cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тотемизм
Был термин 1791 йылда Лонг тарафынан тәүге тапҡыр ҡулланыла. Ул Төньяҡ Американың оджибва ҡәбиләһенән үҙләштерелгән. Улар телендә totem араның атамаһын һәм билдәһен (герб ын), шулай уҡ араның махсус культы булған хайуандың исемен аңлата. Фәнни мәғәнәлә тотем предметтар йәки тәбиғәт күренештәре класына (индивид түгел) ҡарай. Уларға билдәле бер социаль төркөм, ара, фратрия, ҡәбилә, ҡайһы берҙә хатта төркөм эсендәге һәр бер енес (Австралия), ә ҡайһы берҙә индивид (Төньяҡ Америка) айырым ғибәҙәт ҡыла, улар үҙҙәрен туғандаш тип һанайҙар һәм үҙҙәрен уның исеменән атайҙар. Тотем була алмаған объект юҡ, әммә иң таралған (һәм, күрәһең, боронғо) тотемдар хайуандар булған.
Тотемизм компоненттарының береһе тотемик мифтар.
Тотем төрҙәре
Тотем сифатында ел, ҡояш, ямғыр, йәшен, һыу, тимер булырға мөмкин, хатта айырым хайуандарҙың йәки үҫемлектәрҙең бер өлөшө, мәҫәлән, гөбөргәйел башы, сусҡа балаһы ашҡаҙаны, япраҡ остары һ. б., әммә йышыраҡ — хайуандар һәм үҫемлектәр класы ҡарағандар.
Мәҫәлән, төньяҡ америка ҡәбиләһе оджибва 23 ырыуҙан тора, уларҙың һәр береһе айырым хайуанды (бүре, айыу, ҡондоҙ, карп, бикре, өйрәк, йылан һәм башҡаларҙы тотем тип атай; ә Ганала тотем булып инжир һәм шәкәр кукурузы һабағы һанала
Тотемизм айырыуса киң таралған Австралияла хатта бөтә тышҡы тәбиғәт урындағы халыҡтың тотемдарын кәүҙәләндерә. Мәҫәлән, Маунт-Гамбир австралияларында ҡарға тотемаһына ямғыр, йәшен, ялағай, болоттар, боҙборсаҡ, йылан тотемаларына балыҡтар, тюлень, ҡайһы бер ағас тоҡомдары һ.б. ҡарай. Маккай Порт ҡәбиләләрендә Ҡояш көнгөрә тотемына, Ай аллигатор тотемына ҡарай.
Африка
Африкала тотемы йылан булған ырыуҙарҙа яңы тыуған сабыйҙарҙы махсус һынауға дусар итәләр: әгәр йылан балаға теймәһә, ул законлы тип һанала, кире осраҡта уны сит кеше булараҡ үлтерәләр. Австралия мурҙары тотем хайуанды «үҙ тәне» тип атай. Карпентария ҡултығындағы ҡәбиләләр, тотемдарын үлтергән саҡта: «Ниңә был кешене үлтерҙеләр? Был минең атайым, ҡустым һ. б» — тиҙәр. Енси тотемдар булған Австралияла ҡатын-ҡыҙҙар тотем вәкилдәрен һеңлеләре, ирҙәре — ағай, ҡусты тип уйлай. Тотемаһы булған ҡәбиләләрҙең күбеһе, үлгәндән һуң, һәр кеше тотем хайуанына әйләнә, тимәк, һәр хайуан — мәрхүм туған, тип иҫәпләй.
Традицион ҡараштар буйынса, тотем хайуаны этник төркөм менән айырым мөнәсәбәттәрҙе һаҡлай. Мәҫәлән, тотем хәүефле йыртҡыс булһа, ул ырыуҙы мотлаҡ ярлыҡарға тейеш. Сенегамбияла урындағы халыҡ скорпиондар үҙенең табыныусыларына теймәй, тип ышана. Тотемы крокодил булған бечуалылар унан мәрхәмәтлек көтә: әгәр кешене крокодил тешләһә, хатта крокодилдың ҡойроҡ менән һуғыуынан һыу тейһә лә, уны законһыҙ ағза булараҡ ырыуҙан асыҡтан-асыҡ ҡыуып сығаралар.
Африкала ҡайһы берҙә кеше ниндәй ырыуға йәки тотемға ҡарай тигән һорау урынына унан ниндәй бейеү бейеүен башҡарыуын һорайҙар. Дини тантаналар ваҡытында йөҙгә тотем һүрәттәре төшөрөлгән битлектәр кейәләр, тотем хайуандарының тиреһен ябыналар, ҡауырһындары менән биҙәйҙәр һ. б. Бындай күренеш ҡалдыҡтарын хатта хәҙерге Европала ла осратып була. Көньяҡ славяндарҙың балалары тыуғанда әбей: «Бүре бүре бүре балаһы тапты!» — тип ҡысҡырып килеп сыға, шунан һуң баланы бүре тиреһе аша үткәрәләр, ә бүренең күҙе һәм йөрәге киҫәген күлдәккә тегеп ҡуялар йәки муйынына элеп ҡуялар. Тотем менән ырыу союзын тулыһынса нығытыу өсөн тәүтормош кешеһе ырыу ағзалығына сит кеше ҡабул иткәндәге кеүек һәм халыҡ-ара союздар һәм тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөгәндә, йәғни ҡан килешеүенә ҡул ҡуя.
Миссолонги лагунаһы
Иң тәрән урыны 5—6 метр, күпселек өлөшөндә тәрәнлек 1,5 метр ғына. Был урындарҙа диңгеҙ ылымыҡтары үҫә. Лагунаны бер нисә утрау уратып алған. Утрауҙар араһында һыу тәрәнлеге 10 см ғына. Был һаҙлыҡлы урындарҙа балыҡтар бар. һыу ятҡылығын Kynia. күле тип атай.
Миссолонги лагунаһының төньяғында Айтолико лагунаһы урынлашҡан. Ике лагуна Миссолонги-Айтолико лагуналар комплексын барлыҡҡа килтерә..
Лагунаның көнбайышта ауыл хужалығы ерҙәре һәм дамбалар менән тоташҡан ерҙәре 20 быуатта өлөшләтә киптерелә, 15 км оҙонлоҡтағы һәм 200 метр киңлектәге Айтолико утрауы (ярамутрауы тип тә әйтәләр) яр буйындағы иң ҙур утрау. Утрауҙың көнсығыш яғы дамбаны хәтерләтә.
Себеж ҡамауы
Тарих башы
Яңы рус-лит һуғышы башланғандан һуң, Себеж ҡәлғәһе (башта Себежда-Ивангород)  Литваның сик буйы территорияларында Рус дәүләте тарафынан ҡыҫҡа ваҡыт эсендә төҙөлә. Шул ваҡыттағы иң  яңы фортификация технологиялары буйынса ҡәлғәнең төҙөлөшө менән итальян мастеры  Петрок Бәләкәй Фрязин етәекселек итә. Яңы ҡәлғә өсөн урын Себеж күленә төпкә инеп торған морон һайлана, был үҙенән-үҙе үк яҡшы һаҡлау булып хеҙмәт итә. Себеждың ағас ҡоролмалары бөтә яҡтан тупраҡ өйөмдәре һәм бастиондары менән һаҡланған. Себеж ҡәлғәһенә беренсе  воевода итеп  баяр Иван Бутурлин тәғәйенләнә. Ҡәлғә гарнизоны  артиллерия менән яҡшы ҡораллана.
Поляк-литва яғы оҙаҡ ҡамауҙан һуң Стародубты баҫып алып, ҡанһыҙлыҡ менән уның халҡын ҡырғандан һуң, король Сигизмунд I 1536 йылда Себежды баҫып алырға ниәтләнә. Уға Киев наместнигы Андрей Немирович һәм Полоцк воеводаһы Ян Глебович етәкселеге аҫтында 20 меңлек поляк-литва ғәскәре юллана. Рәсәй тарихсыһы М. Кром, Немирович һәм Глеб улы ғәскәрҙәренең һаны йылъяҙмала ныҡ арттырып күрһәтиелгән, тип иҫәпләй. Шулай уҡ рус гарнизонының ҡамауға тиклем Ливонияла 80 немец һалдатын яллауы тураһында мәғлүмәттәр бар.
Ҡамау
Сигизмунд хәрби начальниктары Себежды уңышһыҙ уңыш алырға тырыша. Себеж поляк-литва артиллерияһының көслө утына дусар була. Әммә Себеждың яҡшы тупраҡ нығытмалары һәм уңайлы урынлашыуы, шулай уҡ ҡамаусыларҙың оҫта эш итмәүҙәре арҡаһында утҡа тотоу һөҙөмтәлелеге түбән була. Ҡәлғә ҡапҡалары алдындағы тар муйында өйөлөшөп торған Сигизмундтың һалдаттары бер нисә тапҡыр үҙҙәренең артиллерия уты аҫтына эләгеп һәләк була. Былар бөтәһе лә ҡамаусылар станында ығы-зығы тыуҙыра, бының менән ҡәлғә гарнизоны файҙалана. Воеводалар Засекин һәм Тушин ҡәлғә батареялары ышығы аҫтында оҫта эш итеп, ҡапыл сыға. Рус гарнизоны ҡыҫымы аҫтында ауыр кейемдәге поляк-литва яугирҙәре, пушка һәм байраҡтарын ҡалдырып, тәртипһеҙ рәүештә йоҡа боҙ буйлап сигенә башлай. Ҡасып барыусылар аҫтындағы боҙ ярыла. Уларҙы эҙәрлекләп килгән еңелерәк рус яугирҙәре дошмандарын ҡыра һәм боҙло һыуға батыра.
Эҙемтәләре
Себеж янындаҫы еңелеү Литва яғын һөйләшеүҙәр башларға мәжбүр итә. Рус хөкүмәте лә, Ҡырым һәм Ҡазан ханлыҡтары яғынан хәүеф тыуыуҙы күҙ уңында тотоп, тыныслыҡ төҙөү яғында була. Литвала күп булмаған, әммә бай рус әсирҙәре тотола, ә рустар яғында литваларҙың абруйлы кешеләре әсирлектә күберәк була. Оҙаҡ бәхәсләшеүҙәрҙән һуң 1537 йылда тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы, Литваның ныҡышмалылығы арҡаһында әсирҙәр менән алмашыныу булмай, ә территория мәсьәләһе хәл ителә. Рус дәүләте дәғүә иткән Гомель улусы Литваға китә, ә Себеж, Велиж, Заволочье ҡәлғәләре рәсми рәүештә Рус дәүләтенеке тип таныла.
Себеж халҡының хәрби батырлығы тураһында иҫтәлек өсөн княгиня Елена Глинская Себежда таштан  Троицк соборы төҙөргә ҡуша  ; уның төҙөлөшө  1537 йылда башлана, ә 1544 йылда тамамлана (һаҡланмаған).
Көнсығыш Азия тарихы
Көнсығыш Азия төбәгенә Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышы, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Тайвань, Япония, КХДР, Корея Республикаһы һәм Монголия ҡарай.
Ся
Ся (夏朝, пиньинь xià cháo) — традицион күҙаллауҙар буйынса, боронғо Ҡытайҙа б. э. т. 2070 йылдан б. э. т. 1765 йылғаса, тағы бер фараз буйынса б. э. т. 2700 йылға тиклем хакимлыҡ иткән легендар династия. Ҡытай археологтары йыш ҡына Ся династияһын Эрлитоу мәҙәниәте менән бәйләй. Ся менән тиңләштерелгән территорияла Чжоу эпохаһында Цзинь батшалығы урынлашҡан.
Тыныслыҡ урынлаштырып, Хуан-ди аллаларға ҡорбан килтергән, чиновник-идарасылар тәғәйенләгән һәм илдә тәүге закондар индергән. Хуан-диҙың 25 улы булған, шуларҙың 14-е (Тәүрат Изге Яҡубының улдары кеүек) билдәле ҡытай дарына нигеҙ һалған. Хуан-диҙан (б. э. т. 2698 — б. э. т. 2597) тәхет Шао-хаоға, һуңынан — Чжунь-сюйға, артабан Ди-Куға, артабан Ди-чжиға һәм, ниһайәт, хакимдың изгелек һәм тәрән аҡыллылығының иң бөйөк кәүҙәләнеше булған Яоға күсә. Ул илде берләштерә, хәлгә килтерә, кешеләр араһында татыулыҡ урынлаштыра, тәртип һағында торған һәм дөрөҫ йылъяҙма төҙөгән оҫта ярҙамсылар тәғәйенләй. Яо Шунды (б. э. т. 2256 — б. э. т. 2205 й.) үҙенең вариҫы итеп үҙенең урынына ҡалдырған. Был император дәүерендә бөтә ил 12 өлкәгә бүленгән, һәм бында ул урынлаштырған закондар индерелгән.
Шунан власть туранан-тура Хуан-ди тоҡомона, Ся нәҫеленә ҡараған Бөйөк Юйға күскән. Ошо династияның ун ете батшаһы өс быуат ярым дауамында идара иткән.
Сыйҙым
Боҙ миҡдарына ярашлы рәүештә, сыйҙым шыйыҡсала аға алыу һәләтен һаҡлай йәки тығын барлыҡҡа килеү арҡаһында был һәләтен юғалта. Ниндәй миҡдарҙа булһа ла сыйҙымдың шыйыҡлыҡта ағыусанлығы кәмей. Сыйҙым хасил булһын өсөн, билдәле бер температурала матдәнең шыйыҡ фазанан ҡаты фазаға алмашыныуын тәьмин итә торған шарттар кәрәк.
Көнсығыш Азия тарихы
Шан
Шан беренсе ҡытай дәүләт берәмеге булып тора, уның ысынбарлыҡта булғанлығы археологик табылдыҡтар менән генә түгел, ә нарратив һәм эпиграфик яҙма сығанаҡтар менән дә раҫланған. Шан тарихы тураһында тулыраҡ тасуирлама Сым Цяндың «Исторические записки» «Тарихи яҙмалар» хеҙмәтендә бирелгән.
Сыйҙым
Һыу сыйҙымы
Ҡағиҙә булараҡ, сыйҙым боҙ шыяһынан (ледяное сало) һәм һыулы ҡарҙан (снежура) барлыҡҡа килә. Сыйҙым төрҙәре:
Көнсығыш Азия тарихы
Шан
Эҙләү һөҙөмтәһендә цзягувэнь — гөбөргәйел панцирҙарында һәм күрәҙәлек итеүҙә ҡулланылған мал һөйәктәрендә, шулай уҡ бронза, нефрит, керамика, таш әйберҙәрҙә иероглиф яҙыуҙар табыла. Табылдыҡтарҙың күбеһе хәҙерге Хэнань провинцияһының хәҙерге Аньян ҡалаһы районында ул саҡтағы Иньсюй баш ҡалаһы урынлашҡан территорияла табыла. Пиньинь Үҙенең ҡулы менән маңлай һуҙҙы. Инйсюй" акцияһы үтә. Ул Хэнань провинцияһының хәҙерге Аньян ҡалаһы янында урынлашҡан. Боронғо ҡала биләмәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Чжоу
Чжоу династияһы  (ҡытай 周朝 Zhōu Cháo Чжоу; б. э. т. 1045 йылдан б. э. т. 221 йылға тиклем ) Шан династияһын ҡолата һәм, уны Цинь династияһы еңгәндән һуң, туҡтай.
Династия формаль яҡтан 800 йыл самаһы дауам итһә лә, был осор бер төрлө булманы, һәм тарихсылар уны бер нисә осорға бүлә.
Шуның менән бергә, Көнсығыш Чжоу хаҡында һүҙ йөрөткәндә, ул ваҡытҡа баш хакимлыҡ ҡалаһы булыуын юғалтҡан һәм удел батшалығына әйләнгән Чжоу батшалығы күҙ уңында тоталарҙыр, ә Чуньцю һәм Чжаньго осорон Ҡытай территорияһындағы бөтә дәүләттәрҙең һәм удел кенәздәренең үҙ-ара мөнәсәбәте күҙлегенән ҡарайҙар.
Һуғышыусы Батшалыҡтар осоро
Һуғышыусы Батшалыҡтар осоро (ҡытай 戰國時代 战国时代 Zhànguó Shídài Чжаньго шидай) — Чжоу династияһы б. э. т. 256 йылда, Цинь империяһы, төҙөлгәндән һәм был осор тамамланғандан 35 йылға алдараҡ, юҡҡа сыҡҡан булһа ла, Ҡытай тарихында б. э. т. V быуаттан алып б. э. т. 221 йылда Цинь Ши Хуан Ҡытайҙы берләштергән осор. Был осор Көнсығыш Чжоу династияһы идараһының туранан-тура Яҙҙар һәм Көҙҙәр (Чуньцю) осоронан һуң килгән өлөшө тип иҫәпләнә.
Был осор һуңыраҡ яҙылған (ҡытай 戰國策 战国策 Zhàn Guó Cè Чжаньгоцэ) «Һуғышыусы батшалыҡтар стратегиялары» «Стратегии Сражающихся царств» хроникаһында тасуирланған. Пиньинь Үҙенең ҡулдары менән маңлай саңғыһы төштө. Чжаньгоцэ, һүҙмә-һүҙ: «Яуҙаштар батшалығы стратегиялары» тип атала. Хроника Цзочжуанға ҡарағанда хроникалар ентекле тиерлек түгел, шуға күрә, Яҙҙар һәм Көҙҙәр осорона ҡарағанда, был осор тураһында аҙ билдәле.
Әгәр элекке осорҙа батшалыҡтар Чжоу йортоноң формаль хакимлығын танып, «цивилизациялы илдәрҙе» (башында Чжоу йорто менән бергә) «варварвар» даирәһенән яҡлап сығыш яһаһа, әлеге осорҙа Чжоуҙың үҙәк батшалығы шул тиклем көсһөҙләнгән, хатта иғтибарҙан ситтә ҡалған.
Ребриха (Касмала ҡушылдығы)
Ребриха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Сыйҙым
Һыу сыйҙымы
Һыу өҫтөндә һәм эсендә йылға түбәненә аҡҡан сыйҙым бер урынға йыйылып, сыйҙым тығыны (зажор) хасил булыуы мөмкин. Был осраҡта һыу кимәле күтәрелеүе ихтимал.
Ребриха (Касмала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Көнсығыш Азия тарихы
Конфуцианлыҡ
Ҡытайҙа был тәғлимәт 儒 йәки 儒家 (то есть «ғалимдар мәктәбе», «ғалим китап һөйөүселәр мәктәбе» йәки «белемле кешеләр мәктәбе») тип атала; «Конфуцианлыҡ» — ул ҡытай телендә эквиваленты булмаған көнбайыш термины.
Сыйҙым
Һыу сыйҙымы
Гидротехник ҡоролмаларҙы эксплуатациялауҙа сыйҙым, ҡоролма өлөштәренә тулып, ҙур ғына ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, уны таҙартырға һәм йылытып иретергә тура килә.
Ребриха (Касмала ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Азия тарихы
Конфуцианлыҡ
Конфунцианлыҡ Чуньцю осоронда (б. э. т. 722 — б. э. т. 481 йй.) — Ҡытайҙа тәрән социаль һәм сәйәси тетрәнеүҙәр ваҡытында этик-социаль-сәйәси тәғлимәт булараҡ барлыҡҡа килә. Хань династияһы дәүерендә конфуцианлыҡ рәсми дәүләт идеологияһына әйләнә, конфуциан нормалары һәм ҡиммәттәре дөйөм танылыу ала.
Император Ҡытайында конфунцианлыҡ ике меңдән ашыу йыл дауамында үҙгәрешһеҙ тиерлек һаҡланған төп дин, XX быуат башына саҡлы, тәғлимәт Ҡытай Халыҡ Республикаһының «өс халыҡ принцибы» ҡабул ителгәнгә тиклем, дәүләттең һәм йәмғиәттең ойоштороу принцибы ролен уйнай.
Конфуцианлыҡ ҡараған төп проблемалар — хакимдарҙың һәм подданныйҙарҙың мөнәсәбәттәрен тәртипкә һалыу, идарасы һәм буйһонған кешеләр эйә булырға тейешле әхлаҡи сифаттар һ. б. мәсьәләләр. Формаль яҡтан, ул бер ваҡытта ла сиркәү институты булмаған, әммә әһәмиәте, халыҡтың күңеленә үтеп инеү һәм аңын тәрбиәләү кимәле, үҙ-үҙеңде тотоу стереотибын формалаштырыуға йоғонтоһо буйынса ул дин ролен уңышлы үтәй.
Буддизм
Ҡытайға монахтар Мотон һәм Чуфарлан был динде алып килгән, һәм б. э. т. 67 йыл буддизмдың барлыҡҡа килеү йылы тип иҫәпләнә. Б. э. 68 йылда, император яҡлауы аҫтында улар Аҡ ат ғибәҙәтханаһын (白馬寺) төҙөй, был ҡорам Лояндың баш ҡалаһынан алыҫ түгел һаҡланып ҡалған. Б. э. II быуаты аҙағында Пэнчэнда (хәҙерге Цзянсу провинцияһындағы Сюйчжоу) ҙур община барлыҡҡа килә.
Махаян мәктәбенең тәүге текстарын Лоянда Кушан монахы Локакшема б. э. 178 йыл һәм б. э. 189 йылдары араһында ҡытай теленә тәржемә иткән.
Буддизмдың сәскә атыуы Тан династияһы идара иткән осорға тура килә (618—907). Был ваҡытта Ҡытай сит ил йоғонтоһона бик асыҡ булған, ул саҡта Һиндостан менән мөнәсәбәттәр тергеҙелгән, һәм IV быуаттан алып XI быуатҡа тиклем ҡытай монахтарының күбеһе Һиндостанға барып йөрөгән.
Таң династияһының баш ҡалаһы Чанъань (хәҙерге Сиань) буддизмдың рухи үҙәгенә әүерелә. Бынан буддизм Кореяла һәм Японияла киң таралған.
Дини практика мәктәптәре араһында әлеге заманға тиклем будда ожмахы хакимы Амитабхуның ҡотҡарыуына ышаныу йәки Цзинта мәктәбе («таҙа ер») ҙур йоғонто яһай. Был мәктәптең донъяға ҡарашы һәм практикаһы нигеҙендә «Будда тураһында уйлау» (нянь-фо) доктринаһы ята, ул, Амитабху доғалары һәм хатта уның исемен бер тапҡыр әйтеү ҙә «таҙа ер» батшалығында яңынан терелеү бүләк итә ти.
Будда практикаһының икенсе киң таралған мәктәбе — чань —, медитация тигәнде аңлатҡан төшөнсә санскрит һүҙе «дхьяна» барып тоташа. Һуңғыһы буддизм практикаһында һәр саҡ мөһим урын биләгән, ләкин чань табыныусылар өсөн ул үҙмаҡсатҡа әүерелә. Риүәйәт буйынса, VI быуатта һинд вәғәзсеһе Бодхидхарма нигеҙ һалған был мәктәп сутраларҙы һәм һәр йоланы өйрәнеүҙе кире ҡаҡҡан. Чань остаздары медитацияны яңыса — кешенең эмпирик булмышын, «ысын тәбиғәтен» үҙенән-үҙе асыу итеп ҡабул иткән. Башҡа будда мәктәптәренән айырмалы рәүештә, Чань уҡытыусылары физик хеҙмәтте, айырыуса коллектив менән эшләүҙе юғары баһалаған. Буддизмдың иң ҡытайлаштырылған формаһы булараҡ, чань мәктәбе ҡытай сәнғәтенә ҙур йоғонто яһаған.
Ниһайәт, VIII—IX быуаттарҙа ҡытай буддизмы теорияһына һәм практикаһына тантризм (ҡара: Тантра) һиҙелерлек йоғонто яһай.
Оҙаҡ ваҡыт буддизм император һарайы ҡурсалауы аҫтында була, әммә 845 йылда император У-цзун, сангханы иҡтисади ҡаҡшатыу һәм һанын кәметеү маҡсатында, буддизмды ҡаты эҙәрлекләй башлай. IX быуат уртаһында хөкүмәттәр, репрессиялар арҡаһында сангханың позициялары өҙөлә һәм тиҙҙән ул яйлап, әммә өҙлөкһөҙ һүлпәнәйә башлай. Будда традицияһы күп осраҡта элекке ижади көсөн, ижтимағи һәм мәҙәни тормошонда үҙенә бер айырым урынын юғалта. Бер яҡтан, сангха властың ҡәтғи контроле аҫтындағы дәүләт сәйәсәте ҡоралына әүерелә: дәүләт хакимиәте квоталар булдыра һәм эшләткәндәргә хатта имтихандар билдәләгән, монахтарҙы билдәле бер монастырға беркеткән, ә уларҙың иң лайыҡлыларына айырма билдәләре тапшырған: монахтарҙы күҙәтеүсе административ органдар селтәре булған. Икенсе яҡтан, буддизм халыҡ дине менән ҡушылған тиерлек, ә будда институттары айырым социаль ойошмалар һәм төркөмдәр — абруйлы ғаиләләр, ауыл общиналары, профессиональ берекмәләр мәнфәғәттәренә һ. б. хеҙмәт итә башлаған. Будданың дини практикаһы — «будда тураһында иҫтәлек» (Амитабхе буддаһына мөрәжәғәт итеп доға ҡылыу) һәм «аңдың кинәт яҡтырыуы» тураһында чань тәғлимәте — ҙурыраҡ әһәмиәткә эйә була барған.
Икенсе яҡтан, халыҡ дине кимәлендә буддизм, ҡытай дини синкретизмын үҫтереүгә ҙур өлөш индереп, популяр дини инаныуҙар менән әүҙем эш алып бара башлай, ә будда пантеоны персонаждарының ҡайһы берҙәре (Амитофо — Амитабха; Гуаньинь — Авалокитешвараның ҡатын-ҡыҙ ипостасе) халыҡ араһында иң абруйлы илаһтарға әйләнә. Урта быуаттарҙан һуң буддий тәғлимәте элементтары ҡайһы бер дини секталарҙың (айырыуса Милэфо — Будда Майтрея килеүенең эсхатологик мотивтары) донъяға ҡараш системаһына индерелә.
Даосизм
Даосизм тотороҡло дини ойошма булып тик II быуатта ғына формалашҡан, ләкин бихисап дәлилдәр күрһәтеүенсә, даосизм иртәрәк барлыҡҡа килгән, һәр хәлдә б. э. т. V—III быуаттарҙа уҡ һуңынан урта быуаттар осоронда әүҙем ҡулланылған тәғлимәт элементтарын әҙерләүсе үҫешкән традиция булған.
Б. э. II быуат башында Лао-цзы фигураһы илаһилаштырыла, илаһтар һәм ендәрҙең ҡатмарлы иерархияһы уйлап табыла, культ барлыҡҡа килә, унда яуыз рухтарҙы «ҡыуып сығарған» юрауҙар һәм йолалар төп урынды биләй. Даосизм пантеонын Йәшмә хакимы (Шан-ди) етәкләй, ул күк илаһы, юғары алла һәм императорҙарҙың атаһы («күктең улдарының») атаһы булараҡ танылған. Уның артынан Лао-цзы һәм донъяны барлыҡҡа килтереүсе Пань-гу килә.
Цинь
Династияға нигеҙ һалыусы — Цинь Шихуанди — б. э. т. 221 йылда үҙенең власы аҫтында Ҡытайҙы берләштереп, илде император тәғәйенләгән чиновниктар идара иткән 36 провинцияға бүлә. Император Цинь Шихуанди легизм нигеҙендә үҙәкләштерелгән, идара ителгән дәүләт булдыра, шул уҡ ваҡытта конфуцианлыҡ яҡлыларға ҡаршы репрессиялар ҡуллана: мәҫәлән, б. э. т. 213 йылда шәхси биләмәләге рөхсәт ителмәгән яҙмаларҙы яндырыу тураһында указ сығарыла, ә б. э. т. 212 йылда 460 конфуцианлы язалап үлтерелә һәм байтағы «сиктәргә һөрөлә».
Цинь Шихуанди идараһы миллиондарса гражданды йәлеп иткән бихисап йәмәғәт эштәре менән характерланды. Ошо осорҙа 8851,8 километр оҙонлоҡтағы Бөйөк Ҡытай стенаһы төҙөлә башлай, эсенә Терракот армияһы, ғәйәт ҙур Эпан император һарайын һыйҙырған үҙенсәлекле Цинь Ши Хуан ҡәберлеге төҙөлә. Дөйөм оҙонлоғо 7500 км тәшкил иткән юлдар селтәре илде уратып алған, юлдарҙың киңлеге 15 м һәм өс һыҙатлы булған, ә үҙәк һыҙат император өсөн тәғәйенләнгән.
Цинь Шихуанди б. э. т. 210 йылда кесе улы Ху Хай, канцелярия начальнигы Чжао Гао һәм баш кәңәшсе Ли Сы ил буйлап сәфәр ваҡытында һәләк булған.
Улар, сыуалыштарҙан ҡурҡып, императорҙың үлемен йәшерә. Батша исеменән хат яҙыла, һәм тәхет вариҫы Фу Суҙың өлкән улы түгел, ә кесеһе — Ху Хай иғлан ителә. Шул уҡ хатта Фу Су менән хәрби начальник Мэн Тяньға «почётлы үлем бүләк итеү» тураһында бойороҡ бар.
Ху Хай 21 йәшендә Эр Ши-Хуанди исемле батша тәхеткә баҫҡан, ләкин ысынында иһә Чжао Гао марионеткаһы булып ҡалған һәм өс йылдан уның бойороғо буйынса үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр булған.
Хань империяһы (ҡытай 漢朝 汉朝 Hàn cháo Хань чао; б. э. т. 206—220 йылдар) — Цин династияһы империяһы идаралығынан һуң, Өс батшалыҡ дәүере алдынан Лю династияһы хакимлыҡ иткән Ҡытай империяһы осоро. Хань эске сәйәсәте уңышлы булыуын уның ҡытай тарихындағы башҡа империяларҙан оҙағыраҡ йәшәүе лә иҫбатлай. Уның идараһы һәм институттары артабанғылар өсөн өлгө булып тора. Бынан тыш, ҡытайҙарҙың төп этник төркөмө дәүләт исеме менән хань тип атала башлаған.
Империяла идара иткән Хань династияһына Лю Бан нигеҙ һала. Баш ҡалаһы Чанъань булған башланғыс осоро (б. э. т. 206 йыл — б. э. 9 йыл) иртә Хань (前漢) йәки көнбайыш Хань (西漢) тип аталған. Был империяның тарихы Ханьшу яҙма әҫәрендә һүрәтләнгән. Лю династияһының идара итеүе 8-23 йылдарҙа династияның ҡатын-ҡыҙ яғынан (Синь империяһы) туғаны Ван Ман баҫып алыуы һөҙөмтәһендә 16 йылға өҙөлә.
Баш ҡалаһы Лоян булған икенсе осор (25-220 йылдар) (後漢) йәки көнсығыш Хань (東漢) һуңғы Хань тип атала. Уның тарихы Хоу Ханьшу әҫәрендә һүрәтләнә.
Өс батшалыҡ осоро
Өс батшалыҡ осоро, Саньго (ҡытай 三國 三国 Sānguó Саньго) — өс төрлө ил — Вэй, У һәм Шу араһындағы көрәш һәм ҡаршылыҡ дәүере булараҡ тарихҡа ингән 220 йылдан 280 йылға тиклемге осор.
II быуат аҙағы һәм III быуат башы Ҡытайҙа эске сәйәси үҙ-ара мөнәсәбәттәр билдәһе аҫтында уҙҙы, уның барышында бер нисә уңышлы полководец танылды. Уларҙың береһе, данлыҡлы Цао Цао, төньяҡта, Хуанхэ бассейнында идара иткән. Уның вафатынан һуң 220 йылда уның улы Цао Пэй, Хань династияһының һуңғы императорын төшөрөп, үҙен император тип иғлан иткән һәм Вэй династияһының императоры булараҡ хакимлыҡ башлай. Икенсеһе, Хань исемле идара итеүсе йорт менән туғанлыҡҡа дәғүә итеүсе Лю Бэй оҙаҡламай үҙен Шуның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә хаким итеп иғлан итте. Өсөнсөһө, Сунь Цюань, ҡытайҙарҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң, баш ҡалаһы Нанкиндағы У батшалығының хакимы була. Өс батшалыҡ феномены барлыҡҡа килә.
230-сы йылдар аҙағында Цао батшалығы һәм Сыма кланы араһында көсөргәнешле мөнәсәбәттәр һиҙелә башлай.
Өс батшалыҡтың ҡыҫҡа ваҡытҡа һуҙылған хакимлығы быға тиклем бик үҙләштерелмәгән көньяҡта ике үҙ аллы дәүләт барлыҡҡа килтереүгә булышлыҡ иткән. Цао Цаоның тоҡомдары, III быуат уртаһында уҡ, төньяҡ Вэйҙағы идаралыҡ полководец Сым Янь ҡеүәтле клан ҡулына күскәнлектән, үҙ власын юғалта.
265 йылда Сыма Янь бында яңы Цзинь династияһын (265—420) барлыҡҡа килтерә. Оҙаҡламай, 280 йылда, ул үҙ власы аҫтында, бер нисә тиҫтә йылға ғына берләштереп, йәнә бөтә Ҡытайҙы буйһондора алған.
Монгол Империяһы
XIII быуат аҙағында монголдар Урта Азияны, Көнсығыш Европаның күп өлөшөн, Фарсы илен, Ираҡ, Камбоджа, Бирманы, Корея һәм Вьетнамдың бер өлөшөн баҫып ала. 1279 йылға Хубилай хан бөтә Ҡытайҙы үҙенең Юань империяһына индереүгә өлгәшкән. Юань идаралығы дәүерен ҡытай манераһына иғлан иткәндә, Хубилай уны ҡулланыуҙың сиктәрен билдәләмәгән. Шуға күрә был исем, һуңыраҡ уны Хубил биләмәһе өсөн генә ҡуллана башлаһалар ҙа, формаль рәүештә Бөйөк монгол империяһына ҡараған. Хубилай шулай уҡ Тибеттағы Сакья мәктәбенең юғары ламаһы һәм Монгол һарайы араһында үҙенсәлекле «бағыусы остаз» мөнәсәбәттәр урынлаштырҙы.
1281 йылда Монголдарҙың Японияға баҫып инергә тырышыуы уңышһыҙ тамамлана. Япондар «камикадзе», йәғни «алла еле» тип йөрөткән тайфун монгол-ҡытай флотын ике тапҡыр (ҡара: Монголдарҙың Японияға баҫып инеүе) таратып ырғытҡан.
1292 йылда монгол ғәскәрҙәре, Джаякатванг хакимы Сингасари рәнйеткән Хубилай илселәренең үсен алырға ҡарар итеп, Яваға бәреп инә. Уларға ҡаршы Раден Виджая Raden Wijaya (Сингасариҙың элекке идара итеүсе династияһынан) Джаякатвангты монголдарҙан һаҡларға ярҙам иткән, ә һуңынан уларға ҡаршы сығып, утрауҙан ҡыуып сығарған. 1294 йылда Хубилайҙың үлеме менән, монгол яулауҙар дәүере тамамлана һәм монгол армияларының еңеүсе маршы туҡтала.
Мин империяһы (1368—1644)
Оҙайлы көрәш һөҙөмтәһендә XIV быуат уртаһында монголдар ҡыуыла. Власҡа ихтилал етәкселәренең береһе — крәҫтиән Чжу Юаньчжандың улы, Мин дәүләтенә (ҡытай 明 Míng; 1368—1644) нигеҙ һалыусы килә. Ҡытай йәнә бойондороҡһоҙ дәүләткә әүерелгән.
Төньяҡҡа ҡыҫырыҡланған монголдар хәҙерге Монголия далаларын әүҙем үҙләштерә башлай. Мин империяһы чжурчжэнь ҡәбиләләренең бер өлөшөн, Наньчжао дәүләтен (хәҙерге Юньнань һәм Гуйчжоу провинциялары), хәҙерге Цинхай һәм Сычуань провинцияларының бер өлөшөн, үҙенә буйһондора.
Бер нисә тиҫтә ҙур океан джонкаларынан торған Чжэн Хэ командаһы аҫтындағы ҡытай флоты 1405 йылдан 1433 йылға тиклем Көньяҡ-Көнсығыш Азияға, Һиндостанға һәм Көнсығыш Африканың көнсығыш ярына бер нисә диңгеҙ экспедицияһы ойоштора. Ҡытайға бер ниндәй ҙә иҡтисади файҙа килтермәйенсә, экспедициялар туҡтатыла, караптар һүтелә.
Цин империяһы
Бөйөк Цин дәүләте ( дайцин гурунь, ҡытай 大清國 ||Да Цин го) — һуңғараҡ ҡытайҙарҙы индереп, маньчжурҙар булдырған һәм идара иткән күп милләтле империя. Традицион ҡытай тарихнамәһенә ярашлы, монархия Ҡытайының һуңғы династияһы. Маньчжурия биләмәһендәге был дәүләткә 1616 йылда Айсин Гёро маньчжур кланы (хәҙер ул төньяҡ-көнсығыш ҡытай тип йөрөтөлә) нигеҙ һалған. 30 йылдан да кәмерәк ваҡыт үткәс, Ҡытай, Монголияның бер өлөшө һәм Урта Азияның бер өлөшө был дәүләт идаралығы аҫтында ҡалған.
Тәүҙә маньчжурҙар үҙҙәренең сығышын аңлатҡан «Цзинь» (金 — золото) династия булдырған, традицион ҡытай тарихнамәһе буйынса, «Хоу Цзинь» (後金 — Һуңғы Цзинь) — Чжурчжэндарҙың элекке дәүләте. 1636 йылда уның исеме «Цин»ға (清 — «таҙа») үҙгәртелә. XVIII быуаттың тәүге яртыһында Цин хөкүмәте ил менән һөҙөмтәле идара итеүҙе яйға һалыуға өлгәшкән, шуның һөҙөмтәһендә был осорҙа Ҡытайҙа халыҡ һанының бик тиҙ артыуы күҙәтелгән. Цин һарайы Хайцзинда үҙизоляция сәйәсәте алып барған, XIX быуатта Цин империяһы составына ингән Ҡытайҙы беренсе әфиүн һуғышы барышында көнбайыш державалар асҡан.
Көнбайыш илдәре менән артабанғы хеҙмәттәшлек итеү династияға Тайпиндар ихтилалы ваҡытында бөлмәҫкә, сағыштырмаса уңышлы модернизация үткәрергә һәм шул рәүешле XX быуат башына тиклем йәшәргә мөмкинлек бирә, шулай ҙа үҫешә барған антиманчжур милләтселек кәйефенә сәбәпсе була.
Көнбайыш илдәре менән артабанғы хеҙмәттәшлек итеү династияға ихтилал ваҡытында Тайпиндарҙың емерелеүенә юл ҡуймаҫҡа, сағыштырмаса уңышлы модернизация үткәрергә һәм шул рәүешле быуат башына тиклем йәшәргә мөмкинлек бирә, шулай ҙа ул үҫешә барған милләтселек (антиманчжур) кәйефенә сәбәпсе була.
1911 йылда башланған Синьхай революцияһы һөҙөмтәһендә, Цин империяһы юҡ ителә, ханьдарҙың милли дәүләте — Ҡытай Республикаһы тип иғлан ителә. Императрица Лунъюй ул саҡта кескәй йәштәге улы Пу И исеменән 1912 йылдың 12 февралендә император тәхетенән баш тарта.
Ҡытай Республикаһы тарихы
1911 йылда Синьхай революцияһы тарафынан Цин империяһы емерелә һәм Ҡытай Республикаһы ойошторола. 1912 йылдың 1 ғинуары (ғәҙәти ҡытай календары буйынса 4609 йылдың 11-се айының 13-сө көнө) Ҡытай Республикаһының беренсе йылының беренсе көнө тип иғлан ителә — Миньго календары индерелә. 1912 йылдың 12 февралендә император Пу И юғары властан баш тартыуы тураһында иғлан ителә.
Сунь Ятсенды 1911 йылдың 29 декабрендә Нанкин конференцияһы һайлаған. Юань Шикай риза булған осраҡта ул үҙ ирке менән отставкаға китергә тейеш булған. Сунь Ятсен был талапты үтәй һәм, император тәхеттән баш тартҡандан һуң, отставкаға китә. 14 февралдә Нанкинск йыйылышы Сунь Ятсендың отставкаһын бер тауыштан ҡабул итә, ә киләһе көндө Юань Шикай Ҡытай Республикаһының ваҡытлыса президенты итеп һайланы.
Ҡытай Халыҡ Республикаһын булдырыу
1945 йылдың август-сентябрендә, Азия-Тымыҡ океан төбәге Япония ғәскәрҙәренән азат ителеп, милитаристик Япония тар-мар ителә, һәм Икенсе донъя һуғышы тамамланған. Ҡытайҙа көсөргәнешле граждандар һуғышы барған.
Совет Ҡыҙыл Армияһы, Японияның Квантун армияһының күпселек өлөшөндә капитуляция ҡабул итеп, Маньчжурияны тулыһынса баҫып ала. Ул ваҡытҡа Маньчжурия территорияһында тарҡау партизан отрядтары һәм ҡытай партизандарының разведка төркөмдәре генә хәрәкәт иткән.
1945 йылдың сентябрендә төньяҡ һәм Көнсығыш Ҡытайҙан Ҡытай Коммунистар партияһы ҡораллы көстәрен илдең төньяҡ-көнсығышына күпләп күсерә башлай. Нояб. ҡарата унда 8-се һәм 4-се армияларҙың 100 меңгә яҡын яугиры күсә. Ошо частарҙан, партизан ойошмаларынан һәм урындағы халыҡтан Төньяҡ-Көнсығыштың Берләшкән демократик армияһы (ОДА) ойошторола, ул Ҡытай Халыҡ-азатлыҡ армияһының төп көсөнә әүерелә.
Совет армияһы Маньчжурияла 1946 йылдың майына тиклем була. Был ваҡыт эсендә совет яғы Ҡытай коммунистарына яңы ҡытай ғәскәрҙәре ойошторорға, уны өйрәтергә һәм ҡоралландырырға ярҙам итә. Һөҙөмтәлә, гоминьдан ғәскәрҙәре 1946 йылдың апрелендә Маньчжурияға инергә маташҡанда, ғәжәпкә ҡаршы, унда тарҡау партизан отрядтарын түгел, ә дисциплиналы коммунистар армияһы көсөн күргән.
Мәҙәни революция
1966 йылда Ҡытай Коммунистар партияһы рәйесе Мао Цзэдун күмәк халыҡ ҡатнашлығында революцион рухты һаҡлау буйынса кампания башлай. Уның фактик бурысы — берҙән-бер дәүләт идеологияһы сифатында маоизмды раҫлау һәм сәйәси оппозицияны юҡ итеү. «Кызыл гвардиясылар» «Хунвэйбиндар» исемен алған йәштәр, күпләп мобилизациялау Рәйестең ҡапыл эш итеүе һәм Ҡытай Коммунистар партияһы лидерҙары араһында берҙәмлектең булмауы сәбәпле, аныҡ ойошторолоуҙан мәхрүм ителә. Радикаль өйөр «рәйес образына» фанатик тоғро булған студенттар, эшселәр һәм уҡыусыларҙы, «синфи дошмандар»ҙы эҙләү һәм фашлау маҡсатында, партияның уртаса лидерҙарына ҡаршы һөжүм итергә ҡотортҡан. Мәҙәни революция һөҙөмтәһендә сәйәси һәм физик яҡтан юҡ ителгән Ҡытай Коммунистар партияһы етәкселеге составында Лю Шаоци иң ҙур фигура була. Дэн Сяопин трактор заводы эшсеһе итеп ҡайтанан хеҙмәт тәрбиәһенә ебәрелә. Тәнҡитсел йәштәрҙең таң ҡалдырырлыҡ энергияһы интеллектуалдарға, дини институттарға, Ҡытайҙың мәҙәни ҡомартҡыларына, шулай уҡ иҫке мәҙәни ҡиммәттәрҙе йөрөтөүсе бик күп ябай граждандарына ябырыла. Һөҙөмтәлә йәмғиәт идеологик яҡтан яңылыш юлға төшөрөлә (дезорентация). Маоизм идеологик фасад ҡына булмай, илдә реаль сәйәси власть вариҫы булыу өсөн сәйәси көрәш йәйелдерелә.
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу
Тышҡы донъя менән мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу йәһәтенән Дэн Сяопин шулай ҙа Ҡытайҙа иҡтисади реформалар үткәреүҙе тәү сираттың өҫтөнлөгө итеп ҡуя. Дэн идара иткән ваҡытта ил эсендә социаль, сәйәси һәм иҡтисади системалар етди үҙгәрештәргә дусар булды. Дэн «дүрт модернизация» принцибын бөтә реформаларҙың нигеҙе тип иғлан итте. Ошо принцип буйынса иҡтисад 4 секторға — оборона сәнәғәте, ауыл хужалығы, фән һәм сәнәғәт производствоһына бүленгән. «Социалистик баҙар иҡтисады» өҫтөнлөклө стратегия итеп һайлана. Дэн раҫлауынса, Ҡытай социализм үҫешенең тәүге баҫҡысында тора, «ҡытай үҙенсәлеге менән социализмды» үҫтереү — партияның бурысы. Идеологик принциптар иҡтисадта минималь роль уйнай башлай, был яйлап үҙенең һөҙөмтәлелеген раҫланы. 1992 йылдың мартында Дэн Сяопин Үҙәк Комитеттың Политбюро ултырышында былай тип белдерҙе: Был социализммы әллә капитализммы, тигән идеологик һәм ғәмәлдә абстракт бәхәстәр менән тотҡарланырға ярамай.
Дэн реформалар үткәреү өсөн теоретик нигеҙ һәм сәйәси ярҙам күрһәткән реформалар идеологы була. Әммә шуға ҡарамаҫтан, күп тикшеренеүселәр һәм ғалимдар уйлауынса, һәр хәлдә, бер нисә иҡтисади реформа Дэндың шәхси идеяһы булмаған. Мәҫәлән, премьер Чжоу Эньлай беренсе булып «дүрт модернизация» принцибының өҫтөнлөгө яҡлы булыуын белдерә. Бынан тыш, күп кенә реформалар провинция етәкселәре тарафынан, ҡайһы берҙә үҙәк хөкүмәт ризалығынан тыш, әҙерләнгән һәм тормошҡа ашырылған. Әгәр реформалар уңышлы үтһә, улар киңерәк биләмәләрҙә ҡулланылған һәм дөйөм дәүләт кимәлендәге реформаларға әйләнгән. Башҡа бик күп реформалар «азия иҡтисади юлбарыҫтары» тәжрибәһе йоғонтоһонда үткәрелгән.
Доровичка
Доровичка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Святица йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Көнсығыш Азия тарихы
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу
Был СССР-ҙа Михаил Горбачёв тәҡдим иткән үҙгәртеп ҡороуға бөтөнләй оҡшамаған, унда бөтә үҙгәртеп ҡороуҙар өҫтән күрһәтелгән һәм Горбачёвтың шәхси идеяһы булған.
Доровичка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Көнсығыш Азия тарихы
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу
Ҡытайҙа барған үҙгәртеп ҡороуҙар, киреһенсә, аҫҡы яҡта башланған һәм юғарыла ултырғандар уны эләктереп алған.
Доровичка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көнсығыш Азия тарихы
Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу
Реформалар профессиональ әҙерлекле чиновниктар тарафынан тормошҡа ашырылған планлы, үҙәкләштерелгән идара итеү элементтарын үҙ эсенә алған, был Мао осоронда өҫтөнлөк иткән күмәк идара итеү практикаһын алып ташлаған.
Ауыл хужалығында «халыҡ коммуналарының» күбеһе тарҡатылған, ә крәҫтиәндәр башлыса ғаилә подрядына күскән. Реформаның икенсе этабында (1984—1992 йылдар) план системаһы юҡҡа сығарыла һәм баҙар иҡтисадына күсерелә.
Дэн шулай уҡ Ҡытайҙа махсус иҡтисади зоналар булдырыу инициаторы булып тора, улар ярҙамында илгә сит ил компаниялары һәм инвестициялары йәлеп ителгән.
Кесе Ширта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Галактика
Гала́ктика (Γαλαξίας — һөтлө) — гигант, ҡара материя, йондоҙ-ара газ һәм туҙан, йондоҙҙарҙың гравитация көсө менән бәйле гигант системаһы. Галактика составындағы барлыҡ объекттар дөйөм масса үҙәге тирәләй хәрәкәт итә.
Арауыҡта галактикалар тигеҙ бүленмәй: бер төбәктә галактикаларҙың тотош бер төркөмөн табырға мөмкин, һәм башҡа урында бушлыҡ булырға мөмкин.
Масса һәм үлсәме
Галактиканың магнит ҡыры бар, уны ғәйәт ҙур энергия кисәксектәре ағымы — космик нурҙар киҫеп үтә. Галактика йондоҙҙары ҡатлаулы һәм шаҡтай төҙөк фигура хасил итеп, уның үҙәге шар һымаҡ ҡалынайып торған яҫы диск рәүешендә күренә.
