cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыҙыл Селек (ауыл)
Этимологияһы
Тарихи Башҡортостан ерҙәрендәге был атама, әлбиттә, башҡортсанан, «Ҡыҙыл» һәм «Селек» һүҙҙәренән сыҡҡан. Тик селек тал төрө түгел, ә ҡуҙаҡлылар ғаиләһенә ҡараған ҡыуаҡлыҡ (Caragána). Ҡаҙаҡтарҙың ул төбәккә күпләп күсеп ултырыуы атамаларҙы шул телдән эҙләүгә килтерә һәм ярайһы йыш хатала аңлатмалар осрай. Был топонимды ла ҡаҙаҡ теленән ингән тиеүселәр бар.
Татар Энциклопедия Һүҙлеге
Тата́р Энциклопе́дия Һүҙлеге́ (Tatar Ensiklopədiə Süzlege (TES), Татар Энциклопедия Сүзлеге) — татар телендәге беренсе фәнни универсаль баҫма. Һүҙлектә 17 000-гә яҡын мәҡәлә керҙе. Һүҙлек 2002 йылда көн күрҙе.
Баш мөхәррире М. Х. Хәсәнев, яуаплы мөхәррир Г. С. Сәбирйәнов.
Михайлов Александр Яковлевич
Михайлов Александр Яковлевич (28 декабрь 1921 йыл—10 ғинуар 1984 йыл), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, полковник (1965), хужалыҡ эшмәкәре. 1970 йылдан Өфө резина-техник изделиелар заводының директор урынбаҫары. Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш (1963—1967) Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Михайлов Александр Яковлевич 1921 йылдың 28 декабрендә хәҙерге Новгород өлкәһе Валдай районы Рудово ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Урта мәктәпте тамамлай. 1940 йылдан Совет Армияһында. 1941 йылда Баҡы зенит артиллерияһы училищеһын тамамлай. 1941 йылдың декабренән башлап Ҡырым, Көньяҡ, Воронеж, Ялан һәм 1‑се Украина фронттарында хеҙмәт итә.
Өлкән лейтенант А. Я. Михайлов 1943 йылдың 25 сентябрендә Днепр йылғаһы аша кисеүҙәге алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1957 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курсын тамамлай. 244-се гвардия Ҡыҙыл Байраҡ зенит ракета полкы (Өфө) командующийы булып хеҙмәт итә. 1970 йылдан полковник Михайлов хаҡлы ялда.
Нуриман сәнәғәт районының 91-се Иглин һайлау округынан Башҡорт АССР-ының алтынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Өфөлә йәшәй. М. В. Фрунзе исемендәге резина техник изделиелар заводы директоры урынбаҫары булып эшләй.
1984 йылдың 10 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
"1181-се зенит артиллерия полкы батареяһы командиры (5-се зенит артиллерия дивизияһы, 7-се гвардия армияһы, Дала фронты), өлкән лейтенант Михайлов, 1943 йылдың 2 октябрендә Днепр аша сығып, фашист самолёттарының һөжүмен паромдан зенит батареяһы уты менән кире ҡаға, башҡа подразделениеларға йылғаны аша сығыуҙы тәьмин итә. Бородаевка ауылы ситендәге плацдармда (Днепропетровск өлкәһе Верхнеднепровск районы) 4 көн дауамында совет ғәскәрҙәрҙең кисеүен ҡаплап торған дошман бомбардировщиктары төркөмдәренең һөжүмдәрен кире ҡағыуға булышлыҡ итә. Михайлов Александр Яковлевич батареяһы дошмандың 9 самолетын бәреп төшөрә.
Йәмғиәт фәндәре
Йәмғиәт фәндәре (социаль фәндәр) – кеше һәм йәмғиәтте өйрәнеүсе фән өлкәһе. Сәнғәттән һәм гуманитар фәндәрҙән айырмалы рәүештә, йәмғиәт фәндәре иғтибарын кеше тәбиғәтен фәнни ысулдар аша өйрәнеүгә бүлә.
Тритон (юлдаш)
Тритон (Τρίτων) — Нептундың иң ҙур юлдашы, уны инглиз астрономы Уильям Лассел 1846 йылдың 10 октябрендә аса. Ҡояш системаһыда ҙурлығы буйынса етенсе һәм Ҡояш системаһында орбитаһы буйлап ретроград хәрәкәт менән йөрөүсе берҙән-бер һәм иң ҙур юлдаш. Ретроград хәрәкәте һәм составы буйынса оҡшашлығы нигеҙендә Плутон уны Койпер билбауынан тартып алған, тип иҫәпләнелә.
Тритондың ядроһы таш-металдан тора һәм юлдаштың дөйөм массаһының 2/3 өлөшөн тәшкил итә, тип фаразлана. Ядро һыу боҙо ҡабығы һәм азот боҙо ҡатламы менән бергә боҙ мантияһын хасил иткән. Тритон составында һыу боҙо 15 проценттан 35 процентҡа тиклем етә, тигән фекер бар.
Тритон — Ҡояш системаһында геологик йәһәттән иң әүҙем юлдаштарҙың береһе. Тектоник әүҙемлек эҙҙәре, хикмәтле рельефы һәм азот сәсеп торған күп һанлы криовулкандары уның ҡатмарлы геологик тарихы тураһында һөйләй. Шыйығайтылған азот атмосфераһы баҫымы диңгеҙ кимәлендә ер атмосфераһы баҫымынан 1/20000 тәшкил итә.
Асыш һәм исемдәре
Тритонды 1846 йылдың 10 октябрендә, Нептун планетаһы асылып 17 көн үткәс, инглиз астрономы Уильям Лассел аса.
Немец астрономдары Иоганн Готтфрид Галле һәм Генрих Луи д 'Арра, Джон Гершель планетаны асҡандан һуң Уильям Ласселға хат аша Нептундың юлдаштарын табырға тырышып ҡарарға тәҡдим итә. Лассел эҙләнеүҙәрҙе башлап ебәрә һәм 8 көндән һуң Нептундың юлдашы булған Тритонды аса. Лассел шулай уҡ Нептундың ҡулсалары тураһындағы мәғлүмәтте лә әйтә. Ысынлап та, планетаның ҡулсалары бар, әммә улар 1968 йылда ғына рәсми рәүештә асыла, шуға күрә Ласселдың ҡулсаларҙы күҙәтеүе тураһында иғлан итеүе икеләнеүҙәргә дусар була.
