cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Загарец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханмей-Шор
Ханмей-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ханмей йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медовка (Гиага ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Цаленджиха соборы
Цаленджиха соборы йәки Ҡотҡарыусы Ғайса соборы (грузин теле: მაცხოვრის საკათედრო) - Грузияла, Самегрело-Земо Сванетия өлкәһенең Цаленджиха ҡалаһындағы урта быуат сиркәүе.
Собор Грузин православ сиркәүе Зугдиди һәм Цаиши епрахияларының юрисдикцияһы ҡарамағында тора. Собор уникаль фрескалар серияһы менән билдәле
Тарихы һәм архитектураһы
XII-XIV быуаттарҙа төҙөлгән Цаленджиха соборы һәм, икеһе ҡорамдың көньяғында, береһе төньяғына урынлашҡан өс аркалы галереянан торған тәреле  сиркәү. Часовнялары Мингрелия кенәзлеге хакимдары Вахтанг Дадиани ғаиләһенең ғаилә часовняһы була. Сиркәү төньяҡ-көнбайыш мөйөштә ике ҡатлы манара диуарҙары менән уратып алынған. Ихатаның көнбайыш мөйөшөндә Дадиани һарайының емереклектәре һаҡланған. Сиркәүҙән көнбайышҡа ҡарай 40-50 м оҙонлоҡта һәм 3-4 м бейеклектәге ер аҫты үтеп йөрөү юлы үтә. 1960-1980 йылдарҙа сиркәү өлөшләтә тергеҙелә, боҙолған фрескалары алып ташлана.
Фрескалары
Оҫта Евгеникос картинаһы һуңғы палеология яңырыуында иң яҡшы өлгөләрҙең береһе булып тора. Сиркәү һынлы сәнғәтенең иконография программаһы ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡ. Грек яҙыуҙары менән бер рәттән аркаларҙағы фрескалар грузин телендә лә яҙылған. Күрәһең, урындағы рәссамдар күренекле грек оҫтаһына ярҙам иткән
Әле ваҡытта фрескалар юғалыу ҡурҡынысы аҫтында һәм  һаҡлау һәм тергеҙеүгә мохтаж
Әмин (Шишмә районы)
Әмин (Аминево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 442 кеше. Почта индексы — 452168, ОКАТО коды — 80257815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәйхана бинт Зәйед
Биографияһы
Рәйхана бинт Зәйед йәһүдтәрҙең Ҡурайза ырыуынан булған. Тәүге ире Хәкәм исемле булған. 626 йылда мосолмандарҙың Ҡурайза ҡәбиәләһенә ҡаршы яуында ул әсиргә төшкән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр өйөнә эләккән. Рәсүл уға Ислам ҡабул итергә тәҡдим иткән, әммә ҡатын баш тартҡан. Күпмелер ваҡыттан ул Ислам ҡабул итеүе тураһында иғлан иткән, ошонан һуң уны Пәйғәмбәр әсирлектән азат иткән. . Икенсе бер фараз буйынса (Ибн Сад әл-Бағдади әйтеүенсә), Рәйхана мосолманлыҡ ҡабул итһә лә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең кәнизәге булып ҡалған.
Рәйхана игелекле һәм тәҡүә ҡатын булған. Ул Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең башҡа ҡатындарынан алда вафат булған..
Рәйхана исеме
Рәйхана, Рәйхан исемдәре "рәхәтлек" тип тәржемә ителә. Еҫле гөл атамаһы ла бар. "Рәйхан" тип аталған халыҡ йыры ла бар.
Валлабхаи Патель
Валлабхаи Патель (Vallabhbhai Patel, шулай уҡ Сарҙар Патель; 31 октябрь 1875 йыл — 15 декабрь 1950 йыл) — адвокат, сәйәсмән, Һиндостандың милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре, Һиндостан милли конгресы лидерҙарының, Һиндостан Конституцияһы авторҙарының һәм илдең сәйәси ҡоролошон ойоштороусыларҙың береһе. Джавахарлал Нерунан айырмалы Һиндостан милли конгресының уң, консерватив өлөшөнөң сағыу вәкиле. 1947—1950 йылдарҙа Һиндостандың тәүге вице-премьер-министры һәм тәүге эске эштәр министры.
Биографияһы
Валлабхаи Патель 1875 йылдың 31 октябрендә ул саҡтағы Британия Һиндостанының ҙур булмаған Надиада ҡалаһында тыуған. Урта белем алғандан һуң, юридик колледжға уҡырға инә һәм унда адвокат һөнәре үҙләштерә.
1900—1910 йылдарҙа Годхра һәм Балсад ҡалаларында енәйәт эштәре буйынса адвокат булып эшләй, был осорҙа Патель Британ Һиндостанының иң билдәле һәм уңышлы адвокаттарының береһенә әйләнә.
Хәтер
2018 йылдың 31 октябрендә уға ҡуйылған һәм рәсми нигеҙҙә «Берҙәмлек һәйкәле» тип аталған статуя бөгөнгә көндә донъялағы иң ҙуры: уның бейеклеге 182 метр, постаменты менән дөйөм бейеклеге — 240 метр. Ул Нью-Йорктағы Азатлыҡ статуяһынан (бейеклеге 46 метр, ә постаменты менән бергә — 93 метр) дүрт тапҡырға тиерлек юғарыраҡ. .
Кэри Грант
Кэри Грант (Cary Grant; ысын исеме Арчибальд Александр Лич (Archibald Alexander Leach); 18 ғинуар 1904 йыл — 29 ноябрь 1986 йыл) — Англия һәм АҠШ актёры, «Оскар» премияһына ике тапҡыр номинант.
Грант бөтә ғүмере дауамында үҙгәрмәҫ тапҡырлыҡ, бошмаҫ һәм һалҡын ҡанлылыҡтың кәүҙәләнеше булып ҡалды. «Стилле кейенгән ир-егет» һәм «джентльмен» төшөнсәләре унан айырылғыһыҙ булды, ә Грант эйә булған бик көслө тәбиғи янғанлыҡ (загар) күҙ яуын алды. Ир-егеттәргә хас натураһына һәм иң сибәр ир статусына ҡарамаҫтан, Гранттың ғүмере буйы уның ике енеслелеге тураһында имеш-мимештәр тынманы.
Балалыҡ һәм йәшлек
Грант инглиз ҡалаһы Бристоль ҡасабаһында тыуған. Атаһы тегеү фабрикаһында тегеүсе булып эшләй, әсәһе лә тегенсе була. Уның бала сағы ауыр була: атаһы алкоголик, әсәһе клиник депрессия менән яфалана.
