cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Жапсарбаев Ҡалҡа
Иҫтәлеге
2010 йылдан шағирҙың тыуған ауылы уның хөрмәтенә Аҡын Ҡалҡа тип атала. Тыуған ауылында Жапсарбаев исемендәге урам, мәктәп, мәҙәниәт йорто бар. Шулай уҡ бында шағир иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған.
Яманйылға (Боғалыш ҡушылдығы)
Яманйылға — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бугалыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сундоба (Горьковское ҡушылдығы)
Сундоба  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2704 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маисты-Хи
Маисты-Хи — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сауҙагәр Белов йорто
Төбәк архитектура ҡомартҡыһы
Сауҙагәр Белов йорто — Рәсәй Федерацияһы Вологда өлкәһенең Тотьма ҡалаһындағы ике ҡатлы торлаҡ йорт. ХХ быуат башында Вологда өлкәһе Тотьма ҡалаһының Белоусовский урамындағы ике ҡатлы айырым йорт төҙөлгән. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта ҡоролма ремонтланған һәм торлаҡ йорт сифатында ҡулланыла.
Тарих
Эркерлы ағас бина ХХ быуаттың ағас архитектура ҡомартҡыһы булып тора, ул Тотьма ҡалаһындағы модерн стилендә төҙөлгән, үҙенә иғтибарҙы йәлеп итеп торған йорттарҙың береһе. 1979 йылда Белов йорто дәүләт һаҡлауы аҫтына алынған.
Матвей Белов, Тотьма сауҙагәре, был ҡоролманың беренсе хужаһы булып тора. Сауҙагәр бакалея, икмәк, тимер-томор, москательный тауарҙары менән һатыу иткән. Йорт хужаһының ҡалала бер нисә перәник һәм керәндил һатыу йорттары булған.
Архитектураһы
Ике ҡатлы ағас йорт Тотьма ҡалаһында, яр буйы янында, ике урам сатында, урынлашҡанref>. Был бинаны халыҡ «Эркерлы йорт» тип тә атап йөрөтә.
Был йорт квартал мөйөшө өсөн махсус проект буйынса төҙөлгән, уның тәҙрәләре ҡала композицияһын иҫәпкә алып яһалған, балкон өҫтөндә үҙенсәлекле ҡыйыҡ, балконы семәрле тимерҙән, йорттоң ағас колонналары капителле, ямғыр һыуын ағыҙыү торбалары биҙәкле.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта был бина торлаҡ йорт итеп файҙаланыла, унда йәшәү өсөн бер нисә фатир булдырылған.
Документ
Решение от 16.03.1979 г. № 180 г. Вологда. «О мерах по улучшению охраны и использования памятников истории и культуры г. Тотьмы» (неопр.).
Бәшир ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Бәшир ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]] Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Руденко Людмила Владимировна
Руденко Людмила Владимировна (27 июль 1904 йыл, Лубны, Полтава губернаһы, Рәсәй империяһы — 28 февраль 1986 йыл, Ленинград, СССР) — совет шахматсыһы. Шахмат тарихында икенсе донъя чемпионы (1950 —1953); халыҡ-ара гроссмейстер (1976), ир-егеттәр араһында халыҡ-ара мастер (1950), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1953).
Иртә йылдары
Людмила Владимировна Руденко 1904 йылда Лубны (Полтава губернаһы) ҡалаһында тыуған. Шахмат буйынса беренсе дәресте атаһынан 10 йәшлек сағында ала, әммә тәүге мауығыуы йөҙөү була. Гимназияны тамамланғандан һуң Одессаға күсеп китә, унда иҡтисадсы дипломын ала. 1925 йылда Одессала 400 метрға брасс менән йөҙөү буйынса  чемпион була. Шахматта хобби кеүек уйнап, иҡтисадсы булып эшләй башлай.
Шахмат карьераһы
1925 йылда Одессанан  Мәскәүгә күсеп килә. 1925 йылда «Комсомольская правда» гәзите ойошторған шахматсылар турнирында тәүге сығышы уңышһыҙ була, ул  һуңғы урындарҙың береһен яулай. 1927 йылда СССР беренсе ҡатын-ҡыҙҙар чемпионатына баш ҡаланы күрһәтергә хоҡуҡ ала. Был ярышта бишенсе урынды биләй.
Руденко 1928 йылда ҙур уңышҡа өлгәшә,  Мәскәү чемпионы була. Баш ҡала беренселегендә ул бөтә ун ике партияла еңеү яулай.
1929 йылданн Ленинградта йәшәй. Бында. П. Романов һәм А. Толуша етәкселеге аҫтында Руденконың комбинациялы  уйын стиле барлыҡҡа килә. Ете тапҡыр Ленинград чемпионы була, яҡшы һөҙөмтәләр менән СССР-ҙың ун ете беренселегендә сығыш яһай.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөгә эвакуациялана һәм Өфө моторҙар заводында инженер-иҡтисадсы булып эшләй.
1946 йылда СССР - Бөйөк Британия радиоматчында ҡатнаша.
Донъяның ҡатын-ҡыҙҙар шахмат чемпионатында (Мәскәү, 1949/50) Руденко  15 мәрәйҙән  11,5 мәрәй  йыйып, беренсе урынды биләй  һәм донъяның алтын миҙалын яулай
Ике йылдан һуң, илдең XII ҡатын-ҡыҙҙар беренселегендә еңеп,  донъя һәм СССР чемпионы була (Тбилиси, 1952).
Илдең 1-се һәм 16 башҡа чемпионаттарҙың ҡатнашыусыһы; иң яҡшы һөҙөмтәләре: 1952 йылда — 1-се урын.; 1936, 1945,  1947/48 — һәм 1953 йылдарҙа — 2-се урын. Мәскәү (1928), Ленинград(1932, 1936, 1947, 1957, 1958, 1962 һәм 1963) чемпионы,  «Спартак» (1937) һәм «Зенит» (1954) спорт йәмғиәттәренең, Үзбәк ССР-ының  (1955) һәм Украинаның  (1956) асыҡ беренселегенең  чемпионы. Бер нисә халыҡ-ара уйындар, шул иҫәптән СССР — Бөйөк Британия радиоматчы (1946), СССР- — ЧССР (1954), Ленинград — Будапешт (1957) уйындары ҡатнашыусыһы.
