cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Тәүшарты
Беҙҙең эраның 664 йылында полководец Әл-Мохалаб ибн Әби Суфрах етәкселегендәге Өмәүиҙәр хәлифәләренең ғәрәп ғәскәрҙәре Һиндостанға һөжүм итә. Улар хәҙерге Пакистан Пенджабындағы Мултанға тиклем үтеп ингән. Мосолмандар Маили атамалы баш ҡаланы баҫҡан, талаған һәм әсирлеккә алған. Ғәрәптәр ул ваҡытта Фарсыны баҫып алыу менән илһамланған һәм Һиндостанды артабан да баҫып алыу мөмкинлеген тикшергән. Әмәүиҙәр хакимлығы аҙағында мосолмандар Мөхәммәд ибн Ҡасим етәкселегендә тағы ла тәүәккәлерәк һөжүм иткән. 738 йылда Раджастан өсөн барған алышта ғәрәптәр ражпуттар ғәрәптәрҙе ҡаҡсытҡан. Артабанғы мосолман баҫып алыуҙарын ғәрәптәр түгел, ә ислам диненә күскән төрки һәм Үҙәк Азия монголдары етәкләй.
Шульман Екатерина Михайловна
Мәскәү юғары социаль һәм иҡтисади фәндәр мәктәбенең сәйәси һәм хоҡуҡи белемдәр кафедраһы доценты, Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй халыҡ хужалығы һәм дәүләт хеҙмәте академияһы Ижтимағи фәндәр институтының дәүләт идараһы һәм асыҡ сәйәсәт кафедраһы уҡытыусыһы. РФ Президенты ҡарамағындағы Гражданлыҡ йәмғиәтен үҫтереү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет ағзаһы (2018—2019).
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Тәүшарты
Исламға Һиндостанда таралыу өсөн бер нисә быуат кәрәк булған, һәм бының хаҡта фәндә йыш ҡына бәхәстәр тыуа. Шулай ҙа ҡайһы берәүҙәр, индустар көс ҡулланып, «үлемгә дусар ителеү» ҡурҡынысы йәки мосолман булмағандарға һалым һалыу менән янаған өсөн илам динен ҡабул иткән, тип уйлай. Башҡалар, ҡатнаш никахтар, вәғәз, сауҙа, каста структураһының ауырлығы һәм суфыйсылыҡтың барлыҡҡа килеүе ҙур роль уйнаған, тип иҫәпләй.
Шульман Екатерина Михайловна
«Ведомости», «Грани.ру», Republic, Московский центр Карнеги нәшриәттәрендә баҫылып сыға. 2016 йылдан башлап 2022 йылға тиклем «Эхо Москвы» радиостанцияһында «Статус» авторлыҡ программаһын алып бара, станция ябылғандан һуң — YouTube каналдарында.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ислам диненә ҡаратыу буйынса бәхәстәр
Көньяҡ Азия халҡының исламға күсеүенә ҡарата төрлө фекерҙәр яңғырай :
К. С. Лал уның китабында Урта быуат Һиндостанда мосолман халҡының үҫеше хаҡында бәйән итә. Ул б.э. 1000 йылынан 1500 йылға тиклем Һиндостан халҡы 80 миллион кешегә кәмегән тип раҫлай. Уның эшен Саймон Дигби һәм Ифран Хәбиб, халыҡ иҫәбен алыу үткәрелмәгән осорҙа бындай һығымта мөмкин түгел, тип тәнҡитләгән. Һуңғы эштәрендә Лал тәнҡитселәргә яуап ҡайтара. Тарихсы Уильям Дюрант исламдағы бөтә уңыштар ҙа көс ҡулланыу ярҙамында килгән ти. Джадунатх Саркар, ҡайһы бер мосолман яулап алыусылары һиндтарҙы даими рәүештә юҡ иткән тигән раҫлаған. Әммә Һиндостан мосолмандары каста хәленән тамам ҡотола алмаған, быға үҙенең Фетвь-ай Джахандари ҡабул иткән Зыяуддин әл-Барани булышлыҡ итә, ул «Ашраф» кастаһы «Аджлаф» кастаһын дискриминацияға дусар иткән, где они были отнесены к касте «Аджлаф» и подвергнуты дискриминации со стороны касты «Ашраф».
«Исламды үлем менән ҡурҡытып көсләп ҡабул иттереү» теорияһын тәнҡитләүселәр Көньяҡ Һиндостанда, Бангладеш, Шри-Ланка, көнбайыш Бирма (Мьянма), Индонезия һәм Филиппинда исламды көсләп тағырлыҡ мосолмандар ҙа булмағанына иғтибар иттерәләр, әммә был урындарҙа ислам диненә күскән халыҡ. Иҡтисад тарихсыһы Ангус Мэддисон үҙенең китабында бөтә диндәр тотҡан Һиндостан халҡының бер ҙә кәмемәүен, ә 1000-дән 1500-ға артыуын күрһәткән. Ул, халыҡ иҫәбе 35 миллионға, 75 миллиондан 110-ға тиклем артты, тип иҫәпләй.
Артабанғы мосолман яулап алыусылары, үҙҙәрен «тәхет биҙәге» тип атаған Аурангзебтар — Мөхйә әд-Дин Әбүл-Мозаффар Солтан Мөхәммәд Аурангзеб (уларҙы индустар ҙа, һинд мосолмандар ҙа бер тигеҙ күрә алмаған), Һиндостанды талау өсөн объект итеп түгел, ә үҙҙәре һәм үҙҙәренең тоҡомдары өсөн батшалыҡ итеп ҡараған. Үҙҙәре тураһында яҡшы иҫтәлектәр ҡалдырғандары ла бар. Улар юғары ҡатлам һинд ҡыҙҙарына өйләнгән. XIV быуатта Делиға килеп киткән ҡаты бәғерле солтан Ибн Баттуттаға һинд халҡы нәфрәт менән ҡараған.
Шульман Екатерина Михайловна
Иртә йылдары
1995 йылда Тула ҡалаһының 73-сө мәктәп-лицейын көмөш миҙал менән тамамлай. Лицейҙы тамамлағандан һуң Джордж Браун исемендәге колледжға (Торонто, Онтарио, Канада) уҡырға инә, унда инглиз телен һәм сит ил мәҙәниәтен өйрәнә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ислам диненә ҡаратыу буйынса бәхәстәр
Ул, хакимдар һарайында фарсы, төрөк, ғәрәп кеүек ситтән килгән кешеләр урындағы подданныйҙарға ҡарағанда мөһимерәк роль уйнай, тип билдәләгән. «Төрки» һүҙе этник сығыштан бигерәк, юғары социаль статусҡа күрһәткән. Шуға ҡарамаҫтан, С. А. Ризви урындағы халыҡты, бигерәк тә һөнәрселәрҙе: ашнаҡсыларҙы, баҡсасыларҙы, парикмахерҙарҙы хуплап ҡараусы, шулай уҡ улар араһынан чиновниктар тәғәйенләүсе Мөхәммәт бин Туғлаҡты билдәләй. Ул батшалыҡ иткәндә, ислам динен ҡабул итеү социаль мобиллек һәм социаль статусты күтәреү сараһы булған.
Сауҙа киңәйеүе
Исламдың йоғонтоһо айырыуса сауҙала һиҙелә. Ғәрәбстан диңгеҙенең сауҙа юлдарын һаҡлау өсөн хәҙерге Бомбей (Мумбай) районында оялаған пираттарға ғәрәптәрҙең һөжүмдәре мосолмандарҙың Һиндостан менән тәүге бәйләнеше була. Шул осор тирәһендә ғәрәптәр Һиндостан порттарына күсенә башлаған, һәм был бәләкәй мосолман общиналарын барлыҡҡа килтергән. Уларҙың артыуы ислам динен таратыу менән генә түгел, шулай уҡ көньяҡ Һиндостандың (Чоло дәүләтенә оҡшаш) индуист радждары үҙ ғәскәрҙәренә мосолман яугирҙарын яллауы менән дә аңлатыла.
Шульман Екатерина Михайловна
Карьераһы
1999 йылда Мәскәүгә күсеп килә. 1999 йылдың март айынан сентябрь айына тиклем РИА «Новости» мәғлүмәт агентлығында эшләй.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Сауҙа киңәйеүе
Ислам шәриғәт судтары ярҙамында Алыҫ көнбайыштағы Марокконан алып Алыҫ Көнсығыштағы Монголияға һәм Индонезияға тиклем берҙәм коммерция һәм хоҡуҡи система барлыҡҡа килгән. Көньяҡ Һиндостан ғәрәптәр/мосолмандар менән әүҙем сауҙа итһә, төньяҡ Һиндостан яңы мөмкинлектәр тапҡан. Азияның һинд һәм будда батшалыҡтарын ислам дине яулап алғас һәм ислам Африкала тарала башлағас, ул Мысырҙа йәки Туниста түләү йөкләмәһен алыу, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға мөмкинлек биргән юғары үҙәкләштерелгән көскә әүерелә, ә Һиндостанда йәки Индонезияла башҡарырға (шәриғәттә мосолмандарҙың кафырҙар аралашыуына һәм үҙ-ара килешеүҙәренә ҡарата махсус ҡағиҙәләр бар). Мосолман системаһы руханиҙар, административ идарасылар һәм алдынғы сауҙагәрҙәр төркөмдәренә тиҙ арала үҙ-ара эш итергә мөмкинлек биргән. Сәйәхәтсе һәм тикшеренеүсе Мөхәммәт Ибн Абдулла Ибн Баттута мосолман донъяһы буйлап сағыштырмаса еңел генә сәйәхәт итә алған. Ул Делиҙа имам, Мальдив Республикаһында суд чиновнигы булған, Малабарҙа илсе һәм сауҙагәр булған. Был ислам донъяһында бер кешенең рухани, чиновник, сауҙагәр була алыуын күрһәтә, һәм бында бер ҡаршылыҡ та булмаған. Ислам донъяһында сауҙаны власть, закон һәм дин яҡлаған. Шершаһ бөтә сауҙа юлдарын асҡан, сауҙаны сикләгән пошлиналарҙы ла бөтөргән. Ул юлдар селтәрен киңәйткән һәм Калькуттаны Кабул менән тоташтырған билдәле Бөйөк тәгәрмәс юлын (1540—1544) барлыҡҡа килтергән, һәм был юл хәҙер ҙә өлөшләтә файҙаланыла.
Шульман Екатерина Михайловна
Карьераһы
2005 йылда РФ Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһын тамамлай, унда юриспруденцияны өйрәнә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Технологиялар таралыуы
Етештереү технологияларының, шулай уҡ ҡала мәҙәниәтенең таралыуы ла сауҙаның үҫешенә бәйләнгән. Был айырыуса донъяның технологик яҡтан үҫешмәгән өлөштәренә йоғонто яһаған. Икенсе яҡтан, Һиндостанда борон-борондан уҡ бай интеллектуаль традиция һәм башҡа идеяларға мохтаж булмаған үҫешкән ҡала тормошо булған. Тарихсылар мосолмандар килтергән технологияларҙың Һиндостанға ни ҡәҙәр йоғонто яһауы хаҡында бәхәсләшә. Мәҫәлән, ҡайһы бер тарихсылар быны нисек раҫлай: һыу тәгәрмәсен һыу һибеү өсөн мосолмандар ҡарамағында ҡуллана башлағандар. Күп кенә тарихсылар иҫәпләүенсә, Һиндостанға һыу һибеү тәгәрмәсен мосолмандар килтергән Төҙөлөштә керамик плитка файҙаланылған урындарҙы Һиндостанға Иран, Ираҡ һәм Урта Азиянан килтергәндәр. Раджастандың зәңгәр керамикаһы Бөйөк Моголдар осоронда Һиндостанға индерелгән ҡытай фарфорына оҡшатып формалашҡан. Шулай уҡ солтан Әбидин (1420—1470) Кәшмир һөнәрселәрен Сәмәрҡәндкә китап төпләргә һәм ҡағыҙ эшләргә ебәргән.
Шульман Екатерина Михайловна
Карьераһы
2006 йылдан 2011 йылға тиклем PBN Company консалтинг компанияһының закондарҙы тикшереү буйынса директоры була.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мәҙәни йоғонтоһо
Британия Һиндостанын бүлгеләү, һуғыштар һәм миллионлаған кешене илдәренән ҡыуыу, мосолмандарҙың һәм индустарҙың дошманлығын көсәйтеп, объектив баһаны ҡыйынлаштырҙы. Мосолмандар идараһы ассимиляция һәм синкретизмдың юғары кимәле менән айырылып тора. Мосолман хакимлығы социаль тәртипкә һәм этикаға йоғонто яһай. Ҡатмарлы тарихи процесс һөҙөмтәһендә Һиндостанда мосолмандар, үҙенең оҡшашлығын юймай һәм мосолман булмағандар менән бәйләнешен дә юғалтмай, аҙсылыҡта уникаль йәшәү тәжрибәһенә эйә булды.
Исламдың һинд мәҙәниәтенә йоғонтоһо бөтә өлкәләрҙә лә — телдә, кейемдә, аш-һыуҙа, сәнғәттең бөтә төрҙәрендә лә, архитектурала, ҡалаларҙы планлаштырыуҙа, йолаларҙа һәм ҡиммәттәрҙә сағыла. Икенсе яҡтан, мосолман илбаҫарҙарының теле урындағы халыҡтың телдәре йоғонтоһонда үҙгәргән, улар үҙенең лингвистик сығышы буйынса һинд теленә — ғәрәп алфавитын һәм байтаҡ фарсы һүҙҙәрен ҡулланған урдуға күскән. Урду һәм һинди — лингвистик яҡтан туғандаш телдәр, Һиндостан Республикаһының дәүләт теле — Көньяҡ Азияның ике төп теле — шулай уҡ һиндостани булараҡ билдәле.
Шульман Екатерина Михайловна
Карьераһы
2022 йылдың 15 апрелендә Рәсәй юстиция министрлығы Шульманды «сит ил агенттары» реестрына индерә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мәҙәни йоғонтоһо
Мосолмандар идараһы шулай уҡ көслө дәүләт власы менән бәйле сауҙаның үҫеүенә һәм һинд технологияларының башҡа донъяла таралыуына килтергән ҡалаларҙың үҫешенә килтерҙе. Кхурджа һәм Сиван — билдәле көршәкселәр үҙәге, Морадабад — латунь (ҡурғаш һәм цинк ҡатнаш баҡыр иретмәһе), Мирзапур келәм, Фирозабад быяла етештергән, Фаррукхабад — матбуғат, Шахранпур һәм Нагина ағас һырлау үҙәгенә әүерелгән, Бидар менән Лакноу металдан эшләнгән әйберҙәр (Bidriware) сығарған, Сринагарҙа папье-маше, Бенареста туҡымалар етештергән һәм ҡиммәтле әйберҙәрҙе тирәсләгәндәр. Икенсе яҡтан, ҡалаларҙы үҫтереү крәҫтиәндәрҙең һалым йөкләмәһен арттырҙы. Был Һиндостанда өҫтөнлөк иткән ауыл йәшәү рәүеше менән ыҙғыштарға килтергән.
Шульман Екатерина Михайловна
Карьераһы
2022 йылдың 17 апрелендә Шуьман элек йәшәгән йортта уның «украин нацистарына ярҙам итеүендә» ғәйепләүсе листовкалар йәбештерәләр.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мәҙәни йоғонтоһо
«Ғәрәп» цифрҙары исеме аҫтындағы һинд һандары, Һиндостан математикаһы һәм тәбиғи фәндәр ҡаҙаныштары менән бергә, бөтә донъяға таралған.
Һиндостандың ислам архитектураһы Таж Махал һәм Дели Джама-Масджид кеүек шедеврҙар бүләк итте.
Иртә мосолман общиналары
Һиндостанда ислам ҡалаларҙа Синд ҡалаһы сауҙа юлдарында, Цейлонда һәм Көньяҡ Һиндостанда йәшәгән общиналарҙа була.
Синд ғәскәрҙәр Нехавенд, Сәләм, Кадисия һәм Мекран янында фарсылар өсөн ғәрәптәргә ҡаршы һуғышҡан. Һиндостан пираттары ғәрәп судноларына диңгеҙ сапҡындары яһай. Һиндостанда ғәрәп илбаҫарҙарына ҡаршы тороу юлбашсылары йәшеренгән.
Шульман Екатерина Михайловна
Белем-ағартыу һәм фәнни эшмәкәрлеге
2017 йылдың сентябренән «Эхо Москвы» радиостанцияһында «Статус» тапшырыуын алып бара, 2022 йылда радиостанция ябылғандан һуң программа Youtube каналында сыға. .
«Тура телмәр» лекторияһында даими лектор булып тора. 2016 йылдан YouTube каналын алып бара, унда политология өлкәһендә асыҡ лекциялар уҡый. 2021 йылдың февралендә протест акцияларында күпләп тотҡарлыҡтар фонында Екатерина YouTube каналында хәйриә стрим үткәрә, 2 сәғәт эсендә 3 млн һумдан артыҡ аҡса йыя. . Ул йыйылған аҡсалар өс ойошма — «ОВД-Инфо», «Апология протеста» һәм  «Медиазона» нәшриәте араһында бүленәсәк, тип вәғәҙә итә.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мөхәммәт ибн Ҡасим
711 йылда Көнсығыш провинцияларының ғәрәп наместнигы Хаджадж ибн Йософ Белуджистанға (Көньяҡ-Көнбайыш Азияла Иран таулығының ҡоролоҡло төбәге, әлеге ваҡытта Иран, Афғанстан һәм Пакистан һәм Синд араһында бүленгән) ике уңышһыҙ экспедиция ебәрә.
Шульман Екатерина Михайловна
Ижтимағи-сәйәси ҡараштары
Ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: закондар сығарыу процессы, Рәсәйҙә сәйәси режим.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мөхәммәт ибн Ҡасим
Мосолман хроникалары (Чачнаме), экспедицияларҙы пираттар рейдтарына язалау яуабы булған тип раҫлай. Синд батшаһы Даһирҙы пираттар бағыусыһы булараҡ ғәйепләгәндәр. Өсөнсө экспедицияны йәш ғәрәп хәрби начальнигы Мөхәммәт ибн Ҡасим етәкләгән. Экспедиция төньяҡта ҙур индуист ғибәҙәтханаһы Сан Мандир урынлашҡан Мултанға — «алтын ҡала»ға тиклем барып еткән.
Шульман Екатерина Михайловна
Ғаиләһе
Әҙәбиәт белгесе, В.В. Набоков ижады буйынса белгес Михаил Юрьевич Шульман (1966) менән никахта тора
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Мөхәммәт ибн Ҡасим
Ибн Ҡасим Дебал (хәҙер Карачи) торағын яулаған, һәм ислам динен ҡабул итмәгән 17 йәштән өлкән бөтә ир-егеттәр үлтерелгән. Мөхәммәт армияһы Синдта (хәҙерге Хәйҙәрабад янында) Даһирҙы тар-мар иткән (712). Даһирҙың армияһы артабан да һуғышыуын дауам иткән, әммә батша һуғышта һәләк булған. Даһирҙың ҡатыны һәм улы Ревар ҡәлғәһендә 15 000 яугир һағы аҫтында булған. Мосолмандар ҡәлғәгә һөжүм башлаған. Даһирҙың тол ҡатыны һәм башҡа ҡатындар мосолман әсирлегенә үҙ-үҙҙәрен яндырып ҡорбан килтереүҙе өҫтөн күргән. Ҡәлғә тар-мар ителгән, 6000 әсир язалап үлтерелгән.
Брахманабад һәм Нирун ҡалалары яуһыҙ ҡаршы тора. Арор менән Мултан ҡаты ҡаршылыҡ күрһәтә. Яулап алыусыларҙың ғәскәре башта ғәрәп ҡәбиләләренең алты меңлек атлы ополчениеһынан ғына торған. Шулай итеп Атлантиканан Һиндостанға тиклем Әмәүиҙәр хәлифәлегенең хакимлығы билдәләнә. Мөхәммәт ибн Ҡасимды тиҙҙән Ираҡҡа саҡырып алалар һәм шунда язалап үлтерәләр. Синд һәм көньяҡ Пенджаб, Мансура (Брахманабад) һәм Мултан ҡалалары менән, Көньяҡ Азияла хәлифәлектең форпосты булып ҡала.
Шульман Екатерина Михайловна
Ғаиләһе
Балалары: Ольга (2008), Юрий (2012), Мария (2015).
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Синдта ғәрәп хакимлығы
Синд хәрби етәкселәргә таратылған бик күп феодаль икттарына бүленә. Ғәскәриҙәр һәм руханиҙар ҙа ер алған, ҡайһы бер һалдаттарға аҡса түләнгән.
Урындағы халыҡ өсөн йән башына джизья биргәндәр. 2/5 — 1/4 уңышына ер һалымы икенсе килем сығанағы булған. Башҡа йыйымдар һәм пошлиналар йыш ҡына һатыу урындарынан откупщиктарға һатылған.
Шульман Екатерина Михайловна
Танылыуы
2020 йылда «Левада-Центр» һорауы буйынса 40-55 йәштәгеләр төркөмөндә россияла иң илһам биреүсе кеше була.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы (25 июнь 1937 йыл — 4 февраль 2008 йыл) — химик-технолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1995), техник фәндәр докторы (1993), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһының (1993) һәм Башҡортостан Республикаһының (1992) атҡаҙанған химигы.
Шульман Екатерина Михайловна
Танылыуы
Шул уҡ йылды Glamour журналы версияһы буйынса «Йыл ҡатын-ҡыҙы» бүләген ала.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Синдта ғәрәп хакимлығы
Дөйөм алғанда, мосолман башлыҡтары Синдта индуизмға түҙеп ҡараған кисергән.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
Флүс Мирзасәлих улы Ғәзизов 1937 йылдың 25 июнендә ТАССР-ҙың Мөслим районы Симәк ауылында тыуған.
Шульман Екатерина Михайловна
Танылыуы
2021 йылдың 13 апрелендә Федераль адвокаттар палатаһының «Хоҡуҡи дәүләт үҫешенә бик ҙур өлөш индергән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә, бүләкте адвокаттар хоҡуғын яҡлау буйынса РФ ФПА Советы комиссияһы рәйесе урынбаҫары Вадим Клювгант тапшыра.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Синдта ғәрәп хакимлығы
Шулай ҙа, Әмәүиҙәрҙе алмаштырған Ғәббәсиҙәр династияһы ҡолағанға тиклем, Синд хәлифәлектең бер өлөшө була һәм сауҙа, мәҙәниәт йәһәтенән мосолман донъяһы менән әүҙем бәйләнеш тота.
Раджастан өсөн алыш
Раджастан өсөн һуғышта 730-сы йылдарҙа Гуджараттан (Лат) Гурджар-Пратихар һәм Чалукья коалициялары Синд провинцияһының Әмәүи губернаторын тар-мар итә. Ул ваҡыттағы бөтә (Һиндостан һәм мосолман) сығанаҡтары конфликтҡа һәм эҙемтәләренә ҡарата тап килһә лә, һуғыш тураһында яҙмалар юҡ. Шулай уҡ был алыштарҙың ҡайҙа барғанына күрһәтмә юҡ, ләкин финал алышының хәҙерге Синд-Раджастан сигендә булыуы аңлашыла. Ғәрәптәр еңелгән һәм Һиндостандың көнбайыш ярына сигенгән.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
1959 йылда С. М. Киров исемендәге Ҡазан химия-технология институтын тамамлай һәм шунан бирле Стәрлетамаҡтағы «Авангард» предприятиеһында эшләй: инженер, лаборатория начальнигы, оҫтахана начальнигы, техник контроль бүлеге начальнигы, 1969 йылдан заводтың баш инженер урынбаҫары. 1988 йылдан — генераль директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Төньяҡ-көнбайыш общиналары
Ислам хәлифәлегенең артабанғы баҫымы көсһөҙ була, сөнки уның үҙәк власы көсһөҙләнә, ә урындағы губернаторҙар власты һинд, джайна һәм буддист хакимдары менән бүлешеүгә өҫтөнлөк бирә. Ислам динен таратыусылар унда сөнни мосолмандар араһында ла, мосолман булмағандар араһында ла ярашлы аудитория таба. 985 й. Мултан янындағы төркөм үҙен бойондороҡһоҙ Исмаил Фәтих дәүләте тип иғлан итә.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
Фәнни эштәре йүнәлештәре: ҡаты ракета яғыулығы юғары молекуляр берләшмәләрен етештереү химияһы һәм технологияһы.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Төньяҡ-көнбайыш общиналары
Ислам донъяһы менән даими бәйләнештәр һәм яр буйы сауҙаһы Синд ҡалаһын мосолман дин таратыусылары Һиндостанға килеп эләгеү өсөн уңайлы урын иткән. Ислам диненә килеүселәр араһында айырыуса буддистар күп. Мултан хәҙер ҙә Синдта осраған исмаилиттар үҙәгенә әйләнде. Был төбәктә ислам ғалимдары Һиндостан фәне менән танышҡан һәм уны артабан көнбайышҡа тапшырған.
Молтандан төньяҡҡараҡ мосолман булмаған төркөмдәр байтаҡ ине. Шул ваҡыттан мосолмандар яулап алған ерҙәр ике өлөшкә бүленде: төньяҡ төбәк, Пенджабты ла индереп, Радж-индуистар контроле аҫтына ҡайтты, ә көньяҡ яр буйы, Белуджистан, Синд һәм Мултанды индереп, мосолман контролендә ҡалды.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
Ғәзизов етәкселегендә яңы шартлатҡыс матдәләр (һығылмалы кумулятив зарядтар, шашка-детонаторҙар, II класлы грануллы шартлатҡыс матдәләр, брикет яғыулыҡтар һәм башҡалар) рецептураһы эшләнә һәм производствоға индерелә; баллистик төрҙәге ракета һәм дары яғыулыҡтары етештереү экологияһы проблемаһы хәл ителә. Ул заводтың химик технологияһы һәм сәнәғәт экологияһының төп фәнни-тикшеренеү лабораторияһын булдыра.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Себук-Тегин осоронда Ғәзни Ҡабул шаһ Радж Джаяпалаға ҡаршы һуғыш аса. Себук-Тегин вафат булып, уның улы Мәхмүт 998 йылда тәхет килгәндән һуң, Ғәзниҙәр төньяҡта Караханидтарға ҡаршы көрәш менән мәшғүл була. Ул саҡта Шах Радж яңынан хәрби хәрәкәттәр башланы.
XI быуат башында Мәхмүт Ғәзнәүи Көньяҡ Азияға 17 тапҡыр поход яһай. 1001 йылда солтан Мәхмүт Ғәзнәүи Гандхар һинд-шаһтар нәҫеленән радж Джаяпалды тар-мар иткән һәм ғәскәрен алып бара, артабан 1005 йылда Пешаварҙы үҙ державаһы үҙәктәренең береһенә әйләндергән.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995), ул Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының химия-технология фәндәре бүлеге ағзаһы.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Ғәзнәүиҙәр яулауы башта Исмәғил Фатимидтарына ҡаршы йүнәлтелгән була, һәм Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең Исмаилдарға ҡаршы өҙлөкһөҙ көрәшенең бер өлөшө була. Әммә, Исмәғилдәрҙе еңгәндән һуң, Мәхмүт артабан Һиндостандың бай ерҙәренә юл тота, ҡорам һәм монастырҙарҙы талай. 1027 йылға Мәхмүт Төньяҡ Һиндостандың бай ерҙәренең күпселек өлөшөн яулап ала һәм Ғәббәсиҙәр хәлифе Әхмәд әл-Ҡадирҙан бойондороҡһоҙлоҡ тураһында рәсми танылыу ала.
Ғәзнәүиҙәр Төньяҡ Һиндостанда 175 йылдан ашыу (1010—1187) идара иткән. Был ваҡытта Лахор икенсе баш ҡала әһәмиәтенә эйә була һәм һуңынан Ғәзнәүиҙәрҙең баш ҡалаһына әүерелә.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Биографияһы
Флүс Мирзасәлих улы 2008 йылдың 4 февралендә вафат була. Стәрлетамаҡ ҡалаһында ерләнгән.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Мәхмүт хакимлығы аҙағына уның империяһы көнбайышта Тәһрандан алып көнсығышта Джамнаға тиклем, төньяҡта Арал диңгеҙенән алып көньяҡта Ғәрәп диңгеҙенә тиклем һуҙылған була. Уның походтары Төньяҡ һәм Көнбайыш Һиндостанды солғап алһа ла, Пәнжәб ҡына уның державаһының даими өлөшө булып ҡала, Кәшмир, Доаб, Раджастан һәм Гуджарат Раджпут династияларының контроле аҫтында ҡала.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Хеҙмәттәре
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы — 160 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 44 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент авторы.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
1030 йылда Мәхмүт ҡаты сирләп китә һәм 59 йәшендә вафат була. Был талантлы полководец идаралыҡ иткән йылдарҙа университеттар нигеҙ һалына, унда дин, математика, гуманитар фәндәр, медицинаны өйрәнгән университеттарға нигеҙ һалына.
Ғәзизов Флүс Мирзасәлих улы
Хеҙмәттәре
Газизов Ф. М. Пороховой исполин / Флюс Мирзасалихович Газизов // Вестн. Акад. наук Респ. Башкортостан. — 2003. — Т. 8, N 3.
Мосолмандарҙың Көньяҡ Азияны яулауы
Ғәзнәүиҙәр дәүләте
Ғәрәптәр кеүек үк, өс быуат элек Мәхмүт армияһы Варанаси, Матхура, Удджайн, Махешвар, Джваламукхи, Сомнатха һәм Дварка ҡорамдарын яндыра. Мәхмүт прагматик булған, ярҙам итергә ризалашһалар, ул радж-индустар ғәскәрен һәм уларҙың үҙҙәрен дә еңел генә файҙаланған. Шиғисылар һәм Иран Буидтары уның төп дошмандары булып ҡалған. Был Әл-Бируни хеҙмәттәренән, соғдий, уйғыр һәм манихейлыҡ текстарынан, күренә, унда буддистар, индустар һәм йәһүдтәрҙе Изге Яҙма кешеләре тип атайҙар (ортодоксаль ислам ундайҙарға фәҡәт монотеизм яҡлыларҙы, христиандар һәм йәһүдтәрҙе, индерәләр), ә Будда бурхан йәки хатта пәйғәмбәр тип аталған. Тәүге талауҙар һәм ҡыйратыуҙарҙан һуң, буддистар, джайндар һәм индустар зимми — «түҙерлек башҡа дин кешеләре» категорияһына эләгә.
Ғурид солтанлығы
1160 йылға тиклем Ғәзнәүиҙәр көнбайышта үҙәк Афғанстандан алып көнсығышта Пенджабҡа тиклем, хәҙерге Афғанстандың Ғәзни йылғаһы ярындағы баш ҡалаһы Ғәзни һәм хәҙерге Пакистандың Лахор ерҙәре менән идара иткән. 1160 йылда Афғанстандың Гур өлкәһе полководецы Шиһаб-әд-дин Мөхәммәт Ғури Ғәзнәүиҙәрҙән Ғәзниҙе тартып ала һәм 1173 йылдан уны үҙенең баш ҡалаһы итә, Һиндостанда Ғури яңы мосолман династияһын нигеҙләүсе булған. Ул көнсығыштағы Ғәзнәүи ерҙәренә һөжүм итә, Гуджаратҡа бәреп инә һәм 1180 йылдарҙа Гуджаратҡа баҫып инә, 1180 йылда гуджарат хакимдары Соланкиҙы тар-мар итә.
1186—1187 йылдарҙа союздаш индуист кенәздәре ярҙамында Лахорҙы яулай. Шулай итеп, ул Ғәзнәүҙәргә буйһонған һуңғы ерҙәрен баҫып ала һәм уларҙың империяһын тар — мар итә. Яңы етәкселәр бөтә субконтинентты баҫып алыуға ҡыҙыҡҡан. Үҙенән элгәреләр кеүек үк, Мөхәммәт бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарған һәм артабан хакимлыҡҡа ынтылған Исмәғил Мултанына ҡаршы тороуҙан башлай.
1191 й. ул хәҙерге Раджастанда һәм Харьянда идара иткән Притхвирадж III Аджмерскийҙы ерҙәренә бәреп инә, ләкин Говинд-раджа Делийский, Притхвирадж вассалы тарафынан ҡыйратыла. Киләһе йылда Мөхәммәт 120 000 һыбайлыны йыйған һәм тағы Һиндостанға бәреп ингән. Мөхәммәт һәм Притхвирадж ғәскәрҙәре үткән йылдағы кеүек, Карнал ҡалаһы эргәһендәге яу яланында осраша, әммә был юлы Мөхәммәт Ғури еңеп сыға. Говинд ражда үлтерелә, Притхвирадж әсирлеккә алына, ә Мөхәммәт Дели яғына ҡарай юл ала. Йыл дауамында Раджастандың төньяғы, һәм Ганг менән Джамна йылғалары араһы уның ҡулында була. Һиндостанда ошо еңеүҙәренән һуң Мөхәммәт Ғури Делиҙы үҙенең баш ҡалаһы иткән. Мултан да уға буйһонған. Һуңынан Ғәзнигә ҡайтҡан, төрөктәр һәм монголдар һөжүменән һаҡланырға тура килгән, ләкин армияһының бер өлөшөн ул Төньяҡ Һиндостанда ҡалдырған, һәм ғәскәре уның хакимлығы даирәһен Бенгалияға тиклем киңәйтеүен дауам иткән.
1206 й. Мөхәммәт Ғуриға Лахорҙағы ихтилалды баҫтырырға тура килә. Ғәзнигә ҡайтып килгәндә, каруаны хәҙерге Пакистандың Пенджабтағы Джеламы янында ял итергә туҡтаған. 1206 йылдың 15 мартында киске намаҙ ваҡытында солтанды гакхарҙар үлтерә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр, Мөхәммәт ассасиндар, исмаилиттар радикаль сектаһы, тарафынан үлтерелгән, тип уйлаған.
Дели солтанлығы
Дели солтанлығында 1211 йылдан мәмлүктәр, йәғни власты ҡулына алған төрөк ҡол-яугирҙары идара иткән. Солтанлыҡ территорияһы бик тиҙ ҙуайған. XIII быуат уртаһына уға Бенгалия һәм Үҙәк Һиндостандың күпселек өлөшө уның ҡулында булған. Делиҙа бер нисә төрөк һәм афған династиялары алмашына: мәмлүктәр (1211—1290), Хильджи (1290—1320), Туғлаҡидтар (1320—1413), Сәйеттәр (14-1451) һәм Лоди династиялары (1451—1526). Көньяҡ Һиндостанда, Виджаянагара батшалығы мосолман хакимлығына уңышлы ҡаршы торған. Төньяҡ һәм үҙәк Һиндостандағы бер нисә батшалыҡ, Раджастан, Деккан, Гуджарат, Малва (үҙәк Һиндостанда) һәм Бенгалия өлөштәре, Делиҙан бойондороҡһоҙ булып ҡалған, ләкин хәҙерге Пакистандың бөтә ерҙәрендә Дели идара иткән.
Дели солтандары, власть арҡаһында бәхәс булмағанға тиклем, Яҡын Көнсығыш мосолман дәүләттәре менән дуҫтарса, ләкин өҫтән-мөҫтән бәйләнеш тотҡан. Закондар Ҡөрьәнгә һәм Шәриғәткә нигеҙләнгән, мосолман булмағандар джизья һалынған. Власть үҙәктәре ҡалаларҙа була. Хәрби лагерҙар һәм ауыл ерендәге сауҙа факториялары яңы ҡалалар барлыҡҡа килтереү нигеҙе булып торған.
Дели солтанлығы Һиндостанға монголдарҙың баҫып инеүенә юл ҡуймаған. Илбаҫарҙар (хулагуидтар) шулай ҙа Афғанстанды һәм көнбайыш Пакистандың бер өлөшөн яулаған. Эҙе архитектурала, музыкала, әҙәбиәттә, хатта диндә бер-береһенә һинд-мосолман йоғонтоһо булғаны күҙәтелә. Урду теле («һарай теле», төрөк телендәге «урҙа» һүҙенән) — хаким йәки полководец ставкаһы солтанлыҡта һинди, фарсы, төрки, ғәрәп телдәре ҡатнашлығында формалашҡан.
1398 йылда Дели Аҡһаҡ Тимер тарафынан талана, ләкин Дели Лоди династияһы осоронда тергеҙелә, уның һуңғы батшаларын Бөйөк Моголдар империяһына (XVI—XVIII бб.) нигеҙ һалыусы Бабур (1526) яулай.
Аҡһаҡ Тимер
Сәмәрҡәндтән Тамерлан йәки «Аҡһаҡ Тимер» тип аталған төрки-монгол юлбашсыһы, Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405)  Тимур бин Тарагхай Барлас (1370—1405) Алғы Көнсығыш һәм Үҙәк Азияның күпселек өлөшөн яулаған.
Һиндостандағы үҙ-ара низағ, тартыш тураһында яҡшы белгән Тимер Дели солтаны Насир уд-Дин Мәхмүтшаһ ибн Мөхәммәтшаһ Туғлакид ерҙәренә бәреп инә. Баҫып алыуға солтандарҙың индуизмға ҡарата түҙемлеге сәбәп була. Ысынында иһә Тимерҙе солтанлыҡтың байлыҡтары йәлеп итә.
Делиға барғанда, Аҡһаҡ Тимер аван ырыуы феодаль юғары ҡатламының һәм Мератх губернаторының бер ни тиклем ҡаршылығына юлыға. Солтан армияһы 1398 йылдың 17 декабрендә еңел ҡыйратыла. Тамерлан Делиҙы талай һәм яндыра. Баш ҡала өсөн һуғышҡанға тиклем үк Аҡһаҡ Тимер 100 000 әсирҙе, башлыса индустарҙы юҡ итергә бойороҡ бирә.
Тузк-ай-Тимури үҙенең хәтирәләрендә  Аҡһаҡ Тимер үҙенең хәтирәләрендә кеше һуйыуҙы былай тасуирлай: Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡәлғәнең бөтә халҡын да ҡылыс аша үткәрҙек һәм бер сәғәт эсендә 100 000 кафырҙың башы сабып өҙөлдө. Ислам ҡылысы кафыр ҡаны менән йыуылды… Һалдаттар, уларҙың өйҙәренә ут төртөп, көлдәрен күккә осорҙо. Ҡаралтыларын да, ҡәлғәһен дә ер менән тигеҙләне… Был тоғролоҡһоҙ индустар, ҡатындары һәм балалары үлтерелде, ә уларҙың мөлкәте һәм тауарҙары еңеүселәрҙең табышына әйләнде. Бөтөн лагерға, тоғролоҡһоҙҙҙо әсирлеккә алған һәр кем уны үлемгә хөкөм итергә тейеш, быны үтәмәгән кеше үҙе язаланып үлтереләсәк, ә мөлкәте ошаҡ килтереүсегә тапшырыласаҡ, тип иғлан иттем. Был бойороҡто ишеткәндән һуң, ислам ғәзиҙәре, ҡылыстарын яланғаслатты, әсирҙәрҙе киҫте һәм һуйҙы. Был көндө бер йөҙ мең тоғролоҡһоҙ, яуыз боттарға табыныусылар үлтерелде. Кәңәшсем, ғалим, үҙ ғүмерендә турғайҙы ла үлтермәгән Мәүләнә Насыретдин Умар, минең бойороғом буйынса, үҙенең ун биш тотҡонон ҡылысынан үткәрҙе… Алыштың бөйөк көнөндә 100 000 әсир ылауҙа ҡалырға тейеш түгел ине, был һуғыштың бөтә ҡағиҙәләренә ҡаршы килер ине ….
Аҡһаҡ Тимер индустар геноцидын ентекләп, нисә ҡалала һәм ауылда бөтә ир-ат һуйылғанын, ҡатындары көсләнгәнен һәм көсләп ислам диненә баҫтырылғанын һөйләй.
Аҡһаҡ Тимер яҡынса 1399 йылдың ғнуарында Дели ҡалаһынан китә. Апрелдә ул үҙенең Аму-Дарья йылғаһы аръяғындағы баш ҡалаһы Сәмәрҡәндкә ҡайта. Ул Һиндостандан бик ҙур табыш алып сыға. Руй Гонсалес де Клавихоға ярашлы, был походта таланған аҫыл таштарҙы ҡулға төшөрөлгән 90 фил Сәмәрҡәндтәге «Биби Ханым» мәсетенә илткән. Ә ашыҡ-бошоҡ төҙөлгән Биби Ханым мәсете бер нисә тиҫтә йыл эсендә емереклеккә әүерелгән.
Бөйөк Моголдар империяһы
XVI быуатҡа Һиндостан, үҙ подданныйҙары тураһында артыҡ хәстәрлек күрмәгән, закондар йәки учреждениеларҙың дөйөм йыйылмаһын ҡалдырмаған, ваҡ мосолман һәм индуист биләмәләренә тарҡалған килеш аяҡ баҫа. Әммә донъя йылдам үҙгәрә башлай. Португалиялы Васко да Гама 1498 йылда карапта Африканы көньяҡтан урап үтә һәм мосолмандарҙың Азия һәм Европа араһындағы сауҙа юлдарында мосолмандарҙың монополияһын емерә. Үҙәк Азияла һәм Афғанстанда Фирғәнә хакимы Бабур көсәйгән, ул Кабулды яулай һәм Һиндостанға хәрби поход ойоштороу маҡсатын ҡуйған. Уның династияһы Һиндостанда 333 йыл (1526-1858) хакимлыҡ ҡыла.
Бабур
Сыңғыҙхан менән Аҡһаҡ Тимер тоҡомонан сыҡҡан Бабур һуғыш ажарлығын матурлыҡҡа һөйөү менән, яулаусы ҡомарын тәрән аҡыллы администратор һәләте менән берләштергән. Ул Төньяҡ-Көнбайыш Һиндостанды баҫып алыуға иғтибарын йүнәлтә һәм һуңғы Дели солтаны Ибраһим-шаһ Лодиҙы, Панипат эргәһендәге алышта (1526), Делиҙан төньяҡтараҡ, ҡыйрата. Бабур үҙенең Үҙәк Азия яугирҙарын Һиндостанда ҡалырға һәм раджпуттар һәм афғандар йөҙөндә власҡа дәғүә итеүселәр менән алышырға күндерә. Оҙаҡламай (1530) Бабур вафат була. Бабур булдырған Бөйөк Моголдар империяһы һинд үлсәмдәре буйынса ғәйәт үҙәкләштерелгән булған.
Бабурҙың тыуаһы (праправнук) Шаһ Йыһан (1628—1658 йылдарҙа идара иткән) Таж Махалды һәм башҡа иҫ киткес ҡоролмалар төҙөткән. Мосолмандарҙың абруйлы ике императоры — 1556-1605 йылдарҙа идара иткән Әкбәр һәм Аурангзеб (1658-1707) империяның сиген киңәйткән һәм икеһе лә һәләтле администратор булған, әммә Әкбәр башҡа диндәргә ҡарата түҙемле булһа, Аурангзеб мосолман булмаған кешеләргә түҙемһеҙ булған.
Аурангзеб
Аурангзебтың ата-бабаһы Әкбәр, империяның төрлө диндәрен берләштереп, Дин-иллаһ тип аталған синкретик дин булдырырға маташҡан, ләкин уның тыуаһы Аурангзеб мосолман диненә бик бирелгән фанатик булған.
Аурангзеб мәрхүм булғандан һуң, империяның мосолмандар хакимиәте тарҡала. Империялағы постар нәҫелдән күскән, интригалар юлы йәки көслөк менән баҫып алынған. Чиновниктар штатын комплектлаусы мансабдар системаһы заминдар системаһы менән алмашынған, был осраҡта урындағы бай ер биләүселәр һалым йыйыу өсөн яуаплы чиновниктар булып киткән. Ер ҙә, уны иккән игенселәр ҙә, эшкәртеүселәр ҙә, чиновник вазифаларыы ла мираҫ буйынса күсә башлаған. Империя хәлһеҙләнә, хакимлыҡ өсөн көрәшергә әҙер башҡа көстәр уяна башлаған. Бындай уңайлы шарт менән британдар файҙаланған.
Дурраний империяһы
Могол имприяһының тарҡалыуы фарсыларҙың Надиршаһын үҙенә йәлеп иткән, әммә ул һинд ерҙәрен яулай алмаған. Уның вафатынан һуң уның шәхси гвардиясыһы пуштун Әхмәдшаһ Әбдәли Дуррани яулап алыуҙарға тотона. Сирек быуат эсендә ул XVIII быуаттағы ҙур мосолман дәүләтен төҙөгән. Уның иң юғары ҡаҙанышы Панипат янында Маратхтарҙы еңеүе (1761) булған. Көньяҡ Азияла уның дәүләте Һиндтан алып Делиға тиклем йәйрәп ятҡан. Уны Һиндостандағы могол идараһын юҡ итеү менән ҡыҙыҡһындырмаған һәм ул күберәк ваҡытын даими һуғыштар алып барыуға һәм Фарсы илендәге ихтилалдарҙы баҫтырыуға бағышлаған. Уның вафатынан һуң империя тарҡалған.
Наланда
1193 йылда пуштун-афған ғилзаиҙар Наланда будда университет комплексын емерә, уның китапханаһын яндыра. Ҡотоп әд-Дин Айбаҡҡа буйһоноусы Бәхтейәр Халаджи етәкселек иткән ғилзаиҙар шулай уҡ Викрамашила монастырын һәм башҡа будда монастырҙарын емергән. Был ваҡиғалар Һиндостандағы буддизмға ҡарата йүнәлтелгән һуңғы һөжүмдәрҙең береһе булған.
Буддистар Непалға, Сиккимға һәм Тибетҡа, йәки Субконтиненттың иң көньяғына ҡасҡан. Индуизм һәм джайнизм урындағы үҙәкләштереүҙең еңелләшеүе һәм ябай халыҡ культтары менән бәйләнеш һөҙөмтәһендә артабан йәшәй алған.
Соманат
Был урында беренсе ғибәҙәтхана христиан дәүеренә тиклем төҙөлгән.
Гуджаратта сығышы Валлабхиҙан булған Майтрак династияһы батшаһы төҙөгән икенсе ғибәҙәтхана 649 йылдан бирле беренсе ҡорам урынында торған. 725 йылда Синдтың ғәрәп губернаторы Джунайд уны ер менән тигеҙләгән.
Батша Гурджара-Пратихара Нагабхат II 815 йылда ҡыҙыл ҡомташтан өсөнсө ғибәҙәтхананы төҙөгән. 1026 йылда ғибәҙәтханаға Мәхмүт Ғәзнәүи һөжүм итә, уның мөлкәтен һәм аҫыл таштарын талай, ғибәҙәт ҡылыусыларҙы үлтерә һәм изге ҡорамды яндыра. Тап шул ваҡытта ғибәҙәтхананың билдәле Шивалингаһы бөтөнләй емерелгән.
Дүртенсе сиркәүҙе 1026 һәм 1042 йылдар араһында Малванан Парамара Бходжа батша һәм Гуджараттан Соланки батшаһы Бхима һалған. 1297 йылда, Дели солтанаты Гуджаратты яулағанда, һәм тағы 1394 йылда ғибәҙәтхана ер менән тигеҙләнгән. Могол императоры Аурангзеб 1706 йылда ғибәҙәтхананы йәнә емерә. 1947 йылда ғибәҙәтхана сираттағы тапҡыр тергеҙелә.
Павленко Михаил Павлович
Павленко Михаил Павлович (21 ноябрь 1910 йыл — 17 октябрь 1980 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының разведка взводы командиры. Гвардия старшинаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Михаил Павлович Павленко 1910 йылдың 21 ноябрендә Ставрополь крайы Сотниковское ауылында (хәҙер- Благодарненск районы) тыуған.
Ҡыҙыл Армияла - 1941 йылдың ноябренән. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың ноябренән.
1944 йылдың 12 апрелендә Владимир-Волынский ҡалаһы (Украина, Волынь өлкәһе) өсөн алышта шәхси ҡоралдан ундан ашыу немецты юҡ итә. Яугирҙарҙың бер төркөмө менән Михаил Павленко дошман атакаһын кире ҡаға һәм уларҙы полк команда пунктына яҡынайтмай. Алыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн 1944 йылдың 14 майында гвадия старшина 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 12 авгусында Подстолице, Клбыльница тораҡ пункттары тирәһендә (Польша, Ласкажев ҡалаһынан 12-15 километр алыҫлыҡта) Висла йылғаһы аша сыға һәм бер нисә п немецты әсирлеккә ала. Алыштарҙа гвардия старшинаһы Павленко М. П. бер нисә ауыр яраланған яугирҙы һуғыш яланынан алып сыға. Үҙе яраланған булыуына ҡарамаҫтан, сафта ҡала. 1944 йылдың 7 декабрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 20-29 апрелендә разведчиктар етәксеһе булараҡ бер нисә тапҡыр Ораниенбург һәм Бранденбург ҡалалары районында (Германия) дошман торған урынға йәшерен рәүештә инә һәм бик күп һалдаты һәм офицерҙы юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945йылдың 31 майындағы Указына ярашлы немец илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн старшина Михаил Павлович Павленко 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры була.
1980 йылдың 17 октябрендә вафат була.
Яңы Троицкий (Көйөргәҙе районы)
Яңы Троицкий (Новотроицкая) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 453354, ОКАТО коды — 80239820009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Виска Безмошная
Виска Безмошная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пешица йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары/ Канин Нос морононан/ Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новосильцева Мария Петровна
Мария Петровна Новосильцева (ҡыҙ фамилияһы Кожина) (1830 йыл тирәһе —9 октябрь 1910 йылдың 9 октябре) — шәфҡәт туташы; 1886—1894 йылдарҙа Смольный институты начальницаһы; Изге Екатерина орденының кесе тәреһе кавалер.
Биографияһы
Генерал-майор дәрәжәһендә отставкаға сыҡҡан һәм Порховский өйәҙе етәксеһе, элекке Кавалергард полкы полковнигы Пётр Артамонович Кожин ғаиләһендә тыуған. Марияның ҡарттаһы, отставкалағы полковник Артамон Осипович Кожин бай алпауыт, бер нисә имение эйәһе, шулай уҡ Порховский өйәҙендә билдәле эшҡыуар булған, уның парусин фабрикаһы һәм шарап заводы булған ; ул ғали йәнәптәре светлейший кенәз П. В. Лопухиндың бер туған һеңлеһе Вера Васильевна Лопухинаға, өйләнгән була.
Мария алты йәш саҡта әсәһе вафат була. Апаһы Екатерина (кейәүҙә Лашкарева) менән бергә, Мәскәү губернаһы Коломенский өйәҙе Алёшкин ауылындағы атаһының имениеһында үҫкән һәм өйҙә тороп белем алған.
1870 йылда Мария Петровна тол ҡала һәм үҙенең атаһының ағаһы, бабаһы Г. А. Кожин васыят итеп ҡалдырған Псков өлкәһендәге Княжьи Горки имениеһында йәшәй.
Шәфҡәт туташы
Рус-төрөк һуғышы ваҡытында шәфҡәт туташы Новосильцева Изге Троицкий общинаһына шәфҡәт туташы булып эшкә килә, уның составында һуғышҡа китә, яралыларҙы Яссы ҡалаһынан поезд менән Рәсәйҙең төрлө ҡалаларына оҙата. Уларҙың Елизавета Алексеевна Кублицкая етәкселегендәге отрядына 11 шәфҡәт туташы һәм 9 дама, шул иҫәптән билдәле баронесса Ю. П. Вревская ла, ингән.
Общинаның Рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан шәфҡәт туташтары, үҙҙәренең ҡаһарма хеҙмәте өсөн миҙалдар һәм Ҡыҙыл Тәре билдәһе менән бүләкләнгән.
Смольный институт
Новосильцева төрөк компанияһы ваҡытында үҙенең ныҡышмалы, арымай-талмай, яралылар һәм ауырыуҙарға күңел хәстәрлеге менән Цесаревна Мария Фёдоровнаға шәхсән таныш булған. 1886 йылда Смольный институтта О. А. Томилова отставкаға киткәнлектән, императрица был вазифаға М. П. Новосильцеваны һайлаған.
М. П. Новосильцева начальница вазифаһын 1894 йылға саҡлы биләгән. Уның осоронда Смольный институттағы тормош айырым үҙгәрештәрһеҙ барған: Новосильцева ниндәй ҙә булһа үҙгәртеп ҡороуҙарға һәм яңылыҡтарға ынтылмаған, ул уҡыу йортон баһалаған һәм хөрмәт иткән, элекке традициялары рухында идара иткән. Педагогик тәжрибәһе булмауы Новосильцеваның эшен ҡатмарлаштырған, әммә ул хеҙмәтен ғәҙәттән тыш намыҫлылыҡ һәм ҙур энергия менән башҡарған.
Новосильцева тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙарҙы яратҡан, уларға изгелек менән ҡараған. Сирле тәрбиәләнеүселәргә ҡарата ул айырым хәстәрлекле һәм иркә мөнәсәбәт күрһәткән. Ул көн һайын лазаретҡа барған һәм ауырыуҙарҙың хәлен яҡшыртыуға үҙ өлөшөн индергән. Ауыр сирле тәрбиәләнеүселәрҙе үҙе ҡараған, уларҙы төн буйына түшәге янында ҡарап сыҡҡан. Новосильцева хужалыҡ һәм финанс мәсьәләләрендә аҙ ҡатнашҡан, етәксенең был мәсьәләләр буйынса яуаплылығы, счёттар һәм контракттарға ҡул ҡуйыу кәрәклеге уға оҡшамаған.
Балалары
Никахлы бер улы була:
Таут-Ях
Таут-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бохара (Ҡурған өлкәһе)
Тарих
Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Шәрип ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы ҡарамағында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Алаш эше
Алаш эше — 1928 йылдан алып «Алаш» партияһы ағзаларына ҡаршы массауи репрессиялар. Ҡулға алғандан һуң улар совет власына ҡаршы ҡораллы көрәштә ҡатнашыуҙа, милләтселек өгөтләү алып барыуҙа, СССР-ға ҡаршы көрәшкән сит ил дәүләттәре менән бәйләнештәрҙә ғәйепләнә. 1930 йылдың апрелендә яҡынса 40 кеше төрлө сроктарға хөкөм ителәләр, атып үлтереүгә (һуңынан 10 йыл төрмәлә улытырыуға алмаштырыла). Улар иҫәбендә: Әхмәт Байтурсынов, Мыржаҡып Дулатов, Мырҙағәли Есполов, Хәлел Ғәббәсов, Ғәзимбәк Биримжанов һәм башҡалар. Халел һәм Йыһанша Дуҫмәхәмәтовтар, Мәғжән Йомабаев, Елдес Омаров, Ибраһим Сатбаев, Әбүәли Әдилов, Абдулла Үҙәкбаев һөргөнгә ебәрелә. Тикшереү аҫтында Мөхтәр Әуәзов, Вәлихан Омаров, Билал Сулеев, Әлимхан Ермеков, Даниял Искаков булып, һуңынан азат ителәләр.
Таутендорф (Тюрингия)
Таутендорф (Тюрингия) (Tautendorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 168 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Васильев
Васильева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Овраг Сухая Еловатка
овраг Сухая Еловатка (Еловатский) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Елань йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терса. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Козель Арнольд Израилевич
Козель Арнольд Израилевич (9 ноябрь 1940 йыл, Һарытау, СССР — 18 июнь 2019 йыл, Силәбе, Рәсәй) — СССР һәм Рәсәй нейрохирургы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының һәм Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы (2014).
Биографияһы
Арнольд Израилевич Козель СССР-ҙың Һарытау ҡалаһында 1940 йылдың 9 ноябрендә тыуған. Урта мәктәпте тамамлағандан һуң Һарытау медицина институтының «дауалау эше» факультетына уҡырға инә.
1965 йылда Арнольд Израилевия Козель Һарытау медицина институтын уңышлы тамамлап сыға.
1970 йылда — Силәбе ҡалаһының торба прокатлау заводы медицина санитар бүлегенең нейротравматология бүлексәһен етәкләй.
1981 йылдан алып А. И. Козель Силәбе ҡалаһының ашығыс ярҙам дауаханаһындағы нейрохирургия бүлегендә эшләй. 1982 йылда был дауахана уның етәкселеге аҫтында Силәбе ҡалаһының нейрохирургия үҙәге итеп үҙгәртелә, ә 1996 йылда — был медицина учреждениеһы Силәбе лазер хирургияһы институты үҙәге итип үҙгәртелә. А. И. Козель уның директоры була.
2000 йылда А. И. Козель Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир-ағзаһы итеп һайлана.
2014 йыл — Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы.
Рәсәй Федерацияһының Силәбе ҡалаһында 2019 йылдың 18 июнендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Арнольд Израилевич Козель 25 патентлы нейрохирургия методтарын уйлап тапҡан, уларҙың 4-һе уның исемен йөрөтә: («Умыртҡа бағанаһы остохондрозын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Өсөнсөл нервы невралгияһын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Аденогипофиз ауырыуын А. И. Козелса дауалау ысулы», «Наркоманиянан А. И. Козелса дауалау ысулы»).
Арнольд Израилевич Козель етәкселеге аҫтында өс медицина фәндәре докторы һәм дүрт медицина кандидаты әҙерләнгән.
Мөҡағали Маҡатаев
Мөҡағали Маҡатаев (Мөхәмәтғәле Сөләймән улы Маҡатаев; Мұқағали Мақатаев; 9 февраль 1931 йыл — 27 март 1976 йыл) — ҡаҙаҡ шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе.
Биографияһы
Мөҡағали Маҡатаев 1931 йылдың 9 февралендә Ҡаҙаҡ Автономиялы Социалистик Совет Республикаһының Алматы өлкәһе Нарынҡол районы Ҡараһаҙ ауылында тыуған.
1952—1969 йылдарда Ҡаҙаҡ радиоһында диктор булып, «Советтік шекара» (Советтик сик), «Социалистік Қазақстан» (Социалистик Ҡаҙағстан), «Мәдениет және тұрмыс» (Мәҙәниәт һәм тормош) гәзиттәрендә һәм «Жұлдыз» (Йондоҙ) журналында хеҙмәт итте. 1970 йылдан алып Ҡаҙағстан Яҙыусылар берләшмәһе ағзаһы.
Мөҡағали Маҡатаевтың әҫәрҙәре 1948 йылда баҫыла башлай. «Апассионата» (1962) поэмаһы менән наҡлы танылыу ала. Уильям Шекспирҙың сонеттарын, Уолт Уитмендың шиғырҙарын, Данте Алигьериның «Илаһи комедия»һын ҡаҙаҡ теленә тәржемә итә.
Маҡатаев 1976 йылның 27 мартында Алматы ҡалаһында вафат була. 1999 йылда Ҡаҙағстан хөкүмәте Ҡаҙағстан Республикаһының Дәүләт бүләген тапшыра.
Лепёхин Иван Иванович
Лепёхин Ива́н Ива́нович (, Санкт-Петербург —, Санкт-Петербург) — рус ғалим-энциклопедиясыһы, сәйәхәтсе, этнограф, лексикограф. Петербург Фәндәр һәм художестволар академияһының академигы (1771). Академик экспедициялар етәксеһе.
Биографияһы
Преображенский лейб-гвардия полкының кесе офицеры ғаиләһендә тыуған.
Академик гимназияла уҡый, артабан Петербург Фәндәр академияһының Академик университетын тамамлай.
1762 йылда Страсбург университетына уҡырға ебәрелә, бында медицинаны өйрәнә. Страсбургтан М. В. Ломоносов менән хат алышҡан, ул Лепёхинды Петербург Фәндәр академияһында ботаника кафедраһын биләргә әҙерләй. 1767 йылда Страсбург университетын тамамлай һәм медицина докторы дәрәжәһен ала.
Санкт-Петербургҡа ҡайтҡас, Фәндәр академияһында адъюнкт һәм сәркәтип итеп тәғәйенләнә. 1771 йылдан — тәбиғи фәндәр буйынса академик.