cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Табасаран теле
Морфологияһы
Табасаран телендә: 1) аңлы заттар һәм 2) аңһыҙ заттар һәм предметтарҙың грамматик кластарын айырып йөрөтәләр. 10 һүҙ төркөмө, шул иҫәптән бәйләүестәр-послелог бар (предлогтары юҡ). Исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә - 44-тән 52-кә тиклем (иң тәүҙә локативтарҙың ете серияһы иҫәбенә). Сағыштырма алмаштары юҡ. Иҫәп унарлы. Ҡылымда зат, һан, заман, һөйкәлеш, эш ысулы категориялары айырыла. Әзербайжан теленән үҙләштерелгән суффикс -лу һәм -суз суффикстары бик популяр, улар ҡайһы бер үҙләштерелмәгән һүҙҙәр менән дә яраштырыла: адлу «данлы», адсуз «данлыҡлы түгел» , жилсуз «ерһеҙ».
Синтаксисы
Ҡылым актанттарын кодлауҙың эргатив стратегияһы. Һөйләмдәрҙә һүҙ тәртибе сағыштырмаса иркен, ғәҙәти тәртип: эйә, объект, хәбәр.
Лексикаһы
Фарсы (башлыса хәрби, һөнәри һәм көнкүреш терминологияһы кеүек лексика өлкәләренә ҡарай) һәм ғәрәп (бөтә дини, фәнни һәм философик терминология үҙләштерелгән) теленән үҙләштермәләр айырыуса боронғо һанала. Лексикаһында шулай уҡ әзербайжан теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар, әммә, ҡағиҙә булараҡ, улар фарсы сығышлы ла. Һуңғы осорҙа — башлыса урыҫ теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр бар.
Өйрәнеү тарихы
Брокгауз һәм Ефрондың 1890—1907 йылдарҙа донъя күргән Энциклопедия һүҙлегендә былай тиелә:
Көнсығыш тау төркөмөнөң аҙ өйрәнелгән телдәренә көньяҡ Дағстанда, Рубас йылғаһы бассейнында таралған табасаран теле ҡарай. Дағстанда, Рубас йылғаһы бассейнында. Төньяҡта был тел кайтаг, көньяҡта — кюрин һөйләштәре менән сиктәш, көнбайышта агул теле менән йәнәш тора, ә көнсығышта уның өлкәһе төрки ҡәбиләләре биләгән Каспий диңгеҙенән айырыла бүленеп сыға. Яҡын күршелеге һәм даими мөнәсәбәттәре эҙемтәһендә табасарандар әзербайжан һөйләшен үҙләштерә һәм яйлап туған телен онота башлай. Табасаран телен тикшереү барон П. К. Усларҙың иң һуңғы хеҙмәте була. Әммә ғалим телдең грамматикаһын тулыһынса эшкәртеп өлгөрмәй. Усларҙың эшен Л. П. Загурский дауам итә, ул да шулай уҡ аҙағынаса еткерә алмай.
Табасаран теле П. К. Услар өйрәнгән һуңғы тел була. Ул уны 1870 йылда өйрәнә башлай һәм «бөтә дағстан телдәре араһында иү ҡыйыны» тигән. Быларҙың барыһы ла тикшереүсенең оҙаҡ ваҡыт яраҡлы информант таба алмауына ҡайтып ҡалыуы менән аңлатыла. Тарихи ваҡиғаларҙан күренеүенсә, халҡы төп табасарандарҙан, шулай уҡ табасаранлашҡан әзербайжандарҙан һәм таттарҙан торған Ерси ауылында мәғлүмәт тупланған. Услар табасаран материалын эшкәртеүҙе өлөшләтә Дағстан өлкәһенең административ үҙәге Темир-Хан-Шурҙа (Буйнакск), башлыса, үҙ ырыу имениеһында дауам итә.
Табасаран теле тураһында монография баш бите һәм алфавиттан айырылһа ла, тамамланмаған килеш ҡалды. Мәрхүмдең ҡыҙы табасаран грамматикаһының ҡулъяҙмаһын, шулай уҡ академик Шифнерҙың атаһының барлыҡ лингвистик һәм лингвистик булмаған яҙмаларын һәм хатта ҡараламаларын биреп ебәрә. Ләкин ул 1879 йылда вафатына тиклем Усларҙың һуңғы монографияһы менән шөғөлләнергә өлгөрә алмай, һәм ул 100 йылдан ашыу баҫылмай тора. 1953—1954 йылдарҙа ғына табасаран грамматикаһы Тбилисиҙа А. А. Магометов тарафынан нәшер ителә (Усларҙың грамматикаһы тексы тулыһынса ҡулдан яҙыла) һәм 1979 йылда комментарийҙары һәм өҫтәмәләре менән баҫыла.
1905 йылда А. Диррҙың «Грамматический очерк табасаранского языка» очергы нәшер ителә, 1930-сы йылдарҙа табасаран теленең диалектологияһы өҫтөндә А. Н. Генко эшләй, һәм табасаран теленең диалектологик очеркын һәм һүҙлеген ҡалдыра.
Филология фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһы Дағстан ғилми үҙәгенең Тел, әҙәбиәт һәм әҙәбиәт институты профессоры, Дағстандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Бәйдуллаһ Гәджиҡорбанович Ханмагомедов (1927—1999) табасаран теле буйынса иң ҙур белгес булды. Лингвист хеҙмәттәре исемлегендә 4 фундаменталь монография, тиҫтәләгән мәктәп дәреслектәре һәм әсбаптары, күп һанлы шиғри тәржемәләр, шулай уҡ Табасаран-рус, Рус-табасаран, Орфографик һәм Табасаран теленең Терминологик һүҙлектәре. Б. Ханмагомедов «Табасаран-лезгин-урыҫ һүҙлеге» өҫтөндә эште тамамларға өлгөрмәй.
Тыуған көн
Тыуған көн — кешенең донъяға килгән көнөнә тап килгән тыуыу йыллығы.
Тыуған көн ғәҙәттә ғаилә байрамы итеп өйҙә, ғаилә һәм дуҫтар менән билдәләнә. Был датаны коллегалар менән үткәреү йолаһы ла бар.
Кешене тыуған көнөндә яңы тыуған бәпәй, тантана сәбәпсеһе тип атайҙар.
Тарихи традициялар
Күп мәҙәниәттәрҙә борон замандарҙан уҡ баланың билдәле бер йәшкә етеүе менән бағышлау йолаһы үткәрелә. Әммә ул тыуған көнгә бәйләнмәгән. Тыуған көндө байрам итеү тураһында телгә алыуҙарҙың иң боронғолары әһәмиәтле шәхестәргә — фирғәүендәргә, батшаларға, илаһтарға ҡарай. Шәхси байрам булараҡ тыуған көн беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡта тарала башлай.
Боронғо Яҡын Көнсығыш
Тыуған көндө байрам итеү тураһында иң боронғо шаһитлыҡтар беҙҙең эраға тиклем 3000 йыл тирәләренә Боронғо Мысыр фирғәүендәренә ҡарай, әммә, ҡайһы бер тарихсылар билдәләүенсә, нәҡ тыуған көн билдәләнеүе тураһындағы дәлилдәр (вариҫ тыуыу ваҡиғаһын йә тәхеткә ултырған көндө йыл да билдәләүҙән айырмалы), хатта фирғәүендәрҙең аныҡ ҡына тыуған көнө яҙмалары беҙҙең эраға тиклем VII быуатҡа, хатта эллинизмға тиклемге ваҡытҡаса табылғаны юҡ. Тыуған көндө байрам итеү тураһында тәүге мәғлүмәт Клеопатра II (беҙҙең эраға тиклем II быуат) идараһы осорона ҡарай. Батшаның тыуған көнөн билдәләү йолаһы Ассирияла ла була. Тыуған көн табын ойоштороп, аҡһөйәктәр, шулай уҡ ҡолдар һәм хеҙмәтселәр ҡатнашлығында үткән; йыш ҡына тыуған көн байрамы хөрмәтенә төрмә тотҡондарын иреккә сығарғандар.
