cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Янышев Фәнис Фәтих улы
Биографияһы
1993—1996 йылдарҙа Силәбе ҡалаһында нәшер ителеүсе «Тыуған яҡ» (башҡорт телендә), «Дуслык» (татар телендә) өлкә гәзиттәре мөхәррире, Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәби музейы директоры урынбаҫары, «Тамаша» журналының баш мөхәррире урынбаҫары вазифаларын башҡара.
2006 йылда Мәжит Ғафуриҙың Өфөләге мемориаль йорт-музейы директоры итеп тәғәйенләнә.
Хәҙерге ваҡытта Миәкә районы Туҡһанбай ауылындағы Мифтахетдин Аҡмулла музейы директоры.
Ижады
Фәнис Янышев әҙәбиәткә журналистиканан килә. Тәүге мәҡәлә, очерктары республика гәзиттәрендә донъя күрә. Аҙаҡ көсөн хикәйә жанрында һынап ҡарай.
Әҙип фәнни-танып белеү, фантастик башҡорт балалар әҙәбиәтенә нигеҙ һалыуға һәм уны фәнни-хужожестволы, фантастик әкиәт, хикәйә, повесть жанрҙары аша үҫтереүгә ижади өлөш индерә. Ул был йәһәттән — тиҫтәнән ашыу китап авторы.
Нөгөш (мәғәнәләр)
Нөгөш — күп мәғәнәле һүҙ.
Яруллин
Яруллин — башҡорт фамилияһы. Ярулла исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бындай фамилиялы кешеләр бар.
Аргаш
Аргаш — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 427,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт ирекле отрядтары
Башҡорт ирекле отрядтары — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осорондағы башҡорт частәренең хәрби формированиелары.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Башҡорт ирекле отрядтары Башҡорт хәрби советы фарманына ярашлы 1918 йылдың июль — август айҙарында «Бәләкәй Башҡортостан» территорияһында ойошторола. Барыһы 13 башҡорт ирекле отрядтар ойошторола. Улар кантондар исемдәре менән тап килтерелеп атала: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Дыуан, Ҡыпсаҡ, Көҙәй, Ҡошсо, Табын, Тамьян-Ҡатай, Тоҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан. Хәрби ғәмәлдәрҙең бөтөүе менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына әүерелдереү һәм уларҙы Башҡорт Хөкүмәтенең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотола ине.
Башҡорт ирекле отрядтары Башҡорт ғәскәре составында иррегуляр частар булараҡ тора. Отрядтар Башҡорт хәрби советы янындағы ирекле отрядтарҙың махсус бүлегенә ҡарай, ә октябрҙән — Башҡорт ғәсҡәри идаралығына.
Башҡорт ирекле отрядтарының төп бурысы кантон хакимиәте органдарын һаҡлау булып тора. Шул уҡ ваҡытта 1918 йылдың июль — сентябрь айҙарында отрядтарҙың бер өлөшө В. К. Блюхерҙың Йыйылма Урал отрядына ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1918 йылдың октябрендә Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Тоҡ-Соран һәм Үҫәргән отрядтары һәм махсус команда Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге Башҡорт айырым ирекле кавалерия полкына берләштерелә.
1918 йылдың декабрендә — 1919 йылдың февралендә Табын, Тамьян-Ҡатай һәм Юрматы башҡорт ирекле отрядтары Ырымбур менән Стәрлетамаҡ ҡалалары араһында фронт линияһының бер участкаһында оборона тоталар.
Салауат йәмиғ мәсете
Мәсжид Ән-Нәби Йәмиғ мәсете — Салауат йәмиғ мәсете, 1985 йылда төҙөлә башлай.
Архитектураһы
Салауат ҡалаһындағы Мәсжид Ән-Нәби Йәмиғ мәсете ҡатын-ҡыҙҙар һәм ирҙәр өсөн ике залы булған бинанан ғибәрәт. Төп манараның бейеклеге — 49 метр, иң ҙур көмбәҙҙең бейеклеге — 25 метр, файҙалы майҙаны — 3000 кв. метр тәшкил итә. Мәсеттең эскизын В. В. Лебедев етәкселегендәге Петербург архитекторҙары эшләне.
Мәсеттең михрабы Ҡиблаға, ислам үҙәге — Ҡәғбәғә (ғәр. الكعبة المشرفة‎) — Әл-Харам мәсетендәге Ҡара ташҡа (Мәккә) йүнәлеш бирә. Мәсеттең эске ихатаһы бар.
Тарихы
Салауат ҡалаһындағы мәсет бик оҙаҡ төҙөлә. Тәүге намаҙ бында 2002 йылдың 21 декабрендә уҡыла. 2008 йылдың 23 авгусында МДУМ юғары мөфтөйө Тәлғәт Тәджетдин ҡатнашлығында мәсет тантаналы рәүештә асыла. Төҙөлөш ҡалала йәшәүселәрҙең иғәнәһенә төҙөлә, уларға ҡала предприятиелары һәм сит ил компаниялары ярҙам итә. Майҙаны буйынса мәсет Башҡортостанда Өфө мәсете Ләлә Тюльпандан һуң икенсе урынды биләй. Мәсет холоҡ төҙәтеү учреждениеларын ҡурсалай: Салауат ҡалаһында — 2-се һанлы ИК, 16 ЛИУ 19 16 (Салауат); Мәләүез ҡалаһында −7-се һанлы ИК; Шәкетауҙа — балалар колонияһы. Мәсеттә никахлашыу йолалары үткәрелә.
