cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пьер Огюст Ренуар
Биографияһы
Ренуарҙың ижади карьераһы, 1870—1871 йылдарҙа Францияның еңелеүе менән тамамланған француз-прус һуғышы ваҡытында армияға саҡырылғандан һуң өҙөлә.
1890 йылда Ренуар Алина Шаригоға өйләнә, уның менән ул бынан ун йыл алдараҡ танышҡан ине, шул саҡта 21 йәшлек Алина эске кейемдәр тегеүсе була. Уларҙың инде1885 йылда уҡ тыуған улдары Пьер була. Туйҙан һуң тағы ике улдары — 1894 йылғы Жан һәм 1901 йылғы Клод («Коко» булараҡ билдәле), атаһының иң яратҡан моделдәрҙең береһе. Ғаиләһе барлыҡҡа килгәнсе үк, Ренуар уңышҡа өлгәшә һәм дан ҡаҙана, Францияның алдынғы рәссамдарының береһе тип таныла һәм дәүләттән Почетлы легион ордены кавалеры исемен алып өлгөрә.
Ренуарҙың шәхси бәхете һәм профессиональ уңыштары ауырыуҙар менән һөрөмләнә. 1897 йылда велосипедтан йығылып, уң ҡулы һына. Һөҙөмтәлә ревматизм үҫешә, унан рәссам ғүмеренең аҙағына тиклем яфалана. Шул арҡала Ренуарға Парижда йәшәүе ауырлаша башлай, һәм 1903 йылда Ренуарҙар ғаиләһе Кань-сюр-Мер тигән бәләкәй генә ҡалала «Колетт» исемле усадьбаға күсә.
1912 йылда фалиж өйәнәгенән һуң, ике хирургия операцияһына ҡарамаҫтан, Ренуар инвалид креслоһына ултыра, ләкин ауырыуҙы ҡараусы уның бармаҡтары араһына һалған суҡ менән яҙыуын дауам итә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында Ренуар дан һәм киң танылыу яулай. 1917 йылда, уның «Зонтики» картинаһы Лондон Милли галереяһында ҡуйылғанда, йөҙләгән Британия рәссамы һәм һынлы сәнғәт һөйөүселәр уға ҡотлау ебәрә, унда шулай тиелә: «Һеҙҙең картинағыҙ элекке оҫталарҙың эштәре менән бер рәттә эленеп ҡуйылғандан алып, замандашыбыҙҙың Европа һынлы сәнғәтендә үҙенә ярашлы урын биләүенә шатлыҡ кисерҙек». Ренуарҙың картинаһы Луврҙа ла күрһәтелә. 1919 йылдың авгусында уға ҡарар өсөн рәссам Парижға һуңғы тапҡыр бара.
1919 йылдың 3 декабрендә, төнгө сәғәт икеләр тирәһендә, 79-сы йәшендә, Пьер Огюст Ренуар Кань-сюр-Мер ҡалаһында үпкә шешеүенән вафат була. Эссуала ерләнә.
1862—1873. Жанрҙар һайлау
1862 йылдың башында Ренуар Художество академияһы ҡарамағындағы Нәфис сәнғәт мәктәбенә имтихан бирә һәм Глейр оҫтаханаһына яҙыла. Унда ул Фантен-Латур, Сислей, Базиль һәм Клод Моне менән осраша. Күп тә үтмәҫтән, улар Сезанн һәм Писсарро менән дуҫлаша, һәм буласаҡ импрессионистар төркөмө барлыҡҡа килә.
Тәүге йылдарҙа Ренуар барбезондар, Коро, Прюдон, Делакруа һәм Курбе ижады йоғонтоһонда була.
1864 йылда Глейр оҫтахананы яба, уҡыу тамамлана. Ренуар тәүге картиналарын яҙа башлай һәм тәүге тапҡыр Салонға «Эсмеральда, танцующая среди бродяг» картинаһын тәҡдим итә. Уны ҡабул итәләр, әммә киндер кире ҡайтҡас, автор уны юҡ итә.
Ул йылдарҙа үҙенең әҫәрҙәре өсөн жанрҙар һайлап, ғүмеренең аҙағына тиклем уларға хыянат итмәй. Был пейзаждар — «Жюль ле Кёр в лесу Фонтенбло» (1866), көнкүреш күренештәре — «Лягушатник» (1869), «Понт Неф» (1872), «Весенний букет» (1866), «Натюрморт с букетом и веером» (1871) натюрморттары, «Лиза с зонтиком» (1867), «Одалиска» (1870) портреттары, «Диана-охотница» (1867) яланғас натураһы.
1872 йылда Ренуар дуҫтары менән акционерҙар йәмғиәте формаһында ойошторолған Рәссамдарҙың аноним кооператив берләшмәһен төҙөй.
Кена (Виледь ҡушылдығы)
Кена  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Пьер Огюст Ренуар
1874—1882. Танылыу өсөн көрәш
Ширҡәттең тәүге күргәҙмәһе 1874 йылдың 15 апрелендә асыла. Ренуар пастель һәм алты һынлы сәнғәт картинаһын күрһәтте, улар араһында «Танцовщица» һәм «Ложа» (икеһе лә —1874) була. Күргәҙмә уңышһыҙ тамамлана, ә ширҡәт ағзаларына «импрессионистар» тигән кәмһетеүле ҡушамат бирелә.
Кена (Виледь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пьер Огюст Ренуар
1874—1882. Танылыу өсөн көрәш
Ренуар импрессионистар күргәҙмәләрендә яйлап ҡатнашыуҙан туҡтай. Ул 1879 йылда Салонға «Портрет госпожи Жанны Самари» (1878) һәм «Портрет госпожи Шарпантье с детьми» (1878) тәҡдим итә һәм дөйөм танылыуға өлгәшә, ә уның артынан финанс бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшә. Ул яңы, башлыса, барыһы ла данлыҡлы әҫәрҙәр («Бульвар Клиши» (1880), «Завтрак гребцов» (1881), «Две сестры (На террасе)» (1881) яҙыуын дауам итә.
1883—1890. «Энгр осоро»
Ренуар Алжирҙа, һуңынан Италияла була, унда Яңырыу классиктарының эштәре менән яҡындан таныша, һуңынан уның художестволы зауығы үҙгәрә. Ошо осорҙа Энгр илһам сығанағы була, шуға күрә сәнғәт белгестәре был осорҙо рәссамдың ижадында «Энгр» осоро тип атай. Ренуар үҙе был осорҙо «әсе» тип исемләй. Ул «Танец в деревне» (1882/1883), «Танец в городе» (1883), «Танец в Буживале» (1883) картиналар серияһын, шулай уҡ «В саду» (1885) һәм «Зонтики» (1881/1886) кеүек рәсемдәр серияһын ижад итә, уларҙа импрессионистик үткәндәр күренә, әммә Ренуарҙың һынлы сәнғәткә яңы ҡарашы сағыла; тирә-яҡ мөхит импрессионистик манерала яҙылған, фигуралар аныҡ һыҙыҡтар менән биҙәлгән. Ошо осорҙағы иң билдәле әҫәр — «Большие купальщицы» (1884/1887). Композицияны төҙөү өсөн автор тәүге тапҡыр һыҙма һәм эскиздар ҡуллана. Һүрәттең һыҙаттары аныҡ һәм билдәле була. Буяуҙар элекке сағыулығын юғалта, рәсем тотороҡло һәм һалҡыныраҡ күренә башлай. Был әҫәр өсөн бер ҡиәфәттә торалар: Алина Шариго — рәссамдың ҡатыны һәм Сюзанна Валадон — рәссам һәм Ренуарҙың моделе, Морис Утриллоның әсәһе.
1891—1902. «Мәрүәт осор»
1892 йылда Дюран-Рюэлдә Ренуар картиналарының ҙур күргәҙмәһе асыла һәм ул ҙур уңыш менән үтә. Дәүләт чиновниктарынан да танылыу ала — «Девушки за фортепьяно» (1892) картинаһы Люксембург музейы өсөн һатып алына.
Ренуар Испанияға бара, Веласкес һәм Гойя ижады менән таныша.
Был ваҡытта Ренуар «Яблоки и цветы» (1895/1896), «Весна» (1897), «Сын Жан» (1900), «Портрет госпожи Гастон Бернхейм» (1901) картиналарын яҙа. Ул Нидерландҡа сәфәр ҡыла, бында Вермеер һәм Рембрандт һүрәттәре менән ҡыҙыҡһына.
1903—1919. «Ҡыҙыл осор»
Ҡыҙғылт һәм алһыу төҫтәргә өҫтөнлөк биреү сәбәпле «мәрүәт» осор «ҡыҙыл»ға урын бирә.
Ренуар элеккесә ҡояш пейзаждары, сағыу төҫтәр менән натюрморттар, үҙенең балаларының, яланғас ҡатын-ҡыҙҙарҙың портреттарын яҙа, «Прогулка» (1906), «Портрет Амбруаза Воллара» (1908), «Габриэль в красной блузе» (1910), «Букет роз» (1909/1913), «Женщина с мандолиной» (1919) картиналарын төшөрә.
Аир ҡамышы
Аир ҡамышы йәки, иртамыр, Ҡылыс үлән (, Аир обыкновенный) — яр буйҙары, һыу һәм һаҙлыҡ урындары үҫемлеге. Күп йыллыҡ үлән. Иртамыр монотип ғаиләһе (Acoraceae), Иртамыр ырыуына ҡараған төр. Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Европала, Төньяҡ Америкала, Рәсәйҙең европа өлөшөндә һәм Себер көньяғынан Алыҫ Көнсығышҡа тиклем урындарҙа таралған.
Хуш еҫле тәмләткес үҫемлек. Медицинала, шулай уҡ аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә лавр япрағын, дәрсенде һәм имбирҙы алмаштырыусы үҫемлек булараҡ ҡулланыла.
Атамаһы
Төрҙең фәнни атамаһы латын һүҙе calamus — "ҡамыш, һабаҡ", шул уҡ мәғәнәләге κάλαμος тигән грек һүҙенә барып тоташа.
Башҡа телдәрҙә атамаһы:
Ботаник тасуирлама
Тура һабаҡлы, тармаҡһыҙ,осло өс ҡырлы һабаҡлы булған күп йыллыҡ үлән.Рәсәйҙең Европа өлөшө шарттарында был үҫемлек 50-120 сантиметр бейеклеккә етә. Тамырһабағы ялпаҡ цилиндр формаһында, кәүшәк, ҡалын, горизонталь, бормаланып, йәйелеп үҫә. Диаметры 3 см-ға, оҙонлоғо 1,5 м тиклем етә. Тыштан көрәнһыу йәки йәшкелт-һары. Эсе аҡ, алһыу төҫмөр менән.
Тамырһабаҡтың аҫтынан оҙонлоғо 50 см тиклем бер рәттә урынлашҡан бау рәүешендәге кәкерсәкле (зигзагообразно) тамырҙар китә. Өҫтән япраҡ еңсәләренең ҡалдыҡтары ҡаплап тора.
Тамырһабаҡтары тупраҡ өҫтөнә яҡын урынлашҡан, һирәк кенә тәрәнлеге 10 см-ға тиклем етергә мөмкин.Тәме әсе, өтөп барыусан, ауыҙҙы бөрөштөрә, телде ҡамаштыра торған, көслө хуш еҫле.
Япрағы тар ҡыяҡлы, асыҡ-йәшел, итләс, ҡылыс формаһында, сиратлы, киңлеге 2-5 см һәм 60-120 см оҙонлоғонда, бер яҡтан улаҡлы, икенсе яҡтан —осло ҡырлы.
Тамырһабаҡтарҙың остарында һәм ян тармаҡтарында айырым шәлкемдәр булып урынлашҡандар. Тура тармаҡланмаған һабаҡтары, япраҡҡа оҡшап йәшел.
Япраҡтары төп һабаҡты уратып алып, бер-береһе менән йәбешеп үҫә. Шуға сәскәлектәре япраҡ уртаһынан сыҡҡан һымаҡ күренә.
Сәскәләре ике енесле, ваҡ, йәшкелт-һары. Сәскә эргәлеге алты япрҡсалы, ябай, дөрөҫ, төҫһөҙ. Япраҡсалары ярылы, осо бер аҙ бөгөлгән.
Сәскәләре цилиндрик-конус формаһындағы оҙонлоғо 4-12 см тиклем һәм диаметры 1 см тиклемге сәкәндәргә ойошҡан (емештәре 2 см тиклем). Сәкәндең итләс күсәрендә тығыҙ итеп урынлашҡандар.
Сәскә формулаһы :
Сәкәндең төбөнән көплөк булып башҡа япраҡтарға оҡшаған тәрән улаҡлы йәшел, оҙон (50 см тиклем) ҡаплама япраҡтың (япма) туранан-тура дауамы булараҡ сәскә һабағы сыға.
Һабағы ҡаплама япраҡлы (япма), сама менән япраҡтарҙың бейеклегенә тиң. Емшәне үрге, өс оялы, алты ҡырлы. Һеркәстәре алтау, улар сәскә эргәлеге япраҡтарына ҡаршылаш. Емшәне берәү, емеш ауыҙсаһы ултырма.
Башта сәскәлә емеш ауыҙсалары өлгөрә, ә һеркәләктәре емеш ауыҙсаһы һеркәләрҙе ҡабул һәләтен юғалтҡас ҡына асыла. Рәсәйҙең европа сәскә атыу осоро июнь — июль айҙарына тура килә. Майҙан июль аҙағына тиклем сәскә ата.
Емеше - күп орлоҡло тиреле, ҡоро (һарғылт) оҙонса ҡыҙғылт йәки йәшел төҫтә, аҫтараҡ сәскә ҡолаҡсындары менән солғап алынған.
Рәсәй һәм Көнбайыш Европа биләмәһендә был төр тиҡ вегетатив юл менән генә үрсей. Боҙ киткәндә тамырһабаҡтың һыныусан киҫәктәре барлыҡҡа килә һәм ярға эләккәнсе ташҡын һыуҙа ағып йөҙәп бара.
Бында үҫемлектәр емеш барлыҡҡа килтермәй. Сөнки был төбәктә уларҙы һеркәләндерерҙәй бөжәктәр юҡ.. Икенсе бер фараздар буйынса енси үрсеү булмауының сәбәбе бындағы үҫемлектәрҙең триплоид булыуында.
