cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Проскурякова Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы
Биографияһы
Илһөйәр Ҡәүи ҡыҙы Проскурякова (ҡыҙ фамилияһы Фәрхетдинова) 1955 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Вотяк Ушъяҙы ауылында тыуған.
1962—1970 йылдарҙа ошо райондың Вәрәшбаш ауылындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптә, шунан һуң хәҙерге Яңауыл ҡалаһындағы Радик Гәрәев исемендәге 3-сө урта мәктәптә уҡый. Урта белем алғандан һуң 1972—1973 йылдарҙа Удмурт АССР-ының Ҡаракулин районының «Прогресс» колхозында бухгалтер булып эшләй.
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Яңауыл район үҙәк балалар китапханаһының уҡыу залы мөдире вазифаһында дауам итә, 1976 йылдан китапхананың методисы була. 1983 йылда етәксе эшкә үрләтелә: Яңауыл үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы директоры итеп тәғәйенләнә һәм 2015 йылғаса шунда хеҙмәт һала.
Илһөйәр Проскурякова 1976 йылда Өфө китапхана техникумын, 1981 йылда — Ҡазан мәҙәниәт институтын тамамлай.
Үҫәргән кантоны
Үҫәргән кантоны (Усерганский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Ейәнсура ауылы.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Үҫәргән кантоны ла була.
Административ үҙәге — Ейәнсура ауылы.
Кантон составына Орск өйәҙенең Демократик, Ҡансыра, Ҡороюл, Ҡыуандыҡ, Поимка, Сәлих, Үҫәргән-Хәйбулла, 1‑се, 2-се, 3-сө, 4-се, 5-се, 6-сы Үҫәргән, Фёдоровка, Һамар һәм Чеботарёвка улустары инә.
1922 йылда 5 октябрҙә кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Йылайыр кантоны составына инә.
Халҡы
1920 йылда — 99 071 кеше (1920). thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
География
Майҙаны — 9 838 км² (1922). Төньяҡта — Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны һәм Бөрйән-Түңгәүер кантоны, көньяҡта Орск өйәҙе менән сиктәш була.
Алдя-Теодорович Дойна
Дойна Алдя-Теодорович (Doina Aldea-Teodorovici; 1958 — 1992) — молдаван совет йырсыһы, композитор һәм йырсы Ион Теодоровичтың ҡатыны, Молдавия ССР-ның атҡаҙанған артисы (1992).
Биографияһы
1958 йылдың 15 ноябрендә Кишинёвта интеллигенттар Eugenia и Gheorghe Marinғаиләһендә тыуған. Атаһы яҙыусы һәм журналист, ә әсәһе Кишиневта 1 -се һанлы урта мәктәбенең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы була.
Дойнаның художество таланты бала саҡтан уҡ билдәләнә, мәктәптә уҡығанда уҡ ул "Молдова-фильм" киностудияһында рус теленә  дубляж яһауҙа ҡатнаша. Бер үк ваҡытта ул дөйөм белем биреү мәктәбендә лә, музыка мәктәбендә лә уҡый. 14 йәшенән "Moldoveneasca" ансамблендә эшләй. Ансамбль менән СССР-ҙың күп кенә республикаларында, шулай уҡ Монголияла, Алжирҙа, Германияла, Кипрҙа һәм Гаванала Йәштәр фестивалендә булыу бәхете тейә. 1975 йылда Дойна мәктәпте тамамлай һәм шул уҡ йылда Юрий Николаев менән берлектә  "Шире круг" шоу-программаһы алып барыусыһы була. 1979 йылда тамамлай һәм белем ала Кишинев дәүләт университетының филология факультетын   румын теле  һәм әҙәбиәте специальносе буйынса тамамлай. 1979 - 1988 йылдарҙа бөтә донъя әҙәбиәте Кишинев педагогика институтында ( хәҙер Ион Крянгэ ис. Дәүләт педагогик иуниверситет) бөтә донъя әҙәбиәте преподавателе булып эшләй.
1981 йылда Дойна молдаван композиторы һәм йырсыһы Ион Алдя-Теодоровичкә  кейәүгә сыға. 5 августа 1982 года у них родился сын — Кристофор Алдя-Теодорович. 1982 йылдың 5 авгусында уларҙың улы — Кристофор Алдя-Теодорович тыуа. Шул уҡ йылда Дойна үҙендә  эстрада йырсыһы һәләтен аса һәм ул ире менән бергә сәхнәлә сығыш яһай башлай. Улар Молдавияның һәм Румынияның күп кенә ҡалаларында һәм ауылдаында сығыш яһайҙар.
1992 йылдың 30 октябрендә Ион менән Дойна, Бухарестан 49 км алыҫлыҡта, Кишиневҡа китеп барған юлда  автокатастрофала һәләк булалар — уларҙың машинаһы ағасҡа барып бәрелә. Кишиневта Үҙәк (Әрмән) зыяратында ерләнгәндәр.
1993 йылда Дойна Алдя-Теодорович (үлгәндән һуң) молдаван Республика ордены менән наградлана.
Лансанг
Лансанг; Лан Санг; Лан Санг Хом Кхао — «Миллион фил һәм аҡ зонт короллеге» (пали: शिसत्तनखनहुत् Sisattanakhanahut, ລ້ານຊ້າງ, һүҙмә-һүҙ «миллион фил») — тарихта тәүге лао феодаль дәүләте.
Тарихы
XIV быуаттың беренсе яртыһында хәҙерге Лаос территорияһында бихисап кенәзлектәр-мыонгылар булған, улар номиналь рәүештә йә Кхмер империяһына, йә Сукхотаи батшалығына буйһонған. Туған (төньяҡ лаос мыонгыларҙан иң ҙур) кенәзлегенән ҡыуылған принц Тао Пи Фаның улы Фа Нгум кхмер һарайында үҫә, кхмер короленең ҡыҙына өйләнә һәм 1349 йылда 10 меңлек кхмер ғәскәре менән Лаосҡа баҫып инә.
1354 йылда Фа Нгум Меконг йылғаһы аша үтә һәм шулай уҡ лаолар йәшәгән Ланна кенәзлегенә. Ланна хакимы Фа Нгумға килә һәм солох тәҡдим итә. Фа Нгум тарафынан яуланған ерҙәр Лансанг дәүләте составына керә. 1356 йылда Фа Нгум вьентьян ғәскәрен тар-мар итә һәм алышта ил хакимын үлтерә. 1357 йылда Фа Нгум Аютияға баҫып инә. Король Рама Тибоди I бүләктәр биреп, уның менән килешеү төҙөй.
1622—1637 йылдарҙа Лансангта нәҫел көрәше һәм үҙ-ара талаш-һуғыштар тоҡана, улар Сулигна Вонгса хакимлығы осоронда тамамлана.
Сулигна Вонгса хакимлығы осоронда күпселек күрше дәүләттәр менән территориаль бәхәстәр рәтләнә, тышҡы сауҙа бәйләнештәре киңәйтелә, шул иҫәптән Голландия менән сауҙа бәйләнештәре яйға һалына.
Тиҙҙән Сулигна Вонгса вафат булғандан һуң Лансанг 3 короллеккә (Луангпхабанг, Вьентьян һәм Тямпасак), шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлектәргә тарҡала.
Гемиле
Географияһы
Әллә ни ҙур булмаған утрау Фетхий ҡалаһынан яҡынса 9 саҡрым көньяҡта, төрөк ярынан ни бары 200 метр алыҫлыҡта урынлашҡан. Был кеше йәшәмәгән ҡаялы утрау. Оҙонса төньяҡ яр буйында ҙур булмаған пристань урынлашҡан. Ҡалған яр буйы текә ҡаялы һәм упҡынлы.
Иҫтәлекле урындары
Византиялағы IV һәм VI быуат араһында төҙөлгән биш сиркәүҙең харабалары 350 метрлыҡ маршрут менән бәйләнә .Шулай уҡ утрауҙа, сиркәүҙәрҙән тыш, 40 бинаның һәм 50 христиан ҡәберлеге емереклектәре урын алған. Сиркәүҙәрҙең береһе утрауҙың иң бейек нөктәһендә ҡаяның үҙен ҡырҡып эшләнгән. Хәҙер ҙә был сиркәүҙең мозаикаһын һәм фрескаһын шәйләргә була.
Археологтар фаразлауынса, утрау Изге Николайҙың тәү ерләнеү урыны булыуы ихтимал. Adası Gemiler тигән төрөк исеме тәржемәлә "моряктар утрауы"н аңлата, был иһә изге Николайға ишаралай, сөнки ул моряктарҙың ҡурсалаусыһы һаналған. Урта быуатта был утрау диңгеҙселәр араһында Изге Николай утрауы булараҡ таныла . Белгестәр фекеренсә, Николайҙы ҡая сиркәүендә ерләйҙәр. Храм диуарында уның исеме күп тапҡыр осрай. Изге Николайҙың һөлдәһе ҡалдыҡтары сиркәүҙә сама менән 650 йыллап ятҡан, аҙаҡ ғәрәп флоттары яҡынлашыуы арҡаһында 25 саҡрым көнсығыштараҡ булған Мира ҡалаһына күсерелә.
Хальмер-Шор (Кара ҡушылдығы)
Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эркслебен (Альтмарк)
Эркслебен (Альтмарк) (Erxleben (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 499 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Манъяҙыбаш
Манъяҙыбаш (Маньязыбаш) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452312, ОКАТО коды — 80224813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ужуга
Ужуга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 281 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иншә Аллаһ
Иншә Аллаһ,иншәЛлаһ - (Иншалла́х, ин ша́’а Ллах, ) — ғибәҙәт ғибәрәһе, мосолман илдәрендә ҡулланылған,  Аллаһыға буйһоноуҙы белдергән әйтем. Иман килтергән динлеләр киләсәккә бәйле ваҡиғаларҙы Аллаһ ихтыярында икәнен белдереп, теләк теләүе. Ғәрәп телле илдәрҙә төрлө дин вәкилдәре тарафынан ҡулланыла. Киләсәктә Аллаһы тәғәләнең нимәнелер насип итеүен теләү ҙә шул рәүешле белдерелә. Хәҙерге ислам донъяһындағы телмәрҙә даими ҡулланыла.
Ҡайһы саҡ үтәй алмаҫлыҡ үтенескә ҡарата әҙәпле генә итеп баш тартыу өсөн дә әйтәләр .Ғәрәп илдәрендә туранан-тура баш тартыу килешмәй тип һанала. Бындай осраҡта "Иншә Аллаһ" самаларға мөмкин, әммә барыһы ла Аллаһ ҡулында тигәнде аңлата.
Башҡортса һөйләш теленә, һүҙлектәргә ул "иншалла" тип инеп киткән.
Ҡөрьәндәге Әл-Ҡәһф сүрәһендә былай тип яҙылған:
Ун-Карыпсан-Юган
Ун-Карыпсан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Карыпсан-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәтсә
Йәтсә (Mustela, Ласки и хорьки) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүсе.
Ҡылыҡһырлама
Һуҫар һымаҡтарҙың кәүҙәгә иң бәләкәй вәкиле. Кәүҙә оҙонлоғо 13—28 см, ауырлығы 40—100 г.
Кәүҙәһе оҙон һәм бик йоҡа, һығылмалы. Башы бәләкәй,мороно тупаҡ, танауы еңелсә бүлкәсле (раздвоен), Күҙҙәре ҡарағусҡыл, бер аҙ сығып (навыкате) тора. Муйыны оҙон, көслө. Ҡолағы ҡыҫҡа, киң.
Аяғы ҡыҫҡа, осло тырнаҡлы. Ҡойроғо бик ҡыҫҡа (9 см-ға тиклем). Ҡойроҡ аҫтында һаҫыҡ еҫ сығара торған биҙҙәре бар.
Полигам. яҡтан 10—11 айҙа өлгөрә. 3—12 (йышыраҡ 4—7) ҡолаҡ тишеге ҡапланған һуҡыр бала тыуҙыра. Ғүмер оҙонлоғо:тәбиғәттә 5 лет тирәһе (уртаса 9,5 ай).
Йәшәйеше
Башлыса төндә, ҡайһы ваҡыт көндөҙ әүҙем. Ваҡ кимереүселәр, һирәгерәк ҡоштар, ер-һыу хайуандары һ.б. менән туҡлана.
Урманда, ҡырҡындыла, баҫыуҙа, һаҙлыҡта осрай; кимереүселәрҙең өңдәрендә, эҫкерттәрҙә, таш араларында, ағас тамырҙары аҫтында, торлаҡ янында йәшәй. Башҡортостандың бөтә биләмәһендә таралған.
Сысҡан һымаҡ кимереүселәрҙе юҡ итә
Үрсеүе
Ата заттарының ауырлығы - 70-105 г тирәһе. Инә заттар 30% тирәһенә ҡайтышыраҡ була.
Полигамдар. Үрсеү мәле яҙға, март тирәһенә тура килә. Аҙыҡ мул булһа йыл әйләнәһендә 2-3 тапҡыр үрсем бирә алалар.
Бер үрсемдә 4-5 тирәһе көсөк була. Яралғы үҫеше 35 көн тирәһе дауам итә.
Балалары өсөн инә йәтсә оя эшләй, эсенә мүк, ҡоро үлән түшәй. Көсөктәре тыуғанда 1,5 г тирәһе генә. Башта һуҡыр һәм мөсһөҙ булалар. Күҙҙәре 21-25 тирәһендә асыла.
Балалары оянан сыҡҡас әсәләре артынан эйәреп йөрөйҙәр. 3-4 ай тирәһе бергә булалар, унан  яҙға йәки көҙгә ҡарай таралышалар. 3 айҙа енси яҡтан өлгөрәләр.
Ареалы
Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәте,Алжир, Марокко, Египет, Малая Азия, север Ирака, Иран, Афганистан, Монголия, Китай, Корейский п-ов, Япония, Северная Америка, Австралия.
Дошмандары
Йыртҡыстар: аҫ, бүре, төлкө, бурһыҡ, һуҫар, енот һымаҡ эт.
Йыртҡыс ҡоштар: өкөләр (филин), ҡарсыға, диңгеҙ бөркөтө, бөркөт.
Баффин Ере
Утрауға был атама  инглиз сәйәхәтсеһе Уильям Баффин хөрмәтенә инглиз колонистары  тарафынан   бирелгән.
Географияһы
Баффин Ере Канада Архипелагының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм административ яҡтан Нунавут биләмәһенең Баффин (Кикиктани) төбәгенә ҡарай.
Утрау Гренландиянан төньяҡта һәм көнсығышта —Баффин һәм Девис боғаҙы, көньяҡта континенталь Унгава ярымутрауынан — Гудзон боғаҙы, көньяҡ-көнбайышта Мелвилл континенталь ярымутрауынан— Фокс ҡултығы һәм тар Фьюри-энд-Хекла боғаҙы , көнбайышта Бутия ярымутрауынан һәм Сомерсет утрауҙарынан— Бутия ҡултығы һәм Принс-Риджен боғаҙы, ә төньяҡта Девон утрауынан Ланкастер боғаҙы менән айырыла.
Утрауҙың оҙонлоғо яҡынса 1500 км, киңлеге 200—700 км. Британ энциклопедияһы һәм Канада энциклопедияһы Баффин еренең майҙанын 507 451 км² тип билдәләй. Башҡа телдәрҙәге энциклопедияларҙа баһалар кәмерәк күрһәтелә (мәҫәлән, Ҙур Рәсәй энциклопедияһы һәм Италия энциклопедияһы — 476 мең км², ә Ҙур Ларусс энциклопедияһы — 470 мең км²).
Баффин Ере — Канаданың иң ҙур утрауы һәм донъяла майҙаны буйынса бишенсе урынды алып тора.
Ярҙары ҡултыҡтар һәм фьордтар менән ныҡ йырғыланған (көнсығыш өлөшөндә Камберленд һәм Фробишер ҡултыҡтары иң ҙурҙары булып тора). Яр буйы һыҙығының дөйөм оҙонлоғо — 28 308 километр тәшкил итә. Геологик йәһәттән Баффин ере — Канада ҡалҡанының көнсығыш ситенең дауамы. Бында ул өҫкә ауыша һәм  утрауҙың көнсығышында тау һыртын барлыҡҡа килтерә. Бейеклектәре 1500—2000 м араһында булған тау һырттары Арктик Кордильерҙың бер өлөшө булып тора.
Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Один тауы (2147 м), бер аҙ түбәнерәк — Асгард тауы (2015 м). Бейеклеге 1675 м булған Тор тауы Ерҙә иң вертикаль битләүле тау тип һанала.
Утрауҙың шул уҡ өлөшөндә ике боҙлоҡ — Пенни һәм Барнс урынлашҡан. Тауҙар башлыса альп тибында, осло түбәле һәм текә стеналы, әммә яҫы түбәләр ҙә осрай. Пенни боҙлоғонан төньяҡтараҡ тауҙар әкренләп түбәнәйә, Понд ҡултығы эргәһенә юҡҡа сыға, Баффин Еренең төньяҡ-көнсығыш яры янында урынлашҡан һәм боҙ эшләпәһе менән тулыһынса тиерлек ҡапланған Байлот утрауында яңынан күтәрелә.
Төньяҡта Ханч йылғаһы һәм көньяҡта Фокс ярымутрауы араһында Кукджак тип аталған бөйөк тигеҙлек — үлән баҫҡан һаҙлыҡлы уйһыулыҡ ята. Унан яйлап боронғо яр киртләстәре эҙҙәре һаҡланған саҡ ҡына бейегерәк тигеҙлеккә күсә. Фокс ярымутрауының көньяҡ өлөшө ҡаялы, ә көнбайышында  диңгеҙгә бейек текә ҡаялар менән барып тоташа.
Утрауҙың көньяҡ-көнсығышында, Фробишер ҡултығынан төньяҡтараҡ, Холл ярымутрауы ята. Был ярымутрау кембрий алды гнейстарынан, ярға ҡарай ятҡан  ҡалҡыулыҡтарҙан һәм боҙлоҡтан торған  ташлы уйһыулыҡ  булып тора. Боҙлоҡтан айсбергтар ҡубып төшә һәм   Фробишер ҡултығына китә. .
Утрауҙа сөсө һыулы күлдәр күп. Шуларҙың икәүһе иң ҙуры — Неттиллинг (5542 км²) һәм Амаджуак (3115 км²). Был күлдәрҙең икеһе лә утрауҙың көньяҡ-көнбайыш тигеҙлегендә урынлашҡан.
Баффин Ерендә файҙалы ҡаҙылмаларҙың байтаҡ ятҡылыҡтары табылған. 1976 йылдан 2002 йылға тиклем Нанисивик ҡасабаһы янында цинк, ҡурғаш һәм көмөш сығарыла.
Утрауҙың төньяғында шулай уҡ тимер мәғдәне сығарыла. Мэри-Ривер —Канадала   иң ҙур тимер рудниктарының  береһе булып тора. Чидлиакта, Икалуиттан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 120 км алыҫлыҡта, алмас ятҡылыҡтары табылған.
Климаты
Баффин Еренең күп өлөшө Төньяҡ поляр түңәрәк артында урынлашҡан, шуға күрә утрауҙың күпселек өлөшөндә поляр көн һәм төн урынлаша. Йәй һыуыҡ һәм ҡыҫҡа, хатта июль — август айҙарында ла ҡырау төшөүе ихтимал. Көнсығыш һәм көньяҡ яр буйы башҡа өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ.
Камберленд ҡултығы яры буйында уртаса йыллыҡ температура −9 °C, Борден һәм Бродерҙың төньяҡ яйлаларында, шулай уҡ Неттиллинг күленән төньяҡ-көнбайыштағы уйһыулыҡта −13 °C, ә утрауҙың күпселек өлөшөндә −11 °C һәм −11,5 °C араһында. Йәйге уртаса температура 0,5 °C — 2 °C (төньяҡ-көнбайыш уйһыулыҡ) тиклем (Камберленд һәм Фокс ҡултыҡтары тирәһендә). Төньяҡ-көнбайышта һәм көнбайышта йыллыҡ яуым-төшөм 100 мм-ҙан 200 мм, Фробишер ҡултығынан төньяҡтараҡ Холл ярымутрауы ҡалҡыулыҡтарында — 300-ҙән 500-гә тиклем арала тирбәлә.
Тәбиғәте
Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды классификацияһына ярашлы, Баффин Ере Төньяҡ Американың өс экорегионына инә:
Утрауҙың үҙәк райондарында үҫемлектәр әҙ, ер өҫтөнөң яҡынса 15 процентын ғына биләй. Мүк һәм тәпәш үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар өҫтөнлөк итә. Дымлы урындарҙа мүк һәм таштишәрҙәрҙән тыш лузула үҫә. Утрауҙың башҡа райондарында үҫемлектәр япмаһы тығыҙыраҡ, әммә өҙлөкһөҙ түгел (иң ҙур тығыҙлыҡ утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге яр буйы ҡалҡыулығында); кәрлә ҡайын, һаҙанаҡ, көртмәлеләр, төлкөғойроҡ осрай.
Утрауҙа һарыҡ-үгеҙҙәр, төньяҡ боланы, поляр айыуҙар, бүреләр, аҡ төлкөләр, арктик ҡуяндар, ала сысҡандар йәшәй.
Ҡоштарҙан иң киң таралғаны — аҡ өкө. Яр буйында тюлень, сарлаҡ һәм аҡсарлаҡ күп.
Яр буйы һыуҙарында нарвалдар һәм киттар йәшәй.
Күлдәрендә арктика еҙмыйығы һәм энәле балыҡтар үрсей. Баффин утрауында Аиюиттук милли паркы урынлашҡан, ул Канадала поляр түңәрәк артында беренсе милли парк. Парк биләмәһендә Один тауы, 100 километрлыҡ Пангниртанг үткәүеле, боҙлоҡтар һәм тау күлдәре урынлашҡан. Утрауҙың төньяғында тағы бер милли парк — Сирмилик (инуктитут теленән — «боҙлоҡтар урыны») урынлашҡан, уның күпселек төлөшө, атамаһы буйынса, боҙлоҡтар менән ҡапланған. Бынан тыш, Баффин Ерендә бер нисә провинциаль һәм тарихи парк урынлашҡан (шул иҫәптән Малликджак һәм Кауммаарвиит).
Тарихы
Баффин Ерендә беренселәрҙән булып додорсет мәҙәниәте палеоэскимостары йәшәй, улар беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2000 йылдарҙа утрауҙың төньяҡ өлөшөндә йәшәй башлай. Был культураға ҡараған археологик табылдыҡтарға радиоуглеродлы анализлау үткәрелә. Был анализ уларҙың иң боронғоһоноң (Баффин Еренең көньяҡ-көнсығышында Кложер объекты) йәшен яҡынса 4700 йылдар (±380 йыл) һәм утрауҙың төньяғында Миттиматалик объектының 4545 йылдар (±155 йыл) тип баһаларға мөмкинлек бирә. Был даталар диңгеҙ һөтимәрҙәре һөйәктәрен анализлауға нигеҙләнгән. Карибу һөйәктәрен анализлау нигеҙендә Баффин Еренең көньяҡ өлөшөндәге тағы бер нисә объектының йәше 4290 — 3850 йыл тип иҫәпләнә.
XI быуат башында утрауға Гренландиянан скандинавия диңгеҙҙә йөҙөүселәр килгән булырға тейеш. У. Дж. Миллздың Поляр тикшеренеүҙәр энциклопедияһы Лейф Эрикссон утрауына төшөү ваҡытын 1001 йылға билдәләй. Дорсет мәҙәниәтенә ҡараған Баффин Еренең көньяғындағы Нанук торамаһында ҡаҙыу эштәре алып барғанда бронза иретеү өсөн таш тигель табыла. Ул Ирландия (Гарранс) һәм Норвегияның (Ругаланн) ике тигеленә оҡшаш була. Поляр һунарсы-дорсеттар торған урындарҙа дүрт ҙур биләмәне ҡаҙғанда арктик ҡуяндың йөнө киҫәктәре, сауҙа килешеүҙәрен төҙөгәндә иҫәпте яҙыр өсөн киртләсле һәм һырлы таяҡсаларҙан өҙөктәр, Иҫке донъянан ҡомаҡ ҡалдыҡтары табылған. Канада археологы Патрисия Сазерленд гипотезаһы буйынса, скандинав сәйәхәтселәре Баффин еренә барып кенә ҡалмай, унда ремонт йәки ҡышлау өсөн туҡтай һәм хатта XIV быуатҡа тиклем урындағы халыҡ менән сауҙа итә.
"Белоруссияны азат итеү союзы" эше
«Белоруссия азатлығы Союзы» эше (Справа «Саюза вызвалення Беларусi») — 1930—1931 йылдарҙа ОГПУ тарафынан Белоруссия ССР-да милләтсел контрреволюцион, советтарға ҡаршы «Саюз вызвалення Беларусі» ойошмаһы эше.
1930 йылдың ғинуарында Мәскәүҙән Белоруссия Компартияһы(б)-ның беренсе секретары булып К. В. Гей килә, уның менән бер үк ваҡытта үҙенең бурыстарына Р. А. Пиллярҙы алыштырған ГПУ-ның яңы рәйесе Г. Я. Рапопорт та тотона.Ҡулға алыуҙар 1930 йылдың июнендә башлана һәм көҙгә тиклем дауам итә. Барыһы төрмәгә йөҙҙән ашыу белорус милли интеллигенцияһы вәкилдәре эләгә. Ҡулға алынғандарҙың бер өлөшөн азат итәләр, ә 86 кешегә тикшереү башлайҙар. Алдан үткәрелгән тикшереү ваҡытында ҡулға алынғандарҙың яртыһы тулыһынса әйки өлөшләтә үҙҙәрен ғәйепле тип таный, икенсе яртыһы ғәйептәрен танымай һәм «ундай союздың барлығын тураһында тәфтишселәрҙән генә ишеткәндәрен» белдерә.
Кәрәкле күрһәтмәләрҙе «көсләп алыуға», йәмғиәт ҡарашын әҙерләү буйынса берләштерелгән пропагандистик-фашлау кампанияһына ҡарамаҫтан, «СВУ процесы» тибындағы суд процесын ойоштороп булмай. 1931 йылдың 10 апрелендә ОГПУ коллегияһының судтан тыш ҡарарына ярашлы әлеге ойошмаға ҡараған 86 кеше хөкөм ителә, шул иҫәптән В. Игнатовский всеволод макарович (тикшереү барышында үҙ-үҙенә ҡул һала), Д. Жилунович, В Ластовский, А Балицкий, Д. Прищепов, А Адамович, Ф. Имшеник, А. Адамович һәм башҡалар. .
1931 йылдың март айында Рапопорт Белоруссиянан китә. Йыл аҙағында республиканы Гей ҙә ташлап китә һәм ВКП(б)-ның Мәскәү өлкә комитеты секретары вазифаһында эшләй башлай.
1988 йылдың июнендә БССР-ҙың Юғары судының суд коллегияһы ОГПУ коллегияһының 1931 йылдың 18 мартындағы һәм 10 апрелендәге ҡарарҙарын юҡҡа сығара һәм, енәйәт составы булмау сәбәпле, хөкөм ителгәндәрҙең эштәрен туҡтата. Бер ай үткәс, Тарих институты запросына БССР КГБ-һы яуап бирә: «Архив материалдарының ентекле тикшереү һөҙөмтәһендә Белоруссия азатлығы Союзының (Саюза вызвалення Беларусi) ғәмәлдә булыуы тураһында бер ниндәй ҙә документаль мәғлүмәттәр табылманы»
18 октябрь
18 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 291-се көнө (кәбисә йылында 292-се). Йыл аҙағына тиклем 74 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Тур-Пат-Я
Тур-Пат-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрматы кантоны
Юрматы кантоны (Юрматынский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге — Ергән (1918 йылдан), Петровское (1919 йылдың мартынан) һәм Воскресенск (1919 йылдың ноябренән) ауылдары.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Юрматы кантоны ла була.
1922 йылдың 5 октябрендә кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Стәрлетамаҡ кантоны составына инә.
Халҡы
1920 йылда — 94 974 кеше (1920). thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
География
Майҙаны — 6 313 км² (1922). Төньяҡта — Табын кантоны, төньяҡ-көнсығышта — Тамьян-Ҡатай кантоны, көньяҡ-көнсығышта - Бөрйән-Түңгәүер кантоны, көньяҡта һәм көнбайышта Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, көнбайышта Өфө губернаһы менән сиктәш була.
Алмағас
Алмағас (Málus) — роза сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, ҙур булмаған ағастар йәки ҡыуаҡтар ырыуы. Был ағастың емештәренең формаһы йоморо, шәрбәт йәки асы тәмле. Тикшереүҙәр алмағас ырыуында 55 тирәһе төр бар тигән мәғлүмәт бирә. Алма ағасының киң таралған төрҙәре: өй алмаһы (йәки культур — Malus domestica), ҡытай (Malus prunifolia), һәм тәпәш алмағас (Malus pumila).
Алмағастың ҡайһы бер төрҙәрен парктарҙа һәм баҡсаларҙа декоратив үҫемлек итеп үҫтерәләр. Алмағастың бөтә төрҙәре лә һәйбәт бал биреүсе үҫемлектәр. Алама ағасы ныҡлы, сыҙамлы, еңел юныла һәм шымартыла; столяр һәм токарь эштәрендә ҡулланыла ала.
Яңы Михайловка (Салауат районы)
Яңы Михайловка (Новая Михайловка) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Малаяҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835004.
Алмағас
Алмағас аталаныр өсөн, уны бөжәктәр аталандырырға тейеш, сөнки алмағас уҙе аталана алмай; тик махсус рәүештә сығарылған алмағас ҡына үҙе аталана ала. Алмағасты күбеһенсә тик бал ҡорттары аталандыра. Бал ҡорттары алма сәскәһендә сәскә һуты һәм сәскә һеркәһе йыйғанда, алма сәскәһен аталандыра.
Алмағастың тамырҙары яҡшы үҫә, 3 метрға тиклем тирәнгә китә. Ултыртҡандан һуң 4—7 йылдан алма бирә башлай. 12—18 йылдан һуң тулыһынса уңыш бирә. Сәскә бөрөләре көҙҙән нигеҙләнә, майҙың 3-сө декадасында сәскә ата. Сәскәләре эре, ике енесле, аҡ йәки алһыу төҫтә, сатар һамаҡ сәскә төркөмөнә 5-12 дана булып йыйыла. Емештәре ҙурлығы, формаһы, төҫө (бер төҫлө, төрлө төҫлө, ҡыҙылдың төрлө төҫмөрҙәре) менән айырылалар. Йәйге сорттары − августың 2-се яртыһында, көҙгөләре − сентябрҙың 1-се яртыһында, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары − сентябрҙың 2-се яртыһында, ҡышҡылары октябрҙа өлгөрә. Йәйге сорттар 2 аҙна, көҙгөләре 1-1,5 ай, иртә өлгөрә торған ҡышҡылары 2-3 ай, ҡышҡылары март-апрель ахырына тиклем һаҡлана.
Яңы Михайловка (Салауат районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алмағас
Алма
Алмала 15—16 % ҡоро матдәләр (10-12 % шәкәр, 0,2-1,6 % органик кислоталар, 10-30 мг% С витамины, пектин, дуплау матдәләре һ.б.) бар. Алмалары яңы өлгөргән килеш һәм эшкәртелеп (киптереп, ебетеп, ҡайнатма, джем, һут, шарап һ.б.) ҡулланыла.
Алмағас ултыртыу
Алмағастың тупраҡ уңдырышлылығына талапсанлығы уртаса. Уртаса һәм ауыр − балсыҡлы һелтеһеҙләндерелгән ҡара тупраҡлы, һоро һәм ҡыҙғылт-һоро урман, кәҫле-көлһыу, әселеге аҙ булған йә иһә нейтраль (рН 6-7) тупраҡ алмағас өсөн иң яраҡлы тип һанала. Алмағасты ялғап үрсетәләр. Ялғанма сифатында «Мәскәү грушовкаһы», эре алмалы ҡытай алмағастарының үҫентеләре алына. Алмағас, башлыса, умарта ҡорттары ярҙамында һеркәләнә. Алмағас уртаса дымлылыҡты ярата, фәҡәт ҡоро йәйҙәрҙә генә һуғарарға мохтаж. Дым һаҡлау өсөн көҙгө һуғарыуҙы йыл һайын үткәрергә кәрәк. Тупраҡта артыҡ дымлылык хлорозға килтерә, япраҡтар ваҡытынан алда ҡойола, актив тамырҙар серей.
Сорттары
«Мәскәү грушовкасы», «Июльское Черненко», «Солнцедар» − йәйге сорттар; иртә өлгөрөшлө − «Буй-буй әнис»; көҙгө — «Боровинка», «Алһыу әнис», «Волжская красавица», «Осеннее полосатое»; һуң өлгөрөшлө − «Жигулёвское»; иртә өлгөрә торған ҡышҡы − «Антоновка»; ҡышҡы — «Башҡорт сибәре», «Татар ренеты» сорттары үҫтерелә. 3,5—4 метрҙан артыҡ үҫмәҫлек итеп һәм яҡтылыҡ тигеҙ төшһөн өсөн ботаҡтарын тигеҙ ҡалдырып, системалы рәүештә алмағас ябалдашын формалаштырып киҫеп тороу кәрәк. Был ябалдаш юғары уңыш алырга һәм ҡышҡа сыҙамлылыҡты тәъмин итергә мөмкинлек бирә. Баҡсала алмағасты 6×6 метр ара ҡалдырып ултыртыу отошло. Төп ҡоротҡостары — алмағас ҡорттары һәм емеш ҡорттары. Айырым йылдарҙа алмағас япраҡтарын алмағас көйәһе һәм парһыҙ ебәк күбәләге зарарлай. Ауырыуҙарҙың иң зыянлыһы — ҡутыр ауырыуы, бигерәк тә йәй дымлы килгән йылдарҙа киң тарала.
Алмағасты ҡайһы бер тәңкәле ҡанатлыларҙың (күбәләк кеүектәр) личинкаларын үрсетеү өсөн ҡулланалар.
Алма
Алма — алмағастың емеше. Ҡырағай алмағаста диаметры 1—4 см, ә баҡсала үҫтерелгән культураларҙа диаметры 6 сантиметрҙан башлап һәм унан да ҙурыраҡ була ала. Алманың уртаһында орлоҡтар урынлаша; ошо орлоҡтар махсус емеш эргәлегендә икешәрләп урынлаша (ҡайһы берҙә өсөшәрләп), әгәр алманы арҡыры киҫеп ҡараһаң, емеш эргәлеге һәм ундағы орлоҡтар йондоҙ формаһында урынлашҡан була. Алмала органик кислоталар (шул иҫәптән алма кислотаһы, лимон кислотаһы, уксус кислотаһы һ. б.), шәкәрҙәр (глюкоза, сахароза), витаминдар (C, A, B1, каротин), микроэлементтар (тимер, калий, кальций, магний һ. б.), эфир майҙары һәм башҡа матдәләр бар.
Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы
Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы (Альмухаметов Ильдар Аминевич; 30 март 1949 йыл) — совет һәм сәнәғәт эшмәкәре, техник фәндәр кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы (1995), «Мәләүез районының һәм Мәләүез ҡалаһының почетлы гражданы» (2019), «Мәләүез минераль ашламалары» акционерҙар йәмғиәтенең хеҙмәт ветераны Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов 1949 йылдың 30 мартында Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы Ергән ауыл Советына ҡараған Үрге Юлдаш ауылында тыуған.
Мәләүез «Минудобрения» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә хеҙмәт юлын 1973 йылдан инженер вазифаһында башлай, артабан өлкән инженер, заводтың өлкән диспетчеры, етештереү-техник бүлек (ПТО) етәксеһе урынбаҫары, ПТО етәксеһе, көкөрт кислотаһы етештереү етәксеһе, баш инженер, директор, хеҙмәт баҫҡыстарын үтә һәм предприятиеның генераль директоры вазифаһына тиклем үҫкән.
Ғилми эшмәкәрлеге
Илдар Әмин улы Әлмөхәмәтов — техник фәндәр кандидаты, төп эшенә бәйле фәнни эҙләнеүҙәр, етештереүҙе камиллаштырыу йәһәтенән дә ҙур эш алып бара. Мал аҙығы прециентын, ҡатмарлы минераль ашламаларҙы етештереү ҡеүәтен тиҙләтеп индереүҙә һәм үҙләштереүҙә, аммиак селитраһы, фосфорлы ашламалар етештереүҙә димонийфосфаттың база технологияларын әҙерләүҙә һәм индереүҙә, ҡоро тук ҡатнаштырыуҙы ойоштороуҙа ҡатнаша. Уйлап табыуҙарға авторлыҡ таныҡлыҡтары бар. Баҫма эштәр авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән. Ул күп тапҡырҙар Мәләүез ҡала Советы депутаты итеп һайланған.
Ғаиләһе
Атаһы Әмин Ҡолмөхәмәт улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Башҡорт кавалерия дивизияһының эскадроны политругы булған. Фронттан ҡайтҡас, уҡытыусы булып эшләгән, ауылда мәктәп төҙөтөүҙә ҡатнашҡан һәм уның тәүге директоры булған. Йәрәхәттәре арҡаһында иртә вафат булған. Әсәһе Хәзәр Йосопов уҡытыусы. мәктәп директоры булып эшләгән. «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнгән.
Әминев Әхмәт Ғата улы
Әминев Әхмәт Ғата улы (1 сентябрь 1924 йыл — 20 сентябрь 1999 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 1965—1973 йылдарҙа КПСС-тың Дүртөйлө район комитетының беренсе секретары, 1973—1982 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы ауыл хужалығы министры, 1982—1986 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институты проректоры. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1972). РСФСР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы, БАССР-ҙың VII—X саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Әхмәт Ғата улы Әминев 1924 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йәрмәкәй районы) Тарҡаҙы ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Дәүләкән ауыл хужалығы техникумының өсөнсө курсын тамамлай, Үзбәк ССР-ының Коканд ҡалаһы уҡытыусылар институтының физика һәм математика уҡытыусылары әҙерләү буйынса бер йыллыҡ курсында уҡый. Шунан һуң 1941 йылда Ҡараҡалпаҡ АССР-ының Түрткүл ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Тарҡаҙы ете йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы алты айлыҡ курсты тамамлағандан һуң, 1943 йылдың декабрендә Йәрмәкәй ВЛКСМ район комитетының беренсе секретары итеп һайлана, КПСС-тың Йәрмәкәй район комитеты аппаратында яуаплы вазифалар биләй. 1949 йылдың авгусында ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы ике йыллыҡ өлкә партия мәктәбенә уҡырға ебәрәләр.
1964 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
1964 йылда эреләтелгән Илеш районы колхоздары дәүләткә 924,5 мең центнер иген һатып, планды 130,2 процентҡа үтәйҙәр. 1965 йылда Дүртөйлө районы колхоздары 54,3 мең гектар майҙанда гектарынан 16,4 центнер иген уңышы алыуға өлгәшә. Дәүләткә 371,9 мең центнер иген һатып, планды 143 процентҡа үтәйҙәр. 1965 йылда район колхоздары ит әҙерләү буйынса планды 104 процентҡа, һөт — 114,3 процентҡа, йомортҡа — 121,4 процентҡа, йөн — 100 процентҡа, шәкәр сөгөлдөрө — 100,7 процентҡа, йәшелсә — 100,4 процентҡа үтәй.
Бойҙай, арыш, ҡарабойҙай, башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙе һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа өлгәшкән уңыштары һәм техниканы юғары етештереүсәнлекле ҡулланғаны өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге указы менән, Әминев Әхмәт Ғата улына Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
КПСС ағзаһы. КПСС-тың XXIII съезы делегаты. РСФСР-ҙың VI саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1963—1967).
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы, унынсы саҡырылыш депутаты (1967—1985).
1999 йылдың 20 сентябрендә вафат була, Дүртөйлө ҡалаһында ерләнгән.
Әҙәбиәт
Герои труда / сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. - ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 1. А-Б. 2005. — 624 с.; ISBN 5-88185-053-X. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Һылтанмалар
]
Споттисвуд Уильям
Уильям Споттисвуд (William H. Spottiswoode, 11 ғинуар 1825 йыл — 27 июнь 1883 йыл) — Англия математигы һәм физигы.
Биографияһы
1878 йылдан 1883 йылға тиклем Лондон Король йәмғиәте Президенты.
1856 йылда Көньяҡ Урал төбәгенең Екатеринбург төбәгендә, атап әйткәндә, хәҙерге Златоуст урынлашҡан төбәктә лә булған. Был сәйәхәте тураһында ул "1856 йылдың көҙөндә Рәсәйҙең көнсығышында тарантаста сәйәхәт " тигән китап яҙған
Уның был сәйәхәте Мәскәү - Владимир - Ҡазан - Пермь - Екатеринбург - Златоуст - Һатҡы - Өфө - Ырымбур - Әстерхан ҡалалары аша үтә. Был китабында сәйәхәтсе бер нисә һөйләм менән генә Златоуст тирәһендә алтын сығарылыуы, алтындың йылға тамағында йыуҙырылыуы һәм был урындарҙың Алтынтамаҡ (золотое устье) тип аталыуын яҙған
Хальмер-Шор (Ярей-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбделхәмит II
Әбделхәмит II ; йәки Абдул-Һамид (, төр. İkinci Abdülhamit; 22 сентябрь 1842 йыл — 10 февраль 1918 йыл, Константинополь) — Ғосман империяһы солтаны һәм 99-сы хәлифә, 1876—1909 йылдарҙа хакимлыҡ итә. Ғосман империяһының һуңғы абсолют идарасыһы. Панисламизм идеологияһына таянып, империяны һаҡлап ҡалырға тырыша. Солтан идаралығының һуңғы көндәрендә Йәш төрөктәр революцияһы тоҡана, ошо ихтилал һөҙөмтәһендә ҡолатыла.
Сығышы
Әбделмәжит I солтандың икенсе улы була. Әсәһе Тиримүжгән Кадын әфәнденең сығышы аныҡ ҡына билдәле түгел. Әбделхәмиттең ҡыҙы Айше солтандың хәтирәләренән билдәле булыуынса, һарайҙағы черкес милләтле ҡарт бер ҡалфа Тиримүжгәндең яҡташы була һәм үҙен Черкесиялағы шапсугтар субэтносынан тип иҫәпләй; Айше әйтеүенсә, атаһы шабсуг ҡыҙҙарын «әсәһенең халҡы» тип йөрөткән. Йәнә Айше шуны билдәләй: олатаһы Әбделмәжит I-нең йәриәләре тик черкес ҡыҙҙары булған, араларында бер әрмән йә грек ҡыҙы ла булмаған. Тиримүжгәндең Трабзонданмы, Ереванданмы Чандыр тигән әрмән сауҙагәренең ҡыҙы булыуы тураһындағы имеш-мимештәрҙе Айше нигеҙһеҙ тип һанай һәм был хәбәрҙәрҙе йә солтан һарайындағы тормош тураһында бер ни белмәгән кешеләр, йә атаһының дошмандары тарата ти.
Әбделхәмит һәйбәт белем ала, айырыуса хәрби белемдәре төплө була. Европала күп сәйәхәт итә. Йылдыз һарайын торлағы итеп һайлай.
Тәхеткә ултырыуы
Тәхеткә 1876 йылдың 31 авгусында, уға тиклем өс ай солтанлыҡ иткән ағаһы Морат V «Яңы ғосмандар» һәм Мидхәт паша тарафынан алйот тип иғлан ителеп, ҡолатылып, зинданға ябылғандан һуң ултыра. Тәхеткә ултырғас, Әбдехәмит II конституция ҡабул итергә һәм парламентҡа һайлау үткәрергә вәғәҙә бирә. Батшалыҡ итеүенең тәүге көндәрендә үк Әбделхәмит халыҡ һөйөүен яулай: казармаларҙа йыш була, офицерҙарҙың иптәштәрсә табындарында ҡатнаша, аралашыуға еңел бара һәм ябайлығы менән алдыра. Ләкин был осорҙа шарттар ҡатмарлы була. Бөтә илдә тулҡынланыуҙар һәм болалар күтәрелеп тора, йыш ҡына улар мосолмандар менән христиандар араһында һуйышҡа күсә; Сербия һәм Черногория менән һуғыш бара; финанс хәле мөшкөлләнә; сит илдәр Төркиәнән реформалар үткәреү һәм солох төҙөү талап итә. Бөйөк державаларҙың ныҡышлығына ҡаршы тороп булмаҫын аңлаған солтан уларға ҡаршы «вәғәҙә итеүҙәр сәйәсәте» менән көрәшергә була, ул бөтәһен вәғәҙә итә, шунан тағы үҙгәртә, тағы вәғәҙә итә һәм бер ҡасан да үтәмәй. Был сәйәсәт мәсьәләләрҙе хәл итеүҙе кисектерә килә.
Солтан эске эштәрҙә лә ошо сәйәсәтте ҡуллана: вәғәҙә ителгән конституция индерелмәй, уның проекты солтан тарафынан тулы түгел тип табылып, башлыса реакционерҙарҙан торған «реформалар советына» тапшырыла. 1876 йылдың декабрендә илселәр конференцияһы Константинополдә үҙ ултырышын асҡас, Әбделхәмит артабан һуҙыуҙың яңы һарай түңкәрелешенә килтерәсәген күрә, һәм 1876 йылдың 23 декабрендә конституция ҡабул ителә. Солтан тантаналы рәүештә конституцияға тоғролоҡҡа ант бирә. Ошолай итеп ул конференцияның эшен өҙә, әммә Төркиәгә эстән һәм тыштан янаған хәүеф үтеү менән аҫтыртын ғына абсолют монарх власы урынлаштырыу өсөн көрәш башлай. Был көрәштә Рәсәй менән һуғыш ҙур роль уйнай.
Рус-төрөк һуғышы һәм Берлин конгресы
Солтан державаларҙың славяндарҙы йәберләүҙе туҡтатыу талабын (Лондон протоколы) үтәүҙән ҡырҡа баш тарта. Шул сәбәпле Рәсәй Ғосман империяһына һуғыш иғлан итә (24 апрель 1877 йыл). Әбделхәмиткә Англияның аҡса һәм припастар менән ярҙам итеүенә, төрөк армияһының магазинлы мылтыҡтар менән ҡоралланғанлығына һәм төрөктәр алдан әҙерләнгән нығытмаларға һәм ҡәлғәләр ҡулланыуына ҡарамаҫтан, һуғыш Төркиәнең еңелеүе менән тамамлана. 1877 йыл аҙағында рус армияһы Балҡан ярымутрауы аша сығып, Әдирнәгә килеп етә, хатта бер ҡыйынлыҡһыҙ Константинополде ала алыр ине. Плевна менән Шипканың ҡолауы, Ғосман паша ғәскәренең бирелеүе, Сөләймән менән Мөхтәр ғәскәрҙәренең ҡыйратылыуы һәм рустарҙың баш ҡалаға яҡынлашыуы Константинополдә ығы-зығы тыуҙыра. Парламент хөкүмәттең алмаштырылыуын һәм Рәсәй менән һуғыштың кисекмәҫтән туҡтатылыуын талап итә; солтан Азияға ҡасырға йыйына, армия ҡалдыҡтары һуғышсан рухын юғалта, бөтә ерҙә талауҙар башлана. 6 ғинуарҙа Әбделхәмит рус армияһы етәкселәренә солох һорарға вәкилдәр ебәрә. Рус армияһының Баш командующийы дөйөм солох шарттары билдәләнгән осраҡта ғына тыныслыҡ урынлаштырыласағын вәғәҙә итә. 1878 йылдың 3 мартында Сан-Стефанола беренсел договор төҙөлә, уға ярашлы, Румыния һәм Сербия бойондороҡһоҙ тип иғлан ителә, болгар провинцияларына үҙидара бирелә; Рәсәйгә, Сербияға һәм Черногорияға ҙур ғына территориялар тапшырыла; һуғыш сығымдарын ҡаплау өсөн контрибуция билдәләнә. Сит державалар 1878 йылдың 13 июлендәге Берлин конгресында договорҙы үҙгәртергә тип ҡыҫылыуы һөҙөмтәһендә Босния — австрийҙарға, Кипр — инглиздәргә, Фессалияның һәм Эпирҙың өлөштәре гректарға китә. Финанс ауырлыҡтары башлана. Албандар буйһонорға теләмәй. Черногория ҡарамағына күскән ерҙәрҙәге халыҡ державаларҙың талабын үтәүҙән баш тарта, әммә солтан уларҙы йүгәнләргә тейеш була. Дульциньо ҡәлғәһендә 1880 йылдың ноябрендә ул ошо юҫыҡта теләр-теләмәҫ кенә саралар күрә.
1878 йылдың июлендә Сөләймән паша эше башлана. Плевна ҡоларҙан бер ай элек Болгария йүнәлешендәге бөтә ҡоро ер ғәскәрҙәренә командир итеп ҡуйылған Сөләймән паша бөтә хәрби уңышһыҙлыҡтарҙың ғәйеплеһе итеп билдәләнә. Судта үҙен яҡлап, ул Әбделхәмитте лә ғәйепләй. Һөҙөмтәлә, 1878 йылдың 15 ноябрендә Сөләймән паша, бөтә хоҡуҡтарынан, чиндарынан, ордендарынан мәхрүм ителеп, мәңгелек һөргөнгә хөкөм ителә. Әммә Әбделхәмит, хөкөм ҡарарын йомшартып, уны 6 йылға Бағдадҡа һөрөү менән алмаштыра.
Артабанғы идаралығы
Берлин конгресы ултырыштары барғанда, Әбделхәмит, халыҡтың иғтибары эске сәйәсәттән ситкә алыныуынан файҙаланып, парламент сессияһын тарата, шул ваҡыттан алып 1908 йылғы инҡилапҡа тиклем парламент башҡаса саҡырылмай. Формаль юҡҡа сығарылмаһа ла, Төркиәлә конституция ла эш итеүҙән туҡтатыла. Яйлап солтан бөтә идараны үҙ ҡулына ала, һәм ил әүәлге деспотик ҡоролошҡа ҡайта. Түңкәрелештән хәүефләнгән Әбделхәмит үҙен иҫәпһеҙ-һанһыҙ һаҡсылар менән урата һәм илде шпиондар, йәшерен полиция менән тултыра. Әбделхәмитте тәхеткә килтерешкән «төрөк конституцияһының атаһы» Мидхәт паша заговорҙа ҡатнашыуҙа ғәйепләнә һәм үлемгә хөкөм ителә. Державалар талабы буйынса аҡланып, ул Ғәрәбстан ярымутрауына һөрөлә һәм тиҙҙән вафат була. Сауҙа һәм сәнәғәттең мөшкөл хәле, һалым йыйыуҙы откуп системаһына алмаштырыу 1882 йылда Төркиәнең үҙен банкрот тип иғлан итеүенә һәм заемдар буйынса процент түләүҙе туҡтатыуына килтерә. «Ғосман дәүләт бурысы директорҙар советы» Conseil d’administration de la dette publique Ottoman тигән сит илдәр комиссияһы ойошторола (5 йылға тәғәйенләнә торған 5 ағзанан тора, уларҙы Лондон сит ил облигацияларын тотоусылар синдикаты (Foreign bondholders), Рим сауҙа палатаһы һәм Веналағы, Париждағы һәм Берлиндағы Ғосман империяһы кредиторҙары синдикаттары тәғәйенләй), ул дәүләт килемдәренең ҡайһы берҙәре өҫтөнән контроллек итеүҙе үҙ ҡулына ала.
Илдә төрөктәрҙең хәле насар булһа, христиандарҙың хәле тағы ла ауырыраҡ була. Шуға Әбделхәмит ваҡытында ихтилалдар, фетнәләр, болалар бер-бер артлы күтәрелеп тора. Христиандар араһындағы тулҡынланыуҙарҙы Әбделхәмит айырыуса аяуһыҙ баҫтыра. 1894 йылда әрмәндәр ҡыйратыла, 50 меңләп йорт яндырыла, талана. 100 меңдән ашыу әрмән ғазапҡа дусар ителә, зәғифләндерелә.
Ошо арҡала солтан Бөйөк үлтереүсе тигән ҡушамат ала.
Дөйөм бөлгөнлөк ерлегендә төрөк армияһының хәле бик яҡшы була. Әбделхәмит уны Көнбайыш Европа армиялары менән бер кимәлдә тотоу өсөн бөтә сараларҙы күрә. Армияла ғәскәрҙәрҙе ойоштороу, комплектлау, идара итеү, һалдаттарҙы һәм офицерҙарҙы әҙерләү буйынса ҙур-ҙур реформалар үткәрелә. Мосолмандар өсөн дөйөм ғәскәри бурыс индерелә. Германиянан саҡырылған генерал Кольмар фон дер Гольц командирҙар составына дөйөм һәм махсус белем биреүҙе яҡшыртыу өсөн күпте эшләй. Офицерҙар әҙерләү өсөн 4 класлы хәрби мәктәптәр ойошторола, уларҙа белем биреү программаһы заманса хәрби эш талаптарына яуап бирә. Был мәктәптәрҙә сит ил, башлыса немец уҡытыусылары уҡыта. Дөйөм белем биреү предметтарынан тыш, сит телдәр (инглиз, француз, немец, итальян йә рус теле) уҡытыла.
Һөҙөмтәлә, хәрби мәктәптә уҡып сыҡҡан офицерҙар Төркиәлә иң белемле һәм Европаса ҡарашлы кешеләр булып сыға. Тирә-йүндә ҡылынған ғәҙелһеҙлеккә, вәхшилеккә, урлашыуҙарға, халыҡты талауға улар тыныс ҡына ҡарай алмай, әлбиттә. Уларҙың күҙ алдында Европа дәүләттәре Төркиәнең эске эштәренә ҡыҫыла, уларҙың күҙ алдында Төркиә иң яҡшы провинцияларынан ҡолаҡ ҡаға. Берлин договоры буйынса юғалтылған ерҙәрҙән тыш, Төркиә тағы 1885—1886 йылдарҙа Көнсығыш Румелияны юғалта, Критта ғәмәлдәге хакимлыҡтан ҡолаҡ ҡаға. Хатта уңышлы үткән төрөк-грек һуғышы ла (1897) Төркиәгә еңеллек килтермәй. Бер нисә революцион партия барлыҡҡа килә, улар араһында йәш төрөктәрҙең «Берләшеү һәм прогресс» партияһы иң көслөһө, иң ҙуры була. 1907 йылда Парижда Төркиәнең бөтә революцион йәмғиәттәре вәкилдәренең йыйыны була, унда бөтә партияларға берләшергә һәм, Әбделхәмитте ҡолатып, Төркиәлә идаралыҡтың конституцион формаһын урынлаштырырға ҡарар ителә. 1908 йыл уртаһына, Македонияла ҙур ихтилал башланып, йәнә сит илдәрҙең ҡыҫылыу мәсьәләһе килеп баҫҡас, төрөк армияһы йәш төрөктәр комитеты тарафынан ентекләп эшләнгән дәүләт түңкәрелеше планын тормошҡа ашырырға әҙер була. Был ваҡытта составына армияның бер нисә юғары чины ла ингән үҙәк комитет төп фатирын Македонияға күсерә.
Ғәскәрҙә бола башланыу тураһында беренсе тапҡыр 1908 йылдың июнендә, Македония ғәскәрҙәре йәш төрөктәр яҡлы булыуҙары тураһында асыҡтан-асыҡ белдергән саҡта билдәле була. Солтан Салоникиға хәрби фетнәне тынысландырырға тип ғәҙәттән тыш вәкәләттәр йөкмәтеп ебәргән Ғосман паша йәш төрөктәр тарафынан ҡулға алына. Берҙән-бер таянысы булған армия үҙенә ҡаршы сыҡҡанын, Константинополдәге гвардияһы ла революцион комитет бойороғо менән ҡыуылғанын белгән Әбделхәмит ҡаршы тороуҙың мөмкин түгеллеген аңлай. 1908 йылдың 10 июлендә Ғосман империяһы хөкүмәте: «Ғали йәнәптәре солтан 1876 йылғы конституцияның үҙе донъяға килтергән иң бөйөк нәмә булыуын иҫенә төшөрҙө һәм уны ҡабат ғәмәлгә индерергә бойорҙо», — тип белдерә. 4 декабрҙә яңы парламент асыу билдәләнә. Ошо көндө Әбделхәмит 1878 йылдан бирле тәүге тапҡыр һарайынан сыға һәм асыҡ экипажда бөтә ҡала буйлап парламент бинаһына йүнәлә, унда тағы бер тапҡыр империяның төп закондарын һаҡларға вәғәҙә бирә. Баштараҡ Әбделхәмит йәш төрөктәрҙең бөтә талаптарын үтәһә лә, үҙәк комитет эшмәкәрлеген туҡтатмай, һәм Төркиәлә ике хөкүмәт барлыҡҡа килә: баш ҡалала — министрлыҡ, Салоникиҙа — комитет.
Ваҡытлы комитеттың һаҡлыҡ күрһәтеүе артыҡ булмай. Парламентта илдәге реформалар тураһында ҡыҙыу бәхәстәр барғанда, һарайҙа Әбделхәмит конституцияға ҡаршы заговор әҙерләй. 1909 йылда апрель төндәренең береһендә бөтә йәш төрөк офицерҙары көтмәгәндә ҡулға алына, ҡайһылары үлтерелә. Ябай фельдфебель етәкселегендә заговорсылар парламент бинаһына йүнәлә һәм унан йәш төрөктәрҙән төҙөлгән министрлыҡты ҡолаттыра. Көтөлмәгәнлектән аптырап ҡалған парламент яңы хөкүмәтте фетнәселәр тәҡдим иткән кешеләрҙән төҙөй. Был ябай һалдат фетнәһе булып, унда офицерҙар үлтерелһә лә, Әбделхәмит бөтә заговорсыларға амнистия бирә. Солтан үҙенең был фетнәгә ҡатнашлығы юҡлығын тылҡыһа ла, икенсе көндө, заговорсылар тарафынан үлтерелгән 83 һалдат менән офицерҙы ерләгәндә, Константинополь урамдарында Әбделхәмиткә ҡаршы демонстрация үтә, демонстранттарға ҡарата ҡан ҡойғос саралар ҡулланыла. Был ваҡиғаларҙың йоғонтоһо бик ҙур була. «Берләшеү һәм прогресс» комитеты контрреволюцияға йәһәт яуап бирә: «Европа Төркиәһендә торған бөтә ғәскәри частарға кисекмәҫтән Константинополгә юлланырға бойорола». Ил яҙмышы ғәскәрҙәрҙең ошо бойороҡто үтәү-үтәмәүенән тора. Генералиссимус Мәхмүт Шәүкәт паша етәкселегендә ғәскәрҙәр баш ҡалаға йүнәлә һәм бер нисә көндән ҡаланы ала. Халыҡ тулыһынса йәш төрөктәр яғында була һәм был ваҡиғанан рухлана. Пашалар бөтә мөлкәтен ғәскәр ихтыяждарына тапшыра, армияны тәьмин итеү менән шөғөлләнеүселәр кәрәк-яраҡты кредитҡа биреп ебәрә, Санданскийҙың македон-адрианополь революционерҙары төрөк хөкүмәтенә ҡаршы сыға һәм йәш төрөктәр ҡарамағына килә. Константинополде алғас, Мәхмүт Шәүкәт паша Әбделхәмит йәшәгән Йылдыз һарайын ғәскәре менән уратып ала. Аҙыҡ-түлектән, һыуҙан, яҡтытылыҡтан мәхрүм ителгән солтан ике көндән һөйләшеүҙәр башларға күнә.