cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һуғыш
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы
''1960-сы, 1970-се һәм 1980-се йылдарҙа мосолман донъяһында тыуым һаны бик юғары булды, был йәштәрҙең күбәйеп китеүенә килтерҙе. Әммә был туҡталасаҡ. Ислам илдәрендә тыуым кәмей; ҡайһы берҙәрендә иҫ киткес шәп кәмей. Башланғыс осоронда ислам ут һәм ҡылыс менән таратылған, ләкин мосолман теологияһына мираҫ итеп агрессивлыҡ һалынғандыр тип уйламайым.»''
Йәштәрҙең өҫтөнлөк алыуы теорияһы йәш булһа ла, АҠШ-тың тышҡы сәйәсәтенә лә, хәрби стратегияһына ла ҙур йоғонто яһап өлгөргән. Голдстоун менән Фуллер Америка хөкүмәтенә консультациялар биргән. ЦРУ инспекторы генерал Джон Л. Һелгерсон 2002 йылғы «The National Security Implications of Global Demographic Change» тигән отчетында уға һылтанған.
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһын беренсе булып тәҡдим итеүселәрҙең береһе Һейнсон фекеренсә, илдең ирҙәр ҡатламының 30-ҙан 40-ҡа тиклем проценты 15—29 «хәүефле» 15—29 йәш төркөмөнә ҡараһа, һуғыш башланыу өсөн кәрәкле шарт тыуа. Ғәҙәттә бының алдынан бер ҡатынға 4-8 бала тура килгән тыуым үҫеше күҙәтелә.
Ғаиләлә 4-8 бала булһа, атай кеше улдарының киләсәген тәьмин итер өсөн уларға бер түгел, ике-дүрт социаль шарт (эш) тыуҙырырға тейеш. Йәмғиәттә абруйлы эш урындары ризыҡ, дәреслектәр йәки вакциналар тиҙлеге менән арта алмағас, «асыулы йәш ирҙәр» күбәйеп, уларҙың йәшлек ярһыуы көс ҡулланыуға килтерә. Һейнсон фекеренсә, бындай стреслы шарттарҙың бергә уҡмашыуы ғәҙәттә түбәндәге һөҙөмтәләрҙең береһенә килтерә: Дин һәм идеология бындай осраҡтарҙа икенсел шарт булып тора һәм көс ҡулланыуға законлы төҫ биреү өсөн генә хеҙмәт итә, ләкин йәмғиәттә йәштәр өҫтөнлөк алып тормаһа, үҙҙәре генә көс ҡулланыу сығанағы була алмай. Ошо сәбәпле был теория яҡлылар Европаса «христиан» колониализмы һәм империализмын да, бөгөнгө «ислам агрессияһын» да, террорсылыҡты ла демографик етешһеҙлектең һөҙөмтәһе тип ҡарай. Был күренеште Ғәззә секторы (Газа секторы) тапҡыр тасуирлай: тормошта урынын тапмаған йәш ирҙәр күплеге халыҡтың юғары агрессиялылығын тәьмин итеп тора. Ә күрше Ливанда, киреһенсә, хәл сағыштырмаса тыныс.
1789 йылғы Француз революцияһында ла йәштәр ифрат ҙур роль уйнай. Нацизм барлыҡҡа килеүҙә Германиялағы иҡтисади депрессия ҙур әһәмиәткә эйә була. Руандалағы 1994 йылғы геноцидты ла йәштәр күбәйеү һөҙөмтәһе тип ҡарарға мөмкин.
Йәштәрҙең өҫтөнлөк итеүе теорияһы раса, енес, йәш буйынса дискриминацияға килтергән фекерҙәр әйтелгәнгә күрә тәнҡитләнә.
Рационализм теориялары
Рационализм теориялары буйынса, конфликтта ҡатнашҡан ике яҡ та аҡыл менән эш итә һәм әҙерәк юғалтыуҙар менән күберәк файҙа алырға тырыша. Раицонализм теорияһы илдәрҙең үҙ-ара һөйләшеп килешә алмайынса һуғыш асыуының өс сәбәбен әйтә: бүлешә алмау; яңылыш мәғлүмәт биреп, алдашыу; ҡаршы яҡтың вәғәҙәһенә ышанмау.
Рационализм ҡарашының тәнҡитләрлек яҡтары етерлек. Һуғыш алдынан ике яҡтың да юғалтыуҙарҙы һәм файҙаларҙы хисаплап тороуына ышанып булмай. Мәҫәлән, Икенсе донъя һуғышында үткәрелгән геноцид ваҡытында көсһөҙ яҡҡа бер сара ла ҡалмай. Рационализмсылар фекеренсә, дәүләт бер ихтыярға буйһоноп берләшә, ә дәүләт башлыҡтары уңыш ҡаҙаныу йә уңышһыҙлыҡҡа осрау мөмкинлектәрен һәр яҡлап үлсәп эш итә. Үрҙә аталған тәртипкә бәйләү теориялары был раҫлау менән килешмәй.
Рационализм теориялары уйындар теорияһы өсөн генә яҡшы, ә һуғыштар нигеҙендә ятҡан ҡарарҙарҙы эшләүҙә ҡулланылырлыҡ түгел.
Иҡтисади теориялар
''„Мин хәрби хеҙмәттә 33 йыл да дүрт айымды үткәрҙем, был ваҡыттың күп өлөшөн мин Ҙур Бизнесҡа, Уолл-стритҡа һәм банкирҙарға хеҙмәт иткән юғары класлы һуғыш суҡмары булып эшләнем. Ҡыҫҡаһы, мин капитализм рэкетиры, гангстеры“'' — 1935 йылда иң күп наградалар эйәһе, юғары абруйлы диңгеҙ пехотасыһы (ике Почёт миҙалы менән бүләкләнгән) генерал-майор Смэдли Батлер (АҠШ Республикасылар партияһынан Сенатҡа төп дәғүәсе).
Сәйәсәт фәнендә һуғыштар барлыҡҡа килеү теорияһы
Беренсе донъя һуғышы буйынса тикшеренеүсе Фрай Ричардсон (Lewis Fry Richardson) беренселәрҙән булып һуғыштарға статистик анализ яһай.
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса бер нисә мәктәп йәшәп килә. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә реализм яҡлылар раҫлауынса, дәүләт өсөн төп мотив — уның үҙ хәүефһеҙлеге.
Икенсе теория халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә власть мәсьәләһен һәм власть күсеү теорияһын ҡарай, был теорияға ярашлы, донъя билдәле бер иерархия буйынса теҙелә һәм ғәмәлдәге гегемонға буйһонмаған Бөйөк державаның тәртибе һуғыш башланыуға сәбәпсе була.
Объективизм ҡарашы
Объективизмды хасил иткән һәм рациональ индивидуализм һәм капитализмға ҡыҫылмау яҡлы булған Айн Рэнд раҫлауынса, кеше һуғышҡа ҡаршы торорға теләһә, ул бөтәһенән элек дәүләт контролендәге иҡтисадҡа ҡаршы булырға тейеш. Өйөр инстинктынан ҡотола алмаған һәм коллектив өсөн индивидуумдарҙы ҡорбан иткән кешеләр булғанда ерҙә тыныслыҡ урынлашыуы мөмкин түгел.