Экологияһы һәм таралышы
Был төрҙөң тыуған иле һиндостан һәм Ҡытай тип фаразлайҙар. Әммә ул борондан уҡ бөтөн Азияла кеше ярҙамында таралған булған. Төрҙөң хәҙерге ареалы дүрт зонанан тора: Яҡын Көнсығышта иртамыр менән яҡынса 4000 йыл элек һатыу итә башлағандар.. Киптерелгән хәлдә Көнсығыштан Боронғо Грецияға һәм Боронғо Римгә килеп эләгә.
Урта быуаттарҙа хуш еҫле тамыр Төркиә аша Европаға шәкәрләнгән көнсығыш тәм-томо итеп килтерелә башлай. Төрөктәр «хуш еҫле ҡамыш» серен бик ентекләп һаҡлай.
Шулай ҙа 1574 йылда Төркиәләге Австрия илсеһе К. Клузиус Вена ботаник баҡсаһының директорына үрсетергә яраҡлы хуш еҫле тамыр үҫентеләрен табып ебәрергә өлгәшә. Баҡһаң, Көнсығыш Европа был экзотик үҫемлек түгел, ә «татар үлән» йәки «татар сере» тигән атама аҫтында билдәле ябай үҫемлек булып сыға. .XVI быуаттан Көнбайыш Европала иртамырҙы дарыу үҫемлеге итеп махсус үрсетә башлайҙар.Төньяҡ Америкаға был үҫемлек 1783 йылда барып эләгә.
Хәҙерге ваҡытта иртамырҙы Көнбайыш Европала, Ҡытайҙа, Һиндостанда, Мьянмала, Индонезияла, Бразилияла, Украинала һәм Белоруссияла махсус үҫтерәләр. Ҡаҙағстанда ла күпләп әҙерләргә мөмкинлек бар. Иртыш йылғаһының үҙәнендә был үҫемлектең бай запасы бар.
Иртамырҙың таралыуын таҙа һыулы һыу ятҡылыҡтары ярында үҫеүе менән бәйләйҙәр. Күсмә халыҡ, сауҙәгәрҙәр һыу ятҡылыҡтары аша үткәндә тамырһабаҡтарын ташлап киткәндәр тип иҫәпләйҙәр.
Рәсәйгә был үҫемлек XII—XIII быуаттарҙа татарҙар алып килә. Улар иртамыр һыу ятҡылыҡтарын таҙарта, шуға бындай урындарҙан һыу эсеүе хәүефһеҙ тип һанағандар. Бының өсөн тамырһабаҡ киҫәктәрен үҙҙәренең юлдарында осраған бөтә һыу ятҡылыҡтарына ташлап барғандар.
Иртамыр һай һыулы урындарҙа, күл ярҙарында, һаҙлыҡ һәм быуа, йылға, тымыҡ ҡултыҡтарҙа һәм әкрен ағымлы йылғаларҙа (һыу менән реакцияһы нейтраль pH = 6,8—7,2), канауҙарҙа, яр буйҙарында, һаҙлыҡлы туғайҙарҙа, ләмле, ҡомло һәм торфлы тупраҡта үҫә.
Йыш ҡына иртамыр тотош үҙенән генә торған таҙа әрәмә барлыҡҡа килтерә. Ҡайһы берҙә ҡамыш, ҡырҡбыуын, күрән менән бергә үҫә.
Үҫемлек сеймалы
Тамырһабаҡтарында   составына бер нисә төрлөсесквитерпендар — азарон, β-каламен (10 %), каламенон, каламендиол, изокаламендиол, спирт сесквитерпеновый каламеол шулай уҡ D-камфен (7 %), D-камфора (8,7 %), борнеол (3 %), эвгенол, метилэвгенол, кариофиллен, элемен, куркумена, проазульный, акорона, изоакорона, аколамон, каларен, неокарон, һеркә һәм валериановый кислотаһы, фитонцидтар һәм башҡа матдәләр булған 5 % эфир майҙары бар. Эфир майҙары диплоид үҫемлектәрҙә  уртаса 2,2 %, триплоидтарында — 3,1 %, тетраплоидтарында 6,8 % тәшкил итә.
Тамырһабаҡтан алынған май һары йәки ҡара-көрән төҫтәге шыйыҡлыҡ булып тора. Хуш еҫле һәм тәме әсе. Май 90 проценты спирт тә эрей: сеймалды ваҡлап пар ярҙамында ҡыуҙырыу юлы менән алала.
Фармакологик үҙенсәлектәре
Шулай уҡ тамырһабаҡ шеш процестарына ҡаршы ҡулланыла, яраларҙы төҙәтә, ауыртыныуҙы баҫа, нынысландырыу һәләтенә эйә. Йөрә ктең тонусын күтәрә, мейеләге ҡан тамырҙарын  нығытыуға булышлыҡ итә,  хәтер ҙе,  күреү һәләтен   көсәйтә.
Иртамыр препараттары күпмелер дәрәжәлә һығылыуҙы (быуылыуҙы) баҫа. Тамырһабаҡтағы терпеноидтар (проазульный, азарон) бактерияларға һәм шеш процестарына ҡаршы тороу үҙенсәлектәренә эйә. Иртамырҙың галеновый формалары үт ҡыуығы тонусына, үт бүленеүҙе һәм һәм диурезды күтәреүгә ыңғай йоғонто яһай.
Тамырһабаҡтарының тынысландырыу һәм ауыртыныуҙы баҫыу һәләттәре  тураһында ла мәғлүмәт бар.
Медицинала ҡулланыу
Дарыу маҡсатында тамырһабаҡты (лат. Rhizoma Calami) көҙ - ҡыш башында, һыу кимәле кәмегәндә йәки яҙ әҙерләйҙәр. Уларҙы көрәк менән ҡаҙып алалар йәки һәнәк менән ҡалҡытып алалар. Үҫемлектәр күпләп йығылған осраҡта һабан менән һөрөп сығаралар.
Фармацевтика маҡсаттары өсөн тәғәйенләнгән киптерер алдынан  тышҡы ҡабығынан таҙарталар.
'''1 тонна сей тамырһабаҡтан   250 кг ҡоро сыға  сеймал  алына. Әҙер продукция түбәндәге  төп талаптарға яуап бирергә тейеш:'''
- дымлылығы 14 %,-ан артыҡ түгел,
- араһында серек үңәҙләнгәндәре  булмаҫҡа тейеш,
-органик ҡушылмалар 1 %-ан, минералдары  2  % -ан артыҡ түгел,
-тамырһабаҡтың эсендә һороғайған урындары булған өлөштәре  5 %-ан, көлө  6 %-ан ашмаҫҡа тейеш.
Яҡшы итеп киптерелгән тамырһабыҡ  киҫәге бөгөлөп-
һығылып тормаҫҡа, ә һынырға тейеш.
Тамырһабаҡтың эсе  аҡһыл-алһыу төҫтә (һары йәки йәшкелт төҫтәге һирәк менән) булырға тейеш.
Сеймал ике срогы-өс йыл.
Яңы ҡаҙып алынған тамырһабаҡтарҙың уңышы 200-1200 г/м². тәшкил итә.
Бер тамырһабаҡ йылына 10-70 грамға  арта.
Әһәмиәте һәм ҡулланышы
Иртамыр тәмләткес үҫемлек булараҡ кеүек боронғо фарсылар һәм йәһүдтәр гә электән билдәле булған. Ә боронғо грек һәм герман табиптары дарыу булараҡ ҡулланған.
Гиппократ иртамырҙан алынған дарыуҙар тураһында яҙып ҡалдырған.
Боронғо грек табибы Диоскор ид был үҫемлекте бауыр талаҡ, тын юлдары сирҙәренән һәм шулай уҡ бәүел ҡыуҙырыу, тонус күтәреү өсөн  ҡулланырға тәҡдим иткән.
Әбүғәлисина уны бауыр һәм ашҡаҙан ауырыуҙарынан организмды таҙартҡанда  бәүел ҡыуҙырыу өсөн сара сифатында тәҡдим иткән.
Иртамыр әрәмәләре һыу ҡоштары өсөн һыйыныу урыны булып хеҙмәт итә. Ондатра һәм йофарҙар тамырһабаҡтар менән туҡлана. Өйрәктәр орлоҡтарын (улар барлыҡҡа килгән һәм өлгөргән ерҙә) ашайҙар
Кулинарияла ҡулланыу
Тәмләткестәр булараҡ киптерелгән тамырһабаҡ   мөшкәт сәтләүеге, лавр япрағы, имбир һәм дәрсен  урынына ҡулланыла.
Унан әҙерләгән. сәй, аппетитты аса,
үҙәк көйөүҙе кәметә һәм үт ҡыуығы эшмәкәрлеген яҡшырта. Аҙ миҡдарҙа аш, һурпа, соус, кәбеҫтәнән аҙыҡ әҙерләгәндә, картуф һәм ит ҡыҙҙырғанда, балыҡ  консервалағанда  ҡулланыла. Алма, груша һәм ирәүәндән компот әҙерләгәндә ҡушыла.
Татлы ризыҡтар, емеш-еләк аштары һәм  салаты, кондитер аҙыҡтар әҙерләгәндә, икмәк бешергәндә ҡулланалар.
Тамырһабаҡты сиропта ҡайнаталар, кондитер аҙыҡтар өсөн шәкәрләйҙәр.
Тамырһабаҡтың үҙен һәм эфир майын төрлө эсемлектәр етештергәндә ҡулланалар.
Япраҡ пластикаһы нигеҙенән хуш еҫле варенье бешерәләр.
Төркиәлә шәкәрләнгән иртамыр тамырһабағы —биҡ ҡиммәтле тәм-том.
Польша ла һәм Литвала икмәккә  хуш еҫ биреү өсөн япрағы өҫтәйҙәр.
Һиндостанда  ит, ҡош ите  һәм балыҡ ризыҡтарын тәмләтеү өсөн  өҫтәйҙәр.
Халыҡ медицинаһында ҡулланыу
Тамырһабаҡтар - I-XI Рәсәй фармакопейы баҫмаларында исемлеккә индерелгән дарыу сеймалы.. Ул викаир, викалин һәм олиметин препараттары составына инә.
Фәнни медицинала спиртлы экстракты һәм эфир майҙарын  аш һеңдереүҙе яҡшыртыу һәм   аппетитты асыу, ашҡаҙан-эсәк, бауыр, үт ҡыуығы, талаҡ һәм бөйөр  сирҙәренән, ҡаҡыртҡыс им  итеп, бактерицид  һәм тонусты күтәреү сараһы  булараҡ ҡуллана. Тамырһабаҡтағы матдәләр, айырыуса әсе гликозид акорин тәм ҡуҙғытҡыстарына һиҙгерлекте  арттыра һәм ашҡаҙан һутының  рефлектор бүлеүен көсәйтә.
Шулай уҡ, рахит һәм диатездан  балалар ваннаһы  ҡушылмаһы составына инә.
Тамырһабаҡтың ҡайнатмаһы аппетиты асыу һәм аш һеңдереүҙе яҡшыртыу өсөн ароматик матдә итеп ҡулланыла. Үҙәк нервы системаһы эшмәкәрлеге тотҡарлағанда, бөйөр, бауыр, бәүел ҡыуығы  ауыртҡанда тонус  күтәреү өсөн файҙа итә. Һары ауырыуынан, тапма сиренән, ауыҙҙы сайҡатыу өсөн, теш һыҙлағанда ҡулланыла
Төнәтмәһе һәм ҡайнатмаһы менән эренле яраларҙы һәм фурункулдарҙы йыуҙыралар.
Әммә күберәге, комплекслы дарыуҙар   үҫемлек йыйыпмаларында  (аппетит өсөн, ашҡаҙан һәм башҡалар.) һәм шифалы сәй составында ҡулланалар.
Корея медицинаһы — ашҡаҙан өсөн хуш еҫле һәм тонус сараһы булараҡ  ҡуллана. Шулай уҡ дистония, хәтер юғалтыу, күреү һәләте көсһөҙләнеү, хроник гастрит, ҡорһаҡ ауыртыуҙары осрағында, ҡорһаҡ ташҡанда, аппетитты кәмегәндә, ашҡаҙан эшләмәгәндә, кардионевроз, ревматик артрит булғанда файҙаланалар. Порошогы менән фурункулезды һәмһыҙырылған урындарҙы дауалайҙар.
Ҡытай медицинаһы — эпилепсияға, ревматизмға  ҡаршы, холера осрағында бактерицид һәм юғары  температураны төшөрөү сараһы итеп,  ишетеү һәләтен яҡшыртыу өсөн ҡуллана.
Һинд медицинаһында — туберкулез таяҡсалары н үлтереүсе бактерицид сара булараҡ ҡулланыла.
Тибет медицинаһы тамаҡтағы язва һәм гастроэнтерит осрағында һөҙөмтәле сара тип иҫәпләй.
Европа халыҡ медицинаһында иртамыр препараттарын ҡулланыу диапазоны киң:
Баҡсасылыҡта ҡулланыу
Декоратив баҡсасылыҡ өсөн бер сорттары бар, уларҙың ҡайһы берҙәре:
Агротехникаһы
Үҫемлек төрлө һаҙлыҡлы урындарҙа, быуа ситтәре буйлап ваҡ һыу буйында яҡшы үҫә, ниндәйҙер айырым шарттар талап итмәй.
Бүленеү юлы менән үрсей. Һалҡынға сыҙамлығы бик юғары. Ҡайһы берҙә үҫемлектәрҙең көслө таралыуына юл ҡуймау ҡсҡн махсус саралар зарурлығы килеп тыуа.
Таксономик хәле
Аир ҡамышы йәки , иртамыр, Ҡылыс үлән (лат.Ácorus cálamus) Иртамыр монотип ғаиләһе,  Иртамыр ырыуына ҡараған төр. Ябай ҡылысүләндең бер нисә төрсәләре бар:
Аксумла
Аксумла — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ульянов өлкәһе, Һамар өлкәһе, биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 147,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сиражетдинова Фәнүнә Хәниф ҡыҙы
Сиражетдинова Фәнүнә Хәниф ҡыҙы (15 февраль 1949 йыл) — йырсы, уҡытыусы. 1980—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1989) артисы.
Биографияһы
Фәнүнә Хәниф ҡыҙы Сиражетдинова (ҡыҙ фамилияһы Шәйҙуллина) 1949 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Ишҡар ауылында тыуған.
1980—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһының солисы була.
2006—2014 йылдарҙа Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика гимназия-интернатында уҡытыусы булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Фәнүнә Хәниф ҡыҙы Сиражетдинова йомшаҡ һәм нәфис тембрлы тауышҡа эйә, уның йырҙарына хислелек, ихласлыҡ хас. Репертуарында Роберт Ғәзизов, Заһир Исмәғилев, Рәүеф Мортазин, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡа Башҡортостан композиторҙарының йырҙары, «Бейек кенә тауҡай», «Кизелекәй шаршау», «Тирмән дә аҫты тәрән һыу» башҡорт халыҡ йырҙары бар. Сафуан Әлибай шиғырына Н. Ә. Дауытовтың «Мөхәббәт йыры», Зөһрә Ҡотлогилдина шиғырына С. Ә. Низаметдиновтың «Ялан сәскәләре», Рәми Ғарипов шиғырына Р. Х. Сәхәүетдинованың «Кәкүк» йырҙарын тәүге башҡарыусыһы булып тора. СССР буйлап концерттарҙа сығыш яһай.
Стәрлетамаҡ икмәк комбинаты
"Стәрлетамаҡ икмәк комбинаты «Стер.х» — Стәрлетамаҡ ҡалаһында урынлашҡан аҙыҡ сәнәғәте предприятиеһы.
Тарихы
XX быуат башында ҙур ихтыяж менән файҙаланған аҡ икмәкте һатыу урыны — 3-сө гилдия сауҙәгәре С. Г. Жилкиндың баҙар урамында, төрмә янында (Комсомол урамы, 21 адресы буйынса был бина әле лә һаҡлана) урынлашҡан икмәкхана — ҡалас кибете ҡалала халыҡ иң күп йөрөгән урын була.
1909 йылда Сидор Жилкин страховка аҡсаһына һәм тупланған байлығы иҫәбенә, конкуренттарын көнләштереп, ике ҡатлы бина төҙөтөп ҡуя: беренсе ҡаты кирбестән, икенсе ҡаты ағастан буралған була.
Икмәкханаға ваҡытына күрә заманса технологик ҡорамалдар урынлаштырыла, ғәмәлдә, Стерлетамаҡта беренсе тапҡыр икмәк бешереү эше сәнәғәт нигеҙендә алып барыла башлай.
XX быуат башында был икмәкхана — ҡалала барған бик күп тарихи ваҡиғаларҙың шаһиты. Национализацияланғас, икмәкхана 1946 йылға тиклем эшләй һәм Стәрлетамаҡ икмәк комбинатының тәүге бүлексәһе була. XX быуаттың 30-сы йылдарында ҡалала яраҡлаштырылған биналарҙа һәм ҡоролмаларҙа тағы ла 3 икмәкхана асыла, улар еңелдән булмаған һуғыш алды һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, һуғыштан һуңғы ауыр осорҙа ҡала халҡын икмәк менән тәьмин итә.
Предприятиеның хәҙерге заман тарихы 1954 йыл менән билдәләнә, Стәрлетамаҡта проект ҡеүәте тәүлегенә 60 тонна икмәк етештереүҙе күҙаллаған 1-се типовой икмәк заводы төҙөлә, һәм ул ҡала халҡының ул йылдарҙа икмәккә булған ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә.
XX быуаттың 60-90-сы йылдарында, Стәрлетамаҡта эре химия һәм нефть-химияһы комплексы төҙөлгәс, һәм ҡала халҡы икеләтә артҡас, икмәк комбинаты ла ныҡ үҫешә. 1964, 1965, 1969, 1970, 1973, 1992 йылдарҙа ҡалала тағы ла 6 икмәк заводы төҙөлә, уларҙың һәр береһе продукцияның айырым төрҙәрен: икмәк, ҡалас һәм кондитер изделиеларын сығарыуға махсуслаша.
Һуңғы егерме йыл икмәк комбинаты өсөн артабанғы үҫеш, производствоны заманса ватан һәм сит ил ҡорамалдары менән йыһазландырыу, сығарылған продукция ассортиментын киңәйтеү һәм сифатын яҡшыртыу осоро була.
Структураһы
Бөгөн комбинат ете икмәк заводынан тора, уларҙың һәр береһе продукцияның билдәле бер төрөн етештереүгә махсуслашҡан. Бынан тыш предприятиела ярҙамсы хеҙмәттәр ҙә бар: ремонт-механика, транспорт һәм тегеү цехтары, төҙөүселәр төркөмө, йылылыҡ-техник һәм электр-техник хеҙмәттәр, үҙәк производство-техник лаборатория, үҙ эсенә 14 магазинды һәм 2 кафе-барҙы алған фирма сауҙа селтәре уңышлы эшләй.
Комбинаттың 50-нән ашыу хеҙмәткәре Хөкүмәт наградалары менән бүләкләнгән, «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре» тигән юғары исемде ғорурлыҡ менән йөрөтә. Предприятиеның йөҙ йыллыҡ юбилейы билдәләнгән көндәрҙә, 2009 йылдың октябрендә, 90-ға яҡын кеше Рәсәй икмәк бешереүселәр союзы, БР Ауыл хужалығы министрлығы наградалары, ҡаланың һәм Башҡортостан Республикаһының Почёт грамоталары, дипломдары һәм айырымлыҡ билдәләре менән бүләкләнде.
Продукцияһы
Көн һайын үҙенең һатып алыусылары өсөн комбинат 300 төргә тиклем 45 тонна ауырлығында продукция: икмәк-ҡалас, кондитер изделиелары, кулинария продукцияһын сығара. Предприятиела ХАССП сифат менеджменты системаһы ҡулланыла, производство-технологик лаборатория продукция һәм сырьеның сифатына контроллек итә.
Наградалар
2012 йыл: Башҡортостан Республикаһы президенты Р. З. Хәмитов 2012 йылдың 27 февралендә «2011 йылда Продукция (тауарҙар һәм хеҙмәттәр) сифаты өлкәһендә БР Президенты Премияһын биреү тураһындағы» Указына ҡул ҡуйҙы. «Стәрлетамаҡ икмәк комбинаты» асыҡ акционер йәмғиәтенә 3-сө урын бирелде һәм диплом тапшырылды.
Видемар
Видемар (Wiedemar) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2094 кеше йәшәй. Майҙаны — 34,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 115 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4509 һәм автомобиль коды DZ.
Урғыш ауыл Советы (Ҡариҙел районы)
Административ үҙәге — Урғыш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Аксумлинка
Аксумлинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы Нурлат районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы
Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙы (5 март 1943 — 22 декабрь 2016) — эстрада артисы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған (1977) һәм халыҡ (1987) артисы.
Биографияһы
Гөлсөм Инсаф ҡыҙы Хәбибуллина 1943 йылдың 5 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ының Хантаги ҡасабаһында тыуған, әммә үҙенең тыуған төйәге тип Миәкә районын иҫәпләй. 1964 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлаған. Ғ. Ғ. Ғиләжев курсында уҡый. 1964 йылдан 2004 йылға тиклем Башҡорт дәүләт филармонияһында һөйләү жанры артисы булып эшләй. Юмор һәм сатира оҫтаһы. Хәбибуллина Гөлсөм Инсаф ҡыҙына тамашасыны арбаусы һөйкөмлөлөк, башҡарыу тәбиғилеге, эмоционаллек хас. Уның сығыштарында республиканың, халыҡтың яҙмышы сағыла. Гөлсөм Хәбибулина кешеләрҙе борсоған проблемаларҙы, уларҙың эске кисерештәрен йәнле тел менән, йылмайып-көлөп кенә тамашасыларға еткерә.
Ижады
Гөлсөм Инсаф ҡыҙы көслө, буйһонмаусан холоҡло ҡатын-ҡыҙҙарҙың күп төрлө характерлы һәм иҫтә ҡалырлыҡ образдарын тыуҙыра. Интермедиялары: Ә. Ҡ. Атнабаевтың «Ир таптым» («Нашла мужа»); Д. Х. Булгакованың «„Кəзə мамығы“ фирмаһы» («Фирма „Козий пух“»), «Телохранитель»; М. Сәлимдең «Президентҡа сығам» («Выйду за президента»), «НЛО», «Кишерлəтə» («Оплата морковью»), «Самогонсы Сəмиға» («Самогонщица Самига»), «Реклама», «Клон»; Н. Ш. Хафизовтың «Иларһың да, көлөрһөң дə» («И в шутку, и всерьёз»), «Тартырға бир» («Дай закурить») һ.б. Атнабаев, А. Игебаев, М. Кәрим, Н. Нәжми, Ғ. Й. Рамаҙанов һәм башҡаларҙың әҫәрҙәре буйынса әҙәби программалар менән сығыш яһай. СССР һәм Рәсәй буйлап гастролдәрҙә йөрөй. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы лауреаты (Мәскәү, 1977).
Керваж
Керваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ленка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киваж
Киваж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Благовар ауыл Советы (Благовар районы)
Благовар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә
Мари Антуан Карем
Мари-Антуан Карем (Marie-Antoine Carême), шулай уҡ Антонин Карем (Antonin Carême; 8 июнь 1784 йыл, Париж — 12 ғинуар 1833 йыл, шунда уҡ) — билдәле ашнаҡсы, сығышы буйынса француз, «юғары аш-һыу»ҙың тәүге вәкилдәренең береһе, «королдәр ашнаҡсыһы һәм ашнаҡсылар короле» тигән ҡушаматҡа эйә була.
Биографияһы
Антуан Каремдың биографияһын ул үҙе яҙған тип иҫәпләнә, сөнки уның биографияһындағы күп факттар уның һүҙҙәренән билдәле.
Парижда тыуа
Карем Парижда үҙенең кондитер изделиеларының үҙәк элементтары сифатында файҙаланылған ҡатмарлы конструкциялары өсөн, уларҙы Байи үҙенең кондитер магазины витринаһына ҡуя, тиҙ арала танылыу ала. Был бер нисә фут бейеклегендәге кондитер изделиелары тулыһынса шәкәр, марципан һәм ҡамыр аштары кеүек продукттарҙан әҙерләнә. Антуан уларҙы, үҙенең тәүге эш биреүсеһе Байиҙың мәрхәмәтле мөнәсәбәте арҡаһында йәнәшәләге Милли китапханала өйрәнгән архитектура тарихы китаптарынан илһам алып, ҡорамдар, пирамидалар һәм боронғо мәкеләр өлгөләре буйынса моделләштерә. Байи Каремды үҙенекенә ҡарағанда ла отошлораҡ эш тәҡдиме алыу менән уны ебәрергә вәғәҙә итә һәм Антуанға Рю-де-ля-Пе урамында Pâtisserie магазины асырға мөмкинлек бирә.
Карем шулай уҡ Париждағы юғары йәмғиәттең башҡа ағзалары, шул иҫәптән Наполеон өсөн дә әҙерләгән. Күп шәхси аш-һыу бүлмәләрендә үҙенең кондитер изделиелары өҫтөндә эшләгәндә, ул тиҙ арала үҙенең кулинария оҫталығын төп аш-һыуға тарата. Наполеон ашау-эсеүгә битараф була, әммә дипломатия донъяһында шәхси мөнәсәбәттәрҙең мөһимлеген аңлай. 1804 йылда ул Талейранға Париж эргәһендә ҙур Шато де Валансе поместьеһын һатып алыу өсөн аҡса бирә. Һарай үҙенә күрә дипломатик осрашыу урыны булараҡ уйланыла. Талейран унда күскәс, үҙе менән Каремды ла ала.
Талейран Карем алдына һынау ҡуя: менюҙы бер йылға ҡабатламайынса һәм миҙгелле продукттарҙы файҙаланып төҙөргә. Карем ошо һынауҙы үтә һәм Талейран кухняһында уҡыуын тамамлай. Наполеон ҡолатылғандан һуң Карем рус императоры ҡатнашлығында тантаналы ҡабул итеүҙе хеҙмәтләндерә һәм унан үҙенең оҫталығы өсөн рәхмәт тосына лайыҡ була. Һуңынан ваҡытлыса Лондонға китә һәм пинц-регенттың, һуңыраҡ Георг IV шеф-ашнаҡсыһы булып эшләй. Талейран өҫтәле Вена конгресы мәлендә бөтә донъяға билдәле була. Конгресс Европаның яңы картаһын ғына түгел, шулай уҡ идара итеүсе кластарҙың кулинария зауығының да үҙгәреүен билдәләй.
Ҡитғаға ҡайтҡас, Карем Рәсәй императоры Александр I Санкт-Петербургҡа килергә саҡырыуын ҡабул итә  (был саҡырыуҙа Петр Багратиондың ҡатнашлығы дәлилләнмәгән ), 1819 йылда Ҡышҡы һарайҙа бер нисә ай эшләй, әммә Александр  өсөн бер нәмә лә әҙерләмәй. Бәлки, уның тирә-яғындағы төрлө интригалар һәм уйҙырмалар Рәсәйҙән китергә этәргәндер. Уның рус этикеты менән танышыуы француз хеҙмәтләндереү практикаһын (бөтә ризыҡтарҙы ла бер үк ваҡытта хеҙмәтләндереү) рус сервисы (һәр ризыҡ менюла күрһәтелгән тәртиптә хеҙмәтләндерелә) менән алмаштырыуға сәбәпсе була. Каремға шулай уҡ урыҫ юҫығында Антонин тип йөрөтөүҙәре лә оҡшай, артабанғы үҙенең китаптарын ошо исем аҫтында сығара. Каремдың В.В.Похлёбкин биргән рус кухняһына йоғонтоһо, һис шикһеҙ, ныҡ арттырылған һанала, был, һис шикһеҙ, урынлы ла, бөйөк княгиня Мария Николаевнаның һарай яны метрдотеле Т. Учителев фекере буйынса, Карем «юғары даирәләге йоҡа һәм нәфис зауыҡты ҡәнәғәтләндереү өсөн ҡағиҙәләре һәм күҙәтеүҙәре файҙалы булған бөйөк кешеләрҙең береһе була».
Парижға ҡайтып, Карем банкир Джеймс Ротшильдтың шеф-ашнаҡсыһы була. 1819—1820 йылдарҙа шунда уҡ, Парижда, полководец П. Багратиондың тол ҡатыны — княгиня Екатерина Павловна Багратион-Скавронская өсөн әҙерләй. Карем Франц II хеҙмәт итә.
Карем кулинар булараҡ, башлыса, соустар сығыш яһап, уларҙы еңелерәк яһауҙа новатор кеүек сығыш яһай, уларҙы еңел һәм нескәрәк итә (Урта быуаттағы һөрһөгән һәм яңы булмаған ит тәмен йәшерергә тырышҡан алымдарҙан айырмалы рәүештә). Ул бөтә соустар төркөмөн дүрт төп төркөмгә бүлә: немец соусы, бишамель соусы, испан соусы һәм велуте. Карем үҙе кулинария буйынса бер нисә китап яҙа, ә уның уҡыусыһы, Жюль Гуффе, ингедиенттарҙың теүәл күләмен, шулай уҡ ризыҡ әҙерләү ваҡыты һәм температураһын индереп, аш-һыу әҙерләү китабын бөгөнгө көндә беҙ белгән ҡиәфәткә тиклем мөхәррирләй.
Карем үҙен һәм сәнғәтен ярайһы уҡ юғары баһалай: «Мин аҡсаға түгел, ә данға ирешеү өсөн изге амбиция тотам». «Мин Францияның бөтә бөйөк йорттарында осраҡлы ғына эшләнем». «Ун йыл үткәндән һуң сәнғәтемде иҫкә төшөрөп, Англия короле миңә ниндәй данлыҡлы һәм хөрмәтле хәтирәләр бүләк итте». «Минең кухня француз дипломатияһының авангардында булды». Кулинария тарихын тасуирлап, Карем ашнаҡсы һөнәренең ысын гимнын ижад итә. Антиклыҡ дәүеренән алып хәҙерге Францияға тиклемге гастрономия күҙәтеүендә ул аш-һыу сәнғәтенең ғәҙәти булмағанлығын билдәләй: «Сәнғәтте һәм кәсепте үҫтереү файҙаһына барыһын да ҡорбан итеү өсөн, һәр саҡ эскерһеҙ кешеләр булды...Үҙҙәрен ашнаҡсы һөнәренә арнаған кешеләрҙең көнкүрешен яҡшыртыуға бер ни тиклем булышлыҡ итеүҙе белеү мине бәхетле итә».
Саҡсауыл
Саҡсауыл (Halóxylon) (Сексеуіл) — Марь (Chenopodioideae) төрөнә ҡараған, сүллектәрҙә урман булып үҫә торған ҡаты, әммә һыныусан ағас (саҡсауыллыҡтар). Үҙәк Азия һәм ғәрәп илдәрендә унға яҡын төрө бар. Уларҙың өс төрө : аҡ саҡсауыл, Зайсан саҡсауылы һәм ҡара саҡсауыл Ҡаҙағстанда үҫә. Дөйөм алғанда, улар был республикала 48% урман фондын биләй (15 млн гектар). Төркмәнстанда — 6 миллион гектар, Үзбәкстанда-0,6 млн гектар майҙанда үҫә.
Биологик тасуирламаһы
Ҡыуаҡ йәки ҙур булмаған, йәш ботаҡтары һыныусан, тарбаҡлы ағас (бейеклеге 1,5—12 м). Япраҡтары ваҡ,төҫһөҙ тәңкә кеүек, бер-береһенә ҡапма-ҡаршы урынлашҡан.Фотосинтезды йәшел ботаҡ ғәмәлгә ашыра. Ике енесле сәскә, бөрөһөндә 4-әрләп ултыра. Сәскә төбөндә 5 яры кеүек япраҡ, улар орлоҡҡа ҡанат кеүек беркетелгән була. Тамыр системаһы ҡеүәтле, 10-11 м тәрәнлеккә китә. Олоно тигеҙһеҙ, ныҡ, әммә ҡайһы берҙә мурт булып китә. Ҡайырыһы аҡ, ҡара йәки көрән.
Төрҙәре
Бөтә төрҙәре лә Азия сүллектәрендә йәки ярымсүллектәрендә үҫә.
Яныш ауыл Советы (Благовар районы)
Яныш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Халҡы
{ Население | Янышевский сельсовет (Благоварский район) }}
Кижмола (Вычгрда ҡушылдығы)
Кижмола  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сәрмәсән
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарихы
XVII быуат аҙағында ғына Оло Сәрмәсәндең үргә ағымындағы ерҙәргә халыҡтар төпләнеп ултыра башлай, сөнки 1736 йылдан байтаҡ алда башҡорттарҙың ерҙәрен һатыу һәм һатып алыу тыйылған була. Мәҫәлән, риүәйәттәр раҫлауынса, Сәрмәсән Түбәләре (Клявлино) ауылына килеп төпләнеүселәр башҡорттарҙан ерҙе телдән килешеү буйынса ғына һатып ала.
Этимологияһы
Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан (922 йыл) яҙмаларында Булғар иленә барып етеү өсөн уға Джарамсан йылғаһы аша сығырға тура килеүе хаҡында әйтелә. Джарам (иҫке сармат телендә) — «ағыу; ағып торған» мәғәнәһен аңлата.
Ҡайһы бер тарихсылар «Черемшан»ды череместар(мари) менән бәйләй. Ә бит Әхмәтзәки Вәлиди "Ибн Фаҙландың сәйәхәтнамәһе" хеҙмәтендә 922 йылда Башҡорт һәм Булғар илдәре аша хәрәкәт иткән Ибн Фаҙландың был ерҙәрҙә мариҙарҙы осратмауын һыҙыҡ өҫтөнә ала. 1880-се йылдарҙа баҫылып сыҡҡан "Волга Булғарияһы" картаһында көнсығыштараҡ фарази рәүештә Мари (Сярмысъ) олоҫо урынлаштырылған.
Төркиәт ғилеменә таянып фекер йөрөтһәк, Юрматы һәм Сярмысъ, венгрҙарҙың Дъярмат һүҙҙәренең бер тамырҙан булыуын танырбыҙ. Ғалим Р. Кузеев буйынса, юрматылар башҡорттарҙың боронғо уғыр-булғар ҡатламынан ғибәрәт. Әхмәтзәки Вәлидиҙең был хеҙмәтен немец теленән башҡортсаға тәржемә иткән журналист Марат Исмәғилев (Ишембай ҡалаһы): "Булғар дәүерендә Юрматыларҙың (үҙ-үҙҙәрен йәки күршеләре тарафынан) Сюрматсем тип аталыуы бик ихтимал", — тигән фекерҙә. Йәғни Сюрматсемдың өлөшләтә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — "Сюрматлар", ә ҡыпсаҡ теленә тәржемәһе — Юрматылар булып сыға. Өҫтәүенә юғарыла атап үтелгән картала Оло Сәрмәсән йылғаһы хатта урыҫсала "Б. Сармэсанъ" тип аталған. Тимәк, йылғаның Сәрмәсән атамаһы һәм ҡасандыр уның буйында көн иткән Юрматыларҙың атамаһы араһында бәйләнеш булыуы ихтимал. Ҡайһы бер тарихсылар Сюрмат атамаһының үҙен Сарматтың бер формаһы тип ҡарай.
Лопе де Вега
Феликс Лопе де Вега (Lope de Vega; тулы исеме — Фе́ликс Ло́пе де Ве́га һәм Ка́рпио, Félix Lope de Vega y Carpio;, Мадрид — , шунда уҡ) — испан драматургы, шағир һәм прозаик, Испания алтын быуатының күренекле вәкиле. 2000 яҡын пьеса авторы, шуларҙан беҙҙең көндәргә тиклем 426 пьесаһы һәм 3000 самаһы  сонеты килеп еткән.
Биографияһы
Лопе де Вега алтын менән сигеүсе-һөнәрсе ғаиләһендә тыуған. Иртә йәшенән ижади һәләткә эйә була (10 йәшендә Клавдиандың  «Похищение Прозерпины» әҫәрен шиғырҙа тәржемә итә). Алькале- де-Энареста университетта уҡый. Романстары шунда уҡ билдәлелек ала: уларҙа, башҡа жанрҙарҙа  кеүек, Лопе үҙенең эстетик идеалының кәүҙәләнешен  күрә, уға ярашлы, Тәбиғәт һәр саҡ Сәнғәттән юғары торорға тейеш.
Ләкин уға университетты тамамларға насип булмай. Уны кире ҡаҡҡан һөйгәненең ғаиләһенә сатира өсөн 10 йылға Мадридтан ҡыуылыуға хөкөм ителә. Быға ҡарамаҫтан, Лопе яңы һөйгәнен урларға һәм уға йәшерен өйләнер өсөн баш ҡалаға ҡайта. Был тарих Лопе де Веганың иң юғары ижад емешендә — диалогик «Доротея» романында сағыла (1634), уны ижад иткәндә драматург  Жорже Феррейра де Вашконселуштың прозалағы «Эуфрозина» комедияһынан илһам ала.
1588 йылда  «Еңелмәҫ армада»  походында ҡатнаша, ул еңелгәндән һуңВаленсияла урынлаша, унда  ғаиләһенә ярҙам итеү өсөн  драматик әҫәрҙәр ижад итә
Герцог Альбаның (1590), маркиз Малвпиктың  (1596) һәм герцог Лемосскийҙың  (1598)  секретары була. Был осорға уның драма ижадының  сәскә атыуы тура килә. Лопе де Вега театрлаштырылған байрам тантаналарын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Батша һарайында йәшәүе, үҙенең һәм уға билдәле булған кешеләрҙең мөхәббәт хистәре, беренсе ҡатыны Исабель де Урбина вафат булғас, яҙыусының кисерештәре, (1594), уның пастораль «Аркадия» (1598)  романы сюжетының нигеҙенә ята.
1598 йылда Лопе де Вега бай сауҙагәр Хуане де Гуардоның ҡыҙына өйләнә. Әммә 1599—1608 йылдар дауамында тормошонда төп урынды актриса Микаэла де Лухан  (Лопе шиғырҙарында  һәм прозаһында  — Камила Лусинда)  биләй. Етди рухи көрсөк осоронда Лопе был  бәйләнеште өҙә.
1609 йылда ул инквизацияның ирекле хеҙмәтсеһе була һәм amiliar del Santo oficio de la Inquisición исемен ала. Яҙыусының күңел торошо бер-бер артлы вафат булған  яратҡан улы Феликс  (1612), ҡатын (1613), ә аҙаҡ — Микаэланың үлемдәре менән  ауырлаша. Быға дәлил булып 1614 йылда нәшер ителгән — «Священные стихи» йыйынтығы тора.
1616 йылда Лопе һуңғы мөхәббәтен — егерме йәшлек   Марта де Неваресты осрата, уға проза һәм шиғырҙарында  төрлө исем аҫтында дан йырлай (Амарилис, Марсия Леонарда) һәм уға үҙенең иң яҡшы комедияларының береһе — «Валенсианская вдова» әҫәрен (1604, 1616—1618 эшкәртелгән), шулай уҡ   «Пиключения Дианы» (1621), «Мученик чести», «Благоразумная месть», «Гусман Смелый»  новеллаларын арнай. Лопе тормошоноң һуңғы йылдары — шәхси һәләкәттәрҙең сиратлашыуы: 1632 йылдың мартында аңын юғалтҡан һәм һуҡырайған һәм Марта вафат була, һәм шул уҡ йылда диңгеҙ походында Лопеның улы һәләк була, ә уның ҡыҙын һөйәркәһе урлай. Әммә Лопеның ижади эшмәкәрлеге бер көнгә лә туҡтамай.
Ижады
Лопе де Вега пьесалары төрлө темаларға ҡағыла: ватан һәм сит ил тарихынан социаль-сәйәси драмалар (мәҫәлән, Лжедмитрий тураһында «Великий герцог Московский»  пьесаһы), тарихи йылъяҙмалар («Доблестный кордовец Педро Карбонеро»), мөхәббәт тарихтары («Собака на сене», «Девушка с кувшином», «Учитель танцев»).
Лопе драмаларында тарихи ҡатлам ҙур. Улар араһында «Последний готский король», «Граф Фернан Гонсалес», «Зубцы стен Торо», «Юность Бернард дель  Карпио», «Незаконный сын Мударра» һ. б., нигеҙендә халыҡ романстары һәм «Песнь о моём Сиде» булған пьесалары.
Лопе де Вега үҙенең күп һанлы комедияларында («шпага һәм плащ»  комедияһы «Учитель танцев», «Собака на сене») яҙыусының комик таланты  күренә. Уның комедиялары сағыу, йыш ҡына плакат күңелллелек менән һуғарылған. Айырым роль хеҙмәтселәргә бирелә, уларҙың тарихы пьесаларҙың параллель интригаһын барлыҡҡа килтерә. Йор һүҙле, мәрәкәсел, мәҡәл һәм әйтемдәрдәр ҡулланған хеҙмәтселәр күп осраҡта әҫәрҙең комик стихияһы үҙәге булып тора, был юҫыҡта Лопе де Вега Мольерҙан һәм «Севильский цирюльник»  авторы — Бомаршенан  юғарыраҡ  тора.
Мираҫы
1932 йылда Мадрид муниципалитеты йыл һайын бирелә торған театр «Лопе де Вега премияһы»  булдыра.
Визенбад
Визенбад (Thermalbad Wiesenbad) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3543 кеше йәшәй. Майҙаны — 24,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 418 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9488 һәм автомобиль коды ANA.
Кижмола (Яренга ҡушылдығы)
Кижмола  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яренга йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бағана
Бағана — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сәрмәсән йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Сәрмәсән башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямаҡай ауыл Советы (Благовар районы)
Ямаҡай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовар районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә статусына эйә.
Вильденфельс
Вильденфельс (Wildenfels) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3871 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 353 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8134 һәм автомобиль коды Z.
Кизес-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :