cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малахов ҡарағайлығы
Флораһы
Үҫемлектәр араһында нигеҙҙә юғары бонитетлы ҡарағайлыҡ  өҫтөнлөк итә  уларҙың  өс төрө бар: йәшел мүкле, лишайниклы һәм  һәм мүкле. Ағастарҙың йәше 100 һәм унан ашыуыраҡ.
Урындағы флора яҡынса 70 төрө үҫемлектәрҙән ғибәрәт, 16 төрө уларҙың мүк һәм лишайниктарға  ҡарай. Вологда өлкәһе өсөн һирәк осрай торған  үҫемлектәр төрө: ятүлән, көкөрт үләне, Вологда өлкәһенең  Ҡыҙыл китабынан — сатырлы ҡышһөйәр.
Һаҡлау
Тәбиғәт ҡомартҡыһы бурысы булып  яҫы һәм тулҡынлы, диңгеҙ һәм күл-боҙ тигеҙлектәре  Түбән Сухон ландшафт районының биогеокомплекстарын һаҡлап алып ҡалыу, шулай уҡ юғары бионетлы ҡарағайлыҡты һәм флораның һирәк вәкилдәренең урынлашыуын һаҡлау тора.
Кеше эшмәкәрлеге Малахов ҡарағайлығының экологик мөхитенә кире йоғонто яһай. Урындағы йәмәғәтселәрҙең һәм экологтарҙың башланғысы арҡаһында территорияларҙы, урманды  сүп-сарҙан таҙартыу буйынса экология акциялары даими үткәрелеп тора.
Ҡомартҡыны һаҡлау Вологда өлкәһенең тәбиғәт ресурстары һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау департаментын тормошҡа ашыра.
Почиталин Иван Яковлевич
Иван Яковлевич Почиталин (1754 — 1797) — Емельян Пугачевтың иң яҡын кешеләре араһына ингән Яйыҡ казагы. Бер аҙ грамотаһы булған Иван Почиталин Яйыҡ заговорсыларының үтенесе буйынса «императорҙың» беренсе указының авторы булып китә, уның шәхси секретары итеп тәғәйенләнә, ә һуңынан — ихтилалсыларҙың Хәрби коллегияһының секретары була. Почиталин Пугачевтың иң яҡын кешеләре иҫәбенә инә, Пугачев уны бик ярата, Почиталиндың туйында ҡиәмәтлек («посажённый») атаһы була, Почиталин үҙе лә Пугачевтың «батша» туйында ҡоҙа була. Ихтилал баҫтырылғас, ҡулға алына һәм Балтик портына һөргөнгә ебәрелә. Почиталин ҡулы менән яҙылған указдарҙы А. С. Пушкин «иҫ киткес халыҡ оҫта теллелеге үрнәге» тип маҡтап, телгә ала.
«Императорҙың» беренсе секретары
Иван Почиталидың атаһы, Яков Филатович Почиталин 1772 йылғы ихтилалда ҡатнашыусы була, әммә язанан ҡотолоп ҡала. Казактарҙың күбеһе уҡымышлылыҡ менән маҡтана алмаған саҡта, Иван грамоталы була. 1772 йылғы ихтилалынан һуң күп кенә баш күтәреүселәр Яйыҡ һәм Волга араһындағы алыҫ утарҙарҙа йәшенеп ҡалалар (башлыса, Үҙәндәрҙә), улар унда qsi 3syf яңы сығыштың мөмкинлектәрен тикшереләр. 1773 йылдың август уртаһында Яйыҡ ғәскәрендә Дон казагы Емельян Пугачевтың килеп сығыуы заговорҙы йәнләндереп ебәрә. Пугачев һәм уның фекерҙәштәре алдында уҡымышлы кешеләр табыу мәсьәләһе килеп баҫа, сөнки Пугачев үҙе уҡый-яҙа белмәй. Ырғыҙҙа старообрядсылар араһында бындай кеше табылмай. Пугачев үҙе көскә ҡотолоп ҡала, ә уның менән бергә сәфәрҙә булған Степан Оболяев тотола, шуға күрә Пугачев менән бәйләнештә булған Дмитрий Лысов, Тимофей Мясников һәм башҡаларға (улар араһында Яков Почиталин да була) уҡымышлы кешене Яйыҡ ҡаласығында эҙләргә тура килә.Казактарҙың ышанысын яулай алырҙай ике уҡымышлы кешенән береһе ситтә булып сыға, икенсеһе — баш тарта. Казактар Яков Почиталин йортонда йыйылалар һәм ҡапыл Козьма Фофанов Яковтың 19 йәшлек улы Иванға бармағы менән төртөп күрһәтә, атаһы улының «батша указдарын» яҙыу оҫталығында шикләнһә лә, казактар уларҙы күндерә. Яков Почиталин улын тәүәкәлләй һәм Иван аша Пугачевҡа ҡиммәтле бүләк ебәрә.
1773 йылдың 16 (27) сентябрендә Иван Почиталин Тимофей Мясников оҙатыуында Пугачевтың йәшеренгән урынына килә. Пугачев уны үҙенең секретары итеп иғлан итә. Иван Пугачевты насар яҙыуы тураһында алдан киҫәтеп ҡуя, әммә Пугачев, күп яҙырға тура килмәйәсәк, өйрәнерһең әле, ти. Тиҙҙән Яйыҡ ҡаласығынан сапҡын килеп етә: «батшаны» эҙләүгә команда ебәрелгән. Казактар лагерҙы ташлап, Толкачев утарына ашығалар. Юлда Пугачев Чика-Зарубинға утарға бөтә фекерҙәштрен йыйырға ҡуша, ә Почиталин Яйыҡ ҡаласығына батша указын яҙыу өҫтөндә эшләргә бурыс ҡуйыла.
Пугачев етәкселегендәге отряды боронғо байраҡ аҫтында Яйыҡ ҡаласығына табан юллана. Юлда осраған казак ауылдарында Почиталин указды уҡый һәм һөҙөмтәлә 18 сентябрҙә Яйыҡ ҡаласығына килеп етеүгә отрядта инде 300 кеше иҫәпләнә. Баш күтәреүселәрҙең ҡаршыһына ҡаланан старшина Акутин командалығы аҫтында йыйылма отряды һәм капитан Крылов командалағы аҫтында хөкүмәт гарнизонының гренадеры сыға. Пугачевтан ебәрелгән сапҡын указды Акутинға тоттора, әммә Акутин указды казактарға уҡыуҙан баш тарта һәм государыня тип Екатеринаны һанауын белдерә һәм исемлекте Крыловҡа бирә, тегеһе эстән генә уҡый ҙа, указды «Пропали вы, войско Яицкое!» тигән һүҙҙәр менән кеҫәһенә йәшерә. Әлеге указ архивтарҙа һаҡланып ҡалған. 19 сентябрҙә Пугачев Яйыҡ ҡаласығына тағы ла бер указын ебәрә, әммә был юлы уны алдағы көндө ҡулға алынған 6-сы еңел ялан командаһынан сержант Кальминский яҙа.
