cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан Республикаһының Милли банкы
Тарихы
Дәүләт банкының Өфө бүлексәһенең беренсе идарасыһы — статский советник П. И. Маслов, контролеры — статский советник П. П. Волков, хисап комитеты ағзалары — сауҙагәрҙәр: беренсе гильдиянан — А. Ф. Мамин, икенсе гильдиянан — В. И. Нестеров, Н. Л. Пенно, С. Л. Сахаров, И. А. Гудков, Ф. Г. Лебедев, В. А. Любимов, В. В. Грен була.
Һуңыраҡ коммерция банктарының (Крәҫтиән ер биләү, Себер сауҙа, Волга-Кама, Рус Азия, Петербург халыҡ-ара коммерция, Рус тышҡы сауҙа, Аҙау-Дон коммерция, Рус сауҙа-сәнәғәт банкылары һ.б.) бүлексәләре асыла. 19 быуат аҙағы — 20 быуат башында Өфө губернаһының бөтә алты өйәҙендә лә Дәүләт банкының бүлексәләре һәм агентлыҡтары асыла. 1864 йылда Финанс министрлығы Дәүләт банкының бөтә контораларында һәм бүлексәләрендә һаҡлыҡ учреждениелары асыу тураһында циркуляр сығара. [1885 йыл 1885 йылдың] 21 декабрендә Өфө бүлексәһендә ссуда-һаҡлыҡ кассаһы эшләй башлай.
Башта Дәүләт банкының Өфө бүлексәһе Өфөнөң беренсе гильдия сауҙагәре Ф. Е. Чижов йортонда урынлаша. Был йорт Ҡазан урамында була (әле унда Педагогия колледжы урынлашҡан). 1899 йылда Собор урамы, 3 (хәҙерге — Театр урамы, 3) адресы буйынса ике ҡатлы яңы бина төҙөлә. Әле ул хәҙерге реконструкцияланған ҡиәфәтендә Башҡортостан Республикаһы буйынса Милли банктың архитектура ансамбле өлөшө булып тора.
Банк бүлексәһе йылдан-йылға әйләнеш капиталын арттыра, килемдәре үҫә бара. Мәҫәлән, 1866 йылда алынған проценттар 6 931 һум 14 тин булһа, биш йылдан, 1871 йылда, 15 790 һум 84 тингә етә, йәғни 2,3 тапҡыр арта. 1896 йыл буйынса саф килем 81 153 һум 36 тин тәшкил итә.
Граждандар һуғышы ваҡытында Халыҡ банкының (ул йылдарҙа банк шулай тип атала) Өфө бүлексәһе дәүләт аҡсаларын ҡотҡарыу өсөн бер нисә эвакуация кисерә.
Октябрь революцияһынан һуң дәүләт власы һәм идаралыҡтың яңы органдары төҙөлә, шул иҫәптән Башҡортостандың Финанс халыҡ комиссариаты (Башнаркомфин) ойошторола. 1920 йылдың ғинуарында РСФСР Халыҡ банкы бөтөрөлә, һәм банктың Өфө бүлексәһе бинаһына Башнаркомфин урынлаша.
1921 йылдың октябрендә илдең Яңы иҡтисади сәйәсәткә (НЭП) күсеүенә бәйле РСФСР Дәүләт банкы ойошторола. Бөтә кредит операциялары ошо банкта һәм уның бүлексәләрендә башҡарыла.
Башҡортостан Наркомфины һаҡлыҡ кассалары селтәрен киңәйтә, һаҡлыҡ учреждениелары башлыса ауылдарҙа асыла. Һаҡлыҡ кассалары күрһәткән хеҙмәттәр даирәһе киңәйә. Улар вкладтар ала һәм бирә, һалымдарҙы һәм дәүләт страховкалауы буйынса түләүҙәре ҡабул итә, фатир түләүҙәрен ала, аккредитивы тарата һәм түләй, продавали и оплачивали дәүләт заемдары облигациялары һата һәм түләүен башҡара, Осоавиахим, Автодор лотереялары буйынса отоштарҙы түләй, персональ пенсияларҙы, СССР ордендары һәм миҙалдары буйынса аҡса суммаларын тарата, ойошмаларҙың ағымдағы иҫәптәрен һәм касса хеҙмәтләндереүен алып бара, социаль страховкалау, профсоюз иғәнәләренең маркаларын һәм герблы маркалар һата, революцияға тиклемге тимер аҡсаларҙы, сит ил валютаһын һатып ала, партия, профсоюз, комсомол һәм башҡа ағзалыҡ иғәнәләрен инкассациялай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында финанс һәм кредит сәйәсәте тулыһынса фронтты һәм тылды аҡса ресурстары менән тәьмин итеүгә буйһондорола.
1959 йылда республикала банк системаһы сираттағы үҙгәртеп ҡороуҙы кисерә. СССР Промбанкының һәм СССР Дәүләт банкының Башҡортостан контораларынан башҡа бөтә банк филиалдары ябыла.
1980-се йылдар аҙағынан элекке дәүләт банк системаһынан яңы иҡтисади шарттарға һәм ике кимәлле банк системаһына күсеү башлана. Баҙар шарттары урынлашыу менән банк хеҙмәттәренең яңы төрҙәре барлыҡҡа килә.
Структураһы
Башҡортостан Республикаһы Милли банкы структураһына түбәндәгеләр инә:
Рәйестәре
П. И. Маслов — 1865 йыл
1970—1982 — Боговазов Рафаил Ғата улы
1992—2001 — Сәғетдинов Мөхәмәт Шәмсетдин улы
Әҙәбиәт
Обзоры Уфимской губернии за 1890—1895. Уфа, 1890—1895;
Сагитдинов М. Ш. Развитие банковской системы в республике Башкортостан //Экономика и управление, 1994, № 1.
Хмелевка (Сундоба ҡушылдығы)
Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сундоба йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Турынь-Я
Турынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Паль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эт
Эт — йорт хайуаны. Зоологик рәттә эт һымаҡтар ғаиләһе йыртҡыстар отрядындағы һөтимәр плацентар хайуан. Хәҙерге ваҡытта тышҡы ҡиәфәте һәм характеры менән айырылған бик күп эт тоҡомдары бар. Мәҫәлән, мунда (холка) бейеклеге бер нисә сантимерҙан (чихуахуа) бер метрға (ирланд бүре эте, дог) булыуы мөмкин, төҫө һары, һоро, аҡтан ҡараға тиклем.
Эттәр кешеләргә ҡарата социаль мөнәсәбәте, уйын яратыуы, өйрәнеүгә һәләте булыуы менән билдәле. Махсус рәүештә түбәндәге төрҙәре сығарылған. Эттәр төрҙәренең исемдәре урыҫ телендә бирелгән Эттәр фәнни маҡсатта файҙаланыла, улар ҡатнашлығында биологик һәм биотехник эксперименттар ҡуйыла (мәҫәлән, Белка менән Стрелка).
Барлыҡҡа килеүе һәм уның ҡулға эйәләштерелеүе
Йорт этенең килеп сығышы тураһында фәндә ике төрлө ҡараш йәшәп килә. Ҡайһы бер ғалимдар эттәр полифилетик төркөм тип иҫәпләй (бер нисә ата-бабанан сыҡҡан), икенселәре эттәрҙең барыһы ла бер ата-бабанан сыҡҡан тигән фекерҙә (монофилетик теория).
Эттәрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында бөгөнгө көндә бик күп гипотезалар бар, иң ышаныслыһы — уларҙың бүреләрҙән  һәм шакалдарҙан барлыҡҡа килеүе. Эолог Конрад Лоренц ошо фекер яҡлы.
Ҡулға эйәләштереүҙең башланғыс осоро
Эт- ң тәүге булып ҡулға эйәләштерелгән йорт хайуаны. Ғалимдар эт Боронғо донъяла (Европа) Үрге палеолит дәүерендә ҡулға эйәләштрелгән ти ; әммә әлегә тиклем ғалимдар уны кешеләр тәүләп ҡайҙа, ҡасан һәм ни сәбәп арҡаһында эйәләштерә башлағаны тураһында бер фекергә килмәгән Археологтарҙың ҡаяға төшөргән һүрәттәре һәм  асыштары ғалимдарға ниндәйҙер һығымталар һәм фараздар яһарға мөмкинлек бирә. Волга-Ока бассейнында эт бөтә мезолит буйы, археологтар фекеренсә, берҙән-бер йорт хайуаны булған. Мезолит осоронда эттәр ҙурлығы һәм ҡеүәтле яңаҡтары менән айырылып торған. Һөйәктәрҙе бүлгеләнгән, тимәк урындағы халыҡ эт ашаған. Тире һәм һөйәк (энә эшләү өсөн) ҡулланылған. Был осор этенең төп роле — һунарҙа ярҙамсы.
Эйәләштереү барышы
Бүреләрҙе ҡулға эйәләштерә башлау төрлөсә барған. Ҡайһы ваҡыт кеше үҙ теләге буйынса бүрене ҡулға эйәләштереү менән шөғөлләнә башлай, ә ҡайһы ваҡыт бүре үҙе тәүтормош кешеһе йәшәгән ерҙә яңы экологик һыйыныр мөхит таба, йәғни ул «үҙе эйәләшә». Моғайын, иң беренсе ҡулға эйәләшкән хайуандар ниндәйҙер кешегә тиҙ өйрәнеүсән булғандыр. Бындай хайуандарҙың беренсе төркөмө ныҡ үрсей һәм генетик дрейф процестарына дусар булғандыр. Ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, был башланғыс популяция донъяға эттәрҙең бик күп төрөн биргәндер. Был фараз мтДНК  (mtDNA) тикшеренеүҙәре нигеҙендә яһала, был эттәрҙең митохондриаль ата-бабаларының аҙ булыуын асыҡлай. Тимәк эттәрҙең килеп сығыуында аҙ ғына һанлы хайуандар ҡатнашҡан.
Эттәрҙең холҡо һәм психологияһы
Эттең психикаһы — кеше янындағы эволюция һәм ҡайһы бер осраҡтарҙа яһалма һайлап алыу һөҙөмтәһе. Эттәр кешенең тауышынан һәм йөҙөнән яҡшы аңлай һәм уның ниәтен билдәләй ала. . Эттәр — кешенең ҡайҙа ҡарағанын күҙәтә алған һәм уның менән аралашҡанда быны ҡуллана алған берҙән-бер хайуань. .
Һәр бер эт үҙенсәлекле сифаттарға эйә. Эттең характеры тәбиғи ынтылыштарға ла — темпераментҡа, агрессивлыҡҡа, ынтылышҡа, тоҡом үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Эт характерына йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Кэмпбелл тесты эттең темпераментын билдәләү өсөн киң ҡулланыла.
Эттең характеры тәбиғи сифаттарға— темперамент, агрессия, зирәклек, тоҡом үҙенсәлектәренә һәм тәрбиәгә бәйле. Эттең холҡона йоғонто яһаусы төп нәҫел факторҙарының береһе — темперамент. Эттәрҙең темпераментын билдәләү өсөн Кэмпбелл тесын ҡулланырға була.
Эттәрҙең нәҫелдән килгән һәләттәре һәм ҡылыҡтары тоҡомдоң үҙсәнлеген билдәләй. Мәҫәлән, һунар эттәре йыртҡыстарҙы төрлөсә эҙәрлекләй: терьерҙар ваҡ хайуандарға өҫтөнлөк бирә, canis canem (гончие) хайуандарҙы еҫ буйынса эҙәрлекләй, тазылар бик шәп саба.
Эттәрҙең аҡылы
Аҡыл эшмәкәрлеген тикшереү тестарын үткәндә эттәр тик маймылдар, дельфиндар һәм ҡайһы бер варан кеүек ҡоштарҙан ғына артта ҡалыша. Эттәр, мәҫәлән, когнитив мәсьәләрҙе сисә ала. улар объекттың хәрәкәт итеү йүнәлешен алдан һиҙә (экстраполяция) һәм фигураларҙың ҙурлығын билдәләй ала.
Эттәрҙең аҡыл үҫеше уның нәҫелдән килгән һәм шәхси үҙенсәлектәренә, тәрбиәгә бәйле. Улар ғүмер барышындатупланған тәжриә, өйрәтеү, кеше менән тығыҙ аралашыуға бәйле була.
Эттәр бер нисә һүҙҙең мәғәнәһен аңлай. Психологтар Эллистон Рейд менән Джон Пиллей (АҠШ-тағы Спартанберг ҡалаһындағы  колледж) Чейсер ҡушаматлы этте ( бордер-колли) 1000 объектты атамаһы буйынса табырға өйрәткәндәр. Эт әйберҙәрҙе функцияһы һәм формаһы буйынса классификациялай ала, был өс йәшлек бала аҡылына тиң. Тикшеренеү программаһы авторы Адам Милокси былай ти: «Беҙҙең тәжрибә эттәр кеше телмәрен аңлай ала икәнен күрһәтте, тик, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улар үҙҙәре һөйләшә алмай»
Эттәрҙең когнитив һәләттәре төрлө фекерләү комплексынан тора. , PhD, Британия Колумбияһы университеты профессоры эттәрҙә өс төр фекерләүҙе асыҡлай алған: адаптив (яраҡлашыу), инстинктив и эшкә кәрәкле. Ошо өс төр эттәрҙең «дөйөм интеллектын» тәшкил итә. Тәүге интеллекттың ике төрө хайуандың шәхси үҙенсәлеген күрһәтә һәм эттәрҙең интеллектын билдәләүсе  тестар аша билдәләнә (IQ тест), эшкә кәрәкле аҡылы нәҫелдән килә. Адаптив (яраҡлашыу) фекерләү эттәргә хәлде баһаларға, анализларға һәм өйрәнергә ярҙам итә.
Эт тоҡомдары
«Тоҡом» зоотехния ғына түгел, мәҙәниәт һәм тарихҡа бәйле төшөнсә. Хәҙерге заманда тышҡы ҡиәфәте, төҫө һәм холҡо менән бер-береһенән ныҡ айырлып торған тоҡомдар бар.
2013 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса, МКФ эттәрҙең 339 тоҡомон таный, улар 10 төркөмгә бңленә. Был классификация Европала һәм Рәсәйҙә ҡулланыла :
Байыш
Байыш һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Ун-Ногор-Соим
Ун-Ногор-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вель-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хальмер-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мистерхорст
Мистерхорст (Miesterhorst) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 721 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39649 һәм автомобиль коды — SAW.
