cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беляковка
Беляковка (Беляковка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452117, ОКАТО коды — 80202843004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ташкүл
Ташкүл — Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә Кәҫле районында урынлашҡан күл. Эткүл (Үрге Өпәле округы) күленән, Үрге Өпәле ҡалаһынан алыҫ түгел урынды алып тора.
Географик урыны
Географик координаталары:Оҙонлоғы: 60°33′29.63″E (60.55823), киңлеге: 56°6′24.08″N (56.10669).
Яры буйында урынлашҡан тораҡ пункттар: Үрге Өпәле, Снежинск, Ключи ҡасабаһы.
Яҡындағы күлдәр: Эткүл, Тәрәнкүл, Татыш, Һимеҙкүл (Семискуль), Арыткүл.
Һүрәтләмә
Силәбе өлкәһендәге иң тәрән күл булараҡ билдәле — тәрәнлеге 34 метрға етә. Ә һыуы шул тиклем үтә күренмәле, төбөндәге аҡ таштары асыҡ күренеп тора.
Һыу сөсө. Күлдең ярҙары ҡатнаш урман менән уратып алынған. Бында шыршылар, ҡайындар һәм ҡарағайҙар күп. Яр ситтәрендә ерек өҫтөнлөк итә. Ҙур булмаған ҡалҡыулыҡтарҙа таш сығынтылары күренеп тора.
Элек Ташкүл Тәрәнкүл менән тоташҡан булған. Хәҙер ул ҡылымыҡ һаҙланған. Күл юлдары һәйбәт. Соҡор ерҙәр осрай, әммә уларҙы еңел автомобилде үтә ала. Күл төбө таш менән түшәлгән, баҫҡысҡа оҡшаған һикәлтәле, киртләсле, ҡомло, урыны менән ләмле.Урыны менән күл ситенә һаҙлыҡ урындар килеп терәлә.
Максималь оҙонлоғо: 1,4 км
Максималь киңлеге: 0,8 км
Экологик торошо: Һыу бик таҙа, яҡшы һауа торошонда күлдең теләһе ҡайһы нөктәһендә төбө асыҡ күренә. Һыуҙың таҙалыҡ индикаторы булып күлдә тереклек иткән йылға ҡыҫалалары тора.
Өҫкө йөҙөнөң майҙаны: 1,2 км2
Балыҡтарҙан бында алабуға, суртан, һыла, сабаҡ, карп, мәрсен, ҡорман, бағыр тереклек итә. Йыл һайын күлгә һыланың, бағырҙың селбәрәләре ебәрелә.2012 йылда өҫтәп мәрсен селбәрәләрен дә ебәрәләр.
Этимология
Күлдең исеме уның төбөндәге таштарҙың күплегенә бәйле бирелгән.
Мельников Николай Павлович
Мельников Николай Павлович (9 декабрь 1922 йыл — 30 май 1995 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, артиллерист. Полковник (1964). Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
1941 йылда Ҡыҙыл Армияға Өфө ҡалаһының Молотов район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1942 йылда Смоленск артиллерия училищеһын (Эрбеткә эвакуацияланған) тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың авгусынан. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1248-се истребитель-танкыға ҡаршы артиллерия полкының батарея командиры өлкән лейтенант Николай Мельников Запорожье ҡалаһы районында (Украина ССР-ы) 1943 йылдың 14 октябрендә үҙенә бойһонған яугирҙәр менән Днепр йылғаһын аша сыға. Уң яҡ ярҙа ҡыйыу офицер уҡсылар подразделениеһының яраланған командирын алмаштыра, алыш менән оҫта етәкселек итә, дошмандың дүрт ҡаршы һөжүмен кире ҡаға һәм баҫып алған плацдармды ҡулдан ысҡындырмай.
1948 йылда Днепр Геройы Юғары офицерҙар артиллерия мәктәбен, ә 1960 йылда — Үҙәк артиллерия офицерҙар курсын тамамлай.
1966 йылдан полковник Николай Мельников — запаста, ә һуңынан отставкаға китә.
Краснодар ҡалаһында йәшәй. Кубань ауыл хужалығы институтының граждандар оборонаһы кафедраһында уҡытыусы булып эшләй, ДОСААФ комитеты рәйесе була.
1995 йылдың 30 майында вафат була. Краснодарҙа Славян зыяратында ерләнгән.
Туяс
Туяс — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сары-Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Медвежий (Терса ҡушылдығы)
Медвежий — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пьемонт теле
thumb|right| Тау буйы телдәре картаһы Пьемонт теле (пьемонт һөйләше; lenga piemontèisa) — галло-итальян телдәренең береһе, Италияның төньяҡ-көнбайыш өлөшөндәге Пьемонт провинцияһында таралған. Итальян диалекты тип һанала. Был телдә 2 миллион кеше һөйләшә.
Таралыу өлкәһе
Пьемонт теле Пьемонт провинцияһының үҙәк өлөшөндә таралған. Пьемонт өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә окситан һәм арпитан телендә һөйләшәләр. Окситан, арпитан телдәре араһында айырма ҙур түгел. Уларҙың һөйләше, ҡайһы бер һыҙаттарын һаҡлап, пьемонт теле менән алмашына.
Тарихы
Пьемонт телендә беренсе документтар 12 быуатта уҡ яҙылған. 17—18 быуатта үҫешкән әҙәби тел француз һәм итальян телдәре менән ярышып ихтирам яулай алмай. Шулай ҙа пьемонт телендә поэзия, драматургия, роман ижад итеү, фәнни эштәр яҙыу бер ваҡытта ла туҡтамай.
Санкт-Килиан
Санкт-Килиан (St. Kilian) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2986 кеше йәшәй. Майҙаны — 54,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 395 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98553 һәм автомобиль коды — HBN.
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
Химик ҡорал түбәндәге характеристикалары менән айырыла:
Кеше организмына физиологик тәьҫире характеры буйынса ағыулы матдәләрҙең алты төп төрө бар:
Шарлыҡ (Һайылмыш ҡушылдығы)
Шарлыҡ ( Шырлыҡ, русса Шарлык (Шарлычка) ) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һайылмыш йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
Әммә үлемесле булмаған матдәләр ҙә үлемгә килтереүе мөмкин. Атап әйткәндә, Вьетнам һуғышы йылдарында АҠШ армияһы газдарҙың түбәндәге төрҙәрен ҡуллана:
Шарлыҡ (Һайылмыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006633
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
АҠШ хәрбиҙәренең мәғлүмәттәре буйынса, газдар үлемесле булмаған концентрацияларҙа ҡулланылған. Әммә Сорбонна медицина факультеты профессоры Фрэнсис Кан билдәләүенсә, Вьетнамда CS газы үлемесле ҡорал (сикле арауыҡтарҙа күпләп ҡулланыу) булған шарттарҙа  барлыҡҡа килгән.