1920-се һәм 1930-се йылдар
Уның бөтә кинокарьераһы Голливуд менән бәйле. Үҫмер саҡта ул күсеп йөрөгән акробаттар труппаһына ылығып китә, океан аръяғына сыға һәм бер тирә Бродвей мюзиклдарында сығыш яһап йөрөй. Тиҙҙән ул урта атлантик тип исемләнгән һәм йыш көлкө итеп күрһәтелгән үҙенсәлекле һөйләште үҙләштереп ала.
Актёр 1932 йылда тәүге тапҡыр Голливудҡа эләккәс, «Paramount Pictures» компанияһы бостары уға «Грант Кэри» сәхнә псевдонимын уйлап табалар. Был исем Гэри Купер исеменең бигүк теүәл булмаған анаграммаһы була, бостары, күрәһең, йәш актёрҙа Куперҙың потенциаль дәғүәсеһен күрәләр. Танылыу осраҡлы ғына килә — йондоҙ булып танылған Мэй Уэст уның һөйәркәһен «Ул уны алданы» (1933) һәм «Мин фәрештә түгел» (1934) фильмдарында нәҡ Грант уйнауын талап итә.
Кинокарьерыһының сәскә атыуы
1935 йылда Paramount компанияһы менән контракт срогы үтә һәм актёр уны ҡабаттан таң ҡалырлыҡ шарттар менән төҙөй — ул конкурент булған компанияларҙың проекттарында ҡатнашыу һәм шулай итеп үҙе өсөн ролдәрҙе һайлау хоҡуҡтарын ала. Бындай бойондороҡһоҙлоҡ шул уҡ ваҡытта бер студия ла, «Оскар»ҙарҙы тапшырған саҡта, уның мәнфәғәттәрен яҡлауҙы кәрәк тип тапмай— шуға күрә ул бер ҡасан да был награданы «уйын» буйынса ала алмай. Ошо өҫтөнлөктәрҙән тыш, Грант, Джимми Стюарт һымаҡ, үҙе ҡатнашҡан фильмдарҙан йыйылған килемдән процент алыу хоҡуғын ала.
1930 йылдар аҙағында Грант уйнаған фильмдарҙың күпселеген комедиялар, дөрөҫөн әйткәндә, фарстар тәшкил итә. 1940 йылда ул үҙенең иң билдәле ролен «Филадельфия тарихы» фильмында, ә ике йылдан — иң яратҡан ролен «Яңғыҙ йөрәк кенә» фильмында уйнай. Шул уҡ осорҙа Альфред Хичкок менән хеҙмәттәшлеге башлана. Хичкок, Гранттан башҡа, бер актёрҙы ла яратмауы һәм хөрмәт итмәүе тураһында аныҡ ҡына белдерә. Хичкокта уйнаған ролдәренән — «Шөбһә» (1941), «Алама дан» (1946), «Уғрыны тоторға» (1955), «Төньяҡҡа төньяҡ-көнбайыш аша» (1959) фильмдарын айырып атап була.
Аҙаҡҡы эштәре һәм вафаты
1960 йылдарҙа К. Грант Голливудтың иң юғары хаҡ түләнмәле актёрҙарының береһе булып тора.
Ян Флеминг әйтеүенсә, Грант агент 007 прототиптарының береһе була, әммә, йәшенә һылтанып, ролде уйнарға ризалашмай: 1962 йылда экранға "бондиана"ның беренсе бүлеге сыҡҡан саҡта, Грантҡа 60 йәш тирәһе була.
1970 йылда Америка кино сәнғәте академияһы, һуңлап булһа ла, уға коллегалары исеменән «иҫ китерлек оҫталығы өсөн хөрмәт һәм рәхмәт йөҙөнән» почетлы «Оскар» тапшырҙы.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Грант Faberge косметика компанияһының директорҙар советы ағзаһы булып китә һәм компанияға үҙ аҡсаһынан ҙур ғына өлөш индерә.
Һуңғы йылдарҙа Грант кеше менән аралашмайынса йәшәй, интервью ла бирмәй, тиерлек. Төрлөлөк өсөн ул Америка ҡалалары буйлап хушлашыу турын үткәрергә була. 1986 йылдың ноябрь аҙағында 82 йәшлек Грант Айова штатындағы Давенпорт ҡалаһына килә, бында уға урындағы телевидениела уның ҡатнашлығындағы картиналарҙан өҙөктәр күрһәтеп, 90 минутлыҡ «Кэри Грант менән һөйләшеү» программаһын бағышларға тейеш булалар. 29 ноябрҙә репетицияла актёр үҙен һәйбәт тоя, әммә репетиция тамамланғас, хәле насарая башлай. Кисекмәҫтән Изге Люк госпиталенә килтерелә һәм бында киң инсульттан 23:22 сәғәттә вафат була. Булған мөлкәтен Грант берҙән-бер ҡыҙына һәм аҙаҡҡы ҡатынына ҡалдырған.
Шәхси тормошо
Парадокс булып күренһә лә, ҡатын-ҡыҙҙар фекеренсә, Гранттың һөйкөмлөлөгө һәм популярлығы олоғайған һайын арта ғына бара. Кэри Грант биш тапҡыр өйләнә. Уның ҡатындары актрисалар Вирджиния Черрилл (1934—1935), Бетси Дрейк (1949—1962), Дайан Кэннон (Dyan Cannon, 1965—1966, был никахта Гранттың ҡыҙы Дженнифер тыуа), бөтә донъяға билдәле Барбара Хаттон (1942—1945) һәм Барбара Харис булалар. Тәүге тапҡыр Грант актриса Вирджиния Черриллға өйләнә, уның менән Кэри бер йыл ғына йәшәй. Айырылышу процесында ҡатыны уны көсләүҙә ғәйепләй, киң мәғлүмәт саралары быны бик тиҙ эләктереп алалар. Грант оҙайлы депрессияға бирелә, хатта психоаналитикка мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Ошо инцидент сәбәпле актёр ғүмеренең аҙағына тиклем наркотик препараттар, бер осор хатта ЛСД ла, ҡабул итә.
Айырылышҡандан һуң, Грант үҙе Хаттонға, мөмкин булғансы, финанс яҡтан ярҙам итергә тырыша.
Никахтарҙан башҡа, Грант үҙенең романдары менән билдәле булған. Мәҫәлән, «Йөҙөп йөрөгән йорт» фильмын төшөргән саҡта актёр Софи Лоренға ҡарата мөхәббәт хистәрен кисерә, әммә Софи өҫтөнлөктө продюсер Понти Карлоға бирә.
