cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шатеневский Пичуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ат культы
Ат — Башҡорт халыҡ ижады әҫәрҙәрендә ул кеше нәҫеленә нигеҙ һалыусы башҡорттарҙың иң изге хайуандарының береһе булып тора; был халыҡтың ауыҙ‑тел ижадында, хөрәфәттәрендә һәм йолаларында сағылған. Ул кешенең иң яҡын дуҫы, кәңәшсеһе, ярҙамсыһы, ҡурсалаусыһы.
Тасуирлама
Башҡорт халыҡ ижады әҫәрҙәрендә Ат кеше нәҫеленә нигеҙ һалыусы ла. Мәҫәлән «Әҙәм тарпаны» тигән легендала Туҡ буйында йәшәгән баштай ырыуы тарпан тайы менән әҙәм затынан таралған. «Буҙансы батыр» әкиәтендәге батырҙың әсәһе лә бейә була.
Легенда һәм риүәйәттәрҙә ат — изгелекле яҡлаусы, бәрәкәт һәм бәхет символы. Башҡорттарҙың инаныуҙарында аттарҙың сығышы бихисап хужа‑эйәләр, шул иҫәптән ат эйәһе йәшәгән күк (Юғары) һәм һыу аҫты (Түбәнге, теге донъя) донъяһы менән бәйле. Батырҙарҙың аты — һыу эйәһенең йәки аллаларҙың бүләге. Күктән төшкән аттар аҡ (Аҡбуҙат; ҡара: “Урал батыр”), һыуҙан сыҡҡандары ҡара төҫтә (ҡара: “Аҡһаҡ ҡола”) булған. Ҡанатлы толпар башорт фольклорында популяр образдарҙың береһе. “Аҡбуҙат”, “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпостары, “Йылҡысыҡҡан күл” риүәйәте буйынса, иң шәп саптарҙар Һыу аҫты батшалығынан (Асылыкүл, Аҡзыярат, Шүлгән күлдәре) күтәрелгән
Ат культы башҡа халыҡтарҙа
Ат культы төрлө төрки халыҡтарҙың дини тормошонда ҙур әһәмиәткә эйә була.
Саян-алтай халыҡтары «тай-элгә» йолаһын үтәгән: ҡорбанға аҡ ат килтергәндәр, уның итен ашағандар, тиреһен һайғауға элгәндәр.
Джёсёгей Теон — яҡут мифологияһында аттар һәм һыйыр малы ҡурсалаусыһы.
Ел аты (Лунгта) — Тибет буддизмында арҡаһында теләктәрҙе үтәүсе һәм именлек тәьмин итеүсе аҫыл ташты аҫып барған ат рәүешендәге символ.
Ерән йәки аҡ ат культы (маңлайында аҡ йондоҙ булған) уйғырҙар өсөн мөһим булған
Хөрәфәттәр
Атҡа табыныу уның кәүҙә өлөштәренең тылсымлы көскә эйә булыуы тураһындағы ышаныуға бәйле. Ышаныуҙар буйынса, аттың үҙе генә түгел, уның ҡылы, тире, һөтө, хатта эйәр-өпсөнө лә магик көскә эйә. Учалы районы Аһылай ауылы кешеһе Ш. Сафин һүҙҙәре буйынса, мәҫәлән, ҡырҙа йоҡлаған ваҡытта баш осона ҡамыт, эргә-тирәңә сыбыртҡы һалһаң, ат тиреһе еҫенән ҡурҡып яныңа ен-шайтандар, йылан килмәй, тиелә.
Ат тирен, тиҙәген, боҫон ауырыу эйәләрен ҡыуыу өсөн дә ҡулланғандар. Мәҫәлән, шешкән, күгәргән, ҡаймыҡҡан ергә ат тиҙәген бәйләп ҡуйыу, ауыртҡан ергә тирен һөртөү, ауырыу баланы аттың боҫона тотоу кеүек «йүнәлтеү» алымдары 60-70 йылдарҙа ла ҡулланылған. (Ғ.К.Хисамитдинов. Яңы Абҙаҡ ауылы).
Йолалар
Һәләк булған йәки ҡорбанға килтерелгән атты күмеү иртә тимер дәүеренең (ҡара: Тимер быуат) төрки телле көньяҡ Урал ырыуҙарының ерләү йолаһы компоненттарының береһе булған, был турала ҡәберлектәрҙә табылған һөлдәләр һәм ат кәрәк‑ярағы (өҙәңгеләр, айылдар, эйәрҙәр һ.б.) һөйләй. “Күсәк бей” (ҡара: “Бабсаҡ менән Күсәк”) эпосында ҡыпсаҡ ырыуы башлығы Бабсаҡ Ҡарагир исемле һуғыш атында ҡоралы менән бергә күмелгән; Р.Г.Игнатьев “Рус география йәмғиәтенең яҙмаларында” (“Записки Русского географического общества”) Бәләбәй өйәҙендәге “баһадирҙар ҡурғандары”нда яу аттары менән бергә ерләнгән батырҙар тураһында яҙа. Ат дағаһын, ҡыу башын элеп ҡуйыу йолаһы бар. Аттан төшөп ҡалған дағаны тупһаға ҡаҡһаң, өйгә тел-теш, ен-шайтан инмәй икән. Мал-тыуар, ҡорт, ҡош-ҡорт үрсеһен, ҡазаланмаһын тип ҡыу ат башын кәртә-ҡураға, умартаға элеп ҡуйыу йолаһы әле лә һаҡланған.
Ат менән бәйле әйтемдәр, мәҡәлдәр
Башҡорт телендә ат һүҙе менән: ат кеүек эшләү, ат башындай, ат ҡолонлатыу, атҡа менгәндәй булыу, ат күҙендәй; ат саба тип бет саба; ат аунаған ерҙә төкҡала һ.б. фразеологизмдар, мәҡәл-әйтемдәр бар. Ат һүҙе килеп сығышы яғынан төрки сығанаҡлы һүҙ.
18 декабрь
18 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 352-се көнө (кәбисә йылында 353-сө). Йыл тамамланыуға 13 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Зелёный (Бөрө районы)
Зелёный (Зелёный) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 278 кеше. Почта индексы — 452461, ОКАТО коды — 80213808003.
Әл-Инфитар сүрәһе
Әл-Инфитар сүрәһе (سورة الانفطار, Ярылыу ) — Ҡөрьән Кәримдең 82 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 19 аяттан тора.
Юлай Аҙналин
Юлай Аҙналин (1722 йыл — 1797-1800 йылдар араһы) — башҡорт йөҙбашы (1766), Шайтан-Көҙәй улусы старшинаһы (1766), 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы етәкселәренең береһе. Салауат Юлаевтың атаһы.
Биографияһы
Юлай Аҙналин Тәкәй ауылында тыуа (хәҙерге Салауат районы), Шайтан-Көҙәй ырыуы тархандары нәҫеленән. 1750-се йылдарҙа Юлай Рәсәй империяһы армияһында йөҙ башы булып хеҙмәт итә, 1766 йылда улус старшинаһы вазифаһына тәғәйенләнә. 1771—1773 йылдарҙа башҡорт иррегулярных ғәскәрендә хеҙмәт итә. Үҙенең ҡул аҫтындағы хәрби башҡорттар менән Ырымбур сик буйы линияларын һаҡлауҙа, ике тапҡыр алыҫ хәрби походтарҙа ҡатнаша. 1755 йылғы башҡорт ихтилалдарында ла ҡатнашыуы ихтимал, әммә был факт бер ниндәй документ менән дә раҫланмай.