Юлдаш Посейдондың улы боронғо грек аллаһы Тритон хөрмәтенә шулай атала. Уильям Лассел, планеталарҙың теге йәки был юлдаштары атамалары буйынса (Гирин, Ариэль, Умбриэль) бәхәстәрҙә ҡатнашыуына ҡарамаҫтан, үҙе асҡан Тритонға исем бирмәй. «Тритон» атамаһы тик 1880 йылда Камиль Фламмарион хеҙмәттәрендә генә атап үтелә, ләкин күп йылдар үткәс кенә был исем ҡабул ителә. . 1949 йылда планетаның икенсе юлдашы — Нереида асылғанға тиклем Тритон Нептундың юлдашы тип кенә атала.
Орбитаһы
Тритон ғәҙәти булмаған орбитаға эйә. Ул эклиптика һәм Нептун экваторы яҫылыҡтарына табан ныҡ ауышҡан. Тритон үҙ орбитаһы буйынса Нептун әйләнешенә ҡаршы йүнәлештә хәрәкәт итә, тап ошо сифаты уны Ҡояш системаһындағы ретроград хәрәкәтле берҙән-бер һәм үтә ҙур юлдаш тип таныуға килтерә. Тритон орбитаһының тағы ла бер үҙенсәлеге: ул дөп-дөрөҫ тип әйтерлек түңәрәк буйлап әйләнә.
Төҙөлөшө һәм орбиталь хәрәкәте үҙенсәлектәре нигеҙендә Тритондың Койпер билбауында Плутонға оҡшаған айырым күк есеме булараҡ барлыҡҡа килеүе һәм һуңыраҡ Нептундың уны үҙенә тартып алыуы тураһында фаразларға мөмкин. Иҫәп-хисаптар күрһәтеүенсә, ғәҙәти гравитация һөҙөмтәһендә тартып алыуҙың булыуы бик икеле. Икенсе бер фараз: Тритон ике ҡатлы система составына инә, ә был осраҡта тартып алыу ихтималлығы арта. Икенсе версия буйынса, Тритондың хәрәкәте бер аҙ тотҡарлана, һәм ул Нептун атмосфераһының өҫкө ҡатламдарына «тейеп ҡала», шул ыңғай Нептун уны тартып ала.
Бер гипотеза буйынса, Нептундың һәм Тритондың тартыу йоғонтоһо аҫтында планета йылына бара, шул арҡала Нептун Уранға ҡарағанда йылыны күберәк бүлеп сығара. Һөҙөмтәлә Тритон әкренләп кенә Нептунға яҡынлаша; ҡасан да булһа ул Рош сигенә инәсәк һәм өлөштәргә бүленеп шартлаясаҡ. Шул саҡта Нептун тирәһендә хасил булған ҡулса Сатурн ҡулсаларына ҡарағанда байтаҡҡа көслөрәк буласаҡ.
Физик характеристикалары
Тритон — Ҡояш системаһында ҙурлығы буйынса етенсе тәбиғи юлдаш. Уның диаметры 2706 км, һәм ул ҙур кәрлә планеталар — Плутон менән Эриданан ҙурыраҡ. Тритондың массаһы 2,14 кг-ға тигеҙ, был әлеге ваҡытта Нептун юлдаштары булып иҫәпләнгән күк есемдәренең дөйөм массаһының 99,5 процентын тәшкил итә. Юлдаштың тығыҙлығы 2,061 г/секӨс -кә тигеҙ. Икенсе космик тиҙлек — 1,455 км/с.
Ерҙән ябай күҙәтеүсе Тритондың ялтырауын ғына күрә ала (13,47m ), шуға ла беҙҙең планетанан уны тик ҡеүәтле телескоп аша ғына күҙәтергә була. Абсолют йондоҙ дәүмәле −1,2m тәшкил итә.
Атмосфераһы
Өҫтөндәге температура бик түбән булыуға ҡарамаҫтан, Тритон атмосфераһы шыйығайтылған. Ул бер аҙ метан һәм һөрөм газы ҡушылған азоттан тора. Тритондың көньяҡ ярымшарындағы йылылыҡ, уның өҫтөндәге боҙҙо иретеп, сублимация һөҙөмтәһендә газ барлыҡҡа килтерә. Шулай итеп, ғәмәлдә Тритон атмосфераһы Плутон атмосфераһы менән бер төрлө.
1989 йылда «Вояжер-2» үлсәгән атмосфера баҫымы Тритондың өҫтөндә 15-тән 19 микробар сиктәрендә тирбәлә, баҫым диңгеҙ кимәлендә ер атмосфераһының баҫымынан яҡынса 1/70000 тәшкил итә. Әммә 2010 йылдың март айында Тритон атмосфераһына һуңғы тапҡыр үткәрелгән тикшеренеүҙәр атмосфера баҫымының 1989 йылдан алып дүрт тапҡырға артыуын күрһәткән, һәм хәҙерге ваҡытта атмосфера баҫымы 40-65 микробарға тигеҙ. Тритон йөҙөндәге турбулентлыҡ бейеклеклеге 8 километрға еткән тропосфераны тыуҙыра. Гейзерҙар шлейфтары ярҙамында Тритон йөҙөндә барлыҡҡа килгән һыҙаттар, Тритонда микрометрға тиклемге ҙурлыҡтағы киҫәксәләрҙе хәрәкәткә килтерергә һәләтле миҙгел елдәре бар, тип фаразларға мөмкинлек бирә. Башҡа атмосфераларҙан айырмалы рәүештә Тритонда стратосфера юҡ, әммә бейеклеге 8 километрҙан 950 километрға еткән термосфера һәм артабан экзосфера бар. Ҡояш радиацияһы һәм Нептундың магнитосфераһы һөҙөмтәһендә планета атмосфераһының өҫкө ҡатламдарындағы температура 95 тәшкил ± 5 К тәшкил итә, был юлдаштың өҫтөндәгенә ҡарағанда юғарыраҡ. Тритондың шыйыҡ томан менән һуғарылған атмосфераһы, башлыса, ҡояш радиацияһы арҡаһында, метан боҙҙарын йылытып, газдың парға әйләнеүен иң мәжбүр иткән углеводородтар һәм нитрилдарҙани тора, тип иҫәпләнелә. 1-3 км бейеклектә шулай уҡ оҙонлоғо яҡынса 100 км булған азот болоттары бар.
1997 йылда Тритон Ҡояшҡа йәнәш үткән сағында Ерҙән күҙәтеүҙәр үткәрелә. Улар «Вояжер-2» тикшергәндәгегә ҡарағанда Тритонда тығыҙыраҡ атмосфераның булыуына күрһәтә; шулай уҡ 1989 йылдан 1998 йылға тиклем температураһының 5 %-ҡа күтәрелеүе теркәлә. Шулай итеп, ғалимдар Тритонда бер нисә йөҙ йылға бер тапҡыр ғына була торған йылы йәйге миҙгел урынлаша башлауын раҫлай. Был йылыныуҙы аңлатыусы теориялар Тритон өҫтөндәге һыуыҡ биҙәктәрҙең һәм альбедоның үҙгәрештәрен үҙ эсенә ала, ә был хәл Тритонға ҡояш йылыһын күберәк һеңдереү мөмкинлеген бирә. Шундай теорияларҙың береһе түбәндәгесә раҫлай: температуралағы үҙгәрештәр, геологик процестар барыуы сәбәпле, йыһанға атылып сыҡҡан ҡара-ҡыҙыл төҫтәге матдәләрҙең ултырыуының һөҙөмтәһе.
Тритон элек тығыҙыраҡ атмосфераға эйә булған, тип иҫәпләнелә.
Тритондың өҫтө
Тритондың өҫтө метан һәм азот боҙҙары менән ҡаплаған, шуға күрә ҡояш нурҙарын яҡшы сағылдыра. «Вояжер» осҡан ваҡытта көньяҡ ярымшарҙың күп өлөшөн поляр кәпәс япҡан була.
Тритон өтөндә уртаса температура тәшкил 38 К (-235 °C) тәшкил итә. Был ер шул тиклем һыуыҡ, моғайын, азот уның өҫтөнә бәҫ булып ултыралыр, йәки ҡар булып яуалыр. Шулай итеп, Тритон,, шул иң һыуыҡ Ҡояш системаһында объекттарының береһе булып тора, тип геологик әүҙемдеккә эйә булған иң һыуыҡ объект булып торалыр, тип фаразларға була.
Һәр хәлдә Тритондың Нептунға ҡараған яғында ярҙарында баҫҡыстарының бейеклеге километрға тиклем еткән киртләсле туңған күлгә оҡшаған ике (бәлки, унан да күберәктер) объект табыла. Уларҙың барлыҡҡа килеүе, күрәһең, бер-бер артлы туңыу һәм иреү дәүерҙәре алмашыныу менән бәйлелер. Тритон өҫтөндәге шарттарҙа хатта метан йәки аммиак боҙо етерлек дәрәжәлә ышаныслы түгел, шуға ла киртләстәр нигеҙендә һыу боҙо яталыр, тип фаразлана. Тритонда ай менән ҡояштың тартыу көсө һөҙөмтәһендә миллиард йылдар барышында шыйыҡлыҡтың булыуы ихтимал. Алһыу, һары һәм аҡ материалдан торған көньяҡ поляр кәпәс юлдаштың көньяҡ ярымшарының байтаҡ өлөшөн биләй. Был материал метан һәм углеродтың монооксиды ингән азот боҙонан тора. Ҡояштан килгән һүрәм генә ультрафиолет нурланыш, алһыу-һары субстанция барлыҡҡа килтергән химик реакция тыуҙырып, метанға тәьҫир итә.
Плутондағы кеүек үк, Тритонда азот боҙҙары юлдаш өҫтөнөң яҡынса 55 процентын ҡаплай, уның 20-35 проценты һыу боҙона һәм 10-25 проценты ҡоро боҙға тура килә. Шулай уҡ Тритон өҫтө (башлыса көньяҡ поляр кәпәстә) бик үк ҙур булмаған миҡдарҙа туңған метан һәм һөрөм газы менән ҡапланған — ярашлы рәүештә 0,1 проценттан һәм 0,05 процентҡа тиклем.
Тритон өҫтөндә удар кратерҙар бик аҙ, был күренеш юлдаштың геологик әүҙемлеге хаҡында һөйләй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекере буйынса, Тритон өҫтөнөң йәше 100 миллион йылдан артмай. «Вояжер-2» йыйған мәғлүмәттәр буйынса бөтәһе 179 кратер теркәлгән, уларҙың көслө ударҙан һуң хасил булыуы шик тыуҙырмай. Сағыштырыу өсөн: Урандың юлдашы Мирандала 835 кратер теркәлгән, ә Миранда өҫтөнөң майҙаны Тритон өҫтө майҙанының 3 процентын тәшкил итә. Тритонда табылған иң ҙур удар структураның («Мазомба» тип атала) диаметры 27 км. Өҫтәүенә Тритонда бик күп ғәйәт ҙур кратерҙар табылған, уларҙың ҡайһы берҙәре "Мазомба"нан дә ҙурыраҡ. Был кратерҙарҙың күк есемдәренә бәрелеү һөҙөмтәһендә түгел, ә геологик әүҙемлеккә бәйле булыуы көн кеүек асыҡ. Тритон кратерҙарының күбеһе хәрәкәт йүнәлеше буйынса ятҡан ярымшарҙа урышлаша. Ғалимдар Тритон ярымшарында хәрәкәткә ҡаршы ҡараған кратерҙарҙы әҙерәк табылыуын көтә. Нисек кенә булмаһын, «Вояжер-2» Тритон өҫтөнөң бары 40 процентын ғына тикшергән, шуға күрә киләсәктә «Мазомба»ға ҡарағанда тағы ла ҙурыраҡ удар кратерҙар табылыуы ихтимал.
Тритон өҫтөндә (башлыса көнбайыш ярымшарҙа ) ерҙәре рельефы ҡауын ҡабығына оҡшаған уникаль биләмә ярайһы ҙур майҙанды биләй. Ҡояш системаһында күк есемдәренең береһенең йөҙө лә быға оҡшамаған. Уны тап шулай: Ҡауын ҡабығы биләмәһе ( Cantaloupe terrain ), тип атайҙар. Ҡауын тышлы биләмәлә удар кратерҙар күп түгел, әммә был ерҙәр юлдаштағы иң боронғо ерҙәр тип иҫәпләнә. Бында диаметрҙары 30-40 километрға еткән ғәйәт ҙур түңәрәк структуралар осрай, әммә уларҙың килеп сығышын менән удар бәрелештәр менән бәйләмәйҙәр, сөнки был структуралар яҡынса бер үлсәмдә, кәкре формала, ситтәре бейек һәм шыма (удар кратерҙар, ғәҙәттә, түңәрәк формала, ситтәре һөҙәк һәм тигеҙ була). Уларҙың килеп сығышын диапир күренеше менән бәйләйҙәр.
Ҡауын тышлы урындарҙың килеп сығышы буйынса бер нисә теория бар. Иң киң таралғаны: көслө криовулкан һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, аҙаҡ шул урынды баҫҡан һәм һыуынған. Ҡатҡандан һуң боҙ киңәйә һәм ярыла.
Криовулканизм
Поляр кәпәс өлкәһендә күп һанлы (50-гә яҡын) ҡара һыҙаттар бар. Уларҙың икеһе матдәне гейзерға оҡшаш итеп атыу һөҙөмтәһендә (ҡара. Криовулканизм) хасил булған, ҡалғандарының да килеп сығышы шундай уҡ, тип иҫәпләргә нигеҙ бар. Боҙҙағы ярыҡтар аша тышҡа урғылған азот 8 км бейеклеккә саң киҫәксәләрен дә бергә өҫкә табан ата, аҙаҡ был шыйыҡ лава кире юлдаш өҫтөнә борола һәм шлейф булып 150 км алыҫлыҡҡа тиклем тарала. Был лава көнбайышҡа табан йүнәлә, тимәк, ел шул яҡҡа иҫә, тип фаразларға була. Гейзерға оҡшап атылған матдәнең энергия сығанағы һәм хәрәкәт итеү механизмының ниндәй булыуы аңлашылмай, әммә был гейҙерҙар Ҡояш зенитта булған киңлектәрҙә күҙәтелеүе был күренеште булдырыуҙа ҡояш нурҙарының йоғонтоһо барҙыр, тигән фаразға килтерә.
Тритон эсендәге океан
Мэриленд штатының Колледж-Парк ҡалаһы университетынан Сасваты Хиер-Маджумдер (Saswata Hier-Majumder) етәкселегендәге астрофизиктар төркөмөнөң иҫәпләүҙәре буйынса, әгәр Тритондың тәүге орбитаһы һуҙынҡы булһа, уның эсендә аммиак һәм һыуҙан торған шыйыҡ океандың булыуы ихтимал. Хиер-Маджумдер һәм уның коллегалары был океанда «ер»ҙәге мәғәнәлә тормоштоң барлыҡҡа килеүе мөмкинлеген шик аҫтына ҡуя, сөнки һыуҙың уртаса температураһы 176 К (-97 °С) ошо кимәлдән күтәрелә алмай. Тикшеренеүселәр тип фаразлауынса, бының булыу ихтималлығы да — Тритондың эллиптик орбитаһы, бер нисә миллиард йыл әйләнә торғас, бөгөнгө көндәге идеаль түңәрәккә әйләнә бара. Был осраҡта Тритондың өҫкө ҡабығы аҫтындағы шыйыҡ океан 4,5 миллиард йыл туңмайынса тора ала.
Тикшеренеүҙәр
Тритондың орбиталь характеристикалары XIX быуатта уҡ билдәләнә. Уның ретроград хәрәкәте һәм орбитаһының Нептун экваторына һәм эклиптикаға ҡарата бик ныҡ ауыш булыуы ла асыла. Әммә XX быуатҡа тиклем Тритондың үҙе тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә билдәле булмай 1954 йылда Джерард Койперюлдаштың диаметрын үлсәргә тырыша. Тәүҙә диаметры 3800 км тип баһалана. Артабанғы үлсәүҙәр 2500 км-нан 6000 км-ға тиклемге мәғлүмәттәрҙе бирә. . 1989 йылда ғына, «Вояжер-2» аппараты ярҙамында теүәлмәғлүмәт алына — 2706,8 км.
1990сы йылдарҙан алып, ерҙәге обсерваториялар Тритондың йондоҙҙар менән ҡапланыуын күҙәтә башлай, был уның шыйығайтылған атмосфераһының үҙсәнлектәрен өйрәнеү мөмкинлеген бирә. «Вояжер-2»-нән алынған мәғлүмәттәр менән сағыштырғанда, Ерҙән тикшеренеүҙәрҙән күренеүенсә,Тритон атмосфераһы тығыҙыраҡ. Тритонда атмосфераһының температураһы 5 процентҡа юғарыраҡ булыуы асыҡлана. Быны йәйге осор башланыу менән бәйле, тип аңлаталар, сөнки газ өҫтө температураһы күтәрелеү менән юлдаш өҫтөндәге газдарҙың парға әйләнеүе лә арта.
XXI быуаттың икенсе сирегендә Тритонды тикшереү ҡайтанан башланасаҡ, бының өсөн NASA Triton Hopper миссияһын планлаштыра.
Тритон сәнғәттә
Юлдаш, Ҡояш Системаһы һәм башҡа донъя араһындағы аралаш база булараҡ, төрлө әҫәрҙәрҙә телгә алына.
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы
Шәмсетдинова Мәсғүҙә Ислам ҡыҙы (1 июль 1955 йыл ) — композитор. 1982 йылдан СССР Композиторҙар союзы, 2002 йылдан АҠШ-тың Вашингтон штаты Композиторҙар союзы ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2001). Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Биографияһы
Ҡазан консерваторияһында юғары һөнәри белем алып, ижади эшкә керешә. Күп кенә симфонияларында ул татар халҡының тарихына, ҡатлаулы һәм фажиғале яҙмышына мөрәжәғәт итә («Ҡыйссаи Сөйөмбикә», «Мәһди йәки изге Болғар дастаны», «Мәхәббәтнамә», «Болғар-шәрке», «Ибне Фаҙлан», «Сыңғыҙхан», «Дәрүиш»).
Мәсғүҙә Шәмсетдинова фән һәм фәлсәфә мәсьәләләре, халыҡ ижады менән тәрәндән ҡыҙыҡһынып, Санкт-Петербургта фәлсәфә фәндәре буйынса кандидатлыҡ десертацияһы яҡлай.
2002 йылда ул ғаиләһе менән АҠШ-ҡа күсеп китә, хәҙер ҙә ул АҠШ-тың Сиэтл ҡалаһында йәшәй.
Нәжип (исем)
Илдар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Нәжип исеме бар.
Этимологияһы
Нәжип исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Башҡортса тәржемәһе аҡ һөйәк, аҫыл зат; аҡыллы, һәләтле, арҙаҡлы, затлы нәҫелдән, юғары ҡатламдан тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — ғалим-химик-технолог, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
Иҙелбаев Нәжип Сафа улы, Нәжип Иҙелбай (12 март 1912 йыл — 1 октябрь 1991 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан шағир, драматург, тәржемәсе. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улы (5 ноябрь 1898 йыл — 5 сентябрь 1943 йыл) — СССР-ҙың Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби эшмәкәре. Уҡсылар корпусы командиры, генерал-майор (1943). Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Хәмитов Нәжип Вилен улы (17 ғинуар 1963 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-философы, яҙыусы һәм психоаналитик. Украина Милли Фәндәр академияһының Григорий Сковорода исемендәге Философия институты философик антропология бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (1998), профессор (2007). Генерал-майор Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улының ейәне.
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы (Садыков Назип (Нагим) Миниязевич (Минязевич); 4 август 1914 йыл — 19 октябрь 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Талипов Нәжип Талип улы (1912 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Вәлитов Нәжип Хатмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл — химик, физик-химик, Рәсәй Федерацияһы, XX, XXI быуат ғалимы, технология, етештереүҙе ойоштороу белгесе, уйлап табыусы һәм педагог.
Жиһанов Нәжип Ғаяз улы (15 ғинуар 1911 йыл — 2 июнь 1988 йыл) ― совет татар композиторы, педагог, йәмәғәт эшмәкәре. СССР-ҙың халыҡ артисы (1957). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981). Ике тапҡыр икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1948, 1950). СССР Дәүләт премияһы рауреаты (1970). 16 симфония, 8 опера, 3 балет, күп һанлы камера, вокаль, инструменталь әҫәрҙәр авторы.
Устенка
Устенка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөтнөк үләне
Бөтнөк үләне (Мя́та пе́речная, Méntha piperíta) — Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Июнь-октябрь айҙарында алһыу-көрән сәскә ата. Уны ғәҙәттә баҡсала сәсеп үҫтәрәләр. Бер нисә ҡырығай бөтнөк үләне булыуы билдәле: туғай бөтнөк үләне, оҙон япраҡлы бөтнөк үлән һ.б.
Лупсорка
Лупсорка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 8,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡышҡы һарай баҡсаһы
Ҡышҡы һарай баҡсаһы (Ҡалҡып торған баҡса)  — Санкт-Петербургта Һарай майҙаны, Һарай юлы, Һарай яр буйы урамы төҙөлә һәм Ҡышҡы һарай араһындағы ҙур булмаған сквер.
Төҙөлөшө
Адмиралтейство үҙенең һаҡланыу функцияларын юғалтҡандан һуң, 1760 йылда архитектор А.В. Квасов Адмиралтейство бинаһын уратып алған үҙәк майҙан сиктәрен билдәләй. Был бушап ҡалған арауыҡты тәртипкә һала, шул уҡ ваҡытта Ҡышҡы һарай һәм Нева араһындағы участка ҡарауыл булдырыу өсөн ҡулланыла башлай. Ваҡыт үтеү менән был майҙан Киңәйтелгән майҙан исемен йөрөтә башлай. Ошо ҡиәфәттә майҙан 1870 йылға тиклем була, һуңынан Һарай яр буйы төҙөлә. Нева прпоспектынан яр буйы йүнәлешенә ҡарай Һарай юлы һалына.
Ваҡыт үтеү менән был яңы юл йәнләнә, өҫтәүенә быуат аҙағында һалынған ат юлы урамға өҫтәмә шау-шыу килтерә. Тәҙрәләре менән юлға ҡараған Ҡышҡы һарай яғында батша ғаиләһенең бүлмәләре була, шулай уҡ бында сит ил илселәрен ҡабул итәләр. Шул уҡ 1880 йылдың 5 (17) февралендә С Н. Халтурин Ҡышҡы һарайҙың ҡунаҡтар залы аҫтындағы подвалды шартлата. Был Императорҙың ғүмеренә ҡул һалыуҙарҙың береһе була, ошонан һуң батша ғаиләһе хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса саралар ҡабул ителә.
Баҡса уртаһында фонтан төҙөлә, сәскә түтәлдәр һәм ағастар ултыртыла, был эштәр менән баҡса оҫтаһы Р. Ф. Катцер етәкселек итә. Эштәрҙә архитектор Р. Шмеллинг ҡатнаша Киләһе, 1897 йылда император Николай II баҡса кәртәһе буйынса архитектор Р. Ф. Мельцерҙың Растрелли бароккоһы стилендәге  проектын  һайлай. Рәшәткә стилләштерелгән акант япраҡтары биҙәге рәүешендә үтәлгән, уларҙы император ғаиләһенең  вензеле  һәм Рәсәй империяһы гербы уратып ала. Рәшәткә 1899 йылда А.Ф. Эгельсон оҫтаханаһында эшләнә, ул 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә күрһәтелә. Экспонат үҙ эсенә ҡапҡаларҙы, рәшәткәнең дүрт бүлеген, кәртә бағаналары өсөн алты вазаны ала; был экспонатҡа күргәҙмәнең  Гран-приһы тапшырыла.
Тарихы
Төҙөлгән баҡса айырым статусҡа эйә булмай, сөнки 1904 йылда батша ғаиләһе Царское Селоға күсеп китә, һарайҙа балдар башҡа үткәрелмәй, рәсми ҡабул итеүҙәр һирәк ваҡиға була. Әммә ҡала халҡына баҡсаға инергә рөхсәт итмәйҙәр.
Революциянан һуң һарай яңы власть вәкилдәре тарафынан емерелә. Беренсе сиратта зыян рәшәткә символдары зыян күрә — бөркөт һәм монограммалары һындырып ташлана, бағана баштарындағы таждар шулай уҡ алына. 1918 йылда клумбалар  юҡ ителә, ҡойма  етди зыян күрә.
1918 йылдың 7 ноябрендә — революцияның беренсе йыллығында — рәшәткә бүлегенең  бер фундаментына Радищевтың  гипс бюсы урынлаштырыла, был ваҡиға Ленин монументаль пропаганда планының беренсе сағылышы булып һаналапропаганданың Ленин планы тип ҡабул ителә. ленин беренсе пландағы пропаганда был ваҡиғалар монументаль билдәне иҫәпләнә.
1920 йылдың 1 майында баҡса юҡ ителә, бының өсөн тарихи «ленин» өмәһе ойошторола. Өмәлә ете мең эшсе,  студенттар һәм  курсанттар ҡатнаша, Нева буйлар  йөҙөүсе кран килтерелә. Сүп-сарҙы сығарыу өсөн йөк машиналары, ылауҙар мобилизациялана, шулай уҡ өмә өсөн махсус тар колеялы тимер юлы һалына, улар буйлап йөҙләгән  вагонетка йөрөй.
Рәшәткәнең һигеҙ бүлеге һүтеп алына һәм  1925—1926 йылдарҙа Стачка проспектындағы 9-сы Ғинуар ҡоймаһы өсөн  алына. Яңы урында рәшәткәләрҙе урынлаштырғанда нисбәттәр боҙола — рәшәткә күпкә түбән ҡуйыла, был композицияны боҙа. Өҫтәүенә, картуштарҙа ике башлы бөркөт һәм вензелдәр  урынында ҙур тишектәр ҡала, улар шулай уҡ ҡойманың ҡиәфәтен боҙа.
Баҡсала тарихи ағастар һәм фонтан һаҡлана. Был фонтан 2007—2008 йылдарҙа тарихи ҡиәфәтен трегеҙеү менән реконструкциялана.
Сувойная
Сувойная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Рогаис
Оло Рогаис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хуммельсхайн
Хуммельсхайн (Hummelshain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 596 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Глухая (Пача ҡушылдығы)
Глухая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пача йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямашлы (Һаҡмар ҡушылдығы)
Ямашлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан республикаһы Йылайыр районы биләмәләрендә, Сосновка ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ, аға. Йылайыр йылғаһының уң яғынан (тамағынан 78 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200005287.
— Гидрологик өйрәнү (ГӨ) буенча коды — 112200528
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса һаны — 12
— ГӨ буйынса сығарылышы — 2
Лянга (Мегра ҡушылдығы)
Лянга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мегра йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хадыта-Яха (Шуга ҡушылдығы)
Хадыта-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга ([[Обь ҡушылдығы)|Шуга]] йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Громотуха (Том ҡушылдығы)
Громотуха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 227 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Туртас
Оло Туртас — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 307 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Судормаяга
Судормаяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янгутейто күле - Янгутейяга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Стәрлетамаҡ төҙөлөш, сәйәсәт һәм хоҡуҡ колледжы
Стәрлетамаҡ төҙөлөш һәм профессиональ технологиялар колледжы — ҡаланың 8 колледж һәм техникумдары араһында Стәрлетамаҡ ҡалаһының классик колледжы.
Коллдеж төп профессиональ белем биреү программаһын һәм юғары әҙерлек кимәлен тормошҡа ашырыусы дөйөм белем биреү учреждениеһы булып тора. Колледж Стәрлетамаҡ төҙөлөш техникумы колледжының хоҡуҡлы вариҫы, ул Рәсәй Федерацияһы торлаҡ һәм төҙөлөш сәйәсәте буйынса Дәүләт комитетының 1998 йылдың 30 апрелдәге № 17-104 бойороғона ярашлы Стәрлетамаҡ төҙөлөш, сәйәсәт һәм хоҡуҡ колледжы итеп үҙгәртелә. Колледж Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы ведомство ҡарамағында булған юридик шәхес булып тора. Колледждың функцияларын тормошҡа ашырыуҙы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы ойоштора. Белгестәр әҙерләү 7 һөнәр буйынса төп профессиональ белем биреү программаһын һәм юғары әҙерлек кимәлен әҙерләү менән тормошҡа ашырып,  дөйөм һәм урта (тулы) дөйөм белем биреү көндөҙгө һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса үтәлә:
Коллдеждың матди-техник базаһы
Бөгөн колледж — юғары кимәлдәге урта профессиональ белем биреүҙең күп профилле дәүләт белем биреү учреждениеһы үҙенең матди -техник базаһы менән: ике уҡыу корпусы, уҡыу-производство оҫтаханалары, спорт һәм тренажер залдары, ятағы бар.
Студенттар өсөн китапхана, ашхана, буфет, медицина пункты, психологик бушаныу кабинеты. Компьютерҙар менән йыһазландырылған үҙәк эшләй, (интернет селтәренә инеү мөмкинлеге булһа ла ғәмәлдә ҡулланылмай)
Колледжда студенттарҙы «ВС» категорияһына водителдәр һөнәренә өйрәтеү һәм квалификацияһын алыу өсөн үҙенең автопаркы бар (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса уҡыу хаҡы 6500).
Ғилми-тикшеренеү эше
Колледж уҡытыусылары  республика һәм төбәк-ара фәнни-практик конференция эшендә әүҙем ҡатнаша. Уҡытыусылар етәкселегендә фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән студенттарҙың ғилми йәмғиәттәре эшләй.
Студенттар өйрәнгән дисциплиналары буйынса Бөтә Рәсәй, төбәк һәм республика олимпиадаларында һәм бәйгеләрҙә ҡатнаша, призлы урындар яулай. 2006 йылда студент төҙөүселәр  командаһы Башҡортостанды күрһәтеп, Ҡазан ҡалаһында, ә һуңынан Брянск ҡалаһында  үткән һуңғы этабында  Бөтә Рәсәй олимпиадаһында I урынды яулай. 2007 йылда студент төҙөүселәр командаһы Республика олимпиадаһында  I урынды һәм Липецк ҡалаһында үткән Бөтә Рәсәй олимпиадаһында 4-се урынды яулай.
Практик өйрәтеү
Производство практикаһын үткәреү өсөн колледж производство оҫтаханаларын, гараж, автодром, компьютер кластарын файҙалана. Уҡытыу-практик дәрестәрҙе юғары квалификациялы производствоға өйрәтеү оҫталары, колледж уҡытыусылары үткәрә. Производство практикаларының төп  базалары булып предприятиелар тора: «Сода» асыҡ акционерҙар йәмғиәте,  «Ишимбайстрой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, Стәрлетамаҡ ҡалаһының эске эштәр идаралығы,  «Строймеханизация» тресының асыҡ акционерҙар йәмғиәте.
Колледжды тамалау тураһында диплом  менән бергә уҡыуҙы тамамлаусылар эшсе һөнәре алыу тураһында таныҡлыҡ та ала: «ВС» категорияһы водителе, штукатурсы, балта оҫтаһы, ташсы, малярсы, бетонсы, экскаваторсы, бульдозерсы.
Тәрбиәүи эштәр
Популярлыҡ менән  вокал ансамбле, студент театры «Тиҫтер», бейеү коллективтары,  «Һигеҙенсе проспект» КВН командаһы файҙалана.
Колледждың үҙешмәкәр сәнғәт  коллективтары  ҡала һәм республика бәйгеләрендә еңеүсе  була, грамота, дипломдар менән бүләкләнә. Колледжда студенттарҙың үҙидара системаһы булдырылған. Үҙидара советы ағзалары ай һайын «Студенческий вестник» гәзите сығара, ижади эштәр күргәҙмәһе ойоштора.
Тарихы
Стәрлетамаҡ төҙөлөш техникумын булдырыу факты  ҡалала туранан-тура  «Стерлитамакстрой» базаһы тресының эшмәкәрлеге менән бәйле.
Беренсе студенттар  йыйылмаһы 60 кеше тәшкил итә. Техникумдың үҙ  бинаһы булмай, дәрестәр  5-се һәм 21-се мәктәп биналарында үтә. Аҙаҡ,  2 йылдан һуң   «Стерлитамакстрой» тресы техникум бинаһы итеп үҙенең иҫке клубын бирә. Был бина трест эшселәре ярҙамы менән ҡайтанан планлаштырыла, үҙгәртелә, һәм техникумдың яңы корпусы төҙөлгәнгә тиклем шунда шөғөлләнәләр.
1953 йылдың 1 ғинуарынан  директор вазифаһын башҡарыусы, ә 1953 йылдың 28 ғинуарынан техникум директоры итеп «Стерлитамакстрой» трестынан  күсереү тәртибендә Варшавский Я.В. тәғәйенләнә, ул 1956 йылдың 28 июленә тиклем эшләй.
Барлыҡҡа килеүенең тәүге йылдарында техникумда штатлы уҡытыусылар, лаборатория, оҫтаханалар, кабинеттар, хатта дәреслектәр ҙә булмай. Улар тик ике-өс йылдан һуң ғына килә башлай, ләкин уларҙы урынлаштырырға урын булмай.
1957 йылда  станоктар төҙөү техникумы тапшырыла, яңы«Станоктар төҙөү» һөнәре  индерелә.
1957 йылдың июлендә Григорий Иванович Тимофеев техникум директоры итеп тәғәйенләнә, ул 1973 йылға  тиклем 16 йыл  директор булып эшләй.
Харзинка
Харзинка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагодоща йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дәрзаманов Йәүҙәт Харис улы
Дәрзаманов Йәүҙәт Харис улы; Йәүҙәт Дәрзаман (Җәүдәт Харис улы Дәрзаманов; Җәүдәт Дәрзаман; 13 октябрь 1945 йыл) — татар радиожурналисы, шағир һәм прозаик. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Сажиҙә Сөләймәнова исемендәге премия лауреаты (2009).
Биографияһы
Йәүҙәт Дәрзаман 1945 йылдың 13 октябрендә Татар АССР-ының Лениногорск районы Сугышлы ауылында тыуған. 1972 йылда Ҡазан дәүләт университетын тамамлай. Татарстан радиокомитетында — мөхәррир, 1987—1994 йылдарҙа «Ялҡын» журналы редакцияһында баш мөхәррир була. Хәҙерге ваҡытта Татарстан радиоһында әҙәбиәт-сәнғәт тапшырыуҙарының шеф мөхәррире булып эшләй.
Йәүҙәт Дәрзамандың беренсе шиғырҙары район гәзитендә, "Яшь ленинчы"ла (хәҙер «Сабантуй») донъя күрә. 1975 йылда — «Илтабар» исемле әкиәттәр йыйынтығы, 1977 йылда «Солдат булдым» тигән шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Һуңыраҡ уның «Гөлназ мәктәпкә бара», «Безнең әлифба», «Күзле кычыткан», һ.б. ошондай егермеләп китабы донъя күрҙе. Йәүҙәт Дәрзаман шиғырҙары мәктәп дәреслектәренә лә керетелгән.
Хадыта-Яха (йылға)
Хадыта-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/155 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 222 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Копылов Василий Данилович
Копылов Василий Данилович (15 июнь 1921 йыл — 1 апрель  1966 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк бригадаһының мотоуҡсылар отделениеһы командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Василий Данилович Копылов 1921 йылдың 15 июнендә Үҫәргән кантоны Алексеевский утарында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. Алты класс тамамлаған. Йылайыр игенселек совхозында (Башҡортостан) бухгалтер булып эшләй.
1939 йылда Башҡорт АССР-ының Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында — 1941 йылдың авгусынан, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Воронеж фронттарында һуғыша. Яралана.
178-се танк бригадаһының (10-сы танк корпусы, 40-се армия, Воронеж фронты) мотоуҡсылар отделениеһы командиры комсомолец Копылов В. Д. Днепр йылғаһы аша сыҡҡан саҡта айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
Һуғыштан һуң Силәбе ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1966 йылдың 1 апрелендә вафат була. Силәбеләге Успенский (Цинк) зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
«1943 йылдың 23 сентябрендә В. Д. Копылов беренселәр иҫәбендә украин хуторы Монастырёк янында (хәҙерге Киев өлкәһендәге Кагарлыҡ районы Ржищев ҡала тибындағы ҡасаба) Днепрҙы йөҙөп аша сыға. Ҡыйыу отделение командиры булған подразделение ике тәүлек эсендә өс дошман һөжүмен кире ҡаға. Бер нисә совет һалдатына ҡаршы гитлерсылар дүрт танк, ике штурмлау орудиеһы һәм пехота батальонын ташлайҙар. Сержант Василий Копылов шәхсән үҙе бер штурмлау орудиеһын юҡ итә. Яу яланында етмеш ике яралы һәм ҡырҡ ете һәләк булған фашист ятып ҡала».
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 10 ғинуарында указына ярашлы командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн сержант Копылов Василий Данилович «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була, уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2356) тапшырыла.
Кесе Индоманка
Кесе Индоманка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Индоманка йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Евсеева Чесноковка
Евсеева Чесноковка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Берл Лазар
200px|thumb|Берл Лазар, 2014 Берл Лаза́р (тулы исеме Шломо Дов-Бер Пи́нхос Лаза́р) – Рәсәйҙең Баш раввины (РЙОФ). 2005 йылдың Сентябрь (Һарысай) айынан – Рәсәй Федерацияһының Йәмғиәт Палатаһы ағзаһы.
Евсеева Чесноковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Индоманка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берл Лазар
Биографияһы
1978 йылдан башлап Нью-Джерси ҡалаһындағы раввин колледжында уҡый.1982 йылдан 1988 йылғаса Нью-Йорктағы "Томхей Тмимим" ешиваһында уҡығандан һуң, даян титулын ала.
Евсеева Чесноковка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берл Лазар
Биографияһы
1990 йылдың Сентябрь (Һарысай) айынан – Марьина Роща синагогаһы раввины.
1999 йылдан башлап, Берл Лазар – Рәсәйҙең Баш раввины.
Латыш исемдәре
Латыш исемдәре — латыштар араһында һәм Латвия территорияһында таралған исемдәр. Европа халыҡтарының күпселек вәкилдәренең исемдәренә хас булғанса, латыш исемдәре ике төп элементтан: шәхси исеме һәм фамилияһынан тора. Ғәҙәттә, исемде фамилия алдынан яҙалар; кире тәртибе тулыһынса тиерлек алфавит буйынса тәртипкә килтерелгән исемлектәрҙә һәм белешмәләрҙә (шул иҫәптән классик энциклопедия мәҡәләләре башында) ҡулланыла. Был ике компоненттан тыш бер йәки, һирәгерәк, бер нисә «уртаса исем» ҡулланыла. Латыштар атаһының исемен ҡулланмай, әммә йыш ҡына латыштар хаҡындағы рус телле сығанаҡтарҙа (Ва́лдис Эйженович (Евге́ньевич) Пельш, Ла́йма Станисла́вовна Ва́йкуле һ . б.) ҡулланыла. Латыш халҡының төрлө тарихи үҫеш осорҙарында латыш исемдәре мөһим үҙгәрештәр кисергән. Рус телле латвийлыларҙың исем традициялары ысын латыштарҙыҡынан айырылғанын иҫәпкә алырға кәрәк, һәм бер нисә суд дәғүәһенән һуң, бойондороҡһоҙ Латвия ҡануниәте быны танырға мәжбүр була, һәм хәҙер паспортта үҙ фамилияһын һәм атаһының исемен тарихи яҙыу (латиница) менән күрһәтергә мөмкинлек биргән мәжбүри булмаған графа бар.
Мәжүси һәм христиан исемдәре
Килеп сығышы буйынса латыш исемдәре уны йөрөтөүсем кешенең дәрәжәһенә ҡылыҡһырлама бирә: Мирдза (mirdzēt — ялтырау), Дзинтарс (Dzintars — ), Дзидра (dzidrs — сағыу, үтә күренмәле, саф), Илга (ilgas — хыял), Лига (liegs — наҙлы, еңел). Латыштарҙың сағыштырмаса һуң христианлашыуы латыш мифологияһы менән бәйле бер нисә исемдең һаҡланып ҡалыу мөмкинлеген биргән — Лайма (Laima) — бәхет алиһәһенең исеме. Билдәле бәйләнеш — Ышаныс, Өмөт, Мөхәббәт — латыш телендә шулай яңғырай: Тициба (Ticība), Цериб (Cerība), Милестиба (Mīlestība).
Исем һайлауҙа латыштарҙың дини традицияһы, нигеҙҙә, лютеранлыҡ һәм, бер аҙ, католицизм ҙур роль уйнай. Христиан дине таралыу менән бергә (XIII быуаттан башлап) Латвияға һәм латыш теленә күп европа (нигеҙҙә) христиан исемдәре эләккән. Латыш ерлегендә улар үҙенсәлекле яңғырашҡа эйә — Екаб (Яков), Кристап (Христофор), Кришьян (Христиан), Язеп (Иосиф), Даце (Доротея), Илзе (Елизавета).
Исемдәрҙең һәм фамилияларҙың ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ формалары
Рус теле кеүек,латыш теле яҡшы үҫешкән род категорияһын һаҡлай, һәм был исемдәрҙә һәм фамилияларҙа сағылыш таба. Латыш ир-ат исемдәренең типик үҙенсәлеге — -с (- 's) (Айварс), -ис (Илгонис) йәки -ул (Эджус; әлеге ваҡытта бындай ялғаулы исемдәр һирәк) ялғауҙары; башҡа телдәрҙән үҙләштерелгән исемдәрҙә лә бындай ялғауҙар бар — Андрейс, Якобс. Латыш фамилиялары, урыҫтарҙыҡы кеүек, ғаилә ағзаһының енесенә ҡарап, ике формалы (Иванов — Иванова менән оҡшашлыҡ буйынса Озолс — Озола). Был һыҙаттар балт-славян халҡын бөтә ғаилә ағзалары ла фамилияның бер формаһына ғына эйә фин-уғыр һәм герман халыҡтарынан айыра. Рус телендәге кеүек үк, ҡайһы бер фамилиялар, уны йөрөтөүселәрҙең енесенә бәйле үҙгәрмәй; был осраҡта фәҡәт төбәү килештең ялғауы ғына үҙгәрә (кемгә?) — мәҫәлән, Robert 's Egle → дат. Robertam Eglem; Inta Egle → дата. Intai Eglei.
Һуңғы йылдарҙағы тенденциялар
1920-се йылдарҙан башлап көнбайыш европа исемдәренең образлы һәм өнлө ассоциация һәм/йәки вариациялары нигеҙендә (Мелита, Анита һ. б.) формаль рәүештә генә айырым исем булып һаналған төрлө яһалма исемдәргә мода барлыҡҡа килә. Һуңғы йылдарҙа Латвияла ысын латыш исемдәренең популярлығы кәмей; ҡайһы бер эксперттарҙың фекере буйынса, был тенденцияның сәбәбе булып ҡатын-ҡыҙҙарҙың модаға эйәреүе тора. Бынан тыш, совет осоронда латыш исемдәре социалистик системаға протест формаһы булһа, хәҙер был мотивация юғалған. Латвия гражданлыҡ һәм миграция эштәре буйынса идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, Лиега, Метра, Ликсма, Велдзе, Тейка, Мирта, Индрикис, Друвис һәм Дзинтарс юғалыу ҡурҡынысы аҫтында тора. Мәҫәлән, 2010 йылда Латвияла дүрт кеше генә Аусмис исемен йөрөткән.
Һылтанмалар
[http://www.ejonok.ru/names/%D0%9B%D0%B0%D1%82%D1%8B%D1%88%D0%B8 Имена народов мира. Латыши]
Һарыш (Мәләүез районы)
Һарыш (Сарышево) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 406 кеше. Почта индексы — 453872, ОКАТО коды — 80241875001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (88 %) йәшәй.