Гранттың күп кенә никахтарына ҡарамаҫтан, Голливудта уның гомосексуаллеге, айырып әйткәндә, актёр Рэндольф Скотт менән бәйләнештәре тураһында, хәбәрҙәр бер ҡасан да тынманы. Әммә 2011 йылда актёрҙың ҡыҙы Дженнифер белдереүенсә, уның атаһы ир-аттар менән бер ҡасан да мауыҡмаған, Рэндольф Скотт менән мөнәсәбәттәре тураһында — бары тик уйҙырмалар. Грант, һәр ваҡыттағыса, һалҡын ҡанлылыҡ менән уның гомосексуаллеге тураһында матбуғат таратҡан имеш-мимештәргә яуап итеп: «Үҙемдең автобиографиямды яҙырға пландарым юҡ, был эште мин башҡаларға ҡалдырам. Улар минән гомосексуалист, нацист шпионы йәки тағы ла берәй кемде эшләрҙәренә шигем юҡ» — тигән.
Үәхдәт әл-вүжүд
Үәхдәт әл-вүжүд (Ва́хдат аль-вуджу́д) — Ибн әл-Ғәрәби тәғлимәтен тасуирлаған философик категория. Ибн әл-Ғәрәби үҙе был терминды ҡулланмаған. Һүҙбәйләнеш үәхид («берҙәмлек») һәм вүжүд ("йәшәйеш وجود) һүҙҙәренән тора.
Концепцияһы
Үәхдәт әл-вүжүд нигеҙен суфый метафизикаһы, неоплатон эманацион доктринаһы һәм гностицизм, шулай уҡ кәләм һәм фәлсәфә кеүек тәғлимәт элементтары ингән теософия тәшкил итә
Үәхдәт әл-вүжүд концепцияһына ярашлы, барлыҡҡа килтереү сәбәбе — Абсолюттың үҙ-үҙен күреүгә һәм үҙ-үҙен танып белеүгә ынтылышында. Абсолют ғаләмдең предметтарында һәм асылдарында ғәмәлгә аша, әммә илаһи камиллыҡтың атрибуттары унда айырыла. Улар тик кешелә генә бергә йыйыла, ә камил кешелә (әл-инсан әл-камил) Абсолют үҙ-үҙен тулыһынса танып белеүгә өлгәшә.
Үәхдәт әл-вүжүд тәғлимәте әйтеп бөтөлмәгәнлек һәм ике мәғәнәлелек менән характерлана. Үәхдәт әл-вүжүд тәғлимәтен комментаторҙар төрлөсә аңлата һәм ниндәйҙер кимәлдә тәғлимәттең асылын үҙгәртә. Быға урта быуат авторҙарының, шулай уҡ хәҙерге заман тикшеренеүселәренең хеҙмәттәрендә баһа төрлөлөгө сәбәпсе була.
Был тәғлимәт мосолман дин ғилеменә һәм «фәлсәфәүи» суфыйлыҡ үҫешенә ҙур йоғонто яһаған. Уны сөнни һәм шиғый аҡыл эйәләре ҡабул иткән һәм үҫтергән. Был инанысҡа ҡаршылар — Ибн Тәймиә, Ибн Хәлдүн, Ибн Хәжәр әл-Әсҡәләни, Сүриә, Мысыр һәм Мәғриб фаҡиһтары. Ғәлә әд-дәүләт Симнәни Ибн әл-Ғәрәби тәғлимәтенә альтернатива сифатында үәхдәт әш-шүһүд исемен алған доктринаны тәҡдим итә. Ошо ике доктрина яҡлылар бер-береһе менән һаман да тынысланып етмәгән әүҙем көрәш алып бара.
Күп кенә тикшеренеүселәр һәм тәнҡитселәр үәхдәт әш-шүһүд тәғлимәтен пантеизм төрө тип һанай.
Трувор ҡаласығы
Трувор (Иҫке Изборск) ҡаласығы — Изборск янында (Псков өлкәһе) VII—XVIII быуаттың археологик ҡомартҡыһы
Бейеклеге 48 метрға тиклем күтәрелгән — Городище күле өҫтөндәге Жеравий тауының осло өс мөйөшлө яйлаһын биләй. Ҡаласыҡ майҙансығы күләме 1 гектар самаһы булған өс мөйөшлө һыҙаттан ғибәрәт һәм ялан яғынан 6 метрға тиклем бейеклектәге вал һәм тәрәнлеге өс метр тирәһе соҡор менән уратып алынған.
Ауылға VII—VIII быуат сиктәрендә кривичтар нигеҙ һала, тәүге тапҡыр 862 йылғы  яҙмаларҙа  телгә алына. Биләмә майҙаны — 7000 м². Ағас иҙәнле һәм бер мөйөшөндә балсыҡ мейесле славян ер өҫтө бура ҡаралтылары менән бер рәттән ҡаласыҡта балсыҡ иҙән һәм усаҡтар менән славян булмаған ҡаралтылар ҙа булған. Изборск керамикаһының унынсы өлөшө Балтик буйы-фин Рыуге  тибында.
Изборск (Труворов) ҡаласығында, Рустең башҡа төньяҡ-көнбайыш урынында  (Псков, Камно, Рыуге, Ладога),  VI—VII  быуаттар сигендә иртә славяндарҙың Прага мәҙәниәтендә эшләнгән бындай биҙәүестәргә мода тыуыу һөҙөмтәһендә,  VIII—IX быуаттарҙа эзбизташтан ҡойолған формалар киң тарала. Көслө янғындан һуң Изборск X быуаттың беренсе яртыһында ҡәбилә үҙәгенән ике өлөшлө структура менән иртә быуат ҡалаһы була — ҡаласыҡтың морон өлөшө периметры  буйлап ҡапҡаһы һәм  имән бүрәнәләрҙән торған ҡеүәтле диуарҙар менән уратып алған   өлөшө кенәз-дружина кремле була,  унда тик көнкүреш әйберҙәре,  ҡорал һәм биҙәүестәр табыла. Һөнәрселәр ялан яғынан дуға рәүешле балсыҡтан  вал, уның һыртында таш стеналар һәм соҡорҙар менән  һаҡланған  посадтарҙа йәшәгән.
