cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Торлаҡ
Рустә торлаҡ
Ваҡытында Боронғо Русь феодаль ырыусылыҡ мөнәсәбәттәренә менән община ҡоролошо үҙгәртеп ҡороуҙар фонында ауыл биләмәһендә үҫеше күҙәтелде, тип, бер ғаиләгә алып барған хужалыҡ итеүгә күсеү менән бәйле булды. Был осорҙа кеше үҙенең торлаҡ формаһын һаҡлап, уҙған быуаттың килә — был йорт өлөшләтә йәки ер өҫтө ерҙә ҡалырлыҡ заглублять. Төп материал булып төньяҡҡа стеналары бүрәнә, балсыҡ ҡулланып, каркас менән конструкция уҡ көньяҡҡа тарала. Бүлмәле йорттар өлөшө ҙур булды, артҡы стенаһы, ғәҙәттә, билдәләнгән месторасположение янында усаҡ, хужалыҡ соҡорҙары ҡаҙып эшләнгән иҙәндә һаҡлағыс буласаҡ. Кенәздәр йәшәгән тораҡ пункттарҙа биналар тәғәйенләнеше буйынса бүленә: сиркәүҙәр, хеҙмәтселәр өсөн айырым бүлмәләр, аҙыҡ-түлек запасын һаҡлау өсөн ҡоролмалар. Иң ҡатмарлы төҙөлөшлөһө — кенәздең ҙур өйө. Улар, ҡағиҙә булараҡ, үҙ-ара берләшкән бураларҙы үҙ эсенә ала, өс өлөшлө була: солан, йәшәү өсөн йылы өй, хужалыҡ өсөн һалҡын бүлмә.
Интерьер тарихы һәм планлаштырыу
Иң иртә торлаҡ йорттар һәм уларҙың интерьерҙары тураһында бик аҙ билдәле, әммә уларҙың тарихын иң ябай һыйыныу урындарына тиклем күҙәтергә мөмкин. Боронғо рим архитекторы Витрувий, беренсе архитектура сиселеше балсыҡ менән һыланған ботаҡтарҙан эшләнгән ҡыуыш (Primitive hut), тип иҫәпләй. Һуңыраҡ Филипп Табор (Philip Tabor) (XVII быуаттағы голланд йорттары хәҙерге архитектура нигеҙе булып хеҙмәт иткән, тип билдәләй.
Дөйөм бүлмәләр
Урта быуаттар ҙа капиталь торлаҡтарҙың күбеһе хужалыҡ ҡаралтыларҙа булған, унда төрлө эшмәкәрлек төрҙәре башҡарыла һәм төрлө ваҡиғалар була. Ул йорттарҙа күп кеше, шул иҫәптән ғаилә ағзалары, туғандары, эшселәр, хеҙмәтселәр һәм ҡунаҡтар йәшәй. Уларҙың йәшәү рәүеше күп осраҡта бергә була, торлаҡты ҡороу ҙа быға тап килә. Ҙур залда, ғәҙәттә, бергә төшкө аш ашай һәм осрашыуҙар үткәрә, ә ҙур светлица https://ru.wikipedia.org/wiki/Русское_традиционное_жилище#Светлица дөйөм йоҡо бүлмәһе булып хеҙмәт итә.
Йәнәш бүлмәләр
XV һәм XVI быуаттарҙың итальян һарайҙарында, архитектура яңырыуы осоронда йәнәш бүлмәле йорттар төҙөлөшө үҫешә. Биләмә биналарынан айырмалы рәүештә, һарай бүлмәләренең күбеһе алдан билдәләнгән тәғәйенләнешле булмай, әммә уларҙың һәр береһенең тиерлек күрше бүлмәләргә алып барыусы бер нисә ишеге була. Робин Эванс (1944—1993) планировканы «айырым, әммә шул уҡ ваҡытта тығыҙ бәйләнгән, палаталар матрицаһы» тип тасуирлай. Был һарайҙа йәшәүселәргә, ҡайһы берҙә шәхси тормош сиктәрен боҙоп, бүлмәнән-бүлмәгә тиклем бөтә бина буйлап иркен йөрөргә мөмкинлек бирә.
"Ғөмүмән, бындай бина буйлап тик ошо рәүешле генә йөрөргә мөмкин — бүлмәнән-бүлмәгә, ә беренән икенсеһенә күсеү. Баҫҡыстар һәм коридорҙар, әгәр булһа, бер бүлмәнән икенсеһенә алып бара һәм бер ҡасан да «уртаҡ юл» булдырмай. Бүлмә диуарҙары айырым арауыҡтарҙы билдәләүгә ҡарамаҫтан, дөйөм алғанда вилланың асыҡ планы була . Асыҡ планировка йорттағыларға аралашып йәшәргә һәм бер-береһенә бәйле булырға ярҙам итә.
Коридор
Коридорҙың барлыҡҡа килеүенә иң иртә миҫалдарҙың береһе 1597 йылда Лондонда Челсиҙа инглиз архитекторы Джон Зоопа төҙөгән Бофорт йортонда табыла. Ул үҙенең һыҙмаларында: «Бөтә нәмә аша оҙон юл» тигән яҙып ҡуя. Был йортта һәр бүлмәнән күрше бүлмәләр аша түгел, ә дөйөм коридор һәм дөйөм ишек аша тышҡа сығырға мөмкин була. Ул ваҡыт өсөн бындай архитектура сиселеше революцион була. Шул ваҡытҡа бындай архитектура сиселеше революцион булған. Инглиз архитекторы Роджер Прэтт был «йорттоң бөтә буйлап үткән дөйөм үткәүелдең уртала булыуы кешеләргә, күрше бүлмәләр аша даими үтеп, бер-береһен борсомаҫҡа мөмкинлек бирҙе», — тип яҙа. Ун етенсе быуатта йәмғиәттең ҡатламдарға айырылыуы һәм кешеләр араһындағы тигеҙһеҙлек көсәйә, синыфтар тағы ла анығыраҡ формалаша һәм айырымлана. Был архитектураға йоғонто яһамай ҡалмай. Ул ваҡыттағы бай йорттарҙың планировкаһында хеҙмәтселәр менән юғары синыф араһында ярайһы уҡ ҡәтғи бүленеш була; ябай хеҙмәтсенең, бигерәк тә хужаның ҡунаҡтары йәки башҡа таныш булмаған кешеләр алдында, үҙенә бүлгән биләмәнән ситкә сығырға хоҡуғы булмай. Байҙар менән ярлылар араһындағы шундай уҡ социаль бүленеш ун туғыҙынсы быуатта Британия ның күпселек ҡала йорттарында коридорҙар урынлашыуына килтерә.
Социолог Витольд Рыбчински билдәләүенсә, ул саҡта «торлаҡты көндөҙгө һәм төнгө файҙаланыу урындарына формаль һәм формаль булмаған урындарға бүлеү» башлана. Ул ваҡыттағы ябай бүлмәлә дөйөм коридорға илтеүсе бер генә ишек була һәм дөйөмдән шәхси урынға әүерелә.
Өйҙөң эш урыны булыуҙан туҡтауы
Антик дәүерҙә лә, урта быуаттарҙа ла күпселек кеше йәшәгән ерендә: үҙ йортонда, йә уның эргәһендә: ер участкаһында, кәртәлә, оҫтаханала йәки сауҙа кибетендә эшләй. XVII быуатта Голландияла йорт хужалығынан айырылыу сәнәғәт инҡилабы, ҙур фабрикалар булдырыу һәм ваҡ һөнәрселәрҙе ҡыҫырыҡлау арҡаһында көсәйә бара. Инглиз яңырыу эпохаһының ҙур йорттарынан айырмалы рәүештә, Голландияла XVIII быуатта күпкә бәләкәйерәк майҙанда йорттар төҙөлә, уларҙың һәр береһендә иң күбе дүрт-биш кеше йәшәй. Ул ваҡыттағы голландтар араһында үҙҙәренә ышаныу, үҙ көсөнә таяныу, шул иҫәптән йорт хужалығында хеҙмәтселәр ярҙамынан тыш эш итеү ғәҙәте була. Шуға күрә торлаҡ йорттар, унда йәшәүсе ғаилә үҙ көсө менән үҙҙәрен хеҙмәтләндерә алһын өсөн, ҙур итеп төҙөлмәй. Голландияның ул ваҡыттағы торлаҡтары уңайлы урынға әүерелә, улар тик ял итеү һәм туғандары һәм яҡын дуҫтары менән аралашыу өсөн генә тәғәйенләнә һәм хәҙерге замандағыларға оҡшаған була. Хосусилыҡ та мөһим булған; шуға күрә, Голландия йортоноң ыҡсым булыуына ҡарамаҫтан, ул күрше бүлмәләр түгел, ә дөйөм коридор була. XVII быуат аҙағына голланд торлаҡ йорттарының заманса формаға әйләндереү процесы тамамлана.
XIX—XX быуаттарҙа торлаҡ үҫеше
Сәнәғәт революцияһы ҡалаларҙа торлаҡҡа ихтыяждың ҡырҡа артыуына килтерә: сарлаҡтар, баҙҙар, һарайҙар, келәттәр ҡуртымға бирелә. Бөйөк Британияла сәнәғәт инҡилабынан һуң бик күп завод һәм фабрикалар эшселәре өсөн торлаҡ кәрәклеге тыуа. Шуның менән бәйле төҙөлөштө тиҙләтеү һәм үҙҡиммәтен кәметеү маҡсатында терраса тибындағы күп участкалы торлаҡ йорттар күпләп төҙөлә башлай (дөйөм стеналы, бер-бер артлы, бер-береһе менән бәйләнгән бер нисә йорт, һәр бина күршеләге йортто ҡабатлай). Инглиз ҡалалары урамдары ике ҡатлы шыҡһыҙ кирбес йорт рәттәре менән тула — аҫта күмер мейесе менән аш-һыу бүлмәһе, урамға һәм мини-баҡсаға сығыу урыны, өҫтә барыһы өсөн дә берҙән-бер бүлмә урынлаша.
Буржуазияның торлаҡ урыны, ҡағиҙә булараҡ, айырым йорт була. Техник-сәнғәт интеллигенция вәкилдәре өсөн сағыштырмаса ҙур булмаған коттедж йорттары төҙөлә. 1920—1930 йылдарҙа үҫешкән илдәрҙә автомобиль үҫеше биҫтәләрҙең үҫеүенә килтерә, бигерәк тә АҠШ-та. Икенсе донъя һуғышынан һуң шул уҡ типтағы, сағыштырмаса арзан торлаҡ йорттарҙы күпләп төҙөүҙең яңы технологиялары барлыҡҡа килә.
Күп фатирлы йорттар
Европала XVIII быуат уртаһында күп фатирлы ҡуртым йорттары төҙөү практикаһы тергеҙелә. Фатирҙарҙы ҡуртымға алыу хаҡы улар урынлашҡан ҡатҡа бәйле була: ни тиклем юғарыраҡ булһа, шул тиклем арзаныраҡ.
XIX быуат башынан капиталистик мөнәсәбәттәрҙең урынлашыуы фатирҙары ҡуртымға алынған күп фатирлы йорттар төҙөүгә этәргес бирә. Эшселәр өсөн күп фатирлы йорттарҙан тыш, Европаның күп кенә ҡалаларында XIX быуаттың икенсе яртыһында урта синыф һәм юғары синыф өсөн ҡуртымға бирелгән фатирҙары булған йорттар барлыҡҡа килә башлай. 1880-се йылдарға лифт кеүек техник яңылыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе арҡаһында был төр торлаҡтың популярлығы һиҙелерлек арта.
Беренсе донъя һуғышынан һуң эшселәрҙең һаны артыу менән бәйле, Германияла арзан, шул уҡ ваҡытта улар өсөн етерлек уңайлы торлаҡ төҙөү кәрәклеге күп фатирлы йорттар архитектураһында яңы йүнәлеш барлыҡҡа килтерә, уны Баухаус булараҡ билдәле Юғары төҙөлөш һәм художество дизайны мәктәбе пропагандалай. Был йүнәлештәге Бруно Таут кеүек архитекторҙар проектлаған күп фатирлы йорттар торлаҡ төҙөлөшө классикаһына әүерелә һәм беҙҙең көндәргә тиклем донъяның бөтә илдәрендә ҙур булмаған үҙгәрештәр менән ҡабаттан төҙөлә.
СССР-ҙа торлаҡ
1918 йылда шәхси милек бөтөрөлгәс, элек буржуазия милкендә булған йорттарға эшселәр ғаиләләре урынлаша башлай. Йорт хужалығы менән идара итеүҙе яйға һалыу кәрәклеге үҙенсәлекле йәшәү формаһы — йорт-коммуналарҙың үҙенән-үҙе барлыҡҡа килеүенә килтерә. Йортта йәшәүселәр үҙидара органдары булдыра, йорттоң үҙендә үк йәмәғәт аш-һыу бүлмәләре, яслиҙар, кер йыуыу бүлмәләре һ. б. барлыҡҡа килә башлай. Көнкүрештең коммуналь формаларын формалаштырыу процесын тиҙләтеү теләге, көтөлгәнсә, иҫке биналарҙың архитектура-планлаштырыу сиселешенә ҡамасаулай, йәмәғәт биналары төп нигеҙгә әйләнергә тейеш булған яңы типтағы торлаҡ проекттары эшләүгә ынтылыш яһала.
Был принцип буйынса архитектор И. С. Николаевтың йорт-коммунаһы, Мәскәүҙә Наркомфин йорто, инженерҙар һәм яҙыусылар йорт-коммунаһы, сәйәси хөкөм ителеүселәр йорто, Бабурин, Батенин һәм Кондратьев торлаҡ массивтары төҙөлә. Бер йәки ике ғаилә өсөн фатирҙарҙа йыуыныу бүлмәләре, аш-һыу бүлмәләре (йәки термостарҙа завод-аш-һыу бүлмәләренән килтерелгән аҙыҡ-түлекте йылытыу өсөн шкаф-аш-һыу бүлмәләре) һәм бәҙрәфтәр була, шулай уҡ мунса һәм душ комплекстарында бер нисә фатир өсөн мунса һәм кер йыуыу башҡарыла, йә комплекс составына ингән мунсаларҙа һәм кер йыуыу бүлмәләрендә. Киләсәктә, яңы иҡтисади сәйәсәт осоронда, ҡуртым хаҡының барлыҡҡа килеүе торлаҡ тормошоноң яңы формаһы — өлөшсөләр ҡатнашлығында хеҙмәттәшлек барлыҡҡа килеүен билдәләй. 1920-се йылдарҙа был йәшәү формаһы өсөн төҙөлгән йорттар йәмәғәт урындары булмаған айырым ячейкаларҙан торған ябай торлаҡ йорттарға яҡыныраҡ була. Күп фатирлы йорттар менән бер үк ваҡытта күп ҡатлы йорттар бик киң үҫеш алған, уларҙа айырым йорт бер нисә фатирҙан ғына торған. Ундай йорттар менән тотош эшсе кварталдары төҙөлә.
1930 йылдарҙа эшселәр тораҡ пункттарында ғына түгел, ҡалаларҙың ирекле территорияларында ла торлаҡ йорттар төҙөлә башлай. Торлаҡ йорттар бөтә кварталдарҙың формалаштырыусы элементына әүерелә һәм етдиерәк талаптарға яуап бирергә тейеш була. Тышҡы ҡиәфәтен яҡшыртыуҙан тыш, йорттарҙың йәшәү мөхите — торлаҡ йорттарында бүлмәләр үҫеш ала. Фатир майҙаны, түшәм бейеклеге нормалары арттырыла, фатирҙа мунса булыуы мотлаҡ һанала. Лифты булған ике фатирлы һәм дүрт фатирлы секция йорттары киң таралған.
Торлаҡ йорттарҙы файҙаланыуға тапшырыу темпын һаҡлау өсөн, был тармаҡ стандарт проектҡа күсерелә, 1940 йылдан шәхси проекттар кәметелә. Ҡырҡынсы йылдар типик аҙ ҡатлы йорттар төҙөү үҫеше менән ҡылыҡһырлана. Күп кварталдар 2—3 ҡатлы йорттарҙан тора. Әммә ҙур ҡалалар өсөн был типтағы торлаҡ йорт тиҙ арала урынһыҙ тип таныла һәм 4—7 ҡатлы биналар яңынан төҙөлә башлай. 1947 йылда тәүге каркаслы ҙур панелле торлаҡ йорт төҙөлә, был СССР-ҙа эре панелле төҙөлөштәрҙе иҫәпләүҙең башы була, һуңынан ул ҙур ҡолас ала.
Күп фатирлы йорттар
Әрмәнстанда һәм Нефтегорскиҙа ер тетрәүҙәр, Рәсәйҙә торлаҡ йорттарҙы террористарҙың шартлатыуы һәм фатирҙарҙа көнкүреш газының шартлауының емергес эҙемтәләргә килтереүе совет осоронда төҙөлгән торлаҡтарҙың етерлек ныҡлыҡҡа эйә булмауын һәм ышанысһыҙ булыуын асыҡланы. Ҡорос бетондан яҡынса 10 тапҡырға нығыраҡ, шуға күрә күп ҡатлы айырым биналар ҡорос терәк һәм каркастар ярҙамында төҙөлә башлай.
Совет осороноң үҙенә генә хас мираҫы булып күп ҡатлы йорттарҙың сериялы биналары тора, улар шулай уҡ төҙөлөш төрө менән айырылып тора: сталинкалар, хрущевкалар, брежневкалар.
Шәхси йорт
Рәсәйҙә һәм совет осоронан һуң башҡа илдәрҙә, классик айырым торлаҡ йорттарҙан тыш, казарма тибындағы биналар ҙа киң тарала — бер нисә ғаилә өсөн казарма тибындағы элекке биналар, хәҙер улар бер нисә ғаилә хужаһына бүленә, ғәҙәттә ике-өс ғаиләгә бүленә. Айырым йорттарҙы һәм казарма тибындағы биналарҙы айырыу маҡсатында һатып алғанда һәм һатҡанда, ғәҙәттә, флигель тип атайҙар. Шулай уҡ коттедждар, дачалар, ауыл йорттары төҙөлә.
Башҡа илдәрҙә
2020 йылға сәскә атҡан уртаса йәмғиәт төҙөргә ынтылған Ҡытайҙа 2003 йылда торлаҡ секторында «бәләкәй килем» нормалары билдәләнә — «һәр ғаилә фатир, һәр кешегә бөтә уңайлыҡтары булған бүлмә». 2000 йылғы дөйөм халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡытайҙарға уртаса 0,78 бүлмә тура килә. 2007 йылға бер ҡала кешеһенә торлаҡ майҙанының уртаса күләме 2002 йылда 22,8 кв. м. квадрат метрҙан 27 кв. м. тиклем арта.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Лазер ярҙамында ҡырҡыу(Лазер менән киҫеү) — материалдарҙы киҫеү һәм бесеүҙә  юғары йышлыҡтағы лазер ҡулланыу технологияһы, ғәҙәттә сәнәғәттә производство линияларында ҡулланыла. Бер нөктәгә тупланған, компьютер тарафынан идара ителгән лазер нуры энергияның юғары концентрацияһын тәьмин итә һәм йылылыҡ үткәреү сифаттарына ҡарамай, теләһә ниндәй материалды киҫеү мөмкинлеген бирә. Киҫкән саҡта, лазер нуры аҫтында киҫелә торған урында материал  ирей, яна башлай һәм  парға әйләнә, йәки уны газ  ағымы  ситкә осора. Шулай уҡ термик  йоғонто бик әҙ генә булған зоналы,  нәҙек кенә һыҙыҡ итеп киҫеп була. Лазер менән киҫеү эшкәртелеүсе материалға механик тәьҫир булмау менән айырыла, киҫкән саҡта һәм һуңынан, тулыһынса һыуынғас, деформациялар бик әҙ була. Шуға күрә, тиҙ боҙолоусан һәм йомшаҡ әҙерләмәләр (заготовкалар) һәм деталдәрҙе бик теүәл итеп лазер менән киҫеп була. Лазер нурланышы бик ҙур ҡеүәткә эйә булғанлыҡтан, процестың  юғары етештереүсәнлегенә һәм киҫелгән урындағы йөйҙәң  юғары сифатына өлгәшеп була. Лазер нурланышы менән идара итеү еңел һәм сағыштырмаса ябай, ул бик ҡатмарлы контурлы  яҫы һәм  ҡабарынҡы деталдәрҙе һәм әҙерләмәләрҙе, процесты юғары кимәлдә автоматлаштырып,  лазер менән киҫеү мөмкинлеге бирә.
Торлаҡ
Башҡа илдәрҙә
Украинала, төҙөүселәр фекеренсә, торлаҡ менән тәьмин итеү бер кешегә 26,5 м² самаһы тәшкил итә.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Эшкәртелеүсе материалдар
Лазер менән төрлө ҡоросто, алюминийҙы һәм уның ҡатнашмаларын, башҡа төҫлө металдарҙы  киҫеп була. Ғәҙәттә ошо металл йәймәләрен киҫәләр: Төрлө материалдар өсөн төрлө лазер кәрәк.
Торлаҡ
Кеше торлаҡтары
Архитектор Норберт Шонауэр үҙенең «Норберт Шоэнауэрҙың 6000 йыллыҡ торлаҡ» китабында торлаҡтарҙың өс төп категорияһын билдәләй: ҡалалар алдында барлыҡҡа килгән торлаҡтар; «көнсығыш ҡала» торлаҡтары; «көнбайыш ҡала» торлаҡтары.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Эшкәртелеүсе материалдар
Барыһынан да яҡшыраҡ  түбән йылылыҡ үткәреүсәнлекле металдар  эшкәртелә, сөнки уларҙа  лазер энергияһы  металдың әҙерәк күләмендә туплана, һәм киреһенсә, юғары йылы үткәреүсәнлекле металдарҙы лазер менән  киҫкәндә  грат (артыҡ металл киҫәктәре)  йыйылыуы бар.
Торлаҡ
Кеше торлаҡтары
Ҡалалар алдында барлыҡҡа килгән торлаҡтарға эскимостарҙың иглу, пуэблито тибындағы ярым стационар ҡоролмалары һәм Яңы Англияның гомстед тибындағы ҡоролмалары инә.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Эшкәртелеүсе материалдар
Шулай уҡ күп кенә металл булмаған материалдар, мәҫәлән, ағас, эшкәртеп була.
Һыуытыу
Лазер һәм уның оптикаһын (шулай уҡ фокуслаусы линзаларын)  һыуытырға кәрәк. Ҡоролманың размеры һәм конфигурацияһына ҡарап, артыҡ йылылыҡты йылылыҡ йөрөтөүсе йәки һауа өрҙөрөү юлы менән ситкә ебәреп була. Йылылыҡ йөрөтөүсе итеп күп осраҡта   ҡулланылған һыу йылылыҡ алмаштырыусы  аша, йәки һыуытыусы ҡоролма аша әйләнеп йөрөй.
Торлаҡ
Кеше торлаҡтары
«Көнбайыш ҡала» торлаҡтарына урта быуат ҡала йорттары, Ренессанс таунхаустары, шулай уҡ XIX һәм XX быуаттарҙағы күп фатирлы йорттар инә. XX быуат аҙағында — XXI быуат башында көнбайыш илдәрендә торлаҡ йорттар төҙөүҙә «Аҡыллы йорт» системаһы — торлаҡтың инженер ҡорамалдары менән идара итеүҙең автоматлаштырылған системаһы ҡулланыла башлай. Был системаны файҙаланып, кеше бер команда менән кәрәкле хәлде билдәләй, ә автоматика тышҡы һәм эске шарттарға ярашлы бөтә инженер системаларының һәм электр приборҙарының ҡулланыу режимдарын билдәләй һәм күҙәтә.
Лазер ярҙамында ҡырҡыу
Энергия ҡулланыу
Сәнәғәттә ҡулланылған лазерҙар эффективлығы 5% - 15%. Энергия ҡулланыу һәм эффектлылыҡ лазерҙың башланғыс ҡүәтенән, уның эшсе параметрҙарынан һәм лазерҙың был эш өсөн яраҡлы булыуынан тора. Теге йәки был лазер төрөн ҡулланыу маҡсатҡа ярашлымы икәнен белер өсөн лазерҙың уны хеҙмәтләндереүсе ҡоролмаһы менән бергә хаҡы, уны хеҙмәтләндереү һәм  тотоуға киткән сығымдарҙы иҫәпләйҙәр. XXI быуаттың  башында оптика- сүсле  лазерҙы ҡулланыу сығымдары  углекислый лазерҙы ҡулланыу сығымдарының яртыһын тәшкил итә. Киҫеү өсөн кәрәк булған ҡеүәт дәүмәле материал төрөнән, уның ҡалынлығынан, эшкәртеү мөхитенән, эшкәртеү тиҙлегенә бәйле.
Торлаҡ
Милли торлаҡтар
Төрлө төбәктәрҙә урындағы халыҡ милли торлаҡтарҙың үҙ төрҙәрен үҫтергән. Күсмә ҡәбиләләрҙә ғәҙәттә төрлө сатырҙар, тирмәләр, чума, вигвамдар була. Таулы райондарҙа шале, пальянс, трулло төҙөлә. Тигеҙлектәрҙә өй, балсыҡ өй, саман һ. б.
Торлаҡ хоҡуҡ төшөнсәһе булараҡ
Ғәҙәттә торлаҡ, кеше йәшәгән урын булараҡ, «торлаҡ» (йорт йәки йорттоң бер өлөшө) тип түгел, ә милли торлаҡ төрҙәрен (мәҫәлән, чум йәки көймәле арба, шулай уҡ ҡулдан эшләнгән башҡа ҡоролмаларҙы (хатта ҡыуыштар) үҙ эсенә алған ҡоролмаларҙың киң диапазоны тип аңлайҙар. Шул уҡ ваҡытта төрлө илдәрҙең ҡануниәте лә ошо йәһәттән айырылырға мөмкин, ә бер илдә торлаҡ тип һаналған нәмәләр икенсе илдә ундай тип иҫәпләнмәй. Йорттоң закон менән нығытылған төп үҙенсәлектәренең береһе — өйҙөң тейелгеһеҙлеге, йәғни унда йәшәгән халыҡ ихтыярына ҡаршы кешеләрҙең рөхсәтһеҙ инеү мөмкинлеге сикләнгәнлеге. Бындай үтеп инеү рөхсәт ителгән осраҡтар ҡануниәттә махсус күрһәтелә. Быны, мәҫәлән, судтың махсус ҡарары нигеҙендә эшләргә мөмкин . Торлаҡ хоҡуғы Рәсәйҙә Рәсәй Федерацияһының Торлаҡ кодексы менән көйләнә. Шул уҡ ваҡытта биналарҙың ҡайһы бер категориялары, торлаҡҡа яраҡлаштырылһа ла, Рәсәй ҡануниәте буйынса торлаҡ булмаған тип һанала (ҡунаҡхана бүлмәләре, ятаҡ бүлмәләре, апартаменттар), уларға торлаҡтың тейелгеһеҙлеге бирелмәй.
Иҡтисад
ХВФ (2014 йыл) үткәргән тикшеренеүҙәргә ярашлы, донъя финанс көрсөгөнә ҡарамаҫтан, һуңғы йылдарҙа күп илдәрҙә торлаҡҡа хаҡтар тарихи уртаса күрһәткестән юғары.
Энергия һөҙөмтәлелеге
Энергия ҡулланыуҙың үҫеүенә һәм уларҙың бөтөү хәүефенә бәйле XXI быуатта ҡулланыу һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм энергия юғалтыуҙарын кәметеү буйынса күп саралар күрелә, шул иҫәптән йорттарҙа ла. Йылылыҡ һаҡлауға һәм тәбиғи яҡтыртыуға талаптар арта, лампаларҙан экономиялыраҡ яҡтыртыу ҡоролмаларына күсеү башлана. Махсус быяла ҡулланыу башланғас, тәҙрәләр аша йылылыҡ юғалтыу кәмей. Ҡояш, ел, ямғыр, тирбәлеү, геотермаль энергия сығанаҡтарын ҡулланыу йышыраҡ ҡулланыла. Ҡояш батареяларынан йәки ел генераторҙарынан энергияны тулыһынса тәьмин иткән йорттар бар.
Сейсмик тотороҡлолоҡ
Ер тетрәүҙәргә сыҙамлы, биналар төҙөү, ғәҙәттә, улар төҙөләсәк райондың сейсмик активлығын тикшереүҙән башлана. Сейсмик яҡтан хәүефле урындарҙа бындай тикшеренеүҙәр проектлауҙа һәм төҙөүҙәйыш ҡына закон буйынса мотлаҡ булып тора. Болгарияла бындай закон тәүге тапҡыр 1957 йылда ҡабул ителә ер тетрәүгә ҡаршы тороу нормаларын үтәү. Японияла ер тетрәүгә сыҙамлы бина түгел, ә ер тетрәү ваҡытында халыҡ өсөн һыйыныу урыны булып хеҙмәт итә алған айырым бүлмә эшләү рөхсәт ителә.
Йыш ҡына яңы төҙөлөш ҡоролмалары ер тетрәүҙе имитациялаған махсус лабораторияларҙа сейсмик ҡаршылыҡҡа тикшерелә.
Хайуандар торлағы
Ҡайһы бер хайуандар торлаҡ ҡуллана. Йышыраҡ тоҡомдарҙы һаҡлау өсөн ҡулланыла. Атап әйткәндә, ҡоштар ошо маҡсатта оя ҡора. Әммә торлаҡтарҙы тышҡы факторҙарҙан һаҡланыу өсөн дә ҡулланырға мөмкин. Ғәҙәттә, мал-тыуарҙың (һәм ҡайһы бер малдарҙың) өйө булмай. Русса аталыштары:
Һылтанмалар
Жилище в БСЭ
Самые удивительные дома мира
Харит, Михаил Давидович. Знаменитые дома, замки, усадьбы. 2008. Spaudos Kontrurai, Вильнюс, Литва. ISBN 978-5-9900539-39
Комфортное и безопасное строительство, системы Умный дом
Строим дом из дереваЖилище — одно из основных материальных условий существования человека.
Дадашева Александра.
Бәхтейәр (исем)
Бәхтейәр — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Бәхтейәр исеме бар.
Этимология
Бәхтейәр — бәхет+йәр, яңы тыуған балаға бәхетле, ырыҫлы, ҡотло булһын тигән теләкте белдереп, шундай исем ҡушҡандар. .
Билдәле кешеләр
Бәхтейәр Ҡанҡаев (ҡайһы берҙә Бәхтийәр Ҡанаев йәки Ҡаныҡаев; тыуған һәм үлгән ваҡыты билдәһеҙ) — хәрби эшмәкәр, 1773-1775 йылдарҙағы Рәсәйҙәге Крәҫтиәндәр һуғышы ваҡытында Е. И. Пугачевтың көрәштәше, «баш полковник», Ҡаҙан губернаһында улус старшинаһы.
Хәлитов Бәхтейәр Әсфәндиәр улы (1942 йылдың 7 ғинуарында тыуған) — башҡорт шағиры, иҡтисадсыһы.
Фамилия
Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы (6 ноябрь 1932 йыл — 1 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).
Бәхтейәров Әнүәр Сәхибгәрәй улы (10 декабрь 1928 йыл — 25 июнь 1995 йыл) — СССР нефтсеһе, хужалыҡ эшмәкәре. 1966—89 йылдарҙа «Краснохолмнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре (1989), БАССР-ҙың атҡааҙанған нефтсеһе (1971), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1987). СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1972).
Бәхтейәрова Заһиҙә Нурый ҡыҙы (31 декабрь 1916 йыл — 1978 йыл)- балет артисы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1972). Тəүге башҡорт балериналарының береһе.
Әбсәләмов Мөслим Бәхтейәр улы (12 июнь 1932 йыл — 5 июль 2009 йыл) — уҡытыусы, прозаик һәм публицист.
Ауылдар
Бәхтийәр (Бахтиярово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыҙыл Гвардия районындағы ауыл. Пролетарка ауыл биләмәһе составына инә.
Камалетдинов Зыяитдин Ямалетдин улы
Камалетдинов Зыяитдин (Фәрүәзетдин) Ямалетдин улы (Зыя Камали; 9 декабрь 1873 йыл—1942 йыл) — ижтимағи һәм дини эшмәкәр, мәғрифәтсе. «Ғәлиә» мәҙрәсәһен нигеҙләүсе һәм уның 1906—1918 йылдарҙағы ректоры. Йәдитселек етәкселәренең береһе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Камалетдинов Зыяитдин (Фәрүәзетдин) Ямалетдин улы 1873 йылдың 9 декабрендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Ҡара Яҡуп улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Келәш ауылында тыуған.
Өфөнөң «Ғосмания» мәҙрәсәһен, Ҡаһирәнең Әл-Әзһәр университетының фәлсәфә факультетын тамамлай. Ошо йылдарҙа исемен Зыяитдин тип үҙгәртә.
1904 йылдан «Ғосмания» мәҙрәсәһендә мөғәллим булып эшләй. «Ислам донъяһында» гәзитен сығара. Тәүгеләрҙән булып Ҡөрьәнде татар теленә тәржемә итә, әммә ул нәшер ителмәй.
«Ғәлиә» юғары мәҙрәсәһен нигеҙләй һәм 1906—1918 йылдарҙа уның тәүге ректоры була. Мәҙрәсәлә уҡыу барышы яңы ысуллы уҡытыу системаһына нигеҙләнә, шәкерттәр дини генә түгел, донъяуи белем дә ала. Уҡыу программаһына ислам тарихы һәм фәлсәфә, Ҡөрьән тәфсире, фикһ, Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрен һәм тормошон өйрәнеү, психология, педагогика, гигиена, дидактика, әҙәбиәт, каллиграфия, ғәрәп, төрөк һәм урыҫ телдәре, төрки, алгебра, геометрия, география, физика, химия ингән. Бынан башҡа мәҙрәсәлә художество түңәрәктәре, хор, ҡыллы оркестр эшләй, төрлө телдәрҙә ҡулъяҙма журналдар сығарыла, халыҡҡа лекциялар уҡыла, әҙәби‑музыкаль кисәләр һәм спектаклдәр ойошторола.
1923 йылдан Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратында ҡазый була.
1924—1930 йылдарҙа 3‑сө йәмиғ мәсетенең имам-хатибы була.
1938 йылдың 22 апрелендә контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына. 7 йылға иркенән мәхрүм ителә. 1942 йылда Куйбышев ҡалаһында тотҡонлоҡта вафат була. 1956 йылдың 17 мартында аҡлана.
Октябрь (Мишкә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кубань дәүләт технология университеты
Кубань дәүләт технология университеты (КубГТУ) — Краснодарҙа урынлашҡан Федераль дәүләт юғары белем биреү учреждениеһы, Краснодар крайының иң эре юғары уҡыу йорттарының береһе. 2011 йылға юғары уҡыу йортонда 1400 уҡытыусы эшләй, 23 мең студент, 600 аспирант һәм дәғүә итеүсе белем ала.
Тарихы
1903 йылдан башлап Екатеринодар ҡала думаһы ҡалала юғары уҡыу йортон асыу тураһында бер нисә тапҡыр үтенес менән мөрәжәғәт итә, әммә үтенес һөҙөмтәһеҙ ҡала.
1918 йылдың 16 июнендә Кубань-Ҡара диңгеҙ совет республикаһының Халыҡ мәғарифы советы съезы Екатеринодарҙа политехник институтын - Кубань ҡалаһындағы беренсе юғары уҡыу йорто асырға ҡарар итә.
Тиҙҙән  юғары уҡыу йорто Төньяҡ Кавказ политехник институтына үҙгәртелә (1919 йылдың 29 ғинуарында ректор итеп Н.А. Шапошников һайлана), ләкин күпмелер ваҡыттан һуң йәнә Кубань политехник институты тип үҙгәртелә (КПИ). 1923 йылда КПИ ябыла, әммә уның агрономия факультетынан барлыҡҡа килгән  кадрҙары һәм мәсьәләләре  Кубань ауыл хужалығы институтында (КСХА) һаҡланып ҡала. 1930 йылда ауыл хужалығы технологиялары һәм ауыл хужалығы тауарҙарын алып барыу факультеты нигеҙендә Төньяҡ-Кавказ институты аҙыҡ-түлек сәнәғәте ойошторола. Ул 1931 йылдың йәйендә Бөтә Союз май һығыу институты булып китә, ә 1938 йылда — Краснодар май сәнәғәте химия-технология институты була. Кубань ауыл хужалығы институты 1938 йылда Краснодар шарап эшләү һәм виноград институты  итеп үҙгәртелә.
Немец-фашист оккупацияһы осоронда, Үзбәкстанда эвакуацияланғанда, Краснодар май сәнәғәте химия-технология институты  һәм Краснодар шарап эшләү  һәм виноград институты үҙ эшен дауам итә. 1943 йылда, эвакуациянан ҡайтҡандан һуң, Краснодар май сәнәғәте химия-технология институты  һәм Краснодар шарап эшләү  һәм виноград институты Краснодар аҙыҡ-түлек сәнәғәте институтына  берләшә, уның директоры булып П.Г. Асмаев тәғәйенләнә. 1955 йылда Краснодар аҙыҡ-түлек сәнәғәте институтының ректоры итеп И.М.Аношин тәғәйенләнә
1963 йылда Краснодар аҙыҡ-түлек сәнәғәте институты Краснодар политехник институты тип үҙгәртелә,  ә 1980 йылда СССР  Юғары Советы Президиумының ҡарары менән халыҡ хужалығы  өсөн юғары квалификациялы белгестәр әҙерләгәне һәм  фән ҡаҙаныштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1993 йылда юғары уҡыу йорто университет статусын ала һәм Кубань дәүләт  технология университеты итеп үҙгәртелә. 1918 йылдан юғары уҡыу йорто Рәсәйҙең халыҡ хужалығы һәм 60-тан ашыу сит ил өсөн юғары белемле 73 меңдән ашыу белгес әҙерләгән.
Университет бөгөн
Кубань дәүләт технология университеты - төбәктең һәм Рәсәйҙең иң ҙур уҡыу-ғилми үҙәктәренең береһе. Университет Төньяҡ Кавказ төбәге ойошмалары һәм предприятиелары, Рәсәйҙең башҡа райондары, алыҫ һәм яҡын сит илдәр өсөн белгестәр әҙерләй.
Кубань дәүләт тенология университеты - Рәсәйҙә генә түгел, Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә лә тәмәке, кофе, сәй, парфюмер сәнәғәте өсөн үҙенсәлекле тармаҡтар буйынса белгестәр әҙерләй, игенде һаҡлау һәм эшкәртеү технологияһы буйынса Рәсәйҙең төп юғары уҡыу йорто, май технологиялары, тауар һәм экспертиза, кесе предприятиеларҙың ағыҡ-түлек инженерияһы буйынса  белгестәр әҙерләй
2015 йылда Кубань дәүләт технология университеты продукция һәм хеҙмәттәр сифаты өлкәһендә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкәне һәм сифат менеджментының юғары һөҙөмтәле алымдарын индергән өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһына лайыҡ була.
Рейтингтары
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы университетты Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, унда уға «Е» рейтинг класы бирелә
2019 йылда Кубань дәүләт технология университеты IT һәм «Юғары уҡыу йорттары репутацияһы рейтингы»  өлкәһендә 50 юғары уҡыу йорто иҫәбенә инә
Дәүләт вуздарына бюджет ҡабул итеү сифаты рейтингында 656 юғары уҡыу йорттарынан Кубань дәүләт технология университетының 1-се курсына иҫәптә торған уртаса балл буйынса Рәсәйҙә 238-се урынды биләй
Никифар ауыл Советы (Әлшәй районы)
Никифар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы административ-территориаль һәм муниципаль берәмек.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кумзас (Уҫы ҡушылдығы)
Кумзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирша (йылға)
Ирша (Ірша) — Украиналағы йылға. Житомир өлкәһенең Пулыны, Хорошив, Малын һәм Коростень райондары аша көньяҡҡа табан аға. Тетеревтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 136 километр. Бассейн майҙаны — 3070 км².
Фульда
Фульда (нем. Fulda ) — Гессен федераль еренең ҡалаһы, ҙурлығы буйынса туғыҙынсы урында тора, Көнсығыш  Гессен төбәгенең үҙәге. Ҡала үҙенең исеме менән унан аша аҡҡан Фульда йылғаһы исеменә бурыслы, Фульда аббатлығында барлыҡҡа килгән һәм ҡала хоҡуҡтарын 1114  йылда алған.
Дине
Германияла Фульданы «католицизм бишеге» тип атайҙар, сөнки бында немец тарихы өсөн мөһим булған монастырҙарҙың береһе— Фульда аббатлығы урынлашҡан, унда,  «юғары собор» тип аталған соборҙа «немецтәрҙең апостолының» —изге Бонифацийҙың мәйете ята. Фульда ҡалаһы кенәз-аббаттар (улар епископтар) башлығында үҙенең сәйәси үҙаллылығын XIX быуат  башына  тиклем һаҡлаған.
2006 йылдың февраленән алып Фульдала Мәскәү патриархаты Рус православие сиркәүенең Берлин епархияһы мәхәлләһе эшләй, ул Сретение Господне байрамы хөрмәтенә аталған. Ғибәҙәт ҡылыу даими алып барыла
Һылтанмалар
<references group="" responsive="">
Параул-озень
Параул-озень (Берги-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Манас-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Обь
Гидрография
Оҙонлоғо — 3650 км, бассейн майҙаны — 2 990 000 км². Алтай тауҙарында Бий һәм Катунь йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Башта Обь Алтай крайы буйлап бормаланып башлыса төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Һуңынан край һәм Новосибирск өлкәһе араһында сик барлыҡҡа килтерә һәм артабан өлкә буйлап үтә. Томск өлкәһендә Томь һәм Чулым йылғалары менән ҡушыла. Ханты-Манси автономиялы округында Обь йылғаһы Нижневартовск, Сургут, Нефтеюганск ҡалалары аша үтә. Ханты-Мансийск тирәһендә Иртыш менән ҡушыла һәм төньяҡҡа борола. Артабан йылға бер нисә тармаҡтарға һәм ҡылымыҡтарға бүленеп Ямал-Ненец автономиялы округы территорияһы буйлап аға һәм тамағында Обь ҡултығын барлыҡҡа килтереп Кара диңгеҙенә ҡоя.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдығы — Иртыш.
Иң ҙур ҡушлдыҡтары:
Тораҡ пункттары
Инешенән тамағына ҡәҙәр Иртыш буйындағы ҡалалар: Бийск, Барнаул, Новоалтайск, Камень-на-Оби, Новосибирск, Колпашево, Стрежевой, Нижневартовск. Мегион, Лангепас, Сургут, Нефтеюганск, Лабытнанги, Салехард.
Обь-Иртыш бассейнындағы төп порттар һәм пристандәр: Бийск, Барнаул, Новосибирск, Томск, Самусь, Нижневартовск, Сургут, Лабытнанги, Павлодар, Омск, Тобольск, Төмән, Ханты-Мансийск.
Илнар (исем)
Илнар — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла кулланыла.
Новиков Илья Сергеевич
Новиков Илья Сергеевич (11 февраль1982 йыл, Мәскәү) — Россия һәм Украиналағы ҡайһы бер резонанслы суд эштәрендә ҡатнашыуы менән танылған Рәсәй адвокаты. 2019 йылда Новиков Украинаның 5-се президенты Петр Порошенконың һаҡсыһы була.
Илнар (исем)
Билдәле кешеләр
нг
Новиков Илья Сергеевич
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телевизион клубы уйынсыһы (2002-2016), Бриллиант ябалаҡ (2014) һәм ике Гәлсәр өкө эйәһе (2004, 2014).
Биографияһы
Илья Сергеевич Новиков 1982 йылдың 11 февралендә Мәскәүҙә тыуа. 2004 йылда ҡыҙыл диплом менән Рәсәй суд эшмәкәрлеге академияһын тамамлаған. 2005 йылдан шунда уҡ юридик факультетта һәм судьяларҙың квалификацияһын күтәреү факультетында уҡыта. 2011 йылдың авгусынан — «Гончарова, Новиков һәм партнерҙар» юридик бюроһында өлкән партнер. 2013 йылдың ғинуарынан — Tenzor Consulting Group консалтинг компанияһы партнеры.
Новиковтың ышаныслы кешеләре араһында — Рәсәйҙә Рәсәй журналистарының һәләк булыуына ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп хөкөм ителгән Украина хәрби хеҙмәткәре Надежда Савченко. Уның икенсе клиенты — Молдовала айырыуса ҙур күләмдәге урлашыуҙа һәм аҡса үҙләштереүҙә ғәйепләнгән Молдова эшҡыуары һәм сәйәсмәне Вячеслав Платон. Олег Сенцов эше фигуранты — Украина тарихсыһы Алексей Чирнийҙы яҡлаған, әммә процесстан сыҡҡан. 2017 йылдан — Barristers Украина адвокаттар союзы партнеры.
2019 йылда Новиков чечен хоҡуҡ яҡлаусыһы Оюб Титиевтың адвокаттарының береһе була. Новиковтың тағы бер клиенты — «Бердянск» катеры капитаны Роман Мокряк («Керчен инциденты»да ҡатнашҡан кеше). Рәсәйгә ҡаршы шпионаж өсөн хөкөм ителгән Норвегия пенсионеры Фруде Берг эше буйынса һаҡсы була.
2019 йылда экстремислыҡта ғәйепләнгән Мәскәү эше фигуранты, студент һәм сәйәси активист Егор Жуковты яҡлаған. 2019 йылдың октябрендә элекке президент Петр Порошенко адвокаттары командаһына ҡушыла.
2021 йылда «Мемориал» хоҡуҡ һаҡлау үҙәген бөтөрөү барышында адвокат була, шулай уҡ «Команда 29» менән берлектә, экстремистик ойошма тип танылған һәм суд ҡарары буйынса юҡҡа сығарылған, Коррупцияға ҡаршы көрәш фондын яҡлай.
2021 йылдан Киевта йәшәй һәм эшләй. 2022 йылдың мартында Киевтың территориаль оборона сафтарына инеүен әйткән.
«Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?»
2002 йылда Марина Уфаева командаһы составында «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» телеуйында беренсе тапҡыр сығыш яһай (команда тамашасыларға 4:6 иҫәбе менән отторған). Новиков иң яҡшы уйынсы тип табыла.
2003 йылдан 2008 йылға тиклем Алесь Мухин командаһында сығыш яһай, унда шулай уҡ Елена Кисенкова, Михаил Левандовский, Петр Сухачев һәм Инна Друзь уйнаған. Команда дүрт серия финалына сыҡҡан (ҡыш-2003, яҙ-2004, көҙ-2004, яҙ-2007). Команда 2003 йылдың финал уйынына эләккән, уны 6:5 иҫәбе менән отҡан, әммә «Бриллиант өкө» тамашасы Мария Мельниковаға насип була. 2004 йылдың көҙгө серияһы һөҙөмтәләре буйынса Новиков «Гәлсәр өкө» эйәһе була. 2006 йылғы ҡышҡы серияла «Милләттәр кубогы — 2006»ла еңгән һәм йыл финалында 3:6 иҫәбе менән отторған Рәсәй йыйылма командаһында уйнай.
2016 йыл миҙгелендә Новиков ингән Алесь Мухин командаһы уйынға индерелмәй. Борис Крюк «Московский комсомолец» гәзитенә биргән интервьюһында был Новиковтың Надежда Савченконы яҡлауҙа ҡатнашыуы менән бәйле һәм ул башҡа клубта уйнай алмауы хаҡында белдерә. Шул уҡ йыл аҙағында киң мәғлүмәт сараларында Новиковтың Украина телевидениеһында «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» тапшырыуында уйнаясағы тураһында мәғлүмәт пәйҙә була.
Уйындың спорт версияһында «Ксеп» командаһы өсөн сығыш яһай. Күп тапҡырҙар донъя чемпионаты призеры, 2014 йылғы донъя чемпионы. 2002, 2013 һәм 2014 йылдарҙа Рәсәй чемпионы. Рәсәй йыйылма командаһы составында 2006 йылғы Милләттәр кубогы еңеүсеһе. 2005 йылғы «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» буйынса студенттар Кубогы еңеүсеһе.
Башҡа телевизион проекттар
Беренсе тапҡыр экранда 1996 йылда« ТКолесо истории программаһында (Юрий Никулин менән стапшырыу, студияла тамашасы сифатында пкүренә Шул уҡ йылда «Своя игра» телеуйынында ҡатнаша, тарихта иң йәш ҡатнашыусы була (төшөрөү ваҡытына 13 йыәш10 ай).
Иң танылған белгестәрҙең береһе булараҡ башҡа интеллектуаль телетамашасыларға, шул иҫәптән «Кем миллионер булырға теләй?» һәм «Иң аҡыллы» тамашаларына саҡырылған.
2011 йылда йырсы Елена Перова менән бергә «Жестокие игры» проекты финалисы була.
Ғаиләһе
Урыҫ-украин ғаиләһендә тыуған.
Шулай уҡ «Нимә? Ҡайҙа? Ҡасан?» уйынсыһы Анастасия Шутоваға өйләнгән булған. 2015 йылда Шутова һәм Новиков айырылыша.
Александр Невский ордены (СССР)
Александр Невский ордены — Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы совет наградаһы. СССР Юғары Советы Президиумы 1942 йылдың 29 июнендәге Указы Суворов һәм Кутузов ордендары менән бер үк ваҡытта Ҡыҙыл Армияның командалыҡ составын бүләкләү өсөн булдырыла. Орден хәрби операциялар менән етәкселек итеүҙә һәм ойоштороуҙа ҙур ҡаҙаныштары һәм операциялар һөҙөмтәһендә Ватан өсөн алыштарҙа өлгәшелгән уңыштар өсөн бирелә.
Орден статуты
Александр Невский ордены менән Ватан өсөн алыштарҙа шәхсән батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткән һәм оҫта етәкселеге арҡаһында үҙенең частарының уңышлы ғәмәлдәрен тәьмин иткән Ҡыҙыл Армия командирҙары наградлана.
Александр Невский ордены менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы башҡарыла.
Александр Невский ордены менән дивизия, бригада, полк, батальон, рота һәм взвод командирҙары бүләкләнә:
Александр Невский ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә һәм III дәрәжә Богдан Хмельницкий орденынан һуң урынлаштырыла.
