cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Миокард инфаркты
Психик үҙгәрештәр һәм психоздар
Миокард инфаркты ваҡытында невротик һәм неврозға оҡшаған психик үҙгәрештәр булыуы ихтимал. Был үҙгәрештәр шәхестең ауыр һәм ғүмергә ҡурҡыныс янаған сиргә ҡарашы нигеҙендә барлыҡҡа килә. Шәхес үҙенсәлектәренән тыш МИ менән ауырыусыға тирә-яҡ мөхиттең (медиктарҙың, туған-тумасаның, эргәләге сирлеләрҙең һ.б.) тәъҫире көслө була.
Шулай уҡ МИ ваҡытында депрессив (хәүефле-депрессив) реакция булыуы ихтимал. Кәеф төшөүе күҙәтелә. Сирлеләр ауырыуҙы еңеп сығырына ышанмай, эстән күңелен нимәлер өйкәй башлай, ниндәйҙер оло хәүеф етеп килеүен, ғаилә именлеге емерелеүен алдан күҙаллау тынғы бирмәй. Йоҡо боҙола, тирләү, йөрәктең ярһып тибеүе күҙәтелә.
Һирәкләп, бигерәк тә оло йәштәге кешеләрҙә, ипохондрик (депрессив-ипохондрик) реакция күҙәтелә. Был осраҡта даими һәм күрәләтә үҙенең хәленең ауырлығын арттырып ҡабул итеү, зарланыуҙарҙың объектив билдәләргә тап килмәүе, үҙенең һаулығына үтә ныҡ иғтибар итеүе күҙәтелә.
Анозогнозик реакциялар ҙа (ауырыуҙы кире ҡағыу һәм табип ҡушҡандарҙы инҡар итеү, режимды үтәмәү) ҡатмарланыуҙарға килтереүе ихтимал.
Ҡайһы берҙә истерик реакция күҙәтелә. Бындай сирлеләргә эгоцентризм, дмонстративлыҡ, тирә-яҡтағыларҙың иғтибарын йәлеп итергә тырышыуы, эмоциональ үҙгәрештәр хас.
Психик астения бигерәк тә постель режимдә оҙаҡ ятыусылар һәм оло йәштәгеләрҙә сағыу беленә.
Махсус рәүештә дауаламағанда, психиканың үҙгәреүе тәрәнәйә, нығына һәм киләсәктә реабилитацияға ҡамасаулауы һәм хатта психик йәһәттән инвалидлыҡҡа тиклем алып барып еткереүе ихтимал.
Ауырыуҙың киҫкен мәлендәге иң ҡурҡыныс ҡатмарланыуы — психоздар. Улар 6-7 % осраҡта күҙәтелә. Тәртибенең ҡырҡа боҙолоуы, киҫкен вегетатив үҙгәрештәр соматик хәл-тороштоң насарайыуына килтерә. Психоз мәлендә йыш ҡына үлеү осраҡтары күҙәтелә. Күпселек психоздар ауырыуҙың тәүге аҙнаһында була. Уларҙың оҙайлығы 2-5 көндән артмай.
МИ ваҡытындағы психоздарҙың төп сәбәбе — организмдың миокардтағы некротик (үлгән) урындарҙа барлыҡҡа килгән токсиндар менән ағыуланыуы, йөрәк эшмәкәрлеге насарайыуы арҡаһында церебраль (нервы системаһы) гемодинамика боҙолоуы һәм гипоксемия (кислород етешмәүе). Шуға ла психоздар күберәк миокардтың киң майҙанда боҙолоуы (обширный инфаркт миокарда) һәм ҡан әйләнешенең киҫкен етешмәүе (кардиогенный шок, үпкә шешеүе) күҙәтелгән сирлеләрҙә осрай.
МИ мәлендә психоздың барлыҡҡа килеүенә алдан ниндәйҙер бер төрлө баш мейеһенә бәйле ауырыу (баш һөйәге зарарланыуы эҙемтәләре, хроник алкоголизм, церебраль атеросклероз, гипертоник ауырыу һәм б.) кисереү йәки оло йәштә булыу ҙа ярҙам итә.
Психоздар йыш ҡына кискеһен һәм төнгө сәғәттәрҙә башлана. Ҡағиҙә булараҡ ул делирия формаһында үтә. Ауырыу тирә-яҡ мөхит һәм әлеге мәлдәге ваҡытты аңламай бутала башлай. Күҙҙәренә төрлө шәүләләр күренә, сирле кеше ҡурҡа, тынысһыҙлана, хәрәкәт итеү теләге уяна (ул карауатына бер ултыра, бер тора, йәки коридорға йүгереп сыға, тәҙрәнән сығырға теләй һәм б.). Дилерия башланыр алдынан сирле кеше йыш ҡына эйфория кисерә, йәғни күңеле күтәрелеп китә, ул ауырыу булыуын ҡырҡа инҡар итә башлай, үҙенең мөмкинлектәрен арттырып тоя.
Оло йәштәге ауырыуҙар ҡайһы берҙә уяулы-йоҡоло хәлдә була: төн уртаһында уяна, ҡәтғи постель режимға ҡарамай, тора, һәм үҙенең сирле икәнен онотоп, дауахана коридоры буйлап йөрөй башлай.
Прокуронка
Прокуронка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртек йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жумалы
Жумалы — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жасатер йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Лай
Оло Лай — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лай йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Егчан-Ель
Егчан-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Деб йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәрмәкәй районы
Йәрмәкәй районы (Ермекеевский район) — Башҡортостан Республикаһының муниципаль районы.
Башҡортостандың көнбайыш өлөшөндә, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығында урынлашҡан. Татарстан һәм Ырымбур өлкәһе менән сиктәш. 1935 йылда ойошторолған. Майҙаны 1438 км². Район үҙәге — Йәрмәкәй ауылы (4,4 мең кеше), Өфөнән 235 км алыҫлыҡта.
