cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зороастризм
Был фараз, башҡорт ата-бабаларыбыҙҙың боронғолоғо, яҙыусыларҙы яңы әҫәрҙәр яҙыуға рухландырҙы. Мәҫәлән, яҙыусы Ғәлим Хисамов «Аһура Мазда» исемле роман ижад итте
Атамаһы
Зороастризм — Европа фәне термины, дингә нигеҙ һалыусының исеменең грек телендәге әйтелешенән килеп сыҡҡан. Зороастризм хоҙайы исеменән килеп сыҡҡан икенсе европа исеме маздеизм, хәҙерге заманда иҫкергән кеүек булып ҡабул ителһә лә, ул зороастризм диненең төп тәүатамаһына яҡын — авест. māzdayasna - «Мазданы хөрмәтләү»,. Зороастризмдың башҡа төрлө үҙатамалары — vahvī- daēnā- «Изге иман», дөрөҫөрәге «Изге Күренеш», «Донъяға изге ҡараш», «Изге Зиһен». Шунан сығып, зороастризм тарафдарҙарының төп үҙатамаһы фарсы телендә|بهدین — behdin — «изге динле», «бехдин».
Тәғлимәттең нигеҙҙәре
Зороастризм — Сәсәниҙәр дәүләте осоронда һәм өлөшләтә ислам ҡаҙаныштары, Авестаның һуңғы тапҡыр кодификация үткән дәүерендә, теологияһы ныҡ үҫешкән, бер ҡасан да үҙгәртелмәй, бәхәсһеҙ ҡабул ителә торған, догматик дин. Шулай булһа ла, зороастризмда ҡәтғи догматик система өлгөрөп етмәгән. Был күренеште тәғлимәттең үҫеш үҙенсәлектәре, рациональ нигеҙе, менән, һәм Фарсыстанды мосолман яулап алыуы йылдарында зороастризм диненең өҙөлгән институциональ үҫеше тарихы менән аңлаталар. Хәҙерге заман утҡа табыныусылары, ғәҙәттә, үҙҙәренең тәғлимәтен 9 нигеҙҙән тора тип раҫлайҙар :
Аһура Мазда
Төп мәҡәлә Аһура Мазда
Аһура мазда  — рухи һәм физик донъяларҙы яралтыусы, изгеләрҙән изге берҙән-бер хоҙай, уның төп эпитеттары «Яҡты» һәм «Данлыҡлы» (төгәлерәк: «Тулы хварна», балҡыған батша даны). Фарсыларҙа яҡты аллаһы.
Аша һәм Друдж
Зороастризм тәғлимәтенең этик нигеҙендә ике төшөнсәне: Аша һәм Друджды ҡаршы ҡуйыу.
Друдж — был Ашаның антитезаһы, һүҙмә-һүҙ: ялған, ҡыйралыу, түбәнгә тәгәрәү (деградация), мәжбүр итеү, талау.
Ике рух
«Рух», зороастризм аңлатҡанса, ул mainyu (перс. minu), йәғни «фекер». Ике тәүге рух — изге һәм яуыз (Спента һәм Ангра) — ике ҡапма-ҡаршы менталлекте кәүҙәләндерә: булдырыуға йүнәлтелгән һәм емереүгә йүнәлтелгән. Һуңғыһы (Ангра Маинью, Аһриман) Аһура Мазданың һәм уның донъяһының төп дошманы, емереүсеһе һәм иң тәү сиратта кеше аңын харап итеүсе, ә был инде йәмғиәттең деградацияһына һәм артабан бөтөн кешелектең һәләкәтенә килтерә. Тимәк, утҡа табыныусының (зороастрийсының) бурысы — следовать Спента Маиньюға (изгелек рухына, тыуҙырыусы ижади аңға) тоғро булыу һәм яралтыусы Аһура Маздаға оҡшап, үҙ ғәмәлдәреңдә Ашаны воплощать в своих деяниях Ашу (бөтөн ғаләм изгелек ҡанунын) тормошҡа ашырыу һәм Друджды (ялған, яуызлыҡ, емереү) кире ҡағыу.
Заратустра
Заратустра — зороастрийсылар тәғлимәте буйынса, Аһура Мазданың кешеләргә изге дин алып килеүсе һәм әхлаҡи үҫешкә нигеҙ һалыусы берҙән-бер бәйғәмбәре. Сығанаҡтарҙа ул өлгөлө рухани, яугир һәм малсы, һуғышсы итеп һүрәтләнгән.Пәйғәмбәр вәғәзе сағыу этик һыҙатлы, көс ҡулланыуҙы ғәйепләй, кешеләр араһындағы татыулыҡты, намыҫ һәм ижади хеҙмәтте маҡтай, берҙән-бер аллаға (Аһураға) ышаныуҙы хуплай. Пәйғәмбәр, үҙенә замандаш булған Ҡәүейҙәрҙең — арий ҡәбиләләренең традицион юлбашсыларының ҡанбаба һәм сәйәси функцияларҙы бер үк ваҡытта башҡарыуын, һәм ҡарапандарҙы — арий сихырсыларын, атап әйткәндә, көс ҡулланыуҙы, барымталарҙы, ҡанһыҙ ритуалдарҙы һәм шуларҙы хуплаусы әхлаҡһыҙ динде, тәнҡитләгән.
Динле булыу
Ясна (Авеста) 12 — зороастрий «дине символы». Уның төп фекере: «Бөтөн изгелектәрҙе лә мин Аһура Маздаға ҡайтарам». Икенсе төрлө әйткәндә, Заратустраның тарафдары изгелектең берҙән-бер сығанағы тип Аһура Мазданы. «Динле булыу» буйынса, зороастрийсы үҙен түбәндәгесә атап йөрөтә:
Изге уйҙар, Изге һүҙҙәр, Изге ғәмәлдәр
Авест. humata-, huxta-, hvaršta- (һумата, һухта, хваршта тип уҡыла). Зороастризмдың һәр динле тоторға тейешле был этик триадаһы «Иманлы булыу»ҙа махсус һыҙыҡ өҫтөнә алына һәм күп тапҡырҙар Авестаның башҡа бүлектәрендә лә маҡтала.
Язаттар, раттар һәм фраваштар
Зороастризмдың башҡа әһәмиәтле булған категориялары:
Ут һәм яҡтылыҡ
Зороастризм тәғлимәтенә ярашлы, яҡтылыҡ алланың физик донъялағы күренгән һүрәтләнеше (образы). Шуның өсөн, зороастрийсылар, аллаға мөрәжәғәт итер алдынан, йөҙҙәре менән яҡтылыҡҡа боролалар — яҡтылыҡ сығанағын улар доға ҡылыу йүнәлеше тип ҡабул итә. Кеше өсөн боронғо замандарҙан бирле иң мөһим һәм ҡулланырлыҡ яҡтылыҡ һәм йылылыҡ сығанағы булған утты айырыуса ихтирам итәләр. Шунан сығып, зороастрийсыларҙы киң таралған тышҡы билдәләмә — «утҡа табыныусылар», тип йөрйтәләр. Әйтер кәрәк, ҡояш яҡтылығын да зороастризм бик хөрмәтләй итә.
Зороастрийсыларҙың традицион ҡараштарына ярашлы, Ут бөтөн йәшәйешкә, рухи донъя булһынмы, есем донъяһымы, үтеп инә. 17-се Яснала һәм Бундахишнала Ут иерархияһы бирелә:
Ожмах һәм тамуҡ
Заратустра тәғлимәте, тәүгеләрҙән булып, ерҙәге тормошонда эшләгән ғәмәлдәре өсөн йәндең шәхсән яуаплы булыуы тураһында иғлан иткән. Заратустра ожмахты vahišta ahu «иң һәйбәт йәшәйеш» тип атаны (бынан сығып фарс. behešt «ожмах»). Тамуҡ dužahu «насар йәшәү» тип атала (шунан сығып фарс. dozax «тамуҡ»). Ожмахтың өс баҫҡысы бар: изге уйҙар, изге һүҙҙәр һәм изге ғәмәлдәр һәм Хоҙай Үҙе торған юғары кимәлдәге Гародману «Йыр Өйө», Анагра раоча «Сикһеҙ балҡыш». Тамуҡтың баҫҡыстары: яман уйҙар, насар һүҙҙәр, яуыз ғәмәлдәр һәм тамуҡ тупланышы — Друджо Дмана «Алдаҡ Өйө».
Ғәҙеллек (Аша) һайлағандарҙы ожмах ләззәте һәм хозурлығы, Алдаҡ һайлағандарҙы — тамуҡ ғазаптары һәм үҙ-үҙен тарҡатыу көтә. Зороастризм, кеше тереклегендә эшләгән ғәмәлдәрен һанап, ул үлгәндән һуң хөкөм төшөнсәһе индерә. Әгәр кешенең яҡшы ғәмәлдәре ямандарынан сәс ауырлығындай артыҡ икән, язаттар йәнде Йырҙар Өйөнә индерәләр. Әгәр яман ғәмәлдәре яҡшыһынан артҡан икән, йәнде Визареш дейеү (үлем дейеүе) тамуғына һөйрәтеп алып китәләр.