Шахмат ҡаҙаныштары өсөн «Почёт Билдәһе» ордены (1957)  менән бүләкләнә
Балаларҙы ҡотҡарыуы
1941 йылдың июлендә Руденко эшләгән завод тиҙ арала Өфөгә эвакуациялана, ә эшселәрҙең балалары ҡалала тороп ҡала. Блокада ҡотлоғоһоҙ булыуы аңлашылғас, Руденко Ленинградҡа әйләнеп ҡайта  һәм махсус поезд ойоштора. Ул балаларҙы Өфөгә алып сыға. Тап ошо эшен Руденко үҙенең тормошонда төп ҡаҙаныш тип һанай.
Вомлесъю
Вомлесъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоседа-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Усолка
Оло Усолка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Мулянка №1400 йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салауат (төшөнсә)
Салауат — күп мәғәнәле атама:
Кесе Еган (п Лукен-Еган ҡушылдығы)
Кесе Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лукен-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сыма Цянь
Сыма Цянь (б.э.т. 145 йыл йәки яҡынса 135 йыл — б.э.т. яҡынса 86 йыл ) — Хань династияһы хакимдары тарихнамәсеһе, яҙыусы, астроном. Ҡытай тарихын мифик башлыҡтарҙан алып үҙ заманына тиклем тасуирлаған «Ши цзи» тигән ғәйәт ҙур хеҙмәт авторы булараҡ билдәле.
Биографияһы
Сыма Цяндең тыуған йылына ҡарата төрлө версиялар бар. Сыма Цянь үҙе хеҙмәттәрендә теүәл датаһын күрһәтмәгән, тыуған урыны һәм ваҡыты тураһында әҙ-мәҙ генә яҙып үтә. Үҙ сиратында, был тема буйынса булған ситләтелгән мәғлүмәттәр ярайһы уҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы һәм аныҡ булмағанға күрә, теүәл датаны билдәләү ауырлаша. «Бо-у-чжи» исемле әҫәрҙә, мәҫәлән, Сыма Цянь вазифаға б.э.т. 107 йылда тәғәйенләнгән тип яҙылған, йәғни 28 йәшендә, тимәк уның тыуған йылы б.э.т. 135 йыл булып сыға. Икенсе яҡтан, «Ши-цзи» комментаторҙарының береһе Чжан Шоу-цзе, б.э.т. 103 йылда Сыма Цянгә 42 йәш булған, тип яҙа (б.э.т. 145 йыл килеп сыға). Фәнни фекер алышыуҙар, башҡа версиялар тәҡдим ителһә лә, башлыса ошо ике датаға ҡайтып ҡала. Һәр ҡараштың үҙ дәлилдәре бар: мәҫәлән, тарихсы яҙған хаттарҙың береһе, белгестәр фекеренсә, б.э.т. 93 йәки 91 йылдарҙа яҙылған, б.э.т. 135 йыл булыуын дәлилләй һәм Сима Цянь ул ваҡытҡа судта 20 йылдан ашыу хеҙмәт итеүе тураһында һөйләй (һәм унда егерме йыл хеҙмәт иткәндән һуң бер аҙ ваҡыт үткәс кенә ингәне билдәле). Б.э.т. 145 йылға килгәндә, мәҫәлән, Чэн Цзинь-зао тарихсының бала сағы атаһының б.э.т.140 йылда баш ҡалаға күсенеүе менән бәйләгән һүҙҙәрен дәлил итеп килтерә.
Сыма Цяндең атаһы Сыма Тан император У (Хань У-ди) осоронда тарихсы була: император китапханаһы менән идара итеү һәм календарҙы күҙәтеү уның бурысы булған. Атаһы йоғонтоһо аҫтында Сыма Цянь ун йәшенә тиклем үк боронғо яҙмаларҙы өйрәнгән була. Уның уҡытыусылары — билдәле конфуцийҙар Аньго Кун (孔安國 / 孔安国) һәм Чжунш Дун (董仲舒). 20 йәшендә Сыма Цянь ата-әсәһе ярҙамы менән урындағы тарихи шаһитлыҡтар, риүәйәттәр һәм легендалар туплау маҡсатында Хань биләмәләренә сәйәхәткә сыға. Хань империяһының сәйәси тотороҡлоғо арҡаһында уның сәйәхәте хәҙерге Шаньдун, Юньнань, Хэбэй, Цзянсу, Цзянси һәм Хунань провинциялары территорияһын биләй.
Был сәйәхәттән ҡайтҡас, императорҙың инспекция экспедицияларына оҙатып йөрөүсе итеп тәғәйенләнә. Б. э. т. 110 йылда, 35 йәшендә, Сыма Цянь көнбайыш «варварҙарына» ҡаршы хәрби экспедицияға ебәрелә, әммә атаһының ҡаты ауырыуы, хәл өҫтөндә ятыуы тураһында хәбәр уны баш ҡалаға әйләнеп ҡайтырға мәжбүр итә. Сыма Тан тарихи тикшеренеүҙәрен тамамлауҙы улына васыят итә. Б.э.т. 109 йылда Сыма Цянь был эшкә тотона. Б.э.т. 105 йылда ул календарь реформаһын үткәреү өсөн саҡырыла. Юғары урын биләгән чиновник булараҡ, ул шулай уҡ император янында кәңәшсе функцияларын үтәй.
Б.э.т. 99 йылда Сыма Цянь Ли Лин (李陵) һәм Ли Гуанли (李廣利) эшенә йәлеп ителә, әлеге ике сардар төньяҡта йәшәгән хунну ҡәбиләләренә ҡаршы кампанияһының уңышһыҙлығында ғәйепләнәләр. Ғәйепләүсе булып император үҙе ҡатнаша, ә Сыма Цянь ғәйепләнеүселәрҙе яҡлап сығыш яһай. Император Сыманы үлем язаһына хөкөм итә. Альтернатив рәүештә, заман ҡанундарына ярашлы, хөкөм ителгән кешегә ҡотолоу өсөн аҡса түләү йәки кастрация тәҡдим ителә. Аҡсаһы булмағанлыҡтан, оялыуҙан ғазапланған һәм атаһының эшен тамамлау бурысы менән бәйләнгән, Сыма Цянь һуңғыһын һайлай.
Борғонбаш
Борғонбаш (Бургынбаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 137 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Арлык
Арлык — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Сыма Цянь
Биографияһы
Ғалимдың ғүмеренең һуңғы йылдары тураһында бик аҙ билдәле, Сыма Цяндең вафат булыу датаһы ла аныҡ ҡына билдәләнмәгән. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фаразлауынса, уның «Тарихи иҫкәрмәләр» өҫтөндә эште тамамларға ваҡыты ҡалмай, әммә автобиографияһын тикшереү һуңыраҡ был версияны юҡҡа сығара.
