cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Григориан календары
Бер ай эсендә көндәр һанын хәтерҙә ҡалдырыу ҡағиҙәһе
Шулай уҡ «Ап-юн-сен-no» мнемоник ҡағиҙәһе бар. Был һүҙҙең ижектәре 30 көндән торған айҙарҙың исемдәрен күрһәтә; февраль, йылына ҡарап, 28 йәки 29 көн тәшкил итә; ҡалған 7 айҙа 31 көн була. Был мнемоник ҡағиҙәнең уңайлылығы шунда: ҡул төйөндәрен «иҫәпләргә» кәрәкмәй.
Финляндия Православие сиркәүе Пасханы григориан календары буйынса билдәләй.
Юлиан һәм григориан календарҙарының айырмаһы
Григориан календары индерелгән мәлдә уның юлиан календары менән айырмаһы 10 көн тәшкил итә. Әммә был айырма кәбисә йылдарҙың төрлө һаны арҡаһында арта. 1900 йылдың 1 мартынан 2100 йылдың 28 февраленә тиклемге календарҙар араһында айырма 13 көн тәшкил итә.
Юлиан һәм григориан календары даталарының айырмаһы григориан календарының датаһы юлиан календарының ошо уҡ датаһына тиклем нисә көн үтеүен билдәләй: 1582 йылдың 5 (15) октябренә тиклемге юлиан даталарын григориан календары даталарына әйләндерергә мөмкин, әммә ғәҙәттә был эшләнмәй. Ғәҙәттә, яңы календарҙы индереү даталары — юлиан календары, ә унан һуңғылары григориан календары буйынса бирелә. Григориан календарын шунда уҡ ҡабул итмәгән илдәрҙә йыш ҡына 1582 йылдың 5 (15) октябренән алып ике дата күрһәтелә: ваҡиға булған мәлдә — иҫке юлиан стиле буйынса һәм йәйәләр эсендә яңыса григориан стиле күрһәтелә. : Мәҫәлән: «Пушкин Александр Сергеевич (26 май [6] июнь 1799, Мәскәү, 29 ғинуар [10 февраль] 1837, Санкт-Петербург), урыҫ яҙыусыһы, яңы рус әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы».
Григориан календарына күсеү өсөн тәүшарттар
Григориан календары тропик йылға ярайһы уҡ теүәл яҡынлашыу мөмкинлеген бирә. Яңы календарҙы ҡабул итеүҙең сәбәбе булып көн тигеҙләнеше көнөнөң юлиан календарына ҡарата әкренләп үҙгәреүе тора, уға ярашлы Пасханың датаһы һәм пасха тулы һәм астрономик айҙарҙың килешмәүсәнлеге билдәләнә. 325 йылдан көн тигеҙләнеше датаһы 21 марттан 11 мартҡа тиклем шыла, һәм тап ошо яңы календарь индереү өсөн сәбәп була. Был алмашыныу икенсе мең йыллыҡ башында уҡ һиҙелә, һәм календарҙы төҙәтеү кәрәклеге килеп тыуа, сөнки Пасха көнөн дөрөҫ иҫәпләмәү етди гонаһ тип һанала. Тридент Советы (1545—1563) папаға тейешле үҙгәрештәр индерергә ҡуша.
Григорий XIII тиклем папалар Павел III һәм Пий IV проектты тормошҡа ашырырға тырышалар, әммә уңышҡа өлгәшмәйҙәр. Реформаны Грегорий XIII ҡушыуы буйынса рим астрономы Алойсий Лилиус, ә уның вафатынан һуң (1576) Христофор Клавий башҡара. Уларҙың эштәренең һөҙөмтәһе Мондрагон виллаһында понтифик ҡултамғаһы ҡуйылған папа буллаһында яҙыла һәм Inter gravissimas («Иң мөһимдәр араһында») беренсе юлы исеме менән атала.
Юлиан һәм григориан календарҙары даталары араһындағы айырма һәр 400 йылға өс тәүлеккә арта.
Ҡайһы бер илдәрҙә Григориан стиле менән рәттән милли календарҙар ҡулланыла: Израиль (йәһүд календары), Һиндостан (Берҙәм Һиндостан милли календары), Бангладеш (бенгал календары).
Илдәрҙең григориан календарына күсеү датаһы
Дәүләттәр юлиан һәм башҡа календарҙарҙан Григориан календарына төрлө ваытта күсәләр:
Күсеү тарихы
[[Файл:Calendars_world_map.svg|мини|400x400пкс|Рәсми рәүештә календарҙың донъяның төрлө илдәрендә ҡулланыла. (Дини өлкәлә башҡа календарҙар ҡабул итеүе мөмкин)
]] 1582 йылда Григориан календарына Испания, Португалия (Испания провинцияһы булараҡ), Италия, Польша-Литва Содружествоһы (Бөйөк Литва һәм Польша герцоглығы), Франция, Лотарингия.
1583 йыл аҙағына уларға Голландия, Бельгия, Брабант, Фландрия, Льеж, Аугсбург, Трир, Бавария, Зальцбург, Регенсбург, Австрия һәм Тироль өлөштәре ҡушыла. Ҡыҙыҡлы факт та күҙәтелә. Мәҫәлән, Бельгияла һәм Голландияла 1583 йылдың 1 ғинуары 1582 йылдың 21 декабренән һуң килә, һәм бөтә халыҡ шул йылда Раштыуа байрамын үткәрмәй ҡала.
1583 йылда Григорий XIII Константинополь патриархы Иремия II-гә яңы календарға күсеү тәҡдиме менән илселек ебәрә. 1583 йыл аҙағында Константинополь советында тәҡдим Пасха байрамының ҡануни ҡағиҙәләренә тап килмәй тип кире ҡағыла, ә яңы календарға эйәреүселәргә анафема иғлан ителә.
1584 йылда Австрия григориан календарына күсеүҙе тамамлай, Швейцария күсә башлай (Люцерн, Ури, Швиз, Зуг, Фрайбург, Солотурн кантондары), Силезия, Вестфалия һәм Америкалағы испан колониялары. XVI быуатта Швейцарияның католик өлөшө григориан календарына күсә, протестант кантондары 1753 йылда, ә һуңғыһы — Грисон 1811 йылда.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа григориан календарына күсеү етди сыуалыштар менән оҙатыла. Мәҫәлән, 1584 йылда Польша короле Стефан Батори Ригала яңы календарь индергәндә, урындағы сауҙагәрҙәр, 10 көнлөк шылыу уларҙың поставкалар срогын боҙа һәм ҙур юғалтыуҙарға килтерә, тип баш күтәрә. Баш күтәреүселәр Рига сиркәүен емерә һәм бер нисә муниципаль хеҙмәткәрҙе үлтерә. «Календарь сыуалыштарын» 1589 йылдың йәйендә генә баҫтыралар.
Григориан календарына күскән ҡайһы бер илдәрҙә юлиан хронологияһы уларҙың башҡа дәүләттәргә ҡушылыуы һөҙөмтәһендә тергеҙелә.
1752 йылдың 2 сентябрендә король Георг II ҡарары менән григориан календарына күскән Бөйөк Британияла датаны 10 көнгә түгел, ә 11 көнгә алға күсерергә тура килә, сөнки континенталь Европала яңы календарь көсөнә ингәндән һуң тотош бер быуат үтә, шулай итеп тағы бер өҫтәмә көн йыйыла. 2 сентябрҙән һуң кинәт 14 сентябрь тыуа.