Ордендың тасуирламаһы
Александр Невский ордены билдәһе ҡыҙыл рубин эмаль менән ҡапланған ҡабарынҡы биш осло йондоҙҙан ғибәрәт. Ул ун осло теүәл фигура фонында эшләнгән, уның ерлегендә шымартылған төрлө яҡҡа һибелгән нурҙар төшөрөлгән. Ҡыҙыл йондоҙ алтынға ялатылған күтә рмәле, уның уртаһында — түңәрәк ҡалҡан, ҡалҡанда — Александр Невскийҙың рельефлы һүрәте һәм түңәрәк буйлап ҡабарынҡы хәрефтәр менән «АЛЕКСАНДР НЕВСКИЙ» яҙыуы.Ҡалҡан алтынға ялатылған лавр тажы менән ҡаймаланған. Таждың аҫҡы ботаҡтары фигуралы бәләкәй ҡалҡан менән ҡапланған, ҡалҡанда — алтынға ялатылған ураҡ менән сүкеш төшөрөлгән. Ун осло фигураның нурҙары фонында арҡыс-торҡос бердыштарҙың остары күренә. Орденды аҫҡы өлөшөндә фигуралы ҡалҡан артында арҡыс-торҡос алтынға ялатылған ҡылыс, һөңгө, йәйә һәм уҡтар менән һаҙаҡ.
Александр Невский ордены билдәһе көмөштән яһала. Көмөш күләме — 37,056±1,387 г. Дөйөм ауырлығы. — 40,8±1,7 г.
Ҡыҙыл йондоҙҙоң бер осо менән ун осло фигура түбәһе араһы — 50 мм. Ордендың уртаһынан биш осло йондоҙҙоң ниндәй булһа ла эмаль нурына тиклем — 26-27 мм.
Башта Александр Невский ордены тура мөйөш ҡалыпта йөрөтөлә, ҡалып ҡыҙыл муар таҫма менән уратылған. Ҡалып ике размерлы эшләнә: 30×21 мм йәки 29,5×20 мм. 1943 йылдың 20 июнендә ҡалыптар бөтөрөлә, һәм орден һырлы штифт менән гайка ярҙамында кейемгә беркетелә башлай.
Ордендың таҫмаһы — зәңгәр төҫтәге ебәк муарҙан, уның уртаһынан ҡыҙыл буй үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, буйҙың киңлеге — 5 мм.
Ордендың тарихы
Рәсәй империяһында Изге Александр Невский ордены була, уның хәрбәҙәр ҙә, граждандар ҙа наградлана 1917 йылда башҡа батша ордендары менән юҡҡа сығарыла.
1942 йылдың 29 июлендә СССР-ҙа Ҡыҙыл Армияһының командирҙары составын бүләкләү өсөн яңы Александр Невский ордены булдырыла.
Ордендың эскизын «Центрвоенпроект» институтының өлкән архитекторы Телятников Игорь Сергеевич эшләй. Полководецтың портреттары булмағанға күрә, Телятников орденға Александр Невский ролен башҡарған артист Николай Черкасовтың профилле һүрәтен төшөрә. Орден һүрәте 1942 йылдың 20 июлендә раҫлана.
Статутта баштан уҡ, орден менән взводтан алып полкка тиклем хәрби часта командирҙары наградлана ала, тип билдәләнә. 1942 йылдың 10 ноябрендәге СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы орден менән дивизиялар һәм бригадалар командирҙарын наградлау мөмкинлеге булдырыла.
1-се һанлы Александр Невский орденына 154-се диңгеҙ пехотаһы батальоны командиры өлкән лейтенант (һуңынан подполковник) Рубан Иван Назарович лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда батырлыҡтары һәм ҡаҙаныштары өсөн Александр Невский ордены менән 42 меңдән ашыу кеше бүләкләнә. Өс кеше өс орден менән бүләкләнгән, 100-гә яҡын кеше — ике орден менән. Бүләкләнеүселәр исемлегендә — Совет Армияһының һәм Хәрби-Диңгеҙ Флотының 1470 частары һәм берләшмәләре. 1Бөйөк ватан ҙуғышы йылдарында орден менән 13 сит ил дәүләте яугирҙары бүләкләнә (СССР тарҡалғанға тиклем). 1956 йылғы ваҡиғаларҙан һуң Венгрияла орден менән генералдар һәм офицерҙар бүләкләнә.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуңР әсәй Федерацияһы дәүләт наградалары системаһында орден һаҡланып ҡала, әммә 2010 йылдың 20 мартына тиклем Рәсәй орденының статуты һәм рәсми тасуирламаһы булмай, бүләкләүҙәр үткәрелмәй. 2010 йылдың 7 сентябрендә Рәсәй Президентыны 1099-се һанлы указына ярашлы ордендың статуты һәм тасуирламаһы раҫлана. Яңы статутҡа ярашлы Александр Невский ордены дөйөм граждан ордены булып һанала, ә уның билдәһе хәҙерге ваҡытта революцияға тиклемге дизайнын ҡабатлай.
Ҡатын-ҡыҙҙар — Александр Невский ордены кавалерҙары
Александр Невский ордены Америка Ҡушма Штаттары, Бөйөк Британия, Румыния, Франция, Чехословакия генералдары һәм офицерҙары бүләкләнгән.
Я-Яха (Нгарка-Пыря-Яха ҡушылдығы)
Я-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баҙансат
Баҙансат (Базанчатово) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 245 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — 80204837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Тальхайм (Вольфен)
Тальхайм (Вольфен) (Thalheim) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1548 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 86 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6766 һәм автомобиль коды — BTF.
Шинок (Ануй ҡушылдығы)
Шинок  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 291 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Я-Яха (Хейги-Яха ҡушылдығы)
Я-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кунзас
Кунзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 749 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Кесе Холка
Кесе Холка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Холка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 3 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мирсәйет
Этимологияһы
Мирсәйет (Мирсәит) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп, фарсы теле аша ингән, мир + сәйет; баш кеше, башлыҡ тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Юнысов Мирсәйет Ғүмәр улы — 1998 йылдан башлап «Йәншишмә» гәзитенең баш мөхәррире.
Солтанғәлиев Мирсәйет Хәйҙәрғәли улы (13 июль 1892 йыл — 28 ғинуар 1940 йыл) — революционер һәм сәйәси эшмәкәр. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Яруллин Мирсәйет Заһиҙулла улы (12 июль 1938 йыл — 6 апрель 2009 йыл) — композитор, педагог. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Ҡарағалпаҡ АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. Муса Йәлил исемендәге Татарстан Республикаһы премияһы лауреаты.
Фамилиялар һәм атаһының исеме
Мирсәйетов Ғабдулла Сәйет улы (2 февраль 1891 йыл — 1969 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры.
Шәйҙуллин Айҙар Мирсәйет улы (21 ғинуар 1977 йыл) — «Кремль балеты» театры премьеры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2006).
Вәлиев Әлфәт Мирсәйет улы (3 декабрь 1938 йыл) — кинооператор. 1997 йылдан Рәсәй Фоторəссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мəҙəниəт хеҙмәткәре (1983).
Ғиләжев Аяз Мирсәйет улы (17 ғинуар 1928 йыл — 13 март 2002 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург.
Рубас (йылға)
Рубас (Рубасчай) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иртыш
Ирты́ш (Иртыш, Ертіс, 额尔齐斯河 — É'ěrqísī hé, Эйәртеш, ) — Ҡытайҙағы, Ҡаҙағстандағы һәм Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Обь йылғаһының һул һәм төп ҡушылдығы.
География
Иртыш — донъялағы иң оҙон йылға ҡушылдығы (икенсе урында — Миссури), уның оҙонлоғо 4248 км тәшкил итә. Бассейн майҙаны — 1643 мең км². Ауышлығы 1 километрға яҡынса 0,03 метр тәшкил итә.