cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Адаев (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
ХХ быуат башында башҡорттарҙан һатып алынған ерҙә нигеҙ һалынған. Риүәйәт буйынса, күсенеүселәр Адаев фамилиялы булған. Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников шулай уҡ Адаев төрки сығышлы Аҙай тигән исемдән тигән фекер яҙа.
Этимологияһы
«Географические названия Кувандыкского района» тигән китапта (авторы Сергей Михайлович Стрельников) халыҡ телендә ҡайһы саҡ Адаев утары тип йөрөтөүҙәре бәйән ителә. 1901 йылғы «Списки населенных мест» тигән һүҙлектә — ''хутор Адаевский, при р. Кара-Илге''. Ауылды Адаев фамилиялы кешеләр һатып алғанға күрә исеме лә шулай аталып киткән.
Кесе Калманка
Кесе Калманка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Калманка йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡолсора ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ҡолсора ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойошторолоу ваҡыты: 1976 йыл
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 1918 йылдан алып Ҡолсора һәм Муллаҡай ауылдарында үҙаллы ауыл Советтары ғәмәлдә була. Ҡолсора Ауыл Советының беренсе рәйесе — Сәфәрғәли Үтәбаев (1919 йылдың 28 авгусында һайлана).
1930 йылда яңынан ойошторолған Муллаҡай ауыл Советы составына Үрге һәм Түбәнге Байрамғол, Үрге һәм Түбәнге Иҙрис, Кейәүеште урман участкаһы ҡасабаһы, Ял йорто ҡасабаһы, Мәтим урман участкаһы ҡасабаһы, Муллаҡай, Ҡолсора ауылдары, һуңғараҡ Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы) (Әпек) менән Мерәҫ ауылдары ла индерелә.
1976 йылда Мерәҫ һәм Ҡолсора ауыл Советтары булдырыла. Ҡолсора ауыл Советына уның составына Үрге һәм Түбәнге Иҙрис, Ҡолсора, Муллаҡай индерелә (барыһы 1810 кеше).
Ауыл Советы территорияһында шулай уҡ Октябрҙең 50-йыллығы исемендәге колхоз була.
Ауыл Советы етәкселәре
Хәҙерге ваҡытта Ҡолсора ауыл советы башлығы — Арғынбаева Фирүзә Иштуған ҡыҙы
Ҡайтыу Фортунаһы
Сығышы
Ҡайтыу Фортунаһы культы Римда беҙҙең эраға тиклем 19 йылда индерелә. Алиһә хөрмәтенә 12 октябрҙә яңы байрам булдырыла (feriae), ул тәүҙә Августың шул уҡ йылда Кесе Азиянан Римға ҡайтыуын билдәләй. Ошо ваҡыттан алып йыл һайын алиһәгә уға бағышланған алтарҙа (Ara Fortunae Reducis) понтификтар һәм весталдарҙан ҡорбан килтерәләр. Августың вафатынан һуң был байрам августалиялар булараҡ билдәле була. Ул императорҙар культы менән бәйле дөйөм дини йолалар комплексында ҙур ваҡиға була.
Табыныу урындары
Ҡайтыу Фортунаһы миһрабы беҙҙең эраға тиклем 19 йылдың 12 октябрендә асыла һәм шул уҡ йылдың 15 декабренә арнала. Күрәһең, ул Капуя ҡапҡалары эргәһендәге Намыҫ һәм Изгелек ғибәҙәтханаһына тоташҡан булғандыр. Алиһәнең миһрабы бер нисә боронғо Рим тәңкәләрендә һүрәтләнгән һәм сағыштырмаса тыйнаҡ күренә. Император Домициан беҙҙең эраның 93 йылында Германиялағы һуғыштан триумфаль әйләнеп ҡайтҡандан һуң алиһә өсөн ғибәҙәтхана төҙөй. Был ғибәҙәтхана, моғайын, Капитолий убаһы битләүендә торғандыр, унан Триумфаль ҡапҡаға күренеш асыла: был фараз Императорҙың ҡайтыу церемонияһын һүрәтләгән Марк Аврелий Аркаһындағы боронғо барельефты анализлауҙан килеп сыға (adventus). Барельефта Фортунаның фронтонда символдарын, шулай уҡ коринф ордеры портигын, ғибәҙәтхананың дөйөм архитектура йөҙөн күрергә мөмкин. Ошо уҡ ғибәҙәтхана Римдың мәрмәр планында урынлашыу ихтималлығы бар. Тәңкәләр күрһәтеүенсә, Фортуна һыны ғибәҙәтхана янында торған. Алиһә үҙенең ғәҙәти атрибуттары булып торған судно рулен һәм муллыҡ мөгөҙөн тотҡан.
Культы
Ҡайтыу Фортунаһы культы Көнбайыш империяла киң таралған булған. Алиһә императорҙың һаҡлаусы рухы тип иҫәпләнгән һәм уны сәйәхәттәр ваҡытында һаҡлаған. Нумидияның баш ҡалаһы Циртала археологик табылдыҡтарҙың береһендә урындағы чиновник эшләгән Fortuna Redux Augusta яҙыуы табылған: Augusta эпитеты алиһәнең император культына ҡарағанлығын аңлата. Ҡайтыу Фортунаһы империя тәңкәләрендә иң киң таралған Фортуна образы була. Мәҫәлән, беҙҙең эраның 211 йылында Fortuna Redux тәңкәләрен һуғыу Каракалла һәм Гетаның Британиянан ҡайтыуын билдәләй. Фортуна был образда шулай уҡ Септимий Север, Галлиен һәм башҡа императорҙар сығарған тәңкәләрҙә күренә.
Уның культы Римда урынлашһа ла, алиһә Империяның башҡа өлөштәрендә лә хөрмәт ителә, быға нәҙер (votum) үтәлеүен раҫлаусы һәм хәүефһеҙ кире ҡайтҡан өсөн рәхмәт белдереүсе табылған төрлө яҙыуҙар күрһәтә. Шулай, Гланумда элек ант итеү алтары булған, уны Кельт илаһтары Гланис һәм Гланика менән бергә ҡайтыу Фортунаһы өсөн XXI Етеҙ легион ветераны төҙөгән.
Туғандаш илаһтар
Юпитерҙың шулай уҡ ҡайһы берҙә Redux эпитеты булған. Ә руль һәм муллыҡ мөгөҙө шулай уҡ Исида-Фортунаның синкретлаштырылған атрибуттары булып һаналған.
Новосергиевка районы
Новосергиевка райо́ны — Ырымбур өлкәһендә муниципаль районы. Башҡорт АССР-ы Туҡ-Соран кантоны составынан 1924 йылда сығарылды.
География
Майҙаны — 4531,61 км². Өлкәнең үҙәгендә Ҡондоҙло, Һамар һәм Ҡыуай (Ҡыуайыр), Кесе Соран, Туҡ буйҙарында урынлашҡан. Төньяҡта-көнбайышта — Красногвардейск районы, төньяҡ‑көнсығышта – Александровка районы, көнсығышта — Переволоцк районы, көньяҡ‑көнсығышта — Илек районы, көньяҡ‑көнбайышта — Ташлы районы, көнбайышта Тоцк районы менән сиктәш була.
Тарих
1924 йылда район территорияһы Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы Бәләбәй кантоны (элекке Туҡ-Соран кантоны) составынан сығарыла.
Район 1935 йылда Ырымбур өлкәһе составында ойошторола.
Халыҡ
Башҡорт ауылдары: Мерәҫ, Ҡотош, Ҡараяр, Иҫке Ғүмәр, Әхмәр, Яңы Әхмәр һәм Түбәнге Ҡунаҡбай. Күп башҡорттар Ясногорский, Судьбодаровка һәм Новосергиевка ауылдарында йәшәй.
Нюча-Инучины
Нюча-Инучины — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Инучины йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Поча (Кулой ҡушылдығы)
Поча — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ольманы һаҙлыҡтары
Ольманы һаҙлыҡтары  (Альманскія балоты) — Европала, беҙҙең көндәргә тиклем тәбиғи хәлдә һаҡланған, иң эре юғарғы, күсемле һәм уйпат һаҙлыҡтар комплексы. Һаҙлыҡтар территорияһының Белоруссия өлөшөндә заказник ойошторола.
Шёнебек (Эльба)
Шёнебек (Эльба) (Schönebeck (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 33888 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39218 һәм автомобиль коды — SLK.
Ольманы һаҙлыҡтары
Ольманы һаҙлыҡтары Припять йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы Ствига һәм Ствигаға ҡойған, һәм заказниктың төньяҡ-көнбайыш сиген барлыҡҡа килтергән Льва йылғалары араһында урынлашҡан. Льва йылғаһынан башҡа Ствигаға XX быуат башында уҡ төҙөлгән бер нисә боронғо мелиорация каналдары ҡоя. Әлеге ваҡытта улар ярым емерек хәлдә, әммә һаҙлыҡтарҙан улар буйлап һыу ағыуы (бигерәк тә яҙ интенсив) әле лә дауам итә. Льва йылғаһының һыубаҫар туғайҙары заказник сиктәрендә бик һаҙлыҡланған. Комплекстың төньяҡ өлөшөндә ике күл урынлашҡан — дөйөм майҙаны яҡынса 100 гектар булған Ҙур һәм Бәләкәй Засоминнае. Заказниктың ҡалған 23 күле бөтөнләй ваҡ — 0,5-5 гектар. Ольманы һаҙлыҡтары, башҡа ошондай һаҙлыҡ комплекстарынан ҙурлығы, тәбиғи хәлдә һаҡланыуы һәм тотороҡлоло гидрологик шарттары менән айырыла.
Флораһы һәм фаунаһы
Һаҙлыҡтың фаунаһы вәкиле булып 151 төр ҡош тора, уларҙың 25-е Беларусь Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ольманы һаҙлыҡтары һаҡаллы һоро өкөнөң (Һөмәй) Беларусь популяцияһының байтаҡ өлөшө (10-20 %) йәшәйешен тәьмин итә, бында шулай уҡ һуйыр (обыкновенный глухарь) (Tetrao urogallus) оялай, уларҙың һаны Полесьела бик бәләкәй.
Заказник биләмәһендә 26 төр һөтимәрҙәр йәшәй, шуларҙың 3-һе Беларуссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән. Күптән түгел бында Европа шәшкеһе лә (европейская норка)(Mustela lutreola) булған — Европала глобаль юғалыу хәүефе аҫтында торған төр. Ствига һәм Льва йылғаларының һыубаҫар туғайҙары ҡаманың (Lutra lutra) иң ҙур популяцияларының береһе йәшәйешенә ярҙам итә.
Заказник биләмәһендә үҫемлектәрҙең 687 төрө асыҡланған, шуларҙың 12-һе Ҡыҙыл китапҡа индерелгән.
Үтәк мәсете (Ғафури районы)
Үтәк мәсете—Башҡортостандың Ғафури районындағы Үтәк ауылындағы мәсет. Ауылдағы тәүге мәсет 1828 йылда төҙөлгән.
Тарихы
Санкт-Петербург тарихсыһы В. В. Вельяминов-Зернов китабында Үтәк ауылы әлегә билдәле тарихи сығанаҡтарҙа 1734 йылда иҫкә алына тиелгән. 1734 йылда юрматы башҡорто Үтәк Назаровҡа тархан дәрәжәһе бирелә. Уға хәрби хеҙмәт үтәү йөкләтелә. Ул йәшәгән ауыл Үтәк тип атала. Уның улы-Ғәлиулла Үтәков, ейәндәре- Ғәлиәкбәр һәм Яҡуп Ғәлиуллиндар
XVIII быуат аҙағында ауыл күп милләтлегә әйләнә. Үтәктән Үрге Әрмет ауылы (Ишембай районы) айырылып сыҡҡан.
1907—1920 йылдарҙа ауыл ике төбәккә бүленә. Беренсе Үтәк тип аталған өлөшөндә аҫаба (ер хужаһы) башҡорттар (800), Икенсе Үтәктә- типтәрҙәр (1553) йәшәй.
1828 йылда Үтәктә тарихта билдәле тәүге мәсет төҙөлә. Халыҡ уны Аҡ мәсет тип йөрөтә. Имам хатип итеп табын башҡорто Ғәбделйәлил Үтәғолов билдәләнә. Әсәһе яғынан ул Зәки Вәлидигә, атаһы яғынан Мәжит Ғафуриға туған тейеш кеше була. Дини белемде ул ул ваҡыттағы ғәҙәт буйынса Урта Азия яҡтарында ала.
1862 йылда мәхәлләлә 894 мосолман була. Мәсет янында мәҙрәсә эшләй.
1862 йылда мәсеттең имам хатибы итеп Мөхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Ул Зәки Вәлидиҙең әсәһе Өммөлхаят Һатлыҡованың атаһы. 1862—1898 йылдарҙа ул ауыл мәҙрәсәһендә тирә-яҡ кешеләрен уҡыта.
1890 йылда Үтәктә икенсе мәсет (Таш мәсет) төҙөлә. Мәсет, китапхана, ятаҡ һәм ашхана таштан төҙөлә. Таш мәсет имам хатибы һәм мөҙәрисе итеп Хәбибназар Мәхәмәтҡафи Һатлыҡов тәғәйенләнә. Хәбибназар Үтәки Ҡазанда билдәле мәғрифәтсе Шиһабетдин Мәржәниҙә уҡый. Мәҙрәсәне тамамлағас, бер аҙ шунда уҡ уҡытыусы булып эшләй. «Мифтах ут тәуарих» (Тарихҡа асҡыс) тигән хеҙмәт яҙа. Ләкин атаһының сире һәм үлеме сәбәпле Хәбибназар Һатлыҡов ауылына кире ҡайта.
Был мәсеттә мөәзин һәм мөғәллим итеп ишан Әбйәлил Ҡылысарыҫланов һәм Нәғимрахман Үтәғолов тәғәйенләнә.
1902 йылда 1700 мосолман йәшәгән ауылда өсөнсө мәсет төҙөргә ҡарар итәләр. Халыҡ уны Ҡыҙыл мәсет тип атай. Был мәсеттә имам хатип, мөәзин булып Мөхәмәттайып һәм Мөхмәттаһир Һатлыҡовтар, Мөхәмәтшафиҡ Рәхмәтуллин, Садиҡ Харисов- Вәлиев, Фәйзрахман Шәрипов-Рәхмәтуллин, Шәрип Ялиев хеҙмәт итә.
Үтәк ауылы мәҙрәсәһендә бик күп буласаҡ дин әһелдәре генә түгел, дәүләт һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре лә башланғыс белем алған (шул иҫәптән Әхмәтзәки Вәлиди, Жәлил Кейекбаевтың атаһы Ғиниәт Кейекбаев, СССР урман хужалығы министры урынбаҫары Насир Рафиҡ улы Уразбаев һ.б.)
Мәҙрәсәлә ислам нигеҙҙәрен генә түгел, ҡайһы бер донъяуи фәндәр нигеҙҙәре дә уҡытылған. Хәбибназар Һатлыҡов астрономия һәм математика буйынса заманса белемгә эйә булған, шәкерттәргә лә уларҙы еткерергә тырышҡан.(З.Вәлиди. Хәтирәләр.27 б.)
2004 йылда халыҡ һорауы буйынса, Ҡыҙыл мәсет бинаһы яңынан мосолмандарға бирелде. Мәсеттең имам хатибы итеп Әнүәр Исмәғил улы Арыҫланов тәғәйенләнә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Һатлыҡов Хәбибназар Мөхәмәтҡафи улы
Әхмәтзәки Вәлиди Туған
Башҡортостанда ислам
Әҙәбиәт
Асфандияров А. З. История сёл и деревень Башкортостана: Справочник. Кн. 3. — Уфа: Китап, 1993. — 208 с. — На пер. авт. не указан. — ISBN 5-295-01143-7
Заки Валиди Тоган. Воспоминания: Книга I.— Уфа: Башкирское издательство «Китап», 1994 — 400 с. ISBN 5-295-01269-7
Вельяминов-Зернов В.В. Источники для изучения тарханства, жалованного башкирам русскими государями.СПб.,1864.
100 лет Духовному управлению мусульман Республики Башкортостан: история и современность\\Гафурийский район.- Уфа:Китап, 2018.- 432с.илл. с.261-262, ISBN 978-5-295-07003-7
Һылтанмалар
Йола-Ғйбә- ҙәттәре, ислам тәғлимәте мулла
Колдор
Колдор — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Терсюк (Том ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лотос
Лотос (Nelúmbo) — ике өлөшлөләр ырыуынан лотос ғаиләһендәге берҙән-бер вәкил (Nelumbonaceae).
Ботаник һүрәтләү
Үҫемлектең үҙгәреш кисергән һабаҡтары тәрәнгә һыу аҫтына китә.
Төрҙәре
The Plant List мәғлүмәте буйынса лотос ырыуы өс төрҙө берләштерә :
Лотос мәҙәниәттә
Боронғо гректар ошо исем менән, емештәре ашарға яраҡлы булған, бик үҫемлектәрҙе атаған
Теофраст лотос тип телгә алған үҫемлек эт муйылы һымаҡтар ғаиләһендәге ҡыуыҡлыҡ булған. Тыуған иле төньяҡ Африка булған был үҙемлек бөгөнгө көндә көньяҡ Европала осрай; уның емештәре слива ҙурлыҡ, бик тәмле; боронғо заманда төньяҡ Африка халҡы уны аҙыҡ итеп ҡулланған.
Был изге үҫемлек Нил һәм Ганганың әкрен аҡҡан һыуҙарында үҫкән. Уның орлоғон һәм емешен он итеп тартҡандар. N. speciosum үҫемлеге ҡырағай шарттарҙа Урта һәм Көньяҡ Азияла, Рәсәйҙә Әстерхән янында, Волгоград өлкәһендә, Краснодар крайында һәм Приморье крайында үҫә.
Буддизмда лотос символикаһы
Лотос буддизмда таҙалыҡ символы булып тора. Лотос буйраҡ һыуҙа барлыҡҡа килә, әммә донъяға бысранмаған таҙа булып тыуа. Сансара донъяһының береһендә тыуған әҙәм, Будда тәғлимәтен ғәмәлгә индерһә, ваҡыт үткәс ҡайғы-хәсрәттән ҡотола ала. Буйраҡ һыуҙа тыуған саф таҙа лотос кеүек, әҙәм балаһы сансарала йәшәһә лә, уға бәйләнмәгән сафлыҡты күрһәтә. Лотос рәсеме будда сәнғәтендә киң ҡулланыла.
Уима (Демьянка ҡушылдығы)
Уима  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көсөкбай
Көсөкбай (? — 1755) — батыр, 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Көсөкбай сығышы менән Нуғай даруғаһы Бошман-Ҡыпсаҡ улусы башҡорттарынан булған.
1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе булараҡ билдәле була. 1755 йылдың авгусында Нуғай даруғаһы Бөрйән улусында ихтилал тоҡана. Бөрйәндәргә Нуғай даруғаһының Бошман-Ҡыпсаҡ, Ҡатай, Тамъян, Түңгәүер һәм Үҫәргән улусы башҡорттары ҡушыла. 1755 йылдың авгусында Көсөкбай батыр баш күтәреүселәр отрядын ойоштора, улар башҡорттарҙың аҫаба ерҙәрендә төҙөлөүсе һәм эшләүсе заводтарҙы һәм ҡәлғәләрҙе талайҙар һәм юҡ итәләр, шулай уҡ хөкүмәт командаларына һөжүм итәләр. Баш күтәргән башҡорттар Вознесенский баҡыр иретеү заводын баҫып ала, Ташлы руднигын емерә, Көсөкбай етәкселегендәге отряд Преображенск заводын талай һәм Покровский заводын яндыра.
1755 йылдың 18 авгусында Йылайыр ҡәлғәһе тирәһендәге алышта баш күтәреүселәр Шкапскийҙың хөкүмәт командаһын еңә, әммә был алышта Көсөкбай батыр һәләк була.
Берләштерелгән машиналар эшләү заводтары (Уралмаш-Ижора)
Атом энергетикаһы, нефтегазохимия тармаҡтары һәм тау сәнәғәте өсөн төрлө машина, ҡорамал һәм йыһаз сығара.
АЭС-тар өсөн «ВВЭР-1000» һәм «ВВЭР-1200» реакторҙарын илдә берҙәм-бер етештереүсе.
Холдинг составы
Рәсәйҙә:
Чехияла:
Милек эйәһе
Ойошманы Газпромбанк ҡулында тота.
Баҡалды
Баҡалды (Бакалдинское) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 739 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816001.
Ишемғолов Марат Баязит улы
Биографияһы
Марат Баязит улы Ишемғолов 1948 йылдың 29 авгусында Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Ғүмәр ауылында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1967 йылда тыуған ауылындағы Карл Маркс исемендәге колхоздың водителе булып башлай. Шул уҡ йылда Совет Армияһына саҡырыла һәм 1969 йылғаса хәрби хеҙмәттә була.
Запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡый һәм уны 1975 йылда тамамлағандан һуң Ауырғазы районының Төрөмбәт ауылындағы урта мәктәп директоры итеп тәғәйенләнә.
Йәш һәм инициативалы белгес 1978 йылда урындағы «Өршәк» колхозының партком секретары итеп һайлана. Үҙен тик яҡшы яҡтан ғына күрһәткән коммунист 1982 йылда күп күрһәткестәр буйынса артта килгән Салауат исемендәге колхозға рәйес итеп тәҡдим ителә.
Салауат исемендәге колхоз менән уның 15 йыл етәкселек итеүе дәүерендә хужалыҡ районда ғына түгел, республикала алдынғыларҙың береһенә әйүерелә. Бында тәүгеләрҙән булып ул саҡта көнүҙәк булған аренда мөнәсәбәттәрен һәм хужалыҡ иҫәбен үҙләштерәләр, көндәлек эшмәкәрлеккә интенсив технологиялар индерәләр. Колхоз фермалары малдың бестужев тоҡомлоһын үҫтереү һәм һатыу буйынса тоҡомсолоҡ эше менән булыусы статусын ала. Хужалыҡ етәксеһе биләмәләрҙең социаль үҫешенә лә ҙур иғтибар бирә.
2001 йылдың декабрендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы менән Марат Ишемғолов Ауырғазы районы хакимиәте башлығы итеп тәғәйенләнә һәм ошо яуаплы вазифала ғүмеренең һуңғы көнөнәсә эшләй. Ишемғолов Марат Баязит улы 2013 йылдың 24 сентябрендә 66-сы йәшендә көтмәгәндә вафат була.
Челубей
Челубе́й (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Чалабай, Челибей, Темир-Мирза йәки Таврул) — XV быуатта яҙылған «Сказания о Мамаевом побоище»  тигән әҙәби әҫәр персонажы.
Йөкмәткеһе
«Сказание о Мамаевом побоище» хикәйәтендә һүрәтләнеүенсә, Челубей физик көс менән генә түгел, хәрби оҫталык менән дә айырылып тора. Сюжет йөкмәткеһе буйынса, 1380 йылдың 8 сентябрендә Куликово һуғышы башланыр алдынан Мамай төмәне ғәскәрҙәренән төрки баһадир Челубей һәм урыҫтар яғынан инок Александр Пересвет алышырға сыға һәм ике алышсы ла, бер үк ваҡытта бер-береһенә Һөңгө ҡаҙап, ошо һуғышта, йәнәһе лә, икеһе лә һәләк була.
Ләкин был эпизод та, Челубей ҙа, Пересветтың инок булыуы ла, моғайын, уйлап сығарылғандыр. Мәҫәлән, ошо яу тураһында бәйән ителгән «Задонщина» хикәйәтендә Пересвет, яуҙың иң ҡыҙыу мәлендә, яланда «поскакивает на своём добром коне, а злачёным доспехом посвельчивает», йәғни һуғыш кейемдәрен ялтыратып, атта сабып йөрөй, ә шул уҡ ваҡытта «иные лежат посечены», йәғни үлеп ятыусылар бар.
«Сказания…»-ның төрлө варианттарында бәшнәктең исемдәре төрлөсә атала: «Темир-мурза» (Киев митрополиты Киприан бәйәнендә), «Таврул». «Челубей» исеме «Киевский синопсис»-тың 1680 йылғы өсөнсө баҫмаһында килеп сыға, тап шул баҫманан «Сказания…»-ның лубок традициялары башланып китә. Из чной литературы XVIII—XIX быуаттарҙағы лубок әҙәбиәтенән «Челубей» исеме үҙенән алдағы барлыҡ исемдәрен тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарып, нәфис әҙәбиәткә һәм сәнғәткә лә инеп китә.
«Челубей (Чалабай)» — яңғырашы буйынса ла, төҙөлөшө буйынса ла фекер йөрөткәндә, ул төрки сығышлы. Бәлки ул ысынлап та селәби булғандыр, йәғни шул титулға эйә бер етәксе. 1393 йылда Икенсе Болгар батшалығының баш ҡалаһы Велико-Тырновоныяулап алған Морат Беренсенең улы «Селәби әмир» исемен йөрөткән бит.
Эрмитаж күпере
Эрмитаж күпере —  Ҡышҡы канау аша күпер, Санкт-Петербургта Үҙәк районда  1-се һәм 2-се Адмиралтейский утрауҙарын тоташтыра. Был Санкт-Петербургта иң боронғо таш күпер. Миллионная урамы яғынан Эрмитаж күперенә күренеш  — ҡала символдарының береһе булып таныла.
Урынлашыуы
Һарай яры буйы һыҙатында Эрмитаж театры (32-се йорт) һәм Ҙур (Иҫке) Эрмитаж араһында (34-се һанлы йорт) Ҡышҡы канау  башында урынлашҡан.
Түбән ағымында 1-се Ҡышҡы күпер урынлаша
Метрополитендың яҡын станциялары — «Адмиралтейский» (1,0 км), «Нева проспекты» (1,2 км), «Сауҙа йорто» (1,2 км).
Исеме
1738 йылдың 20 апрелендә күпер Үрге Яр буйы исемен ала. Әммә был атама ғәмәлдә  ҡулланылмай. XVIII быуат уртаһында Ҡышҡы һарай исеме менән Ҡышҡы һарай күпере, ә XVIII  быуат аҙағынан Һарай күпере тип атала. 1829 йылдан Кесе һәм Иҫке Эрмитаж биналары буйынса Эрмитаж исеме нығына.
Тарихы
Беренсе ағас күпер был урында Пётр Беренсенең Ҡышҡы һарайы янында канал ҡаҙыу менән 1718—1720 йылда төҙөләI. Күперҙең проектын Харман ва Болес төҙөй. Күпер свай таяуҙарҙа балкалы өс тороҡло була. Ике полотнонан торған урта ҡайырғыс тороҡ горизонталь күсәрҙәр тирәләй төрлө яҡтарға асыла. Ярты быуат дауамында тиерлек күпер әленән-әле яңынан төҙөлә. Даими таш күпер  1763—1766 йылдарҙа, гранит Нева яр буйҙарын төҙөү менән бер үк ваҡытта төҙөлә, ул ҡалала беренсе таш күпер була. Күпер кирбестән һәм эзбизташтан прокладкалы рәттәр һәм граниттан фасад аркалары менән йыйынтыҡ рәүешендә бер тороҡло ҡоролма була. Бут ташынан яр буйы таяуҙары гранит менән тышланған, ҡоймалары — тотош гранит парапеттар.
Бындай ҡиәфәттә (артабанғы бер нисә ремонт менән) күпер  1933 йылға тиклем һаҡлана. 1933 йылда үткәрелгән техник тикшеренеүҙәр ваҡытында йыйынтығының һалыуы тулыһынса боҙолған тип билдәләнә: урыны менән йөйө ярылған, таш өлөштәре төшкән, һыуыҡ булыу арҡаһында йыйынтыҡтың эске өлөшө 10 см тиклем тәрәнлекткә тиклем емерелгән. 1934 йылда күперҙең кирбес-плита йыйынтығы тимер-бетон (монолитлы шарнирһыҙ)  менән алмаштырыла. Шул уҡ ваҡытта күперҙең тышҡы ҡиәфәте һаҡлана. Эрмитаж күперенең яңынан ҡороу проектын инженер Д. А. Саперштейн һәм архитектор М. К. Дмитриев эшләй. 1950 йылдар тирәһендә реконструкция барышында пандустарының архитектура  декоры тергеҙелә.
Конструкцияһы
Күпер бер тороҡло аркалы тотош тимер-бетон шарнирһыҙ йыйынтыҡ менән. Күпер таяуҙары свайлы нигеҙҙә бут ташына һалынған, гранит менән тышланған. Тимер-бетон йыйынтығының ҡалынлығы — 25 сантиметр, терәктәре янында — 45 см; эллиптик формалы йыйынтығы  9,73 м тәшкил итә. Күпер оҙонлоғо 12,2 метр, киңлеге — 15,2 м тәшкил итә (кәрнизе буйынса 16,5 м).
Күпер автотранспорт хәрәкәте һәм йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән. Йөрөү урыны автотранспорт хәрәкәте өсөн 2 һыҙаттыҙ эсенә ала. Автомобилдәл йөрөй торған өлөшө — асфальт-бетон, тротуарҙа  гранит плита һалынған. Кәртәләре сифатында ябыҡ гранит парапеттар ҡулланыла. Күпер һәм яр буйы тротуарҙары баҫҡыстар менән тоташҡан
Күпер сәнғәттә
Петр Ильич Чайковскийҙың ҙың «Пиковая дама» операһы сюжеты буйынса, өсөнсө шаршауҙа унан аҡылдан яҙған Герман киткәс, Лиза Эрмитаж күперенән Ҡышҡы канау һыуына ташлана. Сюжеттың был элементы  Пушкиндың «Пиковая дама» повесында юҡ,  һәм  бәхетһеҙ мөхәббәт йоғонтоһо аҫтында был урында ниндәйҙер  Юлия Перованың үҙ -үҙенә ҡул һалыуы тураһында әйтелә, был турала 1868 йылғы Петербург гәзитендә хәбәр ителә. 1890 йылда П.И. Чайковский үҙенең ҡустыһы Модестҡа Лизаның үҙ-үҙенә ҡул һалыуҙы операның либреттоһына индерергә үтенес менән  гәзиттән өҙөктө ебәрә. Ошонан күперҙең икенсе популярисеме — «Лиза күпере» барлыҡҡа килә.
Йылайыр ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Үҙәге — Яковлевка ауылы.
1935 йылдың 17 ғинуарында ойошторолған. Ауыл Советы биләмәһендә Ленин орденлы «Йылайыр» совхоз-техникумының Комсомол, Култабан, Октябрь, Покровка, Сосновка, Урал, Яковлевка бүлексәләре, шулай уҡ ауыл хужалығы техникумы (хәҙер Баймаҡ ауыл хужалығы колледжы), 40 фермер хужалығы, «Нива» кесе предприятиеһы, 5 сауҙа коммерция предприятиеһы урынлашҡан була.
Ауыл Советы етәкселәре
Ауыл Советының беренсе рәйесе — Яһүҙин Сынбулат Хәмзә улы. Артабан Советты етәкләйҙәр:
Әсәлек даны миҙалы менән бүләкләнеүселәр
Кәримова Йәнбикә Ғатаулла ҡыҙы (1976)
Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы
Ҡыуандыҡова Таңһылыу Зәки ҡыҙы (31 ғинуар 1954 йыл) — хаҡлы ялдағы уҡытыусы. РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), "АЛ ДА НУР СӘС ХАЛҠЫҢА" миҙалы (2021) эйәһе.
Биографияһы
Таңһылыу Зәки ҡыҙы Ҡыуандыҡова 1954 йылдың 31 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында, райондың абруйлы шәхесе, уҡытыусы-новатор Зәки Хаммат улы Сәғитов ғаиләһендә тыуған.
Урындағы 8 йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Өфө ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә (хәҙерге Рәми Ғарипов исемендәге интернат-мәктәп) урта белем ала. 1972 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтына уҡырға инә. Уны 1977 йылда математика һәм физика уҡытыусыһы квалификацияһы алып тамамлап, тыуған яғына ҡайта. Хеҙмәт юлын Яңы Собханғол һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә математика уҡытыусыһы булып башлай. 1978 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбенә эшкә күсә һәм, хаҡлы ялға сыҡҡансы, ошо мәктәптә математика уҡытыусыһы булып эшләй. 37 йыл хеҙмәт стажының 11 йылында уҡытыу һәм тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары вазифаһын башҡара.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Ҡыуандыҡов Рафаил Афзал улы менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Өлкән ҡыҙҙары Гөлназ райондың иң ҙур Сәғитовтар уҡытыусылар династияһын тулыландырып, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәре ала һәм тыуған мәктәбендә эшләй. Икенсе улы Рәфил шофер һөнәре ала, кесе улдары Ринат информатика уҡытыусыһы һәм экономист һөнәрҙәренә уҡый. Таңһылыу Зәки ҡыҙы әлеге кҡндә һигеҙ ейән-ейәнсәргә өләсәй.
Башҡортостан Себер ханлығы составында
Башҡортостан Себер ханлығы составында — башҡорттар төпләнеп йәшәгән территорияның — Себер ханлығы составында булған Тарихы Башҡортостандың бер өлөшөнөң тарихы.
Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң Тарихи Башҡортостан территорияһы Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙан һәм Себер ханлыҡтары составына инә.
Батый (Саин-хан) Алтын Урҙаны өс улусҡа бүлә: Урҙа, Батый һәм Шибан. Батый һәм Шибан улустары араһындағы сик үҙенең үрге һәм урта ағымы менән Башҡорт улусын Шибан улусынан айырған Яйыҡ йылғаһының түбәнге ағымы буйлап үтә. Шул уҡ ваҡытта башҡорттар өлөштәр һәм дисәтинә системаһы буйынса бүленмәгән була, шуға күрә Урал аръяғы башҡорттарының ерҙәре туранан-тура Шибан улусы составына инмәй. Ерҙәргә урындағы башҡорт бейҙәре — Шибанидтар ҡуйған вассалдар, шулай уҡ Алтын Урҙа чиновниктары вәкилдәре идара итә. Ҡошсо, һалйот, мең, түбәләҫ һәм башҡа башҡорт ырыуҙары Шибанидтар ханлығында мөһим роль уйнай.
1310-сы йылдарҙа инглиз Вильгельм менән бергә Башҡортостанда «6 йыл рәттән йәшәгән» Иоганка Венгр орден генералына яҙған хатында (хатына 1320 йыл тигән дата ҡуйылған) «Бөтә Баскардия батшаһы (государь) Себер иле (Sibur) менән дипломатик бәйләнеш урынлаштырған. Себерҙәр Тайбугиндар идара иткән Тайбугин йортона ҡарайҙыр». Хатта шулай уҡ башҡорт батшаһының лояллеген һәм һалымдарҙың ваҡытында йыйылыуын күҙәткән наместник-баскак — «татар судьяһы» атап үтелә.
Әкренләп Башҡортостанда власть тулыһынса Шибаниҙар ҡулына күсә, һуңыраҡ осорҙа яҙылған сығанаҡтарҙа уларҙың биләмәләре «Тора вилайәте» тип атала. Әл-Ғүмәр яҙмалары буйынса, Себер ҡалалары Башҡортостанға буйһондоролған була. Ғалимдарҙың фекеренсә, хандарҙың төп йорто хәҙерге Өфө (Өфө-II ҡаласығы) һәм Ырымбур (Аҡтүбә ҡаласығы) сиктәрендә урынлашҡан була. Бынан тыш Әхмәтзәки Вәлиди Хажи мәсете янындағы «Хан тауына» һәм Стәрлетамаҡ эргәһендәге Торатау тауына күрһәтә. Әбү-әл-ғәзи, яҙмаларына ярашлы Шибан улусы хакимдарының хронологияһы түбәндәгесә булырға тейеш:
1420-се йылдарҙа Шибаниҙар улусы Алтын Урҙанан бөтөнләй айырыла. Шибаниҙар үҙҙәре Алтын Урҙа тәхетенә һәм тарҡалыуға дусар булған Урҙаны берләштереүсе роленә дәғүә итә. 1421 йылда Торала власты Хажи-Мөхәммәт баҫып ала, уның хакимлыҡ итә башлау датаһы Шибанидтар улусының бойондороҡһоҙлоғоноң башы, тип иҫәпләнелә. Үтәмеш хажи яҙмаһына ярашлы, Хажи-Мөхәммәт хан, Торанан башҡа, «Башҡорт, Алатыр, Муҡшы өлкәләрен контролдә тота һәм манғыттарҙың Шәһри Тура атамаһы менән дан алған Шәһри Болғарын баҫып ала һәм бөйөк батша булып таныла». Бында Болғарҙан ситтә ятҡан Тора ҡалаһы, нигеҙҙә, Өфө ҡалаһына тап килергә тейеш. Сөнки бик күп быуаттар буйы тап шул урында төрлө исемдә йөрөтөлгән ҡала була.
Мөхәмәт Шәйбани хан Тимериҙәрҙән элек Сығатай улусына ҡараған ерҙәрҙе яулап ала. 1460-сы йылдар аҙағында Ибәк хан һәм Мөхәмәт Шәйбани хан араһында һуғыш башлана, башҡорттарҙың табын ырыуының айырылып сығыуы ла ошо ваҡытҡа тап килә. Урал аръяғы башҡорттарының бер өлөшө, шул иҫәптән табындар, Мөхәмәт Шәйбани хан яғына сыға. Уның ғәскәре составында башҡорттарҙан торған отряд була «…башҡорт Сыңғыҙ-баһадир һәм Салбаш-баһадир». Әммә үҙ-ара низағ һуғышында Ибәк хан еңә, шуға күрә башҡорттарҙың бер өлөшө, шул иҫәптән табындарҙың бер өлөшө Урал алды территорияһына, Ағиҙел буйына күсенеп ултыра. Башҡорт шәжәрәләренә ярашлы, Көнбайыш Себерҙә власть урынлаштырыу өсөн көрәш барышында Ибәк башҡорттарҙың табын ырыуы башлыҡтары Асаҙы бей һәм Шәкәрле бей менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә, уларҙы көнбайышҡа Ағиҙел һәм Инйәр йылғалары яғына күсенергә мәжбүр итә. Төмән ханлығы ғәскәренең көнбайышҡа табан походҡа сығыуы Ибәк хан (Ибраһим бин Мәхмүдек) исеме менән бәйле. Ибәк хан Ҡаҙанға походты ойоштороусыларҙың береһе, әммә 1495 йылда урындағы аҡһөйәктәрҙең заговоры һөҙөмтәһендә үлтерелә. Шунан һуң власть Тайбуғалар династияһына күсә.
1555 йылда Мәскәүгә Себер кенәзе Тайбуғалар вәкиле Едигер килә һәм үҙ батшаһының Рәсәй дәүләте вассалы булырға һәм уға яһаҡ түләргә теләүе тураһында иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Көнбайыш Себерҙә Тайбугиндарҙың кенәз династияһына ҡаршы Шибанидтар вәкилдәре — Мортаза-хан һәм уның улдары Әхмәт-Гәрәй һәм Күсем һуғыш аса. Себер ханының улы, сыңғыҙи Әхмәт-Гәрәй 1546—1558 йылдарҙа Нуғай Башҡортостанының наместнигы була. Тарихи Башҡортостандың үҙәк өлөшө территорияһы уның йортона инә.
1563 йылда Себер ханлығында власть ҡайтанан Шибанидтар династияһына — Мортаза-ханға, унан уның улы Күсемгә, ә Күсем һәләк булғандан һуң — уның улы Ғәлигә күсә. С. У. Таймасов фекеренсә, Себер даруғаһы башҡорттары Ҡаҙан даруғаһы башҡорттары менән бергә 1550-се йылдарҙа Мәскәү кенәзе подданныйлығын ала, әммә Көнбайыш Себерҙә Шибанидтарҙың йоғонтоһо көсәйеүгә бәйле, улар ҡайтанан Себер ханына буйһона башлай. Шул уҡ ваҡытта башҡорттар Шибанидтарҙың ҡайтанан уларҙың ерҙәренә ҡайтыуына төрлөсә ҡарай. Б. А. Азнабаевтың фаразлауынса, Себер даруғаһы башҡорттарының өс түбәгә — Табын, Ҡатай һәм Әйлегә бүленеүенең нигеҙендә сәйәси сәбәп ята: ''«Әгәр Табын түбәһе, Күсем хан вариҫтары (Шибанидтар) өсөн таяу булып, үҙҙәре сыңғыҙиҙарҙың империя дәүләт традициялары яҡлы булыуын раҫлаһа, Әйле берекмәһе (түбәһе) Еҙегәй вариҫтарына (Нуғай Урҙаһы хакимдарына) йөҙ тота… Һалйоттар ингән Ҡатай түбәһе Себер кенәздәре (Тайбугиндар) династияһы яҡлы ырыуҙарҙан тора. Рәсәй властарына ҡарата мөнәсәбәт күбеһенсә традицион сәйәси өҫтөнлөктәр менән билдәләнелә. Ҡатайҙар һәм һалйоттар, Күсем вариҫтары власын ҡабул итмәүҙәренә таянып, Рәсәй подданствоһын ирекле рәүештә ҡабул итһә, табындар иһә Күсем вариҫтарының ҡараҡалпаҡтарға киткәненә тиклем сыңғыҙиҙар яҡлы була. Әйле союзының Рәсәйгә ҡарата мөнәсәбәте, Нуғай хакимдарының Рәсәйгә ҡарата мөнәсәбәте кеүек, ҡаршылыҡлы була»''. Һалйоттар, ҡатайҙар һәм әйлеләр Күсем династияһына ҡаршы була, шул уҡ ваҡытта Ҡатай түбәһенең Һеңрән, Ҡошсо һәм Йәлдәк кеүек ырыуҙары Шибанидтар (Күсем вариҫтары) яҡлы сығыш яһай. XVII быуат башында Табын, Һеңрән һәм Бәкәтин кеүек башҡорт ырыуҙары вәкилдәре эҙмә-эҙлекле рәүештә Шибанидтарҙы хуплай. «Сүкем батыр» эпосында башҡорттарҙың Себер ханы Күсемгә ҡаршы барған милли-азатлыҡ көрәше тураһында бәйән ителә.
Строгановтарҙың 1564 йылғы жалованный грамотаһында Себер ханлығы отрядтарының ике тапҡыр Соликамскиҙы талауҙары тураһында әйтеп үтелә. 1572 һәм 1581 йылдарҙа башҡорттар, Строгановтарҙың уларҙың Чусыу йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренә баҫып инеүҙәренә ҡарата ҡәнәғәтһеҙлек белдереп, баҫып алып, талау походтарында ҡатнашыуы билдәле.
1581—1585 йылдарҙа атаман Ирмәк отрядтары Себер ханы Күсемде еңә. Хандың төп көстәре башҡорттарҙың ханлыҡта айырым урын алып торған Ҡара-табын, Һеңрән һәм Бәкәтин ырыуҙары вәкилдәренән тора. Күсем-хан — Мәхмүдек-хандың («Тора-хандың») бүләһе, шуға күрә лә башҡорттарҙың күпселеге уны традицион сюзерен булараҡ ҡабул итә. Ул һәләк булғандан һуң, 1601 йылда Күсемдең улы Ғәли Себер ханы тип иғлан ителә. XVII быуат башында ҡалмыҡтарҙың 300 меңлек ғәскәре Көньяҡ Себергә баҫып инә һәм Күсем вариҫтары Себер ханлығын тергеҙеү өсөн һуғышта уларға таянырға ҡарар итә. Күсем вариҫтарының ҡалмыҡтар менән берләшеүе башҡорттарҙың күпселегенә оҡшамай, сөнки ҡалмыҡтар башҡорт ерҙәренең бер өлөшөн баҫып ала һәм яһаҡ түләүҙәрен талап итә. Һөҙөмтәлә 1610-сы йылдарға Урал аръяғы башҡорттарының бер өлөшө урыҫ подданствоһын ала. Б. Ә. Аҙнабаев буйынса: ''«Урал аръяғы башҡорттарының байтаҡ өлөшө XVII быуаттың 30-сы йылдарына тиклем Рәсәй подданствоһын алмай һәм Күсем хандың һәм уның улдарының урыҫтарға ҡаршы хәрәкәтенә ярҙам итә. Һөҙөмтәлә был башҡорт улустары тәүҙә Өфө өйәҙе составына индерелмәй, һәм уларҙың йәйләүҙәре даими рәүештә казактар һәм себер кешеләре тарафынан талана»''.
1633—1635 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары осоронда, Себер батшаһы улы Аблайгәрәй (Ишемдең улы һәм Күсем-хандың ейәне), ҡустыһы Тәвкил менән бергә ҡалмыҡ ғәскәре башында 1635 йылда штурм менән Өфөнө алырға тырыша һәм ҡала ситендәге мосолман слободаһын яндыра. Был тораҡ пунктына нигеҙ XVI быуат башында кенәз Шөгөр-Дәүләт Кокузов торғанда Һалйот башҡорттары тарафынан һалынған була. Ҡаланы баҫып ала алмағас, батша улы һәм уның ҡустыһы Ҡариҙел йылғаһының үрге ағымына сигенә, унда тағы ла һуғышалар: Фёдор Каловский командалығындағы 150 уҡсы һәм 350 башҡорт ҡалмыҡтарҙы тар-мар итә һәм Аблайгәрәйҙе һәм уның ҡустыһын әсир итеп ала. Ләкин 1637 йылда Урал аръяғындағы ҡайһы бер башҡорттар Себер ханы улы Дәүләт-Гәрәй яғында һуғыша. 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалының башында Һары Мәргән тора, ул Башҡортостанда һәм Себерҙә Шибанидтар власын тергеҙеү яҡлы була. Ихтилал барышында Себер ханының улы Көсөк (Аблайгәрәйҙең улы) — Башҡортостанда хан тип иғлан ителә. 1663 йылдың көҙөнә баш күтәргән Нуғай, Ҡаҙан һәм Себер даруғаһы башҡорттарының Өфөгә берлектәге походы планлаштырыла, әммә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Себер даруғаһынан Күсем етәкселегендәге отрядтар билдәләнелгән урынға килмәй (Ағиҙелдең урта ағымы районына), һәм походҡа сығыу планы ғәмәлгә ашмай. Ихтилал тамамланғандан һәм, Көсөктөң ҡараҡалпаҡтарға китеп, унда хаким булғанынан һуң да Башҡортостан ханы титулы Көсөктә ҡала. 1666 йылда билдәле булмаған немец сәйәхәтсеһе, Уралда һәм Себерҙә булып, башҡорттар һәм батша улы Көсөк тураһында түбәндәге яҙмаларҙы ҡалдыра: «Унда башҡорттар (Baskiren) тип аталған ҡырағай һәм уҫал халыҡ бар; улар далала ҡалмыҡтар менән сиктәш, Тубылдан көньяҡ- көнбайышҡа табан йәшәй. Улар урыҫтарҙы яратмай, сөнки Себер элек юғарыла атап үтелгән батша улы Көсөктөң ата-бабаларының ере була; башҡорттар һыбай бик оҫта йөрөй, уҡ-һаҙаҡ менән ҡоралланғандар; мәргән уҡсылар… Электән урыҫтар менән дошманлашып йәшәй… Себерҙәге тәүге ҡала (Верхотурье) — ағас бүрәнәләр менән уратып алынған, башҡорттарҙан һаҡланыу өсөн ҡорғандар был ҡойманы… Әлегә батшаның улы [Көсөк] тере, һәм ул урыҫ батшаһы подданныйы булырға теләмәй; ҡалаһы, торлағы юҡ, ҡола яланда хатта йәшеренер урыны ла юҡ уның; үҙе янында бер ни тиклем кешеһе бар, бөтәһе лә башҡорттар, шуға ҡарамаҫтан ураҡ ваҡытында үҙе менән сиктәш йәшәгән халыҡтарға, барымта яуы менән барып, уңыштарын талап ала. Барымта ваҡытында малдарын һәм кешеләрен ҡыуып алып китә. Был батша улы үҙен ошо ерҙәрҙең вариҫы, хужаһы тип иҫәпләй һәм үҙ ирке менән бер ҡасан да баш һалмаясаҡ. Ҡайһы берҙә ул башҡорттарҙы үҙ яғына ауҙара, һәм бынан бик ҙур ғауға күтәрелә».
1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары ваҡытында Ҡаҙан һәм Нуғай даруғалары башҡорттарының бер өлөшө башында Әйүкә-тайша торған ҡалмыҡтарҙы ярҙамға сыҡыра. Улар менән бергә Башҡортостанға Себер батшаһы Дәүләт-Гәрәйҙең улы Әсән дә (Хәсән) килә. Әммә Сәйет Йәғәфәров һәм тархан Ишмөхөммөт Дәүләтбаев етәкселегендәге башҡорттар уларҙың ерҙәренә ҡалмыҡтарҙың инеүенә ҡаршы сыға. 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары ваҡытында тархан Алдар Иҫәкәев һәм уның улы Көсөк Морат Уралда һәм Волга буйында баш ҡалаһы Ҡаҙанда урынлашҡан сыңғыҙиҙар дәүләтен тергеҙеүҙе планлаштыра. 1707 йылда Морат, Истанбулға һәм Ҡырымға барып, Ғосман империяһы һәм Ҡырым ханы менән бәйләнеш урынлаштыра; артабан ''«Кубанға бара, унан тау кешеләренә: чечендарға, мискистарға, аҡсайҙарға юл ала. Унда үҙен әүлиә һәм башҡорт солтаны тип таныштыра. Тау кешеләре уны үҙҙәренең хакимы тип иғлан итә, артабан уларға ҡумыҡтар, әстерхан казактары, Тер йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәр һәм татарҙар ҡушыла. 1708 йылдың 12 февраленлә ошо ғәскәре менән изге солтан Тер крепосына килеп етә, слободаны һәм острогты яндыра»''. Әммә Морат тиҙҙән урыҫтарға әсиргә эләгә, һорау алғанда, башҡорттар Яйыҡ казактары менән бергә «ҡалмыҡ ере хужаһы Саған ханға» ҡаршы яу асырға йыйынды, тип белдерә. 1709—1710 йылдарҙа тархан Алдар саҡырыуы буйынса Урал аръяғына Ҡарағалпак Урҙаһынан Көсөк хандың ейәндәре — солтандар Хажи (Хазей) һәм Ырыҫ-Мөхәмәт килә, улар элекке Себер ханлығы ерҙәренә тап уларҙың хоҡуҡтары булыуы тураһында иғлан итергә теләй. Хажи башҡорт ханы тип иғлан ителә. Был ихтилал барышында башҡорттар ғәмәлдә крайҙың бойондороҡһоҙлоғон алыуға өлгөшө. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарының һуңғы этабында, 1740 йылдың башында, батша улы Хәсәндең улы Байбулат Хәсәнов Солтан-Гәрәй исеме аҫтында башҡорт ханы тип таныла. Ихтилал бик ҡаты итеп баҫтырылғандан һуң Солтан-Гәрәй ҡаҙаҡ далаларына ҡаса. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары Күсем династияһының байрағы күтәрелгән һуңғы һуғыш хәрәкәте була. Ҡаҙағстандың Рәсәй империяһына ҡушылыуы сыңғыҙиҙар вәкилдәре тидапа иткән дәүләтте тергеҙеъ идеяһына сик ҡуя. Әммә Күсем хан династияһы, башҡорт хандары тураһындағы хәтер, милли-азатлыҡ көрәше символы булараҡ, халыҡ хәтерендә ХХ быуатҡа тиклем йәшәй.
Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы
Хәбирова Светлана Әсхәт ҡыҙы (12 март 1978 йыл) — спортсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), ауыр атлетика буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1995).
69 кг, 75 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында сығыш яһай, донъя чемпионы. 69 кг-ға тиклемге ауырлыҡ категорияһында ырғымда (105,5 кг) һәм күтәреүҙә — 137,5 кг (2001) Рәсәй рекордсыһы; 75 кг-ға тиклем ауырлыҡ категорияһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында Европа һәм Рәсәй рекордсыһы: ырғымда — 110 кг; күтәреүҙә — 135 кг; ике төр ярыш суммаһы — 245 кг (2000). Үҫмер спортсылар араһында 8 тапҡыр донъя рекордсыһы (1997). Сиднейҙа (Австралия, 2000) Олимпиада Уйындарында ҡатнашыусы.
Спорт карьераһы
Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы «Каучук» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе (тренеры — П. И. Никитин). Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (1994), Урал дәүләт физик культура университетын тамамлай.
1994—2002 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе, ә 1994—2004 йылдарҙа — Рәсәй Хәрби Һауа көстәренең 464-се спорт-күнекмәләр үҙәге өсөн сығыш яһай. Ярыштарҙа Саха́ Республикаһы һәм ЦСКА вәкиле булып сығыш яһай.
Рәсәй үҫмерҙәр милли йыйылма командаһы (1994—2004) ағзаһы.
Салехардта йәшәй.
Жадан Сергей Викторович
Жадан Сергей Викторович (Сергі́й Ві́кторович Жада́н; 23 август 1974 йыл) — украин шағиры, прозаик, эссеист һәм тәржемәсе. Әҙәбиәт ғалиме. Филология фәндәре кандидаты. 2000—2004 йылдарҙа юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Биографияһы
Сергей Викторович Жадан 1974 йылдың 23 авгусында Украина ССР-ының Ворошиловоград өлкәһенең Старобельск ҡалаһында водитель ғаиләһендә тыуған.
1996 йылда Скворода исемендәге Харьков милли педагогия университетын тамалай. 1996—1999 йылдарҙа университеттың аспирантураһында уҡый; филология фәндәре кандидаты («Михайль Семенконың Фәлсәфәүи-эстетик ҡараштары» диссертацияһы). 2000 йылдан алып — Харьков университетында донъя һәм украин әҙәбиәте кафедраһы уҡытыусыһы. 2004 йылда уҡытыусы эшмәкәрлеген тамамлай.
Немец (шул иҫәптән Пауль Целан), инглиз (шул иҫәптән Буковски Чарльз), белорус (шул иҫәптән Андрей Хаданович), рус (шул иҫәптән Кирилл Медведев, Данил Давыдов ) телдәренән шиғриәт тәржемә итә. Үҙ текстарын немец, инглиз, поляк, серб, хорват, литва, белорус, рус һәм әрмән телдәренә тәржемә итә.
2008 йылдың март айында Жадандың романы Anarchy in the UKR рус телендәге тәржемәлә рәсәй әҙәбиәте «Милли бестселлер» премияһының «оҙон исемлегенә» инә (номинатор булып рәсәй яҙыусыһы Дмитрий Горчев сығыш яһай). Ошо уҡ китап 2008 йылда шорт-биткә инә һәм Мәскәү халыҡ -ара китап йәрминкәһенең «Йыл китабы» конкурсында Почёт грамотаһы менән бүләкләнә. 2010 йылдың май айында GQ журналы Жаданды икенсе тапҡыр «Яҙыусылар» «Ҡыҙыл Элвис» китабы өсөн номинацияһында «Йыл кешеһе» исеменә тәҡдим итә (Беренсе тәҡдим 2008 йылда UKR in the Anarchy өсөн була).
Харьков Евромайҙанының әүҙем ҡатнашыусыһы, 2014 йылдың мартында был хәрәкәт яҡлылар һәм ҡаршы яҡтар араһындағы бәрелештәр ваҡытында зыян күрә.
2016 йылда «Украин йыл китабы» дәүләт премияһы менән бүләкләнә, унан килгән аҡсаны Луганск өлкәһенең балалар учреждениеларына ярҙам итеүгә йүнәлтелә.
2017 йылда инеүгә тыйылған ниндәйҙер исемлектә булыуы менән бәйле Белоруссия территорияһында ҡулға алына, әммә һуңынан ебәрелә, ә килеп сыҡҡан хәл «аңлашылмаусанлыҡ» тип атала.
2017 йылдың май айында украин мәҙәниәтенә индергән өлөшө һәм айырым гражданлыҡ позицияһы өсөн Стус Василий премияһы менән бүләкләнә.
Шәхси тормошо
Харьковтың «Арабески» театры режиссеры Светлана Олешкоға өйләнә, улы Иван була.
2009 йылдың 13 декабрендә икенсегә, «Фолио» нәшриәте хеҙмәткәре Ирина Куницынаға өйләнә, ҡыҙы бар.
Тәнҡит фекере
Жадан Сергей элекке СССР илдәренең иң яҡшы әҙәбиәтселәренең береһе, ябай аудитория өсөн дә, шулай уҡ уҡымышлы аудитория өсөн дә үҙ кешеһе булып ҡалыу оҫталығы менән билдәле. «Ворошиловград» романы менән айырым маҡтауға һәм хуплауға лайыҡ була , был романды бөтөн быуындарҙың манифесы тип атайҙар.
Әҫәрҙәре йыйынтығы
М.
Криштиану Роналду
Криштиану Роналдо душ Сантуш Авейру (порт. Ronaldo Aveiro Cristiano dos santos ; европаса португалса: [ʁoˈnaɫdu kɾiʃˈtjɐnu] (тыңлау); тыуа 5 февраль 1985 йыл, Фуншал) — Португалия футболсыһы, Италияның «Ювентус» клубы һәм Португалия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, уның составында 2016 йылда Европа чемпионы һәм 2018/19 йылдар миҙгелендә УЕФА-ның Милләттәр лигаһы еңеүсеһе була. «Реал Мадрид» клубы һәм Португалия йыйылма командаһы тарихында иң яҡшы бомбардир. 2008 йылдан алып милли йыйылма командаһы капитаны, шулай уҡ уның өсөн уйнаған уйындар һаны буйынса рекордсмен. Белгестәр тарафынан барлыҡ замандарҙың иң яҡшы футболсыһы тип таныла. Португалия футбол федерацияһы Португалия футболы тарихында иң яҡшы уйынсы тип таный. Тарихта Англия (Премьер-лига), Испания (Примеру) һәм Италия (А серияһы) чемпионаттарында еңеүсе берҙән-бер футболсы.
Профессиональ карьераһын Португалияның «Спортинг» клубында башлай. 2003 йылда Англияның «Манчестер Юнайтед» клубына күсә. 2009 йылда «Реал Мадрид» өсөн уйнай башлай, шуға күрә 2013 йылға тиклем тарихта иң ҡиммәтле футболсы булып һанала. 2018 йылдың июлендә «Реалдан» Италмяның «Ювентусына» күсә.
Биш тапҡыр «Алтын туп» ала: өс тапҡыр France Football-дан (2008, 2016, 2017) һәм ике тапҡыр — ФИФА-нан (2013, 2014). 2008, 2011, 2014 һәм 2015 йылдарҙа «Алтын бутса»ға эйә була. Барлыҡ ваҡыттарҙа Европа турнирҙарының иң яҡшы бомбардиры тип таныла һәм ете тапҡыр УЕФА Чемпиондары лигаһының иң яҡшы бомбардиры була, шуларҙың алтыһы — рәттән: 2008 һәм 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018 йылдарҙа. Өсөнсө йыл рәттән тарихи еңеүенән һуң Криштиану Роналду был трофейҙы биш тапҡыр алған беренсе уйынсы була.
Португалия йыйылма командаһы өсөн Роналду 150-нән ашыу матч үткәрә, һигеҙ эре турнирҙарҙа ҡатнаша һәм уларҙың барыһында ла айырылып тора. Йыйылма команда составында Роналду Европа чемпионы (2016) һәм УЕФА-ның Милләттәр лигаһы (2019) еңеүсеһе була. Тарихта йыйылма командалар кимәлендә иң һөҙөмтәле Европа футболсыһы.
Донъяла иң танылған спортсыларҙың береһе, Forbes журналы версияһы буйынс 2016 һәм 2017 йылдарҙа донъяның иң юғары эш хаҡы алған, шулай уҡ ESPN фаразы буйынса, 2016, 2017, 2018 һәм 2019 йылдарҙа донъяның иң билдәле спортсыһы. Time 2014 йылда Роналдуны донңяның иң йоғонтоло йөҙ кешеһе исемлегенә индерә. Forbes журналы баһалауы буйынса, 2010—2019 йылдарҙа 800 миллион доллар эшләп, Флойд Мейвезерҙан ғына ҡалышып, ун йыллыҡтың иң юғары эш хаҡы алған спортсылары исемлегендә икенсе урында тора. 2020 йылдың ғинуарында Криштиану Роналдо тарихта Instagram каналында 200 миллион яҙылыусыһы булған беренсе кеше була.