cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гольфстрим
Климат үҙгәреүе менән бәйле фараздар
Гольфстримдың климатҡа йоғонтоһон иҫәпкә алып, ҡыҫҡа тарихи осорҙа ағымдың боҙолоуы менән бәйле климат һәләкәте булыуы мөмкин тип иҫәпләнелә. Глобаль йылыныу сәбәпле, Төньяҡ Боҙло океан боҙҙары иреп, океан һыуы тоҙһоҙлана, ә Гольфстрим сөсө һәм тоҙло һыу ҡушылмау сәбәпле барлыҡҡа килә, ағым боҙола, Европала Боҙлоҡ осоро башлана – был Голливуд фильмдарының яратҡан темаһы.
Тарихи мәғлүмәт
Һәләкәт булыуы мөмкин тигән фараз файҙаһына планета климатында элек булған осорҙар һөйләй. Шул иҫәптән, Кесе Боҙлоҡ осоро һәм Гренландия боҙҙарын анализлау мәғлүмәте.
Туфан ҡалҡыу
Шулай уҡ глобаль йылыныу ағымдың боҙолоуына килтерә, тип иҫәпләнелә. Ағым динамикаһы һыуҙың тоҙлолоғо менән бәйле. Һыу тоҙлолоғо боҙҙар ирегән һайын түбәнәйә. Быуланыу тәьҫире йоғонтоһонда полюс һәм экваторҙа температура айырмаһы булмауы ла ағымдың боҙолоуына килтерә. Шулай итеп, глобаль йылыныу һыу кимәле күтәрелеүгә килтерә, Европаға һәләкәтле һыуыҡлыҡ алып килә.
Лабрадор ағымының тәьҫире
Лабрадор ағымының һыу тығыҙлығы Гольфстримдыҡы менән тигеҙләнеүгә, ул Гольфстрим аҫтына «сума» алмай башлаясаҡ һәм, океан өҫтөнә күтәрелеп, Гольфстримдың төньяҡҡа табан ағыуына кәртә буласаҡ. Тура мәғәнәһендә 3—10 йыл эсендә Гольфстримды «һүндерәсәк». Океан ағымдарының бер-береһенә бәйле һигеҙ ағымы («бөйөк һигеҙле») боҙлоҡ осорона хас ике ағымға әйләнәсәк.
Гольфстрим, Испанияға йүнәлеш алып, кесе әйләнә буйынса хәрәкәт итә, ә һалҡын Лабрадор ағымы Европаға «сығып», уны шунда уҡ туңдыра башлаясаҡ. Был процестың кинәт һәм киҫкен буласағы элекке туңдырыуҙарҙы тикшереү барышында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән раҫланған (мәҫәлән, Гренландия боҙҙарын тикшереү). Европала һауа температураһы «күҙ асып йомғансы» (3—20 йыл эсендә) себер температураһына әйләнәсәк. Лабрадор ағымы «эшкә тотоноу» менән, Европа, Канада һәм АҠШт-а йәшәү бик ауыраясаҡ. Бөгөн Лондонда пальмалар үҫеп ултыра, ә иртәгә ул ҡарға сумасаҡ, һыуыҡтар минус 40-ҡа етәсәк. Хатта төньяҡ боландары ла унда йәшәргә теләмәҫ. Киҫкен, ҡот осҡос һыуыҡ – яҡын йылдарҙың яҡын перспективаһы. Ябыҡ ишектәр артында был проблема тураһында етди һөйләшеүҙәр башланды инде. Сөнки бөгөн Гольфстримдың көсө Европала кәмей бара (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 30 процентҡа кәмегән). Моғайын, Европала һуңғы бер-ике йылда ҡыш аномаль һалҡындар булыу – шуның һөҙөмтәһелер.
Deepwater Horizon платформаһындағы авария йоғонтоһо
Гольфстримдың юҡҡа сығыуы тиҙләнеүенә 2010 йылдың 20 апрелендә Мексика ҡултығында «Бритиш петролиум» нефть платформаһындағы ҡот осҡос ҙур авария лә сәбәп булды. АҠШ президенты Барак Обама был һәләкәтте «тиңе булмаған экологик фажиғә» тип атаны. Мексика ҡултығы һыуҙарына 16-шар километрлы һәм ҡалынлығы 90-шар метрлы нефть «таптары» тулды. Был «таптарҙың» ҡайһы берҙәре 1300 метр тәрәнлектә ята. Нефть таптарына ҡаршы көрәштә 9 миллион литр тирәһе короксит, 10 миллион литр башҡа төрлө диспергаторҙар ҡулланылған. Былар бит һыуҙағы миллиард тоннанан ашыу сей нефткә өҫтәмә! Шуға күрә лә Мексика ҡултығындағы әлеге химик өҫтәмәләр һәм миллиард тоннанан ашыу сей нефть Гольфстрим ағымының тиҙлегенә ҡот осҡос йоғонто яһаған. Спутниктарҙан алынған һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, элекке рәүешендәге Гольфстрим инде юҡ, ә уның менән бергә йылы Норвег ағымы да юҡҡа сыҡҡан. Әлеге ике йылы ағым һыу әйләнеше системаһында үтә лә мөһим роль уйнай ине. Ә Европа һәм АҠШ-тың туңыуы был илдәр өсөн көтөлмәгән фантастик сығымдар «вәғәҙә итә».
Фараздың нигеҙһеҙ булыуы
Хәҙерге ваҡытта өҫтә күрһәтелгән факттарҙың климатҡа йоғонтоһо тураһында ышаныслы факттар юҡ. Ҡапма-ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. География фәндәре докторы, океанолог Бондаренко А. Л. Фекеренсә «Гольфстримдың „эш“ режимы үҙгәрмәй». Ағымда һыу күсмәй, ағым тик Россби тулҡындары ғына, шуға күрә Европа климаты ҡапыл һәм ҡот осҡос рәүештә үҙгәрмәйәсәк.
Илек ятҡылығы
Илек ятҡылығы (Илецкое месторождение) —Рәсәй тоҙ ятҡылығы. Ырымбур өлкәһендәге Соль-Илецк ҡалаһы янында урынлашҡан
Тасуирламаһы
Илек ятҡылығы аҫтан тоҙ ҡатламы ҡыҫырыҡлап күтәргән тоҙ көмбәҙе булып тора. Тоҙ көмбәҙе Илек йылғаһының үрге террасаһында урынлашҡан. Йылға тоҙ көмбәҙенән 5-7 саҡрым йыраҡлыҡта аға. Тигеҙ дала рельефында көмбәҙ тик кепрок ҡалдығы Гипс тауы менән генә айырылып тора — ул көмбәҙҙең таш ҡалпағы рәүешле күренә.
Вахитов Шамил Хөснулла улы
Биографияһы
Шамил Хөснулла улы Вахитов 1954 йылдың 4 февралендә Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Ергән ауылында тыуған. Юғары белемле — 1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Илек ятҡылығы
Тасуирламаһы
Тикшеренеүҙәр тоҙ көмбәҙенең ярайһы яңы барлыҡҡа килеүен күрһәткән (плиоцендан да иртәрәк түгел, ә бәлки Дүртенсел осор ваҡытындалыр).
