cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бондарев Юрий Васильевич
Биографияһы
Артабан лонъя күргән әҫәрҙәре: «Поздно вечером» (1962), «Юность командиров» повесы (1956), «Батальоны просят огня» (1957; 4-сериялы фильм «Батальондар ут һорай» повесы мотивы буйынса, 1985), «Последний залп» (1959; шул уҡ исемдәге фильм, 1961), «Родственники» (1969), романдары «Горячий снег» (1969; шул уҡ исемдәге фильм, 1972), «Тишина» (1962; шул уҡ исемдәге фильм, 1964; 1992), «Двое» (« Тишина»; романының дауамы 1964), «Берег» (1975; шул уҡ исемдәге фильм, 1984), «Выбор» (1981; шул уҡ исемдәге фильм, 1987). Үҙенең романдарында тормош мәғәнәһе, үлем, конформизмдың зыяны тураһында фекер йөрөтә, киҫкен һынылыш, шәхси һәм йәмғиәт тарихы яҙмышы хәл иткес мәлдәрҙә кеше тойғоһон һәм кисерештәрен һүрәтләй.
«Горячий снег» (1972) романы буйынса төшөрөлгән фильмдың сценарий авторы. «Освобождение» киноэпопеяның (1970) һәм «Батальоны просят огня» фильмының сценарийҙары авторы. 1963 йылдан СССР Кинематографистар союзы ағзаһы.
1988 йылдың 29 июнендә партияның 19-сы Бөтә Союз конференцияһында Михаил Горбачевтың үҙгәртеп ҡороу сәйәсәтен самолеттың һауаға күтәрелеп, төшөү майҙансығын таба алмау менән сағыштыра, бе үк ваҡытта совет ысынбарлығын һәм уның үткәнен, ул саҡтағы матбуғат һәм телевидение ваҡиғаларына ҡарата булған ғәйепләүҙәрҙе ҡырҡа тәнҡитләй.
1989 йылда ул «совет ПЕН-үҙәк» ойоштороусылар составында була алмай, сөнки шул ойоштороусылар исемлегендә "мин әхләҡи яҡлап әҙәбиәт, сәнғәт, тарих, дөйөм кешелек ҡиммәттәре буйынса риза булмаған кешеләр бар " тип белдерә.
РСФСР Үҙәк комитет Компартияһы ағзаһы (1990—1991). 1991 йылда «Слово к народу» мөрәжәғетенә ҡул ҡуя.. 1992 йылдың ғинуарында совет яҙыусылары төркөмө етәкселегендә Евгений Евтушенко ҡарасҡыһын СССР яҙыусылар Яҙыусылар союзы берләшмәһенә .үҙгәртеүгә протест йөҙөнән яндырҙы.
1994 йылда асыҡтан-асыҡ 70 йыллығы осрағы менән Ельциндан бирелгән Халыҡтар дуҫлығы орденынан баш тарта. . Үҙенеү позицияһын Рәсәй президенты исеменә телеграммалла белдерҙе; «Бөгөн был бөйөк илдең халыҡтар дуҫлығына һәм мәрхәмәтле татыулыҡҡа ярҙам итә алмай», тип күрһәтте.
Идара ағзаһы (1967 йылдан), идара секретары (1971—1991), секретариаттың бюры ағзаһы (1986—1991) Рәсәй Яҙыусылар союзы идарһы рәйесе(1990—1994 декабрь).
Ирекле рәсәй китап һөйөүселәр йәмғиәте идараһы рәйесе (1974—1979), журналдың редколлегия ағзаһы, «наш современник» (а. солженицын редколлегия баҫылып сыҡҡан романы ҡаршы протест йөҙөнән «Октябрь Йылғаса»). Рәсәй яҙыусылар союзының юғары ижад советы ағзаһы (1994), Мәскәү яҙыусылар союзы рәйестәше почет (1999). Журналының редколлегия ағзаһы, «мираҫ беҙгә», «Роман-газета», «Кубань» (1999), «белем донъяһына — белем донъяһына» (2001) гәз., «Әҙәби ЕврАзия» (1999), хәрәкәте үҙәк советының «рухи мираҫ». Тел рәсәй академияһы академигы (1996).
Почетлы ағзалары Санкт-Петербург сәнғәт академияһы һәм йәмәғәт ойошмалары г. р. державин рус күркәм исем. [сығанаҡ 1821 көн күрһәтелмәгән]
Ю. Бондарев хәҙерге рәсәй ысынбарлығын бик ҡәтғи баһаланы. Уның һүҙҙәре буйынса, беҙ ваҡытһыҙ заманда йәшәйбеҙ, ҙур идеялары булмаған әхлаҡһеҙлек һәм изгелекһеҙлек тыйнаҡһыҙлыҡ һәм оятһыҙлыҡ заманында. «Беҙҙең азатлыҡ — үл үткәндәргә, хәҙергегә һәм киләсәккә, иң изге, таҙа, ҡағылмай торғанға төкөрөү азатлығы». Әммә бының менән яҙыусы Рәсәйҙең киләсәгенә ышанысын юғалтманы, ул ышана, хатта ҡот осҡос фажиғәлә лә өмөткә урын бар.
2009 йылдың майында Ю. Бондарев Мәскәү мэры гей-парадтың тыйыу ҡарарын хупланы.
2014 йылдың 6 мартында Ю. Бондарев Федераль йыйылышҡа һәм Рәсәй президенты Путинға Рәсәй Яҙыусылар союзы мөрәжәғәтенә ҡул ҡуйҙы, унда Рәсәйҙең Ҡырым һәм Украинаға ҡарата мөнәсәбәтен хупланы.
2019 йылдың 15 мартында Рәсәй хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев Бондаревты 95 йәше менән ҡотланы, яҙыусының оло тормош юлын, ил яҙмышына битараф булмауын,үҙ позицияһын ныҡлы яҡлауын, намыҫына ҡаршы компромисҡа бармауын билдәләне.
2020 йылдың 29 мартында Мәскәүҙә  вафат була.2 апрелдә Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Стәрлежья
Стәрлежья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 1043 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаран (йылға)
Шаран  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морозов Александр Александрович
Морозов Александр Александрович (, Бежица, Орел губернаһы — 14 июнь, 1979, Харьков) — совет инженер-конструкторы, генерал-майор-инженер, Т-34 танкына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ике Тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ленин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Морозов Александр Александрович Бежицала (хәҙерге Брянскиҙең сиктәрендә) 1904 йылдың 3 (16) октябрендә тыуған.