Хәрби коллегияһының дума дьягы
Почиталин, «батша указдарын» яҙыу өсөн белеме етмәй икәнлеген аңлап, эш үрнәге сифатында ҡулланыу өсөн ысынбарлыҡтағы хөкүмәт документтарын табырға тырыша. Хәрби коллегияны төҙөгәндән һуң Максим Шигаев менән бергә улар нәшер ителгән хөкүмәт документтары йыйынтығын табып алалар. Бынан һуң Пугачев ставкаһының документтарын яҙыу күпкә еңеләйә, секретарҙар әҙер документарҙан кәрәкле һүҙбәйләнештәрҙе файҙаланалар. Хәрби коллегияға секретарь итеп әсир офицер Михаил Шванчичты тәғәйенләгәс, Почиталин, иң тәү сиратта, белемен камиллаштырыр өсөн урыҫ азбукаһын төҙөп биреүен һорай.
Әсирлек, суд һәм каторга
Пугачевсыларҙың 1774 йылдың 1 (12) апрелендәге Һаҡмар ҡаласығы аҫтындағы еңелеүенән һуң Почиталин ҡулға алына һәм Ырымбур зинданына ябыла. 1774 йылдың 8 (19) майында Ырымбурға йәшерен тикшереү комиссияһының вәкиле С. И. Маврин килә һәм ентекләп Почиталиндан һорау ала. Беренсе сиратта Мавринды сит ил вәкилдәренең бола ойоштороуҙа ҡатнашлығының булыу-булмауы һәм немец телендә яҙылған «батша указдарының» авторы кем булыуы ҡыҙыҡһындыра, сөнки был һорау императрицаны хафаға һала. Почиталин губернатор Рейнсдорпҡа ебәрелгән «немец» указының тарихы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирә: был указды һәм башҡа бик күп немец телендә яҙылған указдарҙы Шванвич Михаил немец теленә тәржемә иткән .Екатерина Икенсегә ебәргән донесениеһында Маврин Почиталин тураһында түбәндәгесә ҡылыҡһырлама бирә: «Любимец Пугачёва. Упражнялся хотя в глупых пасквилях, но считал за царя Пугачёва от чистого сердца, и всюду следовал за ним. В убийстве людей не примечон и имеет расскаяние, хотя и поздно. От роду ему с небольшим 20 лет».
1774 йылдың ноябрендә ихтилалда әүҙем ҡатнашыусылары менән бергә генераль тикшереү үткәреү өсөн Мәскәүгә килтерелә. 1775 йылдың 10 (21) ғинуарындағы суд приговоры буйынса Почиталин ҡамсылауға һәм танау тишектәрен өҙҙөреүгә, артабан һөргөнгә ебәрелеүгә хөкөм ителә. Язалау 10 ғинуарҙа Болотный майҙанында уҙғарыла. Шул уҡ көндө Почиталин башҡа хөкөм ителгәндәр менән бергә (улар араһында атаһының яҡын дуҫы Денис Караваев һәм Хәрби коллегияһының тағы ла бер секретары Максим Горшков та булалар) һөргөн урынын аныҡлау өсөн Ревелгә оҙатыла. Почиталин өсөн һөргөн урыны итеп Эстлянд губернаһының Балтик порты билдәләнә, һуңғараҡ шунда уҡ Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналин да еткереләләр. Пугачевсылар портта таш молды (карапты тулҡындан һаҡлауға хеҙмәт иткән ҡоролма) төҙөүҙә ҡулланылалар.
1777 йылда Ревель губернаторы И. Сиверс каторжандарҙы (улар араһында Почиталин да була) Ревель гаваненә (диңгеҙ йәки йылға буйының караптар туҡтар өсөн хеҙмәт иткән ышыҡ урыны) күсереү тәҡдиме менән Сенатҡа рапорт ебәрә. Сиверс молды төҙөү буйынса эштәр туҡталыуы һәм каторжандар бер ниндәй ҙә эшһеҙ йәшәүе тураһында хәбәр итә. 1778 йылдың ғинуарында Сенаттың яуабында Сиверсҡа һөргөнселәр «тейешле һаҡлыҡ менән тәғәйенләнгән урынында тотолорға тейеш» тип күрһәтелә. Артабанғы 20 йыл Почиталин һәм Балтик порты һөргөнселәре документтарҙа исемләп күрһәтелмәй. 1790 йылда, рус-швед һуғышы ваҡытында, портты ике швед караптары баҫып ала. Шведтар хөкүмәт складтарын һәм гавандәге бер нисә карапты яндыралар, әммә алыш алдында төрмә казематында бикләнгән һөргөнселәргә был ваҡиғалар бер нисек тә ҡағылмай. 1797 йылда ғына, Павел I тәхеткә ултырғандан һуң, Балтик порты коменданты хөкүмәт өсөн уның ҡарамағында булған һөргөнселәр реестрын тәҡдим итә. Реестрҙа иҫән һөргөнсөләр араһында ҡабаттан Иван Почиталиндың исеме телгә алына. Эстляндия губернаторы Лангель артабанғы хатлашыуҙа өс һау пугачевсыны, шул иҫәптән Почиталинды, каторга эштәренә Нерчинскиға йәки Иркутскиға ебәрергә тәҡдим итә, сөнки эш булмауы сәбәпле уларҙы ҡаҙна өсөн тотоу файҙаһыҙ. 1797 йылдың сентябрендә генерал-прокурор Куракин ҡабаттан пугачевсыларға ҡарата элекке хөкөмдөң ҡағиҙәләрe кисекмәҫтән үтәлергә тейешлеге тураһында белдерә. 1800 йылда Балтик портының инвалидтар командаһы командиры майор Дитмар бөтә һөргөнселәрҙе үҙ һағы аҫтына алырға тейешлеге тураһында бойороҡ ҡабул итә. Ул ебәргән тотҡондар реестрында ике пугачевсы исеме иҫәпләнә − Салауат Юлаев һәм Ҡәнзәфәр Усаев. Иван Почиталин 1797 һәм 1800 йылдар араһында үлгән булып сыға, вафатының теүәл датаһы билдәһеҙ.
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл (Өфө)
Тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл — Өфө ҡалаһының Еңеү паркында урынлашҡан һәйкәл. 2015 йылдың 8 октябрендә, Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 70 йыллығына арнап асыла.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә ҙур өлөш индергән тыл хеҙмәтсәндәренә һәйкәл ҡуйыу инициативаһы менән Башҡортостан Хөкүмәтенә 2013 йылда республиканың Һуғыш, хеҙмәт, ҡораллы көстәр һәм хоҡуҡ һаҡлау органдары ветерандары йәмәғәт ойошмаһы сыға. БР Мәҙәниәт министрлығы проектҡа конкурс иғлан итә һәм унда Мәскәүҙең билдәле скульпторы, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы, Рәсәйҙең Дәүләт премияһы лауреаты Андрей Ковальчуктың эше еңеү яулай. Һәйкәл бюджеттан тыш сығанаҡтар иҫәбенә төҙөлә.
