cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Динис (исем)
Билдәле кешеләр
Бүләков Динис Мөҙәрис улы (18 май 1944 йыл — 14 март 1995 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1966 йылдан — КПСС, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1986—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты рәйесе, артабан 1995 йылдағы вафатына тиклем — Башҡортостан Яҙыусылар союзы рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1993), шулай уҡ Ғәлимов Сәләм (1980), Фәтих Кәрим исемендәге (1999) премиялар лауреаты. Исламов Динис Фәтхи улы (15 декабрь 1921 йыл — 14 апрель 1973 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм прозаик. Ике Ҡыҙыл Байраҡ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Куляш Денис Владиславович (31 май 1983 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Омскиҙың «Авангард» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Румынияның «Чиксереда» командаһы уйынсыһы.
Гуцко Денис Николаевич (1969 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, Рәсәй йәш яҙыусылар форумында ҡатнашыусы «Букер — Открытая Россия» премияһы лауреаты (2005), Халыҡ-ара «Куликово Поле» асыҡ әҙәбиәт премияһының «Публицистика» (2014)[1] номинацияһы лауреаты.
Шафиҡов Денис Фуат улы (3 июнь 1985 йыл) — Рәсәй спортсыһы, еңел һәм беренсе ярымурта ауырлыҡ категорияларында сығыш яһаусы боксёр. Донъя чемпионы (2009).
Бодров Денис Александрович (22 август 1986 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һаҡсы. Тольятти хоккейы тәрбиәләнеүсеһе. Әлеге ваҡытта Екатеринбургтан Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубы уйынсыһы.
Ғизәтуллин Денис Рәшит улы (11 март 1983 йыл) — Рәсәйҙең спидвей спортсыһы. Рәсәй спорт мастеры. Шәхси зачетта ике тапҡыр Рәсәй чемпионы, команда зачетында өс тапҡыр Рәсәй чемпионы. Парҙар араһында Европа чемпионатының бронза призеры.
Фамилияла
Денисов Андрей Иванович (3 октябрь 1952 йыл) — Рәсәй дипломаты. 2013 йылдан Ҡытай Халыҡ Республикаһында Рәсәй Федерацияһының ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе. Халыҡ-ара эштәр буйынса Рәсәй советы Президиумы ағзаһы (2011). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсеһе (2003). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған дипломатик хеҙмәт хеҙмәткәре (2005).
Денисов Владимир Владимирович (10 апрель 1953 йыл) — шағир, тәржемәсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, 2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзының рус һәм рус телендә ижад иткән яҙыусылар берекмәһе етәксеһе.
Ауылдар
Денис (Денискино) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл.
Денис ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Богородский ауылы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Динис Бүләков исемендә әҙәби премия.
Динис Бүләков урамы (Улица Дениса Булякова) — Өфө ҡалаһындағы урам.
Ефимова Аделаида Александровна
Ефимова Аделаида Александровна (30 июль 1929 йыл) — совет рәссамы, 1963—1984 йылдарҙа «“Ағиҙел” башҡорт сәнғәт әйберҙәре кәсебе» берекмәһе хеҙмәткәре. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1979).
Биографияһы
Аделаида Александровна Ефимова 1929 йылдың 30 июлендә Нижегород крайының Гагино ауылында тыуған.
Әсәһе Констанция Доминиковна Ефимова (иренең фамилияһы буйынса) 1909 йылда тыуа, 1944 йылда үҙ-үҙенә ҡул һала, һәм Аделаида Александровна апаһы менән өләсәһе тәрбиәһендә ҡала. Оләсәләре үлгәс, Тоня апаһын Гагинола мәрхәмәтле кешеләр, ә Аделаиданы атаһының Мәскәүҙәге туғандары тәрбиәләүгә ала. Атаһы Ефимов Александр Алексеевич 1903 йылда тыуған, сығышы менән Пенза өлкәһенән, ветеринария табибы булып эшләй.
Аделаида Александровна 1953 йылда Мәскәүҙә М. И. Калинин исемендәге художество-сәнәғәт училищеһын тамамлай. Артабан Пермь өлкәһенең Березники ҡалаһында, аҙаҡ Владимир өлкәһенең Александров ҡалаһында, 1963 йылдан алып — Өфөлә эшләй.
1963—1984 йылдарҙа «Ағиҙел» «Башҡорт художество кәсептәре» етештереү берекмәһендә рәссам була, 1994—1996 йылдарҙа — Өфөнөң «Күгәрсен» производство предприятиеһында хеҙмәт һала.
Аделаида Александровна беренсе булып башҡорт милли орнаменттары буйынса нағышлап эшләгән эскиздар төҙөй. Эшендә төрлө материалдар, шул иҫәптән бәрхәт, буҫтау һ.б. ҡуллана. Уға яуаплы эштәр башҡарырға ла тура килә: хөкүмәт һәм партия етәкселәре өсөн бүләктәр әҙерләй.
Рәссамдың эштәре ГУП «Ағиҙел» музейында, Башҡортостан Республикаһының милли музейында, Санкт-Петербургтың рус музейында һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Аделаида Александровна Ефимова — 1969 йылдан һынлы сәнғәт күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
1969, 1971).
Спирин Юрий Леонидович (ғалим)
Спирин Юрий Леонидович (Юрій Леонідович Спірін; 1930 йыл) — совет һәм украин ғалимы, химия фәндәре докторы (1972), профессор (1974).
100-ҙән ашыу баҫылып сыҡҡан ғилми эш, шулай уҡ 20 уйлап табыу һәм патент авторы
Линда (Әлшәй районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Спирин Юрий Леонидович (ғалим)
Биографияһы
Спирин Юрий Леонидович 1930 йылдың 11 апрелендә Иваново өлкәһенең Лух районы Порздни ауылында тыуған
Горький дәүләт университетының химия факультетын тамамлай (хәҙер Түбәнге Новгород дәүләт университеты) химик-тикшеренеүсе квалификацияһын алып физик химия һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Дзержинск ҡалаһы предприятиеһында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй, һуңынан Л.Я. Карпов исемендәге физика-химия ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (НДФХИ, Мәскәү). 1955—1962 йылдарҙа НДФХИ полимеризация процестары лабораторияһында академик С.С. Медведев етәкселегендә мономерҙарҙың анион полимеризацияһы механизмын тикшеренеүҙәрен үткәрә,  уның һөҙөмтәләрен ул  «Исследование полимеризации, инициированной литийэтилом в разных средах» темаһына 1962 йылда яҡланған кандидатлыҡ диссертацияһында дөйөмләштерә
1963 йылдан Ю.Л. Спирин УССР Фәндәре академияһының мономерҙар һәм полимерҙар химияһы институтында термосыҙамлы полимерҙар лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1965 йылда уға юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе бирелә. 1965 йылдан УССР ФА юғары молекуляр ҡушылмалар химияһы институтының олигомерҙар бүлеге мөдире булып эшләй. 1972 йылда «Акцепторно-донорные эффекты в радикальной и координационно-анионной полимеризации» темаһына  докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974 йылда ғилми профессор исеме бирелә.