Мәсеттә Рәсәй ислам университетының филиалы асылған (башланғыс дини белем), йыл һайын бында 100 уҡыусы шәкертeуҡый, диплом алғас, улар имам, ислам нигеҙҙәре мөғәллимдары була алалар. Уҡыу ваҡыты — 3 йыл. Һуңынан уларҙың күбеһе артабан уҡыуын дауам итеү өсөн Өфөгә китәләр. Филиалда 22 уҡытыусы эшләй, улар араһынан 12 мөғәллим юғары дини белемле. Йолалар атҡарған башҡа 15 руханиҙар кеүек, уларҙың барыһы ла ирекле нигеҙҙә эшләйҙәр, эш хаҡы алмайҙар. Төрлө йәштәге диндарҙар өсөн йәкшәмбе мәктәбе эшләп килә. Мәсеттә ғәрәп теле буйынса факультативты Сүриәнән килгән мөғәллим алып бара. 2004 йылдан башлап йәмиғ мәсете манараһынан Салауат ҡалаһы мосолмандарына намаҙ ваҡыты етеүен белгертеп, аҙан тауышы саҡыра.
Мөфтөй — Рәсәй МДУМ юғары мөфтөйө ярҙамсыһы Рәмил хәҙрәт Насыров. Имам ахунд — Тимерҡаҙыҡ хәҙрәт, имам-мөхтәсиб Зөфәр хәҙрәт, имам — хатип Тимерғәлей хәҙрәт, имам — хатип Низаметдинов Ғабдраүф Бәҙретдин улы. Мәҙрәсә янындағы мәсет мөғәллиме — Асия Шәрифуллина.
Ҡыҙыҡлы факттар
Мосолман ай календары буйынса яңы йыл — хиджрға мәсеттә бер нисә номинация буйынса традицион конкурс үтә: ҡөрьән сүрәләрен уҡыу, ислам нигеҙҙәре һәм тарихы буйынса викторина.
Зыбкыланъель
Зыбкыланъёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының уң ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙән (мәғәнәләр)
Үҙән — 1) Һыу аҡҡан йырын, һыу юлы (русло). 2) Йылғаның ике яғынан һуҙылған түбән ер (долина).
Тикеев Фаил Солтан улы
Тикеев Фаил Солтан улы (19 август 1950 йыл) — тел белгесе, тарихсы, педагог. Тарих фәндәре кандидаты (2004), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы.
Биографияһы
Фаил Солтан (Әхмәтсолтан) улы Тикеев 1950 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ы Иглин районы Иҫке Ҡобау ауылында тыуған. Атаһы — Әхмәтсолтан Вәлиәхмәт улы, математика уҡытыусыһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, әсәһе — Сәймә Ғабдулла ҡыҙы, башланғыс кластар уҡытыусыһы, ағаһы — Тикеев Данис Солтан улы, тел белгесе. Шәжәрәһе XVII—XVIII быуаттар сигендә йәшәгән ҡобау-мең ырыуы вәкиле Тикәйгә барып тоташа.
1967 йылда тыуған ауылында урта мәктәпте тамамлай. 1968 йылда Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультетына уҡырға инә. Бер үк ваҡытта ике йыллыҡ журналистика курстарын тамамлай.
Институтты тамамлағас, Фёдоровка районы Денис ауылында яңы асылған урта мәктәптә директор булып эшләй. 1970—1980-се йылдарҙа Иглин районының Түбәнге Ләмәҙ урта мәктәбендә ете йыл директор вазифаһын үтәй. Унан һуң Таутөмән тимер юл мәктәбендә — уҡытыу буйынса директор урынбаҫары, Иглиндың 95-се урта һөнәри-техник училищеһында уҡытыусы булып эшләй.
1990-сы йылдарҙа Башҡортостан телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитетында директор урынбаҫары, «Башҡортостан» гәзитендә хәбәрсе, 1995—1999 йылдарҙа Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә директор урынбаҫары булып эшләй.
2004 йылда Мәскәү дәүләт педагогия университетында аспирантураны тамамлай. Тарих фәндәре докторы И. В. Белоусов етәкселегендә «1925 йылғы РСФСР Конституцияһын тикшереү һәм ҡабул итеүҙең тарихи тәжрибәһе» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1999 йылдан Башҡортостан Фәндәр академияһы «Ғилем» нәшриәтенең директор урынбаҫары, 2001—2013 йылдарҙа директоры вазифаларын башҡара. Бер үк ваҡытта 2008—2011 йылдарҙа Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының мәғлүмәт-полиграфия системалары һәм технологиялары кафедраһында — доцент, 2007—2013 йылдарҙа Силәбе дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт академияһының Өфө филиалында китап нәшер итеү кафедраһы доценты һәм профессоры булып эшләй.
2013—2016 йылдарҙа Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
Иглин районы тарихында тәүге тапҡыр «Дәүер» исемле башҡорт телендә гәзит ойоштороуҙа ҡатнаша.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фаил Солтан улының фәнни эшмәкәрлеге башҡорт телен уҡытыу синтаксисына, башҡорт тел ғилемен, РСФСР Конституцияһын, Иглин һәм Нуриман райондары тарихын һәм бөгөнгөһөн, башҡорттарҙың ҡобау ырыуын өйрәнеүгә арналған.