Тасуирлама
Композиция бер нисә төп элементтан ғибәрәт. Скульптура төркөмө тыл хеҙмәтсәндәренең төп һөнәрен символлаштырған ете бронза фигуранан тора: нефтсе, ҡорос ҡойоусы, кескәй ҡыҙы менән бергә ураҡ урыусы ҡатын, ейәне менән бергә станок артында торған оло йәштәге эшсе, ҡулына әле генә тегеп бөткән шинелде тотҡан тегенсе һәм башҡалар. Стелала Башҡортостан һуғыш йылдарында фронтҡа оҙатҡан әйберҙәр — авиация двигателдәре, ҡорос, нефть, ауыл хужалығы продукцияһы төшөрөлгән. Стеланың өҫкө өлөшөндә Еңеү ордены урынлашҡан.
Ғафаров
Ғафаров — башҡорт фамилияһы. Мәғәнәһе Ғаффаров ғәфү итеүсе, яр­лыҡаусы тигәнде аңлата.
Дударев Анатолий Лукич
Дударев Анатолий Лукич (24 ноябрь 1936 йыл) — СССР ғалим-медигы һәм педагогы, рентгенолог, медицина фәндәре докторы (1979), профессор (1986), медицина хеҙмәте полковнигы (1978). Үҙәк рентгенорадиология ғилми-тикшеренеү институты директоры (1988—1993). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989).
Биографияһы
Анатолий Лукич Дударев 1936 йылдың 24 ноябрендә Липецк өлкәһенең Елец ҡалаһында тыуған.
1955—1960 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында белем ала, уны отличие менән тамамлай.
1960—1965 йылдарҙа Совет Армияһының хәрби-медицина учреждениеларында хәрби лазареттар һәм госпиталдәрҙең рентген бүлеге начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә. 1965 йылдан 1967 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында табиптарҙың белемен камиллаштырыу факультетында уҡый. 1967—1970 йылдарҙа СССР Оборона министрлығының 5-се фәнни-тикшеренеү һынау полигонының хәрби госпиталендә (Байконур космодромы) нур терапияһы һәм радиоизотоплы диагностика бүлеге начальнигы вазифаһында хеҙмәт итә.
1970 йылдан алып С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында педагогик хеҙмәттә: уҡытыусы, 1975—1988 йылдарҙа — рентгенология һәм радиология кафедраһы начальнигы урынбаҫары вазифаһында, бер үк ваҡытта 1986 йылдан был кафедраның профессоры булып тора. 1988 йылдан 1993 йылға тиклем — Үҙәк рентгенорадиология ғилми-тикшеренеү институты директоры, бер үк ваҡытта Дәүләт врачтарҙың белемен камиллаштырыу институтының нур диагностикаһы кафедраһы мөдире булып тора. 1994—1997 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының Үҙәк консультатив-диагностика поликлиникаһында рентген бүлексәһе етәксеһе.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге һәм фәнгә индергән өлөшө
А. Л. Дударевтың төп ғилми-педагогик эшмәкәрлеге рентгенология һәм стоматология өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле, импульслы рентген техникаһын клиник һынауҙарҙа һәм туранан-тура күп тапҡыр ҙурайтыу менән рентгенография методикаһын эшләүҙә ҡатнаша. А. Л. Дударев етәкселегендә циклотрон радио нуклидтарын, шеш маркерҙарын һәм яңы һөҙөмтәле радиофармацевтик препараттар эҙләү һәм клиник баһалау тормошҡа ашырыла.
1969 йылда А. Л. Дударев медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Диагностика расширенных вен пищевода у больных портальной гипертензией» темаһы буйынса диссертация яҡлай, 1979 йылда — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Лучевая терапия неопухолевых заболеваний и её применение в лечебных учреждениях Советской армии и ВМФ» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1986 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә. Л. А. Дударев йөҙ илле самаһы ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән ете монография авторы, ул егерме алтынан ашыу фән докторы һәм кандидаты әҙерләгән. 1989 йылда «Импульслы рентген техникаһын һынау һәм туранан-тура күп тапҡыр ҙурайтыу менән рентгенография методикаһы эшләнмәһе өсөн» А. Л. Дударев СССР Министрҙар Советы премияһына лайыҡ була.
Рагайзе
Рагайзе — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Агитка йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мазар (кәшәнә)
Мазар (مزار — «зыярат ҡылыу урыны») — мосолман әүлиәһе ҡәбере.
Тарихы
Ислам тарихының тәүге быуаттарында ниндәй ҙә булһа объекттарға табыныу күренеше мәжүсилек тип һаналған. X быуат уртаһына тиклем хатта Мөхәммәт пәйғәмбәр ҡәбере ғибәҙәт ҡылыу урыны булмаған. IX быуат аҙағында Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең һәм хөрмәт ҡаҙанған ислам дине белгестәренең (ғөләмә) ҡәберҙәре өҫтөндә маҡамдар төҙөү теркәлгән.
«Әүлиәләр» һәм уларҙың ҡәберҙәре культы X быуат аҙағынан тиҙ үҫешә башлай. Был йәһәттән айырыуса суфыйҙар ҙур роль уйнай, уларҙа рухи остаздарҙы — мөршидтәрҙе, шәйехтәрҙе ололау һәм уларҙың ҡәберҙәренә зыярат ҡылыу йолаһы барлыҡҡа килә. Суфыйҙар фекеренсә, шәйех-аралашсылар аша Аллаһҡа тапшырылған доғалар Уға туранан-тура ялбарған доғаларҙан көслөрәк. .
Муйыл бете
Муйыл бете, кеблә (Rhopalosiphum padi, (Обыкновенная черёмуховая тля — тигеҙ ҡанатлылар отрядынан бөжәктәр асотряды; үҫемлектәрҙең һутын ҡорота торған йәшел төҫтәге ваҡ ҡына ҡанатһыҙ бөжәк, аҙыҡ наҡыҫ саҡта ҡорттар уның тиҙәген йыйып эшкәртә.
Яҡынса 2,5 мең төрө билдәле, башлыса, уртаса бүлкәттәрҙә йәшәй; Рәсәйҙә бер нисә йөҙ төрө билдәле. Оҙонлоғо 0,5—0,6 мм; ҡорһағы ҡыҫҡа, ҡабарынҡы, күбеһенсә балауыҙ ҡатламы менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙә колониялар булып йәшәйҙәр.
Үрентеләрҙең осона тупланып, йәш үҫемлектәр шыйыҡсаһы менән туҡланалар. Япраҡтарҙың бөгәрләнеүенә, үренте остарының формаһы уҙгәреүгә, ауырыу үҫентеләр — ҡутырсыҡтар үҫеүгә килтерәләр. Күп кебләләр төрлө аҙыҡ менән туҡлана: айырым миҙгелдә бер төр үҫемлектәрҙә йәшәйҙәр, унан һуң икенсе төргә күсәләр. Йылына бер нисә быуын үрсейҙәр. Кебләнең үҫеш циклы ҡатлаулы, енесле һәм енесһеҙ быуындар сиратлашып үрсей. Аталанған күкәйҙәр ҡышлайҙар, яҙ көнө уларҙан ҡанатһыҙ, аталанмайынса үрсей торған («партогенетик») инә бөжәктәр сыға. Йәй көнө яңы колониялар барлыҡҡа килтереүсе аталанмайынса үрсей торған инә-бөжәктәр (мигранттар) барлыҡҡа килә. Кебләләр бүлеп сығарған баллы шыйыҡсалар менән (баллы ысыҡ) ҡырмыҫҡалар туҡлана, умарта ҡорттары уларҙы ысыҡ балына әйләндерә.