Хәрби походтарҙа ҡатнашыуы
1771—1773 йылдарҙа Бар конфедераттарына ҡаршы Польша походында ҡатнаша. Был походҡа 3 мең башҡорт ебәрелә, уларҙан 300-әр кешенән торған 10 партия ойошторола. Юлай Аҙналин 6-сы партия менән командалыҡ итә. Был походта ҡатнашҡан өсөн бәләкәй ғәскәр байрағы менән бүләкләнә. Батырлығы өсөн бирелгән награданы Юлай 1773 йылдың октябрендә үҙенең улы Салауатҡа тапшыра. Атаһының наградаһы Салауат өсөн ғарилә ҡормартҡыһы булараҡ бик ҡәҙерле була.
Заводчик Я. Б. Твердышев менән суд низағтары
XVIII быуат уртаһында Көньяҡ Урал территорияһын әүҙем колонизациялау башлана. Баҫҡынсылыҡ сәйәсәте, әлбиттә, төп халыҡ булған башҡорттарҙың ҡаршы тороуына юлыға. Сөнки заводтарҙы төҙөү өсөн ғәйәт күп ер участкалары законһыҙ рәүештә башҡорттарҙар тартып алына. Ерҙе һатыу тураһындағы юридик документтар артында алдау, ҡайһы бер вазифалы кешеләрҙең тауыштарын һатып алыу, һатыу—һатып алыу килешеүен төҙөү өсөн башҡорттарға рәсми рәүештә баҫым яһау ысулдарын ҡулланыу тора. Юлай башҡорттарҙы ерҙәрен һатырға мәжбүр иткән, шуның менән үҙ мәнфәғәттәрен тормошҡа ашырыу өсөн аңлы рәүештә закондарҙы боҙған губерна чиновниктары менән көрәшә. Заводчик Я. Б. Твердышев һәм Эҫем тимер иретеү заводы төҙөлгән Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттары араһындағы мөнәсәбәт быға миҫал булып тора.
Ырымбур дәүләт архивы документтарында Твердышевтың был улус ерҙәрен үҙ милкенә алырға тырышыуы тураһындағы мәғлүмәттәр бар. Әммә заводчик Яков Борисович ер һатып алыу мәсьәләһендә йорт старшинаһы Аҙналиндың ҡаршы тороуына тап була. Башҡорттарға баҫым яһау маҡсатында Твердышев губерна властарынан ярҙам һорарға һәм аҫаба бащҡорттарҙың бер нисәһенең тауышын һатып алырға ҡарар итә. 1762 йылда Ырымбур отряды гарнизоны Юлай һәм уның бер нисә арҡалашын көс ҡулланып Ҡытау-Ивановск заводына килтерә. Башҡорттарға губерна канцелярияһының улус ерҙәрен кисекмәҫтан заводчикҡа тапшырырға тигән указы Твердышевтың күҙ алдында уҡыла, ләкин Аҙналин ҡайтанан ҡырҡа ҡаршы булыуын белдерә. Ул сағында заводчик Яков Борисович хәйләләп ерҙе ҡулына төшөрмәксе була. Башҡорттар араһында икенсе төрлө фекерлеләрҙең будыуынан файҙаланып, ул шул ер хужаларының береһе булған старшина Шығанай Борсаҡовты үҙ яғына ауҙара. Твердышев улус башҡорттарының дөйөм ихтыярына ҡаршы килеп, старшина Шығанай Борсаҡов менән ер һатыу—һатып алыу тураһында килешеү төҙөй. Шулай итеп, Твердышев һәм губерна администрацияһы аңлы рәүештә ерҙе һатыу—һатып алыу йәки арендаға алыу тураһындағы килешеүҙең ерҙең юридик милекселәре булған башҡорт общинаһының бөтә ағзалары менән дә төҙөлөргә тейешлеге тураһындағы законды боҙоуға бара. Юлай Аҙналин властарҙың бындай хыянаты менән килешә алмай. Старшина булып һайланғас, оҙаҡ йылдар буйына законһыҙ рәүештә тартып алынған ерҙәрҙе кире ҡайтарырға тырыша. Ләкин бөтә суд ултырыштары ла башҡорттарҙың еңелеүе менән тамамлана: Юлай һәм үҙ хоҡуҡтарын яҡлап сығыш яһаған башҡорттарға ҙур күләмдә штраф һалына (600 һум).
Шәхси сифаттары
Юлай Аҙналин ғәҙел булыуы менән айырылып тора, бер ҡасан да байлыҡ туплауҙы маҡсат итеп ҡуймай һәм арҡалаштары араһында тыуған бәхәстәрҙе лә ике яҡ та риза булырлыҡ итеп хәл итә. Ә бына хөкүмәткә ҡарата уның үпкәһе ҙур була. Ырымбур губернаторы Путятин үҙ ваҡытында Юлай Аҙналинға старшина вазифаһын ғына түгел, ә ҙур ғына ер биләмәһен дә бүлеп биргән була. Шул бүләк ителгән ерҙәр аҙаҡ Эҫем заводын һәм казактар станицаһын төҙөү өсөн тартып алына.
Юлай Аҙналин бай, аҡыллы һәм кеше араһында бик абруйлы кеше була, ул башҡорттар араһында ихтирам менән файҙалана, властар ҙа башҡорт старшинаһына ҙур ышаныс менән ҡарай. Уның урыҫ хөкүмәтенә тоғролоғо бер ниндәй ҙә шик тыуҙырмай… Әммә ысынбарлыҡта башҡорт старшинаһы бөтөнләй икенсе төрлө ҡараштағы шәхес була. Юлайҙың күҙ алдында башҡорт ауылдары яндырыла, башҡорт ерҙәре талана; уның үҙенең ерҙәрен купец Твёрдышев Эҫем заводын һәм урыҫ ауылын төҙөү өсөн тартып ала. Үҙенең Тыуған илен яратҡан ысын башҡорт булараҡ, Юлай битараф тамашасы булып ҡала алмай, властар алдында үҙ тойғоларын йәшерһә лә күңелендә үс алыу тойғоһон һаҡлай.
Юлай Аҙналин русса яҙа белмәй, әммә белемдең кәрәклеген аңлап, улының уҡый һәм яҙа белеүенә өлгәшә. Салауаттың төрки яҙмаһын үҙләштереүендә лә атаһының ҡатнашлығы ҙур. Улы Салауат Тыуған иленә һөйөү һәм милли ғорурлыҡ мөхитендә тәрбиәләнә.
Мәңгелеккә табан юл башы
18-се быуатта Волга буйы, Урал һәм Ырымбур сик буйы территорияларының урындағы төп халыҡтың милкендә булған ерҙәре әүҙем рәүештә үҙләштерелә башлай. Тиҙ арала күтәрелеп киткән Урал заводтарында эшсе көстәрҙең етешмәүе һәм урындағы халыҡтың уларға ҡарата кире ҡарашта булыуына бәйле көсөргәнешле хәл килеп тыуа. Хөкүмәт был мәсьәләне өлөшләтә хәл итә: заводта эшләүсе крәҫтиәндәрҙе шәхси тау заводтарына тапшыра. Крәҫтиәндәр үҙҙәренең ер участкаларында эшләүҙән тыш заводтарҙа ла эшләргә бурыслы була. Өҫтәүенә Екатерины Икенсенең 1767 йылдың 22 авгусында крәҫтиәндәрҙең помещиктарҙан зарланыуҙарын тыйыу тураһындағы Указы сыға. Һөҙөмтәлә крәҫтиәндәрҙең хоҡуҡтары ҡыҫырыҡлана, улар заводчиктар файҙаланған өҫтөнлөктәр менән файҙалана алмай. Крәҫтиәндәрҙең ҡол хәлендә булыуы усадьбаларҙа ҡылынған енәйәттәр йәки хужаларҙың кәмһетеүҙәре уларҙың хәлен тағы ла мөшкөлләндерә. Яйыҡ казактарының да ауыр хәлдә булыуын әйтеп үтергә кәрәк, ә бит улар, крәҫтиәндәрҙән айырмалы, реаль көскә эйә була.
