоу, әйтәйек, ҡалаҡ-сәнске менән нисек ҡулланырға икәне) яңы факттар йә хәтирәләр менән сағыштырғанда бигүк бирешеп бармай. Афазия нигеҙҙә һүҙ байлығы кәмеүҙә, телмәр тиҙлеге түбәнәйеүҙә сағыла, бының һөҙөмтәһендә фекерҙе телдән һәм яҙып белдереү һәләте кәмей. Ауырыуҙың был стадияһында кеше, ғәҙәттә, телмәрендә ябай төшөнсәләр менән эш итә ала. Һүрәт төшөрөү, яҙышыу, кейенеү кеүек моторика һиҙгерлеге талап ителгән эштәрҙе башҡарғанда хәрәкәттәрҙе яраштырыу һәм ғәмәлләштереү ҡатмарлашыуы арҡаһында кеше йәпһеҙ булып күренергә мөмкин. Ауырыу барышында байтаҡ ваҡыт кеше күп нәмәне үҙе эшләргә һәләтле булып ҡала, тик ҡайһы бер ҡатмарлы когнитив ғәмәлдәрҙе башҡарыу ғына ҡулынан килмәүе бар.
Уртаса деменция
Хәлдең насарлана барыуы арҡаһында үҙ аллы ғәмәлдәр башҡарыу һәләте кәмей. Телмәр боҙолоу асыҡ беленә, сөнки һүҙ байлығын юғалтҡан һайын кеше онотолғандары урынына башҡа хата һүҙҙәр ҡуллана (парафразия). Шулай уҡ яҙыу һәм уҡыу күнекмәләре лә насарлана. Ваҡыт үтеү менән ҡатмарлы эш-хәрәкәттәрҙе башҡарыу эҙмә-эҙлелеге боҙола һәм кеше көндәлек ғәмәлдәрен дә үтәй алмай башлай. Был осорҙа хәтергә бәйле ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә, ауырыуҙың яҡын туғандарын да танымай башлауы ихтимал. Быға тиклем зарарланмай килгән оҙайлы хәтер ҙә боҙола һәм тәртиптәге тайпылыштар ҙа күҙгә ташланып бара. Берәҙәклек, сирҙең киске көсәйеүе, ҡуҙғыусанлыҡ, шулай уҡ илаҡтыҡта, тоҡаныусанлыҡта, ярҙамға һәм тәрбиәләүгә ҡаршылыҡ күрһәтеүҙә сағылған кисерештәр тотороҡһоҙлоғо һымаҡ нейропсихиатрик билдәләр ғәҙәтигә әйләнә. Пациенттарҙың 30 процентында танымау һәм башҡа һаташыу билдәләре нығая. Бәүел тотмау ихтималлығы бар.
Сәбәптәре
Ауырыу сәбәптәренә ҡағылышлы өс фараз бар: холинергик, амилоид һәм тау-гипотеза.
Иң башта холинергик фараз тәҡдим ителә, уға ярашлы, ауырыу ацетилхолин нейромедиаторы синтезының һүлпәнлеге арҡаһында башлана. Әле был фараз әһәмиәтен юғалта бара, сөнки ацетилхолин ҡытлығын бөтөрөүгә йүнәлтелгән медикаменттар был сирҙән ҡотҡармай.
1991 йылда «амилоид фаразы» тәҡдим ителде, ул ауырыуҙың сәбәбе тип бета-амилоид (Aβ) йыйылыуын ҡарай. (APP) аҡһымын кодлай торған ген 21-се хромосомала урынлашҡан. Был фаразды раҫлаған дәлил булып Даун ауырыуы (21-се хромосоманың йә уның бер өлөшөнөң өҫтәмә күсермәһе) менән 40 йәшкә еткән кешеләрҙең бөтәһендә лә Альцгеймер ауырыуына оҡшаш патология табылыуы тора. Өҫтәүенә, Альцгеймер ауырыуының төп генетик хәүеф шарты булған APOE4 әле сирҙең билдәләре күренә башлағансы уҡ мейе туҡымаларында амилоидтың тейешленән артыҡ тупланыуына килтерә. Ул ғына ла түгел, организмында АРР кеше генының мутант төрө эшләнә торған трансгенлы сысҡандарҙың мейеһендә, Альцгеймер ауырыуына хас булғанса, фибрилляр амилоид төйөрсөктәр туплана, был сирҙең башҡа билдәләре лә барлыҡҡа килә. Һынау үткәреү вакцинаһы кешеләрҙә башланғыс стадияла уҡ мейене амилоид төйөрсөктәренән таҙартты, ләкин деменцияға бының йоғонтоһо һиҙелмәне. Әлеге ваҡытта амилоид фаразы төп һаналһа ла, Альцгеймер ауырыуын тулыһынса аңлатыу мөмкинлеген бирмәй. Бета-амилоидтар йыйылыу ауырыуҙың төп сәбәбе тип түгел, ә сир башланыуына килтерә торған сәбәптәр араһындғы береһе тип кенә ҡарала.
