cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биркенфельде
Биркенфельде (Birkenfelde) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 601 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Алтарык
Алтарык — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Плоска (Вятка ҡушылдығы)
Плоска  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1044 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тирлән
Тирлән (Тирлянский) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4427 кеше. Почта индексы — 453530, ОКАТО коды — 80211848001.
Тарихы
Тирлән ҡасабаһы 1801 йылда Тирлән йылғаһында ярҙамсы «сүкеү станоктары булған завод» төҙөлөшө башланыу менән барлыҡҡа килә. Тирлән заводына заводсы Дарья Пашкова (Мясникова) нигеҙ һала. 1803 йылдан алып дүрт сүкештә Белорет заводынан килтерелгән суйынды тимергә әйләндергәндәр. Заводта унан ике саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Березовка ауылынан крәҫтиәндәр эшләгән. Ауылда 243 йорт булған, унда 1125 крәҫтиән йәшәгән. 1866 йылда Тирләндә Березовка ауылы менән бергә 1699 ир-ат һәм 1856 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнгән, 1520 йорт булған. Березовка ауылы һуңынан 1928 йылда Белорет ҡала советына буйһонған Тирлән эшселәр ҡасабаһы составында була.
Хәҙерге осор
1940 йылдың 2 июненән 2004 йылдың 17 декабренә тиклемге осорҙа Тирлән эшселәр ҡасабаһы РСФСР Юғары Советы Президиумының «БАССР хеҙмәтсәндәре депутаттарының Белорет ҡала советы башҡарма комитетына административ-хужалыҡ йәһәтенән буйһоноу тураһында»ғы указы нигеҙендә Белорет ҡала депутаттары Советына буйһона.
2004 йылдан алып ауыл статусына эйә һәм шул уҡ исемдәге ауыл советы үҙәге булып тора. Ауыл биләмәһендә кәрәҙле операторҙарҙың (Билайн, Мегафон, МТС) вышкалары ҡуйылған һәм эшләй. Мегафон менән МТС-тың дөйөм антеннаһы ауылдың көньяҡ өлөшөндә Беренсе май урамы аҙағында иҫке дауахана районына ҡуйылған.
Атама этимологияһы
Тирләнде әллә немецтар, әллә шведтар төҙөгән, шуға күрә атамаһын немец теленән тәржемәләргә кәрәк тип фараз итеүселәр бар, улар «Йәнлектәр иле» тигән «тәржемә» яһап та ҡуйған. Был уйҙырма хатта «Белорет энциклопедияһы» кеүек баҫмаға ла барып ингән (Н. Вавилова мәҡәләһе). Әммә Пётр Иванович Рычков үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында: «Река Тирлян, она же Терден» тип яҙып ҡалдырған.
Профессор Фирҙәүес Хисамитдинова «Башкирская ойконимия 16-19 веков» тигән китабында Пётр Рычков башҡорт теленең көнсығыш диалектын теркәгән, тип яҙа. Бишенсе рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда Тирлән телгә алынмай, унда Берёзовка ауылы күрһәтелгән. «Переписи населённых мест Оренбургской губернии за 1868 год» рәүиз документтарында ҡайһы бер ауылдар ике атамалы тип әйтелә, улар араһында Тирлән заводы — Берёзовка. ХХ быуат башында бында инде Тирлән заводы.
Оло йәштәгеләр һаман әле Тирлән түгел, Кирлән тип һөйләшә. Ҡарҙай һалҡын һыулы Ҡарлан йылғаһынан «Ҡар» — «Ҡарлан» Тирлән атамаһына әйләнеп киткән, тип һанай улар. Белорет ҡалаһының 19-сы быуат яҙыусыһы Григория Белорецкий ҙа былай тип яҙған:
Ҡарландың Тирләнгә әйләнеүен башҡорт телендә лә, урыҫ телендә лә К (Ҡ) өнөнөң Т менән сиратлашыуы күренеше менән аңлатырға мөмкин, был хаҡта Р. Аванесов, О. Донских, П. Кузнецов та яҙған. Ҡарлан — Кырлан-Кирлан-Кирлянь-Тирлян
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө тормошо
Комплекста баскетбол, волейбол, спорттың башҡа төрҙәре менән шөғөлләнеү мөмкинлеге бар. Ҡыш көнө балалар эргәлә төҙөлгән асыҡ боҙ һырғалағында хоккей уйнай ала.
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы (17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1917 йылдың 17 ғинуарында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кинйәбулат ауылында тыуған.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 15 ғинуарында бирелә.
Золка Первая
Золка Первая — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Золка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вухтым
Вухтым (Вухтом, Вохтом) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулом йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тусыбай ауыл Советы (Балтас районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з, 2006 йылдың 21 июнендәге 329-з, шул уҡ йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы закондарына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ключи (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ключи — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Александров Игорь Васильевич
{{Ғалим {{Почётный работник высшего профессионального образования Российской Федерации}} {{{!}} style="background: transparent" Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002) {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2015) {{{!}} style="background: transparent" {{!}}} }}
Александров Игорь Васильевич (26 ноябрь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-физигы. Физика-математика фәндәре докторы, профессор, физика кафедраһы мөдире, Өфө дәүләт авиация техник университетының авиация-технология системалары Институты директоры, «Наноструктуралы материалдар һәм юғары технологиялар» (ӨДАТУ) Фәнни-белем биреү үҙәге етәксеһе. Төп эштәре интенсив пластик деформациялар физикаһы, металдарҙың һәм иретмәләрҙең ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы өлкәһендә эшләнгән.
