cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғүмәрова Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы
Биографияһы
«''Мин үҙемдең хеҙмәт юлымды 1937 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә география уҡытыусыһы булып башланым. Ул мәктәп 7 йыллыҡтан урта мәктәпкә әйләнгән йыл ине. Һуғыштан алда, 1940 йылда тәүге сығарылыш уҡыусыларына аң-белем биреүҙә ҡатнаштым. Был осор илебеҙҙе тулыһынса индустриялаштырыу йылдары булды. Уҡыта башлауымдың тәүге йылында уҡ халыҡ араһында аңлатыу, агитация-масса эшенә ихлас тотондом.'' ''1937 йылда СССР Юғары Советына һайлауҙарға әҙерлек эшендә бөтә көстө һалып, тырыштым, сөнки һайлауҙар күптәр өсөн яңылыҡ һәм айырыуса ҡыҙыҡ була торғайны. 1939 йылда үткәрелгән Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашыуым да бөгөнлөләй хәтеремдә. Хөкүмәтебеҙ наҙанлыҡты бөтөрөү маҡсатында сығарған ҡарарҙарын беҙ, мәғариф хеҙмәткәрҙәре, шатланып ҡаршы алдыҡ. Эштә лә һынатманыҡ. Миңә өлкән быуын кешеләрен уҡырға һәм яҙырға өйрәтергә тура килде. Һәр сәғәт, һәр минут ҡәҙерле булды ул саҡта. Иртә менән балалар уҡытырға китәһең, ә кистәрен ололар янына ашығаһың. Бер үк ваҡытта халыҡ араһында аңлатыу эштәрен алып барырға кәрәк.''
''Ҡәһәрле һуғыш башланғас, тәжрибәле, өлкән йәштәге ир уҡытыусылар фронтҡа китте. Был йылдар һәр берең ҡырҡҡа ярылып эшләр саҡ ине. 1943—1944 уҡыу йылында Байназар урта мәктәбендә директор ҙа, район мәғариф бүлегендә педкабинет мөдире лә булып эшләнем.''
''Һуғыш осоронда уҡытыусылар етешмәне. 8-9 классты тамамлаусыларҙы уҡытыу эшенә йәлеп итергә тура килде. Ҡыҫҡа сроклы курстарҙа уларҙы методик яҡтан әҙерләү эшенә етәкселек ителде. Бынан тыш йәш уҡытыусыларҙың артабан һөнәри белем алыуҙарын да, ситтән тороп уҡыуҙарын да күҙ уңынан ысҡындырылманы.''
''Уларҙың күбеһе педучилище, уҡытыусылар институтын тамамлап, профессиональ уҡытыусы булып китте. Районыбыҙҙа мәғариф кадрҙары әҙерләү эшендә үҙемдең дә бер аҙ хеҙмәтем барлығына мин бик шатмын»''.
1944—1948 йылдарҙа Мәсхүҙә Арыҫлангәрәй ҡыҙы Иҫке Собханғол мәктәбендә директор урынбаҫары һәм география уҡытыусыһы булып эшләй. 1948—1949 уҡыу йылынан башлап пенсияға сыҡҡансы ошо мәктәптә өҙлөкһөҙ география уҡытыусыһы була. Юғары исеменән тыш ул «Хеҙмәт батырлығы өсөн», «Фиҙакәр хеҙмәте өсөн», «Бер өҙлөкһөҙ хеҙмәт стажы өсөн» миҙалдарына лайыҡ.
Ғәиләһе
Тормош иптәше Заманов Хәләф Әбүзәр улы менән өс ҡыҙ, ике ул үҫтерәләр. Бишеһенә лә юғары белем бирәләр. Улдары инженер һөнәрен һайлаһа, өс ҡыҙы ла, әсә юлын ҡыуып, уҡытыусы һөнәрен ала. Һәммәһе лә мәғариф отличниктары.
Ирек Өфө нефть институтын тамамлаған. Бөгөлмә ҡалаһындағы «Татнефть» эксперименталь заводының цех начальнигы. Кинйә улдары Фәрит Өфө авиация институтын тамамлаған. Нефтекама ҡалаһында вице-мэры булып хаҡлы ялға сыға.
Оло ҡыҙы Тамара Заманова (Агишева) 1957 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлап, Өфөләге 1 -се педучилищеға уҡырға инә. Уны тамамлағас, ситтән тороп Ульяновск пединститутында уҡый. Тормош иптәше Факил Агишев менән сит илдә өс йыл йәшәгәс, Өфөгә ҡайтып төпләнәләр.
Икенсе ҡыҙҙары Роза ла әсәһенең һәнәрен дауам итеүсе. Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлағас, БДУ-ның сит телдәр факультетына уҡырға инә. 1972 йылдан 2006 йылға тиклем Байназар урта мәктәбендә балаларға белем бирә.
Тырыш хеҙмәте өсөн бик күп грамоталар менән бүләкләнә. «БР мәғариф отлич¬нигы» исемен йөрөтә. Роза Хәләф ҡыҙының педагогик эш стажы 35 йыл. Ул өс ул тәрбиәләй. Тимур СиБДУ-ны, Дамир БДУ-ны, ә Артур СиБДУ-ның музыка факультетын тамамлаған
Өсөнсө ҡыҙы — Заманова Гөлсөм Хәләф ҡыҙы 1966 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбен тамамлай. Стәрлетамаҡ пединститутының рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлай. Ул Өфө ҡалаһында уҡыта, методист булып эшләй. Тормошҡа сыҡҡас, Бөрйәнгә ҡайтып уҡыта башлай. 1979—1985 йылдарҙа мәғариф бүлегендә методист эшен башҡара, аҙаҡтан Иҫке Собханғол урта мәктәбендә, пенсияға сыҡҡансы рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
Гөлсөм Хәләф ҡыҙының хеҙмәтен юғары баһалап, уға «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» исеме бирелә. Уның педагогик эш стажы 35 йыл. Ул бер ҡыҙ, бер ул тәрбиәләп үҫтерҙе. Ҡыҙы Әлиә лә уҡытыусы һөнәрен һайлаған. БДПУ-ның педагогика һәм психология факультетын тамамлап, Өфөлә балалар баҡсаһында психолог булып 3 йыл эшләгән. Әлеге көндә бәлиғ булмаған балалар эше буйынса инспектор. Үрҙә телгә алынған бер нәҫел уҡытыусыларҙың дөйөм педагогик стажы 145 йыл.
Марейяга
Марейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеньяга йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Окней
Окней — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Волдомица
Волдомица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доценко Иван Иванович
Иван Иванович Доценко (Іван Іванович Доценко; 16 май 1984 йыл) — украин футболсыһы. 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындары көмөш призеры.
Сәйфетдин Сураҡаев
Сәйфетдин Сураҡаев (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Сәйфетдин Сураҡаев Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Балаҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 4-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 4-се Башҡорт атлы полкы 12-се, 8-се, 5-се һәм 4-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 25 июлендә Түбәнге Новгородҡа бара. 3 ноябрҙә полк Волконскийҙың отряды менән бергә Витгенштейн корпусына керә, 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Рус армияһының сит илгә походтары барышында Лейпциг һәм Дрезден янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1813 йылдың декабрендә Богемия армияһының Төп фатиры ҡарамағында хеҙмәт итә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 4-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Хафиз (исем)
Хафиз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Хафиз исеме осрай.
Этимологияһы
Хафиз исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Ҡурсалаусы, һаҡлаусы, яҡлаусы, хәтере яҡшы, Ҡөрьәнде яттан белеүсе тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ҡушаев Хафиз Ҡушай улы (15 октябрь 1888 йыл — 27 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡортостандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1919 йылдан ВКП(б) ағзаһы. БАССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 3-cө рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Сыртланов Хафиз Вәли улы (Сыртланов Хафиз Валеевич; 14 май 1902 йыл — 2 ғинуар 1984 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы.
Сәлихов Хафиз Мирғазәм улы (Хафиз улы Салихов Миргаҗәмб улы; 5 сентябрь 1950, СССР, РСФСР, Әлмәт, Сәрмән районы, Татар АССР-ы,) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре. V сағырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Татарстан Республикаһының саүҙа һәм тышҡы иҡтисади хеҙмәттәшлек министры (1998—2001). Татарстан Республикаһы еңел атлетика федерацияһы президенты (2011 йылдан башлап). Физика-математика фәндәре докторы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Хафиз (ғәр. حافظ‎ «ятҡа бикләүсе», «һаҡлаусы») — Ҡөрьәнде ятҡа бикләп, уны һаҡлаусы.
Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы
Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улы (1904-31.10.1942) — ҡыҙылармеец, рядовой, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылдың 31 октябрендә һәләк булған.
Биографияһы
Шайкамал Хисаметдин улы Ҡорбанғәлиев 1904 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Нәсибаш улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) ҡараған Илсекәй ауылында тыуған.
1941 йылда Малаяҙ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла.
Хәрби юлы
Тәүҙә ҡыҙылармеец Шайкамал Ҡорбанғәлиев 771 уҡсылар полкында хеҙмәт итә. Был хәрби частан 1942 йылдың 17 июлендә күсерелгән, «Халыҡ хәтере» сайтында «хөкөм ителгән» тигән яҙыу ҙа бар. Һуңғы хеҙмәт урыны — 137 уҡсылар дивизияһы.
1942 йылдың 31 октябрендә һәләк була.
Орёл өлкәһе Новосильский районы Прудовский ауыл Советы составына ингән Малые Пруды ауылы янындағы урмандың көнбайыш сигендә яңғыҙ ҡәбер яңғыҙ ҡәберҙә ерләнгән.
Ғаиләһе
Шайкамал Хисаметдин улының ғаиләһе була. Ҡатыны Нәзифә Әбдрафиҡ ҡыҙы. Ҡыҙы Нәүбиә, улы Вәлит.
Хәтер
Ҡорбанғәлиев Шайкамал Хисаметдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Сығанаҡтар
ЦАМО Фонд: 58 Опись: 18001 Дело: 158
Һылтанмалар
Курбангалиев Шайкамал Хисаметдинович
Яңы Сауҡалыҡ
Яңы Сауҡалыҡ  (Новосокулак)— Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районының Яңы Сауҡалыҡ ауыл Советына ингән ауыл.
Яңы Сауҡалыҡ ауыл Советының административ үҙәге.
Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан алыҫлығы туранан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа яҡынса 32 километр.
Тарихы
Тарихи Башҡортостан ерҙәренә 19-сы быуатта сит тарафтарҙан күсеп килеүселәр ағымы көсәйә бара. Яңы Сауҡалыҡ ауылына 1866 йылда Рәсәйҙең һәм Украинаның үҙәк губерналарынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Улар өлөшсә Иҫке Сауҡалыҡтан күсеп ултырған, шуға ла ауылға ла исемде унан алғандар. Күскенселәр бер-береһенә яҡын ғына таралышып ултырып, утарҙар, ауылдар барлыҡҡа килтергән. Шул рәүешле Беркутовка, Самодуровка, Оторвановка, Зацепиловка, Хохлы, Курмыш, Мещановка утарҙары барлыҡҡа килгән. Совет осоронда ауыл Советы биләмәһендә «Наша Победа», «Красный пахарь», «Новый свет», Шевченко исемендәге, Чапаев исемендәге, Ворошилов исемендәге һәм «Заря» колхоздары эшләп килгән.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы буйынса 3 фараз йәшәп килә. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында, атама башҡорт теленән ингән, тип яҙа. Ойконимды башҡорт телендәге «һалҡынлыҡ», «суҡалаҡ» һүҙҙәре менән бәйләүҙәрен әйтә. Тәүгеһен ул ауыл тирәләй аҡҡан инештәр, шишмәләрҙең һалҡын һыулы булыуы менән аңлаталар, ти. Мәгәр «һалҡынлыҡ» һүҙенең нисек «Сокулак» тип үҙгәреп китеүен аңлап булмай, тип яҙа. Күрәһең, ул һүҙҙең «һыуыҡлыҡ» тигән синонимы ла булыуын белмәгәндер.
Йылға тирәләй башҡорттар йәшәгән суҡалаҡтар булыуы менән дә топонимсы килешмәй, сөнки ундай торамалар булуы билдәле түгел, ти.
Өсөнсө фараз — «сауҡалыҡ» — дөрөҫлөккә нығыраҡ тап киләлер, тигән һығымта яһай. Был тирәлә элек төрлө урындарҙа ҡайын урмандары үҫкән, әле лә сауҡалыҡтар бар, ти ул.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса даими рәүештә йәшәүселәр 583 кеше тәшкил иткән (урыҫтар 95 %), 2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 563.
Янгыт-Юган
Янгыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Артёмовский
Артемовский — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге ҡалаһы, Артемовский ҡала округының административ үҙәге.
Географик урыны
Ҡала Урта Урал тауының көнсығыш битләүендә, Бобровка йылғаһы буйында урынлашҡан, Режевский, Алапаевский, Эрбет һәм Сухоложский райондары менән сиктәш.
Рельефы
Рельефы тигеҙлек тиерлек: тәпәш, һөҙәк, ҡайынлыҡ урманлы убаларкөнсығышҡа табан тигеҙлеккә әйләнеп бара. Тупраҡ күп төрлө. Көнбайыш өлөшө — көрән балсыҡлы тупраҡлы, ул урыны менән балсыҡлы йәки торфлы тупраҡлы. Төньяҡ-көнсығышта ҡара тупраҡ өҫтөнлөк итә, бер аҙ балсыҡлы һәм торфлы тупраҡ менән аралашҡан. Көнсығышта был районда кремнийлы-балсыҡлы тупраҡ таралған, әммә Эрбет йылғаһы буйында башлыса ҡара тупраҡ һыҙаты һуҙылған.
Бобровка йылғаһы көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған, ул барлыҡ район аша тәрән үҙән булып үтә. Унда ике быуа тотолған, ҡаланың Түбәнге һәм Үрге быуалары. Бобровка йылғаһы Эрбет йылғаһының ҡушылдығы. Эрбет йылғаһы Красногвардейск ҡасабаһы районында күркәм быуа менән тотолған. Быуа завод төҙөгәндән алып бар, йәғни ике йөҙ йылдан ашыу тора.
Климат
Артемовский климаты Свердловск өлкәһенең агроклиматлы үҙәк зонаһына ҡарай.
Абсолют максимум температура +38 °C 1936 йылдың 9 авгусында теркәлгән, абсолют минимум −46,7 °C 1968 йылдың 8 декабрендә күҙәтелгән.
Етештереү сәнәғәте
Ҡалалағы төп предприятиелар:
Транспорт
Ҡалала Свердловск тимер юлының Егоршино тимер юл станцияһы төйөнө урынлашҡан.
Дин
Икона Божией Матери «Умиление» һәм Изге Пәйғәмбәр Божий Илия хаҡына (Каменский һәм Алапаевский епархияһы) православие сиркәүҙәре эшләй.
Арктика университеты
Арктика университеты — Арктика төбәгендә юғары белем биреү һәм тикшеренеү эшмәкәрлеге өлкәһендә эшләүсе университеттарҙы, колледждарҙы, ғилми-тикшеренеү институттарын һәм башҡа ойошмаларҙы берҙәм селтәргә туплаусы халыҡ-ара проект. 2001 йылда Арктика Советы ҡарары менән төҙөлә.
Тарихы
Арктика университеты Арктика Советы инициативаһы буйынса ойошторола һәм Советтың бөтә ултырыштарында ла даими рәүештә ҡатнаша. Арктика университеты Советының беренсе ултырышы 2001 йылдың июнендә Рованиеми ҡалаһында үтә. Университет ойошторолған мәлдә унда 30 университет була, ә 2011 йылда уға 138 университет, политехник һәм тикшеренеү институттары инә. Университеттың төп маҡсаты булып, башҡалар араһында, белем биреүҙе тәьмин итеү, тикшеренеүселәр, студенттар һәм уҡытыусылар менән алмашыныу, шулай уҡ төньяҡ төбәктәрҙә климат үҙгәреү эҙемтәһе хаҡында тулыраҡ мәғлүмәт алыу тора. Арктика университетында юғары белем биреү ойошмаларының үҙ-ара бәйләнеше сиктәрендә Арктика медицинаһы буйынса бергәләп тренинг эшләнә, һәм киләсәктә уҡытыу курстарына, мәҫәлән, арктика туризмы һәм хоҡуҡтар буйынса махсус курстар индереләсәк. Лапландия университеты Арктика университеты менән административ идара итеү һәм эшмәкәрлеген координациялау өсөн яуаплы.
Финанслау
Ойошма ағзалар Арктика Университеты өсөн ресурстар бирәләр. Ҡайһы бер илдәр ҡатнашыусы ойошмалар менән бергә, шул иҫәптән Канада, Норвегия һәм Финляндия, 2011 йылда Канаданың федераль хөкүмәте финанслауҙы 75 процентҡа ҡыҫҡартырға ҡарар итһә лә, университет һәм уның төрлө программалары өсөн аҡса бирә. Шулай уҡ ағза ойошмаларҙан да ҙур булмаған ағзалыҡ взносы йыйыла.
Рәсәйҙәге Арктика Университеты
Рәсәй территорияһында Арктика Университетының ике офисы эшләй: Архангельскиҙа Тикшеренеү офисы (САФУ- Төньяҡ Арктика федераль университеты базаһында) һәм Якутскиҙа Рәсәй мәғлүмәт үҙәге (СВФУ- Төньяҡ Көнсығыш федераль университет базаһында).
Архангельскиҙағы университеттың тикшеренеү офисы Арктика Университетының Рәсәй һәм сит ил университеттары араһындағы хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә булышлыҡ итә. Ул Рәсәй юғары уҡыу йорттары базаһында үткәрелгән берлектәге проекттар һәм саралар тураһында, шулай уҡ фән һәм мәғариф өлкәһендә грант ярҙамы мөмкинлектәре тураһында мәғлүмәт урынлаштыра. Бынан тыш, Халыҡ-ара Секретариатҡа ағзалыҡ иғәнәләре йыйыу мәсьәләһендә булышлыҡ итеү офистың функцияһына инә.
Якутскиҙағы Рәсәй мәғлүмәт үҙәге Арктика Университеты сайтының урыҫ телендәге версияһына актуаль мәғлүмәт тултырыу өсөн яуаплы, шулай уҡ Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында һәм Себерҙә урынлашҡан Арктика Университеты ағзалары араһында бәйләнеш тәьмин итә
Мамаҙы
Мамаҙы (Мамады) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вотроса
Вотроса — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кирва йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнәбә
Йәнәбә (жәнәбә)  — Исламда тәһәрәт боҙолоу, бысраныу; тулы ғөсөл ҡойонорлоҡ итеп нәжес тейеү. Был халәттәге кеше йүнүп (жүнүб) тип атала.
Тәһәрәтһеҙлек нәжес тейерлек ғәмәлдәрҙән килеп сыға. Мәҙһәбенә ҡарап, нәжес тип һаналаған нәмәләр бер аҙ айырыла. Тәһәрәт боҙолоуға эякуляция һәм поллюция (ир-атта), менструация һәм баланан бушанғандан һуң килгән бүленделәр (нифас) (ҡатын-ҡыҙҙа), яҡынлыҡ ҡылыу килтерә.
Таҙарыныу өсөн тулыһынса йыуынырға — ғөсөл ҡойонорға кәрәк. Әгәр бысраныу аҙғынлыҡ, эскелек һәм башҡа харам нәмәләр арҡаһында килеп сыҡһа, мосолман тәүбә итергә һәм гонаһын йыуырлыҡ ғәмәлдәр ҡылырға тейеш.
Йәнәбә хәлендә мосолманға мәсеткә инергә, Ҡөрьәнгә тотонорға һәм уҡырға, хаж ҡылырға, тауаф үтергә һәм намаҙ уҡырға ярамай (айырым осраҡтарҙан тыш).
Әҡсән (исем)
Әҡсән — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Әҡсән ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Бик яҡшы, бик матур, һәйбәт; күркәм кеше тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Хәмиҙуллин Әҡсән Абдрахман улы (17 декабрь 1928 йыл — 27 декабрь 2000 йыл) — нефтсе. 1952—1987 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында быраулаусы, мастер. Башҡорт АССР-ының 8-се саҡырылыш (1971—1975) Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971). Ишембай ҡалаһы һәм Ишембай районының почётлы гражданы (1998).
Хәлилов Әҡсән Насретдин улы (14 август 1959 йыл) — педагог, шағир. 2018 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы.
Зөбәйҙуллин Әҡсән Ғимран улы (1915 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия рядовойы, гвардия ҡыҙыларармеецы.
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
Плотниковка
Плотниковка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лукианов бушлығы
Богородица- Раштыуа Лукианов бушлығы — Урыҫ православие сиркәүе Александровский епархияһының ирҙәр монастыры, Владимир өлкәһе Александровский районы Лукьянцево ауылында урынлашҡан.
Бушлыҡҡа монах Лукиан нигеҙ һалған, шуға күрә ул лукиан исемен йөрөтә. 1650 йылда ойошторолған. Октябрь революцияһынан һуң ябыла. 1991 йылдың 7 майындағы Изге Синод ҡарарына ярашлы тергеҙелә. Рәсәй федерацияһы халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекты — Рәсәйҙең төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫы.
Богородица Раштыуаһы Сиркәүе
Лукианов бушлығы урында элек « Псковитиново Раменье» тигән урын булған. Бындағы буш урманда, һаҙлыҡта, Преесвятая Богородица Раштыуаһы сиркәүе булған. Был сиркәү Игнатьево ауылынан күсерелә; сөнки Матерь Божья үҙенең мөғжизәле иконаһы белдереүе буйынса был урында ҡорам төҙөргә ҡуша.
Легендар риүәйәт версия8ы буйынса монастырь Богородица раштыуаһы хөрмәтенә 1594 йылда иерей Григорий үтенесе буйынса ҡорам Игнатьево ауылында төҙөлгән, шул ерҙән алыҫ түгел монастырь урынлашҡан.
Лукиан преподобный (тыуған ере - Галич) Покровский (Тверь) монастырынан яңы монастырь төҙөү өсөн буш урын эҙләп  Переславль-Залесскийға Александровский слободаһына килә һәм шул ауыл кешеләре Марк һәм Семен күрһәтеүе буйынса буш торған сиркәү эргәһендә йәшәй башлай.
Сиркәүҙе булдырыу
Спасо-Прилуцк сиркәүе руханийы Феодосий Поморец тарафынан Лука монахлыҡҡа алына башта, артабан ул патриарх рөхсәте менән 1646 йылда поп итеп ҡуйыла. Патриарх Иосиф 1650 йылдың 28 авгусында Лукианға Богородица раштыуаһы тигән грамота бирә һәм уны иеромонах тип билдәләй. Һәм шул ваҡыттан алып сиркәү эшләй башлай һәм уға Лукиандың исеме бирелә.
Монастырҙың сиркәүҙәре
1. Пресвятая Богородица раштыуаһы сиркәүе. Тәүҙә сиркәү 1640 йылда Поморец Феодосий тарафынан ҡапланған булған. 1648 йылдан хеҙмәт өсөн яңы сиркәү һалына.
1712 йылдың 14 июнендә ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә.
2. Раббы хаҡына Богоявление сиркәүе. Был сиркәүҙе ҡаскем төҙөүе билдәһеҙ. 1680 йылда иҫке ағас сиркәү урынында таш сиркәү төҙөлә.
3. Великомученица Екатерина хөрмәтенә дауахана сиркәүе.
Фидаи Салауат Фидай улы
Фидаи Салауат Фидай улы (27 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй рәссамы, скульптор-миниатюрисы.
Биографияһы
Салауат Фидай улы Фидаи 1972 йылдың 27 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Красный Восход ауылында тыуған. Ул уҡытыусылар ғаиләһендә тәрбиәләнә, ата-әсәһе мәктәптә сәнғәт буйынса белем бирә.
Салауат Фидаи башланғыс сәнғәт белемен Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернатында ала, әммә сәнғәт буйынса уҡыуын артабан дауам итмәй. 1995 йылда Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияның юридик факультетын тамамлағандан һуң, 20 йылдан ашыу коммерция предприятиеларында етәксе булып эшләй.
2013 йылдың декабрендә Салауат Фидаи Өфө компанияһы етәксеһе вазифаһынан китә һәм рәссам булырға ҡарар итә. 2014 йылдан алып Салауат Фидаи рәссам һәм скульптор булараҡ тик һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә.
Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)
Үрге Юлдаш (Верхнеюлдашево) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 392 кеше. Почта индексы — 453880, ОКАТО коды — 80241830003.
Фидаи Салауат Фидай улы
Ижады
Салауат Фидаиҙың ижад юлы 2000 йылда, ул цифрлы фотоһүрәт менән эксперимент яһағанда башлана. «Әйберҙәрҙең тымыҡ тормошо» серияһына ингән йәшелсә һәм емештәр менән натюрморттарҙың ижади фотолары «яҡтылыҡ бумалаһы» ҡулланып ижад ителгән. Был эштәре 2004 йылда Мәскәү ҡалаһында «Баш ҡала тарихы» күргәҙмәһендә, шулай уҡ 2005 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында «Эрос: ваҡыт һәм йөҙҙәр» фотовернисажында ҡуйыла.
2014 йылдан алып ул экспрессионизм һәм импрессионизм стилендә картиналар ижад итә башлай. Беренсе тапҡыр Салауат үҙенең «Ямғырлы ҡала» серияһынан картиналарын 2015 йылдың ғинуарында Санкт-Петербургта «МУЗА эшләргә тейеш» күргәҙмәһендә ҡуя. Ижади эҙләнеүҙәре һөҙөмтәһендә ул миниатюра рәсем сәнғәте менән ҡыҙыҡһына башлай. Ул ҡабаҡ, көнбағыш орлоҡтарында һәм дөгө бөртөгөндә миниатюралы картиналар, шулай уҡ шырпы ҡаптарында Ван Гог картиналарының үҙенсәлекле күсермәләрен төшөрә. 2015 йылдың апрелендә Амстердамда Винсент Ван Гог Музейы үҙенең рәсми твиттерында Салауат Фидаи ҡабаҡ емешендә эшләгән «Йондоҙло төн» картинаһының миниатюралы күсермәһен баҫтыра.
Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (87 %).
Фидаи Салауат Фидай улы
Ижады
2014 йылдың аҙағында Салауат Фидаи үҙе өсөн яңы материалдар аса — ҡәләмдең графит үҙәге. 2014 йылдың ноябренән 2015 йылдың февраленә тиклемге осорҙа ул ҡәләм остарында тәүге микроминиатюраларын эшләй.
Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)
Тарихы
Мәләүез районына ҡараған, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан,Үрге Юлдаш ауылы XIX быуат һуңында барлыҡҡа килә тип билдәләргә кәрәк, сөнки 1859 йылғы X ревизия барышында был ауыл күрһәтелмәй.Ул йылға аша урынлашҡан Ишембай районы Юлдаш ауылына ҡаршы тура килә. 1920 йылғы иҫәп алыу барышында 66 йортта 311 кеше теркәлгән булған.
Фидаи Салауат Фидай улы
Ижады
Салауат Фидаи үҙенең эшендә стереомикроскоп һәм алмаш лезвиелы бысаҡ ҡуллана. Уның беренсе микроскульптуралары диаметры 5 мм грифелле ҡәләмдәрҙән эшләнгән. Артабан Салауат 2 мм грифелле ябай ҡәләмдәр ҡуллана башлай. Ул шулай уҡ бәләкәй диаметрлы грифель менән эшләй: 0,5 мм һәм 0,35 мм-лы механик ҡәләмдәр.
2014 йылдан 2017 йылға тиклемге осорҙа Салауат Фидаи графиттан 250-нән ашыу микроскульптура эшләгән.
Үрге Юлдаш (Мәләүез районы)
Тарихы
Үрге Юлдашты һис кенә лә 1786 йылғы Өфө наместниклығы картаһында билдәләнгән тип, хаталанырға ярамай. Ысынлап та Ағиҙел йылғаһының уң ярында ике Юлдаш ауылы күрһәтелгән, тәүгеһе Нурдәүләт ауылынан түбәнерәк, әммә һул яҡ ярҙа урынлашҡан Муса һәм Аллағыуат ауылдарынан өҫтәрәк, ә икенсеһе Торатауға яҡыныраҡ, Урман-Бишҡаҙаҡ ауылынан йылға ағымы буйынса түбәнерәк урынлашҡан булған. Икенсеһе һуңыраҡ, ауыл халҡының Ырымбур өлкәһе Һалмыш йылғаһы буйына күсеп китеү сәбәлелер, юҡҡа сыға.
Урамдары
Исемдәре :
Фидаи Салауат Фидай улы
Ижады
2016 йылдың июнендә һәм 2017 йылдың декабрендә АҠШ-тың Instagram рәсми аккаунтында Салауат Фидаиҙың микроскульптураларының фотоһы баҫыла.
2017 йылда Салауат Фидаи президент Дональд Трамп һәм Владимир Путиндың диаметры 5 мм булған ҡәләм грифеленән бюстарын эшләй, Путиндың портреты Санкт-Петербургта «Русский Левша» музейына ҡуйылған.
2015 йылдан алып 2018 йылға тиклемге осорҙа Салауат Фидаи үҙенең күргәҙмәләрен Рәсәй, Бөйөк Британия, Сингапур, АҠШ, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ҡалаларында ойоштора.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Балашов институты
'''Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Балашов институты ''' — Балашовский институт СГУ имени Н. Г. Чернышевского — Балашов ҡалаһының иң элекке юғары уҡыу йорто.
Башланыуы
1919 йылдың 1 сентябрендә Балашовта өс йыллыҡ педагогик курстар асыла. 1921 йылда РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән курстар Балашов педагогия техникумына үҙгәртелә. Техникумда уҡыу бушлай була. Уҡыу ваҡыты 4 йыл дауам итә. Ул 3 өйәҙҙе — Балашов, Сердобск һәм Камышенды — хеҙмәтләндергән.
15 йыл эсендә, 1921 йылдан 1936 йылға тиклем, Балашов техникумы 620 башланғыс мәктәп уҡытыусыһы, 80 урта мәктәп уҡытыусыһы һәм 125 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы хеҙмәткәре әҙерләгән.
Балашов уҡытыусылар институты
1933 йылда Балашов педагогия техникумы нигеҙендә Балашов дәүләт уҡытыусылар институты (БДУИ) ойоштороу мәсьәләһе тыуа. Быға тиклем Наркомпростың 1933 йылдың 6 майындағы коллегияһы ҡарары, унан һуң Түбәнге Волга буйы крайоныһының 1933 йылдың 25 майында кәңәшмәһе була. Кәңәшмәлә Балашовка педагогия техникумынан директоры И. Г. Зиновьев һәм уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире А. И. Алексеенко ҡатнаша.1933 йылдың 1 сентябрендә Балашовта 2 йыллыҡ уҡытыу срогы менән уҡытыусылар институты асыла, ул ике -химия-биология һәм физика-математика — бүлексәһенән тора.
1944 йылда институт ҡарамағында ситтән тороп уҡыу бүлеге ойошторолған.
Балашов дәүләт педагогия институты
СССР Министрҙар Советының 1952 йылдың 27 февралендәге бойороғона һәм РСФСР Министрҙар Советының ошо уҡ йылдың 1 мартындағы һәм РСФСР-ҙың мәғариф министрының 7 марттағы 189-сы бойороғо менән 1952 йылдың 1 сентябренән Балашов уҡытыусылар институты Балашов дәүләт педагогия институтына (БДПИ) әйләндерелеп, тәүҙә 4 йыллыҡ, ә 1956 / 57-се уҡыу йылынан 5 йыллыҡ уҡыу срогына күсерелә.
Институт директоры булып 1952 йылдан 1959 йылға тиклем доценты Александр Петрович Конопкин эшләй.
1959-1960 уҡыу йылына тиклем институтта ике — физика-математика һәм филология факультеты һәм алты — математика, физика, педагогика һәм психология, рус теле, әҙәбиәт, марксизм-ленинизм кафедра булған. 1959—1960 уҡыу йылында институтта өсөнсө факультет — юғары белемле 1-4 класс уҡытыусыларын әҙерләү буйынса дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән начфак булдырыла.
1970 йылдар башында институттың төп корпусы авария хәлендә тип таныла, әммә РСФСР-ҙың Мәғариф министрлығы яңы бина төҙөүҙе финансларға йыйынмай һәм пединститутты ябыу яғына ыңғайлай. Ҡала властары ҡалала юғары уҡыу йортон һаҡлап ҡалыу өсөн урындағы ресурстар иҫәбенә «халыҡ төҙөлөштәре» алымы менән төп корпус төҙөргә ҡарар итә. Төҙөлөштә ҡаланың төрлө ойошмалары һәм учреждениелары етәкселәре ярҙам күрһәтә. Пединститут бинаһын төҙөү башында ошо вазифаға 1972 йылдың 12 июлендә РСФСР Мәғариф министрлығының 179-сы бойороғо менән тәғәйенләнгән ректор Леонид Николаевич Киселёв тора.
Яңы уҡыу корпусын сафҡа индереү менән РСФСР Мәғариф министрлығы институтҡа Үзбәк ССР-ы хөкүмәте йүнәлтмәләре буйынса рус теле уҡытыусыларын әҙерләү бурысын йөкмәтә. Үзбәкстандан студенттар 10 йыл дауамында Балашов юғары уҡыу йортоноң филология факультетында уҡый.
1988 йылдың 11 сентябрендә педагогика һәм психология кафедраһы бүленә һәм психология кафедраһы булдырыла. Ә теүәл ете йыл үткәс, 1995 йылдың 11 сентябрендә Балашов дәүләт педагогия институты ректорының 90-сы бойороғо менән психология һәм социаль эш факультеты булдырыла. Балашов дәүләт педагогия институты илдең тәүге ун юғары уҡыу йорто рәтендә социаль эш буйынса белгестәр әҙерләү хоҡуғына эйә була.
Артабан биология (1997) һәм үҙаллы иҡтисади-педагогик (1998) факультеттар асыла. 2001 йылда «иҡтисадсы» һөнәренә әҙерләү өсөн лицензия алына.
Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университеты Балашов институты (филиал)
Рәсәй Федерацияһы Дөйөм һәм профессиональ белем биреү министрлығының 1998 йылдың 17 апрелендәге бойороғо менән Балашов дәүләт педагогия институты Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Балашов филиалына үҙгәртеп ҡорола.
Уҡыу йорто структураһын үҙгәртеп ҡороу бер нисә филиалды берләштереүгә йүнәлтелә. Вузда 6 факультет ҡала: физика-математика, филология, педагогия, иҡтисади, психология һәм социаль эштәр, экология һәм биология. 22 кафедра урынына 19 ҡала.
1998 йылда филиалда аспирантура барлыҡҡа килә.
1999 йылда филология факультетының сит ил телдәре бүлексәһе базаһында сит телдәр факультеты бүлеге булдырыла.
2001 йылдың 4 июлендә үҙ аллы психология һәм валеология (2002 йылда — психология) һәм социаль хеҙмәттәр факультеттары асылған.
2002 йылда психология һәм валеология факультетын үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә физик культура һәм йәшәйеш хәүефһеҙлеге факультеты асыла, уның составында өс: медицина-валеология дисциплиналары (быға тиклем валеология һәм махсус психология кафедраһы), йәшәйеш хәүефһеҙлеге һәм физик культура кафедралары ойошторола.
2003 йылың 18 декабрь «Хопёрские семестры» гәзите сығарыла.
2008 йылдың сентябрь айында «Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының Балашов институты» тип үҙгәртелә.
2010 йылдың мартында профессор-уҡытыусылар коллективы Рәсәй Федерацияһы Президенты Дмитрий Анатольевич Медведевҡа етәкселекте алмаштырыу тураһында үтенес яҙа, сөнки ректор Е. В. Лукьянова менән низағтар арҡаһында 60-тан ашыу кеше институттан китергә мәжбүр була.
2010 йылдың дың 7 апреленән уҡыу йортона Алла Валерьевна Шатилова етәкселек итә башлай.
Институттың структураһы
Юғары уҡыу йорто структураһында 5 факультет һәм 14 махсуслаштырылған кафедра бар:
Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин
Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин Ырымбур губернаһы Ҡыр-Йылан улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Балаҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-есаул булып хеҙмәт итә.
1807 йылда Мәскәүҙә хеҙмәт үтәй.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 11-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 11-се Башҡорт атлы полкы башлыса 8-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 5 октябрҙә Түбәнге Новгородҡа бара. Артабан Украинаға генерал-лейтенант граф П. А. Толстойҙың ополчение корпусы составына ебәрелә. Рус армияһының сит илгә походтары барышында, 1813 йылдың майында полк Пенза ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына индерелә. 21 сентябрҙә Богемия армияһының кавалериянан генерал граф М. И. Платовтың корпусы составына күсерелә, октябрь-ноябрҙә Платов корпусы составында Саксонияла, Баварияла, Францияла, шул иҫәптән 4 һәм 6 октябрҙә Лейпциг янындағы хәрби алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 1 ғинуарынан Гамбургты блокадалауҙа һәм штурмлауҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 11-се Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Судоку
(яп. 数独  су:доку,  әйтелеше (инф.)  ) — һандарҙан торған башватҡыс. Ҡайһы ваҡыт  судокуны  «магик квадрат» тип яңылыш әйтеп йөрөтәләр, сөнки судоку  9-сы тәртиптәге латин квадраты. Судокуны төрлө илдәрҙең гәзит-журналдары бик әүҙем баҫып сығаралар, судоку йыйынтыҡтары ҙур тираждар менән нәшер ителә. Судоку башватҡысын сисеү — ялдың бер популяр төрө.
Ҡағиҙәләр
Уйын яланы 9×9 ҙурлығындағы  квадраттан ғибәрәт, ул өс шаҡмаҡлы  бәләкәй квадраттарға бүленгән. Бөтә уйын яланы шулай итеп 81 шаҡмаҡтан тора. Уларҙа уйын башында бер нисә һан яҙылып ҡуйылған. Улар  аҫтыртын әйтелеүсе һандар. Уйнаусы ошо һандарҙан файҙаланып буш шаҡмаҡтарҙы 1-ҙән алып 9-ға тиклем һандар менән тултырырға тейеш. Һәр бер бағаналағы һәм 3×3 квадратында һандар бары тик бер генә тапҡыр ҡулланылырға тейеш.
Судокуның ҡатмарлылығы иң башта бирелгән аҫтыртын әйтеүсе цифрҙар иҫәбенең күпме булыуына һәм уны сисеү ысулдарының ниндәйен ҡулланыуға бәйле. Уларҙың иң ябайҙары дедуктив ысул менән сиселә: һәр ваҡыт бер шаҡмаҡта бары тик бер генә һан тора торған шаҡмаҡ бар. Судокуның ҡайһы берҙәре бер нисә минут эсендә генә сиселә, ә ҡайһы берҙәренә бер нисә сәғәт бүлергә лә тура килә.
Дөрөҫ төҙөлгән башватҡыстың бары тик бер генә сиселеше бар. Тик ҡайһы бер интернет сайттарында бер нисә сиселеше йә булмаһа сиселешәрҙең төрлө вариантлыһы ла бирелә.
Математик нигеҙе
Дөйөмләштерелгән судокуның төп бурысы N2×N2 яланында  NP-ның тулы һаны, сөнки ундағы мәсьәләнең төп бурысы булып латин квадратын тултырыу тора.
Оҙаҡ ваҡыт  судокуны сисеү өсөн мәсьәләнең минималь аҫтыртын һандарының иҫәбе нисә булыуы кәрәклеге тураһындағы һорау билдәле булмаған. Мәҫәлән, 16 аҫтыртын әйтеүсе һан менән бирелгән судокуны сисеп буламы? Sudoku@vtaiwan иҫәпләүҙәрҙең бүленеше проекты BOINC платформаһында шундай судокуҙарҙың булыу мөмкинлеген тикшергән. Был тикшеренеүҙәр 2012 йылдың ғинуарында 16 аҫтыртын һаны булған судокуларҙың сиселеше булмауын иҫбатлай.
Башватҡысты сисеү юлдарының ысулдары
Миҫал:
Билимбаиха
Билимбаиха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/Еділ/1804/693/414 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маткина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрсеү
Үрсеү — барлыҡ тере организмдарҙың үҙҙәренә оҡшаш заттарҙы барлыҡҡа килтереү һәләтлеге. Төр эсендәге заттар һанын арттырыу, нәҫелде һәм тормошто дауам итеү үҙенсәлеге.
Ике төп үрсеү төрө бар: енесле һәм енесһеҙ үрсеү. Күҙәнәкле организмдар өсөн үрсеү нигеҙе булып күҙәнәк бүленеүе тора.
Үрсеү — тере организмдарҙың характерлы үҙенсәлеге. Енесһеҙ һәм енси үрсеү була. Енесһеҙ үрсеүҙә бер генә зат ҡатнаша. Был осраҡта яңы организм инә организмдың тулы күсермәһе (клон) була. Сөнки, үҫеш бер үк биологик программа — генотип аша бара. Йәғни, бала зат әсәһенең копияһы була. Енесһеҙ үрсеү формалары: күҙәнәктәр бүленеү, бөрөләнеү, споралар яһалыу, вегетатив үрсеү.
Енесһеҙ үрсеү
Енесһеҙ үрсеүҙә бер генә организм ҡатнаша, йәғни, яңы затҡа башланғысты инә организм ғына бирә. Атай организмы ҡатнашмай. Был үрсеүҙең нигеҙендә митоз процесы ята(һирәк осраҡта — амитоз). Шуға ла, был ысул менән үрсегәндә бала организм әсәһенең күсермәһе (клон) булып тора. Шулай уҡ, бер инә заттан яралған барлыҡ нәҫел үҙ-ара һәм инә организм менән бер-иш була.
Күҙәнәктәр бүленеү
Бүленеү — енесһеҙ үрсеүҙең иң ябай формаһы. Был бер күҙәнәкле микроорганизмдарға хас. Бүленгән ваҡытта күҙәнәк ике бер төрлө киҫәккә айырыла. Бүленеү процессы төштән башлана, ул һуҙыла, оҙонса формаға керә һәм бүленә. Ике яңы төш барлыҡҡа килә, улар бер-береһенән йыраҡлашалар. Цитоплазмала бүлге яһала, ул аҡрынлар тәрәнәйә һәм ике йәш организм барлыҡҡа килә.
Амито́з, йәки күҙәнәктең туранан-тура бүленеүе (от  — кире ҡағыу һәм  — «еп, сүс») — күҙәнәктәрҙең хромосомалар яһамайынса туранан-тура бүленеп үрсеүе. Күҙәнәктең икегә бүленеү ысулы менән амёбалар, эвгленалар, инфузориялар үрсей. Инә күҙәнәк туҡланыуҙан туҡтай, кәрәкмәгән йәшәү продукттарынан арына, һуҙыла башлай. Тәүҙә төш бүленә. Күҙәнәк оҙоная һәм уртаға бүленә.
Мито́з (μιτος — еп, сүс) — хромосомаларҙың икеләтә артыуынан һуң күҙәнәктәрҙең тигеҙ бүленеүе ; күҙәнәк бүленешенең төп формаһы; асылы хромосомдарҙың бүленгән күҙәнәктәрҙә тигеҙ бүленеп урынлашыуынан тора.
Митоздың биологик әһәмәте — хромосомаларҙы бала күҙәнәктәргә тигеҙ бүлеү һәм күҙәнәктәрҙең генетик әүерелешһеҙ үҫешен тәьмин итеү.
Мейо́з ( — кәмеү) йәки редукцион бүленеү —эукариот күҙәнәк ядроһындағы хромосомалар һанын ике тапҡырға кәметеүҙе тәьмин итеүсе бүленеш. Редукцион һәм эквацион этапта башҡарыла. Мейозды гаметогенез менән бутамаҫҡа, гаметогенез — үҫемлектең енес күҙәнәге үҫеү стадияһы.
Спораларҙан үрсеү
Тәбиғәттә енесһеҙ үрсеү формаһы — спораларҙан үрсеү киң таралған. Спора — тығыҙ тышсалы енесһеҙ үрсеү күҙәнеге. Споралар оҙак ваҡыт тынлыҡ хәләтендә була алалар. Ошо торошта улар тирә-яҡтыҡ уңайһыҙ шарттарын (һалҡынды, эҫене, ҡоролоҡто, артыҡ дымлылыҡты) үткәреп еберәләр. Уңайлы шарттар булыу менән споралар шыталар, бүленәләр һәм яңы заттар барлыҡҡа килтерәләр. Был юл менән күп күҙәнәкле һыу үҫемдәре, абаға һымаҡтар, юғары төҙөлөшлө бешмәктәр үрсей.
Вегетатив үрсеү
Вегетатив үрсеү — тамырҙан, һабаҡтан һәм япраҡтан енесһеҙ үрсеү тибы. Был юл менән һыу үҫемлектәре, бәшмәктәр һәм ҡайһы бер юғары төҙөлөшлө үҫемлектәр үрсей.
Башҡортостан ҡалалары
Башҡортостан ҡалалары исемлеге — Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә урынлашҡан, рәсми рәүештә ҡала тип танылған, халыҡ даими йәшәгән торама урындар.
