cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт милли хəрəкəте
Антибольшевик осор
«Башҡорт хөкүмәтенең халыҡҡа мөрәғәжәте»ндә, большевиктар башҡорт халҡын талауҙа һәм автономияны бөтөрөүҙә ғәйепләнә. Был мөрәжәғәт халыҡты, ғәскәр төҙөп, үҙ ерҙәрен, илен, динен һәм автономияһын һаҡларға саҡыра. 1918 йылдың 12 июнендә (элеккесә — 31 майҙа) Силәбе ҡалаһында 216-сы һанлы фарманға ярашлы Башҡорт хөкүмәтенең хәрби бүлеге эргәһендә Башҡорт хәрби шураһы (советы) ойошторола. Хәрби шура составына интендант, мобилизация, хужалыҡ, суд, строевой, артиллерия, инженер, хәрби‑өйрәтеү бүлектәре, айырым бүлек, хәрби тикшереү һәм хәрби табибтар комиссиялары инә. Шура кантондарҙа 13 ирекле отрядтарын төҙөй. 1918 йылдың июлендә Омск ҡалаһында Ваҡытлы Себер хөкүмәте яғынан Башҡортостан автономияһын таныу һәм Башҡорт ғәскәрҙәренә ярҙам итеүҙе ойоштороу маҡсаты менән башта Ғ. Ғәбитов, һуңынан Ә. Ә. Вәлидов һәм С. С. Мағазов һөйләшеүҙәр алып баралар. Һөҙөмтәлә Ваҡытлы Себер хөкүмәте менән килешеү төҙөлә. Атаман А. И. Дутов етәкселегендәге Ырымбур казак хәрби хөкүмәте автономияға ҡаршы булмаҫлығын белдәрә. Үҙен Рәсәй Демократик Федератив Республикаһында Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы исеменән эш итеүсе юғары власть тип иғлан иткән Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты (Комуч) Башҡорт хөкүмәтен һәм Башҡортостан милли-территориаль автономияһын таный.
Төхвәтуллин
Төхвәтуллин — фамилия.
Башҡорт милли хəрəкəте
Антибольшевик осор
Башҡорт хәрби шураһы 1918 йылдың 7 сентябрендә Ырымбур ҡалаһында 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы һәм Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкынан торған Башҡорт айырым корпусын булдыра. Октябрҙә уның составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2‑се Башҡорт кавалерия һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары инә. Корпустың командующийы итеп генерал-лейтенант Х. И. Ишбулатов тәғәйенләнә. Башҡорт айырым корпусы частары Халыҡ армияһы составында Орск ҡалаһы өсөн һәм Аҡтүбә фронтындағы һуғыштарҙа, Сызрань ҡалаһын обороналауҙа һ. б. ҡатнаша.
1918 йылдың сентябрендә Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре Өфө дәүләт кәңәшмәһе эшендә һәм Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтен төҙөүҙә ҡатнаша. Кәңәшмәлә «Бөтә Рәсәй юғары власын ойоштороу тураһындағы акт» ҡабул ителә, Башҡорт хөкүмәте исеменән уға И. М. Солтанов ҡул ҡуя. Был актҡа ярашлы 23 сентябрҙә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте ойошторола.
1918 йылдың ноябрендә адмирал А. В. Колчак үҙен Рәсәй Дәүләтенең Юғары хакимы һәм Рус армияһының Юғары баш командующийы тип иғлан итә. Башҡорт хөкүмәтенең эшмәкәрлеген туҡтатыу, Башҡорт ғәскәрен таратып, Рәсәйҙең Хәрби көстәре составына индереү тураһындағы закон акттарын раҫлай. Башҡорт милли хəрəкəте етәкселәре был бойороҡтарҙы үтәүҙән баш тарта һәм, үҙҙәренең эшен дауам итеп, совет хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр башларға мәжбүр була.
Совет осоро
Большевиктар менән һөйләшеүҙәр башлар өсөн фронт һыҙығы аша Башҡорт хөкүмәте исеменән Г. Б. Ҡарамышев һәм С. С. Атнағолов ебәрелә, әммә илселәрҙең юлдары уңмай. 1919 йылдың ғинуарында Өфө Ҡыҙыл Армия ҡулына күсә, һәм Башҡорт хөкүмәте Өфө ҡалаһына М. Д. Халиҡов менән ''Х. Сәғитов''тарҙы ебәрә. Башҡорт вәкилдәре урындағы совет власы органдары һәм Ҡыҙыл Армия етәкселеге менән бәйләнешкә инеп, һөйләшеүҙәр башлай. Һәм Халиҡов менән Сәғитов Өфө губерна революцион комитеты ултырышында ҡатнаша. Бында Милләттәр эштәре комиссариаты (Наркомнац) вәкиле лә була. Башҡорт делегацияһы түбәндәге шарттар тәҡдим иткән: 1) Башҡортостан Совет Республикаһы, 2) Башҡорт корпусы, 3) финанс ярҙам, 4) фронтты Силәбе һәм Троицк ҡалаларына тиклем күсереү. Ошо уҡ мәлдә Өфө коммунистары һөйләшеүҙәр тураһында Мәскәүгә хәбәр итә. В. И. Ленин һəм И. В. Сталин яуап итеп, Өфөгә телеграмма һуға: ''«Предлагаем не отталкивать Халикова, согласиться на амнистию при условии создания единого фронта с башкирскими полками против Колчака. Со стороны советской власти гарантия национальной свободы башкир полная. Конечно, необходимо наряду с этим строжайше отсечь контрреволюционные элементы башкирского населения и добиться фактического контроля за пролетарской надежностью башкирских войск»''. 1919 йылдың 30 ғинуарында Өфө губерна башҡарма комитеты Башҡортостан менән РСФСР-ҙың үҙәк органдары араһында килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә ҡарар итә. Февралдә, Халиҡов Өфөнән ҡайтҡандан һуң, Башҡорт хөкүмәте уның эшмәкәрлеген хуплай һәм РСФСР-ҙың үҙәк органдары менән килешеү төҙөр өсөн һөйләшеүҙәр алып барырға ҡарар итә.
1919 йылдың 26 ғинуарында таратылған 9-сы Башҡорт уҡсылар дивизияһы полктарынан (3-сө Башҡорт пехота полкынан башҡа) Башҡорт корпусы ойошторола. Корпус составына 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы һәм 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы инә.
1919 йылдың 11 февралендә Өфөгә яңы башҡорт делегацияһы юллана. Башҡорт хөкүмәте рәйесе М. С. Ҡулаев, М. Халиҡов һәм Башҡорт ғәскәре адъютанты Ә. Бикбауов 18—19 февралдә Өфө губревком рәйесе Б. Нимвицкий, РКП(б)-ның Өфө губкомы рәйесе ''В. Седенков, 5-се армияның Реввоенсоветынан И. Смирнов, Республиканың (РСФСР) Реввоенсоветынан В. Смирнов'' һәм Милләттәр эштәре буйынса комиссариат вәкиле М. Солтанғәлиев ҡатнашлығында һөйләшеүҙәр үткәрә.
1919 йылдың 20—21 февралендә Орск өйәҙе Темәс ауылында 1-се Бөтә башҡорт хәрби съезы үткәрелә. Съезда Башҡорт ғәскәренән 92 делегат, Башҡорт хөкүмәте һәм Башҡорт мәркәз шураһы ағзалары ҡатнаша. Бөтә башҡорт хәрби съезы Башҡорт ғәскәренең төп өлөшө совет хөкүмәте яғына сығыуын һәм РСФСР составында Башҡортостан Совет Автономиялы Республикаһы барлыҡҡа килеүен иғлан итеүҙе хуплай һәм Башҡортостан хәрби-революцион комитетын ойоштора.
Башҡорт вәкилдәре һөйләшеүҙәрҙе Көнсығыш фронттың штабында, Сембер ҡалаһында дауам итә. 1919 йылдың 27 февралендә бында Башҡорт хөкүмәте вәкилдәре менән Ҡыҙыл Армия командалығы араһында тәү килешеү (предварительный договор) төҙөлә. Артабан башҡорт вәкилдәре Мәскәү ҡалаһына юллана.