Галактиканың диаметры 100 меңгә яҡын яҡтылык йылын тәшкил итә (1 яҡтылык йылы — яҡтылык 1 йылда уҙған ара). Диск йондоҙҙарҙың сферик ассистемаһы (гало) менән әйләндереп алынған, уның радиусы 70 мең яҡтылык йылы самаһы. Үҙәк өлкәнән диск ситтәренә табан ғәйәт ҙур спираль тармактар һуҙылған. Галактиканың айырыуса яҡты йондоҙҙары күберәк шуларҙа тупланған. Ҡояш системаһы Галактика дискының симметрия яҫылығында тиерлек, үҙәктән радиустың өстән ике өлөшө самаһы йыраҡлыкта урынашҡан. Ерҙән күҙәтеүсе дискты «ҡабырға» йүнәлешендә ҡараһа, йондоҙҙарҙың тоташ таҫма булып яҡтырып тороуын, бөтә күкте солған алған Ҡош Юлы (Галактиканың икенсе исеме) хасил итеүен күрә. Галактиканың массаһы бик ҙур, сама менән 3•10 41 кг.
Формаһы һәм составы
Ҡояш Галактика үҙәге тирәләй 220 млн йыл эсендә әйләнеп сыға. Галактиканың йолдозҙҙар составы ғәйәт күп төрлө. Йондоҙҙарҙың айырым төркөмдәре йәше, химик составы, торошө һәм Галактика үҙәге тирәһендә әйләнеү рәүеше менән бер-берһенән бик ныҡ айырыла. Шул сифатламаға ҡарап, Галактикалағы йондоҙҙар гало, йоҡа диск, ҡалын диск кеүек өс ассистемаға бүленә. Гало ассистемаһын 13—15 млрд йәштәге иң ҡарт йондоҙҙар тәшкил итә. Уларҙа ауыр элементтар Ҡояштыҡына ҡарағанда бер ярым — өс мәртәбә аҙыраҡ һәм улар һуҙынҡы орбита буйынса хәрәкәт итә. Гало үз эсенә тиҫтә меңдәрсә йондоҙҙо эсенә алған гравитацион бәйләнештәге системаларҙы — шар һымаҡ йолдоҙ тупланышларын ала. Ҡояш йоҡа диск (уның ҡалынлығының яртыһы 1 мең яҡтылык йылынан артмай) ассистемаһына керә. Был ассистемалағы йолдыҙҙар 9 млрд йәштән дә ҡарт түгел, улар араһында бөтенләй йәш, бер нимә млн. йәштәге йондоҙҙар ҙа осрай. Был хәл Галактикала йондоҙҙар яһалыу дауам итүен раҫлай. Йоҡа диск ассистемаһындағы йондоҙҙарҙың химик составы Ҡояштыҡы кеүегерәк, улар Галактика үҙәге тирәләй түңәрәккә яҡын орбиталар буйынса хәрәкәт итәләр. Был ассистемага йөззәрсә, меңдәрсә йондоҙҙарҙы, ҡайнар йондоҙҙарҙы, пульсарҙарҙы, рентген һәм гамма нурҙары сығанаҡтарын, йондоҙ-ара газ һәм туҙан болоттарын эсенә алған тарҡау йондоҙ тупланмалары керә. Ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмө (диск ҡалынлығының яртыһы 6 мең яҡтылыҡ йылы самаһы) фәзалағы торошо буйынса уртала, әмма йәше (12—13 млрд йыл) менән ул йоҡа диск йондоҙҙарына ҡарағанда галога яҡыныраҡ.
Галактиканың төзөлөшөн хәҙергесә күҙаллау XX быуаттың 20—30-сы йылдарында Америка астрономдары Х. Шепли һәм Р. Трюмплер тикшеренеүҙәре нәтижәһендә формалаша башлай. Спираль тармактар булыуын 1951 йылда Америка ғалимдәре У. Морган, С. Шарплесс һәм Д. Остерброк иҫбатлай. Галактиканың үҙәк өлкәһенең беренсе һүрәттәрен 1948 йылда совет ғалимдәре В. Б. Никонов, А. А. Калиняк һәм В. И. Красовский инфракыҙыл нурҙарҙа төшөрөп алалар. XX быуаттың 40-сы йылдарында немец астрономы В. Г. Бааде, совет ғалимдәре Б. В. Кукаркин һәм П. П. Паренаго Галактикала төрлө йондоҙ төркөмдәре булыу концепцияһын үҫтерәләр.
Ҡазан университетында Галактиканы өйрәнеү эштәре XIX быуаттың 50-се йыллдарында башлана. 1859 йылда М. А. Ковальский Галактиканың әйләнеше тураһындағы идеяны беренсе булып әйтә һәм фазала Ҡояш хәрәкәтен билдәләү ысулын тәҡъдим итә. Уға бәйһез рәүештә Америка астрономы Д. Б. Эри ла шул ук ысулды тәҡъдим итә (Ковальский-Эри ысулы). XX быуттың 20-се йылданда ғына күҙәтеүҙәр нәтижәсендә Галактиканың әйләнеше раҫлана, 1927 йылда Нидерланд (Голландия) астрономы Я. Оарт Галактиканың әйләнешен тулыһынса иҫбатлай. Ҡазан галимы Ш. Т. Хәбибуллин (1948, В. П. Энгельгардт исемендәге Астрономия обсерваторияһы) Галактикала йондоҙҙар таралыу тығыҙлығын бер нисә йүнәлештә тикшерә. Шунан һуң 1950—80 йылдарҙа Галактикалағы спираль тармаҡтарның торошон һәм рәүешен асыҡлау буйынса тикшеренеүҙәр циклы башлана. 2000 йылда Ҡазан ҡала астрономия обсерваторияһы тарафынан ҡалын дисктағы йондоҙҙар төркөмөнөң, гало төркөмөндәге йондоҙҙар кеүек үк, ҡарт булыуын раҫлаған күҙәтеү мәғлүмәте алына.
Преображенский (Шаран районы)
Преображенский (Преображенское) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258815007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Банан (төр)
Банан (Músa) — ғаиләһендәге тропикта үҫә торған эре япраҡлы, эре сәскәле бейек үлән. Бананды емеше һәм сүсе өсөн үҫтерәләр. Банандың тыуған иле — Көньяҡ-көнсығыш Азия, Малай архипелагы.
Фил
Фил (Слон) — Тропик Африкала һәм Азияла үлән менән туҡланған, оҙон томшоҡло, ике оҙон ҡаҙыҡ тешле бик ҙур һөтимәр хайуан.
Имеҙеүселәр класы торбатомшоҡлолар отряды филдәр (лат. Elephantidae) ғәиләһенә ҡарай. Әлеге ваҡытта был ғәиләлә ике ырыуға ҡараған өс төр иҫәпләнә.
Африка филдәре ырыуында ике төр:Саванна филе (Loxodonta africana) һәм Урман филе (Loxodonta cyclotis). Ошоғаса улар Африка филе төрөнөң (Loxodonta africana) ике төрсәһе (Loxodonta africana africana и L. africana cyclotis) итеп ҡарала ине.
Һинд филдәре ырыуына бер генә төр ҡарай: Азия филе (Elephas maximus).
Африка филдәре донъяла иң эре ҡоро ер хайуандары.
Саванна филе
Сава́нна филе (лат. Loxodonta africana) — Гиннес рекордтар китабы мәғлүмәттәре буйынса Африка филдәре ырыуында иң эре һөтимәр. Улар араһында иң дәүе булып 1974 йылдың 7 ноябрендә Ангола ның Мукуссо ауылында  атып үлтерелгән ата фил иҫәпләнә. Уның ауырлығы 12,24 тонна булған.
Сава́нна филенең кәүҙәһе бик ауыр, муйыны ҡыҫҡа, башы дәү, ҡолаҡ япраҡтары ҙур. Аяҡтары йыуан.
Кәүҙәһенең оҙонлоғо 6—7,5 м, яурындарның бейеклеге(тәненең иң бейек урыны) — 3—3,8 м. Инә заттарының уртаса ауырлығы — 5 тонна, ата заттарыныҡы 7 тонна тирәһе.
Башының алғы өлөшөндә һалынып торған ҙур торбатомшоҡ филдәрҙең иң үҙенсәлекле билдәһе булып тора. Шуның өсөн дә улар ҡараған отрядты торбатомшоҡлолар тип атайҙар. Был мускуллы ағза — өҫкө ирене менән ҡушылып, бик оҙон булып үҫкән танауҙан тора. Филдең торбатомшоғо сатрашланып үҫкән мускул бәйләмдәренән торғанға күрә, бик хәрәкәтсән була, төрлө йүнәлештәрҙә бөгөлә ала.
Фил торбатомшоғо менэн aғac ботаҡтарын һындырып алып, уларҙы ауыҙына тыға. Хайуан шул уҡ ағзаһы менән һыу йыйып ала ла уны ауыҙына ҡоя, ә эҫе көндәрҙә уҙен ҡойондора.
Филдең торбатомшоғо менән ҙур ағасты йолҡоп алырға көсө етә, ә торбатомшоҡтоң осондағы бармаҡ һымаҡ yҫeнmehe менән ул ерҙәге бик бәләкәй генә әйберҙе лә ҡармап ала. Хайуан дошманының һөжүмен дә торбатомшоғо менән кире ҡаға. Торбатомшоҡтоң осонда танау тишектәре булып, фил шулар аша тын ала.
Ауыҙынан ике һуҡҡы теше сығып тора. Былар — үҙгәргән ҡырҡҡыс тештәр.
Азия филе
Азия филенең бейеклеге 3 м һәм ауырлығы 4 тоннанан ашыу була. Ул тропик урмандарының ҡуйы, күлә-гәле һәм дымлы урындарында йәшәй. Ҡуйы ағаслыҡтар араһынан бик анһат үтеп йөрөй.
Филдең бик ҙур, ләкин артыҡ оҙон булмаған кәүҙәһе йыуан аяҡтарына таянып тора. Хайуандың бармаҡтарында бәләкәй генә тояктары була. Уның бик ҡалын тиреһендә бөтөнләй тип әйтерлек йөн үҫмәгән. Филдең, тиреһе шул тиклем ныҡ хатта һынған бо-таҡтарға ла тырналмай. Ҡойроғонон осонда ҡуйы булып, ә арҡа-һында һирэк кенә үҫкән йөндәре бар.
Фил уҫемлек аҙыҡ менән: япраҡтар, aғac ботаҡтары, aғac ҡай-рыһы менән туҡлана. Быларҙы ул бик күп ашай. Мәскәүҙәге зоопаркта филгә, aғаc ботаҡтарын иҫәпкә алмағанда, көн һайын 65 килограмм һәр төрлө аҙыҡ (бесән, йәшелсә, икмәк, шәкәр, тоҙ) бирә-ләр. Һиндстан да ҡулға эйәләштерелгән филдәр, ауыр эштәр эшләгәндә, тағы ла күберәк аҙыҡ алалар.
Һуҡҡы тештәрҙең фил һөйәге тип аталған тығыҙ матдәһе төрлө әйберҙәр (биллиард шарҙары, статуэткалар, брошкалар һәм башҡалар) эшләугә китә.
Фил аҙығын ауыҙ төпкөлөндә урынлашҡан аҙау тештәре ярҙамында сәйнәй. Уның аҙау тештәре дүртәу генә: аҫта һәм өҫкө яңаҡтарының һәр яғында берәр теш була.
Филдар бик әкрен үрсейҙәр. Мәҫәлән, Мәскәү зоопаркында торған инә фил 1948 йылда бер бала килтергән. Ә икенсе бала-һын ул дүрт йылдан һуң ғына тыуҙыра. Филдәр тотҡонда ғәҙәттә 60—80 йыл самаһы йәшәйҙәр.
Һиндостанда филдәрҙе ҡулға эйәләштереп, иң ауыр эштәрҙә, мәҫәлән, бүрәнә ташыуҙа файҙаланалар. Филдәрҙе яҡшы итеп дрессировкалап була.
Ҡырағай филдәр бик әҙ генә тороп ҡалғандар, һәм уларҙы һаҡлайҙар.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр
Хайуандар араһында тик филдәрҙә генә ерләү йолаһы бар. Ғәҙәттә, фил 60-80 йыл йәшәй. Әгәр берәй фил ауырыһа, башҡалары уға аҙыҡ килтерә, баҫып торғанда терәк була. Фил үлһә, күпмелер ваҡыт көтөү ағзалары уны ашамлыҡ һәм һыу ярҙамында терелтергә тырыша. Ә үлеүендә инанғас, көтөү тынып ҡала. Йыш ҡына улар тәрән булмаған ҡәбер ҡаҙа һәм үлгән филде ботаҡтар һәм батҡаҡ менән ҡаплай. Бер нисә көн хайуандар ошо ҡәбер янында ҡала. Осраҡлы рәүештә яңғыҙ, таныш булмаған филдең мәйетенә юлыҡҡан осраҡта ла, көтөү шулай уҡ уға һуңғы ҡәҙер-хөрмәт күрһәтә. Бынан тыш, филдәрҙең үлгән кешеләрҙе лә шулай ерләү осраҡтары билдәле.
Урта Баҙан
Урта Баҙан (Среднебазаново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452471, ОКАТО коды — 80213834004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Кийский Шалтырь
Кесе Кийский Шалтырь (Кесе Ильинка) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кийский Шалтырь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сант-Андреа-делла-Валле
Санта-Андреа-делла-Валле базиликаһы (Sant’Andrea della Valle) — иң ҙур барокко сиркәүе. Рим ҡалаһында, үҙәк магистралдәрҙең береһендә — Виктор Эммануил II урамында урынлашҡан. 1960 йылдың 12 мартынан алып Санта-Андреа-делла-Валле титуляр сиркәү булып тора.
1590 йылда сиркәү герцогиня Амальфи нәҙере буйынса уның аҡсаһына төҙөлә. Төҙөлөш эштәренең күп өлөшө 1609-50 йылдарҙа Карло Мадерн проекты буйынса төҙөлә; фасадын (1655-63 йылдарҙа) Карло Райнальди проектлаған. Фрескаларҙы Парма оҫтаһы Джованни Ланфранко эшләгән — динамикалы күп фигуралы «Вознесение Богоматери» көмбәҙ фрескаһына (1621—1625 йй.)Корреджо ижады йоғонто яһаған. 1670 йылда Карло Фонтана Ланчеллотти сиркәүгә төкәтмә капелла эшләй. Скульптура эштәре араһында папа II Пий ҡәбер ташы айырмалы күренеп тора. Уйлап сығарылған базилика капеллаһында Пуччини үҙенең «Тоска» операһының беренсе шаршауын урынлаштырған.
Титуляр сиркәү
Санта-Андреа-делла-Валле — башында кардинал-дин әһеле торған титуляр сиркәү. Санта-Андреа-делла-Валле сиркәүенең дин әһеле булып 2016 йылдың 19 ноябренән алып Үҙәк Африка кардиналы Дьедонне Нзапалаинга тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Жемчужников Алексей Михайлович
Жемчужников Алексей Михайлович (, Почеп, Мглин өйәҙе, Чернигов губернаһы — , Тамбов, Мәскәү) — рус лирик шағиры, сатирик һәм юморист. Козьма Прутков образына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Жемчужниковтарҙың боронғо дворяндар нәҫеленән сыҡҡан — сенатор Жемчужников Михаил Николаевичтың   (1788-1865) Ольга Алексеевна Перовская (1799—1833) менән никахында  тыуған. Билдәле яҙыусы Погорельский Антонийҙың туғаны, Алексей Толстойҙың ике туған ҡустыһы була.
Елец янындағы нәҫелдән килгән Павловка имениеһында үҫә, ҡыҫҡа ваҡытта Беренсе Санкт-Петербург гимназияһында уҡый  һәм 1835 йылда Хоҡуҡ белеме училищеһына күсерелә. 1841 йылда училищены тамамлағандан һуң Сенатта хеҙмәт итә;  ( «иң яҡшы дуҫы» В.А. Арцимович һәм  Д.Н. Бегичев менән бергә) Орел һәм Калуга губерналарының һәм Таганрог ҡала башлығының сенат  ревизияларында ҡатнаша. 1847 йылда, сит илдә үткәргән ялынан һуң, юстиция министрлығына  хеҙмәткә күсә, ә  1849 йылда Дәүләт канцелярияһында эшләй; Дәүләт советының  статс-секретарь ярҙамсыһы була.
1858 йылда отставкаға сыға һәм Калуга, Мәскәүҙә йәшәй һәм  1860 йылдарҙың  2-се яртыһында  сит илдәрҙә, башлыса Германия, Швейцария, Италия һәм көньяҡ Францияла йәшәй.
Рәсәйгә ҡайтып, Тамбовта һәм Тамбов губернаһында, кейәүе Михаил Баратынский имениеһында (шағир Евгений Баратынскийҙың туғаны) Кирсанов өйәҙенең Ильинка ауылында (Ильиновка) Кирсановский өйәҙе (хәҙер — Тамбов өлкәһе, Умет районы Ильинка ауылы) ҡала.