Подданныйҙар уларҙы олоғайтҡан ҡарар менән ҡәнәғәт булмайҙар. Илдә «Ун бер көнөбөҙҙө кире ҡайтарығыҙ!» лозунгыһы аҫтында протест акциялары күҙәтелә. Уильям Хогарттың «Һайлауҙар» серияһының бер гравюраһында тап ошо хәл күрһәтелә. Ҡайһы берҙә кеше ғүмерен өҙгән сыуалыштар булып ала, мәҫәлән, Бристоль ҡалаһында.
Яңы календарҙы индереү һалым йыйыусылар өсөн дә етди финанс эҙемтәләргә килтерә. 1753 йылда, григориан календарының беренсе тулы йылында, банкирҙар һалым түләүҙән баш тарта, сөнки улар өсөн элекке дата ғәҙәти була һәм улар 11 көн алдан һалым түләргә ризалашмайҙар. Һөҙөмтәлә финанс йылы Бөйөк Британияла 6 апрелдә генә башлана. Был дата 250 йыл элек булған ҙур үҙгәрештәрҙең символы булараҡ беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған.
Швецияла 1700 йылдан алып 1740 йылға тиклем кәбисә көндәрен бөтөрөргә ҡарар итәләр. 1700 йылда беренсе кәбисә көнө бөтөрөлә. Һуңынан һуғыш башлана,һәм күсеү онотола. Шулай итеп, ил үҙенең швед календары буйынса йәшәй. 1711 йылда Карл XII быны урынһыҙ тип таный, һәм иҫке стилгә кире ҡайтырға һәм февраль айында 2 көн өҫтәргә ҡарар итә. Шуға күрә Швецила 1712 йылда февралдә 30 көн булы. 1753 йылда ғына яңы стиль индерелә. Шул уҡ ваҡытта 17 февралдән һуң кинәт 1 март барлыҡҡа килә.
Аляскалағы григориан календарына күсеү ғәҙәти булмаған, сөнки унда датаны үҙгәртеү датаны үҙгәртеү линияһын күсереү менән бергә алып барылған. Шуға күрә, 1867 йылдың 6 октябре йомаһынан һуң тағы ла бер йома барлыҡҡа килә — яңы стиль буйынса 1867 йылдың 18 октябрендә.
1872 йылда традицион лунисоларҙан григориан календарына күсеү тураһында ҡарарҙы Япония ҡабул итә, шуға күрә икенсе көндө,бишенсе Мэйдзи йылы ун икенсе айының 2 көнөнән һуң 1873 йылдың 1 ғинуары тура килә, һөҙөмтәлә Япония календары көнбайыштың эре державалары календарына (Рәсәйҙән тыш) тап килтерелә. Шуға ҡарамаҫтан, рәсми документтар бер үк ваҡытта нэнго системаһын ҡулланыуын дауам итә.
Корея григориан календарын 1896 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, уны ҡабул итеүҙә Ю Кил-чун әүҙемлек күрһәтә. әүҙем ҡатнашты Ю Кил-чеунг. Ҡабул ителгән календарь буйынса айҙар һаны билдәләнһә лә, 1895—1897 йылдарҙа Чосон династияһының беренсе йылындағы йылдар һанының иҫкесә һаналыуы дауам итә. 1896 йыл буйынса Григориан календары Чосондың 1392 йылына тап килә. 1897 һәм 1910 йылдар араһында һәм 1948 йылдан алып 1962 йылға тиклем корея календаре дәүеренең башы ҡулланыла.1910 һәм 1945 йылдар араһында, Корея япон хакимлығы аҫтында булғанда, япон хронологияһы ҡулланыла. 1945 йылдан 1961 йылға тиклем Көньяҡ Кореяла григориан календары б.б.т. 2333 йылда Кочосон дәүләтенә нигеҙ һалынған хронология менән берләштерелә. Төньяҡ Кореяла 1997 йылдың 8 июленән яңы «Чучхе хронологияһы» ҡабул ителә, уның башы — 1912 йыл — Ким Ир Сендың тыуған йылы.
Ҡытай Республикаһы григориан календарын рәсми рәүештә 1912 йылдың 1 ғинуарында ҡабул итә, әммә континенталь Ҡытай хәрби диктатура осоронда төрлө календарҙар ҡулланыла. 1928 йылдың октябрендә Гоминьдан хакимлығы осоронда Милли хөкүмәт григориан календарын 1929 йылдың 1 ғинуарынан ҡулланырға ҡарар итә. Шуға ҡарамаҫтан, айҙарҙы нумерациялауҙа ҡытай традицияһы һаҡланып ҡалған, ә хронологияның башланыуы Ҡытай Республикаһын иғлан итеүҙең беренсе йылы — 1912 йыл тип билдәләнгән. Был система үҙен Ҡытай Республикаһының вариҫы тип һанаған Тайваньда әле лә ҡулланыла.1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы иғлан ителгәндән һуң ҡытай материгы григориан календарын ҡулланыуын дауам итә, әммә элекке хөкүмәт индергән нумерация һәм йылдар хисабы бөтөрөлә һәм, СССР-ҙа һәм көнбайыш илдәрендәге кеүек, Христос раштыуаһынан йылдар хисабы ҡабул ителә.
Рәсәйҙә совет власы контроле аҫтында булған территорияла григориан календары Халыҡ Комиссарҙары Советының 1918 йылдың 26 ғинуарындағы указы менән индерелә, уның буйынса 1918 йылдың 31 ғинуарынан һуң 14 февраль барлыҡҡа килә. Ваҡытлы хөкүмәт ҡолатылғандан һуң барлыҡҡа килгән башҡа дәүләт берекмәләре контроле аҫтында булған элекке Рәсәй империяһы территорияларында яңы стиль рәсми рәүештә индерелгән даталар төрлөсә була. Мәҫәлән, Ваҡытлыса Себер хөкүмәте яңы стилде 1918 йылдың 31 авгусында үҙенең декретына ярашлы индерә һәм 1 октябрь көнөн 14 октябрь тип иғлан итә. Ә Рәсәй Көньяҡҡа большевиктар власы иғлан ителгәнгә тиклем иҫке стиль буйынса йәшәйҙәр
Григориан календарға һуңғыларҙан булып Греция 1923 йылда, Төркиә 1926 йылда һәм Мысыр 1928 йылда күсәләр. Башҡа ғәрәп илдәре граждандар тормошонда григориан календарына күсә, иң аҙаҡҡыһы булып Сәғүд Ғәрәбстаны күсә (2016).
Григориан календарында әлегә тиклем Эфиопия (был илдә эфиоп календары ҡулланыла), Иран һәм Афғанстан (иран календары), Непал (непал календары) күсмәгән.
1923 йылдан алып урындағы православие сиркәүҙәренең күпселеге, Рус, Иерусалим, Грузин, Серб һәм Афон сиркәүҙәренән тыш, григориан календарына оҡшаш һәм уның менән 2800 йылға тиклем тап килгән яңы юлиан календарын ҡабул итә. Шулай уҡ формаль рәүештә был яңылыҡ Мәскәү мәхәлләләренең барыһы тарафынан да тиерлек ҡабул ителһә лә, дөйөм алғанда Сиркәүҙә аңлашылмаусанлыҡтар тыуҙыра, шуға күрә 8 ноябрҙә үк Патриарх Тихон «сиркәү ҡулланыуына яңы стиль индереүҙе ваҡытлыса кисектереп торорға» бойора. Шулай итеп, Рәс православие сиркәүендә яңы стиль барыһы 24 көн ғәмәлдә була.
Таиландта тай ҡояш календары ҡабул ителгән, ул григориан календары булып тора, әммә башҡа хронология менән. Беҙҙең дәүер хронологияһы һәм милли хронология Ҡытай Республикаһында (Тайвань) (Минго календары), КХДР (Юче календары), Японияла (идаралыҡ девиздары буйынса хронология) параллель рәүештә ҡулланыла..