Тағы тамуҡ упҡыны өҫтөнән Гародманға алып барған (айырыла һәм айыра торған) Чинвад күпере концепцияһы бар. Изгеләргә үтер өсөн күпер киң һәм уңайлы булһа, гонаһлылар тамуҡҡа тәгәрәп төшә, сөнки үткерләнгән бысаҡ кеүек күперҙән үтерлек булмай.
Фрашо-керети
Зороастризм эсхатологияһы донъя аҙаҡҡы үҙгәрешен кисерәсәк, трансформацияланасаҡ, («(йәшәйеш) тәгәрмәсенең һуңғы әйләнешендә») Аша тантана итәсәк, ә Алдаҡ бөтөнләй һәм мәңге емереләсәк тигән Заратустра тәғлимәтенән килә. Был үҙгәрештәр Фрашо-керети (Фрашкард) — «Донъяны камил (донъя) ҡылыу» тип атала. Һәр изге кеше үҙенең ҡылған эштәре менән был ҡыуаныслы ваҡиғаны яҡынайта. Зороастрийсылар донъяға 3 саошьянт (ҡотҡарыусы) килеренә ышаналар. Тәүге ике саошьянт Заратустра биргән тәғлимәтте тергеҙеүсе булырға тейеш. Ахырызаманда, һуңғы алыш алдынан, һуңғы саошьянт киләсәк. Ангра Майнью алышы һөҙөмтәһендә бөтөн яуыз көстәр ҡыйратылыр, тамуҡ емерелер, барса әруахтар — изгеләр ҙә, гонаһлылар ҙа — ут менән һынауға, ордалияға — һуңғы хөкөм көнөнә тереләсәктәр. Терелгәндәр иретелгән утлы металл ағымы аша үтәсәк, шунда яуызлыҡтың ҡалдыҡтары һәм еренә еткерелеп эшләнмәгән ғәмәлдәр янып бөтәсәк. Изгеләргә был һынау яңы һауылған һөттә һыу инеү булып күренәсәк, ә ендәр янып бөтәсәк. Һуңғы хөкөмдән һуң донъя мәңгелеккә тәүкамиллығына әйләнеп ҡайтасаҡ.
Авеста
Зороастрийсыларҙың изге китабы Авеста тип атала. Ысынында иһә, был — зороастрий общинаһында архаик заманда хәҙер «авестий теле» тип аталған боронғо фарсы телендә төрлө ваҡыттарҙа яҙылған текстар йыйылмаһы. Хатта Фарсыстанда яҙма барлыҡҡа килгәс тә, меңәр йылдар буйына текстарҙы быуындан быуынға телдән еткереү алымы ҡулланылған, руханиҙар был текстың һаҡсылары булған. Һуңғы Сәсәниҙәр осоронда, V—VI быуаттарҙа китапты яҙҙырыр өсөн махсус фонетик авестий алфавиты уйлап сығарылғас ҡына, уны беҙгә билдәле яҙыу традицияһы барлыҡҡа килгән. Әммә хатта бынан һуң да авестий доғаларын һәм ғибәҙәт текстарын ятлап ала торған булғандар.
Традиция буйынса, Авестаның төп өлөшө булып  — Аһура Маздаға бағышланған, тәғлимәттең нигеҙҙәрен, уның фәлсәфәһен һәм социаль, изгеләргә награда һәм яуыздарҙы еңеүҙе тасуирлаған Заратустра гимндары тора. Зороастризмдың ҡайһы бер реформист ағымдары тик Ғаталарҙы ғына изге текст, ти, ә Авестаның башҡа өлөшөн тарихи әһәмиәтле тип иғлан итә. Әммә үтә ортодоксаль зороастрийсылар бөтөн Авестаны Заратустра һүҙе тип атай. Авестаның ғаталарҙан тыш шаҡтай ҙур өлөшө доғаларҙан торғанлыҡтан, хатта реформистарҙың күпселеге был өлөштө кире ҡаҡмай.
Зороастризм символдары
Заратустра тәғлимәте тарафдарының төп тән символы — тотош киҫәк кизе-мамыҡ туҡыманан тегелгән һәм төгәл 9 йөйҙән торған аҡ эске күлдәк седре һәм кошти (кушти, кусти) — аҡ һарыҡ йөнөнән иләнгән 72 ептән үрелгән һәм эсе ҡыуыш нәҙек билбау. Кошти бил тирәләй өс тапҡыр уратҡандан һуң 4 төйөнгә бәйләп йөрөтөлгән. Зороасрийсы, доға башлар, мөһим эшкә тотонор алдынан, бысранғандан һуң, тәһәрәт ала һәм үҙенең билбауын бәйләй (Падъяб-Кошти йолаһы). Седре йәнде яуызлыҡтан һәм вәсүәсәнән ҡурсалау, ә кеҫәһе — яҡшылыҡ йыйыу символы. Кошти Аһура Мазда һәм уның тәғлимәте менән бәйләнеште (кендекте) һынландыра. Билбауын гел быуып йөрөгән кеше, бөтөн зороастрийсылар менән бәйләнештә тороп, уларҙың яҡшылығынан үҙенең өлөшөн дә ала, тип һаналған.
Изге кейемдә йөрөү заратустрасыларҙың бурысы булған. Дин талабы буйынса, седре һәм кошти кеймәй йөрөү мөмкин тиклем аҙ булырға тейеш. Седрене һәм коштиҙы даими таҙа тоторға кәрәк. Береһе йыуылған осраҡта, алмашҡа кейә торған комплект кейем булыуы рөхсәт ителә. Седре һәм коштиҙы даими кейеп йөрөгән саҡта, уларҙы йылына ике тапҡыр алмаштырғандар — Наурузға һәм Меһрган байрамдарына.
Зороастризмдың икенсе символы — ут һәм аташдан, күсереп йөрөтә торған утлы (һауыт рәүешендәге) йәки стационар (платформа рәүешендәге) алтарь. Шундай алтарҙарҙа изге зороастризм уттарын һүндермәй тотҡандар. Был Сәсәниҙәр империяһы сәнғәтендә айырым таралыу алған.
Фаравахар, Әһәмәниҙәрҙең ҡая рельфтарынан эшләнгән ҡанатлы түңәрәк эсендәге кеше һыны популяр символы булып китә. Зороастрийсылар, традиция буйынса, был һынды Аһура Мазда образы тип тапмай, ә фраваши һүрәте тип атай.
Аҡ төҫ — таҙалыҡ һәм рәхәтлек төҫө, зороастрийсылар өсөн, мөһим символик әһәмиәткә эйә, ә күп кенә йолаларҙа шулай уҡ йәшел төҫ — муллыҡ һәм яңынан тыуыу, күтәрелеү символы булып тора.
Заратустраға саҡлы иран ышаныуҙары
Зороастризмға тиклемге иран ышаныуҙары тураһында аҙ билдәле. Ғалимдар был бик боронғо мифология Ведик (иң боронғо һинд мифологияһына) оҡшаған. Тикшеренеүселәр иң боронғо иран мифологияһының мираҫы тип зороастризмдағы Веретрагнаны, Митра Хоҙайҙы һәм Анахитаны күрһәтә. Урта быуаттар тарихы зороастризмға саҡлы ирандарҙа Тахмурес Бозасптан ҡабул итеп алған сабеизм булған тип иҫәпләй (см. например, «Науруз-наме»).
Заратустра дәүере
Заратустраның йәшәү дәүере лә ғалимдарҙың бәхәс сәбәбе булып тора. Сама Зороастрий традицияһында үҫешкән хронология булмаған. Уларға «дин йылы» (Заратустраның тәүге тапҡыр Аһура Мазда менән һөйләшеүе) билдәле, әммә башҡа ваҡиғалар буйынса традицияла аныҡ ҡанун юҡ. Арда-Вираз китабында, Заратустранан Александр (Македонскийға тиклем) 300 йыл үткән тиелә. Бундахишн хронологияһы буйынса, Дарий I (б.э.т. 522 йыл) тәхеткә ултырған датаға таянһаң, б.э.т. 754 йыл килеп сыға Башҡа сығанаҡтарҙағы Бундахишн хронологияһы фрагментлы һәм ышанысһыҙ.
Заратустра эпохаһы тураһында ғалимдар төрлө фекер әйткәндәр. Заратустра бер ваҡытта ла йәшәмәгән, ысынбарлыҡта бер ваҡытта ла булмаған архаик идеаль шәхес һәм хатта иртә Ахеменидтарҙың эскерһеҙ идеологы булған тигән аптыратырлыҡ фекерҙәр ҙә осрай. Хәҙерге ваҡытта Ригведа теленә оҡшаған теленең архаиклығына (б.э.т. II мең йыллыҡтың 2-се яртыһы) иғтибар итеү, һәм бәйғәмбәрҙең йәшәгән ваҡытын б.э.т. 1000 йылдарына ҡайтарыу киң таралған ҡараш.
