cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Флоренция
Тарихы
XIII быуатта коммуна гвельфтар һәм гибеллиндар араһындағы низағҡа йәлеп ителә. Әммә был хәл ҡаланың сәскә атыуына ҡамасауламай. 1252 йылда Флоренция үҙенең алтын тәңкәһен әйләнешкә индерә, флорин Европала тотороҡло тәңкәләрҙең береһенә әйләнә. Ҡала иҡтисады инглиз йөнөнән туҡыма етештереүгә ҡорола. 1340-сы йылдарҙа ҡалала яҡынса 80 000 кеше йәшәй, әммә чума эпидемияһы уны ҡырҡа кәметә.
Флоренцияла тыуған Данте Алигьери үҙенең XIV быуат башында яҙған «Илаһи комедия»һында һөйләү теленә шундай дәрәжә һәм үҙенсәлек бирә, хатта һуңынан (Петрарка һәм Декамерон өлгөләре менән бер рәттән) тәүҙә әҙәби итальян теленең нигеҙенә, аҙаҡ һөйләү теленә әйләнә; шулай итеп, тоскан диалекты италиян теленең нигеҙен тәшкил итә. XIV быуат архитектурала готика стиле һәм әҙәбиәттә Джованни Боккаччоның «Декамерон»ы эгидаһы аҫтында үтә. 1348 йылдағы ҡот осҡос чума, оло фажиғәгә әйләнеп, меңәрләгән кешенең ғүмерен өҙә ("Декамерон"дың йөҙ новеллаһында һүҙ шул афәт тураһында бара)
1434 йылда Медичи династияһы власҡа килә. Козимо Медичи аҡыллы хаким була, меценат һәм сәнғәтте, рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ дан ҡаҙана. Ул идара иткән дәүерҙә Флоренция сәнғәт баш ҡалаһына әйләнә, ә Флоренцияның күтәрелеш һәм сөскә атыу осорон уның исеме һәм олатаһының эшен дауам иткән ейәне Лоренцоның (Великолепный) исеме менән бәйләйҙәр. Козимо Италияның төрлө тарафтарынан иң яҡшы рәссамдар, скульпторҙар, архитекторҙар, яҙыусы һәм философтарҙы саҡыра. Ул ижад дәрестәрен дәртләндерә, сәнғәт мәктәптәрен, академиялар, оҫтаханалар төҙөүгә һәм уларҙы үҫтереүгә ғәйәт күп аҡса тотона. Рәхмәт йөҙөнән вариҫтары Козимо Медичины «Pater Patriae» (Ватан Атаһы) тип атай. Козимо заказдары буйынса иң яҡшы рәссамдар меңләгән шедевр яҙып ҡалдыра. Ейәне, киләсәктә Флоренцияның хакимы буласаҡ Күркәм Лоренцо философ, гуманист, тәржемәсе, астролог, үҙ заманының күренекле аҡыл эйәһе булған Марсилио Фичиноны йорт уҡытыусыһы итеп тәғәйенләй. Яңырыу дәүерендә гуманистик фекер тарихында булған хәл иткес боролош тап ошо кеше исеме менән бәйле була.
1462 йылда Медичи Фичиноға Кареджилағы йортон (ере һәм ҡаралтылары менән бергә), шулай уҡ Платон һәм ҡайһы бер башҡа боронғо авторҙар әҫәрҙәренең грек телендәге ҡулъяҙмаларын бүләк итә. Шул ваҡытта Фичино тирәләй неоплатонизм идеялары янған фекерҙәштәр төркөмө — үҙенсәлекле ғалимдар берлеге хасил була, артабан ул Платон академияһы тип аталып киң танылыу ала. Академия өс тиҫтә йылдан ашыу Европаның мөһим интеллектуаль үҙәгенең береһе була. Уның составына төрлө ҡатлам һәм төрлө һөнәр кешеләре — аристократтар, дипломаттар, сауҙагәрҙәр, чиновниктар, руханиҙар, табиптар, университет профессорҙары, гуманистар, дин белгестәре, шағирҙар, рәссамдар, сәнғәт кешеләре инә. Марсилио Фичинонан тыш ул дәүерҙең күп кенә танылған кешеләре — Микеланджело Буонаротти, Сандро Ботичелли, Лоренцо (Күркәм) Медичи, Пико делла Мирандола, Анджело Полициано һәм башҡалар Академия ағзалары була. Диспутта ҡатнашыу. Кареджи виллаһындағы Академияла ҡатнашыусыларҙың диспуттары үтә.
Әммә Медичиларҙың хакимлыҡ итеүе оҙаҡҡа һуҙылмай, быуат аҙағында, Лоренцо вафатынан һуң, халыҡ уларҙы ҡыуа һәм Флоренция республикаһын иғлан итә. Республика булған осорҙа ла Леонардо да Винчи, Савонарола, Макиавелли, Микеланджело кеүек бөйөк шәхестәр Флоренция тарихына үҙ исемдәрен яҙып ҡалдыра. XVI быуатта Козимо Флоренцияға хакимлыҡ итеүен ҡайтарып ала, үҙе яңынан булдырған Тоскана бөйөк герцоглығын һиҙелерлек дәрәжәлә нығытыуға өлгәшә.
1448 йыл ҡала тарихында иң фәжиғәле йылдарҙың береһе булып ҡала. Флоренцияла чума һәм аслыҡ халыҡты ҡыра, тарихта Флоренция епискобы Изге Антониндың халыҡҡа ярҙам итергә тырышыуы билдәле, ул сиргә ҡаршы торорлоҡ һәм иммунитетты күтәрә торған дарыуҙар әҙерлергә тырыша. Рисорджиментоның милли азатлыҡ көрәше алты йылға Флоренцияны,Туринды һәм Папа Өлкәһен һәм Римды берҙәм Италияға тулыһынса беркетеп, Италия короллегенең баш ҡалаһына (1865—1871 йылдар) — әйләндерә. Был осор һәм статус ҡаланың тышҡы к-ренешендә үҙ «эҙен» ҡалдыра: тарихи үҙәктең бер өлөшө («ҡаланың эсе») йәһүд геттоһы, баҙар һәм күп кенә бейек торлаҡ башнялары менән бергә емертелә.
Икенсе донъя һуғышы осорондағы бомбаға тотоуҙар ҡалаға ҙур зыян килтерә. Немец ғәскәрҙәре сигенгән саҡтарында Арно йылғаһы аша һалынған тарихи күперҙәрҙе шартлата, тик Ҡаршылыҡ хәрәкәте яугирҙары тырышлығы менән генә Понте Веккьо күпере һаҡланып ҡала.
1966 йылдың 4 ноябрендә Флоренция ҙур мәҙәни ҡазаға тарый, Арно йылғаһынан 250 000 000 кубометр күләмендәге һыу массаһы ҡала урамдарын баҫа. Ҡала үҙәге 2-3 метрлыҡ һыу аҫтында ҡала, һыу баҫыу матди зыян килтереп кенә ҡалмай (5000 ғаилә торлаҡһыҙ ҡала), 34 кешенең ғүмерен дә ҡыя, ябай иҫәпләүҙәр буйынса, 3 000 000-дан ашыу ашыу китап һәм ҡулъяҙмалар һәм 14 000 башҡа сәнғәт әҫәрҙәре зыян күрә, биналарҙың беренсе ҡатындағы ҡиммәтле фрескалар бөтөнләй юҡҡа сыға.
Флоренцияла урыҫтар
Флоренцияның үҙәгендәге йорттарҙың береһендә (Питти һарайыянында) түбәндәге яҙыулы таҡта эленгән: «Был йортта 1868—1869 йылдарҙа Федор Михайлович Достоевский „Идиот“ романын тамамлаған».
Форт Бельведере урамы осонда П. И. Чайковскийҙың виллаһы урынлашҡан, мемориаль таҡтаға «Пиковая дама» операһын (1890) һәм башҡа әҫәрҙәрен яҙыуы тураһында әйтелгән.
Климаты
Флоренция климаты — Урта диңгеҙ һәм дымлы субтропик климат урталығында. Ҡыш йомшаҡ, ямғырлы, әммә ҡайһы бер йылдарҙа ярайһы уҡ һыуыҡ булып та ала. Йәй бик эҫе һәм тынсыу, апрелдең икенсе яртыһында башлана һәм октябрь аҙағына тиклем дауам итә.
Демография
2004 йылда Флоренцияла (Пратоны һәм ҡала сите ҡасабаларын да индереп) 957 949 кеше йәшәй. 93,3 проценты — итальяндар. Иммигранттар — 6,7 процент. 64 421 иммигранттың 27 759-ы — Европанан күскән. Уларҙың күпселеге — албандар, румындар, немецтар. 10 364 кеше — төньяҡ Африканан (ғәрәптәр).
Халыҡтың йәш структураһы
Пенсионерҙар һаны артып бара (халыҡ ҡартая).
Туғанлашҡан ҡалалар
Түбәндәге ҡалалар Флоренция менән туғандаш ҡалалар :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лупу-Ингухта
Лупу-Ингухта — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Хоста
Кесе Хоста — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хоста йылғаһының уң ярына тамағынан 4,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Свитлица
Свитлица — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урдома йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алабуға (күл, Ҡарабаш)
Алабуға - Алабуга - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округындағы күл
Географияһы
Алабуға - Силәбе өлкәһенең Ҡарабаш ҡала округына ҡараған, Ҡарабаш ҡалаһынан һәм Уйылды күленән йыраҡ түгел урынлашҡан һыу ятҡылығы
Байҡыбаш (Тәтешле районы)
Байҡыбаш (Байкибаш) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815003.
Алабуға (күл, Ҡарабаш)
Географияһы
Силәбегә тиклем араһы — 100 км, Екатеринбургҡа — 180 км, Ҡыштымға – 30 км, Ҡарабашҡа — 13 км.
Байҡыбаш (Тәтешле районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алабуға (күл, Ҡарабаш)
Географияһы
Координаттары: 55°32′5″N 60°21′38″E
Байҡыбаш (Тәтешле районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (83 %) йәшәй.
Алабуға (күл, Ҡарабаш)
Тасуирламаһы
Силәбе өлкәһендә Алабуға атамалы 3 күл бар. Уларҙың береһе - Кәҫле, икенсеһе - Ҡыҙыл Армия районында.
Байҡыбаш (Тәтешле районы)
Ауыл тарихы
1925 йылда иҫәпкә алынған ауылдар: Ауыҡ-Бүләк (40 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Байҡыбаш (18 хужалыҡта урыҫтар менән башҡорттар йәшәй), Ҡарман (30 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), Ҡарҙағош (20 хужалыҡта башҡорттар йәшәй), 1-се Яңауыл (25 хужалыҡтар тора, башҡорттар йәшәй), 2-се Еремйәбаш (29 хужалыҡтан тора, башҡорттар йәшәй)
Алабуға (күл, Ҡарабаш)
Тасуирламаһы
Был мәҡәләләгеһе Ҡарабаш ҡалаһы янында урынлашҡан, ул ҙур түгел. Көнбайыштан көнсығышҡа табан - 600 метрға, төньяҡтан көньяҡҡа — 400 метрға һуҙылған.
Ярында тораҡ пункттар юҡ.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә Алабуға атамаһының килеп сығыуы былай аңлата: ''От башкирского слова алабуга — «окунь». Есть мнение, что озеро в Красноармейском районе названо по мужскому имени Алабуга.''.
Күл атамаһы, шулай итеп, алабуға тигән балыҡ атамаһынан алынған.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлде ҡатнаш урмандар уратҡан. Ярҙары һаҙлыҡлы, һыу үләндәре үҫә. Урмандарында емеш-еләк, бәшмәк күп.
Һыу ятҡылыҡғын һыла, аҡ амур, алабалыҡ, ҡарабалыҡ, карп ебәреп торола. Экзотик төрҙәрҙән бикре, уҡбалыҡ үрсетелә. Ҡәҙимге төрҙәрҙән сабаҡ, алабуға, суртан тереклек итә.
Балыҡ тотоу түләүле.
Тәрбиәсе
Тәрбиәсе (тәрбиәсе ҡатын-ҡыҙ), баланы оҙатып йөрөтөүсе  — мәктәпкәсә йәштәге балалар (7 йәшкә тиклем) йәки йәш үҫмер егет һәм ҡыҙҙар — тәрбиәләнеүселәрҙе тәрбиәләү һәм уҡытыу менән шөғөлләнеүсе педагог.
Тәрбиәсе тип ғәҙәттә ата — әсәләр йәки уларҙы алмаштырған кешеләр — олатай-өләсәйҙәр, апай-әбейҙәр, ағай-бабайҙар, бала ҡараусылар, бонналар, гувернё рҙар, гувернанткалар, уҡытыусылар һәм башҡалар һанала.
Һөнәр тарихы
Тәрбиәсе һөнәре Боронғо Грецияла, барлыҡҡа килә, ул ваҡытта тәрбиә менән махсус ҡол шөғөлләнгән, уға алты йәше еткән малайҙар йөкмәтелгән — бәләкәй бала менән генә шөғөлләнгән кеше педагог уны һәр ерҙә оҙатып йөрөгән — атамаһы ла ошонан килеп сыҡҡан. Ҡалған ваҡытта баланы оҙатып йөрөтөүсе баланың үҫешен күҙәтә, хәүеф-хәтәрҙән һаҡлай һәм, дөйөм алғанда, тормошҡа мөнәсәбәтен формалаштыра, баланың һәләттәрен, ҡылыҡтарын һәм уның тәртибен үҫтерә. Күп быуаттар үтә, әммә тәрбиәсе функцияһы үҙенең әһәмиәтен һаҡлап ҡала.
Рәсәй империяһында
Революцияға тиклемге Рәсәйҙә, Локк һәм Руссо педагогик теориялар йоғонтоһонда, бай кешеләр, йәмғиәт уҡытыу-тәрбиә учреждениелары, улар фекеренсә, балаларына төрлө етешһеҙлектәр һеңдереүе бар тип, үҙ балаларын тәрбиәләүҙе йөкмәткән тәрбиәселәрҙең дәрәжәһен бик юғары баһалай. Ул ваҡыттағы бай ғаиләләрҙә тәрбиәселәр балаларҙы тәрбиәләү һәм башлыса уларҙы уҡытыу эшендә ата-әсәнең ярҙамсыһы ғына булған. XIX быуатта бик бай кешеләрҙә һәм принцтарҙа ғына тәрбиәселәр һаҡланып ҡалған. Мәктәпкә ышанмай ҡарау һиҙелерлек кәмегәнлектән, мәктәптәр яҡшыртыла, элекке заман менән сағыштырғанда, уҡытыусыларҙың хәле матди һәм әхлаҡи яҡтан күтәрелә.
Мәғарифта, бигерәк тә ҡыҙҙарҙың сит телдәр белеүе бик юғары баһаланғанлыҡтан, йыш осраҡта сит ил ҡатын-ҡыҙҙары, башлыса француз ҡыҙҙары (мадам, мадама ), һуңынан немкалар һәм инглиз ҡыҙҙары ғаиләләрҙә тәрбиәсе булып эшләгән. Ҡатын-ҡыҙҙарға белем биреү буйынса талаптар киңәйгән һайын, сит ил ҡатын-ҡыҙҙары элекке тәрбиә урынын юғалта һәм тик сит телдәруҡытыусылары, булып ҡалған, ә уларҙың урындарын уҡытыусылар һәм остаздар биләгән.