Беҙҙең эраға тиклем XXIV быуатта Шумер энсийы Лугальанда һарайында тыуған көн тураһында аныҡ яҙмалар һәм уның уңайынан ҡорбан салып байрамдар ойоштороу тураһында яҙмалар табылған. Бәлки, был тыуған көн билдәләү тураһында тәүге дөрөҫлөккә тап килгән дәлилдәрҙер. Шул уҡ ваҡытта шумерҙар һәм бабилдарҙа кәм тигәндә беҙҙең эраға тиклем VIII, хатта VI быуатҡа тиклем тыуыу датаһы ла, хатта кешеләрҙең, батырҙарҙың һәм батырҙарҙың йәше лә яҙылмаған.
Боронғо Греция һәм Боронғо Рим
Боронғо Греция һәм Боронғо Римда баланың донъяға килеүе байрам ителгән; ә тыуған көн үткәрә башлау Грецияла Искәндәр Зөлҡәрнәй осоронан ғына башланған, һуңғараҡ ул римдарҙа барлыҡҡа килә. Эллинизм осоронда Грецияла аллаларҙың тыуған көнө билдәләнә, улар йыл һайын түгел, ай һайын (мәҫәлән, Артемиданың тыуған көнө — афина календары буйынса һәр айҙың 6-сы көнөндә буйынса). Бер теория буйынса, яндырылған шәмдәр менән биҙәлгән тыуған көн бәлеше йолаһы Артемидаға бағышланған. Дөйөм танылыу алған шәхестәрҙең (мәҫәлән, Платон) тыуған көнөн үткәреү ҡабул ителгән булған, шул уҡ ваҡытта датаһының теүәллеге мөһим булмаған — уны әһәмиәтле ваҡиға айҡанлы телгә алғандар.
Тыуған көн билдәләү протестант реформацияһы осронда киң тарала.
Урта быуаттар
XII быуатҡа, тыуымды һәм һыуға сумырыу йолаһы үтеүҙе мәхәллә кенәгәһендә теркәүгә бәйле, ғаиләләләрҙә тыуған көн байрам итеү традицияһы яңыра. XIII быуатта немец крәҫтиәндәре теләк теләп, шәмде өрөп һүндереү йолаһы индерелә. Шәмдәр һаны тыуған көн үткәреүсенең йәше һанына тура килә.
Боронғо Ҡытайҙа, уға күрше халыҡтарҙағы (тибеттар, монголдар, корейҙар, япондар) кеүек үк, йәште тыуған көндән түгел, ә яңы йылдан һанау ҡабул ителгән булған.
Ҡытай
Тыуған көндө билдәләү Ҡытайҙа буддизмда Будда тыуған көндө билдәләү йоғонтоһо аҫтында ингән булһа кәрәк. Әгәр 644 йылда император Тай-цзун яңы ғәҙәткә һәм был көндө бик ныҡ күңәл асыуға ризаһыҙлыҡ белдерһә, VIII быуатта императорҙар тыуған көндәре уңайынан күп кеше ҙур мәжлестәр ойошторған. Чиновниктарға тыуған көнгә затлы бүләктәр биреү властың ризаһыҙлығын тыуҙырған һәм ХIII быуатта һөргөнгә ебәреү язаһы янау аҫтында тыйылған.
Рәсәй
Революцияға тиклемге Рәсәйҙә, ғәҙәттә, тыуған көн түгел, ә именины (исем байрамы) үткәргәндәр, тик бөтә ерҙә лә түгел.
Шуға ҡарамаҫтан, айырым осраҡтарҙа тыуған көн байрам ителгән: ты булғануған көндыр Рәсәйҙә тәүҙә «батшалар» байрамы. Батшаларҙың тыуған көнөн байрам итеү Рәсәй батшаһы Федор Алексеевичтан башланған: 1676 йылда «Книги царских выходов» кенәгәһендә уның тыуған көнөндә сиркәү хеҙмәттәре тураһында билдәләр яһала башлай. Артабан батша ғаиләһе ағзаларының да тыуған көнөн билдәләй башлайҙар. Тарихсы Алексей Доронин билдәләүенсә, Петр I, тыуған көнөн бөйөк байрам тип һанамаһа ла, Петербургта булғанда уны билдәләй. Ваҡыт үтеү менән уның тыуған көнөндә тантаналар киңерәк һәм күләмлерәк була бара.
Тыуған көн билдәләү йолаһы Рәсәйҙә XIX быуатта ғына (дворяндар, бай сауҙагәрҙәр) тарала башлай. Рәсәйҙә именины байрам итеү өҫтөн күрелә, хатта ҡайһы берәүҙәр тыуған көндө исем байрамына күсерәләр.
Хәҙерге заман традициялары
Ғәҙәттә, байрам дуҫтар һәм яҡындарҙы һыйлауҙан, тыуған көн үткәреүсегә ҡотлау һәм бүләктәр бүләк итеүҙә тора. Тыуған көн йышыраҡ ғаилә тантанаһы булараҡ байрам ителә, хеҙмәттәштәр менән билдәләү йолаһы ла бар; шулай уҡ күңел асыу учреждениеларында (клуб, кафе һ. б.) билдәләү ҙә таралыу таба.
Хайлаха-Яха
Хайлаха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камерун
Камерун (фр. Cameroun, ингл. Cameroon [ˌkæməˈruːn]), рәсми — Камеру́н Респу́бликаһы (фр. République du Cameroun, ингл. Republic of Cameroon португалсанан Rio dos Camarões — «диңгеҙ ҡыҫалаһы йылғаһы») — Үҙәк Африканың көнбайыш өлөшөндәге дәүләт, көньяҡ-көнбайышта Бонни ҡултығы (Атлантик океандың Гвинея ҡултығының бер өлөшө) һыуҙары йыуа. Камерундың баш ҡалаһы — Яунде.
БМО (1960), Африка берләшмәһе (1963), ХВФ (1963), Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (1995), Милләттәр Берләшмәһе (1995) ағзаһы.
Этимологияһы
Илдең атамаһы «Риу-душ-Камаройнш» (порт. Rio dos Camarões — «диңгеҙ ҡыҫалаһы йылғаһы») гидронимынан алынған. Был гидроним португал диңгеҙ йөҙөүселәре тарафынан 1480-се йылдарҙа Вури йылғаһы тамағын асҡандан һуң барлыҡҡа килә. Унда диңгеҙ ҡыҫалалары бик күп була. Артабан гидроним «Камерун» формаһына әүерелә.
География
Илдең территорияһы экваторҙың төньяғында ята. Ситке көньяҡ нөктә унан 200 саҡрым самаһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо яҡынса 320 км тәшкил итә. Төньяҡ-көнбайышта Нигерия, төньяҡта һәм төньяҡ-көнсығышта Чад, көнсығышта Үҙәк Африка Республикаһы, ә көньяҡта Габон, Конго Республикаһы һәм Экватор Гвинеяһы менән сиктәш. Илдең иң юғары нөктәһе — Фако тауы — 4040 м.
