cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чергатка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутамыш
Кутамыш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама һыуһаҡлағысы (Чусов, Сылвин ҡултығы) уң ярына 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Копылов Павел Иванович
Копылов Павел Иванович (28 июнь 1921 йыл — 11 июнь 1999 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, подполковник. Гвардия кавалерия дивизияһының танк взводы командиры. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Урыҫ. Урта белемле. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Хәрби хеҙмәткә киткәнгә тиклем мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияға 1940 йылда Ырымбур өлкәһенең Пономаревский район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылда хәрби-сәйәси училищены, 1944 йылда — офицерҙар составының полк күнекмә училищеһын тамамлай. 136-сы танк взводы командиры, танк полкы (8-се гвардия кавалерия дивизияһы, 6-сы гвардия кавалерия корпусы, 2-се Украин фронты) лейтенант П. И. Копылов 1944 йылдың 6-17 октябрендә Дебрецен (Венгрия) ҡалаһы янында батырлыҡ күрһәтә.
1946 йылдан подполковник И. П. Копылов — запаста. Тыуған иленә ҡайтҡас, халыҡ хужалығында хеҙмәт һала. 1966 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй, төҙөлөш-монтаж ойошмаһының инженеры булып эшләй,.
1999 йылдың 11 июнендә вафат була. Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Батырлығы
«Иптәш Копылов 1944 йылдың 6 октябренән 17 октябренә тиклем ун атакала ҡатнаша, һуғыш менән 120 километр ашыу юл үтә, дошмандың өс „тигр“ танкыһын, „фердинанд“ маркалы бер үҙйөрөшлө пушканы, өс ПТО-ны, минбатареяны, дүрт станоклы пулеметты, зенит пушкаһы менән бер бронетранспортерҙы, ете автомашинаны һәм 180-гә тиклем һалдат һәм офицерын юҡ итә.
Копылов дошмандың йырып сығыусы төркөмөн юҡ итә, шуның менән полкҡа ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә».
«Советтар Союзы Геройы» исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.
Глуховской санаторийы
Глуховской санаторийы (Санатория Глуховского) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 657 кеше. Почта индексы — 452013, ОКАТО коды — 80209816005.
Йоханнесбург
Йоха́ннесбург (Johannesburg, Johannesburg , iGoli, iRhawutini) — халыҡ иҫәбе буйынса Көньяҡ Африка Республикаһында иң ҙур ҡала, иң бай Гаутенг провинцияһының үҙәге булып тора. Урындағы халыҡ уны «Йобург», «Йози» һәм «Еголи» тип йөрөтә.
2019 йылда муниципалитетта йәшәүселәр һаны 5 635 127 кеше тәшкил итә, ә бөтөн агломерацияла — 8 млн. кеше. Әгәр агломерацияның тирә-яғы менән иҫәпләгәндә, халыҡ һаны 10,5 миллиондан ашып китә.
Глуховской санаторийы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоханнесбург
Ҡалаға буйһонған биләмә ярайһы уҡ ҙур. Йоханнесбургҡа көньяҡ-көнбайышта туранан-тура бик күп мигранттар һәм миҙгелле эшселәр йәшәгән Соуэто ҡалаһы ҡушыла.
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс (عبد الله بن عباس)-, хәҙерге Сәғүд Ғәрәбстаны — , Таиф)- Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм атаҡлы сәхәбәһе һәм ике туғаны, ислам экзегетикаһына нигеҙ һалыусы. Ғәббәс ибн Ғәбдел Мотталибтың улы була. Ул иң яхшы Ҡөрьән мөфәссирҙәренән була.
Йоханнесбург
2000 йылда Йоханнесбург ҡалаһынан һәм уның тирә-яғындағы биләмәләрҙән яңы административ берәмек — Йоханнесбург ҡала округы булдырыла.
Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Краснояр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тәһран баҙары
Тәһран баҙары ( — бāзāр-е техрāн), Ҙур Баҙар ( — бāзāр-е бозорг) — Тәһран ҡалаһының төп баҙары, донъялағы ҡыйыҡлы иң ҙур баҙар. Ул ҡаланың 12-се округында урынлашҡан. Баҙарҙың майҙаны 3 км² самаһы, коридорҙарының тулайым оҙонлоғо 10 км-ҙан арта.
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс
Хеҙмәте
Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм вафат булғас, олораҡ сәхәбәләрҙән хәҙистәр өйрәнә башлай. Унан Бохари һәм Мөслим йыйынтыҡтарына 1660 хәҙис яҙып алына.
Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Административ үҙәге — Яңы Краснояр ауылы.
Йоханнесбург
Йоханнесбургта Көньяҡ Африка Республикаһының Конституция Суды урынлашҡан.
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс
Хеҙмәте
Ибн Ғаббас Мәккә Ҡөрьән тәфсирләү мәктәбенә нигеҙ һала. Унан белем алырға халыҡ урамға һыймай килә торған булған. Ғабдуллаһ ибн Ғаббастың атаҡлы уҡыусылары: Сәғит ибне Жүбәйер, Мүжәһид ибне Жәбр әл-Мәкки, Иҡрима, Тавус ибн Кәйсан әл-Йәмәни һәм Ғата ибн Әбу Рабах.
Йоханнесбург
2002 йылда ҡалала тотороҡло үҫеш мәсьәләләре буйынса юғары кимәлдә осрашыу үтә. Йоханнесбург — эргә-тирәләге тауҙарҙан сығарылған алтын һәм алмас менән киң сауҙа итеү үҙәге.
Тәһран баҙары
Асылда, баҙар — Ирандың баш ҡалаһының тарихи үҙәге, сөнки тап бөгөнгө баҙар урынында беҙҙең эраға тиклем 6 меңйыллыҡта Тәһран ауылы барлыҡҡа килгән. Тәһранда яңынан-яңы сауҙа үҙәктәре, магазиндар асылыуға ҡарамаҫтан, баҙар ҡала халҡының һәм туристарҙың яратҡан урыны булып ҡала.
Краснояр ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Йоханнесбург
Тарихы
Борон Йоханнесбург территорияһында капоид расаһына ҡараған һунарсылар һәм йыйыусылар ҡәбиләләре йәшәгән. XII быуатта бында банту ҡәбиләләренең үтеп инеүе күҙәтелә һәм ул урындағы халыҡты юҡҡа сығарыу менән бергә бара. XVIII быуат уртаһында бүшмәндәр тулыһынса юҡҡа сыға.