1772 йылда император Петр III ғәли йәнәптәренең ҡотолоп ҡалыуы тураһындағы имеш-мимеш тарала башлай. Үҙен Петр III тип атаған кеше Емельян Иванович Пугачёв — Дон казагы. Уның тирәһенә үҙ хәлдәре менән риза булмағандар йыйыла башлай, әкренләп тотош бер армия туплана. Пугачёв ихтилалы ҡыҫҡа ғына ваҡытта ҙур ғына территорияларҙы биләп ала һәм ысын халыҡ һуғышына әүерелә.
Баш күтәреүселәр яғына сығыу
1773 йылдың октябрендә Юлай Аҙналин улы Салауат командалығында 1200 кешенән торған һыбайлы яугирҙәр отрядын баш күтәреүселәргә ҡаршы һуғышырға тейеш булған йыйылма отряд туплана торған урынға — Стәрлетамаҡ пристаненә ебәрә. Ә генерал Кар командалығындағы йыйылма отряд Ырымбурҙан ебәрелә. Ләкин Салауат, халыҡтың ниндәй ауыр хәлдә йәшәүен күреп үҫкәнгә күрә, 1773 йылдың 10 ноябрендә Ырымбурҙан 70 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Бикҡол ауылы янында отряды менән Пугачёвтың баш күтәргән армияһына ҡушылырға ҡарар итә. Пугачёвсыларҙың башҡорттар араһында әүҙем агитация алып барыуы лә, императрица тарафынан баш күтәреүселәрҙе баҫтырырға ебәрелгән генерал-майор Кар корпусының еңелеүе тураһындағы хәбәр ҙә Салауат отрядын баш күтәреүселәр янына килтерә. Юлай Аҙналин үҙе 1773 йылдың декабрендә Пугачёв ихтилалына ҡушыла.
Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы
Тәүҙәрәк Юлай Аҙналин Пугачёв хәрәкәтендә әллә ни әүҙемлек күрһәтмәй, ләкин, 1774 йылдың яҙынан ул үҙ улусындағы башҡорттар отрядына командалыҡ итеп, Салауат һәм пугачевсыларҙың башҡа юлбашсылары менән бергә Эҫем заводы янында һәм башҡа урындарҙа карателдәргә ҡаршы һуғыштарҙа ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Июнь айында Пугачёв менән осрашҡанында атаман чинына лайыҡ була һәм башҡорттарҙы баш күтәреүселәр отрядтарына ылыҡтырыу буйынса задание ала.
Хәтер
Салауат районының Йонос ауылында Юлай Шишмәһе төҙөкләндерелде.
Һылтанмалар
Башинформ
Лозная (Тишанка ҡушылдығы)
Лозная  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тишанка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штык
Штык (Stich — «сәнсеү, энә») — һалҡын ҡорал, мылтыҡ (винтовка, карабин, автомат) көбәге йәнәшәһендә, йәки бил ҡайышында (башҡа урында) йөрөтәләр.
Моравалағы Нове-Место ҡалаһы
Нове-Место-на-Мораве (Nové Město na Moravě) — Моравалағы Нове-Место ҡалаһы Ждяра-над-Сазавоу районына ҡараған ҡала (Высочина крайы, Чехия). Ждяр тауҙарының көньяҡ ситендә, Ждяра-над-Сазавоу ҡалаһынан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яҡынса 1250 йылда ҡалаға Бочкем Обрани нигеҙ һала, ул шулай уҡ Ждяра-над-Сазовоуҙағы цистерциан монастырына ла нигеҙ һалыусы була. 1293 йылда беренсе тапҡыр король II Вацлавтың исемлегендә «Civitas Nova» исеме аҫтында телгә алына
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала яҡшы һаҡланып ҡалған тарихи үҙәк бар.
Спорт
1934 йылда ҡала янында «Золотая лыжня Чешско-Моравской возвышенности» (Zlatá lyže Českomoravské vrchoviny) турниры үткәрелә. Ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡа табан «Vysočina» биатлон комплексы урынлашҡан. Был комплекста күп тапҡырҙар биатлон буйынса Еевропа кубоктары һәм Донъя кубоктары, ә 2013 йылда биатлон буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
2007 йылда ҡала тирәһендә велосипед спорты һәм ориентирлашыу спорты буйынса донъя чемпионаты, ә 2000 йылда — юниорҙар араһында донъя чемпионаты үткәрелә. Ориентирлашыу буйынса донъя чемпионаты үткәреү урыны итеп ҡаланың спорт шарттарына ярашлы ҡыҙыҡлы урындары күп булғанға һайлағандар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡуян ябалағы
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙ ҙурлығында. Иң ҙур ябалаҡ. Дөйөм төҫө аҡ; ҡара таптар, төртөктәр менән сыбарлан¬ған. Көндөҙ ҙә оса. Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙыл, аяҡтары һары. Башҡа ябалаҡтарҙан аҡ төҫө, ҙурлығы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы көслө: «ух-хуу» йәки үҙенсәлекле сырылдау. left|[[Кайеркан гербы]]
Йәшәү рәүеше
Йәшәү урыны — урман, ҡая таштар, упҡындар, мәмерйәләр. Ваҡ йәнлектәр һәм ҡош-ҡорт аулай. Ултыраҡ ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә, ҡая таш һәм текә яр һикәлтәләрендә була. 2—3 бөртөк аҡ йомортҡа һала. Зарарлы кимереүселәрҙе ҡырып, ҙур файҙа килтерә.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Ҡоштар Төркөм:Башҡортостан ҡоштары Төркөм:Ябалаҡтар Төркөм:Төньяҡ Америка ҡоштары Төркөм:Евразия ҡоштары
Кыпа-Кэтыль-Кы
Кыпа-Кэтыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кытыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каменская Суева
Каменская Суева — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 3169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Йыуашйылға
Оло Йыуашйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡуҫа йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Камаа :.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович гидронимдың килеп сығышы тураһында  ошолай тип яҙа: ''Юваж-Елга (Юважъелга), Большая и Малая, речки, правый приток Кусы, бассейн Ая, поселок, Кусинский район.С башкирского переводится как «кроткая или тихая река», где юаш — «кроткий», «тихий», елга — «река». Возможно происхождение и от башкирского мужского имени Юаш.''.
Тимәк, йылға атамаһы башҡорт телендәге йыуаш+йылға һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан. Мәғәнәһе йылғаның үҙенсәлектәренә лә бәйле булыуы, шул уҡ ваҡытта ир-ат исеменән килеп сығыуы ла ихтимал. Ысынлап та, башҡорт телендә Йыуашбай тигән исем бар .Тәүге вариант ысынбарлыҡҡа яҡындыр, сөнки ғәҙәттә башҡорттар йылға-күлдәр атамаһын уларҙың тәбиғәтенә, күренешенә ярашлы итеп бирә торған булған.
Перегонный (Ишембай)
Перегонный — Ишембай ҡалаһы биҫтәһе, уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Вивекананда
Свами Вивекананда (স্বামী বিবেকানন্দ ; тыуған ваҡыттағы исеме — Нарендранатх Датта (নরেন্দ্রনাথ দত্ত ); 12 ғинуар 1863 йыл, Британия Һиндостаны — 4 июль 1902 йыл, Белур, Британия Һиндостаны) — күренекле һинд йогы, Веданта һәм йога философы, йәмәғәт эшмәкәре, Рамакришна уҡыусыһы һәм Рамакришна Орденына (Рамакришна Матх) һәм Рамакришна миссияһына нигеҙ һалыусы.