Ивановка
Ивановка һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Ржев коридоры
Ржев коридоры — мемориаль трасса, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ленинградтың  Героик оборонаһы һәйкәле (Санкт-Петербург).
«Оло ерҙән»  Ржевка станцияһына  «тормош юлы»  буйлап   аҙыҡ-түлек, медикаменттар, һуғыш-кәрәк яраҡтары менән транспорт килгән.
Станциянан ҡала үҙәгенә тиклем беренсе 7 км араны «Ржев коридоры» тип атағандар. Был трасса буйлап йөк машиналары һәм махсус локомотив-трамвайҙар таратыу пункттарына тиклем йөк,  дауаханаларға медикаменттар, икмәк заводтарына  он ташығандар.
Тарихи белешмәләр
Трасса  Санкт-Петербургтың Красногвардейский районындағы  Ржевка — Пороховые тарихи райондары буйлап үтә.
«Ржев коридоры» Ржевка тимер юлы станцияһынан башлана, Рябовский шоссеһы буйлап барып, Коммуна урамына борола, Ильин баҡсаһы һәм Революция шоссеһы буйлап үтә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында был фронт һыҙығы районы. Бында хәрби хәрәкәттәр булмай, әммә территория ҡаты ут аҫтына тотола. 1942 йыл дың 29 мартында бомба һөжүменән  вокзал бинаһы юҡҡа сыға. «Ржев коридоры» дошмандың төп сәбе була, сөнки был «тормош юлы»  1941 йылдың сентябренән 1943 йылдың мартына тиклем Ленинградты ил менән тоташтырыусы  берҙән-бер транспорт магистрале булып тора.
Был коридорҙан ҡамауҙағы  ҡалаға йөҙҙәрсә мең тонна аҙыҡ-түлек, медикаменттар һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары еткерелгән. Был юл буйлап «оло ергә»  миллиондан ашыу әлһерәгән ленинград халҡын сығарғандар. Большеохтинский проспекты һәм Революция шоссеһе мөйөшөндә уның беренсе көйләү пункты урынлашҡан.
Мемориаль трасса
Мемориал «Ржев коридоры» трассаһы   архитектор С.В. Лукьянов концепцияһы һәм эскизы буйынса 1985 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең  ҡырҡ йыллығына  төҙөлгән.
Күп километрлы юл буйлап, саҡрым бағаналары кеүек «Ржев коридоры» һүҙҙәре яҙылған монументтар ҡуйылған. «Көндәлек ризыҡ» (Stone Bread. Daily) тип аталған аскет формалы стелалар героик ваҡыт күренештәрен һүрәтләгән барельефтар менән уратып алынған.
Чучега
Чучега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суланда йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Суртан
Суртан, Шүкә (Esox, Щуки) — йыртҡыс йылға балығы.
Күп үҙгәреүсәнле функция анализы
Күп үлсәмле анализ (күп үлсәмле йәки күп вариациялы иҫәпләмә булараҡ та билдәле) — күп үҙгәреүсәндәр осрағы өсөн дифференциаль һәм интеграль иҫәпләмәләрҙе дөйөмләштереү булып тора.
Сикләнмәләр һәм өҙлөкһөҙлөк
функцияһыһының үҙгәреүсәндәре ярашлы рәүештә  һандарына яҡынайғанда, әгәр һәр  һаны өсөн , йәғни  үтәлерлек шундай \delta > 0 һаны табылһа,  функцияһыһының сикләнмәһе A була.
u=f(M) функцияһы, әгәр был функцияның A нөктәһендә сикләнмәһе булһа һәм ул функцияның f(A) ҡиммәтенә тигеҙ булһа, A нөктәһендә өҙлөкһөҙ тип атала.
u=f(M) функцияһы {M} күмәклегенең һәр нөктәһендә өҙлөкһөҙ булһа, ул {M} күмәклегендә өҙлөкһөҙ тип атала.
Айырым сығарылманы табыу
Айырым сығарылма төшөнсәһе күп үлсәмле функцияны дифференциаллағанда һис шикһеҙ барлыҡҡа килә һәм геометрик мәғәнәлә уның,  тура мөйөшлө координаталар системаһын ҡараған осраҡта (O,x_k,f) яҫылығына параллель яҫылыҡты билдәләнеү өлкәһендә киҫмәгән өлөшөнөң сығарылмаһы булып тора, бында О — координаталар күсәрҙәре киҫешкән нөктә; x_k дифференциаллау нөктәһенең айырым аргументы булып тора; f — нөктәнең ординатаһы.
n-үлсәмле функцияның ҡаралған сығарылмаһы тип тамғалана, был уны аргументтарҙың береһе буйынса дифференциаллау:
бында x_k — билдәләнгән аргумент; ә \partial символы d_x -тың үҙгәртелгән яҙыуы һәм айырым ҡулланылмай.
Айырым сығарылмалар матрицаһы — Якоби матрицаһы — ике ирекле үлсәмле арауыҡтар араһында функцияның сығарылмаһын  (сағылышы) күҙаллау өсөн ҡулланылырға мөмкин. Шулай итеп, сығарылма функцияның билдәләнеү өлкәһенән алынған нөктәгә бәйле үҙгәреп торған һыҙыҡлы үҙгәртеү булараҡ күрһәтелеүе мөмкин.
Айырым сығарылмалар ингән дифференциаль тигеҙләмәләр   айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләр йәки (Д)АСТ тип атала. Был тигеҙләмәләрҙе сығарыу, ҡағиҙә булараҡ, ғәҙәттәге бер генә үҙгәреүсәнгә ҡарата сығарылмалар ингән дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сығарыуға ҡарағанда ҡатмарлыраҡ.
Тапҡырлы интеграллау
Тапҡырлы интеграл интеграл төшөнсәһен күп үҙгәреүсәнле функцияларға тарата. Икеләтә интегралдар арауыҡта өлкәләрҙең күләмен иҫәпләү өсөн ҡулланыла ала. Тонелли—Фубини теоремаһы тапҡырлы интеграл ҡабатлы интеграл кеүек иҫәпләнә алыуын тәьмин итә.
Күп үҙгәреүсәнле функция анализының фундаменталь теоремаһы
Бер үҙгәреүсәнле функцияларҙың математик анализында фундаменталь теорема сығарылма һәм интеграл араһында бәйләнеш булдыра. Күп үҙгәреүсәнле функциялар анализында сығарылма һәм интеграл араһында бәйләнеш векторлы анализдың билдәле интеграллау теоремаларында булдырыла: Күп үлсәмле математик анализды тәрәнерәк өйрәнеү күрһәтеүенсә, был дүрт теорема дифференциаль формаларҙы интеграллау тураһында дөйөм теореманың, Стокс теоремаһының айырым осраҡтары булып торалар.
Ҡулланыу
Күп үлсәмле математик анализ күп һанлы азатлыҡ дәрәжәһенә эйә булған детерминирланған системаларҙы анализлау өсөн ҡулланылырға мөмкин. Был системаларҙы моделләштереү өсөн йыш ҡына һәр азатлыҡ дәрәжәһенә ярашлы бәйле булмаған һәм бәйле үҙгәреүсәнле функциялар ҡулланыла. Ә күп үлсәмле математик анализ системалы динамиканы ҡылыҡһырлау өсөн ысулдар менән тәьмин итә.
Күп үлсәмле математик анализ тәбиғәт фәненең, социологияның, инженерияның күп өлкәләрендә, детерминирланған тәртипте күрһәткән юғары үлсәмле системаларҙы моделләштереү һәм өйрәнеү өсөн ҡулланыла. Детерминирланмаған, йәки стохастик (осраҡлы) системаларҙы стохастик иҫәпләмә кеүек математиканың башҡа төрөн ҡулланып өйрәнергә мөмкин.
19 октябрь
19 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 292-се көнө (кәбисә йылында 293-сө). Йыл аҙағына тиклем 73 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Холоповка
Холоповка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Понга йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы
Саттаров Фәүзи Миңлемулла улы (5 август 1923 йыл — 28 июль 1996 йыл) — балет артисы, балетмейстер. Башҡортостан балетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың (1955) һәм Башҡорт АССР-ының (1952) атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы була. 1950—1964 йылдарҙа — театрҙың балет студияһы уҡытыусыһы, 1967—1976 йылдарҙа — театрҙың баш балетмейстеры.
1981—1988 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балетмейстер-ҡуйыусыһы. Артист сағыу сәхнә ҡиәфәтенә, стиль хисенә эйә була, дуэт бейеүе оҫтаһы.
Башҡортостандың халыҡ артисы Гүзәл Сөләймәнованың даими партнеры була.
1945 йылда Саттаров «Баҡсаһарай фонтаны» балетында Вацлав партияһын бейей, һуңынан — «Сыңрау торна» балетында Арыҫланбай ролен башҡара. Ул — «Тау бөркөтө» балетында Салауат Юлаев партияһын берҙән-бер башҡарыусы. Г. Сөләймәнова менән Ф. Саттаровтың дуэт парында И. Дунаевский музыкаһына «Вальс», Р. Рахманиновтың «Элегия»һы, шулай уҡ төрлө операларҙан балет фрагменттары була.
1950 йылдар аҙағында Г. Сөләймәнова һәм Ф. Саттаров сит илдәрҙә күп сығыш яһай (18 илдә). Унда улар «Сыңрау торна» балетынан адажио һәм башҡа балет номерҙары башҡа.
Спектаклдәрҙәге партиялары
Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955).
Штрагут
Штрагут (Straguth) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 269 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Әстерхан ханлығы
Әстерхан ханлығы (Xacitarxan xanlığı, ترخان حاجی خانلغی) — Алтын Урҙа тарҡалыуы һөҙөмтәһендә XVI быуатта Түбәнге Волгала барлыҡҡа килгән төрки дәүләте. Баш ҡалаһы — Волганың уң ярында урынлашҡан Хажи-Тархан (Аждархан) ҡалаһы, хәҙерге Әстерхандан 12 километр алыҫлыҡта ятҡан Шареный бугор ҡаласығы. Төп халҡын татарҙар һәм нуғайҙар тәшкил иткән.
Тарихы
Әстерхан ханлығы 1459—1460 йылдарҙа, Оло Урҙаны (Алтын Урҙаның Һарай баш ҡалаһы менән уның үҙәк өлөшө шулай йөрөтөлә) элекке ханы Мәхмүт етәкселек иткән осорҙа, барлыҡҡа килә, ә 1461 йылдан алып — уның Ҡасим улы. Хакимлыҡ өмөн көрәштә үҙ ағаһы Әхмәттән еңелеп, ул яҡынса 1460 йылда Хажи-тарханға сығып китә, унда ул үҙ биләмәһен булдыра. Әстерхандың уңайлы урынлашҡан урыны һәм конкуренцияның булмауы Хорезм, Бохара, Ҡаҙан менән сауҙа бәйләнештәрен булдырыуға булышлыҡ итә. Әстерхандағы ҡол баҙарына Ҡырымдан, Ҡазандан, Оло Урҙанан, Нуғай Урҙаһынан ҡолдарҙы алып киләләләр. Ҡасимдың идара иткән йылдарында Әстерхан һәм Мәскәү кенәзлеге араһында ауҙа бәйләнештәр булдырыла. Атап әйткәндә, Иван IIIосоронда Мәскәүҙән Мәскәү, Ока һәм Волга йылғалары буйлап йыл һайын Әстерханға тоҙ артынан караптар юллана. XVI быуат башында Әстерхан ханлығы Оло Урҙаны ҡырымлылар тулыһынса ҡыйратҡандан һуң (1502 йыл) тулы үҙаллылыҡ яулай. Быға тиклем Әстерхан хандары Оло Урҙанан бойондороҡло булыуын таныйҙар ине.
Әстерхан хандары, Туҡай-Тимур (Батый хандың кесе ҡустыһы) вариҫтары булараҡ, Джучидтар нәҫеленә ҡарай. Унан ул өлөш ала: Манғышлаҡ ярым утрауын, Әстерхан менән бергә Каспий буйы уйһыулығын һәм төньяҡ Кавказдағы астар ерҙәрен. Туҡай-Тимур вариҫтары артабан да ошо территорияларҙы үҙ ҡул аҫтында тотҡандар, ә һуңынан Ҡырым, Ҡазан, Әстерхан, Бохара һәм Ҡасим ханлыҡтары тәхеттәрен биләгән, тип фаразлап була.
1554 йылда урыҫ ғәскәре ярҙамы менән Әстерхан ханлығы тәхетенә Дәрүиш-Али ултыртыла, уға Рус дәүләтенә һалым түләү бурысы йөкмәтелә. Нуғай Урҙаһы эсендәге интригалар һәм Дәрүиш-Алиның ялыуы Мәскәү менән Әстерхандың үҙ-ара бәйләнештәрен киҫкенләштерә. Дәрүиш-Али үҙе хыянатта ғәйепләнә. 1556 йылдың 2 июнендә атаман Ляпун Филимоновтың ҙур булмаған казактар отряды Әстерханға яҡынлаша. Дәрүиш-Али хан ошо отрядты урыҫ ғәскәренең авангарды менән бутап, ғәскәре менән Аҙауға төрөктәргә ҡаса. Әстерханды бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ, Филимонов отряды менән ҡушылып, воевода Иван Черемисиновтың отряды яулай. Әстерхан ханлығы үҙенең йәшәйешен туҡтата.
Ҡыҫҡаса характеристика
Алтын Урҙаның бер өлөшө булараҡ, Әстерхан ханлығы күләме буйынса татар ханлыҡтары араһында иң бәләкәйе була. Көнбайышта ханлыҡ территорияһы Кубань йылғаһына һәм Дондың түбәнге ағымына тиклем һуҙыла. Көнсығышта ханлыҡ сиктәре Буҙан йылғаһына тиклем барып етә. Бында ханлыҡ Нуғай Урҙаһы менән сиктәш була. Көньяҡта ханлыҡ сиктәре Терек йылғаһына тиклем һуҙыла, ә төньяҡта Переволока киңлегенә тиклем барып етә. Дәүләт биләмәләренең күпселек өлөшөн уңыдырышһыҙ тоҙло тупраҡ тәшкил итә. Халыҡ башлыса Волга дельтаһында көн күрә, уның һаны яҡынса 15-20 мең кеше тәшкил итә. Ҡораллы көстәрҙең максималь һаны — 3000 кеше.
Әстерхан ханлығы үҙенән күпкә ҡеүәтлерәк күршеләре Нуғай Урҙаһынан һәм Ҡырым ханлығынан бойондороҡло хәлдә була. Тәхеткә даими рәүештә Ҡырым хандары ултыртыла, әммә Нуғай Урҙаһы ла ханлыҡ өҫтөнән үҙ контролен булдырырға тырыша.
Рәсәйгә ҡушылыуы
Ҡазан ханлығын яулап алғандан һуң батша Иван Грозный батша көньяҡ күрешеһен үҙенә буйһондороға ниәтләнә. Әстерхан ханлығын буйһондороу бөтә Волга бассейнын контроль аҫтында тотоуға һәм Каспий диңгеҙенә туранан-тура сығыу мөмкинлектәрен бирә алыуы күҙ уңында тотола. Хәрби ғәмәлдәрҙе башлау өсөн Әстерханда Ямғырсы хан тарафынан Мәскәү илселәрен әсирлеккә алыуы бик уңайлы сәбәп кенә була.
1554 йылдың яҙында Волга буйлап Әстерхан яғына ғәскәр юллана, уны кенәз Пронский етәкләй. 1554 йылдың 29 июнендә урыҫ авангарды Ҡара утрау тирәһендә Әстерхан ханлығының баш отрядын еңелеүгә дусар итә. Бынан һуң Ямғырсы Яңы алышҡа инеп тормай, урыҫтар яҡынлаша башлағас, төрөктәрҙең Аҙау ҡәлғәһенә ҡаса. Урыҫ ғәскәрҙәре ҡаланы алышһыҙ ғына яулай.
Әстерханда тәхеткә Ямғырсының дошманы һәм Мәскәү батшаһының союздашы Дәрүиш-Али ултыра, ул Мәскәүгә теләктәшлек белдерә. Әммә 1556 йылда был хан Рәсәйҙең элекке дошмандары Ҡырым ханлығы һәм Ғосман империяһы яғына күсә. Урыҫ ғәскәрҙәре ҡабаттан Әстерханға юллана. Был юлы ғәскәрҙе воевода Н. Черемисинов етәкләй. башта атаман Л. Филимоновтың Дон казактары хан ғәскәрен еңәләр, бынан һуң, 2 июлдә, Әстерхан тулыһынса Рәсәй батшалығына буйһондорола.
Әстерханды яулағандан һуң урыҫ йоғонтоһо Кавказға тиклем тарала. 1559 йылда Пятигорск һәм Черкасск кенәздәре Иван Грозныйға Ҡырым татарҙарының һөжүмдәренән яҡлау һәм динде һаҡлап ҡалыу өсөн отряд һәм дин әһелдәрен ебәреүҙе үтенәләр. Батша уларға ике воевода һәм священнктарҙы ебәрә, улар бөлгөнлөккә төшкән боронғо сиркәүҙәрҙе тергеҙәләр, ә Кабарҙала бик күп кешене православиеға ылыҡтырып суҡындыралар.
Әстерхан ханлығы хандары идара иткән йылдар
Әстерхан ханлығы осоронда 1459 йылдан алып 1556 йылға тиклем барыһы 13 хан хакимлыҡ итә.
Туҡай-Тимуридтар (Мәхмүт вариҫтары)
Туҡай-Тимуридтар (Әхмәт вариҫтары)
Гәрәйҙәр
Турын-Я (Вор-Я ҡушылдығы)
Турын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге София соборы (Житомир)
Изге София соборы — Житомир ҡалаһында рим-католик сиркәүе, Киев диоцезының кафедраль соборы. 1751 йылда төҙөлгән, 1789—1801 йылдарҙа үҙгәртеп ҡоролған.
Тарихы
Собор төҙөлөшө 1737—1751 йылда Киев епискобы Ян Самуил Ожиги инициативаһы менән 1725 йылда төҙөлгән, әммә төҙөлөшө ваҡытында конструктив хаталар арҡаһында нигеҙенә тиклем һүтеп алынған элекке собор урынында төҙөлә. 1751 йылда собор Пресвятая Дева Мария хаҡына изгеләндерелә.
1768 йылда соборҙы Бар конфедерацияһын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан батша ғәскәрҙәре яндыра, бер йылдан һуң тергеҙелә. 1789—1801 йылдарҙа ғибәҙәтхананы яңынан төҙөйҙәр: ике ҡабырға часовня өҫтәлә, фасады үҙгәртеп ҡорола, ҡыйығын алмаштыралар, хорҙары төҙөлә, унда яңы орган урынлаштыралар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң баштағы барокко ҡоролма классицизм стилендәге сиркәү ҡиәфәтен ала. 1805 йылда соборға Изге София исеме бирелә
Архитектураһы
Изге София соборы — фасадында ике башня менән өс нефлы базилика. Төп нефы ярым түңәрәк көмбәҙҙәр менән, ҡабырғалары тәре рәүешле көмбәҙҙәр менән ҡаплана. Сиркәүҙең интерьерында стена һүрәттәре һәм әүәләүҙәр һаҡланған. Айырым торған өс ҡатлы квадрат манара ғибәҙәтхананан төньяҡ-көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Ғөрөф (йола)
Ғөрөф (عرف — 'үрф; Урф) — ислам йәмғиәтендә киң таралған фекерҙәрҙе сағылдырған ислам хоҡуғы сығанаҡтарының береһе (Фиҡһ). Ғөрөфтө Ҡөрьән һәм Сөннәттә туранан-тура иҫбатлауҙар булмаған осраҡта ғына ислам хоҡуғында ҡулланырға мөмкин..
Ҡулланылышы
Ханафи мәҙһәбе күҙлегенән ҡарағанда, Ғөрөф халыҡтың нығынған традицияларға (йолаларға) ярашлы һәм аҡыллы теүәл кешеләр ғәйепләрлек булмағанса ғәмәл ҡылыуы. Ғөрөфтө ҡулланыу өсөн дәлил сифатында мосолман хоҡуҡ белгестәре Әл-Бәҡара сүрәһенең 233-сө аятын һәм Ән-Ниса сүрәһенең 6-сы аятын килтерә. Әбү Хәнифә менән Мөхәммәт әш-Шәйбани фекеренсә, әгәр ғөрөф Ҡөрьәнгә һәм Сөннәткә ҡаршы килһә, ул законһыҙға әйләнә. Әбү Йософ иҫәпләүенсә, Ҡөрьәндәге һәм Сөннәттәге ниндәйҙер ҡарар ғөрөфкә нигеҙләнгән икән, ғөрөфтөң үҙгәреүе менән хоҡуҡи ҡарар ҙа үҙгәрә
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә "ғөрөф" һүҙе тарихи шарттарҙа барлыҡҡа килгән, халыҡ тарафынан ҡабул ителеп быуындан-быуынға күсә килә дөйөм ҡағиҙәгә (йолаға) әйләнгән тәртип, аң, ҡараш, зауыҡ һ.б. Шул уҡ ваҡытта ғәҙәт йолаһы мәғәнәһендә лә нығынып, ғөрөф-ғәҙәт (адат) тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән.
Губкин Иван Михайлович
Губкин Иван Михайлович (9 сентябрь (21 сентябрь) 1871 йыл — 21 апрель 1939 йыл) — нефть геологы. СССР Фәндәр академияһы академигы(1929), СССР Фәндәр академияһы вице-президенты (1936), CCCP фәндәр академияһының Әзербайжан филиалы рәйесе (1936—1939) .В.И. Ленин исемендәге премия лауреаты (1931). СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1937).
Биографияһы
Иван Михайлович Губкин 1871 йылдың 9 сентябрендә (яңы стиль буйынса 21 сентябрҙә) Рәсәй империяһы Владимир губернаһы Муром өйәҙе (хәҙерге Новгород өлкәһе) Поздняково ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Олатаһы Волга йылғаһында бурлак булған, ә атаһы йылына 7-8-шәр ай балыҡ тотоусылар артелендә эшләгән. Ғаиләләге 5 баланан тик Иван ғына уҡый-яҙырға өйрәнә алған.
Белеме
1880 йылда ауыл мәктәбендә уҡый башлай, ә 1887 йылдың авгусында земство иҫәбенә Киржач уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә, 1890 йылда уны дипломһыҙ тамамлай: бер уҡыусыға эпиграмма яҙған өсөн училищенан справка менән сыға. Жайский тигән ауылда уҡытыусы булып эшләй башлай, 1892 йылда Карачарово ауылына күсерелә.
1903—1910 йылдарҙа Санкт-Петербург Тау институты нда уҡыйг, 40 йәшенда уны тик бишле билдәләре менән тамамлай. Уны исеме институттың мәрмәр таҡтаһына яҙыла.
Тау институты студенты булған осорҙа уның практикала башҡарған эштәре:
Фәнни эше
1913 йылда Геология комитетының адъюнкт-геологы итеп һайлана. 1913—1917 йылдарҙа Әзербайжанда Апшерон ярымутрауы н тикшерә. Ул төҙөгән геологик маршрут Сумгаит, геологик маршрут Учтапа, Коун, Перекишкюль, Аджикабул райондары, Кабристан көтөүлектәр аша үтә) . Әзербайжан батҡаҡ вулкандарын һәм Төньяҡ Кавказ нефть ятҡылыҡтарын өйрәнә.
1929 йылдың майында тау эштәре бүлеге начальнигы Ф. Н. Курбатов Башҡортостанда (Стәрлетамаҡ тирәһендә) нефть эҙләү буйынса башҡарылған эштәргә анализ яһап, Башҡортостан хөкүмәтенә мөрәжәғәт итә. Башҡортостан совнархозы ГИНИ (Государственный исследовательский нефтяной институт) һәм Геология комитетына Башҡортостанда нефть разведкалауҙы һорап хат яҙа.
1929 йылдың йәйендә Башҡортостан хөкүмәте үтенесен академик И. М. Губкин хуплай һәм нефть институты Ишембай тарафтарына өс геологик партия ебәрә, шуларҙың береһенә геолог А. А. Блохин етәкселек итә. 1932 йылда Ишембай ауылы янындағы бер скважинанан көслө нефть фонтаны атылыу Башҡортостандың нефть табыу һәм эшкәртеү төбәгенә әйләнеүенең тәүге билдәһе була.
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Уҡытыусылар семинарияһынан һуң 1890 йылдан алып, Земство менән килешеү буйынса Муром өйәҙе ауылдарында уҡытыусы булып биш йыл эшләй.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Альберт Сент-Дьёрдьи (Szent-Györgyi Albert, 16 сентябрь 1893 йыл, Будапешт — 22 октябрь 1986 йыл, Вудс-Хол) — Венгрияла тыуған биохимик, С витаминын беренсе булып таба һәм биологик окисләнеү һәм мышцалар эшмәкәрлеге өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә, АҠШ ғалимы. 1937 йылда Сент-Дьёрдьиға биологик окисләнеү (яныу) буйынса эштәре өсөн Нобель премияһы бирелә, 1954 — йөрәк һәм ҡан тамыры сирҙәрен тикшеренеүгә индергән ҙур өлөшө өсөн «фундаменталь медицина тикшеренеүҙәре өсөн Альберт Ласкер премияһы» бирелә.
Губкин Иван Михайлович
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Уҡытыусылар институтын тамамлағандан һуң, тағы ла биш йыл (1898 йылдың май айынан алып) Санкт-Петербург ҡала училищеларында уҡыта.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Бала сағы
Альберт Сент-Дьёрдьи Будапештта 1893 йылдың 16 сентябрендә тыуған. Атаһы- эшҡыуар Миклош Сент-Дьёрдьи, әсәһе- талантлы музыкант Йозефина Сент-Дьёрдьи. Әсәһенең ағаһы, физиолог, Будапешт университеты профессоры Михай Ленхошшек (Lenhossék) йоғонтоһонда малай фән менән ҡыҙыҡһына башлай.
Губкин Иван Михайлович
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
Мәскәү тау академияһы нда 1920 йылдан профессор, 1922 йылдан ректор була.
1930 йылдан Мәскәү нефть институтының геология һәм нефть ятҡылыҡтары кафедраһы мөдире.
Нефть тураһында тәғлимәт
1921 йылда Петроградта К. П. Калицкий беренсе «Нефть геологияһы» тигән илдәге тәүге китапты баҫтыра.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Фәнни эшмәкәрлегенең башы
Һуғыштан һуңғы Венгриялағы хаостан ҡотолор өсөн Сент-Дьёрдьи Пожонь ҡалаһында фармакология менән шөғөлләнә башлай. 1919 йылдың сентябрендә Пожонь яңынан булдырылған Чехословакия дәүләтенә бирелә, венгрҙарға ҡаланы ҡалдырып китергә ҡушыла. Бер нисә ай Будапештта, һуңыраҡ Берлинда, Гамбургта һәм Лейденда йә биохимия, йә медицина менән шөғөлләнә. 1922 йылда уны Нидерландтағы Гронинген университетына саҡыралар. Дүрт йыл Сент-Дьёрдьи көндөҙ физиология лабораторияһында, кисен биохимия буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Егермеләп мәҡәлә баҫтыра. Сент-Дьёрдьи бигерәк тә күҙәнәктең тын алыуы менән ҡыҙыҡһына, күҙәнәктең аҙыҡты нисек энергияға әйләндереүен өйрәнә.
Губкин Иван Михайлович
Нефть тураһында тәғлимәт
И 1932 йылда М. Губкиндың "Нефть тураһында тәғлимәт"тигән китабы сыға — «нефть тураһындағы тәғлимәттең төп мәсьәләләре». Унда А. И. Косыгиндың «Төп нефть ятҡылыҡтарын разведка алымдары», ә геофизик А. И. Заборовский дың «Элемент разведка геофизикаһы ысулы» бүлеге бар.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Фәнни эшмәкәрлегенең башы
Сент-Дьёрдьи үҫемлектәрҙең тын алыуын тикшерә, уны бигерәк тә йәрәхәтләнгән үҫемлектәр ҡыҙыҡһындыра. Ул пероксидазалы үҫемлектәрҙең (мәҫәлән, кәбеҫтә йәки цитрустар) ҡараймағанын билдәләй, улар менән тәжрибәләр үткәрә.
Губкин Иван Михайлович
Нефть тураһында тәғлимәт
Уның икенсе, тулыландырылған баҫмаһы, 1937 йылдың 11 апрелендә нәшриәткә тапшырыла. . А. С. Великовский ҡайһы бер сит ил ятҡылыҡтары, Н. Ф. Седых — нефть эшкәртеү тураһында бүлектәр яҙа. И. М. Губкин нефтең биоген юл менән барлыҡҡа килеү фекерен яҡлай:«Мы полагаем, что нефтеобразование, начавшись с разложения жиров в биогенном или до его погребения, продолжалось и после его погребения при активном содействии анаэробных бактерий во весь период диагенетического изменения породы». И. М. Губкиндың нефть барлыҡҡа килеү тәғлимәте һәм теорияһы СССР-ҙан тыш билдәһеҙ ҡала, уның китабы сит телдәргә тәржемә ителмәй.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Фәнни эшмәкәрлегенең башы
1924 йыл аҙағында уны инглиз физиологы Генри Дейл үҙ лабраторияһында эшләп алырға саҡыра. Бында А. Сент-Дьёрдьи файҙалы кешеләр менән таныша. Гронингенда уның кураторы Гамбургер вафат була, 1926 йыл урталарында А. Сент-Дьёрдьи инде фәндән баш тартырға уйлай. Ләкин ошо ваҡтта Стоккгольмға Халыҡ -ара физиологтар йәмғиәтенең конференцияһына бара. Билдәле инглиз биохимигы сэр Фредерик Голанд Хопкинс үҙ сығышында Сент-Дьёрдьи эштәрен бер нисә тапҡыр маҡтап иҫкә ала. Конференциянан һуң Сент-Дьёрдьи Хопкинс менән таныша, һәм Хопкинс уны Кембридж университетына эшкә саҡыра.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
5 йыл дауамында (1919—1924) һәүерташ сәнәғәте етәксеһе була (Главсланец комитеты рәйесе), ә һуңынан һәүерташ сәнәғәте идаралығы директоры.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Кембридж университетында
Кембриджда Сент-Дьёрдьи бөйөр өҫтө биҙенән, кәбеҫтәнән һәм цитрустарҙан бер аҙ күҙәнәкте яңынан тергеҙеүсе матдәне айырып алыға ирешә. Ул был матдә шәкәр кислотаһы булырға тейеш тип уйлай (химик соcтавы С6Н8О6 ). Уны ғалим гексурон кислотаһы тип атай. Гексурон кислотаһын алған өсөн Сент-Дьёрдьиға 1927 йыл аҙағында биохимия фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә.
Кембридж осоро Сент-Дьёрдьи өсөн иң бәхетле һәм уңышлы осор була. Был осорҙа ул донъя кимәлендә билдәле ғалим булып китә. 1929 йылда ул тәүге тапҡыр АҠШ-та була, Бостон ҡалаһында Халыҡ-ара физиологтар конгрессында ҡатнаша. Америкала Рочестер ҡалаһының Майо клиникаһында гексурон кислотаһы менән тәжрибәләрен ары дауам итергә тәҡдим ала. Ул лабораторияла айырып алған матдәне Хоуорс тигән ғалимгә тикшерергә ебәрә, ләкин Хоуорс, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уның составын билдәләй алмай.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1921—1929 йылдарҙа ул СССР Госпланы ағзаһы.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Сегед университеты, С витаминын асыу
Сент-Дьёрдьи 1928 йылда Венгрияның Сегед университетына медицина факультетының деканы вазифаһына саҡырыла, һәм ғалим 1931 йылда Венгрияға ҡайта. Ул бында уҡытыу һәм административ эштәр менән шөғөлләнә.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1929 йылда СССР фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана (яңы 10 коммунист-академик һайлана). 1930 йылдан СССР Фәндәр академияһының Етештереүсе көстәрҙе өйрәнеү буйынса советы рәйесе (СОПС) булып китә, ә бығаса эшләгән Етештереүсе көстәрҙе өйрәнеү буйынса комиссияны тарата (КЕПС 1915—1929), үҙ отчётында ул былай тип яҙа:Необходимость более полного научного и научно-технического вооружения при атаке на позиции окончательно недобитого капиталистического строя заставила наше правительство и партию привлечь многочисленные научно-исследовательские учреждения страны к подведению научно-технического базиса под революционную работу преобразования страны на новых социалистических началах. Старая Академия Наук оказалась застигнутой врасплох.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Сегед университеты, С витаминын асыу
1931 йылда Сент-Дьёрдьи төркөмөнә Американан ғалим Джозеф Свирбел (Питтсбург университетынан) килә. Сент-Дьёрдьи уға Майо клиникаһында тәжрибәләр аша алған «гексурон кислотһын» бирә, зәңге (цинга) йоҡторолған диңгеҙ сусҡаһы менән эксперименттар үткәрергә ҡуша. Бер нисә эксперимент был матдәнең С витамины икәнен дәлилләй (Сент-Дьёрдьи был турала алдан белеп, уйлап йөрөй, тик хайуандар менән тәжрибә ҡиммәткә төшкәнгә был тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнмәй тора). Свирбели был эштәр тураһында үҙенең етәксеһе Кингҡа яҙа, 1932 йылдың 1 апрелендә Science журналында Кингтың С витаминын асыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға. Сент-Дьёрдьи менән Свирбели үҙҙәренең докладын Nature журналына ебәрә, шулай итеп С витаминын Кинг асмауын фашлайҙар. Ғалимдар араһында ауыр көрәш башлана.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1934 йылда СССР Фәндәр академияһының ҡаҙылма яғыулыҡ институтын ойоштора, 1939 йылға тиклем уның директоры була.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Сегед университеты, С витаминын асыу
Был көрәштән тыш Сент-Дьёрдьи алдында тағы бер ауыр мәсьәлә тора — «гексурон кислотһын» нисек итеп табырға? 1932 йылдың көҙөндә ул бороста С витамины бик күп икәнен асыҡлай. Сегед— Венгрияның борос үҫтереү үҙәге, Сент-Дьёрдьи хеҙмәткәрҙәренә паприканан С витамины алырға ҡуша, өс фунттан артыҡ (бер килограмм ярым тирәһе) таҙа кристалл матдә алына. Патент алыу урынына Сент-Дьёрдьи был матдәне ғалимдарға ебәрә, шул иҫәптән Норман Хоуорсҡа ла, ул был матдәнең структураһын асыҡлай, шунан Сент-Дьёрдьи менән берлектә уны аскорбин кислотаһы тип атай, сөнки ул зәңге (scorbutus) аурыуынан ҡотҡара.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1936 йылда СССР-ҙың төрлө ойошмаларында И. М. Губкин юбилейҙары үтә (уға 65 йәш тула, ә «ғилми эшмәкәрлегенә 40 йыл»).
Альберт Сент-Дьёрдьи
Сегед университеты, С витаминын асыу
Бер нисә йыл Сент-Дьёрдьи Европа буйлап «С витамины культын таратып» (үҙе әйткәнсә) йөрөй. Ләкин С витамины бөтә сирҙәрҙән дә дауа була алмай, ә Сент-Дьёрдьи башҡа фәнни эштәренә кире ҡайта.
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
1936 йылдың 29 декабрендә СССР Фәндәр академияһы президиумнда ике вице-президент вакансияһы артыуы (техник фәндәр бүлеге ойошторола) сәбәпле был вазифаларға сессияла академиктар И. М. Губкин һәм Э. В. Брицке һайлана.
1937 йылдың ноябрендә (12 декабрҙә һайлана) Баҡы ҡалаһы буйынса СССР Юғары советына депутат итеп һайлана.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Нобель премияһы, 1937 йыл
1930 йыл башында Сент-Дьёрдьи үҙенең элекке үҫемлектәрҙең тын алыу биохимияһы буйынса тикшеренеүҙәренә кире әйләнеп ҡайта, мускул күҙәнәктәрендә барған окисләнеүҙе өйрәнә. Фумар, алма һәм гәрәбә кислотаһының үҫемлектәр тын алыуында мөһим роль уйнағаны билдәле була. Сент-Дьёрдьи ваҡланған мускулдарға ошо кислоталарҙы бер аҙ өҫтәһәң, окисләнеүгә кәрәк булғандан артығыраҡ кислород йотолғанын асыҡлай. Ғалим кислоталар был осраҡта энергия сығанағы итеп түгел, ә катализатор булараҡ, яныу реакцияһына һис бер үҙгәрешһеҙ тотонола икәнен аңлай. Һәр бер кислота күҙәнәктә булған углеводтың окисләнеүенә булышлыҡ итә. Был бөтөнләй яңы идея була. .
Губкин Иван Михайлович
Ойоштороу эшмәкәрлеге
Иван Михайлович Губкин 1939 йылдың 21 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. 23 апрель уны Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Нобель премияһы, 1937 йыл
1937 йылда Сент-Дьёрдьиға физиология һәм медицина өлкәһендәге "биологик окисләнеүҙе, айырыуса С витаминын һәм фумар кислотаһын асҡан өсөн" Нобель премияһы биреләсәген хәбәр итәләр. Нобель премияһын алыу Сент-Дьёрдьиҙы милли геройға әйләндерә: ул был премия лауреаты исеме бирелгән дүртенсе венгр ғалимы була.
Губкин Иван Михайлович
Ғаилә
Беренсе ҡатын — Калиновская Нина Павловна дин әһеле ҡыҙы булған. Был Кубань ҡыҙы менән ул 1897 йылда Санкт-Петербургта танышҡан.
Икенсе ҡатыны— Боярская Варвара Ивановна (1895-19??) — Ялтанан, 1914 йылда Петроградта танышҡандар.
Альберт Сент-Дьёрдьи
Бүләктәре, йәмғиәт тарафынан танылыуы
В его честь названа вручаемая с 2006 года.
Губкин Иван Михайлович
Иҫтәлекле урындар
Мәскәү:
Хәтер
И М.Губкин хөрмәтенә ҡушылған исемдәр:
Тәнҡит
И. М. Губкиндың гениаллеге тураһында миф 1940—1950 йылдар башында ВАСХНИЛ-дың сессияһынан (1948) һуң тарала башлай. Ул Т. Д. Лысенконан да алда ғалимдарҙы эҙәрлекләй башлай. . Геология Художнигы Белоусов В. В. (1907—1990) аҫтыртын эш-хәл һәм ҡурҡыныс янау хаҡында хәтерләй. И. М. Губкин был «ҡурҡыныс утыҙынсы йылдарҙа» :«Иван Михайлович Губкин был грозой для геологов, особенно тех, кто занимался нефтью. Он постоянно искал вокруг себя вредителей, выступал с пугающими обвинительными речами и, если кого-либо он считал не таким, как нужно, автор этих идей да и его ближайшие коллеги попадали в опалу, и их карьере мог прийти к ееонец. Могло быть и хуже».
«Совет геологияһы» журналында (мөхәррире И. М. Губкин) геолог-разведчиктарҙың Бөтә союз кәңәшмәһе тураһында 1938 йылдың апрелендә яҙылған:«В своём выступлении на этом совещании тов. Каганович с исключительной силой вскрыл все недостатки геологической службы, последствия вредительства, врагов народа — троцкистско-бухаринских шпионов и диверсантов, и наметил конкретные пути ликвидации последствий этого вредительства и задачи советских геологов на ряд лет вперёд».
И. В М. Губкин сығыштары ғалимдарҙың яҙмышын хәл итә алған. Мәҫәлән, «Сталинсы өсөнсө биш йыллыҡты тормошҡа ашырыу өсөн» (СССР фәндәр академияһы хәбәрҙәре) ул шулай яҙған:«Троцкистско-бухаринские мерзавцы пытались подорвать советскую науку, пытались поставить барьер между наукой и конкретными задачами социалистического строительства и кое в чём успели основательно напакостить. Железная рука пролетарского правосудия уничтожила этих фашистских агентов».
Уның ғалимдар яҙмышына йоғонто яһаған гәзит мәҡәләләре:
1940 йылда уның эшмәкәрлегенә түбәндәге баһа бирелә : «Иван Михайлович неизменно воспитывал и пробуждал в своих учениках чувства великой любви и преданности к нашей великой родине и к вождю народов — товарищу Сталину. Все свои силы и жизнь отдал он на борьбу за дело построения социализма, на борьбу за великое дело Ленина — Сталина и в этой борьбе и работе он преждевременно сгорел. Славные большевистские дела и яркая жизнь большевика, учёного академика Ивана Михайловича Губкина будут служить примером для всех нас, его учеников и товарищей по работе, как надо жить, работать и бороться за великое дело Ленина — Сталина, за коммунизм».
И. М. Губкин эшмәкәрлеге арҡаһында иң күп зыян күргән ғалимдар:
Хальмер-Яга (Талота-Яга ҡушылдығы)
Хальмер-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Байым (Баймаҡ районы)
Байым (Баимово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 487 кеше. Почта индексы — 453672, ОКАТО коды — 80206840006.
Исеменең килеп сығышы
Указлы мулла булып хеҙмәт иткән тәүге төпләнеүсе Байым Тәнебәков (1733—1816) исеме менән Муллабайым тип аталған. 1786 һәм 1802 йылдарҙағы карталарҙа әлеге ауыл Кинйәғол тип күрһәтелгән. Филолог-тикшеренеүсе Усманова М. Ғ. үҙенең хеҙмәтендә ауыл исеме Байым антропонимынан алынған тип яҙа, шулай уҡ ауылдың башҡа исемдәрен күрһәтә: Ҡырҡсусҡалар, Атъетәр (гидронимдар). Информанттар мәғлүмәттәренә ярашлы, Байым хәҙрәт үҙ дәүеренә өсөн бик уҡымышлы, белемле кеше булғанға күрә, Атъетәр ауылының исеме 175 йылдан һуң Байым хәҙрәт хөрмәтенә Байым тип үҙгәртелә. 1795, 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы составында Байым ауылы (Мулла Байым йорто, Муллабаимова) теркәлгән
Географик урыны
Таулы һәм Саҡмағош йылғалары янында урынлашҡан