1948 йылда Мәскәү православие сиркәүҙәре конференцияһында Пасханы, күскән байрамдар кеүек үк, Александр пасхалияһы буйынса (юлиан календары буйынса) иҫәпләргә, ә күсмәй торғандар — урындағы сиркәү календары буйынса хисаплана.
Пролептик календарь
Григориан календар ингәнгә тиклем даталарҙы билдәләү өсөн ҡулланылған календарь пролептик тип исемләнә. Мәҫәлән, беҙҙең эраға тиклемге даталарҙы билдәләү өсөн беҙҙең эраға тиклем 45 йылдың 1 ғинуарында индерелгән юлиан календары ҡулланыла — тимәк, унан алдағы даталар пролептик юлиан календары буйынса билдәләнә. Юлиан календары ҡулланылмаған төбәктәрҙә ваҡиғаларҙың датаһын билдәләү өсөн 1582 йылдың 15 октябрендә григориан календары индерелгәнгә тиклем пролептик григориан календары ҡулланыла, ваҡиғалар даталары григориан календары ҡағиҙәләре буйынса билдәләнә.
Аустерлиц янындағы алыш
Григориан һәм юлиан календарҙары араһындағы айырма Австрия һәм Рәсәй армияһының 1805 йылдағы берлектәге ғәмәлдәрендәге хатаға сәбәпсе булған тип иҫәпләнә, был Аустерлицта союздаштарҙы тар-мар итеүҙә ҙур роль уйнай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Юлиан календары
Мәтинов Шаһишәриф Миҙәтғәли улы
Биографияһы
Ырымбур губернаһы Орск волосында хәлле башҡорт ғаиләһендә тыуа. Башланғыс белемде Муллаҡай мәҙрәсәһендә ала. Ҡаҙан губернаһының Ҡышҡар мәҙрәсәһен тамамлай. Темәс ауылында урыҫ-башҡорт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1884 йылда Өфөлә өйәҙ ахуны исеменә аттестация үтә. 1890 йылда Макарьевка йәрминкәһенә (Түбәнге Новгород) ахун итеп тәғәйенләнә.
1891 йылда Пермь губернаһының Ирбит йәрминкәһенә күсә. 1906 йылда Ырымбур губернаһынан Рәсәй империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы ағзаһы итеп һайлана. 1913 йылда — Орск өйәҙенең Земский управаһы ағзаһы.
1917 йылдың февраленә тиклем — Орск өйәҙенең мәғрифәт эштәре идарасыһы. Шаһишәриф Миҙәтғәли улы ошо поста эшләгән сағында башҡорт ауылдарында мәктәптәр астырыуға өлгөшә, уларҙы уҡытыусы кадрҙары менән тәьмин итә, мохтаждарға стипендия түләүҙе юллап ала.
1917 йылдан һуң Вәлиди Әхмәт-Зәки Әхмәтшаһ улы яғына сыға һәм Башҡортостан автономияһы өсөн көрәшкә рухландырыусыларҙың береһе була. 1918 йылда — Башҡорт Хөкүмәте эргәһендәге Диниә Назараты мөфтөйө.
1919 йылдың февралендә ағыуланыуҙан үлә.
Оурь-Я
Оурь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иваньчиха
Иваньчиха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кастово йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Антоний сиркәүе (Потсдам)
Тарихы
XIX быуатта Потсдамдың Новавес  (нем. Nowawes ) һәм Нойендорф райондарына күсеп килгән католиктар өсөн ҡала үҙәгендә урынлашҡан изге  Петр һәм Павел сиркәүенә йөрөргә мөмкин була. Диндарҙарҙың һаны артыуы һәм Иҫке ҡалаға тиклем яңы райондарҙан аралыҡтың алыҫ бүлыуы арҡаһында, 1891 йылда яңы ғибәҙәтхана өсөн община тарафынан ер участкаһы һатып алына : финанс сәбәптәр буйынса сиркәү төҙөлөшө тик 1905 йылда ғына башлана. Һөҙөмтәлә, сиркәү 1906 йылдың 7 октябрендә төҙөлөп бөтә. Шул уҡ йылда пастор  тәғәйенләнә, ә уның 1909 йылда сиркәү бойондороҡһоҙлоҡ ала (нем. Pfarrkuratie ).
Ике тиҫтә йылдан һуң, 1927 йылда, Берлин-Ванзе муниципалитетында йәшәгән католиктар өсөн Изге Михаил сиркәүе төҙөлә, ә 1933 йылдың 30 июлендә Потсдамда хәҙерге заман Изге Антоний сиркәүеның  нигеҙ ташы һалына. 1934 йылдың 15 апрелендә Берлин епискобы Николай Барес архитектор Вильгельм Фальбуш проекты буйынса төҙөлгән ҡорамды изгеләндерә, Фальбуш шулай уҡ Ванзелағы сиркәүҙең архитекторы була.
Антоний сиркәүе бинаһы ун тар һәм бейек тәҙрәләр менән яҡтыртыла, улар көнбайыш һәм көнсығыш стеналарҙа урынлашҡан һәм бинаның тышында ҡыҙыл кирбес менән ҡыҫанланған; трансепт артындағы ике өҫтәмә тар тәҙрә алтарь һәм апсиданың мозаикаһын яҡтырта. Ғибәҙәтханала суҡыныу урыны һәм руханиҙар кейемен һаҡлау урыны бар. 34 метр бейеклектә манара сиркәүҙың төп   бинаһының төньяҡ-көнбайыш  мөйөшөнә килеп тоташа: уның йоҡа баҡыр шпиле  папа тәреһе менән осланған.
Аҡ мәсет (Хиуа)
Аҡ мәсет (Oq masjid; Мечеть Ак) — Хиуалағы (Үзбәкстан) мәсет. Эске ҡала (Ичан-Ҡала; ичан — эске тип тәржемә ителә)) ансамбленең бер өлөшө булып тора, Бөтә Донъя мираҫы объекты булған диуар менән уратып алынған. Көнсығыш ҡапҡа янында урынлашҡан (Палван-дарваза).
Тарихы
1647 йылда Ануш хан мунсаһы менән бергә нигеҙ һалынған. Мәсет ишегендәге яҙыуҙарға ҡарағанда, хәҙерге бина 1838—1842 йылдарға ҡарай.
Тасуирламаһы
Мәсет көмбәҙ залынан һәм уға йәнәш торған өс галереянан тора. Көньяҡ стенала Мәккәгә (ҡиблаға) йүнәлткән михраб-нич бар.
Мәсет өс яҡтан айван (портик) менән уратып алынған квадрат көмбәҙ рәүешендәге бинанан (6,35-кә 6,35 м) тора. Мәсеттең дөйөм дәүмәле 25,5-кә 13,5 метр тәшкил итә.
Көньяҡ славян телдәре
Көньяҡ славян телдәре — славян телдәре төркөмө; хәҙерге ваҡытта Көньяҡ-Көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауында таралған.
Классификацияһы
Көньяҡ славян телдәренең тел уртаҡлығы көнбайыш славяндарҙың һәм көнсығыш славяндарҙыҡына ҡарағанда һирәгерәк асыҡ күренә. Хәҙерге көньяҡ славян телдәре ике ныҡ айырылып торған төркөмсәгә: көнбайыш (словен теле, хорват теле, босний теле, черногор һәм серб телдәре) һәм көнсығыш (болгар теле һәм македония теле) бүленә. Улар араһындағы ҡырҡа айырманың ихтимал сәбәптәре:
Төп һыҙаттары
Көньяҡ славян телдәренең көнсығыш- һәм көнбайыш славяндарҙың күҙгә ташланып торған айырмаһы - күп һанлы үткән заманлы ҡылымдарҙы үҙгәртеү (спряжение) системаһы һаҡланып ҡалған (имперфект, аорист, плюсквамперфект), унда, әммә, инфинитив йә бөтөнләй юҡ (болгар телендә), йә уның ҡулланылышы тарайған. Киләсәк замандың составлы формаларын барлыҡҡа килтереү өсөн ярҙамсы ҡылым сифатында «быть» йәки «иметь» (украин телендәге кеүек) түгел, ә «хотеть»ҡулланыла.
Склонение (килеш менән үҙгәртеү) ябайлаштырылған (болгар телендә килеш тулыһынса юҡҡа сыҡҡан, уларҙың ҡалдыҡтары алмаштарҙа һәм фразеологизмдарҙа ғына күренә; серб һәм хорват телдәрендә күплектәге дательный, творительный һәм предложный килештәрҙең күплек һаныдарында) тап килә.
Лексикала, словен теленән тыш, көслө көнсығыш йоғонтоһо (күп һүҙҙәр төрөк һәм төрөк теле ярҙамы менән үҙләштерелгән).
Әммә көньяҡ славяндарҙың телдең бөтә элементтарына үтеп ингән рус сиркәү славян китап традицияһына күп быуаттар буйы йоғонто яһауы менән бәйле, рус теле менән: фонетикала, лексикала, һүҙьяһалыш һәм башҡала билдәле бер оҡшашлығы бар.
Олойылға ауылы мәктәбе
Мәктәп уҡытыусылары
Олойылға ауылы мәктәбе уҡытыусылары исемлеге.
Һылтанмалар
«Бәйләнештә» социаль селтәрендә мәктәп төркөмө
Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы
Ғәниев Фәдис Рәхимйән улы (11 февраль 1967 йыл) — йырсы. 1989—1995 йылдарҙа һәм 1998 йылдан хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының вокал артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Биографияһы
Фәдис Рәхимйән улы Ғәниев 1967 йылдың 11 февралендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Мулла ауылында тыуған.
Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыған (профессор Миләүшә Мортазина класы). 1996—1998 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт филармонияһында солист-вокалист булып эшләй, 1989—1995 йылдарҙа һәм 1998 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы.
Хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы Лилиә Биктимерова менән дуэтта йырлай.
Сәхнә эшмәкәрлеге
Композиторҙар Рөстәм Яхин, Салауат Низаметдинов, Нур Дауытов, Сәлих Сәйҙәшев («Хуш ауылым»), Руза Сәхәүетдинова, Урал Рәшитов, Ризуан Хәкимов («Әйтмә һин ауыр һүҙ»), Наил Шәймәрҙәнов һәм Рәйес Ханнановтың («Уфтанма») йырҙарын башҡара.
Репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары «Уйыл», «Сәлимәкәй», «Аһ, Ырымбур ҡалаһы», «Шахта», «Сәрмән», «Хәмдиә» урын алған.
Космонавт
right|thumb|250px|[[Гагарин Юрий Алексеевич|Юрий Гагарин — беренсе космонавт]]
Моленьга
Моленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Грабарь Игорь Эммануилович
Грабарь Игорь Эммануилович (25 март 1871 йыл— 16 май 1960 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР — рәссамы, реставратор, сәнғәт фәне белгесе, мәғрифәтсе, музей эшмәкәре,. Император художество академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1913). СССР Фәндәр академияһы (1943) һәм СССР сәнғәт академияһы (1947) академигы, СССР-ҙың халыҡ рәссамы (1957),1-се дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1941).
Биографияһы
Игорь Эмманулович Грабарь 1871 йылдың 25 мартында Будапешта 1860 йылдар аҙағында Венгрия парламенты ағзаһы итеп һайланған русин йәмәғәт эшмәкәре Эммануэль Грабарь ғаиләһендә тыуған. Серб сығышлы православие дин әһеле тарафынан суҡындырылған рәссам Б.M Кустодиевтың ағаһы Константин Кустодиев уның вариҫы була. Грабарҙың әсәһе яғынан олатаһы, Адольф Добрианский, Карпат артында һәм Галицияла рус хәрәкәтенең билдәле эшмәкәре була. Рәссамдың әсәһе Ольга Грабарь шулай уҡ Галицияла рус мәғариф эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Улы тыуғандан һуң, күп тә үтмәй, балалары менән атаһының Урыҫ Карпатындағы имениеһына китә. Мәҙйәрҙәргә ҡаршы эшмәкәрлеге дәүләттең һәм хакимлыҡ итеүсе династияның дошманы булараҡ билдәлелек ала, шул сәбәпле Эммануэль Грабарь Италияға ҡасырға мәжбүр була. Кенәз Сан-Донато балаларына өй уҡытыусыһы булып эшкә урынлаша, өс йылдан һуң улар менән Парижға китә. 1876 йылда Е. Грабарь Рәсәй империяһына күсеп килә һәм Рязань губернаһының Егорьевск ҡалаһында төпләнә, унда француз һәм немец телдәрен уҡытыу хоҡуғы өсөн имтихан тапшырып, Храбров фамилияһы аҫтында урындағы гимназияла эшләй башлай. 1879—1880 йылдарҙа ҡатыны балалары менән Рәсәй империяһына күсеп килә.
1880—1882 йылдарҙа Егорьев прогимназияһында уҡый, яҙыусы И. С. Тургеневтың һеңлеһе Варвара Житова дәрестәренә йөрөй. 1882 йылдан Катковский лицейында уҡый, уны 1889 йылда алтын миҙал менән тамамлай. Санкт-Петербург университетының юридик факультетына уҡырға инә, уны 1893 йылда тамамлай.
Билдәле юрист булып киткән өлкән ағаһы Владимирҙан айырмалы рәүештә, рәссам карьераһын өҫтөн күрә. Мәскәүҙә булған сағында уҡ Мәскәү сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәтендә һүрәт төшөрөү дәрестәренә йөрөй. 1892 йылдан профессор П. П. Чистяковтың академик оҫтаханаһында уҡый башлай, 1894 йылда Император сәнғәт академияһына уҡырға инә, 1895 йылда И. Е. Репин студияһында уҡый башлай. 1896 йылда Европаға китә һәм Мюнхенда Антон Ажбеның шәхси мәктәп-студияһына уҡырға инә. Мюнхен ижады осорона «Дама с собакой» (1899) и «Дама у пианино» (1899) кеүек эштәре ҡарай.
1901 йылда Рәсәй империяһына ҡайта, «Сәнғәт донъяһы» һәм «Рус рәссамдары союзы» ижади берекмәләре эшендә ҡатнаша, пейзаждары һәм натюрморттары күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
1903 йылда бөтөнләйгә Мәскәүгә күсә. Шул ваҡыттан алып «Салон» һәм «Союз» «Сәнғәт донъяһы» күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Уның эштәре шулай уҡ сит илдәрҙә — Мюнхен, Париж, Салон-д’Автомнела, 1906 йылда С. П. Дягилев ойошторған рус сәнғәте, 1909 йылда Римда үткән халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 1910-сы йылдарҙа И. В. Рыльский һәм И. В. Жолтовский менән Мәскәүҙә «фасадтарҙың матурлыҡ конкурстары» жюри ағзаһы була. . Мәскәүгә күскәндән һуң күп рәссам Н. В. Мещерин менән таныша. Бер нисә тапҡыр Мещериндарҙың Дугино имениеһында була (хәҙер — Мәскәү өлкәһе Ленин районы Мещерино ауылы).
1917 йылдың февраленән һуң Мәскәү сәнғәт һаҡлаусылар эшмәкәрҙәре Союзын ойоштора һәм уның рәйесе була, музейҙарҙы һәм шәхси коллекцияларҙы урлауға ҡаршы көрәшә, Халыҡ комиссариатының музей бүлегендә эшләй.
Октябрь революцияһынан һуң һынлы сәнғәт менән әүҙем шөғөлләнә: пейзаждар ҙа, рәсми, «һарай» композицияларын да ижад итә. 1918 йылдан Кесе театрҙың художество-декоратив бүлеге менән етәкселек итә. 1919 йылдың авгусынан — Рәсәй матди мәҙәниәт тарихы академияһы ағзаһы, экспедицияларҙа төньяҡ рус мәҙәниәте тарихын өйрәнә. Картиналар ижад итеүҙән тыш, рәссам ғилми-тикшеренеү һәм мәғрифәтселек эштәре менән шөғөлләнә. «Сәнғәт донъяһы», «Весы», «Старые годы», «Аполлон», «Нива» журналдарында һәм башҡа баҫмаларҙа сәнғәт тураһында күп яҙа. «Картины современных художников в красках» баҫмаһында мәҡәләләр яҙа, уның мөхәррире була. Шул ваҡытта И. Н. Кнебель үткәргән «Рус сәнғәте тарихы» баҫмаһының, шулай уҡ «Рус рәссамдары» монографиялар серияһының мөхәррире һәм хеҙмәттәше була.
1913 йыл башында Мәскәү ҡала думаһы уны Третьяков галереяһының бағымсыһы (попечителе) итеп һайлай, был вазифаны 1925 йылға тиклем биләй. Әсәһенә яҙған хатында вазифаға ризаләшыуының сәбәбен аңлата: рәссамдарҙы «… алыҫтан, быяла аша түгел, ә яҡындан, тотоп ҡарау, техниканы, ҡултамғаларҙы, бөтә үҙенсәлектәрҙе ентекләп өйрәнеү теләге». Музейҙың ҡабаттан экспозицияһын үткәрә, ҡайһы бер залдар яңынан проектлана, ул матбуғатта, хатта Дәүләт думаһы ултырыштарында ла (1913 йылдың 10 сентябре) ҡыҙыу фекер алышыу тыуҙыра. Экспозиция тарихи, хронологик һәм монография принциптарына нигеҙләнгән. Игорь Грабарь реформалары күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре тарафынан ыңғай хуплана. И. Е. Репин билдәләүенсә, «П.M. Третьяков галереяһы даны өсөн ғәйәт ҙур һәм ҡатмарлы эштәр башҡарылған»
1917 йылда бөтә коллекцияны инвентаризациялау үткәрелә һәм һәр экспонаттың яңы атрибуттары менән галерея каталогы баҫыла — ошо маҡсатта һүрәтләнгән кешеләрҙең исемдәрен асыҡлау буйынса тикшеренеүҙәр, үлсәүҙәр үткәрелә һәм дүрт мең әҫәрҙең әйләнештәре ентекле өйрәнелә.
Коллекцияны тулыландырыуға ҙур иғтибар бүлә, элекке оҫталарҙың әҫәрҙәрен, шулай уҡ хәҙерге рәссамдарҙың «Рус рәссамдары союзы», «Зәңгәр рауза», «Сәнғәт донъяһы» күргәҙмәләренән картиналарын һатып ала.
Уның етәкселегендә байтаҡ һоҡланғыс картиналар яңыртылған һәм таҙартылған, улар араһында С. С. Щукиндың «Портрет Павла I», Ф. Я. Алексеевтың «Вид дворцовой набережной от Петропавловской крепости», А. Венециановтың «Ураҡта. Йәй», С. Ф. Щедриндың «Пейзаж с животными».
Совет Рәсәйенең художество тормошонда төп фигура була. Лев Троцкийҙың ҡатыны Наталья Седова менән дуҫ була, уның менән Халыҡ комиссариаты музей бүлегендә бергә эшләгәндә таныша. Сталиндың «таҙартыу барышында» ул бөтә яуаплы вазифаларынан китә һәм һынлы сәнғәткә кире ҡайта. Светлана исемле ҡыҙҙың портретын төшөрә, ул кинәт бик популяр булып китә.
Бынан тыш, 1918—1930 йылдарҙа Мәскәүҙә Үҙәк реставрация оҫтаханаһын ойоштороу инициаторы һәм етәксеһе була.
1921 йылдан Мәскәү дәүләт университеты профессоры, сәнғәт кафедраһында фәнни реставрация теорияһы һәм практикаһы буйынса лекциялар уҡый. 1944 йылдан оҫтаханаларҙың ғилми етәксеһе булып эшләй, күп һанлы комиссияларҙы етәкләй. Монастырҙарҙағы һәм усадьбаларҙағы картиналарҙы һәм иконаларҙы юҡ ителеүҙән ҡотҡарыу менән шөғөлләнә. Андрей Рублёвтың «Троица» иконаһын тергеҙеүҙә туранан-тура ҡатнаша.
Троица-Сергий лавраһында реставрациялау эштәре буйынса ғилми совет консультанты була, уның ғилми етәксеһе һәм баш архитекторы итеп И. В. Трофимов тәғәйенләнә. 1937—1943 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт художество институты директоры (1937 йылдан алып профессор).
1943 йыл башында Германия музейҙарынан һәм уның союздаштарынан картиналарҙы конфискациялау юлы менән совет музейҙарының юғалтыуҙарын ҡаплау идеяһын тәҡдим итә. Эксперттар бюроһын етәкләй, ул Европа музейҙарының иң яҡшы әҫәрҙәре исемлеген төҙөй, фронтҡа киткән «трофей бригадаларын» әҙерләп, сәнғәт әҫәрҙәре менән эшелондар ҡабул итә. Шул уҡ йылда Ленинградта Бөтә Рәсәй сәнғәт академияһы һәм Һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты директоры була.
1944 йылдың көҙөндә уның етәкселегендә СССР Фәндәр академияһының тарих һәм философия кафедраһында (хәҙер Дәүләт сәнғәт тарихы институты) сәнғәт тарихы һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлау институты ойошторола.
1944 йылда Дәүләт Үҙәк реставрация оҫтаханаларына ғилми етәксе була. Хәҙерге Бөтә Рәсәй художество ғилми-реставрация үҙәге, ул булдырған Үҙәк реставрация оҫтаханаларынан үҫеп сыҡҡан, уның исемен йөрөтә.
1947 йылда Андроников монастырында, шулай уҡ Андрей Рублёвтың боронғо рус сәнғәте музейын ойоштороуҙа реставрация эштәрен башлап ебәреүселәрҙең береһе була..
1960 йылдың 16 майында Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (участка No 8).
Ҡыҙыҡлы факттар
''Ҡәҙерле Иосиф Виссарионович! Бөтә ил Ҡыҙыл Армияның техник ҡеүәтен нығытыу өсөн үҙенең хеҙмәт тупланмаларын биргәндә, совет рәссамдары стихиялы дөйөм халыҡ хәрәкәтенән ситтә ҡала алмай, шуға күрә бөгөн мин Дәүләт банкына 70 000 һум аҡса индерҙем, был «Ҡыҙыл Армияның совет рәссамдары» бронетанк колоннаһын булдырыу фондына һалынған тәүге аҡса. ''
Бөтә Рәсәй художество академияһы директоры, һынлы сәнғәт академигы, Сәнғәт фәндәре докторы  Игорь Грабарь Сәмәрҡәнд Ҡыҙыл Армияның бронетанк көстәре тураһында хәстәрлек күргәнегеҙ өсөн һеҙгә, иптәш Грабарь, рәхмәтемде белдерәм.
Минең сәләмемде һәм Ҡыҙыл Армияға рәхмәтемде ҡабул итегеҙ.'''И. СТАЛИН''' "Известия" гәзите, 26 ғинуар 1943 йыл.
Пекуче-Яха
Пекуче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вардананц майҙаны
Вардананц майҙаны (әрм. Վարդանանց Հրապարակ ) — Әрмәнстан ҡалаһы Гюмрила ҙур майҙан.
Аварайр яланында Вардан Мамиконян етәкселегндә әрмән ғәскәрҙәренең фарсы армияһы менән Һуғышы  иҫтәлегенә  атала.
Тарихы
Май еңеүҙәре майҙаны (Մայիսյան Ապստամբության հրապարակ) — совет власы осоронда  Әрмәнстанда  коммунистик көстәрҙең 1920 йылғы ихтилалы хөрмәтенә майҙан тап шулай атала — 1930 йылда Гюмри ҡалаһы  үҙәгендә асыла,  проектының авторы билдәле архитектор   Таманян Александр.
2016 йылдың 25 июнендә өс көнлөк апостолдар визиты менән Әрмәнстанда булған Рим Папаһы Франциск  латин йолаһы буйынса Вардананц майҙанында  литургия үткәрә. Тантанала шулай уҡ бөтә әрмәндәр Католикосы Гарегин II ҡатнаша.
Тасуирламаһы
Вардананц майҙаны тура мөйөшлө формала. Төньяҡтан ул Гай урамы менән сикләнгән, көньяҡтан — Ваган Чераз урамы, көнбайыштан — Абовян урамы, көнсығыштан  Шаумян урамы менән сикләнгән.
Майҙанды бер нисә фонтан биҙәй, ә уның үҙәгендә   Аварайр алышына арналған  мемориал урынлашҡан. Ул 2008 йылда төҙөлгән һәм   Сәсәниҙәр дәүләте һөжүменән һаҡлаусы әрмән ғәскәрҙәре етәкселәренең бронза скульптураларын үҙ эсенә ала. Мемориал үҙәгендә  Әрмәнстандың милли геройы Вардан Мамиконян һыны урынлашҡан, уның хөрмәтенә майҙан үҙ исемен алған. Ҡалған дүрт скульптурала әрмән католикосы  , кенәз Аршавир II Камсаракан, Гевонд Ерец, шулай уҡ Мамиконян Вардандың әсәһе һүрәтләнә.
Майҙанға йәнәш территорияла Изге Богородица сиркәүе, Изге Ҡотҡарыусы сиркәүе, ҡала хакимиәте бинаһы, «Октябрь» кинотеатры урынлашҡан.
Туҡыма (биология)
Туҡыма — килеп сығыштары уртаҡ, төҙөлөштәре һәм үтәгән функциялары менән бер-береһенә оҡшаш булған бик күп һандағы күҙәнәктәр һәм күҙәнәк-ара матдә йыйылмаһы ул.
Тере организм туҡымалары төҙөлөшөн өйрәнгән фән гистология тип атала.
Ағзалар төрлө туҡымаларҙан тора.
Хайуандарҙың туҡыма төрҙәре
Хайуан туҡымалары түбәндәге төрҙәргә бүленә :
Дөйөм мәғлүмәттәр
Хайуан туҡымаларын төп дүрт төркөмгә бүлеп йөрөтәләр.
Икенсе берәүҙәре, мәҫәлән, һөйәк һәм кимерсәк туҡымалары, таяныу функцияһын үтәй.
Төрлө туҡымаларҙы теләһә ниндәй ағзала табып була. Мускулдар һөйәктәргә тоташтырғыс туҡыманан торған аҡ төҫтәге тығыҙ һәм һығылмалы тарамыштар ярҙамында беркетелгән.
Тышҡы яҡтан мускул үтә күренмәле, шулай уҡ тоташтырғыс туҡыманан торған йоҡа тиресә менән ҡапланған. Әгәр был тиресәне әрсеп алһаң, мускулдың күп кенә шәлкемдәрҙән торғанлығы күренә.
Шәлкемләрҙең һәр береһе тышҡы тиресәгә оҡшаш тиресә менән ҡапланған. Был шәлкемде тағы ла вағыраҡ өлөштәргә айырырға мөмкин. Иң нескә мускул шәлкемен айырып алыуы ҡыйыныраҡ. Ләкин махсус инструменттәр ярҙамында уны ла айырым үтә нәҙек мускул сүстәренә бүлгеләүгә ирешелә. Был сүстәр мускул туҡымаһын барлыҡҡа килтерә.
Эпителиаль туҡымалар
Эпителиаль туҡымаларҙа күҙәнәктәр бер-береһенә тығыҙ тейеп торалар. Күҙәнәк-ара матдә бик әҙ үҫешкән булғанлыҡтан, уны күреү ҡыйын. Микробтарға, саң бөртөктәренә һәм зарарлы матдәләргә организм эсенә күҙәнәктәрҙең тотош ҡатлауы аша үтеп инеүе еңел түгел.
Йыш ҡына эпителиаль туҡыма күҙәнәктәрҙең күп һандағы ҡатлауҙарынан төҙөлә. Бындай туҡыма уның аҫтында урынлашҡан ағзаларҙы яҡшы һаҡлай.
Эпителиаль күҙәнәктәр, зарарлы тышҡы тәьҫирҙәргә дусар булып, күп һанда һәләк булалар. Шул сәбәпле улар тиҙ үрсеү һәләтлелегенә эйә: үлгән күҙәнәктәр яңылары менән алмашына бара.
Мәҫәлән, тиренең өҫкә күҙәнәктәре бер туҡтауһыҙ һәләк булалар һәм ҡубып төшәләр. Уларҙы тиренең тәрәнерәк ятҡан ҡатлауының күҙәнәктәре үрсегәндә барлыҡҡа килеүсе яңы күҙәнәктәр алмаштыра.
Биҙҙәрҙе барлыҡҡа килтереүсе эпителиаль туҡымалар төрлө шыйыҡлыҡтар: шайыҡ биҙҙәре—шайыҡ, тир биҙҙәре—тир, йәш биҙҙәре йәш бүлеп сығаралар.
Тоташтырғыс туҡымалар
Тоташтырғыс туҡымаларҙа күҙәнәктәр, ғәҙәттә, бер-береһенә тейеп тормайҙар. Улар араһында күҙәнәк-ара матдәһе күп була.
Кәүшәк тоташтырғыс туҡымала был матдә сүстәр рәүешендә була. Улар араһында айырым күҙәнәктәр таралышып урынлашҡандар. Бындай туҡыма, мәҫәлән, тиренең эпителиаль туҡымалары ҡатлауы аҫтында бар. Ул тирене һуҙылыусан һәм һығылмалы итә.
Мускул тиресәләре, шулай уҡ тарамыштар, кимерсәктәр һәм һөйәктәр тоташтырғыс туҡыманың төрлө төрҙәренән төҙөлгәндәр. һөйәк туҡымаһындағы күҙәнәк-ара матдә бик ҡаты һәм ныҡ була.
Ҡан һәм лимфа ла тоташтырғыс туҡыма булып торалар. Уларҙың күҙәнәк-ара матдәһе шыйыҡ була.
Тоташтырғыс туҡыманың төп функцияһы күҙәнәк-ара матдәгә бәйләнгән.
Мускул туҡымалары
һөлдә мускулдарының сүстәре сәс бөртөгөнән сама менән биш тапҡыр нәҙегерәк. Шунлыҡтан уларҙы микроскоп аша ғына күреп була. Ләкин уларҙың оҙонлоҡтары 10—12 сантиметрға етә. һөлдә мускулының сүсе күп һанда оҙонса ядролары булған цитоплазманан тора. Цитоплазма, эсендә бик нәҙек ептәр һуҙылып киткән. Был ептәр тартылырға, йәғни ҡыҫҡарырға һәм йыуанайырға, һәләтлеләр.
Микроскоп аша ҡарағанда, был туҡыманың сүстәрендә арҡырыға һуҙылған һыҙаттар була (яҡты һәм төҫлө һыҙаттар сиратлашып килә). Шунлыҡтан һөлдә мускулдарын төҙөүсе туҡыма арҡыры һыҙатлы мускул туҡымаһы тип йөрөтөлә.
Эске ағзаларҙың, мәҫәлән, ашҡаҙандың, эсәктәрҙең, мускулдары туҡымаһын төҙөүсе күҙәнәктәрҙең төҙөлөшө башҡаса.
Уларҙың оҙонлоғо ни бары 0,1 мм самаһы. Бындай күҙәнәктең цитоплазмаһында бер ядро һәм тартылыусан ептәр урынлашҡан була.
Эске ағзалар мускулдарының сүстәрендә арҡыры һыҙаттар булмай. Шунлыҡтан был туҡыма шыма мускул туҡымаһы тип йөрөтөлә.
Йөрәк мускулы ғына был йәһәттән башҡаларҙан айырылып тора. Ул үҙенә башҡа төҙөлөшлө арҡыры буйлы туҡыманан төҙөлгән (йөрәктең арҡыры буйлы мускулатураһы). Йөрәк мускулдарының сүстәре үрелгән тармаҡтарҙан тора.
Бөтә мускул туҡымалары дөйәм үҙсәнлектәргә эйә. Мускул сүстәре цитоплазмаһындағы ептәр, ҡыҫҡарып һәм йыуанайып, уларҙың тартылыуын тыуҙыралар. Был ваҡытта бөтә мускул үҙе лә тартыла.
Мускул туҡымаһына ниндәй ҙә булһа берәй куҙғыу — механик (пинцет менән семтеп алыу йәки сәнсеү), химик (кислота тамыҙыу), температура (эҫе әйбер тейҙереп алыу), электрик (ток тәьҫире) ҡуҙғыу тәьҫир итһә, мускулда ярһыу тип аталған ҡатмарлы биологик реакция хасил була.
Мускул туҡымаһының тартылыуы — унда барыусы ярһыу процесенең сағылышы ул. Ҡуҙғыуҙар тәьҫире туҡталғандан һуң, мускул бушанып ҡала. Уның оҙонлоғо элекке хәленә ҡайта.
Ярһыусанлыҡ һәм тартылыусанлыҡ — мускул туҡымаһының төп үҙсәнлектәре ул.
Нервы туҡымаһы
Нервы туҡымаһын төҙөүсе күҙәнәктәр нейрондар тип аталалар. Нейрон тәндән һәм цитоплазма үҫентеләренән тора. Нейрон тәнендәге цитоплазмала бәләкәй ядролы ядро урынлашҡан.
Нейрон үҫентеләренең береһе, ғәҙәттә, башҡаларынан оҙонораҡ була. Уны аксон тип атайҙар. Уның осо тармаҡтарға айырыла.
Бындай үҫентеләр шул тиклем нәҙек була, уларҙы тик микроскоп аша ғына күрергә мөмкин. Шулай уҡ, йыш ҡына шаҡтай оҙон булалар. Оҙонлоҡтары 1 метрға тиклем етергә мөмкин.
Унан тыш, нейрондың тәненән бик күп тармаҡтарға айырылған бер йәки бер нисә ҡыҫҡа үҫенте сығып китә. Уларын дендриттар тип атайҙар. Үҫентеләренең формаһы һәм һаны яғынан нейрондар төрлө-төрлө була.
Нейрондарҙың тәндәре башлыса арҡа һәм баш мейеләрендә, йәғни үҙәк нервы системаһында урынлашҡан. Уларҙың тупланмалары баш һәм арҡа мейеләренең һоро матдә тип йөрөтөлгән матдәһен барлыҡҡа килтерә.
Үҙәк нервы системаһынан ситтә лә нейрондар тәндәренең бәләкәйерәк тупланмалары осрай. Улар нервы төйөндәре тип аталалар.
Нейрондарҙың берәүҙәренең оҙон үҫентеләре үҙәк нервы системаһының үҙендә ҡала. Улар баш һәм арҡа мейеләренең аҡ матдәһен барлыҡҡа килтерәләр.
Үҫемлектәрҙең туҡыма төрө
Үҫемлек туҡымалары түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Дөйөм мәғлүмәттәр
Үҫемлектәр батшалығын ике ваҡ батшалыҡҡа: түбән төҙөлөшлө үҫемлектәргә һәм юғары төҙөлөшлө үҫемлектәргә бүләләр. Төп айырма: түбән төҙөлөшлө үҫемлектәрҙә туҡыма һәм органдар булмай. Йәғни, күҙәнәктәре махсуслашмаған.
Юғары төҙөлөшлө үҫемлек организмының һәр күҙәнәге ниндәй туҡыма составына инеүенә ҡарап, билдәле бер функция үтәй. Күҙәнәктең төҙөлөшө уның функцияһына ярашлы була.
Үҫемлектең ҡайһы бер күҙәнәктәре эсендәге тере матдәләр үлеп бөтөп, уның тик тышсалары ҡалғас ҡына үҙҙәренең төп функцияһын үтәй. Үҙағас көпшәләре шундайҙарға инә.
Үҫемлектең төрлө органдарындағы туҡымаларҙың икенсе төркөмө — япма туҡымалар. Япма туҡымаларға тиресә менән кигермәк инә.
Тиресәнең тере күҙәнәктәре бер-береһенә тығыҙ тейеп тора, уларҙың тышсалары ҡалынайған. Тиресә күҙәнәктәре араһында ауыҙсалар бар.
Кигермәктең күҙәнәктәре үле. Уларҙың тышсалары һыуҙы ла, һауаны ла үткәрмәй. Был туҡымалар үҫемлекте тышҡы мөхиттең уңайһыҙ тәьҫиренән һаҡлай. Мәҫәлән, дымдың артыҡ күп парға әйләнеүенә, үҫемлек эсенә зарарлы микроорганизмдарҙың үтеп инеүенә кәртә булып тора. Үҫемлектәрҙең күбеһендә тиресәһе май һымаҡ матдә йәки балауыҙ һымаҡ ҡуныҡ менән ҡапланған.
Үҙағас көпшәләре һыуҙы һәм унда эрегән минераль матдәләрҙе үткәрә.
Йүкәлектең иләк һымаҡ көпшәләре буйлап органик матдәләр эретмәһе хәрәкәт итә.
Һабаҡтың үҙәге, ҡабыҡтың йүкәлеккә яҡын торған эске күҙәнәктәре, тамыр ҡабығы һәм емештәрҙең һутлы күҙәнәктәре һаҡлаусы туҡыманан барлыҡҡа килгән. Ул ғәҙәттә, күҙәнәк аралығына бай була. Был туҡыма күҙәнәктәрендә туҡлыҡлы матдәләр запасы туплана.
Япраҡтарҙың һәм йәш һабаҡтарҙың йәшел күҙәнәктәрендә фотосинтез бара. Бындай туҡымаларҙы фотосинтезлаусы туҡымалар тип атайҙар.
Механик туҡыма үҫемлек органдарына ныҡлыҡ бирә. Улар бик ҡалын тышсалы күҙәнәктәрҙән тора. Был туҡыманың күҙәнәктәре үҫемлектең һөлдәһен барлыҡҡа килтерә.
Улар һабаҡта тоташ ҡатлам булып йәки бер-береһенән күпмелер алыҫлыҡта ятҡан айырым-айырым бау рәүешендә урынлашыуҙары мөмкин.
Япраҡтарҙағы механик туҡыма күҙәнәктәре йыш ҡына үткәреүсе туҡыма күҙәнәктәре тирәһендә урынлаша. Улар менән бергә япраҡ һеңерсәләрен барлыҡҡа килтерә.
Йүкәлек менән үҙағастың айырым күҙәнәктәре йәки күҙәнәк төркөмдәре механик туҡыма күҙәнәктәренә хас төҙөлөшлө була. Был күҙәнәктәр ағасланған ҡалын тышсалы оҙон сүстәр рәүешендә була. Шуға күрә уларҙы йүкәлек һәм үҙағас сүстәре тип атайҙар.
Йофар
Йофар (Desmana moschata, (Русская выхухоль) — ҡиммәтле тиреле йәнлек ;  отряды һуҡыр сысҡандар ғаиләһенән һөтимәр йәнлек.
Ҡылыҡһырлама
Волга, Дон һәм Яйыҡ йылғалары бассейнында ғына осрай. Кәүҙәһе тығыҙ, 20 см-ға ҡәҙәр оҙонлоҡта. Ауырлығы 520 г-ға ҡәҙәр. Башы ҙур, хәрәкәтсән оҙон танау менән тамамлана. Ҡойроғо 17−20 см оҙонлоҡта, ике яғынан ҡыҫылған, ҡабырсаҡ һәм һирәк төк менән ҡапланған, ҡойроҡ төбөндә еҫле майлы матдә бүлеп сығарыусы махсус биҙҙәре урынлашҡан. Май тирене еүешләнеүҙән һаҡлай. Аяҡ бармаҡтары араларында киң йөзөү ярылары бар; артҡы аяҡтары алғыларыннан оҙонораҡ һәм көслөрәк. Йөн ҡапламы ебәк һымаҡ, ҡуйы, өҫкө яғы ҡара-ҡоңғорт, аҫҡы яғы - көмеш һымаҡ һоро төҫтә. Яртылаш һыуҙа тереклек итә. Өнөн, сығыу юлдарын һыу аҫтында ҡалдырып, текә ярҙарҙа ҡыуаҡ тамырҙары аҫтына ҡаҙа. Кис һәм төндә активлык күрһәтә. Һыуҙа йәшәүсе умыртҡаһыҙҙар, ваҡ балыҡ, үҫемлектәр менән туҡлана.
Үрсеүе
Йөклөлөк 45—50 көн тирәһе дауам итә. Балаларының һаны 1—5 тирәһе була. Балалары яланғас, күҙе йомоҡ, хәлһеҙ булып тыуа. Һәр береһенең массаһы 2—3,3 г тирәһе генә була.
Йылына 1, һирәгерәк 2 тапҡыр бала тыуҙыра (май — июнь  һәм  ноябрь — декабрь). Тынысһыҙлағанда, ҡурҡыныс янағанда, инә йофар балаларын икенсе урынға күсерә. Ата заттар ҙа балалары янында була.
Балалалары 4 айҙа өлкәндәре кеүек туҡлана башлай. 4-5 айҙа үҙ-аллы йәшәүгә күсә. 4 йылға тиклем йәшәй.
Тарихы
Ҡиммәтле тиреһе өсөн аулау һөҙөмтәһендә, 20 быуат башына йофар Башҡортостанда  бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Киренән тергеҙеү маҡсатында 1934—36 йылдарҙа Татар АССР-нан Дүртөйлө һәм Бөрө райондарына күпмелер һанда  был йәнлектәрҙе  ҡайтаралар. 1934 йылда "Ағас-күл"гә, Ағиҙел йылғаһының һыубаҫар туғайҙарына ебәрелә. Икенсегә, 1936 йылда Дүртөйлө районының башҡа күлдәренә (озера Учпили, Учтавлы, Изелчик, Чугураш, Анак-куль) һәм Илеш районына (Белосарым) ебәрелә. Реаклиматизация уңышлы килеп сыға.
1946-1955 йылдар эсендә һунар итеү һөҙөмтәһендә дүрт меңгә яҡын тире алына. Унан һуңғы йылдарҙа, йофарҙарҙың һаны ҡырҡа кәмей. 1949 йылдарҙа, яр һыҙатының һәр километры һайын 8,3 өң иҫәпләнһә, 1959 йылға 4,7-гә тиклем кәмей.
20 быуат аҙаҡтарына бик һирәкләп кенә, Дүртөйлө һәм Илеш райондарының һыубаҫар туғайлы һыу ятҡылыҡтарында осрауын дауам итә. Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Һанын тергеҙеү өсөн әүҙем эш күреү: яңынан ситтән йәнлектәр ҡайтартыу һәм улар өсөн махсус заказниктар булдырыу талап ителә.
Иҫке Әпсәләм
Иҫке Әпсәләм (Староабсалямово) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 433 кеше булған. ОКАТО коды — 80205861001.
Хәҙерге осор
2005 йылдың 20 июлендәге 211-з «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы Законы ҡарар итә: ст. 5. тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә:
1) Ауырғазы районында:
б) Өршәк ауыл Советы Иҫке Әпсәләм ауылының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (92 %).
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы (Фаррахетдинов Равиль Гуссаметдинович; 3 май 1939 йыл) — совет сәнәғәт эшмәкәре. «Почёт» ордены кавалеры, БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Рауил Ғоссаметдин улы Фәррәхетдинов 1939 йылдың 3 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Яңы Күктау ауылында тыуған. Юғары белемле — 1971 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Ленинград Урман-техник академияһында уҡып сыҡҡан.
Хеҙмәт юлын 1960 йылда Салауат индустриаль техникумын тамамлағандан һуң ағас бысыу буйынса мастер вазифаһында башлай.
1961—1964 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡан.
1964—1971 йылдарҙа мебель предприятиеларныда инженер вазифаларында эшләгән.
1971 йылдан «Башмебельбыт» етештереү предприятиеһында — баш инженер урынбаҫары, баш инженер, директор булып хеҙмәт иткән. Артабан Өфө мебель етештереү аренда фабрикаһында генераль директор вазифаһында эшләгән.
1990 йылда Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы Өфө ҡалаһының Ленин районы, 29-сы Нижегородка һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы — һуңғы саҡырылышы депутаты итеп һайлана.
Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ ҡулланыуы тауарҙары, сауҙа, халыҡҡа коммуналь-көнкүреш һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеү комиссияһы ағзаһы була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Фәррәхетдинов Рауил Ғоссаметдин улы — БАССР халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеүҙең атҡаҙанған хеҙмәткәре, 1990 йылдың 11 июнендә СССР-ҙың «Почет» ордены менән бүләкләнгән
Кәлмәтов Харис Сәлих улы
Кәлмәтов Харис Сәлих улы (20 октябрь 1897 йыл — 27 ноябрь 1937 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1924—1929 йылдарҙа Башҡортостан АССР-ының Баш суды рәйесе. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Харис Сәлих улы Кәлмәтов 1897 йылдың 20 октябрендә Рәсәй империяһы Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Бүздәк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Иҫке Бүздәк ауылы) тыуған.
1919—1921 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия составында Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша. 1920—1921 йылдарҙа Башҡорт кавалерия дивизионы отделениеһының хәрби комиссары вазифаһын үтәй.