Йәрми ауыл Советы (Шишмә районы)
Йәрми ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәк — Йәрми ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. .
Полуденная (Юг ҡушылдығы)
Полуденная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Йоҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Пасом
Пасом — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вар-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы
Сәғәҙиева Зилә Ғәлимйән ҡыҙы — Башҡортостан юлдаш телевидениеһы журналисы, Шәйехзада Бабич исемендәге Башҡортостан Республикаһы дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (2006)
Хеҙмәт юлы
Зилә Сәғәҙиева Башҡорт дәүләт университетының II курсында уҡыған саҡта нда эш башлай. Ҡанатлы идеялары менән һоҡландыра. Яңылыҡтар хеҙмәте хәбәрсеһе булып бер йыл тәжрибә туплағандан һуң, ул авторлыҡ программаһына тотона. Һөнәри уңыштарға өлгәшкәне өсөн «Тамаша» ижад берекмәһенең етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Һәр журналистың ижади биографияһында хәл иткес баҫҡыстар була. «Мегаполис» күңел асыу программаһында һәр саҡ нәзәкәтле, ҡупшы. «Действующие лица» тапшырыуында — театр фәлсәфәһе, яратҡан геройҙар образын һоҡланғыс теүәл асыусы. «И стонет курай, и ликует курай…» фильмын — донъяны яулаған милли музыка ҡоралыбыҙ өсөн һоҡланыулы ғорурлыҡ тыуҙыра.
Зилә Сәғәҙиева «Хорошее настроение» тип аталған көндөҙгө интерактив каналды етәкләй. Алып барыусыларҙы һайлай, ҡыҙыҡлы темаларҙы ентекләп эшләй.
Шәйехзада Бабич премияһына тәҡдим итеүсе коллегалары, БСТ каналының нәфис тапшырыуҙарының баш редакторы Светлана Мушкина ла, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Александр Федеряев та, З. Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры Рөстәм Шәйхетдинов та уның һәләте менән һоҡланыуҙарын йәшермәй. Ул әҙерләгән репортаждар һәм программалар беҙҙең ҡалабыҙҙың ғына түгел, бөтә республикабыҙҙың да ҙур мәҙәни-социаль өлөшөн сағылдыра. Етди, тәрән йөкмәткеле материалды ул ирекле, артист оҫталығы менән бәйләп алып бара
Ғаиләһе
БСТ каналының «Действующие лица» һәм башҡа театр һәм сәнғәт тормошо менән бәйле телепроекттар аша таныша йәштәр. 2008 йылдың авгусында, Рәсәй киноһы көнөндә, дуҫтары «Моя звезда» фильмын төшөргәндә, шулай уҡ Башҡорт академия театры Мәскәүгә «Золотая Маска» фестиваленә барғанда ла (2010), Дәүләт телерадиокомпанияһы журналисы Зилә Сәғәҙиева Ринат Баймырҙин менән бергә була.
Ардым
Ардым — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пенза йылғаһының уң ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ивашъю
Ивашъю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Матбуғат йорто
Матбуғат йорто — редакция-нәшриәт комплексы.
Тарихы
1972 йылда архитектор А. А. Пахомов проекты буйынса төҙөлгән. Өфөлә урынлашҡан. Унда «Башҡортостан» нәшриәте, шулай уҡ ҡуртым шарттарында республика, ҡала гәзит һәм журналдары («Башҡортостан», «Башҡортостан ҡыҙы», «Вечерняя Уфа», «Йәшлек», «Йәншишмә», «Кызыл таң», «Молодёжная газета», «Республика Башкортостан», «Һәнәк» һ. б.), үҙәк ваҡытлы матбуғат баҫмалары вәкиллектәре һәм башҡа учреждениелар, ойошмалар урынлашҡан. Матбуғат йортонда Журналистар союзы һәм Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығының саралары үткәрелә.
Пьянка (йылға)
Пьянка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы уң ярына 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольшанка (Хопер ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овраг Елшанка
Овраг Елшанка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мордова йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Патерен-Игль
Патерен-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молодцов Геннадий Порфирьевич
Молодцов Геннадий Порфирьевич (22 сентябрь 1926 йыл — 8 сентябрь 1983 йыл) — уҡытыусы, шағир, тәржемәсе. 1948 йылдан Ғафури районының Ҡормантау тулы булмаған урта мәктәбендә уҡытыусыһы, 1954—1968 йылдарҙа Софья тулы булмаған урта мәктәбе директоры. 1966 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Геннадий Порфирьевич Молодцов 1926 йылдың 22 сентябрендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Михайловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның үҫмер, мәктәп һәм талип булған сағы Өфөлә үтә.
Г. К. Орджоникидзе исемендәге Өфө нефть институтына уҡырға инә, әммә атаһының вафатынан һуң уҡыуын ҡалдырып, Ғафури районына ҡайта һәм мәктәптә уҡыта башлай. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын ситтән тороп тамамлай (1954). 1948 йылдан алып Ғафури районының Ҡормантау тулы булмаған урта мәктәбендә уҡыта, артабан Ҡормантау тулы булмаған урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ғаиләһе (ҡатыны һәм ике балаһы) менән ябай ер өйҙә йәшәй. Мәктәп музейында 1949 йылғы фотография һаҡлана: Ҡормантай уҡытыусылары араһында Молодцов та бар. 1954—1968 йылдарҙа Софья тулы булмаған урта мәктәбе директоры. Софья ауылында йәшәү өсөн шарттар яҡшыраҡ була, ғаиләлә тағы ла өс бала донъяға килә. Мәктәптә Геннадий Молодцов әҙәби түңәрәк ойоштора. Софья ауылында шағирҙың илһам шишмәләре тулыша һәм бик күп ижад итә.