Ҡаласыҡ территорияһында XVII быуаттың Николай Чудотворец сиркәүе урынлашҡан. Ҡаласыҡ менән йәнәш XV быуаттың таш тәреләре һаҡланып ҡалған боронғо  зыяратурынлаша. Кеше ҙурлығындай тәреләрҙең береһе Трувор тәреһе (Трувор  ҡәберлеге)  булараҡ билдәле. Халыҡ риүәйәттәре уны легендар варяг  Трувор  менән бәйләй. Был легендаға ышанған Екатерина II, Трувор хөрмәтенә миҙал эшләргә бойора, уның йөҙ өлөшөндә Рюриктың уйҙырма портреты урынлаша, ә  артҡы яғында  Труворҙый өйөм ҡурғаны  һәм яҙыу: «До днесь памятен», унан аҫтараҡ: «Трувор Изборск 864 йылда вафат була».
1971 йылда Изборск ҡаласығында В. В. Седов етәкселегендә археология экспедицияһы эшләй башлай. 1972 йылда кириллица яҙыуы менән XIV быуаттағы  сик ташы табыла, уның күләме яҡынса 30×22 см һәм ҡалынлығы 15 см була. Яҙыу ике өлөштән тора: «мєзѧ» («межа») һәм «насѧ чсть воротькова» («беҙҙең Воротьково өлөшө»).
Ерпак
Ерпак — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/277/8 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щекурья
Почта индексы — 628148, ОКАТО коды — 71112920003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ховтъя
Ховтъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 499 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дан Кинельский
Дан Кинельский (төп исеме — Абдулла Мәхмүтйән улы Иҙрисов; 15 декабрь 1896 йыл — 5 ноябрь 1982 йыл) — педагог. Ҡөрьәнде башҡорт теленә тәржемә итеүсе. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1949), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1956). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1949).
Биографияһы
Абдулла Мәхмүтйән улы Иҙрисов (Дан Кинельский) Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы) Иҫке Ҡолшәрип ауылында тыуған. Атаһы Мәхмүтйән сығышы менән күрше Тархан ауылынан, ҡыпсаҡ ырыуы башҡорто, Иҫке Ҡолшәрип ауылының икенсе мәхәлләһендә имам-хатип булған.
Ауыл мәсете янындағы мәктәптә уҡый. 1912 йылда Һамар ҡалаһында Манашевтарҙың мәҙрәсәһен тамамлай. 1912—1915 йылдарҙа Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы) Иҫке Мөьмин ауылында мәхәллә мәктәбе мөдире вазифаһын башҡара. 1916 йылдың 1 ғинуарынан Тархан ауылында уҡытыусы һәм мәктәп мөдире булып эшләй башлай.
1918 йылдан Архангел губернаһы һәм Урта Волга крайының (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең) ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1930—1956 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Иглин районы Рәсмәкәй ауылы, Ҡаҙаяҡ разъезы ҡасабаһында, Оло Теләк ауылында уҡыта. 1938 йылда Өфө уҡытыусылар институтын тамамлай.
Ҡөрьәнде башҡорт теленә тәржемә итә.
1982 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Иглин районы Рәсмәкәй ауылында вафат була, Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Ҡыйышҡы ауылы зыяратында ерләнгән.
Һылтанмалар
]
Хәйбулла (Белорет районы)
Хәйбулла (Хайбуллино) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 453552, ОКАТО коды — 80211816007.
Тарихы
Хәйбулла ауылы 1834—1859 йылдар араһында барлыҡҡа килә. X рәүиз буйынса унда 27 йортта 151 кеше иҫәпләнә. 1920 йылда 56 йортта 304 кеше йәшәгән. Ауылға нигеҙ һалыусылары, күрәһең, Баҡый ауылы кешеләре була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Урта Тамышевка
Урта Тамышевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тамышевка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Имэне
Имэне — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган-Узун йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Псенафа
Псенафа — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илек ауыл Советы (Благовещен районы)
Илек ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Залесская Лала
Залесская Лала (Лала Залесная, Залесная) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Илек ауыл Советы (Благовещен районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Залесская Лала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Замарайка (Курли ҡушылдығы)
Замарайка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Курля йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саған (Яйыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Беренсе версия: башҡортсанан тәржемә иткәндә — «саған». Икенсе фараз: топоним ҡалмыҡса «цаган» — «аҡ» тигәндән килеп сыҡҡан. Ҡаҙаҡтарҙа йылғаның икенсе атамаһы ла бар — Аксу (ҡаҙаҡ телендә «Аҡ һыу»). Мәгәр был төбәк тарихи Башҡортостан ерҙәре, шуға күрә гидронимдың башҡортса «саған» тигәндән килеп сығыуы тураһында тәүге фараз ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. .
Брайтенхайн
Брайтенхайн (Breitenhain) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 166 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
Хара-Матолоу
Хара-Матолоу — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собь йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волжский
Волжский (Волжский) — Волгоград өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Волгоградтан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Аҡтүбә йылғаһы ярында урынлашҡан.
Удельно-Дыуанай ауыл Советы (Благовещен районы)
Удельно-Дыуанай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хортвая
Хортвая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лямъя йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иоидоайры
Иоидоайры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Карагем №475 йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трактор
Трактор (ингл. tractor «тягач») — үҙйөрөшлө (сылбырлы йәки тәгәрмәсле) машина. Тағылма, аҫмалы йәки стационар машиналар (ҡорамалдар) менән бергә ауыл хужалығы, юл төҙөлөшө, ер ҡаҙыу, транспорт һәм башҡа эштәрҙе башҡара. Ябайлаштырып әйткәндә, трактор тип һабандарҙы, башҡа ауыл хужалығы машиналарын һәм йөктәрҙе тартыу өсөн ҡулланылған машиналарҙы атайҙар. Мәҫәлән, бульдозер бысағы менән йыһазландырылған сәнәғәт тракторы — бульдозер.
Шайморат
thumb|Өфө - Белорет юлында ауыл билдәһе
Шайморат (Шаймуратово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 776 кеше. Почта индексы — 453018, ОКАТО коды — 80235880001.
Трактор
Рәсәйҙә ниндәй ҙә булһа трактор төрҙәре менән идара итеүгә уҡыу үткәндән һуң һәм Дәүләт техник күҙәтеү хеҙмәтенән тракторсы (тракторист-машинист) таныҡлығы алғандан һуң ғына рөхсәт ителә.
Шайморат
Исеме
Ауыл бында тыуып үҫкән Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһарманы, Башҡорт атлы дивизияһы командиры, башҡорт халҡының арҙаҡлы улы Миңлеғәле Шайморатов исемен йөрөтә. Уның боронға атамаһы — Биштәкә.
