cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төрөк-Венеция һуғыштары
Һигеҙенсе һуғыш (1714-1718)
1714 йылдың 9 декабрендә Төркиә Венецияға һуғыш иғлан итә. Шулай итеп төрөк-венеция һуғыштарының һуңғыһы булған Икенсе Морея һуғышы башланып китә. Венеция ярҙам һорап европа державаларына мөрәжәғәт итә, әммә Папанан, Тоскана Һәм Мальта орденының Бөйөк герцогынан ғына бер тиҫтәгә яҡын галераны ғына ала. 1715 йыл төрөктәр ике ай эсендә ҡабаттан Пелопоннесты яулайҙар. Ә бына Далмацияла венециандар урындағы ҡалалар ополчениеһы һәм морлахтар ярҙамында төрөктәрҙең һөжүмен кире ҡаға алалар. 1716 йыл венецияның хәле яҡшыра: әгәр Ион утрауҙары һәм Далмацияны төрөктәр тарафынан баҫып алынһа, Хорватия һәм Италиялағы (Неаполь) биләмәләрен төрөктәр баҫып алыуҙан ҡурҡҡан Австрия, Венецияға ярҙамға килә. 5 августа данлыҡлы полководец принц Евгений Савойский бөйөк вәзирҙең армияһын Петервардейнда ҡыйрата. Австриялылар һәм венециандар бергәләшеп шул уҡ 1716 йылдың йәйендә төрөктәргә Петервардейнды баҫып алырға мөмкинлек бирмәй, Эпир яр буйындағы Санта-Мавра һәм Бутринти ҡалаларын испан флоты булышлығында, бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ осратмайынса ғына, үҙҙәре баҫып ала. 1717 йылда венециандар, төрөктәрҙе Имброс утрауы янында ҡыйратып, диңгеҙҙә уңышлы һуғыша  һәм тигеҙ иҫәпкә Чериго утрау янындағы алышты тамамлай. Ҡоро ерҙә, элеккесә австриялылар менән бергә эшләп, венециандар октябрҙә Превезаны һәм Воницаны яулай.
Испан короле Филиппом V Бурбонға (1718—1720) ҡаршы һуғыш башларға ниәтле австриялылар венециандарҙың төрөктәргә ҡаршы һуғышын тиҙерәк тамамларға тырышалар.Улар 1718 йылдың майында Пассаровицала (Пожаревац) Англия һәм Голландия ҡатнашлығында төрөктәр һәм венециандар араһында тыныслыҡ килешеүе тураһында һүҙ алып. Был һөйләшеүҙәрҙә Венеция уполномоченныйы Карло Руцциниҙың республикаға Мореяны, Суды һәм Спиналонгиҙы йәки һуңғы сиктә Венецияның Албаниялағы биләмәләрен Скутариҙан һәм Дульчиньонан көньяҡҡа табаныраҡ киңәйтергә кәрәк тип тырышыуы һөҙөмтәһеҙ ҡала. 21 июлдә солох төҙөлә. Венеция һуғыш барышында Далмация, Герцеговина һәм Албанияның баҫып алған ҡалаларын һәм Бутринто, Превеза менән Воницаға ғына эйә булып ҡала. Бынан тыш, төрөктәр республикаға Чериго утрауын кире ҡайтара, Шулай итеп, Венецияны бөтөнләйгә Эгей диңгеҙенән ҡыҫып сығаралар. Пассаровица солох килешеүенә ҡул ҡуйыр алдынан ике яҡта һуғыш барышында ныҡ хәлһеҙләнгән була һәм бер-береһенәң мәнфәғәттәренә бер ниндәй ҙә ҡурҡыныс менән янамай. 1718 йылда билдәләнгән сик Венеция республикаһының аҙағына һәм икенсе француз коалицияһының һуғышына тиклем үҙгәртелмәй тора.
Аһал вилайәте
Тарихы
Аһал вилайәте 1992 йылдың 14 декабрендә элекке Ашхабад өлкәһе биләмәһендә ойошторола.
Географияһы
Аһал вилайәте Аһал-Тәкә оазисында булған 1881 йылғы Гөк-Тепе яуы, шулай уҡ  Бәһерден (Bäherden) мәмерйәһендәге йылы һыулы  Коу-Ата күле менән танылған.
Халҡы
Аһал вилайәтендә 2005 йылда — 939 700 кеше йәшәгән .2000 йылда Аһал вилайәтендә Төркмәнстандың 14% халҡы йәшәгән.
Иҡтисады
Регион газ сығарыу күләме буйынса илдә лидер булып тора (43,8 %). Уның территорияһында бер нисә эре газ ятҡылыҡтары бар.
Аһал вилайәтенең ауыл хужалығы төбәктең буйынан-буйына көнбайыштан көнсығышҡа йүнәлгән Ҡараҡом каналынан һуғарыла. Икенсе һыу сығанағы - Теджен йылғаһы, ул көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә ике ҙур һыуһаҡлағыс аша Теджен ҡалаһынан көньяҡҡа табан уҙа. Рухабат этрабында «Рухубелент» ҙур агросәнәғәт комплексы булдырылған, уның үҙ баҫыуҙары, теплица хужалыҡтары, шулай уҡ йәшелсә һәм еләк-емеш эшкәртеү буйынса производство ҡеүәттәре бар.
Башҡа тармаҡтар ҙа — текстиль, мамыҡ эшкәртеү сәнәғәте, төҙөлөш индустрияһы үҫешә.
Шемонаиха (Бердь ҡушылдығы)
Шемонаиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 202 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара ҡауҙы
Ҡара ҡауҙы (Черный аист, Ciconia nigra) — ҡауҙылар ғаиләһендәге ҡош.
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы (Минигалиев Шагиян Минигалеевич; 5 ноябрь 1931 йыл — 2 август 1998 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, тыуған яҡты өйрәнеүсе. Башҡорттарҙың балыҡсы ырыуы шәжәрәһен төҙөүсе.
Биографияһы
Шаһийән Миңлеғәли улы Миңлеғәлиев 1931 йылдың 5 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Солтанбәк ауылында Тутыя һәм Миңлеғәли Ғәбдрәшитовтар ғаиләһендә тыуған. Унан башҡа ғаиләлә Маҙһар (1923 йылда тыуған), Әҡсән (1927), Фәниә (1936), Мәснәүи (1942) исемле балалар үҫә.
Ҡара ҡауҙы
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Оҙон аяҡлы, оҙон муйынлы ҡош. Яңғыҙ ҙа, парлашып та йөрөйҙәр. Ҡанаттарын яй ғына һелтәп, шунан һелтәмәйенсә йәйеп оҙаҡ ҡына оса. Дөйөм төҫө күкһел һәм һарғылт ялтырауыҡлы ҡара. Ҡорһағы аҡ. Түшендә ҡабарып торған оҙон ҡауырһындары бар. Суҡышы, аяҡтары ҡыҙыл. Башҡа ҡоштар менән бутау мөмкин түгел. thumb|left thumb| Ciconia nigra
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы
Биографияһы
1953 йылда Иркутск авиация-техник училищеһына уҡырға инә һәм уны 1956 йылда тамамлай.
Ҡара ҡауҙы
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «ҡау-лиң», суҡыштарын бер-береһенә ҡағып тырылдай.
Йәшәү рәүеше
Кеше йөрөмәгән аулаҡ урмандарҙа, йылға буйҙарында, урманлы ҡая таштарҙа йәшәй. Тәлмәрйен, сысҡан, кеҫәртке, балыҡ һәм эре бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк ос¬рай. Ағас баштарында оялай. 2—5 бөртөк аҡһыл һары йомортҡаһы була.
