cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эстер Дюфло
АҠШ Милли фәндәр академияһы ағзаһы (2017) Британия академияһының ағза-корреспонденты (2016).
Биографияһы
Эстерҙың атаһы — математика профессоры Мишель Дюфло. Әсәһе Виолена Дюфло — врач-педиатр.
Мәктәптең өлкән синыфында рус телен өйрәнә. 1991 йылдың август айында 18 йәшлек Дюфло үҙенең дустары менән  Мәскәү урамдыранда ГКЧП-ға ҡаршы сығыусылар араһында була. 1993 йылда 10 ай Мәскәүҙә үткәрә, һәм француз теленән уҡыта,  магистрлыҡ эше өҫтөндә эшләй. Бер үк ваҡытта Рәсәй Банкы менән бәйләнештә булған француз иҡтисадсыһының һәм Америка иҡтисад советнигы Джеффри Сакстың фәнни ассистенты булып эшләй. 1994 йылда Юғары нормаль мәктәптә тарих һәм иҡтисад өлкәһендә Советтар Союзында беренсе биш йыллыҡ тарихы буйынса диссертация менән магистр дәрәжәһен ала. 1999 йылда Массачусетс технология институтында доктор дәрәжәһен ала.
Ире — Абхиджит Банерджи, Эстер Дюфло һәм Майкл Кремер менән бер үк ваҡытта иҡтисад буйынса Нобель премияһын ала. Дюфло һәм Банерджи рәсми рәүештә 2015 йылдан өйләнешкәндәр, 5 һәм 7 йәшлек ике балаһы бар. Беренсе балаһы тыуғандан һуң Дюфло Америка гражданлығын ала.
Юлтыев
Юлтыев — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Шубников Алексей Васильевич
Шубников Алексе́й Васи́льевич (29 март 1887 йыл — 27 апрель 1970 йыл) — ғалим-кристаллограф, кристаллофизик. СССР Фәндәр академияһы академигы (1953). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1967).
Биографияһы
Алексей Васильевич Шубников 1887 йылдың 29 мартында Мәскәүҙә тыуа.
1906 йылда Мәскәү коммерция училищеһын, 1912 йылда Мәскәү дәүләт университеты физика-математика факультетының тәбиғи фәндәре бүлеген тамамлай. 1913 йылдан А.Л.Шанявский исемендәге халыҡ университетында Г.В. Вульф лабораторияһында эшләй, уҡыған сағында уҡ уның кристаллография буйынса популяр лекцияларын Политехник музейҙа тыңлай.
1920—1925 йылдарҙа Урал тау институты профессоры.
1937 йылдан СССР Фәндәр академияһының кристаллография лабораторияһын етәкләй.
СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы 1933 йылдан алып, 1953 йылдан — академик (физика-математика фәндәре бүлеге, кристаллография).
Ҡаты есем физикаһына ҙур өлөш индерә.
Төп хеҙмәттәре симметрия теорияһына һәм кристалдарҙың үҫеү теорияһына арналған. Ул беренсе булып пьезоэлектрик текстураларға иғтибар итә, һөҙөмтәлә монохроматик нурҙарҙы бер-береһенә һалынған ике кристаллы сығымдар аша үткәндә атомдарҙы һәм молекулаларҙы визуаль күҙәтеү мөмкинлеген алдан күрһәтә, был заманса электрон микроскопия методикаһында аныҡ ҡулланыу таба.
Антисимметрия тураһында тәғлимәтте үҫтереп, антисимметрияның 58 нөктә кристаллографик төркөмөн (шубников төркөмдәрен) сығара.
А.В. Шубниковтың морфология һәм кристалдарҙың үҫеш теорияһы буйынса эштәре минералогияла -  яңы перспективалы йүнәлештең — минералдар онтогенияһының барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше өсөн нигеҙ булып тора 1970 йылдың 27 апрелендә вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнә
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны — Шубникова, Ольга Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Лебедева; 1884—1955),  геология-минералогия фәндәре докторы.
Икенсе ҡатыны — Генералова Лидия Степановна.
Өсөнсө ҡатыны — Шубникова Я. И.
Төп хеҙмәттәре
250-нән ашыу ғилми публикация авторы, улар араһында:
Ханов
Ханов — фамилия.
Үрге Ҡарғауыл
Үрге Ҡарғауыл (Верхнекаргино) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452315, ОКАТО коды — 80224807002.
Тарихы
1795 йылдағы V рәүиз материалдарында X кантондың 10-сы йорто составындағы Йәлдәк улусының Сарым түбәһенә ҡараған Үрге Ҡарғауыл ауылында тик бер генә милләт вәкилдәре — аҫаба башҡорттарҙың (100 кеше) йәшәүе теркәлә. 1834 йылғы VIII рәүиз документтарында ауылда 302 башҡорттоң йәшәүе билдәләнә. Ауылға типтәрҙәрҙең ҡасан индерелеүе теүәл генә билдәле түгел. Улар 1748 йылдағы һәм 1762 йылдағы рәүиздәр араһында килеп төпләнгән булырға тейеш.
1843 йылда 182 башҡортҡа 480 бот ужым, 552 бот яҙғы иген сәселә. Ауыл халҡы 116 ат, 131 һыйыр, 140 һарыҡ, 54 кәзә аҫырай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Амин
Амин, әмин (ἀμήν, амен/амин,, амен — « шулай буласаҡ»; Көнбайыш Европа традицияһында Ámen; сирк.-слав. <span lang="chu" class="script-slavonic" style="font-size: 110%; font-family: 'Ponomar Unicode', Ponomar, Fedorovsk, Monomakh, Menaion, BukyVede, 'Kliment Std', 'RomanCyrillic Std', 'Hirmos Ponomar', Dilyana, Menaion, 'Menaion Medieval', Lazov, Code2000, 'DejaVu Sans', 'DejaVu Serif', Code2001, FreeSans, FreeSerif, 'TITUS Cyberbit Basic', 'Charis SIL', 'Doulos SIL', 'Chrysanthi Unicode', 'Bitstream Cyberbit', 'Bitstream CyberBase', Thryomanes, 'Lucida Grande', 'Arial Unicode MS', 'Microsoft Sans Serif', 'Lucida Sans Unicode', 'Noto Sans';">бꙋди , уян; آمين, әмин; ами́нь) — ғәҙәттә исламда, йәһүдилектә, христианлыҡта доғаларҙы һәм дини мәҙхиәләрҙе тамамлауҙы аңлатҡан формула. Киң таралған (айырыуса көнбайыш христиан конфессияларының ғибәҙәт ҡылыуында) аккламацияларҙың береһе. Халыҡ-ара һүҙ.
Йәһүдилектә
Рабби Ханина — Талмуд заманы аҡыл эйәһе (Шаббат 119 б), «амен» һүҙенең килеп сығышы эль мелех нээман фразаһының акростихы, уны әйтеүсе теге донъяла өлөшкә лайыҡ буласаҡ тип һанаған.
Исламда
Мосолмандар ( ʾĀmīn) «әмин» һүҙен намаҙ уҡығанда Ҡөрьәндәге беренсе сүрә — Әл-Фатиханы тамамлаған саҡта йәһүдилектәге һәм христианлыҡтағы кеүек үк мәғәнәлә ҡуллана. Башҡорттар доғанан, намаҙҙан һуң әйтеп тамамлап ҡуя, көнкүрештә был һүҙҙе теләк теләгәндә «амин» йә «әмин» рәүешендә йыш ҡуллана. Ашап бөткәндән һуң ҡул күтәреп доға ҡылыу — «амин тотоу» тигән күренеш тә таралған.
Башҡорт халҡында шулай уҡ «әмин» һүҙенән барлыҡҡа килгән ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ исемдәре лә бар, улар топонимикаға ла инеп киткән.
Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы
Ниғмәтуллин Урал Миңлебай улы (8 март 1961 йыл) — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы хеҙмәткәре, йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
Биографияһы
Урал Миңлебай улы Ниғмәтуллин 1961 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Урындағы мәктәптән һуң 1979 йылда үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, артабан Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була.
1985 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт-ағартыу училищеһының (хәҙер мәҙәниәт техникумы) хор-дирижер бүлеген тамамлай һәм 1986 йылдан Ғафури район мәҙәниәт йортонда эшләй.
Төп хеҙмәтенән айырылмай 1994 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филология һәм журналистика факультетын тамамлай.
1995 йылда «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы үткәргән ижади конкурста ҡатнаша һәм уның һөҙөмтәһендә радио тапшырыуҙары студияһына музыкаль мөхәррир итеп эшкә ҡабул ителә. Бер ни тиклем ваҡыттан «Ижад» әҙәби-музыкаль берекмәһе етәксеһе итеп тәғәйенләнә. 2010 йылдан «Ашҡаҙар» радиоһы комментаторы һәм мөхәррире.
Урал Ниғмәтуллин шулай уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын һәм төрлө осор композиторҙары әҙәрҙәрен оҫтә башҡарыусы булараҡ та республикала танылыу алған.
Бисмарк башняһы (Изерлон)
Тарихы
Германияның элекке канцлеры Отто фон Бисмарк хөрмәтенә Изерлонда дөйөм милли һәйкәлен төҙөү буйынса тәүге проекттар 1911 йылда барлыҡҡа килгән. 1913 йылдың 1 апрелендә урындағы комитет башня төҙөлөшө буйынса комиссия булдырыу ҡарары ҡабул иткән. Үҙенең төп функцияһынан тыш, күҙәтеү башняһы ролен үтәргә тейеш булған мемориал төҙөү өсөн ҡала халҡы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә 25 000 алтын марка суммалыҡ йыйған. Комиссияға шунда уҡ буласаҡ манараның дүрт проекты тәҡдим ителгән: конкурс һөҙөмтәһендә архитекторҙар Август Дойкер (нем. Deucker August) һәм Карл Хоффман (нем. Karl Hofmann, 1856—1933) проекттары һайлап алынған. Бынан тыш, төҙөлөш башланғанға тиклем Изерлон ҡалаһы бөгөн башня торған ергә эйә булмаған — күлдәге 6 акрмайҙанлыҡ участка 3600 маркаға һатып алына. Төҙөлөш башланыр алдынан буласаҡ таш ҡоролма төҙөү өсөн иң яҡшы урын табыу маҡсатында башняның ағас моделен файҙаланғандар.
Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1940 йылда, манараны Вермахт, ә һуғыштан һуң британия хәрбиҙәре уны радио идара итеү үҙәге булараҡ файҙаланған. Ҡала халҡына башняға йөрөргә рөхсәт 1955 йылдан рөхсәт ителгән — шуны лә билдәләп үтер кәрәк, 1957 йылдан алып 1989 йылға тиклем башня түбәһендә ут янмаған. 1975 йылдан «Бисмарктурм» Изерлон ҡалаһының рәсми өлөшө тип иғлан ителгән. Манараны күтәреүгә 75 йыллыҡ менән бәйле ҙур тантана ваҡытында, 1990 йылда, мэр Фриц Фишер (Fritz Fischer) яңы газ табағында утты ҡабат тоҡандырҙы — юбилейын байрамдарынан һуң башняға мемориаль таҡта ҡуйылды.
Тасуирлама
Бисмарк башняһы Зайлерзее күле тирәһендә диңгеҙ кимәленән 338 метр бейеклектә тора (күлдең өҫкө өлөшөнән манара нигеҙенә тиклемге бейеклек 130 метр тәшкил итә), күрше Изерлон ҡалаһының иҫтәлекле урыны булып тора. Башнянан төньяҡ-көнсығышта Хемер ҡалаһы, ә төньяҡ-көнбайышта — Масте-Барендорф тарихи фабрикаһы урынлашҡан.
Башня бер яғы 7,5 м булған квадрат нигеҙгә ҡоролған. Күҙәтеү майҙансығы 11 метр бейеклектә урынлашҡан: уға менер өсөн 44 таш баҫҡыс һәм 13 күтәрмәнән торған бормалы баҫҡысты менер кәрәк булған. Манараның дөйөм бейеклеге 14,5 м. 1988 йылдан 1995 йылға тиклем башня даими эшләгән; XXI быуат башына ҡарата башняға күтәрелеү өсөн ҡала хакимиәте менән алдан килешеү талап ителә. Бынан тыш, апрелдән башлап сентябргә саҡлы йәкшәмбе көндәрендә ирекле инеп йөрөү өсөн бина асыҡ булған. Башня шулай уҡ ерҙән беленмәгән һигеҙ ҡояш батареяһы менән йыһазландырылған, һәм улар ярҙамында урындағы һәүәҫкәр радиостанция тапшырыуҙарын ретрансляциялау мөмкинлеген биргән электр энергияһы эшләп сығара.
Сохта-Соим
Сохта-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сюль-Юган
Сюль-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хар-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирибей-То-Вис
Тирибей-То-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нярма-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цин империяһы
Бөйөк Цин дәүләте ( дайциң гүрүн ) — манжурҙар тарафынан төҙөлгән һәм улар идара иткән күп милләтле империя. Традицион ҡытай историографияһы буйынса — Ҡытайҙағы һуңғы монархия династияһы. 1616 йылда Манжурия (Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай) территорияһында Айсин Гёро манжур кланы менән төҙөлә. 30 йылдан кәм ваҡыт эсендә уның власы аҫтында бөтә Ҡытай, Монголияның өлөшө һәм Урта Азияның бер өлөшө.
Башта династия «Цзинь» (金 — алтын), традицион ҡытай историографияһында «Хоу Цзинь» (後金 — Һуңғы Цзинь) — чжурчжэндарҙың элекке дәүләте — Цзинь империяһы атамаһына ярашлы алынған. 1636 йылда илдең атамаһы «Цин» (清 — «таҙа») тип үҙгәртелә. XVIII быуаттың беренсе яртыһында Цин хөкүмәтенә ил менән эффектив идара итергә килеп сыға, бының һөҙөмтәләрәнең береһе булып был быуатта Ҡытай халҡы һанының иң тиҙ артыуы күҙәтелеүе булып тора. Хөкүмәт илде «ябыу» сәйәсәтен (Хайцзинь) алып барғандар, был XIX быуатта Беренсе опиум һуғышына килтерә һәм Ҡытай Көнбайыш илдәре менән көсләп «асыла».