Трактор
Уйлап табыу
Уатт үҙ ваҡытында ауыл хужалығы ҡорамалдарын һөйрәү өсөн стационар пар машинаһын файҙаланырға тәҡдим итә.
Шайморат
Исеме
2015 йылдың 11 сентябрендә ауылда 112-се Башҡорт атлы дивизияһы һәм уның командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатовҡа арналған Хәрби Дан мемориалы асылды.
Трактор
Уйлап табыу
Тракторҙарға оҡшаш тәүге мащиналар XIX быуатта барлыҡҡа килә һәм пар ярҙамында хәрәкәт итә. 1850 йылда уҡ инглиз уйлап табыусыһы Уильям Говард һөрөү өсөн локомобиль ҡуллана. XIX быуаттың икенсе яртыһында Бөйөк Британия баҫыуҙарында ике меңгә яҡын ошондай машина эшләй.
Шайморат
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Трактор
Уйлап табыу
1892 йылда АҠШ-тың Айова штатындағы Клейтон округынан Джон Фролич нефть продукттары менән эшләүсе беренсе трактор уйлап таба, патентлай һәм төҙөй.
Донъялағы тәүге сылбырлы тәгәрмәсле пар тракторы тип 1832 йылда инглиз Джон Гиткоттың (сәнәғәт туҡыу станогының уйлап табыусыһы) уйлап сығарған яйланмаһын һәм 1837 йылда инглиз һаҙлыҡтарын һөрөү һәм киптереү өсөн тәғәйенләнгән машинаны атарға була. 1858 йылда американлы У. П. Миллер сылбырлы трактор уйлап таба һәм төҙөй, уның менән 1858 йылда Мэрисвилл (Калифорния) ҡалаһының ауыл хужалығы күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм уйлап табыу өсөн тәүге премия ала. Гиткоттың асышы ла, Миллерҙың тракторы ла артабан үҫеш алмай. 1901 йылда Альвина Орландо Ломбардтың тәүге сылбырлы тәгәрмәсле машинаһы () практик яҡтан таныла.
Рәсәйҙә «күсемле юллы, йәғни сылбырлы тәгәрмәсле экипаж»ға тәүге ғаризаны 1837 йылда рус крәҫтиәне, һуңынан рус армияһының штабс-капитаны Дмитрий Загряжский бирә. Үҙенең асышын ошолай тасуирлай: «Һәр ябай тәгәрмәс тирәләй тимер сылбыр уратыла. Алты мөйөшлө тәгәрмәстәрҙең ян-яҡтары сылбыр быуындарына тиң; сылбырҙар тәгәрмәсе һәр саҡ шыма һәм ҡаты өҫкө йөҙ булып, ниндәйҙер дәрәжәлә тимер юлды алмаштыра» (1837 йылдың мартында бирелгән өҫтөнлөктән).
1896 йылда Чарльз В. Харт менән Чарльз Парр ике цилиндрлы бензин двигателе эшләй. 1903 йылда уларҙың фирмаһы 15 трактор төҙөй. Уларҙың алты тонналыҡ #3 — АҠШ-тың эске яныулы двигатель ҡуйылған иң боронғо тракторы. Ул Колумбия округының Вашингтон ҡалаһында Смитсон Америка тарихы милли музейында һаҡлана. Ике цилиндрлы бензин двигателенең ҡабыҙыу системаһы ышанысһыҙ була һәм ул тоташтырыу сылбырында 30 ат көсө һәм тартыу ҡоролмаһында 18 ат көсө ҡеүәте биргән. Дэн Элборндың 1902 йылда төҙөлгән өс тәгәрмәсле «Ivel» тракторы тәүгеләрҙән булып яраҡлы тип табыла. Ошондай 500 самаһы еңел һәм ҡеүәтле машина төҙөлә.
1912 йылда «Hanomag» немец фирмаһы һәм «Холт-Парр» фирмаһы сылбырлы тракторҙар сығара башлай. Был машина һүҙҙең тулы мәғәнәһендә сылбырлы булмай, сөнки металл таҫмалар артҡы терәк тәгәрмәстәргә генә кейҙерелә, ә алда ҡәҙимге тәгәрмәстәр ҡалдырылған. 1913 йылда Киевта үткән Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә «Холт» ҡуйыла, рус эксперттары уның етешһеҙлектәрен билдәләй. «Холт» фирмаһы рус инженерҙарының күрһәтмәләрен иҫәпкә ала һәм 1914—1915 йылдарҙа тракторҙы тулыһынса сылбырлы тәгәрмәсле йөрөшкә үҙгәртә.
Блинов тракторы тураһында легенда
Рәсәйҙә тәүге сылбырлы пар тракторын Һарытау губернаһы Волский өйәҙе Никольское ауылында тыуған крәҫтиән Фёдор Абрамович Блинов төҙөгән тигән фараз бар.
Документтарға ярашлы, 1879 йылда ул «юл буйлап һәм ауыл-ара юлдарҙа йөк ташыу өсөн сикһеҙ рельслы вагон»ға патент («өҫтөнлөк») ала. Тиҙҙән ат тартыуы файҙаланылған сылбырлы арба төҙөй. Шулай уҡ Блинов 1896 йылда Түбәнге Новгород күргәҙмәһендә «Ауыл-ара юлдар өсөн сикһеҙ рельслы паровоз» доклады менән сығыш яһай.
Яҙыусы Лев Давыдов (ысын фамилияһы Ломберг) раҫлауынса, тракторҙың үҙйөрөшлө прототибын төҙөүҙе Блинов 1888 йылда тамамлай. Ҙур булмаған әҙер пар машинаһы әлегә тиклем булмай, ә Федор Абрамович үҙе уны табаҡлы тимерҙән һәм Балаково янында янған пароход торбаларынан төҙөй. Һуңынан ул шундай уҡ икенсе машинаны ла эшләй. Улар икеһе лә минутына ҡырҡлап әйләнеш яһай. Һәр береһе айырым идара ителә. Тракторҙың тиҙлеге үгеҙҙең хәрәкәт тиҙлегенә тап килә — сәғәтенә өс саҡрым. Шулай итеп, ҡулайламаны һәр береһенең ҡеүәте 10 — 12 ат көсөнә тиң ике пар машинаһы (һәр яҡҡа берешәр) хәрәкәткә килтерә. Ф. А. Блинов уны 1889 йылда Һарытауҙа һәм 1897 йылда Түбәнге Новгород йәрминкәһендә күрһәтә. Барыһына ҡарамаҫтан, был трактор бер ҡасан да сәнәғәттә лә, ауыл хужалығында ла билдәлелек яулай алмай һәм Рәсәй тракторҙары прототибы кимәленән үтмәй.