Халыҡ һаны (мең кеше): 1979 — 22,4; 1989 — 18,2; 1996 — 18,2; 2010 —16,5. Халыҡтың уртаса тығыҙлығы — 1 км²-ға 12,4 кеше. Районда 54 ауылы бар. Район территорияһында урынлашҡан Приют ҡасабаһы (20,8 мең кеше) административ яҡтан Бәләбәй ҡалаһына ҡарай. Күпселекте татарҙар, сыуаштар, башҡорттар тәшкил итә.
Билдәле шәхестәре
---
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географияһы
Климаты континенталь, уртаса дымлы. Район территорияһынан Ыҡ, Рә, Тарҡаҙы, Ҡыйҙаш йылғалары аға.
Ерҙә һелтеһеҙләнгән һәм карбонатлы ҡара тупраҡ, һоро һәм ҡара һоро урман тупрағы өҫтөнлөк итә. Район Урал алды дала зонаһына инә һәм далаға тартым. Йүкә, саған, имән, ҡайын, уҫаҡ урмандары райондың 12,3 % майҙаны ҡаплай.
Ер аҫты байлыҡтарынан нефть, эзбизташ, ҡом ятҡылыҡтары бар.
Иҡтисад
Район иҡтисады ауыл хужалығы йүнәлешендә үҫешкән. Төп тармағы: иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш игеү, һөт-ит малсылығы һәм һарыҡсылыҡ. Районда «Приют» һәм «Плодосовхоз» ярҙамсы ауыл хужалығы предприятиелар бар, икмәк комбинаты, кирбес заводы, урман хужалығы урынлашҡан.
Транспорт
Район территорияһының көньяҡ өлөшөнән Һамар— Өфө—Силәбе тимер юлы үтә, автомобиль юлдары районды Октябрьский, Бәләбәй, Туймазы, Өфө ҡалалары менән бәйләй.
Социаль-мәҙәни өлкә
Районда 31 дөйөм белем биреү мәктәбе, шул иҫәптән 8 урта, ПУ, балалар музыка мәктәбе, 26 китапхана, 38 клуб учреждениеһы, үҙәк район һәм 3 ауыл участка дауаханаһы эшләй. Урыҫ һәм татар телдәрендә «К новым победам» гәз. нәшер ителә.
Йомаш (Саҡмағош районы)
Йомаш (Юмашево) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 865 кеше. Почта индексы — 452227, ОКАТО коды — 80256875001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Төньяҡ Созик
Төньяҡ Созик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Соз йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Унши-Юган
Унши-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тоит-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хованский Пётр Иванович Змей
Кенәз Петр Иванович (Кесе) Хованский (1648—1709) — рус дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, баяр (1677 йылдан), полк воеводаһы, Мәскәү янындағы Леоново ауылы биләүсеһе.
Сығышы
Бөйөк литва кенәзе Гедиминдан килеп сыҡҡан Хованскийҙарҙың затлы кенәз һәм бояр ырыуы вәкиле. Баяр һәм воевода кенәз Иван Никитич Хованскийҙың (1675 йылда вафат булған) ике улының кесеһе. Өлкән ағаһы — стольник кенәз Иван Иванович Хованский (1645—1701).
Биографияһы
1677 йылда кенәз Пётр Иванович Хованский баяр итеп ҙурлатылған. 1682 йылда — приказы судьяһы, һуңынан разрядтар тарафынан төрлө полктарҙа полк воеводаһы булараҡ телгә алына.
1706 йылда баяр П. И. Хованский Әстерхан ихтилалын (1705—1706 йй.) баҫтырыуҙа ҡатнаша. Ғинуарҙа П. И. Хованский етәкселегендәге алдынғы отряд фетнәселәргә ҡаршы сығыш яһай, ә уның артынан башында фельдмаршал Борис Петрович Шереметев торған төп отряд хәрәкәт иткән. 22 ғинуарҙа П. И. Хованский Царицынға килә, унан Әстерханға парламентёрҙар ебәрә. Боласылар араһында ыҙғыш башлана, хәлле ҡатнашыусылар хөкүмәт менән килешеү һәм ихтилалды туҡтатыу яҡлы булған, ә ярлылар («голытьба») батша ғәскәрҙәре ҡамауына ҡаршы тороуҙы планлаштыра, фетнәне дауам итеүҙе алға һөрә. 2 мартта Б. В. Шереметев һәм П. И. Хованский ҡорал һалған Чёрный Ярға ингән. 10 мартта әстерханлылар делегацияһы Б. В. Шереметев лагерына килә. 12 мартта батша ғәскәрҙәре уратып Әстерханды уратып алған һәм уны артиллерия утына тотҡан. 13 мартта хөкүмәт көстәре Әстерханға инә һәм ихтилалды баҫтыра. Күп ихтилал ҡатнашыусылары ҡулға алынған һәм язаланған.
1706 йылдың июлендә фельдмаршал Борис Петрович Шереметев ҡала һәм уның өйәҙҙәре менән етәкселек итеүҙе үҙенең урынбаҫары Петр Иванович Хованскийға тапшырған, ә үҙе Мәскәүгә киткән.
1708 йылда баяр кенәз Пётр Иванович «» Хованский башҡорт ихтилалын (1704—1711) баҫтырыуҙа ҡатнаша. Декабрь аҙағында 1707 йылда декабрь аҙағында Бөйөк Петр батша башҡорт ихтилалын баҫтырыу өсөн баяр кенәз П. И. Хованский командалығында биш башҡорт полкы ебәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. ғинуар 1708 йылдың ғинуарында П. И. Хованский батша ғәскәре менән Ҡаҙанға килә, тәүҙә башҡорт ихтилалдары етәкселәрен тыныс саралар менән боланы туҡтатыу кәрәклегенә ышандырырға тырыша. 2 февралдә Пётр Иванович ХованскийҠаҙандан һәм яһаҡ татарҙарын фетнәселәрҙең башлыҡтары менән осрашыуға ебәрә. Һөйләшеүҙәр Ҡаҙандан 80 саҡрымда ятҡан Арча даруғаһында үтә һәм һөҙөмтәһеҙ тамамлана. Баш күтәргән башҡорттар Ҡаҙан өйәҙен бөлгөнлөккә төшөрөүен һәм талауын дауам иткән. Ҡаҙан воеводаһы Пётр Иванович Хованский фетнәселәргә ҡаршы хөкүмәт отрядтарын ебәрә. Осип Бартенев отряды Ҡаҙандан Арча даруғаһы буйлап һөжүмен башлай һәм фетнәселәрҙе Өфө өйәҙенә табан сигенергә мәжбүр итә. Сергиевскиҙан килгән станица атаманы Невежин етәкселегендәге икенсе отряд башҡорттарҙы Биләр янында тар-мар итә.