Баҫып алған сото-ствана ҡәбиләләре балсыҡ йорттарҙан, таш административ һәм дини ҡоролмаларҙан ҙур булмаған ҡалалар төҙөгәндәр, игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр, тимер иреткәндәр. XIX быуат башында хәҙерге Дурбан районы тирәһендә яр буйында йәшәгән зулу ҡәбиләләре материк эсенә ҡарай экспансия башлайҙар. Был баҫыу алыуҙар башҡа халыҡтарҙың йәш ҡатын-ҡыҙҙарын ҡулға төшөрөү һәм башҡаларҙың бөтөнләй юҡ ителеүе менән оҙатылып килеүе сото-стваналарҙы юҡҡа сығыу сигенә еткерә. Был хәл төньяҡҡа табан хәрәкәт итеүсе бурҙарға Витватерсрандта аяҡҡа баҫырға ярҙам итә, сөнки урындағы халыҡ бурҙарҙа зулу ҡәбиләләренән берҙән-бер ҡотолоу юлы тип күрә, шуға ла уларҙы аҙыҡ-түлек һәм ерселәр менән тәьмин ителәләр. Әммә ваҡыт үтеү менән бурҙар һәм сото-ствана араһындағы мөнәсәбәттәр мал урлау һәм ер өсөн бәхәстәр арҡаһында һиҙелерлек насарая.
Ҡала тарихы 1886 йылдан баш ала, ҡасан Австралиянан сыҡҡан алтын эҙләүсе Дж. Харрисон Ланглахте поместьеһында алтын таба. Бынан һуң Көньяҡ Африканың ошо районына алтын эҙләүселәр ағымы һәм улар тарафынан барлыҡҡа килгән тәртипһеҙ төҙөлөш ил властарын ҡала төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итергә мәжбүр итә. Ул тәүге архитекторҙары Йохан Риссик һәм Йохан Юберта хөрмәтенә аталған да инде. 19 быуат аҙағында Йоханнесбург алтын эҙләүселәр ҡалаһы була, унда Ер шарының бөтә мөйөштәренән шахтёрҙар, ҡытай эшселәре, квалификацияһыҙ эштәрҙә мәшғүл негрҙар, йәһүд һәм әрмән сауҙагәрҙәре, фәхишәләр һәм башҡалар йәшәгән. Быларҙың барыһы ла ҡалаға ҡабатланмаҫ колорит өҫтәгән.
Алтынлы приискыларҙы эшкәртеү ҡомартҡылары булып торған террикондар арҡаһында ҡала сите ҙур төҙөлөш майҙансығын хәтерләтә. Күп кенә урамдар әле лә бында элек булған шахталарҙың исемен йөрөтә. Йоханнесбургтың иҡтисади әһәмиәтенең артыуы инглиздәрҙең иғтибарын йәлеп итә. 1895 йыл аҙағында Британияның Кап колонияһы властары (XIX быуат башында уҡ инглиздәр тарафынан баҫып алына) ҡала тирәләй урынлашҡан алтын рудниктар майҙанын баҫып алыу маҡсаты менән Джеймсон рейды исеме аҫтында билдәле булған провокация ойошторалар. Уңышһыҙлыҡҡа тарығандан һуң бурҙар менән инглиздәр араһындағы мөнәсәбәттәр тиҙ арала киҫкенләшә, һуңынан Икенсе инглиз-бур һуғышы ваҡытында бойондороҡһоҙ Бур республикалары Британия империяһы тарафынан баҫып алына.
Узун-Карасу
Узун-Карасу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 657 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Йоханнесбург
Тарихы
1930 йылдарҙан башлап ҡалала ҡайнар төҙөлөш күҙәтелә, быға Көньяҡ Африка Республикаһының дөйөм иҡтисади үҫеше булышлыҡ итә. 1940 йылдар аҙағы — 1950 йылдар башында абруйлы Хилброу районында Африкала беренсе бейек йорттарҙың төҙөлөшө башлана. 1950-се йылдарҙа һәм 1960-сы йылдар башында ҡаланың көньяҡ-көнбайышында ҡара тәнле халыҡты урынлаштырыу өсөн Соуэто ҙур торлаҡ районы төҙөлә. Яңы транспорт юлдары ҡаланан төньяҡтараҡ урынлашҡан биҫтәләрҙең үҫешенә булышлыҡ итә. 1960-сы йылдар аҙағы — 1970-се йылдар башында Карлтон-Центр кеүек ҙур офис башнялары үҙәк бизнес округын формалаштыра.
1991 йылға Йоханнесбургта енәйәтселек арта.
Узун-Карасу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йоханнесбург
Тарихы
Көньяҡ Африка Республикаһында апартеидтың ҡолауы, Родезиянан айырмалы рәүештә, тулыһынса иҡтисади һәм социаль катастрофаға килтермәй, әммә, бөтә ил кеүек үк, Йоханнесбург иҡтисади рецессия һәм енәйәтселектең һәм санитар талаптарына тура килмәгән шарттарҙың ҡырҡа артыуын кисерә. Ҡаланың үҙәк эш районы тулыһынса тиерлек ташландыҡ хәлгә керә, ә күп һанлы бейек йорттарҙа йортһоҙҙар, бандиттар һәм наркомандар йәшәй. Абруйлы торлаҡ бейек йорттар менән төҙөлгән Хилброу районы Могадишо йәки Хараре кеүеккә әүерелә. Хөкүмәт хәлде яҡшыртыу буйынса мөһим саралар башҡарһа ла, был хәлдең бер өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килә. Ҡаланың хужалыҡ эшмәкәрлегенең үҙәге төньяҡҡа табан аҡ тәнлеләр йәшәгән Сандтон районына күсә.
2010 йылда ҡаланың ике стадионында (Соккер-Сити һәм Кока-Кола парк) футбол буйынса донъя чемпионаты матчтары үтә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Йоханнесбург Бейек Велд булараҡ билдәле яҫы таулыҡта, диңгеҙ кимәленән 1753 м бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың төньяҡ һәм көнбайыш өлөшө — убалы, ә көнсығыш яғы сағыштырмаса тигеҙ территория булып тора.
Климаты
Ҡала диңгеҙ климаты өҫтөнлөк иткән урында урынлашҡан һәм уға ҡышҡы айҙарҙа аяҙ һәм һалҡын һауа торошо, ә йәй — дымлы һәм йылы көндәр хас. Ҡалала яуым-төшөмдөң барыһы ла тиерлек октябрҙән апрелгә тиклем яуа. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме — 713 мм. Иң йылы ай — ғинуар, иң һыуыҡ ай — июнь. Ҡыш ҡалала уртаса минимум яҡынса 4 °C, ҡырауҙар йыш була, ә көслө һалҡындар һирәгерәк теркәлә. Ҡар бик һирәк була, сөнки ҡыш яуым-төшөм бөтөнләй юҡ тиерлек. Һуңғы тапҡыр ҡар яуыуы 2012 йылдың 7 авгусында күҙәтелә.