Блинов тарафынан трактор төҙөү тураһында фекерҙәр киң таралыуға ҡарамаҫтан, архивтарҙа ла, башҡа бер ҡайҙа ла бының тураһында бер генә документаль дәлил дә юҡ. Бары тик уның егеүле вагон төҙөүе тураһында дәлилдәр генә бар. Лев Давыдов баҫмалары баҫылып сыҡҡанға тиклем Блиновтың үҙйөрөшлө ҡоролма төҙөүе тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ (тулыраҡ мәғлүмәтте ҡарағыҙ: Блинов, Фёдор Абрамович).
Файҙаланыуға тапшырыу
1917 йылда Америка Ҡушма Штаттарында Форд заводтарында «Fordson» тракторҙары күпләп етештерелә башлай. 1918 йылдан башлап В. И. Лениндың күрһәтмәһе буйынса тракторҙар етештереүгә әҙерлек алып барыла. 1919 йылда Мамин Я. В. «Гном» тракторын эшләй, ҡеүәте — 11,8 кВт. Тракторҙар етештереү шул тиклем мөһим булған, шуға күрә 1921 йылдың 1 апрелендә Халыҡ Комиссарҙары Советының ауыл хужалығы машиналары эшләүҙе дәүләт кимәлендәге ғәҙәттән тыш мөһим эш тип таныу тураһында Декреты баҫыла. 1922 йылда Е. Д. Львов конструкцияһындағы «Коломенец-1» тракторҙары сығарыла башлай. 1922—1923 йылдарҙа инженер Л. А. Унгер етәкселегендә «Запорожец» тракторы булдырыла. 1923 йылда Токмаҡтың «Красный прогресс» заводында СССР-ҙағы тәүге тракторҙары етештерелә.
1924 йылда СССР-ҙа бер юлы өс трактор моделе сығарыла башлай: «Коммунар» (Харьков паровоздар эшләү заводы, «Карлик» һәм «Фордзон-Путиловец» (Красный Путиловец). 1930 йылда Сталинград һәм Харьков, ә 1933 йылда — Силәбе трактор заводтарына нигеҙ һалына. 1934 йылдан алып Ленинградта кәрәсин двигателе һәм металл тәгәрмәстәре булған «Универсал» тракторы (Американың «International Harverer» компанияһының Farmall F-20 тракторының күсермәһе) сығарыла башлай. «Универсал» — сит илдәргә сығарылған тәүге трактор. Революцияға тиклемге етештереү базаһы һаҡланып ҡалыуға (трактор эшләү өсөн яраҡлы биш завод) һәм үҙ эшләнмәләре булыуға ҡарамаҫтан (тракторҙар «Гном», «Коломенец-1», «Карлик», «Запорожец», «Коммунар») булыуына ҡарамаҫтан, совет сәнәғәте ауыл хужалығына етерлек һанда трактор ҙа, юғары сифатлы продукция ла бирә алмай. 1924-25 йылдарҙа 1120 трактор сығарыу планлаштырыла, әммә был план үтәлмәй. 1924—1925 йылдарҙа 1 120 трактор сығарыу планлаштырылһа ла, был план үтәлмәй. 1925—1926 йылдарҙа бөтә типтағы 1 800 трактор сығарыу планлаштырыла (сит илдән 14 950 машина һатып алып); ысынында иһә, 900-ҙән аҙыраҡ трактор етештерелә, уларҙың күбеһе «бер нисә аҙна йәки ай эшләгәндән һуң боҙола». Шуға ҡарамаҫтан, ошо рәүешле илдә тракторҙар төҙөүгә нигеҙ һалына һәм трактор төҙөүселәрҙең тәүге кадрҙары әҙерләнде. Илдең артабанғы үҫеше махсуслаштырылған эре трактор заводтары төҙөүҙе талап итә. Иген, ағас, нефть һәм нефть продукттары һатыуҙан алынған валютаны ҡулланып, Америка һәм Европа инженерҙары һәм бер нисә йөҙ сит ил компанияларының ҡорамалдар менән тәьмин итеүе ярҙамында түбәндәгеләр төҙөлә: 1930 йылда Сталинград тракторҙар заводы (СТЗ-15/30 тракторҙары сығара), 1931 йылда Харьков трактор заводы (СТЗ тракторҙарына оҡшаш ХТЗ тракторҙары етештерә), 1933 йылда Силәбе трактор заводы, сылбырлы тәгәрмәсле С-60 тракторы (Caterpillar Sixty) сығара. Һуғышҡа тиклемге ун йыл эсендә ватан сәнәғәте ауыл хужалығы өсөн 700 мең самаһы трактор етештерә. Был донъяла етештерелгәндең 40 процентын тәшкил итә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — Алтайҙа, һуғыштан һуңғы йылдарҙа Минскиҙа, Владимирҙа, Липецкиҙа, Кишинёвта, Ташкентта, Павлодарҙа трактор заводтары төҙөлә.
Тракторҙың ҡоролошо
Тракторҙың төп элементтары: двигатель, тапшырыу, шасси, идара итеү механизмдары, эш һәм ярҙамсы ҡорамалдар. Ниндәй төр булыуға ҡарамаҫтан, заманса тракторҙарҙың көс ҡулайламаһы булып дизель двигателе тора (элек шулай уҡ бензин, кәрәсин, газ генераторҙары, эске яныулы нефть двигателдәре файҙаланыла). Тәгәрмәсле тракторҙарҙың руль ҡоролмаһы автомобилдекенә оҡшаш. Сылбырлы тәгәрмәсле тракторҙарҙы бороу өсөн сылбырлы тәгәрмәстәрҙең бер яғын фрикцион менән тотҡарлайҙар.
Эш ҡорамалдары: тракторҙар гидравлик аҫмалы система менән нығытыла, ул уны аҫмалы һәм ярым аҫмалы машина менән тоташтырыу һәм был машиналарҙың эше менән идара итеү өсөн хеҙмәт итә. Гидравлик система ике төп өлөштән тора: япма ҡоролмаһынан һәм гидравлик системанан. Шулай уҡ күп кенә тракторҙарҙа ҡеүәтте һайлап алыу валы бар. Ул күсмә йәки стационар тракторҙар менән агрегатлаусы эшсе органдарҙы хәрәкәткә килтереү өсөн тәғәйенләнә.
Струговая
Струговая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Псефирь
Псефирь — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Фарс йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Муйындағы Анна (фильм)
«Муйындағы Анна» (Анна на шее) — совет нәфис фильмы, 1954 йылда Исидор Анненский тарафынан А. П. Чехов хикәйәһе буйынса төшөрөлгән. Кинопрокат лидеры (31,9 млн. тамашасы ҡараған).
Италияла 1957 йылда Халыҡ-ара кинофестивалдә «Алтын зәйтүн ботағы» призына лайыҡ булған.
Псефирь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы Чамлык йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Муйындағы Анна (фильм)
Сюжет
«Сиркәүҙә никахлашҡандан һуң хатта еңел аш та булманы»… был картинаның сценарийы нигеҙенә һалынған А. П. Чехов хикәйәһендә 18 йәшлек Аннаның, ҡот осҡос ярлылыҡ кисергән ғаиләһенә ярҙам итеү маҡсатында, 52 йәшлек Модест Алексеевич тигән чиновникка кейәүгә сығыуы тураһында һүҙ бара. Әсәһе үлгәндән һуң, Аннаның гимназияла матур яҙыу һәм рәсемдән уҡытҡан атаһы, Пётр Леонтьич ҡаты эсеүгә һабыша; Аннаның ике бәләкәй ҡустылары Петя һәм Андрюшаның хатта аяҡтарына кейерлек итектәре лә булмай. «Уларҙың хәлен яҡшы белгән ҡатындар Аня өсөн яҡшы кейәү һайлай башлай. Тиҙҙән улар йәш тә-ҡарт та түгел, ләкин бай Модест Алексеичты табалар»
Псефирь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муйындағы Анна (фильм)
Сюжет
"Косоротов икенсе дәрәжә Изге Анна орденын алғас, ул түрәһенә рәхмәт әйтергә килә. Түрәһе: «Тимәк, хәҙер Һеҙҙең өс Аннағыҙ бар: береһе - петлицала, икәүһе - муйынығыҙҙа»,- ти.
Аня бай кешегә кейәүгә сыҡһа ла, уның бер тин дә аҡсаһы булмай, « бөгөн уны атаһы менән ҡустылары оҙатырға сыҡҡанда Аны уларҙың күҙ ҡараштарынан уларҙың да бер тине лә булмағанын аңлай». Ул ире менән ҡаҙна йортонда йәшәй. Аня көнө буйы роялдә уйнай йә булмаһа һағыштан илай, модалы романдар уҡый. Модест Алексеич аш өҫтәле артында сәйәсәт тураһында, кемдәргә ниндәй бүләктәр бирелгәне һәм ғаилә тормошо уның өсөн рәхәтлек түгел, ә бурыс икәнлеге тураһында һөйләй. Йәмғиәттә Модест Алексеич Аняға ҙур дәрәжәле кешеләр алдында түбәнселек менән баш эйергә ҡуша. Аня иренән берәй нимә һатып алырға һораһа, ире гелән һаранлығын күрһәтә. Аняның атаһы Пётр Леонтьич байрам көндәрендә иҫке генә фисгармонияла уйнай һәм элеккесә араҡы эсә. «Петя менән Андрюша, аталары ҡулындағы графинды тартып алалар һәм: „Атай, кәрәкмәй, эсмә, етәр…“- тиҙәр»
Аняның балдағы ттриумфынан һуң уның янына визит менән башта Артынов, артабан — иң юғары дәрәжәләге түрә килә. Шул көндө Модест Алексеич өйөнә ҡайтып, Аняға ялсылар нисек ҡараһа, шундай йөҙ менән баҫып торғанын күргән Аня уға, был ҡылығы өсөн үҙенә бер ни ҙә булмаясағын аңлап: « Кит бынан, аңғыра!»- тип кенә ебәрә.
Ошо көндән башлап Аняның бер генә көнө лә буш үтмәй: ул йә ҡырҙа ял итә, йә спектаклдә була. Өйөнә ул тик таң алдынан ғына ҡайта башлай. Аҡса кәрәк булғанда ул иренә бары : «Ошо хатты тапшырған кешегә 200 һум бир»- тип кенә яҙа. Пасха байрамына Модест Алексеич икенсе дәрәжә Изге Анна орденын ала. Тегке юғары дәрәжәләге түрә уға: «Тимәк, хәҙер Һеҙҙә өс Анна бар: береһе- петлицала, ә икәүһе- муйынығыҙҙа»-тип әйтә. Модест Алексеич уға: «Хәҙер донъяға бәләкәй Владимирҙың килгәнен генә көтөргә ҡала. Һеҙҙән Владимирҙы ҡабул итеүегеҙҙе һорайым»,- ти. Ул IV дәрәжә Владимир орденына кинәйәләп әйтә һәм үҙенең был каламбуры тураһында нисегерәк итеп башҡаларға һөйләйәсәген күҙ алдына килтерә.
Ә Аня өс ат егелгән еңел арбаларҙа елдерә, Артынов менән һунарға бара һәм атаһы өйөнә бик һирәк кенә бара. Пётр Леонтьич тағы ла нығыраҡ эсә, фисгармонияны ла һатып ебәрә. Артынов менән атта елдергән Аняны күргән саҡта ул Аняға ниҙер әйтергә теләп, башындағы эшләпәһен һала, тик, "Петя менән Андрюша ғына уны икеһе ике яҡтан ҡултыҡлап: «Атай, кәрәкмәй, өндәшмә…Етер, атай…»-тип ялбара…
Тәүәкән мәктәбе
Тәүәкән мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Тәүәкән ауылында Сәнкем урамы, 1 адресы буйынса урынлашҡан уҡыу йорто
Ясунт
Ясунт — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 17 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628148, ОКАТО коды — 71112920004.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Зап. Альмеж
'''Зап. Альмеж''' — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Альмеж йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ожиш
Ожиш (Orzysz, Arys, прусск. Aris) — Польшаның ҡалаһы. Сайно һәм Ожиш күлдәре араһының Ожиш йылғаһы янындағы Пишский повятының Варминьско-Мазурский воеводствоһы территорияһында урынлашҡан. Ожиш — ҡала-ауыл гминаһының административ үҙәге. 1975—1998 йылдарҙа Сувалкский воеводствоһы составына ингән.
2012 йылдың 30 июнендәге мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы һаны 5 878 кеше тәшкил итә.
Исеме
1946 йылдың 12 ноябрендә Ожиш ҡалаһы тип үҙгәртелә; ысын исеме-поляклаштырылған немец теленән топоним.
Тарих
XV быуатта ҡаланың тарихы башланған. Конрад фон Эрлихсхаузен Конрад — 1443 йылдың 2 мартындағы бойороғо буйынса Арысь күле янында Нейдорф ҡасабаһына нигеҙ һалынған. Был термин ҡулланыуға инмәй ҡала. XVI быуат башында ниндәйҙер тевтон ордены документтарында Арысь (прусск. Aris, һуңыраҡ — Arys) телгә алына. Ҡала үҫешә һәм уның сауҙа күләме бер аҙ арта,. сауҙа юлы буйында тәүге йорттар барлыҡҡа килә.1725 йылда король Фридрих Вильгельм I ҡала уставын ҡабул ителә. 1753 йылда ҡалала ғәскәр фатирҙарға урынлаштырыла. Ҡалаһы эргәһендәге хәрби полигонға 1890 йылда нигеҙ һалынған, ул Ожиш полигоны булараҡ билдәле. 1895 йылда ҡалала гарнизон дислокацияланған. Полигон барлыҡҡа килеү һәм киңәйтеү, шулай уҡ хәрби инвестициялар (оло казармалары төҙөлгән) индереү сауҙа үҫешенә ҙур йоғонто яһай, һәм шуға күрә ҡала үҫешә. XХ быуат башында ҡала Пиш һәм Гижицко араһында тимер юл менән бәйләнеше файҙаланыуға тапшырыла, былар бөтәһе лә — 1908 йылда була, 1911 йылда менән Мронгово һәм Элком араһы менән дә йәләнеш булдырыла. Беренсе донъя һуғышы (1914 йылдың ноябренән— 1915 йылдың февраленә тиклем) ҡала рус ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына. 1940 йылда ҡалала Огрудек ҡалаһында (Ожыштан15 км алыҫлыҡта Ожиш) тыуған мазур шағиры Михал Кайка вафат була. 1945 йылдағы хәрби хәрәкәттәр барышында ҡала өлөшләтә емерелә һәм яңы ғына барлыҡҡа килгән Польша дәүләте составына инә.
Билдәле шәхестәр
1912 йылдың 19 сентябрендә ҡалала йәһүд сығышлы немец композиторы Зандерлинг Курт.тыуған. 1935—1960 йылдарҙа Советтар Союзында, эмиграцияла йәшәй, 1960 йылдан алып — Көнсығыш Берлинда йәшәй. 2011 йылдың 11 сентябрендә Берлинда вафат булған.
Туғанлашҡан ҡалалары
Туғандаш ҡала һәм коммуналар:
Ар
Ар (Арово) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 594 кеше. Почта индексы — 452161, ОКАТО коды — 80257810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чамбаир
Чамбаир — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барышникова Анна Куприяновна
Барышникова Анна Куприяновна (ҡушаматы Куприяниха; 24 август 1868 йыл Чуриково, Воронеж губернаһы — 23 август 1954 йыл, Землянск, Воронеж өлкәһе) — рус әкиәтсеһе
Биографияһы
Анна Куприяновна Барышникова Воронеж губернаһының Землянский өйәҙе Большая Верейка ауылы янындағы Чуриково ауылында (хәҙер Рамонксий районы Большая Верейка ауылы биләмәһе) тыуа. Уның атаһы яғынан олатаһы — крепостной крәҫтиән Левон Алексеевич Колотнев. Олатаһын ғаиләһе менән урындағы алпауыт кәрткә ота һәм йәшәргә Чуриково ауылына алып килә. Яҙыусының атаһы Куприян Левонович көтөүсе була. Тормоштары ауыр булыуына ҡарамаҫтан, олатаһы һәм атаһы икеһе лә, күңелсәк кешеләр булған, бик күп әкиәттәр белгән, Уларҙан Аннаға төрлө фантастик тарихтар яҙыу оҫталығы тапшырылған. Анна Куприяновнаның атаһы, Куприян Левонович, "ирек"кә ерһеҙ сыға һәм ғүмеренең аҙағына тиклем һыйыр көтөүе менән шөғөлләнә. Һигеҙ йәшенән ҡыҙы атаһына һыйыр һәм һарыҡ көтөргә ярҙам итә. Әммә Аннаның атаһы бала сағында уҡ вафат була. Һуңыраҡ ире лә вафат була. Анна биш балаһын ашатыр өсөн ялланып эшләй.
Барышникованың төрлө репертуарында 100-ҙән ашыу бик яҡшы әҙерләнгән тылсымлы әкиәттәр, бариндар һәм поптар тураһында киҫкен сатирик әкиәттәр, хайуандар тураһында күңелле әкиәттәр була. Барышникова үҙе тылсымлы әкиәттәрен күберәк баһалай. Уларға хикәйәләүҙең традицион алымдары, рифма, тере диалог хас. Барышникованың башҡарыуы юғары оҫталыҡ, нескә юмор менән айырылып тора. Уның патриотик репертуар булдырыу тәжрибәһенән «Немец генералы нисек партизандарға әсирлеккә эләгә» (1949) әкиәте айырылып тора.
1925 йылдан башлап уның әкиәттәрен бер нисә тапҡыр фольклорсылар яҙып ала, улар матбуғатта күренә башлай. Айырыуса «Как барин собакою брехал», «Как барин тешилсә», «Как дьякона медом угощали» әкиәттәре ҡыҙыҡлы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ул «Как немецкий генерал к партизанам в лес попал» сатирик әкиәтен яҙа. Бөтә Союз ауыл хужалығы күргәҙмәһе тураһында хикәйәһе Һәм «Москва красная — столица прекрасная» әкиәте бар.
Һайланма әҫәрҙәре
Сығанаҡ — РНБ-ның электрон каталогтары
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы
Зиннәтулина Хәнифә Шәкүр ҡыҙы (10 декабрь 1911 йыл —?) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1954), доцент (1956). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1960) кавалеры.
Биографияһы
Хәнифә Шәкүр ҡыҙы Зиннәтуллина 1911 йылдың 10 декабрендә Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Баркеләт ауылында тыуған.
Урта мәктәп тамамлағандан һуң, 1928—1932 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Бөрө кантоны Етембәк ауылында, артабан Туймазы районы районы мәктәптәрендә уҡыта.
1944—1947 йылдарҙа үҙе эшләгән институт ҡарамағындағы аспирантурала, ә 1953—1954 йылдарҙа Мәскәүҙә Максим Горький исемендәге донъя әҙәбиәте аспирантураһында уҡый. 1954 йылда «Башҡорт прозаһының үҫеү юлдары» темаһына диссертация яҡлай һәм «филология фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһен ала. 1956 йылда «доцент» вазифаһына тәғәйенләнә.