Һуғышта яҡтарҙың маҡсаттары
Һуғыштың төп маҡсаты ҡаршы яҡҡа үҙ ихтыярыңды тағыуҙан ғибәрәт. Сәйәсәттең бер субъекты икенсеһенең тәртибен үҙгәртергә, уны иркенән, идеологияһынан, ниндәйҙер хоҡуҡтарҙан ваз кистерергә, милли байлыҡтарынан, ер-һыуҙарынан баш тарттырырға тырыша. Был ынтылышты һуғышһыҙ тормошҡа ашырыуҙың, мәҫәлән, көс ҡулланыу менән янап, бер дәүләтте икенсеһенә „үҙ ихтыяры менән ҡушылырға“ мәжбүр итеү юлы бар. Американың психологик һуғыш буйынса белгесе П. Лайнбарджер фекеренсә, һуғыш — ул ҡиммәтле, ҡанлы, хәүефле, ләкин башҡа юлдар маҡсатҡа өлгәштерә алмаған осраҡта һөҙөмтә бирә торған сара. Ләкин һуғыш башлаусылар йыш ҡына ниндәй ҙә булһа йәшерен маҡсаттарҙы ла ҡуя, йәғни эске сәйәси хәл-торошон нығытырға, төбәктә тотороҡлолоҡто ҡаҡшатырға йә дошманды албырғатып, көсһөҙләндерергә тырыша. Һуғышты башлаусы яҡ үҙе өсөн һуғышҡа тиклемгенән яҡшыраҡ шарттар тыуҙырыу маҡсатын ҡуя. Һуғышҡа ылыҡтырылған яҡ алдында тыуған маҡсаттар:
Үрҙә әйтелгәндәрҙән сығып, шундай һығымтаға килергә була: һуғышта
Атауальпа өсөн түләү
Инка империяһы хакимы Атауальпаны ҡотҡарыу өсөн түләү (1533 йылдың 18 июне) донъя тарихында иң ҙур һуғыш ғәнимәте булып тора.
Түләү итеп 5993 кг алтын бирелә, был Испанияға Африканан килеп торған алтындың бер йыллыҡ күләменән 14 тапҡырға күберәк була.
Һуғышҡа философик һәм мораль баһалар
Ғәҙел һуғыш концепцияһына ярашлы, һуғыштарҙың ҡайһы берҙәре генә ғәҙел һәм мораль яҡтан аҡланған була. Ғәҙел һуғыш теорияһы нигеҙҙәре Аристотелдә һәм Цицеронда бар.
Пацифистик ҡарашта торған философтар, мәҫәлән, Эразм Роттердамский, һуғышты бәләләр һәм бәхетһеҙлектәр сығанағы итеп һанай. И. Кант һуғышты ҡырағайлыҡ билдәһе тип баһалай. [неавторитетный источник?]
Кешелек тарихындағы һуғыштар
XIX быуатҡа тиклем һуғыштарҙың иҡтисади базаһы сағыштырмаса бәләкәй була, ҡағиҙә булараҡ, һуғыштарҙы әҙ һанлы профессиональ ғәскәрҙәр алып бара. XIX быуаттың икенсе яртыһынан, бигерәк тә XX быуаттан һуғыштар иҡтисадҡа ифрат ҙур көсөргәнеш һала һәм күп миллионлы халыҡ массаларын оҙайлы көрәш эсенән ылыҡтыра. Хәрби бәрелештә бер нисә ил ҡатнаша, шулай итеп, ул донъя һуғышына әүерелә. Беренсе донъя һуғышында — 70 миллиондан ашыу, Икенсе донъя һуғышында 110 миллион самаһы кеше ҡатнаша.
Кешелек йәмғиәтендә һуғыштың әһәмиәте төрлөсә баһалана. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һуғыштың тотош кешелек өсөн (айырым кеше өсөн түгел) ыңғай яҡтары тип түбәндәгеләрҙе лә билдәләй:
Һуғыштарҙың тарихи төрҙәре
Үҫештең түбәнге баҫҡысында торған кеше төркөмдәре өсөн һуғыш ихтыяжы юҡ тигән фекер бар (Танзаниялағы хадзалар һәм Тиви утрауындағы австралий аборигендары), башланғыс үҫеш баҫҡысында торған кешеләргә һуғыш хас түгел. Фин тикшеренеүселәре фекеренсә, һунарсылыҡ, үҫемлектәр менән туҡланыусы ҡәбиләләр аҙыҡ-түлек тупламдары йыймағанлыҡтан уларҙың һуғышыр өсөн сәбәптәре лә юҡ.
Постиндустриаль һуғыштар
Постиндустриаль һуғыштар — ул барыһынан элек дипломатик һәм шпионлыҡ итеп ҡара-ҡаршы тороу.
Линд буйынса һуғыш быуындары
1989 йылда Америка эксперты Уильям Линд һуғыштарҙы дүрт быуынға бүлә. Беренсе быуын һуғыштарын шыма көбәкле атыу ҡоралы менән тигеҙ сафҡа теҙелеп алып барыла тип һүрәтләй; икенсе быуын артиллерия ҡулланып, пулемёттарҙан атып, окоптар һәм башҡа ялан фортификацияһы ҡулланып, позицияларҙан алып барыла; өсөнсө быуын — блицкриг: армия дошманды йәһәт ҡоралһыҙландырып, ҡамауға алырға һәм уның коммуникацияларын өҙөргә тырыша, ҡоралдарҙың төп төрҙәре — танкылар һәм авиация; дүртенсе быуын һуғышы, Линд буйынса, техниканың иң һуңғы ҡаҙаныштарын ҡулланып ҡоралланған һалдаттарҙан торған ваҡ төркөмдәрҙең айырым операциялары рәүешендә алып барыла.
Әҙәбиәттә бишенсе һәм алтынсы быуын һуғыштары ла һүрәтләнә, ләкин ул терминдарҙың йөкмәткеһе төрлө авторҙа төрлөсә.
Халыҡ-ара һәм халыҡ-ара булмаған ҡораллы бәрелеш
Халыҡ-ара гуманитар хоҡуҡиәттә ҡораллы бәрелештәрҙең ике төрөн айырып йөрөтәләр :
Һуғыштарҙың оҙайлығы
Иң ҡыҫҡа һуғыш 1896 йылда Англия менән Занзибар араһында була. Уның оҙайлығы — 38 минут.
Иң оҙайлыһы тип «йөҙ йыллыҡ һуғыш» иҫәпләнә, ғәмәлдә ул бер-бер артлы булған дүрт бәрелештән тора.
Голландия менән Силли араһындағы 335 йыллыҡ һуғышты ла иң оҙайлыларға индерәләр.
Юридик күҙлектән Өсөнсө Пун һуғышы иң оҙайлыһы тип табыла. Ул 2134 йыл бара (б. э. т. 149 — б. э. 1985 йылдар). Рим Карфагенды ҡыйратҡандан һуң солох төҙөлмәй, һуғыш хәле формаль һаҡланып ҡала, 1985 йылда ғына Рим менән Тунистың (Карфаген харабалары урынында төҙөлгән ҡала) мэрҙары формаль солох килешеүенә ҡул ҡуя.
Ғәмәлдә Реконкиста иң оҙон һуғыш булып тора. Пиреней ярымутрауын ғәрәптәрҙән азат итеү һуғыштары 718 йылда Ковандонг эргәһендәге алыштан башлана һәм 1492 йылда Гранада әмирлегенең ҡолауы менән тамамлана.