Хәҙерге зороастрийсылар иран астрономы З. Бехруз иҫәпләүенән сығып, Заратустра б.э.т. 1738 йылда «дингә эйә булған» һәм шунан башлап «Зороастрий дини эраһы» йыл иҫәбе башлана.
Заратустраның вәғәзенең локализацияһы
Заратустраның йәшәү һәм эшмәкәрлек урынын билдәләүе күпкә ябайыраҡ:Авестала Ирандың төньяҡ-көнсығышындағы, Афғанстандағы, Тажикстандағы һәм Паҡстандағы топонимдар иҫкә алынған. Традиция Заратустра исеме менән Рей йәки Рагу ҡалаһы, Систан һәм Балх ҡалаларын бәйләй.
Яңылыҡ асыу эшләнгәндән һуң, Заратустра вәғәздәрен халыҡҡа бик оҙаҡ уңышһыҙ еткерергә тырышҡан, әммә төрлө илдәрҙә уны кәмһеткәндәр һәм ҡыуғандар. 10 йыл арауығында ул тик үҙенең ике туған ағаһы Маидьомангхуны динле итеүгә өлгәшкән. Шунан Заратустра легендар Виштаспа  (Гоштасб) һарайына килгән. Бәйғәмбәрҙең вәғәзе батшаға тәьҫир иткән һәм ҡайһы бер икеләнеүҙәрҙән һуң ул Аһура Мазда динен ҡабул иткән һәм уны үҙ батшалығында ғына түгел, дин таратыусыларҙы күрше илдәргә лә ебәреү кәрәк тигән. Заратустра үҙенә яҡын фекерҙәштәр Виштаспа вәзирҙәрен, Хвогв ырыуынан ағалы-энеле — Джамасп һәм Фрашаоштрҙы тапҡан.
Зороастризмдың ағымдары
Зороастризмдың төп ағымдары булып региональ варианттар торған. Зороастризмдың һаҡланып ҡалған тармағы — Сәсәниҙәр державаһының рәсми дине, бигерәк тә, Авестаны һуңғы канонлаштырылыу һәм яҙып алыу йылдарындағы, был династияның һуңғы батшаһы Хосроу I дәүерендәге варианты. Был тармаҡ зороастризмдың мидий магтары ҡабул иткән вариантынан алынған булһа кәрәк. Иран донъяһының башҡа өлкәләрендә зороастризмдың (маздеизмдың), иң тәүҙә беҙ улар тураһында фрагментар ғәрәп сығанаҡтарынан ғына фекер йөрөтөрлөк мәғлүмәт бар, бүтән варианттары булыуы бәхәсһеҙ. Әйткәндәй, Сәсәниҙәр дәүләте зороастризмына, ғәрәп баҫып алыуына саҡлы, «яҙма» традициянан да алдараҡ булған Согдала йәшәп килгән маздеизмдан Заратустраның Асылына төшөнөүе согдий телендә хикәйәләнгән өҙөктәре генә бар һәм Бируни мәғлүмәттәре һаҡланған.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастризм сиктәрендә хәҙерге заман ортодоксияһы ҡарашынан сығып әйткәндә «сафсата», тип атарлыҡ дини-фәлсәфә ағымдары барлыҡҡа килгән. Иң элек былЗурванаконцептына, «игеҙәк балалары» Аһура Мазда һәм Аһриман булған тәү ғаләм ваҡытына, ҙур иғтибарға нигеҙләнгән зурванизм. Ситләтелгән раҫлауҙар буйынса, зурванизм доктринаһы Сәсәниҙәр Иранында киң таралған, уның эҙҙәре ислам баҫып алыуын башынан кисергән традицияла табылһа ла, зороастрий «ортодоксияһы» был доктринаны туранан-тура шелтәләй. Моғайын, «зурваниттар» һәм «ортодокстар» араһында туранан-тура конфликттар булмағандыр, дөрөҫөрәге зурванизм диндең йола өлөшөнә бик ҡағылмаған фәлсәфә ағымы ғына булғандыр. Аврелиан заманында Рим империяһында таралған Митраны хөрмәтләүҙе (митраизм) шулай уҡ зороастризм сафсатаһына ҡайтаралар, митраизм, дөрөҫөрәге, ирандыҡы ғына түгел, сүриә субстраты ла булып торған синкретик тәғлимәт.
Зороастрий ортодокстары кире ҡаҡҡыһыҙ сафсата тип, нигеҙендә христиан ятҡан манихейлыҡты ла һанаған.
Тағы ла бер сафсата булып революцион Маздак (маздакизм) тәғлимәте тора.
Хәҙерге заман зороастризмы варианттары булып Иран зороастризмы һәм Һиндостан парсий зороастризмы тора. Әммә улар араһындағы айырма региональ характерҙа һәм нигеҙҙә ритуаль терминологияһына ҡағыла, бер традициянан сыҡҡанлыҡтан һәм общиналар араһындағы аралашыу булғанлыҡтан, улар араһында етди догматик айырымлыҡ барлыҡҡа килмәгән. Һай йоғонто ғына һиҙемләнә: Иранда — ислам, Һиндостанда — индуизм йоғонтоһо.
Парстар араһында календарҙың өс вариантына ҡараған (Кадими, Шахиншахи и Фасли) «календар секталар» билдәле булған. Был төркөмдәрҙең асыҡ ҡына сиктәре юҡ, шулай уҡ догматик айырма ла юҡ. Һиндостанда ла шулай уҡ мистикаға йүнәлтелгән индуизм йоғонтоһондағы төрлө ағымдар барлыҡҡа килгән. Шулар араһында иң билдәлеһе булып Илм-и-Хшнум ағымы тора.
Прозелитизм
Башланғыс мәленән бирле Заратустра тәғлимәте юғары рух менән пәйғәмбәр һәм уның уҡыусылары, тарафдаштары тарафынан таратылған әүҙем дин булған. «Изге дин» юлынан барыусылар башҡа диндәге кешеләрҙе «дейеүҙе ололаусылар», тип атағандар һәм үҙҙәрен уларға асыҡтан-асыҡ ҡаршы ҡуйғандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, төрлө сәбәптәр арҡаһында зороастризм ысынында донъя диненә әүерелмәгән, уның вәғәздәре күбеһенсә иран телле ойкумена менән сикләнгән, ә зороастризмдың яңы ерҙәргә таралыуы ул ерҙәрҙең иранлашыуы менән параллель барған.
Ирандың үҙенән һәм Урта Азияның көньяғынан башҡа зороастрийсыларҙың аҙмы-күпме эре общиналары («магузейҙар») булған, айырым алғанда, Каппадокияла хатта зороастрий календары рәсми рәүештә ҡулланылған. Боронғо Әрмәнстан христианлашмаҫ элек, уның ерҙәрендә «әрмән маздеизмы» таралған булған. Сасанидтар заманында Бахрейн һәм Йемен ғәрәптәрендә, шулай уҡ державаның төньяҡ-көнсығыш сиктәрендәге төрөк телле төркөмдәрҙә зороастризмдың тарафдаштары булған.
Сасанид периоды аҙағына тиклем зороастризм прозелитик яҡтан әүҙем дин булып ҡалған. Заратустраның тарафдаштары, улар фекеренсә, бөтөн башҡа дингә ышаныусылар табынған яуыз көстәр менән көрәшеү зарурлығына өндәгәндәр. Икенсе дингә табыныусының Переход иноверца в «изге дингә» күсеүе яҡшы һәм дөрөҫ эш тип ҡаралған, шуның өсөн боронғо Иранда синфи, этник һәм тел мөнәсәбәтенә ҡарамай һәр теләгән кеше зороастрийсы була алған. Йола үтәүҙәрҙең ентекләп эшләнгәнлеге, үҫешкән космологик һәм, иң мөһиме, этик тәғлимәте арҡаһында зороастризм тарихтағы тәүге дәүләт дине булған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Заратустра тәғлимәте барыбер ысын мәғәнәһендә донъя диненә әйләнмәгән.
Бының сәбәбе булып түбәндәге факторҙар тора:
Ғәрәптәр баҫып ингәндән һуң күп тә үтмәй зороастризм бер юлы прозелитик дин булыуҙан туҡтай. Ирандың ислам динен яңы ҡабул итеүселәре, ата-бабалары диненә ҡайтҡаны өсөн, шәриғәт буйынса үлем язаһына тарттырылған, Һиндостанда зороастрийсы-парстар тиҙ арала башҡалар менән ҡатнашмаған эндогам дини төркөмдәрҙең береһе сифатында һинд каста системаһына йәлеп ителгән. Был дин нигеҙенә һалынған прозелитизм потенциалы, Көнбайыштан килгән донъя йөҙөндәге Боронғо Ирандың мираҫына киң ҡыҙыҡһыныу модернизатор тенденциялары тәьҫирендә, тик Яңы дәүерҙә генә тормошҡа ашырылыу мөмкинлеге алған.