Амилоид фаразы менән бергә тау-фараз да өйрәнелә. Уға ярашлы, боҙоҡтар теҙмәһе тау-аҡһым төҙөлөшөндәге тайпылыштарҙан башлана.
Невропатология
Ауырыуға нейрондарҙы һәм баш мейеһе ҡабығындағы синаптик (синапс — нейрондар араһындағы бәйләнеш ғәмәлләшә торған урын) бәйләнештәрҙе юғалтыу хас. Күҙәнәктәрҙең үлеүе зыянланған өлөштәрҙең ҡороуына, шул иҫәптән сикә һәм түбә өлөштәренең, фронталь ҡабыҡ өлөштәренең һәм билбау һырының зәғифләнеүенә килтерә.
Мәрхүм булған ауырыуҙарҙың мейеһе өлгөләрен микроскоптан ҡарағанда, амилоид төйөрсөктәре лә, нейрофибрилляр ойоштар ҙа күренә. Төйөрсөктәрҙе нейрондарҙың эсендә һәм тышында йыйылған, бета-амилоидтан һәм күҙәнәк материалынан торған иремәүсе тығыҙ ултырмалар тәшкил итә. Нервы күҙәнәктәре эсендә улар иремәй торған ойоштар барлыҡҡа килтерә. Өлкән йәштәгеләрҙең күбеһенең мейеһендә ошондай төйөрсөктәр һәм ойоштар яһала, ләкин Альцгеймер ауырыуы осрағында улар мейенең сикә һәм башҡа билдәле бер өлөштәрендә була.
Биохимия
Альцгеймер ауырыуына һәр ваҡыт протеинопатия — мейе туҡымаларында ғәҙәти булмағанса ойоған аҡһым, йәғни бета-амилоид һәм тау-аҡһым, тупланыуы хас. Төйөрсөктәр 39-43 аминокислота оҙонлоғондағы бәләкәй пептидтарҙан яһала, улар бета-амилоид (т. A-beta, Aβ) тип йөрөтөлә. Бета-амилоид унан эрерәк аҡһым элгәре булған АРР-ның бер киҫәге булып тора. Был трансмембрана аҡһымы нейрондың үҫеүендә, йәшәүендә һәм зарарланғандан һуң аяҡҡа баҫыуында мөһим роль уйнай. Альцгеймер ауырыуы барышында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында APP протеолизға —ферменттар йоғонтоһо аҫтында пептидтарға бүленеүгә дусар була. Пептидтарҙың береһе тарафынан яһалған бета-амилоид епселдәре, бер-береһе менән йәбешешеп, күҙәнәк-ара киңлектә сениль төйөрсөктәр барлыҡҡа килтерә. Альцгеймер ауырыуын таупатияларға — тау-аҡһымдың нормаль булмаған берләшеүенә бәйле сирҙәргә — индерәләр. Һәр нейрондың цитоһөлдәһе була, ул өлөшләтә микрокөпшәләрҙән тора. Был бәләкәс көпшәләр туҡлыҡлы матдәләрҙе һәм башҡа молекулаларҙы йөрөтөүсе рельс хеҙмәтен үтәй. Тау-аҡһым, башҡа төр аҡһымдар менән бер рәттән, микрокөпшәләр менән бәйләнештә тора, атап әйткәндә, уларға фосфор кислотаһын килтерә һәм тотороҡлаштыра. Альцгеймер ауырыуы барышында иһә тау-аҡһымға фосфор кислотаһы кәрәгенән артыҡ килтерелә, шул сәбәпле аҡһымдың епселдәре сыбала, йәбешә башлай һәм, нейрофибрилляр ойоштар хасил итеп, нейрондың транспорт селтәрен ҡаҡшата.