Арлык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыма Цянь
Мираҫы
Сима Цяндең тарихнамә ҡарашының яңылығы династик характерҙағы «һарай» тарихы сиктәренән сығыуында. Был форма уға тиклем һалынған һәм, әлбиттә, йәшәүен дауам иткән. Хань династияһының рәсми тарихы Ханшу (漢書), Бан Гу (班固) тарафынан б.э.т. беренсе быуатта яҙылған: ул династия принцибы буйынса эшләнгән һәм тарыраҡ мәсьәләләрҙе күҙ уңында тота.
Хань осорона тиклемге тәүге йылъяҙмалар авторҙарының бер ниндәй аңлатма бирмәйенсә генә ваҡиғаларҙы яҙып алырға ынтылышы менән ҡылыҡһырлана. Тарихи бәйләнгәнлек һәм регулярлыҡ мәсьәләһе әлегә тиклем күтәрелмәгән булған. Был ошондай анализ үткәреүҙең билдәле бер мәғлүмәт күләме йыйылыуға ҡарап ҡына мөмкин булыуына бәйле. Сыма Цянь Ҡытайҙа донъяла тәүгеләрҙән булып (Полибий менән бер рәттән) тарихи мәғлүмәттәрҙе системаға һалыуға, дөйөмләштереп, билдәле бер һығымталар яһауға өлгәшә. Полибий һәм Сим Цянь әҫәрҙәре оҡшаш булһа ла, уларҙы бер-береһенән айырып торған һыҙаттар ҙа бар.
Әгәр Полибийҙың тарихи хеҙмәте бер нисә илдә ҡыҫҡа ваҡыт арауығын дөйөмләштереүгә йүнәлтелһә, Сим Цянь тикшеренеүҙәрендә Ҡытайҙың мифик осоронан алып б.э.т. II быуатҡа тиклемге бөтә тарихы тикшерелә, ул бөтәһе ике мең йылдан да кәм түгел. Уның 130 бүлек һәм 500 меңдән ашыу иероглифтан торған китабы — хәҙерге фәндә аналогтары һәм прецеденттары булмаған үтә күләмле әҫәр булараҡ билдәле.
Сыма Цянь династияларҙың күтәрелеү һәм ҡолатылыу логикаһын аңларға һәм Күк империяһының йәшәйеш принцибын аңлатырға тырыша. Композиция күҙлегенән ҡарағанда, был ҡатмарлы композиция ҡайһы бер бүлектәрҙең материалы (бен цзи, ши цзя) хронологик эҙмә-эҙлелекте иҫәпкә алып бүленә, икенселәре (чжи) — тематик тайпылыштарҙы күҙ уңында тота: музыка, тантаналар, календарҙар, ышаныуҙар, иҡтисад буйынса бүлектәр, шулай уҡ ентекле биографиялар (ле чжуани). Улар араһында, мәҫәлән, Лао-цзының, Дао Дэ Цзиндең легендар авторының, биографияһы, шулай уҡ Ли Сы, У Ци, У Цзы-сюй кеүек Боронғо Ҡытай хәрби етәкселәре һәм дәүләт эшмәкәрҙәренең биографиялары. «Ши Цзи» — шәхси тарихи тикшеренеү (рәсми йылъяҙма түгел) һәм был авторға еңелерәк форма һәм сағыу тел ҡулланырға мөмкинлек бирә, ул нәфис һүҙҙең быуындан-быуынға тапшырылып килгән иң юғары өлгөһө булып ҡала.
Байтаҡ интерполяциялар, редакция төҙәтмәләре, өҫтәмәләр һәм үҙгәрештәр, шулай уҡ тарихсы шәхесенә ҡағылышлы факторҙар арҡаһында, хәҙерге заман тикшеренеүселәре күҙлегенән «Ши цзи» тексының дөрөҫлөгөн асыҡлау тора. Ғалимдар, мәҫәлән, хронологик хаталарға иғтибар итә, шулай уҡ Сыма Цяньдең тыйыу ҡағиҙәһенә тоғро булыуы һиҫкәндерә: ул тарихсы императорҙар исемдәренә, хатта атаһының исеменә, тап килгән иероглифтарҙы ҡулланмаҫҡа тырыша. Шуға күрә «тань» билдәһе торған бүлектәрҙе Сыма Цянь яҙмаған, тип иҫбат итеп була.
Шулай уҡ ғалимдар әлеге көнгә тиклем Сыма Цяндең авторлығын иҫбат итә алмай, сөнки атаһының эш һөҙөмтәләрен тарихсы ниндәй кимәлдә үҙенең «Тарихи яҙмаларында» ҡулланғаны билдәһеҙ булып ҡала. Сыма Цяньдың тарихсы булараҡ баһаһы был мәсьәләнең сиселеүенә бәйле; был йәһәттән ғалимдар авторлыҡты асыҡлауға йүнәлтелгән билдәле бер критерийҙар тупланмаһын уйлап тапҡан.
Ҡайһы бер тәфсирселәр, мәҫәлән, Инь Пэй, ғәҙәттәге «тайпишин» урынына Сыма Цянь ҡулланған «тайшигун» («һарай тарихнамәсәһе») һүҙ идентификаторы булып тора ала: ул ошо форманы атаһы хөрмәтенә ҡулланған, һәм, тимәк, «һарай тарихнамәсеһе әйтте» тигән һүҙбәйләнеш Сыма Тань тексы тип әйтеп була. Ошо версияны көнбайыш тикшеренеүселәре лә ҡабул итә, әммә улар ошо уҡ терминды Сыма Цянь үҙенә ҡарата ҡулланыу мөмкинлегенә лә иғтибар итә. Шулай итеп, ике авторҙы айырыу мөмкинлеге юҡҡа сыға.
Был йәһәттән хронологик критерий аныҡлыҡтың ниндәйҙер гарантияһын бирә: айырым бүлектәрҙә Сыма Цянь үҙе тыуғанға тиклем булған факттар һәм ваҡиғаларҙы шаһит позицияһынан килтерә, тимәк, тарихсы үҙе улар тураһында яҙмаған булып сыға. Дөйөм алғанда, тикшеренеүселәр авторлыҡты билдәләүҙең бер үк ваҡытта бер дөйөм һәм универсаль критерийҙарына түгел, ә бер нисә аныҡ критерийҙы ҡулланыуға таяна.
«Ши цзи» әҫәренән тыш Сима Цяндең «фу» жанрындағы 8 одаһы билдәле. Улар араһында иң билдәлеһе — «Ҡайғырыусы ғалимдың бәхетһеҙлеге тураһында».