Ижады
Баязит Бикбай, Рәми Ғарипов, Ҡадир Даян, Сәйфи Ҡудаш һәм башҡа башҡорт шағирҙарының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.
Геннадий Молодцов 1983 йылдың 8 сентябрендә Өфөлә вафат була.
Торун прәниге
Торун прәниге (pierniki toruńskie, Thorner Lebkuchen) — 700 йыллыҡ тарихы булған традицион поляк прәниге.
«Toruńskie Pierniki» бренды Польшала барлыҡ тармаҡ брендтары араһында ҡулланыусылар тарафынан танылыуы буйынса 19-сы урынды биләй.
Тарихы
Торун прәнигенең тарихы XIV быуатта башлана, ә ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — XIII быуатта уҡ.
XIV быуат аҙағындағы сығанаҡтар күп тапҡыр икмәк бешереүсе йәки кондитер булараҡ Никлос Чан (пол. Niclos Czan) телгә алына. XV быуат яҙмалары Тевтон орденына Торун икмәк бешереүсеһе Генрих Кухеның (пол. Heinrich Kuche) балауыҙ һатыуы тураһында мәғлүмәт теркәлә, был Чандың Торунда эшләүсе берҙәнүбер икмәк бешереүсе булмауын раҫлай.
XVI быуатта Торун пряник эше буйынса йыш иҫкә алына. Мәҫәлән, «piernikarze» (пряничники) һүҙе Торун бешеренеүселәре гильдияһы уставында иҫкә алына. Пряник бешереү менән икмәкханаларҙан тыш, монастрыҙар ҙа шөғөлләнә. XVI быуат йылъяҙмасыһы Симон Грюнау Торун эргәһендәге хәйерселеккә төшкән ҡатын-ҡыҙҙар монастырын иҫкә ала, унда монахинялар һатыу, шул иҫәптән сит илдәргә, өсөн прәник бешерә башлай. 1556 йылда Торун менән Нюрнберг (немец пряник етештереү үҙәге) араһында килешеүгә өлгәшелә, һөҙөмтәлә Торун оҫталары Нюрнберг перәниктәрен, ә нюрнберг оҫталары Торун перәниктәрен бешерә башлай.
Урта быуаттарҙа бешерелгән прәниктәрҙең тәмен тулыһынса тергеҙеп булмаһа ла, һаҡланып ҡалған прәник таҡталары ярҙамында уларҙың тышҡы йөҙөн тергеҙеү мөмкин була. XVI быуат даналарында кеше образдары, тәү сиратта, Сигизмунд III, королева Констанция, Владислав IV кеүек Польша хакимдары, шулай уҡ йәш ханымдар һәм кавалерҙар, рыцарҙар һәм изгеләрҙең (изге Георгий һәм Николай Чудотворец) образдары өҫтөнлөк итә. Хайуандар (әтәс, ҡабан, болан, балыҡ һәм ҡауҙы) образы ла популяр, шулай уҡ Торун гербы төшөрөлгән таҡталар ҙа даими осрай.
1751 йылда Густав Везе Торун ҡалаһында заманса прәник фабрикаһын аса. Төбәктәге был боронғо сәнәғәт производствоһы һәм Померанияла боронғо компания әлегәсә өҙлөкһөҙ эшләй. Уның бер нисә бинаһы була, XVIII һәм XIX быуаттарҙа төҙөлгән бер ҡоролма беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Власҡа килгән Польша Халыҡ Республикаһы килгәс, Везе фабрикаһы дәүләткә алына һәм «Коперник» кондитер фабрикаһы тип атала башлай, башҡа прәник предприятиелары ябыла. Шулай итеп, тотош Польша Халыҡ Республикаһында бер генә прәник етештереүсеһе ҡала.
1989 йылдан һуң шәхси эшҡыуарлыҡты тергеҙеү процесы башлана, Торунда ҡабаттан прәник бешереү менән шөғөлләнгән ҙур булмаған икмәкханалар барлыҡҡа килә башлай.
Мәҙәни йоғонто
Торун прәниктәренең барлыҡҡа килеүе Катажина тураһында легендаға бәйле. Ҡайһы бер версияларҙа ул король өсөн ғәҙәти бьулмаған нәмәлер бешерергә тейешле тирмәнсе ҡыҙы булараҡ та бирелә. Бал ҡорттары ҡыҙға прәник рецебы менән бүлешә һәм ҡамырға нисек итеп бал һәм тәмләткестәр ҡушырға кәрәклеген һөйләй. Башҡа версияларҙа Катажина икмәк бешереүсе ҡыҙы була һәм сирле атаһына ярҙам итеп, ғәҙәти формала булмаған прәниктәр уйлап таба. Нисек кенә булмаһын, бөгөн дә уның хөрмәтенә аталған «катажинка» прәниген табырға мөмкин.
Торунда бер-береһенә буйһонмаған ике прәник музейы бар:
Фәритов Хәбир Салауат улы
Фәритов Хәбир Салауат улы ( йыл — йыл) — педагог-методист. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Торун прәниге
Мәҙәни йоғонто
Прәник тураһында поляк мәҡәлдәре:
Фәритов Хәбир Салауат улы
Биографияһы
1937 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлаған.
1937 йылдан Баймаҡ районы Темәс башҡорт педагогия училищеһында уҡыта.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1985 йылда 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән.
1946 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт педагогия училищеһында уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире вазифаһын үтәй. Артабан Темәс башҡорт педагогия училищеһында эшләй, 1952—1953 йылдарҙа училищеның уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була.
1953 йылдан Күгәрсен районы Мораҡ башҡорт урта мәктәбендә уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире, ә 1955 йылдан директор вазифаларын башҡара.
1957—1974 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә эшләй:
1997 йылдың 5 июлендә Өфө ҡалаһында вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Педагогия училищелары һәм урта мәктәптәр өсөн башҡорт теле буйынса дәреслектәр, шул иҫәптән педучилищелар өсөн башҡорт теле дәреслегенең 1-се баҫмаһы авторы (1940 йыл, авторҙашы Ғ. Х. Ғүмәров), һәм уҡытыу‑методик әсбаптар авторы.
Ҡырым татарҙары
Ҡырым татарҙары (qırımtatarlar, къырымтатарлар, беренсе һанда qırımtatar, къырымтатар) йәки ҡырымлылар  (qırımlar, къырымлар, беренсе һанда qırım, къырым) — Ҡырым ярымутрауында тарихи формалашҡан төрки телле халыҡ. Алтай телдәре ғаиләһе төрки телдәр төркөмөнә ҡараған ҡырым татарҙары телендә һөйләшәләр.
Ҡырым татарҙарының күпселеге — мосолмандар-сөнниҙәр, хәнәфи мәзһәбенә ҡарайҙар.
Атауллин Ринат Юмор улы
Атауллин Ринат Юмор улы (23 ғинуар 1959 йыл — 17 ғинуар 2022 йыл) — рәссам, 1991 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010), Ким Әхмәтйәнов исемендәге премия лауреаты (1998).
Биографияһы
Ринат Юмор (Йомор) улы Атауллин 1959 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Ташбулат ауылында тыуған. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
1981 йылда Магнитогорск педагогия институтын тамамлай.
1983—1994 йылдарҙа Әбйәлил районы Асҡар ауылы балалар сәнғәт мәктәбе уҡытыусыһы.
1997 йылдан алып үҙәк район китапханаһының рәссам-биҙәүсеһе.
2007 йылдан реклама һәм дизайн бүлеге мөдире.
Ижады
Ринат Атауллиндың эштәре башҡорт халҡы тарихына, тыуған ергә һәм кешенең рухи көсөнә арналған: «Еңеү тураһында хәбәр» (1998), «Ижап» (1999), «Аҡмулла» (2006), «Шанлы йылдар» (2010). «Бөйөк Шағәле Шаҡман» исемле картинаһында тантаналы мәлдең — башҡорт ырыуҙары башлыҡтарының Мәскәүгә ике яҡлы килешеү төҙөү өсөн барыуының бер күренеше сағылдырылған һәм легендар шәхестең, бабаһы Шағәле Шаҡмандың, тарихи образы тыуҙырылған. Тамъян ҡәбиләһе бейе Мәскәүҙә Василий Блаженный храмы эргәһендә ҡалҡыулыҡҡа баҫҡан да, Иван Грозныйға башҡорт ырыуҙарының мөрәжәғәт хатын уҡып тора. Ҡараштары көсөргәнешле, ирендәре ҡымтылған. Күрәһең, рус батшаһына баш эйеп барыуы бик ауыр уға. Төҫтәрҙең бай палитраһы сағыулығы Р. Атауллин картиналарына драматизм өҫтәй («Аят», 1990, «Атайым уйҙары», 1991; «Ата-бабалар ере», 1999; «Васыят», 2000; «Еңеү», 2010), эске динамикаһын еткерә («Шүрәле тауы», 1988; «Епшек көн», 1990; «Август», 2000). Әбйәлил районының билдәле кешеләренең портреттары, пейзаждар («Көҙ», 1985; «Тауҙарҙа ҡыш», 1984; «Март ҡояшы», 1985), тематик картиналар («Ишмөхәмәт сәсән Мырҙаҡаев — „Урал батыр“ эпосын тәүге һөйләүсе», 2001; «Салауаттың өҙөлгән йыры», 2004), Сибай музейындағы «Ҡыш. Бүреләрҙең төнгө һунары» (1996), Таһир Күсимов музейындағы «Күсем ауылы — Геройҙың тыуған төйәге» (1998) һәм «Днепр аша сығыу» (2000) диорамалары авторы. «Артыш» ижады берекмәһе ағзаһы (1995).
Күргәҙмәләре
1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре: Әбйәлил районы Асҡар (1990, 2004) һәм Күсем (1996) ауылдарында, Сибай (1997), Баймаҡ (1998), Өфө (2000) ҡалаларында.
Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (БДХМ), «Урал» галереяһында, РФ Мәҙәниәт министрлығы коллекцияларында, Рәсәй һәм сит ил шәхси йыйылмаларында һаҡлана.
Будённовский
Буденновский (Буденновский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 192 кеше. Почта индексы — 452415, ОКАТО коды — 80228810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Перископ
[[Файл:Handheld periscope.png|thumb|130px|left|Хәрби перископ:
1 — окуляр
2 — диагональ призма
3 — тотҡаһы
5 — перископ торбаһы
8 — линза
9 — өҫкө диагональ призма
10 — объектив]] Периско́п (от περι- — «тирә-яҡ» и  — «ҡарайым») — йәшенгән урындан, танкынан, һыу аҫты кәмәһенән һ.б. тирә-яҡты күҙәтә торған оптик прибор ; ышыҡланған урындан йәки һыу аҫты кәмәһенән күҙәтеү өсөн хеҙмәт итеүсе оптик прибор.
Иң ябай формаһы — торбаның ике осона 45° ауышлыҡта ҡуйылған көҙгөләр. Күҙәтеүсе йәшерен урындан көҙгөнән күҙәтә ала. Ҡатмарлы варианттарында көҙгө урынына призмы ҡулланыла, һүрәтләнеш линзалар ярҙамында ҙурайтыла. Һыу аҫты кәмәһе перискобы, ҡулдан тотоп ҡарай торған хәрби перископтар хәрби эштә киң ҡулланыла.
Технология тарихы
Перископҡа оҡшаған беренсе приборҙы 1430 йылдарҙа Иоганн Гутенберг эшләгән. Ул эшләгән ҡоролма Аахен фестивалендә халыҡ өйөмөндә өҫтән ҡарарға мөмкинлек биргән.
1647 йылда Ян Гевелий үҙенең Selenografia, sive Lunae Descriptio (Селенография, йәки Айҙы тасүирлау) тигән хеҙмәтендә перископ тураһында яҙа һәм беренсе тапҡыр хәрби эштә ҡулланырға тәҡдим яһай. 1854 йылда француз ғалимы Ипполит Мария-Дэви торба һәм 45° мөйөш менән ҡуйылған диңгеҙ перискобын эшләй. Һыу аҫты кәмәһәндә беренсе перископты америкалы Томас Доути АҠШ-та 1861—1865 йылдарҙа Граждандар һуғышы йылдарында ҡуллана.
Беренсе донъя һуғышы йыодарында винтовка күбәгенә беркетелгән перископтар ҡулланыла. Окопта йәшенгән уҡсы, пепискаптан ҡарап хәүефһеҙ рәүештә дошманға ут аса ала.
Икенсе донъя һуғышында перископтар танктарға ҡуйыла
Аришка (Ай ҡушылдығы)
Аришка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Айва йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Игнатий-Шор
Игнатий-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим-Вож йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Растеряевка
Растеряевка (балка Речка, Раствердяевка) — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пеньк. Еган
'''Пеньк. Еган''' — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1546/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сайгатка (Тулва ҡушылдығы)
Сайгатка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы
Исхаҡов Салауат Миҙхәт улы (7 сентябрь 1959 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы; 1995 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Рәсәй тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. Тарих фәндәре докторы (2003).
Рәсәй Фәндәр академияһының социаль реформалар, хәрәкәттәр һәм революциялар тарихы буйынса ғилми советының ғилми секретары (1995); Тарих фәндәре халыҡ-ара комитетының Рәсәй революцияһы тарихы буйынса халыҡ-ара комиссияһы генераль секретары (2002—2010).
Биографияһы
Салауат Миҙхәт улы Исхаҡов 1959 йылдың 7 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Меңйетәр ауылында тыуған.
1988 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай («Башҡортостан сәнәғәте эшселәренең Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы осоронда иҡтисади хәле»), 2003 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай («Рәсәй мосолмандары һәм революция (1917 йылдың яҙы — 1918 йылдың йәйе)»).
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре:
Овраг Плетнев
Овраг Плетнев — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 958 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иг-Шор
Иг-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сайгатка (йылға)
Сайгатка  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Сайгаткин ҡултығы) һул ярына 354 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юлдаш ҡаласығы
Юлдаш ҡаласығы, Петер‑Тау (Юлдашевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Юлдаш ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. I мең йыллыҡ уртаһы — б.э. I мең йыллыҡ уртаһына ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Үрге Юлдаш ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2,5—3 км алыҫлыҡта Сөн йылғаһы тамағында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 30 км. Ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ябалаҡ) - 5 км
Табылдыҡтар
Юлдаш ҡаласығының дөйөм майҙаны яҡынса 4 мең м², археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында 507 м² ере ҡаҙып, өйрәнелгән.
Ҡаласыҡ ике ур һәм соҡор, төньяҡ‑көнбайыштан түңәрәк ур менән ҡурсаланған.
Торлаҡ эҙҙәре табылмаған, асыҡ усаҡ ҡалдыҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булыуы асыҡланған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Ананьин мәҙәниәтенә, Пьяный Бор мәҙәниәтенә һәм Мазунин­ мә­ҙәниәтенә индереп була.
Һөйәк уҡ башаҡтары, тупар балта, тишкес, балсыҡ орсоҡбаштар һәм иретеү һауыты табылған, тимәк, мәғдәнселек менән дә шөғөлләнгәндәр.
Юлдаш ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1894 йылда Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы, Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнгән, Ф.Д.Не­фёдов тарафынан асылған.
1969 йылда ғалим-археолог, тарих фәндәре кандидаты Байтимер Батырхан улы Агеев тикшеренә.
1970 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А.Х.Пшеничнюк өйрәнә.
1972 йылда археолог Васюткин Сергей Михайлович тикшеренеү эштәре уҙғарған.
1971, 1974, 1978 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов өйрәнгән.
