cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йыл
Тарихы
Йылиҫәп менән бәйле бурыс иң борон замандарҙан алып, беренсенән, тәбиғәт ваҡиғаһының ҡабатланыу мәлен дөрөҫ билдәләү, ә икенсенән, тәбиғәт күренештәре менән дөрөҫ тура килгән билдәле ваҡыт арауығын бөтөн состав өлөштәргә бүлеү һәм билдәле шундай эҙлеклелек системаһын билдәләү мөмкинлеген биргән. Шулай уҡ йылиҫәп өсөн һанау нөктәһен һайлау мөһим. Тәүҙәрәк кешеләр берләшмәһендә бының өсөн теге йә был мөһим ваҡиға ҡабул ителгән.
Йылдың төрлө оҙайлылығы (тәүлектәрҙә)
Был билдәләмәләрҙә 1 тәүлек 86 400 (24×60×60) с тигеҙ, ә секунд бер ниндәй ҙә астрономик осор менән бәйләнмәгән атом стандартына нигеҙләнеп билдәләнгән Халыҡ-ара берәмектәр системаһы берәмеге (СИ). Бындай дөрөҫләү мөһим, сөнки, мәҫәлән, уртаса ҡояш тәүлеге һәм улар аша билдәләнгән секунд даими дәүмәл түгел.
Символы
Йылдың ваҡыт берәмеге булараҡ дөйөм ҡабул ителгән символы юҡ. Халыҡ-ара үлсәү системаһы йыл өсөн бер ниндәй ҙә шартлы тамға индермәгән. Стандарттар һәм технологиялар Милли институты стандарттары(NIST) SP811 һәм Стандартлаштырыу буйынса халыҡ-ара ойошма (ISO) 80000-3:2006 латин һүҙенән: annus ҡыҫҡартылған a символын ҡуллана.
Ниглиз телендәге хеҙмәттәрҙә ҡайһы берҙә «y» йәки «yr» аббревиатураһы ҡулланыла , бигерәк тә геологияла, археологияла һәм палеонтологияла, уларҙа «kyr, myr/m.yr/m.y., byr/b.yr/b.y.» ҡыҫҡартыуҙары (шуға ярашлы, мең, миллион һәм миллиард йылдар) һәм шуларға оҡшаш тамғалар ҡайһы берҙә формаль булмаған осраҡтарҙа ваҡыт интервалдары  күрһәтеү өсөн ҡулланыла.
a символы
NIST SP811 стандарттары и ISO 80000-3:2006 a символын ҡулланыуҙы тәҡдим итә (a шулай уҡ ар майҙан берәмеге итеп ҡулланылһа ла, әммә ҡулланыу контексы ғәҙәттә ыл үлсәүҙәрҙе еңел айырыу мөмкинлеген бирә).
Үлсәү берәмектәрен унификациялап билдәләү йәки АҠШ стандарты (Unified Code for Units of Measure) ISO 1000, ISO 2955 and ANSI X3.50 стандарттарында күрһәтелгән төрлө символдар араһындағы төрлө мәғәнәлелекте юҡҡа сығара, ҡулланыу юлдары:
Теоретик һәм прикладная химия халыҡ-ара союзы һәм Геология фәндәре халыҡ-ара союздарының берлектә ҡабул ителгән билдәләмәһе йыл өсөн 2000 йылда тропик йыл тип аныҡланған annus (a ҡыҫҡартыуы) ҡулланыуҙы тәҡдим итә : a = тәүлек =  секунд.
Геофизиктар араһында a-ны фәҡәт «йыл элек» әйтелештәре өсөн, ә y йәки yr — бер йыл арауығына ҡулланыу тураһында алдараҡ килешелгәнгә бындай нотация ҡаршылыҡлы була.
СИ приставкаһы менән ҡулланыу
Түбәндәгенән сығып, тоташтырыусы һуҙынҡы ҡыҫҡарған берәмектәрҙең альтернатив формалары ҡулланылыуы мөмкин, мәҫәлән, kilannum, megannum һ.б.:
Фискаль йыл
Фискаль (финанс) йыл — бизнеста һәм башҡа ойошмаларҙа ҡулланылған йыллыҡ финанс күрһәткестәрен һәм финанс  формалаштырыу. Күп илдәрҙә шуға оҡшаш отчёттарҙы һәр ун ике ай һайын сығарыырға ҡушҡан закондар бар. Финанс йылының календарь йылға тап килеүе мотлаҡ түгел, йәғни мотлаҡ 1 ғинуарҙан башланып 31 декабрҙә тамамланмауы ла мөмкин, әммә АҠШ һәм Бөйөк Британияның, Рәсәйҙәге кеүек, күпселек эре компаниялары өсөн фискаль йыл календарь йылға тиңдәш. Төрлө илдәрҙә төрлө формалағы ойошмалар өсөн финанс йылының төрлө варианты булыуы мөмкин. Шулай уҡ фискаль йыл һалым биреүгә ҡулланылыуы мөмкин. Күп уҡыу йорттарының финанс йылы йәй (уҡыу йылы бөтөү менән бергә) тамамлана. Ҡайһы бер медиа-ойошмалар үҙҙәренең финанс йылы базаһы булараҡ теле-, радиопрограммалар һәм реклама календарын файҙалана.
Уҡыу йылы
Төрлө уҡыу йорттарында уҡыу процесын ойоштороу маҡсатында уҡыу йылы ҡулланыла. Уҡыу йылы ағымында мәктәптең бер класында, юғары уҡыу йәки урта махсус уҡыу йортоноң бер класында  уҡытыу алып барыла. Күпселек уҡыу йорттарында уҡыу йылы иртә көҙҙән башлана һәм иртә йәй тамамлана. Уҡыу йылында уҡыу һәм каникул ваҡыттары бар. Уҡытыу программаларын төҙөгәндә уҡыу йылына бүлеү иҫәпкә алына.
Астрономияла
«Йыл» Ергә генә ҡарата түгел, Йыһандың башҡа объекттарына ҡарата ла ҡулланыла. Мәҫәлән, Ҡояш системаһының беҙҙең Галактика (Ҡош юлы) үҙәге эргәһендә бер әйләнеш яһау осоро галактик йыл тип атала. Йыл тип шулай уҡ ниндәй ҙә булһа есемдең сидерик осоро атала, бындай осраҡта, мәҫәлән, марс йылы, юпитер йылы һ.б. тиҙәр.
Яҡтылыҡ йылы — (бында күрһәтелгән башҡа үлсәү берәмектәренең барыһынан да айырмалы рәүештә), яҡтылыҡтың бер йылда үткән арауығына тиң системанан тыш арауыҡты үлсәү берәмеге.
РСФСР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы
РСФСР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы — Рәсәй Федератив Совет Социалистик Республикаһының 1937—1978 йылдарҙағы төп законы. Конституция эшсе, крәҫтиән, ҡыҙылармеец һәм казак депутаттарының Бөтә Рәсәй Советтарын һәм Советтарҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын дәүләт власының яңы органы — Юғары Совет, урындағы эшсе һәм крәҫтиән депутаттарының Советтары Съездары — хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтары итеп үҙгәртте.
Ҡабул итеү сәбәптәре
1934 йылда Европа илдәрендә власҡа ультра-уң партияларҙың килеүе һәм диктатура урынлаштырыу ҡурҡынысы арта. Коммунистик партиялар социалистик партиялар менән бәйләнешкә инергә мәжбүр булалар, коммунистик партиялар, үҙ сиратында, эшселәр советтарына власты тапшырыу талабынан баш тартырға һәм парламент власын һаҡлап ҡалыу кәрәклеген танырға мәжбүр булалар. Шулай уҡ эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советтары системаһынан (синфи билдә буйынса булдырылған була) баш тартыу һәм дөйөм дәүләт парламентын һайлау өсөн нигеҙ барлыҡҡа килә. Яңы конституцияны үҙерләү кәрәклеге Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының XVI Бөтә Рәсәй Съезы ҡарарына ярашлы ҡабул ителә һәм Эшсе һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының ғәҙәттән тыш XVII Бөтә Рәсәй Съезының 1937 йылдың 21 ғинуарындағы «РСФСР Конституциянын (Төп Законды) раҫлау тураһында» Ҡарарына ярашлы ҡабул ителә.
Юғары Советы
Халыҡ Комиссарҙары Советын булдырыу хоҡуғы һәм уның отчетлылығы Юғары Советҡа күсә (1946 йылда Министрҙар Советы тип үҙгәртелә). Шулай уҡ 1937 йылғы Конституция халыҡ комиссариаттарын үҙәк башҡарма-идара итеү органдары сифатында һаҡлап ҡалдыра (1946 йылда министрлыҡтар тип үҙгәртелә), уларҙы халыҡ комиссарҙары етәкләй.
Дәүләттең коллектив башлығы
Конституцияға ярашлы шулай уҡ РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы (составында — рәйес, рәйес урынбаҫары, Рәйестең автономияларҙан урынбаҫарҙары, секретарь һәм 14 ағза) —дәүләт башлығы вәкәләттәрен башҡарған юғары дәүләт советы (1937 йылғы Конституцияһына ярашлы сессиялар саҡырыу, яңы составҡа һайлауҙар билдәләү, маҡтаулы исемдәр биреү, ярлыҡау үткәреү — Юғары Советтың ҡарамағына инә). Юғары Совет Президиумының указдарына Юғары Совет Президиумының Рәйесе һәм Юғары Совет Президиумының Секретары имзаһы ҡуйыла. Юғары Советының Президиумы Юғары Советы тарафынан ғәмәлдәге саҡырылыш Юғары Советының вәкәләттәре тамамланға тиклем һайлана һәм уға отчет бирергә тейеш була.
Урындағы власть органдары
Крайҙарҙа, өлкәләрҙә, автономиялы өлкәләрҙә, милли округтарҙа, административ округтарҙа, райондарҙа, ҡалаларҙа, ҡасабаларҙа, ауылдарҙа (станица, ауыл, утар) 18 йәштән өлкәнерәк граждандарҙың дөйөм, тиң һәм йәшерен тауыш биреү ваҡытында тура һайлау хоҡуғы нигеҙендә, 2 йыллыҡ срокка һайланған хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтары дәүләт власы органдары булып китә. Хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтарының ултырыштарын Советтың рәйесе һәм секретары алып баралар. 1937 йылғы Конституцияһын ҡабул иткән ваҡыттан урындағы власть кимәлдәре түбәндәгесә була — өлкә кимәле (өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советтары һәм өлкә башҡарма комитеттары), район кимәле (район хеҙмәтсәндәр депутаттары советтары һәм район башҡарма комитеттары), эре ауылдарҙа һәм ҡасабаларҙа ауыл кимәле (ауыл хеҙмәтсәндәр депутаттары советтары һәм ауыл башҡарма комитеттары, ҡалаларҙа — ҡала хеҙмәтсәндәр депутаттары советтары һәм ҡала башҡарма комитеттары), ҡасабаларҙа — ҡасаба советтары һәм ҡасаба башҡарма комитеттары), ваҡ ауылдарҙа ауыл кимәле (ауыл йыйылыштары һәм ауыл комитеттары, ҡалаларҙа — урам йыйылыштары һәм урам комитеттары, ҙур урамдарҙа — квартал йыйылыштары һәм квартал комитеттары, башҡарма комитеттары булмаған уртаса ауылдарҙа — ауыл советы менән ауыл комитеттары араһында айырма тик ҡарарҙарҙың мотлаҡ булыуында).
Хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтарына урындағы башҡарма комитеттарҙы һайлау хоҡуғы күсә. Шулай уҡ 1937 йылғы Конституция урындағы бүлектәрҙе урындағы башҡарма — идара итеү органдары сифатында һаҡлап алып ҡала, уларҙың башында бүлектәрҙең начальниктары тора.
Автономия
1937 йылғы Конституция Рәсәй составында автономиялы республикалар ғәмәлдә булыуын күҙ уңында тота, республикаларҙың һәр береһендә, шулай уҡ автономиялы өлкәләрҙең һәм милли округтарҙың үҙенең юғары Советы була. Һәр автономиялы республиканың үҙенең Конституцияһы була, уны автономиялы республиканың Юғары Советы ҡабул итә һәм РСФСР-ҙың Юғары Советы раҫлай. Автономиялы өлкәләр был автономиялы өлкә тураһында полпжение ҡабул итә, уны РСФСР-ҙың Юғары Советы раҫлай. Һәр автономиялы республиканың, автономиялы өлкәнең һәм һәр милли окрутың үҙ рәсми теле була.
Судтар
Шулай уҡ Юғары Советҡа Юғары — судты һайлау, ә өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары советтарына өлкә судтарҙы һайлау хоҡуғы күсә. Район халыҡ судтарын райондың бәлиғ булған халҡы һайлай. Конституцияға ярашлы судьяларҙың бойондороҡһоҙлоғо һәм эште судта ҡарау асыҡлығы нығытыла.
Әһәмиәт
1937 йылғы Конституция билдәләгән сәйәси система 1978 йылғы Конституцияла үҙгәрешһеҙ ҡала һәм 1990 йылға тиклем ғәмәлдә була.
Туҡ районы
Иҡтисад
Төп эш биреүсе – Рәсәй ҡурғау министрлығы. Районда 21-се гвардия механизация (мотоуҡсы) бригадаһы урынлашҡан. Районда хәрби аэродром һәм полигон урынлашҡан.
1954 йылдын 14 сентябрендә Георгий Жуков етәкселегендә Туҡ полигонда Атом-төш ҡоралы һынау үтте (сер исеме – “Снежок”).
Шүлгәнташ (мәғәнәләр)
Шүлгәнташ —
Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы
Иҫәнғолов Афзалетдин Ғиззәтулла улы (14 сентябрь 1928 йыл — 25 май 2004 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1973). СССР‑ҙың почётлы нефтсеһе (1972) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1972).
Биографияһы
Афзалетдин Ғиззәтулла улы Иҫәнғолов 1928 йылдың 14 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының ) Йәлембәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ишембай ҡалаһында мәктәпте тамамлағандан һуң, уҡыуын Өфө нефть институтында дауам итә.
1951 йылда «Нефть һәм газ ятҡылыҡтарын эшкәртеү» һөнәре буйынса юғары белем тураһында диплом ала. 1951 йылдың мартында «Черкассы» нефть разведкаһы идаралығында өлкән инженер вазифаһында хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1963 йылға тиклем «Башвостокнефтеразведка» системаһында экспедицияларында өлкән инженер, быраулау мастеры, нефть разведкаһы участка начальнигы, баш инженер вазифаларын башҡара. 1963 йылдың сентябрендә «Тюменнефтегаз» идаралығының производство-техник берекмәһе начальнигы булып эшләй.1964 йылдың апрелендә «Тюменнефтегазразведка» № 3 тресының эксплуатация быраулауы контораһы директоры итеп тәғәйенләнә, һуңғараҡ ул "Главтюменнефтегаз"дың Урай быраулау эштәре идаралығы тип үҙгәртелә.
1965 йылда һауа мендәрендә эшләгән быраулау ҡоролмаһы уйлап тапҡан өсөн Афзалетдин Ғиззәтулла улы Иҫәнғолов ВДНХ-ның бронза миҙалы менән бүләкләнә. 1966 йылда уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденытапшырыла. 1970 йылда — «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы маҡтаулы хеҙмәт өсөн» миҙалы, 1971 йылда — Ленин ордены менән бүләкләнә.
1971 йыл аҙағына Самотлор ятҡылығын үҙләштереү өсөн быраулау эштәре идаралығы Нижневартовск ҡалаһына күсерелә. Иҫәнғолов предприятиены тиҙ арала күсереүҙе тәьмин итеүгә бар көсөн һала, был эш бер нисә ай эсендә тамамлана. Был эштәр шул тиклем аныҡ үткәрелә,Шаимда һуңғы скважина быраулауҙы тамамлаған быраулау бригадалары икенсе көнөнә үк Самотлора яңы скважина быраулай башлай. Ул саҡта йыллыҡ план 117 процентҡа үтәлгән. Разведка быраулауы күләме артҡандан-арта, яңынан-яңы нефть ятҡылыҡтарын асыу бара.
1972 йылда быраулау тиҙлеген үҫтереүҙе тәьмин иткән саралары уйлап табыу һәм индереү өсөн Афзалетдин Ғиззәтулла улына СССР дәүләт премияһы тапшырыла. Уға «Почётлы нефтсе» исеме бирелә. 1973 йылда икенсе тапҡыр Ленин ордены менән бүләкләнә, Социалистик хеҙмәт геройы исеме бирелә, «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла.
Нижневартовск нефть районын үҙләштергәндән һуң Афзалетдин Ғиззәтулла улы Төмән ҡалаһында «Главтюменгеология» берекмәһендә баш инженер булып эшләй. 1978 йылдың мартында Урайға ҡайтып, «Урайнефтегаз» производство берекмәһенең быраулау буйынса генераль директоры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1982 йылдан — быраулау эштәре идаралығы начальнигы. Бер нисә тапҡыр А.Ғ. Иҫәнғолов Нефть сәнәғәте министрлығы, Главтюменнефтегаз, Төмән өлкә комитеты, Ханты-Манси окружкомы, КПСС-тың Урай ҡала комитеты маҡтау грамоталары менән бүләкләнде. Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт китабына индерелгән, КПСС-тың Төмән өлкә комитетының, Ханты-Манси окружкомының һәм Урай ҡала башҡарма комитетының Хеҙмәт даны китабына уның исеме индерелгән.
Бер нисә тапҡыр А.Ғ. Иҫәнғолов Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт китабына индерелгән, КПСС-тың Төмән өлкә комитетының, Ханты-Манси окружкомының һәм Урай ҡала башҡарма комитетының нефть сәнәғәте министрлығының маҡтау грамоталарыы менән бүләкләнгән. Көнбайыш Себер нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн уның исеме Нефть сәнәғәте министрлығының Почёт китабына индерелгән, КПСС-тың Төмән өлкә комитетының, Ханты-Манси окружкомының һәм Урай ҡала башҡарма комитетының Хеҙмәт даны китабында ла уның исеме бар. .
1958 йылдан коммунист булараҡ Афзалетдин Ғиззәтулла улы хеҙмәт эшмәкәрлегенән тыш үҙ дәүеренең Нижневартовск һәм Урай ҡалалары ижтимағи-сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. Башҡортостан өлкә профсоюз комитеты нефть һәм газ сәнәғәте эшселәре профсоюзы өлкә комитетында,КПСС-тың Кондино район, Урай һәм Нижневартовск ҡалалары, Ханты-Манси округы комитеттарында ағза була, КПССүтың Урай ҡала комитеты бюроһы ағзаһы, ҡала хакимиәте архив хеҙмәте фондын ойоштороусы була.
1987 йылда пенсияға китә. Тиҙҙән Төмән ҡалаһына күсенә. 2004 йылдың 25 майында Афзалетдин Ғиззәтулла улы вафат була, Төмән ҡалаһында ерләнә.
Се-Яха (Арка-Парны-Яха ҡушылдығы)
Сё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арка-Парны-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Пали теле
Па́ли (Pāli, පාලි, деванагари: पालि) — һинд-европа телле ғаиләнең һинд (йәки һинд-арий) төркөмөнөң урта һинд телдәренең бер пракриты йәки "тәбиғи, ҡәҙимге, ябай " теле. «Пали» һүҙе «строка, строфа» тигәнде аңлата һәм Тхераваданың ҡануни будда текстары менән туранан-тура бәйле.
Пали телендә иң күләмле әҫәр — «Типитака» Теравадина ҡануны һәм уға аңлатмалар. Ҡанунға ҡарамаған әҙәбиәттән тарихи йылъяҙмалар — «Дипаванса» айырылып тора
«Махаванса» һәм «Чулаванса» Шри-Ланка утрау тарихын бәйән итә. Хәҙерге ваҡытта Шри-Ланкалағы, Мьянма лағы, Таиланд тағы, Лаос тағы һәм Камбоджа лағы будда тантаналарының төп теле булып тора, унда бик күп дини, философик, ғилми һәм юридик әҫәрҙәр ҙә яҙылған.
Үткән замандың бөйөк мираҫы булараҡ, пали әҙәбиәте Европала, АҠШ-та, Һиндостанда, Шри-Ланкала, Һинд-Ҡытайҙа һәм Японияла өйрәнелә
Беҙҙең эраға тиклем VII быуаттан башлап Төньяҡ Һиндостандағы Кошаланың (Будданың тыуған ере) юғары синыфтары һөйләшкән телгә нигеҙләнгән. .Киң таралған фекерҙәргә ҡаршы, пали теле магадха теленә оҡшаш түгел. . Артабан Косала Магадха тарафынан яулап алына, һәм пали көнсығыш һинд элементтарын («магадхизмдарҙы») һеңдереп, батшалыҡ диалекттарының береһенә әйләнә. .
Стандартлаштырылған тел беҙҙең эраның өсөнсө йәки дүртенсе быуатында барлыҡҡа килә. ..
Ҡулланылған яҙмаһы
Палиҙың үҙ яҙмаһы юҡ, Палиҙа текстар илдең яҙмаһына ҡарап төрлө шрифттарҙа яҙыла: Шри-Ланкала пали әҙәбиәте сингаль яҙмаһында, Камбоджала — кхмерҙа, Мьянмала — бирма, Таиландта — тай һ. б. яҙылған. Компьютерҙа тейешле яҙма хәрефтәренең сағылышын алыу «Википедия: Азия телдәренә ярҙам итеү» мәҡәләһендә аңлатыла.
1894 йылда һинд яҙма системаларының баҫма мәҡәләләре өсөн стандарт ҡабул ителә, хәҙер ул электрон текстарҙа ла ҡулланыла — IAST.
Ғәмәлдә IAST хәҙер палий текстарын баҫтырыу өсөн стандарт булып тора. Франс Вельтхейс (Frans Velthuis) матбуғатҡа уңайлы булһын өсөн латин шрифтын диакритик билдәләрһеҙ ҡулланырға тәҡдим итә (вельтхейс системаһы), ләкин әйтеү өсөн был уңайһыҙ.
Орфоэпияһы
Британия шәрҡиәтсеһе Р. Ц. Чайлдерс палиҙарҙы итальян теле менән сағыштыра: «Итальян теле кеүек үк, пали шулай уҡ яғымлы һәм яңғыраулы… …Икеһе лә илһамлы һәм дәртле фекерҙе сағылдырыу мөмкинлеген бирә».
Пали — хәҙерге һөйләшеү теле түгел, ә классик тел булғанлыҡтан, төрлө илдәрҙә уның әйтелеше лә төрлөсә. Дөйөм алғанда, Шри-Ланкалағы будда монахтарының һөйләше «классик» тип иҫәпләнә.
Пали телендә, ғөмүмән, хәреф менән өн тура килә, ләкин ҡағиҙәнән бер нисә тайпылыу күҙәтелә.
{| class="standard" !IAST||МФА||Иҫкәрмәләр
Телдең үҫеш тарихы
Пали теленең барлыҡҡа килеү урыны һәм ваҡыты тураһында ғалимдар бер фекергә килә алмай, ләкин ғәҙәттәгесә, пали б.э.т. быуаттарҙа көнбайыш урта һинд диалекттарынан килеп сыҡҡан, һуңынан көнсығыш-һинд элементтарын үҙ эсенә алған, тип һанала. Хәҙерге будда ғалимы Валпол Рахула әйтеүенсә: «Бөгөн беҙ пали тип йөрөткән тел — бер төрлө түгел, ә диалект формаларынан һәм һүҙбәйләнештәренән торған ҡушма тел»
Шри-Ланка. Шри-Ланкала пали беҙҙең эраға тиклем үк таралған була. V быуатта " Палий каноны"на бик күп аңлатмалы әҙәбиәт барлыҡҡа килә. Аңлатмалы әҙәбиәттәр араһында Буддхагхоша Буддхадатта (канонға биш етәкселек авторы) һәм Дхаммапала айырылып тора.
XII быуатта палий әҙәбиәте тарихында яңы осор башлана: «Джиначарита» (будда тураһында поэма), хеҙмәттәре грамматикаға, лексикаһына һәм просодиялар Каччаяндар һәм Моггалландар, икенсел аңлатмалы әҙәбиәте һ. б. п.
Мьянмала һәм Һинд-Ҡытай илдәрендә пали әҙәбиәте һуңыраҡ, һәм, күпселек йәһәттән, Шри-Ланка утрауында ижад ителгән тейешле әҫәрҙәр йоғонтоһонда үҫешә.
Икенсе мең йыллыҡта пали Һиндостандан көнсығышҡа табан тарала.
Наду-Хейбета-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Кавма
Кавма — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пия йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йыланлы (мәғәнәләр)
Йыланлы —
Вперёд (Дәүләкән районы)
Вперёд (Вперёд) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 957 кеше. Почта индексы — 453416, ОКАТО коды — 80222834011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Стефан Прокопиу
Стефан (Штефан) Прокопиу (Ștefan Procopiu; 19 ғинуар 1890 йыл — 22 август 1972 йыл) — румын ғалим-физигы, педагог, профессор (1926), физика-математика фәндәре докторы (1924), Румыния Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1955). Румыния Социалистик Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты (1964).
Биографияһы
Стефан (Штефан) Прокопиу 1890 йылдың 19 ғинуарында Румынияның көнсығышында урынлашҡан хәҙерге Васлуй жудецендағы Бырлад ҡалаһында тыуған.
1908—1912 йылдарҙа Александру Ион Куза исемендәге Яссы университетында уҡый.
1913—1919 йылдарҙа Бухарест университетында ассистент булып эшләй. 1919 йылда стипендиат итеп Францияға ебәрелә, унда Париж университетында Габриэль Липпман, Мария Склодовская-Кюри, Поль Ланжевен һәм улар кеүек башҡа билдәле ғалим-физиктарҙың лекцияларын тыңлай.
1924 йылдың мартында «физика-математика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһен ала. Үҙ илена ҡайтҡандан һуң, 1925 йылдың ғинуарынан — Яссы университетында гравитация, йылылыҡ һәм электр фәндәре буйынса профессор. Был вазифала 1962 йылда пенсияға сыҡҡансы эшләй. Шунда уҡ Георге Асаки исемендәге Яссы техник университеты профессоры итеп тәғәйенләнә.
1936 йылдан Румыния Фәндәр академияһы ағзаһы , 1948 йылдың июненән — Румыния Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, ә 1955 йылдың июленән — Фәндәр академияның мөхбир ағзаһы.
Стефан Прокопиу ике тапҡыр халыҡ-ара Нобель премияһы биреү комитетының ағзаһы була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни тикшеренеүҙәре электромагнетизмға, термодинамикаға, электрохимияға, оптикаға, магнетизмға һәм спектроскопияға арналған.
1911 йылда Стефан Прокопиу тәүгеләрҙән булып магнит мәле берәмеге — Бор магнетонын аса һәм уны иҫәпләй, был дәүмәл һуңынан Дания физигы Нильс Бор (7.10.1885—18.11.1962) хөрмәтенә уның исеме менән атала.
Ира (Таган ҡушылдығы)
Ира  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Таган ([[Обь ҡушылдығы)|Таган]] йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт ихтилалы (1704—1711)
1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы — XVII—XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдары серияһында иң оҙайлыларҙың береһе (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, башҡорттар императорға тик 1725 йылда ғына яңынан ант иткән).
Ихтилал сәбәптәре
Ихтилал 1704 йылдың авгусында прибыльщиктар (һалым йыйыусылар) А. Жихарев һәм М. Доховтың Хажи мәсетендә уҙған башҡорт ырыуҙары йыйынында иғлан иткән бойороҡтан башланған. Бойороҡта күрһәтелгәнсә, 72 яңы һалым индерелгән, шул иҫәптән — мәсеткә, муллаға, мәсеткә доға ҡылырға килгән һәр дин тотоусыға һалым. Бойороҡта шулай уҡ мәсеттәрҙе христиан храмдары өлгөһөндә төҙөргә, зыяраттарҙы мәсеттәр эргәһенә урынлаштырырға, мәхәллә кешеләренең никахын һәм вафат булыуҙы теркәгәндә мулла эргәһендә рус руханийы торорға тейеш, тип күрһәтелгән булған. Башҡорттар был хәлдең милләтте туранан-тура тулы масштаблы көсләп суҡындырыуға алып киләсәген аңлағандар Бынан тыш, прибыльщиктар 20 000 ат, артабан тағы ла 4000 яугир талап иткәндәр: был дәүерҙә Рәсәй шведтарға ҡаршы Төньяҡ һуғышы алып барған булған.
П. И. Рычков «Ырымбур губернаһын ойоштороу һәм Ырымбур тарихы» тигән китабында ул ваҡиғалар һәм уларҙың сәбәптәре тураһында яҙып ҡалдырған:
Ихтилалдың урыны һәм этаптары
Ихтилал Башҡортостандың бөтөн территорияһына һәм күрше райондарға — Көнсығышта Тубыл йылғаһынан башлап көнбайышта Волгаға, көньяҡта Яйыҡтың урта ағымынан төньяҡта Ҡазанға, Вяткаға һәм Көнгөргә саҡлы йәйелдерелгән.
Ихтилал 4 этапҡа бүленә:
Хәрби хәрәкәттәр барышы
1-се этабы. Ихтилал 1704 йылдың йәйендә башланған. 1705 йылдың башында Өфө өйәҙенә (1586 — 1708) А. С. Сергеев етәкселегендәге каратель экспедицияһы ебәрелгән. Башҡорттар ебәргән вәкилдәрҙе Өфөлә йыйып, армия мәнфәғәттәре өсөн 5 мең баш ат биреүҙе талап иткән. Үлем язаһы янағанлыҡтан, улар ҡаҙнаға 5 мең баш ат бирергә ризалашырға мәжбүр булған. 1705 йылдың яҙында ат йыйыу халыҡты оло талауға әүерелгән. Башҡорттар яуап итеп һалым түләүҙән һәм урындағы властарға буйһоноуҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәев етәкселегендәге Ҡазан даруғаһы баш күтәреүселәре Ҡама аръяғы ҡәлғәләренә һөжүм иткән, Иман батыр етәкселегендәге Нуғай даруғаһы көрәшселәре Солеваренный ҡаласыҡ тирәһендә хәрәкәт иткән. Башҡорт баш күтәреүселәре батшаға мөрәжәғәт итеү тәҡдимен күтәргән, һәм 1706 йылдың йәйендә 8 башҡорт вәкиле үтенес ҡағыҙын Мәскәүгә алып барған, делегацияны Дөмәй Ишкәев етәкләгән. Ләкин батша хөкүмәте үтенес ҡағыҙын ҡарауҙан баш тартҡан. Дөмәй Ишкәевте аҫып үлтергәндәр, ҡалғандарҙы ҡулға алғандар. Быны ишеткән башҡорттар көрәште дауам иткәндәр.
Күмәк халыҡ ҡатнашҡан ихтилал һәм уны баҫтырыу
2-се этабы. Әхмәтзәки Вәлиди Туған яҙыуынса, башҡорттар Бәрҫеүән буйында (Хажи мәсетендә) ҡоролтайға йыйылалар, унда Алдар тархан (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан Сәйет батырҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа Өфөгә һөжүм итергә ҡарар итәләр.
1707 йылдың көҙөндә хәрәкәткә бик күп халыҡ йәлеп ителгән. Алдар Иҫәкәйев һәм Күсем Түләкәев етәкселегендәге Нуғай һәм Ҡазан даруғалары башҡорттары 1707 йылдың октябрендә Солеваренный ҡаласығы эргәһендә Хохлов полкын тар-мар иткән. Крайҙың күп ҡәлғәләре ҡаты һөжүмгә дусар ителгән. Декабрҙә баш күтәреүселәр Ҡама йылғаһын аша сыҡҡандар, күрше Көнгөр, Вятка һәм Ҡазан өйәҙҙәренә баҫып ингәндәр.
Рус ватандашлығынан баш тартып, башҡорт феодал юғары ҡатламы Ғосман империяһы йәиһә Ҡырым ханлығы менән вассал мөнәсәбәттәрендә торасаҡ Башҡорт ханлығы булдырыуға ынтылыш яһаған Баш күтәреүселәрҙең береһе Юрматы улусы башҡорто Хажи Аҡҡусҡаров хан тип иғлан ителгән, башҡорттарҙың илсеһе — Морат Солтан ҡырым ханына һәм унан төрөк солтанына мөрәжәғәт иткән. Башҡортостанға ҡайтырға сыҡҡан Морат Солтан Төньяҡ Ҡаф тауына йүнәлгән. Был ваҡытта унда чечендар, аҡсайҙар һәм башҡа төньяҡ ҡаф тауы халыҡтары ла, башҡорттар кеүек, баш күтәргән һәм улар рус ҡаласығы Терскийҙы ҡамауға алған булалар. Әммә Әстерхандан килгән ғәскәр баш күтәреүселәрҙең ҡамауын өҙгән һәм уларҙы сигенергә мәжбүр иткән.
1708 йыл башында хөкүмәт П. И. Хованский командалығында баш күтәреүселәргә ҡаршы каратель көстәрен ебәргән. 1708 йылдың апрель-майында башҡорттар К. А. Булавин етәкселегендә баш күтәргән крәҫтиәндәр һәм Дон казактары менән бәйләнеш булдырғандар. 1708 йылдың майында хөкүмәт башҡорттарға тағы ла һөйләшеүҙәр башлау тәҡдиме менән мөрәжәғәт иткән. Хөкүмәт исеменән Хованский, «прибыльщиктарҙың» талаптарын юҡҡа сығарыу, баш күтәреүселәрҙе ғәфү итеү мөмкинлеген һәм уларҙың урындағы властарҙың башбаштаҡлығы тураһындағы ялыуҙары ҡараласаҡ, тип вәғәҙә биргән. Башкиры согласились прекратить борьбу. Но власти нарушили условия соглашения.
Урал артында йәйелдерелгән хәрәкәт
3-сө этабы. 1709 йылдың яҙында ихтилал Себер һәм Нуғай даруғаһының көнсығыш өлөшөндәге территорияларҙа яңынан тоҡанған. Алдар Иҫәнгилдин һәм Ураҡай Юлдашбаев етәкселегендә Урал артында көрәш йәйелдерелгән. Баш күтәреүселәр ҡараҡалпаҡтар менән бәйләнеш булдырған һәм улар менән берлектә башҡорт ерҙәрендә Иҫәт, Мейәс һәм Тинес йылғалары бассейнында урынлашҡан баструктарға (острог), биҫтәләргә (слобода), заводтарға, монастырь һәм ауылдарға һөжүм иткәндәр. 1710 йылда көрәште башҡорт баш күтәреүселәре үҙҙәре генә дауам иткән. Хөкүмәт Урал артына И. Я. Якушкин командалығындағы 2 полк ебәргән.
Шулай уҡ ихтилалға ҡаршы көрәштә батша хөкүмәте, 1710 йылдың йәйендә баш күтәреүселәрҙең етди еңелеүенә килтергән, Чакдор-Джаб командалығындағы ҡалмыҡ ғәскәрен файҙаланған. Баш күтәреүселәр көрәштән баш тартырға мәжбүр булғандар.
Нуғай һәм Ҡазан даруғаларындағы ихтилал
4-се этабы. Ихтилалдың һуңғы этабында, 1711 йылда, башҡорттар Башҡортостан үҙәгендә көрәште яңыртырға тырышып ҡараған. Был ынтылыш Нуғай һәм Ҡазан даруғаһы башҡорттары инициативаһы булған. Ихтилал баҫтырылған, ләкин батша хөкүмәте баш күтәреүселәрҙең талаптарын үтәргә мәжбүр булған.
Ихтилал һөҙөмтәләре
Батша хөкүмәте башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын раҫларға, яңы һалымдарҙан баш тартырға, урындағы властарҙың башҡорттарға ҡарата башбаштаҡлығын һәм көс ҡулланыуын танырға мәжбүр булған, һәм 1711 йылдың аҙағында крайҙа сығыштар баҫылған. Шунан һуң ғына (1725 йылда башҡорттар ебәргән илселек императорға яңынан ант иткән) — хөкүмәт башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һәм айырым статусын раҫлаған, закон тарафынан ҡаралмаған ҙур күләмдәге һалымдар талап иткән һәм шул ваҡиғаның ихтилалға килтереүендә ғәйепле хөкүмәт «прибыльщиктары» Сергеевты, Дохов һәм Жихаревты хөкөм иткәндәр һәм язалағандар. Ихтилал һөҙөмтәләре: халыҡ күп ҡырылған, матди юғалтыуҙар иҫ киткес ҙур булған.
Ҡарағас
Аталышы
Боронғо латин телендә Larix һүҙе тигән һүҙ Европа ҡарағасын, шул иҫәптән Өлкән Плиний, Витрувий һәм Лукан ҡулланған. Фәнни атама булараҡ әҙәбиәткә Карл Линнейға тиклем күпкә алдараҡ, XVI быуат башында индерелә. Килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ҡайһы бер авторҙар фекеренсә, был ыҫмаланың галдарҙағы атамаһы, йәки кельттарҙағы lar һүҙенән — мул, бай (ыҫмалаһы күп). Башҡалар фекеренсә, был һүҙ латин телендәге laridum, lardum һүҙенән — майлы, сөнки ағастар ныҡ сыҙамлы. Архитектура тураһында хеҙмәтендә Витрувий Ларигнум ҡалаһы тураһында легенданы телгә ала. Уның ҡарағастан эшләнгән стеналарын ҡамаусылар яндыра алмаған, шунан һуң ағасҡа был ҡала исеменән атама бирелгән. Карл Линней төр атамаһы сифатында файҙаланылған был һүҙҙе ҡарағасты ҡарағайҙан айырыу өсөн ҡулланған.
Урыҫтар «лиственница» тигән исем ошо ылыҫлы ағастың ҡылығына ҡарап бирә: йыл һайын ҡышҡа япраҡлы ағастар кеүек энәһен ҡоя
Таралышы һәм үҫеү мөхите
Евраазияның һәм Төньяҡ Американың урта, һыуыҡ (субарктик) һәм альп аралығы (субальпик) бүлкәттәре өлкәләрендә үҫә. Донъяла һәм Рәсәйҙә һан буйынса иң күп таралған ағас. Рәсәйҙән тыш тәбиғи ареалы Европа менән Азияның ҡайһы бер илдәренең таулы өлкәләрен солғап алған. Шулай уҡ тәбиғи хәлдә Канада биләмәләрендә лә киң таралған. АҠШ-тың төньяҡ биләмәләрендә һәм Аляскала һирәгерәк. Ул таҙа ҡарағас урмандары булып та, шул уҡ ваҡытта башҡа ағастар менән ҡатнашып та үҫә. СССР биләмәһендә ҡарағас урмандары (бар төрҙәрен дә иҫәпкә алып) 258 млн гектар майҙанды тәшкил иткән (яҡынса илдең барлыҡ урмандарының 40 % тирәһе). Ә сеймал ағас запасы 26 млрд м³-ҙан күберәк булған. Яңыртылған мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәйҙә ҡарағас урмандарының майҙаны яҡынса 264 миллион гектарға баһалана, дөйөм урман ҡаплаған майҙандарҙа уларҙың өлөшө шул уҡ кимәлдә тиерлек ҡалған, ә уларҙа дөйөм ағас запасы — 23,1 миллиард м3.
Ботаник мәғлүмәт
Уңайлы шарттарҙа 50 метрға тиклем үҫә. Был осраҡта олононоң диаметры 1 метрғаса етә. 300—400 йыл йәшәй, 800 йылғаса йәшәгән ҡарағастар ҙа теркәлгән.
Ағастың сатыры йомшаҡ, кәүшәк. Йәш ағастар ҡояшта ялтырап тора, һәм улар конус формаһында. Ағас ҡартайған һайын төрлө ҡиәфәткә инә. Улар түңәрәк, йомортҡа формаһында була. Өҫ яғы тупаҡҡа әйләнә. Бер туҡтауһыҙ ел иҫкән урындарҙа бер яҡҡа ғына ҡараған флаг рәүешендә була.
Ылыҫы бер йыллыҡ, йомшаҡ. Асыҡ йәшел. Үрентеләр әйләнмә рәүешендә, шулай уҡ берәрләп урынлашҡан, ә ҡыҫҡа үрентеләрҙә һәр береһендә 20 — 40 (50) данала булған шәлкемдәрҙә.
Көҙөн ҡарағас ылыҫтарын ҡоя.
Ағастың тамыры ғәҙәти шарттарҙа бик көслө, тармаҡлы. Үҙәк тамыры бик үҫешмәгән, әммә ян тамырҙары тәрәнгә китә, улар көслө елдәргә ҡаршы тороуға ярҙам итә. Үтә еүеш тупраҡта, шулай уҡ мәңгелек туң ерҙәрҙә тамырҙары өҫтә. Ундай ағастар елгә бирешеп бара, көслө ел ваҡытында ауып барыусан.
Ҡарағас — яҡты яратыусы ағас. Яҡтылыҡ етерлек булған урындарҙа ул тиҙ үҫә, яңыра. Яҡшы шарттар булғанда ла, улар етеҙ үҫә. 20 йәшлек ағастар йылына 50 — 100 см-ғаса үҫергә мөмкин. Яҙғы ҡырауҙарға бирешмәй. Ҡышҡы түбән температуралы һыуыҡтарға тотороҡло. Йылыға талымһыҙ, шуға ла Поляр түңәрәк аръяғында ла, бейек тауҙарҙа ла киң таралған.
Тупраҡҡа ла бик талымһыҙ. Мүк баҫҡан һаҙлыҡта ла, үтә дымлы ерҙәрҙә лә, мәңгелек туңлыҡта ла, ҡоро ҡаялы тау итәктәрендә лә берҙәй үҫә. Әлбиттә, ундай уңайһыҙ ерҙәрҙә зәғиф һәм кәрлә булалар. Яҡшы тупраҡтар ҡарағасҡа матур булып үҫеүгә уңайлы шарттар тыуҙыра. Бындай урындар — һөҙәк тау итәктәре һәм йылға үҙәнлектәре. Йәш үҫентеләр кимереүселәргә бирешеп бармай.
Ҡулланыу
Ағастың үҙәге (үҙағас) тар сөсөклө һәм ҡыҙыл бурҙат йәҙрәле, һығылмалы, ҡаты, ныҡлы, ыҫмалалы, сереүгә ҡаршылығы ныҡ тотороҡло. Яңы ғына киҫелгән сағында ауырлыҡ күләме массаһы — 0,9—1,1, асыҡ һауала ятып кипкәс, 0,7—0,8. Ныҡлығы һәм оҙаҡ ваҡыт бер нимәгә бирешмәй һаҡланыуы сәбәпле, ул һәр ерҙә киң ҡулланыла. Төҙөлөш эштәренән башлап химия сәнәғәтенә тиклем ҡулланылыш тапҡан. Ҡатылығы буйынса ул тик имәндән генә бер аҙға ғына, 1 пунктҡа ҡалыша. Бринелль шкалаһы буйынса имән 110 берәмек булһа, ҡарағас 109 берәмек тәшкил итә.
Ағас материалы булараҡ, үҙенсәлеге буйынса сағыштырмаса тотороҡло булыу сәбәпле, уны башҡа төрҙәргә ҡарағанда йышыраҡ сей килеш файҙаланалар. Әлбиттә, ыҫмалалығы юғары булғанға, төҙөлөш материалы булараҡ файҙаланыу мәшәҡәттәр тыуҙыра. Ҡарағас тулыһынса кибеп етеп, ыҫмалаһы тығыҙланһа, ҡағылған ҡаҙауҙы кире һурып сығарып булмай. Мәғдән (металл) ҡаҙау өҙөлөп ҡала. Шулай уҡ унан ярылған таҡта бик ауыр һәм ыҫмалалы. Берәй конструкция төҙөргә булһа, мотлаҡ өҫтәлмә технологик операциялар уйлап табыу талап ителә. Саморездар йәки резьбалы тоташтырғыстар һәм өҫтәлмә ҡорамалдар кәрәк буласаҡ.
Нджамена
Нджаме́на (N’Djaména, إنجامينا), 1973 йылға тиклем Форт-Лами (Fort-Lamy) — Чад баш ҡалаһы. Шари-Багирми префектураһының административ үҙәге. Нджамена ҡалаһы шулай уҡ Чадтың 22 төбәгенең береһе булып тора һәм административ рәүештә 10 ҡала районына бүленә.
Этимологияһы
1900 йылда француз нығытмаһы (форт) булараҡ нигеҙ һалына һәм бының алдынан алышта һәләк булған француз командующийы Франсуа Лами хөрмәтенә Форт-Лами тип атала. Лами һәм Фуро етәкселегендәге отряд тәүге тапҡыр Сахара аша сыға һәм, ҡиммәтле ғилми һөҙөмтәләр алып, Чад күленә сыға. 1973 йылда ҡала Нджамена (N’Djamena) тип үҙгәртелә, был исемде «ял, тыныслыҡ урыны» тип аңлаталар.
Тарихы
1980 йылда Чадтың баш ҡалаһы Ливия президенты Гукуни Уэддей яҡлылар менән Хиссен Хабре етәкселегендәге Төньяҡтың ҡораллы көстәре араһындағы аяуһыҙ һуғыштар майҙаны була. 1982 йылдың 7 июнендә Хабре ғәскәрҙәре Нджаменаға инә. Хабраның авторитар режимында баш ҡала DDS каратель аппараты үҙәктәренең береһе булған. 1990 йылдың 1 декабрендә Иҙрис Деби ғәскәрҙәре Нджаменаны ҡулға ала.
2006 йылдың 13 апрелендә Берләшкән фронт ғәскәрҙәре демократик үҙгәрештәр өсөн ҡаланы яулап алырға маташа, әммә Нджамена өсөн һуғышта еңелә. 2008 йылдың 2 февралендә баш күтәреүселәр йәнә ҡаланы яулап алырға маташа, ләкин 2 көндән һуң сигенергә мәжбүр була. Әлеге ваҡытта ҡалала заманса биналарҙың бер нисәһе генә таштан һалынған, әммә баш ҡалалағы ҡаралтыларҙың ҙур өлөшөн аласыҡтар һәм балсыҡ йорттар тәшкил итә.
Климаты
Климаты бик эҫе, субэкваториаль, муссон характерына эйә. Иң эҫе ай — апрель, ә иң һыуығы — декабрь. Йыл әйләнәһенә эҫе була, апрелдә температура 46 градусҡа етеүе мөмкин. Абсолют минимум 8 градус тәшкил иткән (декабрҙә һәм ғинуарҙа). Дымлы миҙгел май айынан октябргә тиклем дауам итә, ҡалған ваҡытта ямғырҙар — бик һирәк осрай.
Нджамена көньяҡта дымлы һәм уңдырышлы саванна менән төньяҡта Сахара араһында күсеүсән төбәктең, Сахелдең үҙәгендә тиерлек урынлашҡан. Нджаменаға июнь-сентябрь айҙарында ҡыҫҡа, әммә көслө дымлы миҙгелле, ноябрь-март айҙарында тиерлек ямғырҙар булмаған оҙайлы ҡоро миҙгелле бик эҫе субэкваториаль климат хас.
Нджаменала температура йыл әйләнәһенә бик юғары һәм күләгәлә 45 градустан юғары булыуы ихтимал, ә уртаса айлыҡ температура апрель-май айҙарында 33 градус тәшкил итеп, ғинуарҙа 23 градусҡа тиклем кәмей, әммә был ваҡытта ҡоро миҙгел башлана, уның барышында яуым-төшөм күҙәтелмәй. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 500 миллиметр самаһы тәшкил итә.
Демографияһы
2009 йылғы милли халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡының иҫәбе 951 418 кеше тәшкил итә.
Йылдар буйынса ҡала халҡы иҫәбе динамикаһы:
Транспорт
Ҡала Транссахель шоссеһының көнсығыш һуңғы пункты булып тора; бынан тыш, Нджамена көнсығыш һәм үҙәк Африкалағы юлдар селтәре менән бәйле. Ҡала ситендә Нджамена халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан. Ҡала менән тимер юл бәйләнеше юҡ.
Мәғариф
Өлкәндәрҙең яртыһынан ашыуы уҡый-яҙа белмәй. Башлыса француздар социаль өлкә хеҙмәткәрҙәре һәм уҡытыусылары булып ҡала. 1971 йылда ҡалала Нджамена университеты асыла, унда уҡытыу француз телендә алып барыла, ә 1991 йылда Кинг-Файсал университеты булдырыла, унда уҡытыу ғәрәп телендә алып барыла .. Шулай уҡ ҡалала Зоотехника һәм ветеринария институты, Милли гуманитар фәндәр институты, Малсылыҡ һәм тропик илдәрҙең ветеринария институты, Мамыҡсылыҡ институты, Милли хакимиәт мәктәбе, Милли музей бар.
Дунай — Ҡара диңгеҙ (Румыния) каналы
Дунай — Ҡара диңгеҙ каналы — караптар йөрөй торған канал, ул Ҡара диңгеҙҙе Дунайҙың караптар йөрөй алған улағы менән тоташтыра. Канал Чернаводэ (Дунайҙың 299,3 км) иҫке порты зонаһында Дунай улағынан башлана һәм Добруджа яйлаһы буйынса, эске порттарға әйләнгән Меджидия һәм Басараби тораҡ пункттары аша Констанца-Юг диңгеҙ портына барып етә. Поарта-Албэнан каналдың төньяҡ ҡултығы айырыла, ул Мидия портына (Нэводариҙан көнсығыштараҡ) табан бара.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Ғосман империяһы заманында уҡ канал төҙөүҙең зарурилығы тураһында идея тыуа. 1948 йылда «Дунай — Ҡара диңгеҙ» каналын төҙөй башлау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Румын коммунистик партияһы политбюроһы ағзалары хәтирәләре буйынса был эш Сталиндың кәңәше буйынса башлана. Румын коммунистары каналды «румын буржуазияһының зыяраты» тип атай.
Канал төҙөү өсөн Волга-Дон каналынан бер ни тиклем тотонолған техника килтерелә, әммә ер эштәре күбеһенсә ҡул менән башҡарыла. 1953 йылға канал төҙөлөп бөтмәй. 1952 йылда проект етәкселәре эшкә зыян килтереүҙә, сионизмда һәм башҡа енәйәттәрҙә ғәйепләнә, уларҙың күбеһе аттырыла. Канал трассаһы артабанғы 23 йылда «онотола».
«Зәңгәр магистраль»
1976 йылда Николае Чаушеску канал төҙөүҙе тамамларға ниәтләй. Ҡайһы бер тарихсыларҙың фекеренсә, ул ваҡытта Чаушеску СССР-ҙан айырым булған тышҡы сәйәсәт алып бара. Шуға ла Румыния Дунайҙы Ҡара диңгеҙ менән тоташтырыусы каналға бик мохтаж була, сөнки Дунай дельтаһы совет флоты контроле аҫтында тотола. Каналға «Зәңгәр магистраль» исеме бирелә. Был юлы каналды төҙөү өсөн Румынияла сығарылған ауыр төҙөлөш техникаһы файҙаланыла. Күп кенә тотҡарлыҡтарҙан һуң каналдың көньяҡ өлөшө 1984 йылда, ә төньяҡ өлөшө 1987 йылда сафҡа инә.
Каналды төҙөү яҡынса 2 млрд евроға төшә, әммә бик һай булыуы сәбәпле (5-7 м) хәҙерге көндә канал бик аҙ файҙаланыла, 2006 йылда каналды файҙаланыуҙан алынған табыш 3 млн евро тирәһе тәшкил итә. Канал диңгеҙгә табан юлды 400 километрға ҡыҫҡарта. Бынан тыш Дунай дельтаһы тәрәнәйтелә, һәм 2007 йылда Украина үҙенең Дунай каналын аса (Украина каналынан үтеү Румыния каналыныҡына ҡарағанда байтаҡҡа арзаныраҡ).
Хира (мәмерйә)
Тарихы
Риүәйәт буйынса, Мөхәммәт Пәйғәмбәр Хира мәмерйәһендә уйланыу өсөн яңғыҙ ҡалырға ярата. Пәйғәмбәр заманында уның янында, Ираҡ хажиҙары йөрөгән юлдың һул яғында әл-Әҡнәс ғаиләһе биҫтәһе (шиб) урынлашҡан булған. Исламға ярашлы, тап ошо мәмерйәлә Ябраил фәрештә (изге яҙмала — Гавриил), Мөхәммәт Пәйғәмбәргә беренсе үәхи — Әл-Ғәләҡ сүрәһенең тәүге 5 аятын тапшыра.
Әл-Ғәләҡ сүрәһенең тәүге 5 аяты
Шулай уҡ, Пәйғәмбәр әт-Таифҡа сәфәрҙән ҡайтҡас, 620 йыл тирәһендә Хирала булған һәм, Мәккәнең хәүефһеҙлегенә инанғансы, шунда көткән, тип хәбәр ителә.
Хәҙерге заманда
Мәмерйә Мина үҙәне буйындағы юл янында урынлашҡан булһа ла, уға барыу бер нисек тә хаж йәки башҡа ғибәҙәт төрҙәре менән бәйле түгел.
Яңауыл районы тауҙары
Яңауыл районы тауҙары — Яңауыл районы территорияһында урынлашҡан тауҙар.
Йөгәмәш — тау
Йөгәмәш ауылынан 4-5 километр төньяҡта, Урал ауылынан 2-3 километр көнсығышта урынлашҡан тау. Урындағы тыуған яҡты өйрәнеүсе Нәрмин ағай Сарманов һөйләүенсә, тау менән бәйле шундай риүәйәт билдәле. Ҡасандыр тау түбәһендә матур, ҡамышлы, йөҙөп йөрөгән өйрәктәр менән күл булған. Юныс исемле һунарсы бер өйрәкте атып алып ҡайтҡан да бешерергә ҡуйған. Өс көн һәм өс төн бешергән тиҙәр уны, әммә өйрәк бешмәгән. Ит бешкәнен тикшереү маҡсатынан ҡаҙанды йәнә бер асып ҡарағанда өйрәк осоп сығып киткән. Шунан бирле оҙаҡ, эс бошорғос, ахырына еткермәгән эш тураһында «Теге Йөгәмәш — тау өйрәге кеүек» — тиҙәр.
Биҙҙергән-тау
Истәк һәм Ахтиял ауылдары араһында урынлашҡан ҡалҡыулыҡ. Бейек булмауына ҡарамаҫтан уның өҫтөнә менеү еңел түгел. Ҡалҡыулыҡтың барлыҡҡа килеүе тураһында легенда йөрөй. Өс бертуған Истәк, Исәмәт һәм Биҙҙергән оҙаҡ ваҡыт йорт һалырға яҡшы урын эҙләгән. Ул урын дошмандарҙан һаҡланырға уңайлы, урманға, көтөүлек ерҙәренә бай, ере уңдырышлы, һыуы эсәрлек булырға тейеш булған. Бертуғандар ошо тауға менғән. Алдағы күренеш уларҙың күңеленә ятҡан: тау битендә көтөү көтөргә, баҫыуҙарҙа бай иген уңышын үҫтерергә була. «Ошонда йәшәрбеҙ», — тигән Биҙҙергән. Әммә туғандар бергә оҙак йәшәй алмаған. Биҙҙергәнғә ерҙең әҙ өлөшө тигән кеүек тойола. Шул сәбәпле ул туғандарын ҡыуырға була. Бер-береһе менән ыҙғышып өс ағай төрлө яҡҡа тарала. Тауҙа Биҙҙергән ҡала һәм бөгөн ошо ҡалҡыулыҡ уның исемен йөрөтә.
Ҡала — тау
Йөгәмәш ауылынан ярты километр алыҫлыҡта урынлашҡан тау. Салих ауылы яғынан Ҡала — тауҙы соҡор бүлә, ә Йөгәмәш ауылы һәм төньяҡ — көнсығыш яҡтан тау урындағы ике йөҙ метрлыҡ һөҙәклектән юғарыраҡ күтәрелә. Иҫке төрки теленән тәржемә иткәндә «Ҡала» һүҙе ҡәлғә, нығытылған урын тигәнде аңлата. Тау ысынлап та ошо маҡсаттарға уңайлы, сөнки уға инеү юлы бар яҡлап та ҡатмарлы.
Бейек — тау
Ишбулды ауыл биләмәһендә урынлашҡан тау. Районга көньяҡтан килеүселәрҙе ҡаршы алып тора. Ижбулды яғынан ҡарағанда юғары түбәле һәм текә битле ҡалҡыулыҡ башҡаларҙан айырылып торғаны өсөн халыҡ уға ошондай исем бирә. 90-сы йылдарҙа, райондың 70 йыллығын байрам итеү алдынан, Бейек-тауҙың текә битенә йәш ҡарағайҙар һәм шыршылар ултыртыла. Бөгөнгө көндә был ағастар үҫеп тау итәген ярым түңәрәк итеп уратып алған һәм тау бөгөн айырыуса матур күренә.
Кокуш тауы
Яңғыҙнарат ауылы янындағы тау. Ҡасандыр был тау бөтенләй ҙә кеше иғтибарын йәлеп итмәгән. Риүәйәт буйнса элек был ерҙә Кокуш исемле баһаҙир һәм йылғыр атаман йәшәгән. Уның әллә нисә саҡрым алыҫлыҡҡа ишетелгән һыҙғырған тауышы урындағы халыҡтың ҡотон алған. Ҡыйыу, ҡурҡыуҙы белмәгән Кокуш тирә — яҡтағы ауылдарға һөжүм яһап бай сауҙагәрҙәрҙе талай, әммә ярлы крәҫтиәндәргә ҡағылмай. Боронғо кешеләр һүҙҙәре буйынса, Кама аръяғынан күсеп килеүселәрҙең тәүгеләре уның әсе һыҙғырыуын ишетергә етешкән. Шул иҫәптән күсеп килеүсе Зайцевтар Ваня йылғаһы буйлап аҫка төшөргә һәм элеге Зайцево аулы урынында урынлашырга мәжбүр булған. Әлеге көндә лә тау уҫал атаман исемен йөрөтә.
Икмәк ағасы
Икмәк ағасы (Artocarpus altilis) — бер өйлө тут ағасы ғаиләһенә ҡараған Артокарпус ырыуының бер төр ө. Ватаны Яңы Гвинея һанала, шунан полинезиецтар уны Океания утрауҙарына күсергәндәр.
Инглиз диңгеҙсеһе Уильям Дампир XVII быуат аҙағында беренсе булып европалыларға урындағы халыҡтың емешен икмәк менән алмаштыра торған ағас тураһында хәбәр иткән. XVIII быуат аҙағында Ямайкала аслыҡтан һуң плантацияларҙа эшләгән ҡолдар өсөн осһоҙ һәм калориялы аҙыҡ сығанағы булараҡ, бында икмәк ағасын үрсетеү идеяһы тыуған. Ошо маҡсат менән Таити ярҙарына билдәле булған "Бауинти"карабы ебәрелгән, әммә уларҙың йыйған үҫентеләре Вест-Һиндостанға барып етмәгән. Һөҙөмтәлә беренсе икмәк ағастары Яңы Донъяға 1793 йылда билдәле булған «Провиденс» карабы алып килгән, һәм был үҫемлектәр Ямайкала, Сент-Винсент утрауҙарында, ә аҙаҡ Вест-Һиндостандың башҡа утрауҙарында плантацияларҙың башланғысын биргән. Хәҙер икмәк ағасы тропик илдәрҙең күбеһендә киң таралған.
Тышҡы күренеше
Был шаҡтай ҙур, 20-26 метрға тиклем бейеклектәге һәм бик тиҙ үҫеүсе ағас. Тышҡы күренеше менән ябай имәнде хәтерләтә. Ҡабығы һоро, шыма. Уның ҡайһы бер ботаҡтары йыуан, ҡабырғанан япраҡлы бәләкәй ботаҡтар менән; башҡалары — оҙон һәм нәҙек, осонда япраҡ шәлкеме менән. Үҫемлектең япрағы ғәҙҙәттән тыш төрлөсә: хатта бер ағаста бөтөн япраҡтар ҙа һәм ҡыйғас теленмә япраҡтар ҙа осрарға мөмкин. Ағастың япраҡ ҡойоуы ла үҙенсәлекле. Климат шарттарына ҡарап, ағас мәңге йәшел йәки япраҡ ҡойоу рәүешендә булырға мөмкин. Сәскәләре ваҡ, йәшкелт һәм күркһеҙ: ата сәскәләр беренсе сәскә ата һәм оҙонса сәскәлеккә йыйылған була; инәләре — эре тумалаҡ сәскәлеккә йыйылған. Ҡанатлылар менән (крылан (Pteropodidae) менән һеркәләнә. Һеркәләнгәндән һуң, инә сәскәлектәр яйлап ҙур емеш булып үҫә, формаһы буйынса йомро ҡауынды хәтерләтә.Емештәре берәмләп йәки ботаҡ осонда тәлгәшләнеп барлыҡҡа килә. Йәш емештәр йәшел була,өлгөрә бара һары-йәшел, шунан һары йәки һары-көрән төҫкә инә. Емештең диаметры 30 см-ға етә, ауырлығы — 3-4 кг. Йәшел саҡта емештәре крахмаллы, йомшаҡ аҡ туҡымалы була, ә өлгөргәс, йомшара, аҡһыл һары йәки һары төҫкә инеп шәрбәтләнә. Ағастың бөтә өлөштәрендә лә, шул иҫәптән бешмәгән емештәрендә лә, һөт төҫөндәге йәбешкәк һут-латекс бар. Икмәк ағасының төп ике төрө бар: «ҡырағай» төрөнөң емештәре орлоҡло ,ә культуралы — орлоҡһоҙ була. Шуға ҡарамаҫтан, культуралы төрөнөң емештәре лә ваҡыты менән орлоҡтар менән осрай. Икмәк ағасы — иң күп уңыш биреүсе емеш ағастарының береһе: бер ағас йылына 150-нән алып 700-гә тиклем емеш бирә. Икмәк ағасы уңайлы климатта йыл әйләнәһенә өҙлөкһөҙ емеш бирә; дөрөҫөрәге, йылына туғыҙ ай, һуңынан өс ай "ял"итә. Шулай 60-70 йыл буйы дауам итә. Уңайлы шарттарҙа үҫеү тиҙлеге — 0,5-1 метр..
Яуым-төшөмдөң булыуына ҡарамаҫтан, ағас йылына 1000 мм артыҡ үҫмәй. Өс ай ҡоролоҡҡа сыҙай (айына яуым-төшөм 25 мм түбән булһа ла). Үҫемлек өсөн максималь температура — плюс 40 градус, минималь — нуль.
Ҡулланыу
Донъяның ҡайһы бер өлөштәрендә, бигерәк тә океан утрауҙарында, икмәк ағасы— туҡланыу өсөн иң мөһим сығанаҡ. Икмәк ағасы емешенән икмәк бешерәләр, киптерәләр, шәкәрләйҙәр, сей килеш ашайҙар, хатта төрлө тәмлекәстәр, үҙенсәлекле «ҡоймаҡтар» әҙерләйҙәр. Банан кеүек өлгөрөп етмәгәндәрен йәшелсә итеп,өлгөргәндәрен, шәрбәтләнгәндәрен, емеш кеүек файҙаланалар. Емештең өлгөргәнлеген уның ҡабығына һарҡҡан латекстан билдәләйҙәр. Тәме буйынса ҡыҙҙырылған емеш икмәккә ҡарағанда бер аҙ картуфты хәтерләтә.Киптерелгән икмәк (сухари) бик оҙаҡ һаҡлана, бер нисә йылға тиклем. Полинезиецтар (Самоа) икмәк ағасының емештәрен оҙаҡ һаҡлау ысулдарын уйлап тапҡандар. Уларҙы таҙартҡандар, киҫкеләп, һуңынан геликоний һәм банан япраҡтарына төрөп күмгәндәр. Емештәр әсей, ҡамыр массаһына әүерелә (masi), тик серемәй, бер нисә йыл дауамында ашарға яраҡлы булып ҡала. Һуңынан был массаны геликоний япрағына төрөп, кокос майында ҡуралар.