Сыма Цянь хөрмәтенә 12620-се астероидҡа уның исеме бирелә.
Календарь реформаһы
Атаһы кеүек, Сыма Цянь да император һарайында астролог булып хеҙмәт итә. Ул ваҡытта астрология һәм астрономияны айырмайҙар. Һарай астрологы бурыстарына ваҡыт ағымы үлсәүе, хакимдың билдәле бер эшмәкәрлегенең уңышлы йәки уңышһыҙ булыуы тураһында күҙаллауҙар инә. Был эшмәкәрлек «күк мандаты» теорияһына нигеҙләнә.
Б. э. т. 105 йылда Сыма Цянь календаргә ҙур реформа үткәреү өсөн һайлана. Тан Ду (唐都), Дэн Пин (邓平), Ло Ся-хонг(落下闳) менән берлектә Сsма Цянь император У хакимлығы дәүеренән башлап Тайчу (太初历) тип аталған яңы тулы календарь эшләй. Ваҡытты иҫәпләүҙең яңы системаһы беҙҙең эраға тиклем 104—101 йылдарҙа үҙ көсөнә инә.
Тайчу йылына 365,25 көн тура килә һәм 12 айға бүленә, уларҙың һәр береһе 29, 52 көн тәшкил итә.
Сыма Цянь тәғлимәте принциптары
Сыма Цянь халыҡтың тарихи тормошо даирәһе структураһын билдәләүсе төп принциптарҙы эскерһеҙлек (чжун), хөрмәт (цзин) һәм мәҙәнилек (вэнь) тип атай.
Хәҙерге заман теле менән, иң беренсе принцип — центризм принцибы. «Чжун» һүҙе беркетелгән яҙма билдәһе — «урта» һәм «йөрәк» символдарының ҡушылыуы, йөрәктең үҙенән килеп сыҡҡан нәмәне аңлата — ихласлыҡ, тура һүҙ, дөрөҫлөк һәм был синоним сериянан башҡа терминдар. Өҫтәүенә, «чжун» кешенең бик күп үҙенсәлектәренең береһе булараҡ ҡына түгел, ә кешелеклелектең («жэнь») бик әҙ ҡиммәтле, атрибут һыҙаттарының береһе булараҡ аңлатыла. Сыма Цянь фекеренсә, сәйәси властың өс мөйөшлө принцибының береһен кеше тәбиғәтенә хас булған атрибут — эскерһеҙлек, хәйләһеҙлек тәшкил итә.
Борғонбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сыма Цянь
Сыма Цянь тәғлимәте принциптары
Был принциптарҙың икенсеһе — «цзин» — намыҫ, хөрмәт, ихтирам. Ата-бабалар культында тамыр йәйеп, илаһтарға табыныу (дөйөм алғанда, өлкән быуын), «цзин» дәүләтселеге формалашҡан һайын, яйлап сәйәси принцип — хакимды хөрмәт итеү кеүек сәйәси принцибы булараҡ әһәмиәткә эйә була бара.
Ниһайәт, төп принциптарҙың өсөнсөһө, Сыма Цянь фекеренсә, халыҡтың тарихи тормошо даирәһен билдәләй, мәҙәниәт, цивилизация — «вэнь» — принцибы булып тора. Эскерһеҙлек һәм хөрмәт, мәҙәнилек кеүек үк, кешенең күп кенә үҙенсәлектәренең береһе түгел, ә кешелектең үҙенә генә хас булған үҙенсәлеге итеп тә аңлатыла. Әммә әгәр башҡа кемгәлер ихтирам йәки мөхәббәт кешенең мәңгелек тәбиғәтенә хас икән, тимәк, «вэнь» — ул кешегә тик ижтимағи зат булараҡ хас булған нәмә. Шул уҡ ваҡытта мәҙәнилек, «вэнь», социаль ҡанундарҙан айырыла. Мәҙәнилек — кешенең офоҡтарын киңәйткән, уны яңы йөкмәтке менән тултырған, ахыр сиктә байытҡан нәмә, шул уҡ ваҡытта закондар, киреһенсә, мәҙәни эшмәкәрлекте көйләүсе булып тора.
Шулай итеп, «чжун» (эскерһеҙлек), «цзин» (намыҫ) һәм «вэнь» (мәҙәнилек), Сыма Цянь фекеренсә, уның тарихи йәшәйеш циклы дауамында өс терәге булып тора. Был циклды барлыҡҡа килтереүсе процестарҙың барышы халыҡтың тарихи тормошо нигеҙҙәренең ҡотолғоһоҙ үҙгәреүенән барлыҡҡа килә. Эскерһеҙлек, ихласлыҡ — «чжун», сәйәси власть принцибы булараҡ, һис шикһеҙ, ҡырағайлыҡҡа («е») әүерелә. Шуға ярашлы, хакимлыҡҡа ынтылған хөкүмәт, эскерһеҙлеккә генә таянып, кешеләрҙе ҡот осҡос хәлгә, ахыр сиктә социаль системаның бөлгөнлөккә төшөүенә хөкөм итә.
Борғонбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (98 %) йәшәй.
Сыма Цянь
Сыма Цянь тәғлимәте принциптары
Кеше тәбиғәтенең иң яҡшы инстинкттарының береһенән — хөрмәт инстинктынан (тәү сиратта ата-әсәләр) органик йәмғиәтте формалашыу процесындағы үҫеш эволюцияһында законға, власҡа, хакимға буйһона башлай. Һәм бында аҡыл менән эш итергә кәрәк. Әгәр «цзин» төрлө ырымдарға, хөрәфәттәргә әүерелгән булһа, был социаль хаостың башланыуына килтерә һәм артабан социаль тәртиптең «вэнь» принцибы кимәле — мәҙәнилеккә күсеүгә килтерә.
Әммә «вэнь» принцибы ла үҙ асылы буйынса амбивалентлы. Уға һаҡһыҙ буйһоноу һәм уны берҙән-бер дөрөҫ итеп таныу йәмғиәттә мәҙәниәт суррогатының — формаль, тормошсан булмаған суррогаты барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ итә. Кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙә мәҙәни принциптың реаль ролен арттырып күрһәтеү яҡшы күршелек, тәбиғи бәйләнештәрҙе боҙоуға, уларҙа ябайлыҡ, ихласлыҡ юғалыуға килтерә.Үҙгәрә барып, мәҙәнилек ялғанға, оятҡа, суррогатлыҡҡа әүерелә. Әммә был хәлдән сығыу, кешене һәм йәмғиәтте был аҡылһыҙлыҡтан ҡотҡарыу өсөн, Сыма Цянь фекеренсә, эскерһеҙлеккә ҡайтыуҙан да яҡшыраҡ нәмә юҡ. Цикл ябыла.
