cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өҙөк
Баҫма
1892 йылдың 31 мартында яҙған хатында А. П. Чехов  «Осколки» журналының нәшерсеһе Н. А. Лейкинға үҙ имениеһы булған  Мелиховонан былай тип яҙа : «Тәбиғәт ҡосағында мин борон булғандарҙы иҫкә төшөрҙөм дә хикәйә менән ҡалдыҡ-боҫтоҡ ике бәләкәй генә әйбер яҙҙым. Яҙҙым да өҫтәл эсенә ташланым. Әҙерәк һушыма килгәс, тағы бер нисә әйбер яҙып, барыһын да бергә һеҙгә тулайым ебәрермен». Был өс әйбер «Өҙөк (Отрывок)», «Ҡарт педагогтың күңел дәфтәренән (Из записной книжки старого педагога» һәм «Бер һатыу предприятияһының тарихы (История одного торгового передприятия» була. Чехов Мелиховоға  шул йылдың 4 мартында күсеп килә, тимәк, был юморескалар был көндән алда яҙылмаған булырға тейеш.
7 апрелдә барлыҡ өс хикәйә лә яҙыусы тарафынан «Осколки» журналына ебәрелә. Н. А. Лейкин Чеховҡа 12 апрелдә: «Хикәйә лә һәм теге ике әйбер ҙә бик матурҙар. Әлбиттә мин уларҙы өс һанға, биҙәп торһондар өсөн, таратып индерәсәкмен»,-тип яҙа. Чехов менән бер нисә йылдар буйына бик әүҙем хат яҙышыусы прозаик В. В. Билибин Н. М. Ежовҡа 1892 йылдың 16 апрелендә: «Лейкин Чеховтың хикәйәләрен бик маҡтаны», - тип яҙа.
Сюжет
Марфа Евлампиевнаның трактирында туҡтаған һөйләүсенең күҙенә вафат булған чиновник, статский кәңәшсеһе Козероговтың күңел дәфтәре сағылып ҡала. Козерогов, отставкаға сыҡҡас, ауыл хужалығы менән шөғөлләнә һәм, Цинциннатҡа оҡшарға тырышып, фәлсәфәүи темаларға һөйләшергә ярата.
Назар Нәжми
Ижады
Назар Нәжми выждан һәм тәрән аҡыл тойғоларын уятҡан ҡыҙыҡлы драматург булараҡ та сығыш яһаны. Уның: «Яҙғы йыр», «Хуш, Хәйрүш», «Саҡырылмаған ҡунаҡ», «Егет егетлеген итә» тигән тәүгә пьесалары менән дә, һуңыраҡ яҙылған «Гармунсы дуҫ», «Күршеләргә ҡунаҡ килгән», «Ҡыңғыраулы дуға», «Әтәмбәй» пьесалары менән дә шулай булды. Улар барыһы ла Башҡорт дәүләт академия драма театрында ҡуйылды. Назар Нәжми башҡорт уҡыусыһына Александр Пушкин, Михаил Лермонтов, Алишер Навои поэмаларын, Рәсүл Ғамзатов, Ҡайсын Кулиев һәм башҡа донъя кимәлендә билдәле шиғырҙарын туған телендә яңғыратты.
1944 йылдан КПСС, 1951 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Назар Нәжми 1999 йылдың 6 сентябрендә Өфөлә вафат була.
Солёная
Солёная — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Кубанка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Дунаев (Башҡортостан)
Дунаев (Кусаков) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылы.
Географик урыны
Нефтекама ҡалаһы үҙәгенән 9 км көньяк-көнсығышта, Ҡотло ауылынан 2,5 км алыҫлыҡта, Петнур ауылынан 3,5 км алыҫлыҡта,Ҡырым-Һарай ауылынан 4 км төньяҡ-көнсығышта, Ҡарый ауылынан 4 км төньяҡ-көнбайышта, Ижевсктан 114 км көньяҡ-көнсығышта һәм Өфөнән 177 км төньяҡ-көнбайышта урынлашҡан.
Тарихы
1811 йылда — Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙенең Касевский улусы (1865 йылдан алып — Өфө губернаһы) составында. 1811 йылдағы ревизия буйынса Дунаев ауылында 43 ир енесендәге кеше йәшәгән. 1816 йылдағы ревизия буйынса — 94 кеше (40 ир-ат һәм 54 ҡатын-ҡыҙ). 1834 йылда Дунаевта 154 удел крәҫтиәне (67 ир-ат һәм 87 ҡатын-ҡыҙ) булыуы иҫәпкә алынған. 1850 йылда — 185 кеше (87 ир-ат һәм 98 ҡатын-ҡыҙ). 1869 йылда — 46 хужалыҡ, 262 кеше (130 ир-ат һәм 132 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда часовня, 4 тирмән (1 һыу һәм 3 ел тирмәне) эшләй. 1920 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — Бөрө кантонының Калегин улусы составында; 103 хужалыҡта 528 кеше (258 ир-ат һәм 270 ҡатын-ҡыҙ) була. Урыҫтар күпселекте тәшкил итә. 1925 йылда Дунаевта 102 хужалыҡ була.
Коммунарка (атыу полигоны)
«Коммунарка» махсус объекты — Мәскәү ҡалаһы Яңы Мәскәү административ округының Сосенское ауылында, Калуга шоссеһының егерме дүртенсе километрында ошо уҡ исемле атыу полигоны урынындағы мемориаль зыярат, ошо уҡ исемле ҡасабанан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1930—1940 йылдарҙа СССР НКВД-һының махсус объекты — атыу полигоны — ғәмәлдә булған, полигонда репрессиялар барышында үлем язаһына хөкөм ителгән кешеләрҙе атҡандар һәм ерләгәндәр.
Тарих башы
XХ быуат башындағы архив мәғлүмәттәре буйынса, атыу полигоны урынында Хорошавка утары -мы́за (эст. mõis, фин. moisio, латыш. muiža) булған. Хәтирәләр буйынса, ул Ордынка йылғаһындағы быуа буйында, ҡайынлыҡта урынлашҡан булған.
Октябрь революцияһынан һуң утарҙың хужаларын ҡыуып ебәргәндәр. 1920-се йылдар аҙағында — 1930-се йылдар башында мыза махсус объектҡа әүерелә. Уның исеме — «Коммунарка» — ОГПУ-ның яҡында ятҡан ярҙамсы хужалығы исеменән алынған. Бында ОГПУ рәйесенең, һуңынан СССР НКВД-ның наркомы Г. Ягоданың шәхси дачаһы төҙөлә башлай. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Г. Ягоданың туғаны В. Знаменская дача ял итеү һәм ғаилә өсөн тәғәйенләнмәгән булған тип һөйләгән. Бында нарком НКВД етәкселеге менән кәңәшмәләр үткәргән.
Меллинген (Тюрингия)
Меллинген (Тюрингия) (Mellingen (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1240 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Коммунарка (атыу полигоны)
Тарих башы
1937 йылдың 28 мартында Генрих Ягоданы ҡулға алалар. Дачанан мөлкәтте алып китәләр. Ул ваҡытта ғәмәлдә булған Бутово атыу полигоны бөтә көсөнә эшләй, әммә эш күбәйә бара. Г. Ягоданың урынына ҡалған Николай Иванович Ежов Ягоданың дачаһын чекистарға бирергә ҡуша.
Тарихы
1937 йылдың 2 сентябренән башлап әлеге СССР НКВД-һының махсус объекты төрлө юғары дәрәжәле эшмәкәрҙәрҙе массауи рәүештә үлтереү урынына әйләнә. Үлем язаһы хөкөм сығарылған көндө үк башҡарылған.
Сит ил граждандарын язалау
«Коммунарка» полигонында шулай уҡ сит ил граждандарына яза башҡарылған. Бында билдәләнмәгән соҡорҙарҙа 11 илдең 60-тан ашыу милләт кешеләренең һөйәктәре ята. Ҡорбандар исемлегендә — Литва, Латвия, Эстонияның сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре, Германия, Румыния, Франция, Төркиә, Болгария, Финляндия, Венгрияның коммунистик хәрәкәттәрен кәүҙәләндергән Коминтерн лидерҙары.
1941 йылдың 16 октябре
1937-1938 йылдан һуң иң күп һанлы атыуҙар 1941 йылдың 16 октябрендә башҡарыла. Мәскәүҙең немецтарға ҡалдырылыуы ҡурҡынысы тыуғас, был фажиғәле көндә, Хәрби коллегияһы һәм хәрби трибуналдар хөкөмдәре буйынса 220 кеше атып үлтерелә. 1941 йылдың 16 октябрендә бында Латвия республикаһының күп кенә хәрби һәм сәйәси эшмәкәрҙәре юҡ ителә : Земгаль дивизияһы командиры генерал Жанис Бахс, Латгаль дивизияһы командирының ярҙамсыһы генерал Клинсонс Рудолфс, авиация главкомы генерал Янис Инданс, СССР-ҙа Латвия илсеһе Фрицис Коциньш, Мәскәүҙәге Латвия илселегенең хәрби атташеһы Янис Залитис, генералдар Артур Даннебергс, Артурс Далбергс, Андрей Крустиньш, Роберт Клявиньш, Вилис Спандегс, полковниктар Карлис Лейиньш, Александрс Кристовскис, Рудолфс Цеплитис, Янис Пуксис, Юлийс Розенталс, полковник, журналист һәм яҙыусы ОТО Зелтиньш -Голдфелдс, дипломат Хуго Целминьш, рәссам һәм карикатурист Сергейс Цивинскисать-Цивис һәм башҡалар Бында ла шул уҡ көндә комкор Максим Магер, бригада комиссары Василий Давыдов , генералдар Степан Оборин, Сергей Черных һәм башҡалар юҡ ителә.
Был көндәге полигон ваҡиғалары тураһында бер ниндәй ҙә рәсми мәғлүмәт юҡ. «Мемориал» ойошмаһының сайтында дүрт ҡорбан тураһында телгә алынған.
Хәҙерге торошо
1999 йылдан алып полигон территорияһы ФСБ ҡарамағынан Урыҫ православие сиркәүе ҡарамағына тапшырылған. 2007 йылдың 22 сентябрендә полигон территорияһында Изге Новомучениктар һәм Коммунаркала Рәсәй Тәүбәгә килеүселәр ғибәҙәтханаһы изгеләндерелгән.
Арбатова Мария Ивановна
Мария Ивановна Арбатова (тыуғанда бирелгән исеме — Гаврилина; Арбатова — псевдоним, 1999 йылдан рәсми фамилияһы булып китә ) (17 июль 1957, Муром, Владимир өлкәһе) — Рәсәй яҙыусыһы, драматург, сценарист, радио алып барыусыһы, публицист. Психоаналитик, феминистик хәрәкәттең әүҙем эшмәкәре. Мәскәү яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә ҡуйылған 14 пьеса, егерменән ашыу китап, шулай уҡ 70-кә яҡын публицистик мәҡәлә авторы.
Биографияһы
1957 йылдың 17 июлендә Владимир өлкәһенең Муром ҡалаһында Иван Гаврилович Гаврилин һәм Цивья Ильинична Айзенштадт ғаиләһендә тыуа. Бер йылдан ғаилә Мәскәүгә күсеп килә. Мәктәптә уҡығанда, үҙе әйтмешләй, «принципиаль ҡарашы буйынса» комсомол сафына инмәй. 9-10-сы кластарҙа Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты янындағы Йәш журналистар мәктәбенә йөрөй. Шул уҡ ваҡытта, үҙенең белдереүе буйынса, Мәскәү хиппи хәрәкәте активистарының береһе була.
Атаһы, Гаврилин Иван Гаврилович (1910, Ҡоҙаш (Кудашево) ауылы Рязань губернаһы — 1969) Философия һәм әҙәбиәт институтының тарих факультетын, һуңыраҡ — В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияның адъюнктураһын тамамлай, «Красная звезда» гәзитендә журналист һәм мөхәррир, баш мөхәррир урынбаҫары була, Ленин исемендәге, Фрунзе исемендәге, Дзержинский исемендәге хәрби академияларҙа марксистик философиянан уҡыта. 1950 йылда ул Муром ҡалаһына марксистик философия буйынса хәрби уҡытыусы итеп тәғәйенләнә. 1958 йылда ғаилә Мәскәүгә ҡайта.
Әсәһе, Цивья Ильинична Айзенштадт (1922, Мәскәү — 2017, Мәскәү), Самуил Иосифович Айзенштадттың туғаны. Мәктәпте алтын миҙалға тамамлай, 1940 йылда И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетына уҡырға инә, һуңынан эвакуацияла Мәскәүҙән эвакуацияланған Мәскәү зооветеринария институтына күсә һәм уны микробиолог һөнәре буйынса ҡыҙыл диплом менән тамамлай. 1990-сы йылдарҙа рэйки-терапия менән әүҙем мауыға һәм ул уңышлы рэйки-терапевт булып китә.
Мария Мәскәү дәүләт университетының философия факультетына уҡырға инә, әммә тиҙҙән унан китә, сөнки, уның һүҙҙәренсә, «көслө идеологик баҫымға осрай». 1984 йылда Горький исемендәге әҙәбиәт институтының драматургия бүлеген тамамлай. Шәхси психоаналитик консультацияларға өйрәнә, уның һүҙҙәренә ҡарағанда , Кравцовтың һәм С. Г. Аграчёвтың шәхси «психоаналитик подпольеһында» психоаналитик консультация биреүгә уҡый.
1989 йылда СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. 1991 йылдан «Гармония» ҡатын-ҡыҙҙарҙы психологик реабилитациялау клубы менән етәкселек итә. 1996 йылдан психоаналитик булараҡ шәхси консультация биреү менән шөғөлләнә. Биш йылға яҡын «Общая газета» баҫмаһының күҙәтеүсеһе булып эшләй. Биш йыл дауамында ТВ-6 каналының «Я сама» ҡатын-ҡыҙҙар ток-шоуы етәксеһе булып эшләй. «Маяк 24» радиостанцияһында «Право быть собой» хоҡуҡ һаҡлау программаһының авторы һәм алып барыусыһы.
Сәйәси һәм ижтимағи эшмәкәрлеге
Бик күп төрлө кимәлдәге пиар-проекттарҙа һәм һайлау кампанияларында эшләй. Эксперт сифатында Борис Ельциндың президент һайлау алды программаһын һәм Элла Памфилованың президент һайлау алды программаһын яҙыуҙа ҡатнаша. 1991 йылда Горбачевҡа Совет ғәскәрҙәрен кисекмәҫтән Литванан сығарыу талабына ҡул ҡуя.
1999 йылда Мәскәү ҡалаһының бер мандатлы Университет округы буйынса Уң көстәр союзынан Дәүләт Думаһына депутатлыҡҡа тәҡдим ителә, әммә 14,78 % тауыш йыйып, 20,16 % тауыш йыйған «Яблоко» партияһы кандидаты Михаил Задорновтан еңелә.
2001—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил вазифаһына кандидат була. Инвесторҙар ихтыяры буйынса йәшәүҙән туҡтаған Кеше хоҡуҡтары партияһында рәйестәш була.
2007 йылда 0,22 % тауыш йыйған Социаль ғәҙеллек партияһы исемлеге буйынса Дәүләт думаһына депутатлыҡҡа кандидат була. Һайлауҙар алдынан «Малохудожественная история выборов» исеме аҫтында «Как я пыталась честно попасть в Думу» китабы яңынан нәшер ителә, ул тәүге тапҡыр 2000 йылда сыға һәм 1999 йылда Уң көстәр союзынан Дәүләт Думаһына һайланырға маташыуын тасуирлай.
2007—2008 йылдарҙа «Граждандар көсө» сәйәси партияһының Юғары советы ағзаһы, уның исемлеге буйынса бишенсе саҡырылыш Думаһына тәҡдим ителергә тейеш була. Ул партия тураһында ҡырҡа фекерҙә була һәм ул саҡтағы лидеры Михаил Барщевскийҙы, шулай уҡ бер нисә билдәле мәҙәниәт эшмәкәрен «Граждандар көсө»нә килтереүенә үкенес белдерә. «Уларҙы минең кеүек кайҙаландылар һәм ташланылар, — тип яҙа Арбатова. —- Округтар буйынса кандидатуралар раҫлаусы съезға көн ярым ҡалғас, партияның формаль етәксеһе Рявкиндың ҡулы менән Барщевский намыҫһыҙ рәүештә мине исемлектән сығарҙы».
2013 йылдың ғинуарында АҠШ граждандарының Рәсәй етем балаларын уллыҡҡа алыуын тыйған закон ҡабул итеүҙе хуплай. Мәскәүҙә Кеше хоҡуҡтары буйынса вәкил ҡарамағындағы Ижтимағи Эксперт Советы ағзаһы.
2014 йылдан Украинаға ҡаршы агрессияны хуплай, быны «Рәсәй һәм НАТО һуғышы» тип аңлата». Бер нисә тапҡыр украинофобия фекерҙәрен әйтә.
Тәнҡит
2008 йылдың октябрендә ЮКОС-тың элекке юрисы Светлана Бахминаны азат итеү өсөн кампания ваҡытында Бахминаны һәм уның яҡлаусыларын ғәйепләгән мәҡәлә менән сығыш яһай. Арбатованың мәҡәләһе ҙур ижтимағи резонанс тыуҙыра, уның позицияһы сит ил матбуғатына ла барып етә. Һуңыраҡ Мария Арбатова Валерия Новодворская менән бергә «К барьеру!» телепрограммаһында ҡатнаша, унда шул уҡ тема буйынса һөйләшеү була. Арбатованың позицияһын күптәр тәнҡитләй, Татьяна Толстая «Айырыуса шуныһы насар, ҡатын-ҡыҙ ҡатын-ҡыҙҙан мыҫҡыллап көлә», — тип яҙа ул. Николай Сванидзе былай ти: «Миңә Арбатованың ҡарашы ерәнгес». Валерия Новодворская әйтеүенсә, Арбатова әшәкелек ҡыла һәм ҡорбанға таш ырғыта, ошоноң менән Арбатова үҙен «намыҫлы кешеләр» йәмғиәтенән мәңгелеккә сығарып ташлай. Ксения Ларина былай ти: «Был-уҙған йылдың төп мәҙәни шоктарының береһенә әйләнгән «К барьеру» программаһы менән тарих, Мария Арбатованың Светлана Бахминаны ваҡытынан алда азат итеүгә ҡәтғи ҡаршы булған позицияһы. Ул ысынлап та күптәрҙә мәҙәни тетрәнеү тыуҙырҙы. Күптәр өсөн Мария Арбатова, шартлы әйткәндә, «ҡул бирмәҫлек» кеше булып китте». Ирина Петровская «Арбатова асыҡтан-асыҡ үҙ-үҙенә ҡул һалды»,- тип белдерә.
Шәхси тормошо
Арбатова өс тапҡыр кейәүҙә була :
Ҡояш торошо
Ҡояш торошо (боронғо исеме: ҡояштың кирегә әйләнеүе (солнцеворот)) — астрономик ваҡиға, ул еткән мәлдә ысын көн уртаһында Ҡояш офоҡ өҫтөнән максималь (йәйге ҡояш торошо) йәки минималь бейеклектә (ҡышҡы ҡояш торошо) урынлаша. Ҡояш торошо ваҡытында Ҡояш Ер экваторынан төньяҡҡа йәки көньяҡҡа табан максималь ауыша. «Ҡояш торошо» терминының туранан-тура килеп сығышы: был күренеш мәлендә көн уртаһында Ҡояштың офоҡтан бейеклеге бер нисә көн буйына үҙгәрмәйенсә тороуы менән бәйле, йәғни Ҡояш, әйтерһең «бер урында ғына тора». Ҡояш торошоноң «Ҡояштың кирегә әйләнеүе» (солнцеворот) тип аталған мәле — Ҡояштың офоҡҡа ҡарата бейеклегенең ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә башлауы.
Ҡояш торошо йылына ике тапҡыр күҙәтелә: 20-21 июндә һәм 21-22 декабрҙә. Йәйге ҡояш торошо көнөндә иң оҙон көн һәм иң ҡыҫҡа төн, ә ҡышҡы ҡояш торошо көнөндә, киреһенсә, — иң ҡыҫҡа көн һәм иң оҙон төн була (тик ҡотоптарҙа ғына башҡаса). Урта киңлектәрҙә ҡояш торошо даталары яҙҙан йәйгә һәм көҙҙән ҡышҡа астрономик күсеш даталарына тап килә.
Күп кенә халыҡтарҙың мәҙәниәте һәм мифологияһында йәйге һәм ҡышҡы ҡояш торошо көнө мистик әһәмиәткә эйә, был мәлдә ошо күренешкә арнап, төрлө йолалар һәм байрамдар үткәрелә.
Астрономик белешмә
Әлеге ваҡытта (2010—2025) бөтә донъя ваҡыты буйынса (башҡа сәғәт бүлкәттәрендә ҡышҡы һәм йәйге ҡояш торошо даталары бер тәүлеккә айырылыуы ихтимал: Гринвичтан көнсығышҡа табан  — бер тәүлеккә күберәк, Гринвичтан көнбайышҡа табан  — бер тәүлеккә аҙыраҡ) төньяҡ ярымшарҙа ҡышҡы ҡояш торошо 21 декабрҙә йәки (кәбисә йылынан алда) 22 декабрҙә, ә йәйге ҡояш торошо 20 июндә (кәбисә йылынан алда) йәки 21 июндә була. Көньяҡ ярымшарҙа — киреһенсә, декабрҙә ҡояш торошо йәйге, ә июндә — ҡышҡы ҡояш торошо күҙәтелә.
Кәбисә йылындағы тайпылыш һөҙөмтәһендә ҡояш торошо датаһы төрлө йылдарҙа 1-2 көнгә айырылыуы ихтимал. Традиция буйынса ҡышҡы ҡояш торошо мәле астрономик ҡыштың башы, ә йәйге ҡояш торошо ваҡыты астрономик йәйҙең башы тип ҡабул ителә, был астрономик яҙ йәки көҙҙөң башы — яҙғы һәм көҙгө көн менән төндөң тигеҙлеге. Ҡояш торошо мәлдәрендә ҡояштың астрономик оҙонлоғо, ярашлы рәүештә, 90° һәм 270°-ҡа тиң.
Ҡояш торошо башланғанға һәм унан һуң бер нисә көн буйына Ҡояш ауышлығын үҙгәртмәй, күктә уның төш мәлендәге бейеклеге үҙгәрешһеҙ ҡала тиерлек (бейеклеге йыл дауамында график буйынса үҙгәрә, йәғни синусоидтың юғарылағы түбәһенә яҡын тора); «ҡояш торошо» тигән һүҙбәйләнеш тә тап шунан килеп сыҡҡан. Әммә көн менән төн тигеҙлеге даталары яҡынлашҡан һайын, киреһенсә, Ҡояштың ауышлығының үҙгәреү тиҙлеге лә арта бара (тәүлегенә ~24 мөйөш минуты), сөнки был синусоидтың горизонталь күсәрен (ваҡытты) киҫеп сығыуына тап килә. Ике ҡояш торошо осоронда Ҡояштың бейеклеген күҙәтеү ярҙамында эклиптика яҫылығының күк экваторына ауышлығын билдәләү мөмкин.
Нөктәләрҙе билдәләү
Ҡышҡы һәм йәйге ҡояш торошо йондоҙлоҡтарға (Гиппарх осоронда улар булған) тап килгән зодиак символдары менән билдәләнә : ҡышҡы ҡояш торошо — Ылаҡ (♑), йәйге ҡояш торошо — Ҡыҫала (♋) тамғалары. Көн менән төндөң тигеҙлегенә әҙерләнеү һөҙөмтәһендә был нөктәләр урындарынын бер аҙ шыла, хәҙер улар ярашлы рәүештә Уҡсы һәм Буға йондоҙлоҡтарында, өҫтәүенә йәйге ҡояш торошо нөктәһе Игеҙәктәр йондоҙлоғонан Үгеҙ йондоҙлоғона сағыштырмаса яңы — 1988 йылдың көҙөндә күскән.
Халыҡтар мәҙәниәте һәм мифологияһында
Традицион ҡышҡы ҡояш торошо иң билдәле исеменең береһе — Йоль. Иван Купала (Иванов көн, Купал төнө) — көнсығыш славяндарҙың йәйге ҡояш торошона(солнцеворот), 24 июндә (7 июль) тәбиғәттеү уяныуына арналған халыҡ байрамы. Христиандарҙың Иоанн Предтеча Раштыуа байрамы менән тап килгән ваҡыт буйынса үткәрелә. Календарь циклында Раштыуа (Коляда) байрамына симметрик.
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы (23 декабрь 1901 йыл, Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе (Татарстандың Аҙнаҡай районы) Түбән Аҡа ауылы — 10 июль 1938 йыл, Өфө) — башҡорт һәм татар актёры, режиссёр.
Биографияһы
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы Ҡазан татар уҡытыусылар мәктәбендә белем ала.
1917—21 йылдарҙа төрлө күсмә шәхси театрҙарҙа ҡатнаша, 5-се армия сәйәси бүлеге янындағы ҡыҙылармеецтар театры, Өфө дәүләт татар-башҡорт үрнәк театры актёры. 1922 йылдан алып Үҙәк театр сәнғәте техникумында (Мәскәү) уҡый, бер үк ваҡытта Мәскәү үҙәк татар эшсе театрында эшләй, 1926-37 йылдарҙа Башҡорт театр-художество училищеһының театр бүлегендә уҡыта һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире була, бер үк ваҡытта 1930 йылдан алып Башҡорт академия театры актёры, режиссеры, 1933 йылдан — художество етәксеһе.
Ижади эшмәкәрлеге
Мәһәҙиев Мәкәрим Әҙеһәм улы башҡорт театры тарихына милли сәхнә реформаторы булараҡ ингән: К. С. Станиславскийҙың художество принциптарын хуплап, профессиональ театр мәҙәниәте, актёр оҫталыгы үҫешенә булышлыҡ итә, театрҙың репертуарын, репетицияләр үткәреү процессын үҙгәртә. Төп рольдәре: Исмәғил, Шаймаҡ («Янғура»), Ғәлим («Алатау»; икеһе лә — А. М. Таһиров), Исмәғил («Ғәлиәбаныу»), Отелло (У.Шекспирҙың шул уҡ исемле пьесаһы) һ.б. Режсер булараҡ, башлыса классиктар әҫәрҙәре буйынса спектаклдәр ҡуяъ: Ф.Шиллерҙың «Юлбаҫарҙар» («Разбойники»; дебют, 1928) һәм «Мәкер һәм мөхәббәт» («Коварство и любовь»), Лопе де Веганың «Һарыҡ шишмәһе» («Овечий источник»), Н. В. Гоголдең «Тикшереүсе» («Ревизор»), А. С. Пушкиндың «Борис Годунов», А. Н. Островскийҙың «Төшөмлө урын» («Доходное место») спектаклдәре. Совет драматургтары Таһировтың «Алатау» һәм «Сибиряк Ғилман», С. М. Мифтаховтың «Пандар илендә», Н.Иҫәнбәттең «Портфель», Г.Хәмиттең «Һинд ҡыҙы», Г. Я. Кобецтың «Гута», Ш. Х. Усмановтың «Һуңлаған фарман, йәки вәлидовсылыҡ» спектаклдәре. Уҡыусылары араһында Г. Б. Абызгилдина, З. И. Бикбулатова (хатыны), Т. М. Бикташева, В. Г. Галимов, З. Г. Игдәүләтов, Б. Г. Имашев. Репрессиялана (1937), атып үлтерелә (1938). 1957 йылда аҡлана.
Злобин Николай Анатольевич (Рәсәй Геройы)
Злобин Николай Анатольевич (16 июнь 1976 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010). Майор.
Биографияһы
2010 йылда майор Николай Злобин Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәренең Волга буйы төбәк командованиеһының махсус тәғәйенләнештәге отрядының разведка начальнигы була.
Злобинға Урус-Мартан районыныда разведка-эҙләү эштәре үткәрергә ҡушыла. 4 февралдә Алхазурово ауылынан алыҫ булмаған урында разведтөркөм чечен бандиттарының маскировкаланған базаһын асыҡлай һәм дошмандың көсө артығыраҡ булыуға ҡарамаҫтан, һөғышҡа инә. Алыш менән дөйөм етәкселек итеүсе Злобин ярҙамға лейтенант Петрачковтың төркөмөн ебәрә, дошман базанан ҡыуып сығарыла һәм урманға сигенә. Эҙәрлекләү ваҡытындаотряд юғалтыу кисерә: Петрачков вафат була, ике хәрби хеҙмәткәр яралана. Төркөм менән командалыҡ итеүҙе Злобин үҙ өҫтөнә ала. Ул төркөмгә уңайлы рубежға китергә бойора, үҙе уларҙы һаҡлап ҡала. Алышта Злобин күкрәгенә ҡаты яралана, ләкин һуғыш яланын ташлап китмәй, дошман һөжүмен аңын юғалтҡансы тотоп тора. Яуҙаштары уны ут аҫтынан алып сығып, госпиталгә оҙатыуға өлгәшә.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй, хеҙмәтен эске ғәскәрҙәрҙә дауам итә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Геройы (2010) Шулай уҡ күп һанлы миҙалдар.
Оксивож
Оксивож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курапат
Курапат (Курапаты) — Минскиҙың төньяҡ-көнсығыш сигендәге урман ыҙаны, унда 1930 йылдар аҙағында — 1940 йылдар башында күпләп атылған кешеләрҙең ҡәберлектәре табыла. Белоруссия прокуратураһы мәғлүмәттәренә ярашлы, урман — НКВД органдары тарафынан репрессияланғандарҙы атыу һәм күмеү урыны.
Бөгөнгө көнгә ҡорбандарҙың теүәл һаны асыҡланмаған һәм, төрлө баһалар буйынса, 7 мең кешенән (Беларусь республикаһы прокуроры О. Бажелко мәғлүмәттәренә ярашлы), 30 меңдән дә кәм түгел (БССР-ҙың Генераль прокуроры Г. Тарнавскийҙың фекеренсә) , 100 мең кеше «Беларусь» белешмәһенә ярашлы) , 102 меңдән 250 меңгә тиклем («Літаратура і мастацтва» гәзитендә сыҡҡан Зенон Позняктың мәҡәләһе мәғлүмәттәренән , 250 мең кеше (Вроцлав Университеты профессоры Здислав Винницкий мәғлүмәттәре буйынса) һәм унан да ашыу (Британия тарихсыһы Норман Дэвистың мәғлүмәттәренә ярашлы).
Курапат Минск территорияһында НКВД тарафынан үткәрелгән күпләп атып үлтереү урындарҙың береһе була
2018 йылдың 6 ноябрендә Курапатта иҫтәлекле билдә ҡуйыла.
Исеме
Курапат һүҙенең килеп сығышы аныҡ билдәле түгел, сөнки 1988 йылға тиклем топографик карталарҙа күрһәтелмәй. Курапат тип урындағы халыҡ ялан сәскәләрен исемләгән тигән фараз бар
Атып үлтереүҙәр тарихын тикшереү
Беренселәр булып Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында Евгений Шмыгалов һәм Зенон Позняк  Літаратура і мастацтва Әҙәбиәт һәм сәнғәтгәзитендә 1988 йылдың 3 июнендә сыҡҡан «Курапат: үлем юлы» мәҡәләһендә белдерәләр, мәҡәләгә инеш һүҙҙе билдәле яҙыусы Василь Быков яҙа. Шаһиттар күрһәтмәләренә нигеҙләнгән мәҡәләлә Минскиҙағы Зеленый Луг микрорайонынан төньяҡҡараҡ бер нисә километр алыҫлыҡта 1937—1941 йылдарҙа язалауҙар үткәрелгән тип раҫлана. Көн һайын — таңда, көндөҙ һәм ҡояш байығанда кеше башына бер атыу менән язалауҙар үткәрелә, кәүҙәләр бер нисә ҡат итеп алдан әҙерләнгән тәрән соҡорҙарға һалына, һәр рәт һайын ҡом ҡойола, ә соҡорҙар өҫтөнә ҡарағайҙар ултыртыла; 1937 йылдың уртаһында атып үлтереү урыны 10-15 гектар ерҙе биләп алған өс метр бейеклектәге ҡойма менән уратыла, ә юл ҡапламаһы «ҡара воронкаларҙың» даими рәүештә йөрөүҙәренән ҡыйратылған була. Ҡәберлектәр соҡорҙарының дөйөм һаны 500 тип баһалана, һәр береһендә 50-60 ҡорбан. Позняк һүҙҙәренсә, ул ҡәберлектәр урыны тураһында 1970 йылдарҙа уҡ белгән, әммә «ул ваҡытта дөрөҫлөктө донъяға белдереү мөмкинлеге булмай» (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, газ торбалары һалған саҡта осраҡлы рәүештә 1988 йылдың апрель-май айында билдәле булып ҡала); Белоруссия территорияһында репрессиялар ҡорбандарының массауи ерләнеүҙәре тураһында мәҡәлә авторҙарына 1957 йылда уҡ билдәле була (Минск-Заславль трассаһын төҙөгән ваҡытта осраҡлы рәүештә кеше һөйәктәре табыла). 1989 йылда Позняк шулай уҡ мәҡәләһендә атып үлтерелгәндәрҙең дөйөм һанын (150—200 меңдән 500 мең кешеә тиклем) күрһәтә алмауын һәм Курапатта атып үлтереүҙәр Көнбайыш Белоруссияның 1939 йылда Советтар Союзына ҡушылғанынан һуң йышайыуын билдәләй.
Позняктың һәм Шмыгаловтың мәҡәләһе 1988 йылдың 14 июнендә БССР-ҙың Прокуратураһы тарафынан енәйәт эше ҡуҙғатыуға булышлыҡ итә. Мәҡәлә сыҡҡандан һуң алты аҙна үткәс, БССР-ҙың Министрҙар Советы тикшереү комиссияһын булдыра, уны Совмин рәйесенең урынбаҫары Н. Н. Мазай етәкләй (Позняк һәм Шмыгалов комиссияға индерелмәй, әммә Быковты һәм рәссам М. Савицкийҙы индерәләр).
Тикшереү барышында яҡынса 30 гектарлыҡ территорияла 510 ҡәберлек табыла. Һайланма эксгумация үткәргән саҡта 356-нан да кәм түгел кеше ҡалдыҡтары (313 баш һөйәге, кеше һөлдәләре, һары һәм аҡ металдан эшләнгән 340 теш протезы), шәхси әйберҙәр (тараҡтар, теш щёткалары, һабын һауыттары, аҡса янсыҡтары, аяҡ кейеме, кейем ҡалдыҡтары), шулай уҡ 177 гильза һәм 28 пуля, 164 револьвер гильзаһы һәм «Наган» системаһы револьверынан атылған 21 пуля, 1 гильза — «ТТ» пистолетынан табыла. Шулай уҡ «Браунинг» һәм «Вальтер» системаһы пистолеттарының бер нисә гильзаһы табыла, әлеге системалар ҡоралы 1941 йылға тиклем дә сығарылған булған. Цна-Иодков, Подболотье ауылдарынан 55 шаһит, 1937—1941 йылдарҙа НКВД хеҙмәткәрҙәре урман массивына ябыҡ автомашиналарҙа кешеләрҙе алып килеүен һәм уларҙы атыуын, күрһәтәләр. Шулай уҡ улар 1937—1938 йылдарҙан ҡәберлектәр урыны ҡойма менән уратылғанын раҫлай; һуңынан Гитлер баҫҡынсылары ҡойманы алып ташлайҙар һәм урманды ҡырҡалар. Комиссияға НКВД архивы менән танышыу рөхсәт ителмәй. Шулай уҡ НКВД хеҙмәткәрҙәренең дә ыҙанда атып үлтереүҙәр башҡарылыуы тураһында күрһәтмәләр бар.
Массауи атып үлтереүҙәр факты буйынса 1988 йылдың ноябрендә тамамланған беренсе тикшереү ҡорбандарҙың һаны 30 мең кеше тип билдәләй (БССР-ҙың Генераль прокуроры Тарнавский). Тикшереү ғәмәлдәренең тамаланыуы менән Генпрокуратура Курапатта енәйәт эше тамамланыуы тураһында ҡарар сығара: «…хөкөм ителгәндәрҙе атып үлтереү БССР-ҙың НКВД комендатураһы хеҙмәткәрҙәре башҡарғаны ныҡлап дәлилләнде… әлеге репрессияларҙа ғәйепле БССР-ҙың НКВД етәкселәре һәм башҡа кешеләр үлем язаһына тарттырылыуын йәки бөгөнгө көнгә вафат булыуын иҫәпкә алып, БССР-ҙың УПК-һы 208 статьяһының 1 пунктына һәм 5 статьяның 8 пунктына таянып, Курапат урман массивында табылған ҡәберлектәр факты буйынса ҡуҙғатылған эш ябыла. Эксгумация ваҡытында табылған аяҡ кейеме һәм башҡаларҙы әһәмиәте юҡлығы сәбәпле юҡ итергә».
Властар позицияһы
Корзун етәкселегендәге Курапатта енәйәттәрҙе тикшереү буйынса йәмәғәт комиссияһы 1991 йылдың июнендә СССР-ҙың прокуратураһына йыйылған материалды ебәрә. Комиссия ағзалары Курапатта немец нацистары (Курапаттан алыҫ булмаған ерҙә һуғыш ваҡытында нацист концентрацион лагеры урынлашҡан була) тарафынан башҡарылған, тип дәлилләй. Ошондай һығымталарға Советтар Союзы Геройы М. Б. Осипова етәкселегендәге бойондороҡһоҙ комиссия ла килә һәм рәсми комиссияны дәлилдәрҙе йәшереүҙә ғәйепләй. Рәсми версияға ҡаршы килтерелгән дәлилдәр араһында ерләү үҙенсәлектәре һәм археологтарҙың уларҙың урындары тураһында шикле хәбәрҙар булыуы; ҡайһы бер гильзаларҙың һуңғараҡ эшләнеүе (1939 йыл); урмандың ултыртыу ваҡыты; шәхси гигиена әйберҙәре (комиссия ағзаларының фекере буйынса, совет дәүләт именлеге органдары кешегә үҙе менән шәхси әйберҙәрҙе алырға рөхсәт итмәгән); НКВД органдарында «ҡара воронкалары» булмауы (ҡайһы бер тәнҡитселәр, улар һоро төҫтә булған, башҡалары — НКВД транспорты — ат көсө булған тип раҫлаған); КГБ сығанаҡтары кеүек дәлилдәр килтерелә. Әммә Корзун комиссияһының мәғлүмәттәрен дөрөҫләүсе дәлилдәр табылмай.
Йәмәғәт комиссияһы талабы буйынса 1992 йылдың февралендә тикшереү ҡабатлана, әммә үткәрелгән тикшереү һөҙөмтәһендә дәүләт комиссияһының һығымталары дөрөҫ тип табыла.
1993 йылда йәмәғәт комиссияһы сираттағы мәртәбә Белоруссия Юғары Советы дәүләт комиссияһының Курапат ваҡиғалары буйынса һығымталарын юҡҡа сығарырға тәҡдим итә. Яңы тикшереү үткәрелә. Башҡалар араһында немец баҫҡынсылары тарафынан йәһүдтәрҙе атып үлтереүҙәр версияһы ҡарала. Әлеге версияны тикшереү маҡсатында Иерусалимдағы Холокост институтына запростар ебәрелә, был институтта йәһүдтәргә ҡарата репрессиялар тураһында иң тулы мәғлүмәт тупланған. Йәһүдтәрҙең атып үлтереү урындары араһында Минск, Дрозды, Масюковщина, Курапаты, Цна-Иодково, Зелёный Луг булмай сыға. Немец архивтарында ла Курапаттағы атып үлтереүҙәр тураһында мәғлүмәттәр табылмай. Немец эксперттары иҫбатлауынса, Курапаттағы ерләү ысулы — гитлерса түгел: тегеләр ғәҙәттә бик ҙур ҡәберлектәр ҡаҙыған — оҙонлоғо буйынса яҡынса 50-60 метр, ҡорбандарҙың шәхси әйберҙәре һәм кейемдәре, алтын теш коронкалары тартып алынған. Бөтә документтарҙы тикшергәндән һуң Курапатта тикшереүҙе яңыртыу өсөн дәлилдәр юҡлығы тураһында ҡарар сығарыла. Енәйәт эшендәге мәғлүмәттәрҙең анализы Курапат урман ыҙанында 1937—1941 йылдарҙа БССР-ҙың НКВД органдары тарафынан граждандарҙың массауи атып үлтереүҙәре башҡарылған тигән һығымта эшләнә.
Аҙаҡҡы тикшереү барышында Курапатта иң ҙур ҡәберлек табыла, унда 300-ҙән ашыу кеше һөлдәһе табыла. Курапаттағы ҡаҙыныу тарихында тәүге тапҡыр конкрет даталары һәм исемдәре менән әйберләтә дәлилдәр табыла, улар атып үлтереүҙәр һуғышҡа тиклем башҡарылғанын дәлилләй. 30-сы һанлы ҡәберлектә ҡулға алыныу ваҡытында тартып алынған затлы әйберҙәр тураһында 1940 йылдың 10 июлендәге төрмә квитанциялары табыла, улар Мовша Крамерға һәм Мордыхай Шулескесҡа бирелгән.
2008 йылға ҡарата Курапат тураһында эш 15 том тәшкил итә.
1990-сы йылдар уртаһында Белоруссияның генераль прокуроры О. Божелко яңы тикшереү һөҙөмтәһендә Куропатта 7 мең кеше һәләк ителгән тип белдерә.
Йәмғиәттәге резонанс
Курапат темаһы Белоруссияның сәйәси тормошонда бик әүҙем ҡуллана. 1988 йылдың майында ҡәберлектәр урынына белорус йәмәғәт ойошмалары вәкилдәренең сталинизм енәйәттәрен ғәйепләүсе лозунгылар аҫтында тәүге йөрөш ойошторола. Йөрөш эске эштәр ғәскәрҙәре тарафынан махсус ысулдар ҡулланып ҡыуыла.
Ҡорбандар хөрмәтенә Зенон Позняк һәм уның иптәштәре 1988 йылдың октябрендә «Белоруссия мартирологы» исемле ойошма ойошторалар; бер үк ваҡытта улар илдең буласаҡ төп сәйәси көстәренең — Белоруссия халыҡ фронтының ойоштороу съезын үткәрәләр (етәксеһе Позняк үҙе). Деды исемле урында Курапатта 1989 йылда ете метр бейеклектәге «Крыж Пакуты» (Яфалар тәреһе) ҡуйыла.
Ыҙан үҙенә күрә Белоруссияның бойондороһоҙлоғо өсөн һәм коммунистик идеологияға ҡаршы көрәш символы булып тора. 1994 йылда ыҙанда АҠШ-тың Президенты Билл Клинтон булып китә, уның визиты ваҡытында иҫтәлекле билдә урынлаштырыла — «Клинтон эскәмйәһе». Әлеге билдә бер нисә тапҡыр билдәһеҙ кешеләр тарафынан емерелә, әммә шундуҡ тергеҙелә.
2007 йылдың 7 октябрендә вандалдар «Яфалар тәреһе» емерә.
МКАД-тың реконструкцияһы
2000-се йылдар башында бер нисә ойошма вәкиле ыҙанда автотрассаны төҙөүгә ҡаршы митингылар һәм дежурҙар ойоштора.
Акцияларҙа ҡатнашыусылар Курапат темаһын сәйәси яҡтан файҙаланыуҙа ғәйепләнә һәм уларға ҡаршы милиция һәм ОМОН көстәре ҡулланыла. Демократик активистар һәм милиция араһында ҡапма-ҡаршылыҡ бер нисә йыл дауамында бара.
Айырыуса ОМОН менән көслө бәрелештәр 2001 йылдың 8 — 9 октябрендә күҙәтелә. Омон-дар демонстранттарға ҡаршы күҙҙән йәш ағыҙа торған газдар ҡулланыла. Һөҙөмтәлә 40-45 ҡулға алына, 25 кеше административ яуалылыҡҡа тарттырыла. Ҡатнашыусыларҙың күпселегенә штрафтар бирелә.
Омельяненко Александр Владимирович
Омельяненко Александр Владимирович (8 май 1974 йыл) — Рәсәй Федерацияһының Хәрби-Һауа көстәре капитаны (РФ Геройы исеме бирелгән мәлдә ), икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001). Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһы 55-се Севастополь айырым вертолет полкының Ми-24 вертолет звеноһы штурман-операторы.
Биографияһы
Александр Владимирович Омельяненко 1974 йылдың 8 майында Белорус ССР-ы Витебск өлкәһе Лепельск районының Новое Заслоново ауылында офицер ғаиләһендә тыуа. Мәктәптә уҡыуы менән бер рәттән ДОСААФ авиаклубында белем ала.
1991 йылда Хәрби Көстәр сафына баҫа һәм Өфө юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый, уны 1996 йылда уңышлы тамамлай. Краснодар крайының Кореновск ҡалаһында дислокацияланған Хәрби-Һауа көстәренең һәм Һауа һөжүменә ҡаршы оборонаның 4-се армияһының 55-се айырым вертолет полкында хеҙмәт итә.
Икенсе Чечен һуғышында ҡатнаша, Чечня һәм Дағстанға 5 командировкала була. 2001 йылдың аҙағына уның иҫәбендә 1000-дән ашыу сәғәт хәрби осош була.
2001 йылдың 17 октябрендә майор К. П. Кистеня экипажы составында ҡатмарлы метеошарттарҙа Марух артылышы районында командир Гелаев етәкселегендәге террорслар төркөмөн эҙләү һәм юҡ итеү өсөн осош яһай. Боевиктар төркөмө Маруха йылғаһы тамағында табыла, Омельяненко ут асып тиҫтәләгән боевикты юҡ итә. Һуғыш барышында ракета ярсығынан зыян күргән вертолет шарлауыҡ районындағы ҙур булмаған майҙансыҡҡа ултыртыла. Вертолетҡа яҡын килергә тырышҡан боевиктар борт ҡоралы ярҙамында туҡтатыла. Вертолетты ерҙә бер аҙ ҡарағандан һуң, Кистень менән Омельяненко ҡабат аэродромға ҡайтырға тырышырға ҡарар итә, сөнки боевиктар ныҡ яҡынлаша.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2001 йылдың 28 ноябрендәге Указы менән Төньяҡ-Кавказ төбәгендә хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн капитан Александр Владимирович Омельяненкоға Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 743) бирелә.
Рәсәй Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 2002 йылда Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын тамамлай. 2019 йылда Рәсәй Федерацияһының Оборона идаралығы милли үҙәгендә хеҙмәт үтә.
Полковник. Миҙалдар менән бүләкләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Геройы (2001) Күп һанлы миҙалдар.
Бориха
Бориха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Арсенюк Александр Николаевич
Биографияһы
Ҡыҙыл Армияға 1941 йылдың июнь айында саҡырыла һәм хәрәкәт итеүсе армияға ебәрелә. Үҙәк фронтағы 61-се армия составындағы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы снайперы ҡыҙылармеец Александр Арсенюк 1943 йылдың 27 сентябрендә беренселәрҙән булып Днепр йылғаһының уң ярына сыға. Дошман биләгән ярҙа автомат һәм кинжал менән ҡоралланған ҡурҡыу белмәҫ гвардеец дошман траншеяһына бәреп инә һәм гитлер офицерын үлтерә, әсирлеккә обер-ефрейтор ала һәм уны полк штабына еткерә («тел» менән бергә һул ярға сыға). Әсир дошман урынлашҡан урыны һәм нығытмалары тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр бирә.
Гвардия ҡыҙылармеецы Арсенюк Днепрҙың уң яҡ ярына ҡабаттан сыға һәм һәм немец тылына сая сабауылдарын дауам итә. Белоруссиялағы Гомель өлкәһе Брагин районындағы Нивки ауылы өсөн барған алышта ҡыйыу яугир ҡаты яралана.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Арсенюк Александр Николаевич «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (3007-се һанлы).
Һуғыштан һуң өлкән сержант Арсенюк А. Н. демобилизациялана. Запастағы өлкән сержант. 1952 йылда ул Етәксе һәм инженер-техник хеҙмәткәҙәренең квалификацияһын күтәреү институты тамамлай. Мәскәү — герой-ҡалала йәшәй. 1996 йылдың 27 мартында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында (3-сө участка) ерләнә.
Ethereum
Ethereum — ҙурлығы буйынса Биткойндан һуң баҙар капитализацияһы буйынса икенсе платформа. Ethereum асыҡ сығанаҡ булып тора һәм блокчейн технологияһына нигеҙләнгән. Bitcoin кеүек үк, Ethereum үҙәкләштерелгән селтәр түгел һәм үҙәк ойошма тарафынан контролдә тотолмай, ул онлайн-түләүҙәрҙе банкыға йәки өсөнсө яҡҡа мохтажлыҡһыҙ аноним башҡарырға мөмкинлек бирә.
Ethereum майнингы биткойндыҡына оҡшаш, ләкин блок сылбырын сискән саҡта Ethereum майнеры эфир эшләй. Ethereum-дың төп функцияһы — смарт-контракттар. Ethereum смарт-контрактары Ethereum йәки EVM виртуаль машинаһы тарафынан башҡарыла.
Башҡа криптовалюта һымаҡ уҡ Ethereum-ды һатырға, һатып алырға, алмаштырырға һәм хаҡ түләргә була. Ethereum технологияһы төрлө активта булған транзакцияларҙы яҙҙырырға мөмкинселек бирә, бының өсөн традицион юридик процедуралар кәрәкмәй. Биткойндан айырмалы рәүештә, Ethereum — запасы сикһеҙ булған криптовалюта. Тимәк, криптовалютаға инфляция ла ҡағыла. Ethereum криптовалюта биржаһында әүҙем һатыла. 2021 йылдың февраль айында уның дөйөм капитализацияһы 180 миллиард долларҙан артты. Төрлө ойошмаларҙа был платформа ҡыҙыҡһыныу уятты, шул иҫәптән Microsoft, IBM, JPG Morgan Chase. Bloomberg Businessweek раҫлауы буйынса Ethereum таратҡан программа тәьминәтен рөхсәтһеҙ ҡыҫылыуҙан һаҡланырға теләгән һәр кем ҡуллана ала. Һеҙгә таныш булмаған кеше менән хәүефһеҙ эш алып барыу мөмкинселегенә эйә буласаҡһығыҙ, сөнки терминдар блокчейнға һалынған смарт-контрактта теркәлгән.
Ethereum курсының перспективалары
Ethereum алмашу курсы, бүтән cryptocurrency кебек, бик үзгәрүчән, шуңа күрә көндәлек үзгәрешләр берничә процент булырга мөмкин.
2017 ел башыннан күп популяр виртуаль тәңкәләрнең максималь бәясен арттыру һәм яңарту булды, шул исәптән ETH.
2022 ел башында аның бәясе 3200– 3700 $ диапазонында үзгәрде. 4,878 $ югары бәя 2021 елның ноябрендә, бөтен базар актив үскән вакытта ирешелде.
Ethereum бәясендә күтәрелү
Ethereum алмашу курсы зур йогынты ясый:
Тулаем алганда, крипто базарының торышы.
Инвестор таләбе (сорау бар - бәяләр үсә һәм киресенчә).
Хакимият тарафыннан чикләүләр һәм тыюлар, яки киресенчә, кабул итү.
Ethereum үсешенең төп драйверы - Proof-of-Stake һәм аның белән бәйле өстенлекләр (тизрәк һәм арзанрак операцияләр).
Яңа Ethereum тәңкәләренең чикләнмәгән эмиссиясе (чыгарылышы) темп үсешен акрынайта.
Шилнә
Шилнә — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/78 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каркатеевсксая
Каркатеевсксая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юганская ҡылымығының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һынны
Һынны (Саннинское) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 383 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215843001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ленский Дмитрий Тимофеевич
Дмитрий Тимофеевич Ленский (ысын фамилияһы Воробьев; 1805, Мәскәү —, шунда уҡ) — урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, актёр, XIX быуатта популяр булған водевилдәр авторы.
Биографияһы
Дмитроий Тимофеевич Ленский сауҙагәр улы. Мәскәү коммерция фәндәре академияһында (1816—1821) уҡый. Уны тамамлағас, өс йыл инглиз негоцианты Джон Никерзгилдең (1775—1841) банк контораһында бухгалтер булып эшләй
1824 йылда сәхнәлә сығыш яһай. Мәскәүҙә Н.В. Гоголдең «Ревизор» комедияһында Хлестаков ролен беренсе башҡарыусы була; образға водевиль трактовкаһы бирә.
Йөҙгә яҡын драма әҫәрҙәре һәм опера либереттолары яҙған. Үҙ пьесалары өсөн француз пьесаларынан сюжеттар ала, улар урыҫ сауҙагәрҙәре, йәмәғәтселек, провинциаль актёрҙар тормошонан көнкүреш нескәлектәре менән байытыла. Ленскийҙың водевилдәрен (70-тән артыҡ) сәхнә оҫталығы, тиҙ хәрәкәт итеү барышы, башҡа һыймаҫлыҡ хәл, «тупаҫ комик» алымдарын оҫта ҡулланыу, каламбурҙар һәм киҫкенлек менән асыҡ айырылып тора. "Опералар һәм водевиль" нәшер итә, француз теленән тәржемәләр бирелә (с.1-4, 1835-1836).
Ленскийҙың иң яҡшы водевилдәре (»Лев Гурыч Синичкин, йәки провинциаль дебютантка", 1839 йылғы постановка, һ.б.) оҙаҡ ваҡыт рус театрының төп репертуарында була.
А. Н.Верстовскийҙың «Громобой» операһының либретто авторы (1854, ҡуйылышы 1857).
Рәсәйҙә Ж.П. Беранженың беренсе тәржемәселәренең береһе. Композитор Александр Алябьев музыка ижад иткән «Продайте ж милостыню ей» шиғыры бигерәк тә танылыу ала. "Нищая" романсы шулай килеп сыға, уны Карева Галина, Жанна Бесовская, Людмила Гурченко, Эдуард Хиль, Александр Малинин, Тамара Калинина һәм башҡа бик күп артистар уңышлы башҡара.
Вәлиулла Мортазин-Иманский
Вәлиулла Мортазин-Иманский (5 ғинуар 1885 йыл — 10 июль 1938 йыл) — актёр, режиссёр, драматург Һәм театр белгесе, йәмәғәт эшмәкәре, педагог һәм администратор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1935), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1922) артисы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Мортазин Вәлиулла Ғәйназар улы (Иманский псевдонимы) 1885 йылдың 5 ғинуарында Ырымбур губернаһының Мораптал улусына ҡараған боронғо башҡорт ауылы Иманғолда (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Октябрьский районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Сәнғәттәге юлы 1905—1907 йылғы революция осоронда башлана. Уның исеме Волга буйы Урал, Урта Азия, Кавказ халыҡтарының бер-береһенә туранан-тура бәйләнеше булған театр мәҙәниәтен тәү башлап ойоштороусы эшмәкәрҙәр араһында лайыҡлы урын алып тора.
Вәли Мортазин башҡорт театрына нигеҙ һала һәм оҙаҡ йылдар Башҡорт дәүләт театрын етәкләй.
1905 йылда И. Б. Ҡудашев-Ашҡаҙарскийҙың театр труппаһында эш башлай, «Сәйәр» төркөмө менән сығыш яһай.
Актёр В. Мортазин-Иманскийҙың репертуары 500-ҙән ашыу ролде үҙ эсенә ала.
1937 йылда Иманский ҡулға алына һәм 1938 йылдың 10 июлендә хәрби коллегия хөкөмө буйынса атыла. Репрессия ҡорбаны булараҡ ул бары тик 1957 йылда ғына аҡлана.
Тәүге ҡатыны Мәрфуғанан 1914 йылда тыуған Үзбәк исемле улы хәрби училищела уҡыған ерендә ҡулға алына, Нерчинск ҡалаһында допрос алған ваҡытта туҡмалыуҙан атаһынан биш көн алда үлә (1938 йылдың 5 июлендә).
Икенсе ҡатыны Зәйнәб өс балаһы менән Ҡазан ҡалаһына китә, 1948 йылда үлеп ҡала. Балалар тома һуҡыр өләсәләре менән ҡала (Марат, Мотор, Роза).
Мельперс
Мельперс (Melpers) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 93 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 490 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Тамис-Дон
Тамис-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Ардон йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камалова Алиса Атлас ҡыҙы
Камалова Алиса Атлас ҡыҙы (30 август 1979 йыл) — ғалим-терапевт. 2006 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Медицина фәндәре кандидаты (2006), доценты. Башҡортостан Республикаһының Терапевтар ассоциацияһы ағзаһы.
Биографияһы
Алиса Атлас ҡыҙы Камалова 1979 йылдың 30 авгусында Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Оло Ыҡтамаҡ ауылында тыуған. 1996 йылда Оло Ыҡтамаҡ урта мәктәбен, 2002 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған.
2002 йылда интернатура, 2003—2006 йылдарҙа клиник ординатура үтә.
2006 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының поликлиника терапияһы кафедраһында уҡыта.
Ғилми эшмәкәрлеге
Гастроэнтерология, терапия, һаҡланыу саралары өлкәһендә ғилми эҙләнеүҙәр алып бара.
2006 йылда Клинико-функциональная характеристика билиарной патологии у лиц призывного возраста темаһына диссертация яҡлай һәм медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһен ала.
4 монография, 122-нән ашыу ғилми баҫма авторы. Башҡа авторҙар менән берлектә 4 уҡыу ҡулланмаһы, 2 уҡытыу методикаһы ҡулланмаһы, 22 методик тәҡдимдәр нәшер иткән.
Һамар дәүләт аэрокосмос университеты
'''С.П. Королев исемендәге Һамар дәүләт аэрокосмос университеты.' (элекке. Куйбышев авиация институты (ул П.С.Королев исемендәге КуАИ. )'') — Һамарҙа урынлашҡан Рәсәйҙең юғары уҡыу йорто. 1942 йылда ойошторолған.
Рейтингтары
Һамар университет Рәсәйҙең туғыҙ юғары уҡыу йорто иҫәбенә ингән, унда мәктәпте тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыу кимәле 100 процент тәшкил итә (РФ Мәғариф һәм фән министрлығы мәғлүмәттәре).