Юрий Леонидович полимеризацияның анион һәм радикаль реакциялары теорияһын  үҫтереүгә  ҙур өлөш индерә. Был йүнәлештә үткәрелгән тикшеренеүҙәр «Реакции полимеризации» монографияһында  дөйөмләштерелә (1977), унда юғары молекуляр ҡушылмалар химияһына хас булған миҫалдарҙа радикаль, анион, координацион-анион, катион һәм молекуляр реакцияларҙың механизмдары анализлана,  тирә-яҡ  мөхиттең уларҙың барышына йоғонтоһо ҡарала. Уның етәкселеге аҫтында олигомерҙар бүлегендә олигомерҙарҙың,  функциональ төркөмдәре менән олигодиендарҙың, олигоуротанакрилаттарҙың  реакция һәләтлеге синтезы буйынса тикшеренеү,  уларҙың үҙенсәлектәрен һәм улар нигеҙендә композицион полимер материалдарҙың химик  барлыҡҡа килеү законлыҡтарын өйрәнеү үткәрелә.
Ю.Л. Спирин етәкселегендә 7 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Шәймәрҙәнов Наил Әхмәт улы
Шәймәрҙәнов Наил Әхмәт улы (2 декабрь 1958 йыл) — йырсы һәм композитор. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2019).
Биографияһы
Наил Әхмәт улы Шәймәрҙәнов 1958 йылдың 2 декабрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районының Шафран ҡасабаһында тыуған.
Шафран тимер юл станцияһындағы 43-сө урта мәктәпте тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Башҡортостан республика мәҙәниәт-ағартыу училищеһына уҡырға инә.
2019 йылдың 8 октябрендә, Республика көнө алдынан, Наил Шәймәрҙәнов «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
Коростелевка (Вильва ҡушылдығы)
Коростелевка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карбас-Яга
Карбас-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Доронин Александр Макарович
Доронин Александр Макарович (7 ғинуар 1947 йыл, Петровка ауылы, хәҙер Большеигнатовский районы, Мордва Республикаһы) — моҡша прозаигы,, публицист, , баш мөхәррир.
Биография
1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
А. М. Горький исемендәге Әҙәби институтты тамамлай (Мәскәү, 1973).
Эрзя телле «Сятко» («Усаҡ») журналының баш мөхәррире булып эшләй.
2000 йылдан Мордва Республикаһы яҙыусылар союзы рәйесе.
Эре проза әҫәрҙәре авторы, шул иҫәптән «Кочкодыкесь — пакся нармунь» («Бүҙәнә — ялан ҡошо», 1993), «Баягань сулейть» («Ҡыңғырау сәскәләре күләгәһендә», 1995). Рус, мари, сыуаш, удмурт телдәренә тәржемә ителгән
Мәскәү дәүләт геодезия һәм картография университеты
Тарих
1835 уҡый йорто Константин ер үлсәү училищеһына үҙгәртелә.
1835-1838 Институттын беренсе директор вазифаһын күренекле урыҫ яҙыусыһы Аксаков Сергей Тимофеевич башҡарҙы.
Мичкасс
Мичкасс — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/540/30 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының зыяраты (Друскининкай)
Икенсе донъя һуғышы һалдаттарының друскининкай зыяраты (литва телендә Druskininkų II pasaulinio karo karių kapinė) — Икенсе донъя һуғышында һәләк булған совет һалдаттарының хәрби зыяраты. Кудиркос (V. Kudirkos gatvė) урамынан төньяҡ-көнбайышҡа 0,35 километрҙа, Литвалағы Друскининкайҙың Друсконис күленең көньяҡ-көнбайыш ярында урынлашҡан. Зыярат Литва Республикаһының мәҙәни ҡиммәттәре регистрына индерелгән, дәүләт тарафынан һаҡлана (коды 4365 ). Көньяҡҡараҡ 50 метрҙа иҫке ҡала зыяраты, төньяҡ-көнбайышҡа 1,8 километрҙа — Беренсе бөтә донъя һуғышы һалдат зыяраты урынлашҡан.
Тарихы
1944 йылдың 14 июлендә Ҡыҙыл Армия Друскининкайға инә. һәм Операцияла 71-се һәм 36-сы уҡсы корпустары ҡатнаша. Яуҙа һәләк булған һәм хәрби госпиталдәрҙә вафат булған һалдаттар өс урында ерләнгән. Иң ҙур зыярат бар. Пагандағы Друскининкай урамы, 8 адресы буйынса иң ҙур зыяраты. Башҡа ҡәберҙәр ҡала паркында һәм Изге Дева Мария костёлы ҡаршыһындағы майҙанда урынлашҡан. Үрендә биш саталы ҡыҙыл йондоҙ ҡуйылған бәләкәй фанера обелисктар ҡәберлектәрҙе билдәләй. 1944—1945 йылдар ҡышында Вечюнай янындағы сиркәү зыяратында совет лётчиктары ерләнгән. 1945 йылда ҡала паркындағы, Друскининкай районының Друскининкай урамындағы ваҡытлыса айырым ҡәберлектәрҙән күсерелгән һәләк булған яугирҙарҙың мәйеттәре сиркәүҙең көнбайыш фасады алдында ерләнгән. Зыяраттың үҙәгендә монументаль таш обелиск төҙөлгән.
1962 йылдың ғинуарында Друскининкай ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе Стасис Янилонис (литва телендә Stasys Janilionis) инициативаһы буйынса һалдат мәйете ҡалдыҡары зыярат Друсконис күле буйындағы иҫке зыярат янында яңы һалдат зыяратына күсереп ерләнгән.