1911 йылда башланған Синьхай инҡилабы эҙемтәләре арҡаһында Цин империяһы емерелә, уның урынына хань халҡының милли дәүләте — Ҡытай Республикаһы ойошторола. 1912 йылдың 12 февралендә кесе йәштәге һуңғы император Пу И исеменән әсәһе — тол императрица Лунъюй тәхеттән баш тарта.
Манжур дәүләтенең барлыҡҡа килеүе
XVII быуат башында Манжурияла йәшәгән чжурчжэндарҙың юлбашсыһы Нурхаци (1559—1626) үҙ башланғысы менән бер нисә ҡәбиләләрҙе берләштереп кенә ҡалмай, ә яңы сәйәси ошошмаға ла нигеҙ һалыуға ирешә. Боронғо Цзинь чжурчжэн династияһы (1115—1234) менән туғандашлыҡҡа дәғүә итеп, үҙенең нәҫелен «Алтын нәҫел» (Айсин Гёро) тип иғлан итә. Нурхаци нәҫеленә Ҡытайҙың төньяҡ сигенең аръяғында урынлашҡан Манчжоу биләмәһе булған.
Ике тиҫтә йылдар араһында манжурҙар күршеләренә 20-гә яҡын хәрби экспедицияларын ойоштора. 1589 йылда Нурхаци үҙен ван (бөйөк кенәз), ә 1596 йылда — Цзяньчжоу дәүләте ваны тип иғлан итә. 1606 йылда союздаштары — көнсығыш монгол кенәздәре уға Кундулэн-хан титулын бирәләр. 1616 йылда Нурхаци чжурчжэн дәүләте Цзиньдың тергеҙелеүе хаҡында иғлан итә. 1629 йылда Нурхациның вариҫы һәм улы Абахай союздаштары менән Бөйөк Ҡытай диуары аша үтеп инеп Пекин ҡалаһы янына килеп етә. Ҡаланан манжурҙар бай табыш алып ҡайталар. 1636 йылда Абахай династияға «Цин» исемен бирә, ә үҙенең подданныйҙарын чжуржэндар түгел, ә манжурҙар тип атарға ҡуша. Цин империяһына Ҡытайҙың бер өлөшө һәм Көньяҡ Монголияның өлөшө инә. 1637 йылда манжурҙар Кореяға үтеп инәләр һәм Корея короле үҙен циндарҙың вассалы тип танырға мәжбүр була.
Манжурҙарҙың Ҡытайҙы яулап алыуы
Ҡытай манжурҙар менән һуғышҡан осорҙа илдә крәҫтиән ихтилалдары тоҡана. Баш күтәреүселәр Пекинды баҫып ала. 1644 йылда Пекинға манжур армияһы бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ баҫып ингәнә. Төбәктәрҙәге кенәздәр бер нисә йыл дауамында яңы хакимдарға ҡаршылыҡ күрһәтә.
Элекке баҫҡынсыларҙан айырмалы рәүештә манжурҙар ерле халыҡ араһында юғалып ҡалмай, ә үҙҙәренең өҫтөнлөгөн һәм хоҡуҡтарын тәьмин итә. Ҡатнаш никахтар тыйыла, манжурҙарҙың береһе лә ҡатынлыҡҡа йәки һәрәмгә ҡытай ҡатын-ҡыҙын ала алмай. Манжурҙарҙың кейеме лә ҡытайҙарҙыҡынан айырылып тора.
Дәүләт ҡоролошо
XVII—XVIII быуаттарҙа идара итеү ҡоролошо буйынса Цин империяһы абсолютр монархия була. Дәүләт башында император — богдыхан тора. Ул бөтә Ғәләм менән хөкөм итеүсе Күктең Улы тип иҫәпләнә. Богдыхан изге йән тип иҫәпләнә: император Пекин ситендәге йәйге һарайына күскән саҡта, император үткән урамға ҡараған бөтә тәҙрәләр, ишектәр ныҡ итеп томаланыр була. Баш ҡала халҡы «алла йөҙөн» күрергә тейеш булмай. Императорҙың ысын исемен дә әйтеү тыйыла. Халыҡ үҙенең хакимын тәхеткә ултырғанда һайлаған идара итеү акты буйынса ғына белә. Богдыхан һары кейемдә йөрөй, был төҫ ҡояшты аңлата, һәм император һәм уның туғандарынан башҡа берәү ҙә кейемендә хатта бер бөртөктә һары еп йөрөтөргә баҙнатсылыҡ итмәй. Император, туған-тумасалары һәм үҙ даирәһе — вариҫтар, шаһзадалар, кенәздәр менән уратып алынып, Пекиндағы Тыйылған ҡалала бөтөнләй сыҡмайынса тип әйтерлек йәшәй.
Поржня
Поржня (Порзня) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әр-раий
Әр-раий (الرأي; Ар-рай) — ҡараш, фекер, хөкөм йөрөтөү) — фәтүә сығарған факиһтың үҙ бойондороҡһоҙ фекере йәки хөкөм йөрөтөүе>.
Барлыҡҡа килеүе
Әр-раий төшөнсәһенең барлыҡҡа килеүе хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб менән бәйле. Ул Ираҡҡа ебәргән ҡаҙый итеп Абдулла ибне Мәсғүдкә Әр-раий тигәнде оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөү һәм йәмәғәт файҙаһы тигән мәғәнәлә аңлата. «Риүәйәт яҡлыларға» (әл-хәдиҫ әһелдәре) ҡаршы булараҡ, Ғабдулла ибне Мәсғүд эйәрсендәре «бойондороҡһоҙ фекер яҡлылар» тип атала башлай (әсхәб Әр-раий) ..
Әр-раий категорияларының береһе лә прецедентлы хоҡуҡи материалға эйә булмаған һәм Ҡөрьән менән Сөннәт текстарына туранан-тура аңлатма биргәндә килеп тыуған ҡыйынлыҡтарҙы уңышлы хәл итергә мөмкинлек биргән. Улар мәҙһәбтәр араһындағы айырмаларҙы билдәләүсе дәлилдәрҙең береһе булып торған (ихтилаф).
Киселёв Иван Александрович
Киселёв Иван Александрович (16 август 1920 йыл — 3 ғинуар 2008 йыл) — хәрби эшмәкәр, генерал-майор (1967). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан танкист. СССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1950—1954). Советтар Союзы Геройы (1945).
Әр-раий
Барлыҡҡа килеүе
Мәҙһәбтәр ҡушылғандан һуң Әр-раий төшөнсәһе, ижтиһад төшөнсәһе менән йотолоп, ҡулланылыштан сыға (ҡыяс).