Горизонталь киҫелешендә тоҙ есеме үҙенең рәүеше менән эллипсҡа яҡын, геология разведкаһы мәғлүмәттәре буйынса 160 м горизонтта — оҙон күсәре буйынса 1850 м, ҡыҫҡаһы буйынса — 825 м, 215 м горизонтта — оҙон күсәре буйынса 1920 м, ҡыҫҡаһы буйынса — 840 м. Тәрәнлеге 600 м тиклем төшкәндә төп тоҙ ятҡылыҡтары майҙанының күләме 2150 м х 880 м-ға тиклем арта. 2-2,5 км2 майҙанлы һөҙәк көмбәҙ сиктәре кинәт кенә текә ярлау булып төшөп китә. Геофизик мәғлүмәттәр буйынса көмбәҙ кәмендә 1000—1200 м тәрәнлеккә етә.
Вахитов Шамил Хөснулла улы
Биографияһы
1969—1973 йылдарҙа Стәрлетамаҡ зоотехник-ветеринария техникумында уҡый, уны тамамлағас, Совет Армияһына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, 1975—1985 йылдарҙа Мәләүез районының СССР-ҙың 50 йыллығы исемендәге колхозында эшләй.
1985—1986 йылдарҙа КПСС-тың Мәләүез район комитетының икенсе секретары; 1989—1992 йылдарҙа халыҡ депутаттарының Мәләүез районы Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Илек ятҡылығы
Тасуирламаһы
Тоҙҙо 280—330 м тәрәнлектә камера системаһының ер аҫты ысулы менән эшкәртеп сығаралар. Тоҙҙо тау эшкәртеү комбайндарын ҡулланып ваҡлап сығаралар. Өҫкә сығарыу өсөн үҙ йөрөшлө вагондар һәм конвейерҙар ҡулланыла.
Вахитов Шамил Хөснулла улы
Биографияһы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.
Илек ятҡылығы
Тасуирламаһы
Илектәге тоҙ ятҡылығының юғары сифатлылығы сәбәпле өҫтәмә байытыу талап итмәй, шуға күрә уны эшкәртеү вальцевка станоктарында ваҡлауҙан һәм иләктәрҙә фракциялар буйынса айырыуға ҡайтып ҡала. Йод дефицитлы сирҙәрҙе иҫкәртеү маҡсатында тоҙҙоң бер өлөшө йодат менән байытыла һәм әҙер, сортланған тоҙ төрөлөп, ҡулланыусыларға ебәрелә.
Вахитов Шамил Хөснулла улы
Биографияһы
Мәләүез районы 236-сы Воскресенск һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Илек ятҡылығы
Тасуирламаһы
Юғары сифаттарға эйә Илек тоҙонда минераль матдәләр бик күп.
Вахитов Шамил Хөснулла улы
Һылтанмалар
‎
Илек ятҡылығы
Тарихы
1744 йылда батша указы менән Ырымбур губернаһы ойошторола. Губернатор И.И. Неплюев Илек ятҡылыҡтарын тикшерергә бойороҡ биргән. Майор Кублицкий ентекле тикшереү үткәрелә, 53 урында ике метр самаһы тәрәнлектә тоҙ ятҡылыҡтарын асыҡлай. Тиҙҙән Ырымбурҙа тоҙ идараһы асыла.
1746 йылдың 4 мартында Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев Хөкүмәт сенатынан Илек промыслаһын дәүләт ҡарамағына алырға һорай, һәм 1753 йылдың 7 майында ғына Илек тоҙо ятҡылығы ҡаҙна милке тип иғлан ителә.
Күсмәндәр һөжүменән һаҡланыу өсөн киләһе йылына Илек нығытмаһы төҙөйҙәр (хәҙерге Соль-Илецк ҡалаһы). Ошо уҡ 1754 йылда М. В. Ломоносов Илек тоҙона тикшеренеүҙәр үткәреп, һығымталар яҙа һәм Илек тоҙона бик юғары баһа бирә
Этимологияһы
Илек атамаһы буйынса бер нисә фекер бар. Дөрөҫлөккә иң яҡыны — башҡорт телендәге илек (ҡыр кәзәһе) һүҙенән булыуы; татарса илик, ҡырғыҙса һәм сығатайса елик — «илек». Башҡортостанда илек һүҙе менән яһалған гидронимдар ҙа (Йүрүҙән ҡушылдығы), ауылдар ҙа, оронимдар ҙа бар.
Хәҙерге торошо
1964 йылда тоҙҙо 280 метр тәрәнлектән сығара башлайҙар. Бер йыл эсендә үк шахтаһы 235 мең тонна тоҙ сығара, ә 1970 йылда уның етештереүсәнлеге 600 мең тоннаға етә.
2004 йылда 330 метр тәрәнлектә ҡаҙыу эштәре башлана, унда 20 миллион тонна запас булыуы күҙҙә тотола.
Хәҙерге ваҡытта был ятҡылыҡтарҙы эшкәртеү 2-се рудник тарафынан алып барыла, тоҙ сығарыу ҡеүәте йылына 1 250 000 тонна тәшкил итә. Тикшерелгән баланс запастары — 568 406 000 тонна тоҙ. 2010 йылдан алып тоҙ сығарыуҙы «Илецксоль» ААЙ-ы вариҫы «Руссоль» ЯСЙ-һы алып бара
Һылтанмалар
Официальный сайт ООО «Руссоль» История разработки Илецкого месторождения
Бишбармаҡ
Бишбармаҡ— төрки халыҡтарында киң таралған һимеҙ иттән, һалманан әҙерләнгән ризыҡ. Башҡорттарҙа картуф ҡушылып әҙерләнә.
Бишбармаҡ бешереү өсөн һимеҙ һарыҡ итенең ҡабырға өлөшө алына. Итте ваҡ ҡиҫәктәргә бүлеп, һыуҙы артыҡ күп һалмайынса самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр һалып бешерергә кәрәк. Он, йомортҡа һәм йылы һыуҙан ҡамыр баҫыла. Ҡамырҙы йоҡа итеп йәйеп, бер аҙ киптереп алырға кәрәк. Артабан йәймә 3 см киңлектәге таҫмаларға бүленә һәм ромбиктарға киҫелә. Ҡырҡылған һалманы һурпала йәки һыуҙа ҡайнатып, һыуын һарҡытып аҡ май менән майларға кәрәк.
Бишбармаҡ өсөн картуф 3-5 см ҡалынлыҡ түңәрәкләп ҡырҡыла һәм айырым бешерелә.
Тәрилкәгә һалма, картуф, ит һалына. Оҫтөнә ҡайнап торған һурпа ҡойола. Өҫтөнә ваҡлап туралған йәшел һуған һибелә.
4 кешелек бишбармаҡ бешереү өсөн 600 гр. һарыҡ ите, 2 баш картуф, 3 баш һуған, 1 стакан бойҙай оно, 1 йомортҡа, 2 аш калағы аҡ май, 3 стакан һурпа, самалап тоҙ һәм башҡа тәмләткестәр алына.
Эрнест Ишбирҙин бишбармаҡ тураһында
Эрнест Ишбирҙиндың "Башҡорт теленең игенсеклек һәм баҡсасылыҡ терминдары" китабында бишбармаҡ һүҙенә аңлатма бирелә. Бишбармаҡ атамаһы ҡаҙаҡ теленән башҡорт теленә килеп инеү ихтималлығын фаразлай. Ашамлыҡтың башҡорт халҡына ғына хас булған атамалар теҙмәһен бирә. "...Бишбармаҡ атамаһы башлыса көньяҡ башҡорттарға билдәле, башҡа төбәктәрҙә уны ҡулһалма, ҡуллама йәки ҡулдама, һалмалит, ҫалмалит, ҫалмалыйт, ҡаҙанаш..." тип йөрөтөлөүен күрһәтә. Бишбармаҡ бешереүҙең һәм ашауҙың дөйөм үҙенсәлектәрен тасуирлай, Тарихи Башҡортостандың көньяҡ биләмәләрендә айырым йола булыуын әйтеп үтә.
Китаптан тулы өҙөмтә
thumb|left|Бишбармаҡ
Баймаҡтарҙа бишбармаҡ
Көньяҡ Уралда, төбәп әйткәндә Баймаҡта бишбармаҡ табаҡ менән бирелә. Ул ваҡ ҡына шаҡмаҡ һалманан ғибәрәт. Ни тиклем йоҡа йәйелгән булһа, һалма ла шул тиклем тәмле, һурпа өҫтөндә йөҙөп кенә бешкән була. Бишбармаҡты һәр ҡунаҡ алдына ҡуйылған тәрилкәгә һалалар. Итте турап, һурпала бешереп алынған эре киҫәкле картуф,  кәбеҫтә, кишер  өҫтөнә  өйөп, эҫе һурпа менән йылытып,  уртаға айырым ултырталар. Борон урталағы табаҡтан һурпа эсендәге  бишбармаҡты һәр кем ҡулы менән алып ашаған.Аҙаҡ туҫтаҡлап  ҡоротло, боросло һурпаһын килтергәндәр.Һимеҙ һурпаны ҡоротлап эсһәң, ул ашҡаҙанға үтә ауыр булмай. заманса бишбармаҡ ағас, йә тимер ҡалаҡ менән ашала.
Кривошеева Ефимия Петровна
Кривошеева Ефимия Петровна (1 июнь 1867 йыл — 24 июнь 1936 йыл) — халыҡ бәйетсеһе, мордва сәсәнлек сәнғәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Белем ала алмай. Ялланып эшләй, теләһә ниндәй ауыр эште башҡара. Күп балалы Кривошеевтар ғаиләһе ярлы йәшәй. Нисек булһа ла күңелде йыуатыр өсөн, Ефимия Петровна йырҙар сығара һәм уларҙы туғандары һәм дуҫтары даирәһендә йырлай. Ефимия Петровна ҡыҙ сағында иң яҡшы йырсы булып дан ала, балиғ булғас ауазсы (ялланған илаусы), йола һәм йолаға ҡарамаған фольклор белгесе һәм оҫта башҡарыусы репутацияһына эйә була.
Ефимия Петровнаның ижади һәләттәрен асыусы булып улы Илья Петрович Кривошеев тора, ул 1922 йылдан алып әсәһе башҡарған бөтә әҫәрҙәрҙе яҙҙыра. Кривошееваның исеме 1936 йылда «Правда» гәзитендә «Лайшема Кировдо» («Плач о Кирове») әҫәре баҫылып сыҡҡандан һуң киң танылыу ала. Уның халыҡсан «Одов чачсь, миресь — масторось» һәм «Эсь эрямодон» риүәйәт — поэмалары киң билдәле.
Ете балаһын ерләгән ҡатын-ҡыҙ булараҡ, Ефимия Петровна был ҡайғыһын зарлы йырҙа белдермәй булдыра алмай:
Как в саду плоды — плоды сладкие,
Вас одиннадцать народила я,
К свету радости всех растила я,
Где одиннадцать моих деточек?
Вас осталось мне только четверо…
Как я выскажу, как напомню я,
Каким голосом горе выведу?
Пять лебедушек — дочерей моих,
Два орла-сынка похоронены…
Не вместить мне скорбь в песню скорбную,
Мне не вылить гнев в слово гневное,
Мое сердце жжет горе-озеро,
Клонит спинушку гора тяжкая…».
1936 йылдың 24 июнендә Саранск ҡалаһында вафат була.
Библиография
Е. П. Кривошееваның бөтәһе илленән ашыу бәйете бар. Уның тәүге әҫәрҙәр йыйынтығы «Лайшемат ды морот» («Плачи и песни») 1937 йылда нәшер ителгән. Бынан тыш, уның әҫәрҙәре «Авань вайгель» (эрз. «Әсә тауышы», 1950), «Тынь кунсолодо, тиринь тякам монь», (эрз. «Һеҙ тыңлағыҙ мине, балаларым», 1968) һәм башҡа йыйынтыҡтарҙа баҫылып сыҡҡан. Уның ижады тулыраҡ «Һайланма әҫәрҙәр» йыйынтығында баҫылып сыҡҡан (1968).
Ғаиләһе
Ире — Петр Васильевич Кривошеев — крәҫтиән, тимерсе.
Юл һарайы (Стрельна)
Юл һарайы (Петр I Кесе һарайы) — Петербургтың Стрельналағы петр ваҡытынан беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған иң тәүге ҡаралтыһы. Һарай Фин ҡултығына яҡын ғына, Нева турһығының көньяҡ өлөшөндә, боҙлоҡтар сигенеү заманынан тороп ҡалған убала тора. Ул Стрельна йылғаһына йәнәш, соҡорҙар менән уратылған.
Күләме һәм биҙәлеүе буйынса ябай ҡаралты императорҙың Петербургтан төҙөлөп ятҡан Кронштадтҡа һәм ҡала ситендәге Стрельналағы резиденцияһына даими йөрөгән сағында ял итеү туҡталышы сифатында төҙөлгән.
Тарих
Төҙөү башланыуы — 1716 йылда (икенсе версия буйынса — 1710—1711 йылдарҙа). Петр I ҡбинаны архитектор Жан-Батист Леблонға ҡуша. Ул вафат булғандан һуң Стрельналағы эштәр барыһы ла архитектор Николо Микетти ҡулына күсә. 1719—1720 йылдарҙа император теләге буйынса Оло таш һарайға нигеҙ ташы һалыуҙы байрам итер өсөн, ул өйҙө киңәйтеп яңырта. Был осорҙа мезонин һәм юғарыһында зур булмаған террасалы алты колонналы ҡәтғи тоскан ордеры портигы төҙөлә.
Һарайҙан башҡа был территорияла бал ҡорто һарайы, емеш-еләк баҡсаһы эшләнә һәм, шуға күрә, император һарайына килгән саҡта, шунда уҡ үҫкән аҙыҡ менән туҡлана. Петр сит яңылыҡтарҙы белеп барырға яратҡанлыҡтан, ул бында Рәсәйҙә тәүге тапҡыр Голландия картуфын сәскән тигән риүәйәт йөрөй. Һарай алдындағы бәләкәй генә фонтан һыуҙы 10 метр бейеклеккә тиклем күтәргән.
Әммә тиҙҙән Петрҙың Стрельнала резиденция төҙөү планы үҙгәрә: император резиденцияһын Петергофта төҙөргә була. Баҡһаң, тирә-яҡта һыу бик күп булыуына ҡарамаҫтан (Кикенка һәм Стрельна йылғалары), Петрҙың Төньяҡ Версалияны, француз Версаленә оҡшатып, ҙур фонтан каскадтарын төҙөү мөмкинлеге булмай, — һыу фонтанға үҙе ағып инмәй, ә XVIII быуат башында насос ҡорамалдарын ҡороу ҡиммәтле һәм ҡатмарлы бурыс була, — һүрәтләнгән ваҡиғаларҙан бер нисә тиҫтә йылдар алда тәүге пар двигателдәре XVII быуат уртаһында төҙөлгән булһа ла. Петергофта фонтан төҙөү өсөн шарттар тәбиғәт тарафынан үҙе булып, ҡоролма ойоштороу иҡтисади яҡтан тиҙ һәм уңайлы була. 1722 йылда Петр I һарайын ҡыҙы Елизаветаға бүләк итә. Елизавета бинаны һуңыраҡ юл һарайы сифатында ҡуллана башлай, ул бында Петергофҡа сәфәр ваҡытында ғына туҡталған. Петр I вафатынан һуң, башҡаса бер генә хаким дә бында төн уҙғармаған.
XVIII быуатта һарайҙа ҡыҫҡа ғына ваҡыт госпиталь эшләй.
1797 йылда император Павел I һһарайҙы, Оло таш һарай менән бергә улы, бөйөк кенәз Константин Павловичҡа, бүләк итә.
Октябрь революцияһынан һуң һарай милләт милкенә әйләндерелә һәм бала табыу йортона тапшырыла. Бөйөк Ватан һуғышында һарай оккупация аҫ:тында тора һәм һуғыштарҙан зыян күрә (1941 йылдың октябрендә һарай янына Стрельна десанты төшөрөлә).
1944 йылда фашист илбаҫарҙарынан азат ителгәндәндән алып ХХ быуаттың 50-се йылдарына тиклем һарай буш тора. 1951—1952 йылдарҙағы тергеҙеү эштәре (архитекторы Н. М. Уствольская) тамамланғандан һуң, һарайҙы балалар яслеһенә бирәләр.
Музей
1981 йылда Петр I ағас һарайын «Петергоф» музей-ҡурсаулығына тапшырырға ниәтләйҙәр, был ниәт бары тик 1987 йылда ғына тулыһынса тормошҡа ашырыла.1987-1999 йылдарҙа һарайҙа реставрация була. Шулай уҡ парк һәм архитектор Растрелли Бартоломео Растрелли проекты буйынса төҙөлгән ике фонтан тергеҙелә.
Хәҙер Юл һарайы — Стрельна тарихының төп мәғлүмәт үҙәге. Ундағы даими экспозициялар: «Стрельна һарайы һәм уның хужалары тарихы», «XVIII быуат интерьеры тарихы» -бар, бында төрлө күргәҙмәләр ойошторола.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Красноярск дәүләт педагогия университеты
'''В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университеты''' — Красноярск ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, Себерҙең күптәнге эре уҡыу йорттарының береһе. 1932 йылда педагогия институты булараҡ нигеҙ һалынған. Университет статусын 1993 йылда ала. Бөгөнгө көндә Себер федераль университеты һәм М. Ф. Решетнёв исемендәге Себер фән һәм технологиялар дәүләт университеты менән бер рәттән Красноярск ҡалаһының иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе булып тора.
2020 йылдың 31 июленән тарих фәндәре кандидаты Холина Мария Валерьевна университет ректоры вазифаһын ваҡытлыса башҡара.
КДПУ тарихы һәм белем биреү эшмәкәрлеге
КГПУ ойошторола 1932 йылда ҡарар РСФСР Халыҡ комиссарҙары советының 289-сы ҡарары менән дүрт бүлектән торған Красноярск дәүләт педагогия институтына нигеҙ һалына, унда 118 студент, шулай уҡ эшселәр факультетына 50 тыңлаусы алына. Институтының элекке ҡыҙҙар гимназияһы бинаһында урынлаша. Уның тарихи элгәре тип 1920—1924 йылдарҙа эшләгән һәм һуңынан Иркутск халыҡ мәғарифы институтына ҡушылған Красноярск халыҡ мәғариф институты һанала.
1935 йылда булды КДПИ-да ситтән тороп уҡыу бүлеге асыла. Шулай уҡ КДПИ структураһында Уҡытыусылар институты булдырыла.
1982 йылда Красноярск дәүләт педагогия институты «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1999 йылдан яҙыусы Виктор Петрович Астафьев — КДПУ-ның почётлы профессоры.
2004 йылдың 28 ғинуарынан Красноярск дәүләт педагогия университеты яҙыусының исемен йөрөтә.
2005 йылда университет Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инде һәм миҙалдарға лайыҡ булып, «Белемдең европа сифаты» миҙалына лайыҡ булды.
КДПУ ғалимдары археология, зоология, тарих, рус теле, педагогика, социология, физика, химия һәм фәлсәфә фәндәре буйынса ҙур уңыштарға өлгәште. Бынан тыш, КДПУ-ын тамамлаусыларҙың ҡайһы береһе исемдәре донъяла танылған һәм донъя фәне үҫешенә ҙур өлөш индергән ғалимдар: Л. В. Киренский — магнит күренештәр физикаһы өлкәһендә, И. А. Терсков — физика-математика өлкәһе, В. Н. Рогова — гуманитар тикшеренеүҙәрен үҫтереү, Л. М. Черепнин — Красноярск крайының флораһын өйрәнеү, В. Ф. Голосов һәм А. М. Гендин — фәлсәфәүи фәндәр, Б. Ф. Цомакион, А. А. Иванов һәм В. Ф. Ивлев —физика, Н. А. Цомакион — рус теле, Н. И. Дроздов — археология, М. И. Сергеев — социология, Л. М. Горностаев — химия, Б. В. Яковлев — математика, П. Н. Павлов һәм Б. М. Шейнфельд — тарих фәненә.
Әлеге ваҡытта ла В. П. Астафьев исмендәге КДПУ Себер Федераль округы, юғары уҡыу йортона тиклемге, юғары уҡыу йорто, юғары уҡыу йортонан һуң, өҫтәмә белем биреү хеҙмәттәре программаһын тормошҡа ашырыусы алдынғы педагогик вуздарҙың береһе булып тора. Коллегия ултырышы 2009 йылдың 5 февралендә Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәтенең (Рособрнадзор) Аккредитация коллегияһы ултырышында Красноярск дәүләт педагогия университеты дәүләт аккредитацияһы статусын раҫлауы тураһында ҡарар ҡабул ителде.
Юғары уҡыу йорто белем биреү учреждениелары, фән, мәҙәниәт, иҡтисад һ. б. өсөн 55 меңдән ашыу белгес әҙерләне. Бында төрлө йылдарҙа эшләгән уҡытыусылар, шулай уҡ уны тамамлаусылар араһында күренекле ғалим, педагог, яҙыусы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, спортсылар күп. 500-ҙән ашыу уҡытыусылар һәм вузды тамамлаусылар «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре», «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре», «Халыҡ мәғарифы алдынғыһы», «Рәсәйҙең юғары һөнәри белем биреү почётлы хеҙмәткәре» кеүек хөрмәтле исемдәргә лайыҡ булған. Уларҙың ҡайһы берҙәре хөкүмәт наградалары, Дәүләт премиялары менән бүләкләнгән.
Йыл һайын университет Красноярск крайы хеҙмәт баҙары ихтыяжына яуап бирерлек кәрәкле 1500 самаһы белгес әҙерләй. Крайҙың социаль йүнәлештәге учреждениеларында университет тамамлаусылар һаны 40%-тан ашыу тәшкил итә. Край мәғариф системаһында университет тамамлаусылар дөйөм уҡытыусылар һанынан 80 % тәшкил итә. Уҡыу йортоноң күп кенә элекке студенттары край Хакимиәтендә, Закондар сығарыу йыйылышында яуаплы вазифа атҡара, район Хакимиәте башлыҡтары, ҡала һәм район мәғариф идаралығы органында етәксе булып эшләй.