1919 йылдың 20 мартында башҡорт делегацияһы яғынан М. Д. Халиҡов, М. С. Ҡулаев һәм Ә. И. Бикбауов, РСФСР хөкүмәте яғынан В. И. Ленин, ''М. Ф. Владимирский һәм А. С. Енукидзе'' тарафынан «Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү»гә ҡул ҡуйыла. Килешеүгә ярашлы Башҡортостан автономияһы Совет Автономиялы Социалистик Республика — Башҡорт АССР-ы тип үҙгәртелә. Автономия совет дәүләт ҡоролошо буйынса үҙгәртелә. Башҡорт хөкүмәте вәкәләттәре Башревкомға бирелә. 1919 йылдың апреленә ҡарата «Аҡтар» Башҡортостан территорияһын йәнә контролгә алалар, Башревком Саранск ҡалаһына эвакуациялана. Ҡыҙыл Армияла, РСФСР Реввоенсоветы рәйесе ''Л. Д. Троцкий''ҙың 1919 йылдың 5 апрелендәге 615-се бойороғо буйынса Бәләбәй ҡалаһында, Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы ойошторола, командиры итеп Х. Н. Әхмәров тәғәйенләнә. Уның составына 3-сө Башҡорт уҡсылар һәм 3-сө Башҡорт кавалерия полктары; Башҡорт айырым артиллерия дивизионы (3 батарея); запас батальон һәм бәйләнеш ротаһы; 1-се, 2-се һәм 3‑сө Башҡорт уҡсылар полктары; Башҡорт айырым артиллерия дивизионы; бригада мәктәбе һәм башҡалар ингән. Реввоенсовет рәйесе Л. Д. Троцкийҙың 1919 йылдың 5 апрелендәге шул уҡ 615-се бойороғона ярашлы Саранск ҡалаһында Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы ойошторола, уның составына 1-се һәм 2-се Башҡорт кавалерия һәм 1-се һәм 2-се Башҡорт уҡсылар полктары инә.
Ҡыҙыл Армияла 1919 йылдың июнендә Башҡортостанда элекке Башҡорт корпусының ''Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы'' нигеҙендә М. Л. Мортазин тарафынан Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы ойошторола. Ул Ҡыҙыл армия частарының башҡорт һалдаттарына һәм тыныс халҡын репрессиялауға ҡаршы булып, Аҡтар хәрәкәтенә ҡушыла һәм Ырымбур армияһы составына инә. Августа Т. Ғ. Имаҡов булышлығында Ҡыҙыл Армия яғына күсә. Петроградта 1919 йылдың октябрендә Башҡорт ғәскәрҙәре төркөмө ойошторола, тәүҙә уның составына 3-сө Башҡорт кавалерия полкы, 3-сө Башҡорт уҡсылар полкының 3-сө батальоны, Башҡорт айырым артиллерия дивизионы, 3-сө Башҡорт уҡсылар полкының 2-се һәм 1-се батальондары, һуңыраҡ — Башҡорт айырым кавалерия дивизияһы һәм Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһы инә. Башҡорт милли ҡораллы көстәренең частары Урал, Ҡаҙағстан, Украина, Польша, Петроград фронттарында һуғышҡандар.
1919—1920 йылдарҙа Башревком составына ингән милли хәрәкәт етәкселәре РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетында, Ырымбур, Өфө һәм Силәбе губерна хәрби-революцион комитеттарында һәм РКП(б) комитеттарында эшләгән ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәренең Башҡортостан автономияһын юҡ итеү маҡсатында уның абруйын төшөрөү ынтылыштарына ҡаршы көрәшә.
1919 йылдың авгусында Башревком Стәрлетамаҡ ҡалаһына килеп урынлаша, һәм ул Башҡорт АССР-ның тәүге баш ҡалаһы булып китә. I Бөтә башҡорт партия конференцияһында Ә. Ә. Вәлидов айырым Башҡортостан милли партияһын төҙөргә тәҡдим яһай, әммә уның тәҡдиме кире ҡағыла.
1920 йылдың ғинуар уртаһында РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының автономияға ҡаршы тороусы ҡайһы бер ағзалары Башревком рәйесе Х. Й. Йомағолов бойороғо буйынса ҡулға алына. Ләкин улар РСФСР Хәрби-революцион советы рәйесе В. И. Ленин телеграммаһы буйынса азат ителә, Йомағолов вазифаһынан бушатыла. Февралдә автономияла Башревком яҡлылар һәм уға ҡаршы тороусылар араһында ҡораллы бәрелештәр була.
Аҡтар хәрәкәте яғында ҡалғандар
1919 йылдың февралендә Башҡорт ғәскәрҙәренең Ҡыҙылдар яғына сығыуына ҡайһы бер милли хәрәкәт эшмәкәрҙәре ҡаршы була (М. Ғ. Ҡорбанғәлиев, Ғ. Ғ. Таған, С. Ғ. Бикмәев, Һ. Ғ. Ҡорбанғәлиев, Ҡ. Йәнекәев һ. б.), 3-сө Башҡорт пехота полкы ла Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Адмирал А. В. Колчак, 1919 йылдың 20 февралендә төбәк эштәрҙә үҙидаралыҡ вәғәҙә итеп, башҡорттарға өндәмәгә ҡул ҡуя, был бер нисә башҡорт хәрби частарының большевиктар яғына күсмәй ҡалыуына булышлыҡ итә. РККА‑ның Беренсе армияһы етәкселеге тарафынан был шартты боҙоу һәм репрессиялар (башҡорт һалдаттарының ҡоралһыҙландырыуҙан һәм дөйөм нигеҙҙә РККА полктарына бүлеп таратыуҙан баш тартыуҙарына ҡаршы) башҡорт һалдаттарының күптәренең Рус армияһы составына күсеүенә (1‑се Башҡорт уҡсылар полкының 2‑се батальоны, 1‑се Башҡорт кавалерия полкы һәм 2‑се Башҡорт кавалерия полкының 3‑сө эскадроны) килтерә. Ҡорбанғәлиевтар йоғонтоһо арҡаһында 3-сө Башҡорт полкы Аҡтар хәрәкәтендә ҡала. Совет командованиеһы шәхси хәүефһеҙлек вәғәҙә иткәндән һуң, уларҙың бер өлөшө Ҡыҙыл армияға кире ҡайта һәм башлыса М. Л. Мортазин етәкселегендәге Башҡорт айырым кавалерия бригадаһы составына инә.
М. Ғ. Ҡорбанғәлиев 1919 йылдың йәйендә Силәбе ҡалаһында йәнә бер башҡорттар ҡоролтайын ойоштороп маташа, «Ҡаһарман башҡорт» гәзитен сығара. Йыл аҙағынан Колчак ғәскәрҙәре менән ҡалған башҡорттар бергә көнсығышҡа сигенә, был ваҡиғаны Ғ. Ғ. Таған «башҡорт яугирҙәренең боҙло походы» тип исемләй. 1920 йылдың 14 мартында Чита ҡалаһында башҡорт аҡ ғәскәрҙәре етәкселәре М. Ҡорбанғәлиев һәм Ғ. Таған казак атаманы ''Г. М. Семёнов'' менән осраша, улар айырым башҡорт ғәскәрҙәре төҙөүгә булышлыҡ итәсәген белдерә. 1920 йылдың июнендә Рəсəйҙең Көнсығыш сиктəрендəге Башҡорттарҙың хəрби‑милли идаралығы ойошторола, М. Ғ. Ҡорбанғәлиев уның рəйесе, ә Ғ. Ғ. Таған хәрби штаб башлығы була. 1920 йылдың ноябрендә «Аҡтар»ҙың ғәскәрҙәре Чита ҡалаһын «ҡыҙылдар»ға тапшыра. Аҡтар яғында ҡалған 2 мең башҡорттар Ҡытай сиген үтеп Маньчжурияға юллана. Атаман Семёнов бөтә хәрби частарҙы ла Приморьеға барырға өгөтләй, әммә 1920 йылдың 20 ноябрендә М. Ғ. Ҡорбанғәлиев башҡорттар башҡа Рәсәйҙәге һуғышта ҡатнашмаҫҡа тейеш тип иғлан итә.
Баш күтәреү осоро
1920 йылдың 19 майында ВЦИК «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле декрет иғлан итә, әлеге декрет 1919 йылдың 20 мартында «Үҙәк Совет власы һәм Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡортостандың Совет автономияһы тураһында килешеүе» буйынса иғлан ителгән автономиялы республиканың хоҡуҡтарын күпкә кәметә. Документ республика ревкомы ағзаларының ҡәнәғәтһеҙлеген тыуҙыра һәм 1920 йылдың 16 июнендә протест йөҙөнән Башревком үҙенең отставкаһы һәм үҙ-үҙен тарҡатыу тураһында ҡарар сығара.
ВЦИК-тың һәм РСФСР-ҙың 1920 йылдың 19 майындағы Халыҡ комиссарҙары Советының «Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында» исемле декреты башҡорттар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра һәм үҙәк власҡа ҡаршы партизан һуғышының төп сәбәбсеһе була. Автономия территорияһында башҡорт ҡораллы баш күтәреүселәр отрядтары ойоштороу башлана — бындай ваҡиғалар Өфө, Пермь һәм башҡа губерналарҙа элегенрә тә, 1918 йылда ла, күҙәтелә. Ваҡыт айырмалыҡтары күрше губерналарҙан айырмалы рәүештә үҙенә башҡа сәйәсәт алып барған Башревкомдың элекке составының эшмәкәрлеге менән бәйле. Атап әйткәндә, республикала продразвёрстка үҙләштерелмәй, әммә Башревкомдың яңы составы уны бик киң ҡуллана башлай һәм былар бөтәһе лә күп һанлы ҡораллы бәрелештәргә алып килә. Әлеге конфликттар «элекке» ревком яҡлаусыларын эҙәрлекләү менән тура килә. Һөҙөмтәлә, 1920 йылдың йәйендә, күп һандағы ихтилалдарға, уларҙың үҙәктәре АБСР-ҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән-Түңгәүер, Тамьян-Ҡатай, Үҫәргән) кантондарында, ә сентябрҙә, яңы ихтилал нөктәләре барлыҡҡа килеүе менән, хәрби положение тағы ла биш кантонда индерелә. Ихтилалдарҙы баҫтырыу өсөн Поленов етәкселегендәге БашЧК отрядтары ебәрелә. Баймаҡҡа килеп еткәс, Поленов хәрби диктатура булдыра, урындағы хәкимиәт органдарын тарҡата һәм «башҡорттарҙың хәрәкәтенә ҡаршы аяуһыҙ көрәш» иғлан итә. ЧК отрядтары тарафынан судһыҙ һәм тикшереүһеҙ Бөрйән-Түңгәүер кантисполкомының 10 ағзаһы атып үлтерелә, ябай башҡорт халҡын үлтереү һәм язалау менән оҙатылған «киң ҡурҡытыу» сәйәсәте үткәрелә.
1920 йылдың 10 сентябрендә Тамьян-Ҡатай кантисполкомы ултырышында яңыраҡ Польша фронтынан ҡайтҡан комбриг М. Л. Мортазин ҡатнаша. Ул кантондан ситкә бөтә урыҫ каратель отрядтарын сығарырға, баш күтәргән башҡорттарҙы азат итергә, яуаплы вазифаларға башҡорттарҙы тәғәйенләргә һәм махсус тикшереү комиссияһын булдырырға тәҡдим итә.
Полктарға бүленгән һәм X. Унасовтың етәкселегендә хатта дивизияға берләшкән баш күтәреүсе отрядтарҙың дөйөм һаны 3 мең кешегә етә. Тамьян-Ҡатай кантонының төньяғында Фәтхулла Мәғәсүмов отряды баш күтәрә, отрядтың һаны 3 мең тирәһе кеше тәшкил итә. Ф. Мәғәсүмов отряды бер нисә тапҡыр Златоустҡа һәм башҡа заводтарға һәм ауылдарға һөжүм итеп маташа. Белорет тирәһендә — 4000-кешелек баш күтәреүселәр отряды, Асҡар районында — 1 мең кеше, Байназар районында — 1 меңгә яҡын кеше ойоша.
1920 йылдың июль-авгусында С. Ш. Мырҙабулатов, X. Унасов, Ф. Мәғәсүмов, Ә. Ишмырҙин, Ғ. Амантаев, Ғ. Айытбаев, З. Ғәлин, М. Мостафин, М. Рәсүлев, М. Сәғитов, Ф. Юламанов һәм башҡаларҙың ҡораллы отрядтары ойошторола, сентябрҙә улар Башҡорт Ҡыҙыл Армияһына берләшәләр. Башҡорт Ҡыҙыл Армияһының командующийы итеп — Ф. Б. Мәғәсүмов, 1-се дивизия начальнигы итеп — Х. Ғ. Унасов, 2-се дивизия начальнигы итеп Ф. Юламанов тәғәйенләнәләр. Реввоенсоветтың рәйесе — С. Ш. Мырҙабулатов, штаб начальнигы — Б. Ланин булалар.
Ихтилалсыларҙың төп талаптары:
1920 йылдың 28 июлендә дәүләт власының даими юғары органы булдырыла — БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты.
1920 йылдың октябрендә РКП(б)-ның ағзаларын яңынан теркәү буйынса Үҙәк комиссияһына ебәрелгән ғаризаһында М. Д. Халиҡов аҙаҡҡы ваҡиғалар менән бәйле үҙәк һәм урындағы властарҙы ҡаты тәнҡит аҫтына ҡуя.
Әһәмиәте
1926 йылда РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты, «Башҡорт хәрәкәте характеристикаһы» тезистарын әҙерләү барышында, Совет губерна органдарының башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарын ҡулға алыу буйынса ғәмәлдәрен хаталы тип таный: ''«Ул осорҙа беҙҙең алда иң тәүҙә мөмкин тиклем ҡаршылашыусылар һанын әҙәйтеү бурысы тора ине. Башҡорт хөкүмәте артынан иһә ул осорҙа башҡорт халҡының күпселеге тора ине»''.
Чумбулут
Чумбулут — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фин-уғыр мифологияһы
Фин-уғыр мифологияһы — уларҙың уртаҡлығы дәүеренә, беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарға, барып тоташҡан фин-уғыр халыҡтарының уртаҡ мифологик күҙаллауҙары.
Донъяны, тәү сиратта ерҙе барлыҡҡа килтереү тураһындағы дөйөм мотивтар һәм мифтар, аллаларҙың дөйөм исемдәре ҡасандыр берҙәм фин-уғыр мифологияһы булыуы хаҡында һөйләй. Мәҫәлән, Балтик буйы һәм Волга буйы финдарында һәм Урал аръяғы уғырҙарында Тыуҙырыусы алла бойороуы буйынса Донъя оеканы төбөнә сумып Ергә етеүсе һыу ҡошо тураһында мифтар һаҡланған. Ысынбарлыҡты барлыҡҡа килтереүсе Донъя йомортҡаһын һалған ҡош (саамдарҙа, карелдарҙа һәм башҡа Балтик буйы финдарында, комиҙарҙа) тураһында мифтар һирәгерәк осрай. Ҡаялар, изге сауҡалыҡтар — урмандарҙа йәшәүсе фин-уғырҙарҙың төп ғибәҙәтханалары була.
Тарихы
Б. э. I һәм II мең йыллыҡтары сигендә — Көнбайыш Балтик буйы-Фин халыҡтарының — финдар, карелдәр, эстондар, ливтар, вепстар, водь, ижорҙар; Волга буйы фин телле халыҡтарының — мордвалар һәм мариҙарҙың, Пермь халыҡтарының — коми һәм удмурттарҙың, шулай уҡ обь-уғыр (урал аръяғы) — ханттар һәм мансиҙарҙың үҙ аллы, ләкин яҡын туғандаш мәҙәни һәм мифологик традициялары формалаша башлай. Үҙенең Урал аръяғы уғырҙарынан айырылып сыҡҡан венгрҙар, боронғо мифтарын өлөшләтә генә һаҡлап ҡалып, Үҙәк Европаға күсеп китә. Фин-уғыр мифологияһына саам (лопарҙар) мифтары яҡын.
Үҫеш процесында самодий һәм Урал-Алтай халыҡтарының башҡа мифологияларына яҡын фин-уғыр мифологияһы, шулай уҡ айырым мифологик традициялар йоғонтоға бирелә һәм күрше халыҡтарҙың мифологияһына үҙҙәре йоғонто яһай. Иран, төрки, славян һәм балтика, һуңғы үҫеш этабында — ислам һәм христиан мифологияһы йоғонтоһо һиҙелерлек була.
Космогоник мифтар
Боронғо дөйөм фин-уғыр мифологияһында космогоник мифтар үҙ-ара оҡшаш. Демиург-алла беренсел океан буйлап диңгеҙҙә йөҙгән (комиҙарҙа Ен, мариҙарҙа Кугу-Юмо, удмурттарҙа Инмар, обь уғырҙарында Номи-Торум һ. б.) ҡош-ҡорт ҡиәфәтендәге һыу ҡошона йәки ҡош ҡиәфәтендәге ҡустыһына (комиҙа Омэль, мари һәм удмуртта Керемет, мансиҙа Куль-отыр һ. б.) диңгеҙ төбөнән ер алырға ҡуша. Хоҙай Ерҙе һәм ундағы бар файҙалы нәмәләрҙе барлыҡҡа килтерә. Уның ағаһы ауыҙына йәшерелгән ерҙән тауҙар һәм бөтә зыянлы нәмәләр эшләй. Фин-уғырҙарҙың космогоник мифтары Иран дуалистик мифтарына барып тоташҡан богомиль һәм башҡа традициялар йоғонтоһонда үҫешкән, тип фараз ителә. Космогонияның икенсе варианты — ҡош һалған йомортҡанан барлыҡҡа килтереү (фин, эстон, саам, коми мифологияларында).