Борғонбаш
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Кимхэ (аэропорт)
Кимхэ халыҡ-ара аэропорты (кор. 김해 국제공항?, 金海國際空港? Кимхэ кукчегонхан), (IATA: PUS, ICAO: RKPK) — Көньяҡ Корея Пусан ҡалаһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан көньяҡ корея аэропорты. Air Busan авиакомпанияһының төп транзит үҙәге булып тора.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Аэропорт 1976 йылда Корея Республикаһының хәрби-һауа көстәре базаһы булараҡ асыла. 2007 йылдың 31 октябрендә аэропортта  халыҡ-ара рейстарҙы  хеҙмәтләндереүсе яңы пассажир  терминалы ғәмәлгә индерелә.
18L/36R осоу-ултырыу һыҙаты  әлеге ваҡытта тик хәрби-һауа көстәр тарафынан ғына ҡулланыла, коммерция авиаташыуҙарҙың күләменең даими үҫеүе арҡаһында  һыҙатты граждандар маҡсатында ла ҡулланыу   тураһында  мәсьәлә ҡарала.
Авиакомпаниялары һәм тәғәйенләнеш пункттары
lufthansa авиакомпанияһы рейсы Сеулда ултыра, әммә компания Сеул һәм Пусан араһындағы пассажирҙарҙы ташырға хоҡуғы юҡ.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Паравани
Паравани (ფარავნის ტბა pʰɑˈrɑvnis tʰbɑ) — Грузияның көньяғында Самцхе-Джавахети крайындағы күл, Ниноцминд муниципалитеты биләмәһендә, Джавахет һәм Самсар һырттары араһында ята. Илдәге иң ҙур күл.
Географияһы һәм гидрографияһы
Ул Шаора, Сабадосцкали һәм Родионовскисцкали йылғалары, шулай уҡ ер аҫты һыуҙары ярҙамында тулылана.
Күлдән Паравани йылғаһы — Кура йылғаһының уң ҡушылдығы ағып сыға.
ГЭС
2010 йылдың 9 апрелендә Грузия президенты Михаил Саакашвили меморандумға ҡул ҡуя, уның маҡсаты — Самцхе-Джавахети крайында, Ахалкалаки ҡалаһы янында яңы Параван ГЭС-ын төҙөү.
Чимит
Чимит — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҡмағош ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Саҡмағош ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]]Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Саҡмағош ауылы
Әл-Ҡүбә мәсете
Әһәмиәте
Әл-Ҡүбә мәсете мосолмандар өсөн изге Мәҙинә ҡалаһы янында урынлашҡан. Уның тәүге таштарын Мөхәммәт Пәйғәмбәр һалғаны мәғлүм. Мәгәр мәсетте уның сәхәбәләре тамамлап ҡуйған.
Саҡмағош ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Игенсе ауылы
Әл-Ҡүбә мәсете
Әһәмиәте
Тарихи ваҡиға — Һижрәт осоронда төҙөлгән булыуы менән айырата әһәмиәтле. Заманында Ҡүбә Мәҙинә үҙәгенән 4-5 км көньяҡтараҡ урынлашҡан булған, хәҙер инде ҡала һыҙатында ҡалған. Әл-Ҡүбә мәсете оло әһәмиәткә икәнлеге уның әл-Бохари "Сәхих"ендәге хәҙистәрҙең 19-ында телгә алыныуынан да күренә. Мөслим "Сәхих"ендә уның тураһында 13 хәҙистә, Әбү Дауыттың тупланмаһында — 2 хәҙисендә, имам Мәликтең «әл-Мүәттә»һендә 6 хәҙистә әйтелә.
Саҡмағош ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Нариман ауылы
Әл-Ҡүбә мәсете
Әһәмиәте
Әл-Ҡүбә мәсетенә барыу — сөннәт. Мөмкинсә, унда шәмбе көн барыу яҡшыраҡ. Унда Аллаһы тәғәләгә яҡыныраҡ булыр өсөн намаҙ уҡырға ниәтләп барыу сауаплы.
Саҡмағош ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Составы
Рәсмәкәй ауылы
Әл-Ҡүбә мәсете
Тарихы
Тап ошо мәсеттә Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) имам булып баҫып, беренсе йома намаҙы уҡылған. Һижрәтенән һуң Аллаһ Рәсүле шәмбе көндәре, һирәкләп — дүшәмбелә ошо мәсеткә килә торған булған. Ҡайһы мәл дөйәгә атланып, ҡайһы саҡ йәйәү килеп, ул ошонда намаҙ уҡып ҡайтҡан.
Ошондай хәҙис бар: "«Кем дә кем тәһәрәт алып Ҡүбә мәсетенә намаҙ уҡырға барһа, уға Үмрә сауабы яҙылыр» (Ибн Мәжә, Иҡәмә, 198; Тирмизи, Салә, 242)".
Мәғрифәтселек үҙәге
Мәҙинәләге ән-Нәбәүи мәсетендә лә, ундағы 9 мәсет менән әл-Ҡүбә мәсетендә даими рәүештә мәғрифәтселек эше алып барылған. Мөхәммәт Пәйғәмбәр (саллә-лләһү ғәләйһи үә сәлләм) быны даими тикшереп торған (Ибн Әбделбәр).
Үҙгәрештәр кисереүе
Хәлифә сағында Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (р.ғ.) һәр кесе йома һәм дүшәмбе көн килеп йөрөгән. Ул: «Ҡүбә бик йыраҡта булһа ла мин унда дөйәмә атланып килер инем», ти торған булған (Ибн Сад, Тәбәкәт, I, 245). Усман ибн Әффан (р.ғ.) һәм Ғүмәр ибн Әбделғәзиз хәлифәлеге ваҡытында мәсет киңәйтелгән. Унан һуң да күп тапҡырҙар төҙөкләндерелгән. 1245 (1829) әл-Ҡүбә мәсете Солтан Мәхмүт II бойороғо менән яңынан төҙөтөлгән. Һуңғараҡ Сәғүд Ғәрәбстаны инициативаһы менән мәсет һүтелгән һәм урынына көмбәҙле, ике манаралы яңы мәсет төҙөтөлгән
Архитектураһы
XX быуатта 1986 йылда Мысыр архитекторына иҫке мәсеткә алмашҡа яңы ҙур мәсет төҙөргә ҡушылғас, ул иҫке мәсетте яңыһының проектына индерергә уйлай,әммә иҫке мәсет ер менән тигеҙләнгән булып сыға. Шул урында яңы мәсет ҡалҡып сыға.
