cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бурновка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Атау (йылға)
Атау (Атавка) - Рәсәй йылғаһы.
Башҡортостан биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Башҡорт телендәге атау һүҙенән.
Шул уҡ ваҡытта Башҡортостанда Атау тигән күл дә бар, ул Атау (Ғатау) тигән антропонимдан алынған.
Марковка (Стәрлетамаҡ районы)
Марковка (Марковский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868004.
Сәйет (титул)
Сәйет (سيّد — башлыҡ, әфәнде, хужа) Сеи́д, Саид, Сайид, Сейид, Сеййи́д) — сөнни мосолмандарҙа почетлы титул, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатима һәм ейәне Хөсәйен аша таралған нәҫелдәре (шиғыйҙарҙа — Али ибн Әбү Талип) титулы. Хәсән ибн Али ейәне нәҫелдәре — шәрифтәр.
Тарихы
Ислам донъяһында сәйет тип Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманан һәм дүртенсе хәлифә һәм ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптан таралған тоҡомдарын атағандар. Сәйеттәр мосолман йәмғиәтенең социаль иерархияһында айырым төркөм булып торған. Мосолмандар аңында сәйеттәр йыш ҡына изгеләргә тиңләштерелә (әүлиә). Сәйеттәр исламдың төп дини идеялары вәкилдәре тип иҫәпләнгән.
Ислам илдәрендә сәйеттәр айырым өҫтөнлөктәргә эйә булған: улар енәйәтселәргә ярлыҡау юллау хоҡуғына эйә булған һәм тән язаһынан, үлем язаһынан азат ителгән. Сөнниҙәрҙә сәйет булыу билдәһе, ҡағиҙә булараҡ, — йәшел сәллә, ә шиғыйҙарҙыҡы ҡара сәллә булған. Сәйеттәр ҙур ихтирам менән файҙалана.
Әзербайжанда Апшеронда Ирандағы Хәлхәлә ауылынан сыҡҡан сәйеттәр тупланып йәшәгән Пирекешкүл ауылы бар. Урындағы зыяратҡа ингәндә сәйет ҡәберҙәрен күрергә мөмкин.
Оҡшаштары
Шулай уҡ әйләнештә сәйет синонимы булараҡ, монархтар (мәҫәлән, Мароккола — мәүлә, мулай), дини дәрәжәле абруйлы кешеләр (шунан — мулла) титулатураһында мәүлә термины ҡулланыла.
Тағы ла бер бик оҡшаш мәғәнәле — Шәриф термины бар.
Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы
Шәрипова Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы (28 апрель 1958 йыл) — башҡорт театр актёры, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2008).
Биографияһы
Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы Шәрипова 1958 йылдың 28 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Кинйәкәй ауылында тыуған.
1986 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында мәҙәниәт техникумын тамамлай. 1989 йылдан башлап Салауат башҡорт дәүләт драма театры труппаһында эшләй. Артистың бөтә ижади тормошо Салауат башҡорт дәүләт драма театры менән бәйле. Гөлсәсәк Тәбрис ҡыҙы — лирик жанрҙағы йырлаусы, халыҡсан сағыу калоритлы, ярылып ятҡан мелодраматик темпераментлы артист.
Ҡушаева Таңһылыу Хафиз ҡыҙы
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Ленинград хореография училищеһында (хәҙер А. Я. Ваганова исемендәге рус балеты академияһы) уҡый, һуғыш йылдарында улар Пермгә эвакуацияна. 1945 йылда училищены тамамлағас, Н. А. Камкова һәм А. Я. Вагановала белем ала. 1945—1965 йылдарҙа Пермь опера һәм балет театры солисткаһы була. Борис Машковтың «Бэла» һәм «Грушенька» балеттарында төп ролдәрҙе тәүге башҡарыусы. Ҡушаеваның башҡа партиялары — Зарема («Баҡсаһарай фонтаны»), Тао-Хоа һәм Хрусталь («Ҡыҙыл мәк»), Китри («Дон Кихот»), Эсмеральда («Эсмеральда»), Джульетта («Ромео һәм Джульетта»), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ»), Флоренция, хазиналар Феяһы («Йоҡлаусы һылыуҡай»), Никия һәм Гамзатти («Баядерка»), Жизель («Жизель»).
1946—1975 йылдарҙа Пермь хореография училищеһында классик бейеү дәрестәренән уҡыта. Таңһылыу Ҡушаеваға «20 быуат Пермь балетының күренекле эшмәкәре» исеме бирелә. (2000).
1989 йылдың 25 ғинуарынан Пермь ҡалаһындағы персональ пенсионерҙар йорт-интернатында йәшәй, 1996 йылдың 17 авгусында вафат була.Ул Пермь ҡалаһында Төньяҡ зыяратта ерләнгән
«Пермь крайы дәүләт архивында» Т. Х. Ҡушаеваға ҡағылышлы документтар һаҡлана. Ҡушаевтарҙың бик күп туғандары Күҙәш ауылында (Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) төпләнгән. Улар оҙаҡ йылдар Таңһылыу менән Ирек Ҡушаевтарҙы эҙләй, Таңһылыу Ҡушаеваның балаларын эҙләп табалар, тик Ирек Ҡушаевтың яҙмышы һаман да асыҡланмай ҡала.
Дебальцево (станция)
Дебальцево (Дебальцеве) — Көньяҡ тимер юлы составына ваҡытлыса тапшырылған Донецк тимер юлының йөк һәм пассажирҙар ташыу узел станцияһы. Станция Дебальцево ҡалаһында урынлашҡан. Элек бында Рәсәй һәм Украина сиген киҫеп үткән йөк һәм пассажир поездары өсөн Луганск таможняһы бүлексәһе урынлашҡан була.
«Дебальцево ҡаҙаны» ҡыйратыу буйынса хәрби ғәмәлдәр ваҡытында станция бик ҙур зыян күрә, емереклектәрҙе урындағы ремонтсылар яйлап төҙәтәләр.
Станция тарихы
Иң баштан хәҙерге локомотив пассажир депоһы урынында ағас вокзал бинаһы төҙөлә. Заманса вокзалдың төп өлөшөнөң (касса залынан башҡа) төҙөлөшө 4 йыл дауамында бара — 1979 йылдан алып 1983 йылға тиклем. Тимер юлсылар мәҙәниәт һарайының бер залында вокзал бинаһы төҙөлөшөн сағылдырған макет урынлаштырыла, әммә ул хәҙерге көндәргә тиклем һаҡланмаған.
1887 йылда Дебальцево станцияһы вокзалында урыҫ драматургы Чехов Антон Павлович булып китә. Туғандарына яҙған хатында А.П. Чехов вокзалдың һәм унан киткән төрлө йүнәлештәге пункттарҙы сағылдырған схема эшләгән.
«Урталағы түңәрәк — Дебальцево станцияһы. Ҡалған түңәрәктәр — Бахмуты, Лисичанск, Луганск һәм башҡалар».
1936 йылда вокзал бинаһына төкәтмә эшләнә — касса залы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бина бик ныҡ емерелә. 1946—1953 йылдарҙа тергеҙелә һәм өлөшләтә сафҡа индерелә.
Дебальцево станцияһы вокзалы — 1 класс тибындағы вокзал. Ике ҡатлы бинаның дөйөм майҙаны - 2355,36 квадрат метр, бында барыһы 30 бүлмә бар.
Мемориаль таҡтаташтар
Бина фасадындағы таҡтаташтар:
Четвёртая (Косец ҡушылдығы)
Четвёртая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының уң ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тандер-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күсемов Рәшит Йәмғетдин улы
Биографияһы
Р. Й. Күсемов Башҡорт АССР-ы Баҡалы районы Яңы Ҡатай ауылында тыуған.
1969 йылда Дүшәмбелә Тажик университетын тамамлағандан һуң Өфө нефть институтында эшләй. 1988 йылдан алып Төмән нефть-газ университетында: нефть-газ сығарыу процестарының моделен әҙерләү һәм уларға идара итеү кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2002—2007 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор. 2012 йылдан башлап «ЛУКОЙЛ-инжиниринг» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә (Мәскәү) ғилми-проект комплексының төп эксперты.
Фәнни эшмәкәрлеге нефть-газ тармағындағы технологик процестарҙың моделен әҙерләүгә һәм уларға идара итеүгә арналған. Рәшит Күсемов тарафынан нефть һәм газ скважиналарын төҙөү, уларҙың фондын һөҙөмтәле файҙаланыу технологиялары, ҡатламды гидравлик юл менән айырыу технологияһының, нефть-газ ятҡылыҡтарын эшкәртеүҙең һөҙөмтәлелеген моделләүҙе программа-мәғлүмәт йәһәтенән тәьмин итеү уйлап табыла. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Башҡортостан Республикаһы һәм Көнбайыш Себер предприятиеларында индерелгән.
450-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, В. И. Муравленко исемендәге премия лауреаты.
Кубра (Сызранка ҡушылдығы)
Кубра  — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вешарка
Вешарка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Колпь йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ширвей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡашҡар (Йылайыр районы)
Ҡашҡар (Кашкарово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 416 кеше. Почта индексы — 453696, ОКАТО коды — 80227823001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ҡашҡар ауылына яҡынса 1550 — 1600 йылдарҙа нигеҙ һалына, бының дәлиле булып Ҡашҡар ауылы зыяратында 1624 йылда яҙылған ҡәбер ташы (эпитафия) табылыуы тора.
Пеля (Улс ҡушылдығы)
Пеля  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Улс йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Айыуһаҙы — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл, Ташбулат ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 205 кеше. Почта индексы — 453612, ОКАТО коды — 80201834007.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Эйгенсон Александр Сергеевич (15 июль 1912, Армавир, Кубань өлкәһе, Рәсәй Империяһы — 4 апрель 1999, Өфө, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй химиктехнологы һәм уҡытыусы. Техник фәндәр кандидаты (1949). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1966), СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1976). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1952, 1955) ордендары менән бүләкләнгән.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Географик урыны
Айыуһаҙы ауылы Ҡарабалыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан, ул шул уҡ исемле күлгә ҡоя. Айыуһаҙы ауылы район үҙәге Асҡар ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 34 километр һәм Ташбулат тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 11 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Топонимикаһы
Айыуһаҙы һүҙе «Айыу һаҙлығы» тигәнде аңлата.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
1935 йылда ул Әзербайжандың Баҡы ҡалаһындағы М.А. Азизбеков исемендәге индустриаль институтын инженер-технолог һөнәре буйынса тамамлай. 1932 йылдан алып Баҡы ҡалаһында эшләй башлай: нефть эшкәртеү заводтарында, 1935 йылдан башлап Әзербайжан нефть ғилми тикшеренеүҙәр институтында, бер үк ваҡытта 1938 йылдан алып Әзербайжан индустриаль институтында уҡыта.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Тарихы
Айыуһаҙы атамаһы һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. XVIII быуатта ауыл Аҡымбәт тип атала (хәҙер — Ташбулат ауылы). Аҡымбәт улдары: Ҡотлоғужа өлкән улы 1757—1822 йылдарҙа йәшәгән, йөҙ башы булып хеҙмәт иткән. Ҡустылары Ҡотломбәт, Татлымбәт, Яҡшымбәт. Кинйә улы Кинйәбулат — указлы мулла.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
1941 йылдан алып Александр Эйгенсон П. А. Джапаридзе исемендәге нефть эшкәртеү заводында баш инженер вазифаһын биләй. 1943 йылдан — Краснокамск НЭЗ‑ы директоры (Молотов өлкәһе), 1946 йылдың апреленән сентябргә тиклем Мәскәүҙә СССР Көнсығыш райондары нефть сәнәғәте министрлығының көнсығыш райондарҙа нефть эшкәртеү буйынса Баш идаралығында техник бүлек начальнигы урынбаҫары булып хеҙмәтен үтәй.
1946 йылдан алып — 417‑се заводтың үҙәк лаборатория начальнигы, 1947 йылдан башлап — Өфө нефть сәнәғәте ҒТИ‑нда баш технолог, ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1949 йылда Эйгенсон техник фәндәр кандидаты исемен яҡлай.
Александр Сергеевич бер үк ваҡытта Өфө нефть институтында уҡытыу эшен алып бара, 1954 йылдан башлап Өфө НЭЗ‑ында баш инженер вазифаһын биләй. 1956—1976 йылдарҙа Эйгенсон өҙөклөк менән үҙе ойошторған Башҡортостан нефть эшкәртеү ҒТИ‑нда директор вазифаһы буйынса эшләй.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Тарихы
1812 йылғы Ватан һуғышында алышҡан зауряд-сотник Сәлих Аҡымбәтов ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән. XIX быуатта, 1866 йылда, Верхнеурал өйәҙе Тамьян улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә старшина Ташбулат Сәйетбатталов (1761—1831) хөрмәтенә ауылды Ташбулат тип атаған.
1891 йылда ауылдың 46 ихатаһында 242 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1900 йылда 2-се Аҡымбәт тип иҫәпкә алынған.
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
1952 һәм 1955 йылдарҙа — «Почёт Билдәһе», 1971 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендарына лайыҡ була.
1966 йылда Александр Сергеевич БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, 1976 йылда — СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы исемдәре менән бүләкләнә.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Тарихы
Граждандар һуғышы һынауҙарын үткән ауылда 1920 йылға халыҡ һаны 135 кешегә кәмей
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
Эйгенсон ҡарамағында республикала химия һәм нефтехимия комплексын үҫтереү буйынса программаһы төҙөлгән. Илдә тәүгеләрҙән булып көкөртлө нефтте, шул иҫәптән шуларҙың юғары температурала ҡайнаған дистилляттарын, тәрән эшкәртеүҙең технологик алымдары яһалған, Волга буйы, Көнбайыш Себер, Көнбайыш Урал нефттәренең классификациялары булдырылған. Александр Сергеевич VIII - X донья нефть конгрестарында ҡатнаша.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (98 %).
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
Эйгенсон 300 тирәһе ғилми эштәр һәм 30 уйлап табыу авторы була.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Эйгенсон Александр Сергеевич
Биографияһы
1999 йылдың 4 апрелендә Өфөлә вафат була.
Айыуһаҙы (Әбйәлил районы)
Халыҡ һаны
Әлеге ваҡытта ауылда Ташбулат урта мәктәбенең филиалы — Айыуһаҙы башланғыс мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Чимуляк
Чимуляк — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сангилька йылғаһының һул ярына тамағынан 306 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кумертауское время (гәзит)
Тарихы
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Заман“ гәзите редакцияһы» ҡаҙна предприятиеһы. Күмертау ҡалаһында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1935 йылдан алып башҡорт телендә «Ленин байрағы» һәм урыҫ телендә «Большевик» исеме менән нәшер ителә; 1954 йылдан — урыҫ телендә «Горняк» («Таусы»); 1965 йылдан «Ленинское знамя» («Ленин байрағы») гәзите менән ҡушылғандан һуң урыҫ телендә «Путь Ильича» һәм башҡорт телендә «Ильич юлы», 1990 йылдан башлап «Время» һәм «Заман» исемдәре менәнн нәшер ителә. 2005 йылдан башҡорт телендәге «Юшатыр» гәзите айырылып сыҡҡандан һуң урыҫ телендә сыға, 2006 йылдан хәҙерге исемен йөрөтә. 1962—65 йылдарҙа район бөтөрөлөп Мәләүез районына ҡушылғанға күрә нәшер ителмәй. Гәзиттә төрлө йылдарҙа башҡорт яҙыусылары Хисамов Ғәлим Афзал улы, Ҡотлогилдина Зөһрә Сәлимйән ҡыҙы, Ғәлимов Зиннәт Абдулхаҡ улы, Кәримов Салауат Ғайса улы, татар яҙыусыһы Әкбәров Закир Насир улы; журналистарҙан Солтанов Мостафа Кәрим улы эшләне.
Ярославль (станция)
Ярославль — тимер юл станцияһы, ул. Ярославль ҡалаһының Красноперекопский районында урынлашҡан. Пассажирҙар терминалы — Мәскәү вокзалы, уны ҡайһы берҙә шулай уҡ Ярославль-Мәскәү йәки Ярославль-Пассажирҙар терминалы тип йөрөтәләр, сөнки ҡаланың башҡа эре станцияһы — Төп Ярославль станцияһы бар.
Тарих
Шул уҡ ваҡытта Ярославль тимер юл станцияһы янында Мәскәү вокзалы төҙөлә башлай. 1870 йылдың 1 ғинуарында тимер юл һәм вокзалы бинаһын төҙөү буйынса эштәр тамамлана. Мәскәүҙән вокзалға тәүге поезд 1870 йылдың 7 февралендә килә.
Ярославль станцияһынан Волга йылғаһы пристандәренә тиклем тимер юл линияһы һуҙыла, ул «Ботаҡ» тип атала. Линия станцияның хәҙерге йөк ихатаһы территорияһында башланып, артабан хәҙерге Фрунзе проспекты биләмәһе аша үтә һәм артабан әлеге «Ярославль — Ярославль-Пристань» юлына бара.
Мәскәү-Ярославль тимер юлы асылғандан һуң Савва Мамонтов тимер юлды Костромаға тиклем һуҙыу тураһында ҡарар ҡабул итә. 1887 йылдың 17 декабрендә Ярославль-Кострома тимер юлын асыу тантанаһы үтә. Ярославль станцияһы күпләп пассажирҙарҙың ағымын һәм йөк әйләнешен арттыра.
1913 йылда Волга аша күпер төҙөлгәндән һуң «Ярославль» станцияһы һәм Мәскәү вокзалы Вологданан составтар ҡабул итә башлай. 1952 йылда Төп Ярославль станцияһында вокзал бинаһы төҙөлгәнгә тиклем Мәскәү вокзалы ҡаланың төп вокзалы була, ә станция Төньяҡ тимер юлының төп төйөнө булып тора.
1957 йылда станцияға электрләштереү килә. Башта «Полянка — Ярославль» һәм «Ярославль — Устье» станциялары араһы электрләштерелә. 1971 йылда «Ярославль — Тощиха» участкаһы электрләштерелә һәм электр поездары станциянан Кострома йүнәлешендә йөрөй башлай
2003 йылда вокзалдың фасады һәм интерьеры элекке күренешен һаҡлап яңыртыла
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
27 ноябрь
27 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 331-се көнө (кәбисә йылында 332-се). Йыл тамамланыуға 34 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Маршановка
Маршановка (Маршановка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453162, ОКАТО коды — 80249880004.
Выгодский Марк Яковлевич
Выгодский Марк Яковлевич (2 октябрь 1898 йыл, Минск — 26 сентябрь 1965 йыл, Пятигорск) — СССР математигы, физика-математика фәндәре докторы (1938), М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты (1931—1948) һәм Тула дәүләт педагогия университеты (ул ваҡытта Тула педагогия институты) (1952) профессоры. Математика буйынса бер нисә дәреслек һәм белешмә авторы, совет тарих-математика мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Йоһанн, Монжа, Эйлер хеҙмәттәрен тәржемәләүсе.
Биографияһы
Инженер-химик Яков Ильич Выгодский ғаиләһендә тыуған. Баҡы ҡалаһында гимназияны тамамлай (1916), унда ғаилә атаһының эш урыны буйынса йәшәй. Шул уҡ йылда Дондағы Ростовта эвакуацияла урынлашҡан Варшава университетына уҡырға инә.
Революция хәрәкәтендә (большевиктар), Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай (1923). Аспирантураға уҡырға инә, фәнни етәксеһе Отто Юлиевич Шмидт.
Мәскәү университетында уҡыта (1948 йылға тиклем), С. А. Яновский менән бергә математика тарихы буйынса семинарға нигеҙ һала (1933).
Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика ғилми-тикшеренеү институтын етәкләй, "Математический сборник"тың бер нисә сығарылышының баш мөхәррире.
Галилейға арналған хеҙмәтенә Ватиканда иғтибар итәләр һәм юғары баһалайҙар (1934), СССР-ҙа был партиянан сығарыуға сәбәпсе була (1935).
1938 йылда «Математика древних вавилонян» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Мәскәүҙә 4-се Сыромятники тыҡрығында № 3/5 йортта йәшәй.
Пятигорск ҡалаһында ял ваҡытында вафат була. М. Я. Выгодскийҙың көлө Мәскәүҙәге Новодевичье зыяратында, математиктың уҡыусыһы А. В. Бочарникованың туғаны А. И. Казаков участкаһында ерләнгән. Һәйкәлдә Марк Яковлевич йыш ҡабатлаған һүҙҙәр яҙылған: «Минең уҡыусыларымдың уйлаған нәмәһе тураһында уйламаҫҡа булдыра алмайым».
Ғаиләһе
Ҡатыны — Выгодская Татьяна Алексеевна (1900—1980), Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ҡыҙы — Елена Марковна (1996 йылда вафат була), Яңы-Дон зыяратында ерләнгән.
Тандета-Яха
Тандета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыгдер-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юшатыр (гәзит)
Юшатыр — Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының ижтимағи‑сәйәси гәзите.
Ойоштороусылар
Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районының «Юшатыр» ижтимағи-сәйәси гәзите 2005 йылдың 5 майынан башлап сыға. Ойоштороусылар — Башҡортостан Республикаһы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Республика Башкортостан» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһы. Гәзит аҙнаһына өс тапҡыр: шишәмбе, кесе йома, шәмбе көндәрендә сыға, күләме — 4 бит, форматы — А-3. Күмертау ҡалаһы һәм Көйөргәҙе районында тарала. Күмертау ҡала типографияһында баҫыла.
И. Я. Фокиндың килем йорто
'''Я.И. Фокиндың килем йорто''' —  Мәскәүҙә  Баҡса ҡулсаһындағы бина  (Ер Валы урамы, 7-се йорт). Килем йорто XIX быуат аҙағында — XX быуат башында архитектор Э.-Р. К. Нирнзей проекты буйынса сауҙагәр И. Я Фокин өсөн төҙөлә. Мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә
Тарихы
1898—1901 йылдарҙа архитектор Эрнст-Рихард Карлович Нирнзее сауҙагәр Иван Яковлевич Фокин өсөн дүрт ҡатлы килем йорто төҙөй, ә тиҙҙән уға тағы һул яҡтан төкәтмә төҙөй. 1903 йылда йорттоң хәҙерге Казаков урамы яғында урынлашҡан өлөшөндә егәрлелекте дәртләндереү йәмғиәтенең  дүртенсе халыҡ ашханаһы асыла. Йәмәғәт туҡланыуы ойошмаһы совет осоронда ла  ошо йортта урынлаша. Казаков урамы менән мөйөштә оҙаҡ ваҡыт булка магазины эшләй, уға инеү урынын алтын керәндил биҙәй. Йорттоң өҫкө ҡаттарында совет осоронда коммуналь фатирҙар урынлаша. Хәҙер ваҡытта элекке килем йортон төрлө фирмаларҙың офистары биләй, ә беренсе ҡатында ресторандар урынлашҡан.
Архитектураһы
Килем йорто модерн стиле элементтары менән эклектика рухында төҙөлгән. Йорттоң һул яғы өлөшөндә инеү урыны түңәрәк тәҙрә менән ҡатмарлы фронтон ослап ҡуя. Улар өҫтөндә бәләкәй сатыр һәм ҡумталы көмбәҙ. Килем йортоноң фасады, бигерәк тә уның һул яғы, бай һылап биҙәлгән. Фронтон аҫтында, дүртенсе ҡаттың ҙур тәҙрәһе өҫтөндә — гирляндалар менән берләшкән ике ҡатын-ҡыҙ башы.
Розалия Хладек
Розалия Хладек (Rosalia Chladek, ) — Австрия бейеүсеһе, хореографы һәм педагог. XX быуаттың заманса бейеүе буйынса иң күренекле Европа вәкилдәренең береһе. Уның уҡытыу стиленә ярашлы, «Бейеү — хәҙерге заман педагогикаһы» курсы элеккесә Венаның шәхси музыка һәм сәнғәт университетында һәм халыҡ-ара учреждениеларҙа уҡытыла
Биографияһы
Розалия Хладек 1905 йылдың 21 майында Австро-Венгрияның Брно ҡалаһында тыуған.
Брнола композитор Маргарет Каллаб (Kallab Margarete) мәктәбендә уҡый.
Хеллерау-Лаксенбургта (Hellerau Schule-Laxenburg, 1925—1939) курс алып бара, уның уҡыусылары Мечинская Янина (Janina Mieczyńska) һәм Хорс Мария була. 1925 йылда «Путь к силе и красоте»  фильмында төшә, унда төрлө ритмик хәрәкәттәр һәм һикереүҙәр башҡара.
Венала пианист һәм композитор Артур Кляйнер менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә.
1932 йылда Парижда Халыҡ-ара хореографтар конкурсында наградаға лайыҡ була (бейеүҙең Халыҡ-ара архивы ойоштора). 1933 йылда Варшавала яңғыҙ бейеүҙең Халыҡ-ара конкурсында икенсе  бүләген ала (беренсе — ).
1941 йылда Германияла Доротея Гюнтер, Ютта Кламт, Лотта Верник, Мэри Вигман һәм Густав Фишер-Климт менән бергә уҡытыусылар өсөн күпләп бейеүҙең уҡытыу программаһын төҙөй.
Музыка һәм башҡарыу оҫталығының Вена университеты профессоры була.
1995 йылдың 3 июлендә Венала 90 йәшендә вафат була. Венала Үҙәк зыяратта ерләнә.
Хәтер
Австрия театр музейында фотоһүрәттәренең ҙур коллекцияһы, шулай уҡ Розалия Хладектың театр костюмдары һаҡлана, уларҙы өйрәнеү буйынса бейеү тәнҡитсеһе Андреа Аморт шөғөлләнә.
Вена ҡалаһының шәхси музыка һәм сәнғәт университетында мәғлүмәт туплау һәм өйрәнеү өсөн Розалия Хладектың Халыҡ-ара йәмғиәте  (Internationalen Gesellschaft Rosalia Chladek, IGRC)  мираҫы ҡалған, ул 1972 йылда ойошторолған. Ҙур мираҫы булып, башҡалар араһында, Розалия Хладектың билдәле коллегалары менән хатлашыуынан, шулай уҡ уның эштәре тураһында материалдарҙан тора,   ҡиммәтле күҙәтеүҙәр һәм программалар   йыйынтыҡтары бар.
Розалия Хладектың 1960—1970 йылдарҙа актриса Елена Полевицкая менән яҙышҡан хаттарының бер өлөшө Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында һаҡлана.
Розалия Хладек исемен Венала урам йөрөтә (Rosalia-Chladek-Gasse).
Әтер (Төй ҡушылдығы)
Әтер (Әтер) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Төй йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Черемисинов Никифор Андрианович
Черемисинов Никифор Андрианович (15 июнь 1907 йыл, Жерновец, Курск губернаһы — 9 декабрь 1976 йыл, Воронеж) — СССР-ҙың ғалим-совет фитопатологы, биология фәндәре докторы, профессор, урман һәм ауыл хужалығының микология һәм микромицет систематикаһы өлкәһендәге белгес.
Биографияһы
Курск губернаһында Жерновец ауылында 1907 йылдың 15 июнендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, әсәһе, ҡустыһы һәм һеңлеһе тураһында хәстәрлекте үҙ өҫтөнә ала һәм 1928 йылда эшләй башлай. 1926—1930 йылдарҙа Воронеж университетында уҡый. Уны тамамлағандан һуң, башта Жерновец ауылындағы крәҫтиән йәштәре мәктәбендә, һуңынан — ауыл Бутурлиновский районының Козловка ауылында эшләй. 1931—1934 йылдарҙа Борис Михайлович Козо-Полянский етәкселегендә «түбән үҫемлектәр» (микология һәм фитопатология) һөнәре буйынса Воронеж университетының аспирантураһында уҡый. 1937 йылда «Микозы тау-сагыза » темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1938 йылдың 29 мартындағы ВАК ҡарары нигеҙендә уға ғалим дәрәжәһе бирелә.
1941—1942 йылдарҙа түбән үҫемлектәр кафедраһы мөдире була. Һуғыш йылдарында (1942—1945йй.) хәрби училищела уҡыта. Демобилизациянан һуң, уға өлкән лейтенант званиеһы бирелә. 1945 йылда элекке эш урынына кире ҡайта. 1950 йылда СССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының докторантураһына уҡырға инә. 1952 йылда «Грибные болезни кок-сагыза и меры борьбы с ним» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1953 йылда уға профессор дәрәжәһе бирелә.
1953—1955 йылдарҙа Воронеж ауыл хужалығы институтының директор урынбаҫары вазифаһын биләй. 1961—1963 йылдан алып Фитопатология институтын етәкләй. 1963 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһының урман өйрәнеү лабораторияһында эшләй. Воронежда 1976 йылдың 9 декабрендә вафат була.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Черемисиновтың фәнни тикшеренеүҙәре техник һәм иген культураларының микроскопик бәшмәктәр һәм бәшмәк ауырыуҙары менән бәйле .. Ул кукуруз ауырыуҙарыменән комплекслы көрәшеү һәм күк һағыҙ орлоҡтарын сәсеү алдынан әҙерләү сараларын уйлап таба.
Урман экосистемаһында бәшмәктәрҙең мөхит факторҙарына бәйле таралыуын тикшерә һәм фитоценозда бәшмәктәрҙең ролен асыҡлай. Ағас-ҡыуаҡ үҫемлектәрендәге бәшмәктәрҙең исемлеген төҙөй. Паразит бәшмәктәрҙең яңы тәүге тапҡыр 8 төрөн һәм 2 формаһын фәнгә асып бирә.
Наградалары
Черемисинов бик күп наградалар менән бүләкләнгән, шул иҫәптән :
Һайланма әҫәрҙәре
120-нән ашыу публикациялар авторы, шул иҫәптән
Мономотапа
Мономота́па (шулай уҡ Мунхумутапа, Мвенемутапа, Wene we Mutapa) — Көньяҡ Африка биләмәһендәге колонияға тиклемге осорҙа ҙур дәүләт берәмеге. Хәҙерге Зимбабве һәм өлөшләтә Мозамбик, Көньяҡ Африка Республикаһы, Лесото, Эсватини, Ботсвана, Намибия һәм Замбия дәүләттәренең биләмәләрен биләй.
Иртә тимер быуаттың урындағы «Зимбабве мәҙәниәте» һәм 1-се мең йыллыҡ аҙағына барлыҡҡа килгән ҡәбилә-ара союздар нигеҙендә шона халҡының каранга ырыуы (кланы) тарафынан төҙөлә. Мономотапа империяһының сәскә атыуы XIII—XV быуаттарға тура килә; шул уҡ осорҙоң аҙағынан юғары жрец һәм ҡәбилә аҡһөйәктәренең хәрби юлбашсыһы функцияларын үтәгән хакимдың династия титулына («мвене мутапа», «мванамутапу») бәйле Мономотапа атамаһы ҡулланыла башлай.
Көньяҡ Африкала португалдар килеп сыҡҡанға тиклем Мономотапа дәүләте тағы ла бәләкәйерәк дәүләт берәмектәренә тарҡала. Дәүләт тарихы тураһындағы мәғлүмәттәрҙең сығанағы булып «Зимбабве мәҙәниәте» (Ҙур Зимбабвеның мөһабәт диуарҙары арҡаһында билдәле) тип аталған археологик табылдыҡтары, шулай уҡ телдән-телгә күсеп килгән йола ҡала.
Тәүге мәғлүмәттәр
X быуаттан уҡ ғәрәп сығанаҡтары Көньяҡ Африканың эске райондарында бай алтын дәүләт барлығын хәбәр итә. Ҙур Зимбабве археологик комплексы XIII быуаттан XV быуатҡа тиклемге осорға ҡарай. Моғайын, был район элек-электән иҡтисади етештереү үҙәге — тәү сиратта игенселек һәм малсылыҡ үҙәге булғандыр, был ваҡыт үтеү менән тағы ла ҡатмарлыраҡ йәмғиәттең формалашыуына килтергән.
Сәскә атҡан дәүерҙә баш ҡаланың — Ҙур Зимбабвеның халҡы, төрлө баһалар буйынса, 10 меңдән 18 мең кешегә етә. Шул уҡ дәүергә ваҡ торамалар һәм шул уҡ археологик мәҙәниәткә ҡараған бик күп табылдыҡтар ҡарай. Шул уҡ ваҡытта, мәҙәни берҙәмлеккә ҡарамаҫтан, был мәҙәниәт таралыуының бөтә территорияһы үҙенең Ҙур Зимбабве үҙәге булған дәүләттеке, тип тулы ышаныс менән раҫларға ярамай.
Кәтләү һәм һуғарыу игенселегенә, аҙ кимәлдә баҡсасылыҡҡа нигеҙләнгән Мономотапа хужалығы башлыса тәбиғи характерҙа булған. Дәүләт территорияһында файҙалы ҡаҙылмалар — баҡыр, тимер һәм алтын сығарыу әүҙем алып барыла; мәғдән иретеү һәм тимерселек эше күп осраҡта уны тимер эш ҡоралдары менән тәьмин итә. Шулай уҡ көршәкселек, туҡыусылыҡ, музыка ҡоралдарын яһау, таш, һөйәк йәки ағасты һырлау, биҙәүестәр эшләү кеүек төрлө һөнәрҙәр ҙә булған. Монументаль таш төҙөлөшө алға киткән.
Экспансия
Ньятсимба Мутота (1420—1450) һәм Матопа (1450—1480) идара иткәндә дәүләттең сәскә атыуы күҙәтелгән. Шуларҙың береһе, Ньятсимба Мутота, тоҙ сығанаҡтарын эҙләп, Ҙур Зимбабвенан сығып төньяҡҡа ынтылған, унда иҫке баш ҡаланан 350 саҡрым алыҫлыҡта яңыһына нигеҙ һалған. Матопа иһә дәүләттең сәйәси контроле Замбези йылғаһынан алып Трансваалгә тиклем һәм Калахари сүллегенән алып Һинд океанына тиклем тарала ала.
1450 йыл самаһы Ҙур Зимбабве үҙенең әһәмиәтен юғалта, был, күрәһең, бындай күп һанлы халыҡты артабан тәьмин итә алмаған тәбиғәт ресурстарының кәмеүенә бәйлелер. Шунан һуң баш ҡала Звонгомбта (хәҙерге Харареның янында) күсерелә, ә шоналар XIX быуат башына тиклем йәшәгән Ҙур Зимбабве йола үҙәгенең ролен һаҡлап ҡала. Ошо ваҡыттан алып Зимбабве батшалығына алмашҡа Мономотапа дәүләте килгән.
Тышҡы донъя менән бәйләнештәр
Археологик табылдыҡтар раҫлауынса, Мономотапа дәүләте ғәрәп донъяһы, шулай уҡ ғәрәп һәм суахили сауҙагәрҙәре аша Һиндостан һәм Ҡытай менән сауҙа бәйләнештәре тотҡан. Замбези йылғаһы тамағының көньяғындағы Софала портынан алтын һәм фил һөйәктәре сығарыла, фарфор һәм туҡыма индерелә. «Ғәрәп яры» сауҙагәрҙәре (суахили телендә һөйләшкән) һәм малайҙар моғайын сауҙала аралашсы булып сығыш яһағандыр. Мономотапа дәүләтендә шулай уҡ эске сауҙа әйләнеше үҫешә, унда махсус формалағы баҡыр ҡойолмалар аҡсалата эквивалент булып сығыш яһай.
1500 йыл тирәһендә был төбәккә португалдар килгәс, улар ике эре дәүләт берләшмәһен күргән: төньяҡтағы Мутапа (уның ядроһы булып каранга — шона кландарының береһе булған) һәм көньяҡ-көнсығыштағы Торва (шулай уҡ шоналарҙыҡы тип фаразлана). Португалиялылар, 1560-сы йылдарҙан алып даими бәйләнештәр булдырып, башлыса Мутапа дәүләтенә барғандар.
1569—1572 йылдарҙа Франсишку Баррету етәкселегендәге португал экспедицияһы Мономотапа дәүләтенең төпкөлөнә йүнәлә. Экспедиция империяның легендар алтын һөңгөләрен баҫып алыу маҡсаты менән үткәрелә, әммә "тәре походы"ның дини мотивтарын Иезуит вәғәзсеһен үлтереү өсөн үс алыуға тип иғлан итә. Урындағы халыҡ традицион культта ҡалған, уға Мвари, рухтар һәм батшаның ата-бабалары тип йөрөтөлгән илаһҡа табыныу инә. Мондоро булараҡ билдәле дин әһелдәренең роле йәмғиәттә сиктән тыш юғары булған.
Батшалыҡтың баш ҡалаһы Ҙур Зимбабве цитаделенең стеналарын хәтерләткән түңәрәк һыҙатлы ҡәлғә һүрәте Африканың Урбано Монтеның 1587 йылғы "Донъя атласы"нан картаһында бар.
Тарҡалыу
1600 йыл тирәһендә Торвала граждандар һуғышы башланған, уның барышында унан сауҙагәр-мосолмандар ҡыуып сығарылған. Яҡынса 1650 йылда Торвала власҡа шона ҡәбиләләренең береһе — чангамире ҡәбиләһенә ингән розви ырыуы килгән. Розви дәүләтенең үҙәге Данангомбе ҡалаһы (бөгөн Дхлодхло) була. Данангомбала һәм Кхамиҙа (Торваның элекке баш ҡалаһы) таш нығытмалар һаҡланған. Розви империяһының хакимдары 1629 йылдан алып Португалияның сюзеренитетын таныған.
Мутапа дәүләтендә Масапа сауҙа ҡалаһы мөһим роль уйнай, унда башҡа, бәләкәйерәк, шулай уҡ таш нығытмалар ҙа була. Ваҡыт уҙыу менән португалдар йоғонтоһонда Мутапа дәүләте шулай уҡ бер нисә ваҡ кенәзлеккә тарҡалған. Мутапаның һуңғы хакимы (мвене мутапа) 1759 йылда вафат булғас, шона ерҙәрендә Граждандар һуғышына тоҡана. Был хәл яҡынса 1830 йылға тиклем һаҡланған.
XIX быуат башында зулустарҙың хакимы Чака һуғыштары һөҙөмтәһендә был ерҙәргә Көньяҡ Африканың көньяҡ-көнсығыш халыҡтарының баҫып инеүенә килтергән. Мфекане тип йөрөтөлгән был процесс эҙемтәләре шона дәүләтенә лә ҡағылған. 1834 йылда Мзиликази етәкселеге аҫтында матабеле ҡәбиләһе хәҙерге Зимбабве биләмәләренә баҫып инә һәм Розви дәүләттәрен буйһондора, яҡынса 1860 йылда улар төньяҡ шона ҡәбиләләрен дә яулай.
Португалия һәм һуңыраҡ Европа сәйәхәтселәре Мономотапаны Тәүраттың алтын, затлы әйберҙәр һәм башҡа ғәжәйеп нәмәләр менән дан тотҡан Офир иле менән бәйләгән. Офир менән шулай уҡ Сәба батшабикәһе һәм Сөләймән батшаның байлыҡ сығанағына әйләнгән алтын приискыларының ҡайҙа урынлашҡаны ассоциацияланғандар. Африкала ошо «Сөләймән батшаның приискаларын» эҙләү Көньяҡ Америкала Эльдорадоның тап шундай эҙләнеүҙәрен хәтерләткән.
Хужа (нәҫел)
Хужа, Ҡужа, Ҡожа (هوجي‎, ;;, қожа, xo'ja, خوجا, hoja, хӯҷа, hoca; Ходжа́, Ко[д]жа́ — Урта Азияла сығышы менән ислам ғәрәп миссионерҙарынан булған кеше. Ораны —Аллаһ!
Исһаҡиҙар («ҡаратауҙар»)
Үәли Исһаҡ хужа — сәйеттәрҙең береһе, йәғни Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тура ептән килгән тоҡомдарының береһе — хужаларға нигеҙ һалыусы була, уның вәкилдәре Көнсығыш Төркөстанда (Ҡаратау партияһы булараҡ нығыраҡ билдәле) Исһаҡия сәйәси партияһын төҙөй, ул 70 йылға яҡын хакимлыҡ итә һәм 1760-сы йылдар аҙағында Аҡтау партияһы башлығы, хужа Борһанетдин тарафынан юҡ ителә.
Шәжәрә
«Ҡужа» (хужа) нәҫеле ҡаҙаҡ «йөҙ»ҙәре (жуз) составына инмәй. Ғәҙәттә, миссионерҙарҙың нәҫеле булып һанала. Чоҡан Вәлиханов, ҡаҙаҡтар ҡайһы бер «ҡужа» ырыуҙарын "аҡ һөйәк"кә индермәй, әммә уларҙы солтандар менән бер рәттән хөрмәт итә, тип яҙған.
Сәйет тармағы
Бары тик Мөхәммәт Пәйғәмбәр тоҡомо, йәғни Хәсән менән Хөсәйендең балалары ғына сәйет һәм шәриф тип һанала ала. Сәйет — ғәрәп теленән юлбашсы, әфәнде, башлыҡ.
Әлеге ваҡытта сәйет нәҫеле, ҡужаның башҡа төрҙәре менән сағыштырғанда, иң ҙур төркөмдәрҙең береһе булып һанала. Бының сәбәбе — бер үк атамалы төрлө ата-бабаларҙан төрлө тоҡомдар үҙ-ара ҡушылып киткән. Сәйеттәрҙең тармаҡтары : Ҡылышты ҡужа, Сабылт ҡужа (сабулт).
Лиепа Илзе Марисовна
Лиепа Илзе Марисовна (22 ноябрь 1963 йыл) — СССР һәм Рәсәй балеринаһы, театр һәм кино актрисаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2002). Карелия халыҡ артисы (2007). РФ дәүләт премияһы лауреаты (2003). «Алтын маска» милли театр премияһы лауреаты (2003).
Биографияһы
Илзе Марисовна Лиепа 1963 йылдың 22 ноябрендә СССР-ҙың халыҡ артисы Марис Лиепа һәм А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү драма театры актрисаһы. А. Маргарита Жигунова ғаиләһендә тыуған. Ағаһы — Андрис Лиепа, апаһы — Мария Лиепа.
1981 йылда Мәскәү академик хореография училищеһын (Н. В. Золотова класы), ә 1991 йылда ГИТИС-тың педагогия бүлеген тамамлай.
Ҙур театрҙа артист карьераһы башында Илзе Лиепа «Кармен», «Иван Сусанин», «Кенәз Игорь», «Хованщина», «Травиата» операларында үҙенсәлекле бейеүҙәр башҡара.
1990 йылдар аҙағында Санкт-Петербург антрепризында драматик актриса булараҡ дебют яһай, һуңынан 2000 йылдың апрель айында Светлана Врагованың «Модерн» театрында «Сон императрицы» спектакленең премьераһы үтә, унда Илзе императрица Екатерина II ролен башҡара.
2011 йылда «Евровидение 2011 йәш бейеүселәр өсөн» конкурсында жюри составында була.
2011 йылдан «Орфей» радиоһында авторлыҡ «Балет FM» программаһын алып бара.
Үҙ пилатес студияһы бар, унда шәхсән дәрестәр үткәрә. Балет алымдары менән пилатестың даими дәрестәре «Метод Лиепа» китабын яҙыу өсөн нигеҙ булып тора, унда форманы тотоу өсөн балерина әҙерләгән күнегеүҙәр комплексы һүрәтләнә («Альпина нон-фикшн» баҫтырып сығара).
2014 йылдың ғинуарында балалар өсөн «Театры әкиәттәре», тип аталған китабы сыға.
Шәхси тормошо
Беренсе ире — скрипкасы Сергей Стадлер.
Икенсе ире — эшҡыуар Владислав Паулюс. 2010 йылдың 15 мартында 46 йәшендә ҡыҙы Надежданы таба. 2013 йыл парҙар айырылыша.
Ҙур театрҙа репертуары
1983 йыл — Гера (бейегән К. В. Глюктың «Ифигения в Авлиде» операһында бейеү күренеше) — беренсе башҡарыусы
1984 йыл - мазурка һәм краковяк («Польский бал», М.Глинканың «Иван Сусанин» операһында, Р. Захарова хореографияһы), М. Петип, А. Горский хореографияһы)
1985 йыл - испан бейеүҙәре, мазурка («Раймонда», А Глазунов көйө, М. Петип хореографияһы) Мерседес («Дон Кихот») Чиполла-әсә («Чиполлино» К. Хачатурян, Г. Майоров хореографияһы)
1986 йыл - сиған бейеүҙәре («Дон Кихот») Батильда («Жизель», А Адан,, Ж. Коралли, Ж. Перро, М. Петип хореографияһы), өс сиған ҡатын («Анюта» В.Гаврилин музыкаһына) — Ҙур театрҙа беренсе башҡарыусы. Королева («һылыуҡай» П Чайковский, Ю. Петип хореоргафияһы). Штальбаум ҡатыны («Щелкунчик» П Чайковский, Ю Григорович хореографияһы)
1987 йыл -һарай яны бейеүселәре («Легенда о любви» А. Меликов, Ю Григорович хореографияһы). Принцесса («Лебединое озеро» П Чайковский, А Горский, М. Петип хореографияһы). Синьора Капулетти («Ромео и Джульетта», С. Прокофьев, Григорович хореоргафияһы)
1988 йыл — Фарсы ҡыҙы («Кенәз Игорь» операһында «Половецкие пляски», А Бородин, К. Голейзовский хореографияһы). Фарсы ҡыҙы (опера «Хованщина» М. Мусоргский, С. Корен. хореографияһы)
1992 йыл — Зюльма («Корсар», А Адана К. Сергеев хореографияһы)
1994 йыл — Царица бала («Фантазии на тему Казановы», В. А. Моцарт, М. Лавровский постановкаһында)
1995 йыл — Королева-мачеха («Белоснежка» К. Хачатурян, Г. Майоров постановкаһында) — Ҙур театрҙа беренсе башҡарыусы. Капулетти-әсә («Ромео и Джульетта», Л. Лавровский постановкаһында)
2001 йыл — Графиня («Пиковая дама», П. Чайковский, Р. Пети постановкаһында) — беренсе башҡарыусы (донъяуи премьера)
2007 йыл — Пианистка («Урок» Ж. Делерю, Ф.Флиндт постановкаһында)
Әүҙем концерт һәм гастролдәр эшмәкәрлеге алып бара. 2003 йылда Илзе Лиепаның ижади кисәләре Ҙур театрҙың Яңы сәхнәһендә үтә, һәм унда театрҙың балет төркөмө артистары ҡатнаша. Илзе Лиепа, Майя Плисецкаянан ҡалыша Р.Щедрин көйөнә (хореография А.Алонсо) Ж.Бизеның «Кармен-сюита» балетында Кармен партияһын башҡарыусы беренсе рәсәй балеринаһы. 1993 йылда Рәсәйҙә беренсе тапҡыр, ағаһы Андрис Лиепа һәм М.Фокиндың ейәнсәре Изабель Фокина тергеҙгән Н.Римский-Корсаков көйөнә М.Фокиндың «Шехеразада» балетында Зобеида партияһын башҡара. Балеринаның репертуарында билдәле миниатюралар ҙа — «Умирающий лебедь» (К. Сен-Санс — М. Фокин), «Гибель розы» (Г. Малер балетында — Р. Пети), шулай уҡ уның өсөн махсус ҡуйылған номер һәм балеттар ҙа бар (Илзе менән хореографтар Д. Брянцев, Г. Алексидзе, В. Смирнова, Т. Сердюкова, М. Шеннон һ.б. хеҙмәттәшлек итә).
Пенелопа статуяһы
Пенелопа статуяһы — Персеполдә табылған мәрмәр статуя, мифик Пенелопаны кәүҙәләндерә тип иҫәпләнә. Статуя Иран милли музейы коллекцияһына инә.
Ысын үлсәмдәрҙән грек персонажы ҡаты стилдә Чикаго көнсығыш институты тарафынан 1945 йылда ҡаҙыла.Персепол хазинаһы емереклектәрендә өс фрагментта табылғанСтатуя Селевкиҙар осоронда Иранда гректарҙың булыуын күрһәтә; тағы бер гипотеза буйынса, уны фарсы баш ҡалаһына Ксеркс I Афинанан беҙҙең эраға тиклем 480 йылда алып килтерелеүен күҙ уңында тота; икенселәр һаман да ике халыҡ араһындағы килешеүҙе мөһөрләү бүләк булған тигән фекерҙә. Уның асышы Александр Македонскийҙың б.э.т. 330 йылдың яҙында Персеполисты юҡ итеүе тураһында хәтерләтә Грек мифологияһында пенелопа — Улисстың ҡатыны, Икари һәм Перибояның ҡыҙы. Ул Троя һуғышынан иренең ҡайтыуын көткән. Улисстың оҙон юлға сығыуы Гомерҙың Одиссей темаһы булып тора.
Шара Шалкахази
Шара Шалкахази (мад. Salkaházi Sára; 11 май 1899 йыл — 27 декабрь 1944 йыл, Будапешт, Венгрия) — Социаль хеҙмәт монах ҡатын-ҡыҙҙар конгрегацияһының шәфҡәт туташы, нилашист режимы дәүерендә йөҙләп венгр йәһүден ҡотҡарыуҙа ҡатнашыусы,.
Биографияһы
Шара Шалкахази 1899 йылдың 11 майында Австро-Венгрияның Кошице ҡалаһында тыуған һәм шунда уҡ педагогик белем ала, шунан һуң бер йыл уҡытыусы булып эшләй. Беренсе донъя һуғышынан һуң, Кошице ҡалаһы Чехословакияның бер өлөшө булып киткәс, яңы Чехословакия хөкүмәте уҡытыусыларҙан тоғролоҡҡа ант талап иткән. Шара бынан баш тартҡан һәм шуға күрә уҡытыусы карьераһын ҡалдырырға мәжбүр булған.
Эшенән яҙғас, китап төпләү эшенә өйрәнгән. Шул уҡ ваҡытта Үрге Венгрия венгр гәзиттәрендә үҙенең повестарын, фельетондарын, жанрлы картиналарын баҫтырған. Уның тәүге баҫмаһы Újság Esti (Киске гәзит) Кошицела Сыфакс (Syphax) псевдонимы аҫтында 1919 йылдың 2 февралендә донъя күрә. Журналист һөнәрендә тәжрибә туплағандан һуң, ул Провинциаль христиан-социалистик партия — Чехословакиялағы төп венгр сәйәси көсө баҫма органының баш мөхәррире булып китә.
1927 йылда Шара Шалкахази Кошицела Маргит Шлахта нигеҙ һалған «Социаль хеҙмәте шәфҡәт туташтары» ҡатын-ҡыҙҙар конгрегация ағзалары менән таныша. Шара Шалкахази конгрегацияның социаль курстарын тамамлай.
1929 йылда Сегварҙа монастырға уҡырға килә, әммә 1930 йылда Троицаға ҡарата тәүге антын биргәнсегә саҡлы, тағы бер нисә ай Кошицела үткәргән, унда урындағы Каритас ойошторған. Ошондай эш башҡарған ул. ике йылдан һуң Комаромда. Каритас менән идара итеп кенә ҡалмай, аҙнаһына егерме алты дәрес уҡыта, балалар өсөн аш-һыу, дини культ әйберҙәре магазины, богадельный йортон күҙәтеп тора һәм Katholikus nő (Католичка) журналын мөхәррирләй. 1934 йылда уны Кошицеға күсереләләр. 1937 йылда, унда йәшәгән венгр бенедиктинсылары менән бергә миссионер булып эшләү маҡсатында, Бразилияға сығырға ғариза бирә. Бразилияға барыр өсөн уға венгр гражданлығын алыу кәрәк булған, шуның өсөн Шалкахази бөтөнләйгә Будапешҡа күскән. Икенсе донъя һуғышы менән бәйле сәйәси ваҡиғалар был миссионер сәфәрен өҙгән. 1940 йылдың Троицаһына ҡарата мәңгелек нәҙер биргән, Alleluja! Ecce ego, mitte me! (Аллилуйя! Вот я здесь, пошли меня!)
1941 йыл башынан Католик хеҙмәтсәндәр, ҡатындар һәм ҡыҙҙар союзының дөйөм милли етәксеһе булып киткән. Хәрәкәттең гәзитен мөхәррирләгән, йыйылыштар, ил эсендә дини көндәр ойошторған, биш йөҙ өс йыл эсендә ярлылар өсөн, дөйөм алғанда өс йөҙ урынлыҡ биш яңы приют асҡан һәм эшсе Ҡатын-ҡыҙҙар институтын ойоштороу буйынса эш башлаған.
Икенсе донъя һуғышы осоронда Социаль хеҙмәте шәфҡәт туташтары меңгә яҡын эҙәрлекләнгән йәһүдте йәшереп тотҡандар. Шара Шалкахази был ваҡытта, Католик приют Ҡатын-ҡыҙҙы яҡлаусы католик приюты —эшсе ҡатын-ҡыҙҙар йорто мөдире, Бокрет урамында, йөҙгә яҡын кеше йәшереп тотҡан.
Шара Шалкахазиҙың үлеме тураһында билдәле түгел ине. Егерме йыл үткәс, нилашистарҙы хөкөм итеү процесы барғанда, Зугло исемле берәү судта нимә булғанын һөйләгән. Уның һүҙҙәре буйынса, ҡулға алынғандарҙы Баш таможня бинаһы алдына ҡыуып килтергәндәр, сисенергә ҡушып, Дунай яры буйына теҙеп ҡуйғандар. Атыу залпы алдынан, тәпәш буйлы ҡара сәсле ҡатын — шәфҡәт туташы Шара — язалаусыларға мөрәжәғәт иткән, уларҙың күҙҙәренә ҡараған, тубыҡланған, күккә ҡараған һәм суҡынған.