Халҡы
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Йоханнесбург халҡының 37,1 % инглиз телен туған теле тип һанай; 17,3 % зулу телендә һөйләшә; 16 % — африкаанс; 5,7 % — сото; 23,9 % — башҡа телдәрҙә. Халыҡтың яҡынса 29 проценты урта мәктәпте тамамлаған, 14 проценты юғары белемгә эйә. Наҙанлыҡ кимәле — яҡынса 7 %, халыҡтың яҡынса 15 проценты башланғыс белемгә генә эйә.
Сәнәғәте һәм иҡдисады
Йоханнесбург — Көньяҡ Африка Республикаһының иң эре иҡтисади һәм финанс үҙәге, илдең дөйөм эске тулайым продукты күләменең 16 процентын етештерә. Ҡасандыр төбәк иҡтисадының нигеҙе булған сеймал табыу сәнәғәте яйлап әһәмиәтен юғалта бара. Бөгөнгө көндә ҡала сиктәрендә алтын сығарыу бармаһа ла, Йоханнесбургта күп кенә тау-ҡаҙылма компанияларының, шул иҫәптән Gold Fields компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан. Ҡала иҡтисады өсөн хеҙмәтләндереү өлкәһе һәм етештереү тармағы ҙур әһәмиәткә эйә. Сәнәғәттең төрлө тармаҡтары үҫешкән, бигерәк тә ҡорос һәм цемент етештереү буйынса. Етештереүгә ҡарамаған өлкәгә банк, мәғлүмәт технологиялары, транспорт, күсемһеҙ милек, киң мәғлүмәт саралары һәм башҡа тармаҡтар керә.
Спорт
2010 йылда Йоханнесбург футбол буйынса донъя чемпионатын ҡабул итә. Йоханнесбургтағы матчтар ике стадионда үтә: «Соккер Сити» һәм «Эллис Парк»та.
Шулай уҡ ҡалала Көньяҡ Африка Республикаһының иң билдәле клубтары — «Орландо Пайретс» һәм «Кайзер Чифс» урынлашҡан.
Ғабдуллаһ ибн Ғәббәс
Биографияһы
Ибн Ғаббас һиҗрәттән 3 йыл элек тыуа. Ул бәләкәй сағынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм янында була: көсөнән килгәнсә ярҙамлаша, артына баҫып намаҙ уҡый. Миләди 630 йылға тиклем ғаиләһе менән Мәккәлә йәшәй. Мәккәне яулар алдынан улар Мәҙинәгә күсенә.
Мәккәне алыуҙа ҡатнаша. Беренсе хәлифәләр ваҡытында уларҙың ярҙамсыһы була була, Төньяк Африка һәм Табаристанға һөжүмдәрҙә була.
Хәҙрәте Усман үлеменән һуң, Али уны Бәсрә әмире итеп тәғәйенләй. Шунда ул харижиҙар фетнәһендә катнашҡан 20 000 кешегә хәҙрәте Алиҙы аҡлап, ғәйепләүҙәр нигеҙһеҙ икәнен аңлатыуға өлгәшә. Мәгәр һуңынан хакимиәттән китә. Ғүмеренең ахырына тиклем фәнни эш менән шөғөлләнә.
687 йылда (һ. 68) Ғабдулла ибн Ғаббас Таифта 70 йәшендә вафат була. Йыназа намаҙын Мөхәммәт Ибн әл-Хәнәфиә уҡый.
Ҡатарыш (йылға)
Ҡатарыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы (29 август 1936 йыл — 28 июнь 2017 йыл) — башҡорт милли музыка ҡоралдарын эшләү һәм реставрациялау оҫтаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1988). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Рәсәй рухы» («Душа России») премияһы (2013) һәм «Оҫта — алтын ҡулдар» республика конкурсы (Өфө, 2004) лауреаты.
Әнәс (Илеш районы)
Әнәс (Аначево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 324 кеше. Почта индексы — 452271, ОКАТО коды — 80230808002.
Ҡатарыш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы
Биографияһы
Төньяҡ флотта хеҙмәт итеп ҡайтып, Ҡазан художество училищеһын тамамлай (1963). Өфөнөң 77-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма дәрестәрен уҡыта (1963—1966), РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы (1966—1981). 1981 йылдан ғүмеренең аҙағына тиклем ҡурай — халыҡ тынлы музыка ҡоралын эшләү оҫтаһы була. Уның уйлап табыусы булып китеүенә бер осраҡ ярҙам итә. ГДР-ҙан килгән делегацияға бүләк итеү өсөн уға төрлө ағастарҙан мозаика портреты эшләргә ҡушыла. Ул төрлө шпондар эшләй, кәрәкле ярымтон ғына етмәй. Ағас шпондарҙың төҫөн үҙгәртеү маҡсатында ул ваннаға ҡайнар һыу ҡойоп, шпондарҙы шунда ташлай, ә улары торба кеүек урала. Рәссам шулай итеп нисек шпон ҡурай эшләү серен аса.
Әнәс (Илеш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡатарыш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шөғәйепов Вәкил Шакир улы
Биографияһы
1992 йылда ВГИК киностудияһында режиссёр Азамат Хужахметов һәм оператор Леонид Мешков «Мастер Вакиль» тигән фильм төшөрә. Вәкил Шөғәйеповтың эштәре Башҡортостан Республикаһы Милли музейында, Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге Дәүләт үҙәк музыка мәҙәниәте музейында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә щәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
2017 йылдың 27 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була. Тыуған Салауат районының Әлкә ауылында ерләнә.
Бызынғы диуары
Бызынғы диуары (ბეზენგის კედელი; Безенги́йская стена) — 13 километрлыҡ тау массивы, Төп Кавказ (Һыу Айырғыс) һыртының иң бейек участкаһы, көнбайышта Цаннер (3887,0 м) һәм көнсығышта Дыхныауш (3836,1 м) киҫелештәре араһында урынлашҡан. Көнбайыштан көнсығышҡа табан Бызынғы боҙлоғо өҫтөндә Ляльвер (4355,0 м), Есенин суҡыһы (4346,3 м), Гестола (4859,9 м), Ҡатынтау (4979,0 м), 4859-сы суҡы, Көнбайыш Джангитау (5058,8 м), Көнсығыш Джангитау (5033,6 м), Шота Руставели суҡыһы(~4900 м), Көнбайыш Шхара (5068,8 м), Төп Шхара(5193,2 м), Көнсығыш Шхара(4866,5 м) суҡылары"диуар" барлыҡҡа килтергән.
Бызынғы диуары буйлап 5б траверстары һәм 6А ҡатмарлылыҡ категориялары һалынған.
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы
Муллағолов Ғизетдин Ғилметдин улы (1910  — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордены кавалеры, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» (1943), «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» (1945) миҙалдары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Ғизетдин Ғилметдин улы Муллағолов 1910 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылдың 1 декабрендә Бөрйән районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында ат ҡараусы булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ булған награда ҡағыҙында Муллағолов Ғизетдин тураһында былай тип яҙыла:
Косенко Иларион Федорович
Иларион Федорович Косенко (19 август 1888, Зеньков — 10 октябрь 1950, Париж) — украин дәүләт эшмәкәре, Украина Халыҡ Республикаһының (УХР) почта һәм телеграфтар министры УХР, журналист. Шулай уҡ Франция ла эмиграция йәшәгән ваҡытында йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Петроград политехник университетынды юғары белем ала, инженер. Уҡып ҡайтҡандан һуң Украиналға ҡайта.
Киев почта-телеграф округында начальник булып эшләй. Хөкүмәт ағзалары комитеты ҡарамағындағы Матбуғат һәм пропаганда министрлығынан УХР-ҙың Подольела тулы хоҡуҡлы вәкиле. Каменец-Подольскийҙа көн һайын сыға торған «Беҙҙең юл» гәзите мөхәррире.
1920 йылдың майынан алып УХР-ның почта һәм телеграф министры вазифаһында эшләй..
1920 йыл аҙағында ғаиләһе менән Францияға күсеп китә. Парижда эмиграция ваҡытында әүҙем йәмәғәт эшмәкәре алып бара,аҙналыҡ «Тризуб» (1925-1940 йыл) гәзитен мөхәррирләй. 1926 йылда Францияла украиндарға ярҙам инициатива төркөмө составына инә.
1927 йылда редакциянан «Тризуб» китапхана советы составы ойошторола. Советҡа Прокопович Вячеслав (рәйес), Косенко Иларион, Александр Удовиченко, Иван Рудичев инәләр. «С. Петлюра исемендәге украин китапхаһы»ның директория советында рәйес вазифаһында була., немец оккупацияһы ваҡытында ла китапхана бинаһын ҡарап тора.
1929 йылдан — Украина эмигрант ойошмаларының генераль советы рәйесе урынбаҫары, 1930-сы йылдарҙа — Украина эмиграция советының генераль секретары, Украинала асығыусыларға ярҙам итеү комитеты рәйесе урынбаҫары, Кавказ, Төркөстан һәм Украина халыҡтары дуҫлыгы комитеты, системалы рәвештә бюллетеньдәрҙе, мәҡәләләрҙе, брошюраларҙы, Европа һәм Украина авторҙарының башҡа мәғлүмәти материалдарын баҫтырыусы "Франц-Орион" комитеты ағзаһы.
Ҡатынтау
Ҡатынтау — Төп Кавказ Һырты Бызынғы диуары түбәләренең береһе. Бызынғы районы.
Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы Ҡабарҙы-Балҡар ҡурсаулығы территорияһында Бызынғы Череге йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан. Суҡының бейеклеге диңгеҙ кимәленән 4 979 м.
Тауҙың исеме балҡар телендәге «ҡатын» һәм «тау» һүҙҙәренән яһалған.
Черезь
Черезь — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дёрна
Дёрна — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холохольня йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грейс Келли
Грейс Патриша Келли (Grace Patricia Kelly; 12 ноябрь 1929 йыл — 14 сентябрь 1982 йыл) — АҠШ актрисаһы, 1956 йылдан кенәз Монако Ренье III нең ҡатыны. Монаконың 10-сы кенәзәге. Әлеге көндә хакимлыҡ итеүсе кенәз Альберт II-нең әсәһе. Ул 10 фильмдан да артыҡ ҡатнашмаған, әммә уның бер «Оскар» премияһы һәм үҙ дәүеренең иң кассалы актрисаһы тигән даны бар.
Йәшлек осоро
Грейс Келлиның ирланд һәм немец тамырҙары бар. Ә үҙе Америкала, төҙөлөш менән шөғәлләнгән, академик ишкәксе булараҡ олимпия чемпионы булған бай иҡтисадсы Джек Келли ғаиләһендә тыуған. Ул ғаиләлә өсөнсө бала була. Грейстың апаһы Пегги, ағаһы Джон һәм һеңлеһе Лизанна. Уларҙың әсәһе, Маргарет Майер, йәш сағында фотомодель була, ә ағалары Джордж Келли — билдәле драматург, Пулитцер премияһы лауреаты. Келлилар ғаиләһе Филадельфиялағы зиннәтле айырым йортта йәшәй. Бала сағынан уҡ Грейс юғары даирәлә аралаша ала. Әммә ул ата-әсәһе йәшәгән донъянан айырмалы мауыҡтырғыс өлкәлә уңыш ҡаҙанырға хыяллана.
Рейнхилл дини колледжында Грейс ҡәтғи католик белем ала. Тап шунда, алты йәшлек сағында, театрлаштырылған Раштыуа байрамы тамашаһында Дева Мария ролендә тәүләп сәхнәгә сыға.
Кинокарьераһы
Нью-Йоркта күскәс, Келли фотомодель булып эшләй башлай һәм шул уҡ ваҡытта Америка драма сәнғәте академияһында актерлыҡ оҫталығын өйрәнә. Ул төрлө пьесаларҙа күп төрлө ролдәрҙе башҡара, әммә бары тик сигарет, һыранан алып эшләпә һәм саң һурҙырғысҡа ҡәҙәре рекламаға контракттар ғына ала.
1949 йылда ул Бродвейға килә һәм Стриндбергтың «Атай» пьесаһында уйнай. 1950-52 йылдарҙа төрлө телевизион программаларҙа күренә. 1951 йылда уны «14 сәғәт» фильмындағы эпизод ролгә саҡыралар.
Кухтым
Кухтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй улы
Гәрәев Миңлеғол Миңгәрәй (Миңлегәрәй) улы (17 декабрь 1913 йыл — ? октябрь 1994 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының артиллерия-миномёт полкы штабы начальнигы, гвардия майоры. Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1-се (1943) һәм 2-се (1945) дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Миңлеғол Миңлегәрәй улы Гәрәев 1913 йылдың 17 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Хөсәйен (башҡа сығанаҡтарҙа Иҫке Яппар) ауылында тыуған. Ата-әсәһен хәтерләмәй. Атаһы Беренсе донъя һуғышында һәләк була, әсәһе ташлап китә. Миңлеғол атаһы яҡлап апаһы һәм өләсәһе тәрбиәһендә үҫә
1935 йылда Өфө ҡалаһының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1937 йылда Ленинград артиллерия училищеһын тамамлай. Һуғыш башланыр алдынан Хабаровск крайында хеҙмәт иткән була. Йәш лейтенантты командование Новосибирск Хәрби академияһына уҡырға ебәрергә була, ләкин Миңлеғол Гәрәев һуғышҡа ебәреүҙәрен һорай.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында Волганан алып Эльбаға тиклем һуғыш юлдарын үтә. Тәүҙә 313-сө кавлерия полкы батареяһының командир ярҙамсыһы, 101-се айырым атлы-артиллерия дивизионының 76 миллиметрлы орудие батареяһы командиры, артабан артиллерия-миномёт полкының штаб начальнигы итеп тәғәйенләнә. Советтар Союзы Геройы генерал-майор Григорий Белов «Путь мужества и славы» китабында былай тип яҙа:  — ти.
Генерал күҙәтеү пунктында бөтә нәмәнең уйланып эшләнеүе: телефонист һәм радистың урыны, иҫәпләү өсөн өҫтәл, ял итеү өсөн һикегә тиклем ҡуйылыуын билдәләй. Гәрәев генералды урын һәм ут нөктәләре менән ентекле таныштыра, уның һорауҙарына тыныс, ышаныслы итеп яуап бирә. Артабан Григорий Белов Гәрәевтың батареяһы һәр ваҡыт һуғышҡа әҙер булыуын, күрһәткән батырлығын тасуирлай. Григорий Белов дивизия менән командалыҡ иткәндә, Миңлеғол Гәрәевты полк штабы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр, уға майор хәрби дәрәжәһе бирелә.
Һуғыштан һуңғы яҙмышы
Миңлеғол Гәрәев һуғыштан һуң К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. Хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Суҡраҡлы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте, тарих фәндәре уҡытыусыһы булып эшләй.
Ғаиләһе
Һуғышҡа тиклем өйләнгән, өс балаһы тыуған була. Һуғыштан һуң тағы дүрт балаға ғүмер бүләк итәләр. Өс ҡыҙы уҡытыусы һөнәрен һайлай. Данлыҡлы яугирҙың ырыуын ейән-ейәнсәрҙәре дауам итә.
Ғәрәп хәлифәлеге
Ғәрәп хәлифәлеге  — VII—IX быуаттарҙа мосолман яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, хәлифәләр идара иткән теократик Ислам дәүләте. Боронғо Русь сығанаҡтарында уны Һәжәриҙәр батшалығы (царство Агарянское) һәм Исмәғил батшалығы (царство Измаильтянское) тип атап, шул ваҡыттағы батшалыҡтар (империялар) исемлегенә индергән.
Мәҙинә өммәте
Хәлифәлеккә нигеҙҙе VII быуатта Көнбайыш Ғәрәбстандағы Хижаз төбәгендә Мөхәммәт Пәйғәмбәр төҙөгән мосолман өммәте һала. Яулап алыу һуғыштары (ғазауаттар) һөҙөмтәһендә ҙур дәүләт барлыҡҡа килә. Уға Ғәрәбстан ярымутрауы, Ираҡ, Иран, Кавказдың күп өлөшө, Каспий диңгеҙе буйҙары, Урта Азия, Сүриә, Фәләстин, Мысыр, Төньяҡ Африка, Пиреней ярымутрауының күп өлөшө, Синд инә.
Хәлифәлек (خليفة — Khalīfah — «вариҫ», «вәкил») — хәлифә титулын да, улар идара иткән дәүләтте лә аңлата.
Ғәрәп хәлифәлеге, һәм унан һуңғы бер нисә быуат көнбайыш тарихнамәһендә Исламдың алтын быуаты тип атала.
Ғәҙел хәлифәт (632—661)
Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң 632 йылда Ғәҙел хәлифәт төҙөлгән. Уға дүрт Ғәҙел Хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип етәкселек иткән.
Дәүерҙәре
Ғәрәп хәлифәлеген төп өс дәүергә бүлеп ҡарарға була:
Баш ҡалаһы үҙгәреп торған:
Йома мәсете (Йәзд)
Йома мәсете ( — масджед-е джом’э), Йәзд ҡалаһы (Иран) — урта быуат архитектураһы һәйкәле, XII быуатта нигеҙ һалынған, 1324—1365 йылдарҙа үҙгәртеп төҙөлгән. Мәсет диуары бай биҙәкле. Мәсет Йәзд ҡаланың үҙәге булған иҫке өлөшөндә урынлашҡан.
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы (Абдеев Ямгафир Саитгалеевич) (1910-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнгән (1985).
Биографияһы
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улы 1910 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (артабан — Башҡорт АССР-ы Ҡырмыҫҡалы районы) Боҙаяҙ ауылында тыуған. Боҙаяҙ районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хеҙмәт итергә саҡыра. 1941 йылдың 24 авгусында 119-сы һанлы таныҡлыҡ менән хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип комиссовать ителә
Хәтер
Әбдиев Йәмғәфир Сәйетғәли улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Боҙаяҙ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Боҙаяҙ
Ҡурғашлы (йылға)
Ҡурғашлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узунтытыгем
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андреевка (Илеш районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 896 кеше. ОКАТО коды — 80230808001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ашҡаҙар ауыл Советы (Стәрлетамаҡ районы)
Ашҡаҙар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — деревня Яңы Федоровка ауылы.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Мөхәммәт Заман
Мөхәммәт Заман — 1649—1701 йылдарҙа ижад иткән фарсы рәссамы.
Мөхәммәт Заман XVII быуаттың икенсе яртыһында фарсы һынлы сәнғәтендәге «европа стиленең» күренекле вәкиле була. Ҡәҙимге замандаштарынан айырмалы рәүештә ул Европа гравюраларынан моделдәр өлгөһөн генә алып ҡалмаған, ә Яңырыу осоронан алып Европа һынлы сәнғәте ҡаҙанышы тип һаналған яҡтылыҡ менән күләгәне һүрәтләү һәм перспективаны хасил итеү ҡағиҙәләрен дә ҡулланған.
Мөхәммәт Заман ҡулланған Европаса принциптар һынлы сәнғәткә тамырҙан үҙгәрештәр индергәс, тормошо тураһындағы мәғлүмәттәр ҙә бик аҙ булғас, уның хаҡында имеш-мимештәр күбәйә. Бер хәбәрҙә былай тиелә: шаһ Ғәббәс II көнбайыш сәнғәтен бик оҡшата. Уның бойороғо буйынса, йәнәһе, Италияға Мөхәммәт Заман етәкселегендә көнбайыш художество техникаһын өйрәнеү өсөн уҡыусылар ебәрелә. Имеш, был сәфәрҙә Мөхәммәт динен алмаштыра, суҡындырыла һәм Иранға Паоло Заман булып ҡайта. Рәсәй тикшеренеүсеһе А. А. Иванов XVII—XVIII быуаттарҙа «Мөхәммәт Заман» исемле билдәле 19 фарсының береһе лә Италияға бармағанын, ә рәссамдың Европа өлгөһөндәге картиналары Италия һынлы сәнғәте түгел, ә фламанд рәссамдарының әҫәрҙәре йоғонтоһонда яҙылғанын иҫбатлай. Киндергә май менән һүрәт төшөрөү Иранда Мөхәммәт Замандан башланған, уға башҡа фарсы рәссамдары эйәргән тип һанала. Ул һарай рәссамы булған, ә ижады өс фарсы шаһы — Ғәббәс II (1532—1567), Сөләймән (1667—1694) һәм Солтан Хөсәйен (1694—1722) осорона тап килә. Бөгөн рәссамдың ҡултамғаһы ҡуйылған 24 әҫәр билдәле. Улар жанры буйынса төрлө — иллюстрацияланған манускрипттарҙан башлап айырым ҡағыҙ биттәрендәге һүрәттәргә тиклем, бер өлөшө Европалағы гризайль техникаһы буйынса эшләнгән.
XVII быуатта, үткәнендәге кеүек үк, Фирҙәүсиҙең «Шаһнамә»һе ҡулъяҙмалары иң эре нәфис проекттарҙан һанала. Һәр фарсы шаһы был эпостың үҙ вариантын, хатта төрлө рәссам ҡатнашлығындағы бер нисә вариантын тыуҙырырға тырыша. 1669 йылғы "Шахнамә"лә (Метрополитен музейы, Нью-Йорк) Мөхәммәт Заман һүрәтләгән «Сиявуш Афрасиабҡа әсирҙе күрһәтә» тигән күренеш менән танышырға була: ҡәҙимге һарай, фонтандар, хеҙмәтселәр, әммә артҡы планда — нәҡ Европа пейзажы. Сәрүи ағастарынан төшкән күләгә лә фарсы классик һынлы сәнғәте өсөн хас түгел. Мөхәммәт Замандың Низамиҙың данлыҡлы «Хәмсә» ҡулъяҙмаһына эшләгән өс миниатюраһы бар. Был йыйынтыҡты иллюстрациялауҙа 1539—1543 йылдарҙа заманының иң яҡшы рәссамдары — Солтан Мөхәммәт, Мирза Али һәм башҡалар ҡатнаша, әммә был эш XVI быуатта тамамланып өлгөрмәй. Миниатюралар өсөн ҡалдырылған өс битте Мөхәммәт Заман 1675 йылда тултыра, һәм уның эштәре стиле менән элгәрҙәренең миниатюраларынан ҡырҡа айырыла. «Баһрам Гур аждаһаны үлтерә» тигән миниатюрала ла Европаса пейзаж төшөрөлгән, уның ерлегендә Баһрам Гур типик ҡытай аждаһаһы менән түгел, ә «европалаштырылған» аждаһа менән алыша. Күренеш изге Георгий һүрәтен хәтерләткәндәй була. Бындай эклектик стиль Мөхәммәт Замандың күп әҫәрҙәренә хас. Мәҫәлән, «Һыбайлы принц хеҙмәтселәре һәм ярандары менән» тигән һүрәтендә лә (XVII быуаттың һуңғы сиреге, Британ музейы, Лондон) хеҙмәтсенең зәңгәр ыштанының бөрмәләрен европаса күләмле итеп, ә принцтың кәзәкейен фарсыса яҫы итеп орнаментлап төшөргән. Рәссам мираҫының иң ҡиммәтле өлөшө тип айырым биттәргә төшөргән һүрәттәре һанала. Улар араһында традицион фарсы һынлы сәнғәте өсөн хас булмаған әҫәрҙәр бар, мәҫәлән, «Зәңгәр ирис» тигән һүрәте. Рәссамдың ижады ике тематик өлөшкә бүленә: фарсы темаларына һүрәттәр һәм Европа әҫәрҙәренән күсермәләр. Һуңғылары араһында «Изге троица», «Венера һәм купидон» һәм башҡалар бар.
Оҫтаның тыуыу һәм вафат булыу датаһы билдәле түгел. Уның улы Мөхәммәт Али ибн Мөхәммәт Заман да рәссам булып китә. Ул Солтан Хөсәйен шаһ һарайында эшләй, айырым биттәргә Европаса стилле миниатюралар төшөрә һәм лаклы шкатулкалар биҙәй. Санкт-Петербург Эрмитажында Мөхәммәт Замандың улы биҙәгән ҡәләм һауыты бар, уға 1701 йыл тип дата һәм «мәрхүм Мөхәммәт Замандың улы Мөхәммәт Али төшөрҙө» тигән һүҙҙәр яҙылған. Тимәк, 1701 йылға инде Мөхәммәт Заман үлгән булған.
Бәтке
Бәтке (Бятки) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Кәкребаш ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452771, ОКАТО коды — 80251825005.
Исеме
Ауылдың исеме Бәтке йылғаһының исеменән алынған.
24 май
24 май — григориан стиле буйынса йылдың 144-се (кәбисә йылында 145-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 221 көн ҡала.
Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы
Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы (26 января, 1961 год, Кабаково, Кармаскалинский район, Башкирская АССР)- советская, российская танцовщица. Народная артистка Республики Башкортостан (1997). Заслуженная артистка Башкирской АССР (1989).
Биография
Амантаева Фания Галимьяновна родилась 26 января 1961 года в селе Кабаково Кармаскалинского района Башкирской АССР. С детства любила танцевать, участвовала в концертах в школе и в поселковом доме культуры.
В 1980 году окончила хореографическую студию при Государственном ансамбле народного танца Башкирской АССР Башгосфилармонии.
В 1981—2003 годы была солисткой Башкирского государственного ансамбля народного танца имени Файзи Гаскарова. Творчество Фании Амантаевой характеризуется ярко выраженным драматическим началом, экспрессивной пластикой, отточенностью танцевальной техники. Солировала в танцах «Гульназира», «Жених», «Зарифа», «Яҙғы ташҡын» («Весенний поток»), «Шаян ҡыҙҙар» («Проказницы»), «Ҡороҡсолар» («Укротители»). Зрителям хорошо запомнился образ строгой, но озорной «Еңгә» -«Тётушки» в исполнении Фании Амантаевой, молодые исполнители часто обращаются к записям её танца, стараясь постичь тонкости её исполнительской манеры. Ведь от танцора требуется в этом танце не только безупречная танцевальная техника, но и большой артистизм. Именно Фания Амантаева довела этот образ до совершенства, несмотря на то, что Ф. А. Гаскаров задумал создать этот танец для танцевального коллектива Абзелиловского района.
Руководитель ансамбля Файзи Гаскаров требовал от танцоров не только безупречной техники исполнения, но и творческого подхода к танцу. Яркая индивидуальность Фании Амантаевой, артистизм дополнялись живой мимикой, создавая образ озорной, жизнелюбивой девушки, которая дышит счастьем и молодостью.
1990—1991 годы— Фания Амантаева артистка балета в концертном коллективе концерна «Восток».
1991—1992 годы- артистка балета в концертном коллективе «Мунсак».
С 1992 года — солистка Башкирского государственного ансамбля народного танца имени Файзи Гаскарова. После завершения выступлений в составе ансамбля имени Ф.Гаскарова Фания Галимьяновна передает творческую эстафету Ансамбля народного танца молодым танцорам, помогая постигать искусство народного танца. 2005 - 2006 йылдарҙа Учалы филармонияһында «Уралтау» бейеү ансамблендә хореограф була. Она является хореографом Образцового ансамбля народного танца «Идель» (Уфа), в котором занимаются более 250 детей в возрасте от 3 до 17 лет. Детский коллектив- лауреат многих всероссийских и международных конкурсов и фестивалей. Например,
2014 год — Лауреат 1 степени Международного фестиваля «Зимние крещенские мелодии», г. Прага, Чехия
2015 год — Лауреат 1 степени Всероссийского детского и юношеского конкурса-фестиваля «Перепляс», г. Москва
24 май
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Амантаева Фәниә Ғәлимйән ҡыҙы
Биография
2017 год — Лауреат 1 степени Международного конкурса-фестиваля искусств «Симфония белых ночей», г. Санкт-Петербург.
Народная артистка Республики Башкортостан (1997). Заслуженный артист Башкирской АССР (1989).
Бәтке
Тарихы
1752 йылдың 22 июнендә һәм 1753 йылда төҙөлгән керҙәшлек килешеүҙәре нигеҙендә Бәтке йылғаһы буйындағы шул уҡ исемле ауылға аҫаба-башҡорттар типтәрҙәрҙе һәм хеҙмәтле татарҙарҙы индергәндәр. Яһаҡлы татарҙар Муса һәм Таңатар Дусаевтар, Ҡазан өйәҙе йөҙ башы Тойҡа Ғабдуллин, Ыҡ йылғаһы ҡушылдығы Стәрле йылғаһы буйындағы Стәрлетамаҡ ауылынан яһаҡлы татар Мөхәмәтсәлим Ишмәтов улдары һәм ҡустылары менән, Ҡатай ауылынан Әҙеһәм Ибрашев мулла «Бәтке ауылында йорттар төҙөргә һәм ерҙе файҙаланырға» рөхсәт ала, бының өсөн башҡорттар уларҙың һәр береһенән 2-шәр һум аҡса ала. Ә уларҙың йыллыҡ түләүе ихатанан 10 тингә тиң була. 1753 йылда аҫабалар уларға йылына 5 һум түләү шарты менән Ҡара айыу Урман исемле «урманды» бирә.
Пугачев ихтилалында 8 яһаҡлы татар ҡатнаша.
1843 йылда 13 башҡорт кеше башына 8 бот иген сәсә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (70 %), башҡорттар (26 %) йәшәй.
Урамдары
Урам исеме :
Израиль гимны
Һатиква́ йәки Ати́ква — Израиль дәүләтенең гимны.
Тулы текст
Нафтали Һерц Имбер тарафынан яҙылған Өмөтөбөҙ шиғыры тексы.
Шаблин
Шаблин — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Афразия телдәре
Афразия телдәре (көнбайыш әҙәбиәттә афроазияй, иҫкесә: семит-хәмит йәки хәмит-семит) — Африканың төньяҡ өлөшөндә Атлантик океан яр буйынан һәм Канар утрауҙарынан алып Ҡыҙыл диңгеҙ яр буйына саҡлы, һәм шулай уҡ Көнбайыш Азияла һәм Мальта утрауында таралған телдәр макроғаиләһе. Афразия телдәрендә һөйләшкән төркөмдәр (башлыса ғәрәп теленең төрлө диалекттары) төп ареал сиктәренән тыш күп кенә илдәрҙә бар. Шул телдәрҙә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 253 млн самаһы кеше.
Сығышы яғынан уртаҡ билдәләре — ҡәрҙәш тамыр һәм грамматик морфемалары булған биш (йәки алты) тел ғаиләһен үҙ эсенә ала. Ҡайһы берҙә бигерәк ныҡ дөйөмләштерелгән ойоштормаға — һинд-европа, картвель, урал, дравидий һәм алтай ғаиләләрен берләштергән телдәрҙең ностратик макроғаиләһенә индерелә. Әммә һуңғы ваҡытта афразия макроғаиләһе ностратик телдәрҙән сығарылып һәм һуңғыһы менән бер рәттән айырым һәм үҙ аллы итеп ҡаралһа ла, шулай ҙа ностратик телдәр менән яҡын туғандаш итеп ҡарала.
Тикшереүҙәр тарихы
Библия Тәүрәт традицияларында семиттар һәм хәмиттәр:
Семиттар һәм хәмиттәр атамаһы тең легендар персонаждарына — ды кисергән Ной улдарына барып тоташа. Риүәйәттәргә ярашлы, уларҙың иң өлкәне Сим семиттәрҙең тәү ата-бабаһы — Елам улдары/эламлыларҙың, Ассур улдары/ассирийлыларҙың, Сим улы Арфаксад улдары/халдейҙарҙың, Лут улдары/лидийҙарҙың, Сим улы Арамдың улдары/арамейҙарҙың тәү ата-бабаһы булған (Библия. Быт 10:22). Ҡайһы берҙә өлкәне, ҡайсаҡта кесеһе тип аталған улы Хәм хәмиттәрҙең тәү ата-бабаһы тип иҫәпләнә — Хуш улдары/кушиттар, Мицраим улдары/мысырлылар, Ҡайһы бер ливийлыларҙы Хам улы Футтың улдары һәм Хамдың улы Ханаан улдары/ханаанлылар тиҙәр (Библия. Быт 10:6).
Семит телдәре Семит телдәрен, грамматист ғалимдар ғәрәп, боронғо йәһүд һәм арамей телдәренең үҙҙәре йәшәгән дәүерҙәге формаларын өйрәнеп һәм боронғолары менән сағыштырып, системалы итеп өйрәнеүҙе иртә урта быуат осоронда башлаған тип һанарға мөмкин. Ғәҙәттә, бындай эштәрҙең маҡсаты булып төрлө дини әҙәбиәтте яҡшылап уҡыу һәм аңлау булған. Ғәрәп, сүриә һәм йәһүд урта быуат филологтарының хеҙмәттәренә византия грамматистары ҡайһы бер йоғонто яһаған. Европала семит тармағы телдәрен өйрәнеү классик гуманизм осоронда (XIV—XVI быуаттар) фәндә йәһүд тел ғилеме йолаларын файҙаланыу һөҙөмтәһендә башланған.