Киселёв Иван Александрович
Биографияһы
Иван Александрович Киселёв хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.
Тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, шунан Белорет ҡалаһындағы ФЗО мәктәбенә уҡырға инә. Белорет металлургия комбинатының ҡорос сымдар заводында эшләй. 1938 йылда Дәүләкән ауыл хужалығы техникумына уҡырға инә, ике курсын тамамлап өлгөрә.
1940 йылдың октябрь айында Башҡорт АССР-ының Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла. Хәрби хеҙмәттә сағында кесе лейтенант курстарын, 1943 йылда 2-се Харьков танк хәрби училищеһын тамамлай. 1943 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Висла-Одер һөжүм операцияһы барышында айырыуса батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 15 ғинуарында уның взводы Юзефув тораҡ пункты районында, Польшаның Зволень ҡалаһынан 5 километр көнбайышҡараҡ, дошмандың сигенеп барған артиллерия колоннаһын һәм две автомашиналар колоннаһын юҡ итә. 1945 йылдың 18 ғинуарында Польшаның Лодзь ҡалаһы өсөн барған һуғышта И. А. Киселёв дошмандың ике танкыһын, дүрт орудияһын һәм бер нисә һалдатын юҡ итә.
Һуғыштан һуң СССР-ҙың Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәт итеүен дауам итә. 1949 йылда Бронетанк ғәскәрҙәре хәрби академияһының команда факультетын һәм М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия эргәһендәге академик курстарҙы тамамлай. Полк, артабан дивизия менән командалыҡ итә.
1950—1954 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты.
СССР Министрҙар Советының 1967 йылдың 25 октябрендәге ҡарары менән полковник Киселёв Иван Александровичҡа «генерал-майор» званиеһы бирелә.
1981 йылда отставкаға китерҙән алда корпус командиры урынбаҫары вазифаһын биләй. Мәскәүҙә йәшәй.
2008 йылдың 3 ғинуарында вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә (7-се участка).
Наградалары
Наградланған:
Ноғоманова Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы
Биографияһы
Флүрә Ғәлимйән ҡыҙы Ноғоманова 1936 йылдың 18 февралендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Күлләр ауылында тыуған. Райондың төпкөл ауылында көн күргән Ноғомановтар ғаиләһе йыр-моңға маһир ғаилә була. Күмәк балалы ғаиләлә «Тәфтиләү», «Ҡаһым түрә», «Еҙ бүртә», «Һаҡмар», «Ғилмияза» йырҙарын тыңлап-ишетеп үҫә Флүрә. Һуғыштан һуңғы осорға тура килгән йәш үҫмер бала Флүрә лә йырларға ярата. Бейеүгә лә ул оҫта була, Стәрлетамаҡтағы мәҙәни-мәғрифәт училищеһы сәхнәһендә һабаҡташы Фәнзил Сөләймәнов менән «Дуҫлыҡ» бейеүен башҡара, хатта Фәйзи Ғәсҡәров уны ныҡышмал рәүештә ансамбленә саҡыра. Әммә йырға һөйөү өҫтөнлөк ала.
Флүрә Ноғоманова Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә. Ғүмер буйы оло ихтирам менән ифрат талапсан уҡытыусыһы Миләүшә Ғәли ҡыҙы Мортазинаны иҫкә ала, балаларҙа тәбиғәттән бирелгән тауышты, моңдо боҙмайынса тышҡа сығарыу өсөн уның намыҫлы һәм фиҙакәр хеҙмәтен оло баһалай. Үҙе лә уҡытыусыһынан үрнәк алып, йәш йырсыларҙы әҙерләгәндә ошо алымдарҙан тайпылмаҫҡа тырыша, уҡыусыларын үҙ балалары һымаҡ яҡын күреп, һәр ваҡыт ярҙам ҡулын һуҙа.
Артабан Ҡазан консерваторияһында белем ала (1967 йылда тамамлай; Н. Н. Лучинина класы), 1972 йылға тиклем һәм 1983—2011 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта, 1972—1983 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы.
Киң диапазонлы көслө тауышҡа эйә, башҡарыу манераһы хис-тойғоло булыуы менән айырылып тора.
Төп партиялары
Милли спектаклдәрҙә үҙенсәлекле, төрлө характерлы образдар ижад итә: Гөлмәриә («Ағиҙел тулҡындары»; дебют, тәүге башҡарыусы, 1972), Яланбикә («Дауыл»), Шәмсиә («Ҡоҙаса», З.Ғ.Исмәғилев), Ҡуйһылыу, Ҡарасәс («Урал илселәре»), Көнбикә («Салауат Юлаев»). Концерт репертуарында башҡ. халыҡ йырҙары («Ағын һыу», «Ашҡаҙар», «Ғайса ахун», «Ғилмияза», «Ильяс», «Хисам», «Элмәлек»), башҡорт композиторҙары әҫәрҙәре. СССР-ҙың халыҡ артисы Т. А. Милашкина менән сығыш яһай. Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендә ҡатнаша (1969). СССР буйлап гастролдәрҙә була.
Уның уҡыусылары араһында билдәле йырсылар — Башҡортостандың халыҡ артисы — Ф.Ә. Килдейәрова, Й. Ә. Әбделмәнов, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Р. Р. Әминева, Л. Ғ. Әхмәтйәнова һәм башҡалар.
Флүрә Ноғоманова үҙенең тыуған көнөндә — 2021 йылдың 18 февралендә Өфөлә вафат булды.
Ҡырын йөҙөүселәр
Ҡырын йөҙөүселәр (Amphipoda, (Бокоплавы, амфиподы, разноногие раки) — юғары ҡыҫалалар отрядында тигеҙ булмаған аяҡлы ҡыҫала һымаҡтар (Amphipoda), ҡыҫала һымаҡтар отряды; ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә осрай торған ваҡ ҡыҫала һымаҡтар.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе 15—18 мм оҙонлоҡта, ян-яҡтан ҡыҫылған, дуға һымаҡ бөгөлгән: баштан, күкрәктән (6 йәки 7 сегмент) һәм ҡорһаҡтан (6 сегмент) тора. Күкрәк аяҡтары (уларҙың төбөндә өҫтәлмә айғолаҡ үҫентеләре бар) хәрәкәт итеү һәм тын алыу, ҡорһаҡтағы тәүге өс пар аяҡ — йөҙөү, ҡалған өс пары һикереү өсөн хеҙмәт итә. Енси диморфизм хас: ата заттар кәүҙәләренең ҙурыраҡ, мыйыҡтарының оҙонораҡ булыуы һәм күкрәк аяҡтарының тәүге ике парының формаһы менән айырыла.
Үрсеүе
Йомортҡалар инә ҡыҫалаларҙың күкрәк аяҡтары пластинкалары хасил иткән етлегеү камераларына һалына. Йомортҡаларҙан оло заттарҙан әлә ни айырылмаған йәш ҡыҫалалар сыға; күл ҡырын йөҙөүселәрe йылына 2 быуын бирә. Туҡланыуы Күпселеге бөтә нәмә менән дә туҡлана, йыртҡыстар бар.
Йәшәйеше
Dikerogammarus haemobaphes һәм Corophium curvispinum һыу ағымдарында, ҡырын йөҙөүсе бөрсә ш. уҡ мәмерйә һыуҙарында һәм инештәрендә тереклек итә, күл ҡырын йөҙөүсеһе Башҡортостандың Урал алды һәм Башҡортостандың Урал аръяғы һыу ятҡылыҡтарында осрай. Балыҡ, һыу ҡоштары өсөн аҙыҡ, өйрәк гельминтоздарын (полиморфоз, стрептокароз, тетрамероз) тыуҙырғыстарҙың аралыҡ хужаһы.
Сюйга
Сюйга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 390 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Батыров Артур Артур улы
Биографияһы
Артур Артур улы Батыров 1993 йылдың 19 октябрендә Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән ҡалаһында тыуған. Атаһы Артур Батыров, әсәһе Рәсилә Сәғәҙи ҡыҙы Батырова Дәүләкән ҡалаһы 4-се лицей-мәктәптә башланғыс кластар уҡытыусыһы булып эшләй. Дәүләкән ҡалаһында 4-се лицейҙа 9-сы класты тамамлағандан һуң 103-сө һөнәрселек училищеһына ашнаҡсы-кондитер һөнәре буйынса уҡырға инә һәм уны ҡыҙыл дипломға тамамлай. 2012 йылда Армия хеҙмәтенә саҡырыла. 2013 йылда генерал А. В. Хрупёв исемендәге матди-техник тәьминәт хәрби академияһы курсанты, 2019 йылдан Рәсәй Федерацияһы Ҡораллы Көстәре сафында офицер званиеһында хеҙмәтен дауам итә. Ураиналағы махсус хәрби операцияла уның башынан уҡ ҡатнаша. Мотоуҡсылар взводы командиры Артур Батыров Харьков өлкәһендәге Изюм янында батырҙарса һәләк була. 2022 йылдың 23 майында Дәүләкән районы Мәҙәниәт йортонда хәрби офицер хөрмәтенә матәм митингыһы үтә. Унда Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров ҡатнаша. Ул һәләк булған яугирҙың ата-әсәһенә хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы өсөн үлгәндән һуң бүләкләнгән Генерал Шайморатов орденын тапшыра. Район хакимиәтенән уның исемен мәңгеләштереү сараһын хәстәрләүҙе һорай.
Артур хеҙмәт иткән часть вәкиле, өлкән лейтенант Сергей Маринов, иптәше менән хушлашҡанда: «Мин уны яҡшы белә инем, ул намыҫлы һәм әҙәпле офицер, изге күңелле һәм ихлас кеше ине. Рәсәй президенты Указы менән өлкән лейтенант Артур Батыров үлгәндән һуң ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ өсөн Батырлыҡ орденына тәҡдим ителде, был награда ата-әсәләренә тапшырыласаҡ. Геройға мәңгелек дан, Рәсәй һине бер ҡасан да онотмаясаҡ».
4-се лицей директоры Фирүзә Ҡунаҡбай ҡыҙы Ахунйәнова Артур тураһында: «Мәктәп йылдарында уҡ унда тәртиплелек, ғәҙәти булмаған аҡыл, уҡыуҙа һәм хеҙмәттә ныҡышмалылыҡ күрһәтте. Ул эске мәҙәниәте һәм һөйкөмлөлөгө менән айырылып торҙо».
Йөҙөм (еләк)
Йөҙөм — йөҙөм (виноград) төрөнөң культуралы һәм башҡа төрлө емештәре, бешкән саҡта татлы еләк көйө була. Шарап эшләү өсөн ҡиммәтле аҙыҡ һәм сеймал.
Тарихы
Йөҙөмдө үҫтереү 6 000 — 8 000 йыл элек Яҡын Көнсығышта башланып киткән. Был культураның боронғолоғон иҫбатлаған иң тәүге археологик дәлилдәр Грузия территорияһында табылған һәм улар үҫкәндән һуң үткән ваҡыт 8 000 йыл тәшкил итә.
Йөҙөмдө үҫтереү ысулдары Европаның төньяҡ төбәктәренә, шулай уҡ Антарктиданан башҡа бар ҡитғаларға тарала. Төньяҡ Америкала ҡырҙа үҫкән йөҙөм осрай, уның менән индеецтар туҡланған. Улар шарап эшләүгә яраҡһыҙ тип уйлау сәбәпле, Европа колонистары Америкаға тик Европа төрҙәрен индерә.
Файҙаһы, ҡулланыу
Йөҙөм емештәре яҡшы дауа кеүек тә, тәмле аҙыҡ-түлек булараҡ та һанала. Йөҙөм һуты — аҙ ҡанлылыҡ ауырыуҙары өсөн яҡшы дауа.
Йөҙөмдө төрҙәре буйынса етештереү күләме (үрсетеү һәм эшкәртеү) тураһында рәсми һандар юҡ. Әммә иң таралғаны тип Аҡ кишмиш (Томпсон сидлис) һанала, ул десертлы йөҙөм төрө, орлоҡтары ваҡ, 3 600 км2 ерҙе биләй. Азия һәм Яҡын Көнсығыш, Греция, Болгария, АҠШ, Австралия, Көньяҡ Африка Республикаһы, Чили һәм Ҡытай ҙа үҫтерелә. Икенсе урында Айрен төрө тора. Шулай билдәле төрҙәр араһында: Каберне Совиньон, Совиньон Блан, Каберне Фран, Мерло, Гренаш, Темпранильо, Рислинг һәм Шардоне.
Йөҙөмдө сеә көйө йәки киптереп ашайҙар. Унан шарап, компот, һуттар, маринад һәм башҡалар етештерәләр. Биҙәү өсөн дә маҡсатында ла файҙаланалар.
Йөҙөм һутында бик күп глюкоза, фруктоза, кали й катиондары, органик кислоталар, микроэлементтар бар. Аҙыҡ байтаҡ ҡына калориялы була (70 — 150 ккал/100 г).
Йөҙөм һутын әсетеп, аҡ, ал, ҡыҙыл шарап, бренди, шулай уҡ коньяк спиртын эшләйҙәр.
Кире күрһәткестәр
Йөҙөмдө һөт, ҡыяр, ҡауын, майлы аҙыҡ, минераль һыуҙар, балыҡ, һыра менән бергә ашау ашҡаҙан эшмәкәрлеген боҙа. Шулай уҡ кариеслы тешкә эләгеп, йөҙөм ауырыуҙы көсәйтәтеште тиҙерәк боҙа. Теште һаҡлар өсөн, был осраҡта ауыҙҙы сода иҙмәһе менән сайҡатыр кәрәк.
Виноград һуты
Виноградты ҡыҫып, унан һут алалар. Етештереү күләменән сығып, уны ҡул менән, мискәләрҙә — аяҡ менән йәки махсус ҡыҫҡыс (пресс) менән ҡыҫалар. Алынған һутта күп миҡдарҙа шәкәр һәм консерванттар бөтөнләй булмағанға тиҙ әсей һәм боҙола башлай. Боронғо гректар виноград һутынан шарап етештергәндәр, шарап боҙолмаһын өсөн амфора (көршәк) һауыттарҙа һаҡлаған. Боронғо гректар шарапты һыу менән шыйыҡлап эскәндәр.
Йөҙөм
Йөҙөм (от  — виноград) — киптерелгән виноград еләге, мәҫәлән кишмиш (ғәрәпсәнән тәржемә иткәндә: «Киш-миш» — киптерелгән виноград). Ризыҡ булараҡ йөҙөм Яҡын Көнсығыш, Урта Көнсығыш һәм Урта диңгеҙ буйы илдәрендә киң ҡулланыла.
Һатҡы
Һатҡы (Сатка) — Рәсәй Федерацияһының Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡала.
Халыҡ һаны — кеше. .
Этимологияһы
Һатҡы тигән топонимдың килеп сығышы тураһында төрлө версиялар бар.
1756 йылда Себер даруғаһының Әйле һәм Ҡыуаҡан улусы башҡорттарынан һатып алынған ерҙәрҙә нигеҙ һалынған. Шуға күрә ҡаланың атамаһы «һатылған» тигән башҡорт һүҙенән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Шулай уҡ «сат», «сата», «сатҡы» тигән башҡорт һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән тигән фараздар ҙа осрай. Шувалов Н. И. фекеренсә, «һатҡы» тигән башҡорт этнонимынан да килеп сыҡҡан булыуы ихтимал, был ара ҡыуаҡан ырыуына ингәнлеге XVIII быуат документтарында күренә.
Географияһы
Ҡала Оло Һатҡы йылғаһы буйында, Силәбенән 176 км алыҫлыҡта Силәбе өлкәһе биләмәһендә урынлашҡан. Һатҡы — Көньяҡ Урал тимер юлының Бирҙәүеш — Баҡал тармағындағы тимер юлы станцияһы.
Тарихы
Ҡала тибындағы ҡасаба статусын 1928 йылдан, ҡала статусын — 1937 йылдан йөрөтә.
Иҫәнбаева Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы
Иҫәнбаева Флорида Әхмәтвәли ҡыҙы (10 март 1955 йыл) — журналист, РФ һәм БР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһы матбуғаты һәм киң мәғлүмәт сараларының атҡаҙанған хеҙмәткәре.
Биографияһы
Илтәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбен тамамлағандан һуң, Мәсәғүт педагогия училищеһына уҡырға инә.
1974 йылда Мәсәғүт педучилищеһын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында белем ала.
1982 йылда университетты тамамлай.
2007 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡорт дәүләт хеҙмәте һәм идаралығы академияһын (БАГСУ) тамамлай.
Тормош юлы һәм ҡаҙаныштары
1974—1975 Салауат районы Ишембай урта мәктәбенең башланғыс кластар уҡытыусыһы булараҡ хеҙмәт юлын башлай.
1978—1993 йылдарҙа «Башҡортостан пионеры» — «Йәншишмә» гәзитенең корректоры, бүлек мөдире була.
1993—1996 йылдарҙа — «Башҡортостан» гәзите хәбәрсеһе, 1996 йылдан башлап бүлек мөхәррире булып хеҙмәт итә.
2008 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналының яуаплы секретары.
1991 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар Союзы ағзаһы.
Францискан монастыры (Дингольфинг)
Францискан монастыры Дингольфинг (Franziskanerkloster Dingolfing) — францискан-минориттарҙың ирҙәр монастыры. Бавария ҡалаһы Дингольфинг (Түбәнге Бавария) территорияһында урынлашҡан; Изге Освальдҡа арналған монастырға ҡала халҡы 1642 йылда нигеҙ һалған һәм ул башта хәйерселәр һәм зәғифтәр йорт [./https://ru.wikipedia.org/wiki/Странноприимный_дом странноприимный] устаревшее обозначение богадельни, больницы-приюта для нищих и калек булған. Монастырь Баварияла секуляризация барышында — 1802 йылда тарҡалған; 1853 йыл тирәһендә монастырҙы яңы урында тергеҙгәндәр, ә икенсе тарҡалышы 1972 йылға тап килгән; 2002 йылда унда ҡабаттан монахтар йәшәй башлаған.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Дингольфингта Изге Освальдҡа арнап изгеләндерелгән монастырға 1642 йылда ҡала халҡы нигеҙ һалған һәм ул башта урындағы хәйерселәр һәм зәғифтәр йорт о странноприимный дом устаревшее обозначение богадельни, больницы-приюта для нищих булған. Ул Үрге ҡаланың (Обер-штадт) төньяҡ-көнсығышында Мәрйәм Ана һынына танылған хаж ҡылыу урыны менән тығыҙ бәйләнгән урындағы мәғәрәлә урынлашҡан  булған; артабан үҙ сиркәүе булған бойондороҡһоҙ монастырға әйләнгән. 1680 йылдан 1682 йылға тиклемге осорҙа сиркәүҙең яңы бинаһы төҙөлгән — ул 1682 йылдың 6 авгусында изгеләндерелгән. Һәйкәлдәрҙе һаҡлау буйынса Бавария Король йәмғиәте һаҡланған пландар һәм эскиздар нигеҙендә бинаны тасуирлау ҡалдырған. Тикшеренеүселәр фекеренсә, төҙөлөш пландарын ошо осорҙа Ландсхут та йәшәгәнграубюндендың оҫта төҙөүсеһе (архитектор) Антонио Рива (1650-1714) төҙөгән.
Баварияла 1802 йылда үткән секуляризация осоронда францискандарҙың монастырын таратҡандан һуң, монастырь сиркәүе 1804 йылда һүтелгән. Документта монахтарҙың береһе «сит ил кешеһе» тип аталған һәм элекке бавария сиге аша  депортацияланған; тороп ҡалған ике францисканлы 1802 йылдың 29 авгусында  Дитфурт-ан-дер-Альтмюль общинаһының үҙәк монастырына күсерелгән. Хәйерселәр һәм зәғифтәр йорт он һәм литургик ҡорамалдар һатыу йорт һәм һатыу буйынса аукцион шул йылдың 15 - 17 сентябрендә уҙғарылған: ҡорамалдарҙы алған кеүек, бина һәм ҙур монастырь баҡсаһын да, ҡала  муниципалитеты һатып алған. Ҡала властарының бинала мәктәп урынлаштырыу буйынса баштағы планы тормошҡа ашырылмаған. Бер нисә йыл эсендә элекке монастырь комплексы граф Клозен ғаиләһенә ҡараған.
Сиркәүҙән тыш, нигеҙҙә монастырь төҙөлмәләре беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған: башҡалар араһында, уларҙа шәхси фатирҙар һәм «Wasserburger Keller» һыра заводы урынлашҡан. Уны 1850 йылда Дингольфингҡа күскән һыра ҡайнатыусылар ғаиләһе 1904 йылда һатып алған. Урамдың «Клостерхоф» (Klosterhof, һүҙмә — һүҙ - «монастырь ихатаһы») исеме әлегә тиклем монастырь тураһында хәтерләтә, хәҙер уларҙың ҡайһы бер биналарын туристик экскурсия сиктәрендә күрергә мөмкин. Элек монастырь сиркәүенең миһрап өлөшөндә урынлашҡан Кресло (Chorgestühl) Дингольфингтың һәм Изге Антоний сиркәүенең филиал сиркәүе итеп яңынан төҙөлгән һәм улар хәҙерге көндә лә шунда тора.
Изге Клара хөрмәтенә изгеләндерелгән һәм үҙенең Гонаһһыҙ Яралтыу Непорочное Зачатие сиркәүе тип аталған францискан монастыры 1853 йыл тирәһендә яңы урында — элекке ҡала диуарҙарынан ситтә тергеҙелгән. 1867 йылда яңы монастырь сиркәүен төҙөү тамамланған. Монастырь икенсе тапҡыр 1972 йылда тарҡатылған; 1975 йылда монастырь бинаһын ҡатын-ҡыҙ монахтар -клариссинкаларҙың урынын биләгән польша монахтар-минориттар.2002 йылда күсенгән.
Исмәғил Бикмөхәмәт
Исмәғил Бикмөхәмәт — сәйәхәтсе һәм яҙыусы.
Биографияһы
1751 йылда сауҙа юлдарын асыу маҡсатында өс юлдашы — Күбәк Байназаров, Надир Сәфәров, Яҡуп Йәғәфәров менән Һиндостанға сәйәхәт ҡыла. Уның маршруты Урта Азия, Афғанстан, Иран, ғәрәп илдәре (хәҙерге Ираҡ, Сәғүд Ғәрәбстаны, Сүриә), Ғосман империяһы аша үтә.
Бохаранан бер аҙна эсендә Андхой ҡалаһына, артабан бер карауан составында Маручак, Герат, Кандагар, Келат, Кедж, Бендер ҡалалары аша үтәләр. Һуңынан диңгеҙ юлы аша 5 көн эсендә Басраға (хәҙерге Ираҡ) барып етә һәм 2 ай дауамында бында туҡтала. Артабан диңгеҙ юлы буйлап 18 көн эсендә Сурат ҡалаһына барып етә, ҡала янында диңгеҙ пираттары менән алышҡа ингәндә уның ике юлдашы — Надир һәм Ғабдрахман һәләк була. Артабан бер сауҙа карауаны составында ҡоро ер буйлап Аурангабад һәм Хәйҙәрабад ҡалалары аша үтеп Мусалипатамға барып етә. Бынан диңгеҙ юлы аша Чинсура ҡалаһына килеп, артабан ҡоро юл буйлап Делиға барып етә һәм бында 9 ай дауамында йәшәй. Лахорҙы яулап алғандан һуң афған хакимы Әхмәт шаһ Дурани ғәскәрҙәре менән Делины ҡамауға ала һәм вәзир Иман әл-Мөлөк ҡаланы биргәс, Делины талай һәм емерә, Исмәғил Бикмөхәмәт был ваҡиғаларҙың шаһиты була.
Афған ғәскәрҙәренең хәрәкәте туған яғына ҡайтырға ҡамасаулағас, Ғәрәбстанға хаж ҡылырға юллана. Сурат ҡалаһынан диңгеҙ юлы буйлап 3 ай дауамында Жиддәгә килеп етә, диңгеҙ юлында уның карабы көслө штормға эләгә. Артабан мосолмандарҙың изге урындары — Мәккә, Таиф һәм Мәҙинәгә барып хаж ҡыла.
«Исмәғил аға сәйәхәтнамәһе» әҫәре башта ҡулъяҙма формаһында таралыу ала. 1840 йылда Ҡаҙаҡлар ауылында йәшәүсе Ғәбделҡадир бин Монасип тарафынан яҙылған был әҫәрҙең күсермәһе тулыһынса һаҡланмаған. Күсереп яҙыусылар араһында Ризаитдин Фәхретдиновтың атаһы — Фәхретдин бин Сәйфетдин дә була, уның 1858 йылда күсереп алған варианты хәҙерге ваҡытта Өфө фәнни үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡлана. Фазыл Туйкин 1914 йылда Зәй-Ҡаратай ауылында йәшәүсе Сабир бин Науширүәндә «Исмәғил аға сәйәхәтнамәһе» әҫәренең ҡулъяҙмаһын табып ала, был вариант Аггал Сәли бин Сәғит тарафынан күсереп яҙылған.
1862 йылдан башлап бер нисә тапҡыр Ҡазанда, Өфөлә һәм Ырымбурҙа нәшер ителә. Ризаитдин Фәхретдинов әҫәргә инеш, иҫкәрмәләр һәм өҫтәмә мәғлүмәт индереп 1903 йылда баҫтырып сығара.
Ҡыяс
Ҡыяс (قياس «үлсәү») — аналогия буйынса фекер йөрөтөү, ислам ҡоҡуғы сығанаҡтарының береһе.Ҡыяс мәсьәләне Ҡөрьәндә һәм сөннәттә һүрәтләнгән хәлгә ярашлы, аналогия буйынса сисергә мөмкинлек бирә.
Урта Речка
Урта Речка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 918 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сяртын-Сос
Сяртын-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елгәргестәр
Елгәргестәр (Веялочная) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 189 кеше. Почта индексы — 452303, ОКАТО коды — 80224804002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рәхмәтуллин
Рәхмәтуллин — фамилия. Рәхмәтулла исеменән барлыҡҡа килгән.
Сәйфуллин
Сәйфуллин — фамилия.
Брауншвенде
Брауншвенде (Braunschwende) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 584 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 312 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6543 һәм автомобиль коды — MSH.
Анчишкин Александр Иванович
Александр Иванович Анчишкин (1933 йылдың 11 авгуcы, Мәскәү — 24 июнь, 1987, Мәскәү) — СССР иҡтисадсыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1973), профессор. СССР Фәндәр академияһы академигы (12/26/1984, 1976 йылдың 23 декабренән ағза-корреспонденты). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1989, үлгәндән һуң). Ул Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1981), Октябрь Революцияһы ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Мәскәүҙә, ВКП(б) ағзаһы Иван Александрович Анчишкин (1901—1974) һәм Мария (Муся) Исааковна Лускина (1899—1996) ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы — ғалим-иҡтисадсы, оҙаҡ ваҡыт СССР Фәндәр академияһының Иҡтисад институтында эшләй һәм партия ойошмаһын етәкләй. Атаһы ғаиләнән китә, һәм Анчишкинды әсәһе тәрбиәләй, ул Борисов ҡалаһының аяҡ кейеме яһаусы Исаак Вульфович Лускин-ҡатыны Сейна-Хая Басина ғаиләһенән. Әсәһе — Ҡыҙыл профессура институтын тамамлаған, 1948 йылдан Мәскәүҙә «Звезда» кинотеатры директоры булып эшләй. Апайы (әсәһенең һеңлеһе) — Циля Исааковна Лускина — партия эшмәкәре Николай Самсонович Сванидзеға кейәүгә сыҡҡан була, ейәне — телевизион алып барыусы Николай Карлович Сванидзе. Әсәйенең икесе һеңлеһе — Эсфира Исааковнаның ҡыҙы (1900—1978) — Биология фәндәре докторы, профессор Галина Александровна Романова (1933 йылда тыуған), дөйөм патология һәм патофизиология Фәнни-тикшеренеү институтының баш ғилми хеҙмәткәре.
Александр Иванович Анчишкин Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын ҡыҙыл диплом менән тамамлай (1956).
1956—1971 йылдарҙа ул СССР Дәүләт планының Ғилми-тикшеренеү иҡтисад институтында (НИ) эшләй, кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып халыҡ хужалығы фараздары методикаһы секторы мөдиренә тиклем юл уҙа. 1963 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1963 йылдан КПСС ағзаһы.
1976 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1975 йылдан 1981 йылға тиклем бер үк ваҡытта Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетының СССР халыҡ хужалығын планлаштырыу кафедраһы мөдире булып эшләй.
1981—1982 йылдарҙа иҡтисади һәм социаль үҫеш перспективаларының йыйылма бүлеге мөдире, СССР Дәүләт планлаштырыу коллегияһы ағзаһы.
1982 йылдан Мәскәү дәүләт университетында Милли иҡтисадты планлаштырыу һәм ойоштороу кафедраһында профессор булып эшләй.
1980-85 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының иҡтисад бүлегенең академик-секретары урынбаҫары. 1984 йылда СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
1985 йылдан — үҙе булдырған СССР-ҙың Иҡтисад һәм фәнни-технологик прогрессты фаразлау институты директоры. 1987 йылдың 24 июлендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
А. И. Анчишкин СССР-ҙа етештереүҙе арттырыу кәрәклеген хуплаған иҡтисадсыларҙың береһе була.
Тиутей-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡазбулатова Рәйсә Рәйес ҡыҙы
Ҡазбулатова (Абдуллина) Рәйсә Рәйес ҡыҙы (8 март 1966 йыл) — тележурналист, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының нәфис программалар бүлеге етәксеһе. 2015 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостандың Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2016).
Биографияһы
Рәйсә Рәйес ҡыҙы Ҡазбулатова (ҡыҙ фамилияһы Абдуллина) 1966 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуған.
1983 йылда Өфөләге 1-се интернат-мәктәпте (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Студент йылдарында «Шоңҡар» әҙәби-ижад түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була.
Юғары һөнәри белем алғас, үҙ аллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1988 йылда Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылындағы 2-се урта мәктәптә уҡытыусы булып башлай һәм бында 1996 йылға тиклем башҡорт теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.
1996 йылда Башҡортостан радиоһының республиканың көньяҡ төбәге буйынса үҙ хәбәрсеһе итеп эшкә саҡырыла һәм был вазифала алты йыл хеҙмәт һала.
2002 йылдан хәҙерге көнгәсә «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының телевидение студияһында эшләй. «Нәҙер», «Арҡайым», «Майҙан», «Автограф», «Үткән ғүмер», «Бай баҡса», «Ҡурай даны» һәм башҡа тематик тапшырыуҙарҙы әҙерләүсе. Уларҙан тыш «Илһам төнө», «Юлдар йыры», «Илгиҙәр», «Магистрали судьбы», «Огненный танкист», «Последний из тринадцати», «Последняя высота» исемле документаль фильмдар авторы.
2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союздары ағзаһы.
2016 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы
Ураҙбаев Насир Рафиҡ улы (3 апрель 1902 йыл — 31 ғинуар 1981 йыл) — партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1941—1946 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1946—1951 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе. 1951 йылдан СССР урман һәм ҡағыҙ сәнәғәте министры урынбаҫары, 1953 йылдан — Урман сәнәғәте министрлығының идаралыҡ начальнигы; 1955—1962 йылдарҙа «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты начальнигы. СССР-ҙың дүртенсе, РСФСР-ҙың икенсе һәм Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1962). Ике Ленин (1944, 1949) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1943, 1948) ордены кавалеры.
Биографияһы
Насир Рафиҡ улы Ураҙбаев 1902 йылда Өфө губернаһының Үтәк ауылында крәҫтиән Рафиҡ Вәхит улы Ураҙбаев ғаиләһендә тыуған. 1919 йылда Ҡарамыш өйәҙ башҡарма комитетында эш башҡарыусы булып хеҙмәт юлын башлай, аҙаҡ сәркәтип, өйәҙ үҙ-ара ярҙам комитеты рәисе, Красноусольск районының Яңғыҙ ҡайын ауылында волисполком президиумы сәркәтибе, Стәрлетамаҡ китап сауҙаһы ваҡытлы матбуғат бүлеге етәксеһе. 1925 йылда Насир Рафиҡ улы Өфө урман техникумына уҡырға инә, техникумды тамамлағас урман хужалығы мөдире, Йылайыр леспромхозы директоры, «Южураллес» тресында инспектор һәм инспекция етәксеһе булып эшләй. Н. Р. Ураҙбаев 1933 йылда Бөрйән леспромхозы директоры итеп тәғәйенләнә. 1935 йылда Насир Рафиҡ улы В. В. Куйбышев исемендәге Архангель сәнәғәт академияһына уҡырға инә. 1939 йылда академияны инженер-технолог һөнәре буйынса бик яҡшы билдәгә тамамлай, БАССР-ҙың урман сәнәғәте баш инженеры, нарком урынбаҫары булып эшләй. 1941 йылда ВКП(б)-ның урман сәнәғәте буйынса Башҡортостан обкомы сәркәтибе булып һайлана, ә 1943 йылда — партия обкомының өсөнсө сәркәтибе. 1946 йылдан алып 1951 йылға тиклем Н. Р. Ураҙбаев Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәисе булып эшләй.
1951 йылда уны Мәскәүгә күсерәләр. Мәскәүҙә ул СССР урман хужалығы министры урынбаҫары, аҙаҡ СССР урман хужалығы Министерствоһының ағас сеймалы базаһы идаралығының етәксеһе була.
1955 йылдан алып 1962 йылда пенсияға киткәнсе Насир Рафиҡ улы «Башлес» ағас әҙерләү комбинаты етәксеһе булып эшләй..
Н. Р. Ураҙбаев СССР-ҙың дүртенсе, РСФСР-ҙың икенсе һәм Башҡорт АССР-ының 3-сө саҡырылыш Юғары Советтары депутаты итеп һайлана
1981 йылдың 31 ғинуарында вафат була.
Ғаиләһе
Улы Ураҙбаев Булат Насир улы (1949—2011) — тележурналист, матбуғат эшмәкәре, сәйәсмән.
Хәтер
Өфөлә Н. Р. Ураҙбаев йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, ә тыуған ауылында мәктәп уның исемен йөрөтә.
Портюг
Портюг — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Сюксега
Сюксега — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарня йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Портюг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).