1708 йылдың 22 февралендә кенәз П. И. Хованский үҙенең ғәскәре менән Ҡаҙандан башҡорт боласыларына ҡаршы походҡа сыға. Баш күтәреүселәр батша баш командующий менән һөйләшеү башлаған. Ҡаҙан воеводаһы Никита Алферович Кудрявцев Петр Хованскийға кәңәш «бурҙарҙың алдағын тыңламаҫҡа һәм уларға хәрби көс менән ҡурҡыу һалырға» тигән кәңәш бирә. Ләкин баяр Петр Иванович Хованский: «Өйрәтмә мине!» тип яуап бирә һәм һөйләшеүҙәр башлай. Петр Хованский ғәскәре менән Ҡаҙандан сыға. Батша баш командующийы менән һөйләшеү башларға йыйынған боласыларҙың башлыҡтары рустар яҡынлашҡан мәлдә Кама аръяғына сигенә. Татар һәм башҡорт улустары батшаға тоғролоҡҡа ант итә башлайҙар. Бер ҡаршылыҡҡа ла осрамаған Пётр Хованский ғәскәре менән һөжүмен дауам итә һәм 17 мартта инә Алабуғаға инә. Ҡаҙан воеводаһы Никита Кудрявцев, кенәз Пётрҙы йомшаҡлыҡта һәм эшләп еткермәүҙә ғәйепләп, Мәскәүгә ошаҡ хаттары яҙа. Пётр Хованский Алабуғанан ихтилал етәкселәре менән һөйләшеүҙе яңыртҡан. Фетнәселәрҙең бер өлөшө ҡорал һалған. 1708 йылдың 26 майында Пётр Хованский, полктары менән Ҡама йылғаһы аша сығып, Саллыға инә. Баш күтәреүселәрҙең бер нисә башлығы Хованский лагерына килә һәм буйһоноуын белдерә. Башҡорт башлыҡтары ихтилалды туҡтатырға ризалыҡ бирә, ә Пётр Иванович Хованский батша хөкүмәте исеменән баш күтәреүселәргә ярлыҡау вәғәҙә итә.
Батша Петр Алексеевич кенәз Петр Иванович Хованскийға ике указ ебәрә. Беренсе грамотала башҡорт ихтилалдарын баҫтырған өсөн рәхмәт әйтә, ә икенсе — уны баш күтәргән дон казактарына ҡаршы ебәрә.
Ғаиләһе
Кенәз Пётр Иванович «Змей» Хованский ике тапҡыр өйләнгән булған. Уның беренсе ҡатыны Анна Кондратьевна Загряжская, стольник Кондратий Афанасьевич Загряжский ҡыҙы булған. Икенсе тапҡыр кенәз ҡыҙы Ирина Григорьевна Козловская өйләнә.
Балалары:
Салманов Григорий Иванович
Биографияһы
Григорий Иванович Салманов 1922 йылдың 12 февралендә Өфө губернаһының Ҡасим ауылында тыуған. Крәҫтиән ғаиләһенән. 1930 йыл баштарында ғаилә Өфөгә күсеп килә, унда атаһы урындағы әҙерләүҙәр контораһында эшләй. Буласаҡ генералдың атаһы 1938 йылда нигеҙһеҙ ҡулға алына, 1939 йылда азат ителә, Бөйөк Ватан һуғышыда армияға мобилизациялана, әсирлеккә эләгә, азат ителгәндән һуң оҙаҡ ваҡыт махсус тикшереү лагерында була.
Салманов Григорий Иванович 1937 йылда 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлай, табип-хирург булырға хыяллана, әммә атаһы талабы буйынса шул уҡ 1937 йылда Өфө ҡулланыусылар кооперация техникумына уҡырға инә. Техникумда уҡып, медицина институтының эшселәр факультетына уҡырға инә. Атаһының көтөлмәгән ҡулға алыныуы уҡыуын тамамларға ҡамасаулай. 1940 йылда техникумды тамамлағандан һуң, Башҡорт АССР-ы Покровка район ҡулланыусылар союзының баш бухгалтеры булып эшләй.
Хәрби хеҙмәте
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. 1942 йылдың февралендә Хабаровск хәрби-пехота училищеһын тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың мартында Көнбайыш фронттың 50-се армияһы составында пулемёт взводының командиры вазифаһында фронтҡа ебәрелә. Һуңынан түбәнерәк команда һәм штаб вазифаларында һуғыша, һуғышты уҡсылар корпусы штабының оператив бүлеге начальнигы булып тамамлай. Һуғышта өс тапҡыр яралана. Көнбайыш, Үҙәк, 1-се Белорус һәм 2-се Белорус фронттарында һуғыша. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Юғары хәрби вазифаларҙа
1969 йылдың 28 ноябренән — Киев хәрби округы ғәскәре командующийы. 1975 йылдың 26 июненән — Ҡоро ер ғәскәрҙәренең хәрби әҙерлеге буйынса баш командующий урынбаҫары — Ҡоро ер ғәскәрҙәренең хәрби әҙерлеге буйынса Баш идаралыҡ начальнигы.