Того
Тоголезская Республика — (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Светлая (Сочур ҡушылдығы)
Светлая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Дәрбиш
Дәрбиш (Дербишева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Дәрбиш ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Ҡарағайкүл буйында район үҙәге Арғаяш ауылынан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Дәрбиш (Дәрүиш, Ҡарағайкүл, Яубалыҡ) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1790 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй.
Джуди Гарленд
Джуди Гарленд (, ҡыҙ фамилияһы Фрэнсис Этель Гамм, 10 июнь 1922 йыл — 22 июнь 1969 йыл) — Америка актёры һәм йырсыһы, «Алтын глобус», «Грэмми», «Тони» премиялары һәм киноакадемияның Йәштәр наградаһы лауреаты, ике мәртәбә «Оскар» премияһы номинацияһына лайыҡ була. Актёрҙар Лайза Миннелли һәм Лорна Лафтың әсәһе. 1999 йылда Джуди Гарленд Америка киносәнғәт институты тарафынан Американың бөйөк кино йондоҙҙары исемлегенә индерелгән.
Биографияһы
Фрэнсис Этель Гамм берәҙәк артистар ғаиләһендә тыуған. Бала саҡтан уҡ сығыш яһай башлай. Өлкән апалары Мэри Джейн Гамм (1915—1964) һәм Дороти Вирджинияға (1917—1977) эйәреп, ике йәш ярым сағында атаһының кинотеатры сәхнәһендә Раштыуа спектаклендә хор менән «Jingle Bells» йырын башҡара. Был уның дебюты була. 1934 йылда быға тиклем күп йылдар дауамында «Сёстры Гамм» водевиль шоу менән гастролдәрҙә йөрөгән апалары Чикагоның "Көнсығыш театры"нда Джордж Джессел менән сығыш яһайҙар. Нәҡ Фрэнсис төркөмгә икенсе исем һайларға төҡдим итә, сөнки «Гамм» исемен тамашасылар көлөү менән ҡаршы алған. «Гарленд апалы-һеңлелеләр» («Сёстры Гарленд») исеме һайлана, Хоаги Кармайклдың популяр йыры менән мауыҡҡан Фрэнсис тиҙ арала үҙ исемен Джудиға алыштыра. Амбициозлы әсәләре ныҡышмалы рәүештә балаларын кино сәнғәте өлкәһенә этәрә. 1935 йылда ҡыҙҙарын «MGM» студияһында ҡарауҙарына өлгәшә. Гарлендтар кейенеп — яһанырға ла өлгөрмәгән булған, әммә Джудиның тәбиғилеге студия башлығы Луис Майерҙы үҙенә йәлеп итә. Киностудия 13 йәшлек ҡыҙ менән бер ниндәй һынауһыҙ оҙайлы контракт төҙөй. Компания тарихында был берҙән — бер осраҡ була.
1937 йылдағы «Чистокровки не плачут» фильмында Джудиның партнеры киноға тәүге тапҡыр төшөүсе йәш актёр Микки Руни була. Гарленд-Руни дуэты тамашасылар араһында шул тиклем билдәле булып китә, хатта «MGM» студияһы ошо пар менән туғыҙ фильм төшөрә. Барлығы Гарленд студияның 27 фильмында төшкән.
Уның «MGM»-ҙа аҙаҡҡы актерлыҡ эше "Йәйге гастролдәр "(«Летние гастроли») музыкаль фильмы була. Киноға төшкән саҡта ул һаулыҡ яғынан бик етди проблемалар кисерә һәм йыуаная. Шәхси проблемалары арҡаһында төшөрөү процесы һигеҙ айға һуҙылып китә. Тағы ла ике айҙан, 20 фунтҡа ябығып, элекке ауырлығын ҡайтарған Гарленд фильмдағы билдәле сценала «Get Happy» йырын башҡара.
Шәхси тормошо
1941 йылдың 28 июлендә 19 йәшендә Гарленд 31 йәшлек музыкант Дэвид Роузға кейәүгә сыға. Тиҙ арала ауырға ҡала, әммә 1942 йылда әсәһе, ире һәм эшкә яллаусы — «MGM» киностудияһы талабы буйынса ауырын төшөрә. 1943 йылдың ғинуарында ир менән ҡатын суд ҡарары буйынса айырым йәшәү тураһында килешеүгә ҡул ҡуялар. Официаль рәүештә Гарленд һәм Роуз 1944 йылда айырылышалар.
Вафат булыуы
1969 йылдың 22 июнендә Джуди Гарлендты ире Микки Динс үле килеш Лондон Челсиһында арендлаған квартираларында ваннала таба. Ике аҙна элек кенә Гарлендҡа 47 йәш тулған була. Вафатының сәбәбе осраҡлы ғына дозаны арттырыуҙан килеп сыҡҡан. Нью-Йорк штаты Фэрнклифф зыяратында ерләнгән.
Операцион система
Операцион система —  компьютер ресурстары менән идара итеү һәм ҡулланыусы менән үҙ-ара бәйләнеште ойоштороу өсөн тәғәйенләнгән бер-береһе менән бәйле программалар комплексы. Мәғлүмәтте индереү-сығарыуҙы ойоштороусы, система программалары һәм ҡулланыусы программалары эшмәкәрлеген тәьмин итеүсе программалар комплексы. Операцион системаны өс иң мөһим өлөшкә бүлеп була: ядро, мәғлүмәт һаҡлағыс система, командалар интерпритаторы (ҡулланыусының).
Тарихы
Элгәре операцион системалар тип ярҙамсы пронраммаларҙы, шулай уҡ йыш ҡулланылған программалар китапханаһын һанарға кәрәк. Был программалар 1-се быуын компьютерҙар барлыҡҡа килеү менән эшләнә башлаған (1940-сы йылдар аҙағы. Ярҙамсы программалар операторҙың йыһаз менән физик манипуляцияларын кәметкән, ә китапханалар бер үк хәмәлде күп тапҡыр программаламай ҡалырға мөмкинлек биргән (тейәү-нәтижә яһау, математик функцияларҙы иҫәпләү операцияларын башҡарыу һәм башҡалар).
1950-1960 йылдарҙы оперцион системаның функционаллығын билдәләй торған төп идеялар формалаша һәм ғәмәлгә ашырыла: пакет режимы, ваҡыт һәм күп маҡсатлылыҡ, вәкаләттәр бүлешеү, вакыттың реаль масштабы, файл структуралары һәм файл системалары.
Иң мөһим өлөштәре
1. Ядро — компьютерҙың аппарат саралары менән идара итеүҙе, файлдар эшен һәм ғәмәли программалар  үтәлеүен ойоштороусы, мәғлүмәтте индереү һәм сығарыуҙы атҡарыусы программалар комплексы,  идара итеүсе операцион системаның иң мөһим өлөшө.
2. Мәғлүмәт һаҡлаусы системалар — һаҡлау ҡоролмалары менән идара итеүсе, һәм мәғлүмәтте яҙыу һәм (йәки) уҡыуҙы башҡарған операцион системаның өҫтәмә өлөшө. Мәғлүмәт һаҡлаусы системаның бер төрө — файл системаһы.
Төп функциялары
1 Ҡушымталарҙы оператив хәтергә йөкмәтеү һәм уларҙы башҡарыу.
2 Периферия ҡоролмаларына универсаль рәүештә мөрәжәғәт итеү. Миҫал: индереү-сығарыу ҡоролмалары.
3 Оператив хәтер менән идара итеү (процесстар араһында хәтерҙе бүлеп таратыу, виртуаль хәтер).
5 Ҡулланыусы интерфейсын булдырыу.
6 Селтәр операцияларын булдырыу, шул иҫәптән стек протоколдарын булдырыу.
Өҫтәмә функциялары
2 Процестар араһында аралыштырыусы: мәғлүмәт менән алмашыу, бер-береһен синхронлаштырыу.
4 Ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын сикләү һәм күп ҡулланыусылар эшләү режимы (аутентификациялау, авторизациялау).
Операцион система төрҙәре
Операцион системалар хисап аппаратына, лицензияһына һәм башҡарыласаҡ маҡсатына ҡарап күп төрҙәргә бүленә. Төрҙәр иһә үҙ сиратында тармаҡтарға бүленә.
Компьютерҙарҙа киләһе ике операцион система төрҙәре киң таралған: Microsoft Windows, Unix һәм Unix системаһына хас булған (шул иҫәптән Macintosh) операцион системалары.
Төшөнсәһе
Операцион системаның ике төшөнсәһе бар: «ҡорам менән идара итеүсе программалар теҙмәһе» һәм «башҡа программалар менән идара итеүсе программалар теҙмәһе». Ниндәй осраҡта операцион система кәрәклегәнә ҡарап ике төшөнсә лә теүәл бирелгән.
Операцион системаһы булмаған техника ла бар. Мәҫәлән, көнкүреш техникаһында, автомобилдәрҙә (тиҫтәгә яҡын булыуы мөмкин), кеҫә телефондарында ҡуйылған микрокомпьютер ҡабыҙырға йәки һүндерегә кеүек ябай ғына программаларҙы башҡара. Күп кенә уйын ҡорамалдары ла, картридж йәки компакт-дискка яҙырған программаны башҡарып, операцион системаһыҙ эшләй ала.
Коколь
Коколь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолым йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәкимов Виктор Сәлим улы
Хәкимов Виктор Сәлим улы (10 сентябрь 1946 йыл) — ғалим-физик, йәмәғәтсе. Техник фәндәр кандидаты (1984), өлкән ғилми хеҙмәткәр (1990). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2006), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Виктор Сәлим улы Хәкимов 1946 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Татар Малаяҙы ауылында тыуған.
1964 йылда Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының физика-математика факультетына уҡырға инә һәм «физик, физика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса уны 1969 йылда тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда йүнәлтмә буйынса уҡытыусы булып Салауат районының үҙәге Малаяҙ ауылында башлай: урындағы урта мәктәптә һәм интернат-мәктәптә физика уҡыта.
1970—1971 йылда хәрби хеҙмәткә алына, уны СССР Ҡораллы Көстәренең Төньяҡ флотында үтә.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө ҡалаһында Башҡорт дәүләт медицина институтының физика кафедраһында ассистент вазифаһында дауам итә.
1973—1985 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Фәнни-тикшеренеү секторында өлкән инженер һәм өлкән ғилми хеҙмәткәр була.
1983 йылда «нефть һәм газ ятҡылыҡтарын тикшереү һәм файҙаланыу» һөнәре буйынса ситтән тороп Мәскәү ҡалаһындағы аспирантураһын тамамлай һәм 1984 йылда «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1985—1986 йылдарҙа йәш ғалим "Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институты"ның (БашНИПИнефть быраулау техникаһы һәм технологияһы бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Артабан 1989 йылғаса СССР Нефть сәнәғәте министрлығының «Союзнефтеотдача» фәнни-етештереү берекмәһеһенең нефть сығарыуҙы арттырыуҙың вибротулҡын технологиялары бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1989 йылдан Виктор Хәкимов ВНИИнефтепромгеофизика ғилми-тикшеренеү институтының скважиналарҙы һынау техникаһы һәм технологияһы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан — «Геофизика» фәнни-етештереү фирмаһы итеп үҙгәртелгән ошо акционерҙар йәмғиәтенең «Тест инженер үҙәге» филиалы директоры, 2015 йылдан — ер ҡатламдарын тикшереү бүлеге етәксеһе була.
«Геофизика» фәнни-етештереү фирмаһының Ғилми советы юллауы буйынса 1990 йылда Виктор Хәкимовҡа «өлкән ғилми хеҙмәткәр» фәнни вазифаһы бирә. Ғалим 90-дан ашыу фәнни мәҡәлә авторы һәм авторҙашы, уның шулай уҡ бихисап авторлыҡ танытмалары, патенттары бар. 1985 йылдан ул «СССР-ҙың уйлап табыусыһы». 2006 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2011 йылда Виктор Хәкимов «Салауат Юлаев вәриҫтәре» төбәк йәмәғәт ойошмаһы ойоштора һәм уның Советына рәйеслек итә.
Рубин (конструкторлыҡ бюроһы)
«Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы — дизель-электр һәм атом һыу аҫты кәмәләре проектлау өлкәһендә төп СССР һәм Рәсәй предприятиеларының береһе. 1926 йылда Балтик суднолар эшләү заводы составындағы подразделение итеп нигеҙләнә. (Балтик заводында 4-се Техбюроның берҙән-бер начальнигы 1926—1930 йылдарҙа Б. М. Малинин була). 1938 йылда ЦКБ-18 предприятиеһы (ЦКБ МТ «Рубин», йәғни «Рубин» диңгеҙ техникаһы үҙәк конструкторлыҡ бюроһы) булараҡ формалаштырыла һәм, уставҡа эйә булып, үҙ аллы айырым проект ойошмаһы юридик статусын ала (ЦКБ-18-ҙең беренсе начальнигы — Г. В. Орлов). Нәҡ 1938 йылдың 1 апрелендә яңы ЦКБ-18 үҙ аллы ойошмаһының (ЦКБ МТ «Рубин») донъяға килеүе рәсмиләштерелә. Ул дизель-электр һыу аҫты кәмәләрен проектлауҙың тулы циклын башҡара һәм үҙ проекттарын Советтар Сюзының төрлө заводтарында тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша. 1938 йылға тиклем Император Рәсәйендә лә, Советтар Союзында ла һыу аҫты кәмәләре буйынса юридик яҡтан үҙ аллы проект ойошмаһы булмай.
Һыу аҫты кәмәләрендәге һәләкәттәр
Һәләкәткә дусар булған атом һыу аҫты кәмәләре:
Рексем округы
Рексем  (ингл. Borough Wrexham County, Bwrdeistref Sirol Wrecsam) — Бөйөк Британиялағы Уэльстың ҡала-графлыҡ статусына эйә булған унитар административ берәмеге (ҡала округы) (ингл.  county borough ).
Рексем округы Уэльстың төньяғында урынлашҡан һәм көньяҡта Поуис, көнбайышта Флинтшир һәм Денбишир округтары менән сиктәш.
Төп ҡалаһы булып Рексем һанала, был өлкә составына башҡа ҡалалар: Гуэрсиллт, Хирк һәм Руабон — инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы (Абубакиров Акрам Агзамович) (1910—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында повозочный (арбасы) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Шумлева
Шумлева — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
Биографияһы
Әкрәм Әғзәм улы Әбүбәкеров 1910 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Йәрмөхәмәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Шумлева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
Биографияһы
1941 йылдың 28 авгусында Туймазы район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Шумлева
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы
Биографияһы
1943 йылдың 19 сентябрендә Украина ССР-ы Чернигов өлкәһенең Борки ауылы янындағы һуғышта һәләк була. Березнянский районы Борки ауылында ерләнгән.