2002 йылдан башлап Красноярск дәүләт педагогия университеты коллектив менән эшләгән Концепцияһы һәм Программаһы нигеҙендә уҡытыусыларҙың һөнәри-педагогик әҙерлеген яңыртыу буйынса маҡсатлы һәм сифатлы эшкә йүнәлтелгән. Был Концепция һәм Программа традицион нығынған формаларҙы заманса белгестәр әҙерләү төшөнсәләренә тап килгән яңы технологиялар менән алмаштырыуҙы талап итә.
Яңы быуын уҡытыусыларын әҙерләү, яңы белем биреү практикаһы булдырыу өсөн, буласаҡ педагогтар фундаменталь классик фән нигеҙҙәре, хәҙерге заман методологик, философик, тарихи-мәҙәни, белемдең психологик тибы буйынса «Красноярск гуманитар-педагогия университеты» фәнни-белем биреү университет комплексы моделе эшләнгән. Комплекстың төп бурысы — яңы педагогика булдырыу нигеҙендә кешенең дөйөм һәм һөнәри үҫеше — антропопедагогиканың гуманитар белеме һәм технологиялары уҡыусыларҙың өҙлөкһөҙ белемгә, компетентлыҡҡа, субъектлыҡ арттырыуға ынтылышын һәм индивидуаль белем алыу траекторияһын буйынса ғүмер буйы уҡыуын тәьмин итә. Әлеге ваҡытта был комплексты төҙөү буйынса ойоштороу эштәре алып барыла.
2005 йылдан вуз бакалавриат программалары буйынса күп кимәлле әҙерлек башланы. Әлеге ваҡытта белем биреү поцесы 7 бакалавриат йүнәлеше буйынса тормошҡа ашырыла. Магистратураның 4 йүнәлеше буйынса белем биреү эшмәкәрлегенә хоҡуҡ биреүсе лицензия алған. Университетта юғары квалификациялы уҡытыусылар әҙерләүсе система булдырылған. Фән кандидаттары вуз аспирантураһында 26 һөнәр буйынса әҙерләнә, унда 400 кеше уҡый. 6 һөнәр буйынса докторантура асылған. Университеттың ғилми эшмәкәрлеге, ҡайһы берҙәре инновацион характерҙағы, 14 төп йүнәлеш буйынса тормошҡа ашырыла. Мәҫәлән, педагогик белем сифаты: методология, теория һәм практика; Себерҙә йәшәүсе яңы быуындың гражданданлыҡ характеры формалашыуы проблемалары; балалар һәм өлкәндәр йәмғиәтте үҙ итһен өсөн, уларҙы социаль-педагогик «оҙатыу» (сопровождение) һәм интеграция теорияһы һәм практикаһы; асыҡ белем биреүҙең йөкмәткеһе, саралары, технологиялары һ. б.
Вузда Рәсәйҙә һәм бар донъяла танылыу алған ғилми мәктәптәр формалашты һәм әүҙем үҫә. Улар араһында:
Факультеттары, институттары, департаменттары
Хәҙерге ваҡытта университетында структура подразделениелары инә:
В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университеты Хәбәрсеһе
2006 йылдан йылына дүрт тапҡыр (20 март; 20 июнь; 20 октябрь; 20 декабрь), фәнни журнал сығара университеты «В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университеты Хәбәрсеһе» («Вестник КГПУ имени В. П. Астафьева») фәнни журналы баҫыла. Тиражы 1000 дана. Баҫманың халыҡ-ара теркәү ISSN 1995-0861, шулай уҡ киң мәғлүмәт сараһын теркәү тураһындағы таныҡлығы (ПИ № ФС77-29950 2007 йылдың 19 октябренән). 2010 йылдың 5 мартынан эсенә журнал Рәсәй Мәғариф министрлығының ВАК фәнни журналдар исемлегенә индерелгән.
Батаев Павел Петрович
Батаев Павел Петрович (1915, Новые сосны — 24 ғинуар 1942) — совет эрзә шағиры.
Биографияһы
Һамар губернаһының Боғорослан өйәҙендәге Новые Сосны ауылында 1915 йылда тыуған (хәҙерге Клявлинский районы, Һамар өлкәһе). 1934 йылда Мордовияға, Саранск ҡалаһына күсеп килә, унда Мордва китап нәшриәтендә нәфис әҙәбиәт мөхәррире һәм комсомол-йәштәр гәзите «киява Лениэнь» («По Ленинскому пути») мөдире булып эшләй. Мордва телендә бер нисә шиғырҙар йыйынтығын сығара. Н. Л. Иркаев, И. П. Кривошеев һәм Я. Григошиндар менән бер рәттән эрзә телендәге төп яҙыусылар һәм шағирҙар иҫәбенә инә.
Батаев 1941 йылда фронтҡа хәрби хәбәрсе булараҡ мобилизациялана, 53 уҡсылар дивизияһы рядовойы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 24 ғинуарында һуғышта һәләк була. Медынь ҡалаһында ерләнә. Уның һуғыш тураһында шиғырҙары һаҡланған :
Канадзава
— Японияла үҙәк ҡала, Исикава префектураһы  үҙәге. Ҡала мэры — Тамоцу Ямадэ. Ҡала майҙаны 467, 77км², халҡы — 464 420 кеше (2014 йылдың 1 июленән) , халыҡ тығыҙлығы — 992,84 кеше /км² тәшкил итә.
Тарихы
Канадзава ҡалаһы үҙенең тарихын  500 йыл элек  башлай, будда сектаһы унда Икко  «Канадзава Гоббо» ғибәҙәтханаһын төҙөп, Япония тарихында буддистарҙың беренсе  бойондороҡһоҙ районын ойоштора. 1583 йылда беренсе башлығы барлыҡҡа килә — Тосииэ Маэд, ул идара иткән ваҡытта ҡала иҡтисади үҫеше менән Киото һәм Токио менән  ярыша алған  һәм иң үҫешкән ҡалалар араһында 4-се урынды биләгән.
Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ҡала бомбоға тотоуҙарҙан әҙ зыян күрә һәм тарихи биналарын һаҡлап ҡала.
Физик-географик урыны
Канадзава ҡалаһы Япон диңгеҙенең яры буйында Япон архипелагы үҙәгендә тиерлек, Хакусан милли паркынан алыҫ түгел урынлашҡан. Ҡала Сай һәм Асано йылғалары араһында ята.
Климаты
Климаты йомшаҡ. Температура ғинуарҙа — 4 °C; апрелдә 15 °C; июль-августа 25 °C, октябрҙә 15 °C, декабрҙә  5 °C  тәшкил итә. 2002 йылда иң юғары температура -2,3 °C, һәм шул уҡ йылда максимум 37,5 °C тәшкил иткән. Дымлылығы уртаса 73%.
Мәғарифы
Канадзава Японияның интеллектуаль үҙәктәренең береһе булып һанала. Канадзавала 12 юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән тиҙләтелгән уҡыу менән институттар бар. Бынан тыш, уҡыу йорттарында сит ил студенттары һәм япон теле мәҙәниәте буйынса белгестәр бик күп. Канадзаваның Дәүләт университеты һәм муниципаль сәнғәт академияһы уҙҙәренең тарихи традициялары менән ғорурлана.
Кэнроку-эн
Һыу йылғанан 1632 йылда төҙөлгән  ҡатмарлы  һыу менән тәьмин итеү системаһы буйынса бирелә. Ҡышын Кэнроку-эн паркына айырым колоритты  ағас түбәләренән һуҙылған арҡандар бирә, улар  ағастарҙы ауыр ҡар аҫтында һынмаһын өсөн эшләнә.
Канадзава замогы
Канадзава замогы ҡаланың тарихи нигеҙе булып тора. Ул 1592 йылда кенәз  Маэда  тарафынан төҙөлгән. 1881 йылда замок яндырыла. Әлеге ваҡытта замок тергеҙелгән һәм Исикава ҡапҡаларынан тыш тарихи реконструкция булып тора. Ҡапҡалар 1788 йылда төҙөлгән. Замок 1881 йылдан яңынан ҡоролмаған.
Нагамати
Нагамати районы балсыҡ стеналы, черепица менән ябылған ҡыйыҡлы күп һанлы яҡшы һаҡланған резиденциялар урынлашҡан таш түшәлгән бормалы урамдары менән самурайҙарҙың иҫке районынан —һарай емереклектәренән көнбайыштараҡ ята.
Самурай Номур йорто ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Район шулай уҡ «Юдзэн» ебәгенең үҙәге булып тора, унда кимоно өсөн ебәк буяуҙың тулы процесы күрһәтелгән.
Тэрамати
Тэрамати районы («ҡала ғибәҙәтханаһы») Сай йылғаһынан көньяҡтараҡ, ҡаланың иҫке өлөшө ситтәрендә урынлашҡан
Канадзава музейы
Канадзавала бер нисә музей урынлашҡан. Кэнроку-эн паркының көньяғында 4 музей урынлашҡан. Сэйсон-акку резиденцияһы эргәһендә традицион  әйберҙәр һәм һөнәрселек музейы урынлашҡан. Унда лаклы әйберҙәрҙең, керамиканың, Юдзэн ебәгенең һәм музыка ҡоралдарының ҡыҙыҡлы коллекциялары күргәҙмәгә ҡуйылған.
Накамура иҫтәлегенә музей сәй церемонияһы өсөн әйберҙәр коллекцияһы, һөнәрселек әйберҙәре күргәҙмәгә ҡуйылған. Накамура Еисюн урындағы бай шарапсы булған.
Хонда ғаиләһе музейында был ғаиләнең ҡоралдары, һауыт-һабалары һәм сәнғәттең башҡа әйберҙәре ҡуйылған.
Шулай уҡ заман сәнғәтенә арналған «21-се быуат музейы» бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ремда-Тайхель
Ремда-Тайхель (Remda-Teichel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3002 кеше йәшәй. Майҙаны — 79,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 319 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7407 һәм автомобиль коды — SLF.
Кесе Сыростан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғазы һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты
Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты (ГАС Воронеж) — Воронеж ҡалаһындағы 2016 йылдың йәйенә тиклем үҙ аллы булған юғары уҡыу йорто. Әлеге ваҡытта Воронеж дәүләт техник университеты менән берләштерелгән.
Тарихы
1930 — Воронежда Төҙөлөш юғары техник уҡыу йорто төҙөлә.
1932 — Юғары техник уҡыу йорто Воронеж инженер-төҙөлөш институты итеп үҙгәртелә.
1941 — Воронеж инженер-төҙөлөш институты Воронеж авиация институтытип үҙгәртеп ҡорола.
1944 — Элекке исеме кире ҡайтарыла (Воронеж инженер-төҙөлөш институты).
1981 — ВИСИ-ның исеме Воронеж Ҡыҙыл Байраҡ орденлы инженер-төҙөлөш институтына үҙгәртелә.
1986 — 13 майҙа Воронеж инженер-төҙөлөш институтының командаһы (капитаны — Олег Песков) яңынан тергеҙелгән телевизион КВН-дың беренсе уйынында ҡатнашып, Мәскәү дәүләт төҙөлөш университеты командаһын еңә. 1987 йылдың апрелелендә үткән ярым финал уйынында, сезондың буласаҡ чемпионынан — Одесса джентльмендары командаһынан еңелә.
1993 — институт Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш академияһы (ВГАСА) тип үҙгәртелә.
2000 — академия Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты (ВГАСУ) тип үҙгәртелә, ул 2003 йылдың 17 ғинуарында юридик шәхестәрҙең Берҙәм дәүләт реестрына Юғары профессиональ белем биреү дәүләт белем биреү учреждениеһы Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты булараҡ индерелә.
2011 — май айында Рәсәй Федерацияһы Фән һәм мәғариф министрлығының бойороғо менән юғары уҡыу йорто Юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы "Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты' тип атала башлай.
2016 — март айында Рәсәй Федерацияһы Фән һәм мәғариф министрлығының бойороғо менән Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты Воронеж дәүләт техник университетына ҡушылыу формаһында, Воронеж өлкәһендә төбәк терәк университет ойошторолоу сиктәрендә, үҙгәртеп ҡорола .''
Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университетының Фәнни хәбәрҙәре Төҙөлөш һәм архитектура
Журнал рецензиялаусы фәнни журналдар һәм баҫмалар исемлегенә индерелгән; йылына 4 тапҡыр сыға, (март, июнь, сентябрь, декабрь)
Журналдың инглиз телле версияһы бар «Scientific and Engineering of State University of the Herald Voronezh Architecture Civil. Construction and Architecture».
Баш мөхәррире — Суровцев Игорь Степанович, техник фәндәр докторы, профессор (Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты)!
Воронеж дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты халыҡ-ара сертификатҡа эйә, был уның тамамлаусыларына донъяның 140 илендә инженер вазифаһында эшләү мөмкинлеге бирә. Университет төҙөлөш факультеттарының Европа ассоциацияһы ағзаһы булып тора. 2004 йылда сифат өсөн халыҡ-ара приз менән бүләкләнә.
Университеты ғалимдары тарафынан тимер юлдар системаһын камиллаштырыу өсөн бер нисә инновацион сиселеш тәҡдим ителә, Воронеж һыуһаҡлағысына реновация проекты эшләнә.
Кесе Емец
Кесе Емец — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Емец йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыҙылйылға
Ҡыҙылйылға (Кызыл-Елга) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452723, ОКАТО коды — 80217804008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халиуллин Юрий Михайлович
Халиуллин Юрий Михайлович (10 август 1943 йыл — 1 июль 2022 йыл) — ғалим-инженер-механик. Хәрби хеҙмәткәр, контр-адмирал. В. И. Ленин исемендәге Ленинград юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы етәксеһе, 1998—2000 йылдарҙа — Хәрби-диңгеҙ инженер институты етәксеһе. Техник фәндәре докторы (1996), профессор (1998). III дәрәжә «СССР Ҡораллы Көстәрендә Ватанға хеҙмәт иткән өсөн» (1988) һәм «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1998) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Юрий Михайлович Халиуллин 1943 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ының Шаран районы Анисимова Поляна ауылында тыуа.
1950 йылда Халиуллиндар ғаиләһе Днепропетровск өлкәһенең Верхнеднепровск ҡалаһына күсеп бара.
1960 йылдан урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Юрий колхозда тракторсы булып эшләй, артабан район гәзите редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, Вольногорск ҡалаһында «Днепрометаллургстрой» тресында иретеп йәбештереүсе һәм арматурщик булып эшләй.
Маргарита Карловна Врангель
Маргарита Карловна Врангель (1876/1877 — 1932) — немец сығышлы рус ҡатын-ҡыҙ химигы.
