cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәүләтшин Фәррәх Дәүләтша улы
Биографияһы
Фәррәх Дәүләтша улы Дәүләтшин 1887 йылдың 31 ғинуарында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Уртай ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Сабый сағынан үкһеҙ етем ҡала, кулактарҙа бала ҡарап, көтөү көтөп тамағын туйҙыра. Үҫә төшкәс, Урал заводтарына эшкә сығып китә, төрлө завод-фабриктарҙа, урман хужалығыында бил бөгә. 1913—1916 йылдарҙа «Аҡшишмә» тип аталған ҡағыҙ фабрикаһында эшләгән саҡта бәлә-ҡазаға тарый: пар ҡаҙаны шартлау арҡаһында күҙҙәре зарарлана. Тома һуҡыр булып, эшкә яраҡһыҙ ҡалғас, тыуған ауылына ҡайта.
Сәсәнлек ижады
Тыумыштан үткер һүҙле һәм зирәк аҡыллы булған Фәррәх, зәғифлегенә ҡарамай, тора-бара йырҙар сығарыуға әүәҫләнеп китә, артабан инде, бәйеттәр әйтеп, үҙ төбәгендә халыҡ араһында йөрөй башлай, баҙарҙарҙа була, йыйындарҙа ҡатнаша. Йырҙарында һәм бәйеттәрендә ябай кешеләргә яҡын булған уй-тойғоларҙы сағылдырыуы, уларҙың азат тормошҡа ынтылыуын һәм башҡа көндәлек теләктәрен һүрәтләүе арҡаһында тиҙ арала халыҡ араһында популярлыҡ яулай.
Октябрь социалистик революцияһынан һуң ғына Фәррәх сәсән ауыҙ тултырып йырларға һәм ирекле ижад итергә мөмкинлек ала.
Башҡорт әҙәбиәтендә күрһәткән хеҙмәттәре өсөн Фәррәх Дәүләтшин республика яҙыусылары араһынан иң беренсе булып 1939 йылда «Почёт Билдәһе» ордены һәм маҡтау грамоталары менән наградлана. 1944 йылда уға Сәйет Исмәғилев менән бергә «Башҡортостандың халыҡ сәсәне» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Урятина
Урятина — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тутка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Слободка (Ишембай районы)
Слободка (Слободка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Скворчиха ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453227, ОКАТО коды — 80 231 870 008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Утар Тәйрүк йылғаһына ҡойоусы Бүҙәнә йылғаһы буйында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Утарҙа 5 кенә ихата бар. Урам исеме :
Машня
Машня — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Выша йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниртибя-Яха
Ниртибя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сэвк-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Метаболизм
Метаболи́зм (μεταβολή — «әүерелеү, үҙгәреү»), йәки матдәләр алмашыныу — тере организмда тереклекте һаҡлау өсөн зарур химик реакциялар. Был процесстар организмға үҫергә һәм үрсергә, үҙ структураларын һаҡларға һәм тышҡы тәьҫиргә яуап бирергә мөмкинлек бирә.
Метаболизм ғәҙәттә ике ҡапма-ҡаршы процестан тора:
Туҡланыу процессында организмға матдәлер килә. Уларҙы эшкәртеп, йәғни бик ябай өлөштәргә тарҡатып, организм тарафынан үҙлештерелеп, үҫеш өсөш төҙөлөш материалы ала. Был процесс тотороҡһоҙ барһын өсөн энергия кәрәк. Аҙыҡ энергия сығанағы булып тора.
Матдәләр алмашыныуы энергия әүерелеүе менән бәйләнгән. Аҙыҡтың ҡатмарлы матдәләре ябайҙарға тиклем тарҡалыуы һәм үҙләштерелеүе энергия бүленеү менән бергә бара. Матдәләр алмашаныуҙың барлыҡ реакциялары һәм энергияның әүерелеүе реакцияны тиҙләтеүсе катализаторҙар — ферменттар ҡатнашлығында бара. Аш һеңдереү ферменттары төкөрөктә, ашҡаҙан һутында, аш һеңдереү биҙҙәренең бүлендектәрендә була.
Катаболизм
Катаболизм тип шәкәр, май, аминокислота кеүек ҙур молекулаларҙың тарҡалыу метаболик процессын атайҙар.
Катаболизм процессында анаболизм (биосинтез) өсөн ябайыраҡ органик молекулалар барлыҡҡа килә. Шулай уҡ, энергия сығымдары талап иткән барлыҡ процестар өсөн кәрәк булған АТФ синтезлана.
АТФ (аденозинтрифосфат) — күҙәнәкте энергия менән тәьмин итеүҙә берҙәм һәм универсаль сығанаҡ, «аккумулятор»
Метаболизм төрө буйынса организмдарҙы энергия алыу сығанағына нигеҙләнеп классификацияларға була.