Яңы мәсеттең намаҙ залы дүртмөйөш рәүешендә, икенсе кимәлгә күтәрелгән. Намаҙ залы:
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы - (15.03.1915—3.11.2000, Сибай), театр актёры. 1942—1973 йылдарҙа хәҙерге Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1972). Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Темәс ауылынан.
Биографияһы
Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙы 1915 йылдың 15 мартында ул саҡтағы Ырымбур губернаһы Орск (Үр) өйәҙенә ҡараған (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) Темәс ауылында тыуа — 2000 йылдың 3 ноябрендә вафат була, Сибайҙа ерләнә.
Хеҙмәт юлы
1941 йылда Башҡортостан филармонияһы солисы. 1942—1973 йылдарҙа Сибай драма театры актрисаһы. Ирназарова Ғәшүрә Хәйрулла ҡыҙының иртә уйналған ролдәренә, Сәрүәр («Башмағым»; дебют, 1942), Айһылыу (С.М.Мифтаховтың «Һаҡмар» — «Хакмар»), Ғәлиәбаныу («Галиябану»), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемдәге әҫәре буйынса) башлыса музыкаль спектаклдәренә лиризм һәм хас. Актриса ижадындағы артабанғы ролдәренең береһе — Шәмсинур (Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» — «Он вернулся») — тәрән драматизм менән айырылып тора. Башҡорт халыҡ йырҙары «Ашҡаҙар»ҙы, «Ғилмияза»ны, «Ғүмәров»ты, «Зөлхизә»не һәм башҡаларҙы оҫта башҡара.
Бөтә Союз үҙешмәкәр сәнғәт радиофестивале лауреаты (1937).
Бәләкәс
Бәләкәс — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/1804/177/487/63 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөнәсәбәт һүҙҙәр
Мөнәсәбәт һүҙҙәр — һөйләүсенең теге йәки был предметҡа, күренешкә, эш-хәрәкәткә, уй-фекерен, ҡарашын, теләген, мөнәсәбәтен, шулай уҡ предметтың барлығын, юҡлығын белдергән һүҙҙәр.
Меше-Хи
Меше-Хи (ущ. Веш-Цу) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Табын ҡаласығы
Табын ҡаласығы (Табынское городище) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. IV—III быуаттарға ҡараған Ҡара Абыҙ мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Табын ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы Табын ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта Тоҙйылға йылғаһының һул ярындағы һыу баҫмай торған ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Красноусол) — 12 км Яҡындағы тимер юл станцияһына (Аҡкүл (Ғафури районы)) — 32 км
Табылдыҡтар
Табын ҡаласығының яҡынса 600 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ ялан яғынан ур һәм соҡор менән һаҡланған. Урҙың оҙонлоғо 75 м, бейеклеге 2,5—3 м тәшкил итә.
Торлаҡтар табылмаған, 3 усаҡ ҡалдығы асыҡланған.
Ғафури тибындағы 620 һауыт килеп сыҡҡан — улар түңәрәк һәм яҫы төплө, тальк йәки ҡабырсаҡ онтағы ҡушып яһалған, иңбаштары кәкерсәк, вертикаль һәм горизонталь ҡыя һыҙыҡтар, йырып төшөрөлгән өсмөйөштәр менән биҙәлгән.
Ҡара Абыҙ мәҙәниәтенә ҡараған 124 һауыт һауыт ярсыҡтары табылған Улар түңәрәк төплө, ваҡ ҡына соҡорло биҙәк төшөрөлгән.
Бронза уҡ башаҡтары, таралғы, тимер уймыр, һөйәктән эшләнгән тупаҡ балталар, тишкестәр, ҡалаҡтар, балсыҡ орсоҡбаштар табылған.
Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Уҙған быуаттың 20-се йылдарында Башҡортостанда археологик эҙләнеүҙә ҙур күтәрелеш кисерә.
Тап шул эҙләнеүҙәр ваҡытында XX быуаттың 20‑се йылдарында Өфө музейы хеҙмәткәре Максим Ильич Касьянов .экспедицияларҙа йөрөй һәм бер нисә археологик ҡомартҡы таба, бер ҡаласыҡҡа һәм тораға хатта уның исеме бирелә (Касьянов ҡаласығы, Касьянов тораһы).
Табын ҡаласығы ла XX быуаттың 20‑се йылдарында М. И. Касьянов тарафынан асыла.
1975 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Ивановҡаласыҡты яңынан тикшерә.
1978 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк өйрәнә
Лхаса йәмиғ мәсете
Лхаса йәмиғ мәсете (мечеть Хэбалинь, 河坝林) — Тибет үҙәгендә Лхаса ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Бөрөжлө (йылға)
Бөрөжлө (Брюзля) — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюню йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылкүл
Ҡыҙылкүл (Кызыл-Куль) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452994, ОКАТО коды — 80208819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы
Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы (24 ғинуар 1964 йыл) — график. 1995 йылдан Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы, 2004 йылдан — Халыҡ-ара графика академияһы ағзаһы (Санкт-Петербург). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2006) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1997). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010).
Биографияһы
Ринат Йәғәфәр улы Миңлебаев 1964 йылдың 24 ғинуарында Өфөлә тыуған.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта. Өфө фотооҫталыҡ академияһында «Нигеҙҙәр мәктәбе» курсын алып бара. digital-print, фотографика, гравюра полимерлы гравюра, металл стилдәрендә эшләй.
Монголия, Хакасия, Бүрәт Республикаһы, Тыва, Көньяҡ Урал, Ҡырғыҙстанда археология һәм этнография экспедицияларында ҡатнаша.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Ирбит МИИ-һында (Свердловск өлкәһе), Новосибирскийҙың Дәүләт художество музейында, «Ҡазан» милли мәҙәниәт үҙәгендә (Ҡазан, Татарстан), Ая галереяһында (Курск), «Стерх» картиналар галереяһында (Сорғот, Төмән өлкәһе), Башҡортостан Республикаһының Милли музейында (Өфө), Графика музейы (Брунека, Италия), Пекиндың Кесе форма графикаһы галереяһы (Ҡытай), Американың Огайо штатының «Төньяҡ» университеты галереяһында.
Графика эштәре
Баҫма графика — «Мегалиттар», «Терра» сериялары.
