cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вардзиа
Вардзиа монастыры ансамбле башлыса 1156—1205 йылдарҙа   Георгий III һәм уның ҡыҙы батшабикә Тамара  идаралығы ваҡытында төҙөлгән. Грузияның көньяҡ-көнбайыш  сигендә урынлашҡан монастырь-ҡәлғә Кура йылғаһы тарлауығын иранлыларҙан һәм көньяҡтан төрөктәрҙән һаҡлаған. Шул ваҡытта монастырҙың бөтә биналары ҡая менән йәшеренгән, өҫ яғы менән тик өс ер аҫты юлы тоташтырған, улар аша яугирҙәрҙең ҙур отрядтары дошман өсөн бөтөнләй көтмәгәндә килеп сыҡҡан. 1193—1195 йылдарҙа төрөктәр- сәлжүктәр менән һуғыш осоронда батшабикә Тамара үҙенең һарайы менән Вардзиала булған. Бында рухани Иоанн Шавтели эш алып барған.
1283 йылда  Самцхела ҙур  ер тетрәү  була, һөҙөмтәлә ҡаянан  15 м  ҡалынлығындағы тоҡом айырыла һәм Кураға йығыла. Комплекстың өстән ике өлөшө тиерлек емерелә һәм ныҡ зыян күрә, күп биналар асыҡ ҡала. Шулай итеп, Вардзиа оборона әһәмиәтен юғалта. XIII быуат аҙағында XIV быуат  башында Самцхе кенәзе Беки Джакели хакимлығы ваҡытында монастырь тергеҙелә һәм төҙөлә; атап әйткәндә, тыштан манара төҙөлә. 1551 йылда монастырҙы фарсы шаһы Тахмасла ғәскәрҙәре, ә XVI быуат аҙағында төрөктәр баҫып ала. Төрөк яугирҙәре монастырҙың төп ҡорамы бинаһында хәлһеҙләнгән һәм ауырыу монахтарҙы  тереләй яндыра. Был вәхшилек һәм ҡанһыҙлыҡ акты ғибәҙәтхананың уникаль фрескаларының һаҡланып ҡалыуына булышлыҡ итә  — улар ҡалын ҡором ҡатламы аҫтында бикләнеп ҡала. Артабан ҡором ҡатламы ҡышын монастырҙың мәмерйәләрендә ышыҡланған төрөк көтөүселәренең усағы арҡаһында тағы ла ҡалыная.
1828 йылда Джавахетияны төрөктәрҙән рус ғәскәрҙәре азат итә. Күпмелер ваҡыт үткәс, православ гректары тарафынан Вардзиала  монастырь  тормошо яңыртыла.
Совет осоронда Грузияла монахлыҡ юҡҡа сығарыла; 1938 йылда Вардзиа комплексы  музей-ҡурсаулыҡ итеп иғлан ителә. 1980 йылда Грузияның Патриарх-Католикосы Илия II Вардзиала монах тормошо өсөн көрәш башлай. 80-се йылдар аҙағында ул монастырҙа беренсе литургияны үткәрә. Хәҙер Вардзиа, монахтары элекке быуаттарға ҡарағанда әҙ һанлы булһа ла, эшләп килеүсе монастырь булып тора.
2004 йылдың сентябрь айында Грузияның мәҙәниәт, ҡомартҡы һәм спортты һаҡлау министрлығы  монастырь комплексын реставрациялау, комплекстың өҫкө ҡаяларын таҙартыу, хәүефле ярыҡтарҙы тултырыу һәм уларҙың киңәйеү процесын туҡтатыу, таштарҙы тотоп тороусы таяуҙарҙы тергеҙеү буйынса эштәр башҡара.
Вардзия тирә-яғында тағы ла башҡа күп мәмерйә ҡалалары бар, сөнки был урын борондан изге тип һаналған. Мәмерйә ҡалаларынан тыш ҡалҡыулыҡтарҙа башҡа метал ҡаралтыларҙы табырға мөмкин, ә юғарыраҡ тауҙарҙа, иң боронғо метал Абули һәм Шаори ҡәлғәләре бар. Тағы Мгелис-Цихе (Бүре ҡәлғәһе) бар, әммә ул төрөктәр яғында урынлашҡан. Мәмерйә ҡалаларынан бигерәк тә Ванис Квабеби (Ван мәмерйәләре) айырыуса ҡыҙыҡлы, ул раҫланмаған, әммә аныҡ мәғлүмәттәр буйынса, Вардзиа менән өс километрлы ер аҫты юлы менән тоташа. Уның ер тетрәү һөҙөмтәһендә емерелеүе ихтимал.
Джоаккино Россини
Джоаккино Антонио Россини (Gioacchino (Gioachino) Antonio Rossini ; ) итальян композиторы, 39 опера, дини һәм камера музыкаһы авторы.
Уның иң билдәле опералары — «Севилья сәс алыусыһы» һәм «Көлһылыу» итальян буффа-опералары һәм «Муса Мысырҙа», «Вильгельм Телль» французса эпопеялары. Илһамлы, йырлы көйҙәргә ынтылыш Россини ижадының төп һыҙаттарының береһе булып тора, шуға ла уны «итальян Моцарты » тип атайҙар.
Россини итальян операһын тергеҙеү һәм реформалау менән генә сикләнмәй, ә XIX быуаттың бөтә Европа опера сәнғәтенең үҫешенә ҙур йоғонто яһай. «Үҙенең яңғырауыҡлы нурҙарын бөтә донъяға һипкән» Россиниҙы Италия ҡояшы тип иҫәпләгән Генрих Гейне бөйөк итальян композиторын «илаһи маэстро» тип атай. Вердиға тиклем тап Россини итальян опера тормошоноң үҙәгендә тора.
Бер тапҡыр ул: «Миңә кер йыуыу бүлмәһенән иҫәп бирегеҙ, һәм мин уны музыкаға һаласаҡмын», — ти.
Бала сағы һәм йәшлеге
Джоаккино Антонио Россини 1792 йылдың 29 февральендә Рим буйһоноуында булған Марка төбәгененә (Италияның Адриатик яр буйында) ҡараған Пезаро ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуа. Ул Джузеппе Антонио һәм Анна Гвидарини-Россиниҙарҙың берҙән-бер улы була. Джоаккиноның атаһы Джузеппе Россини оркестрҙа торбала һәм вальторнала уйнай, шулай уҡ ҡала торбасыһы булып та хеҙмәт итә. Анна Россини сағыу сопрано тауышына эйә була. Ул махсус музыкаль белем алмаһа ла, ролдәрҙе яҡшы башҡара, был уға провинциаль театрҙарҙа эшләү мөмкинлеген бирә. Тәү башлап ул Болоньяның «Чивико» театрында сығыш яһай, ә Джузеппе Россини театр оркестрында уйнай.Джоаккино Россиниҙың бала сағы Француз революцияһы эҙемтәләре һәм ата-әсәһенең ярлылығы менән бәйле мохтажлыҡтар менән бәйле була. Россиниҙың атаһы революцияла ҡатнаша һәм, Наполеон ғәскәрҙәре Төньяҡ Италияға килгәс, уларҙы сәләмләп ҡаршы ала. Джузеппе Россини «Азатлыҡ ағасы» тантаналарында оркестрға етәкселек итә.Австрия элекке режимды тергеҙгәндән һуң Россиниҙың атаһы 1799 йылда төрмәгә ултыртыла, унда 1800 йылдың июнендә генә ирекккә сығарыла. Анна Россини улы менән бергә Болоньяға ҡайтырға мәжбүр була, сөнки унда Джоаккино Романья төбәгенең төрлө театрҙарында солист булып эшләй ала. Джузеппе Россини азат ителгәндән һуң ғаиләһе янына Болоньяға килә.