Хайуандарҙа был реакциялар ҡатмарлы органик молекулаларҙы углерод оксиды һәм һыуға тиклем тарҡатыу менән бәйле. Фотосинтезлаусы организмдарҙа — электрон күсереү энергия әүерелдермәй, был ысул энергия һаҡлау ысулы.
Анаболизм
Анаболизм — ҡатмарлы молекулалар биосинтезенда энергия сарыф итеп үткәрелгән метаболик процесстар. Күҙәнәк структураһына ингән ҡатмарлы молекулалар эҙмә-эҙлекле ябайыраҡ төҙөлөшлө молекулаларҙан төҙөлә.
Анаболизм өс этаптан тора, һәр этабы махсус ферменттар ярҙамында башҡарыла.
Тарихы
Биологияға «метаболизм» терминын беренсе тапҡыр 1840 йылда Теодор Шванн кереткән, әммә был термин ҡиң ҡулланылмай.
1870 йылдарҙы Майкл Фостерҙың физиология буйынса ҡулланмаһы сыҡҡас, термин күпселек телдәрҙә ҡулланыла башлай.
Метаболизмды өйрәнеү бер нисә быуат дауам итә. Өйрәнеү хайуандар организмдағы метаболик реакцияларҙы өйрәнеүҙән башлана.
Матдәләр алмашыныу төшөнсәһе беренсе тапҡыр Ибн әл-Нәфис (1213—1288) хеҙмәттәрендә күренә, ул «кәүҙә һәм уның өлөштәре даими рәүештә тарҡалыу һәм туҡланыу хәлендә тора, даими рәүештә үҙгәрештәр кисерә» тип яҙа.
Метаболизм буйынса иң беренсе эксперимент тураһында 1614 йылда Санторио Ars de statica medicina тигән китабында яҙған. Ул үҙен ашағанға тиклем, ашағандан һуң, йоҡоға тиклем һәм йоҡонан һуң, һыу эскәнгә тиклем һәм һыу эскәндән һуң, һейҙек бүлеп сығарғандан һуң үлсәп ҡараған. Ул ашаған аҙығының ауырлығы етмәүенә иғтибар итә, ул быны боҫҡа әүерелгән тип аңлата.
Тәүге тикшеренеүҙәрҙә метаболик реакция булыуын асыҡлай алмай, йәнле туҡыма менән «тере көс» (витализм) идара итә тип иҫәпләй. XIX быуатта Луи Пастер шәкәрҙе әсетке ярҙамында спиртҡа тиклем әсеткәндә, әсеү процессы ферменттар ярҙамында башҡарыла тип иҫбат итә. «Алкогольгә тиклем әсеү — махсус күҙәнәктәр ярҙамында башҡарыла, был процесс күҙәнәктең үлеме һәм тарҡалыуы менән бәйләнмәгән» тип яҙа Пастер. Был реакция һәм 1828 йылда Фридрих Вёлер асҡан мочевина синтезы реакцияһы күҙәнәктәге органик реакцияларҙың химиялағы башҡа реакцияларҙан айырмаһы булмауын иҫбат итә.
XX быуат башында Эдуард Бухнер ферменттар булыуын асҡас биохимия фән булараҡ үҫеш ала.
Ханс Адольф Кребс XX быуаттаң иң уңышлы биохимигы булып танылған.
Хәҙерге биохимик тикшеренеүҙәрҙә, хроматография, рентгеноструктура анализы, ЯМР-спектроскопия, электронлы микроскопия һәм классик молекуляр динамика ысулы кеүек яңы ысулдар ҡулланыла. Был алымдар күҙәнәктә барған метаболик реакцияларҙы ентекләп өйрәнергә мөмкинлек бирә.
Анчуг
Анчуг — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рослау (Эльба)
Рослау (Эльба) (Roßlau (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 13930 кеше йәшәй. Майҙаны — 61,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6862 һәм автомобиль коды — AZE.
Лавра (Шижма ҡушылдығы)
Лавра  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шижма йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авар теле
Авар теле — Авар-анд-цез төркөмөнә ингән аварҙарҙың теле.
Телде белеүселәр һаны һәм уларҙың йәшәү урындары
Авар теленең ҡулланыу урындары|thumb|right Авар телендә дөйөм һөйләшеүселәр һаны — 800 000 кеше. Улар Рәсәйҙәге Дағстан Республикаһында, шулай уҡ Әзербайжан төньяғында, Грузия төньяҡ-көнсығышта һәм Төркиәлә йәшәй.
Оло Ем-Юган
Оло Ем-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Урта Вьюк
Урта Вьюк — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нырмыч йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Моршевка
Моршевка (Моршовка) — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цна йылғаһының уң ярына тамағынан 177 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөлөков
Мөлөков — фамилия.
Челсма
Челсма — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Галичское күле (Вексы йылғаһы башы)) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нохэй-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вологда өлкәһе тарихы
Вологодчина — Көньяҡ Заволочьела тарихи өлкә. Диңгеҙ буйы һәм Үрге Волга буйы араһында көньяҡта урманлы зонала урынлашҡан. Вологодчина борон-борондан Урыҫ Төньяғы  төбәге составына инә.
Борон
Вологодчина территорияһы, боҙлоҡ сигенеп, голоцен башланғас мезолит дәүеренән даими йәшәгән урын булып тора. Шул уҡ ваҡытта бында Веретье археология мәҙәниәте  (9-8 мең йыл элек) булған. Хәҙер 200-ҙән ашыу мезолитик тораҡтар  билдәле. Йәшәү урыны көнбайыштан көньяҡҡа күсә барған.
Күпселек неолит тораҡтар һырлы-соҡорло керамика мәҙәниәтенә ҡарай, улар яр буйҙарында ер өйҙәрҙә йәшәгән Урал расаһы балыҡсыларынан ғибәрәт. Мезолитик һунарсыларҙан айырмалы рәүештә неолитик  балыҡсылар балсыҡ һауыт-һаба яһағандар һәм шулар менән файҙаланғандар. Неолит дәүере менән Модлона ҡатаулы ауылы даталана. Беҙҙең эраға тиклемге III мең йыллыҡта көньяҡтан Волосов мәҙәниәте  вөкилдәре  барлыҡҡа килә, улар Балтика буйы менән сауҙа бәйләнештәре булдыра. Кеолит дәүеренә Каргаполь мәҙәниәтенең Модлонаның уң ярындағы Сауҙа яры буйы ҡаршыһы һәм Еломаның уң ярында Караваих тораҡтары ҡарай. Иртә неолитик KAR001 (б.э. тиклем 6457–6258 йыл.) өлгөһөнөң 1-се Караваих ҡәберлегенән  митохондриаль T2 гаплотөркөмө асыҡланған.
Бронза дәүерендә Вологда ерҙәре Фатьяново мәҙәниәтенең малсылыҡ менән шөғөлләнгән һуғышсан ҡәбиләләре һөжүменә дусар була.
Бронза дәүеренең селтәрле керамикаһының финға тиклем булған мәҙәниәтенән һуң б.э. тиклем I мең йыллыҡ уртаһында уның территорияһының өлөшөндә (Аҡ, Воже күлдәре  бассейны) һуңғы Каргаполь мәҙәниәте барлыҡҡа килә, ул саам этногненезының процессы менән бәйле була.
Тимер быуатта Вологодчинала дьяк мәҙәниәте башлана, уның нәҫелдәре йылъяҙмалы весь һәм хәҙерге вепстар була. Йылға ярҙары буйлап нығытылған ауылдар күтәрелә. Мәрхүмдәрҙе ерләү усаҡтарында яндырыу һәм көлдәрен «үлем өйҙәрендә» ерләү йолалары барлыҡҡа килә. Сәнғәттә урман хужаһы булараҡ айыу һәм өйрәк-демиург образдары нығына.
Боронғо Русь дәүере
Вологодчинаның беренсе славян колонистары  кривичтар була. Белоозеро ҡалаһының барлыҡа килеүе 862 йылға ҡарай, уның халҡы Боронғо Русте төҙөүҙә ҡатнаша. Нәҡ бында варяг Синеус кенәзлек итә башлай. Вологодчина, Бөйөк Устюг, Вологда, Тотьма ҡалаларына нигеҙ һалған новгородлыларҙың бик иртә көнәркәшлек аренаһы була, һәм Владимир кенәздәре әкренләп крайҙы үҙенә буйһондора.
Шексна йылғаһының уң ярында,  Суда тамағынан 1 км түбәндә   боронғо  (X—XII быуат) Луковец ауылы (хәҙер Рыбинск һыуһаҡлағысы тарафынан күмелеп ҡалған) урынлаша, ул Рустә туҡыусылыҡ  үҙәктәренең береһе була. XI — XII быуаттарҙағы ҡурғандар комплексы Куреваниха ауылында урынлашҡан.
1207 йылда Вологодчина Ростов кенәзлеге составына инә, унан 1238 йылда Белозерск кенәзлеге айырылып сыға. Үҙ-ара ыҙғыштар дәүерендә Вологодчина Новгород республикаһының, Тверь һәм Мәскәү кенәзлектәренең көнәркәшлек аренаһы була. 1273 йылда Тверь кенәзе Святослав Ярославич «татарҙар менән берләшеп»,  Вологданы емерә һәм яндыра
1352 йылда Белоозерола чума эпидемияһы башлана, ҡала халҡының күпселек өлөшө вафат була, ә ҡала үҙе көнбайышҡа,  Аҡ күлдең көньяҡ ярына күсерелә. Куликов һуғышынан һуң, 1389 йылда, Белозерск кенәзлеге  Мәскәү кенәзлеге составына инә. Әммә 1398 йылда новгородлылар Белоозероны яндыра. XIV быуатта  Кирилло-Белозерский монастыры ойошторола. Мәскәү кенәзе Дмитрий Шемяка 1446 йылда Вологданы үҙенең ике туғаны Василий II Ҡараңғы өсөн кенәзлек үҙәгенә әйләндерәI. Әммә үҙ-ара һуғыш барышында Василий  II Тверь кешеләре ярҙамында дәғүәсеһен ҡолата һәм Мәскәү тәхетенә ултыра. XV быуатта Белозерск кремле төҙөлә. Вологодчина (башлыса Бөйөк Устюг) Югра төньяҡ- көнбайыш  (1465), Пермь крайының (1472) и Вятка еренең (1489) территорияларына Мәскәү экспансияһының  плацдармына әүерелә.
1567 йылдан өс йыл ярым дауамында  Иван IV йыш ҡына Вологдала йәшәй, ҡәлғә һәм  Успение (София) соборының төҙөлөшөн күҙәтә
Буталсыҡ заманда
Вологодчина тарихында иң драматик осорҙарҙың Буталсыҡ ваҡытта була. 1608 йыл аҙағында воевода Никита Пушкин  ярославлылар  миҫалында  Тушино бурына тоғролоҡҡа ант итә, ләкин һуңынан Василий Шуйский яғына күсә. 1612 йылдың июнь айында Вологданан Минин һәм Пожарский ополчениеһына ярҙамға воевода Петр Мансуров етәкселегендә ғәскәр сыға.
1612 йылдың 22 сентябрендә билдәһеҙ өйөр (йыш ҡына Польша интервенттары тип ҡабул ителә,  әммә кенәз Трубецкойҙың хыянатсылары ла булыуы мөмкин ) Вологдаға һөжүм итә. Үлтереү, талау, янғындар башлана. Воевода кенәз Григорий  Долгоруков, дьяк Истома Карташев һәм ҡаланың күп  халҡы һәләк була. Күбеһе утта һәләк була. Архиерей палаталары яндырыла, епископ Сильвестрҙы әсиргә алалар һәм дүрт көн буйы язалайҙар. Иҫке сауҙа майҙанында Сауҙа ихатаһын талайҙар һәм яндыралар, Зарядьела посад сауҙагәрҙәренең амбарҙарын яндыралар. Боронғо ҡалала, Рощенье, Фроловка, Козлен, Обухов, Заречный посадта ун алты ағас сиркәү яна. Һөжүм ваҡытында ккремль ҡоролмаларының: ағас стеналарының һәм ҡала башняларының өлөшө яна, уттан София соборы зыян күрә. Янмай ҡалған стеналары бер нисә йылдан туҙа.
1614 йылдың 1 майында  Шексна йылғаһы, Череповец улусы һәм Белоозеро өйәҙе яғынан,  Вологда епархияһы территорияһына атаман Баловень казактары һөжүм итә, улар архиерей кафедраһы биләмәләре урынлашҡан улустарҙы, шулай уҡ  Павло-Обнорский, Корнилиево Комельский һәм Николо-Катромский монастырҙарын талай. 1614 йылдың көҙөндә Вологда ерендә тәртип урынлаштырыу маҡсатында  Ярославлдән  Валуев ғәскәре юллана. Юлбаҫарҙар һуғыштан ҡаса, улар йә батшаға хеҙмәт итергә вәғәҙә итә, йә ҡабаттан монастырҙарҙы талай (1614 йылдың декабрендә Спас-Прилуцкий монастыры талана). Воевода Лыковтың икенсе каратель походы кәрәк була, ул 1615 йылдың ғинуарында Вологдаға инә. Боласылар Тихвинға шведтар менән алышҡа ебәрелә.
Яңы ваҡыт
Тыныслыҡ урынлаштырылғандан һуң Вологда ере ҡабаттан Мәскәү дәүләтенең Себергә ҡуҙғалыу урыны була. Ошонан үҙҙәренең юлын Семен Дежнев һәм Владимир Атласов башлай.
XVIII быуатта  Вологда губернаһы ойошторола. Вологда өлкәһенең хәҙерге ҡалаларының күп өлөшө Екатеринаның административ реформалары ваҡытында барлыҡҡа килә: Вытегра 1773 йылда Кириллов 1776 йылда, Череповец 1777 йылда, Грязовец, Кадников һәм Никольск ҡалалары 1780 йылда. 1788 йылда Вологдала Рәсәй йәмәғәт банкы асыла, ә 1889 йылда Рәсәйҙәге беренсе ломбард асыла. 1835 йылдың май эшкәртеү сәнәғәте барлыҡҡа килә, ә 1881 йыл башы Вологда губернаһында май эшләү сәнәғәтенең башы тип ҡабул ителә. Был махсуслаштырылған май эшләү заводы  Вологда губернаһында ғына түгел, ә  бөтә Рәсәйҙә беренсе завод була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында хәрби хәрәкәттәр Ошта  районының (хәҙер Вытегорский районы өлөшө) өлөшөндә генә бара
1955 йылда Череповец суйын етештереү буйынса эре үҙәккә әүерелә
Анянтоип
Анянтоип — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ананъя йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Ялан (Белорет районы)
Ялан (Елань) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453540, ОКАТО коды — 80211822006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Анянтоип
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Виноградская Катерина Николаевна
Виноградская Катерина Николаевна  (1905 йылдың 1 (11) ноябре, Орёл ҡалаһы — 1973 йылдың 10 майы, Мәскәү ҡалаһы) — рус совет кинодраматургы, журналисы, йәмәғәтсеһе.
Биографияһы
Виноградская Катерина Николаевна ябай крәҫтиән ғаиләһенән.
Эшмәкәрлеге
Виноградская Катерина Николаевна 1922 йылдан, ҡайһы бер башҡа сығанаҡтарҙан билдәле булғанса, 1926 йылдан, әҙәби эшмәкәрлек менән шөғәлләнә башлай.
Кинолағы тәүге эше — (1929) фильмы сценарийы. Был әҫәрҙә ижадсы Октябрь революцияһы еңгәндән һуң Рәсәйҙә булып үткән үҙгәрештәрҙе Беренсе бөтөн донъя һуғышында контузия арҡаһында хәтерен юғалтҡан һәм һуңынан, 1920-се йылдарҙа, аяҡҡа баҫҡан кешенең ҡабул итеүе аша һүрәтләгән.
1956 йылдан Бөтә Союз Дәүләт кинематография институтында ВГИК буласаҡ артистарҙың уҡытыусыһы булып эшләгән.
Чичиборка
Чичиборка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обнора йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дойбен
Дойбен (Deuben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1136 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,78 км2. Диңгеҙ кимәленән 179 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — BLK.
Оло Епседей
Оло Епседей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лаж
Лаж — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пальник-Шор (Колва ҡушылдығы)
Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сукан
Сукан — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Туйкин Фазыл Кәрим улы
Фазыл Кәрим улы Туйкин (тулы исеме — Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин; 10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — башҡорт сәсәне, драматург, шағир.
Биографияһы
Әхмәтфазыл Әхмәткәрим улы Туйкин 1887 йылдың 10 июнендә Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙенең (хәҙерге Татарстан Республикаһының Лениногорск районының) Зәй-Ҡаратай ауылында тыуған. Кәбир Туйкиндың ҡустыһы.
Башланғыс белемде ауыл мәҙрәсәһендә ала. Унан һуң Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. 1907—1908 йылдарҙа тыуған ауылында уҡыта.
1911 йылдан Өфөләге «Хәкимиә» мәҙрәсәһендә мөғәллимлек итә. 1914 йылдан төрлө мәктәптәрҙә уҡыта.
Орлев
Орлев — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/350/51/67/141 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Туйкин Фазыл Кәрим улы
Биографияһы
Уның әҫәрҙәре беҙҙең көндәргәсә «Фекер», «Шура», «Сәсән» гәзит-журнал биттәрендә һәм 1915 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Нардуған» исемле йыйынтығы аша килеп еткән.
Орлев
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Туйкин Фазыл Кәрим улы
Биографияһы
Ә. Туйкиндың ғүмере аяныслы тамамлана. 1937 йылдың 1 ғинуар көндө, Ғабдрахман ауылы мәктәбендә уҡытҡанда, милләтселектә ғәйепләнеп ҡулға алына, һәм күп хеҙмәттәре конфискациялана. 1938 йылдың 15 февраль төнө атып үлтерелә. Исеме һәм ижады 1958 йылдың 27 майында аҡлана, һәм мираҫы мәҙәниәтебеҙ тарихына ҡайтарыла.
Орлев
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан байрамдары
Башҡортостан байрамдары — Башҡортостанда рәсми рәүештә эшләмәй торған байрам көндәре, милли байрамдар һәм иҫтәлекле даталар билдәләнгән. Рәсми байрамдарҙың барыһы ла Башҡортостан Республикаһы закондары менән ғәмәлгә индерелә.
«Башҡортостан Республикаһында байрам һәм иҫтәлекле көндәр, һөнәри һәм башҡа даталар тураһында» Башҡортостан законы республиканың Юғары Советы тарафынан 1992 йылдың 27 февралендә ҡабул ителде.
Башҡа байрамдар
Башҡортостанда халыҡ (милли) Һабантуй байрамы рәсми статусҡа эйә. Байрам республиканың барлыҡ муниципаль райондарында яҙғы баҫыу эштәре тамамланыу уңайынан үткәрелә. Һабантуйҙың үткәрелеү датаһы йыл һайын Башҡортостан Республикаһы Башлығы указына ярашлы тәғәйенләнә.
Республика Салауат йыйыны фольклор байрамы йыл һайын Башҡортостан Республикаһының төрлө ҡалалары һәм райондарында 2004 йылдан алып үткәрелә башланы. 2011 йылдан алып Салауат йыйыны Салауат районында үткәрелә.
Башҡортостандың Октябрьский ҡалаһында республика Ҡурай байрамы үткәрелә. Ҡурай байрамы республиканың төньяҡ-көнсығыш райондарында ҡурайҙы пропагандалау һәм популярлаштырыу, башҡорт халыҡ уйын ҡоралдарын һаҡлау һәм артабанғы үҫешенә булышлыҡ итеү, шулай уҡ талантлы ҡурайсылар асыҡлау маҡсаттарында үтә һәм беренсе мәртәбә 2001 йылда ойошторолдо. Йылдан -йыл байрамда ҡатнашыусылар һаны арта бара.
Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһында Рәсәй Федерацияһы субъекты ҡануниәте тарафынан булдырылған башҡа иҫтәлекле даталар ҙа билдәләнә.
Һылтанмалар
]
Хартмансдорф (Цвиккау районы)
Хартмансдорф (Цвиккау районы) (Hartmannsdorf bei Kirchberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1441 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 418 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8107 һәм автомобиль коды Z.
Нурма-Яха
Нурма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ария (Лозьва ҡушылдығы)
Ария (Горная) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Баҡа япрағы
Баҡа япрағы (Alisma plantago-aquatica) — төр, баҡа япраҡтары ғаиләһендәге үҫемлек заты (Частуховые), типик төр.
Биологик яҙма
Баҡа япрағы күп йыллыҡ үлән. Үҫемлектең тамыры ҡыҫҡа, әммә йыуан. Бейеклеге.
Япраҡтары оҙонса йөрәк йәки түңәрәк, йомортҡаға оҡшаш, оҙонлоғо 20 см-ға хәтле барып етергә мөмкин ; бер төпкә, тамырға йыйылған.
Сәскәлектәре үҙәктә барлыҡҡа килә һәм өҫкә 90 см-ғаса күтәрелергә мөмкин ; һыу аҫтында үҫкәндәренең сәскәләре булмаҫҡа ла мөмкин. Сәскәләре актиноморф, сәскә эргәлеге ҡуш, каса япраҡтары йәшкелт, емшәндә тороп ҡала. Таж япраҡтары иркен, һалынып тора, аҡ. Каса япраҡтары һәм таж япраҡтары өсәр. Сәскәләре ике енесле, алты һеркәлеге бар, һәм күп һандағы емшәнлектәр менән һыҙат булып сәскә төбөнә урынлашҡан. Һеркәлектәре оҙонлоғо 0,7 до 1,1 мм.
Шарна
Шарна — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обнора йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кострома йылғаһы Исады һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сулай
Сулай — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопва йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Мат-Юган
Оло Мат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мат-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы (1920—2000) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, рядовой, артиллерист-тоҫҡаусы, III дәрәжә Дан ордены кавалеры, II төркөмө инвалиды
Биографияһы
Ишморатов Исрафил 1920 йылдың 22 ғинуарында Илсекәй ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, Илсекәй башланғыс мәктәбендә белем алған.
Исрафил Ишморатов 1940 йылдың 17 октябрендә Малаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
3-сө Бессарабия Ленин, Ике Ҡыҙыл Байраҡ, Суворов орденлы Григорий Иванович Котовский исемендәге кавалерия дивизияһы составында Польша сигендә хеҙмәт итә.
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға ярты йылдан ашыу әрме сафында хеҙмәт итеп өлгөрә һәм үҙ эшенең оҫтаһы булып таныла. 37 миллиметрлы зенит автоматик пушка механизмдары һәм уның тағылмалары кисәге колхозсы тарафынан яҡшы үҙләштерелә.
Һуғышты Белоруссия ерендә ҡаршылай. Һуғыштың тәүге көндәрендә үк Польша сигендә Головская утарынан яҡташы Сорокинды юғалта, уны, санитар килеп ярҙам күрһәтеренә өмөт итеп, ватылған орудие лафетында ҡалдырырға мәжбүр була. Ошо уҡ көндәрҙә Исрафил йәнә бер яҡташының, Иҫке Ҡаратаулы ауылы егете, батарея ашнаҡсыһы, Ҡыям Сәйфетдиновтың һәләк булыуына шаһит була.
Шулай уҡ йәш яугир илдең көнбайышынан Мәскәү ҡалаһы сиктәренә тиклем сигенеү хурлығын һәм ҡамауҙа ҡалыу ҡурҡынысын кисерергә тура килә.
Ҡазандан зенитсыларҙы яңы формалашҡан уҡсылар дивизияһының 146-сы миномёт артиллерия полкына ебәрәләр. Днепропетровск ҡалаһында Исрафил Ишморатов хеҙмәт иткән артполк башҡа подразделение составына ҡушыла, ә зенит батареяһына эвакуацияланған заводты оҙатыу бурысы йөкмәтелә. Зенит ҡоролмаһы урынлашҡан платформала тоҫҡаусы Ишморатов көнсығышҡа оҙатыла. Бомба аҫтында тағы дуҫтарын юғалтыу, дошман самолёттары осҡанын прицел аша көсөргәнешле күҙәтеү.
"Төндәрен урманда һаҙлыҡ аша үткәүел ҡорабыҙ. Зенит пушкаһын күтәреп тигеләй күсерҙек. Дошман дзоты амбразураһынан 700—800 метр алыҫлыҡта туҡтаныҡ. Иртән иртүк дошманға тоҫҡап бер обойма, артабан — икенсеһен аттым. Немецтар яуап уты асты, һәм 1942 йылдың 30 ноябрендә минең уң ҡулым яраланды. Мине медсанбатҡа оҙатып килгән һәм операция ваҡытында ла янымда булған лейтенантҡа ҙур рәхмәт. Ҡулымды ампутациялау ыҙаһын кисерҙем, ауыртыуҙы баҫа торған әмәл юҡ ине… Аңыма килгәс, ҡул суғым булмауын күреп, һығылып иланым, — тип һөйләне ветеран".
Ульяновск ҡалаһындағы госпиталдә өс ай буйы дауалана
1943 йылдың 26 февралендә Исрафил тыуған ауылына әйләнеп ҡайта. 1943 йылдың майынан 1945 йылдың мартына тиклем Ишморатов Әҙерләүҙәр министрлығының урындағы вәкәләтле агенты (һалым йыйыу буйынса урындарҙа яуаплы) була.
1948 йылға тиклем «Башташ» колхозы рәйесе, хисапсы, бригадир булып эшләй.
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы зирәк аҡылы менән айырылып тора, кәрәкле кәңәш биреүсе, колхоз производствоһын оҫта ойоштороусы була. Уның фекерен кешеләр ҡабул итә.
Илсекәй һәм Жиловский утарҙары бер хужалыҡҡа берләшкәндән Һуң, Ишморатов Мөрсәлим ауылында ойошторолған «Заготзерно» предприятиеһы директоры була.
Дәүләт наградаларына лайыҡ була: «Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙаҡәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ә 1976 йылдың йәйендә бәләкәй калибрлы зенит пушкаһы тоҫҡаусыһы И. Х. Ишморатовҡа хәрби наградаһы — III дәрәжә Дан ордены тапшырыла.
Ишморатов Исрафил Хажиморат улы 2000 йылдың сентябрендә вафат була. Тыуған ауылы зыяратында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Исрафил Ишморатовҡа 1976 йылда ғына лайыҡлы награда, III дәрәжә Дан ордены, тапшырыла. Ветеран шулай уҡ юбилей миҙалдары менән дә бүләкләнгән.
Ғаиләһе
Ишморатов Исрафил ҡатыны Шәрифә Фәссәхетдин ҡыҙы (1922—1986) менән һигеҙ бала тәрбиәләп үҫтерә. Зөһрәгә, Гөлсирәгә, Гөлсөмгә, Фәниәгә, Райханаға, Марсҡа, Лиләгә, Венераға — бөтә балаларына ла лайыҡлы белем алырға ярҙам итте улар. Әлеге ваҡытта күп һанлы ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре үҫеп килә.
Ҡыҙы Райхана В. И. Ленин исемендәге Мәскәү педагогия институтының худграфын тамамланы. Доцент Р. И. Фёдорова Мәскәү энергетика институтында һыҙма геометрияһын уҡытты.
Арья (Тавда ҡушылдығы)
Арья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 545 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хартмансдорф (Хемниц)
Хартмансдорф (Хемниц) (Hartmannsdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4527 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 236 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9232 һәм автомобиль коды MW.
Нурмог-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пальник-Шор (Кесе Роговая ҡушылдығы)
Пальник-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Ламба (Ошма ҡушылдығы)
Ламба  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошма йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөлөков Эдуард Инсаф улы
Мөлөков Эдуард Инсаф улы (20 декабрь 1937 йыл — 13 ноябрь 2015 йыл) — инженер-төҙөүсе, геотехник. Техник фәндәре докторы (1993), төҙөлөш һәм архитектура кафедраһы профессоры (1998). Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1991).
Биографияһы
Эдуард Инсаф улы Мөлөков 1937 йылдың 20 декабрендә Силәбе ҡалаһында тыуған.
1961 йылда С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтын тамамлай.
1961—1966 йылдарҙа Өфөлә Башҡортостан Халыҡ Хужалығы Советы Төҙөлөш материалдары сәнәғәте идаралығының 1‑се төҙөлөш-монтажлау идаралығында прораб, 1963 йылдан баш инженер булып эшләй.
1966—1996 йылдарҙа «БашНИИстрой» (Башҡортостан Республикаһы төҙөлөш комплексының фәнни-тикшеренеү, проект-конструкторлыҡ һәм етештереү институты) эшләй: башта өлкән ғилми хеҙмәткәр, лаборатория мөдире, бүлек мөдире, 1983 йылдан 1989 йылға тиклем — фәнни эш буйынса институт директорының урынбаҫары.
1977 йылдан бер үк ваҡытта Өфө нефть институтының архитектура-төҙөлөш факультетында эшләй.
1996 йылдан 2002 йылға тиклем Башҡорт дәүләт аграр университетының «Төҙөлөш һәм архитектура» кафедраһының мөдире.
Артабан Өфө дәүләт нефть техник университетында «Автомобиль юлдары һәм төҙөлөш производствоһы технологияһы» кафедраһы вазифаһында даими рәүештә эшләй. Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып «Инженер-төҙөлөш карстты өйрәнеү» курсын төҙөй. Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университеты ҡарамағындағы өҫтәмә һөнәри белем институтының «Төҙөлөш һәм архитектура» йүнәлеше профессоры.
Ғилми эшмәкәрлеге
Нигеҙ һәм фундаменттарҙы камиллаштырыу, авариялы биналарҙың, ҡоролмаларҙың торошон диагностикалау өлкәһендәге фәнни хеҙмәттәре менән билдәле. Инженер геологияһының яңы бүлеген — инженер-төҙөлөш карстты өйрәнеүгә (ВСН 2-86, ТСН 302-50-95.РБ төҙөлөш нормалары) ҙур өлөш индерә. Иреүсе тау тоҡомдарының классификацияһын төҙөй.
СССР Сәнәғәт төҙөлөшө министрлығы ҡушыуы буйынса элекке СССР-ҙың 17 ҡалаһында 120-нән ашыу объекттарҙы авария хәленән сығара. Башҡортостанда улар иҫәбенә Чижов, Тушнов йорттары, Башҡорт дәүләт академия драма театры, Каруанһарай, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Бәндәбикә кәшәнәһе һәм башҡа биналар һәм ҡоролмалар инә.
1988 йылда Әрмәнстандың Ленинакан ҡалаһында емерткес ер тетрәүе эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша. 70 бөтә Союз, Рәсәй һәм халыҡ-ара конференциялар һәм кәңәшмәләрҙә ҡатнаша. Фәнни командировкаларға, шул иҫәптән тәржемәсе булараҡ Австрия, Англия, Венгрия, Германия, Дания, Нидерланд, Финляндия, Франция, Чехословакия, АҠШ, Япония һәм башҡа илдәргә сыға. Сит ил һәм туған телдәрен белә, телде өйрәнеү буйынса хеҙмәттәре бар.
210-ан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән «Башҡорт энциклопедияһы» мәҡәләләре, 12 уйлап табыу (шул иҫәптән РФ-ның дүрт патенты), ике техник кинофильм авторы ).
Островка (Тяновка ҡушылдығы)
Островка — Рәсәй йылғаһы. Тамбов өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тяновка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Цна йылғаһы, Тамбов ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атымъятоип
Атымъятоип — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Атымъя йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Суч
Суч — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Нюдя-Нэрва-Яха
Нюдя-Нэрва-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Суч
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюдя-Нэрва-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Нагор-Юган
Оло Нагор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Собты-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беннунген
Беннунген (Bennungen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 950 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 144 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6536 һәм автомобиль коды — MSH.
Сучковская
Сучковская — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 218 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюйто-Се
Нюйто-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха (Зеленая) йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атымья
Атымья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.