1919 йылда, дөйөм белем биреү мәктәптәбенең алтынсы класынан һуң, Харьков паровоздар эшләү заводында сәркәтип-эш ҡағыҙҙары яҙыусы булып эшләй башлай. Һуңыраҡ копировщик(күсермәләр яһаусы), чертежсы һәм конструктор булып эшләй; тәүге Коммунар гусеницалы тракторҙарын эшләүҙә ҡатнаша.
1928 йылда РККА (ЭКҠА)-нан хеҙмәттән ҡайа, унда авиация авиабригадаһында техник-моторист булып хеҙмәт итә. 1929—1931 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү электр-техик институтында ситтән тороп уҡый, ҡалғандары ситтән тороп Мәскәү механика-м. в. ломоносов исемендәге электротехник институтын (1930 йылда был институт М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү автотрактор институты тип атала башлай, хәҙерге көндә Мәскәү дәүләт техник университетының «Мәскәү автомеханика институты»). 1930 йылдар аҙағында Морозов Александр Александрович  Т-34 танкының  прототиптары булған А-20 һәм А-32 танкыларын эшләүҙә`ҡатнаша.
Морозов Александр Александрович Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында — Коминтерн исемендәге № 183 Харьков заводында баш конструктор була, 1941 йылдың октябрендә был завод Түбәнге Тагил ҡалаһына эвакуациялана.
А. А. Морозов Харьков немец фашистарынан азат ителгәндән һуң Харьков ҡалаһына ҡайта.
1951 йылдың ноябенән алып — машиналар Харьков машиналар төҙөү заводының Конструкторҙар бюроһында баш конструктор булып эшләй, 1966-1976 йылдарҙа — ул КБ-ның начальнигы була. Уның етәкселеге аҫтында Т-64 (1963), Т-64А (1966) танкылары эшләнә.
1976 йылдың июненән алып — Харьков машиналар төҙөү заводының Конструкторҙар бюроһында консультант һәм СССР Машиналар эшләү министрлығы Фәнни-техник советы ағзаһы.
СССР Юғары Советының 5-се саҡырылыш (1958-1962) депутаты. 1943 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. Генерал-майор-инженер (1945). Техник фәндәр докторы (1972).
Александр Александрович Морозов Харьков (УССР) ҡалаһында йәшәй. 1979 йылдың 14 июнендә вафат була. Харьковтың № 2  зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Александр Александрович Морозов хөрмәтенә аталғандар:
Брянскиҙа Брянск машиналар эшләү заводы эргәһендәге Брянск ҡала мәҙәниәт һарайы алдында Морозов Александрға бюст ҡуйылған (1982 йылдың 8 майында асылған).
Колышев Таис Ғөбәй улы
Колышев Таис Ғөбәй улы (12 май 1925 йыл) — хеҙмәт ветераны, йәмәғәтсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1965—1982 йылдарҙа Салауат ҡалаһының баш архитекторы урынбаҫары — геодезия хеҙмәте начальнигы; 1982—1995 йылдарҙа РСФСР Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығының Салауаттағы «Роскоммунзапчасть» базаһы директоры; 1998—2005 йылдарҙа ҡаланың Ветерандар советы рәйесе урынбаҫары, 2006—2016 йылдарҙа Салауат ҡалаһының рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры, Салауат ҡалаһының почётлы гражданы (2005).
Биографияһы
1943 йылдан 1951 йылға тиклем Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1943 йылдың авгусынан 1945 йылдың 9 майына тиклем Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
Хеҙмәт юлы
1951 йылда Армиянан демобилизациялана.
1982—1995 йылдарҙа РСФСР Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығының Салауаттағы «Роскоммунзапчасть» базаһы директоры. Был вазифаға ул, БАССР Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығы тәҡдиме менән, Салауат ҡала башҡарма комитеты ҡарары сығарылғандан һуң, тәғәйенләнә.
Т. Г. Колышев, ҡала баш архитекторы урынбаҫары булып эшләгән осорҙа үтәлә торған генерал планды тормошҡа ашыра барыусы геодезик хеҙмәт барлыҡҡа килтерә.
Баш архитектор бүлеге проекттары буйынса ҡала фатирҙарында һәм микрорайондарында, ял итеү урындарында кесе архитектур формалар ҡуйыла, спорт майҙансыҡтары төҙөлә. Йәшелсә-емеш баҡсалары, шәхси транспорт өсөн гараж урындары һ. б. билдәләнә.
1970-се йылдарҙа, Таис Гөбәй улының әүҙем ҡатнашлығында Салауат ҡалаһы торлаҡ-коммуналь предприятиеларында планлаштырыуҙың һәм иҡтисади дәртләндереүҙең стимулирование яңы системаһы индерелә, предприятиелар тулы хужалыҡ иҫәбенә күсерелә. Был торлаҡ-коммуналь хужалығы предприятиеларында төрлө фондтар булдырыу мөмкинлеген бирә, һәм был ысул төп фондты ла яңыртыуға килтергән. Үҙҙәренең оҫтаханалары, гараждары, келәт һәм идара-көнкүреш биналары булған яңы производство биналары төҙөлә.
Был йылдарҙа Т. Г. Колышев башланғысы менән инициатива яңы предприятие — теплица-парник хужалыҡлы юл-йәшеллек булдырыу йүнәлешендә эшләүсе РСУ барлыҡҡа килә, ҡаланы йәшелләндереүҙе йылдамландырыруға килтергән үҙ урман питомнигы булдырыла.
Коммуналь хужалыҡ составына трамвай идаралығы индерелә.
Торлаҡ-коммуналь предприятиелары аҡсаһына Нөгөштә пионер лагеры, торлаҡ төҙөлә.
Таис Ғөбәй улы торлаҡ-коммуналь хужалығы идаралығында эшләгән осорҙа ҡала квартал һайын РСФСР ҡалалары араһында төҙөкләндереү буйынса I һәм II урындар яулай.
