cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татар-Олҡан
Тарихы
Ауылда башлыса типтәрҙәр, башҡорттар, сыуаштар йәшәгәндәр. Марк Григорьев етәкселегендәге сыуаштар 15 ир-ат иптәштәре менән (Ҡаҙан губернаһы Ядрин өйәҙендә тыуғандар) 1834 йылдың 5 мартындағы ҡабул итеү хаты менән ауылға индереләләр. Уларҙың килгән урындары ла билдәле: Ҡазан губернаһының Ядрин өйәҙенән Әлкә (шулай уҡ «Караево ла»), Йәнмурҙа (шулай уҡ «Утәй»). Ауылдың керҙәш халҡы шулай формалашҡан. Бында аҫабалар булмаған. Типтәрҙәрҙең этник сығышы билдәһеҙ. Байтаҡ ваҡыт үткәс, хеҙмәт итеүсе татарҙар типтәрҙәр составына инә. Сыуаштар дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламынан булғандар, 1862 йылда крепостнойлыҡты бөтөрөү тураһындағы манифест баҫылып сыҡҡандан һуң, улар 1870 йылда 3-4 саҡырым алыҫлыҡта 40 ир-ат һәм 52 ҡатын-ҡыҙ булған 15 ихатанан торған үҙ тораҡ пунктын булдыралар. 1905 йылда был ауылдар исемдәре менән дә айырылалар: татар Олҡаны һәм сыуаш Олҡаны. 1920 йылда улар хәҙерге кеүек атала: Татар-Олҡан һәм Сыуаш-Олҡан. 1905 йылда Сыуаш-Олҡанда 35 йортта 110 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ йәшәй, 1920 йылда 49 ихатала — 122 ир-ат һәм 123 ҡатын-ҡыҙ сыуаш булған. Бында XIX быуат аҙағынан башланғыс училище булыуы билдәле.
Совет осоронда ауылға күрше бәләкәй ауылдарҙа йәшәүселәр ҙә күсенәләр, сөнки уларҙа тейешле инфраструктура булмай — әлеге ваҡытта был тораҡ пункттар даими йәшәгән халыҡһыҙ һаналалар (Сулпан, Һалҡыншишмә).
Ололарҙың һөйләүҙәре буйынса революцияға тиклемге осорҙа ауылда 3 мәсет һәм мәҙрәсә булған, Улар тирәләй мәхәлләләр барлыҡҡа килә: беренсеһе — үҙәк мәсет мәхәлләһе, икенсе мәхәллә «Әпеш» исеме менән (тирмәне ауыл ситендә урынлашҡан тирмәнсе исеменән алынған) ауыл осонда, өсөнсөһө — Мичурин урамындағы күл эргәһендә урынлашҡан. Үҙәк һәм күл буйындағы мәсеттәрҙән көнбайыштараҡ ауылдың «Сатра» тип аталған (ауылдың икенсе өлөшөндә урынлашҡан терәкле бағана — "сатыр бағана"нан ҡыҫҡартып алынған) осо торған, ә көнсығышта — «Әпеш» осо. Хәҙерге ваҡытта бер ағас мәсет бар (революцияға тиклемге үҙәк мәсет урыны эргәһендә яңынан төҙөлгән, мәсеттең элекке урынында фельдшерлыҡ пункты урынлашҡан). Әгәр революцияға тиклемге осорҙа ауылда мәҙрәсә булһа, совет осоронда беренсе башланғыс мәктәп 1919 йылда Нәғим Ғөбәйҙуллин йортонда асыла, 1920 йылда беренсе мәктәп бинаһы төҙөлә (уҡыу ғәрәп, һуңыраҡ латин графикаһы буйынса алып барыла). Тәүге уҡытыусылары Нәғим ағай, Сәйетов, Шәрипов, Сажиҙә Бәширова.
Хәҙерге осор
Ауылда башҡорттар, татарҙар йәшәй. Халыҡ «Уңыш», «Ҡоштар донъяһы», «Камила» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттәрҙә, «Росинка» крәҫтиән-фермер хужалығында эшләй. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, «Рәсәй почтаһыһы» бүлексәһе, Татар-Олҡан Рәсәй һаҡлыҡ банкы бүлексәһе бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һалҡыншишмә йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Оло Созим (Волосница ҡушылдығы)
Оло Созим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моцамета
Mоцамета (მოწამეთა) - Грузияла монастырь комплексы, Имеретия төбәгендә, Кутаиси үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай яҡынса 6 км алыҫлыҡта ята. Монастырь ҡаяла урынлашҡан.
Тарихы
Уның исеме VIII быуатта баҫҡынсы ғәрәптәрғә ҡаршы ихтилал ойошторған  ағалы-ҡустылы кензәдәр Давид һәм Константин менән бәйле. Ихтилал баҫтырылғас, кенәздәр әсирлеккә алына. Ғәрәп шаһы уларға христианлыҡтан баш тартып, ислам ҡабул итеүҙе талап итә. Әммә береһе лә был тәҡдимгә риза булмай, уларҙы туғыҙ көн буйы язалайҙар һәм кәүҙәләрен йылғаға ташлайҙар. Риүәйәткә ярашлы ағалы-ҡустылы кенәздәрҙең кәүҙәләрен арыҫландар эләктереп ала һәм Гелати монастырына күсерә. Һуңынан Православие сиркәүе уларҙы изгеләр рәтенә индерә, ә XI быуатта Грузия батшаһы  Баграт IV  улар хөрмәтенә ғибәҙәтханаға нигеҙ һала 1923  йылда большевистик йәшерен полициялар Давид һәм Констандиндың кәүҙәләрен Гелати монастырынан Кутаиси музейына килтерергә уйлай, әммә был шундай шау-шыуҙы тыуҙыра, ҡомартҡыларҙы тиҙ арала кире ҡайтаралар һәм улар һаман монастырҙарҙа һаҡлана
Риүәйәт
Риүәйәткә ярашлы, Моцамета монастыры һәм Гелати монастыры араһында һуғыш ваҡытында ҡулланылған йәшерен үтеп йөрөү урыны бар
4 июль
4 июль — григориан стиле буйынса йылдың 185-се (кәбисә йылында 186-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 180 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Валава
Валава — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2137/7 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Бижады
Бижады — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Валава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бижады
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Цхмориси күпере
Цхмориси күпере — Грузияла Аджарияның Кеда муниципалитетындағы Цхмориси ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан  Аджарисцкали йылғаһы аша урта быуат таш күпере.
Тасуирламаһы
Цхмориси күпере 1895 йылда ташҡындан  емерелә. Бөгөн күперҙең терәге йылғаның һул яғында урынлашҡан.
Люлик
Люлик — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нярга йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Шуамта
Иҫке Шуамта — Телави муниципалитетының грузин православие монастыры, урманда, ҡаланан 7 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Монастырь комплексы үҙ эсенә христиан архитектураһының V  быуат базиликаһын, VII быуат көмбәҙле ғибәҙәтханаһын, Мцхета тәреһен ала; Базиликаның көнсығыш фасады бөтөнләй яҫы. Көньяҡ һәм төньяҡ стенала ҡапҡалар бар һәм унан аша үтәнән-үтә ҡорамды үтергә мөмкин. Был ҡорам бик бәләкәй һәм бик ябай, шуҡа күрә ниндәйҙер архитектура үҙенсәлектәренә эйә түгел. Әммә бер детале бар - был уның бағаналар рәүешендәге алтарь бүлгеләре. Ул ғәжәйеп, сөнки VI быуаттан шулай итеп алтарь нишаларын биҙәй башлағандар. Һуңынан бағаналар араһына иконаларҙы урынлаштыра башлағандар. Ә Шуамта базиликаһы үҙгәрмәгән һәм VI быуат интерьерын һаҡлап ҡалған. Ҙур кәмбәҙле ҡорам Джвари ҡорамының теүәл күсермәһе. VII быуаттың көмбәҙле бәләкәй сиркәүе классик тетраконх. Планы шулай уҡ сатраш типта, әммә мөйөш бүлмәләр юҡ. Өс сиркәү ҙә һуйырташтан төҙөлгән. XVI быуатта иҫке Шуамта монастыры бушап ҡала. Кахетин батшаһы Леван II (1520-1570) ҡатыны Тинатин Гуриели Шуамтала яңы монастырь төҙөй. Яңы төп сиркәү кирбестән төҙөлә, тәре-көмбәҙле була, эстән биҙәлә. Комплекс үҙ эсенән манараны һәм башҡа биналарҙы һәм унан аша ҡорамҡа үтәнән ала.
Кукулиева Калерия Васильевна
Кукулиева Калерия Васильевна  (30 август 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй халыҡ кәсептәре рәссамы, Палехский биҙәктәре өлкәһендәге белгес. 1966 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1996). РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1980) һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ (1999) рәссамы.
Биографияһы
Калерия Васильевна Кукулиева 1937 йылдың 30 авгусында Иваново ҡалаһында рәссамдар ғаиләһендә тыуған, боронғо Палех рәсем сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе И. И. Зубковтың (1883—1938) ейәнсәре, РСФСР-ҙың РС ағзаһы (1934).
1952 йылдан алып 1957 йылдар буйына К. В. Кукулиева А. М. Горький исемендәге Палех художество училищеһында уҡый, уның уҡытыусылары Ф. А. Каурец, А В. Котухин, М.. И. Шемаров, Д. Н. Буторин һәм А. В. Борунов була.
1957 йылда К. В. Кукулиева СССР Художество фондының Палех художество-производство оҫтаханаһында эшләй башлай. К. В. Кукулиева әҫәрҙәренең төп темаһы — фольклор, революция, заманса жанрҙар һәм дин тематикаһы.
1958 йылда В. К. Кукулиева ире Б. Н. Кукулиев менән бергә театр-декорацияһы һәм китап иллюстрациялары һынлы сәнғәте менән шөғөлләнә («Садко» (1974), «Сын России» (1981), «Красная строка», «Руслан һәм Людмила» (1983), «Жизнь Иисуса Христа в красках палеха» (1995), иконалар яҙа . Борис һәм Калерия Кукулиевтарҙың китап графикаһындағы иң мөһим эштәренең береһе — «Здравствуйте, братушки» китап иллюстрацияһы Болгарияны ғосман иҙеүенән иазат итеүҙең 100-йыллығына арналған. Улар бер бөтөн монументаль әҫәр ижад итә, ул урыҫ-болгар дуҫлығының апофеозы булып тора. Был әҫәре өсөн 1978 йылда К. В. Кукулиева Болгарияның I дәрәжә «Кирилл һәм Мефодий» ордены менән бүләкләнә.
Б. Н. Кукулиев етәкселегендә һәм туранан-тура К. В. Кукулиеваның ҡатнашлығында Иваново пионерҙар һарайының балет бүлмәһе (1962), Иваново өлкәһенең Мугреево пионер лагеры (1966), Обнинскиҙың банкет залы «Руслан һәм Людмила» темаһына(1978), Кемерово өлкәһе Белово ҡалаһының пионерҙар һарайында «Гайдар бүлмәһе» биҙәлә (1986).
1958 йылда К. В. Кукулиева төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1975 йылда үҙ эштәре өсөн — «Искусство книги» Бөтә Рәсәй конкурсының тәүге китап баҫыусы Федоров Иван дипломы менән бүләкләнә, 1977 йылда — Халыҡ-ара китап күргәҙмәһенең Ҙур Алтын миҙалына лайыҡ була.
К. В. Кукулиева 1966 йылда РСФСР рәссамдар союзы ағзаһы булып һайлана (1991 йылдан алып Рәсәй художниктар союзы).
1980 йылда В. К. Кукулиеваға РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы исеме, ә 1999 йылда — Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы исеме бирелә.
Бирҙеғол
Бирҙеғол (Бердагулово) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 240 кеше булған. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Тарихы
1795 йылда V рәүиз ваҡытында Бирҙеғол ауылында 10 йортта 34 ир-ат һәм 22 ҡатын-ҡыҙ асыҡлана. ХlХ быуат уртаһында 27 йортта 214 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда 49 йортта 264 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусы Һөйәрғол Бирҙеғоловтың 1771—1836 йылдарҙа йәшәгән улы билдәле. Малсылыҡ — башҡорттарҙың төп шөғөлө. 10 майҙан алып 1 сентябргә тиклем Һары Байтал, Инйәр, Ҡуҙы Йылға, Кесе Инйәр йылғалары буйлап йәйләүҙә булғандар. 1834 йылда 167 кешенең 80 аты, 50 һыйыры, 100 һарығы, 60 кәзәһе булған. Уларҙың шулай 10 умартаһы, 12 солоғо теркәлгән.
1996 йылдың 1 ғинуарына тиклем бөтөрөлгән Татлы ауыл советына ҡараған.
Этимологияһы
Ауыл атамаһы антропономик. Атамаһы шәхси башҡорт исеме Бирҙеғол исеме менән бәйле. Ауылға нигеҙ һалыусы Илмәш старшина тоҡомо Бирҙеғол тип һанайҙар.
2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләй. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.
Хәҙерге осор
1998 йылда ауылда «Шәһиҙә» мәсете төҙөлә. Мәсет төҙөтөүҙе ошо ауылда тыуып үҫкән Планета (Йыһаниә) Козлова юллап сыҡҡайны, ул ауылдаштарҙан аҡса йыйыу, мәсетте төҙөтөү эшендә әүҙем ҡатнашты. Хәҙер бында дини байрамдар, йома намаҙҙары, никахтар үткәрелеп тора.
2016 йылда ауыл үҙенең 240 йыллығын билдәләне. Ауылда бер нисә йыл «Ҡатай ырыуы йәштәре» байрамы үткәрелә. Был күркәм йолаға башланғысты Башҡортостандың мәҙәниәт министры урынбаҫары Рәнис Алтынбаев һала.
Оло Созим (Нырмыч ҡушылдығы)
Оло Созим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Махо күпере
Махо күпере — Грузияның Аджария республикаһындағы Махосцкали йылғаһы (Чорохи йылғаһының һул ҡушылдығы) аша аркалы урта быуат таш күпере Махо ауылында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Күперҙең аркаһы түңәрәк формала. Күперҙең оҙонлоғо 15,80 м, уртаһында киңлеге 2 м, остарында — 2,14 м тәшкил итә.
Күперҙең һыу өҫтө кимәленән бейеклеге 3,60 м, яндауырҙарының киңлеге 0,5 м тәшкил итә. Күперҙең бейеклеге 0,8 м.
Аркаһы яҡшы шымартылған квадрат таштарҙан, ә инеү урынында яҫы таштарҙан һалынған.
Мөғтәбаров Ләбиб Фәтих улы
Мөғтәбаров Ләбиб Фәтих улы (10 ғинуар 1928 йыл — 26 март 2008 йыл) — рәссам, 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1983).
Биографияһы
1963 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтында һынлы сәнғәт факультетын тамамлай. Өфө ҡалаһында опера һәм балет театры өсөн «Башҡортостандың халыҡ сәнғәте» фрескаһы рәссамдың диплом эше булып тора.
1968 йылдан СССР рәссамдар союзы ағзаһы (РФ), 1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
2008 йылдың 26 мартында Өфөлә вафат була.
маркетри техникаһында күп эшләй. Уның башҡорт милли мәҙәниәтенә, ауылға, ундә йәшәгән кешеләрҙең хеҙмәтенә, халыҡ ижадына бағышланған картиналары баш ҡала ҡунаҡханалары һәм вокзалдар интерьерын биҙәй. Ҙур полотноларҙа «ҡырыҫ» стилдә төшөрә. Олоғая бара уның эштәре йомшаҡ һәм хатта декоратив һыҙаттар ала.
Рәссамдың картиналары М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында (Өфө), Өфөлә Башҡортостан Республикаһының Милли музейында, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында (Өфө) һаҡлана.
Күргәҙмәләре
1964 йылдан алып республика, декада, зона, төбәк-ара, Бөтә Рәсәй, Бөтә Союз һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Зорина Людмила Александровна
Зорина Людмила Александровна — СССР һәм Рәсәй актёры, Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1999).
Биографияһы
Зорина Людмила Александровна 1941 йылдың 1 майында Саратовта тыуған.
1959 йылда Зорина Людмила Александровна Һарытау театр училищеһына уҡырға инә. Зорина училищеның өсөнсө курсы нда уҡыған саҡта үҙенән бер курс түбән уҡыған Олег Янковский менән таныша. Тиҙҙән улар өйләнешә. 1964 йылда театр училищеһын (педагогы — Г. А. Василевский) тамамлағандан һуң, Зорина Людмила Александровна Һарытау драма театрына ҡабул ителә һәм тиҙҙән театҙың йондоҙона әйләнеп китә. 10 йыл эсендә актриса Һарытау театрында 50 спектаклдә үҙәк ролдәрҙе уйнай. Зорина Людмила Александровна 1974 йылда ире Олег Янковский менән бергә Мәскәүҙең Ленком театры труппаһына күсә.
Беҙәк
Беҙәк (Бзяк) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 453550, ОКАТО коды — 80211849002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Этимологияһы
Ауылдың исеме шул исемдәге йылға исеменән алынған. Беҙәк - ике һүҙҙән яһалған атама: бейек+үҙәк.
Мәзитов Харис Ғиматдин улы
Мәзитов Харис Ғиматдин улы (1909 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән сержант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводы командиры ярҙамсыһы.
Биографияһы
Харис Ғиматдин улы Мәзитов 1909 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Үрге Яйыҡбай ауылында тыуған тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы 1-се эскадроны взводында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә (хәҙер Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Тербуны районы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Яугирҙың һуңғы төйәге Икенсе Тербуны ауыл биләмәһендәге туғанлыҡ ҡәберлегендә. Кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар исемлегендә Яйыҡбай ауылында йәшәгән яугирҙың ҡатыны Мәзитова Рәбиға күрһәтелгән.
Хәтер
1949—1950 йылдарҙа Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры туғанлыҡ ҡәберендә ерләнә. Ҡәберлек өҫтөндә таш һәйкәл — дүрт ҡырлы киҫелгән пирамида ҡуйыла. 1961 йылдың 2 майынын 11 майына тиклем обелиск янында теҙ сүккән яугир скульптураһы ҡуйыла. 2018 йылдың 10 ноябрендә Башҡорт милли-мәҙәни «Аҡ тирмә» төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында ҡәберлектәге һәйкәл яңыртыла: гипсобетон статуя урынында Урал оҫталары ижад иткән бронза һалдат фигураһы ҡалҡа, яңы обелискиҙа дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙылды.
Һылтанмалар
— [http://112bkd.ru/index.php/component/content/article/21-lichnyj-sostav-divizii/bukva-m/1047-mazitov-kharis-gimatdinovich-2?Itemid=104 МАЗИТОВ Харис Гиматдинович. Шаймуратовцы] — [https://terbuny.org/images/stories/documents/raznoe/112_spisok_pogibshih_2017.04.19.pdf Список потерь. 2 Тербуны. Братское захоронение]
Лупан Андрей Павлович
Андре́й Па́влович Лупа́н (1912 — 1992) — молдаван, совет яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Молдавия ССР-ының халыҡ яҙыусыһы (1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982). 1956 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
Андрей Лупан 1912 йылдың 15 февралендә Мигулены ауылында (хәҙерге Молдова Республикаһының Шолданешты районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1930 йылдарҙа Бессарабияның СССР-ға ҡушылыуы өсөн күмәк хәрәкәттә ҡатнаша, йәшерен Румын коммунистар партияһы сафына (1933) һәм Коммунистик йәштәр союзына инә, революцион хәрәкәт ағзаһы. БессарабияӨөлкә комитетының демократик азатлыҡты яҡлау блогы сәркәтибе итеп һайлана. Хотиндан буласаҡ яҙыусының ҡатыны Рахиль (Рая) Гершевна Криворук та йәшерен коммунистик хәрәкәт ҡатнашсыһы була. 1941 йылда, Молдавия Совет Социалистик Республикаһы төҙөлгәндән һуң, Кишинёв ауыл хужалығы институтының агрономия факультетын тамамлай. 1932 йылда яҙыша башлай. Революцион хәрәкәттә ҡатнашыу Лупандың ижадында сағылыш таба. Беренсе «Шиғырҙар» йыйынтығы 1947 йылда баҫылып сыға; автор молдаван ауылы тормошо, һуғыш йылдары ваҡиғалары тураһында яҙа. Аҙаҡ «Балладаға инеш» (1954), «Мастер-ижад итеүсе» (1958), «Ер ағайы» (1959), «Ҡунаҡсыллыҡ ҡануны» (1966) һәм башҡа йыйынтыҡтары донъя күрә. «Яҡтылыҡ» пьесаһы (1948) молдаван ауылдарында коллективлаштырыу осоро ваҡиғаларына арналған. Лупан — очерктар һәм әҙәби-тәнҡит мәҡәләләр авторы. А. С. Пушкиндың, Лермонтовтың, Н. А. Некрасовтың, В. В. Маяковскийҙың, А. Т. Твардовскийҙың, Т. Г. Шевченконың, Янка Купаланың һ.б. әҫәрҙәрен молдаван теленә тәржемә итә. Молдавия ССР-ының Фәндәр академияһы академигы (1961). МССР Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе (1946—1962), СССР Яҙыусылар союзы сәркәтибе (1959—1971). 4—5-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты; 2-3-сө, 6-сы һәм 7-се саҡырылыш Молдавия Юғары Советы депутаты. Андрей Лупан 1992 йылдың 24 авгусында вафат була.
Кесе Берёзовая (Пайдугина ҡушылдығы)
Кесе Берёзовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының уң ярына тамағынан 331 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәрмүш
Бәрмүш (Бермуш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Оло Чабес
Оло Чабес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Бәрмүш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Оло Чабес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Кислород
Кислородтың башҡа аллотропик формалары ла бар, мәҫәлән озон — нормаль шарттарҙа үҙенә генә хас еҫле өс кислород атомынан торған зәңгәр төҫлө газ (формулаһы O3).
Асылыу тарихы
Рәсми рәүештә кислородты 1774 йылдың 1 августында инглиз химигы  Джозефом Пристли терегөмөш оксидын герметик һауытты тарҡатыу юлы менән асҡан тип иҫәпләнә (Пристли көслө линза ярҙамы менән ҡояш нурҙарые был ҡушылмаға й-нәлткән).
Тик Пристли башта яңы ябай матдә асҡан икәнен аңламаған, ул һауаның бер өлөшөн айырып алдым тип уйлаған («флогистон айырылған һауа»). Үҙенең асышы тураһында күренекле француз химигы Антуан Лавуазьеға хәбәр итә. 1775 йылда А. Лавуазье кислород бик күп матдәләр составында. шулай уҡ һауаның бер өлөшө һәм кислоталар составында булыуын билдәләй.
Бер нисә йыл алдараҡ (1771 йылда) швед ғалимы Карл Шееле кислородты айырып алған. Ул селитраны көкөрт кислотаһы менән ҡыҙҙырған, бүленеп сыҡҡан азот оксидын тарҡатҡан. Шееле был газды «утлы һауа» тип атай һәм үҙенең асышы тураһында 1777 йылда сыҡҡан китапта хәбәр итә (китап һуңыраҡ сыҡҡан өсөн Пристли кислородты асыусы булып һанала). Шееле үҙенең асышы тураһында француз химигы Лавуазьеға хәбәр итә.
Терегөмөштө окислау һәм артабан уны оксидтарға тарҡатыу буйынса Француз ғалимы Пьер Байендың нәшер ителгән хеҙмәттәре кислород асышында мөһим этаптар булып тора.
Пристли һәм Шееле хеҙмәттәре менән танышҡас А. Лавуазье яңы асылған газдың тәбиғәтен аңлай. Уның был хеҙмәте ҙур әйәмиәткә эйә була, сөнки ул заманда хөкөмлөк иткән химия үҫешен тотҡарлаусы флогистон теорияһы ҡолатыла. Лавуазье төрлө матдәләрҙе яндырып барлыҡҡа килгән элементтарҙы үлсәп тәжрибәләр үткәрә һәм флогистон теорияһын кире ҡаға. Яныуҙан һуң ҡалған көлдөң ауырлығы алынған матдә ауырлығынан ҙурыраҡ була, тимәк яныу процессында матдә химик реакцияға инә (кислород менән ҡушыла). Был фекер яныу процесында флогистон бүленеп сыға һәм матдә ауырлығын юғалта тигән тәғлимәтте кире ҡаға.
Шулай итеп кислород асышында Пристли, Шееле һәм Лавуазье өлөштәре бар.
Атамаһы
Кислород һүҙенең рус теленә килеп инеүе М. В. Ломоносов менән бәйле, ул башҡа неологизмдар менән кислота һүҙен ҡуллана башлай. Шулай итеп «кислород» термины А. Лавуазье тәҡдим иткән оксиген» (oxygène) терминының калькһы булып тора (ὀξύς — «әсе» һәм  — «тыуҙырам»). Баштараҡ кислород кислота барлыҡҡа килтереүсе тип уйлағандар.
Тәбиғәттә таралыуы
Кислород — ер ҡабығында иң таралған элемент, ҡаты ер ҡабығында (башлыса силикаттар кеүек ҡушылмалар составында) уның өлөшө 47% етә. Диңгеҙ һыуы һәм сөсө һыу составында химик бәйләнештә массһы буйынса 85,82% кислород тәшкил итә. Шулай уҡ ер ҡабығында булған 1500 ҡатнашма составында кислород бар. Ер атмосфераһында ирекле кислород күләм буйынса 20,95 % һәм масса буйынса 23,10 % (1015 тонна тирәһе ). Әммә 3,5 млрд йыл элек беренсе фотосинтезлаусы архейҙар барлыҡҡа килгәнсе атмосферала ирекле кислород булмаған. Ҙур күләмдә ирекле кислород 3,5 млрд йыл элек палеопротерозой осоронда ер атмосфераһы глобаль үҙгәрештәр кисергән осорҙа барлыҡҡа килгән (3—2,3 млрд йыл элек). Тәүге миллиард йыл буйы барлыҡҡа килгән кислород океанда эрегән тимер тарафынан йотолоп джеспилит ятҡылығы барлыҡҡа килтергән.
3—2,7 млрд йыл элек кислород атмосфераға бүленеп сыға башлай һәм 1,7 млрд йыл эсендә хәҙерге кимәлдең 10% тәшкил итә.
Океан һыуында эрегән һәм атмосферала ҙур миҡдарҙа ирекле кислород булыуы күпселек анаэроб организмдарҙың юҡҡа сығыуына килтерә. Шуға ҡарамаҫтан, күҙәнәктәрҙең кислород ярҙамында һулыш алыуы аэроб организмдарға, анаэроб организмдарға ҡарағанда, күбәрәк АТФ етештерергә мөмкинлек бирә һәм уларҙы өҫтөнлөккә сығара.
540 млн йыл элек кембрий башланған осорҙа кислород миҡдары күләм буйынса 15 % — 30 % тәшкил итә. Ташкүмер осоро аҙағында (300 млн йыл элек) кислород күләме 35%-ҡа етә һәм ҙур-ҙур бөжәктәр һәм ер-һыу хайуандары барлыҡҡа килеһенә булышлыҡ итә.
Ер шарындағы кислородтың күпселек өлөшөн Донъя океанындағы фитопланктондар етештерә. Урмандар һәм йәшел үҫемлектәр етештергән кислородтың 60% шул уҡ урмандарҙа сереү һәм тарҡалыу процессына тотола.
Атмосфералағы кислород миҡдарына кеше эшмәкәрлеге тәьҫире бик аҙ кимәлдә. Хәҙерге фотосинтез темпы менән иҫәпләгәндә атмосфералаға барлыҡ кислородты кире ҡайтарыу өсөн 2000 йыл кәрәк буласаҡ.
2016 йылда Дания ғалимдары атмосфера составында ирекле кислород 3,8 млрд йыл элек булғанын иҫбат итте.
Шыйығайтылған һауанан ҡыуыу юлы
Хәҙерге ваҡытта сәнәғәттә кислородты һауанан алалар.
В настоящее время в промышленности кислород получают из воздуха. Криоген ректификация ысулы — бөгөнгө көндә сәнәғәттә төп кислород алыу ысулы. Шулай уҡ, мембрана технологияһын ҡулланыусы кислород ҡоролмалары ла киң ҡулланыла.
Лабораторияларҙа сәнәғәттә етештерелгән 15 МПа баҫым тултырылған ҡорос баллондар ҡулланыла.
Составында кислород булған матдәләрҙе тарҡатыу
Калий перманганатын KMnO4 тарҡатып кислород алырға мөмкин:
Марганц оксиды(IV) ҡатнашлығында водород пероксидын каталик тарҡатыу реакцияһы ярҙамында кислород алырға мөмкин:
Калий хлораты(Бертолетов тоҙон) KClO3 каталик тарҡатыу ысулы менән кислород алырға мөмкин:
Терекөмөш оксидын тарҡатыу (t = 100 °C) кислород синтезлауҙың беренсы ысулы була :
Һыу иретмәләрен электролизлау
Һелте, кислота һәм ҡайһы бер тоҙҙарҙың (сульфаттар, һелтеле металдарҙың нитраттары) һыуҙағы шыйығайталған иретмәһенән электролизлау — лабораторияла кислород алыу ысулы.
Углекислый газ һәм перекис ҡушылмалары реакцияһы
Һыу аҫты кәмәләрендә һәм орбитала осоусы станцияларҙа ғәҙәттә кислородты кеше һулап сығарған углекислый газ һәм натрий пероксиды реакцияһында алана.
Реакцияға ингән углекислый газ һәм бүленеп сыҡҡан кислород балансын көйләү өсөн килий надпероксидын ҡушалар. Космос караптарында ауырлыын еңеләйтеү өсөн литий пероксидын ҡулланалар.
Физик үҙенсәлектәре
Нормаль шарттарҙа кислород төҫө, тәме һәм еҫе булмаған газ.
1 л кислородтың массаһы 1,429 г. Һауанан әҙ генә ауырыраҡ. Һыуҙа  (4,9 мл/100 г  0 °C-та, 2,09 мл/100 г  +50 °C-та) һәм спиртта (2,78 мл/100 г  +25 °C-та). көмөштә яҡшы эрей (+961 °C-та 1 күләм көмөштә Ag 22 күләм кислород O2 эрей). Перфторланған углеводородтарҙа ла яҡшы эрей (20-40 күләм %).
Атомдар араһы — 0,12074 нм. парамагнетик булып тора, йәғни шайыҡ хәлдә магнитҡа тартыла.
Йылытҡанда газ хәлендәге кислородтың кире атомдарға диссоциациялана: +2000 °C — 0,03 %,  +2600 °C — 1 %, +4000 °C — 59 %, +6000 °C — 99,5 %.
Шайыҡ кислород (ҡайнау температураһы −182,98 °C) — зәңгәрһыу шыйыҡса.
Ҡаты хәлдәге кислород (иреү температураһы −218,35 °C) зәңгәр кристаллдар барлыҡҡа килтерә.
Доға Исми Ағҙам
Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим Ысын маҡтауҙар бер Аллаһы Тәғәләгә генә хастыр. Беҙ уны маҡтайбыҙ, Унан ярҙам һорайбыҙ һәм гонаһтарыбыҙҙы ғафу итеуен үтенәбеҙ.
Аллаһы Тәғәлә берәүҙе тура юлға күндерһә,уны аҙаштырыусы булмаҫ.Берәү көферлеккә төшәп, Аллаһы уны аҙаштырһа, ул кешене тура юлға күндереүсе булмаҫ.
Шәһәдәтлек ҡылам: Аллаһынан башҡа тәңре юҡ. Ул Үҙе генә,Уның тиңдәше юҡ, Мөхәммәд ғәләйһиссәләм Уның бәндәһе һәм илсеһе. Аллаһы Тәғәләнең Ҡөрьән китабында: «Удеғуни әстәжиб ләкүм» — «Минән донъя, әхирәт хәжәтләрегеҙҙе һорағыҙ, Мин һеҙҙең теләктә¬регеҙҙе ҡабул итәрмен»,- тигән үәғдәһе бар. Пәйғәмбәребеҙ бер хәҙисендә: "Аллаһы Тәғәләнең 99 күркәм исем сифаттары бар, шул исемдәрҙе әйтеп доға ҡылығыҙ, ул исемдәр араһында шундай исем йәшерелгән әгәр бәндә уны зекер итеп доға ҡылһа, теләгәне — шикһеҙ ҡабул булыр,- тиелә.
Был хәҙистә һүҙ Исми Ағзам доғаһы тураһында һүҙ бара.
Доға Исми Ағҙам
Бисмилләәһир-Рахмәәнир-Рахииим. Йәә Жәмиилү йәә Аллааһү, йәә Ҡариибү йәә Аллааһү,
йәә Мүжиибү йәә Аллааһү, йәә Нәжиибү йәә Аллааһү,
йәә Хәбиибү йәә Аллааһү, йәә Раззәәҡү йәә Аллааһү,
йәә Мәннәәнү йәә Аллааһү, йәә Дәййәәнү йәә Аллааһү,
йәә Султаанү йәә Аллааһү, йәә Сүбехәәнү йәә Аллааһү,
йәә Мүстәғәәнү Йәә Аллааһү, йәә Мүхсинү йәә Аллааһү,
йәә Рахмәәнү йәә Аллааһү, йәә Рахиимү йәә Аллааһү,
йәә Кәриимү йәә Аллааһү, йәә Мәжиидү йәө Аллааһү,
йәә Хәмиидү йәә Аллааһү, йәә Хәкиимү йәә Аллааһү,
Йәә Муҡетәдирү йәә Аллааһү, йәә Ғәлиимү йәә Аллааһү,
йәә Ғафүүрү йәә Аллааһү, йәә Ғаффәәрү йәә Аллааһү,
йәә Мүбедиъү йәә Аллааһү, йәә Ҡадиирү йәә Аллааһү,
йәә Ҡадиимү йәә Аллааһү, йәә Муғиидү йәә Аллааһү,
йәә Ләтыыфү йәә Аллааһү, йәә Саабирү йәә Аллааһү,
йәә Әүүәлү йәә Аллааһү йәә Әәхырү йәә Аллааһү
йәә Ҙааһирү йәә Аллааһү, йәә Бәәтынү йәә Аллааһү,
йәә Үәкиилү йәә Аллааһү, йәә Ҡүддүүсү йәә Аллааһү,
йәә Мүһэйминү йәә Аллааһү, йәә Ғәзиизү йәә Аллааһү,
йәә Бәәриъү йәә Аллааһү, йәә Ғәлләәмү йәә Аллааһү,
йәә Ғалиимү йәә Аллааһү, йәә Хәййу йәә Аллааһү,
йәә Ҡаййүүмү йәә Аллааһү, йәә Ҡаабийҙү йәә Аллааһү,
йәә Бәәситү йәә Аллааһү, йәә Муғиҙҙү йәә Аллааһү,
йәә Муҙиллү йәә Аллааһү, йәә Ҡавиййү йәә Аллааһү,
йәә Мәәниғу йәә Аллааһү, йәә Хәәфиҙү йәә Аллааһү,
йәә Дәәфиғү йәә Аллааһү, йәә Кәфиилү йәә Аллааһү,
йәә Жәлиилү йәә Аллааһү, йәә Жәмииғу йәә Аллааһү,
йәә ҙәл Жәлиилү үә иҡрам йәә Аллааһү, йәә, Кәмәәлү йәә Аллааһү,
йәә Сәййидәс-сәәдәәти йәә Аллааһү, йәә Ғыйәәҫәл мустәғыыҫи йәә Аллааһү,
йәә Мүжиибәд-дәғүәти йәә Аллааһү, йәә Мүң зиләл бәрәкати йәә Аллааһү,
йәә Кәәфийәл хәсәнәти йәә Аллааһү, йәә Мухйис-сәййиъәэти йәә Аплааһү,
йәә Раафиғәд-дәражәәти йәә Аллааһү, йәә Ҡавиййү йәә Аллааһү,
йәә Жәббәәрү йәә Аллааһү,йәә Халләәҡү йәә Аллааһү,
йәә Муфәт-тихәл әбеүәәбә йәә Аллааһү,
йәә Дәәъимү йәә Аллааһү, йәә Фәрдү йәә Аллааһү,
йәә Витру йәә Аллааһү, йәә Әхәдү йәә Аллааһү,
йәә Ғәлиййү йәә Аллааһү, йәә Самәдү йәә Аллааһү,
йәә Мөхмүүдү йәә Аллааһү, йәә Саадиҡул уэрди йәә Аллааһү,
йәә Шәәфийү йәә Аллааһү, йәә Кәәфийү йәә Аллааһү,
йәә Ғәәфийү йәә Аллааһү, йәә Мустәғәәнү йәә Аллааһ
йәә Мутәғәәлии йәә Аллааһү, йәә Ғәәдийү йәә Аллааһү,
йәә Ҡаһһәәрү йәә Аллааһү, йәә Фәттәәхү йәә Аллааһү,
йәә Раббәс-сәмәәүәәти йәә Аллааһү, йәә Мәәликәл мүлки йәә Аллааһү.
Аллааһуммә иннии әсъәәлүкә бихәҡҡы һәәзиһил әсмәәъү күллиһәә әң түсаллийә ғәләә Мухәммәде. Үә ғәләә әәли Мухәмиәде. Үәрхәм Мухәммәдәү үә ғәләә әәли Мухәммәде. Кәмәә салләйтә үә сәлләмтә үә бәәрактә ғәләә Иберааһиимә үә ғәләә әәли Иберааһиимә филғәәлә-миин. Раббәнәә иннәкә хәмиидүм мәжииде. Бирахмәтикә йәә әрхәмәр-рахимиин.Әәмиин.
Әҙәбиәт
ЧП Шагеева баҫмаханаһы. 453700. Башҡортостан Республикаһы,Учалы ҡалаһы, Ленин урамы 24-се һанлы йорт ISBN 5-94065-004-Х
Ватома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамм Игорь Евгеньевич
Тамм Игорь Евгеньевич (8 июль 1895 йыл— 12 апрель 1971 йыл) — совет физик-теоретигы, СССР фәндәр академияһы академигы (1953) физика буйынса Нобель премияһы лауреаты (П. А. Черенков һәм И. М. Франк менән берлектә, 1958). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1954). Ике Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Игорь Евгеньевич Тамм 1895 йылдың 26 июнендә (8 июль) Владивосток ҡалаһында инженеры Евгений Федорович Таммдың (милләте буйынса немец ) һәм Давыдова Ольга Михайловна ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда ғаилә Елисавет ҡалаһына (хәҙер Кировоград, Украина) күсенә, унда атаһы күп йылдар «ҡала инженеры» булып эшләй: ҡала электр станцияһын төҙөү һәм һыу менән тәьмин итеү менән етәкселек итә.
Елисаветградта гимназияны тамамлағандан һуң Игорь Тамм Эдинбург университетына уҡырға инә. Беренсе донъя һуғышы алдынан Мәскәү университетының физика-математика факультетына күсә, уны ул 1918 йылда физик дипломы менән тамамлай.
Фронтҡа ирекле рәүештә «мәрхәмәт браты» булараҡ китә. Бер аҙ сәйәсәт менән мауығып алғандан һуң (меньшевик-интернационалист, Елисаветградтан Советтарҙың 1-се съезы депутаты), академик карьераһын башлай. Төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта: Таврия университеты (Симферополь) (1919—1920 йылдарҙа), 1920 йылдан алып Л. И. Мандельштам менән хеҙмәттәшлек итә, Одесса политехник институтында (1993 йылдан — милли Одесса политехник университеты) (1921—1922) эшләй, унда Л. И. Мандельштам кафедра мөдире була.
1922 йылдан башлап (ике ҡыҫҡа өҙлөктән тыш) һәм карьераһының аҙағына тиклем И. Е. Таммдың эшмәкәрлеге Мәскәүҙә үҙә. К үп йылдар дауамында МДУ-ның физика кафедраһы менән етәкселек итә, шунда ул доцент һәм профессор булып китә. Факультет кафедралары араһында әлеге кафедра иң мөһиме була, сөнки кафедрала дөйөм курстар уҡытыла: теоретик механика, электродинамика, квант механикаһы, статистик физика. 1934 йылдаү өҫтәмә рәүештә П. Н. Лебедев исемендәге Физик институтында эшләй, унда ул теоретик бүлеген булдыра һәм уны етәкләй.
1946—1949 йылдарҙа — Мәсәкәү инженер-физика институтында теоретик ядро физикаһы кафедраһының тәүге мөдире. 1946 йылда тамм Сталин премияһына лайыҡ була. Шул уҡ йылда ул тәүге совет атом бомбаһын булдырыу проектына йәлеп ителә һәм теоретик тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша.
1949 йылда Игорь Евгеньевич Мәскәү дәүләт университетына әйләнеп ҡайта һәм квант теорияһы һәм электр-динамика кафедраһын етәкләй.
И. В. Курчатов тәҡдиме буйынса Тамм 1948 йылда термойәҙрә ҡоралын булдырыу мөмкинлеге мәсьәләһен өйрәнеү өсөн төркөм ойоштора. 1950 йылда ФИАН-дың бер төркөм хеҙмәткәре менән Тамм ФИАН а Арзамас-16-ға (Саров) КБ-11-гә күсерелә, унда ул бүлек начальнигы итеп тәғәйенләнә, ә 1952 йылдың майында — сектор начальнигы. Таммдың төркөмө (төркөмгә А. Д. Махаров һәм В. Л. Гинзбург инә) тәүге термойәҙрә бомбаһын булдырырға мөмкинлек биргән бер нисә принцип эшкәртә, бомба 1953 йылдың 12 авгусында уңышлы һһынау үтә.
1953 йылдың 23 октябрендә И. Е. Тамм СССР фәндәр академияһының физика-математика дәре буйынса академик ите һайлана һәм тағы ла бер Сталин премияһына лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумының йәшерен указы менән 1954 йылдың 4 ғинуарында Таммға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
1954 йыл башынан Тамм Мәскәүгә ҡайта һәм ФИАН-да эшен дауам итә. Ошо институтта ул ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй.
1955 йылда "Өс йөҙҙөң хат"ына ҡул ҡуя. 1960-сы йылдарҙа Тамм Пагуош ғалимдар хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1966 йылда Л. И. Брежневҡа Сталиндың реабилитацияһына ҡаршы 25 мәҙәниәт эшмәкәре яҙған хатҡа ҡул ҡуя.
И. Е. Тамм1971 йылдың 12 апрелендә Шарко ауырыуынан вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ижадының төп йүнәлештәре — квант механикаһы, ҡаты есемдәр физикаһы, нурланыш теорияһы, йәҙрә физикаһы, элементар өлөшсәләре физикаһы, шулай уҡ бер нисә ғәмәли мәсьәләләрҙе хәл итеү.
1932 йылда теоретик рәүештә ҡаты есемдәрҙең өҫкө ҡатлам торошо булыуын күҙаллай (хәҙерге ваҡытта өҫкө ҡатлам торошоноң был төрө Тамм торошо тип исемләнә).
А. Д. Сахаров менән берлектә токамакта плазманы тотоп ҡалыу принциптарын эшкәртә.
Уның уҡыусылары араһында — С. П. Шубин, Е. Л. Фейнберг, В. Л. Гинзбург, Л.. В. Келдыш, Д. И. Блохинцев, М.. А. Марков, А Д. Сахаров, В Г. Кадышевский, С А. Альтшулер, Д. А. Киржниц, А А. Власов.
Ғаиләһе һәм хоббиҙары
И. Е. Таммдың физиканан тыш төп мауығыуы — альпинизм, спорттың был төрө менән ул 1926 йылда шөғөлләнә башлай. СССР-ҙың спорт мастеры, етмеш йәшкә тиклем альпинизм менән шөғөлләнә.
Әптек
Әптек (Аптиково) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 243 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453220, ОКАТО коды — 80231875007.
Исеме
Әптек ауылына исем нигеҙ һалыусы — Әптек исеме менән бирелгән. Уның һәм ғаиләһенең килеп сығышын асыҡлау мөмкин булмай.
Тарихы
Азнайҙарҙың тораҡ пункты. Нуғай юлы Юрматы улусы башҡорттары тарафынан үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалынған, 1795 йылдан Әбдүк/Әбтүк исеме аҫтында билдәле.
1795 йылда 32 ихатала 191 кеше йәшәй, IX ревизия буйынса 1850 йылда 56 ихата һәм 482 кешеһе була, ә 1865 йылда 96 ихатала 503 кеше була. Малсылыҡ, умартасылыҡ (беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған), ер эшкәртеү, тәгәрмәстәр, саналар эшләү менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда мәсет, бакалея кибете, мөгәзәй теркәлә; шөғөлдәре араһында урман кәсептәре, септә һуғыу бар. 20-се йылдарҙан һуң хәҙерге атамаһы. 1920 йылда 174 йорт хужалығында 857 кеше йәшәгән.
Яңы Әптеҡ исемле бүлендек ауыл 1920 йылдан һуң барлыҡҡа килә.
XIX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында 179 ир-ат һәм 160 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 50 ихатаға 674 ат, 502 һыйыр, 99 һарыҡ, 178 кәзә тура килә. Ауыл халҡы үҙ хужалығында 200 умарта һәм 90 солоҡ тотҡан. 1842 йылда 232 бот көҙгө һәм 1460 бот яҙғы иген сәселгән.
1757 йылда ауылда Пруссияға ҡаршы Рус походында ҡатнашыусы Әбүбәкер Таһиров йәшәй. 1815 йылда Әбүбәкер Таһировтың вариҫтары Әбүбәкер ауылын (Стәрлебаш районы, хәҙер Сарайсы ауылы составына инә) нигеҙләйҙәр. 1816 йылда Әбүбәкерҙең ағаһы Аҡҡүзә Таһиров Әптек ауылында теркәлгән.
1917 йылдағы революцияға тиклем училище эшләгән.
1839 йылда Парижды алыуҙа ҡатнашҡан 12-се полктан 1812 йылдағы Ватан һуғышы ветерандары тере булалар: Ауыл эргәһендә Бура мәҙәниәте тораҡ пункты табылған. Бура мәҙәниәте, бронза быуатының археологик мәҙәниәте. Б. э. т. 2-се мең йыллыҡты 2-се яртыһы — б.э.т. I мең йыллыҡ башы тип даталана.
Хәҙерге осор
Ауылда башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса халыҡтың күпселеге башҡорттар (98 %).
Географик урыны
Ауыл эргәһенән Һәләүек йылғаһы һәм уның ҡушылдығы Кәшәләк ағып үтә.
Совет осоронда Һәләүек йылғаһы быуылған була. Һыуһаҡлағыстың параметрҙары: V — 175 мең м³, S — 0,09 км².
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҡтисады
Тарихи яҡтан малсылыҡ, умартасылыҡ, игенселек киң таралған. XIX быуаттың 30-сы йылдары аҙағында 179 ир-ат һәм 160 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 50 ихатаға 674 ат, 502 һыйыр, 99 һарыҡ, 178 кәзә тура килә. Ауыл халҡы үҙ хужалығында 200 умарта һәм 90 солоҡ тотҡан. 1842 йылда 232 бот көҙгө һәм 1460 бот яҙғы иген сәселә. Совет осоронда С. Юлаев исемендәге колхоз эшләгән.
Репрессияланған ауыл кешеләре
Башҡортостан Республикаһының Хәтер китабы репрессияланған әптектәр тураһында мәғлүмәт килтерә:
Бондаренко Владимир Данилович
Бондаренко Владимир Данилович (26 март 1939 йыл) — совет һәм украин зоологы һәм ы. Украинаның Милли урман техник университетының урмансылыҡ кафедраһы профессоры, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1974). «Украина мәғариф алдынғыһы» (1999), «Украина урман хужалығы алдынғыһы» (2005) билдәләре менән бүләкләнгән. Украинаның почетлы урман үҫтереүсеһе (2009).
Биографияһы
Владимир Данилович Бондаренко 1939 йылдың 26 мартында Украина ССР-ының Днепропетровск өлкәһе Кархутор ауылында тыуған. 1965 йылда Львов урман техник институтын (хәҙер — Украина Милли урман техник университеты) тамамлай. Юғары белем тураһындағы дипломындағы һөнәре — «урман хужалығы», квалификацияһы — «урман хужалығы инженеры».
1974 йылдан алып ауыл хужалығы фән кандидаты 06.03.01 һөнәре буйынса — «урман культуралары, селекция, орлоҡ етештереү һәм ҡалаларҙы йәшелләндереү». Львов урман техник институтында диссертация эшен яҡлаған. Украина дәүләт урман техник университетының урмансылыҡ кафедраһында (хәҙер Украинаның Милли урман-техник университеты, Львов) уға профессор исеме бирелә. Украина аграр фәндәр академияһының Агроэкология институтының почетлы профессоры (2009 й.). Чугуево-Бабчанский урман техникумын тамамлағандан һуң ул Тернополь өлкәһе  Чертковский урман хужалығында хеҙмәт юлын башлай — урман ҡараусы, техник, Борщевский урмансылығы лесничийы ярҙамсыһы (1959-1964 йылдар) була. 1960-1965 йылдарҙа тәүҙә ситтән тороп, һуңынан стационарҙа Львов урман техник институтының урман хужалығы факультетында уҡый. 1965-1972 йылдарҙа Кишинев (Молдавия АССР-ы) ауыл хужалығы институтының урмансылыҡ лабораторияһының ғилми-тикшеренеүсеһе булып эшләй, һуңынан — ботаника кафедраһы ассистенты. 1973 йылда Львов урман техник институтында инженер вазифаһы эшен дауам итә, урмансылыҡ кафедраһының өлкән уҡытыусыһы, доценты, профессорыбула һәм бөгөн дә унда эшләй.
«Урман һәм баҡса-парк хужалығы», «урман хужалығы», «һунарсылыҡ хужалығы» һөнәрҙәренә студенттарҙы уҡыта. Урман зоологияһы, һунарсылыҡ ғилеме, урман һунарсылыҡ хужалығы, биотехния, урмансылыҡ тарихы буйынса лекциялар уҡый. Ғилми-педагогик стажы 35 йылдан ашыу, ә дөйөм фәнни-етештереү тармағы һәм педагогик эш стажы — 50 йылдан ашыу.
Ғилми хеҙмәттәре
Фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре: урман ғилеме, һунарсылыҡ хужалығы, урмансылыҡ тарихы, урман файҙаланыуҙа милли традициялар, экологик мәғариф, тәбиғәтте һаҡлау проблемалары.
«Медобор», «Розточие», «Сколевские Бескиды» һәм «Яворивский» учреждениеларының фәнни-техник советтарының ағзаһы. Үҙ педагогик һәм ғилми эше ваҡытында 400-ҙән ашыу фәнни, фәнни-популяр һәм уҡыу-методик хеҙмәттәр яҙып сығарған.
ПрофессорВ. Д Бондаренко етәкселегендә ете кандидатлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана. Уның ағзалары булып тора, ул ғилми йәмғиәте. Шевченкое ғилми йәмғиәте, Украина урман үҫте:реүселәре йәмғиәте, Украина Милли яҙыусылар союзы ағзаһы.
Әҙәби эшмәкәрлеге
10-дан ашыу шиғри йыйынтыҡ авторы («Утренние росы», «Лесники мы, друг мой», «Дубы в дубраве», «Азбука из леса», «Короткие песни», «Три двери», «Тепло деревьев» һәм башҡалар).
Кесе Еловая (Еловая ҡушылдығы)
Кесе Еловая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Еловая (Оло Еловая) йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 205 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тимер (Туймазы районы)
Тимер (Тимирово) — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 125 кеше булған. Ғәфүр ауыл Cоветы составына инә. ОКАТО коды — 80251817003.
Тарихы
Ҡарамалы-Тамаҡ (Тимер) йәки Ҡарамалы-Тимер — аҫаба-башҡорттарҙан, шулай уҡ керҙәш-башҡорттарҙан торған тораҡ пункты. Һуңғылары 1775 һәм 1787 йылдарҙа ҡабул ителгән. Аҫабалар 4 ихатаны тәшкил итә: Тимер Масягутов, Ниғмәтулла Аҡсувашев, Ғәли Әхмәров һәм Шаһиәхмәт Ишмөхәмәтов.
Ауыл исеме гидронимдан (Ҡарамалы тамағы) һәм антропонимдан килеп сыҡҡан. Икенсе исеме туранан-тура поход старшинаһы булып хеҙмәт иткән зауряд-сотник Тимер Масягутов (1765—1831) менән бәйле була. Улдары Абдулла (уның улы Ҡурамша) һәм Ғөбәйҙулла исемлеләр.
Был ауылда 1816 йылда — 11, 1834 йылда — 23, 1850 йылда — 42, 1859 йылда — 50 башҡорт ир-ат йәшәгән. 1870 йылда 24 йорт менән 181 кеше теркәлгән, 1920 йылда 38 ихатала 497 башҡорт булған.
Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1843 йылда 40 башҡортҡа 352 бот ярауай иген сәселә һәм 16 бот картуф ултыртыла.