Халиуллин Юрий Михайлович
Биографияһы
1968 йылда училищены отличие менән тамамлағандан һуң, лейтенант Ю. М. Халиуллин Петропавловск-Камчатский ҡалаһында урынлашҡан һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы караптар бригадаһы «Лунь» БЧ-5 ҡарауыл карабының машина-ҡаҙанлыҡ төркөмө командиры итеп тәғәйенләнә.
Маргарита Карловна Врангель
Биографияһы
Мәскәүҙә Рәсәй император армияһы полковнигы, үҙенең алыҫ туғаны баронесса фон Врангелға (1843—1927) өйләнгән Карл Фабиан барон фон Врангель ғаиләһендә (1839—1899) тыуған. Ғаилә йыш ҡына күсеп йөрөгән һәм Маргаритаға Мәскәүҙә лә, Өфөлә лә уҡырға тура килгән, ә 1888 йылда атаһы хәрби хеҙмәт буйынса Ревелға күсерелгәс, Маргарита Врангель немец ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый башлай. Уның математикаға һәм тәбиғи предметтарға әүәҫлеге иртә күренгән. 1894 йылда ул мәктәпте уҡытыусы диплом менән тамамлай. Бер нисә йыл дауамында ул шәхси дәрестәр бирә; шулай уҡ менән шөғөлләнә һәм хикәйәләр яҙа.
Халиуллин Юрий Михайлович
Биографияһы
1969 йылда караптың электромеханик хәрби часы командиры итеп тәғәйенләнә. Намыҫлы хеҙмәте өсөн өлкән лейтенант Ю. М. Халиуллинға капитан-лейтенант хәрби дәрәжәһе бирелә. Һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы караптар бигадаһының сыҙамлылығы буйынса Флагман инженер-механигының ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Маргарита Карловна Врангель
Биографияһы
Грайфсвальд университетын барып күреү уның тормошонда боролошло бер дәүер була. 1904 йылдың яҙында Тюбинген университетына уҡырға инә. 1909 йылда ул «Isomerie Erscheinungen beim Formylglutaconsäureester und seinen Bromderivaten» (нем.) тигән диссертацияһын иҫ киткес кимәлдә яҡлай һәм нобель премияһы лауреаттары Лондонда Уильям Рамзайҙа һәм Парижда Мария Кюриҙа эшләй. 1912 йылдың аҙағында өйгә ҡайтҡандан һуң, Эстония крәҫтиән союзы тәжрибә станцияһын етәкләй. 1917 йылдан, большевиктар тарафынан ҡулға алынып, немец һалдаттары әсирлектән азат иткәндән һуң, уны шул саҡтағы директор һәм илдең буласаҡ иҡтисад министры Һерман Вармбольд Ревель ҡалаһы дәүеренән үк белгәнлектән һәм яҡшы баһалағанлыҡтан, Маргарита Врангель Германияға, атап әйткәндә, Гогенгейм университетына килеп эләгә.
Халиуллин Юрий Михайлович
Биографияһы
1975 йылда Н. Г. Кузнецов исемендәге Ленинград хәрби-диңгеҙ академияһының караптар төҙөү факультетын отличие менән тамамлай һәм Камчаткала электромеханика өлөшө буйынса һыу аҫты кәмәләренә ҡаршы бригаданың командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Тиҙҙән Халиуллин етәкләгән бригаданың электромеханика хеҙмәте Тымыҡ океан флотында иң яҡшыһы тип таныла.
Маргарита Карловна Врангель
Биографияһы
Маргарита Врангель, икенсе диссертация яҡлап, приват-доцент вазифаһын ала. 1923 йылда, ир-ат ғалимдарҙың ҙур ҡәнәғәтһеҙлегенә сәбәп биреп, Вюртемберг министрлығы, уны университетының үҫемлектәрҙе ашлау кафедраһы профессоры һәм үҫемлектәр проблемалары менән шөғөлләнгән институттарҙың береһенә директор итеп тәғәйенләй. Коллегалары менән мөнәсәбәте уның бер төрлө генә булмай: ҡайһы берҙәре Врангелды тәкәбберлектә ғәйепләй, икенселәре уның юморына һәм һәм изгелегенә һоҡлана.
Халиуллин Юрий Михайлович
Биографияһы
1980 йылдың февралендә 2-се ранг капитаны Халиуллин В. И. Ленин исемендәге Юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһы пар көстәре һәм газ турбиналары факультетының уҡыу эштәре буйынса начальник урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Маргарита Карловна Врангель
Биографияһы
XX быуат башында ҡайһы бер европа илдәрендә ҡатын-ҡыҙ профессорҙарҙың кейәүҙә булыуы мөмкин булмаған. Һәм Маргарита Врангель 1928 йылда Владимир Андроников, һәләк булған тип һаналған бала саҡ дуҫына, кейәүгә сыҡҡас, тик уның өсөн генә ҡағиҙәнән бирелгән: ул институтта уҡытыуын һәм етәксе булып эшләүен дауам иткән.
Халиуллин Юрий Михайлович
Биографияһы
1982 йылдың мартынан 1987 йылдың мартына тиклем Тымыҡ океан флотында Камчатка хәрби флотилияһының техник бүлеге начальнигы була.
1987 йылда 1-се ранг капитаны Ю. М. Халиуллин Ҡара диңгеҙ флотының техник идаралығы начальнигы вазифаһына күсерелә. 1989 йылдың мартында уны ремонтлау һәм эксплуатациялау буйынса Ҡара диңгеҙ флоты командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. 1990—1992 йылдарҙа Ҡырым АССР-ының халыҡ депутаты булып һайлана.
1990 йылда Халиуллинға контр-адмирал исеме бирелә, 1991 йылдың 22 ғинуарында ул кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1992 йылда контр-адмирал Ю. М. Халиуллин В. И. Ленин исемендәге Ленинград юғары хәрби-диңгеҙ инженер училищеһының начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1998 йылдан һуң ике юғары хәрби-диңгеҙ уҡыу йорттарын: В. И. Ленин исемендәге училищены һәм Ф. Э. Дзержинский исемендәге училищены бер хәрби-диңгеҙ инженер институтында берләштергәндән һуң Ю. М. Халиуллин ошо яңы уҡыу йортон етәкләй. 8 факультет һәм 41 кафедранан торған институт 15 һөнәр буйынса диңгеҙ офицерҙарын әҙерләүҙе тормошҡа ашыра башлай.
2000 йылда Юрий Михайлович запасҡа китә. Институтта профессор булып эшләүен дауам итә, институттың идаралыҡ советын етәкләй. Бер үк ваҡытта Балтик суднолар эшләү компанияһында үҫеш буйынса генераль директорҙың урынбаҫары була. Һуңынан ФГУП «ЦНИИ суднолар төҙөү технологиялары» фәнни эштәре буйынса генераль директор урынбаҫары булып эшләй.
2005 йылдан 2009 йылға тиклем Завод «Кризо» асыҡ акционерҙар йәмғиәте оборона заводының генераль директоры була.
Әлеге ваҡытта Хәрби-Диңгеҙ инженер институтында уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеген дауам итә. «Славянка» ААЙ "Санкт-Петербург"филиалында директор булып эшләй.
Ветеран 2022 йылдың 1 июлендә вафат булды.
