cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Юань (династия)
Династияға нигеҙ һалыу
1270-се йылдар башында Хубилай Көньяҡ Ҡытайҙа Сун династияһына ҡаршы сығыш яһай башлай. 1273 йылға Хубилай Янцзыны флоты менән уратып ала һәм уның бай биләмәләрен баҫып алыу өсөн һуңғы ҡаршылыҡ булған Сянъянға баҫым яһауҙы көсәйтә. 1275 йылда Цзя Сыдао командалығындағы 130 000 һалдаты булған армия Юаньдан еңелә. 1276 йылда Көньяҡ Сун территорияһының ҙур ғына өлөшө Юань тарафынан баҫып алына. 1279 йылда юань армияһы ҡытай генералы Чжан командалығында Гуанчжоу янындағы алышта һуңғы ҡаршылыҡты юҡ итә. Был еңеү Көньяҡ Сундың тар-мар ителеүен һәм берҙәм Ҡытай дәүләтенең барлыҡҡа килеүен билдәләй. Юань династиялары һуңғы Таң династияһы заманынан бер нисә йөҙ йыл буйы айырылып торғандан һуң Ҡытайҙы берләштереү өсөн ҡулдарынан килгәндең бөтәһен дә эшләй..
Династияға нигеҙ һалғандан һуң Хубилай хан Юань династияһы ерҙәрен артабан киңәйтеүҙе талап иткән кәңәшселәренең баҫымы аҫтында ҡала, улар, ғәҙәти ҡытай үҙәкләштереү системаһын ҡулланып, буйһондоролған ерҙәрҙә яһаҡ түләү кеүек мөнәсәбәттәр урынлаштырыуҙы талап итә. Бының өсөн күп һанда кеше һәм финанс ресурстары сарыф ителә. Ләкин бындай мөнөсөбөттөр урынлаштырырға тырышыу барып сыҡмай, һәм Японияға (1274 һәм 1281), Вьетнамға (ике тапҡыр, 1280-се йылдарҙа) һәм Яваға (1293) яһалған хәрби экспедияцилар уңышҡа өлгөшмәй. Хубилай Мьянмала марионетка дәүләтен булдыра, был анархияға килтерә һәм был төбәктә бик күп проблемалар тыуҙыра.
Хубилайҙың идара итеү ысулы
Үҙенән алдағы хандарҙан айырмалы рәүештә Хубилай, иртә Ҡытай династиялары учреждениеларын хәтерләткән, буйһоноуында учреждениелары булған хөкүмәт булдыра һәм, был хөкүмәт үҙәкләштереп идара итә алһын өсөн, реформалар үткәрә. Хубилай хан Ҡытай хөкүмәтен үҙәкләштереү юлы менән үҙенең власын нығыта — үҙен абсолют монарх дәрәжәһенә күтәрә (үҙенән алдағы хандарҙан айырмалы рәүештә). Империяһын «провинцияларға» бүлә, улар хәҙерге Ҡытай провинцияларынан ике-өс тапҡырға ҙурыраҡ була, һәм хөкүтәттең провинциялар кимәлендәге был структураһы артабанғы Мин һәм Цин династиялары өсөн өлгө-модель булып хеҙмәт итә. Хубилай хан шулай уҡ башҡа дәүләт һәм иҡтисад институттарында, бигерәк тә һалым системаһында реформалар үткәрә. Ул Ҡытайға ғәҙәти институттар аша идара итергә ынтыла, ләкин Ҡытай закондары үтәлһен өсөн, ул ҡытай кәңәшселәрен һәм чиновниктарын файҙалана. Шул уҡ ваҡытта Хубилай уларға тулыһынса ышанып та бөтмәй. Шуға ҡарамаҫтан, ханьцтар сәйәси эҙәрлекләүгә дусар ителә. Бөтә үҙәк юлдар ҙа тип әйтерлек монголдар ҡулында була. Ғәмәлдә йәмғиәт дүрт синыфҡа бүленә: монголдар, сэму («төрлөләр», мәҫәлән, Үҙәк Азиянан һәм Персиянан (Ирандан) килгән мосолмандар), төньяҡ ҡытайҙар (ханьжэнь), көньяҡ ҡытайҙар (наньжэнь). Хубилай, Бөйөк каналды, юлдарҙы һәм йәмәғәт келәттәрен киңәйтеп, Ҡытайҙың ауыл хужалығын яҡшырта. Марко Поло уның идара итеү ысулын маҡтап яҙа: ауыр осорҙарҙа халыҡты һалымдан азат итә, хәстәханалар һәм балалар йорттары төҙөй, ярлыларға аҙыҡ-түлек тарата.
Ул фәнгә һәм дингә ярҙам итә, Ебәк юлы булап сауҙа итеүҙе хуплай, ә был үҙ сиратында Ҡытай һәм көнбайыш технологиялары араһында бәйләнеш барлыҡҡа килтерә. Шуны ла билдәләп үтеү урынлы булыр: Хубилай хан Марко Поло менән осрашҡанға тиклем Полоның атаһы Нокколо һәм бабаһы Матео менән дә осрашҡан була. Поло менән өүгәмәнән һуң Хубилай латин донъяһына, бигерәк тә христиандар менән ҡыҙыҡһына башлай һәм Рим Папаһына хат тапшыра. Марко Полоның сәйәхәте аҙаҡ бик күптәрҙе, атап әйткәндә, Колумбты Урталағы батшалыҡҡа юл эҙләргә мәжбүр итә. 1273 йылда Хубилай әйләнешкә чао (钞) булараҡ билдәле банкноталар индерә. Ҡытайҙа ҡағыҙ аҡсалар Юаньға тиклем дә сығарыла һәм ҡулланылышта була; 960 йылға Сун династияһы, тәңкәләр баҫыу өсөн баҡырға ҡытлыҡ кисереп, дөйөм әйләнештә булған банкноталар баҫтырып сығара. Әммә Сун заманында ҡағыҙ аҡсалар тәңкәләр менән бер рәттән файҙаланыла. Юань династияһы беренселәрҙән булып ҡағыҙ аҡсаларҙы төп әйләнеш сараһы итеп һайлай. Юань династияһында банкноталар ебәк ағасы ҡабығынан алынған ҡағыҙға баҫыла.
Хубилай Монгол империяһының башҡа улустары өҫтөнөн дә юғары власть булдырыуға дәғүә итә, ләкин уны тик Ҡытай ғына ҡыҙыҡһындыра. Хубилай идара итә башлауҙың тәүге йылдарынан уҡ Монгол империяһының ҡалған өс ханлығы ғәмәлдә бойондороҡһоҙ була, тик берүәһе генә Хубилайҙы ҡаған сифатында таный. 1294 йылда Хубилай хан вафат булғанға тиклем үк Монгол империяһы улустары араһында тарҡалыу тәрәнәйә бара, шулай ҙа Юань императорҙары, уларҙың хакимлыҡ итеүе тамамланғанға тиклем Бөйөк хандар булып иҫәпләнелә.
Хубилайҙың вариҫтары
Юань династияһында власҡа вариҫлыҡ хоҡуғына дәғүә итеү ауырлыҡтарға һәм эске көрәшкә тап була. Был сетерекле хәл Хубилай хакимлыҡ иткән һуңғы йылдарҙан алып күҙәтелә. Тәүҙә Хубилай вариҫы итеп (皇太子) өлкән улы Чжэнь-цзиня (кит. 真金) иғлан итә, әммә ул Хубилай вафатына тиклем үк 1285 йылда үлә. Шуға күрә Хубилайҙан һуң власҡа Чжэнь-цзиндең улы Тэмур (Олджэйту-хан, 1294—1307) килә. Тэмур империяны Хубилайҙан алған килеш тиәрлек ҡалдыра, уның осоро ниндәйҙер яңылыҡтар йәки ҡаҙаныштар менән билдәләнелмәй. Ул Хубилай башлаған иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙы дауам итә, уның осоронда империя Вьетнамда еңелеүҙәр менән бәйле уңышһыҙлыҡтарҙан арына. Тэмура хакимиәте конфуцианлыҡҡа шарттар тыуҙыра. Тәхеткә ултырғас, Конфуцийҙы хөрмәт итеүҙе күҙҙә тотҡан указ сығарыла. Шул уҡ ваҡытта монгол һарайы вәкилдәре конфуцианлыҡтың ҡайһы бер принциптарын таныуҙан баш тарта. Тэмур шулай уҡ Хубилай тарафынан эҙәрлекләнгән даостарҙы эҙәрлекләүҙән туҡтай, ә 1294 йылда спиртлы эсемлектәр етештереүҙе һәм һатыуҙы тыя. Тэмур хакимиәте нисек кенә булһа ла күберәк һалым йыйырға тырышмай, ул идара иткән осорҙа Юань империяһы тотошо менән бер нисә тапҡыр һалым түләүҙән азат ителә. 1302 йылда һалым ставкаһы индерелә, һәм билдәләнелгән норманан артыҡ һалым йыйыу тыйыла. Әммә Тэмур идара иткән осорҙа дәүләттең финанс хәле мөшкөллөнө, аҡса резервтары аҙая, һөҙөмтәлә ҡағыҙ аҡсаға ышаныс та кәмей.
Тэмур хан вафатынан һуң тәхеткә Хайсан (Кулуг-хан) ултыра. Тэмурҙан айырмалы ул Хубилайҙың эшен дауам итмәй, хатта уны кире ҡаға. Хайсан нигеҙендә аҡса реформаһы ятҡан «Яңы курс» сәйәсәтен ҡуллана. Ҡыҫҡа ғына осорҙа (1307—1311), Юань хөкүмәте, Хайсан ҡабул иткән дөрөҫ булмаған ҡарарҙар һөҙөмтәһендә, финанс ҡытлығына тарый. Ул вафат булған ваҡытта Ҡытай ауыр финанс хәлендә ҡала, һәм династия халыҡтың ризаһыҙлығына тап була.
Юаньдың дүртенсе императоры Аюрбарибада (Буянту-хан) бик мәғлүмәтиле хаким була. Хубилайҙың ысын вариҫы булараҡ, уның эштәрен дауам итә: ҡытай мәҙәниәтенең нигеҙҙәрен таный, бының менән монгол даирәһендә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Аюрбарибада конфуциан ғалимы Ли Мэндың шәкерте була. Ул бик күп реформалар үткәрә, шул иҫәптән Дәүләт эштәре идаралығын (尚书省) яба, һөҙөмтәлә биш юғары чиновник язалана. 1313 йылдан башлап буласаҡ чиновниктар өсөн дәүләт имтихандары ҡайтанан тергеҙелә, имтихандарҙа мөһим тарихи хеҙмәттәрҙе белеү тикшерелә. Бынан тыш Аюрбарибада осоронда күпселек закондарға кодтар ҡуйыла, шулай уҡ бик күп ҡытай китаптары һәм хеҙмәттәре баҫылып сыға һәм тәржемә ителә.
Аюрбарибаданың улы һәм вариҫы Шидэбала (Гэгэн-хан) хөкүмәтте үҙгәртеү буйынса атаһы башлаған эште дауам итә, уға яңы тәғәйенләнгән бөйөк канцлер Байджу ярҙам итә.
Юань династияһының һуңғы осоро
Юань династияһының һуңғы йылдарына болалар һәм халыҡ араһындағы аслыҡ хас. Хубилай хандың вариҫтары ваҡыт үтеү менән Монгол империяһының башҡа улустарына йоғонтоһон юғалта, ә Ҡытай территорияһынан ситтәге монголдар уларҙы ҡытайҙар тип ҡабул итә. Юань императорҙары идара иткән осорҙар интригаларға һәм үҙ-ара тартҡылаш менән тулы була. Улар армиянан һәм ябай халыҡтан алыҫ тора.
Тарихи роле
Юань династияһы артабан һуңғы император династиялары, шулай уҡ императорҙарҙан һуңғы Ҡытайҙа ҡулланылған ҡағиҙәләрҙе булдыра: территорияһы буйынса яҡынса хәҙерге Ҡытай Халыҡ Республикаһына тиң, бөгөнгө көнгә тиклем сөйөси әһәмиәтен һаҡлаған баш ҡалаһы булған күп милләтле дәүләт. Династияның атамаһы беренсе тапҡыр ниндәй ҙә булһа боронғо дәүләт территорияһы менән бәйләнмәй, шуға ҡарамаҫтан уға ҡарата «Бөйөк» эпитеты ҡулланыла.
Әҙәбиәт
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAaM-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">Нууу Ч. <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында <div style="position: relative;" id="mwAaM-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Монголия xiii—XIV быуат   <span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">яуаплы  <div style="position: relative;" id="mwAaM-ответственный-" data-key="ответственный" class="cx-template-editor-param-value">Отв. ре б. п. Походы  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAaM-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAaM-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фәндәре   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAaM-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1983
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAac-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">М. Россаби  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAac-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Алтын быуат монгол империяһы   <span id="оригинал" class="cx-template-editor-param-key">оригинал  <div style="position: relative;" id="mwAac-оригинал-" data-key="оригинал" class="cx-template-editor-param-value">Khubilai Khan: times and his life   <span id="ответственный" class="cx-template-editor-param-key">яуаплы  <div style="position: relative;" id="mwAac-ответственный-" data-key="ответственный" class="cx-template-editor-param-value">Пер. инга менән. Иванов С. В.  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAac-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">СПб. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAac-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Евразия   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAac-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2009   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр  <div style="position: relative;" id="mwAac-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">479, [1]   <span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия  <div style="position: relative;" id="mwAac-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Тарихи китапханаһы    isbn  978-5-8071-0335-2   <span id="тираж" class="cx-template-editor-param-key">тиражы  <div style="position: relative;" id="mwAac-тираж-" data-key="тираж" class="cx-template-editor-param-value">1500
Әнүәр
Әнүәр — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы (15 май 1934 йыл — 4 февраль 2014 йыл) — тарихсы ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985), СССР юғары мәктәбе отличнигы (1984). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2007), Ә. Вәлиди исемендәге халыҡ-ара (1997) һәм В. П. Бирюков исемендәге Урал (1994) премиялары лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы, Салауат Юлаев (2004) ордендары кавалеры.
Бикчәнтәев Әнүәр Һаҙый улы (21 сентябрь 1913 йыл — 18 май 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, 1941 йылдан КПСС, 1947 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1970), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1974) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1967) премиялар лауреаты. Октябрь Революцияһы (1972), Ҡыҙыл Байраҡ (1942), 1‑се (1985) һәм 2‑се (1944) дәрәжә Ватан һуғышы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), Почёт Билдәһе (1963) ордендары кавалеры.
Фәтҡуллин Әнүәр Әсәҙулла улы (5 август 1922 йыл — 21 декабрь 1986 йыл, Луцк, Украина) — хәрби хеҙмәткәр, осоусы, полковник. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Советтар Союзы Геройы (1945).
Абдуллин Әнүәр Абдулла улы (5 июнь 1917 йыл — 28 октябрь 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерист, өлкән сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Ғафуров Әнүәр Ғәбделмәжит улы (27 ноябрь 1910 йыл — 6 июль 1977 йыл) — журналист, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре, Башҡортостандың тәүге халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың өлкән улы. Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Әхмәҙиев Әнүәр Хәким улы (3 ғинуар 1914 йыл — 24 декабрь 1996 йыл) — актёр, бейеүсе, урта һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985)
Рәхимов Әнүәр Мөбәрәкша улы (5 март 1913—17 сентябрь 1994) — агроном, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1954). РСФСР‑ҙың атҡаҙанған агрономы (1977), БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). Бөйөк Ватан һуғышы яугиры.
Фәрхетдинов Әнүәр Нуретдин улы (17 июль 1912 йыл — 1 октябрь 1997 йыл)- 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 313 кавалерия полкының 3, 4 эскадрондары командиры. Гвардия капитаны. Баҡалы районы «Большевик» һ.б. колхоздар рәйесе. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Ибраһимов Әнүәр Камил улы (27 ноябрь 1965 йыл) — СССР спортсыһы, фехтовальщик. Рапиристарҙың команда ярыштарында Олимпия чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған (1988) һәм халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1984), Рәсәйҙең фехтование буйынса атҡаҙанған тренеры (2004). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1994). Рәсәйҙең Почёт (1989), 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы (2003) һәм Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2004) ордендары кавалеры.
Әнүәр Саҙат (محمد أنور السادات; 25 декабрь 1918 йыл — 6 октябрь 1981 йыл) — Мысырҙың дәүләт һәм хәрби эшмәкәре; 1970—1981 йылдарҙа Мысыр президенты, маршал (мушир; 1973).
Әнүәр Ходжа (Enver Halil Hoxha; 16 октябрь 1908 йыл, Гирокастра, Ғосман империяһы — 11 апрель 1985, Тирана, Албания Халыҡ Социалистик Республикаһы) — Албанияның сәйәси эшмәкәре, социалистик Албанияның 1944—1985 йылдарҙағы ғәмәлдәге етәксеһе. Албанияның Халыҡ Геройы.
Фараджев Әнүәр Сыңғыҙ улы (Ənvər Çingiz oğlu Fərəcov; 10 май 1962 йыл) — Әзербайжан этнологы, тарихсы һәм публицист.
Атаһының исеме
Әйүпов Мансур Әнүәр улы (8 июль 1947 йыл) — ғалим-политолог, партия, дәүләт, матбуғат һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы, вице-президенты һәм президиумы ағзаһы, философия фәндәре кандидаты, сәйәси фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының элекке ректоры (1998—2003, 2007—2011).
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы (6 июнь 1960 йыл) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Чира-Ю
Чира-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яй-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташкиҫән (Әзербайжан)
Ташкиҫән (Daşkəsən)Дашкесан — Әзербайжандың көнбайышындағы ҡала, илдең Ташкиҫән районының административ үҙәге.
Япар
Япар (Япарка) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452231, ОКАТО коды — 80240835004.
Ташкиҫән (Әзербайжан)
Географияһы
Гәнжә>нән көньяҡ-көнбайышҡа табан 36 км һәм Баҡы>нан 397 км алыҫлыҡта Ҡусҡарсай йылғаһы буйында таулы урында урынлашҡан. Хәҙерге Ташкиҫән өс өлөштән тора.
Япар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ташкиҫән (Әзербайжан)
Топонимикаһы
Ҡаланың исеме әзербайжан телендәге «daş» (таш) һәм «kəsən» (киҫкән) һүҙҙәренең ҡушылмаһы булып тора һәм һүҙмә-һүҙ « таш киҫкән ер» тигәнде аңлата.
Тарихы
Дашкесан Муровдаг һәм Шахдаг ҡалаһы һырттарының төньяҡ битләүҙәрендәге рудниктарҙан алыҫ түгел барлыҡҡа килгән, диңгеҙ кимәленән 1600—1800 м бейеклектә урынлашҡан. Ул ваҡытлыса төҙөүселәр ҡасабаһы һәм ҙур булмаған рудник ҡасабаһы нигеҙендә формалаша башлай, сәнәғәт әһәмиәтенә эйә булған тимер мәғдәне ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә әҙерлек осоронда барлыҡҡа килә.
2022 йылдың 8 июлендә 2038 йылға тиклем ҡала үҫешенең генераль планы раҫлана.
Халҡы
1989 йылғы Бөтә союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Ташкиҫәндә10 438 кеше йәшәгән. Хәҙерге ваҡытта ҡалала башлыса әзербайжан халҡы йәшәй.
Иҡтисады
Совет осоронан ҡалала Әзербайжан тау-байыҡтырыу комбинаты эшләгән.
Юлғотло (исем)
Юлғотло — боронғо башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Юлғолтло — «юл» һәм «ҡотло» ҡушма юл менән яһалған ир-ат исеме. Балаға бәхетле юл, ғүмер теләп ҡушылған исем.
Топонимикала
Юлғолто — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлғотло (йыр) — башҡорт халыҡ йыры.
Аяҙ ҙа түгел, ай болотло,
Һыу буйына сыҡты ла Юлғотло.
Моңайып та ғына йөрөй торғас,
Ике матур ҡыҙға ла юлыҡты.
Ҡыҙҙар күргәс ҡурҡып ҡасыр инем -
Йәш йөрәгем менән бүркем бар.
Ҡалған яғын үҙәң беләһеңдер,
Хөкөм итһәң, кантон, иркең бар.
Растенберг
Растенберг (Rastenberg) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2706 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99636 һәм автомобиль коды — SOM.
Яҡын Көнсығыш Антантаһы
Яҡын Көнсығыш Антантаһы, йәки Саадабад  пакты (Саадабад договоры, Traité de Sa'dabad, Treaty of Saadabad, Sadabat Paktı, {{lang-fa|پیمان سعدآباد) — Иран, Төркиә, Афғанстан һәм Ираҡтан торған  һәм 1937 йылдың  8 июлендә Саадабад пактын  төҙөү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән дәүләттәр төркөмө.
Яҡын Көнсығыш  Антантаһын ойоштороу сәбәптәре
Пакт төҙөүгә Бөйөк Британия этәргес бирә, инглиз дипломатияһы  Яҡын һәм Урта Көнсығышта  нығынырға һәм был яңы төркөмдө   СССР-ға ҡаршы сәйәсәтендә, шулай уҡ төбәктәге илдәрҙә Германия менән Италияның әүҙемләшеүенә ҡаршы файҙаланырға тырыша. Бынан тыш, договорҙағы дүрт илдең өсөһө дөйөм көс менән Ираҡтағы, Ирандағы һәм Төркиәләге   курд  сепаратизмына ҡаршы көрәшергә йыйына. 1927—1931 йылдарҙа Төркиәнең көнсығышында  Арарат  Республикаһы тигән бойондороҡһоҙ курд дәүләте төҙөргә ынтылыш була.
Пактҡа ҡул ҡуйыу   Ираҡта милләте буйынса төрөк төркмәне булған Хикмәт Сөләймәндең  һул ҡарашлы хәрби хөкүмәте идаралығы осорона тап килә. Сөләймән власҡа курд милләтсеһе Бәкер Сидки ойошторған түңкәрелеш һөҙөмтәһендә килә, әммә Ираҡҡа 1936—1937 йылдарҙа ғәмәлдә Сидки идара итә. Сөләймәндең хөкүмәте Ираҡ тарихында ғәрәп милләтселеген таратыу менән шөғөлләнмәгән беренсе хөкүмәт була, ул «милли-демократик реформа»ны яҡлай, шунлыҡтан ғәрәп булмаған көнсығыш күршеләре менән  дипломатик бәйләнештәр урынлаштырырға тырыша. Беренсе донъя һуғышында еңелеүенән саҡ һушына килә башлаған Төркиә лә күршеләре менән дуҫлыҡ эҙләй.
Пактты әҙерләү, ҡул ҡуйыу һәм  ратификациялау
Саадабад пактын төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр, Эфиопияға Италияның һөжүме арҡаһында сәйәси хәлдең киҫкенләшеүенә бәйле, 1935 йылда башлана. 1935 йылдың 2 октябрендә Женевала Милләттәр Лигаһы Советының ултырышына йыйылған Иран, Төркиә һәм Ираҡтың сит ил эштәре министрҙары пакттың тексын эшләй һәм  парафлай.
1935 йылдың ноябрендә проектланған пактҡа  Афғанстан ҡушыла. Әммә пактты парафлау менән  ҡул ҡуйыу араһында ике йыллап ваҡыт үтә,  сөнки тәүҙә ҡатнашыусы илдәр араһында сиккә ҡағылышлы бәхәсле мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәк була. Ундай мәсьәләләр Иран менән Афғанстан, Иран менән Төркиә араһында була, ә Иран менән  Ираҡ араһында айырыуса киҫкенләшкән була. Иран менән Афғанстан араһында фекер айырымлыҡтары шул уҡ йылды  Төркиә аралашсылығы ярҙамында хәл ителә. Иран менән Төркиә араһындағы мәсьәлә   1937 йылдың яҙында махсус  төрөк делегацияһының Тегеранға сәфәре барышында көйләнә. Ниһайәт,  1937 йылдың уртаһында Иран менән Ираҡ араһында  Шатт-әл-Ғәрәп йылғаһы буйындағы сик һыҙығы тураһында оҙайлы бәхәс сиселә һәм 1937 йылдың  4 июлендә  Тәһранда  уға ҡағылышлы килешеүгә ҡул ҡуйыла. Ошо уҡ ваҡытта Иран баш ҡалаһына дүрт илдең сит ил эштәре министрҙары килә һәм  Саадабад  пактына ҡул ҡуя, шулай итеп,  Яҡын Көнсығыш Антантаһы барлыҡҡа килә. Ратификациялау ярлыҡтары менән алмашыу Тәһранда 1938 йылдың  25 июнендә үтә һәм пакт шул уҡ көндө көсөнә инә,  1938 йылдың 19 июлендә Милләттәр Лигаһының килешеүҙәр реестрында теркәлә.
Пакттың йөкмәткеһе һәм ғәмәлдә булыу мөҙҙәте
Пакт асылда һөжүм итешмәү тураһында договор була һәм яҡтарҙың дөйөм сиктәрҙең тейелгеһеҙлеген хөрмәт итеүе, бер-береңә ҡаршы агрессия акттарын ҡылмау,  килешеүсе яҡтарҙың эске эштәренә ҡыҫылмау, үҙ территорияларында килешеүсе яҡтарға ҡарата дошмансыл маҡсатлы  ҡораллы отрядтар, бандалар, төркөмдәр йә ойошмалар булдырыуға юл ҡуймау,  уртаҡ мәнфәғәттәренә ҡағылышлы халыҡ-ара мәсьәләләр буйынса үҙ-ара консультациялар үткәреү бурыстарын ҡуя.
Договор  5 йыллыҡ мөҙҙәткә төҙөлә,  денонсация булмаһа, уның  автоматик рәүештә 5 йылға оҙайтылыуы ҡарала. Договорҙың денонсацияланыуы өсөнсө державаға ҡаршы агрессия акты ҡылған ҡатнашыусыға ҡарата ҡулланыла ала.
Пакт сиктәрендә Яҡын Көнсығыш Атлантаһының эшмәкәрлеге
1938 йылда Төркиә, өлөшләтә Яҡын Көнсығыш Антантаһы ярҙамы менән дә, тәүҙә француз мандатындағы Сүриәнән төрки телле Александретта (Искәндәрун) санжагын айырып алырға һәм уның территорияһында бойондороҡһоҙ Хатай Дәүләтен төҙөргә,  шунан 1939 йылда референдум үткәреү юлы менән Төркиәгә ҡушырға  мөмкинлек ала. Әммә дөйөм алғанда Яҡын Көнсығыш Антантаһы халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙә һиҙелерлек әһәмиәткә эйә булмай.
Яҡын Көнсығыш  Антантаһының тарҡалыуы
Ғәмәлдә Яҡын Көнсығыш Антантаһы эшмәкәрлеген туҡтатһа ла,  1943 йылда килешеү автоматик рәүештә тағы 5 йылға оҙайтыла, сөнки ҡул ҡуйған яҡтарҙың береһе лә ҡаршы сығыш яһамай. Шулай итеп, Яҡын Көнсығыш Антантаһы 1948 йылға  тиклем рәсми йәшәй. Һуғыштан һуң инглиз-американ дипломатияһы  Саадабад  пактын тергеҙергә тырыша, уның ярҙамында Советтар Союзына ҡаршы Көнсығыш блокты тергеҙергә  уйлай  (уға Ираҡтан тыш башҡа ғәрәп илдәрен дә ҡушып). НАТО-ға оҡшатып төҙөлгән СЕНТО блогы тураһындағы 1955 йылғы Бағдад  пактына ҡул ҡуйып (әммә Афғанстандан башҡа), был ниәт ниндәйҙер кимәлдә тормошҡа аша.
Ҡоралай
Ҡоралай, илек (Capreolus, Косу́ли) — боландар ғаиләһенә ҡараған оҙон муйынлы, нәҙек аяҡлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ҡырағай хайуан ; Евразия территорияһында таралған.
Һирәкләнгән, ҡатнаш һәм япраҡлы урмандарҙа тереклек итә. Йәй көнө яңғыҙ йәшәй. Ҡышын 10-15 баштан өйөр ойошторалар. Ата кәзә генә мөгөҙлө. Уны йыл һайын ноябрь, декабрь айында алмаштыра, ә апрель айында яңыһы үҫеп сыға.
Башҡортостанда ҡоралайҙың таралыуы урмандарға бәйле. Ҡоралай күберәк урманлы далала, сенскеле үлән араһында йәшәй, үҫемлектәр менән туҡлана. Баҫтырылыуы — июль, август айҙары. Йөклөлөгө— 40 аҙна. Ғәҙәттә, инә ҡоралайҙың 1-2, һирәгерәк 3 бәрәсе була.
Чесноков Фёдор Маркелович
Чесноков Фёдор Маркелович (7 май 1896 йыл — 25 май 1938 йыл) — моҡша совет яҙыусыһы, новелласы, драматург, әҙәбиәт белгесе. Мордва әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Фёдор Маркелович Чесноков 1896 йылдың 7 майында Һарытау губернаһының Лопатинский улусы Петр өйәҙе (хәҙер Пенза өлкәһенең Лопатинский районы) Пылково ауылында тыуған. Сығышы менән крәҫтиәндәрҙән.
Земство мәктәбен тамамлай, һуңынан 1912 йылда ике йыллыҡ Кутьинский училищеһын тамамлай. 16 йәшенән башланғыс мәктәптә уҡыта.
Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнаша. Көнсығыш фронтта Ҡыҙыл Армия сафтарында һуғыша.
Һуғыштан һуң бөтә көсөн туған халҡының мәғариф эшенә, мәҙәни төҙөлөш эштәренә һала. 1922 йылдан Чесноков Мәскәүҙә йәшәй, бында юғары белем ала: 1924 йылда Ҡыҙыл профессура институтында әҙәби бүлекте, Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең Коммунистик университетында аспирантураны тамамлай.
1932 йылға тиклем СССР халыҡтары үҙәк нәшриәтендә мордва секцияһы мөхәррире, "Учпедгиз"дың мордва секцияһы мөхәрририәтендә эшләй.
Мәскәү тормошо осоронда Ф. Чесноков билдәле мордва ғалимдары А.Рябов, Т. Даниловтар авторҙашлығында мордва мәктәптәре өсөн дәреслектәр төҙөй, ижади эш менән шөғөлләнә, шулай уҡ «Якстере теште» («Ҡыҙыл йондоҙ») гәзитендә хеҙмәттәшлек итә, беренсе әҙәби аҙымдарын уның менән бәйләй. 1933 йылдан — Саранскиҙа мордва мәҙәниәте ғилми-тикшеренеү институтының әҙәбиәт секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1934 йылда Беренсе Бөтә союз совет яҙыусылары съезының делегаты, унда мордва әҙәбиәте тураһында доклад менән сығыш яһай.
1938 йылда репрессиялана һәм шул уҡ йылда атып үлтерелә. КПСС-тың XX съезынан һуң реабилитациялана.
Ижады
1922 йылда тәүге «Сыр учитель» хикәйәһе баҫыла («Старый учитель»), ауыл Совет власының тәүге йылдарында уҡытыусының күңел торошо тураһында һөйләнә. Тиҙҙән хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығы баҫылып сыға («Село раскололось», 1926), («Другим путем», 1927), («Первые огни», 1932), «Избранные рассказы» (1959), «Гул нового времени» (1974) һәм башҡалар, уларҙа яҙыусының реалистик таланты асыҡ сағыла.
Хикәйәләр, очерктар, юл яҙмалар, пьесалар, әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр һ. б. авторы.
Уның әҫәрҙәренең геройҙары булып хеҙмәт кешеһе тора, ә өҫтөнлөк иткән темаһы — революция, граждандар һуғышы, коллективлаштырыу, яңы иҡтисади сәйәсәт йылдарындағы синфи көрәш, Совет власының урынлашыуы, дин ҡалдыҡтарына ҡаршы көрәш, мәҙәни революция.
Хикәйәләүҙең дөрөҫлөгө шул йылдарҙағы документаль материалдарҙы, үҙе һәм башҡалар шаһит булған ваҡиғаларҙы ҡулланыу иҫәбенә өлгәшелә. Төп иғтибарҙы геройҙың ҡарашы формалашыу проблемаларына бирә.
Ф. Чесноков исеме менән мордва әҙәбиәтендә драматургия жанрының барлыҡҡа килеүе бәйле. 1924 йылда Мәскәүҙә, Үҙәк нәшриәттә Е.Окин һәм Т. Васильев менән авторҙашлыҡта «Эрзянь пьесат» («Моҡша» пьесалары) йыйынтығы баҫылып сыға, улар «Кавто киява» («Два пути»), «А мон кедензэ палынь» («А я его руки целовал»), «Роки туво» («Хрюкающая свинья»), «Велув» («Совместно»), «Барщинань шкасто» («Во времена барщины»), «Калдоргауть ташто кайтнэ» («Расшатан старый быт», рус теленә тәржемә ителгән), революциянан һуң мордва ауылының көнкүрешен һүрәтләүгә арналған.
Драматик мираҫы революцион-агитациялы, тарихи, көнкүреш пьесалар, сатирик комедиялар рәтенә инә.
Уның драматик әҫәрҙәрендә тарихи осорҙа көнүҙәк, киҫкен һәм актуаль булған проблемалар сағыла. Мөһим социаль проблемалар, конфликттың киҫкенлеге, тәрән психологизм — Чесноковтың драма әҫәрҙәренә хас һыҙаттар. Ул шулай уҡ балалар өсөн әҫәрҙәр авторы булараҡ билдәле. Юғары сәнғәт кимәле авторҙың балалар өсөн яҙылған «Тетяк левкс» («Весь в папу», 1929), һәм башҡа йыйынтыҡтарға ингән әҫәрҙәренә хас
Әҙәбиәт ғилеме буйынса эштәр авторы. Чесноков мордва әҙәби-сәнғәт тәнҡите үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уның «Аволь ансяк кастано» («Не только растем», 1931), «Мокшэрзянь драматургиядонтя» («О мордовской драматургии», 1934), «Эрзянь фольклордонтя» («Об эрзянском фольклоре», 1934) мәҡәләләре ижади ҡыйыулыҡ, объективлыҡ һәм дәүмәллек менән айырыла.
1933 йылда Ф. Чесноков офография, синтаксис һәм мордва теленең терминологияһы мәсьәләләре буйынса Саранскиҙа үткән тел конференцияһы ойоштороусыларының береһе була.
Чесноков әҫәрҙәре республика милли мәктәптәр өсөн хрестоматия һәм дәреслектәргә ингән.
Оло Касалкун
Оло Касалкун — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лескен йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Сәмәрҡәнд
Сәмәрҡәнд (Samarqand; согд. Smʼrknδh) — халҡының иҫәбе һәм ҙурлығы буйынса Үзбәкстандағы икенсе ҡала, Сәмәрҡәнд виләйәтенең (өлкә) административ үҙәге.
Территорияның дөйөм майҙаны 120 кв.м. тәшкил итә. 2016 йылдың 1 ғинуарына халҡының иҫәбе 519,6 мең була. Ҡала диңгеҙ кимәленән 702 метр бейеклектә урынлашҡан. Үзбәкстандың тарихи үҙәге — Регистан майҙаны һәм ансамбле. 2001 йылда ҡала, уның архитектура һәм археологик ҡомартҡылары «Сәмәрҡәнд — мәҙәниәт саты» исеме менән Үзбәкстанда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫына ингән объекттар исемлегенә индерелә. Сәмәрҡәнд — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. . Уға (беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта), 742 йылда нигеҙ һалынған. Согдиан өлкәһенең һәм дәүләтенең тарихи үҙәге.
Ике мең йылдан ашыу ҡала Ҡытай һәм Европа араһындағы Бөйөк ебәк юлында мөһим пункт булып тора. Шулай уҡ ул урта быуат Көнсығыштың мөһим фән үҙәге лә. 875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Сәмәниҙәр дәүләтенең эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе булып та һанала. 875 йылдан 892 йылға тиклем Сәмәрҡәнд был дәүләттең баш ҡалаһы була. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер империяһының һәм Тимериҙәр династияһының баш ҡалаһы. 1925—1930 йылдарҙа Сәмәрҡәндә Үзбәк ССР-ың баш ҡалаһына әйләнә.
Ҡала исеменең этимологияһы
Ҡаланың хәҙерге исеме — Сәмәрҡәнд. . Антик әҙәбиәттә ҡала Согдиан'' булараҡ билдәле. (Согдиан һәм Мараканд (Мароканд) тарихи өлкәләре менән бутарға кәрәкмәй). Герат ғалимы, тарихсыһы һәм географы Хафизи Абру (XV быуат) ҡаланың исемен Шамарҡанд — «Шамар ауылы» булараҡ аңлата. Хәҙерге этимологтар икенсе өлөштәге ҡәнд һүҙен  «ауыл, ҡала»,  тәүге өлөштө asmara- «таш» һүҙенән тип белдерә. Ҡайһы бер ғалимдар «Сәмәрҡәнд» һүҙе төрки телдән килеп сыҡҡан һәм «Бай ауыл» тигәнде аңлата тип бара. Был турала урта быуат ҡытай сығанаҡтары хәбәр итә. Улар Сәмәрҡәндте, «уңдырышлы ҡала» тигәнде аңлатҡан «Си-ми-се-кан» исеме менән атай. Ошо уҡ версияны ғалим-энциклопедист бу Райхан аль-Беруни ла хуплай, XIII быуаттың Әрмән йылъяҙмасыһы Сумбат «Сәмәрҡәнд», тимәк «көр йәки уңдырышлы ҡала» тип хәбәр итә; Тамерлан һарайының Испан илсеһе, үҙенең сәйәхәтен яҙыуы менән билдәле булған Руй Гонсалес де Клавихо Сәмәрҡәнд тураһында яҙғанда  уның «бай ауыл» тигән мәғәнәне аңлатҡан  ысын исеме «Симескинт» булыуын аңлатып тормай. .
Боронғо тарих
Сәмәрҡәнд тораларының мәҙәни ҡатламдарында боронғо кешеләрҙең утты үҙләштереүе билдәле була. Уның тирәләй һуңғы палеолит осоро кешеләренең төп йәшәү эшмәкәрлеге туплана. . Сәмәрҡәнд — беҙҙең эраға тиклем VIII быуатта нигеҙ һалынған, донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе. Уны Рим һәм Нанкин ҡалаларының тиҫтере тип атарға ла була. Сәмәрҡәндкә нигеҙ һалыныуҙың тәүге ун йыллығында Библияны төҙөү башлана, Боронғо Грецияла тәүге олимпия уйындары уҙғарыла, Финикий яҙмаһы фонында Грек алфавиты барлыҡҡа килә. Ҡаланың барлыҡҡа килеүенең тәүге быуатында Урта Азияла Согдиан, Бактрия, Хорезм һәм Парфия кеүек боронғо дәүләттәр һәм цивилизациялар барлыҡҡа килә. Антик тарихта Сәмәрҡәнд, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта уҡ зороастризмдың изге китабы — Авестала һүрәтләнгән Согдиан дәүләтенең баш ҡалаһы булараҡ билдәле була. Рим империяһы һәм Боронғо Греция тарихсылары яҙмаларында ҡала тәүге тапҡыр Мараканд (Μαρακάνδα) исеме менән телгә алына. Уны Квинт Курций Руф, Арриан, Страбон һәм Сәмәрҡәндте (был ваҡытта ул, беҙҙең эраға тиклем 329 йылда, нығынған һәм үҫешкән ҡала була) баҫып алған Александр Македонскийҙың башҡа биографтары ла ҡуллана. IV—V быуаттарҙа Сәмәрҡәнд көнсығыш иран телендә һөйләшкән төрки ҡәбиләләр — тхиониттар һәм кидариттар власы аҫтында була. VI быуат башында эфталиттар тарафынан яуланып алына һәм составында Хорезм, Согдиан, Бактрия һәм Гандхар булған империяға инә.
Иртә Урта быуаттар дәүере
567—658 йылдарҙа Согдиан үҙәге булараҡ Сәмәрҡәнд Төрки һәм Көнбайыш төрки ҡағанаттары бойондороғонда була. Төрки-согдийҙың тығыҙ бәйләнеше төрки һәм согдий телдәре һүҙҙәрен үҙ-ара үҙләштереүгә булышлыҡ итә. Боронғо төрки ҡағанаттарының иртә эпиграфик яҙмаларында согдий теле рәсми тел булып һанала. Согдий текстарында һәм документтарынд төрки телдән үҙләштерелгән һүҙҙәр осрай. . 712 йылда ҡала Кутейба ибн Муслим етәкселегендәге ғәрәп баҫҡынсылары тарафынан яулап алына. 806—810 йылдарҙа ҡалала Рафи ибн Лейс восстаниеһы була. Уны баҫтырыуҙа урындағы аристократ Саман-худаттың ейәндәре ҡатнаша.
Мосолман ренессанс дәүере
875—999 йылдарҙа Сәмәрҡәнд Сәмәниҙәр дәүләтенең иң эре сәйәси һәм мәҙәни үҙәктәренең береһе була. 875 йылдан 892 йылға тиклем был дәүләттең баш ҡалаһы була. Төрки династия Ҡараханиҙар йәки илекхандар идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәндта тәүге мәҙрәсә төҙөлә. Уларҙың иң билдәлеһе (1040—1068 йылдарҙа) Ибраһим тамгач-хан мәҙрәсәһе була. Ибраһим Хөсәйен Ҡараханид идара иткән осорҙа (1178—1200 йылдарҙа) рәсемдәр менән биҙәлгән монументаль һарай төҙөлә. 1212 йылда караханид Осман восстаниеһын баҫтырғандан һуң, Сәмәрҡәнд Хорезмшах дәүләте составына инә.
1220 йылда тулыһынса Сыңғыҙхан тарафынан талана.
Тимер һәм Тимериҙәр дәүере
Тамерлан һәм Тимериҙәр идара иткән (1370—1499 йылдарҙа) ошо империяның баш ҡалаһы була. Ҡаланың өҫтөнлөк иткән күпселек архитектура шедеврҙары ошо дәүерҙә төҙөлә. Был, монгол осоронан һуң, Сәмәрҡәндтең юғары үҫеш юлында булған дәүере. Тимер баш ҡаланың үҫеше өсөн ҙур хәстәрлек күрһәтә, уны бөтә донъяның баш ҡалаһы итеп күрергә теләй. Яулап алынған илдәрҙән көсләп ҡыуып алып килгән оҫталар арҡаһында һөнәрселек һәм сауҙа үҫешә. Ҡалала мөһаббәт һарайҙар, мәсеттәр, мосолман мәктәптәре, мәҙрәсәләр, кәшәнәләр төҙөлә. Сәмәрҡәнд биналары дәүләтте һәм уны төҙөүсене данлаған монументтар формаһында төҙөлә, йыһаздар ҙа иң ҡиммәтлеһе була. Баш ҡаланың бөйөклөгөн күрһәтеү өсөн, Тимур тирә-яҡтағы ауылдарға Көнсығыштағы Багдад, Дамаск, Шираз кеүек эре ҡалаларҙың исемен бирә. Ул шулай уҡ төрлө илдәрҙең билдәле шағирҙарын, музыканттарын, ғалимдарын йыйырға ынтыла.
Сәмәрҡәнд XV быуат башында
(Тимур һарайына барған кастиль илсеһе көндәлегенән)
Сәмәрҡәнд тигеҙ ерҙә урынлашҡан һәм тупраҡлы үҙәк, тәрән соҡор менән уратып алынған. Ҡала аръяғында бик күп өйҙәр теҙелеп киткән. Бөтә ҡалала баҡса һәм виноградлыҡтар таралып киткән. Ҡала ситендәге баҡсаларҙа ҙур һәм билдәле биналар күп. Сеньор (Тимур күҙ уңында тотола) был ҡаланы бик ныҡ данлағыһы килә, шуға ниндәйҙер ерҙәрҙе яулап алғас, шул ерҙәрҙән ҡалала һәм уға яҡын ерҙәрҙә йәшәтер өсөн кешеләр килтерә. Бигерәк тә төрлө һөнәрселек буйынса оҫталарҙы күп йыя. Дамасканан донъяла иң яҡшыһы тип табылған туҡыусыларҙы, ҡорал яһаусыларҙы, уҡтан атыу оҫталарын, быяла һәм балсыҡ эшкәртеүселәрҙе, ә Төркиәнән арбалетсыларҙы һәм үҙе таба алған башҡа оҫталарҙы: ташсыларҙы, ювелирҙарҙы килтерә.
Мирза Олоғбәк идара иткән осорҙа Сәмәрҡәнд донъя фәне үҙәгенә әйләнә. Бында яңы юғары уҡыу йорттары  - мәҙрәсәләр һәм обсерваториялар төҙөлә. Ҡалала Көнсығыш мосолмандарының иң аҡыллы фән эшмәкәрҙәре эшләй.
Һуңғы урта быуаттар
Шейбани хан һәм Кучкунджи хан идара иткән ваҡытта Сәмәрҡәнд Шейбанид дәүләтенең баш ҡалаһы булып ҡала. Был осорҙа ҡалала архитектура төҙөлөшө дауам итә. Шейбани-хан, уның килене Михр Султан Ханум мәҙрәсәләре төҙөлә. Колония булып йәшәгән осорҙа быларҙың барыһы ла ҡыйратыла. Ҡала, 1533-1540 йылдарҙа, Убайдулла хан шейбаниды власына күскәс, баш ҡала булыу әһәмиәтен юғалта.
Климаты
Сәмәрҡәндтең климаты – эске-континенталь субтропик. Ҡыш уртаса ноябрҙең икенсе ун көнлөгөнән марттың икенсе декадаһына тиклем дауам итә. Ҡышҡыһын оҙаҡ булмаған, 3-7 көн, һыуыҡтар булыуы ихтимал (төнгө температура −12&nbsp тиклем;°C, һирәк ваҡыт −20 °C тиклем). Күбеһенсә епшек көндәр була. Бындағы йәй апрелдең икенсе декадаһынан октябрҙең уртаһына тиклем була. Июнь, июль айҙарында көндөҙгө температура 40 градусты ашып китә. .
Ырыуҙар тарихынан
1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән.Ғәрәп алфавитында һуҙынҡылар булмау сәбәпле, ҡатай этнонимы шулай яҙылған булыуын фараз итергә була. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан).
Боронғо кидандарҙың тоҡомдары Урта Азияға килеп ҡараҡытай (йәки һуңғараҡ ҡтай) булып киткән тигән фекерҙәр бар.
Сәмәрҡәндкә ҡатайҙарҙың килеп сығыуы тураһында тарихсы Р. Шәйбәков яҙған бер мәғлүмәт: "1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың Сәмәрҡәнд хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм Фәләстиндәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе  ниндәйҙер изге батша Иоан  пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм Рәсәй гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай)."
Был этнонимдың барлыҡҡа килеүенә берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡытайҙарға йәки кидандарға барып тоташтыра. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин: «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә. Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡитайҙарҙың төркиҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара», - тип яҙа.
Эстон теле
Эстон теле (eesti keel) — эстон халҡының теле. Фин-уғыр ғаиләһендәге балтик буйы фин тармағына инә. Эстонияның һәм Европа Берләшмәһенең рәсми теле. Яҙма латин алфавиты нигеҙендә.
Сәмәрҡәнд
Ырыуҙар тарихынан
Ҡатай этнонимының ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар, яҙма сығанаҡтарҙа йыш осрай. Ҡатай этнонимы төрлө әйтелештә үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.
Эстон теле
Эстон теле, балтик буйы фин телендәге ике-өс диалекттың яҡынайыуы иҫәбенә, 12-13 быуатта формалаша. Берҙәм эстон теленең формалашыуына герман һәм балтик буйы телдәре йоғонто яһай.
Баҫым
Эстон телендә баҫым беренсе ижеккә төшә. Иҫкәртмәләр: aitäh, aitüma, sõbranna, шулай уҡ бер нисә ымлыҡ (мәҫ. ahah, ohoh) — унда баҫым икенсе ижеккә төшә. Яңы сит һүҙҙәрҙә оригиналь баҫымы ҡала (әммә сит телдәрҙән алынған иҫке һүҙҙәрҙә баҫым беренсе ижеккә төшә, мәҫ. vabrik)
Краснояр (Вагай ҡушылдығы)
Краснояр  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагай йылғаһының һул ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пелькут-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Коржов Даниил Трофимович
Даниил Трофимович Коржов (1902—1943) — Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы ҡыҙылармеецы, Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Даниил Коржов 1902 йылдың ноябрендә Николаевка (хәҙер — түбәнге Волчанский Харьков өлкәһе Украина) ауылында тыуған. Башланғыс белем ала. 1924—1927 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә. 1941 йылда Коржов армия хеҙмәтенә ҡабат саҡырыла. 1942 йылдың октябренән — Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдың сентябренә гвардия ҡыҙылармеецы Даниил Коржов Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия корпусы 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы була. Днепр өсөн һуғыштарҙа айырыуса батырлыҡ күрһәтә.
1943 йылдың 28 сентябрендә дошмандың берләштерелгән массированный көслө ут аҫтында Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Репкин районы Лопатня ауылы районында полктан беренсе булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм уның көнбайыш ярындағы плацдарм өсөн һуғыштарҙа әүҙем ҡатнаша. Ул полктың кисеүенә ҡамасауларға маташҡан немец һалдаттарын пулемёт уты менән юҡ иткән. 1943 йылдың ноябрендә Коржов хәбәрһеҙ юғала.
Ҡарайылға (Һаҡмар ҡушылдығы)
Ҡарайылға — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Һаҡмар йылғаһының уң ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Йылға башының географик координаталары	51°56′33″ с. ш. 56°23′34″ в. д.HGЯO
Һыу реестры мәғлүмәттәре
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006411
- Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200641
- Бассейн коды — 12.01.00.007
- Гө буйынса томы — 12
- Гө буйынса сығарылыш — 2
Ҡушылдыҡтары (тамағынан км алыҫлыҡта)
- 1,8 км: Туйымбәт йылғаһы (пр.)
Кәпәй-Ҡобау
Кәпәй-Ҡобау (Копей-Кубово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 949 кеше. Почта индексы — 452703, ОКАТО коды — 80217822001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Шекер
Верхний Шекер — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы/Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шекер йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эпте-Се
Эпте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярей-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теләүкәй Килмөхәмәтов
Теләүкәй Килмөхәмәтов (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Теләүкәй Килмөхәмәтов Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Ибрай ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 12-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 12-се Башҡорт атлы полкы Куроедово ауылында 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 16 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 15 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 12-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
Бурһыҡ
Бурһыҡ (Барсу́к) — һыуһарҙар ғаиләһенә ҡараған оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек ; Европала, Төньяҡ Африкала һәм Америкала йәшәй торған йыртҡыс кейек.
Тәбиғәттә бөтә ерҙә лә осратырға була. Ултыраҡ тормошло йәнлек, ҡатмарлы һәм тәрән ояла йәшәй. Был йенлек төнгө тормош алып бара, бөтә аҙык менән туҡлана. Көҙгә тиклем ныҡ һимерә, ауырлығы 20 кг етә. Һыуыҡтар башларғас йоҡоға тала, апрель айына тиклем йоҡлайю Урманла зонала йәшәй. Өңдәрен ағас ҡыуыштарында эшләй. Бик күп инеү-сығыу урындары, ер аҫты галереялары, йәшәй торған камералары булған өңдәр ҡаҙа. Булһыҡ бөтә нәмәне лә ашай. Ул ваҡ кимереүселәр, тәлмәрйендәр, ҡоштар, еләктәр, сәтләүектәр менән туҡлана. Ҡасырыу ваҡыты апрель-июль. 2—6 балаһы була.
Тышҡы күренеше
Оҙонса башлы, осло томшоҡло, йыуан кәүҙәле, ҡыҫҡа ҡойроҡло, шырт йөнлө йыртҡыс йәнлек. Оҙонлоғо 60—90 см, ҡойроғо 20—24 см, ауырлығы 24 кг, йоҡлар алдынан 34 кг-ға етергә мөмкин.
Рамана Махарши
Шри Рамана Махарши (тыуғанда Венкатараман Айяр; 30 декабрь 1879 йыл — 14 апрель 1950 йыл) — һиндостандың бөйөк аҡыл эйәһе, дини уҡытыусы, бик иртә йәштән үк мәғрифәткә өлгәшә (үҙеңдең ысын, юғары Минлегеңде танып белеү). Уның тәғлимәте адвайт-ведантҡа ҡарай, ләкин шәхси тәжрибәһенә нигеҙләнгән.