Донъяның яралыуы тураһында үҙ-ара берҙәм ижади идея менән бәйләнгән 6 эштән торған «Миф тыуыуы» серияһы рәссамдың ижадында айырым урын биләй (2002—2005 йылдар). Әлеге серия автор рецептураһы буйынса ҡулдан ҡойолған ҡағыҙҙа төшөрөлгән. Эштәр серияһы халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡуйыла һәм призлы урындар ала. 2007 йылда серияны шәхси коллекционер һатып ала.
Күргәҙмәләр
Миңлебаев Ринат Йәғәфәр улы 1988 йылдан алып республика, төбәк, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, халыҡ-ара һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Өфөлә, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, Сорғотта, Нижневартовскиҙа, Абаканда, Екатеринбургта, Американың Огайо штаты университетында шәхси күргәҙмәләре үткәрелде.
Петр I һәйкәле (Кронштадт)
Петр I һәйкәле — скульптуралы монумент, 1841 йылда Кронштадттың Петр паркында урынлашҡан. Монументтың авторы — скульптор Т. Жак. Һәйкәл Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарих
Рәсәй императоры Николай I ҡушыуы буйынса Петр I -ға Кронштадтта һәйкәл ҡуйыу өсөн француз скульпторы Т. Жак саҡырыла һәм ул һәйкәлде әҙерләй башлай. Һәйкәл нигеҙенә ул 1836—1837 йылдарҙа яһалған скульптураны ала. 1939 йылда һәйкәл постаментының проекты раҫлана. Батшаның һәйкәле Сәнғәт академияһы президенты А. Н. Оленин күҙәтеүе аҫтында эшләнә. Батшаның бронза скульптураһы Сәнғәт академияһының оҫтаханаһында П. К. Клодт тарафынан ҡойола. Һәйкәлдең дөйөм хаҡы 100 мең һум тәшкил итә. Һәйкәл асыу тантанаһы 1841 йылдың 27 июнендә була — Полтава һуғышының йыллығына тап килтерелә.
1860 йылда һәйкәл тирәләй Петр паркы булдырыла.
Тасуирлама
Һәйкәлдә Петр I баҫҡан килеш һүрәтләнгән. Уның өҫтөндә Преображенский полкы мундиры һәм бейек ботфорт. Ул уң ҡулына ҡынынан һурып алынған, аҫҡа табан төшөрөлгән шпага тотҡан. I Петрҙың башы өҫкә табан еңелсә күтәрелеп тора. Скульптура шымартылған ҡыҙыл граниттан эшләнгән фигуралы тумбаға баҫтырып ҡуйылған, тумбаның мөйөштәре XVIII быуат рухында орнамент менән биҙәлгән.
Скульптураның бейеклеге — 4,55 метр, постамент бейеклеге — 4 метр.
Һәйкәл тирәләй кәртә тотолған: сынйырҙар менән тоташтырылған пушкаларҙың кәбәктәре ерҙән сығып тора. Совет осоронда был кәртә юғалған.
Вора-Вож
Вора-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Балтас
Үрге Балтас (Верхнебалтачево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 189 кеше. Почта индексы — 452835, ОКАТО коды — 80250850004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
HONOR (бренд)
Барлыҡҡа килеү тарихы
2013 йылда нигеҙ һалынған. Honor иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле смартфондар Huawei компанияһына Ҡытайҙа һәм бөтә донъялағы урта класлы онлайн брендтары менән көнәркәшлек итеү мөмкинлеген бирә.
2016 йылдан башлап Honor үҙ продукцияһын башлыса Интернет, үҙ сайттары, шулай уҡ сит интернет-магазиндар аша һата. Шулай уҡ Honor ҡайһы бер продукттарын айырым магазиндарҙа һатып алырға мөмкин. Honor смартфондарҙы арзаныраҡ хаҡҡа тәҡдим итә, сөнки компания интернет аша сауҙа итеп аҡса экономиялай. "HONOR Club"-ҡа ингән һатып алыусыларға тауарҙарға өҫтәмә ташлама яһала.
2020 йылдың 17 ноябрендә Honor, уларға ҡаршы АҠШ санкциялары арҡаһында, ул саҡтағы Huawei әсәлек компанияһының эшмәкәрлеген тәьмин итеү маҡсатында, Shenzhen Zhixin New Information Technology компанияһына һатыла. хөкөм ителгәйне. Америка Ҡушма Штаттарының санкциялары Америка фирмаларының хөжрәләш аппарат компоненттарын Huawei-ға һатыуҙы сикләне һәм сервистарға Google ярҙамынан көсләп алып ташланы. 2021 йылдың 21 ғинуарында Honor үҙенең Huawei-ға бәйле булмаған, тәүге V40 телефонын сығарҙы.
Кесе Покур
Кесе Покур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Покур йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сущевка
Сущевка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға  Горький (зал. Костромаой)    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гарькавая
Гарькавая — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Гастогай йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрнәк ауыл Советы (Саҡмағош районы)
Үрнәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы муниципаль районының административ- территориаль һәм [[Муниципаль берәмек|муниципаль берәмеге.
]] Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составы
Үрнәк ауылы,
Аблай ауылы,
Бәрҙәсле ауылы,
Киндеркүл ауылы,
Күсәкәй ауылы,
Ҡыҙыл Йондоҙ ауылы,
Нур ауылы,
Йәш Көс ауылы.
11 февраль
11 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 42-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 323 көн ҡала (кәбисә йылында 324).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Александр Фадеев һәйкәле
Александр Фадеев һәйкәле — совет яҙыусыһы Александр Алексадрович Фадеевҡа (1901—1956) һәм уның «Разгром», « Молодая гвардия» әҫәрҙәре геройҙарына арналған скульптура ансамбле. Һәйкәл Мәскәүҙең Миусс майҙанында Пионерҙар һәм мәктәп уҡыусылары һарайы алдында ҡуйылған. Монументтың авторы — скульптор В. А. Федоров, архитекторы — М. Е. Константинов, В Н. Фурсов. Һәйкәле мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Асыу
Һәйкәл асыу тантанаһы 1973 йылдың 25 ғинуарында ҙур халыҡ йыйылышы алдында үтә. Тантана Мәскәү ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе В. Ф. Промыслов сығышы менән башлана. Һуңынан СССР Яҙыусылар Союзы идараһының беренсе секретары Г. М. Марков А. А. Фадеев ижады тураһында телмәр тота. А. Фадеев. Шулай уҡ тантанала КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалары П Н. Демичев һәм М. С. Соломенцевтар ҙа ҡатнаша.