Әлегә саҡлы маздаист руханилығы араһында неопрозелитизмға ҡағылышлы консенсус булдырылмаған. Һиндостандың консерватив парс дастурҙары (юғары рухани сан) зороастрийсы булмағандарҙы утҡа табыныусыға әйләндереү мөмкин түгел, тип һанайҙар. Иран мобедтары (зороастризм сиркәүе һәм каста башлығы), киреһенсә, ғәҙәттә зороастризм универсаль прозелитик дин, тип раҫлайҙар, һәм, зороастрийсылар миссионер эшмәкәрлеге алып бармаһа ла, зороастризмға үҙ аллы килгән кешеләрҙең, ҡайһы бер шарттарҙы үтәгән осраҡта, дингә ҡабул итеү үтенесен кире ҡаҡмау яҡлы.
Шулай булһа ла зороастризм диненә яңы әйләнеүселәр алдына бик күп проблемалар килеп баҫа. Иранда исламдан баш тартыу әлегәсә иң ауыр енәйәт һанала, һәм неофит та, уны дингә әйҙәүсе мобед та үлем язаһына тарттырыла. Динде формаль ҡабул иткән кеше лә, ислам режимы баҫымы арҡаһында, асылда тулыһынса иран зороастрий берләшмәһенә инеп китә алмай. Прозелит общиналары ысын зороастрийсылар менән күпселеген эмиграцияла берләшәләр.
Зороастризм дингә килеүселәрҙе хуплай, әммә динлеләрҙең аҙлығы һәм уның традицион территорияһында — Иранда — ислам диненең өҫтөнлөгө әүҙем прозелитизмды ҡыйынлаштыра. Бүтән диндәрҙән айырмалы рәүештә, аңлы, 15, йәше етһә, зороастрий ғаиләләрендә тыуған балалар утҡа табыныусылар рәтен тулыландыра. Башҡа диндән сығышлылар, тик 21 йәшкә етһә генә, зороастрий динлегә әйләнә алған. Мобед, мотлаҡ ойошторолған шәхси әңгәмә аша, дингә яңы әйләндерелеүсенең зороастризмды ҡабул итергә әҙерлеген, культ нигеҙҙәрен һәм фарсы телендә Фраваран доғаһын уҡый белеүен тикшерә. Был йола «сэдре пуши», фарсы теленән «изге күлдәк кейҙереү» тип тәржемә ителә.
Руханилыҡ
Айырым ҡатлам тәшкил иткән зороастрий руханиҙарының дөйөм атамаһы — авест, йәғни aθravan- (пехл. asrōn) — «ут һаҡсыһы». Авестий эпохаһынан һуңғы руханиҙар, утҡа табыныусылар дине тәү сиратта мидий магтарытарафынан Ирандың көнбайышында таратылғанлыҡтан,мобе́дтар (боронғо иран. magupati «магтар башлығы») тип аталғандар. Шуны ла әйтер кәрәк, «тылсымсы», «күңелде әсир итеүсе», «сихырсы» һүҙҙәренең мәғәнәһе ысынбарлыҡта — гректарҙың иран магтарының эшмәкәрлеген хаталы ҡабул итеүе менән бәйле, ысынында иһә, зороастризмда боҙом һәм арбау шелтәләнә.
Ирандағы хәҙерге руханилыҡ иерархияһы түбәндәгесә:
Бындай рухани вазифаларҙы тик зороастрий руханиҙары ғаиләһенән сыҡҡан һәм уның күсәгилешлеге атаһынан ҡалған дәрәжә менән билдәләнеүсе «мобед задэ» ғына биләй алған. Мобед-задэ булып тыуырға ғына кәрәк, уның башҡа юлы юҡ.
Иерархияла регуляр дәрәжәләҙән башҡа «Рату» һәм «Мобедъяр» тигән атамалар ҙә бар.
Изге уттар
Фарсы телендә «аташкадэ» (төгәл тәржмәлә"ут өйө") тип аталған зороастрий ғибәҙәтханаларында бер туҡтауһыҙ ут яна, ғибәҙәтхана хеҙмәткәрҙәре тәүлек әйләнәһенә уны тере тоталар, һүндермәйҙәр. Күп йөҙәр, хатта меңәр йылдар буйы уттары һүнмәй янған ғибәҙәтханалар бар. Изге утҡа эйә булған мобедтар ғаиләләре утты һүндермәй тотоу һәм ҡурсалау өсөн тотонолған бөтөн сығымдарҙы үҙ өҫтөнә ала һәм матди яҡтан бехдиндар ярҙамына мохтаж түгел. Яңы ут тәғәйенләү ҡарары кәрәкле аҡса булған саҡта ғына ҡабул ителә. Изге уттар 3 рангҡа бүленә:
Мобедтар изге уттарҙың һаҡсыһы һәм мөмкин булған бар ысул, хатта ҡорал ярҙамында, уларҙы һаҡларға тейеш булғандар. Моғайын, исламдар яулап алғандан һуң зороастризмдың емерелеүен дә ошо факт менән аңлатырға булалыр. Күп мобедтар, уттарҙы һаҡлап, башын һалған.
Сасанид Иранында өс «ҡатламға» тап килгән өс иң бөйөк Аташ-Варахрама булған:
Уларҙан, Парста зороастрий общиналарының коллапсынан һуң XIII быуатта күсерелгән, хәҙер Йезд ҡалаһында янған Адур (Аташ) Фарнбаг уты ғына һаҡланған.
Изге урындар
Зороастрийсылар өсөн ғибәҙәтхана бинаһы түгел, унда янған ут ҡәҙерле һаналған. Уттар, зороастрийсыларҙы эҙәрлекләгән дәүерҙәрҙә, бинанан бинаға, хатта бер өлкәнән икенсеһенә күсерелеп йөрөтөлгән булған. Хәҙерге заманда ғына, зороастрийсылар, халҡы әллә ҡасандан ислам динен ҡабул итеп йәшәп ятҡан ерҙәрҙә боронғо ғибәҙәтханалары емереклектәренә барып, диндәренең элекке бөйөклөгөн яңыртыу, бай мираҫтарын артабан һаҡлау маҡсатында, байрам ғибәҙәт ҡылыуҙар ойошторалар.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, зороастрийсылар даими рәүештә меңәр йылдар дауамында йәшәгән Йезд һәм Керман ҡалалары эргәһендә, айырым изге урындарға миҙгелле хаж ҡылыу ғәҙәте һаҡланған. Ғибәҙәт ҡыла торған һәр шундай урын («пир», төгәл мәғәнәлә «боронғо») Сәсәниҙәр ырыуы принцессаһын ғәрәп баҫып алыусыларынан мөғжизәле ҡотҡарыу тураһындағы легендаға эйә. Йезд эргәһендәге 5 пир айырым билдәлелек алған:
Донъяға ҡараш һәм әхлаҡ
Зороастрий тәғлимәтенең донъяға ҡарашының төп һыҙаты булып ике донъя булыуын: mēnōg и gētīg (пехл.) — рухи (төгәл тәржемәлә «фекер», идеялар донъяһы) ер йөҙө (есемле, физик) булыуын, шулай уҡ уларҙың үҙ-ара бәйләнгәнлеген һәм шартлы бәйләнгәнлеген таныу тора. Ике донъя ла Аһура Мазда тарафынан булдырылған һәм изге, матди донъя рухи донъяны тулыландыра, уны бөтөн һәм камил яһай, матди байлыҡтар рухи ҡиммәттәр кеүек Аһура Мазда бүләге тип ҡабул ителә, һәм уларҙы бер-береһенән башҡа күҙ алдына ла килтереп булмай. Зороастризмға тупаҫ материализм һәм ят булған кеүек, шулай уҡ  һәм аскетизм да ят. Зороастризмда ҡорбан килтереү йәки есемде үлтереү, целибат (никахтан баш тартыу) һәм монастырҙар ғәмәле юҡ. Береһен-береһе тултырған менталлек һәм есемлелек дихотомияһы зороастризмдың бөтөн системаһын ялмап алған. Зороастрийсы тормошоноң төп мәғәнәһе булып изгелек «туплау» (фарсыса kerfe), тәү сиратта динле кеше, ғаилә ағзаһы, хеҙмәткәр, гражданин бурысын намыҫлы үтәү менән бәйләү һәм гонаһтан (фарсыса gonāh) һаҡланыу торған. Был һәр бер кешенең үҙ шәхесен ҡотҡарыу өсөн генә түгел, донъяның алға китеүенә һәм яһиллыҡты еңеүгә йүнәлтелгән көсөргәнеш юлы. Һәр бер хыянатһыҙ кеше Аһура Мазда вәкиле сифатында сығыш яһай һәм, бер яҡтан, уның ерҙәге эштәрен башҡара, икенсе яҡтан — бөтөн изгелектәрен Аһура Маздаға бағышлай. Изгелектәр этик триада аша тасуирлана: изге фекерҙәр, изге һүҙҙәр һәм изге эштәр (хумата, хухта, хваршта), йәғни менталь, вербаль һәм физик кимәлгә ҡағыла. Тулайым алғанда, зороастрийса донъяға ҡарашҡа мистицизм ят, һәр бер кеше, намыҫынан (даэна, чиста) һәм аҡылынан («тыумыштан» һәм «ишетеп белгән», йәғни башҡа кешеләрҙән алған аҡыллылыҡҡа бүленгән) сығып, яҡшылыҡты аңларға һәләтле тип раҫлана.
Төп әхлаҡи ҡағиҙә
Ғәҙәттә төп әхлаҡи ҡағиҙә тип Заратустра Гатынан алынған фраза һанала:
uštā ahmāi yahmāi uštā kahmāicīţ
Башҡаларға бәхет теләүсегә бәхет килһен
Йәмғиәт
Зороастризм — ижтимағи дин, уға дәрүишлек хас түгел. Зороастрийсылар общинаһы анджоман (авест. hanjamana- «сход», «йыйылыш») тип атала. Зороастрий ауылының йәки ҡала кварталының — халыҡ йәшәгән тораҡтың ғәҙәти берәмеге булып анджоман һанала. Общинаның йыйылыштарына йөрөү, дөйөм эштәр тураһында уртаға һалып һөйләшеү һәм община байрамдарында ҡатнашыу — зороастрийсының туранан-тура бурысы.
Авестала йәмғиәт бүленгән дүрт ҡатлам атала :
Сасанид дәүере аҙағына саҡлы ҡатламдар араһындағы барьерҙар бик етди тойолһа ла, шулай ҙа бер ҡатламдан икенсеһенә күсеп булған. Иранды ғәрәптәр яулағандан һуң, аристократия ислам диненә күскәндә, ә зороастрийсыларға, зимми булараҡ, ҡорал йөрөтөү тыйылғанда, ысынбарлыҡта ике ҡатлам ғына: ҡәтғи рәүештә тик ирҙәр һыҙығы буйынса ғына мобедтар-руханиҙар һәм бехдиндар-донъяуи кешеләргә ҡарағанлыҡ (ҡатын-ҡыҙҙар кейәүгә, ҡатламына ҡарамай, сыға алған) тороп ҡалған. Бындай бүленеш хәҙерге заманда ла һаҡланған: ысынбарлыҡта мобед булып булмай. Шулай ҙа йәмғиәттең ҡатлам структураһы ныҡ деформацияланған, сөнки мобедтарҙың күпселеге, үҙҙәренең дини бурыстарын үтәү менән бер рәттән, төрлө донъяуи эшмәкәрлек менән (бигерәк тә ҙур ҡалаларҙа) мәшғүл һәм шул яҡтан ғәҙәттәге кешеләр менән ҡушылалар. Икенсенән, сығышы менән ғәҙәти кеше булһа ла, үҙ иңенә мобед бурыстарын йөкмәгән мобедъярҙар институты үҫешә.
Зороастрий йәмғиәтенең тағы ла бер үҙенсәлеге булып, ҡатын-ҡыҙҙың традицион бейек урында тороуын һәм, үҙҙәрен уратып алған мосолмандар менән сағыштырғанда, ҡатын-ҡыҙҙарҙың ирҙәр менән бер тигеҙ хоҡуҡҡа шаҡтай яҡын статусын билдәләр кәрәк.
Аҙыҡ
Зороастризмда ризыҡҡа ҡарата сағыу күҙгә ташланырлыҡ тыйыуҙар юҡ. Төп ҡағиҙә — ризыҡ файҙа килтерергә тейеш. Традиция буйынса, вегетарианлыҡ зороастризмдың үҙенсәлеге түгел. Ризыҡ итеп бөтөн тояҡлы хайуандарҙың итен һәм балыҡты ҡулланырға була. Һыйыр малына айырым ихтирам бүленһә лә, Гаттарҙа йыш иҫкә алынһа ла, ғәмәлдә һыйыр итенә тыйыу юҡ. Шулай уҡ сусҡа итенә лә тыйыу юҡ. Шуға ҡарамаҫтан, зороастрийсыларға мал-тыуарға һаҡсыл мөнәсәбәт кәрәклеге, малға ҡарата насар мөғәмәлә һәм мәғәнәһеҙ үлтереүҙән тыйылыу, ит ашауҙы бер аҙ сикләү кәңәш ителә.
Христиан һәм ислам диненә хас пост һәм аңлы рәүештә асығыуҙы зороастризм ныҡ тыя. Бер ай эсендә иттән баш тартырға күрһәтелгән дүрт кенә көн бар.
Нәсихәт текстарында иҫерткес эсемлектәрҙе самалап эсергә өндәгән өгөттәр килтерелһә лә, зороастризмда шарап тыйылмай.
Эт
Зороастрийсыларҙа эт айырата ихтирам мнән файҙалана. Был зороастрийсыларҙың донъяға рациональ ҡарашынан: был дин кешегә эт реаль файҙа килтерә, тип һанаған. Эт яуыз йәндәрҙе (дейеүҙәрҙе) күрә һәм ҡыуып ебәрә ала, тип иҫәпләгән улар. Ритуал буйынса эт кешегә тиңләнгән, үлгән этте кеше мәйетен ерләгән кеүек күмгәндәр. Вендидадтағы күпмелер эт төрөнөң бер нисә "нәҫел"ен билдәләгән:
«Эттәр ырыуына» шулай уҡ төлкөләр, сүл бүреләре, терпеләр, ҡамалар, ҡондоҙҙар, дикобраздар ҡарай. Бүреләр, киреһенсә, дошман йәнлек, дейеүҙәр тыуҙырған нәмә, тип иҫәпләнгән.
Йола ғәмәле
Зороастрийсылар ритуалдарға һәм дини байрам церемонияларына күп әһәмиәт бирәләр. Уларҙың ритуал ғәмәлендә изге ут үҙенә бер айырым роль уйнай, шул сәбәпле зороастрийсыларҙы йыш ҡына «утҡа табыныусылар», тип атайҙар, зороастрийсылар үҙҙәре был атаманы хурлыҡлы, тип ҡабул итә. Улар ут — бары тик Хоҙайҙың ерҙәге образы, тип раҫлайҙар. Шулай уҡ, зороастрий культын рус телендә табыныу, тиеүҙе лә әҙәпле, тип әйтеп булмай, сөнки зороастрийсылар, доға уҡығанда, баш эйеү хәрәкәте башҡармайҙар, ә кәүҙәләрен тура тоталар.
Ритуалға дөйөм талаптар:
Ясна
Ясна һәр саҡ таңда кәмендә ике рухани: төп зут (авест. заотар) һәм уның ярҙамсыһы распи (авест. раэтвишкар) тарафынан уҙғарыла. Ерҙе символлаштырған ашъяулыҡты иҙәнгә һалған килеш, махсус бинала ғибәҙәт башҡарыла. Ғибәҙәт процесына символик мәғәнәгә эйә булған төрлө предметтар, иң тәүҙә ут (аташ-адорьян йәки варахрам кеүек стационар уттан тоҡандырылған аташ-дадгах), усаҡ өсөн хуш еҫле утындар, һыу, хаома (эфедра), һөт, гранат ағасы ботаҡтары, шулай уҡ сәскәләр, емештәр, мирт ботаҡтары һ.б. ҡулланыла. Руханиҙар, йөҙгә йөҙ ҡарап, ашъяулыҡ өҫтөндә, ә диндарҙар улар тирәләй ултыра.
Ясна процесында мобедтар Аһура Мазданы һәм уның яҡшылыҡтарын ғына хөрмәтләмәйҙәр, асылда улар Аһура Мазданың донъяны тәүяралтыуын яңынан тыуҙыралар һәм символик рәүештә уны киләсәктә «камиллаштырыу»ҙы (Фрашо-керети) башҡаралар. Бының символы булып доға уҡыу процесында бер өлөшө утҡа һирпелгән, ҡалған өлөшө ғибәҙәт һуңында миряндарға «причащение»ға бирелгән эфедра һуты, һыу һәм һөт болғап әҙерләнгән парахаома (парахум) эсемлеге тора. Был Саошьянттың яңынан терелтелгән кешеләргә киләсәктә мәңгелек үлемһеҙлек бирәсәк мөғжизәле эсемлеге билдәһе.
Джашн (Джашан)
Фарс. Джашн-хани, парстарҙа Джашан (бор. фарсыса yašna «ололау». авест. yasna-һына тура килә) — байрам церемонияһы. Иң мөһиме Науруз — Яңы йыл ҡаршылау булған бәләкәй зороастрий байрамдарында (джашналарҙа), шулай уҡ гаханбар байрамының дауамы булараҡ атҡарылған.
Джашн-хани — афринагандар (афарингандар) — «ризалыҡ биреү» уҡый торған кесе Яснаға оҡшаған. Йола атҡарыу процесында Яснала (хаоманан башҡа) ҡулланылған изге ижад емеше һәм Амешаспенттар символы тип һаналған предметтәр ҡулланылған.
Седре-пуши йәки Навжот
Седре-пуши (фарсысанан «күлдәк кейеү») йәки парстарҙа Навжот (төгәл тәржемә «яңы заотар», новзуди йолаһы башта шулай аталған, түбәндә ҡара) — зороастризм ҡабул итеү йолаһы.
Биш тапҡыр намаҙ
Гахтар — тәүлектәге периодтар атамаһын йөрөткән биш тапҡыр намаҙ - гахтар - уҡыу:
Күмәк кешегә лә, айырым бер кешегә лә намаҙ уҡыу рөхсәт ителә. Биш тапҡыр намаҙ һәр зороастрийсының төп бурысы тип һанала Пят.
Гавахгири
Зороастризмда туй йолаһы.
Новзуди
Рухани санына бағышлау йолаһы. Был йола күпләп килгән мобедтар һәм динлеләр алдында атҡарыла. Йола процесында һәр ваҡытта ошо ерҙә йәшәгән алдараҡ бағышланған мобед ҡатнаша. Церемония тамамланыуға, яңы бағышланған мобед Ясна уҙғара һәм тулыһынса санда раҫлана.
Ерләү йолалары
Ҙур Иранда, урындағы шарттарҙан сығып, төрлө ерләү ғәмәлдәре атҡарылған (таш кәшәнәләр, мәйеттәрҙе тышҡа сығарып ҡуйыу һ.б.). Ерләүгә төп талап — тәбиғәтте саф көйө һаҡлау. Шуның өсөн зороастрийсылар мәйеттәрҙе ергә күмеү һәм яндырыуҙы ҡабул итмәй, был ғәмәлдәрҙе оло гонаһ тип һанай.
Бындай йола зороастрийсыларҙың мәйетте бөтөнләй хөрмәтләмәүен күрһәтә. Зороастрийсылар, мәйет - ул кеше түгел, ә бысраҡ есем, ер донъяһында Ахримандың ваҡытлыса еңеү символы, тип иҫәпләгән. Һөлдәне йомшаҡ туҡыманан таҙартып, һөйәктәр киптерелгәс, уларҙы урнаға һалалар. Әммә Иранда 1970-се йылдар башында мосолманса традицион ерләү йолаһы ҡалдырыла, һәм зороастрийсылар, ер һәм һыу бысратылмаһын тип, мәйеттәрҙе бетон ҡәберҙәрҙә һәм кәшәнәләрҙә күмәләр. Мәйетте ерләү йәки күсереүҙе минимум ике кеше атҡарырға тейеш, мәйетте ерләү һәм күсереүҙе яңғыҙ башҡарыу оло гонаһ һанала. Әгәр икенсе кеше юҡ икән, уны эт алмаштыра ала.
Порсе
Вафат булғандарҙың йәндәрен һәм фравашиларын иҫкә алып ғибәҙәт ҡылыу. Үлгән кешене иҫкә алыу ғибәҙәтен 30 йыл дауамында атҡарырға кәрәк, артабан тоғролоҡло кешенең йәне ҡушылған фраваши ғына иҫкә алына.
Барашнум
Мобед тарафынан, эт ҡатнашлығында, 9 көн дауамында атҡарылған таҙарыныу ритуалы. Барашнум, мәйеткә ҡағылып, бысранғандан йәки ауыр енәйәт башҡарғандан һуң, рухани санын ҡабул итеү алдынан атҡарыла. Барашнум үлгәндән һуңғы яҙмышты еңеләйтеү өсөн файҙалы, тип һанала. Элегерәк һәр зороастрийсыға был йоланы тормошонда, исмаһам, бер тапҡыр атҡарыу тәҡдим ителгән булған, хәҙер был йола шаҡтай һирәк уҙғарыла.
Башҡа диндәр менән бәйләнеш
Зороастризмдың индуизм, шулай уҡ һинд-европа мәжүсилеге менән сығышы һәм текст, дин ҡағиҙәләре буйынса уртаҡлығы бар.
Христиан ында «сихырсыларға табыныу» эпизоды иҫкә алынған (дөрөҫөрәге, дини аҡыл эйәләре һәм астрономдарҙыр). Уларҙы зороастрийсылар тип йөрөткәндәр. Өс батша — Каспа́р, Мельхио́р һәм Бальтаза́р (μάγοι, магтар) — көнбайыш европа традицияһында ҡабул ителгән Раштыуала (сихырсыларға табыныу) сабый Иисусҡа бүләк килтергән магтар (сихырсылар) исемдәре. Волхвтар — рус теленә тәржемәләрҙә файҙаланылған славян һүҙе. Инжилдең төп нөсхәһендә μάγοι тип яҙылған. Антик әҙәбиәттә нигеҙҙә был терминдың ике мәғәнәһе бар: фарсы (зороастрий) ҡанбабаларына ҡараған кешеләр, һәм айырым һөнәри төркөм булараҡ вавилон -астрологтары (магтары).
Бынан тыш, зороастризмда, иудаизмдағы һәм христианлыҡтағы кеүек, цикллылыҡ идеяһы юҡ — ваҡыт донъя ятратылғандан алып туранан-тура яуызлыҡты тулыһынса еңгәнгә тиклем бара, бер ниндәй ҙә ҡабатланып барған донъяуи периодтар юҡ.
Хәҙерге хәле
Хәҙерге заманда зороастрийсы общиналары Иранда (гебрҙар) һәм Һиндостанда (парстар) һаҡланғандар, шулай уҡ ике илдән эмиграция һөҙөмтәһендә иң тәүҙә АҠШ-та һәм Көнбайыш Европала общиналар барлыҡҡа килгән. Рәсәй Федерацияһында һәм СНГ илдәрендә үҙҙәренең диндәрен рус һүҙе менән тип атаған зороастрийсыларҙың традицион берләшмәләре, һәм Санкт-Петербургтың Зороастрий общинаһы эшләй. 2012 йылдың рәсми мәғлүмәттәре буйынса, донъя йөҙөндә зороастризм тарафдаштарының һаны яҡынса 100 мең кеше, һәм шуның 70 меңе Һиндостанда. 2003 йыл ЮНЕСКО тарафынан зороастрий мәҙәниәтенең 3000 йыллығы тип иғлан ителде.
Иран зороастрийсылары
Төп мәҡәләне ҡарағыҙ: Ирандағы зороастрийсылар
Иртә ислам дәүерендә йәшәгән Ирандың күп һанлы общиналарынан XIV быуат башына тик Йезд һәм Керман останындағы берләшмәләре генә һаҡланған. Иран зороастрийсылары мең йылдан артыҡ дискриминацияға дусар ителгән, һуйыш һәм ислам диненә мәжбүри әйләндереү йыш күҙәтелгән. Тик Яңы осорҙа ғына улар джизиянан ҡотолған һәм күпмелер азатлыҡ һәм тигеҙ хоҡуҡ алған. Бының менән файҙаланып, Иран зороастрийсылары башҡа ҡалаларға күскән, һәм хәҙерге көндә төп анджоман булып  зороастрийсылар берләшмәһе тора. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге көнгә саҡлы тирә-яғында зороастрий ауылдары һаҡланған Йезд ҡалаһы әлегә саҡлы зороастризмдың рухи үҙәге булып ҡала. Бөгөн Иран зороастрийсылары — дәүләт кимәлендә танылған дини аҙсылыҡ, һәм уның парламентта (мәжлес) бер вәкиле бар.
Һиндостан зороастрийсылары
Зороастризм — хәҙерге Һиндостанда, шулай уҡ Паҡстанда һәм Шри-Ланкала таралған аҙсылыҡ, әммә сикһеҙ мөһим диндәрҙең береһе. Зороастризм динен тотҡан кешеләрҙең күпселеге үҙҙәрен парстар тип атайҙар. Парстар — IX быуатта ислам иҙеүенән ҡасып киткән боронғо фарсы-зороастрийсыларҙың тоҡомдары. Артабан, күренеүенсә, уларҙың рәтенә урындағы община вәкилдәре лә ҡушылған. Һиндостанда зороастрийсыларҙың дөйөм һаны — 100 000 кешенән артыҡ, йәки һинд халҡы һанынан 0,009 % тәшкил итә. Элегерәк улар йәшәгән, боронғо ут ғибәҙәтханалары һаҡланған төп өлкә Гуджарат булған. Хәҙер улар тупланған төп район — һинд ҡалаһы Мумбаи.
Диаспора
Парстарҙың Һиндостандан эмиграцияһы оҙаҡ йылдар дауамында Бөйөк Британияға һәм уның колонияларына (Йемен, Гонконг) йүнәлтелгән булған. Иран зороастрийсыларының эмиграцияһы традиция булараҡ Көнбайыш Европа менән бәйле. Ике община өсөн дә шулай уҡ АҠШ-ҡа эмиграция әһәмиәтле. Эмиграцияла парстар һәм иран зороастрийсылары һаманға тиклем айырымланып йәшәйҙәр һәм, этник тарҡалышты туҡтатырға тырышҡан дөйөм зороастрий хәрәкәттәре булһа ла, берләшергә ынтылмайҙар.
Яңы йәшәгән урындарында зороастрийсылар, Дар-е Мехр (Дадагах уттары)н ҡабыҙып, үҙҙәренең дини тормошон ҡорорға тырыша. Лондондағы Аташкаде Адорьян утлы берҙән-бер ғибәҙәтхана булып тора.
Рәсәйҙә зороастрийсылар рәтенә яңы ауҙарылғандарҙың, диндәрен, боронғо үҙатамаһына оҡшатып, рус телендә тип атап йөрөткәндәрҙең берләшмәләре, шулай уҡ зерваниттар һәм зороастрийсы маздаяснийҙар төркөмдәре бар.
Күркәм диңгеҙ ҡошо
Күркәм диңгеҙ ҡошо (Fregata magnificens) — диңгеҙ ҡоштары ғаиләһендә ҡош төрө.
Тасуирламаһы
Күркәм диңгеҙ ҡошо — ярайһы уҡ ҙур ҡош, ҙурлығы 102 см- ға етергә мөмкин, ә ҡанат оҙонлоғо — 217 см-ҙан 229 см-ға тиклем. Ауырлығы 1,1 килограмдан алып 1,6 килограмға тиклем. Был төр оҙон һәм икегә бүленгән ҡойроҡло. Тар һәм оҙон ҡанаттары осошта W хәрефен барлыҡҡа килтерә. Ҡауырһыны ялтыр ҡара төҫтә, инә заттарҙа тәненең аҫ яғында аҡ һыҙаты бар. Йәш ҡоштарҙың ҡауырһындары башында һәм эс яғында аҡ төҫтә, ә тәненең өҫкө яғында аҡһыл-көрән һыҙыҡтар менән көрән-ҡара төҫтә. Өлкән ҡауырһындары дүрт-алты йәшендә генә барлыҡҡа килә. Ҡауырһыны һыуҙы кире ҡаҡмағанға күрә, күркәмдиңгеҙ ҡоштары йөҙмәй тиерлек. Ата заттарҙың ҡыҙыл тамаҡ муҡсалары бар, ул парлашыу миҙгелендә шар кеүек тула. Тәпәйҙәре ҡыҫҡа, ә дүрт бармағы көслө тырнаҡ менән ҡапланған, бер-береһе менән ҙур булмаған ярылар менән тоташҡандар. Суҡышы ҡыҫҡа һәм көсһөҙ булғанға күрә, күркәм диңгеҙ ҡошо ерҙә йөрөй алмай, ботаҡтарға ғына тотона. Әммә һауа стихияһында был ҡош иң оҫтаһы булып тора, ул акробатик маневрҙар яһарға һәләтле һәм ҡанаттарын һелтәмәйенсә сәғәттәр буйы өҫкә күтәрелә. Ергә төшмәйенсә күп көндәр оса ала.
Таралыуы
Күркәм диңгеҙ ҡошо Үҙәк һәм Көньяҡ Америка ның Тымыҡ океан ярҙарында Түбәнге Калифорниянан Эквадор ға тиклем, шул иҫәптән Галапагос утрауҙарында йәшәй. Был ҡоштарҙы Көньяҡ Американың Атлантик яр буйында Флорида нан Бразилия ның көньяғына тиклем дә осратырға мөмкин. Көнбайыш Палеарктикала реликт популяцияһы бар, шул иҫәптән Кабо-Верде мороно утрауҙарында ла. Уларҙың һаны ни бары ун зат тип баһалана. Европа ла күркәм диңгеҙ ҡошо — Европа ярҙарына дауыл һәм насар һауа торошо арҡаһында төшкән бик һирәк ҡунаҡ. Бөйөк Британия лағы күркәм диңгеҙ ҡоштарының һуңғы күҙәтеүҙәре 1998 йыл менән билдәләнә.
Үрсеүе
Парлашыу миҙгелендә ата заттар ботаҡтарға ултыра һәм көслө ҡысҡырыу оҙатыуында сағыу ҡабарған тамаҡ муҡсаларын күрһәтәләр. Оя төҙөүҙә, йомортҡа баҫыуҙа һәм балаларын ашатыуҙа ике ата-әсә лә ҡатнаша. Оялары мангр ағастарында, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәки кактустарҙа урынлаша, ерҙә һирәгерәк осрай. Берешәр аҡ йомортҡа һалына, ул 40-50 көн эсендә баҫып сығарыла. 5-6 айында ҡош балаһы осорға өйрәнә, ләкин ата-әсәһе уны тағы ярты йыл самаһы ашатыуҙы дауам итә. Күркәм диңгеҙ ҡоштарының ғүмер оҙонлоғо 26 йылға етеүе мөмкин.
.
Туҡланыуы
Күркәм диңгеҙ ҡошо балыҡтар һәм колеоидеялар менән туҡлана, уларҙы һыу өҫтөнә яҡын осоп тота. Шулай уҡ ул ҡайһы берҙә башҡа диңгеҙ ҡоштарына һөжүм итә, уларҙы үҙҙәренең табышын төшөрөп ебәрергә мәжбүр итә һәм уны ла һауала уҡ тота. Ерҙә ул йәш гөбөргәйелдәргә, шулай уҡ башҡа ҡоштарҙың йомортҡаларына һәм балаларына һунар итә.
Йомағолов Илшат Хәлил улы
Йомағолов Илшат Хәлил улы (26 февраль 1932 йыл — 3 ноябрь 2007 йыл) — башҡорт театр актёры, драматург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1989 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған артисы. right|200px|thumb|И. Йомағоловтың «Нәркәс» трагедияһы
Биографияһы
Илшат Хәлил улы Йомағолов 1932 йылдың 26 февралендә БАССР-ҙың Көйөргәҙе районы Тимербай ауылында тыуған.
1952 йыл Өфө сәнғәт училищеһының театр факультетын тамамлай, аҙаҡ М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрында актёр булып 1988 йылғаса эшләй.
1959 йылда Мәскәүҙәге А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтын тамамлай. 1971 йылдан 1975 йылғаса Ғәлиәскәр Камал исемендәге татар дәүләт академия театрында эшләп ала.
1962 йылдан 1966 йылғаса Өфө сәнғәт училищеһында художество етәксеһе була, 1982 йылдан 1990 йылғаса Өфө дәүләт сәнғәт иниститутында уҡыта. 1990 йылда Стәрлетамаҡ театр берлегендә эшләй.
2007 йылда вафат була.
Билдәле ролдәре
Актёр башҡорт театры сәхнәһендә 50-нән ашыу образ ижад итә, шулай уҡ кино сәнғәтендә лә бик уңышлы эшләй, теле-радиоспектаклдәрҙә тиҫтәләрсә роль уйнай.
Әҙәби ижады
Йомағолов тиҫтәләгән пьеса («Тылсымлы моң», «Нәркәс», "Сәсәндәр" һ.б.) авторы. Уның «Нәркәс» трагедияһы 1974 йылда СССР халыҡтарының драматургия фестиваленең 1-се дәрәжә дипломына лайыҡ була.
Уң Вануйто
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ясный ҡала округы
Я́сный ҡала округы — Ырымбур өлкәһе ҡала округы.
Округ 2016 йылда ойошторола. Ҡала округында «Ясный» хәрби полигон-космодром урынлашҡан. «Днепр» программа буйынса ракеталарҙы осоралар.
Шулай уҡ районда ябыҡ ҡала (ЗАТО) Комаровский һәм хәрби аэродром Ясный» урынлашҡандар.
Себер ханлығы
Себер ханлығы (سبر خانلغی, Себер батшалығы, Себер йорто) ) — XV быуат аҙағында — XVI быуатта Алтын Урҙа тарҡалыу һөҙөмтәһендә Көнбайыш Себерҙә барлыҡҡа килгән башҡорт феодаль дәүләте . Көнбайыш Себер, Төньяҡ, Урта һәм Көньяҡ Уралдағы (төньяҡ өлөшөндә) дәүләт. Себер ханлығы Пермь ерҙәре, Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙаҡ ханлығы һәм телеуттар менән сиктәш урынлаша. Төньяҡта Обь йылғаһының түбәнге ағымына тиклем, ә көнсығышта Ала Урҙа менән сиктәш була.
Теле — төрки, иҫке башҡорт теле.
Шишмә башы (1220—1375)
Беренсе тапҡыр «Себерь» термины, моғайын, 1240 йылда яҙылған «Монголдарҙың күңел төбөндәге риүәйәтендә» («Юань-чао ми-ши») атап үтеләлер, унда 1206 йылда Джучиның Shibir-ҙән көньяҡтағы урман ҡәбиләләрен яулап алыуы тураһында һөйләнелә. Шул уҡ ваҡытта тикшеренеүселәр ышаныслы рәүештә был өлкәне теүәл итеп кенә атай ҙа алмай; «бәлки, Обь һәм Иртыш араһында ятҡан Барабин яҫылығының төньяҡтағы сите шулай аталғандыр», тигән версия әйтелә (Палладий).