Кебләләр баҡса һәм парктарға, урмандарға һәм культуралы үҫемлектәргә шаҡтай зыян килтерәләр. Кебләләр менән зарарланған үҫемлек ботаҡтары насар үҫәләр, күбеһенсә үләләр; кебләләрҙең ҡайһы бер төрҙәре йоғошло ауырыуҙар таратыусылар. Иң зарарлылары: йәшел алмағас кебләһе (Aphis pomi), алмағас һ.б. орлоҡло емеш ағастарын, бигерәк тә йәш үҫентеләрҙе ныҡ зарарлай; сөгөлдөр кебләһе (A. fabae), оҙонлоғо 2 мм, ҡара төҫтә, шәкәр сөгөлдөрөн ныҡ зарарлай, тамырлы үҫемлектәрҙе башҡаларға алыштырыу менән үрсей (балан, йәсмин, зелпе ағасы, үләнсел үҫемлектәр); борсаҡ кебләһе (Acyrthosipphon pisum) — ҡуҙаҡлы культуралар ҡортотҡосо (люцерна, клевер, борсаҡ, вика һ.б.); ҡыяҡлылар кебләһенең төрлө төрҙәре  — ауыл хужалығы үҫәмлектәре ҡоротҡостары (үҫемлектәрҙең зарарланған өлөшө һарғая, бөтөрөлә һәм үлә). Кебләләр менән көрәш саралары: культураға кебләләргә бирешмәүсе сорттарҙы керетеү, үҫемлектәрҙе инсектицидтар менән эшкәртеү, ҡуҙаҡлыларҙы иртә сәсеү, агротехник саралар.
Бөгөлсән
Бөгөлсән (Бугульчан) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 582 кеше. Почта индексы — 453351, ОКАТО коды — 80239825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса рустар 81 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Бөгөлсән ауылы Ленин ауыл Советына инә. Район үҙәгенән 24 км төньяҡ-көнсығышта һәм Күмертау тимер юлы станцияһынан 18 км төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан. Халҡы 1906 йылда 1297 кеше; 1920—1518; 1939—1009; 1959—628; 1989—511; 2002 йылда 581 кеше тәшкил иткән. Урыҫтар йәшәй (1989). Төп дөйөм урта белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, дауалау амбулаторияһы, мәҙәниәт йорто, китапхана эшләй.
Ауылға яңы суҡындырылған сыуаштар, суҡындырылған һәм суҡындырылмаған татарҙар Тамъян олоҫо башҡорттарының аҫаба ерендә нигеҙ һала. Ул Ағиҙелдең бөгөлөп аҡҡан еренә һалына, шуға ла исеме Бөгөлсән тип атала. Сыуаш һәм татар килмешәктәренә ерҙе 1764 йылда Тамъян волосы башҡорттары Ҡасҡын Һамаров, Моҡас Теләүкәев һәм башҡа аҫабалар 20 йылға ҡуртымға бирә.
Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында баш күтәреүселәр Ағиҙелде ошо тирәнән кискән. 270 башҡорт һәм мишәр, Ағиҙелде кисеп, Воскресен заводында торған Пугачев ғәскәрҙәренә барып ҡушылған. Полковник Ҡасҡын Һамаров, Кинйә Арыҫлановтың улы Һеләүһен Кинйин, ҡустыһы Ҡотлогилде Абдрахмановтар ҙа үҙ ғәскәрҙәре менән ошо тирәлә батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыш алып барған. 1774 йылдың майында Бөгөлсәндән 7 км түбәнерәк полковник Овчинников ғәскәре үтә. Билдәле, бында язалаусы отрядтар ҙа күп йөрөй.
XVIII быуат аҙағында Бөгөлсәндә 116 кеше була. 1838 йылда инде 30 йортта 220 кеше йәшәй. Ә 1920 йылда ауылда 267 өй була. Халҡы мең ярымдан ашып китә.
Сайтта
Күмертау ҡалаһы һәм Көйргәҙе районында етештереү ҡеүәттәрен һәм торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү мотлаҡ. 14 сентябрь 2016.
Ярей-Яга
Ярей-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хайпудырская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы  (1 май 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль  һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғабдуллин Таһир Хажмөхәмәт улы 1940 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районы Байым ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1963  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының Шайморатов исемендәге колхозда колхоссы булып башлай. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап ҡатҡас, ошо уҡ колхоздың баш ветерениар врачы булып эшләй.
1970 йылдан 1982 йылға тиклем Әбйәлил районы XXII партсъезд рәйесе булып эшләй. 1983— 1991 йылдарҙа КПСС-тың Әбйәлил районы башҡарма комитеты рәйесе. 1992 йылдан Әбйәлил районы ауыл хужалығы идараһы начальнигы. Әбйәлил районы, 150-се Әлмөхәмәт һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының республиканың социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе.
Өйләнгән, ғаиләһендә ике ҡыҙ үҫтергәндәр.
Рафтау
Рафтау (Рафтау, Ыраутау, Раутау) — Башҡортостан Республикаһы Архангел районының Аҙау ауыл Советы составындағы 2005 йылда юҡҡа сыҡҡан ҡасаба. Рафтау тимер юл инфраструктураһы объекттарын хеҙмәтләндә.
Тарихы
1972 йылдың 1 июленә ҡарата һәм алдараҡ та Рафтау ҡасабаһы теркәлмәгән.
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата Рафтау Аҙау ауыл Советы составына инә. Күпселек милләт — башҡорттар.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
2) Архангел районында
е) Аҙау ауыл Ссоветының Рафтау ҡасабаһын
Географияһы
Урманлы ерҙә урынлашҡан.
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : административно-территориальное деление на 1 сентября 1981 года : [справочник] / Президиум Верхов. Совета Башк. АССР ; [сост. Н. Н. Исаев, З. З. Харрасов, М. З. Шаймуратов; отв. ред. Ф. Ш. Хисматуллин]. — Уфа : Башкирское книжное издательство, 1981. — 382, [2] с. : табл. преим., карты. — Алф. указ.: с. 326—383. С.34
Кистинка
Кистинка (ხდე) — Грузия йылғаһы. Йылға Терек йылғаһының уң ярына тамағынан 566 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Масевич Алла Генриховна
Масевич Алла Генриховна (9 октябрь 1918 — 6 май 2008) — совет астрономы.
Биографияһы
Алла Генриховна Масевич 1918 йылдың 9 октябрендә Тбилиси ҡалаһында тыуған.
1940 йылда Карл Либкнехт исемендәге Мәскәү индустриаль-педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлай. Институтты тамамлағандан һуң астрономия һәм геофизика кафедраһына аспирантураға ҡабул ителә.
1943—1952 йылдарҙа П. К. Штернбергисемендәге Дәүләт астрономия институтында эшләй.
1952—1987 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы рәйесе урынбаҫары. 1957 йылдан Ерҙең яһалма юлдаштарын оптик күҙәтеүҙәр етәксеһе. 1981—1982 йылдарҙа — космик киңлекте өйрәнеү һәм тыныс маҡсатта файҙаланыу буйынса БМО-ның 2-се конференцияһын әҙерләү буйынса БМО-ның ойоштороу комитетының Генераль секретары урынбаҫары.
1970—1976 йылдарҙа Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография институтының космик геодезия кафедраһы профессоры. 1987—2003 йылдарҙа — Астраномия Советының төп ғилми хеҙмәткәре.
Төп ғилми хеҙмәттәре йондоҙҙарҙың эске төҙөлөшө һәм эволюцияһы теорияһына һәм космос геодезияһына ҡарай. 1949—1950 йылдарҙа П. П. Паренаго менән берлектә Герцшпрунг — Рассел диаграммаһында эҙмә-эҙлелектәрҙең һәр береһе өсөн масса — яҡтыртылышы һәм масса — радиус бәйләнешен ентекле тикшереү башҡара. В. Г. Фесенков менән берлектә төп эҙмә-эҙлелек буйынса йондоҙҙарҙың корпускуляр нурланыш юлы менән массаһын юғалтыу эволюцияһы мөмкинселеген ҡарай.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975),
Залалов Карам Ғәлимйән улы
{{Персона |имя                 = Карам Ғәлимйән улы Залалов |изображение         = |ширина              = 200px |описание изображения = |описание            = |имя при рождении    = |род деятельности    = Педагог |дата рождения       = 15.10.1921 |место рождения      = Башҡортостан Ҡариҙел районы Подлуб ауылы |гражданство         = {{Флагификация|СССР}} → {{Флагификация|Российская Федерация}}
Масевич Алла Генриховна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Халыҡ-ара астронавтика федерацияһының А. Галабер исемендәге премияһы лауреаты (1963),
Залалов Карам Ғәлимйән улы
|дата смерти         = 17 февраль 2006 |место смерти        = |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |награды и премии    = БАССР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы {{Орден Трудового Красного Знамени}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта}} {{!}}} }}
Масевич Алла Генриховна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1975),
Залалов Карам Ғәлимйән улы
Залалов Карам Ғәлимйән улы (15 октябрь 1921 йыл — 17 февраль 2006 йыл) — педагог, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1957—1967 йылдарҙа Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1972), Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
Масевич Алла Генриховна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены (1961),
Залалов Карам Ғәлимйән улы
Биографияһы
Карам (Шәмсүлғас) Ғәлимйән улы Залалов 1921 йылдың 15 октябрендә Башҡортостандың хәҙерге Ҡариҙел районы Подлуб ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбендә II синыфты тамамлай. Артабан Нура ете йыллыҡ мәктәбендә уҡый.
Масевич Алла Генриховна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
1987 йылдан — РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Т. М. Смирнова 1972 йылдың 9 майында Ҡырым астрофизик обсерваторияһында асҡан кесе планета 1904 Масевич уның хөрмәтенә аталған.
Залалов Карам Ғәлимйән улы
Биографияһы
1940 йылдың 1 сентябрендә Залалов Карам Ғәлимйән улы Белорет ҡалаһының 13-сө мәктәбендә тарих, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡыта.
Масевич Алла Генриховна
Библиография
История Солнца. 1955
Залалов Карам Ғәлимйән улы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында К. Ғ. Залаловҡа бронь бирелә, ул Белорет металлургия заводының мартен цехында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы була. 1945 йылда 2-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1949 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (аҙаҡтан Башҡорт дәүләт университеты) тарих факультетын (ситтән тороп) тамамлай.
1949 йылдың аҙаҡтарында К. Ғ. Залалов Нура ҡасабаһында 8-се урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә. Ул 1953 йылда Белорет ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире, 1957 йылда ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп һайлана. К. Ғ. Залалов 20-се, 14-се урта мәктәптәрендә эшләй.
Азатлыҡ радиоһы
260px|right|thumb|Азатлыҡ радиоһының логотибы Азатлыҡ радиоhы (тулы исеме: Radio Free Europe/Radio Liberty «Азат Европа/Азатлыҡ радиоhы») — элекке Советтар Союзы, Көнсығыш Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәренең телдәрендә хәбәр иткән радио. Ошо илдәрҙең халыҡтарына ирекле мәғлүмәт еткереү өсөн ойошторолған тип һанала. Америка Ҡушма Штаттарының Конгресы тарафынан финанслана. Тапшырыуҙарын Чехияның баш ҡалаһы Праганан алып бара.
Тарихы
1953 йылда Америка Ҡушма Штаттары тарафынан «Азат итеү радиоhы» ойошторола; ул Советтар Союзының бар 15 милли республикаhының телдәрендә, шул иҫәптән татарса һәм башҡортса һөйләй башлай. Уның төп маҡсаты «Ватанды коммунистар диктатураhынан азат итеү» һәм «большевиктарға ҡаршы көрәш алып барыу» тип ҡуйыла. Радионы АҠШ-ның Үҙәк Разведка Идараhы (ЦРУ) етәкләй hәм финанслай. Азатлыҡ радиоhы Көнбайыш Германияның Мюнхен ҡалаһындағы студиянан һөйләй; тапшырғысы Лампертхайм ҡалаhында урынлаша.
1955 йылда Советтар Союзында был радионың тапшырыуҙарын һүндереү өсөн махсус тапшырғыстар селтәре ойошторола һәм киңәйтелә бара.
1959 йылда уға «Азатлыҡ радиоhы» тигән яңы исем бирелә.
1976 йылда «Азат Европа радиоhы» менән берләшә. «Азат Европа радиоhы» оҡшаш идеологик маҡсаттар менән ойошторолған була hәм бығаса Көнсығыш Европаның социалистик илдәренә тапшырыуҙар алып бара.
1991 йылда Рәсәйҙең беренсе Президенты Борис Ельцин Азатлыҡ радиоhына тапшырыуҙарын Рәсәйҙә алып барырға рәсми рәүештә рөхсәт итә.
1995- йылда Азатлыҡ радиоhы Чехияның башҡалаhы Прагаға күсә.
Радионың татар-башҡорт хеҙмәте
Азатлыҡ радиоhының татар һәм башҡорт телдәрендә һөйләгән хеҙмәте бар — уның тапшырыуҙары 1953-сө йылдан эфирға сығып килә. Бөгөн радионың был хеҙмәте көнөнә бер сәғәтлек программа әҙерләй, ул эфирға тәүлегенә бер нисә тапҡыр ҡат-ҡат тапшырыла. Радионы ҡыҫҡа тулҡындарҙа һәм Интернет аша тыңлап була.
Азатлыҡ радиоhының Башҡортостанда үҙ хәбәр үҙәге юҡ; ультра-ҡыҫҡа тулҡындарҙа тапшырғыстары ла юҡ. Өфөләге ике-өс штаттан тыш корреспонденты хәбәрҙәрен телефон аша ебәреп тора.
Тәнҡит
Азатлыҡ радиоһының «татар-башҡорт» хеҙмәте ошолай аталһа ла, дөйөм эфир ваҡытының төп өлөшөн татар телендә һөйләй. Аҙнаһына башҡорт телендә һөйләгән ваҡыты ни бары биш-ун минут ҡына тәшкил итә.