1971 йылда урындағы зыярат тарихи ҡомартҡылар (код IV181) исемлегенә индерелгән, в 1992 году зарегистрировано в Регистре культурных ценностей Литовской Республики.
1987 йылда лавр таж рәүешендәге һәйкәл ҡуйылды, проект авторы — скульптор Витаутас Мартишиус (литва телендә Vytautas Martišius).
Тасуирламаһы
Планда зыярат тура мөйөшлө, оҙонлоғо 54 м һәм киңлеге 28 м. Көнбайыш һәм төньяҡ яҡтан бетон стена, ә көнсығыш яғына һәм көньяҡтан — металл кәртә менән уратып алынған, унан көньяҡта төп инеү урыны урынлашҡан. Зыярат буйындағы төп инеү урынында бетон юл һалынған. Бронза һәйкәл гранитный постамент тора. Зыяраттың төньяҡ өлөшө ситендә тура мөйөшлө постаментта дүрт ярым түңәрәк һымаҡ бөкләнгән артиллерия орудиеһына таянып торған лавр тажын һүрәтләгән бронза һәйкәл бар. Күмелгәндәр тураһындағы мәғлүмәттәр яҙылған ҡәбер ташындағы гранит плиталар төп юлдың ике яғынан да дүртәр рәт тигеҙ итеп бүлеп ҡуйылған.
Рәсми мәғлүмәттәр буйынса зыяратта 250 һалдат ерләнгән: 179 һалдат танылған һәм 71-е билдәһеҙ. Хәрби мираҫ институты исемдәре билдләнгән 122 һалдатты исемлеккә индерҙе ..
2011 йылда Хәрби мираҫ институтисемдәре ыилдәләнгән б булмаусылар исемлегенә баҫтырып сығара.
Салакса
Салакса — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бигәнәй (Борай районы)
Бигәнәй (Бигиняево; боронғо атамаһы Яңы Ҡангилде) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 183 кеше булған. ОКАТО коды — 80218822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вәлиева Зөмәрәт Таһир ҡыҙы
Биографияһы
Зөмәрәт Таһир ҡыҙы Вәлиева 1923 йылдың 15 мартында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы) тыуған.
1944 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1948 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1981 йылдарҙа нормаль физиология кафедраһы мөдире. 1987 йылдан — Башҡортостан медицина профилактикаһы үҙәгендә (Өфө) эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни хеҙмәттәре организмдың лимфа һәм ҡан тамырҙары иннервацияһын тикшереүгә арналған. Зөмәрәт Таһир ҡыҙы йөрәк гликозидтарының α‑ һәм β‑адренорецепторҙары аша лимфа тамырҙарына тәьҫир итеүен өйрәнә, күкрәк лимфа көпшәһендә баро‑ һәм хеморецепторҙарҙың барлығын асыҡлай. 40‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
1998 йылдың 29 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Воронеж дәүләт техник университеты
Воронеж дәүләт техник университеты (ВДТУ) — Воронеждағы һәм Рәсәйҙең бөтә Үҙәк-ҡара тупраҡлы төбәгендәге юғары уҡыу йорто. 2016 йылдан —Воронеж өлкәһенең төбәк терәк университеты.
Рейтингы
1RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Воронеж дәүләт техник университеты 2018 йылда 100-сө урынды биләй.
Илья Муромец
Илья Муромец (тулы исеме — Илья Муромец, Иван улы шулай уҡ төрлө варианттар ҙа осрай: Илья Моровлин, Муравленин, Муровец, Муромлян; Илия-йыландар менән көрәшеүсе ) — боронғо урыҫ һәм урыҫ эпостарының төп геройҙарҙың береһе. Баһадир, крәҫтиән улы, Төньяҡ-Көнсығыш Рустә тыуып үҫкән, Киевҡа кенәз Владимирға хеҙмәт итергә килгән; Боронғо Русте һаҡлауҙы етәкләгән.
Тәүге тапҡыр Ф. С. Кмита-Чернобыльскийҙың яҙма сығанаҡтарында Илья Муравленин, Эрих Лясотаның Киевтың София соборында — бәһлеүән Илья Моровлин, ҡайһы бер былиналарҙа Моровец, Муровец, Муравленин, Моровлянин булараҡ телгә алына. Илья Муромецтың образы әҙәбиәттә, музыкала, һынлы сәнғәттә һәм кинола киң урын алған.
Төп геройы Илья Муромец булған сюжеттар
Илья Муромец былиналарҙың Киев циклында бар: «Илья Муромец һәм Соловей-разбойник», «Илья Муромец һәм Идолище Поганое», «Илья Муромецтың кенәз Владимир менән алышы», «Илья Муромецтың Жидовин менән алышы». «Святогор һәм Илья Муромец» былинаһында Илья Муромецты Святогорҙың уҡытыуы хикәйәләнә; үлер алдынан Святогор уға батырҙар рухын өрә, шуға күрә Ильяла көс өҫтәлә, үҙенең ҡылысын (меч-кладенец) бирә.
Филолог С. Н. Азбелевтың мәғлүмәттәре буйынса, героик былиналарҙың 53 сюжетында Илья Муромец бар. Уларҙың 15-ендә төп герой булып тора ).
Һәр сюжет буйынса төрлө һүҙ оҫталарынан яҙып алынған айырым варианттар һаны тиҫтәләгән һәм йөҙҙән ашып китә ала.
Илья Муромец исемен йөрөткән объекттар
Географик объекттар
Ойошмалар
Техника
Һүҙ сәнғәте
Матур әҙәбиәт
Хәҙерге фольклор
Һынлы сәнғәт
Картиналар
Һүрәттәр
Музыка
Опералар
Симфоник әҫәрҙәр
Хор музыкаһы
Рок-музыка
Илья Муромец көнө
19 декабрҙә (Юлиан календары буйынса) билдәләнә (1 ғинуарҙа). Был көндө изге Илья Муромский (Печерский) баһадир Илья Муромец менән ҡушыла.
Рәсәй империяһының күп кенә губерналарында Илья Муромецтың «алты атта» күк буйлап йөрөүенә ышанғандар һәм күк күкрәүен тап шуның менән аңлатҡандар. Риүәйәт буйынса, Илья Муромецтың аты тояғы менән шишмә сығарған ерҙәрҙә изге Илья хөрмәтенә бәләкәй сиркәү (часовня) ҡуйылған. Күк күкрәү һәм шишмәләр менән бәйләнеш баһадирҙы Илья пәйғәмбәр менән яҡынайтҡан, шуға күрә Илья Муромецты Илья көнөндә лә хәтергә төшөргәндәр.
Әҙәбиәт
Баҫмалар
Тикшеренеүҙәр
Популяр мәҡәләләр
Энциклопедиялар
Бекар
thumb|50px|Бекар билдәһе Бекар- музыкала: диезды һәм бемолде ғәмәлдән сығара торған билдә (өндө уның таҙа формаһына ҡайтара, такт аҙағына тиклем эшләй). "4"кә оҡшаған билдә менән (\natural) белдерелә (рәсемдә).
Клименка
Клименка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 714 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы
Георгий Леонидзе исемендәге грузин әҙәбиәте дәүләт музейы (საქართველოს გიორგი ლეონიძის სახელობის ქართული ლიტერატურის სახელმწიფო მუზეუმი) — Грузияның мәҙәниәт учреждениеһы. Тбилиси ҡалаһында Чантурия урамы, 8 адресы буйынса урынлашҡан
Тарихы
1930 йылда Давид Арсенишвили инициативаһы буйынса Мтацминд яҙыусылар музейы булараҡ ойошторола. Яңы музейҙы шағир Георгий Леонидзе етәкләй (1899—1966). 5 йылдан һуң музей Грузин яҙыусылар музейы тип үҙгәртелә, ә 1938 йылда — Грузин дәүләт әҙәби музейы тип атала.
1967 йылдан 1939-1951 йылдарҙа музей директоры булып эшләгән Георгий Леонидзе исемен йөрөтә. Музей ихатаһында Леонидзе бюсы ҡуйылған.
Экспозицияһы
Музей экспозицияһында 105 000-дән ашыу ҡулъяҙма, 3 000-гә яҡын рәсем һәм график эштәр, 80 скульптура, 27 000 фото һәм 1800 негатив, 28 000-дән ашыу уникаль китап, гәзит һәм журнал, 400 аудио-видео яҙмалар бар.
Диез
Диез — музыкала: тонды ярым тонға күтәреүҙе белдерә торған термин. Ноталар яҙмаһында # кеүек билдәдәләнә, латин литералары менән is яҙыла. Бекар менән ғәмәлдән сығарыла. Диез, бекар һәм бемоль альтерация билдәләре тип аталалар. Йоп тонлыҡтарында асҡыс янында баҫыла (рәсемде ҡара).
Ун-Нюхсат-Юган
Ун-Нюхсат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюхсат-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Модаевка
Модаевка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гоацин-тауыҡ
Гоаци́н ( — Көньяҡ Американың тропик урмандарында йәшәй торған эре ҡош ; кәкүк һымаҡтар отряды гоациндар ғаиләһендәге тропик ҡош.
Кәүҙәһе 60 см оҙонлоҡта. Ҡаурыйҙары өҫкө өлөшоңдә ҡуйы көрән төҫтә, асыҡ-һары ҡаурыйҙар менән сыбарланған. Кәүҙәнең аҫҡы өлөшө ағыраҡ, ҡорһағы һары-ерән төҫтә. Түбәһендә һары ҡаймалы бүреге бар. Муйынанда ҡаурыйҙары оҙон. Оҙон ҡойроғо йомороланып бөткән. Битендә йөн үҫмәй, ҡыҙыл төҫтә. Һыу баҫҡан эрәмәлектәрҙә йәшәй. Осмай тийәрлек, күп ваҡытын ағастарҙа үткәрә, ергә һирәк төшә.
Крутая (Оло Тырыма ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тырым йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кирина
Кирина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чушева йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы
Хәлит Ғәлиәхмәт улы Ғайсин (декабрь 1929 йыл) —  Башҡорт АССР-ның мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың мәғариф отличнигы, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән, Хеҙмәт һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны.
Биографияһы
Ғайсин Хәлит Ғәлиәхмәт улы 1929 йылда Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Фёдоровка районы) Ҡораласыҡ ауылында тыуған. Бала сағы Әлшәй районы Әбдрәшит ауылында үтә. Репрессияланған ғаилә, Себергә ебәрелеүҙән саҡ ҡотолоп, бында күсә.
Дәүләкән ҡалаһының педагогия училищеһында уҡый. Күгәрсен районы Үрге Һаҙ мәктәбендә төрлө фәндәрҙән уҡыта. 1953 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтынын рус бүлеген яҡшы тамамлай. Йүнәлтмә буйынса Шишмә районы Арыҫлан ауылы мәктәбенә уҡыу бүлеге мөдире булып эшләй башлай, бер нисә айҙан Сыуалкип урта мәктәбенә директор булып күсерелә.
1957—1960 йылдарҙа Сәфәр урта мәктәбе етәксеһе вазифаһын башҡара.
1960 йылдан Шишмә районы мәғариф бүлеген етәкләй. 1979 йылдан алып хаклы ялга киткәнсе Шишмә ҡасабаһының 1-се, 5-се урта мәктәптәрен етәкләй.
1990 йылда « Мәслихәт» ойошмаһын булдыра, халыҡтар дуҫлығын, тел, мәҙәниәт, сәнғәт, йололар берҙәмлеген, сәләмәт ғаилә тормошон, мосолман исемдәрен ҡушыуҙы пропагандалай. Мәктәптәрҙә уҡыу планына башҡорт һәм татар телдәрен индереү тураһында һүҙ күтәрә. «Мәслихәт — дуслыҡҡа мәҙхиә», «Ғаилә — кеше аҡылының һәм тәжрибәһенең бөйөк ҡаҙанышы», «Демократик Рәсәйҙең киләсәге, әхлаҡи камиллашыу, халыҡтар дуҫлығы һәм суверенитеты тураһында (ябай гражданин һүҙе)», «Шишмә ҡасабаһының халыҡ мәғарифы», «Башҡорттарҙың туған теле — милли аңдың бөйөк ҡаҙанышы» (брошюра) китаптары, «Ғәлиәхмәт хәҙрәт» романы авторы.
Ҡоро Иржа
Сухая Иржа — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иржа йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйҙәр (исем)
Хәйҙәр — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Хәйҙәр — «арыҫлан» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Хәйҙәр Тапаҡов (Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы) (20 февраль 1955 йыл) — уҡытыусы, журналист, прозаик. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2014) һәм Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреат.
Хәйҙәр Хызыр улы Шаһиев (29 октябрь 1953 йыл) — ауыл хужалығы һәм дәүләт эшмәкәре. 2000—2012 йылдарҙа Стәрлетамаҡ районы хакимиәте башлығы. СССР-ҙың халыҡ, Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1993) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Дуҫлыҡ (1997), «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2003), Салауат Юлаев (2008) ордендары кавалеры. Стәрлетамаҡ районының почётлы гражданы (2010).
Фамилияларҙа
Хәйҙәров Әмирйән Сөләймән улы (20 ноябрь 1911 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Бөрө өйәҙе, Өфө губернаһы — 25 ноябрь 1996 йыл, Үрге Ҡоҙаш ауылы, Тәтешле районы) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәйҙәршин Ғәйнанша Хәйҙәрша улы (5 февраль 1911 йыл — 4 декабрь 2006 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия уҡсылар дивизияһы айырым сапёр батальонының отделение командиры, гвардия рядовойы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Хәйҙәров Мөхәммәт Аллаяр улы(7 март 1915 йыл — 17 июль 1999 йыл) — башҡорт журналисы, прозаик һәм драматург. 1957 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны. I дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Муса Мортазин исемендәге премия лауреаты (1994).
Ураҙғолов Рәлис Ришат улы
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Рәлис Ришат улы Ураҙғолов 1965 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Муса ауылында тыуған. 1996 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Хәйҙәр (исем)
Топонимдарҙа
Хәйҙәр (Хайдарово) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй.
Ураҙғолов Рәлис Ришат улы
Ижады
Рәлис Ураҙғолов үҙен отҡор һүҙле һәм тос фекерле журналист итеп танытты. Республика һәм илебеҙ йәштәренең көнүҙәк проблемаларына арналған темаларға яҙылған һәм «Йәшлек» гәзитендә баҫылған публицистик материалдары һәм очерктары өсөн ул 1995 йылда Башҡортостан Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ булды.
Хәйҙәр (исем)
Топонимдарҙа
Хәйҙәрабад — Көньяҡ Һиндостан ҡалаһы. Телангана штатының административ үҙәге. 2014 йылдың 2 июненән 10 йыл тирәһе Андхра-Прадеш штатының баш ҡалаһы булып ҡала.
Ураҙғолов Рәлис Ришат улы
Ижады
Республиканың төп ижтимағи-сәйәси гәзите «Башҡортостан»дың хеҙмәткәре булараҡ, тәжрибәле журналист иҡтисад, ауыл хужалығы, экология һәм башҡа халыҡты борсоған темаларға яҙыуын дауам итә.
Йыйылған тормош тәжрибәһе һәм бай материалдары Рәлис Ураҙғоловты әҙәби ижадҡа алып килә лә инде. Уның «Тамуҡ юлы» исемле тәүге хикәйәһе 2000 йылда нәшер ителгән «Ярҙағы таштар» коллектив йыйынтыҡта донъя күрә. Ә 2004 йылда йәш яҙыусы «Бормалы яҙмыштар» тип аталған үҙенең хикәйәләр йыйынтығын сығара. 2008 йылда баҫылған «Аслыҡ» романы әҙиптең ҙур күләмле тәүге әҫәре булды, һәм уны төрлө быуын китап уҡыусылар бик йылы ҡабул итте. Гәзит-журнал биттәрендә Рәлис Ураҙғоловтың ижад емеше тураһында тәнҡитселәр һәм әҙәбиәт белгестәре, шулай уҡ ыңғай фекер әйтелде. Мәҫәлән, башҡорт тел белгесе, филология фәндәре докторы Ғәли Сәйетбатталов әҙиптең әҫәрҙәре тураһында үҙенең күп томлы «Башҡорт теле» тип исемләнгән монографик хеҙмәтендә түбәндәгеләрҙе яҙа: «Рəлис Ураҙғолов уҙған ХХ быуаттың һикһəненсе йылдарында журналистикаға, əҙəбиəткə килде. Ул халыҡтың йəнле һөйлəү телен дə, башҡорт əҙəби телен дə яҡшы белə. Əҙип художестволы ижад процесында əсə теленең төп һүҙлек фондын да, һүҙлек составын да, тасуирлау-һүрəтлəү сараларын да оҫта ҡуллана». Ғәлим билдәләүенсә, автор халыҡтың йəнле һөйлəү стилен дə иғтибарҙан ситтə ҡалдырмай. Əҫəрҙəр теленең морфологик үҙенсəлектəре уның ижад процесында башҡорт теленең һүҙ төркөмдəрен үҙенең маҡсатына ярашлы рəүештə файҙаланыуын күрһәтә. Яҙыусының əҫəрҙəрен төрлө морфологик берəмектəр биҙəп тора. Ябай һөйлəм синтаксисы Рəлис Ураҙғоловтың һүҙ оҫтаһы булыуын дәлилләй, уның фекерлəү ҡеүəһе синтаксиста айырыуса асыҡ күренə. Яҙыусы үҙенең əҫəрҙəрен яҙғанда телəк һөйлəмдəрҙе иғтибарҙан ситтə ҡалдырмай.
Бик күп ҡәләмдәштәренән айырмалы рəүештə, әҙип художестволы ижад процесында инеш һөйлəмде оҫта ҡуллана. Ул шулай уҡ хəҙерге башҡорт əҙəби телендə билдәле булған ун дүрт төрлө эйəрсəн һөйлəмдең алты формаһын, өйрәнелгән биш төрлө ҡатмарлы синтаксик конструкцияларҙың өсөһөн бик уңышлы файҙалана.
Шулай итеп, фән докторы, яҙыусының романы һәм хикәйәләре телен фәнни күҙлектән төплө итеп тикшергәндән һуң, «Рəлис Ураҙғоловтың əҫəрҙəре башҡорт әҙәбиәтен, публицистикаһын һəм əҙəби телебеҙҙе артабан үҫтереүҙә ҙур роль уйнай» тип автор өсөн ҡәҙерле булған ыңғай һығымта яһай.
Бөгөнгө көндә журналист—яҙыусы Рәлис Ураҙғолов матбуғаттағы көндәлек хеҙмәте менән бер рәттән яңы проза әҫәрҙәре өҫтөндә эшләй.
Бемоль
Бемоль — музыкала: тонды ярым тонға төшөрә торған билдә. Ноталар яҙмаһында \flat кеүек күренә, латин литерҙары менән es кеүек белдерелә. Әммә ҡайһы бер литераларҙың махсус бемольдары бар (си — b, ми — es, ля — as, ре — des, соль — ges). Таҡ тонлыҡтарҙа асҡыс янында баҫыла. Бекар менән ғәмәлдән сығарыла. Бекар һәм диез менән альтерация билдәләренә инә.
Белоруссияла немец оккупацияһы (1941—1944)
Белоруссияла немец оккупацияһы — немец ғәскәрҙәренең 1941—1944 йылдарҙа БССР территорияһын оккупациялауы (1941 йыл сиктәрендә)
Оккупацияланған территорияла Бөйөк Ватан һуғышы ның тәүге көндәренән алып совет партизан ойошмалары хәрәкәт итә. Шулай уҡ 1941 йылдан бында поляк партизан көстәренең эшмәкәрлеге таралған була, ә поляк йәшерен ойошмалары 1939—1941 йылдарҙа ла була. Брест һәм Пинск өлкәләренең ҡайһы бер райондарында украин милләтселәре: Полесье сечь-УПА һәм ОУН-УПА хәрәкәт итә.
Милли сәйәсәт
Оккупанттар иң тәүҙә урындағы халыҡтың гражданлыҡ азатлығын сикләй. Ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителә. Оккупацияланған территорияла йәшәгән бөтә халыҡ мотлаҡ иҫәпкә алынырға һәм урындағы хакимиәттәрҙә теркәлергә тейеш була. Бөтә ойошмалар эшмәкәрлеге, шулай уҡ митингылар һәм йыйылыштар үткәреү тыйыла. Үткәреү режимы индерелә, комендант сәғәте эшләй. Һуғыштың тәүге көндәренән үк немецтар дөйөм таҙартыуҙар үткәрә: коммунистарҙы, комсомолецтарҙы, совет власы активистарын, интеллигенция вәкилдәрен үлтерә. Айырыуса аяуһыҙлыҡ менән халыҡтың «раса яғынан зарарлы» өлөшө: йәһүдтәр, сиғандар, физик һәм психик ауырыуҙар юҡ ителә.
Халыҡты күпләп юҡҡа сығарыуҙы махсус оператив төркөмдәр — махсус һәм оператив төркөмдәргә бүленгән айнзац төркөм башҡара.
Белоруссия территорияһында нацистар 260 концентрацион лагерь, уларҙың филиалдары һәм бүлексәләре булдыра. Тростенецкий үлем лагеры иң ҙуры була, унда һуғыш йылдарында кеше үлтерелә.
Йәһүдтәрҙе үлтереү алдынан йөҙләгән тораҡ пункттарҙа махсус йәшәү зоналары — гетто ойошторола. Белоруссияла бөтәһе 300-ҙән ашыу гетто булдырыла. Иң ҙур геттолар Минск, Гродно, Бобруйск, Баранович, Брест, Пинск, Слоним, Гомель ҡалаларында була. Йәһүдтәр «йәһүд мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» сәйәсәте сиктәрендә системалы, маҡсатлы рәүештә юҡҡа сығарыла.
Иң ҙур язалау операциялары — «Яҙғы байрам», «Бөркөт», «Өсмөйөш», «Тылсымлы флейта», «Котбус», «Герман». Воложский, Ивенецкий, Любчанск, Яңы Грудский һәм Юратишков райондарында үткәрелгән «Герман» (1943 йылдың июль — авгусы) экспедицияһы һөҙөмтәләре тураһындағы отчетта Курт фон Готберг Берлинға 4280 кеше үлтерелеүе, 20944 кешенең, шул иҫәптән 4180 баланың әсирлеккә алыныуы тураһында хәбәр итә. Немец һалдаттары 3145 тауыҡ, 6776 һыйыр, 499 быҙау, 9571 һарыҡ, 1517 сусҡа һәм 100-ҙән ашыу ауыл хужалығы машинаһы тартын ала. Немец оккупацион властары йыш ҡына бала ларҙан ҡан ала. Урындағы халыҡ миналанған участкаларҙы таҙартыуға йәлеп ителә, уларҙы партизандарға һәм Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренә ҡаршы барған хәрби операцияларҙа «тере ҡалҡан» итеп файҙаланалар. Немец хакимиәте халыҡты Германияға, Австрияға, Францияға, Чехияға эшкә алып китә. Бындай ирекле хеҙмәткәрҙәрҙе остарбайтерҙар тип атайҙар. Белоруссиянан 400 меңгә яҡын кешене китә, уларҙың 186 меңе эштә үлә.
Баҫып алынған райондарҙың бөтә иҡтисади һәм тәбиғи ресурстары немец милке тип иғлан ителә. Мәжбүри хеҙмәт индерелә. Көнсығыш Европала иҡтисади сәйәсәттең асылын (шул иҫәптән Белоруссияны ла индереп) рейхсмаршал Герман Герингтың рейх комиссарҙарына 1942 йылдың авгусындағы талаптары буйынса баһаларға мөмкин:"Һеҙ унда халҡыбыҙҙың именлеге өсөн эшләргә ебәрелгәнһегеҙ, ә бының өсөн мөмкин булғандың барыһын да алырға кәрәк. Әгәр һеҙ миңә баҫып алынған өлкәләрҙә йәшәүселәр аслыҡтан үлә тип әйтһәгеҙ, миңә барыбер. Үлһендәр, тик немецтар ғына иҫән булһын. Мин барыһын да эшләйәсәкмен — һеҙгә ышанып тапшырған тапшырыуҙарҙы тормошҡа ашырырға мәжбүр итермен. Әгәр ҙә һеҙ быны эшләй алмайһығыҙ икән, органдарҙы аяҡҡа баҫтырам."Белоруссия халҡы көс еткеһеҙ түләүҙәр һалына: гектарынан 3 килограмм иген, һәр һыйырҙан 350 литр һөт, бер ихатанан 100 килограмм сусҡа ите, һәр тауыҡтан 35 йомортҡа, ихатанан 6 килограмм ҡош ите, һәр һарыҡтан 1,5 килограмм йөн һәм бер кешенән уртаса 100 һум.
Белоруссия территорияһында немец хакимиәте үткәргән бөтә был саралар азатлыҡ хәрәкәтенең күтәрелеүенә булышлыҡ итә. Һуғыштың тәүге көндәренән үк белорустар немец оккупацион властарына ҡаршылыҡ күрһәтә башлай. Төрлө сикләүҙәр һәм һалымдар индерелгәндән һуң, тыныс халыҡ араһындағы ризаһыҙлыҡ ҡырҡа арта, һәм был паризандар хәрәкәтен ойоштороу өсөн уңайлы шаттар барлыҡҡа килә.
Немец властары Белоруссия территорияһында 1942 йылдан башлап ярҙамсы полицияға өҫтәмә рәүештә хәрби-полиция көстәре, шул иҫәптән Белорус үҙ-үҙеңде яҡлау корпусы ойоштора.
Һуғыш ваҡытында Белоруссияның кеше, матди һәм мәҙәни юғалтыуҙары
Белоруссияны оккупациялауҙың өс йылында немец-совет фронтының икеләтә үтеүе, партизан төркөмдәренең ҡораллы бәрелештәре ҡот осҡос эҙемтәләргә килтерә: кеше (шул иҫәптән -ҙән -ға тиклем йәһүд ) һәләк була, яҡынса  кеше йортһоҙ ҡала. Белоруссияла немец оккупацияһы ваҡытында ҡорбандарҙың теүәл һанын билдәләүе ҡыйын. Совет осоронда Белоруссияның һәр дүртенсе кешеһе һәләк булған тип иҫәпләү ҡабул ителгән. Икенсе донъя һуғышы нан һуң 20 йыл үткәс, рәсми рәүештә ҡорбандар һаны кеше тип билдәләйҙәр. Тәүге тапҡыр һәләк булғандар һаны 1944 йылда «немец-фашист оккупанттарының енәйәттәрен тикшереү буйынса Ғәҙәттән тыш комиссия» мәғлүмәттәрен дөйөмләштереү һөҙөмтәһендә билдәле була. Шул уҡ ваҡытта, әгәр һәләк булған тыныс халыҡ һаны һорауҙар тыуҙырмай. Үлтерелгән хәрби әсирҙәр һаны билгеле түгел, сөнки һуғышҡа тиклем бөтә хәрби әсирҙәр ҙә БССР территорияһында йәшәмәй.
Унтервелленборн
Унтервелленборн (Unterwellenborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6371 кеше йәшәй. Майҙаны — 56,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07333, 07334, 07336, 07387 һәм автомобиль коды — SLF.
Бәләкәй Әбдрәшит
Бәләкәй Әбдрәшит (Малоабдрашитово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 452118, ОКАТО коды — 80202804011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ява теле
Ява теле (Basa Jawa, Basa Jawi) — һөйләшеүселәр иҫәбе (75 млн. ашыу) буйынса иң ҙур австронезия теле. Ява утрауында (көнбайыш осонан башҡа) һәм Индонезияның башҡа утрауҙарында таралған. Көнкүрештә ява телен әүҙем рәүештә Индонезия халҡының яртыһы тиерлек ҡулланыуға ҡарамаҫтан, илдең башҡа төбәк телдәре һымаҡ, уның рәсми статусы юҡ (индонезия теле  — Индонезия Республикаһының берҙән-бер дәүләт теле булып тора). XIX быуат аҙағында — XX быуаттың беренсе яртыһында, нидерланд теле менән бергә Голландия Ост-Һиндостанының рәсми теле булған.
Морфология
Һүҙҙең морфема төҙөлөшө үҙенең ябайлылығы менән айырыла. Бик күп тамыр һүҙҙәр бар. Һүҙъяһалыш ысулдары араһында — аффиксация, нигеҙҙең тулы йәғни өлөшләтә икәүләнеү күҙәтелә. Морфологик төҙөлөшө грамматик категорияларының әҙ булыуы менән характерлана (род, зат, килеш, ваҡыт категориялары юҡ).
Синтаксис
Һөйләм ағзалары араһында бәйләнеш һүҙҙәр тәртибе һәм хеҙмәтсе һүҙҙәр ярҙамында булдырыла.
Ява теленең үҙенсәлеге— уның өсәүлеге, һәр бер төшөнсәгә телмәр стиленә ҡарап өс һүҙ тап килә. Ғаилә һәм урам (нгоко) өсөн, нейтраль тел (мадья) һәм банкеттар һәм дипломатия телдәре (краме) бар. Мәҫәлән, «юл» (малай телендә jalan) һүҙе нгокола —dalan, мадьяла —margi, ә крамелә  — radosan тип әйтелә. «атай» һүҙе нгокола һәм мадьяла, шулай уҡ малай телендә bapak тип, ә крамелә Rama тип әйтелә.
Социаль тарихы
Иртә Урта быуаттар дәүерендә, Индонезияла иң боронғо һәм бай ява телендәге әҙәбиәт формалаша башлай. Ява теленең тарихы 3 осорға бүленә: XII—XIII быуаттарға тиклем — боронғо ява теле; XII—XIII быуаттарҙан XVII быуатҡа ҡәҙәр — урта ява теле; XVII быуаттан —хәҙерге ява теле. Иң боронғо яҙма 732 йыл менән, иң боронғо яҙма ҡомартҡы — 809 йыл менән билдәләнә.
Яҙыу
Традицион рәүештә яҙыу булараҡ ижекле имлә (кави, паллава, ява яҙыуы йәки чаракан) ҡулланылған, аҙаҡ параллель рәүештә ғәрәп яҙыуы, ә XX быуат уртаһынан — латиница ҡулланыла. XX быуатта чара́кан яҙыуы айырым нәфис әҙәбиәт һәм тарихи әҫәрҙәр нәшер итеүҙә ҡулланылған.
Хәҙерге заманда бөтә урындарҙа тиерлек латин алфавитына күсеү күҙәтелә, шул уҡ ваҡытта Үҙәк һәм Көнсығыш Ява провинцияларының бер нисә ҡалаларында әле ике яҙыу йәнәш һаҡланған, айырым әйткәндә юл күрһәтмәләрендә, урам атамаларында, һирәгерәк — төбәк баҫма киң мәғлүмәт сараларында барыһы ла ҡулланыла.
Диалекттар
Көнсығыш Ява халҡының бер өлөшө ҡулланған ява теленең баньюмасан диалекты йыш ҡына айырым тел булараҡ ҡарала, сөнки уның лексикаһында һәм фонологияһында ҙур ғына айырмалыҡтар барлыҡҡа килгән.
Резеда
Резеда́ (Reséda) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ингән, башаҡланып торған аҡ, һары йәки йәшкелт һары сәскәле түшәлеп үҫкән үҫемлек. Төрөнөң дөйөм иҫәбе 60-ға барып етә. .
Таралышы
Ареалы Төньяҡ Африка, Европа һәм Азияның бер өлөшөн (Һиндостанғаса)арауыҡты биләй. Иң күп таралған биләмәһе Урта диңгеҙ буйы.
Төрҙәре
Төрҙәренең дөйөм һаны алтмышҡа барып етә. . Билдәлеләре:
Бикйән (Борай районы)
Бикйән (Бикзян) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше. Почта индексы — 452960, ОКАТО коды — 80218813002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Модоев
Модоев — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тиржа
Тиржа — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цесарка-тауыҡтар
Цеса́ркалар, Мысыр тауығы (Numididae) — тауыҡ һымаҡтар отрядынан ҡоштар ғаиләһе, Африкала һәм Мадагаскар утрауында йәшәҙәр; ватаны Африка һәм Мадагаскар утрауы булған, башҡа илдәрҙә йортта аҫрала торған эре һәм файҙалы ҡоштар.
Мосиевич Борис Михайлович
Мосиевич Борис Михайлович (21 май 1921 йыл — 28 март 1981 йыл) — СССР тренеры һәм спорт эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бөтә Союз категорияһындағы судья (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1961).
Биографияһы
Борис Михайлович Мосиевич 1921 йылдың 21 майында Украина ССР-ының Коростендә тыуа.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡара диңгеҙ флотының «Непорочное» эскадра миноносецында моряк булып хеҙмәт итә, «Одесса оборонаһы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән(24.07.1943).
Демобилизациянан һуң Башҡорт АССР-ына килә. Мосиевич, Өфөлә йәшәй. 1947 йылда БАССР-ҙың Физик культура һәм спорт эштәре буйынса комитетының уҡыу-спорт бүлегендә өлкән инспектор булып эшләй. 1952 йылдан алып — «Спартак» ДСО-һының Башҡортостан өлкә советы тренеры, 1963—1964 йылдарҙа — ДСО «Локомотив» тренеры (барыһы ла — Өфө). 1947 йылдан алып бер үк ваҡытта Башҡорт АССР-ы Юғары спорт оҫталығы мәктәбендә тренер була. Борис Мосиевич 1965 йылдан алып Башҡорт АССР-ының ауыр атлетика федерацияһы рәйесе була.
Үҙенең тренер эшмәкәрлеге осоронда байтаҡ билдәле спортсылар тәрбиәләй  — В Чикишев, М. Шабаев, В Агибалов, Г Аферин , Владимир Вагин, Е. Гирко, Рәфил Ханов. Уларҙың ҡайһы берҙәре — донъя рекордсмены.
1981 йылдың 28 мартында Мәскәү өлкәһе Калининград (хәҙер Королев) ҡалаһында вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ христиан зыяратында ерләнә.
Куликовка (Чусовая ҡушылдығы)
Куликовка (Оло Куликовка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өс баһадир
Ҡайһы бер эпостарҙа һәм боронғо хикәйәттәрҙә батырҙар осраша: «Батырҙар заставаһында» («На заставе богатырской») улар Киевҡа инеү юлын һаҡлай. «Добрыня Никитич һәм уның менән бергә Тугарин йылан» («Добрыня Никитич и с ним Тугарин змей») эпосында герой Алёша Попович икенсе юлдан китә, ә һуңынан кире әйләнеп ҡайтҡас, поптарға: «Уны үле килеш күрҙем», — тип алдай һәм юғалған Добрыня Никитичтың ҡатынына өйләнергә маташа. Дөрөҫөрәге, улар юлда быға тиклем бер тапҡыр ҙа осрашмаған. Уларҙы ярты быуат айыра — Добрыня Никитич XI быуатта йәшәгән, Илья Муромец-Печорец — X быуатта, Алёша Попович шул уҡ осорҙа, йәғни воеводанан алдараҡ йәшәгән.
Өс батырҙың да тасуирламаларында үҙенсәлекле архаик реликттар билдәләнә; бөтә был персонаждарҙа уларҙың ҡасандыр стихиялағы хтоник тоҡом менән тығыҙыраҡ бәйләнештәре сағылдырыла. Шуға күрә был өс эпик геройҙы әкиәт триадаһы — Горыня, Дубыня һәм Усыня (Горыня, Дубыня и Усыня) менән сағыштырырға мөмкин. Икенсе яҡтан, өс баһадирҙың тарихи прототиптары (көслө монах Илия Печерский; воевода Добрыня; Ростов баяры Попович, руханиҙың улы) шәхесе билдәле. Бәлки, күп осраҡта замандаштарын таң ҡалдырған билдәле яугирҙар, эпос үҫешкән һайын, тарихилығын юғалтып, боронғо миф геройҙарын алмаштырғандыр.
Дауытов Рөстәм Хәзит улы
Дауытов Рөстәм Хәзит улы (28 ноябрь 1965 йыл) — спортсы. СССР һәм Германия шахматсыһы. 1996 йылдан Германия йыйылма командаһы ағзаһы. Башҡортостандың беренсе халыҡ-ара гроссмейстеры (1989). Германия асыҡ чемпионаты еңеүсеһе (1996), Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының көмөш (Истанбул, 2000), Европа чемпионатының бронза (1999) призёры. СССР Ҡораллы Көстәре (1986) һәм үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1983).
Биографияһы
Рөстәм Хәзит улы Дауытов 1965 йылдың 28 ноябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
Үҫмерҙәр араһында бер нисә СССР чемпионатында (1983 йылда чемпион) һәм Бөтә союз йәш мастерҙар турнирында ҡатнаша. Халыҡ-ара ярыштарҙа иң яҡшы һөҙөмтәләре: