cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һарытау дәүләт медицина университеты
Тарихы
1912 йылда мәғариф министры Л.А. Кассо В.И. Разумовскийҙы ректор вазифаһынан бушата. В. И. Разумовский, шул мәлгә атҡаҙанған профессор исемен ала һәм  уҡытыу эшенә күсә. 1912 йылдан 1915 йылға тиклем ул  оператив хирургия буйынса курс уҡый һәм һуғышҡа киткән профессор-хирургтарҙы алмаштыра. Февраль революцияһынан һуң 1917 йылда   В.И. Разумовский  Кавказ фронтында баш хирург итеп  тәғәйенләнә. 1920 йылда Василий Иванович Һарытауға ҡайтыу мөмкинлеге ала, унда университеттың  медицина факультетында дөйөм хирургия кафедраһын етәкләй.
1930 йылда медицина университеты университет составынан дауалау-профилактика, санитария-гигиена, әсәлек һәм сабыйҙарҙы һаҡлау факультеттары менён үҙ аллы медицина институты булып айырыла. 1935 йылда унда 1600 студент уҡый.
29 йыл эсендә (1960 йылдан 1989 йылға тиклем) Һарытау медицина институтын РФ Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, профессор Н.Р. Иванов етәкләй. Уның етәкселеге ваҡытында 95 доктор һәм 600-ҙән медицина фәндәре кандидаттары әҙерләнә, 32 яңы кафедра асыла. Студенттарҙың иҫәбе 4800 кешегә тиклем арта. 1976 йылда институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1988 йылда институтта стоматология факультеты асыла. Был бөтәһе лә профессор Н.Р. Ивановтың – Һарытау медицина институтының 20-се ректорының шәхси ҡаҙаныштары.
1993 йылдан Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Һарытау медицина институты медицина университеты тип үҙгәртелә һәм Рәсәйҙә иң эре медицина университеттарының береһе булып тора.
1994 йылға Һарытау дәүләт медицина университеты Рәсәй Федерацияһының иң эре медицина  вуздарының береһе булып тора, улар араһында рейтингта 5-6-се урынды биләй, ә донъяла медицина өлкәһендә  иң яҡшы  йөҙ  уҡыу йорттары араһында 53-сө урында тора.
2010 йылда П.В. Глыбочко И.М.Сеченов исемендәге Мәскәү медицина академияһын етәкләй (һуңыраҡ И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты), ә. В.М. Попков В.И. Разумовский исемендәге Һарытау дәүләт медицина университетының ректоры вазифаһына һайлана.
Уҡыу эшмәкәрлеге
Һарытау медицина 5 000 хеҙмәткәр: 200 фән  докторы,  600 фән кандидаты, шуларҙың 230-ы Рәсәй ведомствоһының  түш билдәһе менән бүләкләнгән,  60 хеҙмәткәр Рәсәй Федерацияһының почетлы исеменә лайыҡ булған
Университетта 7 меңдән ашыу студент, шул иҫәптән 50 яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙән 500-ҙән ашыу сит ил гражданы  уҡый.
Дауалау эшмәкәрлеге
Медицина университетының клиник базаһы махсуслаштырылған һәм юғары технологиялы ярҙам күрһәтеү мөмкинлеген тәьмин итә.Университеттың  клиник үҙәге 1800 койка тәшкил итә, уның составында:
Йыл һайын 56 субъекттан 60 меңдән ашыу пациентҡа,  шул иҫәптән 20 мең балаларға юғары квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтелә, 30 меңдән ашыу операция үткәрелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
2019 йылда университеттың 400 хеҙмәткәре фәнни-ғәмәли сараларҙа ҡатнаша, 746 доклад тәҡдим итә. Инглиз телле журналдар тәүге уңышлы университет булдырыу буйынса эш алып бара – "medical Saratov journal". 2019 йылда университетта нейрофизиология өлкәһендә алдынғы проекттар комплексын тормошҡа ашырыу менән бәйле фәнни эштә яңы йүнәлеш булдырыла. Эштәр Рәсәйҙең һәм халыҡ-ара фәнни үҙәктәр менән хеҙмәттәшлектә алып барыла. Уларҙың бер өлөшө Ҡытай тәбиғи фәндәр Дәүләт фонды һәм Пекин, Сиан, Харбин ҡалаларында урынлашҡан
Грязнушка (Губс ҡушылдығы)
Грязнушка  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Губс йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турунка
Турунка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 838 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Итатка (йылға)
Итатка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Красная Курья йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алыҫ Төньяҡ
Алыҫ Төньяҡ — башлыса Төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡараҡ урынлашҡан Ерҙең бер өлөшө. Ҡайһы бер райондарында климаты үтә ныҡ ҡырыҫ. Киҫкен Төньяҡ территорияһы — ул арктика зонаһы, тундра, урман тундраһы һәм тайганың төньяҡ райондары. Рәсәйҙә «Алыҫ Төньяҡ» төшөнсәһе маҡсатҡа бәйле ҡарала торған теүәл генә билдәләнмәгән киңлектә урынлаштырыу концепциялар төркөмөнән ғибәрәт. Мәҫәлән, ҡырыҫ климат шарттарында йәшәгән хеҙмәткәрҙәргә льготалар һәм компенсацияларҙы норматив көйләү өсөн, Алыҫ Төньяҡ (йәки шул төбәккә тиңләштерелгән) билдәле бер территория бүленә. Шул уҡ ваҡытта төньяҡ тауар килтереүен көйләү маҡсатында, Алыҫ Төньяҡтың айырым бер территорияһы билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта «Йөктәрҙе (продукцияны) сикләнгән сроктар менән килтерергә кәрәкле Алыҫ Көньяҡ һәм уға тиңләштерелгән райондар исемлеге» билдәләнә һәм юғарыла һаналып киткән биләмәләр менән тап килмәй: был исемлектәрҙең бары береһенә генә тап килгән райондар һәм урындар ҙа бар.
Рәсәйҙә Алыҫ Төньяҡ райондары
Рәсәй Федерацияһы закондарына ярашлы, унда йәшәүсе халыҡҡа льготалар һәм компенсациялар системаһы ҡулланылған Алыҫ Көнсығыш райондарына түбәндәгеләр ҡарай:
Алыҫ Төньяҡ райондарына тиңләштерелгән урындар
Рәсәй Федерацияһының ҡайһы бер төбәктәре хоҡуҡи яҡтан Алыҫ Төньяҡ райондарына тиңләштерелгән :
Алыҫ Төньяҡ райондарында һәм уға тиңләштерелгән урындарҙа ташламалар
Рәсәй Федерацияһында Алыҫ Төньяҡ райондарында һәм уға тиңләштерелгән урындарҙа йәшәүсе һәм эшләүсе кешеләргә, Төньяҡтың экстремаль тәбиғи-климат шарттарында йәшәү менән бәйле өҫтәмә матди һәм физиологик сығымдарын ҡаплау буйынса дәүләт гарантиялары һәм компенсациялары бирелә. РФ-ның закон менән көйләнә Әлеге ваҡытта льготалар системаһы 1993 йылдың 19 февралендә сыҡҡан 4520-1 һанлы «Алыҫ Төньяҡ райондарында һәм уға тиңләштерелгән урындарҙа йәшәүсе һәм эшләүсе кешеләргә дәүләт гарантиялары һәм компенсациялары тураһында» (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән) РФ Законы менән көйләнә.
Ташламалар системаһы үҙ эсенә индерә:
Беренсе төркөм льготаларға ҡарай:
Алыҫ Төньяҡта эшләүсе ҡайһы бер категория хеҙмәткәрҙәргә генә бирелә торған ташлама, шул иҫәптән:
Ташламалар йә хеҙмәт килешеүе төҙөү менән (мәҫәлән, эшкә йүнәлеш биргәндә, торлаҡ майҙанын бронләгәндә юғары компенсациялар), йә эшкә килгән көндән алып (мәҫәлән, социаль страховка буйынса льгота), йә Алыҫ Төньяҡта билдәле бер ваҡыт хеҙмәт иткәндә (мәҫәлән, эш хаҡына өҫтәмәләр, ял (отпуск)).
Рәсәй Федерацияһында район коэффициенттарын һәм территориаль билдәләр буйынса башҡа ташламалар фәҡәт Алыҫ Төньяҡ һәм уға тиңләштерелгән урындарҙа ғына түгел, әммә ҡайһы бер башҡа райондарҙа ла (мәҫәлән, бейек таулы урындарҙа) билдәләнә.
Тарихы
Ҡырыҫ климат йәки башҡа ҡатмарлы шарттарҙа эшләүсе дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн льготалар Рәсәй империяһында ла (мәҫәлән, льготалы тейешле йылдар эшләү выслуга) булған.
Совет осоронда Алыҫ Төньяҡта эшләгән кешеләр өсөн ташлама 1932 йылда билдәләнгән.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Алыҫ Төньяҡ халҡы өсөн шул ваҡытта булырға тейешле ташламалар юҡҡа сығарыла. Льготалар 1945 йылда кире ҡайтарыла, әммә Алыҫ Төньяҡ райондарының һаны күпкә кәметелә һәм Төньяҡ райондарға тиңләштерелгән урындар тигән төшөнсә индерелә. Тиңләштерелгән урындарҙа ташламалар Алыҫ Төньяҡ райондарындағы кеүек була, әммә льготалы ял оҙайлығы һәм төньяҡ-процент өҫтәмә күләме кәмерәк була.
'''1960 йыл. '''СССР Юғары Советы Президиумының 1960 йылдың 10 февралендә «Алыҫ Төньяҡ райондарында һәм уға тиңләштерелгән урындарҙа эшләүсе кешеләр өсөн льготаларҙы тәртипкә килтереү тураһында» тигән Указы ҡабул ителә. 1960 йылдың 7 майында СССР Законы менән раҫлана. Артабан ул тулыландырыла һәм төҙәтмәләр индерелә корректировался.
'''1967 йыл. '''СССР Министрҙар Советы 1967 йылдың 10 ноябрендә сыҡҡан № 1029 ҡарары менән совет парламентының юғарыла күрһәтелгән указдары ғәмәлгә ашырлыҡ Алыҫ Төньяҡ райондары һәм уға тиңләштерелгән урындары Исемлеген раҫлай.
Халҡы
Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығышында 11,5 миллиондан ашыу кеше йәшәй (12 миллион квадрат километр майҙанда (Рәсәй халҡының 8 % халҡы ) (дөйөм Рәсәй территорияһының яҡынса 70 %), һәм был 1 кв. км-ға 1 кеше халыҡ тығыҙлығы бирә . Төп халҡы — Рәсәй Федерацияһының Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыш халыҡтары, шул иҫәптән аҙ һанлы (50 меңдән кәм кеше) һәм сағыштырмаса эре халыҡтарҙы (саха-яҡуттар, бүрәттәр, тывалар, комиҙар, карелдар) үҙ эсенә ала.
Покровка ауыл Советы (Благовещен районы)
Покровка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Баҡса (Шишмә районы)
Баҡса (Бахчи) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 452144, ОКАТО коды — 80257805002.
Покровка ауыл Советы (Благовещен районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Баҡса (Шишмә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Деним
Тарихы
Джинса туҡыманың Һиндостанда йөҙәр йылдар дауамында етештерелгән булһа, деним беренсе тапҡыр Францияның Ним ҡалаһында етештерелгән.
Тасуирламаһы
Етештергәндә арҡау нигеҙҙең ике йәки унан да күберәк ебе аҫтында үткәрелеп туҡыла. Был саржа үрелеше диагональ һырҙар барлыҡҡа килтерә.
Джинса туҡыма төрлө төҫтә була, әммә иң таралғаны — индиго төҫлө джинса, был туҡыманың нигеҙе төҫө, ә арҡауы — аҡ. Нигеҙҙең бер яғында саржа үрелеше һөҙөмтәһендә нигеҙҙең күк ептәре өҫтөнлөк итә, ә тиҫкәре яғында арҡауҙың аҡ ептәре өҫтөнлөк итә. Шулай итеп, был туҡыманан эшләнгән джинса күбеһенсә эс яҡтан аҡ төҫтә. Башҡа төҫтәрҙәге (атап әйткәндә, ҡара төҫтәге) деним алыу өсөн көкөрт нигеҙендә буяуҙар ҡулланыла.
Популярлығы
Джинса туҡымаһы АҠШ-та XIX быуат уртаһынан файҙаланыла. Джинса туҡымаһы тәүге тапҡыр 1873 йылда, Неваданан тегеүсе Джейкоб У. Дэвис сигәле джинса салбар теккәндән һуң, билдәлелек яулай башлай. Ыштандың популярлығы Дэвистың ҙур булмаған магазины мөмкинлектәренән ашып китә, шуға күрә ул етештереүҙе джинс туҡымаһы менән тәьмин иткән Levi Strauss & Co.галантереяһының күмәртәләп һатыусы предприятиеларына күсерә.
Ҡулланылышы
XХ быуат дауамында джинса туҡыма ныҡлы арзан униформа эшләү өсөн ҡулланыла. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа бысраҡ эш өсөн комбинезондар «деним» тип аталған. Был бөтәүләй тегелгән кейем оҙон балаҡлы һәм еңле, үңәстән бот араһына тиклем ҡаптырылған, зәйтүн-һоро төҫтәге джинсы туҡыманан тегелгән кейем булған.
Каим (Устюба ҡушылдығы)
Каим  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Устюба йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щеща
Щеща (Щещья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының уң ярына тамағынан 511 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Губс
Губс — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ходзь йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәмәр (мәғәнәләр)
Ҡәмәр — күп мәғәнәле һүҙ.
Качуг (Пичуга ҡушылдығы)
Качуг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичуг йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хойла
Хойла — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туй (пьеса)
«Туй» — урыҫ яҙыусыһы Антон Павлович Чеховтың 1896 йылда яҙылған бер шаршаулы пьесаһы.
Тәүге тапҡыр литографиялы баҫмала: «Туй» исеме аҫтында сыҡҡан. А. Чеховтың бер шаршаулы пьесаһы. Рус драма яҙыусылар йәмғиәтенең комиссионеры С. Ф. Рассохин тарафынан Мәскәүҙә: (цензура рөхсәте — 1890 йылдың 25 апрелендә) 1890 йылдың 24-31 октябрендә 110 дана итеп баҫып сығарыла. Әҙ генә үҙгәрештәр индерелеп, А. Ф. Маркс тарафынан нәшер ителгән (1902 йыл, VII том, 259—276-сы биттәр)
Шундай уҡ сюжет һәм был пьесалағы ҡайһы бер персонаждар «Генераллы туй» хикәйәһендә лә бар. Бынан тыш, был пьесала автор үҙенең элегерәк яҙылған «Иҫәп буйынса никах» хикәйәһенең айырым элементтарын да ҡулланған.
Файҙаланыу
Пьесаны экранлаштырыуҙан Дымба әйткән тапҡыр һүҙ: «Грецияла барыһы ла бар» килеп сыҡҡан.
Опера
Водевилдең сюжетына «Туй» исемле опера яҙылған, композиторы: В.Эренберг; опера тәүге тапҡыр Зимин опера театрында, 1916 йылда, Мәскәүҙә ҡуйылған.
Казыл
Казыл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Латат йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көрмәнкәй ауыл Советы (Дәүләкән районы)
Көрмәнкәй ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Дүртөйлө ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тюлег
Тюлег — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Озерница йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәмәр (исем)
Ҡәмәр (Камар) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Ҡәмәр ғәрәп теленән.
Резида Сөләймәнова:
ҠӘМӘР [ғәр.] Ай; айҙай матур
Кусимова Таңһылыу:
ҠӘМӘР ғәр. — ай; ай кеуек; ман тур
Кайнзара
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Эхталька
Эхталька — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 409 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Броттероде
Броттероде (Brotterode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2959 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 595 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98599 һәм автомобиль коды — SM.
Әхмәтшин Рәлиф Фәйзел улы
Биографияһы
Рәлиф Фәйзел улы Әхмәтшин 1963 йылдың 24 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Шамрат ауылында тыуа. 1970—1980 йылдарҙа Өфөнөң 26-сы урта мәктәбендә уҡый.
1980—1985 йылдарҙа — Өфө авиация институтында һөнәри белем ала. Юғары уҡыу йортоноң икенсе курсында һынлы сәнғәт (графика) менән шөғөлләнә башлай. Институт тамамлағандан һуң, ике йыл армияла — Совет Армияһы Хәрби-Һауа көстәренең авиация полктарының береһендә РЭО төркөмөндә хеҙмәт итә.
Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында рәссам-биҙәүсе булып эшләй, бер үк ваҡытта Өфөнөң 2-се балалар сәнғәт мәктәбендә киске бүлектә шөғөлләнә.
Төрлө жанрҙа эҙләнеүҙәр һәм табыштарҙан һуң, һуңғы биш йылда пейзаж лирикаһына өҫтөнлөк бирә.
Әҫәрҙәре С. Т. Аксаков (Өфө) музейында, Италия, Рәсәй, Германия, АҠШ, Финляндия, Франция, Көньяҡ Корея, Японияның шәхси коллекционерҙарында һаҡлана.
Ижады
Рәлиф Фәйзел улы Әхмәтшин Башкортостан, Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙ яр буйҙары пейзаждарын төшөрә. «Өфө урамдары», 2003 йыл; «Ялта», 2004 йыл; Ҡара диңгеҙҙә, 2006 йыл; «Ҡорам», 2008 йы; «Өфө ҡорамдары», 2008 йыл; «Йылға буйында», «Өфө пейзажы», «Тюлькин музейында», «Иҫке Өфө паркында», «Туҡай урамындағы мәсеттә», «Тирәкле ауылында ҡыш» 2010 йыл һ. б картиналар — уның ижады.
Күргәҙмәләре
Һынлы сәнғәт оҫтаһының әҫәрҙәре 1990 йылдан республика һәм төбәк, Бөтә Рәсәй, 1991 йылдан — Бөтә Союз күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
1998 йылда — Германияла (г. Любек), 1999 йылда АҠШ-та (Чаттануга) төркөм күргәҙмәһендә ҡатнаша.
2003 йылда «Аймаҡ» Өфө картиналар галереяһында, 2005 йылда Атланта ла (АҠШ), 2010 йылда Бөтә Рәсәй пленэрында (Орск), 2011 йылда «Мираҫ» Өфө картиналар галереяһында, 2014 йылда — Өфөлә шәхси күргәҙмәләре үтә.
Шушпа
Шушпа (Шушпа) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453504, ОКАТО коды — 80211840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бикәй
Бикәй (Бикеево) — Башҡортостан Республикаһының Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 494 кеше булған. Почта индексы — 452164, ОКАТО коды — 80257840002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Качуг (Юга ҡушылдығы)
Качуг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Гурман (Ходзь ҡушылдығы)
Гурман  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ходзь йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кайба
Кайба — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Латат йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Межевой (Һатҡы районы)
Межево́й — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы эшселәр ҡасабаһы, Межевой ҡала биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урыны
Межевой ҡасабаһы Силәбе өлкәһенең көнбайышында, Һатҡы ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, Башҡортостан Республикаһы сигендә, Әй йылғаһы буйында урынлашҡан. Район үҙәге Һатҡы ҡалаһына тиклем 27 км, яҡындағы тимер юл станцияһы Һилейәгә — 9 км.
Рельефы — Урал тау һырттары алды, иң яҡын бейеклектәр — 336 һәм 400 м. Ландшафты — ҡайын, уҫаҡ, ҡарағай һәм ҡарағаслы таулы урман зонаһы. Межевой күрше тораҡ пункттар менән асфальт юлдар менән бәйләнгән. Халыҡ һаны — 5578 кеше (1979 — 6204, 1989 — 5808, 1995 — 5700-гә яҡын).
1973 йылда, бер нисә тораҡ пунктын — Межевой Лог, Яңы Пристань, Парамоновка, Первомайский (хәҙер Башҡортостан территорияһында), Ваняшкино, Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдарын (1950—1973 йылдарҙа улар Һилейә эшселәр ҡасабаһы составында була) — ҡушып, рәсми рәүештә Межевой ҡасабаһы ойошторола.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә
Тарихы
1887 йылда, был тирәлә тәүгеләрҙән булып, күмер һәм эзбизташ яндырыу кустарь етештереүе башлана. Шул уҡ ваҡытта таш бысыу оҫтаханаһы асыла, унда таш плиталар һәм тирмән таштары етештерелә башлай. Ҡул хеҙмәте ҡулланыла. Продукция Рәсәйҙең үҙәк һәм төньяҡ райондары предприятиеларына, Балтик буйына, Волга буйына, Себергә оҙатыла.
1900 йылда Лазарев үҙ аҡсаһына сиркәү төҙөтә (совет осоронда емертелә), 1902 йылда ҙур ҡыңғырауҙар һатып алына. Сиркәү мәхәллә мәктәбе эшләй.
1910 йылда эшҡыуар таш вағынан тирмән ташы етештерә торған бер нисә цех, уларҙы киптереү өсөн ағас биналар, пар ярҙамында эшләй торған тирмән төҙөтә, икмәк һәм тимер-томор эшләнмәләр кибеттәре, контора эргәһендә магазин аса.
Революциянан һуң, Яңы Пристандә Киров исемендәге колхоз ойошторола, һәм унда күрше Ваняшкино ауылы халҡы эшләй. Әҙәби сығанаҡтарҙа һуңғыһы 1899 йылда телгә алына, Лазарев бында таш юныу фабрикаһын аса, һуңыраҡ «Урал тирмән ташы» артелен булдыра.
Парамоновка ауылы 1780 йылда, Ишйылға йылғаһында тәүге парҙа эшләүсе тирмәндәр төҙөгәндә барлыҡҡа килә, бында урыҫ-француз-бельгия йәмғиәте тирмән таштары ҡулланыла.
Халыҡ эзбизташ үртәү, тирмән ташы һәм кирбес етештереү менән шөғөлләнгән. Блиновка һәм Әй Төркөмө ауылдары Каменка йылғаһының (Әй ҡушылдығы) үрге ағымында, ҡарағай урманы араһында 1952 йылда барлыҡҡа килә. Бында халыҡ үҙағас, карап ағасы әҙерләгән.
1936 йылдан Көньяҡ Урал боксит рудниктары Межевой биләмәләрендә алдынғы предприятие була. Башта мәғдән асыҡ ысул менән алынһа, 1938 йылдан Әй һәм Яңы ятҡылыҡтарында ер аҫты ысулы менән сығарыла. 1941 йылда — беренсе шахта, Бөйөк Ватан һуғышынан һуң икенсеһе эксплуатациялана.
Барлығы ҡасаба тирә-яғында, Күкшик һыртынан төньяҡҡараҡ, боксит мәғдәненең 8 эре ятҡылығы (Барсучий Лог, Белоусовский, Блиново-Каменский, Ивано-Кузьминский, Краснокаменский, Межевой Лог, Первомайский, Черепанов Лог) асыла. Уларҙың ҡайһы берҙәре янында тораҡ пункттарға нигеҙ һалына.
1969 йылда — «Блиново-Каменский» шахтаһы, 1979 йылда «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһы сафҡа баҫа.
Һуңғараҡ, ҡаҙылған мәғдәндең сифаты түбән булыуы, шахталарҙа боксит мәғдәнен сығарыу үҙҡиммәте аҡланмауы арҡаһында, рудниктарҙа эштәр туҡтатыла.
Иҡтисады
1991 йылдан 2001 йылға тиклем Межевой керамика цехы эшләй, икмәкхана бар.
Социаль өлкәһе
Хәҙерге ваҡытта Межевой халҡы социаль учреждениеларҙа эшләй.
Ҡасабала:
- «Берёзка» исемле мәктәпкәсә йәштәге балалар комбинаты, - Славян мәҙәниәте үҙәге,
Ужеговица
Ужеговица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 759 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Межевой (Һатҡы районы)
Социаль өлкәһе
- дауахана (уның тиҙ ярҙам күрһәтеү бригадаһы, 2000 йылда асылған геронтология бүлеге бар), - поликлиника (уға күрше тораҡ пункттарҙың халҡы ла беркетелгән), - Әй Төркөмө, Ваняшкино халҡын хеҙмәтләндергән Яңы Пристань фельдшер-акушер пункты,
Ужеговица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Межевой (Һатҡы районы)
Социаль өлкәһе
- Блиново-Каменский руднигының һәм «Ҡорғаҙаҡ» шахтаһының медицина пункты,
Ужеговица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Межевой (Һатҡы районы)
Социаль өлкәһе
- «Межевой эшселәр ҡасабаһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе» муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеһы,
- шифахана мәктәп-интернаты (Әйле ауылында һәм Һилейә ҡасабаһында 2 филиалы бар),
- «Горняк» мәҙәниәт һарайы (бер нисә түңәрәк эшләй),
- Яңы Пристань ауыл мәҙәниәт йорто,
- балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе (2016 йылдың 6 ғинуарында янды),
- музыка мәктәбе.
Иҫтәлекле урындары һәм ҡомартҡылары
Элек ҡасабала В. И. Ленин һәйкәле торған.
Кайтанак
Кайтанак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 524 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы
Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы (7 ғинуар 1903 йыл — 2 март 1996 йыл) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары. 1936 йылыдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993).
Биографияһы
Мәстүрә Низам ҡыҙы Сәхәүетдинова 1903 йылдың 7 ғинуарында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Үрге Ҡыйғы ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Иртә етем ҡала, апаһы һәм ҡартатаһында тәрбиәләнә. 12 йәшендә тыуған ауылындағы ике класлы ир-егеттәр мәктәбенә уҡырға инергә мөмкинлек ала. Уны тик яҡшы билдәләргә тамамлағандан һуң, Өфө уҡытыусылар семинарияһында белемен дауам итергә хоҡуҡ ала, әммә Граждандар һуғышы башланғас, был ниәте тормошҡа ашмай ҡала.
Граждандар һуғышы тамамланғандан һуң, тыуған ауылында комсомол ячейкаһын ойоштора, махсус тәғәйенешле отрядтар составында ҡорал тотоп ауыл учреждениеларын һәм складтарын һаҡлауҙа ҡатнаша. Тәүге артелдәрҙе һәм коммуналарҙы, ҡатын-ҡыҙҙар советтарын булдыра.
1936 йылда Мәскәүҙәге В. В. Куйбышев исемендәге РККА Хәрби инженерҙар академияһын тамамлап, инженер‑архитектор һөнәре ала.
1936 йылдан «Башпроект» проекттар планлаштырыу тресының баш архитекторы, идарасы урынбаҫары булып эшләй.
1937 йылдан Башҡорт АССР-ының коммуналь хужалығы халыҡ комиссары вазифаһын башҡара. 1939 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы фәнни‑техник советының рәйесе була. 1942 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ комисарҙары советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын үтәй.
1945—1962 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Архитектура эштәре буйынса идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 2—4‑се саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
1996 йылдың 2 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мәстүрә Низам ҡыҙының фәнни эштәре Башҡорт АССР-ында гражданлыҡ төҙөлөшө мәсьәләләренә арналған. 1930‑сы йылдарҙың 2‑се яртыһында республикала торлаҡ йорт һәм йәмәғәт биналарын проектлауҙа ҡатнаша.
БатысТалица
БатысТалица — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талица йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәмәриә
Ҡәмәриә (Камария) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Ҡәмәриәғәрәп теленән.
Резида Сөләймәнова:
Кусимова Таңһылыу:
ҠӘМӘРИӘ ғәр. — айға оҡшаш, матур
Джигитлевка
Джигитлевка — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Губс йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кедра (Кичменьга ҡушылдығы)
Кедра — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы
Каспранский Әхмәткамал Әхмәҙинур улы (27 август 1895 йыл — 10 декабрь 1937 йыл) — 1920 йылдың март-май айҙарында ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы (1-се) секретары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Әхмәткамал Әхмәҙинур улы Каспранский (Измайлов) 1895 йылдың 27 авгусында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Топорнин улусы Бәйкей ауылында (Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы) имам — хатип Әхмәҙинур Каспранский ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса татар.
Уның ҡартатаһы Исмәғил Туҡмаҡлы ауылының иң ярлы крәҫтиәне булған. Атаһы — байҙарҙа, һуңынан уҡытыусыларҙа хәҙмәт иткән. 1890 йылда диниә назаратында имтихан тапшырғандан һуң Топорнин (Кушнаренко) районының Бәйкей ауылына имам-хатип итеп тәғәйенләнә. Уның беренсе ҡатыны туберкулездан вафат була. Икенсе тапҡыр бай крәҫтиән Йосоп Ғәлиевтың 17 йәшлек ҡыҙына өйләнә. Уларҙың балалары: улдары — Рухилбаян (1892), Әхмәткамал (1895), Әхмәт (1904), Мәхмүт (1908), ике ҡыҙ бала.
1903—1909 йылдарҙа Өфөлә «Ғосмания» мәҙрәсәһендә белем ала. Уҡыуҙы тамамлағас, Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһенә урта белем алыу өсөн уҡырға инә (миллионер Хөсәйеновтың уҡыу йорто). Уҡыусылар мәҙрәсәлә донъяуи предметтар (физика, химия) уҡытыуҙы талап иткән забастовканан һуң ҡыуыла һәм өйөнә ҡайта.
Өфө өйәҙенең Яныш ауылында китапханасыһы булып эшләй (1915—1916).
1916 йылда армияға саҡырыла. 1917 йылдағы Февраль революцияһы ваҡытында Петроградта була һәм Петроград мосолман социалистик комитеты ағзаһы итеп һайлана.
Эш урындары: 1918 — 1919 йылдарҙа — мосолмандар эштәре буйынса бүлек мөдире, РКП(б)-ның Ҡазан өлкә комитетының мосолман секцияһы ағзаһы. 1920 йылдың март айынан РКП-ның Башҡортостан өлкә комитетының сәйәси секретары була.
«Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитетының Декретына (1920 йылдың 19 майы) ризаһыҙлыҡ белдереп, Каспранский өлкә комитетының секретары вазифаһын бушата, милли хөкүмәт менән бергә ҡаса. 1921 йылда Әхмәткамал Әхмәҙинур улы Төркиәгә эмиграцияға китә, унда ул Совет илселегендә тәржемәсе булып эшләй.
1937 йылдың 30 авгусында ҡулға алына. Ул Башҡорт АССР-ы территорияһында контрреволюцион буржуаз-милләтсе ойошмала ҡатнашыуҙа һәм ауыл хужалығында ҡоротҡос эш алып барыуҙа ғәйепләнә. Тикшереү ваҡытында үҙ ғәйебен танымай. 1937 йылдың 10 декабрендә атып үлтерелә. Уның балалары: 7 йәшлек ҡыҙы Майя, бер йәше лә тулмаған улы Булат етем ҡала. Ҡатыны, Мәрйәм ханым, 1991 йылда вафат була, Мәскәүҙә ерләнә.
1956 йылда Әхмәткамал Әхмәҙинур улы аҡлана.
Мәкәш ауыл Советы (Дәүләкән районы)
Мәкәш ауыл Cоветы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Мәкәш ауылы.
Каскад (Ереван)
«Каскад» — Еревандағы архитектура-монументаль комплексы. Биш асыҡ террасанан барлыҡҡа килгән каскадты кәүҙәләндерә. 2009 йылдан комплекста художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге эшләй.
Ҡоролма 1980 йылда төҙөлә башлай. 2010 йылда өҫкө өлөшө тамамланмай ҡала.
Тарихы
Архитектор А. О. Таманян әҙерләгән «Төньяҡ каскад» 1924 йылда уҡ генераль планда проектлана. Документҡа ярашлы, Канакер убаһы битләүҙәре аша һикәлтәле баҫҡыстар, шарлауыҡ һәм сәскә түтәлдәре үтеүе күҙаллана. Каскад ҡаланың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөн бәйләп торорға тейеш була.
1960 йылдарҙа каскад итәгенә алып килгән Таманян урамы эшләнелә. Өҫкө өлөштә, буласаҡ каскад буйынса Әрмәнстанда совет власы урынлаштырылыуҙың 50-йыллығы хөрмәтенә 50 метрлыҡ обелиск ҡуйыла (архитекторҙары Дж. Торосян, С Гюрзадян). Шунда уҡ үҙәтеү майҙансыҡтары эшләнә.
Каскад проектын 1970 йылдар башында архитекторҙар Дж. Торосян, С Гюрзадян, А. Мхитарян эшләй. Уларҙың планына ярашлы, уба итәгендәге Таманян урамынан обелискка һәм күҙәтеү майҙанына тиклем баҫҡыстарҙан торған эспланада эшләнергә тейеш була. Каскадта биш интервал-терраса планлаштырыла, улар асыҡ һауалағы музейҙы күәҙәләндерә, уларға эскалаторҙар илтә. Террасаларҙа сәскә түтәлдәре, фонтандар һәм бассейндар урынлаштырыу планлаштырыла, уларҙан Ереван һәм Арарат тауы күренештәре асылырға тейеш була.
Каскад төҙөлөшө 1980 йылда башлана. Йыл һуңында, Спитакта ер тетрәү, СССР тарҡалыуы һәм Ҡарабах һуғышына бәйле, төҙөлөш эштәре туҡтатыла.
2002 йылда әрмән сығышлы Америка меценаты инициативаһы менән комплексты төҙөү, реставрациялау һәмтөҙөкләндереү эштәре тергеҙелә. 2009 йыл дың 17 ноябрендә "Каскад"та художество музейы — Гафесчяндың сәнғәт үҙәге асыла. 2011 йылда бинаның өҫкө ярусында Шарль Азнавурҙың йорт-музейы эшләй башлай.
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы (1924-1993) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Октябрь Революцияһы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Һарун Исмәғил улы Фәхретдинов 1924 йылда Автономлы Башҡорт ССР-ының Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусы биләмәһенә ҡараған (хәҙер Салауат районы) Илсекәй ауылында күп балалы ғаиләлә тыуған. Илсекәй башланғыс мәктәбен тамамлай.
Хеҙмәткә алынғансы, «Башташ» колхозында төрлө эштәр башҡара: ат һабаны менән ер һөрә, колхоз сабынлыҡтарында мал аҙығы әҙерләүҙә ҡатнаша.
Хәрби хеҙмәте
1942 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ы Салауат район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына хеҙмәткә саҡыра.
Рядовой ҡыҙылармеец Һарун Фәхретдинов 1942 йылдың авгусынан 1943 йылдың авгусына тиклем 212-се уҡсылар дивизияһының һуғыш тамамланған ваҡытҡа Кобрин Ҡыҙыл Байраҡ Суворов орденлы тип аталасаҡ 669-сы уҡсылар полкында хеҙмәт итә.
1943 йылда яралана, Әрмәнстанда госпиталдә дауалана.
«Халыҡ хәтере» сайтындағы мәғлүмәттән сығып, Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы 1945 йылдың 1 ғинуарынан тағы хәрби хеҙмәткә саҡырылған һәм 1945 йылдың 3 сентябренә тиклем запас яугир булып торған тигән фараз барлыҡҡа килә.
Һуғыштан һуң тормошо һәм хеҙмәте
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улы һуғыштан һуң утыҙ һигеҙ йыл дауамында Салауат районының XXI партсъезд исемендәге колхозында механизатор булып эшләй. . Алдынғы механизатор Һарун Исмәғил улы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнә.
Хәтер
Фәхретдинов Һарун Исмәғил улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районының Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ким Чен Ир
Бала сағы
Ким Чен Ир 1942 йылдың 16 февралендә Ким Ир Сен (1912—1994) һәм Ким Чен Сук (1917—1949) ғаиләһендә тыуған. Хабаровск крайында урынлашҡан Вятский ауылын уның тыуған урыны тип һанау ҡабул ителгән. Тыуған ваҡытында уны Юрий Ирсенович Ким тип атағандар, әммә Төньяҡ Корея историографияһы, Ким Чен Ир Чансубон түбәһе янындағы йәшерен партизандар лагерында, Төньяҡ Кореяның иң бейек һәм абруйлы тауы — Пэктусан (Самджиён өйәҙе) янындағы бүрәнә йортта тыуған , тип раҫлай, һәм уның тыуған көнөндә күктә икеләтә йәйғор һәм сағыу йондоҙ барлыҡҡа килгән. Иртә балалыҡ йылдары Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 88-се уҡсы бригадаһы урынлашҡан Вятский ауылында үткән, атаһы, Ҡыҙыл Армия капитаны, ошо бригада составындағы батальон командиры булған.
1945 йылдың ноябрендә Ким Чен Ир бер ай элек унда атаһы әйләнеп ҡайтҡан Пхеньянға күсерелә. Рәсми биографияһы раҫлауынса, ул 1950—1960 йылдарҙа Пхеньяндағы партия хеҙмәткәрҙәре балалары өсөн мәктәптә белем алған, һуңынан, 1964 йылда, Пхеньяндағы Ким Ир Сен исемендәге университетты тамамлаған, сәйәси иҡтисад буйынса махсуслашҡан.
Карьера башы
1961 йылдың 22 июлендә Корея Хеҙмәт партияһы сафына баҫа. Төньяҡ Корея сығанаҡтарына ярашлы, Ким Чен Ир 1964 йылдың 19 июненән Корея Хеҙмәт партияһының Үҙәк комитетында эш башлай ), инструктор, Үҙәк Комитетта бүлек мөдире урынбаҫары, артабан бүлек мөдире.
1970 йылдарҙа уның заказы буйынса КНДР-ҙың иң төп пропаганда фильмдарының береһе — «Цветечница» фильмы төшөрөлә. Был фильм Төньяҡ Корея кинематографының Алтын фондына ингән (1972).
1973 йылдың сентябрендә ул партияның Үҙәк комитеты секретары, ә 1974 йылдың апрелендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, февралдә) Корея Хеҙмәт партияһы Үҙәк комитетының Сәйәси комитеты (Политбюро) ағзаһы һәм партия рәйесе Ким Ир Сендың вариҫы итеп һайлана. 1970-се йылдарҙа Корея матбуғатында уны «Партия үҙәге» тип йөрөтә башлайҙар (당중앙; элек был бер кеше титулы түгел, ә Үҙәк Комитеттың икенсе исеме ине).
1980 йылдың октябрендә Корея Хеҙмәт партияһы VI съезында Ким Чен Ир Үҙәк Комитеттың Политбюроһы Президиумы ағзаһы, Үҙәк Комитет секретары, партияның Үҙәк Хәрби комитеты ағзаһы итеп һайлана. Пропаганда, атаһының эштәренә дан йырлаған дәрәжәлә, улының да сиктән тыш кешелекле булыуын маҡтай башлай. 1982 йылдың февраленән ул — Корея Халыҡ-Демократик Республикаһының Юғары Халыҡ Йыйылышы депутаты. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Ким Чен Ир махсус хеҙмәттәрҙең эшенә етәкселек иткән. Ул 1983 йылда Бирмала (хәҙер Мьянма) теракт ойоштороуҙа ғәйепләнә, һөҙөмтәлә Корея Республикаһынан 17 рәсми кеше һәләк була һәм 1987 йылда Көньяҡ Корея авиалайнеры шартлауы һөҙөмтәһендә 115 кеше һәләк була. Ким Чен Ирҙың ғәйебен раҫларлыҡ дәлилдәр килтереп булмай, ләкин халыҡ-ара аналитиктар, Ким Ир Сен 1980-се йылдарҙа ла тышҡы сәйәсәтте контролдә тотоуын дауам иткән һәм улының эске эштәргә ҙурыраҡ контроль итеү мөмкинлеген биргән, тип иҫәпләй.
1991 йылдың 24 декабрендә Корея Хеҙмәт партияһының пленар ултырышында Ким Ир Сен Корея Халыҡ Армияһының юғары баш командующийы Ким Чен Ирға үҙ вәкәләттәрен тапшырыуы тураһында иғлан итә. Дүрт ай үткәс, 1992 йылдың 13 апрелендә, Ким Ир Сенға генералиссимус исеме бирелә, ә бер аҙнанан Ким Чен Ир КНДР Маршалы исемен ала. Киләһе йылдың апрелендә Ким Чен Ир Корея Халыҡ Демократик Республикаһының Оборона дәүләт комитеты рәйесе итеп һайлана.
Дәүләт башлығы
Ким Ир Сен 1994 йылдың 8 июлендә йөрәк өйәнәгенән вафат булған. «Мәңгелек президент» үҙе идара иткән һарайы-резиденцияһын махсус рәүештә үҙгәртеп төҙөлгән мавзолейҙа ерләнгән, ә илдә өс йыллыҡ матәм башланған.
2010 йылдың 28 сентябрендә Ким Чен Ир Пхеньянда уҙғарылған партия конференцияһында Корея Хеҙмәт партияһының генераль секретары итеп ҡайтанан һайланды.
Кеше хоҡуҡтары
Ким Чен Ира идара иткән йылдарҙа Төньяҡ Кореяны даими рәүештә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа: халыҡ алдында язалауҙа, ҡоллоҡта, аборт эшләтеүҙә, япон һәм Көньяҡ Корея граждандарын урлауҙа, шулай уҡ хеҙмәт концентрацион лагерҙары ойоштороуҙа ғәйепләгәндәр. Киң мәғлүмәт саралары хөкүмәттең тулы контролендә булған, пропаганда тәүлек әйләнәһенә теле- һәм радиоэфирҙа эшләгән; сит ил тапшырыуҙарын тыңлау ҡәтғи тыйылған.
Шәхес культы
Илдә Ким Чен Ир бик шәп композитор тип иҫәпләнә, өҫтәүенә, алты опера ике йыл эсендә ижад ителгән. Уның «Чучхе идеялары тураһында», «Чучхе философияһын өйрәнгәндә тыуған ҡайһы бер мәсьәләләр тураһында», «Кино сәнғәте тураһында», «Чучхе принцибына нигеҙләнгән әҙәбиәт тураһында» хеҙмәттәре классик һанала. Ил эсендә Пхеньянда «Чучхе башняһы» планын төҙөгән бөйөк архитектор тип иҫәпләнә.
Кинола кәүҙәләнеше
Ги Джу-бонг / Gi Ju-bong «Шпион пошёл на Север» фильмында (2019).
Ғаиләһе
Ким Чен Ир дүрт тапҡыр өйләнгән, рәсми биографияһы буйынса өс улы билдәле. Әммә рәсми булмаған мәғлүмәттәргә ярашлы, Төньяҡ Корея юлбашсыһының 17 балаһы булып, шуларҙың 9-ы никахһыҙ тыуған булған.
Тормош образы
Иртән тороп, Ким Чен Ир ғәҙәттә хәтер күнекмәләре башҡарған. Был хаҡта ул былай тигән: «Башты йышыраҡ эшләтһәк, хәтер яҡшыра. Мин иртән тороп, хәтер күнекмәләре башҡарам», - тине. ИТАР-ТАСС-тың, буш ваҡытын нисек үткәреүе тураһындағы һорауына Ким Чен Ир былай тигән:
Ким Чен Ир һыбай йөрөү менән мауыға. 1993 йылда аттан ҡолап, башы менән ныҡ һуғыла. Дауалау өсөн йәшерен рәүештә Францияның билдәле неврологы Франсуа-Ксавье Ру саҡырылған, сөнки Кореяның бер табибы ла Ҡәҙерле Юлбашсыны дауаларға баҙнат итмәгән.
Тышҡы ҡиәфәте
Ким Чен Ираның буйы 160 сантиметр самаһы (төрлө сығанаҡтарҙа 160-165 сантиметр) тәшкил иткән, был Кореяла йәшәгән үҙ быуыны ир-егеттәре өсөн ғәҙәти буй булған. Әммә буй оҙонлоғон арттырыр өсөн, ул үксәле йә бейек табанлы ботинкалар кейгән.