Ғаиләләрҙән тыш, тәрбиәселәр үткәргән уҡытыу һәм тәрбиәләү буйынса төрлө шәхестәр араһында хеҙмәт бүленеше принцибына таянған мәктәптәрҙә эшләй. Уҡытыуҙы уҡытыусылар, ә тәрбиә, йәғни класс күҙәтеүҙе, дисциплинаны, киске дәрестәрҙә уҡыусыларға ярҙам итеү һәм башҡалар, тәрбиәселәр төрлө исемдәр аҫтында: класс остаздары, күҙәтеүселәр, класс ханымдары тормошҡа ашыра.
Советтар Союзында
Советтар Союзында балалар баҡсаларында, яслеләр, балалар йорттарында, мәктәп-интернаттарҙа, мәктәптәрҙә һәм оҙайтылған көн төркөмдәрендә, суворов һәм нахимов училищеларында, бәлиғ булмаған енәйәтселәр өсөн хеҙмәт колонияларында хоҡуҡтары һәм бурыстары махсус положениелар менән билдәләнгән штатлы тәрбиәселәр вазифалары раҫланған. Тәрбиәселәр тәрбиәләнеүселәренең тәрбиәһе һәм уҡыуы, һаулыҡ һәм физик үҫешен, көнкүрешен һәм ялын итеү һәм башҡа күп нәмә ойоштороуға яуаплы.
Хәҙерге Рәсәйҙә
Бөгөн тәрбиәселәр, совет осорондағы кеүек үк, мәктәпкәсә учреждениеларҙа, балалар йорттарында, мәктәп-интернаттарҙа, мәктәптәрҙә һәм башҡа уҡыу-тәрбиә учреждениеларында шул уҡ бурыстарҙы үтәйҙәр. Әммә хеҙмәт баҙарына <a href="./Баҙар_иҡтисады" rel="mw:WikiLink" data-linkid="87" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Рыночная экономика&quot;,&quot;description&quot;:&quot;экономическая система на основе спроса и предложения&quot;,&quot;pageprops&quot;:{&quot;wikibase_item&quot;:&quot;Q179522&quot;},&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;},&quot;targetFrom&quot;:&quot;mt&quot;}" class="cx-link" id="mwYg" title="Баҙар иҡтисады">баҙар иҡтисадына кире ҡайтыу менән, шәхси тәрбиәселәргә ихтыяж барлыҡҡа килде. Был тәрбиәселәр, Рәсәй империяһы осорондағы кеүек үк, бай йәки урта хәлле кешеләрҙең ғаиләләрендә балалар тәрбиәләү һәм белем биреү йәһәтенән үҙ хеҙмәттәрен күрһәтә.
Суперинфекция
Суперинфекция (superinfection) — вирусологияла башта бер вирус менән зарарланған күҙәнәктең ошо вирустың икенсе штамы, йәки бер аҙ ваҡыттан һуң икенсе бер вирус менән зарарланыу (en:coinfection) процесы. Вируслы суперинфекциялар вирустарҙың резистент штамдарын барлыҡҡа килтерә ала, уларҙан дауалау өсөн икенсе препараттар кәрәк буласаҡ. Мәҫәлән, кешенең ВИЧ-тың ике төрлө конифекцияһы менән зарарланыуы антиретровирус терапияһына бирешмәүсе (резистент) штамды тыуҙырыуы бар. Шулай уҡ, бер нисә инфекция (комбинированная) организмдың иммун яуабының дөйөм эффектлығын кәметеү билдәле ..
Медицинала суперинфекция тип бер инфекция артынан башланған икенсе инфекцияны атайҙар, был хәл бигерәк тә бығаса ҡулланылған препараттарға бирешмәүсе микроорганизмдар менән зарарланған осраҡта була. Дорлендтың медицина һүҙлеге буйынса, суперинфекция — тәүге булған бактерияларҙан айырмалы икенсе типтағы бактерияларҙың бик тиҙ үрсеүе.
Белгестәр фекеренсә, хәҙерге заманда антибиотиктар һәм башҡа препаратттарҙы кешеләрҙең күпләп ҡулланыуы суперинфекция тыуҙырыусы факторҙарҙың берһе булып тора.
Ҡарағыҙ
Коинфекция en:Coinfection
Реассортимент
Антиотиктарға бирешмәүсәнлек
Суперинфекция ВИЧ en:HIV superinfection
Башҡортостанда һаулыҡ һаҡлау
Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау — Башҡортостан Республикаһы халҡының һаулығын нығытыу һәм һаҡлауға йүнәлтелгән, уларға һаулығын юғалтҡан осраҡта медицина ярҙамы күрһәтеү һәм ғүмерен оҙайтыу өсөн сәйәси, иҡтисади, хоҡуҡи, социаль, мәҙәниәт, фәнни, медицина, санитар-гигиеник һәм эпидимияға ҡаршы саралар йыйылмаһы.
Тарихы
Башҡортостанда медицина учреждениелары XVII быуатта тау заводы һәм Башҡорт ғәскәре янында барлыҡҡа килгән. Өфө, Бөрө һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында дауаханалар асыла.
1819 йылда тәүге ике табип участкалары ойошторола, уларға Бәләбәй, Минзәлә, Бөрө, Златоуст, Стәрлетамаҡ һәм Өфө өйәҙҙәре инә.
1876 йылда Өфөлә губерна земство дауаханаһы асыла. 1913 йылға Өфөлә губерна земство дауаханаһы, Психиатрик дауахана, Чижов дауаханаһы, 35 койкалыҡ йоғошло  ауырыуҙар өсөн дауахана,  бала табыу йорто, күҙ дауаханаһы, тимер юл дауаханаһы, төрмә дауаханаһы, 2 дини училищела  ҡабул итеү бүлмәләре була.
1919 йылға республикала 60 медицина учреждениеһы, шул иҫәптән 520 койкалыҡ 2 госпиталь, 220 койкалыҡ  11 дауахана, йоғошло ауырыуҙар өсөн 1045 койкалыҡ 22  барак, 3 амбулатория, 21 фельдшер пункты, теш дауалау кабинеты, шулай уҡ аптека һәм аптека магазины була.
1924 йылда Республика Ҡыҙыл Тәре Йәмғиәте вәкилдәренең Беренсе Бөтә Башҡорт съезы үтә. 30-сы йылдарҙа БАССР-ҙа трахома, тапма ауырыуын бөтөрөү буйынса, халыҡта туберкулез һәм венерик ауырыуҙарҙы кәметеү буйынса саралар күрелә.
1938 йылда БАССР-ҙа 6050 дауахана койкаһы, 374 амбулатория, 507 шәфҡәт туташтарының трахоматоз  пункты иҫәпләнә;  әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау буйынса йөклөләр һәм бала табыусылар өсөн 590 койкалыҡ 88  медицина учреждениеһы, 63 балалар консультацияһы,  12 һөт кухняһы эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан дөйөм дауахана учреждениелары 182,  табип амбулаторияһы, поликлиникалар, һаулыҡ һаҡлау пункттары  413 тәшкил итә.
Һуғыш йылдарында БАССР армия сафтарына 490 табипты һәм 817  урта медицина хеҙмәткәрҙәрен ебәрә. БАССР-ҙың эвакуация госпиталдәрендә 340 табип һәм 1000 -гә яҡын шәфҡәт туташы медицина хеҙмәтләндереүе күрһәтә.