Патология механизмы
Бета-амилоид пептидтарының синтезы боҙолоп, уларҙың ойошоуы Альцгеймер ауырыуына нисек килтереүе билдәле түгел. Амилоид фаразы бета-амилоид йыйылыуын нейрональ дегенерацияны ҡабыҙыусы төп ваҡиға итеп ҡарай. Ятылмалар күҙәнәктә кальций иондары гомеостазын (тигеҙлеген) боҙа һәм апоптозды (күҙәнәктең һәләк булыуын) башлап ебәрә, тип иҫәпләнә. Билдәле булыуынса, митохондриялар пациенттарҙың нейрондарында Aβ тупланыу урыны булып тора, был пептид шулай уҡ ҡайһы бер ферменттарҙың эшмәкәрлеген көйләүҙә ҡатнаша һәм глюкозаның ҡулланылыуына йоғонто яһай.
Генетика
Мутацияһы Альцгеймер ауырыуының иртә төрөн аңлатырға мөмкинлек биргән өс ген билдәле, ләкин был сирҙең таралған төрө генетик модель сиктәренә һыймай. Әлеге көнгә генетик хәүеф сығанағы тип APOE (ҡан плазмаһының аполипопротеины) һанала, ләкин ул бөтә осраҡтарҙы ла аңлатмай.
60 йәшкә тиклемгеләр араһындағы ауырыу осраҡтарының 10 проценттан кәмерәге аутосомалағы доминантлыҡ (ғаилә) мутацияларына бәйле, был бөтә күләмдең 0,01 процентынан әҙерәген тәшкил итә. Мутациялар АРР, пресенилин 1 һәм пресенилин 2 гендарында табылған, уларҙың күбеһе сениль төйөрсөктәрҙең төп өлөшө булған Abeta42 аҡһымы синтезын көсәйтә.
Күпселек ауырыуҙарҙың нәҫелендә сиргә бирешеүсәнлек күренмәй, ләкин гендар өлөшләтә хәүеф йөрөтә ала. Иң танылған генетик хәүеф сығанағы — АРОЕ генының нәҫелдән килеүсе E4 аллеле. Һуң спорадик Альцгеймер ауырыуы осраҡтарының яртыһы уға бәйле булыуы ихтимал. Генетиктар башҡа күп гендарҙың һуң башланыусы Альцгеймер ауырыуына булышлыҡ итеүен йә уны тотҡарлауын билдәләй. Ауырыуҙың был таралған төрөнә ҡағылышлы булыу йәһәтенән бөтәһе 400-ҙән ашыу ген тикшерелгән. Мәҫәлән, күптән түгел ҡатын-ҡыҙҙарҙың сирләүенә бәйлелектә RELN генының вариацияһы өйрәнелгән.
Диагностика
Альцгеймер ауырыуына клиник диагноз ҡуйыу ғәҙәттә пациенттың тарихына (тормош анамнезына), уның туған-тыумасаһының тарихына һәм клиник күҙәтеүҙәргә нигеҙләнә, шуның менән бергә хас булған неврологик һәм нейропсихологик билдәләр ҙә иҫәпкә алына. Ауырыуҙы деменцияның башҡа патологияларынан һәм төрҙәренән айырыу өсөн төрлө ысулдар — компьютер томографияһы, магнитлы-резонанслы томография, бер фотонлы эмиссиялы компьютер томографияһы йәки позитрон эмиссиялы томография ҡулланыла. Теүәлерәк баһалау маҡсатында интеллектуаль функцияларға, шул иҫәптән хәтергә һынау үткәрелә. Медицина ойошмалары табиптарға ярҙамға диагностикалау критерийҙарын эшләй. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диагноз ауырыу мәрхүм булғандан һуң мейе туҡымаларына гистологик анализ үткәреп ҡуйыла йә раҫлана.
Диагноз ҡуйыу критерийҙары
Америка Неврологик һәм коммуникатив ҡаҡшауҙар һәм инсульт милли институты (NINDS) менән Альцгеймер ауырыуы ассоциацияһы Альцгеймер ауырыуы диагнозын ҡуйыу өсөн кәрәкле критерийҙар тупланмаһын эшләгән. Уларға ярашлы, был сирҙе диагнозлағанда үткәрелә торған нейропсихологик һынамыштар барышында когнитив боҙоҡтар һәм деменция синдромын самалап билдәләү талап ителә. Диагнозды раҫлау өсөн мейе туҡымаларына гистопатологик анализ үткәрелә. Альцгеймер ауырыуы булғандағы боҙоҡтар нигеҙҙә һигеҙ доменға ҡағыла: хәтер, телмәр, тирә-йүнде аңлау һәләте, конструктив һәләттәр, урында, ваҡытта һәм үҙ шәхесеңдә ориентирлашыу, проблемаларҙы хәл итә алыу, эш-йомош башҡара алыу, үҙ-үҙеңде хеҙмәтләндереү.
Диагноз ҡуйыу ысулдары
Нейропсихологик һынамыштар, мәҫәлән, MMSE (психик торошто баһалауҙың ҡыҫҡаса шкалаһы), ауырыу осрағына хас когнитив боҙоҡтарҙы баһалау өсөн киң ҡулланыла. Һөҙөмтәләр ышаныслы булһын өсөн ентеклерәк һынамыштар талап ителә, айырыуса башланғыс стадияларҙа. Ауырыу башланып торғанда неврологик тикшереү, ғәҙәттә, күҙгә бәрелеп торған һәм ябай деменция билдәләренә оҡшаш когнитив боҙоҡтарҙан башҡа бер нәмә лә күрһәтмәй. Шунлыҡтан Альцгеймер ауырыуы һәм башҡа сирҙәр буйынса дөрөҫ диагноз ҡуйыу өсөн киң һәм ентекле неврологик тикшереүҙәр үткәреү мөһим ү. Ғаилә ағзалары менән һөйләшелә, сөнки туғандары кешенең көндәлек әүҙемлеге һәм фекерләү һәләттәренең түбәнәйеүе тураһында мөһим мәғлүмәт бирә ала. Пациент үҙендәге боҙоҡтарҙы үҙе тоймағанлыҡтан уны тәрбиәләгән кешеләрҙең ҡарашы мөһим. Өҫтәмә һынамыштар ауырыуҙың ҡайһы бер билдәләре тураһында яңы мәғлүмәттәр бирә, башҡа ауырыу менән бутамау мөмкинлеген бирә. Ҡан анализы деменцияның альтернатив сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә, уларҙы ҡайһы берҙә хатта дауаларға ла була. Йәнә Альцгеймер ауырыуы менән йәнәш барыусан депрессияны асыҡлау өсөн психологик һынамыштар ҡулланыла.
SPECT- һәм PET-визуалләштереү аппаратураһын башҡа баһалау ысулдары менән бергә файҙаланырға мөмкин. Деменциянан яфаланыусы кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы булыу-булмауын SPECT, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, дөрөҫөрәк билдәләү мөмкинлеген бирә з. Мейелә бета-амилоид ятыштарын күҙәтеү мөмкинлеге Питтсбург университетында В Питтсбург составын (PiB) булдырыу арҡаһында асылды. Шулай уҡ арҡа елегендәге шыйыҡсала бета-амилоид йә тау-аҡһым булыуы ла сирҙе билдәләү өсөн етди нигеҙ була ала.
Ауырыуҙы иҫкәртеү
Теге йәки был ысулдың ауырыуҙы кисектерергә йәки бөтөнләй туҡтатырға һәләтле булыуын асыҡларға тейешле халыҡ-ара тикшеренеүҙәр йыш ҡына ҡапма-ҡаршылыҡлы һөҙөмтәләр бирә. Үрҙә ҡаралған факторҙарҙың был ауырыуҙан бер һүҙһеҙ һаҡлау ҡеүәтенә ҡәтғи дәлилдәр юҡ. Шуның менән бергә, эпидемиологик тикшеренеүҙәр туҡланыу, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары хәүефе, дарыуҙар эсеү, фекерләү әүҙемлеге кеүек ҡайһы бер шарттар менән сир башланыу ихтималлығы араһында бәйләнеш булыуына ишаралай. Әммә уларға төплө иҫбатламалар өҫтәмә тикшеренеүҙәр барышында ғына алына алыр, моғайын.
Кокос майындағы каприл кислотаһы мейе олонондағы нейрондарҙа амилоид төйөрсөктәрен кәметә. Был матдәләрҙең метаболизмы барышында баш мейеһендәге энергия процестарында ҡатнашыусы кетон тәнсектәре барлыҡҡа килә. Лаборатор һынауҙар тормошта раҫлана. Доктор Мэри Ньюпорттың «Бәлки, был дарыуҙыр?» тигән китабы билдәле. Унда ул Альцгеймер ауырыуы менән яфаланған иренең хәлен һүрәтләй. Ай буйы кокос майын эскәс, ул ябай психологик һынамыштарҙы еңел үтә ала һәм өй эштәрендә ҡатнаша башлай.
