cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дом соборы (Рига)
Тарихы
Соборға 1211 йылдың  25 июлендә, Изге Якоб көнөндә, Рига епискобы Альберт Буксгевден тарафынан нигеҙ һалына. Епископ төҙөлөштө иғтибар менән күҙәтә, уны төҙөү өсөн ҙур аҡса һала. Төҙөлөш менән тәжрибәле оҫталар, күбеһенсә немецтар етәкселек итә. Төҙөлөш XIII быуаттың икенсе яртыһына тиклем дауам итә һәм тик  1270 йылда ғына тамамлана. Дом соборының баштағы бинаһы роман стиленән «төньяҡ готика» стиленә күсеү миҫалы булып тора. 1524 йылда, Реформация дәүерендә сиркәүҙең үҙенсәлекле йыһаздары юғала, ә  1547 йылдағы янғын бөтөнләй юҡҡа сығара. Планлаштырылған ике башня урынына аҡса булмау сәбәпле 1547 йылда фасады уртаһында тик бер генә башня төҙөлә. 1595 йылда таш манара өҫтәп төҙөлә һәм ағас шпиль менән тамамлана, шулай итеп, бейеклеге буйынса 140  метр алыҫлыҡта урынлашҡан Изге Петр сиркәүенән дә бейегерәк була. Әммә ағас шпиль даими ремонт талап итә, шуға күрә 1766 йылда уны һүтеп алалар. Уның урынына бер аҙ үҙгәртеп ҡоролған башняла барокко стилендә бейек булмаған көмбәҙ һымаҡ шпиль төҙөйҙәр. Барокко көмбәҙе һәм шпилендәге әтәс менән башняның дөйөм бейеклеге 96 метр тәшкил итә. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән сиркәүҙең интерьеры готика стилендә, ә декоратив йыһаздарының төп элементтары барокко стилендә башҡарылған.
Күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡороу арҡаһында собор архитектураһында төрлө архитектура стилдәре     ғәжәйеп рәүештә тығыҙ бәйләнә. Төҙөлөштөң готика осоронан сиркәүҙең төньяҡ порталы   — элекке төп инеү урыны һаҡланып ҡала. Готика һәм барокконан тыш соборҙың архитектураһында ренессанс һәм роман стиле фрагменттары ла һаҡланған. Даугава йылғаһы ташҡынынан зыянды кәметеү маҡсатында Рига урамдарына быуаттар буйы ҡырсынташ һибелә, һәм һөҙөмтәлә ғибәҙәтханалағы иҙән кимәле әлеге көндә урам кимәленән түбәнерәк. XX быуат урталарында Дом майҙаны өлөшөнән, төньяҡ диуары буйынан һәм соборҙың көнсөғөш алтары өлөшөнән  майҙандың ҡалған территорияһынан 2 м түбәнерәк тәрәнлектә мәҙәни ҡатламы алына, һөҙөмтәлә собор уйһыу ерҙә урынлашҡан һымаҡ тойола.
Соборҙың иҫтәлекле урындары шулай уҡ ҙур булмаған гильдияларҙың  мемориаль ташын  (XIX быуат), барокко һырлауын  ( 1641 йыл тирәһе) һәм Ливонияның беренсе епископбы  Майнхард  фон Зегебергтың ҡәберен   үҙ эсенә ала. .
1991 йылда собор  Латвияның инжил-лютеран сиркәүенә тапшырыла
Хәҙерге заман
1980 йылдан башлап йыл собор  реставрациялау режимында була. Төбәк үҫешенең Европа фонды һәм Латвия Инжил-Лютеран Сиркәүенең финанслауында  Дом соборын  һәм эргәһендәге монастырҙарҙы тулы масштаблы  реставрациялау  эштәре 2011 йылда башлана. (реставрация проекты етәксеһе — Роланд Лусис). Реконструкциялау 10 йыл дауам итергә тейеш, уға  башта 38 миллион лат аҡса һалыу планлаштырыла. Тәүге ике йылда соборҙың ҡыйығын, башняһын, фасадтарын, витраждарын, шулай уҡ эске бүлмәләренең өлөшөн  тергеҙеү планлаштырыла.
Орган
1981—1984 йылда голланд фирмаһы «Orgelbouw Flentrop Zaandam» органды реставрациялай
Дом соборы органы өсөн башҡалар менән бергә    билдәле композиторҙар  Франц Лист һәм Макс Регер әҫәрҙәр ижад итә
Дом соборының архитектура ансамблендә музейҙар
Рига Дом соборы ансамблендә Латвияның иң боронғо музейы — Рига тарихы һәм диңгеҙселеге музейы урынлашҡан. Ул 1773 йылда табип Николаус фон Химзелдың шәхси коллекциялар нигеҙендә барлыҡҡа килгән. Музей тупланмаһында Риганың тарихы, мәҙәниәте һәм көнкүреше менән бәйле яҡынса 500 000 экспонат, шулай уҡ диңгеҙселек тарихының ҡиммәтле коллекцияһы бар.
Тур-Ях
Тур-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Тур-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биотехнология
Биотехнология - тере организмдарҙы, уларҙың системаһын йәки йәшәү эшмәкәрлеге продукттарын технологик мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә, шулай уҡ ген инженерияһы ысулын ҡулланып файҙалы үҙенсәлекле тере организмдар алыуҙа ҡулланыуҙы өйрәнеүсе фән.
Биотехнология тип XX-XXI быуатта йыш ҡына ген инженерияһын ҡулланыуҙы атайҙар, әммә был термин яһалма һайланыш һәм гибридизация кеүек кеше ихтияжына йүнәлтелгән биологик организмдарҙың ҡатмарлы модификацияһын үҙ эсенә ала. Ғәҙәттәге биотехнологик етештереү тармағы хәҙерге заман ысулдарын ҡулланып аҙыҡ-түлектең һәм тере организмдарҙың продуктлығын арттырыуға иреште.
1971 йылға тиклем "биотехнология" термины башлыса аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә һәм ауыл хужалығанда ҡулланыла ине. 1970 йылдан ғалимдәр был терминды ДНК рекомбинацияһы, күҙәнәк күльтивацияһы кеүек лаборатория ысулдары өсән ҡуллана башланы. Биотехнология генетика, молекуляр биология, биохимия, эмбриология, күҙәнәк биологияһы, шулай уҡ химия, информацион технология кеүек ғәмәли фәндәргә нигеҙләнә.
Биотехнология тарихы
"Биотехнология" терминын беренсе тапҡыр венгр инженеры Карл Эреки 1917 йылда ҡуллана. Сәнәғәттә микроорганизмдар һәм ферменттар ҡулланыу күптән билдәле, әммә системалы фәнни тикшереүҙәр биотехнологик ысулдарҙы ҡулланыу даирәһен киңәйтә.
