cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
3-сө армия (СССР)
1942 йылдың 2 июленән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Брянск фронты 3-сө армияһының хәрби ғәмәлдәрендә, Олым йылғаһы рубежындағы Сталинград алышының обороналау бәрелештәрендә ҡатнаша. 1942 йылдың 2 июленән 8 июленә тиклем Алешки — Малые Борки — Святоша рубежында 112-се кавдивизия частары 320 дошман һалдатын һәм офицерын, 2 боеприпаслы складты, 57 ҡул һәм станковый пулемётты, 12 орудиены, 2 танкыны, 10 йөк автомобилде һәм башҡа дошман хәрби техникаһын юҡҡа сығара[2].
1942 йылдың 10 июленән 9 октябренә тиклем дивизия Косинка-Тербуны-2 (Курск өлкәһе) обороналау рубежында алыштар алып бара. 1942 йылдың 10 июлендә Лобановка ауылын азат иткән саҡта 294-се кавалерия полкы командиры майор Нафиҡов һәләк була. 1942 йылдың 31 июлендә «Ҡыҙыл йондоҙ» гәзитендә К. Симоновтың «Башҡорт дивизияһында» исемле очергы сыға.
Беренсе формирование
1939 йылдың 15 сентябрендә Белоруссия айырым хәрби округы составында Витебск армия ғәскәрҙәр төркөмө нигеҙендә төҙөлә.
Польша походы
1939 йылдың сентябрь — октябрь айҙарында армия РККА-ның Поляк походында ҡатнаша. Армия штабы Молодечно ҡалаһында урынлаша.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 22 июненә ҡарата 3-я армияһы составында 3 уҡсылар дивизияһы һәм 11-се мехкорпус (тағы ла 2 танк һәм 1 моторлаштырған дивизия) була.
Бөйөк Ватан һуғышы башланған осорҙа армия Гродно, Лида, Новогрудок ҡалалары тирәһендә Көнбайыш фронтының уң флангында обороналау алыштарын алып бара. 1941 йылдың июнь аҙағында Белосток-Минск алышы барышында ул ҡамауға эләгә һәм тулыһынса ҡыйратыла.
Лусон
Лусон (, Luzón) — Филиппин архипелагында иң ҙур утрау һәм ҙурлығы буйынса донъяла 17-се урында. Майҙаны — 109 964,9 км². Халҡы — 52 990 000 кеше (2015). Утрауҙың көньяҡ өлөшөндә Филиппиндың ике төп ҡалаһы урынлашҡан: илдең баш ҡалаһы Манила һәм Филиппиндың халыҡ һаны буйынса иң ҙур ҡалаһы Кесон.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 1 авгусында 3-сө армия Үҙәк фронты составына индерелә. Командующий итеп В. И. кузнецов ҡалдырыла, штаб начальнигы итеп генерал-майор А. С. Жадов тәғәйенләнә; штаб Калинковичи тирәһендә урынлаша. Армия ҡарамағына 66-сы уҡсылар корпусы, Мозырь укрепрайоны, шулай уҡ 75-се уҡсылар дивизияһы тапшырыла.
Лусон
Филиппиндағы өс эре утрау төркөмдәренең береһе Лусон исеме менән атала. Боронғо карталарҙа Лусон утрауына ҡағылышы булған Лусония һәм Яңы Кастилия атамаларын да осратырға мөмкин. Утрауҙа йәшәүселәрҙе лусонсылар тип йөрөтәләр.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың август айының икенсе яртыһында Үҙәк фронт ҡыйратыла һәм тарҡатыла. 3-сө армия Мозырь ҡалаһын ҡалдырырға мәжбүр була, күп километрлыҡ марштан һуң үҙенең ғәскәрҙәрен 21-се армияға тапшыра, ә штабы 50-се һәм 13-сө армиялар араһындағы Брянск фронтына буйһонған штабҡа беркетелә. Армия командующийы итеп Я. Г. Крайҙер тәғәйенләнә. Элекке командующий В. И. Кузнецов 21-се армияһы командующийы итеп ҡуйыла, был армия Киев ҡаҙанында ҡыйратылғандан һуң Кузнецов 58-се армияны етәкләй.
Лусон
Географик урыны
Лусон утрауының көнбайышында Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе, көнсығышта Филиппин диңгеҙе ята. Төньяҡтан уны Тайвань һәм Рюкю утрауҙарынан Лусон боғаҙы айырып тора. Лусон боғаҙы ла ике тармаҡҡа бүленә — Бабуян һәм Балинтанг каналдарына. .
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың август аҙағында — сентябрь башында армия Рославль-Новозыбковск һөжүм операцияларында ҡатнаша.
Лусон
Климаты
Климаты субэкваториаль муссонлы, тайфундар йыш булып тора. Мәңге йәшел тропик үҫемлектәр һәм япраҡлы урман менән ҡапланған, йылғалар үҙәнендә саванна участкалары хасил була.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың октябрь — декабрь айҙарында 3-сө армия Мәскәү алышында ҡатнаша, Тубачевск тирәһендә ҡамауға эләгә, әммә сығыуға өлгөшә һәи Ефремов тирәһендә нығына.
Лусон
Рельефы
Лусон — таулы утрау. Рельефы: иң бейек Пулаг тауының бейеклеге 2922 метрға тиклем етә.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
Мәскәү эргәһендә Ҡыҙыл Армия контрһөжүмгә күскәндән һуң 3-сө армия Елец операцияһында ҡатнаша. Артабан 1943 йылдың йәйенә тиклем обороналау позицияларын биләй.
Лусон
Рельефы
Утрауҙа һүнгән (Араят), шулай әле лә ваҡыт-ваҡын лаваһын тышҡа атып торған һүнмәгән вулкандар (Майон һәм башҡалар) бар. Һуңғы тапҡыр 1991 йылда лава атҡан Пинатубо вулканы ла киң билдәле.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1943 йылдың 3 июнендә генерал-лейтенант А. В. Горбатов 3-сө армияның яңы командующийы итеп тәғәйенләнә һәм ул һуғыштың аҙағына тиклем ошо вазифаны биләй.
Мирсәй Әмир
Мирсәй Әмир (тулы исеме Мирсаяф Мәсәлим улы Әмиров; 6 ғинуар 1907 йыл — 1 июнь 1980 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург, прозаик, публицист, йәмәғәт эшмәкәре, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ. Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. Ленин (1977), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957, 1967) ордендары кавалеры.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
Июль — августа армия — 1943 йылғы Орел операцияһында, ә сентябрь — октябрҙә 1943 йылғы Брянск операцияһында ҡатнаша. Брянск операцияһынан һуң армия Пропойск (Славгород) тирәһендә Сож йылғаһының һул ярына сыға. 7 октябрҙән — Үҙәк (1943 йылдың 20 октябрҙән Белорус фронтына, 1944 йылдың 17 февраленән 1-се Белорус) фронтына тапшырыла һәм уның составында 1943 йылғы Гмель-Речица һәм 1944 йылғы Рогачевка- Жлоба операцияларында хәрби ғәмәлдәр алып бара. .
Мирсәй Әмир
Ижады
1926 йылда Ҡазанға барғас, «Ауыл йәштәре» журналының ноябрь һанында уның «Дуҫтар һәм дошмандар» исемле беренсе хикәйәһе баҫыллып сыға. Унан һуң «Үткәндәр», «Ҡурҡыныс урындар», «Хафиз бармағы», «Бәхет порошогы» һ.б. хикәйәләре донъя күрә. 1929 йылда «Пар күгәрсен» исемле повесы айырым китап булып донъя күрә. Ошо беренсе әҫәрҙәрендә М.Әмир үҙен тормоштағы үҙгәреш-яңылыҡтарға һиҙгер һәм халыҡсан юмор менән һуғарылған үткер, йор телле ҡәләм эйәһе итеп таныта. Армия хеҙмәте Мирсәй Әмир ижадына яңы темалар алып килә. 1930—1933 йылдар араһында әҙип тыныс дәүерҙәге хәрби тормош күренештәрен, ил һағына саҡырылған ауыл егеттәренең һуғыш һөнәренә өйрәнеүҙәрен ҡыҙыҡлы, көлкөлө ситуацияларға ҡуйып һүрәтләгән «Хикмәтуллиндың маневрҙа күргәндәре» исемле повесын, «Аяҡ», «Һуғыш сере», «Клим малайҙары» кеүек хикәйәләрен ижад итә. М. Әмир 30-сы йылдарҙа иғтибарын ауылда барған социаль үҙгәрештәрҙе яҡтыртыуға йүнәлтә. Колхозлашыу хәрәкәтенең башланғыс дәүерендә ауылдағы синфи көрәш күренештәрен публицистик пафос менән һүрәтләгән һәм колхоз етәксеһенең үҙенсәлекле образын кәүҙәләндергән «Беҙҙең ауыл кешеһе» (1933) исемле повесынан һуң, 1935 йылда әҙип шул уҡ темаға «Ағиҙел» тигән атаҡлы әҫәрен яҙа. Бөйөк Ватан һуғышы осронда Мирсәй Әмир совет кешеләренең яу ҡырындағы һәм тылдағы батырлыҡтарын, юғары рухи-әлаҡи сифаттарын, тормошҡа, тыуған ергә мөхәббәт хистәрен публицистик, лирик планда тасуирлаған күп һанлы очерк һәм хикәйәләрен баҫтыра («Агитатор», «Ҡотлобай батыр», «Ҡурай», «Мөстәҡим ҡарт йоҡоһо» һ.б.) Һуғыш осоронда әҙип драматургия өлкәһендә ҡәләмен һынап ҡарай, 1944 йылда донъя күргән «Миңлекамал» драмаһында ил азатлығы хаҡына бар ауырлыҡтарҙы ла еңә ала торған ныҡ ихтыярлы, рухи яҡтан бай һәм оптимист ҡатын-ҡыҙҙарҙың реалистик образын тыуҙыра. М. Әмир артабан «Тормош йыры» (1946), «Йыр дауам итә» (1947), «Наилә» (1947), «Минең ҡатын» (1955), «Хөрриәт» (1960), «Ағиҙел» исемле драма, комедияларын ижад итә.
Лусон
Рельефы
Ҙур тау системаһы, Үҙәк Кордильер тауҙары, утрауҙың төньяҡ-көнбайышынан үтә. Унан көньяҡҡа табан әллә ни бейек булмаған Самбалес тауҙары урынлашҡан, ә көнсығышта — Кордильерҙы икенсе бер тауҙар теҙмәһе Сьерра-Мадренан Кагаян йылғаһы үҙәне айыра. Кагаян — Филиппиндағы иң ҙур йылға. Сьерра-Мадре һәм Самбалес тауҙары араһында Үҙәк-Лусон тигеҙлеге ята, ул 11 000 квадрат километр майҙанды биләй. Дөгө үҫтереүсе төп район ул. Тигеҙлектең ҡап уртаһында Араят тауы урынлашҡан.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1944 йылдың икенсе яртыһында армия ғәскәрҙәре Белорус операцияһында ҡатнаша. 1-се Белорус, 5 июлдән — 2-се Белорус фронттары составында Белоруссия һәм Польша райондарын азат итеүҙә ҡатнаша.
Лусон
Һыу сығанаҡтары
Лусон утрауының уңайлы ҡултыҡтары, бухталары күп, улар араһында эреләре — Лингаен ҡултығы һәм Манил ҡултығы. Утрауҙың көнбайыш һәм көньяҡ өлөшө ҡултыҡтар менән йырғысланған.
Мирсәй Әмир
Ижады
М. Әмирҙең 50—70-се йылдарҙағы ижади уңыштары күберәген проза менән бәйле. «Саф күңел» роман-дилогияһын, «Балыҡсы ялғандары» исемле мажаралы һәм юмористик повесын, «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа» автобиографик повесын ижад итә.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
Бобруйск, Минск һәм Белосток һөжүм операцияларында уның ғәскәрҙәре алыштар менән 500 километрҙан ашыу юл үтә, Новогрудок (8 июль, 50-се Армия менән берлектә), Волковыск (14 июль), Белосток (27 июль) ҡалаларын азат итәләр. Артабан, һөжүмде дауам итеп, Ломжа-Ружаны һөжүм операцияһында Строленка (6 сентябрь) һәм Ломжа (13 сентябрь) ҡалаларын яулайҙар. Царев йылғаһы аша сыҡҡандан һуң Остроленка, Ружаны рубежында обороналауға күсәләр, ә һуңынан армия Ружаны плацдармына ташлана һәм уңы киңәйтеү буйынса алыштарҙа ҡатнаша.
Лусон
Һыу сығанаҡтары
Күп һанды тау йылғалары араһында икәүһы айырылып тора — Агно һәм Пампанга. Яр буйҙарында һәм йылғалар үҙәндәрендә халыҡ күп йәшәй.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1945-се йылғы Млав-Эльба операцияһында армия 2-се Белорус фронты составында Вилленберг (Вельбарк), Мельзак йүнәлешендә һөжүм итә.
Лусон
Һыу сығанаҡтары
Утрауҙың көньяҡ өлөшөндә Манил ҡултығынан көньяҡ-көнсығышҡа табан Лагуна-де-Бай күле урынлаша, ул — илдәге иң ҙур күл, шулай уҡ Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы иң ҙур эске күл. Уның майҙан 949 квадрат километр тәшкил итә, унан берҙән-бер Пасиг йылғаһы ғына ағып сыға. Ул көнбайышҡа табан аға һәм Манил ҡултығына ҡоя. Пасиг йылғаһы, бәләкәй генә күләмле булыуына ҡарамаҫтан, Филиппин тарихында мөһим роль уйнай, сөнки Маниланың үҙәк өлөшө аша үтә.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1945 йылда армия Көнсығыш-Пруссия операцияһында ҡатнаша. 10 февралдән 3-сө Белорус фронты составына инә һәм март айында Кенигсбергтан көньяҡ-көнсығышыраҡ дошман төркөмөн ҡыйратыуҙа ҡатнаша.
Лусон
Һыу сығанаҡтары
Лагуна-де-Бай күленән көньяҡ-көнбайышҡа табан Тааль күлеята. Һүнгән янарптауҙың емерелгән кратерына һыу тулып, ошо күл хасил була. Күл уртаһында ҙур булмаған утрау бар, ул да һүнгән янартау кратеры, уның эсе лә һыу менән тулы. Утрауҙа шулай уҡ илдең иң йәш һәм иң тәрән күл — Пинатубо (тәрәнлеге 600тирәһе, 1991 йылда шул исемдәге янартауҙан лава атылыу һөҙөмтәһендә хасил булған).
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
Апрель башында 1-се Белорус фронтына күсерелә һәм уның составында Берлин операцияһында ҡатнаша. Хәрби ғәмәлдәрен 8 майҙа Магдебургтан төньяҡ-көнсығышыраҡ Эльбала тамамлай.
Лусон
Күрше утрауҙар
Лусондан көньяҡ-көнсығышта Миндоро утрауы урынлашҡан. Ике утрау ҙа Верде боғаҙы менән бүленә, ҡушма Көньяҡ-ҡытай диңгеҙе һәм бухта Таябас. Был көньяҡҡа Мариндук о бухтаһында урынлашҡан. Лусондың көньяҡ өлөшө — тар һәм оҙонлоҡҡа һуҙылған Бикол ярымутрауы. Ул Лусондың төп өлөшөнән Таябас муйыны менән айырыла. Бухталар һәм ҡултыҡтар йырғысланған яр һыҙаты диңгеҙ сәйәхәте өсөн бик уңайлы. Алабат утрауы һәм Кесон провинцияһына ингән Полильо утрауҙар төркөмө Ламон бухтаһында урынлашаҡан. Биколдан тыш тағы ла ике бәләкәй ярымутрау — Карамоан һәм Бондок бар. Көньяҡ өлөштә Бикол янында Самар утрауы урынлашҡан. Уларҙы Сан-Бернардино боғаҙы айырып тора. Бикол ярымутрауында вулкандар бик күп. Албай провинцияһындағы Майон — иң ҙур вулкан, 2460 м. Көньяҡ Камаринесела Исарог һәм Ирига тауы, Сорсогонда Булусан тауы — утрауҙағы иң бейек түбәләр.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
1945 йылдың авгусында армия тарҡатыла, ә уның штабы Минск хәрби округына формированиеға ебәрелә.
Лусон
Тарихы
Төньяҡ Лусондың Кагаян үҙәнендә файҙалы ҡаҙылмалар сығарылған Калингала (Kalinga site) таш ҡоралдар һәм боронғо кешеләр үлтергән һинд носорогы (Rhinoceros philippinensis төрөнә ҡарай) һөлдәһе табыла. 13 һөйәктең ҡырҡылған урындары, ике ҡулбаш һөйәгендә — таш менән һуғыуҙан барлыҡҡа килгән уйымдар бар. Был носорог бынан 777 һәм 631 мең йылдар элек йәшәгән тип билдәләнә.
Лусон утрауының төньяҡ-көнсығышында мәмерйәһендә кешегә оҡшаш йән эйәһенең (Homo sapiens) табан һөйәге табыла. Был һөйәктәр 66,7 ± 1 мең йыл тирәһе элек йәшәгән кешенеке булырға тейеш.
3-сө армия (СССР)
Бөйөк Ватан һуғышы
Хәрби отличиелары өсөн армияның күп кенә берекмәләре һәм частары гвардия исеменә лайыҡ була. Ҡаһарманлығы. батырлығы һәм хәрби оҫталығы өсөн тиҫтәләгән яугирҙары ордендар һәм миҙалдар менән наградлана, 83 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Лусон
Тарихы
Дөгө, кокос пальмаһы, тәмәке, кукуруз үҫтерелә.
Утраурауҙа алтын, хромит, баҡыр һәм тимер ятҡылыҡтары табылған.
Административ бүленеше
[[Файл:Luzon_regions.PNG|справа|мини|Административ Лусон утрауының административ картаһы
]] Лусон утрауы 8 төбәккә бүленгән, уларҙың һәр береһе бер нисә провинциянан тора. Төбәктәр:
Халҡы
Лусон халҡы төрлө этнолингвистик төркөмгә ҡарай. Төп халыҡтары: аэт, бикол, ибанаг, игорот, илок, пампанган, пангасинан, тагалдар. Һәр бер халыҡ билдәле бер районда йәшәй. Илотар провинцияһы өҫтөнлөк Төньяҡ Илокос һәм Көньяҡ Илокос һәм Кагаян Үҙәнендә йәшәй. Пампангандар һәм пангасинандар — провинцияһы Пампанга, Пангасинан, Тарлак Үҙәк һәм Лусонда, тагалдар — Маниланың ситке райондарында һәм Калабарсон төбәгендә. Игороттар — Үҙәк Кордильер халҡының дөйөм исеме, тау халҡы, әммә улар бер нисә төрлө халыҡтан тора. Ибанагтар — Кагаяндың, ә биколдар (биколано) — Бикол ярымутрауының ерле халҡы. Мосолмандар һәм ҡытайҙар, шулай уҡ Европа, АҠШ-тан күсеп килеүселәр, япондар, корейҙар, метис һәм башҡалар күбеһенсә ҡалала осрай. Халыҡтарҙың һәр береһенең үҙ теле бар, әммә дәүләт теле булып тагаль теле һанала. Аралашыуҙа инглиз теле киң ҡулланыла. Әммә 1899 йылда, колониаль иҙеүгә ҡаршы революция ҡыҙған осорҙа, рәсми тел булып испан индерелә, бөтә документтар ҙа шул телдә тултырыла. Дини ышаныуҙар ҙа төрлөсә. Күпселек халыҡ католик динен тота, протестанттар — бер аҙ әҙерәк.
Половинная (Глухая Вильва ҡушылдығы)
Половинная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Глухая Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аяҙ
Аяз — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андре Агасси
Иран иммигрантының улы Андре Агасси бала сағынан теннис уйнарға өйрәнә. 13 йәшендә Ник Боллетьериҙың теннис академияһына инә, 16 йәшендә инде донъяның иң яҡшы йөҙ тенниссыһы иҫәбендә була, 19 йәшенә ике миллион долларҙан ашыу аҡса эшләп өлгөрә һәм Профессиональ тенниссылар ассоциацияһы (АТР) рейтингында өсөнсө урынға күтәрелә. Артабанғы карьераһы барышында ул 60 индивидуаль турнирҙа, шул иҫәптән Ҙур шлемдың һигеҙ турнирында еңә, Олимпия уйындарында һәм Ҙур шлемдың бөтә дүрт турнирында ла еңеү яулап, ирҙәр араһында беренсе булып, карьера "Алтын шлем"ына эйә була. АҠШ йыйылма командаһы составында ул өс тапҡыр Дэвис Кубогын (милли ирҙәр командалары кимәлендәге иң абруйлы теннис трофейы) яулай. 1995 һәм 2003 йылдар араһында ул йыйыныһы 101 аҙна дауамында донъяның беренсе ракеткаһы була, 2003 йылда тарихта АТР рейтингы башында торған иң өлкән уйынсы була.
Спорттағы уңыштарынан тыш, Агасси хәйриәлек эшмәкәрлеге менән дә билдәле. Ул Андре Агассиҙың Белем биреү фондын, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн Андре Агасси Спорт клубын һәм Андре Агасси колледжына инеү өсөн Әҙерлек академияһын асҡан, шулай уҡ «Спортсылар өмөт өсөн» ойошмаһын ойоштороусыларҙың береһе. Гуманитар өлкәләге хеҙмәттәре ике тапҡыр АТР-ҙың Артур Эш исемендәге «Кешелеклелек һәм мәрхәмәтлек өсөн» призы менән билдәләнә. 2011 йылда Андре Агассиҙың исеме Халыҡ-ара теннис даны залы исемлектәренә индерелә, унан ике йыл элек баҫылып сыҡҡан автобиографияһында метамфетамин ҡабул итеүен таныуы ла быға ҡамасаулай алмай.
Андре Агасси — уңышлы эшҡыуар, уның эшмәкәрлек даирәһенә төҙөлөш, ресторан һәм ҡунаҡхана бизнесы, күсемһеҙ милек менән сауҙа, спорт һәм төнгө клубтар инә. 1997 йылдан 1999 йылға тиклем никахта торған беренсе ҡатыны, актёр һәм модель Брук Шилдс менән айырылғас, Агасси 2001 йылда шөһрәтле тенниссы, классик «Алтын шлем» яулаған Штеффи Графҡа өйләнә. Андре менән Штеффиҙың ике балаһы бар.
Ғаиләһе һәм бала сағы
Андре Агасси 1970 йылдың 29 апрелендә АҠШ-тың Невада штатындағы Лас-Вегас ҡалаһында тыуған, Эммануэль «Майк» Агасси менән Элизабет Дадли ғаиләһендә дүртенсе бала (кинйәләре) була. Эммануэль Агасси — Иран, унан һуң Америка боксёры, Тәһран ҡалаһында әрмән ғаиләһендә донъяға килгән. Эммануэль 1948 һәм 1952 йылғы Олимпия уйындарында Иран исеменән ҡатнаша. Уның атаһы балта оҫтаһы Давид Агасян Киевта тыуған һәм граждандар һуғышы осоронда Иранға эмиграциялаған, унда төрөк ҡыйралыштарынан хәүефләнеп, фамилияһын Агассиға алмаштырған; Майктың әсәһе Нуния Төркиә әрмәне була. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Агассиҙарҙың әллә ассирий, әллә фарсы тамырҙары булыуы тураһында ла телгә алына, ләкин Андреның да, атаһының да автобиографияларында был фараздарҙы раҫлаған дәлил осрамай.
Иранда йәшәгән Эммануэль Агасси, Икенсе донъя һуғышы йылдарында Америка христиан миссияһы сиркәүе эргәһендәге корттарҙа Америка һәм Британия һалдаттары уйнағанын күреп, теннис менән таныша һәм был уйынға ғашиҡ була. Һалдаттарҙың береһе малайға ракетка бүләк итә. Был уның беренсе ракеткаһы була һәм малай уны һуңынан АҠШ-ҡа ла алып китә.
Агасси АҠШ-ҡа 1952 йылдың аҙағында эмиграциялай, теннис менән мауығыуын ташламай, Лас-Вегаста үҙҙәре йәшәгән йорт эргәһендә грунт-бетон корт эшләп ҡуя. Ул балалары — ҡыҙҙары Рита һәм Тами, өлкән улы Филлип (киләсәктә Андре үҙҙәренең ғаиләһен «теннис фон Трапптары» тип атаясаҡ) — менән кескәй саҡтарынан теннис уйнай, ләкин мәшһүр уңышҡа кинйәһе генә өлгәшә. Андре тыуыуға Майк бишек өсөн махсус уйынсыҡ — ракеткаға элеп ҡуйылған теннис тубы эшләтә. Улы өсөн үҙенең ҡарашынса баланың ракетка менән эш итеү оҫталығын үҫтерә торған уйындар уйлап таба, Андре атлай башлағас, Майк уға ракетка тоттора һәм туптар ташлай башлай. Дүрт йәшенә малай бөтә төп туп ташлау алымдарын өйрәнә, ә алты йәшендә атаһы ырғытҡан һәр тупты кире ҡағырлыҡ кимәлдә була. Өлкән балаларын туп атҡыс машина ярҙамында күнектергән Майк кинйә улын көн һайын ике мең ярым туп ҡағырға мәжбүр итә. Майк уның өсөн Бобби Риггс, Джимми Коннорс, Илие Настасе, Бьорн Борг, Гарольд Соломон кеүек билдәле тенниссылар менән осрашыуҙар (хатта иптәштәрсә уйындар) ойоштора, уны (шулай уҡ ҡыҙы Рита менән улы Филды) йорттан йөҙҙәрсә километрҙа ятҡан Солт-Лейк-Сити менән Хьюстонға йөрөтә, сөнки яҡын-тирәлә юниор турнирҙары булмай.
Ун йәшендә Андре АҠШ-тың юниорҙар чемпионатының икенсе әйләнешендә, 11 йәшендә ярымфиналда уйнай. 13 йәшендә атаһы уны Брейдентондағы (Флорида) Ник Боллетьериҙың теннис академияһына уҡырға ебәрә. Боллетьери менән 60-сы йылдар аҙағынан, уның тренер булып эш башлаған ғына сағынан таныш булған Майк был академияла тәрбиәләнеүселәрҙең уңыштары тураһында телетапшырыу ҡарағандан һуң улын шунда бирергә була. Академияның яҡшы уҡыусыларының береһе булған Аарон Крикстейндың кәңәшенә лә ҡолаҡ һала. Боллетьери Андреға академияла түләүһеҙ урын ғына биреп ҡалмай, 1993 йылға тиклем уның тренеры ла була.
Профессиональ уйын юлы
14 йәшендә Андре Агасси биналағы уйында үҫмерҙәр (16 йәшкәсә) араһында АҠШ чемпионы исемен яулай. 16 йәше тулыр-тулмаҫтан Андре профессионал булараҡ сығыш яһай башлай: 1986 йылдың февралендә Ла-Квинтала (Калифорния) Гран-при турнирында ҡатнаша. Беренсе матчта уҡ ватандашы Джон Остинды 6-4, 6-2 иҫәбе менән еңә, икенсеһендә билдәле швед тенниссыһы Матс Виландерҙан еңелә. Киләһе профессиональ турнирын июлдә Скеннектадиҙа (Нью-Йорк) үткәрә, «челленджер» класы турнирында финалға етә. Рейтингта 310-сы юлда торған Агасси унан өҫтәрәк урынлашҡан дүрт көнәркәшен еңә, финалда донъяның 33-сө ракеткаһы Рамеш Кришнандан еңелә. Августа инде ул рейтингта 12-се урынды биләгән Тим Майотты еңә. Ошо уҡ йылды Агасси беренсе тапҡыр АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты булған Ҙур шлем турнирында ҡатнаша, әммә беренсе әйләнештә үк америкалы Джереми Бейтстан отола. Теннис йылын Андре донъяның иң көслө йөҙ терриссыһы иҫәбендә (91-се урын) тамамлай.
1987 йылдың апрелендә Агасси Сеулда Асыҡ чемпионатта Гран-при турнирының финалына тиклем етә. Сирек финалда былтыр үҙен еңгән Кришнанды ота. Ләкин өс сетлы финалда тәжрибәле Джим Граббтан еңелә. Август башында Страттон-Маунтиндағы (Вермонт) Гран-при турнирында беренсе тапҡыр донъя рейтингындағы тәүге тиҫтәгә ингән тенниссыны — австралий Пэт Кэшты еңә, ләкин ярымфиналда уны донъяның шул саҡтағы беренсе ракеткаһы Иван Лендл туҡтата. Шулай ҙа Агасси шөһрәтле көнәркәшенән бер сетты алып өлгөрә һәм уйын 2-6, 7-5, 3-6 иҫәбе менән тамамлана. Йыл аҙағына 18 йәшкә лә етмәгән Агасси рейтингта 25-се урынға күтәрелә.
Агасси карьераһында 1988 йыл бик уңышлы була. Андре Гран-приҙың 6 турнирында еңеү яулай, Ҙур шлемдың ике турнирында ярымфиналға етә. Апрелдә уны Дэвис Кубогы уйындарында ҡатнашыу өсөн АҠШ-тың йыйылма командаһына саҡыралар. Миҙгел аҙағына 18 йәшлек Андре рейтингтың өсөнсө юлына үрләй.
1990 йылда Агасси Ки-Бискейнда юғары категориялы турнирҙа еңеүсе була. Агасси беренсе тапҡыр Ҙур шлем турнирының финалына етә: Францияның Асыҡ чемпионатында финалда эквадорлы Андрес Гомес менән осраша, әммә 3-6, 6-2, 4-6, 4-6 иҫәбе менән еңелә. Өс айҙан Агасси миҙгелдә икенсе тапҡыр Ҙур шлем финалында уйнай, ләкин АҠШ-та үткән был финалда үҙенән йәшерәк америкалы Пит Сампрастан еңелә. АТР-ҙың донъя чемпионатында (Мастерс турнирының яңы атамаһы) уңышты ҡайтара: Сампрасты, испан Эмилио Санчесты еңә, ярымфиналда донъяның икенсе ракеткаһы Борис Беккерҙы, финалда Эдбергты еңә (5-7, 7-6, 7-5, 6-2).
Миҙгел башында Агасси Дэвис Кубогында Америка йыйылма командаһы етәкселеге менән ҡауға уртаһында ҡала: тренер Том Горман март айында Чехословакия командаһы менән үтәһе матчҡа Агассиҙың таяныс төркөмө эйәреп барыуына ҡаршы була, сөнки ул тенниссының иғтибарын тарҡата тип иҫәпләй. Быға яуап итеп, Агасси матчта ҡатнашыуҙан баш тарта һәм Гормандың отставкаға китеүен талап итә. Агасси урынына Прагаға Аарон Крикстейн китә. Һуңыраҡ USTA рәйесе Дэвид Маркин Горманды йыйылма команданы туплауға ҡыҫылдырмай һәм Агассиҙың киләһе матчтарҙа ҡатнашыуын тәьмин итә. Ул Дэвис Кубогының ярымфиналында ла, финалында ла берәр еңеүгә өлгәшә һәм берәр тапҡыр еңелелә.
1991 йылда Агасси йәнә Франция Асыҡ чемпионатының финалына сыға. Ошо уҡ йылды ул 1987 йылдан һуң тәүге тапҡыр Уимблдон турнирында ҡатнаша һәм сирек финалға етә. Йыйылма команда составында тағы Дэвис Кубогының финалына эләгә һәм Лионда келәм япмала үткән финалда Франция командаһы менән осрашҡан Америка командаһына, Ги Форжены еңеп, мәрәй килтерә, әммә командалаш иптәштәре Пит Сампрас, Кен Флэк һәм Роберт Сегусо йәнәш өс уйында еңелә һәм команда былтыр яуланған кубоктан мәхрүм ҡала.
Бронхит арҡаһында 1993 йыл миҙгелендә Агасси йүнләп уйнай алмай, Австралияның Асыҡ чемпионатында ҡатнашмай, унан һуң уң ҡулында тендинит барлыҡҡа килеү арҡаһында уйнауҙан туҡталып тора.
Һаулығы арыуланғас, 1994 йылдың яҙында Агасси 1988 йылғы Олимпиада призёры Брэд Гилбертта күнегә башлай. Йыл дауамындағы 19 турнирҙың бишеһендә еңә. Йыл аҙағына рейтингтың 2-се юлына күтәрелә.
Кавказ
Кавказ, Ҡауҡаз йәки Ҡаукаҙ — Евразияла урынлашҡан географик регион, башлыса таулы ил. Көнсығыш Европа тигеҙлегенән көньяҡта Европа һәм Азия сиген алып тора: Рәсәй Федерацияһы, Грузия, Көньяҡ Осетия, Абхазия, Әзербайжан һәм Әрмәнстан [1]  [1]   территорияларын үҙенә ала. Көнбайыштан Ҡара диңгеҙ сикләһә, көнсығыштан Каспий диңгеҙе сикләй.
Төньяҡ сигендә Кумо-Маныч соҡоро, Азов диңгеҙе һәм Керчь боғаҙы урынлаша.
Андре Агасси
Профессиональ уйын юлы
1995 йылда Агасси Австралияның Асыҡ чемпионатына бара. Финалға сыға һәм донъяның беренсе ракеткаһы Пит Сампрас менән көс һынаша. Уны 4-6, 6-1, 7-6, 6-4 иҫәбенә еңеп, беренсе тапҡыр Ҙур шлем турнирында еңеү яулай. 1995 йылдың апрелендә яңғыҙ разрядта АТР рейтингының башына уҡ күтәрелгән ун икенсе тенниссы була. Беренсе урынды 1995 йылдың октябренә тиклем һаҡлай. 1996 йыл миҙгеленең беренсе яртыһын уңышһыҙыраҡ үткәрһә лә, Атланталағы XXVI йәйге Олимпия уйындарының теннис буйынса чемпионы булып, Олимпиадалар тарихына инә.
Кавказ
Көньяҡ сиге элекке СССР сигенән үтә (хәҙерге көньяҡ биләмәләре Грузия, Әрмәнстан һәм Азербайжан, Төркиә һәм Иран). Биш кавказ илдәре менән шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ Кавказ федераль өлкәһенең майҙанын алғанда 356482 км² тигеҙ.
Андре Агасси
Профессиональ уйын юлы
1997 йылда карьераһы түбән тәгәрәй, күп ярыштарҙа еңелә. Был уңышһыҙ йылды ул рейтингтың 110-сы урынында тамамлай.
1998 йылда Агассиҙың эштәре ҡабат яҡшыра. Миҙгел эсендә ул ете тапҡыр рейтингтың тәүге тиҫтәһендәге көнәркәштәрен еңә, һөҙөмтәлә йыл аҙағында рейтингтың алтынсы юлына күтәрелә.
Ҡаҙаныштары
1986 йылдан профессионал. Яңғыҙ разрядта 60 турнирҙа (шул иҫәптән Ҙур шлемдың 8 турнирында, Мастерс серияһының 17 турнирында, 1 АТР Донъя чемпионатында һәм 1 Олимпия уйындарында) һәм парлы разрядта 1 турнирҙа (Мастерс серияһында) еңә. Яңғыҙ разрядтағы 60 титулдың 49-ы ҡаты япмалы кортта яулана.
Кавказ
Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп, өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.
Этимология
«Кавказ» исеме (һ. б.-греч. Καύκασος ) беренсе тапҡыр боронғо грек авторҙарында осрай. Эсхилдың (VI—V быуаттан беҙҙең эраға тиклем "Прометей " һәм Геродоттың (беҙҙең эраға тиклем V быуат) эштәрендә тап була. Географ Страбон буйынса (Эратосфенға һылтанма менән (беҙҙең эраға тиклем III быуат)), урындағы халыҡ Кавказды Каспий тип атаған һәм  исемен барлыҡҡа килеүен раҫлай. һүҙе ҡайҙан барлыҡҡа килгәне билдәһеҙ, шулай ҙа лингвистар ниндәй ҙә булһа этимология бирергә тырыша, әммә уларҙың күп саҡта үҙ-ара бәйләнештәре юҡ.
Андре Агасси
Ҡаҙаныштары
Ҙур шлемдың һәм Олимпия уйындарының бөтә дүрт турнирында ла еңеүсе булараҡ, Агасси ирҙәр араһында яңғыҙ разрядта карьера "Алтын шлем"ын тарихта беренсе булып яулай (һуңыраҡ ошондай уҡ һөҙөмтәгә Рафаэль Надаль эйә була).
Кавказ
Этимология
Др.-греч. Отто Шрадер һәм Альфонс Неринга буйынса готска. hauhs — «үрге», kaũkas — «ҡалҡыулыҡ»,  kaukarà — «бейеклек». Шуның менән бергә, совет лингвисы В. А. Никонов билдәләүенсә, Шрадер һәм Неринға этимологиялары раҫлана алмай. Шулай итеп, ниндәй һинд-европа теленән исеме килеп сыҡҡанын дөрөҫ әйтеп булмай.
Бөгөнгө сәйәси географиянан ҡарағанда (сәйәси-административ бүленеш), Кавказ территорияһы Рәсәй Федерацияһы — Төньяҡ Кавказ араһынан бүленеп, өлөшләтә Кавказ арьяғы буйынса Самур йылғаһынан, шулай уҡ Әзербайжан, Әрмәнстан һәм Грузия илдәре араһынан бүленеп китә. Шулай уҡ Төркиә лә үҙ көнсығыш төбәктәрен Кавказ төбәктәренә индерә.
Андре Агасси
Ҡаҙаныштары
«Ҙур шлем» турнирҙарындағы иң яҡшы һөҙөмтәләре: 1999 йылда Францияның Асыҡ чемпионатында еңгәндән һуң, Агасси төрлө ваҡытта төрлө япмалы корттарҙа (ҡаты, грунт һәм үлән) Ҙур шлемдың бөтә турнирҙарында ла еңеүгә өлгәшкән беренсе тенниссы була.
Ярыштарҙа ҡатнашыуҙы 2006 йылда туҡтата, карьераһы дауамында бөтәһе 31 152 975 доллар аҡса эшләй. 2015 йыл аҙағына был күрһәткестән биш кенә тенниссы уҙҙырған.
2011 йылда Андре Агасси исеме Халыҡ-ара теннис даны залының исемлегенә индерелә. 2012 йылда ул АҠШ-тың Асыҡ чемпионаты чемпиондары залының ағзаһы ителә, уның портреты эргәһендәге иҫтәлекле таҡтаташҡа Bold, brash and bigger than life — «ҡыйыу, сая һәм сағыштырғыһыҙ» тип яҙылған.
Профессиональ карьераһын тамамлағас
Агасси төрлө хәйриәлек проекттарында, мәҫәлән, СПИД менән көрәштә, яман шеш сирҙәре сәбәптәрен өйрәнеүсе медицина тикшеренеүҙәре фондына ярҙам итеүҙә, «Глобаль инициатива» программаһында ҡатнаша. 2009 йылда Мөхәммәт Али, Лэнс Армстронг, Джефф Гордон, Джекки Джойнер-Керси, Марио Лемье, Алонзо Моурнинг, Тони Хоук, Миа Хэмм, Андреа Джегер кеүек билдәле спортсылар менән бергә «Спортсылар өмөт өсөн» (Athletes for HopeAthletes for Hope) тигән ойошманы нигеҙләй, ойошманың төп маҡсаты — «спорт филантропияһы идеалдарын нығытыуға һәм киләсәк быуындарға тапшырыу»ға булышлыҡ итеү. 2009 йылда Агасси янъяллы хәлгә тарый. «Асыҡтан-асыҡ: Автобиография» (Open: An AutobiographyOpen: An Autobiography) тигән китабын баҫтырып сығара һәм унда 1997 йылда метамфетамин наркотик матдәһен ҡабул итеүе һәм, быны допинг-тест күрһәткәс, осраҡлы рәүештә ассистентының шешәһенән наркотиклы һыу эсеүе менән аңлатып, АТР-ҙы алдауы тураһында белдерә. Шуның менән бергә, наркотикты спорт һөҙөмтәләрен яҡшыртыу өсөн түгел, ә шәхси тормошондағы проблемалар арҡаһында ҡулланыуы тураһында хәбәр итә. ВАДА Профессиональ тенниссылар ассоциацияһынан (АТР) Агасси белдереүе буйынса тикшереү үткәреүен һорай. Әммә АТР, хәҙер Агассиҙың АТР-тур ярыштарында ҡатнашмауына һылтанып, тикшереү үткәреүҙән баш тарта. Агассиҙың әйткәндәренә тәнҡит һүҙҙәре яуа, мәҫәлән, донъяның тағы бер шөһрәтле тенниссыһы Марат Сафин Агассиҙың бөтә титулдарҙан ваз кисергә тейешлеге тураһында белдерә. Шулай уҡ Роджер Федерер, Рафаэль Надаль, Мартина Навратилова кире мөнәсәбәт белдерә. Тәнҡитселәргә Агасси тәүҙә китабын уҡып сығырға, шунан һуң ғына фекер әйтергә тәҡдим итә. Тағы шуныһы: Агассиҙың үҙен-үҙе фашлауы айҡанлы әйтелгән бөтә фекерҙәр ҙә кире булмай, мәҫәлән, Джон Ньюкомб метамфетамин ҡабул итеүҙең спорт һөҙөмтәләрен киреһенсә насарайтыуы тураһында әйтә, Евгений Кафельников та хәлгә аңлау менән ҡарай. Билдәле теннис комментаторы Бад Коллинз спортсының намыҫлы ғәмәле менән һоҡлана һәм, филантропҡа әйләнгән спортсы йомшағыраҡ мөнәсәбәткә лайыҡ, ти.
Автобиографияһында яҙғандары данлыҡлы тенниссының абруйын ҡаҡшата алмай. 2011 йылда Андре Агассиҙың исеме Халыҡ-ара теннис даны залына индерелә. Шул уҡ Агасси Garden of Dreams фонды премияһы лауреаты була. 2012 йылда исеме АҠШ-тың Асыҡ чемпионатының Дан залы исемлектәренә индерелә.
Колпца
Колпца — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суда йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Муравей (Стәрлетамаҡ районы)
Муравей (Муравей) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 218 кеше. Почта индексы — 453151, ОКАТО коды — 80249836007.
Юркова
Юркова — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 791 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шубова
Шубова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Малетина йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Теня-Яха (Нейта-Яха ҡушылдығы)
Теня-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нейта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Николаевка (Баҡалы районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452656, ОКАТО коды — 80207819006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бородулин Филипп Иванович
Филипп Иванович Бородулин (12.04.1911, Силәбе өлкәһе — 31.10.1983, Свердловск өлкәһе) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Дан орденының тулы кавалеры, 431-се айырым разведка ротаһының взвод командиры ярҙамсыһы өлкән сержант — 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләүгә тәҡдим ителгәндә.
Биографияһы
Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл Армия районы Шуранкүл ауылында 1911 йылдың 12 апрелендә тыуа. 4 класс тамамлай. 1929 йылда Свердловск өлкәһенең Кушва ҡалаһына күсенә. Кушва ҡалаһының янғын һағында эшләй. 1933—1935 һәм 1939—1940 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнаша.
1941 йылдың июнь айында Кушвин район хәрби комиссариаты уны ҡайтанан армия сафына саҡыра. 30 июндә үк Мурманск ҡалаһы янында дошман илбаҫарҙары менән һуғышта ҡатнаша, яурыны яралана. Август башында фронтҡа кире әйләнеп ҡайта, әммә тиҙҙән Петрозаводск йүнәлешендәге һуғышта тағы ла яралана.
Госпиталдән һуң Ленинград фронтында һуғыша. 1941 йылдың октябрендә ҡыҙылармеец Бородулин 6 тапҡыр разведтөркөм составында разведкаға бара. Шәхсән үҙе 5 дошман һалдатын һәм 2 офицерын әсирлеккә ала. 1942 йылдың майында Төньяҡ-көнбайыш фронтта 235 уҡсылар дивизияһы составында һуғышҡан саҡта тағы яралана. Госпиталдән һуң 53-сө армияның Смерш контрразведка бүлеге составында айырым ротала хеҙмәт итә. 1943 йылдың яҙында Ҡыҙыл Байраҡ орден менән бүләкләнә. 1943 йылдың май айында ул дүртенсе тапҡыр яралана, был юлы ауыр яра ала.
1945 йылдың башында 375-се уҡсылар дивизияһының 431-се айырым разведка ротаһы составында һуғыша, отделение командиры, взвод командиры ярҙамсыһы була. Ошо часть составында Еңеүгә тиклемге юлды үтә. Будапешт операцияһында, Венгрия, Австрия, Чехословакия территорияларын дошман илбаҫарҙарынан азат итеү буйынса һуғыштарҙа ҡатнаша. Фронт менән бергә Грон, Нитра, Ваг, Морава, Дыйе һәм башҡа йылғалар аша сыға. Будапешт, Комарно, Братислава, Прага ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша.
1945 йылдың 21 ғинуарында Батарове Кеси тораҡ пункты янында сержант Бородулин разведка төркөмө составында контроль әсирен ҡулға төшөрөүҙә ҡатнаша. Бурысты үтәүҙе тәьмин итеү өсөн, тылдан урап үтеп, пулемет нөктәһен гранаталар ташлап юҡ итә. Артабан гранаталар һәм автоматтан атып, иптәштәренең дошманды баҫып алыуын тәьмин итә. Һөҙөмтәлә разведчиктар 13 дошман һалдатын әсиргә ала. Был һуғышы өсөн сержант Бородулин Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
375-се уҡсылар дивиязияһының 1945 йылдың 6 февралендәге частар буйынса приказы менән сержант Филипп Иванович Бородулин 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 26 апрелендә өлкән сержант Бородулин разведчиктар төркөмө менән Ивань тораҡ пункты районында разведка ваҡытында ҡапыл дошман блиндажына һөжүм итә. Алышта 7 дошман һалдаты үлтерелә, «тел» һәм ҡиммәтле документтар ҡулға төшөрөлә. Ошо батырлығы өсөн сержант Бородулин 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 27 майында, беренсе наградаһы килеп тә өлгөрмәй, рота командиры 26 апрелдә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителә. Бүләкләү ҡағыҙында 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителеү тураһында яҙыу торһа ла, дивизия командиры тағы ла 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләү тураһында приказға ҡул ҡуя.
375-се уҡсылар дивиязияһының частар буйынса 1945 йылдың 30 майындағы приказы менән Бородулин Филипп Иванович ҡабатлап 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
7-се гвардия армияһының частар буйынса 1945 йылдың 16 авгусындағы приказы менән Бородулин Филипп Иванович 2 дәрәжә Дан ордены ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың июлендә демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайта. Кушвин металлургия заводында, Гороблагодатск руднигында тимер юл цехында слесарь-ремонтсы булып эшләй. 1958 йылда ғына бүләкләү буйынса фронтта юл ҡуйылған хата төҙәтелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1958 йылдың 27 февралендә 1945 йылдың 30 майындағы приказ юҡҡа сығарыла һәм Бородулин Филипп Иванович 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә. Шулай итеп, фронтовик Дан орденының тулы кавалеры була.
Түңгәүер
Түңгәүер — башҡорт ҡәбиләһе.
Тарих
Түңгәүерҙәр көньяҡ һәм төньяҡҡа бүленә. Көньяҡ­та­ғы­лар Һаҡмар буйында, Урал аръяғында далала йәшәһә, төньяҡтағылар Ағиҙел буйында урын­лашҡан һәм тар ғына һыҙат булып шулай уҡ Урал арьяғына барып сыға.
Бородулин Филипп Иванович
Биографияһы
Һуңғы йылдарҙа 1986 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Кушва янғын һағы бүлексәһе начальнигы булып эшләй.
Түңгәүер
Тарих
ХVIII — ХIХ быуаттарҙағы документтарҙа түңгәүерҙәрҙе ялан-түңгәүерҙәр (көньяҡ) һәм урман-түңгәүерҙәргә (төньяҡ) бүлгәндәр. Уларҙың төп тамғаһы ярым айға оҡшаған. Түңгәүер этнонимы монголдар ырыуына барып тоташа. Был исемде Кунгратбейҙең улы Дингаур менән бәйләйҙәр. Күрәһең, Түңгәүер ҡәбиләһенең этник нигеҙе кунграттар менән бәйле булырға тейеш. Кунграттар иһә боронғо монгол нәҫеленә барып сыға. Ул үҙ заманында төркиләшкән һәм үзбәктәрҙең, башҡа төрки халыҡтарҙың этник составын формалаштырыуҙа ҡатнашҡан. Түңгәүерҙәр көнсығышта монгол ҡәбиләләренән иртә айырылған.
Бородулин Филипп Иванович
Биографияһы
Кушва ҡалаһында йәшәй. 1983 йылдың 31 октябрендә вафат була. Свердловск өлкәһеКушва ҡалаһы зыяратында ерләнә.
Түңгәүер
Тарих
Түңгәүерҙәрҙең боронғо ҡомартҡылары уларҙың Уралға күсеп килгәнгә тиклем Һырдаръя буйҙарында йәшәүе хаҡында аныҡ күрһәтә. Аҡһаҡалдарҙың раҫлауынса, Көньяҡ Уралға улар бүре артынан эйәреп килгән. Түңгәүерҙәр араһында ғына түгел, көньяҡта йәшәгән үҫәргәндәрҙә лә бүре хаҡында хикәйәт киң таралған. Йәнәһе, бик боронғо замандарҙа башҡорттарҙың ата-бабалары Һырдаръя буйында йәшәгән һәм һуңынан ул төбәкте ташлап китергә мәжбүр булған. Күсенгәндә улар сикһеҙ далаларҙа аҙашҡан. Шул мәлдә уларға бүре осраған. Ул кешеләрҙе үҙенә яҡын да ебәрмәгән, ташлап та китмәгән. Аҡһаҡалдарҙың әмере буйынса, халыҡ ошо бүре артынан төньяҡҡа табан юлын дауам иткән. Бик күп төн һәм көндәрҙән һуң улар Урал тауҙарына юлыҡҡан. Халыҡ хәтерендә һаҡланыуынса, түңгәүерҙәрҙең ата-бабалары элек Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. С. Мирасовтың шәжәрәһе буйынса түңгәүерҙәр Ҡармасан һәм Сәрмәсән буйҙарында төпләнгән. Улар был тирәлә ХIII быуатҡа тиклем күсенеп йөрөгән. Нөгөш һәм Ағиҙел буйҙарында тау-урман араһына урынлашҡан. Түңгәүерҙәрҙең күпселеге Һаҡмарҙың үрге ағымында һәм Урал аръяғында мәңгелеккә тороп ҡалған. Уларҙың бер төркөмө Кәрәлек буйына күсеп ултырған.
Урал алды һәм Көньяҡ Уралда түңгәүерҙәрҙең йәшәү рәүешенә ҡыпсаҡтар ҙур йоғонто яһаған. Түңгәүерҙәрҙең күрше халыҡтар менән бәйләнеше ярайһы уҡ киң барған.
Бородулин Филипп Иванович
Биографияһы
Орден менән бүләкләнде, Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се, 2-се һәм 3-сө дәрәжә Дан ордендары һәм «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Алатау (театр)
Традицион сәнғәт театры «Алатау» (ҡаҙ. «Алатау» өнер театр дәстүрлі ) — Ҡаҙағстандың көньяҡ баш ҡалаһы Алматылағы  кино һәм концерт  комплексы, ҡаланың Алатау районындағы беренсе ҙур мәҙәни объект.
Тарихы
2016 йылдың 20 авгусында Алматының  1000 йыллығын байрам итеү сиктәрендә  театрҙы асыу тантанаһы үтә. Саралар сигендә Алматының аҡыны Бауыржан Байбек ҡатнашыуында традицион музыка сәнғәте вәкилдәре ҡатнашлығында концерт ойошторола, шулай уҡ Ыҡылас исемендәге халыҡ музыка ҡоралдары  музейы коллекцияһынан милли ҡоралдар күргәҙмәһе асыла. Театр эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып ҡаҙаҡ халыҡ  ижадын популярлаштырыу  тора. Был маҡсаттарҙа концерттар уҙғарыу өсөн преференциялар бирелә, йыр оҫталығының милли  традицияларын һаҡлау буйынса курстар ойошторола.
Театрҙа ҡаҙаҡ нәфис һәм документаль  кинофильмдарҙың  премьералары,  милли музыка концерттары үткәрелә.
Урынлашыуы
«Алатау» театры Алматының Алмауыт районындағы Нуркент биҫтәһендә Бауыржан Момышулаы һәм Универсиада урамдары киҫелешендә урынлашҡан.
Комплекс составы
«Алатау» театры 724 кеше һыйҙырышлы кино һәм концерт залын, шулай уҡ 154 һәм 98 урынлыҡ 2 зал менән  3D кинотеатрын үҙ эсенә  ала.
Платонов Георгий Фёдорович
Биографияһы
Георгий Фёдорович Платонов 1923 йылдың 4 апрелендә хәҙерге Һарытау өлкәһенең Хвалынск ҡалаһында тыуған.
Ҡыҙыл Армия сафтарында 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Көнбайыш һәм 1-се Белорус фронттарында һуғыша; 1942 һәм 1943 йылдарҙа яралана. Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Чернигов исемендәге 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкының эскадроны командиры.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указына ярашлы командованиеның немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Георгий Федорович Платоновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Капитан дәрәжәһендә 1946 йылда запасҡа сығарыла. Хвалынск сауҙа селтәрендә эшләй, Центросоюздың юғары сауҙа мәктәбен тамамлай. 1951 йылда КПСС-ҡа инә.
1952—1968 йылдарҙа Совет Армияһында, урындағы хәрби идара органдарында хеҙмәт итә; подполковник дәрәжәһендә отставкаға сыға.
Һарытауҙа йәшәй. 2000 йылда "полковник" хәрби дәрәжәһе бирелә. 2022 йылдың 16 октябрендә вафат булды.
Әҙәбиәт
Книга: Герои Советского Союза  1  <div class="cx-template-editor-param-value" data-key="1" id="CITEREFГерои_Советского_Союза1988-1-" style="position: relative;">2
Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы
Кәлимуллин Ләбип Сәхиулла улы (27 июль 1939 йыл — 2 июль 2012 йыл) — иҡтисадсы, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1975). Илеш районының почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
1957 йылда Өфө авиация техникумын, 1970 йылдан ситтән тороп Өфө авиация институтын (хәҙерге ваҡытта Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1957 йылда Өфө моторҙар эшләү заводында (хәҙерге Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе) токарь булып башлай, план-иҡтисад бүлеге начальнигы вазифаһына тиклем күтәрелә.
1975 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты оборона сәнәғәте бүлеге инструкторы вазифаһына эшкә саҡырыла.
1978 йылда КПСС-тың Өфө ҡалаһы Калинин район комитетының икенсе секретаре итеп һайлана.
1980 йылда Башҡорт АССР-ының Дәүләт планы (Госплан) рәйесенең беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1984 йылдан Башҡорт АССР-ының яғыулыҡ сәнәғәте министры, 1988 йылдан Башҡорт АССР-ының финанс министры вазифаларында эшләй.
1988—1990 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Президиумы ағзаһы булып тора.
1990 йылда Башҡортостан Республикаһы буйынса дәүләт һалым инспекицияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә һәм 1997 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул вазифала эшләй.
Ләбип Сәхиулла улы Кәлимуллин 2012 йылдың 2 июлендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Мао Аньин
Мао Аньин (毛岸英; 24 октябрь 1922 йыл — 25 ноябрь 1950 йыл) — Ҡытай Коммунистар партияһы рәйесе Мао Цзэдун менән уның икенсе ҡатыны Ян Кайхуэйҙың улы.
Биографияһы
Чанша ҡалаһында Америка госпиталендә (Хунань провинцияһы) тыуған. Әсәһен 1930 йылда гоминьдансылар үлтерә. Бынан һуң Аньин туғандары Аньцин һәм Аньлуно менән Шанхайға ҡаса, бында улар аталары менән бергә йәшәмәй, берәҙәк тормош алып бара. 1936 йылда Аньинды Ивановолағы (СССР) сит ил коммунистары һәм революционерҙары балалары өсөн булдырылған мәктәпкә ебәрәләр (Интердом), бында ул рус телен өйрәнә. СССР-ҙа уны Серёжа тип йөрөтәләр.
1942 йылда Аньин Сталинға фронтҡа ебәреүҙе һорап, өс тапҡыр хат яҙа. Уларҙың береһендә Аньин (Сережа) былай тип мөрәжәғәт итә: «„Ҡәҙерле Сталин иптәш! Мин — Ҡытай егете. Һеҙ етәкселек иткән Совет илендә 5 йыл уҡыным. СССР-ҙы мин Ҡытайҙы яратҡан кеүек үк яратам. Мин нисек итеп герман фашистары Һеҙҙең илегеҙҙе тапағанын ҡарап тора алмайым. Мин миллиондарса үлтерелгән совет кешеләре өсөн үс алырға теләйем. Мин фронтҡа китеү теләге менән янам. Минең үтенесемде кире ҡаҡмауығыҙҙы һорайым“. Авторы — Мао Аньин (Серёжа), яҙыу ваҡыты — май, 1942 йыл.» Хаттар яуапһыҙ ҡала, Аньин осраҡлы ғына сержанттар өсөн курстарға эләгә. Унан һуң Мәскәүҙә Ленин исемендәге хәрби-сәйәси академияла һәм Фрунзе исемендәге хәрби академияла уҡый. 1943 йылдың ғинуарында ВКП(б) сафына алына.
Лейтенант званиеһы алғандан һуң, Аньин танк ротаһына замполит итеп тәғәйенләнә һәм 2-се Белорус фронтына китә. Польша менән Чехословакияны азатлауҙа ҡатнаша. Үҙенең танк ғәскәре менән Сергей Мао Берлинға барып етә.
1946 йылдың ғинуарында Аньин Ҡытайға ҡайта һәм Ҡытай компартияһына инә. 1949 йылда Лю Сыци исемле ҡыҙға өйләнә.
1950 йылдың октябрендә Ҡытай Төньяҡ Корея яғында Корея һуғышына ҡушыла. Аньин (КНД) үҙ теләге менән килгән яугирҙәрҙең Ҡытай ғәскәре (КНД) командующийы Пэн Дэхуай штабында тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 25 октябрҙә ул ике ил араһындағы Яла йылғаһын аша сыға. Теүәл бер айҙан, 1950 йылдың 25 ноябрендә, Ҡытай халыҡ азатлыҡ армияһы генерал-майоры Мао Аньин Америка авиацияһы һөжүме ваҡытында һәләк була. Мао Цзэдунға улының һәләк булыуы тураһында 1951 йылдың ғинуарында ғына хәбәр итәләр. Ә уның ҡатынына өс йылдан һуң ғына иренең үлеме тураһында әйтәләр. 1950 йылдың 25 ноябрендә Америка самолеты напалм бомбаларын штаб бинаһына ташлай. Был ваҡытта унда Ҡытай халыҡ доброволецтары частары менән етәкселек иткән генерал Пэн Дэхуайҙың тәржемәсеһе Сергей була.
"Ҡытай доброволецтары Генераль штабының яңы бинаһында ҡайғы һәм нәфрәт тулы тынлыҡ һөрә, — тип яҙа Ли Минь. — Был тынлыҡтан тын алыуы ауырлаша, ҡан ойоша. Ҙур булмаған квадрат өҫтәлгә эйелеп, Пэн Дэхуай телеграмма яҙа: «Бөгөн Ҡытай халыҡ доброволецтары штабына дошман авиаһөжүме ваҡытында Мао Аньин һәләк булды».
— Рәйес, Аньинды һаҡлап ҡала алманым, был минең ғәйеп. Миңә яза бирегеҙ, — ти Пекинға ҡайтҡас, Пэн Дэхуай. Маоның яуабы Сталиндың Паулюсты әсиргә эләккән улы Яковҡа алмаштырыу тураһындағы тәҡдимгә реакцияһына оҡшаш: ул «лейтенанттарҙы фельдмаршалдарға алмаштырмай» икән.