Үҙен-үҙе «объектив рәүештә» хәбәр итә тип әйтә килһә лә, Башҡортостан, башҡорт халҡы һәм теленә ҡағылған күпселек хәбәрҙәрен бер яҡлы һәм тар күҙлектән бирә. Мәҫәлән, бер айырым алынған тапшырыуында ғына: «Башкорттарҙың милләт булып ойошоуҙары Башҡортостан республикаһы төҙөлгәс генә башланған», «Салауат Юлаевтың яҙмалары татарса яҙылған», «башҡорт теле — ул татар теле», «татарҙан килеп сыҡҡан башҡорт» тигән фекер-фараз ишетеп була. Радионың татар-башҡорт хеҙмәтенең Интернеттағы сайтының форумында ла милләтсел һүҙҙәр йыш ҡына яңғырай; фекерләшкән ҡатнашыусылары араhында башҡортса яҙғандары бик һирәк күренә.
Павлова Нина Владимировна
Павлова Нина Владимировна (27 ноябрь 1910 йыл — ?) — тау инженер-геологы, Чапин сәсмә алтын ятҡылығын асыусы (Төньяҡ Урал).
Биографияһы
1910 йылдың 27 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе-слесарь ғаиләһендә тыуған. 1916 йылда уларҙың ғаиләһе Барнаул ҡалаһына күсә.
Урта мәктәпт тамамлағандан һуң 1928—1930 йылдарҙа икмәк заводында садчица булып эшләй, бер үк ваҡытта 1929 йылдан Барнаул округ халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарамағындағы юғары техник уҡыу йорттарына әҙерлек курсында уҡый. 1930 йылда Свердловск тау институтына уҡырға инә, уны «Геологические поиски и съемка» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай.
1935—1936 Урал геология тресының Алапаев хромиттарға геология-разведка партияһында прораб булып эшләй.
1936—1940 «Уралзолото» тресының геология-разведка бүлегендә геоморфологик партия начальнигы.
1940—1945 Урал геология идаралығында марганец геология-эҙләү партияһы начальнигы, геология-төшөрөү партияһы етәксеһе булып эшләй.
Рамаяна
«Рама́яна» (रामायण, «Раманың сәйәхәте») — санскритта яҙылған боронғо һинд эпосы, индуизмда уның авторы тип легендар аҡыл эйәһе (Риши) Вальмикиҙы атайҙар. Вальмики боронғо һинд яҙмаларында (веды) Тайттирия-Пратишакхьяның остаздарының береһе тип атала. Индуизмда 18 китаптан торған (смрити категорияһына ҡараған) иң мөһим изге текстарҙың береһе.
Павлова Нина Владимировна
Биографияһы
1959—1965 Урал геология идаралығында Норматив-эҙләнеү партияһының өлкән геологы.
Рамаяна
Эпосҡа ингән китаптар
"Рамаяна"ның ете китабы:
Павлова Нина Владимировна
Биографияһы
1965 йылдан алып алып хаҡлы ялда.
Рамаяна
Эстәлеге
"Рамаяна"ла Рама -Вишну илаһтың етенсе аватары (Вишнуҙың дүрт ваҡытлыса кәүҙәләнеше, ергә килеүе,ҡалған өсөһө— уның туғандары) тарихы. Уның ҡатыны Ситаны Ланка батшаһы Равана (ракшаса) урлай. Эпоста кеше йәшәйеше һәм дхарма (донъялағы дөрөҫ урынлаштырылған, ғәҙел тәртип законы) темаһы ҡарала. Поэмала боронғо һинд аҡыл эйәләре тәғлимәттәре асыла, улар тураһында философия һәм бхактиҙы (илаһҡа тоғролоҡ) менән бергә ҡушып, кинәйәләп (аллегория) һөйләнелә.
Павлова Нина Владимировна
Биографияһы
1950 йылдарҙа Төньяҡ Уралда Чапин һибелмә алтын ятҡылығын разведкалай. 1978 йылдың март айында уға Диплом һәм «Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе тапшырыла.
Рамаяна
Сюжеттың килеп сығыуы
Итихаса (легенда, сага) һәм пураналар (былина) ҡушып бирелгән "Махабхарата"нан айырмалы, Рамаянаны кавья тип атайҙар — уйлап сығарылған поэма. «Рамаяна» ның эстәлеге кинәйәләп әйтеүгә ҡоролған тип иҫәпләнә һәм Раманың батырлыҡтары аша һинд-арий ҡәбиләләренең Һиндостандың көньяғына, хатта Шри-Ланкаға үтеп инеүе һүрәтләнә тигән фекер ҙә таралған. Ләкин был кинәйәле легенданың нигеҙендә ниндәйҙер бик боронғо миф ятһа ла һис аптырарлыҡ түгел. Альбрехт Вебер фекеренсә, "Рамаяна"ның сюжеты буддистар менән брахмандар араһындағы көрәште күрһәтә, был поэма Гомерҙың поэмаларына оҡшаш, автор бәлки улар менән таныш булғандыр (Ситаны урлау = Елена һылыуҙы урлау һ.б..). Ул поэманың хәҙерге редакцияһы б.э.т. III быуаттан да алдараҡ яҙылмаған тип иҫәпләй. Ләкин был фекерҙе бер кем дә яҡлап сыҡмаған ).
Кристиан Лассен "Рамаяна"ның нигеҙе "Махабхарата"нан һуңыраҡ яҙылмаған ти. Быны иҫбатлаусы әллә күпме дәлил бар. Мәҫәлән, "Рамаяна"ла буддизм тураһында бер ни юҡ, ә "Махабхарата"ла шул дәүерҙә инде таралған буддизм тураһында әйтелә, һинд-арий ҡәбиләләренең таралыу географияһы "Рамаяна"ла "Махабхарата"лағынан тарыраҡ һ.б..
Павлова Нина Владимировна
Биографияһы
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1946).
Рамаяна
Сюжеттың килеп сығыуы
Герман Георг Якоби ҙа ошондай уҡ фекергә килә. "Рамаяна"ның иң боронғо төп нөсхәһе (һуңыраҡ әллә нисә тапҡыр яңынан эшкәртелә) Көнсығыш Һиндостанда б.э.т. V быуатҡа тиклем., бәлки, б.э.т. VI, йәки VIII быуатта уҡ булдырылғандыр, ул саҡта «Махабхарата» яҙыла ғына башлағандыр ти. Һуңғы эпос ҡайһы бер саҡ "Рамаяна"ның материалын файҙалана. Башта «Рамаяна» авторы ҡулланған стиль, шиғри үлсәм "Махабхарата"ла ла ҡулланыла, һуңыраҡ бик күптәр шулай яҙа башлай. Грек йәки буддистар тәьҫире "Рамаяна"ла һиҙелмәй. Авторға караптар төҙөү әле билдәле булмаған. «Рамаяна» теле «яһалма шағирҙар» (кави) өсөн өлгө булған.
Павлова Нина Владимировна
Хәтер
Павлова Нина Владимировнаның исеме «Геологическая» метро станцияһы вестибюлендә «Уралды геологик өйрәнеүҙе ойоштороусылар һәм ятҡылыҡтарҙы асыусылар» мәрмәр таҡтаһына индерелгән (Екатеринбург ҡалаһы).