Шулай итеп, 1814 йылда Петербург ғалимы академик К.С. Кирхгоф биологик катализ күренешен аса, һәм арзан сеймалдар шәкәр алырға тырышып ҡарай (XIX быуатҡа тиклем шәкәрҙе шәкәр ҡамышынан ғына алалар). 1891 йылда АҠШ ғалиме Дз. Такамине фермент препаратын сәнәғәттә ҡулланыуға патент ала: үҫемлек ҡалдыҡтарын шәкәрләндереү өсөн диастиза ҡулланырға тәҡдим итә. XX быуат башында әсетеү һәм микробиология сәнәғәте үҫеш ала. Ошо уҡ йылдарҙа антибиотик, байыҡтырылған аҙыҡ, әсетке етештереү, үҫемлек һәм хайуандарҙан етештерелгән аҙыҡты арттырыу һәм яҡшыртыу йүнәлешендә ғалимдар тәүге эштәр башҡара.
Беренсе антибиотик – пенициллинды 1940 йылда файҙаланыу кимәленә тиклем айырып алып, таҙартыуға өлгәшәләр. Был сәнәғәткә микроорганизмдар эшләп сығарған матдәләрҙән арзан медицина препараттарын эшләп сығарарға мөмкинлек бирә.
Биоинженерия
Биоинженерия йәки биомедицина инженерияһы —  инженерия, биология, медицина һәм кеше һаулығын нығытыу өлкәһендәге белемде тәрәнәйтеүгә йүнәлтелгән фән.
Биоинженерия йәки биомедицина инженерияһы медицина һәм клиник практика ҡаҙаныштарын ғына түгел, ҡатнаш фәндәр ҡаҙаныштарын да берләштерә. Биоинженерия медицина мәсьәләләре һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә техник алымдар ҡуллана. Был биология һәм медицина менән бәйле мәсьәләләрҙе табып, уларҙы сисеү юлын күрһәтеүсе, белемде һәм тәжрибәне берләштерә торған фән. Биоинженерҙар кешелек мәнфәғәте өсөн эшләй, тере системалар менән эш итә, медицина мәсьәләләрен сисеү өсөн алдынғы технологиялар ҡуллана. Биоинженерия белгестәре дауалау приборҙары һәм ҡоролмалары, яңы дауалау процедуралары эшләүҙә ҡатнаша.
Наномедицина
Наноҡоролмалар һәм наноструктуралар ҡулланып молекуляр кимәлдә кешенең биологик системаһын төҙөү, төҙәтеү һәм күҙәтеү наномедицина тип атала. Донъяла наномедицина өсөн яңы технологиялар бар. Улар араһында сирле күҙәнәктәргә адреслы дарыу ташыу, чипта лаборатория, яңы бактериацид саралар һәм башҡа технологиялар бар.
Биофармакология
Биофармакология — биологик һәм биотехнологик сығышлы матдәләрҙең организмға физиологик тәьҫирен өйрәнә торған фармакология бүлеге. Ысынында иһә, биофармакология биотехнология һәм фармакология фәндәре ҡушылғандан барлыҡҡа килгән. Биофармацевтик препараттарҙы өйрәнеү, уларҙы етештереүҙе планлаштырыу, етештереүҙе ойоштороу биофармакология өлкәһенә ҡарай.
Биофармакологик дауалау һәм сирҙе профилактикалау сараларын тере организмдарҙан, организм туҡымаларынан һәм туҡымарарҙың сығарылмаларынан биотехнология ысулы менән етештерәләр. Йәғни биофармокологик дарыуҙар биологик һәм биотехнологик сығышлы дарыуҙар булып торалар.
Бионика
Тере тәбиғәттең ойошоу принцебы системаһын, үҙенсәлектәрен, функцияһы һәм төҙөлөшөн техник ҡоролмаларҙа ҡулланыу тураһында ғәмиәлә фән, йәғни тере тәбиғәт формалары һәм уларҙың сәнәғәттә аналогы тураһында фән. Ҡыҫҡаса әйткәндә, бионика — биология һәм техника берләшкән фән. Бионика тәбиғәттең һәм техниканың ниндәй оҡшаш яҡтары һәм айырмаһы бар икәнен өйрәнә.
Бионика төрҙәре:
Бионика биология, физика, химия, кибернетика, шулай уҡ: электроника, навигация, мәғлүмәт тапшырыу, диңгеҙ эше һәм башҡа фәндәр менән тығыҙ бәйләнгән.
Ҡырҙас (исем)
Ҡырҙас — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ҡырҙас исеме ғәрәп теленән ҡыҙыл йөҙлө, матур; күңел асыусы тигән мәғәнәлә.
Билдәле шәхестәр
Ҡыҙрас Муллаҡаев (? — 1789) — башҡорт тарханы, Себер юлындағы Ҡара-Табын улусы |Өфө өйәҙе]] (XVIII б башы. — XVI б.аҙағы), Емельян Пугачёв балығындағы Крәҫтиән һуғышы (1773—1775) юлбашсыларының береһе. Поход старшина (1767). Ҡара-Табын улусы старшинаһы, Нуғай юлының баш старшинаһы.
Ауылдар
Ҡыҙрас (Кидрячево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Ҡыҙрас (Кидрясово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Рехмуков Фарид Измайлович
Рехмуков Фәрит Измаил улы(1926—2005) — СССР, Рәсәй архитекторы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған архитекторы (1974).
Биографияһы
1948 йылда Мәскәү архитектура институтын тамамлағандан һуң, Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының Петрозаводск ҡалаһына республика проект контораһына (һуңғараҡ — «Карелпроект») эшкә ебәрелә.
1950 йылдар башында фәрит Рехмуков ВДНХ-лағы Карел-Фин Совет Социалистик республикаһының павильоны бинаһын проектлау буйынса Бөтә союз конкурсында еңеүсе була. Бина 1954 йылда төҙөлә, әлеге ваҡытта — Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫы объекты.
1955 йылдан алып — «Карелпроект» проектлау ойошмаһы директоры.
Төп эшенән айырылмайынса Петрозаводск архитектура-төҙөлөш техникумында һәм Петрозаводск дәүләт университетының сәнәғәт һәм граждандар төҙөлөшө факультетында уҡыта.
1962 йылдан алып Өфөлә «Башпроект» проектлау институтында баш архитектор булып эшләй. 1965—1986 йылдарҙа — Өфөнөң баш архитекторы.
Өфө һәм Петозаводскиҙың иң әһәмиәтле биналары проекттарының авторы йәки авторҙашы..
Ҡыҙыҡлы факттар
Өфөлә Рехмуков хөрмәтенә урам аталған.
Иманғолов Динислам Ислам улы
Иманғолов Динислам Ислам улы (10 сентябрь 1924 йыл — 22 сентябрь 2014 йыл) — эшсе. 1951—1994 йылдарҙа Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинаты слесары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының IX саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Стәрлетамаҡ ҡалаһының почётлы гражданы (1969).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1939 йылда Ишембай районының «Торатау» колхозында тимерсе булып башлай. 1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 1947 йылда Совет Армияһы сафтарынан демобилизациялана.
1947—1951 йылдарҙа «Торатау» колхозында һөтсөлөк фермаһы мөдире һәм хисапсы булып эшләй. 1951 йылдан Стәрлетамаҡ сода-цемент комбинатының контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматика цехында электрослесарь булып эшләй. 1952 йылда икенсе һөнәргә — газоэлектросварщиклыҡҡа эйә була.
Д. И. Иманғоловтың контроль-үлсәү приборҙары һәм автоматиканы монтажлауҙа һәм хеҙмәтләндереүҙә оҫта эш итеүе комбинаттың производство күрһәткестәрен күтәреүгә булышлыҡ итә. Д. И. Иманғолов эшләгән бригада ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә иҫкергән ҡорамалды замансаһына һәм камилырағына алмаштырып ҡуя, һөҙөмтәлә 1973 йылда кальцийлы сода етештереү 1970 йыл менән сағыштырғанда 277 мең тоннаға арта. Ҡорамалды алмаштырыуҙан алынған иҡтисади эффект 150 мең һум тәшкил итә. Туғыҙынсы биш йылллыҡтың (1971—1975) тәүге өс йылында 533 тонна аммияк, 4 500 000 киловатт-сәғәт электр энергияһы, 55 000 гектокалорий пар экономиялана. Технологик процестарҙы контролләү һәм көйләү өлкәһендәге технологик камиллаштырыуҙар йылына 786 мең һумлыҡ иҡтисади эффект бирә.
1973 йылдың пландарын һәм ҡабул ителгән социалистик йөкләмәләрҙе үтәүҙә һәм арттырып үтәүҙә күрһәткән уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 15 ғинуарындағы Указы менән Д. И. Иманғоловҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Д. И. Иманғолов 16 рационализаторлыҡ тәҡдимен производствоға индерә. Үҙенең бай эш тәжрибәһен йәштәргә тапшыра. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың өс йылында йына 12 йәш эшсегә һөнәр үҙләштерергә ярҙам итә.
1994 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Стәрлетамаҡ «Сода» производство берекмәһендә эшләй. Стәрлетамаҡ ҡалаһында йәшәй.
Имашев
Имашев — фамилия.
Алдар (Борай районы)
Алдар (Алдарово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 66 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғилметдинов Динар Заһит улы
Ғилметдинов Динар Заһит улы (10 август 1969 йыл) — юрист, дәүләт хеҙмәткәре, запасатғы полиция полковнигы, йәмәғәт эшмәкәре. 2005—2021 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы идаралығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы, Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014). Мишкә районының почётлы гражданы (2015).
Биографияһы
Динар Заһит улы Ғилметдинов 1969 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ының Мишкә районында тыуған. 1996 йылда Ырымбур ауыл хужалығы институтын (бөгөн Ырымбур дәүләт аграр университеты), 2000 йылда Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтын тамамлаған.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
Һәр ай һәм квартал һайын төрлө матбуғат агентлыҡтарында республиканың Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы Идаралығы эшмәкәрлеге йомғаҡтарына арналған матбуғат конференциялары ойоштороп, журналистарҙың һорауҙарына туранан-тура яуап бирә. Бынан тыш, үҙенә мөрәжәғәт иткән бер матбуғат сараһын да иғтибарынан ситтә ҡалдырмай, интервьюлар бирә, әңгәмәләрҙә әүҙем ҡатнаша.
Төбәктә киң яңғыраш алған барлыҡ юл-транспорт ваҡиғалары һәм кешеләрҙең үлеменә килтергән юл-транспорт фажиғәләре, Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәренең халыҡ араһында кире ҡараш тыуҙырған ҡылыҡтары айҡанлы кисекмәҫтән тиерлек үҙ аңлатмалары менән сығыш яһай.
Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса килеп тыуған һорау-мәсьәләләрҙе урында хәл итеү өсөн республика ҡала һәм райондарына даими сыға, күсмә ҡабул итеүҙәр ойоштороп, халыҡты был йүнәлештә борсоған проблемаларҙы асыҡлай, мөмкин булғандарын шунда уҡ хәл итергә тырыша.
Дөйөм алғанда, Динар Ғилметдиновтың төрлө яҡлы эшмәкәрлеге водителдәр һәм йәйәүлеләр тарафынан ыңғай яҡтан баһалана.
Иҫке Отрада
Иҫке Отрада (Старая Отрада) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы (Курбангалиев Халит Шамсутдинович (1924 йыл — 1944 йыл) — ҡыҙылармеец, ефрейтор, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (10.01.1945) кавалеры.
Биографияһы
Хәлит Шәмсетдин улы Ҡорбанғәлиев 1924 йылда Башҡорт АССР-ы Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡҡол улусына (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Мөрсәлим ауыл биләмәһе) ҡараған Илсекәй ауылында Ҡорбанғәлиев Шәмсетдин Хисаметдин улының хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлағай.
1929 йылда атаһы Шәмсетдин, олатаһы Хисаметдин Ҡорбанғәлиевтарҙы кулак синыфы тип иғлан итеп сәйәси золом ҡорбанына әйләндерәләр, малын, мөлкәтен тартып алалар.
Тиҫтере Хатмулла Ғафаров Хәлит дуҫы тураһындағы иҫтәлектәрен район гәзиттәре биттәрендә яҙып сыҡты. Энеле-апалы Фәссәхов Ә. Ф. менән Абдуллина М. Ф. баҫтырып сығарған «Ауылдаш яугирҙәр» исемле китабында ла Ҡорбанғәлиев Хәлит тураһында юлдар бар.
Хәрби юлы
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы 1942 йылдың 17 декабрендә Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына саҡырыла.
Тәүҙә 13-сө запас уҡсылар дивизияһының 59-сы запас полкына оҙатыла, һәм унда 1943 йылдың 6 февраленә килеп етә. Артабан 1943 йылдың 20 мартында 129-сы уҡсылар дивизияһына (команда номеры 4800) ебәрелә.
Белорус ССР-ының Пинск ҡалаһы янында барған ҡаты алыштарҙа батырҙарса һәләк була. Вафаты тураһындағы ҡайғылы хәбәрҙе часть командиры Иконников менән өлкән лейтенант Фортунатов раҫлаған. Ефрейтор Корбанғәлиев Х. Ш. ете айлыҡ эше осоронда (1944 йылдың апреленән октябренә тиклем) Белорус ССР-ы райондарын һәм өлкәләрен миналарҙан зарарһыҙландырыу эшендә күп тапҡырҙар ҡыйыулыҡ һәм оҫталыҡ күрһәтте.
Быға тиклем ҡорлошо билдәһеҙ минаны зарарһыҙландырырға тырышҡанда һәләк булды. Шәхсән үҙе өс меңгә яҡын минаны сығарҙы һәм зарарһыҙландырҙы. Хөкүмәт наградаһына — II дәрәжә Ватан һуғышы орденына лайыҡ. 1944 йылдың 14 ноябре. 63-сө Айырым минёр-сапёр подразделениеһы командиры Иконников.
Керелдәк сарлаҡ
Керелдәк сарлаҡ (Чайконосая крачка) (Gelochelidon nilotica) Керелдәк сарлаҡ
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсен ҙурлығында. Һырты күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы һорғолт аҡ, башында елкәһенә төшөп торған бүрке бар. Ҡыҫҡа суҡышлы, аяҡтары ҡара. Беҙҙең яҡтағы башҡа сарлаҡтарҙан ҡара аяҡтары һәм тауышы менән айырыла. Тауышы яғымлы ғына: «ке-иек», ҡурҡҡанда йәки тынысһыҙланғанда: крррек-кррррек".
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
Хәрби юлы
1945 йылдың 10 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының 410-н һанлы бойороғо менән, «Немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәш фронтында Командованиеның хәрби бурыстарын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн», Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы (вафат булғандан һуң) II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Керелдәк сарлаҡ
Тереклек итеүе
Күсмә ҡош. Һирәк осрай. Башлыса ҡомло утрауҙарҙа, аулаҡ урындарҙа оялай.
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
Хәрби юлы
Хәлит Ҡорбанғәлиевтың наградаһын 1965 йылда ғына Мөрсәлим ҡасабаһында йәшәгән бер туған ағаһы Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтдин Шәмсетдин улына тапшыралар.
Ғаиләһе
Олатаһы Ғәйнетдинов Хисаметдин мулла Ғәйнетдинов XIX быуат башында күрше Урмансы ауылынан күсерелгән элекке указлы ахун Ҡорбанғәле Тимерәков нәҫеленән була. Уларҙың нәҫелен Илсекәйҙә Тимерәктәр тип йөрөтәләр. Хисаметдин мулла менән Сәхибъямал абыстайҙың алты улы: Шәмсетдин, Ғабиҙулла, Әхмәтвара, Шайкамал, Мөхәмәт, Һаҙый һәм ике ҡыҙы — Ғөррә менән Фәйхүнә — була. Шәмсетдин һәм 1-се ҡатыны Хәкимәнең улдары Мөхәмәтдин менән Хәлит, ә 2-се ҡатынынан — балалары Закуан, Ләбиб, Фәйез һәм Мәрйәм.
Керелдәк сарлаҡ
Үрсеүе
Көрән таплы һарғылт ҡабыҡлы 3 бөртөк йомортҡаһы була.
Әҙәбиәт
Э. Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары. — Өфө, 1986. — 50-се бит.
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улы
Хәтер
Ҡорбанғәлиев Хәлит Шәмсетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Башҡорт Илсекәйе ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Реан Артур Александрович
Реан Артур Александрович (8 март 1957 йыл) — ғалим-психолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре; Психология фәндәре докторы (1992), профессор (1994), Рәсәй авторҙар йәмғиәтенең ағза-корреспонденты (1996), Рәсәй авторҙар йәмғиәтенең психология һәм йәш физиологияһы бүлексәһенең академигы (2016). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Биографияһы
Артур Александрович Реан 1957 йылдың 8 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.
1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм А. А. Жданов исемендәге Ленинград университетының психология факультетына стажер-тикшеренеүсе итеп алына. Бер йыллыҡ стажировка үткәндән һуң, 1980 йылда ошо уҡ университеттың аспирантураһына уҡырға инә һәм 1983 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Бынан ары Башҡорт дәүләт университетында ассистент булып, артабан психология кафедраһында доцент, өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй, аҙаҡтан Бөтә Союз профессиональ-техник белем биреү ғилми-тикшеренеү институтында педагогик психология лабораторияһы мөдире (Ленинград) була. 1992 йылда Ленинград университетының психология факультетында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Һуңынан Санкт-Петербург дәүләт университетының дөйөм психология кафедраһында профессор булып эшләй; психология факультеты деканының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары була. 1996 йылда Рәсәй авторҙар йәмғиәтенең ағза-корреспонденты итеп һайлана.1998 йылда Санкт-Петербург университетының психология факультетында шәхес педагогикаһы һәм психологияһы кафедраһын булдыра, уның беренсе мөдире итеп һайлана. 2000—2004 йылдарҙа — РФ президенты ҡарамағындағы Рәсәй Академияһының дәүләт хеҙмәте (Мәскәү) профессиональ эшмәкәрлек акмеология һәм психология кафедраһында профессор. 2004 йылдан — Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университетында психология кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта (2006 й.) — Федераль социаль проекттың башҡарма директоры һәм ғилми етәксеһе. 2016 йылда Рәсәй авторҙар йәмғиәтенең академигы итеп һайлана.
Фәнни эшмәкәрлеге
Яңы ғилми йүнәлешкә — социаль педагогик психологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе була (Я. Л. Коломинский менән берлектә).
Нәшер ителгән 390 хеҙмәт, шул иҫәптән, шәхес психологияһы, социаль, юридик һәм педагогик психология проблемаларына ҡағылған 20 монография, дәреслектәр һәм китаптар авторы.
Бер нисә комплекслы ғилми-ғәмәли программа етәксеһе һәм төҙөүсеһе, улар араһында иң әһәмиәтлеләре «Йәштәрҙең наркотизм һәм асоциаль тәртибен профилактикалау» (1998—2001), «Агрессив тәртип психологияһы» (Президент гранты, 1997—1999), «Балалыҡты социаль яҡлау» (2000—2002), «Хәүеф төркөмө ғаиләләре һәм балалары» (2002—2006), «Ныҡлы ғаилә» (2006—2011).
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты янындағы (социаль психология һәм үҫеш психологияһы буйынса) һәм РФ Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты янындағы (педагогика һәм хеҙмәте психологияһы) диссертация советтары ағзаһы. Ауыр тормош хәленә тарыған балаларға Ярҙам фондының дөйөм Рәсәй эксперт советы ағзаһы була. Оҙайлы ваҡыт дауамында РФ Юғары аттестация комиссияһының педагогика һәм психология буйынса эксперт советы ағзаһы, аҙаҡ уның рәйес урынбаҫары вазифаһында була.
Педагогик психология буйынса докторлыҡ советының рәисе, шулай уҡ Санкт-Петербург дәүләт университетының социаль психология советының рәисе урынбаҫары, А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университетның, Рәсәй Фәндәр академияһының Психология институты, РФ Президентының Рәсәй Академияһы дәүләт хеҙмәте янындағы докторлыҡ диссертацияһы советтарының ағзаһы була.
А. А. Реан — шәхес психологияһы һәм социаль педагогик психология өлкәһендәге ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы. Был ғилми мәктәптең танылған вәкилдәре араһында — психология фәндәре докторҙары, профессорҙар: А. А. Баранов (Удмурт дәүләт университетының Психология һәм педагогика институты директоры, Ижевск), С. Н. Костромина (Санкт-Петербург университетының психология факультеты деканы урынбаҫары), А. Р. Ҡудашев (Башҡортостан Президенты янындағы дәүләт хеҙмәтенең Башҡорт Академияһы идаралығы һәм менеджменты психологияһы кафедраһы мөдире, Өфө), В. М. Минияров (Волга буйы дәүләт социаль-гуманитар академияһы мәғарифының психология кафедраһы мөдире, Һамар), В. Л. Ситников (Санкт-Петербург юл элемтәһе дәүләт университетының психология һәм социология кафедраһы мөдире), И. Н. Симаева (И. Кант исемендәге Балтика федераль университетының психолгия факультеты деканы, кафедра мөдире, Калининград), В. Л. Цветков (Рәсәй Эске эштәр министрлығы Мәскәү университетының юридик психология кафедраһы начальнигы).
Трюглебен
Трюглебен (Trugleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 369 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Каинцасс
Каинцасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Костыляйка
Костыляйка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/350/437/128 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Оло Язь
Оло Язь — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 215 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Костыляйка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Оло Язь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәғбан
Шәғбан (شعبان) — һижри иҫәп менән йылдың һигеҙенсе айы.
14 шәғбан — бәрәәт кисәһе
Ғәүер Аҡбулатов
Ғәфүр Аҡбулатов (? — 1662, Өфө) — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Нуғай даруғаһы башҡорттарынан.
Биографияһы
1662 йылда Нуғай һәм Ҡазан даруғалары территорияһында баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләй. Өфө, Минзәлә һәм Өфө өйәҙенең башҡа торама пункттары эргәһендә хәрәкәт итә. Ярлыҡау һорап килгән баш күтәреүселәр тарафынан Ҡазан воеводаһы кенәз Ф. Ф. Волконскийға тотоп бирелә. Язалап үлтерелә.
Клонлаштырыу
Клонлаштырыу — организмды енесһеҙ үрсетеү юлы менән (шулай уҡ вегетатив юл менән) генетик яҡтан шул организмға оҡшаш бер йәки бер нисә күсермәһен ҡайтанан сығарыу. thumb|300px|Һарыҡ [[Долли— башҡа тере йән эйәһенең күҙәнәгенән уңышлы клонлаштырылған беренсе һөтимәр хайуан.]] Клон инглиз һүҙе. Клон һүҙен баштараҡ (cloning κλών үҫенте тигәнде аңлата) бер үҫемлектән вегетатив юл менән үҫеп сыҡҡан үҫемлектәр өсөн ҡулланалар. Был үҫентеләр тәү ағастың теүәл күсермәһе булалар. Был юл менән үҫентеләр алыуҙы клонлаштырыу тип атайҙар.
Терминды ҡулланыу даирәһе киңәйә һәм бактерия культураларын үрсетеү өсөн ҡуллана башлайҙар.
Һуңыраҡ клонлаштырыу тип оҡшаш организмдар сығарыу технологияһын атайҙар. Күҙәнәккә яңы төшсә урынлаштырыла һәм яңы организм үҫтерелә. Яңы организм генетик яҡтан сыганаҡ организмдан бер яғы менән дә айырылмай. Был технология буйынса беренсе сүмесбаштар һәм киң билдәле һарыҡ Долли алына.
Любляна музыка академияһы
Любля́на му́зыка акаде́мияһы (словенсә Akademija za glasbo v Ljubljani) — Словенияның баш ҡалаһы Любляналағы музыка академияһы. Любляна университеты составына инә.
Бүлектәре
(Бында «ҡоралдары» һүҙе «музыка ҡоралдары» мәғәнәһендә ҡулланыла)
Урош Лайович
У́рош Ла́йович (словенсә Uroš Lajovic; 1944 йылдың 4 июлдә Любляна ҡалаһында тыуған) — словен дирижёры.
1969 йылда Любляна музыка академияһын тамамланған. Композиция уҡытыусыһы — Люциан Шкерьянц, дирижёрлыҡ уҡытыусыһы — Данило Швара. Шунан һуң оҫталығын Вена Консерваторияһында һәм Моцартеумда уҡытыусылары Һанс Сваровски һәм Бруно Мадерна менән ҡамаллаштыра.
Словен Филармонияһының 1972—1978 йылдарҙа икенсе дирижёры, 1978—1991 йылда  баш дирижёры була. Шулай уҡ 1978—1981 йылдарҙа Загреб Симфония Оркестрын етәкләй. 1989 йылдан башлап Вена музыка университетында уҡыта, 1991 йылдан — профессор. 2001—2006 йылдарҙа Лайович Белград филармония оркестрын етәкләй.
Захарьина
Захарьина (Захарница) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәжәб
Был ай — «һаңрау» ай. Бәндәләрҙең гонаһтары хаҡында Аллаһы Тәғәлә ишетеп бармай, рәхмәт-бәрәкәттәре яуып тора.
Был айҙа Мөхәмәт ғәләйһис-сәләмдең ата-әсәһе никахҡа инә, ошо уҡ айҙа Пәйғәмбәр с.ғ.с миғражға аша.
Рәғәиб кисәһе
Был төндә Мөхәмәт ғәләйһис-сәләмдең атаһы менән әсәһе ҡушылған төн. Рәғәиб — ғәрәп теленән нимәлер теләү тип тәржемә ителә. Берлектә — рәғиб. Рәжәб айының беренсе йома төнө. Аллаһ был төндә үҙенең ҡолдарына күп рәхмәттәрен бирә. Намаҙ, ураҙа, саҙаҡа биреү — сауаплы ғәмәлдәр. Был төндө ғибәҙәттәр менән үткәреү хәйерле.
Ишлей
Ишлей — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сережа йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Ҡыпсаҡ-Асҡар
Ҡыпсаҡ-Асҡар (Кипчак-Аскарово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 656 кеше. Почта индексы — 452114, ОКАТО коды — 80202831001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡыпсаҡ‑Асҡар ауыл Советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 20 ксаҡрым алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға 1664 йылда Нуғай даруғаһы Яйыҡ‑Ҫыбы‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә Ҡыпсаҡ улусы Асҡар ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл документтарҙа XVIII быуат башында күренә, уға тиклем,1795 йылда, 42 йортта 325 кеше йәшәгәнлеге теркәлә. 1865 йылда 150 йортта — 1041 кеше. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Октябрь революцияһына тиклем 2 мәсет, 2 мәҙрәсә булған. 1924 йылда башланғыс мәктәп асыла, 1935 йылда ете йыллыҡ мәктәпкә үҙгәртелә, 1970 йылда яңы типовой урта мәктәп һалына. Халҡы: 1906 йылда — 1020 кеше; 1920 йылда — 1165 кеше; 1939 йылда — 859 кеше; 1959 йылда — 827 кеше; 1989 йылда — 772 кеше; 2002 йылда — 749 кеше; 2010 йылда — 656 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, «Әхирәттәр» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле, китапхана, мәсет бар. Ауыл тарихы буйынса бер нисә риүәйәт бар. Бер вариант:
Риүәйәттәрҙә ауыл 500 йыл элек һалынған боронғо ауыл икәнлеге күрһәтелә. Вафа Әхмәҙиевтың хиәйәләүе буйынса Ҡыпсаҡ ырыуы шәжәрәһенең өҙөктәре бар. «1426 йыл. Дәште-Ҡыпсаҡ — хан ингән урын. Дәште-Ҡыпсаҡ, Хорезм, Ҡыпсаҡ һәм Ҡарағай Ҡыпсаҡ — бер ҡандан булған хандар. Ҡарағай Ҡыпсаҡтан быуындар бәйләнеше өлкән Эткенәгә, унан Сураҡҡа, уның улы — Ҡарабайға, унан — Үкәшкә барып тоташа. Уның артынан беҙҙең заман менән бәйле мосолман исемдәре килә». .
Тауҙары
Сатыртау, Сусаҡтау, Күктимер тауы, Күсембәт тауы, Эткенәй тауы
Йылғалары
Дим, Таҡ
Күлдәре
Аҡкүл, Кирбес күле, Йөҙболан күле, Бүреауыҙ күле
Ғәлимов
Ғәлимов — башҡорт фамилияһы. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Ғәлимова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Советтар Союзы Геройы
Советтар Союзы Геройы — Советтар Союзында 1934—1991 йылдарҙа ғәмәлдә булған иң юғары маҡтаулы исем. Һуғыш һәм хәрби хәрәкәттәр ваҡытында, шулай уҡ тыныс шарттарҙа дәүләт һәм йәмғиәт мәнфәғәтендә яһалған шәхси һәм коллектив ҡаһарманлыҡ өсөн бирелгән.
Маҡтаулы исем СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты ҡарары менән 1934 йылдың 16 апрелендә булдырыла. СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән 1939 йылдың 1 авгусында түшкә тағыу өсөн махсус «Алтын Йондоҙ» миҙалы раҫлана. Миҙал эскизының авторы — архитектор Мирон Иванович Мержанов.
СССР Үҙәк Башҡарма Комитетының 1936 йылдың 29 июлендәге ҡарары менән раҫланған Ҡағиҙәгә ярашлы «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ булыусыларға махсус грамота менән бергә Ленин ордены ла тапшырыла. Шул уҡ ваҡытта маҡтаулы исемгә икенсе һәм өсөнсө тапҡыр лайыҡ булыусыларға орден ҡабаттан бирелмәй.
Герой башҡорттар
Башҡорттарҙан «Советттар Союзы Геройы» исемен алыусылар һаны аныҡ ҡына әлегә тиклем билдәләнмәгән һәм тарихи эҙләнеүҙәр дауам итә. Батырҙар исемлеген асыҡлауға тарих фәндәре кандидаты Әхмәт-Гәрәй Йәнғәлин күп өлөш индерә.
Башҡа сығанаҡтар буйынса
==== Ырымбур өлкәһенән башҡорт Советтар Cоюзы Геройҙары ====
Боровуха
Боровуха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Боровуха
Красноржавченка
Красноржавченка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ломовка йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәттәхов Ҡасим Камал улы
Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм 3-сө дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ҡасим Камал улы Фәттәхов 1921 йылдың 21 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Яңы Мошто ауылында тыуған.
1938 йылдан алып тракторсы, трактор бригадаһы бригадиры, Краснокама районының Йәнйегет машина-трактор станцияһында механик булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ә һуғыш тамамланғандан һуң — совет-япон һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда Башҡорт АССР-ының Краснокама район хәрби комиссариатынан саҡырылған. Хеҙмәт өлөшө түбәндәгесә: 1945 йыл — ДВФ 73 танк бригадаһының 2 танк батальонында механик-водитель. Сержант Фәттәхов Ҡасим Камал улы 1945 йылда III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1956 йылдан алып баш инженеры вазифаһын биләй, ә киләһе йылдан алып — Башҡорт АССР-ының Краснокама районы Кәсәү ремонт-техник станцияһы директоры.
1960 йылдан алып Краснокама «Сельхозтехника» район берекмәһенең идарасыһы, ә 1962 йылдан алып — «Маяҡ» колхозы рәйесе. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районының «Ҡыҙыл Октябрь» колхозының рәйесе. Уның етәкселеге аҫтында колхоз юғары рентабелле хужалыҡҡа әйләнә. 1978 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» колхоздың иген культураларынан алған уңышы гектарынан 23,8 центнерға етә.
1981 йылдың 5 майында Краснокама районы Уртауыл ауылында вафат була.
Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы
Мара́т Өмөтбай улы Хәмиҙу́ллин (2 ғинуар 1936, Яр-Бишҡаҙаҡ ауылы, Маҡар районы, БАССР, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Ишембай районы — 12 ғинуар 2011, Ишембай) — Социалистик Хеҙмәт Геройы (1985 йылдың 22 июлендә бирелгән).
Биографияһы
Хәмиҙуллин Марат Өмөтбай улы 1936 йылда Башҡортостан Республикаһының Ишембай районында тыуа.
Ишембай ҡалаһында Көҫәпҡол биҫтәһендә йәшәй.
Белеме — Ишембай ҡалаһының 3-сө һанлы мәктәбе (хәҙер — Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты), артабан Ишембай нефть техникумының киске бүлеге.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1958 йылда Ишембай Сталин исемендәге машиналар эшләү заводында башлай
1967 йылдан 1994 йылға тиклем «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционер йәмғиәте ремонт-механика заводының механика-ремонт цехында токарь-расточник булып эшләй.
Наградалары
Ленин (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1980), III дәрәжә Хеҙмәт Даны (1975)ордендары, миҙалдары менән бүләкләнә.
Румынияла 2007 йылғы референдум
2007 йылда Румынияла Траян Бэсескуны Президент вазифаһынан бушатыу тураһында референдум үткәрелде.
Тарихы
2007 йылдың 12 февралендә Социаль-Демократ Фирҡәһе (Partidul Social Democrat) депутаттарының инициатив төркөмө Румынияның Конституция судына Траян әфәнде Бэсескуға импичмент тураһында дәғүә яҙҙы. 27 февралдә импичмент Румыния Парламенты тарафынан раҫланған. Парламент ағзаларының 258-е риза, 76-һы ҡаршы булды, ә 21-ы икеләнгән.
Румыния конституцияһы буйынса, парламент тарафынан раҫланғандан һуң, импичмент халыҡ тарафынан, йәғни референдум аша, раҫланырға тейеш. Шуның өсөн, 2007 йылдың 19 майында Траян әфәнде Басескуны Президент вазифаһынан бушатыу тураһында референдум ойошторолдо.
Һорау
Референдумда тауыш биреүселәргә ошо һорау бирелде: <blockquote style="background: #efefef; border: 1px solid black; padding: 1em;"> Sunteţi de acord cu demiterea Preşedintelui României, domnul Traian Băsescu? йәғни башҡортса: <blockquote style="background: #efefef; border: 1px solid black; padding: 1em;"> Һеҙ Траян әфәнде Бэсескуны Румыния Президенты вазифаһынан бушатырға ризамы?
Оболенцев Роман Дмитриевич
Оболенцев Роман Дмитриевичв (1 ноябрь 1906 йыл — 27 октябрь 1968 йыл) — СССР нефтехимигы, химия фәндәре докторы (1951), профессор (1953). РСФСР-ҙың (1964) һәм Башҡорт АССР-ының (1957) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Роман Дмитриевич Оболенцев Харьков губернаһы (хәҙер Украинаның Харьков өлкәһе Первомайский районы) Алексеевка ауылында 1906 йылдың 1 ноябрендә тыуған.
1936 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай. 1935-1941 йылдарҙа Ленинградтың «Химгаз» заводында эшләй. 1941-1951 йылдарҙа — Һарытау дәүләт университетының нефть һәм газ эшкәртеүҙе химик ойоштороу кафедраһы мөдире. 1951 йылдан алып — химия бүлеге мөдире, 1961 йылда — Органик химия институты директоры. Бер үк ваҡытта 1956-1964 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы президиумы рәйесе, 1960-1968 йылдарҙа — «Көкөрт органик берләшмәләр химияһы һәм технологияһы» проблемалары буйынса СССР Министрҙар Советының фән һәм техника буйынса Хөкүмәт комитеты ҡарамағындағы ғилми совет рәйесе. 1968 йылда Украина ССР-ы Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр химияһы институтына күсә.
Киевта 1968 йылдың 27 октябрендә Киевта вафат була. Ҡаланың иҫке өлөшөндәге Байковый зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Нефтехимияның яңы тармағына — нефттең көкөрт органик тәбиғи берләшмәләре химияһына — нигеҙ һалыусы. Урал-Волга буйы, Көнсығыш Себерҙең көкөртлө һәм юғары көкөртлө нефтен эшкәртеүҙе теоретик нигеҙләй. Уның етәкселегендә 200-ҙән ашыу юғары дәрәжәле таҙа индивидуаль берләшмәләр синтезлана. Был берләшмәләр нефть көкөрт берләшмәләре компонентын моделләштереүгә килтерә, уларҙың ярҙамы менән СССР-ҙың көнсығыш райондарының нефть компоненттары классификацияһы барлыҡҡа килә. Р. Д. Оболнецев 180-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында:
Кириллица
Кири́ллица — 6 славян телендә (урыҫ, украин, белорус, болгар, серб, македон) һәм башҡа бер нисә телдә яҙыу өсөн ҡулланылған алфавит. 1940 йылдан башлап кириллица — башҡорт теленең рәсми алфавиты.
Кири́ллица— бер нисә мәғәнәлә ҡулланылыусы термин:
-Боронғо славян кириллицаһы (бороғо болгар) : кирилли́ческий (йәки кири́лловский) алфави́т: боронғо славян телендә булған ике алфавиттың береһе (глаголица һәм кириллица);
— Кириллица нигеҙендәге алфавиттар: боронғо славян кириллицаһына нигеҙләнгән ниндәй ҙә булһа берәй тел өсөн булдырылған яҙма һәм алфавит
-Устав (шрифт) йәки Полуустав (шрифт): ғәҙәттә сиркәү (праволав) китаптарҙы баҫтыра торған шрифт (был мәғәнәлә кириллица Пётр I ғәмәлгә индергән граждан шрифты).
Кириллица нигеҙендә 108 тәбиғи тел өсөн яҙма система булып торған йәки тора, шул иҫәптән славян телдәре лә: бынан тыш СССР-ҙағы славян булмаған халыҡтар, ҡайһы берҙәренең элек башҡа төрлө яҙма системаһы булған (латин, ғәрәп йәки башҡа системалар) һәм 1930 йылдар аҙағында кириллицаға күсерелгән. Кириллица нигеҙендәге алфавитлы телдәр исемлеге айыпым бирелә.
СССР тарҡалғандан һуң кириллицанан латин алфавитына Молдавия,Әзербайжан, Үзбәкстан,Төркмәнстан күсте. Ҡаҙағстан латин алфавитына (ҡаҙаҡ теле өсөн) 2025 йылда күсергә йыйына.
Алфавит булдырылыу һәм үҫеү тарихы
Грек устав яҙмаһына (тантаналы) нигеҙләнгән кириллица — унциалды булдырыуҙы болгар китап мәктәбе (Кирилл һәм Мефодийҙан һуң) эшмәкәрлегенә бәйләйҙәр. Мәҫәлән, Климент Охридскийҙың торошо тураһында яҙмала (житие) уның Кирилл һәм Мефодийҙан һуң славян яҙмаһын булдырыуы тураһында асыҡтан-асыҡ яҙылған. Г. А. Ильинский "Патриарх Никифор хроникаһы"ның русса вариантына нигеҙләнеп, кириллица 864 йылда булдырылған тип иҫәпләй. Бәлки кириллицаны Климент Охридский, Наум Охридский һәм Константин (Кирилл) 886—889 йылдарҙа Плискала.
Кирилл һәм Мефодийҙың эшмәкәрлеге арҡаһында яңы азбука көньяҡ славяндар йәшәгән ерҙәрҙә ныҡ тарала, шуның өсөн Рим папаһы уны 885 йылда сиркәү эштәрендә ҡулланмаҫҡа ҡуша, шулай итеп, папа Константин-Кирилл менән Мефодийҙың миссияһына ҡаршы көрәшә.
Болгарияла 860 йылда христиан динен ҡабул иткән Борис I батша заманында, беренсе славян китап мәктәбе — Преславская книжная школаасыла. Бында Кирилл һәм Мефодий яҙған сиркәү йолалары китаптары күсереп яҙыла (Евангелие, Псалтирь, Апостол, сиркәү йолалары), славян теленә грек теленән яңы тәржемәләр эшләнә, бороноғо славян телендә яңы китаптар яҙыла («О письменехъ Чрьноризца Храбра»). Болгария славян яҙмаһын таратыу үҙәгенә әйләнә.
Славян яҙмаһы таралыуҙың «Алтын быуаты» Болгарияла Симеон I Бөйөк (893—927), Борис I батша улы хакимлыҡ иткән ваҡытҡа тура килә. Һуңыраҡ боронғо славян теле Сербияға, X быуат аҙағында Киев Русе христиан динен ҡабул иткәс, сиркәү теле булараҡ ҡулланыла.
Боронғо славян теленә боронғо рус (урыҫ) теле йоғонто яһай. Был рус редакцияһындағы боронғо славян теле була, сөнки ул йәнле көнсығыш славян теле элементтарын да үҙ эсенә ала.
Башта кириллица менән көньяҡ славяндар, көнсығыш славяндар, шулай уҡ румындар («румын кириллицаһы») ҡулланған; ваҡыт үтеү менән уларҙың алфавитында айырмалар күбәйә башлай, шул уҡ ваҡытта хәрефтәр яҙылышы һәм орфография принциптары (көнбайыш серб босанчицаһынан тыш) берҙәм булып ҡала.
Урыҫ кириллицаһы. Граждан шрифты
Хәҙерге заманда ҡайһы бер илдәрҙә кириллица урынына латин шрифты индерелә башланы. Был турала «Латинлаштырыу» («Латинизация») мәҡәләһендә тулыраҡ яҙылған.
Татар алфавиты
Рәсәйҙәге рәсми татар алфавиты. Бөтә Донъя Селтәрендә латин алфавиты киң ҡулланыла. Үҙенсәлектәре:
Ҡаҙаҡ алфавиты
Үҙенсәлектәре:
Урыҫ алфавиты
Үҙенсәлектәре:
Украин алфавиты
Үҙенсәлектәре:
Шәүүәл
Шәүүәл (شوال) — һижри иҫәп менән йылдың унынсы айы. Изге Рамаҙан айынан һуң килгән ай. Беренсе көндәре ураҙа ғәйете итеп үткәрелә. Был көндәрҙә йәтимдәргә, ярлыларға хәйер-саҙаҡалар таратыла, туғандар иҫкә төшөрөлә.
Тутлейм-Мозым
Тутлейм-Мозым — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ить-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ун өс йыллыҡ һуғыш (1454—1466)
Ун өс йыллыҡ һуғыш (Dreizehnjähriger Krieg, Wojna trzynastoletnia, көнбайыш әҙәбиәттә шулай уҡ «Ҡалалар һуғыштары» исеме аҫтында билдәле) — 1454—1466 йылдарҙа Польша короллеге һәм Тевтон ордены араһындағы Көнсығыш Поморьела өҫтөнлөк итеү өсөн һуғыш. Һуғыш һөҙөмтәһендә Польша короллеге Балтик диңгеҙенә сығыу мөмкинлеген алған.
Тарихы
1440 йылдың 21 февралендә Мариенвердер ҡалаһында Пруссия берлеге ойошторола. Берлектең составына Тевтон орденына ҡарата дошманлыҡ мөнәсәбәтендә булған Поморье ҡалалары, шулай уҡ Пруссия һәм Поморьеның түбәнге рыцарлығы ингән. Берлек Тевтон орденына буйһоноуҙан баш тартҡан һәм 1454 йылдың 4 февралендә ихтилал күтәргән. Берлек ғәскәрҙәре Данциг, Торунь, Эльблонг, Кёнигсберг һам башҡа ҡалаларҙы һәм ҡәлғәләрҙе Орден рыцарҙәренән азат иткәндәр. Поляк короле Казимир IV азат ителгән Орден ерҙәрен үҙенең короллеге составына индереү тураһында иғлан иткән. Поляк шляхта ополчениеһы ошо ерҙәргә баҫып ингән, әммә 1454 йылдың сентябрендә Хойнице янындағы алышта тар-мар ителгән. Һуғышта Тевтон орденына немец кенәзлектәре (шул иҫәптән Бранденбург маркграфлығы), шулай уҡ Дания короллеге менән Амстердам ҡалаһы булышлыҡ күрһәткән.
1462 йылда Жарновце янындағы алышта Пётр Дунин етәкселегендәге поляк ғәскәрҙәре еңгәс һуғышта һынылыш башланған. Һуғыш 1466 йылда Икенсе Торунь солох килешеүен төҙөү менән тамамланған. Килешеүгә ярашлы Польша короллеге элекке үҙ ерҙәренең бер өлөшөн ҡайтарған һәм Балтик диңгеҙенә сығыу мөмкинлеген алған. Тевтон ордены үҙен Польша короллегенең вассалы тип таныған.
Ҡарасабан
Ҡарасабан, ҡара өйрәк, торпан(трупан) —
Ҡылыҡһырлама
Һуна өйрәктәй. Күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҡшы сума. Муйынын, башын йыйыңҡырап йөрөй. Ата ҡоштоң ҡауырһындары ҡара, тик ҡанаттарындағы көҙгөләре генә аҡ. Ҡыҙғылт һары суҡышының төбө ҡалҡып тора. Инә һәм йәш өйрәктәрҙең дөйөм төҫө һорғолт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғына ҡарай ағара бара. Башҡа өйрәктәр менән бутарлыҡ түгел.
Тауышы
Тауышы тоноҡ һәм тупаҫ: «ҡррааҡ-ҡррааҡ».