cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һигеҙмөйөшлөк
Бер тигеҙ периметрҙарҙа һигеҙ мөйөшлө форма төҙөлөш майҙанын яҡынса 20 % ҙурайтырға мөмкинлек бирә. Был ысул менән төҙөлөш материалдарын экономиялауға, ҡышҡыһын аҙыраҡ һыуыныуға һәм йәйен йылыныуға, бынан тыш яҡшыраҡ яҡтыртыуға өлгәшелә.
Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк
Дүртмөйөшлөктәге һигеҙмөйөшлөк — рус сиркәү архитектураһында таш һәм ағастан төҙөлгән бинаның популяр конструктив тибы. Аҫҡы өлөшө — куб рәүешендә булып, уның өҫтөнә бер йәки ике һигеҙмөйөшлөк урынлашыуы мөмкин, сатыр йәки көмбәҙҙәр рәүешле ослана. Рәсәйҙә бындай тип айырыуса XVII һәм XVIII быуаттарҙа (барокко заманында) таралған.
Саурей-Яха
Саурей-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хуута йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Литосфера
Литосфе́ра ( λίθος «таш» +  «шар») — Ерҙең ҡаты тышлығы, астеносфераның Ер ҡабығынан һәм мантияның өҫкө өлөшөнән тора. Бында тау тоҡомдарының һығылмалылығы үҙгәреүен күрһәтеп,сейсмик тулҡындарҙың тиҙлеге кәмей. Литосфера төҙөлөшөндә хәрәкәтсән (йыйырсыҡлы бүлкәте) һәм сағыштырмаса тотороҡло платформалар бар
Литосфераның блоктары — литосфера плиталары — сағыштырмаса һығылмалы астеносфера буйынса хәрәкәт итә. Был хәрәкәттәр геологияның  Плиталар тектоникаһы тигән бүлегендә  тасуирланған.
Континенттар һәм океандар аҫтында ер ҡабығы байтаҡҡа айырыла. Ер ҡабығы аҫтында континенттар аҫтында дөйөм ҡеүәте 80 км-ға тиклем еткән ултырма тау тоҡомдарынан,  гранит һәм базальт ҡатламдарынан тора. Океан аҫтында ер ҡабығы өлөшләтә иреү һөҙөмтәһендә  ярлыланған,  башлыса дунит һәм гарцбургиттан тора, уның ҡалынлығы 5-10 км тәшкил итә, ә гранит ҡатламы бөтөнләй юҡ.
Литосфера ҡатламдарының билдәләү өсөн хәҙер иҫкергән сиаль тигән термин ҡулланылған, ул тау тоҡомдары төп элементы атамаларынан барлыҡҡа килгән - Si (Silicium — кремний) һәм AL (Aluminium — алюминий).
Чуднив районы
Чуднив районы (Чуднівський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Чуднив ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 34 351 кеше йәшәй.
Поваж
Поваж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Айүкә (йыр)
Айүкә — башҡорт халыҡ йыры.
Ҡурайсылар араһында Айүкә йырының килеп сығышы буйынса бер нисә вариантта тигән төрлө фекер йөрөй.
1-се вариант
1662-1664 йылдарҙа ҡалмыҡ ханы Айүкә Дайщин үҙенең ғәскәре менән башҡорттар яғында йөрөй. Бар башҡорттар мосолмандар. Улар Мәскәү ҡул аҫтында яфа сиккән. Өс халыҡ башҡорттар(иштәктәр),ҡарағалпаҡтар, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар Айүкә хан менән берлектә 15 йылға берләшеү төҙөп, бергәләп мәскәү дәүләтенә ябырылырға ҡарар сығаралар. Айүкә ярҙам итә. Иштәк халҡы был ғәскәрҙәрҙе ҡулына ҡорал алып ҡаршылай. Урыҫ армияһы, иштәктәргә ҡаршы тора алмай, Терек (Итил) йылғаһына ебәрә. Әммә аҙаҡтан рус хөкүмәте ҡалмыҡтарҙы башҡорт күтәрелештәрен баҫтырыу өсөн файҙалана. Айүкә ғәскәре арт яҡтан(тылдан) һөжүм итә. 1715 йылда ҡалмыҡ ханы Петр батшаға бына нимәләр яҙа."Башҡорттар, ҡырымлылар, кубанлылар, ҡарағалпаҡтар — барыһы ла минең дошмандарым. Әгәр рус ғәскәре ярҙам итмәһә, Волга менән Яйыҡ араһында беҙгә, ҡалмыҡтарға йәшәү мөмкинселеге булмаясаҡ". Быға яуап итеп, Петр Айүкәгә билдәле татар бейе йөҙбашы Бахметевҡа 1600 һалдат биреп, ярҙамға  ебәрә.
Материал Әхмәтзәки Вәлиди Туғандың "Башҡорт тарихы" китабынан алынды (Ахметзаки Валиди Тоган "История Башкир").
2-се вариант
Урал тауҙары янында ятҡан ерҙәр тигеҙлек шулай атап йөрөтөлгән. Сөнки был тарафтарҙа айыуҙар бик күп булған. Ай үкә яйлап халыҡ телендә әйүкә тип тә әйтелә башлаған.Бар халыҡ был тирәләге матурлыҡҡа һоҡланып бөтә алмаған. Шундай матур урын булған был тип-тигеҙ ятҡан уйһыулыҡ. Башҡорттоң зирәк сәсәндәре һәм йыраусылары йырҙар сығарғандар һәм йырлағандар, ҡурай тартҡандар. Көйҙө яҙып алыусылар ошо турала яҙып ҡалдырған.
3-сө вариант
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса көй тарихы ошо вариантта  ҡурайсы Хәмит Әхмәтов тырышлығы менән  килеп еткән. Яҙма Башҡортостан радио фондында һаҡлана. Юлай Ғәйнетдинов Кәрим Дияровҡа барған сағында уға был көйҙө өйрәткән. Аҙаҡтан Кәрим Дияров был көйҙә ҡурайҙа  Айүкә — Ай Үкә буйҙары тип  уйнай  башлаған. Көйҙөң авторлығын Ишмөхәмәт Мырҙаҡаевҡа бәйләйҙәр. Ул ун туғыҙынсы быуатта йәшәгән һәм бының ҡалмыҡ ханы Айүкәгә бағышланыуы  шикле. Сөнки ул ҡалмыҡ ханы ун етенсе быуатта йәшәгәне билдәле. Күптәр был йыр ерлеккә бәйле икәненә ризалығын белдергән.
Жанр әҙәбиәте
Жанр әҙәбиәттә — төп позицияны сюжет биләгән нәфис әҙәбиәт әҫәрҙәренә ҡарата ҡулланылған термин. Ҡағиҙә булараҡ, сюжет әҙәби жанрға тап килерлек итеп ҡорола, унда тасуирлауҙың башҡа элементтары, мәҫәлән, персонаждар характеры үҫешен ҡорбан итәләр.
Жанр әҙәбиәтенең типик өлгөләренә түбәндәгеләр инә: Жанр әҙәбиәтенә ҡапма-ҡаршы яҡты мэйнстрим һәм интеллектуаль проза тора. Жанрҙан тыш әҙәбиәтән айырмалы, жанр әҙәбиәте киң ҡулланылышына тәғәйенләнгән. Шул уҡ ваҡытта әҙәбиәт жанр булараҡ ҡылыҡһырлау баһалаусы критерий булып тормай һәм был уның түбән сифатлы икәнен аңлатмай.
Ҡаҫмарт
Ҡаҫмарт — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәләре биләмәләренән (Һарыҡташ районы, Һунарсы ауылы тирәһендә) аға. Һаҡмар йылғаһының уң яғынан (тамағынан 253 километр алыҫлыҡта) ҡушыла. Дөйөм оҙонлоғо 123 км тәшкил итә.
Йылға башы Башҡортостан Республикаһы, Йылайыр районы, Берҙәш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 2 км алыҫлыҫта ята.
Йылғаға арналып, ижад ителгән «Ҡаҫмарт буйы» башҡорт халыҡ йыры киң билдәле.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары (тамағынан алыҫлығы):
Һыу реестры мәғлүмәте
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса: :
Воронин Николай Николаевич
Николай Николаевич Воронин ( 1904 - 1976 ) - совет археологы, Тарихи фәндәр докторы, бороңғо Рәсәй архитектураһы белгесе. Сталин (1952) һәм Ленин (1965) премиялары лауреаты.
Биографияһы
1904 йылдың 30 ноябрендә ( 13 декабрь ) Владимирҙа тыуған. Владимир гимназияһын тамамлағас, Ленинград университетында уҡый (1923-1926). - Ҡатыны археолог Г. Ф. Корзухина, уның менән никахтан 1934 йылда улы Николай Николаевич Воронин тыуа.
Рәсәй Фәндәр Академияһының Археология институтында эшләй. Тарих фәндәре докторы (1945), профессор.
Боголюбов, Владимир, Переславль-Залесский, Ростов, Суздаль, Гродно, Ярославлдә һәм башҡа урындарҙа әлегәсә күрелмәгән һәм масштабы һәм фәнни әһәмиәте буйынса тиңе булмаған ҡаҙыу эштәре алып бара.
1934 йылда ул «Очерки по истории русского зодчества XVI—XVII вв.», шунан һуң 1945 йылда «Памятники Владимиро-Суздальского зодчества XI—XIII вв.» хеҙмәттәрен нәшер итә. Иң мәшһүре - уның ике томлыҡ төп әҫәре «Зодчество Северо-Восточной Руси XII—XV вв.» (1961-1962). Популяр, бер нисә тапҡыр баҫылған «Владимир, Боголюбово, Суздаль, Юрьев-Польской» (1958) китабының авторы.
1947 йылда ул Андроников монастырында реставрация эштәре үткәреү һәм Андрей Рублев исемендәге Иҫке Рәсәй мәҙәниәт һәм сәнғәт музейын ойоштороу инициаторҙарының береһе була.
Ул 1976 йылдың 4 апрелендә Мәскәүҙә вафат була. Владимирҙа ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- 2 Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (06/10/1945; 03/27/1954)
- миҙалдар
- Ленин премияһы (1965) - 2 томда «Зодчество Северо-Восточной Руси XII—XV веков» ғилми хеҙмәте өсөн.
- Икенсе дәрәжә Сталин премияһы (1952) - 2 томлыҡ «История культуры Древней Руси» (1951) фәнни хеҙмәт өсөн.
- Владимир ҡалаһының почетлы гражданины (1974)
Копайгород
Географик урыны
Немия һәм Кесе Немия йылғалары ҡушылған ерҙә, Барҙан 28 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1624 йылда беренсе тапҡыр телгә алына.
1795—1923 йылдарҙа Подолье губернаһының Могилев өйәҙе составына инә.
1798 йылда бында католиктар костеле төҙөлә.
1882 йылда 157 йортта 800 кеше иҫәпләнә.
1897 йылдағы иҫәп алыу буйынса, халыҡ һаны 2950 кеше була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1941—1944 йылдарҙа ауыл немец-румын ғәскәрҙәре оккупацияһында була («Транснистрия» составына индерелә).
2013 йылдың 1 ғинуарында халыҡ һаны 1318 кеше була.
Дин
Ҡасабала Изге Мәрйәм Инә раштыуаһы ҡорамында Украин православие сиркәүенең Винница һәм Бар епархияһы Бар благочиниеһы эшләй.
Хетштедт
Хетштедт (Hettstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15343 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Кесе Георгиевица
Кесе Георгиевица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Георгиевица йылғаһының һул ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пупырн-Сос
Пупырн-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скворцов йорто (Вологда)
Скворцов йорто — Вологда өлкәһе Вологда ҡалаһының Благовещенская урамындағы (1991 йылға тиклем - Клара Цеткин урамы)  XIX быуаттың ике ҡатлы торлаҡ йорто. Әлеге ваҡытта йорт тәрбиәләп тороу  буйынса ауыр йөк менән шәхси милеккә  тапшырылған.
Тарихы
Архитектура тикшеренеүселәре билдәләүе буйынса айырым йорттоң беренсе ҡаты XIX быуаттың башына ҡарай. Икенсе ҡаты күпкә һуңыраҡ төҙөлә һәм XIX - XX быуаттар сиктәрендә  Рәсәйҙә киң ҡулланылған модерн стиленә ҡарай.
1918 йылдан, яйлап совет власы урынлаштырылыу менән, айырым йортта керәндилдәр бешереү буйынса икмәкхана урынлаша. Һуңғы совет осоронда йорттоң түбәнге ҡатын туристик контора биләй, ә өҫкө ҡатында кешеләр йәшәй.
Архитектураһы
Йорттоң беренсе ҡаты таштан, ә икенсе ҡаты — ағастан, бинаның тәҙрәләрендә Вологдала бер урында ла осрамаған үҙенсәлекле киң семәрле тәҙрә ҡапҡастары ҡуйылған. Айырым йорттоң декоры модерн элементтарынан ғибәрәт. Аҫҡы ҡатында шулай уҡ тәҙрә ҡапҡастары, тәҙрә тупһалары сығынтылары һәм мөйөштәренең горизонталь рустары бар. Йортто кәрниз һәм традицион һыр менән фриз  ослай.
1995 йылдың 20 февралендә Рәсәй Федерацияһы Президентының   №176 Указы  менән  был йорт федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы исеменә индерелә. 2013 йылда ҡала властары айырым йортто реставрациялауға ете миллион һумдан күберәк аҡса бүлә. Ҡоролма тейешле ҡиәфәткә килтерелә һәм яңы буяуҙар менән тарих һөйөүселәрҙе һәм туристарҙы йәлеп итә.
Хәҙерге торошо
2017 йылда муниципаль аукциондан 17 миллион һумға һатыла. Яңы хужа, медицина үҙәге, федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһын һаҡлау буйынса бурысты үҙ өҫтөнә ала. Объектты нисек булған шул ҡиәфәттә һаҡлау, фасады, ҡыйығы, конструкция элементтары — хужалар боҙорға тейеш булмаған нәмәләре.
Нял-Ех-Юган
Нял-Ех-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының уң ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инверсия (әҙәбиәт)
Инверсия — һүҙҙәрҙең һөйләмдәге ғәҙәти (грамматик) тәртибенән ситләшеү.
Инверсия поэтик әйберҙәрҙә лә, прозаик әҫәрҙәрҙә лә килергә мөмкин. Ләкин уның ҡулланылыу маҡсаты әҙәбиәттең был ике төрөндә лә бер төрлө түгел. Прозала инверсия, башлыса, юғары стиль тыуҙырыу сараһы булараҡ файҙаланыла. Ғ. Әмириҙең «Гөлбикә» хикәйәһендәге инверсия, мәҫәлән, героиняның ауыр, ләкин тантаналы-романтик тормошон һүрәтләүгә, әҫәрҙең легендаға, хикәйәткә тартым «юғары» жанрына бик ҡулайлы булып сыҡҡан. ''«Ҙур легендаға оҡшаған уның ғүмере… Ауыр, күтәрә алмаҫлыҡ ауыр булды Гөлбикәгә был яңы ҡайғы. Уның хәҙер донъяла бер генә яҡын кешеһе лә ҡалманы».''
Инверсияның шиғри әҫәрҙәрҙә әһәмиәте бигерәк тә ҙур. Уның ярҙамында шағир әйтергә теләгән фекерен образлыраҡ һәм һығылмалыраҡ итеп биреүгә өлгәшә, теге йәки был кәрәкле һүҙгә логик һәм интонацион баҫым яһау мөмкинлеге ала. М. Йәлилдең «Батырлыҡ тураһында» тигән шиғыры бар. Әҫәрҙең исеменән үк күренеп тороуынса, шағирҙың күңелен биләгән иң ҡәҙерле төшөнсә бында — батырлыҡ. Шунлыҡтан автор, һөйләмдәге һүҙҙәрҙең тәртибен боҙоп, шиғырҙа батырлыҡ һүҙен иң яуаплы һәм иң яңғырауыҡлы урынға ҡуя — рифмалаштыра.
Инверсия айырым һүҙҙәргә иғтибар туплау менән генә сикләнмәй, шиғырҙа уның башҡа вазифалары ла бар. Мәҫәлән, прозаизмдан ҡотолоуҙа, йәғни шиғырға хас булған юғары стилде һаҡлауҙа, уның әһәмиәте әйтеп бөткөһөҙ. Киреһенсә булғанда, грамматика теүәллегенә генә әсир булған осраҡта, шиғырҙың эске көсө бермә-бер һүрәнләнә башлаясаҡ. Ә. Ихсандың «Утыҙ ыласын» поэмаһында зәңгәр сәскәләр, аҡ күбәләк, көмөш ысыҡ кеүек поэтик әйберҙәрҙе һүрәтләгән бер строфа бар. Ләкин, телдең артыҡ «дөрөҫлөгө» арҡаһында, бындай шиғриәтле төшөнсәләр ҙә көтөлгәнсә яңғырамай; строфала интонацион һүлпәнлек ярылып ята:
Инверсияның шиғри ритм тыуҙырыу мөмкинлектәре лә бик ҙур. Быға ышаныу өсөн, түбәндәге строфаны һәм уның грамматик яҡтан дөрөҫ итеп төҙөлгән «вариантын» сағыштырып ҡарау ҙа етә:
һәм:
Илтәй
Илтәй (Ильтаево) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Янғантау ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 153 кеше. Почта индексы — 452492, ОКАТО коды — 80247875002.
Географик урыны
Илтәй Йүрүҙән йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 12 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 41 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Илтәй ауылына XVIII быуат уртаһында Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылда тәүге төпләнгән башҡорт иренең исеме менән аталған, уның улы Үлйәш Илтәев булған. 1795 йылғы V рәүиз материалдарында Йүрүҙән йылғаһы буйында 10 хужалыҡта 71 кеше йәшәгән Илтәй ауылы теркәлгән. 1740—1755 йылдар араһында барлыҡҡа килгән. Красильников һәм Рычков карталарында ул Саҡай (Сакаево, Сакино) тип аталған. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауыл атамаһының килеп сығышы тураһында халыҡ араһында легенда ла йөрөй. Йәнәһе, бер байҙың илле тайы юғала, һәм ул кешеләрен тайҙарҙы эҙләргә ебәрә. Егеттәр әллә күпме ер гиҙеп, ошо матур урынға килеп сыға, һәм тайҙар ҙа шунда утлап йөрөгән булған. Байға ла был ер оҡшап ҡала һәм ул зат-ырыуын ошонда күсереп алып килә, ә тайҙар табылған урын Илтәй (илле тай) тип атала башлай.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1816 йылғы VII рәүиз материалдарында ауылға нигеҙ һалыусыларҙың улдары һәм ейәндәре: 1760 йылда тыуған 56 йәшлек Үлйәш Илтәев һәм уның улдары — 24 йәшлек Балтағол (уның улдары — Аҙнабай, Мөхәмәткәрим), 25 йәшлек Әбделмәжит һәм 9 йәшлек Ибраһим күрһәтелгән. Шул уҡ рәүиз материалдарында ауылға икенсе нигеҙ һалыусының, Саҡайҙың, улдары һәм ейәндәре: Зөлҡәрнәй Саҡаев (1756—1813), уның улдары Ҡасҡын (уның улы — Хисаметдин), Мөхәмәтәмин, Рахманҡол, Хоҙайбәт күрһәтелгән. Тәү нигеҙ һалыусыларҙың улдарының йәшенә ҡарап, ауылдың XVIII быуат уртаһында килеп сыҡҡанын ышаныслы раҫлап була.
1816 йылда Илтәйҙә 15 хужалығында 100 кеше йәшәгән, шулар араһында 4 ир-ат күп ҡатынлы. Раҡаев Ғәббәс Ҡаҙаҡ улы әлегә 1812 йылғы Ватан һуғышынан ҡайтып етмәгән. Ул ваҡытта Илтәй ауылы йорт старшинаһы Әбделғәзиз Әбдрәшитов йәшәгән 9-сы йорттоң үҙәге булған. Хәҙерге көндә ҡулланылмаған исемдәр осрай — Әлиф Һөтимгәнов, Йортҡазы Сыңғыҙов.
1834 йылда ауылда 169, 1859 йылда — 232 кеше йәшәгән.
1842 йылда 197 кеше 60 сирек ужым, 283 сирек яҙғы ашлыҡ сәскән. 8 сирек картуф сәскәндәр. Ябай һәм көңгөр һабандарын ҡулланғандар. Ауыл эргәһендә 4 һыу тирмәне булған. Башҡорт тоҡомло ваҡ мал аҫыралған. 33 хужалыҡта 600 ат, 500 эре мөгөҙлө мал, 200 һарыҡ, 100 кәзә булған. Һәүәҫкәрҙәр умартасылыҡ (30 умарта) һәм солоҡсолоҡ (10 солоҡ) менән шөғөлләнгән.
1865 йылда 34 хужалыҡта — 237 кеше йәшәгән. Мәсет, училище, 2 һыу тирмәне булған.
1906 йылда шулай уҡ мәсет, бакалея кибете, запасҡа иген һаҡлай торған мөгәзәй булған.
XIX быуат аҙағына өс баҫыулы сәсеү әйләнеше өҫтөнлөк иткән. Арыш, һоло, борай, ҡарабойҙай, бойҙай сәскәндәр.
Ауылдың XX—XXI быуаттағы үҫеше
1920 йылда Илтәй ауылында 428 кеше йәшәгән. Ауылда төп мәктәп, фельдшер-акушер пункты бар. 1950 йылдарҙа ауылда ике тирмән һәм урындағы оҫта Х. Ғилманов төҙөгән электр станцияһы була. Коллективлаштырыу йылдарында бында Ленин исемендәге колхоз төҙөлә, Илтәй уның үҙәге булып торған. Бөйөк Ватан һуғышына ауылдан 81 кеше китә, уларҙың 44 кире әйләнеп ҡайта. 1957 йылда колхозға ингән Илтәй, Урҙалы, Мөсәт ауылдары «Лағыр» совхозына ҡушыла. 2017 йылда ауылда 54 йортта 153 кеше йәшәй, 46 йортта төрлө хужалыҡ алып барыла. Башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыу айҡанлы, Илтәйҙән Йүрүҙән йылғаһы аша аҫылмалы күпер һалына
Халыҡ һаны
Илтәй ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
.
Ер-һыу атамалары
Тауҙар: Кантон тауы,
Йылғалар: Йүрүҙән,
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Туймазы
Туймазы — Башҡортостан Республикаһындағы республика әһәмиәтендәге ҡала (1960 йылдың 5 февраленән, 1937 йылдың 4 ғинуарынан эшселәр ҡасабаһы). Туймазы районының административ үҙәге. Ҡала биләмәһе статусындағы муниципаль берәмек "Туймазы ҡалаһы"н барлыҡҡа килтерә.
Географик урыны
Ҡала Башҡортостандың көнбайышында урынлашҡан. Республиканың эре сәнәғәт, мәҙәни һәм фәнни үҙәге булып тора. [[Урал алды
Күрше ҡалалар
төньяҡ-көнбайышта = Санкт-Петербург ~ 1903 км Ҡаҙан ~ 385 км.
төньяҡта = Нефтекамск ~ 241 км Яр Саллы ~ 204 км.
төньяҡ-көнсығышта = Бөрө ~ 284 км Төмән ~ 1008 км.
көнбайышта = Мәскәү ~ 1215 км Ульяновск ~ 449 км.
көнсығышта =Өфө 180 км.
көньяҡ-көнбайыш = Һамар ~ 303 км Боғорослан ~ 157 км.
көньяҡ-көнсығыш = Стәрлетамаҡ ~ 223 км
Сәғәт бүлкәте
Күрше Татарстан Республикаһы менән ваҡыт айырмаһы +2 сәғәт тәшкил итә.
Климаты
Климаты уртаса континенталь.
Исеме
Фараздарҙың береһе буйынса, тирә-яҡ ауылдарҙың береһендә Мазы бай йәшәгән. Легенда буйынса, ул өйләнергә йыйынған һәм Өҫән йылғаһы буйында туйға урын һайлаған. Шул ваҡыттан алып был урынды һәм артабан ҡаланы Туймазы тип атайҙар («туй» + Мазы).
Икенсе фараз буйынса, ҡаланың атамаһы ике һүҙҙән тора — «туй» (туй), «маҙа» (мәшәҡәттәр). Шулай итеп, "Туймазы"ны туй мәшәҡәте тип аңларға кәрәк.
Һаҡланып ҡалған риүәйәттәр буйынса, был ерҙәр элек Аҙнағол байға ҡараған. Уның ҡустыһы Туҡтоғолға хаты бар, Туҡтоғолдоң ерҙәре хәҙерге Туҡтағол ауылы урынында урынлашҡан булған. Хатында ул ҡоро йылда мал-тыуарҙы, бал ҡорттарын ҡотҡарыуҙы һорай: «Минең ерҙәрем быйыл дым менән туйынмаған. Йәй башынан ямғыр яумай». Шулай итеп, был риүәйәт Туймазы топонимының йөкмәткеһен дә сағылдыра.
Тавтология (әҙәбиәт)
Тавтология төшөнсәһе грекса tavto (шул уҡ), logos (һүҙ) тигән һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән.
Туймазы
Исеме
Тағы бер аңлатма: бал ҡорто юлы (коми телендә, «мази» — бал ҡорто, «туй» — юл). Эрзә телендә «Туи» — «китә», «мазы» — «матур», Туймазы йылғаһы һәм уның тирә-яғындағы пейзаж шулай аталырға мөмкин, уларҙың «матур китә» исеме лә шунда нигеҙләнгән Иҫке Туймазы ҡаласығына күсерелгән булырға мөмкин, һәм унан, бәлки, Туймазы ҡалаһы ла шулай атала башлағандыр. Башҡортостандың күп атамалары, Үҙәк Рәсәйҙәге кеүек үк, фин-уғыр тамырҙарына эйә. Шул осорҙа умартасылыҡ — башҡорттарҙың борондан килгән кәсептәре.
Тавтология (әҙәбиәт)
Ҡабатлауҙың бер төрө булараҡ, тавтология телмәрҙең шиғриәтен күтәреү өсөн ҡулланыла. Башҡорт халҡының «Һайрамаҫы, һары һандуғас» йыры, мәҫәлән, тавтологик өндәшеүгә ҡоролған.
Туймазы
Исеме
Геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Г. В. Вахрушев фаразы ышаныслыраҡ тип таныла. Ыҡ йылғаһы буйында көнбайыш яғынан Кәрәҙ Тишек мәмерйәһе («сотовая дыра») боронғо замандан уҡ билдәле. Мәмерйәнең тирә-яғы бөтә ер өҫтө һыуҙарын йотҡан соҡорҙар менән тулған. Шуға күрә, күрәһең, һыу айырғыстағы ике йылғаның береһен боронғо халыҡ Туймазы («туймаҫ») тип, ә икенсеһен — Йотазы («йотоу») тип атағандыр. Һуңыраҡ был йылғаларҙың исемдәре менән Туймазы һәм Йотаҙы ауылдарын атағандар.
Тарихы
XIX быуатта хәҙерге ҡала территорияһын Өфөнө Бөгөлмә һәм Ҡаҙан менән тоташтырыусы Ҡаҙан тракты киҫеп үтә. Тракт Япрыҡтан Аҙнағол йүнәлешендә бара. Ҡала тарихы 1911 йылда Өҫән йылғаһы буйында Красная горка итәгендә тирмән төҙөүҙән башлана. Ул тирә-яҡ ауылдарҙан крәҫтиәндәрҙе йәлеп итә. Был уның эргәһендәге тораҡ пункттың нығыныуына килтерә. Һиҙелерлек үҙгәрештәр 1912 йылда Туймазы аша үткән Сембер-Өфө тимер юлы төҙөлөшө башланғас, шулай уҡ Волга-Урал нефть-газ өлкәһенә ҡараған Туймазы нефть ятҡылығын үҙләштереү башланғандан һуң була. 1917 йылда Туймазы тимер юл станцияһында барактарҙа 10 ғаилә йәшәй — барлығы 46 кеше.
Тавтология (әҙәбиәт)
Башҡа куплеттарҙа ла шул уҡ «һайрамаҫы, һары һандуғасым» ҡабатлана. Ләкин был бер төрлөлөк уҡыусыны йырҙан биҙҙермәй, сөнки лирик мөрәжәғәт йырҙың моңһоу интонацияһы менән йәп килеп тора. Һандуғас әҫәрҙәге персонаждарҙың береһенә әүерелә.
«Ашҡаҙар» йырындағы лирик геройҙың вафат булған һөйгәнен «йәнкәй-йәнәш» тигән тавтологиялы исем менән атауында ла ҙур шиғриәт бар.
Туймазы
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туймазылар үҙҙәренең 29637 иң яҡшы улдарын һәм ҡыҙҙарын Ҡыҙыл Армия сафына ебәрә. Улар Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында батырҙарса һуғышалар. Уларҙың 14 меңгә яҡыны хәрби батырлыҡтары өсөн ордендар һәм миҙалдар менән бүләкләнә, дүртәүһенә Советтар Союзы Геройы исеме бирелә. Улар Константиновка ауылынан Алексей Лысенков (Венгрияла 1945 йылдың 19 мартында вафат була), Иҫке Ҡандранан Фәйзулла Ғәбдрәшитов, Арҙаттан Афанасий Карманов (1941 йылдың 23 июнендә вафат була), Покровканан Иван Элкин.
1960 йылдың 5 февралендә Туймазы эшсе ҡасабаһы ҡала статусын ала. 1960 йылда Яңы йылға тимер юл вокзалы төҙөлә, ул ҡала биҙәгенә әйләнә.
Туймазы ҡалаһы совет осороноң 1960—70 йылдарында яңы этәргес көс ала, унда ҙур заводтар барлыҡҡа килә: геофизик ҡорамалдар һәм аппаратуралар, медицина быялаһы, техник углерод, газ эшкәртеү һәм химик машиналар төҙөү, Химмаш, фарфор заводы, автобетон ташыусылар заводы, 1983 йылда туҡылмаған материалдар фабрикаһы тәүге продукцияһын бирә. 1960 йылдың 5 февралендә Туймазы эшселәр поселогы РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән ҡала итеп үҙгәртелә. Хәҙерге ваҡытта Туймазы ҡалаһы Башҡортостан Республикаһының көнбайышында эре сәнәғәт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған вокзал ауылы, күбеһенсә беҙҙең районда 30-40-сы йылдарҙа табылған бай нефть ятҡылыҡтары арҡаһында, юғары үҫешкән күп тармаҡлысәнәғәтле ҡалаға әүерелде. Ярты быуат эсендә генә Туймазы ере илгә 441 миллион тонна нефть бирҙе, тип әйтеү ҙә етә.
«2014 йыл йомғаҡтары буйынса Рәсәйҙең иң төҙөк ҡалаһы» Бөтә Рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса Туймазы 100 меңгә тиклем кеше йәшәгән ҡалалар араһында ил буйынса 1-се урынды алды.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәнәғәт
Туймазы нефть ятҡылығын разведкалау эшен Ҡандра быраулау эштәре идаралығы башҡара. Нефть һәм газды сығарыу эштәрен «Октябрьскнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы башҡара. Нефть ташыу эшен Собханғол эшселәр ҡасабаһы белгестәре үтәй. Ҡалала машиналар эшләү заводы, еңел һәм аҙыҡ сәнәғәте предприятиялары бар.
Мәғариф
Ҡалала 67 мәктәпкәсә йәштәге балалар ойошмаһы, 67 урта белем биреү мәктәбе, 8 музыка мәктәбе, 3 башланғыс белем биреү, 4 урта профессиональ белем биреү (педагогия колледжы, медицина колледжы, индустриаль техникум, юридик колледж) ойошмалары бар. Мәскәү коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөш институтының уҡытыу-консультация пункты, Һамар гуманитар академияһы бүлексәһе, шулай уҡ Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡорт дәүләт педагогия университеты, Башҡорт дәүләт аграр университеты һәм Көнсығыш гуманитар университетының филиалдары эшләй.
Мәҙәниәт
Ҡалала Тарих һәм крайҙы өйрәнеү музейы, татар дәүләт драма театры эшләй. Мәҙәниәт һарайы, 3 мәҙәниәт йорто, 17 китапхана, спорт комплексы бар.
Себета-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғибатов Франгил Ғиззәт улы
Ғибатов Франгил Ғиззәт улы (Гибатов Франгиль Гиззатович; 12 апрель 1935 йыл ) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Физика-математика фәндәре кандидаты.
Биографияһы
Ғибатов Франгил Ғиззәт улы 1935 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Ҡалмаҡтар ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле —  1968 йылда  Башҡорт дәүләт университетын  тамамлаған.
Өфө ҡалаһының Киров районы 17-се Батыр һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Өйләнгән, бер ҡыҙ үҫтергәндәр.
Зубков Виктор Алексеевич
Зубков Виктор Алексеевич (15 сентябрь 1941 йыл) — Рәсәй дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Зубков Виктор Алексеевич 1950 йылдың 1 сентябрендә хәҙерге Һамар өлкәһе Красноярский районы Курумоч ауылында тыуған.
Божор (тау)
Божор (Бужур) - Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Рәүҙәк һәм Кесе Рәүҙәк йылғалары араһында урынлашҡан .. Иң бейек түбәһе - 549 м. Тауҙың һырттары бик текә түгел. Божор менән Шәгәбыуа тауы араһында уларҙы айырып торған тәрән соҡор бар. Тау тоҡомо ҡомташ, аргиллиттар һәм венд ҡатнашмаһынан тора. Тау өҫтө уҫаҡ һәм ҡайын ҡатыш урман менән ҡапланған. Йылға итәгенән ваҡ шишмәләр ағып сыға.
Божор тауының көньяҡ итәгендә Божор йылғаһы (Кесе Рәүҙәк бассейны) аға .. Тауҙан алыҫ түгел Әрмет ауыл советына ҡараған Божор йорт тип аталған утар булған. Уға 1920-30 йылдар тирәһендә нигеҙ һалынған. 1950 йылға тиклем утарҙа халыҡ йәшәгән.
«Божор» - ҡайһы бер райондарҙа "сел"де божор тип йөрөтәләр. Божор, сел Уралда 67°-ҡа тиклем урмандарҙа йәшәй. Икенсе мәғәнә «божор, быжыр»-ала-ҡола, «пёстрый. /
Полдневая (Шереньга ҡушылдығы)
Полдневая — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шереньга йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кесе Шилекша
Кесе Шилекша — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шилекша йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наташа Андонова
Андонова Наташа (Наташа Андонова, 4 декабрь 1993 йыл, Неготина) — «Барселона» клубының ярымһаҡсыһы, Македония йыйылма командаһы капитаны.
Карьераһы
Футбол карьераһын «Тиквешанка» клубында башлай.
2010 йылда 19 йәшкә тиклемге категорияла Европа чемпионатында уйнай. Македония һуңғы урынды яулаһа ла, Наташа Андонова чемпионаттың иң яҡшы уйынсыһы тип таныла.
2010 йылдың йәйендә «Борец» командаһына күсә, команда составында 2010/2011 йылдарҙағы Чемпиондар лигаһының тәүге раундында ҡатнаша. 2010 йылдың ҡышында үҙенең һеңлеһе Сийче менән «Турбине» ға күсә.
2017 йылдың 31 ғинуарында, шул уҡ йылдың июненә тиклем ҡыҫҡа ваҡытлы килешеүгә ҡул ҡуйып, «Пари Сен-Жермен» клубына күсә.
Наташа Андонова «Пари Сен-Жермен» менән килешеү ваҡыты үткәндән һуң, «Барселона» менән килешеү төҙөй.
Клуб
Турбине:
Русенгорд:
Пупыт-Сос
Пупыт-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кульив-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ҡараһаҡал
Ҡараһаҡал — (ысын исеме Миндеғол Юлаев, ?-1741, башҡа сығанаҡтар буйынса ?- 1749.). (Ҡараһаҡал, Qarasaqal, Карасакал, Қарасақал). Ағаһының йәшерен мәкерлеге арҡаһында тәхеттән мәхрүм булған жунғар ханы тип, ялған исем менән йөрөүсе. Хәбәрһеҙ юғала.
Башҡорт фольклорында (йырҙарҙа, риүәйәттәрҙә) Салауат Юлаев кеүек киң билдәле.
1552 йылда Иван IV Ҡазанды алып, уның ханлығын еңгәндән һуң, Иван батша башҡорттарҙың ергә аҫабалыҡ хоҡуғын, динен, йолаларын һаҡларға вәғәҙә бирә. Әммә уның заты, Рюриковичтар династияһы власть башынан китеүе була — Романовтар династияһы тәхеткә килә (1613 йыл). Шунан башлап башҡорттарҙың Аҡ бей батша таныған хоҡуҡтары сикләнә бара, ер тәләфләнә, властар баш-баштаҡлыҡ итә, Башҡортостанға башҡа халыҡтар күсереп ултыртыла. Унда заводтар, ҡәлғәләр төҙөй башлайҙар. Һөҙөмтәлә башҡорт халҡы ихтилалдарға күтәрелә: XVII—XVIII быуаттар буйы Башҡортостанда тынғылыҡ бөтә.
Академик М. К. Любавский яҙыуынса,
Медиа: karahakal.ogg
Ҡараһаҡал тураһында танылған урыҫ ғалимы П. И. Рычков тип яҙа, ә XIX быуатта йәшәгән Р. Г. Игнатьев тип яҙып ҡалдырған. Ҡараһаҡал — 30-сы йылдарҙа Мәккә менән Мәҙинәгә хаж ҡылған мосолман.
Ихтилалға күтәрелеү сәбәптәре
1739 йылда халыҡ иҫәбен алыу башлана. Ә башҡорттарҙың иҫәбен белһәләр, шунса һалым талап итәсәктәр. Шуға иҫәп алыусыларҙы ҡыуып ебәргәндәр. Икенсенән, быға тиклем булған ихтилалда ҡатнашҡан кешеләрҙең аттарын тартып ала башлайҙар. Штраф аттарын йыйыу тип аталған ул. Ә был йорт хайуаны башҡорттоң көндәлек тормошонда — иң кәрәклеһе. Был да ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Урыҫтар башҡорттоң ерен талап ала, һалымды арттыра. Шулай итеп, халыҡ ере, теле, дине өсөн көрәшә.
Ҡараһаҡал был күтәрелеште үҙ ҡулына ала. Башҡорттарға Жунғария һәм ҡаҙаҡтарҙан үҙе яҡлы кешеләрҙе ярҙамға саҡырып килтерәсәге хаҡында әйтә, өҫтәүенә Төрөк солтанынан да ҙур ярҙам киләсәге тураһында вәғәҙә ала. Башҡорттар быға ышана, һәм 1740 йылда яңынан ҙур башҡорт ихтилалы башлана. Ҡараһаҡалдың был болаһы еңеүгә өлгәшһә, Әстерхан һәм Ҡаҙан ханлығын тергеҙеүгә өмөт ителә.
Ихтилалды баҫтырыу
Ҡараһаҡал бик аҡыллы, һалҡын ҡанлы, һуғышҡа оҫта башлыҡ булһа ла, беренсенән, баш күтәреүселәрҙең юғары ҡатламы менән түбән массаһы араһында ихтилалдың маҡсаттары төрлө була, икенсенән, башҡорттар араһында һөнәрселек яҡшылап үҫешмәгәнлектән уларҙың ҡоралдарының насар булыуы сәбәпле, ихтилал бик ҙур ҡатылыҡ менән баҫтырыла.
1740 йылдың июнендә Ҡараһаҡал яралана, һәм уны ҡаҙаҡ далаларына алып китәләр. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. Карателдәр ғәскәре етәксеһе Урусов, 300-гә яҡын башҡорт әсиренән һорау алып, Ҡараһаҡал ысынын да иһә — Нуғай даруғаһы Юрматы ырыуы башҡорто тигән һығымтаға килә. Ҡараһаҡалды Хан итеп таныу уйына килгән һәм шуны ғәмәлгә ашырған Алан Ейәнғол старшина, батша ғәскәрҙәре ҡулына эләккәс, бик ҡаты язалау аҫтында Ҡараһаҡалдың кем булыуын һөйләп бирергә мәжбүр була. Уның һүҙҙәренсә, Ҡараһаҡал — Нуғай юлы Юрматы олоҫо башҡорто Миңлеғол Юлаев. Атаһы Ныязғол, Һәләүек буйында өйө, ғаиләһе бар. Унда әсәһе Емеш, ҡатыны Ҡышбикә, ҡыҙы Рәхимбикә, туғандары Ситембәт менән Бикбулат йәшәй (был кешеләр, аҙаҡ тотолоп, язалап үлтерелә).
Рәсми хисаптарға ҡарағанда ла был боланы баҫтырғанда һәм баҫтырғас, барлығы 696 башҡорт ауылы таланып, яндырыла, 16634 башҡорт үлтерелеп, 4 меңе төрлө ерҙәргә урыҫ араларына каторгаға ебәрелә, 9200 ҡатын-ҡыҙ һәм балалар эске Рәсәйҙәге урыҫ баярҙарына таратыла; башҡорттарҙан 20 меңләп йылҡы-һыйыр тартып алына һәм байтаҡ аҡса штраф итеп түләтелә. Был хисаптар һаналып бары рәсми ҡағыҙҙарға теркәлгәндәре генә, талау һәм үлтереүҙәр байтаҡҡа артыҡ булған, әлбиттә. Быларҙан тыш, боласылар меңәрләп-меңәрләп Себергә оҙатыла, түрә, купец һәм урыҫ крәҫтиәндәренә ҡол ителеп һатыла.
Карана Хасуге
Чаннабасаваннаның Карана Хасуге яҙмаһы - ул Лингаята (Шиваизм ағымы) дине тураһында Каннада телендә иң әһәмиятле китаптарҙың береһе. Чаннабасаванна Лингаята диненә нигез һалған Басаваннаның замандашы булған.
Һоф монастыры
Һоф монастыры (Kloster Hof) — элекке ирҙәр франциск һәм ҡатын-ҡыҙ клариссин монастырҙары. Хоф-ан-дер-Заале (Үрге Франкония) бавария коммунаһы территорияһында бер-береһенә йәнәш урынлашҡан. Монастырға XIII быуат аҙағында нигеҙ һалынған һәм Реформация йылдарында таратылған; бөгөн монастырь биналар комплексының бер өлөшөндә «Jean-Paul-Gymnasium» гимназияһы һәм «Diakonisches Werk» хәйриә ойошмаһы урынлашҡан.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Һофер франциск монастырына нигеҙ һалыныу тураһындағы документтар һаҡланмаған; монастырҙы тәүге тапҡыр телгә алыныуы беренсе урын табылған Магдебург архиепискобы Эрихтың 1292 йылдың 13 майға ҡараған документында табылған — документ монастырға үҙенең эшмәкәрлеген аҡса менән тәьмин итеү маҡсатында индульгенциялар һатырға рөхсәт биргән; шуға оҡшаш хаттар артабанғы йылдарҙа ла монастырҙы телгә алған. 1292 йылдың 11 июнендә төп корпусҡа айырым монастырь ғибәҙәтханаһы төкәтмә итеп ҡоролған: 1351 йылдан 1376 йылдар араһында, юғары готика хорына һәм органға эйә булып, ул байтаҡҡа үҙгәртеп ҡоролған һәм киңәйтелгән. Шулай итеп, 1376 йылдың 7 сентябрендә Һоф ғибәҙәтханаһы бөтә Франконияла орган урынлаштырылған тәүге сиркәүҙәрҙең береһе булған.
Тәүге йылда монастырҙа йәшәүсе францискан монахтар ошо ерҙә йәшәгән халыҡтың финанс ресурстарына көнәркәшлектән, урындағы руханиҙар яғынан асыҡтан-асыҡ дошмандарса ҡараш йәшәгән: монастырь диуарыында ерләнергә теләгән кешеләргә лә дин әһелдәре причастие яһарға баш тартҡан. 1322 йылдың 16 июнендә монахтар Изге тәхеттән пастырлыҡ эшмәкәрлеге алып барыуға рөхсәт алған ә урындағы бер рухани вазифаһынан ситләтелгән.
1430 йылдың 25 ғинуарында монастырь Гусит һуғыштары барышында яндырылған, ә монахтар иң ҡиммәтле әйберҙәрҙе алып — Эгер монастырына —  ваҡытында сығып ҡасып ҡотолалар. 1432 йылдың октябренә улар, ҡабат ҡайтып, монастырҙарҙы тергеҙеү маҡсатында иғәнә йыя башлайҙар — ярҙам хатта Саксониянан һәм Богемиянан да килә. Монахтар, гуманитар фәндәр һәм дини тәғлимәт өлкәһендә белемдәре менән бүлешеп, шулай уҡ педагогик эшмәкәрлек алып барған: секуляризация дәүерендә монастырь китапханаһы 466 том китап һәм гербарийҙыүҙ эсенә алған.
Элекке монастырь сиркәүе бинаһы протестант сиркәүе итеп файҙаланыла башлай. Эске үҙгәртеп ҡороуҙар серияһынан һуң, 1545 йылда, уны нисек үтте яңы йыл Тринитатискирха (Троицк сиркәүе) булараҡ изгеләндергәндәр. Һуңыраҡ ғибәҙәтхана XVI—XVII быуаттарҙағы дини һуғыштар барышындағы хәрби хәрәкәттәр арҡаһында бер нисә тапҡыр зыян күргән; уға 1755 йылдан алып 1757 йылға тиклемге осорҙа ремонт үткәрелгән.
Ока биосфералы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы
Ока биосфералы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы — Рәсәй биләмәһендә биосфера ҡурсаулығы. Ҡурсаулыҡ Мещереск уйһыулығының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә,  Рязань өлкәһе нең  Спасск,  Клепиковск һәм  Касимовск райондарында  урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡтың төп өлөшө Пра йылғаһының һул ярында урынлашҡан. Ҡурсаулыҡҡа шулай уҡ Ламша һәм Черная йылғалары ла инә. Оканың туғай күлдәренә бай  һыубаҫар  үҙәндәре   ҡурсаулыҡтың һаҡ зонаһына инә. Ҡурсаулыҡтың үҙәк усадьбаһы Брыкин Бор ҡасабаһында урынлашҡан.
Ҡурсаулыҡ майҙаны — 027 56 гектар, шул иҫәптән:
Ҡурсаулыҡ тирәләй 23.669 гектар һаҡлағыс зона билдәләнгән.
1994 йылдың 13.сентябрынан "Пра һәм Ока йылғаларының һыубаҫар участкалары" халыҡ-ара әһәмиәттәге һыу-һаҙлыҡ биләмәләре статусына эйә. 1986 йылдың 24 июнендә Ока ҡурсаулығы Бөтә донъя ЮНЕСКО селтәренең биосфера ҡурсаулыҡтарына ҡуйылған талаптарға тап килә тип танылды. 2000 йылда ҡурсаулыҡ халыҡ-ара әһәмиәттәге төп орнитологик биләмәләргә индерелгән.
Ҡурсаулыҡ уртаса континенталь климат менән характерлана. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы 4,2 градус. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 534 миллиметр тәшкил итә.
Тарихы
Окск дәүләт ҡурсаулығы 1935 йылдың 10 февралендә ойошторолған. 1939 йылдың майында ҡурсаулыҡтың майҙаны ярайһы уҡ артты, шунан һуң бер нисә тапҡыр үҙгәртелде.
Ҡурсаулыҡ эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәренең береһе булып айырым хайуандар төрҙәрен тәрән өйрәнеү тора. Ҡурсаулыҡ булдырылғандан алып фаунала һирәк осрай торған йофарҙы  өйрәнеү һәм һаҡлау буйынса ҙур эш алып барыла. Уның һан иҫәбен алыу алымдары эшләнгән, һаны кәмеү сәбәптәре асыҡланған; был төр хайуандарҙы тергеҙеү буйынса күрһәтмәләр  бирелгән.
1937-1940 йылдарҙа Рязань өлкәһендә тулыһынса юҡ ителгән ҡондоҙҙарҙы яңынан тергеҙеү ( реакклиматизация) үткәрелә. 1950 йылға ҡондоҙҙар ҡурсаулыҡтың бөтә биләмәһен үҙләштергән һәм унан ситтәге  райондарға таралған. 500-ҙән ашыуы Рәсәйҙең башҡа өлкәләренә таратылған. Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡта, төньяҡ биосфера полигонында һәм һаҡ зонаһы биләмәһендә 500-ҙән ашыу ҡондоҙ иҫәпләнә.
Ҡурсаулыҡтың статусы ярҙамында мещара урмандарында борондан тереклек иткән  мышыларҙың һаны тергеҙелгән. Тәүге йылдарҙа ҡурсаулыҡ биләмәһендә 10 баш ( тығыҙлыҡ 1000 гектарға 0,5 ) тирәһе генә булһа,  хәҙер уның  тығыҙлығы 1000 гектарға 10-17 баш  иҫәпләнә.
1959 йылда Лакашинский урмансылығы биләмәһендә (аҙаҡ ҡурсаулыҡтың биосфера полигонын составына ингән)  кавказ беловежа зубр ҙарының ( Европа бизоны)  питомнигы булдырылған.
Питомникта тоҡомло төркөмдәр булдырыу  өсөн 1959-1962 йылдарҙа,  1967 һәм 1972-1991 йылдарҙа 19 баш  зубр  (8 ата һәм 11 инә зубр) килтерелә.
1960-1994 йылдар эсендә  295 экземпляр үрсем үрсем алынған. Шуларҙың 76,2 проценты имен-аман үҫеп еткән. 20 башы бракҡа сығарылған. 167-һе башҡа яҡтарға таратылған. Биш зубр  Румыния ға ебәрелгән.
Торналарҙың һирәк төрҙәренең питомнигы 1979 йылда Окск ҡурсаулығы составында ойошторолған һәм Рәсәй эндемигы — аҡ торна ның (стерх) популяцияһын тергеҙеү буйынса совет-Америка программаһының бер өлөшө булып тора.
Торна питомнигының беренсе директоры итеп биология фәндәре кандидаты В. Г. Панченко тәғәйенләнә. Панченко эшләгән дәүерҙә питомник заманса төҫ ала. Бында ул торналар инкубаторийы булдыра.Үрсем алыу өсөн  инә  торналар  вольеры ойоштора.
1985 йылда ҡурсаулыҡҡа биосфера статусы бирелә.
1995 йылда ҡурсаулыҡҡа Европа Советының "А" категориялы дипломы тапшырылған.
2010 йылда ҡурсаулыҡҡа федераль әһәмиәттәге "Рязанский" дәүләт тәбиғәт заказнигы ( үҙаллы берәмек булараҡ ҡушыла.
Эшмәкәрлеге
Окск ҡурсаулығы эшмәкәрлегендә һәр ваҡыт эксперименталь башланғыс сағылыш таба.
1956 йылда ойошторолған Үҙәк орнитологик станция ҡоштарға  күпләп билдә һалыу  методикаһын, уларҙың иҫәбен алыу  һәм аулауҙы  иҫәпләү  ысулдарын  эшләгән, миграцияларын  өйрәнгән.
Биологик съёмка менән шөғәлләнеүсе махсус төркөм  һунар  хайуандарын иҫәпкә алыу ысулдарын камиллаштырыу, уларҙың ресурстарын билдәләү өсөн күп көс һалған.
Питомникта зубрҙарҙың биологияһын һәм уларҙың  иҫәбен тергеҙеү проблемалары тикшерелә.
Һуңғы йылдарҙа һирәк осрай торған  торналарҙың төрҙәрен  һаҡлау һәм арттырыу ысулдарын асыҡлау эштәре ҡыҙыу алып барыла. 1980-се йылдарҙа тикшеренеүҙәр Американың орнитологтары менән бергә алып барылған.
Ҡурсаулыҡ бик күп ғилми-тикшеренеү йорттары, юғары уҡыу йорттары, ғалимдар һәм экологик белемде популярлаштырыусылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. Ғалим-зоологтарҙың береһе, йыртҡыс ҡоштар буйынса белгес, Йәштәр дәүләт университеты профессоры, фән докторы Владимир Михайлович. Ул Мәскәү Педагогика дәүләт университеты студенттарын бер нисә тиҫтә йыл буйына (элек Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт Педагогик институты)ҡурсаулыҡтарға практика үтергә ебәрә.
Әлеге ваҡытта ҡурсаулыҡ менән Рәсәй Фәндәр академияһының А. Н. Северцов исемендәге Экология һәм эволюция проблемалары институты, И. Д. Папанин исемендәге Эске һыу биология институты, М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Воронеж дәүләт университеты, Рязань дәүләт университеты һәм башҡа бик күп ойошмалар хеҙмәттәшлек итә. 2009 йылда ҡурсаулыҡтың һаҡлағыс зонаһында Б.Романов етәкселегендә ҡырағай йәнлектәргә тарыған тәбиғи йәнлектәрҙе сығарыу буйынса реабилитация үҙәге (ҡоштарҙы приюты) ойошторолған
Флораһы һәм фаунаһы
Урмандарҙан ҡайын   һәм киң япраҡлы тоҡомдар ҡушылмаһы  булған ҡарағайлыҡтар өҫтөнлөк итә. Ока һәм Пра йылғаларының һыубаҫар туғайҙарында  имән урмандары таралған. Ҡурсаулыҡ үҙәгендә бик ҙур  Бабье  һаҙлығы урынлашҡан. Флораһында һигеҙ йөҙҙән ашыу сәскәле  һәм  көпшәле споралы  үҫемлек төрө иҫәпләнә. Шулар араһында 69 төр һирәк осрай һәм 5 төрө  юҡҡа сығып бара.Шул иҫәптән 10 төр орхидеялар төркөмөнән.
Бында шулай уҡ һыу сәтләүеге  чилимдың реликтик  -  сығанағы бар. Унда 11 төрө табылған. Бер төрө —эндемик.
Реликт һыу ҡаҙыяғы — күл сальвинияһы үҫә. Яр буйы һәм һыу үҫемлектәре яҡшы үҫешкән.
Ҡурсаулыҡ биләмәһендә 266 ҡош төрө теркәлгән, шул иҫәптән: (һуйыр, ҡор, сел, һоро торна, ҡара ҡауҙы, күк селән,мөншөгөр,  бәләкәй күл боғаһы, ҡом һайыҫҡаны, балыҡсы турғай, ҡарағай турғайы,диңгеҙ бөркөтө,
сарҡылдаҡтар, ҡауҙылар, торналар, тартайҙар йәшәй. Окалағы ташҡын мәлендә  меңдәрсә һыу ҡоштарының туптары  туҡтала. Ҡара ҡауҙы, кәлмәргән, диңгеҙ бөркөтө, ҡара төйлөгән, ҡор ҡарсығаһы -  ҡурсаулыҡта оя ҡорған ҡоштарҙан бик  һирәктәре һәм һаҡлана торған ҡоштар..
Окск ҡурсаулығы биләмәһендә 1979 йылда торналарҙың һирәк осраған төрҙәре өсөн  питомник ойошторола. Аҡ торна коллекцияһы тәбиғәттән  йәки уларҙы үрсетеү  үҙәктәренән алыу юлы менән булдырыла.Ҙурайған себештәре  йәшәү урындарында сығарыла. Бер өлөшө питомникта ҡала йәки уларҙы һаҡлау һәм үрсетеү һаҡлау үҙәктәренә ебәрелә.
Ҡурсаулыҡта имеҙеүселәрҙең 61 төрө бар: (мышы, ҡабан, Европа ҡоралайы, төлкө, ябай ҡондоҙ, Европа шәшкеһе, ҡама, аҫ, һуҫар,  енот  эте, ондатра, тейен, ярғанаттар). Ҡурсаулыҡта балыҡтарҙың 39 төрө иҫәпләнә: (алабуға,  суртан, табан балыҡ,  опто, сабаҡ, густера, ҡорбан балыҡ һәм башҡалар башҡалар), 11  төр - ер-һыу хайуандарынан, 6-һы  һөйрәлеүселәрҙән.
Ҡурсаулыҡтың фауна байлығы ландшафтарҙың төрлөлөгө һәм үҫемлектәр төрлөлөгө менән бәйле. Сысҡан сысҡан, сысҡан кимереүселәр, Зайцев, йыртҡыс йәнлектәр, мышы күп. Ҡурсаулыҡ һәм уның тирә-яғы һыу ятҡылыҡтарын тығыҙ сәскән бобдор климатҡа яраҡлаштырылған. Ондатра, енотолған эт һәм ҡабан күрше биләмәләрҙән таралған һәм тиҙ генә өй туйлағандар. Айырыуса ҡурсаулыҡты һаҡлауға һәм өйрәнеүгә иғтибар бүленә, уны ҡотҡарыу өсөн ҡурсаулыҡ ойошторола.
Орск йәмиғ мәсете
Орск йәмиғ мәсете (Дербисалы Беркимбаев исемендәге мәсет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһындағы мәсет. Иман йортоноң бинаһы — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Тарихы
1734 йылда Ырымбур экспедицияһы юлға сыҡҡанда, императрица Екатерина II нигеҙләнәсәк яңы ҡалала мосолмандар менән сауҙаны үҫтереү маҡсатында айырым бойороҡ бирә: «Урындағы башҡорт халҡына һәм яңы подданыйҙарыбыҙ ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ халыҡтарына Азия илдәренән килеп, төпләнергә, йәшәргә, сауҙа итергә, һәр төрлө кәсеп менән шөғөлләнергә». Һөҙөмтәлә Ырымбур (Орск) ҡәлғәһендәге тәүге мәсет ахун Мансур Абдрахманов тарафынан 1738 йылда асылған.
Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. 1822—1916 йылдарҙа мәсет янында мәҙрәсә эшләй.
1888 йылда иҫке мәсет янғас, таштан яңы мәсет төҙөлөшө башлана. Ике ҡатлы бинаның төҙөлөшөнөң төп бағымсыһы ҡаҙаҡ сауҙагәре Дербисалы Беркимбаев була. Мәсет 1900 йылда асыла.
1932 йылда мәсет ябыла. Бинала башта оҫтахана, һуңынан клуб менән кионтеатр, аҙаҡ балалар баҡсаһы урынлаша. Ә мәҙрәсәнең бинаһы тегенселәр фабрикаһы эшселәренең ятағы булараҡ файҙаланыла.