cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сириус
Тарихы
Боронғо мәҙәниәттәрҙең күбеһе Сириус йондоҙона айырым әһәмиәт бирә. Иртә батшалыҡ осоронда Нил йылғаһы үҙәнендә йәшәүселәр уға Сопдет алиһәһе (грек телендә Σῶθις, Сотис), Исиданың күктәге кәүҙәләнеше булараҡ табынғана. Сириус күк кәмәһендә баҫып торған һәм баш осонда биш мөйөшлө йондоҙ балҡыған Исиди булараҡ һүртләнә, ул уң яғында торған Осирисҡа ҡарап тора (Осирис, үҙ сиратында, Орион билбауы йондоҙҙары кеүек ҡабул ителә). Сириус менән алиһә Хатхор ҙа бәйле була, Хатхор һыйыр кеүек һүрәтләнә, ә уның ике мөгөҙө араһында Сириус балҡый. Күк көмбәҙенән 70 көнгә юғалып торғандан һуң Сириустың ҡайтанан гелиакик балҡып килеп сығыуын күҙәтеп, Мысыр ҡанбабалары Нил йылғаһының ташып, ярҙарынан сығыу мәлен аныҡ фаразлай. Боронғо Мысырҙа Сириустың ике тапҡыр күк көмбәҙенә гелиакик рәүештә балҡып килеп сығыуы календарь йыл тип иҫәпләнә.
Шумер-аккад астрономияһында йондоҙҙо Уҡ тип атайҙар һәм Нинурта аллаһы менән бәйләйҙәр. Тиглатпаласар I монументында (беҙҙең эраға тиклем XI быуат) былай тиелә: «баҡыр кеүек уттай ҡыҙыл төҫтәге Уҡ йондоҙоноң күк көмбәҙенә килеп сыҡҡан көндәре һыуыҡ була, һыуыҡтар, боҙ көндәре күҙәтелә», Уҡ йондоҙоноң күк йөҙөндә пәйҙә булыуы, йәғни Сириустың акроник күтәрелеүе һүрәтләнә, ул урта һәм Яңы Ассирия осоронда ҡыш уртаһына тура килә.
Сириустың хәҙерге атамаһы грек телендәге латин транскрипцияһындағы Sirius тип яҙылғандан килеп сыҡҡан. Антик осорҙан алып Сириус һәм Процион эт йондоҙҙары тип аталған.
Грек мифологияһына ярашлы, Орион йәки Икария эте Сириус йондоҙо була. "Илиада"ла (XXII 30) Гомер уны «Орион эте» тип атай. Гректар шулай уҡ Сириусты йәйге эҫелек менән бәйләй: йондоҙ атамаһы «эҫе көн» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Беҙҙең эраға тиклем III быуаттағы грек шағиры Арата һүҙҙәренсә, «күҙҙәрҙе ҡамаштырған сағыу ялтырауыҡ менән балҡыған өсөн» йондоҙ шулай аталған.
Йондоҙҙоң шулай уҡ латинса Canicula атамаһы ла була, был «бәләкәй этте» аңлата; Боронғо Римдә йәйге эҫелек осоро Сириустың иртә менән күк йөҙөндә пәйҙә булыуы менән тап килә, уны dies caniculares тип йөрөтәләр — «эт көндәре», «каникул» һүҙенең килеп сығышы ла шул атама менән бәйле. XVI быуатта латин теленән тәржемәһе Сириустың урыҫ телендәге тәүге атамаһы (йәки тәүге атамаларының береһе) булып тора.
Әлеге ваҡытта Сириус зәңгәрһыу-аҡ төҫтә, әммә боронғо яҙмалар уны ҡыҙыл йондоҙ тип һүрәтләй. Боронғо Рим философы Сенека ның түбәндәге яҙмаһы беҙҙең көндәргә килеп еткән: «Күк йөҙөндә төрлө төҫтәр бар: сағыу ҡыҫыл Эт, унан бер аҙ ғына баҙығыраҡ Марс, Юпитер бөтөнләй төҫтән мәхрүм, тик саф яҡтылыҡ ҡына сығара, ә сағыу ҡыҙыл төҫтәге Сириус — Эт тип аталған йондоҙлоҡтоң ауыҙында урын алған». Ҡайһы бер башҡа халыҡтарҙың риүәйәттәрендә лә ҡыҙыл Сириус телгә алына. Вольтерҙың «Микромегас» (XVIII быуат) тигән китабында Сириуста йәшәүсе ҡояшты ҡыҙылға яҡыныраҡ (һарғылт Ҡояштан айырмалы рәүештә) тип һүрәтләй. Шуның менән бәйле, Сириус B тышҡы ҡабығын ташлағандан һуң тарихи осорҙа аҡ кәрләгә әйләнә, тигән фекерҙәр әйтелә. Ҡытай астрономияһында йондоҙҙо Лан (Бүре) йәки Тяньлан (Күк бүреһе) тип йөрөткәндәр. Сыма Цянь һүҙҙәре буйынса, Тай-бо [Венера] планетаһы аҡ төҫтә булғанда, ул Лан [Сириус] йондоҙо менән сағыштырыла, ә ҡыҙғылт төҫтә булғанында Синь [Антарес] йондоҙ нә тиңләштерелә. Был йондоҙ [Сириус] нурҙары шәлкемдәре төҫөн үҙгәртһә, [Ерҙә] бик күп урлаусылар һәм юлбаҫарҙар хасил була. Шул уҡ ваҡытта Сыма Цяндың йондоҙҙарҙың даими рәүештә төҫөн үҙгәртеүенә байтаҡ күрһәтмәләре бар, был уның һүҙҙәренә һаҡсыл ҡарарға мәжбүр итә.
Ике йондоҙҙоң береһендә барған эволюция процестары Сириустың төҫөн үҙгәртеү ихтималлығы астрономдар тарафынан кире ҡағыла, сөнки бындай үҙгәрештәр өсөн бер нисә мең йыллыҡ — бик бәләкәй ваҡыт арауығы, һәм системала бер ниндәй томанлыҡ та күҙәтелмәй, әгәр бындай радикаль үҙгәрештәр булһа, ул мотлаҡ барлыҡҡа килергә тейеш ине. Шулай уҡ, бәлки, йондоҙ күтәрелгәндә йәки офоҡ артына ингәндә барлыҡҡа килгән көслө балҡыуы күҙәтеүселәргә ҡыҙыл төҫ тәьҫораты ҡалдырғандыр.
Сириус — үҙенең хәрәкәте булған тәүге өс йондоҙҙоң береһе. 1718 йылда Эдмунд Галлей, Птолемейҙың антик йондоҙло күк каталогын һәм XVIII быуат күҙәтеүҙәрен сағыштырып, Сириус, Альдебаран һәм Арктур кеүек күк есемдәренең хәрәкәт итеүҙәрен күреп ҡала. Был өс йондоҙҙоң хәрәкәттәре әллә ни ҙур түгел, ләкин Альфа, Центавраның көньяҡҡа бер аҙ ауышыуы арҡаһында, Европала күренмәй, ә Барнарда йондоҙо XVIII быуатта үҙенең һирәк күренгән ялтырауы арҡаһында асылмаған була.
Сириус B-ны асыу
1844 йылда билдәле немец астрономы һәм математигы, Кенигсберг обсерваторияһы директоры Фридрих Бессель Сириус хәрәкәтенең траекторияһы әленән-әле тура һыҙыҡтан тайпылыуын асыҡлай. Күк көмбәҙенә ҡарата проекцияла ул сәйер тулҡын формаһындағы кәкре һыҙыҡ булып тора (Сириустың хәрәкәте әллә ни ҙур түгел һәм йылына 1,3 мөйөшлө секунд тәшкил итә, шуға күрә тура һыҙыҡ траекториянан тайпылыу осорон сағыштырыу мөмкинлеген бирә).
Был тулҡынды Бессель Сириус менән бергә дөйөм үҙәк тирәләй әйләнгән (50 йыл) «йәшерен масса» йоғонтоһо менән аңлата. Был хәбәр ышанмайыраҡ ҡабул ителә. Бессель фекеренсә, «йәшерен юлдаштың» массаһы яҡынса Ҡояш массаһына тигеҙ булырға тейеш.
Сириус B 8,4 м арауығында ялтырап күренә, Сириус A-нан (11 мөйөш секунды) алыҫыраҡ булғанда уны хатта ҙур булмаған телескоп аша ла күрергә мөмкин. Сириус A эргәһендә булған мәлендә уны күҙәтеү бик ҡыйын. Ул — беренсе асыҡ аҡ кәрлә йондоҙ (унан алдараҡ 40 Эридан B йондоҙо асыла, әммә 40 Эридан В -ның аҡ кәрлә булыуы һуңыраҡ билдәле була). Сириус В — табылған аҡ кәрләләрҙең иң ҙурҙарының береһе.
Сириустың урыны һәм күҙәтеү шарттары
Сириус — күк йөҙөнөң Көньяҡ ярымшары йондоҙо. Шул уҡ ваҡытта Сириустың ауышлығы ҙур түгел, шуға күрә уны төньяҡ киңлектең 73° градусына тиклем күҙәтергә мөмкин. Хатта Рәсәйҙең Мурманск, Верхоянск һәм Норильск кеүек төньяҡ ҡалаларында ла күҙәтергә була. Сириус офоҡ һыҙатынан ярайһы уҡ бейек (ышаныслы күреү өсөн) Петрозаводск киңлегенә тиклем күтәрелә.
Рәсәйҙең урта киңлектәрендә Сириус күк йөҙөнөң көньяҡ өлөшөндә күҙәтелә. Көҙ көнө ул таңда күренә, ҡыш көндәрендә төнө буйы һәм яҙ көндәрендә Ҡояш байығандан һуң күпмелер ваҡыт күренә. Йәйгеһен Сириус Ҡояш нурҙары артына йәшеренә, Рәсәй территорияһында Көньяҡ ярымшарҙың урта киңлегенән генә күренә башлай, унда Ҡояш Сириустан һуң күтәрелә һәм, Сириусҡа ҡарағанда офоҡ һыҙатынан түбәнгә алдараҡ инә. Әммә Сириус ярайһы уҡ сағыу объект булғанлыҡтан, уны үтә күренмәле атмосферала хатта көндөҙ ҙә күҙәтергә мөмкин, тик уның күктә ҡайҙалығын ғына белергә кәрәк. Шулай уҡ ул көндөҙгө күк йөҙөнөң фотоһүрәттәрендә, бигерәк тә тауҙарҙа яҡшы күренә.
Сириус — Ер күгендә сағыулығы буйынса алтынсы объект.Ҡояш, Ай, шулай уҡ Венера, Юпитер һәм Марс планеталары ғына унан сағыуыраҡ. (ҡара: Иң сағыу йондоҙҙар исемлеге).
Күҙәтеү өсөн төп ориентир — Орион билбауы. Уның аша үткәрелгән тура һыҙыҡтың бер яғы төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай, унда Альдебаран йондоҙо, ә икенсе яғы көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай, бында Сириус урынлашҡан. Хатта донъя тарафтарын белмәйенсә лә, Сириус менән Альдебаранды бутап булмай, сөнки йондоҙҙар төҫө һәм сағыулығы буйынса бер-береһенән ныҡ айырыла.
Донъя тарафтарын белгәндә Сириусты башҡа йондоҙҙар ярҙамында ла табырға мөмкин: Сириус сағыу Процион йондоҙонан көньяҡ-көнбайышта, Канопустан яҡынса 35° төньяҡта, Альхендан (Игеҙәктәрγ) яҡынса 30° көньяҡта йәки Арнебтан (α Зайц) көнсығышҡа табан 15° алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта Сириус Төньяҡ ярымшарҙа яҡшы күренә, әммә яҡынса 11 000 йылдан һуң Сириус Европала бөтөнләй күренмәйәсәк, ә Оло Эт йондоҙлоғо полюс тирәһендә буласаҡ, сөнки донъяның Көньяҡ полюсы Парустар йәки Күгәрсен йондоҙлоғонда буласаҡ. Донъяның төньяҡ полюсы был ваҡытта Вега йондоҙо янында була. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк, тиҫтәләрсә мең йыл элек Европала йәшәгән боронғо халыҡтар ҙа Сириус тураһында бер нимә лә белмәгән, әммә ул ваҡытта улар Центавр Толиман менән бергә Бүрене күрә алған, ә Бүренең аяҡ осонда Көньяҡ Тәре йондоҙлоғо урынлашҡан була.
Шул уҡ ваҡытта 26 мең йыл элек (беҙҙең эраға тиклем яҡынса 24 мең йыл) Сириус хәҙерге Бер мөгөҙлө йондоҙлоҡтоң үҙәгендә урынлашҡан була.
Йондоҙҙоң төп характеристикалары
A һәм B Сириус йондоҙҙары Ҡояшҡа яҡын торған йондоҙҙарҙың береһе, Ҡояштан 8,6 (2,6 пк) яҡтылыҡ йылы алыҫлығында ғына урынлашҡандар. Сириус Ергә ҡарата етенсе урынды биләй, Ерҙән күренгән тиҫтәгә яҡын иң сағыу йондоҙҙар араһында Сириус беренсе урында тора. Әгәр ҙә Сириус Ҡояштан 10 пк алыҫҡлығында урынлашҡан булһа, ул яҡтылығы күренгән йондоҙ булыр ине (Оло Етегән сүмесенең иң сағыу йондоҙо кеүек)
Әлеге ваҡытта Сириус Ҡояш системаһына 7,6 км/с тиҙлеге менән яҡынлаша, шуға күрә ваҡыт үтеү менән йондоҙҙоң күренгән ялтырауы әкренләп арта бара.
Сириус системаһы
Сириус — икеләтә йондоҙ, ул A1 спектраль класына ҡараған Сириус А һәм аҡ кәрлә (Сириусс B) йондоҙҙарынан тора, улар яҡынса 50 йыл дауамында масса үҙәге тирәләй әйләнә. Был йондоҙҙар араһындағы уртаса алыҫлыҡ яҡынса 20 а. е.(астрономик берәмек) тәшкил итә, был арауыҡты Ҡояштан Уранға тиклемге ара менән тиңләргә була. Системаның йәше 225 тип 250 миллион йыл тирәһе тәшкил итә. IRAS йыһан обсерваторияһы Сириус системаһынан инфраҡыҙыл нурланыш ағымының көткәндәгегә ҡарағанда артыуын теркәгән, был мәғлүмәт системала саң булыуын раҫлай ала.
Сириус A-ның массаһы Ҡояштың яҡынса 2 массаһын тәшкил итә. Йондоҙҙоң интерферометрия ысулы менән үлсәнгән мөйөш диаметры яҫы диск моделендә (5,936 ± 0,016) × 10−3 мөйөш секундтарына тигеҙ, ә ситенең ҡарайыуын иҫәпкә алғанда мөйөш диаметры (6,039+0,019)х10-3 мөйөш секундына тигеҙ. Сириус A үҙенең экваторында күсәре тирәләй күреү нурҙарының әйләнеү тиҙлеге сағыштырмаса ҙур түгел (секундҡа 16 километр), шуға күрә ул көмбәҙ формаһын алған тиерлек.
Сириус A төп эҙмә-эҙлелектә тағы яҡынса 660 миллион йыл буласаҡ, шунан һуң ҡыҙыл гигантҡа әйләнә, ә һуңынан, тышҡы ҡабығын ташлап, аҡ кәрләгә әйләнәсәк.
Сириус B ҡыҙыл гигант стадияһы аша үткәндә Сириус A-ны металдар менән байытҡан, тип фараз ителә. Сириус А спектрында металл бөртөксәләре табылған, шуға ла Сириус-А атмосфераһында тимер миҡдары Ҡояш менән сағыштырғанда 316 процент тәшкил итә, шулай уҡ спектр гелийҙан ауырыраҡ башҡа элементтарҙың булыуы тураһында ла һөйләй.
Сириус тирәһендәге йондоҙҙар
Сириусҡа иң яҡын йондоҙ — Процион, ике йондоҙ араһындағы алыҫлыҡ 5,2 яҡтылыҡ йылы тәшкил итә. Ҡояш шулай уҡ Сириусҡа иң яҡын (алыҫлыҡ тәртибе буйынса алтынсы урын) урынлашҡан есем.
Сириустан 10 яҡтылыҡ йылы сиктәрендә урынлашҡан бөтә йондоҙҙар исемлеге:
Сириустың үтә ҙур тупланмаһы
Күпмелер ваҡыт Сириус Оло Етегәндең хәрәкәт итеүсе төркөмө тип аталған йондоҙҙарҙың береһе тип һанала. Был төркөм 220 йондоҙҙан тора, уларҙы йәштәренең бер төрлө булыуы һәм арауыҡтағы оҡшаш хәрәкәт берләштерә. Тәүҙә төркөм тарҡау йондоҙҙар тупланмаһынан ғибәрәт була, әммә әлеге ваҡытта тупланма юҡҡа сыҡҡан — ул тарҡалған һәм бер-береһенә гравитация менән бәйләнмәгән. Мәҫәлән, был тупланмаға Оло Етегәндәге ҙур сүмес астеризмындағы йондоҙҙарының күпселеге ҡарай. Әммә һуңынан ғалимдар, Сириус был тупланманан күпкә йәшерәк һәм уның вәкиле була алмай, тигән һығымтаға килә.
Бер үк ваҡытта ғалимдар фаразлауынса, Сириус, β Возничий, Геммой (α Төньяҡ Таж), β Чаши, Курса (β Эридана) һәм β Змеи йондоҙҙары менән бер рәттән, Сириустың гипотетик тупланмаһы вәкиле булыуы ихтимал. Был тупланма — Ҡояштан 500 яҡтылыҡ йылы сиктәрендә урынлашҡан өс ҙур йондоҙҙар тупланмаһының береһе. Башҡа шундай тупланмалар — Гиада һәм Плеяда.
Бигичевка
Бигичевка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цидовка йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваҡ тауискүҙ
Ваҡ тауискүҙ, йәки төнгө ваҡ тауискүҙ (Saturnia pavonia) — күбәләктәр отрядының тауискүҙҙәр ғаиләһенә ҡараған бөжәк.
Ҡылыҡһырлама
Ҡанаттары йәйгәндә 6—8 см (ата күбәләктеке бәләкәйерәк), алғылары — һорғолт-аҡ, арҡыры таҫмалар менән, артҡылары — һарғылт‑ерән (инә күбәләктеке һорғолт-аҡ); һәр бер ҡанатта бер нисә тулҡынлы һыҙыҡ һәм ҡара ҡаймалы күҙ һымаҡ тап бар. Ҡанаттарының сите асыҡ-һоро.
Үрсеүе
Асыҡ-көрән, овал рәүешендәге йомортҡаһын мал аҙығы үҫемлектәренең һабағына һала. Ҡарышлауығы йәшел, эре, сағыу-һары йәки ҡыҙыл сөйәл менән ҡапланған. Үҫемлектәрҙә тығыҙ ҡорт йомғағында ҡурсаҡлана. Ҡурсағы ҡара‑көрән. Башҡортостан шарттарында йылына 1 быуын үҫә. Ҡурсағы ҡышлай. Күбәләктең осоп сығыу ваҡыты апрель—июнь, инә күбәләк төндә оса, ата күбәләк — көндөҙ. Ҡарышлауығы ҡайын, имән, роза һымаҡтарҙың япрағы менән туҡлана, имаголары туҡланмай. Башҡортостандың таулы‑урманлы райондарында осрай. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Сәнғәттә
Ваҡ тауискүҙ Ван Гогтың 1889 йыл төшөргән бер картинаһында һүрәтләнгән. Тик уны рәссам яңғылыш икенсе төрлө атаған. «Бражник мёртвая голова». Бабочка изображена на цветах аронника.
Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы
Ғәләүетдинов Фәтхелислам Ғәйнислам улы (1 ғинуар 1920 йыл — 23 апрель 1995 йыл) — актёр, режиссёр. РСФСР сәнғәтенең атҡаҙанған эшмәкәре (1980), БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1957).
Биографияһы
Фәтхелислам Ғәйнислам улы Ғәләүетдинов 1920 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Иҫке Исай ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1940 йылда Нуриман районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла. Ғәләүетдинов Фәтхелислам ефрейтор дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән билдәләнә.
1947 йыл — Ҡыйғы театры актёры, режиссёры, баш режиссёры.
1948 йыл — Ҡыйғы колхоз-совхоз театрында Апушкиндың «Салауат, йәки бер ус көл» («Салават, или Горсть пепла») пьсаһын сәхнәгә ҡуйып, режиссёрлыҡ эшмәкәрлеген башлай. Режиссёр булараҡ, социаль-көнкүреш театры принциптарына таянып эшләй, уларҙы милли традициялар менән байыта.
1949 йылдан — Баймаҡ колхоз-совхоз театрында, 1952 йылдан — Салауат башҡорт драма театрында эшләй. Нәжиб Асанбаевтың «Беҙгә егеттәр килде», Мөхәммәт Аллаяр улы Хәйҙәровтың «Ирәндек», Назар Нәжмиҙең «Саҡырылмаған ҡунаҡ» пьесалары буйынса ҡуйған спектаклдәренә лирика һәм экспрессия хас.
1953 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы.
1961 йыл — Ленинград ҡалаһында РСФСР Мәҙәниәт министрлығы һәм Бөтә Рәсәй театр йәмғиәте (ВТО) эргәһендәге Юғары режиссёрҙар курсында уҡый.
1967—1987 — Сибай башҡорт драма театрында эшләй.
Ғәләүетдинов Фәтхелислам тыуҙырған образдар хисле һәм илһамлылы. Актёр һәм режиссёр булараҡ, Фәтхелислам Ғәйнислам улы персонаждарҙың эске донъяһын асыуға айырыуса иғтибар итте.
Репертуары
Сибай драма театрындағы постановкалар:
Дәүләт
Дәүләт — бер географик өлкәлә йәшәүсе халыҡтың сәйәси берләшмәһе. Беренсе боронғо дәүләттәр Яҡын Көнсығышта барлыҡҡа килә. Дәүләттең үҙ хөкүмәте, халҡы һәм баш ҡалаһы була.
Дәүләт — сәйәси институттар берлеге, уның төп маҡсаты йәмғиәттә берҙәмлекте һаҡлау. Хәҙерге капиталистик дәүләттәрҙә дәүләттен маҡсаттары ошондай тип әйтелә: Хәҙерге ваҡытта донъяла 200 яҡын дәүләт бар. Антарктидала дәүләт юҡ. Община (ябай йәмғиәт) менән сағыштырғанда дәүләттә идара иткән социаль класс бар (чиновниктар). Общинала идара итеүгә һәр индивидтың хоҡуғы бар.
Дәүләттәрҙең исемдәре
Күпселек дәүләттәрҙең ике исеме бар: тулы (рәсми, протокол) һәм ҡыҫҡа (географик) , ҡайһы бер осраҡтарҙа тулы һәм ҡыҫҡа атамалар бер төрлө була (мәҫәлән, «Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре», «Босния һәм Герцеговина», «Венгрия», «Грузия»).
Тулы исеме (мәҫәлән, Чех Республикаһы, Бөйөк Люксембург герцоглығы, Бөйөк Британия һәм Төньяҡ Ирландияның Берләшкән Короллеге) дәүләтте юридик шәхес (хоҡуҡ субъекты) тип атағанда, мәҫәлән, договорҙарҙа, закондарҙа, башҡа рәсми документтарҙа ҡулланыла, әммә хатта бындай осраҡтарҙа ла дәүләттең ҡыҫҡаса формаһы бирелә. Ҡыҫҡаса исем (Чехия, Люксембург, Берләшкән короллек) дәүләт географик йә иҡтисади яҡтан телгә алынғанда ҡулланыла (йәғни 'Францияла эшләүсе', 'Грециянан экспорт…').
Халыҡ-ара хоҡуҡта дәүләт билдәләмәһе
Иң эре халыҡ-ара Берҙәм Милләттәр Ойошмаһының территория дәүләт булыуын йәки булмауын фиксациялау хоҡуғы юҡ. Яңы дәүләтте танырға дәүләт мәжбүр. 1993 йылда Конвенция Монтевидео дәүләттен билдәләмәһен бирҙе. Ошо документ буйынса дәүләттен 4 билдәһебулырға тейеш (территория, кеше, хөкүмәт, башҡа дәүләттәр менән бәйләнештәр төҙөү һәләте). .
Фәндә дәүләт билдәләмәһе
Лазарев Валерий Васильевич дәүләтте ошолой тип билдәләй: дәүләт — сәйәси хакимлыҡты ойоштороусы, идара итеүсе синыфтың йәки бөтә халыҡтың хыялдарын тормошҡа ашырыусы махсус аппарат.
Платон ҡарашы
Платон дәүләттең килеп сығыуы тураһында ла иғтибарға лайыҡ фекер күтәрә. Дәүләттең ойошоу сәбәбе — ихтыяж. Платон дәүләт менән идара итеүҙең өс формаһын атай: монархия, аристократия һәм демократия. Ошо өс форманың һәр ҡайһының эсендә ул икешәр вариантты — барлығы алты вариантты күрә. Мәҫәлән, монархия ул — бер кешенең хакимлығы. Ошо форманың бер варианты — законлы монархия (батша), икенсе варианты — көсләү ысуллы монархия (тиран). Аристократия иһә — бер нисә (бер төркөм) кешенең хакимлығы. Уның варианттары: яҡшы кешеләрҙең һәм насар кешеләрҙең (олигархия) хакимлығы. Демократия — күптәрҙең хакимлығы. Демократия — законда нигеҙләнгән формаларҙан иң насар.
Аристотель ҡарашы
Аристотель буйынса дәүләт ғаиләләр, ырыуҙар араһында имен тормошҡа ынтылыш нигеҙендә төҙөлә. Ул үҙенең «Сәйәсәт» тигән трактатында йәмғиәт һәм дәүләт менән идара итеү хаҡындағы ҡараштарын яҙа.
Гегель ҡарашы
Гегель буйынса дәүләт — объектив Рухтың иң юғары күренеше. Бер кешенең азатлығы бөтә кешеләр берҙәмлектә, был дәүләт — абсолют үҙмаҡсат (Selbstzweck). Милли дәүләттәрҙә халыҡ Рухы (Volksgeister) тормошҡа ашырыла. Уларҙын тарихи яҙмышта Рухты диалектик ҡәүете эшләй. Ул алмаштырып үҙ аңлау азатлыҡҡа килә.
Конфуций ҡарашы
Конфуций дәүләт — ҙур ғаилә, тип иҫәпләй. Ил башлығының маҡсаты — халыҡты ашатыу һәм өйрәтеү. Байҙарға һәм ярлыларға бүленеү насар түгел.
Аврелий Августин ҡарашы
Аврелий Августин буйынса дәүләт — кешеләргә беренсе гонаһ эшләү өсөн яза, дәүләт эсендә бер кешеләр икенселәренә буйһона. Дәүләт бәхет өсөн түгел, ә кешеләр тормош кисереү өсөн кәрәк. Ғәҙел дәүләт — христиан дәүләт. Августин Аврелий буйынса донъяуи дәүләт — гонаһ иле, уның прототибы — Рим.
Георг Пухта (1789—1846) ҡарашы
Георг Пухта (1789—1846) буйынса дәүләт халыҡ рухы менән төҙөлә. Георг Пухта монархияға нигеҙләнгән дәүләт төҙөлөшөн яҡлай.
Дәүләт формалары
Дәүләт формаһы — структура, дәүләттең эске ҡоролошоноң билдәле бер моделе, шул иҫәптән уның дәүләт ҡоролошо, принциптары, дәүләт власы органдарының формалашыу һәм үҙ-ара эш итеү ысулдары, шулай уҡ айырым дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙы тәьмин итеүсе сәйәси режим. Дәүләт формаларын классификациялауҙың түбәндәге төп параметрҙары бар :
Дәүләттең барлыҡҡа килеүе
Власть учреждениеларының формалары һәм, дөйөм алғанда, мотлаҡ тәртип нормалары тәү башлап йәмғиәт үҫешенең тәүтормош стадияһында барлыҡҡа килә. Был осорға сәйәси властың һәм дәүләт институттарының булмауы хас. Социаль нормалар был осорҙа ғөрөф-ғәҙәттәр, йолалар, йолалар һәм тыйыу характерына эйә.
Боронғо көнсығыш дәүләттәре (хәҙерге Ираҡ, Мысыр, Һиндостан, Ҡытай территорияһында) хәҙерге заман мәғәнәһендә иң боронғо билдәле дәүләттәр булып тора. Дәүләттәрҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәре тураһында бер ниндәй ҙә консенсус юҡ: социаль договор теорияһы һәм материалистик теория кеүек бер нисә теория бар, әммә уларҙың береһе лә һуңғы хәҡиҡәт була алмай.
Дәүләт үҫешенең этаптары
Дәүләт үҫешенең өс төп этабы бар  :
Дәүләт хеҙмәте
Рәсәйҙә дәүләт хеҙмәте 58-се һанлы «Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте системаһы тураһында» федераль закон буйынса көйләнә. Һәр чиновник Класс дәрәжәһе буйынса айырыла. Класс дәрәжәһе — Рәсәй Федерацияһында федераль, региональ дәүләт хеҙмәткәренең квалификация күрһәткесе.
Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре
Юғары тѳркѳмө:
Баш тѳркѳмө:
Кыргусь
Кыргусь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Дәүләт
Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре
Башҡарыусы тѳркѳмө:
Кыргусь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ендота-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Дәүләт
Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждан хеҙмәтенең класс дәрәжәләре
Кесе тѳркѳмө:
Ендота-Яха (Юн-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәбәк
Кәбәк (Мяки́на, поло́ва) — ауыл хужалығы үҫемлектәрен һуҡҡан ваҡытта барлыҡҡа килгән ҡалдыҡ. Башаҡлылар һәм ҡуҙаҡлы үҫемлектәрҙең башаҡ, сәскә, ҡуҙаҡ ҡабығы, һабаҡ киҫәктәре, осоҡ көп һәм башҡа шундай өлөштәренән тора.
Уны һарай йәки түбәлек ҡыйығы аҫтында ямғырҙан һәм ҡар баҫыуҙан һаҡлайҙар.
Ҡулланылышы
Кәбәкте мал аҙығы сифатында ҡулланалар. Составы буйынса ул үҙе барлыҡҡа килгән үҫемлек һаламына яҡын, әммә унан азот күләме һәм яңы һуғылған сағында еңел үҙләштерелеүе менән өҫтөнөрәк. Кипкән кәбәк ҡата, мал уны насар ашай. Бынан тыш, көп ҡылсыҡтары малдың ауыҙын, ашҡаҙан ҡатлансығын зарарлай һәм үлем сәбәбе булыуы мөмкин. Шуға күрә кәбәкте боҫратып ашаталар. Шулай уҡ силосҡа ҡушып та әҙерләйҙәр.
Пресланған кәбәкте йыш ҡына төрлө материалдар етештереү өсөн (мәҫәлән, үҫенте өсөн һауыт) ҡулланалар. Ул экологик яҡтан таҙа, уның хаҡы түбән булыуы менән отошло, әммә шул уҡ ваҡытта балсыҡ, пластмасса һауыттарға ҡарағанда тиҙерәк эштән сыға.
Васильевка Большая
Васильевка Большая — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Болховец йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарман һыуһаҡлағысы
Ҡарман һыуһаҡлағысы Башҡортостандың Яңауыл районындағы Беүә йылғаһында (Кама йылғаһының һул ҡушылдығы) төҙөлгән. Плотинаның ҡапҡасы (створы) Беүә йылғаһы тамағынан 28 саҡрым юғарыраҡ урынлашҡан.
Урынлашыуы
Башҡортостандың Яңауыл районындағы Буй йылғаһында (Кама йылғаһының һул ҡушылдығы).
Техник мәғлүмәттәр
Һыуһаҡлағыстың төп функцияһы — Ҡарман ГРЭС-ының быуын конденсациялау һәм йылылыҡ алмашыу ҡорамалын һыуытыу. Һыу тигеҙлегенең майҙаны 38 квадрат километр тәшкил итә. Оҙонлоғо 15 километр, максималь киңлеге 3 бөтөн ундан 5 километр, уртаса киңлеге − 2 бөтөн ундан 4 километр. Уртаса тәрәнлеге 3 бөтөн ундан 8 метр, иң тәрән ере 12 метрга яҡын. Һыуһаҡлағысҡа килгән һыу ағымының күләме йыл эсенә уртаса 743 миллион кубик метр тәшкил итә. Ҡарман һыуһаҡлағысы 1963 йылда төҙөлә башлай. Ҡыҙыл — Яр, Үрдәк һәм Бәҙрәш ауылдары һыу аҫтында ҡала. Унда йәшәгән халыҡ яҡындағы ауылдарға күсерелә. Әлбиттә, был күренеш халыҡта күп ризаһыҙлыҡтар тыуҙыра. 1967 йылда плотина тулыһынса һыу менән тутырыла һәм сафҡа индерелә. Ағып төшкән йылы һыу йәшелләнә башлауы һәм төптә лайлалы шекәрә барлыҡҡа килеүе сәбәпле ГРЭС йыл һайын һыуһаҡлағыска бер-нисә тонна балыҡ сығара. Бының өсөн аҡ амур, хан балығы, карп кеүек үҫемлек ашаған балыҡтар ҡулланыла.
Яңы Турай
Яңы Турай (Новотураево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 269 кеше. Почта индексы — 452186, ОКАТО коды — 80225802008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алтынбаев Ғәли Мансур улы
Алтынбаев Ғәли Мансур улы  (19 ноябрь 1956 йыл) — башҡорт музыканты, аккомпаниатор-концертмейстер, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012).
Биографияһы
Ғәли Мансур улы Алтынбаев 1956 йылдың 19 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Аллағыуат ауылында тыуған.
Дүрт йыл Салауат музыка мәктәбендә баян класында уҡый. 1976 йылда Салауат музыка училищеһын тамамлай (Н. А. Гредин класы).
1976—1978 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһы музыка мәктәбендә уҡытыусы һәм мәҙәниәт йортонда халыҡ бейеүҙәре ансамбленең аккомпаниатор-концертмейстеры булып эшләй.
1982—1984 йылдарҙа әрме хеҙмәтен Германияла үтә, хәрби тынлы оркестрҙа тромбонда уйнай.
1989 йылдан алып Өфө ҡалаһында Башҡорт филармонияһында эшләй. Ғәли Алтынбаев төрлө инструменттар: баян, фортепиано, электрон баҫмалы музыка ҡоралдары менән иркен эш итә. Ул музыканың төрлө йүнәлештәрен яҡшы аңлай һәм был һәләте уны алмаштырғыһыҙ сәхнә партнеры итә.
Ғәли Мансур улының аккомпаниаторлыҡ оҫталығы ҡабатланмаҫ һәм үҙенсәлекле импровизация менән айырылып тора.
Ул вокал оҫталары Я. А. Әбделмәнов, Иҙрис Ғәзиев, Х. А. Ижбулдин, Нәзифә Ҡадырова, Флүрә Килдейәрова, Ф. З. Сәлихов, Вәхит Хызыров һәм башҡалар менән сығыш яһай.
Рәсәй, Австрия, Германия, Италия, Корея, Филиппин, Төркиә буйлап гастролдә йөрөй.
Ике ҡыҙы бар — Алтынбаева Эльвира Ғәли ҡыҙы (1987) һәм Анисимова Ләйсән Ғәли ҡыҙы (1983).
Кимрка
Кимрка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угличское һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2948 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сидоровское археологик шәһәрсеге
Сидоровское археологик шәһәрсеге - Төньяҡ Донец йылғаһының урта ағымындағы археологик ҡомартҡы. Ул Донецк өлкәһенең Славянск районы Сидоров ауылы янында. .
Тикшереү эштәре
Беренсе тапҡыр 1971 йылда совет тарихсыһы В. Т. Михеев тарафынан тикшерә башланылар. . 1980 йылларҙағы табыу эштәре барышында археолог В. В. Давыденко бында VI — Х быуат әҙәрҙәре осоро предметтары менән мосолман ҡәберлектәре табыла.
1994, 1996 һәм 1997 йылдарҙа ошо каберлекләрҙе А. В. Колесник менән Е. Кравченко археологтары тикшерә. 2000 йылда меңдәрсә ҡәберлектәре мосолман булған зираты табыла.
2012 йылда бында X асырға ҡараған тимерсе ҡоралдары табыла. .
Великий Яр
Великий Яр — Рәсәй йылғаһы. Белгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1081 Нежеголь йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сидоровское археологик шәһәрсеге
Тикшереү эштәре
Бөгөнгө көндә ҡала территорияһы 3000 кв.метрҙан артыҡ майҙанды биләй. .
Великий Яр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Сидоровское археологик шәһәрсеге
Тарихы
Ҡаҙыу эштәре алып барыу арҡаһында ҡала VII быуатның икенсе яртыһында нигеҙләнгән тип уйланыла. Бында аббасидтар әрхәм, табаристан драмалары, Император Константин V Алтын солистары табылған. .
Великий Яр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сидоровское археологик шәһәрсеге
Тарихы
Бында табылған ҡәберлектәр предметтар һәм хәзәрҙәр араһында мосолман дине таралышы тураһында әйтә. Шулай уҡ бында Волга буйы Болғары дәүләте керамикаһына хас ҡапҡастар табыла. .
IX быуат аҙағына ҡала яҡын тарҡала башлаған Һарыһын шәһәрендәнән күсенеүселәр иҫәбенә оло кеше торған пунктҡа әүерелә. Ә инде X быуат уртаһында һөжүменән ул дингә һуң юҡҡа сыға. .
Ен-Яха (Сякута-Яха ҡушылдығы)
Ен-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сякута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Запорная (Ларь-Еган ҡушылдығы)
Запорная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ватикан
Ватика́н Stato della Città del Vaticano,  Ватика́н дәүләт ҡалаһы исеме ҡулланыла ) — Рим эсендә Италия менән берләштерелгән кәрлә дәүләт-анклав (донъяла иң бәләкәй дәүләт). Үҙенең исемен Mons Vaticanus тауы исеменән алған, латин телендә vaticinia «күрәҙәлек итеү урыны» тигәнде аңлата.
Халыҡ-ара хоҡуҡта Ватикандың статусы — Изге Тәхеттең (Святой Простол) ярҙамсы үҙаллы территорияһы, Рим католик сиркәүенең юғары дин башлыҡтары резиденцияһы. Ватикандың суверенитеты үҙаллы (милли) түгел, ул Изге Тәхеттең үҙаллылығынан килә. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, Ватикан халҡы түгел, ә Папа тәхете үҙаллы булып тора.
Сит ил дипломатик миссиялары Ватикан ҡала-дәүләткә түгел, Изге Престолға тәғәйенләнә. Изге Престолға тәғәйенләнгән сит ил илселәре һәм вәкилдәре, Ватикан ере бәләкәй булғанға, Римдә урынлашалар.
БМО менән Изге Престол (Ватикан түгел) 1957 йылдан бирле хеҙмәттәшлек итә һәм даими күҙәтеүсеһе булып тора. 2004 йылдан БМО-ла Изге Простол хоҡуҡтары киңәйтелә. Бынан тыш 2008 йылдың августынан Ватикан Интерпол менән даими хеҙмәттәшлек итә.
Тарихы
Боронғо дәүерҙә Ватиканда кеше йәшәмәй, сөнки Боронғо Римдә был урын изге тип иҫәпләнгән. 326 йылда христианлыҡ урынлашҡас, изге Пётр ҡәберлеге өҫтөндә Константин базиликаһы төҙөлә, шул осорҙан бирле бында кешеләр йәшәй башлай.
VIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән Папа дәүләте Апеннин ярымутрауының ҙур өлөшөн биләй, әммә 1870 йылда уны Италия короллеге тар-мар итә.
Хәҙерге хәлдә 1929 йылдың 11 февралендә Б. Муссолини хөкүмәтенең Латеран килешеүҙәре һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Сәйәси система
Ватикан — Изге Престол идара иткән абсолют теократик монархия. Рим Папаһы ҡулында абсолют закон сығарыу, башҡарма власть һәм суд, ул суверенитетты тотоусы булып тора. Рим Папаһын кардиналдар ғүмерлеккә һайлап ҡуя. Рим Папаһы үлгәс, йәки тәхетән баш тартҡас, яңы Папа инаугурацияһына тиклем, уның бурысын камерленго башҡара.
География
Ватикан Римдың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Ватикан тауында урынлашҡан, Тибрҙан бер нисә йөҙ метр алыҫлыҡта. Бөтә яҡтан да Италия менән сиктәш, дөйөм сик оҙонлоғо 3,2 км. Сик оборона стенаһы менән тура килә. Изге Пётр соборы майҙан алдындағы сик һыҙаты овал формаһындағы майҙан булып тора.
Иҡтисад
Ватикан иҡтисады — коммерцияла булмаған планлы иҡтисад. Бөтә донъялағы католиктарҙан йыйылған иғәнә, беренсе сиратта, табыш сығанағы булып тора. 2003 йылда килем 252 миллион доллар, сығым — 264 миллион доллар. Туризм, почта маркаларын һатыу, монета-сувенирҙар һатыу, музейға инеү өсөн аҡса йыйыу килемдең бер өлөшөн тәшкил итә. Музейҙарҙа эшләүселәр, баҡсасылар, урам һепереүселәрҙең күбеһе Италия граждандары.
Халҡы
Ватикандың барлыҡ халҡы Изге Престол подданныйҙары.
2005 йылдың 31 декабренә ҡарата Изге Престол подданныйҙары 557 кеше була. Шуларҙың 58-е кардиналдар, 293-ө Папа вәкәлләте кешеләре, 62 кеше руханиҙар, 101 кеше гвардия ағзалары, һәм дингә ҡағылышы булмаған 42 кеше. 1983 йылда бер генә никах та теркәлмәгән. Ватиканда гражданлыҡ был илдә тыуыу факты буйынса ла, нәҫел буйынса ла бирелмәй. Гражданлыҡ Изге Престолға хеҙмәт иткәндә бирелә, һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге тамамланғас туҡтатыла.
1929 йылда Ватикан һәм Италия араһында төҙөлгән Латеран килешеүенә ярашлы, әгәр кешенең Ватикан гражданлығы туҡтатылһа, уның башҡа ил гражданлығы булмаған осраҡта уға Италия гражданлығы бирелә.
Этник яҡтан, Швейцария гвардияһын иҫәпкә алмағанда, күбеһе итальяндар. «Көндөҙгө» халыҡ иҫәбенә, дәүләттән ситтә йәшәүсе, эшкә килгән 3000 итальян керә.
Хөбөтдинов Камил Йосоп улы
Хөбөтдинов Камил Йосоп улы (31 май 1948 йыл) — йәмәғәт ойошмалары һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, 2005—2008 йылдарҙа Белорет район Советы секретары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡты социаль яҡлау хеҙмәткәре һәм 3-сө разрядле баш муниципаль кәңәшсеһе.
Биографияһы
Шул уҡ йылда Совет Армияһына хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 1970 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң Белорет районының Әзекәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә математика уҡытыусыһы була.
1971 йылдың авгусында ВЛКСМ-дың Белорет район комитетына эшкә саҡырыла. Бында ойоштороу бүлеге мөдире, артабан мәктәптәр бүлеге мөдире вазифаһын башҡара, _____ йылда комсомол райкомының II секретары итеп һайлана.
1980 йылда партия эшенә үрләтелә һәм КПСС-тың Белорет район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы итеп тәғәйенләнә.
Болотная (Велс ҡушылдығы)
Болотная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Велс йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хрящева Нина Петровна
Хрящева Нина Петровна (6 август 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, Урал дәүләт педагогия университеты профессоры.
Биографияһы
Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1979 йылда совет әҙәбиәте кафедраһы ҡарамағандағы аспирантураға уҡырға инә. 1982 йылда «Е. И. Носов шиғриәте: милли йәшәйеш принциптарын тергеҙеү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ғилми етәксеһе — БДУ профессоры В. С. Синенко. 1995—2001 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһында уҡыта.
1999 йылда : «Андрей Платоновтың „Ҡайнаусы Йыһаны“: 20-се йылдарҙағы әҫәрҙәрендә образ тыуҙырыу һәм донъяны таныу үҫеше» (фәнни консультант — проф. Н. Л. Лейдерман) темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 2001 йылда Урал дәүләт педагогия университетының хәҙерге рус әҙәбиәте кафедраһында эшләргә саҡырыу ала һәм әлеге ваҡытҡаса шунда эшләй.
Нина Петровна ике ғилми совет ағзаһы (Урал дәүләт педагогия университетының, Удмурт дәүләт университетының), «Филология класы » фәнни журналының мөхәррир урынбаҫары.
Ғаиләһе
Ике балаһы бар. Улы — Филлип (1981), ҡыҙы — Мария (1985).
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
А. П. Платонов ижадын өйрәнеү, хәҙерге проза проблемалары, әҙәби тексты анализлау методикаһы һәм методологияһы. 100-ҙән ашыу фәнни эш авторы, улар араһында — 3 монография.
Уҡытыусылыҡ эше
Н. П. Хрящева рус әҙәбиәте һәм әҙәбиәтте өйрәнеү тарихы буйынса курстар уҡый, шулай уҡ «Андрей Платонов ижады» һәм «Академик мәктәп». Студенттарҙың курс һәм диплом, шулай уҡ магистранттарҙың квалификация эштәренә етәкселек итә. Уның етәкселегендә 3 аспирант үҙ эшен уңышлы яҡлай.
Октябрь (Баймаҡ районы)
Октябрь (Октябрь) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 225 кеше. Почта индексы — 453654, ОКАТО коды — 80206813004.
Исеменең килеп сығышы
1934 йылда Йылайыр совхозы йыйылышында Октябрь революцияһының 17 йыллығы хөрмәтенә ауылдың исеме Октябрь тип үҙгәртелә.
Географик урыны
Тораҡ пункты Урал аръяғы тигеҙлегендә Урғаҙа йылғаһының Сосновка ҡушылдығы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Октябрь революцияһына тиклем аҫаба башҡорттарҙан һатып алынған ерҙәрҙә алпауыт Сарбильский нигеҙ һалған утар. Утар уның исемен йөрөткән. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, тораҡ пунктына нигеҙ һалыусы Орск ҡалаһы мещанины Андрей Кириллович Губарьков (1882 йылда тыуған). Утарға нигеҙ һалыусылар ерҙе Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Бөрйән-Таналыҡ улусы башҡорттарынан ҡуртымға алғандар. Үҙ сиратында, телгә алынған улустың аҫаба халҡы ҡуртымға ҡаршы булғандарҙыр, сөнки утар бер нисә ҡабат улар тарафынан ҡыйратылған һәм яндырылған. Информаторҙар күрһәтеүенсә, Губарьковтың 40 ялсы эшсеһе була. Архив мәғлүмәттәренә ярашлы, 1924 йылда Губарьков Кирилл Григорьевич (1862 г.р.) үҙенең улдары Андрей (1882 йылғы), Иван (1892 йылғы), Андрей (1898 йылғы) һәм Матвей (1887 йылғы) Йылайыр кантонының Түңгәүер улусы Яңы Курск утарында йәшәгән, тауыш биреү хоҡуғынан мәхрүм ителгәндәр һәм кулактар тип танылғандар.
1929 йылда Йылайыр иген совхозы ойошторолғандан һуң бүлексә статусын ала. Совхоз эшселәре Октябрь революцияһы хөрмәтенә үткәрелгән йыйылышта (1934 йыл) ауылдың исемен Октябрь тип үҙгәртәләр.
Ауылда башланғыс мәктәп, балалар баҡсаһы, китапхана, ауыл мәҙәниәт клубы (барыһы ла филиалдар) бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1939 йылда — 133, 1949—1951 йылдарҙа — 132 человек (64 ир-егет һәм 68 ҡатын-ҡыҙ), 1989 йылда — 262, 1999 йылда — 292 человек (155 башҡорт, 112 урыҫ, 27 татар), 2002 йылда — 235, 2008 йылда — 220, 2009й йылда — 224, 2010 йылда — 62 йортта 229 кеше, 2011 йылда — 237, 2012 йылда — 62 йортта 234 кеше, 2013 йылда — 233, 2014 йылда — 62 йортта 222 кеше, 2015 йылда — 61 йортта 224 кеше, 2016 йылда — 218, 2017 йылда — 218, 2018 йылдың 1 ғинуарына 218 кеше йәшәгән.
Милли составы:
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (82 %) йәшәй.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл советы 8-cе округы (Октябрь, Комсомол, Покровка, Сосновка, Урал ауылдары буйынса) депутаттары — Ольга Федоровна Кузьминова, Рәшиҙә Хәдис ҡыҙы Раҡаева — Ауыл старостаһы Ишморат Мөхтәр улы Сөләймәнов — КФХ етәксеһе Айрат Алик улы Шәрәфетдинов — Башланғыс кластары уҡытыусыһы (2015 йылдың 16 мартынан, Урғаҙа ауылы урта мәктәбенең филиалы) Рәзилә Әхиән ҡыҙы Кинйәбулатова — «Тополек» балалар баҡсаһы (2015 йылдан, Урғаҙа ауылы урта мәктәбенең филиалы) өлкән тәрбиәсеһе Асия Рауил ҡыҙы Мөхәмәтйәнова — Китапхана («Баймаҡ ауыл-ара китапханалар үҙәге» филиалы) мөдире Зилә Хәлил ҡыҙы Намаҙҡаева — Ауыл мәҙәниәт йорто (Баймаҡ «Халыҡ ижады үҙәге» филиалы) мөдире Әлфиә Ибраһим ҡыҙы Теүәлбаева
Күр Теле
Күр Теле (Kür dili) — Каспий диңгеҙендәге утрау (элек — морон ), Әзербайжандағы бик ҙур утрау. Аран иҡтисади районының көнбайышында урынлашҡан, Баҡынан — 150 км, Нефчала районынан 33 саҡрым көньяҡтараҡ. Утрауҙың көнсығышы административ йәһәттән Нефчала районына, ә көнбайышы — Ләнкоран районына ҡарай.
Атаманың этимологияһы
Кура йылғаһы әзербайжан телендә Күр тип атала. Башҡорт телендә һыу ятҡылығында ҡоро ерҙән ослайып инеп торған өлөшө морон тип аталһа, төрки телле әзербайжандарҙа ул тел тип йөрөтөлә. Йәғни, Күр Теле (Дили) — Күр Мороно
Географияһы
Күр (Кура) йылғаһының дельтаһында ярымутрау булып барлыҡҡа килгән. Йылға Каспий диңгеҙенә ҡойор ерҙә ағым тиҙлеге кәмегән һәм һыуҙа йыуылып килгән ҡаты киҫәктәр өйөлә барып йырҙаны тармаҡландырған, дельта барлыҡҡа килгән. Кура́ (Kura, მტკვარი — Мтква́ри, Kür — Кюр; в самом верхнем течении — Карасую ) — Кавказ аръяғының иң ҙур йылғаһы. Кура (Күр) йылғаһының дельтаһы хәҙерге заманда артыҡ ҙур түгел (оҙонлоғо һәм майҙаны ). Мәгәр элек дельта күпкә ҡатмарлыраҡ, дәүмәле лә күпкә ҙурыраҡ булған. Кура йылғаһының дельтаһы үҙгәреүгә Каспий диңгеҙенең кимәле үҙгәреп тороуы йоғонто яһай. Шул арҡала элекке морондан йылға 35—40 км төньяҡтараҡ булып ҡалған.
Хайдегрунд
Хайдегрунд (Heidegrund) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 672 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6722 һәм автомобиль коды — BLK.
Күр Теле
Тарихы
XX быуатта Рәсәй империяһының төрлө яҡтарынан кешеләрҙе күсереп ултыртҡандар. 1911 йылда утрауҙа маяҡ төҙөлгән, 1966 йылда маяҡ эшен туҡтатып тора.
Морондоң ярҙарында Прорва, Саратовка, Жарскин, Куркоса тип аталған ауылдар булған, уларҙың халҡы балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән
Фаунаһы
1929 йылда утрауҙың көнбайыш өлөшөндә ҡурсаулыҡ асылған. Уның тәбиғәте һәр яҡлап, комплекслы рәүештә һаҡлана. Утрауҙың көнбайышында совет осоронда йылҡысылыҡ хужалыҡтары эшләп килгән. Уларҙы япҡандан һуң ҡалған аттар үҙ иркенә йөрөй.
Оло Урғаҙа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығытарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Урыҫ теленә ни сәбәптәндер Уртазымка булып инеп киткән гидроним башҡортса Урғаҙа тип атала. Был йылға тураһында «Словарь топонимов Башкирской АССР» белешмәһендә ошондай аңлатма яҙылған: ''Урғаҙа (Уртазымка) — река, правый приток Урала в Баймакском, Хайбуллинском районах. В верхнем течении Оло Урғаҙа, Кесе Урғаҙа. Возможно от диал. ур — ров, канава и древнетюрк.'' угуз — р е к а.
"Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә Ур һүҙенә шундай аңлатмалар бирелгән: 1.Тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор. 2. Тупрағын алдына өйөп, тәрән, тар итеп ҡаҙылған хәрби нығытма
Башҡортостанда -ғаҙы (ғаҙа) ҡушымтаһы менән яһалған гидронимдар йыш осрай.
Һағындым (альбом)
Һағындым — Радик Гәрәевтең тәүге һәм һуңғы студия альбомы. Ул 1988 йылда «Мелодия» фирмаһында сығарылған.
Йырҙар исемлеге
Башҡорт (1-7) һәм пушту (8) телдәрендә.
Пруссия (мәғәнәләр)
Пруссия:
Натадзе Реваз Григорьевич
Натадзе Реваз Григорьевич (ნათაძე რევაზ; 1903—1984) — совет грузин ғалим-педагогы һәм психологы, психология фәндәре докторы (1939), профессор (1940), Грузин ССР-ы фәндәр академияһы академигы (1969) СССР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты
Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, грузин, рус, немец, инглиз, француз телдәрендә баҫылған 140 ғилми эш, шул иҫәптән биш монография һәм дөйөм психология буйынса өс дәреслек (грузин телендә) авторы
Биографияһы
Реваз Григорьевич Натадзе 1903 йылдың 29 октябрендә (яңы стиль буйынса 11 ноябрендә) тыуған.
1927 йылда Тбилиси дәүләт университетын тамамлай (ТДУ), Д. H. Узнадзе етәкселеге аҫтында уҡыу йортонда  психология кафедраһында эшкә ҡала. 1950 йылдан алып, Узнадзе вафат булғандан һуң, был кафедраның мөдире була. 1941—1961 йылдарҙа бер үк ваҡытта Реваз Натадзе Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы Психология институтының психология бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Тбилиси университетында педагогик эшмәкәрлек менән бер рәттән Тбилиси университетында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында:  А.С.Пушкин исемендәге Педагогия институтында,  Театр институтында,  Физкультура институтында, шулай уҡ Кутаиси педагогия инситутында педагогика, психология буйынса лекциялар уҡый. Уның етәкселегендә бер нисә диссертация яҡлана
Туғыҙ йыл дауамында Тбилиси университетының  философия факультеты деканы булып эшләй, егерме йыл Д. М. Узнадзе исемендәге Психология институты бүлеге менән етәкселек итә, Педагогика институтының балалар психологияһы бүлеген етәкләй. Ҡайһы бер фәнни йыйынтыҡтар һәм  журналдарҙың редакторы, Грузин совет энциклопедияһы өҫтөндә эшләүҙә ҡатнаша, «Вопросы психологии» журналы редколлегияһы  ағзаһы, Грузия ССР-ы Фәндәр академияһы ҡарамағындағы  Психология буйынса Координация советы рәйесе, грузин психологтары йәмғиәте рәйесе (1964-1974) һәм ТДУ янындағы психология буйынса ғилми дәрәҗәләр биреү советы рәйесе була. Ижтимағи эшмәкәрлек менән шөғөлләнеп,  тиҫтә йылдан ашыу  хеҙмәтсәндәр депутаттарының Тбилиси ҡала һәм район советы  депутаты булып тора, унда мәғариф буйынса даими комиссия менән етәкселек итә.
Реваз Григорьевич Натадзе 1984 йылдың 11 ноябрендә Тбилисиҙа вафат була, ҡаланың Вакий зыяратында ерләнгән.
Кыспала
Кыспала (Кыспола, Киспола) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 537 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әмир (Стәрлебаш районы)
Әмир (Амирово) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 483 кеше. Почта индексы — 453187, ОКАТО коды — 80248860003. ИФНС коды — 0268).