cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Углов Фёдор Григорьевич
Ҡараштары
Бөтә ғүмере дауамында айыҡ тормош өсөн эҙмә-эҙлекле көрәшсе була; СССР-ҙа алкоголь һәм тәмәке продукцияһын һатыуҙы тыйыу — тәүге сараларҙың береһе тигән тәҡдим индергән. Углов 1988 йылдар ахырында нигеҙләнгән Халыҡ айыҡлығы өсөн көрәш союзының (СБНТ) алыштырғыһыҙ рәйесе була. Табак и алкоголь Углов тәмәке менән алкоголде, А. Н. Тимофеевтың «Нервно-психические нарушения при алкогольной интоксикации» (Л., 1955) хеҙмәтенә таянып, «рөхсәт ителгән наркотиктар» рәтенә индерә. Шулай уҡ 1991 йылда «Славянский собор»ҙы ойоштороусыларҙың береһе була. Углов митрополит Иоанндың (Снычёв) дуҫы була һәм ҡарашы буйынса ла яҡын тора.
Күп тикшеренеүселәр, Углов фекерләгәнсә, XIX быуатҡа тиклем эскелек рус халҡына хас күренеш булмаған, һәм уны, рус милли характерын емереү маҡсатында, йәһүдтәр индергән һәм хуплаған.
Совет граждандарын аңлы рәүештә эскегә һалындырыыуҙа Углов АҠШ Үҙәк разведка идаралығын, сионистарҙы һәм империалистик агентураны ғәйепләгән. . Иерусалимдағы Йәһүд университетының политология докторы, профессор Ицхак Брудны (Yitzhak Brudny) СССР-ҙа 1986 йылғы алкоголгә ҡаршы кампанияның уңышһыҙлыҡҡа осрауын Углов киң мәғлүмәт сараларында рус халҡының айыҡ булыуына ҡаршы бюрократияны һәм «этник рус түгелдәрҙе» (йәһүдтәр) ғәйепләй.
Антисемитизм мәсьәләләрен өйрәнеүсе философия докторы Вадим Россман шулай уҡ Угловтың Рәсәйҙә алкоголизм таралыуында йәһүдтәрҙе ғәйепләүендә Заговор теорияһы элементы бар ти. Углов үҙен антисемитизмда ғәйепләүҙәрҙе ҡәтғи кире ҡаҡҡан.
Тарихсы һәм политолог, радикаль милләтселек идеологиялары буйынса белгес Вальтер Лакер, Углов кампанияһы «ҡайһылыр дәрәжәлә Көнбайышта айыҡлыҡ өсөн көрәшеүселәрҙең сиктән сығыуҙарына оҡшаған; Углов һәм уның антиалкоголизм буйынса эйәрсендәре — был байтаҡ сиктән тыш уң элементтар ҡушылған яңы диндер» ти.
1988 йылда «Огонёк» журналында Лев Овруцкийҙың мәҡәләһе баҫыла, Угловтың «В плену иллюзий» китабында, шулай уҡ «Наш современник» журналындағы мәҡәләләренең береһе Углов «иҫ китмәле ғалим» һәм «күренекле психиатр» тип атаған Сикорский Иван Алексеевич һылтанмаларына йүнәлтә. Мәҡәлә авторы ғалимдың халыҡтың күпселеге айыҡ йәшәргә әҙер һәм шундай ҡарарҙы түҙемһеҙлек менән көтә тигән ышаныуын тәнҡитләй, Угловты хаталаныуҙа ғәйепләй. Лев Овруцкий Углов халыҡты догматтарса көсләп айнытырға теләй ти. Лакер ҙа «Огонёк» журналындағы мәҡәләгә һылтана. Америка тарихсыһы һәм политологы Углов мәҡәләләрендә «Чёрная сотня» һәм башҡа квазифашистик хәрәкәттәр идеологиялары һиҙемләнә, ти.
Социолог Митрохин Николай Александрович та шулай уҡ Угловты рус милләтсеһе һәм сионизмды әүҙем пропаандалай ти. Углов үҙенең клиникаһында ҡулға алыу ҡурҡынысы янаған ленинград милләтсеһе Семанов Сергей Николаевичты, палатала урын биреп, йәшереп тотҡан.
Маҡтаулы исемдәре, дәрәжәләре һәм бүләктәре
Ф. Г. Углов, Рәсәйҙә һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә үҙе һайлаған хеҙмәтенә тоғро ҡалыусы иң өлкән хирург булараҡ, Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән.
Монографиялары
Шулай уҡ 200 художество-публицистик мәҡәләһе һәм 600-ҙән ашыу мәҡәлә?е — ғилми журналдарҙа.
Субар
Почта индексы — 456895, ОКАТО коды — 75206810008.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 353 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 183 ир-ат һәм 170 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (86 %) йәшәй.
Натр-Колынг-Я
Натр-Колынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 512 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
1-се Иҙелбай
1-се Иҙелбай (икенсе исеме Баҙраҡ 1-се; 1-е Идельбаево) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Таймый ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 108 кеше булған. Милли составы — тулыһынса башҡорттар. Почта индексы — 452484, ОКАТО коды — 80247855002.
Географик урыны
1‑се Иҙелбай Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 41 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан 70 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Өфө өйәҙе Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Иҙелбай ауылына нигеҙ һалған, ауыл 1795 йылдан билдәле. Шулай уҡ Баҙраҡ атамаһы менән дә теркәлгән.
1795 йылда 36 йортта 199 кеше, 1865 йылда 88 йортта — 398 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. XX быуат башында керҙәшлек килешеүе нигеҙендә типтәрҙәр индерелгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда 2 мәсет, 2 һыу тирмәне, 2 запас икмәк һаҡлау мөгәзәйе булған.
1-се Иҙелбай ауылында башланғыс мәктәп бар. Халыҡ «Таймый» МУСП муниципаль унитар ауыл хужалығы предприятиеһында хеҙмәт итә.
Халыҡ һаны
1-се Иҙелбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Призрен лигаһы
Призрен лигаһы — албан милли яңырыуы сиктәрендә 1878 йылдың 10 июнендә төҙөлгән Албанияның милли ойошмаһы.
Тарихы
Ойошма Берлин конгрессы ҡарарҙарын, шул иҫәптән Ғосман империяһының сик буйы ерҙәрен Черногория һәм Грецияға тапшырыу буйынса ҡарарҙарын, ғәмәлгә ашырыуға ҡаршы тороу өсөн Призрен ҡалаһында нигеҙләнә. Этник албандар йәшәгән был территорияларҙы христиан дәүләттәренә биреү, халыҡ араһында ҙур асыу тыуҙыра.
1878 йылдың 10 июнендәге съезда феодаль-патриархаль аҡһөйәктәрҙең, чиновниктарҙың һәм эре сауҙагәрҙәрҙең вәкилдәре ҡатнаша. Башта ойошма ғосман хөкүмәте ярҙамында төҙөлә, әммә 1878 йылдың ноябрендә ул башлыса албандар йәшәгән өлкәләргә автономия талап итә, был үҙ сиратында Призрен лигаһы һәм ғосман хөкүмәте араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өҙөүгә килтерә.
1880 йылда Абдул-бей Фрашери лига менән етәкселек итә. Халыҡ яғынан киң булышлыҡ һөҙөмтәһендә ғосман хөкүмәте албандар йәшәгән территорияларҙан ҡыуыла. 1881 йылда Призрен лигаһы үҙен был территорияларҙа ваҡытлы хөкүмәт тип иғлан итә. Әммә ғосмандар насар ҡоралланған албан отрядтарын тар-мар итә һәм Призрен лигаһын тулыһынса еңә.
Ишембай мобиль һәм быраулау техникаһы заводы
«Ишембай мобиль и быраулау техникаһы заводы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (ИЗМБТ) — нефть-газ машиналарын эшләү предприятиеһы.
Адресы: 453204, Башкортостан Республикаһы, Ишембай, Богдан Хмельницкий урамы, 2а.
Үҙенең эшләү дәүерендә завод бик күп төр механизация сараларын үҙләштерә һәм етештерә: дүрт яҡлы йышыу станогы, үткерләү станогы, торбаларға һыр һалыу станогы, бысҡы үткерләү станогы, быраулау-уйым эшләү станогы, битум ҡулайламаһы, 40 тонна йөк күтәреүгә һәләтле траллер, штукатурлау ҡулайламаһы, тимер-бетон изделиелар өсөн металл форма, төҙөлөш өсөн болттарһыҙ баҫмалар, паркет етештереү өсөн ҡорамал комплекты (барлығы 40-ҡа яҡын төр продукция).
Тарихы
РСФСР Министрҙар Советы һәм Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министрлығының 1967 йылдың 30 октябрҙәге ҡарарына ярашлы «Гидрокоммунстрой» институты Ишембай ҡалаһында урынлаштырыу өсөн ҡалыплашмаған ҡорамалдар һәм монтаж әҙерләмәләре етештереүсе завод проектын төҙөй.
Ике йылдан һуң, 1973 йылдың 15 июнендә, билдәләнгән ваҡыттан ай ярымға иртәрәк эксперименталь-механика заводының беренсе сиратты сафҡа индерелә. Предприятиеның беренсе сираты эшлүә башлау менән ИЭМЗ эшләүсе предприятиелар иҫәбенә инә.
1973 йылдың 2 июлендә тәүге изделие — таҡта һәм брустарҙың йөҙөн һәм ҡабырғаларын йышыу өсөн тәғәйенләнгән дүрт яҡлы С26-2 станогы эшләп сығарыла. 1979 йылдың 19 ғинуарына 1000 дана, ә өс тиҫтә йыл эсендә һигеҙ меңгә яҡын ошондай станок файҙаланыусыға тапшырыла.
1975 йылдан 1992 йылға тиклем, завод эшселәре үҙ мохтажлыҡтары өсөн биш торлаҡ йортто сафҡа индерҙе. ҡалала йәшәүселәр бөтә уңайлыҡтары булған 367 фатирға күсенде.
Йәйге каникул осоронда теләге булған һәр эшсе балаларына ҡаланан ситтә урынлашҡан пионер лагерына путевка алыу мөмкинлегенә эйә була.
1977 йылда заводта медицина пункты асыла, уға Вера Ивановна Студенова етәкселек итә.
1980 йылда 150 урынлыҡ ашхана сафҡа инә. Ашхана мөдире булып Зинаида Васильевна Сосницкая эшләй башлай, ул бында хаҡлы ялға сыҡҡансы эшләүен дауам итә һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн «Совет сауҙаһының атҡаҙанған хеҙмәткәре». тигән маҡлаулы исемгә лайыҡ була.
1992 йылда 190 урынлыҡ бассейны булған балалар баҡсаһы сафҡа инә. Был учреждениеның тәүге мөдире Нина Михайловна Полякова завод эшселәре балаларын тәрбиәләү өсөн бар көсөн һала.
1993 йылда предприятие «Ишембай станоктар эшләү заводы» акционер йәмғиәте статусын ала, ә 1997 йылдан — «Ишембай станоктар эшләү заводы» асыҡ акционер йәмғиәте.
2005 йылда предприятие банкрот тип иғлан ителә. Завод менән идара итеүҙә яңы структура барлыҡҡа килә. Предприятие «„Ишембай эксперименталь-механика заводы“ машиналар эшләү берекмәһе» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте составындағы ете компаниеға бүленә. 2008 йылда заводты 2004 йылда булдырылған «Сәнәғәт нефть-газ берекмәһе» ААЙ-һы һатып ала, ултүбәндәге предприятиеларҙан бер компониелар төркөмөн булдыра: «„Ишембай эксперименталь-механика заводы“ машиналар эшләү берекмәһе» ЯСЙ-һы, "Ишембай станоктар эшләү заводы"ЯСЙ-һы, ""Вагонжилстрой"производство фирмаһы" ААЙ-һы һәм «Сәнәғәт нефть-газ берекмәһе» ААЙ-һы.
2017 йылда завод базаһында яңы предприятие — Ишембайский мобиль һәм быраулау техникаһы заводы ойошторола.
Эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта ИЗМБТ түбәндәге продукцияны сығара: А50М тибындағы агрегаттар, торлаҡ вагон-бытовкалар, КрАЗ автомобилдәре, гидроманипуляторҙар, ағас эшкәртеүсе ҡорамалдар.
Әҙәбиәт
Толстяков, В. 40-лет — возраст зрелости: 15 июня 1973 года была введена в эксплуатацию первая очередь экспериментально-механического завода / В. Толстяков // Восход.-2013.- 14 июня.- С.5.
Толстяков, В. С юбилеем, заводчане!: к 40-летию ИЭМЗ / В. Толстяков // Подметки +.- 2013.- 12 июня.- С.4.
Тодорович Мица
Ми́ца Тодоро́вич (Mica Todorović; ) — босния рәссамы. Босния һәм Герцеговина рәссамдары ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Мица Тодорович 1900 йылда Сараево ҡалаһында тыуған. Шунда уҡ ҡыҙҙар урта мәктәбен тамамлаған, ә 1920 йылда Загреб нәфис сәнғәт академияһына уҡырға инә, һәм үҙенең класында берҙән-бер ҡыҙ була. 1926 йылда уҡыуын тамамлай һәм һынлы сәнғәттең бөтә төрҙәренең үҙәге булған Сараевоға ҡайта. Шунан Мица Италияға килә, бында Яңырыу дәүере сәнғәтен өйрәнә.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Стара-Градишка концлагерына ябыла, һуңынан Австрияға мәжбүри эштәргә ебәрелә. 1945 йылда Мица Тодорович Босния һәм Герцеговина рәссамдар ассоциацияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. Ул шулай уҡ Бошняцк фән һәм сәнғәт академияһының һәм Сербия фән һәм сәнғәт академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булған тәүге ҡатын-ҡыҙ була.
Мица Тодорович Сараеволағы Ғәмәли сәнғәт мәктәбенең тәүге профессорҙарының береһе була, унда пенсияға сыҡҡансы эшләй. 1981 йылда вафат була, Голое зыяратында ерләнә.
Хеҙмәт юлы
1930 йылда Тодоровичтың тәүге күргәҙмәһе Бөйөк Британияла үтә. Социалист булараҡ, ул Zagreb Zemlja коллективы менән бәйләнешкә инә, уның менән бергә Любляна һәм бөтә Европа күргәҙмәләрендә үҙенең эштәрен тәҡдим итә. Төркөмдә эшселәр синыфының тормошон һүрәтләргә теләүсе рәссамдар тупланған була. 1932 йылда Тодорович Сараевоға ҡайта һәм Югославия Коммунистар партияһы ағзаһы булып китә. 1937 йылдан алып ул башлыса буяуҙар менән эшләй, шуның арҡаһында уның төҫтәрҙе айырыу һәләте үҫешә.
1945 йылда Мица Тодорович Белградта Хәрби енәйәттәрҙе билдәләү буйынса дәүләт комиссияһында күрһәтмәләр биргән берҙән-бер рәссам була, унда уның концлагерҙарҙағы тормошто һүрәтләгән «Ясеноваца һәм Градишканың һуңғы ҡорбандары» тигән һүрәттәр серияһы дәлилдәр сифатында файҙаланыла. Икенсе донъя һуғышынан һуң кешеләр рәссам эшенең бер өлөшө булыуҙан туҡтай, һәм ул үҙен уратып алған предметтарҙан илһам ала башлай. Югославияла коллектив күргәҙмәләргә һәм Европала бойондороҡһоҙ күргәҙмәләренә ҡарамаҫтан, Мица Тодоровичтың Белградта тәүге шәхси күргәҙмәһе 1954 йылда ғына үткәрелә. 1962 һәм 1975 йылдарҙа Сараевола, шулай уҡ Белградта 1968 йылда артабанғы күргәҙмәләре була.
1959 йылда нигеҙҙә аҡ төҫмөрендә яҙылған «Венеция» картинаһы Мица Тодорович стилендә боролошло мәл булды, ул «үҙенең карьераһының аҡ фазаһына» аяҡ баҫа. 1962 йылдан алып уның эше ҡайтанан үҫешә, был юлы ул буяуҙар ғына түгел, майлы паселде лә үҙ эсенә ала. 1980 йылда Босния һәм Герцеговина милли галереяһында уның эштәренең ретроспективаһы уҙғарыла.
1992 йылда «Oslobođenje» гәзитенең ун ҡатлы бинаһы емерелә. Юғалтыуҙар араһында Мица Тодорович төшөргән фотоһүрәттәр ҙә теркәлде.
2019 йылда шулай уҡ Тодоровичтың 1929 һәм 1933 йылдар араһында төшөргән һүрәттәре Босния һәм Герцеговина милли галереяһында күргәҙмәгә ҡуйылды. Галерея коллекцияһында рәссам Мица Тодоровичтың 300-ҙән ашыу эше бар, уларҙың ҡайһы берҙәре даими экспозицияла һаҡлана.
Хәтер
Рәссам хөрмәтенә Горицала, Сараево районында, ул йәшәгән урам Мица Тодорович исеме менән аталған.
Беренсе Балҡан һуғышы
Беренсе Балҡан һуғышы — Балҡан союзының (Болгария, Греция, Сербия, Черногория) 1912 йылдың 25 сентябренән (8 октябренән) 1913 йылдың 17 (30) майына саҡлы Ғосман империяһына ҡаршы һуғышы. Һуғыш сәбәбе булып булған ынтылыш Сербия, Болгария, Черногория һәм Грецияның үҙ территорияларын киңәйтеүгә ынтылышы булған. Һуғыш Лондон тыныслыҡ килешеүе менән тамамланған.
Һуғыштың беренсе осоро (1912 йылдың октябрь-декабре) Балҡан ғәскәрҙәре союзының масштаблы һөжүме менән характерлана. Ваҡытлыса тыныслыҡ ваҡытында хәрби хәрәкәттәрҙе Ғосман империяһы, Сербия, Болгария хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатһа ла, Греция һәм Черногория һуғышты дауам иткән. Һуғыштың икенсе осоро (1913 йылдың февраль — майы) Адрианополде штурмлауҙы (Одрин) һанамағанда, позицион һуғыш менән айырылған. Беренсе Балҡан һуғышы тамамланыуға Балҡан союзында ҡатнашыусы илдәр Лондон тыныслыҡ килешеүе менән ҡәнәғәт булмай, һәм был Икенсе Балҡан һуғышына килтергән.
Тарихи тәүшарт. Бөйөк державалар сәйәсәте
XV быуатта, төрөктәр, Кесе Азияны биләп, Балҡан ярымутрауын, Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африканы баҫып ала башлай. Константинополде баҫып алғандан һуң, формалашҡан Ғосман империяһы үҙенең составына Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы, Ҡара диңгеҙ буйындағы һәм Азияның көнбайышындағы ҙур территорияларҙы үҙенең составына индерә башлаған. Был ерҙәрҙә төрөктәрҙән диндәре, милли сығышы һәм донъяға ҡарашы буйынса айырылған бик күп халыҡтар йәшәгән. Империя составына индерелгәнгә тиклем үк Балҡан ярымутрауында 15-кә яҡын халыҡ йәшәгән.
Ярымутрауҙа Төркиә хакимлығына ҡаршы бер нисә тапҡыр ихтилалдар тоҡанған, әммә улар баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамланған. XIX быуатта, антиколониаль һуғыштар һәм ихтилалдар тулҡынында, төбәктә бик күп азатлыҡ һуғыштары барған. Греция, Болгария, Сербия, Черногория, Румыния кеүек дәүләттәр барлыҡҡа килә. Шуға ҡарамаҫтан, албандар үҙбилдәләнешкә ирешә алмай, ә элеккесә төркиә хөкүмәте контролендә торған Балҡан ярымутрауы территорияһында бер нисә миллион болғар (болғар тигән исем аҫтында башлыса хәҙер македондар [./Первая_Балканская_война#cite_note-5] булараҡ билдәле булған төркөм күҙ уңында тотола, һәм македон эшмәкәрҙәренең күпселеге үҙҙәрен болғар милли хәрәкәтенең бер өлөшө тип һанаған ), яҡынса миллион сер б һәм ярты миллион грек .йәшәгән.
Итальян-төрөк һуғышынан һуң, Балҡан ярымутрауы илдәре, Ғосман империяһына ҡаршылар, тупланыу кәрәклеген аңлай. Уртаҡ маҡсаттар һәм серб, черногор һәм болғар халыҡтарының православие славяндары һымаҡ дөйөм һыҙаттары берләштереүсе фактор булып торған. Гректар ҙа православие динле булған. Төбәктә Австро-Венгрия менән Балҡанда ярышып эш иткән һәм Европаның был өлөшөндә нығынырға тейеш булған Рәсәй империяһы мөһим һәм әһәмиәтле роль уйнаған.
Тап уның инициативаһы буйынса 1912 йылдың 13 мартында Сербия һәм Болгария араһында оборона союзы булдырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылдған. 12 майҙа илдәр араһында мөнәсәбәттәр нығына. 29 майҙа союзға Төркиә иҫәбенә территориаль отоштан тороп ҡалырға теләмәгән Греция ҡушылған, бынан тыш, Сербия һәм Болгария хәрби хәрәкәттә Кесе Азия һәм Яҡын Көнсығыш яғынан төрөк коммуникацияларын ябыуҙа грек флотының ҡатнашыуы яҡлы булған. Һуңғараҡ Черногория һәм Румыния союз килешеүенә ҡул ҡуйған. Шулай итеп, рәсәй хөкүмәте уйлағанса һәм теләгәнсә, ярымутрауҙа Австро-Венгрияға ҡаршы йүнәлтелгән ҡеүәтле союз барлыҡҡа килгән. Балҡан союзы, Австро-Венгрияға ҡаршы тороу урынына үҙенең элекке дошманы — Ғосман империяһы менән һуғышҡа әҙерләнә башлау сәбәпле, артабанғы ваҡиғалар Рәсәй планы буйынса үҫешмәгәнен билдәләргә кәрәк. Союзды Болгария һәм Сербия етәкләгәнлектән, улар союздаштар ярҙамы иҫәбенә үҙҙәренең территориаль дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереү ынтылышына буйһонған.
Балҡанда ирредентизм
XX быуат башында Балҡан ярымутрауында ситуация ныҡ үҙгәргән. Үҙ составына Сербия, Греция, Румыния, Черногория һәм Болгарияны индергән ҡасандыр ҡөҙрәтле Ғосман империяһы бөтә төбәккә үҙенең шарттарын ҡуйған. Балҡанда яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүе панславизм, панрумынизм һәм төрлө милли идеяларға бәйле булған. Был илдәр барлыҡҡа килгәндән һуң, уларҙа йәшәгән халыҡтар бүлгеләнеш кисергән. Уларҙың бер өлөшө элеккесә Төркиәлә йәшәгән.
Болгария, Сербия һәм Греция был халыҡтар йәшәгән ерҙәрҙе үҙ составына индерергә, һәм бынан тыш, үҙ державаларының сиктәрен киңәйтеүгә өлгәшергә теләгән. Тимәк, был гректарҙың Бөйөк Греция идеяһына, Беренсе донъя һуғышы тамамланыу менән Венизелос Бөйөк идеяһын тормошҡа ашырырға, болгарҙар — Бөйөк Болгария булдырырға, сербтар — үҙ сиктәрен Дунайҙан Адриатик диңгеҙгә һәм Грецияға саҡлы максималь киңәйтергә ынтылышында сағылған. Әммә «бөйөк» дәүләттәр, территориаль дәғүәләре киҫешкәнлектән, бер-береһе менән күршеләш йәшәй алмаған. Мәҫәлән, Греция һәм Болгария икеһе лә Фракияға дәғүә иткән; Греция, Сербия һәм Болгария — Македонияға, Черногория һәм Сербия — адриатика порттарына дәғүә иткән.
Шуға күрә башта Төркиәне еңергә кәрәк, ә һуңынан территориаль проблемаларҙы хәл итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителгән. Болгария һәм Сербия һуғыштан һуң Македонияны демаркацион һыҙат менән үҙ-ара бүлергә теләгән. Болғарҙар, Салоники һәм Көнбайыш Фракияны ҡушып, Эгей диңгеҙенә сығырға тырышҡан. Сербия Адриатик диңгеҙгә сығырға ынтылғанлыҡтан, Сербия һәм Греция үҙ-ара Албанияны бүлешергә теләгән. Беренсе Балҡан һуғышы тамамланғандан һуң, уртаҡ дошманы — Төркиәне юғалтҡаны өсөн Балҡан илдәре Лондон тыныслыҡ килешеүенән ҡәнәғәт булмауы сәбәпле, Икенсе Балҡан һуғышы башлана, унан һуң барыһы ла үҙҙәренең «бөйөк держава» идеяларын юлы менән тормошҡа ашыра башлайҙар.
План
1912 йылдың 13 октябрендә Болгария төркиә хөкүмәтенә Македонияға һәм Балҡандың төрөк булмаған халыҡтарына автономия биреүен, шулай уҡ гректар, болғарҙар, сербтар өсөн мәктәптәр асыуҙы һәм армияның күп өлөшөн демобилизациялауҙы талап итеп ультиматум тапшырған. Автономиялы төбәктәргә бельгия һәм швейцария губернаторҙары етәкселек итергә тейеш булған, реформа үткәреүгә Балҡан союзы барлығы алты ай биргән. Ғосман империяһы ультиматумдың шарттарын ҡабул итеүҙән ҡәтғи баш тартҡан. Солтан Меһмед V Истанбулдағы болғар илселегенә протест нотаһын ебәрә һәм халҡына, төрөктәр милли аҙсылыҡтарға һәм үҙенең күршеләренә түҙем менән ҡарауы тураһында телмәре менән мөрәжәғәт итә. Һуғыш ҡотолғоһоҙ икәнен аңлап, төрөктәр үҙҙәренең хәрби план төҙөгән. Уның эшләнеш принциптары, дөрөҫ булған эшләй, әммә, шуға ҡарамаҫтан, план тормошҡа ашмаҫтай булған. Уны тыуҙырыусы кеше, төркиә армияһын һуғышҡа әҙерләнгәндә, Балҡанда 1910 йылда уҡ күнектереүсе Кольмар фон дер Гольц булған. Әммә тик 14 октябрҙәге болғар ультиматумынан һуң төрөктәр Балҡанда мобилизация иғлан итә. Армиялағы хәл хәрби реформалар арҡаһында киҫкенләшә, улар, солтан планы буйынса, 1915 йылда тамамланырға тейеш булған. Шуға күрә 17 октябргә, һуғыш башланған көнгә, мобилизация тамамланмаған булған. Төрөк ғәскәрҙәре Ҡырҡлариле — Енидже —Әдирнә һыҙығы буйлап урынлашҡан. Көнсығыш армияның командиры Абдулла паша булған, уның штабы Ҡауаҡлыла урынлашҡан булған.
Һуғыштың тәүге айында позицион һуғыш алып барыу планлаштырылған, шул арала төрөк армияһы һәм Азиянан Балҡанға сығып өлгөрөргә тейеш булған. Аҙаҡ сиктә төрөктәр Болгария сигендә дөйөм һөжүм ойошторорға, болгар ғәскәрен төньяҡҡа алып ташларға һәм, серб-болгар сигенә етеп, Сербияға һөжүм итергә тейеш була. Серб-болгар сигенән һәм Көньяҡ Болгариянан Софияға һөжүм итеү һәм болғарҙарҙы килешеүгә ҡул ҡуйыуға күндереү планлаштырылған. Балҡан союзында Болгария һуғыштың төп ауырлығын алғанлыҡтан, артабан Сербия, Греция һәм Черногория армияларын тар-мар итеү әллә ни ҡыйын һымаҡ тойолмаған.
Көстәр
Хәрби хәрәкәттәр башланыуға Салоникиға илткән тимер юлды һәм Дарданелдар боғаҙына ингән урындарҙы һаҡлау өсөн Кесе Азиянан Көнсығыш армияһына ике дивизия килгән. Ҡара диңгеҙ буйлап ярымутрауға һуғышҡа һәләтлеге түбән булған 5, 6 һәм 9-сы дивизиялар килгән. Яҡында ғына 40 кавалерия эскадроны урынлашҡан. Фракияла урынлашҡан корпустар араһынан 1-се корпус Ениже янында, 2-се — Ҡауаҡлы янында, 3-сөнөң артындағы резервта, Ҡырҡлариле участкаһында — Ҡойон-Ғуярҙа урынлашҡан. 4-се корпус Әдирнәнән Енижеға тиклем һуҙылған, ике дивизия резервҡа ҡалған. Шул уҡ ваҡытта нығынған райондарҙа инженер ҡоролмалары һәм нығытмалар төҙөлөп бөтөлмәгәнлеге хәлде ҡатмарлаштырған.
Болгария менән һуғыш башланғанда, Али Рыза-паша командалағындағы Көнбайыш армияның хәле Көнсығыш армияға ҡарағанда насарыраҡ булған. 6 октябрҙә үк, Балҡандың көнсығышында хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем 11 көн алдараҡ, Черногория армияһы һөжүмгә күсә. Күп һалдаты әсирлеккә бирелгәнлектән (7000 кеше һәм 22 ), төрөктәр 24-се һәм 21-се дивизияларын юғалтҡан. Октябрҙең беренсе көндәренә Көнбайыш армия обороналау маҡсатында Шкодер (Скутари) тирәләй төркөмләнә. 20-се дивизия Приштина һәм Митровицаны ҡаплап торған. Көньяҡта, Греция менән сиктә, 23-сө һәм 21-се дивизиялар Янина ҡалаһы эргәһендә тупланған.
Союздаштарға ҡаршы торған ике армияла ҙур алыштар башланыр алдынан 445 мең кеше һәм 898 ҡорал булған.
Дөйөм алғанда, төрөк армияһы һуғыш башланыуға әҙер булмаған. Уның көстәре мобилизацияланмаған, Кесе Азиянан резерв частары килеп өлгөрмәгән. Нығытылған райондарҙа нығытмалар төҙөлөп бөтмәгән. Союздаштар, атакаға күтәрелеп, Ғосман империяһын  ҡалдырған.
Ҡоралланыуы
Ғосман армияһы Mauser C96 һәм FN-Browning M1903 пистолеттары менән ҡоралланған булған. Шулай уҡ офицерҙар үҙ аҡсаһына һуғыш ваҡытында ҡулланылырға рөхсәт ителгән башҡа пистолеттарҙы ла: Browning M1900 и Mannlicher M1903 һатып алған.
1912 йылда ғосман армияһында атыу ҡоралдары етешмәгән, винтовка бер миллионлы ҡоро ер ғәскәрҙәренә бөтә типтағы барлығы 713 404 винтовка тура килгән. Балҡан театрында ике төп Ғосман армияһы ла винтовка етмәүҙән интеккән, яҡынса 20 % һалдат атыу ҡоралы менән ҡоралландырылмаған булған. Бынан тыш заманса Mauser 1889 (M1890) һәм M1903 (7,65 × 53 мм-лы патроны яраҡлы Argentino) менән бергә күп һанлы Пибоди-Мартини (M1874 Peabody-Martinis) винтовкалары һәм хатта кавалерия өсөн иҫкерәк британия Снайдер-Энфилд. Карабиндар ҙа шулай уҡ етмәгән, һәм төрөк кавалеристары ябай винтовкалар менән ҡоралланған.
Сығанаҡтар ҡаршылыҡлы булғанлыҡтан, Ғосман империяһы ҡоралдары араһында пулемёттар һәм митральезаларҙың теүәл һанын билдәләү мөмкин түгел. Ҙур һан, моғайын, үҙ эсенә Ғосман империяһының бөтә ҡоралланыу системаларын индергән булһа ла, билдәләр 388 һәм 556 берәмектәре араһында тирбәлә. Фракияла һәр береһе дүрт пулемёт йәки картечницанан торған 23 пулемёт отряды булған. Албанияла һәм Македонияла Көнбайыш армияның шундай 19 отряды булған.
Көстәр һәм пландар
Беренсе сиратта союздаштар командованиеһы төрөк ғәскәренең мобилизация һәлкәүлеге менән файҙаланған. Черногория 25 сентябрҙә Албаниялағы төрөк позицияларына көтмәгәндә һөжүм иткән, ә ҡалған союздаштар армияларын туплаған ғына. Черногорлыларҙың кәрәгенән алда һөжүм итеүе мобилизацияның ойошмағанлығы менән бәйле була, йәғни кешеләр, алмаған килеш, армияға үҙҙәре бара. Черногорияның бөтә 50 мең һалдатының 10 меңе волонтёр булған.
Союздаш ғәскәрҙәренең урынлашыуы һәм уларҙың артабанғы ғәмәлдәре, балҡан державаларының мәнфәғәттәренән сығып,. Балҡан союзы илдәренән иң ҙур армияһы булған Болгария, беренсе сиратта, һөжүм Фракияға һәм Истанбулға һөжүм итергә йыйынған. Черногория Албания, Греция һәм Сербияның төньяғын алырға теләгән, Македонияны яуларға әҙерләнгән. Бынан тыш, грек флоты, төрөктәрҙең Көнбайыш армияһының Кесе Азия менән бәйләнешен киҫеү маҡсатында, Эгей диңгеҙе яғынан диңгеҙ юлын япҡан. Австро-Венгрия яғынан һөжүмдән ҡурҡып, серб һәм болгар властары, сиктәрҙе һаҡлау өсөн, Дунайға айырым частарын ебәргән.
Союздаштар иң ҙур яуаплылыҡ йөкмәткән Болгария, һуғышҡа төплө әҙерләнгән. Ил хөкүмәте мосолмандарҙы хеҙмәткә саҡырмаған һәм шуның менән үҙенең армияһын нығытҡан. Армияның үҙәген 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан ополчение тәшкил иткән. Һуңыраҡ уларға мобилизацияланған һалдат һәм ополчение яугирҙары ҡушылған, ә Македонияла болгарҙарҙыҡына оҡшаған халыҡ ополчениеһы барлыҡҡа килгән. 30 сентябрҙәге мобилизация уңышлы үткән, хеҙмәткә саҡырылғандар хатта сит илдән дә килгән. 17 октябрҙә армия тулыһынса һуғышҡа әҙер булған.
Болгар ғәскәрҙәрендә — 300 000 кеше, 624 орудие.
Грек армияһында — 336 орудиеһы менән 150 мең кеше.
Черногория армияһы — 22 мең кеше, 48 ялан, 40 ҡамау орудиелары.
Барлығы: 1632 ялан һәм 40 ҡамау орудиелары булған 632 мең кеше.
Ҡоралланыуы
Греция һәм Болгария үҙенең бөтөн артиллерияһын Франциянан һатып алған. Европа артиллерияһы сифаты буйынса төрөк артиллерияһын күпкә уҙып киткән булған, ә Балҡан союзының артиллерия ҡоралдары һаны Ғосман империяһының артиллерия иҫәбенән күпкә артыҡ булған. Әммә билдәләп үтергә кәрәк, Болгария, Греция һәм Сербияның, төрөктәрҙән айырмалы рәүештә, тау артиллерияһы булмаған,, һуңынан был армияларҙың Балҡан тауҙарында һуғыш алып барыу йоғонто яһай. Греция Балҡан союзы илдәре араһында Урта диңгеҙҙә флотҡа эйә берҙән-бер ил булған. Уның составына Италияла төҙөлгән «Георгиос Авероф» иң яңы броненосный крейсеры, өс элекке, әммә яңыртылған яр буйын һаҡлаусы «Идра», «Псара» һәм «Спеце» броненосецтары, Германияла һәм Англияла төҙөлгән 13 эсминец, ике француз һыу аҫты кәмәһе ингән. Һуғыш башланыу менән, Греция хөкүмәте хужаларҙан туғыҙ коммерция судноһын һәм уларҙы, ярҙамсы крейсерҙар сифатында ҡулланыу маҡсатында, ҡоралландырған.
Беренсе Балҡан һуғышы башына Болгарияның тулы хәрби авиацияһы; тәүге хәрби-һауа подразделениелары 1906 йылда уҡ барлыҡҡа килгән. Һуғыш башына Болгарияның «София-1» аэростаты һәм «Годар» тибындағы баллоны булған. Бынан тыш, болгарҙар рәсәй империяһына 14 [Самолёт|аэроплан]], тағы ла көнбайыш европала илдәренән 9 илдән һатып алған. Илдә профессиональ лётчиктар бөтөнләй булмағанлыҡтан, аэропландар менән бергә рәсәй пилоттары ла килгән. Шулай итеп, болгар командованиеһы хәрби авиация подразделениелары ойошторорға ҡарар ҡабул иткән. Рәсәй пилоттарына бәйле булмаҫ өсөн, Көнбайыш Европа илдәренә 13 болгар пилотҡа, 6 — механикка һәм 2 — баллонистҡа уҡырға ебәрелгән. .
Уҡыу бик оҙаҡҡа һуҙылған, һәм Беренсе Балҡан һуғышы башына бер генә авиация подразделениеһы ла формалашмаған. Шуға ҡарамаҫтан, болгар аэропландары киң масштаблы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм операцияларҙа ҡатнашҡан. 1-се АО e(авиация берәмеге) фәҡәт һуғыштың беренсе айҙарында ғына формалашҡан. Был подразделениеларға Farman IV Albatros F2 (3 дана), Farman IV (4 дана), Voisin (1 дана), Somer (1 дана), Sikorsky (1 дана), Bristol Boxkite (1 дана), Nieuport (2 дана) һәм Blériot XI'' (10 дана) маркалы сит ил самолёттары ингән. Бөтә Балҡан ярымутрауында һуңғы моделле осоу аппараттары менән йыһазландырылған хәрби-һауа көстәре фәҡәт Болгарияла ғына булған. Балҡан союзының башҡа илдәре лә, Төркиә лә шундай һандағы самолётҡа эйә булмаған.
Куманово янындағы алыш
Черногор, серб һәм болгар ғәскәрҙәре бөтә йүнәлештәрҙә лә һөжүм иткән, Королевич Александр командалығындағы 1-се серб армияһы (Сербия Короллеге), Кумановоға яҡынлашып, көтмәгәндә төрөктәрҙең Көнбайыш армияһы менән бәрелешкән. Төрөктәрҙең 180 мең, сербтарҙың — 120 мең һалдаты булған. тағы ла 40 мең төрөк һалдаты яҡында, Овчее полела, булған. Был ялан эргәһенән Александр армияһына өҫтәмә көс — Приштинаны яулаған 3-сө армия яҡынлашып килгән.
Был ситуацияла Александр ярҙамды тағы ла өс көн көтөргә булған. Көнбайыш армия командующийы ғосман Зәки паша киреһен эшләргә — төрөк ғәскәрҙәре дошмандан күберәк булған саҡта һөжүм итергә ҡарар иткән. Төрөктәр 23 октябрҙә төрөктәр атакаға күтәрелмәҫ элек, 21 октябрҙән по 22 октябргә тиклем, дошман армиялары бер-береһенә ҡаршы торған.
Һуғыш иртәнге сәғәт унда төрөк пехотаһының серб кавалерияһына һул флангыла һөжүменән башланған. Һуңғараҡ төрөктәр һул флангыла Дунай дивизияһына, һәм үҙәктә Морав дивизияһына һөжүм иткән. Һөжүм итеүселәр сербтарҙы көтөлмәгән хәлгә ҡуйғандар, етмәһә, улар төрөк армияһының төгәл һанын белмәгән һәм үҙҙәренең көсөнә ҡарағанда дошман һалдаттарының һаны аҙыраҡ тип уйлаған. Шуның өсөн һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында сербтар пехотаның ҙур булмаған частарын ҡаршы ҡуйған һәм көндөҙгө икегә тулыһынса юҡ ителгән. Төрөктәрҙең һаны күп булғанлығын аңлаған сербтар яуға өс пехота һәм бер кавалерия дивизиһын ебәргән. Тағы ла ике дивизия резервта ҡалған. Дошманды флангтарҙан уратып алыу маҡсатында, төрөктәр үҙҙәренең күп булыуынан файҙаланған һәм ҡыр яҡтан да үтеп ингән. Сербтар быға яуап итеп, ғәскәрен һуҙылдырып теҙгән. Һөҙөмтәлә фронт оҙонлоғо 30 километр тәшкил иткән.
Был көндө ямғыр яуған һәм томан торған, шуның өсөн серб артиллеристарына дошмандың урынлашҡан урынын иҫәпләп сығарыуы сиктән тыш ҡыйын булған. Төрөктәр был турала белгән, шуның өсөн төш мәленә тиклем һул флангыға һәм үҙәк көстәргә ҙур һөжүм ойошторған. Шул уҡ мәлдә төрөктәрҙең тағы бер корпусы, сербтарҙы уң флангтан урап үтеп, манёвр яһаған. Әммә көндөҙгө сәғәт 3-тә һул флангыла ситуация үҙгәрә башлаған. Хәҙер урыны-урыны менән сербтар һөжүмгә күскән. Шулай уҡ Александрҙың 1-се армияһы тылына ынтылған төрөк корпусы ла табылған. Уның юлы ҡыйылған, һәм корпус сигенергә мәжбүр булған. Киске сәғәт 6-ла һуғыш туҡтаған. Алыш башында инициатива күрһәткән төрөктәр сигенгән.
Киске сәғәт 7-лә болоттар тарлған, һуғыш яланын ай яҡтыртҡан. Төрөктәр бының менән файҙаланып, реваншҡа ынтылған: һул флангыла Дунай дивизияһына яңынан һөжүм иткәндәр. Хәҙер инде, томан булмағас, төрөктәр төбәп артиллерия утын асҡан. Атыштан һуң, пехотаның сигенеүе башланған, сербтар мылтыҡ һәм артиллерия уты асҡан. Ике яҡ та артиллерия ярҙамы менән файҙаланғанлыҡтан, сербтарҙың төрөктәр менән төнгө һуғышы көндөҙгөһөнә ҡарағанда күпкә ҡан ҡойошло булған. Киске 11 сәғәттә төрөктәр яңынан сигенгән, үҙ сиратында, сербтар дошмандың ҡайһы бер позицияларын биләгән. Төндә серб һалдаттары утыҙ километрлыҡ фронтта дөйө һөжүмгә әҙерләнә башлаған.
24 октябрҙең иртәһендә сербтар төрөк позицияларына көтмәгәндә артиллерия уты асҡан, шунан һуң пехота һөжүмгә күскән. Төрөктәр бындай иртә атаканы көтмәгән, бөтәһе лә окопта булған, шуның өсөн сербтар, пуляларын әрәм итмәҫ өсөн, дошманды «бысаҡлағандар». Көндөҙгө сәғәт 11-ҙә төрөк позицияларын тулыһынса серб армияһы баҫып алған, урыны-урыны менән локаль һуғыштар дауам иткән. Көндөҙгө сәғәт 2-лә һуғыш туҡтаған, төрөктәр Скопьеға табан сигенгән. Улар Куманово янында үҙ артиллерияһының күпселек өлөшөн — 156 орудиены ташлап ҡалдырған. Сербтар 2000 төрөк һалдатын, 100-гә яҡын офицерын әсирлеккә төшөргән.
Лозенград операцияһы
Әммә оҙаҡ яуған ямғырҙар юлдарҙы йыуҙырған һәм яландар һыу эсендә ятҡан була. Төрөктәр бындай һауа торошо дошманды тотҡарлар һәм улар ҡаршы тороуға яҡшыраҡ әҙерләнеп өлгөрөрбөҙ тип иҫәп тотҡан. Әммә болғарҙар ҡалаға табан хәрәктә итеүен туҡтатмаған. Тиҙлекте арттырыу маҡсатынды улар йөктәрҙе бушатҡан, ә ҡоралдарҙы һәм аҙыҡ-түлекте ҡулдарына тотҡандар. Хатта артиллерияны ла, ҡайһыларын бер нисә ат һөйрәһә, икенселәрен бер нисә кеше этеп килтергән. Шулай итеп, болғарҙар Ҡырҡ-Ҡылысҡа ваҡытында килеп еткән.
Был мәлгә төрөктәр ҡала тирәһендәге ҡалҡыулыҡтарҙы яулаған һәм үҙҙәренең артиллерияһын ҡуйған. Әйтер кәрәк, Ҡырҡ-Ҡылыс талап ителгәнсә нығытылмаған, ләкин таулы урын төрөктәргә позицияларын нығытырға мөмкинлек биргән. Ғәскәр һаны 45 000 кеше тәшкил иткән, улар менән Мәхмүд Мөхтәр паша командалыҡ иткән. Көнсығыш армияның Баш Командующийы Ҡырҡ-Ҡылысты ҡеүәтле нығытылған тип, ә урындағы ғәскәрҙәрҙең позицияһын етерлек уңышлы тип һанаған. Төрөктәрҙең гарнизонына ҡалаға 30 000 кешегә яҡын өҫтәмә көс яҡынлашҡан.
. 1912 йылда Лозенград операцияһы барышында болғар ғәскәре менән етәкселек иткән]] Ҡаты алыш башланыр алдынан фон дер Гольц, төрөк ғәскәрҙәре инструкторы: «Ҡырҡларелиға эйә булыр өсөн өс ай ваҡыт һәм болғар армияһын һан буйынса ла, сифат буйынса ла өс тапҡыр артығыраҡ булырға тейеш» тип белдергән. 22 октябрҙә Болгарияның 1-се һәм 3-сө армияларының артта ҡалған бөтә өлөштәре тарттырылған һәм йәйелдерелгән. Шул уҡ көндө, төрөктәр Ҡырҡларели алдында торған бөтә алғы позицияларын да ҡалдырырлыҡ һуғыш башланған. Икенсе көнгә, 23 октябргә, болғарҙар ҡалаға ла һөжүм иткән. Ҡойоп яуған ямғыр арҡаһында насар күренгәнлектән, һуғышта артиллерия ҡулланылмаған.
Ҡырҡ-Ҡылыста еңелгәндән һуң, Мәхмүд Мөхтәр паша Константинополгә ғәскәрҙең насар әҙерлеге һәм ҡурҡаҡлығы тураһында телеграмма һуға: ''«Был ғәскәр түгел, ә ! Һалдаттар нисек итеп тиҙерәк Истанбулға барып етергә тип кенә хыяллана, сөнки уларҙы Истанбулда бешкән константинополь аш-һыуының тәмле еҫе саҡыра. Бындай ғәскәр менән бер нисек тә уңышлы ҡаршы тороп булмай…»''. Үҙ сиратында, Старая Загора митрополиты Мефодий икенсе көнөнә үк болғар батшаһы Фердинанд менән осрашҡан. Ҡырҡларелиҙы алыу буйынса телмәрендә ул Целокупная Болгария һәм болғар императорын телгә алған.
Рәсәй илсеһенең «Целокупная Болгария» хаҡындағы һорауына митрополит, был бары тик Ҡырҡларели эргәһендәге еңеү менән бәйле әйтелде һәм илдең етди ниәте түгел, тип яуап биргән. Үҙ ситартында, рәсәй илсеһе Болгария Балҡанда тотанаҡлыҡ күрһәтер һәм төбәктә өҫтөнлөк алыуға ынтылмаҫ тигән өмөтөн еткергән.
Көнсығыш армияһының еңелеүе
Лозенград операцияһынан һуң, төрөк ғәскәрҙәренең тарҡау сигенеүе дауам иткән. Фронтҡа йүнәлгән 16-сы корпус та шулай уҡ ҡаушап ҡалған, һәм 24 октябрҙә сигенә башлаған. Төрөктәрҙе берәү ҙә эҙәрлекләмәгән, болғарҙар, дошман менән бәрелешеүҙең уңайлы мәлен тулыһынса юғалтып, еңелгән Ҡырҡларелиҙа ҡалған. 27 октябрҙә фронттан киткән төрөк һалдаттары Аркадиополдә (Люлебургаз) тупланған. Өс көн эсендә сигенеүсе армия барлығы 60 километр юл үткән.
Һалдаттарҙың артынан ҡалаға Мәхмүд Мөхтәр паша ла килгән. Ул армияның тарҡау сигенеүен туҡтатҡан һәм яңы частар формалаштырған. Был ваҡытҡа Истанбулдан өҫтәлмә көстәр килгән. Төбәктә барлығы 120 000 мең ғәскәр тупланған. Абдуллах паша, Көнсығыш армияның Баш Командующийы, реванш алырға ҡарар иткән. Ул болғар ғәскәрҙәренең һөжүмен Ҡарағас йылғаһының һаҙлыҡлы урынында туҡтатырға, ә һуңынан контрһөжүмгә күсергә теләгән. 27 октябрҙә үк төрөктәр һуғышҡа тулыһынса әҙер булған, һәм Мәхмүд Мөхтәр паша үҙенең ғәскәрен Бунар-Ғиссарға йүнәлткән. Был төбәктә төрөктәргә дошмандың Радко Дмитриев командалығындағы өс дивизияһы ҡаршы торған. Уға ярҙамға Люлебургазды юл ыңғайы алырға ынтылған Болгарияның 1-се армияһы ашыҡҡан.
Шулай итеп, Яни — Аркадиополь яңы фронты барлыҡҡа килгән. 29 октябрҙә һуғыштар тағы ла аяуһыҙ барған, ә болғарҙарҙың 1-се армияһы ямғыр боҙған юл арҡаһында тотҡарлыҡланған. 30 октябрҙә төрөктәр һөжүм башларға маташҡан. Яниҙан Люлебургазға тиклемге урынды яҡлаусы өс дивизияға болғар командованиеһы «үҙ позицияларығыҙҙа үлегеҙ, ләкин уларҙы бирмәгеҙ» тигән бойороҡ биргән. 31 октябрҙә төрөктәр болғарҙарҙың уң флангыһына эйә булырға тырышҡан, күп юғалтыуҙар менән атака кире ҡағылған. 1 ноябрҙә болғарҙарҙың 1-се армияһы Люлебургазды алған, һәм шул көндөң кисендә ситуация Болгария файҙаһына үҙгәрә. Болғарҙарҙың 4-се пехота дивизияһы төрөктәрҙең үҙәктәге оборонаһын тарҡата һәм Ҡарағас янында һөжүмгә күскән. 2 ноябрҙә Көнсығыш төрөк армияһы де-факто үҙенең булмышын юғалтып, барса фронт буйынса сигенгән. Уның ҡалдыҡтары Чаталджи оборона һаҡлау линияһына күскән. Болғарҙар 3000 һалдат һәм офицерҙы әсирлеккә төшөргән һәм дошмандың 4 байрағын, 50 артиллерия орудиеһын һәм 100 йәшник артиллерия боеприпастарын ҡулға төшөргән.
Көнбайыш армияһының еңелеүе
Зәки паша ла Скопьеға килгән. Ул ҡаланан Салоникиға Көнбайыш фронты командующийына телеграмма ебәрә. Зәки паша армияны тарҡатып яңынан ҡорорға һәм «һуңғы тамсы ҡан ҡалғансы» Скопьены обороналауға әҙерләнергә кәрәк тип хәбәр иткән. Ысынында быны тормошҡа ашырып булмаған, сөнки яуҙан һуң төрөк ғәскәре рухи тарҡалыш кисергән, һәм бөтә ҡорал һәм һуғыш ҡорамалдары Ҡоманда ҡалған була. Нотабли һәм ҡала коменданты тағы бер алыш Төркиәнең еңелеүе, ә ҡаланы сербтарҙың бомбаға тотоуы меңәрләгән ҡасаҡтың һәләк булыуы менән тамамланыуын аңлаған, һәм командирҙы пландарынан һүрелергә өндәгән. 26 октябрҙә Зәки паша ҡаланан йәшерен китә. Етәксеһеҙ ҡалған ғәскәр өйҙәренә таралған. Ҡала властары, анархия булдырмаҫ өсөн Скопьены уларға тапшырыу ниәтенән, рәсәй генераль консулы Калмыковҡа Сербия менән һөйләшеүҙәр барышында аралашсы булыуҙарын үтенгән.
Шул уҡ көндө ҡалаға король улы Александр I Карагеоргиевич командалығындағы 1-се армияның 16-сы полкы ингән. Төрөк Көнбайыш армияһының ҡалдыҡ көстәре сигенеүен дауам иткән. Улар Вардар йылғаһы үҙәненә сыҡҡан һәм Велес ҡалаһына барып еткәнсе хәрәкәт иткән. Велесты дошманға ҡалдырып, оҙаҡ тормайса Прилеп ҡалаһы аша Манастирға (Битола) йүнәлгәндәр. Манастирҙа уларҙы бер ҙә һуғышта булмаған резерв көткән.
Сербтар төрөктәрҙең тактикаһын аңлаған, һәм Александр армияһы дошманды Прилеп эргәһендә тоторға маташҡан. бының өсөн ғәскәр ике өлөшкә бүленгән һәм һәр өлөшө ҡалаға үҙенең юлы менән: беренсеһе — Велестан Прилепҡа тура юлдан, икенсеһе — Криволак аша үткән юлдан киткән. Унан Манастирға бер юл ғына барғанлыҡтан, ғәскәр Прилепта ҡушылырға тейеш булған.
2 ноябрҙә болғарҙарҙың 2-се армияһы Неврокопты яулаған, шулай итеп Македонияны ҡалған Төркиәнән айырған. Шул уҡ көндө Прилепҡа үтеп барышлай серб ғәскәренең уң колоннаһы Бабине-Планина үткәүеленә сыға. Ошонда төрөктәрҙең тау артиллерияһына эйә булған 20 меңлек ғәскәре менән килеп бәрелешә. Сербтар һаны 40 мең булһа ла, улар тауҙар арҡаһында киң йәйелеп хәрәкәт итә алмаған. Шуның менән бергә, серб ғәскәрҙәре тауҙарҙа ут асыу мөмкинлеген бирмәгән ялан артиллерияһына ғына эйә булған. Бындай ситуацияла сербтар өсәр роталап сафтарға теҙелгән һәм төрөктәргә тығыҙ стена булып һөжүм иткән. Үткәүелде уратҡан бейеклектәр өсөн дә һуғыш барған, һәм 5 ноябрҙә дошманынан техник һәм тактик өҫтөнлөгө булған төрөк ғәскәре еңелә һәм Манастирға сигенә. Ҡала эргәһендә тағы ла бер ҡаты алыш булған, һәм уның һөҙөмтәһендә 50 мең төрөк үҙ теләктәре менән серб ғәскәренә бирелгән. Армияһы тиклем үк әле Али Риза паша һәм Зәки паша ҡасып киткән. Зәки паша, 30 мең һалдаты менән, ҡамауҙан сыға һәм Флоринаға сигенә алған. Флоринала улар Манастирға, серб союздаштарына, ашыҡҡан грек ғәскәре менән бәрелешкән. Гректар менән алышҡанда Зәки паша һәләк була. Жәвид паша, тороп ҡалған ғәскәр менән, Янинаға сигенгән һәм ҡаланы бер нисә көн һаҡлай алған. Шулай итеп, Ғосман империяһының бөтә Көнбайыш армияһы тар-мар ителгән.
Һуңғараҡ, 22 ноябрҙә, болгарҙар төрөктәр менән оҙаҡҡа һуҙылған артиллерия атышынан һуң Гумулжинға ингән. Көнсығыш төрөк армияһының ҡалған өлөшө 26 ноябрҙә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр алып барған, ә 27 ноябрҙә, болғарҙарға уңайлы булған шарттарҙы үтәп, баш һалған. Һөҙөмтәлә Болгария отряд начальнигы Меһмет Ямер пашаны һәм 265 офицерҙы, шулай уҡ 12 мең һалдатты әсир иткән. Бынан тыш төрөк тау артиллерияһының 8 орудиеһы, 2 пулемёты һәм 1500 аты болғарҙар ҡулына төшкән.
Грек ғәскәрҙәренең хәрәкәте
Беренсе Балҡан һуғышы осоронда грек армияһының хәрби составы башҡа союздаштары менән бергә һуғышты сикте киҫеү һәм Төркиә биләмәһенә үтеп инеү һөжүменән башлаған. Фессалиянан Македонияға, төньяҡ-көнбайыш үткәүеле аша, һуғышып (Сарантапоро эргәһендәге ҡаты алыш) барып, грек армияһы 12 (25) октябряүҙә Козани ҡалаһын азат иткән. Грек армияһы командующийы, тәхеткә ултырырға тейешле принц Константин I, төньяҡ-көнбайышҡа, ул саҡта гректар күп йәшәгән Манастир (Битола) ҡалаһына һөжүм итергә ниәтләгән, әммә премьер-министр Элефтериос Венизелостың талабы буйынса армияны көнсығышҡа, Македонияның баш ҡалаһына, Салоники ҡалаһына йүнәлткән. 20 октябрҙә (2 ноябрь) грек армияһы Янница (Янница эргәһендә ҡаты алыш) ҡалаһын һуғышып алған һәм шулай итеп Салоникиға юл асҡан. 25 октябрь (7 ноябрь) иртәһендә грек армияһы Салоникиға яҡынлаған. Был ҡала, сит ил консулдары күп йәшәгән сауҙа порты булған. Грек армияһының яҡынлашыуын белгәс, улар Салоникиҙың емерелеүенән һәм таланыуынан ҡурҡып, ҡала комендантынан һуғышмайса бирелеүҙе талап иткән. Шул уҡ көндә, киске сәғәт 11-ҙә Салоники баш һалған. Һуғыш тамамланғансыға тиклем ҡоралһыҙландырылған 25 мең төрөк һалдаты казармаларға оҙатылған. Әйтергә кәрәк, гректар ҙа, төрөктәр ҙә береһе-беренә ихтирам күрһәткән. 8 ноябрҙә грек армияһы ҡаланы азат иткән. Һуңлабыраҡ килгән болғар армияһы төрөк командующийына документына ҡабат ҡул ҡуйҙыртырға һәм ике власлылыҡ талап итергә  маташыуы барып сыҡмаған. Төрөк командующийы Таһшин паша был эштән баш тартҡан. Ҡала ҡабат грек ҡалаһына әйләнгән. Салоникиҙа контроль урынлаштырғандан һуң, грек армияһы үҙенең төп көстәрен яңынан Көнбайыш Македонияға йүнәлткән. Грек армияһының 4-се дивизияһы 6 (19) ноябрҙә Флорина ҡалаһын азат иткән һәм Манастирға йүнәлгән, әммә серб ғәскәре уларҙан алда өлгөргән. Салоникиҙы азат итеү менән бер тапта грек командованиеһы ғәскәрен диңгеҙ аша Эпир провинцияһына күсергән. Бында, ысынында 1 дивизиянан ғына торған Эпир фронты тип аталған ҡыйыу көстәр, һуғыш башланыу менән, уға йөкмәтелгән һаҡланыу бурысын боҙоп, һөжүм һуғышын алып барған, әммә Эпирҙың баш ҡалаһы Янина эргәһендәге төрөк һаҡланыу нығытмаларын емерә алмаған. 1913 йылдың башына, ғәскәрҙәрен күсергәндән һуң, Эпир фронты грек армияһының (Бизани эргәһендәге ҡаты алыш) төп фронтына әүерелгән. Участие греческого флота в войне имело огромное значение для союзников, поскольку полностью нарушило морские коммуникации османов в Эгейском море. 3 декабрҙә грек һәм төрөк хәрби-диңгеҙ флоттары араһында Дарданелл боғаҙына яҡын Элли эргәһендәге ҡаты алыш булған. Гректар был һуғышта еңгән, төрөк флоты Эгей диңгеҙен ташлап китергә мәжбүр булған. Һөҙөмтәлә грек флоты Ғосман империяһының көнбайыш ярынан алып Грецияның көнсығыш ярҙары араһындағы һыу өҫтөн араны контролдә тотҡан. Төрөктәр хәлде үҙ яғына ауҙармаҡсы иткән, һәм шул сәбәптән 1913 йылдың 18 ғинуарында Лемнос эргәһендә һуғыш булған. Был һуғышта ла гректар еңгән, ә төрөк караптары Дарданеллға, яр буйы батареялары ышығына табан хәрәкәт иткән.
Андрианополде ҡамауҙың башланыуы
Болғарҙарҙың 2-се армияһы һуғыш башланғанда уҡ Адрианополгә (Одрин) һөжүм итеү һәм уны яулау бойороғон алған. Ҡала стратегическое әһәмиәтле: уның аша Балҡан ярымутрауының көнбайышын һәм көнсығышын тоташтырған урында урынлашҡан; Адрианополь аша төрөктәрҙең Көнбайыш армияһына яу ҡорамалдпры, аҙыҡ-түлек һәм өҫтәлмә килтерелгән. Ҡаланы ҡамауҙы башлағанда унда 70 000 төрөк һалдаты булған. Йылғалар ҡаланы дүрт: төньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшкә бүлгән. Ҡалала ҡәлғә һәм уның тирә-яғында бер нисә километрҙа нығытмалар булған. Улар үҙ-ара яҡшы юлдар менән тоташҡан һәм был дошмандың көтөлмәгән яуына теләһә ҡайһы урында ҡаршы тороу мөмкинлеген биргән.
Ҡаланы ҡамағандан һуң, төрөктәр фронтты ҡала ҡәлғәһенән мөмкин тиклем алыҫыраҡ алып ташлау маҡсатын ҡуйған. Үҙ сиратында, союздаштар төрөк ғәскәрҙәрен, улар ҡабат кире сыға алмаҫлыҡ урынға, фортҡа, «ҡыуып индерергә» маташҡан. Был килеп сыҡһа, улар төрөктәрҙе асҡа үлтерергә ниәт иткән, һәм төрөктәр ҙә был осраҡта ғәскәрҙәрҙең тимер юл буйлап хәрәкәт итеүенә ҡамасаулай алмаған.
Оҙайлы ҡамау барышында Балҡан союзы көстәре бер нисә тапҡыр үҙгәргән. Шулай, болғарҙарҙың 2-се армияһынан Чаталжинский фронтына 3-сө дивизия киткән, уларҙы сербтарҙың ике дивизияһы алмаштырған. Һуңыраҡ ул кире ҡайтҡан, ләкин Чаталжа өсөн барған ҡан ҡойошло һуғыштарҙан һуң уның составы тулыһынса алмаштырылған булған. Шулай уҡ уның менән бергә Ҡыржалий отряды ла килгән. Дөйөм алғанда, һуғыштар тыныслыҡ килешеүкнә саҡоы барған. Тыныслыҡ килешеүе буйынса, төрөктәр үҙҙәренең ҡамауға алынған ҡалаларына һуғыш ҡорамалдары, аҙыҡ-түлек, ҡорал, өҫтәлмә көс һ. б. килтерә алмағанлыҡтан, килешеү осоронда ҡалала аҙыҡ-түлек бөткән.
Чаталжин һуғышы
2 ноябрҙә ысынбарлыҡта ике төрөк армияһы: Македония армияһы тип аталған Көнбайыш армияһы ла, көнсығыш армияһы ла тар-мар ителгән. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыштар дауам иткән. Айырып әйткәндә, Көнсығыш төрөк армияһының ҡалдыҡтары, нығытылған урындары булған Чаталжиға ҡасҡан. Шунда һалдаттар болғрҙарҙың һөжүмен туҡтатырға өмөтләнгән.
Чаталджи нығытылған һыҙмаһы Рус-төрөк һуғышына (1877—1878) тиклем төҙөлгән. Ул Ҡара диңгеҙҙән алып Мәрмәр диңгеҙенә тиклем Ҡараһыу йылғаһының көнсығыш яры буйлап һуҙылған булған. Был һыҙма бельгия инженеры Анри Алексис Бриальмон планы буйынса поектланған, артабан Блум паша уны төҙөп бөтөргән һәм яңынан ҡорған. Бында 27 форт һәм батарея, 16 ялан нығытмаһы, 16 редут (көньяҡта 8, төньяҡта 8) торған. Һәр фортта гарнизон: 4 йыраҡ атыусы орудие һәм 2 рота торғвн. Улар фугастар, тимерсыбыҡ кәртәләр һәм күп һанлы соҡорҙар менән уратылған. Стратегик яҡтан мөһим форттарҙа туранан-тура казематтарҙан автоматик рәүештә снарядтар ҡеүәтле бирелгән орудие ҡоролмалары урынлашҡан. Бынан тыш, күптән түгел булып үткән Италия-төрөк һуғышынан һуң төрөктәр Дарданеллдан Чаталжин һыҙмаһына бик ҙур яр орудиелары һәм электр прожекторҙары килтергән булған.