cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хисмәтуллина Зөмәрә Вәли ҡыҙы
Уҡытыусы-новатор
1982 йылда Зөмәрә Вәли ҡыҙы Палдиски ҡалаһына (Эстония) ғилми экспедицияла ҡатнаша. Уның башланғысы менән 1989 йылдың 16 июнендә, Салауат Юлаевтың тыуған көнөндә, ошо ҡалала башҡорт халҡының милли геройына һәйкәл ҡуйыла һәм уның исемен йөрөткән мәктәптә музей асыла, башҡорт рәссамдарының 150-нән ашыу экспонаты һәм картинаһы тапшырыла.
Методик эшмәкәрлеге
Башҡорт дәүләт университеты һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтының педагогика кафедраһы методисы, студенттарҙың педагогик практикаһы етәксеһе булараҡ, алдынғы уҡытыу методикаһын индереүгә булышлыҡ итә.
География әҙәбиәтенә һәм дәреслектәргә, методик әсбаптарға рецензия яһауҙа әүҙем ҡатнаша. «Башҡортостан географияһы», «Башҡортостандың тәбиғәт шарттары», «Башҡортостандың урман ресурстары» һ.б., шулай уҡ БДПИ-ның геофакультет студенттарының диплом эштәрен рецензиялай.
Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта Рәсәй уҡытыусыларының ғилми-теоретик конференцияларында 4 тапҡыр доклад менән сығыш яһай.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Бик ҙур ижтимағи эш алып бара: методик совет ағзаһы, Халыҡ мәғарифы һәм юғары уҡыу йорттары профсоюзы өлкә комитеты ағзаһы, БДПИ методисы, халыҡ депутаттарының Калинин район советы депутаты (1977—2002), республика һәм ҡала экскурсия-туристик станцияһы советы ағзаһы, өс тапҡыр Бөтә Союз туристик ярыштары финалы судьяһы булып тора.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Мәғариф министрлығы, Рәсәй Фәндәр академияһы, Башҡортостан Республикаһы халыҡ фәндәре академияһы, геология идаралығының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән.
«Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» энциклопедияһына, «Мең йыллыҡтар сигендә башҡорт ҡатын-ҡыҙы» (2002), «Учалы районының күренекле кешеләре», «Салауат Юлаев», «Башҡортостан Республикаһы энциклопедияһы» китаптарына ингән, музейҙарҙа уның фотоһүрәттәре тора.
2009 йылдың 21 майында Өфөлә вафат була.
Ҡыҙыл (Ҡыҙыл районы)
Ҡыҙыл — ауыл, Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районының административ үҙәге. Өлкәнең көньяғында, Силәбе ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта (автомобиль юлы буйлап — 348 км), Оло Ҡыҙыл йылғаһының Урал йылғаһына ҡушылған ерҙә, Сибай тимер юл станцияһынан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1743 йылдың июнендә Ырымбур губернаһы губернаторы И. И. Неплюев тарафынан Троицк — Орск күҙәтеү һыҙығындағы хәрби ҡасаба булараҡ нигеҙ һалына. Исеме Оло Ҡыҙыл йылғаһынан (ҡаялары ҡыҙыл төҫтә булған) алынған.
Ҡыҙыл ҡәлғәһенең барлыҡҡа килеүе Ырымбур губернаһының ҙур биләмәһен үҙләштереү, Урта Азия халыҡтары менән көнсығыш сиктәрҙе һәм сауҙаны нығытыу буйынса Рәсәй империяһының сәйәсәте менән бәйле була. И. И. Неплюев, губернаның Орск һәм Верхнеурал араһын тикшереп, уңайлы урындарҙа ҡәлғә һәм редуттар төҙөргә бойора. Ҡәлғә урындағы оператив-тактик характеристикаларға, һыу сығанаҡтарына, болондарға һәм урмандарға яҡын булыу менән бәйле.
XIX быуат аҙағы-XX быуат башында Ҡыҙыл — ике мең самаһы кеше йәшәгән ҙур станица. Уның үҙәгендә Симеон һәм Анны-пәйғәмбәр исемен йөрөткән ташлы сиркәү урынлашҡан, уның тирәләй йылына бер нисә тапҡыр ҙур йәрминкәләр үткәрелгән. Бөтә тирә-яҡтағы ауылдар, Верхнеурал сауҙагәрҙәре, урта Азиянан карауандар килгән. Станицала — 356 ихата, 1919 кеше (1894) йәшәгән; төп шөғөл — балыҡсылыҡ һәм фаянс етештереүгә яраҡлы аҡ балсыҡ сығарыу.
XIX быуат уртаһынан хәрби әһәмиәтен юғалтып, казак станицаһына әйләнә.
Административ рәүештә Верхнеурал өйәҙе составына ҡарай.
Поперечная Талая
Поперечная Талая — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талая йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Осерен-Риварет
Осерен-Риварет (Osserain-Rivareyte) — коммуна во Францияның коммунаһы, Аквитания төбәгендә урынлашҡан. Департаменты — Атлантик Пиреней. Коммуна Пеи-де-Бидаш, Остибар һәм Амикюз кантондары составына инә. Коммунаның округы — Байонна.
Коммунаның Insee коды — 64435.
Географияһы
Коммуна Париждан 660 км көньяҡ-көнбайышта, көньяҡта Бордонан 165 км-ҙа, По ҡалаһынан көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта урынлашҡанк.
Коммунаның биләмәләрендә йылғаһы аға.
Климат
Бында йылы океан климаты. Ҡыш йомшаҡ, йылы, ғинуар айының уртаса температураһы — +5°с — +13°с, ә −10 °c бик һирәк була. Ноябрҙән апрелгә тиклем йылына 15 көн ҡар яуа. Йәйҙең максималь температураһы яҡынса 20-30 °C, ә 35 °C эҫелек бик һирәк була. Яуым-төшөм һаны юғары, йыл буйына яҡынса 1100 мм. Елһеҙ һауа торошо хас, көслө елдәр бик һирәк.
Халыҡ
2010 йылда коммуна халҡы 234 кеше тәшкил итә.
Ҡушимән
Ҡушимән (Куш-Имян) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452820, ОКАТО коды — 80259000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1744 йыл
1744 йыл — шаршамбы көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Лёдла
Лёдла (Lodla) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 715 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4617 һәм автомобиль коды — ABG.
Нуғай теле
Нуғай теле — (ногай тили, ногайша") дөйөм алғанда Ставрополь крайы, Дағстан, Ҡарасай-Черкесия, Әстерхан өлкәһендә йәшәүсе нуғайҙарҙың теле. Нуғайса һөйләшеүселәр һаны яҡынса 90 000 кеше.
Кармалка (Севиньзя ҡушылдығы)
Кармалка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Севиньзя йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нуғай теле
Тасуирламаһы
Ғалим Калмыкова Софья Абдулхәмид ҡыҙы нуғай телендә 2 диа­лек­т тип билдәләй – аҡ­нуғай (кубань нуғайҙары диалекты; Нуғай, Адыгэ-Хабль,Ҡарасай-Черкесияның Хабез районы,  Ставрополь крайының Ҡарамырҙа һәм Каң­лы ауылдары) һәм ҡарануғай (дала нуғайҙары диа­лекты; Нуғай, Дағстандың Баба-Йорт, Кизляр райондары, Чечняның  Шелковский районы, Ставрополь крайының Нефтекум районы)
Кармалка (Севиньзя ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Нуғай теле
Тасуирламаһы
Нуғай теленә күршеләш йәшәгән халыҡтарҙың телдәренән алынмалар күп ингән, хатта улар теленә күсеү ҙә бар. Мәҫәлән, Әстерхан нуғайҙарының әҙәби теле — татар теле, Дағстандан Хәсәү-йорт, Баба-Йорт райондарында йәшәүселәрҙең әҙәби теле — ҡумыҡ теле.
Ғөмүмән алғанда, нуғай теле ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән башҡа телдәрҙән лексик, грамматик яҡтан әллә ни айырылмай, шулай ҙа фонетик яҡтан төрөк һәм үзбәк, ҡарағалпаҡ телдәренә яҡын: акыкат—хәҡиҡәт, умер—ғүмер, таала—тәғәлә, саат—сәғәт.
Диалекттары
Нуғай һөйләш теле өс диалектҡа бүленә: үҙнуғай диалекты (Ставрополь нуғайҙары), ҡарануғай диалекты (Дағстан нуғайҙары), аҡнуғай диалекты (ҡарасай нуғайҙары).
Улар бер-береһенән ҡайһы бер фонетик үҙенсәлектәр менән генә айырыла.
Алфавиты
1928 йылға тиклем ҡулланылышта ғәрәп әлифбаһы була, һуңыраҡ латин әлифбаһы, 1938 йылдан – кириллица.
Мәғлүмәт саралары
Ноғай телендә «Шоьл тавысы» һәм «Ногай давысы» гәзиттәре сығарыла..
"Төркиә ауазы — Татарса" радиоһында аҙна һайын «Нуғайса нәсихәттәр» тапшырыуы сығып килә.
Ревишвили Амиран Шотаевич
Амиран Шотаевич Ревишвили (ამირან შოთას ძე რევიშვილი; 11 февраль 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәй табип-кардиохирургы, уйлап табыусы, ғалим, медицина фәндәрен ойоштороусы, профессор. РФА һәм РАМН академигы, РАМН Президиумы ағзаһы, А. В. Вишневский исемендәге хирургия милли медицина тикшеренеү үҙәге директоры (2015), Рәсәй аритмологтары йәмғиәте президенты.
СССР дәүләт премияһы (1986), Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы (2017) һәм Рәсәй федерацияһы хөкүмәте премияһы (2003) лауреаты.
Биографияһы
1979 йылда СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын, һуңынан ул уҡыу йортоноң аспирантураһын тамамлай.
1982—1998 йылдарҙа А. Н. Бакулев исемендәге йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы институтында эшләй: тәүҙә өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара, һуңынан гипербарик оксигенация лабораторияһы етәксеһе була.
1990 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессор дәрәжәһенә эйә була.
2002 йылда РАМН-дың «кардиохирургия» һөнәре буйынса мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
2011 йылда РАМН-дың «кардиохирургия» һөнәре буйынса ғәмәлдәге ағзаһы итеп һайлана.
2013 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының физиология һәм фундаменталь медицина бүлеге буйынса ғәмәлдәге ағзаһы.
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы
Биографияһы
Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы 1876 йылда Ырымбур губернаһының Үрге Урал өйәҙе Байым ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы) тыуған.
Әхмәтғәзи Байымов Муллаҡай мәҙрәсәһендә башланғыс белем ала. Артабан Темәс ауылында, Орск ҡалаһында уҡый. Әхмәтғәзи Байымов ғәрәп, фарсы, үзбәк, тажик, ҡаҙаҡ, татар һәм башҡа төрки телдәрҙе бик яҡшы белә. Уҡымышлы кеше булараҡ, бай китапханаға эйә була. 1898 йылдан башлап тыуған ауылында мәҙрәсә мөҙәрисе була. Мәҙрәсә ябылғандан һуң мәктәптә балаларға белем бирә.
Әхмәтғәзи Байымов 1917 йылдың 20-27 июлендә Әхмәтзәки Вәлиди рәйеслеге аҫтында үткән беренсе башҡорт ҡоролтайы делегаты була (ҡара: Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары). Унда Башҡортостан автономияһы тураһында мәсьәлә лә ҡарала. Ә 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан Хөкүмәте иғлан ителә. Декабрҙең 8-20-ләрендә 3-сө башҡорт ҡорлтайы был ҡарарҙы законлаштыра. Бөтә был мөһим йыйылыштарҙа Әхмәтғәзи Байымов делегат булып ҡатнаша. Байымов Әхмәтғәзи Хаммат улы Әхмәтзәки Вәлиди менән яҡындан таныш була. Башҡортостан Хөкүмәтенең беренсе баш ҡалаһы Темәстә булғанлыҡтан, Зәки Вәлиди йыш ҡына Байым ауылында була һәм унда фекерҙәше Әхмәтғәзи Хаммат улы Байымовтарҙа туҡтай. Башҡортостан Хөкүмәте Темәстә булған осорҙа Әхмәтғәзи Байымов Әхмәтзәки Вәлидиҙең тапшырған эштәрен башҡара, милли-азатлыҡ хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша. 1920 йыл башында коммунист ауылдаштарын Х. Х. Унасов отряды тарафынан атылыуҙан йолоп алып ҡала.
Башҡорт Хөкүмәтенә булышлыҡ иткәне өсөн Әхмәтғәзи Байымов 1928 йылда ҡулға алына һәм 1934 йылға тиклем Өфө төрмәһендә яфа сигә. Иреккә сыҡҡас 30-сы йылдарҙа колхозда эшләй. Бер үк ваҡытта мулла вазифаһын башҡара. Күрәҙәселек һәләтенә эйә була, кешеләрҙе дауалай, бетеү эшләй. М. Аҡмулла һәм Р. Ф. Фәхретдинов менән таныш була, уларҙың реформаторлыҡ идеяларын уртаҡлаша.
П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты
П.А.Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты (П.А.Соловьёв исемендәге РГАТУ) — Рыбинск ҡалаһында юғары уҡыу йорто.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта 6,5 мең студент уҡый, 240 штаттағы уҡытыусылар, шул иҫәптән 138 60 фән кандидаты һәм фән докторы эшләй.
Рейтингтары
2014 йылда "Эксперт РА" агентлығы, вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, унда уға "Е" рейтинг класы бирелә.
Уксун
Уксун — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
П. А. Соловьёв исемендәге Рыбинск дәүләт авиация техник университеты
Китапхана
Университеттың китапханаһы 1955 йылда ойоштолрола, фондта 660 меңдән ашыу китап иҫәпләнә. Улар - уҡыу, ғилми әҙәбиәт, ваҡытлы матбуғат баҫмалары, норматив - техник документтар, диссертация, юғары уҡыу йорттарының хеҙмәттәре тураһында отчёттар, һынлы сәнғәт әҙәбиәте, электрон баҫмалар (электрон уҡыу баҫмалары, университет уҡытыусылары хеҙмәттәре өсөн тулы текстар).
Филиалдары
Тутаев һәм Гаврилов-Ямский филиалдары, Ярославлдә һәм Пошехоньела вәкиллектәр, аспирантура һәм докторантура бар.
Шалғандар
Шалғандар (челканец) — Алтай Республикаһының Турочак районы Курмач-Байгол, Суронаш, Майск, Бийка, Чуйка, Турочак ауылдарында һәм Таулы Алтай ҡалаһында ойошоп йәшәүсе төрки телле халыҡ.
Уксун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Шалғандар
Тарихы
Шалғандарҙың тарихи исеме — ку-кижи (ku--kiši), йәки аҡҡошлылар (Аҡҡош (Лебедь) йылғаһы кешеләре—1620 йылда Томск острогы урыҫ казактары атаған яһаҡ түләүселәр улусы һәм 1629 йылдан Кузнецкий өйәҙ острогына яһаҡ түләгән яһаҡ кешеләре атамаһы). Этноним, моғайын, шалғандарҙың ата-бабалары йәй көндәре урындағы йылға-күлдәрҙә күпләп оя ҡорған аҡҡош/ҡошҡа («Qu/Қу» — тимәк, аҡҡош, ә «Qus/Құс» төрки телдәрҙә ҡош) табыныуына ла бәйлелер. Шалғандар Алтайҙа Аҡҡош йылғаһы районында йәшәгән.
Совет осоро халыҡ иҫәбен алыу (1926 йылдан тыш) шалғандарҙы алтайҙар составына индерә.
Уксун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шалғандар
Тарихы
2000 йылда шалғандар аҙ һанлы аҫаба халыҡтар иҫәбенә индерергә була челканец Рәсәй Федерацияһының (Ҡарары Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2000 йылдың 24 мартында ҡабул ителгән 255-се Ҡарары). 2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбендә улар, үҙ теле булған халыҡ тип, айырым иҫәпкә алынды, 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу буйынса— шалғандар һаны 1181 кеше тәшкил итә.
Һаны һәм таралып ултырыуы
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәй Федерацияһында шалғандар 855 кеше, шул иҫәптән Алтай Республикаһында — 830 кеше (нигеҙҙә Турочак районында). Шул уҡ ваҡытта, Алтай Республикаһы мәғлүмәттәре буйынса, 1997 йылда республиканың Турочак районында шалғандар һаны 1689 кеше тәшкил иткән.
2002 йылда тораҡ пункттарҙағы шалғандар һаны :
Алтай Республикаһы: Турочак ауылы — 160 кеше; Бийка ауылы — 122 кеше; Курмач-Байгол ауылы — 121 кеше; Горно-Алтайск ҡалаһы — 109 кеше; Майск ауылы; село Кебезень ауылы — 187 кеше.
Шалғандар ике: Чалҡанығ һәм Шаҡшылығ сеоктарына бүленгән була /
Теле
Шалған теле төньяҡ-алтай телдәренә ҡарай (алтай телдәр ғаиләһенең төрки телдәре төркөмө) йәки төньяҡ-алтай телдәре (ҡуманды-шалған) һөйләше (наречие) (диалект). Алтай Республикында 2002 йылғы йәнҫәп буйынса, 830 шалғандың 817-һе рус телен белә (98 %), туған шалған телендә — 466 кеше (56 %) һөйләшә, алтай теле (көньяҡ алтай) телендә — 148 кеше (18 %) һөйләшә.
Шалған календары — Шалғаннуғ айлар — Шалған айҙары: 1. Ғинуар — Кижығ кырлащ ай. 2. Февраль — Тӧғӧнӧк ай. 3. Март — Ажығ ай. 4. Апрель — Кӧӧрык ай. 5. Май — Таарығ ай. 6. Июнь — Одоғ ай. 7. Июль — Јыттығ ай. 8. Август — Орок ай. 9. Сентябрь — Уртын ай. 10. Октябрь — Щана ай. 11. Ноябрь — Куртынак ай. 12. Декабрь — Улуғ кырлащ.
Әҙәби әҫәрҙәр
Әлифба барлыҡҡа килеү менән, шалған теле яҙма тел исеменә лайыҡ булды. Тәүге шалған Әлифбаһы 2014 йылда донъя күрә, авторҙары Пустогачева О.Н., Тайборина Н.Б.
Халыҡ әҫәре (былина, әкиәт, эпос):
2.   «Билвезек ньаанамныҥ щöрщöктöри, ϳоокторары» йыйынтығы (Бильвезек өләсәй әкиәттәре, кәңәштәре)
3.   «Шалғануғ щöрщöктöр» йыйынтығы (Челканские сказки)
Шалған халҡының билдәле вәкиле цитатаһы.
«Эме щын ϳок» (Хәҙер ысынлап та бер нәмә лә юҡ) – тип әйткән Каарнай, шалған халҡының легендар шәхесе. Шалғандар был цитатаны кеше һаранлығын ҡылыҡһырлағанда әйтәләр.
«Шалгануғ кижи тыҥ» (1. Шалған бер ваҡытта ла бирешмәй! 2. Шалған һәр мәсьәләне үҙе хәл итә!  3. Шалған барыһын да булдыра!)
Был күренекле фразаны Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Берлин Рейхстагы янындағы һуғыш алдынан яугир Крачнаков Яков Байрамович әйткән.
Шалған халҡы мәҡәлдәре, туған шалған телендә һәм урыҫ теленә тәржемәләре менән:
1)   Ишке корыкпалар,
Иш слерғе корыксын.
Работы не бойтесь,                   Эштән ҡурҡмағыҙ, әйҙә эш һеҙҙән ҡурҡһын
2)   Тöрöн јеры шын алтын уш,
Ӧсғен јеры бӱдӱн алтын уш.
Место, где родился – настоящее золото,   Тыуған урын — ысын алтын, үҫкән урының — алтын самородогы
Место, где вырос – золотой самородок.
Яңы Меңйетәр
Яңы Меңйетәр (Новоминзитарово) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 453457, ОКАТО коды — 80215819006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Был ауыл рәсми документтарҙа беренсе тапҡыр 1920 йылда теркәлә. Ауылдан түбәндәрәк, Ҡариҙел йылғаһы аша 25 саҡрым самаһы алыҫлыҡта ғына боронғо Меңйетәр ауылы бар. Әлеге ваҡытта ул Иглин районына инә. Уға 18-19 быуаттарҙа нигеҙ һалынған булырға тейеш.
Ә Яңы Меңйетәргә кемдәр нигеҙ һалған һуң? Ошо һорауҙы беҙ ауылдың аҡ инәйҙәренең береһе - Әнисә Зәйнетдин ҡыҙы Йомағужинаға бирҙек. Өлкән быуын кешеләре һөйләп ҡалдырыуынса, бында тәү башлап тап Меңйетәр ауылынан бер-нисә ғаилә күсеп килгән. -Меңйетәрҙән күсеп килеүсе бабайҙар бар ине. Абдрафиҡов Ғәлимйән ағай һөйләүенсә урыҫтарға ерҙәрҙе бирмәҫ өсөн башҡорттар ошо ерҙәргә таралған инде. Шунлыҡтан Иҫке Меңдән күсеп килгәндәр. Иҫке Меңгә Иҙел аша йәйәү йөрөй инек. 20 саҡрым тирәһе ине, - тип иҫләй Әнисә апай.
Төп ауылдарҙан яңылары айырылып сығыуы 20 быуатта ғына түгел, ә унан күпкә иртәрәк, йәғни 17 быуаттарҙа уҡ башланған. Сөнки ырыу, ҡәбиләләр үҙ ерҙәрен баҫҡынсыларҙан һаҡлап ҡалырға тырышҡан. Шуға күрә лә бер нисә ғаиләне аҫаба ерҙәренә күсереп ултыртҡан. Быны беҙ үҙ районыбыҙ миҫалында ла күрҙек. Яңы төбәк-тәрҙең барлыҡҡа килеүенә шулай уҡ башҡорттарҙың ултыраҡ тор-мошҡа күсеүе, игенселек менән шөғөлләнә башлауы ла сәбәпсе.
Яңы Меңйетәр ауылының төп йорто – боронғо Мең өйәҙе, хәҙерге Иглин районына ингән Меңйетәр ауылы. Уның исеме бер-нисә тапҡыр үҙгәртелә. Тәү башта ул Атйе-тәр, һуңынан Мең – Атйетәр, тип йөрөтөлә. Беренсе вариант ауылға нигеҙ һалыусыларҙың исеме менән бәйле. 1832 йылда был төбәктә Ғәйнулла Атйетәров йәшәй. Икенсе вариант ауыл халҡының тап Мең ырыуына ҡарауын белдерә. Халыҡта ауылдың исемен Меңләр, тип йөрөтөүҙәре лә ишетелә.