Фәнни ҡаҙаныштары
Юрий Михайлович Халиуллин караптар ремонтлау тармағының структур анализы теорияһына һәм караптарҙың физик ҡырҙары теорияһына, суднолар төҙөкләндереү ойошмаһын камиллаштырыуға ҙур өлөш индерә. Ул караптарҙың һаҡланғанлығына теоретик нигеҙ һала. Идаралыҡ структураһын камиллаштырыуҙа мөһим ғилми һөҙөмтәләр ала. Уның тарафынан ҡатмарлы бүлеү бурыстарының мәғлүмәти технологияһын хәл итеүҙең методологик нигеҙҙәре эшләнә, шулай уҡ ул судно ремонтлау потенциалын тикшереү төшөнсәләре һәм иҫәп-хисап алгоритмдары системаһын булдыра. Уның етәкселегендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр караптың акустик ҡырҙарын өйрәнеүгә яңы алым табырға мөмкинлек бирә, һөҙөмтәле техник диагностика ысулдарын индерергә, шулай уҡ Хәрби-диңгеҙ флотында өҙлөкһөҙ техник хеҙмәтләндереү ысулын алып барырға мөмкинлек бирә.
Атҡаҙанған фән эшмәкәре Ю. М. Халиуллин Санкт-Петербург инженер академияһы һәм Халыҡ-ара экология фәндәре, кеше һәм тәбиғәт хәүефһеҙлеге академияһының академигы, Санкт-Петербург диңгеҙ йыйылышы старшинаһы булып тора.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1998 йылда Ю. М. Халиуллин Петербургтта йыл һайын үткәрелә торған «Ҡаланың билдәле һәм абруйлы кешеләре» ҡатнашыусыһының шәхси сертификатын ала, унда « Санкт-Петербург алдында шәхси ҡаҙаныштарын баһалап, әлеге сертификат менән мөхәрририәт коллегияһы Юрий Михайловичтың 1998 йылда Санкт-Петербургтың иң билдәле һәм абруйлы кешеләрҙең береһе була, тип белдерә»
Ябто-Яга
Ябто-Яга (Япто-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печор диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Борисова Нинель Андреевна
Борисова Нинель Андреевна (7 ноябрь 1924 йыл — 10 август 2019 йыл) — ғалим-невролог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995). Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1973). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979) .Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Биографияһы
1958 йылда «Состояние нервной системы, содержание глютатиона и холинэстеразы у рабочих-нефтяников» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, 1971 йылда — докторлылыҡ диссертацияһы яҡлай.
1989 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының нейрохирургия һәм медицина генетикаһы курстары менән неврология кафедраһы профессоры.
2000 йылдан Өфө ҡалаһының мейенең ҡан тамырҙары ауырыуҙарын иҫкәртеү буйынса үҙәге етәксеһе.
2019 йылдың 10 авгусында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Фәнни эшмәкәрлеге
Борисова яҡынса 20 йыл республика һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш неврологы, 1961 йылдан Башҡортостан неврологтар йәмғиәте рәйесе, 1966 йылдан Рәсәй неврологтар йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе була.
Хеҙмәттәре
Борисова Нинель Андреевна 340-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 5 монография авторы, 14 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә.
Яңы Башҡарҡы
Яңы Башҡарҡы — Рәсәй, Свердловск өлкәһе, Горноуральский ҡала округы ауылы.
Географияһы
Ауыл Урал тауҙарынан көнсығышта Башҡарҡы йылғаһының ике ярында ята, ауыл һыҙатында йылға ҙур булмаған быуа барлыҡҡа килтергән. Екатеринбургтан, төньяҡта урынлашҡан, Түбәнге Тагилдан 60 км көньяҡ-көнсығышҡа, (юл буйлап 77 км), ҡала округының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә.
Тарихы
Яңы Башҡарҡының атамаһы ошо урындарҙа беренсе булып төпләнгән башҡорт ир-атынан килеп сыҡҡан тип фаразлана. Яңы Башҡарҡы Башҡарҡы ауыл хакимиәтенә ҡарай. Шулай уҡ был биләмәгә Иҫке Башҡарҡы, Мокроусское һәм Сарапулка инә. Барлығы 784 кеше йәшәй был территорияла. Дача ауылы Сарапулкала теркәлгән бер ауыл кешеһе лә юҡ. Экологик яҡтан саф һауалы урын, бик шәп быуаһы һәм иҫ киткес шәп тәбиғәте үҙенә тарта. Екатеринбург ҡалаһы кешеләре бында өйҙәр һәм ер участкалары ала башлаған. Төп ауыл Екатеринбургтан 170 километрҙа Горноуральский ҡала округы составында. Батша замандарында бында дәүләт крәҫтиәндәренең Башҡар улусы булған. Хәҙерге көндәрҙә ул Урал биләмәләрендәге башҡа ауылдар кеүек, 600 кеше тирәһе кеше йәшәгән ғәҙәти ҙур булмаған ауыл. Эргәлә Яңы Башкарка ауылы.
Инфраструктураһы
Ауылда почта һәм фельдшер пункты бар.
Сәнәғәте
«Гидравлика» ЯСЙ-е
Ҡурҙай
Ҡурҙай (Урыҫ.Болотная камышовка, лат. Acrocephalus palustris)- килейектар ғаиләһенән булған һайраусы ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Бик теремек бәләкәй генә ҡошсоҡ.Һырт яғы көрәнһыу ерән,ҡорһаҡ яғы аҡһыл ерән. Күҙҙәре өҫтөндә аҡһыл ҡаштары бар. Ҡойроғоноң осо туңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙанбашлыса тауышы менән айырылып тора. Тауышы көслө:"шаҡ-шаҡ". Шығырҙап һайрай. Башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығарып һайрай ала. Күсмә ҡош. Киң таралған.
Йәшәү урындары
Һыуға яҡын урындағы таллыҡтарҙа, ҡамыш араларында йәшәй. Шуға күрә халыҡ телендә ҡамыш ҡурҙайы тип тә йөрөтөлә.Ояһын ҡамыш һабаҡтарына беркетеп яһай.
Туҡланыуы
Төрлө ваҡ бөжәктәр,үрмәкселәр, молюскалар, үлән орлоҡтары менән туҡлана.
Үрсеүе
Ҡара- көрән таптар менән сыбарланған 4-5 бөртөк аҡ, йәки күкһел йәшел йомортҡа һала. Аталы — инәле алмашлап 12-14 көн баҫалар. Себештәре 12-14 көндән үҙаллы йәшәй башлай.
Полым-Ега
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тәрәнкүл (Ҡурған өлкәһе)
Тәрәнкүл (Теренколь) — Рәсәй, Ҡурған өлкәһе Макушин районындағы күл.
Географияһы
Ҡурған өлкәһе Макушин районындағы хәҙер инде бөтөрөлгән Оло Курейный ауыл Советындағы күл. Яҡындағы ауылдар — Оло Курейный, Клюквенный. Элгәре уның ярында ауыл Советы үҙәге дәрәжәһендәге Оло Курейный ауылы булған. Төньяғынан һәм көньяғынан Тәрәнкүлде йәнә ике һыу ятҡылығы — Курейный һәм Әсе Тәрәнкүл аймаған. Балыҡ тотоу — түләүле.
Күл сик янында урынлашҡан, шуға күрә унда үтергә сик хеҙмәтенән махсус рөхсәт талап ителә. Рөхсәтте Ҡурған-паркта урынлашҡан күҙәтеү пунктынан алырға мөмкин.
Координаттары 54°55’33.5"N 66°56’42.3"E .