cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт теленең морфологияһы
Сифат
Сифат предметтың билдәһен белдерә һәм  ҡайһы? ҡайҙағы? ҡасанғы? тигән һорауҙарға яуап бирә. Төп һәм шартлы сифаттар була. Төп сифаттар предметтың билдәһен үҙ аллы белдерә: ҡыҙыл, йомшаҡ, бәләкәй, бейек. Шартлы сифаттар бер предметтың икенсе предметҡа  мөнәсәбәтен сағылдыра һәм улар билдәле шарттарҙа ғына (урын, ваҡыт, предметтың нимәнән яһалыуы буйынса) сифат була: баҫыуҙағы иген, ҡышҡы селлә, таш йорт.
Рәүеш
Рәүештәр эш-хәрәкәттең билдәһен белдерә һәм  нисек? ни рәүешле? ҡасан? ҡайҙа? күпме? ни тиклем? тигән һорауҙарға яуап бирә.
Рәүештәр, сифаттар кеүек үк, сағыштырыу дәрәжәһенә эйә. Ул  -раҡ, -рәк, -ыраҡ, -ерәк, -ораҡ, -өрәк ялғауҙары менән яһала: аҙ – аҙ-ыраҡ, шәп – шәб-ерәк, күп – күб-ерәк ‘.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Биографияһы
1929 йылдың 12 июлендә Нуриәғзәм Таһир улы Башҡорт милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн репрессияға эләгә. Тик Калинин М. И. ҡыҫылышы ғына уның ғүмерен һаҡлап ҡалырға ярҙам итә һәм уны ун йылға концлагергә ебәрәләр. Соловецк утрауҙарында яҡынса 8 йыл лагерҙә үткәрә. 1937 йылдан һуң уның яҙмышы билдәһеҙ. 1956 йылдан һуң Нуриәғзәм Таһировтың исеме 1989 йылда аҡлана.
Загреб обсерваторияһы
Тарихы
Гейдельберг обсерваторияһында Август Копфф тарафынан асылған 589-сы астероидҡа Загреб обсерваторияһын асыу хөрмәтенә «Хорватия» тигән атама бирелә.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Ғаиләһе
Атаһы — Таһир (Абдултаһир) Басиров, Мәтәл ауылы муллаһы, Сарлы ауыл идараһы рәйесе була, 1918 йылдың октябрь-декабрендә Ваҡытлы Себер Хөкүмәте полковнигы Велес күрһәтмәһе буйынса Х. Ҡ. Ҡушаев, М. Ғ. Смаҡов һәм башҡалар менән бергә ҡулға алынып, төрмәгә ултыртыла.
Башҡорт теленең морфологияһы
Һан
Һандар предметтарҙың иҫәбен белдерә һәм нисә? күпме? тигән һорауҙарға яуап бирә. Һан төркөмсәләре:
Алмаш
Алмаш төркөмсәләре:
= Ярҙамсы һүҙ төркөмдәре =
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ғәйшә Ишәева (Дәүләкән имамы ҡыҙы).
Башҡорт теленең морфологияһы
Теркәүестәр
Башҡорт телендә теркәүестәр бүленеше:
Загреб обсерваторияһы
Тарихы
Кучераның обсерваторияны тикшеренеү үҙәгенә әйләндереү ниәте тормошҡа ашмай — белгестәр етешмәй. Ул һәр ваҡыт нигеҙҙә фәнде халыҡҡа аңлатыу өсөн файҙаланыла. XX быуат уртаһында обсерватория эгидаһы аҫтында нәшер ителгән эсперанто телендәге баҫмалар билдәлелек ала. Икенсе донъя һуғышы осоронда ваҡытлыса ябыла. 1963 йылда обсерватория менән Хорватия астрономия йәмғиәте, планетарий ҡороп, ҡала мәҙәниәтенә мөһим өлөш индерә. Һуңынан ул Техник музейға бүләк ителә һәм әле лә шунда эшләй. Zeiss рефракторы обсерваторияның элекке телескобын 1966 йылда алмаштыра.
Башҡорт теленең морфологияһы
Теркәүестәр
Теҙеү теркәүестәре түбәндәге төркөмсәләргә бүленә: эйәртеү теркәүестәре түбәндәге төркөмсәләргә бүленә:
Бәйләүестәр
Башҡорт телендә бәйләүестәр ниндәй ҙә булһа килеш формаларындағы исемдәр, алмаштар менән ярашып килә һәм һәр ваҡыт уларҙан һуң тора:
2. Төбәү килештәге: таба, табан, ҡарай, тикле, тиклем, хәтле, хәтлем, саҡлы.
3. Сығанаҡ килештәге: бирле, башҡа, һуң.
Киҫәксәләр
Башҡорт телендә киҫәксәләр түбәндәгесә бүленә: Төп һүҙгә ҡарата ҡайҙа тороуына ҡарап, киҫәксәләр түбәндәгеләргә бүленә:
Ымлыҡтар
Хис-тойғоларҙы белдергән һүҙҙәр, йәғни ымлыҡтар, ябай (ә-ә-ә, и-и-и, у-у-у) һәм ҡатмарлы (ай-һай, уй алла) була.
Омонимдар
Башҡорт телендә омонимдар (яңғырашы буйынса бер төрлө, мәғәнәһе буйынса төрлө булған һүҙҙәр) һүҙҙәрҙең фонетик үҙгәрештәре, телдең тарихи үҫеше, башҡа телдәрҙән һүҙҙәр инеүе, һүҙьяһалыш һәм һүҙ үҙгәреше, күп мәғәнәлелектең тарҡалыуы һ. б. һөҙөмтәһендә хасил була.
Тулы һәм өлөшләтә омонимдар була: Омонимдар рифмалар төҙөгәндә, һүҙ уйнатҡанда ҡулланыла. Башҡорт теленең омонимдары  М. Х. Әхтәмовтың «Башҡорт теленең омонимдар һүҙлеге» (1966); «Словарь омонимов башкирского языка»; «Омонимдар һүҙлеге» (1986; 300-ләп оя) һәм «Омонимдар (аҙаш һүҙҙәр) һүҙлеге» (2006; 900-ләп оя) һүҙлектәрендә тасуирлана.
Шулай уҡ ҡара: Морфонология в башкирском языке, Аффиксация в башкирском языке, Редупликация в башкирском языке.
Загреб обсерваторияһы
Тарихы
1980-се йылдар уртаһында обсерватория бинаһы ремонтлана. 1992 йылда яңы көмбәҙ ҡуйыла, йыһаздар яңыртыла. Әлеге ваҡытта обсерватория астрономияны һәм башҡа тәбиғәт фәндәрен һөйөүселәрҙең йыйылыу урыны булып хеҙмәт итә. Бында төнгө күкте күҙәтеүҙәр, лекциялар һәм астрономия тематикаһына башҡа саралар үтә. Обсерваториялағы ғилми тикшеренеүҙәр Ҡояш физикаһына арналған һәм Хвар обсерваторияһы менән хеҙмәттәшлектә алып барыла.
Таһиров Нуриәғзәм Таһир улы
Ғаиләһе
Улдары:
Мәлик ибн Әнәс
Әбү Абдулла́ Мәлик ибн Әнәс әл-Әсбәхи, имам Мәлик (مالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحيمالك ابن أنس الأصبحي; исеме аҫтында билдәле — фәких, мөхәддис, мәликит мазхабенә нигеҙ һалыусы һәм эпоним.
Биографияһы
Уның тулы исеме: Әбү Абдулла Мәлик ибн Әнәс ибн Әмир ибн Мәлик ибн Әбү Амир ибн Ғүмәр ибн әл-Харис ибн Ғайман ибн Джушайл ибн Амр ибн әл-Харис әл-Әсбәх. Биографтар 708 йылдан алып 716 йылдарға тиклемге араны уның тыуған йылдары тип күрһәтә. Ул Мәҙинәнән алыҫ түгел урынлашҡан Джарфаның Зи Мәрүә районында тыуған. Ибн Сад әл-Багдадиҙың Мәлик ибн Әнәс әсә ҡарынында өс йыл ятыуы (Ибн Кутайба ике йыл тураһында һүҙ алып бара) тураһындағы раҫлауы, барыһынан да бигерәк, Мәликтең әсәһенең оҙайлы ваҡыт йөклө йөрөүе тураһындағы хәбәренә нигеҙләнгән.
Уның ата-бабалары сауҙа эше менән шөғөлләнгән һәм  Бану Тайм ибн Мурра (Тайм Көрәйеш)). Маликтың атаһы уҡ эшләү оҫтаһы була. Малик бала саҡтан уҡ үҙенең туғандарынан ҡөрьән буйынса ғилемгә өйрәнә, туғандары араһында бер туған бабаһы Әбү Сүхәйл Нәфи ҙә була. Олатаһы хәҙистәр буйынса танылған белгес була ыш булғас ул, бихисап хәҙис белгес, ысын хикәйәтселәрҙән (рауил иҫәпләнә) Мәликкә ун йәш булған саҡта вафат булып ҡала. Малик фикх серҙәренә Рабия ибн Абдуррахмандан өйрәнә; 13 йыл ғүмерен Абдурахман ибн Хурмаз алып барған түңәрәктәрҙә үткәрә, уның үҙенән һәм уҡыусыларынан, шул иҫәптән Ибн Шиһаба әз-Зүхри ҙән күп кенә белем эстәй. Мәликкә Джафар ас-Садиҡ йыйылыштарына йөрөү бәхете лә эләгә, бында ул бик күп яңы белем ала.
Шулай уҡ уның остаздараһы араһында түбәндәгеләр ҙә була:
Бер аҙ ваҡыт үткәс, ул Мәҙинәнең иң абруйлы фәкихы булараҡ танылыу яулай, был ваҡытта ул ауыр хроник сирҙән яфаланған була, шунлыҡтан ҡаланы ташлап китә алмай. Ебәк туҡыма сауҙаһы менән шөғөлләнә. Теләһә ниндәй административ тәғәйенләүҙәрҙән баш тарта.
Малик юғары әхлаҡи сифаттарға эйә кеше була, ул ғәҙеллекте ярата, аралышыуҙа ябайлығы менән айырыла. Хәҙис һөйләр алдынан ул тәһәрәт яңыртыр була, ике рәкәғәтле намаҙ уҡый, аҙаҡ ултырып һаҡалын тараған һәмхуш еҫле нәмәләр ҡулланып, тәнен паклаған, бының менән ул Пәйғәмбәр хәҙистәренә үҙенең оло ихтирамын күрһәткән. Асыҡ зиһенле, яҡшы хәтерле, үтә лә тыйнаҡ кеше булған, үҙенең нимәнелер белмәгәнен һис кемдән йәшермәйенсә, асыҡтан-асыҡ әйтә белгән. Имам Мәлик фәтеүә ҡарарын сығарыуҙа бик һаҡ эш иткән,  яңылыҡтар индереүҙе өнәп етмәгән. Аҡыл кимәленең юғарылығы һәм тырышлығы арҡаһында, ул 17 йәше тулыуға ислам тәғлимәте буйынса ярайһы ҙур белем туплай һәм һабаҡ бирә башлай. Етмеш ғалим фәтеүәл!рҙең файҙалы икәнен танығас ҡына, ул фәтеүә таратырға тотона. Мәҙинәлә уға «Имам Дар әл-һижрә», йәғни «Күсенеү Йорто имамы» тигән титул бирәләр. Ул үҙ фекерен яҡлағанда, принципиаль ҡарашлы була, хатта бер тапҡыр «көслөк менән бирҙергән ант, ғәмәлгә яраҡшлы түгел» тигән инаныуын яҡлағаны өсөн тән язаһына ла хөкөм ителә. Ул һәр төрлө бәхәстәрҙә ҡатнашмау яғында булған, сөнки «фән — һарыҡтар менән әтәстәр араһынлағы алыш түгел», тип һанаған. Әгәр ҙә ул кемдең дә булһа бәхәскә инеү теләге менән һорау биргәнен күрһә, ул бындай кешеләргә бөтөнләй яуап биреп тормаған.
Рабия ибн Абдуррахмандан фикх серҙәренә өйрәнгәндә, Мәлик ибн Әнәс хәҙистәр һөйләү менән генә сикләнеп ҡалмай, ә бойондороҡһоҙ хоҡуҡ белгесе фекеренә нигеҙләнгән (әр-рай) хоҡуҡ ғилемен артабан үҫтерергә ынтыла. Оҙаҡ йылдар ул Пәйғәмбәр мәсетендә һабаҡ бирә, әммә ауырыуы арҡаһында дәрес биреүҙе өйөндә дауам итергә мәжбүр була. Хәҙис һөйләү һөм хоҡуҡ буйынса белем биреүҙән тыш, ул фәлсәфәүи, ғилми, сәйәси теория һәм донъяға ҡараш булдырыу характерындағы проблемалар менән дә шөғөлләнә.
Уның тураһында уҡыусылары бик күп яҙа. Абдулла ибн Вахба (   йылда вафат) «әл-Мүджәсалат» тигән әҫәрендә үҙенең бөйөк остазы образын тулыһынса тиерлек асып бирә. Китапта шулай уҡ ибн Вахба Мәлик ибн Әнәстән ишеткән хәҙистәр тупланған, уның хеҙмәттәре һәм юғары әхаҡлығы үрнәктәре урын алған.
Мәлик ибн Әнәстең  ике улы һәм ҡыҙы була: Яхья, Мөхәммәт һәм Фатима. Шулай уҡ бер ейәне — Әхмәт ибн Яхья. Яъьяның улы һуңынан шулай уҡ бөйөк ғалим булып таныла, Мысырға бер нисә тапҡыр бара һәм хәҙистәр буйынса һабаҡ бирә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында имам Малик яңғыҙ ҡалыуҙы хуп күргән, хатта  йома намаҙҙарына йөрөмәй башлай. Ул бәүел ҡыуығы тотанаҡһыҙ була, һәм ул бындай хәлдә  пәйғәмбәр мәсеттенә йөрөү ихтирамһыҙлыҡ билдәһе булыр ине тип һанаған. Ул үҙенең сире тураһында асыҡтан-асыҡ белдерергә теләмәй, сөнки быны Аллаһ эшенә ҡыҫылыу тип иҫәпләгән. Имам Мәлик Һижри иҫәп буйынса 179 йылдың рәббиғил-әүәл айының 14-се көнөндә, дүшәмбелә баҡыйлыҡҡа күсә. Мәрхүмде йыуыу эшен Ибн Канан һәм Ибн әз-Зөбәйер атҡара, ә йыназа уҡыуҙы Мәҙинә әмире Абдул-Әзиз ибн Мөхәммәт етәкләй. Йән бирер алдынан ул шәһәдәт әйткән һәм Әр-Рум сүрәһенең 4-се аятын яттан һөйләгән: «Әүәлдән башлап ахырға ҡәҙәр бөтә хөкөм Аллаһ ҡулында!». Әл-Баки зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Мәлик ибн Әнәс донъяға ҡарашы һәм хоҡуҡи мәсьәләләр буйынса бер нисә әҫәр яҙған тип иҫәпләнә. Әммә күп кенә тәнҡитселәр уны был әҫәрәҙрҙең авторы тип таныуға дәғүә белдерә.
Ҡаҙый Ийяд имам Мәлик әҫәрҙәренең түбәндәге исемлеген килтерә:
Ҡараштары
Мәлик ибн Әнәс кешеләрҙең ҡараштары инаныуҙан (иман) һәм был инаныуҙы һүҙ һәм үҙҙәренең ҡылыҡтарында сағылдырыуҙан тора тип һанаған. Ул инаныу артырға мөмкин тип иҫәпләһә лә, уның кәмеүе тураһында бер ни ҙә әйтмәгән.
Аллаһ тәҡдире һәм кешенең  ихтыяр көсөнөң азатлығы мәсьәләһендә ул бер үк ваҡытта тәҡдирҙе лә (ҡәҙәр) һәм кешенең ихтыяр көсө азатлығын да таный. Ҡөрьәндең асыҡ аяттарына һәм сөннәттәргә һылтанып, ул был тәңгәлдә дөйөм һүҙҙәр менән генә сикләнә,субъективлыҡҡа юл ҡуймай.
Хоҡуҡи алымдары
Мәлик ибн Әнәс хоҡуҡи әмерҙәр һәм һығымталар сығарғанда, түбәндәге сығанаҡтарға таянған:
Ижтимағи-сәйәси ҡараштары
Мәлик ибн Әнәс беренсе Хаҡ хәлифтәр  — Әбүбәкер, Ғүмәр, Усман һәм Али идара иткән мәлде иң өлгөлө хакимлыҡ ваҡыты тип иҫәпләй. Ул юғары власта шиит концепцияһын инҡар итә, уға ярашлы, Хәлифәттәге власть Алидтар тарафынан ғына атҡарылырға тейеш, әммә быға күрәиш халҡы хоҡуҡлы тип иҫәпләй. Хәлифте вәкәләтле төрөм (шура) власть идаралығына раҫлауы мөһим, ул бынан алдағы хәлиф тарафынан тәғәйенләнгән төркөмдән торорға тейеш. Теге йәки был хәлифтең законлылығын таныу өсөн,  уның Мәҙинә һәм Мәккә халҡы алдында ант итеүе лә еткән.
Мәлик ибн Әнәстең йәшәгән мәле Омейәдтәр, ә һуңынан беренсе Ғәббәсиҙәр идара иткән осорға тура килә. Ул хөкүмәт власының онотоуға дусар ителгән принциптарын яңынан тергеҙергә маташыуҙың файҙаһын икәнен, бының өсөн «иманһыҙ» властарға ҡаршы фетнә юлы менән көрәшеүҙең мәғәнәһеҙ икәнен аңлай. Әгәр ҙә власта  ғәҙел булмаған хаким ултырһа, йә булһа, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында уның власы законһыҙ тип танылһа, ул саҡта сыуалыш күтәреп, хакимды бәреп төшөрөү - ярамаған эш. Сөнки бындай болаларҙың аҙағынан була торған тәртипһеҙлектәрҙән килгән зыян залимдарҙан, йә булмаһа, законһыҙ властан күргән зыянға ҡарағанда күпкә артығыраҡ. Уның фекеренсә, ғәҙел идара итеүселәр монархтар власы ваҡытында ла була ала, был фекерен иҫбатлау өсөн, ул Омейәд хәлифе Ғүмәр II ибн Әбдел-Ғәзизде миҫалға килтерә. Уның фекеренсә, залимдарҙы дәүләт менән идара итеүҙән ситләштереүҙе революция, бола, ижтимағи ҡыйралыш аша түгел, ә уларға һүҙ менән йоғонто яһарға кәрәк.
Әсхәҙуллин
Әсхәҙуллин — башҡорт фамилияһы.
Дебрецен университеты
Дебрецен университеты (Debreceni Egyetem) — Дебреценда иң ҙур уҡыу йорто һәм Венгрияның иң алдынғы университеттарының береһе.
Тарихы
Нигеҙләү йылы тип 1538 йыл иҫәпләнә, был ваҡытта Дебрецендә кальвинист колледжы асыла. Уҡыу йорто күп тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм реорганизациялана. Тәүге университет тибындағы уҡыу йортоа — Дебрецен король университеты — ҡаланың юғары уҡыу йорттары нигеҙендә 1912 йылда ойошторола, һуңыраҡ бүленә.
2000 йылда ҡаланың өс университеттары (ауыл хужалығы, медицина һәм фәнни-тәбиғи) ҡушылыуы нигеҙендә Дебрецен университеты ойошторола. 2010 йылдарҙа университетта яҡынса 32 мең студент белем ала, шуларҙың 2 меңдән ашыуы — сит илдәрҙән, ә профессор-уҡытыусылар составы 1,7 мең хеҙмәткәрҙән тора.
Луганск
Луганск (Луганськ) — Украиналағы ҡала. Луганск өлкәһенең административ үҙәге.
Бострикиндарҙың табыш йорто
Бострикиндәрҙең табыш йорто — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамындағы 106-сы йорт. Табыш йорто 1914 йылда төҙөлгән һәм Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең милке булған. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Луганск
Эске бүленеш
Ҡала 4 районға бүленә:
Бострикиндарҙың табыш йорто
Тарихы
Анна һәм Иван Бострикиндәрҙең табыш йорто граждандар инженеры Семён Васильевич Попилин проекты буйынса 1914 йылда төҙөлгән. Башында 1920-се йылдар башында килем йорто национализациялана һәм унда коммуналь фатирҙар урынлаштыралар. 1997 йылда Һаҡлыҡ банкы бинаның яңы эйәһе булып китә. Йортта йәшәүселәрҙе күсергәндән һуң бинаға капиталь ремонт һәм реставрация үткәрелгән. Унда банк бүлексәләре урынлашҡан.
Архитектураһы
Өс ҡатлы бина Пушкин урамында ҡыҙыл һыҙыҡ буйынса урынлашҡан. Килем йортоноң симметриялы фасады модерн стилендә иррационализм һәм классицизм элементтары ҡулланып биҙәлгән. Беренсе ҡаты эшкәртелмәгән дүртмөйөшлө таштар йәбештереп биҙәлгән (рустовка). Икенсе һәм өсөнсө ҡатта селтәрле рәшәткәле балкондар урынлашҡан. Бина фасады ҡатмарлы формала бөгөлгән аттик (декоратив стена) менән ослап ҡуйылған. Кәрниз өҫтөндә парапет тумбалары урынлаштырылған. Фасад декоратив штукатурка өҫтәлеп биҙәлгән. 1997 йылда реставрациялау барышында, бинаның архитектура стиленән сығып, бина фасадының төҫтәр гаммаһы һайлана.
Бирма теле
Мьянмдың  (элекке Бирманың) рәсми яҙыуы иҫәпләнә. Бирма телендә бирмандар үҙҙәре һәм милли әҙселекте тәшкил иткән мондар аралаша. Һан яғынан, син-тибеттелдәре араһында  улар ни бары ҡытайҙарҙан саҡ ҡына ҡалыша. Беҙҙең көндәргә килеп еткән иң боронғо бирма телендәге текст  —  Мьязеди яҙмаһы — ул 1113 йылда яҙылған тип иҫәпләнә.
Социолингвистик бит
Мьянман тел таралышы өсөн асыҡ күренеп торған диглоссия хас, ул иҫке ҡарашлы һәм боронғо яҙма әҙәбиәт теле менән ғәҙәти һөйләү телен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу менән ҡылыҡһырлана. Әҙәби тел дә, йәнле һөйләү формаһы ла  မြန်မာဘာသာ (mranma bhasa ), ул ဘာသာ «тел» — паль теленән үҙләштерелгән ) тип атала. Әҙәби тел рәсми баҫмаларҙа, радио, китап, тантаналы сығыштарҙа ҡулланыла . Йәнле һөйләү теле көндәлек аралашыуҙа ҡулланыла. Был айырмалыҡтар хатта «тел» һүҙенең үҙендә сағылыш тапҡан: мәҫәлән, әгәр  စာ («са», [) һүҙе китапта баҫылғанда ҡулай булһа, яҙма телдә иһә,  စကား («сака» [) — был көндәлек аралашыу теле. Шулай итеп, «Бирма теле», ҡыҫҡартылып  မြန်မာစာ «мьанма-са» (яҙма), йә မြန်မာစကား «мьанма-сака» (телдән) тип аталып йөрөтөлөргә хоҡуҡлы. ( မြန်မာ, «мьанма» һүҙе урынына   ဗမာ , «бама» [ варианты ла ҡулланылырға мөмкин).
Китап теленең фонетикаһы һәм лексикаһы оҙайлы йылдар дауамындағы үҙгәрештәре сағыштырмаса әҙ тип иҫәпләнә, хәҙерге фонетик һәм лексик күренештәр уға бөтөнләй тиерлек ҡағылмаған, хәҙерге бирма китап телен белгәндәр бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ боронғо текстарҙы ла уҡый ала. Һиҙелерлек грамматик айырмалыҡтар күҙгә ташлана: әҙәби һәм йәнле һөйләү телендә ҡулланылған киҫәксә-модификатор айырыла, мәҫәлән, китап ၌ («хнай'» [) йәнле һөйләүҙәге  မှာ («хма» [) һүҙенә тура килә.
Әлеге көндәге тел торошо бирма мәҡәлендә асыҡ сағыла «Әйтелеш яҙылышҡа ҙур ҡыйынлыҡ менән тап килә» ( ရေးတော့အမှန်၊ ဖတ်တော့အသံ [). Бирма орфографияһы ҡатмарлы булғанлыҡтан, лингвистар күптән уны ябайлаштырыу проекттарын тәҡдим итәләр. Әммә диалекттарҙың һаҡланып ҡалыуы концерватив фонетиканы үҙгәртеү мәсьәләһе әле булһа хәл ителмәгән. Икенсе яҡтан, ҡайһы бер тел белгестәр, атап әйткәндә, Минн Латт, телевидение өлгөһөнә эйәреп,  китап теленән бөтөнләй баш тартырға тәҡдим итә. Бирма яҙыусы-социалистарының хәҙерге йәнле һөйләү телндә яҙышыуға ынтылыштары 1960 йылдарҙың урталарынан уҡ башланһа ла,  әммә бирма китап  теленең абруйы юғары булыу арҡаһында бындай башланғыстар уңышҡа өлгәшә алмай: һөйләү теленең «етдилеге, абруйы, дәрәжәһе»  етерлек кимәлдә түгел, тип иҫәпләнә.
Йәнле һөйләү һәм китап теле стилдәре араһындағы күҙгә күренерҙәй айырмалыҡтар булыуға ҡарамаҫтан, бирма халҡы уларҙы айырым ике төрлө тел тип һанамай.
Үрге бирма һәм түбәнге бирма диалекттары
Бирма теленең  әҙәби стандартының нигеҙе — үрге бирма һөйләштәре, улар киң мәғлүмәт саралары күҙлегенән ҡарағанда, иң абруйлы ҡалаларҙың береһе һаналған Янгон ҡалаһында формалашҡан. Янгон диалектына тиклем Мандалай диалекты өҫтөнлөк иткән. Был диалекттағы айырмалыҡтарҙың күбеһе лексикала, фонетикала сағыла, әммә был айырма әллә ни ҙур түгел. Мәҫәлән, мандалай диалектында «мин» алмашын күрһәт өсөн, ирҙәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа  ကျွန်တော် (чжано, tɕənɔ) һүҙен ҡуллана, ә Янгонда бының өсөн «ҡатын-ҡыҙ» вариантын белдереүсе  ကျွန်မ (чжанм, tɕəma) алмашы бар. Бынан тыш, үрге бирма диалектында ир яғы һәм ҡатын яғы туғандары төрлөсә аталып йөрөтөлә, ә түбәнге бирма диалектында бындай айырма юҡ. Медиа киңлектәрҙә янгон теленең өҫтөнлөк итеүе арҡаһында, уны Мьянмдың төньяҡ өлөшөндә лә ишетергә мөмкин. Үрге бирма диалекты ябай халыҡ теле кеүек ҡабул ителә башлай. Юғалыуға дусар булған һүҙҙәрҙең күпселеге бары тик үрге бирма диалектында ғына бар. Туғанлыҡты белдергәнмаскулин үҙәкләштерелгән термаиндар, дөйөм алғанда, фемин үҙәкләштерелгәндәре менән алмаштырыла, быға миҫал итеп ирҙең ҡустыһын белдергән  ညီ «ньи» һәм ҡатындың ҡустыһы тигән မောင် «маун» һүҙҙәрен килтерергә була. Ирҙең ағаһын белдергән နောင် «наун» һәм ирҙең һеңлеһен аңлатҡан နှမ «хнама» кеүектәре әҙәби телдә бары ҡушма һүҙҙәрҙә генә ҡулланыла. Мәҫәлән:  ညီနောင် «нинаун»   — ағалы-ҡустылы, မောင်နှမ «маухнама» ағай менән һеңле тигәнде белдерә.
Иравади йылғаһы бассейнынан ары
Иравиди йылғаһы бассейны сиктәренән ары әҙәби телдән ярайһы уҡ айырылып торған иалекттар ҙа бар: йау (yaw), палау (palaw), мьей, давэй (dawei), интха, дану, ракхине, марма. Айырмалар булыуға ҡарамаҫтан, был диалекттар бер-береһе өсөн аңлайышлы.
Араканский диалектында ɹ өнө һаҡланған, ул мьянман диалектында джан өнөнә әйләнгән  ဧ (e)  ဣ (i) өнөнә күскән. Шуға ярашлы, әҙәби телдәге «ҡан» —   သွေး (θwé, туэ), ә аракан диалектында ул  သွီး (θwí, туя булараҡ тәржемә ителә).
Танинтай диалектында, атап әйткәндә, давэй һәм мьей һөйләштәрендә, йыш ҡына тамаҡ ҡыҫымы көсө кәмей. Давэй һөйләшендә боронғо заманда уҡ юҡҡа сыҡҡан медиаль һөйләше [-ла-] һаҡланып ҡалған.
Яҙма тел
Бирма теленең орфаграфияһындағы үҙгәрештәр яй бара, тел  үҫешкән һайын, дөрөҫ яҙылыш традиционға әйләнә бара, ул һүҙҙең өн составын реаль сағылдырыуҙан алыҫлаш. Мәҫәлән, юғалыуға дусар ителгән медиаль [-ла-] ( ္လ ) яҙыуҙа ҡулланылмай, ул [-j-] ( ျ ) һәм [-ɹ-] ( ြ ) итеп тамғалана: мәҫәлән мәктәп һүҙе «клон» ( က္လောင်, klɔŋ) һүҙенән «чжаун» ( ကျောင်း , tɕáʊɴ)  һүҙенә әйләнгән. Бөтә танаулашҡан өндәр ([-н, -m, -ŋ]) яҙмала һаҡланған, ә телмәрҙә [-ɴ] (иҫкәрмә — [-ɲ], ул [i, e, ɛ] өндәренә әйләндерелә) өнөнә күсә. Быға ярашлы,  [-а, -п, -t, -k] өндәре хәҙерге көндә тамаҡ менән әйтелгән бәйләнештәге [-ʔ] (быға оҡаша үҙгәрештәр бирма теленә ҡәрҙәш булған ҡытай телендә күҙәтелде, атап әйткәндә,  шанхай һәм кантон диалектында күҙәтелә) өнөн сағылдыра.
XVIII быуатҡа тиклем яҙмал барыһы тарафынан да ҡабул ителгән тондарҙы айырыу ысулдары булмай. XVIII—XIX быуаттарҙа яҙманы үҙгәртеүҙең бер нисә варианты тәҡдим ителә, улар әйтелештән төшөп ҡалған өндәрҙе алып ташлау арҡаһында яҙманы еңеләйтергә тейеш була; стандартлаштырыу британ колониаль хөкүмәте тарафынан үткәрелә. «Мьанма салунпаун тапунчжан» ( မြန်မာစာလုံးပေါင်းသတ်ပုံကျမ်း ) тип аталған орфографик һүҙлектең һуңғы баҫмаһы хөкүмәт үтенесе буйынса 1978 йылда нәшер ителә.
Тартынҡылар
ɹ өнө һирәк осрай, бары тик топонимдарҙа ғына, унда йә  санскри әйтелеш һаҡланған, йә ул пали теленән үҙләштерелгән, мәҫәлән, Амарапура (|à|m|ə|ɹ|a|̰|p|ù|ɹ|a|) һүҙендә һәм инглиз теленән үҙләштерелгәндәрендә тап итергә була. Башҡа осраҡтарҙа ɹ өнө j өнөнә күсә, шулай уҡ пали теленән алынғандарында ла [ (йаханда, ရဟန္တာ, [, «монах»; йаз, ရာဇ , [, «король». Ҡайһы саҡта был өн [, «тийасхан» ( တိရစ္ဆာန် , «мал»кеүек яңғырай) өнөнә күсә, шулай уҡ [ һәм [ кеүек тә әйтелә. Быға ярашлы, [ һирәк ҡулланыла, һәм сит телдән ингән исемдәргә генә осрай. Ө [ өнө лә һирәк осрай, ғәҙәттә ул фонеманың яңғырау аллофоны сифатында килә [.
Бынан тыш, ҡатмарлы һүҙҙҙәрҙә һаңғырау инициаль яңғырауға әйләнә:
[ɴ] хәрефе артынан килгән [ фонемаһы  [ өнөнә әйләндерергә мөмкин: «блуза» ( အင်္ကျီ, «анчжа») [ йәки [ тип тә әйтелә ала.
[, [, [, [, [, [ [ хәрефенән һуң килһә, ул [ тип уҡыла: «тайнпин» ( တိုင်ပင်, [ — йыш ҡына [); «таунпан» ( တောင်းပန် [) —  [; «лейинпьан» ( လေယာဉ်ပျံ , [) —  [ итеп әйтелә.
Танау өнө булған [ үҙенән алдағы һуҙынҡының назализацияһы рәүешендә йәки танау өнө булараҡ әйтелә, ул үҙенән алда килгән өнгә ҡарата гоморганичный була — [ «йәшен»  [ тип әйтелә.
Күп кенә һүҙҙәрҙә ышҡылыулы тартынҡылар хаҡ йүнәлеш йәки күсемле ҡылымдарға күрһәтә, шул уҡ ваҡытта ышҡыуһыҙҙары пассив йүнәлешкә йәки күсемһеҙ ҡылымға ишаралай. Мәҫәлән, «әҙерләй [ашарға]» ҡылымы «чхэ» ( ချက်, [) вариантында һүҙҙәренән «әҙерләү» тигәнде белдерә, ә «чжэ» ( ကျက် , [) варианты «әҙерләнгән булыу»; «кәметеү»   ( ဖြေ , [ «пхе» вариантында) «кәметеү», ә «пье» ( ပြေ , [) һүҙе «кәметелеү» тигәнде белдерә.
Һуҙынҡылар
/e/, /o/, /ə/, /ɔ/ монофтонгылары — бары тик асыҡ ижектәрҙә генә,  /ei/, /ou/, /ai/, /au/  дифтонгылар ябыҡ ижектәрҙә генә осрай. /ə/  нейтраль һуҙынҡыһы булған ижектә генә була, һәм ул бындай ижектәрҙә ҡулланырға рөхсәт ителгә берҙән-бер һуҙынҡы.
Өҫкө рәт һуҙынҡылары булған /i/ менән /u/ һәм быға тап килгән дтфтонгыларҙың өлөштәре лә үҙәкләштерелә  (ябыҡ ижектәрҙә — [ɪ] һәм [ʊ]),  /ɴ/ һәм /ʔ/ алдынан). Шулай итеп, «хни» (, /niʔ/, «ике» тип уҡыла [nɪʔ]; «чжаун» (, /tɕàuɴ/, «бесәй»)  [tɕàʊɴ] тип уҡыла.
Тондар
Бирма теле — тондарға нигеҙләнгән тел, был бер үк ижек төрлөсә әйтелә ала икәнен аңлата — юғары күтәрелеүсе, түбән төшөүсе һәм башҡа интонациялар Мьянм теле фонация, тауыш көсө, оҙонлоҡ һәм  һуҙынҡыларҙың сифаты менән дә билдәләнә. Ҡайһы бер лингвистар бирма телен  регистровый тел тип тә таныйҙар, шанхай теле  диалектына тартымлыҡ бирә.
Мьянман телендә дүрт тонды айырып йөрөтәләр, түбәндәге таблицала улар  /a/  ижеге миҫалында сағылдырыла. Миҫал:
Инеүсе тон /ɴ/ өнөнә тамамланған ижектәргә хас түгел:
Хәҙерге мьянма йәнле һөйләү телендә лингвистар ике тон барлығын таный (орфографик яҡтан дүртәү тип билдәләнә):һүҙҙәрҙә осраған «юғары» тон, ул шартлаулы тартынҡыға бөтә; һәм түбәнәйә барыусы «ябай» тон, өҫтәүенә, «ябай» тон төрлө юғарылыҡта әйтелергә мөмкин. Лена Тэйлор фекеренсә, (ингл.  F. Taylor L.), бирма телендәге тондар системаһы юғалыу процесы өҫтөндә. .