Благовещен районы Яңы Меңйетәрҙе лә халыҡ – Мең ауылы, тип кенә атай. Һәм борон бында тағы ла бер Мең ауылы булған. Уны урта ауыл, тип йөрөткәндәр. Уға ла нигеҙҙе Иглин Меңлеләре һалған. -Урта Мең булған, һуңғараҡ Яңы Мең. Урта Мең урман араһында 2 саҡрым инде. Ул ауыл-ға нигеҙ элек һалынған ул. Әтейҙең әтейҙәре күсеп килгән Меңдән. Ул Низай Сәлихов булған, - тип һүҙгә ҡушыла Рәүеф Низаметдинов.
Башҡорттар ауылдарға ғәҙәттә тәүләп күсеп килеүсенең исемен биргән. Шулай уҡ ырыу атамаларын йөрөткән ауылдар ҙа бар. Тау, йылғаларға ла исемдәр тап ошолай итеп бирелгән. Башҡорт халҡы үҙенең аҫаба ер биләмәләренән башҡа, бер нәмәне лә шул тиклем ихтирам итмәгән һәм һаҡламаған.
Варын-Юган
Варын-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вась-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Меңйетәр
Ауыл тарихы
Яңы Меңйетәр ауылы Благовещен районының Үрге Иҙәк ауыл биләмәһенә ҡарай. Үрге Иҙәк урта мәктәбе районда милли мәктәп булараҡ дан тота. Тап бына Меңйетәр ауылы кешеләре үҙҙәренең ҡайһы милләткә ҡарағанын яҡшы белә. Был төбәктә быуаттар дауамында башҡорттар йәшәгән, һәм әле лә йәшәй.
1745 йыл
1745 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Иҫке Сибай
Иҫке Сибай (Старый Сибай) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Сибай ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 2746 кеше булған. ОКАТО коды — 80206843001.
Тарихы
Иҫке Сибайға XVIII быуаттың беренсе сирегендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районындағы Биктимер (Санъяп) ауылынан күсеп килеүселәр нигеҙ һалған. Ауылға атама тәүге күсенеүсе Сибай Тәнекәев исеменән бирелгән. Беренсе исеме — Атайсал. 1798 йылдан — Сибай, 1850 йылдан — Иҫке Сибай.
Батыршаның яҙыуынса, 1755 йылда Атайсал исемле тау һәм ауыл булған. Был атамалар 1727 йылдан билдәле булған. ХVIII быуаттың аҙағынан ауыл Сибай исемен йөрөтә. 1834 һәм 1859 йылдарҙағы ревизиялар буйынса Атайсалдың нәҫел исемдәре күрһәтелгән: Сибай, Айсыуаҡ, Биктимер, Бакдәүләт, шулай уҡ Сибайҙың ете улының исемдәре. Бакдәүләт Ырыҫаҡов — 1745 йылғы, Биктимер Мотаев-1756 йылғы, Айсыуаҡ Мотаев — 1750 йылғы. Сибайҙың улдары: Итбай — 1775 йылғы (уның улы Баймырҙа), Ҡотлогилде — 1776 йылғы (уның улдары Урыҫтан, Иҙрис, Әбделфатих), Тоҡман — 1778 йылғы (уның улдары Батырша, Солтанмәхмүт, Солтанғәли, Нәҙерша, Дәүләтша, Булат), Амангилде — 1785 йылғы, Иҫәнгилде — 1786 йылғы (уның улдары — Арыҫланғәли, Карейғәли, Мөхәмәтғәли), Дәүләтҡол — 1787 йылғы (уның улдары Солтангәрәй, Шәһит, Йыһангир), Утарбай — 1791 йылғы (уның улдары Вәлит, Шәһиәхмәт, Ҡотлоәхмәт, Шәрәфетдин, Шәһәрғәзи. Балаларҙың йәше Сибайҙың ХVIII быуаттың икенсе яртыһында йәшәгән дәлилләй. Ырыҫтандың алты балаһы була: Мортаза-1832 йылғы, Ильяс — 1839 йылғы (уның улы — Рустанов Мөхәмәтғәли Ильяс улы (1889—1943), Күсәрхан — 1842 йылғы, Мөхәмәтдин — 1846 йылғы, игеҙәктәр — Бүләрхан һәм Вилдан 1848 йылғылар.
ХIХ быуаттың беренсе яртыһында хәрби-феодал иҙеүҙең көсәйеүе халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Быны Сибай ауылынан бер нисә кешенең һөрөлөү факттары һөйләй. Мәҫәлән, Иҫәнгилде һәм Утарбай Сибаевтар 1832 йылда Себергә һөрөләләр. Быға тиклем Иҫәнгилденең улы Кәрейғәли «хаталары өсөн» мәңгелеккә һалдатҡа бирелә. Пермь өйәҙенә Дәүләтҡол Сибаевты бер йылға оҙаталар, Екатеринбург һәм Красноуфимск өйәҙҙәренә — Алтынһыу Теүәлбаевты, Рахманғол Әбделмәмбәтовты һәм Ноғоман Ишьяровты оҙаталар.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ — юриспруденция төшөнсәһе, йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүҙең бер төрө; йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, йәмғиәттәге мотлаҡ үтәлергә тейешле, формаль рәүештә билдәләнгән, тәғәйен тәртиптә ҡабул ителгән, дәүләт тарафынан гарантияланған тәртип ҡағиҙәләре системаһы.
Иҫке Сибай
Тарихы
1798—1831 йылдарҙа Сибай ауылында 6-сы кантон начальнигының штаб-фатиры урынлаша. 1820 йылға тиклем был вазифала поручик Аҡҡол Биктимеров була, ул кантонда 22 йыл етәкселек итә. Артабан уны улы Абдрахман алыштыра, ул алты йыл кантон башлығы була. Уның урынына бер туған ҡустыһы Фәтҡулла килә, шунан — улы Асатулла. Биктимеровтарҙың ғаиләһе кантон менән 33 йыл дауамында етәкселек итә. Законһыҙ аҡса йыйған өсөн Аҡҡол Биктимеров вазифаһынан бушатыла, әммә оло йәштәге кешегә яза бирелмәй, 1826 йылда 80 йәшендә вафат була. Әммә йорт старшиналары Буранбай Ҡотдосов һәм Ибраһим Айсыуаҡов кантондың бойороҡтарын теүәл үтәгәндәре өсөн Себергә һөрөләләр.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡтың конкрет билдәләмәһе теге, йәки был ғалимдың хоҡуҡты аңлау төрөнә бәйле. Төрлө мәктәптәр биргән билдәләмәләр хоҡуҡты тулыраҡ күҙ алдына килтерергә мөмкинлек бирә. Шуға күрә хоҡуҡ фәненең үҫеше өсөн плюрализмдың әһәмиәте бик ҙур, ләкин был фән өлкәһенең дәүләт власына яҡын тороуы сәбәпле быға өлгәшеүе бик ауырға тура килә.
Иҫке Сибай
Тарихы
Иҫке Сибай ауылында бик күп күренекле кешеләр йәшәгән. Шулар араһында тархан нәҫеленән булған Ибраһим Айсыуаҡов (1776 йылғы). Яҫауыл, с 1807 йылдан — йорт старшинаһы. Ул — 14-се класлы чиновник. Уның атаһы — мулла Айсыуаҡ Мотаев — 1750—1819 йылдарҙа йәшәгән. Ҡартатаһы Мотай Айытҡолов Бөрйән улусының старшинаһы булып хеҙмәт итә. Башҡа уландары — Байгилде, Байдәүләт, Биктимер — улус старшинаһы, пугачевсы. Биктимерҙың улдары — Аҡҡол, Ғәли, Хәсән, Байегет. Ибраһим Айсыуаҡовтың балалары — Мирхәйҙәр (1805 йылғы), уның улы Шаһимәрҙән, икенсе улы — Моратҡол (1809 йылғы), Миртимер (1819 йылғы), Ҡотлоәхмәт (1820 йылғы). Аҡҡол Биктимеровтың улы Абдрахман 1820—1826 йылдарҙа кантон начальнигы була, вафат булыуының сәбәптәре асыҡланмаған. Абдрахман ғәҙел етәксе булмаған, тигән фараз бар. 1855 йылда кантондарҙың һаны Башҡорт ғәскәрҙәренә типтәрҙәрҙе ҡушыу арҡаһында арта. Верхнеурал өйәҙендәге кантон өс кантонға бүленә. 6-сы кантон менән Шаһиәхмәт Сибаев (Сибайҙың ейәне) етәкселек итә. Уның штаб-фатиры хәҙерге Әбйәлил районының Рәхмәт ауылында урынлаша. Ш. Сибаев 1827 йылда тыуған, хеҙмәтен писарь булып эшләй, артабан йорт старшинаһы була, Арал нығытмаһында һәм Форт Петровскийҙа урәдник булып хеҙмәт итә, һуңынан — зауряд-хорунжий. Ике тапҡыр өйләнгән була. Беренсе ҡатыны Ғәмбәрә (зауряд-яҫауыл Үлмәҫбай Юлдыбаевтың ҡыҙы). Икенсе ҡатыны — Фатима (кантон начальнигы Ҡотлоәхмәт Биксуриндың ҡыҙы). Ш. Сибаевтың балалары — улы Шәһәрғәзи һәм ҡыҙы Ғайникамал.
Хоҡуҡ
Ҡайһы бер билдәләмә йәки контекстарҙа хоҡуҡ хоҡуҡ системаһы (объектив хоҡуҡ йәки ҡануниәт) менән ҡушылып китә. Был осраҡта хоҡуҡ хоҡуҡ системаһы булараҡ хоҡуҡ сығанаҡтарында сағылыш таба, ә уның хоҡуҡи эстәлеге хоҡуҡ нормалары менән билдәләнә. Хоҡуҡты хоҡуҡ ситемаһы итеп күҙ алдына килтергәндә, хоҡуҡ системаһынан тыш ғәҙәттә башҡа хоҡуҡи күренештәр ҙә: хоҡуҡи мәҙәниәт, хоҡуҡи аң һәм хоҡуҡты тормошҡа ашырыу күҙ уңында тотола.
Хоҡуҡ билдәләре
Ғалимдар түбәндәге хоҡуҡ билдәләрен атай :
Иҫке Сибай
Тарихы
«Абдрахман» йыры 1826—1827 йылдарҙа Иҫке Сибай ауылында ижад ителгән, кантон Абдрахманға бағышланған.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Юриспруденцияның (хоҡуҡ ғилеме) меңәр йыллыҡ тарихында универсаль аңлатмалар табырға тырышмаҫҡа кәрәклеге әйтелеп килә, хәҙерге заман фәнендә лә бөтәһенә лә оҡшаған бер аңлатма булдырылмаған.
Брокгауз һәм Ефрон һүҙлегендә бирелгән аңлатма буйынса:
Иҫке Сибай
Тарихы
«Сибай» йырын Шаһиәхмәт Сибаев тыуған ауылы Атайсалдан (Сибайҙан) йыраҡта булған саҡта ижад иткән, ҡатыны Фатимаға бағышланған. 1857 йылда Иҫке Сибай ауылында йырҙың тәүге ике куплетын Шаһиәхмәт Сибаев үҙе йырлап ишеттерә, ҡалған куплеттары Рәхмәт ауылында яҙыла. Шаһиәхмәт Утарбай улының шиғырҙары күп булған, уларҙың ҡайһы берҙәре һаҡланып ҡалған (Ш. Сибаевтың вариҫы Утарбаев Сабит һүҙҙәренән).
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Ҙур совет энциклопедияһында марксизм-ленинизм хоҡуҡ фәнендә ҡабул ителгән аңлатма бирелә (норматив- позитивистар позицияһынан сығып):
Иҫке Сибай
Тарихы
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Сибай ауылы халҡы старшина Биктимер Мотаев етәкселегендә карателдәр менән Йылайыр нығытмаһы тирәһендә һуғыша.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Либертар-юридик концепция:
Иҫке Сибай
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында сотниктар Әхтәм Мотаев, Ғәли Мотаев, зауряд-хорунжий Ҡотлозаман Юлдыбаев, рядовой Бикбулат Теүәлбаев көмөш миҙалдар менән бүләкләнәләр.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Хоҡуҡҡа формаль-юридик ысул ҡулланып, уның бөтә төп билдәләрен һанап, аңлатма биреп була.
Иҫке Сибай
Тарихы
XVIII быуат аҙағында ауылда 30 йортта 180 кеше йәшәй. 8-се ревизия буйынса — 557, 10-сы ревизия буйынса — 758 кеше йәшәгән. Где-то между 1844—1849 йылдар арауығында Ҡамышлы Үҙәк йылғаһында Яңы Сибай ауылы барлыҡҡа килә. 1850 йылда унда 12 кеше йәшәй, 1859 йылда — 15 йортта 88 кеше: Сибаевтар (2 ғаилә), Биктимеровтар (7 ғаилә), ҡалғандары — Килмәковтар, Һарыбатыровтар, Әҙелгәрәевтәр. Иҫке Сибайҙа 1885 йылда 160 йортта 880 кеше йәшәгән. 1920 йылда — 139 йортта 1153 кеше күрһәтелгән. Яңы Сибайҙа — 20 йортта 102 кеше. Яңы ауыл эргәһендә, иҫкеһенән 5 км алыҫлыҡта, Яңы Сибай утары күрһәтелгән, унда 37 йортта 237 кеше йәшәгән.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Ғалимдарҙың хоҡуҡты аңлауын бер системаға һалыу өсөн, хоҡуҡты аңлауҙың һәм төшөнсәләрҙең системаһы төҙөлә.
Иҫке Сибай
Тарихы
Төп ауылда (Иҫке Сибайҙа) 1834 йылда кантон фельдшеры Mөхәмәтғәли Иҫәнгилдин (Сибаевтар нәҫеленән).
Хоҡуҡ
Хоҡуҡты аңлау һәм хоҡуҡ төшөнсәһе
Был классификацияларҙың күбеһе хоҡуҡҡа позитивистар һәм хоҡуҡ философияһы күҙлегенән ҡарауға бәйле. В. А. Четвернин уларҙы потестар һәм потестар булмағанға бүлеп ҡарай, О. Э. Лейст хоҡуҡты норматив һәм әхлаҡи аңлау, В. С. Нерсесянц хоҡуҡты легистик һәм юридик аңлау яҡлы.
Иҫке Сибай
Тарихы
Иҫке Сибай ауылы менән декабрист-шағир Пётр Михайлович Кудряшёвтың (1797—1827) исеме бәйле. Ул башҡорт телен белгән, башҡорт халыҡ ижады һәм тарихы менән ҡыҙыҡһынған. Йыш ҡына Сибай ауылына килер булған, шәхсән кантон Абдрахман Биктемиров менән яҡын аралашҡан, үҙенең тәьҫорттары менән «Отечественные записки» журналы мөхәррире П. П. Свиньин менән бүлешкән. Урындағы мәғлүмәттәргә, риүәйәттәргә таянып, «Абдрахман», «Әбдрәш», «Исхаҡ» повестарын яҙған, «Прощание башкирца с милой», «Песнь башкирца перед сражением», «Песнь башкирца после сражения» һәм башҡа шиғырҙары 6-сы кантонда яҙылған булһа кәрәк. «Абдрахман» повесы ысынбарлыҡҡа нигеҙләнгә әҫәр, төп геройҙары — Абдрахман, Айсыуаҡ ҡарт, Килмәк батыр. Ысынлап та Иҫке Сибайҙа кантон начальнигы Абдрахман Аҡҡолов, Айсыуаҡ Мотаев (1750—1819), Килмәк Сөләймәнов (уның улдары — Күсәбай, Күлибай, Байрамғол, Абдуллатиф) йәшәндәр ..
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән
Позитивистар өсөн хоҡуҡ- власть тарафынан билдәләнгән, мәжбүри нормалар, власть ул нормаларҙы үтәргә мәжбүр итеү сараларына эйә. Был нормаларҙың айырым эстәлеге түгел, ә мәжбүрилеге позитивистар тарафынан хоҡуҡтың иң мөһим билдәһе тип атала.
Иҫке Сибай
Тарихы
Ауылда мәсет булған. 1900 йылда һыу тирмәне теркәлгән.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән
Позитивистар фекеренсә,хоҡуҡ— формаль- йәмәғәт мөнәсәбәттәрен көйләүсе, дәүләт системаһы тарафынан мәжбүрләү менән тәьмин ителгән, дәүләт тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре (хоҡуҡ нормалары) системаһы.
Иҫке Сибай
Тарихы
Ауыл халҡы малсылыҡ һәм игенселек менән шөғөлләнгән.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән
Мәҫәлән, Марксистар мәктәбе хаҡимлыҡ итеүсе синыфтың ҡанунға әйләндерелгән ихтыяры һәм шулай уҡ хоҡуҡ нормалары тураһында фекер йөрөтә. Хоҡуҡ — дәүләт эшмәкәрлеге продукты, дәүләт власы тарафынан билдәләнә һәм дәүләттең мәжбүр итеү ихтыяры аша һаҡлана, хоҡуҡ һәм ҡанун (хоҡуҡ уның сығанағы, формаһы) позитивистар өсөн бер үк әйбер.
Иҫке Сибай
Тарихы
1893 йылда 96 йортҡа 301 йылҡы малы, 302 һыйыр, 250 һарыҡ, 120 кәзә тура килә. Сәсеүлек майҙаны 27 дисәтинә тәшкил итә.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ позитивистар күҙлегенән
Позитивистар күҙлегенән ҡарағанда, власть тарафынан мәжбүрилек — хоҡуҡтың берҙән-бер төп билдәһе. Томас Гоббс әйткәнсә: « Ҡанундың хоҡуҡи көсө суверендың бойороғо булыуынан ғына тора». Ошондай уҡ фекерҙе XIX быуатта юрист Д. Остин,  , Г. Ф. Шершеневич яҡлай.
Иҫке Сибай
Тарихы
1929 йылда ауылда Сталин исемендәге эрәлетелгән колхоз ойошторола, һуңынан колхоздарҙы яңынан бүлгәндә Молотов исеме бирелә. Башта Сталин исемендәге колхоз үҙәге Татлыбай ауылында була, уның тәүге рәйесе — Ғәзиз Һунаршин, Сибай руднигы эшсеһе. Икенсе рәйесе — Минһаж Мотаев. Бүленгәндән һуң ауыл Советы үҙәге Иҫке Сибайға күсерелә.
Хоҡуҡ
Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар
Властың тәүге институт формалары һәм дөйөм мәжбүри тәртип ҡағиҙәләре йәмғиәт үҫешенең тәүтормош осоронда формалашҡан. Был дәүерҙә сәйәси власть һәм дәүләт институттары булмаған. Был осорҙа ижтимағи нормалар йола, традициялар, йола ғәҙәттәре һәм тыйыуҙар (табу) формаһында йәшәй. Был нормаларҙы хоҡуҡ тип, йәки хоҡуҡҡа тиклемге тип иҫәпләргәме тигән һорау фәндә әле булһа бәхәсле булып иҫәпләнә.
Иҫке Сибай
Тарихы
1931 йылда бында Сибай машина-трактор станция булдырыла, ул Ирәндек аръяғындағы колхоздарҙы хеҙмәтләндереү өсөн ойошторола. Оҙаҡ йылдар уны Р. Сырлыбаев етәкләй.
Хоҡуҡ
Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар
Тәүтормош йәмғиәте ағзалары бер тигеҙ булған, улар идара итеүселәргә һәм идара ителеүселәргә бүленмәгән, шуға ла бындай йәмғиәттә беҙ белеп-аңлаған сәйәси власть бөтөнләй булмаған. Шуға ҡарамаҫтан, тәүтормош йәмғиәтендә лә власть институттары бары бер булған: йәмғиәт ағзалары ырыу башлыҡтарына һәм аҡһаҡалдарға (юлбашсыларға, ҡорбаштарына, башлыҡтарға) бойһонғандар. Әммә бындай бойһоноу тәү сиратта был кешеләрҙең шәхси авторитетына һәм абруйына нигеҙләнгән булған, икенсе яҡтан уларҙың был сифаттары бойһонорға теләмәгәндәргә ҡарата көс ҡулланыу мөмкинлеге менән дә нығытылған булған.
Иҫке Сибай
Тарихы
1957 йылда Иҫке Сибай ауылы «Сибай» совхозының үҙәге булып китә.
Хоҡуҡ
Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар
Тәүтормош йәмғиәтендәге көндәлек тормош уның бар яҡлы сағылышында ла (аҙыҡ-түлек табыу, кешеләр араһындағы төрлө мөнәсәбәттәр, шул иҫәптән ир-аттар менән ҡатын-ҡыҙҙар араһындағы ғаилә, беҙҙең замандағы никах килешеүенең нәҡ ул ваҡыттағы формалары) бер нисек тә тәртипһеҙ, сыуалсыҡ һәм буталсыҡ булмаған, улар билдәле йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәргә бойһонған. Уларҙа кешелектең тарихи үҫеше һөҙөмтәһендә алда әйтелгән теге йәки был йола-ғәҙәттәр менән бергә ҡаты ғына тыйыуҙар (табу) һәм кешеләрҙең төрлө шарттарҙағы тәртип ҡағиҙәләре нығытылып килгән.
Иҫке Сибай
Тарихы
Ауылда урта мәктәп, китапхана, ауыл мәҙәниәт йорто, хәстәхана, аптека, мәсет, күп һанлы магазиндар бар.
Хоҡуҡ
Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар
Был нормалар, ҡағиҙә булараҡ, һәр ерҙә һәм һәр кем тарафынан ирекле нигеҙҙә үтәлгән: бер яҡтан был ғәҙәт һымаҡ булһә, икенсенән, һәр кем уларҙы үтәгән йәмғиәттең башҡа ағзаларынан өлгө һәм үрнәк алған, һәм инде, өсөнсөнән, дөйөм алғанда улар көндәоек эшмәкәрлек өсөн кәрәкле һәм файҙалы булған. Был нормаларҙы үтәмәй йә тупаҫ боҙоу ниндәйҙер язаға алып килгән, уларҙың иң ауыры, әлбиттә, тәртип боҙоусыны йәмғиәттән ситкә ҡыуыу булған, был иһә ғәмәлдә ул шарртарҙа ҡыуылыусының үлемен аңлатҡан.
Иҫке Сибай
Тарихы
Ауылда бер нисә һәйкәл бар: ''В. И. Ленин һәйкәле, Салауат Юлаев һәйкәле, Шаһиәхмәт Сибаев бюсы, 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы яугирҙарына арналған обелиск''. Сибай биләнендә сәсән Шаһиәхмәт Сибаев тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйылды.
Хоҡуҡ
Тәүтормош йәмғиәтендә власть һәм ижтимағи нормалар
Традицияға нигеҙләнгән был ҡағиҙәләрҙе Рәсәй ғалимдары ниндәйҙер хоҡуҡ системаһы барлыҡҡа килтерә тип һанамағанда, башҡа илдәрҙең был өлкә белгестәре был үҙенсәлекле нормалар системаһын хоҡуҡ аңлатмаһына индерә.
Иҫке Сибай
Географик урыны
Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Ирәндек һыртында, Ҡарағайлы йылғаһы буйлап урынлашҡан.
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ нормаһы
Хоҡуҡ нормаһы айырым төр ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт тарафынан билдәләнгән, йәки санкцияланған, үҙенең тәьҫир итеү өлкәһендә дөйөм мәжбүри, дәүләттең мәжбүр итеү көсө менән тәьмин ителгән һәм хоҡуҡ сығанағында теркәп ҡуйылған тәртип ҡағиҙәләрен үҙ эсенә ала.
Иҫке Сибай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хоҡуҡ
Хоҡуҡ нормаһы
Хоҡуҡ нормаһының структураһы:
Хоҡуҡ нормалары барыһы бергә хоҡуҡ системаһын, ә айырым ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе нормалар— хоҡуҡ өлкәһен тәшкил итә. Хоҡуҡ өлкәһе эсендәге нормалар хоҡуҡ институттары тип атала.
Атаев Анаклыч
Анаклыч Атаев (1912—1943) — Көньяҡ-көнбайыш фронты 5-се танк армияһы, 8-се кавалерия корпусы 112-се ирекле башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы эскадрон командиры, лейтенант, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Тыуған Төркмәнстандың Дашогуз виләйәте (хәҙерге Рухубелент этрапы) Бедиркент тораҡ пунктында 1912 йылда крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — төрөкмән.
1934-1937 һәм 1941 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы нда ҡатнашҡан.
294-се кавалерия полкының (Көньяҡ-Көнбайыш фронты, 5-се танк армияһы, 8-се кавалерия корпусы, 112-се ирекле башҡорт кавалерия дивизияһы) 1-се эскадрон командиры.
1943 йылдың 21 ғинуарында Атаев подразделениеһы Ростов өлкәһе Белая Калитва ҡалаһы районындағы дошман оборонаһының 79,9-сы өҫтөнлөклө бейеклеген яулай һәм ярҙам килгәнгә тиклем уны ҡулында тота.
21 ғинуарға ҡаршы төндә көн ныҡ һыуыҡ була, ҡалын ҡар яуа. Яугирҙар мина яланын үтеп, дошман уты нөктәләренә яҡынлаша. Төркөм радисы дивизия команда пункты менән бәйләнеш тота… Унлаған орудие немец окоптарына ут аса. Яугирҙәр траншеяларҙы баҫып ала, блиндаждарға гранаталар ырғыта, һуңынан атакаға күтәрелә һәм тере ҡалған гитлерсыларҙың ҡаршылығын баҫтыра. Бейеклек яулана.
Таң атыуға дошман пехота һәм бронетранспортерҙарҙы атакаға ташлай. Атаев яугирҙәре атаканы кире ҡаға, әммә дошман ҡыҫымы көсәйә. Төнгә ҡаршы артиллерия ышығында ике эсэс ротаһы атакаға күсә. Лейтенант Атаев яугирҙәрҙе контратакаға күтәрә, немецтар ҡасып китә, әммә бейеклек һаҡсыларының рәте кәмей. Көн аҙағына 17 кеше тере була. Һуғыш ҡараңғы төнгә саҡлы дауам итә. Дошман 200 кешеһен юғалта. Хәүефле төн килә, аҙ һанлв отрядтың һуғыш ҡоралдары бөтә, барлығы ун танкка ҡаршы граната ҡала. Атаев ҡалған яугирҙәрҙе йыя: «Һуңғы патронға тиклем һуғышырға, бейеклекте бирмәҫкә!» -ти. Ул паторндарҙы самалап тотонорға бойора.
Иртәнсәк фашистарҙың бер пехота батальоны, ун танкы ғәрәсәтле ут аса. Атака кире ҡағылабыла отбита, әммә тиҙҙән икенсеһе башлана. Яугирҙәр, позиция алыштырып, һуңғы сиккә еткәнсе алыша. Дошман ике танкыһын юғалта, әммә тағы өсөнсөһөн, артабан дүртенсеһен башлай. Бейеклек һаҡсыларының һуғыш ҡоралдары ҡалмай. Һуңғы алышта атаевсылар ҡул һуғышына күсә, штык, приклад, ҡылыс, хәнйәр кинжал, янар май тултырылған шешәләр менән ҡаршы тора.
Бейеклектең һәр бер метры шартлауҙар менән аҡтарылған, танктар һәм бронемашина төтәп ята. Атаевсылар окоптарының тирә-яғы фашистов мәйеттәре менән ҡапланған. Брустверҙа Анаклыч Атаев һәм башҡа яугирҙәрҙең мәйете. Геройҙың күкрәген һәм һәләк булыр алдынан ҡустыһына, улын тәрбиәләүҙе үтенеп яҙған хатын пуля тишеп үткән. Атаев 22 ғинуарҙа һәләк була. Белая Калитва ҡалаһының Ҡорбан Көрәшселәр павший майҙанында ерләнгән. Атаевсылар барыһы ла һәләк була, әммә бейеклекте бирмәй.
Ике тәүлек өҙлөкһөҙ һуғышта аҙ һанлы эскадрон, өс йөҙ самаһы гитлерсыны, өс танкты, бронемашинаны юҡ итеп, дошмандың ете контратакаһын кире ҡаға.
Замандаштары хәтирәләрендә
Ошо ҡан ҡойғос һуғыштарҙа Төркмәнстандың данлыҡлы улы гвардия лейтенанты Анка Клыч (Анаклыч) Атаев үҙ исемен мәңгеләштерҙе. Уның 29 кешенән торған ҡылыслы эскадронына 112-се кавдивизияны флангтан һәм тылдан ҡурсалау маҡсатында, дошмандың нығытылған бейеклеген яулап алырға бойороҡ бирелә. Эскадрон тәүәккәл һөжүм налёт менән гитлерсыларҙы бер нисә кирбес ҡоролманан ҡыуып сығара һәм бейеклектә нығына. Дошман был мөһим терәк пунктты ҡабаи яуларға тырыша. Артиллерия һәм бронемашиналар ярҙамында немец автоматсылары бер көн эсендә бер төркөм атлыларҙы уңышһыҙ атакалай. Икенсе көндө Атаев эскадронына немец пехотаһы батальоны 16 танк ярҙамында һөжүм итә. Кавалеристар автоматтар, карабиндар, ҡылыстар шашки, икеүөс тиҫтә танкка ҡаршы һәм 60 ҡул гранатаһы, 40 янар май ҡушымтаһы с горючей смесью шешәләре менән генә ҡоралланған була. Кавалеристарҙан 16 кеше генә тере була, улары ла яралы. Шулай ҙа бейеклекте ташлап китмәйҙәр… …Ҡыйыуҙар был яуҙа барыһы ла башын һала, әммә буоыстарын ахырына тиклем үтәйҙәр… Ҡыйыу эскадрон командиры гвардия лейтенанты Анка Клыч (Анаклыч) Атаев та батырҙарса һәләк була, үлгәндән һуң ул удостоенный посмертно высокого звания Героя Советтар Союзы Геройы тигән юғары исемгә лайыҡ була.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ
«Ҡояш системаһы моделен аңлатыусы философ» — 1766 йылдар тирәһендә яҙылған инглиз рәссамы Джозеф Райт картинаһы. Тулы исеме «Ҡояшты лампа алыштырған моделдә Ҡояш системаһын аңлатыусы философ». «Философ» — тамашасыға күренмәгән шәм яҡтыһында һүрәтләнгән персонаж һәм сәхнә объекттары күрһәтелгән икенсе картина («Гладиатор»ҙан һуң).Картина персонаждары йөҙҙәре Айҙың төп фазаларын күрһәтә — яңы ай, ярты ай, сирек ай һәм тулы ай.
Картина тарихы
Классик сюжет урынына картина үҙәгендә фәнни сюзет ятыуы бәхәстәр тыуҙыра. Райт һүрәтләгән фәнни "мөғжизәләр"гә һоҡланыу ул замандағы йәшәп килгән дингә һоҡланыу ғөрөф-ғәҙәтенән айырыла, сөнки Райт фән һәм техниканы дин кеүеҡ һоҡландырғыс тип иҫәпләй. Янып торған шәм яҡтыһында скульптуралар хәрәкәт иткән кеүек тойоу ул заманда модалы күңел асыу сараһы булған, тип иҫәпләй Гёте. Ҡояш системаһының механик моделендә Ҡояш урынындағы лапма яҡтыһынан сыҡҡан күләгәләр күрһәтеүҙең әһәмиәтле өлөшө булып тора. thumb|left|250px| Шәм яҡтыһында гладиатор скульптураһын ҡараусы өс кеше — тамашасығы күренмәгән яһалма яҡтылыҡта күрһәтелгән Райттың беренсе картинаһы
Дини темалағы элекке замандың бөйөк картиналары ижад ителгән кеүек фән һәм техника темаһы ла һоҡландырғыс һәм әһәмиәтле, тип иҫәпләй Райт.
Британия художнигының «Философ» картинаһы, XVIII быуатта француз сәнғәт әһелдәрендә йәшәп килгән ныҡлы жанрҙар иерархияһын емерә. Каританың сюжеты яңы статус бирелгән урта кластың формаль булмаған портретын хәтерләтә. Ошо стильдә Иоганн Цоффани 1776 йылда король ғаиләһен төшөрә. Шулай ҙа картинала төшөрөлгән бер кешене лә портрет тип күҙалларға ярамай (хатта уның протитибын билдәләп булһа ла). XX быуаттағы сәнғәт белгесе Эллис Уотерхаус француз драмаһы «genre serieux» менән сағыштыра.
«Бөйөк һәм ғәҙәти булмаған, үҙенсәлекле гений» тип иҫәпләйҙәр Райтты ХХ быуаттағы күҙәтеүселәр. Философ картинаһы заказ буйынса яҙылмай. Үҙ Ҡояш системаһы моделе булған һәүәҫкәр астроном 5-се граф Вашингтон Ширли һатып алыр тигән өмөттә яҙыла. Райттың дүҫы Ширли Питер (Peter Perez Burdett) бер нисә мәртәбә унда ҡунаҡта була. Картинала төшөрөлгән ике кеше Бурдет һәм Феррары портреты тип иҫәпләнә. Бурдетт яҙып бала Феррерс улы менән модель янында ултыра. Феррарс картинаны £210 һатып ала, әммә 6-сы граф уны аукционда һата. Хәҙерге ваҡытта экспозиция Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында һаҡлана.
thumb|right|150px|Келлнер ҡулы менән эшләнгән Ньютон рәсеме Райттың биографияһын өйрәнеүсе Бенедикт Николсон 1968 йылда картинала Джон Уайтхёрст төшөрөлгән тип раҫлай, ә икенсе комментатор картиналағы фигура «Иссаак Ньютон» портретына оҡшаш тип күрһәтә.
Шведагон пагодаһы
Па́года Шведагон (ရွှေတိဂုံစေတီတော်) — Мьянманың Янгон ҡалаһында урынлашҡан 98 метр бейеклектәге алтын менән ялатылған ступа.
Атамаһы «Shwe» (алтын) һүҙенән һәм «Dagon» — Янгондың боронғо исеменән барлыҡҡа килгән. Мьянмала иң хөрмәткә лайыҡ булған пагодала риүәйәт буйынса дүрт Будданың ҡомартҡыһы һаҡлана: Какусандха таяғы, Конагамананың һыу фильтры, Кассапа туникаһының киҫәге һәм Гаутаманың һигеҙ сәс бөртөгө.
Сит ил баҫҡынсылары пагодаға бер нисә тапҡыр үҙ дәғүәләрен белдерә. Мәҫәлән, 1608 йылда португал авантюрисы Филипе де Бриту-э-Никотенең ғәскәре уны талайҙар һәм 300 тонна ауырлығындағы аҫылташтар менән биҙәлгән Дхаммазеди бөйөк ҡыңғырауын урлайҙар. Ҡыңғырау Янгон йылғаһының ун метр тәрәнлектәге ләмле төбөнә бата һәм шунан бирле юғалған тип иҫәпләнә. 1825 йылда британдар Шведагонда урынлашҡан 23 тонна ауырлығындағы икенсе ҡыңғырауҙы алып китергә маташалар. Әммә Калькуттаға йүнәлгән кәмә ҡыңғырау менән бергә бата. Һөҙөмтәлә инглиздәр бирмаларға әгәп улар ҡыңғырауҙы сығарыуға ирешһәләр, Сингуминды ҡайтарырға вәғәҙә итәләр. Төбәк халҡы ҡыңғырау аҫтына бамбук бүрәнәләрен ҡыҫтырып, уны күтәрергә өлгәшә.
Яңы Надеждин
Яңы Надеждин (Новонадеждино) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 770 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы  (2 февраль 1949 йыл) — ауыл хужалығы һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. 2000—2001 йылдарҙа Салауат районы хакимиәте башлығы.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Баязит Ғәбиҙулла улы Ибраһимов 1949 йылдың 2 февралендә БАССР-ҙың Салауат районы Ҡалмаҡол ауыл советы Яңы Сүрәкәй ауылында тыуған. Сүрәкәй ауылында башланғыс белем алған, Ҡалмаҡол, Малаяҙ урта мәктәптәрендә уҡыған.
Муниципаль хеҙмәт ветераны. Хеҙмәт юлын ябай эшсе булып башлай. Тырышлығы һәм ныҡышмалылығы, уҡырға һәм яңылыҡҡа тиҙ өйрәнеү һәләте уны етәксе вазифаларға алып килә. Хеҙмәт юлын 1968 йылда Көньяҡ Урал тимер юлында электромонтёр булып башлай.
1972—1974 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай.
Армиянан ҡайтҡас, тәүге эш урынына килә. 1975 йылда Көньяҡ Урал тимер юлы подстанцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә.
1983—1987 йылдар — Ишембай һәм Яхъя ауылдарын берләштергән «Восток» колхозы рәйесе. 1987 йылда — Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында ауыл хужалығы буйынса директор урынбаҫары. 1991—1995 йылдарҙа — Салауат районы «Заря» колхозы рәйесе, «Нуғай» крәҫтиән хужалығы башлығы.
1999-се йылдан — Мөрсәлим ит комбинатының тышҡы идарасыһы.
2000—2001 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Салауат район хакимиәте башлығы.
Салауат район Советы депутаты итеп һайлана. Етәкселек иткән йылдарында ул Мөрсәлим һәм Яңы Сүрәкәй ауылдарында газ, һыу үткәреүҙе, ауыл юлдарына асфальт һалыуҙы юллай һәм эште ойоштора.
Шулай уҡ Мөрсәлим урта мәктәбенә һәм Мөрсәлим участка дауаханаһына төкәтмә төҙөтөү ҙә, уларға капиталь ремонт та уның юллауҙары арҡаһында тормошҡа ашырыла.
Эшҡыуарлыҡ хеҙмәте
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы 2004 йылдың 23 апреленән 2008 йылдың 14 февраленә тиклем эшләп килгән «„Земфира“ ауыл хужалығы предприятиеһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтен етәкләй. Компанияның төп эшмәкәрлек төрө игенселек була.
1746 йыл
1746 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Муса (Күгәрсен районы)
Муса (Мусино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 453342, ОКАТО коды — 80238860003.
Лёма
Лёма (Lohma) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 296 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Правая Сарала
Пр.Сарала — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1799/52/44 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.