cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Магадан ҡурсаулығы
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 729 төр көпшәле үҫемлектәр билдәләнгән. Төп урман яһаусы тоҡом — ҡарағас. Икенсе киң таралған тоҡом — кедр стланигы, себер шыршыһының реликты. Бөтәһе 32 төр балыҡ, 180-дән ашыу төр ҡоштар, 40-ҡа яҡын төр ер өҫтө имеҙеүселәр йәшәй. Бөтә ерҙә тейен, әлгәнйәк, кеш, аҫ, ҡуян, ҡыр сысҡаны, һуҫар йәшәй. Диңгеҙ мылтыҡтарында имеҙеүселәр ҙә бар. Дингеҙ буйында дингеҙ имеҙеүселәре ятҡылыҡтары бар.
Әл-Ижәбәһ мәсете
Тасуирламаһы
Мәсет Баҡиҙан көньяҡҡа табан 385 метр алыҫлыҡта Әс-Ситтин урамында урынлашҡан. Ән-Нәбәүи мәсетенә тиклем ара (киңәйтелгәндән һуң) ни бары 580 метр тәшкил итә. Бөгөн был төбәк Бәни Мүәвиә районының бер өлөшө булып тора. Бер манараһы бар.
Неделена
Неделена — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дебря йылғаһының һул ярына тамағынан 7,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Задагүл
Задагүл - Зибикуль, Сибикуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.
Этимологияһы
Башҡорт теленә "зада" һүҙе фарсы теленән килеп ингән һәм бик күп ҡушма яңғыҙлыҡ исемдәрҙең ҡушымтаһы булып торған. Зада тип кенә ҡушылған исемдәр ҙә булған. "Башҡорт исемдәре" китабында Зада исеменә ошондай аңлатма бирелә: Зада (фарсы) - ир бала;батша улы; аҡһөйәк;иң шәп, иң һәйбәт. Әйткәндәй, - зада ҡушымтаһы ҡатын-ҡыҙ исемдәрендә лә ҡулланылған - Гөлзада, Миңзада һ.б.
Силәбе өлкәһенең төбәкте өйрәнеүсеһе Владимир Васильевич Поздеев был гидроним буйынса ошондай фараздар яҙған: "Варианты названия Зибикулъ, Зиди-Кулъ. Речь идёт о билингве: Зибикуль – Задакулъ Заде — «сын» в иранских (арийских) языках, составная часть многих имён в мусульманском мире; трактуется «прекрасный, лучший; царевич, потомок». Название произошло от персидского слова зиба — «красивый, прекрасный»; «приятный, милый, славный»; «украшенный, нарядный» + индоевропейский термин куль — «мокрый луг, сырое пастбище, водоём, пруд, озеро» = «Красивое Озеро»"
Күп йылдар өлкәнең топонимикаһы буйынса мәғлүмәттәр йыйған Силәбе тарихсыһы, төбәк белгесе Владимир Васильевич Пятков Ул үҙенең «Топонимика Южного Урала» тигән китабында топонимик теҙмә килтерә: Задакулъ, Зада-Кулъ, Зибикуль, Зиби-Куль, Зидикулъ,Зиди-Кулъ
Ҡәҙимге сығанаҡтарҙа ( XVIII быуаттан башлап) күлдең атамаһы Задакуль, Зидикуль тип телгә алынған
Географияһы
Географик координаттары: киңлеге - 55°33′37″N (55.560184), оҙонлоғо - 60°37′6″E (60.618244)
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы тектоник ҡуҙғалыуҙар һөҙөмтәһендә хасил булған соҡорҙа барлыҡҡа килгән.Яр һыҙатланышы түңәрәк.
Төньяҡ яры ташлы, текә; көньяғы тәбәшәк һәм һаҙмырт
Төбөндәге шифалы батҡаҡты "Өйәлге" шифаханаһы дауалау процесында ҡуллана
Флораһы һәм фаунаһы
Яр буйҙарын ҡамыш менән екән уратып алған, һыу өҫтөн тәлмәрйен тәңкәһе ҡаплай.
Күлдә табан балыҡ тереклек итә.
Екатерина паркы (Кронштадт)
Екатеринина паркы (шулай уҡ Екатеринина скверы, Совет скверы, Совет бульвары) — Кронштадттағы парк. XIX быуат тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Кронштадттың тарихи үҙәгендә, Совет урамы һәм Обводной канал буйында урынлашҡан. Атамаһы Совет урамының элекке исеме менән бәйле — Ҙур Екатеринина урамы.
Тарихы
1870 йылдың 11 сентябрендә паркта Ф. Ф. Беллинсгаузен һәйкәле асыла. Һәйкәлдең скульпторы И. Н. Шредер, постаментын архитектор И. А. Монигетти эшләй.
Урыны
Парк Совет урамы һәм паркты Кронштадт Адмиралтействоһынан айырып торған Обводной канал араһында тар һыҙат булып тора. Ул Карл Маркс урамында башлана һәм Комсомол урамында тамамлана. Парк Совет күперенә сығарыусы Рошаль урамы менән икегә бүленгән. Парктың көнсығыш өлөшөндә Обводный канал аша йәйәүлеләр өсөн Елкәнле күпер төҙөлгән.
Сөләймән Баҡырғани
Сөләймән Баҡырғани (Сулейман-Ата, Хаким-Ходжа) (1091—1186) — төрки «изгеһе» (әүлиәһе), легендар суфый шәйехы, Урта Азияла исламды таратыусы. Күренекле шәкерттәре Хужа Әхмәт Йәсәүи, Йәсәүи тәриҡәтенең 4-се халифы (урындағы идара башлығы).
"Ахыры заман китабы"ның (Апокалипсистың ислам версияһының) авторы тип иҫәпләнелә. Төрки мифологияһында Хаким-Ата исеме аҫтында сығыш яһай.
Биографияһы
Баҡырғаниҙең теүәл генә биографияһы юҡ. 1898 йылда К. Г. Залеман «Хәким-Ата тураһында риүәйәт» атамаһы аҫтында баҫтырып сығарған аноним нәсихәте, һәм Фәхр әд-Дин Али бән Хөсәйен Үәиз Кашифиҙең (1463—1531) 1503 йылда баҫылған«Рашахат 'айн аль-хайат» (Мәңгелек тормош сығанағынан тамсылар) хеҙмәтенән шәйехтең тормош юлын һүрәтләүҙәре төп мәғлүмәт сығанаҡтары булып тора.