Космология
Бөтә фин-уғыр халыҡтарында ла донъя өс ҡатламлы структуралы тигән күҙаллау булған. Мифологик йыһан өс төп зонаға бүленгән. Юғары, күк донъяһының үҙәге тип Тимерҡаҙыҡ йондоҙо һаналған. Урта донъя — төньяҡтан донъя океаны һыуҙары менән уратып алынған Ер. Көньяҡтан төньяҡҡа, йәһәннәмгә — һалҡынлыҡ һәм ҡараңғылыҡтағы әхирәт донъяһына — ғәйәт ҙур йылға (көньяҡтан төньяҡҡа, Обь һәм Төньяҡ Двина — фин-уғыр донъяһының бөйөк йылғалары) аға. Тимерҡаҙыҡ йондоҙона донъя күсәре — тау, бағана йәки ғәйәт ҙур Донъя ағасы тейеп тора. Көньяҡ, йылылыҡ һәм яҡтылыҡ иле, «Ҡоштар иле», төньяҡҡа ҡапма-ҡаршы ҡуйыла, ул йәһәннәм, ҡараңғылыҡ иле менән тиңләштерелә. Был ике илде ер йөҙөндә бөйөк йылға, ә күк йөҙөндә — Ҡош юлы, «Ҡоштар юлы» тоташтырған. Март-апрель айҙарында кисен Ҡош юлы төньяҡтан көньяҡ-көнбайышҡа, күсер ҡоштар юлына йүнәлтелә. Ул шулай атала ла — Линнунрата — финдарҙа, Линнутее — эстондарҙа, Нармонь ки мордва-муҡшыларҙа. Башҡа фин-уғыр халыҡтарында был атама аныҡлана: Кайыккомбо — мариҙарҙа, Дзо-дзог туй — коми-зыряндарҙа, Вирь мацеень ки — мордва-эрзяларҙа, Луд зазег сюрес удмурттарҙа «Ҡаҙ юлы» тигән мәғәнәгә эйә.
Серәкәйҙәр
Серәкәйҙәр, (настоящие комары, Culicidae) — ике ҡанатлылар ғаиләһенән булған бөжәк, оҙонморондар (Nematocera) төркөмөнә ҡарай. Был ғаиләнең ауыҙ ағзалары бик үҫешкән. Өҫкө һәм аҫҡы ирендәре һуҙынҡы, улар нәҙек кенә энәләр өсөн футляр барлыҡҡа килтерә (яңағы 2 пар); ата серекәйҙең яңаҡтары үҫешмәгән, улар тешләшмәй. Аяҡһыҙ личинкалары һәм ҡурсаҡтары аҡмаған һыуҙа йәшәй. Донъяла барлығы 3000 төр серәкәй иҫәпләнә. Улар 38 ырыуға берләшә. Рәсәйҙә 100 төрө билдәле.
Ҡаҙылма серәкәйҙәр аҡбур осоронан алып билдәле.
Фин-уғыр мифологияһы
Урта донъя
Күктәге йырыҡтан Алла Ерҙе күҙәтә һәм кешеләрҙе ҡурсалаусы кесе илаһтарҙы шунда төшөрә. Ерҙе ҡатын-ҡыҙ илаһы, йыш ҡына күк аллаһының ҡатыны һаналған алиһә: мансиҙарҙа Нуми-Торум һәм Калташ-эква, күрәһең, финдарҙа Укко һәм уның ҡатыны, эстондарҙа — Ванаиса һәм Маа-Эма, шулай уҡ саамдарҙа — Маддер-акка, мордва Мода-аваһы кәүҙәләндергән. Башҡа бик күп халыҡтарҙыҡы кеүек үк, Ерҙе кәүҙәләндергән алиһә «Ер-Әсә» тип аталған: финдарҙа — Маан-Эмойнен, эстондарҙа — Маа-Эма, саамдарҙа — Маддер-акка, ханттарҙа — Мых-ими, мордваларҙа — Мастор-ава. Күк Аллаһы хатаһы өсөн уны Ергә бырғытҡан. Ул хтоник (ер) йән эйәләренең — бер үк ваҡытта уңдырышлылыҡты кәүҙәләндергән, ер, һыу һәм йәһәннәм менән бәйле төрлө хәшәрәттәр: йыландар, тәлмәрйендәрҙең һ. б. ҡурсалаусыһы була. Был алиһә донъя йылғаһының үрге ағымында (йәки түбәнге ағымында) йәшәй, бала табыусы ҡатындарҙы һәм сабыйҙарҙы ҡурсалай, уларға яҙмыш-өлөш бирә, шамандарға тәбиғи булмаған һәләттәр бүләк итә.
Серәкәйҙәр
Ҡылыҡһырлама
Серәкәйҙәр бик бәләкәй һәм йоҡа кәүҙәле (оҙонлоҡтары 4—14 мм), аяҡтары оҙон, тар һәм үтә күренмәле ҡанатлы. Төҫө һары, һоро һәм көрән. Ҡорһаҡ өлөшө оҙонса, ун бүлкәттән (сегменттан) тора. Күкрәге ҡорһаҡ өлөшөнә ҡарағанда киңерәк. Аяҡтары пар тырнаҡтар менән тамамлана. Ҡанаттары тәңкә менән ҡапланған, ҡайһы саҡ уларға биҙәктәр төшә. Антенналар оҙон, 15 быуынтыҡтан тора. Ауыҙ аппараты беҙ һәм һурғыстан тора. Инә бөжәктең мороно оҙон, ул сәнскес энәнән тора. Ата бөжәктең мороно юҡ.
Фин-уғыр мифологияһы
Урта донъя
Ерҙә шулай уҡ ҙе ҡурсалаусы илаһтар йәшәй.
Серәкәйҙәр
Ҡылыҡһырлама
Ауыҙ аппараты төпкә аҫҡы ирендәргә йәшеренгән. Уның эсендә ваҡ ҡына бысҡы тештәренә оҡшаған бер нисә яңағы бар. Шул яңаҡтар ярҙамында тирегә тишек тишә һәм моронон аҫҡа төшөрә. Ул төпкә ҡан капиллярҙарынаса барып етә һәм ҡанды һура.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Ерҙә түбән рухтар — тәбиғәт (шүрәлеләр, һыу эйәләре һ. б.), ихаталар һәм торлаҡтар, ырыу ҡурсалаусылары һ. б. йәшәй. Мордва, мари, удмурт, саам һәм эстон мифологияларына рухтар — тәбиғәт һәм стихия әсәләре — урман, һыу, ут, ел һ. б. хас. Түбәнге донъяла Алланың дошманы — яуызлыҡтың барлыҡҡа килтереүсеһе менән бергә яуыз көстәр һәм үлеләр йәшәгән.
Серәкәйҙәр
Таралышы
Серәкәйҙәр Антарктиданан башҡа барлыҡ ҡитғаларҙа ла киң таралған. Уның иң киң таралған ареалы төп ҡорбаны -кеше йәшәгән һәр урын.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Әлегә тиклем коми мифологияһында изге рухтарға — шүрәле-ворсҡа һ. б. ышаныуы бар ине.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Башҡа ике ҡанатлы бөжәктәр кеүек үк серәкәйҙәрҙең үҫеше 4 фазанан тора: йомортҡа, личинка, ҡурсаҡ, имаго. Имагонан башҡа фазаларҙа улар һыу ятҡылыҡтарында йәшәй. Һыуҙа йәшәүсе личинкалар һәм ҡурсаҡтар атмосфера һауаһын тын алыу көпшәләрен өҫкә ҡаратып һулай. Серәкәйҙең личинкалары  — фильтраторҙар  — һыуҙағы микроорганизмдар менән туҡлана. Үҫеп еткән бөжәк (имаго) инә серәкәйҙәр башлыса һөтимәрҙәр, ҡоштар, рептилиялар һәм амфибиялар ҡанын һурып туҡлана, ата серәкәйҙәр сәскәле үҫемлектәрҙең һуттары — нектар менән туҡлана.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Мордва мифологияһына хас үҙенсәлек — рухтар образдары — "тәбиғәт, үҫемлектәр донъяһы күренештәренең әсәһе (ава) һ. б.: вирь-ава — урман инәһе, ведь-ава — һыу инәһе, Варма-ава — ел инәһе, Варма-ава — ер инәһе, Тол-ава — ут инәһе, Норов-ава — баҫыу инәһе, Юрт-ава — өй инәһе, Нар-ава — болон инәһе һ. б. Тейешле ир-егет персонаждар, атя «атайҙар» була.
Мари мифологияһында әхирәт донъяһы хакимы Киямат яуыз рухтарҙың башлығы (үлем илаһы Азырен һ. б.) булып тора. Алла — мариҙарҙың ҡурсалаусыһы Кугурак йә Кугуенға бик күп рухтар буйһона. Илаһтарҙан тыш, айырым тәбиғәт күренештәрен бик күп «инәләр» (ава): вют-ава — һыу рухы, кече-ава — ҡояш рухы (ғаиләне ҡурсалаусы), мардеж-ава — ел рухы, шочын-ава — уңдырышлылыҡ рухы, тул-ава — ут рухы, мланде-ава — ер рухы һ. б. Эйәләрҙең башҡа категориялары — водыждар: кудо-водыж — ғаилә усағын һаҡлаусы, вют-водыж — һыу эйәһе, курык-водж — тауҙар эйәһе һ. б. кәүҙәләндерә.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Ҡан һурыусы үҫеп еткән инә серәкәй йәйен һәр ерҙә лә осрай: һаҙамыҡ һәм еүеш урындарҙа, мал — тыуар ҡаралтыларында, кеше йәшәгән торлаҡ стеналарында,күләгәле урындарҙа. Ҡышын уларҙы мал ҡаралтыларында, йылы подвалдарҙа осратырға мөмкин. Улар хәрәкәтһеҙ (әгәр температура 0 °C түбән булһа), аҙ хәрәкәтле формала булалар.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Ханты-Манси пантеонының түбән кимәлен күп һанлы рухтар, ханттарҙың — лунгтар тәшкил итә. Мансиҙарҙа ҡурсалаусы рухтар һәм ата-бабалар рухтары — бер яҡтан пупыгтар, икенсе яҡтан, яуыз рухтар һәм ауырыуҙарҙың кәүҙәләнеше — Куль — айырыла. Мәкерле персонаждарҙан иң билдәлеләре — менквтар йәки урман алпамышалар-кеше ашаусылар. Урманда шулай уҡ кешеләргә ҡарата дошманлыҡ ҡылыусы уччи (учи, очи) йәшәй. Менкв рәүешендә Кешеләргә илтифатлы мис (миш, мысь) эйәләр ҡиәфәте менән менквтарға оҡшаған.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Ҡорбанын эҙләгәндә инә серәкәй кешенән бүленеп сыҡҡан углекислоталы газға ҡарап йүнәлешен билдәләй. Ул 12 метр радиусында һиҙелә. Шулай уҡ йылылыҡҡа, хәрәкәткә, тирҙә булған һөт кислотаһы еҫенә лә ҡарап билдәләй ала.
Фин-уғыр мифологияһы
Башланғыс мифология
Венгр мифологияһындағы төрлө эйәләр һәм башҡа түбән персонаждар тураһында күҙаллауҙар — күрше Европа халыҡтары мифологияһының шуларға оҡшаш образдарына яҡын: өрәктәр, эйәләр (лидерц), төрлө сихырсылар: босоркань, Луца — күрәҙәлек һәләтенә эйә күренер-күренмәҫ йән эйәһе, Вашорру-баба — убырлы ҡарсыҡ һ. б.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Шулай уҡ инә серәкәй йәшәү урынын яҡтылыҡ буйынса ла һайлай: ҡаланың насар яҡтыртылған биналарында, бүлмәләрҙә ҡараңғы тормош алып бара.
Фин-уғыр мифологияһы
Түбәнге донъя
Түбәнге донъяла күктәге Алланың ҡустыһы һәм ярышташы, яуыз рухтар һәм үлеләр төркөмө менән уратып алынған яуызлыҡ барлыҡҡа килтереүсе йәшәй. Йәһәннәм тишектәре аша ул Ергә ауырыуҙар һәм үлем ебәрә. Йылғалар фин-уғырҙар өсөн төп транспорт юлдары булғанлыҡтан, мифтарға ярашлы, улар әхирәткә лә, йәһәннәмгә лә алып барғандар.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Инә серәкәйҙең уртаса йәшәү осоро температураға бәйле. Лаборатория шарттарында (подвалдарҙа күҙәтеүҙәр ойошторолманы) углевод туҡланыуында, 25 °C йылылыҡта инә серәкәйҙәр уртаса 43 көн, 20°С йылылыҡта — 57 көн, ә инде 10—15°С — 114—119 көн; туҡланыу булмаған осраҡта йәшәү осоро бик ныҡ ҡыҫҡара. Ата серәкәйҙәрҙең ғүмер оҙонлоғо бар осраҡтарҙа ла 25 °C 19 көнгә генә һуҙыла.
Фин-уғыр мифологияһы
Түбәнге донъя
Урман һәр мифологияла бер үк ваҡытта һунар байлыҡтары сығанағы, яуыз көстәр төйәге, шулай уҡ башҡа донъя (ерләү урыны) була. Шуға ла фин-уғырҙарҙың изге сауҡалыҡтары йыш ҡына урман һәм яуыз рухтарҙың уртаҡ исемен йөрөтә — карелдарҙа, финдарҙа һәм юашҡа балтик буйы халыҡтарында — хийси; удмурттарҙа, мариҙарҙа һәм башҡа халыҡтарҙа — луд, керемет һ. б.
Серәкәйҙәр
Йәшәү рәүеше
Серәкәйҙәрҙең ҡайһы бер төрҙәренең йәшәү осоро мәғлүм булған осраҡтарҙан оҙағыраҡҡа һуҙыла: улар ҡышлап сыҡҡас та 1—2 ай йәшәй.
Фин-уғыр мифологияһы
Түбәнге донъя
Һүрәт (йәки петроглифтар) төшөрөлгән ҡаялар уларҙың иң боронғо ғибәҙәтханалары булған.
Серәкәйҙәр
Үрсеүе
Аталанған осорҙа инә серәкәй ата серәкәйҙәрҙе ҡанаттарын елпеүе ярҙамында нәҙек кенә безелдәгән тауышы менән йәлеп итә. Серәкәйҙәр тауыш тирбәлеүен һиҙгер мыйыҡсалары менән һиҙә. Инә бөжәк ата бөжәккә ҡарағандә нәҙегерәк, йәш бөжәктәр ололарынан айырмалы безелдәй. Шуға ҡарап, ата серәкәйҙәр һаҡ ҡына тыңлап, олораҡ серәкәйҙәрҙе бик тиҙ таба. Аталаныу осоронда ата һәм инә серәкәйҙәрҙән күс барлыҡҡа килтерә.
Фин-уғыр мифологияһы
Башҡа уртаҡ мифтар
Тайга һәм тундра һунарсылары һунарҙа алған ҡиммәтле тиреләрен — үҙҙәренең көньяҡ күршеләре һинд-европалыларға малсылыҡ һәм игенселек продукттарына, бронза быуатынан башлап — мәғдәнгә, алмаштырған. Обь-уғыр мифологияһы геройҙарының береһе Мир-сусне-хум «Юғары һәм аҫҡы донъя сауҙагәре» тип атала.
Серәкәйҙәр
Үрсеүе
Инә бөжәк 2—3 көн эсендә 30—150, хатта 280-гә ҡәҙәре күкәй һала. Йомортҡанан бер аҙна эсендә оло серәкәй үҫеп етә. Йомортҡа һалыу өсөн инә серәкәйгә ҡан эсеү бик мөһим. Шуға ла күкәй һалыуы ҡанды күпме эсеүгә бәйле.
Фин-уғыр мифологияһы
Башҡа уртаҡ мифтар
Уртаҡ фин-уғыр мифтарына шулай уҡ күктән төшкән тәү ата-баба айыу тураһында миф, гигант боланға йәки мышыға күктәге һунар, йәһәннәмдә йәшәүселәрҙән яҡтыртҡыстар табыу тураһында мифтар һ. б. инә.
Серәкәйҙәр
Үрсеүе
Йомортҡаларҙы аҡмай ятҡан, йәки талғын аҡҡан һыу өҫтөнә һала. ( Anopheles и Culex) ырыуы, ( Aedes) ырыуына ҡараған төрҙәре яҙ һыу аҫтында ҡалған ерҙәрҙә барлыҡҡа килгән күләүектәр ситенә ергә һала.
Серәкәйҙең тешләүе
Тешләр алдынан серәкәйҙәр ҡанды ойоштороусы антикоагулянттар ебәрә. Серәкәйҙең ошо һеләгәйе тәнде ҡысыттыра, сабырттыра, шешендәрә, ҡыҙыл тапсыҡтар барлыҡҡа килтерә. Айырым осраҡта хатта аллергик реакция барлыҡҡа килә. Шул һеләгәй менән серәкәйҙәр аша инфекциялар тарала ла инде.
Кеше тормошондағы әһәмиәте
Серәкәйҙәр малярия, һары лихорадка, зәңге һәм башҡа төр энцефалиттар таратыусы булып торалар. Ошо ауырыуҙар араһынан берәүһе генә (малярия) йыл һайын ике миллион кешенең үлеменә сәбәпсе була. Унан башҡа серәкәй тешләүе аллергия һәм сабыртма килеп сыға.
Фин-уғыр мифологияһы
Тикшереү
Фин-уғыр мифологияһын тергеҙеү менән филологтар һәм фольклорсылар — венгр тикшеренеүсеһе М. Хоппал, Рәсәй ғалимдары Е. А. Хелимский, В. В. Напольских һ.б. шөғөлләнә.
Серәкәйҙәр
Классификация
Ғаилә эсендә тағы ла өс бүлендек ғаиләләр бар :
Серәкәйҙәр менән көрәш
Серәкәйҙән һаҡланыуҙың барлыҡ саралары түбәндәгеләргә бүленә:
Серәкәйҙәрҙе күпләп юҡ итеү өсөн экологик яҡтан зарарһыҙ Bacillus thuringiensis бактерийҙары нигеҙендә эшләнгән биологик препараттар ҡулланыу яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Был препарат серәкәйҙең ҡарышлауыҡ сағында, ҙурайып тирә-яҡҡа таралмаҫ борон ҡулланыла. Серәкәйҙәр төрлө еҫтәргә үтә һиҙгер. Мәҫәлән, помидор ботағының, грек сәтләүегенең яңы япрағының, базилик, муйыл, мәрүәр, аҡтамыр, әнис, ҡәнәфер, бесәй үләне, эвкалипт, ала миләүшә, ҡанүлән, яран, бөтнөк сәскәләренең, эрбет майының еҫен яратмайҙар.
Серпа (Немнюга ҡушылдығы)
Серпа — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немнюга йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Левый Самыш
Левый Самыш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Самыш йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ихсан (ислам)
Ихсан (إِحْسَان — «шәфҡәтлелек, изгелек») — ислам динендә: сауаплы ғәмәлдәр, камил ғибәҙәт ҡылыу, эскерһеҙ хеҙмәт итеү, мосолмандың Аллаһҡа Уны күреп тормаһа ла, күргән кеүек ғибәҙәт ҡылыуы, сөнки Аллаһ уны күреп тороуын белә. Иман һәм ислам менән бер рәттән, динлелектең өс дәрәжәһенең береһе һәм иң юғары иман сағылышы. Ихсанға ҡапма-ҡаршыһы — ике йөҙлөлөк (мөнафиҡ) һәм кешегә күрһәтеү өсөн эшләнгән эш.
Ғәмәлдәр
Ихлас ихсанға ирешеү өсөн мосолмандарға Аллаһты һәр саҡ иҫтә тоторға (зекер), төрлө ғибәҙәт төрҙәрендә тырышлыҡ һалырға, үҙ эгоһына (нәфсеһенә) ҡаршы көрәшергә, бөтә гонаһтарҙан ихлас тәүбә итергә, миһырбанлыҡ һәм башҡа шундай ғәмәлдәр менән күңелдәрен таҙартырға кәңәш ителә.
Казачий стан (мәмерйә)
Казачий стан — Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы ике ҡатлы мәмерйә, карст күренештәре барлыҡҡа килтергән. Мәмерйә Сухарыш йылғаһы Уйылға йылғаһына ҡойған ерҙән 2,13 км көньяҡтараҡ, Красносельское ҡасабаһынан 6 км көнбайышта һәм Подгорный ҡасабаһынан 7 км алыҫлыҫта урынлашҡан. Силәбенән алыҫлығы – 80 км, Уйылғанан – 40 км, Ҡостанайҙан – 263 км.
Тарихы
Мәмерйә шулай уҡ «Пугачев», «Лисья», «Кичигинский», «Оло һәм Кесе Ҡуййылға» исемдәре аҫтында билдәле. Уйылға районындағы мәмерйәләр тураһында беренсе тапҡыр XVIII быуатта телгә алына. 1762 йылда тикшеренеүсе П. И. Рычков үҙенең «Топография Оренбургской губернии» китабында Иҫәт провинцияһының ике мәмерйәһенең тасуирламаһын бирә. XVIII быуат уртаһы — XIX быуат аҙағында расколсы-иҫке тәртип православтары мәмерйәне йәшенеү һәм дини йолалар башҡарыу урыны итеп файҙаланғандар. Казачий стан ер өҫтө һәм ер аҫты карст формаларының берҙәм комплексы булып тора, был дала зонаһында һирәк осрай.
Тасуирлама
Мәмерйә карст соҡорҙары системаһы аҫтында урынлашҡан. Мәмерйә палеозой эраһының иртә ташкүмер дәүеренең визей осорона ҡараған асыҡ-һоро эзбизташтарынан тора. Өс соҡорҙан мәмерйәгә уңайлы инеү урыны бар. Шулай уҡ мәмерйәне асыҡ киңлек менән 8,5 метр бейеклектәге текә убылған соҡор һәм ҙур булмаған тишек бәйләй. Был мәмерйәгә беренсе топографиялау 1972 йылда үткәрелә. Был топографиялау мәғлүмәттәре буйынса мәмерйәнең дөйөм оҙонлоғо 265 метр, дөйөм тәрәнлеге — 32 м, уртаса киңлеге — 3,4 м, уртаса бейеклеге — 2,2 м, иҙәненең майҙаны — 901 м2; ҡыуышлыҡтың күләме — 1982 м3. Мәмерйәлә 4 ҙур мәғәрә, бер нисә юл, шулай уҡ 6 метр тәрәнлектәге бер ҡоҙоҡ бар.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Был мәмерйәлә дала ҡара йыланын, серәкәйҙәрҙе, күбәләктәрҙе осратырға мөмкин. Мәҡәләлә мәмерйәлә ярғанаттар йәшәй тип телгә алына. Мәмерйәнең көн яҡтыһы төшкән стеналары лишай, мүк һәм ҡаҙаяҡтың һирәк төрҙәре менән ҡапланған. Йәшел коридор үҫемлектәрҙең был төрҙәренең үҙенсәлекле картиналар галереяһы.
Ғәжәйеп факттар
- Мәмерйә үткәүелдәренең береһендә конус формаһында боҙ торба бар. Бөтә йыл дауамында торба үҙгәрә, ҡыш уртаһынан алып ул үҫә башлай. Конустың түбәһенән һәм аҫҡы нигеҙенән башлап боҙ стеналары яһала башлай. Бер ни тиклем ваҡыттан конструкция тоташа, шулай итеп, кеше боҙ торбаға инә ала. Һуңынан иреү процесы башлана һәм көҙ аҙағына торбаның яҫы нигеҙе һәм ҙур күләүек кенә тороп ҡала;
- ваҡыты менән мәмерйәнең үткәүелдәренең береһендә боҙлоҡ барлыҡҡа килә, ул көнсығыш мәғәрәне төп мәмерйәнән айыра. 2001 йылда боҙлоҡ тулыһынса юлды ҡаплай һәм 15 йылдан ашыу иремәй;
- мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында йәшел серәкәйҙәр ҡышлайҙар;
- төньяҡ соҡорға яҡын мәғәрәлә ҡыуышлыҡтар (яҡты ҡыуышлыҡ) геокешингтың йәшерен урыны бар;
- мәғәрәлә йәшел тарлауыҡ артында ғәйәт ҙур бармаҡты һәм телде хәтерләткән ғәжәйеп таш сығынтылар бар;
- ҡышҡы-яҙғы осорҙа мәмерйәлә боҙ сталагмиттар һәм боҙло түбә һыҙаттары барлыҡҡа килә.
Андреевка ауыл Советы (Илеш районы)
Андреевка ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Аҡкүҙ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Аҡташ (Ғафури районы)
Аҡташ (Акташево) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 453062, ОКАТО коды — 80221822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рави Варма
Раджа́ Ра́ви Ва́рма (малаял. രാജാ രവിവർമ്മ; 29 апрель 1848 — 2 октябрь 1906 йыл) — Һиндостан рәссамы, һинд эпостары «Маһабһарата », «Рамаяна » темаһына яҙылған һәм башҡа бик күп эштәр авторы.
Биографияһы
Рави Варма (тулы исеме Рави Варма Койл Тампуран) 1848 йылдың 29 апрелендә Килиманур кенәз һарайында, яҡын Тируванантапурамаһы (хәҙер Керала штатаы), Траванкор дәүләте хакимдарының аристократик ғаиләһендә тыуған. Бала сағынан уҡ һүрәт төшөрөүҙә һәләт күрһәтә. 14 йәшенән Рави Варма кенәз һарайында традицион һинд һынлы сәнғәтен өйрәнә, ә 1863 йылда бер ай буйына һарайға саҡырылған британ портретсыһы Теодор Йенсендан Европа һынлы сәнғәте буйынса дәрестәр ала.
1873 йылда Рави Варма Мадрасла халыҡ-ара художество күргәҙмәһендә ҡатнаша, унда уның «Иртәнге бәҙрәфтә Леди Найр» картинаһы иң яҡшыһы тип таныла. Бөтә донъяға билдәлелек рәссамға шул уҡ йылда Венала үткән күргәҙмәнән һуң килә, унда ул да төп премияны ала.
Рави Варма бер ҡасан да рәсми раджа титулын йөрөимәй, ләкин Европала Раджа Варма, принц-рәссам булараҡ билдәле була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Йәһүдтәр
Йәһүдтәр  (үҙ атамалары — йеhудим (יְהוּדִים) ивритса һәм йидн (ייִדן) идишса) — семит сығышлы халыҡ, боронғо Исраил һәм Йәһүҙиә батшалыҡтарында йәшәгән халыҡтарҙан таралғандар, донъяның бик күп илдәрендә йәшәйҙәр (1948 йылдан йәһүд дәүләте Израиль бар). 2012 йылға йәһүдтәр һаны — 13,86 миллион, шуның 43 проценты Израилдә һәм 39 проценты — АҠШ-та.
Йәһүдтәрҙең традицион дине — иудаизм. Йәһүдтәрҙең күбеһе үҙҙәре йәшәгән илдәрҙең телендә һөйләшә. Израилдә иврит дәүләт теле булып тора, ул һөйләш теле булараҡ XIX быуатта тергеҙелгән. Төрлө илдәрҙә үҙенсәлекле йәһүд телдәре бар, уларҙың иң таралғаны — идиш — герман телдәре төркөмөнә инә.
Йәһүд телен, йәһүдтәрҙе һәм йәһүдтәр менән бәйле бөтә билдәләмәләрҙе өйрәнеүсе фән һебраистика (урыҫ. гебраистика) тип атала.
Йәһүдтәр
Хәҙерге атамалары — יְהוּדִים, עִבְרִים, йеhудим, иврим; ייִדן (й)идн; ладино ג׳ודיוס джудиос.
Бнэй-Исраэль тигән атамалары бар  — Исраил (Яҡуп) улдары, йәғни тәү ата Яҡуптың (Исраилдың) улдары тигәнде аңлата.
Танахҡа ярашлы, йәһүдтәрҙең тамыры беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡ уртаһында йәшәгән месопотам ғаиләһенә барып тоташа. Халыҡтың тәү аталары — Ибраһим, Исхаҡ һәм Яҡуп. Яҡуп тоҡомдары Исраилдың 12 ырыуын барлыҡҡа килтергән, улар беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһына тиклем Мысырҙа йәшәгән. Сама менән беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы башына улар Мысырҙан киткән һәм Ҡәнғәндә (урыҫ. Ханаан) төпләнгән.
«Йәһүд» һүҙенең килеп сығышы
Грекса боронғо йәһүдсә יהודי (иеhуди) тигәндән алынған. Үҙ сиратында грексанан judaeus, Jew, Juif, Jude, żyd, иудей һәм башҡалар килеп сыҡҡан.
Башта йәhүҙи тип Йәһүҙә ырыуы вәкилдәрен атағандар, һуңынан Йәһүҙиә батшалығында йәшәгән халыҡтарҙы, ҡайһыһы ниндәй ырыуға ҡарағанына иғтибар итеп тормайынса, йәһүд тип йөрөтә башлағандар. Йәһүҙиә батшалығы ҡолатылғас, йәһүд атамаһының Йәһүҙиә батшалығы менән бәйләнеше юҡҡа сыҡҡан һәм милләт һәм дин атамаһы булып киткән.
«Еврей» һүҙенең килеп сығышы
Иврит телендә «ғиври» тип әйтелә (иврит =, «ғиврисә­»). עברי [ғиври] һүҙе исем һүҙ төркөмөнә ҡараған עבר [э́вер] — «теге яҡ» тигән һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, Тель-Авивтың עבר הירקון [эвер hа-яркон] тигән биҫтәһе — «Яркондың теге яғы, аръяғы» була. Тимәк, «ғиври» — «теге яҡтыҡы» йәки «йылға аръяғыныҡы», йәғни «теге яҡтан килгән (Евфрат йылғаһының аръяғынан)» тигән мәғәнәне бирә. Библия тексында иң беренсе был һүҙ Ҡәнғәнгә Харрандан сыҡҡан Ибраһимға ҡарата әйтелә.
Икенсе бер аңлатмала Ибраһимдың ата-бабаһы, Симдың бүләһе Эвер исеме менән бәйләнә. Шулай уҡ «иври» этнонимы һабиру ҡәбиләләр төркөмө атамаһынан сыҡҡан тигән фекер ҙә бар.
Йәһүдлек критерийҙары
«Йәһүдлек» тураһында билдәләмә биргән иң боронғо сығанаҡ тип йәһүд хоҡуҡиәте йыйынтығы Галаха иҫәпләнә.
Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклем, йәһүдтәр үҙ ерҙәрендә тотороҡлолоҡта йәшәгәндә йәһүд милли-дини берлегендә көн иткән һәр кем йәһүд булған. Хатта уның Исраил ырыуҙарына ҡарауы ла мотлаҡ булмаған. Бабил әсирлегенән ҡайтҡас (беҙҙең эраға тиклем 538 йыл) хәл тамырҙан үҙгәрә. Исраил һәм Йәһүҙиә батшалыҡтарының ҡолатылыуы һөҙөмтәһендә йәһүдтәрҙең бер өлөшө үҙ ерҙәренән ҡыуыла. Илгә сит халыҡтар килеп төпләнә. Йәһүдтәргә бөтөнләй юҡ ителеү менән янаған ҡатнаш никахтар, илдә йәшәп ҡалған йәһүдтәрҙә милли-дини үҙаңдың ҡаҡшауы күҙәтелә. Шул арҡала ҡатнаш никахтар тыйыла. Йәһүд тип дин шарттарын ҡәтғи үтәүселәр генә таныла.
XVII—XVIII быуаттарҙа йәһүд булыу Галаха талаптарына тап килеү буйынса билдәләнһә (йәһүд әсәнән тыуыу йә иудаизм ҡабул итеү), эмансипация осоро башланғас, дин йәһүдлек шарты булыуҙан туҡтай. Хәҙер «Кем йәһүд?» тигән һорау бәхәстәр һәм фекерләшеүҙәр уртаһына йыш сыға.
Иудаизмға күсеү
Иудаизмға күсеү гиюр (גֶּיוּר) тип аталған йоланы үтеү аша башҡарыла, уның барышында ирҙәр сөннәткә ултыртыла (брит мила), ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа микваға сумырыла. Гиюр үтеү бик ҡатмары ғәмәл. Израилдә гиюр үткән кеше милләте буйынса йәһүд тип рәсми таныла. Сит илдә гиюр үткән кеше Илгә ҡайтыу тураһындағы законға ярашлы Израилгә күсергә хоҡуҡлы була.
Иудаизмдың реформизм, консерватизм, реконструктивизм кеүек яңы ағымдарында гиюр ҡағиҙәләре лә икенсе төрлөрәк.
Иң боронғо (Библиялағыса) тарих
Йәһүдтәр беҙҙең эраға тиклем 2-се мең йыллыҡта боронғо Ҡәнғән ерендә халыҡ булып формалаша.
Тәүратҡа ярашлы, йәһүд халҡы Мысырҙан сығыу һәм Синай тауы янында Тәүрат ҡанундарын ҡабул итеү һөҙөмтәһендә формалаша. Ҡәнғәнгә килгән йәһүдтәр Яҡуптан таралған 12 ырыуҙан тора.
Беҙҙең эраға тиклем 2—1-се мең йыллыҡтар тирәһендә Дауыт хакимлыҡ иткән Исраил батшалығы хасил була.
Беренсе Ҡорам осоро
Беҙҙең эраға тиклем Х быуатта Сөләймән (йәһ. Шломо, урыҫ. Соломон) тарафынан Йәрүсәлимдә Ҡорам (Бейт а-микдаш, «Изге Йорт») төҙөлә. Сөләймәндең вафатынан һуң йәһүд дәүләте икегә бүленеп, Исраил һәм Йәһүдиә батшалыҡтары барлыҡҡа килә. Күп быуаттар ағышында Танах (йәһүд Изге яҙмаһы) барлыҡҡа килә.
Беҙҙең эраға тиклем 586 йылда бабилдар (урыҫ. вавилондар) Йәһүҙиә батшалығын баҫып ала, Йәрүсәлим ҡорамын ҡыйрата һәм бик күп йәһүдте Бабилға ҡыуып алып китә (Бабил әсирлеге).
Икенсе Ҡорам осоро
Яңы Бабил батшалығы фарсылар тарафынан баҫып алынып, Әһәмәниҙәр фарсы империяһы тарафынан йотолғас, йәһүдтәрҙең бер өлөшө Йәһүдиәгә ҡайта һәм Икенсе ҡорамды төҙөй. Йәһүдтәрҙең үҙ дәүләтендә этник тупланыуы яңыра. Әммә күп өлөшө Һиндостандан Эфиопияғаса йәйрәп ятҡан Фарсы империяһы буйлап тарала. Иң элек Месопотамияла барлыҡҡа килгән йәһүд диаспораһы беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы аҙағынан башлап Төньяҡ Африканы, Мысырҙы, Көнбайыш Урта диңгеҙ буйын, Грецияны, Кесе Азияны, Сүриәне, Кавказды, Ҡырымды, Иранды, Урта Азияны һәм Һиндостанға тиклем территорияны солғай.
Исраил ерҙәрен Птолемейҙар һәм Селевкиҙар яулап алғас (беҙҙең эраға тиклем IV—II быуаттар) йәһүдтәр мәҙәни эллинлашыуға дусар була.
Йәһүдиәнең Рим тарафынан баҫып алыныуы (беҙҙең эраға тиклем 63—37 йылдар) Икенсе ҡорамдың емертелеүенә (беҙҙең эраның 70 йылы) һәм йәһүдтәрҙең күп өлөшөнөң илдән ҡыуылыуына килтерә. Шул саҡта уҡ римлылар индергән «Фәләстин» атамаһы килеп инә, ул Израиль ерендә йәһүдтәрҙең йәшәгәнлеге тураһында мәғлүмәтте бөтөнләй онотторорға тейеш була.
Урта быуаттар
Фәләстинде 638 йылда ғәрәптәр баҫып алғас, йәһүд этник үҙәге юҡҡа сыға.
Йәһүд диаспораһының тарихы
[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%94%D0%B8%D0%B0%D1%81%D0%BF%D0%BE%D1%80%D0%B0 Диаспорала] өҫтөнлөк итеүсе үҙәктәр үҙгәреп тора: Иң боронғо этник төркөмдәрҙең береһе — бабил йәки ираҡ йәһүдтәре (бавли), беҙҙең эраға тиклем 1-се мең йыллыҡ уртаһында барлыҡҡа килә. Община тәүҙә [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B5%D0%B9%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9_%D1%8F%D0%B7%D1%8B%D0%BA арами телен] файҙалана, VIII—IX быуаттар тирәһендә был телде ғәрәп диалекттарының беренсе тулҡыны (кылту) ҡыҫырыҡлай, һуңынан был диалекттар йәһүдтәрҙә һәм христиандарҙа ғына һаҡланып ҡала, ә тирә-яҡтағы мосолмандар күсмә халыҡтар диалекттарына күсә. Бавлиҙарҙың һуңғы вәкилдәре АҠШ менән Ираҡ араһында һуғыш башланғас (2003) Ираҡты ташлап китә.
Ғәрәптәр баҫып алғандан һуң арами телен һаҡлап ҡалған йәһүдтәр [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Курдстан] таулығына ҡыҫырыҡлана, унда таргум, йәки лахлух тигән этник төркөм хасил итә. Хәҙерге Израилдә улар [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B4%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5_%D0%B5%D0%B2%D1%80%D0%B5%D0%B8 курдстан йәһүдтәре] булараҡ билдәле, көнкүрештә йәһүд-арами телдәрендә аралашалар. [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%80%D0%B0%D0%BD Иран] йәһүдтәре (парас-у-мадай) Иранда һәм Урта Азияла әһәмәниҙәр осоронан уҡ йәшәй. Беҙҙең эраның VI—VII быуаттарынан йәһүд-фарсы теле ҡомартҡылары һаҡланып ҡалған. Артабан улар иран йәһүдтәренә (джиди — Иранда 25 мең, Израилдә 75 мең, XX быуатта күбеһе фарсы теленә күсә); тат телле тау йәһүдтәре; афған-урта азия төркөмө, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%84%D0%B3%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD Афғанстандан] XX быуат аҙағында китеп бөтәләр.
Иран йәһүдтәре Ҡытайҙағы ҡытай телле кайфын йәһүдтәре менән бәйләнгән була, был төркөм беҙҙең эраның VI—VIII быуаттарында формалаша һәм хәҙер ҡытайҙар тарафынан тулыһынса тиерлек йотолған; Кайфын ҡалаһындағы аҙ һанлы тоҡомдары ҡайһы бер мәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған.
Иртә Урта быуаттарҙа халыҡ-ара сауҙа юлдары буйында Һиндостандың Махараштра штатында маратхи телендә һөйләшкән исраил улдары һәм малаялам телендә һөйләшкән кочин йәһүдтәре төпләнә.
Ғәрәп ярымутрауындағы йәһүд тораҡтары беҙҙең эраға тиклем 1 мең йыллыҡ уртаһынан барлыҡҡа килә башлай. Көньяҡ Ғәрәбстандың ғәрәп телле йәһүдтәре («теймани», йәғни йәмәндәр) — башлыса Израилдә (яҡынса 140 мең кеше), 200-ләп кеше Йәмәндә йәшәй. Иртә Урта быуаттарҙа ғәрәп телле төркөмдәр Төньяҡ Сүриәлә, Көньяҡ Төркиәлә (халәби), Көньяҡ Сүриәлә һәм Ливанда (сами) формалаша; XVI быуаттан улар составына Испаниянан ҡасҡан сефардтар ҡушыла. XVIII быуатта халәбиҙәрҙең һәм ираҡ йәһүдтәренең бер нисә кланы Һиндостанға британ тәхетенә хеҙмәткә күсә, артабан шунан Көньяҡ-Көнсығыш Азия (Сингапур, Мьянма (Бирма), Гонконг, Индонезия һ.б.) буйлап таралалар, унда улар бағдади тигән исем аҫтында билдәле. Беҙҙең эраның 1-се мең йыллығының икенсе яртыһынан Мәғриб йәһүдтәренең этник төркөмө барлыҡҡа килә, ул күп һанлы географик һәм субэтник төркөмдәргә бүлгеләнә, шул иҫәптән Атластағы бербер телле йәһүдтәр ҙә шуларҙан сыға.
Был общиналарҙан ситтә эфиоп йәһүдтәре йәшәй (бета-исраэль, йәки фалаша), XX быуатҡа тиклем улар агав телдәрендә, һуңынан амхар һәм тиграй телдәрендә һөйләшә.
Византия йәһүдтәре (еваниҙар, романиоттар) XVI быуаттан башлап сефардтар тарафынан ассимиляциялана. Уларҙың тоҡомдары XX быуаттан грек телендә һөйләшә һәм Грецияла йәшәй (1 мең самаһы кеше).
Кавказ аръяғында грузин йәһүдтәре төркөмө формалаша.
Этногенетик йәһәттән романиоттар, шулай уҡ хазарҙар һәм хазар йәһүдтәре менән X—XVII быуаттарҙа Киев Русында һәм көнбайыш славян ерҙәрендә йәшәгән славян телле йәһүдтәр (кенааним) бәйле булғандыр, улар боронғо урыҫ теле һәм боронғо чех теле этнолекттарында һөйләшкән, һуңыраҡ был төбәккә Германиянан күсеп килгән ашкеназдар тарафынан йотолған.
Европаның көньяҡ-көнбайышында антик осорҙан уҡ йәһүдтәрҙең сефард төркөмө йәшәй, иберо-роман телдәре этнолекттарында һөйләшә. 1492 йылда Испаниянан ҡыуылғандан һуң улар Көнсығыш һәм Көнбайыш Урта диңгеҙ буйына төпләнә, улар араһында йәһүд-испан теле формалаша. Мәҙәни яҡтан уларға Прованс йәһүдтәре һәм Рим йәһүдтәре (ромаим) яҡын, улар иҫке провансаль һәм итальян телдәре этнолекттарында (көньяҡ лоэз) һөйләшә. Был төркөмдәр бөтәһе лә дөйөм йәһүд үҙаңын һаҡлай, шуға өҫтәлеп, субэтник үҙаң да ярала.