Геология
Камерунда тауҙар (Камерун тауҙары), яҫы таулыҡтар һәм тигеҙлектәр сиратлашып килә. Атлантик яр буйының ҙур өлөшөн киң эстуарийлы тупланма уйһыулыҡ (ҡайһы берҙә һаҙлыҡлы) биләй. Яр буйында Камерун стратоволканы (4100 м) тора. Лобе йылғаһынан көньяҡтараҡ яр буйы бейек һәм ташлы була бара. Илдең үҙәк өлөшөндә йәш лава япмалары һәм һүнгән янартау конустары менән ҡатмарланған, 2460 м тиклем бейеклектәге Адамава тауҙары (Сабаль-Мбабо тауы) күтәрелә. Был тауҙарҙан көньяҡтараҡ Камерундың күпселек өлөшөн биләгән яҫы таулыҡ урынлашҡан. Адамава тауынан төньяҡҡа табан Мандараның тәпәш тауҙары менән сиктәш ҡалҡыу ҡатламлы тигеҙлек ята. Илдең ситке төньяғын Чад күле уйпатлығының тигеҙлеге биләй. Уны ямғыр миҙгелендә һыу баҫа. Камерундың иң ситке көньяҡ-көнсығышы Конго уйпатлығының ситендә ята.
Камерунда минералдарҙан шельфта нефть һәм газ ятҡылыҡтары, боксит, алтын, никель, марганец, кобальт, тимер, аҡ ҡурғаш, титан, уран ятҡылыҡтары бар.
Гидрология
Камерундың ҡуйы һәм күп һыулы йылға селтәре Атлантик океан бассейнына ҡарай, ә алыҫ төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыштағы йылғалар Чад күленә ҡоя. Санага — бассейны тулыһынса Камерунда урынлашҡан иң ҙур йылға. Адамава тауҙарының төньяҡ битләүҙәрендә барлыҡҡа килгән йылғалар Нигерҙың эре ҡушылдығы Бенуэға ҡоя. Көньяҡ-көнсығышҡа аҡҡан йылғалар Конго бассейнына ҡараған Сангу йылғаһына ҡоя. Гидроэнергетика ихтыяждары өсөн ҙур һыуһаҡлағыстар булдырылған: Мбакау, Лагдо, Баменджинг.
Флора һәм фауна
Илдең яртыһын урмандар һәм һирәк урмандар биләй. Камерун урмандарында тропик ағастарҙың бөтә төрҙәре лә тиерлек үҫә. Иң типиктары — фикустар, икмәк ағасы, эвкалипттар, пальмалар. Донъя баҙарында һорау менән ҡулланған ҡиммәтле төрҙәр күп: акажу, сипо, сапеле, эбен ағасы, һары ағас кеүек ҡыҙыл ағас төрҙәре. Бик ҡаты (ауыр) ағаслы ағастарҙың күп төрҙәре үҫә, улар араһында билдәле тимер ағасының бер төрө — азоб; ул порт хужалығында һәм шпалдар эшләү өсөн ҡулланыла. Үҫемлектәр тығыҙлығы төньяҡтан көньяҡҡа табан арта: Чад күленән алыҫлашҡан һайын, сүл саванналары типик саванналар менән алмашына бара. Илдең үҙәк өлөшөндә һирәк урмандар һәм япраҡ ҡойоусы мәңге йәшел урмандар килә. Көньяҡта мәңге йәшел экваториаль урмандар менән алмашына. Камерун янартауы битләүҙәрендә 3000 м бейегерәк мәңге йәшел тау урмандары тау болондары менән сиратлаша. Яр буйында мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә.
Тарихы
Камерундың боронғо халҡы пигмейҙар була. Артабан көньяҡты бенуэ-конго ҡәбиләләре һәм банту халыҡтары баҫып ала. XV быуатта чадтар ғаиләһенә ҡараған маса ҡәбиләләре килә. Европалылар менән тәүге бәйләнештәр 1472 йылда булдырыла. XVII быуат башында хәҙерге Камерундың төньяғында иртә феодаль Мандара дәүләте барлыҡҡа килә. 1715 йылда Мандара хакимы үҙ иленә мосолман тәғлимәтен таратыусыларын индерә, һәм Мандара солтанат булып китә.
XVI быуатта Камерундың төньяғына атлантик телдәр ғаиләһенә ҡараған фульбе халҡы үтеп инә башлай. XIX быуатта фулани джихады арҡаһында бөтә төньяҡ Камерун мосолман дәүләте составына инә, уның үҙәге Нигерияның төньяғында урынлашҡан була.
1884 йылға тиклем Камерун төбәгендә бойондороҡһоҙ аҡһаҡалдар өҫтөнлөк итә, уларҙың иң ҡеүәтлеләре дуала батшалары була. Һуңынан өс немец фирмаһы Дуала ҡалаһы өҫтөнән юғары власҡа эйә була һәм уны Германия хөкүмәтенә тапшыра. 1884 йылдан 1916 йылға тиклем Камерун Германия колонияһы була.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында 1916 йылда инглиз-француз ғәскәрҙәре оккупациялай. Милләттәр лигаһы уларға идара итеү мандаттарын 1922 йылдың июлендә бирә, һәм Камерунды Бөйөк Британия менән Франция бүлеп ала.
Урындағы халыҡ баҫҡынсыларға ҡаршы баш күтәрә (1922, 1928—1929 йй, 1931 йылдар). Икенсе донъя һуғышынан һуң милли-азатлыҡ хәрәкәте көсәйә. Камерун 1960 йылдың 1 ғинуарында бойондороҡһоҙлоҡ ала, беренсе президент булып Камерун союзы партияһы лидеры, Камерун милли-демократик партияһы лидеры Джон Нгу Фонча 1970 йылға тиклем вице-президент вазифаһын биләй. 1960 йылдарҙа Британия Камерунының көньяҡ өлөшө төп Камерун менән ҡушыла. 1972 йылдың 20 майында референдум һөҙөмтәһендә Камерун федератив республиканан унитар республикаға үҙгәртелә. Француз хөкүмәте ҡыҫымы аҫтында Ахиджо 1982 йылдың ноябрендә отставкаға китә һәм вәкәләттәрен Поль Бийяға тапшыра.
Дәүләт төҙөлөшө
Камерун республика булып тора. Ил Конституцияһы 1972 йылдан алып ғәмәлдә. Камерун Бөйөк Британия етәкселегендәге Берҙәмлек составына инә.
Дәүләт башлығы — президент, ул шулай уҡ юғары баш командующий. Президент дөйөм тауыш биреү юлы менән 7 йылға һайлана (ваҡыт иҫәбе сикләнмәгән). Хәҙерге президент Поль Бийя Камерун президенты вазифаһын 1982 йылдың 6 ноябренән бирле биләй (сираттағы президент һайлауҙары 2011 йылдың октябрендә уҙҙы, унда йәнә Бийя еңә).
Башҡарма власты Президент һәм Премьер-министр етәкселегендәге Хөкүмәт тормошҡа ашыра.
Закондар сығарыу власын 180 депутаттан торған бер палаталы парламент  — Милли йыйылыш тормошҡа ашыра.
1961 йылдан хакимлыҡ итеүсе партия — «Камерун халҡының демократик хәрәкәте», әлеге ваҡытта парламентта ул 140 урынды биләй.
Инглиз телле көрсөк
2017 йылдың сентябрендә сепаратистар Төньяҡ-Көнбайыш һәм Көньяҡ-Көнбайыш төбәктәрҙең (бөтәһе лә Көньяҡ Камерун булараҡ билдәле) инглиз телле биләмәләрендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә һәм хөкүмәткә ҡаршы көрәш башлай. Был хәрәкәт Англия телле көрсөк булараҡ билдәле. Хакимлыҡ итеүсе партия — Камерун халыҡ-демократик хәрәкәте сепаратистарҙы террорсылар тип һанай һәм конфликтты хәрби юл менән хәл итеү яҡлы. Шул уҡ ваҡытта оппозиция хөкүмәттең конфликтты хәл итеү буйынса ғәмәлдәрен тәнҡитләүен асыҡтан-асыҡ белдерә. 2019 йылдың ғинуарында Социал-демократик фронт һуғыш дауам иткән ваҡытта илдә буласаҡ теләһә ниндәй һайлауҙарға ҡаршы буласағы тураһында белдерә.