Сөләймән 15 йәшендә Хужа Әхмәт Йәсәүиҙең мөрите була. Бер ваҡиғанан һуң Сөләймәнгә Хызыр рухы килә һәм ул Хәким Сөләймән (аҡыллы Сөләймән) тип аталырға ҡуша. Шул мәлдән алып Сөләймән, үҙенең мөғәлллиме кеүек, хикмәттәр яҙыу һәләтенә эйә була.
Бер тапҡыр Әхмәт Йәсәүи, доға уҡығанда хата яһап, 99 мең шәкертен һынап ҡарай. Тик Сөләймән генә был һынауҙы тулыһынса үтә ала. В. Н. Басилов тапҡан төркмән-аталарҙың шәжәрәһе Баҡырғаниҙы «Сиктең Сиге» тип атай, йәғни Баҡырғаниҙың суфый әүлиәләре араһында иң юғары категорияла тороуын аңлата.
Сөләймәндең нисбәһе Ҡарағалпаҡстанда ул нигеҙ һалған Баҡырған ауыл атамаһынан алынған. Ауылға нигеҙ һалыу Әхмәт Йәсәүиҙең донъяның төрлө тарафтарына үҙенең шәкерттәрен исламды таратыу өсөн ебәреүенә бәйле. Дөйәһе Сөләймәнде «Хәрезм (Гүргәнж) ҡалаһынан көнбайышҡа табан» алып китә һәм Ҡараханид дәүләте хакимы Ибраһим II Боғра-хандың йәм-йәшел болононда урынлашҡан Бинаүи-Арҡаһы төбәгендә туҡтай. Хан атаҡлы Әхмәт Йәсәүиҙең шәкерте килеүенә шатлана, ҡыҙы Әнбәр Инәне (Гәнбәр, Әмбәр Инә, Әмбәр-Биби, Әнүәр-Бәгем) Сөләймәнгә кейәүгә бирә, ер, мал бүләк итә, һәм үҙ яҡындары менән Сөләймәндең мөрите исемен ала.
Дж. Г. Беннетт, Хаким-Ата Волга буйы төркиҙәре араһында динде тарата, һәм уның мәктәбе Каспий яры буйҙарында үҙ бүлексәһен булдыра, тип раҫлай.
Сөләймән һәм Әнбәр Инәнең өс улы була: Мөхәммәт, Әсһәр и Хөбби. Хөбби-Хужа (Султан-әпе) барыһына ҡарағанда ла һәләтлерәк булып сыға, ул хатта Ҡәғбәне ваҡытлыса Баҡырғанға күсереп тороуға өлгәшә ала. Атаһы улының һәләтлектәренә көнләшеп ҡарай башлай, быға Хөбби үпкәләй һәм атаһы йортонан сығып китә. Уның был аҙымына яуап итеп Аллаһ Сөләймәнгә ҡарғыш ебәрә, уға ярашлы Баҡырғани үлгәндән һуң 40 йыл буйы уның ҡәбере һыу аҫтында торорға тейеш була. Ҡарғыш тормошҡа аша, Баҡырғанды 40 йыл буйы һыу баҫа, шунан һуң инде бер кем дә уның ҡайҙа урынлашыуын хәтерләмәй. Ғалимдар ҡәберҙе һыу баҫыуы тураһындағы риүәйәтте 1221 йылда монголдарҙың быуаны йырып ебәререүе һөҙөмтәһендә Аму-Дарьяның улағы икенсе урынға күсеүе менән бәйләй. Сөләймәндең вафатынан һуң уның тол ҡалғалған ҡатыны Йәсәүи тәриҡәтенең 5-се халифы Йәнге-Атаға кейәүгә сыға, Әнбәр Инәнең кәшәнәһе Йәнге-Ата кәшәнәһенән көньяҡ-көнбайыштараҡ Ташкент янында урынлашҡан. Риүәйәт буйынса Сөләймәндең Әйшә-Биби исемле ҡыҙы ла була, уның кәшәнәһе Тараздан алыҫ булмаған ерҙә урынлашҡан.
Ҡәбере ҡайҙа урынлашҡан?
Шәйехтең ерләнгән урынының билдәле булмауы Баҡырғандың ҡайҙа урынлашыуының билдәһеҙлегенә бәйле. Икеһенең дә ҡайҙа урынлашыуы билдәһеҙ. Сығанаҡтар, Алтын Урҙа ханы Үзбәкте исламға килтергән Сәйет-Ата, Хаким-Атаның Хорезмдағы мазарының һаҡсыһы булған тип раҫлай. Академик В. В. Бартольд 1902 йылда Төркөстанда 1543 йылға ҡараған төрки ҡулъяҙмаһын һатып ала, унда бер шәйехтең тормош юлы һүрәтләнә. Шәйех Гүргәнжтән көнбайышҡа табан ятҡан урынға барыр булған, Үәзир ҡалаһы ла, Баҡырған далаһы ла шул тарафта, Хәрезмдан (Гүргәнж) өс көнлөк юлда ятҡан, шәйехтәр Хәким-Ата, Сәйет-Ата һәм Хөбби-Хужа ҡәберҙәре тап шунда урынлашҡан. Сәйет-Атаның Амударьяға яҡын, Аралда ерләнеүе лә билдәле. Әл-Кәшифи ҙә XVI быуат башында Баҡырғаниҙы Хәрезмға бәйләй, Әбелғази (1603—1664) заманында Амударьяның түбәнге ағымында Баҡырған-Ата урманы ята. Венгр ғалимы Арминий Вамбери 1864 йылда баҫылып сыҡҡан «Урта Азия буйлап сәйәхәт» яҙмаһында Хәким-Атаны Ҡоңраттан алыҫ булмаған ерҙә, Арал диңгеҙе яғында ятыуын билдәләп үтә. Хәҙер Сөләймән Баҡырғаниҙы Амударьи тамағында ; Муйнаҡта ерләнгән, тип иҫәпләнелә, Муйнаҡ районында Хәким-Ата йыйыны бар.
Ҡаҙан тюркологы Н. Ф. Катанов Ясы (хәҙер Ҡаҙағстандағы Төркөстан ҡалаһы, унда Йәсәүи мәктәбе урынлашҡан) янындағы Баҡа-Ҡурғанға күрһәтә.