Француз аббаты Ж. Бартелемиҙың Финикия алфавитын дешифровкалауы боронғо яҙыу ҡомартҡыларының яҙыу системаһын анализлауы XVIII быуаттың мөһим ваҡиғаһы булған. XIX быуатта семит телдәре буйынса мөһим грамматикалар, йыйынтыҡ һүҙлектәр, тарихи күҙәтеүҙәр, каталогтар һәм ҡулъяҙмаларҙың тәнҡит баҫмалары, эпиграфик ҡомартҡылар йыйынтыҡтары, шул иҫәптән «Corpus Inscriptionum Semiticarum» (1881 й.) баҫылған. Был дәүерҙең иң әһәмиәтле тикшеренеүселәре — Т. Нёльдеке, В. Гезениус (боронғо йәһүд һүҙлеге һәм грамматикаһы), Ю.Вельхаузен, Р. Киттель (библеистика), Ф. Преториус К. һәм Ф. А. Дильман (эфиопистика), М. Лидзбарский (эпиграфика), К. Броккельман (семит телдәренең сағыштырма грамматикаһы), Антуан Исаак Сильвестр де Саси, Э. М. Катрмер, И. Гольдциер (Арабистика/ғәрәп тел ғилеме) булған.
XX быуатта семит телдәрен өйрәнеү күп һанлы ғилми экспедицияларҙа йыйылған яңы материалдар базаһында үҫешкән. 30-сы йылдарҙа Ш. Виролло һәм Х. Бауэр угарит яҙмаһын дешифровкалаған анализлаған, 1947 йылда Ҡумран ҡулъяҙмаларын табыу библеистикалағы ҡайһы бер түңкәрелеш тип атарлыҡ булған. XX быуаттың иң әһәмиәтле тикшеренеүселәре — П. Э Кале, П. Леандер, Г Бергштрессер, И. Фридрих (Германия); Дж. Х. Гринберг, И. Дж. Гелба, С. Гордон, В Леслау (АҠШ); Ж. Кантино, А. Дюпон-Соммер, М. Коэн, Д. Коэн (Франция); Г. Р. Драйвер, леди М. Дроуэр (Бөйөк Британия); С. Москати, Дж. Гарбини, П. Фрондзароли (Италия), К. Петрачек (Чехословакия), Й. Айстлейтнер (Венгрия), Э. Бен Йеһуда, Х. М. Рабин, Э. Й. Кучер (Израиль). Хәҙерге көндә семитология кафедралары донъяның бөтә университеттарында тиерлек бар (шулай уҡ ҡарағыҙ: Семитология).
Хәмит телдәре. Яҡынса XIX быуат уртаһында фәндә Төньяҡ Африка телдәренең «хәмит телдәре» тигән дөйөм исем аҫтында тел уртаҡлығы бар тигән фараз барлыҡҡа килгән. Был күҙ аллауҙы, моғайын, немец египтологы К. Р. Лепсиус тәүләп әйткәндер, ә австрия египтологы һәм тел белгесе Л. Рейниш хеҙмәттәре йоғонтоһонда ул тулыһынса нығынған. Һуңғараҡ тел белгесе африка телдәре белгесе африканист "Инглиз телендә" баш., бында грамматик род менән айырылып торған бөтөн Африка «хәмит телдәре» төшөнсәһен байтаҡҡа киңәйткән. Бөгөнгө көндә был термин ҡулланылмай.
XX быуат уртаһында француз тел белгесе М. Коэн мәсьәләне өйрәнеүҙе байтаҡ алға этеүсе сағыштырма "Хәмит-семит телдәре һүҙлеге"н (бындай эштәре тәүгеһе) баҫтырған. Әммә, аныҡ методикаһы булмау һәм башҡа ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында, һүҙлекте күп кенә ғалимдар ғәҙел тәнҡитләгән. Яҡынса ошо дәүерҙә күпселек тел белгестәре лингвистар семит-хәмит ғаиләһенә ҡараған африка телдәре азия «семит» тармағына ҡаршы тороусы айырым «хәмит» тармағын булдыра тип түгел, ә берҙәм тел ғаиләһенең төрлө өлөшөн тәшкил итә тигән һығымтаға килгән. Был ғаилә составында телдәрҙең айырым африка төркөмдәре (тармаҡтары) семит тармағы менән, кәм тигәндә, тиң хоҡуҡлы. Шулай итеп, «семит-хәмит телдәре» тигән термин ҡулланыу дөрөҫ булмаған, әммә, инерция буйынса, уны ғалимдарҙың ҡайһы бер өлөшө XX быуаттың 70-се йылдарына саҡлы ҡулланған.
Афроазиатский/афразия телдәре. XX быуаттың 50-се йылдарында америка лингвисы Джозеф Гринберг «семит-хәмит телдәре» терминын «афроазиатский телдәре» термины менән алмаштырырға кәрәклеген тәҡдим иткән; был атама көнбайыш илдәре фәнендә, башлыса АҠШ-та, нығынған. СССР-ҙа һәм хәҙерге Рәсәйҙә «афразия телдәре» тигән термин ҡабул ителгән. Ҡайһы саҡта аҙыраҡ таралған — «эритрей», йәки «лисрамик» телдәр тигән исем ҡулланалар. 1965 й. афразия телдәренең (тағы ла «семит-хәмит» атамаһы менән) сағыштырма-тарихи грамматикаһы, 1981-86 йй. Рәсәйҙә «Афразия телдәренең сағыштырма-тарихи һүҙлеге» сығарылған. Беҙҙең осорҙа афразия макроғаиләһенең төрлө тармаҡтарын лингвистик тикшереүҙәр күпкә киңәйҙе.
Афразия телдәрен төркөмләү классификация
Афразия телдәренә тере телдәр ҙә, шулай уҡ үле телдәр ҙә инә. Хәҙерге ваҡытта тере телдәр Алғы Азия (Месопотамия яр буйынан Урта һәм Ҡыҙыл диңгеҙҙәре ярҙарына саҡлы) һәм Көнсығыш һәм Төньяҡ Африканан — Атлантик диңгеҙ ярына тиклемге территорияларының киң биләмәләрендә таралған. Афразия телдәре вәкилдәренең айырым төркөмдәре улар таралған төп биләмәнән ситтә лә осрай. Төрлө иҫәпләүҙәр буйынса, хәҙер ошо телдәрҙә һөйләшеүселәр һаны 270 миллиондан алып 300 миллион араһында тирбәлә. Афразия макроғаиләһенә түбәндәге тел ғаиләләре (йәки тармаҡтары) инә.