Тәьҫир итеү тиҙлеге буйынса тиҙ тәьҫир итеүсе һәм әкрен тәьҫир итеүсе ағыулы матдәләр бүленә. Тиҙ тәьҫир итеүселәргә нервы-паралитик, дөйөм ағыулаусы, ярһыу килтереүсе һәм ҡайһы бер психотроп матдәләр инә. Әкрен тәьҫир итеүсе матдәләргә тире-шеш, тонсоғоу һәм айырым психотроп матдәләр инә.
Шарлыҡ (Һайылмыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200663
- Бассейн коды — 12.01.00.007
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
Емергес һәләтте һаҡлау оҙайлығына ҡарап, ағыулы матдәләр ҡыҫҡа ваҡытлы эш итеү (ҡыҫҡа йәки көсһөҙ) һәм оҙайлы (ныҡ) матдәләргә бүленә. Беренсеһенең зарарлы эффекты минуттарҙа иҫәпләнә (AC, CG). Һуңғыһының ғәмәле ҡулланғандан һуң бер нисә сәғәттән бер нисә аҙнаға тиклем дауам итеүе мөмкин.
Шарлыҡ (Һайылмыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Гө буйынса томы — 12
- Гө буйынса сығарылыш — 2
Этимологияһы
Йылға буйында Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ ауылы урынлашҡан. Шарлыҡ (Шырлыҡ) һүҙе үтеүе ҡыйын булған урынды аңлата. Был атаманың килеп сығыуының икенсе версияһы ла бар. Шарлыҡ ауылы тирәләй һәр саҡ күп йүкә ағасы үҫкән. Урындағы халыҡ йүкәнән сабата үргән. Шунан Шарлыҡ исеме киткән дә инде – "шарить лыко".
Химик ҡорал
Химик ҡорал төрҙәре
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Германияның химик һуғыш башланыуына әҙерлек сиктәрендә, СССР ирекмәндәргә химик ҡорал ҡулланыу буйынса тәжрибә үткәрә. 1941 йылдың июлендә Мәскәүҙә медицина студенттары (ирекмәндәр араһында) һайлап алына, уларға һул ҡулының тиреһенә иприт һәм люизит тамсылары һалына. Иприт һәм люизит локаль анальгетик йоғонто яһағанға күрә, ирекмәндәр ҡулланғанда ауыртыуҙы һиҙмәгән. Ирекмәндәр бер нисә көн Любянкала, тиренән зарарланыу эҙҙәре сыҡҡансы тороп ҡала. Бынан һуң тирелә асыҡ-көрән таптар ҡала һәм бөтә ирекмәндәрҙе өйҙәренә ҡайтаралар, был тәжрибәне кешегә һөйләү тыйыла.
XX быуат аҙағында, ғәскәрҙәрҙе WMD-нан һаҡлауҙың юғары үҫеше арҡаһында, хәрби ағыулаусы матдәләрҙең төп маҡсаты — дошмандың кеше көсөн ҡыҫырыҡлау һәм бығауҙау һанала.
Химик ҡорал ҡулланып теракт һөжүмдәре
1995 йылдың 20 мартында Аум Синрикё сектаһы Токио метрополитенында химик һөжүм яһай. Яҡынса 5000 кеше өҫкө һулыш алыу тракты менән етди ағыуланған, күптәренең күҙҙәре янған. 13 кеше һәләк була.
Сыуалыштар һәм демонстрациялар менән көрәш
Сыуалыштар һәм кәрәкмәгән сығыштар менән көрәшеү өсөн күп илдәрҙең властары үлемесле булмаған ағыулы матдәләр ҡуллана. Ағыулы матдәләр түбәндәге формала ҡулланылырға мөмкин:
Тацин (станция)
Тацин —Төньяҡ-Кавказ тимер юлының  пассажирҙар һәм йөк станцияһы, Тацин  станицаһы биләмәһендә урынлашҡан
Химик ҡорал
Рәсәйҙә химик ҡорал
1993 йылда Рәсәй Химик ҡорал конвенцияһына ҡул ҡуя, ә 1997 йылда ратификациялай.Был йәһәттән күп йылдар дауамында тупланған ҡоралды юҡ итеү өсөн «Рәсәй Федерацияһында химик ҡорал запастарын юҡ итеү» тип аталған федераль маҡсатлы программа ҡабул ителә. Тәүҙә программа 2009 йылға тиклем проектлана, әммә финанс булмауы арҡаһында бер нисә тапҡыр оҙайтыла. 2014 йылдың апреленә Рәсәйҙең химик ҡорал запастарының 78 проценты юҡ ителгән. 2015 йылдың октябренә Рәсәй химик ҡорал запасының 92 процентын юҡ итте.
Тацин (станция)
Станциянан алыҫ эйәреп өҫтәрәк
XIX быуат аҙағында Рәсәй тимер юлдары төҙөлөшөнөң акционерҙар йәмғиәте Лихая—Царицын бер коелялы юл төҙөү өсөн тикшеренеүҙәр эшен башлай.
Химик ҡорал
Рәсәйҙә химик ҡорал
Рәсәйҙә химик ҡоралдың һигеҙ һаҡлағысы була, уларҙың һәр береһе юҡ итеү предприятиеһына тап килә:
2017 йылдың 27 сентябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путинға Рәсәй Федерацияһының химик ҡоралын тулыһынса юҡ итеү тураһында хәбәр ителә. .
Тацин (станция)
Станциянан алыҫ эйәреп өҫтәрәк
Бер вариант буйынса юл алпауыт Е.С. Тацин ерҙәрҙе аша үтә. Акционерҙар йәмғиәте уға мөрәжәғәт итә һәм ҙур сумма аҡса тәҡдим итә. Е.С.Тацин аҡсанан баш тартып, бер шарт ҡуя: яңы юлдың йөҙөнсө километрында проектланған станция  уның исеме менән аталған булырға тейеш. Шартты ихлас ҡабул итәләр һәм артабан  юл төҙөүҙе  башҡаралар.
1898 йылда Лихой—Царицын тимер юл тармағы сафҡа  инә. Яңы Тацин станцияһының беренсе начальнигы булып Н. Ф. Леонтьев тора.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Оло Янгаза
Оло Янгаза — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Тацин (станция)
Сатнция буйлап алыҫ хәрәкәт
2018 йыл дың  декабренә ҡарата станция аша   түбәндәге  алыҫ юлға йөрөүсе поездар хәрәкәте:
Эшмәкәрлеге
Станцияла пассажирҙарға билет һатыла,  багаж ҡабул ителә һәм бирелә,  контейнерҙар ҡабул ителә һәм бирелә. .
Оло Янгаза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тацин (станция)
Эшмәкәрлеге
Станцияның бинаһы бар, унда касса һәм көтөү залы урынлашҡан.
Рахманка
Рахманка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юнка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәмәтова Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы
Мәмәтова Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы (Мәншүк Жиенғалиқызы Мәметова; 23 октябрь 1922 йыл — 15 октябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар бригадаһы пулемётсыһы, гвардия өлкән сержанты. «Советтар Союзы Геройы» (1944) исеменә лайыҡ булған тәүге ҡаҙаҡ ҡатын-ҡыҙы.
Биографияһы
Мәншүк (Мәнсиә) Жиенғәли ҡыҙы Мәмәтова 1922 йылдың 23 октябрендә Ҡырғыҙ Автономиялы Социалистик Совет Республикаһының (1920—1925) (хәҙерге дың Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе Бүкәйурҙа районы) Жиеккум ауылында тыуған. Милләте ҡаҙаҡ.
Бик иртә етем ҡалғас, уны үҙенә ҡыҙ итеп инәһе Әминә Мәметова ала. Бала сағы Алматы ҡалаһында үтә. Ысын исеме Мәнсиә булған, бала сағында инәһе Әминә Мәмәтова уны иркәләтеп «Моншағым» тип йөрөткән, әммә Мәншүк бәләкәй булғас ул «Моншақ» һүҙен әйтә алмаған һәм уныҡы тик «Мәншүк» тип килеп сыҡҡан. Бынан бирле ул үҙенең хаттарында «Мәншүк» (Манчук) тип ҡул ҡуйған.
Бөйөк Ватан һуғышына ҡәҙәр эшселәр факультетын, медицина институтының ике курсын тамамлап өлгөрә. Ҡаҙаҡ ССР-ы Халыҡ комиссариаты советы аппаратында эшләй, Халыҡ комиссариаты советы рәйесенең сәркәтибе була.
1942 йылдың сентябренән Ҡыҙыл Армия составында, 100-сө Ҡаҙаҡ айырым уҡсылар бригадаһы штабының писаре, шәфҡәт туташы булып хеҙмәт итә. Фронтта пулемётсылар курсын тамамлай һәм пулемёт расчётының беренсе номеры итеп тәғәйенләнә.
1943 йылдың 15 октябрендә Невель ҡалаһын азат итеү өсөн ҡаты алыштар барышында, Мәншүк Мәметова пулемёт расчётында бер үҙе тороп ҡала һәм, башына ҡаты яра алыуға ҡарамаҫтан, дошмандың 70 һалдатын юҡ итә һәм батырҙарса һуғышып һәләк була.
Невель ҡалаһында ерләнгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 1 мартындағы указына ярашлы Мәншүк Жиенғәли ҡыҙы Мәмәтоваға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Перучица
Перучица (сер. Перућица, хорва. һәм сер. Perućica) — кеше ҡулы теймәгән урман, Европааның дүрт реликт урманының береһе. Серб Боснияһы һәм Герцеговинаһы Республикаһында Сутьеска милли паркы теооиторияһында урынлашҡан.
Уникаль булғаны өсөн Перучица ҡәтғи һаҡланған территория булып тора. 1938 йылда беренсе тапҡыр урман территорияһында етди тикшеренеүҙәр үткәрелә. Перучица Динар урманлы таулығында ағастар һаны һәм уларҙың оҙонлоғо буйынса ла, шулай уҡ ағас төрҙәренең күп булыуы һәм тышҡы матурлығы менән дә ышаныслы рәүештә алда бара. Шул сәбәпле 1952 йылда Югословакия составындағы <a href="./Босния һәм Герцеговина" rel="mw:WikiLink" data-linkid="110" data-cx="{&quot;adapted&quot;:true,&quot;targetTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Босния һәм Герцеговина&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ba&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg/80px-Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:40}},&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Босния и Герцеговина&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bf/Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg/80px-Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg.png&quot;,&quot;width&quot;:80,&quot;height&quot;:40},&quot;description&quot;:&quot;государство в Южной Европе&quot;}}" class="cx-link" id="mwDw" title="Босния һәм Герцеговина">Серб Боснияһы һәм Герцеговинаһы Республикаһы</a> Хөкүмәте майҙаны 1234 гектарға тиң урман массивына «фәнни тикшеренеү объекты» тигән айырым статус бирә, ә 1954 йылда уны, сиктәш ятҡан 20 гектар майҙанды ҡушып, тәбиғи парк булараҡ дәүләт яҡлауы аҫтына ала. Перучицаның тәбиғи урман байлығын һаҡлау һәм яҡлау  — Сутьеска милли паркының иң мөһим бурыстарының береһе. Бында барлыҡ тәбиғи биологик процестар кеше ҡатнашлығынан тыш үтә. Ағастар ҡартайыуҙан йәки тәбиғи ауырыуҙарҙан юҡҡа сыға, ә улар урынына йәш ағастар ҡалҡа.
Перучицаның Урта диңгеҙ климаты зонаһы сигендә урынлашыуы боҙлоҡ дәүерендә үк йылылыҡ яратҡан үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың һаҡланып ҡалыуын тәьмин итә. Боҙлоҡ урмандың төньяҡ һәм бейек таулы райондарын ғына баҫып ала, боҙлоҡ этәреп килтереп өйгән тау тоҡомдары, мореналар, гляциаль өйөмдәр ҙә быны раҫлай. Шул уҡ ваҡытта Перучицаның диңгеҙ кимәленән түбәнерәк ятҡан райондарына боҙлоҡ барып етмәй, был хәл үҫемлектәр һәм хайуандарҙың күп төрҙәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә.
Перучицала үҫемлектәр донъяһы бик бай: бук, аҡ шыршы, шыршы, Альп итәгендә үҫкән бук<sup class="" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="Википедия:Авторитетные источники">асыҡлыҡ ], ҡара граб, тау сағаны<sup class="" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="Википедия:Авторитетные источники">асыҡлыҡ  ] , Альп итәгендә үҫкән шыршы<sup class="" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="Википедия:Авторитетные источники">асыҡлыҡ  ] , бихисап ҡыуаҡтар, үлән, мүк ҡаплаған уның майҙанын. Үҫемлектәрҙең ҡайһы бер төрҙәрен етди, системалы тикшеренеү эштәре күптән түгел генә башланған һәм тамамланмаған әле. Ләкин хәҙер инде шуныһы асыҡ: Перучица территорияһында эндемик үҫемлектәрҙең бик күп төрө үҫә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Илгиз (исем)
Илгиз — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Илгизәр башҡорт, фарсы һүҙҙәреннә яһалған. Ил буйлап сәйәхәт итеүсе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Теләүбаев Илгиз Сафи улы (19 апрель 1964 йыл) — уҡытыусы, муниципаль хеҙмәткәр. 2006 йылдан Белорет районы хакимиәте башлығының урынбаҫары, 2011 йылдан — беренсе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм мәғариф отличнигы.
Кәримов Илгиз Мостафа улы (10 ғинуар 1942 йыл — 15 март 2019 йыл) — тәржемәсе, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мостай Кәримдең улы.
Таһиров Илгиз Тайфур улы (23 июнь 1984 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2021), театр актёры. 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры артисы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2019). Ҡәҙерғолов Илгиз Раян улы (4 ноябрь 1976 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп эшмәкәре. 2017 йылдың февраленән 2021 йылдың 25 мартына тиклем Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы ректоры. Физика-математика фәндәре докторы.
Абдуллин Илгиз Ғәли улы (14 июль 1940 йыл — 18 июль 2008 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы һәм инженеры, техник фәндәре докторы (1989), профессор (1990). Металл конструкцияларҙың коррозия-механик ныҡлығы буйынса 230-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялары, 14 уйлап табыу патенты бар.
Ирназаров Илгиз Рәшит улы (1963 йыл) — ғалим-генетик-иммунолог, Польша Фәндәр академияһының Ихтиобиология һәм аквакультура институты етәксеһе.
Шәрипов Илгиз Ҡадир улы (31 ғинуар 1960 йыл) — Рәсәй эшҡыуары һәм сәйәси эшмәкәре, Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының элекке башлығы, Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе.
Суйка
Суйка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николаенко Иван Дементьевич
Николаенко Иван Дементьевич (4 апрель 1921 йыл — 8 август 1948 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының взвод командиры ярҙамсыһы, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Дементьевич Николаенко 1921 йылдың 4 апрелендә Кожанка ауылында (хәҙер — Киев өлкәһенең Фастов районы (Украина) тыуа. Мәктәптә ете класс тамамлағандан һуң, заводта эшләй. 1940 йылда Николаенко Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1941 йылдан — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
1945 йылдың ғинуарына гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында взвод командиры ярҙамсыһы була. Польшаны азат итеүҙә айырылып тора. 1945 йылдың 10-18 ғинуарында Николаенконың взводы Пилица йылғаһын аша сығып, уның көнбайыш ярындағы плацдармды яулай һәм немецтарҙың барлыҡ контрһөжүмен тотош полк йылға аша сығып бөткәнгә тиклем кире ҡағып тора. Ҡаты алыш ваҡытында ул шәхсән дошмандың 47 һалдатын һәм офицерын, 10 миномет һәм 2 артиллерия расчетын юҡ итә. Взводы составында Николаенко көнбайыш йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша. Варта йылғаһын аша сығып, уның взводы дошмандың бер ни тиклем артығыраҡ көсө менән алыша. Шул һуғышта яралана, әммә хәрби бурысын үтәгәнсе сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1945 йылдың 6 апрелендә «Варта һәм Пилица йылғаларын аша сыҡҡанда күрһәткән шәхси батырлығы һәм ҡаһарманлығы» өсөн гвардия өлкән сержанты Иван Николаенко «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (номеры 5805) тапшырыла.
Шулай уҡ 2-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл йондоҙ ордендары, миҙалдары менән бүләкләнә.
Афшарҙар
Афшарҙар — төрки телле халыҡ, уғыҙҙарҙың баштағы 24 ҡәбиләһенең береһе.
Атамаһы
Афшарҙар Урта Азиянан  Алғы Азияға  XIII—XIV быуаттар араһында күсенгән.
Дин
Афшарҙар ислам тота, күбеһенсә шиғыйҙар.
Көнкүреш
Афшарҙар ярымултыраҡ тормош рәүеше менән йәшәй, Кермандан көньяҡҡараҡ йәшәгәндәре  — күсмән һәм ярымкүсмән. Халҡы башллыса мал тотоп һәм игенселек менән шөғөлләнеп көн күрә.
Ырыуҙары
Афшар ырыуҙары ошолай : алплу, арашлу, бекешлу, гюндюзлю, имирлю, кёсе ахмедлу, папалу, касемлу, кереклу һәм кирклу. Имирлу ырыуы, ихтимал, уғыҙ ҡәбиләләренең боронғо Имир ҡәбиләһенән сыҡҡандыр.Айналлу (башҡаса: инанлу, иманлу), усалу (иначе: усанлу) һәм устаджлу ырыуҙарын да афшарҙарға индерәләр.
Тарихы
Уғыҙҙарҙың 24 ҡәбиләһенең береһе булараҡ, афшарҙар Юлдуз быуынының Боҙоҡ йәки Буҙуҡ (буҙ уҡ) ҡанатына ҡарай. Афшарҙар сәлжүктәр династияһы яғында уғыҙҙарҙың Яҡын Көнсығышты яулау  яуҙарында ҡатнашып,  шул төбәккә тотош таралалар .XII быуатта Афшарҙар  Хузестанда сәлжүк наместниктары булып таныла. XIII—XIV бб. афшар этнонимы сығанаҡтарҙа ҡулланылмай, бының сәбәбе моғайын ул саҡтың тарихи сығанаҡтарында тәғәйен  этнонимдар урынына ғәҙәттә томанлы ғына итеп бар төрки ҡәбиләләр өсөн дә  «туркоман» атамаһы ҡулланылған.