19 февраль
19 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 50-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 315 көн ҡала (кәбисә йылында 316).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Первый Саим
Первый Саим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/6/48 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аришка (Сура ҡушылдығы)
Аришка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 431 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ISO 3166-1
ISO 3166-1 —  ISO 3166 стандартының илдәр һәм бойондороҡло территориялар атамалары кодтарынан торған өлөшө. Беренсе тапҡыр 1974 йылда  баҫылып сыға. Һәр ил өсөн өс төрлө кодты билдәләй:
Между Волгой и Уралом (радиожурнал)
«Между Волгой и Уралом» («Волга менән Урал араһында») — төбәк-ара ижтимағи‑сәйәси һәм нәфис‑публицистик радиожурнал.
Маҡсаты
Радиожурналда патриотизм, халыҡтар араһында дуҫлыҡ һәм татыулыҡ, үҙ‑ара хеҙмәттәшлек һ.б. идеялар пропагандалана.
Рубрикалары
Радиожурнал сығарылыштарында төбәктәрҙәге аҙналыҡ ваҡиғаларға күҙәтеү хәбәрҙәре, көнүҙәк темаларға сюжеттар, халыҡтарҙың тарихы, мәҙәниәте, традициялары һәм ғөрөф‑ғәҙәттәре буйынсса материалдар, сәйәсмәндәр, фән, сәнғәт эшмәкәрҙәре, производствоның төрлө өлкә белгестәре һ.б. менән интервью була.
Бүләктәре
1‑се Волга буйы матбуғаты фестиваленең (Түбәнге Новгород, 2002) «Толерантлыҡ өсөн» номинацияһы, «Сәскә атыу хаҡына гуманитар хеҙмәттәшлек» электрон киң мәғлүмәт саралары Евразия конкурсының (Саранск, 2009) лауреаты, Байкал тулҡыны Бөтә Рәсәй милли тапшырыуҙар фестиваленең (Улан‑Удэ) «Иң яҡшы тауыш режиссёрлығы эше» номинацияһында еңеүсе. РФ журналистар союзының «Журналист оҫталығы өсөн» пр. лауреаты (1999).
Терновка (Карачан ҡушылдығы)
Терновка (Дубовицкое) — Рәсәй йылғаһы. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карачан йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер, Ворона йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Савала һәм Бузулук йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һәйтәк (Балтас районы)
Һәйтәк (Сейтяково) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 746 кеше. Почта индексы — 452984, ОКАТО коды — 80208828001.
Ауылға нигеҙҙе XVIII быуат тирәһендә Таҙлар ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә һалған.
Тарихы
XIII быуатта Таҙ ырыуы Каспий диңгеҙенән төньяҡтараҡ Эмба һәм Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында йәшәгән. Таҙлар ырыуы хандар араһындағы һуғыштар арҡаһында Урал яғына табан күсенә башлай. Таҙ ырыуының ҡайһы бер төркөмдәре Табын, Үҫәргән, Бөрйән һәм башҡа башҡорт ырыуҙарына ҡушылған. Һуңыраҡ улар ике ҙур төркөмгә: көнсығыш ( береһе Урал яҡғына киткән, унан завод төҙөү башланғас, көнбайышҡараҡ) һәм көнбайыш (Тере Танып йылғаһы буйына) төркөмгә бүленгән.
Һәйтәк (хәҙерге ваҡытта таралған исеме Сәйтәк) ауылы XVII быуаттан билдәле булған.Танып буйы Таҙлар ерҙәре хәҙерге Башҡортостан һәм Пермь крайы сигендәге Будум һәм Тол йылғаларына тиклем һуҙылған. 1762 йылда Таҙлар ырыуы башҡорттары Уразгилде Сәйтәков һәм Точибай (Тусыбай) Яҡшымәтов (Тусыбай ауылына нигеҙ һалыусы) үҙ ырыуы ерҙәренә Иманғол Теникеев етәкселегендәге Ирәкте ырыуы башҡорттарын («иптәштәре менән», с тов.) индереү тураһында килешеүҙе яңырта. Тусыбайҙың атаһы — Яҡшымәт Йәнгилдин, хәҙерге Тәтешле районы Иҫке Ҡайпан ауылы аҫаба башҡорто (ер хужаһы). Уразгилде — Сәйтәктең улы. Тимәк, ауыл кәм тигәндә йөҙ йылға алдараҡ булған.
Башҡорт ерҙәрендә йәшәргә хоҡуҡ биреүен иҫбатлау өсөн Һәйтәк ауылында йәшәгән типтәрҙәр 7150 йылдың ( 1700 йылға тиклемге йыл иҫәбе буйынса) 26 июлендәге (1642 йыл) һәм 7206 йылдың 26 июнендәге (1698 й.) килешеү яҙмаларының күсермәләрен күрһәтә (теләгән бер кеше башҡорт ерҙәренә килеп ултыра алмаған). Әммә был документтар бер ҡайҙа ла рәсми теркәлмәгән. .
