cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пушкин Тауҙары
Хәҙерге осор
2009 йылдың 11 октябрендәге референдумда «Пушкин Тауҙары» ҡала биләмәһе, шулай уҡ  Пушкиногорский и Зарецкий улустарының халҡы  бер муниципаль берәмеккә  — «Пушкиногорье» ҡала биләмәһенә берләшең тураһында теләк белдерә. 2010 йылдың 3 июнендәге референдум һөҙөмтәләре буйынса өс телгә алынған муниципаль берәмектәр Псков өлкәһенең  № 984-ОЗ Законы менән яңы муниципаль берәмеккә  — «Пушкиногорье» ҡала биләмәһенә  берләшә. .
Химик элементтарҙың периодик системаһы
Химик элементарҙың периодик таблицаһы (Д. И. Менделеевтың периодик системаһы) — химик элементтарҙың үҙенсәлектәрен атом ядроһы заряды менән бәйле квалификациялау. Система, 1869 йылда урыҫ химигы Д. И. Менеделеев асҡан периодик закондың, график һүрәтләмәһе булып тора. Уның беренсе вариантын Д. И. Менделеев 1869—1871 йылдарҙа төҙөгән. Химик элементтарҙың атом ауырлығына (хәҙергесә: атом массаһына) бәйле химик үҙенсәлектәре уҙгәререүен һүрәтләгән таблица. Барлығы периодик таблицаның бер нисә йөҙ варианты тәҡдим ителгән. Периодик система өсөн ике үлсәмле таблица ҡабул ителгән. Таблицаның бағаналары (группа) элементтың төп физик-химик үҙенсәлеген күрһәтә, ә таблицаның юлдары период үҙмә-эҙлеклеген (ҡабатланыуын) күрһәтә.
Тәүге вариантын Д.И.Менделеев 1869 йылда эшләй һәм 1871 йылда ғәҙәти график төргә килтерә. Ваҡытлы системаны (аналитик кәкре һыҙыҡтар, таблицалар, геом. фигуралар һ.б.) һүрәтләүҙең бер нисә йөҙ/1 варианты тәҡдим ителә. Хәҙерге вариантта элементтарҙы ике үлсәмле таблицаға берләштереү күҙаллана, унда һәр бағана (төркөм) төп физик-химик үҙенсәлектәрҙе билдәләй, ә юлдар билдәле бер кимәлдә бер-береһенә оҡшаған периодтарҙан ғибәрәт.
Асыу тарихы
XIX быуат уртаһына 63 химик элемент булыуы билдәле була. Химик элементтарҙы бер системаға бер нисә мәртәбә төҙөп ҡарайҙар. 1829 йылда Дёберейнер "Триада законы"н аса: химик үҙенсәлектәре оҡшаш булған элементтарҙың атом ауырлығы ике яҡ күрше элементтарҙың уртаса арифметик атом ауырлығына тигеҙ.
Химик элементтарҙы атом ауырлығы буйынса беренсе мәртәбә Александр Эмиль Шанкуртуа (1862) төҙөп ҡарай. Ул элементтарҙы винт формаһындағы баҫҡысҡа теҙә һәм элементтарҙың үҙенсәлеге циклик рәүештә ҡабатланыуын билдәләй. Ике модельда ғилми йәмғиәттең иғтибарын йәлеп итмәй.
1866 йылда периодик системаның үҙ вариантын химик һәм музыкант Джон Ньюлендс тәҡдим итә, уның моделе («октав законы») тышҡы яҡтан Менделеев моделен хәтерләтә, ләкин авторҙың ныҡышмалы рәүештә мистик музыкаль аһәңлекте табырға тырышыуы менән билдәләнә. Ошо уҡ ун йыллыҡта химик элементтарҙы системаға һалыу өсөн йәнә бер нисә ынтылыш яһала һәм яҡын арала уның аҙаҡҡы вариантына Юлиус Лотар Мейер (1864) яҡынлаша. Әммә уның моделенең төп айырмаһы шунан ғибәрәт булды: периодиклыҡ нигеҙенә айырым бер элемент өсөн берҙән-бер һәм даими булмаған валентлыҡ алынды, шуға күрә бындай таблица элементтар физикаһын тулыһынса тасуирлауға дәғүә итә алманы һәм периодик законды сағылдырманы.
Легенда буйынса, химик элементтар системаһы тураһында уй Менделеевҡа төшөнә ингән, әммә бер ваҡыт, уның периодик системаны нисек асҡаны тураһында һорауға ғалим: «Мин уның өҫтөндә егерме йыл уйлағанмындыр, ә һеҙ, ултырған һәм ҡапыл... әҙер, тип уйлайһығыҙ», - тип яуаплаған.
Карточкаларҙа һәр элементтың төп үҙенсәлектәрен (ул ваҡытта уларҙың 63-ө билдәле ине, шуларҙың береһе - дидим - артабан празеодимдың һәм неодимдың яңынан асылған ике элементы ҡатнашмаһы булып сыға) яҙып, Менделеев был карточкаларҙы күп тапҡырҙар күсерә башлай, шуларҙың береһенең үҙенсәлектәре буйынса оҡшаш элементтар рәтен төҙөй, рәттәрен икенсеһе менән сағыштыра.
Ошо «Химик пасьянсты» йәйеп һалыу һөҙөмтәһендә 1869 йылдың 17 февралендә (1 март) химик элементтар периодик системаһының иң беренсе бөтөн варианты тамамлана һәм ул «Атом ауырлығына һәм химик оҡшашлығына нигеҙләнгән элементтар системаһы тәжрибәһе» тип атала. Унда элементтар ун туғыҙ горизонталь рәт (киләсәк алты төркөмдөң прообразы булған оҡшаш элементтар теҙмәһе) буйынса урынлаштырыла. Был дата Менделеев ваҡытлы законын асыуҙы аңлата, ләкин был датаны асыу көнө тип иҫәпләү дөрөҫөрәк.
Д. И. Менделеев үҙенең таблицаһының беренсе вариантын 1869 йылда Рус химия йәмғиәте журналында «Химик элементтарҙың атом ауырлығын үҙенсәлеге менән сағыштырыу» мәҡәләһендә яҙып сыға, 1869 йылдың февралендә асыш тураһында донъя химиктарына хәбәр ебәрелә.
Карточкаға элементтың үҙенсәлектәрен яҙып Менделеев карточкаларҙы бер нисә тиртиптә теҙеп карай. Тикшереү нәтижәһе булып 1869 йылда Рәсәй һәм сит ил фәнни учреждениеларына ебәргән 19 горизонталь рәттән (хәҙерге группалар), һәм 6 вертикаль бағананан торған (хәҙерге периодтар) таблица булып тора. 1870 йылда «Основы химии» журналында һелтеле металдарҙан башланып галогендар менән бөткән периодик система вариантын тәкдим итә. Һәр период ике рәткә бүленә, группа бәләкәй группаға бүленә.
Менделеев таблицаһының әһәмиәте элементтың атом массаһы үҫеү менән үҙенсәлеге периодик рәүештә ҡабатлана. Мәҫәлән, натрий калийға оҡшаған, фтор хлорға оҡшаған, алтын көмөш менән баҡырға оҡшаған. Әлбиттә, үҙенсәлектәре теүәл ҡабатланмай, үҙгәрә бара. Менделеев, башҡа тикшереүселәрҙән айырмалы булараҡ, элементтарҙы атом ауырлығы буйынса һәм химик оҡшашлығы буйынса классификациялай. Периодик система тулы булһын өсөн Менделеев бер нисә элементтың атом массаһын төҙәтә (мәҫәлән, бериллий, индий, уран, торий, церий, титан, иттрий). Таблицала асылмаған элементтар өсөн бер нисә буш оя ҡалдыра.
Периодик система үенең фәнни ышаныслылығын тиҙҙән иҫбат итә. 1875—1886 йылдарҙа билдәле булмаған элементтар галлий (экааллюминий), скандий (экабор) һәм германий (экасилиций) асыла. Менделеев уларҙын атом массаһын һәм физик-химик үҙенсәлектәрен таблицаһында яҙған була.
XX быуат башында, атом төҙөлөшө асылғас, период атом ауырлығы буйынса түгел, ә атом ядроһы заряды менән бәйле икәне асыҡлана. Элементың үҙенсәлеген тышҡы орбиталағы электрондар билдәләй.
Периодик таблицаның төҙөлөшө
Менделлев таблицаһының 3 варианты киң таралған: «ҡыҫҡа», «оҙон» һәм «ныҡ оҙон». «Ныҡ оҙон» вариантында химик элеметтар бер юлға теҙелгән. «Оҙон» варианта лантаноидтар һәм актиноидтар таблицанан ситкә сығарылған. «Ҡыҫҡа» варианта дүртенсе һәм унан һүң периодтар 2 юлға урынлаштарыла, төп һәм бәләкәй группа элементтарҙың символдары ояның төрлө мөйөштәренә яҙыла.
1969 йылда Теодор Сиборг периодик системаның киңәйтелгән вариантын тәҡдим итә. Нильс Бор баҫҡыс (пирамида) формаһындағы периодик система төҙөй. Бөгөнгө көндә ғалимдар периодик системаның яңынан-яңы төрөн тәҡдим итә.
Төркөм (Группа)
Төркөм, йәки ғаилә - периодик таблица колонкаларының береһе. Төркөмдәр өсөн, ҡағиҙә булараҡ, осорҙарға йәки блоктарға ҡарағанда сағыуыраҡ периодик тенденциялар хас. Атом структураһының хәҙерге квант-механик теориялары төркөмдәрҙең берләшеүен, бер төркөм эсендәге элементтарҙың ғәҙәттә уларҙың валент тышлығында бер үк электрон конфигурациялары булыуы менән аңлата. Тимәк, бер үк төркөмгә ҡараған элементтар, ғәҙәттәгесә, оҡшаш химик үҙенсәлектәргә эйә һәм атом һанының артыуына ҡарап үҙенсәлектәрҙең үҙгәреүендә асыҡтан-асыҡ законлыҡҡа эйә. Хәйер, таблицаның ҡайһы бер өлкәләрендә, мәҫәлән, в d-блогы һәм f-блогы, горизонталь оҡшашлыҡтар бик мөһим йәки хатта вертикаль рәүештәгегә ҡарағанда күренеүе лә мөмкин.
Халыҡ-ара исем биреү системаһына ярашлы, төркөмдәргә һулдан уңға - һелтеле металдарҙан затлы газдарға - 1 - 18-се һандар бирелә. Элек уларҙы идентификациялау өсөн Рим һандары файҙаланылған. Америка практикаһында Рим һандарынан һуң шулай уҡ А литеры (төркөмдөң s-блогында йәки p-блогында) йәки (төркөмдөң d-блогында урынлашыуы) ҡуйыла. Ул ваҡытта ҡулланылған идентификаторҙар хәҙерге һан күрһәткестәренең һуңғы һанына тап килә. Мәҫәлән, 4-се төркөм элементтарына исемдәре тура килә, ә хәҙерге ваҡытта 14 — IVA төркөмө булараҡ билдәле булған элементтарға. Ошоға оҡшаш система Европала ла ҡулланылған, сөнки А литеры - унынсы төркөмдәргә, ә В - унынсы төркөмдән һуң төркөмдәргә ҡараған. 8, 9 һәм 10 төркөмдәр, бынан тыш, йыш ҡына бер өсләтә идентификаторлы төркөм булараҡ ҡарала. 1988 йылда ИЮПАК-тың яңы нота системаһы үҙ көсөнә инде һәм төркөмдәрҙең элекке исемдәре 26 төрҙә ҡулланылыштан сығара.
Бер төркөмгә ҡараған элементтар, ҡағиҙә булараҡ, атом радиусы, ионлаштырыу энергияһы һәм электр кире йоғонтоһо буйынса билдәле бер тенденцияларҙы күрһәтә. Өҫтән аҫҡа табан атом радиусы төркөмө сиктәрендә атом радиусы арта (тулы энергетик кимәлдәре булған һайын, ядронан алыҫыраҡ валент электрондар урынлашҡан һайын), ионлашыу энергияһы түбәнәйә (атомда бәйләнештәр йомшара, һөҙөмтә булараҡ, электронды тартып алыу ябайлаша), ул да, үҙ сиратында, валентлы электрон ядролар араһындағы дистанцияның артыуы менән аңлатыла). Хәйер, был законлылыҡтарҙан айырылышыу осраҡтары ла була - мәҫәлән, 11-се төркөмдә өҫтән аҫҡа табан йүнәлгән электр ҡаршы тороусанлыҡ арта, ә кәмемәй.
Период
Период — периодик таблица юлы. Төркөмдәр өсөн, үрҙә әйтеп үтелгәнсә, етдиерәк тенденциялар һәм законлыҡтар хас булһа ла, горизонталь йүнәлеш вертикаль йүнәлешкә ҡарағанда әһәмиәтлерәк һәм күрһәтмәлерәк булған өлкәләр ҙә бар - мәҫәлән, лантаноидтар һәм актиноидтар элементтарҙың ике мөһим горизонталь эҙмә-эҙлелеген барлыҡҡа килтергән х-блокҡа ҡағыла.
Период сиктәрендә элементтар үрҙә әйтелгән өс аспектта ла (атом радиусы, ионлашыу энергияһы һәм электр кире йоғонтоһо), шулай уҡ электронға туғанлыҡ энергияһында билдәле бер законлыҡтар булыуын күрһәтә. «Һулдан уңға» йүнәлештә атом радиусы ғәҙәттә ҡыҫҡара (һәр артабанғы элементтың зарядланған өлөшсәләренең иҫәбе артыуға һәм электрондарҙың ядроға яҡыныраҡ тартылыуына бәйле ), һәм уның менән параллель рәүештә ионлашыу энергияһы арта (атомдағы бәйләнеш ни тиклем көслөрәк булһа, электронды тартып алыу шул тиклем күберәк энергия талап ителә). Шулай итеп, электр үткәреүсәнлек тә арта. Электронға туғандашлыҡ энергияһына килгәндә иһә, таблицаның һул өлөшөндә металдар был күрһәткестең түбәнерәк мәғәнәһе менән ҡылыҡһырлана, ә уң өлөшөндә, тимәк, ҙур булмаған металл - затлы газдарҙы иҫәпкә алмағанда.
Периодик системаның әһәмиәте
Д.И.Менделеевтың периодик системаһы атом-молекуляр тәғлимәт үҫешендә мөһим этапҡа әүерелә. Уның ярҙамында билдәһеҙ химик элементтарҙың барлығы билдәләнә, таблица сағыштырмаса билдәле булғандарының торошо һәм уларҙың үҙенсәлектәре билдәләнә. Һуңыраҡ күп элементтар асыла, Менделеев алдан әйткән урындарға ҡуйыла.{{sfn|''Крицман В. А., Станцо В. В.'', Энциклопедический словарь юного химика| 1990|с =180} Уның ярҙамында химик элемент тураһында заманса төшөнсә барлыҡҡа килә, ябай матдәләр һәм берләшмәләр тураһында күҙаллауҙар аныҡлана.
Менделеевтың үҙе күрһәткән периодик системаның прогнозлау роле трансуран элементтарының химик үҙенсәлектәрен баһалауҙа сағыла.
Химия фәне сиктәрендә эшләнгән ваҡытлы таблица физиканың яңы бүлектәре - атом физикаһы һәм ядро физикаһы - өсөн әҙер система булып тора. Атомды физика алымдары менән тикшереү барышында, Менделеев таблицаһындағы элемент номеры (шулай уҡ Менделеев һаны тип аталған атом номеры) - был элементтың атом ядроһының электр заряды үлсәме булып тороуы, горизонталь рәт (осоро) номеры - атомдың электрон тышсалары һанын, ә вертикаль рәттең (төркөмөнөң) номеры тышҡы электрон тышсаһының квант структураһын билдәләүе, шуның химик элементтары һәм уға оҡшашлыҡ хас булырға тейеш.
Периодик системаның барлыҡҡа килеүе һәм периодик закондың асылыуы химия тарихында яңы, ысын ғилми эра һәм бер нисә ҡатнаш фән аса - элементтар һәм уға эйәреүселәр тураһында айырым мәғлүмәттәр урынына Д.И. Менделеев һәм уның эшен дауам итеүселәр менән төҙөк система булдырыла, уның нигеҙендә дөйөмләштереү, һығымта яһау, алдан күреү мөмкинлегенә эйә була.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарары менән 2019 йыл Халыҡ-ара химик элементтар периодик таблицаһы йылы тип иғлан ителгәйне.
Яңы Троицкий (Иглин районы)
Яңы Троицкий (Новотроицкое) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 63 кеше. Почта индексы — 452420, ОКАТО коды — 80 228 855 005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәлтәгәү
Кәлтәгәү (Кальтягау) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюксюм
Сюксюм — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Инза йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Некреси
Некреси (йәки Некресси) -  ( грузинса: ნეკრესი, nɛk'rɛsɪ) - Грузияның  Кахетия төбәге Кварели муниципалитеты биләмәһендә урынлашҡан тарихи грузин православ монастыры.
Тарихы
Ҡала беҙҙең эраға тиклем 2-се быуаттар тирәһендә король Фарнаж тарафынан нигеҙләнгән. Беҙҙең эраның дүртенсе быуатында Трдат батша шул урында сиркәү төҙөтә. Сиркәүҙә бер ассирия руханийы Абибус VI быуат аҙағында һыйыныу таба. Яҡынса шул уҡ ваҡытта Некреси Епархияһы ойошторолоп, ул 19-сы быуатҡа тиклем йәшәп килә.
Некресси ҡалаһы грузин Иберияһы өсөн генә түгел, бөтә көнсығыш Кавказ өсөн мөһим урынға әүерелә. Был стратегик төбәктән Иберия королдәре Көнсығыш Кавказ таулы биләмәләренә идара итеү еңелләшә. Некреси мәғариф үҙәге була.
Тасуирламаһы
Монастырь комплексы тау һыртында урынлашҡан һәм бер нисә сиркәүҙән һәм  башҡа монастырь ҡаралтыларынан тора. Уға боронғо монастырь бинаһы, ҙур булмаған 4-се быуат базиликаһы, шулай уҡ Грузияның боронғо сиркәүҙәрең береһе инә. Һигеҙенсе быуатта көмбәҙле яңы сиркәү төҙөлгән булған.
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы
Вәлиулла Мөхәрләм улы Билалов (1883—1941) — мәғрифәтсе.
Биографияһы
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Әбүбәкер ауылында тыуған.
Ҡарғалы (Сәйет биҫтәһе) ауылы, Бохара (1913 йылда) һәм Троицк ҡалаларының мәҙрәсәләрен тамамлай.
Беренсе донъя һуғышында һәм Рәсәйҙә Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1920 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Йылайыр кантоны Һабыр улусы мәктәптәрендә уҡыта.
1930 йылдан шул уҡ кантондың Аҡъяр ауылы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Билалов етәкселеге менән Хәйбулла районында совет тибында күп кенә мәктәптәр асыла, район халыҡ мәғариф системаһы үҫешенә өлөш индерә.
1933 йылда репрессияға тарттырыла, һөргөнгә ебәрелә. 1941 йылдың октябрендә Коми АССР-ының Ухта ҡасабаһында аттырыла. 1989 йылда аҡлана.
Балис
Балис — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарайылға (Оло Әүжән ҡушылдығы)
Ҡарайылға  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүжән йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәүкияҙ
Сәүкияҙ (Савкияз) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 249 кеше. Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (81 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Межручол
Межручол — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Яломан йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гаврилова Ольга Николаевна
Биографияһы
Ольга Николаевна Гаврилова 1957 йылдың 8 февралендә тыуған.
Еңел атлетика менән Амур өлкәһе Свободный ҡалаһының урындағы 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә тренер В. Н. Шкап етәкселегендә шөғөлләнә башлаған. 1974 йылда Ленинградта тренер Л. Г. Анокина ҡулы аҫтында күнегеүҙәр үтә, «Спартак» ирекле спорт йәмғиәтенә ҡарап тора. 1980 йылда еңел атлетика многоборьеһы буйынса спорт мастеры нормативын үтәй, артабан бары тик һөңгө ырғытыуға бар көсөн йүнәлтә — А. И. Платоновтың шәкерте була.
1984 йылда бөтә союз кимәлендәге өлкәндәр өсөн миҙгелдә тәүге тапҡыр үҙе хаҡында һөңгө ырғытып белдерә, Адлерҙа уҙғарылған СССР ҡышҡы чемпионатында һөңгө ырғытыу буйынса көмөш миҙал яулай — бында бары тик Куйбышев спортсыһы Чистякова Ольганы ғына еңә алмай.
1985 йылда Адлерҙа СССР ҡышҡы чемпионатында һөңгө ырғытыу буйынса көмөш призер була — был юлы уны Могилевтан Коленчукова Наталья уҙып китә. Уңышлы сығыштары арҡаһында совет милли төп йыйылма командаһы составында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә булып, Канберралағы Донъя кубогында һөңгө ырғытыуҙа 66,80 метр һөҙөмтәһе менән шәхси зачетта еңеү яулай, шулай итеп ГДР-ҙан килгән буласаҡ Олимпия чемпионы Петра Фельканы еңә — 26 тапҡыр еңелмәй килгән Фелька беренсе тапҡыр еңелә һәм уның еңеү серияһы туҡтала. Гаврилованың еңеүе, шулай уҡ йәҙрә ташлаусы Наталья Лисовскаяның еңеүе команда зачетында совет ҡатын-ҡыҙҙар командаһына икенсе урынды биләргә мөмкинлек бирә.
Донъя кубогынан һуң Гаврилова Ольга СССР командаһы составында тағы ла күпмелер ваҡыт дауамында ҡала һәм байтаҡ эре Халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатнаша. Шулай итеп, 1986 йылда ул Мәскәүҙә үткән Изге ихтыяр уйындарында ла ҡатнаша һәм һөңгөһөн 59,48 метрға ырғытыу һөҙөмтәһе менән дүртенсе урынды биләй.
Юғары спорт һөҙөмтәләре өсөн Ольга Николаевна Гавриловаға «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» маҡтаулы исеме бирелә.
Һуңынан О. Н. Гаврилова Свободный ҡалаһының 1-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә еңел атлетика буйынса тренер булып эшләй.
Верхотор ауыл советы (Ишембай районы)
Верхотор ауыл советы — Башкортостан Республикаһының Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1970-се йылдарҙа Лашмино утары бөтөрөлә. 1979 йылда күсереп ултыртырған Туҡтар утары ауыл советы составынан сығарыла. 1987 йылда Родниковский утары ла шундай яҙмышҡа дусар ителә.
Власть
Ауыл советы биләмәһендә Верхотор урта мәктәбе, ауыл Мәҙәниәт йорто, ауыл китапханаһы, врач амбулаторияһы, балалар баҡсаһы, Ромадановка ауылында һәм Кузнецовск утарында фельдшер-акушер пункты, православие динендәгеләр өсөн Храм Казанской Божьей Матери эшләй.
Иҡтисады һәм инфраструктураһы
Ауыл хужалығы предприятиелары: «Аллағыуат агрофирмаһы» ЯСЙ-һы, «Прогресс» КФХ-ғы, «Йәштәр» КФХ-һы, «Таң» КФХ-һы, «Өмөт» КФХ-ғы.
Верхотор ауыдында шәхси пилорам эшләй.
Алты сауҙа нөктәһендә шәхси эшҡыуарҙар халыҡҡа сауҙа хеҙмәте күрһәтә.
2. «Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһендәге территориялар һәм халыҡты 2017—2020 йылдарға янғындан һәм ғәҙәттән тәш хәлдәрҙән һаҡлау һәм уларҙың хәүефһеҙлеген тәьмин итеү».
3. 2017—2020 йылдарға «Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе хакимиәтенә мәғлүмәт-коммуникация технологияларын үҫтереү, файҙаланыу һәм хеҙмәтләндереү».
4. «2017-2020 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһендә муниципаль хеҙмәттәрҙе үҫтереү».
5. «2017-2020 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе территорияһында терроризм һәм экстримизмды профилактикалау, шулай уҡ терроризм һәм экстримизм күренештәренән барлыҡҡа килгән эҙемтәләрҙе кәметеү һәм бөтөрөү».
6. «2016-2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе территорияһында коррупцияға ҡаршы тороу планы».
7. «2017-2020 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһе территорияһында энергия һаҡлау һәм иҡтисадтың энергетик эффектлылығын күтәреү һәм бюджет секторында энергетик сығымдарҙы кәметеү».
9. 2017—2034 йылдарға Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль районы Верхотор ауыл советы ауыл биләмәһенең транспорт инфраструктура системаларын комплекслы үҫтереү программаһы.
Саров Изге Успение монастыры
Саров Изге Успение монастыры — ирҙәр монастыры, XVIII быуаттың башында Тамбов губернаһының Темниковский өйәҙе Саров ҡалаһында нигеҙләнгән. Православныйҙарҙың Преподобный Серафим Саровскийы, изге кешеһенең, йөрөгән урынында урынлашҡан.
Монастырҙың тарихы
Саров тауында урынлашҡан беренсе монах-дәрүиш Пензанан инок Феодосий булған, ул «боронғо ҡаласыҡҡа» 1664 йылда килгән һәм һәм үҙе хөжрә яһаған. Бында алты йыл самаһы йәшәгәс, Феодосий Пензаға кирергә була. Яҡынса ошо ваҡытта «боронғо ҡаласыҡта» Краснослободский монастыры (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Арзамастың Спас монастыры)  монахы Герасим килеп урынлаша. Ике дәрүиш бер ваҡыт бергә йәшәй, әммә тиҙҙән Феодосий Пензаға «күсеп китә», ә Герасим «боронғо ҡаласыҡта» йәшәп ҡала. Бында бер йылдан ашыу йәшәгән Герасим Краснослободский монастырына күсә, күрәһең, бурҙар һәм юлбаҫарҙарҙан ҡурҡа, снки тегеләр Герасимға төрлө зыян килтерә.(Денис Леонид версияһы буйынса — унда йәшәүселәр Герасимға төҙөүсе булырға тәҡдим иткән), шунан һуң «боронғо ҡаласыҡ» тағы кешеһеҙ тороп ҡалған.
1659 йылда нигеҙ һалынған Санаксар монастырынан 1683 йылда иеромонах Савватий һәм монаң Филарет бында килә, ләкин улар тиҙҙән үҙ монастырына кире ҡайтып киткән. «Боронғо ҡаласыҡ» тағы кешеһеҙ тороп ҡала.
Саров монастырына иеромонах Исаакий (донъяла Иоанн  Федоров, Арзамас өйәҙе Ҡыҙыл ауылының кешеһе) нигеҙ һала, ул Введенский монастырын монастырь башлығы фатихаһы менән ҡалдырып китә һәм Санаксарский монастыры иногы Филарет менән бергә «боронғо ҡаласыҡта» йәшәй башлай. Тиҙҙән Исаакий янына сәхәбәләре килә һәм отец Исаакий Саровта монахтар өсөн монастырь асырға була.
1731 йылда, иеросхимонах Иоанн,отец Исаакий, ауырыуы аҡаһында монастырь башлығы вазифаһынан баш тарта һәм үҙенең вариҫы итеп уҡыусыһы Дорофейҙы ҡалдыра.
Ефрем ҡарт үҙе тере сағында вариҫы итеп иеромонах отец Пахомийҙы һайлай. Пахомий башлыҡ булған саҡта Саров монастырына Прохор Мошнин, отец Серафим Саровскийҙың атаһы килә.
1897 йылда Серафима Саровский хөжрәһе өҫтөндә ҡорам төҙөлөшө башлана. Проект авторы-архитектор А. С. Каминский.1903 йылда Санкт-Петербург һәм Ладога митрополиты Антоний ҡорамды изгеләндерә.
1906 йылда Саров монастыры үҙенең 200 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Был юбилей байрамына күп ҡунаҡтар йыйыла. Саров Рәсәйҙең иң танылған изге урынына әйләнә.
Революциянан һуң, 1917 йылда Саров монастыры хужалығы ҡыйратыла, изге әйберҙәре — бысратыла.
1923 йылдың 16 октябрендә Патриарх Тихон ҡарары менән «Тамбов епархияһының Саров монастыры туранан-тура Изге Патриарх идараһына тапшырыла».
1925 йылдың аҙағында монастырҙы ябыу тураһында ҡарар ҡабул ителә,  ә 1927 йылдың мартында хөкүмәт ҡарары менән Саров монастыры бөтөрөлә, уның мөлкәте ҡаралтылары менән бергә Түбәнге Новгородтың НКВД идаралығына тапшырыла.
1927 йылда Саров монастыры базаһында балалар хеҙмәт коммунаһы ойошторола. 1931 йылдың ноябрендә хеҙмәт коммунаһы ябыла. Унан һуң бында үҫмерҙәр һәм өлкәндәр өсөн холоҡ төҙәтеү колонияһы ойошторола. 1938 йылдың ноябрендә колония шулай уҡ ябыла .
Саровтың рухи яңыртылыуы
26 сентябрь, 1989 йыл.  Саровҡа тәүге тапҡыр Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Николай (Кутепов)  килә, ул  монастырҙан алыҫта Преподобный Серафим Саровскийға акафистлы молебен үткәрә.
1990 Саровта православие мәхәлләһе ойошторола.
1991 йылдың  йәйендә мәхәллә теркәлә.
1990 йылдың ноябрь айында Санкт-Петербургтың атеизм музейынан  Преподобный Серафим Саровский мәйетенең киҫәксәләре ҡайтарыла. Ул киҫәксәләр 1991 йылдың 11 ғинуарында Рус Православие Сиркәүенә рәсми рәүештә тапшырыла.30 июлдә отец Серафим мәйете киҫәксәләре Дивеевоға күсерелә.
1993 йылдың февралендә митрополит Николай ремонтлап тергеҙелгән Бөтә Изгеләр ҡорамын изгеләндерә; ҡорамда православие йәкшәмбе мәктәбе һәм өлкәндәр өсөн курстар эшләй башлай.
1992, 1993 йылдарҙа Саровҡа Патриарх Алексий II Cерафим Cаровский байрамы көндәрендә килә.
17 майҙа 1997 йылда ҡуйылған манара ҡыңғырауға килгәндә, иҫәп-хисап буйынса лаборатория башҡарыусыларҙың береһе ВНИИЭФ.
Июль — август 2003 йылдың иңль-авгусында Саровта Серафим Саровскийҙы канонлаштырыуға  100 йыл уңайынан тантаналар үтә, улар алдында байтаҡ әҙерлек алып барыла. 2003 йылдың 13 июлендә сиркәү манараһына тәре ҡуйыла. 2003 йылдың 30 июлендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Алексий II изге ҡорамды изгеләндерә. Ошо уҡ көндө Рәсәй Президенты В. Путин Саровҡа килә.
2005 йылда монастырҙы тергеҙеү мөмкинлеге белдерелә.
17 июль, 2006 йыл. Изге Синод монастырь асыу тураһында ҡарар ҡабул итә .30 июлдә Изге Патриархты Алексей II тергеҙелгән ғибәҙәтхананы Иоанн Предтечаның башын киҫеү көнөндә монастырҙы Бөйөк изгеләндереү чины менән изгеләндерә. Тергеҙелгән ғибәҙәтхана Саровтағы ғәмәлдәге етенсе ҡорам.
27 июль, 2009 йыл. Монастырь башлығы итеп архимандрит Кирилл (Покровский)тәғәйенләнә. Был ваҡыт монастырҙа ете монахтар һәм өс монахлыҡҡа өйрәнеүсе йәшәгән.
7 сентябрҙә монастырға торлаҡ корпусының төньяҡ хөжрәләре бирелә. Элек бында балалар сәнғәт мәктәбе эшләп килгән. Был бинала дини-ағартыу үҙәге ойоштороу һәм унда балалар «Родничок» ижади берекмәһе өсөн бер нисә бүлмә биреү ҡаралған (ул православие «Тыныслыҡ» ижади берекмәһенә ҡарай).
2009 йылдың 9 сентябрендә Бөтә Русь һәм Мәскәү Патриархы Кирилл Яҡын һәм алыҫ монастырҙарға, Иоанн Предтеча сиркәүенә, Антоний һәм Феодосий Печерскийҙарҙың ер аҫты ҡорамына, Преподобный Серафим Саровскийҙың ерләнгән урынына килә .Патриарх Кирилл Серафим Саровский ҡорамына Спаситель иконаһын, ә изге благоверный кенәз Александр Невскийҙың иконаһын кешеләргә бүләк итә.
Йылдың 22 декабрендә архиепископ Георгий Зосима һәм Савватий хөрмәтенә төҙөлгән сиркәүҙе йыл буйына эшләү тураһында отчет яһай . 23 декабрҙең төнөндә Түбәнге Новгород һәм Арзамас архиепискобы Георгий  ихге Антоний һәм Феодосий Печерскийҙар хөрмәтенә Саров мәмерйә ҡорамында литургия үткәрә.
Зосима һәм һәм Савватий Соловецкийҙар хөрмәтенә төҙөлөп ятҡан сиркәүҙә архиепископ Георгий тәүге молебенды 12 ноябрҙә үткәрә. Был ваҡытҡа ғибәҙәтхананың стеналары һәм көмбәҙе төҙөлөп бөткән була. 2011 йылдың 28 июлендә көмбәҙҙәр һәм тәреләр изгеләндерелә, иртәгеһенә улар урынына баҫтырылып ҡуйыла. Ҡорамдың бейеклеге 47,5 метрға етә. Митрополит Георгий Зосима һәм Савватий хөрмәтенә ҡорамды 2012 йылдың 26 майында Бөйөк чин менән изгеләндерә.
Бөйөк раббы хөрмәтенә ҡорамды изгеләндереү 21 декабрҙә яһала.
2016 йылда Саровта Успение соборы тергеҙелә башлай.
2016 йылдың 21 октябрендә митрополит Георгий Саров монастырының изге архимандриты итеп тәғәйенләнә.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на публикации, размещённые в сети Интернет.">Cite web  ссылка <span data-key="url" title="ссылка на цитируемый источник. Если ссылка содержит специальные символы, например «|», их нужно заменять на соответствующие &amp;#nnn;-последовательности, например «&amp;#124;»" class="cx-template-editor-param-desc">  http://www.nne.ru/events.php?id=11    заголовок <span data-key="title" title="заглавие цитируемого источника (заголовок публикации, но не название сайта-издателя, для него см. ниже параметр publisher). Вокруг заглавия не нужны кавычки, в конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> 100-летие прославления преп. Серафима Саровского   издатель <span data-key="publisher" title="издатель, например Коммерсант." class="cx-template-editor-param-desc"> Нижегородская епархия    дата последней проверки <span data-key="accessdate" title="дата последней проверки доступности источника (в формате ГГГГ-ММ-ДД). Пример: 2013-07-22." class="cx-template-editor-param-desc"> 2009-09-05    URL архивной копии <span data-key="archiveurl" title="ссылка на сохранённую копию документа, обычно в «Архиве Интернета» или в другом сервисе хранения копий веб-страниц. Используется для борьбы с вымиранием ссылок." class="cx-template-editor-param-desc">  https://www.webcitation.org/65YwqkVK9     дата архивирования <span data-key="archivedate" title="дата архивирования (в формате ГГГГ-ММ-ДД)." class="cx-template-editor-param-desc"> 2012-02-19     <div class="cx-template-editor-title" title="Оформление библиографических ссылок на публикации, размещённые в сети Интернет.">Cite web   ссылка <span data-key="url" title="ссылка на цитируемый источник. Если ссылка содержит специальные символы, например «|», их нужно заменять на соответствующие &amp;#nnn;-последовательности, например «&amp;#124;»" class="cx-template-editor-param-desc">  http://www.nne.ru/events.php?id=11    заголовок <span data-key="title" title="заглавие цитируемого источника (заголовок публикации, но не название сайта-издателя, для него см. ниже параметр publisher). Вокруг заглавия не нужны кавычки, в конце не должно быть точки." class="cx-template-editor-param-desc"> 100-летие прославления преп. Серафима Саровского   издатель <span data-key="publisher" title="издатель, например Коммерсант." class="cx-template-editor-param-desc"> Нижегородская епархия    дата последней проверки <span data-key="accessdate" title="дата последней проверки доступности источника (в формате ГГГГ-ММ-ДД). Пример: 2013-07-22." class="cx-template-editor-param-desc"> 2009-09-05    URL архивной копии <span data-key="archiveurl" title="ссылка на сохранённую копию документа, обычно в «Архиве Интернета» или в другом сервисе хранения копий веб-страниц. Используется для борьбы с вымиранием ссылок." class="cx-template-editor-param-desc">  https://www.webcitation.org/65YwqkVK9     дата архивирования <span data-key="archivedate" title="дата архивирования (в формате ГГГГ-ММ-ДД)." class="cx-template-editor-param-desc"> 2012-02-19
Кужолок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыныслыҡ урамы (Стәрлетамаҡ)
Тыныслыҡ урамы Стәрлетамаҡта, ВТС биҫтәһе һәм Ашҡаҙар йылғаһы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 3,36 км.
Тарихы
XIX быуатта барлыҡҡа килгән урам. Тәүҙә «Дворян» исемен йөрөткән, һуңынан Сталин урамы. 50-се йылдарҙа урамда ҡала автовокзалы урынлашҡан булған. Ҡала киңәйтелгәндән һуң автовокзал Хоҙайбирҙин урамына күсерелә. 1954 йылдың генераль планы буйынса Сталин һәм Хоҙайбирҙин урамдары киҫешкән урында ҡаланың үҙәк административ майҙанын төҙөү күҙ уңында тотола. Майҙандың үҙәгендә Сталин иптәштең монументаль скульптураһы төҙөлөргә тейеш була. КПСС-тың XX съезынан һуң план кире ҡағыла.
Инфраструктураһы
Учреждениелар:
Яңы Өфө
Яңы Өфө (Новоуфимск) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 452426, ОКАТО коды — 80228840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сюксюрьма
Сюксюрьма — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Покш-Сяльме йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Финляндияла ислам
Финляндияла Ислам (Islam Suomessa Islam i Finland) — Финляндия территорияһында ислам дине. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Финляндия халҡының (5 532 мең кеше) 2,70%-ы (150 мең кеше) — Ислам дине тарафдары (2020). Ислам — Финляндияның рәсми танылған диндәренән береһе. Финляндия мосолмандарының күпселеге — сөнниҙәр. Финляндия — Европала, Австриянан ҡала, исламды ҡануни таныған икенсе дәүләт.
Тарихы
XX быуат ахырында Финляндияла мосолмандар һаны иммигранттар иҫәбенә ҡырҡа арта.
Фин ислам ассоциацияһы (Suomen Islam-seurakunta) 1925 йылда нигеҙләнгән. Ысынында иһә, был йәмғиәт үҙ сафына татар әҙселеген генә ала (йәки дөйөм алғанда, сығышы буйынса төркиҙәрҙе).
1960 йылда Хельсинкиҙа Татар мосолман общинаһы бинаһын төҙөү тамамлана, унда мәсет бинаһы ла, китапхана ла, уҡыу кластары ла, административ офистар ҙа бар.
Финляндияла мосолмандарҙың этник төркөмдәре
Финляндия мосолмандары берләшмәһе этник билдәләре буйынса бүленгән — сомали, төрөк, ғәрәп, пакистан, шулай уҡ татар мәсеттәре бар.
Хәҙерге торошо
1999 йылғы баһалауҙар буйынса, илдә 20 меңгә яҡын мосолман йәшәгән. 2010 йылда уларҙың һаны 45 меңгә еткән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 2015 йылда мосолмандар һаны 40 мең самаһы кеше (бөтә халыҡтың 0,7 %) тәшкил иткән.
2010 йылда илдә 40 мәсет эшләгән, Хельсинкиҙа 10 ғибәҙәт ҡылыу бинаһы (улар араһында — Татар мәсете, Пакистан мәсете, Төрөк мәсете һ.б.), былар ярайһы уҡ ҙур ғибәҙәт ҡылыу залдары, күп осраҡта ҡуртымға алынған. Хельсинкиҙан 40 км алыҫлыҡта Ярвенпяала айырым торған мәсет татарҙар тарафынан 1944 йылда төҙөлә һәм оҙаҡ ваҡыт донъялағы иң төньяҡ мәсет була.
Кесе Бадья-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күләм
Күләм — есем йәки матдә биләгән арауыҡтың һанлы характеристикаһы.
Есемдең күләме йәки һауыттың һыйҙырышлылығы уның формаһы һәм һыҙыҡлы үлсәмдәре менән билдәләнә. Күләм төшөнсәһе менән һыйҙырышлылыҡ, йәғни һауыттың, төрөү йәшнигенең һ. б. эске арауығы күләме, төшөнсәһе тығыҙ бәйләнгән.
Күләм үлсәү берәмеге СИ системаһында — куб метр; унан куб сантиметр, куб дециметр (литр) һәм башҡалар кеүек сығарылма берәмектәр яһала. Төрлө илдәрҙә шыйыҡ һәм бөртөклө матдәләр өсөн системанан тыш төрлө күләм берәмектәре ҡулланыла — галлон, баррель.
Формулаларҙа күләмде тамғалау өсөн баш латин хәрефе V ҡулланыла, ул volume — «күләм», «тултырыу» һүҙенән ҡыҫҡартып алынған.
«Күләм» һүҙен шулай уҡ күсмә мәғәнәлә дөйөм һанды йәки ағымдағы дәүмәлде билдәләү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, «ихтыяж күләме», «хәтер күләме», «эш күләме». Һынлы сәнғәттә күләм тип һүрәтләнгән предметтың арауыҡ характеристикаһын художестволы саралар менән иллюзор биреү атала.
Күләмде иҫәпләү
Практикала есемдең яҡынса күләмен, шул иҫәптән ҡатмарлы формалағы есемдең күләмен, был есемде шыйыҡлыҡҡа батырып табып була. Ҡыҫырыҡлап сығарылған шыйыҡлыҡтың күләме шыйыҡлыҡҡа батырылған есемдең күләменә тигеҙ.
Математик ысул
Ябай формалағы есемдәрҙең күләмен иҫәпләү өсөн махсус формулалар бар. Мәҫәлән, ҡабырғаһы a булған кубтың күләме V = a^3.
Ҡатмарлы формалағы есемдең күләме уны ябай формалағы айырым өлөштәргә бүлеп һәм был өлөштәрҙең күләмдәрен ҡушып табыла. Интеграль иҫәпләмәлә бөтә есемдең күләмен төҙөүсе өлөштәрҙең күләмдәре сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр итеп ҡарала.
Шөңгәккүл ауыл Советы (Шишмә районы)
Шөңгәккүл ауыл Советы (до 2004 г. Шингаккульский сельсовет) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәренең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
99. Шишмә районы Яңы Уҫман ауыл Советының Ябалаҡлы ауылын Шишмә районы Шөңгәккүл ауыл Советы территорияһы составына тапшырып, Шишмә районының Яңы Уҫман һәм Шөңгәккүл ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителлгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
ст. 2 «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәре сиктәрендәге үҙгәрештәр һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», п.2, ч.31.
2. түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең исемдәрен алмаштырырға:
31) Шишмә районы буйынса:
а) «Лесной ҡасаба Советын» - «Лесной ауыл Советына»;
б) «Ҡараяҡуп ауыл Советын» - « Ҡара Яҡуп ауыл Советына»;
Башҡортостан Республикаһының 2006 йылдың 29 декабрендәге 404-з һанлы Законы нигеҙендә Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәренең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законына түбәндәге үҙгәрештәр индерелә:
ст.1, часть 196. Дурасов ауыл Советының Кузьминка ауылын Шөңгәккүл ауыл Советы территоррияһы составына тапшырып, Дурасов һәм Шөңгәккүл ауыл Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә. .
Аҡса әйләнеше
Аҡса әйләнеше — тауарҙың әйләнешен, тауарһыҙ түләүҙәрҙе, иҫәп‑хисапты хеҙмәтләндереүсе ҡулаҡсалы һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса хәрәкәте.
Ҡулаҡсалы аҡса әйләнеше тауарға һәм хеҙмәтләндереүгә түләү буйынсаса иҫәп‑хисапта, эш хаҡын, премия, пособие, пенсия, стипендия, страховкаларҙы түләүҙә ҡулланыла. Ҡулаҡсаһыҙ аҡса әйләнеше — хаҡтың ҡулаҡсаның ҡатнашлығынан тыш кредит ойошмаларының иҫәптәренә аҡса күсереү һәм үҙ‑ара талаптарҙы чектар, векселдәр, банк карталары һ.б. кредит ҡоралдары ярҙамында иҫәпләү рәүешендәге хәрәкәте. Ҡулаҡсаһыҙ аҡса әйләнеше үҫеше әйләнеш сараларының хәрәкәтен тиҙләтеүгә, ҡулаҡса күләменең һәм әйләнеш сығымдарының кәмеүенә килтерә. Аҡса һәр ваҡыт үҙенең формаһын үҙгәртеп, әйләнештең бер сфераһынан икенсеһенә күсеп йөрөй. Әйләнештәге ҡулаҡсаның күләмен, уны сығарыу һәм әйләнештән алыу күләмдәрен эмиссияға монополь хоҡуғы булған илдең Үҙәк банкыһы көйләй. Әйләнештә булған ҡулаҡсаның һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡсаның күләме аҡса массаһы менән үлсәнә. Аҡса массаһының составы һәм структураһы аҡса баҙарының үҫеш кимәле һәм характеры, ш. уҡ Үҙәк банкыһының сәйәсәте м‑н билдәләнә. Рәсәй Федерацияһында 2006 йыл аҡса массаһының күләме 6045,6 млрд һум тәшкил иткән, шуның 33,2%‑ы — ҡулаҡса, 66,8%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса. Рәсәй Федерацияһы субъекттарында төбәк аҡса массаһының күрһәткесе (төбәк территорияһында ҡалған әйләнештәге ҡулаҡсаны, төбәк терр‑яһында урынлашҡан коммерция банкыларының һорап алғанға тиклем һәм билдәле сроклы иҫәптәрендә ҡалған ҡулаҡсаһыҙ сараларҙы үҙ эсенә ала) иҫәпләнә, 2006 й. Башҡортостан Республикаһында 139,7 млрд һум булған, шуның 42,5%‑ы — ҡулаҡса, 57,5%‑ы — ҡулаҡсаһыҙ аҡса. Иҡтисадты аҡса м‑н тәьмин итеү кимәле эске тулайым продукттың (субъекттарҙа — тулайым төбәк продуктының) монетизация күрһәткесе, йәғни аҡса массаһының тулайым продукт күләменә ҡарата мөнәсәбәте м‑н характерлана. 2005 й. респ. был күрһәткес 27,8%‑тан 30,4%‑ҡа тиклем үҫә (Рәсәй Федерацияһында — 26,1%‑тан 27,9%‑ҡа тиклем).
Баркмос
Баркмос — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарҙыҡ
Ҡарҙыҡ (Кардык) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы
Магомаев Мөслим Мөхәммәт оғлы  (Müslüm Məhəmməd oğlu Maqomayev; 17 август 1942 йыл — 25 октябрь 2008 йыл) — совет, Әзербайжан, Рәсәй эстрада һәм опера йырсыһы (баритон), актёр, композитор. СССР-ҙың халыҡ артисы (1973).
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Мөслим Магомаев 1942 йылдың 17 авгусында Баҡы ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — Магомаев Мөхәммәт театр рәссамы, Еңеүгә тиклем 15 көн ҡалғас, фронтта һәләк була әсәһе — Айшет Магомаева (сәхнә псевдонимы — Кинжалова), драматик актриса, Сталин стипендиаткаһы.
Атаһы яғынан олатаһы — Абдулмөслим Магомаев, әзербайжан композиторы, Әзербайжан дәүләт филармонияһы уның исемен йөрөтә, әзербайжан классик музыкаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора. Әсәһе Айшет Ахмедовнаның сығышы тураһында Мөслим Магомаев былай тип яҙған: ул Майкоп ҡалаһында тыуған, уның атаһы милләте буйынса төрөк, ә әсәһе яртылаш адыгей, яртылаш рус. Атаһының килеп сығышы тураһында һөйләгәндә, уның әсәһе татар (уның өләсәһе Бәҙеғолъямал Али һәм Хәнәфи Тереғоловтарҙың бер туған һеңлеһе булған) булғанын әйткән, ә уның атаһы яғынан ата-бабаларының сығышы буйынса кем булыуы билдәһеҙ. Документтарҙа Магомаев Мөхәммәт — милләте буйынса әзербайжан .Мөслим Магомаев үҙен һәр саҡ әзербайжан, ә гражданлығы тураһында: «Әзербайжан — минең атайым, Рәсәй — минең әсәйем» .тигән.
Тол ҡалған әсәһе театр карьераһын һайлай, Вышний Волочёкка, һуңынан Мурманскиға күсеп киткән, Мурманск өлкә драмтеатрында эшләй, яңынан кейәүгә сыға. Мөслимдең әсәһе буйынса ҡустыһы Юрий һәм һеңлеһе Татьяна бар.