Афшар атамаһы яңынан XIV—XV бб. күренә башлай, был ваҡытҡа улар Ирандың күп кенә төбәктәренә таралып өлгөрә,ә уларҙың юлбашсылары  Кара-Коюнлу, артабан — Ак-Коюнлу династиһына  араҡалашлыҡ күрһәтә. Сефевиҙәр заманында афшарҙар   кыҙылбаштар һәм шахсевендар ҡәбиләләре берлегендә күренекле урын тота, улары идаралыҡтағы  хакимиәттең төп хәрби көсө булып тора. Сефевид дәүләтендә уларҙан бер нисә ҡорбашы ( шаһ ғәскәре  башлығы) һәм күп һанлы ғәскәр командирҙары, төбәктәрҙә чиновниктар  була. .
Сефевидтар осоронда дәүләт ҡоролошонда күренекле урын тотһалар ҙа, афшар ырыуҙары тарҡала башлай. Дәүләттең төрлө төбәктәрендә вазифа башҡарырға киткәндә ырыу башлыҡтары үҙҙәренең ырыуҙаштарынан хеҙмәтселәр һәм йәнһаҡсылар алып китә торғандар. .
1736 йылда афшар Надир Кули Бәк (Надир-шаһ) сефевид шаһы Тахмасп II-не  һәм уның кесе йәштәге улы Аббаса III-нө тәхеттән  төшөрә һәм үҙен  Иран шаһы тип иғлан итә, шул рәүешле яңы династия - Афшариҙар барлыҡҡа килә.
Дворян тоҡомдары
Афшар ҡәбиләһенә шаһ, хан һәм бәк династиялары инә:
Халиҡов Ғабдулхаҡ Әбйәлил улы
Халиҡов Ғабдулхак Әбйәлил улы (9 февраль 1931 йыл — 30 сентябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-механик. 1973 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1983 йылға тиклем теоретик механика һәм гидродинамика, 1991—1998 йылдарҙа физик гидродинамика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1992—1993 йылдарҙа физика факультеты деканы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1971), профессор (1972). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1979).
Биографияһы
Ғабдулхак Әбйәлил улы Халиҡов 1931 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Красноусол районы Ҡормантау ауылында тыуған. 1956 йылда Өфө нефть институтын, 1979 йылда — Удмурт дәүләт университетын тамамлай.
Техник фәндәр докторы, профессор; Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991).
Башҡорт дәүләт университетының гидродинамика кафедраһы мөдире, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының минераль сеймалды комплекслы үҙләштереү лабораторияһы етәксеһе, Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан йәштәр физика-техник институты генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР юғары белем биреү алдынғыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының нефть һәм газ бүлексәһе ағзаһы.
Хеҙмәттәре
300-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы.
Ҡорғо (күл)
Ҡорғо - Курги - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл.
Географияһы
Географик координаттар: киңлеге - 55°26′0.43″N (55.433454), оҙонлоғо - 61°12′25.05″E (61.206959).55°25'54"N
Ярындағы тораҡ пункттары: Илембәт ауылы, Күсәрге ҡасабаһы.
Иң яҡын күлдәр: Күсәрге, Һаранғы, Оҙонкүл, Ҡомкүл, Яубалыҡ күле, Тәрәнкүл, Ҡаракүлмәк, Ҡарағайкүл, Кесе Киҫегәс.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
Тасуирламаһы
Йөййылға һыу бассейнының торғон өлөшөнә инә. Һыу ятҡылығы майҙаны - 11,2 км². Уртаса тәрәнлеге - 2м. Иң тәрән урыны - 4,5м. Максималь оҙонлоғо - 5 км һәм киңлеге - 3км.
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге - 211 м.Төбө - ләмле.
Күл һыуы яуым-төшөмдән һәм ер аҫты һыуҙарынан тулылана.
Уйғыр ҡағанлығы
Уйғыр ҡағанаты, Уйғыр-Орхон ҡағанаты (Тогуз-Уғыҙ дәүләте) — беҙҙең эраның VIII—IX быуаттарында Көнсығыш-төрки ҡағанатына алмашҡа килгән дәүләт берләшмәһе. Ибн Хордадбех уйғырҙарҙың (токуз-уғыҙ) ере тураһында былай тип хәтерләй: «Уларҙың өлкәһе төрки илдәренең иң ҙуры, ул Ҡытай, Тибет һәм ҡарлуҡтар менән сиктәш».
140 йылдан һуң Көнсығыш-төрки ҡағанатының элекке территорияларында Өсөнсө Уйғыр ҡағанаты барлыҡҡа килә. 840 йылда был дәүләт Енисей ҡырғыҙҙары менән 20 йыллыҡ һуғыштан һуң юҡ ителә. Ҡырғыҙҙар ҡыҫымы өҫтәнда уйғырҙар көньяҡҡа Көнсығыш Төркөстанға күсенә. Уларҙың дәүләтселеге Ганьсуҙың көнбайышында һәм Турфан оазисында йәшәүен дауам итә.
Башта уҡ уйғырҙарҙың 500 кешегә тиклем бер өлөшө Амур йылғаһының урта ағымына тиклем шивэй ҡәбиләһе һәм хәҙерге Эске Монголия территорияһында урынлашҡан татаб (хи) ҡәбиләһе ерҙәренә күсенә, әммә 847 йылда ҡырғыҙҙар Амурға уйғырҙарға һәм шивэй ҡәбиләһенә ҡаршы поход ойоштора, ә ҡытайҙар — хи ҡәбиләләренә ҡаршы, шунан һуң уйғырҙарҙың был өлөшө Көнсығыш Төркөстанға ҡаса.
Барыһы өсөн дә дөйөм — уйғыр исеме ҡабул ителә. Өсөнсө Уйғыр ҡағанаты уйғырҙарҙың ултыраҡ тормош билдәләре күренгән феодаль дәүләт була. Унда малсылыҡ, игенселек, шулай уҡ һөнәрселек һәм кәсепселек, ҡала һәм ҡәлғәләр төҙөү үҫешә. Төрки ҡағанаттарының быға тиклем булған осраҡтағы кеүек үк, баш ҡалаһы функцияһын Орхон (Хар-Балгас һәм Бешбалык ҡалалары). Шуға ҡарамаҫтан, уйғырҙарҙың матди мәҙәниәте тәрән үҙәк-азиат тамырҙарына эйә, тап уйғырҙар үҙәк-азиат далаларында ултыраҡ тормош цивилизацияһын индерә башлағанбар тип тамыры азия, үҙәк ҡала нарком нән башлана кәмһеткәндәр уйғыр далаларына ултыраҡ цивилизация.
Тәүге иҫкә алыуҙар
Уйғырҙар беренсе тапҡыр Төньяҡ Вэй (354—386) дәүере йылъяҙмаһында телгә алына. Улар Хуннуҙан килеп сыҡҡан тип иҫәпләнә. Шулай уҡ уларҙы  — һүҙмә-һүҙ «бейек арба» тип тә атайҙар, сөнки улар бейек тәгәрмәсле араларҙа йөрөй. Улар тип аталған ҡәбиләләр союзына инә. Был атаманы Ҡытай тарихсылары,  — есемдәр (ҡара Динлин, Телеут, Теленгит) айырмалы рәүештә, дөрөҫ тип иҫәпләй. Суй ваҡытында уларҙы Уху (烏護), шулай уҡ Ухэ (烏紇), Вейхэ (韋紇) тип атай башлайҙар. Улар Джунгарияла һәм Халхала йәшәй, 15 уйғыр ҡәбиләһенә, шулай уҡ союздаш басмал һәм ҡарлуҡ ҡәбиләләренә бүленә:
1. Юаньхэ (袁紇)
2. Сюеяньто (ҡайһы берҙә Сеяньто, сирҙар)(薛延陀)
3. Циюй (йәки 契亦 契羽, кибтар) Харашаранан Доланьгэнан көньяҡтараҡ Инсочуань (鷹娑川, Хурь-хара-ул(?)) йылғаһы буйынса төньяҡ-көнбайыштараҡ күсмә тормош алып бара. Уларҙың аҡһаҡалы Гелен (哥楞) үҙен Иучженьмохэкехануть (易勿真莫賀可汗) тип иғлан итә. Ул һәм уның кесе ҡустыһы Мохэдотэлэй (莫賀咄特勒) бик ҡыйыу була. Гелен үлгәндән һуң, уның улы Хэлишанню (何力尚紐) 632 йылда ҡәбиләһе менән бергә Ҡытай дәүләтенә инә. Лянчжоу һәм Ганьчжоуҙан төньяҡтараҡ уларға Юсичжоу (榆溪州) тип аталған ер бүленә. 653 йылда хэланьдудуфу (賀蘭都督府) тип үҙгәртелә һәм тапшырыу Янжань духу (燕然都護, en: the North Pacify Protectorate General to) идаралығына тапшырыла. Хэли Ҡытайға һуғыш ваҡытында ла, тыныслыҡта ла тоғро хеҙмәт итә. 827 йылда уларҙың ерҙәрен Чжэньуға (振武) ҡушалар.
4. Дубо-Тывалар (都播, 都波) Сяохай күл янында йәшәйҙәр (小海, моғайын Хубсугулдыр), көнбайыштан — хакастар, көньяҡта башҡа уйғырҙар менән сиктәштәр. Өс аймаҡҡа бүленәләр, һәр ҡайһыһының үҙенең аҡһаҡалы була. Нигеҙҙә, һунар итеп һәм емеш-еләк йыйып туҡланалар, шалаштарҙа йәшәйҙәр, календарҙы белмәйҙәр. Үҫемлек тамырҙарын йыялар, балыҡ тоталар, ҡош һәм йәнлектәргә һунар итәләр. Байҙар болан һәм кеш тирәһеннә тун кейә, ярлылар — ҡош ҡанатынан. Туйҙарҙа байҙар йылҡы бүләк итә, ярлылар — болан тиреһе һәм тамыр-томор. Мәрхүмдәрҙе табутҡа һалып тауҙарға алып баралар һәм шунда ағасҡа бәйләп ҡалдыралар. Ҡанундарҙы белмәйҙәр, бур урланған нәмәнең хаҡын икеләтә ҡайтара. 647 йылда тәүге тапҡыр Ҡытайға илсе ебәрәләр һәм һуңғараҡ һирәк булһа ла осрашып торалар.
5. Гулиганить-Курыкандар (骨利幹). Байкалдан төньяҡҡа күсенәләр (瀚海). 5000-ләп яугир. Илдәрендә байхэ (百合, сарана) күпләп үҫә, бейек, көслө һәм сыҙам йылҡылар үрсетәләр. Ҡытайҙар уларҙың ере океанға тиклем һуҙылған тип иҫәпләй һәм гулигандарҙың ерҙәрендәге ҡыҫҡа төндәр һәм оҙон көндәр тураһында яҙа. Улар император Танға илселәр ебәргәс, ҡытайҙар уларҙың еренә юнь хой цзянзюнь (雲麾將軍, оҙатып йөрөүсе өсөнсө юғары дәрәжә, почетлы хәрби звание) Кан Сумиҙы (康蘇蜜) ебәрә. Ерҙәре Сюаньцюе (玄闕州) округы итеп үҙгәртелә. Аҡһаҡал Сыцзинь (俟斤) ҡытайҙарға бик күп ат бәүләк итә, уларҙың 10-ыһын император үҙенә һайлап ала һәм уларға исемдәр бирә. 662 йылда был ерҙәр Юйу округы (余吾州) тип үҙгәртелә һәм Байкал наместниклығына (瀚海都督府) буйһондорола.
Нинкович Наташа
Наташа Нинкович (Наташа Нинковић / Nataša Ninković; 22 июль 1972, Требине) —- серб театр һәм кино артисы, «Спаситель», «Жизнь и война», «Профессионал», «Ловушка» фильмдарындағы ролдәре менән билдәле. Бер нисә абруйлы премия лауреаты, бер нисә тапҡыр Ватан һәм сит ил кинофестивалдәренең иң яҡшы артисы тип таныла.
Биографияһы
Наташа Нинкович 1972 йылдың 22 июлендә, Югославия Федератив Социалистик Республикаһының (хәҙерге Серб, Босния һәм Герцеговина Республикаһы) Требине ҡалаһында тыуған. Бала сағын шунда уҡ ата-әсәһе Бранко һәм Милена Нинковичтар менән үткәрә. Урындағы башланғыс һәм урта мәктәпте тамамлай. Мәктәпте тамамлағандан һуң Белградҡа китә һәм Белград университетына уҡырға инә. Унда профессор Владимир Евтович етәкселегендә Драма сәнғәте факультетында уҡый. Воин Четкович, Сергей Трифунович һәм Небойша Глоговац кеүек билдәле артистар уның курсташтары була. Университетты 1994 йылда тамамлай.
Нинкович кинола 1989 йылда университетта уҡыған сағында уҡ төшә башлай, шулай ул «Иң яҡшы» һәм «Голливудҡа өс билет» фильмдарында эпизодик ролдәр башҡара. Босния һуғышының фажиғәле ваҡиғаларына арналған «Ҡотҡарыусы» америка касса фильмында төп ролдәрҙең береһен уйнап, 1998 йылда киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Был роле өсөн ул бер нисә абруйлы кинонаградаларға лайыҡ була, атап әйткәндә, Сочиҙа «Кинотавр» Рәсәй фестивалендә иң яҡшы актриса тип таныла, Нишала серб ватан актерҙары ҡаҙаныштары фестивалендә бер нисә награда ала.
2003 һәм 2004 йылдарҙа «Профессионал» фильмында һәм «Ҡатнаш никах» телесериалында төшә. 2006 һәм 2007 йылдарҙа «Безумный, запутанный, нормальный» сериалында һәм «Ловушка» фильмында төрлө әһәмиәттәге күп кинопремиялар йыя. 2008 йылда «Яралы бөркөт» телесериалында төп ролдәрҙең береһен башҡара.
Белградта Милли театр сәхнәһендә спектаклдәрҙә күп ролдәр башҡара. Бер нисә театр наградаларына эйә: 2002 йылда «Сон в летнюю ночь» спектаклендә ҡатнашҡаны өсөн «Комедия көндәре» фестивале призына лайыҡ була, 2005 йылда «Трансильвания» спектакле өсөн Белград драма театры фаразы буйынса иң яҡшы актриса тип таныла, өс тапҡыр Белградта Милли театрҙың иң яҡшы актрисаһы тип таныла (2001, 2002, 2010).
Белградта йәшәй. Ненад Шаренацта кейәүҙә, ике балаһы бар — игеҙәктәр Лука һәм Матия.
Туҡтаркүл
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикбулатбаш (тау,Ишембай районы)
Бикбулатбаш (Бикбулатбаш) —тау. Башҡортостан.дың Ишембай районы Хажы ауылынан  4,5 км алыҫлыҡта төньяҡ-көнсығыштараҡ  урынлашҡан.
Бейеклеге- 510,8 м. Һырттары текә, йылға ярҙарын хасил итә.
Түбәһендә геодезия  билдәһе тора. Көнсығыш һыртында приток Шиҙе Кәрәмәлүк ( Карамалук) йылғаһы  башлана. Көньяғында шишмәләр бар.
Көнсығыштан Һайран ауылынан Ҡәҙерәле һыртына табан урындағы әһәмиәткә эйә булған юл үтә.
Бикбулатбаштан йыраҡ түгел исемһеҙ түбәләр бар: 505,9 һәм 506,1 (көнсығыштараҡ); 486,5 (көнбайыштараҡ); 491,1 (төньяҡтараҡ).
Тау тоҡомо ҡомташ, алевролиттар һәм рифей һәүерташтарынан тора.
Тау өҫтөндә йүкә, тал үҫә.
Тауҙың атамаһы Бикбулат (кеше исеме) һәм баш (түбәһе, башы) һүҙҙәренән килеп сыҡҡан.
Мөьмин
Мөьмин (مؤمن, иманға ингән, тоғролоҡло булған) — Аллаһы Тәғәләгә ысын күңелдән ышанған, иманы уның фекерҙәрен һәм ғәмәлдәрен билдәләгән, уның тормошмәғәнәһенә әүерелгән мосолманды билдәләү өсөн ҡулланылған ислам төшөнсәһе.
Мөьмин эйә булырға тейешле сифаттар
Ҡөрьәндең күп аяттарында ысын күңелдән иманға килгәндәрҙең сифаттары тасуирлана:
Мокрая (Песчанка ҡушылдығы)
Мокрая — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Отрада (Көйөргәҙе районы)
Яңы Отрада (Новая Отрада) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 116 кеше. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Шубная
Оло Шубная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 1,800 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханов Олег Закир улы
Ханов Олег Закир улы (11 август 1951 йыл) — башҡорт театр һәм кино актёры, режиссёр, РСФСР-ҙың атҡаҙанған, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983) һәм Салауат Юлаев исемендәге премияһы лауреаты (1981), Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзының А. Яблочкина исемендәге премияһы лауреаты (1995), профессор, Санкт-Петербург Фән һәм сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты (2005), Станиславский исемендәге халыҡ-ара премия лауреаты (2014).
Биографияһы
Олег Закир улы Ханов 1951 йылдың 11 авгусында Башҡорт АССР-ы Архангел районының Ҡыҙғы ауылында актёр ғаиләһендә (атаһы Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы Закирйән Ханов) тыуған. 1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай һәм үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Тёммельсдорф
Тёммельсдорф (Tommelsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 143 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Биксағыл
Биксағыл (Бикчагул) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 114 кеше. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡара Айғыр (ауыл)
Географияһы
Ауыл Һаҡмар йылғаһы буйында округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 6 километр алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ауылға 1925 йылда хәҙер Иҫке Ҡара Айғыр тип йөрөтөлгән утарҙан айырылып сығыусылар Һаҡмар буйлап 5 км үргәрәк күтәрелеп нигеҙ һала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1924 йылда). Ябай һөйләштә Выдел Карайгер тип йөрөтәләр. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Краснознаменка ауыл Советы составында булған, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡорғандан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән.
Этимологияһы
Яңы урынға күсеп йәшәй башлаусылар үҙҙәре айырылып сыҡҡан ауыл исемен һаҡлап ҡалдырғандар. Бары тик ойконимға Яңы һүҙе ҡушылған. Ә Иҫке Ҡара Айғырҙың атамаһы иһә башҡорт телендәге ҡара һәм айғыр һүҙҙәренән хасил булған, тип бәйән итә Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында
Халҡы
2002 йылда даими рәүештә йәшәүселәр 97 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 92 %), 2010 йылда — 43.
Увальная (Татарка ҡушылдығы)
Увальная — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Татарка йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балезин Степан Афанасьевич
Балезин Степан Афанасьевич (4 ғинуар 1904 йыл—23 ғинуар 1982 йыл) — ғалим-химик, педагог, металдар коррозияһы ингибаторҙарының фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, химия фәндәре докторы (1943), профессор (1944). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры, Сталин премияһы лауреаты, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Степан Афанасьевич Балезин  1904 йылдың 4 ғинуарында  Өфө губернаһы Володинское ауылында (хәҙер Пермь өлкәһе, Чернушка районы) тыуа. Ике класлы Бөрө реаль училищеһында уҡый, уны 1916 йылда тамамлай, һуңынан 1924 йылда социаль тәрбиә институтына уҡырға инә. 1925—1930 йылдарҙа А. И. Герцен исемендәге Ленинград педагогия институтының тәбиғи фәндәр факультетында уҡый,  физиология кафедраһы аспиранты була. Степан Афанасьевич Ҡыҙыл профессура институтында лекциялар тыңлай һәм бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университетында физик химия курстарын  уҡый. Артабан Ҡыҙыл профессура институтын тамамлағандан һуң 1932 йылда Л.Я.Карпов исемендәге  Физика-химия ғилми-тикшеренеүҙәр институтында ассистент-аспирант була. 1936 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Исследование каталитического синтеза сахаров из формальдегида» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, һуңғараҡ  «Исследование процесса образования сахаров из формальдегида» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1936 йылда Степан Афанасьевич Куйбышев медицина институтына эшкә китә,  доцент, һуңынан физик һәм коллоид химияһы кафедраһы  мөдире була, физик химия һәм юғары математика курстарында лециялар уҡый. 1938 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем ғалим Мәскәү дәүләт педагогия университетында эшләй, аналитик һәм органик булмаған химия кафедра менән  етәкселек итә (һуңынан дөйөм һәм аналитик химия кафедраһы тип үҙгәртелә).
1946 йылда була Балезин Степан Афанасьевич металдарҙы кислоталар йоғонтоһонан һаҡлаусы ингибаторҙарҙы төҙөүе һәм практикаға индереүе өсөн  Сталин премияһы лауреаты була. 1944—1948 йылдарҙа профессор КПСС Үҙәк Комитетының кадрҙар идараһының юғары уҡыу йорттары һәм фәнни учреждениелар бүлеге мөдире урынбаҫары була.
1965 йылда ғалим-химик С. А. Балезин металдар коррозияһы ингибаторҙарының  үҙе ойошторған Проблемалы фәнни лабораторияһы менән етәкселек итә. 1967—1970 йылдарҙа — Һиндостанда мәктәп белеме биреү буйынса ЮНЕСКО-ның ғилми кәңәшсеһе, унда профессор   математика һәм тәбиғи фәндәр өлкәһендә мәктәп белеме биреүҙе  реформалауҙа ҙур роль уйнай.
Химия буйынса күп дәреслектәр авторы була, улар араһында: «Руководство к практическим занятиям по неорганической химии» (1943), «Выдающиеся русские учёные-химики» ( С. Д. Бесков менән авторҙашлыҡта, 1950), «Отчего и как разрушаются металлы» (19??), «Практикум по физической и коллоидной химии» (1980) һәм башҡалар.
Профессор 80 фән докторы һәм кандидаты әҙерләй. Ул үҙенең остазы тип Подольный Исаак Абрамовичты атай.
Степан Афанасьевич Балезин 1982 йылдың 23 ғинуарында вафат була, Мәскәүҙә Ваганьково зыяратында ерләнә
Сарма (Мокша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Нариман
Нариман — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки-мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.
Сарма (Мокша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нариман
Билдәле кешеләр
Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1951). Ғәлимов Сәләм исемендәге (1968) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1972). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1969) ордендары кавалеры.
Айтмөхәмәтов Нариман Зәйнулла улы (20 октябрь 1951 йыл Омск өлкәһенең Тара районы Речапов ҡасабаһы) — совет еңел атлеты. СССР-ҙың спорт мастеры (1978), еңел атлетика буйынса республика категорияһындағы судья (1987).
Айытов Нариман Абдрахман улы (28 декабрь 1925 йыл — 17 август 1999 йыл) — ғалим-социолог. 1964—1988 йылдарҙа Өфө авиация институтының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире. Башҡортостан Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), философия фәндәре докторы (1967), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1988) һәм Башҡорт АССР-ының (1975) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Ауылдар
Нариман (Нариманово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты
'''К. Д. Ушинский исемендәге Ярославль дәүләт педагогия университеты''' (Ярославский государственный педагогический университет имени К. Д. Ушинского ЯГПУ) — Рәсәйҙең Үрге Волга төбәгендә Ярославль ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. 1908 йылда нигеҙ һалына.
Тарихы
1908 йылда Ярославль Уҡытыусылар институты асыла, 10 йыл эсендә ул 200 мөғәллим әҙерләп өлгөрә. Ууҡыу йорто асылған ваҡыттан алып Ярославль земстовларының ҡағиҙәләре һәм ғөрөф-ғәҙәттәре лә нығына.
1918 йылда Ярославль педагогия институтына, 1919 йылда — йыл Ярославль Халыҡ мәғарифы институтына үҙгәртелә, 1922—1924 йылдарҙа Ярославль университетының педагогия факультеты була, унан һуң — Ярославль дәүләт педагогия институты (ЯГПИ) (Ярославлдең яҡынса ун йыл буйына берҙән-бер юғары уҡыу йорто) — 1946 йылдарҙа уға ҡасандыр Ярославлдә уҡытҡан, Рәсәйҙең ғилми педагогикаһына нигеҙ һалған Константин Дмитриевич Ушинский исеме бирелә. 1993 йылда уҡыу йорто университет статусын ала.
Университеттың өс филиалы бар, улар һуңынан ябыла. Сәбәптәре — Мәғариф министрлығының талаптарына тап килмәү. 2013 йылда Ростов филиалы, 2014 йылда Углич филиалы, 2015 йылда Рыбинск филиалы ябыла.
2016 йылда Ярославль дәүләт педагогия университеты базаһында М. В. Дорогов исемендәге фармацевтика технологиялары трансферы үҙәге асыла. Ул инновацион дарыу препараттары, фармацевтика сәнәғәте өсөн технологиялар эшләү һәм клиникаға тиклем тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
Әлеге ваҡытта ректор булып Груздев Михаил Вадимович тора.
Структураһы
Юғары уҡыу йорто структураһында өс институт (педагогика һәм психология; филология; кадрҙар потенциалын үҫтереү), 9 факультет, вузға тиклем әҙерлек үҙәге бар Әҙерлектең төп өлкәләре — гуманитар, тәбиғи һәм ижтимағи фәндәр, белм биреү һәм педагогика, иҡтисад һәм идара итеү, мәҙәниәт һәм сәнғәт, хеҙмәтләндереү өлкәһе.