XIV быуаттың тәүге яртыһында Мысыр солтаны Аль-Омариҙың сәркәтибе Алтын Урҙа составында Тубыл-Иртыш йылғалары араһында ятҡан Себер һәм Ибир өлкәләрен атап үтеүе менән тап килә тип әйтергә нигеҙ бар. Шул уҡ быуатта буласаҡ Себер ханлығының ҡалалары Көнбайыш Европа карталарында күренә башлай: Венециянан ағалы-ҡустылы Пицциганиҙарҙың (1367) картаһында Кашлык Sebur формаһында билдәләп үтелә, ә Сыңғыҙ-Тура Singui формаһында Каталон атласында (1375) пәйҙә була.
Төмән (Себер) ханлығын ойоштороу өсөн ниндәй административ-сәйәси берәмек талап ителеүе буйынса тарихсылар берҙәм генә фекергә килә алмай. Был йәһәттән ике тиң хоҡуҡлы һәм бер бик үҙенсәлекле версия бар.
Тайбуғиндар биләмәһе
XVII быуаттың «Себер йылъяҙмаларына» (Есипов, Ремезов һәм воевода Петр Годуновтың) таянып эш иткән академик Г. Ф. Миллерҙың версияһына ярашлы, буласаҡ ханлыҡ ерҙәре тәүҙә 1220 йылда нигеҙ һалынған һәм себер кенәзе Тайбуғаның нәҫеленә мираҫ итеп ҡалдырылған биләмәләр булған Тайбуға йортона ингән була. Алтын Урҙаның башҡа олоҫтарынан айырмалы рәүештә, Тайбуға йорто автономия статусына эйә була. Был версия яҡлылар Тайбуғиндарҙы хандар статусына эйә булыуыҙарын да билдәләй, йәғни уларҙы Сыңғыҙ хандың вариҫтары менән бер кимәлгә ҡуялар. Шуға ла Тайбуғин йорто Төмән ханлығы тип аталырға тейеш тә инде.
Тайбуға тураһындағы риүәйәт үзбәк тарихсыһы, Әбеллғази хандың шибанидының «Төркиҙәр шәжәрәһендә» лә тикшерелә, тип хәбәр ителә. Шуныһы дөрөҫлөккә тап килә: был әҫәр, Себер йылъяҙмалары кеүек үк, тасуирланған ваҡиғаларҙан һуң 400 йыл үткәс яҙыла. Үкенескә ҡаршы, был яҙмаларҙы табып уҡыу мөмкин түгел, тип әйтерлек.
Тайбугиндар нәҫелендәге хандар тураһындағы версияны хәҙерге заманда тикшереүселәр араһында Г. Л. Файзрахманов та бар. Был йәһәттән үҙенең ҡарашын эҙмә-эҙлекле үҫтерә барып, ул (З. Я. Бояршинова, Н. Н. Степанов, Н. Г. Аполлова) башҡа тарихсылар фаразлағанса, шибанид-хандар Хажи-Мөхәммәд, Абу-л-хайр һәм хатта Ибактың баш ҡалаһы Сыңғыҙ-Тура түгел, ә Иртыш Ишемгә ҡойған урында урынлашҡан Ҡыҙыл-Тура (хәҙерге Усть-Ишем) ауылы булған, тип раҫлай. Ә Ибак хан Сыңғыҙ-Тураны тик 1480-се йылдар башында ғына биләй, был уның Төмән ханлығы тәхетенә ултырыуын аңлата ла инде.
Был версияны кире ҡағырлыҡ бер нисә сәбәп бар:
Шайбаниҙәр биләмәләренең бер өлөшө
Олоҫтарҙың сиктәре тағы ла бер нисә тапҡыр алмашына, әммә шибанидтар дөйөм алғанда элекке олоҫон (йортон) һаҡлап ҡала ала. Үзбәк хандың административ-территориаль реформаһынан һуң да Шибан олоҫо Алтын Урҙала үҙ биләмәһен һәм статусын һаҡлап ҡалған берҙән-бер олоҫ була.
XIV быуат аҙағында — XV быуат башында буласаҡ Себер ханлығы ерҙәре тулыһынса шибанидтар тарафынан контролдә тотолоуы тураһында яҙма бар.
Шайбан олоҫо һәм Тайбуға йорто араһындағы мөнәсәбәттәргә «Еңеүҙәр китабынан һайланма йылъяҙмалар»ҙағы хәбәр бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Шайбанға буйһонған дүрт ҡәбиләнең береһенең башлығы Тайбуға исемен йөрөтә, (сығышы менән бөркөттәрҙән, ҡуңыраттар менән бәйле) ), тағы ла бер ҡәбиләнең башлығы Туҡбуға була (сығышы менән төмәндәрҙән) . 1428 йылда Әбел-Хәйер Сыңғыҙ-Тораны алғанда уның хакимдары Тайбуға ырыуының бөркөт ҡәбиләһенән булған Ғәҙәтбәк һәм Кәбәк-хужа-бей була.
«Бөйөк бола» һөҙөмтәһе
Ж. М. Сабитов Тайбуғауиҙәрҙе Үзбәкхандың дүрт әмиренең береһе һалйот Алатай вариҫтары менән тиңләй. «Сыңғыҙнамә» исемлектәренең береһендә Алатай ҙа бөркөт тип аталыуы иғтибарға лайыҡ.
Ж. М. Сабитов буйынса, Тайбуғин йорто «Бөйөк бола» заманында Алтын Урҙаның бер ярсығы булараҡ барлыҡҡа килә, уны әмир Алатай вариҫтары, Үзбәк хандың башҡа әмирҙәре Иҫәтәй, Нанғоҙай һәм Котло-Тимер вариҫтары өлгөһөнә эйәреп, булдыра. Улар, марионет хандар Сыңғыҙхан вариҫтарына ышыҡланып, Алтын Урҙаның төрлө өлөштәрендә хакимлыҡ итә башлай. Алтын Урҙала манғыттар көсәйеү менән шибанидтар ҙа марионет хандар статусында ҡала.
Сыңғыҙ-Тура виләйәте (1375—1468)
1359 йылда Алтын Урҙала Бөйөк бола башлана, унда Шайбаниҙәр әүҙем ҡатнаша.
Туҡтамыш заманы
«Сыңғыҙнамәлә» әйтелеүенсә, хан улы Туҡтамыш, тәүҙә Урыҫ-хандан һәм уның вариҫтарынан еңелгәндән һуң ярҙам һорап Шайбаниҙәр нәҫеле башлығы Ҡағанбәккә мөрәжәғәт итә. Ҡағанбәк Туҡтамышҡа ярҙам итмәй, әммә Ҡағанбәктең ике туған ҡустыһы Ғәрәп-шаһ ярҙам ҡулы һуҙа. Шулай итеп, Туҡтамыш, «Бөйөк бола» башланғандан алып беренсе тапҡыр Алтын Урҙаны берләштереп, Урыҫ-хан вариҫтарын һәм Мамайҙы еңеүгә өлгәшә. Туҡтамыш рәхмәт йөҙөнән Ғәрәп-шаһҡа Шайбан олоҫон тапшыра.
Ғәрәп-шаһ ағаһы менән йәйен Яйыҡ йылғаһының үрге ағымында йәйләй, ә ҡышты Һырдаръя тамағында үткәрә. Аҡһаҡ Тимер тап Шайбан олоҫонда Туҡтамышҡа ҡаршы һуғыш аса. Низам ад-Дин Шами яҙыуынса, 1389 йылда Аҡһаҡ Тимер Йыһан-шаһ-Баһадирҙе, Ғүмәр-Баһадирҙе һәм Өс-Ҡара-баһадирҙе «Иртеш тарафына дошман эҙләргә» ебәрә. Нуйындар, Иртешкә етеп, вилайәтте талай.
1903 йылда «Шәйех Баһауетдин шәкерттәренең Көнбайыш Себерҙә йәшәүсе икенсе дин кешеләренә ҡаршы дини һуғыштары» тигән дөйөм исем аҫтында нәшер ителгән ике ҡулъяҙмаға туҡталмайынса мөмкин түгел. Уларға ярашлы, 1394—1395 йылдарҙа, урындағы халыҡты ислам диненә ылыҡтырыу маҡсатында, 366 шәйех башында Шайбаниҙәр нәҫеле ханы торған 1 700 һыбайлы оҙатыуында, Иртыш буйлап Бохаранан Ҡышлаҡҡа тиклемге юлды үтә. Был сәйәхәттә 300 шәйех һәм 1 448 һыбайлы үлә, ә урындағы халыҡтың ҡырылыуы һанап бөткөһөҙ була.