Халҡы
Халыҡ һаны 27,7 миллион кеше тәшкил итә (2020 йылдың июленә халыҡ иҫәбен алыу).
Йыллыҡ үҫеш — 2,78 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 4,66 тыуған бала).
Ир-егеттәрҙең уртаса ғүмер оҙонлоғо — 60,6 йыл; Ҡатын-ҡыҙҙар — 64 йыл.
Иммунодефицит вирусы (ВИЧ) йоҡтороу — 3,6 % (2018 йыл баһаһы).
Илдә 250-гә яҡын этник төркөм бар. Иң эреләре — фанг (21 %), бамилеке (19 %), дуала (11 %), фульбе (10 %), тикар (7 %).
Рәсми телдәр — француз һәм инглиз телдәре.
Диндәр — 38,3 % католик; 25,5 % протестант; 24,4 % мосолман; 6,9 % башҡа христиандар; 2,2 % мәжүси; 2,7 % төрлө (2018 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Ҡала халҡы — 57,6 % (2020 йыл).
Телдәре
Рәсми телдәр — инглиз һәм француз телдәре; иң таралғаны — француз теле (80%-тан ашыу). Элек Бөйөк Британияға ҡараған территорияларҙа аралашыу теле — камерун пиджины. 1970 йылдар уртаһынан алып ҡала үҙәктәрендә Camfranglais исеме аҫтында инглиз, француз һәм пиджин ҡатышмалары популярлыҡ яулай бара. Франк телле илдәрҙең халыҡ-ара ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, Камерун халҡының 41,17 проценты француз телен белә. Хөкүмәт инглиз һәм француз ике теллелеген хуплай, шуға күрә хөкүмәттең рәсми документтары, яңы ҡануниәт, һайлау бюллетендәре ике телдә лә яҙыла һәм бирелә. Камерунда ике теллелекте пропагандалау инициативаһы сиктәрендә илдең һигеҙ юғары уҡыу йортоноң алтауһы тулыһынса ике телле.
Колониаль телдәрҙән тыш, яҡынса 20 миллион камерун кешеһе 250 самаһы башҡа телдәрҙә һөйләшә. Тап шуға күрә дә Камерун донъяла иң күп телле илдәрҙең береһе булып һанала.
2017 йылда франкофондар яғынан ҡыҫырыҡлауға ҡаршы күмәк англофон протестары башлана. Баш күтәреүселәргә ҡаршы ғәскәр ҡуйыла, һөҙөмтәлә кеше ғүмере өҙөлә; йөҙәрләгән кеше төрмәгә ябыла, меңдәрсә кеше илдән ҡаса. Низағ инглиз телле көрсөк тип атала.
Дине
Халыҡтың яҡынса 40 проценты — христиандар (башлыса католиктар), 22 % — мосолмандар, [21] ҡалғандары — традицион Африка дине яҡлылар (анимализм, фетишизм, ата-бабалар һәм тәбиғәт көстәре культы һ.б.).[22]
Иҡтисады
Нефть запастары һәм ауыл хужалығы өсөн уңайлы шарттар арҡаһында Камерун иҡтисады Африкала иң бай иҡтисадтарҙың береһе булып тора. 2009 йылда йән башына ЭТП — 2,3 мең доллар. (Африкала 11-се урын, донъяла 108-се урын). Әммә халыҡтың яртыһы тиерлек фәҡирлек сигенән түбән кимәлдә йәшәй. Эшһеҙлек кимәле яҡынса 30 процент тәшкил итә.
Ауыл хужалығында (эшләүселәрҙең 70 проценты, тулайым продукттың 20 %) кофе, какао, мамыҡ, каучук, банандар, майлы, иген, тамыраҙыҡтар; персик, нектарин, абрикос, томат, ҡыяр, әфлисун, борос етештерелә. Малсылыҡ, ағас әҙерләү менән шөғөлләнәләр.
Сәнәғәт (хеҙмәткәрҙәрҙең 13 проценты, ЭТП-ның 30 проценты) — нефть сығарыу һәм эшкәртеү, алюмин етештереү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, ҡулланыу тауарҙары, туҡыма, ағас, бәләкәй суднолар ремонтлау.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе — хеҙмәткәрҙәрҙең 17 проценты, ЭТП-ның 50 проценты.
Тышҡы сауҙа
2017 йылда экспорт — 4,27 миллиард доллар
Төп экспорт тауарҙары — сей нефть (1,34 миллиард доллар), ағас-таҡта материалдары (616 миллион доллар), какао-борсаҡ (492 миллион доллар), банан (306 миллион доллар) һәм эшкәртелмәгән ағас (219 миллион доллар).
Төп һатып алыусылар — Франция (13 %, 559 миллион доллар), Ҡытай (11 %, 488 миллион доллар), Италия (9,2 %, 392 миллион доллар), Бельгия, Люксембург һәм Нидерланд.
2017 йылда импорт — 5,88 миллиард доллар.
Сеймал менән төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай (18 %, 1 миллиард доллар), Франция (9,3 %, 548 миллион доллар), Конго Республикаһы (7,5 %, 441 миллион доллар), Таиланд һәм Нигерия.
Тышҡы сәйәсәт
Камерун түбәндәге халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы булып тора:
2019 йылда АҠШ президенты Дональд Трамп Камерун армияһының граждандарға ҡарата ҡылған көс ҡулланғаны өсөн Камерунға хәрби ярҙамды ҡыҫҡарта. Шулай уҡ АҠШ баҙарына пошлинаһыҙ инеү мөмкинлеге булған илдәр исемлегенән Камерунды алып ташлай.
Һаулыҡ һаҡлау
Камерунда һаулыҡ һаҡлау түбән кимәлдә. Эре ҡаланан ситтәге территорияларҙың күпселегендә медицина ярҙамы менән ойошторолмаған. Һөҙөмтәлә малярия, менингит, шистосомиаз, лейшманиоз, денге биҙгәге кеүек ауырыуҙар барлыҡҡа килә. 15 йәштән 49 йәшкә тиклемге халыҡтың 5,5 проценты ВИЧ менән зарарланған. Күп өлкәләрҙә көнбайыш медицинаһына альтернатива булып халыҡ дауалаусылары тора.
Мәғариф
Мәғарифтың бюджеты эске тулайым продукттың 3,7 процентын тәшкил итә. Мәктәптә уҡыу тик француз телендә йәки инглиз телендә (башлыса француз телендә) бара. 2000 йылдан башланғыс белем бушлай, әммә мәктәп формаһы һәм дәреслектәр ата-әсәләр иҫәбенә һатып алына, был фактор аҙ тәьмин ителгән ғаиләләрҙәге балаларҙың мәктәпкә йөрөүенә кире йоғонто яһай. Грамоталылыҡ кимәле — 71,3 %. Әммә гендер тигеҙһеҙлеге бар, төп сәбәптәре — иртә никахтар.
Мәктәптәрҙә ауыл хужалығы, ҡошсолоҡ буйынса академик белемдәр ҙә, шулай уҡ практик белемдәр ҙә бирәләр.
Киң мәғлүмәт саралары
1987 йылда нигеҙ һалынған дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһына (Cameroon Radio Television — CRTV) CRTV-Télé телеканалы (1985 йылдың 23 декабрендә эшләй башлай), дөйөм милли CRTV Radio радиостанцияһы һәм провинциаль радиостанциялар инә.
Музыка
Камерун — Африка поп-музыкаһының макосса (дуала халҡы араһында популяр булған косса бейеүе исеменән) жанрының тыуған ере. Дуала ҡалаһында барлыҡҡа килә, башта музыкаль фольклор менән тығыҙ бәйләнгән була һәм тик миссионер мәктәптәрендә генә киң таралыу ала. Әммә 1960-сы йылдарҙың аҙағында макосса бөтә Камерунда популярлыҡ яулай, ә 1970-се йылдарҙан башлап донъяға танылыу ала башлай (параллель рәүештә джазға, хайлайфҡа, сукусҡа һәм башҡа жанрҙарға яҡыная). Был процеста саксофонсы Ману Дибанго мөһим роль уйнай, уның музыкаһы макосса, джаз һәм фанк элементтарын берләштерә. 1972 йылда барлыҡҡа килгән «Soul Makossa» синглы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә донъяның күп илдәрендә билдәлелек ала һәм Дибангоның иң сағыу әҫәрҙәренең береһе булып һанала.
Поп-музыканың башҡа билдәле фигуралары — Сэм Фэн Томас, билдәлелек дәрәжәһе буйынса икенсе урында — Камерун музыканты (Дибангонан һуң) һәм Тото Гийом — 1980-се йылдарҙа Парижда әүҙем үҫешә башлаған поп-макосса жанрының сағыу вәкилдәренең береһе.
Кухня
Камерун аш-һыуы күп төрлөлөгө менән айырылып тора, сөнки Камерун континенттың төньяғы, көнбайышы һәм үҙәге араһындағы киҫелештә урынлашҡан; этник төрлөлөк, банту, ярым банту һәм ғәрәп ҡәбиләләре мәҙәниәттәре ҡатнаша. Быға немец колониялаштырыуының, һуңынан илдең төрлө өлөштәрендәге француз һәм инглиз анексияһының йоғонтоһон өҫтәргә кәрәк.
Спорт
Футбол һәм еңел атлетика популяр. Футбол буйынса йыйылма команда — 2000 йылғы Олимпия уйындары чемпионы, биш тапҡыр Африка чемпионы.
Петровка (Йылайыр районы)
Петровка (Петровка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 453687, ОКАТО коды — 80227816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар 83 % тәшкил итә
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Петровка (башкортса Муҡайлы) — Башҡортостандың Йылайыр районы Йылайыр ауыл биләмәһенең ауыл биләмәһе. Петровка ауылына 1784 йылда яҡындағы Преображенск фабрикаһы хужалары нигеҙ һалған һәм уға ҡараған. Ветлужский өйәҙенең төрлө ауылдарынан, шулай уҡ Воскресенск һәм Архангел заводтарынан тәүге халыҡты күсерәләр. 1834 йылдағы рәүиз мәғлүмәттәре буйынса ауыл халҡы 779 кеше тәшкил итә
Билдәле шәхестәре
Павлов Пётр Егорович (14 июль 1925 йыл — 8 сентябрь 1958 йыл) — 1341-се уҡсылар полкы уҡсыһы (3-сө Белорус фронты, 43-сө армия, 319-сы уҡсылар дивизияһы), ҡыҙылармеец, Советтар Союзы Геройы
Логозерка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡыҙылтал
Ҡыҙылтал (Кизил, Córnus) — мүшмел һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Ҡыҙылталдың 40‑тан ашыу төрө билдәле. Үҫемлек Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә, башлыса Көнсығыш Азияла һәм Төньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ҡыҙылтал үҫә. Киң япраҡлы һәм ылыҫлы урмандарҙың ваҡ ағаслыҡтарында осрай. Башҡортостандың башлыса төньяҡ‑көнсығыш райондарында таралған. Декоратив үҫемлек, мышылар һәм селдәр өсөн мал аҙығы булып тора. Текә битләүҙәрҙең, йылғаларҙың һәм һыу ятҡылыҡтары ярҙарының тупраҡ нығытыусыһы. Үҫемлек шулай уҡ декоратив йәшелләндереүҙә лә ҡулланыла.
Ботаник яҙма
Нескә һығылмалы ҡыҙғылт йәки һарғылт ботаҡлы, япраҡ ҡойоусы, бер өйлө, күләгәгә сыҙамлы ҡыуаҡ, бейеклеге 1—3 м. Япраҡтары ҡапма-ҡаршы урынлашҡан, һаплы, киң йомортҡанан алып эллипс формаһына тиклем, осонда осло йәки ослая барған, йомро йәки шына һымаҡ нигеҙле, өҫ яҡтан — йыйырсыҡлы, ҡарағусҡыл йәшел, һирәк төктәр менән, аҫ яҡтан — күгелйем, төктәре ҡуйыраҡ. Сәскәләре ваҡ, аҡ төҫтә, ҡалҡан һымаҡ сәскәлектәрҙә. Май—июндә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ формаһындағы зәңгәрһыу йәки аҡ төҫтәге төшлө емеш, август—сентябрҙә өлгөрә. Баллы үҫемлек.
Пулт
Пулт — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Язьва йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Басов Сергей Николаевич
Басов Сергей Николаевич (1 март 1892 йыл — 29 октябрь 1917 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби осоусыһы, Беренсе донъя һуғышы геройы.
Биография
Сергей Николаевич Басов 1892 йылдың 1 мартында Ҡыҙыл-Арват (хәҙер — Сердар, Төркмәнстан) ҡалаһында тыуған, поручик улы, сығышы менән Тверь губернаһы дворяндарынан. Петр Полтава кадет корпусында белем ала, уны тамамлағас, 1909 йылда Николаев инженер училищеһына уҡырға инә. 1912 йылдың 6 авгусында подпоручик Сергей Басов училищенан Керчь ҡалаһының крепостнойҙар мина ротаһына хеҙәткә ебәрелә.
Беренсе донъя һуғышы осоронда Авиация курсының һауа флоты бүлегендә уҡый һәм 1914 йылдың 16 сентябренән Брест-Литва крепостной авиация отрядында (1914 йылдың 9 ноябренән — 26-сы корпус авиация отряды) хеҙмәтен дауам итә. 1914 йылдың 1 октябрендә поручик званиеһы ала.
1915 йылдың 14 мартында Басов 32-се корпусной авиация отрядына кесе офицер вазифаһына күсерелә һәм бер нисә көндән — 29 мартта үҙенең беренсе хәрби орденына лайыҡ була — ҡылыслы һәм таҫмалы 3-сө дәрәжә изге Станислав ордены.
Артабан Сергей Басов, хәрби лётчик булараҡ хеҙмәтен дауам итеп, тағы ла бер нисә орденға лайыҡ була: Изге Анна 4-се дәрәжә «Батырлыҡ өсөн» (1915 йылдың 15 июне), ҡылыслы һәм таҫмалы 4-се дәрәжә Изге Владимир (17 сентябрь 1915 йылдан) һәм 3-сө дәрәжә ҡылыслы һәм таҫмалы Изге Анна (1915 йылдың 14 октябрендә). Ниһәйәт, 1916 йылдың 1 мартындағы юғары бойороғо менән Басов Изге Георгий орденының 4 дәрәжәһе менән бүләкләнә.
1917 йылдың 29 октябрендә поручик Басов лётчик-күҙәтеүсе Мансветов менән дошманға ҡаршы һауа разведкаһы яһай. Һауа алышында уларҙың самолеты бәреп төшөрөлә, һәм Богдановка ауылы ике осоусы ла һәләк була.
Береҙек
Береҙек (Оло Береҙек) (Березяк) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, ''Березяк, речка, правый приток Юрюзани, Саткинский район.Кажущееся чисто русским слово — башкирское. П. С. Паллас в ХVIII в. называет реку Бередек'', тип яҙа.
Йәстү намаҙы
Йәстү намаҙы — киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәндән алып иртәнге намаҙға хәтле дауам итә. Төнгө намаҙҙа (Йәсғү, Әл-Ишә) 4 рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт. Аҙаҡтан 3 рәҡәғәт витр-важиб ҡушып уҡыла.
Дүрт рәкәғәт фарыз
1-се рәкәғәттә «Ҫәнә доғаһы», әғүҙү-бисмилләһте әйткәс, «Фәтиха» сүрәһе һәм Ҡөръәндән бер нисә аят йәки сүрә (мәҫәлән, «Кәүҫәр» сүрәһен) уҡыйбыҙ ҙа, бер рәкүғ һәм ике сәждә ҡылабыҙ.
2-се рәкәғәттә торып баҫҡас, бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне (мәҫәлән, «Ихлас» сүрәһен) уҡыйбыҙ, бер рәкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып "Әттәхиййәт"те уҡыйбыҙ һәм өсөнсө рәкәғәткә торабыҙ.
3-сө рәкәғәттә Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, дүртенсе рәкәғәткә торабыҙ.
4-се рәкәғәттә Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып «Әттәхиййәт» менән "Салауат"ты, Раббәнә доғаһын уҡыйбыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ.
Ике рәкәғәт сөннәт
2-се рәкәғәттә торып баҫҡас, бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне (мәҫәлән, «Ихлас» сүрәһен) уҡыйбыҙ, бер рөкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып «Әттәхиййәт» менән "Салауат"ты, Раббәнә доғаһын уҡыйбыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ.
Өс рәҡәғәт витр намаҙы
1-се рәкәғәттә «Ҫәнә доғаһы», әғүҙү-бисмилләһте әйткәс, «Фәтиха» сүрәһе һәм Ҡөръәндән бер нисә аят йәки сүрә (мәҫәлән, «Кәүҫәр» сүрәһен) уҡыйбыҙ ҙа, бер рәкүғ һәм ике сәждә ҡылабыҙ.
2-се рәкәғәттә торып баҫҡас, бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне (мәҫәлән, «Ихлас» сүрәһен) уҡыйбыҙ, бер рәкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып "Әттәхиййәт"те уҡыйбыҙ һәм өсөнсө рәкәғәткә торабыҙ.
3-нсө рәкәғәттә Бисмилләһте әйтеп, «Фәтиха» сүрәһен һәм бер ҡыҫҡа сүрәне уҡыйбыҙ ҙа,ҡулдарҙы күтәреп тәкбир әйтәбеҙ һәм уларҙы кире кендек аҫтына бағлап, Ҡунут доғаһын уҡыйбыҙ.
Шунан һуң бер рәкүғ, ике сәждә ҡылғас, ултырып «Әттәхиршәт» менән "Салауат"ты, Раббәнә доғаһын уҡыйбыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ. Намаҙҙан һуң берәй сүрә йәки аят уҡып, әруахтарға доға ҡылабыҙ ҙа, ике яҡҡа сәләм биреп, Сәләм доғаһын уҡыйбыҙ.
Намаҙҙа һәр ваҡыт бер үк сүрәләрҙе уҡыу мәкруһ һанала. Шуға күрә, намаҙ уҡырға ойрәнеү менән бергә күбрәк сүрәләрҙе яттан белергә тырышырға кәрәк.
Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы
Ишморатов Хәләф Хәлфетдин улы (2 февраль 1960 йыл) — дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. «Башлеспром» йәмғиәтенең директорҙар Советы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының беренсе, икенсе һәм бишенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры 2005
Биографияһы
Хәләф Хәлфетдин улы Ишморатов 1960 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Уҫман ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған.
1971—1976 йылдарҙа Ишембай ҡалаһы 2-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында) урта белем ала. 1976—1981 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ауыл хужалығын механизациялау факультеты студенты, йәмәғәтсе.
1982—1985 йылдарҙа — Баймаҡ районында «Йылайыр» совхоз-техникумы уҡытыусыһы.
1985—1990 йылдарҙа- ВЛКСМ-дың Баймаҡ райкомының икенсе, беренсе секретары.
1990—1994 йылдарҙа — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, секретары. 1994 йылда — хужалыҡ эшендә.
1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры.
1995—2005 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының премьер-министры урынбаҫары. Социаль мәсьәләләр, мәҙәниәт өлкәһендәге эштәр өсөн яуаплы була, ошо йылдарҙа мәҙәниәт өлкәһендәге яңырыу процессында әүҙем ҡатнаша. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры, Милли йәштәр театры, Өфө «Нур» татар дәүләт театры төҙөлөшө менән етәкселек итә.
2005 йылдан — «Башкирская лесопромышленная компания» ААЙ-ның күҙәтеү советы рәйесе, артабан ЛХК «Башлеспром» ААЙ-ның директорҙар Советы рәйесе.
Тарих фәндәре кандидаты (2005).
Ғаиләһе
Ҡатыны Гүзәл менән өс ҡыҙ, бер малай тәрбиәләй.
Һылтанмалар
personarb.ru/index.php?categoryid=15&nomer=958128 cheloveknauka.com › Исторические науки › Отечественная история
Борисов Михаил Дмитриевич
Биографияһы
Михаил Дмитриевич Борисов Ырымбур өлкәһе (хәҙер Быҙаулыҡ районы) Голубовка ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1910 йылда өс синыфлыҡ мәхәллә училищеһын тамамлағандан һуң реаль училищеһына һәм уны 1915 йылда тамамлай.
Беренсе донъя һәм граждандар һуғышы
1917 йылдың апрель айында Рус император армияһы сафтарына алына һәм Һамарҙағы 3-сө запастағы артиллерия бригадаһына рядовой, ә августа — Һарытау прапорщиктар мәктәбендә юнкер итеп ебәрелә, әммә шул уҡ йылдың сентябрендә демобилизациялана.
1918 йылдың декабрендә РККА сафтарына алына, артабан ул ҡыҙылармеец һәм ауыр артиллерия дивизионы адъютанты булараҡ Көнсығыш фронтында хәрбәи ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.
1921 йылдың июнендә Төркөстан фронтына йүнәлтелә, унда ул Сәмәрҡәнд коменданты ҡарамағындағы йомоштар өсөн, Сәмәрҡәнд оборона штабының иҫәп-административ бүлексәһе начальнигы, Бохара ғәскәрҙәр төркөмө штабының иҫәп-ойоштороу бүлексәһе начальнигы, 13-се уҡсылар орпусы штабы начальнигы ҡарамағындағы йомоштар өсөн вазифаларҙа хеҙмәт итә.
Һуғышҡа тиклем
19824 йылдың ноябрь айындаКиев берләштерелгән хәрби мәктәптең кавалерия бүлегенә уҡырға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң 1926 йылдың авгусынан Үзбәк кавалерия полкы (Урта Азия хәрби округы) штабы начальнигы һәм эскадрон командиры ярҙамсыһы вазифаларын биләй. 1927 йылды полк составында Жунайыт хан етәкселегендәге баҫмасылар бандаларына ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. 1928 йылдың май айында Төркмән кавалерия полкы эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә. 1930 йылда Айырым отряд командиры булараҡ Керкин районы территорияһында баҫмасылар отрядтарына ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша.
1931 йылдың ғинуарынан штаб начальнигы һәм айырым Ҡаҙаҡ кавалерия полкы штабы начальнигы ярҙамсыһы вазифаларында хеҙмәт итә, ә 1936 йылдың октябренән — 48-се кавалерия полкы командиры итеп тәғәйенләнә.
Атлы төркөм штаб начальнигы булараҡ 1937 йылдан алып Борисов Испанияла Граждандар һуғышы барышында хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. Махсус заданиелар үтәгән өсөн 1938 йылдың февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылда академияны тамамлағандан һуң 31-се кавалерия дивизияһы штабы начальнигы, ә октябрҙә командир итеп тәғәйенләнә. Дивизия Мәскәү тирәһендәге алыштарҙа — Тула обороналау, һуңынан Тула һәм Калуга һөжүм операцияларындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. Калуга операцияһы барышында Борисов етәкселегендәге дивизия өс тәүлек буйы һөжүм алыштарын алып бара, ошо ваҡыт эсендә дивизия 90 километр юл үтеп, Калуганың көньяҡ ситенә сыға, ауыр бәрелештәрҙән һуң 30 декабрҙә ҡала азат ителә. Операция барышында уңышлы ғәмәлдәре өсөн дивизия 7-се гвардия дивизияһы тип үҙгәртелә, ә Борисов М. Д. үҙе полковник дәрәжәһенә тиклем үрләтелә.