Хәтер
Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Ҡандра станцияһы Йәрмөхәмәт ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Украинаның Чернигов өлкәһе Березнянский районы Борки ауылында һәләк булған яугирҙар исемлегендә Әбүбәкеров Әкрәм Әғзәм улы ла бар.
Микаил
Микаил (‏ميكائيل йәки Михаил, Микал ) — Исламда юғары категориялы дүрт фәрештәнең береһе (Мүҡәрәбүн). Ул Аллаһы Тәғәләнең яралтылмыштарына ризыҡ өләшеүсе фәрештә булараҡ телгә алына. Шулай уҡ шәфҡәт-мәрхәмәт фәрештәһе булараҡ билдәле. Ул мүҡәрәбүн булараҡ башҡарған пәйғәмбәрлек миссияларынан тыш, ел һәм болоттар менән идара итә. Библиялағы Архангел Михаил менән тиңләштерелә
Ҡөрьәндә
Микаил фәрештә Ҡөрьәндә бер тапҡыр телгә алына:
Риүәйәт буйынса, ул Ябраил фәрештә менән бергә тәүгеләрҙән булып Әҙәмгә сәждә ҡыла. Мөхәммәт Пәйғәмбәр бәләкәй сағында Микаил менән Ябраил уның күкрәген аса һәм йөрәген таҙарта.
624 йылда Бәҙер һуғышы ваҡытында Микаил башҡа фәрештәләр менән бергә мосолмандарға мәккәләргә ҡаршы тороуҙа ярҙамға килә.
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы
Нафиҡов Ғәлимйән Харис улы (6 декабрь 1938 йыл — 28 июль 2011 йыл) — төҙөүсе, 1958 йылдан «Востокнефтепроводстрой» тресында изолировщик, таҙартыу машинаһы машинисы, торба һалыу краны машинисы, 1964 йылдан бригадир, 1967—1979 йылдарҙа — прораб. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973).
Биографияһы
Ғәлимйән Харис улы Нафиҡов 1938 йылдың 6 декабрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Ҡандракүл ауылында тыуған. Белеме — урта техник.
1954 йылда Ҡандракүл ауылындағы маши́на-тра́ктор ста́нцияһы (МТС) ҡарамағындағы тракторсылар курсын тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда Туймазы районының «Большевик» колхозында тракторсы булып башлай.
1956 йылдың майында эшенән китә, «Куйбышев-Пенза-Һарытау» нефть үткәргестәр төҙөлөшөнә таҙартҡыс машинаға механизатор булып эшкә инә. 1958 йылда Нафиҡовты Куйбышев ҡалаһының «Востокнефтепроводстрой» тресы 1-се төҙөлөш идаралығынан Салауат ҡалаһындағы «Востокнефтепроводстрой» тресы 2-се төҙөлөш идаралығына «Шкапово-Ишембай-Магнитогорск» газ үткәргес төҙөлөшөнә изоляциялау машинаһы машинисы итеп командировкаға ебәрелә. Һуңынан ««Востокнефтепроводстрой»» тресының 7-се төҙөлөш идаралығында машинист-торба һалыусы, изоляциялау торба һалыу колоннаһы бригадиры, нефть-газ үткәргес төҙөү буйынса мастер, 1963 йылдан — механизацияланған изоляциялау торба һалыу колоннаһы бригадиры.
Треста 17 йыл эшләү дәүерендә Шкапово — Ишембай — Магнитогорск, Бохара — Урал, Урта Азия — Үҙәк, Ухта — Торжок газ үткәргестәрен, Ҡалтасы — Саҡмағош, Языково — Ишембай, Ҡалтасы — Өфө нефть үткәргестәрен төҙөү эшендә ҡатнаша.
Урта Азияның, Төньяҡтың, Себерҙең, Уралдың ауыр тәбиғәт һәм климат шарттарында Ғәлимйән Харис улы Нафиҡов был шарттарға тап килгән төҙөү алымдары таба. 1 000 километрҙан ашыу ҡорос магистраль торба үткәргес төҙөлөшөндә фиҙакәр хеҙмәт итә. Самотлор — Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Әлмәт үтә ҡеүәтле нефть үткәргес төҙөүгә ҙур өлөш индерә. .
Технологиялар ағымы коллективын ер, монтаж-йәбештереү һәм изоляциялау-һалыу эштәрен ваҡытынан алда тамамлауға мобилизациялай. Ғ. X. Нафиҡовтың технологиялар ағымы коллективы төҙөгән, һаҙлыҡлы тайга участкалары аша үткән 40 километр трасса, эш сифатын «яҡшы» тип ҡуйған баһа менән, билдәләнгән сроктан 2 ай элек файҙаланыуға тапшырыла. Хеҙмәтте ойоштороуҙың алдынғы ысулдарын ҡулланып, Ғ. X. Нафиҡов механизацияланған колоннаһында иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә. Уртаса эш нормаһын үтәү 167 процент тәшкил итә. Коллектив бер нисә тапҡыр социалистик ярышта еңеп сыға.
Йәштәр менән тәжрибә уртаҡлашып, шуларҙың 30-ына изоляциялаусы һөнәрен үҙләштерергә ярҙам итә, 12 йәш эшсене торба һалыусы кран менән идара итергә өйрәтә.
Самотлор- Усть-Балык — Ҡурған — Өфө — Әлмәт нефть үткәргесе төҙөлгән ваҡытта ҙур етештереү уңыштарына өлгәшкән өсөн, 1973 йылдың 5 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән Нафиҡов Ғәлимйән Харис улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1976 йылдан алып Өфө «Нефтепроводмонтаж» тресының 2-се һанлы төҙөлөш-монтаж идаралығы мастеры, 1987 йылдан начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
1989 йылда нефть үткәргес торбалар төҙөү тресының КМСУ-3 идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1996 йылда хаҡлы ялға киткәнгә тиклем шунда эшләй.
Ғәлимйән Харис улы Нафиҡов Өфө ҡалаһында йәшәй. 2011 йылдың 28 июлендә вафат була.
Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
Вильно йәһүд уҡытыусылар институты — Рәсәй империяһының Вильно уҡыу округы территорияһында урынлашҡан педагогик уҡыу йорто (уҡытыусылар институты), Вильно ҡалаһында, 1873 йылда йәһүд общинаһы аҡсаһына асыла.
Тарихы
Рәсәй империяһының Вильно губернаһы рус, белорус һәм йәһүд халыҡтары йәшәгән хәҙерге Литваның көньяҡ-көнсығышындағы өйәҙҙәренең бер өлөшөн һәм Белоруссия ның бөтә биләмәһен тиерлек үҙ эсенә алған. Шуға бәйле хәҙерге Вильнюста урынлашҡан институттың тарихы Белоруссия һәм Литва мәғариф учреждениелары үҫеше контекстында ҡарала.
1870-се йылдар башына Вильно губернаһында мәктәптәр үҫеше, уҡытыусы кадрҙары әҙерләүсе уҡыу йорттары булмау сәбәпле, тотҡарлана. Губерна тәҡдим иткән бөтә проекттар бюрократик системала оҙаҡ йылдарға тотҡарланып ҡалған, ә йыш ҡына сәйәси ҡаршылыҡтарға ла осраған. Һөҙөмтәлә беренсе проекты 1863 йылда кенәз А. П. Ширинский-Шихматов тарафынан тәҡдим ителгән православие динле граждандарҙы уҡытыу маҡсатында дәүләт финансланған уҡытыусылар институтын Вильнола 1876 йылда — шәхси инициаторҙар тырышлығы менән ошонда өс йыл элек йәһүд уҡытыусылар институты эшләй башлағандан һуң ғына асыуға өлгәшелә.