Рамаяна
Сюжеттың килеп сығыуы
«Рамаяна» беҙҙең көндәргәсә бер нисә вариантта килеп еткән (рецензиялар, редакцияларҙа), уларҙың эстәлеге бер үк, тик материалды урынлаштырыу тәртибе һәм ҡайһы бер әйтемдәр менән генә айырылалар. Баштараҡ ул телдән-телгә күскәндер, һуңыраҡ уны илдең төрлө ерҙәрендә төрлө башҡарыусыларҙан яҙып алғандарҙыр тиҙәр. Ғәҙәттә әҫәр өс — төньяҡ, Бенгалия, көнбайыш варианттарында һаҡланған тиҙәр, ләкин ысынында иһә улар күберәк, "Рамаяна"ның хәҙергәсә килеп еткән текстары бер-береһенән ныҡ ҡына айырыла. Бенгалияла һаҡланғаны 24 000 шлоктан ("Махабхарата"ла — 100 000 артыҡ) тора, улар ете китапҡа бүленгән,һуңғыһын аҙаҡтан ғына өҫтәп ҡуйғандар. Вальмикиҙың «Рамаяна»һынан тыш ундай уҡ эстәлекле икенсе поэма бар. Ул һуңыраҡ сығарылған һәм бәләкәйерәк— шағир Вьясаныҡы тип йөрөтөлгән «Адхьятма Рамаяна» (Adhyâtma-R.), тик ул Брахманда-пурананың (индуизмдағы изге яҙмалар) бер өлөшө. Рама унда кеше тип түгел, ә күберәк илаһ итеп һүрәтләнә.
Индуизм традицияларына ярашлы "Рамаяна"лағы ваҡиғалар Трета-юга дәүерендә (индуистарҙа дүрт ваҡыт дәүеренең икенсеһе), 1,2 млн йыл элек бара. Хәҙерге ғалимдарҙың күбеһе "Рамаяна"ның яҙма теркәлеү ваҡытын б.э.т. IV быуат тип билдәләй.
Павлова Нина Владимировна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы (1946).
Рамаяна
Тәьҫире
Эпостың идея һәм образдары Калидаса, Рабиндранат Тагор, Джавахарлал Неру, Махатма Ганди кеүек яҙыусы һәм аҡыл эйәләренең эшмәкәрлегенә йоғонто яһаған. М.Ганди Рамаға бәйле индуизм тәғлимәте яҡлы булған, һуңғы һулышын алғанда Рама исемен әйтеп өлгөргән тиҙәр. "Рамаяна"ның эстәлеге быуаттар буйы бихисап сәнғәт әҫәрҙәрендә, әҙәби әҫәрҙәрҙә, халыҡ театрында һәм пантомимала һөйләнеп килә. Хәҙерге Һиндостанда һәр бер ауыл йәки ҡалала сәғәттәр буйы, хатта бер нисә көн буйы "Рамаяна"ны көйләп һөйләүсе халыҡ сәсәндәрен осратырға була. «Рамаяна» нигеҙендә әллә күпме әҙәби әҫәр тыуа, улар араһында иң билдәлеләре — Криттибас Оджханың «Криттиваси Рамаяна», Тулсидастың «Рамачаритаманаса», Камбарҙың һәм Нарахари Кавиҙың «Тораве Рамаян» тигән әҫәрҙәре.
«Рамаяна» Һиндостандағы бик күп телдәргә, шулай уҡ тамил теленә лә тәржемә ителгән. Был «тәржемәләр»ҙең бер-берһенән айырмалары ла бар. Мәҫәлән, "Рамаяна"ның тамил вариантында Бхарадваджа риша Атри улы тиелә (башҡа варианттарҙа ул- Брахманаспати (Брихаспати) улы). Индустарҙың "Рамаяна"ны нисек хөрмәт итеүе тураһында «Рамаяна» авторының поэмаға инеш һүҙендә үк күрһәтелә: "изге торомош биреүсе "Рамаяна"ны уҡыған һәм ҡабатлаған кеше ниндәй ҙә булһа гонаһтан азат, бөтә вариҫтары менән күктә иң бейеккә олғашасаҡ". "Рамаяна"ның икенсе китабында Брахма исеменән ошолай тиелә: «тауҙар менән йылғалар ер йөҙөндә булған саҡта „Рамаяна“ тарихы ла донъя буйлап тараласаҡ».
Павлова Нина Владимировна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Ятҡылыҡ асыусы» түш билдәһе (1978)
Рамаяна
Тәьҫире
Поэманың геройҙары Рама, Сита,Лакшмана, Бхарата, Хануман һәм Равана-Һиндостан халҡының мәҙәни аңының айырылғыһыҙ өлөшө.
«Рамаяна»ға Шри-Ланка халҡы ҡарашы
Күптәр «Рамаяна»- эстәлеге буйынса Ланкаға ҡаршы әҫәр тип ҡабул итә. Шри-Ланкала төп халыҡ араһында Рама исеме таралмаған. Рама менән Сита тарихы сингал шиғриәтендә « уны хата ҡарашлы кешеләр һөйләй торған, хата ҡараштарҙы алға һөргән» поэма тип атайҙар («Тутыйғош хаты» поэмаһы, синг. «Гира сандеша вивараная», 114-се строфа).
Павлова Нина Владимировна
Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Артмане Вия Фрицевна
Ви́я (А́лида) Фри́цевна А́ртмане (Vija Artmane; 21 август 1929  — 11 октябрь 2008) — совет латыш театры һәм кино актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1969).
Биографияһы
15 йәшенән Ригала йәшәй башлай. Мәктәптә Жагата Улдис менән бер класта уҡый.
Һуғыштан һуң 1946 йылда Художество театры ҡарамағындағы 2-се студияға уҡырға инә һәм 1949 йылда уны уңышлы тамамлай. Э. Павулс, Х. Лиепиньш, В Скулме менән бергә уҡый.
1949 йылдан — Я. Райнис исемендәге Художество театры актрисаһы (хәҙерге «Дайлес» театры), шунда 1998 йылға тиклем эшләй.
1998 йылдан Яңы Рига театрында эшләй.
Беренсе тапҡыр үҙен кинола 1956 йылда «После шторма» фильмында һынай. Актриса өсөн шулай уҡ «Родная кровь» һәм «Никто не хотел умирать» фильмдары үҫеш баҫҡысы була.
Артманеның карьераһында иң сағыу ролдәренең береһе романы Сомерсет Моэмдың «Театр» романы буйынса ҡуйылған фильмда Джулия Ламберт роле була.
Латвия театр эшмәкәрҙәре союзынын етәкләй.
Латвия ССР-ы Юғары Советының XI саҡырылыш депутаты (1985—1990). КПСС-ҡа 1968 йылда инә. Латвия компартияһы үҙәк комитеты ағзаһы (1971—1976), Тыныслыҡты яҡлау буйынса Совет комитеты ағзаһы.
1993 йылдағы реституция барышында фатирынан яҙа. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Риганан 40 км алыҫлыҡтағы Мурьяни ҡасабаһындағы дачаһында үткәрә. Күп ауырый, ике тапҡыр инсульт һәм инфаркт үткәрә. Вафатына тиклем Елизавета исемен алып, православие ҡабул итә.