1978 йылдың 28 декабренән 1984 йылдың 20 ғинуарына тиклем — Байкал аръяғы хәрби округы ғәскәре командующийы
1984 йылдың ғинуарында — 1986 йылдың сентябрендә Афғанстанда Афғанстан Демократик Республикаһы ҡораллы көстәрендә Баш хәрби советник вазифаһында, афған һуғышы барышында совет һәм афған ғәскәрҙәре хәрби хәрәкәттәрендәге етәкселәрҙең береһе
1986 йылдан сентябренән 1989 йылдың 30 июленә тиклем — К. Е. Ворошилов исемендәге Ҡораллы Көстәр Генераль штабы Хәрби академияһының начальнигы.
1989 йылдың июлендә — 1992 йылдың ғинуарында — СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә хәрби инспектор-кәңәшсе. 1992 йылдың ғинуарынан отставкала.
СССР-ҙың 8-10 саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1970—1984), КПСС Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1971—1976), КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1986).
Мәскәүҙә йәшәй, шунда вафат була, Кунцево зыяратында ерләнгән.
Тамчи-Су
Тамчи-Су — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 790 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км һәм уның тамағы диңгеҙ кимәле өҫтөнән 1235 м.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Буташ (күл)
Буташ — Бута́ш - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен башҡортса бута - дөйә балаһы тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан тип иҫбатлай. "Бута" тигән һүҙҙән яһалған ирҙәр исеменән булыуы ла ихтимал тигән фаразын да әйтә
Тасуирламаһы
Буташ күле боронғо диңгеҙ сигенгәндән һуң барлыҡҡа килә һәм рәүеше менән сынаяҡ аҫтын  хәтерләтә.
Һыу биләгән дөйөм майҙан 37,7 кв. км тәшкил итә. Төньяҡтан көньяҡҡа 8,2 километрға, ә көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай — 4,6 километрға һуҙылған. Буташ аҡмай, шуға күрә һыу алмашыныу көсһөҙ генә. Дөйөм һыуйыйғыс майҙаны 178 кв. км. тәшкил итә.
Буташ күле тәрәнлектә айырылып тормай: көҙгөһөнән өҫтөндә төбөнә тиклем максималь билдәһе саҡ-саҡ 2,5 метрға етә. Күлдең ике ҡултығы бар: һыу ятҡылығында була алаһығыҙ: беренсеһе — 2 000 метр оҙонлоғондағыһы күлдең төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ; икенсеһе — ике тапҡырға ҡыҫҡараҡ. Ул Буташтың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан.
Географияһы
Күл Эткүл районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Уйылға һәм Октябрь районы сигендә биләмәһендә урынлашҡан, был урындан йыраҡ түгел Кораблево, Писклово, Большеникольское ауылдары. Буташ менән йәнәш урынлашҡан ваҡ күлдәр күп: Оло һәм Кесе Күнкүл, Оло һәм Кесе Селиткүл һәм башҡалар.
Иҫке Янбай ауыл Советы (Балтас районы)
Иҫке Янбай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Успина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елга (Лопь-Ю ҡушылдығы)
Елга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ур-Юган
Ур-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Питляр ([[Обь ҡушылдығы)|Питляр]] йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Мурюк
Оло Мурюк (Суразов Мурюк, Мурюк) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Золотой Китат йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7 август
7 август — григориан стиле буйынса йылдың 219-сы (кәбисә йылында 220-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 146 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Зайченок
Зайченок — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 546 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Терсакан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зобот һыуһаҡлағысы
Зобот һыуһаҡлағысы (Stausee Soboth, Stausee Soboth) — Австрияла  яһалма һыуһаҡлағыс. Коральпе гидроэлектростанцияһын һыу менән тәьмин итеү өсөн Файстриц йылған быуып 1990 йылда төҙөлгән плотина. Яһалма һыу ятҡылығы Коралпе тау сылбыранда Зобон коммуныһынан йыраҡ түгел, Лавамюнд һәм Грац юлдары ҡушылған урында Словакия-Австрия сигендә төҙөлгән. Яһылма һыу ятҡылығыны диңгеҙ кимәленән 2080 метр бейеклектә урынлашҡан. Тәбиғи һыу йыйыу бассейны 29,7 км². Һыуһаҡлағыстың оҙонлоғо 2 км, киңлеге 500 м, һыу өҫлөгө 0,8 км2 һәм тәрәнлеге 80 м. Тәбиғәтте һаҡлау законы талаптарына ярашлы 15 июндән 31 октябргә тиклем һыуһаҡлағыстың һыу кимәле 1 метр теүәлек менән тулы булырға тейеш һәм был талап һыуһаҡлағысты туризм өсөн файҙаланыу нигеҙ булып та тора. Һыуһаҡлағыстың һыуы таҙа булғанға йәй көнө популяр һыу инеү урынына әйләнә. Эҫа ваҡытта юғарыла климаттың һалҡыныраҡ булыуы ла һәм шулай уҡ тирә яғында ҡарағыйҙар үҫкән тәбиғи тауҙар менән уратып алынған булыуы ла быға булышлыҡ итә.
Коральп электрстанцияһы
Коральп электрстанцияһы 1987-1991 йылдарҙа пассив тупланма электр энергияһын етештереүсе станция итеп төҙөлә башлай. 2009 йылдан 2011 йылға тиклем гидро-аккумулирлаусы электростанция итеп киңәйтелә. 50 МВт ҡеүәтле станция Драва йылғаһында Лавамюнданан йыраҡ түгел диңгеҙ кимәленәән 339 м бейеклектә урынлашҡан. Һыу һыуһаҡлағыстан электрстанцияға биш км оҙонлоҡтағы юғары баҫымлы туннель аша һәм өс километрлыҡ ҡыуыу линияһы аша бирелә. Торба үткәргестәрҙең максималь бейеклек айырмаһы 735,5 м.
Анеева
Анеева — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 174 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628151, ОКАТО коды — 71112654001.
Симановка
Симановка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биологик таксон
Таксо́н (taxon, күпл. taxa; τάξις — «тәртип, төҙөлөш, ойоштороу») — классификациялағы төркөм, дөйөм һыҙат һәм билдәләр нигеҙендә берләшкән дискрет объекттарҙан тора. «Таксон» аңлатмаһын ҡулланған классификация системалар ғәҙәттә иерархия буйынса төҙөлгән, тел өйрәнеү, библиография һәм башҡа фәндәрҙә ҡулланылһа ла, йышыраҡ биологияла, йәғни биологик систематикала осрай.
Оло Чиндат
Оло Чиндат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының һул ярына тамағынан 186 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ут-Вар-Юган
Ут-Вар-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Товы-Горт-Посл ҡылымығының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Йәш ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Иҫке Йәш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Йәш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яңыбирҙе
Яңыбирҙе (Яна Бирде) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 324 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256845009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Асҡаров
Асҡаров — фамилияһы.
Угольная (Кума ҡушылдығы)
Угольная  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 764 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кума башынан Подкумок йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек, Дон һәм Волга йылғалары араһындағы тымыҡ райондар.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Разбойка
Разбойка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Донгуз йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Кәбиров Марат Рәфил улы
Кәбиров Марат Рәфил улы (23 август 1970 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм сценарист.
Разбойка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбиров Марат Рәфил улы
Биографияһы
Марат Рәфил улы Кәбиров 1970 йылдың 23 авгусында Татар АССР-ының Сураҡай ауылында тыуған.
Шағирҙың әсәһе Солтанова Әнузә Әмирйән ҡыҙы, ире үлгәндән һуң Башҡортостандың Илеш районындағы үҙенең тыуған ауылына ҡайта һәм бөтә ғүмере буйына колхозда эшләй.
Һеңрән ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Марат Үрге Йәркәй профессиональ техник училищеһына уҡырға инә. Төркөм старостаһы була. Спорт ярыштарында ҡатнаша.
Бер йыл колхозда эшләй һәм 1989 йылда Башҡорт дәүләт университетының журналистика факультетына уҡырға инә. Беренсе курстан һуң, ғаилә хәле буйынса, уҡыуын ҡалдыра һәм «Башҡортостан пионеры» балалар гәзитендә эшләй башлай. Бер йылдан яңы ғына асылған «Өмөт» татар гәзитенә күсә, унда 2000 йылға тиклем эшләй. Махсус хәбәрсе, әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире, баш мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. Рәсәй һәм яҡын сит илдәрҙең «ҡыҙыу нөктәләрендә» оҙайлы ижади командировкаларҙа була.
1993—1999 йылдарҙа М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының филология факультетында ситтән тороп уҡый.
1995 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2000—2012 йылдарҙа Хәниә Фәрхиҙең «Байрам» ансамблендә һәм Ризуан Хәкимовтың «Нәфисә» ансамблендә эшләй.
2009 йылда Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Әҫәрҙәре 1985 йылдан алып Башҡортостан һәм Татарстан баҫмаларында донъя күрә. Шағир, прозаик, юморист һәм сценарист булараҡ билдәлелек ала. Бер нисә шиғыр йыйынтығы сығара. Хәниә Фәрхи, Гүзәл Уразова, Ризуан Хәкимов, Айҙар Ғәлимов кеүек күп кенә хәҙерге заман эстрада йырсыларының концерттары Марат Кәбиров сценарийына нигеҙләнгән. Ул үҙе шулай уҡ күп кенә йыр текстары авторы. Бынан тыш ике йөҙ самаһы хикәйә, бер нисә тиҫтә повесть һәм романдар яҙған.
2000-се йылдарҙа Интернетта үҙенең рәсми сайтын аса һәм pdf, exe, chm, fb2, mobi, epub форматтарында татар телендә цифрлы китап эшләй башлай. Уның етәкселегендә татар цифрлы китаптар интернет-нәшриәте һәм WebKitap сауҙа майҙансығы булдырыла, унда һәр яҙыусы үҙенең әҫәрҙәрен ҡуя ала.
Тәнҡит
Әҙәби тәнҡитселәр башлыса Марат Кәбировҡа ҡарата миһырбанлылар. Яҙыусылар Роберт Миңнуллин, Айҙар Хәлим, Ркаиль Зәйҙулла, әҙәбиәт белгестәре Дания Заһиҙуллина, Суфиян Сафуанов, Лилиә Заһиҙуллина уның ижадына ыңғай баһа бирә.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер әҙәби тәнҡитселәр уны татар әҙәбиәте традицияларын боҙоуҙа, эпизодтарҙа артыҡ көсөргәнешлелектә һәм характерҙар ҡатылығында, мистика менән мауығыуҙа, интим күренештәрҙе һүрәтләүҙә кәрәкмәгән асыҡлыҡта ғәйепләйҙәр.
"Хөрмәтле мәйет әфәнде" («Бродит призрак» - В. Чарковский тәржемәһе), "Һары йорттар сере" ("Тайна желтых домов»), "Аҡбабайҙың тыуған көнө" ("Аҡбабай") повестары, "Берҙән бер һәм ҡабатланмаҫ" ("Һинең фәрештәң исеме", Р Заһретдинова тәржмәһе), "Йылмайыу" ("Улыбка", Лена Заһретдинова тәржемәһе), Китап ("Китап") романдары иң яҡшы әҫәрҙәре тип иҫәпләнә.
Усть-Горная
Усть-Горная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кыртымья йылғаһының уң ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Иглин районы
Иглин районы (Иглинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Иглин ауылы. Районда 48873 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: урыҫтар — 38,3 %, башҡорттар — 32 %, татарҙар — 12,4 %, белорустар — 8,3 %, сыуаштар — 4,5 %, украиндар — 1,3 %, башҡа — 3,2 %.
Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы
Яхина Гүзәл Шамил ҡыҙы (1 июнь 1977 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе. 1930-сы йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү тураһындағы «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы авторы. «Большая книга» һәм «Ясная Поляна» әҙәби премиялары лауреаты.
Биографияһы
Гүзәл Шамил ҡыҙы Яхина 1977 йылдың 1 июнендә Ҡазанда табип һәм инженер ғаиләһендә тыуған. Өс йәшенә тиклем тик татарса ғына һөйләшә, әммә бала балалар баҡсаһында урыҫ теленә күсә. 131-се физика-математика лицейында һәм бер үк ваҡытта сәнғәт мәктәбендә уҡый. Ҡазан дәүләт педагогия институтының сит ил телдәре факультетын тамамлай; мәктәп йылдарында кинематограф менән мауыға, сценарийҙар яҙа башлай.
1999 йылдан алып Мәскәү ҡалаһында йәшәй. PR? реклама, маркетирг өлкәһендә эшләй. 2015 йылда Мәскәү кино мәктәбенең сценарийҙар факультетын тамамлай. «Нева», «Октябрь» журналдары менән хеҙмәттәшлек итә. «Себер уттары» журналында уның «Зөләйха күҙҙәрен аса» исемле романының тәүге главалары баҫтырыла. Бер нисә тапҡыр романды үҙаллы баҫтырырға маташыуҙан һуң әҙәби агентлыҡҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Уның ярҙамы менән китабы донъя күрә. 2015 йылда «Большая книга» милли әҙәби премияһына лайыҡ була, шулай уҡ уның романы «Ясная поляна» һәм «Йыл китабы» премиялары менән билдәләнә. 2018 йылдың апрелендәге мәғлүмәттәр буйынса, Яхинаның тәүге «Зөләйха күҙҙәрен аса» романы 20 телдә нәшер ителгән, яҙыусының прозаһы 20 донъя теленә тәржемә ителгән.
Гүзәл Яхина 2018 йылда «Тоталь диктант» авторы була. Төрлө сәғәт бүлкәттәре өсөн өс текст яҙа, улар «Иртәнсәк», «Көн» һәм «Кис» тип атала, әлеге текстар «Балаларым минең» романына индерелә.
2019 йылдың декабрендә Яхина Гүзәл икенсе тапҡыр «Ҙур китап» премияһына лайыҡ була («Балаларым минең» романы өсөн).
Библиографияһы
2015 — «Зөләйха күҙҙәрен аса» тарихи роман
2018 — «Балаларым минең» романы
Журнал баҫмалары
Урыҫ телендә баҫмалары
Тәнҡит
Шул уҡ ваҡытта Павел Басинский романды шундай һүҙҙәр менән ҡылыҡһырлай: ''«Гүзәл Яхинаның манераһы ҡаты. Ҡыҫҡа фразалар, бик аҙ деталдәр, артыҡ бер нәмә лә юҡ»''.
Әҙәби тәнҡитсе Галина Юзефович Гүзәл Яхинаның тексында иҫ киткес фрагменттар менән бер рәттән бушлыҡтарҙы билдәләп үтә — әлеге үҙенсәлекте ул авторҙың сценарийҙар менән мауығыу иҫәбенә индерә.
Зайчиха (Катунь ҡушылдығы)
Зайчиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 606 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Сова(Лекма ҡушылдығы)
Сова — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Зайчиха (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сова(Лекма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Олокүл (Ҡырмыҫҡалы районы)
Олокүл (Улукулево) — Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 4546 кеше булған. Почта индексы — 453010, ОКАТО коды — 80 235 830 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күксәтау
Күксәтау - (Кокшета́у, ранее Кокчета́в,  — Ҡаҙағстандағы ҡала,  1999 йылдан Аҡмола өлкәһенең административ үҙәге булып тора.
Этимологияһы
Ҡаланың атамаһы ҡаҙаҡ теленән аңлашылып торғанса, күк төҫ менән бәйле һәм «Күк тау» тип тәржемә ителә; урындағы халыҡ борондан тауҙың иң бейек сусағын ғына түгел, уның тирәһендәге барлыҡ ерҙәрҙе лә шулай атай торған булған.
Географияһы
Күксәтау ҡаланы итәге көньяҡтан һәм көнбайыштан уратып алған Күксәтау ҡалҡыулығының төньяғында, Копа күле ярында урынлашҡан.
Ҡала биләмәһе (майҙаны 400 км²) составына Күксәтауҙың үҙенән тыш бер - Станционный ҡасаба хакимиәте һәм ике ауылдан торған Красноярский ауыл округы инә.
Тарихы
1824 йылда Омск казак ғәскәри училищеһын тамамлаған Михаил Казачинин как военное укрепление Күксәтау хәрби нығытмаһы булараҡ нигеҙ һала. Башта Күксәтау казак станицаһы булған.
1824 йыл аҙағынан Рәсәй империяһының Омск өлкәһе тышҡы округы үҙәгенә әүерелгән.
1854 йыл Себер ҡырғыҙҙары өлкәһе округ үҙәге.
1868 йыл Рәсәй империяһы Аҡмола өлкәһенең округ үҙәге.
1919 йылдан Омск губернияһының өйәҙ үҙәге.
Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 16 мартындағы Указы менән Күксәтау өлкәһе булдырылған, һәм Күксәтау өлкә үҙәге итеп тәғәйенләнгән.
1993 йылдың 7 октябрендә Ҡаҙағстан Республикаһының Юғары Советы Президиумы ҡарары менән  Кокчетав ҡалаһы атамаһы урыҫ телендә Кокшетау тип үҙгәртелә.
1997 йылда Күксәтау өлкәһе бөтөрөлә, ҡала өлкә үҙәге статусынан яҙа.
1999 йылдың 8 апреленән һуң Аҡмола һәм һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләренең административ ҡоролошонда үҙгәрештәр үткәрелгәс, Күксәтау Аҡмола өлкә әһәмиәтендәге ҡалаға әүерелә, ә һуңынан өлкә үҙәге Астананан Күксәтауға күсерелә.
Халыҡ һаны
Күксәтау — Төньяҡ Ҡаҙағстандағы ҡаҙаҡтар күпселекте тәшкил иткән берҙән-бер өлкә үҙәге.
Милли состав
Милли состав (ҡала администрацияһына буйһонған тораҡ пункттар халҡын ҡушып; 1 ғинуар, 2018 йыл) :
Климаты
Күксәтау климаты ҡырҡа континенталь. Уртаса йыллыҡ температура 3 °C самаһы. Ҡыш һыуыҡ һәм ҡар әҙ яуа, йәй эҫе һәм ҡоро.
Транспорты
Ҡала эсендә тимер юл һәм автомобиль вокзалдары урынлашҡан. Ҡала ситендә Күксәтау аэропорты бар.
Смоленск
Рәсәй тарихында «ҡалҡан ҡала», «Рәсәй ҡалҡаны» һәм «асҡыс ҡала» булараҡ билдәле, ул күп быуаттар дауамында Мәскәүҙе ышаныслы һаҡлаусы булып тора, уны Европа илдәре һөжүменән һаҡлай. Фетнәле ваҡытта Смоленск халҡының батырлығы һәм фиҙакәрлеге арҡаһында Речь Посполитая короле Сигизмунд III-нең күп һанлы армияһы туҡтатыла. 20 ай буйы ҡәлғәлә ҡамауҙа ҡалған Смоленск халҡының ныҡышмалылығы һәм илһөйәрлеге сауҙагәр Кузьма Минин һәм кенәз Дмитрий Пожарский етәкселегендәге Икенсе халыҡ ополчениеһының поляк-литва интервенттары оккупацияһына ҡаршы ихтилалға күтәрелеү өсөн өлгө булып тора.
Ҡала Мәскәүҙән көнбайышҡа табан 378 км (автомобиль юлы буйынса — 410 км) алыҫлыҡта, Днепрҙың үрге ағымында урынлашҡан. Мәскәүҙән иң алыҫ административ үҙәк булып тора, баш ҡала төбәге менән туранан-тура сиктәш. Мәскәүҙән Белоруссияға, Балтик буйы илдәренә, Үҙәк һәм Көнбайыш Европа илдәренә барған маршруттарҙа урынлашҡан. Ҡала көнбайыштан көнсығышҡа табан 25 км һәм төньяҡтан көньяҡҡа 15 км һуҙылған. Уның территорияһы 166,35 км². Халҡы — 312 896 кеше (2023 йыл).
Этимологияһы
Ҡала атамаһының килеп сығышына ҡарата бер нисә версия бар. Бер версия буйынса, ул Смольня йылғаһы исеменә йәки смоляндар этнонимына ҡарай. Иҫке славян һүҙе смоль ҡара тупраҡ тигәнде аңлата; поляк тел белгесе Станислав Роспонд буйынса ҡаланың исемен славян тамырлы. Тел белгесе О. Н. Трубачев фекеренсә, смолян ҡәбиләһе Дунай ерҙәренән күсенгән.
Икенсе версия. Ҡала халҡы ыҫмала смола ҡайнатыу (ағыҙыу) менән шөғөлләнгән. Ыҫмала ҡайнатыуҙың төп продукты булараҡ ыҫмала кәмәләрҙе кибеүҙән һәм сереүҙән һаҡлау маҡсатында ҡулланылған. Ҡала эргәһендә урынлашҡан ҡарағай урмандары кәмә эшләү һәм ыҫмала етештереү өсөн мөмкинлек бирә. Ыҫмала етештергән ерҙәрҙә йәшәгән кешеләрҙе смоляндар тип йөрөтәләр, ә улар йәшәгән төп урын Смоленск тип атала башлай. Ошондай уҡ һөнәр кешеләре Смоленскиға йәнәш торған башҡа урындарҙа ла урынлашҡан булған. Быны Смоляки, Смоляни, Смолково, Смолка, Смолики, Смолики, Смоли кеүек ауылдарҙың исемдәре дәлилләй.
Ҡайһы бер археологтар Гнездово ауылын Смоленскиҙың тәүге урыны тип һанай. Был атама һуңыраҡ Смоленск тип үҙгәртелә.
Географик урынлашыуы
Смоленск Смоленск-Мәскәү ҡалҡыулығының көнбайыш өлөшө булған Смоленск ҡалҡыулығында һәм Смоленск өлкәһенең Сычев районы Бочарово ауылынан башланғанан Үрге Днепрҙың ике ярында ла урынлашҡан.
Ҡала биләмәһе рельефын күп һанлы тәрән йырындар һәм Днепрға ағып төшкән йылғалар һәм шишмә үҙәндәре йырғылаған. Бейек йырын һәм ҡаялар, ҡалҡыулыҡтар һәм тауҙарҙың бейеклеге 90 метрға етә. Ҡала «7 ҡалҡыулыҡта» ята тип иҫәпләнә.
Йылға ҡаланы ике өлөшкә бүлә, улар өс күпер менән тоташҡан.
Сәғәт бүлкәте
Смоленск Мәскәү ваҡыты сәғәт бүлкәтендә урынлашҡан (Мәскәү ваҡыты). UTC-ҡа ҡарата +3:00. Ҡулланылған ваҡытҡа һәм географик оҙонлоҡҡа ярашлы, Смоленскиҙа ҡояштың уртаса төш ваҡыты 12:52 сәғәттә була.
Рәсми символдары
Смоленск ҡалаһының хәҙерге гербы Смоленск ҡала депутаттар советының 2001 йылдың 27 апрелендәге ҡарары менән раҫлана. Гербта гамаюн (ҡош) һүрәтләнгән.
Тура мөйөшлө ҡыҙыл туҡымала Гамаюн ҡошо менән пушка урынлашҡан. Флаг туҡымаһын алтын (һары) суҡ уратырға мөмкин.
Смоленск гимны һүҙҙәренең авторы — Алексей Бодренков, музыкаһын Иван Трушкин яҙған, хор һәм оркестр өсөн аранжировканы Николай Писаренко эшләгән.
Иҡтисады
Сәнәғәт Смоленскиҙың хужалыҡ эшмәкәрлегендә төп урынды алып тора. 2022 йылда етештереүҙең ыңғай тенденцияһы күҙәтелә: Смоленск ҡала округында сәнәғәт етештереүенең физик күләме 2021 йыл кимәле менән сағыштырғанда 118,7 % тәшкил итә.
Мәғариф
Смоленскиҙа 137-гә яҡын уҡыу йорто бар. Киске мәктәптәр, шулай уҡ Кирилл һәм Мефодий исемендәге өлкә лицейы эшләй.
Юғары уҡыу йорттары
Дәүләткә ҡараған:
Дәүләткә ҡарамаған:
Ғилми-тикшеренеү учреждениелары
Смоленск ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты
Транспорты
Трамвайҙар 1901 йылдан алып йөрөй. 2021 йылға 4 трамвай маршруты бар.
Смоленскиҙа троллейбустар 1991 йылдың 8 апреленән йөрөй. Ҡалала 4 троллейбус маршруты бар.
Ҡалала муниципаль автобустар һәм шәхси ташыусыларҙың 50-нән ашыу пассажирҙар маршруты бар.
Смоленск — эре тимер юл үҙәге, Мәскәү тимер юлында урынлашҡан. Тимер юл вокзалы 1868 йылда асыла, ә вокзалдың заманса бинаһы 1951 йылда төҙөлгән. Ҡала яны вокзалы бинаһы алыҫ юл поездары өсөн станция ҡаршыһында урынлашҡан, ул 2008 йылда төҙөлгән. Алыҫ юлға йөрөүсе поездар Смоленск аша Брест, Вильнюс, Калининград, Варшава, Берлин, Прага, Вена, Париж, Ниццаға тиклем бара.
Ҡаланан 7 км алыҫлыҡта М-1 «Беларусь» автомагистрале үтә.
Ике аэропорты бар:
Ҡаланың сәнәғәт һәм Ленин райондары Заднепровье менән Днепр йылғаһы аша өс автомобиль күпере менән тоташҡан. Тимер юлдар өҫтөндә биш юл үткәргесе ҡуйылған.
Тышҡы бәйләнештәр
Смоленскиҙың тышҡы бәйләнештәре киң. Шулай уҡ бында башҡа ҡалаларҙың мәҙәниәте көндәре үтә. Ҡала хәҙерге замандың Ганза лигаһы ағзаһы булып тора.
Боровушка (Чичка-Юла ҡушылдығы)
Боровушка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чичка-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 319 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү дәүләт юридик университеты
О.Е.Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик университеты (МДЮА) — юғары белем биреүҙең федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы (юғары уҡыу йорто).
Академияның тарихы 1931 йылда башлана, ул саҡта Мәскәүҙә Совет хоҡуғының үҙәк ситтән тороп уҡыу курстары башлана (ситтән тороп хоҡуҡи вуздарында  уҡыу). 1933 йылда курстар Совет хоҡуғының үҙәк ситтән тороп  уҡыу институты  тип  үҙгәртелә (ЦЗИСП), ул  1937 йылда Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу  институты тип үҙгәртелә (ВЮЗИ), ә 1990 йылда Мәскәү юридик институты тип атала (МЮИ). 1993 йылдың 6 октябрендә МЮИ Мәскәү дәүләт юридик академияһы статусын ала (МДЮА). 2012 йылдың 12 октябрендә Фән мәғарифы министрлығы фән һәм мәғариф министрының 812-се бойороғо менән академия  2013 йылдың 1 февраленән  «О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юридик университеты (МДЮА)» юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт бюджет мәғарифы учреждениеһы итеп үҙгәртелә
Тарихы
Мәскәү дәүләт юридик университетына нигеҙ һалынған 1931 йылда, Совет хоҡуғының Мәскәү институты ойошторола һәм Совет хоҡуғының үҙәк ситтән тороп уҡыу курстары асыла  (ситтән тороп уҡыуҙың совет хоҡуғы институты). 1937 йылда үҙәк ситтән тороп уҡыу курстары Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институты итеп үҙгәртелә (ВЮЗИ), ул Советтар Союзында иң ҙур юридик юғары уҡыу йорто була. 1940 йылға Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына Бөтә Союз ситтән тороп уҡыуҙың хоҡуҡи академияһы ҡушыла. 1955 йылда Мәскәүҙә киске факультет асыла, 1987 йылда — көндөҙгө факультет. 1990 йылда Мәскәү юридик институты итеп үҙгәртелә, 1993 йылда Академия статусын ала. 2008 йылдың 23 декабрендә Академияға уҡыу йортон  21 йыл етәкләгән  О.Е. Кутафин исеме бирелә, 21 йылда етәкләй.
Әлеге ваҡытта О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юоидик университетында 17 000 студент, 27 кафедра, 150 000 тамамлаусы иҫәпләнә. Бынан тыш, университетта РФ академияһының бер  академигы, бер РФА ағза-корреспонденты, 100-ҙән ашыу фән докторы  300-ҙән ашыу фән кандидаты, 14 Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған фән эшмәкәре, 15 Рәсәй Федерацияһының  атҡаҙанған юрисы, 13  Рәсәй Федерацияһының  почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, башҡа академияларҙың 12  академигы эшләй.
2015 йылда О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юоидик университетының «ПРАВО.RU» порталы уҡыусылары фекере буйынса илдең иң яҡшы юғары уҡыу йорттарының булып тора.
Рейтинг
2019 йылда «Өс университет миссияһы» халыҡ-ара рейтингында 1001-1100 урын биләй һәм 2020 йылда — РАЭКС версияһы буйынса Рәсәй вуздары рейтингында 37-се урында тора.
Кафедралары
О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юоидик университетында түбәндәге кафедралар эшләй:
МДЮА филиалдары
Әлеге ваҡытта О. Е. Кутафин исемендәге Мәскәү дәүләт юоидик университеты составында:
Россошь (Ембулатовка ҡушылдығы)
Россошь — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ембулатовка йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еловиц
Еловиц — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Альмеж йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.