Хәким-Ата Төмән өлкәһе Вагай районындағы Байыш астанаһында ерләнгән тигән фараз да бар.
Әҫәрҙәре
Баҡырғаниҙың ижады тәүге тапҡыр 1846 йылда Ҡазанда сығатай телендә баҫыла: «Ахыры заман китабы» (Книга о кончине мира) һәм «Баҡырған Китабы» (Книга Бакыргана). Беренсе китабында Апокалипсистың ислам версияһы һәм Дәжжәлдең килеүе яҡтыртыла, уны 1897 йылда урыҫ теленә протоиерей Евфимий Малов .тәржемә итә.
"Баҡырған китабы"нда Хәким-Аты әҫәрҙәре менән бер рәттән Әхмәт Йәсәүи, Нәсими, Факири, Ҡол Шәриф һәм Урта быуаттағы башҡа төрки шағирҙарының ижады ла урынлаштырыла. Ул мәктәптәрҙә уҡыу әсбабы булараҡ ҡулланыла.
Баҡырғаниҙың «Мәрйәм хәҙрәт китабы» (Сказание о святой Мариам), ул Мәрйәм Инәнең һуңғы көндәренә арналған.
2008 йылда беренсе тапҡыр Алматыла «Әҙәби ҡомартҡылар» баҫмаһының 7-се томында ҡаҙаҡ телендә Баҡырғаниҙың сағыштырмаса тулы йыйылма әҫәрҙәре баҫтырылып сығарыла.
Хөрмәтләү
Волга буйында Баҡырғани үҙенең уҡытыусыһы Әхмәт Йәсәүигә. ҡарағанда ла популярыраҡ булып китә. 1899 йылда Ҡаҙан университетында «Хөбби-Хужа тураһында хикәйәт» (Кыссэ-и Хубби-ходжа) лиро-эпик поэма баҫылып сыға, уның авторытип XVI быуат шағиры Ҡол Шәрифте иҫәпләйҙәр. Баҡырғани шиғриәте мотивтары XIXбыуаттың башҡорт суфый шағирҙары (Шәмсетдин Зәки, А. Ҡарғалы, М. Ҡотош-Ҡыпсаки, Х. С. Сәлихов һәм башҡалар.) ижадында ла сағылыш таба.
Атым-Юган (Казым ҡушылдығы)
Атым-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шварцман Леонид Аронович
Шварцман Леонид Аронович (ысын исеме Израиль; 30 август 1920 йыл, Минск, Белорус ССР-ы — 2 июль 2022 йыл) — СССР һәм Рәсәй режиссер-аниматоры һәм мультипликацион кино рәссамы. Рәсәй Федерацияһы Президенты Премияһы лауреаты (2017).
Биографияһы
1941 йылда Рәсем сәнғәте, скульптура һәм архитектура институты ҡарамағындағы мәктәпте тамамлай һәм армияға алына. Шварцман нығытмалар төҙөй һәм ремонт-механика цехында эшләй. 1941 йылдың ноябрендә Ленинград блокадаһынан белгестәрҙе эвакуациялау тураһында ҡарары ҡабул ителә һәм Шварцманды самолет менән Тихвинға алып китәләр, ә унан поезд менән Силәбегә ҡайтаралар. Шуның менән бергә Шварцман Силәбелә танк заводында токарь, шулай уҡ бушлай рәссам-биҙәүсе булып эшләй. Рәссам-биҙәүсе вазифаһында (махсус төҙөлгән оҫтаханала) күсеүенең сәбәбе — Киров исемендәге заводтың төп үтеп йөрөү урынында Киров Сергей Мироновичтың вафаты йыллығына Шварцман тарафынан эшләнгән портретты ҡуйыу.
Әсәһе (ул уны Бөйөк Ватан һуғышы алдынан шул яҡҡа алып килә ) 1942 йылда Ленинград блокадаһы ваҡытында һәләк була.
1945 йылда Мәскәүгә килә, Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтына уҡырға инә.
1948 йылдан «Союзмультфильм» киностудияһында эшләй, 1951 йылда Бөтә Рәсәй дәүләт кинематография институтын йәнһүрәттәр ҡуйыусы рәссам дипломы менән тамамлай, шул уҡ йылды Александр Винокуров менән бергә рәссам- ҡуйыусы булараҡ эшләй, 1963 йылдан — үҙаллы, ә 1975 йылдан режиссер булараҡ эшләй башлай.
Дөйөм алғанда режиссерҙар Лев Атаманов, Роман Качанов, Иван Уфимцев, Иван Аксенчук менән эшләй.
Шәхси тормошо
«Союзмультфильм» студияһында рус-поляк сығышлы мультипликатор Татьяна Владимировна Домбровская (1925—2021) менән таныша. Татьянаның әсәһе Нина Францевна Домбровская сәс прическаһын Шварцман Шапокляк образын булдырғанда өлгө итеп ала. 1951 йылда Татьяна Домбровская һәм Леонид Шварцман өйләнешәләр.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Фестивалдәрҙә бүләктәр:
Документаль кино
Леонид Шварцман документаль фильмдарҙа төшкән :
Аҡбирҙе (исем)
Аҡбирҙе — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимология
Аҡбирҙе башҡорт һүҙе — аҡ (изге, бәхетле) + бирҙе (Аҡбирҙин фамилияһы бар)
Билдәле кешеләр
Баталова Рима Аҡбирҙе ҡыҙы (1 ғинуар 1964 йыл) — спортсы, йәмәғәт эшмәкәре. Еңел атлетика буйынса 13 тапҡыр Паралимпия уйындары, 18 тапҡыр донъя һәм 43 тапҡыр Европа чемпионы. Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Дәүләт Думаһы депутаты, Рәсәй Паралимпия комитетының вице-президенты. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы, Дәүләт Думаһының физик культура, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитеты ағзаһы. Дәүләт Думаһының паралимпия спортын үҫтереү, инвалидтарҙың, һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең физик культураһы һәм спорты мәсьәләләре буйынса ярҙамсы комитет рәйесе. «Шәхси батырлыҡ өсөн» (1992), 4‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2002), Почёт (1996), ике Дуҫлыҡ (2006, 2010), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2000, Салауат Юлаев (2004) һәм Халыҡтар дуҫлығы (2019) ордендары кавалеры.
