cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Онега күле
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күлдең майҙаны утрауҙарһыҙ 9690 км², утрауҙар менән  бергә 9720 км² тәшкил итә; һыу массаһы күләме — 285 км³; төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо — 245 км, максималь киңлеге —91,6 км. Уртаса тәрәнлеге — 30 метр, ә максималь тәрәнлеге — 127 м.
Күл соҡоро эре   геология структураларында — күлдең төньяҡ өлөшөндә Балтик ҡалҡан  һәм көньяҡта Рус платформаһында ята.
Онега күле буйында Петрозаводск, Кондопога һәм Медвежьегорск ҡалалары урынлашҡан. Онега күленә 50-гә яҡын йылға ҡоя, ә бер генә йылға — Свирь йылғаһы ағып сыға.
Этимологияһы
Тәүге урыҫ яҙма ҡомартҡыларында Онего кеүек телгә алына. Атамаһының килеп сығышы билдәһеҙ. Күлдең боронғо, финға тиклем килеп сығышы мөмкин.
Атаманың килеп сығышының бер нисә версияһы бар:
Өйрәнеү тарихы
1874—1894 йылдарҙа гидрография экспедицияһы — Рәсәй империяһының Диңгеҙ министрлығы ойошторған  Онега күлен айырым  төшөрөү эшләй, уның маҡсаты Онега күле яры һыҙатының топоргафик төшөрөү, тәрәнлдгдеен үлсәү, гравиметрик ултырмаларын, ағымын, термик һәм режимы кимәлен  өйрәнеү була. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә күлдең генераль картаһы, «Онега күлендә йөҙөү ҡулланмаһы» төҙөлә. 1906 йылда беренсе тапҡыр навигация картаһы нәшер ителә. Артабан навигация карталары бер нисә тапҡыр аныҡлана һәм яңынан баҫтырып сығарыла.
Формалашыу тарихы
Онега күле соҡоро боҙлоҡ-тектоник сығышлы. Палеозой осоронда (300—400 миллион йыл элек) Онега күленең хәҙерге бассейнының бөтә территороияһы боронғо Балтика  ҡитғалары тирәһендәге шельф диңгеҙе менән ҡапланған була. Шул уҡ ваҡытта ултырма ҡатламдар — ҡомташ, ҡом, балсыҡ, эзбизташ гранит, гнейс һәм диабаздарҙан торған кристаллик фундаментты ҡеүәтле ҡалын ҡатлауҙар (200 м ашыу) менән ҡаплай. Хәҙерге заман рельефы боҙлоҡ ҡатламдары эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә (һуңғы Валдай боҙланыуы, яҡынса 12 мең йыл элек тамамланған). Боҙлоҡ сигенгәндән һуң Литорин диңгеҙе барлыҡҡа килә, уның кимәле Балтик диңгеҙенең хәҙерге кимәленән  7—9 метрға юғары.
Ярҙары, төбө рельефы һәм гидрографияһы
Онега күленең өҫкө майҙаны 9720 км² тәшкил итә (утрауҙарҙан тыш), оҙонлоғо — 248 км, максималь киңлеге — 83 км (Петрозаводсктан алып Водла  йылғаһы тамағына тиклем). Төньяҡ ярҙары ҡаялы, ныҡ йырғыланған, көньяҡта — башлыса түбән, айырылмаған. Күлдең төньяҡ өлөшөндә материкҡа күп һанлы морондар  ҡушыла һәм күлдә иң ҙур Заонежье утрауы ята. Ярымутрауҙан көньяҡтараҡ күлдә иң ҙур утрау — Ҙур Климецкий утрауы урынлашҡан. Утрауҙан көнбайышта күлдең иң тәрән өлөшө (100 м тиклем һәм унан да күберәк) — Кондоложский  (тәрәнлеге 78 м тиклем), Илем-Горский (42 м), Лижемский (82 м) һәм Уницкий (44. м.) морондары менән Оло Онего Ҡултығы урынлашҡан. Күлдең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә төньяҡҡа ҡарай ҙур ҡултыҡ һуҙыла, уның төньяҡ өлөшө Повенецкий ҡултығы, урта өлөшө — Заонежский ҡултығы, ә көньяҡ өлөшө — 40—50 м тәрәнлектәр менән   Кесе Онего ҡултығы тип атала. Тәрән участкалар бында һай урындар һәм  утрауҙар төркөмө менән сиратлаша, улар ҡултыҡты  бер нисә  бер нисә өлөшкә бүлгеләй. Күл ярҙарында бик күп таштар ята.
Күлдең уртаса тәрәнлеге 31 м, максималь тәрәнлеге күлдең төньяҡ өлөшөндә 127 метрға етә. Үҙәк өлөшөндә уртаса тәрәнлеге 50—60 метр тәшкил итә, көньяҡҡа ҡарай тәрәнлеге 20-30 м тиклем күтәрелә. Онега күле өсөн тәрәнлегенең киҫкен үҙгәреүҙәр хас. Төньяҡ өлөшөндә юғары күтәрелештәр менән сиратлашыусы улаҡтар күп, унда сәнәғәт траулерҙары йыш ҡына балыҡ тота. Төбөнөң байтаҡ өлөшө ләм менән ҡапланған. Типик формаһы булып тора ташлы һай урындар һәм төбөнөң ташлы һәм ҡомло грунт менән юғары күтәрелештәр, һыу аҫты һәм теҙмәләр, шулай уҡ уйпат һәм соҡорҙар хас. Бындай рельеф балыҡтар тормошо өсөн уңайлы шарттар булдыра.
Онега күле режимы өсөн яҙғы һыу күтәрелеү  хас, ул 1,5—2 айға тиклем дауам итә,  һыу кимәленең йыллыҡ тирбәлеше 0,9—1. м. Үрге-Свирь ГЭС-ынан ағып сыҡҡан һыу көйләнгән. Йылғалар һыу балансының 74% керем өлөшөн тәшкил итә (йылына 15,6 км³), 25 % атмосфера яуым-төшөмгә тура килә. Һыу балансының 84 % сығым өлөшө Свирь йылғаһы буйлап күлдән аҡмаға тура килә (йылына уртаса 17,6 км³), 16 %  һыу өҫтөнән парланыуға китә. Күлдәрҙә һыу кимәле июнь — август айҙарында юғары, март — апрель айҙарында түбән. Йыш тулҡынланыуҙар күҙәтелә, дауыл тулҡындарының бейеклеге 3,5 метрға етә. Күл үҙәк өлөшөндә ғинуар уртаһында, ҡултыҡтарҙа  һәм яр өлөшөндә   ноябрь аҙағы — декабрь баштарында туңа. Апрель аҙағында ҡушылдыҡтар тамағы әрселә, күлдең асыҡ  өлөшө  — май айында. Күлдең асыҡ тәрән өлөшөндә һыу тоноҡ,   7-8 м тәрәнлеккә  тиклем асыҡ күренә. Ҡултыҡтарҙа бер ни тиклем аҙ, бер метрға тиклем һәм унан да кәмерәк. Һыуы сөсө, минераллашыу менән 10 мг/л.
Бассейн һәм утрауҙары
Онега күле бассейны майҙаны 66 284 км² тәшкил итә.
Күлгә 1000-дән ашыу күл ағымы ҡушыла, уларҙан оҙонлоғо 10 км артыҡ булған 52 йылға һәм 100-ҙән км ашыу булған 8 йылға  — бар. Иң ҙурҙарының береһе булып Водла һәм Суна йылғалары тора. Шулай уҡ күлде Коровья, Гимрек, Рыбрек, Шелтозерка, Яни, Шокша, Петручей, Мерозлов, Вантик, Оло Уя, Уйка, Деревянка, Орзег, Нелукс, Таш шишмәһе, Лососинка, Неглинка, Падас, Нючкин, Анга, Сялнага, Чапа, Чебинка, Викшречка, Листига, Уница, Кесе Пигма, Маткозеро, Вожмариха, Пижей, Лельречка, Судма, Тамбица, Калей, Царевка, Макушиха, Вичка, Лумбушка, Пиндушка, Беломор-Балтик каналы, Төньяҡ Ижмукса, Көньяҡ Ижмукса, Аржема, Возрица, Нелекса, Шойвана, Немина, Лукдожма, Кодача, Пяльма, Пудож, Туба, Ялганда, Оравручей, Чажва, Сомба, Андома, Вытегра, Мегра, Пертручей, Ошта, Пуинжа, Черная һәм башҡа йылғалар үҙ һыуҙары менән тулыландыра.
Беломор-Балтик каналы күлде Аҡ диңгеҙ менән тоташтыра,  ә аша Волга-Балтик һыу юлы аша  — Волга, Каспий һәм Ҡара диңгеҙ менән. Үрге-Свирь ГЭС-ы төҙөлөү менән күл һыуһаҡлағыс була (майҙаны 9950 км²).
Онега күлендә утрауҙарҙың  дөйөм һаны 1650-гә  етә, ә уларҙың майҙаны  224 км² тәшкил итә. Онега утрауының иң билдәле утрауы Кижи, унда XVIII быуат ҡорамдары: Спасо-Преображенский һәм Покровский менән шул уҡ исемле  музей-ҡурсаулыҡ урынлашҡан. Иң ҙур утрау — Оло Климецкий (147 км²). Унда бер нисә ауыл урынлашҡан, мәктәп бар. Башҡа утрауҙар: Оло Леликовский, Суйсари, Көньяҡ Болан утрауы.
Флора һәм фаунаһы
Онега күленең тәпәш ярҙары һаҙлыҡлы һәм һыу кимәле күтәрелгәндә һыу аҫтында ҡала. Күл ярҙары буйлап һәм уның утрауҙарында, ҡамышлы әрәмәлектәрендә өйрәктәр, ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар оя ҡора. Яр буйҙары кеше аяғы баҫмаған ҡуйы урмандар менән ҡапланған.
Онега күлендә тюлендәрҙең һирәк осрағы күҙәтелгән.
Онега күленә балыҡтар һәм һыу умыртҡаһыҙҙарҙың күп төрлөлөлөгө хас, шул иҫәптән боҙлоҡ дәүере реликттары инә. Күлдә уҡбалыҡ, күл һөмбашы, күл бағыры, шишмә  бағыры, палия, соҡор  палияһы, күл сабағы, алабалыҡ, бәрҙе, диңгеҙ сабағы, суртан, сабаҡ, бөгәрсә, күстерә, ҡорман, ҡылыс балыҡ, табан балыҡ, еҙмыйыҡ, сағалаҡ, йәйен, үгербалыҡ, һыла, алабуға, шырт балыҡ, зөгән, шамбы, йылға  миногаһы һ.б. бар. Онега күлендә 13 ғаиләгә һәм 34  төргә ҡараған  47  балыҡ төрө осрай.
Экология торошо
Һуңғы ваҡытта Онега күле экосистемаһына тәьҫир  йылдам үҫә, бигерәк тә бысрата торған факторҙар буйынса. Иң юғары баҫымды күлдең төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ өлөштәре кисерә, унда Петрозаводск, Кондопож һәм Медвежьегор сәнәғәт үҙәктәре урынлашҡан. Бында халыҡтың 80 %-тан ашыуы һәм бассейндың 90 % сәнәғәт потенциалы тупланған. Атмосфераға өс сәнәғәт үҙәгенән иҫәпкә алынған бысраныу йылына 190 млн м³ самаһы ағынты-дренаж һыуҙары һәм  150 мең тонна ташланты тәшкил итә. Онега күленең бассейнында техноген ағынтылар йылына 315 млн м³ самаһы тәшкил итә,   шуларҙың 46 %  производство-хужалыҡҡа, 25 %  — ямғыр һыуҙары  аҡмаһы һәм 16 % — дренаж-һыу мелиорация һыуҙары тәшкил итә. Күлгә биоген элементтар: фосфор — 810 т, дөйөм азот — йылына 17 мең тонна инә, ә күлдән Свирь йылғаһы һыуҙары менән  280 т фосфор һәм  11,8 мең т. азот сығарыла, йәғни күлдә 68 % фосфор һәм 31 % азот туплана. Флот һәм моторлы кәмәләр (8000 тирәһе берәмек), һыу мөхитенә   башлыса нефть продукттары (830 т тирәһе), фенол (0,5 т), ҡурғаш (0,1 т), оксидтар көкөрт, азот һәм углеродтың һарҡышы менән бысрата.
Хужалыҡ әһәмиәте
Онега күле буйында Петрозаводск, Кондопога, Медвежьегорск, ҡала тибындағы Повенец ҡасабаһы урынлашҡан. Күлдә суднолар йөрөй, һыу магистрале өлөшө булып тора, Балтика, Каспий бассейндарын һәм төньяҡ диңгеҙҙәрен бәйләүсе Волга-Балтик һыу юлы  һәм Беломор-Балтик каналы  составына инә. Каналдар системаһы һәм йылғалар аша Петразаводсктан диңгеҙ яр буйы зонаһының теләһә ниндәй илдәренә: Германиянан  Иранға тиклем  йөктәр ебәрелә. Күлдең көньяҡ яры буйлап Свиоь йылғаһынан Вытегра йылғаһына тиклем Онега судно йөрөү каналы асыла.
Күл буйлап пассажирҙарҙың дамими юл бәйләнеше  юҡ, әммә навигация ваҡытында  көнөнә бер нисә тапҡыр— Петрозаводск һәм Кижи —  Бөйөк Морон  туристик  теплоход һәм «метеорҙар» йөрөй. Бынан тыш, пассажир суднолары Петрозаводск — Шала маршруты буйынса йөрөй.
Онега күле акваторияһында 1972 йылдан йыл һайын июль аҙағында Рәсәйҙә ҙур булған «Онега елкән регатаһы»   — крейсерҙар яхтаһы араһында елкән спорты буйынса Рәсәйҙә  асыҡ чемпионат үткәрелә.
Ҡалалары
Петрозаводск ҡалаһы — Карелия Республикаһының баш ҡалаһы,  Онега күле буйында иң ҙур ҡала. 1703 йылда Пётр I тарафынан нигеҙ һалынған. Петразаводск территорияһында күп һанлы архитектура ҡомартҡылары бар. Уларҙың иң билдәлеләре: XVIII быуат аҙағының Түңәрәк майҙан архитектура ансамбле, 1790 йылғы  губерна ирҙәр  гимназияһы, 1950—1960 йылдарҙағы  Карл Маркс проспекты архитектура ансамбле, күп һанлы скульптуралар  — туғандаш ҡалаларҙан бүләктәр менән  Онега күле яры буйы һ.б. .
Кондопога 1495 йылдан билдәле. Ҡаланың иҫтәлекле урындары булып Успение сиркәүе, ағас архитектура һәйкәле тора. Сиркәү 1774 йылда төҙөлгән. Уның бейеклеге - 42 метр, был уны Урыҫ Төньяғында иң бейек ағас  сиркәүҙәр иҫәбенә индерә. 2018 йылдың авгусында сиркәү янғында юҡҡа сыға. Ҡалала 23 һәм 18  ҡыңғырауҙан торған ике карильон, Боҙ һарайы һәм орган залы менән Сәнғәт һарайы урынлашҡан.
Кижи утрауы
Күлдең төп иҫтәлекле урындарының береһе булып Кижи исемле Дәүләт тарихи-архитектура һәм этногрпафик музей-ҡурсаулыҡ менән Кижи утрауы тора. Уның территорияһында  XV—XX быуат ағас архитектураһының  89 һәйкәле урынлашҡан. Утрау үҙәге булып XVIII быуаттың Кижи зыяратының архитектура ансамбле  тора, ул йәйге егерем ике башлы Преображение Господня сиркәүенән, ҡышҡы туғыҙ башлы Покрова Богородица сиркәүенән һәм алты сатырлы манаранан тора. 1990 йылда Кижи ҡәберлеге ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Онега петроглифтары
Онега петроглифтары Онега күленең көнсығыш ярында урынлашҡан. Улар б.э. тиклем 4—2 мең йыллыҡтар менән даталана. Петроглифтар Шайтан Мороно, Кладовец, Гажий, Пәрей Мороно ҡаяларында һәм Гери утрауында айырым төркөмдәр менән таралған. ҡаяһы мороно Нос Бес, Кладовец, Гажий, Танау Гурия утрауҙары һәм Пәрей. Тулайым алғанда Онега күле петроглифтары күл ярының яҡынса 20,5 км оҙонлоғондағы участканы солғай һәм яҡынса  1200 фигураны һәм тамғаны үҙ эсенә ала
Борханкүл (ауыл)
Борханкүл (Бурханкуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Троицк районындағы ауыл. Белозерский ауыл биләмәһенә ҡарай.
Географияһы
Ауыл райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Борханкүл буйында урынлашҡан. Рельефы — ярым уйһыулыҡ (Урал аръяғы пенеплены); янындағы ҡалҡыулыҡтар — 200 һәм 202 метр. Ландшафы — урман-дала. Эргә-тирәһендә күлдәр күп.
Тарихы
Ауылға 1898 йылда Долгодеревенск станицаһынан күсенгән кешеләр тарафынан Ключевский станицаһының өҫтәмә биләмәһе сиктәрендә нигеҙ һалына. 1930 йылдан алып уның биләмәһендә «Совместный труд» колхозының үҙәк усадьбаһы, 1947 — «Победа» колхозы, 1951 йылдан — «Песчаный» совхозының бүлексәһе, 1969 йылдан — «Белозерский» совхозы (хәҙер — «Борханкүл» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) урынлашҡан.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылдағы халыҡ һаны 214 кеше тәшкил иткән.
Этимологияһы
Башҡорт халҡының фольклорын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, бигерәк тә топонимдарын күп йылдар дауамында өйрәнгән һәм улар буйынса китап сығарған Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов ойконимдың килеп сығышын антропонимдан - Борхан тигән башҡорт йәки татар исеменән килеп сыҡҡан тип аңлата. .
Ауыл атамаһын үҙе урынлашҡан Борханкүл атамаһынан алған, ә күлгә, үҙ сиратында, Борхан антропонимынан исем бирелгән. ''Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә Борхан'' исеменең ике төрлө аңлатмаһы бар: монгол теленән ингән вариант бот, тораташ, илаһ тигәнде аңлатһа, ғәрәп теленән ингәне дәлил, хәҡиҡәт, дөрөҫлөктө иҫбатлаусы
Сыбаркүл (күл, Силәбе өлкәһе)
Сыбаркүл  — Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы күл. Уның янында Сыбаркүл ҡалаһы ҡалҡып сыҡҡан .Күлдең майҙаны 19,8 км², бассейны майҙаны  — 169 км². Күлдең атамаһы башҡорт теленән ингән, сыбар (разношёрстный, пёстрый) аңлата. .Быны күлдең өҫтө ваҡ тулҡынлы булып тороуы менән дә, төбөндәге батҡаҡтың төрлө төҫтә булыуы менән дә, урауҙар менән сыбарланып тороуы менән дә аңлаталар.
Күлдә күп һанлы урман менән ҡапланған утрауҙар бар.Ярымутрауҙар — Крутик, Марьин, Сосновый, Семерик, Букаевка һәм бер нисә утрау (арал) — Голец, Кораблик, Копейка, Два Брата (два острова), Липовый. Күл буйында ял йорттары, шифаханалар бар.
Көньяҡ Уралда Сыбаркүл тигән күлдәр бер нисә, быныһы - иң ҙуры һәм Сыбаркүл күлдәр системаһына исем биргән.
Көньяҡ Урал тауының көнсығышҡа ҡараған итәгендә 319,9 метр бейеклектә урынлашҡан Һыу кимәле күтәрелеүе 1,25 метрҙан ашмай, ноябрь баштарында туңа,  май баштарында асыла. Һыуы яуым-төшөм, төбөнән сыҡҡан шишмәләр иҫәбенә тулылана. Минералләшеүе — литрына 0,3679 грамм.
Сыбаркүлдә төрлө балыҡ күп, шуға бында йылдың ҡайһы ваҡытында ла балыҡсыларҙы күрергә була.
Метеорит
2013 йылдың 15 февралендә күлгә метеорит төшә.
Метеорит ямғырынан ярҙан саҡрым ярым алыҫлыҡта боҙҙа 8 метр диаметрлы уйым барлыҡҡа килә. Полиция был тирәне уратып ала .2013 йылдың 16 февралендә килгән МЧС водолаздары һыу төбөндәге ҡалын батҡаҡ аҫтында бер ни ҙә таба алмай.
16 февралдә Сыбаркүлгә Ураль федераль университетынан Метеориттар буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы йүнәлтеүе буйынса киләләр Полиция ебәрмәй тороуға ҡарамаҫтан ,  Ларионов төркөмө уратылған зонанан тышта  53 метеорит һынығы табалар. Артабан водолаздар күл төбөндә ҙур киҫәк һәм вағыраҡтарын таба.
Ярҙамлы (ҡала)
Ярҙамлы, Ярдымлы (Yardımlı) — Әзербайжандағы ҡала, шул уҡ исемле райондың административ үҙәге.
Тарихы
Топонимды төрлөсә аңлаталар..Ярдымлы географик атамаһы Урал һәм Волга йылғаһы араһы территорияһында йәшәгән эрдим йәки эрдем ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан тигән фараз бар (VIII быуат аҙағы)
Фараздарҙың береһе буйынса, ул «эртим» һүҙенән килеп сыҡҡан. «Эртим» — бәшнәк ырыуҙарының береһенең исеме. Иҫке төрөк телендә батыр, рыцарь тигәнде аңлата. 1924 йылда археолог И. Азимбеков топонимды төрөк телендәге «ярҙам итеүселәр» тип аңлата. Риүәйәттәрҙең береһе буйынса, бында Али исемле мәшһүр берәү килгән һәм бик ауыр тау шарттарында йәшәгән кешеләргә ярҙам иткән, күп һыу тирмәне төҙөгән, был абруйлы кешенең ваҡытлы резиденцияһын «Ярҙам Али» тип атағандар
«Әзербайжан VII—IX быуаттарҙа» монографияһында әзербайжан тарихсыһы Зыя Буниятов «Ярҙам» ҡалаһының урынын Әрдәбилдән төньяҡта урынлашҡан тип билдәләй.
Халҡы
«Кавказ календары» мәғлүмәттәре буйынса, 1912 йылда Ленкоран өйәҙе Баҡы губернаһы Ярҙамлы ауылында 377 кеше йәшәгән, башлыса «татарҙар» (йәғни әзербайжандар). 1915 йылғы «Кавказ календары» Ярҙамлыла 145 кеше, шулай уҡ «татарҙар» (әзербайжандар) типкүрһәтә.
1979 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Ярҙамлыла 3114 кеше йәшәгән, ә 1989 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 3,438 кеше. 2010 йылда ҡала халҡы 6700 кеше тәшкил итә.
Ҡалала уртаса ғүмер оҙайлығы 80 — 90 йәш.
Розиц
Розиц (Rositz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3050 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 185 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Мостай Кәрим
Мостай Кәрим (тулы исеме — Мостафа Сафа улы Кәримов; 20 октябрь 1919 йыл — 21 сентябрь 2005 йыл) — шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951–1962 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV–XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Башҡортостандың халыҡ шағиры (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). ЮНЕСКО ҡарамағындағы Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967), М. А. Шолохов исемендәге премия (1999) лауреаты.
Биографияһы
Мостафа Сафа улы Кәримов 1919 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы Келәш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә, һуғышта элемтә башлығы һәм артиллерия штабы башлығы булып хеҙмәт итә. Ҡаты йәрәхәтләнә: мина ярсығы күкрәгенә инеп, йөрәгенә саҡ ҡына барып етмәй ҡала.
Госпиталдә ятып дауаланып сыҡҡас, йәнә фронтҡа китә. Еңеү көнөнәсә фронт гәзиттәрендә хәбәрсе булып эшләй. Һуғыштан ҡайтҡас, ижади һәм ижтимағи эшкә бирелә.
1930-сы йылдарҙа уҡ яҙа башлай: 1938 йылда «Отряд ҡуҙғалды» тигән беренсе шиғыр йыйынтығы нәшер ителә; 1941 йылда «Яҙғы тауыштар» тигән шиғыр китабы сыға. Барыhы 100-ҙән ашыу шиғриәт һәм проза китабы, 10-дан ашыу пьесаһы донъя күрә. 1940 йылда СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951—1962 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе.
Мостай Кәримдең әҫәрҙәре бер нисә тиҫтә телгә тәржемә ителгән.
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы (16 февраль 1928 йыл — 8 декабрь 2000 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (1995), техник фәндәр докторы (1973), профессор (1974). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), БАССР‑ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР‑ҙың нефть сәнәғәте (1978) һәм Газ сәнәғәте министрлығы отличнигы (1988), СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1978). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы (2000), И. М. Губкин исемендәге премия (1973, 1980) лауреаты. Почёт Билдәһе ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Миҙхәт Рәхмәтулла улы Мәүлитов 1928 йылдың 16 февралендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Шланлыкүл ауылында тыуған.
1950 йылда Өфө нефть институтын тамамлай һәм ошо юғары уҡыу йортонда өлкән уҡытыусы, доцент, профессор, быраулау кафедраһы мөдире, тау-нефть факультеты деканы, ғилми эш буйынса проректор, конструктор-технология бюроһы директоры булып эшләй.
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы 19 фән докторы һәм 50-нән ашыу техник фәндәр кандидаты әҙерләгән. Ғалим бер нисә Рәсәй Фәндәр академияһының һәм Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденты итеп һайланған.
Хеҙмәттәре
Мәүлитов Миҙхәт Рәхмәтулла улы — 400-ҙән ашыу методик һәм ғилми эштәр авторҙашы, инглиз теленә һәм испан теленә тәржемәләнгән бер нисә дәреслек һәм монография яҙған. Ул авторҙаш булараҡ 50 самаһы асыш яһауҙа ҡатнаша, ҡайһы берҙәре АҠШ һәм Германияла патент алған.
Соловьёв Гавриил Иванович
Гавриил Иванович Соловьев (23 март 1913 йыл — 8 май 1982 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 3-се эскадронының 3-сө взводы командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1942 йылдың декабренән — ғәмәлдәге армияла. Сталинград, Үҙәк һәм Белорус фронттарында һуғыша. Яралана. Хәрби юлы тулыһынса 16-сы кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы составында үтә. Разведка взводы командиры була. Кесе лейтенант Соловьев Һул яр буйы Украинаны азат иткәндә айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
Соловьев етәкселегендәге взвод беренеселәрҙән булып Снов йылғаһы аша сыға һәм, плацдармды яулап алып, төп көстәрҙең йылға аша сығыуына һәм Черниговҡа һөжүм итеүгә булышлыҡ итә. Днепр йылғаһынтағы ла беренселәрҙән була. Уның взводы өс дошман контратакаһын кире ҡаға. Фашистар Галки ауылы янындағы йылға аша сығыу урынын ҡыйратырға тырыша. Соловьев үҙе шәхсән бер нисә тиҫтә гитлерсыны юҡ итә..
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия өлкән сержанты Соловьёву Гавриилу Иванович Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
1944 йылдың сентябрендә Буденный исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ юғары офицер кавалерия курстарына уҡыуға ебәрелә. Бында ул Еңеү көнөн ҡаршылай. 1946 йылдың ғинуарында уҡыуын тамамлай, 99-сы гвардия мотоуҡсылар взводы командиры вазифаһында хеҙмәт итә. 1946 йылдың октябрендә лейтенант Соловьев запасҡа китә.
Мәскәүҙә йәшәй. Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе предприятиеларында столяр булып эшләй. 1982 йылдың 8 майында вафат була. Мәскәүҙә Кунцев зыяратында ерләнә.
Ленин ордены, 1-се дәрәжә Ватан һуғышыордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар.
Болбанская
Болбанская (Хей-Яга-в низовье) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Янтарь (Вагай ҡушылдығы)
Янтарь  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Болбанская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Янтарь (Вагай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Болбанская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янтарь (Вагай ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мамыҡ ҡанатлылар
Мамыҡ ҡанатлылар (Trichoptera, (Ручейники) — ҡорттары һыуҙа бер нисә йыл йәшәй, етлегеп ҡанатланғас, бары бер нисә көн генә йәшәй торған ҡанатлы бөжәктәр.
Ҡыҫҡаса яҙма
Хәҙерге ваҡытта 150233 төрө, шул иҫәптән 685 ҡаҙылма төрө, булыуы яҙылған. (Zhang, 2013). Барлыға 45 ғаиләгә берлештерелгән. Антарктиданан башҡа, бөтә ҡитғаларға һәм океан утрауҙарында таралған. Донъя фаунаһында 50 мең төрө булыуы мөмкин тип фаразлана.
Ҡылыҡһырлама
Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр ҡоңғорт-көрән төҫтә, кәүҙә оҙонлоғо 2—24 см-ға ҡәҙәр, һыу буйҙарында осорай.