Перегонный (Ишембай)
Тарихы
1932 йылда Ишембай (Иҫке Ишембай) ауылы янындағы тәүге нефть вышкаһынан йыраҡ түгел нефть ҡыуыу буйынса беренсе колонна төҙөлә, бында барлыҡҡа килгән ҡасаба (биҫтә) исеме шуға бәйле.
Вивекананда
Тыуыуы һәм йәшлеге
Нарендранатх Даттаның ата-әсәһе Вишванатх Датта һәм Бхуванешвари Деви була. Хатта бала сағында ла ул ныҡ аҡыл һәм үткер хәтергә эйә була. Ул шулай уҡ иртә йәштән медитацияны ҡуллана. Мәктәптә уҡығанда, төрлө уйындарҙа яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Ул һәүәҫкәр театр студияһын һәм гимнастика клубын ойоштора һәм фехтование, көрәш, ишеү һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса дәрестәр ала. Шулай уҡ инструменталь һәм вокаль музыканы өйрәнә. Дуҫтары араһында лидер була. Хатта ул йәш сағында уҡ, каста айырмалыҡтарына һәм диненә нигеҙләнгән хөрәфәт йолаларының һәм дискриминацияларҙың нигеҙле булыуын шик аҫтына ҡуя.
Перегонный (Ишембай)
Тарихы
1936 йылда Ағиҙелдең һул яҡ ярында төҙөлгән Ишембай ҡыуыу заводы — Башҡортостандың беренсе нефть эшкәртеү предприятиеһы (бында тиҙ арала Ишембай-Өфө тимер юлы һуҙыла). Ҙур булмаған нефть эшкәртеү заводы һәм нефть промыслалары тирәләй эшселәр өсөн торлаҡ төҙөлә, ҡайһы бер барактар әле лә тора.
Вивекананда
Тыуыуы һәм йәшлеге
1879 йылда Нарендра Калькутталағы Президент колледжына уҡырға инә (Presidency College). Бер йыл уҡығандан һуң, ул Шотланд сиркәү колледжына күсә һәм философияны өйрәнә. Курс дауамында ул логика, Көнбайыш фәлсәфәһен һәм Европа тарихын өйрәнә.
Перегонный (Ишембай)
Тарихы
1959 йылда микрорайонда нефть эшкәртеүселәр өсөн яңы клуб асыла.
Вивекананда
Тыуыуы һәм йәшлеге
Яҡынса ошо ваҡытта йәш Нарендра аңында Аллаһы тәғәлә бармы һәм уны күреү мөмкинме тигән һорау килеп тыуа. Ошо сәбәпле ул Кешаб Чандра Сен етәкләгән шул ваҡытта абруйлы дини хәрәкәткә, Брахмо-самаджға инә. Әммә Самадждың мәхәллә доғалары һәм дини йырҙары Нарендраның Аллаһты аңлау теләген ҡәнәғәтләндерә алмай. Ул Брахмо-самадж лидерҙарынан Аллаһы тәғәләне күргәндәрме икәнлеген һорай. Бер ҡасан да уларҙан ҡәнәғәтләнерлек яуап ала алмай. Яҡынса ошо ваҡытта колледж профессоры У. Хасти уға Дакшинешварҙан Рамакришна тураһында һөйләй.
Перегонный (Ишембай)
Тарихы
Перегонныйҙан алыҫ түгел «Өләсәй вышка » мемориаль комплексы бар. Ул Ағиҙелдең уң яғында 703-сө скважина урынында тора, ләкин был- Башҡортостанда тәүге нефть фонтаны урғылған легендар 702-се скважинаға (Ағиҙелдең һул яғындағы Иҫке Ишембай ауылы янында) һәйкәл.
Әлеге ваҡытта Перегонныйҙағы иҫке барактарҙан кешеләр уңайлы торлаҡҡа күсерелә, бында күпләп шәхси торлаҡ төҙөлә. Ҡасабаны ҡала халҡының баҡсалары уратып алған, шуға күрә ул яҙҙан көҙгә тиклем йәшеллеккә күмелә. Ағиҙелдең текә ярынан йылғаның һул яғындағы Салауат ҡалаһы, нефть химияһы комбинаты күренеп тора. Ҡасабанан төньяҡтараҡ Бурансы ауылы урынлашҡан.
Вивекананда
Рамакришна уҡыусыһы
Нарендра Рамакришнаны беренсе тапҡыр 1881 йылдың ноябрендә осрата. Ул Рамакришнаға башҡа дини лидерҙарға биргән һорауын бирә: ул Аллаһты күргәнме. Рамакришна кисекмәҫтән былай тип яуап бирә: «Эйе, Мин Аллаһты, һине күргән кеүек, күрҙем, тик асығыраҡ итеп». Нарендра таң ҡала. Ул был кешенең һүҙҙәре ғәҙел булғанын һәм үҙ тәжрибәһенең төпкөлөнән сығыуын тоя. Ул Рамакришнаға йыш йөрөй башлай.
Перегонный (Ишембай)
Транспорт
«Автовокзал — Перегонный микрорайоны» ҡала маршрут автобустары йөрөй (№ 1). Бынан тыш ҡасаба аша Ишембай- Нефтсе микрорайоны, Ишембай- Алаҡай-Кинйәкәй-Скворчиха маршруты үтә.
Вивекананда
Рамакришна уҡыусыһы
Нарендра шунда уҡ Рамакришнаны һәм уның күреүҙәрен ҡабул итә алмаһа ла, уны һанға һуҡмай ҡалмай. Нарендраға быны ҡабул итер өсөн, һәр ваҡыт ентекләп тикшереү хас була. Ул Рамакришна нимә эшләгән һәм һөйләгән барыһын да тикшерә, әммә уҡытыусы түҙемле, йомшаҡ күңелле була. Ул бер ҡасан да Нарендранан айыҡ аҡылдан баш тартыуын һорамай, һәм ул Нарендраның бөтә дәлилдәрен һәм тикшеренеүҙәрен сикһеҙ түҙемһеҙлек менән ҡабул итә. Ваҡыт үтеү менән Нарендра Рамакришнаны ҡабул итә, һәм ҡабул итеүе лә ихлас була. Рамакришна башлыса бхакти һәм уның уҡыусыларын икелелек фәлсәфәһен һәм юлдарын уҡыта, Нарендраны адвайта-веданте, не-дуализм философияһына уҡыта.
Перегонный (Ишембай)
Урамдар
Перегонный биҫтәһе урамдары: Еңеүгә 65 йыл Авиация Белинский Володя Дубинин Муса Гәрәев Глинка Юл урамы Завод урамы Жуковский Куйбышев Лобачевский Островский Павлик Морозов Ағиҙел буйы Пугачёв Салауат Янсапов Тельман Теплица Танкистар Федосеев Яҡуп Ҡолмой
Хәтер
2006 йылдың 15 сентябрендә 5-се урта мәктәп алдында Перегонный ҡасабаһынан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарға мемориал асылды.
Башҡалар
Башҡортостан Республикаһы Ишембай һәм Ишембай районы буйынса 4-се суд участкаһы
Вивекананда
Һиндостан буйлап сәйәхәттәр
Тиҙҙән Баранагор монастырының йәш монахтары, ниндәйҙер кейем-һалым һәм хәйер һорау өсөн һауыттан (патра) башҡа бер нәмә лә булмайынса сәйәхәт итеүсе монахтарҙың тормошон алып барырға теләй. 1890 йылдың июлендә Вивекананда, юлдың ҡайҙа килтерергә тейешлеген дә белмәй, оҙон сәйәхәткә сыға. Был сәйәхәттә ул Һинд субконтинентын арҡыры һәм буй үтә. Был ваҡытта Вивекананда төрлө исемдәр ҡабул итә. Вивекананда исемен уға АҠШ-ҡа китер алдынан махараджа Кхети тәҡдим итә, ул санскрит телендә «айырымлыҡтың ләззәте» тигәнде аңлата.