Холестерин күплеге, гипертензия, диабет, тартыу кеүек йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына килтерә ала торған шарттар Альцгеймер ауырыуы хәүефен дә арттыра һәм сир барышын ауырайта, әммә холестеринды кәметә торған саралар (статиндар) был ауырыуға ҡарата бер ниндәй һөҙөмтә лә күрһәтмәй. Елһенеү-шешеүгә ҡаршы стероид булмаған сараларҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланыу менән ҡайһы бер кешеләрҙә ауырыу ихтималлығының кәм булыуы араһында бәйләнеш бар. Башҡа дарыуҙар, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата гормональ терапия, деменцияға ҡарата бынан ары һөҙөмтәле түгел тип һанала. 2007 йылдан бирле гинкго билобаны күҙәтеү ҙә уның когнитив боҙоҡтарға тәьҫир итә алмауын күрһәтә, ә икенсе тикшеренеүҙәр уның бөтөнләй файҙаһыҙ булыуын иҫбатлай.
Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, эшмәкәрлеге магнит ҡырҙарының тәьҫир итеүе, организмға металдар, бигерәк тә алюмин эләгеү йәки иреткестәр ҡулланыу менән бәйле булған кешеләрҙә Альцгеймер ауырыуы башланыу ихтималлығы юғары. Был публикацияларҙың ҡайһы берҙәре түбән сифаты арҡаһында тәнҡиткә дусар булды, өҫтәүенә, башҡа тикшеренеүҙәрҙә тирә-яҡ мөхит факторҙарының Альцгеймер ауырыуы менән бәйләнеше табылмаған.
Дауалау һәм тәрбиә
Альцгеймер ауырыуынан ҡотолоп булмай; әлегә ҡулланыуҙа булған дауалау саралары сирҙең билдәләренә генә бер аҙ йоғонто яһай ала, әммә ғәмәлдә улар паллиатив саралар ғына булып тора. Бөтөн саралар йыйылмаһын фармакологик, психосоциаль һәм ауырыуҙы тәрбиәләү сараларына бүлеп ҡарарға була.
Фармакотерапия
Әлеге ваҡытта Альцгеймер ауырыуын дауаларлыҡ йә, исмаһам, көсәйеүен бер аҙ булһа ла кәметерлек тә дарыу юҡ. FDA һәм EMEA кеүек көйләүсе агентлыҡтар тарафынан Альцгеймер ауырыуы ваҡытында барған когнитив боҙолоуҙарҙы дауалауҙа ҡулланыуға дүрт препарат хупланды — үҙәккә тәьҫир итеүсе өс холинэстераза ингибиторы (тотҡарлаусыһы) һәм NMDA-антагонисы булып торған мемантин.
Альцгеймер ауырыуының төп билдәләренең береһе — холинергик нейрондар әүҙемлегенең кәмеүе. Үҙәккә тәьҫир итеүсе холинэстераза ингибиторҙары ацетилхолин (ACh) тарҡалыуы тиҙлеген кәметә, уның мейелә тупланыуын арттыра һәм холинергик нейрондарҙы юғалтыу менән бәйле ACh юғалыуын компенсациялай. Альцгеймер ауырыуынан ҡулланыуға хупланған тәүге такрин була<span class="iw" data-title="такрин" contenteditable="false">тари [en] <span class="iw" data-title="такрин" contenteditable="false">, ләкин 2012 йылда АҠШ-та гепатоксик һәм башҡа зарарлы тәьҫирҙәре арҡаһында уны ҡулланыу тыйыла. 2008 йыл мәғлүмәттәре буйынса, табиптар донепезил, галантамин, ривастигмин кеүек препараттарҙы файҙаланды. Был препараттарҙың башланғыс һәм һүлпән стадияларҙа тәьҫир көсө бар, шулай уҡ һуңғы стадияла ла ҡулланыу нигеҙле. Тик донепезил ауыр деменция ваҡытында ғына тәғәйенләнә. Был препараттарҙы ҡулланыу йомшаҡ когнитив боҙоҡтар ваҡытында Альцгеймер ауырыуы һөжүмен көсһөҙләндерә алмай. Препараттарҙың эйәрсен тәьҫирҙәренән күңел болғаныу һәм ҡоҫоу холинергик әүҙемлектең артып китеүе менән бәйле. Был эйәрсен эҙемтәләр пациенттарҙың 1-10 процентында күҙәтелә. Мускулдар ҡыҫылыу, брадикардия, ашағы килмәү, ябығыу, ашҡаҙан һутының әселеге артыу кеүек эҙемтәләр һирәгерәк осрай.
Хәҙерге ваҡытта тағы бер холинэстераза ингибиторы — гуперцин тикшереү үтә.
Аралашсы вазифаһын башҡара торған глутамат нервы системаһы эшендә мөһим роль уйнай, әммә уның артыҡ күбәйеп китеүе глутамат рецепторҙарының үтә әүҙемләшеүенә килтерә һәм күҙәнәктәрҙе үлтерә. Эксайтотоксиклыҡ тип аталған был процесс Альцгеймер ауырыуында ғына түгел, Паркинсон ауырыуы, таралған склероз ваҡытында ла бара. Башта грипты дауалауҙа ҡулланылған мемантин тигән препарат глутамат NMDA-рецепторҙарының әүҙемләшеүен тотҡарлай. Альцгеймер ауырыуының уртаса һәм ауыр стадияларында мемантиндың тәьҫире барлығы билдәле, ләкин башланғыс стадияла уның тәьҫире билдәле түгел. Донепезил менән бергә мемантин когнитив күрһәткестәргә бер аҙ булһа ла йоғонто яһай.
Холоҡ-ҡылығы мәшәҡәтлегә әйләнә барған ауырыуҙарҙа антипсихотиктар агрессияны бер аҙ кәметә һәм психозға йоғонто яһай. Шул уҡ ваҡытта был препараттар кәрәкмәгән эффекттарға, мәҫәлән, цереброваскуляр ҡатмарлашыуҙарға, хәрәкәт етешһеҙлектәренә, когнитив һәләттәрҙең түбәнәйеүенә килтерә, шунлыҡтан уларҙы көн дә ҡулланыу тыйыла. Альцгеймер ауырыуы ваҡытында антипсихотиктарҙы оҙайлы тәғәйенләү үлемде тиҙләтә.
Психосоциаль булышлыҡ
Психосоциаль ярҙам фармакологик дауаны тулыландыра. Ул түбәндәге өлкәләргә бүленә: Бындай ярҙамдың һөҙөмтәлелеге әлегә фәнни иҫбатланмаған, өҫтәүенә, был алым Альцгеймер ауырыуына түгел, тотош деменцияға ҡарата ҡулланыла.
Тәрбиәләү һәм ҡарау
Пациентты тәрбиәләү һәм ҡарау бик мөһим, сөнки сир дауаланмай һәм дегенерацияланыу менән оҙатыла. Был бурысты ауырыуҙың йәмәғәте йә яҡын туғаны өҫтөнә ала. Был тиклем ауыр йөк сирлене ҡараған кеше тормошоноң социаль, психологик, иҡтисади һәм башҡа яҡтарында ныҡ сағыла.
Тәүге һәм саҡ көсәйә башлаған стадияларында, йәшәү рәүешенә үҙгәреш индереп, ауырыуҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итергә һәм уны ҡарауҙы еңелләштерергә була. Бындай саралар араһында — көн тәртибен ябайлаштырыу, ҡайһы бер нәмәләрҙе йоҙаҡҡа бикләү, ул-былды нисек ҡулланырға кәрәклеге тураһында яҙыуҙар беркетеү. Пациент үҙ аллы ашау һәләтенән яҙырға мөмкин, бындай хәлдә аҙыҡты иҙергә, ваҡларға кәрәк. Аҙыҡты йота алмаһа, көпшә аша ашатырға тура килә. Пациентты бәйгә беркетеү ихтыяжы һирәк тыуа, әммә ҡайһы берҙә уны үҙ-үҙенә зыян килтереүҙән һаҡлау маҡсатында был сараны ҡулланырға тура килә.
Ауырыу көсәйгәндә төрлө ҡатмарлашыуҙар, мәҫәлән, теш һәм ауыҙ ҡыуышлығы сирҙәре, оҙаҡ ятыуҙан тән боҙолоу, ашай алмау, гигиена мәсьәләләре, респиратор, күҙ йә тире инфекциялары булырға мөмкин. Яҡшы тәрбиә уларҙы булдырмау мөмкинлеген бирә, әммә була ҡалһалар, профессиональ ярҙам талап ителә. Ауырыуҙың һуңғы стадияһында яҡынлашып килгән үлем алдынан пациенттың хәлен еңеләйтеү төп бурысҡа әйләнә.
Алдан самалау
Иртә стадияларҙа Альцгеймер ауырыуына диагноз ҡуйыу бик ауыр. Ҡағиҙә булараҡ, когнитив боҙолоуҙар кешенең көндәлек тормош-көнкүрешендә күренә башлағас, сирленең башҡалар хәстәрлегенә мохтажлыҡ кисермәйенсә йәшәп ятыуына ҡарамаҫтан, диагноз ҡуйыла. Яйлап когнитив өлкәләге еңел проблемалар ҡатмарлаша, сирле кеше көнлө була башлай. .