Фамилия
Ишембай Аҡбирҙин (1770—1831) — Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында Ишембай ауылына нигеҙ һалыусы (беренсе тапҡыр 1815 йылда теркәлгән). Ауыл 1940 йылда ҡала итеп үҙгәртелә. Исеме Ишембай Аҡбирҙин хөрмәтенә Ишембай тип аталған.
Аҡбирҙин Нәжметдин Сәләхетдин улы (11 декабрь 1951 йыл — ауыл хужалығы алдынғыһы. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1984). III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры.
Аҡбирҙин Әхмәт Хажи улы (Акбердин Ахмет Хазиевич; 1913 — 15 апрель 1944) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы. Ҡыҙылармеец.
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы (Акбердин Сибагат Гайнутдинович; 1904 — 24ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры. Лейтенант.
Аҡбирҙин Риф Зыяитдин улы — Башҡортостанда 1931 йылда Яңы Сәфәр ауылында тыуған. Ауыр Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа (1942—1947) баҫыу эштәре колхозда эшләй. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Аҡбирҙина Виктория Викторовна (27 февраль 1978 йыл — Рәсәй иҡтисадсыһы, иҡтисади-технологик һәм төбәк үҫеше өлкәһендәге белгес. Иҡтисад фәндәр докторы (2010), Рәсәй фәндәр академияһы профессоры (2015), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (төбәк иҡтисады).
Ауылдар
Аҡбирҙе (Әлшәй районы) (Акберда) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше.
Түбәнге Аҡбирҙе (Нижняя Акберда) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл.
Топонимдар
Аҡбирҙе (Өҫкәлек ҡушылдығы) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өҫкәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Дунай Иванович (рус фольклоры)
Дунай Иванович (Дунай батыр) — урыҫ былиналарында иң популяр батыр образдарының береһе. Былинаның өс төп геройынан айырмалы рәүештә (Илья Муромец, Добрыня Никитич һәм Алеша Попович), Дунай Иванович — трагик персонаж. Дунай Ивановичтың ҡатыны Настася Королевишна яугир-ҡатын-ҡыҙ, баһадир ҡатын (ҡара: поленица) даны алған.
Төп геройы Дунай Иванович булған былина сюжеттары
С. А. Азбелев иҫәпләгән 53 героик былина сюжеттары араһында Дунай Иванович уларҙың өсәүһенең төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән күрһәткес буйынса № 22 — 24 ).
22. Дунай Иванович һәм королева 23. Дунай Ивановичтың Добрыня Никитич менән алышы 24. Дунай Иванович — ҡоҙа (Дунай һәм Добрыня Никитич кенәз Владимирға кәләш табып бирә)
Һуңғы сюжет боронғо эпоста иң популяр сюжеттар иҫәбенә инә: Азбелев уның ун төрөн (24А-24К) айырып күрһәтә; төрлө хикәйәселәрҙән яҙылған айырым варианттар һаны тиҫтәләрсә иҫәпләнә.
Былиналарҙа Дунай Ивановичтың яҙмышы
Дунай менән Добрыня батша ҡыҙы Апраксаны кенәз Владимирға яусылау өсөн Литваға юллана. Дунай элек Литва короленә хеҙмәт итә, шуға ла уны ҡоҙа итеп һайлайҙар. Дунай тәүҙә элекке хужаһына яңғыҙ килә. Нимәгәлер асыулы король уны тәрән келәткә бикләй, әммә уға ярҙамға атынан төшмәгән Добрыня килә, ул литва дружинаһын тар-мар итә. Король ҡыҙы Апраксаны батырҙар менән Киевҡа ебәрә.
Икенсе сюжет, ҡағиҙә булараҡ, тәүгеһенең дауамы булып тора: баҡтиһәң, Литва батшаһының икенсе ҡыҙы ла — Апраксаның һеңлеһе Настасья була, элек уның менән Дунай араһында йәшерен мөхәббәт була. Дунай, был бәйләнеш арҡаһында бәләгә тарығас, Настасья уны палачтарҙан һатып ала һәм Киевҡа ҡайтара. Рус батырҙары Апраксаны алырға килгәс, Настасья Дунайға иғтибар итмәй. Ҡайтышлай батырҙар эҙ күрә. Дунай эҙ буйлап китә һәм батыр менән осраша, уның менән алыша. Уны еңгәндән һуң, дошманында Настасьяны таный. Ул уға үткәндәрҙе иҫенә төшөрә, һәм Дунай, тағы ла хистәргә бирелеп, Настасьяны Киевҡа саҡыра.
Киевта икеләтә туй: Владимир менән Апраксаның һәм Дунай менән Настасьяның туйҙары. Байрамда Дунай үҙенең батырлығы, ә Настасья йәйәнән атыуҙа мәргәнлеге теүәллеге менән маҡтана. Настасья Дунайҙың башындағы көмөш балдаҡ аша өс тапҡыр үтә ата. Дунай ҡатынының өҫтөнлөгөн ҡабул итмәй һәм ҡурҡыныс һынауҙы кире вариантта ҡабатларға ҡуша: балдаҡ хәҙер Настасьяның башында, ә Дунай ата. Дунайҙың уғы Настасьяға тейә һәм ул үлә. Дунай уның йөклө булыуын күрә. Дунай ҡылысына ташлана һәм ҡатыны янында үлә, ҡанынан Дунай йылғаһы барлыҡҡа килә.
Недошивин Вениамин Георгиевич
Недошивин Вениамин Георгиевич (5 октябрь 1917 йыл — 25 ғинуар 1988 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, уҡсылар полкының рота командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Петропавловка ауыл Советы (Асҡын районы)
Петропавловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге. Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Недошивин Вениамин Георгиевич
Биографияһы
1917 йылдың 5 октябрендә Ырымбур губернаһы Ермолаево ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) эшсе ғаиләһендә тыуа. рус. Ермолаево ауыл хужалығы техникумын тамамлап, зоотехник булып эшләй.
Петропавловка ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1989 йылдың 25 июлендәге 6-2/267-се һанлы «Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырыу тураһындағы» Указына ярашлы булдырыла. Ҡарарҙың тексынан: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә:
1. Асҡын районында Петропавловка ауыл Советын булдырырға, административ үҙәген Петропавловка ауылына урынлаштырырға.
