cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Турганов Борис Александрович
Биографияһы
Матбуғатта 1921 йылдан баҫыла башлай. 1923 йылда Киев тышҡы мөнәсәбәттәр институтын тамамлай. 1923 йылдың яҙында Киевтың йәш Рәсәй яҙыусылары төркөмө (Николай Ушаков, Борис Турганов, Лев Длигач, Анатолий Волкович, Сергей Сац, Николай Барабасенко, Александр Нольден, Евгений Нежинцев, Игорь Юрков, Ольга Юркова һәм башҡалар) «Пролетарская правда» гәзите ҡарамағында «Имущества» (1924 йылдан — «Центростиль») әҙәби төркөмө ойоштора. Төркөм даими рәүештә «Центростиль» «тере гәзитен» сығара.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Башҡортостанға Украин ССР-ынан бик күп предприятиелар, ғилми учреждениелар һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре эвакуациялана. Б. А. Турганов һуғыш ваҡытында Өфөлә йәшәй, край тарихы менән таныша, 1942 йылда «Чапаев эҙҙәре буйлап. Башҡорт дивизияһы маршы», «Хоҙайбирҙин» (1966 йылда эшкәртелә) шиғырҙарын яҙа. Башҡорт шағирҙары Әкрәм Вәли, Мәжит Ғафури, Салауат Юлаев һәм башҡаларҙың шиғырҙарын рус теленә тәржемә итә.
Ижады
Украин, белорус, грузин, башҡорт, йәһүд, сиған, поляк һәм башҡа яҙыусыларҙың әҫәрҙәрен тәржемә итә. Атап әйткәндә, Тарас Шевченко («Гайдамаки», «Тарасова ночь», «Сотник» поэмалары, «Ой по горе роман цветет», «Завещание», «Над Днепровской сагой» шиғырҙарын; 1939), Иван Франко, Максим Рыльский, Юрий Федькович, Степан Руданский, Михаил Старицкий, Семен Гулак-Артемовский, Иван Карпенко-Каройҙы һәм украин совет яҙыусыларын (Павел Цыбульский, «Улочка на окраине города»).
Украин халыҡ думаларын (эпостары) (1963) айырым китап итеп сығара. Янка Купаланың «Тарасов» поэмаһын тәржемә итә.
Украин теленә Тургановтың «Беҙ — большевиктар» (Киев — Харьков, 1944) шиғырҙар тупланмаһы нәшер ителә.
Башҡортостандың милли батыры һәм шағиры Салауат Юлаевтың «Тыуған илем», «Урал», «Яу», «Уҡ», «Егеткә», «Һандуғас», «Ҡош», «Зөләйха» шиғырҙарын тәржемә итә.
1980 йылдың 8 майында Киевта вафат була.
Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы
Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улы (Абдульманов Исмагил Абдуллович) (1910-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт иткән. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Исмәғил Абдулла улы Әбделмәнов 1910 йылда Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Кәлсер-Табын улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы) Еҙем-Ҡаран ауылында тыуған.
Башҡорт АССР-ы Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Хәтер
Әбделмәнов Исмәғил Абдулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Заборовка
Заборовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Руна йылғаһының уң ярына тамағынан 14,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Винтертур ҡалаһының ратушаһы
Винтертур ҡала советы 1863 йылда ҡала резиденцияһы өсөн айырым ҙур йорт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Монументаль бина 1865—1869 йылдарҙа Готфрид Земпер проекты буйынса таштан төҙөлгән. 1871 йылда ратуша алдындағы майҙанда архитектор Карл Вильгельм Баройс төҙөгән неоклассик стилендәге фонтан ҡалҡып сыға.
Ратуша бинаһы дүрт ҡатлы йорттан ғибәрәт. Ратушаның үҙәк күләме фасадында дүрт колонна торған боронғо рим ҡорамы өлгөһөндә төҙөлгән, йышылмаған таштан рустлап һалынған. Урамдан икенсе ҡатҡа классик стилендә төҙөлгән баҫҡыстан күтәреләләр. Ике япмалы ҡыйыҡтың фронтонына боронғо грек алиһәләренең статуялары ҡуйылған: көньяҡта — үс ҡайтарыу алиһәһе Немезида, төньяҡта — аҡыл алиһәһе Афина тора; уларҙың һәр береһенең ике яғына фронтон мөйөштәрендә грифон һындары ҡуйылған.
1934 йылдан алып ратуша сиркәү залы концерт залы булараҡ ҡулланыла. Ратуша бинаһы Швейцарияның милли әһәмиәтле архитектура ҡомартҡыһы.
Яңы Ҡоҙаш
Яңы Ҡоҙаш — топоним.
Яңы Тормош (Илеш районы)
Яңы Тормош (Яна-Турмуш) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452267, ОКАТО коды — 80230844004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һөйәмә (тау)
Һөйәмә - (Суяме, Gora Suyame) - Рәсәйҙәге Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына ингән  тау.
Географияһы
Башҡортостан Республикаһы Белорет районының Ямантау яғына яҡын урынлашҡан. Межгорье ЗАТО-һы -Солнечный ҡасабаһы биләмәһенә инә
Географик координаттары:  54°9'7"N   58°0'42"E
Иң бейек түбәһе - Юша, төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә. Бейеклеге - 1133 м.
Тасуирламаһы
Түбәһе ҙур көмбәҙ рәүешле, һырттың буйына һуҙылып киткән. Өҫтө яҫы, яйла.
Ҡатнаш урмандар менән ҡапланған, үңерҙәрендә - альп туғайҙары, һирәк ағаслыҡтар. Төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә текәлеге 15–20 градусҡа етә.
Сығанаҡтар
Башҡорт теленең һүҙлеге. 2 томлыҡ. - Мәскәү, 1993. - 2-се том, 600-сө бит
Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы
Биографияһы
Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бәләбәй районы Туҙлыҡыуыш ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бәләбәй район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1941 йылдың ноябрендә Туймазы район хәрби комиссариаты тарафынан). 60-сы гвардия кавалерия полкының 76-сы батареяһында хеҙмәт итә. 76 мм артиллерия батареяһы гвардия рядовойы Сәйфетдинов Шәйхетдин Сәйфетдин улы 1944 йылдың 11 ноябренән 25 апреленә тиклем дошмандың көслө уты аҫтында 300 метр арауыҡта шыуышып снаряд менән йәшниктәрҙе батареяның утлы һыҙығына үҙ ваҡытында һәм өҙлөкһөҙ ташый, шуның менән дошман төркөмөн юҡ итергә ярҙам итә. Был батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Сәйфетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә
Тирәкле (Мәндем ҡушылдығы)
Тирәкле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы биләмәһендә аға. Йылға Мәндем йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км
Ҡушылдыҡтары
Тамағынан инешенә табан:
— Кузеон (һул ҡ.)
— Ишәкәй (һул ҡ.)
— Исәй (һул ҡ.)
— Шарлама (уң ҡ.)
— Мөхәтйылға (уң ҡ.)
— Кесе Тирәкле (һул ҡ.)
— Туҙҡыуышйылға (һул)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018920
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111101892
— Бассейн коды — 10.01.02.007
— Гө буйынса томы — 11
Зеленский Владимир Александрович
Зеленский Владимир Александрович (Володимир Олександрович Зеленський; 25 ғинуар 1978 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 2019 йылдың 20 майынан Украина Президенты ). «Халыҡ хеҙмәтсеһе» сәйәси партияһын ойоштороусы.
Президент булып һайланғанға тиклем, комик актёр, продюсер һәм сценарист булараҡ киң билдәлелек алды. КВН «95-се квартал» командаһы капитаны, ә һуңынан «Квартал-95» студияһына нигеҙ һалыусы һәм художество етәксеһе булды.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Владимир Зеленский 1978 йылдың 25 ғинуарында Кривой Рог ҡалаһында (Украина ССР-ы) украин-йәһүд ғаиләһендә тыуа. Украин, рус һәм инглиз телдәрен белә.
Олатаһы — Зеленский Семен Иванович (1924, Кривой Рог — ?), украин, Бөйөк Ватан Һуғышында ҡатнашыусы. Һуғыш йылдарында — миномет взводы командиры, унан һуң — 174-се уҡсылар ротаһы гвардия уҡсылар полкы 57-се гвардия уҡсылар дивизияһы командиры. 1944 йылда ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә, һуғышты гвардия лейтенанты дәрәжәһе исеме менән тамамлаә [11][12][13].
Атаһы — Александр Семёнович Зеленский (23 декабрь 1947), математик, программист, техник фәндәр докторы, профессор, информатика кафедра мөдире — шул уҡ, Владимир уҡыған, юғары уҡыу йортонда уҡытҡан. Атаһы 20 йыл Монголияла йәшәгән һәм эшләгән, Эрдэнэт ҡалаһында тау-байыҡтырыу комбинатын төҙөй.
Әсәһе — Зеленская Римма Владимировна (16.09.1950), инженер, хеҙмәт стажы 40 йыл, хәҙерге ваҡытта хаҡлы ялда.
Сәнғәт өлкәһендәге премиялары һәм бүләктәре
Ижад активында 10 тулы метражлы уйнаусы фильмдарына эйә. 30-ҙан ашыу Украина Милли телевизион премияһы «Телетриумф» яулай. Күп кенә халыҡ-ара премияһы лауреаттары һәм шулай уҡ кино-телефестивале, медиафорумдарын яулай.
Украина Президенты
Үҙенең инаугурация телмәрендә Зеленский Юғары Раданың таратылыуы тураһында иғлан итә һәм хөкүмәт ағзаларын «Киләһе һайлауҙар тураһында түгел, ә киләһе быуындар тураһында уйлаусылар өсөн урындарын бушатырға» саҡыра.
Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры
Мария Биешу исемендәге Молдова Республикаһының Милли опера һәм балет театры — Молдавия баш ҡалаһы Кишинёвта музыка театры.
Тарихы
Гершфельд Давид Григорьевичтың беренсе опера спектакле — «Грозован» 1956 йылда, беренсе балет — Асафьев Борис Владимировичтың «Баҡсаһарай фонтаны» — 1957 йылда ҡуйыла. 1957 йылдың июлендә театрҙың опера һәм балет труппалары үҙ аллы коллективтарға айырыла. Театр молдаван композиторҙарының әҫәрҙәрен: опералар — Гершфельдың «Аурелия» (1959), Стырча Алексей Георгиевичтың «Домника йөрәге» (1960, яңы редакцияла «Героик баллада», 1970), балеттар — Загорский Василий Георгиевичтың «Таң» (1960), «Һынған ҡылыс» (1960), «Антоний һәм Клеопатра» (1965) һәм Э. Лазаревтың «Арабескалар» (1970); донъя классикаһын һәм совет композиторҙарының әҫәрҙәрен, шул иҫәптән опералар — Хренников Тихон Николаевичтың «Дауылда» (1962), Холминов Александр Николаевичтың «Оптимистик трагедияһы» (1967), Шебалин Виссарион Яковлевичтың «Үҙ һүҙлене буйһондороу» (1972), Долидзе Виктор Исидоровичтың «Кето һәм Котэ» (1972), Рахманинов Сергей Васильевичтың «Алеко» (1973), балеттар — Караев Кара Абульфаз улының «Йәшен һуҡмағынан» (1961), Шостакович Дмитрий Дмитриевич музыкаһына «Барин ҡыҙы һәм хулиган» (1968), Ж. Бизе — Щедрин Родион Константиновичтың «Кармен-сюитаһы» (1971) һәм башҡаларҙы сәхнәгә сығара. Опера труппаһы Румынияла (1957), балет — Болгарияла (1971), ә аҙағыраҡ донъяның бик күп башҡа илдәрендә гастролдәрҙә була. 1980 йылда Кишинёвта Бөйөк Стефан III урамы, 152 адресы буйынса театрҙың яңы бинаһы төҙөлә. Архитекторҙар: Н. Куренной, А. Горшков. Скульпторҙар: В. Новиков, Сажина Нелли Николаевна, Б. Дубровин, Г. Дубровина. Театрҙа «Мария Биешу саҡыра» данлыҡлы фестивален дә индереп, даими рәүештә төрлө концерттар һәм фестивалдәр үтеп тора.
Алтай дәүләт аграр университеты
Алтай дәүләт аграр университеты — Барнаулдағы ауыл хужалығы юғары уҡыу йорто. 7 уҡыу корпусыда урынлашҡан. Төп корпусы Тимер юлы районында Красноармейская проспектында, тағы ла бер нисәһе — Демидов майҙанында, Йәштәр урамында һәм Власиха ҡасабаһында урынлашҡан.
Тарихы
1991 йылға тиклем — Алтай ауыл хужалығы институты. 1943 йылда эвакуацияланған Пушкин ауыл хужалығы институты базаһында ойошторола һәм бары тик ике факультеттан тора: агрономия һәм зоотехник. Башта институт Павловка ҡасабаһында урынлаша, ә 1944 йылда Барнаулға күсерелә.
1947 йылда ситтән тороп уҡыу факультеты, 1950 йылда — ауыл хужалығы производствоһын механизациялау факультеты һәм аспирантура асыла. 1961 йылда бухгалтерҙар һәм экономистар, ә 1962 йылдан — ветеринар табиптар әҙерләү башлана, 1966 йылда квалификацияны күтәреү факультеты, 1969 йылда — әҙерлек бүлеге, 1980 йылда — һыу хужалығы һәм юл төҙөлөшө факультеты булдырыла.
1991 йылда Алтай ауыл хужалығы институты Алтайҙың юғары уҡыу йорттары араһында беренселәрҙән булып университет статусы ала.
Кадрҙары
Төп эшмәкәрлеген 600-ҙән ашыу фәнни-педагогик хеҙмәткәр тәьмин итә, шул иҫәптән 72 фән докторҙары һәм профессорҙар, Рәсәй Федерацияһының 13 атҡаҙанған хеҙмәткәре. Хәҙерге ваҡытта университетта 10 меңдән ашыу кеше уҡый.
Юғары уҡыу йорто етәкселеге
Ректор — ауыл хужалығы фәндәре докторы, доцент Колпаков Николай Анатольевич
Ашкассер
Ашкассер — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кужва йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Алтай дәүләт аграр университеты
Юғары уҡыу йорто етәкселеге
Уҡыу эштәре буйынса проректор — ауыл хужалығы фәндәре кандидаты, доцент Сергей Иванович Завалишин
Ашкассер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алтай дәүләт аграр университеты
Юғары уҡыу йорто етәкселеге
Фәнни эштәр буйынса проректоры — ауыл хужалығы фәндәре докторы, профессор Геннадий Геннадьевич Морковкин
Тәрбиә эштәре буйынса проректор — Владимир Денисович Томчук
Административ-хужалыҡ эше һәм төҙөлөш буйынса проректор — Анатолий Дмитриевич Полтавский.
Факультеттары
Агрономия, Биолого-технология, Ветеринар, Инженер, Природообустройство, Иҡтисад, Ситтән тороп уҡыу
Фәнни һәм фәнни-белем биреү учреждениелары
Ауыл хужалығын химиялаштырыу ғилми-тикшеренеү институты
Уҡытыу-тәжрибә станцияһы
Ашлыҡ технологикяһы станцияһы
«Пригородное» хужалығында уҡыу полигоны
Төп эшмәкәрлеге
Университет тарафынан 40 меңдән ашыу ауыл хужалығы белгесе әҙерләнгән. Шуларҙан 9 кеше Социалистик Хеҙмәт Геройы, 8 кеше — дәүләт премияһы лауреаты булған.
АДАУ аспиранттары һәм дәғүәселәре тарафынан йыл һайын уртаса 30 кандидатлыҡ һәм 2-3 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Һылтанмалар
Сайт университета
Хрущёв Никита Сергеевич
{{Государственный деятель | принадлежность = {{Флагификация|СССР|армия}} | род войск     = | звание = {{СССР, Генерал-лейтенант}} | командовал = Член военных советов Юго-Западного направления, Юго-Западного, Сталинградского, Южного, Воронежского, 1-го Украинского фронтов | сражения = Великая Отечественная война {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Медаль Золотая Звезда}} {{!!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина|23.1.1948}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!!}} {{Орден Ленина}} {{!}}- {{!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Суворова 1 степени}} {{!}}- {{!}}{{Орден Кутузова 1 степени}}{{!!}}{{Орден Суворова 2 степени|1943}}{{!!}} {{Орден Отечественной войны I степени}}{{!!}}{{Орден Трудового Красного Знамени}} {{!}}- {{!}}{{Медаль в ознаменование 100-летия со дня рождения В. И. Ленина}}{{!!}}{{Медаль Партизану Отечественной войны 1 степени}}{{!!}}{{Медаль за оборону Сталинграда}}{{!!}}{{Медаль За победу над Германией в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 20 лет победы в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг.}}{{!!}}{{Медаль За восстановление предприятий чёрной металлургии юга}}{{!!}}{{Медаль За освоение целинных земель}} {{!}}- {{!}}{{Медаль 40 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль 50 лет Вооружённых Сил СССР}}{{!!}}{{Медаль В память 800-летия Москвы}}{{!!}}{{Медаль в память 250-летия Ленинграда}} {{!}}- {{!}}{{Орден «За заслуги» (Ингушетия)|2006}} {{!}}} {{{!}} {{!}}{{Международная Ленинская премия «За укрепление мира между народами»|1959}} {{Шевченковская премия (до 1992)|1964}} {{!}}} Иностранные: {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Герой НРБ}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Георгия Димитрова}}{{!!}}{{Орден Белого льва}}{{!!}}{{Орден Нила}} {{!}}} {{{!}} style="background: transparent" {{!}}{{Орден Звезды Румынии (СРР) 1 степени}}{{!!}}{{Орден Карла Маркса}}{{!!}}{{Орден Сухэ-Батора|тип=1961}} {{!}}} }}
Ники́та Серге́евич Хрущёв (  — 11 сентябрь 1971) — совет дәүләт эшмәкәре.
1953 йылдың сентябрь Пленумында Хрущев КПСС Үҙәк Комитетының Беренсе секретаре вазифаһына һайлана.
1956 йылда КПСС-тың ХХ съезының ябыҡ ултырышында Хрущев Сталиндың шәхес культы тураһында доклад менән сығыш яһай.
1957 йылда КПСС ҮК Президиумы ултырышы 4 көнгә һуҙыла. Хрущевты КПСС Уның Беренсе секретаре вазифаһынан алыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Кремль түрәләре икегә бүленә. «Сталин гвардия»һынан яғынан ҙурырак булһа ла, Хрущев төркөмөндә Георгий Жуков булыу сәбәпле, ул еңеүгә өлгәшә. Молотов, Маленков, Каганович һәм Шепилов төркөмө «антипартийная группа» тип иғлан ителә. Дүрт ай уҙыуға, Хрущев үҙен ике тапҡыр "карьера үлеме"нән һаҡлап ҡалған легендар Жуковты ла КПСС ҮК Президиумы составына сығарыуға һәм ҡорал менән көстәр министры вазифаһынан азат итеүгә өлгәшә. 1958 йылдан Хрущев Министрҙар Советы рәйесе посын ла үҙенә алып, — СССР-ҙың берҙән-бер хужаһы булып ҡала.
Никита Хрущев, СССР етәкселәренән беренсе булып, капиталистик илгә (АҠШҡа) рәсми визит менән бара (1959 йыл, сентябрь).
Айыс
Тарихы
1795 йылда Ҡаҙмаш йылғаһы буйындағы Айыс (Һыуыр) ауылында 9 йорт була, унда 55 кеше йәшәй. 55 йылдан һуң ауылда 404 кеше йәшәгән 30 йорт иҫәпләнә, 1920 йылда 60 йортта 279 кеше йәшәгән. Тәүге төпләнеүсенең улы Ишкенә Айысов Ҡатай улусы старшинаһы булып хеҙмәт итә. Ул Пугачев ихтилалында әүҙем ҡатнаша. Ауыл халҡы Ҡобағош Баш һәм Ҡаҙмаш Баш йылғалары буйлап йәйләүгә сыға. 346 кеше йәшәгән 59 йорт-хужалыҡта 180 ат, 90 һыйыр, 150 һарыҡ, 70 кәзә булған. Шулай уҡ 10 умарта һәм 8 солоҡ булған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
left|thumb|300px|Айыс
Байлар (мәғәнәләр)
Байлар — этноним. Топоним булараҡ та таралған.
Горшкова Полина Петровна
Биографияһы
Полина петровна Горшкова 1989 йылдың 22 ноябрендә Тольятти ҡалаһында тыуған. 2-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбендә шөғөлләнә, беренсе тренеры — Нина Борисовна Бойко һәм Александр Николаевич Хомутов. Өс йыл дауамында (2004, 2005, 2006), уның командаһы 1989 йылғы ҡатын-ҡыҙҙар араһында Рәсәй беренселегендә еңеүсе була.
2007 йылда Тольятти «Лада» составында Рәсәй кубогы финалсыһы була, 2007/2008 миҙгелендә Суперлиганың алтын миҙалын яулап, Рәсәй чемпионы була.
Тольятти «Ладаһы» уйынсыһы булараҡ ете тапҡыр Рәсәй чемпионаты призеры була: 2014, 2015, 2017, 2019 йылдарҙа «көмөш» миҙал һәм 2011, 2012, 2016 йылдарҙа «бронза» миҙал яулай. Шулай уҡ өс тапҡыр Рәсәй Кубогы финалында өс тапҡыр уйнай һәм Кубокта өс тапҡыр бронза миҙал ала.
«Лада» уйынсыһы булараҡ Европа аренаһында ул ике тапҡыр ЕГФ Кубогында еңеү яулай.
2019 йылдың йәйенән Горшкова Полина — ПГК ЦСКА уйынсыһы.
2012 йылда Тольятти дәүләт университетында уҡыуын тамамлай. Ҡыҙы Софияны тәрбиәләй.
Йыйылма командаһында карьераһын
2015 йылда йәйендә Полина гандбол студенттарҙың гандбол буйынса Рәсәй йыйылма командаһы составында Кореяла Бөтә донъя йәйге XXVIII Универсиадала «алтын» яулай.
2016 йылда Әстерханда үткән олимпия квалификация турнирында ҡатнаша, Рәсәй йыйылма командаһы еңеүсе була һәм Рио-де-Жанейрола үтәсәк олимпиадала ҡатнашыу өсөн юллама ала. Олимпиада үҙенә саҡырыу алмай.
Задорня
Задорня — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветожетка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы башынан Үрге Волга бейшлотына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фёдоров Михаил Михайлович (юрист)
Фёдоров Михаил Михайлович (21 ноябрь 1920 йыл— 13 май 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-хоҡуҡ белгесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Юридик фәндәр докторы, профессор, Саха Республикаһы (Яҡутстан) Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.
Биографияһы
1920 йылдың 21 ноябрендә Яҡут өлкәһе Таттин улусының 1-се Жохсогон наслегы Черкёх ауылында тыуған
Белеме
1954 йылда Мәскәү дәүләт юридик университетының Бөтә союз юридик институтын ситтән тороп тамамлай (хәҙерге Мәскәү дәүләт юридик университетын), 1961 йылда КПСС-тың Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
Эшмәкәрлеге
Университетта Фёдоров Михаил Михайлович «Совет хоҡуғы», «Совет дәүләт хоҡуғы», «Рим хоҡуғы». «Дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы», «Саха Республикаһында (Яҡутстанда) дәүләтселек һәм хоҡуҡтар», «Яҡутстанда ситтән килгәндәрҙең хоҡуҡи хәле тарихы һәм Саха Республикаһының дәүләтселеге» дисциплиналарынан дәрестәр алып бара. Ул Яҡутстанда юридик белемде үҫтереүгә ҙур өлөш индерә, республикала юридик белемде ойоштора. 1988 йылда университет РСФСР-ҙың Юғары уҡыу йорттары министрлығынан юридик бүлекте асыуға рөхсәт ала.
Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә: 1961—1970 йылдарҙа биш тапҡыр КПСС-тың Яҡут өлкә комитеты ағзаһы итеп һайлана, ике тапҡыр Яҡут АССР-ының Юғары Советы депутаты.
Васильева Дарья Ниловнаға өйләнгән, бергә өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Михаил, Владимир һәм ҡыҙы Ольга
Якутскиҙа 2007 йылдың 13 майында вафат була.
Яңы Нәдир
Яңы Нәдир — топоним.
Ағиҙел тулҡындары (опера)
Ағиҙел тулҡындары — 1969 йылда композитор Заһир Исмәғилев Мостай Кәрим либреттоһына яҙған башҡорт операһы.
Заһир Исмәғилевтың «Ағиҙел тулҡындары» (тәүге исеме — «Гөлзифа» (1967) беренсе башҡорт лирик операһы 4 күренештән тора.
«Ағиҙел тулҡындарының» премьераһы 1972 йылдың 24 февралендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры (ГТОиБ) сәхнәһендә үтә. Уның музыкаль етәксеһе һәм дирижеры — Г. Х. Моталов, ҡуйыусы-режиссеры — Р. А. Вәлиуллин, балетмейстеры — Ф. М. Саттаров, хормейстеры Л. Х. Исхаҡова була.
Операла төп партияларҙы: С. К. Ғәлимова (Гөлзифа), Н. З. Әбдиев (Зәйнулла), Мәғәфүр Хисмәтуллин (Ғәйнулла), Т. Ф. Сәғитов (Вадим) башҡара.
Сюжеты
«Ағиҙел тулҡындары» әҫәре композитор тарафынан рус опера классикаһы традицияларында яҙыла.
Әҫәргә музыка башҡорт халыҡ йырҙарының милли колориты (оҙон, ҡыҫҡа көй, таҡмаҡ) ҡулланып яҙылған.
Наградалары
1973 йылда «Ағиҙел тулҡындары» операһы өсөн композитор Заһир Исмәғилев РСФСР-ҙың М. И. Глинка исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Лаке
Лаке — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 191 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Калашникова Татьяна Михайловна
Калашников Татьяна Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Матвеева; 23 август 1919 йыл — 1 май 2002 йыл) — СССР һәм Рәсәй географы, иҡтисади-географ, педагог. СССР-ҙы иҡтисади районлаштырыу буйынса белгес. География фәндәре докторы, профессор,В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Рәсәйҙең иҡтисади һәм социаль географияһы кафедраһы профессоры. Н. Н. Колосовскийҙың уҡыусыһы. Икенсе донъя һуғышында ҡатнашыусы.
Цветаев Александр Александрович
Цветаев Александр Александрович (26 август 1896 йыл — 1985) — ғалим-педагог. Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939—1941 һәм 1946—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1948 йылдан география факультеты деканы, 1951 йылдан физик география кафедраһы мөдире. Педагогия фәндәре кандидаты (1954).
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
1933 йылда В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының география факультетының СССР-ҙың иҡтисади география кафедраһын тамамлай.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
Александр Александрович Цветаев 1896 йылдың 26 авгусында Түбәнге Новгород губернаһы Лукоянов өйәҙе Наруксово ауылында тыуған.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Совет район мәктәбе уҡытыусыһы Николай Колосовский идеяларын дауам итеүсе була, иҡтисади районлаштырыу һәм хужалыҡты комплекслы ойоштороу теорияһын үҫтерә.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
Граждандар һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
1941 йылдың август-октябрендә, ВЛКСМ-дың Краснопресненский район комитеты инструкторы булараҡ, Мәскәү өлкәһенең Рущский һәм Верейский райондарына оборона рубеждарын төҙөүселәр бригадиры сифатында бара. 1941 йылдың октябрендә — 1942 йылдың апрелендә ВКП(б) Үҙәк Комитетының махсус заданиеһын башҡара. 1942 йылдың апрелендә үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
1939 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын, 1944 йылда М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны (Мәскәү) тамамлай.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Икенсе донъя һуғышында ҡатнаша: 1942 йылдың апрель-декабрендә — Волхов фронты Ҡыҙыл Армия Йорто китапханаһы начальнигы, 1942 йылдың декабре — 1944 йылдың феврале— Волхов фронты сәйәси идаралығы агитаторы. 1944 йылдың февраль-авгусы — Карел фронты Петрозаводск гарнизонының агитация буйынса инструкторы.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
1934 йылдан Ишембай ҡалаһының 1-се урта мәктәбендә уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары булып эшләй.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Һуғыш йылдарында Волхов фронтының политуправление начальнигы генерал-лейтенант Константин Федорович Калашниковҡа кейәүгә сыға.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
1939—1941 һәм 1946—1965 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында һәм Башҡорт дәүләт университетында эшләй: 1948 йылдан география факультеты деканы, 1951 йылдан физик география кафедраһы мөдире.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Политуправление составына 1-се Алыҫ Көнсығыш фронтында совет-япон һуғышында ҡатнаша. Һуғыштан өлкән лейтенант дәрәжәһендә запасҡа сыға.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
Ғалим 1985 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
Ғүмеренең күп өлөшөн МДУ-ның СССР-ҙың иҡтисади географияһы кафедраһында (һуңыраҡ СССР-ҙың иҡтисади һәм социаль географияһы, Рәсәйҙең иҡтисади һәм социаль географияһы) уҡыта, иҡтисади-географик районлаштырыу курсы буйынса лекциялар уҡый. География фәндәре докторы, профессор. Ғүмеренең һуңғы йылдарында — профессор-консультант.
180-дән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар һәм бер нисә уҡыу әсбабы баҫтырып сығара.
Цветаев Александр Александрович
Биографияһы
Фәнни эшмәкәрлеге физик география өлкәһендә тикшеренеүҙәр менән бәйле. Ул Башҡортостан Көньяҡ Уралының тәбиғәт шарттарына характеристика биргән, территорияға физик-географик районлаштырыу үткәргән. 15-ләп фәнни эштәр, шул иҫәптән урта мәктәптәр өсөн Башҡортостан географияһы буйынса дәреслектәр авторы.
Калашникова Татьяна Михайловна
Биографияһы
М. Т. Калашникова етәкселегендә 20 аспирант кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Уның иң билдәле уҡыусыһы — Дмитрий Замятин тулыһынса иҡтисади географиянан һәм иҡтисади районлаштырыу теорияһынан ситләшеп, үҙ ғилми — гуманитар география йүнәлешен булдыра. Калашникованың икенсе билдәле уҡыусыһы Алексей Лавров бюджет һәм һалым өлкәһе идаралығына күсә; 2011 йылдан — Рәсәй Федерацияһының финанс министры урынбаҫары.
Т. М. Калашникова КПСС ағзаһы була, ғүмеренең аҙағынаса инанған коммунист булып ҡала.
Сыуаш милли конгресы
Сыуаш милли конгресы — Рәсәй Федерацияһы төбәктәренең һәм сит илдәрҙең сыуаштар компактлы йәшәгән урындарында ойошторолған милли-мәҙәни автономияларҙы, берекмә һәм ассоциацияларҙы, Сыуаш Республикаһының йәмәғәт берекмәләре, дәүләт һәм шәхси предприятиелар, ғилми учреждениеларҙың хеҙмәт коллективтарын һәм шулай уҡ физик шәхестәрҙе берләштергән төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы.
Ойошманың штаб-фатиры Сыуаш Республикаһының баш ҡалаһы — Чебоксарҙа урынлашҡан.
Тарих
ЧНК беренсе съезында ойошторолған (1992 йылдың октябрендә 8-9) чебоксарҙа, Сыуаш һәм үткәреү буйынса ҡарар Республикаһы юғары советы халыҡ хуралы, сыуаш яңы Партия. Съезда ҡабул ителгән документтар, статусын билдәләүсе хоҡуҡи һәм уны идеологик ЧНК, Оло советы һәм президент итеп һайланды. Конгресс дәүләт суверенитеты тулы күләмдә тормошҡа ашырыу бурысын ҡуя.
Бадьюшка
Бадьюшка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәйет
Зәйет — топоним.
Третьяк Владислав Александрович
Третьяк Владислав Александрович (25 апрель 1952 йыл) — совет хоккейсыһы, ҡапҡасы, тренер, дәүләт эшмәкәре һәм сәйәсмән. «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының физик культура, спорт һәм йәштәр эштәре буйынса комитет ағзаһы. 2006 йылдан — Рәсәйҙең хоккей федерацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәренең отставкалағы полковнигы.
1969 йылдан 1984 йылға тиклем ЦСКА һәм шайбалы хоккей буйынса СССР йыйылма командаһы ҡапҡаларын һаҡлай. СССР чемпионаттарында — 482, донъя чемпионаттары һәм Олимпия уйындарында 117 уйын үткәрә. Канада кубогы турнирҙарында 11 матчта ҡатнаша.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Владисла́в Алекса́ндрович Третья́к 1952 йылдың 25 апрелендә Мәскәү өлкәһенең Орудьево ауылында тыуған. Спорт яратып үҫә. Өлкән ағаһынан күреп, «Динамо» бассейнында йөҙөү менән шөғөлләнеп ҡарай, һуңынан һыуға һикереү менән мауыға (биш метрлыҡ вышканан һикерә). Ата-әсәһе менән бергә ял һайын Горький исемендәге Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына һырғалаҡҡа йөрөй.
11 йәшендә Ленинград проспектындағы балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә ЦСКА шөғөлләнә башлай. Тренерҙар, кандидаттарҙы һайлағанда, артҡа шыуа белеүселәргә өҫтөнлөк бирә, ә Владислав артҡа яҡшы ғына шыуа белгән була. Шул арҡала Мәскәү клубына ҡабул итеүсе дүрт малай араһына инә. Башта Третьяк һөжүм итеүсе позицияһында уйнай, әммә хоккей формаһы барыһына ла етмәүе арҡаһында, ныҡ уңайһыҙлыҡ кисерә. Был ваҡытта командала ҡапҡа һаҡсыһы булмай. Малай тренеры Виталий Георгиевич Ерфиловҡа килеп, әгәр ысын форма бирһәгеҙ, ҡапҡа һаҡсыһы булам, тип белдерә.
Шул уҡ ваҡытта атаһы улына, сәкән тотҡан хоккейсы һепертке тотҡан урам һепереүсеһенә оҡшаған, тип, ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә. Владиславҡа 15-16 йәш тирәһендә, уйындары өсөн тәүге аҡсаларын алып ҡайта башлағас ҡына, ризалыҡ бирә.
1967 йылдың йәйендә йәш ҡапҡа һаҡсыһы менән ЦСКА тренеры Анатолий Тарасов ҡыҙыҡһына. Третьяк профессиональ уйынсылар менән шөғөлләнә башлай. «Мин Песчаная урамында ЦСКА пансионатында йәшәүем, легендар хоккейсыларҙың сисенеү бүлмәһендә кейем алыштырырға рөхсәт итеүҙәре менән ғорурлана инем», — тип яҙа Третьяк. Июль уртаһында команда көньяҡҡа юллана һәм унан Владислав үҫмерҙәр командаһына ҡайта.
Үҙ командаһы составында Третьяк Мәскәү чемпионы була һәм иң яҡшы ҡапҡа һаҡсыһы призын ала. Быға тиклем Владислав икенсе голкипер булған ССС-ҙың йәштәр йыйылма командаһы Европа чемпионатында икенсе урын ала. Сығышты уңышһыҙ, тип табалар. Уның ҡарауы, икенсе йылына СССР йыйылма командаһы Гармиш-Партенкирхенда уңыш ҡаҙана. «20»-се һан аҫтында уйнай.
1968/69 йылдар миҙгелендә ЦСКА-ла «Спартак»ка ҡаршы матчта тәүге тапҡыр уйнай.
Йылан йылы
Йылан йылы - 12 йыллыҡ циклдан торған мөсәлдәге Лыу (аждаһа) йылы менән Йылҡы йылы араһындағы алтынсы йыл
Мөсәл күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың күпселегендә, шул иҫәптән башҡорттарҙа һәм монголдарҙа ҡулланыла. Ун ике йылда бер йылдар ҡабатланып тора. Григориан календары буйынса Йылан йылы 1989, 2001, 2013 йылдарҙа булды. Киләһе Йылан йылы 2025 йылда ҡабатланасаҡ.
Ауыҙ-тел ижадында һәм әҙәбиәттә
Көнсығыш илдәренән айырмалы, башҡорттар мөсәлде күрәҙәлек итеү өсөн түгел, тик йыллыҡ һауа торошо, уңыш алыу менән бәйле һынамыштар булараҡ ҡулланған.
Әҙәбиәттә
Йылан йылы
Иҫкә килеп төштө Нух заманы:
Бөтә донъя һыу аҫтында булған.
Нух кәмәһен сысҡан кимереп тишкәс,
Ҡойроҡ тығып ҡотҡарған, ти, йылан...
Тишкеләнеп бөттө ил кәмәһе, —
Айғыр
Айғыр (Айгир) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453560, ОКАТО коды — 80211820008.
Йылан йылы
Әҙәбиәттә
Кимерә уны һаман төрлө ҡомаҡ.
Айғыр
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше).
Йылан йылы
Әҙәбиәттә
Ҡеүәтле бер тулҡын килеп бәрһә,
Даръя төптәренә китер һымаҡ.
Тереклашка
Тереклашка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 820 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Айғыр
Этимологияһы
Атама башҡорттарҙың йылҡысылыҡ менән бәйле шөғөлдәре тураһында ла һөйләй. Ауыл янындағы хәтәр ҡаянан осҡан айғыр ваҡиғаһы тауға ла, уның янында урынлашҡан ауылға ла ҡушылып, тарихта ҡалған. Башта Айғыр осҡан тау тип атап йөрөһәләр, тора-бара "Айғыр" тигән һүҙ генә тороп ҡалған.
Тереклашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Йомағужа һыуһаҡлағысынан  Салауатҡа тиклем, Нөгөш  йылғаһын (башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем) индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Йылан йылы
Әҙәбиәттә
Аҙым һайын бәлә һағалап тора:
Тереклашка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йылан йылы
Әҙәбиәттә
Янғындары сыға, һыуҙар баҫа...
Һәләкәткә тарыған кәмәләрҙе
Иң беренсе ҡомаҡ ташлап ҡаса...
Тишектәрҙе нисек ямарға һуң?
Ә шулай ҙа йәндә өмөт тулы:
Бер етербеҙ бәхет утрауына –
Ҡойроғоңдо тыҡсы, Йылан йылы!
Салауат Әбүзәр
Тихонов Александр Евгеньевич
Тихонов Александр Евгеньевич (17 август 1952 йыл) — СССР Дәүләт именлеге комитеты һәм Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең элекке хеҙмәткәре. 1998 йылдан ФСБ-ның Махсус тәғәйенләнеш үҙәге начальнигы, генерал-полковник (1999). Рәсәй Федерацияһы Геройы (2003).
Биографияһы
Алекса́ндр Евге́ньевич Ти́хонов 1952 йылдың 17 авгусында РСФСР-ҙың Кемерово өлкәһе Прокопьевск ҡалаһында тыуған. Милләте рус. Урта белем алғандан һуң СССР Дәүләт именлеге комитетының Юғары мәктәбенә уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң артабанғы хәрби хеҙмәтен Таджик ССР-ы Дәүләт именлеге комитетында дауам итә. 1980-се йылдар аҙағындағы — 1990-сы йылдар башындағы милләт-ара низағтарҙы локалләштереүҙә ҡатнаша.
1998 йылдың 22 октябрендә генерал-лейтенант Александр Тихонов Федераль именлек хеҙмәтенең яңы ғына ойошторолған Махсус тәғәйенләнеш үҙәге (Центра специального назначения (ЦСН) ФСБ России) начальнигы итеп тәғәйенләнә. Был Үҙәк ике хәрби идаралыҡ — «А» («Альфа») һәм «В» («Вымпел» махсус подразделениеһы) нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Александр Евгеньевич Тихонов етәкселегендәге Махсус тәғәйенләнеш үҙәге артабан терроризмға ҡаршы көрәш, Чечен Республикаһында һәм унан ситтә боевиктарҙы юҡ итеү буйынса төрлө операциялар уҙғара.
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2003 йылдың 18 ғинуарындағы «ябыҡ указы» менән махсус задание үтәгәндә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса — Мәскәүҙәге Дубровка Театр үҙәгендә аманат итеп алынғандарҙы ҡотҡарыу операцияһы өсөн) генерал-полковник Тихонов Александр Евгеньевичҡа «Рәсәй Федерацияһы Геройы» тигән юғары исем бирелә.
Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм эшләй.
Квашонка
Квашонка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жукопа йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Амилахвари замогы
Амилахвари замогы — Грузияла Шида-Картли төбәгенең Каспи районындағы архитектура ҡомартҡыһы. Кенәз Амилахвариҙарҙың резиденцияһы Квемо Чала ауылында Самтависиҙан 2 км, Каспи ҡалаһынан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡомартҡы комплексы элек өс өлөштән торған: төп һарайы башҡа икеһенән көнбайыштараҡ урынлашҡан, ул ике өлөшкә бүленгән, төп һарайҙың төньяҡ өлөшө сиркәү, торлаҡ  башня һәм һарай менән цитадель кеүек булған. Замок ХVII-XVIII быуаттарҙа төҙөлгән, нигеҙҙә, шымартылған  таш һәм кирбес ҡулланылған.
Амилахвари замогы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы   дәүләт әһәмиәтендәге мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
Тарихы
Амилахвари замогының тарихы тураһында мәғлүмәттәр аҙ. Амилахвари  замогы 1742 йылда Схвило һарайы ҡамуҙа булғанда Орбелиани йылъяҙмаһында телгә алына. Тауҙағы ҡәлғә һаҡланыу һәләтлегенә эйә була. Фарсылар замокҡа һөжүм иткәндә, кенәз Гиви Амилахвари шунда була. Фарсыларҙың лагеры Чала янында тора, Самтависи алына, Схвило эргәһендә алыштар үтә. Ә бына түбәндәге замокты фарсылар урап үтә, йәки унда барып етмәй.
Тасуирламаһы
Амилахвари төрлө ихтыяждарға бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. Хәҙер унда мөйөш түңәрәк башня, ҡорам һәм ҙур дүртмөйөш башня бар. Стеналарының эсендә хужалыҡ ҡаралтыларының ҡалдыҡтарын күрергә мөмкин.Ҡәлғә тирәләй һуңғы дәүерҙәрҙә күп һанлы өҫтәмә ҡоролмалар, ниндәйҙер мал һарайҙары, аҙбарҙар барлыҡҡа килә.
Замоктың төп башняһы квадрат формала һәм шымартылған таштарҙан, кирбес һәм бер үк ваҡытта ҡырсынташтан һалынған. Ул ҡорамға терәлеп тора, шуға күрә ул манара һвмаҡ күренеп тора. Мөйөштә баҫҡысҡа үтеү урыны, унда икенсе һәм өсөнсө ҡатҡа күтәрелергә мөмкин. Үрге ҡаттан балконға сығыу урыны бар- ул һаҡланған, әммә ныҡ серегән.
Өфө диниә семинарияһы
Өфө диниә семинарияһы (Уфимская духовная семинария) — Урыҫ православие сиркәүе Өфө епархияһының сиркәү һәм дин әһелдәрен әҙерләүсе урта уҡыу йорто. Өфөлә 1800 — 1917 йылдарҙа эшләй.
Тарихы
Семинария Өфөлә асылған Изге Синод билдәләмәһе буйынса 1800 йылдың 25 июнендә асыла һәм 1865 йылға тиклем Ырымбур (епархия исеме буйынса) семинарияһы тип аталып йөрөтөлә. Ырымбур епархияһы Ырымбур һәм Өфө епархияларына бүленгәс, Өфө семинарияһы исемен ала.
1804 йылда семинария ҡарамағында етемдәр йорто асыла, Изге Иоанн Златоуст сиркәүе эшләй (1844 йылда изгеләндерелә).
1917 йылда семинария ябыла, ә 1930 йылдан уның бинаһында Башҡорт ауыл хужалығы институты урынлаша.
Тәүҙә семинария Фроловская урамында ағас бинала урынлаша. 1806 йылдың 5 мартында бина яна һәм семинаристар оҙайлы ваҡыт уҡыуын эргәләге тығыҙ флигелдәрҙә дауам итә.
Дини семинария бинаһы — XIX быуаттың архитектура ҡомартҡыһы, Өфөлә архитектура классицизмының иң яҡшы өлгөләренең береһе. Бина 1826—1828 йылдарҙа архитектор Трофимов һәм Кудинов проекты буйынса төҙөлә. Хәҙерге ваҡытта бинала Башҡортостан Республикаһының Сәнәғәт һәм инновацион сәйәсәт министрлығы урынлашҡан.
XX быуат башына семинарияла Өфө сиркәү-тарихы фәне барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-аттар дини епархиаль училищеһв уҡытыусыһы Иван Егорович Златоверховник (1854—1920 йй.), Өфө Дини семинарияһы сығарылыусыһы, 1899 йылда епархия тарихы буйынса «Өфө епархияһы. Географик, Этнографик, Административ-тарихи һәм статистик очерктар» хеҙмәтен баҫтыра, ә һуңынан «Дроби простые и десятичные в совместном изложении их теорий» (1905), «Первые уроки мироведения», «Курс общей географии» дәреслектәре авторы була.
Әлеге ваҡытта бина федераль әһәмиәттәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫ объекты булып тора һәм дәүләт һаҡлауына алынған.
Ректорҙары
Тәүге ректоры архимандрит Лаврентий (1800—1803) була.
1827 йылда яңы бинала беренсе ректор архимандрит Лаврентий була.
Ҡаратабан
Ҡаратаба́н — Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән Ҡаратабан ауыл биләмәһендәге күл
Географияһы
Күлдең төньяҡ һәм көнсығыш ярын буйлап исемен унан алған Ҡаратабан ауылы урынлашҡан.
Көнсығыш һәм төньяҡ-көнсығыш яры яғынан Кесе Һарыкүл, Горькое һәм Моховое күлдәре ята.
Тасуирламаһы
Күлдең рәүеше түңәрәк, һыуы сөсө, ағып сыҡҡан сығанаҡтар юҡ. Яр буйы ландшафты тигеҙлек. Күлдә ылымыҡтар күп түгел, әммә урыны-урыны менән, бигерәк тә көньяҡ өлөшөндә яры бер аҙ һаҙмырт һәм ҡамыш, күрән менән ҡапланған.
Табан һәм карп балыҡтары үрсей.
Ярҙары тигеҙ һәм һөҙәк, ҡомло. Көньяҡ яры һаҙлыҡлы. Төньяҡ яры буйлап Грознецк ҡасабаһына юл һалынған, төньяҡ-көнсығыш ярынан 0,6 км. алыҫлыҡта Силәбенән Октябрьскоеға 75К-012 автомобиль юлы үтә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе топонимикаһын өйрәнеүгә күп көс һалған һәм үҙенең эҙләнеүҙәрен китаптарҙа баҫтырып сығарған Шувалов Николай Иванович күл атамаһы Ҡаратабан тигән башҡорт ҡәбиләһе исеменән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал тигән фараз әйтә Әммә был фараз күл исеме килеп сығыу йәһәтенән бик үк ышаныс уятмай.
Ғилметдинов Минһажетдин Ғилметдин улы
Ғилметдинов Минһажетдин Ғилметдин улы (18 февраль 1903 йыл — 25 август 1979 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Минһажетдин Ғилметдин улы Ғилметдинов 1903 йылдың 18 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы Әмир ауылында ябай эшсе ғаиләһендә тыуған. Ете бала араһында ул өсөнсөһө. Үҙ ауылында башланғыс белем ала. 16 йәшеннән район үҙәгендә йәшәй, комсорг вазифаһын башҡара. Татарстан яҡтарында ла эшләп ҡайта. Тормош иптәше Менәүәрә Сәлимгәрәй ҡыҙы, 1910 йылғы, Урмияҙ ауылынан, менән алты балаға ғүмер бирәләр.
Хәрби хеҙмәте
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Әмир ауылынан 104 кеше һуғышҡа китә, 59-ы яу ҡырҙарында ятып ҡала. Минһажетдин Ғилметдин улы Асҡын районы хәрби комиссариаты тарафынан 1942 йылдың 8 сентябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкына саҡырыла, яҡташтары Имам Ғәлимов, Әхмәтзыя Ғәлиәхмәтов һәм Мөхәмәт Әжмәғолов менән бергә хеҙмәт итә, комендант взводы командиры була.
Ҡыҙы Мөбәллига(1939 йылғы) атаһы һөйләгәндәр менән уртаҡлаша:
Һуғыштан һуңғы тормошо
1943 йылда демобилизациялана һәм ауылға ҡайта. Яраһы төҙәлеп бөтмәһә лә, Ҡашҡа ауыл Советы рәйесе итеп һайлана. 1944 йылдан 1951 йылға ҡәҙәр ошо вазифала эшләй. Һуғыш йылдарында «Ҡызылармеец» колхозы фронтҡа 48 ат, 32 еңел арба, хәрби һалым һәм заем сифатында бер нисә йөҙ мең һум акса, авиация эскадрилияһы төзөү өсөн 27 мең һум акса, күп кенә йылы әйбер, бер нисә мең центнер ашлыҡ тапшыра.
Наградалары һаҡланмаған. 1979 йылдың 25 авгусында 76 йәшендә вафат була.
Янтуған
Янтуған (Янтуганово) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 452269, ОКАТО коды — 80230868004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тухачевскийҙың эше
Тухачевскийҙың эше, йәки «советтарға ҡаршы троцкистар хәрби ойошмаһы» — юғары совет хәрби начальниктарын власты баҫып алыу маҡсатында хәрби заговор ойоштороу буйынса уйлап сығарылған эш. РККА-лағы массауи репрессияларҙың башы булып тора.
Эш буйынса СССР-ҙың Юғары Суды Махсус суд присутствиеһының ябыҡ ултырышы 1937 йылдың 11 июнендә уҙғарыла. Бөтә ғәйепләнеүселәр ғәйепле тип таныла һәм хөкөм сығарылғандан һуң кисекмәҫтән (Я. Б. Гамарник ҡулға алыу алдынан үҙ-үҙен атып үлтерә) атып үлтереләләр. 1957 йылда барыһы ла үлгәндән һуң енәйәт составы булмау сәбәпле реабилитациялана.
Ғәйепләү формулировкаһы
1937 йылдың 9 июнендәге ғәйепләү хөкөмөнә ярашлы, бөтә ғәйепләнеүселәр Троцкий, уның улы Л. Седов, шулай уҡ 1937 йылдың ғинуарында хөкөм ителгән Г. Пятаков һәм Л. Серебряков, ул ваҡытҡа инде ҡулға алынған Н. Бухарин һәм А. Рыков, шулай уҡ Германия Генштабы менән бәйле булған советтарға ҡаршы хәрби ойошмаһы ағзалары була.