Ауырыуҙарҙың ғүмер оҙонлоғо түбән, диагноз ҡуйылғандан һуң улар уртаса ете йыл йәшәй. Пациенттарҙың 3 проценттан кәмерәге ун дүрт йылдан ашыу көн итә. Ҡатын-ҡыҙҙар ир-атҡа ҡарағанда оҙағыраҡ йәшәй.
Үлеү осраҡтары пациенттарҙың 70 процентында сирҙең үҙенә бәйле, йышыраҡ пневмония һәм дегидратация үлем сәбәбе була. Альцгеймер ауырыулыларҙа яман шеш дөйөм күләмдән һирәгерәк осрай.
Йәмғиәткә төшкән көсөргәнеш
Алға киткән илдәрҙә йәмғиәткә ҙур көсөргәнеш һала торған сирҙәр араһында Альцгеймер ауырыуы һәм деменция тәүге урындарҙың береһен биләй. Үҫештәге илдәрҙә, мәҫәлән, Аргентинала, һәм яңы алға сыҡҡан илдәрҙә (Көньяҡ Корея) , йәмәғәт сығымдары шулай уҡ юғары һәм үҫеүен дауам итә. Моғайын, улар йәмғиәт ҡартайған һайын арта барыр һәм мөһим социаль проблемаға әйләнер. Сығымдар иҫәбенә ҡарттар йорттарын тотоуға медицина сығымдары һәм өйҙә ҡарау, ауырыуҙың да, уны тәрбиәләүсенең дә эшләү мөмкинлеген юғалтыуы кеүек медицинаға ҡарамаған сығымдар инә.
Иң ҙур йәмәғәт сығымдары оҙайлы профессиональ тәрбиәгә китә.
Билдәле шәхестәр, киң мәғлүмәт саралары, әҙәби әҫәрҙәр һәм кино
Альцгеймер ауырыуына тарыусылар араһында билдәле кешеләр ҙә күп. Улар араһында АҠШ-тың элекке президенты Рональд Рейган һәм ирланд яҙыусыһы Айрис Мердок бар. Уларҙың сирләүе тураһында киң мәғлүмәт сараларында күп яҙылды, ғилми мәҡәләләр ҙә күпләп баҫылды. Башҡа таныҡлыларҙан футболсы Ференц Пушкаш, Бөйөк Британияның элекке премьер-министры Гарольд Вильсон, Испания премьер-министры Адольфо Суарес , актерҙар Питер Фальк , Рита Хейворт , Анни Жирардо һәм Чарлтон Хестон , яҙыусы Терри Пратчетт Альцгеймер ауырыуы ҡорбандарына әйләнә.
Альцгеймер ауырыуы фильмдарҙа ла сағылыш таба, улар араһында — «Айрис» (2001) ; «Хәтер көндәлеге» (2004)  ; «Оноторға теләмәйем» (2004) ; «Танматра» (2005); «Иртәгәһе көн тураһында хәтирә» (2006)  ; «Унан алыҫта» (2006), «Ҡара лагуна» сериалы; 7 сезон) (2007), «Маймылдар планетаһы ихтилалы» (2011), «Дуҫлыҡ буйынса секс» (2011), «Тимер леди» (2011), «Надер менән Симиндың айырылышыуы» (2011), «Мөйөштәге өҫтәл» сериалы, «Ҡомарлылыҡ анатомияһы» сериалы, «Ялған теорияһы» сериалы (2009—2011, 3 сезон, 7 серия), «Детектив Нэш Бриджес» сериалы, «Тәрән зәңгәр диңгеҙ», «Ben X» (2007) һәм «Һаман да Элис» (2014), «Башында бал» (2014) фильмдары.
Документаль фильмдарҙан: Малькольм Пуантон ҡатнашҡан «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт тарихы» (1999), «Малькольм һәм Барбара: мөхәббәт хушлашыуы».
Әҙәбиәт
Урыҫ телендә: Инглиз телендә:
Пякаль-Кы
Пякаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 486 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 209 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҡмағош районы
Саҡмағош районы (Чекмагушевский район) – Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге – Саҡмағош ауылы. Районда 30 139 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Районда татарҙар, башҡорттар, урыҫтар һәм башҡа милләттәр йәшәй.
Тәршә
Тәршә — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ (исемһеҙ быуа) йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Друнина Юлия Владимировна
Друнина Юлия Владимировна (10 май 1924 йыл — 21 ноябрь 1991 йыл) — совет шағиры. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. СССР Яҙыусылар союзы һәм РСФСР Яҙыусылар союзы секретары. СССР халыҡ депутаты. Шағир Николай Старшиновтың (1945—1960 йылдарҙа), киносценарист Алексей Каплерҙың (1960—1979 йылдар) ҡатыны.
Биографияһы
Юлия Друнина 1924 йылдың 10 майында Мәскәүҙә тыуа. Атаһы — педагог һәм тарихсы Друнин Владимир Павлович (1879—1942), 1-се Мәскәү хәрби-һауа көстәре махсус мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй; әсә — Друнина Матильда Борисовна (1900—1983), китапхана эшләй һәм музыка дәрестәре бирә.
Коммуналкала ярлы ғына йәшәйҙәр. 1931 йылдан Юлия атаһы уҡытҡан 131-се мәктәптә белем ала. Бала саҡтан уҡырға ярата һәм әҙәбиәтсе булырына шикләнмәй. 11 йәшендә шиғыр яҙа башлай. Йәш тамашасы театры бинаһы урынлашҡан Үҙәк Балаларға художество тәрбиәһе биреү йортондағы Әҙәби студияла шөғөлләнә. 1930 йылдар һуңында шиғырҙар конкурсында ҡатнаша. Һөҙөмтәлә шиғыры «Мәктәп партаһы артында бергә ултырҙыҡ…» шиғыры "Учительская газета"ла баҫылып сыға һәм радио аша тапшырыла.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, йәшенә бер йыл өҫтәп (һуңынан уның бөтә документтарында 1924 йылдың 10 майында тыуаған, тип яҙыла), 16 йәшлек Юлия Друнина үҙ ирке менән Рәсәйҙең Ҡыҙыл Тәре йәмғиәтенә ирекле санитар дружинаһына яҙыла, госпиталдә санитарка булып эшләй. Шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Немецтар мәскәүгә яҡынлашҡас, 1941 йылдың йәй аҙағында Можайскка оборона ҡоролмалары төҙөлөшөнә ебәрелә. Шунда ул бер һөжүм ваҡытында аҙаша, үҙ отрядынан тороп ҡала һәм пехота төркөмөнә осрай. Уларға санитарка кәрәк була. Улар менән бергә Друнина ҡамауға эләгә һәм дошман тылынан 13 тәүлек үҙебеҙҙекеләр яғына сыға. Тап ошо пехота батальонында. дөрөҫөрәге батальондан ҡалған төркөмдә Юля тәүге, иң юғары һәм хисле мөхәббәтен осрата. Шиғырҙарында һәм иҫтәлектәрендә ул уны ҙур хәрефтән Комбат тип атай, әммә уның тураһында Бөйөк Ватан һуғышы дауамында күңелендә йөрөтөп, ғүмер буйы хәтерендә һаҡлаһа ла, бер ваҡытта ла исеме менән атамай. Ауыл юлдың иң аҙағында, фронт һыҙығын үткәндә, төркөмдә 9 яугир ҡала, батальон командиры пехотаға ҡаршы минала шартлай. Уның менән бергә тағы ике яугир һәләк була, ә Друнина контузия ала. Когда, забыв присягу, повернули В бою два автоматчика назад, Догнали их две маленькие пули — Всегда стрелял без промаха комбат. Упали парни, ткнувшись в землю грудью, А он, шатаясь, побежал вперёд. За этих двух его лишь тот осудит, Кто никогда не шёл на пулемёт. Потом в землянке полкового штаба, Бумаги молча взяв у старшины, Писал комбат двум бедным русским бабам, Что… смертью храбрых пали их сыны. И сотни раз письмо читала людям В глухой деревне плачущая мать. За эту ложь комбата кто осудит? Никто его не смеет осуждать! <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1941 йылдың көҙөндә ҡабаттан Мәскәүгә ҡайтып, Юлия Друнина атаһы директор булып эшләгән мәктәп менән бергә Себергә, Төмән өлкәһенә, Заводоуковскка эвакуациялана. Эвакуацияға риза булмай, бары тик һуғыш алдынан инсульт кисереп ҡаты ауырыған атаһы хаҡына ғына ризалаша. Атаһы 1942 йылдың башында икенсе инсульттан һуң ҡыҙының ҡулында вафат була. Атаһын ерләгәс, Юлия үҙен эвакуацияла бер нәмә лә тотмай тип ҡарар итә һәм Хабаровски ға китә, унда Кесе авиация белгестәре мәктәбе (ШМАС) курсанты булып китә. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">