cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тог-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неолит
thumb|Скара-Брей, Шотландия. Тулыһынса һаҡланып ҡалған неолит ауылы
Неоли́т (νέος — яңы,  — таш) — яңы таш быуат, таш быуаттың һүңғы осоро. Ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән таусирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте беҙҙең эраға тиклем 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсығыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арта, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Нырзанга
Нырзанга (Нырзенга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 103 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Идиль Бирет
Идиль Бирет (İdil Biret; 21 ноябрь 1941 йыл, Анкара) — төрөк пианисы.
Биографияһы
Идиль Бирет биш йәштән Митхат Фенменда фортепианола шөғөлләнә башлай. 1949 йылда Төркиә парламентының махсус рөхсәте буйынса Бирет Париж консерваторияһына Надя Буланжела уҡыу өсөн китә, шулай уҡ Мадлен де Вальмалет һәм Жан Дуайенда ла шөғөлләнә. Консерваторияны тамамлағандан һуң Бирет Альфред Корто һәм уны, яратҡан уҡыусым, тип атаған Вильгельм Кемпф етәкселегендә оҫталығын камиллаштыра. 1958 йылда уның халыҡ-ара концерт карьераһы башлана. 1959 йылда Хариет Коэн Халыҡ-ара музыкаль премияһы сиктәрендә Дину Липатти Миҙалына лайыҡ була. 1960 йылда Бирет беренсе тапҡыр СССР-ҙа сығыш яһай һәм төрлө йылдарҙа Советтар Союзында һәм Рәсәйҙә 100-гә яҡын концерт бирә.
Биреттың юғары ҡаҙаныштары Бетховендан башлап романтик һәм постромантик репертуар менән бәйле — (Бирет Бетховендың бөтә 32 сонатаһын, быны экзотика булараҡ ҡабул итергә була, Ференц Лист тарафынан фортепиано өсөн яҙылған туғыҙ симфонияһын — 1986 йылғы яҙма, лейб EMI уйнай). Уның башҡарыуында Шопендың фортепиано өсөн ижад ителгән бөтә туғыҙ симфонияһы яҙмалары (15 диск, 1992) Польшала наградаларға лайыҡ була. 1997 йылда, композитор вафатының 100 йыллығы йылында, Брамстың фортепиано өсөн ижад ителгән соло әҫәрҙәрен тулыһынса бер-бер артлы ҡуйылған биш концертында башҡара. Биреттың күренекле яҙмалары араһында шулай уҡ Рахманинов әҫәрҙәре (2000), Пьер Булез сонатаһы (1995, «Монд» гәзите версияһы буйынса йылдың иң яҡшы яҙмаһы), Дьёрд Лигет этюды ингән 10 альбом комплекты бар.
Биреттың уҡыусылары араһында, атап әйткәндә, Австрия пианисы Ингольф Вундер бар.
Ғарифулла
Ғарифулла  — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғарифулла Мөхәмәтвәли улы Кейеков (4 апрель 1861 йыл — 19 сентябрь 1918 йыл) — башҡорт мәғрифәтсе-шағиры. Ғәли Соҡоройҙың улы.
Ғарифулла Ғәфулла улы Ғәйфуллин (1 ғинуар 1905 йыл — 3 октябрь 1995 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Ғарифулла Хәбибулла улы Яппаров (1 июль 1957 йыл) — агроном, юрист, яҙыусы, ғалим, университет уҡытыусыһы, дәүләт хеҙмәткәре, йәмәғәт эшмәкәре. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2009), профессор (2013), Рәсәй Тәбиғәт белеме Академияһы академигы (2013). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Ғарифулла Шәрифулла улы Ҡотлоғәлләмов (5 октябрь 1965 йыл) — Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы, Дәүләкән районы башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе, көньяҡ-көнбайыш район-ара халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге директоры.
Ғарифулла Мөхәмәт улы Сәлихов — башҡорт мәғрифәтсеһе, тарихсы, дин әһеле.
Фамилияларҙа
Ғарифуллина Аида Эмиль ҡыҙы 30 сентябрь 1987 йыл) — татар опера һәм эстрада йырсыһы. Татарстандың атҡаҙанған артисы (2013).
Ғарифуллин Илдар Илфат улы — спортсы, саңғы икеалышы буйынса СССР‑ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (2006)
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (20 май 1978 йыл — 24 февраль 2015 йыл) — саңғысы-паралимпиясы. Туриндағы Паралимпия уйындарының биатлон буйынса ике тапҡыр чемпионы (2006), саңғы эстафетаһы буйынса көмөш призеры (2006) һәм биатлон буйынса дөйөм зачетта донъя кубогын яулаусы (2006), саңғы ярыштары буйынса эстафетала донъя чемпионы (2005). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2008) һәм Башҡортостандың Салауат Юлаев (2006) ордендары кавалеры. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (2006). Рәсәй йыйылма Паралимпия командаһы ағзаһы (2002-07). 2002—2007 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай.
Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы (1 май 1932 йыл) — иҡтисадсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Татарстан Республикаһының (1994) атҡаҙанған иҡтисадсыһы. 285 бит күләмле 190-ға яҡын ғилми-методик эштәре баҫтырып сығарылған.Ғилми тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше: бухгалтер иҫәбе ысулын яҡшыртыу, сәнәғәттә иҫәпләү техникаһының заманса сараларын ҡулланыу, сығымдарҙы иҫәпләү, продукцияның үҙҡиммәтен калькуляциялау.
Ғарифуллин Илдар Мулланур улы (14 март 1971 йыл) — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 55-се бер мандатлы Беүә һайлау округы буйынса депутаты.
Ғарифуллина Айһылыу Рәжәп ҡыҙы (1 ғинуар 1968) — башҡорт шағиры. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Ғарифуллин Илүс Фәғит улы (19 ғинуар 1960 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, инженер-механик, уйлап табыусы. 2003—2005 һәм 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы хакимиәте башлығы.
Ғарифуллин Фәрит Шәрифулла улы (20 декабрь 1928 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-агрономы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Ғарифуллин Флорит Сәғит улы (19 октябрь 1948 йыл — 23 май 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2003). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2003).
Һул Козлуха
Һул Козлуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маралиха йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себендәр
Себендәр (Musca) — Себендәр ғаиләһенән булған бөжәк. Киң таралыш тапҡан төрҙәре: бар ерҙә лә таралғаны синантроп себене, йорт себене, Кавказ аръяғында һәм Урта Азияла баҙар себене күпләп осрай.Улар холераны, дизентерияны, ҡорһаҡ тифы ауырыуҙарын таратыусылар булып тора. Ә бер төр тере бала тыуҙырыуға һәләтле .Зимин, Эльберг, 1970: С. 588—590.
Шәфиев
Шәфиев — фамилия.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы (24 апрель 1938 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, этнохореограф, педагог. Тарих фәндәре кандидаты (1978). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған артисы (1965).
Соловей (Таловка ҡушылдығы)
Соловей — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Биографияһы
1961 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1960—1972 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт бейеү ансамблендә эшләй. Ул башҡарған бейеүҙәргә йомшаҡлыҡ-наҙлылыҡ, нәзәкәтлелек, бай хистәр, һығылмалылыҡ хас. Нагаева үҙ бейеүҙәренә башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарын ҡылыҡһырлаусы тыйнаҡлылыҡ һәм үҙ-үҙен дәрәжәле тотоу, мөләйемлек керетә. Ул бер үк оҫталыҡ менән лирик һәм комик бейеүҙәрҙе башҡара. Һинд, африка, корея, вьетнам бейеүҙәре менән дә Башҡортостан сәхнәләрендә сығыш яһай. Үҙе лә байтаҡ бейеүҙәр һала. 1975-1992 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалына ҡараған Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнография бүлексәһендә фәнни хеҙмәткәр булып эшләй. Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы башҡорт хореография сәнғәте, байрам-йола мәҙәниәте буйынса мәҡәләләр һәм монографиялар авторы. Уның етәкселеге аҫтында тергеҙелгән һәм ҡуйылған башҡорт халҡының традицияларында булған «Йыйын», «Ҡарға бутҡаһы», «Яҙғы уйын» байрамдары һәм йолалары халыҡ-ара фестивалдәрҙә һәм конференцияларҙа (Таллин — 1982, Новгород — 1986, Мәскәү — 1978, 1980, 1988, Алма-Ата- 1989, Австрия −1989) күрһәтелә.
Хеҙмәттәре
Танцы восточных башкир. М., 1981.
Башкирская народная хореография. Уфа, 1995.
Башҡарған бейеүҙәре
Иң сағыу бейеүҙәре:
«Кейәү егете»
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Классицизм стилендә 1806—1811 йылдарҙа архитектор А. Н. Воронихин проекты буйынса Тау кадет корпусын урынлаштырыу өсөн төҙөлгән тарихи бина.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Башҡарған бейеүҙәре
«Бүләк»
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Бина тарихы
1773 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Тау училищеһына нигеҙ һалына, тәүҙә ул граф П. Б Шереметевтан һатып алынған, Нева ярындағы Васильевский утрауындағы ике бинала урынлаша. Һуңынан училище өсөн тағы ла ике йорт һатып алына.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Башҡарған бейеүҙәре
«Һыу буйында осрашыу» һәм башҡалар.
Һылтанмалар
Танцы восточных башкир. М., 1981.
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Бина тарихы
1804 йылдың декабрендә училище Тау кадет корпусына әйләндерелә, уның өсөн А. Н. Воронихин проекты буйынса яңы биналар комплексы төҙөлә башлай. Төҙөлөш тамамланғандан һуң, 1811 йылда Нева ярында матур архитектура ансамбле барлыҡҡа килә, уның төп инеү урыны ун ике колонналы классик бортик менән биҙәлә, уның ике яғынан С. С. Пименовтың «Антейҙы быуыусы Геракл» һәм В. И. Демут-Малиновскийҙың «Прозерпинаны урлау» скульптуралары урын ала.
Нагаева Лидия Ислам ҡыҙы
Һылтанмалар
Башкирская народная хореография. Уфа, 1995.
Башкортостан. Краткая энциклопедия. Уфа, 1996.
Санкт-Петербург Тау институты бинаһы
Бина тарихы
1917 йылға тиклем йәшәгән Тау институты, Октябрь революцияһынан һуң — Петрогард Тау институты, ә 1924 йылдан Ленинград Тау институты тип атала башлай.
Тасуирламаһы
Әлеге ваҡытта был 12 колонналы дорик портиклы биш бинанан һәм төп корпустан торған комплекс Неваға ҡарап тора. Төп инеү ишеге өҫтөндә фризлы өсмөйөш фронтон тора: революцияға тиклем уны ике башлы сәмреҡош, совет осорондағы — ураҡ менән сүкеш, әлеге ваҡытта — ҡабаттан ике башлы сәмреғош биҙәй.
Ике скульптура төркөмөнә өҫтәмә булараҡ, бина стенаһын Демут-Малиновскийҙың барельефтары биҙәй. Институт комплексының эске территорияһындағы корпустар — кластар, лабораториялар, офицерҙар корпусы һәм ашхана — архитектор А. И. Постников тарафынан проектланған; шулай пейзаж планировкаһы булған инглиз баҡсаһы бар, уға инеү урынын сфинкс скульптуралары биҙәй.
Бина эсендә бигерәк тә Колонна, Малахит залдары һәм Кариатида залы айырылып тора, уларҙы шулай уҡ А. И. Постников биҙәгән. Колонна залын биҙәүҙә рәссам Джованни Батиста Скотти ҡатнаша.
Эске ихатала Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәм Ленинград блокадаһында һәләк булған студенттарға һәм уҡытыусыларға һәйкәл ҡуйылған.
Әлеге ваҡытта Тау институты бинаһы Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекттарының берҙәм дәүләт реестрына ингән (федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеге).
Шиғый-ун икеселәр
Шиғый-ун икеселәр йәки иҫнәғәшәриҙәр (الشيعة الإثني عشرية) — Иран, Әзербайжан, Ираҡ, Бахрейн һәм Ливанда киң таралған шиғый ислам йүнәлеше.
Тасуирламаһы
Бөгөнгө көндә исламдың был тармағында 150-нән 200 миллионға тиклем диндар иҫәпләнә.
Рәсәйҙә
Рәсәйҙә шиғый-ун икеселәр — әзербайжандар, таттар, шулай уҡ лезгиндәрҙең бер өлөшө (Мискинджа ауылы һәм Дербент — Дағстанда). Шиғыйҙарҙың «фарсы» мәсеттәре XIX быуатта Әстерханда һәм Владикавказда төҙөлә. Әлеге ваҡытта общиналар Рәсәйҙең Мәскәү («Инам» мәсете һәм Иран илселеге ҡарамағындағы мәсет), Санкт-Петербург, Екатеринбург, Әстерхан ("Баҡы"мәсете) кеүек ҙур ҡалаларында теркәлгән.
Карач Терез
Терез Карач (Karacs Teréz; 1808 йылдың 18 апреле, Будапешт, Австро-Венгрия — 2 октябрь, 1892 йыл, Бекеш, Австро-Венгрия) — венгр яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғариф өлкәһе эшмәкәре. Венгрияла феминистка хәрәкәте һәм реформалар өсөн хәрәкәт лидерҙарының береһе. Мишкольц ҡалаһында Илона Зринь Грамматика мәктәбенә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
1808 йылда Будапешт ҡалаһында тыуа. Әсәһе Ева Такач ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе, ә атаһы Ференц Карач инженер була. Уларҙың йорто йыш ҡына интеллигенцияның осрашыу урынына әйләнер була. Терез башланғыс белемде 1814 йылдан 1819 йылға тиклем Пешт ҡалаһында ала. Артабан үҙаллы уҡый, сөнки биш ҡустыһы һәм һеңлеләрен тәрбиәләү менән шөғөлләнергә тейеш була. 1824 йылда ул ун ай Венала йәшәй, ошондағы мөхит уның донъяға ҡарашын формалаштырыуға йоғонто яһай.
Ул ваҡытта венгр яҙыусы ҡатын-ҡыҙҙары үҙҙәренең һөнәри статусын танырға батырсылыҡ итмәй, ә Карач, 1922 йылда үҙенең поэма, йомаҡ, романдарын һәм башҡа әҫәрҙәрен баҫтырып сығарып, Венгрия әҙәбиәтендә билдәле шәхескә әйләнә. Ул шулай уҡ венгр әҙәби журналдарының әүҙем хәбәрсеһенә әүерелә. 1838 йылдан 1844 йылға тиклем үҙаллы рәүештә аристократик поместьены тота һәм уның хужабикәһе була. Ошо мәлдә ул, үҙенең әсәһенең юлын дауам итеп, ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшсе булып китә. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәре булараҡ, ул мәктәптәптәрҙә уҡыусы малайҙар һәм ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлы булыуҙары өсөн көрәшә һәм яңғыҙ ҡатын-ҡыҙҙар үҙҙәрен артабан тәьмин итеү өсөн һөнәр алыу хоҡуғына эйә булыуҙары өсөн сығыш яһай.
1846 йылда Карач Мишкольцта ҡыҙҙар өсөн үҙенең мәктәбен аса һәм 1859 йылға тиклем ошо мәктәп етәксеһе була. Мәктәптә дүрт уҡытыусы эшләй мәктәптә, һәм уҡыу өс йыл дауам итә. Был уҡыу йортонда венгр һәм немец телдәре, арифметика, тегеү һәм йорт эштәре фәндәре уҡытыла.
1848 йылғы революция алдынан революцион гәзиттәрҙе әүҙем тарата. 1853 йылда уның ҡыҫҡа романтик хикәйәләре йыйынтығы баҫылып сыға. 1865 йылдан 1877 йылға тиклем Будапешта уҡытыусы булып эшләй. Репутацияһы яҡшы булғанға күрә уны Луи-Филипп I ейәненә шәхси дәрестәр бирергә саҡыра, әммә Карач был тәҡдимдән баш тарта һәм Мишкольц ҡалаһында Илона Зринь Грамматика мәктәбенә етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала.
1877 йылда, сығымдарҙы кәметеү маҡсатында. Кишкунхалаш ҡалаһына күсенә һәм туғандары менән йәшәй. 1880-се йылдарҙа ҡайһы бер журналдарҙа уның мемуарҙар баҫтырыла, улар бик тәнҡит менән ҡабул ителә.
Салищев Всеволод Эрастович
Всеволод Эрастович Салищев (1886-1960) — хирургия өлкәһендә СССР ғалимы һәм педагогы, медицина фәндәре докторы (1935), профессор (1935), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1957).
Биографияһы
Всеволод Эрастович Салищев 1886 йылдың 30 мартында Петербургта Император медико-хирургия академияһы профессоры   Э.Г.Салищев ғаиләһендә тыуған. 1901 йылдан 1905 йылға тиклем гимназияла уҡый, Э.В. Салищев уҡыусыларҙың рөхсәтһеҙ союзы ҡатнашыусыһы була, 1905 йылда Мәскәү ҡораллы ихтилалында ҡатнашыуы һәм тыйылған әҙәбиәтте таратыуы өсөн ҡулға алыныуға дусар була.
1932 йылдан 1935 йылға тиклем Иваново медицина институтында педагогик эштә дөйөм һәм факультет хирургияһының мөдире вазифаһын башҡара. 1935 йылдан алып 1941 йылға тиклем 3-сө Мәскәү медицина институтында педагоик эштә факультеттың хирургия клиникаһы  кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара. 1942 йылдан алып 1960 йылға тиклем фәнни-педагогик эштә  Ленин орденлы 1-се Мәскәү медицина институтында эшләй,  1942 йылдан 1948 йылға тиклем — факультет хирургия клиникаһы кафедраһы профессоры, 1948 йылдан 1956 йылға тиклем  — госпиталь хирургия клиникаһы   мөдире, 1956 йылдан  1960 йылға тиклем — был институттың ғилми эштәр һәм укытыу буйынса директор урынбаҫары.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
В. Э. Салищевтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге үпкәләрҙең һәм плевраның пуля яраларын, таз һәм ҡан тамырҙары ауырыуҙарын, ауырыуҙарҙы операция алдынан һәм операциянан һуң ҡарау, үт ташы ауырыуын дауалау тарихы, диагностикаһы һәм хирургик дауалау мәсьәләләре менән бәйле.
1935 йылда уға ғилми эштәре тупланмаһы һәм емешле эшмәкәрлеге өсөн медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе  һәм ғилми профессор  исеме бирелә. В. Э. Салищев етәкселегендә иллегә яҡын ғилми хеҙмәт яҙыла,  ул Ҙур медицина энциклопедияһының икенсе  баҫмаһының «Хирургия» мөхәрририәт бүлеге мөхәррире була.
Всеволод Эрастович Салищев 1960 йылдың 21 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Дессау
Дессау (Dessau-Roßlau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 90507 кеше йәшәй. Майҙаны — 244,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06842-06862 һәм автомобиль коды — DE.
Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы
Хафизов Нәжибәк Шаһикамал улы (17 декабрь 1921 йыл — 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. Прозаик, драматург, сатирик. 1963—1967 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Нәжибәк Шаһикамал улы Хафизов 1921 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Учалы районы Яңы Ураҙ ауылында тыуған.
Ураҙ мәктәбен тамамлағандан һуң, 1937 йылда Башҡорт театр училищеһына уҡырға инә. 1941 йылда Ауырғазы драма театрында артист булып эш башлай.
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы буйынса идаралығында сәнғәт буйынса өлкән инспектор була. Башҡорт академия драма театры актеры булып эшләй.
Башҡорт АССР-ы телерадиокомпанияһында әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире (1954 йылдан), «Һәнәк» журналы әҙәби хеҙмәткәре.
Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар Союзының яуаплы секретары(1958—1961).
СССР Яҙыусылар Союзы янындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡый (1961—1963).
Башҡорт дәүләт филармонияһы директоры (1963 −1967). 1960—1970 йылдарҙа популяр булған «Кәтүк менән Бағанай» персонаждарын уйлап сығарған, улар өсөн ҡыҫҡа сәхнә әҫәрҙәре яҙған.
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры директоры (1967—1978).
Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар cоюзы ағзаһы. Прозаик. Сатирик. 20-нән ашыу пьеса авторы. Күп кенә бер актлы пьесалар авторы («Күршеләр», «Үҙ кеше», «Ҡунаҡта», «Дуҫтар», «Яңылышыу», «Бер көҙгө көндә» һ.б.)
Әҫәрҙәре
Башҡортсаға тәржемә иткән
1.Л. Н. Толстой. Живой труп
2.А. П. Чехов. Дядя Ваня.
3.В.Блинов. Беглец.
4.Дж. Лондон. Кража.
5. А.Арбузов,Е. Кравченко әҫәрҙәре
Кара-Кем (Чулышман ҡушылдығы)
Кара-Кем — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нимутохльма
Нимутохльма — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иты-Ёган йылғаһының уң ярына тамағынан 20,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәлекәй ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Хәлекәй ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге —  Хәлекәй ауылы.
Тарихы
Хәлекәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Революция хәрәкәтендә ҡатнашыусылар һәйкәле (Рига)
Матис зыяратында революцион хәрәкәттә ҡатнашыусылар һәйкәле —1959 йылдың ноябрендә  Риганың Матис зыяратында асылған мемориаль ансамбль. Латвия ССР-ы Министрҙар Советының  1954 йылдың 23 декабрендә ҡабул ителгән 1016 -сы «1905 йылғы революцияның 50-йыллығы менән бәйле һәйкәл төҙөү тураһында» ҡарарына ярашлы ҡуйыла. Совет ососронда республика әһәмиәтендәге сәнғәт ҡомартҡыһы статусына эйә була.
1921 йылдың 10 июненән 11 июненә ҡарай төндә хәрби-ялан суды менән Риганың Үҙәк төрмәһендә атып үлтерелгән Латвия Коммунистар партияһының түғыҙ ағзаһы: Үҙәк Комитет секретары Я. Шилфа-Яунзем, Үҙәк Комитет ағзаһы Берце-Арайс, партияның хәрби ойошмаһы етәкселәре П. Алкснис һәм Ф. Бергманис, Тукумс өйәҙе ойошмалары лидерҙары Ж. Легздыньш, коммунистар О. Эглитис, Э. Куммерманис, Г Миеркалнс һәм В. Лидумс иҫтәлегенә төҙөлә.
Һоро төҫтәге эре гранит блоктарҙан торған бейек оҙон стенанан ғибәрәт, уның уртаһында үлемгә хөкөм ителгән туғыҙ кешенең фигураһы тора.
Һәйкәлдең авторҙары — скульптор Лев Буковский һәм архитекторҙар Олег Закаменный һәм  Бирзениексу Александр  1960 йылда Латвия ССР-ы  дәүләт премияһына лайыҡ була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы
Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы (22 сентябрь 1947) — башҡорт театр һәм кино актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003).
Биографияһы
Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Талбазы ауылында артистар, Салауат театры корифейҙары Зәкиә һәм Ибраһим Әхмәровтар ғаиләһендә тыуған. Ибраһим Әхмәр улы Әхмәров, Салауат драма театрының элекке директоры, уны башлаусы булып тора. 1936 йылдан алып Дәүләкән колхоз-совхоз театры менән, аҙаҡ Ауырғазы колхоз-совхоз театры менән етәкселек итә. 1956 йылда Башҡортостан хөкүмәте ҡарары менән был театр Салауат ҡалаһына күсерелә һәм хәҙерге исемен ала. 1973 йылда Гөлшат Ибраһим ҡыҙы Өфө дәүләт сәнғәт институтының театр факультетын тамамлай. Шул ваҡыттан алып ул Салауат дәүләт башҡорт драма театры труппаһында эшләй. Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы — Әхмәровтар данлыҡлы актёрҙар династияһы вәкиле. Уға артист оҫталығының киң диапазоны хас. Артистың бөтә ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле.
Кинофильмдәрҙәге ролдәре
Театрҙа һәм кинола эшләгән йылдары дауамында Гөлшат Ибраһим ҡыҙы бөтәһе 100-ҙән артыҡ роль башҡарҙы.
Мезолит
thumb|Скара-Брей, Шотландия. Тулыһынса һаҡланып ҡалған неолит ауылы Мезоли́т (μέσος — урта, λίθος — таш) – урта таш быуат; ауыл хужалығы, малсылыҡ, көршәк эшләү кәсебе барлыҡҡа килеү менән тасуирлана. Беренсе неолит мәҙәниәте б.э.т. 7000 йыл элек Яҡын көнсығыштың «Бәрәкәтле ярымай» зонаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан Урта диңгеҙ, Һинд йылғаһы үҙәненә, Ҡытай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияға тарала.
Кешеләр һаны артыуы аҙыҡ-түлеккә мохтажлыҡты арттыра, был ауыл хужалығының бик тиҙ үҫешенә килтерә. Ауыл хужалығында ер эшкәртеү, урыу, үҫемлектәрҙе ваҡлау өсөн таш ҡоралдар ҡулланыла.
Theviecc ҡәберлеге – Тулуз музейы күргәҙмәһенән
Шотландиянан йыраҡ түгел Оркней утрауындағы Скара-Брей ауылы неолит ауылының миҫалы булып тора. Был ауылда таш карауат, кәштә һ.б. файҙаланылған.
Төркөм:Тарих Төркөм:Таш быуат
Томыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрғамыш (Ҡурған өлкәһе)
Юрғамыш — Рәсәй Федерацияһының Ҡурған өлкәһендә ҡала тибындағы ҡасаба, Юрғамыш районының административ үҙәге, Юрғамыш ҡасаба Советының ҡала биләмәһе үҙәге. Шул уҡ исемдәге йылғанан төньяҡҡа ҡарай бер нисә саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Силәбе — Ҡурған линияһында тимер юл станцияһы Ҡурғандан көнбайышҡа табан 56 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ — кеше (2020).
Тарихы
«Юрғамыш» атамаһы сыбыр теленнән «йорғамыш (репейник)»
1891 йылдарҙа батша раҫлаған план буйынса транссебер тимер юлының төҙөлөшө башлана. Тимер юл полотноһына юлдың бөтә тиерлек дауамында тупраҡ һибә башлайҙар. Бының өсөн тирә-яҡ ауылдарҙан эш ҡоралдары һәм үҙ аттары һәм арбалары менән крәҫтиәндәрҙе йәлеп итәләр. Юл бер һыҙыҡлы төҙөлә — шуға тимер юл полотноһы тар була. Тимер юлы планында тимер юл составтары өсөн разъездар, тимер юл станциялары һәм паровоздарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн бассейн менән һыу ҡыуҙырғыс башнялар төҙөү раҫлана. 1891 йылда Юрғамыш тимер юлы станцияһы өсөн полотно төҙөлә башлай. Юрғамыш станцияһы аша беренсе поезд 1894 йылда үтһә лә, станцияның нигеҙләнеү датаһы тип 1891 йыл тип иҫәпләнә.
1898 йылда Юрғамыш халҡы 8 ғаиләнән тора (Уфимцев, Владимирцев, Колупаев, Варлаков, Титов, Гасников, Ульянин, һәм Макеевтар). Унда улар хәҙер Вокзал урамының көнсығыш аҙағы булған урында йәшәгән. Мунса һәм нефть базаһы араһындағы ҙур булмаған һаҙлыҡ Сафронов тип аталған, һәм бөтә яҡтан ул ҡуйы әрәмәлек менән уратып алынған була. Ул Сафронов һаҙлығы тип аталған, сөнки уның янындағы баҫыу яңы нигеҙләнгән Юрғамышҡа Малое Белоенан күсеп килгән Колупаев Сафрон Иванович биләмәһе булған. Әлеге Юрғамыштың территорияһын Пушкин урамынан төньяҡтараҡ, тотош ҡайынлыҡ биләгән. Элекке район башҡарма комитетының һәм балалар баҡсаһының бинаһы булған ҡасабаның өлөшө Ф.Е.Гасниковҡа ҡараған һөрөнтө ерҙәр булған. Сталин урамынан (хәҙер Тыныслыҡ урамы) көнсығышҡа ҡарай ағас комбинаты йүнәлешендә дәүләт ҡайын урманы участкаһы һуҙылған була («Киҫелгән урман»). 1900 йылға тиклем ҡасаба шундай ҡиәфәттә була.
1900 йылда Юрғамыш станцияһында 18 ихата була, унда 123 кеше йәшәй. Кипельский мәктәбенең тарих уҡытыусыһы, крайҙы өйрәнеүсе Владимир Иванович Дюсюбаев 1916 йыл өсөн Кислян улусының мәғлүмәттәрен яҙып ала, ул «Список населённых мест Челябинского уезда Оренбургской губернии» (Силәбе, 1916) китабында баҫылып сыға. Юрғамыш ҡасабаһы 1916 йылда Кислян улусы составында була, унда бер класлы министр училищеһы, табип медицина пункты, ветеринар-табип пункты, ер станцияһы, почта-телеграф бүлексәһе, 10 кибет була, шаршамбы һайын баҙар, йәрминкәләр үтә. Пар он тартыу тирмәне, 52 ихата, 135 ир-ат, 124 ҡатын-ҡыҙ заты, бөтәһе 259 кеше иҫәпләнә. Ә бына Кислян улусында бөтәһе 11142 кеше йәшәгән. Юрғамыш тимер юл станцияһы янында, башлыса төньяҡ яҡта,ҡасаба үҫешә, уны шулай уҡ Юрғамыш станцияһы кеүек атайҙар.
1919 йылдың Силәбе өйәҙенең Мало-Беловодский улусында Малобеловодский ауыл Советы ойошторола.
1924 йылда улустарға бүлеү бөтөрөлә. 1924 йылдың 27 февралендә Урал өлкә башҡарма комитеты Президиумы ҡарары нигеҙендә РСФСР Урал өлкәһенең Ҡурған округы составында Юрғамыш ҡасабаһында үҙәге менән Юрғамыш районы ойошторола. Ошо ваҡыттан алып Юрғамыштың артабанғы үҫеш этаптары һәм уның район тормошонда әһәмиәтен көсәйтеү башлана. 1920 йылға тиклем Юрғамыш станцияһы бик бәләкәй була. Уның биләмәһе бөгөнгө Вокзал урамы менән генә сикләнгән була. Юрғамыш районы 1924 йылда барлыҡҡа килә. Ҡасаба үҫешә башлай.
1925 йылдың 14 декабрендә Юрғамыш ауыл Советы ойошторола, ул Юрғамыш районының Малобеловодский ауыл Советынан бүленеп сыға. 1930 йылдар аҙағында уның территорияһы элеваторҙан алып нефть базаһына тиклем һәм тимер юлы линияһының көньяҡ яғындағы беренсе ҡоролмаларҙан алып Совет урамына тиклем һуҙыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡасабаның көнсығыш ситендә «Новостройка — 24» тип аталған хеҙмәт армияһы урынлаша, ә һуғыш аҙағында Щучье ауылынан икенсе часть — ОСМЧ — 22 (22-се айырым төҙөлөш-монтаж часы) күсеп ултыра. Юрғамыштың көнсығыш ситен хәҙер Төҙөлөш урамы тип атайҙар. Ә бына ОСЧМ үҙе тураһында бер ниндәй ҙә хәтирәләр ҡалдырмай: был часть бер йылдан һуң Каргапольеға күсерелә, эшселәр өсөн ҡабалан төҙөлгән контора һәм барактар тиҙ туҙа һәм яңы ҡаралтылар менән алмашына, ә территорияла башта «Май һығыу сәнәғәте» тресы, һуңынан ремонт-төҙөлөш идаралығы урынлаша. Артабан ҡасаба көнбайыш йүнәлешкә ҡарай тиҙ үҫешә һәм ахыр сиктә ҡасабанан яландар һәм ваҡ урмандар менән айырылған «Ҡыҙыл һабансы» колхозы менән ҡушыла. Хәҙер Ҡыҙыл Һабансы ҡасабаның урамы ғына түгел, ә Юрғамыштың бөтә көнбайыш сите булып тора.
1944 йылдың 12 февралендә Юрғамыш ҡасабаһы эшселәр ҡасабаһы категорияһына индерелә.
1950-се йылдар аҙағында Төҙөлөштөң төньяҡ-көнсығыш яғында холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияһы ойошторола, һәм яҡындағы район яйлап — Колония тип атала башлай. Шул уҡ ваҡытта «һыҙыҡ артында» — тимер юлынан көньяҡҡа ҡарай урамдар барлыҡҡа килә һәм үҫешә. Көньяҡ-көнбайышта Транссебер магистрален электрлаштырыу ваҡытында төҙөлөш-монтаж поезының вагонсыҡтары була. Унда йәштәр күп була, һәм хәҙерге тел менән әйткәндә формаль булмаған бейеү майҙансығы барлыҡҡа килә. Район баҡсаһында урынлашҡан рәсми бейеү майҙансығынан ул ҡылыҡтарҙың иркенлеге менән айырыла һәм шаян һүҙ менән Франция тип атала. Һүҙ был яҡтың атамаһы булып һаҡланып ҡала. Ҡасаба төньяҡҡа табан ҙурая: һуғыштан һуңғы йылдарҙа Матросов урамы һәм уға параллель урамдар барлыҡҡа килә. Был яҡ үҙенсәлекле исемгә эйә булмай.
1963 йылдың 1 февралендә РСФСР Юғары Советы Президимуы Указы менән Юрғамыш районы бөтөрөлә, Юрғамыш ҡасабаһы Советы Ҡуртамыш районына тапшырыла.
1964 йылдың 3 мартында РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Мишкә ауыл районы барлыҡҡа килә, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә.
1965 йылдың 12 ғинуарында РСФСР Юғары Советы Президиумының Указы менән Мишкә ауылы районы Мишкә районы тип үҙгәртелә.
1965 йылдың 3 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Юрғамыш районы ойошторола, уның составына Юрғамыш ҡасаба Советы инә.
Транспорты
Юргамыш аша Көньяҡ Урал тимер юлы үтә, шул уҡ исемле станция бар. Ҡасабанан төньяҡтараҡ М51 федераль юл үтә. Юрғамыш станцияһында Рәсәйҙең көнсығышына һәм көнбайышына йүнәлеүсе бер нисә поезд туҡтай. Электропоезддар Ҡурғандан Шумихаға, Силәбегә һәм кирегә йөрөй. Маршрут автобустары Ҡурғанға һәм район буйлап һәр ауылға тиерлек йөрөй. Был М51 туҡталыш бар, унда ҡала-ара автобустар туҡтай. Шулай уҡҠуртамыштан Силәбегә Юрғамыш аша автобус йөрөй.
Совет осоронда
Совет осоронда ҡасабала байтаҡ предприятиелар урынлаша: ағас комбинаты, Пермяковка заводы, кирбес, асфальт заводтары, аҙыҡ-түлек комбинаты, икмәк комбинаты хәҙер эшләмәй тиерлек, һөт заводы әле лә эшләй, бер нисә төҙөлөш-монтаж предприятиеһы, нефть базаһы, элеватор (хәҙер төп бинаһы ғына ҡулланыла). Ҡасабала ҡатын-ҡыҙҙарҙың 7-се холоҡ төҙәтеү колония (элекке тәрбиә колонияһы биләмәһендә) урынлаша. Байтаҡ социаль сфера объекттары төҙөлә: мәктәп, спорт комплексы 1980, балалар баҡсаһы, район мәҙәниәт йорто, кинотеатр (хәҙер мебель магазины), Үҙәк район дауаханаһы 1969. Күпләп торлаҡ төҙөлә, ҡасаба бөтә яҡтан үҫә. 70-се йылдар башында ҙур нефть һурҙырыу станцияһы төҙөлә һәм сафҡа инә.
Советтан һуңғы осоро
2005 йылдың 3 октябрендә Шумиха — Мишкә — Юрғамыш газ үткәргес төҙөлә башлай, ул Ҡурған өлкәһендә 100-ҙән артыҡ тораҡ пунктты тәбиғи газ менән тәьмин итеүгә йүнәлтелгән. 2010 йылдың 23 ғинуарында Магнит сауҙа селтәре асыла. 2010 йылдың 28 декабрендә Юрғамыш ҡасабаһына Мишкә — Юрғамыш төп газ магистрале үткәреү тантанаһы үтә һәм районға тәбиғи газ бирелә.. 2010 йыл дауамында Юрғамышта 2 кафе: «Камелот» һәм «Галактика» асыла (элекке «Русь» ресторан). 2012 йылда «Метрополис» магазин асыла
Нюрча
Нюрча — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алексеевка (Архангел районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — урыҫтар (58 %), белорустар (34 %)
Географик урыны
Алыҫлыҡ :
Урамдары
Урам исеме :
Тарихы
Алексеевка ҡасабаһы 1910—1920 йылдар араһында Валентиновка ауылы эргәһендә барлыҡҡа килә. 1920 йылда бында 11 йорт була һәм 80 белорус йәшәй. Бөгөн ҡасабала урыҫтар һәм белорустар йәшәй.
Урта Тустуер
Средний Тустуер — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаҡмар ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Һаҡмар ауыл советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Арсен ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Лог Аникино
Лог Аникино — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Чемровка йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Манара
thumb|200px|Мәрҙин ҡалаһындағы манара thumb|200px| Ҡалян мәсете манараһы Манара (منارة, минарет, «маяк») — ислам архитектураһында мәсеттә мосолмандарҙы намаҙға саҡырыу өсөн аҙан ҡысҡыра торған бейек махсус ҡоролма.Аҙанды мөәзин ҡысҡыра. Манара мәсеткә терәлеп тә, айырым да эшләнергә мөмкин. Ул мәсеттең архитектура төҙөлөшөн йәмләп тора. Манараның балконы шәрәфә тип атала.
Топкинбашская
Топкинбашская — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Носка йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Обухова (Полта ҡушылдығы)
Обухова — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полта йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энеолит
thumb|right| 9-11 быуаттан ҡалған ерләү маскаһы. Һаҡланған урыны — [[Метрополитен-музей, Перу ]]
Энеолит, таш-баҡыр быуат т χαλκός «баҡыр» + «таш») или энеолит (aeneus «баҡыр» + λίθος «таш»)) — Таш быуаттан Баҡыр быуатҡа күсеү дәүере. Баҡыр быуат беҙҙең эраға тиклем 4-3 быуатты алып тора, ҡайһы осраҡта оҙонораҡ, ҡайһы осраҡта бөтөнләй булмаған. Энеолит дәүерендә баҡыр ҡоралдар барлыҡҡа килә, әммә таш ҡоралдар күберәк ҡулланыла. Кешеләр баҡыр самородогын (тәбиғи, саф көйөнсә табылған металл) табып таш эшкәрткән кеүек һуғып эшкәртергә уйлайҙар. Таш киҫәге ватылмай, тик формаһын үҙгәртә. "Таш киҫәге"нә төрлө формалар биреп һауыт-һаба, эш ҡоралдары эшләргә була. Ул ваҡытта баҡыр иретеүҙе белмәгәнлектән, баҡырға башҡа металдар ҡушып бронза серен үҙләтермәгән булалар. Баҡырҙың, йомшаҡ булыуға ҡарамаҫтан, таш әйберҙәргә ҡарағанда өстөнлөктәре ҙүр. Ватылған баҡыр әйберҙе сүкеп яңыртып була, ә ташты ташларға ғына ҡала.
Андреевка (Архангел районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 53 кеше .. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203840003.
Ҡарматтар
Ҡарматтар (قرامطة; Карматы) — хәрбиләштерелгән ҙур дини-сәйәси ислам ағымы, 899 йылда Бахрейндағы утопик община тарафынан төҙөлгән.
Тарихы
Ғәҙәттә, уларҙың лидеры Хәмдан Ҡармат Фатими хәлифәлегенә нигеҙ һалыусы имам Ғөбәйдуллаһты имам һәм мәхди тип танымағандан һәм «ысын йәшерен имам» Мөхәммәт ибн Исмәғилдең (Жәғәфәр әс-Садиҡтың ейәне) килеүен көтөп йәшәй башлағандан һуң, уларҙы исмәғилиҙәрҙән айырып ҡарайҙар.
930 Йылда Әбү Сәйеттең ҡустыһы — күптән инде хаж ҡылыусыларға Мәккәгә юл бирмәй тотҡан Әбү Таһир әл-Жәнәби хажды тулыһынса юҡ итергә ҡарар итә; ҡапыл Мәккәгә һөжүм итеп, ҡот осҡос һуйыш ҡыла һәм Ҡара ташты урлай. Тик 951 йылда ғына изге таш мосолмандарға ҡайтарыла.
Ахыры
976 йылда Ғәббәсиҙәрҙән еңелгәндән һуң ҡарматтарҙың статусы түбәнәйә, әкренләп күршеләре уларға яһаҡ түләүҙән туҡтай, һәм ҡарматтар дәүләте ҡыҫыла башлай. 1067 йылда ғәрәп Абдулла бин Али әл-Ғүйүни ғәскәре һәм Ираҡ сәлжүктәре берләшеп, Хуфуфты ҡамайҙар һәм ете йылдан һуң ҡарматтарҙы баш һалырға мәжбүр итәләр.
Балтас (күл)
Балтас — Балтас — Башҡортостандың Өфө районындағы күл
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығының майҙаны 0,1 км². Дим йылғаһының һыубаҫар туғайында, һул яҡ ярында урынлашҡан. Жуков ауылынан 2 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ята.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса күл Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Күл исеме киң таралған топонимдарҙан, Балтас атамаһы йышыраҡ антропонимдарҙан, йәғни ир-ат исеменән алынған. Мәҫәлән, Балтас районы Иҫке Балтас ауылына нигеҙ һалған кеше Балтас исемле аҫаба башҡорт булған.
Виттенберг
Виттенберг (Lutherstadt Wittenberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 49496 кеше йәшәй. Майҙаны — 139,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6886 һәм автомобиль коды — WB.
Нинг-Яха
Нинг-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хойтарка-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Калиновка (Ҡыуандыҡ районы)
Калиновка — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығыш яғында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыш (SSE) тарафта яҡынса 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 288 метр.
Калиновка ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, ауыл атамаһы янындағы баланлыҡтар менән бәйле, тип бәйән итә. Ауылдың иҫке атамаһы Пудовкин тигән кеше фамилияһы менән йөрөтөлөүен дә телгә ала.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 50 %, ҡатын-ҡыҙҙар 50 % процент тәшкил иткән.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 8 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 87 процент урыҫтар тәшкил иткән
Палеолит
right|thumb|200px|[[Францияла Ниццанан йыраҡ түгел табылған беҙҙең эраға тиклем 400 000 йылдарҙағы ваҡытлыса йәшәү урыны.]] Палеоли́т (παλαιός «боронғо», λίθος «таш» — боронғо таш быуат мәғәнәһендә) — кешелек тарихында 2,6 млн йыл элек башланған һәм беҙҙең эраға тиклем 10 мең йыллыҡҡа тиклем дәүер. Кешелек тарихында, кеше хайуандарҙан айырылып тәүтормош общинаға тиклем дәүер. Таш быуат кешелек тарихының ҙур өлөшөн (99 % ваҡытын ) алып тора һәм 2,5, или 2,6 млн. йыл элек башлана. Палеолит осоронда кешеләр ҙур булмаған общиналарҙа йәшәйҙәр, ҡәбиләлер үҫемлектәр йыйыу һәм ҡырағай хайуандарға һунар итеү менән шөғөлләнәр.
Кара-Кудюр
Кара-Кудюр — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Палеолит
Палеолит дәүерендә кешелектең гоминидтан, Тәүкешенән, хәҙерге заман кешеһенә (Homo sapiens sapiens) тиклемге эволюцияһы тамалана. Аҙаҡҡы өлөшөндә беренсе сәнғәт әҫәрҙәре, дин билдәләре һәм ерләү йолалары барлыҡҡа килә.
Кара-Кудюр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Палеолит
Климат бер нисә тапҡыр алышына. Боҙлоҡ осоро сираттағы Боҙлок араһындағы осор менән алышына.
Һабанаҡ
Һабанаҡ (Сабанаково) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ләмәҙтамаҡ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 391 кеше.
Почта индексы — 452564, ОКАТО коды — 80242825003.
Бөгөнгө торошо
Мәсәғүт-Әчит юлынан ауылға тиклем асфальт юл һалынған. Ләмәҙтамаҡ һәм Сәлйоғот ауылдарына ҡырсынташлы элекке оло юл бар. Ауылдың Мәжит Ғафури, Чкалов, Йәштәр урамына асфальт түшәлгән, Әй һәм Шишмә урамы ҡырсынташлы. Эсәр һыу торбалары буйынса урамдарға таратылған. Күп кешеләр һыуҙы йорттарына үткәргәндәр. Ауылда газ үткәрелгән, күпселек йорттар газ менән йылытыла. Ауылда өс кибет бар. 2008 йылда сафҡа ингән яңы социаль-мәҙәни үҙәктә балалар баҡсаһы, мәктәп, клуб, фельдшер-акушер пункты урынлашҡан.
Үткән быуат башында бөтә волостың ашлыҡ һаҡламын тотоу өсөн махсус төҙөлгән келәт — мәгәзәй ( страховой магазин һүҙенән) йорто һаҡланған.
Тарихы
1865-1922 йылдарҙа Оло Ҡошсо улусы үҙәге булған.
1918-1919 йй. Кулактар тарафынан йыртҡыстарса һәләк булған коммунистар.
Ауыл исеме
Ауылдың исеме нигеҙ һалыусы Һабанғол Һарыҡайев исеме менән бәйле.
Мәктәп
Мәктәп, архив мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп әйткәндә, тәүҙә мәҙрәсә булараҡ 1907 йылда асылған. 1920 йылдан башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелгән.1952 йылдан ете йыллыҡ, 1962 йылдан һигеҙ йыллыҡ булып үҙгәртелә. 1982 йылға тиклем мәктәп Оло Ҡошсо олоҫо үҙәгенең бинаһында урынлаша. 1982-2007 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбенең күсереп килтерелгән бинаһында була. Ә 2008 йылдан яңы бинаға — социаль-мәҙәни үҙәккә күсә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күренекле ауылдаштар
Исемлек Мәсетле районы энциклопедияһына нигеҙләнеп төҙөлдө.
Һабанаҡтарҙың ҡушаматы
Һабанаҡ ауылының дөйөм ҡушаматы — алабай, көсөк. Ауылда быуындан быуынға күсеүсе ҡушаматтар бар, хатта кейәү-килендәргә лә йәбешә. Шулай уҡ шәхси кешенең үҙенә генә бирелгән ҡушаматтар була. Ҡайһы берәүҙәр ҡушаматтарынан ояла, ҡыйынһына. Шуға күрә ҡушаматтар исемлеге генә бирелә: Бөкө, Генерал Майор, Мекетә, Күк ҡомған, Кәкүк, Ҡара сираҡ, Сумка, Шороҡ, Шапаҡтар, Шутиха, Өс тишек, Әлеш, Ҡурғаш, Бештәй, Имас, Әпә, Тункин, Һапый, Мыҡый, Бәрҙәш, Шандырша, Ҡаҡай, Бәпкә (Ҡаҡай күршеһе), Бекей, Ҙур Бекей, Бекей Бекей, Оҙон, Аяҙғанға ҡатҡан ...
Таш быуат
Таш быуат — археологик термин, кешелек үҫешендәге металдар дәүеренә тиклемге бик ҙур дәүер.
Төп эш һәм һуғыш ҡоралдары башлыса таштан, шулай уҡ ағастан һәм һөйәктән эшләнгән боронғо мәҙәни-тарихи дәүер. Таш быуат аҙағында балсыҡ һауыт-һаба ҡуллана башлайҙар.