Джузеппе Һәм Анна Россини гастролдәргә киткәндә, бәләкәй Джоаккино әсәһе яғынан өләсәһе Люция Гвидарини ҡарамағында ҡала. Болоньяла ул урындағы мәктәптә белем ала. Россини, ғәҙәттә, ялҡау, шаян һәм тыңлауһыҙ малай тип һүрәтләнә. Шуға ла яза биреү ысулы булараҡ, йыш ҡына тимерсе күрегендә эшләтеү өсөн тимерлеккә ебәреү сараһы ҡулланыла.
Матур көслө тауышҡа эйә булғанға күрә, башта ата-әсәһе Джоаккиноға йырсы карьераһын билдәләй, әммә яҡынлашып килгән ауырлыҡтарға һәм малайҙың тиҙ арала ғына ярһып барыуына борсолоп, композицияларға өйрәтеү маҡсатында, уны падре Станислао Маттеи менән таныштыра. Маттеи малайҙың тәүге белемде Болоньяла йәшәгән маэстро Анджело Тезеинан алыуын хуп күрә.Аҙағыраҡ уны үҙенең контрапункт һәм композиция мәктәбенә ҡабул итә, унда Джоаккино үҙен бик яҡшы уҡыусы итеп күрһәтә.
1802 йылда Россиниҙың ата-әсәһе Лугоға күсенә. Джоаккино унда яңы музыкаль остаз Джузеппе Малерби менән таныша, ул ҡаланың иң бай һәм затлы ғаиләләренең береһенә ҡараған каноник була. Малерби малайға йыр дәрестәре бирә (Россини ваҡыт үтеү менән бик яҡшы һәүәҫкәр йырсы, баритональ тенор эйәһе була). Россини Малербиҙа һабаҡ алғанда шулай уҡ клавесинда уйнау менән шөғөлләнә һәм, шулай уҡ Гайдн һәм Моцарт партитураларын да ҡарай.
Лугола йәш Джоаккиноның опера дебюты була. Ул үҙенең юғары дискант тауышы менән Валентино Фьоравантиҙың «Игеҙәктәр» операһында бас тауышлы ауырыған комик Петронио Маркезе урынына сәхнәгә сыға. Шулай итеп, икенсел ролдәрҙә актер сифатында үҙенең беренсе, әммә һуңғы сығышын тормошҡа ашыра.
1805 йылда Россини ғаиләһе ҡабаттан Болоньяла төпләнә. Италия музыкаль тормошоноң сәскә атҡан был үҙәгендә Джоаккино урындағы музыка лицейында папа Анджело Тезеянан дәрестәр ала. 1806 йылдың апрелендә Россини падре Станислао Маттеи етәкселегендәге Музыка лицейына уҡырға инә, унда ул дүрт йыл шөғөлләнә, Лоренцо Джибеллинан йыр һәм сольфеджио дәрестәрен ала, Винченцо Каведаньинан виолончелдә уйнарға һәм Каллисто Дзаноттинан фортепианола уйнарға өйрәнә. 1806 йылдың 20 майында ул беренсе тапҡыр контрапункт курсына килә һәм 1809—1810 йылдарҙа Маттея етәкселегендә уның менән төплө шөғөлләнә.
Россиниҙың киләсәге өсөн тенор Доменико Момбелли (1751—1835) һәм уның икенсе ҡатыны Винченца менән дуҫлығы ҙур әһәмиәткә эйә була. Россини Момбелли ғаиләһенең яҡын дуҫына әйләнә. Лицейға уҡырға ингәнгә тиклем үк ул Момбеллиҙар өсөн музыкаль номерҙарҙың күбеһен яҙа, һуңынан улар ҙур булмаған опера-сериаға әйләнә.
Винченца Момбелли «Деметрио һәм Полибио» исемле либретто яҙа, уны Россиниға өлөшләп тапшыралар. Композитор тиҙ арала бер нисә фрагмент яҙа, әммә был эште тулыһынса тамамлағанмы-юҡмы икәне билдәһеҙ. Опера 1812 йылға тиклем ҡуйылмай һәм, тимәк, уның беренсе опера постановкаһы тип ҡарала алмай: уға тиклем биш башҡа операһы сәхнәләштерелә.
1808 йылда Равенна контрабасисы Агостино Триосси үтенесе буйынса Россини квартет өсөн алты соната ижад итә. Ул быға тиклем яҙылған студент мессаһының бер өлөшөн үҙ эсенә алған тотош месса яҙа. Был месса ир-егеттәр тауышы һәм хор өсөн оркестр һәм орган аккомпанементы аҫтында оркестрлаштырылған. Ул Равеннала йыл һайын үткәрелгән йәрминкә ваҡытында башҡарыла.
Ижады башланған осор (18101815)
Ике музыкант, Джузеппе һәм Анна Россиниҙарҙың дуҫтары, Джоаккиноның яҙмышын һәм ижади эшмәкәрлегенең киләһе ун туғыҙ йылға йүнәлешен билдәләй. Улар — ҡасандыр Россини ғаиләһе менән бергә провинциаль опера театрҙарында сығыш яһаған Джованни Моранди (1777—1856) һәм уның ҡатыны Роза Моролли (1782—1824). Моранди талантлы хормейстер һәм дини музыка һәм опералар, башлыса ҡыҫҡа фарстар ижад иткән композитор була. Роза Моранди яҡшы меццо-сопрано тауышына эйә була.
1810 йылдың авгусында Морандиҙар Венецияға барышлай Болоньяға туҡтала. Улар, маркиз Каваллиҙың «Джустиниан а Сан-Моизе» театрында сығыш яһау өсөн йырсылар труппаһын йыйыуын белеп, шул труппаға инергә теләй. Анна Россини уларға улының тағы бер опера яҙырға теләүе тураһында һөйләй (дүрт йыл элек Момбеллиҙар өсөн ижад ителә башлаған «Деметрио һәм Полибио» операһы, элеккесә, уларҙың милке булып ҡала һәм әлегә тиклем сәхнәгә ҡуйылмаған була). Морандиҙар Венецияла Джоаккиноға ярҙам итергә вәғәҙә итәләр.
Ул саҡта «Сан-Моизе» театры фарстар тип аталған бер актлы буффа-опералар ҡуйыу буйынса махсуслаша. Маркиз Кавалли миҙгеле инде булған операларҙан һәм уның өсөн махсус яҙылған дүрт яңы операнан торорға тейеш була. Моранди, Джоаккиноға хат яҙып, уның, Венецияға килеп, кәрәкле фарс яҙырға теләү-теләмәүе тураһында һорай. Россини яуап урынына шунда уҡ Венецияға килеп етә. Унда уға «Никах векселе» либреттоһы тапшырыла. Россини бер нисә көн эсендә Россиҙың тексын музыкаға һала, һәм партитура әҙер булғандан һуң Кавалли уны башҡара. Шулай итеп, иң сағыу, иң үҙенсәлекле комик операларҙы ижад итеүселәрҙең береһе үҙенең дебютын тормошҡа ашыра.
Артабан Россини, икенсе бер импресарио ла уның яҙыласаҡ операһына сәхнә бирер, тип өмөтләнеп Болоньяға ҡайта, сөнки Россини үҙенең операларын ижад иткән йылдарҙағы тамашасылар яңылыҡты тиҙерәк күрергә ашҡынып тора бит.
1811 йылда «Дель Корсо» театрында опера миҙгелен асыуҙы планлаштырған импресарио Россиниҙы аккомпаниатор һәм композитор сифатында эшкә ала. Тиҙҙән яңы опера яҙыуға заказ килә, уның ике актлы либреттоһын Гаэтано Гаспарри яҙа. Опера «Ҡыҙыҡ осраҡ» тип атала, уның премьераһы 1811 йылдың 26 октябрендә "Корсо"ла бәләкәй труппаның иң яҡшы йырсылары ҡатнашлығында ҡуйыла.
1811 йылдың декабрендә Болоньянан киткәс, ул тиҙҙән Венецияла Джузеппе Мария Фоппаның «Бәхетле алдашыу» операһына яҙылған либреттоһы өҫтөндә эшләй. Был операны ижад иткәндә ул тәүге тапҡыр элек Паизиелло ҡулланған сюжет өҫтөндә эшләй. Опера шунда уҡ тамашасыларҙы. хуплауын яулай һәм бөтә миҙгел дауамында бара.
Өмөтлө премьеранан һуң ике ай самаһы үткәс, Россини ике актлы опера-сериа ижад итә. Был опера «Кир Вавилонда», йәки «Валтасарҙың ҡолауы» дини пост ваҡытында ҡуйыу өсөн аңлы рәүештә «рухи оратория» йәки «хор менән драма» тип атала. Уның өсөн либреттоһын Феррарала йәшәгән һәүәҫкәр граф Франческо Авенти яҙа, премьераһы 1812 йылдың мартында Феррараның «Комунале» театрында үтә. Болоньяға ҡайтҡас, Россиниға Миландағы «Ла Скала» итальян театры өсөн опера яҙыу буйынса беренсе заказ бирелә. Уға тәғәйенләнгән либретто «Һынау ташы» тип атала, һәм уны 1799 йылдан "Ла Скала"ла либретто яҙыусы булып эшләгән Рим гражданины Луиджи Романелли ижад иткән була. «Деметрио һәм Полибио» һәм «Сәйер осраҡ» операларынан ҡайһы бер темаларҙы үҙләштереп, ул сағыу партитура ижад итә һәм төҙөй. 1812 йылдың 26 сентябрендә «Һынау ташы» беренсе тапҡыр ҡуйыла һәм шунда уҡ ҙур уңышҡа өлгәшә. Композиторҙың Ла-Скалала шулай танылыуы егерме йәшлек Россиниҙы атаҡлы шәхескә әйләндерә. Ошо ваҡыттан алып ул Италияның төп йәш композиторы булып иҫәпләнә.
1813 йыл композиторҙың опера ижады өсөн киҫкен үҙгәреш йылы була. Шул йылда ҡуйылған ике әҫәр — «Итальян ҡыҙҙары Алжирҙа» (опера-buffa) һәм «Танкред» (героик опера) уның артабанғы ижадының төп йүнәлештәрен билдәләй. Әҫәрҙәрҙең уңышы музыканың бик яҡшы булыуына ғына бәйле түгел, ә шул ваҡытта Италияны берләштереү өсөн милли-азатлыҡ хәрәкәтенә оҡшаш патриотик кәйеф менән һуғарылған либретто йөкмәткеһенә лә бәйле. Россини опералары тыуҙырған йәмәғәт резонансы арҡаһында (Болонья патриоттары үтенесе буйынса "Бойондороҡһоҙлоҡ Гимны"н булдырыу, шулай уҡ Италия азатлығы өсөн көрәшселәрҙең демонстрацияларында ҡатнашыу) — былар барыһы ла композиторҙың оҙайлы йәшерен полиция күҙәтеүенә алыныуына килтерә. Ул үҙен сәйәси ҡарашлы кеше тип һанамай һәм хаттарының береһендә былай тип яҙа: «Мин бер ҡасан да сәйәсәткә ҡыҫылманым. Мин музыкант инем, һәм мин бер ҡасан да башҡа кеше булырға уйламаным, хатта донъяла булған ваҡиғаларға, бигерәк тә тыуған илем яҙмышына әүҙем ҡатнашһам да».
1815 йылда Россини Болоньяға ҡайта. Унда Неаполь театры импресариоһы Доменико Барбая уның менән килешеү төҙөй, был килешеү нигеҙендә композитор Сан-Карло театрының һәм Неаполдәге «Дель фондо» театрының музыкаль директоры булып китә. Барбая Россини карьераһында бик ҙур роль уйнай. Ул уның ун опера ижад итеүенә туранан-тура бәйле.
Неаполитан осоро (1815—1822)
Россини Неаполгә 1815 йылдың май аҙағында килә. Көҙгө миҙгелде асыу өсөн тәғәйенләнгән операны ижад итеүгә тотонор алдынан ул труппаның артистар составын һәм оркестрҙы ентекләп өйрәнә. Барбайя труппаһына йыйылған беренсе класлы йырсылар араһында ике тенор Андреа Нодзари һәм Мануэль Гарсиа, шулай уҡ 1821 йылда Россиниҙың ҡатыны булған йырсы Изабелла Кольбран айырылып тора. Уға композиторҙың яңы операһында төп партия йөкмәтелә.
1815 йылдың 4 октябрендә «Елизавета, Англия королеваһы» операһының премьераһы була. Ул Россиниҙың ижади эволюцияһында кире ҡаҡҡыһыҙ ҙур уңыш булараҡ билдәләнә. Тарихи сюжетты ярайһы уҡ ирекле аңлатыуҙы үҙ эсенә алған опера-сериа ул. Secco речитативтары урынына Россини бөтә речитативтарҙы ҡыллы инструменттар оҙатыуында индереүе ҙур яңылыҡ була. Ошо яңылыҡ арҡаһында опера-сериала музыкаль үҫеш өсөн шарттар хасил була.
Тағы ла ҡыйыуыраҡ яңылыҡ: Россини вокаль партияларҙы партитурала элек ирекле импровизацияланған бөтә виртуоз пассаждар һәм биҙәүестәр менән яҙа башлай, йырсынан автор тексын теүәл башҡарыуҙы талап итә. Был итальян опера йырлауында ысын реформа булыуын аңлата.
Неаполитан тамашасыһы «Елизавета» операһын һоҡланып ҡабул итә.
Россини теләге буйынса әҙәби сығанаҡ итеп Бомаршеның «Севилия сәс ҡырҡыусыһы» комедияһы һайлана. Был бик ҡыйыу аҙым була, сөнки сюжет 1782 йылда уҡ Джованни Паизиелло тарафынан яҙылған «Севилия сәс ҡырҡыусыһы» операһында ҡулланылған һәм итальян комедия репертуарының ынйыһы тип һаналған була.
Донъя опера сәнғәтенең алтын фондына ингән ике актлы операны Россини 20 көн эсендә ижад итә. Уның премьераһы 1816 йылдың 20 февралендә Римдә Аргентина театрында үтә һәм ҙур уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, икенсе спектаклдән һуң опера буйынса Паизиеллоның даны хәҙер Россиниға күсә, «Севилия сәс ҡырҡыусыһы» хәҙер инде Россиниҙың айырылғыһыҙ мираҫы сифатында таныла.
1816 йылдан Россини опералары Италиянан ситтә лә тарала башлай. Уға тотош Европа даны килә. 1817 йылда «Севилия сәс ҡырҡыусыһы» Барселонала, ә 1818 йылда Лондонда яңғырай, 1819 йылда Париж, Вена һәм башҡа Европа ҡалаларын яулай. 1822 йылда был операны Петербургта, ә 1826 Йылда Нью -Йоркта алҡышлап ҡабул итәләр.
1822 йылда 30 йәшлек Россини 51 йәшлек Людвиг ван Бетховен менән осраша. Бетховен билдәләүенсә: "Ах, Россини. Шулай итеп, Һеҙ «Севилия сәс ҡырҡыусыһы» операһын ижад иткән композитормы? Һеҙҙе сәләмләйем. Итальян операһы ни тиклем йәшәһә, был операға ла алҡыштар шул тиклем дауам итәсәк. Бер ҡасан да опера-буффаны яҙыуҙан туҡтамағыҙ, башҡа стиль һеҙҙең тәбиғәтегеҙҙе боҙасаҡ.
"Севилия сәс ҡырҡыусыһы"н ижад итеп, итальян опера-буффаһының иң бейек нөктәһенә күтәрелгәс, Россини артабан үҙенең ижади ҡыҙыҡһыныуын башлыса етди операға йүнәлтә, "Танкред"та ла һәм, өлөшләтә,"Елизавета"ла тапҡан ҡыҙыҡһыныуын киңәйтергә һәм тәрәнәйтергә тырыша. Әммә комик жанрға мөрәжәғәт иткәндә, уны драматургия йәһәтенән яңыртырға тырыша.
1817 йылда ижад ителгән опера «Һайыҫҡан-бур» операһы, комедия жанры сиктәренән сығып, музыкаль-көнкүреш драмаһы өлгөһөнә әйләнә. Ошо ваҡыттан алып Россини героик-драматик йөкмәткеле операларға күберәк иғтибар бүлә башлай.
1816 йылдың көҙөндә үк Россини «Отелло» операһын ижад итә башлай. Беренсе тапҡыр опера либреттистикаһына Шекспирҙың бөйөк трагедияһы сюжеты индерелә. Операның премьераһы 1816 йылдың 4 декабрендә Неаполитан театрында ҡуйыла. Отелло ролен иҫ киткес тенор Ноццари, Дездемона ролен атаҡлы йырсы Кольбран башҡара. «Отелло» Россини речитативы эволюцияһында яңы этап була. Был операла оркестр, уларға киңлек һәм сағыулыҡ биреп, бөтә речитатив күренештәрендә лә ҡатнаша,
Италия опера-сериаһын үҙгәртеү юлында киләһе мөһим этап булып «Муса Мысырҙа» операһы тора. Операла ҙур, киң йәйелгән ансамбль-хор күренештәре өҫтөнлөк итә, улар бөтә әҫәргә оратория характерын бирә. Россиниҙың иң әһәмиәтле әҫәрҙәренең береһе булған «Муса Мысырҙа» операһы ай ярым эсендә ижад ителә, өйрәнелә һәм ҡуйыла. Уның премьераһы 1818 йылдың 5 мартында Неаполдә Сан Карло театрында үтә һәм ҙур уңыш менән туҡтауһыҙ ҡуйыла.
Россиниҙың Неаполдәге карьераһы «Мөхәммәт II» (1820) һәм «Зелмира» (1822) опера-сериаһы менән тамамлана; «Семирамида» (1823, Венеция) операһы — уның Италияла ижад ителгән һуңғы операһы.
Вена
Беренсе итальян революцияһынан (1820-21) һәм уны Австрия ғәскәрҙәре аяуһыҙ баҫтырғандан һуң Россини Неаполитан опера труппаһы менән Венаға гастролдәргә китә. Ул үҙенең элекке дуҫы, хәҙер Вена операһы директоры, «Сан-Карло» театры импресариоһы менән килешеү төҙөй. Композитор Венаға үҙенең һуңғы эшен — «Зельмира» операһын алып килә, ул авторға бығаса булмаған уңыш килтерә. Ысынлап та, ҡайһы бер музыканттар К. М. Фон Вебер менән бергә Россиниҙы ҡаты тәнҡитләй, әммә башҡалар, шул иҫәптән Ф. Шуберт, Россиниҙың ижадын ыңғай баһалай. Венала булғанында Бетховен менән осрашыу Россини өсөн иң иҫтәлекле ваҡиғаларҙың береһе була. Тулыһынса һаңғырау булыуына ҡарамаҫтан, Бетховен бөтә музыкаль яңылыҡтарҙы иғтибар менән күҙәтә, ноталарын уҡып, улар менән таныша. Россиниҙы ул талантлы композитор булараҡ баһалай. Россини, үҙ сиратында, Бетховен музыкаһын белә һәм уға ҙур ҡыҙыҡһыныу күрһәтә.
1822 йылдың июль аҙағында Россини дүрт ай булғандан һуң Австрияның баш ҡалаһында китә. Был ваҡыт эсендә ул йәмәғәтселек иғтибары үҙәгендә була, Вена аристократияһы уның хөрмәтенә тантаналы байрамдар ойоштора, ә театрҙа һәм урамда уны алҡыштар менән оҙаталар.
Парижда Һәм Лондонда
Венанан Болоньяға ҡайтҡас, Россини һәм Изабелла Кольбран Лондондағы Король театрынан рәсми саҡырыу ала. Англияға юл Париж аша үтә. 1823 йылдың 20 октябрендә Болоньянан сығып, Россини ғаиләһе 9 ноябрҙә Францияның баш ҡалаһына килә.
Бер айҙан Һуң, 7 декабрҙә, Россини һәм Кольбран Франция баш ҡалаһынан китә һәм бер аҙнанан Һуң Уларҙы Лондонда тантаналы рәүештә ҡаршы алалар. XIX быуат башында инглиз музыкаль мәҙәниәте кимәле сағыштырмаса түбән була, әммә кешеләрҙең музыкаға ихтыяжы бик ҙур була.
Россиниҙың килеүе Лондонда күренекле күренеш булараҡ ҡабул ителә. Ул «Зельмира», «Танкреда», «Отелло», «Семирамида», «Күл ҡыҙҙары», «Севилия сәс ҡырҡыусыһы», «Италиялағы төрөк» һәм башҡа операларына ҙур уңыш менән дирижерлыҡ итә. Асыҡ һәм ябыҡ концерттарҙа дирижер, йырсы һәм аккомпаниатор сифатында сығыш яһай. Һуңғылары Лондандың аристократик һәм бай йорттарында, шулай уҡ Король һарайында Россиниҙың фанаты булған Король Георг IV ҡатнашлығында үтә.
Англияла ете ай булған мәлендә Россини 1824 йылдың апрелендә вафат булған бөйөк шағир Байрондың иҫтәлеген хөрмәтләү өсөн бер тапҡыр ғына ҡулына ҡәләм ала. Тенор соло, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр хоры һәм оркестры өсөн яҙылған кантата композиторҙың үҙе ҡатнашлығында уңышлы башҡарыла (Россини тенор партияһын йырлай).
1824 йылдың 26 июлендә Россини Британия утрауҙарын ташлап китә.
Ижадының һуңғы иң бейек түбәһенә яҡынлашыуы
Англиянан ҡайтышлай Россини Парижда туҡтай, тиҙҙән тыуған иленә ҡайтырға ниәтләй. Әммә король һарайы министры Россиниға итальян опера театрына музыкаль етәкселек итеүҙе бик отошло шарттарҙа тәҡдим итә. Композитор өсөн был тәҡдим бик мауыҡтырғыс була, һәм ул ризалыҡ менән яуап бирә.
Россини Парижда иҫ китерлек уңышҡа өлгәшә. Ике йылдан һуң ул итальян театры етәкселегенән ситләшә һәм йыр буйынса генераль инспектор, шулай уҡ ғәли йәнәптәре композиторы исемен ала; 1827 йылда уға король свитаһында почетлы вазифа бирелә, һуңынан ул король музыка мәктәптәре менән идара итеү буйынса совет ағзаһы һәм Опера театры комитеты ағзаһы була. Операларының уңыштары ла шул уҡ кимәлдә сағыу була.