1960 йылға  дауахана учреждениеларының һаны  346-ға, дауахана койкалары  21800-гә тиклем арта (10 мең кешегә 62,9). 1968 йылда республика халҡының медицина хеҙмәтләндереүен 375 дауалау-профилактик учреждение үткәргән. 1971-1975 йылдарҙа 138000 ҡабул итеүгә иҫәпләнгән поликлиникалар,  7589 койка индерелә, Республика балалар клиник дауаханаһы төҙөлә. 1963 йылда Өфөлә Г.Г. Ҡыуатов исемендәге ҡала дауаханаһы базаһында  СССР-ҙа  беренсе «Яһалма бөйөр» бүлектәренең береһе асыла
90-сы йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының маҡсатлы программалары тормошҡа ашырыла: «Хәүефһеҙ әсәлек», «Инвалид балалар», «Вакцинопрофилактика» һ.б. 2001—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында 932 койкалыҡ дауахана учреждениелары һәм тәүлегенә  3620 барыуға иҫәпләнгән амбулатор- поликлиника учреждениелары сафҡа индерелә. Бөтә Рәсәй  күҙ һәм пластик хирургия үҙәге комплексы төҙөлә, 2002 йылда Башҡортостанда Республика клиник дауаханаһының диагностикалау үҙәге асыла. 2004 йылдан алып күп профилле дауалау-профилактика учреждениелары базаһында лаборатор функциональ диагностика үҙәге ойошторола.
Хәҙерге торошо
2006 йылдан алып Башҡортостан Республикаһында «Һаулыҡ» милли проекты эшләй. Проекттың төп йүнәлеше булып беренсел  медик-санитар ярҙамды, дауалау-профилактик учреждениеларҙың диагностик хеҙмәтләндереүен һәм тиҙ ярҙам учреждениеларының матди-техник базаһын нығытыу, бала табыу  сертификаттары индереү, медицина ярҙамының юғары технологиялы төрҙәренең үтемлелеген арттырыу тора.
2006 йылда республикала 480  учреждение эшләй: 180 дауахана  (30588 койка), 209 амбулатор-поликлиника (сменала 27680 барыу), 13 — әсәлек һәм балалыҡты һаҡлау (1554 койка), 8 — тиҙ ярҙам (уларҙан 4 тиҙ ярҙам станцияһы, 4 ҡан ебәреү станицяһы), 34 диспансер (4596 койка),3266 урынлыҡ  22 шифахана (өлкәндәр өсөн — 3, балалар өсөн — 19), айырым типтағы  10  учреждение, 2 медицина үҙәге, 2 гигиена һәм эпидемиология үҙәге.
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә уртаса айлыҡ эш хаҡы 2012 йылда 20,46 мең һум тәшкил итә. 2012 йылда һаулыҡ һаҡлау өсөн Башҡортостан Республикаһы бюджетының сығымдары 10174249 мең һум тәшкил итә: төп мөлкәттең ҡиммәте артыу өлөшөндә  — 415325,4 мең һум, ағымдағы сығымдар өлөшөндә — 9043112,4 мең һум.
Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау системаһында 2013 йылдың 1 ғинуарына 206  һаулыҡ һаҡлау учреждениелары эшләп килә, шуларҙың 95 дауахана учреждениелары, 12 диспансер, шул иҫәптән тәүлек әйләнәһенә тороу өсөн койкалар менән10 диспансер, 53 амбулатор-поликлиника учреждениелары, махсус төрҙәге 11 медицина ойошмалары (Катастрофа медицинаһы үҙәге, Суд-медицина экспертизаһы бюроһы, Медицина мәғлүмәт-аналитика үҙәге, медицина профилактикаһы үҙәге һ. б.) һәм 25 шифахана-курорт ойошмалары.
Башҡортостанда «Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлауҙың 2013—2020 йылдарға үҫеше» программаһы ҡабул ителә. Программаны финанслауҙың дөйөм күләме 647188257,9 мең һум тәшкил итә. Программаның бурыстары булып бөтә сәбәптәрҙән халыҡтың үлемен 1000 кешегә 11,8 осраҡҡа тиклем кәметеү;  100 мең әсәгә үлем осраҡтарын 4,8 осраҡҡа тиклем кәметеп, тере бала табыу менән тамамлау, 1000 тере тыуған сабыйҙарҙың  үлеменең  6,8 осраҡҡа  тиклем кәметеү, табиптар менән тәьмин ителгәнлек 10 мең кешегә 40,1 белгес; көтөлгән ғүмер оҙайлығын тыуғандан алып 74,2 йәшкә тиклем арттырыу; 2020 йылға Башҡортостан Республикаһында табиптарҙың һәм медицина ойошмаларының  юғары медицина белеме булған (фармацевтика) башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең уртаса эш хаҡын 200 процентҡа арттырыу; урта медицина (фармацевтика) персоналының уртаса эш хаҡын 100 процентҡа арттырыу тора.
Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау системаһы менән етәкселек итеүҙе Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығы башҡара.
Уҡыу йорттары
Медицина хеҙмәткәрҙәрен Башҡортостанда Башҡорт дәүләт медицина университеты, Салауат медицина колледжы, Бөрө медицина-фармацевтика колледжы, Стәрлетамаҡ медицина колледжы һәм башҡа  республика медицина колледждары әҙерләй.
Өфөлә медицина хеҙмәткәрҙәренең  квалификацияһын күтәреү үҙәге эшләй, унда Башҡортостан Республикаһының  12 меңгә яҡын дипломлы урта медицина һәм фармацевтика бүлеге белгестәре белемен камиллаштыра.
Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы
Йәнгиров Мәрүән Йәнгир улы (21 апрель 1908 йыл — 7 декабрь 1992 йыл) — башҡорт совет партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1951). РСФСР-ҙың 2‑се һәм 5‑се, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 5‑се һәм 6‑сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1943) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Мәрүән Йәнгир улы Йәнгиров 1908 йылдың 21 апреленда Яныш ауылда тыуған. 1933 йылда Мәскәү план институты тамамлай. 1933 йылдан алып партия эшендә. Мәскәүҙә 1951 йылда ВКП(б) ҮК ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен һәм ВКП(б) ҮК ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһы тамамлаған.
1951 йылдан — СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры.
1967 йылда яңы асылған Башҡорт дәүләт педагогия институты (хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) директоры итеп тәғәйенләнә.
1992 йылдан Мәрүән Йәнгиров хаҡлы ялда. Өфө ҡалаһында 1992 йылдың 7 декабрендә вафат була.
Бүләктәре
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949, 1957, ?) һәм «Почёт Билдәһе» (1943) ордены менән бүләкләнгән.
Хәтер
2008 йылда Өфө ҡалаһының Чернышевский урамындағы 105-се йортта Мәрүән Йәнгиров иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Ғаиләһе
Улы: Йәнгиров Рәшит Мәрүән улы (8.11.1954, Өфө — 14.12.2008, Мәскәү) — Рәсәй киноһы һәм әҙәбиәте белгесе.
Аҡ мәсет
Аҡ мәсет — Израилдең Назарет ҡалаһында иң боронғо мәсет. Уның ҡәләм рәүешле манараһы, аҡһыл диуарҙары—Оттоман архитектураһы өлгөһө булып тора.
Мәсет XVIII быуатта Назарет юғары комиссары Шәйех Абдулла әл-Фахоум күҙәтеүендә Мысыр пашаһы Сөләймән аҡсаһына төҙөлгән. Мәсет 1804 һәм 1808 йылдар араһында төҙөлөп бөтә, Шейх Абдулла уның бағыусыһы була һәм мәсеткә үҙе үлгәнсе, 1815 йылға тиклем, идара итә. Шәйех мәсеттең эске ихатаһында ерләнгән.
Чигишан
Чигишан — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының уң ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кама
Кама (шулай уҡ Сулман, Иҙел, Сулман Иҙел ; Кам) — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы.
География
Кама — Волга йылғаһының һул ҡушылдығы. Үрге Сулман ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә Удмурт Республикаһы Кулига ауылы эргәһендә башлана. Киров өлкәһе буйлап көньяҡтан төньяҡҡа, Порыш һәм Пильва йылғалар тамаҡтары араһынан көнбайыштан көнсығышҡа, артабан Пермь крайы буйлап көньяҡҡа, Башҡортостан Республикаһы һәм Удмурт Республикаһы сиктәре буйлап көньяҡ‑көнбайышҡа табан, түбәнге ағымында Татарстан буйлап аға. Волга]] йылғаһына (тамағынан 1804 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 1805 км, бассейны майҙаны 507 мең км². Башҡортостан Республикаһында оҙонлоғо 36 км. Был арауыҡта ҡатнаш, башлыса ҡар һыуы менән туйына. Йыллыҡ аҡманың 62,6 %‑ы яҙғы (апрель—май), 28,3 %‑ы йәйге‑көҙгө (июль—ноябрь), 9,1 %‑ы ҡышҡы (декабрь—март) осорҙарға тура килә. Ағиҙел йылғаһы тамағынан өҫтәрәк уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1660 м³/с. Бассейн рельефы тигеҙлек, үҙәне тәпәш эрозиялы‑аккумулятив киртләсле, неоген балсыҡтарынан, ҡомдарынан, ҡырсынташтарынан тора. Ландшафы урман һоро тупрағындағы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтағы һаҙлы болондарҙан, һыубаҫар һәм һаҙ тупрағындағы ҡыуаҡлыҡтарҙан тора.
Уң яҡтан
Planned
Һул яҡтан
Planned Беүә, Ҡайынлыҡ, Ағиҙел, Ыҡ һ.б.
Бесән сапҡыстар
Бесән сапҡыстар йәки (Opiliones, =Phalangida) — үрмәксы һымаҡтар класынан быуынтыҡ аяҡлылар отряды. 2005 йылда 6300 төрө булыуы билдәлә. Рәсәйҙең Европа өлөшөндә 60 төрө булыуы билдәле.
Бәсән сапҡыстар оҙон аяҡлы бөжәктәр. Уларҙың оҙон аяҡтары еңел өҙөлөргә мөмкин. Ҡайһы саҡта, аяғын өҙөп ҡасып китергә мөмкин. Был бөжәктәр бөтә ерҙә лә таралған. Кеше йәшәгән ерҙә лә йыш осрай. Аҙыҡ эҙләп бик әүҙем йәшәү рәүеше алып баралар. Улар ваҡ моллюскылар, быуынтыҡ аяҡлылар, ваҡ бөжәктәр менән туҡланалар. Серей башлаған үҫемлек ҡалдыҡтарын, хайуан үләкһәһен дә ашайҙар. Бер нисә тиҫтәнән, бер нисә йөҙгә тиклем йомортҡа һалып үрсейҙәр. 1—3 йыл тирәһе йәшәйҙәр.
Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Кечкемет)
Изге Троица сиркәүе (венгр. Görögkeleti templom, грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Ιερός Τριάδος Ναός Αγίας  ) — Венгрияның Кечкемет ҡалаһындағы  Константинополь патриархаты Австрия митрополияһы  Венгр экзахартының православие ғибәҙәтханаһы. Ҡорам Венгрияның һаҡланыусы архитектура объекттарының реестрына индерелгән.
Тарихы
1950 йылдарҙан Мәскәү патриархатының Венгр епарихияһы составына инә, әммә 1999 йылда  архиепископ  Феофан (Галинский) тарафынан  ҙур финанс махинациялары  өсөн  һәм аҙаҡ донъяуи суды менән алты йылға иркенән мәхрүм ителгән һәм дини хеҙмәттәрҙән тыйылған элекке рухани  Христофор Хоревтос, өс ғибәҙәтхананы Константинополь патриархатының Венгр экзархаты файҙаһына көсләп тартып ала, уның юрисдикцияһында ул ҡабул ителгән була. Был ғәмәлдәр Венгр экзархаты менән идара итеүсе митрополит Михаилдың әүҙем ҡатнашлығында үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Потанина Александра Викторовна
Потанина Александра Викторовна (26 ғинуар (6 февраль) 1843 йыл — 19 сентябрь 1893 йыл) — сәйәхәтсе, Үҙәк Азияның аҙ билдәле райондарын тикшереүсе, ҡатын-ҡыҙҙарҙан Рус география йәмғиәтенең тәүге ағзаларының береһе. Венералағы кратер уның хөрмәтенә Потанина тип атала.
Биографияһы
Александра Викторовна Потанина 1843 йылдың 26 ғинуарында Нижегород губернаһы Горбатов ҡалаһында (икенсе мәғлүмәттәр буйынса — Түбәнге Новгородта), Нижегород дини семинарияһы уҡытыусыһы, дин әһеле В. Н. Лавровский ғаиләһендә тыуа. Өлкән ағалары етәкселегендә өйҙә, дини ҡатлам ҡыҙҙары мәктәбендә белем ала, күп уҡый, рәсем төшөрөү менән уңышлы шөғөлләнә.
1866 йылда ҡала епархия училищеһына тәрбиәсе булып урынлаша. 1872 йылда Никольск ҡалаһында (хәҙерге Вологда өлкәһе), революцион эшмәкәрлеге өсөн һөргөнгә ебәрелгән ағаһы константиндың хәлен белешергә килә һәм уның дуҫы, шулай уҡ һөргөндә булған йылдың Григорий Николаевич Потанин менән таныша. 1874 йылдың 11 (23) ғинуарында улар өйләнешә һәм тиҙҙән Санкт-Петербургҡа күсенәләр.
Тормош иптәше менән бергә Үҙәк Азияға дүрт экспедицияла ҡатнаша:
Һуңғы экспедиция ваҡытында ҡаты ауырып китә һәм 1893 йылдың 19 сентябрендә (1 октябрь) Шанхай юлында Чжо-хуа ҡалаһы эргәһендә вафат була. Дүрт көндән һуң ул Кяхта (Бүрәт Республикаһы) ҡалаһының Успенский зыяратында ерләнә. 1956 йылдың февралендә сәйәхәтсе ҡәберенә һәйкәл ҡуйыла.
Үҙәк Азия тәбиғәте, халыҡтарҙың тормош-көнкүреше, тикшерелгән урындар һүрәтләмәләре менән А. В. Потанина география фәненә ҡиммәтле өлөш индерә. Ул Рус география йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге ағзаларҙың береһе була: 1887 йылдың 8 мартында В. И. Мушкетов тәҡдиме буйынса ағза-хеҙмәткәр итеп һайлана. Быға тиклем, беренсе ағза-хеҙмәткәр итеп ҡатын-ҡыҙҙарҙан О. А. Федченко, А. Я. Ефименко (1877 йылдың 20 майы) ҡабул ителә.
1886 йылда Александра Викторовна Потанина Император Рус география йәмғиәтенең кесе көмөш миҙалына лайыҡ була. Монголия Алтайы тауҙарында сәйәхәтсе хөрмәтенә аталған «Александрин» боҙлоғо бар.
Ғаиләһе, туғанлыҡ бәйләнештәре
Ире (1874—1893) — Потанин Григорий Николаевич (1835—1920), рус географы, этнограф, публицист, фольклорсы, Себерҙе, Монголия, Ҡытай һәм Тибетты тикешереүсе ботаник, Император Рус география йәмғиәтенең почетлы ағзаһы; Томскиҙың почетлы гражданы (1915), Себерҙең почетлы гражданы (1918). Никахта балалары булмай.
Вожаель (Понъю ҡушылдығы)
Вожаёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Понъю йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мелихов Василий Михайлович
Мелихов Василий Михайлович (13 июль 1914 йыл — 7 июль 1990 йыл) — «Востокнефтезаводмонтаж» тресы 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығының слесарь-монтажсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Василий Михайлович Мелихов 1914 йылдың 13 июлендә Ново-Богородское ауылында — тыуған хәҙер Ырымбур өлкәһенең Матвеевка районы составына инә — тыуа.
Урта белемгә эйә.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1932 йылда Златоуст металлургия заводында слесарь булып башлай, 1935 йылдан Силәбе өлкәһенең Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводында эшләй, 1940—1943 йылдарҙа — «Башнефтезавод» тресының 7-се төҙөлөш идаралығы слесарь-монтажсыһы. 1943—1946 йылдарҙа — Төркмән ССР-ы Красноводск ҡалаһында 8-се трестың слесарь-монтажсылары бригадиры. 1946 йылда Октябрьский ҡалаһына «Нефтезаводмонтаж» тресы 10-сы монтаж идаралығының слесарь-монтажсылары бригадиры булып күсә. 1950—1959 йылдарҙа Өфө ҡалаһында 7-се трестың 9-сы төҙөлөш-монтаж идаралығында эшләй, 1960 йылдан — «Востокнефтезаводмонтаж» треасының 1-се төҙөлөш-монтаж идаралығында.
Башҡортостандың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы предприятиеларында нефть ҡыуҙырыу, термик крекинг, майҙарҙы, парафинды, каталитик риформингты, гидрокрекингты селектив таҙартыу буйынса ҡоролмалар төҙөүҙә ҡатнаша.
Нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү заводтары төҙөүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Оҙайлы ваҡыт уның етәкселегендәге коллектив эштәрҙе юғары кимәлдә башҡара. Бер нисә йыл дауамында В. М. Мелихов слесарь-монтажсылар бригадаһына етәкселек итә, эшләү нормаһын даими үтәлә, ете йыллыҡ планды (1959—1965) ваҡытынан алда — 1965 йылдың майында үтәй, монтажлау эштәрен һәр саҡ юғары сифатлы башҡара һәм ваҡытынан алда тапшыра.
Бригадир-остах В. М. Мелихов 70-тән ашыу йәш эшсене эшкә өйрәтә.
Капиталь төҙөлөштә ете йыллыҡ планды үтәүҙә яулаған юғары уңыштары өсөн СССР Юғары Советы президиумының 1966 йылдың 26 июлендәге указы менән В. М. Мелиховҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылға тиклем «Востокнефтезаводмонтаж» тресының 1-се Өфө монтаж идаралығының ярҙамсы хужалыҡ мөдире булып эшләй.
1990 йылдың 7 июлендә вафат була.
Кесе Наужи
Кесе Наужи — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Наужи йылғаһының уң ярына тамағынан 5,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Шепси йылғаһының көнбайыш сигенән Псоу йылғаһына тиклем (РФ һәм Грузия сиге). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вешендерой
Вешендерой (Вешендар) — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шаро-Аргун йылғаһының уң ярына тамағынан 4,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Грозный ҡалаһынан Аргун йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кереш
Эшләнеше
Йәйәне тартҡанда керешКӘ ҙур көс төшә, шуға ла уны әҙерләү йәйәне эшләү технологияһы кеүек үк ҙур иғтибар талап итә.
Йәйә кереше эшләү өсөн ебәк еп, ат ҡылы йәки эре хайуандың һеңере ҡулланыла. Ҡайһы саҡ йәйә кереше өсөн ныҡлы киндер бау, кизе-мамыҡ, етен ептәр, шулай уҡ махсус эшкәртелгән һарыҡ эсәге алынған. Иң ҡаты кереш яҡынса 60 сүстән сиратылған һәм 3 мм йыуанлыҡта булған.
Уҡсылар үҙе менән һәр саҡ һаҡлыҡҡа йәки төрлө һауа шарттарына яраштырылған бер нисә кереш йөрөткән. Ебәк кереш иң яҡшыһы булған, әммә бик ҡиммәт торған. Ат ялынан кереш һалҡын ваҡытта яҡшы булған, әммә тиренән йәки һеңерҙән яһалған керештән айырмалы, дымды үҙенә тиҙ һеңдергән һәм һуҙылған. Шуның өсөн дә ҡайһы бер керештәрҙе махсус шыйыҡсаға – балауыҙға, майға манып алғандар. thumb|right|100px|Шәреҡтә эшләнгән йәйә керешен беркетеү ысулы
Кереш төрҙәре
Йышыраҡ кереште ябай ғына итеп, сиратып йәки үреп эшләгәндәр
Ябай кереш бер еп итеп сиратыла. Ул тиҙ арала эшләнә һәм донъя йөҙөндә күп ерҙәрҙә ҡулланыу дауам итә. Әммә улар ныҡлы түгел, һуҙылып бара. Ғәҙәттә улар яндың ике осонан беркетелә.
Ҡаты сиратылған кереш ғәҙәттә Европала һәм Төньяҡ Америкала ҡулланыла. Бер нисә сиратылған ептән тора. Улар һәр береһе бер яҡҡа сиратылған була, бөтәһен бергә ҡушҡанда дөйөм еп кире яҡҡа сиратыла
Ҡушып үреп сиратылған кереш
Люк-Ягун
Люк-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 479 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вержине Гарниковна Свазлян
Свазлян Вержине Гарниковна (Վերժինե Գառնիկի Սվազլյան, ) — совет һәм әрмән ҡатын-ҡыҙ-ғалимы, этнограф, фольклорсы-әрмән фәне белгесе һәм -геноцид белгесе. Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһының археология һәм этнография институтының төп ғилми хеҙмәткәре, филология фәндәре докторы, Әрмәнстан Республикаһы Милли фәндәр академияһы профессоры. Әрмәнстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2016). Әрмән халыҡ ижады әҫәрҙәрен йыйыу һәм өйрәнеүсе һәм  әрмәндәрҙең мәҙәниәттә геноцидын тикшереүсе булараҡ билдәле.
Биографияһы
Вержине Гарниковна Свазлян 1934 йылдың 1 мартында Александрияла (Мысыр) Ғосман империяһынан ҡасып килгән яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре Гарник Свазлян ғаиләһендә тыуған. Погосян исемендәге мәктәптә уҡый, унда башланғыс белем ала, һәм француз телен тәрән өйрәнеү буйынса ҡыҙҙар мәктәбендә уҡый. 1947 йылда ата-әсәһе менән Әрмән ССР-ына ҡайтарыла, 1954 йылда Х.А.Абовян исемендәге Әрмән дәүләт педагогия институтын, әрмән теле һәм әҙәбиәте кафедраһын тамамлай.
1958 йылда Свазлян Әрмән ССР-ы  Фәндәр академияһы ҡарамағындағы М. Абегян исемендәге әҙәбиәт институтында эшләй, уның ғилми етәксеһе  К.А.Мелик-Оганджанян була. 1961 йылдан Әрмән ССР-ы Фәндәр академияһының  археология һәм этнография институты хеҙмәткәре була, 1996—2004 йылдарҙа — Әрмән геноциды музей-институтының ғилми советына инә. Филология фәндәре кандидаты (1965, көнбайыш әрмән фольклорын йыйыусы Саркис Айкуни тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында диссертация), филология фәндәре докторы (1995, «Устные предания армян Киликии»). 1996 йылдан Әрмән Республикаһы Фәндәре академияһы Археология һәм этнография институтының  профессиональ советына инә.
Хужабай
Хужабай ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк районында урынлашҡан. Париж ауыл биләмәһесоставына инә.
Вержине Гарниковна Свазлян
Биографияһы
Сит илдәрҙә һәм Әрмәнстанда баҫылып сыҡҡан 500-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора. 2011 йылда уның «Геноцид армян: свидетельства очевидцев, переживших геноцид» китабы баҫылып сыға, ул алты телгә тәржемә (шул иҫәптән 2013 йылда төрөк теленә) ителә.
Хужабай
Географияһы
Түбәнге Туғыҙаҡ йылғаһы буйында урынлашҡан. Яҡындағы тораҡ пункттары: Париж һәм Татищево ауылдары. Район үҙәгенә тиклем алыҫлыҡ, ауыл Фершампенуаз ауылы 46 км.
Этимологияһы
Хужабай атамаһы антропологик сығышлы тип фаразлар кәрәк. Шуваловтың топонимик һүҙлегендә ауыл урынлашҡан йылғаға түбәндәге аңлатма бирелә: Туғыҙаҡ — Тубыл бассейнына ҡараған Уй йылғаһының уң ҡушылдығы; Уй бассейны, Уйылғаның уң ҡушылдығы; Урта Туғыҙаҡ, Үрге Туғыҙаҡ — Туғыҙаҡтың һул ҡушылдыҡтары. Шулай уҡ Түбәнге Туғыҙаҡ атамалы йылға ла бар.
Вержине Гарниковна Свазлян
Фәнни эшмәкәрлеге
Свазлян фольклор өлкәһендә 60 йылдан ашыу хеҙмәте арҡаһында билдәлелек ала: ул ауылдар буйлап сәйәхәт итеп һәм үҙ ваҡытында геноцидтан тарихи илен ташлап  ҡасып киткәндәрҙең хикәйәләрен өйрәнеп, Көнбайыш Әрмәнстан, Киликия  һәм Анатолиянан әрмәндәрҙең халыҡ ауыҙ-тел ижадын яҙа һәм тергеҙә. Шулай уҡ 1915 йылда Рәсәй империяһына ҡасҡан Көнбайыш Әрмәнстанда тыуған кешеләрҙең һөйләгән һәм ижад иткән әрмән халыҡ әкиәттәрен йыя. Бер нисә тапҡыр республика һәм халыҡ-ара конференцияларҙа ҡатнаша, филология, этнография, геноцид һәм әрмән мәсьәләре темаһына әрмән диаспораһы тураһында докладтар менән сығыш яһай.
Хужабай
Этимологияһы
Был йылғалар буйында күсеп мал көткән, башҡорттарҙа ла, ҡаҙаҡтарҙа ла билдәле Табын ҡәбиләһе составындағы туғыҙаҡ ырыу төркөмөнөң атамаһынан гидронимға күскән. Туғыҙаҡ — ғаиләлә туғыҙынсы (туғыҙ — «девять», -аҡ — исем аффиксы) булып тыуған ир балаға ҡушылған төрки халыҡтарҙа таралған ир-ат исеме.
Вержине Гарниковна Свазлян
Ҡайһы бер ғилми әштәре
== Наградалары ==
Хужабай
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ҡасабала йәшәүселәр һаны 240 кеше (123 ир-егет һәм 117 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил иткән.
Урамдары
Ҡасабаның урамдар селтәре 3 урамдан тора.
Тунис (ҡала)
Туни́с (تونس, Tunis) — Тунис Республикаһының һәм Тунис провинцияһының баш ҡалаһы. Халҡы 1 200 000 кеше (2008), ҡала яны халҡы менән бергә — 3 980 500.
Географияһы
Ҡала Урта диңгеҙҙең Тунис ҡултығы ярында, Тунис күле аръяғында урынлашҡан. Радес һәм Хальк-эль-Уэд (Ла-Гулет) порттары менән канал һәм тимер юлы аша тоташҡан. Ҡала яр буйы тигеҙлеге һәм уны уратып торған түбәләр буйлап һуҙылған. Замансараҡ ҡаралтылар (колониаль һәм унан һуңғы замандағы) уртаһында иҫке ҡала — Әл-Мәҙинә урынлашҡан. Ҡала янындағы Карфаген (Картаж) да Тунисҡа инә. Туристар күпләп Боронғо Рим заманы ҡалаһы Карфаген емеректәрен ҡарарға, шулай уҡ Сиди-Бу-Саид, Эль-Марса, Ля-Гуллет ҡаласыҡтарына килә.
Климаты
Туниста башлыса йәй, Урта диңгеҙҙәгесә, эҫе һәм ҡоро, ә ҡыш — йылы һәм ямғырлы тора.
Тарихы
Ҡала тураһында б. э. т. 814 йылда тәүгә телгә алына, ә һаҡланып ҡалған ҡаралтыларҙың иң иҫкеһе XIII—XV быуаттарға ҡарай.
2011 йылдағы ғәрәп яҙында ҡалала комендант сәғәте индерелә.
Иҡтисади торошо
Ҡала илдең иҡтисади үҙәге булып һанала. Ҡалала һәм ҡала янында химия, төҙөлөш, текстиль һәм аҙыҡ-түлек етештереү промышленносе үҫешкән.
Транспорты
Ҡаланы Тунис-Карфаген халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә. Баш ҡала илдең башҡа ҡалалары менән Тунис тимер юлы һәм автотрасса аша тоташҡан. Ҡалала диңгеҙ порты, тимер юлы вокзалы, бер нисә автовокзал бар. Ҡала араһында йөрөгән ҡыҙыл-буйлы маршрут таксиҙары (луаждар) өсөн вокзалдар ҙа бар.
1985 йылдан заманса тиҙ йөрөшлө Тунис трамвайы ла йөрөй. Француз телендә ҡаланың трамвай селтәре «Métro» тип атала. Трамвайҙарҙан тыш ҡала һәм ҡала яны маршруты буйынса ҡала яны поездары бар. Шулай уҡ ҡала буйлап автобустар, күк-буйлы маршрут таксиҙары (луаждар) йөрөп тора.
Туғандаш ҡалалар
Тунис һәм түбәндәге ҡалалар араһында туғандашлыҡ булдырылған :
Солоҡ
Солоҡ яһалышы
Солоҡ ғәҙәттә ҡарағайҙа яһала. Был маҡсатта кәмендә 150 йыл һәм унан да күберәк йәшәгән, ерҙән 10 метр күтәрелгәс, уның йыуанлығы кәмендә 60 сантиметр булған ағас һайлап алына. Ағас ни тиклем йыуан булһа, умартаның эсе шул тиклем ҙур, ҡорт йәшәү өсөн йылы һәм уңайлы була. Солоҡ юныу — бик ҡатмарлы эш. Ул кешенән оҫталыҡ, таҺыллыҡ, хатта батырлыҡ талап итә. Сөнки солоҡ ерҙән 4—12 метр бейеклектә була. Солоҡсо ҡарағайға ябай кирәм, ваҡ ҡына күп       ҡайыштан үрелгән яҫы бау, ярҙамында менә. Менгән һайын аяҡ осо менән баҫырлыҡ урын соҡой һәм үҫкән ботаҡтарҙы ҡырҡа. Кәрәкле бейеклеккә еткәс, солоҡсо баҫып эшләр өсөн ләнге бәйләп ҡуя. Ләңгегә баҫып, үҙен һәм ҡарағайҙы кирәм менән уратып бәйләй. Шунан һуң ғына солоҡ юныу башлана. Тәүҙә бейеклеге 90—110 сантиметр, яҫылығы 12—18 сантиметр булған шаҡмаҡ рәүешендә эскә табан соҡой, аҙаҡтан оя эсен мөмкин тиклем түңәрәкләй. Әҙер солоҡтоң бейеклеге бер метр, тәрәнлеге 28—35, киңлеге 25—30, ә стенаһының ҡалынлығы 18—34 сантиметр самаһы була. Солоҡтоң түбәһен һәм төбөн тура түгел, ә тышҡы яҡҡа бер аҙ иңкеүләтеп яһай. Был осраҡта түбәлә йылылыҡ яҡшы һаҡлана, ағас үҙәгенән һыу килә ҡалһа, ул ояға эләкмәй, тышҡа аға. Тышҡы яҡҡа һарҡыу итеп яһалған солоҡ төбөн сүп-сарҙан таҙартыуы ла уңайлы. Әҙер солоҡтоң ауыҙы ҡапҡас менән ябыла. Ул ике өлөштән, юғары һәм түбәнге өлөштән, тора. Өҫкө өлөшө ҡыҫҡараҡ була, ә яҫылығы берҙәй, беләккә тиклем ҡул Һыйырлыҡ, ә ҡалынлығы 5—6 сантиметр итеп сабыла.
Бал ҡорттарын тәрбиәләгәндә тәүҙә аҫҡы ҡапҡасты, һуңынан өҫкөһөн асалар. Өҫкө ҡапҡас төшөп китмәһен өсөн, уның өҫ яғын бер аҙ киңерәк итеп эшләйҙәр.
Ҡапҡасты япҡас, асылмаһын өсөн, уны ике яҡлап 4—6 ағас сөй ҡағалар. Ҡапҡас йүкә миндеге менән ышыҡлап ҡуйыла һәм өҫтән туҡмаҡ менән ҡаплап нығытыла. Туҡмаҡ солоҡҡа сағыштырғанда (120X35X5 сантиметр самаһы) оҙонораҡ һәм ҡапҡасҡа ҡарағанда ике тапҡырға яҫыраҡ итеп имәндән яһала. Ул юғарынан һәм түбәндән тимер сөй менән нығытыла. Солоҡтоң ауыҙы төньяҡ, көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып яһала. Ҡапҡасты асып, солоҡ ауыҙы аша күсте тәрбиәләйҙәр, артыҡ балын алалар, иҫке кәрәҙен ҡырҡалар һәм башҡа эштәр башҡарыла.
Умартаның кейәһен солоҡтоң уртаһынан саҡ ҡына юғарыраҡ эшләйҙәр. Бының өсөн стенала дүрткел тишек (4X6 сантиметр ҙурлығында) уйыла һәм шул тишек аша индереп солоҡтоң ҡаршы яҡ стенаһына сөй ҡағыла. Ослап яһалған сөйҙөң тышҡы яғы 4X4 сантиметр ҙурлыҡта була һәм кейәнән бер сантиметр самаһы тышҡы яҡҡа сығыбырак тора. Шулай итеп, кейәлә ҡағылған сөйҙөң ике яғынан да ҡорттар инеп-сығып йөрөрлөк бер сантиметр ҙурлығында юл ҡала. Умартаның эсенә ике урынға — беренсеһе түбәнән 25 сантиметрға, икенсеһе кейәнән 15 сантиметрға түбәнерәк — сыралар арҡыслап стенаға ҡаҙап ҡуйыла. Солоҡтоң бөтә буйына төҙөлгән, бал менән тулы кәрәҙ шул сыраларға, кейә аша ҡағылған сөйгә эләгеп тора һәм аҫҡа табан шыуып төшмәй.
Кейә күп ваҡыт көньяҡҡа, ә ҡайһы саҡта көньяҡ-көнсығышҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа ҡаратып яһала. Был осраҡта ҡояш умартаның кейәһен иртәнән кискә тиклем яҡтырта.
Ел-дауыл ваҡытында солоҡ уйылған урындан ағас һынмаһын өсөн, солоҡсо ҡарағайҙың өс метр самаһы сатыр осон ҡырҡып төшөрә. Был эш ҙур оҫталыҡ талап итә. Ағас осо сабылған урындан серемәһен өсөн, уны ике-өс ҡат ҡайын туҙы менән ҡаплап бәйләп ҡуйғандар.
Ҡарағайҙа башлыса бер, ҡайһыларында икешәр солоҡ яһалған. Бөрйән районының Нөгөш ауылы эргәһендә үҫкән бер ҡарағайҙа дүрт солоҡ булыуы һәм дүртеһендә лә бал ҡорттары йәшәүе тураһында умартасы һөйләгәйне.
Солоҡ ағастың үҫеүенә, йәшәүенә зыян килтермәй. 150 йыл элек солоҡ яһалған ҡарағайҙар бөгөн дә үҫә, ә уларҙың солоғонда бал ҡорттары яҡшы үрсей.
Солоҡто көҙгө айҙарҙа, беренсе һалҡындар башланғансы, юнғандар. Көҙ яһалған солоҡтарҙың сифаты ла яҡшыраҡ була. Яңы яһалған солоҡтоң ҡапҡасы асыҡ ҡалдырыла, ул ҡышҡы осорҙа ҡорой, ә яҙ, күс ҡундырыр өсөн, уны таҙартып япҡандар.
Солоҡ ябыу
Төп мәҡәлә Солоҡ ябыу
Солоҡсо ҡоралдары
Кирәм — оҙонлоғо 4 метр, киңлеге 5—7 сантиметр самаһы яҫы бау. Солоҡсо кирәм менән ҡарағайҙың төбөн уратып бәйләй ҙа, шул ҡайышҡа тотоноп, ҡарағайҙа соҡоп яһалған баҫҡыстарға аяғының осо менән баҫып, юғары менә. Күтәрелгән һайын ағас нәҙегәйә, ә ҡулдағы ҡайыш оҙоная һәм түңәрәкләп бәйләнгән бау эсенә солоҡсо үҙе лә һыя. Ҡайышҡа билен терәп, ике ҡулын да бушата һәм был хәлдә ул төрлө эш башҡара ала.
Ләңге — солоҡ ҡортон тәрбиәләгәндә баҫып торор өсөн ҡулланылған ҡулайлама. Ул күп йыл йәшәгән ҡайындың төбөнән яһала. Бындай ағас ярылмай һәм ныҡ була. Ҡарағайҙың түңәрәк стенаһына ятып торорлоҡ итеп, ике яҫылыҡта аҙ ғына кәкрәйтеп юналар. Ләңгенең вертикаль яғында ике тишек яһала һәм беренсеһенән үткәреп бау тағыла.
Бағау — арҡыры балта. Солоҡ соҡоғанда ҡулланыла.
Төрпө — эре тешле игәү, солоҡто яһағанда, уның төбөн һәм түбәһен тигеҙләгәндә ҡулланыла.
Әркәтеү — йыуанлығы 15 миллиметр самаһы булған бау. Эркәтәүҙең бер осон солоҡсо билендәге ҡайышҡа бәйләй, ә икенсе осона ерҙә бөтә кәрәкле ҡоралдарын бәйләп ҡалдыра. Кәрәк ҡоралын шул әркәтәү менән күтәрә йә ергә төшөрә.
Батман — йүкә ағасынан яһалған биҙрә. Батманға 15—25 килограмм бал һыя. Аттың арҡаһындағы эйәргә 2—4 батман бәйләп урманда еңел йөрөп була.
Бысаҡ — киңлеге - 2, оҙонлоғо 25 сантиметр самаһы, йүкә ағасынан яһала. Ул оялағы кәрәҙле балды ҡырҡып батманға күсергәндә ҡулланыла.
Алабуға (күл, Ҡыҙыл Армия районы)
Алабуға (Ала́буга) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Алабуға — Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл, өлкәләге өс Алабуғаның береһе.
Солоҡ
Солоҡсо ҡоралдары
Күҙлек йәки битлек — күсте ҡарағанда ҡорттар битте саҡмаҫ өсөн махсус ҡорал.