Биографияһы
1954 йылда Өфө ҡалаһында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тик яҡшы билдәләр менән тамамлай. 1976 йылдан башлап Өфө авиация институтында эшләй (ӨАИ): кесе ғилми хеҙмәткәр (1976—1978), аспирант (1978—1981), ассистент, өлкән уҡытыусы (1981—1984).
1984—1985 йылдарҙа Шеффилд университетында (Бөйөк Британия) бер йыллыҡ стажировка үтә. 1984 йылдан — доцент. 1986—1987 йылдарҙа — Өфө авиация институтының икенсе авиация-технология факультеты деканы.
1991—1995 йылдарҙа — Өфө дәүләт авиация техник университетының (ӨДАТУ) дөйөм фәндәр кафедралары факультеты деканы.
1995 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетының перспективалы материалдар физикаһы Институты алдынғы ғилми хеҙмәткәре. Ике тапҡыр Ҡытайға лекциялар курсы уҡыу өсөн бара. 1997 йылда «Үтә бәләкәй бөртөклө материалдарҙың структураһын һәм үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн рентгеноструктура анализы алымдарын ҡулланыу һәм үҫтереү» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
2002 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетының физика кафедраһы профессоры. 2004 йылдан ӨДАТУ-да физика кафедраһы мөдире.
2016 йылдан алып ӨДАТУ-ның авиация-технологик системалар Институты директоры.
Фәнни ҡаҙаныштары һәм танылыуы
Интенсив пластик деформация ярҙамында алынған үтә бәләкәй бөртөклө наноструктуралы материалдарҙың структураһын һәм үҙенсәлектәрен тикшереү өсөн рентгеноструктура анализы ысулдарын камиллаштыра. 260-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер патент авторҙашы. Бер нисә монографияһы инглиз һәм ҡытай теленә тәржемә ителгән. РФА-ның Review on Advanced Materials Science журналы бер нисә сығарылышы мөхәррире. Thomson Reuters медиакомпанияһының Materials Science Citation Index (инг.)баш. өҙөмтә килтереү индексы буйынса 2000—2010 йылдарҙа донъя материалдар белгестәренең тәүге йөҙөнә (23-сө урын) инә. 2015 йылда «Яңы нанокристалл материалдарҙы эшләү, тикшереү һәм ҡулланыу» эштәр циклы өсөн Александров И. В., нанотехнологиялар кафедраһы мөдире, ӨДАТУ-ның перспективалы материалдар физикаһы Институты директоры, профессор Валиев Р. З., нанотехнологиялар кафедраһы мөдире урынбаҫары, ӨДАТУ-ның перспективалы материалдар физикаһы Институты директоры урынбаҫары профессоры Исламгалиев Р. К һәм Көньяҡ Калифорния һәм Саутгемптон университеты профессоры Лэнгдон Теренс Джордж менән бергә, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы менән бүләкләнде.
Тихий Ключ (Белорет районы)
Тихий Ключ (Тихий Ключ) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 20 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туҙлыҡыуыш (Саҡмағош районы)
Туҙлыҡыуыш (Тузлукушево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 530 кеше. Почта индексы — 452205, ОКАТО коды —.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тахтымья
Тахтымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 253 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пода (Аҡ Холуница ҡушылдығы)
Пода — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхитдинова Әминә Фәсәх ҡыҙы
Мөхитдинова Әминә Фәсәх ҡыҙы (Әминә Мөхетдинова; 6 сентябрь 1893 йыл, Ҡазан — 26 декабрь 1944 йыл, Енисейск) — юрист, СССР-ҙың сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
Әминә Фәссәх ҡыҙы Мөхитдинова 1893 йылдың 6 сентәбрендә Ҡазанда мулла ғаиләһендә тыуған. Гимназияны алтын миҙалға тамамлағандан һуң Ҡазан университетының юридик факультетына уҡырға инә.
Ҡазан университетын 1919 йылда уңышлы тамамлай һәм аспирантураға тәҡдим ителә. Тик Октябрь революцияһы башланып китә һәм Әминәнең яҙмышы ҡырҡа үҙгәрә. Ул Коммунистар партияһы афына инә һәм татар революционеры МулланурВахитов менән хеҙмәттәшлек итә башлай, Мәскәүҙә һәм Ҡазанда татар ҡатын-ҡыҙҙары съезында әүҙем ҡатнаша.
1991 йылда Ҡазанда мосолман команда пехота курстарында өлкән политрук булып тәғәйенләнә.
1920 йылда Татар АССР-ы юстицияһында халыҡ комиссары булып эшләй. 1922 йылда Семферополь ҡала һәм өлкә ревтрибуналында өлкән прокурор булып эшләй, Крым ресубликаһының баш судының прокурор урынбаҫары була.
1928—1930 йылдарҙа РСФСР юғары суды коллегияһы ағзаһы.
1936 йылда Әминә бик ныҡ сирлә, Кремель больницаһында оҙаҡ ваҡыт дауаланғандан һуң, 43 йәштә инвалидлыҡ буйынса пенсия тәғәйенләнә.
1938 йылдаң 20 майында «Идель-Урал» ойошмаһы эше буйынса репрессиялана.
Үлгәндән һуң аҡлана.
Ун-Егом-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыулыҡыуаҡ
Һыулыҡыуаҡ (Сулу-Куак) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Биркенхюгель
Биркенхюгель (Birkenhugel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 426 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 536 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7366 һәм автомобиль коды — SOK.
Гаревица
Гаревица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Качуг йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Золка Пятая
Золка Пятая — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Золка йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Гаревица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Золка Пятая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Подкумок йылғаһы ҡушылған урынған Отказненск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы 1945 йылдың 9 майында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән раҫлана. Миҙалдың авторҙары — рәссамдар Е. М. Романов һәм И. К. Андрианов.
Миҙал тураһындағы Положение
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы бүләкләнәләр:
1945 йылдың 5 июлендәге СССР Юғары Советы Президиумының ҡарары менән раҫланған миҙал тураһындағы Положениеға өҫтәмәгә ярашлы, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән шулай уҡ эске эштәр Халыҡ Комиссариаты һәм СССР дәүләт именлеге Халыҡ Комиссариаты органдарының шәхси составы бүләкләнә.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР миҙалдары булғаносраҡта «Совет Поляр түңәрәк аръяғын обороналаған өсөн» миҙалы миҙалынан һуң урынлаштырыла.
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән кешеләр артабан юбилей миҙалдары менән бүләкләнеүгә хоҡуҡҡа эйә була:
Миҙалдың тасуирламаһы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы баҡыр иретмәһенән (латунь) эшләнә, формаһы — 32 мм диаметрлы төҙөк түңәрәк.
Миҙалдың алғы яғында — Советтар Союзы Маршалы И. В. Сталиндың һул яҡҡа боролған профиле. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «НАШЕ ДЕЛО ПРАВОЕ» яҙыуы, аҫҡы өлөшөндә түңәрәк буйлап — «МЫ ПОБЕДИЛИ» яҙыуы.
Миҙалдың артҡы яғында: түңәрәк буйлап — «ЗА ПОБЕДУ НАД ГЕРМАНИЕЙ», уртаһында — «В ВЕЛИКОЙ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ВОЙНЕ 1941—1945 ГГ.» яҙыуҙары, миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — биш осло йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр — ҡабарынҡы.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалыпҡа тоташтырыла, ҡалып 24 мм киңлектәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Таҫмала тигеҙ киңлектәге сиратлашҡан биш һыҙат — өс ҡара һәм ике ҡуйы һары төҫтә. Таҫманың ситтәре тар ҡуйы һары буйҙар менән ҡаймаланған.
Бүләкләнеүселәр
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы иң күп бирелгән миҙал. 1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән яҡынса 14 933 000 кеше бүләкләнгән.
Бүләкләнеүселәр исемлегендә — Немец армияһына һәм уның слюздаштарына ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашҡан Болгар армияһының 120 мең хәрби хеҙмәткәре.
Коневская Башкирка
Коневская Башкирка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Башкирка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Деминская
Деминская — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 46 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628140, ОКАТО коды — 71112651001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Зирах Аполлоний Александрович
Зирах Аполлоний Александрович (1855, Быҙаулыҡ ауылы — 20 ноябрь, 1919 йыл, Өфө ҡалаһы) — Рәсәй фотографы, коллекционеры.
Биографияһы
Зирах Аполлоний Александрович 1855 йылда Һамар губернаһы Быҙаулыҡ ауылында тыуған.
Һамар һәм һуңғараҡ Быҙаулыҡ земстволары, Көнбайыш-Себер тимер юлы канцелярия хеҙмәткәре. 1886 йылдан алып 1919 йыл буйына Аполлоний Александрович Өфө ҡалаһында йәшәй, Өфө губерна земство управаһының страховкалау бүлексәһендә, ә 1918 йылдан алып Өфө халыҡ хужалығы Советында, революцион комитетында эшләй.
1919 йылдың яҙында Колчак хакимиәте Зирахты төрмәгә ултырта. Шул уҡ йылдың көҙөндә уны ҡыҙылдар азат итә.
Фотография менән мауығып, ул 1908 йылда Өфө ҡалаһын, уның яҡын-тирәһен, ундағы кешеләрҙе фотоға төшөрә.
Дүрт фотоальбомын (яҡынса 5 мең фотоһүрәтте), ул Башҡортостандың тыуған яҡты өйрәнеү музейына мираҫҡа ҡалдыра. Хәҙер улар Башҡортостан Республикаһы Милли музейында һаҡлана. Фотоһүрәттәрҙә ХХ быуаттағы иҫке Өфө, Ағиҙел йылғаһы, ҡала халҡы йылдың төрлө миҙгелендә төшөрөлгән.
1919 йылда Аполлоний Александрович тиф ауырыуынан вафат була. Ул Сергиев зыяратында ерләнгән. Граждандар һуғышы йылдарында зыяраттағы ағас тәреләрҙе утынға таратып алғанда уның ҡәбере урыны юғалып ҡала.
Ижады
Зирах фотоһүрәттәрендә Виденеев паркы (Аксаков паркы) һәм Ушаков паркы (Ленин паркы) баҡсалары, Случевский (Салауат Юлаев) баҡсаһы, Үрге Сауҙа майҙаны, Нестеровтар усадьбаһы, Өфөнөң Губернатор (Совет), Баҡса (Матросов), Фроловка (Туҡаев), Оло Ильинский (Зәки Вәлиди) урамдары; ХХ быуат башындағы Троицк сиркәүе һәм башҡа иҫтәлекле урындар төшөрөлгән. Хәҙерге заманда ҡаланың ул иҫтәлекле урындары һүтелгән, юҡҡа сыҡҡан.
Уның бөтә фотоһүрәттәре лә музейға тапшырылмай ҡалған, уның ҡатыны Т. А. Зирах. Фотоһүрәттәрҙең бер өлөшөн төрлө граждандарға таратып биргән, фотоһүрәттәр шул иҫәптән тыуған яҡты өйрәнеүсе Скачилов Владимир ҡулына ла эләккән. Оҫтаның фотоаппаратураһы һәм бөтә негативтары юғалған. Шулай уҡ уның фотоһүрәттәренең байтаҡ өлөшө лә юғалған.
Әҙәбиәт
Нигматуллина И. В. О фотографе А. А. Зирахе и его уникальной коллекции об Уфе / И. В. Нигматуллина // Старая Уфа. — Уфа, 2007. — С. 217—219.
Черкалихин А. Кудесник светописи / А. Черкалихин // Бельские просторы. — 2005. — № 12. — С. 153—159.
Черкалихин А. Пантеон серебряных теней / А. Черкалихин // Родословная Уфы. — Уфа, 2004. — Кн. 1. — С. 50-59.
Теля
Теля — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ампылак
Ампылак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Подрезчиха
Подрезчиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 997 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неман
Не́ман (Нёман, Nemunas — Нямунас ; иҫкесә. Неман, иҫкесә Нѣманъ, Memel — Мемель) — Белоруссия, Литва һәм Рәсәйҙең Калининград өлкәһендәге йылға. Йылға оҙонлоғо — 937 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 98 200 км²к уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 678 м³/с. Түбәнге ағымында мөһим сик буйы йылғаһы, Рәсәй һәм Литва араһындағы дәүләт сиге хеҙмәтен үтәй.
Географияһы
Йылға Минск ҡалҡыулығынан көньяҡта башлана, артабан Неман уйһыулығы буйлап бормаланып, ә түбәнге ағымында — Среднелитовский һәм Приморский уйһыулыҡтары (һуңғыһы Неман дельтаһы районында Нижненеманский уйһыулығы булараҡ билдәле) буйлап аға. Утраулы дельта барлыҡҡа килтереп, Балтик диңгеҙенең Курш ҡултығына ҡоя. Дельталағы төп тармаҡтары: Гилия (Матросовка, һул) һәм шулай уҡ тулы һыулы Скирвите (Төньяҡ) һәм киң, ләкин һай Атмат (уң) тармаҡсыҡтарға бүленгән Русне йылғаһы.
Атаманың килеп сығышы
А. Л. Погодин һәм Т. Лер-Сплавинский буйынса, гидроним финдарҙың niemi — «ҡалҡыулыҡтар рәте, морон» төшөнсәһенән килеп сыға тип аңлатҡан, әммә бындай фекергә Макс Фасмер ҡаршы сыға.
Казимир Буге буйынса, Неман — мун балтик һүҙ нигеҙенән һәм не славян инҡар итеүенән яһалған гибрид атама. Ассимиляция процесында мун манға әүерелгән. В. А. Жучкевич, мун һүҙ нигеҙе — фин теленән, тип фаразлай.
А. Кочубинский буйынса, исем жмуд телендәге naminis йәки «өйөбөҙҙөкө, беҙҙең йылға» төшөнсәһендә.
Гидрографияһы
Неман йылғаһын ултырмалар (моренные ряды) киҫкән ерҙә үҙән 40 м тәрәнлеккә тиклем уйыла, 1,5 — 5 километрға тиклем тарая һәм каньон рәүешен ала (Мостов, Гродно ҡапҡалары). Йырҙа төбө ташлы һәм йыш осраҡта шаршылы була. Теҙмәләрҙе айырып торған күлле-боҙло уйһыулыҡтарҙағы үҙән 20 километрға тиклем киңәйә. Һыубаҫар туғайҙарында иҫке үҙәндәр күбәйә, төбө ҡомлоға әйләнә, йырҙа эсендә бик күп утрауҙар барлыҡҡа килә. Уйһыулыҡ битләүҙәре бөтә ерҙә лә асимметриялы — ҡайһы бер участкаларҙа уң яры бейек, икенселәрендә һул яры бейегерәк була. Үҙәнендә өс һыубаҫар туғайҙар өҫтөндәге өс киртләс яҡшы айырылып тора. Үрге ағымында йылғаның киңлеге 30-40 метр тәшкил итә, Мосты ҡалаһы эргәһендә — 120—150 метр, ә түбәнге ағымында — 200—400 метр, урыны менән хатта 640 метрға тиклем етә.
Гидрологияһы
1812 йылдан 1993 йылға тиклем айҙар буйынса Неман йылғаһының уртаса һыу сығымы (м³/с) (үлсәүҙәр Смалининкай гидрология посында үткәрелгән).
Русне
Ру́сне (Rusnė, Russ) — Немандың Матросовка йылғаһы башынан алып Русне утрауына тиклемге өлөшө. XIX быуатҡа тиклем Русне Гилья (хәҙерге Матросовка) менән бергә Немандың еңе тип иҫәпләнгән, ләкин йылғала башҡарылған бер нисә гидротехник эштәрҙән һуң, шул иҫәптән ҡаҙылған яһалма канал ярҙамында Гилья сығанағын күсергәндән һуң, айырым географик берәмек әһәмиәтен юғалтҡан. Бөгөн Немандың был өлөшө өсөн Русне атамаһы бик һирәк, башлыса Литва сығанаҡтарында, ҡулланыла.
Һыу ағышы Калининград өлкәһе Советск ҡалаһынан ағым буйынса 10 км түбәндәрәк башлана, унда Немандан Матросовка йылғаһы тармаҡлана (55.1235°N, 21.7594°W). Немандың йыллыҡ аҡмаһынан (сток) Матросовка — 20 %, ә Русне — 80 % һыу ала.
Ҡушылдыҡтары
Немандың 180-гә яҡын ҡушылдығы бар. Шулар араһынан 100 саҡрымдан ашыу оҙонлоҡҡа эйә булғандары: Мяркис, Вилия (Нерис) (510 км), Березина (226 саҡрым), Нявежис, Дубиса, Юра һәм Миния (уң), шулай уҡ Щара (325 км) һәм Шешупе (298 км), Свислочь (Неман ҡушылдығы)|Свислочь]], Зельвянка (170 км), Чёрная Ганьча (145 км), Уша́ (105 км), Гавья (оҙонлоғо 100 км) — (һул яры).
Хужалыҡта файҙаланыу
Неманда даими суднолар йөрөшө Бирштонастан башлана, Каунас ГЭС-ының түбәнге ағымынан ҡапҡаһы булмаған быуа менән бүленгән. Белоруссия территорияһында йылға буйлап ял итеү теплоходтары ҡом һәм үҙағас тейәлгән баржалар йөрөй.
2012 йылда Гродно ҡалаһы янында Гродно ГЭС-ы сафҡа баҫты.
Огинский каналы Неман йылғаһын Днепр менән, Август каналы — Висла менән тоташтыра.
Йылғала Каунас ГЭС-ы һәм Гродно ГЭС-ы, Столбцы, Берёзовка, Мосты, Гродно, Друскининкай, Алитус, Пренай, Бирштонас, Каунас, Юрбаркас, Смалининкай, Неман, Советск ҡалалары, Русне ҡасабаһы урынлашҡан.
Едиган
Едиган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 244 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Неделин Митрофан Иванович
Митрофан Иванович Неделин (27 октябрь (9 ноябрь) 1902 йыл — 24 октябрь 1960 йыл, Байконур) — СССР хәрби етәксеһе. СССР-ҙың ракета ғәскәрҙәренең тәүге баш командующийы, (1959—1960), Совет Армияһы Артиллерияһы командующийы (1950—1952). СССР-ҙың стратегик тиәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрен (РВСН) булдырыуға, ракета-ядро ҡоралын эшләү, һынау һәм ҡоралланыуға индереүгә ҙур өлөш индерә. Артиллерияның баш маршалы (1959 йыл 8 май). Советтар Союзы Геройы (1945 йыл 28 апрель). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1952—1960). СССР Юғары Советының IV һәм V саҡырылыш депутаты.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем
Неделиндар дворян нәҫеленән (башҡа фараз буйынса, эшсе ғаиләһендә тыуған, 1909—1913 йылдарҙа башланғыс-мәхәллә мәктәбендә уҡыуы ла шуның менән аңлатыла). 1917 йылға тиклем Липецк реаль училищеһында уҡый (күрәһең, тамамлай алмай, сөнки һуңынан киске мәктәптә уҡый), артабан тимер юл оҫтаханаһында эшләй.
1920 йылдың мартынан 1923 йылға тиклем РККА-ла, Граждандар һуғышында ҡатнаша, ҡыҙылармеец. 1924 йылдан РКП(б) ағзаһы. 1924 йылдна йәнә Ҡыҙыл армияға саҡырыла.
Комсоставты камиллаштырыу артиллерия курстарын (1934, 1929) һәм Комсоставты камиллаштырыу академия курстарын тамамлай (1941).
1937—1939 йылдарҙа Испаниялағы граждандар һуғышында республика хөкүмәте яғында ҡатнаша.
1939 йылдың сентябренән 1940 йылға тиклем 1-се мотоуҡсылар дивизияһының 13-сө артиллерия полкы менән командалыҡ итә, һуңынан 160-сы-уҡсылар дивизияһы артиллерияһы начальнигы була.
Бөйөк Ватан һуғышы
1945 йылда Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Золка Четвёртая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума йылғаһы Подкумок йылғаһы ҡушылған урынған Отказненск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аргат-Юл
Аргат-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Горевка (Ичма ҡушылдығы)
Горевка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ичма йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марушкинский ауылы биләмәһе
Марушкинский ауыл биләмәһе — Мәскәү ҡалаһы Новомосковский административ округы составындағы муниципаль берәмек.
Ҡаланы киңәйтеү проектын ғәмәлгә ашырыу барышында 2012 йылдың 1 июленән баш ҡала составына инә.
Административ үҙәге — Марушкино ауылы.
Хакимиәт башлығы — Стиславский Александр Борисович, биләмә башлығы һәм депутаттар Советы рәйесе — Сахарова Валентиновна Марианна.
Географик мәғлүмәт
Дөйөм майҙаны — 50,63 км² (элек законда — 48,75 км² күрһәтелгән, 2011 йылда Мәскәү, Толстопальцево ҡасабаһы менән сиктәре аныҡланған).