1942 йылдың февралендә 9-сы кавалерия корпусыкомандиры итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылдың апрелендә корпус тарҡатыла, ә Борисов 1-се гвардия кавалерия корпусы командиры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
Дебальцево тирәһендәге алыш һөҙөмтәһендә яраланған генерал-майор М. Д. Борисов һәм корпус штабы офицерҙары 23 февралдә әсирлеккә эләгә.
Башта Шпандау төрмәһендә тотола, унда француз телен белгән Борисов, француз тотҡондары араһында ихтилал күтәреү һәм төрмәнән ҡасыу маҡсатында йәшерен төркөм булдырырға маташа, әммә тиҙҙән уны Вайсенбург ҡәлғәһенә күсерәләр, тап шунда ул американ ғәскәрҙәре тарафынан 1945 йылдың 4 майында азат ителә.Совет хәрби миссияһы аша Париждагы репатриация буйынса Мәскәүгә ебәрелә.
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Мәскәүгә ҡайтҡандан һуң НКВД органдарында махсус тикшереү үтә, шунан 1945 йылдың декабрендә Совет Армияһы кадрҙарында тергеҙелә һәм К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияһы янындағы юғары академия курсына уҡыуға ебәрелә, уны тамамлағандан һуң 1947 йылда хәрби кафедраһы етәксеһе итеп тәғәйенләнә Харьков дәүләт университетының. хәрби кафедраһы начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
Генерал-майор Михаил Дмитриевич Борисов 1958 йылдың 2 апрелендә һаулыҡ торошо буйынса отставкаға сыға. 1987 йылдың 29 майында Харьковта вафат була.
Юрьяс
Юрьяс — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пузмач йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальмира
Пальмира (грек. Παλμύρα, арам. ܬܕܡܘܪܬܐ, Тадморте; תַּדְמוֹר Тадмор; Արմավուտ Армавут; تدمر Тадмор «пальмалар ҡалаһы») — антик осор ахырының иң бай ҡалаларының береһе (ғәҙәттә беҙҙең эраның III—VI быуаттары менән сикләнә), Сүриә сүллеге оазистарының береһендә, Дамаск менән Евфрат араһында, беренсеһенән төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 240 километрҙа,  икенсеһенән 140 километрҙа урынлашҡан. Пальмира ҡалаһын Митанни батшаһы Кирта I  беҙҙең эраға тиклем 1500 йылда арамдарҙың барымталарынан һаҡланыу ҡәлғәһе сифатында нигеҙләгән.
Сүриә сүллеген кискән каруандар өсөн туҡталҡа булараҡ барлыҡҡа килә. Пальмираға «сүллек кәләше» тигән ҡушамат бирелә. Зенобия Пальмира батшалығының иң данлыҡлы, иң ҡеүәтле хакимәһе була.
Ҡомартҡыларҙы тергеҙеү эше апрелдә башлана. Белгестәр ике ғибәҙәтхананы, Монументаль арканы һәм манара рәүешле төрбәләрҙе аяҡҡа баҫтырырға йыйына. Пальмираны тергеҙеү планы өс этаптан тора. Беренсе этапта ҡолап барған биналарҙы терәтеп сығыу, икенсеһендә  — күпселек ҡомартҡыларҙы реставрациялау, өсөнсөһөндә террористар тарафынан тулыһынса емертелгән Бел һәм  Бәғелшамин ҡорамдарын ҡабаттан төҙөү ҡарала.
2017 йылдың ғинуарында, Пальмираны 2016 йылдың декабрендә ҡабат баҫып алғандан һуң, Ислам дәүләте һуғышсылары  амфитеатрҙың үҙәк өлөшөн емертә.
Пальмира хөрмәтенә АҠШ-тың бер нисә ҡалаһы атала. Санкт-Петербургты поэтиклаштырып — Төньяҡ Пальмира, ә Одессаны  Көньяҡ Пальмира тип йөрөтәләр.
2018 йылдың авгусында Сүриә хөкүмәте ҡаланың емертелгән өлөштәрен 2019 йылдың июленә тергеҙергә йыйыныуын белдерә.
Тарихы
Иҫке Ғәһед, 3-сө Батшалар китабы, 9-сы бүлек:
16 Мысыр батшаһы фирғәүен Ғәзергә килде һәм уны алды, яндырҙы, ҡалала йәшәгән Хананиҙарҙы ҡыйратты һәм уны ҡыҙына, Сөләймәндең ҡатынына, бирнә итеп бирҙе. (Ғәзер йәки Гезер Сөләймәнгә тапшырыла).
17 Сөләймән Ғәзерҙе һәм түбәнге Бефоронды, (ҡәлғә ҡалалар төҙөү)
18 һәм Ваалаф менән сүлдәге Тадморҙы төҙөнө. (Ләкин беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа был оазис әһәмиәтле булмай, тап Сөләймән осоронда бында ҡала һалына).
Римлылар парфиялылар менән һуғыш ваҡытында (41 йылда)  Пальмираны алырға тырыша, әммә ниәттәре барып сыҡмай. Траян осоронда ул Рим ғәскәрҙәре тарафынан тотош емертелә, ләкин Адриан уны тергеҙә һәм Адрианополь тигән исем ҡуша, хакимдарына күпмелер кимәлдә иреклелек бирә, шул рәүешле уларҙы  парфиялылар менән берләшеүҙән араларға уйлай. Каракалл ваҡытында (беҙҙең эраның 212&nbsp;йылы тирәһе) Пальмира Рим  колонияһы тип иғлан ителә,   juris italici  тип аталған өҫтөнлөктәр бирелә (йәғни хоҡуҡтары  Италияның үҙендә булған колонияларҙың хоҡуҡтары менән тигеҙ була) һәм ошо урында уҡ тыуған  сенатор Септимий Оденат идараһы аҫтына тапшырыла. Әммә ул Римға ҡаршы ихтилал күтәрә һәм  Руфин тигән берәү тарафынан үлтерелә.
Оденаттың мираҫын уның улы Гайран ала, тиҙҙән вафат була. Вариҫлыҡты шулай уҡ Оденат исемле икенсе улы ала, фарсылар менән һуғышта ул римлылар яғында була, рәхмәт йөҙөнән уға Валериан менән Галлиен тарафынан 258&nbsp;йылда   consularis (консул рангындағы губернатор) титулы бирелә. Был титул менән ҡәнәғәт булмайынса ул,  Валериан фарсыларға әсирлеккә эләккәс,  үҙен «батшаларҙың батшаһы» тип иғлан итә (260&nbsp;йылда). Фарсыларҙы еңгәндән һуң  Оденат ағаһының улы Меоний тарафынан үлтерелә (267&nbsp;йылда), Пальмира тәхетенә уның  ҡатыны Зенобия ултыра, ул дәүләттең сиктәрен киңәйтә, хатта Римдың үҙен буйһондороға хыяллана. Ул хакимлыҡ иткән йылдарҙа Пальмира мул һәм бай ҡалаға әүерелә, әммә был ҡыҫҡа ваҡытлы хөрлөк була.
Император Аврелиан 273&nbsp;йылда  Пальмираны ҡолата; Зенобияны әсирлеккә ала,  баш ҡаланы, талай, биләмәләрен Рим империяһының  провинцияһына әйләндерә. Диоклетиан, унан һуң Юстиниан ҡаланы тергеҙергә тырыша, әммә уның сағыу күркәмлеген ҡайтара алмай. Ниһайәт, 744 йылда ғәрәптәр тарафынан тағы бер ҡыйратылғандан һуң, ул әкренләп бәләкә бер ауыл булып ҡала. Уның эргәһендәге ҡалҡыулыҡҡа XVI быуатта Фәхретдин II үҙенең һарайын төҙөтә.
Пальмираның Ислам дәүләте ғәскәре тарафынан алыныуы (2015 йылдың майы)
Сүриә территорияһында 2012 йылдан алып өҙлөкһөҙ дауам иткән   хәрби хәрәкәттәр арҡаһында, бер нисә йөҙ ҡомартҡы Пальмиранан алып сығылһа ла, күсереп булмай торғандары тороп ҡала.
2015 йылдың 20 майында Ислам дәүләте террористик ойошмаһы Пальмираның барлыҡ территорияһын тиерлек үҙ контроле аҫтына ала, шунлыҡтан  Ираҡ  территорияһындағы  архитектура ҡомартҡылары боевиктар тарафынан емертелгән кеүек, Пальмиралағыларға ла зыян килтерелер тигән хәүеф тыуҙы. Бер айҙан боевиктар мәҙәни мираҫты емерә башлай: 27 июндә «Аллат арыҫлан» тигән статуя ҡолатыла, 23 августа  Бәғелшамин ҡорамы шартлатыла. Боевиктар Пальмираны һаҡлаусыны, билдәле Сүриә археологы 82 йәшлек Халед әл-Асаадты аҫа. 2015 йылдың 30 авгусында исламсылар Бэла ҡорамын емертә. Космостан төшөрөп алынған фотолар был фактты дәлилләй. ЮНЕСКО-ла ошо вәхшилекте ғәйепләп сығыш яһайҙар. 4 сентябрҙә Төрбәләр үҙәнендә бай ғаиләләр өсөн Рим осоронда төҙөлгән һәм ярайһы уҡ яҡшы һаҡланған өс төрбә башняһы емертелә. Белгестәр раҫлауынса, террористар һатып булмағанды ғына юҡ итә. Улар «ҡара» археологтарға ҡомартҡылар эҙләргә рөхсәт итә, табылдыҡтарҙы ҡара баҙарҙа һата. 2015 йылдың 5 октябрендә боевиктар Боронғо Рим дәүеренә ҡараған Триумфаль арканы  — Пальмираның һәм антик Сүриәнең символын — шартлата.
Пальмираны азат итеү
2016 йылдың 9 мартынан Рәсәй Хәрби космос көстәре Пальмира эргәһендә Ислам дәүләте террористары  позицияларын һәм Ракканан Дейр-әз-Зорҙан юлға сыҡҡан конвойҙы һауанан утҡа тота. 12 мартҡа 100-ҙән ашыу террорист юҡ ителә.
13 мартта Рәсәй Һауа космос көстәре ярҙамында Сүриә армияһы  Пальмираны азат итеү операцияһын башлай. Пальмираны ҡотҡарыуҙа Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре,  Сүриәнең «Сүл ыласындары» спецназы,  Иран һәм  Ливан доброволецтары, шулай уҡ Рәсәй спецназы көстәре ҡатнаша.
23 мартта Сүриә армияһы Пальмираны штрумлауға күсә. Ошо уҡ көндө Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре Пальмираның тарихи өлөшөн Ислам дәүләте террористарынан аза итә. Пальмира үҙе Сүриә армияһының утлы контроле аҫтына алына.
25 мартта Сүриә армияһы Пальмира өҫтөндә ҡалҡып торған Фәхретдин һарайын ала. Ҡаланан көньяҡ-көнбайышта «Семирамис» ҡунаҡхана комплексы менән  ресторандар урынлашҡан ер,  цитадель (ҡәлғә),  некрополь үҙәне таҙартыла. 26 мартта боевиктар төркөмө Пальмираның төьяҡ ситенә сигенеүен дауам итә. Әммә көнбайышта ла, көнсығышта ла ҡаршылыҡ күрһәтеүен туҡтатмай. Пальмираның тарихи замогы башынан Сүриә хәрбиҙәре Ислам дәүләтенең ҡара флагын алып ташлай һәм яндыра. с
27 мартта Сүриә хөкүмәте армияһы  Пальмираны Ислам дәүләте террористарынан тулыһынса азат итә. Ошо уҡ көндө Сүриә армияһының сапер  подразделениелары Пальмира йорттарын һәм урамдарын миналарҙан таҙарта башлай. 28 мартта матбуғат саралары ( Россия-1  телеканалы)   Пальмираның тулыһынса азат ителеүе тураһында хәбәр итә Ошо уҡ көндө, урындағы ваҡыт менән 15:00 сәғәттә, Пальмира уртаһында Сүриәнең дәүләт флагы күтәрелә.
Пальмира өсөн алыштар (2016, декабрь — 2017, март)
Ислам дәүләте боевиктарының әүҙемлеге тураһындағы хәбәрҙәр 2016 йылдың 8 декабрендә ишетелә башлай. 9 декабрҙә һуғыш Пальмираға яҡынлаша, Ислам дәүләте боевиктары оборонаны өҙөр өсөн шәһит-мобилдәр (шартлатҡыслы машиналар) ҡуллана,  шартлатҡыс тултырылған башняһыҙ танк ҡулланыуҙары тураһында ла хәбәрҙәр йөрөй. 8-9 декабрҙә Сүриә Хәрби һауа көстәре һәм Рәсәй Һауа космос көстәре  һөжүмдәге боевиктарҙы һауанан утҡа тота һәм боевиктарҙың һөжүме туҡтатыла. 9 декабрҙә Рәсәй хәрбиҙәре, хөкүмәт ғәскәрҙәренең бер өлөшө, ҡала халҡының бер өлөшө Пальмиранан китә. 10 декабрҙә Ислам дәүләте боевиктарының һөжүме яңынан ҡуба, улар Пальмираның көнсығышындағы элеваторҙарҙы ала, 11 декабрҙә Пальмираны үҙ ҡарамағы аҫтына ала. 2016 йылдың 10-11 декабрендә Ислам дәүләтенең 4 меңләп боевигы төрлө яҡтан Тадморға һөжүм итә. Сүриә армияһы һәм ополчение ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр була
Террористар Пальмираны 2016 йылдың 11 декабрендә үҙ контроле аҫтына ала, ә  12 декабрҙә көнбайыш йүнәлешендә һөжүмде дауам итә, тип хәбәр итә «» ғәрәп баҫмаһы. Баҫма мәғлүмәттәре буйынса, террористар шулай уҡ  Пальмиранан көнбайыштағы әл-Байярат һәм әд-Давва тораҡ пунктарын һәм Хайян  нефть ятҡылығын да ала. Пальмира урынлашҡан Хомс провинцияһы губернаторы Талал Барази әйтеүенсә, ҡала халҡының  80 проценты эвакуациялана.
Франция Рәсәйҙе  Пальмираға һөжүм итеүҙә ғәйепләй. Эске эштәр министрлығы башлығы  Жан-Марк Эро фекеренсә, Мәскәү Ислам дәүләте менән көрәшеүҙән иғтибарын ситкә ылыҡтыра.
Харабалар
Икенсе тапҡыр Пальмира XVII быуаттың башында асыла, антик осор харабаларына итальян сәйәхәтсеһе Пьетро делла Валле юлыға. 1692 йылда бында инглиз пасторы Галифакс килә. Ул беренсе булып Пальмиралағы яҙыуҙарҙы күсереп ала, әммә уҡый алмай. 1678&nbsp;йылда инглиз  негоцианты Галифакс Пальмираның йәшеренеп ятҡан харабаларын таба;  1751—1753  йылдарҙа уларҙы  Роберт Вуд менән Джеймс Докинс тикшерә һәм тасуирлай. Археологик ҡаҙыныуҙар XIX быуат аҙағында башлана һәм  әле булһа дауам итә. 2008 йылда археологтар Сүриәләге иү ҙур сиркәүҙең  47х27 метрлыҡ нигеҙен таба.