Перегонный (Ишембай)
Һылтанмалар
Перегонный биҫтәһе Ишембай картаһында
Вивекананда
Һиндостан буйлап сәйәхәттәр
Был сәйәхәттәр осоронда Вивекананда махараджалар һарайында ла, ярлылар аласығында ла туҡтай. Ул Һиндостандағы башҡа төбәктәр һәм төрлө синыфтар мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнешкә инә. Вивекананда йәмғиәттә тигеҙлектең юҡлығын һәм түбән касталарға ҡарата юғары касталарҙың тиранлығын билдәләп үтә. Ул Һиндостан иҫән ҡалһын өсөн, милләтте йәшәртеү ихтыяжын аңлай. 1892 йылдың 24 декабренә Каньякумариға, Коморин моронона, Һинд субконтинентының иң көньяҡ нөктәһенә барып етә. Эйәрсендәре раҫлауынса, ул боғаҙ аша йөҙөп сыға һәм яңғыҙ торған ҡаяла медитациялай башлай. Шула итеп, ул өс көн дауамында уйлана, һәм үҙе һуңғараҡ әйтеүенсә, ул Һиндостандың үткәне, хәҙергеһе һәм киләсәге тураһында уйлай. Хәҙер Каньякумариҙағы был ҡаяла Свами Вивеканандаға арналған мемориал урынлашҡан.
Вивекананда Мадрасҡа юл тота һәм уның Һиндостан һәм Мадрас йәштәре индуизмы өсөн пландары тураһында һөйләй. Улар йәш монахтың шәхесе һәм идеялары менән хайран ҡала һәм Бөтә донъя диндәр парламентына АҠШ-ҡа барырға өгөтләй башлайҙар. Шулай итеп, Мадрастан дуҫтары, раджа Рамнад һәм махараджалар Майсур һәм Кхетри ярҙамында Вивекананда Америкаға сәйәхәткә юллана.
Көнбайышта
1893 йылда Вивекананда Чикагола Бөтә Донъя дин парламентында сығыш яһай, телмәр башында «Америка апайҙары-һеңлеләре һәм ағай-ҡустылары» тигән һүҙҙәр менән мөрәжәғәт иткәс, уны алҡыштарға күмәләр. Вивекананданың АҠШ-ҡа килеүен күптәр Көнбайышта индуизмға ҡыҙыҡһыныуҙың башында тороусы нөктә тип иҫәпләй.
Парламенттан һуң бер нисә йыл дауамында ул Нью-Йоркта һәм Лондонда веданта үҙәктәре аса, төп университеттарҙа лециялар уҡый, ҡайҙа ғына килмәһен, индуизмға Көнбайыштың ҡыҙыҡһыныуын уята. Уның уңышы конфликтһыҙ үтмәй, уларҙың күпселеге христиан миссионерҙары менән бәйле була, улар уға ҡаты тәнҡит күҙлегенән ҡарай. Дүрт йыл даими турненан һуң, Көнбайышта лециялар һәм ретриттар уҡығандан һуң, 1897 йылда ул Һиндостанға ҡайта.
Һиндостанға ҡайтыуы
Уның табыныусылары белдереүенсә, ҡайтҡас уны ҡабул итеүҙәренә ул шаҡ ҡата. Һиндостанда ул лециялар серияһын уҡый, һәм «Коломбонан Алмораға тиклем лекциялар» кеүек билдәле лециялар циклы, ул ваҡытта баҫтырылған һинд йәмғиәтенең әхлаҡи торошон күтәрә. 1897 йылда ул Рамакришна Миссияһына нигеҙ һала. Был ойошма хәҙер Һиндостанда индуистар берләшмәһенең иң ҙур ордендарының береһе, хәҙер ҙә күп һанлы дини-йәмәғәт һәм хәйриә ойошмалары араһында абруй һәм ихтирам менән файҙалана.
Принциптары һәм фәлсәфәһе
Вивекананды нью-эйдж хәрәкәтенең башлап ебәреүсеһе тип йөрөтәләр.
Вивекананда билдәле һәм үҙенсәлекле фекер эйәһе була. Уның донъялағы фәлсәфәүи фекеренә индергән иң мөһим өлөшөнөң береһе булып адвайта-ведантының идеялары фәлсәфәүи яҡтан юғары һәм рухи ғына түгел, ә бары ғәмәли һәм ижтимағи, хәтта сәйәси әһәмиәткә лә эйә булыуҙы күрһәтеү тора. Ул Рамакришнанан мөһим идея алыуын хәбәр итә, был «Джива ул Шива» (һәр шәхес үзе илаһи зат булып тора). Был идея уның мантраһы, һәм ул «даридра нараяна сева» аңлатмаһын төҙөй — Аллаһы тәғәләнең ярлы кешеләрҙә булыуын күреп, Аллаһы тәғәләгә хеҙмәт итеү.
Свами Вивекананда Ведантаның шундай ағымына ҡарай, ул, барыһы ла ирекле булмағанға тиклем бер кем дә ысын ирекле була алмай, тип раҫлай. Хатта шәхси ҡотҡарыу теләге лә ҡалдырылырға тейеш, тик бөтәһен дә ҡотҡарыу өсөн арыу-талыуһыҙ эш кенә яҡты кешенең ысын билдәһе булыуы мөмкин. Ул Матх монастырына һәм «Атмано Мокшартхам Джагаддхитая Ча» (आत्मनॊ मोक्षार्थम् जगद्धिताय च) (Үҙ азатлығы өсөн һәм донъя хаҡына) принциптарына нигеҙләнгән Рамакришна Миссияһына нигеҙ һала.
Вивекананда изгелек ҡылырға, эскерһеҙ булырға һәм үҙ-үҙеңә ышанырға кәңәш итә. Ул брахмачарья (целибата) практикаһын ныҡышмалы тәҡдим итә. Бала саҡ дуҫы Шри Прия Натх Синх менән әңгәмәләрҙең береһендә ул үҙенең физик һәм аҡыл көсөн брахмачарья практикаһына ҡайтарып ҡалдыра.
Шуға ҡарамаҫтан, Вивекананда шулай уҡ дин менән дәүләт (сиркәү һәм дәүләт) араһында ҡәтғи бүленеүҙе талап итә, һәм был идеалды ул нигеҙләгән ойошма ныҡлы яҡлай. Йәмәғәт традициялары үткән заманда дин йоғонтоһо аҫтында формалашһа ла, әлеге ваҡытта дин, мәҫәлән, никах, мираҫ кеүек һәм башҡа мәсьәләләргә ҡыҫылырға тейеш түгел. Идеаль йәмғиәт брахман белеме, кшатрий мәҙәниәте, вайшья эффектлылығы һәм шудрҙың тигеҙләү характерындағы ҡатышмаһы булырға тейеш. Уларҙың ниндәй ҙә булһа өҫтөнлөгө бер яҡлы үҫешкән гражданлыҡ йәмғиәттәрен барлыҡҡа килтерә. Вивекананда фекеренсә, идеаль йәмғиәт төҙөү өсөн бындай төрҙәге дин йәки ниндәй ҙә булһа башҡа көс ҡулланылырға тейеш тип һанамай, сөнки был тейешле шарттар еткәс, табиғи рәүештә үҫергә тейеш.
Рәсәйҙә Вивекананданы Я. К. Попов тәржемә итә. 1906 йылдан 1914 йылға тиклем Вивекананданың төп әҫәрҙәренең тәржемәләре эшләнә.
