cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Исламдың алтын быуаты
Философия
Ибн Рөшд, әл-Кинди һәм Әбү Хәмит Әл-Ғазали кеүек ғалимдарҙың хеҙмәттәре фәлсәфәүи фекер йөрөтөүгә ҙур йоғонто яһай. IX быуатта ғәрәптәр антик тәбиғәт ғилеме һәм фәлсәфәүи ғантик мираҫы менән таныша. Уларҙың иғтибар үҙәгендә тәбиғәт белеме һәм логика мәсьәләләренә өҫтөнлөклөгө менән Аристотель фәлсәфәһе ҡыҙыһыныу уята. Әммә Аристотель философияһын үҙләштереү Афинала һәм Александрияла неоплатонизм мәктәптәре комментаторҙары хеҙмәттәре менән алыштырыла.
Хашури
Хашури (ხაშური) — үҙәк Грузия ҡалаһы, Шида-Картли крайының Хашури муниципалитеты үҙәге.
Халҡы — 28 560 (2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу), 26 135 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу).
Тимер (Тбилиси, Самтредиа, Вале линиялары) һәм автомобиль юлдары узелы.
Тарихы
Ҡала үҫеше Тбилиси— Поти тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле. 1872 йылдан 1872 йылға тиклем биләмә Михайлово атамаһы менән йөрөй, һуңынан Хашури исемен ала, 1931 йылда Сталиниси тип атала, аҙаҡ ҡабаттан элекке исеменә ҡайта. 1921 йылдан ҡала статусына эйә.
Иҡтисады
Тимер юл транспорты предприятиелары. Туҡыма-галантерея фабрикаһы, быяла һауыттар, механика, консерва заводтары, ит-һөт комбинаты. 1956 йылдан 4 шифахана эшләй.
Мәҙәниәт
Тыуған яҡты өйрәнеү музейы, эшсе драма театры.
Иҫтәлекле урындар
2000 йылда ҡалала ул ваҡытта бик аҙ урында булған Сталин һәйкәле тергеҙелә. Ул 2008 йылда алып ташлана.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы (1918—1919) — Рәсәйҙә Граждандар һуғышы ваҡытында Башҡорт армияһының хәрби формированиеһы.
Ойошторолоуы һәм тарихы
Дивизия Башҡорт хәрби шураһының 1918 йылдың 13 август бойороғо буйынса 1-се Башҡорт пехота дивизияһы булараҡ Ырымбурҙа ойошторола. Дивизия составына 1-се һәм 4-се Башҡорт пехота полктары инә.
1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы Халыҡ армияһы (Комуч) составында була, 1918 йылдың сентябренән — Башҡорт айырым корпусына инә.
1919 йылдың 9 ғинуарында Башҡорт ғәскәре штабы начальнигының бойороғо буйынса дивизия тергеҙелә. Дивизияһы составына Ғ. С. Иҙелбаев исемендәге 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4 эскадроны, Ә. Б. Ҡарамышев исемендәге 1-се Башҡорт кавалерия полкы, 5-се һәм 6-сы Башҡорт уҡсылар полктары инә. Дивизия Ырымбур айырым армияһының составында була, ә 1919 йылдың 26 ғинуарынан Башҡорт ғәскәренең башлығы Ә. Валидовтың бойороғо буйынса яңы ойошторолған Башҡорт корпусының составына инә.
2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, Башҡорт Хөкүмәте ғәскәре менән Советтар яғына сыҡҡас, тарҡатыла.
Бухарин Николай Иванович
Бухарин Николай Иванович (9 октябрь, Мәскәү, Рәсәй империяһы — 15 март 1938 йыл, СССР, РСФСР, Мәскәү өлкәһе, Ленин районы, Коммунарка) — Рәсәй революционеры, совет сәйәси, дәүләт һәм партия эшмәкәре. Партияның Үҙәк Комитеты ағзаһы (1917—1934), ВКП(б)-ға ағзалыҡҡа кандидат (1934—1937). РКП(б) Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1919—1924), Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһы ағзаһы (1924—1929). РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Оргбюроһына ағзалыҡҡа кандидат (1923—1924). СССР Фәндәре академияһы академигы (1929).
Революцияға тиклем эшмәкәрлеге
Мәктәп уҡытыусылары Бухарин Иван Гаврилович (1862—1940) һәм Измайлова Любовь Ивановна (вафат 1915) ғаиләһендә тыуған. 1893 йылдан ғаилә дүрт йыл Кишинёвта йәшәй, унда Иван Гаврилович податный инспектор булып эшләй. Мәскәүгә ҡайтҡас, Николай гимназияла, артабан Мәскәү университетының юридик факультетында иҡтисад бүлегендә белем ала. Революцион эшмәкәрлектә ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алына һәм 1911 йылда университеттан ҡыуыла.
1905—1907 йылдарҙағы революция ваҡытында үҙенең иң яҡшы дуҫы Илья Эренбург менән берлектә студенттар демонстрацияларында әүҙем ҡатнаша. 1906 йылда [Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы|[РСДРП]]-ға инә һәм большевиктарға ылыға. 19 йәшендә Григорий Сокольников менән бергә Мәскәүҙә йәштәр конференцияһын ойоштора. 1908—1910 йылдарҙа — партия һәм профсоюз эштәрен алып бара. Ошо осорҙа үҙенең буласаҡ ҡатыны Н. М. Лукина менән таныша. 1909—1910 йылдарҙа өс тапҡыр ҡулға алына. 1911 йылдың июнендә ҡабаттан ҡулға алына һәм өс йылға Онегага һөрөлә, шул уҡ йылда ҡаса. В. М. Шулятиков фатирында йәшенеп ята. Артабан Ганноверға сыға, ә 1912 йылдың көҙөндә — Австрия-Венгрияға.
1912 йылда Краковта Бухарин В. И. Ленин менән таныша, артабан уның менән дуҫлашып китә. Эмиграцияла бик күп уҡый, Марксизмға нигеҙ һалыусыларҙың һәм социалист-утопистарҙың, шулай уҡ замандаштарының әҫәрҙәрен өйрәнә. Бухариндың ҡараштарына айырыуса көслө йоғонто А. А. Богданов яһай. Скандинавия һул гәзиттәрендә мәҡәләләр баҫтыра, эмигрант клубы йыйылыштарында ҡатнаша. 1916 йылдың 23 мартында ҡулға алына. Полиция участкаһында үҙен Мойша Долголевский тип таныта. Прель айында швециянан Норвегияға һөрөлә. Лев Троцкий һәм Александра Коллонтай менән таныша. Троцкий менән берлектә «Новый мир» гәзитен сығара (1917 йылдың ғинуарынан алып).
1915 йылда «Мировое хозяйство и империализм» китабын яҙа, Ленин үҙенең «Империализм как высшая стадия капитализма» хеҙмәтендә уның бер нисә положениеларын файҙалана (1916). Беренсе  донъя һуғышы башланыуы менән милләттәрҙең үҙбилдәләнешкә хоҡуғы буйынса бәхәстә Бухарин Ленин һәм уның яҡлыларының (Сталин, Зиновьев) позицияһына ҡаршы сығыш яһай. Ленин Бухариндың һәм уны яҡлаған Пятаковтың ҡараштарын «марксизмға карикатура» тип атай.
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң Бухарин кисекмәҫтән Рәсәйгә ҡайтырға уйлай, әммә Японияла ҡулға алына һәм 1917 йылдың май айында ғына ҡайтыуға өлгәшә. Силәбелә урындағы властар тарафынан һалдаттар һәм матростар араһында алып барған агитацияһы өсөн ҡулға алына.
Теоретик һәм иҡтисадсы
1917 йылда VI съезда РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана, «Известия Московского военно-революционного комитета» баҫмаһын мөхәррирләй. Октябрь революцияһы ваҡытында пропаганда эшен алып бара. Күп йылдар дауамында (1918 йылғы өҙөклөктән тыш) — «Правда» гәзитенең баш мөхәррире, күренекле партия идеологы була. Сәнәғәтте национализациялау һәм иҡтисад менән идара итеү органдарҙы булдырыу буйынса тәҡдимдәр әҙерләй.
1917—1918 йылдарҙа — «Коммунист» гәзите мөхәррире, «һул» коммунистарҙың лидеры. Һул эсерҙар менән берлектә Брест-Литовскиҙа немецтар менән солох килешеүен төҙөүгә ҡаршы була, шулай уҡ совет делегацияһының етәксеһе Лев Троцкийға ҡаршы сыға һәм донъя пролетар революцияһына табан йүнәлеште дауам итеүен талап итә. Брест солохона ҡул ҡуйған саҡта Бухарин ҡәтғи рәүештә Ленинға ҡаршы заговорҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Брест солохо килешеүе төҙөлгәндән һуң Ленин яғына күсә һәм 1918 йылдың июлендә «Правда» гәзите мөхәррире вазифаһына ҡабаттан ҡайта.
1918 йылдың майында «Коммунистар (большевиктар) программаһы» брошюраһын нәшер итә. РКП(б)-ның күренекле иҡтисадсы-теоретиктарының береһе булып китә. 1919 йылдың мартында РКП-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. 1919—1920 йылдарҙа Коминтерндың Башҡарма Комитеты ағзаһы булып тора.
1919 йылдың 25 сентябрендә Бухарин террористик акттың ҡорбаны була: РКП(б)-ның Мәскәү комитеты бинаһына террорсы-анархистар ташлаған бомбанан яралана.
Дөйөм алғанда, 1918—1921 йылдарҙағы Бухариндың хеҙмәттәре «хәрби коммунизм» практикаһының көслө тәьҫире аҫтында яҙылған. Уның ҡараштарына хас цитата: С точки зрения большого по своей величине исторического масштаба, пролетарское принуждение во всех своих формах, начиная от расстрелов и кончая трудовой повинностью, является, как парадоксально это ни звучит, методом выработки коммунистического человечества из человеческого материала капиталистической эпохи.
Троцкийға ҡаршы көрәш һәм Сталин менән айырымлығы
1923 йылдың ноябренән троцкист һул оппозицияһы менән әүҙем көрәшә. Лениндың вафатын (21 ғинуар 1924) бик ауыр кисерә. Ленин үлгәндән һуң Үҙәк Комитетының Политбюроһына ағзалыҡҡа күсерелә (2 июнь 1924), дәүләт һәм партияның иң абруйлы етәкселәренең береһе булып китә. Зиновьев кеүек, Бухарин да Лениндың васыятнамәһен фаш итеүгә ҡаршы сыға. Был осорҙа Бухарин Сталиндың яҡын дуҫына әйләнә ул Сталинға «һин» тип өндәшә һәм үҙенең сығыштарында Коба тип атай. Сталин, үҙ сиратында, Бухаринға «Николаша» йәки «Бухарчик» тип өндәшә. Бухарин Сталиндың Троцкийға (1923—1924), Каменевҡа, Зиновьевҡа (1925—1926) ҡаршы көрәшендә һәм Троцкийҙы тулыһынса тар-мар итеүҙә (1927) бик ҙур ярҙам күрһәтә.
Коммунистик Интернационалдың Башҡарма Комитетының VII пленумында Бухарин уның рәйесе итеп һайлана (1926 йылдың ноябрь-декабре, Зиновьев урынына).
«Хәрби коммунизмдың» уңышһыҙлыҡтары сәбәптәрен анализлағандан һуң, Бухарин Ленин иғлан иткән яңы экономик сәйәсәтенең (НЭП-тың) әүҙем яҡлаусыһына әйләнә. Шул уҡ ваҡытта Бухарин Троцкийҙың перманентлы донъя революцияһы идеяһына ҡаршы ҡуйылған Сталиндың «айырым алған илдәге социализм» теорияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.
1928 йылда көсләп коллективлашыуға ҡаршы сыға һәм кооперция һәм йәмәғәт секторы яйлап шәхси хужалыҡты ҡыҫырыҫлап сығарыуға йүнәлтелгән эволюция юлын тәҡдим итә. 1928 йылдың 30 сентябрендә «Правда» гәзитендә сыҡҡан «Заметки экономиста» исемле мәҡәләһендә Бухарин Сталиндың курсына тура килмәгән аграр һәм индустриаль секторының кризисһыҙ үҫешеүен берҙән-бер яраҡлы ысул, башҡа ҡараштарҙы —) — «авантюристик» тип иғлан итә.
Бухарин йәберҙә
Политбюро Бухариндың сығышын тәнҡитләй, әммә Бухарин генераль секретарҙың «коллективлаштырыуҙы тотҡарлау линияһын туҡтатырға» талабына яуап итеп Сталинды «бәләкәй көнсығыш деспоты» тип атай. 1928 йылдың ноябрендә Үҙәк Комитетының Политбюроһы Бухарин, Рыков һәм Томскийҙарҙың позицияһын «уң уклон» тип таный.
1929 йылдың 30 ғинуарында Бухарин ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһына уның тураһындағы уйҙырмалар буйынса ғариза яҙа. 1929 йылдың 9 февралендә Бухарин, Рыков һәм Томский ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһының һәм Үҙәк Контроль Комиссияһы Президиумының берләштергән ултырышына ғариза йүнәлтәләр.
1929 йылдың 19 июнендә Коммунистик Интернационалдың Х пленумында Бухаринды ағзалыҡтан ситләтәләр, уны оппортунизмда ғәйепләйҙәр. Бухарин ғәйебен танымай, һәм 17 ноябрҙә уны Үҙәк Комитеты Политбюроһынан сығаралар. Бухаринды яҡлап сыҡҡан Коммунистик Интернационалдың ағзалары Коминтерндан сығарылалар (американ компартияһынан), улар «Халыҡ-ара коммунистик оппозиция» төҙөйҙәр. Бухарин бер аҙнанан үҙенең хаталарын таный һәм «партияның генераль линияһынан ситләшкән бөтә уклондарға, айырыуса уң уклонға, ҡаршы аяуһыҙ көрәш» алып барасағы тураһында белдәрә. ВКП(б)-ның XVII съезында) (1934) үҙенең сығышында: «Партияның һәр ағзаһының бурысы …Сталин янында тупланыу» тип белдерә. 1934 йылда ағзалыҡҡа кандидаттарҙан ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына ағза итеп күсерелә.
Идара итеүсе һәм журналист. Бухарин һәм интеллигенция
Бухарин (Ленин, Троцкий, Луначарский, Бонч-Бруевич һәм Чичерин менән бер рәттән) большевистик партияһының иң уҡымышлы кешеләренән һаналған. Бухарин француз, инглиз һәм немец телдәрендә иркен арлашҡан. Көндәлек тормошта ул күңелсәк һәм ябай булған.
1930 йылдан — Белем тарихы буйынса комиссия рәйесе (КИЗ), 1932 йылдан — Киз нигеҙендә ойошторолған СССР-ҙың Фәндәр академияһының фән һәм техника тарихы интституты директоры (1938 йылда ябыла). 1929—1932 йылдарҙа — СССР-ҙың Халыҡ хужалығының Юғары Советы (ВСНХ) Президиумы ағзаһы, ғилми-техник идаралығы мөдире. 1932 йылдан — СССР-ҙың ауыр сәнәғәт наркоматы коллегияһының ағзаһы. 1931—1936 йылдарҙа — «Социалистическая реконструкция и наука» («СоРеНа») фәнни-популяр һәм ижтимағи журналының нәшерсеһе. Бухарин — БСЭ-ның беренсе баҫмаһы мөхәррирҙәренең һәм ҡатнашусыларының береһе.
1934 йылдың 26 февраленән алып 1937 йылдың 16 ғинуарына тиклем — «Известия» гәзитенең баш мөхәррире. 1936 йылдың февралендә Карл Маркс һәм Фридрих Энгельстың архивын һатып алыу өсөн партия тарафынан сит илгә ебәрелә.
Шулай уҡ Бухарин С. Есенинды үҙенең ижадында ревоюцияны сағылдырған «элекке» шағирҙар Блок һәм Брюсов менән бер рәткә ҡуя.
Шаржист
Бухарин совет элитаһының күп кенә вәкилдәреннә шарждар төшөрә. Уның Сталинға шарждары натуранан эшләнгән берҙән-бер портреттары булып һанала
Репрессиялар һәм һәләк булыуы
1936 йылда, Беренсе Мәскәү процесы барышында, Каменев, Зиновьев һәм башҡалар Бухаринға, Рыковҡа һәм Томскийға күрһәтмәләр бирәләр (шундуҡ нәшер ителә ), йәнәһе улар «уң блок» ойошторғандар. Бухарин уға ҡарата асылған эш тураһында Урта Азияла отпускыла булған саҡта белеп ҡала. Процестан һуң, 1936 йылдың 1 сентябрендә, Бухарин Ворошиловҡа яҙа: «Оятһыҙ үлтереүсе Каменев кешеләрҙең иң әшәкеһе, кеше емтеге. Эттәрҙе атҡандарына ифрат шатмын». Әммә 1936 йылдың 10 сентябрендә «Правда» гәзитендә Бухарин һәм башҡаларға ҡарата тикшереү туҡтатылған тип иғлан ителә.
1937 йылдың февралендә Үҙәк Комитетының Пленумында партиянан сығарыла һәм 27 февралдә ҡулға алына. Үҙенең ғәйепһеҙлеген иҫбатларға тырыша (шул иҫәптән Сталинға яҙған хаттарында; партияға асыҡ хат яҙа (1980 йылдар аҙағында билдәле була, ҡатыны ятлап алған һәм яҙып ҡалдырған). Лубянкала эске төрмәлә ултырған саҡта «Деградация культуры при фашизме», «Философские арабески», китаптары өҫтөндә эшләй, «Времена» автобиографик романын яҙа, шулай уҡ шиғырҙар яҙа. Хәҙерге ваҡытта был текстар нәшер ителгән.
Бухарин (Рыков менән бер рәттән) «Советтарға ҡаршы уң троцкист блогы» эше буйынса процеста төп ғәйепләнеүселәрҙең береһе була. Башҡа ғәйепләнеүселәр кеүек, ул да ғәйебен таный һәи өлөшләтә күрһәтмәләр бирә. Аҙаҡҡы һүҙендә ғәйептәрҙе кире ҡағырға маташа, шул уҡ ваҡытта Бухарин: «Минең енәйәттәремдең ҡанһыҙлығы сикһеҙ» тип белдерә, әммә бер конкрет эпизодта ла үҙен ғәйепле итеп танымай.
1938 йылдың 13 мартында СССР-ҙың Юғары судының Хәрби коллегияһы Бухаринды ғәйепле тип таный һәм үлем язаһына тарттыра. Комиссияны Микоян етәкләй, комиссия ағзалары Л. П. Берия, Н. И. Ежов, Н. К. Крупская, Н. С. Хрущёв булалар. Ике көндән Мәскәү өлкәһенең «Коммунарка» полигонында атып үлтерелә, шунда уҡ ерләнә. 1938 йылдың 21 майында СССР-ҙың Фәндәр академияһының Дөйөм йыйылышы Н. И. Бухаринды ағзалыҡтан һәм Фәндәр академияһы Президиумы составынан сығара.
Оло Гнилуша
Оло Гнилуша (балка Коренная) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундрючья йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылға Калитва йылғаһы ҡушылған урындан башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ковалёв Александр Анатольевич
Ковалёв Александр Анатольевич (, Ырымбур) — Рәсәй баскетбол тренеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры. 2019 йылдан Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһында баскетбол буйынса  баш тренер вазифаһын биләй
Биографияһы
Хоккейсы карьераһы аҙ, Ырымбур командаһы өсөн сығыш яһай. Ырымбур дәүләт педагогия университетының баскетбол буйынса «тренер-уҡытыусы» һөнәрен тамамлай. 1988 йылдан алып үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер булып эшләй. 1994 йылда Ырымбур «Өмөт» ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол клубының баш тренеры ярҙамсыһы вазифаһын биләй. Бер йылдан һуң баш тренер итеп тәғәйенләнә. Был сифатта 2005 йылдың аҙағына тиклем эшләй, һуңғы ваҡыттаШувагин Дмитрий тандемында эшләй.
2006 йылдың мартында Курск баскетбол клубы «Динамола»  тренер-консультат була, тиҙҙән өс йылға контракт төҙөп, баш тренер вазифаһын биләй. Әммә 2007 йыл башында команданың бер-бер артлы еңелеүҙәренән һуң отставкаға китергә ғариза бирә. Шул уҡ йылдың йәйендә суденттар араһында баскетбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһын етәкләй, команда  Бангкокта Универсиадала  көмөш миҙал яулай. Йыйылма команда менән уңыштары өсөн «Алтын кәрзин» призына номинациялана. 2007 йылдың көҙөндә ЦСКА ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол командаһының тренерлыҡ штабына инә,  Гундарс Ветрының ярҙамсыһы була. 2008 йылдың йәйендә Рәсәйҙең йәштәр йыйылмаһы менән Европа чемпионатында еңеү яулай. Шул уҡ йылда Мәскәү яны Видное ҡалаһының «Спартакгына»  (һуңыраҡ «Спарта&К») эшкә күсә, унда өс йыл баш тренер ярҙамсыһы вазифаһын биләй.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Наталья Ковалёва, профессиональ баскетболсы, «Өмөт» ҡатын-ҡыҙҙар баскетбол командаһы өсөн сығыш  яһай. Ҡыҙы бар.
Иртидәд
Иртидәд (ارتداد — мөртәтлек, бер хәлдән икенсеһенә күсеү; Иртида́д) — Ислам диненән ситләшеү — иң ҙур гонаһтарҙың береһе. Иртидәд ҡылған кешене мөртәт тип йөрөтәләр.
Тасуирламаһы
Диндән тайпылыштарға Аллаһы Тәғәләнең барлығын инҡар итеү, пәйғәмбәрҙәрҙе танымау, Ҡөрьән талап иткән йолаларҙы инҡар итеү, киләсәктә тоғролоҡһоҙ (кафыр) булырға теләү һ.б. ҡарай
Диндән ситләшеү ғәмәлгә ингән тип һаналһын өсөн ике шарт үтәлеүе мотлаҡ:
Мосолман хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар), балиғ йәштәге мөртәт ир-егеттәр мотлаҡ язаға тарттырылырға тейеш, тип иҫәпләй. Мөртәт ҡатын-ҡыҙҙар ҡулға алынырға һәм ислам динен ҡабул итергә мәжбүр ителергә йә иһә, ирҙәр кеүек үк, язалап үлтерелергә тейеш.
Үлем язаһы алдынан диндән ситләшеүсегә исламға ҡайтырға тәҡдим итәләр, һәм кире ҡайтҡан осраҡта был кеше төрмәнән азат ителә. Әгәр ул баш тартһа, уға ҡарар ҡабул итеү һәм тәүбә итеү өсөн 3 көн бирелә.
Тәүге иртидәд
Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң тәүге тапҡыр ҡайһы бер ғәрәп ҡәбиләләренең исламдан ситләшеүе күренеше була. Хаҡ хәлифә Әбү Бәкерҙең Ғәрәбстан ярымутрауының төрлө өлкәләренә хәрби экспедициялар ебәреүе исламдан ситләшкән ғәрәп ҡәбиләләрен Хәлифәт составына кире ҡайтарырға ярҙам итә.
Гиалова
Гиалова (Γιάλοβα; Дивари булараҡ та билдәле, vivarium ― садок) ― ((лагуна), Грецияның Пилос-Нестор общинаһы территорияһы биләмәләрендәге тоҙло һыу ятҡылыҡтары (лагунаһы). Пилостан яҡынса һигеҙ саҡрым төньяҡта урынлашҡан. Лагуна Войдокилья ҡултығының бер өлөшө булып тора һәм уникаль экосистемаға ҡарап, ҡурсаулы зоналарҙан ғибәрәт. Ҡултыҡтың бөтә территорияһы, Наварин бухтаһы һәм Сфактерия утрауы менән бергә, « Натура 2000» һаҡ аҫтында торған учаскалар селтәренә ҡарай. Ул Европа союзы һағы аҫтында тора.
Фауна
Лагуна ― ҡырағай йәнлектәрҙең йәшәү мөхите, беренсе сиратта ― күсер ҡоштар бында Африкаға Төньяҡ Европанан ҡышҡылыҡҡа күскән саҡта туҡтап йәшәү мөхите булып тора. Бында шулай уҡ һөтимәрҙәрҙең күп төрҙәре, рептилиялар, балыҡтар һәм амфибиялар киң таралған. Улар араһында ― юғалыу хәүефе яналған африка хамелеоны бар. Был төр Рим идаралығы ваҡытында төбәктә барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә, шулай уҡ, ул Pax Romanaның башҡа төбәктәрендә лә, мәҫәлән, Пиреней ярымутрауы, Мальта һәм Кипрҙа бар тип һанала.
Археология
Территория археология зонаһы тип иғлан ителгән. Бында уникаль боронғо ҡомартҡылар бар, шул иҫәптән Войдокилияла Фрасимед кәшәнәһе, Корифасионда һәм Палеокастрола классика дәүерендәге Пилос емереклектәре, Нестор мәмерйәһе, Пилос батша кәшәнәләре. 1960 йылда Дивари янындағы урында Н. Ялоурис етәкселеге аҫтында эллин некрополендә ҡаҙыуҙар алып барыла. Эш ваҡытында бер нисә зарар күрмәгән ҡурғандар табыла. Һөйәк ҡалдыҡтарынан тыш, ҡәберҙәрҙә уникаль артефакттар табыла: башлыса керамик изделиелар, шулай уҡ, төрлө металдан эшләнгән әйберҙәр һәм зювелир изделиелары. Табылдыҡтар араһында дельта формалы аскос, балсыҡ иләк, бәләкәй фаянс тәрилкә һәм балыҡ өсөн тәрилкәләр бар. Был табыштар хәҙер Пилос археология музейында һаҡлана.
Цемник
Цемник (Zemnick) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 134 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 75 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
Яршала
Яршала — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жарлы йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корга (Шильмуша ҡушылдығы)
Корга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шильмуша йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл районы
Ҡыҙыл районы  — Силәбе өлкәһенең көньяғында урынлашҡан.
1926 й. 4 нояб. ойошторолған. Майҙаны — 4413 км². Адм. үҙәге — Ҡыҙыл ауылы. Районда 14 ауыл советы, 52 ауыл торама пункты бар. Халҡы — 26,5 мең кеше (2010), ш. иҫ. 11,2 % башҡорттар (ҡара: Урал аръяғы башҡорттары).
Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Ильинка, Каменка, Комсомольский, Мартыновка, Октябрьский, Первомайка, Соколки һ.б. Ҡыҙыл а. «Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл районы башҡорттары ҡоролтайы» (2010 й. алып), Ҡарабулаҡ ҡасабаһында «Дуҫлыҡ», «Ҡарлуғас» вокаль ансамблдәре эшләй.
Варкута-Яха
Варкута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 401 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниғәмәт
Ниғәмәт (Нигаматово; икенсе атамаһы Үрнәк) — Башҡортостан Республикаһындың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 906 кеше булған. Почта индексы — 453657, ОКАТО коды — 80206840001.
Гумилёв Лев Николаевич
Лев Николаевич Гумилев (урыҫ. Лев Николаевич Гумилев; 1912 йылдың 1 октябре – 1992 йылдың 15 июне) – СССР һәм Рәсәй ғалимы, тарихсы-этнолог, тарих һәм география фәндәре докторы, төрки халыҡтар белгесе, шағир, фарсы теленән тәржемәсе.