Тасуирлама
Скульптура ансамбле гранит блоктарҙан торған подиум-майҙансыҡта урынлашҡан. Үҙәгендә — А. А. Фадеевтың бронза скульптураһы, ул һоро гранит пьедесталөҫтөнә баҫтырылған. Яҙыусы баҫып тора, уң ҡулына китап тотҡан. Үҙәк скульптуранан һулда — «Разгром» романы геройҙары: һыбайлы Левинсон менән Метелица, яуға ташланырға әҙерләнгән һымаҡ, өҙәңгегә баҫып торалар. Уң яҡта «Йәш гвардия» ойошмаһы ағзалары булған биш комсомолы һүрәтләнгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы
Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы (1984) —. М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — Әхмәтзәки Вәлиди Туған ролен башҡарғаны өсөн (2011).
Биографияһы
Ҡунаҡбаев Артур Рауил улы 1984 йылдың 4 октябрендә Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районында тыуған. 2007 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театраль училищеһын тамамлай һәм шул уҡ йылда М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына эшкә килә. Йәш булыуына ҡарамаҫтан, Артур Ҡунаҡбаевтың исеме театр сәнғәтен һөйөүселәр араһында киң билдәле, уның үҙ тамашасыһы бар. Артур шул уҡ ваҡытта йырлаусы актёр, йырҙарҙы ул спектаклдәрҙә генә түгел, эстрадала ла башҡара.
Бурзаева Софья Ивановна
Софья Ивановна Бурзаева — осоусы, 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының беренсе штурманы, гвардия лейтенанты.
Биографияһы
Софья Ивановна Бурзаева Осоавиахим осоу мәктәбенең Херсон мәктәбен тамамлай. Летчик-инструктор булып эшләй.
1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына инә. Ҡатын-ҡыҙҙар авиаполкын ойоштороу менән шөғөлләнеүсе  Михайловна Марина Расковаға ебәрелә. 1941 йылдың октябренән  Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбендә тиҙләтелгән штурмандар әҙерләү курсын үтә. Әҙерлекле штурмандар ул саҡта бик аҙ була. Бөтә ҡыҙҙарҙан һуғышҡа тиклемге штурман әҙерлегенә тик Софья һәм Лариса Розанова ғына эйә була.
Уҡыу тамамланыу менән Софья Бурзаева 588-се авиация полкының штурманы итеп тәғәйенләнә.
1942 йылдың 23 майында Софья  полк составында фронтҡа  оса. 27 майҙа  билдәләнгән урынға килә. Тәүге ваҡыт фронт һыҙығына тик танышыу осоуҙары менән үтә, фаралар яҡтыһында машиналарҙы йөрөтөү техникаһы шымартыла. 17 июндә осоусыларҙың беренсе осошо үтә. Унда өс экипаж ҡатнаша. Бершанская — Бурзаева экипажы оса, Уның артынан Амосова—Розанова, Ольховская—Тарасова экипажы ҡуҙғала. Софья Ивановна Ҡавказ өсөн һуғыша, Кубань, Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. Ул полкта иң яҡшы штурман тип иҫәпләнә. Хәрби заданиенан тыш  яңы килгәндәр менән штурман әҙерлеге  алып бара. Яңы килгәндәрҙе тик тәжрибәле штурман ҡыҙҙарға — Бурзаева, Розанова, Рудневаға ышанып тапшыралар.
Софьяның әсәһе һәм һеңлеһе  тыл Армавир ҡалаһында йәшәй. Уларҙа самолеттарҙы ремонтҡа ҡыуып алып килергә тура килгән ҡыҙҙар һәр саҡ туҡтап китә. Нәҡ Армавир ҡалаһында уларҙың ҙур булмаған ПО-2 самолеттарының мастерскойҙары урынлаша.
1943 йылдың июлендә ауырыу сәбәпле  Софья Бурзаева сафтан сыға. Уның урынына полк штурманы итеп Евгения Рудневаны тәғәйенләйҙәр
Хеҙмәте тамамланыуға Софья Бурзаеваның иҫәбендә  700-ҙән ашыу сәғәт осош иҫәпләнә.
Һуғыш тамамлағандан һуң Советтар Союзы Геройы Лев Рощинға кейәүгә сыға. Шулай уҡ һуғыш ваҡытында ул летчик була. Бергә улдар тәрбиәләй.
Софья Ивановна Краснодар крайында йәшәүен дауам итә.
Смедерево ҡәлғәһе
Смедерево ҡәлғәһе (Смедеревска тврђава) — XV быуат башында Дунай ярында урынлашҡан ҡәлғә, унан Сербия деспотияһы менән Георгий Бранкович идара итә. Ваҡыт уҙыу менән, ҡәлғә тирәләй Смедерево ҡалаһы төҙөлә. 1459 йылда төрөктәрҙең ҡәлғәне яулап алыу һөҙөмтәһендә урта быуат серб дәүләтселеге тулыһынса юҡҡа сығарыла.
Тарихы
Ҡәлғәне Бранковичтар 1428 йылда төҙөй башлай. Белград венгрҙар ҡулында булғанлыҡтан, Смедерево Венгрияның яңы баш ҡалаһы булып китә. 1430 йылда ҡәлғәнең кесе нығытма өлөшө, шул иҫәптән һарай һәм башҡа биналар төҙөлөшө тамамлана. 1430—1439 йылдарҙа дөйөм майҙаны 11 гектар тәшкил иткән өс мөйөшлө Бөйөк ҡәлғә-нығытма төҙөлөп бөтә, шуның арҡаһында Смедерево ҡәлғәһе Европаның тигеҙлектә урынлашҡан иң ҙур ҡәлғәһе иҫәбенә инә
Дунайға яҡын Кесе ҡәлғә-нығытманың диуары эсендә ҡабул итеү өсөн залы була, унда урта быуат һарайы тормошо үтә, шулай уҡ ювелир оҫтаханаһы, типография урынлаша, тәңкәләр баҫыла. Бөйөк ҡәлғә-нығытма эсендә урам һәм Благовещен сиркәүе урынлаша; һуңғыһында Изге Лука ҡалдыҡтары һаҡлана, тип иҫәпләнә. Шулай уҡ бөйөк ҡәлғә һөнәрселек һәм сауҙа үҙәге булараҡ билдәле, унда Дубровниктан колония эшләй.
1459 йылда Ғосман империяһы тарафынан баҫып алына. 1867 йылда, кенәз Михаила Обренович хакимлыҡ иткәндә, Смедерево ҡәлғәһе асҡыстары Сербияға кире ҡайтарыла.