cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нагоя
Наго́я (яп. 名古屋市 Нагоя-си, букв. «именной (фамильный) старый дом» ) — хөкмәт указы менән ҡала статусы бирелгән, Япония иленең халыҡ һаны буйынса дүртенсе урында торған ҡалаһы . Японияның иң ҙур порты һәм Айти  префектураһының административ үҙәге. Токай иҡтисад районының төп үҙәге. Порттың йыллыҡ тауар әйләнеше -110 млн т. 2005 йылда Нагоя Бөтә донъя   Экспо күргәҙмәһен ҡабул иткән. Ҡала майҙаны-326,43 км²
Дөйөм белешмәләр
Нагоя —, Токио, Йокогама һәм Осак а ҡалаларынан һуң халыҡ һаны буйынса дүртенсе урындағы ҡала. Токио һәм Киото ҡалалары араһында ятҡанлығы арҡаһында уны икенсе төрлө  Тюкё ( яп. 中京 тю:ке:, " урталағы  баш ҡала") тип тә йөрөтәләр.
Нагоя илдең һәм Тюбу төбәгенең иң мөһим сауҙа-иҡтисад үҙәге  булып тора, сөнки ул Японияның ҙур әһәмиәткә эйә булған юлдарының киҫелешкән ерендә урынлашҡан.
XVII быуат тан алып Овари провинцияһының тарихи үҙәге ролен уйнай һәм сегунға туғанлығы арҡаһында Токугава самурайҙар ырыуының бер тармағы булып тора.
Ҡала символдары
Нагояның эмблемаһы —  八 ("һигеҙ") иероглифы, ҡул түңәрәк ҡулса эсендә төшөрөлгән.алынған кеше даирәһенә. Был боронғо символындағы һигеҙ һаны осһоҙ-ҡырыйһыҙлыҡты һәм Нагояның бер туҡтауһыҙ үҫешен һәм сәскә атыуына ишара итә. Эмблема, 1907 йыл дың октябрендә раҫланған. Нагояның флагы —  аҡ төҫтәге туҡыманан  2-гә  3 өлөшлө итеп эшләнгән. Флагтыңуртаһында ҡаланың ҡыҙыл төҫтәге эмблемаһы урынлашҡан.тупланған, ҡаланың ҡыҙыл төҫтә. Нагоя ҡалаһының символы- лилия сәскәһе. Ул сәскә мегаполистың барлыҡ урындарында ла үҫә. Ул  1950 йылда ҡала халҡынан һорауҙар үткәреү һөҙөмтәһендә башҡа сәскә кандидаттары араһынан һайлап алынған.
Камфораағасы Нагоя ағасы-символомы. Был ағас ҡаланың барлыҡ урындарында ла үҫә, шунлыҡтан 1972 йылда үткәрелгән референдум тарафынан һайлап ҡуйылған символ.
География
Нагоя  Хонсю утрауының үҙәк өлөшөндәге Овари провинцияһының Мино тигеҙлегендә  урынлашҡан. Ҡаланың көньяғы  Исэ ҡултығының һыуҙары менән йыуыла.Нагояның майҙаны  326,45 км².
Нагоя янында ике  ҙур йылға, төньяҡта -  Сёнай  һәм көнсығышта Тэмпаку -аға.Уларҙың икеһе лә Исэ  ҡултығына ҡоя. Шулай уҡ ҡаланың үҙәгендә төньяҡтан көньяҡҡа табан XVII  быуатта төҙөлгән Хорикава каналының һыуҙары аға. Нагояның рельефы көнсығыш убаларынан, үҙәктәге платонан  һәм аллювиаль тигеҙлектәренән   өс өлөшкә бүленеп тора.
Көнсығыш рельеф зоналарына Морияма, Тикуса, Мэйта, Тэмпаку и Мидори ҡала райондары ҡарай.. Уның иң бейек нөктәһе- Тогокусан тауы (198,3 м), ул төньяҡ -көнсығышта урынлашҡан. Бындағы диңгеҙ кимәленән 50-100 метр бейеклегендә ятҡан убалар Микава тауы менән барып тоташа. Был урындарҙа  V—XIII быуаттарҙа Санага тауының кипкәнлеге арҡаһында барлыҡҡа килгән бик ҙур сифатлы балсыҡты  керамика әйберҙәр эшләр өсөн сығарғандар. 20 -се быуатта был урындарҙа йорттар  һалынған. Үҙәк зона Нака, Хигаси, Сева ,Мидзухо һәм шулай уҡ  Минами һәм Ацута райондарынан тора. Уларҙың торған платоһының диңгеҙ кимәленән бейеклеге- 10−15 м. Ямадзаки, Сёдзин йылғаларының үҙәндәрендәге ерҙәр байтаҡҡа түбәнерәк һәм бәләкәйерәк Нагоя, Ацуто һәм Мидзухо платоларына таралып киткән. IV—VIII быуаттарҙа был ерҙәр  «Манъёсю» шиғырҙарында телгә алынған Аютия лагунаһына көньяғы менән килеп сыҡҡан. XVIII быуатта Ацутаның көньяғында порттар булған, тик яр буйҙары яңынан культивацияланыу арҡаһында плато үҙенең диңгеҙгә сығыу юлын юғалтҡан. XXбыуатта үҙәк райондар торлаҡ йорттары һәм коммерция йорттары булған урынға әүерелгән.
Төньяҡта  Нагояға  Кита, Ниси, Накамура, Накагава һәм Минато  райондары һәм Минами менән Ацутаның әҙерәк өлөштәре ингән. Был урындар -йылға үҙәндәрендә һәм тамағында аллювий тотолоу арҡаһында барлыҡҡа килгән тигеҙлек. Уның иң түбән урыны диңгеҙ кимәленән  1,73 м  түбән тора. Был зона йыш ҡына тайфундарҙан һәм һыу баҫыуҙан  йыш ҡына зыян күрһә лә һуғарылған ерҙәрҙә дөгө үҫтереү өсөн иң уңайлы урын булып тора. Шунлыҡтан был ерҙәрҙе боронғо замандарҙа һәм урта быуаттарҙа   Адзики-сэ («арзан аҙыҡ урыны») һәм Томита-сэ («бай баҫыулы урын») тип йөрөткәндәр. XX быуаттың икенсе яртыһынан башлап бында торлаҡ йорттарҙың һәм сәнәғәт предприятиеларының иң күпләп торған урынына әйләнгән. Бында ҡала порты ла урынлашҡан.
Нагояның климаты уртаса булып , дымлылыҡтың уртаса йәйге  күләме 70 % тәшкил иткәнгә күрә бында бик тынсыу һауа, ә ҡыштарын төньяҡ-көнбайыштан ҡаты һалҡын елдәр иҫкәнгә күрә , префектура үҙәгендәге иң һыуыҡ урын булып һанала. 2006 й ылда һауаның уртаса температураһы  15,9 °C,  иң юғарыһы — 37,5 °C,  иң түбәне — −3,7 °C булған.
Нагоя  Япон  архипелагының тайфундар юлында тора.Тик  1980-сы йылдарҙан алып уларҙың йышлығы кәмегән. Иң көслө тайфун  1959 й ылдың 26 сентябрендә ҡалаға ташланған, уның һөҙөмтәһендә  1851 кеше һәләк булған.
Тарих
Кешеләр Нагоя территорияһында палеолит осоронда уҡ йәшәгән булған. Халыҡтың тығыҙлығы ла ҙур булған. XVII быуат башында хәҙерге ҡала төбәгендә Ацута ҡалаһы булған, ул синтоистарҙың ғибәҙәтханаһы урынында барлыҡҡа килгән. Икенселекте император ғибәҙәтханаһы торған Исэ ҡалаһы биләгән. Быларҙан башҡа көнбайышта Кувана порты булған. Ул Японияның элекке баш ҡалаһы Киотоның  көнсығышҡа алып барыусы мөһим транспорт юлы булып торған.
1610 йылда илде берләштереүсе  Япония сёгуны Токугава Иэясу Ногая  платоһында торған шул уҡ исем йөрөткән замокты капиталь төҙөтә башлағанһәм уны ике йыл эсендә төҙөтөп бөтөргән. Күрше Киеси ҡасабаһы халҡы был тирәгә күсеп ултырған  һәм ҡалаға нагоя исемен ҡушҡан. Ошо ваҡыттан башлап Нагоя Овари провинцияһының үҙәгенә  һәм Токугава сегун ырыуының  өс ситке ботағын барлыҡҡа килтергән. XIX быуаттың урталарында  Нагоя Японияның  Эдо, Осака һәм  Киото ҡалаларынан һуң дүртенсе урында торған.
1871 йылда Мэйдзи хөкүмәте ил менән идара иткән саҡта административ реформалар үткәргән һәм шунлыҡтан Нагоя префектураһы төҙөлгән, уға 6 район,  шул иҫәптән Нагоя һәм Ацута өйәҙҙәре  ингән. Биш йылдан һуң Нагоя префектураһына Айти исемен биргәндәр, ә Нагоя ҡала тип аталып, унда үҙаллы административ район төҙөгәндәр.
XIX —  XX быуаттың беренсе яртыһында донъя иҡтисадының ныҡ үҫеүе арҡаһында Нагоя Японияның  эре сауҙа-сәнәғәт  үҙәгенә әйләнгән. благодаря бурному развитию мировой экономики Нагоя превратился в крупный торгово-промышленный центр Японии. В 1937 йылда ҡалала Тымыҡ океан тыныслыҡ күргәҙмәһе үткәрелгән, бында Японияның һәм көнбайын Азия илдәре хужалыҡтарының ҡаҙаныштары ҡуйылған.Тик Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Нагояның алға үҫеүе туҡталып торған — ҡаланың ¼ города өлөшө АҠШ авиацияһының бомбардирокаларынан  бөтөнләй янып бөткән.
Һуғыштан һуң  Нагояны яңынан тергеҙгәндәр. 1 сентября 1956 йылдың 1 сентябрендә уны Японияның хөкүмәт әһәмиәтендәге ҡалалар иҫәбенә кереткәндәр . 1957 й ылда ҡалала метро эшләй башлаған. ә   1964 й ылда шәп тиҙлекле поезд - синкансэн йөрөй башлаған. 1989 йылда Бөтә донъя дизайн күргәҙмәһе үткәрелгән.
Иҡтисад
Машиналар төҙөү (Mori Seiki), металлургия; химик, нефть эшкәртеү, туҡымалар туҡыу, еңел сәнәғәт.
Үҙәк Япон тауар биржаһы эшләй.
Административ бүленеүе
Нагоя 16 районовға  (ку)бүленгән : Нака-ку, Кита-ку, Минами-ку, Ниси-ку, Хигаси-ку, Тикуса-ку, Накамура-ку, Мэйто-ку, Накагава-ку, Мидори-ку, Морияма-ку, Тэмпаку-ку, Мидзухо-ку, Ацута-ку, Минато-ку и Сёва-ку.
Ҡала мэры— (яп. 河村たかし).
Демография
Йәштең пирамидаһы ошондай : Тыуым  —  мең кешегә 9 кеше, үлем — мең кешегә 7,9 кеше тәшкил итә.
рәсми иҫәпләүҙәрҙән күренеүенсә һуңғы ун йыллыҡта Нагояның халҡы бер ярым тапҡырға артҡан. Нагояла 67 000 сит ил кешеһе бар, ул  ҡала халҡының  2,98 % тәшкил итә. . Был хәл 2009 йылдың иҫәпләүҙәре буйынса сит ил кешеләренең урындағы халыҡтың пропорцияһы мең кешегә  27,5 кешенең тура килгәнен күрһәтә. 25 йыл элек был пропорция 14,7 кешене күрһәткән. Ҡалала күрәләтә сит ил кешеләренең артыу тенденцияһы бара. Милли диаспоралар буйынса Нагояла иң ҙур урынды ҡытайҙар, икенсе урынды кореялылар, өсөнсө урынды филиппиндар, дүртенсе урынды бразиль халыҡтары биләй.
Мәғариф
Нагояла 21 университет бар. Шуларҙың иң билдәлеһе Нагоя дәүләт университеты. 1939 йылда асылған был университет балыҡ Үҙәк Японияның иң ҙур университеты. Уның дүрт ғалимы Нобель премияһы лауреаты.
Нагояла шулай уҡ  Нандзан һәм  Тюкё университеттары, төрлө колледждар һәм дөйөм белем биреүсе уҡыу йорттары бар.
Транспорт
Нагояла киң селтәрле ҡала транспорты эшләй. Ҡала автобустары һәм метрополитендан башҡа шәхси тиер юлдар линияһы ла бар. Улар ҡаланы башҡа ҡалалар һәм ҡала яны ҡасабалары менән тоташтырып торалар.
Нагоя — Японияның ҙур транспорт үҙәге. уның аша шәп йөрөүсе Синкансән поезы үтә. Ҡалала шулай уҡ  һауа юлы транспорты ла бар, ике халыҡ-ара Тюба һәм Комакиҙағы Нагоя аэропорттары бар и аэропорт Нагоя в Комаки.
Музыка
Ҡала Nagoya kei-ҙың һәм шулай уҡ иң популяр япон рогы  булған- Visual kеi- ҙың тыуған иле.
2007 йылда Нагояла  coldrain. рок төркөмө барлыҡҡа килгән.
Шигалка
Шигалка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожанское күле (Горюн йылғаһы башы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харче-Рузь
Харче-Рузь — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 159 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы
Мөҙәрисова Нурия Ғәлихан ҡыҙы (7 ноябрь 1963 йыл) — спортсы, педагог. Ғәмәли‑хәрби күпбәйгеләр (полиатлон) буйынса 1987—1991 йылдарҙа СССР-ҙың, 1992—1995 йылда Рәсәйҙең йыйылма командалары ағзаһы. Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (1996), Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1999). Күп тапҡырҙар Европа, СССР, РСФСР һәм Рәсәй чемпионы, шул кимәлдәге ярыштарҙың көмөш һәм бронза призёры.
Биографияһы
Нурия Ғәлихан ҡыҙы Мөҙәрисова (ҡыҙ фамилияһы Нуретдинова) 1963 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Иҫәнбай ауылында тыуған. Урта мәктәпте тамамлағас, Стәрлетамаҡ ҡалаһына килә, «Сода» производство берекмәһендә эшләй башлай.
1981 йылдан башлап спорт менән етди шөғөлләнә. 1982 йылда РСФСР беренселегендә «спорт мастеры» һөҙөмтәһе күрһәтә. 1990 йылда Чернигов ҡалаһында Бөтә Союз чемпионатында иҫ киткес шәп сығыш яһай: хәрби-практик ҡаршылыҡтар һыҙатында һәм атыу ярышында беренсе, хәрбиләштерелгән кросста — өсөнсө урын ала.
1994 йылда Силәбе физик культура институтын тамамлай. Стәрлетамаҡтың «Содовик» спорт клубы һәм РОСТО (Рәсәй оборона спорт-техник йәмғиәте) спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — Миңлеғәли Мөҙәрисов (ире).
Стәрлетамаҡ физик культура техникумы уҡытыусыһы.
Перельман Григорий Яковлевич
Перельман Григорий Яковлевич (13 июнь 1966 йыл, Ленинград) — СССР һәм Рәсәй математигы, Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлаусы.
Биографияһы
Григорий Яковлевич Перельман 1966 йылдың 13 июнендә Ленинград ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Яков Наумович инженер-электрик була (киң таралған хата фекергә ҡарамаҫтан, танылған физик, математик һәм астрономияны популярлаштырыусы Перельман Яков Исидорович Григорий Перельман Яковлевичтың атаһы түгел). Ул 1993 йылда Израилгә эмиграцияға китә. Әсәһе, Любовь Лейбовна Штейнгольц, Санкт-Петербургта ҡала, ПТУ-ла математика уҡытыусыһы булып эшләй. Григорий Перельмандың һеңлеһе Елена шулай уҡ математик, Санкт-Петербург университетын тамамлай (1998). 2003 йылда Реховотта Вейцман Институтында диссертация яҡлай (PhD) ; 2007 йылдан Стокгольмда программист булып эшләй.
Гриша 6 йәшендә беренсе класҡа уҡырға бара. 8-се класты бөткәнсе Ленинград ситендәге ҡәҙимге урта мәктәптә уҡый. Ата-әсәһе математикаға ҡыҙыҡһыныу уята, әсәһе классик музыкаға ылыҡтыра (Григорий, әсәһе кеүек, скрипкала уйнай). Шулай уҡ ул шахмат һәм өҫтәл теннисы менән мауыға. 8-се кластан һуң 239-сы физика-математика мәктәбенә күсә, унда талап ябай мәктәптәрҙәгегә ҡарағанда бик юғары булыуға ҡарамаҫтан, өлгөлө уҡыусы була. Тик физкультура арҡаһында ғына, ГТО нормаһын тапшыра алмағанлыҡтан, алтын миҙал ала алмай.
Перельман 5-се кластан алып Пионерҙар һарайы янындағы математик үҙәктә, Сергей Рукшин етәкселеге аҫтында (хәҙер РДПУ профессоры, Рәсәйҙең халыҡ уҡытыусыһы ) дәрестән тыш ваҡытта математика менән шөғөлләнә. Сергей Рукшиндың уҡыусылары математика олимпиадаларында бик күп бүләктәргә лайыҡ булалар. Григорий Перельман 1982 йылда, совет уҡыусылары командаһы составында, Будапешта Халыҡ-ара математика олимпиадаһында барлыҡ мәсьәләләрҙе яҡшы эшләп, мөмкин булған максималь балл суммаһын йыя һәм алтын миҙалға лайыҡ була.
Шул уҡ 1982 йылда Ленинград дәүләт университетының математика-механика факультетына ҡабул ителә (ЛДУ). Венгриялағы еңеүе менән бәйле, уны имтиханһыҙ ҡабул итәләр, был уны шул ваҡыттағы мөмкин булған милли билдәләре буйынса дискриминациянан ҡотҡара. Шул уҡ ваҡытта юғары уҡыу йортона стандарт 17 йәш урынына 16 йәштә уҡырға инеүе, Григорийға 1980-се йылдар уртаһы-аҙағында студенттарҙы күпләп армияға саҡырыуға эләкмәҫкә ярҙам итә, сөнки ЛДУ-ла «бронь» ваҡыты уҙыуға ул инде юғары курс студенты була, ә армияға ғәҙәттә 1-2 курстан алалар. Перельман университетта бөтә уҡыу йылдарында тик «бик яҡшы» билдәләренә генә уҡый, факультет, ҡала һәм Бөтә Союз студенттар математик олимпиадаларында еңеп сыға. Уңыштары өсөн Ленин стипендияһы ала.
1987 йылда Ленинград дәүләт университетын бик яҡшы билдәләренә тамамлай, СССР Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының Санкт-Петербург бүлеге янындағы аспирантураға уҡырға инә (ғилми етәксеһе — В. А. Александров). (1992 йылға тиклем — ЛОМИ; артабан — ПОМИ). 1990 йылдан һуң «Седловые поверхности в евклидовых пространствах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, институтта өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай.
1990-сы йылдар башында АҠШ-ҡа килә, унда төрлө университеттарҙа ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Хеҙмәттәштәрен көнкүрешенең тәҡеүәлеге менән ғәжәпләндерә, яратҡан ризыҡтары һөт, сыр һәм икмәк була. 1995-1996 йылдарҙа Санкт-Петербургҡа ҡайта, Математика институтының Санкт-Петербург бүлегендә эшләүен дауам итә, унда яңғыҙ Пуанкаре гипотезанһын иҫбатлау өҫтөндә эшләй.
2002—2003 йылдарҙа Интернетта үҙенең киң билдәлелек алған өс мәҡәләһен баҫтыра, унда Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлауҙың үҙенсәлекле ысулын ҡыҫҡаса бәйән итә:
Интернетта Перельмандың Риччи ағымы өсөн энтропия формулаһы тураһында тәүге мәҡәләһенең күренеүе ғилми даирәләрҙә халыҡ-ара сенсация тыуҙыра. 2003 йылда Григорий Перельман бер нисә америка университетына саҡырыуҙы ҡабул итә, унда ул үҙенең Пуанкаре гипотезаһын иҫбат итеү буйынса эше тураһында докладтар серияһы яһай. Америкала Перельман, уның өсөн ойошторолған асыҡ лекцияларҙа, шулай уҡ бер нисә математик менән шәхси осрашыу ваҡытында үҙенең идеяларын һәм алымдарын аңлатып, күп ваҡыт сарыф итә. Рәсәйгә әйләнеп ҡайтҡандан һуң, күп һанлы сит ил коллегаларының һорауҙарына электрон почта аша яуап бирә.
2006 йылда «The New Yorker» америка журналында журналистар Сильвия Назар һәм Дэвид Груберҙың «Многообразная судьба» исемле ҙур мәҡәләһе баҫыла. Улар Санкт-Петербургҡа килеп Григорий Перельман менән шәхсиәт осрашалар. Интервьюла Перельман математик йәмғиәттән китеүенең сәбәбен аңлата: Фәндә этик стандарттарҙы боҙоусылар сит кеше тип иҫәпләнмәй… Минең кеүек кешеләр — бына кемдәр изоляцияла ҡала… Әлбиттә, бик күп әҙме-күпме намыҫлы математиктар бар. Ләкин улар бөтәһе лә — конформистар. Улар үҙҙәре намыҫлы, тик намыҫлы булмағандарға түҙәләр… Мин билдәле булмағанда, минең һайлау мөмкинлеге бар ине… Йә бөтәһенең дә ныҡ итеп йәненә тейергә (NY — поднять шумиху по поводу нечистоплотных методов в науке), йәки өндәшмәҫкә һәм үҙеңә эткә булған кеүек мөнәсәбәткә түҙергә. Хәҙер, бик билдәле шәхескә әйләнгәс, мин артабан да өндәшмәй ҡала алмайым. Бына ни өсөн мин китергә мәжбүр булдым.
2011 йылдың сентябрендә Перельмандың Рәсәй фәндәр академияһы ағзаһы булыу тәҡдименән баш тартыуы билдәле була.
Санкт-Петербург ҡалаһында Купчино районында әсәһе менән бергә йәшәй. Матбуғатта 2014 йылдан алып Григорий Швецияла йәшәй тигән хәбәрҙәр күренә, әммә һуңыраҡ уның Швецияла әллә ниҙә бер булыуы билдәле була.
Фәнни өлөшө
— Юрий Дмитриевич Бураго һәм Михаил Леонидович Громов менән аҫтан кәкрелек менән сикләнгән А. Д. Александров арауыҡтары буйынса хеҙмәттең авторҙашы.
— 1994 йылда дифференциаль геометрияла душа тураһында гипотезаны иҫбат итә.
— 2002—2003 йылдарҙа Пуанкаре гипотезаһын һәм геометриялаштырыу гипотезаһын иҫбат итә.
Танылыуы
— 1991 йылда Санкт-Петербург математиктар йәмғиәтенең «Пространства Александрова с ограниченной снизу кривизной» эше өсөн «Йәш математикка» премияһына лайыҡ була.
— 1996 йылда йәш математиктар өсөн Европа математика йәмғиәтенең Премияһын бирергә ҡарар ителә, әммә ул премияны алыуҙан баш тарта.
— 2006 йылда Григорий Перельманға Пуанкаре гипотезаһын хәл иткәне өсөн «Филдс миҙалы» халыҡ- ара премияһы бирелә (бүләкләгәндә рәсми формулировкаһы: «геометрияға индергән өлөшө һәм уның Риччи ағымының геометрик һәм аналитик структураһын өйрәнеүҙә революцион идеялары өсөн»), әммә ул был премиянан да баш тарта.
— 2011 йылдың сентябрендә Клэй институты Анри Пуанкаре институты (Париж) менән берлектә йәш математиктар өсөн вазифа булдыра, уларға түләү өсөн аҡса Григорий Перельманға бирелгән, ләкин ҡабул ителмәгән "Мең йыллыҡ премия"нан китә.
Киң мәғлүмәт сараларында һәм мәҙәниәттә
Йыш ҡына Григорий Перельман һәм билдәле композитор, уның тиңдәше араһында параллель үткәрәләр. Ул тиҫтә ярым йыл элек, Европа премияһын алғас, шулай уҡ профессиональ мөхитте ташлап сығып китә, күренмәй йәшәй, инде утыҙ йыл «перельманса йәшәү рәүеше» алып бара. Тағы ла бер Петербург кешеһе, Юрий Ханон, шул уҡ сәбәптәр буйынса карьеранан баш тарта һәм 1993 йылда герметик йәшәү рәүешенә күсә Оҡшашлыҡтар шул яҡтан да була, Григорий Перельман да бала саҡта скрипкала уйнарға өйрәнә, әммә ҙур уңыштарға ирешә алмай, шулай ҙа ғүмере буйына классик музыка менән ҡыҙыҡһыныуын һаҡлай.
2006 йылда Science журналы Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлауҙы фәнни «Прорыв года» тип атай. Был математика буйынса бындай исемгә лайыҡ булған беренсе хеҙмәт.
2006 йылда Сильвия Назар һәм Дэвид Грубер «Manifold Destiny» мәҡәләһен баҫтыралар. Унда Григорий Перельман, уның Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлау буйынса хеҙмәте, фәндә һәм математик йәмғиәттә этик принциптар тураһында һөйләнелә, шулай уҡ уның үҙе менән интервью индерелә. Мәҡәләлә үҙенең уҡыусылары менән бергә Григорий Перельман тәҡдим иткән Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлауҙың тулылығын инҡар итергә маташҡан Ҡытай математигы Яу Шинтанды тәнҡитләүгә күп урын бүленә.
2006 йылда The New York Times гәзите Денис Овербайҙың (Overbye Dennis) «Scientist at Work: Shing-Tung Yau. The Emperor of Math» исемле мәҡәләһен баҫтыра. Мәҡәлә профессор Яу Шинтандың биографияһына, һәм уның адресына Пуанкаре гипотезаһын иҫбатлау буйынса Перельмандың индергән өлөшөн кәметеп күрһәтергә тырышыуҙа ғәйепләүҙәр менән бәйле ғауғаға арнала. Мәҡәләлә математика фәнендә бығаса булмаған факт килтерелә — Яу Шинтан үҙенең хаҡлығын яҡлау өсөн адвокат фирмаһын яллаған һәм үҙен тәнҡитләүселәргә суд эҙәрлекләүе менән янаған.
2007 йылда Британия гәзите The Daily Telegraph «Әле йәшәүсе йөҙ гений» исемлеген баҫтыра, унда Григорий Перельман 9-сы урынды биләй. Перельмандан тыш, был исемлеккә ни бары 2 Рәсәй кешеһе эләгә — Гарри Каспаров (25-се урын) һәм Михаил Калашников (83-сө урын).
2011 йылда Маша Гессендың Перельмандың яҙмышы тураһында, уның уҡытыусылары, синыфташтары, хеҙмәттәштәре һәм коллегалары менән ойошторолған күп һанлы интервьюларға нигеҙләнгән, «Совершенная строгость. Григорий Перельман: гений и задача тысячелетия» исемле китабы сыға. Перельмандың уҡытыусыһы Сергей Рукшин китап тураһында тәнҡитле фекер әйтә.
2014 йылда Санкт-Петербургта Александра театрының Яңы сәхнәһендә, «Вспулчесны» Вроцлав театры режиссеры Вера Попованың, поляк драматургы Михаил Пабиандың Григорий Перельман тарихы мотивтары буйынса яҙылған «Затворник» пьесаһы буйынса спектакле алдан күрһәтелә.
2015 йылда Константин Кузнецовтың Григорий Перельман тарихы мотивтары буйынса яҙған «Сингулярность от Артемия» пьесаһы, урыҫ телле драматургияның Халыҡ-ара конкурсы лонг-листы —"Действующие лица 2015"кә инә.
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы  (23 ғинуар 1935 йыл) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1984), профессор (1985), Башҡортостан Республикаһының атҡанған фән эшмәкәре (1997).
Биографияһы
Альфред Муллағәли улы Мөхәмәтйәров 1935 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ҡырмыҫҡалы ауылында тыуа.
1957 йылда Өфө авиация институтын тамамлай һәм Өфөләге «100‑сө почта йәшниге» предприятиеһында конструктор булып эшләй, 1962—63 йылдарҙа Өфө приборҙар эшләү заводы мастеры, инженеры.
1963—1966 йылдарҙа аспирантурала уҡый. Кандидатлыҡ диссертацияһын Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1968 йылда яҡлай.
1966 йылдан башлап Мәскәүҙә Бөтә Союз пленка материалдары ғилми-тикшеренеү институтының бүлек мөдире булып эшләй. Докторлыҡ диссертацияһын шулай уҡ Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында 1984 йылда яҡлай.
1974 йылдан Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтында өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була. 1987 йылдан Өфө дәүләт авиация техник университетында эшләй (2003 йылға тиклем финанс һәм иҡтисади анализ кафедраһы мөдире), бер үк ваҡытта 2005—11 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы профессоры һәм 1992—97 йылдарҙа Социаль иҡтисади тикшеренеүҙәр институтында директор урынбаҫары була.
Мөхәмәтйәровтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: сәнәғәт продукцияһын яңыртыу мәсьәләләре; производствоның структураһын үҙгәртеп ҡороу; ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эштәрен ойоштороу; инновация процесына идара итеү; төбәктең һәм тармаҡтың ғилми потенциалы; милекте һәм бизнесты баһалау; инновацион менеджмент.
Мөхәмәтйәровтың уҡыусылары араһында 30-лап фән докторы һәм фән кандидаты бар.
Мөхәмәтйәров — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең төбәк докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы рәйесе урынбаҫары, Халыҡ-ара фән һәм белем биреү буйынса славян академияһы мөхбир ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Мөхәмәтйәров Альфред Муллағәли улы — 150 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
НПО. Формирование, развитие, эффективность. М.: Экономика, 1981.
Совершенствование хозяйственного расчета в НИИ, КБ. Уфа: Башкнигоиздат, 1984.
Научный потенциал: формирование, структура, эффективность. Уфа: УГАТУ, 2000.
Разработка, внедрение и эксплуатация новой техники. — М.: Московский рабочий, 1979;
Формирование, развитие, эффективность. — М.: Экономика, 1981;
Хозрасчет и самоуправление коллектива. — М.: Профиздат, 1988.
Крутая (Северная ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Вереяга
Вереяга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талтымка йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Крутая (Северная ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вереяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Малаяли
Малая́лдар (മലയാളി, {{lang-en|Malayali, Malayalee) — Һиндостан халҡы, Керал штатының төп халҡы. Бәләкәй төркөмдәр менән күрше илдәрҙә лә йәшәйҙәр. Малаялам телендә һөйләшәләр, был тел Дравид теле ғаиләһенең көньяҡ төркөмөнә ҡарай. Грантха яҙмаһына нигеҙләнгән бер үк малаялам исемле яҙыу ҡулланыла. Тел XVI б. ойошҡан. Һаны — 35 миллиондан күберәк. Конфессиональ диндәр булып индустар, христиандар, мосолмандар һанала.
<!-- == Происхождение ==
По антропологическому типу малаяли относятся в основном к южноидийскому подтипу мезоиндийского типа. У некоторых каст присутствуют веддоидные черты.
В 1 тысячелетии до н. э. малаяли входили в состав государства Чера. В средние века территория его неоднократно распадалась, и раздробленность сохранялась долго. В 17-18 веках на территории малаяли сформировались княжества Траванкор, Кочин и Малабар. В 1956 году образован единый штат Керала на основе общности языка.
Социальная организация
Традиционная семья до середины XX в. у высших и средних каст — большая материнская (тарвад). Поселение — матрилокальное. Юридически отцами детей считались дядья по матери (авункулат). Счет родства — матрилинейный. Встречается полиандрия (многомужество). На юге штата Керала семья — патриархальная (под влиянием тамилов). Сейчас большие семьи распадаются.
Быт
Основные занятия — пашенное земледелие (культуры — рис, маниок, бобовые, чай, кофе, огородные культуры). На равнинах земледелие — поливное, в горах — богарное. Развито садоводство (манго, бананы), культивируется гевея (каучуконос), кокосовая пальма, развито скотоводство (крупный и мелкий рогатый скот, птица). Развито рыболовство.
Ремесла: изготовление лодок, рыболовных орудий (сети, верши, остроги), плетение из кокосового волокна, резьба по дереву и слоновой кости, серебряные изделия.
Поселения — непрерывная застройка, одна деревня часто переходит в другую.
Жилище — зависит от касты владельца. Представители высших каст имеют деревянные сырцовые дома, 2-этажные, многокамерные, с двухскатной черепичной крышей. Двор и дом окружены высоким каменным забором, там расположены молельня, колодец, хозяйственные постройки. У крестьян — 1-этажный, саманный, одно-двух- камерный дом, крытый пальмовыми листьями, с окнами, с деревянными решетками.
У бедных — хижины часто из бамбука и пальмовых циновок, с бамбуковым каркасом.
Отличительная черта архитектуры малаяли — приподнятые углы крыш и высокие гребни над коньком.
Одежда — у мужчин — лунги, у женщин — сари, или лунги с блузой.
Пища — каши, лепешки, молочные продукты, пряности, рыба, моллюски.
Духовная культура
Древние народные культы — богинь-матерей, предков, священных змей. Отправление культов сопровождалось прежде жертвоприношениями, ритуальными плясками, пантомимами. Главный праздник — онам, сбор урожая, приходится на август, сентябрь. Для фольклора малаяли характерны танцевально-драматические представления на мифологические сюжеты. Известен народный театр катхакали.
Лимпопо
Лимпо́по — Көньяҡ Африкалағы йылға.
География
Йылғаның башы Көньяҡ Африка Республикаһы баш ҡалаһы Преториянан көньяҡтараҡ Витватерсранд тауҙарында (1800 м), Марико һәм Крокодил йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Үҙен үрге ағымында Могали тауҙары аша үтә. 1600 км үтеп һәм үҙенә күп ҡушылдыҡтар алып, Делагоа ҡултығынан төньяҡтараҡ Һинд океанына ҡоя.
Йылғала бер нисә тупһалар бар, ул зигзаг рәүештә бормаланып аға һәм Көньяҡ Африка Республикаһы, Ботсвана, Зимбабве һәм Мозамбик илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.
Оҙонлоғо 1750 км, бассейнының майҙаны — 440 000 км². Төп ҡушылдығы — Элефантес йылғаһы. Йылғанан төньяҡ-көнсығыштараҡ Крюгер милли паркы урынлашҡан.
Нуанетси йылғаһы менән ҡушылған урындан алып Лимпопо суднолар йөрөшлө була башлай.
Низдобка
Низдобка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Тюльзота-Яга
Тюльзота-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Марейяга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яхин Риза Хажиәхмәт улы
Яхин Риза Хажиәхмәт улы (13 июнь 1935 йыл — 15 декабрь 1998 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).
Биографияһы
Риза Хажиәхмәт улы Яхин 1935 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Абдрахман тыуған.
1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозында комбайнсы булып эшләй. Хеҙмәт етештереүсәнлегендә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1971—1973 йылдарҙа 8—13 мең, 1976 йылда 27 мең центнер ашлыҡ һуға. РСФСР Юғары Советының 10-сы саҡырылыш депутаты. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979). Ленин (1971), Октябрь Революцияһы (1973) ордендары менән бүләкләнгән.
Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының почётлы гражданы.
Кижи погосы
ИлдәРф субъекттары Кижи зыяраты, Кижи   (шулай уҡ Кижи варианты киң таралған, ҡайһы бер филологтар тарафынан «дөйөм ҡабул ителгән тип атала»; Kiži) — «Кижи» Дәүләт тарихи-архитектура музейы составындағы архитектура ансамбле. Ул Онега күлендәге Кижи утрауында урынлашҡан XVIII—XIX быуатта төҙөлгән ике сиркәүҙән һәм ҡыңғырауҙар манараһынан ғибәрәт. Ансамбль берҙәм кәртә менән уратылған. Рәсәйҙә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты.
Исеме
«Кижи» атамаһы, бер версия буйынса, вепс телендәге kiz (kidz) һүҙенән килеп сыҡҡан тип фараз ҡылына — «мүк (һыу ятҡылыҡтары төбөндә үҫеүсе)» тигәнде аңлата , башҡа версия буйынса, вепсса kiši — «игрище, уйындар өсөн урын, байрам» тигәнде аңлата тип йөрөтөлә.
Баҫым икенсе ижеккә төшкән исеме киң таралған, әммә Онега аръяғында (Заонежьела) баҫым ғәҙәттә беренсе ижеккә төшөп ҡулланыла.
Дөйөм белешмә
1945 йылдың 2 октябрендә Карел-Фин ССР Үзәк Башҡарма комитеты ҡарарына ярашлы Кижи погосы территорияһы Дәүләт ҡурсаулығы тип иғлан ителә.
Тосиро Мифунэ
Тосиро Мифунэ (三船 敏郎), ысын исемдәре Тосиро Мифунэ (3 ноябрь 1920 йыл — 24 декабрь 1997 йыл) — Япония киноактёры. Бигерәк тә кинорежиссёр, сценарист һәм продюсер Акира Куросава фильмдарында уйнаған ролдәре менән киң танылыу алған.
Биографияһы
Тосиро Мифунэ 1920 йылдың 3 ноябрендә өлөшләтә танылған Ҡытай Республикаһының Шаньдун провинцияһының көнсығышында урындашҡан Циндао ҡалаһында йәшәгән япон ғаиләһендә тыуған.
Кижи погосы
Дөйөм белешмә
Риүәйәттәрҙең береһе буйынса, Преображение сиркәүе балта оҫтаһы Нестор тарафынан бер балта менән генә төҙөлгән. Балта остаһы шундай уҡ мөһабәт ҡоролманы берәү ҙә ҡабатлай алмаһын өсөн, балтаһын күлгә ырғыта.
1990 йылда Кижи погосы ЮНЕСКО-ның Бөтә донья мираҫы исемлегенә индерелә, 1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указына ярашлы асыҡ һауалағы музейҙың архитектура йыйылмаһы Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының айырыуса ҡимммәтле мәҙәни мираҫ объекттары Дәүләт исемлегенә индерелә.
«Кижи» музей-ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡан барлыҡ ғибәҙәтханалар Спас-Кижи Патриарх йорты составына инә.
Тарих
Спас православие мәхәлләһенең беренсе яҙма сығанаҡтары — XVI быуат Обонежская пятинаһының яҙма китаптары. Спас Кижи погосының стольник А. Б. Бренчанинов һәм подьячий П. Курбатов төҙөгән» Олонецкий өйәҙе ауылдары һәм починкалары менән крәҫтиән һәм яңғыҙаҡ йорттары иҫәпкә алыу һәм баш тартыу кенәгәһендә 1696 йылда яҙылган[6]: "...Спас погосы Кижи күлендә, Кижи утрауында, ә погоста яңы, йылы Богородица Покровы хаҡына сиркәү төҙөлә. Шул ук сиркәүҙә Николай Чудотворец исеменә икона яһалған, Ысын Преображение сиркәүе һәм Богородицаның элекке сиркәүе уҙған 7202 йылда йәшендән янған.…»
XVII быуатта Новгород сауҙагәре Семен Гаврилов завод масштабында металлургия производствоһын төзөй башлаған. Баҡыр рудаһын табып, ул 1669 йылда Кижи погосы округында баҡыр-эретеү заводын төзөй башлай. Уның башланғысын Дания тау заводсылары Бутенант һәм Марселис тормошҡа ашырған. 1696 йылда уларҙың өс заводы була (икәүһе Шуньгада һәм береһе Кижиҙа). XVII быуат аҙағына Кижи погосы округында тағын 2 яңы завод асыла.
1775 йылғы губерна реформаһынан һуң, административ-территориаль берәмектәр булараҡ, погослар бөтөрөлә. Кижи мәхәлләһе сиктәре Түбән Новгород наместниклыгының Олонецк өлкәһе Петрозаводск өйәҙенең Кижи улусына ҡәҙәр ҡыҫҡартылған. 1785 йылға алынган мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Кижи мәхәлләһендә 2358 кеше йәшәгән булған.
1827 йылға тиклем Кижи мәхәлләһе Архангельск епархияһы ҡарамағында, ә 1827 йылдан яңы төҙөлгән Олонецк епархияһы ҡарамағында була.
1867 йылда Рәсәйҙең Төньяҡ губерналары буйлап сәфәре барышында Олонецк губернаһының Кижи утрауында архитектура академигы Л. В. Даль булып китә.
1885 йылда Киров погосы зыяратында әкиәтсе Трофим Рябинин ерләнә.
Кижи утрауында Иван Билибин (1904 йылда), Игорь Грабарь (1909 йылда) һәм Михаил Красовский (1916 йылда) булып китәләр.
1920 йылда, Октябрь революцияһынан һуң, Кижи погосы сиркәүе архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт иҫәбенә ҡуйыла, әмма дини йолаларҙы башҡарыу дауам ителә. 1920 йылдың 11 авгусындагы 1847 номерлы һаҡлау таныклығына ярашлы Кижи погосы дәүләт һаҡлауына ҡуйыла.
1926 йылдың авгусында реставратор, профессор Игорь Грабарь етәкселегендәге комиссия Кижиҙағы төп ғибәҙәтханаларҙы тикшерә.
1937 йылдың көҙөндә Преображенский сиркәүендә һәм Богородица Покров сиркәүендә хеҙмәт итеү тулыһынса СССР ҮБК Президиумы ҡаршыһындағы Мәҙәниәт мәсьәләләре комиссияһы ҡарары менән туктатыла. 1933 йылда Кижи мәхәлләһенә тәғәйенләнгән рухани Алексей Степанович Петухов (1875-1937) 1937 йылдың 24 октябрендә Карелия АССР-ы НКВД-ның Заонежский районы бүлеге хеҙмәткәрҙәре тарафынан ҡулға алына, «контрреволюцион баш күтәреүселәр төркөмө»ндә ҡатнашыусы булараҡ ғәйепләнә һәм 1937 йылдың ноябрендә атып үлтерелә.
1949-1966 йылдарда погост ғибәҙәтханаларында реставрация эштәре алып барыла. 1966 йылдың ғинуарында погостың төп дини ҡорамдары базаһында дәүләт тарих-архитектура һәм этнография музей-ҡурсаулығына нигеҙ һалына.
2000 йылдың йәйендә Кижи утрауында һәм уның ҡорамдарында Мәскәү һәм Бөтә Русь Патриархы Алексей II, 2010 йылдың ййендә Мәскәү һәм Бөтә Русь Патриархы Кирилл була.
Себенле (Ырымбур өлкәһе)
Себенле (Чебеньки) — ауыл. Ырымбур өлкәһе Ырымбур районындағы ауыл. Административ үҙәге — Себенле ауыл Советы.
Географияһы
Ауыл район үҙәге — Ырымбурҙан алыҫ түгел урынлашҡан.
Климаты
Ауыл район һәм өлкә үҙәге булып торған Ырымбурға яҡын урынлашҡанлыҡтан, уның климаты ла ошо ҡаланыҡы кеүек — уртаса континенталдән ҡырҡа континенталгә күсеүсән. Йәй эҫе һәм ҡоро: йылына биш ай уртаса көнлөк температура +15 °C тора; ҡыш артыҡ һыуыҡ түгел, максималь ҡар ҡатламы февралдә (23 см). Аяҙ, болотло һәм яуым-төшөмлө көндәр йылына ярашлы рәүештә - 157, 176 һәм 32. Температура көндөң ваҡытына һәм ел йүнәлешенә ҡарап үҙгәреүсән. Йәйгеһен температура +40 °C-ҡа етеүе мөмкин, +5 °C-ҡа тиклем төшкән сағы ла була. Көҙ иртә, яҡынса сентябрҙең икенсе яртыһында килә, ҡыш ноябрҙә башлана. Яҙ март аҙағында башланыусан, мәгәр һауа торошо тотороҡло түгел, хатта май аҙағында һыуыҡ булғылай. Ҡыш һауа торошо еңелсә һалҡындан ҡаты һыуыҡҡа тиклем үҙгәреүсән, ҡайһы саҡ епшетеп ала йәки −40 °C-ҡа еткән ҡаты һыуыҡтар була.
Ҡаланың йыллыҡ уртаса климат күрһәткестәре:
Этимологияһы
Себенле ойконимы төрки сығышлы, себен һүҙенән алынған, был төбәктәге йылғалар буйында себендең бик күп булыуы менән бәйле, тип яҙа Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсеһе, топонимсы Б.Я Моисеев үҙенең «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында. Атамаһында Себенле һүҙен йөрөткән өс йылға ла (Оло Себенленең Бөҙрә Себенле тигән ҡушылдығы ла бар әле) тарихи башҡорт ерҙәре буйлап аға, тип яҙа ул. Өлкәлә себенле һүҙе менән яһалған топонимдар бер нисә, хатта ошо ауылдан йыраҡ түгел урынлашҡан Себенле аэродромы ла бар ''.
Витославлицы
«Витославлицы» — халыҡ ағас төҙөлөшөнөң Новгород музейы, Бөйөк Новгородтан бер нисә саҡрым алыҫлыҡта, Мячино күленең көньяҡ ярында ятҡан  Изге-Юрьев ирҙәр монастыры эргәһендә урынлашҡан.
Музейҙы ойоштороу
1964 йылдың 31 ғинуарында РСФСР мәҙәниәт министры   «Ағас архитектура ҡомартҡыларын  һаҡлауҙы яҡшыртыу саралары тураһындағы» бойороҡҡа ҡул ҡуя. Уға ярашлы, Новгородта асыҡ һауала музей ойошторорға ҡарар ителә. 5 июндә Новгород ҡала советы элекке Орел усадьбаһы биләмәһен яңы музей төҙөүгә бирә.
Бында иң беренселәрҙән булып Курицко ауылынан 1595 йылдада төҙөлгән Успения Богоматерь сиркәүе күсерелә. Музейға күсерелгән беренсе өй булып Рышево ауылынан алып киленгән М.Д. Екимова өйө тора.
«Витославлицы» музейы шулай уҡ революцияға тиклем Рәсәй традицияларында халыҡтың күңел асыу, халыҡ сәнғәте кәсептәрен хуплау һәм уларға ярҙам итеү, фольклор фестивалдәре майҙансығы булып тора
Бөтә комплекс Новгород дәүләт берләштерелгән музей-ҡурсаулыҡ составына инә
2019 йылдың июлендә музейҙа яңы «Иконостас церкви Успения с. Никулино Любытинского района» экспозицияһы асыла, уның өҫтөндә эш 2015 йылдан алып барыла.
Целла-Мелис
Целла-Мелис (Zella-Mehlis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11747 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 450–700 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98544 һәм автомобиль коды — SM.
Кушнаренко ҡәберлеге
Кушнаренко ҡәберлеге— Башҡортостандың Кушнаренко районындағы боронғо ҡәберлек (VI быуат аҙағы — VII быуаттың беренсе яртыһы). Кушнаренко ауылынан төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Тарихы
Кушнаренко аыуыл янындағы боронғо ҡәберлек— VI быуат аҙағы-VII быуат башына ҡараған Турбаҫлы мәҙәниәте археология ҡомартҡыһы. Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан был боронғо ҡәберлекте 1950 йылда һәүәҫкәр археолог А. П. Шокуров тарафынан асыла. 1959 йылда уны ғалим археологтар Владимир Фёдорович Генинг, антрополог Мария Степановна Акимова өйрәнә.
Бындағы ҡурғанлы ҡәберлектәрҙең утыҙы өйрәнелгән. Археологтар етәкселегендә 654 м2 ер ҡаҙып тикшерелгән. Ҡәберҙәр тура мөйөш формаһында ҡаҙылған, стенаһының оҙон яғы буйлап киртләс ҡалдырылған. Ҡәбер соҡорҙары тәрәнлеге 0,4—1,3 м. Мәйеттәр салҡан һалып, башы яғы төньяҡҡа йәки төньяҡ-көнсығышҡа ҡаратып һалынған. Ҡайһы бер мәйеттәр күмелгәнсе өлөшләтә яндырылған. Ҡайһы бер ҡәберҙәрҙә баш яҡтағы стеналағы уйымдарҙа— балсыҡ һауыттар һәм ҡорбан ителгән мал (йылҡы, һыйыр) һөйәктәре. Йылҡы тиреһенә төрөп ат башы һәм тояҡтарын ҡәбер өҫтөндәге тупраҡ өйөмөнә күмеү йолаһы башҡарылған. Биҙәлмәгән балсыҡ һауыттар (ҡайһы береһенең ауыҙ сите һырланған), ҡом һәм шамот(яндырырға яраҡлы балсыҡ) ҡушып яһалған яҫы, һирәгерәк түңәрәк төплө көршәктәр ҡуйылған. Бер ҡәберҙә Кушнаренко мәҙәниәтенә ҡараған балсыҡ һауыттар табылған. Мәйеттәр янына эш ҡоралдары (балсыҡ орсоҡбаш, тимер бысаҡтар һәм беҙ) һалынған, бронза һәм көмөш баҫмаҡтар (накладки), тимер һәм һөйәк таралғылары менән биҙәлгән бил ҡайыштары, кейем ҡаптырғыс фибулалар осрай. Ҡәберҙәрҙә шулай уҡ биҙәүестәр (бронза ҡаптырмалар, ат һәм айыу һыны кеүек эшләнгән сулпылар, бронза, көмөш беләҙектәр һәм алҡалар, таш, быяла һәм гәрәбә муйынсаҡтар) табылған.
Археолог Нияз Абдулхаҡ улы Мә­жи­тов Кушнаренко мәҙәниәте Ҡараяҡуп мәҙәниәтенең иртә осоро булған, был мәҙәниәт башҡорт халҡының формалашыуында мөһим роль уйнаған тигән фекерҙә була. В. Ф. Ге­нинг был мәҙәниәтте самоед (самодийские) халыҡтарына ҡәрҙәш кешеләр булдырған тип иҫәпләй.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Кушнаренко районы
Башҡортостан археологияһы
Кушнаренко мәҙәниәте
Һылтанмалар
-Археологи возобновили раскопки на одной из древних стоянок
-Кушнаренковская культура
Үҙәнбаев
Үҙәнбаев — фамилия.
Дуа Липа
Ду́а Ли́па (22 август 1995) — Косово албандары сығышлы Бөйөк Британия йырсыһы, йырҙар авторы һәм модель. Уның музыкаль карьераһы 14 йәшендә башлана, был ваҡытта ул YouTube сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай. 2015 йылда ул Warner Bros. Records компанияһы менән контракт төҙөй һәм тиҙҙән үҙенең тәүге синглын сығара. 2016 йылдың декабрендә The Fader журналы булышлығында йырсы тураһында See in Blue тигән документаль фильм сыҡҡан. 2017 йылдың ғинуарында йырсы EBBA Public Choice Award премияһына лайыҡ була. 2017 йылдың 2 июнендә Dua Lipa исемле тәүге дебют альбомының релиз була. Альбомдан айырым ете сингл сыҡҡан, шуларҙың икеһе («Be the One» һәм «IDGAF») шунда уҡ Бөйөк Британия чарттарында уңыш яулай. Британияла (UK Singles Chart) беренсе урын алған «New Rules» синглы, шулай уҡ АҠШ чарттарында алтынсы урынды биләргә ирешкән. 2018 йылдың февралендә British Female Solo Artist and British Breakthrough Act номинацияһында ике Brit Awards премияһын яулай. Апрелдә Липа һәм Кельвин Харристың «One Kiss» синглы шулай уҡ UK Singles Chart чартында беренсе урын алырға ирешкән.
2019 йылдың февралендә Grammy Awards церемонияһында ике бүләк алған: «Electricity» синглы өсөн (Silk City менән бергә дуэт) Иң яҡшы башҡарыусы һәм Иң яҡшы бейеү яҙмаһы категорияларында.
Бала сағы
1995 йылдың 22 авгусында Лондонда тыуған. Уның исеме «Дуа» албан теленән «Яратам», «Теләйем» йәки «Мохтажмын» булараҡ тәржемә ителә. Уның ата-әсәһе — 1990-сы йылдарҙа Косово Республикаһы Приштинанан сыҡҡан этник албандар. уҡыу йортонда белем ала. Липа атаһы йырсы Дукагжин Липаның музыкаһын тыңлап үҫкән. 2008 йылда ғаиләһе менән бергә Косовоға ҡайтҡан, был ваҡытта ил Сербиянан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән. 15 йәшендә ул йәнә Лондонға китә, сөнки музыкаль карьераһын дауам итергә теләгән һәм үҙенең дуҫтары менән йәшәй башлаған. 16 йәшендә модель карьераһын башлай.
14 йәшендә ул YouTube сайтына Кристина Агилера һәм Нелли Фуртадо һымаҡ башҡарыусылар йырҙарының кавер-версияларын урынлаштыра башлай. 2013 йылда The X Factor телевизион рекламаһында төшкән.
2015—17: Прорыв и Dua Lipa
2015 йылда Липа Warner Bros. Records лейблында үҙенең дебют альбомы өҫтөндә эшләй башлай. Шул уҡ йылдың авгусында үҙенең «New Love» дебют синглн сығара,, уның продюсерҙары Эмили Хейни һәм Эндрю Уотт була. 2015 йылдың октябрендә «Be the One» тигән икенсе синглы сыға. Йырҙың авторы Люси «Поус» Тейлор була. Ул Европала уңышҡа эйә була, Бельгияла, Польшала һәм Словакияла беренсе урынға барып етә, шулай уҡ 11 Европа илдәренең беренсе тиҫтәһенә эләккән. Австралияла һәм Яңы Зеландияла йыр ярашлы рәүештә 6 һәм 20 урын биләгән.
Йырсы үҙенең музыкаль стилен «дарк-поп» булараҡ билдәләй. 2015 йылдың 30 ноябрендә Sound of…2016 исемлегенә индереүгә номинациялана. 2016 йылдың ғинуарында уның Бөйөк Британия һәм Европа буйлап тәүге концерт туры башланған. 2016 йылдың көҙөнә ҡарай уның Европа буйынса туры дауам иткән.
2016 йылдың 18 февралендә Дуа Липа үҙенең «Last Dance» тигән өсөнсө синглын сығара, уның артынса 6 майҙа «Hotter than Hell» йыры сыға. Ул бөтә донъяла, шул иҫәптән Бөйөк Британияла (15 урынға барып етә) хит булып китә. 26 августта «Blow Your Mind (Mwah)» бишенсе синглының релизы була. Ул йырсының US Billboard Hot 100 чартына эләгеп 72-се урынға барып еткән тәүге синглы була. «Blow Your Mind (Mwah)» йыры шулай уҡ Billboard Dance Club Songs чартына эләгергә ирешкән һәм Billboard Mainstream Top 40 чартында 23-сө урынға барып еткән.
2016 йылдың ноябрендә Шон Пол йырсы Дуа Липа ҡатнашлығында «No Lie» синглын сығарған. 2016 йылдың декабрендә The Fader журналының булышлығы менән йырсы тураһында See in Blue тигән документаль фильм төшөрөлгән. 2017 йылдың ғинуарында Липа ҡатнашлығында Мартин Гаррикс «Scared to Be Lonely» синглын сығара.
2017 йылдың 2 июнендә уның «Dua Lipa» тигән дебют альбомы сыға. Альбомдың «New Rules» тип аталған етенсе синглы Бөйөк Британияла беренсе урында яулай алған. Хәҙерге көнгә йыр иң күп һатылыусы сингл булып киткән һәм төрлө илдәрҙең чарттарында top 10 эләккән (шул иҫәптән Австралияла — 2-се урын, Канадала — 7-се урын), шулай уҡ АҠШ-та 11-се урынға күтәрелгән. 2017 йылдың июнендә Дуа Липа Glastonbury фестивалендә сығыш яһай. Дүрт синглы 2017 йылда Бөйөк Британияның иң яҡшы тиҫтә йырҙары иҫәбенә ингән: «Be the One», «Bridge over Troubled Water», «New Rules» һәм «No Lie».
2018 — хәҙерге ваҡыт: Икенсе студия альбомы
2018 йылдың ғинуарында 2018 Brit Awards премияһының биш номинацияһында күрһәтелә: British Female Solo Artist, British Breakthrough Act, MasterCard British Album of the Year («Dua Lipa»), British Single of The Year («New Rules») һәм British Video of The Year («New Rules»). Brit Award премияһын тапшырыу тантанаһында сығыш яһай һәм British Female Solo Artist менән British Breakthrough Act номинацияларында еңеү яулай.