Кырныж-Йоль
Кырныж-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Недошивин Вениамин Георгиевич
Биографияһы
1938 йылда Башҡорт АССР-ының Көйөргәҙе район военкоматы тарафынан Ҡоарллы Көстәр сафына саҡырыла. 1938—1942 йылдарҙа СССР НКВД-һының 13-сө мотоуҡсылар полкы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Петропавловка ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
2. Петропавловка ауыл Советы составына түбәндәге тораҡ пункттарын индерергә: Петропавловка, Йырмаялан, Шорохов, был ауылдарҙы Ҡыйғаҙы ауыл Советы составынан сығарырға. 3. Установить границу Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. 2008 йылда Ҡыйғаҙы ауыл Советының ҡалған өс ауылы ла Петропавловка ауыл Советы составына индерелә һәм Ҡыйғаҙы ауыл Советы бөтөрөлә.
Кырныж-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Недошивин Вениамин Георгиевич
Биографияһы
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай. Шул уҡ йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Вефенслебен
Вефенслебен (Wefensleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1905 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK, BÖ, HDL, OC, OK, WMS, WZL.
Недошивин Вениамин Георгиевич
Батырлығы
Бүләкләү ҡағыҙынан: «92-се уҡсылар полкының автоматсылар ротаһы (201-се уҡсылар дивизияһы, 42-се армия, Ленинград фронты) командиры лейтенант Вениамин Недошивин 1944 йылдың 25 ғинуарындағы һуғышта яугирҙар менән беренселәрҙән булып Ижора йылғаһын кисеүҙән аша сыға һәм башҡа подразделениелар менән ҡапыл һөжүм итеп, дошманды Ленинград өлкәһе Гатчина районының Руссолово ауылынан бәреп сығара. Дошмандың ике взводы тиерлек юҡ ителә, тягачтар менән алты ҡорал, боеприпастар менән алты автомашина юҡ ителә. 1944 йылдың 27 ғинуарында Гатчина ҡалаһы эргәһендә лейтенант Недошивин В. Г. етәкселегендәге взвод Пижма ауылына ала, әммә ҡамауҙа ҡала. Ҡулса оборонаһын биләп, яугирҙарҙы еңеүгә дәртләндереп, ике тапҡыр яраланған офицер сафта ҡала һәм ярҙам килгәнгә тиклем дошман һөжүмен кире ҡаға». СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 5 октябрҙәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы өсөн лейтенант Недошивин Вениамин Григориевичҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 4503) тапшырыла.
Юғары Совет Президиумының 1944 йылдың 17 ноябрендәге указы: «…Алышта шәхси батырлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтә, үҙен Тыуған илдең ысын патриоты, үҙ эшенең оҫтаһы итеп күрһәтә. Бөйөк Ватан һуғышының башынан алып 11 тапҡыр яралана, барлығы 42 яра ала». 1944 йылдан яралары буйынса запасҡа сығарыла. Ошо уҡ йылда В. Г. Недошивин оператив-разведка эштәре тәжрибәһе менән СССР НКГБ-һының Юғары мәктәбе тыңлаусыһы булып китә. Ошо ваҡыттан алып — Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) һәм Эске эштәр министрлығы (ЭЭМ) органдарында. Уҡыу йортон уңышлы тамамлағандан һуң, 1945 йылдың июлендә Украина НКГБ-һына Львов өлкәһенә оперуполномоченный итеп ебәрелә. Ике йыл эсендә бүлексә начальнигы урынбаҫары була. 1947 йылда БАССР Дәүләт именлеге министрлығы ҡарамағындағы идаралыҡҡа ебәрелә. Вениамин Георгиевич БАССР-ҙың Маҡар районы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Петровское ауылында МГБ-ның Маҡар район бүлексәһен етәкләй. Ике йыл эшләгәндән һуң, ҡабат үрләтелә — МГБ-ның Стәрлетамаҡ район бүлеге начальнигы була. 1961 йылда СССР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбен тамамлай. 1963 йылдан эске хеҙмәт подполковнигы В. Г. Недошивин — отставкала. Тажикстандың баш ҡалаһы Дүшәмбелә йәшәй, шунда 1988 йылдың 25 ғинуарында 71-се йәшендә вафат була.
Петропавловка ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4 түбәндәге юлдар бар : Петропавловка һәм Ҡыйғаҙы ауыл Советтарын, «Петропавловка» атамаһын һаҡлап, берләштерергә, административ үҙәкте Петропавловка ауылында урынлаштырырға.
Кырныж-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петропавловка ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Ҡыйғаҙы ауыл Советының Ҡыйғаҙы, Дәүләт, Ерекле Шишмә ауылдарын Петропавловка ауыл Советы составына индерергә. Петропавловка ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы билдәләргә. Ҡыйғаҙы ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Нероча
Нероча — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пополта йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үренге (һырт)
Үренге (Уреньга́ - Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендәге тау һырты.
Тасуирламаһы
Үренге һырты - Силәбе өлкәһенең иң оҙон һырты, 70 километр оҙонлоҡта. Златоуст эргәһенән башлана һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә Еләкле (Ягодный) һыртына тиклем дауам итә.
Үренге һыртының иң бейек нөктәһе - Икенсе түбәсек (Яланғас түбәсек), уның бейеклеге 1198 м-ға етә. Иң бейек сусаҡтар:
Кварцит, кристаллик һәүерташ һәм филлиттан тора — был һәүерташтар йоҡа ғына табаҡсаларға еңел ярыла.
Битләүҙәре текә, ҡатнаш урмандар ҡаплаған.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә ошондай фаразды килтерә: "Уреньга, хребет - в источниках ХVIII в. — Урянге, Уранге, Урянгетау, Урангетау. Объяснение названию дает известный русский путешественник И. И. Лепехин. Он приводит его перевод с татарского слова урянге — «клен», т. е. «кленовая гора». Но клен в районе хребта отсутствует. Топоним Уреньга, имеющий основу ур, сближается также с башкирскими словами: ур — «верх», «высокий», «верхний», «подъем», «приподнятый», урлеу — «гористый», «холмистый», урге — «ввысь», уре — «в небо», «дыбом», «на дыбы», урлее — «возвышение» и др. По-видимому, именование относится к более раннему слою тюркской (а возможно, и дотюркской) топонимии Южного Урала От Парижа до Берлина по карте Челябинской области".
Моҡай Сапҡынов
Моҡай Сапҡынов (1784—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Моҡай Сапҡынов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Моҡай Сапҡынов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
2-се Башҡорт полкы Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.
Дороватка (Пеженьг ҡушылдығы)
Дороватка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пеженьга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Орфография
Орфогра́фия, дөрөҫ яҙыу (ὀρθογραφία, ὀρθός — «дөрөҫ» һәм  γράφω  — «яҙам» тигәндән) —  яҙмала һүҙҙәрҙе һәм грамматик формаларҙы  бер төрлө ҡулланыу. Шулай уҡ был бер төрлөлөктө тәьмин итеүсе ҡағиҙәләр тупланмаһы һәм  ҡулланма  тел белеменең шуның менән шөғөлләнеүсе киҫәге.
Орфография —  лингвистиканың һүҙҙәрҙе дөрөҫ яҙыуҙы өйрәнеүсе киҫәге.
Бер төрлө яҙылыш өндәрҙе әйтеүҙәге шәхсән һәм диалектик үҙенсәлектәрҙе шымарта, ҡайтанан һорау мөмкин булмағанда был үҙ-ара аңлашыуға булышлыҡ итә.
Морфологик принцип
Атап әйткәндә, рус теленә хас.
Морфема урын фонетик үҙгәрештәренә бәйһеҙ рәүештә гел бер төрлө яҙыла:  голова́, го́ловы, голо́вка — һәр осраҡта «голов» аша бер төрлө яҙылыш, әммә  әйтелеш  төрлө. Шулай ҙа рус телендә   морфологик принциптан тайпылыуҙар ҙа осраштыра. Мәҫәлән,  «ё» хәрефе; төрлө сиратлашыуҙар.
Фонетик принцип
Белорус ,  серб,  грузин, шулай уҡ башҡорт  телдәренә хас.
Белорус теленә кирилл  орфографияһы яҡынса 1907 йылда  индерелә.
Яҙмала нәҡ әйтелеш, шул иҫәптән урын  үҙгәрештәре лә сағыла, өндәрҙең морфемаларға бәйлелеге юҡ: галава́, гало́вы, галоўка  — төрлөсә яҙыла, нисек яҙылһа, шулай әйтелә. Белорус  орфографияһы һәм пунктуацияһының (2008 йыл 23 апрель сыҡҡан) яңы ҡағиҙәләре, мәҫәлән, ошондай яҙылышҡа күсергә тәҡдим итә: маёр, маярат, маянэз, раён, Нью-Ёрк.
Семантик принцип
Ҡытай теленә  хас.
Яҙылыш әйтелешкә бер нисек тә бәйләнмәгән, ә   семантиканы ғына сағылдыра.
Башҡорт теленең орфографияһы
Башҡорт теленең орфографияһы фонетик принципҡа буйһона. 1939 йылда кириллицаға күскәндән һуң, БАССР Юғары Советы Президиумы Указы менән башҡорт теле фонетикаһына һәм грамматик төҙөлөшөнә яҡын булған башҡорт орфографияһы раҫлана. 1950 йылда башҡорт әҙәби теле орфографияһының яңы редакцияһы раҫлана. 1981 йылда БАССР Юғары Советы Президиумы Ҡарары менән башҡорт әҙәби теле орфографияһына үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр индерелә.
Таш аҫты алабуғаһы
Таш аҫты алабуғаһы (Romanichthys valsanicola) — реликтив төр, алабуғаларҙың сөсө һыуҙа йөҙөүсе нур-ҡанат балыҡтар ғаиләһенә ҡарай (Percidae). Таш аҫты алабуғаһы (Romanichthys) төрөнөң берҙән-бер вәкиле. 1957 йылда тәүге тапҡыр румын ихтиологтары М. Думитреску, П. М. Бэнэресук һәм Н. Стойка тарафынан телгә алына.
Тасуирламаһы
12,5 см оҙонлоҡҡа етә Тәне йоморайып тора, арҡаһында осона ҡарай ҡалынайған ике ҡанаты бар. Башы яҫы, тулыһынса тиерлек тәңкәләр менән ҡаплаған. Енес папиллаһы яҡшы үҫешкән.
Тәңкәһенең төҫө — ҡара-һоронан алып тоноҡ һороға тиклем, ҡорһағы аҡтан алып ҡоңғорт — һары төҫтә була.
Таралышы
Элек бөтә Палеарктикала киң таралған төрҙәрҙең береһе була, беҙҙең көндәрҙә Румыния эндемиктының реликты һанала. Башта (таксон тасуирламаһы мәлендә) Арджеш һәм уның ике ҡушылдығы — Рыул-Доаменей һәм Вылсан йылғаларында тереклек итә; хәҙерге көндә Вылсан биләмәһендә был төрҙөң таралыу өлкәһе бер саҡрымға ҡәҙәр тарайыуы хәбәр ителә.
Һыу төбөндәге таштар араһында йәшәй.
Үрсеүе
Инә балыҡ таштар араһына яҡынса 120–150 (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 40–50 ) ыуылдырыҡ һала. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты, күрәһең, самалы, ул майҙың икенсе яртыһына тура килә.
Енси айырмалыҡ инә һәм ата балыҡта күҙгә ташланып тормай.
Һаҡлау буйынса иҫкәрмәләр
Теүәл һаны билдәһеҙ
Алабуғаның был төрө балыҡсылыҡ өсөн ҡулай түгел, шулай ҙа элегерәк заманда таш аҫты алабуғаһына браконьерҙарҙың ауға сығыуы тураһында хәбәрҙәр бар.
Лиур-Яга
Лиур-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
«Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе» (Видение отроку Варфоломею) — Михаил Нестеровтың Сергий Радонежскийға арналған хеҙмәттәре циклынан иң танылған һүрәте.
Баҫма хатаһы
Баҫма хатаһы — баҫылған текстағы хата, ғәҙәттә, осраҡлы рәүештә яһала. Баҫма хатаһы һөҙөмтәһендә йышыраҡ һүҙҙә хәрефтәр тәртибе боҙола (хәреф урынына хәерф), һүҙҙәге бер хәреф төшөп ҡала (таҫтамал урынына таҫтмал), артыҡ хәреф өҫтәлә   (лампа урынына лампва) йә бер хәреф урынына икенсе яҙыла  (кран урыны коан).
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
Йәш үҫмер Варфоломей, атаһы юғалған аттарҙы эҙләргә тип ебәргән болонда, имән төбөндә рухани ҡартты күрә. Ҡарт ғибәҙәтен тамамлағас, үҫмер уның янына барып күңелендәге ҡайғы-хәсрәтен һөйләп бирә.
Баҫма хатаһы
Орфографик хата үҙе баҫма хатаһы тип һаналмай, әммә баҫма хатаһы булыуы ихтимал. Баҫма хатаһы арҡаһында бер һүҙ урынына икенсе һүҙ яҙылып, текстың мәғәнәһе үҙгәрергә мөмкин (шәп урынына гәп, күҙ урынына күн). Баҫма хатаһы ҡайһы берҙә мәрәкә эффект бирә.
Үҫмер Варфоломейға Илаһи зат күренеүе
Сергий Радонежский образы рәссамға бала саҡтан яҡын һәм хөрмәтле әхлаҡи идеал була. Изгенең урыҫ халҡын берләштереүҙәге роле Нестеров өсөн әһәмиәтле була.
Табаҫҡытамаҡ ауыл Советы (Асҡын районы)
Табаҫҡытамаҡ ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Ҙур театр
Рәсәй дәүләт академия Ҙур театры (ГАБТ), йәки ябайлаштырып әйткәндә Ҙур театр — Рәсәйҙең һәм донъяның иң ҙур опера һәм балет театрҙарының береһе. Театр комплексы биналары Мәскәү ҡалаһы үҙәгендә, Театр майҙанында урынлашҡан. Халыҡты Рәсәй халыҡтарының федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарих
Оҙаҡ йылдар буйына Мәскәү театр мәҙәниәте тарихы Ҙур театр менән бәйле.
Петр театры — Меддокс театры
Театр тарихын 28 март, менән һанай башлайҙар. Был саҡта губерна прокуроры кенәз Петр Васильевич Урусов император Екатерина Икенсенән «һәр бер театр тамашаларын, концерттарҙы, шулай уҡ, воксалдарҙы һәм маскарадтарҙы… тоторға» тигән юғары бойороҡ ала. Кенәз театр төҙөтә башлай, ул —Петровка урамында (Неглинка йылғаһының уң яҡ ярында) урынлаша — һәм Петр театры тип атала. Урусов театры асылғанға тиклем үк янып бөтә һәм кенәз Урусов эште үҙенең компаньонына, инглиз эшҡыуары Майкл (Михаил) Меддоксҡа тапшыра. Меддокс етәкселегендә архитектор Христиан Розберг проекты буйынса 1776—1789 йылдарҙа Ҙур Петр театры төҙөлә. Театрға үҙе торған Петровка урамының исеме бирелә.
Өс ҡатлы аҡ ташлы деталдәрҙән торған кирбес бина ағас ҡыйыҡ аҫтында биш ай тигәндә төҙөлөп бөтә һәм Меддокс тарафынан уға 130 мең һум, сметала ҡаралғандан 50 мең һумға артығыраҡ, көмөш аҡса исраф ителә. 1780 йылдың 30 декабрендә театр тантаналы асыла. Театрҙа партер, өс ҡатлы ложа һәм галерея була, ул барлығы 1 мең самаһы тамашасыны һыйҙыра, «икеләтә яҡтыртылған маскерад залы», «кәрт уйнау бинаһы» һәм башҡа махсус биналар була; 1788 йылда театрға яңы түңәрәк зал — «Ротунда» төкәтмәһен өҫтәп һалалар. Башҡа сығанаҡтар буйынса, зал 800 кеше һыйҙырған: ''«театрҙа ложалы дүрт ҡат һәм ике киң галерея булған. Партерҙа ҡабырғалары ябыҡ ике рәт ултырғыстар торған Бай биҙәлгән ложалар өс йөҙҙән алып мең һум торған. Партерҙың билет хаҡы бер һум була. Театр залы 800 тамашасыны һыйҙырған һәм шул тиклем үк халыҡ галереяларҙа урынлашҡан»''. Меддокс театрҙың хужаһы булған 14 йыл эсендә Петр театрында 425 опера һәм балет ҡуйыла. 1794 йылда Меддокс финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында театрҙы ҡаҙнаға тапшырырға мәжбүр була; театр Император театры булып китә.
Меддокстың Петр театры 25 йыл буйына эшләй — 1805 йылдың 8 октябрендә театр бинаһы яна. Өс йыл дауамында Мәскәү театр труппалары спектаклдәрен байҙарҙың өйҙәрендә күрһәтә; бер аҙ ваҡыт спектаклдәр Пашковтар биләмәһендә, уларҙың Моховая һәм Оло Никита урамдары мөйөшөндә торған төньяҡ бинаһының ҡанатында күрһәтелә (һуңыраҡ ул мученица Татьянаың университет сиркәүенә әйләнә). Яңы ағас бина К. И. Росси тарафынан Арбат майҙанында төҙөлә. Театрҙа партер, бенуар, өс ҡатлы ложа һәм раек була һәм бында акустика бик һәйбәт була, театрҙың интерьеры рәссам М. И. Скотти тарафынан биҙәлгән. Элекке бысраҡ, батҡаҡлы урамға таш түшәйҙәр, ә театр алдында сәскәләр ултырталар. Дүрт йыл торғандан һуң, Мәскәүҙәге 1812 йылғы янғындан ағас бина юҡҡа сыға. Бынан һуң театр Знаменкалағы Апраксин йортона күсә, ул 1792 йылда архитектор Ф. Кампорези тарафынан төҙөлгән була. Апраксин йортондағы театр бинаһы тығыҙ һәм уңайһыҙ була, унда креслолар урынында тупаҫ буҫтау менән ҡапланған эскәмйәләр торған; театр был бинала торған ваҡытта унда бер нисә тапҡыр янғын була.
Атым-Юган (Сорум ҡушылдығы)
Атым-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нерошка
Нерошка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Изверь йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Доровица (Ровров ҡушылдығы)
Доровица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Роврова йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кырсим
Кырсим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 292 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черниковка (ауыл)
Черниковка — Өфө өйәҙенең Богородский улусы ауылы (1922 йылға тиклем), аҙаҡ Өфө ҡалаһы составына индерелгән.
1877 йыл мәғлүмәттәре буйынса, ауылда 12 ихата булған, халҡы 56 кеше (28 ир һәм 28 ҡатын). Ауыл Өфөнән 11 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Лопча-Шор
Лопча-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юнко-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нидеррёблинген (Хельме)
Нидеррёблинген (Хельме) (Niederröblingen (Helme)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 453 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 131 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6542 һәм автомобиль коды — SGH.