Ниғәмәт
Тарихы
1847 йылда 1-се Моҡас ауылынан 15 ғаилә күсеп килеп, яңы ауылға нигеҙ һала. Беренсе күсенеүсе Ниғмәтулла Килдәкәев (уның улдары — Өмөтҡужа, Толомғужа, Мөхәмәтйән (улы Вәлит), мөхәмәт сәлим (улы Әхмәтшәриф), Мөхәмәтсафа, Мөхәмәтсаиф, Ғариф) хөрмәтенә Ниғәмәт исемен йөрөтә. Бер аҙ һуғыраҡ Ниғәмәтулланың ағаһы Хоҙайнаҙар үҙенең балалары менән (Утарбай, Сабит, Хөсәй, Шаһбал, Ғабдрахман) килеп төпләнә. Моҡас ауылында Килдекәй Ҡаҙерғолов йәшәгән (1766 йылғы), Ниғәмәтулла Килдекәев уның улы (1791 йылғы).
Гумилёв Лев Николаевич
Биографияһы
Анна Ахматова менән Николай Гумилевтың улы. Анна Андреевна – үҙ һүҙле шағирә, ғәҙәти булмаған әҙәбиәт белгесе. Ә ире Николай Гумилев – репрессияға дусар булған шағир, бөйөк шәхес. Ошо ике бөйөк әҙәбиәтсенең улы Лев Гумилевты йәштән үк эҙәрлекләй башлайҙар. 19 йәшенән үк төрмәгә ябып ҡуялар.
Ниғәмәт
Тарихы
Ауыл халҡы башлыса малсылыҡ, игенселек, һунар һәм умартасылыҡ меннән шөғөлләнә. 1850 йылда 15 йортта 50 ир-ат һәм 40 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда — 38 йортта 206 кеше йәшәгән.
Гумилёв Лев Николаевич
Биографияһы
1938 йылда Ленинград университеты студенты Лев Гумилевтың тағы 5 йылға ултырталар. Йәшәү, эшләү урыны – Норильск. Ул баҡыр рудниктарында яфалана, техник, геолог, химик-лаборант һөнәрҙәрен үҙләштерә.
Ниғәмәт
Тарихы
1926 йылда бында «Ҡыҙыл ҡарағай» колхозы ойошторола, 1931—1934 йылдарҙа — Сталин исемендәге колхоз, 1934—1960 йылдарҙа — «Үрнәк», 1960—1964 йылдарҙа — «Ҡыҙыл маяҡ», 1964 йылдан алып — Салауат исемендәге колхоз.
Гумилёв Лев Николаевич
Биографияһы
1944 йылда ул, ғариза яҙып, үҙ теләге менән һуғышҡа китә, зенит-артиллерия дивизияһында һуғыша, Берлинғаса барып етә. Һуғышты тамамлап ҡайтҡан йәш егет йәнә Ленинград университетында белемен дауам итеп, бер аҙҙан уҡыуҙы тамамлай һәм аспирантураға инә.
Ниғәмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гумилёв Лев Николаевич
Биографияһы
1948 йылда Лев Гумилев «Беренсе төрки ҡағанатының сәйәси тарихы» тигән темаға диссертация өлгөртә һәм уны яҡлай.
Яңынан бер йылдан Лев Гумилевты тағы ҡулға алып (әсәһе менән бәйле рәүештә Үҙәк Комитет ҡарарында хәтәр һүҙҙәр әйтелә), Ҡарағанда ҡалаһы янындағы айырым режимлы лагерға ябалар. Ғалим 1956 йылда ғына ҡотолоп, иреккә сыға.
Тағы дүрт йылдан ғалим «VI-VIII быуаттарҙа боронғо төркиҙәр» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһын тамамлай. География белеме буйынса докторлыҡ диссертацияһын өлгөртә.
Тарихсыға 2005 йылда Ҡаҙанда һәйкәл ҡуйылған (авторы: Мәскәү скульпторы Владимир Демченко)( Александр Головачев менән берлектә)
Шиғри әҫәрҙәр
Лев Гумилев шигырҙар ҙа яҙған:
Земная слава - как дым. Земная слава - живым. А мертвым - черная высь, Где тесным кругом сплелись, Верша земные дела, Созвездья добра и зла. Но в звездный круг, не боясь, Входи заколотый князь! Внизу поносит народ Тебя - причину невзгод, Но вечный звезд хоровод Теперь твой дом и народ. 1936
Азлас
Азлас — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Боровая йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грузина
Грузина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бургутка
Бургутка — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундрючья йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылға Калитва йылғаһы ҡушылған урындан башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙылъяр (Йәрмәкәй районы)
Ҡыҙылъяр (Кызыл-Яр) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 72 кеше. Почта индексы — 452181, ОКАТО коды — 80225811003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Косвей
Косвей (Косвий, Косьей) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яршалы (Аҡташ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Мөбәх
Мөбәх ( — рөхсәт ителгән; Мубах) — ибәхә, хәләл, жәғиз һәм мотлаҡ һүҙҙәренең синонимы — шәриғәттә фарыз да, харам да булмаған ғәмәл. Яҡшы ниәт менән ҡылынған ғәмәл — хәләл, ә яман ниәтлеһе — гонаһ булып сыға. Шәриғәттең биш хөкөмөнөң береһе. Туҡланыу, ашау-эсеү, йоҡо кеүек ғәмәлдәр мөбах миҫалы булып тора.
Билдәләмәһе
Мөбәхте шәриғәт нейтраль, кәрәкле һәм бер ниндәй баһаға ла мохтаж булмаған эштәр һәм ғәмәлдәр категорияһына индерә. Мөбәх тураһындағы мәсьәлә ислам хоҡуҡтарының (фиҡһ) әхкәм бүлегендә аңлатыла. Теге йәки был хоҡуҡи мәктәпкә (мәҙһәб) ҡарап, бер үк ғәмәлдәр мөбәх категорияһына индерелергә йәки унан сығарылырға мөмкин. Хәҙерге мосолман йәмғиәтендә мөбәх проблематикаһының көнүҙәклеге йәмәғәт тормошонда һәм көнкүрештә яңы күренештәрҙе ҡабул итеү йәки кире ҡағыу менән бәйле. Артислыҡ һәм художество эшмәкәрлеге, бигерәк тә һынлы сәнғәт һәм музыка менән бәйле мәсьәләләр буйынса ислам йәмғиәтендә күптән бәхәстәр бара. Бынан тыш, «зиннәтле әйберҙәр» категорияһын билдәләү бик ҡатмарлы булып тора; тыйылған продукттар (сусҡа ите һ. б.) ҡулланылған импорт тауарҙары; кейенеү манераһы; ваҡыт үткәреү ысулдары һ. б. Мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн ислам хоҡуҡтары сығанаҡтарын (истихсан, истислах һ. б.) йәлеп итеү ҙур әһәмиәткә эйә.
Вагиф Солтанлы
Вагиф Солтанлы (Vaqif Soltan oğlu Verdiyev, 1958 йылдың 26 мартында Әзербайжандың Күрдәмир районының Шаһсевән ауылында тыуған) – әзербайджан языусыһы, әҙәбиәт белгесе, тәржемәсе һәм публицист, филология фәндәре докторы, профессор.
Тормошо
Вагиф Солтанлы 1958 йылдың 26 мартында Азербайжан Республикаһы Күрдәмир районының Шаһсәвән ауылында тыуған. Көһнебазар ауылында урта мәктәпте тамамлай (1964-1974). Ул бер үк ваҡытта Күрдәмир районындағы музыка мәктәбендә уҡый (1970-1975). Бер ни тиклем ваҡыт Күрдәмир районының электрҙар селтәрендә эшләй (1974-1976).
Фейсалабад университеты
Фейсалабад университеты (, ингл. University of The Faisalabad ), TUF  — Пакистандың Пенджаб провинцияһы Фейсалабад ҡалаһындағы шәхси юғары уҡыу йорто.
Вагиф Солтанлы
Тормошо
Баҡы дәүләт университетының филология факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай (1981).
Фейсалабад университеты
Тарих
Университет 2002 йылда Мәҙинә фондының Хажи Мөхәммәт Сәлем нигеҙләгән хәйриә ойошмаһы эгидаһы аҫтында ойошторола. Был уҡыу йортон ул үҙенең «Индустрия. Хеҙмәт. Мәғариф» программалары сиктәрендә сифатлы профессиональ белем биреү һәм Фейсалабад округы халҡы араһында юғары белемгә ихтыяжды ҡәнәғәтләндереү өсөн төҙөй. Университеттың ике кампусы — Сәлим һәм Әминә кампустары бар.
Вагиф Солтанлы
Тормошо
Хеҙмәт юлын Исмайыллы районының Галаджыг ауылда әзербайжан теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы вазифаһында башлай, унда йүнәлтмә буйынса тәғәйенләнә. Һуңынан АДУ-ла Хәҙерге Әзербайжан әҙәбиәте кафедраһы аспирантураһында белем ала.
1984 йылда «Әзербайжан драматургияһында характер проблемаһы (1970-1980)» тигән темаға кандидатлыҡ, 1997 йылда – «Мәммәд Әмин Рәсүлзаденең тормошо һәм әҙәби эшмәкәрлеге» тигән темаға докторлыҡ диссертацияларын яҡлай. 1999 йылдан алып Баҡы дәүләт университетының әзербайжан әҙәбиәте тарихы кафедраһы профессоры.
Фейсалабад университеты
Тарих
2002 йылда уҡ уҡыу йорто Пенджаб провинцияһы хөкүмәте комиссияһының аккредитацияһын ала һәм Пакистандың юғары белем комиссияһы тарафынан таныла. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн Сәлим һәм Ғәйшә кампустары Фейсалабадтың үҙәгенән бер нисә саҡрым алыҫлыҡтаҫы Саргодхероуд проспектында урынлашҡан. Ир-егеттәр өсөн Әмин кампусы Фейсалабад ҡалаһының сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Дәүләт туҡыу университеты менән бер рәттән Уэст-Канал-роуд проспектында ҡала үҙәгендә тора.
Вагиф Солтанлы
Тормошо
Даими рәүештә йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә. 1991 йылда Бөтә донъя Әзербайжанды өйрәнеүселәр ассоциацияһын ойоштора һәм уның предстедателе итеп һайлана.
Американың «Азатлыҡ» һәм «Азат Европа» радиостанцияларындағы Әзербайжан редакцияһында әҙәби тапшырыуҙар буйынса хәбәрсе булып эшләй (1995-1998). Поляктарҙың – «Худафәрин» (1995), шведтарҙың – «Араз» (1996-1997) һәм американдарҙың «Бөтә донъя әзербайжандары» (2000-2012) исемле баҫмаларының баш мөхәррире була.
Фейсалабад университеты
Тарих
2012 йылдың мартында юғары белем биреү комиссияһы университеттың рейтингыһын беренсе тапҡыр күтәрә. Университет үҙ категорияһында икенсе урын ала. 2014 йылда университет Пакистан университеттары араһында ун дүртенсе, ә шәхси юғары уҡыу йорттары араһында өсөнсө урынға сыға.
Вагиф Солтанлы
Тормошо
Төркиәләге Кипр-Балкандар-Евразия Төрки Әҙәбиәте Ойошмаһының (KIBATEK) Кавказ бюроһы етәксеһе вазиваһын башҡара. 1999 йылдың июненән октябргә тиклем Бөйөк Британияның Эдинбург университетында «Инглиз филологияһы һәм көнбайыш мәҙәниәте» тигән йүнәлеш буйынса фәнни практика үтә. Гасан бей Зардаби исемендәге премияға (1995), төрки телдәре үҫешенә индергән хеҙмәте өсөн Кипр-Балкандар-Евразия төрки әҙәбиәте ойошмаһының (KIBATEK) (2003) халыҡ-ара наградаһына, Мысыр мәҙәниәт министрлығының почет грамотаһына (2014), төрки телдәрҙе тергеҙеү хеҙмәте түңәрәктәрен йәнләдергәне өсөн наградаға лайыҡ була (2017).
Фейсалабад университеты
Структураһы
Университет структураһында 4 факультет һәм 1 колледж бар. Һаулыҡ һаҡлау факультетында фармакология, физиотерапия, оптометрия, медицина технологиялары, шәфҡәт туташтары эше, диетология кафедралары эшләй. Техника һәм технологиялар факультетында электротехника һәм телекоммуникация өлкәһендәге белгестәр, шулай уҡ туҡыу сәнәғәте инженерҙары белем ала. Идара итеү факультетында администраторҙар, финансист һәм маркетологтар уҡый. Сәнғәт һәм социаль фәндәр факультетында ғәрәп философияһы, сәнғәте, ислам философияһы кафедралары эшләй. Университеттың медицина стоматология колледжында стоматология өлкәһендәге белгестәр әҙерләнә.
Вагиф Солтанлы
Тормошо
Швецияла (2001), Голландияла (2002), Германияла (2004), Бельгияла (2008) һәм Бөйөк Британияла (2010) үткәрелгән Бөтә донъя әзербайжандар конгресы (ДӘК) симпозиумдары идараһы ағзаһы булып һайланыла. 2012 йылда ойошторолған, үҙәк офисы Пекинда урынлашҡан эпосты өйрәнеүсе Халыҡ-ара ойошманың ағзаһы булып тора (Epic for The International Studies Society). 2018 йылда АҠШ-та урынлашҡан Халыҡ-ара яҙыусылар ассоциацияһы ағзаһы итеп һайланыла. Уның әҫәрҙәре АҠШ-та, Англияла, Төркиәлә, Данияла, Мысырҙа, Иранда, Рәсәйҙә, Украина һ. б. баҫылып сыға. Төрлө илдәрҙә үткәрелгән Халыҡ-ара симпозиумдарҙа, конференцияларҙа, семинарҙарҙа һәм форумдарҙа ҡатнашып, Әзербайжан әҙәбиәтен һәм мәҙәниәтен донъяға таныта. Өйләнгән, ике балаһы бар.
Ижады
Әҙәби эшмәкәрлеге уның иртә йәштән башланһа ла тәүге «Әрем еҫе» хикәйәһе 1980 йылда ғына «Әзербайжан ҡатын-ҡыҙы» журналында донъя күрә. Шунан бирле уның матбуғатта даими рәүештә хикәйәләре, тәржемә һәм фәнни-публицистик мәҡәләләре баҫылып тора.
Фейсалабад университеты
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Вагиф Солтанлы
Ижады
Вагиф Солтанлының «Аҡ юл», «Иртәнге томан», «Япраҡһыҙ ботаҡтарҙың йәшел йыры», «Илгиҙәр», «Мәмерйә», «Поляр төн», «Тыуған илем», «Утрау», «Марево», «Кире ағым», «Телһеҙ балдаҡ», «Көл ситлек», «Шаҡмаҡлы оя», «Арҡылы күләгә», «Балсыҡлы сихыр» кеүек хикәйәләре тел-стиль үҙенсәлектәре йәһәтенән үҙенсәлекле. Шулай уҡ авторҙың «Осрашыу урыны», «Наваи-Гумру», «Хумаюн» һ. б.кеүек тарихи хикәйәләре лә бар. Шулай уҡ ул лирик-романтик стилдә яҙылған күп кенә миниатюралар авторы ла.
Тәржемәләре
Шулай уҡ Вагиф Солтанлы тәржемә эше менән дә шөғөлләнә. Әзербайжан теленә Нури Решат Гюнтекиндең «Япраҡ ҡойолоуы» һәм «Тирмән» романдарын, Сергей Житомирскийҙың «Сиракуз ғалимы: Архимед» тарихи повесын, Эрвин Штритматтер, Ярослав Гашек, Вейо Мери, Густав Стопки һәм башҡаларҙың хикәйәләрен тәржемә итеп баҫтырып сығара. Рус теленән (берлектә) Мәммәд Әмин Расулзаденең «Пантуранизм хаҡында» әҫәрен тәржемә итә.
Варын-Яха
Варын-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ингури
Ингури, Ингур   (Егры, ენგური — Энгури ,  Ингири) — Көнбайыш Грузиялағы йылға, түбәнге ағымында Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик һанала. Оҙонлоғо — 213 км, бассейн майҙаны — 4060 км². Уның һыу сығымы — 39,5 м³/с.|30|12|2016}}
Оло Кавказ һыртының Төп йәки Һыу айырғыс боҙлоғондағы (Куамкуана, Нуам-Куам)) бер нисә инештән башлана, йылғаның төп инеше Шхара тауының көньяҡ битләүендәге шул уҡ исемде йөрөткән боҙлоғонан, икенсеһе — Ушбаның ҡарлы битләүенән баш ала. Үрге ағымы Сванетс соҡоро буйлып аға, түбәндәрәк — үҙәне әкренләп киңәйә баыусы тар һәм тәрән тарлауыҡтар аша үтә, Джвари ҡалаһы янында Колхида уйһыулығына барып сыға. Ҡара диңгеҙгә ҡоя.
Ямғыр һәм боҙлоҡ иҫәбенә тулылана. Йылға тамағы эргәһендәге уртаса йыллыҡ һыу сығымы 170 м³/сек тәшкил итә. Ташҡын мәле март-сентябрь айҙарына тура килә. Һал ағыҙыла. Дымландырыу өсөн һыу самалап ҡулланыла. Ингури буйында 1970 йылдарҙа төҙөлгән Ингур ГЭС-ы, шулай уҡ төҙөлөш туҡтатылған Худон ГЭС-ы уранлашҡан.
Әлеге ваҡытта йылғаның түбәнге ағымы Абхазия һәм Грузия биләмәләре контроллегендәге сик булып хеҙмәт итә. Грузин-абхаз конфликтының иң ҡырҡыу мәлендә Ингури аша һалынған автомобиль күпере һәм тимер юл күперенең бер тороғо емерелә. Күперҙәрҙең беренсеһе 1994 йылдың 26-29 июндә Рәсәйҙең тыныслыҡ яҡлы ғәскәрҙәре көсө менән элекке хәленә ҡайтарыла. Тимер юл күперенең емерелгән тороғо буйлап аҙаҡ йәйәүлеләр өсөн ағас түшәм һалына; 2008 йылда күперҙәге шартлауҙан һуң, ул ҡулланыу өсөн яраҡһыҙ булып ҡала. Һөҙөмтәлә әлеге ваҡытта Грузияның тимер юл транспорты бәйләнеше бары тик Әрмәнстан менән Әзербайжан менән генә һаҡланып ҡалған, Грузиянан Рәсәйгә тимер юл буйлап сығыу мөмкинлеге Әзербайжан аша ғына атҡарыла.
Ахун (Учалы районы)
Ахун — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 22449 кеше. Почта индексы — 453733, ОКАТО коды — 80253815001.
Географик урыны
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан 25 км һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 км алыҫлыҡта Ҡыйҙыш йылғаһы (Уй йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1780 йылда Ҡаратабын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Силәбе өйәҙе Иҫәт провинцияһының Мөслим, Ҡорманай ауылдарынан сыҡҡан хеҙмәтле мишәрҙәре Ахун ауылына нигеҙ һала. Ауыл Ахун тип аталған, сөнки бында Иҫәт провинцияһының билдәле ахуны Абдулла Дәүешев йәшәгән. V рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 55 йортта 444 кеше иҫәпләнгән. 1859 йылда 280 хужалыҡта — 1623 кеше, 1920 йылда 725 йортта 4087 мишәр һәм татар йәшәгән. Ошондай ҡыҫҡа ваҡыт эсендә халыҡтың ҡырҡа артыуы (V—X рәүиздәр араһында) тәбиғи артыуы иҫәбенә генә түгел, ә күскенселәр иҫәбенә мөмкин булған (1823 йылда).
XVIII быуат аҙағына Троицк өйәҙенең Әмин, Сафакүл һ. б. ауылдарынан яһаҡлы татарҙар, XIX быуат башында — Ҡазан губернаһының Мамадыш өйәҙе татарҙары килеп урынлашҡан. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище булған. 1900 йылда 3 мәсет, 2 мәктәп, 6 һыу һәм 8 ел тирмәне теркәлгән.
Хәҙерге осор
Ахун урта мәктәбе, балалар сәнғәт мәктәбе, 3 балалар баҡсаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто («Аҡ шишмә» халыҡ театры), китапхана, тарих тыуған яҡты өйрәнеү музейы, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Халҡы: 1900 йылда — 2784 кеше; 1920 йылда — 4087 кеше. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, күпселек милләттәр — татарҙар (59%), башҡорттар (39%).
Гриценко Анатолий Иванович
Анато́лий Ива́нович Грице́нко (30 май, 1936—2007) — рус совет шағиры.
Тормош юлы
Төньяҡ-Кавказ крайының Шалаевка ауылында (хәҙер Ростов өлкәһенең Кашар районы) уҡытыусы ғаиләһендә тыуа. Артабан уларҙың ғаиләһе Краснодар крайы, Кавалерский тимер юл разъезы янындағы Первомайский ҡасабаһына күсеп килә. Буласаҡ шағир бында ете класты тамамлай.
Артабан ул Ростов һөнәрселек училищеһына уҡырға инә һәм уны 1954 йылда тамамлай. Волга-Дон йылға пароходлығына теплоход рулевойы булып эшкә инә.
Шунда эшләгәндә шиғырҙар яҙа башлай, 1955 йылда уларҙы күп тиражлы «Волга-Дон» нәшриәтендә баҫтырып сығара.
Артабан уны Совет Армияһына хеҙмәт итергә алалар, һәм ул хәрби хеҙмәтте Поляр аръяғында Яңы ер утрауындағы йәҙрә полигонында үтә. Демобилизациянан һуң ете йыл буйына «Ростсельмаш» заводында формалаусы, һуңынан йыйыусы-слесарь булып эшләй.
Артабан ул журналист булып китә, башта хәрби гәзит менән хеҙмәттәшлек итә, ә һуңынан «Комсомолец» гәзите редакцияһына эшкә күсә.
1975 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһы сафына инә.
Ростов нәшриәте сығарған коллектив йыйынтыҡтарҙа һәм «Дон», «Дружба народов», «Сельская молодёжь», «Подъём», «Молодая гвардия», «Огонёк» һәм башҡа журналдарҙа әҫәрҙәрен баҫтырып сығара, ә 1965 йылда уның «Медовый месяц» тигән шиғырҙар китабы, 1968 йылда «Поэзия Дона» серияһында ҙур булмаған «Стихи» китабы нәшер ителә.
1973 йылда Гриценконы СССР Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр.
Артабан уның «Роса полей», «Желтобровое поле», «Над порогом моим», «Проталины» (1986), «Все от любви» (1986), «Эхо разлук» (1990) шиғыр китаптары һәм балалар өсөн «Сказка о Старом Адмиралтейском Якоре» тигән проза китабы сыға.
Советтар Союзы тарҡалып, Рәсәй Яҙыусылар союзы барлыҡҡа килгәс, Гриценко беренселәрҙән булып был союзға ағза булып инә.
Оҙаҡ ваҡыт буйына «Дон» журналының шиғриәт бүлеге мөдире, ә 1996 йылдан алып — «Крестьянин» гәзитенең әҙәби мөхәррире булып әшләй.
Китаптары
Яҙыусының әҫәрҙәре сыҡҡан китаптар:
Кирәй (исем)
Кирәй — башҡорт ир-ат исеме, шулай уҡ башҡа мосолман татар,ҡаҙаҡ төрки халыҡтарҙа бар.
Этимологияһы
Кирәй исеме башҡорт теленә фарс. — 1) боронғо мон гол ырыуы атамаһына барып тоташа; 2) г ә р ә й … Кешелә исем тигән нәмә булыуын ул белмәй икән. … Был иҫемдәрҙә «ир» һүҙе батыр, ҡыйыу, һуғышсы тигән мәғәнәне аңлата. тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Кирәй Мәргән (тулы исеме — Кирәев (Кирәйев) Әхнәф Нурый (Нурмөхәмәт) улы; 28 июнь 1912 йыл — 24 ғинуар 1984 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, фольклорсы ғалим, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре докторы (1963), профессор (1965). 1941 йылдан — КПСС һәм СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Фамилия
Кирәев Арыҫланбәк Иҙиәт улы (1908—1952) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1951).
Кирәев Нурмөхәмәт Шаһиарыҫлан улы (Нурмөхәмәт Йомрани; 1882—1934) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Кирәев Олег Хөсәйен улы (1963 т.) — Рәсәй музыканты, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
Кирәев Рөстәм Солтангәрәй улы (1960 т.) — агроном. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2002), профессор (2003).
Кирәев Рушан Әхнәф улы (1955—26.05.2021), журналист, СССР Журналистар союзы ағзаһы. Ғалим һәм яҙыусы Кирәй Мәргәндең улы.
Кирәев Салауат Ғаяз улы (1955—2001) — цирк артисы, тренер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1975).
Кирәев Шаймөхәмәт Шаһийыһан улы (1922—1993) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Кирәева Миңзада Мирғәле ҡыҙы (1948 т.) — Стәрлетамаҡ рус драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (1999).
Кирәева Нәйлә Әхнәф ҡыҙы (1948—2012), микробиолог, биотехнолог. Биология фәндәре докторы (1996), профессор (1998).
Саҡаева Динә Дамир ҡыҙы
Саҡаева Динә Дамир ҡыҙы (13 ғинуар 1967 йыл) — онколог. Медицина фәндәре докторы (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (2014). .
Биографияһы
Динә Дамир ҡыҙы Саҡаева 1967 йылдың 13 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1984 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә һәм уны 1990 йылда уңышлы тамамлай. 1990—1993 йылдарҙа Өфө ҡалаһының 21-се дауаханаһы базаһында «анестезиология һәм реаниматология» һөнәре буйынса клиник ординатура үтә (Приказ № 568-у. 30.08.1990).
1993 йылдан алып Өфөнөң 18‑се дауаханаһында, 1995 йылдан — Республика клиник онкология диспансерында эшләй, 2007 йылдан башлап химиотерапия буйынса баш табип урынбаҫары.
1996 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетында «медицина фәндәре кандидаты» ғилми исеменә дәғүә итеп кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (Фән кандидаты дипломы КТ № 022451). 2004 йылдың 7 майында Юғары аттестация комиссияһының ҡарары менән (№ 21д/26) «медицина фәндәре докторы» ғилми исеме бирелә (Фән докторы дипломы ДК № 021799).
Фәнни эшмәкәрлеге онкологик ауырыуҙарҙы дауалағанда шештәргә ҡаршы дарыуҙар тәьҫирен өйрәнеүгә, яман шештәрҙең химиотерапия ысулдарын камиллаштырыуға, иҫкәртеүгә һәм өҙлөгөүҙәрен төҙәтеүгә арналған. Динә Дамир ҡыҙы Саҡаева ҡатнашлығында цитостатик һәм нурланыштан һуңғы лейкопенияны иҫкәртеү һәм дауалау ысулы эшләнә. Ул 170‑тән ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.
Дөйә
Дөйә — сүлдә һәм далала йәшәүсе һөт имеҙеүсе хайуан.
Дөйәләрҙең ике төрө була:
Үҙенсәлектәре
Оло дөйәнең ауырлығы 500—800 кг-ға етә; репродуктив дәүере 2-3 йәштән башлана. Ул 40 йәшкәсә йәшәй ала.
Дөйә ҡоролоҡло һәм ҡаты шартлы төбәктәрҙә тереклек итегә яраҡлы. Ҡуйы йөнлө тиреһе көн эҫеһе менән төнгө һыуыҡтан яҡшы ышыҡлай. Киң ике бармаҡлы тояғы ярмалы ҡом һәм ваҡ таштар буйлап йөрөү өсөн яйлы. Дөйә тирләмәй, ташландыҡ-ҡалдығы менән бик аҙ шыйыҡса сығара. Тын алғанда морононан бүленгән дым тирә-яҡ һауаға сығып юғалмай, махсус йыйырсыҡта йыйылып, кире ауыҙына ағып төшә. Дөйә оҙаҡ ваҡыт һыу эсмәй тереклек итә — бындай осраҡтарҙа уның ауырлығы 40 %-ҡаса кәмей. Һыу буйына еткәс, бер юлы 57 литрғаса һыу эсә ала.
Дөйәләрҙең күпселеге һыу ятҡылығын күргәне булмаһа ла, улар бик яҡшы йөҙөүсе.