Т. Г. Колышев ун ике йыл дауамында өҙлөкһөҙ избирался депутатом Салауат ҡала Советы депутаты, бер нисә тапҡыр ҡала башҡарма комитетының штаттан тыш урыбаҫары һәм ҡала Советының төрлө даими комиссиялары рәйесе итеп һайлана.
«Роскоммунзапчасть» директоры булып эшләгән йылдарында ҡыҫҡа ваҡыт эсендә был территорияла тулы комплекс: келәттәр, оҙтаханалар менән гараждар, пилорамалы балта оҫталары цехы, ашханаһы, һаулыҡ һаҡлау медпункты, спорт залы, саунаһы һәм бассейн булдырылған хужалыҡ-көнкүреш корпусы ҡалҡып сыға.
РСФСР Торлаҡ-коммуналь хужалығы министрлығының системаһында эшләүсе башҡа предприятиелар араһында Салауат базаһы өлгөлө тип аталған.
Был база аша ҡаланың торлаҡ-коммуналь хужалығының бөтә предприятиелары ла запас частар, иретеп йәбештереү сварочным һәм башҡа ҡорамалдар, «Мультикар» автомашиналары, авторезина, аккумуляторҙар һ.б. материалдар менән тәьмин ителгән.
Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тармағында оҙаҡ йылдар һөҙөмтәле эшләгәне, юғары һөнәри оҫталығы өсөн Таис Ғөбәй улы Колышев Башҡорт АССР-ы Юғары Советының Почёт грамотаһы менән бүләкләнәнә, шулай уҡ «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре» исеме бирелә.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң да, Таис Ғөбәй улы Салауат ҡалаһының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашып йәшәй.
Салауат ҡала судының халыҡ заседателе, 8-се торлаҡ-эксплуатация идаралығы тәүге ойошмаһының рәйесе итеп һайлана.
1998—2005 йылдарҙа ҡаланың Ветерандар советы рәйесе урынбаҫары,
2006—2016 йылдарҙа Салауат ҡалаһының Уҙамандар советы рәйесе.
Бер туған Маркстар
Бер туған Маркстар (ингл. Marx Brothers) — һуғышыу, сикәләүҙәр, флирт һәм «торт бәреү» алымдарынан торған "абсурд комедияһы"на махсуслашҡан АҠШ-тың популяр комик квинтеты.
Нью-Йоркта, йәһүд эмигранттары ғаиләһендә тыуғандар. Водевиль һәм театрлаштырылған тамашаларҙа уйнайҙар, әммә донъя кимәлендә кинематограф аша танылалар. Бер туған Маркстарҙы өнһөҙ комедиялар йондоҙҙары Чарли Чаплин һәм Бастер Китон менән бер рәткә ҡуялар.
Лель (Коса ҡушылдығы)
Лель  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дмитриевка (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ишмырҙа мәктәбе
Ишмырҙа мәктәбе (рус. МОБУ ООШ с. Ишмурзино) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Ишмырҙа ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
1948 — ете йыллыҡ мәктәп, 1971—1972 уҡыу йылында Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбе урта мәктәп итеп үҙгәртелә, шул уҡ йылда яңы мәктәп төҙөлә башлай. 2012 йылдан — төп урта мәктәп статусында.
Етәкселәре
== Уҡытыусылары ==
Ира (Ирка ҡушылдығы)
Ира  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡобан (йылға)
Ҡобан (Кубань, Къобан, Псыжь, Псыжъ, Къвбина, Кобан, ‛Ύπανις Гипанис, Hypanis, Vardanes) — Рәсәйҙең Төньяҡ Кавказдага йылға.
География
Оҙонлоғо — 870 км, бассейн майҙаны — 57 900 км².
Фестунгсбан
Фестунгсбан (Festungsbahn Festung — ҡәлғә, Bahn — юл) — Зальцбург ҡалаһындағы фуникулёр. Ул ҡаланы Иҫке ҡәлғә тауы менән бәйләй һәм ул Австрияның эшләгән фуникулерҙарының иң боронғоһо булып тора. Уның үҙенсәлекле исеме Фестунг тауы исеменән килеп сыҡҡан.
Фуникулер 1892 йылда асыла. Башта ул һыу балласты ярҙамында эшләй; был механизм ярҙамы менән хәрәкәт 1959 йылдың 18 октябрендә туҡтатыла (ул ваҡыттар хөрмәтенә транспорттың түбәнге майҙансығында фонтан һәм механизмдар экспозицияһы һаҡлана). 1959—1960 йылдарҙа ҡыш дауамында фуникулер электрлаштырыла һәм 1960 йылдың 16 апрелендә электр тартыу көсө менән эшләй башлай. Киләһе модернизациялау 1972—1974 йылдың ҡышында һәм 1991—1992 йылдарҙа үткәрелә.
Хәҙерге фуникулер 1992 йылдың 11 апреленән алып үҙгәрешһеҙ эшләй. Элек ул SETG компанияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә (Salzburger Eisenbahn- und Tramwaygesellschaft), хәҙер — ҡала транспорты компанияһы Salzburg AG.
Хәҙерге фуникулер пассажирҙарҙы Хоэнзальцбург ҡәлғәһенә килтерә. Уның өлкәндәр өсөн хаҡы € 9,80 торған билеты бер үк ваҡытта ҡәлғә музейына билет булып тора.
Линия бер юллы, уртаһында разъезд.
Вагондар
Линияла 2 вагон ҡулланыла.
Ира (Ольшанка ҡушылдығы)
Ира  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лель (Леман ҡушылдығы)
Лель  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Леман йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Суйга (Кеть ҡушылдығы)
Суйга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 340 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 130 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәҙер (Силәбе өлкәһе)
Ҡәҙер (Казырова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡәҙер (Ҡадир) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1734 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 1-се йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (87 %) йәшәй.
Оптимистическая мәмерйәһе
Һүрәтләмә
Мәмерйә 1966  йылда  асылған. Картаға төшөрөлгән тиклем  юлының   суммар  оҙонлоғо  сама  менән  232 км. Мәмерйәнең үҙенең  майҙаны   2 км²  тирәһе. Был уның  эсе  ныҡ тармаҡланыуына,  борғоланыуына  бәйле.
