cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Друнина Юлия Владимировна
Биографияһы
Мәктәп йылдарында мин саф сәнғәткә табына инем. Бары тик мөхәббәт, Мәскәү янындағы дачанан ары сығып йөрөмәһәм дә тәбиғәт тураһында яҙҙым. Замоктар, рыцарҙар, һоҡланғыс ханымдар, ковбойҙар — Блока, Майна Рида һәм Есенина ҡатнашмаһы. Улар барыһы ла бер донъяла йәшәне. Беҙ фронтҡа бала саҡтан тура килеп индек. Минең шиғырҙарымдан сиған ҡатындары ла, ковбойҙар ҙа, һоҡланғыс ханымдар ҙа — барыһы ла ел менән осҡандай юҡҡа сыҡт.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Я ушла из детства в грязную теплушку, В эшелон пехоты, в санитарный взвод. Дальние разрывы слушал и не слушал Ко всему привыкший сорок первый год.
Фронтҡа килгәс, Юлия Друнина 218-се уҡсылар дивизияһының 667-се уҡсылар полкына тәғәйенләнә. Ошо уҡ полкта санинструктор Зинаида Самсонова (1944 йылдың 27 ғинуарында һәләк була, үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә) ла була. Друнина уға үҙенең йөрәктәргә үтеп ингән «Зинка» тигән шиғырын бағышлай.
1943 йылда Друнина ҡаты яралана — снаряд ярсығы муйынының һул яғына инә һәм йоҡо артерияһынан бер нисә миллиметрҙа ғына ҡаҙала. Яраһының етди булыуын уйлап тормайынса, ул муйынын бинт менән урата ла, башҡаларҙы ҡотҡарыуын дауам итә. Бөтөнләй хәле ауырлашҡанға тиклем йәшәреп йөрөй. Госпиталдә иҫенә килә һәм шунда ғына үлемдән ҡалыуын аңлай. 1943 йылда, госпиталдә һуғыш тураһында тәүге шиғырын яҙа. Ул барлыҡ һуғыш шиғриәте антологияларына ингән: Я только раз видала рукопашный, Раз наяву. И тысячу — во сне. Кто говорит, что на войне не страшно, Тот ничего не знает о войне. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Дауаланғандан һуң Друнина инвалид тип табыла һәм Мәскәүгә ҡайтарыла. Әҙәбиәт институтына уҡырға инергә тырыша, ләкин уның шиғырҙары өлгөрөп етмгән тип табыла. Институтҡа инә алмағас, Мәскәүҙә ҡалырға теләмәй һәм фронтҡа кире барырға ҡарар итә. Бәхетенә күрә, уны строевой хеҙмәткә яраҡлы тип таныйҙар.
Друнина 3-сө Балтика буйы фронтының 1038-се үҙйөрөшлө артиллерия полкына эләгә. Псков өлкәһендә, һуңынан Балтика буйында һуғыша. Бер алышта контузия ала һәм 1944 йылдың 21 ноябрендә хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла. Һуғышты медицина хеҙмәте старшинаһы дәрәжәһендә тамалай. Хәрби отличие өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалы менән бүләкләнә.
Һуғышта кисергәндәре уның шиғри ҡарашында үҫеш нөктәһе һәм ижадының йүнәлеше булып тора. До сих пор не совсем понимаю, Как же я, и худа, и мала, Сквозь пожары к победному Маю В кирзачах стопудовых дошла.
И откуда взялось столько силы Даже в самых слабейших из нас?.. Что гадать! — Был и есть у России Вечной прочности вечный запас. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 1944 йылдың декабрендә Юлия Друнина ҡабаттан Мәскәүгә ҡайта. Уҡыу йылы уртаһы булыуға ҡарамаҫтан, тура Әҙәбиәт институтына килә һәм беренсе курс дәрестәренә йәрәй башлай. Һуғыш инвалидын бер кем дә ҡыумай. 1944 йылдың аҙағында Юлия Друнина Әҙәбиәт институтында курсташы, фронтовик, яралары буйынса ҡайтарылған башлап яҙыусы шағир һәм Николай Старшинов менән таныша. Тиҙҙән улар өйләнешә. 1946 йылда ҡыҙҙары Елена тыуа. Кейәүгә сығыу һәм ҡыҙы тыуыу сәбәпле, Юлия инстиутта уҡыуын бер нисә йыл ҡалдырып тора һәм уны 1952 йылда ғына тамамлай. Шул осорҙа шиғыр яҙмай. Йәш ғаилә бәләкәй генә бүлмәлә, дөйөм фатирҙа бик ярлы, аслы-туҡлы йәшәй. 1960 йылда Друнина менән Старшинов айырылыша.
1945 йыл башында «Знамя» журналында Юлия Друнинаның шиғырҙар шәлкеме баҫыла, 1948 йылда — «В солдатской шинели» шиғыры. 1947 йылдың мартында Друнина Йәш яҙыусыларҙың беренсе Бөтә союз кәңәшмәһендә ҡатнаша, уны Яҙыусылар союзына ҡабул итәләр. Был уға матди ярҙам була һәм ижади эшмәкәрлеген дауам итеү мөмкинлеген бирә. 1948 йылда Юлия Друнинаның «В солдатской шинели» тип аталған тәүге шиғырҙар китабы сыға.
Артабанғы йылдарҙа йыйынтыҡтары бер-бер артлы донъя күрә: 1955 йыл — «Разговор с сердцем» йыйынтығы, 1958 йыл — «Ветер с фронта», 1960 йыл — «Современники», 1963 йыл — «Тревога» һәм башҡа лар. 1967 йылда Друнина Германияла, Көнбайыш Берлинда була. Германия Федератив Республикаһына сәфәре ваҡытында унан: «Шундай ҡанһыҙ һуғышта ҡатнашып, нисек наҙлы һәм гүзәл булып ҡала алдығыҙ?» — тип һорайҙар. Ул: «Беҙҙең фашизм менән һуғыш мәғәнәһе тап ошо гүзәллекте, тыныс әсәлекте, балаларҙың именлеген, яңы кеше өсөн донъяны һаҡлау булды ла инде», — тип яуаплай.
1970 йылдарҙа «В двух измерениях», «Я родом не из детства», «Окопная звезда», «Не бывает любви несчастливой» һәм башҡа йыйынтыҡтары сыға. 1980 йылда — «Бабье лето», 1983 йылда — «Ҡояш — йәй». Друнинаның проза әҫәрҙәре араһында «Алиска» (1973) повестар, «С тех вершин…» автобиографик повесы (1979), публицистика бар.
Юлия Друнина 1980 йыл аҙағындағы үҙгәртеп ҡороуҙарҙы ҙур өмөттәр менән ҡаршылай. 1990 йылда СССР Юғары Советы депутаты булып, матбуғатта шиғырҙар менән генә түгел, публицистик мәҡәләләре менән дә бик күп сығыш яһай. Үҙгәртеп ҡороуҙарҙың бер төрлө генә бармауын, күптәрҙең уның өсөн өәҙерле булған әхлаҡи һәм гражданлыҡ ҡиммәттәрен осһоҙлауына әсенә. Ни өсөн депутатлыҡҡа килдегеҙ, тигәс, Друнина: «Армияны, Бөйөк Ватан һәм Афған һуғыштарында ҡатнашыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлау теләге менән», — ти. Был эшмәкәрлектең файҙаһыҙ булыуын һәм бер нәмәлә эшләй алмаҫын аңлап, депутаттар корпусынан сыға. 1991 йылдың авгусында (ГКЧП фетнәһе ваҡытында) Аҡ йортто һаҡлауҙа ҡатнаша. Депутаттарҙың береһе менән әңгәмәләшкәндә үҙенең килеүен Ельцинды яҡларға теләүе менән аңлата.