Канев тәбиғәт ҡурсаулығы
Канев тәбиғәт ҡурсаулығы (Канівський природний заповідник) — Канев районының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан тәбиғи ҡурсаулыҡ (Черкасск өлкәһе, Украина). 1923 йылдың 30 июлендә булдырылған. Майҙаны — 2027 гектар (5%-ы һыу ятҡылығына тура килә).
Тарихы
УССР-ҙың Халыҡ Наркомземы коллегияһы ҡарарына ярашлы 1923 йылдың 30 июлендә ойошторола.
1951—1968 йылдарҙа — Украинаның Халыҡ коллегияһының уҡыу-тикшереү урман хужалығы статусына эйә була.
1968 йылдың 12 ноябрендә УССР-ҙың Министрҙар Советы 568-се ҡарары менән уға ҡурсаулыҡ статусы кире ҡайтарыла. УССР-ҙың Министрҙар Советы 1986 йылдың 22 декабрендәге 717-р һанлы ҡарары менән ҡурсаулыҡтың майҙанын 2027 гектарға тиклем арттыра.
Тасуирлама
Төп бурыстары: уникаль тәбиғәт комплекстарын һаҡлау, эталон урман урыны булдырыу, төрлөлөктө һаҡлау, тәбиғәттә барған үҙгәреш процестарын күҙәтеү.
Флора һәм фауна
Ҡурсаулыҡта 990 төр көпшәле үҫемлек иҫәпләнә (Украина флораһының 20 проценты).
Тағын 170 төр лишайник, 138 — мүк һымаҡтарҙан, 1232 ысын бәшмәктәр төрө табылған.
Ҡурсаулыҡта Европа ның ҡыҙыл исемлегендәге 5 төр үҫемлек, Украинаның Ҡыҙыл китабына ингән 29 төр, Берлин конференцияһындағы өҫтәмә исемлектән 175 төр үҫемлек үҫә.
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә хайуандарҙан Европа ҡыҙыл исемлегенә индерелгән 26 төр һаҡлана.
83 төрө Украинаның Ҡыҙыл китабынанан, 6-һы Берлин конференцияһының өҫтәмә исемлегенән.
Ат-Юган
Ат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Авакян Аделаида Овсеповна
Тәүге йылдары һәм белем алыуы
Аделаида Авакян 1924 йылдың 6 апрелендә ауыл хужалығы белгесе Овсеп Авакян һәм уның ҡатыны уҡытыусы Мариануш ғаиләһендә Ереванда тыуған. Аделаида дүрт бала араһында иң өлкәне була. Әсәһе ҡыҙының белеменә ҙур иғтибар бирә һәм бер нисә телде һәм фәндәрҙе өйрәнүегә дәртләндерә. Бөтә дүрт бала ла әҙәбиәт һәм музыка ҡоралдары менән таныш була. Авакян 1941 йылда Хачатур Абовян исемендәге урта мәктәпте тамамлай. Һуңынан уны Ереван дәүләт медицина университетына уҡырға инә. 1946 йылда ул университетты ҡыҙыл дипломға тамамлай һәм медицина практикаһының докторы һөнәре дәрәжәһе ала.
Тикшеренеү һәм карьераһы
Аделаида тикшеренеү өсөн гигиенаны һайлай. Тиҙҙән Мәскәүгә килә һәм Туҡланыу гигиенаһы институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1956 йылда беренсе диссертацияһын яҡлай һәм Мәскәүҙә докторлыҡ әҙерлеген үтеүсе Әрмәнстанда беренсе фән докторы була.
Авакян Индонезияға был илдә сәламәтлек һаҡлау системаһын үҙгәртеп ҡороу бурысы менән медицина вәкиле сифатында сәфәргә һайлана, әммә тәҡдимде кире ҡаға һәм Әрмән ССР-ына ҡайта, унда Ереванда туҡланыу гигиенаһы лабораторияһының директор вазифаһын биләй.
Кафедраны етәкләп, Авакян шулай уҡ 1976 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, был уның биомедицина өлкәһендә 20 йыллыҡ тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе була. Үҙенең медицина тикшеренеүҙәре карьераһы дауамында ул йәш ғалимдар өсөн һәм уларҙың тикшеренеү проекттары буйынса консультант булып эшләй, бер үк ваҡытта бер нисә халыҡ-ара фәнни журналдарҙа 100-ҙән ашыу ғилми мәҡәлә баҫтырып сығара.
Аделаида Овсеповна шулай ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, күп һанлы телетапшырыуҙарҙа һәм радио интервьюларында киң йәмәғәтселеккә ул ашап еткермәү һәм йорт консервалауҙарында ботулизм ҡурҡынысы тураһында иҫкәртә.
Шәхси тормошо
Авакян 1962 йылда инженер-түҙөүсе Дзвакерян Артаваздҡа кейәүгә сыға. 1963 йылда уларҙың Анна исемле ҡыҙы тыуа, ул һуңыраҡ АҠШ-ҡа күсеп китә. 1998 йылда Авакян АҠШ-ҡа ҡыҙының ғаиләһенә күсеп килеп йәшәй. 2000 йылдан уның яман шеш булыуы асыҡлана, һәм өс айҙан һуң ул үлә. Авакян АҠШ-та Уильямсбергтың (Виргиния) мемориаль паркында ерләнә.
Әбүбәкер (мәғәнәләр)
Әбүбәкер — ир-ат исеме. Топоним булараҡ та таралған.
Афзал (исем)
Афзал — ғәрәп теленән ингән башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Афзал — арҙаҡлы; иң шәп, иң һәйбәт тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (14 сентябрь 1928 йыл — 25 май 2004 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1972) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1972).
Атаһы исеме
Таһирова Майя Афзал ҡыҙы (8 февраль 1931 йыл — 9 июнь 2003 йыл) — балет артисы, педагог. 1949—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1978—2000 йылдарҙа хәҙерге Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленең педагог-репетиторы, бер үк ваҡытта 1994 йылдан Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһының художество етәксеһе. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1955), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2001) артисы. Бөтә Союз балет артистары конкурсы (1957), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (1957), Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы (1963) һәм Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1969) лауреаты.
Ольга Токарчук
Ольга Токарчук (Olga Nawoja Tokarczuk; 29 ғинуар 1962 йыл, Сулехув) — Польша яҙыусыһы, шағир, хәҙерге поляк әҙәбиәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе. Халыҡ-ара Букер премияһы лауреаты (2018).