1746 йылдың 23 майындағы килешеүгә ярашлы, ауылға яһаҡ түләүсе татарҙар бер туған Ишмәтовтарҙы «иптәштәре менән» индерергә рөхсәт ителә. Өфө губерна канцелярияһының 1751 йылдың 8 июнендәге указы менән яһаҡ түләүсе татар Сөйөндөккә Һәйтәктә йәшәргә рөхсәт бирелә, әммә уға һалым һалынмай. Һуңынан типтәр сословиеһына күскән яһаҡ татарҙарына, Һәйтәк ауылы Таҙлар улусына ҡараһа ла, Ҡыр Унлар түбәһе башҡорттары (Тутағас ауылы, Киҙгән ауылынан көньяҡтараҡ ерҙәр һ. б.) үҙ аҫаба ерҙәренә инергә рөхсәт бирә. Ауылдың ике осо була: башҡорт һәм типтәр остары. 1920-се йылдарға тиклем улар берләшмәй, ауылдың һәр өлөшөндә үҙ мәсете була.
1758 йылғы документта былай тип яҙылған:"«Вы поныне жительство имеете своими в д. Сейтяковой уже более 60 лет и более (с 1698 и некотрые семьи с 1642 года), коя состоит на Осинской дороге (нынешний Пермский край) и на самой проезжей большой от Казани до Кунгура и до Исецкой провинцы дороги. Но по ревизии написаны не здесь (то естьв Сейтяково), а по д. Явметово (Староякшеево Балтачевского района), состоящей от большой дороги в стороне верстах в 15-ти»"
VII ревизия мәғлүмәттәре буйынса (1816), Һәйтәктә 94 башҡорт һәм 406 типтәр йәшәгән. 1834 йылда 136 башҡорт һәм 600 типтәр теркәлгән. Ҡайһы бер аҫаба башҡорттарҙың исемдәре: Әбделғәфәр Абдулҡаримов, Мәхмүтйәр Ғәбделсәттаров, Асфандиар Мөхтәсаров, Зәйнулла Баязитов, Абдулҡадир Әбделкәримов, Шәһимәрҙән Сәғдиев, Бикбау Афастунов. .
1843 йылда 136 башҡортта ни бары 120 бот ужым һәм 104 бот яҙғы һабан ашлыҡ сәселә. Ауылда тирмән булған. Халыҡ ат, һыйыр, һарыҡ (116) һәм кәзә (35) тотҡан.
1859 йылда (X ревизия) 181 башҡорт (33 йорт) иҫәпләнә. Типтәрҙәр йәшәгән урында түгел, ә электән теркәлгән урында (Иҫке Яҡшыйҙа) күрһәтелгән.
1906 йылда ауылда 295 йортта 1976 башҡорт һәм типтәр йәшәгән. 1906 йылда Һәйтәк Нөркәй улусы үҙәге тип һанала. Ике мәсеттә лә мәҙрәсә булған. Ҙур булмаған земство дауаханаһы асылған. Бында урыҫ-башҡорт земство мәктәбен асыу тәҡдим ителә, әммә халыҡтың христианлашыуынан ҡурҡҡан дин әһелдәре быға ҡаршы сыға. Земство мәктәбе мари ауылы Дүртекәйҙә төҙөлә.
Ауылда ике тимерлек һәм буяу оҫтаханаһы булған. Дүшәмбе көндәрендә баҙар, йылына бер тапҡыр йәрминкәләр үткәрелә (14 декабрь). 5 кеше аҙыҡ-түлек кибете тотҡан. .
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1-се Һәйтәк ауылында 525 башҡорт (93 йорт) һәм 2-се Һәйтәктә— 1841 татар теркәлгән (341 йорт). Ике ауыл да Иҫке Балтас ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Октябрь революцияһынан һуң (ергә хосуси милек бөтөрөлгәс) XVIII быуатта типтәр ҡатламына күскән яһаҡ түләүсе татарҙарының вариҫтары кире типтәр ҡатламынан сыға. .
Совет осоронда ауылда мәктәп (1957 йылдан алып урта мәктәп), участка дауаханаһы эшләй, балалар баҡсаһы бар. Ике мәсет тә революциянан һуң ябыла. Ауылда мәсет ҡабаттан 1994 йылда асыла, хәҙер ваҡытта бында имам вазифаһын Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты, билдәле рәссам Илдар Ихсан улы Ғаянов башҡара.
Эшкә яраҡлы халыҡ ауыл хужалығы менән шөғөлләнә, төрлө учреждениеларҙа эшләй. Бында ҙур сусҡасылыҡ комплексы бар.
Сәйтәк (Һәйтәк) исеме «Сәйет» исеменең бер формаһы ( мәҫәлән, Ғәбдүк, Ишмәк тигән кеүек), ғәрәпсә «бәхетле», «уңышҡа өлгәшеүсе», ««хужа», «хаким» Ҡырғыҙҙарҙың «Манас» эросының өсөнсө бүлеге «Сәйтәк» (ҡырғыҙҙар уны «тыныс әфәнде» тип аңлата).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Высоковольтная урамы
Гагарин урамы
Жуков урамы
Индустриаль урам
Коммунистик урамы
Космонавттар урамы
Куйбышев урамы
Ленин урамы
М. Гәрәев урамы
Октябрь урамы
Салауат урамы
Төҙөүселәр урамы
Саломатка
Саломатка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нытва йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һәйтәк (Балтас районы)
Урамдар
Фрунзе урамы
Саломатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һәйтәк (Балтас районы)
Урамдар
Үҙәк урам
Саломатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изъяшор
Изъяшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Анюта (хикәйә)
Анюта — хикәйә. Авторы- Антон Павлович Чехов. 1886 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 5 мартында "Осколки" журналының 8-се һанында баҫтырылған. Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец, серб-хорват һәм чех телдәренә тәржемә ителгән.