Бөгөнгө ҡалалар
Әлеге ваҡытта Башҡортостанда барлығы 21 ҡала:
Үрсеү
Вегетатив үрсеү
Вегетатив үрсеү нигеҙендә регенерацияға оҡшаған процесстар ята.
Башҡортостан ҡалалары
Ҡасаба — ҡалалар
Шишмә һәм Приют ҡасабалары ҡала төрөндәге торама пункт булып иҫәпләнә. 2005 һәм 2006 йылда ошондай уҡ 38 ҡасабаның дәрәжәһе ауыл итеп үҙгәртелде.
Үрсеү
Вегетатив үрсеү
Регенерацияға һәләте булмаған хайуандарҙың (өйрөлмәктәр, нематодалар, ҡыҫалалар) вегетатив үрсеүгә һәләте юҡ. Ә регенерацияға һәләтле хайуандарҙың (балдаҡлы селәүсендәр, гидроидтар, яҫы селәүсендәр, энәтирелеләр) тәне киҫәктәргә бүленһә лә, һәр береһе үҙҙәрен «төҙөп» тулыландыра һәм яңы хайуанға әүерелә.
Башҡортостан ҡалалары
Ауыл — ҡалалар
Башҡортостан йөмһүриәтенең тәүге йылдарында кантон үҙәктәре Йылайыр һәм Мәсәғүт ауылдары рәсми рәүештә ҡала дәрәжәһен ала, әммә артабан кире ауыл дәрәжәһенә ҡайтарыла.
Үрсеү
Бөрөләнеү
Хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең һәм бәшмәктәрҙең енесһеҙ үрсеү тибы.
Яңы зат әсә организмындағы ҡалҡыу урын — бөрөнән барлыҡҡа килә. Бөрөләнеү ысулы менән үрсеү күп кенә бәшмәктәргә, мүктәргә, болоттарға, эсәк ҡыуышлыларға хас. Ҡайһы бер хайуандарҙа бөрөләнеп үрсеү аҙағына тиклем барып етмәй, йәш заттар әсә организмы менән тоташҡан хәлдә ҡала. Күп осраҡта колониялар барлыҡҡа килә.
Енесле үрсеү
Һөйрәлеүселәр, ҡоштар һәм һөтимәрҙәрҙә эске аталаныу була. Инә организмдың инә күҙәнәктәре енес юлдарында аталандыралар. Һөйрәлеүселәр һәм ҡоштар аталандырылған йомортҡа һалыу юлы менән үрсейҙәр.
Һөтимәрҙәрҙе аталаныу башҡарылғас, яралғы инә заттың аналығында үҫешә. Тулыһынса формалашҡас ҡына бала донъяға килә. Инә баланы махсус биҙҙере етештергән һөт имеҙеп үҫтерә.
Үҫемлектәргә, барлыҡ тере организмдар кеүек, енси үрсеү характерлы. Күпселек үҫемлектәрҙә енси һәм енесһеҙ үрсеү сиратлаша. Сәскәле үҫемлектәрҙә икеләтә аталаныу нәтижәһендә аталанған күкәй күҙәнәктән — яралғы, үҙәк күҙәнәктән эндосперм барлыҡҡа килә.
Орлоҡ ул — орлоҡло үҫемлектәрҙең енси юл менән үрсеү һәм таралыу органы. Орлоҡтар шытыу өсөн һыу, һауа һәм билдәле бер температура кәрәк. Шытҡанда яралғы һәм шытым запас туҡлыҡлы матдәләр менән туҡланалар. Орлоҡ шытҡанда орлоҡ өлөштәре ер өҫтөнә сығып үҫергә йәки тупраҡта ҡалып үҫергә мөмкин. Индивидуаль үҫеш аталаныуҙан һәм зигота яралыуҙан башлана. Яралғы үҫешендә бүлгеләнеү, бластула, гастула һәм нейрула стадиялары бар. Туры һәм туры булмаған үҫеш була.
Гермафродитизм
Гермафродитизм — бер үк организмда ата һәм әсә енес ағзалары булыу. Селәүсендәр араһында гермофродидтар күп. Урарҙың организмында инә енес ағзалары ла, ата енес ағзалары ла була. Инә һәм ата енес ағзалары төлө ваҡытта өлгөргән осораҡта аталанау башҡа селәүсендәр менән аралаш башҡарыла. Әгәр ике төрлө енес күҙәнеҡтәре бер үк ваҡытта өлгөрһә, йомортҡа күҙәнәктәр шул уҡ организмдың сперматозоидтары менән аталана.
Анатомия
thumbАнато́мия (от ἀνα- — яңынан һәм  — «киҫәм», «сабам») — организм һәм уның өлөштәре төҙөлөшөн күҙәнәктән юғары кимәлдә өйрәнә торған биологияның бүлеге. Филогенетик яҡтан яҡын организмдарҙың анатомик төҙөлөшөндә оҡшашлыҡ күҙәтелә.
Үрсеү
Партеногенез
Партеногенез — күп кенә бөжәктәрҙә, ҡыҫала һымаҡтарҙа, ылымыҡтарҙа һәм бәшмәктәрҙә инә енес күҙәнәктәрҙең аталаныуҙан башҡа үрсеүҙәре ; йомортҡа күҙәнәгенең аталанмайынса үрсеүе. Апомиксис үҫемлектәрҙең енесһеҙ үрсеүенең төрлө ысулдары. Партеногенез — йомортҡа күҙәнәктең, енсһеҙ үрсеүҙәге кеүек, аталанмайынса үрсеү төрө. Был осраҡта енсеһеҙ үрсеүҙәге кеүек, генетик мәғлүмәт алышыу булмай. Үҫемлектәрҙә был процесс апомиксис тип атала.
Партеногенез кеблә, һыу бөрсәләре, кәҫәрткеләр, ҡайһы бер балыҡтар һәм хайуандарҙа булыуы билдәле.
Анатомия
Анатомияның иң билдәле тармаҡтары
Хайуандар анатомияһы — хайуандарҙың төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә.
Кеше анатомияһы — кешенең төҙөлөшөн һәм организмда туҡымаларҙың үҙ-ара бәйләнешен өйрәнә. Был тармаҡ биология һәм медицина өсөн бигерәк тә әһәмиәтле. Бынан тыш, сәнғәттә һын, ишара, мимика, пропорцияны дөрөҫ сағылдырыу өсөн анатомияны белеү мөһим.
thumb|left|260px|«Доктор Тульп үткәргән анатомия дәресе» ([[1632) — Рембрандт рәсеме]]