Хәтер
Вивекананда хөрмәтенә Райпурҙағы аэропорт аталған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Шеньга (Юга ҡушылдығы)
Шеньга (Шонга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ракобольская Ирина Вячеславовна
Ракобольская Ирина Вячеславовна (22 декабрь 1919 йыл, Данков — 22 сентябрь 2016 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй ғалимы-физигы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1977 йылдан Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының йыһан нурҙары һәм физикаһы кафедраһы профессоры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Ирина Вячеславовна Рабокольская физика уҡытыусыһы Вячеслав Афиногенович Ракобольский ғаиләһендә тыуған. 1938 йылда Радищев исемендәге тәжрибә-күрһәтмә мәктәбен тамамлай һәм Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә.
1941 йылдың октбрь айында физика факультетының 4-се курсынан үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армияға китә, университеттың ун ете студенттары иҫәбендә 122-се авиатөркөмгә теркәлә һәм Энгельс хәрби авиация мәктәбенә ебәрелә. Мәктәпте тамамлау менән, 1942 йылда, 588-се (артабан —Ҡыҙыл байраҡлы Суворов орденлы 46-сы Тамань гвардия) төнгө бомбардировка авиаполкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың майынан һуғыштың аҙағына тиклем Бөйөк Ватан һуғышының төрлө фронттарында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1946 йылдың апрель айында гвардия майоры дәрәжәһендә демобилизациялана һәм физика факультетындағы ядро физикаһы бүлегенең 4-се курсына әйләнеп ҡайта, Жуковский исемендәге Академияның адъюнкты Линде Дмитрий Павловичҡа (1919—2006) кейәүгә сыға.
Физика факультетын 1949 йылда, В. И. Векслер һәм Г. Т. Зацепин етәкселеге аҫтында «d-электроны, образованные мюонами космических лучей» темаһына диплом эшен яҡлап, тамамлай
1971 йылдан — йыһан нурҙары һәм йыһан физикаһы кафедраһы мөдире урынбаҫары. МДУ-ла эшләгән осоронда физика һәм геология факультеттарында йыһан нурҙары физикаһы буйынса махсус курстар уҡый, ядро физикаһы һәм йыһан нурҙары физикаһы буйынса практик дәрестәр алып бара
Академик Георгий Тимофеевич Зацепин менән берлектә һәм уның етәкселеге аҫтында ғилми эштәр башҡара.
1962 йылда «Исследование энергетических характеристик электронно-фотонной компоненты широких атмосферных ливней вблизи оси ливня» темаһына диссертация яҡлап, физика-математика фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһе ала; 1975 йылда «Генерация мюонов высокой энергии в космических лучах» темаһына диссертация яҡлап, «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә эйә була. Яҡынса 300 эш баҫтырып сығара, улар араһындағы ядро физикаһы буйынса монографиялар һәм 6 дәреслек бар.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ҡатнашыусылары «Памир», уртаҡ рәсәй-япон тәжрибәһе RUNJOB. 4 докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын уның етәкселегендә яҡлау буйынса 15 бергәләп эшләй.
Кафедрала ҙур фәнни-педагогик эшен дөйөм университет эше менән бергә алып бара (йәмәғәтселек башланғысында). 1966 йылдан 1990 йылға тиклем бер үк ваҡытта юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү факультеты деканы була. Эште ойоштороуы өсөн ВДНХ-ның алтын миҙалы менән бүләкләнә. 1987—1997 йылдарҙа МДУ ҡатын-ҡыҙҙар союзы рәйесе, һуңынан МДУ Ғилми советы ағзаһы, физика факультетының ғилми советы ағзаһы, йыһан нурҙары буйынса ғилми совет ағзаһы була.
Һуңғы ваҡытта фәнни эш менән шөғөлләнеүен дауам итә, аспиранттар һәм студенттар тәрбиәләй, лекция курстары уҡый.
Новодевичье зыяратында ире менән йәнәш ерләнә.
Ғаиләһе
Д. П. Линде менән никахынан Рабокольскаяның ике балаһы була:
Әл-Мутаффифин сүрәһе
Әл-Мутаффифин сүрәһе (سورة المطففين, Кәметеп үлсәүселәр ) — Ҡөрьән Кәримдең 83 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 36 аяттан тора.
12 сентябрь
12 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 255-се (кәбисә йылында 256-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 110 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
1992: Нәҡи Иҫәнбәт, Башҡортостандың Салауат районында тыуған татар яҙыусыһы, драматург һәм тел ғалимы, Татарстандың халыҡ яҙыусыһы һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты.
Еңеү паркы (Севастополь)
Севастополдә Еңеү паркы — ҡаланың Гагарин районында, Круглый һәм Стрелецкий ҡултыҡтары араһында урынлашҡан. Бөгөнгө дөйөм майҙаны 50 гектар тәшкил итә. Еңеү паркы популяр ял итеү урыны булып тора. Уны Севастополдең 220 йыллығына ҡуйылған Георгий Победоносец һәйкәле биҙәп тора. Паркта бер нисә иҫтәлекле урындар, күңел асыу комплексы, пляж бар.
Тарих
Паркка 1975 йылда нигеҙ һалына. Еңеү паркы Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙең 30 йыллығына арнала. һәйкәлде булдырыуҙа ҡаланың барлыҡ коллективтары ла ҡатнаша.
Планлаштырыу идеяһының төп нигеҙе булып СССР-ҙың герой ҡалаларына арналған аллея булдырыу тора. 1977 йылдың 9 октябрендә ун бер герой-ҡалаға арналған аллеялар булдырыла. Уларҙың һәр береһендә герой-ҡалалар климат зонаһына ярашлы ағастар ултыртылған:
1983 йылда — Севастополь водолаздар мәктәбе үҙенең 100 йыллығына арнап өҫтәмә аллея ултырта. Һуңғараҡ, ошо уҡ йылда, Олимпийсылар аллеяһы барлыҡҡа килә, ул СССР йыйылма командаһының ҙур спорт ҡаҙаныштары хөрмәтенә булдырыла.
Артабан Еңеү паркы тайпылышһыҙ үҫә, барлыҡҡа унда яңы иҫтәлекле участкалар барлыҡҡа килә:
Еңеү паркы илдең үҫеш һәм тарҡалған ваҡытын кисерә. Шулай, СССР тарҡалғандан һуң тулыһынса тиерлек ташландыҡ хәлдә булып, уны яҡлау һәм үҫтереүгә лә иғтибар бирелмәй. Бары тик 2008 йылда ғына паркта реконструкция үткәрелә. Гагарин район хакимиәте ике айлыҡ таҙалыҡ акцияһы үткәрә. Был ваҡытта парктан 250 м³ сүп-сар сығарыла. 2009 йылдың 9 майында яңыртылған Еңеү паркын тантаналы асалар. Таш түшәлгән юлдар, яңы эскәмйәләр, колонналы ротондалар булдырыла — Георгий Победоносец монументы ла тергеҙелә. Бөгөн юлдарға плиткалар түшәлгән, аллеяға йөҙ илленән ашыу эскәмйәләр урынлаштырылған, 150-нән ашыу ватылмай торған быяла плафонлы фонарҙар ҡуйылған, парк беседкалар менән йыһазландырылған. Паркта бер нисә иҫтәлекле урындар, күңел асыу инфраструктура объекттары бар.
2014 йылдың 9 майында яңы һалынған парк зонаһы «Рәсәй аллеяһы» булдырыла. Шул уҡ йылдың сентябрендә «Рәсәй аллеяһы» тәбиғәт паркы булдырыуҙың махсус планын төҙөү тураһында иғлан ителә, был участканың майҙаны 3 гектарға яҡын, планда илдең 85 төбәгенең үҫемлек баҡсаларын булдырыу ҡаралған.