көнбайыш административ округы
Тарихы
Марушкинский ауыл советы Октябрь революцияһынан һуң барлыҡҡа килгән һәм 1919 йылда Мәскәү губернаһы Звенигород өйәҙенең .Перхушковский улусы составына ингән. 1926 йылғы Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауыл советына Марушкино (222 кеше), Ликино (409), Постниково (230), Собакино (80), Толстопальцево (190), Ямищево (155), Зайцево (201) ауылдары һәм Собакинский тәжрибә станцияһы совхозы (150) ингән.
1929 йылда Марушкинский ауыл советы ойошторолған Мәскәү өлкәһенең Звенигород районы составына инә, ләкин 1930 йылдың майына уҡ, башҡа 12 ауыл советы менән бер рәттән, ул Наро-Фоминский районына тапшырылған, ул осорҙа ауыл советына 4 тораҡ пункты — Марушкино, Постниково, Собакино һәм Толстопальцево .ингән.
Мәскәү өлкә башҡарма комитетының 1939 йылдың 17 июлендәге 1559-сы ҡарары менән һәм РСФСР-ҙың Юғары советы Президиумының уны раҫлаусы 1939 йылдың 17 авгусындағы Указы менән ауыл советына бөтөрөлгән Давыдковский ауыл советының Давыдково һәм Шарапово ауылдары тапшырылған.
1954 йылдың июнендә Марушкинский ауыл советына бөтөрөлгән Больше-Покровский һәм Больше-Свинорский ауыл советтары биләмәләре ҡушылған.
1956 йылдың башында Мәскәү өлкә комитетының 13-сө ҡарары менән Марушкинский ауыл советының Кокошкино, Санино һәм Толстопальцево тораҡ пункттарынан яңы Кокошкино .дача ҡасабаһы барлыҡҡа килә
1963 йылда Наро-Фоминский район бөтөрөлгән, һәм 1965 йыл башына тиклем Марушкинский ауыл советы эреләтелгән  Звенигород ауыл районы составында булған, шунан һуң ул ҡабат тергеҙелгән Наро-Фоминский районына тапшырылған.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы (2 декабрь 1918 йыл — 7 июль 1978 йыл) — Татарстан Республикаһы драматургы, шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1978) һәм Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1961). Татар драматургияһы классигы.
Марушкинский ауылы биләмәһе
Тарихы
1978 йылдың 29 ноябрендә Анин ауылы бөтөрөлгән(1988 йылдың 23 июнендә иҫәптән алынған ), ә халҡы Кокошкино ҡасабаһына .күсерелгән.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Ижади псевдонимы — Хәй Вәхит.
Биографияһы
Ғәбделхәй Ҡәйүм улы Вәхитов 1918 йылдың 2 декабрендә хәҙерге Татарстандың Бейек тау районы (элекке Ҡазан губернаһы Арса кантоны) Мәмдел ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Мәктәпте тамамлағандан һуң уҡыуын Ҡазан театр техникумында дауам итә. Әммә техникум ябылыу сәбәпле, уҡыуҙы туҡтатырға мәжбүр була. 1936—1937 йылдарҙа төрлө мәктәптәрҙә эшләй, һуңынан ҡабаттан Ҡазанға юл тота.
Марушкинский ауылы биләмәһе
Тарихы
1994 йылдың 3 февралендә сыҡҡан 7/6 һанлы ҡарары менән Мәскәү өлкә думаһы Мәскәү өлкәһендә урындағы үҙидара тураһында положение раҫланды, уға ярашлы, ауыл советы административ-территориаль берәмек булараҡ ауыл округы .тип үҙгәртелә.
1999 йылдың Марушкинский ауыл округында 18 тораҡ пункты — кирбес заводы ҡасабалары, Красные Горки, Толстопальцево тәжрибә-производство хужалығы, «Крёкшино» совхозы һәм Крёкшино станцияһы; Брёхово утары; ауыл Акиньшино, Анкудиново, Оло Покровка, Оло Свинорье, Власово, Давыдково, Крёкшино, Марушкино, Постниково, Санино, Соколово һәм Шарапово .ауылдары булған.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Биографияһы
1937—1940 йылдарҙа Ҡазан ҡалаһының музыка училищеһында уҡый, һуңыраҡ Республика татар йыры һәм бейеү ансамблендә эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. бронепоезд разведчигы булып хеҙмәт итә. Белорус фронтында һуғыша, Польшаға тиклем барып етә.
Марушкинский ауылы биләмәһе
Тарихы
2004 йылда, Мәскәү өлкәһе губернаторының 2004 йылдың 17 майында сыҡҡан 93-ПГ һанлы ҡарарына ярашлы, «Толстопальцево» тәжрибә-производство хужалығы. ҡасабаһы Марушкино ауылы составына индерелгән.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Биографияһы
Һуғыш тамамланғандан һуң Ҡазан консерваторияһында (музыка теорияһы класы буйынса) уҡыуын дауам итә, 1951 йылда уны тамамлай. 1956—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Юғары әҙәби курстарҙа белем ала. Артабан профессиональ рәүештә яҙыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1952 йылдан — КПСС ағзаһы.
Ижады
Драматург булараҡ 1937 йылда тәүге пьесаһы менән таныштыра. 1938 йылда «Ҡанлы ҡулдар», «Һоро ҡорттар» пьесалары һәм «Тулҡындар» исемле шиғырҙар йыйынтығы баҫтырыла.
Марушкинский ауылы биләмәһе
Тарихы
Урындағы үҙидара реформаһы сиктәрендә һәм Мәскәү өлкәһенең 2005 йылдың 28 февралендә сыҡҡан 72/2005 һанлы «Наро-Фоминский муниципаль районы һәм ҡабат уның составында ойошторолған муниципаль берәмектәр статусы һәм сиктәре тураһында» Законына ярашлы, Наро-Фоминский районы территорияһында һуңыраҡ бөтөрөлгән Марушкинский ауыл округының 15 ауыл тораҡ пункты яңы ойошторолған Марушкинский ауыл биләмәһенә ингән.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Ижады
1950 йылда татар телендә «Безҙең ауылда», «Яҡты юл» һәм урыҫ телендә «Яҙ килә» балалар өсөн шиғырҙар йыйынтыҡтары нәшер ителә.
Марушкинский ауылы биләмәһе
Тарихы
2012 йылдың 1 июлендә Марушкинский ауыл биләмәһе «Яңы Мәскәү»ҙең Новомосковский административ округы составына индерелә, һәм уның атамаһынан «ауыл» һүҙе сығарылған.
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы
Ижады
«Йәшерелгән эҙҙәр» драмаһы авторы (1956, Татар күсмә театры). 1961 йылда «Беренсе мөхәббәт» пьесаһы өсөн (Ғ. Камал исемендәге театрҙа ҡуйыла) Ғабдулла Туҡай исемендәге Дәүләт премияһына лайыҡ була.
«Беренсе мөхәббәт» комедияһы татар һәм башҡорт театрҙарында ҡуйыла, шулай уҡ Хәмзә исемендәге Үзбәк драма театрында.
1962 йылда Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында һәм Башҡорт дәүләт академия драма театрында — «Рәхим итегеҙ» комедияһы, ә 1963 йылда «Һин ҡайҙа?» драмаһы ҡуйыла. «Ҡарлуғас осошо» (1965) пьесаһы буйынса спектакль Татар театрында һәм башҡа театрҙарҙа ҡуйыла. Уның пьесалары татар драматургияһындағы «йомшартыу» кәйефен сағылдырыусы пьесалар булып тора.
Хәй Вәхит татар опера сәнғәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә: «Самат» (1957), «Дим буйында» (1965), «Йыһангир» (1976) «Эшселәр яллаусы» опералары либреттоһы, шулай уҡ «Мәхәббәт йыры» (1971), «Кейәүҙәр» (1975) музыкаль комедиялары авторы.
1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1978 йылдың 7 июлендә Ҡазанда вафат була.
Бишек йыры
Бишек йыры — баланы тирбәткәндә әсә йәки бала ҡараусы башҡарған йыр; айырым лирик жанр, халыҡ шиғриәтендә популяр.
Иң боронғо фольклор жанрҙарының береһе. Традицион халыҡ мәҙәниәтендә бишек йыры магия һаҡ функцияһын үтәүе мөмкин. Барлыҡ халыҡтарҙа ла бишек йыры инструменттар талап итмәй,  уны башҡарыу өсөн тауыш ҡына етә.
Тасуирламаһы
Бишек йырҙары музыкаль фольклорҙың ғөрөф-ғәҙәт жанрҙары менән оҡшашлығын асыҡлай.
Борон-борондан баланы сәңгелдәккә һалып бәүетеү – тылсымлы сара, төрлө ышаныуҙарға бәйле йола булған
Бишек йырҙары балаға яҡшы йоҡо теләп, хайуандарҙан баланы йоҡлатҡанда ярҙам итеүен йәки йоҡларға ҡамасауламауын һорап, баланы дәртләндереү, ҡурҡытыу маҡсатында башҡарылған. Мәҫәлән, урыҫтарҙа бишек йырҙарында урман баланы алып китеү менән янаған хәүефле урын булараҡ сығыш яһай:
…Придет серенький волчок,
Хватит Нину за бочок
И потащит во лесок,
Под ракитовый кусток.
Там волки воют…
Был жанрҙа заговор-һаҡлау элементтары һаҡланған. Кешеләр, кешене серле дошманлыҡ көсө уратып алған, тип ышанған, һәм әгәр бала төшөндә ниндәйҙер насар, ҡурҡыныс нәмәне күрһә, был инде ҡабатланмаҫ, тип уйлаған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла бишек йырҙары баланы боҙомдарҙан һаҡлай тип иҫәпләнгән. Һуңғараҡ бишек йырҙары тылсымлы элементтарын юғалта, киләсәккә изге теләктәр мәғәнәһенә эйә була.
Бишек йыры — баланы бәүетеп йоҡлата торған йыр. Йыр һәлмәк тирбәтеү менән оҙатылғанға күрә, унда ритм бик мөһим.
Тирбәтеү - тормош даръяһында сабыйҙы сыныҡтырыуға килтергән, йыһан ритмына ылыҡтырған.
Бишек йырҙарынын әһәмиәте
Бишек йырҙары ярҙамында әсә үҙенең балаһына туған теленең наҙын,көйҙәрҙең моңон еткерә.
Бишек йыры балаға әсә йөрәгенең саф һөйөүен, изге теләген еткерә.
Әсә менән бәйләнешен нығыта, бала йырҙарҙы тыңлап өндәрҙе ишетә, ҡабатлай, телмәрен байыта.
Бишек йырҙарының төрө:
Һандуғасым, аҫыл ҡошом,
Йоҡла, бәғерем.
Йоҡла, иркәм, йоҡла, бәпкәм,
Бәүкәй бәлли бәү.
Алма кеүек матурланып,
Бешкән, тулғанһың.
Шул сағыңда һин тағы ла
Сибәр булғанһың.
Алмаҡайым, аппаҡайым,
Йылғырһың шул, етеҙһең,
Күп тә уйнайһың.
Ал гөлдәрҙе, сәскәләрҙе
Кил, гөлкәйем, сибәркәйем,
Йоҡла, бәпкәйем.
Әлли- бәлли, бәү-бәү
2. Ир баланы йоҡлатҡанда башҡарылған бишек йыры:
Әлли-бәлли итәр ул,
Өфөләргә китәр ул.
Төҙөүсегә уҡыр ул,
Кеше булып китәр ул.
Ун-Логась-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бишек йыры
Бишек йырҙарынын әһәмиәте
Бейек йорттар һалыр ул.
Мәңге телдә ҡалыр ул.
Минең йөрәк бәғерем ул,
Ғәзизем ул, бер генәм.
Ҡыуанысым, шатлығым,
Бәү-бәү, минең йән генәм.
Йоҡла, улым, йом күҙең,
Кисен тыныс йоҡлаһаң,
Уйнап үтер көңдөҙөң.
Әлли-бәлли, бәү-бәү, Әлли-бәлли, бәү-бәү.
Һәр ерҙә, бала йоҡлағанда үҫә тип иҫәпләнгәнгә күрә, бишек йырҙарында үҫеш темаһы төп темаларҙың береһе булып тора: сағ. "Төндәр буйы йоҡлаһаң, сәғәтләп үҫәһең».
Традицион ҡаҙаҡ бишек йыры өсөн  дә баланың киләсәккә теләктәре типик, мәҫәлән: «Батыр булаһыңмы, тимерсе булаһыңмы, аҡыл эйәһе булырһыңмы...».
Восканов Рубен Айрапетович
Восканов Рубен Айрапетович (1 июнь 1894 йыл — 25 октябрь 1938 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1923—1924 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Рубен Айрапетович Восканов (Восканян) 1894 йылдың (БЭ-ға ярашлы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1891 йылдың) 1 июнендә Закаспийск өлкәһенең Полторацк ҡалаһында тыуған. Милләте — әрмән.
1914 йылда РСДРП(б)-ға инә.
1917 йылдан Рубен Айрапетович партия эшндә — комиссар, Красноводск телеграф контораһының РКП(б) ячейкаһы секретары (Закаспийск өлкәһе). 1918 йылда ҡулға алына һәм Баҡыға һөрөлә.
1919 йылда Баҡы стачка комитетының секретары, Кавказ аръяғы край профсоюздар Советы Президиумының секретары итеп һайлана, тағы ҡулға алына, Грузияға ебәрелә. Ошо уҡ йылда Кавказ аръяғы тимер юлындағы Александрово станцияһында механик-телеграфсыһы, Әрмәнстан Үҙәк стачка комитетының рәйесе булып эшләй, ҡулға алына, Әрмәнстанда йәшерен эштә була.
1919 йылдан 1920 йылға тиклем Рубен Айрапетович — Әрмәнстан тимер юлдары хеҙмәткәрҙәре профсоюзы секретары, 1920 йылдан — Әрмән РКП(б)-ның өлкә комитетының ағзаһы, ВЦСПС-тың Кавказ аръяғы бюроһы инструкторы, Әзербайжан тимер юл хеҙмәткәрҙәре профсоюзы рәйесе, Әзербайжан профсоюздар советы Президиумының ағзаһы, Әрмән ССР-ның юл бәйләнештәре халыҡ комиссары юл, Әрмән ССР-ның почта һәм телеграфының халыҡ комиссары.
1929—1930 йылдарҙа Рубен Айрапетович — ВКП(б)-ның Гурьев округ комитеты яуаплы секретары, 1930 йылдан 1932 йылдың мартына тиклем — Ҡаҙаҡ комитеты агитация бүлеге мөдире алды кампанияһы һәм күмәк ВКП(б)-ның Казак край комитеты агитация һәм күмәк кампаниялар Бүлеге мөдире, 1932 йылдың июне — 1933 йыл — ВКП (б)-ның Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкә комитеты 1-се секретары, 1933—1934 йылдар — Свердловск тимер юлы Ясиноват тимер юлы районының Сәйәси бүлеге начальнигы, 1935—1937 йылдың феврале — СССР-ҙың юл элемтәһе Халыҡ комиссариатының төҙөлөш материалдары Көньяҡ-Көнсығыш тресы начальнигы ярҙамсыһы (Һарытау).
1937 йылдың 3 февралендә Восканов Рубен Айрапетович ҡулға алына, ә 1938 йылдың 29 октябрендә СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан хөкөм ителә. Советтарға ҡаршы ойошмала ағзалыҡта һәм СССР территорияһында ҡоротҡос эшмәкәрлектә ғәйепләнә.
1938 йылдың 25 октябрендә Һарытау ҡалаһында атып үлтерелә.
1957 йылдың 28 ноябрендә СССР-ҙың Юғары Суды Хәрби коллегияһы уны реабилитациялай.
Әҙәбиәт
Ашимбаев Д. Р. Кто есть кто в Казахстане. Биографическая энциклопедия. Алматы, 2008
Туҡай (Саҡмағош районы)
Туҡай (Тукаево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452211, ОКАТО коды — 80256825006.
Кош (Яйыҡ ҡушылдығы)
Кош — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 1002 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :