cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы
Хеҙмәттәре
Мухтаруллина А. Р. В сборнике: Актуальные проблемы теоретической и прикладной филологии Материалы III Международной научно-практической конференции, посвященной 35-летию кафедры иностранных языков гуманитарных факультетов. Редакционная коллегия: А. Р. Мухтаруллина (отв. редактор), Г. Ф. Хакимова (зам. отв. редактора), Р. Ф. Брылева (отв. секретарь). 2017. С. 198—222.
Мухтаруллина А. Р., Ризяпова Э. М. В сборнике: Языки в диалоге культур Материалы II Международной научно-практической конференции, посвященной 100-летию со дня рождения первого ректора БашГУ Шайхуллы Хабибулловича Чанбарисова: в 2 частях. Ответственный редактор Шпар Е. В.. 2016. С. 46-50. 0 4
Материалы I Международной электронной (заочной) научной конференции / 2015.
Мухтаруллина А. Р. Современные проблемы науки и образования. 2015. № 2. С. 360.
Мухтаруллина А. Р. В сборнике: Наука и образование в современном обществе: вектор развития Сборник научных трудов по материалам Международной научно-практической конференции: в 7 частях. ООО «Ар-Консалт». 2014. С. 63-64.
Мухтаруллина А. Р. Научно-исследовательские публикации. 2014. № 9 (13). С. 5-23.
Мухтаруллина А. Р. Научные труды SWorld. 2014. Т. 19. № 2. С. 24-27.
Мухтаруллина А. Р., Ризяпова Э. М. В сборнике: ПРОБЛЕМЫ МНОГОЯЗЫЧИЯ В ПОЛИЭТНИЧЕСКОМ ПРОСТРАНСТВЕ Материалы Международной научно-практической конференции, посвященной 75-летию факультета романо-германской филологии Башкирского государственного университета. 2013. С. 252—257.
Mukhtarullina A.R., Rizyapova E.M. В сборнике: Актуальные проблемы функционально-когнитивной лингвистики, лингвокультурологии и переводоведения Материалы заочного научного семинара с международным участием памяти профессора В. М. Калимуллиной. 2013. С. 81-88.
Мухтаруллина А. Р. Вестник Башкирского университета. 2012. Т. 17. № 3 (I). С. 1628—1631.
Мухтаруллина А. Р., Азаматова Г. Б. Вестник Башкирского университета. 2012. Т. 17. № 3 (I). С. 1632—1634.
Мухтаруллина А. Р. Вестник Башкирского университета. 2011. Т. 16. № 3-1. С. 1049—1051. BASHKIR FOLK EPIC STORIES Уфа, 2010.
Мухтаруллина А. Р., Утяшева Т. З. Вестник Российского университета дружбы народов. Серия: Русский и иностранные языки и методика их преподавания. 2007. № 2. С. 87-94.
Мухтаруллина А. Р., Биктимирова Г. Р. Научные труды SWorld. 2007. Т. 5. № 3. С. 64-67.
Мухтаруллина А. Р. автореферат диссертации на соискание ученой степени доктора филологических наук / Волгоградский государственный педагогический университет. Волгоград, 2005
/КОГНИТИВНЫЙ АСПЕКТ МОДАЛЬНОСТИ В АНГЛИЙСКИХ И БАШКИРСКИХ ТЕКСТАХ Мухтаруллина А. Р. диссертация на соискание ученой степени доктора филологических наук / Волгоград, 2005
Мухтаруллина А. Р. Вестник Башкирского университета. 2005. Т. 10. № 1. С. 80-82.
Nadrshina F.A. Уфа, 1997.
Тернополь өлкәһе
Тернополь өлкәһе (Тернопільська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Тернополь ҡалаһы. СССР Юғары советы Президиумының 1939 йылдың 4 декабрендәге указы нигеҙендә барлыҡҡа килгән Указом Президиума Верховного совета СССР от 4 декабря 1939 года.
Тарихи-этнографик яҡтан Галицияның көнсығышында, көнбайыш Подолье, көньяҡ Волынь ерҙәрендә урынлашҡан. Географик яҡтан Подольск ҡалҡыулығында урынлашҡан; Тернополь өлкәһенең көньяҡ сиге Днестр йылғаһы буйлап, көнсығыш сиге Збруч йылғаһы буйлап үтә.
Майҙаны — 13 823 км² (Украина территорияһының 2,29 % ), 1 074 923 кеше йәшәй (1 октябрь 2013), шул иҫәптән ҡала халҡы 474 992 кеше (44,18 %) һәм ауыл халҡы 599 931 кешех (55,82 %).Өлкәлә 18 ҡала, 17 ҡала тибындағы ҡасаба, 1022 ауыл тораҡ пункттары, 17 район, 580 ауыл советы. 1970 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: украиндар — 96,1 %, рустар — 2,3 %, поляктар — 1 %, йәһүдтәр — 0,5 %.
Административ ҡоролошо
4 ҡала округы:
Камерунда ислам
Тарихы
XIX быуат аҙағында Камерун Германия колонияһына әйләнә. Германия колониаль идаралығы осоронда мосолмандар илдән ҡыҫырыҡланмай һәм мосолман закондары һәм ғөрөф-ғәҙәттәре һаҡланып ҡала.
2013 йылдан «Боко Харам» төркөмө Ҡырымдың төньяҡ райондарында теракттар ойоштора башлай.
Һаны һәм таралыуы
Мосолмандар Камерундағы 21 миллион кешенең яҡынса 24 % тәшкил итә. Камерун мосолмандарының 48 %-ы — суфыйсылыҡ, 27 % үҙҙәрен сөнниҙәр, 12 % әхмәҙиҙәр һәм 3 % — шиғыйҙар, ә башҡалар үҙҙәрен бер төркөм менән дә бәйләмәй.
Ярасюрмы-Яха
Ярасюрмы-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вэнуй-Еуо йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Экологик һәләкәт
Экологик һәләкәт — тәбиғәт комплекстарының тере организмдарҙың күпләп һәләк булыуы менән барған кире ҡайтарғыһыҙ үҙгәреше.
Классификация
Һәләкәт төрө: локаль һәм глобаль. Локаль экологик һәләкәт бер йәки бер нисә локаль экологик системаның һәләк булыуына йәки етди боҙолоуына килтерә.
Глобаль экологик һәләкәт — глобаль экологик системаға, йәғни биосфераға, ниндәй ҙә булһа тышҡы йә эске тәьҫирҙең (тәьҫирҙәрҙең) мөмкин булған бөтә сиктәрҙе үтеп китеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе ихтимал булған фараз ителгән ваҡиға (мәҫәлән, «Ядро ҡышы»).
Сыбай ҡашҡа (йыр)
Сыбай ҡашҡа — лирик-драматик характерҙағы башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
1933 йылда урыҫ фольклорсыһы, композитор А. С. Ключарёв Белорет металлургия комбинаты эшсеһе А. Кәримов башҡарыуында «Сыбай ҡашҡа» йырын ишетә һәм яҙып ала. Һуңынан был йыр «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында донъя күрә.
Йырҙың варианттарын Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов яҙып ала.
Легендаһы
К. М. Дияров һөйләгән легенда буйынса, йырҙың йөкмәткеһе ғашиҡ йәш егет һәм ҡыҙға бағышланған. Дим йылғаһы буйындағы бер ауылда бәйгеләрҙә лә, дошман менән алыштарҙа ла еңелеү белмәгән бер егет йәшәгән, һәм уның бөтә батырлыҡтарында тоғро аты ярҙам иткән. Шул уҡ ауылда йәшәгән бер һылыу ҡыҙға ғашиҡ була егет.
Бер ваҡыт яр буйында йөрөгәндә, ғашиҡтар һыу инергә була. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡыҙ һыуға батып һәләк була. Ҡысҡырған тауышҡа ярҙамға ынтыла егет, тик ярға һөйгәненең үле кәүҙәһен генә сығара. Был турала ул һуңынан йыр сығара, унда һөйгәнен юҡһыныуын, тормош тураһында уйҙарын сағылдыра.
Һуңынан тетрәндергес фажиғә кисергән егет һөйгән ҡыҙын һағыныу һағышын, тоғро атына мөрәжәғәт итеү алымы менән, йыр аша тапшыра. «Сыбай ҡашҡа» йырын башҡорттар тормош тураһында фәлсәфәүи уйланыу һымаҡ ҡабул иткән.
Йыр тураһында мәғлүмәттәр
Киңлеге ун бер баҫҡыслы музыкаль интервал (ундецима) диапазонлы һәм ритмы үҙгәреүсән булған көйҙөң нигеҙендә — минорлы ауышлыҡ пентатоникаһы. Юғарыға күтәрелеүсе кварта һәм түбәнәйеүсе квинта һикерештәре көйгә үҙенсәлек өҫтәй. Йырҙы А. Г. Тихомиров ҡатын-ҡыҙҙар һәм ҡатнаш хорҙар өсөн, Ш. Ш. Ибраһимов ҡатнаш хор өсөн эшкәртә. Композитор Хөсәйен Әхмәтов был йырҙың көйөн ҡыллы квартетта ҡуллана.
Башҡарыусылары
«Сыбай ҡашҡа» көйөн Хәсән Шаһимәрҙән улы Әхмәтшин, Кәрим Дияров, Сөләймәнов ҡурайҙа башҡарған.
«Сыбай ҡашҡа» йырын Фәриҙә Ҡудашева, Филүс Гәрәев, Роза Аҡкучукова, Рәсүл Ҡарабулатов, Хәлимә Ғәббәсова, Гөлсөм Бикбулатова, Айҙар Ғәлимов, Зәриә Ырыҫмөхәмәтова оҫта башҡара.
Видеоматериалдар
Рәсүл Ҡарабулатов башҡарыуында
Бөрйән районы Иҫке Монасип ауылында йәшәүсе 80 йәшлек Әмирханова Шәмсинур башҡарыуында
Һылтанмалар
Сыбай ҡашҡа
[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/80 Культура народов РБ. «Сыбай кашка»]
Роберт Юлдашев — Сыбай ҡашҡа (ҡурай)
Сыбай ҡашҡа — Гаяз Бикбулатов
Лилия Ишемьярова — Сыбай ҡашҡа Башҡорт халыҡ йыры
[https://yandex.ru/video/preview/3130346151715960887 Башҡорт халыҡ йыры "Сыбай ҡашҡа". Башҡара Зәриә Ырыҫмөхәмәтова]
[https://yandex.ru/video/preview/11554886159294788193 Сыбай ҡашҡа. Ҡурайҙа Венер Йылҡыбаев]
Лесотола Ислам
Лесотола ислам бик аҙ һанлы диндәрҙең береһе. Adherents.com сайты мәғлүмәттәре буйынса, 2000 йыл да Лесотола мосолман халҡы яҡынса 1000 кеше, йәғни Лесото халҡының дөйөм һанынан 0,05%-н тәшкил итә. Әхмәҙиә йәмғиәте мәғлүмәттәре буйынса илдә уларҙың 350 ағзаһы йәшәй.
Пойва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бирюля (Майма ҡушылдығы)
Бирюля  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Майма йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Чумойка
Чумойка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бад-Кёстриц
Бад-Кёстриц (Bad Kostritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3743 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 203 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
Яҡут тоҙло сығанағы
Яҡут (Яҡуп ) тоҙло һыу сығанағы — Ҡаҙлайыр йылғаһының һул яҡ ярындағы шишмә. Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Яҡут ауылындағы тәбиғәт ҡомарттҡыһы (1965 йылдан). Һыуы шифалы, үтә күренмәле, тоҙло, көкөрт водород еҫе килә. Урындағы халыҡ элек — электән сығанаҡтағы һыуҙы ревматизмдан, радикулиттан дауаланыу өсөн файҙалана.
Сығанаҡты тоҙло карст янындағы бик тәрән булмаған һыуҙар туйындыра. Ваҡ шишмәләр сыҡҡан ерҙә ҙур булмаған күл барлыҡҡа килгән.
Махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре (ООПТ) тәғәйенлеше:
Минераль сығанаҡты һаҡлау.
Һаҡлау объекты: Мөһим фәнни һәм практик әһәмиәтендәге минераль сығанаҡ.
Шейх Хасина Вазед
Шейх Хасина́ Вазе́д (28 сентябрь 1947 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1996—2001 йылдарҙа Бангладештың премьер-министры, 2009 йылдан — «Авами Лиг» партияһы етәксеһе.
Ғүмер юлы
Фаридпур округында тыуған. 1971—1975 йылдарҙа бойондороҡһоҙ Бангладеш башлығы, «милләт атаһы» тип йөрөтөлгән Шейх Муджибур Рахман ҡыҙы. 1969 йылда Даккалағы стунеб болғаныштарында ҡатнаша. 1971 йылда Бангладештың бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғышта баҫҡынсы Пакистан армияһы тарафынан ҡулға алына. 1975 йылдың 15 авгусында атаһы һәм ғаилә ағзаларынан 20 кеше фетнәселәр тарафынан үлтерелә. Бар ғаиләнән һеңлеһе һәм үҙе генә тороп ҡала, сөнки был ваҡытта улар Бангладешта булмай. 1981 йылда сит илда көйө уны Авами Лиг партияһы етәксеһе итеп һайлайҙар. Шул йылда уҡ Бангладешҡа ҡайта. Ил башлығы Эршад Хөсәйен Мөхәммәт режимына ҡаршы сыға. 1991 йылда Эршад хакимиәттән киткәндән һуң идара итеүҙең демократик системаһын тергеҙеләю Парламентҡа һайлау барышында уның партияһы Бангладеш милли партияһынан еңелә. 1990-сы йылдарҙан хакимиәт өсөн көрәш ошо ике партия араһында бара.
Баромытка
Баромытка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренгулька йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шейх Хасина Вазед
Премьер-министр (1996—200)
1996 йылдың мартындаа Шейх Хасина сираттағы һайлауҙарға бойкот белдерә һәм Бангладеш милли партияһы рәйесе Халед Зиа яңынан һайлау иғлан итергә мәжбүр була. Хасина унда еңеп сыға. Бангладештың биш йыллыҡ мөҙҙәтте тулыһынса тултырып эшләгән беренсе премьер-министры булып сыға. Ул эшләгән осорҙа Һиндостан менән мөнәсәбәттәр яҡшыра, Ганг йылғаһын бүлешеү буйынса килешеү төҙөлә. Ул эшләгән осорҙа иҡтисади үҫеш әкренәйә, етмәһә, бер нисә тапҡыр илдә һыу баҫыуы ҙур зыян килтерә. 1999 йылда Бангладеш милли партияһы ил буйынса сәйәси стачка ойоштора, мәгәр Шейх Хасина хакимиәттән мөҙҙәтен тултырмай китеүҙән баш тарта.
Баромытка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шейх Хасина Вазед
Хакимиәткә ҡайтыу
2008 йылдың ноябрендә Хасина Вазед иленә ҡайта. Шул йылды 29 декабрҙә парламентҡа һайлауҙа ҡатнаша. «Авами Лиг» күпселек тауыш йыйып еңеп сыға һәм ил хөкүмәтен төҙөй. 2009 йылдың 6 ғинуарынан Хасина илдең премьер-министры булып эшләй.
Яңы Рәсмәкәй
Яңы Рәсмәкәй (Новоресмекеево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452219, ОКАТО коды — 80256840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Анданга (Шарженга ҡушылдығы)
Анданга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шарженг йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пухрунг-Кал-Соим
Пухрунг-Кал-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Омрась-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярато-Се-Яха
Ярато-Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Недарма йылғаһының һул ярына тамағынан 6км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миронов Валерий Гавриилович
Биографияһы
Хеҙмәт юлын 1967 йылда Өфө нефть техникумын тамамлағас, фәнни-тикшеренеү институтында өлкән техник булып башлай. 1973—1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итә. Өфө нефть институтын тамамлағас, ошо уҡ треста партком секретары булып эшләй.
1979—1983 йылдарҙа Өфө ғалаһы Орджоникидзе районының халыҡ контроле комитеты рәйесе. 1983—1991 йылдарҙа район советы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылдан «Лукойл» халыҡ-ара концернында бүлек мөдире.
Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы, 56-сы Ульянов һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының закон, законлылыҡ һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Һылтанмалар
‎
Кесе Бисера
Кесе Бисера — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бисера йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡуғанаҡ
Яңы Ҡуғанаҡ (Новый Куганак) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235865008.
Колпакова Наталья Павловна
Колпакова Наталья Павловна (5 апрель 1902 йыл — 8 июнь 1994 йыл, Санкт-Петербург) — урыҫ совет фольклорсыһы, прозаик, СССР халыҡтары әкиәттәрен тәржемә итеүсе, филология фәндәре докторы (1963), СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1943).
Биографияһы
Наталья Павловна Колпакова 1902 йылдың 5 (18) апрелендә Санкт-Петербург ҡалаһында дворян ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Павел Петрович инженер-архитектор була.
1919 йылда Демидов ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай, уны Гумилёв Лев Николаевич, М. Лозинский уҡыта. Көнсығышты өйрәнеүе абруйлы ғалим академик В. М. Алексеев етәкселегендә Наталья Колпакова урта быуат Ҡытай шағирҙарының әҫәрҙәрен тәржемәләй.
1919 йылдың йәйендә «Бөтә донъя әҙәбиәте» нәшриәте ҡарамағындағы Әҙәбиәт студияһында уҡый һәм уны беренсе дәрәжә дипломына тамамлай.
1921 йылдың көҙөндә Сәнғәт тарихы дәүләт институтының Юғары сәнғәт белеме курстарына уҡырға инә.
1926 йылда билдәле боронғо урыҫ зодчествоһы белгесе К. К. Романов етәкселегендә Онега күле аръяғына экспедицияға ебәрелә. Был сәфәрҙән һуң Наталья Павловна бөтә ғүмерен рус фольклорын өйрәнеүгә арнай.
Һуңыраҡ экспедициялар башлана: 1927 йылда — Пинегаға; 1928 йылда — Мезенгә; 1929 йылда — Печораға. Уның «Шуньг ярымутрауында йыр» («Песня на Шуньгском полуострове») һәм «Пинега йылғаһында туй йолаһы» («Свадебный обряд на реке Пинеге») исемле тәүге фольклористик мәҡәләләре баҫылып сыға.
1929 йылдың яҙында аспирантураны тамамлай һәм үҙенең эш яҙмаларына, материалдарына нигеҙләнеп «Современная крестьянская песня на реках Пинеге и Мезени» («Пинега һәм Мезень йылғаларында хәҙерге крәҫтиәндәр йыры») темаһына яҙылған эшен яҡлай.
1930 йылда сәнғәт тарихы институтын үҙгәртеп ҡороу үткәргәндә, Колпакова эшен юғалта. Туғыҙ йыл дауамында, 1930—1939 йылдарҙа ғилми учреждениеларҙа эшләргә тура килмәй. Ленинград ҡалаһы Володар районының бер нисә урта мәктәбендә китапханасы булып эшләй. Тыуған илдең алыҫ мөйөштәренә сәфәр итә: Белое море төбәгендә, Вологда өлкәһендә, Башҡортостанда була. «Сквозь лесную проседь», «Терский берег» очерктарын баҫтырып сығара.
1938 йылда Колпакова Наталья Павловна етәкләгән фәнни экспедиция Башҡортостанда рус фольклоры өлгөләрен системалы йыйыуға башланғыс һала. Йыйылған материалдарҙың бер өлөшө «Лирика русской свадьбы» йыйынтығына инә. Башҡа материалдар Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты (Өфө) Ғилми архивында һаҡлана.
1939 йылда Ленинград университетының филология факультеты ҡарамағындағы Халыҡ ижады кабинеты мөдире булып эшләргә саҡырыу ала. Блокада осоронда Ленинград ҡалаһында була. 1942 йылдың февраленә тиклем, университет эвакуацияланғансы, филология факультетында эшләй. Һуңынан КПСС-тың Володар район комитеты китапханаһында һәм СССР Яҙыусылар союзының Ленинград бүлексәһендә эшләй. 1943 йылда Яҙыусылар союзына ағза итеп ҡабул ителә. «Частушки Ленинградского фронта» йыйынтығын әҙерләп сығара.
1943 йылдан алып А. И. Герцен исемендәге Педагогия институтында, бер үк ваҡытта Ленинград дәүләт университетында (1939—1942 йылдарҙа халыҡ ижады кабинеты мөдире) уҡыта. 1946 йылдың апреленән Театр, музыка һәм кинематография дәүләт ғилми-тикшеренеү институтына халыҡ ижады кабинетында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара башлай. Уралға, Волга буйына экспедицияларҙа ҡатнашыуын дауам итә.
1950—1952 йылдарҙа Дәүләт сәнғәт белеме институтының фольклор кабинетында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1953 йылдың йәйенә тиклем Совет яҙыусылары союзының Ленинград бүлексәһе Пропаганда бюроһы линияһы буйынса сығыштарынан алынған аҡсаға йәшәргә мәжбүр була.
1953 йылдың 1 авгусында СССР Фәндәр академияһы Рус әҙәбиәте институтының (Пушкин Йорто) Халыҡ ауыҙ-тел ижады секторына эшкә ҡабул ителә.
1953—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Урыҫ әҙәбиәте институты (Пушкин йорто) ғилми хеҙмәткәре. Фәнни эшмәкәрлеге урыҫ йыр фольклорын өйрәнеүгә арналған. Йыйылған материал 40 меңдән ашыу фольклор тексын тәшкил итә, шуларҙың 19-ы Башҡортостанда яҙып алынған туй йырҙары «Рус туйы лирикаһы» «Лирика русской свадьбы» (1973) китабына инә.
Башҡортостан Ғилми-тикшеренеү институтының тәүге фольклор-этнографик экспедицияһы етәксеһе (1938), уның материалдары Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни тикшеренеү үҙәге Фәнни архивында һәм Рәсәй Фәндәр академияһы Рус әҙәбиәте институтының (Пушкин йорто) Ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлана.
1963 йылда уның «Рус халыҡ көнкүреш йыры» («Русская народная бытовая песня») автор монографияһы донъя күрә, унда жанр классификацияһы тураһында новаторлыҡ идеялары билдәләнә.
1967 йылдың 16 февралендә Наталья Павловна хаҡлы ялға сыға һәм әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә башлай. 1973 йылда «Әҙәби ҡомартҡылар» серияһында «Рус туйы лирикаһы» («Лирика русской свадьбы») йыйынтығы сыға. 1975 йылда «Алтын шишмәләр янында: Фольклорсы яҙмалары» («У золотых родников: Записки фольклориста»), 1977 йылда — «Йырҙар һәм кешеләр» китаптарын сығара.
Санкт-Петербургта йәшәй. 1994 йылдың 8 июнендә вафат була.
Алексеев Леонид Андреевич
Алексеев Леонид Андреевич (7 ноябрь 1915 йыл — 16 сентябрь 1980 йыл) — театр рәссамы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1961—1980 йылдарҙа Стәрлетамаҡ рус драма театры рәссамы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1958).
Биографияһы
Леонид Андреевич Алексеев 1915 йылдың 7 ноябрендә (иҫке стиль буйынса 25 октябрендә) Псков губернаһының Остров ҡалаһында тыуған. 1940 йылда Һарытау ҡалаһында сәнғәт училищеһын тамамлай.
1937—1940, 1946—1960 йылдарҙа Камчаткалағы Петропавловск, Прокопьевск театрҙарында, Хакас драма театрында (Абакан) эшләгән.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
1961 йылдан алып Стәрлетамаҡ рус драма театрында эшләй. Йөҙҙән артыҡ спектаклде биҙәй. Леонид Андреевичтың декорациялары композиция берҙәмлеге, форма һәм төҫтәр гармонияһы менән айырылып тора. «Тымыҡ Дон» (М. А. Шолоховтың шул уҡ исемдәге романы буйынса), «Ун өсөнсө председатель» (Азат Абдуллин пьесаһы буйынса) кеүек реалистик стилдәге спектаклдәрҙә сәхнәне декоратив рәсем сәнғәте менән биҙәүҙе ҡулланһа, трагедиялы спектаклдәрҙә әҫәрҙең тулы образын кәүҙәләндергән сәхнә символикаһы ҡуллана: замок шәүләһе («Гамлет» У. Шекспир), мәмерйә көмбәҙе («Ҡон» И. Х. Йомағоловтың «Нәркәс» пьесаһы буйынса) һ.б.
Леонид Андреевич Алексеев 1980 йылдың 16 сентябрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһында вафат була.
Егерь (хикәйә)
Егерь — рус яҙыусыһы А. П. Чехов хикәйәһе, 1885 йылда баҫылған.
Баҫма
Хикәйә тәүге тапҡыр 1885 йылдың 1 авгусында (иҫке стиль буйынса 18 июлендә) Петербург гәзитенең 194-се һанында А. Чехонте псевдонимы аҫтында баҫылып сыға. Шулай уҡ хикәйә Санкт-Петербургта 1886 йылда «Пестрые рассказы» йыйынтығында ла сыға. Һуңғараҡ ул А. П. Чехов тарафынан нәшерсе Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа баҫтырған үҙенсәлекле әҫәрҙәре йыйылмаһының өсөнсө томына индерелә.
Тарих
«Егерь» яҙыусы Дмитрий Григоровичҡа ныҡ тәьҫир итә. Ул Чеховҡа 1886 йылдың 25 мартында яҙған хатында хикәйә менән ныҡ һоҡланыуын белдерә һәм яҙыусыға, юмористик хикәйәләр жанрын артта ҡалдырып, етди мәсьәләләргә иғтибарын йүнәлтергә кәңәш бирә. Үҙенең 28 марттағы яуап хатында Чехов быға тиклем үҙенең әҙәби күнегеүҙәренә бер ваҡытта ла етди ҡарамауы тураһында яҙа. «Мин бер көндән артыҡ ваҡыт эсендә яҙған бер хикәйәмде лә иҫләмәйем, ә Һеҙгә ныҡ оҡшаған „Егерь“ бары тик ванна бүлмәһендә генә яҙылды!»
Александр Лазарев-Грузинский үҙенең Чехов тураһындағы иҫтәлектәрендә яҙыусының: "«Егерь» Петербург гәзитендә сыҡҡандан һуң, Григорович Суворинға килгән һәм: «Алексей Сергеевич, зинһар, Чеховты Новое время гәзитенә саҡырығыҙ. Һеҙ бары тик „Егерҙы“ уҡып ҡына ҡарағыҙ. Был яҙыусыны ҡулға төшөрмәү — үҙе ҙур енәйәт буласаҡ Һеҙҙең өсөн». Суворин Курепинға мөрәжәғәт итә, шунан һуң мин « Новое время» гәзитенә саҡырыу алдым",- тигән һүҙҙәрен килтерә.
Сюжет
Егор исемле егерь юл буйлап китеп барғанда осраҡлы рәүештә үҙе менән ун ике йыл ҡатын булып торған Пелагеяны осрата. Пелагея янына ул бары тик иҫерек сағында һәм бирләнеп йөрөгән саҡта ғына йылына бер нисә тапҡыр барған була. Пелагея илап ебәрә һәм Егорҙан үҙе янына йышыраҡ килеп йөрөүен ялбарып үтенә. Егор ҡатынына үҙенең нишләп тирә-йүндә иң шәп мылтыҡтан атыусы булғанын, шунлыҡтан иркәләп боҙолған икәнлеген һәм тәмле сәй эсеүҙе һәм төрлө әңгәмәләрҙе яратыуын, ауылда башҡалар кеүек тыныс ҡына йәшәй алмаҫын аңлатырға тырыша.
Мөхәмәт (Башҡортостан)
Мөхәмәт (Мухаметово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 213 кеше. Почта индексы — 453565, ОКАТО коды — 80211804004.
Дөйөм мәғлүмәт
Тирә-яғы бейек тауҙар менән уратып алынған. Мәҫәлән, Урал-тау һәм Ҡырктытау һырттары. Кесе Ҡыҙыл йылғаһы буйында Ҡырҡтытау һыртының итәгендә урынлашҡан. Мөхәмәт ауылында тамъян ырыуы башҡорттары йәшәй. Ауылда бик матур ағас мәсет, клуб, магазин бар. Мәктәп ябылған.
Тарихы
Ауылға Верхнеурал өйәҙе Тамъян улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе исеме менән аталған, уның улдары Ҡотлогилде, Ураҙгилде һәм Мырҙагилде Мөхәмәтовтар билдәле. 1795 йылда 15 йортта 87 кеше йәшәгән, 1866 йылда 58 йортта — 282 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Тәүге исеме Ярсыҡбаш булған.
Чурмуг
Чурмуг — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Мөхәмәт (Башҡортостан)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чурмуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антюшиха
Антюшиха — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бад-Клостерлаусниц
Бад-Клостерлаусниц (Bad Klosterlausnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3437 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7639 һәм автомобиль коды — SHK.
Богуты
Богуты — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя (Богуты) йылғаһының һул ярына тамағынан 305 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Репь-Юган
Репь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Логась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борла
Борла — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Украинала ислам
Украинала ислам (Іслам в Україні) — Украина территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Украина халҡының (43 мең 993 кеше) 1,70 %-ы (695 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020).
Тарих
Хәҙерге ваҡытта Украина биләгән территорияға Ислам дине Ғәрәп-Хазар һуғыштары осоронда (642—799) үтеп кергән. Әлеге һуғыштар тынғас, VIII быуаттың 2-се яртыһынан Кавказ аша Ҡара диңгеҙ яр буйҙарына ғәрәптәргә тыныс юл менән үтеп инеү мөмкинлеге асыла. Хәҙерге Украинаның көньяҡ-көнсығышында (элекке Хазар ҡағанаты ерҙәре) археологтар VIII быуаттың 2-се яртыһына ҡараусы, мосолман йолаһы буйынса күмелгән ҡәберлекләрҙе таба.
Ислам доньяһы, мосолмандар тураһында беренсе мәғлүмәттәрҙе, Киев Русендә йәшәүселәр сауҙа эштәре менән илдәр гиҙгәндә, Итилгә (Хазар ҡағанаты) сәйәхәттәр һәм хәрби походтар ваҡытында алған. Шулай итеп, Ғәрәп-мосолман мәҙәниәтенең оло йоғонтоһон кисергән ил менән туранан-тура бәйләнеш барлыҡҡа килгән. Киев Русен ислам менәнтаныштырыуға шулай уҡ рустарҙың Көнсығышҡа — ла ярҙам итә. Рустең яҡынн күршеһе — Волга буйы Болғары исламды 922 йылда дәүләт дине булараҡ ҡабул итә.
Монголдарға тиклемге беренсе осорҙа (VIII—XIII быуаттар) ислам, дөйөм алғанда, төрки ҡәбиләләрҙе һәм халыҡтарҙы, нигеҙҙә, төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙә һөйләшеүселәрҙе әкренләп исламлашыуы юлы менән тарала. Ҡыпсаҡ далаһы киңлегендә ислам тәғлимәтен таратыуҙа төп ролде Дербент һәм Волга буйы Болғары, шулай уҡ Урта Азиялағы Хөрәсән һәм Мәүәрәннәһер ҡалалары уйнаған.
Икенсе этап хәрби яулап алыу осоро булараҡ билдәләнә. Һүҙ ислам динен тотоусы халыҡтарҙың ултыраҡ тормош рәүешенә күсеүе, шулай уҡ Ғосман империяһының Ҡара диңгеҙҙең төньяғында һәм Днестр буйында хакимлыҡ итеүе тураһында бара. Ҡырым ярымутрауы хәҙер бойондороҡһоҙ Украина составына ингән ерҙәрҙә Ислам таралыуҙың төп төбәктәренең береһе була. Ҡырымда ислам Ҡырым ханлығының дәүләт диненә әүерелә. Ярымутрауҙа һәм тирә-яҡ территорияларҙа сөнни исламдың хәнәфи мәҙһәбе тарала.
Хазар ҡағанатында ислам
Хәҙерге Украина территорияһында исламдың беренсе дәлиле VII быуатта барлыҡҡа килгән Хазар ҡағанаты менән бәйле. Был Көнбайыш Төрки ҡағанаты тарҡалыу арҡаһында мөмкин булған. Башта яңы дәүләт территорияһы Төньяҡ Кавказ, Волга һәм Дон йылғаларының аҫҡы өлөшө менән сикләнгән. Әммә бер нисә тиҫтә йылдан һуң Хазар ҡағанаты үҙ Көнсығыш территорияһын Днепрға һәм Арал диңгеҙенә тиклем киңәйтә. VII быуат аҙағында Хазар ҡағанаты Ҡырымды һәм Азов диңгеҙен ҡулға төшөрә. Археологик ҡаҙыу эштәре Хазар ҡағанаты осорондағы 48 ҡасабаның хәҙерге Украина территорияһында урынлашыуын күрһәтә. Боронғо кеше торған пункттарҙа күп һанлы мосолман ҡәберҙәре асыҡланған. Уларҙың күбеһе IX быуаттың икенсе яртыһына ҡарай.
Хазарҙар дәүләте күп милләтле һәм күп динле дәүләт була. Халыҡ араһында мәжүси диндәр менән бер рәттән, монотеистик диндәр: христианлыҡ, ислам һәм йәһүд илек тә тарала. Ислам тураһында мәғлүмәтте хазарҙар Волга, Дон һәм Төнъяҡ Донец ярҙарына тауар алып килгән ғәрәп сауҙагәрҙәренән алған.
X быуатта Хазар дәүләте әкренләп зәғифләнә. Славян ҡәбиләләре хәзәрҙәр йоғонтоһонан сығып, үҙ дәүләттәрен — Киев Русен төҙөй. 965 йылда Киев кенәзе Святослав хәзәрҙәр армияһын тар-мар итә. Хазар батшаһы Хәрәземгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Был ярҙамды алғандан һуң, Хазар ҡағанаты хакимы һәм халыҡтың күп өлөшө ислам динен ҡабул итә. Тик был әҙәрҙәрҙе һәләкәттән ҡотҡара алмай. Күсмә төрки халыҡтарҙың — ҡыпсаҡтарҙың һәм ҡомандарҙың һөжүме Хазар дәүләтен юҡҡа сығара.
Киев Русендә ислам
Киев Русе христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң уҙған бер нисә йөҙ йыл дауамында ислам һәм мосолмандарға ҡарата мөнәсәбәт ярайһы ыңғай була. XII быуат башында Киевта ҙур мосолман йәмғиәте йәшәп килгән була. Был хаҡта үҙ яҙмаларында Әл-Андалусия (Испания) сәйәхәтсеһе Әбү Хәмид әл-Ғәрнати хәбәр итә. Киев XII быуатта христианлыҡ һәм ислам татыу йәшәгән ҡала була, өҫтәүенә, мосолмандар һаны һиҙелерлек күп була. Ул ваҡытта Киев Русе башҡалаһында үҙ мосолмандар мәсете булған. Киев территорияһында үткәрелгән археологик ҡаҙыу эштәре ҡаланың ислам дәүләттәре менән интенсив сауҙа эҙемтәләре булыуын раҫлай. Рустең иң яҡын ислам күршеһе булып Волга буйы Болғары торған. Бер нисә йөҙ йыл дауамында ике ил араһындағы мөнәсәбәттәр шаҡтай киҫкен булған: уртаҡ фекергә килеү осорҙары оҙайлы һуғыштар менән алышынып торған.
Алтын Урҙа осоронда ислам
1236 һәм 1241 йылдар араһында монгол ханы Батый армияһы Көнсығыш Европаның барлыҡ дәүләттәрен, шулай уҡ Киев Русе н дә яулап ала. Монгол яуҙары ваҡытында барлыҡ эре ҡалалар, шул иҫәптән Киев тар-мар ителә. Ислам динен ҡабул иткән беренсе монгол ханы Сыңғыҙхан ейәне Бәркә булған. Тап бына шул ваҡытта Жуси олосо Алтын Урҙа — Бөйөк Монгол хандарына бәйһеҙ үҙ төрки дәүләткә әүерелә. 1320 йылда Үзбәк хан дәүләттең төп дине булараҡ ислам динен ҡабул итә. XIV быуат урталарында хәҙерге Украинаның ҙур өлөшө ислам дине ныҡлап урынлашҡан территория була. Алтын Урҙаның сәскә атыуы осоро 1357 йылда Үзбәк хандың улы Жанибәктең үлеме менән тамамлана.
Йөҙ йылдан һуң Украинаның көньяҡ һәм көнсығышындағы ерҙәрҙә Алтын Урҙа харабаларында барлыҡҡа килгән Ҡырым ханлығы исламды халыҡҡа таратыуҙың төп үҙәге булып ҡала.
Ҡырым ханлығы осоро
Ислам 300 йылдан артыҡ тулы бәйһеҙлеген һаҡлап ҡалған Ҡырым ханлығының дәүләт диненә әүерелә. Ҡырым ерҙәрендә XIII быуаттан XVI быуатҡа тиклем Ҡырым татарҙары үҙ диндәре — ислам менән айырым милләт булараҡ формалаша. Шул уҡ ваҡытта Ҡырым ярымутрауы Днепр яр буйҙарында көн итеүсе башҡа халыҡтарға оҙаҡ ваҡыт ислам һәм мосолмандар тураһында мәғлүмәт биреүсе төп канал булып ҡала. 1441 йылдан Ҡырым Гәрәйҙәр нәҫеленән булған хандар династияһы ҡул аҫтында була. Хажигәрәй улы Миңлегәрәй дәүерендә Ҡырым ханлығы Төркиәнең вассалына әйләнә (1475). Оҙаҡ ваҡыт Ҡырымда дини тыныслыҡ хөкөм һөрә. Дәүләт территорияһында православие, католиклыҡ, грек, әрмән сиркәүҙәре һәм монастырҙар, йәһүд илек һәм ҡараим ир-аты синагогалары ирекле эш иткән.
Хәҙерге заман
Украина мосолман өммәте күп милләтле. Күпселекте Ҡырым татарҙары, татарҙар, әзербайжандар, төрөктәр, үзбәктәр, тажиктар, төрөкмәндәр, Төньяҡ Кавказ халыҡтары вәкилдәре, ғәрәптәр, афғандар, пакистандар, чечендар, дағстанлылар һәм башҡалар тәшкил итә. 1993 йылда УМДН ҡарамағында Украина Ислам Университетына нигеҙ һалына. Университетты тамамлаған имамдар хәҙерге ваҡытта Украина, РФ, Тунис, Германия, Төркиә, Тажикстан, Латвия, Австрия, Австралия һәм донъяның башҡа мосолман илдәрендәге йәмғиәттәрендә, үҙәктәрендә һәм берләшмәләрендә эшләй.
2008 йылдың 11 сентябрендә сөнни йәмғиәттәрҙе берләштереүсе «Умма» Украина мосолмандары Диниә назараты теркәлеү үткән. Мөфти шәйех Сәйед Исмәғилов (Сергей Валерий улы Исмәғилов).
Мөнәсәбәттәрҙе өҙөү
2022 йылдың 22 апреле көндө, Донецк өлкәһе Шахтерск ҡалаһының «Әс-Сәләм» мәсетендә (мәсет 2001 йылдың йәйендә асылған ; Д. Бедный тыҡрығы, 3) Донецк Халыҡ Республикаһының мосолман йәмғиәте вәкилдәре съезы (ойоштороу — башҡарыу конференцияһы) уздырылган. Әлеге съезда Донецк Халыҡ Республикаһы мосолмандар Диниә назаратын (Донбасс мөхтәсибәте) ойоштороу тураһында иғлан ителгән.
Мәсет
Әр-Рахма мәсете (Мечеть Ар-Рахма) — Украинаның баш ҡалаһы Киевта асылған беренсе мәсет, хәбәшиҙәр мәсете. 2011 йылдың 2 декабрендә йома көндө мәсетте асыу тантанаһында 40-тан артыҡ илдең Украиналағы илсеһе, Чечня мөфтөйө Мирзаев ҡатнаша. Мәсет ҡаланың үҙәгендә, башҡаланың «Татарка» тип аталған тарихи районында урынлашҡан.
Әз-Зәйтүнә университеты
Әз-Зәйтүнә университеты - (جامعة الزيتونة, Université Zitouna)  Монфлериҙа, Туниста урынлашҡан. Ул башлап 732 йылда һалынған булған ), артабан Тунис бойондороҡһоҙлоҡ алғас ҡына, 1956 йылда, замансалаштырылған, яңыса уҡыу йортона әйләнгән. Ул Тунистағы Юғары илаһиәт  институтынан һәм  Ислам   цивилизацияһы Юғары институтынан, шулай уҡ Ислам фәнни эҙләнеүҙәр үҙәгенән тора (Кайруан).
Этимологияһы
Университеттың атамаһы зәйтүн ағасы менән бәйле, ул шул исемдәге мәсеттә мәҙрәсә булараҡ VIII барлыҡҡа килгән булған һәм атамаһын беҙҙең көндәргәсә һаҡлаған. Риүәйәт ителеүенсә, бында ҡасандыр зәйтүн ағасы янында византия Карфагенын яулап алған  Хәсән ибн-Ноғман мәсет һалған һәм ошонда вәғәз һөйләй торған булған.
Тарихы
VIII быуатта нигеҙ һалынып, башта оҙаҡ ҡына бер үк атамалы мәсет янында мәҙрәсә булып эшләп килгән. Быуаттар дауамында Кайруан Тунистағы һәм, ғөмүмән, Мәғрибтәге йәшләй уҡытыу һәм интеллектуаль шөғөлдәр үҙәге булып торған. XIII быуатта Тунис Ифрикияның баш ҡалаһына әйләнә, Әлмөһәүи һәм Хафсиҙарҙың хакимлығына буйһона. Баш ҡала Тунисҡа күсерелә. Шунан һуң Кайруан мәсете мәҙәни и мәғрифәт үҙеге булыуҙан туҡтай. Был осор Әз-Зәйтүнәгә ныҡлы үҫешергә һәм Исламға өйрәтеүҙең төп үҙәктәренең береһенә әйләнергә булышлыҡ итә. Тәүге тарихсы Ибн Халдун уның беренсе емеше булып тора. Ул мәлдә сәскә атҡан университет донъяның төрлө яҡтарынан студенттар йәлеп итә. Теология (башлыса Ҡөрьән өйрәнеү) менән бер рәттән, университетта юриспруденция, тарих, грамматика, фән һәм дарыуҙар өйрәтелгән.
Китапханаһы
Китапханаларға килгәндә Әз-Зәйтүнә китапханалары Төньяҡ Африкалағы иң байҙарынан булған. Әл-Ғәбдәлиә тип аталған берәүһе һирәк һәм  уникаль ҡулъяҙмалары менән танылған. Манускриптар грамматика, логика, документация, фәнни эҙләнеү этикаһы, космология, арифметика, геометрия, минералдар, һөнәри белем кеүек фәндәрҙе лә индереп, төрлө предметтарға бағышланған булған Йылъяҙмасылар Тунисҡа бәреп ингән Карла V ғәскәре 1535 йылда был китапхананы өлөшләтә яндыра тип теркәп ҡалдырған. Ахмәт Ийәр Бәй 1840 йылда китапхананы күпмелер тергеҙә, уны яңы фәнни баҫмалар менән тулыландыра.
Артабан китапхананы министр Хәйретдин яңы томдар, фәнни эштәр менән байыта.
Реформалар
Институттың тәүге реформалары 1856 йылға тура килә, әммә бары Садиҡ Бей университет кимәлен етерлек яңылыҡтар индерә. Уның указы 1875 йылдың 26 декабрендә иғлан ителә. Унда уҡытылырға тейешле хеҙмәттәр күрһәтелә һәм әз-Зәйтүнә янында Садиҡи колледжы булдырыу хаҡында әйтелә.
ХХ быуат башында өс йәш тунис егете ассоциация төҙөй һәм яңыса уҡытыуҙы талап итеп, реформа үткәреүҙе даулай. Әз-Зәйтүндең 800 студенты реформа буйынса комиссия төҙөүҙе талап итеп, баш күтәрә.
1947 йылда был университет һәм Хәлдуниә мәҙрәсәһе (ул 1896 йылдың 22 декабрендә Туниста асылған заманса уҡыу йорто була) менән физик һәм тәбиғи фәндәр, тарих,  география һәм философия уҡытыуға  контракт төҙөлә. Реформаторҙар шулай уҡ хәрби хеҙмәттән азат итеүҙе талап итә. Университеттағы реформалар барышы протекторат хакимиәтендә борсолоу тыуҙыра; улар йәш тунис активистарын фетнә күтәреүҙә ғәйепләй ..
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң
1956 йылдың 26 апрелендә Тунис бойондороҡһоҙлоҡ ала. Әз-Зәйтүнә университеты ла үҙгәреш кисерә. 1961 йылдың 1 мартынан ул Тунис университетының шәриғәт һәм теология факультетына әйләнә. 2012 йылда университетҡа Әз-Зәйтүнә исеме һәм үҙаллылыҡ ҡайтарыла )
Билдәле шәкерттәре
Университетты тамамлаусылар араһында танылыу алған шәхестәр: тарихсы Ибн Хәлдүн, шағир Әбү-л-Ҡасим әш-Шәбби, яҙыусы һәм ғалим Таһәр Хәддәд, сәйәсмән Әбдел-Ғәзиз әс-Сәәлиби, ҡазый Мөхәммәт Ибн Әшүр, Әл-Әзһәр шәйехе Мөхәммәт Хәҙер Хөсәйен, шағир һәм реформатор Сәлим Бүһәжип, ғалим Мөхәммәт Нәһли, ғалим-энциклопедист Әхмәт Ибн Әбү Бәкер әт-Тифәши һәм башҡа бик күптәр.
Уҡыу-уҡытыу
Әлеге ваҡытта учреждениела 1200-ләп студент һәм 90 уҡытыусы, улар икегә бүленгән - Тунистағы Юғары илаһиәт институты һәм Ислам цивилизацияһы Юғары институтында, шулай уҡ Кайруандағы Ислам фәнни эҙләнеүҙәр үҙәгендә (مركز الدراسات الإسلامية بالقيروان) уҡыйҙар һәм эшләйҙәр.
Юғары илаһиәт институтында уҡыуҙар 1988/89 уҡыу йылында башлана. Бында ошондай дәрәжәләр бирелә:
Ислам цивилизацияһы Юғары институтында 300 студент уҡый һәм  40 фәнни тикшеренеүсе эшләй. Ул Ислам өлгөһөндәге беренсе цикл Милли диплом бирә.
Һылтанмалар
http://www.uz.rnu.tn/
Яра-Яха (Ламзенто-Се ҡушылдығы)
Яра-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ламзенто-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Семенкин (Саҡмағош районы)
Яңы Семенкин (Новосеменкино; икенсе атамаһы Тапҡансы) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 207 кеше. Почта индексы — 452227, ОКАТО коды — 80256875004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шорнинка
Шорнинка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ита йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октябрь (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Залазна
Кесе Залазна — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Залазна йылғаһының һул ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ань
Ань (Рамь) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поллуб
Поллуб — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бад-Кольберг-Хельдбург
Бад-Кольберг-Хельдбург (Bad Colberg-Heldburg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2082 кеше йәшәй. Майҙаны — 53,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 299 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98663 һәм автомобиль коды — HBN.
Түбәнге Әүжән
Түбәнге Әүжән (Нижний Авзян) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 143 кеше булған. Почта индексы — 453525, ОКАТО коды — 80211825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Туғылым (йылға)
Туғылым ( урыҫ. Тугулым)— Рәсәй йылғаһы, Свердловск өлк әһе территорияһы буйлап аға. Йылға тамағы Пышма йылғаһының һул яҡ яры буйлап 225 км өҫтәрәк урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 33 км тәшкил итә. Йылға буйында Ошкуково, Журавлев, Туғылым тораҡ пункттары.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәр буйынса Туғылым Иртыш һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Пышма йылғаһындағы Белоярск һыуһаҡлағысынан йылға тамағына тиклем, Рефт йылғаһынан тыш башланған урынынан алып Рефт һыуһаҡлағысына тиклем, Тубыл йылғаһы бассейны. Иртыш йылғаһы һыу бассейны.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 14010502212111200008263.
Рузяния-Шор
Рузяния-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пожема-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.