Йәһүд уҡытыусылар институты 1873 йылда раввин училищеһы нигеҙендә ойошторола һәм урта уҡыу йорто статусына эйә була. Унда уҡытыу рус телендә алып барыла, һәм уны тамамлаусылар фәҡәт йәһүд башланғыс училищеларында ғына уҡытыу хоҡуғына эйә булған. Брокгауз һәм Ефрондың Энциклопедик һүҙлегендә унда уҡыусылар һаны 61 кеше тәшкил итә тип күрһәтелә.
Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы
Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы (Шарафутдинов Салих Хафизович) (1903—1943) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Биографияһы
1903 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Баймаҡ районы Татлыбай ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Баймаҡ районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы штабында шофёр булып хеҙмәт итә.
Шәрәфетдинов Сәлих Хафиз улы 1943 йылдың 1 ғинуарынан 24 февраленә тиклем арауыҡта Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙерге Луганск өлкәһе) Чернухино ауылы янында алышта һәләк була. Шул саҡта саҡта дивизия командиры генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов та һәләк була. .
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Чернухино ауылы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
Вильно (йәһүд) уҡытыусылар институты
Директорҙары һәм уҡытыусылары
1878 йылда Гвайтаны Белосток реаль училищеһы директоры итеп билдәләйҙәр; был вазифаһында 1882 йылдың 1 февралендә вафат була. Вильнола уның вариҫы Е. Г. Котельников була, уны Я. Б. Каценельсон (1880—1884 йылдарҙа институтта уҡыған), Гвайтанан айырмалы рәүештә, «антисемит һәм садист» тип атай.
Сегойдинка
Сегойдинка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 420 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колыч
Колыч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 1590 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иванов Константин Васильевич
Иванов Константин Васильевич (27 май 1890 йыл — 13 март 1915 йыл) — шағир, сыуаш әҙәбиәте классигы, сыуаш әҙәби теленә нигеҙ һалыусы. 1907—1914 йылдарҙа Сембер ҡалаһындағы сыуаш уҡытыусылар мәктәбе уҡытыусыһы.
Биографияһы
Константин Васильевич Иванов 1889 йылдың 27 майында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Ыҫлаҡбаш ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбен тамамлағас Сембер ҡалаһындағы сыуаш мәктәбенә уҡырға инә. Батша тәртиптәренә ҡаршы митингыларҙа ҡатнашҡан өсөн 1907 йылда уҡыуҙан ҡыуып сығаралар. Ыҫлаҡбаш ауылына ҡайта. Ауылда мәктәп мөдире Яковлев сыуаш телендә дин һәм дәреслектәр сығарырға әҙерләнә. К. Ивановты үҙе менән эшләргә саҡыра. 1908 йылда Семберҙә сыуаш риүйәттәре йыйынтығында буласаҡ әҙиптең «Тимер талҡы», «Ике ҡыҙ», «Тол ҡатын» тигән әкиәттәре һәм «Нарспи» поэмаһы донъя күрә. Аяныслы яҙмышлы сыуаш ҡыҙы тураһындағы «Нарспи» поэмаһы күп телдәргә тәржемә ителә. Уның нигеҙендә бер нисә пьеса ҡуйыла, Сыуаш опера һәм балет театрында опера ҡуйыла.
Әҙәби эшмәкәрлеген М. Ю. Лермонтов, Л. Н. Толстой, Н. Огарёв, А. Кольцов, Н. Некрасов, А. Майков әҫәрҙәрен сыуаш теленә тәржемә итеүҙән башлай.
1909 йылда Константин Иванов халыҡ уҡытыусыһы исеменә имтихан тапшыра. 1915 йылда ҡаты ауырыуҙан һуң 25 йәшендә вафат була.
Ҡыҫҡа ғына ғүмерендә Константин Иванов сыуаш халҡы поэзияһына нигеҙ ташы һала, тыуған халҡы хәтерендә тәрән эҙ ҡалдыра.
Лисовская Наталья Венедиктовна
Лисовская Наталья Венедиктовна  (ире буйынса — Седых; (16 июль 1962 йыл) — СССР һәм Рәсәй йәҙрә ташлаусыһы, олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы, 1987 йылдан алып ғәмәлдәге донъя рекордсмены (22,63 м). СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1984). «Спартак» өсөн сығыш яһаусы (Мәскәү).
Наталья Лисовская һәм уның ире Юрий Седых — еңел атлетика тарихында ете иң боронғо рекордтың икәүһенә эйә булған берҙән-бер ғаилә пары. Юрий Седых үҙ рекордын 1986 йылдың 30 авгусында ҡуйҙы (сүкеш ырғытыуҙа, 86,74 метр), Наталья Лисовская — 1987 йылдың 7 июнендә (йәҙрә ташлау, 22,63 метр).
Биографияһы
Наталья Венедиктовна Лисовская 1962 йылдың 16 июлендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Әләгәҙ ауылында тыуған. Олимпия чемпионы Фаина Мельник етәкселегендә күнекмәләр эшләй башлай.
Ире — билдәле еңел атлет Юрий Седых. 1993 йылда уларҙың ғаиләһендә ҡыҙҙары Алексия тыуа. Наталья һәм Юрий Парижда йәшәйҙәр.
1989 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән.
Тутанкина
Тутанкина — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бурунди
Буру́нди (Burundi, Uburundi, ), тулы рәсми формаһы — Буру́нди Респу́бликаһы (Republika y'u Burundi, Irepuburika y’Uburundi, République du Burundi, Republic of Burundi) — Үҙәк Африкала урынашҡан ҙур булмаған дәүләт, донъяның иң фәҡир илдәренең береһе. Төньяҡта Руанда, көнбайышта Конго Демократик Йөмһүриәте, көнсығышта һәм көньяк-көнсығышта Танзания менән сиктәш. Диңгеҙгә сығыу урыны юҡ. Көньяк-көнбайышта Танганьика күле менән сиктәш.
Этимологияһы
Илдең исеме рунди нигеҙенән — төп этностың үҙатамаһынан һәм тейешле этнос биләгән территорияны классификациялаусы бу- префиксынан тора. Шулай итеп, рунди телендә илдең исеме "рунди халҡының ере"н аңлата.
Боронғо осоро
XVII быуатта хәҙерге Бурунди территорияһында бойондороҡһоҙ Бурунди феодаль короллеге барлыҡҡа килгән. Тәүге мвами (король) Нтаре I, тарҡау дәүләттәрҙе берләштереп, берҙәм батшалыҡ ойоштора. Мвами Нтаре II идара иткән йылдарҙа короллек сәскә ата. Күршеләре менән бик күп һуғыштар барышында Нтаре II батшалығының территорияһы хәҙерге сиктәренә тиклем киңәйә. XIX быуат аҙағынан XX быуат башына тиклем дәүләттә үҙ-ара һуғыштар барған.