Төп билдәләре
Бергә ҡушылып алға табан һуҙылған оҙон еп һымаҡ мыйыҡтары бар; ҡанаттары арҡала түбә һымаҡ йыйылып тора. Мамыҡ ҡанатлы күбәләктәр насар оса, ауыҙ ағзаһы етлекмәгән, шуға күрә улар туҡланмай һәм аҙнанан артыҡ йәшәмәй. Күкәйҙәрен һыуға йәки һыу үҫемлектәренә һала. Личинка үҫеү стадияһы бер йыл тирәһе һәм артығыраҡ та һуҙыла, һыуҙағы тормошо ояларында ғына урынлашҡан ҡурсаҡ стадияһы менән тамамлана. Личинкалары цилиндр һымаҡ, баш, күкрәк (3 быуынтыҡ тора) һәм ҡорһаҡ (9 быуынтыҡ) өлөштәренә бүленә; ян-яҡтары буйлап һыҙыҡ һуҙылған һәм трахеялы һаңаҡтар урынлашҡан. Күкрәгендә ҡалҡансыҡтар бар, уларҙың һаны һәм формаһы мамыҡ ҡанатлыларҙың систематикаһын асыҡлауҙа ҙур әһәмиәткә эйә.
Үрсеүе
Үҫемлек менән туҡланыусы личинкаларҙың ауыҙ тишеге — аҫҡа, йыртҡыс личинкаларҙа алға табан йүнәлтелгән. Үҫемлек менән туҡланыусы личинкалар үҙ ояларын төрлө формала төҙөй, бының өсөн улар эрләү биҙҙәре шайыҡсаһы менән үҫемлек киҫәктәрен, ҡабырсаҡ ватыҡтарын, ҡом бөртөктәрен йәбештерә; ояларның формаһы һәм төҙөлөшө буйынса мамыҡ канатлылар төрөн билдәләргә мөмкин. Хәрәкәт ваҡытында личинка унан башын һәм өс пар аяҡлы күкрәген сығара һәм, әкрен генә ояһын һөрәп, һыу төбөнән үрмәләй; ҡурҡыныс янағанда кәүҙәнең алғы өлөшөн тиҙ генә эсенә тарта. Oxyethira һәм Agraylea ырыуы личинкалары фәҡәт үҙ шайыҡсаларынан ғына үтә күренмәле оялар төҙөй, шуға күрә яҡшы күренәләр. Polycentropodidae, Hydro¬psychidae һәм Rhyacophilidae ғаиләләренән булған йыртҡыс личинкалар оялар төҙөмәй йә иһә ау ятмалары һәм көпшәләре ҡоролмалары менән сикләнә. Личинкалар таҙа, башлыса, ағым һыуҙарҙа йәшәй. Һыуҙың бысраныуы һәм йылға режимын үҙгәртеп көйләү сәбәпле, күп кенә төрҙәрҙең һаны кәмей бара. Йылға күбәләктәренең личинкалары менән балыҡтар туҡлана.
Бакунин Михаил Александрович
Михаил Александрович Бакунин ( 1814 йыл, 30 май (18 май), Прямухино ауылы, Новоторжский өйәҙе, Тверь провинцияһы, Рәсәй Империяһы - 1876 йыл, 1 июль (19 июнь), Берн, Швейцария ) - Рәсәй аҡыл эйәһе һәм Бакуниндар ғаиләһенән сыҡҡан революционер, анархизм, халыҡсылыҡ теоретиктарының береһе. Социаль анархизмдың башында тора.
Биографияһы
Михаил Александрович Бакунин 1814 йылдың 18 майында (30) ғаилә имениеһы Прямухинола тыуған. Атаһы Александр Михайлович йәшлеген Италияла үткәргән, Флоренциялағы Рәсәй миссияһында атташе вазифаларын башҡарған. Ҡайтҡас, ул отставкаға китә һәм Тверҙәге имениеһына урынлаша. Ул декабристар менән бәйләнештә булған, "Ҡотҡарыу Союзы" башлығы Н. М. Муравьева яҡлап, үҙенең крәҫтиәндәрен азат итергә тырышҡан.
Михаил Бакунин Санкт-Петербург артиллерия мәктәбен тамамлай (1838 - 1832) һәм 1832 - 1834 йылдарҙа армия сафтарында хеҙмәт итә. Артабан отставкаға китә һәм Мәскәүгә барып урынлаша. Бында ул М.В.Станкевич һәм В.Г.Белинский менән таныша.
1840 йылда сит илгә китә: башта Германияға, унда бер ни тиклем ваҡыт Берлин университетында уҡый. Һуңғараҡ ул прогрессив лидерҙар А.Ручей, В.Вайтлинг, П.Прудхон, Т. Маркс, Ф. Энгельс менән осраша.
Уҡыуын ташлап, теориянан революцион көрәш практикаһына күсә, Прага һәм Дрезден баррикадаларында ҡатнаша. Фетнә еңелгәс, уны Саксония һәм Австрия судтары ике тапҡыр үлем язаһына хөкөм итәләр, ике йыл төрмәлә тотҡандан һуң, 1851 йылда Австрияла Русияға экстрадициялайҙар. Ул Шлиссельбургтағы Алексеевский равелинында ете йыл һәм дүрт йыл Себер һөргөнөндә була. 1861 йылда һөргөндән ҡаса һәм Көнбайыш Европа революцион хәрәкәтенә ҡушылып, Рәсәйҙе уға йәлеп итергә өмөтләнә.
1864 йылда ул халыҡ эшселәр йәмғиәтенә ҡушыла (I Интернационал), ләкин унда булыуы йәмғиәтте нығытыу шикелле емереп.
Ул 1868 йылда эшсәнлеге тулыһынса практикаға йүнәлтелгән "Халыҡ-ара социалистик демократия союзы"н булдыра һәм 1872 йылда Гаага конгресы уны "Интернационал" сафынан ҡыуып сығара. 1870 йылда Бакунин Лион фетнәселәре араһында, коммунарҙарҙың еңелеүен алдан һиҙһә лә, Париж Коммунаһы иғлан ителеүен хуплай. Ул үҙ идеяларына ныҡ ышана һәм революция профессионалы булараҡ еңелмәҫ тиерлек. Ул берҙән-бер яуызлыҡҡа - дәүләтселектең барлыҡ төрҙәренә ҡаршы көрәшә, бөтә дәүләт емереклектәрендә кешелектең дөйөм ҡәрҙәшлеген тели.
1873 йылда М.Бакунина "Дәүләт һәм анархия" китабы донъя күрә.
Инде ҡарт, ауырыу, ләкин "ҡотҡарыу көрәше" илһамы менән яныуын дауам иткән Бакунин 1874 йылда хатта күтәрелештә ҡатнашыу өсөн Болоньеға китә.
Ҡаты бөйөр ауырыуы уны Швейцарияға күсенергә мәжбүр итә. Бернда 1876 йылдың 1 июлендә ул элекке дуҫтары: профессор А.Фохт һәм Тейхеливтар ғаиләһе янында вафат була. Ул шунда ерләнә.
Сәүәҙебаш
Сәүәҙебаш (Севадыбашево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 604 кеше. Почта индексы — 452710, ОКАТО коды — 80217840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ябай һөйләм
Ябай һөйләм бер грамматик нигеҙҙән тора, ләкин уның береһе (эйәһе йәки хәбәре) булмаҫҡа ла мөмкин, ул ваҡытта һүҙ бер составлы һөйләмдәр тураһында бара.
Аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр, өҫтәлмәлек — һөйләмдең эйәрсән киҫәктәре. Һөйләмдең йөкмәткеһен тулы, аныҡ һәм тасуири итеп сағылдырыуҙа эйәрсән киҫәктәрҙең әһәмиәте ҙур. ''Йәй килде. Йәмле йәй килде. Ауылға йәмле йәй килде. Бына ауылға йәнә йәмле йәй килде.''
Аныҡлаусылар тиң булырға йәки тиң булмаҫҡа мөмкин: аҡ, ҡыҙыл сәскәләр — матур аҡ сәскәләр.
Тултырыусылар тура һәм ситләтелгән була:
Хәлдәр ҡылымдан килгән хәбәргә эйәреп, эш-хәрәкәттең эшләнеү ваҡытын, урынын, сәбәбен, маҡсатын, рәүешен, шартын һ. б. белдерә.
Ермишь (йылға)
Ермишь  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/121 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Ябай һөйләм
Өҫтәлмәлек — аныҡлаусының бер төрө. Аныҡлаусыларҙан айырмалы булараҡ, өҫтәлмәлектәр предметтың билдәһен белдереп кенә ҡалмай, уның атамаһына әйләнә.
Өҫтәлмәлектәр:
Ермишь (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ябай һөйләм
Һөйләмдең барлыҡ киҫәктәре лә тиң була ала: ҡараған эйәләр, бер үк эйәгә ҡараған хәбәрҙәр, бер үк хәбәргә ҡараған тура һәм ситләтелгән тултырыусылар, хәлдәр һәр саҡ тиң була; ҡараған аныҡлаусылар тиң була.
Тик баш киҫәктәрҙән генә торған һөйләм йыйнаҡ, эйәрсән киҫәктәре лә булған һөйләм тарҡау тип атала. Мәғәнә асыҡлығы өсөн бөтә кәрәкле киҫәктәре лә булған һөйләм тулы һөйләм була. Һүҙ барышында еңел аңлашылырлыҡ берәй киҫәге төшөрөлгән һөйләм кәм һөйләм тип атала. Кәм һөйләмдәрҙең мәғәнәһе алдағы һорау һөйләмдән (диалогтарҙа: -Ҡасан ҡайтаһың? - Иртәгә.), ситуациянан (автовокзалда: «Килә!» — һүҙ автобус тураһында барыуы аңлашыла), һөйләү темаһынан (монологта геройҙың йәки авторҙың уйҙары) еңел аңлашыла. Кәм һөйләмдәр, ҡыҫҡа һәм ыҡсым булып, ҡабатлауҙарҙан ҡотолдора, телмәрҙе йәнләндерә.
Калмантай
Калмантай — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Донгуз йылғаһының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үгербалыҡ
Үгербалыҡ, йыланбалыҡ (Anguilla anguilla, (Речной у́горь) — йылынбалыҡтар ғаиләһендәге балыҡ. Евразия йылғаларында ьереклек итә. Оҙонлоғо 30-70 см, ауырлығы 500-800 г. Кәүҙәһе ян-яҡтан ҡыҫылған, һирәк кенә түңәрәкләнгән, циклоид һымаҡ тәңкәләр менән ҡапланған. Йылға йыланбалығының төҫө уның йәшенә бәйле. Һырты ҡара йәшел йәки ҡоңғорт ҡара, ҡорһағы аҡ йәки һарғылт, йәшерәктәренең ян-яҡтары һары, енси яҡтан өлгергәнәрендә металл һымаҡ ялтырауыҡлы, көмеш һымаҡ аҡ. Арҡа йөҙгөсө ҡойроҡтоҡо менән ҡушылмаған. Оҙон ауыҙлы. Һаңаҡ ҡыуышлығының осонда йотҡолоҡ тештәре бар. Ваҡ балыҡтар, ыуылдырыҡ, баҡалар һәм умыртҡаһыҙҙар менән туҡлана.
Йылға йыланбалығы бөтөн ғүмерен тейәрлек сөсө һыуҙарҙа үткәрә, үрсеү өсөн Үҙәк Америка ярҙары быйына китә, 300-400 м тирәнлектә ыуылдырыҡ сәсә. Ул диңгеҙҙә туҡланмай. Ыуылдырыҡ сәскәндән һуң, олы балыҡтар үлә. Уылдырыҡтан сығыу менән личинкаларҙы ағым эләктереп ала һәм уларҙы Гольфстрим ағымы Европа ярҙарына илтә. Кәүҙәһе үтә күренмәле. Оҙон юлдың ахырында (2,5—3 йыл) йәш балыҡ олоһона оҡшаш рәүеш ала. Енси өлгөрөү башланғанға ҡәҙәр, 6—10 йыл сөсө һыуҙа йәшәй.
Кабо-Вердела ислам
Кабо-Вердела ислам(O Islã em Cabo Verde, الإسلام في الرأس الأخضر) ― Кабо-Верде дәүләтендә тарафдарҙары булған аҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дин.
Ислам
Ислам ― илдә иң ҙур әҙселек дине булып тора. Кабо-Вердиҙың мосолман йәмәғәте ― әҙ һанлы, әммә тиҙ үҫеш ала барыусы дини йәмәғәт. Ислам был илгә Көнбайыш Африканан үтеп кергән. Кабо-Верде мосолмандары ― күпселектә Сенегалдан һәм башҡа Африка илдәренән күскән мөһажирҙәр йәки элекке мөһәжирҙәрҙең бында төпләнгән нәҫеле. Мосолмандар Кабо-Вердела сауҙа (ваҡ сауҙа, сувенирҙар һатыу) менән шөғөлләнә. Кабо-Вердела мосолмандарының теүәл тураһында дөрөҫ мәғлүмәт сығанаҡтары юҡ.
Данилко Елена Сергеевна
Данилко Елена Сергеевна (31 май 1970 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2007). РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты ғилми-мәғариф үҙәге етәксеһе.
Халыҡ сәнғәте кәсептәре
Халыҡ сәнғәте кәсептәре (халыҡ һөнәрселеге) — ҡул аҫтындағы материалдарҙан ябай ҡоралдар ярҙамында изделиелар эшләү. Кәсептең был традицион төрө ижади эшмәкәрлек  төрҙәре менән бай һәм унда әйберҙәр ҡулдан яһала.
Данилко Елена Сергеевна
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре Урал-Волга буйы халыҡтары этнографияһына, старообрядсылыҡҡа, визуаль антропологияға арналған.
Халыҡ сәнғәте кәсептәре
Тасуирлама
Халыҡ һөнәрҙәре ниндәйҙер кимәлдә ауыл кәсебенән баш ала. Шул сәбәпле көнкрештә кәрәкле предметтар эшләнә, улар ҡатмарлы конструкциялар менән байытыла. Ауыл кәсептәре борондан, кешелеккә көнкүреш өсөн яңы ҡоралдар һәм предметтар кәрәк булған мәлдән башланыуы билдәле. Төрлө халыҡтарҙа, төрлө төбәктәрҙә һәм өлкәләрҙә сәнғәт һәм мәҙәниәт айырыла, тимәк, уларҙың кәсептәре лә айырыла. Халыҡ сәнғәте кеүек үк, халыҡ кәсебе бик йыш дини, мәҙәни һәм, хатта, сәйәси инаныстарға бәйле була.
Лазарев Сергей Тихонович
Лазарев Сергей Тихонович (1 апрель 1926 — 25 декабрь 2017) — совет күмер сәнәғәте алдынғыһы, «Кузбассуголь» комбинатының «Чертинская-Южная» шахтаһы директоры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Данилко Елена Сергеевна
Фәнни эшмәкәрлеге
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10-ға яҡын этнографик фильм — «Башҡорт атының ҡымыҙы» («Кумыс из башкирской лошади»; 2003), «Учук» (2005), «Ете утлы уҡ» («Семиогненная стрела»; 2009) һәм башҡалар авторы.
Халыҡ сәнғәте кәсептәре
Тарихы
Халыҡ сәнғәт кәсептәре боронға, йорт кәсептәрнә һәм ауыл һөнәрҙәренә барып тоташа. Һуңыраҡ баҙарға эшләгән, куст кәсептәре, шулай уҡ шәхси оҫтаханалар барлыҡҡа килә. Улар капиталистик баҙраға йәлеп ителә, әммә бик йыш фабрика тауарҙары дәғүәселеген күтәрә алмай. XIX быуат аҙағы — XX  быуат башында күп кенә илдәрҙә  халыҡ  кәсептәре тергеҙелә башлай, улар көнкүреш әйберҙәрен сәнәғәттә кәпләп етештереүгәә ҡаршы ҡуйыла.
Данилко Елена Сергеевна
Йәмғиәт эшмәкәрлеге
2005—2009 йылдарҙа — Рәсәй этнографтар һәм антропологтар ассциацияһының башҡарма директоры.
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
1926 йылда Тверь губернаһында (хәҙерге — Тверь өлкәһе) тыуған. ФЗО мәктәбендә уҡығандан һуң, 1942 йылдан 1944 йылға тиклем «Төньяҡ» шахтаһында (Кемерово ҡалаһы) нығытыусы булып эшләй.
Данилко Елена Сергеевна
Йәмғиәт эшмәкәрлеге
«Вестник Чувашского государственного университета» журналы мөхәрририәте ағзаһы. Хәҙерге ваҡытта РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты ғилми-мәғариф үҙәге етәксеһе.
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
1948 йылда техникумды тамамлағандан һуң «Бутовская» шахтаһында (Кемерово ҡалаһы) участка начальнигы булып эшләй. 1956 йылда ситтән тороп Свердловск тау институтын тамамлай, тау инженеры дипломы ала.
Данилко Елена Сергеевна
Йәмғиәт эшмәкәрлеге
2019 йылдың 1 ғинуарынан — М. В. Ломоносов исемендәге МДУ-ның диссертацион советы ағзаһы (тарих факультеты)
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
1963—1977 йылдарҙа «Чертинская-Южная» шахтаһын етәкләй (1973 йылдан — «Яңырыу» шахтаһын) (Белово ҡалаһы). Уның быуынына иң ҡатмарлы осор тура килә. Ул эшләгән осорҙа яңы етештереү технологиялары үҙләштерелә, әҙерлек һәм таҙартыу забойҙарына көсөргәнештең ҡырҡа артыуы башлана, уның менән П-3М, ПК-7, ГПК үтеү комбайндары, шулай уҡ ОМКТМ, МК-1 таҙартҡыс комплекстары, «Глиник» Дөйөм Рәсәй продукция классификаторы серияһы комплексы эш йөкләмәләрендә һынала.
Данилко Елена Сергеевна
Йәмғиәт эшмәкәрлеге
Славистар конгресы янындағы старообрядсылыҡты тикшереүҙәр буйынса халыҡ-ара комиссия составына инә. «Камера-посредник» визуаль антропологияһы Мәскәү халыҡ-ара фестиваленең башҡарма директоры. 2013 йылда әлеге фестивалдең Чикаго ҡалаһындағы һайлап алыу комиссияһы (SVA Film and Media Festival in Chicago) һәм Сибиу ҡалаһында (Румыния) «Астра» Халыҡ-ара документаль фильмдары фестивале ағзаһы була (Astra Film Festival of Documentary Film).
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
60-сы йылдар уртаһында сәнәғәт запастары бөтә башлай, шахта начальнигы реконструкциялауға техник документация һәм инженер нигеҙләүе әҙерләй, комбинатта хуплау таба һәм «Сибгипрошахт» Новосибирск институты менән хеҙмәттәшлек итә башлай. Унда реконструкциялау проектының тәүге варианты эшләнә, һәм 1974 йылда уҡ объекттың беренсе сираты сафҡа индерелдә (1984 йылда реконструкциялау тулыһынса тамамлана, хәҙер инде унан башҡа). Шахтаның йыллыҡ ҡеүәте ике тапҡырға тиерлек арта, ярым миллионға тиклем еткерелә.
Данилко Елена Сергеевна
Йәмғиәт эшмәкәрлеге
Рәсәй халыҡтары тураһында тапшырыуҙар циклы аналитик редакторы була («Культура» телеканалында «Россия — любовь моя» тапшырыуы).
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 30 мартындағы Указы менән Лазарев Сергей Тихоновичҡа күмер сәнәғәте продукцияһын етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән ««Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы» тапшырыла.
Данилко Елена Сергеевна
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Золотое сердце Словонии» фестивале лауреаты (2015, Хорватия, Төп приз, Александров Е. В., Лихачев Р. А., Федосова К. А. менән берлектә)
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
1977 йылдың ғинуарында ул хаҡлы ялға китә, һуңынан тыуған иленә Калинин өлкәһенә ҡайтып китә, Селижарово ҡасабаһында төпләнә.
Халыҡ сәнғәте кәсептәре
Тарихы
СССР-ҙа сәнғәт кәсептәренең айырым оҫталары артелдәргә һәм кооперативтарға берләшә, был план үтәү артынан ҡыуып сифаттың төшөүенә килтерә.
Лазарев Сергей Тихонович
Биографияһы
2017 йылдың 25 декабрендә вафат була.
Халыҡ сәнғәте кәсептәре
Урыҫ халыҡ кәсептәре
Рәсәйҙә: Федоскин миниатюраһы, Тагил һәм Жостов биҙәктәре, Абрамцево-Кудринск һырлауы, Ростов финифте, Талашкино оҫтаханалары, Палехс миниатюраһы, Крестец сигеүе, Вятка селтәре, уйынсыҡтар (Дымков, Абашев, Каргопольск һәм Филимонов), гжель, Тула ҡоралдары, металды кубачин эшкәртеүе һәм башҡадлар.
Нестеров Иван Иванович (геолог)
Биографияһы
Иван Иванович Нестеров 1932 йылдың 1 ғинуарында (документтар буйынса 2 ғинуарҙа ) РСФСР-ҙың Урал өлкәһенең Ольховка районы Параткуль ауыл Советы Параткуль ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, хәҙер ауыл Советы Ҡурған өлкәһенең Далматово районына инә.
Мәктәпте Свердловск ҡалаһында 1949 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда Свердловск тау институтына «Файҙалы мәғдән ҡаҙылмалары геологияһы» һөнәре буйынса уҡырға инә. Институтта уҡығанда «Нефть геологияһы» һөнәрен һайлай. 1954 йылда институтты отличие менән тамамлағандан һуң, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалау кафедраһында эшкә ҡала һәм шул уҡ йылда Свердловск тау институты аспирантураһына уҡырға инә, 1957 йылда уны тамамлай.
1954 йылда Себер геология, геофизика һәм минераль сеймал ғилми-тикшеренеү институтында эшләү өсөн Новосибирск ҡалаһына эшкә күсә, ул шул уҡ йылда Бөтә Союз нефть тикшеренеү геология разведкалау институтының Томск филиалы һәм Бөтә Союз геофизика ғилми-тикшеренеү институтының филиалы ҡушылыуы һөҙөмтәһендә ойошторола.