Юлия Друнина 1991 йылдың 21 ноябрендә үҙ-үҙенә ҡул һала. Төп сәбәп булып йәмғәиттәге идеалдарҙың емерелеүе, илдаң тарҡалыуы тора.
Тормоштан китер алдынан Дпунина үҙенең кисерештәрен шулай типя ҙып ҡалдыра: «…Почему ухожу? По-моему, оставаться в этом ужасном, передравшемся, созданном для дельцов с железными локтями мире, такому несовершенному существу, как я, можно, только имея крепкий личный тыл…» Судный час
Покрывается сердце инеем — Очень холодно в судный час… А у вас глаза как у инока — Я таких не встречала глаз.
Ухожу, нету сил. Лишь издали (Всё ж, крещёная!) помолюсь За таких вот, как вы, — за избранных Удержать над обрывом Русь.
Но боюсь, что и вы бессильны. Потому выбираю смерть. Как летит под откос Россия, Не могу, не хочу смотреть! <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" />
Библиография
Юлия Друнина тураһында
Пыссома
Пыссома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шомокша йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Моррис Сводеш
Сводеш, Моррис (Swadesh Morris), 1909—1967) — Америка тел белгесе һәм антропологы, лексикостатистик глоттохронология ысулын уйлап тапҡан кеше. Был ысулдың асылы — билдәле бер нисә телдәрҙең туғандаш икәнлеген/булмағанлығын асыҡлау һәм туғандашлығын баһалау өсөн шул телдәрҙең Сводеш исемлектәрен төҙөү. Сводеш исемлеге Был исемлек ысынбарлыҡтың иң төп төшөнсөләрен сағылдырған 100 йә 200 һүҙҙән тора.
Башҡорт теле өсөн Сводеш исемлеге бында.
Яҡшығол (Бөрйән районы)
Яҡшығол— Башҡортостан дың Бөрйән районындағы юҡҡа сыҡҡан ауылдарының береһе. Ауылдың тағын бер атамаһы —Тәтегәс.
Тарихы
Ауылға нигеҙҙе 1812 йылда хәҙерге Баймаҡ районына ҡараған Икенсе Этҡол ауылы кешеләре һалған. Ағиҙел йылғаһы яры  буйында буйлап ултырғандар.
Халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 33 йортта йәшәгән 178 кешегә 170 ат, 150 һыйыр, 10 һарыҡ, 11 кәзә тура килгән. Кемдер 3 солоҡ булған һәм 16 бот ужым һәм 24 бот яҙғы иген сәселгән.
15-се башҡорт полкы яугирҙары - Исмәғил Бәхтийәров, Исмәғил Иҫәнбердин, Байгилде Ишҡол, ағалы-энеле Ғөбәйҙулла Ҡолгәрәев иҫән-һау тыуған яҡтарға әйләнеп ҡайтҡан.
1925 йылда бары 15 хужалыҡ ҡына ҡалған. Аслыҡтан һуң 20 хужалыҡ юҡҡа сыҡҡан.
Лиственничная (Шегмас ҡушылдығы)
Лиственничная  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шегмас йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Оло Әрәмә
Оло Әрәмә (Улы-Аряма) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 117 кеше. Почта индексы — 452745, ОКАТО коды — 80214822015.
Лиственничная (Шегмас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Оло Әрәмә
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лиственничная (Шегмас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы
Юнысова Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы (10 сентябрь 1948 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2015), журналист, шағир һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1978—1999 йылдарҙа «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире, 1990—1995 йылдарҙа РСФСРҙың 12-се саҡырылыш (артабан Рәсәй Федерацияһының) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар һәм 1979 йылдан СССР Журналистар союздары ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1984), Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (2005) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2006) һәм Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы (2000) лауреаты. Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2000).
Биографияһы
Гөлфиә Аҙнағол ҡыҙы Юнысова (Иҙелбаева) 1948 йылдың 10 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Һарыш ауылында тыуған.
1966 йылда Раевка урта мәктәбен тамамлай, артабан Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ балалар өсөн шиғырҙар ижад итә, «Миңә бары өс кенә» (1969) һәм «Зәңгәр тубым» (1971) тигән ике йыйынтығы донъя күрә. 1971—1973 йылдарҙа Сибай педагогия училищеһында рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Шул йылдарҙа балалар өсөн тағы ла ике китап сығара. Г. Юнысова — ике тиҫтәнән артыҡ китап авторы, уның шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән.
Гөлфиә Юнысованың байтаҡ шиғырҙарына көйҙәр яҙылып, популяр йырҙар булып китте. Шағирә ижтимағи-сәйәси, ғаилә-тәрбиә хаҡында яҙған публицистик мәҡәләләре менән йыш ҡына радио-телевидение аша һәм гәзит-журнал биттәрендә сығыш яһай.
1978 йылдан 1999 йылға тиклем «Башҡортостан ҡыҙы» журналының баш мөхәррире булды.
1979—1990 йылдарҙа Өфө ҡалаһы депутаты, Рәсәй Юғары Советы депутаты һәм Юғары Советы Президиумы ағзаһы булды. 1999 йылда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутат итеп һайланды.
Гөлфиә Юнысова — «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Миәкә районының М. Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты (2000).
2015 йылдың 2 декабрендә Гөлфиә Юнысоваға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» маҡтаулы исем бирелде.
Де-Мойн (округ)
Де-Мойн округы (ингл. Des County Moines ) АҠШ-тың Айова штатында урынлашҡан округ. 2000 йылда халыҡ һаны кеше була. АҠШ халыҡ иҫәбен алыу бюроһы баһалары буйынса 2009 йылда округ халҡы кеше тәшкил итә. Ҡала округының үҙәге булып тора Берлингтон тора.
Тарих
Де-Мойн округы 1834 йылдың сентябрендә ойошторола.
Географияһы
АҠШ иҫәп алыу бюроһы мәғлүмәттәренә ярашлы, Де-Мойн округының майҙаны 1077 квадрат километр тәшкил итә.
Демография
2000 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса округта 42 351 кеше йәшәгән. Уларҙың 23,1 процентын 18 йәшкә тиклемге балалар тәшкил итә, 17,4 % — 65 йәштән өлкән йәштәге кешеләр. 51,4 % халҡын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә.
Йән башына уртаса килем округта $19701 тәшкил итә. 14,7 % халыҡтың килеме йәшәү минимумынан түбән. Уртаса йорт хужалығы табышы $43489 тәшкил итә.
Шулай уҡ халыҡтың 85,8 % урта белемгә эйә була, ә 16,0 % юғары белемле.
Ай-Шиш
Ай-Шиш — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пыв-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Де-Мойн (округ)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ай-Шиш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Системотехника
менән берләштерелде Системотехника — Cоветтар Союзында инженерлыҡ фәне, система инженерияһы (Systems Engineering), фән һәм техниканың   ҡатмарлы техника һәм социаль- техник характерҙағы системаларҙы  проектлау, төҙөү, тикшереп ҡарау һәм ҡулланыу бүлеге.