Колониаль осор
1858 йылда хәҙерге Бурунди биләмәһенә, Танганьика күле тирәһенә, беренсе европалы Джон Ханниг Спик Фрэнсис Ричард Бёртон менән сәйәхәт иткән. Сәйәхәтселәр Нилдың сығышын эҙләп күлдең төньяҡ осон урап үткән. 1871 йылда Генри Мортон Стенли менән Давид Ливингстон, Бужумбурға барып, Рузизи йылғаһы районын тикшергән. 1884—1885 йылдарҙағы Берлин конференцияһынан һуң Көнсығыш Африкалағы немец йоғонтоһо зонаһы хәҙерге Руанда һәм Бурунди биләмәләренә тиклем киңәйтелә. 1894 йылда немец графы фон Гётзен Кива күлен таба. Дүрт йылдан һуң хәҙерге Бурунди территорияһына беренсе миссионерҙар килә.
1890 йылдарҙа Бурунди немец колонияһы була, ә Беренсе донъя һуғышынан һуң Бельгияға күсә. Был төбәкте колонизаторҙар берҙәм Руанда-Урунди дәүләте итеп ҡараған. 1925 йылдан ул Бельгия Конгоһының бер өлөшө булып китә. Фәҡәт Брюссель идара иткән Конгонан айырмалы рәүештә, Руанда-Урундиҙа власть башында тутси аристократияһы торған. 1950 йылдар дауамында Бельгия хөкүмәте, халыҡ — ара баҫымға ҡарамаҫтан, үҙ колонияларына бойондороҡһоҙлоҡ биреүҙән баш тарта. Ләкин колониялағы хәлдәр контролдән сыға барғанлыҡтан, 1959 йылда Конго һәм Руанда-Урундиға бойондороҡһоҙлоҡ биреүгә әҙерлек башлана.
Хәҙерге тарихы
Бәйһеҙлек көнөнән һуң илдә күп конфликттар, граждандар һуғышы була. Һуңғы йылдарҙа халыҡ-ара көстәрнең илдә булыу сәбәпле дәүләттә сағыштырмаса тыныслыҡ хасил итә.
1962 йылдың 1 июлендә Бурунди короллегенең бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, яңы илдә власть — тутси, йәки этник аҙсылыҡ ҡулына күсә. Мвами (король) Мвамбутса IV, Милли прогресс өсөн союз (УПРОНА) идара итеүсе партия булышлығында, илдә авторитар режим индерә. Бойондороҡһоҙлоҡтоң тәүге көндәрендә УПРОНА хөкүмәте хуту халҡына тутси менән тиң хоҡуҡ биреүҙән баш тарта. Бындай сәйәсәт илдә этник ҡара-ҡаршылыҡтар тыуҙырған.
1965 йылдың октябрендә хуту хәрби түңкәрелеш ойоштороп маташа, әммә уңышһыҙ тамамлана. Был хуту этник төркөмө вәкилдәренең ҡулға алыныуҙары һәм уларҙы язалау менән оҙатыла. Шул саҡта уҡ тутси етәкселәре араһында етди фекер айырымлыҡтары башлана. Хуту фетнәһе баҫтырылғандан һуң бер йыл үтеүгә, 1966 йылдың 8 июлендә, вариҫ принц Шарль Ндизейе, полковник Мишель Мичомберо етәкселегендәге армия ярҙамында, дәүләт түңкәрелешен ойоштора, атаһын тәхеттән ҡолата һәм Нтаре V исеме менән идара итә башлай. 28 ноябрҙә, үҙен Бурунди республикаһы президенты итеп иғлан иткән полковник Мичомберо, сираттағы хәрби түңкәрелеш ярҙамында власҡа килә. Ләкин монархист-тутсиҙар власҡа кире ҡайтырға ынтыла һәм 1972 йылда күпләп кеше үлтереүҙәр менән тамамланған Мичомберо режимын ҡолатырға маташа (ихтилалды баҫтырыу барышында элекке мвари (король) Нтаре V һәләк була).
Артабан ил тағы ла бер нисә түңкәрелеш ихтималлығын кисерә, һөҙөмтәлә илдә хәрби диктатура урынлаша. 1987 йылда власҡа майор Пьер Буйоя килә, уның идара итеү йылдарында бында тутси һәм хуту араһында етди этник бәрелештәр башлана. 1993 йылдың 1 июнендә ил тарихында тәүге демократик президент һайлауҙарында Мельхиор Ндадайе, хуту вәкиле, дәүләт башлығы тип иғлан ителә, һәм тутси хәрбиҙәре тарафынан үлтерелә. Илдә ике этник төркөм араһында граждандар һуғышы башлана. Әммә оҙаҡламай бер аҙға тынлыҡ урынлаша, һәм 1994 йылда Милли йыйылыш яңы президент Сиприен Нтарьямираны һайлай. Әммә Жювеналь Хабиаримана менән Сиприена Нтарьямираның күп тә үтмәй үлтерелеүе этник-ара бәрелештәр тыуҙыра. Был сыуалыштар фонында 1996 йылдың июлендә яңы хәрби түңкәрелеш була, һәм власҡа майор Пьер Буйоя, тутси вәкиле, килә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Африка Берҙәмлеге Ойошмаһы)ОАЕ) яңы хәрби режимды хөкөм иткән һәм Бурундиға ҡаршы бер нисә иҡтисади санкциялар индергән.
Конституцияһы
Бурундиҙың беренсе конституцияһы 1981 йылда ҡабул ителә. Уға ярашлы, дәүләт һәм хөкүмәт башлығы булып туранан-тура дөйөм һайлауҙарҙа биш йылға һайланып ҡуйылған президент тора. Конституцияға ярашлы, тутси этник төркөмө өҫтөнлөк иткән илдең берҙән-бер законлы партияһы — Милли прогресс өсөн союзы (УПРОНА) лидеры ғына президент вазифаһына кандидат була ала. 1992 йылда яңы Конституция ҡабул ителгәс, илдә күп партиялылыҡ рөхсәт ителде, ә президент дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана башланы. Хәҙерге ваҡытта илдә 2005 йылдың февралендә референдумда ҡабул ителгән конституция эшләй.
Башҡарма власть
Президент вәкәләттәрен үтәүҙә ике вице-президент ассистентлыҡ итә, уларҙың береһе — сәйәси һәм административ, икенсеһе иҡтисади һәм социаль өлкәләрҙе көйләй. Милли Ассамблея менән кәңәшмәнән һуң ике вице-президент та дәүләт башлығы итеп тәғәйенләнә. Министрҙар Советын формалаштырыуҙа, хуту (60 %) һәм тутси (40 %) өсөн квоталар билдәләнгән этник состав роль уйнай.
Закон сығарыу власы
Закондар сығарыу власы Милли Ассамблея (L’Assemblée Nationale) һәм Сенаттан торған ике палаталы парламенттан ғибәрәт. Милли Ассамблея составына 5 йылға һайланып ҡуйылған 100-ҙән кәм булмаған ағза инә. Уны формалаштырғанда этник (хуту — 60 % һәм тутси — 40 %) һәм енси (ир-егеттәр — 70 % һәм ҡатын-ҡыҙ — 30 %) принциптар иҫәпкә алына. Милли бойондороҡһоҙ һайлау комиссияһы шулай уҡ этник аҙсылыҡ мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн өҫтәмә ағзалар тәғәйенләй.
Сенат 49 ағзанан тора, уларҙың 34-е туранан-тура тауыш биреү юлы менән 5 йылға һайлана, ҡалған урындар этник аҙсылыҡ һәм дәүләттең элекке башлыҡтары араһында бүленә.
Парламенттың закондар сығарыу функциялары конституция менән сикләнгән. Президент, конституцион суд менән кәңәшләшкәндән һуң, закондан юғарыраҡ көскә эйә булған указ ҡабул итә ала.
Суд власы
Иң түбән кимәлдәге бәхәстәр ғәҙәти хоҡуҡ нигеҙендә аҡһаҡалдарҙан (abashingantahe) һәм башҡа һайланған ағзаларҙан торған убалар (intahe yo ku mugina) судтары тарафынанн хәл ителә. Коммуналар кимәлендә йәшәү урыны буйынса магистрат судтары (Tribunal de Résidence), ә провинциялар кимәлендә — юғары инстанция судтары (Tribunaux de Grande Instance) эшләй, уларҙың ҡарарҙары Бужумбурҙа, Нгозиҙа һәм Гитегеҙә урынлашҡан өс апелляция судында уларҙың ҡарарҙары буйынса ялыу бирә ала.
Юғары суд граждандар һәм енәйәт эштәре буйынса юғары инстанция суды булып Юғары суд (La Cour supreme) тора. Илдә шулай уҡ Конституция суды (La Cour Constitutionnelle) эшләй, ул конституцияны аңлатыуға, шулай уҡ кеше хоҡуҡтарын боҙоуға бәйле эштәрҙе ҡарай.
Сәйәси партиялар
Бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем 23-тән ашыу сәйәси партия теркәлгән, уларҙың икәүһе генә ил тормошона ныҡ йоғонто яһаған — принц Луи Рвагасоре нигеҙләгән Милли прогресс һәм берҙәмлек партияһы (УПРОНА) һәм Халыҡ партияһы (НП), хуту партияһы. Ләкин Милли Ассамблеяла милли ерлеккә нигеҙләнгән 64 урындың 58-ен контролдә тотҡан УПРОНА эске конфликттарға дусар ителде. Шуға күрә Халыҡ партияһы парламентта, УПРОНА партияһының хуту ҡанаты менән ҡушылып, «Монровия төркөмөн» ойоштороп, ә тутси ҡанаты "Касабланка төркөмө"н барлыҡҡа килтерә.
1966 йылда президент Мичомберо УПРОНА-нан башҡа бөтә партияларҙы ла тыйҙы. 1979 йылдың 1 ноябрендә, түңкәрелешш һөҙөмтәһендә Мичомберо ҡолатылғандан һуң, УПРОНА-ны таратыу тураһында иғлан ителә. Әммә 1979 йылда уҡ партия ҡабаттан дәүләт идаралығында ҡатнаша, ә 1981 йылғы Конституция буйынса илдең берҙән-бер легаль сәйәси ойошмаһы була.
1993 йылда үткән Президент һәм парламент һайлауҙары УПРОНА партияһының еңелеүенә килтерҙе, ул саҡта тауыштарҙың 72%-ын президент Ндадайе Бурунди Демократик фронты (ФРОДЕБУ) партияһы яулағайны. 1990-сы йылдарҙа Бурунди Африка ҡотҡарыу альянсы, Демократия һәм иҡтисади, социаль үҫеш берекмәһе (РАДДЕС), Халыҡтар татыулығы партияһы кеүек яңы партиялар барлыҡҡа килә. Шулай уҡ сәйәси йоғонтоло ҙур булмаған баш күтәреүселәр ойошмалары, мәҫәлән, Палипехуту — Милли азатлыҡ көстәре, һәм Демократияны яҡлау милли советы — Демократияны һаҡлау көстәре эшләй.
Әлеге ваҡытта иң мөһим партиялар булып ФРОДЕБУ, Демократияны яҡлау милли советы — Демократияны яҡлау фронты, УПРОНА тора.
Ҡораллы көстәре
Ҡораллы көстәргә сығымдар ил эске тулайым продуктынан 5,9 % тәшкил итә (2006). Ҡораллы көстәрҙең дөйөм һаны (2006 йылдың марты) — 50 500 кеше, шуларҙың 89,1 % — армияла, 10,9 % — жандармерияла хеҙмәт итә.
Тышҡы сәйәсәте
1962 йылдың 18 сентябрендә Бурунди Берләшкән Милләттәр Ойошмаһына ҡабул ителә. Африка өсөн иҡтисади комиссия һәм бөтә тиерлек төбәккә ҡарамаған махсус агентлыҡтар өсөн иҡтисади комиссия ағзаһы, Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәге ойошмаһы (АКТ) илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә. Африка үҫеш банкы, Африка союзы, Төркөмө-77 һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ағзаһы.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәре бар (1962 йылдың 1 октябрендә СССР менән булдырыла).
Географик урынлашыуы
Төп мәҡәлә: Бурунди географияһы
Бурунди — диңгеҙгә сығыу юлы булмаған дәүләт. Сигенең дөйөм оҙонлоғо — 974 км. Көнбайышта — Конго Демократик Республикаһы (233 км), төньяҡта — Руанда (290 км), көнсығышта һәм көньяҡ-көнсығышта Танзания (451 км) менән сиктәш. Илдең майҙаны 27 830 км² тәшкил итә, шуларҙың 25 650 км² ҡоро ергә тура килә. Дәүләт көньяҡ-көнбайышта Танганьика күленә төшкән яйлала урынлашҡан.
Рельефы
Биләмә башлыса яйланан тора. Көнбайышта меридиональ йүнәлештәге тау сылбыры урынлашҡан, ул Руандала дауам итә. Үҙәк яйланың уртаса бейеклеге — 1525-тән 2 000 метрға тиклем. Бүжумбурҙан көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан Хека тауы (илдең иң бейек түбәһе) 2 760 метрға етә. Илдең көньяҡ-көнсығышында һәм көньяғында ҡалҡыулыҡ яҡынса 1370 метрға етә. Көнсығыш Африка мәрйен үҙәнендә Танганьика күленән төньяҡҡа табан Рузизи йылғаһы буйындағы ер һыҙаты — илдең 915 метрҙан түбәнерәк берҙән-бер өлкәһе. Танганьика күле янында илдең иң түбән нөктәһе — 772 метр бар. Танганьика күле һәм уға ҡойған сик буйы Рузизи йылғаһы төньяҡҡа табан киңәйгән уңдырышлы тупраҡлы тигеҙлектә ята. Ил үҙәгендә һәм көнсығышта тауҙар һәм һаҙлыҡтар менән уратып алынған тигеҙлектәр урынлашҡан.
Геологияһы һәм тупрағы
Бурундиҙың күпселек өлөшө мезопротерозой Кибаран бүлкәтенең йыйырсыҡлы һәм бер аҙ трансформацияланған һыныҡ тоҡомдарынан ғибәрәт, ул Конго Демократик Республикаһынан Танзанияға һәм Угандаға тиклем Бурунди һәм Руанда аша һуҙыла. Кибаран ҡаялары гранит тоҡомдар менән ҡушылған һәм 350 саҡрым дауамында бында мафик һәм ультрамафик интрузияларҙың тар зонаһы бар. Илдең көнсығыш өлөшөндә Кибаран бүлкәте базаль ҡатнашмаһы, аспид һәүерташы, доломит эзбизташы һәм лава, Маларагази неопротерозой һыу ултырма тоҡомдары менән сикләнгән. Танганьика күленән төньяҡҡа табан ил өсөнсө һәм дүртенсе осор ултырмаларынан тора.