1958 йылда Свердловск тау институтының Ғилми советында, Урта Приобьены ла индереп, Көнбайыш Себерҙең көньяҡ өлөшөнөң нефть һәм газ биреүсәнлеге проблемаларына арналған кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1960 йылда И. И. Нестеров Себер геология, геофизика һәм минераль сеймал ғилми-тикшеренеү институтының Төмән филиалына эшкә күсә. Был ваҡыттан алып Иван Иванович Нестеровтың яҙмышы Төмән өлкәһенең яҙмышы менән тығыҙ бәйләнгән.
1966 йылдан КПСС ағзаһы.
1970 йылда Урта Приобьела яңы нефть ятҡылыҡтары асҡаны һәм сәнәғәт запасын тиҙләтеп әҙерләгәне өсөн Иван Иванович Нестеровҡа В. А. Абазаров, Л. Н. Кабаев, Ф. К. Салманов, В. Г. Смирнов, А. Д. Сторожев менән бергә Ленин премияһы бирелә.
1971 йылдан Көнбайыш Себер ғилми-тикшеренеү геология разведкалау нефть институтының директоры. 1976 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. Халыҡ-ара ижтимағи фәндәр академияһының Геоэкология (1994), Минераль ресурстар (1995), Йәшәйеш хәүефһеҙлеге һәм экологияһы бүлектәре академигы (2002).
Көнбайыш Себерҙең күпселек нефть һәм газ ятҡылыҡтарын асыуҙа ҡатнаша, Уренгой нефть газ конденсатлы ятҡылығын беренсе асыусыларҙың береһе.
Төмән өлкәһенең «Белем» йәмғиәте рәйесе (1968—1991),
Рәсәй Федерацияһы минераль ресурстар академияһының Көнбайыш Себер бүлексәһе рәйесе, РФА-ның Бөтә Рәсәй минералогия йәмғиәтенең Төмән бүлексәһе рәйесе (1985—2015), СССР Фәндәр академияһының (РФА-ның) Мәскәү, Екатеринбург, Төмән һәм Новосибирск бүлексәләре, СССР (РФ) халыҡ-ара Милли комитеты, Америка геолог-нефтселәр йәмғиәте, Чехия, Аргентина экологик фирмалары идараһы ағзаһы; ҡайһы бер фәнни журналдарҙың редколлегия ағзаһы: «Минеральные ресурсы России» (1991—1996), «Геология и геофизика» (1983—2019), «Советская геология» (1980—1990), «Геология нефти и газа» (1980—1999). «Нефть и газ Тюмени» (1969—1972), «Проблемы нефти и газа Тюмени»(1972—1984) журналдарының баш мөхәррире.
СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы фән һәм техника өлкәһендә Ленин һәм СССР Дәүләт премиялары буйынса комитет (1980 —1988), СССР геология министрлығы ҡарамағындағы фәнни-техник совет (1976—1991), СССР сеймал базаһын үҫтереүҙе экспертизалау буйынса СССР Госплан Советы (1977—1990), СССР Фәндәр Аакадемияһының Себер бүлексәһе президиумы (1980—1993), СССР Министрҙар Советы Бюроһы ҡарамағындағы Яғыулыҡ - энергетика комплексы буйынса фәнни һәм фәнни-техник советтар, СССР, СССР Фәндәр академияһының фән һәм техника буйынса комитеты (1992 йылға тиклем), СССР һәм РСФСР геология министрлығы (1992 йылға тиклем) ағзаһы, Көньяҡ Каролина университетының (АҠШ) «Газлы нефтле бассейндар» программаһы координаторы була. 2003 йылдан алып Рәсәй геологтарының милли комитеты ағзаһы.
Төмән хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советы депутаты итеп һайлана (1964—1968), Төмән КПСС ҡала һәм өлкә комитеты ағзаһы (1968—1992). Төмән өлкә башҡарма комитеты ҡарамағындағы иҡтисад советы ағзаһы (1991—1992).
Геология һәм тәбиғи ресурстары ғилми-тикшеренеү институтының генераль директоры булып эшләй, РФА советнигы, РФА-ның Себер бүлексәһенең А. А. Трофимук исемендәге нефть һәм газ геологияһы һәм геофизика Институтының әйҙәүсе белгесе; Ненец автономиялы округының «Себер аналитик үҙәге» генераль директорының фән буйынса урынбаҫары, РФА-ның Себер бүлегенең нефть һәм газ геологияһы институты директоры урынбаҫары, Төмән индустриаль университеты профессоры, Төмән индустриаль университетының нефть һәм газ геологияһы фәнни-мәғариф үҙәге директоры.
Иван Иванович Нестеров 789 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 39 монография, 13 уйлап табыу авторҙашы. Төрлө төрҙәге 219 комиссияларҙа, комитеттарҙа, советтарҙа ҡатнашҡан.
Нестеров Иван Иванович 2019 йылдың 1 февралендәТөмән өлкәһенең Төмән ҡалаһында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
27 орденға, миҙалдарҙа һәм почетлы билдәләргә лайыҡ була, 11 почетлы исеме, министрлыҡтарҙың, губернаторҙарҙың, Дәүләт думаһыны һәм башҡаларҙың 23 Маҡтау грамотаһы һәм Рәхмәт хаттары; 14 аттестат һәм ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр, күргәҙмәләр, йәрминкәләр дипломы, шул иҫәптән:
Титов Андрей Алексеевич
Титов Андрей Алексеевич (24 июнь 1905 йыл — 8 ноябрь 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының танкыларға ҡаршы ҡоралы (ПТР) наводчигы. Гвардия ефрейторы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Андрей Алексеевич Титов 1905 йылдың 24 июнендә Ҡырғыҙстандың Иссыҡ-Күл өлкәһе Ете-Уғыҙ районы Покровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1946 йылдан — ВКП (б) ағзаһы. Милләте урыҫ. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Колхозда эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1942 йылдан. 1942 йылдың октябренән — хәрәкәт итеүсе армияла.
60-сы гвардия кавалерия полкы 4-се эскадронының ПТР наводчигы гвардия ефрейторы Андрей Титов 1943 йылдың 28 сентябрендә Гомель өлкәһендәге Брагин районында (Белоруссия) Днепр аша беренселәрҙән булып сыға. Вялье ауылы өсөн барған алышта ҡыйыу бронебойщик өс дошман пулемёт нөктәһен юҡҡа сығара, ә 1943 йылдың 30 сентябрендә Галки ауылы тирәһендә штурм орудиеһын ҡыйрата.
1945 йылда Титов демобилизациялана. Ҡырғыҙстанға — тыуған ауылына ҡайта, унда колхоз рәйесе булып эшләй. 1981 йылдың 8 ноябрендә вафат була. Покровка ауылында ерләнгән.
Яузяк (Вагай ҡушылдығы)
Яузяк  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рапси-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петнур
Петнур(а) — Башҡортостандың Краснокама районында бөтөрөлгән ауыл
Тарихы
Петнур ауылына 1795 йылда нигеҙ һалынған. Өфө ҡаҙна палатаһының указы буйынса яңы барлыҡҡа килгән ауылға Касёво ауылынан һәм башҡа бер нисә тораҡ пункттарҙан һарай рус крәҫтиәндәре күсеп килә. 1795 йылда — Өфө наместниклығы Өфө өлкәһе Бөрө өйәҙе составында. 1796— 1865 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы составында. 1850 йылда Касево улусы составында. 1865 йылда Касёво улусының Петнур ауыл йәмғиәтенең үҙәге, унда, Петнур ауылынан тыш, Дунай һәм Ҡотло ауылдары ла инә.