Заманса инфраструктура
Парк аллеяһы ваҡ ҡырсын таш түшәлгән, йыһазландырылған пляждарға алып бара. Яр буйында йәйге кафелар эшләй, йыл әйләнәһенә эшләүсе арҡанлы парк, «Хорошо» күңел асыу үҙәге бар. Һуңғыһында мини-стадион булдырылған. Айырым объекттар булып тора:
Парк территорияһына автомобилдәрҙә инеү тыйылған. Ял итеүселәрҙе ташыу өсөн махсус транспорт хеҙмәте — электромобилдәр ҡаралған, улар маршрут буйынса йөрөй.
Нисек барырға
Ҡаланың теләгән бер районынан Еңеү паркына автобуста йә маршрут таксиҙарында барырға мөмкин. Туҡталыш атамаһы «Еңеү паркы». Парк территорияһын электромобилдәр хеҙмәтләндерә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Грубышка
Грубышка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Урдюга йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Кама районы
Түбәнге Кама районы (Tübən Kama rayonı, Түбән Кама районы) — Татарстан районы.
Административ үҙәк — Түбәнге Кама.
Иҡтисад
Татарстандың 23 % продукцияһы районда сығарыла, республиканың  30 % экспорты районда етештерелә. Район эре нефтехимия үҙәге: «Нижнекамскнефтехим», «Нижнекамскшина», «ТАИФ-НК», «ТАНЕКО», «Управляющая компания Камаглавстрой», «Филиал ОАО „Генерирующая компания“ Нижнекамская ТЭЦ» ойошмалары менән.
Сагитталь яҫылыҡ
Сагитталь яҫылыҡ (sagittasagitta «көйәнтә») — уй менән генә объектты алдан артҡа ҡарай көҙгөләге кеүек итеп уң һәм һул симметрик өлөштәргә вертикаль яҫылыҡта бүлеүсе яҫылыҡ (ике яҡлы симметрик өлөштәргә). Кеше һәм хайуандар анатомияһында ҡулланыла.
Икенсе исеме — урталыҡ киҫелеш, медиан яҫылыҡ, киҫелеш.
Парасагитталь яҫылыҡ — сагиталь яҫылыҡтың уң йәки һул яғынан уға параллель итеп эшләнгән киҫелеш.
Өкө
thumb|200px Өкө, ҡолаҡлы ябалаҡ (филин) (Bubo bubo) — ябалаҡ һымаҡтар отрядындағы йыртҡыс ҡош.
Һылтанмалар
Төркөм:Башҡортостан ҡоштары
Грослёбихау
Грослёбихау (Großlobichau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 802 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Куракин Борис Иванович
Кенәз Борис Иванович Куракин (, Мәскәү - , Париж ) - Бөйөк Петрҙың хеҙмәттәше һәм бажаһы , Россияның сит илдә беренсе даими илсе; тулы хоҡуҡлы кәңәшсеһе. Ул Куракиндар ғаиләһендә бер быуатлыҡ дипломатик хеҙмәт традицияһына нигеҙ һала.
Биографияһы
Борис Куракиндың биографияһының төп сығанағы - «Кенәз Борис Куракиндың үҙе тасуирлаған тормошы». Үҙенең биографияһының башында ул 1705 йылдың 25 сентябрендә яҙа башлаған датаны ҡуя.
Иртә йылдары
Гедиминовичтар нәҫеленән Иван Григорьевич һәм тыумыштан кенәз ҡыҙы Одоевская Феодосия Алексеевна (1677 йылда) ғаиләһендә тыуған. Батша Федор Алексеевичтың суҡындырыусыһы.
Бала сағынла йыш ауырыған.
1682 йылда уның атаһы Смоленск провинцияһына воеводалыҡҡа ебәрелә, һәм ул бөйөрөндәге таш ауырыуынан үлеп ҡала. Унан һуң Бористы, ағаһы Михаил һәм һеңлеһе Марияны (1684 йылда үлгән) үгәй әсәләре тәрбиәләй.
Хәрби карьераһы
1683 йылдан ул Петр I иң яҡын кешеһе була, Семеновская биҫтәһе янындағы хәрби күңел асыуҙарҙа ҡатнаша. "Күңелле полктар" ойоштороу менән - Семеновский полкында, ул Аҙау кампанияларында ла ҡатнаша, лейтенант, 1696 йылдан - капитан.
1696 йылда уны Италияға диңгеҙ эштәре, фортификация һәм математика фәндәрен өйрәнергә ебәрәләр.
1700 йылда уға "Ҡазан һарайы бойороғоноң грамотаһы буйынса" буласаҡ Пенза губернаһының Сердоба һәм Хопёр йылғалары буйлап 17 мең дисәтинәгә тиклем ер кире ҡағыла. Шул уҡ йылды Борис Иванович «Сура йылғаһы буйында, Юловка йылғаһында ерҙәр һатып ала, унда хәҙер Пенза өлкәһе Городище районы территорияһында урынлашҡан Павло-Куракино ауылына нигеҙ һала.
Төньяҡ һуғыш башланыу менән Нарва (1700) походында ҡатнаша, һуңынан Нотбург (1702), Ниеншанц (1703) һәм Нарваны (1704) алыуҙа ҡатнаша, 1703 йылда Семенов полкының лейб-гвардия майоры дәрәжәһен ала.
1705 - 1706 йылдарҙа ул дауаланыу өсөн сит илдә, Германия, Нидерланд, Англияла була. 1707 йылдың 19 ғинуарында Жовквала уға Семеновский тормош һаҡсылары полкының полковнигы дәрәжәһе бирелә, ләкин тиҙҙән Италияға дипломатик миссия менән, шул иҫәптән Римға, Папа Станислав Лешчинскийҙың Польша батшасы булып танылмауын талап итеү өсөн ебәрелә.
1708 йылда Россияға ҡаршы Карл XII кампанияһы башланғас, ул армияға кире ҡайта, Семеновский һәм Әстерхан полктарына А. Д. Меншиков дивизияһында командалыҡ итә, 1709 йылда Полтава һуғышында Семеновск полкына командалыҡ итә, әммә бер төрлө лә булекләнмәй.
Дипломатик карьераһы
1709 йылдан 1712 йылға тиклем Б. И. Куракин Лондонда, Һанноверҙа һәм Гаагала Россия вәкиле була, 1713 йылда йәшерен кәңәшсе дәрәжәһен ала, Утрехт конгрессында Россияның тулы хоҡуҡлы вәкиле булараҡ ҡатнаша.; 1715 йылда Һанновер менән Грейсвольд Союзы килешеүенә ҡул ҡуя, 1716 йылдан Парижда илсе була. 1714 йылдың 14 сентябрендәге иң юғары рескрипт менән гвардия подполковнигынан генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.
1717 йылда уға Беренсе Андрей ордены бирелә; 1725 йылдың 30 августында Изге Александр Невский ордены рыцары була; 1725 йылдың 14 ноябрендә йәшерен  кәңәшсе дәрәжәһенә күтәрелә.
1722 йылда Бөйөк Петр Фарсы кампанияһына сығып, уға Европа судтарында аккредитацияланған барлыҡ Россия илселәре етәкселеген ышанып тапшыра. 1724 йылда уны Парижға илсе итеп ебәрәләр, һәм ул 1727 йылда вафат була. Күп кенә уның киләсәк быуындары шулай уҡ дипломатияла иҫ киткес карьера яһай.
Б.И. Куракин Мәскәүҙә дворян исемендәге 12 ярлы офицерҙы тотоу өсөн дауахана ("шпиталь") ойошоторорға васыят итә һәм уның ҡағиҙәләрен эшләй. 1730 йылдарҙа атаһы Александр Куракин ихтыярын үтәүҙә. Басман Слободаһында Куракин хәйриә йортона ойоштора.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
7-се Ҡышҡы Азия уйындары Астанала һәм Алматыла (Ҡаҙағстан) 2011 йылдың ғинуар — февраль айҙарында үтә. Алматы Күвейттә 2006 йылдың 5 ғинуарында һайлап алына, 2007 йылдың 29 октябрендә ярыштың бер өлөшө Алматынан Астанаға күсерелә.
Куракин Борис Иванович
Яҙыусы
Куракин үҙ осороноң иң уҡымышлы кешеләренең береһе булараҡ, яҙмаларында йыш голланд, француз һәм итальян телдәрен ҡуллана, уға 1709 йылға тиклем еткерелгән автобиографияһы, Россия-Швеция һуғышы тарихы, политик яҙмалар, ҙур бизнес һәм ғаилә корреспонденциялары ҡарай. Ул Россияның тулы тарихын яҙырға уйлай, унда, нигеҙҙә, Петр батшалығына туҡталырға ниәтләй, тик «1682-1694 йылдарҙа Петр Алексеевичт  һәм  уның  яҡын кешеләре тарихын» ғына яҙырға ғ өлгөрә
Никахы һәм балалары
Ул ике тапҡыр өйләнә, биш  балаһы була.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Ғариза
Был ҡарарға ярашлы, уйындарҙы асыу тантанаһы Астанала, ә ябыу тантанаһы Алматыла Балуан Шолак исемендәге Спорт һарайында үтә. 30 ғинуарҙа Астана ҡалаһының ябыҡ футбол стадионында уйындарҙы асыу тантанаһы үтә. Баш ҡала ла боҙҙа фигуралы шыуыу, ир-егеттәр хоккейы, конькиҙа тиҙлеккә йүгереү һәм шорт-трек ярыштары үткәрелә. Алматыла «ҡар» дисциплиналары: саңғыла уҙышыу, тау саңғыһы, саңғыла һикереү, биатлон, саңғыла спорт ориентирлашыуы ҡала. Шулай уҡ туп менән хоккей (бенди) һәм ҡатын-ҡыҙҙар хоккейы үткәрелә.
Герцен һәйкәле (Мәскәү)
Тасуирлама
Һәйкәл скульпторы — О. Мильбергер, архитекторы — К М. Сапегин.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Финанслау һәм ойоштороу
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындарын үткәреүгә сығымдарҙың дөйөм хаҡы 1,682 миллиард доллар тәшкил итә. Шуларҙың 1,4 миллиарды спорт һәм башҡа инфраструктураны төҙөүгә/үҙгәртеп ҡороуға тотонола. Уйындарҙы ойоштороуға 282 миллион доллар сарыф ителә.
Герцен һәйкәле (Мәскәү)
Тасуирлама
Һәйкәл Тверь бульварындағы 25-се һанлы йорттоң ихатаһында, Әҙәбиәт институты янында ҡуйылған. Был институты бинаһы «Герцен йорто» исеме аҫтында билдәле. Һәйкәлдәр өсөн урын һайлау XIX быуат башында бында А. И. Герцендың атаһының бер туған энеһе А. А. Яковлевтың усадьбаһы тороу менән бәйле. Был йортта И. А. Яковлевтың никахтан тыш улы А. И. Герцен тыуған һәм бер нисә ай йәшәгән. Ҙурайғас та Александр Герцен был йортҡа килеп йөрөгән була.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Символикаһы
Алматыла Һәм Астанала Ҡышҡы Азия уйындарының символы итеп барыс балаһы Ирби раҫлана. Уйындар ваҡытында сувенир сифатында статуэткалар һатыуға сыға. Символ күп кенә реклама стендтарында һәм спорт инвентарында урын ала.
Герцен һәйкәле (Мәскәү)
Тасуирлама
1959 йылдың октябрь аҙағында элекке усадьба ихатаһында А. И. Герценға һәйкәл ҡуйыла.
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Уйындар уты эстафетаһы
Спорт саралары алдынан ҡышҡы Азия уйындары тарихында тәүге тапҡыр олимпия факелы эстафетаһы үтә, ул 20 көн эсендә Ҡаҙағстандың бөтә төбәктәре аша меңдән ашыу факел йөрөтөүсе ҡатнашлығында үтә. Ерулан Канапьянов эстафета өсөн махсус рәүештә факел эстафетаһы гимны яҙа. Текстың авторы — йырсы Шомишбай Сариев. Гимнды Ҡаҙағстандың халыҡ артистары Роза Рымбаева һәм Әлибәк Денишев башҡара.
Герцен һәйкәле (Мәскәү)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
2011 йылғы Ҡышҡы Азия уйындары
Инфраструктура
Алматы аэропортын яңыртыу 2008 йылдың декабренә тамамлана.
Иҫтәлекле аҡсалар
2011 йылдың 17 ғинуарында Ҡаҙағстан Милли банкы 20 миллион дана тиражлы иҫтәлекле көмөш тәңкә сығара, улар Ҡаҙағстанда VII Ҡышҡы Азия уйындарына арнала.
Спорт төрҙәре
Ҡышҡы Азия уйындары тарихында тәүге тапҡыр туп менән хоккей һәм саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар үткәрелә. Алдағы Уйындар менән сағыштырғанда кёрлинг һәм сноуборд буйынса ярыштар үткәрелмәй, трамплиндан саңғыла һикереү программаға кире ҡайтарыла. Йәйә эсендә спорт төрҙәре буйынса уйнатылған миҙал комплекттары һаны күрһәтелгән.
Ҡатнашыусы илдәр
Уйындарҙа 26((((илдән спортсы ҡатнаша.
Миҙал иҫәбе
Ярыштар тамамланғандан һуң миҙал иҫәбе. {{legend|#ccccff|Ҡабул итеүсе ил зәңгәр төҫ менән билдәләнгән.|border=solid 1px #AAAAAA}}
Мельгунов Алексей Павлович
Мельгунов Алексей Павлович (17 июнь 1876 йыл — 1917 йылдан һуң) — Рәсәй империяһының хәрби хеҙмәткәре, сәйәсмән һәм йәмәғәт эшмәкәре. Өфө губернаһынан IV саҡырылыш (1912—1917) Дәүләт Думаһы депутаты.
Биографияһы
1-се Мәскәү кадет корпусын һәм Константинов артиллерия училищеһын тамамлай (1895), 2-се гренадерский артиллерия бригадаһының 6-сы батареяһына офицер булып хеҙмәт итә.
1898 йылда артиллерия поручигы чинында запасҡа сыға һәм үҙенең имениеһында йәшәй башлай, хужалыҡ алып бара һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1901—1907 йылдарҙа земство начальнигы була. Минзәлә өйәҙе (1902—1917) һәм Өфө губерна земствоһы гласныйы (1904—1917), почетлы мир судьяһы итеп һайлана (1910—1917). Минзәлә өйәҙе буйынса деворянлыҡ депутаты (1911—1917) һәм өйәҙ дворяндары етәксеһенең ярҙамсыһы була.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Бөтә Рәсәй земство союзының 2-се ялан табип-туҡланыу отряды уполномоченныйы була.
Февраль революцияһынан һуң Минзәлә өйәҙендә дауалана. Апрель айында Өфөгә килә, Өфө губерна земство управаһы ағзаһы бурыстарын ваҡытлыса башҡара, 22 апрелендән Ваҡытлы хөкүмәттең Өфө губерна комиссары ярҙамсыһы була.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Изем
Изем (Изимка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кыпа-Кэтыль-Кыке
Кыпа-Кэтыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кэтыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.