Миңлеғәлиев Шаһийән Миңлеғәли улы
Биографияһы
Артабан Калуга өлкәһе Козельск ҡалаһына хәрби-төҙөлөш часына күсерелә. Бында баллистик ракеталарҙы эшләтеп ебәреү комплексын төҙөүҙә ҡатнаша.
1978 йылда отставкаға китә. Калуга ҡалаһында йәшәй һәм трикотаж фабрикаһында тәьмин итеү өлкәһендә эшләй. 1988 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта. СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалында именлек хеҙмәтендә эшләй. Башҡорттарҙың тарихы менән ҡыҙыҡһынып, тыуған яҡты өйрәнеү менән шөғөлләнә. Башҡорт ауылдары тарихын өйрәнә, архив материалдарына нигеҙләнеп балыҡсы ырыуының шәжәрәһен төҙөй. Мәҡәләләре республика һәм район ваҡытлы баҫмаларында, «Теле барҙың — иле бар» (Өфө, «Китап», 1995) һәм 1736 йылғы Һөйәнтүҙ фажиғәһенең 260 йыллығына арналған брошюраларында донъя күрә.
1998 йылдың 2 авгусында вафат булған.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ғәлиә Ахунйән ҡыҙы Ахунова (1976 йылда вафат булған), сығышы менән Урмияҙ ауылынан, мәктәп уҡытыусыһы. Улы — Олег (1958 йылғы), хәрби төҙөүсе, отставкалағы подполковник.
Хәтер
2021 йылдың 12 ноябрендә Солтанбәк ауылында уға иҫтәлекле таҡтаташ асылды.
Цунами
thumb|2004 йылғы Һинд океанындағы цунами үткәндән һуң Цунами (津波,  — «порт, ҡултыҡ»,  — «тулҡын») — диңгеҙ, океан төбөндә ер тетрәү, вулкан атылыуҙан барлыҡҡа килгән тулҡын. Көслө цунами 7 һәм күберәк магнитудалы ер тетрәү ваҡытында барлыҡҡа килә. Асыҡ океанда, цунами барлыҡҡа килгән урындан, һыу тәрәнлеге 400 м булғанда, тулҡын тиҙлеге 200 м/с йәки 720км/сәғ. Асыҡ диңгеҙҙә тулҡын бейеклеге 1 м-ҙан артмай, ә тулҡын оҙөнлоғо 100—200 км. Әммә шул тулҡын яр буйына килеп еткәс, уның бейеклеге арта башлай һәм 40 м-ға етә.
Диңгеҙҙә йә иһә океанда барлыҡҡа килгән ҙур һәм киң тулҡындар.
Цунами барлыҡҡа килтереүсе сәбәптәр
Асыҡ океанда цунами тулҡындарының бейеклеге 1 метрҙан артмай, шуға күрә океандағы караптар уны һиҙмәй. Яр буйына яҡынлашҡан һайын, тулҡын тиҙлеге кәмей; яр һөҙәгәйгән һайын, тулҡын бейеклеге бермә-бер арта. Ҡоро ергә килеп еткәндә тулҡын бейеклеге 30-40 метрға етеүе мөмкин. Шундай ғәйәт ҙур тулҡын яр буйына килеп ябырыла, кире сигенгәндә үҙе менән йорттар, кешеләр, караптарҙы йыуап диңгеҙгә алып китә.
Көслө диңгеҙ тулҡыны судноларҙы ярға сығарып ырғыта, төҙөлөш ҡоролмаларын емерә, ә кире сигенгәндә юлындағы бөтә нәмәне океанға йыуып алып китә.
Яһалма цунами
Яһалма цунамиға тәү сиратта йәҙрә шартлауы сәбәпсе булыуы мөмкин. Ядро һынауҙары ваҡытында төрлө ҡеүәттәге шартлауҙар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килтерелгән цунамиҙың ҡеүәте бер нисә тапҡыр тикшерелә. Шулай уҡ Рәсәйҙә «Статус-6» атом бомбаһы менән һыу аҫты дроны булдырылған, ул шартлау ваҡытында цунами тыуҙырыуға һәләтле.
Цунами барлыҡҡа килеү билдәләре
Ер тетрәү, вулкан урғылыуы һәм башҡа һыу аҫты шартлауҙары (шул иҫәптән һыу аҫты ядро ҡоролмалары шартлауы), ишелмәләр, боҙлоҡтар, метеориттар һәм һыу кимәленән юғары йәки түбәнерәк башҡа емереклектәр — быларҙың барыһы ла цунами тыуҙырыу өсөн етерлек көскә эйә. Цунамиҙың һыу аҫты ер тетрәүе менән бәйле булыуы хаҡында беренсе фараз боронғо грек тарихсыһы Фукидид тарафынан әйтелгән. Яр буйында булған һәм хәүеф тураһында белмәгән кешеләр ҡыҙыҡһынып күҙәтеүе йәки балыҡ һәм ҡабырсаҡ йыйыуы ихтимал. Был осраҡта ярҙан мөмкин тиклем тиҙерәк сығырға һәм унан максималь арауыҡҡа ситкә китергә кәрәк — был ҡағиҙәгә, мәҫәлән, Японияла, Индонезияның Һинд океаны ярында, Камчаткала иғтибар итеү мотлаҡ.
Халыҡты иҫкәртеү һәм ҡотолоу юлдары
Был афәтте булдырмау мөмкин түгел, бары халыҡты цунами яҡынлашауы тураһында бер нисә минут алдан иҫкәртергә генә мөмкин. Һыу аҫтындағы гидрофонды (тауышты) махсус ҡорамалдар ярҙамында ишетеп, цунами йүнәлешен, ҡайҙан килеүен, таралыу тиҙлеген иҫәпләп сығарып, халыҡты иҫкәртергә мөмкин.
Яр буйында һыу кинәт кенә сигенә лә, яр буйында диңгеҙ төбө күренә. Бер аҙҙан ғәйәт ҙур тулҡан ярға килеп ябырыла. Һыу сигенгән ваҡыта бейек тау башына менергә кәрәк, шулай ҡотолоп була.
XX быуат
Яңы Гвинея утрауының төньяҡ-көнбайыш ярында 7,1 магнитудалы ер тетрәү көслө һыу аҫты ишелмәһенә сәбәпсе була, цунами һөҙөмтәһендә 2000-дән ашыу кеше һәләк була.
Ике ҡойроҡло эт партияһы
Ойошторолоуы һәм һайлауҙар
2006 йылда һайлау бюллетендәрендә Ике ҡойроҡло эт партияһы менән бергә тәүге тапҡыр Иштван Надь исеме барлыҡҡа килә (István Nagy — Венгрияла иң киң таралған исем һәм фамилия, традицион инглиз John Smith һәм урыҫ Иван Иванов эквиваленты). Бындай «кандидат» 2006 йылғы һайлауҙарҙа бөтә парламент һәм төбәк һайлауҙарында күрһәтелә. Юмор өсөн партия үҙенең һайлау алды программаһында киләһе элементтарҙы индерә: мәңге тормош, бөтә донъяла тыныслыҡ, аҙнаһына бер эш көнө, бер көндә ике ҡояш байыуы (төрлө төҫтәге), гравитацияның кесәйтелгән көсө, бушлай һыра һәм түбән һалымдар. «Вәғәҙәләр» иҫәбенә шулай уҡ Бөйөк венгр тигеҙлегендә тау өйөргә (Альфёльд). Бындай плакаттар башлыса Сегедта, уларҙа — «Иштван Надь — шундай һәйбәт, ул һис шикһеҙ урламаясаҡ!» яҙыулы ике ҡойроҡло эттең һүрәте. Партия тағы ла бер пародиялы партия менән хеҙмәттәшлек итә («Дүртенсе юл»), уларҙың рәйестәре формаль рәүештә ҡоштар, әммә партиялар үҙ-ара килешмәүсәнлектәр тураһында белдерәлә: «Дүртенсе юл» ҡош гриппты юҡҡа сығарырға ниәтләй, ә ике ҡойроҡло эт партияһы вирустарҙың хоҡуҡтарын яҡлай.
Милләтселәргә партия айырыуса сарказм менән ҡарай: ул «Бәләкәйерәк Венгрия өсөн» лозунгы менән плакаттар йәбештерә, плакаттарҙа хәҙерге Венгрия территорияһының бер өлөшө генә күрһәтелгән, ҡалғандары Австрия, Словения, Хорватия, Сербия, Румыния, Украина һәм Словакияға «бирелгән». Был милләтселәрҙең 1920-се йылғы Триаон килешеүен юҡҡа сығарыу һәм ҡайһы бер илдәргә территориаль дәғүәләр белдереү буйынса талаптарына сатира булып тора.
2009 йылдың 20 июнендә протест акцияһына Венгрия статистика офисы алдында пародиялы лозунгылар менән яҡынса 300 кеше йыйыла: «Иртәгә кисә булырға тейеш!», «Алйот булып күрен!», «Эштән сыҡ!», «Нимә беҙ теләйбеҙ? Бер нимә лә! Ҡасан беҙ быны теләйбеҙ? Бер ҡасан да!» һәм башҡалар. 2010 йылда партия үҙенең сатираһын дауам итә һәм, «Бөтәһен дә күберәк, бер нәмә лә әҙерәк түгел!», «Мәңге тормош, бушлай һыра, һалымдарҙы юҡҡа сығарыу!», «Беҙ нимә булһа ла вәғәҙә итәбеҙ!» кеүек слогандарҙы ҡулланып, «Барыһы ла яҡшыраҡ булһын!» лозунгы аҫтында мэр вазифаһына көрәштә ҡатнашыуы тураһында иғлан итә. Будапешттың 7-се округында кандидат итеп комик Даниэль Могач тәҡдим ителә, ул ATV телеканалы алып барыусыһы Ольга Кальманға интервью бирә. Могач шулай уҡ «Беҙҙең поездар һәр саҡ бысраҡ» һәм «Беҙҙең поездар һәр саҡ һуңлай» лозунгылы постерҙар йәбештереү менән шөғөлләнә һәм Венгрия дәүләт тимер юлы компанияһын тәнҡитләп, хатта Печ ҡалаһы сайтына пародия яһай.
Партия үҙ кандидатын теркәү өсөн кәрәкле ҡултамға йыя алмай. Һайлау алды программаһында был юлы Сегедты космодромға әүерелдерергә һәм пули эттәрен Ямайкаға ебәрә башларға, озон ҡатламын тергеҙергә һәм озон тишеген ямарға, юҡҡа сыҡҡан үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың яңы төрҙөрен барлыҡҡа килтерергә, Ерҙән ситтәге цивилизациялар менән бәйләнештәр булдырырға, Марста венгр ресторанын асырға вәғәҙә итә.
Рәсми эшмәкәрлеге
2013 йылда партияға һайлауҙарҙа ҡатнашыу өсөн теркәү процесын тиҙләтергә тура килә : 2014 йылдың башында «еңел-елпелек» өсөн партияны теркәмәйҙәр, әммә шул уҡ йылдың июлендә Юғары суд был ҡарарҙы юҡҡа сығара. 2014 йылдың 8 сентябрендә Ике ҡойроҡло эт партияһы парламент һайлауҙарына тиклем бары тик 16 минут алдан рәсми рәүештә теркәлә, шуға күрә һайлауҙарға бер кемде лә тәҡдим итә һәм унда ҡатнаша алмай.
2015 йылдың июнендә Виктор Орбан хөкүмәте легаль булмаған миграцияға ҡаршы көрәш буйынса кампанияһын башлай: лозунгылар араһында «Венгрияға килгәс, һин венгрҙарҙан эште тартып ала алмайһың!» кеүектәре лә була. Быға яуап итеп, Ике ҡойроҡло эт партияһы ҡапма-ҡаршылыҡлы акция иғлан итә һәм үҙенең теләктәштәренән 33 миллион форинт йыя һәм инглиз һәм венгр телдәрендә 800-гә яҡын бигбордтар урынлаштыра: «Премьер-министр өсөн беҙҙе ярлыҡағыҙ» һәм «Венгрияға рәхим итегеҙ, беҙ инде Англияла эшләйбеҙ!». 2016 йылдың 4 февралендә Medián үткәргән һорауҙар Венгрия халҡының 1 проценты был партияны һайлауҙарҙа яҡлаясағын күрһәтә. Шул уҡ йылдың октябрь айында миграция квоталары буйынса референдум үтә, сара Венгрия хөкүмәте яғынан агрессив төҫ ала. Референдумға халыҡ килмәй тиерлек, әммә тауыш биргәндәрҙең күпселеге ҡасаҡтарҙы ҡабул итеүгә ҡаршы булыуын раҫлай. Ике ҡойроҡло эт партияһы дүрт мең ирекмәндән 100 мең евро йыя һәм хөкүмәттең мигранттарға ҡаршы сәйәсәтенә йүнәлтелгән постерҙар йәбештереп сыға: «Сүриәлә һуғыш барғанын һеҙ беләһегеҙме?», «Бер миллион венгр Европаға күсенергә теләгәнен һеҙ беләһегеҙме?», «Коррупцияла ғәйеплеләр — беҙҙең сәйәсмәндәр икәнен, һәҙ беләһегеҙме?», «Венгрҙар, ҡасаҡтарға ҡарағанда, НЛО-ны йышыраҡ осратыуын һеҙ беләһегеҙме?». Партия лидеры Гергей Ковач BBC News -ҡа биргән интервьһында Венгрия хөкүмәте ғәмәлдәренән риза булмаған венгрҙарға мөрәжәғәт итеүе һәм уларға теләктәшлек күрәһтергә теләүе тураһында әйтә һәм референдумда бюллетндәрҙе боҙорға тәҡдим итә. Референдумда ҡатнашҡан кешеләрҙән 6 проценты нәҡ шулай эшләй. Референдум алдынан партия «Ҡәғиҙәһеҙ тауыш бир» исеме аҫтында мобиль ҡушымта төҙөй, боҙолған бюллетендең фотоһын селтәргә һалырға өндәй. Бының өсөн партия 832 мең форинт штраф түләй, сөнки бюллетень фотоһын баҫтырыу тыйылған була.
2017 йылдың апрелендә партия Виктор Орбандың сираттағы башланғысын (шул иҫәптән Үҙәк Европа университетын ябыу буйынса) мыҫҡыл итеп, тантаналы йөрөш үткәрә. Акцияла венгр һәм урыҫ телдәрендә плакаттар сығарыла: «Беҙ колония булмаясаҡбыҙ», «Беҙгә һайлауҙар кәрәкмәй», «Долой матбуғат азатлығы» һәм башҡалар
Рәсәй тарихы
Урыҫ дәүләтселегенең башы тип ғәҙәттә 862 йылда Ладога һәм Илмән буйы территорияһына варягтарҙы саҡырып килтереп уларҙың кенәзе Рюрик төҙөгән дәүләт һанала. 882 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе Олег Киевты баҫып алып, көнсығыш славяндарҙың төньяҡ һәм көньяҡ ерҙәрен бер власҡа берләштереп, Киев Русенә нигеҙ һала. Дәүләт мәжүсилек урынына христиан динен 988 йылда Византия нан ҡабул итә. XII быуат уртаһына Рустә үҙ аллы кенәзлектәр барлыҡҡа килә, ә Киев Русе 1237—1240 йылдарҙа монгол баҫҡынсылығынан һуң тарҡала.
XIV быуатта көньяҡ һәм көнбайыш кенәзлектәре Бөйөк Литва кенәзлеге составында ҡала. Иван III Бөйөк хакимлыҡ иткән осорҙа берҙәм рус дәүләте ойоша XVI быуатбашында Бөйөк Мәскәү кенәзлеге тирәләй төньяҡ һәм консығыш кенәзлектәренең берләшеүе тамалана.
XVIII быуатта Бөйөк Петр етәкселегендә ҙур реформалар була (атап әйткәндә, беренсе регуляр армия төҙөлә һәм Земство соборына саҡырыу туҡтатыла), батшалыҡ империяға әйләнә. XVIII һәм XIX быуаттар дауамында дәүләт даими киңәйә һәм Балтиканы; Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарын; Кавказды; Финляндияны; Урта Азияны ҡуша; Речь Посполитаяны бүлеү барышында Рәсәй элекке Русь ерҙәрен, Карпат буйынан башҡа, контролгә ала. XIX быуат башында Рәсәй Наполен Францияһын еңә һәм бер нисә тиҫтә йыл «Европа жандармы» була. Монарихияны сикләргә һәм крепостной правоны бөтөрөргә тырышҡан декабристар ихтилалы баҫтырыла (1825). Һуңынан бер нисә бөйөк реформа үткәрелә, әммә улар тамамланмай (1861 йылда Крепостное право бөтөрөлә, әммә крәҫтиәндәрҙең буйһоноуының феодаль формалары 1905-1907 йылғы революцияларға тиклем ергә түләү төрө булып һаҡлана) һәм киң күләм халыҡтың ризаһыҙлығын тыуҙыра.
<!-- Ставший возможным после отмены крепостного права приток крестьян в города привёл к промышленной революции в конце XIX века, а также значительному росту революционного движения и возникновению революционных группировок с целью свержения самодержавия. К началу XX века страна находилась в состоянии политического, социального и экономического кризиса, потерпела поражение в войне с Японией. Под влиянием революции 1905 года власть пошла на воссоздание парламента, признание основных прав и свобод и частной собственности на землю. Участие России в Первой мировой войне обострило проблемы внутри государства, что в конечном счёте привело к революции 1917 года и началу Гражданской войны.
Большевики во главе с В. И. Лениным взяли курс на построение социалистического государства и после победы в гражданской войне и изгнании интервентов, установили советскую власть на большей части территории бывшей Российской империи, признав независимость прибалтийских государств, Польши и Финляндии. В 1922 году был образован СССР. С приходом к власти И. В. Сталина в 20-х годах началась эпоха индустриализации, коллективизации и массовых репрессий. СССР вышел на второе место в мире по уровню промышленного производства. В период правления Сталина страна оказалась втянута во Вторую мировую войну, разгромив нацистскую Германию и её союзников, потеряв за 4 года сражений около 27 млн человек, внеся решающий вклад в разгром гитлеровской Германии и освободив страны Восточной и Центральной Европы от нацизма , присоединив к СССР прибалтийские государства и Прикарпатье. После окончания войны Советский Союз став одной из двух сверхдержав, вступил в Холодную войну с США, представлявшую собой глобальное противостояние двух военных и экономических блоков.
В середине XX века СССР активно наращивал экономическую, военную и научную мощь и первым отправил человека в космическое пространство. К 80-м годам страна впала в период «застоя» экономики и политического управления. М. С. Горбачёв приступил к крупным реформам, которые привели к свержению правящей партии и распаду СССР.
Поперечка (Тяжин ҡушылдығы)
Поперечка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буранбай (йыр)
Буранбай — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
«Буранбай» — башҡорт халҡының киң билдәле тарихи йырҙарының береһе. Тәүге тапҡыр 1894 йылда уның һүҙҙәрен рус этнографы, фольклорисы С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Эткол ауылында (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауылы) йәшәүсе Толомғужа Ғөбәйҙуллиндан яҙып ала һәм «Урал мосолмандарының музыкаһы һәм йырҙары, уларҙың көнкүреше тураһындағы очерк менән» китабында баҫтыра. Шулай уҡ «Буранбай» йырының варианттарын һәм риүәйәттәрен төрлө йылдарҙа башҡорт халҡының беренсе композиторы Ғ. Ә. Әлмөхәмәтов, Башҡортостандың халыҡ сәсәне, фольклорсы, драматург, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, сәйәси золом ҡорбаны М. А. Буранғолов, композитор, фольклорсы, музыка-йәмәғәт эшмәкәре С. Ғәбәши, ғалим-музыка белгесе-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, СССР Композиторҙар союзы ағзаһы, Сәнғәт ғилеме кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Ф. Х. Камаев, 1905—1911 йылдарҙа Өфөлә губернатор булып ултырған А. С. Ключарёв, фольклорист, музыка белгесе, йәмәғәт эшмәкәре Л. Н. Лебединский, башҡорт композиторы, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, СССР Композиторҙар союзы ағзаһы К. Й. Рахимов, музыка белгесе, фольклорсы, музыка һәм йәмәғәт эшмәкәре И. В. Салтыков һәм башҡа фольклорсылар яҙып алалар.
Буранбай сәсәнгә арналған бай орнаментлы, киң диапозонлы (ике октава) лирик-эпик характерҙағы йыр. «Буранбай» башҡорт халыҡ йырын башҡарыу юғары вокаль оҫталыҡты талап итә.
Башҡорт халыҡ йыры «Буранбай» билдәле йырсылар Сөләймән Абдуллин, Мөхтәр Байымов, Мәжит Буранғолов, Мәүлетбай Ғәйнетдинов, Хәбир Ғәлимов, Флүрә Килдейәрова, Иншар Солтанбаев, Абдулла Солтанов, Мәғәфүр Хисмәтуллиндың репертуарында лайыҡлы урын ала. Шулай уҡ йәш быуын йырсылары — Азамат Тимеров, Рауил Харрасов, Рәмил Туйсин һәм башҡалар ҙа «Буранбай» йырын үҙ репертуарына индергән.
Тауыш һәм фортепиано өсөн — М. М.Вәлиев, Р. Х.Ғәзизов, К. Рәхимов, Х. Ф.Әхмәтов, хор һәм симфоник оркестр өсөн Н.Ә.Дауытов эшкәртә. Йырҙың көйө Әхмәтовтың скрипка һәм фортепиано өсөн Сюитаһында, «Сыңрау торна» балетында файҙаланыла.
Риүәйәте
Риүәйәттең ике версияһы бар. Береһе Кәрим Дияровтың «Сал Уралдың моңдары» тигән китабында, икенсеһе Нәҙершина Ф. А. төҙөгән «Башҡорт халыҡ йырҙары, йыр-риүәйәттәре» тигән китапта бирелгән.
'''Ф. А. Нәҙершина китабындағы версия'''
Йырҙың төп персонажы Буранбай Ҡотдосов 1800 йылдарҙа йәшәгән. Сығышы менән Баймаҡ районы, Буранбай ауылы (элекке Ырымбур губернаһы, Бөрйән улусы, Кинйәбулат ауылы). Бик батыр, мәргән, тапҡыр һүҙле, оҫта йырсы, ҡурайсы булған, һунарға йөрөгән, уҡ-һаҙаҡ менән оҫта эш иткән. Бер күҙе һуҡыр булған. Халыҡ был хаҡта йыр ҙа сығарған:
Буранбайҙы һуҡыр тиҙәр,
Бер күҙкәйе менән ҡарайҙыр…
Атаһы — Зөлкәрнәй, ҡатыны — Тутыйғош. Нәүширбән исемле улдары булған (хәҙерге Нәүширбәновтар шунан килеп сыҡҡан).
Буранбай заманына күрә уҡымышлы, ғәрәпсә уҡый-яҙа белгән кеше булған. Шулай уҡ күҙ бәйләү (гипноз) һәләтенә эйә булған. Байҙар алдында баш эймәгән, ярлыларҙы яҡлаған. Уның өҫтөнән ялыу яҙғандар. Буранбайҙы Ырымбурға саҡыртҡандар, ләкин ул урманға ҡасҡан. Бер төндө ауылына ҡайтҡан саҡта, уны тоторға уйлап, өйөн ҡамағандар. Буранбай күҙ бәйләү һәләте менән ҡасып ҡотолған һәм ул ерҙәрҙән бөтөнләй китергә булған. Иҙелбай ауылына барып төпләнгән, үҙен Ялан Йәркәй тип танытҡан.
Урыҫ байы башҡорттарҙың ерҙәрен тартып ала. Йәрмөхәмәт (Йәркәй) исемле кеше бола күтәрә. Уны ҡулға алалар. Йылға аша сыҡҡанда, Йәркәй һыуға һикереп ҡаса. Йәркәй атаһының тыуған ауылына барып, шунда йәшәй башлай. Буранбай исемен ала. Старшина уны уҡырға ебәрә. Өйгә ҡайтҡас, Буранбай старшина ярҙамсыһы булып эшләй.
Һуғыш башлана. Буранбайҙы һуғышҡа ебәрәләр. Ул һуғыштан миҙал менән ҡайта. Шунан уны старшина итеп ҡуялар. Буранбай халыҡты яҡлай.
Губернатор Буранбайҙан ҡотолорға була. Буранбайҙың ҡайҙан килгәнен белер өсөн, ҙур йыйын үткәрә. Йыйында Буранбай иң яҡшы ҡурайсы була. Йәш саҡта йөрөгән ҡыҙы уны таный. Иренә әйтә. Ире көнләшеп, губернаторға ошаҡлай. Буранбай байрамдан ҡайтҡанда, һалдаттар уны ҡулға алалар. Губернатор Буранбайҙы һөргөнгә ебәрә.
Зубовка (Краснокама районы)
Зубовка (Зубовка) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 452934, ОКАТО коды — 80237815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
25 декабрь
25 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 359-сы көнө (кәбисә йылында 360-сы). Йыл тамамланыуға 6 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Катарач
Катарач — Рәсәйҙәге йылға, Свердловск өлкәһендә аға. Йылға тамағы Юрмыч йылғаһының һул яры буйлап 16 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Йылғаның оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Иртыш һыу бассейны округына ҡарай.
Норымтэли-Чатыль-Кы
Норымтэли-Чатыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чатыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Аш-һыу тураһында башҡорт халыҡ әйтем һәм мәҡәлдәре
Икмәк менән бәйле йола-мәҡәлдәр
«Икмәк барыһына баш» тигән әйтем төрлө телдәрҙә бер дөйөм «бөйөк» мәғәнәлә йөрөй. Икмәккә ҡарата халыҡтың оло хөрмәте, ихтирамы, табыныу-ололау хисе лә сағыла. Башҡорттарҙың икмәккә ҡарата изге хистәрҙе сағылдырған мәҡәл, әйтемдәре:
«Икмәктән оло аш юҡ», «Ил ҡеүәте икмәктә», «Икмәкте хурлама, ҙурла», «Икмәк — табын ҡояшы», «Икмәктең валсығы ла һинән оло», «Икмәк — йәшәү сығанағы», «Кем икмәкле — шул хикмәтле», «Икмәкте ҡатыҡҡа манған ас булмай», «Икмәкте бер ҡап, ҡатыҡты биш ҡап», «Икмәк сәйнәмәйсә йотолмай» «Икмәк – ил байлығы», «Икмәктән оло булма», «Икмәк аша атлама», «Икмәктең валсығын да ергә ташлама», «Икмәк-тоҙҙан баш тартма», «Икмәк юлда йөк түгел».
«Икмәк сәйнәмәйсә йотолмай» тигән һүҙҙәр оло мәғәнәгә эйә: эшләмәйенсә ауыҙыңа икмәк теймәй. Мәҡәлдә халыҡтың киләсәк быуынға аманаты — «һин эшләп ашарға тейешһең» тигән васыяты ята.
Икмәк — ул борон-борондан йола ризығы. Икмәк һынығын киптереп, яртыһын яуға китеүсегә биреү, икенсе яртыһын ул ҡайтҡансы һаҡлау — башҡорт халҡының борондан килгән изге йолаһы. Икмәк валсығын иҙәнгә төшөрөү оло гонаһ һанала. Халыҡтың икмәккә булған ихтирамы, уның тылсымлы көсөнә ышанысы сағыла:
Әрмегә китеүсе егеттәрҙе туған-тыумасалар бер-бер артлы ҡунаҡ итәләр, матур теләктәр теләйҙәр. Еңгәләр, ҡыҙҙар ҡулъяулыҡмы, йөҙөкмө, таҫмамы — берәй әйберен, аманат итеп, егеттең тоҡсайына һалалар, һалдат имен-һау йөрөп ҡайтҡас, әйберҙәрҙе кире таратып бирә. Аманаттың үтәлешең аллаһы тәғәлә күҙәтә, ярҙам итә. Инә һөтө һаҡлай, инә һөтө ебәрмәй. Шуға күрә әрмегә киткән егеткә һөттә бешкән (әҫә һөтө ҡушылһа, бигерәк тә һәйбәт) көликмәк (ҡайһы урында ҡуликмәк, сөсикмәк) ашаталар һөм тешләмен (һынығын) өйҙә ҡалдырғандар, һуңынан аҡ юл теләп, һөт эсергәндәр. Аманат итеп әсә кеше бер моҡсай киптерелгән икмәк киҫәктәре (сохарый) һалған. Уны ла егет үҙе менән йөрөтөргә тейеш булған. Иң ауыр, аслыҡтан тайған хәлдә генә ашарға рөхсәт ителгән (Белорет районы Мулдаҡай ауылында йәшәүсе Әхмәтйәнова Мәхмүзә апайҙың һөйләүенсә).
Армияға киткән егеттәргә бетеү итеп кипкән ҡара икмәк һалалар. Халыҡ ышаныуынса, ул бетеү хужаһын бөтә бәлә-ҡазаларҙан һаҡлай.
«Аҡ ризыҡ»ҡа табыныу
Башҡорттарҙа «аҡ ризыҡ»ҡа табыныу өҫтөнлөк алған. Яуға киткәндәрҙе, юлға сыҡҡандарҙы, унан ҡайтҡандарҙы аҡ риыҡ — һөт, ҡатыҡ, айран, ҡымыҙ менән оҙатыу һәм ҡаршы алыу йолаларында сағыла. Аҡ — сафлыҡ, изгелек билдәһен аңлатҡан. "Аҡ"ты аяҡ аҫтына түгергә, утҡа һибергә ҡәтғи тыйылған. Аҡ ризыҡты ты ҡәҙерләү, ололау хаҡында мәҡәлдәр һәм әйтемдәр:
«Ағы барҙың — туғы бар», «Аҡ ашаған арымаҫ», «Бер аяҡ ҡымыҙҙың ике аяҡ еле бар», «Ҡайнамаған һөт — алтын, ҡайнағаны — көмөш, ойоғаны — баҡыр», «Ҡымыҙ ҡылыҡ арттырыр, юҡ ҡаҙыңды» (малыңды) таптырыр, «Һөт менән ҡатыҡ — йөрәккә ятыҡ», «Һөт тотҡан ҡаймаҡ ялар», «Һөттә — һаулыҡ, майҙа — бәрәкәт, иттә — ҡеүәт», «Һыу бирмәҫкә һөт бир», «Ҡымыҙ ҡылыҡ арттырыр, ҡуйың муйынын саптырыр» һ.б. Бында һөт, ҡатыҡ, ҡымыҙ күңелгә ятыҡ, туҡлыҡлы, һаулыҡҡа файҙалы аҙыҡ булараҡ баһалана
Лапово
Лапово — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илисига йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Аш-һыу тураһында башҡорт халыҡ әйтем һәм мәҡәлдәре
«Аҡ ризыҡ»ҡа табыныу
Майға бәйле мәҡәлдәр:
«Һары май етмеш төрлө ауырыуҙан дауа», «Ҡапмаһаң да май яҡшы», «Май ашагандың йөрәге талмай», «Май тамаҡҡа ултырмай», «Май уҡлау йоттора», «Майы барҙың яйы бар», «Майлаһаң, иҫке сабата ла үтә», «Май бешмәк — йән сыҡмаҡ» һ.б.
Лапово
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аш-һыу тураһында башҡорт халыҡ әйтем һәм мәҡәлдәре
«Аҡ ризыҡ»ҡа табыныу
Майҙың ҡәҙерен халыҡ уның туҡлыҡлы, һаулыҡҡа файҙалы булыуында күрә. Шул уҡ ваҡытта май табыуҙың ауыр эш тураһында әйтем: «Май бешмәк, йән сыҡмаҡ»
Солоҡсолоҡ (ҡортсолоҡ)
«Бал бармаҡ тешләтер», «Бал балсыҡ ашата, балан ҡамыр ашата», «Бал тотҡан бармаҡ ялар, һөт тотҡан ҡаймаҡ ялар», «Балдың тәмен айыу ҙа белә», «Бал ҡапҡан — ауыҙ япҡан, асыҡҡан — ауыҙ асҡан», «Бар янында бар яҡшы, сәй янында бал яҡшы», «Бал — хәләл, араҡы — хәрәм». «Балын яратһаң, бәләһен дә ярат».
Һуңғы ике мәҡәлдә халыҡ бал алыуҙың да еңел генә бирелмәүен, ә көс, тир, ваҡыт талап итеүен иҫкәртә. Яҡшы хәбәр килтергәндәрҙе: «Ауыҙыңа бал да май» менән ҡаршы алғандар.
Иткә ҡарата
Башҡорттарҙың туҡланыу системаһында иттән әҙерләнгән ризыҡтар өҫтөнлөк итә. Көнкүрештә иттең роле хаҡында бик күп фәһемле фекерҙәр әйтелә: «Һөттә — һаулыҡ, майҙа — бәрәкәт, иттә — көс», «Һурпа эскәндең ҡарыны йыуан, ит ашағандың балтыры йыуан», ’’Үткер бысаҡ, һимеҙ ит табын ҡәҙерен килтерер", «Ите — иткә, һурпаһы — биткә», «Ите — иткә, майы — елеккә», «Итле өйҙә ике кис, өйрәлелә — бер кис», «Ит ашаһаң — дарыу, күп ашаһаң — ағыу», «Туйғанға тауыҡ ите лә тупраҡ тәме әйтер», ’’Ҡаҙыға туйһаң, ҡарта кәрәкмәй", «Иттең тәмлеһе — ҡарта, ашаған һайын арта», «Ит ашат, ит ашатһаң, биш ашат», «Тәкә ите им булыр, кәзә ите ем булыр», «Көйәк янындағы ит тәмле була», «Ит аҫылы — ҡарталыр, зат-затына тарталыр», «Яланда бешкән ит тәмле».
Ит кешегә көс-ҡеүәт биреүсе, күп сирҙәрҙән дауалаусы, табынға ҡәҙер килтерер ризыҡ.
Иткә һуйылған малдың һәр төрө һәм һәр тән өлөшө төрлөсә баһалана. Мәҫәлән, башҡорт халҡында иң әүәл йылҡы итенә өҫтөнлөк бирелә: ’’Йылҡы ите — йылҡылдыҡ, шуның аша ғәм ҡылҡылдыҡ « (күп эштәр башҡарҙыҡ, йәшәнек), «Йылҡы ите — мәслихәт, күңел-тәнеңә сихәт», «Ябыҡ булһа ла йылҡы елеге булһын»
Йылҡы итенә етә һарыҡ тәкәһе ите килә. «Тәкә ите — им, кәзә ите — ем». Мәҡәлдән күренеүенсә, кәзә ите әллә ни әһәмиәткә эйә түгел.
Ниндәй гекә һуғым малы булмаһын, уның һимеҙлеге мөһим: «Нигеҙ ҡапма, һимеҙ ҡап», «Үткер бысаҡ, һимеҙ ит табын ҡәҙерен килтерер»
Тәмлеләре булып ҡаҙы һәм ҡарта һанала. «Ит аҫылы ҡарталыр, ашаған һайын тарталыр». Ҡартаны халыҡ ҡаҙыға ҡарағанда ла ҡәҙерлерәк күрә: «Ҡаҙыға туйһаң, ҡарта кәрәкмәй».
Ит өлөштәрен бүлешеүҙең үҙ тәртибе: «Ҡыҙҙарға — ҡанат, малайҙарға — тояҡ, хужаға — баш, ҡатынға — түш, ҡунаҡҡа — ҡойроҡ майы.»
Мал башы иң ҡәҙерле ҡунаҡҡа бирелгән. Табын талабы буйынса, баш алған кеше уның иң тәмле урындарын (тел, ҡолаҡ, мейе, күҙ майы) яҡын ултырғандарға өләшергә тейеш булған. «Яланда бешкән аш тәмле» — ҡырҙа бергәләшеп эшләгәндән һуң, йыйылышып туҡланыу, һөйләшеп-көлөшөү ашаған ризығыңа йәм, тәм бирә.
Образлы һәм кинәйәле мәҡәлдәр
Аш-һыуға ҡағылышлы мәҡәлдәр араһында образлы һәм кинәйәләле мәҡәлдәр бар:
1. «Ас өйҙә ҡатыҡ ойомаҫ» — ойоғанын көтмәй, һөт көйөнсә эсеп бөтөүҙе аңлата.
2. «Ауыҙ ашай, күҙ ояла» — кешенекен ашарға оял тигән мәғәнәлә.
3. «Ашаған-эскәнең урыныңда ҡалһын» — йәғни ғәйепләштән булмаһын.
4. «Ашыңды биргәс, ҡашыңды бирмә» — ашатҡанда йөҙөң асыҡ сырайлы булһын.
5. «Боҫло ашты бора баҫма» — аш бешкән өйгә керһәң, буш (ашамай) сыҡма.
6. «Бүре аҙығы — буранда» — запас аҙыҡ тупламаған кешегә ҡарата.
7. «Ҡайғыһыҙ ҡара һыуға һимергән» — ашың булһа ла ҡайғың булмаһын.
8. «Арпа-бойҙай аш булды, алтын-көмөш таш булды» туҡлыҡ, муллыҡ булһа, алтын-көмөштөң хаҡы бөтә мәғәнәһендә.
Вадьювож
Вадьювож — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Субась йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Әтә (мәмерйә)
Ҡоро Әтә (Сухая Атя) — Уҡ йылғаһы ҡушылдығы Әтә йылғаһы ярындағы мәмерйә.
Тасуирламаһы
Ҡоро Әтә мәмерйәһе Силәбе өлкәһенең Әшә ҡалаһынан 25 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ, Ҡоро Әтә ҡасабаһы ситендә урынлашҡан. Был урын Әтә йылғаһы менән Айыу инеше ҡушылған ерҙән өҫтәрәк. Силәбе өлкәһенең иң оҙон ер аҫты ҡыуышлығы булып тора. Мәмерйәнең бушлыҡтары күләме — 100 000 м³, мәмерйә иҙәненең майҙаны 12 000 м² метр тәшкил итә. Силәбе өлкәһенең тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Ҡоро Әтә — ул ер аҫты күлдәре, сифондары,сталактиттар, сталагмиттар, балсыҡ таҡырҙары булған карст мәмерйәһе. Мәмерйәгә инеү Уҡ йылғаһының һул ҡушылдығы Әтә йылғаһының уң яры буйында, йылға өҫтөнән 4 метр бейеклектә урынлашҡан, киңлеге — 25 метр һәм бейеклеге 1,5 метр. Мәмерйәнең ҡыуышлыҡтарның һәм галереяларының күбеһе киң залдар, яҫы түшәмле һәм ауыш ҡабырғалы үткәүелдәр рәүешле.
Мәмерйәлә ярғанаттарҙың иң ҙур колониялары, шул иҫәптән Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгәндәре теркәлгән. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә үҫемлектәрҙең һирәк төрҙәре үҫә.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов мәмерйәгә исем биргән йылға атамаһы атай һүҙенән барлыҡҡа килгән тип һанай. Йылғаның күпмелер өлөшө ер аҫтынан үтә икән, шуға күрә Ҡоро тип атала, тигән мәғлүмәт бирә.
Жуков Евгений Михайлович
Жуков Евгений Михайлович (10 (23) октябрь 1907 йыл, Варшава, Польша батшалығы, Рәсәй империяһы — 9 март 1980 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-тарихсыһы, академик, СССР Фәндәр Академияһы ( 20.06.1958) академигы, 1968—1979 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Дөйөм тарих институты директоры, Совет тарихи энциклопедияһының баш мөхәррире
Биографияһы
Ленинград Көнсығыш институтының Япон бүлеген (1927) һәм аспирантураны (1929) тамамлай. 1929—1932 йылдарҙа тарих-лингвистика институтында һәм Ленинград университетында уҡыта. 1933-1937 йылдарҙа-ВКП(б) Үҙәк Комитеты аппаратында. 1939—1941 йылдарҙа-СССР Фәндәр академияһы Тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1941—1943 йылдарҙа-СССР радиокомитетының бүлек башлығы һәм рәйесе урынбаҫары. СССР Фәндәр академияһының Тымыҡ океан институты директоры (1943—1950). Бер үк ваҡытта 1944—1946 йылдарҙа М.В.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында уҡыта — тарих факультетының Алыҫ Көнсығыш илдәре тарихы кафедраһы мөдире, доцент, профессор. 1946—1980 йылдарҙа-КПСС Үҙәк Комитеты эргәһендәге Ижтимағи фәндәр академияһы кафедраһы мөдире. «Правда» гәзите мөхәррире (1946-1949). СССР Фәндәр академияһының Көнсығышты өйрәнеү институты директоры урынбаҫары (1950—1953). Сектор мөдире, СССР Фәндәр Академияһының Тарих институты директоры урынбаҫары (1953—1957), СССР Фәндәр академияһының дөйөм тарих институты директоры (1968—1979). СССР Фәндәр академияһының Тарих бүлеге академигы-сәркәтибе (1958—1969, 1975—1979).
Улы — тарихсы-япон белгесе Александр Жуков (1954 йылда тыуған).
1980 йылдың 9 мартында Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратына ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Е.М. Жуков — Японияны өйрәнеүсе совет белгестәре мәктәбенең күренекле вәкилдәренең береһе, Япония тарихының бер нисә төп мәсьәләләрен, бигерәк тә яңы һәм иң яңы замандарҙағыһын (Японияның тарихи үҫеше процессының дөйөм характеристикаһы, Япон милитаризма тарихы һ. б.) эшләгән. Яңы замандың халыҡ-ара мөнәсәбәттәре һәм колониаль проблемалар, тарихтың дөйөм методологик мәсьәләләре, тарихты периодизациялау проблемалары буйынса эштәр авторы.
«Всемирная история» (1953-1965) һәм Совет тарих энциклопедияһының (1961-1976) баш мөхәррире. СССР тарихсыларының милли комитеты рәйесе (1972-1980). СССР һәм НРБ Комиссияһының совет бүлеге рәйесе (1971). Китап һөйөүселәрҙең Бөтөн Союз ирекле йәмғиәте рәйесе (1975).
Баштирмә
Баштирмә (Баштерма) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452748, ОКАТО коды — 80214840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йоҡо үләне
Йоҡо үләне (Pulsatilla vulgaris, (Прострел)— ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек төрө. Япрағы күренеү менән апрель-май айында сәскә ата, июньдә емеше өлгөрә. Орлоҡтан үрсей.
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы
Ғәйнетдинов Олег Исхаҡ улы (19 август 1949 йыл) — ғалим-инженер, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы.
Йоҡо үләне
Төньяҡ ярымшарҙың субтропик, уртаса һәм һалҡын поясында таралған. Ҡарағай урманында, ҡыуаҡлыҡта, һөҙәк урындарҙа үҫә. Бейеклеге 15-50 см.
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы
Биографияһы
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы 1949 йылдың 19 авгусында Башҡорт АССР-ы Ишембай ҡалаһында тыуған.
Йоҡо үләне
Тамыры верикаль булып төшә, көрән төҫтә. Сәскәләре яңғыҙ, шәмәхә төҫөндәге ҡыңғырау һымаҡ. Сәскә уртаһында күп һанлы сәскәлек һәм емешлектәр урынлашҡан. Үҫемлек көмөштәй төксәләр менән ҡапланған.
Үҫемлек ағыулы. Халык медицинаһында ялҡынһыныуға ҡаршы һәм ҡан туҡтату, тынысландырыу сараһы булараҡ файҙаланыла.
Декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелә.
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы
Биографияһы
Уҡыу процесын камиллаштырыу йүнәлешендә, шулай уҡ тәжрибә-конструкторлыҡ бюроһы (ОКБ) Ғилми-тикшеренеү институты (НИИ) мәнфәғәттәрендә башҡарылған эштәр һәм авиация сәнәғәте предприятиеларының ғилми-тикшеренеү эштәре етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1993), профессор (1993), РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2007). 1997 йылдан 2009 йылға тиклем — Тамбов Юғары хәрби авиация инженерлыҡ училищеһының (ВВАИУРЭ — ВИ) физика кафедраһы начальнигы.
Ғилми тикшеренеүҙәр йүнәлеше
педагогикала — хәрби уҡыу йорттарында белем биреү проблемалары һәм физика уҡытыуҙа инновацион технологияларҙы ҡулланыу.
техникала — анализ методологияһы һәм самолеттарҙың эксплуатациялау характеристикаларын яҡшыртыу маҡсатында аэротығыҙ сайҡалыу системаһында гироскопик үҙ-ара бәйләнеште булдырыу.
Библиография
150-нән ашыу ғилми баҫма, шул иҫәптән бер монография һәм 12 уйлап табыу авторы.
Педагогик эшмәкәрлеге
РФ Оборона министрлығының хәрби белем биреү идаралығы ҡарамағында физика буйынса методик совет ағзаһы; училищеның диссертация һәм ғилми-техник советы ағзаһы; фән һәм техниканың физика проблемалары буйынса семинар етәксеһе
Наградалары
«СССР-ҙың уйлап табыусыһы», «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» күкрәк билдәләре «Оборона министрлығына 200 йыл», «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Һылтанмалар
http://army-news.ru/2010/05/gajnutdinov-oleg-insafovich
Әҙәбиәт
Тамбовская энциклопедия : ТЭ / [авт. ст. Абрамов А. М. и др.]; гл. ред. Л. Г. Протасов. — Тамбов : Изд-во Юлис, 2004 (Тип. ООО фирма Юлис). — 708 с. : ил., карт., портр., цв. ил., карт., портр.; 27 см; ISBN 5-98407-003-0 (в пер.) Стр. 122.
Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы
Ярмуллин Сәлмән Шакирйән улы (24 сентябрь 1969 йыл) — журналист, 1991 йылдан Журналистар союзы ағзаһы. 2006 йылдан «Аманат» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2018). Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2009) һәм мәғариф отличнигы (2009). Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (1998) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр дәүләт премияһы (2005) лауреаты.
Биографияһы
Сәлмән Шакирйән улы Ярмуллин 1969 йылдың 24 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр районы Үрге Сәлим ауылында тыуған. Азат Ярмуллиндың ағаһы.
Тарих һәм этнография буйынса мәҡәләләр серияһы авторы. «Ахыры заман — аяҡ аҫтында» (2005) публицистик очерктар китабында ислам, башҡорт халыҡ тарихы, башҡорт теле, Башҡортостандың ижтимағи-сәйәси хәлдәре мәсьәләләре сағылдырыла.
2018 йылдың майында Сәлмән Ярмуллинға «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Кёддеритч
Кёддеритч (Kodderitzsch) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 124 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 201 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Девликамов Владимир Владимирович
Девликамов Владимир Владимирович (28 июль 1923 йыл — 8 март 1987 йыл) — тау инженеры. совет ғалимы, нефть ятҡылыҡтары өлкәһендә эшкәртеү һәм эксплуатациялау белгесе; педагог. Техник фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1983). БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1973), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1973), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1987). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Владимир Владимирович Девликамов 1923 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы Воскресенск ауылында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтына уҡырға инә; 1942 йылда фронтҡа алына. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы; 1946 йылда Мәскәү нефть институтында уҡыуын дауам итә; 1951 йылда әлеге институттың тау-нефть факультетын отличие менән тамамлай, һөнәре — тау инженеры; 1951—1954 йылдарҙа Мәскәү нефть институты янындағы аспирантураға уҡый. 1954 йылдың 28 июнендә «техник фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә лайыҡ була; 1954 йылда Өфө нефть институтының «нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһының өлкән уҡытыусыһы; 1955—1987 йылдарҙа Өфө нефть институты «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы мөдире (хәҙер — «нефть һәм газ һәм нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау»); 1957—1959 йылдарҙа ӨНИ-нең тау-нефть факультеты деканы; 1959 йылдың 8 апрелендә «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы буйынса «доцент» ғалим исеме бирелде ; 1959—1964 йылдарҙа Өфө нефть инcтитутының ғилми эштәр буйынса проректоры; 1969 йылда : тема нефть ҡатламдары үҙенсәлектәрен өйрәнеү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай; 1971 йылдың 2 апрелендә «техник фәндәр докторы» ғалим дәрәжәһе бирелә; 1971 йылдың 15 октябрендә «Нефть ятҡылыҡтарын эксплуатациялау» кафедраһы буйынса «профессор» исеме бирелә.
230-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 12 уйлап табыу авторы.
1987 йылдың 8 мартында Өфөлә вафат була.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Профессор В. В. Девликамов — төрлө шарттарҙа ҡатламлы нефттәрҙе өйрәнеүгә нигеҙ һалыусы. Уның ҡатнашлығында институт лабораторияһы уҡытыу һәм фәнни ҡорамалдар менән йыһазландырыла. Уның етәкселегендә нефттәрҙең структур механик һәм реологик үҙенсәлектәрен тикшереү ҡулайламаһы уйлап табыла, донъя кимәлендәге уның аналогтары юҡ. Владимир Владимирович һәм уның уҡыусылары эксперименталь һәм теоретик тикшеренеүҙәр ярҙамында нефть ятҡылыҡтарын эшкәрткәндә ҡатлам шыйыҡлыҡтары торошон өйрәнәләр.
Профессор В. В. Девликамов — 240-тан ашыу ғилми эштең авторы. Уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертациялар әҙерләнә һәм яҡлана. Девликамовтың уҡыусылары араһында иң билдәлеләре — «БашНИПИнефть» институты директоры (1984—1998) ӨДНТУ-ның «Разработка и эксплуатация газовых и газоконденсатных месторождений» кафедраһы мөдире профессор Хәбибуллин Зайтуляк Әмир улы(1989—1999). Өфө нефть институты аспирантураһында уҡыған күп кенә юғары квалификациялы белгестәр етәксе вазифаларҙа «Башнефть», «Татнефть», ЛУКОЙЛ, ТНК нефть компанияларында эшләйҙәр, Рәсәйҙең алдынғы юғары йорттарында уҡыталар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ленин ордены (1971) 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены; (1985) Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) «Маҡтаулы хеҙмәт өсөн. В. И. Лениндың 100 йыллығы иҫтәлегенә» (1970) «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945) «Венаны алған өсөн» миҙалы (1945) «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1984) «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» маҡтаулы исеме (1983) СССР ВДНХ-һының өс алтын миҙалы — «СССР халыҡ хужалығындағы уңыштары өсөн» «БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе» маҡтаулы исеме (1973) «СССР-ҙың почетлы нефтсеһе» маҡтаулы исеме (1973) «СССР уйлап табыусыһы» күкрәк билдәһе (1987) БАССР Юғары Советы Президиумының ике почет грамотаһы (1961, 1968) «СССР-ҙың юғары белем биреү өлкәһендә ҙур уңыштары өсөн» махсус билдәһе «Спортсы-парашютсы» күкрәк билдәһе.
Ҡауылдаҡ селән
Ҡауылдаҡ селән, ала селән, ала селән (кваква) — селәндәр ғаиләһендәге ҡош; Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң көньяғында, Ҡаҙағстанда, Урта Азия респуликаларында һәм Кавказда йәшәй торған төнгө селән.
Ҡылыҡһырлама
Ҡарғанан ҙурыраҡ. Түбәһе һәм һырты ҡара, ҡанаттары һоро. Яҙғыһын башында ҙур өлпөһө була. Суҡышы ҡара, аяҡтары ҡыҙғылт һары, күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа селәндәрҙән төҫө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы киҫкен һәм көслө: «ҡау... ҡау».
Йәшәү рәүеше
Ағаслы һаҙлыҡтарҙа, һай күлдәрҙә йәшәй. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Башлыса балыҡ, тәлмәрйендәр менән туҡлана, һирәкләп эре бөжәктәрҙе лә аулай. Ағас ботаҡтарында оялай. Ояһы башҡа селәндәрҙекеңә оҡшаған. 3—5 аҡһыл зәңгәр йомортҡаһы була.