Асҡын_районы_топонимикаһы
Асҡын районы ойконимдарының (ауыл атамаларының) үҙенсәлектәре.
Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты Ҡарары нигеҙендә Асҡын районы 1930 йылдың авгусында төҙөлгән. Быға тиклем район территорияһында Башҡорт АССРы Бөрө кантонының өс волосы – Асҡын, Балыҡсы һәм Тәтешле волостары булған. Асҡын волосына- Асҡын, Ҡуяштыр, Арбаш, Ҡыйғаҙы, Ключи һәм башҡа ауылдар. Балыҡсы волосына - Урмияҙ, Ҡубыяҙ, Ҡашҡа, Солтанбәк һәм башҡа ауылдар, ә Тәтешле волосына Ҡаҙансы, Ҡышлауйылға, Баҙансат ауыл Советтары инә. Ҡарткиҫәк ауылы Байҡыбаш волосына ҡараған була. Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитетының әйтеп үтелгән Ҡарарына ярашлы Башҡортостанда 48 район төҙөлә. Быға бәйле рәүештә идара итеүҙең волость һәм кантон системалары ябайлаштырыла. Улар урынына ауыл Советтары һәм урындағы дәүләт органдары ҡала. Асҡын районы ул саҡта 22 ауыл Советын берләштерә. 1932 йылдың 25 апрелендә райондарҙы ҙурайтыу һөҙөмтәһендә Асҡын районы ике өлөшкә бүленеп, береһе Ҡариҙел, икенсе өлөшө Асҡын районы элекке сиктәрендә яңынан тергеҙелә. 1963 йылдың башында уны яңынан тулыһынса Ҡариҙел районына ҡушалар. Райондарҙы ҙурайтыу етештереүҙе ойоштороуҙа һәм хужалыҡ менән идара итеүҙә ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. КПСС Үҙәк комитетының октябрь Пленумында(1964) яңынан райондарҙы бәләкәйләтергә ҡарар ҡылына һәм 1965 йылда йылда Асҡын районы Ҡариҙел районынан бүленә. Асҡын районы топонимикаһында уның иҡтисади-географик ҡылыҡһырламаһы сағыла. Уның географик торошо, рельефы, тупрағы, гидрографияһы, үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы, шулай уҡ халыҡтарҙы һәм районды үҙләштереү тарихы, күп топонимдар нигеҙенең төп үҙенсәлектәре булып тора. Асҡын районында башҡорт һәм татар топонимдары өҫтөнлөк итә. Башҡорт теле, татар теле кеүек үк, төрөк телдәренә ҡарай. Ләкин хәҙерге заман башҡорт теле лексикаһының башҡорт телен татар һәм башҡа төрөк телдәренән ҡырҡа айырған күп үҙенсәлектәре бар. Райондың башҡорт ауылдары атамаларының күбеһе башҡорт һүҙҙәренән, шулай уҡ башҡорт яңғыҙлыҡ исемдәрҙән (ауылға беренсе килеп йәшәй башлаусылар) яһалған. Мәҫәлән, Ахун, Ҡәйүм, Хәтмулла, Дәүләт, Үтәш, Күскилде, Абдал, Әмир. Район ойконимдарының икенсе үҙенсәлеге уларҙа төрлө социаль, сәйәси һәм иҡтисади ваҡиғалар һүрәтләнеүендә. Бының һөҙөмтәһендә бер ойконимдар юҡҡа сыға, икенселәре барлыҡҡа килә. Бигерәк тә ойконимдар төҙөлөшөндә Октябрь революцияһынан һуң ҙур үҙгәрештәр була: Ҡыҙыл байраҡ, Йондоҙ, Октябрь, Башҡортостан, Ҡыҙыл юл ойконимдары барлыҡҡа килә. Уларҙың һәр береһенең үҙ тарихы бар. Мәҫәлән Башҡортостан ойконимы 1929 йылда Ҡаҙансы ауылынан йыраҡ түгел Бәлә-йылға ауылының барлыҡҡа килеүе менән бәйле. Ул саҡта крәҫтиәндәр коллективы хужалыҡҡа берләшергә уйлай һәм был ваҡиға Башҡорт АССР-ның ун йыллыҡ юбилейы менән тап килә. Ошо ваҡиға айҡанлы яңы колхозға “Башҡортостан” исеме бирелә. Хәҙерге ваҡытта “Башҡортостан” колхозы юҡ, хужалыҡтарҙы ҙурайтыу һөҙөмтәһендә ул “Дружба” совхозына ҡушыла, ә ауылдың атамаһына ойконим тороп ҡала. Ҡыҙыл байраҡ, Йондоҙ, Октябрь, Ҡыҙыл юл ойконидарының килеп сығышы ла колхоздар менән бәйле. 1950 йылда районда 105 колхоз булған. Хужалыҡтарҙы ҙурайтыу һөҙөмтәһендә уларҙы ҙурыраҡ колхоздарға берләштерәләр, ә 60-70-се йылдарҙа был ауылдар юҡҡа сыға. Химзавод ауылы XIX быуаттың икенсе яртыһында, Уралды тиҙ ваҡыт эсендә үҙләштереү йылдарында барлыҡҡа килә. Ул ваҡытта райондың төньяғында эшселәр ҡасабаһы төҙөлә һәм унда үҙағастан гудрон әҙерләү эштәре алып барыла. Шулай итеп Химзавод ойконимының килеп сығышы кешеләрҙең хеҙмәт эшсәнлеге менән бәйле.