Вия Артмане 2008 йылдың 11 октябрендә (башҡа сығанаҡтар буйынса — 12 октябрь ) Стренчи ҡалаһының психиатрия клиникаһында (Латвия) 80 йәшендә мәрхүм була. 2008 йылдың 15 октябрендә Ригалағы Покровка зыяратында ерләнә.
Горчак
Горчак (Rhodeus sericeus, (Обыкновенный горчак, Горчаки) — ҙур булмаған, оҙонлоғо 10 см тирәһе сөсө һыуҙа йәшәй торған балыҡ; Европаның төньяғында һәм Себерҙә йәшәй торған йылға балығы.
Аҡрын ағымлы һәм ағымһыҙ йылғаларҙың туғайлы, һыу үҫемлектәре менән ҡапланған өлөштәрендә йәшәйҙәр. Кәүҙәһенең оҙонлоғо 10 см, ян-яҡтан ҡыҫылып, эре тәңкәләр менән ҡапланған. Һыртындағы йөҙгөсө 8-10 тармаҡлы нурҙан тора. Башлыса, һыу үҫемлектәре менән туҡлана. Йәшәүенең икенсе йылында енси яҡтан өлгөрөп етә, ыуылдырыҡ сәсеү яҙғы-йәйге айҙарға тура килә. Шул ваҡытҡа инә балыҡтарҙың ыуылдырыҡ һалғысы үҫә (һайһы саҡта кәүҙә оҙонлоғон да уҙып китә), уның ярҙамында ике ҡабырсаҡлы эре моллюскларҙың мантия ҡыуышлығына ыуылдырыҡ бөртөктәрен һала. Ыуылрырыҡ бөртектәренең 300 гә яҡыны үрсемле. Кәсепселек өсөн әһәмиәте юҡ, аквариумдарда тотола.
Саргис
Саргис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 949 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пулей-Игль
Пулей-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лооль-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дедов (Көйөргәҙе районы)
Дедов (Дедовский) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 453283, ОКАТО коды — 80254820000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Өмөтбаев Вил Ғайса улы
Өмөтбаев Вил Ғайса улы (18 февраль 1938 йыл — 12 декабрь 2020 йыл) — ғалим-тау инженеры. Техник фәндәр докторы (1997), профессор (2003). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Вил Ғайса улы Өмөтбаев 1938 йылдың 18 февралендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Асҡар ауылында тыуған.
1961 йылда Өфө нефть институтын тамамлай, инженер-нефтсе.
1961—1965 йылдарҙа Көньяҡ Ҡаҙағстан нефть табыу экспедицияһында быраулаусы ярҙамсыһы, өлкән инженер, экспедицияның баш инженеры булып эшләй. 1965 йылдан алып БашНИПИнефттә — өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, сектор мөдире, лаборатория мөдире. 1979—1982 йылдарҙа нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау һәм эшкәртеү өлкәһендә эксперт сифатында Алжирҙа командировкала була. 1974 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын, 1997 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 2003 йылдан — алып ПТФ «Геофизика» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең баш ғилми хеҙмәткәре (Өфө), ремонт-изоляция эштәре алымдары һәм технологиялары буйынса белгес, скважиналарҙың геологик-техник торошон тикшереү һәм эшкә яраҡлылығын тергеҙеү методикаһы авторы.
Рипперсхаузен
Рипперсхаузен (Rippershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 882 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 335 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98639 һәм автомобиль коды — SM.
Яңы Килем
Яңы Килем (Новокилимово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 452701, ОКАТО коды — 80217810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Изабелла Андерссон
Изабелла Андерссон (тыуған ваҡыттағы исеме Изабелла Аморо Мораа) — Кения сығышлы швед оҙон дистанцияға йүгереүсеһе. 2012 йылдағы Олимпия уйындары марафонында 2:27.36 һөҙөмтәһе менән 18-се урынды биләй. 2011 йылда Дубай марафонында 2:23.41 һөҙөмтәһе менән 3-сө урын биләй. 2013 йылда Дубай марафонында 7-се урын — 2:26.05.
2009 йылдың майынан Швеция гражданкаһы була.
2014 йыл миҙгеле
Ярым марафон буйынса Донъя чемпионатында 1:12.16 һөҙөмтәһе менән 29-сы урын биләй.
Ярче-Яга
Ярче-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тюлька
Тюлька, йәки каспий килькаһы (Clupeonella, (Тюльки) — сельдтар ғаиләһенән (Clupeidae) тоҙлораҡ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе ваҡ диңгеҙ балығы.
Өс төрө билдәле. Каспий (уларҙы килька дип атайҙар), Ҡара һәм Азов диңгеҙләрендә йәшәйҙәр. Ҙур балыҡтарҙың оҙонлоғо 14 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 15 г самаһы. Тәңкәләре циклоидалар рәүешендә, ваҡ, тығыҙ урынлашҡан. Боғаҙынан аналь асыҡлығына ҡәҙәр киль һуҙыла. Ауыҙы кескенә, тешһеҙ. Арҡа йөҙгөсө артында май йөҙгөсө бар. Йәшәүенең 1 -се йылында енси етлегә. Май аҙағы — июньдә һыу температураһы 14—18 °C булғанда ыуылдырыҡ сәсә. Үрсемлелеге 5—60 мең бөртөк ыуылдырыҡ. Зоопланктон, шулай уҡ селбәрә (малёк) менән туйына. 1—2 йыл йәшәйҙәр.
Сыростан (Атлян ҡушылдығы)
Сыростан  — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлян йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Таулы Алтай дәүләт университеты
Таулы Алтай дәүләт университеты — Горно-Алтайск ҡалаһындағы (Алтай Республикаһы) классик юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Таулы Алтай педагогия институты СССР Минстрҙар Советы Ҡарары менән 1949 йылда ойошторолған, уҡыу срогы 2 йыл булған.
Сыростан (Атлян ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Таулы Алтай дәүләт университеты
Тарихы
1949 йылдың 18 июлендә башҡарма комитет ултырышында Таулы Алтай хеҙмәтсәндәр депутаттары өлкә Советы Баҡарма комитетының ултырышында уҡытыусылар институтын ойоштороу тураһында мәсьәлә тикшерелә.
1953 йылдың ғинуарынан уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу эштәре башлана. 1953 йылдың 29 ғинуарында Таулы Алтай автономиялы өлкәһе хеҙмәтсәндәр депутаттары Советының Башҡарма комитеты 1953 йылдың 1 сентябренән уҡытыусылар институтын педагогия институты итеп үҙгәртеп ҡороу хаҡында ҡарар ҡабул итә. Педагогия институтының беренсе курсына 160 кеше, шул иҫәптән 70 алтай милләтле уҡыусы ҡабул ителә.
2014 йылдың 1 июленән Ғилми совет ҡарары менән ауыл хужалығы колледжы аграр колледж итеп үҙгәртелә.
Институттары, факультеттары һәм колледжы
- Физика-математика һәм инженер-технология институты
- Иҡтисад-юридик факультет
- Тәбиғәт-география факультеты