Тарих
Күп кенә сығанаҡтарҙан мәғлүм булыуынса, система инженерияһы (СССР-ҙа системотехника) терминын  Bell Telephone Laboratories  1940 йылдан ҡуллана башлаған. 1961 йылда СССР-ҙа Г. Х. Гуд һәм Р. Э. Маколдың система инженерияһы буйынса донъялағы тәүге китабының тәржемәһе сыға (Goode, Harry H., Robert E. Machol. System Engineering: An Introduction to the Design of Large-scale Systems, 1957). Авторҙар система инженерияһын ҙур, ҡатмарлы, юғары кимәлдә автоматлаштарылған техник системаларҙы эшләп сығарыуға мөмкин биргән   фән тип ҡарай, тәүге тапҡыр ҙур масштабтағы системаларҙың төп сифаттарын һүрәтләп, уларҙы булдырғанда коллектив эш алымдары ҡулланылыуын һәм улар менән эш иткәндә техника мәсьәләләрендә генә түгел, ойоштороу һәм идара итеүҙә ҡатмарлылыҡтар тыуа икәнен күрһәтә.
«Советское радио» (һуңыраҡ «Радио и связь») редакцияһына «системная инженерия» йәки «инженерия систем» тигән һүҙмә-һөҙ тәржемә оҡшамай,  «системотехника» тигән термин уйлап сығарыла (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был терминды Мәскәү энергетика институты профессоры Ф. Е. Темников уйлап сығарған тип әйтелә , башҡа  сығанаҡтарҙа — урыҫ теленә тәржемә иткән Г. Н. Поваров атала). «Cистемотехника» термины системотехнология терминын күҙ уңында тота. СССР-ҙа тәүге  системотехника кафедраһы  Мәскәү энергетика институтында (МЭИ) 1969 йылда ойошторола, бер аҙҙан ошондай уҡ кафедралар  башҡа вуздарҙа ла булдырыла,  80-сы йылдар уртаһына уларҙың һаны утыҙға етә.
Был терминда «техника» һүҙе булғанлыҡтан, «системотехника» термины әкренләп баштағы мәғәнәһен юғалтып, бер нисә фән араһындағы ҡулланышта булыуҙан һәм  системаларҙың ғәмәли теорияһы булыуҙан туҡтай, бер аҙҙан тар мәғәнәле система менән автоматик идара итеүгә ( АСУ -автоматизированные системы управления) әйләнә.
Совет системотехника инженерҙары донъя кимәлендә конкуренцияла ҡатнашырлыҡ булмай- улар ҡатмарлы системалар тыуҙырырлыҡ эш комплексын ойошторорлоҡ, уның йөкмәткеһен билдәләй алырлыҡ, техника, идара итеүҙең һәм экономиканың алдынғы ҡаҙаныштарын ижади ҡулланырлыҡ кимәлгә етә алмай. Совет системотехника инженеры автоматлаштырылған идара итеү системаһын булдырыу һәм айырым система элементтарын булдырыуҙа  инженерлыҡ мәсьәләләре буйынса техник белгес  була. Рәсәй вуздарында һаҡланып ҡалған системотехника кафедралары башлыса инженер-программистарҙы әҙерләй.
Татарка (Егорлык ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Егорлык һыуһаҡлағысынан Новотроицк һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишмөхәмәт (исем)
Ишмөхәмәт — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Ишмөхәмәт — башҡорт, ғәрәп сығышлы ир-ат исеме. Мәғәнәһе: ата-әсәһенә, туғандарына иш булһын, иптәш булһын тигән теләкте белдерә.
Билдәле шәхестәр
Ишмөхәмәт сәсән — (төп исеме Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы; 7 июль 1781 йыл — 1878 йыл) — йырсы, ҡурайсы һәм ҡобайырсы. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районының (элекке Тамъян-Ҡатай кантоны Күбәләк-Тиләү волосы) Яңы Балапан ауылында тыуған.
Ишмөхәмәт Ғилмнтдин улы Ғәләүетдинов — (1 ғинуар 1948 йыл — 10 октябрь 2015 йыл) — башҡорт теле белгесе, шәрҡиәтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), филология фәндәре докторы (1992), профессор (1994). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2008).
Ишмөхәмәт Әхмәҙулла улы Шарапов — уҡытыусы-ғалим, методист, 1941 йылдың 8 ғинуарында Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған.
Фамилиялар
Ишмөхәмәтов Альберт Зәйнетдин улы (25 июль 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй математик-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Физика-математика фәндәре докторы (1996), профессор (1997). Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй, Рәсәй фәндәр академияһы Иҫәпләү үҙәгенең һыҙма булмаған анализ ысулдары бүлеге етәксеһе була. Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, парламенттың Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо комитеты ағзаһы («Берҙәм Рәсәй» фракцияһы), Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Йөҙимән ауылында тыуған.
Ишмөхәмәтов Айҙар Айрат улы (1 июль 1957 йыл) — ғалим-терапевт, фармокология маркетологы, медицина фәндәре докторы (2001), профессор (2003). Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир- ағзаһы, генераль директор, иммунобиологик препараттар етештереүҙе ойоштороу һәм уларҙың технологияһы кафедраһы мөдире, «Ремедиум» журналының баш мөхәррире.
Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы (1894—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 28-се кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1919). 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1920). Тамъян-Ҡатай кантонының башҡарма комитеты рәйесе (1928). 1930—1937 йылдарҙа — Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министры.
Ишмөхәмәтов Айрат Исмәғил улы (4 август 1932 йыл — 29 февраль 2004 йыл) — СССР, Рәсәй физиологы; медицина фәндәре докторы (1970), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004).
Ишмөхәмәтова Галина Ғәзим ҡыҙы (30 март, 1957, БАССР, Өфө ҡалаһы) — журналист, сәйәсмән. «Өфө-Ведомости» муниципаль бюджет учреждениеһының баш мөхәррире (директоры). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре. 9-сы Ҡояшлы бер мандатлы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ишмөхәмәтов Исмәғил Хажиәхмәт улы (1 февраль 1901 йыл — 23 март 1971 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1928 йылдан К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1932 йылдан химия кафедраһы мөдире, 1934 йылдан — тәбиғәт белеме һәм география факультеты деканы, 1953 йылдан — уҡыу уҡытыу һәм фән эштәре буйынса проректор; 1957 йылдан Башҡорт дәүләт университетының химия кафедраһы мөдире, 1964—1970 йылдарҙа фәнни эштәр буйынса проректор. Башҡорт АССР-ының өсөнсө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Химия фәндәре кандидаты (1933). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1945). Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) ордендары кавалеры.
Ишмөхәмәтов Ғәфүр Шәкүр улы (10.09.1948), табип-ғалим, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1999—2012 йылдарҙа Өфө ҡалаһындағы 22-се дауахананың баш табибы. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостандың атҡаҙанған табибы. Зәк-Ишмәт ауылынан.
Ауылдар
Ишмөхәмәт — Баймаҡ районындағы ауыл, ул дистан начальнигы Ишмөхәмәт Биксантаевтың (1771—1851) исемен йөрөтә. Ишмөхәмәт — Федёровка районы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зөлхизә (йыр) — риүәйәтенең икенсе вариатында Ҡушмөхәмәт менән Ишмөхәмәт тигән ике һунарсы дуҫ булған. Халыҡ уларҙың исемен боҙоп Ишәй менән Ҡушай тип йөрөткән.
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
1877 — 1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы (Төркиәлә — 93-сө йыл һуғышы (төр. 93 Harbi), сөнки һижриҙән 1293 йылда алып барылған) — Көнсығыш көрсөгө сиктәрендә, бер яҡтан, Рәсәй империяһы һәм уға союздаш Балҡан дәүләттәре, икенсе яҡтан, Ғосман империяһы араһында һуғыш.
Һуғыш башланыр алдынан, Балҡанда йәшәгән халыҡтарҙың милли үҙаңы күтәрелә. Ғосман империяһының Босния һәм Герцеговина (1875) һәм Болгариялағы апрель ихтилалдарының (1876) ҡанһыҙлыҡ менән баҫтырыла. Был хәбәр Европала һәм айырыуса Рәсәйҙә ундағы христиандарҙың хәленә теләктәшлек уята. Һуғыштың маҡсаты - православие славяндарын төрөк хакимлығынан азат итеү (бойондороҡһоҙ Сербия биләмәһен киңәйтеү, бойондороҡһоҙ Болгарияны ойоштороу).
Рәсәй Порта менән низағҡа төрөктәрҙең Ғосман Төркиәһендәге Босния-Герцеговиналағы славян ихтилалын баҫтырыуына ҡаршы сыҡҡан сербтар һәм черногорҙарҙан һуң инә. 1876 йылдың көҙөндә алты тапҡырға артығыраҡ булған төрөк ғәскәре сербтарҙы һәм рус доброволецтарын тар-мар итә яҙа. Рәсәй ультиматумынан һуң, хәрби хәрәкәттәр башланыу ҡурҡынысы янағанлыҡтан, төрөктәр килешеү төҙөргә ризалаша. Әммә Рәсәй императоры Александр II 1877 йылдың апрелендә Төркиәгә һуғыш иғлан итә.
Төрөктәрҙең пассивлығынан файҙаланып, Рус армияһы артабанғы хәрби хәрәкәттәр барышында Дунайҙы уңышлы аша сыға, Шипка артылышын ала һәм, биш ай ҡамауҙан һуң, Төркиәнең иң яҡшы Нурыйғәзе Ғосман-паша армияһын Плевен ҡалаһында бирелергә мәжбүр итә. Балҡан тауҙары (Стара-Планина) аша уҙған артабанғы рейд барышында рус армияһы, Константинополгә илткән юлды ҡаплап торған һуңғы төрөк частарын ҡыйратып, Ғосман империяһын һуғыштан сығырға мәжбүр итте.
Берлин тыныслыҡ конгресында (1878 йылдың йәйе) Бессарабияның көньяҡ өлөшөн Рәсәйгә кире ҡайтарыуҙы һәм Карс, Ардаган һәм Батумдың ҡушылыуын теркәгән Берлин трактатына ҡул ҡуйыла. Болгария дәүләтселеге тергеҙелә ; Сербия, Черногория, Валахия һәм Молдавия кенәзлектәре территориялары арта, ә төрөк Босния виләйәте — Босния һәм Герцеговина Австро-Венгрия тарафынан баҫып алына.
Ғосман империяһында мәсихселәрҙе йәберләү
Ҡырым һуғышы йомғаҡтары буйынса төҙөлгән Париж тыныслыҡ килешеүенең 9-сы статьяһы Ғосман империяһын мәсихселәргә мосолмандар менән тиң хоҡуҡ бирергә мәжбүр итә. Солтандың тейешле фарманы (указы) баҫылып сығыуынан ары китмәй был эш. Атап әйткәндә, судтарҙа мосолман булмағандарҙың («зимми») мосолмандарға ҡаршы таныҡлыҡтары ҡабул ителмәй, ысынында иһә был күренеш судта мәсихселәрҙе дини эҙәрләүҙәрҙән яҡлау хоҡуғынан мәхрүм итә.
1860 йыл — Ливанда ойошторолған һуйышта Ғосман власы ирек ҡуйыуы арҡаһында 10 меңдән ашыу христиан (күбеһенсә марониттар, шулай уҡ грек католиктары һәм православие динендәгеләр) һәләк була. Француз хәрби интервенцияһы янауы Портаны илдә тәртип тергеҙергә мәжбүр итә. Европа державалары баҫымы аҫтында ғына Порта Ливанда Ғосман солтаны тарафынан тәҡдим ителгән христиан губернаторын тәғәйенләүгә бара.
Крит ихтилалы Ғосман империяһында йәшәгән мәсихселәрҙең, төрөк хөкүмәтенең ҡанһыҙлығы һөҙөмтәһендә, ғазаплы тормошона Европаның (Британия империяһы) иғтибарын йәлеп итә.
Европала көстәр балансының үҙгәреүе
Һуғыштан Рәсәй минималь территориаль юғалтыуҙар менән сыға, әммә Ҡара диңгеҙ флотын ҡалдырыуҙан баш тартырға һәм Севастополдең нығытмаларын юҡҡа сығарырға мәжбүр була.
Ҡырым һуғышынан һуң урыҫ дипломатияһы бурыстарының береһе — илдең Ҡара диңгеҙ флотына хоҡуғын тергеҙеү була. Әммә был еңел эш түгел — 1856 йылда Париж тыныслыҡ килешеүе Берләштерелгән Бөйөк Британия, Ирландия һәм Франция яғынан Ғосман империяһының бөтөнлөгө гарантиялары ҡаралған. Австрия империяһына һуғыш ваҡытында билдәһеҙ асыҡтан-асыҡ дошманлыҡ позицияһы хәлде ҡатмарлаштыра. Бөйөк державалар араһында Пруссия менән Рәсәй араһында ғына дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре һаҡланған.
Болгарияла ихтилал баҫтырыу һәм Европа реакцияһы
1875 йылдың йәйендә Босния һәм Герцеговинала төрөктәргә ҡаршы ихтилал башлана, уның төп сәбәбе — финанс йәһәтенән көсһөҙ Ғосман хөкүмәте билдәләгән саманан тыш һалымдар була. . Һалымдарҙың бер аҙ кәмеүенә ҡарамаҫтан, ихтилал 1875 йыл дауамында бара һәм һөҙөмтәлә 1876 йылдың яҙында Болгарияла Апрель ихтилалына сәбәпсе була.
Болғар ихтилалын баҫтырыу барышында төрөк ғәскәрҙәре тыныс халыҡты күпләп үлтерә, 15 меңдән 30 йәшкә тиклем кеше һәләк була   ; бигерәк тә даими булмаған частар — башыбоҙоҡтар ҡоторонған. Британия хөкүмәтенең протөрөк линияһын үткәргән Бенджамин Дизраэлиға ҡаршы ҡайһы бер журналистар һәм баҫмаларҙа пропагандистик кампаниялар йәйелдерелә, ул Төркиәнең регуляр булмаған берләшмәләренең ҡанһыҙлығын иғтибарһыҙ ҡалдырыуҙа ғәйепләнә; Америка журналисының Рәсәй подданныйына өйләнгән, Америка журналисының Алоизий Мак-Гахандың оппозиция Daily News (UK инглиз телендә) баҫтырылған материалдары ҙур роль уйнай. 1876 йылдың июль — авгусында Дизраэли общиналар палатаһында Көнсығыш мәсьәләһе буйынса хөкүмәт сәйәсәтен яҡларға һәм британ илсеһе Һенри Эллиоттың ялған хәбәрҙәрен аҡларға мәжбүр була. Шул уҡ йылдың 11 авгусында, түбәнге палатала һуңғы тапҡыр үткәрелгән бәхәс ваҡытында, Б. Дизраэли, ике партия вәкилдәре тарафынан аяуһыҙ тәнҡитләнә һәм тулы изоляцияла ҡала.
Daily News мәғлүмәте Европа йәмәғәтселегенең асыуын ҡабарта: Чарльз Дарвин, Оскар Уайльд, Виктор Гюго һәм Джузеппе Гарибальди болгарҙарҙы яҡлап сығыш яһай.
Виктор Гюго, атап әйткәндә, 1876 йылдың авгусында Франция парламентарий гәзитендә яҙған :
Европа хөкүмәттәренең иғтибарын бер фактҡа, хөкүмәт күрмәгән ҙур булмаған бер фактҡа йәлеп итергә кәрәк… Тотош халыҡты юҡҡа сығарыу бара. Ҡайҙа? Европала… Был бәләкәй генә героик халыҡтың ғазаптарына сик ҡуйылырмы?
Англияла йәмәғәтселеге фекере 1876 йылдың сентябрь башында Ғосман империяһына ярҙам итеүҙең «төркифиллек» сәйәсәтенә ҡаршы йәйелдерелә. Гладстон үҙенең брошюраһында Босния, Герцеговина һәм Болгарияға автономия биреү программаһын асып һала. (The Bulgarian Horrors and the Question of the East) ,
Рәсәйҙә 1875 йылдың көҙөнән алып бөтә йәмәғәт ҡатламдарын солғап алған славян көрәшен хуплау хәрәкәте йәйелдерелә: прогрессив даирәләр һуғыштың азатлыҡ маҡсаттарын нигеҙләй, консерваторҙар Константинополдең баҫып алыныуы һәм монархиялы Рәсәй етәкселегендә славян федерацияһын ойоштороу кеүек сәйәси дивидендтар ихтималлығы тураһында уйлана.
Был дискуссияла славянофилдар һәм көнбайыштар (западники) араһында традицион Рәсәй бәхәсе ҡуҙғала, етмәһә, яҙыусы Достоевский Фёдор Михайлович йөҙөндә тәүгеләрҙән булып һуғышта славян халыҡтарының Рәсәй тирәләй православие нигеҙендә тупланыуына бәйле айырым тарихи миссия башҡарылыуын күрә, ә икенселәре, Тургенев йөҙөндә, дини аспекттың әһәмиәтен юҡҡа сығара һәм һуғыштың маҡсаты булып православиены яҡлау түгел, болгар халҡын азат итеү тора, тип иҫәпләй.
Балҡанда һәм Рәсәйҙә көрсөктөң башланғыс осоро ваҡиғаларына урыҫ нәфис әҙәбиәтенең бер нисә әҫәре бағышланған: Тургеневтың «Крокет в Виндзоре» (1876) шиғырында королева Виктория төрөк йыртҡыслығына юл ҡуйыуҙа ғәйепләнә, ә Полонский «Болгарка» (1876) шиғырында мосолман һәрәменә оҙатылған болгар ҡатын-ҡыҙының үс алыу нәфрәте менән йәшәүе тураһында бәйән итә.
Болгар шағиры Иван Вазовтың «Воспоминания о Батаке» хәтирәләр шиғыры бар. Шағир ҡулын һуҙып хәйер һораған ябыҡ үҫмерҙе осрата. Иван Вазов малайҙы үҙенә һыйындыра һәм һуңынан Иванчо исемле малай исеменән болгар халҡының ғосман иҙеүенә ҡаршы героик көрәшен сағылдырған шиғыр яҙған.
Сербияның еңелеүе һәм дипломатик маневр яһау
1877 йылдың 19 мартында оттоман парламенты асыла. Төркиәнең Европа державаларының берләштерелгән ихтыярын иғтибарһыҙ ҡалдырыуы Рәсәйгә Төркиә менән һуғышта Европа державаларының нейтралитетын тәьмин итеү мөмкинлеген бирә. Был йәһәттән төрөктәр үҙҙәре, Париж килешеүенең Рәсәй менән күҙгә-күҙ яңғыҙ һуғыш рөхсәт итмәгән положениеларын юҡҡа сығарып, баһалап бөткөһөҙ ярҙам күрһәтә.
Рәсәйҙең һуғышҡа инеүе
1877 йылдың 12 (24) апрелендә Рәсәй Төркиәгә һуғыш иғлан итә: Кишинёвтағы ғәскәрҙәр парадынан һуң епископ Кишинёвский һәм Хотинский Павел (Лебедев) тантаналы ғибәҙәт барышында Александр II батшаның Төркиәгә һуғыш иғлан итеү тураһындағы манифесын уҡый.
Фәҡәт тиҙ һуғыш ҡына, — бер кампанияла, Рәсәйгә Европа ҡатнашыуынан ҡотолорға мөмкинлек бирә. Рус-төрөк һуғыштарының береһендә лә ваҡыт факторы ул тиклем үк мөһим роль уйнамаған була. Англиялағы хәрби агент хәбәр итеүенсә, 50-60 мең кешенән торған экспедиция армияһын әҙерләүгә Лондонға — 13-14 аҙна, ә константинополь позицияһын әҙерләүгә тағы 8-10 аҙна ваҡыт кәрәк булған. Етмәһә, армияны, Европаны урап, диңгеҙ аша килтерергә кәрәк булған. Был осорҙа Төркиә уңышлы оборонаға өмөт бағлаған.
Төркиәгә ҡаршы һуғыш планын 1876 йылдың октябрендә генерал Н. Н. Обручев төҙөй. 1877 йылдың мартына проектты император үҙе, хәрби министр, баш командующий, бөйөк кенәз Өлкән Николай Николаевич, уның штаб ярҙамсыһы генерал А. А. Непокойчицкий, штаб начальнигы ярҙамсыһы генерал-майор К. В. Левицкий үҙе төҙәтә.
1877 йылдың майында рус ғәскәрҙәре Румыния территорияһына инә. Рәсәй яғында сығыш яһаған Румыния ғәскәре августан ғына әүҙем эшләй башлай.
Рус йәмәғәтселегенең төрөктәр ғәмәлдәренә ризаһыҙлығын белдерә һәм үҙ ирке менән һуғышта (был «Анна Каренина» романы биттәрендә лә сағыла) ҡатнашырға теләүселәр һаны арта. Склифосовский, Пирогов һәм Боткин Сергей Петрович, яҙыусылар Гаршин Всеволод Михайлович һәм Гиляровский Владимир Алексеевич үҙҙәре теләп (доброволец) фронтҡа юллана. Тарихсы Н. А. Троицкий раҫлауынса, 60 йәшлек И. С. Тургенев: «Йәшерәк булһам, мин үҙем дә шунда барыр инем», ә 50 йәшлек Лев Толстой «Бөтә Рәсәй унда, һәм мин дә барырға тейеш» тип әйткән.
Көстәр нисбәте
Төркиә армияһы 200 меңләп кешенән торған, шуларҙың яртыһын тиерлек ҡәлғә гарнизондары тәшкил иткән, был оператив армия өсөн 100 мең кеше ҡалыуын аңлатҡан.
Кавказда бөйөк кенәз Михаил Николаевич етәкселегендәге рус Кавказ армияһының 372 орудиела 150 мең самаһы кешеһе, ә Әхмәт Мөхтәр пашаның төрөк армияһында 200 орудиела 70 меңләп кешеһе була.
Хәрби әҙерлек буйынса Рәсәй армияһы дошмандан өҫтөнөрәк була, әммә атыу ҡоралы сифаты буйынса ҡалыша (төрөк ғәскәрҙәре өр-яңы инглиз һәм Америка винтовкалары менән ҡоралланған була). Рус артиллерияһы төрөк артиллерияһынан техник яҡтан өҫтөн булған, сөнки һуғыш башланыр алдынан рус армияһы ҡайтанан өр-яңы һырлы артиллерия менән тулыһынса ҡоралландырыуҙы тамамлаған.
Балҡан һәм Кавказ аръяғы халыҡтары тарафынан Рәсәй армияһына әүҙем ярҙам итеү рус ғәскәрҙәренең әхлаҡи рухын нығыта, уларҙың составында болгар, әрмән һәм грузин ополчениелары хәрәкәт иткән. Төркиә армияһын еңеүгә шулай уҡ Сербия, Румыния һәм Черногория ғәскәрҙәре үҙ өлөшөн индерә.
Ҡара диңгеҙҙә тулыһынса төрөк флоты өҫтөнлөк итә. Рәсәй, 1871 йылда ғына Кара диңгеҙ флотына хоҡуҡҡа эйә булып, уны һуғыш башланыуға аяҡҡа баҫтырып өлгөрмәгән һәм хәрби ихтыяждар өсөн йыһазландырылған «Рус пароходсылыҡ һәм сауҙа йәмғиәте» караптарын файҙаланған
Хасанова Матрёна Перфильевна
Матрёна Перфильевна Хасанова (25 июль 1918 — 2003 йыл) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Новосибирск өлкәһе Новосибирск районының «Новосибирский» совхозында быҙау ҡараусы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Дөйөм ситуация һәм яҡтарҙың пландары
Ике хәрби хәрәкәт театры мөмкин була: Балҡан һәм Кавказ аръяғы. Урындағы халыҡтың ярҙамына иҫәп тоторға мөмкин булғанлыҡтан (уларҙың азатлығы өсөн һуғыш алып барылған), төп нөктә Балҡан булған. Бынан тыш, рус армияһының Константинополгә уңышлы етеүе Ғосман империяһының һуғыштан сығыуына килтерер ине.
Рус армияһының Константинополгә барған юлында ике тәбиғи ҡаршылыҡ торған:
Хасанова Матрёна Перфильевна
Биографияһы
Матрёна Перфильевна Хасанова 1918 йылда Алтай губернаһы Барнаул өйәҙенең  Кривое ауылында тыуған.
1933 йылда башланғыс белем ала һәм ғаиләһе менән Новосибирск өлкәһенең Степной ҡасабаһына күсеп килә. Быҙау ҡараусылар курсында уҡый һәм «Новосибирский» совхозында 30 баш быҙау төркөмө менән эшләй башлай.
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Дөйөм ситуация һәм яҡтарҙың пландары
Ҡара диңгеҙҙә тулыһынса төрөк флоты өҫтөнлөк итә, шуға күрә рус армияһын Балҡанда ҡоро ерҙә тәьмин итеү мәжбүрлеге тыуған.
Һуғыш планы йәшен тиҙлегендәге еңеү идеяһына нигеҙләнгән: армия йылғаның урта ағымында Дунай аша сығырға, төрөктәрҙең ҡәлғәләре булмаған, Рәсәйгә дуҫтарса ҡарашта торған болгарҙар ултырған районда, Никополь — Свиштов участкаһында, үтергә тейеш булған. Кисеүҙән һуң армияны өс тигеҙ төркөмгә бүлергә кәрәк булған: беренсеһе — йылғаның түбәнге ағымында төрөк ҡәлғәләрен бикләй; икенсеһе — Видин йүнәлешендәге төрөк көстәренә ҡаршы хәрәкәт итә; өсөнсөһө — Балҡан тауҙары аша сыға һәм Константинополгә бара.
Хасанова Матрёна Перфильевна
Биографияһы
Кейәүгә сыға һәм Новосибирск ҡалаһына  күсеп килә, унда бер аҙ типографияла эшләй. 1947 йылда яңынан совхозға ҡайта һәм быҙау аҙбары-профилакторийҙы ҡабул итеп ала. Ҡатмарлы шарттарҙа көнөнә быҙауҙарҙың  уртаса  900 грамм артымына  өлгәшә. 1966 йылға ул 4500 быҙау үҫтерә. .
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Дөйөм ситуация һәм яҡтарҙың пландары
Төркиәнең планы әүҙем-һаҡланыу хәрәкәт итеү рәүешен күҙ уңында тота: "дүртмөйөш"тәге Рущук — Шумла — Базаржик — Силистрия ҡәлғәләре янында төп көстәрҙе (100 меңгә яҡын кешене) туплап, һыу аша сыҡҡан рустарҙы Балҡанға, Болгария төпкөлөнә ылыҡтырыу, һуңынан уларҙың һул флангыһына ябырылып ҡыйратыу. Шул уҡ ваҡытта Ғосман-пашаның ярайһы уҡ ҙур көстәре, 30 меңләп кеше, Сербия менән Румынияны күҙәтеү һәм рус армияһының сербтар менән берләшеүенә ҡаршы тороу бурысы ҡуйып, Көнбайыш Болгарияла, София менән Видин янында туплана. Бынан тыш, ҙур булмаған отрядтар Урта Дунай буйлап Балҡан юлдарын һәм нығытмаларын биләй.
Дунайҙы кисеп сығыу
Рус армияһы Румыния менән алдан килешеү буйынса уның территорияһы аша үткән һәм июндә бер нисә урындан Дунай йылғаһы аша сыҡҡан. Йылғаны кисеүҙе тәьмин итеү өсөн Дунайға кисеү урынында Төркиәнең Дунай флотилияһын нейтралләштереү талап ителә. Йылға буйында яр батареялары менән ҡапланған мина кәртәләре ҡуйыу был бурысты үтәй. Шулай уҡ тимер юл буйлап ташланған еңел мина катерҙары ла файҙаланыла.
Хасанова Матрёна Перфильевна
Биографияһы
Һуңғы йылдарҙа Новосибирск ҡалаһында йәшәй. 2003 йылда вафат була.
Рус-төрөк һуғышы (1877—1878)
Дунайҙы кисеп сығыу
Төрөк йылға флотилияһы Рәсәй моряктары хәрәкәттәре арҡаһында тарҡала һәм рус ғәскәрҙәре үтеүенә ҡамасаулай алмай.
Төркиә командованиеһы Рус армияһының Дунайҙы аша сығыуына ҡамасаулау өсөн әүҙем эш алып бармаған. Константинополгә илткән юлдағы беренсе сик етди алыштарһыҙ тапшырылды.
Төп көстәрҙе кисекмәҫтән күсергәндән һуң, генерал И. В. Гурко етәкселегендәге алдынғы отряд (12 меңгә яҡын кеше) бүленә, уға Балҡан һыртындағы үткәүелдәрҙе баҫып алырға ҡушыла; уның артынан шәхси резерв рәүешендә генерал Радецкийҙың 8-се корпусы барырға тейеш була.
Цесаревичтың вариҫы Александр III етәкселегендәге икенсе, Рущук, отряды Рущук ҡәлғәһен баҫып алырға тейеш була, уның составына 12-се һәм 13-сө корпустар ингән була, ләкин Дунай буйындағы төрөк ҡәлғәһе һуғыш аҙағына тиклем тора һәм 1878 йылдың февралендә генә баш һала (капитуляция). 9-сы корпус һәм Кавказ казак бригадаһы (Көнбайыш отряд) Никополгә ебәрелә. 4-се корпус һәм 11-се корпустың бер өлөшө дөйөм резервҡа тәғәйенләнгән була; 11-се корпустың икенсе өлөшө иһә Журжа янында ҡалдырыла.
Рус ғәскәрҙәренең Дунайҙың уң ярына сығыуына борсолоп, Төркиә хөкүмәте черногорҙарға ҡаршы һуғышҡан Сөләймән пашаға үҙ ғәскәренең күпселек өлөшөн Македонияға ебәрергә фарман ебәрә. Шул итеп, төп рус көстәренең Дунай аша сығыуы рух төшөнкөлөгөнә бирелгән Черногорияны ҡотҡарыуға ла булышлыҡ итә.
Рус ғәскәрҙәренең Балкан тауҙары аша беренсе сығыуы
1877 йылдың 22 июнендә (4 июль) рус алдынғы отрядтарының һөжүме башлана; 23 июндә Янтра буйындағы Бяла ҡалаһы (Русен өлкәһе), ә 25 июндә Тырнов ҡалаһы баҫып алына, шул уҡ көндә иллегә яҡын Дон казагы Плевнаға инеп, унда урынлашҡан төрөк ротаһын ҡоралһыҙландырып, ҡаланан сығып китә. 9-сы корпус 30 июндә Никополгә килә; шул уҡ көндө баш командующий бөйөк кенәз Николай Николаевич үҙе Тырновҡа килә, һәм унда 8-се корпустың баш частары килеп етә.
Урыҫтарҙың тиҙ хәрәкәт итеүе тураһындағы хәбәр Төркиәнең хәрби министрлығы эшмәкәрлеген көсәйтә: ҡәлғәләр «дүртмөйөш»өндә (Рущук — Шумла — Варна — Силистрия) урынлашҡан төп көстәр начальнигы Абдулкәрим Надир пашаға, һөжүмгә күсергә бойороҡ бирелә; Балҡан тауҙары (Стара-Планина) аръяғында, Тунжа йылғаһы үҙәнендә, Меһмет Рәүеф паша (Mehmed Rauf Paşa) армияһы туплана; Сөләймәнгә ашығыс килеп етергә бойороҡ бирелә; Сербия сигендә торған Мехмет-Али паша ғәскәрҙәренә Софияға барырға, ә Никополь комендантына — Плевнаға гарнизондың бер өлөшөн ебәрергә; Видинала ғәскәр башында торған Ғосман-Нурый пашаға, был ҡәлғәне ҡалдырып, төп көстәргә яҡынлашыу бурысы йөкмәтелә.
Шул арала Рущук отряды ҡамауҙа ҡалған артиллерияның килеүен көтөп, көнсығышҡа табан ярайһы уҡ яй бара һәм 1877 й. 7 (19 июне) июнендә Гүр-Чешлейҙән Ковачицаға тиклем Ҡаралом йылғаһының һул ярын күҙәтеү постары баҫып ала; уның менән Радецкий ғәскәрҙәре араһына (Тырновта) 13-сө кавалерия дивизияһы килеп инә, уның частары Бебров ҡалаһын ала.
Шул уҡ ваҡытта 9-сы корпус 4 июлдә үк Никополь ҡәлғәһен алған, уларҙан 3 төрөк батальоны — Плевнаға, ә гарнизондың бер өлөшө Рахов ҡалаһына сығып өлгөргән.
Никополды алғандан һуң 9-сы корпус командиры генерал Криденерға Плевнаны алырға отряд ебәрергә бойороҡ бирелә, әммә был юлы урыҫтар бында артабан хәрби хәрәкәттәр театрында хәлдәрҙе бөтөнләй үҙгәрткән һәм ҙур өҙлөгөүҙәргә килтергән ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. 1877 й. 1 (13) июлендә Видинды ҡалдырған Ғосман паша үҙ ғәскәрҙәренең күбеһе менән көнсығышҡа йүнәлә һәм 1877 йылдың 7 (19) июлендә таң менән Никополдән киткән рус батальондары биләгән Плевнаға килә.
5 июлдә үк Вит йылғаһы аръяғына рус разъездары Рахов ауылынан көслө төрөк колоннаһының хәрәкәте хаҡында хәбәр итһә лә, төп фатирҙа быға тейешле иғтибар бирелмәй. 9-сы корпустан ебәрелгән отряд (7 меңгә яҡын кеше) дошмандың унан күпкә артығыраҡ көсөнә юлыға һәм ҙур юғалтыуҙар менән сигенергә мәжбүр була. Был һуғышта айырыуса Дон 9-сы казак полкы айырылып тора, ул сигенгән пехота ғәскәрҙәрен тулыһынса тар-мар итеүҙән ҡотҡара. Бәрелешеүҙәр барышында төрөк ғәскәрҙәре ҡала ситендә нығынған рустарҙы тулыһынса ҡыйрата. Төрөктәр был яуҙа 2000-ләп кеше юғалтҡан, рустар — 2800.
Плевна һәм Шипка
1877 йылдың 18 (30) июлендә рус ғәскәрҙәренең Плевнаны яулап алырға икенсе уңышһыҙ ынтылышы була. Балҡан ярымутрауындағы рус ғәскәрҙәре оборонаға күсә. Рус экспедиция корпусының етерлек һуғышсы булмауы бәкәлгә һуға — командованиеның Плевна эргәһендә рус частарын көсәйтеү өсөн резервтары булмай.
1877 йылдың 19 (31) июлендә хәрәкәт итеүсе армия эргәһендә һәр ваҡыт булған император Александр II 1-се Гвардия корпусын, ике гренадер, ике пехота һәм бер кавалерия дивизияларын (бөтәһе 110 меңгә яҡын кеше) мобилизациялау тураһында бойороҡ бирә; ләкин улар тиҙ арала килеп етә алмағанлыҡтан, баш командующий Румыния кенәзе Кароль I-нән, рустар менән берлектә хәрәкәт итеү өсөн, Дунай аша румын ғәскәрҙәрен күсереүен һорай. Сентябрь урталарына ғына Рәсәйҙән кәрәкле резервтар туплау өлгәшелә, был хәрби хәрәкәттәр барышын 1,5-2 айға һуҙа.
Плевна янында икенсе алыштан һуң ике аҙна самаһы хәрәкәттәр тынып тора. Алдағы хәрби хәрәкәттәр планын төрлө үҙгәрештәр индергәндән һуң, Төркиәнең хәрби министрлығы 3 августа Сөләймәнгә Шипка үткәүелен алырға бойороҡ ебәрә. 9 августа ул артылышта рус позицияһына һөжүм итә һәм 6 көн дауамында һөжүмде ҡабатлай, ләкин, даими кире ҡағыуға осрағанлыҡтан, өс яҡтан атакаға күсә.
8 (20) июлдә һәм 18 (30) июлдә Плевнаға һөжүмдәр уңышһыҙлыҡҡа осрай.
Шул уҡ ваҡытта Рущук отрядына ҡаршы эш иткән Меһмет-Али көстәре — 100 мең, ә Рущук отряды ғәскәрҙәре (45 мең самаһы кеше) дошман ҡомарҙанып һөжүм иткән осраҡта бик хәүефле хәлдә ҡалыу ихтималлығы янаған. Ғосман полководецы ҡыйыуһыҙлығы арҡаһында ғына был хәлдән ҡотолоп булған. Төрөктәрҙең уңышы Ҡараломда бер нисә алышта был йылғаның уң ярынан рустарҙың алдынғы отрядтарын ҡыҫырыҡлауы менән генә сикләнә.
Шул уҡ ваҡытҡа тиклем (1877 йылдың 3 (15) ҡабул ителгән Сөләймәндең Шипка артылышын алырға тырышыуы йәнә уңышһыҙлыҡҡа осрай.
12 (24) октябрҙә Гурко ныҡышмалы алыштан һуң алынған Горный Дубнякты штурмлай; урыҫтарҙың юғалтыуҙары — 3539 кеше үлтерелә һәм яралана, төрөктәрҙең — 1500 үлтерелә һәм 2300 әсирҙә була. 16 (28) октябрҙә артиллерия уты аҫтында Телиш алына тапшырырға мәжбүр ителә (4700 кеше әсирлеккә алына). Рус ғәскәрҙәренең юғалтыуҙары 1327 кеше тәшкил итә. 20 октябрҙә (1 ноябрҙә) Дольный Дубняк алына, уның гарнизоны һуғышһыҙ Плевнаға сигенгән.
Был ваҡыт эсендә Радецкий отрядында бер ниндәй ҙә мөһим ваҡиғалар булманы; 1877 йылдың 9 (21) ноябре төнөндә төрөктәр ҡапыл Шипка артылышындағы Изге Николай тауына һөжүм итә, әммә бәреп төшөрөлә. Унан да бигерәк, тауҙарҙа торған рус ғәскәрҙәре ауырыуҙарҙан, төрлө мәхрүмселектәрҙән, ноябрҙең уртаһынан алып зәһәр һыуыҡтарҙан һәм ҡар бурандарынан яфалана.
Плевнанан ҡамауҙы алырға маташып, төрөк командованиеһы ноябрҙә бөтә фронт буйлап һөжүм ойошторорға ҡарар итә. 10 (22) ноябрҙә һәм 11 (23) ноябрҙә — 35 меңлек София (көнбайыш) төрөк армияһын Гурко Новачин, Правец һәм Этрополь янында алып ташлай; 13 (25) ноябрҙә Көнсығыш төрөк армияһы Трестеник һәм Косабина янында рустарҙың 12-се корпусы частары тарафынан ҡыйратыла.
22 ноябрҙә (4 декабрҙә) Көнсығыш төрөк армияһы 11-се рус корпусының Еленин отрядын тар-мар итә. Төрөктәр — 40 орудиела 25 мең кеше, урыҫтар — 26 орудиела 5 мең кеше була. Болгарияла рустарҙың Көнсығыш фронты тарҡала, икенсе көндө үк төрөктәр 8-се һәм 11-се рус корпустарының ғәйәт ҙур ылауҙарын, келәттәрен һәм парктарын баҫып алып, Тырновта булыуы мөмкин була. Әммә төрөктәр уңыштарын үҫтермәй һәм 23 ноябрҙә (5 декабрҙә) көнө буйы хәрәкәт итмәй, окоп ҡаҙыу менән була. 24 ноябрҙә (6 декабрҙә) ашығыс хәрәкәт иткән рус 26-сы пехота дивизияһы, Златарица янында төрөктәрҙе тар-мар итеп, хәлде тергеҙә. 30 ноябрҙә (12 декабрҙә) Көнсығыш төрөк армияһы, Плевнаның капитуляцияһы тураһында белмәйенсә, Мечка эргәһендә һөжүм итергә маташа, ләкин кире ҡағылған.
Рус командованиеһы Плевна эргәһендәге сиселешкә тиклем һөжүм итеүҙе тыйған.
Ноябрь урталарынан алып Плевнала дүрт тапҡырға күберәк урыҫ ғәскәрҙәре ҡулсаһында ҡыҫылған Ғосман паша армияһы аҙыҡ-түлек етешмәү ҡыйынлығын кисерә башлай. Хәрби советта ҡамау һыҙаты аша үтергә ҡарар ителә, һәм 28 ноябрҙә (10 декабрь), иртәнге томанда, төрөк армияһы Гренадер корпусына һөжүм итә, әммә ныҡышмалы алыштан һуң бөтә линия буйынса кире ҡағыла, Плевнаға сигенә һәм унда ҡорал һала. Урыҫтар — 1696, күп кеше һөжүм иткән төрөктәр — 6000-гә тиклем кеше юғалтҡан. 43,4 мең кеше әсирлеккә алына. Яраланған Нурыйғәзе Ғосман-паша ҡылысын урыҫ командиры гренадер-генерал Ганецкиға тапшыра; ҡаһарман яҡлағаны өсөн уға фельдмаршаль хөрмәте күрһәтелә.
Рус ғәскәрҙәренең Балҡан тауҙары аша икенсе сығыуы
Дошмандың 183 меңдән ашыу кешеһенән торған армияһына 314 мең кешенән торған рус армияһы һөжүмгә күсә. Сербия армияһы Төркиәгә ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙе тергеҙә. Генерал И. В. Ромейко-Гурконың көнбайыш отряды (71 мең кеше) үтә ауыр шарттарҙа Балҡан аша сыға һәм 1877 йылдың 23 декабрендә Софияны ала. Шул уҡ көндө генерал Ф. Ф. Радецкийҙың Көньяҡ отряды ғәскәрҙәре (генералдар М. Д. Скобелев һәм Н. И. Святополк-Мирский отрядтары) һөжүм башлай һәм 27-28 декабрҙә Шейново янындағы һуғышта Вессель-пашаның 30 меңлек армияһын ҡамап ала. 1878 йылдың 3-5 ғинуарында Филиппополь (Пловдив) янындағы һуғышта Сөләймән паша армияһы ҡыйратыла, ә 8 ғинуарҙа рус ғәскәрҙәре бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Адрианополды (төр. Edirne, болг. Одрин) баҫып ала.
Шул арала, рус тәхете вариҫы цесаревич Александр етәкселегендәге элекке Рущук отряды ла (үҙ ҡәлғәләренә сигенгән төрөктәр ҡаршылыҡ күрһәтмәй) һөжүм башлай; 14 ғинуарҙа — Разград, ә 15 ғинуарҙа Осман-Базар ҡалалары яулана. Добружда хәрәкәт иткән 14-се корпус ғәскәрҙәре 15 ғинуарҙа Хажи-Оғлу-Базаржикты биләй.
Шуның менән Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр тамамлана.