Сифаттар
Мьянма телендә, рус сифаттар ына оҡшаш булған айырым һүҙ төркөмө юҡ, уның функцияһын  «X булыу» мәғәнәһенә эйә булған сифат ҡылымдары үтәй;  бындай ҡылымдар исемгә киҫәксә рәүешендә өҫтәлергә мөмкинкин:
Сағыштырыу түбәндәге конструкцияла сағыла:
бында  X — сағыштырыу предметы.
Артыҡлыҡ  дәрәжәһе «ә» ҡушылмаһы ярҙамында яһала ( အ, ʔə) + сифат + «схун» ( ဆုံး , zóʊɴ).
Һандар үҙҙәре асыҡлаған исемдән һуң килә.
Ҡылым
Бирма телендә ҡылым тамыры һис юғында бер генә суффиксҡа (киҫәксә) булһа ла эйә булырға тейеш, ниәтте, әҙәплелекте, ҡылымдың төрөн һәм ошоға оҡшаған заман грамматикаһын белдереү өсөн яуап бирә. Күп кенә киҫәксәләрҙең формаль һәм аралашыу теле өсөн үҙҙәренә оҡшаған һыңарҙары бар. Суффиксы булмаған ҡылым бойороҡ һөйкәлшен белдерә. Ҡылым тамыры һәр ваҡыт үҙгәрешһеҙ ҡала, ҡылым субъекттың хәрәкәтен белдергән Һүҙ менән зат та ла, һан да ла, енес категорияһында ла (родта) үҙгәрмәй.
Исемдәр
Исемдәрҙең күплек һаны бирма йәнле һөйләү телмәренә «туя» (әгәр һүҙ тамаҡ ҡыҫымы менән әйтелһә,  တွေ, dè йәки tè) һәм китапсала «мьа» ( များ , mjà) киҫәксәләрен өҫтәү ярҙамында яһала. «Йәғни» ( တို့ to) һүҙенә тап килгән киҫәксә әйберҙәрҙе йәки кешеләр төркөмөн аңлата.
Күплекте белдереүсе суффиксы һан менән ҡулланылмай.
Мьянма телендә енес (род) төшөнсәһе булмаһа ла, хайуан һәм үҫемлек атамаларында енесте белдереүсе суффикстар ҡулланыла. Ир-ат енесе (мужской род) — «тхи» ( ထီး, tʰí), «пха» ( ဖ , pʰa), «пхо» ( ဖို , pʰò); ҡатын-  ҡыҙ енесе (женский род) «ма» ( မ , оксфордтағы) суффикстарын өҫтәү арҡаһында хасил була.
Иҫәпләнеүсе һүҙҙәр
Күрше тай, ҡытай һәм бенгаль телдәрендәге кеүек бирма телендә лә иҫәпләгәндә махсус иҫәп классификаторҙары ҡулланыла. Мәҫәлән,  ၅ ကလေး (сандра кала, kʰəlé ŋà, «бала биш») тип әйтергә ярамай, «биш» һүҙенән һуң иҫәпләнеүсе кешеләрҙе белдергән һүҙ килергә тейеш: ယောက် (йау, jaʊʔ).
Һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе — исем + һан+ иҫәпләнеүсе һүҙ. Әгәр һан түңәрәк була икән, һүҙҙәр тәртибе үҙгәрә: исем + иҫәпләнеүсе һүҙ + һан. Берҙән-бер10 һанында ғына ҡәҙимге тәртип һаҡлана.
Ваҡытты үлсәү берәмеге — мәҫәлән, «сәғәт» (найя, နာရီ ), «көн» (йэ, ရက် ), «ай» (ла, လ ) кеүектәре иҫәпләнеүсе һүҙҙәр талап итмәй.
Киҫәксәләр
Бирма телендә киҫәксәләре (суфикстар) актив роль уйнай, улар «писси», ပစ္စည်း  тип атала. Бындай киҫәксәләр ҡылым һөйкәлештәрен, заманын, әҙәплелек кимәлен белдереп киләләр, шуның арҡаһында уларҙы тәржемә итеүе лә мөмкин түгел. Уд  Дәүләт мьянманский-инглиз һүҙлегенә тап килә һәм улар 449.
Ҡайһы бер киҫәксәләр һүҙ төркөмдәрен үҙгәртә: иң популяр булғандарҙың береһе «э», အ (ə), уны һүҙ алдына ҡуйһаң, исем килеп сыға. Мәҫәлән, «уин» ( ဝင် ) һүҙе «инә» тигәнде аңлата, ә «эуин», အဝင်  «ишек»  һүҙенә әйләнә.
Алмаштар
Алмаш-эйәләр һөйләмде башларға тейеш булһа ла, йыш ҡына бойороҡ һөйләмдәрҙә һәм көндәлек һөйләштә ул төшөп ҡалырға ла мөмкин. Алмаш-тултырыусылар «ко» ( ကို, ɡò; формаль — «э», အား , á) тултырыусы суффиксы менән бирелергә тейеш, ул туранан-тура тамырға ҡушыла. Ғәҙәттә алмаш яңғыҙлыҡ исемдәре урынында ла килә. Алмаштарҙы ҡулланыу аудитория мөнәсәбәте менән бәйле.
Тиҫтер менән һөйләшкәндә беренсе зат алмашы «нга» ( ငါ, ŋà; «мин») һәм икенсе зат алмашы «нин» ( နင် , nɪɴ; «һин») ҡулланыла, әммә күптәр өсөнсө зат алмаштарына өҫтөнлөк бирә: оло йәштәге кеше үҙен—  «доле» ( ဒေါ်လေး , lé dɔ; «инәй») йәки «уле» ( ဦးလေး , lé ʔú; «апа»,«бабай» ) тип, ә йәш  кеше  «та» ( သား , θá; ул) йәки «тами» ( သမီး , θəmí; ҡыҙ) тип йөрөтә.
Төп алмаштар:
Монахтар менән һөйләшкәндә, үҙеңә ҡарата түбәндәге алмаштар ҡулланыла:
Мьяма теленең эйәлек алмаштары һөйләшендә алмаш тамыр түбән тонда тоһа, ул тартыла. Китап телендә бындай күренеш күҙәтелмәй: китап алмашы булған «и» ၏ (ḭ) эйәлек алмашындағы «йэ» ( ရဲ့, jɛ) киҫәксһе ролен үтәй.
Ҡабатлау
Редупликация сифаттарҙың мәғәнәһен көсәйтеү йәки кәметеү өсөн ҡулланыла.
Күп кенә һүҙҙәр, бигерәктә ҡушма сифатар, редупликацияла рәүешкә әйләнә:
Шул уҡ хәл исемдәр менән дә ҡабатлана:
Исемдәрҙең һан редуплициры өсөн ҡайһы бер үҙгәрештәр:
Бер нисә иҫәпләнеүсе һүҙ «теге йәки был» тигәнгә күрһәтеү өсөн редуплицирлана :
Синтаксис
Бирма телендә һүҙҙәрҙең ҡәҙимге тәртибе— SOV. Бирма теле — моносиллабик тел, йәғни һүҙгә (« тамыр» тигәнгә тиң) башҡа һүҙҙәр ҡушыла алмай. Ҡылымдар һан, зат, заман менән үҙгәрмәй, исемдәр килеш менән үҙгәрмәй, әммә уларға киҫәксәләр өҫтәлергә мөмкин. Мәҫәлән,  «ашау» — «са» ( စား, sà) ҡылымы уға аффикстар ҡушҡанда ла үҙгәрмәй.
Лексикаһы
Мьяма һүҙҙәренең күпселеге бер ижектән тора, һәм улар тибет-бирма ҡатламы лексикаһынан барлыҡҡа килгән, әйтергә кәрәк, һүҙҙәрҙең күбеһе бер нисә ижектән тороп, ситтән үҙләштерелгә һанала.Паль, инглиз, мон телдәренән алынған һүҙҙәр күп, шулай уҡ ҡытай, санскрит һәм хинди телдәренән алынғандары ла байтаҡ.
Үҙләштерелгән һүҙҙәргә миҫалдар:
Өйрәнеү тарихы
Беренсе бирма-сит ил һүҙлек төҙөү америка баптисына миссионер Адонирам Джадсон.
Ҡарагеоргиевичтар
Ҡарагеоргиевичтар, Ҡараджорджевичтар (Карађорђевићи) — Сербияла һәм Югославияла хакимлыҡ иткән кенәздәр (1842—1859) һәм королдәр (1903—1941) династияһы.
Ғосман империяһына ҡаршы Беренсе серб ихтилалы (1804—1813) етәксеһе Ҡарагеоргий тарафынан нигеҙләнгән. XIX быуат буйына Сербияла Обреновичтар династияһы менән власть өсөн дәғүәләшә. 1903 йылда Обреновичтарҙы ҡолатҡандан һуң — Сербияла, 1918 йылдан — Сербтар, Хорваттар һәм Словендар короллегендә, ә 1929 йылдан Югославия короллегендә королдәр династияһы була. 1945 йылда, Икенсе донъя һуғышы тамамланып, Югославияла власҡа Иосип Броз Тито етәкселегендәге коммунистар килгәс, ҡолатыла.
Хәҙерге Ҡарагеоргиевичтар
2004 йылда принц-регент Павел Ҡарагеоргиевичтың ҡыҙы Елизавета Ҡарагеоргиевич Сербияла һәм Черногорияла президентлыҡҡа кандидат була һәм 15  дәғүәсе араһында 6-сы урынды ала. 2008 йылда Ғали йәнәптәре принцесса Катарина,  Сербия һәм Югославияның тәхет вариҫы Александр II Ҡарагеоргиевичтың ҡатыны, Православие халыҡтарының берҙәмлек фонды премияһы менән бүләкләнә.
Әҙәбиәт
СПб.
Бәрхәт тарҡалыу
Бәрхәт тарҡалыу (чех.|sametový rozvod}}sametový rozvod) — Чехословакия союз дәүләтенең тыныс һәм рәсми законлаштырылған тарҡалыуы. Социалистик режим менән планлы иҡтисад урынына капитализм һәм баҙар иҡтисады килгәс, 1993 йылдың 1 ғинуарында бәрхәт тарҡалыу ваҡиғаһы була. Ҡанһыҙ үткәнгә бәрхәт тип атала.
Тәүтарихы
Чехословакияла иҡтисади түгел, ә этник (дөрөҫөрәге, милли элиталар араһындағы конфликт, ә халыҡтар араһындағы түгел  — һорашыу үткәреү шуны раҫлай ) сәбәптәр дәүләттең тарҡалыуына килтерә. Этнос-ара мәсьәләләр  (СССР-ҙағы менән сағыштырғанда күпкә бәләкәй күләмдә) илдәге иҡтисади тотороҡлолоҡто ҡаҡшата һәм уның тарҡалыуына килтерә. Этнос-ара килешә алмаусанлыҡтар республикала һәр ваҡыт булғылап тора, сөнки илдәге күп һанлы бәләкәй милләттәргә бер ҡасан да ысын автономия бирелмәй. Тәүҙә (1945 йылға тиклем) ризаһыҙлыҡ һыҙаты славяндар (чехтар, словактар, русиндар) һәм славян булмағандар (беренсе сиратта был төркөмгә Чехиялағы судет немецтары һәм Словакия көньяғындағы венгрҙар инә) араһынан үтә. Икенсе донъя һуғышынан һуң немецтар депортацияланғас һәм венгрҙарҙың байтағы эмиграциялағас, төп ҡаршылыҡтар икенсе яҫылыҡҡа күсә — нигеҙҙә бер милләттән торған һәм алдынғыраҡ иҡтисадлы Чех Социалистик  Республикаһы (йән башына тап килгән ЭТП 20 процент самаһы)  менән  фәҡирерәк Словакия араһында ҡаршы тороусанлыҡ башлана. Шул саҡта уҡ чех сәйәсмәндәре  Словакияның Чехияны артҡа һөйрәүе, һалым йыйымдарының шунда китеп тороуы тураһында һүҙ ҡуҙғатҡылай,  ә словак сәйәсмәндәре союз дәүләтендә була тороп та кәмһеткес хәлдә ҡалыуҙарына ярһый.
Республиканы бүлеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйғас, 1992 йылдың сентябрендә Чехословакия халҡы араһында илде бүлеүгә мөнәсәбәт  тураһында һорашыу үткәрелә. Словакияла илде бүлеүгә ыңғай ҡарашлылар — 37 процент, ҡаршылар — 63 процент, Чехияла — 36 процент ыңғай, 64 процент ҡаршы була.
Ваҡиғалар йылъяҙмаһы
Чехословакияла хәл тотороҡһоҙлана барған саҡта уның составындағы республикаларҙың милли үҙбилдәләнеше тураһындағы мәсьәлә лә ҡалҡып сыға. Башта килешеүсәнле формаль сиселеш табыла — илдең рәсми атамаһын Чех-Словакия (тулыһы — Чехия һәм Словакия Федератив Республикаһы, ЧСФР) тип алырға хәл ителә, 1990—1992 йылдарҙа  шулай була ла. Дөйөм алғанда, илдең сәйәси-иҡтисади курсы алмашынғанлығы күҙгә бәрелеп торһа ла, халыҡтың күпселеге,  чехтар ҙа, словактар ҙа милли үҙбилдәләнешкә әҙер булмай сыға. Быны шул саҡта үткәрелгән һорашыуҙар ҙа дәлилләй. Әммә ил яҙмышы сәйәсмәндәр ҡулында була һәм улар башҡаса  хәл итә.
1992 йылдың 17 июлендә  словак парламенты бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ҡабул итә. Бүленеүгә ҡаршы сығыш яһаған  Чехословакия президенты Вацлав Гавел отставкаға китә. 25 ноябрҙә  Федераль йыйылыш  1993 йылдың 1 ғинуарынан илде бүлеү тураһында закон ҡабул итә.
Ыһыах
Ыһыа́х (Ыhыах) — саха (яҡут) халҡының милли байрамы. Тәбиғәттең терелеүенә һәм үрге донъя (күк) тәңреләре хөрмәтенә үткәрелгән байрам, йәйге Ҡояш торошо осоронда уҙа. Асылда ул — саха халҡының Яңы йыл байрамы. Унда күп төрлө милли йолалар, шул иҫәптән күк тәңреләренә табыныу, бергәләп иртәнге ҡояшты ҡаршылау, күмәкләп ҡымыҙ эсеү үтәлә, шулай уҡ «Осуохай» бейеүен башҡарыу, милли уйындар ойошторола, ат сабыштырыу, көслөләр һәм етеҙҙәр ярыштары һәм башҡа бәйгеләр үткәрелә.
Байрам итеү
Ыһыах — Саха Республикаһының иң оло байрамы. «Ыһыах» һүҙе «муллыҡ» тигән мәғәнәне аңлата, күк тәңреләре һәм улар йөҙөндә тәбиғәткә табыныу, халыҡтың иң изге теләктәрен еткереү йолаһы менән бәйле. Ғәҙәттә был байрам 21 июндә — йәйге ҡояш торошонда, йәғни көн менән төн тигеҙләнгәндә уҙғарыла.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ыһыах 22 июндә — йәйге ҡояш торошоноң икенсе көнөндө үткәрелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа байрам хәҙерге Хәтер һәм матәм көнөнә тура килмәһен өсөн уны 10 — 25 июнь арауығындағы ял көндәренең береһендә билдәләйҙәр. Был осраҡта улустар (беҙҙәге райондар) халҡы теләге иҫәпкә алына.
Тарих
Тикшереүселәр билдәләнеүенсә, Урта Азия далалары ҡымыҙ байрамының тыуған төйге булып тора. Саха халҡының төп милли байрамында башҡа төрки халыҡтар ҙың йәйге байрамдары менән оҡшаш урындары бар. Малсылыҡ менән көн күргән күсмә халыҡтар йолаһына ярашлы, Ыһыах йылды ике өлөшкә бүлеүсе сик кенә түгел, бер үҡ ваҡытта иҫке менән яңыны, үткән менән киләсәкте айырып тора.
Байрам тураһында беренсе яҙма мәғлүмәтте һоланд сәйәхәтсеһе И. Плес көндәлегендә осратырға була. Ул Ыһыах хаҡында тәьҫораттарын XVII быуат аҙағында Себер аша Ҡытайға барған ваҡытта теркәгән. Сәйәхәтсе билдәләүенсә, байрамды оло тантана менән үткәргәндәр, усаҡтар яҡҡандар һәм уларҙы көнө буйы һүндермәгәндәр.
Осуохай
Осуохай — тормош ҡуласаһын белдергән әйлән-бәйлән бейеүе кешеләрҙең берҙәмлеген күрһәтә. Бейеүселәр ҡулға-ҡул тотоношоп, ҡояш йөрөшө буйынса түңәрәктә әйләнә. Бейеү ваҡыт һәм мөхит әйләнәшен ҡабатлау, йылылыҡ һәм яҡтылыҡ биреүе өсөн ҡояшҡа рәхмәт әйтеү йолаһын сағылдыра. Әйлән-бәйләнде алып барыусы тәбиғәтте ололауға арналған йыр башҡара. Осуохай әйләнеше таң атып, ҡояш сыҡҡансы дауам итә. Оло йыйынға килгән ҙур ырыу кешеләре, бер-береһен алмаштырып, әйлән-бәйләнде өсөр тәүлек бейер булған. Кем Осуохай бейеүендә әйләнә, шул кеше йыллыҡ илаһи көс туплай тип иҫәпләнә. Байрамдың төп ваҡиғаһы — утҡа, үләндәргә һәм ағастарға ҡымыҙ бөркөп, уларҙы ашатыу (туйындырыу) йолаһы. Был Йыһандың һәм кешенең тыуыуын кәүҙәләндерә.
Василий Кушнарёвтың табыш йорто
Василий Кушнарёвтың табыш йорто — Дондағы Ростов ҡалаһында Пушкин урамындағы 51-се йорт. Айырым йорт 1900-сө йылдар башында төҙөлгән. Ул Ростовтың билдәле фабриканты Яков Кушнарёвтың бер туғаны Василий Семенович Кушнаревтың йорто була. Әлеге ваҡытта бина Көньяҡ хәрби округ ҡарамағында. В. С. Кушнарёвтың табыш йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарихы
1920-се йылдарҙа бина дәүләт ҡарамағына күсә һәм Төньяҡ-Кавказ хәрби округы штабына тапшырыла. Кушнарёвтарҙың элекке йортонда ашхана урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинаның ҡыйығы емерелә, һуңынан уны ҡайһы бер үҙгәрештәр менән киренән эшләп ҡуялар. 2012 йылда Көньяҡ хәрби округ (ЮВО) штабы бинаға реконструкция үткәрә, уның барышында фасад үҙгәртелә һәм ҡыйыҡ яңынан эшләнә.
Архитектураһы
Табыш йортоноң фасады, шул осорҙағы клуб биналарына хас булғанса, көнсығыш стилендә биҙәлгән. Ике ҡатлы йорттоң цоколе бейек. Өҫкө ҡаттағы тәҙрә уйымдары өҫтән ярым түңәрәк менән тамамлана. Тәҙрәләрҙең аркалы уйымдарының тирәсе парлы византия колонналарына таянған. Фасад бейек кәрниз һәм тәпәш парапет менән тамамлана. Бинаны бик күп көнсығыш орнаментлы һылап яһалған биҙәктәрҙән торған декоратив элементтар биҙәй. Тәүҙә бинаның ҡыйығы өҫтөндә көмбәҙ күтәрелеп тора, ә йорттоң көнсығыш өлөшөндә мәрмәр баҫҡыс була.
Е. Я. Костиндың табыш йорто
Сауҙагәр Костиндың табыш йорто — Дондағы Ростовтың Суворов урамы, 29/37 адресы буйынса урынлашҡан йорт. XIX быуат аҙағында — XX быуат башында был йорт сауҙагәрҙәр Костин Ефим Яковлевич милегендә була. Йорт монументаль сәнғәт, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм архитектура ҡомартҡылары исемлегенә инә.
Тарихы
Йорт XIX быуат аҙағында төҙөлгән. 1917 йылға тиклем Кесе Баҡса, 37/35 адресы буйынса урынлашҡан була. Табыш йортонан башҡа сауҙагәр милегендә май һығыу заводы була. Ул йортҡа үҙе хужа булған, ә производство урынлашҡан биналар ҡатыны Домна Ивановна Костина менән уртаҡ милектә була. Ғаиләнең өс улы булған: Василий Костин магазин хужаһы була, унда перәник менән сауҙа ителә, Степан май һығыу заводы менән идара итә, ә Филипп ҡаланың беренсе полиция участкаһында канцелярия хеҙмәткәре була. Сауҙагәр Костин Ефим Яковлевичтың табыш йорто, Ростов өлкәһе хакимиәтенең 1998 йылдың 9 октябрендәге 411-се ҡарарына 1-се Өҫтәмәгә ярашлы, төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы тип билдәләнә һәм закон менән һаҡлана.
Һүрәтләнеш
Йорт дүрт ҡатлы. Беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған. XXI быуатта реставрация эштәре ойошторола, йорттоң фасады күренеше үҙгәртелә һәм яҡшыртыла, бының өсөн кирбес һәм башҡа материалдар ҡулланыла.
Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы
Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллин (12 декабрь 1941 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), Почётлы ҡотопсо (1977).
Биографияһы
Әсхәҙуллин Фидус Фәйез улы 1941 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ы Яңауыл районының Сулпан ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Яңауыл урта мәктәбен тамалағандан һуң, 1960—1964 йылдарҙа Төньяҡ флоттың һыу аҫты кәмәһендә хеҙмәт итә. Хәрби хеҙмәтен үтәп бөткәс, 1964 йылда Мурманск диңгеҙ пароходсылығына барып эшкә урынлаша, «Ленин» атом боҙватҡысы машинисының өйрәнсеге булып хеҙмәт итә башлай. Һуңыраҡ «Ленин» атом боҙватҡысының трюм машинисы, атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса мастеры итеп үрләтелә, бында барлығы ете йыл дауамында эшләй.
1973 йылда ҙур төркөм белгестәр менән бергә Ленинградтағы караптар етештереүсе заводҡа ебәрелә, бында Әсхәҙуллин «Арктика» атом боҙватҡысын ҡороуҙа һәм уны һыуға ебәреү һынауҙарҙа ҡатнаша. 1975 йылда боҙватҡыс сафҡа индерелә, Фидус Әсхәҙуллин атом пар етештереү ҡоролмаһын хеҙмәтләндереү буйынса өлкән мастеры итеп тәғәйенләнә.
1977 йылдың 9—23 авгусында «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа экспедицияһында ҡатнаша — был һыу өҫтө караптары араһында ҡотопҡа донъялағы тәүге походы булып тора. Походҡа әҙерләнгән ваҡытта Әсхәҙуллин караптың энергетика ҡоролмалары системаларын һәм механизмдарын йүнәтә, был экспедиция барышында был ҡоролмаларҙың тотҡарлыҡһыҙ эшләүен тәьмин итә. 17 августта «Арктика» атом боҙватҡысы Төньяҡ ҡотопҡа барып еткәс, уға А. А. Шпринг берлектә почётлы задание ҡушалар — СССР флагы менән флагшток урынлаштырырға бойоралар. Һәм улар был эште уңышлы башҡаралар.
1977 йылдың 14 сентябрендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы «Арктика» атом боҙватҡысының Төньяҡ ҡотопҡа эксперименталь рейсын әҙерләүҙә һәм атҡарыуҙа күрһәткән оло хеҙмәте, батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Фидус Фәйез улы Әсхәҙуллинға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабанда «Арктика» атом боҙватҡысында хеҙмәт итеүен дауам итә, 1982 йылда КПСС-ҡа инә. 1990 йылдан «Таймыр» атом боҙватҡысында өлкән мастер булып эшләй.
Таганрогтың ер аҫты юлдары
Тарихы
Таганрогтың ер аҫты туннелдәренең барлыҡҡа килеүе тураһында бер нисә күҙаллау йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, уларҙы төрөктәр ҡаҙыуы ихтимал булһа, икенселәр белдереүсенсә, юл төҙөүселәр — боронғо римлеләр. Ер аҫты юлдарын Петр I йәки Екатерина II хакимлыҡ иткән осороҙа эшләгәндәр тигән версия ла бар. Әммә улар барыһы ла рәсми раҫлау тапмаған.
Яҙыусы Антон Павлович Чеховтың Таганрог ҡалаһының ер аҫты юлдары һәм улар тураһындағы легендалар менән ҡыҙыҡһына һәм быны раҫлаусы дәлилдар бар.
Бер легенда буйынса, Александр урамынан портҡа тиклем арауыҡта урынлашҡан әҙерге троллейбус идаралығы территорияһынан элек ер аҫты юлы булған. Ул он тоҡтарын ташыу өсөн тәғәйенләнә. Таганрогтың ҡайһы бер йорттарында тәрән подвалдар булы һәм улар ер аҫты юлы менән яр буйына барып сыға.
Таганрог территорияһында алып барылған тикшеренеүҙәр барышында ер аҫты юлдарының эҙҙәре табыла. Ҙур булмаған юл Грек урамы, 76 адресы буйынса урынлашҡан Алфераки йортоноң подвалынан хәҙер крайҙы өйрәнеү музейы торған Антон Глушко тыҡырығы, 13 адресына тиклем һуҙыла.
Әҙәби сығанаҡтарҙа диңгеҙ ярынан миллионер Вальяно йортона тиклем ер аҫты юлы булыуы тураһында мәғлүмәт бар. Хәҙер был урында Авиация техникумы бинаһы урынлашҡан (Чехов урамы һәм Тургенев тыҡырығы киҫелеше). ТРТИ-ҙың «Б» корпусын төҙөгәндә төҙөүселәр ер аҫты юлына юлыға, унда боронғо әйберҙәр табыла.
Күп тарихсылар Таганрогта ер аҫты туннелдәре булыуын таныу яғында. Петр ҡәлғәһен төҙөгәндә ер аҫтынан бихисап үткәүел эшләнә, улар бастиондан равелинға, шулай уҡ бастиондан ҡәлғәгә алып бара. Был ҡамауҙа ҡалған осраҡта кешеләрҙең ошо юлдар буйылап йөрөү мөмкинлеген күҙаллап эшләнә. Ер аҫты юлдары һаҡланырға тейеш була, сөнки ҡәлғә емерелгәндә, уның өҫкө өлөшө генә зыян күрә. Бастиондар аҫтында казематтар урынлаша. Крайҙы өйрәнеү музейының 1926 йылдағы отчеттарының береһендә, Петр ҡәлғәһенең емерелгән урында инеү урынының өҫкө өлөшө табыла, ул таштан һәм эзбиздн эшләнгән була, тип теркәлә. Көньяҡ федераль университет бинаһы эргәһендә лә шундай уҡ юлдар табыла. 1927 йылда Таганрогтың торлаҡ йорт ихаталарының береһендә эзбиз алыу өсөн соҡор ҡаҙалар — уның төбө емерелә һәм 5 метр тәрәнлектә ер аҫты юлы булыуы асыҡлана. Уның оҙонлоғо 20 метрға етә. Элекке ҡәлғә урынында университет корпустары тора. 5-се ятаҡ төҙөлгәндә, Гарибальди тыҡырығы буйынса боронғо дары мөгәрәбе һәм яртылаш күмелгән ер аҫты юлы табыла.
1932 йылдың 5 майында ҡала властары археологтар ҡатнашлығында комиссия төҙөп, ошо ҡоролмаларҙы эҙләү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Әммә эш һөҙөмтәләре киләһе быуындарға барып етмәй. 1940 йылдарҙа Алферакиҙың элекке тирмәне ҡаршыһында (әле бында автомобиль юлдары сиселеше), Комсомольск түбәләҫенең уң битләүе аҫтында, Гарибальди һәм Беренсе Крепостной тыҡырыҡтары араһында ҡасандыр кирбестән эшләнгән көмбәҙле инеү урыны була. Тағы ла шундай конструкция булыуы 1950 йылда асыҡлана — ул элекке Карантин районында, диңгеҙ яры буйынла табыла.
1980 йылдарҙа күп ҡатлы йорттарҙың фундаменты ултырыуы осраҡтары күҙәтелә. Белгестәр ер аҫты карталарында билдәләр эҙләй башлай, әммә ер аҫты юлдары булыуы тураһында дәлилдәр тапмай.
Ҡарагеоргий
Тыуғас та алған исеме — Георгий (Ђорђе), Ҡарагеоргий (ҡара — төрөксә «ҡара») тигән ҡушаматты ҡуңыр йөҙлө һәм ярһыу холоҡло булғанға һәм дошмандары унан ҡурҡып торғанға биргәндәр.
Бала һәм үҫмер сағы
Ҡарагеоргийҙың ата-бабаһы Шумадияға күсеп килгән Васоевич тигән черногор ырыуынан була. Ҡарагеоргий үҙәк Сербиялағы (ул саҡта Ғосман империяһының бер өлөшө, хәҙер Шумадия округы) Вишевац тигән ауылда бик фәҡир ғаиләлә тыуа. Атаһының исеме — Пётр Йованович, әсәһе Мария Живкович була. Атаһы эш урынын бик йыш алмаштыра. Георгий ҙа бала саҡтан хәлле төрөктәргә һәм сербтарға ялланып эшләй.
Никахлашыу һәм Австрияға ҡасыу
1785 йылда Ҡарагеоргий Елена Йовановичҡа өйләнә, әммә ҡыҙҙың бай ата-әсәһе уны ярлы егеткә кейәүгә биреүгә ҡаршы була. Өйләнешкәс, йәштәр бер аҙ Сербияла йәшәй. Ләкин туй алдынанмы, туйҙан һуңмы Георгий Еленаһына ҡул һуҙған төрөктө үлтерә һәм Сербиянан ҡасырға ҡарар итә.
Ҡасҡан саҡта Ҡарагеоргий дөрөҫлөгө тарихсылар араһында һаман бәхәстәр тыуҙырған ғәмәлде ҡыла: атаһын үлтерә (был ваҡиғаны Пушкин «Көнбайыш славяндарҙың йырҙары» тупланмаһындағы «Ҡара Георгий тураһындағы йыр»ҙа һүрәтләй; Мерименың «Гусли» тигән иллирий йырҙары йыйынтығында был йыр юҡ, бәлки, уны Пушкин Ҡарагеоргий тураһындағы телдән һөйләнгән риүәйәттәргә нигеҙләнеп яҙғандыр). Моғайын, атаһы улына өйгә ҡайтырға ҡушҡандыр. Ә Ҡарагеоргий быны атаһы ҡоллоҡҡа һәм үлемгә әйләнеп ҡайтырға саҡыра тип ҡабул иткәндер. 1796 йылда Сербияға ҡайтҡас, Ҡарагеоргий ғәйебен танып, тәүбәгә килә, халыҡтан һәм руханиҙарҙан ғәфү үтенә.
1787—1791 йылдарҙағы австрий-төрөк һуғышында Ҡарагеоргий австрийҙар яғында Серб фрайкорында подофицер чинында ҡатнаша. Белградҡа уңышһыҙ һөжүмдә һәм Көньяҡ Сербиялағы алыштарҙа һуғыша. Бында тупланған ярайһы тос хәрби тәжрибәһенең һуңынан ихтилалдарҙа файҙаһы тейә. 1791 йыл уртаһында солох төҙөлә, Ҡарагеоргий батырлыҡ өсөн миҙал менән бүләкләнә. Гайдуклыҡҡа күтәрелә, ҙур гайдук ғәскәренә етәксе итеп ҡуйыла, 1794 йылда ғәскәр таратыла. Ҡарагеоргий бер аҙ ваҡыт ғаиләһе менән Тополала йәшәй.
Беренсе серб ихтилалы
XVIII быуат аҙағы—XIX быуат башында даһтар тип йөрөтөлгән яңысар башлыҡтары, солтанға ҡаршы баш күтәреп, Белград пашалығында власты ҡулдарына алалар. Төрөктәрҙең серб халҡына мөнәсәбәте тағы ла аяуһыҙыраҡҡа әйләнә. Яңысарҙар башбаштаҡлана, теләһә ниндәй ҡаршылыҡ ҡанһыҙ рәүештә баҫтырыла. «Кенәздәрҙе аҫыу» (Сеча Кнезова) тигән ваҡиға Беренсе Серб ихтилалы тоҡаныуға һылтау була. Халыҡ юлбашсылары, дворяндар, руханиҙар, бай сауҙагәрҙәр, элекке ихтилалсылар аҫыла. Ҡарагеоргий үлемгә дусар буласағы тураһында хәбәр алып өлгөрә һәм, уны үлтерергә килгән төрөктәргә ҡаршы боҫҡон ҡороп, үҙҙәрен ҡырып һала.
1804 йылдың 15 февралендәге ҡырылышҡа яуап итеп, сербтар Орашацҡа йыйыла, унда Ҡарагеоргий ихтилал етәксеһе итеп тәғәйенләнә. Ихтилалсылар тиҙ генә бола күтәрергә йыйына. Башта был даһтарҙан ҡотолорға тырышыу өсөн эшләнә, ләкин 1805 йылда Иванковац эргәһендәге алыштан һуң ихтилалсылар ғосман солтанының хакимлығына ҡаршы асыҡтан-асыҡ һуғышҡа сыға. Шул уҡ йылдың мартында Ҡарагеоргий рәсми рәүештә Сербияның хәрби лидеры, үҙ-үҙен иғлан иткән юлбашсы тип таныла һәм епископ Анфим (Зепович) тарафынан мәсехләнә. Ҡарагеоргий халыҡ менән үҙе һөйләшә, башҡа юлбашсылар менән ихтилал планы буйынса фекер алышыр була. Ҡәтғи, эҙмә-эҙлекле, туп-тура һәм компромистарһыҙ маҡсатына барыусан был кеше халыҡтың һәм башҡа юлбашсыларҙың таныуын һәм ихтирамын яулай.
Ҡарагеоргий даһтарҙың Белградтан китеүен талап итә. Быға өлгәшкәс, ул Сербияның азат ителгән төбәктәрендә феодализмды юҡҡа сығара һәм хәрби идара урынлаштыра, үҙ юлбашсыларын ҡуя. Даһтар тотоп аҫыла. Ғосман хөкүмәте даһтарға ҡаршы ихтилалды хуплай һәм Белградҡа яңы паша ебәрергә йыйына.
Ләкин Ҡарагеоргий һәм азатлыҡ тәмен татып өлгөргән сербтар пашаны яуланған төбәктәргә индермәй, 1805 йылда Иванковац янында уның ғәскәрен тармар итә. Был алыш ваҡиғалар ағышындағы киҫкен боролошто аңлата, ихтилал даһтарға ҡаршы күтәрелгән бола булыуҙан туҡтап, Ғосман империяһына ҡаршы азатлыҡ һуғышына әйләнә. Быш күтәреүселәр бер нисә еңеү яулай, шул иҫәптән 1806 йылда Мишар, Делиград, Белград эргәһендә, 1807 йылда Шабац, Ужиц янында еңеп сығалар. 1806 йылда баш күтәргән сербтарҙың вәкиле Пётр Ичко Ғосман хөкүмәте менән һөйләшеүҙәр үткәрергә Истанбулға бара. Ул унда баш күтәреүселәр өсөн отошло Ичко солохон төҙөүгә өлгәшә. Ләкин Ҡарагеоргий Ғосман империяһына ҡаршы һуғыш асҡан Рәсәй менән дуҫлыҡ файҙаһына был килешеүҙән баш тартырға була.