Россиниҙың Парижда яҙған Һәм итальян театрында ҡуйылған беренсе әҫәре — «Реймсҡа сәйәхәт, йәки Алтын ләлә ҡунаҡханаһы». Был опера Карл Унынсының Реймста тәхеткә ултырыуын билдәләү өсөн заказ буйынса ижад ителә. Операның премьераһы 1825 йылдың 19 июнендә король һәм уның һарайы даирәһе ҡатнашлығында үтә, әммә опера тамашасылар араһында уңышҡа өлгәшмәй. Тәүге спектаклдәрҙән һуң композитор партитураны театрҙан ала.
Россини француз сәхнәһе өсөн опера яҙырға ниәтләй. Ошо маҡсатта ул француз телен, уның интонацион ҡоролошон, просодияһын етди өйрәнә башлай, француз музыкаль театры традицияларын, тамашасыларҙың зауығын һәм һорауҙарын өйрәнә.
Тағы ла еңелеүгә юл ҡуймау өсөн Россини француз сәхнәһе өсөн Италияла ижад ителгән партитураларының береһен эшкәртеүҙән башларға ҡарар итә. Бының өсөн «Мөхөммөт II» гә, йәғни героик-трагик һәм новаторлыҡ операларының береһен һайлап ала. Операның йөкмәткеһе тәрәнәйтелә. Ике актлы опера өс актҡа тиклем киңәйтелә, композитор байтаҡ яңы күренештәр яҙа, иҫке партитураның күп өлөшөн яңырта, күбеһен алып уҡ ташлай. Операның вокаль стиле яңыртыла. Башҡарыусылар партиялары ҙур һығылмалылыҡ, декламация азатлығы ала. Россини үҙен Глюктың күренекле шәкерте итеп күрһәтә. Опера «Коринфаны ҡамауҙа тотоу» исеме аҫтында 1826 йылдың 9 октябрендә беренсе француз опера театры сәхнәһендә донъя күрә. Композитор тулыһынса еңеү яулай.
Яуланған уңышына ҡанатланып, Россини француз сәхнәһе өсөн «Муса Мысырҙа» операһын ҡайтанан эшкәртеүгә тотона. Опера ҙур теләк менән ҡабул ителә. Матбуғат бер тауыштан уға һәм Россиниға маҡтау һүҙҙәрен яуҙыра.
«Коринфаны ҡамауҙа тотоу» һәм "Муса Мысырҙа"ның ҙур уңышы — Россини стиленең иң яҡшы яҡтарының һәм француз опера драматургияһы ҡаҙаныштарының ҡатмарлы, әммә емешле ижади үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһе.
1820-се йылдарҙа Россини музыкаһы француз композиторҙары Буальдье, Герольд, Оберҙың ижадына көслө йоғонто яһай. Мейербер ҙа уның ижади йоғонтоһонан ситләшә алмай.
Үҙенең дөрөҫ юлда булыуына инанғас, Россини яңы партитураға тотона. Эжен Скриб Һәм Делатр-Пуарсондың «Граф Ори» водевиле либреттоһына ул комик опера ижад итә, унда «Реймсҡа сәйәхәт» музыкаһының иң яҡшы биттәрен ҡуллана. Был операла Россини үҙен яңы амплуала — француз комик операһы жанрында оҫта итеп күрһәтә. Был операның премьераһы 1828 йылдың 20 авгусында була һәм тамашасыларҙың алҡыштарына күмелә, шулай уҡ матбуғаттың һоҡланғыс рецензияларын яулай.
Берлиоз ун йылдан һуң: «Граф Ори» һис шикһеҙ, Россиниҙың иң яҡшы партитураларының береһе", — тип яҙа.
«Вильгельм Телль»
20-се йылдарҙың икенсе яртыһында, йәғни Россини француз музыкаль театрының ике төп жанрын — героик һәм комик операларҙы үҙләштергән ваҡытта, Францияла сәйәси хәл киҫкенләшә. 1830 йылғы июль революцияһы яҡынлаша.
Россини ҙур сәхнә өсөн махсус яҙылған ҙур опера ижад итергә ниәтләй, унда элек ижад ителгәндәрҙән бер ниндәй ҙә үҙләштереүҙәр булмаҫ ине. Уға Австрияның бер кемгә лә баш эймәгән һәм сит ил баҫҡынсыларына ҡаршы күтәрелгән халыҡ ихтилалының етәксеһе булған наместнигы, ҡыйыу һәм ғорур уҡсы Вильгельм Телль тураһында боронғо швейцар легендаһы буйынса либретто тәҡдим итәләр.
Россини 1828 йылдың башында Жуи һәм Ипполит Биҙарҙың либреттоһына ҙур дүрт актлы опера яҙырға тотона. Операға музыка яҙыу өсөн алты ай самаһы, ә оркестрлаштырыуға тағы ла бер нисә ай ваҡыт китә. 1829 йылдың 3 авгусында операның премьераһы ҡуйыла. «Вильгельм Телль» — композиторҙың халыҡ- героик опера жанрындағы бөтә тәжрибәләренең күренекле йомғағы.
Россиниҙың драматик асышы шунан ғибәрәт: бер береһенә ике ҡаршы тороусы көстәрҙе: халыҡты һәм уларҙы иҙеүсе бәндәләрҙе музыкаль йәһәттән бик дөрөҫ һәм оҫта һүрәтләү. Швейцария крәҫтиәндәре һәм балыҡсылары хоры күп төрлө, һығылмалы, моңло көй менән тулы, ритмик яҡтан бай. Австрияның сит илгә баҫып ингән һалдаттарының хорҙары интонация яғынан ярлы, бер төрлө, ритмик яҡтан теүәл түгел. Бик оҙаҡ эҙләнеүҙәрҙән һуң «Вильгельм Телль» әҫәрендә Россини етди операның төп геройҙарының индивидуаль билдәләнгән музыкаль характеристикаларын булдырыу проблемаһын хәл итә.
Партитураның иҫ киткес үҙенсәлектәренең береһе — урындағы колоритты нескә тапшырыу. Россини Швейцария һәм Тироль көтөүселәре көйҙәрен ҡуллана һәм уларҙы итальян йырҙары мелодикаһы менән берләштереп, Альп тәбиғәтенең поэтик мөхитен булдыра. Былар барыһы бергә ғәҙәти булмаған һәм ҡыйыу аҙым будыуын раҫлай. Россини итальян опера-сериаһын реформалауҙы «Танкред» операһында уҡ башлаған була һәм ун алты йылдан һуң «Вильгельм Телль» операһында уны йомғаҡлап ҡуя.
Операны ҙур түҙемһеҙлек менән көтәләр. 1829 йылдың 7 авгусында, «Вильгельм Телль» операһы премьераһынан һуң дүрт көн үткәс, Карл Унынсы уның авторына Францияның Юғары наградаһы — Почетлы Легион орденын бүләк итә. Әммә постановкаларҙың уңышы бәйле булған аристократик тамашасыларҙың төп өлөшө «Вильгельм Телль» операһын бик һалҡын ҡабул итә. Уларға опера ялҡытҡыс һәм ҡатмарлы булып күренә. «Вильгельм Телль» спектаклдәренә тамашасылар эркелеп килмәй, шуға ла театр дирекцияһы операны боҙоп күрһәтә башлай, айырым номерҙарҙы һәм хатта акттарҙы ла ҡыҫҡарта.
Россини бындай ҡыҫылыуҙарға бик ныҡ асыулана, һәм аңлатып булмаҫлыҡ хәл тыуа: ҡырҡҡа яҡын опера авторы, бөтә донъяға билдәле Россини опералар яҙыусы композитор булыуҙан баш тарта. Әммә был иҫ киткес операны бөгөн дә һирәк ишетергә мөмкин, оригиналда ул дүрт сәғәттән ашыу бара. Увертюра классик репертуарҙа иң билдәле һәм йыш яҙҙырылған әҫәрҙәрҙең береһе булып тора.
Яңы тормош
Россини опера яҙыуҙан туҡтаған мәлдә уға ни бары 37 йәш була. Россиниҙың опера яҙыуҙан туҡтауына, бәлки, Франция һәм Германия музыка сәнғәтендә романтизмдың йылдам үҫеше сәбәпсе булғандыр.
Әммә Россини композиторлыҡ эшмәкәрлегенән тулыһынса айырылмай, ул дини жанрҙар өлкәһенә мөрәжәғәт итә. Әммә ижад итеүендә элекке интенсивлыҡ булмай.
Был ике вокаль-симфоник әҫәр менән бер рәттән Россини бик күп матур фортепиано һәм вокаль миниатюралар яҙа, уларҙың күп өлөшө дөйөм «минең ҡартлығым гонаһтары» исеме аҫтында берләштерелә.
1836 йылдан алып Россини егерме йыл тиерлек Италияла йәшәй, Болоньяла, һуңынан Флоренцияла йәшәй. Педагогик эш менән мауыға, ҡасандыр үҙе тәрбиәләнеүсе булған Болонья музыкаль лицейына етәкселек итә. Музыкаль белем биреүҙе үҫтереүгә, музыкаль мәҙәниәтте һәм ижадты камиллаштырыуға булышлыҡ итә алған бөтә нәмәгә лә әүҙем яуап бирә.
1839 йылда Россини оҙайлы һәм ауыр сир менән ауырый.
Парижға ҡайтыу
1855 йылда Россини ҡабаттан Парижға килә. Унда һәм ҡала ситендәге виллаһында (Пассиҙа) ул ғүмеренең һуңғы ун өс йылын үткәрә.
"Ул ваҡытта, — тип яҙа Мишо, — Парижда бер генә атаҡлы музыка белгесе лә «Вильгельм Телль» һәм «Сивилияның сәс ҡырҡыусыһы» авторы кеүек дан һәм хөрмәткә күмелмәй. Уның музыкаль осрашыуҙары киң билдәлелек ала. Иң данлыҡлы артистар уларҙа сығыш яһарға тырыша.
Ҡайһы берҙә Россини оркестрға дирижерлыҡ итә, әммә, нигеҙҙә, атҡаҙанған музыкант-композитор даны менән ләззәтләнә һәм аш-һыу әҙерләү менән мауыға. Ул тәмле ризыҡтарҙы ярата һәм уларҙы әҙерләй белә, яңы рецептар уйлап сығара. Күпмелер ваҡыт ул Париж опера театрының хужаһы ла була. Опералар яҙыуҙан туҡтаһа ла, Россини Европа музыкаль йәмәғәтселегенең иғтибар үҙәгендә ҡала. Бөтә Париж композиторҙың аныҡ тәнҡит һүҙен тыңлай, уның шәхесе, магнит кеүек, музыканттарҙы, шағирҙарҙы, рәссамдарҙы йәлеп итә. Уның менән Р. Вагнер осраша, К. Сен-Санс Россини менән аралашыуы менән ғорурлана, Лист итальян маэстроһына үҙенең әҫәрҙәрен күрһәтә, В. Стасовуның менән осрашыуы тураһында һоҡланып һөйләй.
Джоаккино Россини 1868 йылдың 13 ноябрендә вафат була. Дүрт меңгә яҡын кеше ҡатнашҡан ерләү мессаһынан һуң, ҙур матәм процессияһы Пер-Лашез зыяратына йүнәлә. Алда ике пехота батальоны Һәм Милли гвардияның ике легионы оркестры бара, улар «Һайыҫҡан-бур» операһынан Матәм маршын, «Мусанан» доға һәм бөйөк композиторҙың рухи әҫәрҙәренән өҙөктәр башҡара. Россиниҙың кәүҙәһе бәлзәмләнгән. 1887 йылда уны тантаналы рәүештә Италияға алып ҡайталар һәм Флоренцияла Микеланджело һәм Галилей ҡәберҙәре янында ерләйҙәр.
Россини бөтә байлығын тыуған ҡалаһы Пезароның мәҙәниәте һәм сәнғәте файҙаһына васыят итеп ҡалдыра. Хәҙерге ваҡытта бында даими рәүештә Россини опералары фестивалдәре үтә, унда ҡатнашыусылар араһында хәҙерге замандың иң эре музыканттарының исемдәрен осратырға мөмкин.
Мираҫы
Герберт Вейнсток монографияһындағы мәғлүмәттәргә таянып, шуны әйтергә була: композиторҙың күсемһеҙ милке уның вафатынан һуң (АҠШ-тың 1,4 млн доллары). Туғандарына ҡалдырған мираҫтың бер өлөшөн иҫәпкә алмағанда, Россини бөтә мөлкәтен тыуған ҡалаһы Пезароға васыят итә. Мираҫ ҡалала Консерватория булдырыуға тотонола, ул Россини исеме менән атала. Әлегә тиклем әүҙем эшләгән уҡыу йортоноң маҡсаты — Россини шәхесе һәм уның әҫәрҙәре тураһында хәтерҙе һаҡлау. Консерватория йыл һайын үткәрелгән Россиниҙың опера фестиваленең төп бағыусыһы булып тора.
Наградалары һәм иҫтәлеге
Россини Почетлы Легион ордены Гранд-офицеры.
Россини үлгәндән һуң шунда уҡ Джузеппе Верди, Россини буйынса Реквием яҙыу маҡсатында, башҡа ун ике итальян композиторына хеҙмәттәшлек тәҡдим итә, әҫәр Россиниҙың вафатының беренсе йыллығына әҙер була. Музыка яҙылған, әммә башҡарылмаған.
Кантаталар һәм гимндар
29 әҫәр
Кось-Рузь-Шор
Кось-Рузь-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лаша (Сура ҡушылдығы)
Лаша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Геохронология
Геохроноло́гия (γῆ — ер + — ваҡыт +  — өйрәнеү) — ер ҡатламдарын барлыҡҡа килтереүсе тау тоҡомдары формалашыуының хронологик эҙмә-эҙлеклелеге һәм йәше тураһындағы тәғлимәт ; так тоҡомдары һәм минералдарҙың абслют һәм сағыштырмаса йәшен билдәләүсе ысулдар. Ерҙең йәшен билдәләү ҙә геохронологияның тикшереү даирәһенә керә. Геохронологияны планетологияның бер өлөшө тип иҫәпләргә була.
XVIII быуатта тау тоҡомдары йәше берәүҙе лә ҡыҙыҡһындармаған.
Николас Стено 1669 йылда бөгөнгө көнгә тиклем закон ролен уйнаған тәғлимәтте әйтеп бирә: нормаль ултырған ултырма тау тоҡомдары геологик ваҡығаларҙың эҙмә-эҙлеклеген күрһәтә.
Бикҡолов Хөрмәт Талха улы
Биографияһы
Хөрмәт Талха улы Бикҡолов 1927 йылдың 22 мартында Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы Ҡалта (хәҙер Яңы Ҡалта) ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1944 йылда Мораптал урта мәктәбен тамамлай.
1944—1954 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1954 йылда, хәрби хеҙмәттән ҡайтҡас, Өфөлә «Ленинсы» гәзитендә тәржемәсе булып эш башлай, Башҡорт дәүләт педагогия институтының сит телдәр факультетына уҡырға инә.
Юғары уҡыу йортон тамамлағас, 1959—1966 йылдарҙа Башҡортостан китап нәшриәтендә — мөхәррир, шунан һуң бер йыл Башҡорт драма театрында — әҙәбиәт бүлеге мөдире.
1970 йылдан яңынан китап нәшриәтендә — мөхәррир.
1997 йылда Өфөлә вафат була.
Ижады
Хөрмәт Бикҡолов мәктәптә уҡығанда уҡ шиғырҙар яҙа башлай, тәүге шиғырҙары 1941 йылда ваҡытлы матбуғатта баҫыла. Шулай ҙа ул башҡорт әҙәбиәтендә яҙыусы-тәржемәсе булараҡ танылды. рус һәм инглиз телдәренән башҡортсаға бик күп әҫәрҙәр тәржемә итеп баҫтырҙы.
Х. Т. Бикҡолов иң тәүҙә Роберт Бернстың шиғырҙарын һәм поэмаларын инглиз теленән башҡортсаға тәржемә итте һәм тәүге китабынан уҡ үҙен һәйбәт тәржемәсе итеп танытты.
Софоколдың «Антигона»һы, В. Шекспирҙың "Ике мөхәббәт"е, Ф. Гарсиа-Лорканың «Ҡанлы туй», Л. Толстойҙың «Ҡараңғылыҡ хөкөм һөргәндә»һе, М. Горькийҙың "Һуңғылар"ы, И. Соболевтың «Үлем хөкөмө», Э. Золяның «Мираҫ көткәндә»һе". Х. Бикҡолов йәнә К. Чуковский, С. Маршак, Т. Шевченко, А. Прокофьев, М. Турсон-задә, В. Жуковский, П. Неруда, А. Барто шиғырҙарын да башҡортса яңғыратты. Ололар өсөн С. Смирновтың «Йөрәк һәм көндәлек», балалар өсөн А. Толстойҙың "Алтын асҡыс йәки Буратино мажаралары"н башҡортса сығарҙы.
Шулай уҡ Хөрмәт Бикҡолов «Йырҙар» китабының ете баҫмаһын әҙерләне.
Молокша (Юхоть ҡушылдығы)
Молокша  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юхоть йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сымту
Сымту — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының уң ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Таволжанка йырыны
Таволжанка йырыны — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Сымту
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таволжанка йырыны
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Костенюк Александра Константиновна
Костенюк Александра Константиновна (23 апрель 1984 йыл) — Рәсәй шахматсыһы, гроссмейстер (2004), ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса ун икенсе донъя чемпионы (2008 йылдың сентябренән 2010 йылдың декабрә тиклем). Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (2005, 2016). Европа чемпионы (2004). Швейцария чемпионы (2011). Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының өс тапҡыр еңеүсеһе (2010, 2012, 2014), Рәсәй йыйылма командаһы составында Европа команда чемпионатының биш тапҡыр еңеүсеһе (2007, 2009, 2011, 2015, 2017 ). Донъя команда чемпионаты еңеүсеһе (2017) һәм Рәсәй йыйылма командаһы составында донъя чемпионаты призеры (2011, 2013, 2015, 2019). Тиҙ шахмат буйынса донъяның вице-чемпионы (2012, 2014, 2016). Фишер шахматы буйынса ике тапҡыр донъя чемпионы (2006, 2008). Ҡатын-ҡыҙҙар араһында тиҙ шахмат буйынса ике тапҡыр Европа чемпионы (2015, 2019). · Ҡатын-ҡыҙҙар араһында блиц буйынса өс тапҡыр Европа чемпионы (2001, 2017, 2019).
Биографияһы
Александра Константиновна Костенюк 1984 йылдың 23 апрелендә Пермь ҡалаһында тыуа, 1985 йылда ғаилә Мәскәүгә күсенә һәм ете йәшендә баш ҡала чемпионы була. 2003 йылда Рәсәй дәүләт физкультура һәм спорт университетын тамамлай.
2011 йылда Мәскәү дәүләт физик культура академияһының магистратураһына "Интеллектуаль уйындарҙың концепциялары һәм технологиялары"төп белем биреү программаһы буйынса беренсе курсҡа уҡырға инә.
«14 йәштә нисек гроссмейстер булырға» тигән китабын атаһы менән ике йылда яҙа. Китап рус, инглиз һәм испан телдәрендә сыға.
Ғаиләһе
Атаһы, Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Константин Костенюк, ҡыҙының тренеры. Оксана һеңлеһе бар, ул да шахматсы.
Рәсәй гроссмейстеры Павел Трегубовта кейәүҙә.
Карьераһы
2001 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъяның вице чемпионы. 2004 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса Европа чемпионы (Дрезден, Германия). 2005 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса Рәсәй чемпионы. 2006 йылдың авгусында осраҡлы шахмат уйынында Элизабет Петцты 5½-2½ иҫәбенә еңеп беренсе донъя чемпионы була. 2008 йылда Екатерина Лагноны 2½-1½ иҫәбенә еңеп, титулын һаҡлап ҡала. Александраның карьераһында иң юғары ҡаҙаныш булып 2008 йылдың 18 сентябрендә Нальчиктағы турнирҙа Ҡытай шахматсыһы Ифань Хоуҙы 2½-1½ иҫәбе менән еңеп, ҡатын-ҡыҙҙар араһында шахмат буйынса донъя чемпионы исемен яулау тора. 2004 йылдың ноябрендә Костенюк ир-егеттәр араһында халыҡ-ара гроссмейстер исемен яулаған 10-сы ҡатын-ҡыҙ була.
Рәсәй гражданлығынан тыш, тағы ла Швейцария гражданлығына эйә, Швейцарияның шахмат беренселегендә сығыш яһау мөмкинлегенә эйә. 2011 йылда ҡатын-ҡыҙҙар араһында Швейцария чемпионаты еңеүсеһе, 2012 йылда ир-егеттәр беренселегендә өсөнсө урын яулай, ә 2013 йылда Швейцария тарихында тәүге тапҡыр 9 мөмкинлектән 6,5 мәрәй йыйып һәм тай-брейкта швейцариялы Ральф Буссты 2:0 иҫәбенә еңеп абсолют чемпион була.
2016 йылда Костенюк, илдең 66-сы чемпионаты суперфиналда еңеп, тағы ла Рәсәй чемпионы була.
Модель һәм «шахмат илсеһе» булараҡ, шахматты алға һөрә. Станислав Говорухиндың «Благословите женщину» фильмындағы ролдәрҙең береһен башҡара. «Как стать гроссмейстером в 14 лет», «Играйте в шахматы вместе с Александрой Костенюк» һәм «Дневники шахматной королевы», «Играй, как я!» китаптары, шулай уҡ «Шахматные прописи для самых умных ребят» уҡытыу-методика комплексы авторы. Марафондарҙа даими ҡатнаша һәм кросс йүгерә. Александра Костенюк 2007 йылдан алып йыл һайын «Александра Костенюк Кубогы» халыҡ-ара балалар шахмат турниры үткәрә, унда Рәсәй һәм башҡа илдәрҙән йөҙәрләгән бала өс йәш төркөмөндә ҡатнаша: 6 йәшкә тиклем, 8 йәшкә тиклем, 10 йәшкә тиклем. Һуңғы 12-се турнир 2019 йылдың 26 — 27 ноябрендә Сколковола үтә.
Болниси Сионы
Болниси Сионы - (Болнисский сион, ბოლნისის სიონი) — базилика рәүешендәге бик боронғо грузин ҡорамы. Квемо-Картли өлкәһенең Болниси муниципалитетының Болниси ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡорамды 478 йылда төҙөй башлағандар, 493 йылда тамамлағандар - был илдәге иң ҡарт, шул уҡ ваҡытта яҡшы һаҡланған базилика. Ҡорамда грузин телендә яҙылған бик боронғо яҙма табылған.
Тасуирламаһы
Ҡорам өс һикәлтәле нигеҙгә ҡороп төҙөлгән. Өс нефы көмбәҙле түшәм менән эшләнгән һәм ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Үҙәк нефтың көмбәҙе ярымтүңәрәк, ә ҡабырғалағылары  — киҫек ярымтүңәрәк. Төньяҡтан һәм көньяҡтан ҙур ҡыйыҡлы галереялар ойошторолған. Көнсығыш яҡтан ябыҡ баптистерий (суҡындырыу урыны) булған. Көнсығыш алтарь яғынан ярым цилиндр рәүешле сығынты ҡалдырылған.
Тыштан декоратив биҙәктәр юҡ тиерлек, тәпәш, ауыр күренешле диуарҙар. Эре йәшкелт таш квадрҙарҙан һалынған. Көнсығыш һәм көнбайыш фасадтары монументаль ҡырыҫ һәм ыҡсым. Көньяҡ һәм төньяҡ фасадтарҙың ҡабырғаларын асыҡ  галереяларҙың аркалары йәнләндерә.
Нурбулат
Нурбулат (Нарбулатово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Гай ҡала округындағы ауыл.
Болниси Сионы
Тасуирламаһы
Ҡорам интерьеры киҫелештә сатраш барлыҡҡа килтергән колонналар рәте менән хасил ителгән. Эре аныҡ формалар эске яҡты монументаль сүрәткә индерә.
Таштан ырып эшләнгән колонна капителдәре һәм пилястралар кейектәр һәм ағастар һүрәте менән биҙәлгән, шулай уҡ икешәрле ваҡ аркалар ярҙамында һыҙатлы орнаменттар барлыҡҡа килтерелгән. Һүрәт сюжеттары, ихтимал, иртә христианлыҡҡа, йәки урындағы инаныстарға бәйле булғандыр. Фарсы һәм Сүриә сәнғәте һәм урындағы ағас биҙәктәр эшләү традициялары ҡулланылыуы тойола.
Нурбулат
Географик урынлашыуы
Гөбөрлө йылғаһы (Яйыҡ ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Нурбулат ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә.
1927 йылдың 30 майында Урта Волга крайының (1928 йылдың 14 майынан — край составындағы Ырымбур округының) Яңы Покровка районы составына бирелә. 1931 йылдың мартынан — Урта Волга крайының Орск районы составына индерелә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына күсә. 1934—1963 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Хәлил районы (1960 йылда исеме Гай районы тип үҙгәртелә) составында була. 1963—1965 йылдарҙа Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составында була. 1965 йылда йәнә Гай районы составына ҡайтарыла.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 87 % тәшкил итә.
Факториал
'''
n
һанының факториалы ( — эшләүсе, яһаусы, ҡабатлаусы;
!' тамғалана, эн факториа́л'' тип уҡыла) — 1-ҙән алып
-ға тиклем,
-ды ла индереп, бөтә натураль һандарҙың ҡабатландығы:
Мәҫәлән: Килешеү буйынса: 0! = 1. Шулай уҡ был тигеҙлек тәбиғи рәүештә лә үтәлә: Факториал тиҫкәре булмаған бөтөн һандар өсөн генә билдәләнә. Тиҫкәре булмаған бөтөн һандарҙың факториалдары эҙмә-эҙлелеге ошолай башлана : Факториалдарҙы йыш ҡына комбинаторикала, һандар теорияһында һәм функциональ анализда ҡулланалар. Факториалдың n! тамғаланышын француз математигы Кристиан Крамп 1808 йылда тәҡдим иткән. Факториал бик тиҙ үҫеүсе функция булып тора. Ул теләһә ниндәй дәрәжәләге күпбыуынға ҡарағанда ла тиҙерәк үҫә, экспоненциаль функцияға ҡарағанда ла тиҙерәк үҫә (ләкин икеләтә экспоненциаль функцияға ҡарағанда e^{e^n} яйыраҡ үҫә).
Комбинаторлы интерпретация
Комбинаторикала
n
натураль һанының факториалы
элементтан торған күмәклектең перестановкалары һаны булараҡ интерпретациялана. Мәҫәлән, дүрт элементтан торған {A,B,C,D} күмәклеге өсөн 4! = 24 перестановка бар: ABCD BACD  CABD  DABC ABDC BADC  CADB  DACB ACBD BCAD  CBAD  DBAC ACDB BCDA  CBDA  DBCA ADBC BDAC  CDAB  DCAB ADCB BDCA  CDBA  DCBA Факториалды комбинаторик интерпретациялау 0! = 1 тождествоһфын нигеҙләргә лә мөмкинлек бирә, сөнки буш күмәклек бер генә ысул менән тәртипкә һалынырға мөмкин.
Гамма-функция менән бәйләнеш
Факториал бөтөн аргументлы гамма-функция менән түбәндәге нисбәт ярҙамында бәйләнгән: Шулай итеп, гамма-функцияны факториалды ыңғай ысын һандар өсөн дөйөмләштереү тип ҡарайҙар. Аналитик дауам итеү юлы менән, булғандағы айырым нөктәләрҙе алып ташлап, уны бөтә комплекслы яҫылыҡҡа киңәйтәләр. Факториалдың ысын (һәм комплекслы) һандар күмәклегенә туранан тура дөйөмләштереү булып түбәндәгесә билдәләнгән пи-функция тора: булғанлыҡтан, натураль һандан пи-функция уның факториалы менән тап килә: Факториал булараҡ, пи-функция рекурсив нисбәтте ҡәнәғәтләндерә:
Стирлинг формулаһы
Стирлинг формулаһы — факториалды иҫәпләү өсөн асимптотик формула: (ҡара. ҙур-O). Күп осраҡта факториалды яҡынса иҫәпләү өсөн Стирлинг формулаһының баш быуынын ғына ҡарау етә: Шуның менән бергә, Стирлинг Формулаһы, натураль һандар эҙмә-эҙлелеген ҡабатлап тормайынса, туранан тура, ҙур һандарҙың факториалының яҡынса ҡиммәтен табырға мөмкинлек бирә. Шулай, Стирлинг формулаһы ярҙамында еңел иҫәпләп була:
Ябай һандарға тарҡатыу
Һәр
p
ябай һаны
n!
-ың ябай ҡабатлашыусыларға тарҡатмаһына Шулай итеп, бында ҡабатландыҡ бөтә ябай һандар буйынса алына.
n
-дан ҙурыраҡ булған һәр
ябай һаны өсөн ҡабатландыҡта ярашлы ҡабатлашыусы 1-гә тигеҙ икәне күренеп тора. Шуға күрә ҡабатландыҡты
-дан ҙур булмаған
ябай һандары буйынса ғына алырға мөмкин.
Дәрәжәле функцияның сығарылмаһы менән бәйләнеш
Тиҫкәре булмаған бөтөн
n
һаны өсөн: Мәҫәлән:
Башҡа үҙсәнлектәре
n
Икеләтә факториал
n
n‼
тип тамғалана һәм [1,
] киҫегендәге
кеүек үк йоп (таҡ) бөтә натураль һандарҙың ҡабатландығы тип билдәләнә.
Илмәт
Илмәт (Ильметово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 380 кеше. Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810005.