cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ваганиха
Ваганиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузнечиха ҡушылдығының һул ярына тамағынан 2,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6,7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таганрог уҡытыусылар институты
Таганрог уҡытыусылар институты (Таганрогский учительский институт) — 1939 — 1955 йылдарҙа Таганрог ҡалаһында эшләгән юғары уҡыу йорто.
Ойошторолоу тарихы
Таганрог педагогик белем биреү 1870 йылда Мариия ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының педагогия класынан башлана. 1916 йылда уҡытыусылар семинарияһы асыла. Таганрогта Совет власы урынлаштырылғандан һуң ҡалала уҡытыусылар әҙерләү буйынса педагогия курстары асыла. 1920 йылдың июнендә уны 24 кеше тамамлай. 1926 — 1939 йыл дарҙа Таганрог ҡалаһында педагогия техникумы эшләй.
СССР-ҙа һәр ерҙә уҡытыусылар институттары асыу 1920—1930 йылдарҙағы мәҙәни революцияның уңышына бәйле була. Наҙанлыҡ проблемаһы бөтөрөлә һәм ете бөтә ерҙә ете йыллыҡ уҡытыу индерелә. Педагогия институттарын ойоштороу менән бер рәттән 1934 йылда СССР-ҙа тулы булмаған урта мәктәп уҡытыусыларын (5-7 класс) әҙерләү өсөн ике йыллыҡ уҡытыусылар институты ойошторола.
1939 йылдың майында Ростов өлкә башҡарма комитеты РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советына Таганрогта ике йыллыҡ уҡытыусылар институты асыуҙы һәм 1939—1940 уҡыу йылына 150 кеше йыйыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы был үтенесте ҡәнәғәтләндерә һәм 1939 йылдың 13 авгусында РСФСР Мәғариф Халыҡ Комиссариаты Таганрог ҡалаһында М. Горький исемендәге Таганрог педагогия училищеһы базаһында Уҡытыусылар институтын асыу тураһында 1243-се бойороғон сығара.
Һуғышҡа тиклемге осор
Институтта ике — тарих һәм рус теле һәм әҙәбиәте була. Һуңыраҡ физика-математика һәм тәбиғи-география бүлектәре асыла. 1939 йылдың сентябренән институт үҙ эшен башлай һәм урта мәктәптәр өсөн 5-7-се класс уҡытыусылары әҙерләй. Һуғышҡа тиклем Таганрог уҡытыусылар институты тик бер генә сығарылыш яһап өлгөрә, дипломдарҙы Бөйөк Ватан һуғышы башланғас та 1941 йылдың 25-27 июнендә тапшыралар.
Һуғыштан һуңғы осор
Таганрог азат ителгәс, институт етәкселеге 1944 йылдың 11 февралендә үҙ эшен башлай. Директор итеп һуғышҡа тиклем15-се урта мәктәпте етәкләгән Владимир Дмитриевич Степенев тәғәйенләнә.
1944 йылдың 31 авгусына тиклем институттың үҙ бинаһы булмай һәм ул 12-се мәктәп бинаһын ҡуртымға ала, ай һайын ҡуртым өсөн 1000 һум түләй. 1944 йылдың август аҙағында Таганрог ҡала башҡарма комитеты институтҡа Тургенев тыҡрығы, 32 адресы буйынса урынлашҡан ике ҡатлы муниципаль таш бинаны бирергә ҡарар итә. Бина ярым емерек була һәм тергеҙеү талап итә.
Таганрог уҡытыусылар институты РСФСР Министрҙар Советының 1955 йылдың 19 авгусындағы ҡарарына ярашлы ябыла. Уның матди базаһына бөтөрөлгән Новочеркасск педагогия институты күсерелә. Яңы учреждение Таганрог дәүләт педагогия институты тип атала башлай.
Ҡашыҡморон
Ҡашыҡморон (урыҫ.широконоска)
Оло Назас
Оло Назас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 747 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солдатка (Ағиҙел ҡушылдығы)
Солдатка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Декабрь
Декабрь (Аҡъюлай)
Копан
Копан (Copán) — Гондурас территорияһында ҙур археологик ҡаласыҡтарҙың береһе (ҡаласыҡтың һәм уның тирә-яғының  боронғо исеме — Хушвинтик). Гондурастың көнбайышында, шул уҡ исемле йылға үҙәненең үҙәк өлөшөндә, шул уҡ исемле ҡаланан бер саҡрым һәм Гватемала сигенән бер нисә саҡрым алыҫлыҡта ята. Беҙҙең эраға тиклем беренсе быуаттарҙа уҡ  булған, ныҡ үҫешкән осоронда (беҙҙең  эраға тиклем VII—VIII быуаттар)  Шукуул батшалығының  — хәҙерге көньяҡ-көнсығыш Гватемаланың  һәм көньяҡ-көнбайыш Гондурастың территорияларын  үҙ эсенә алған боронғо майяларҙың  үҙаллы дәүләте үҙәге булған. Копандың бөлгөнлөккә төшөүе, күрәһең, IX быуатта майя дәүләттәренең дөйөм көрсөгө менән бәйле.
Тарихы
Археологтар мәғлүмәте буйынса, Копан археология ҡаласығы урынында ҙур ауыл эралар аралығында йәшәгән. Беҙҙең эраның 426 йылында Хушвица хакимдары (Караколь ҡаласығы, Белизе) нәҫеленән сыҡҡан  К’инич-Йаш-К’ук'-Мо Копан батша династияһына нигеҙ һала. Һуңғы Копан яҙмаларына ярашлы, Копанда ултырырҙан алда К’инич-Йаш-К’ук'-Мо Мексикалағы алыҫ Теотиуаканға хаж ҡыла, унда ул юғары властың инсигнияһын ала. К’инич-Йаш-К’ук'-Мо тоҡомдары Копан менән алдағы 400 йыл дауамында хакимлыҡ итә (барыһы ун алты батша билдәле). Династияға нигеҙ һалыусы ваҡытында төҙөлгән Копан йылғаһы яры буйындағы һарай комплексы, ваҡыт үтеү менән хәҙер Акрополь кеүек билдәле торлаҡтарҙың, ғибәҙәтханаларҙың һәм майҙандарҙың ҙур тупланмаһына әйләнә.
Копан батшалары власы хәҙерге Гондурас һәм Гватемала территорияһындағы күрше тау үҙәндәренә һуҙыла. Копан майя өлкәһенең иң көньяҡ-көнсығышында урынлашһа ла, уның батшалары көньяҡ уйһыулыҡтарҙың башҡа династиялары, шул иҫәптән Тикаль, Караколь һәм Паленке хакимдары менән бәйләнеш һаҡлай, бер үк ваҡытта таулы Гватемаланың хакимдары менән дә контакт булдыра. Копан батшаларына майя ерҙәренең көньяҡ сиктәре менән хакимлыҡты ҡайтарып ҡалдыралар. Был репутация үҙҙәрен «көньяҡ күктең ҡояш бағаналары» тип атаған Копан батшаларының титулдарында сағылған. Батшалыҡтың халҡы туғандаш колониаль чольти телендә һөйләшкән майяларҙы ла, майя булмағандарҙы ла, шул иҫәптән ленканы ла үҙ эсенә ала. Ҡалған майя батшалыҡтарындағы кеүек, һарай яны аҡһөйәктәре «иероглифик майя» йәки  «классик чольти» һымаҡ билдәле айырым  «абруйлы телдә» һөйләшкән һәм яҙған. Тыуған көндәр, батшалыҡ итеүҙәр, Копан батшаларының үлемдәре даталарын  иҫәпкә алмағанда, ҡаласыҡтың сәйәси тарихы тураһында  сағыштырмаса аҙ билдәле. Копанда батша яҙыуҙары, һирәктәрен иҫәпкә алмағанда, сәйәси ваҡиғаларға ҡарағанда, күп иғтибарҙы  ритуалдарға бирә. Бәлки, бындай өндәшмәү ҡалыуҙар, урындағы хакимдарҙың майя булмаған хакимдар менән йышыраҡ эш итеүе менән бәйле, ә шул уҡ ваҡытта ҡалған майя батшалыҡтарының ҡыҙыу сәйәси тормошо уларҙы урап үтә. Ярҙамға археология мәғлүмәттәре килә, улар батшалыҡтын үҫешен VII—  VIII быуаттың тәүге сирегенә К’ак'-Ути-Виц'-К’авиль («К’авиль- шарлауыҡ ситендәге ут») һәм Вашаклахун-Убах-К’авиль («К’авилдең ун һигеҙ йөҙө») батшалары хакимлығына тура килеүен дәлилләй. Үҫешен хәрби һәләкәт юҡҡа сығара. Киригуа ҡаласығы хакимы, Копан батшалары вассалы һәм туғаны батша К'ак'-Тилив-Чан-Йопат («Йопат күктә ут тоҡандыра») үҙаллылыҡ алырға ҡарар итә. 738 йылдың апрель аҙағында  К’ак'-Тилив-Чан-Йопат һәм  Вашаклахун-Убах-К’авиль армияһы Коквица урынында һуғыша. Копан армияһы еңелә, Вашаклахун-Убах-К’авиль әсиргә алына һәм ул башы сабып үлтерелә. Киригуаны һәм хаким күҙәтеүе аҫтында булған тау үҙәндәрен юғалтыу менән бергә бындай ҙур еңелеү Копан батшаларының ҡеүәтенә етди зыян була, ун бишенсе Копан батшаһы ваҡытында күпмелер яңырыу кисерһә лә, улар бынан аяҡҡа баҫа алмай
Майяларҙың башҡа күп ҡаласыҡтары кеүек үк, Копан  IX быуат көрсөгөнөң ҡорбаны була,  уның сәбәптәре әле лә асыҡланмаған, сәйәси тотороҡһоҙлоҡ һәм оҙайлы  ҡоролоҡ булыуы ла ихтимал. Ун алтынсы батшаның хакимлығының һуңғы  йылдарында  батша төҙөлөш  эшмәкәрлегенең кәмеүе күҙәтелә, был батшалыҡта  иҡтисади хәлдең дөйөм насарайыуын күрһәтә. Копан хакимдарының власы 822 йылдан һуң ғәмәлдә күҙ асып йомғансы юҡҡа сыға. Копандың һуңғы батшаһы Укит-Ток’аның  идара итеүенә арналған  L алтары  өҫтөндәге  һырлаусының эше тамамланмай ҡала. Копан Акрополенең һарайҙары һәм ғибәҙәтханалары емерелә һәм яндырыла. Ҡайһы бер периферия тораҡтары киреһенсә ҡыҫҡа ваҡытҡа үҫеш кисерә, был айырым абруйлы ғаиләләрҙең үҙәк властың көрсөгөн үҙ маҡсаттарында ҡулланыуын күрһәтә. власының кризисы тип танылды. Шуға ҡарамаҫтан, вайранлыҡ тиҙ арала бөтә үҙәнгә тарала. Копан яҙмалары буйынса боронғо топонимдарҙың береһе лә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған, был үҙән халҡының тулыһынса бер тапҡыр алмашыныуы тураһында раҫлай. Испан документтарына ярашлы,  XVI быуатта Копандың тирә-яғында халыҡ шул тиклем аҙ була, хатта үҙенең сиркәү мәхәлләһе лә булмай.
Археологик ҡаҙыу эштәре
Копан ҡаласығы үҙенең исеме менән Диего Гарсиа де Паласиоға бурыслы, ул 1576 йылда урындағы халыҡ  тарафынан «копан» (науатле телендә «күпер») тип аталған боронғо ҡаланың тәүге тасуирламаһын төҙөй. XIX быуаттың 30-сы йылдарында сәйәхәтселәр Дж. Л. Стефенс һәм Ф. Кезервудтың баҫылып сыҡҡан иллюстрациялары һәм яҙмалары Копанға билдәлелек алып килә. Копан монументтарының беренсе системалы документлаштырыуын 1880-90 йылдарҙа Модсли ойоштора, ә археологик тикшеренеүҙәр 1890 йылдарҙа Гарвард Университетының Пибоди музейының дүрт экспедицияһы менән башлана. Тәүге экспедиция Копанға фәжиғәһеҙ булмай: Гарвард экспедицияһы етәкселәренең береһе, Джон Оуэнс, тропик биҙгәгенән вафат була һәм Копандың төп майҙанында D стелаһы алдында  ерләнә. XX быуат башында, Спинден һәм Морли Копандың һәм уның тирә-яғының скульптура һүрәттәрен һәм яҙыуҙарын документлаштырырға һәм тикшерергә тәҡдим итә. Карнеги институты 1930-40 йылдарҙа күләмле ҡаҙыу һәм тергеҙеү эштәре башҡара. 1960 йылдарҙан башлап, 1952 йылда нигеҙ һалынған Гондурас Антропологияһы һәм Тарихы Институты Копанды тикшереүҙә төп ролде уйнай һәм өйрәнеүҙең һәм боронғо ҡаланы һаҡлауҙың оҙайлы стратегияһын төҙөй башлай.
Копанды өйрәнеүҙә яңы этап 1970 йылдар башында Америка, Гондурас һәм Европа тикшеренеүселәре ойошторған дисциплина-ара проекттар серияһынан башлана, ойошма төп академик учреждениеларҙан тора, шул иҫәптән  Гарвард Университетын, Пенсильвания Университетының Антропология һәм Археология музейын, Пенсильвания Штаты Университетын һәм Төньяҡ Иллинойс университетын үҙ эсенә ала. Тәүге тапҡыр системалы рәүештә ҡаласыҡ үҙәге генә түгел, шулай уҡ Копан йылғаһы үҙәнендәге бөтә боронғо тораҡтар тикшерелә. Копан тикшеренеүселәре ауылдарҙы ғына өйрәнеү түгел, шулай уҡ тирә-яҡ мөхиттең күренешен һәм уның үҙгәреүен аңларға тырыша. 1980-се йылдарҙан башлап, майя яҙмаларын аңлап белеүҙәге уңыштар тарихты өйрәнеүҙә ярҙам итә башлай, ә Копан Акрополенең иң үҙәгендә археологтар ҡаҙған туннелдәр серияһы Копандың тәүге батшалары ваҡытына үтеп инергә мөмкинлек бирә. Копан үҙәген һәм Копан йылғаһы үҙәнендәге ауылдарҙы тикшереү бөгөнгө көнгә тиклем дауам итә.
Копан бөгөн
Копан майҙаны — 24 км². Ул төбәктә иң яҡшы үҙенең Археология музейы һәм боронғо ҡоролмалары менән билдәле. Бынан тыш, был археология ҡурсаулығы, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булараҡ дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. Копандың күркәм монументаль архитектураһы арҡаһында ул «боронғо майяларҙың Афинаһы» тигән исем ҡаҙана
Һаҡланыусы археология зонаһы боронғо ауылдың тик өлөшөн генә биләй һәм тергеҙелгәндәрен дә, шулай уҡ әле өйрәнелмәгән торлаҡтарҙы, ғибәҙәтханаларҙы, майҙандарҙы, баҫҡыстарҙы, юл һәм туп уйындары өсөн стадиондарҙы ла үҙ эсенә ала. Ҡаласыҡ Төп Майҙандан тора, унда күренекле стелалар, шулай уҡ Акрополь кеүек билдәле һарайҙар һәм ғибәҙәтханаларҙың комплексы күтәрелә. Копан династияһының 400 йыл йәшәүе осоронда Акрополь 600х300 майҙаны менән бейек яһалма убаға  әйләнә, унда боронғо  ҡаралтылар  һуңғы батшалар заманында төҙөлгән ҙур ҡоролмалар аҫтына йәшеренеп тора. Комплекстың көнсығыш өлөшө Копан йылғаһынан етди зыян күргән, йылға быуаттар буйына Акрополдең бер нисә террасаһын яйлап йыуа. Археологтар йылға ағышын үҙгәртеүгә һәм ҡаласыҡтың үҙәк өлөшөн артабан  емерелеүҙән һаҡлау өсөн байтаҡ көс һала. Йылғалар йыуып, террасаларҙың емерелеүе арҡаһында барлыҡҡа килгән Акрополдең киҫеме ҡаланың архитектура тарихында иң иртә ҡаламдарын өйрәнеүгә башланғыс булып тора.
Батша Вашаклахун-Убах-К'авиль тарафынан 731 йылда 15-се егерме йыллыҡ хөрмәтенә төҙөлгән һәм батшаның үҙен, уның ата-бабаларын, шулай уҡ үҙән  аллаһы-һаҡлаусыларын һүрәтләүсе  күркәм стелаларҙан тыш Төп Майҙанға килеүселәрҙең иғтибарын туп уйындары өсөн тутыйғоштар менән биҙәлгән стадион, шулай уҡ мөһабәт иероглиф баҫҡыс йәлеп итә, ул  Вашаклахун-Убах-К’авиль ваҡытында төҙөлгән һәм ун бишенсе батша К’ак'-Йипйах-Чан-К’авиль ваҡытында яңынан үҙгәртеп ҡорола һәм киңәйтелә. Был баҫҡыс — боронғо майялар ҡомартҡыларындағы иң оҙон күренекле яҙыу (латиница менән баҫма тексттың  ике бите тиерлек). Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был 63 баҫҡыстың тик  тәүге 15-е генә үҙенең баштағы торошонда табылған, ә ҡалғандары Карнеги Институты  археологтары тарафынан тулыһынса тиерлек буталсыҡ рәүештә тергеҙелгән.
Акрополгә килгәндә, уның Көнбайыш ихатаһы тағы бер иероглифик баҫҡыс менән биҙәлгән. 11-се ҡорам ихатаны төньяҡ яҡтан ҡаплай, ә көнбайышҡа ҡарай Акрополдең иң бейек һәм иң ҙур бинаһы — 16-сы ғибәҙәтхана, тәүге Копан батшалары төрбәләре өҫтөндә төҙөлгән ғибәҙәтханалар серияһының кульминацияһы күтәрелә. 16-сы ҡорам түбәһенә алып барыусы баҫҡыс итәгендә, бөтә ун алты Копан батшаларын һүрәтләүсе Q алтары урынлашҡан, уның өҫтө урындағы батшалар династияһын хәбәр итеүсе яҙыу менән биҙәлгән. Йылға сәбәбе менән  акрополдең емерелеүе арҡаһында Акрополдең Көнсығыш ихатаһы төҙөлөштәренең бер өлөшөн юғалта. Көнсығыш ихатаның төньяҡ өлөшөндә ҙур йәнле тау рәүешендә башҡарылған 22-се ғибәҙәтхана, унда Вашаклахун-Убах-К’авилдең тәхет залы булыуы ихтимал, шулай уҡ Пополь Нах бинаһы урынлашҡан, унда ҡайһы бер археологтарҙың фекеренсә, урындағы аҡһөйәктәр советы ултырыштары үткән. Акрополдең Көнсығыш һәм Көнбайыш ихаталарынан көньяҡҡа ҡарай Сементерио кварталы урынлашҡан. Унда Копандың 16-сы батшаһы резиденцияһы һәм уның ғаиләһенең һәм һарай яны кешеләренең күп һанлы торлаҡтары урынлашҡан.
Копанға килеүселәргә архитекторҙар тарафынан Акрополдең тарихын өйрәнеү өсөн төҙөлгән туннелдәрҙең ҙур булмаған секцияһы асыҡ. Шунда уҡ элекке Копан ҡоролмаларының скульптура фрагменттарын һәм Ви-Оль-К’инич ваҡытындағы иероглифик яҙыуҙарҙы күрергә мөмкин. Туннелдең дөйөм оҙонлоғо 4 километрҙан  артыҡ, әммә уларҙың күп өлөшө тамашасы өсөн яраҡлаштырылмаған (боронғо бина микроклиматын һаҡлау  һәм килеүселәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү күҙлегенән).
1996 йылда Копанда майя скульптураһының шәп музейы асыла, унда ҡаҙыныу эштәре территорияларында табылған монументтар йыйылған, шулай уҡ археология тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһендә тергеҙелгән (ЮНЕСКО шарттары үҙенең баштағы урынында боронғо биналарҙың емерелгән секцияларын тергеҙергә рөхсәт бирмәҫ ине)  боронғо ҡоролмаларҙың ысын фасадтары  ҡуйылған. Музейҙың йөҙөк ҡашы — натураль ҙурлығында тәүге версияһындағы иң боронғо  16-сы ғибәҙәтхананың реконструкцияһы. Майялар был ҡорамды (археологтар Розалила тип атай) һуңғараҡ булған ҡоролма менән тулыһынса ер аҫтында ҡалдыра. Күп һанлы туннелдәр археологтарға бинаның ҡиәфәтен, шул иҫәптән фасадтарындағы биҙәкле рельефтарының төҫтәре менән тергеҙергә мөмкинлек бирә.
Төп Майҙандан 1,5 км көнсығышҡа табан абруйлы майя ғаиләләренең торлаҡ районының — Лас-Сепультурастың емереклектәре һуҙылған. Бында яҡынса 450 ҡәберлек һәм 100-гә яҡын бина ҡаҙылған. Һарай яны кешеләренең резиденциялары ябай халыҡтың бәләкәй торлаҡтары менән йәнәшә тора. Шунда уҡ квартал урынлашҡан, унда, бәлки, килгән Улуа сауҙагәрҙәре йәшәгән.
Ҙур булмаған археология музейы иғтибарға лайыҡ, ул Копан ҡаласығының үҙәгенән бер километр алыҫлыҡта Копан ҡаласығының төп Руинас майҙанында урынлашҡан. Музей экспозицияһы бер нисә иҫ киткес яҡшы стела һәм, ҡаласыҡ үҙәгендә лә, шулай уҡ хәҙерге Копандың Руинас территорияһында ла табылған алтарҙы үҙ эсенә ала. Тик был музейҙа ғына боронғо әйберҙәрҙе һәм Копан ҡәберлектәрендә табылған жадеиттан, саҡматаштан һәм керамиканан башҡа әйберҙәрҙе күрергә мөмкин. Шунда уҡ туп уйындары өсөн һәм уйынсыларҙың төрлө ҡорамал элементтары өсөн Копан стадионының маркерҙары урынлашҡан. Айырым экспозиция бай ерләүҙәр реконструкцияһына арналған, күрәһең, ул ритуаль белгескә йәки «шаманға»  ҡарай (ерлә кәрәк-яраҡтары араһында археологтар сихырсылыҡ һәм күрәҙәлек итеү өсөн әйберҙәр тапҡан)
Бөтәһе бер саҡрым алыҫлыҡта ҡаласыҡ үҙәгенән көньяҡтараҡ  Лос-Сапос —һырлауҙар һәм яҙыуҙар менән ҡапланған   ҡая тоҡомдары урыны, ул яҡынса боронғо  «ябай халыҡҡа хас» уңдырышлылыҡ культын аңлатҡан үҙенең  әрмәнде скульптура һүрәттәре  менән киң билдәле,
Муллаҡай (Архангел районы)
Муллаҡай (Муллакаево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 239 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813007.
Тарихы
Муллаҡай (Йәрембәт) XVIII быуат аҙағында Бәйестән ике тапҡырға ҙурыраҡ була. 1859 йылда 40 йортта 206 кеше йәшәгән. Быуат аҙағында 260 кеше йәшәгән 56 йорт була. Ауылда 1920 йылда 85 йорт 470 кеше йәшәгән.
Мәсет янында башланғыс дини мәктәп эшләй. 1816 йылдың VIII ревизияһында Муллаҡайҙың улдары һәм ейәндәренең исемдәре күрһәтелгән. Өлкән улы Әбделйәлил Муллаҡаев 1750—1814 йылдарҙа йәшәй, уның балалары Хәмзә, хорунжий Ноғоман, Молҡаман, Сөләймән, Ғәлиулла, Сәғиҙулла, Юлбарыҫ. Ир менән ҡатын араһындағы ҙур йәш айырмаһы иғтибарға алына. Мәҫәлән, 26 йәшлек Молкамандың ҡатыны иренән 17 йәшкә өлкәнерәк булған. Был мәрхүмдең ҡустыһы уның тол ҡатынына — еңгәһенә өйләнгәндә левират никах барлығын иҫбатлай. Муллаҡайҙың икенсе улы Әбдин 1751—1815 йылдарҙа йәшәгән. 1766 йылғы Хәлит Муллаҡаев улдары Әлмөхәмәт һәм Йәрмөхәмәт менән йәшәгән.
Муллаҡайҙар — малсылар. 1839 йылда 156 кеше йәшәгән 33 йортҡа 97 ат, 54 һыйыр, 60 һарыҡ, 38 кәзә тура килгән. Игенселек башланғыс хәлдә була. 1843 йылда 72 бот ужым һәм 128 бот яҙғы иген сәселә. Солоҡсолоҡ (15 солоҡ), ылаусылыҡ (Архангел заводына мәғдән ташыйҙар) менән дә шөғөлләнәләр.
Башҡорт мемуарҙары
Башҡорт мемуарҙары — мемуар авторы үҙе ҡатнашҡан, йәки уның шаһиты булған кешеләрҙән билдәле булған ваҡиғалар тураһында һөйләүсе Башҡортостан замандаштарының яҙмалары йәки Башҡортостан тураһында яҙмалар, мемуар авторы менән таныш булған кешеләр тураһында материалдар. Мемуарҙарҙың мөһим үҙенсәлеге булып унда һүрәтләнгән республикала булып үткән ваҡиғаларҙың ысынбарлыҡҡа тап килеүе, текстың документаль характерҙа булыуы тора, үткәндәрҙе автор үҙ ҡарашынан сығып сағылдыра.
Тарихы
Башҡорт әҙәбиәтендә мемуарҙарҙың тәүге өлгөһө булып сәйәхәтнәмә тора, республика биләмәһендә сәйәхәт итеүселәрҙең юл яҙмаларын, тормош тураһында хәтирәләрен үҙ эсенә ала. Сәйәхәтнәмә түбәндәге төрҙәрҙе үҙ эсенә ала: сәйәхәт, хаж юлъяҙмалары, юл яҙмалары, очерктар. Уларҙың авторҙары: Р. Фәхретдинов ((«Асар». т. 1, 2б. Ырымбур, 1901), А. Ҡарғалы, Г Сокрой, М. Өмөтбаев, Кирәй Мәргән («Йыр дәфтәре», 1959—1964), Ғ. Ибраһимов «Дуҫтар илендә» («Дуҫтар ерендә», 1958) һәм башҡалар.
Мемуар элементтары, атай яғынан ырыу башлығы исемдәрен, тарихи ваҡиғалар тураһында мәғлүмәттәрҙе, башҡорт ырыу һәм ҡәбиләләр тормошонан төп факттарҙы үҙ эсенә алған Башҡорт шәжәрәһендә бар.
С. Ҡудаш «Онотолмаҫ минуттар»(1962), «Йәшлек эҙҙәре буйлап» (1968), С. Кулибай «Төрлө һуҡмаҡтар» (1963), М. Кәрим «Ғүмер миҙгелдәре» (2004) мемуарҙарын яҙалар.
Башҡорт мемуарҙарында Башҡортостан республикаһы тарихы сағылдырған, уның мәҙәни тормош ваҡиғалары, фән тормошо, авторға замандаш йәмғиәт һүрәтләгән.
Яҙыусы Аксаков Сергей Тимофеевич «Ғаилә хроникаһы» мемуар-автобиографик трилогияһында социаль мөнәсәбәттәрҙе, Өфө халҡының тормошон һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, урындағы алпауыт-крепостниктарҙың дөрөҫ көнкүреш картиналарын һүрәтләй.
Хорунжий Усман Ишмөхәмәтов хәтирәләрендә 19-сы быуаттағы Башҡортостан тарихы ваҡиғалары һүрәтләнгән; 1917 йылғы революция хәрәкәте тураһында Э. С. Кадомцевтың «Йәшлек тураһында иҫтәлектәр» (1937) һәм Ш. Ә. Хоҙайбирҙиндың «Революция елдәрендә: публицистика, иҫтәлектәр, әҙәби әҫәрҙәр» (1986) китаптарында һүрәтләнә; Башҡорт милли хәрәкәте һәм Башҡортостандың формалашыуы — Ә. З. Вәлидовтың «Хәтирәләр» (1996) исемле ике китабында; Бөйөк Ватан һуғышы йылдары — М. Г. Гәрәевтың «Штурмовики идут на цель» («Штурмовиктәр һөжүмгә бара», 1972), Ҡ. Ҡ. Латиповтың «Ҡанатлы баһадирҙар: штурмлаусы авиаполк хроникаһы» (1995), Д. Б. Мурзиндың «Дошман тылындағы фронт» (2005) китаптарында; БАССР-ҙағы тормош, совет власы йылдарында республиканың үҫеше — З. Ш. Аҡназаровтың «Ваҡыт. Кеше. Ҡараш» (1995), З. Н. Нуриевтың «Ауылдан Кремлгә тиклем: хәтирәләр һәм уйланыуҙар» (2000) китаптарында, Салауат партия ҡала комитетының беренсе секретары Якимов Владимир Николаевичтың хәтирәләрендә ; Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының үҫеше — Рәсәй фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Президиумының элекке рәйесе академик Ниғмәтуллин Роберт Искәндәр улының «Минең Башҡортостандағы ун өс йылым» хәтирәләрндә; жанр үҫеше — яҙыусы Ризуан Хажиевтың «Башҡорт әҙәбиәтендә мемуарҙар» мәҡәләһендә һүрәтләнә.
Николаевка (Архангел районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203840005.
Зубр
Зубрҙың яҡын туғаны — америка бизоны (Bison bison), Уның менән бер ниндәй сикләүһеҙ ҡауышып, зубр үрсемле тоҡом тыуҙыра.
XX быуаттың 20-се йылдарында зубр юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында була. Ҡырағай кавказ зубрҙарының һуңғыларын Көнбайыш Кавказда 1926 йылда атып алалар, ә тигеҙ урындарҙа көн иткәндәренең шулай уҡ һуңғыһы 1921 йылда Беловежье шырлығында юҡ ителә. Бөгөнгө зубрҙарҙың барыһы ла XX быуат башында зоопарк һәм ҡурсаулыҡтарҙа тотолған 12 заттың тоҡомо. Түбән генетик үҙгәреүсәнлек был биологик төрҙөң оҙаҡ ваҡыт һаҡланыуы өсөн төп ҡурҡыныстарҙың береһе. Зоопарктар һәм айырым кешеләрҙең зубрҙарҙы һаҡлап ҡалыу юнәлешендәге тырышлығы һөҙөмтәһендә 1952 йылда уларҙың тәүге бәйһеҙ көтөүҙәрен Беловежье урманына яңынан килтереп ебәреү мөмкинлеген бирә. 2004 йылда Ер йөҙөндәге ҡырағай тәбиғәт шарттарында айырым территория биләгән һәм дөйөм һаны 1955 баш булған 31 зубр көтөүе (популяция) иҫәпкә алынған — был уларҙың донъялағы һанының 60 процентын тәшкил итә.
Атаманың килеп сығышы
Урыҫ телендәге зубр һүҙе бик боронғо славян телендәге *zǫbrъ һүҙенә барып тоташа, уның үҙ сиратында ҡасандыр осло предметты («острый предмет») аңлатҡан *zǫbъ («зуб») һүҙенән килеп сығыуы ихтимал. Был осраҡта килеп сығышы йәһәтенән *zǫbrъ — «осло мөгөҙлө хайуан» («животное с острыми рогами»).
Систематика һәм генетика
Биологик төр буйынса зубр бынан 2,5—5 миллион йыл арауығында Көньяҡ-Көнсығыш Азияла барлыҡҡа килгән бизондарға (Bison) ҡарай. Артабанғы осорҙарҙа улар хәҙерге Европа һәм Азия биләмәләренә күсә, ул замандарҙағы Беренг муйыны аша Төньяҡ Америкаға сыға. Зубрҙарҙың табылған ҡалдыҡтарының иң боронғолары бынан бер һәм ике миллион йыл осорона ҡарай. Европа зубрынан тыш хәҙерге ваҡытта бизондарға тағы ла бер биологик төрө — америка бизоны (Bison bison) индерелеп йөрөтөлә. Дала зубрҙары (Bison priscus) 2 миллион йыл элек үлеп бөткәс, Европала уларға алмашҡа хәҙерге зубрҙар, ә Төньяҡ Америкала — америка бизондары килә.
Тасуирлама
Зубр — Европаның иң ауыр һәм эре һөт имәр ер хайуаны, әммә XIX быуат аҙағында европа зубры ҙурлығының кәмеүе күҙәтелә. XX быуаттың тәүге яртыһында беловеж ярым төрө оло үгеҙҙәренең 1200 килограмға еткәндәре осрай Кавказ ярым төрө үгеҙҙәре әҙерәк еңелерәк була — уларҙың ауырлығы уртаса 480 кг була, иң эре хайуандар ҙа 700 килограмдан артмай. Хәҙерге зубрҙар ҙурлыҡтары буйынса үҙҙәренең бер быуат элек йәшәгән оло быуындарынан да (һәм уларҙың һаҡланып ҡалған толобонан (чучело), америка бизонының ярым төрөнөң береһе булған урман бизонынан да (Bison bison athabascae) ҡалыша. Хәҙерге беловеж ярым төрө оло үгеҙҙәренең ауырлығы 400-ҙән 920 килограмға тиклем була . Шулай булыуға ҡарамаҫтан, белешмә китаптарҙа әлегә тиклем уларҙың ауырлығы 1000 килограмға тиклем тип күрһәтелә . Ата менән инә зубрҙар ауырлығындағы айырма улар өс йәшкә еткәндә беленә һәм шулай ғүмерҙәре буйы һаҡланып ҡала . Яңы тыуған башмаҡтар уртаса 24 кг тирәһе булһа, үгеҙ быҙауҙар 28 кг булып тыуа. Тәүге өс айҙа улар үҙ ауырлыҡтарын ике тапҡырға арттыралар, ә йәшәүҙәренең беренсе йылы аҙағына һыйырҙарҙың уртаса ауырлыҡтары 175 кг булһа, үгеҙҙәр 190 килограмм тарта. Дүрт йәшлек үгеҙҙәр уртаса 467 кг тирәһенә, һыйырҙар — 341 кг ауырлыҡҡа етә, ә алты йәштә — үгеҙҙәр уртаса 634 кг (436-нан 840 кг-ға тиклем), һыйырҙар — 424 кг (340 кг-нан 540-ҡа тиклем) тарта.
Таралыуы
Тәү башта зубрҙарҙың таралыу өлкәһе (ареалы), Пиреней ярымутрауынан Көнбайыш Себергәсә таралып, Англия менән көньяҡ Скандинавияны ла үҙ эсенә алған. Был оло биләмәлә зубрҙар урмандарҙы ғына түгел, асыҡ урындарҙы ла үҙ иткән. Артабан кешеләрҙең бер туҡтауһыҙ аулауы арҡаһында зубр бары тик ҡуйы урмандарҙа ғына осрар йәнлеккә әйләнә. Урта быуаттарҙа уҡ кешеләр, зубрҙарҙы юғары баһалап, уларҙы ҡәҙерләгән һәм браконьерҙарҙан ҡурсалаған, әммә йылдан-йыл был хайуандар һиҙелеп кәмей барған. Тиҙҙән зубр бары тик Беловежье шырлығында һәм Кавказда ғына тороп ҡалған. Беренсе донъя һуғышы һәм унан һуңғы бөлгөнлөк йылдары зубрҙар өсөн ысын һәләкәткә әйләнә. Иректә йәшәгән һуңғы зубрҙы Беловежье шырлығында лесничий Казимир Шпаковским 1921 йылда атып ала. Кавказдағы һуңғы өс зубрҙы Алоус тауы биттәрендә 1926 йылда үлтерәләр. Донъялағы барлыҡ зоопарктарҙа һәм шәхси биләмәләрҙә ни бары 66 баш зубр тороп ҡала. Поляк зоологы Ян Штольцман (1854-1928) башланғысы менән 1923 йылда Германияның Майндағы Франкфурт ҡалаһында Халыҡ-ара зубрҙарҙы һаҡлау йәмғиәте ойошторола. Махсус программа буйынса зоопарктарҙан тәбиғәткә ебәрелгән зубрҙар Польша, Испания, Белоруссия, Литва, Молдова, Украина, Словакия һәм Германия урмандарында көн күрә.
Рәсәйҙәге тәүге зубр питомнигы 1948 йылда Мәскәү өлкәһенең Серпухов районы биләмәләрендә урынлашҡан (урыҫса) Приокско-Террасный ҡурсаулығында булдырыла. Шул ваҡыттан 2009 йылғаса бында үҫтерелгән 328 яҡшы тоҡомло зубр Рәсәй, Украина, Белоруссия, Литва һәм башҡа илдәрҙең төрлө райондарына ебәрелә. Рязань өлкәһенең Спасс районында Ока биосфера дәүләт ҡурсаулығы (Окский биосферный государственный заповедник) урынлашҡан, бында 1959 йылдан зубр питомнигы бар. 1989 йылдан был хайуандарҙың ирекле популяцияһы Владимир өлкәһендәге Клязьма-Лух (Клязьминско-Лухский) заказнигында көн итә. 1991 йылда зубрҙар Вологда өлкәһе биләмәләренә лә килеп сыға, хәҙер уларҙың һаны 60-ҡа яҡын, маҡсатлы программаны тормошҡа ашырыу аҙағына тиклем зубрҙар 90 башҡа етергә тейеш. . Был һирәк осраған хайуандар 1992 йылдан Калуга өлкәһенең көньяҡ-көнсығышында, Орёл һәм Тула өлкәләре менән сиктәш территорияла урынлашҡан «Калужские засеки» исемле яңы ҡурсаулыҡта ла бар. 1996 йылдан «Орловское Полесье» милли паркынв 65 баш зубр килтерелеп, унда дөйөм һаны 120 хайуандан артҡан өс төркөм булдырылған.
Зубрҙар шулай уҡ «Смоленское Поозерье» милли паркында, Беларусь Республикаһының Полесье дәүләт радиацион-экологик ҡурсаулығы һәм «Озёры» республика ландшафт заказнигында , Кавказдағы Төньяҡ Осетин, Теберда һәм Кавказ ҡурсаулыҡтарында, Цей заказнигында көн күрә.
2011 йылда Якутиялағы Плейстоцен паркына (Плейстоценовый парк) Приокско-Террасный ҡурсаулығынан килтерелгән зубрҙар ебәрелде
Үҙ-үҙен тотошо
Зубрҙар башлыса инә хайуандарҙан һәм йәш быҙауҙарҙан торған өстән егермегә еткән ҙур булмаған көтөү менән йәшәй. Көтөүҙәге башлыҡ та инә зубр була. Ата хайуандар берәмләп көн күрә һәм көтөүгә ҡауышыу (ҡасыу) ваҡытында ғына парлашыу өсөн килеп ҡушыла. Эҫе, көҙгө ҡырауҙар, энергия етмәүе енси торошҡа туранантура йоғонто яһай, шуға ла махсус урындарҙа бикләнеп аҫралған һәм яҡшы ашатылған зубрҙарҙа ҡасыу осоро уңайлы температура булғанда йылдың теләһә ҡайһы ваҡытында башланырға мөмкин. Тәбиғи шарттарҙа йәшәгән хайуандарҙың ҡасыу осоро август-сентябргә тура килә. Оҙаҡ ваҡыт бикләнгән урындарҙа үрсетелгәнгә хәҙер зубрҙарҙың ҡасыу ваҡытының аныҡ миҙгеллеге боҙолған. Көнәркәш (конкурент) үгеҙҙәр теге йәки был һыйыр өсөн бер-береһен ныҡ имгәткәнсе алыша ала. Ҡышҡы осорҙарҙа ваҡ көтөүҙәр ҙурыраҡ булып бергә йыйыла, уларҙа ҡайһы саҡта бер нисә үгеҙ ҙә була. Һыйырҙарҙыҡ ауырлы осоро 9 ай дауам итә. Май менән июль араһында улар ғәҙәттә бер быҙау тыуҙыра, һәм ул инәһенең [һөт]]өн бер йәшкә тиклем имергә мөмкин. Дүрт йәшлек зубр енси яҡтан өлгөргән булып һанала, шул уҡ ваҡытта бынан алдараҡ йә һуңыраҡ етешеүселәре лә осрай. Йәш үгеҙҙәр, инәләренең көтөүенән киткәс, бер үҙе генә айырым йәшәү өсөн етерлек көс туплағансы йыш ҡына үҙҙәренең йәш көтөуенә ойоша. Зубрҙарҙың ғүмер оҙонлоғо 28 йылға тиклем етә.
Кеше менән мөнәсәбәте
Урта быуаттар әҙәбиәтендә ара-тирә һүрәтләнгән зубрҙарҙың беҙ белгән зубрмы, әллә хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡырағай үгеҙҙәр (Bos taurus primigenius) төрсәһеме икәнен күп ваҡыт аңлашылмай. Урмандарҙы юҡ итеү, кеше йәшәгән ауылдар тығыҙлығының артыуы һәм интенсив һунар итеү XVII һәм XVIII быуаттарҙа Европаның барлыҡ илдәрендә тиерлек зубрҙарҙың юҡҡа сығыуына килтерә. XIX быуат башына ҡырағай зубрҙар бары тик ике төбәктә: Кавказда һәм Беловежье шырлығында ғына тороп ҡала. Уларҙың һаны 500 баш тирәһе була, һәм быуат дауамында, Рәсәй властары тарафынан күрелгән һаҡлау сараларына ҡарамаҫтан, һиҙелерлек кәмей. 1921 йылға Беренсе донъя һуғышы барышындағы һәм унан һуңғы йылдарҙағы тәртипһеҙлек һәм башбаштаҡлыҡ (анархия) һөҙөмтәһендә зубрҙар браконьерҙар тарафынан тулыһынса ҡырып бөтөрөлә — һуңғы инә зубрҙы Беловежье урманының элекке лесничийы Бартоломеус Шпакович шул йылдың февраленда атып ала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — Казимир Шпаковский). Кавказдағы зубрҙар («кавказ зубры» төрсәһе) 1927 йылдың йәйендә юҡ ителә: көтөүселәр ул ваҡытта Алоус тауында өс зубрҙы атып ала, улар, моғайын, был төбәктәге ошо төр хайуандарҙың һуңғылары була ;
Тыдэотта
Тыдэотта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәрйенгүҙ
Мәрйенгүҙ, аҡкүҙ сумғыс, һыргүҙ, мәрйенкәй өйрәк, (Белоглазый нырок,  — йорт өйрәгенән бәләкәйерәк ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Парлашып йәки күмәкләшеп йөрөйҙәр. Ата өйрәктең башы, түше, муйыны, ҡабырғаларының өҫ яғы ерәнһыу, көрән. Ҡанаттары, һырты, ҡойроғо ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫ яғы аҡ. Инә ҡоштоң төҫө тоноғораҡ, ҡорһаҡ яғы һоро. Күҙҙәре аҡ, мәрйен һымаҡ күренә. Сөрәгәйҙәрҙән аҡ көҙгөһө һәм аҡ күҙе менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тупаҫ: «ҡрраҡ-ҡрраҡ».
Йәшәү рәүеше
Ситтәре үлән һәм ҡамыш менән ҡапланған, үҫемлектәргә бай йылға-күлдәрҙә йә¬шәй. Үлән, һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре ашай. Күсмә ҡош. һирәк осрай. Ояһы ерҙә. 7—11 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Терһәк (Иҫәт ҡушылдығы)
Терһәк  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Берсель
Берсель (Berßel) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 736 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Оло Нымзас
Оло Нымзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вайзица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күксәтау (аэропорт)
Күксәтау халыҡ-ара аэропорты (Халықаралық Көкшетау Әуежайы) — Күксәтауҙағы (Ҡаҙағстан) халыҡ-ара аэропорт. Күксәтау ҡала үҙәгенән яҡынса 12.5 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аэропорт операторы — Airport Management Group (AMG).
Аэродром Аirbus a319, Airbus A320, Airbus A321, Boeing 737, Boeing 747, Boeing 757, Boeing 767, Воеіng 777, CRJ бөтә төр самолеттарҙы, шулай уҡ вертолеттарҙы ҡабул итергә мөмкинлек бирә. Осоу-ултырыу һыҙатының классификациялы осоу һаны (PCN) 50/F/С/Y/T, Яһалма осоу-ултырыу һыҙаты I категория буйынса йыһазландырылған.
Чарная
Чарная — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Бишенде ауыл Советы (Туймазы районы)
Үрге Бишенде ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Үрге Бишенде ауылы.
Тарихы
Үрге Бишенде ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Соловьиха (Ануй ҡушылдығы)
Соловьиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Ҡыҙылъяр
Яңы Ҡыҙылъяр (Новокызылярово) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың [1 ғинуар]ына халыҡ һаны 28 кеше булған. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834005.
Маурьялар империяһы
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 322 йылда Маурья Чандрагупта Чанакья (шулай уҡ Каутильи булараҡ билдәле) ярҙамында армия йыя һәм Нанда империяһын ҡолата. Чандрагупта тиҙ арала власын көнбайыш һәм үҙәк Һиндостан аша көнбайышҡа киңәйтә, Бөйөк Искәндәр ҡалдырған сатраптарҙы яулап ала һәм беҙҙең эреға тиклем 317-се йылда Һиндостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөн тотор баҫып ала. Чандрагупта Маурья һуңынан Селевк I (селевкидтар империяһына нигеҙ һалыусы) еңә, шулай итеп Инд йылғаһынан көнбайышҡа табан территорияны ала.
Империя Гималай тауҙарының тәбиғи сиге буйлап урынлаша, көнсығыштан — Ассамға, көнбайыштан — Белуджистанға (Паҡстандың көньяҡ-көнбайышы һәм Ирандың көньяҡ-көнсығышы), Гиндукушҡа (көнсығыш Афғанстан) тиклем һуҙыла. Чандрагупта һәм Биндусара идара иткән ваҡытта дәүләт Ашока яулағанға тиклем Һиндостандың көньяҡ райондарына ла Калинганан (хәҙерге Одиша) тыш, тарала. Ашока идара иткәндән һуң 50 йыл үткәс, дәүләт территорияһының һиҙелерлек өлөшөн юғалта һәм тарҡала. Был власҡа Магадхала Шунга династияһының килеүенә бәйле.
Чандрагуптаның Маурья һәм уның вариҫтары осоронда берҙәм һәм һөҙөмтәле финанстар, хакимиәт һәм именлек системаһы булдырылыу һөҙөмтәһендә эске һәм тышҡы сауҙа, ауыл хужалығы, иҡтисади эшмәкәрлек үҫешә һәм тотош Көньяҡ Азияға тарала. Маурья династияһы Азияла боронғо һәм һинд субконтинентын Урта Азия менән тоташтырған бөйөк магистраль юл төҙөй. Калинга һуғышынан һуң Ашока осоронда Империя ярты быуат тиерлек үҙәкләштерелгән идаралыҡта була. Маурья Чандрагупта джайнизм ҡабул иткәндән һуң, Көньяҡ Азияла социаль-дини реформаларҙы көсәйтә, шул уҡ ваҡытта Ашиканың буддизмды ҡабул итеүе был динде Шри-Ланкала, Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанда, Үҙәк Азияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Европа, Мысырҙа һәм эллинистик Европала киңәйтеү мөмкинлеге бирә.
Чандрагупта Маурья һәм Чанакья
Маурья империяһына Чандрагупта Маурья Такшасилдә (билдәле уҡыу үҙәге) Чанакья ярҙамы менән нигеҙләнгәне билдәле. Бер нисә легендаға ярашлы, Чанакья Бөйөк Искәндәргә ҡаршы һуғышыу маҡсатында Магадха дәүләтенә (көслө армиялы дәүләт) юллана, әммә Дхан закимы Нанда уны кәмһетә һәм мыҫҡыллай. Чанакья Нанда династияһынан үс алырға һәм уны юҡ итергә ант итә. Был ваҡытта Александр Македонский ғәскәре Беас йылғаһын аша сығып тормай һәм Магадха менән алышырға теләмәйенсә артабан көнсығышҡа юллана. Александр Вавилонға ҡайта һәм армияһының ҙур өлөшөн Һинд йылғаһының көнбайышына ташлай. Беҙҙең эраға тиклем 323 йылда Александр Вавилонда вафат булғандан һуң, уның империяһы башында диадохтар торған бойондороҡһоҙ дәүләттәргә бүленә.
Грек генералдары Евдем менән Пейтон Һинд үҙәнендә беҙҙең эраға тиклем яҡынса 317 йылға, Чандрагупта Маурья (Чанакья ярҙамы менән, ул уның кәңәшсеһе була) грек хакимдарын ҡыуыу өсөн ихтилал ойоштороп, үҙәге Магадх булған Һинд үҙәнен яулап алғанға тиклем идара итә. Власҡа Маурья Чандрагуптаның килеүе серҙәр һәм ҡаршылыҡтар менән сорналған. Бер яҡтан, Вишакхадаттаның «Мудраракшаса» драмаһы (Ракшаса ирҙәр балдаҡ-печаткаһы: Ракшаса Магадханың премьер-министры була) уның король шәжәрәһен тасуирлай һәм хатта уны Нанда ғаиләһе менән бәйләй. Маурья булараҡ билдәле Кшатриҙар кланы иң тәүге будда тексы булған "Махапариниббана-сутта"ла телгә алына. Шуға ҡарамаҫтан, тарихи дәлилдәрһеҙ ниндәйҙер һығымта яһауы ауыр. Чандрагупта беренсе тапҡыр гректарҙың «Сандрокоттос» отчетында күренә.
Тыдэ-Отта
Тыдэ-Отта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узун-Кара-су (йылға)
Узун-Кара-су — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Эри-коль күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маракайбо (күл)
География
Төньяҡ өлөшө — һай, көньяҡ өлөшөндә тәрәнлеге 250 метрға барып етә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 50 м йәғни 35 м ). Яр буйы уйһыулы, һаҙлыҡлы. Төньяҡта күл Венесуэла ҡултығы менән һай ғына (тәрәнлеге 2—4 м) боғаҙ аша тоташа. Күл бихисап шишмә һәм йылға һыуҙары менән туйына, улар араһынан иң ҙурыһы — Кататумбо йылғаһы. Күл буйында Венесуэла халҡының ¼ тиерлек йәшәй.
Заречье (Ғафури районы)
Заречье (Заречный) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 453051, ОКАТО коды — 80221823002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маракайбо (күл)
География
Маракайбо күленең бассейнында ғәйәт ҙур нефть ятҡылыҡтары бар.
Туран Арда
Арда Туран (тур. Arda Turan ; тыуған: 30 яғинуар 1987, Истанбул, Төркиә) — төрөк футболис ы, клуба «Барселона» клубыныңярым һаҡсыһы. Выступал за Төркиә милли йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, команда капитаны.
«Галатһарай»
Туран — төрөк «Галатһарайы» тәрбиәләнеүсеһе, клуб академияһына ул 12 йәше тулғас килә. 18 йәшендә Арда «Манисаспорға» арендаға бирелә, үҙенең туған клубына ҡайтҡандан һуң бик һөҙөмтәле уйнай башлай. Был төрөк егетен Румыния һәм «Галатһарай» легендаһына әйләнгән «яңы Георге Хаджи» тип атайҙар. Донъяның күп кенә топ-клубтары, шул иҫәптән Италиянның «Милан» һәм Англияның «Ливерпуль» кеүек топ-клубтары футболсыны үҙ командаһында күрергә теләй. Ләкин Арда «һары-ҡыҙылдар» менән контрактын оҙайта һәм көйәрмәндәренә истанбул клубын ташлап китмәйәсәге һәм тап ошонда яңы үрҙәр яулаясағы, команда капитаны булырға теләүе тураһында белдерә. 2007/08 йылдарҙың футбол миҙгелендә Туран үҙенең тәүге чемпилн титулын яулай. «Галатһарай» ҙа талантлы уйынсыны ситкә ебәрергә ашығып бармай.
«Атлетико Мадрид»
2011 йылдың 10 авгусында Арда, 4 йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуйып, «Атлетико Мадрид»ҡа күсә. Трансфер суммаһы €12 млн тәшкил итә, ә Туран тарихта иң ҡиммәтле төрөк футболсыһы булараҡ эҙ ҡалдыра.
Футболсы үҙенә 11-се уйын һанын һайлай. 2011 йылдың 28 авгусында «Осасуныға» ҡаршы матчта яңы клуб өсөн, икенсе таймда алмашҡв сығып, тәүге тапҡыр уйнай. Европа Лигаһында 2011 йылдың 15 сентябрендә «Селтикаға» ҡаршы матчта старт составында уйын майҙансығына сыға һәм ҡаршы уйнаусылар ҡапҡаһына гол индереүгә өлгәшә. 2011 йылдың 30 ноябрендә Европа Лигаһы уйынында Туран «Атлетико» өсөн үҙенең тәүге голын индерә («Селтикаға» ҡапшы уйында). 2011 йылдың 11 декабрендә Арда Испания чемпионатында тәүге голын индерә.
«Атлетико» составында уйнап, 2012 йылда Арда Туран УЕФА-ның Европа лигаһында еңеүсе була. 2012/13 йылдар миҙгеленең башында Арда 10-сы һаны аҫтында сығыш яһай башлай. 2012 йылдың авгусында УЕФА суперкубогын яулай, матч 4:1 иҫәбе менән тамамлана, ә Туран Фалькаоға гол индерә торған тупты тапшыра. 2013 йылдың 19 сентябрендә Арда «Атлетико» менән контрактын 2017 йылдың 30 июненә тиклем оҙайта. 2014 йылдың 30 апрелендә ярым финалда «Челси» ҡапҡаһына еңеү голын индереп, «Атлетиконы» 2014 йылда УЕФА чемпиондары лигаһы финалына сығара, 1974 йылдан алып беренсе тапҡыр. Йомғаҡлау турында Туран йәрәхәт ала, шуға ла «Атлетиконың» «Камп Ноу» стадионында «Барселонаға» ҡаршы «алтын» матчында ҡатнаша алмай. Уйын 1:1 иҫәбе менән, бер кемдең дә еңмәүе менән тамамлана, һәм «Атлетико» 18 йыл эсендә беренсе тапҡыр Испания чемпионы була. Арда Испания чемпионатының 30 уйынында ҡатнаша, уйындар барышында 3 гол һәм 4 гол индереү тапшырыуҙарын башҡара.
«Барселона»
2015 йылдың 6 июлендә Туран «Барселонаға» күсә. Трансфер суммаһы 34 миллион евро тәшкил итә. ФИФА клубына һалынған сикләүҙәр арҡаһында ул 2016 йылдың ҡышҡы трансфер исемлегенә генә теркәлә. 2016 йылдың 3 мартында "Райо Вальеканоға "ҡаршы матчта Туран «Барселона» өсөн тәүге голын индерә.
«Истанбул Башаҡшәһәр»
2018 йылдың 10 ғинуарында «Истанбул Башаҡшәһәр» тренеры Абдуллатуран Авджи Турандың был командаға күсеүе буйынса килешеүе тураһында иғлан итә. 13 ғинуарҙа «Барселона» ярымһаҡсыһының икенсе клубҡа китеүе тураһында иғлан итә. Төрөк хавбегы яңы клуб менән 2,5 йылға ҡуртым тураһындағы контрактҡа ҡул ҡуя. «Каталондар», Турандың уңышлы йәки уңышһыҙ сығышына ҡарап, төрөктәрҙән аҡса аласаҡ, ә 2020 йылдың йәйенә тиклем теләһә ниндәй уйынһыҙ ваҡытта трансферҙы тулыһынса ғәмәлгә ашырырға була. «Барселона» клубы 2020 йылға — каталон клубы менән Турандың контракты тамамланғанға тиклем уйынсыһын башҡа клубтарға һатыу хоҡуғын һаҡлап ҡала.
Йыйылма командалағы карьераһы
Арда Туран Төркиә йәштәренең төрлө йыйылма командалары өсөн уйнай, ә 2006 йылда төп команда өсөн сығыш яһай башлай. 2008 йылдың Европа чемпионаты уйындарында ҡатшасағы тураһында заявкаға индерелә, унда 2 туп индерә (шул иҫәптән Швейцарияның ҡапҡаһына еңеү голын). Беренсе булып чехтар ҡапҡаһына гол индерә, ә Хорватия менән пенальтиҙар серияһында дәғүәсе ҡапҡаһына беренсе голды тибеп индерә. Дисквалификация алыу сәбәпле, ярымфиналда ҡатнаша алмай, уның командаһы 2:3 иҫәбе менән еңелә һәм турнирҙың бронза призеры була.
2010 йылда футбол буйынса донъя чемпионатынының һайлап алыу турниры сиктәрендә Арда йыйылма команда өсөн 2 гол индерә, ләкин Төркиә командаһы төркөм этабын үтә алмай һәм 2010 йылдың донъя чемпионатына эләкмәй. Төркиәнең йыйылма командаһы Әрмәнстан һәм Төрки йыйылма командалары араһында 2008 йылдың сентябрендә үткәрелгән матчтар өсөн FIFA Fair Play Award наградаһын ала. 2010 йылда футбол буйынса донъя чемпионатының һайлап алыу турниры матчында Эстонияға ҡаршы уйнағанда Туран Төркиә йыйылма өсөн 600 гол индерә.
2012 йылда донъя чемпионатының һайлап алыу турниры матчында Төрки йыйылма командаһы өсөн Туран дүрт гол индерә — икеһен Ҡаҙағстан, берәүҙе Бельгия һәм тағы ла бер голды Австрия командалары ҡапҡаларына индерә. Әммә Төркиә, плей-оффта Хорватия йыйылма командаһынан еңелеп, Евро-2012-нең финал уйындарына үтә алмай.ф.
Ҡаҙаныштары
Командала
Бөтәһе: 3 трофей
Бөтәһе: 5 трофей
Бөтәһе: 6 трофей
Шәхси
Клуб статистикаһы
2019 йылдың 19 декабренә.
Вежма
Вежма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарасим
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)