Эске юлдар 20 м  тирәһе тәрәнлектә  яталар. Мәмерйә эсе көслө  итеп   балсыҡ   менән   йыуылған. Сталактит, геликтит,   башҡа  һарҡындынан  хасил булған   яһалмыштар,    гипс кристаллдары  осрай.
Тарихы
Приднестровск  Подольеһе  мәмерйәләргә бик  бай. Шуның менән  тикшеренеүселәрҙе үҙенә  йәлеп итеп  тора.
1965  йылда    яңы  ғына  төҙөлгән  «Циклоп»  клубының     Львовтағы   спелеологтары     «Ветровая »   мәмерйәһенең   топосъёмкаһын   үткәрә. Шул ваҡытта,  Тернополь  өлкәһенең    Борщёвский районы   Королёвка    ауылы  эргәһендә,  урындағы   малайҙар   алыҫ   түгел   ерҙә  ер   аҫтына   төшөп   китеүсе    шишмәне   күрһәтәләр.
Ул  йылда  бер нәмә   лә   асыҡлай  алмайҙар. Тик йыл  үткәс  кенә,  1966 йылдың   8   майында   Алексей  Соляр   һәм   Мирон   Савчин   балсыҡ  сифон   аша  үтеп,   мәмерйәнең     400  м   тирәһе   арауығын  тикшереп   сыға.
Тәүҙә уның  оҙонлоғо  3  км-ҙан  үтмәй  тип   фаразлайҙар. Артабан тикшеренеүҙәр  был мәмерйәнең  Советского Союзында бик   оҙон  мәмерйәләрҙән икәнлеген  күрһәтә.
Тикшеренеү барышында    ер   аҫтыңда    яңы  база  лагерҙары  булдырыу  кәрәклеге  асыҡлана. 2008  йылда    лагерҙар  һаны  15  булып  китә.
Мәмерйәнең периметрынды  урынлашҡан  иң  йыраҡ  ер аҫты  лагерҙарҙың  береһе  «Оазис»   -шулай уҡ,  иң  уңайлыларҙан  һанала. Лагерҙың үҙендә  таҙа  һыу  резервуары  бар. Һыу һурҙырыу колонкаһы,  һәр  саҡ   һаҡлыҡта   700 литр  тирәһе  була. Иллеләп кеше  йоҡларлыҡ  урын  булдырылған,  өр-яңы  ҡашығаяҡ    килтерелгән.
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы (Абуталипов Вахит Абдулталипович) (1906—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән) булып хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Вәхит Абдулталип улы Әбүталипов 1906 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы) Әбеш ауылында тыуған.
112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы («Хәтер китабы»нда — 275-се полк ездовойы булған тип бирелгән) булып хеҙмәт итә.
1942 йылдың 1 июлендә («Хәтер китабы»нда — 10 июлдә тип яҙылған) хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Миәкә районының Әбеш ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Кинйәбулат (Ишембай районы)
Кинйәбулат (Кинзебулатово) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1058 кеше. Почта индексы — 453223, ОКАТО коды — 80231815001.
Географик урыны
Кинйәбулат ауылы Тәйрүк йылғаһы буйында, Ишембайҙан 10 км көньяҡ-көнсығышта, Салауаттан 18 км көнсығышта һәм Өфөнән 150 км көньяҡта урынлашҡан. Ике өлөштән: башҡорт ауылынан һәм нефтселәрҙең элекке ҡасабаһынан тора. Ауылдың төньяҡ өлөшөндә бәләкәй Зыяратйылға ағып үтә. Ауыл аша урындағы Ишембай — Кинйәбулат — Яңы Әптек автомобиль юлы үтә.
Тарихы
Ауылға Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1786 й. алып билдәле. Тәүге төпләнеүсе Кинйәбулат Аҙнағолов исеме менән аталған. Кинйәбулат XIX быуатҡа 143 кешеһе булған 12 йортло ауыл булып ингән. IX ревизия 29 йортта 347 кеше күрһәткән. Беренсе күскенсе Кинйәбулат Аҙнағолов 1745—1813 йылдарҙа йәшәй. Уның улдары: Ишбулды, Ишмөхәмәт, Ҡаһарман, Килмөхәмәт. Ошо уҡ ауылда ауылға нигеҙ һалыусының ағаһы Ташбулат Аҙнағолов (1755—1811) йәшәгән. Балалары: Ҡотлобулат, Комисар, Хисаметдин. Оҙон ғүмерле — Яуҡай Бурасов (1730—1813).
1943 йылда ауыл эргәһендә Кинйәбулат нефть ятҡылығы асыла. Нефтселәрҙең 1952 йылдан да һуңға ҡалмай ауыл составына ингән Кинйәбулат тораҡ пункты барлыҡҡа килә.
2005 йылдан Байғужа ауыл Советының административ үҙәге булып тора. 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле төҙәтмәләр индереү тураһында» Законында былай тип әйтелә:
10. Түбәндәге ауыл Советтарының административ үҙәктәрен күсерергә: 8) Ишембай районының Байғужа ауыл Советының Байғужа ауылынан Кинйәбулат ауылына;
2019 йылдың 3 майынан 4 майына ҡарата төндә билдәһеҙ кешеләр мәсетте яндыра.
Ауыл бөгөн
Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (3 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы), китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме :
Шәрәшле
Шәрәшле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сөн йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама. Шәрәшле йылғаһы буйында Иҫке Шәрәшле һәм Яңы Шәрәшле ауылдары урынлашҡан.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джеймс Стюарт
Джеймс Мэ́йтленд Стю́арт (James Maitland Stewart, Джимми Стюарт (Jimmy Stewart) исеме менән билдәле; 20 май 1908 йыл, АҠШ, Пенсильвания, Индиана — 2 июль 1997 йыл, АҠШ, Лос-Анджелес) — Америка киноактёры, «Филадельфия тарихы» картинаһында иң яҡшы ир-ат роле өсөн «Оскар» премияһы лауреаты (1941) була. Хәрби лётчик, Икенсе донъя һуғышы һәм Вьетнам һуғышы ветераны, бригада генералы.
Ярты быуат эсендә ҙур Американың "бәләкәй кешеләре"нең киң галереяһын булдырып, айырыуса ҙур билдәлелек яулай. Бынан тыш, үҙенең киң эмоциональ даирәһе арҡаһында, әллә күпме жанрҙа: комедия, драма, мелодрама, детектив, биографик фильмдарҙа, триллерҙар, вестерндарҙа — үҙенең һиҙелерлек эҙен ҡалдырған. Тағы ла голливудса булмаған тәртипле тормош алып барыуы менән дә билдәле. Бөгөнгө киноведтар күҙлегенән тарихта иң бөйөк актерҙарҙың береһе тип һанала.
Өфө физика институты
Өфө физика институты— Өфө ҡалаһында 1919-1937 йылдарҙа эшләгән фәнни-тикшеренеү һәм тәбиғи фәндәрҙе уҡытыуҙа ярҙам итеү өсөн тәғәйенәнгән үҙәк.
Тарихы
1919 йылдың 1 октябрендә баш ҡалаларҙағы фәнни үҙәктәрҙән алыҫ ятҡан Өфө ҡалаһында  физика институты асыла, ул 1937 йылға тиклем эшләй. Өфө физика институтын ойоштороусы һәм уның директоры Константин Павлович Краузе (1877—1964) була. К. П. Краузе 1877 йылда Калуга губернаһында тыуған, тик уның атаһы Рига губернаһынан. 1904 йылда К. П. Краузе Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетын тамамлаған. Оҙаҡламай К. П. Краузе Өфөгә күсеп килә, ул бында 2-се Өфө ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһының математика, физика һәм космография уҡытыусыһы итеп эш башлай. Краузе был мәктәп бинаһындағы лаборатория мөдире булып 1927 йылғаса ҡала. Ул үҙаллы тикшеренеү эштәре алып бара, Мәскәү һәм Петербург фәнни үҙәктәре менән даими бәйләнеш тота. Мәҫәлән, 1911 йылда ул химия һәм физиканан 2-се Менделеев съезында ҡатнаша һәм унда сығыш яһай. 1917 йылда ул Өфө губернаһы уҡытыусылар союзының Президиумы рәйесе итеп һайлана.
1917 йылда Өфө уҡытыусылар институтында  (1909 й.асылған) өс бүлек була: тел һәм тарих, физика һәм математика һәм тәбиғәт һәм география. Бында төп фәндәр буйынса кабинеттар булдырыу зарур була. Уҡытыу өсөн Өфө уҡытыусыларын йәлеп итәләр, шуларҙың береһ К. П. Краузе була.
1917 йылдың 5-9 июнендә ул физика, химия һәм космогеграфия буйынса Сираттан тыш Бөтә Рәсәй кәңәшмәһендә ҡатнаша һәм сығыш яһай. Бәлки тап шул саҡтан ул бер нисә уҡыу йортон хеҙмәтләндереү өсөн үҙәкләштерелгән комплекс булдырыу уйы менән яна башлағандыр тигән фараз бар.
Өфө физика институты (1919—1937)
1919 йылда Граждандар һуғышы ваҡытында Өфөлә уҡыу йорттары эшләмәгән, уларҙа булған лабораториялар өсөн бер кем яуап бирмәгән. 1919 йылдың 1 октябрендә Өфө губерна халыҡ мәғарифы бүлеге ҡарарына ярашлы Европа илдәрендәге кеүек (айырыуса Германияла) Өфө физика институты булдырыла. Ул уҡыу йорттарын үҙәкләштерелгән уҡытыу учреждениеһы була. Мәскәүҙә (Н. В. Кашин) һәм Киевта (П. П. Зилов) ойошторолған шундай уҡ институттар оҙаҡ эшләмәй.
Краузе ҡалала һаҡланып ҡалған ҡорамалдарҙы йыйыу, кабинеттарҙы иҫәпкә алыу һәм дәрестәрҙе хеҙмәтләндереүҙең үҙәкләштерелгән системаһын булдыра. Институт өсөн айырым бина табылмай, шуға күрә уны бер нисә уҡыу йортондағы физика һәм химия кабинетында урынлаштыралар.
Был өлкә әһәмиәтендәге фәнни-тикшеренеү һәм уҡытыу-тәрбиә учреждениеһы була, ул республика бюджеты иҫәбенә тотола. Институт фәнни-тикшеренеү, уҡытыуҙа ярҙам күрһәтеү, уҡытыу-тәрбиә, педагогик, производство һәм консультациялар биреү функцияларын үтәй.
Эшмәкәрлегенң тәүге осоронда (1919—1932 гг.) физика институты башлыса уҡыу йорттарын, техникумдарҙы, халыҡ мәғарифы институтын һәм ауыл хужалығы институтын хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә.
Өфөлә вуздар һаны артыу менән физика институты тик уларҙы ғына хеҙмәтләндерә һәм Башҡорт АССР-ы өсөн көнүҙәк булған фәнни һәм көндәлек эштәрҙе башҡара.
Өфө физика институтының фәнни ҡаҙаныштары әллә ни ҙур булмай, ләкин ул республикала физика, тәбиғәт фәндәрен уҡытыуға үҙ өлөшөн индерә, тап ул республикала беренсе булып тәбиғәт фәндәре буйынса тикшеренеүҙәр алып бара (физика, астрономия, химия, биология буйынса). Н. Г. Пономарёв (астроном), Е. Н. Грибанов (радиофизик), Е. М. Губарев (биохимик) кеүек күренекле ғалимдар эшләй, А. Н. Глазырин (специалист в области методики физики) и др.
Өфө уҡытыусылар институтына Е. Н. Грибанов (1895—1941) 1923 йылда килә, шул уҡ ваҡытта Өфө физика институтында эшләй башлай. 1931 йылда ул Башҡорт дәүләт педагогия институтының тәүге физика кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта ӨФИ-ның физика һәм техника бүлеге етәксеһе була. 1934—1940 йылдарҙа профессор Е. Н. Грибанов — физика һәм математика факультеты деканы. 1934 йылда Башҡортостан китап нәшриәтендә уның «Радиоэлектроника нигеҙҙәре» («Основы радиоэлектроники») китабы башҡорт телендә донъя күрә.
ӨФИ Үҙәк бүлегенән тыш ҡаланың иң яҡшы уҡыу йорттарында уның филиалдары ла булдырыла башлай.
1923 йылда ӨФИ физика уҡытыусылары өсөн ике аҙналыҡ курстар ойоштора. Бындай курстарҙы элек тик юғары квалификациялы белгестәр булған Петербург, Мәскәү, Киеве һәм Варшавала ғына ойошторғандар. Тыңлаусыларҙы фәнни асыштар менән генә түгел, тәжриәбәләр һәм лаборатор эштәр эшләү методикаһы менән таныштыралар. Курстарҙа уҡытыусыларҙы ағас, металл, быяла менән эшләргә лә өйрәтәләр, институт хеҙмәткәрҙәре үҙҙәре эшләгән приборҙар менән таныштыралар.Һуңыраҡ ошондай курстар даими үткәрелә башлай. Кәрәкле приборҙарҙы институттың экпериманталь оҫтаханаһы хеҙмәткәрҙәре етештерә (1923 йылдан уның мөдире булып Мәскәү юғары техник училищеһын тамамлаған А. И. Глазырин эшләй). Глазырин механика буйынса комплект эшләй, ул 300 эксперимент эшләргә мөмкинлек бирә. Он был одобрен ЦНИИ политехнического образования к серийному выпуску Үҙәк фәнни-тикшеренеү институты тарафынан был комплект ыңғай баһалана һәм уны күпләп сығара башлайҙар. 1936 йылда ҙур ҡалалр өсөн 300 артыҡ комплект булдырыла.
1932 йылда ӨФИ 23 төр ҡорамалдарҙы күпләп сығара. 1930 йылдар аҙағына тиклем ӨФИ эксперименталь оҫтаханаһы республикала берҙән-бер үлсәү приборҙарын йүнәтеүсе оҫтахана була, 1933 йылда уға был приборҙарҙы тикшереүгә махсус хоҡуҡ бирәләр.
1924 йылдан ӨФИ РФА-ға инә (Рәсәй физиктар ассоциацияһы). 1929 йылда РФА-ның Өфө бүлеге булдырыла. Бынан тыш ӨФИ хеҙмәтсәндәр араһында химия һәм физика буйынса белем таратыу менән дә шөғөлләнә.
1932 йылда ӨФИ уҡытыуҙа ярҙам күрһәтеү эшмәкәрлеген әҙәйтә, башлыса юғары уҡыу йорттарын һәм уларға яҡын уҡыу йорттарын хеҙмәтләндереү менән шөғөлләнә.
1932 йылда ӨФИ 6 вуз, 56 башҡа уҡыу йорттарын хеҙмәтләндерә,уҡыуысылар һаны 10000, физиканан лекция ваҡытындағы тәжрибәләр йылына 45 000 ,химиянан 48 000 етә. Төрлө уҡыу йорттарында урынлашҡан институт бүлектәре ун бергә етә.
ӨФИ эшмәкәрәлеге тураһында республиканан ситтә лә беләләр. «Общая методика по физике» (1929) тигән китабында Киев университеты Г. Г. Де-Метц илдә берҙән-бер шундай ойошма булған Өфө физика институтын маҡтап телгә ала.
Тәжрибә фәндәре институтының (биология) тәүге ултырышы 1921 йылдың 12 майында була. Уны К. П. Краузе һәм Өфө халыҡ мәғарифы институты уҡытыусыһы Л. Л. Васильева (1891—1966) ойоштора. Васильев Башҡортостанға 1917 йылда ҡымыҙ менән дауаланырға килә һәм бында дүрт йыл йәшәй. Өфөлә Л. Л. Васильев Фельдшерҙар мәктәбендә һәм Мария ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында эшләй. ӨФИ-лә Л. Л. Васильев парабиоз буйынса тәжрибәләр үткәрә.Һуңыраҡ Васильев күренекле нейрофизиолог, парапсихологияға нигеҙ һалыусы булып китә. Ул Петроградҡа ҡайтып киткәс, биология бүлеге мөдире булып авитаминоз (дөрөҫө гиповитаминоз) мәсьәләре менән шөғөлләнгән Г. Г. Штехер эшләй.
1927/28 йыл башында аҡса етмәү сәбәпле Башҡортостан халыҡ мәғәарифы комиссариаты институты яба яҙа. Билдәле ғалим О. Д. Хвольсон «Известия» гәзитендә ӨФИ менән Башнаркомпросты был институты ойошторғанға маҡтап яҙған мәҡәләһе сыҡҡас, уны япмайҙар.
Тәүге бишйыллыҡтар осоронда Башҡорт АССР-ы бик йылдам үҫешә — Ишембай нефть ятҡылығы асыла, яңы завод һәм фабрикалар асыла. 1930 йылда ВКП (б) Башҡортостан өлкә комитетының бернсе секретары итеп Я. Б. Быкин (Беркович) (1988—1937) һайлана. Ул Өфө Рәсәйҙең яңы мәҙәни үҙәге булырға тейеш тигән маҡсат менән яна: бында ҙур ҡалалрҙа булған бөтә инфраструктура ла булырға тейеш. Бер нисә вуз, яңы техникумдар асыла. 1934 йылда Башҡортостан өлкә партия конференцияһы университет асырға ҡарар итә, ләкин уны асырға мөмкинлек булмай.
Институтта фәнни-тикшереүҙәр ике йүнәлештә алып барыла : яңы теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләр өҫтөндә эшләү; төрлө хужалыҡ һәм производство ойошмаларының һорауҙары буйынса төрлө анализ, үлсәү эштәре һәм махсус тикшеренеүҙәр.
1931 йылда Башнаркомздрав институтҡа республикала һыу һәм ерҙең радиоактивлығын тикшереү эштәрен башҡарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә.Мәҫәлән, Янғантау бальнеологик курортының һыуһәм батҡағын тикшерәләр. Институт Ишембай нефть ятҡылығынадағы парафинлы нефтте тикерә башлай.
К. П. Краузе институтты киңәйеү өсөн ер һорай. Ләкин 1937 йылда Башнакромпрос етәкселеге, шул иҫәптән нароком Ғөбәй Дәүләтшин ҡулға алына. Өфө физика институты ябыла. Йәмәғәтселектең яҡлашыуы, К. П. Краузеның Мәскәүгә яҙған хаттары ла ярҙам итмәй. К. П. Краузе работал Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтында физика кафедраһы мөдире була, 1944—1948 йылдарҙа медицина институтында ла кафедра етәкләй. Ил алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн ул Почёт Билдәһе ордены (1944)һәм Ленин ордены менән бүләкләнә (1953).
Институтың мөлкәте К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына бирелә.
1937 йылдан башлап ӨФИ эшмәкәрлеге тураһында бер ни ҙә яҙылмай, был әлбиттә уның ҡайһы бер хеҙмәткәрҙәренең ҡулға алыныуына һәм көтмәгәндә яылыуына бәйле була. Институттың эшмәкәрлеге тураһында әлегә тиклем К. П. Краузеның Өфө губернаһында сыҡҡан «Фронт просвещения» (1921) журналында һәм Башҡортостан фән эшмәкәрҙәренең өлкә секцияһындағы сығышынан («За качество и повышение научно-исследовательских работ») (1934) һәм Өфө ғалимы Ю. В. Ергин хеҙмәттәренән һәм архив материалдарынан ғына белеп була.
Аникушин Михаил Константинович
Биографияһы
Михаил Константинович Аникушин 1917 йылдың 19 сентябрендә (2 октябрь) Мәскәүҙә эшсе ғаиләһендә тыуған.
1931 йылда Г. А. Козлов етәкселегендә Мәскәү рәсем һәм әүәләү студияһында шөғөлләнә башлай.
1935—1936дарҙа Репин исемендәге Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институтында В. С. Богатыревта әҙерлек класында уҡый, ә 1936—1937 йылдарҙа — Ленинград урта художество мәктәбендә Г. А. Шульцта, 1937—1941 һәм 1945—1947 йыл дарҙа И. Е. Репин исемендәге Ленинград скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте институтында В А. Синайскийҙа һәм А. Т. Матвеевта уҡый.
1948—1951 йылдарҙа вафатына тиклем һәм 1958 йылда И. Е. Репин исемендәге Ленинград скульптура, архитектура һәм рәсем сәнғәте институтында уҡыта, шәхси ижад оҫтаханаһына етәкселек итә. Профессор (1960).
Һуғыш башланыу менән ополчениеға китә. 1941 йылдың ноябренән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарында һуғыша.
Скульпторҙың иң билдәле эштәренең береһе — А. С. Пушкин һәйкәле, 1957 йылдан Ленинградта ҡуйыла, Ленин премияһына лайыҡ була (1958).
Традицион классик мәктәбе вәкиле, станок һәм монументаль скульптурала эшләй, үҙ заманы өсөн әһәмиәтле булған бер нисә билдәле һүрәттәрҙең: А. С. Пушкиндың, А А. П. Чеховтың, Г. С. Уланова, Н. К. Черкасов, В М. Бехтерева, В И. Лениндың, блокадалы Ленинградтың героик һаҡсыларына Мемориаль комплекстың скульптура төркөмөнөң авторы
СССР Художество академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, (1962; СССР Художество академияһының ағза-корреспонденты (1958)), Рәсәй художество академияһы Президиумы ағзаһы (1995—1997). СССР Рәссамдар союзының Ленинград бүлексәһе идараһы рәйесе (1962—1972, 1986—1990). Санкт-Петербургтың почетлы гражданы (1997).
1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Үҙәк ревизия комиссияһының ағзаһы (1966—1976).
Табек
Табек — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пайдугина йылғаһының һул ярына тамағынан 290 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лахденпохья
Географияһы
Ҡала Ладога күленең Якимвар ҡултығы яры буйында Аура-йоки йылғаһында урынлашҡан.
Тарихы
Был крайҙа кеше эҙҙәре яҡынса б.э. тиклем 2000 йылда була.
800—1100 йылдарға тәүге ауылдар барлыҡҡа килгән, Ладога күле яры буйында нығытмалар төҙөлгән.
1323 йылда хәҙерге Лахденпохья районы территорияһы Новгород Республикаһы Кирьяж погосының бер өлөшө була, ул XV быуат аҙағында башҡа Новгород ерҙәре менән  бергә Рус дәүләте составына инә.
1500 йылда буласаҡ Лахденпохья ҡалаһы урынында Кирьяж погосы составына инеүсе Яккима ауылы була, унда 168 ғаилә йәшәй. 70 йылдан һуң унда ней бары 6 ғаилә генә ҡала,  ҡалгандары, швед баҫҡынсыларынан  монастырҙарға ҡаса
Столбово солохо шарттары буйынса 1617 йылда, Кирьяж погосы биләмәһе Швеция короллеге составына инә
1809 йылдан территория Рәсәй империяһының Бөйөк Финляндия кенәзлеге  составында.
1845—1850 йылдарҙа Лахденьпохья архитектура доминантаһы —  3 мең кеше һыйҙырышлы Яаккима мәхәлләһенең лютеран сиркәүе төҙөлә (архитекторы — Карл Энгель).
Финляндия составында
1924 йылға тиклем ҡала Сиеклахти тип атала (1600 йылдан  алып билдәле.), Яаккима ҡасабаһы составына инә.
1920—1930 йылдарҙа ағас эшкәртеү комбинаты,  бысыу һәм целлюлоза заводтары төҙөлә. АО «Лаатокан Пуу» сәнәғәт предприятиелары базаһында Лахденпохья ҡасабаһы барлыҡҡа килә; 1924 йылда  ҡасаба ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.
1930 йылдарҙа ҡасаба популяр туристик урын була, унан  Валаам архипелагына караптар китә
1941-1944 һәм 1939-1940 совет-фин һуғышы йылдарында
Совет-фин һуғышы һөҙөмтәләре буйынса (1939—1940) Лахденпохья СССР-ға  1940 йылғы  Мәскәү тыныслыҡ килешеүе шарттары  нигеҙендә китә; Карелия-Финляндия ССР-ы  составына индерелә. Финляндия тарафынан бөтөн Төньяк Ладога буйынан фин халҡын эвакуациялау үткәрелә
1941 йылдың авгусында Икенсе донъя һуғышы (Совет-фин һуғышында (1941-1944)) фин ғәскәрҙәре Ладогаға сыға һәм Яаккима һәм Лахденпохьяны биләй. 1942 йылда 70 % ашыу кунта (фин улусының) кешеһе үҙ йортона ҡайта. Совет тарих фәне 1941 йылдың сентябренән 1944 йылдың сентябренә тиклем  Лахденпохьяны фин ғәскәрҙәре оккупациялай тип һанай.
1944 йылда ваҡытлыса Мәскәү тыныслыҡ килешеүенән һуң Лахденпохья тағы СССР-ға күсә, уны тағы ла фин халҡы ташлап китә.
СССР составында
Лахденпохья СССР-ға күскәс, лютеран кирхаһы бинаһында хәрби әсирҙәр лагеры була. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source"> Лахденпохья 1956-91 йылдарҙа — ҡала составында Карел АССР-ы составындағы ҡала. Лютеран сиркәүен ятаҡ, ә һуңынан ҡала сауҙаһының келәте булараҡ ҡулланалар. 1977 йылда сиркәү яна.
Совет осоронан һуң
1990 йылдар башында кирха емереклектәренә 1918 йылда һәләк булған урындағы фин яугирҙәре һәйкәленең  ике гранит блогы кире ҡайтарыла, иҫтәлекле тәре ҡуйылған.
Финляндия ҡатнашлығында храм стеналарын консервациялау тормошҡа ашырыла.
Иҡтисады
Лахденпохья фанера комбинаты «Бумэкс» 1950 йылдарҙа элекке фин фанера заводы фин фанера заводы —«Ladoga Timber Ab компанияһының  Laatokan Puu Oy  акционерҙар подразделениеһы нигеҙендә ойошторола.
Урман хужалығы, урман пункты, икмәк заводы бар. 2003 йылда «Аалто» ликер-араҡы заводы эшләй башлай
РФ Хөкүмәтенең 29.07.2014 (24.11.2015. ред.) «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында», N 1398-р бойороғо менән ҡала  социаль-иҡтисади хәл насарайыу ҡурҡынысы булған Рәсәй Федерацияһы  моноҡалалары исемлегенә индерелә.
Транспорт
Санкт-Петербург -Сортавала юлының Элисенваара- Сортавала участкаһында Октябрьский тимер юлының Яккима тимер юлы станцияһы.
Урындағы әһәмиәттәге автомобиль юлдары. Район буйлап А — 121 «Санкт-Петербург — Сортавала» федераль юлы үтә.
Ҡалала бер ҡала автобус маршруты №1 «Яккима станцияһы — Хуухканмяки» йөрөй. Шулай уҡ ҡала яны һәм ҡала-ара  маршруттар йөрөй
Лель (Чёрная ҡушылдығы)
Лель  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Удомля районы
Удомля районы — Рәсәйҙең Тверь өлкәһе районы, 1929 йылдан 2015 йылға тиклем бында район булған, шул исемдәге муниципаль район булған, ул 2015 йылдың 19 декабрендә бөтөрөлгән.
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә, уның территорияһында Удомля округы административ-территориаль берәмеге булдырылған.
2015 йылдың 19 декабрендә районда яңы муниципаль берәмек- Удомля ҡала округы булдырылған.'''
Административ үҙәге — Удомля ҡалаһы
Географияһы
Район Тверь өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Район Валдай ҡалҡыулығының Лесной армыттарының төньяҡ-көнсығышында тора. Был ҡалҡыулыҡ буйынса Балтик диңгеҙе менән Каспий араһындағы һыу айырғыс (Нева менән Волга араһындағы) үтә.
Райондың майҙаны 2476,2 км², ул төньяҡ өлөшөндә Новгород өлкәһе, көнбайышта — Бологовский менән, көньяҡта — Вышневоловец, көнсығышта — Ленинград, төньяҡ-көнсығышта — Тверь өлкәһе Лесной районы менән сиктәш.
Төп йылғалары — Мста һәм Съежа.
Халыҡ
Әлеге ваҡытта райондың күпселек халҡы ҡалала йәшәй (77 %).. Әммә ауыл халҡы 1980 йылдар халыҡтың 52 процент ын тәшкил иткән.
Тарих
1929 йылға тиклем район ерҙәре Вышневоловец өйәҙенә ҡараған. Тәүге тапҡыр «Удомля» Бөйөк Новгород йылъяҙмаларында телгә алына. VIII—IX быуаттарҙа был ерҙә новгород словендары килгәнсе уғыр-фин ҡәбиләләре йәшәгән.
1929 йылдың 12 июлендә Удомля районыМәскәү өлкәһенең Тверь округына ингән була. Башта район составына Анкудиниховский, Астафьевский, Белоховский, Березно, Күберәк-Званский, Брусовский, Буденновский, Быковский, Верляевский, Глазацкий, Грибинский, Дерягинский, Добрынинский, Доронинский, Никон, Дягилевский, Елманогорский, Еремковский, Захаровский, Зиновьевский, Иваново, Иловский, Казаровский, Князевский, Копачевский, Лайковский, Липенский, Лишутинский, Лугининский, Мальцевский, Матренинский, Михайловский, Млевский, Молдинский, Мстинский, Мушинский, Ножкинский, Күл-Горский, Октябрьский, Пашневский, Перховский, Поддубьевский, Погорельский, Подсосенский, Полянский/, Поповский, Починский, Рогозинский, Рудеевский, Рядский, Сельцо-Карел, Сергинский, Сленковский, Сменовский, Сосновский, Старорядский, Сухаревский, Ленинград, Учениковский, Хмелевский, Хотеновский, Шебывать-Горский, Шишеловский, Юринский, Юрьевский-Горский һәм Яковлевский ауыл советтары инә.
1935 йылдың 29 ғинуарында Удомля районы Калинин өлкәһенә инә.
Муниципаль ҡоролошо
2006 йылдан алып муниципаль район составына 13 биләмә инә, шуларҙың 1-һе- ҡала, ҡалған 12-һе — ауылдар.
Иҡтисад
Райондың эре предприятиеһы — Калинин АЭС-Ы, ул Удомля күле ярында Удомля ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан.
Мәҙәниәт
Төрлө ваҡытта Удомля районында йәшәй һәм эшләй:
Музейҙар:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ирка (Ольшанка ҡушылдығы)
Ирка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :