cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һыҙғы
Йәшәү урындары
1801 йылдың 21 апрелендә Һыҙғы улусы башҡорттары Саранин заводы хужаһы Иван Осокинға Өфө йылғаһы ағымындағы уң яры буйлап урынлашҡан ерҙәрҙе һаталар : 1834 йылда Һыҙғы ауылында — 235, ә 1859 йылда 410 башҡорт иҫәптә тора. Шулай уҡ типтәрҙәр (бөтәһе 86 кеше) йәшәй. 1757 йылдан Һыҙғы улусы биләмәләрендә башҡорттар индергән 1-се Сарсаз һәм 2-се Сарсаз мари типтәрҙәре ауылдары билдәле.
Халыҡ-ара валюта системаһы
Халыҡ-ара валюта системаһы, ХаВС (Международная валютная система, МВС) — илдәр араһындағы валюта мөнәсәбәттәрен, йәғни халыҡ-ара иҡтисади операцияларҙы, тормошҡа ашырыу өсөн барлыҡҡа килтерелгән ойошмалар, ҡағиҙәләр, йолалар, килешеүҙәр һәм ҡоралдар тупланмаһы. Бреттон-Вудс конференцияһы (АҠШ) 1944 йылда үткәрелә, унда 44 дәүләт ҡатнаша. Төп бурысы — халыҡ-ара сауҙа иркен үҫә алһын өсөн валюта ликвидлығын тормошҡа ашырыу (алтын резервтары, сеймал, ниндәй ҙә булһа илдең финанс активтары, дәүләттәрҙән өҫтөн торған финанс активтары һ. б. ярҙамында).
ХаВС функциялары
ХаВС функциялары: Ошо һуңғы функция (алмашыу курстарын билдәләү механизмы) һуңғы осорҙа айырыуса бәхәсле һәм тотороҡһоҙ булып тора; атап әйткәндә, өс модель тирәләй фекер алышыу бара: тирбәлеүсе алмашыу курстары системаһы — һәр валютаның хаҡын баҙар ҡуя; фиксацияланған алмашыу курстары; идара ителеүсе курстар — бер валюталарҙың хаҡы ирекле, икенселәренеке дәүләт тарафынан, ә өсөнсөләренеке бер йәки бер нисә валютаға ҡарата тотороҡло ҡуйылған.
ХаВС нигеҙҙәре
ХаВС ике яҡлы иҡтисади мөнәсәбәттәр халыҡ-ара структураға ғына түгел, ә күп яҡлы килешеүҙәргә, ҡағиҙәләргә бойондороҡло структураға әйләнгәндән һуң йәшәй башлай. Шунлыҡтан бөтә империяларҙа ла ХаВС-тың ябай ғына булһа ла төрө эш иткән. Шунлыҡтан әле антик донъяла уҡ берҙәм валюта, хатта бөтә донъя валютаһы индерергә ынтылған императорҙар булған. 800 йыл тирәһендә Бөйөк Карл үҙ империяһында яңы валюта системаһын (ливр, соль һәм денье) индерә лә уны башҡа илдәргә лә таратырға тырыша. Ләкин АҠШ долларына тиклем, алтын стандарт осороноң бар һуҙымында, 19 быуат уртаһынан алып 1931 йылғаса (ошо йылда Лондон бөтә донъя валюта системаһынан бөтөнләйгә сыға) был маҡсатҡа яҡынлашҡан берҙән-бер валюталар булып были испан көмөш пиастры менән стерлинг фунты торған.
ХаВС-та ихтыяж халыҡ-ара операцияларҙың (сауҙа, аҡса күсереүҙәр, инвестициялар һ. б.) төрлө илдәрҙең иҡтисади хәленә ҡараған, төрлө ышаныс кимәлендәге төрлө милли валюталар ярҙамында тормошҡа ашырылыуына бәйле. Был валюталар араһындағы операциялар валюта баҙарында бара. Уларҙың курстары һәр валюта өсөн яуаплы үҙәк банктар тарафынан көйләнеүсе ихтыяжға һәм тәҡдимгә бәйле. Ихтыяж валютаны файҙаланырға теләгән сит ил кешеләренә, ә тәҡдим илдең сит илдәрҙә операциялар үткәрергә йыйынған үҙ кешеләренә бәйле. Иҡтисадта йәки системаның рәсми алмашыу курстары тармағында валютаның арзанайыуы — девальвация, ә ҡиммәтләнеүе ревальвация тип атала.
ХаВС тарихы
1870 йылдан алып бөгөнгәсә ХаВС-тың ойоштороу схемалары бер нисә тапҡыр алмашына. Уларҙы үрҙә телгә алынған функцияларға ярашлы өс дәүергә бүлеп ҡарарға мөмкин: алтын стандарт (1880—1914 һәм 1925—1931), идара ителә торған «йөҙөүсе» валюта курстары режимы (1918—1925 һәм 1973 йылдан әлегәсә) һәм Бреттон-Вудс системаһы, ул Халыҡ-ара валюта фонды тирәһендә төҙөлә һәм 1946—1973 йылдарҙа эш итә. Хәйер, уның төп учреждениелары һәм ҡайһы бер нормалары бөгөн дә йәшәй.
1969 йылда яңы резерв инструменты барлыҡҡа килә: ХаВФ эмиссиялаған махсус үтес хоҡуҡтары, йәғни МҮХ (специальные права заимствования, СПЗ), индерелә. Ләкин хәҙер хоҡуҡтар һәм йөкләмәләр тиңһеҙлегенән яңы проблема тыуа. Американың үҙ проблемалары (ауыл хужалығы культураларының уңмауы, Вьетнам һуғышының инфляция менән бәйле эҙемтәләре, долларҙы девальвациялау зарурлығы һ. б.) менән ҡушылып, ул 1971 йылда долларҙың алтынға алмаштырылыуынан баш тартыуға килтерә. Бреттон Вудста тыуған ХаВС-тың төп таяуҙарының береһе юҡҡа сыға. 1973 йылда валюталарҙың валюта баҙарҙарында ирекле «йөҙөүе» башлана. Шул саҡтан бирле хәл һаман үҙгәрмәй. Артабанғы өс тиҫтә йыл эсендә АҠШ баланстың ағымдағы статьялары буйынса оҙайлы дефицитҡа батты, был уны үҫештәге илдәрҙең бөтәһенә ҡарағанда ла күберәк бурыслы илгә әйләндерҙе. ХаВФ-тағы реформалар һәм АҠШ-тың үҙ гегемонияһын тәьмин итерлек кредиттар табып тороуы арҡаһында система йәшәүен дауам итә. Тәүҙә — Европалағы активтарҙа (атап әйткәндә, немец активтарында), һуңынан — япон, 90-сы йылдарҙа — был иҡтисадтар икеһе лә ауыр хәлгә ҡалғанда — ҡайһы бер азиат дәүләттәре активтарында. Был финанслау эшенә Ҡытай(резервта 800 миллиард самаһы доллар) һәм күптән түгел Һиндостан (резервта 200 миллиардлап доллар) ҡушылды. Ошо сәбәпле евро, иена, юань (байтаҡ йылдар инде АҠШ уның ревальвацияһын тормошҡа ашыра алмай йонсой), ә хәҙер инде һинд рупияһы доллар гегемонияһының тамырын ҡорота.
1975 ХаВФ-ҡа индерелә торған иғәнәне 32,5 %-ҡа арттырыу, алтынға хаҡ ҡуйыуҙан баш тартыу һәм алтын резервтарын ҡайтанан баһалау тураһында килешеүҙәр төҙөлә. 1978 йылда алтынды әйләнештән сығарыу һәм резерв активы итеүҙән туҡтатыу өсөн фиксацияланған валюта курстарынан һығылмалы йәки күп факторлы курстарға күсергә тура килә. Ә 1992 йылдан ХаВФ үҙ өҫтөнә йөкләмәләрен үтәмәгән илдәрҙең махсус үтес хоҡуҡтарын туҡтатыу бурысын ала. Һөҙөмтәлә, ХаВС эшмәкәрлеген көйләр һәм фәҡир илдәргә түләү баланстары мәсьәләләрендә ярҙам итешер өсөн ойошторолған ХаВФ һәр осор проблемаларына ярашлы үҙгрештәргә дусар ителә. Бөгөн уның составына 312 миллиард доллар күләмендәге иғәнәләр һәм 84 илгә 71 миллиард долларлыҡ бурысы булған 184 ил инә. Уны яптырырға теләүселәр аҙ түгел, шуға ҡарамаҫтан ул халыҡ-ара валюта хеҙмәттәшлеген үҫтереү, халыҡ-ара сауҙаның балансланған үҫешен һәм киңәйеүен, валюта тотороҡлолоғон тәьмин итеү, күп яҡлы түләүҙәр системаһын урынлаштырыу һәм түләү балансында мохтажлыҡтары булған ағза илдәргә ойошманың ресурстарын (тейешле гарантиялар менән) биреү йәһәтенән һәм башҡа йүнәлештәрҙә алмаштырғыһыҙ булып ҡалыуын дауам итә. ХаВФ-тың элгәрге президенты испан Родриго Рато реформа саралары тәҡдим иткәйне.
Ул сараларҙың һөҙөмтәлелеге ниндәй булыры билдәһеҙ, ә валюталар алмашыу күләме 2020 йылға — 100 тапҡырға һәм 2035 йылға 300 тапҡырға артасаҡ. 1980 йылдағы 5 биллион долларҙан 2000 йылға 83 биллионға еткән финанс активтары тағы ла күберәккә артасаҡ. Ошо уҡ арауыҡта дәүләт заемдары облигациялары менән операциялар — 30 миллиардтан 8 биллионға, ә халыҡ-ара банк кредиттары 24 биллиондан 2005 йылға 50 биллионға етте. Хәҙерге замандың казино-иҡтисады өсөн оҙаҡ ваҡытҡа отошло сиселеш булырҙай дөйөм бер валютаһыҙ бығаса күрелмәгән ҙурлыҡтағы финанс кризисы донъя үҫешенә янап торсаҡ. 1987 йылда уҡ The Economist Феникс (үҙ көлөнән яңырып тыуып торған мифологик ҡош) тигән валютаны барлыҡҡа килтерә башларға тәҡдим иткәйне, ул биш ҙур иҡтисадтың валютаһын (доллар, евро, иена, юань һәм рупия) алмаштырыу курстарын тотороҡландырып торорға тейеш ине.
Удаму
Удаму (Уудам; 9 сентябрь 1999 йыл) — йырсы.
Ҡытай Халыҡ Республикаһының Эске Монголия провинцияһында 1999 йылдың 9 сентябрендә Шэнэ-Барга Зун-Хошуун сомонында тыуған. Кескәй сағында автомобиль һәләкәтендә ата-әсәһе һәләк булған.
Әйтеүҙәренсә, үҫмерҙең тоҡом ебе Бүрәт Республикаһының Баргузин төбәгенә, Байкал буйына барып тоташа. Үҫмер бер нисә йыл үҙе лә бик йәш апаһы тәрбиәһендә була. Ул сит телдәрҙе һәм боронғо монгол телен яратып өйрәнә, музыка, йыр менән шөғөлләнә.
Ижади биографияһы
Моңло малайҙы 7 йәшендә үк күреп ҡалалар һәм ул сәхнәлә сығыш яһай башлай. 12 йәше тулғанда уны Ҡытайҙың U телеканалында үткәрелгән «Дан минуты» йыр конкурсында ҡатнашырға өгөтләй башлайҙар. Әммә илдә етди сәбәпһеҙ дәрес ҡалдырырға ярамай, шуға күрә малай оҙаҡ ризалашмай. Бары тик конкурстың ял көнөнә тура килеүе генә уны донъяға танытырға мөмкинлек бирә.
Үҫмер әсәһенә бағышланған йырҙы башҡарып, тамашасыларҙы ғына түгел, баһалама ағзаларының күҙенән йәш сығарта. Йыр бөтә донъя буйлап яңғырай башлай, интернет порталдарҙа миллиондарса кеше тыңлап, яҡшы теләктәр яҙа башлай. Үҫмерҙе Рәсәйгә, ата-бабаһы төбәгенә саҡыралар, сөнки ул бик тә шул урындарҙы күрергә хыялланған. Ул сығышы ошонан булған йәнә 3 дуҫы менән Бурятияға концерт менән 2 тапҡыр килеп китә. Удаму башҡарған данлыҡлы йырҙы шағирә Гүзәл Ситдиҡова башҡорт теленә тәржемә иткән.
Донъяға танытҡан йыры
Алсад суугаа ээжий минь
Сүсэглэхийн эрхэнд ээж минь бодогдоно
Хүүгээ ирнэ гээд сүүгээ өргөөд
Хүслээ чилтэл алсыг ширтээ дээ
Припев:
Амин хайртай шүтээн минь бил ээ
Задгай тэнгэрт үүл нь замхарна
Залбирахын эрхэнд ээж минь бодогдоно
Аргалын цогонд цайгаа бүлээлж
Аньсагаа чилтэл алсыг ширтээ дээ
Амин хайртай шүтээн минь билээ
Хөхрөх уул нь хөлөрч харгдана
Хүүгийн тань сэтгэл гэгэлзээд байна
Хүний зэргэтэ йхүү чинь явна
Хүслийг тань нэмэглээд яваад очно доо
Яҡында ғына кеүек әсәйем
(Монгол йырынан)
Монар эсенән нурға ҡойоноп
Әсәйем-бәғерем ҡараған төҫлө
Ҡайтыуҙарымды өҙөлөп көтәлер
Миңә инселәп ҡоя һөт өҫтө '''
Ҡушымта
Алиһәм итеп уны иҫләйем.
Күктәрҙә йөҙә ҡыйғас болоттар
Әсәм доғаһы уларҙан килде
Сәй ҡайнатҡан, ти, ҡуйып усаҡҡа
Күҙен талдырып көтәлер инде
Улыҡайыңдың тотҡан юл башы.
Етлегеп килә һинең ҡәҙерлең
Яҡты хыялы булыр юлдашы
Индонезия әҙәбиәте
Индонезия әҙәбиәте — Индонезияның ике төп мәҙәни өлкәләре: яван һәм малай халҡының һөйләү һәм яҙма тел ҡомартҡыһы берлеге, шулай уҡ индонезия телендәге дөйөм милли әҙәбиәт.
Нигеҙ һалыныу
Дөйөм милли әҙәбиәт 19 быуат аҙағынан башлап Индонезияла милли аң уяныу һәм индонезия милләтенең нығыныу барышында формалаша башлаған. Уның инешендә ваҡытлы матбуғат һәм 19 быуаттың аҙаҡҡы утыҙ йыллығы — 20 быуаттың башындағы «түбән» малай телендәге үҙенсәлекле ҡала әҙәбиәте тора. Был тел электән архипелагта йәшәүселәр өсөн милләт-ара аралашыу сараһы булып торған. Лим Кинху, ''Ф. Виггерс, Джа Эндар Муда'' — Европа һәм Ҡытай телдәренән тәржемәләүсе иң тәүге мәғрифәтселәр һәм үҙенсәлекле әҫәрҙәрҙең авторҙары.
Шиғриәттә европаға хас поэтик формалар һәм размерҙарҙы (Индриктың «Йәсминдән венок» йыйынтығы) уңышлы ғына ҡулланыу менән бер рәттән малай әҙәбиәтенә хас лирик пантун һәм эпик шиғырҙар, шул иҫәптән мәҫәлән Тан Тенгкиның беренсе тимер юлы төҙөлөшө йәки Баварияға Рәсәй батшаһының улы килеүе тураһындағы мәғлүмәти-публицистик поэмалары өҫтөнлөк итә. Үҙендә тәржемәүи әҫәрҙәрҙең йоғонтоһон кисергән һәм голланд телле әҙәбиәт менән параллель үҫешкән проза (Г. Франсистың «Ньяи Дасима» (1895), Х. Коммерҙың «Ньяи Паина» 1900) европалыларҙың ньяи — ерле халыҡтан алған ҡатындары тураһындағы бер ҡатлы ябай — ысынбарлыҡҡа ҡоролған көнкүреште һүрәтләүсе повестары һәм Минахаста йәшәүсе Фредерик Пангемананндың «Си Чонат» (1900) исемле юлбаҫарҙар тураһындағы мажаралы повесы менән күрһәтелә.
Индонезиялыларҙың сәйәси әүҙемлеге, бигерәк тә «Сарекат Ислам» (1912) тип аталған күп һанлы кешеләрҙе үҙ аҫтына алған сәйәси ойошма барлыҡҡа килгәндән һуң, индонезия һәм ҡытай-малай әҙәбиәттәрен айырыуға килтерә. Был процесс яван һәм сундтар яҙған көнкүреште һүрәтләүсе, ә аҙаҡтан милләтсел һәм колониялыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән романдар һәм повестарҙа, шул иҫәптән Тирто Ади Сурьоның (1880—1918) «Бусоно» (1910) һәм «Ньяи Пермана» (1912) исемле повестарында, Марко Картодикромоның (1890—1932) «Ҡоторған» (1914) һәм «Студент Хиджо» (1919) романында, Семаунаның (1899—1971), «Кадирун тураһындағы повесы»нда (1924), Мөхәммәт Санусиҙың (1889—1967) «Сити Раяти» (1923) әҫәрҙәрендә, Рөстәм Әфәнденең (1902—1979) «Бебасари» («Дева-Свобода», 1924) исемле шиғри драмаларында сағылыш тапты.
«Хөкүмәттең власын ҡаҡшатырлыҡ» әҙәбиәт ағымы артыу сәбәпле борсолған колониаль хакимиәте ерле мәктәп һәм халыҡ уҡыуы буйынса (1908) Комиссияның сиктәрендә эшләнгән мәғрифәтселек һәм нәшерселек эшмәкәрлеген әүҙемләштерә. Был Комиссия 1917 йылда «Балей Пустака» тип аталған нәшриәткә әйләндерелә, мәктәптәрҙә белем биреү алып барылған яван (50 %), малай, сундан һәм мадур телдәрендә китаптар баҫтыра).
Ошо нәшриәттең эшмәкәрлеге адат романы тип аталған жанрҙың нығыныуына килтерә. Йәш быуындың үткән заман ҡалдығына ҡаршы көрәшен сағылдырған Мерари Сирегараның (1896—1941) «Бәләләр һәм ғазаптар» (1921), Нур Сутан Искәндәрҙең (1893—1975) «Һәләкәтле мөхәббәт» (1926), Һәм араларында иң шәбе — Мараха Руслиҙың (1989—1968) «Сити Нурбая» (1922, урыҫ теленә тәрж. 1960) тап ошо турала.
Европа һәм Индонезия ҡиммәттәр системаһының бәрелешен үҙәк тема итеп ҡуйған, суматран сиктәренән сыҡҡан беренсе китап — милли хәрәкәттең күренекле эшмәкәре Абдула Муистың (1898—1959) «Дөрөҫ булмаған тәрбиә»һе (1928, урыҫсаға тәрж. 1961) булды.
1928 йылда үткән Йәштәр Конгресы әҙәбиәтте үҫтереү өсөн етди этәргес көс була. Бында илдең, милләттең һәм артабан индонезия теле тип атарға тәҡдим ителгән телдең берлеге тураһында резолюция ҡабул ителә. Был конгреста Мөхәмәт Яминаның (1903—1962) «Кен Арок һәм Кен Дедес» исемле берҙәмлеккә саҡырыусы пьесаһы ҡуйыла. Был автор беренсе булып шиғриәттең классик формаларына һаҡсыл ҡараш менән экспериментлай башлай («Тыуған ил» йыйынтығы, 1922 йыл). Шулай уҡ ул күп һанлы пьесалар, эсселар, тарихи романдар һәм поэмалар, Шекспир һәм Тагорҙың әҫәрҙәренең тәржемәләре лә уның эше. Күренекле шағир һәм драматург Сануси Пане (1905—1965) — дөйөм милләт проблемаларын сағылдырған суматран яңырыуында иң сағыу авторҙарҙың береһе.
1933 йылдан «Пуджанга Бару» журналы индонезия әҙәбиәтенең артабанғы үҫеше һәм эстетик фекерҙең тупланыу үҙәгенә әүерелә. Был матбуғат сараһының яңы шиғриәтте үҫтереүҙә, шулай уҡ Әмир Хамзахтың (1911—1946) суфыйсылыҡ рухы менән һуғарылған ижадында юғары үрҙәргә ирешкән традицияларҙы яңыртыуҙа әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ.
1936 йылда Панджи Тиснының (1908—1978) «Сукрени — бали ҡыҙы» тип аталған повесы донъя күрә. Был — азатлыҡ осорона тиклемге алыпһатарлыҡ этикаһының бали йәмғиәтенә кире йоғонтоһо проблемаһын күтәргән иң оригинал әҫәрҙәрҙең береһе. Голланд телендә яҙыусы, 1940 йылда «Сылбырҙарын ташлаусылар» повесын сығарыусы Суварсих Джойопуспито (1912—1977) иң танылған Индонезия авторы булып китә.
Бойондороҡһоҙ Индонезия
Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәс, «Быуын — 45» тип аталған яңы ағым барлыҡҡа килә. Уның башында әҙәби ҡалыптарҙан баш тартып, шиғриәтте урам телендә һөйләргә мәжбүр иткән шағир Хәирил Әнүәр (1922—1949) тора. (Йыйынтыҡтары «Тауыш һәм саң» и «Осло таш» һәм «Таланғандар һәм кәмһетелгәндәр», 1949). Был осорҙа драматургия уңышлы үҫешә. Усмар Исмаил (1921—1971), Армейн Пане (1908—1970). Прозаның яңырыуы беренсе булып повесть һәм хикәйәләргә ябай кеше образын индереүсе, тормошсан темаларға мөрәжәғәт итеүсе Идрустың (1921—1979), һәм бигерәк тә илдең бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәште һүрәтләүсе әҫәрҙәр ижад итеүсе Прамудья Ананта Тураның (1925—2006) исемдәре менән тығыҙ бәйләнгән. Утуй Татанг Сонтани (1920—1979) бөтә донъяға танылыу алған беренсе Индонезия драматургы булып таныла. Был осорҙа иң уңышлы эшләүсе яҙыусылар — Сурварсих Джойопуспито (1912—1977), Ахдиат Картамихарджа (1911—2010), Тоха Мохтар («Ҡайтыу» повесы).
1960—1970 йылдарҙа прозаның яңырыуы Иван Симатупанг (1928—1970) («Ҡыҙыл ҡыҙыллыҡ», «Ғибәҙәт ҡылыу», «Ҡоро ер» романдары) һәм Данартоның («Төрткө», «Армагеддон», «Ностальгия»), шиғриәттә — Сутарджи Калзум Бахри (1941), драматургияла — ''Арифин С. Нура''ларҙың (1941—1995) («Төпһөҙ ҡоҙоҡ», «Мадиун оркестры» һ. б.) ижады менән бәйләнгән. Яңы ғына төрмәнән сыҡҡан Прамудья Ананта Туромдың 1980 йылда баҫылған «Кешеләр донъяһы» романы (1986 йылда урыҫ теленә тәржемә ителгән) — 19—20 быуаттар сигендә индонезиялыларҙа милли аңы уяныу тураһындағы тетралогияның беренсе китабы — илдең рухи тормошонда күҙгә күренерлек ваҡиға була.
Хәҙерге әҙәбиәт төрлө жанрҙарҙа күрһәтелә, шул иҫәптә яҙыусы Хабибуррахман Саерози сағылдырған поп-әҙәбиәт әҫәрҙәрендә лә сағыла. Яҙыусы Видди Ад Даэри популяр тарихи проза жанрында эшләй.
Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары
Башҡортостандың Социалистик Хеҙмәт Геройҙары исемлеге. Ике тапҡыр геройҙар ҙа, был исемде Башҡортостанға килгәнгә тиклем алыусылар ҙа индерелгән. 1918 йылдан 1938 йылға тиклем Башҡортостанда «Хеҙмәт геройы» исеме бирелә. БАССР-ҙа Хеҙмәт геройы исемен В. Д, Галанов, Л. А. Галанова, Э. И. Корлейс, А. А. Михайлов һ.б. ала. Башҡортостанда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә 210 кеше лайыҡ була. Сығышы менән республиканан булған, әммә ситтә йәшәгән 20-нән ашыу яҡташыбыҙ ҙа ошо исемде йөрөтә.
Әҙәбиәт
Филимонов М. А. Сила профсоюзов в единстве. Очерки истории. Уфа. 1997.
Алтын миллиард
Алтын миллиард — демографик һәм социологик төшөнсә, донъяның сикләнгән ресурстары шарттарында алдынғы һәм үҫештәге илдәрҙә халыҡтың тормош кимәле һәм ҡулланыуы араһындағы айырманы сағылдыра.
Тамырҙары менән XVIII быуат аҙағында йәшәгән инглиз ғалимы Томас Мальтус теорияһына — мальтузианлыҡҡа барып тоташа. Атама алдынғы капиталистик илдәрҙә йәшәгән бөтә халыҡтың һанынан алынған: АҠШ  (311 млн), Канада (34,3 млн.), Австралия (22,5 млн.), Евросоюз илдәре (28 ил, йәмғеһе 500 млн.), Япония (127,4 млн.), шулай уҡ Израиль, Көньяҡ Корея һәм XXI быуатта өҫтәләһе халыҡ һаны.
Ер ресурстарын ҡулланыу
«Эксперт» журналы биргән мәғлүмәттәр буйынса, «алтын миллиард» — кешелектең сама менән етенсе өлөшө, алдынғы илдәрҙә йәшәүселәр, үткән быуаттың аҙағына тиклем минераль сеймалдың төп файҙаланыусыһы. Төҫлө металдар айырыуса күп ҡулланылған. Улар ҡиммәт булғанлыҡтан (ҡурғаш тимерҙән өс тапҡыр, ә никель ҡырҡ тапҡыр ҡыйбатыраҡ) һәм нигеҙҙә техник яҡтан ҡатмарлы производстволарҙа һәм инновацион продукттарҙа файҙаланылғанлыҡтан төп төҫлө металдарҙы тотоноу Көнбайыш илдәре менән сағыштырғанда уртаса үҫешле илдәрҙә күпкә кәм, ә артта ҡалған илдәрҙә бөтөнләй аҙ була. Үткән быуаттың 70−се — 80−се йылдарында алдынғы дәүләттәр бөтә алюминдың — 90, баҡырҙың — 85, никелдең 80%-ын ҡуллана.
XX быуатта ауыл хужалығында хеҙмәт етештереүсәнлеге күп тапҡырҙарға арта (дөрөҫ, етештереүҙә энергия тотоноуҙың артыуы иҫәбенә), сеймалға ихтыяжды аҙайтҡан күп төрлө яңы материалдар сығарыла [источник не указан 1931 день] , техник прогресс иҫәбенә тәбиғи материалдарҙы синтетикаға алмаштырып булмаған тармаҡтарҙа ла материалдар тотоноу кәмей [источник не указан 1930 дней]. Шул уҡ ваҡытта файҙалы ҡаҙылмаларҙың разведкаланған запастары арта. Ләкин XX быуат уртаһында уҡ әле нефть сығарыуҙың иң юғарғы кимәлгә етәсәге һәм уны тотоноуҙың үҫәсәге фаразлана. [источник не указан 396 дней]
Килеп сығышы
Виталий Бабенко «Алтын унау» тигән мәҡәләһендә билдәләүенсә, 70-се йылдарҙа ваҡытлы матбуғатта «алтын миллиард» тигән төшөнсә йыш осрай. Ул экологияға ҡағылышлы бәхәстәрҙә ҡулланыла. Экологтар фекеренсә, Ерҙең ресурстарына зыян килмәһен өсөн унда йәшәгән халыҡ һаны миллиардтан артырға тейеш түгел.
«Әгәр йәшәү мөхите деградацияланһа. „Алтын миллиард“ тураһындағы хыял» («Если деградирует среда обитания. Мечта о „золотом миллиарде“») тигән мәҡәләһендә геолог Рудольф Баландин хәтирәләре менән уртаҡлаша : «Шулай килеп сыҡты: был һайланмаларҙың миллиарды тураһында мин һикһәненсе йылдар аҙағында Рио-де-Жанейролағы кәңәшмәгә СССР-ҙың ул саҡтағы етәксеһе докладының экологик концепцияһын әҙерләгән ғилми төркөмдәрҙең береһендә эшләгәндә ишеттем. Бер ултырышта академик Никита Моисеев сығыш яһаны. Публицист А. К. Цикунов (А. Кузьмич тигән псевдоним аҫтында) 1990 йылда «алтын миллиард» фразаһын мөлкәт тиңһеҙлеге сәбәптәренең береһе тип атаны. Цикуновтың трактовкаһы заговор теорияһының бер төрө булып тора. Башҡа трактовкалар 1990 йылға тиклем дә осрай. 1999 йылда «алтын миллиард» термины Сергей Кара-Мурза тарафынан ҡулланыла.
Был һүҙҙәрҙең инглиз телендәге төп нөсхәһе табылмаған. Тәүге тапҡыр был фраза А. П. Паршевтың 1999 йылда сыҡҡан «Почему Россия не Америка» тигән китабында телгә алына.<blockquote id="cx83" class="" data-source="83" data-cx-state="source" data-cx-weight="661" contenteditable="true" data-cx-draft="true"> ...Тогда я изучал  английский  язык,  и  как-то  раз мне попалось в звукозаписи какое-то публичное выступление М. Тэтчер по внешней политике. Я уважал и уважаю эту политическую деятельницу, особенно за ее английский язык. Она говорит четко, с оксфордским произношением, простым, понятным языком, это вам не Буш какой-нибудь, со ртом, как будто набитым арахисом. Так вот говоря о перспективах СССР, она заявила примерно следующее, никак это не пояснив: «На территории СССР экономически оправдано проживание 15 миллионов человек». Я еще раз прокрутил запись, может быть, хотя бы «фифти» («пятьдесят»?). Нет, точно «фифтиин» — «пятнадцать», я не ослышался. Артабан А. П. Паршев һүҙҙең иҡтисади яҡтан һөҙөмтәле кешеләр тураһында барыуы хаҡында аныҡлыҡ индерә:
Был фразаның «туҡ миллиард» тигән варианты ла бар.
Теоретик нигеҙләү
Донъяла халыҡ һаны артыуына бәйле ресурстарҙың етмәү ихтималлығы идеяһы беренсе тапҡыр Томас Мальтус тарафынан әйтелә. Халыҡ геометрик прогрессияла, ә ресурстарҙы (аҙыҡ-түлек) үҙләштереү арифметик прогрессияла үҫә, өҫтәүенә, ресурстарҙың киләсәктә бөтөүе лә ихтимал, ти ул (мальтузианлыҡ). Мальтус фекеренсә, нәҡ ошо ҡапма-ҡаршылыҡ сәйәси сайҡалыштар, һуғыштар һәм эпидемиялар сәбәбе булып тора.
С. М. Кара-Мурза раҫлауынса, «алтын миллиард» планета ресурстарының төп өлөшөн ҡуллана. 7 миллиард кешенең яртыһы ғына шунса ҡуллана башлаһа ла, ресурстар бөтәһенә лә етмәҫ.
С. Кара-Мурза фекеренсә, «алтын миллиард» төшөнсәһе артында донъяға бер бөтөн геосәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни ҡараш ята:[кто?] алдынғы илдәр, үҙ халҡы өсөн юғары ҡулланыу кимәлен тәьмин итеп, мәғлүмәти, сәйәси, хәрби һәм иҡтисади саралар менән ҡалған донъяны артта ҡалған хәлдә тоторға тырыша, уны сеймал сығанағы, экологик яҡтан зарарлы производстволарҙы урынлаштырыу, токсик ҡалдыҡтарҙы һаҡлау урыны һәм арзан эшсе көс сығанағы сифатында файҙалана.
С. Кара-Мурза әйтмешләй, «алтын миллиард», сәйәси метафора булараҡ, йәмғиәт аңы менән глобаль уйнауҙы күҙҙә тота.
Иҡтисадсы А. А. Пороховский билдәләүенсә, ""алтын миллиард"тың һәм өмөтһөҙлөктә көн итеүсе ҡалғандарҙың булыу факты үҙе генә лә донъя өсөн хәүефле, тотороҡлолоҡтан яҙҙырыусы мәғәнәгә эйә".
Рәсәй Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең Тарих институты директоры Владимир Ламин, демография проблемаларына арналған конференцияла сығыш яһап, «алтын миллиард» фәҡир илдәр (планетаның Көньяғы тип йөрөтөлгән өлөш) менән ысын мәғәнәһендә бүлешә башламаһа, яҡын киләсәктә ресурстар өсөн һуғыштар башланасаҡ.
Айырыуса көслө державалар глобалләшеү шарттарында тағы ла ҙурыраҡ көскә эйә була бара. VIP-зона («алтын миллиард») менән түбәнге фәҡир ҡатлам араһында айырма артҡандан-арта.
Тәнҡит
«Алтын миллиард» төшөнсәһен тәнҡитләүселәр халыҡ һаны һәм ресурстар етешмәү проблемаһы әүәлдән күтәрелә килгәнлеген билдәләй. Иртә христиан теологы Квинт Септимий Тертуллиан (б.э. II һәм III быуаттары араһы) был хаҡта хәүефләнеп саң ҡаға.
1798 йылда инглиз иҡтисадсыһы руханиТомас Роберт Мальтус (әйткәндәй, Петербург Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы) сығарған фәнни гипотезаға ярашлы, планета халҡы — геометрик прогрессия буйынса, ә йәшәү өсөн кәрәкле ресурстар арифметик прогрессия буйынса үҫә, ошо рәүешле мальтузиан ҡапҡаны хасил була. Мальтус «Ерҙең һыйҙырышлылыҡ һәләтен» билдәләүгә башланғыс һала, был күрһәткес төрлө ваҡытта 1 миллиардтан 1 триллионға тиклем кеше һанына тиң була. XX быуат аҙағына был интервал 8 — 16 миллиардҡа ҡала.
Мальтустың вафатынан һуң үткән ике быуат уның Ер шарындағы халыҡтың күбәйеү тураһында әйткәнен раҫланы. XX быуатта халыҡ һаны айырыуса йылдам үҫте: 1900 йылда — 1,6 миллиард, 2011 йылда инде — 7 миллиард. Планета халҡының 84%-ы үҫеүсе илдәрҙә йәшәй. Демографик үҫеште иҡтисади күрһәткестәргә бәйләү мәсьәләһе ҡатмарлыраҡ булып сыҡты.
С. П. Капица биләмә, энергия, аҙыҡ-түлек һәм мәғлүмәт ресурстарының халыҡ һаны үҫешенә йоғонтоһон анализлай һәм донъя демографик процесының математик моделен төҙөй. Ул шундай һығмта яһай: кешелек глобаль демографик күсеш тигән осорҙа тора, уның асылы халыҡ һанының киҫкен үҫеп, артабан шулай уҡ киҫкен кәмеүенән һәм тотороҡлашыуынан ғибәрәт. С. П. Капицаның фаразына ярашлы, киләсәктә Ер халҡы артыуҙан туҡтаясаҡ һәм 14 миллиард самаһы тәңгәлендә ҡаласаҡ.
Киләсәк
Донъяла барған глобалләшеүгә ҡарата ыңғай баһалар «алтын миллиард» концепцияһы яҡлыларҙың дәлилдәрһеҙ ҡалдыра. Клиодинамика яҡлылар фекеренсә, һуңғы йылдарҙа алдынғы илдәр менән ҡалған донъяның иҡтисади үҫеш кимәле тигеҙләшеүе күҙәтелә.
Белгестәр быны иҡтисади процестарҙың глобалләшеүе эҙемтәһе, шулай уҡ донъяла белемлелек күтәрелеү һөҙөмтәһе тип һанай: XX быуат аҙағына үҫештәге илдәрҙең күпселеге халҡының белемлелеген күтәреүгә өлгәште, был иһә, бер яҡтан, иҡтисади үҫеште йылдамлаштырҙы, икенсе яҡтан, тыуым кәмеүенә һәм халыҡ һаны артыу тиҙлегенең аҡрынайыуына килтерҙе. Һөҙөмтәлә, үҫештәге илдәрҙең күбеһендә йән башына ЭТП иҡтисади алдынғы илдәрҙәгегә ҡарағанда юғарыраҡ булып китте. Шулай итеп, алдынғы илдәрҙә һәм үҫеш кисереүсе илдәрҙә тормош кимәле, ҡулланыу араһында айырма кәмей.
Космополитизм
Космополити́зм (κοσμοπολίτης (kosmopolites) — космополит, донъя кешеһе) — донъя гражданы булыу идеологияһы, тотош кешелек мәнфәғәттәрен айырым милләт йәки дәүләт мәнфәғәттәренән өҫтөн ҡуйыу һәм кешене Ер шарында йәшәүсе ирекле индивид тип һанау. Дж. Р. Сол буйынса, космополитизм — ул донъяның берлеген, универсаллеген таныусы ҡараш.
Тарихы
Космополитизм Боронғо Грецияла барлыҡҡа килә, донъя гражданы булыу тураһындағы фекерҙәрҙе Сократ әйткән, ләкин үҙен «космополит» тип беренсе булып Диоген иғлан иткән. Ул саҡта космополитизм киниктарҙың ғилемендә үҫеш алған, Пелопоннес һуғышы уға көслө этәргес биргән. Артабан был ғилемде стоиктар үҫтерә. Айырыуса Рим дәүерендә ул ныҡлы үҫә, быға империяның универсаллеге сәбәпсе була.
Урта быуаттарҙа космополитизм дини төҫ ала һәм католик сиркәүенең папа теократияһын урынлаштырырға ынтылышы аша ғәмәлләшә, ләкин теория йәһәтенән үҫмәй. XVI быуаттан башлап космополитизм нигеҙҙә донъяуи төҫ ала. 1544 йылда Гийом Постель «космополитизм», терминына яңы мәғәнә һала, уныңса, донъя дәүләте милләттәрҙән һәм диндәрҙән өҫтә торған туғанлыҡ, ул һәр кемдең ирекле һайлауына нигеҙләнә. Космополитизм алхимиктарҙың һәм гермессыларҙың йәшерен ойошмаларында ла танылыу таба һәм үҫтерелә.
Масонлыҡ, күләмле һәм сәйәси яҡтан йоғонтоло берләшмә булараҡ, космополитизм үҫешенә ҙур өлөш индерә. Һуғыштарҙан йонсоған Европа халҡына ла был идея оҡшай. Монтескье һәм Вольтер кеүек Мәғрифәтселек дәүере вәкилдәре Европаның бер республика булып берләшеүе яҡлы була. Бентамдың һәм Канттың «Мәңгелек солох» проекты Европала даими эшләүсе конгресс ойошторорға һәм солох хаҡына державаларҙы берләштерергә тәҡдим итә.
XX быуатта космополитизм яңырыу ала, быға революциялар һәм һуғыштар сәбәпсе була. Быуат башында космополитизм марксистик интеллигенция тарафынан интернационализмдың оппоненты булараҡ иғтибарға алына, ләкин интернационализм ҡулайыраҡ тип табыла. Владимир Ильич Лениндың алыҫ киләсәктә, «донъя күләмендә пролетариат диктатураһын урынлаштырғандан һуң», кешелектең ваҡ дәүләттәргә һәм милләттәргә бүлгеләнеүен юҡҡа сығарыу ғына түгел, «милләттәрҙең берләшеүе» идеяһын да үҫтергәнлеген билдәләйҙәр. Европала 1921 йылда Эжен Ланти Милләттәрҙән өҫтөн Бөтә донъя Ассоциацияһын ойоштора. Уның бурыстарына милләттәрҙең юҡҡа сығыуына булышлыҡ итеү һәм берҙәм мәҙәни тел итеп эсперантоны файҙаланыу тора.
Икенсе донъя һуғышынан һуң капиталистик илдәрҙә космополитизмдың уңышлы проекттары асыла: 1948 йылдың 10 декабрендә «Дөйөм кеше хоҡуҡтары декларацияһы» төҙөлә, ул халыҡ-ара ҡануниәттә Ерҙә йәшәгән һәр кешенең тәбиғи хоҡуҡтарын нығыта. 1954 йылда Гарри Дэвис "Донъя граждандарының бөтә донъя хөкүмәте"н (World Service Authority) нигеҙләй.
XXI быуатта космополитизм глобалләшеү тулҡынында үҫеүен дауам итә. Либертариандарҙың һәм хатта коммунитаристарҙың ҡайһы берҙәре, космополитизмды нигилизмға һәм индивидуализмға ҡаршы ҡуйып, уны кеше иркен тәьмин итеүсе төп таяуҙарҙың береһе итеп һанай.
Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)
Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Социаль-иҡтисади тикшеренеүҙәр институты — ғилми-тикшеренеү учреждениеһы (Өфө).
Институт тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре араһында түбәндәгеләр бар:
Институттың төп структур  подразделениелары (секторҙары): төбәк иҡтисады мәсьәләләре; төбәк финанстары һәм бюджет-һалым сәйәсәте; иҡтисадты  математик моделләү; иҡтисади хәүефһеҙлек; территориаль үҫеште прогнозлау; социаль-хоҡуҡи тикшеренеүҙәр.
Директорҙары
1997—2004 иҡтисад фәндәре докторы, профессор Фәттәхов Рафаэль Вәлиәхмәт улы
2004—2006 иҡтисад фәндәре докторы, профессор Климова Нина Ивановна
2006 — әлеге ваҡытҡа тиклем, иҡтисад фәндәре докторы, профессор Ғайнанов Дамир Әхнәф улы.
Һылтанмалар
Институты сайты
Диоген
Диоге́н Сино́пский (Διογένης ὁ Σινωπεύς; б.э.т. 412 тирәһе, Синоп — б.э.т. 10.06.323, Коринф) — боронғо грек философы, киниктар мәктәбен нигеҙләгән Антисфендың уҡыусыһы.
Платон менән бәхәстәр
Диоген йыш ҡына Платон менән бәхәсләшер була. Бер заман септә тапай-тапай: «Платондың эрелеген иҙәм», — ти. Платон, кеше — ул «ҡанатһыҙ ике аяҡлы» тигәс, Диоген әтәстең йөнөн йолҡа ла уны Платон кешеһе тип атай. Үҙ сиратында Платон уны «аҡылдан яҙған Сократ» тип йөрөтә. Платондың әйберҙәр асылы тураһындағы тәғлимәтенә ҡаршы төшөп, Диоген былай ти: «Туҫтаҡты күрәм, ә туҫтаҡлылыҡты — юҡ». Диогендың бик фәҡир йәшәү рәүешен күреп, Платон хатта Сиракуз тираны Дионисий ҡоллоғонда йәшәгәндә лә йәшелсәне үҙе йыумағанын белдерә, быға Диогендың яуабы шундай була: йәшелсәне үҙе йыуһа, ҡоллоҡҡа ла эләкмәгән булыр ине.
Ксениадта ҡоллоҡта
Хероней һуғышында ҡатнаша, македондарға әсирлеккә эләгә. Ҡол баҙарында нимә эшләй белеүе тураһындағы һорауға: «кешеләргә хакимлыҡ итергә беләм», тип яуап бирә. Уны Ксениад тигән бер кеше балаларына кәңәшсе-тәрбиәсе итеп ала. Диоген уларҙы һыбай йөрөргә, ҡыҫҡа һаплы һөңгө ырғытырға, шулай уҡ тарихҡа һәм грек шиғриәтенә өйрәтә. Үлер алдынан ул хужаһынан йөҙтүбән һалып ерләүҙәрен үтенә.
Шаҡ ҡатырғыслығы
Диоген замандаштарын шаҡ ҡатырырға ярата, бының өсөн йә бар халыҡ алдында ашарға йә үҙенә мастурбация яһарға тотона. Бер заман Диоген ҡала майҙанында философик лекция һөйләй. Уны бер кем тыңламай. Шул саҡ Диоген ҡош булып һайрап ебәрә, һәм эргәһенә йөҙҙәрсә кеше йыйыла. — Бына, афиналылар, һеҙҙең аҡылдың хаҡы, — ти ул. — Мин һеҙгә аҡыллы һүҙҙәр һөйләгәндә бер кем иғтибар итмәне, ә һайрай башлағайным, ауыҙ асып тыңлайһығыҙ.
Диоген дини йолаларҙан көлә, төш юраусыларға ышаныусыларға мыҫҡыллы мөнәсәбәттә була.
Вафаты
Диоген Лаэртский яҙғанынса, Искәндәр Зөлҡәрнәй менән бер көндө мәрхүм була. Ҡәберенә эт ҡиәфәтендәге һәйкәл ҡуйыла һәм ошондай эпитафия яҙыла: Пусть состарится медь под властью времени — всё же Переживёт века слава твоя, Диоген: Ты нас учил, как жить, довольствуясь тем, что имеешь, Ты указал нам путь, легче которого нет.
Ижады
Диоген Лаэртский, Сотионға һылтанып, Диогендың 14 хеҙмәте булыуы тураһында хәбәр итә, улар араһында философик хеҙмәттәр («яҡшылыҡ тураһында», «Изгелек тураһында» һ. б.), бер нисә трагедия бар.
Аскетлығы
Диоген бер нимәнән дә ҡурҡмаған, бер нимәгә лә ынтылмаған, әҙ менән ҡәнәғәт булған сысҡан миҫалында аскетлыҡ идеалын иғлан итә. Диогендың мискәлә йәшәүе, түшәк урынына плащ ҡулланыуы ошо принципты кәүҙәләндерә. Әйберҙәрҙән уның муҡсаһы менән таяғы ғына була. Ҡайһы берҙә ул ҡарҙа ялан аяҡ йөрөй.
Монгол теле
Монгол теле (Монгол хэл) — Монголия монголдарының теле һәм монгол төркөмө телдәре мәғәнәһендә ҡулланыла. Шулай уҡ «Монгол теле» төшөнсәһе боронғо дөйөм Монгол теленә, иҫке Монгол яҙмаһына ҡарата ла ҡулланыла.
Монгол теле тар мәғәнәлә
Монголияла йәшәгән төп халыҡ — монголдарҙың, Ҡытайҙағы Эске Монголия һәм башка төбәктәрҙә йәшәүсе монголдарҙың төп аралашыу теле. Рәсмиләштерелгән диалектҡа ҡарата халха-монгол йәки халха тигән атама нығынған. Халха-монгол теленең әҙәби нормаһы ҡабул ителгән һәм Монголияның дәүләт теле статусына эйә. Был телдә һөйләшеүселәр һаны һаны 2,3 млн кеше самаһы (1995). Халха диалекты монгол теле диалекттарының үзәк төркөмөнә инә. Көнсығыш һәм көнбайыш төркөмдәр үҙ-ара айырыла. Был һөйләштәрҙең айырмаһы фонетик кимәлдә генә. Монгол халыҡ революцияһынан һуң (1921) һуң халха диалекты нигеҙендә милли тел үҫештерелә башлай. 1943 йылдан кирил әлифбаһы нигеҙендә алфавит ҡабул ителә.
Монгол телдәре төркөмө
Халха-монгол теле менән монгол яҙма теле монгол телдәре ғаиләһенә инә. Был ғаилә түбәндәге төркөмдәргә бүленә: Төньяҡ-Монгол телдәре: бүрәт, ҡалмыҡ, ордос, хамниган, ойрат; Көньяҡ-Монгол телдәре: дагур, шира-югур, дунсян, баоань, ту; Әфғанстандағы могол теле башҡаларҙан бик ныҡ айырыла. Башҡа һөйләштәр бер-береһенә бик яҡын. Бөгөнгө монгол телендә (диалекттары менән) 5-6 миллионлап кеше һөйләшә тип һанала. Төҙөлөштәре буйынса агглютинатив телдәргә инәләр.
Тарихи монгол телдәре
Киңерәк итеп алғанда «монгол теле» төшөнсәһе географик яҡтан ғына түгел, тарихи йәһәттән дә ҙур урын ала, уға XII быуатҡа тиклемге һәм XIII—XVII быуаттар арауығындағы барлыҡ монгол ырыу-ҡәбиләләре файҙаланған дөйөм монгол теле лә инә. Яҙма телдә боронғо (XIII—XV бб.), классикаға тиклемге (XV—XVII бб.) һәм классик (XVII—XX б. башы) этаптар инә. «Боронғо монгол теле» һәм «урта монгол теле» төшөнсәһе XIII быуатҡа һәм ярашлы рәүештә XIII—XV бб. ҡарата ҡулланыла. Боронғо монгол теле яҙмаһы бөгөнгә мәғлүм булған барса диалекттарҙан күпкә алда барлыҡҡа килгәндер тип фаразлайҙар. Шуға күрә монгол телдәрен тарих киҫелешендә сағыштырып өйрәнгәндә кәрәк тип табалар. Яҙма тел тел тарихын 3 киҫемгә бүләләр: боронғо (XIII—XV б., классик телгә тиклемге (XV—XVII бб.), классик (XVII — XX быуатбашы). Йыш осраған «боронғо монгол теле» һәм «урта монгол теле» тигән терминдар һөйләштәргә бүленгән булһа ла, монгол ҡәбиләләренең ярашлы рәүештә XIII быуат һәм XIII—XV бб. ҡулланылған дөйөм телен билдәләү өсөн ҡулланыла.
XVII быуаттан Зая-Пандита тарафынан ойрат диалекттарына яраҡлаштырылыуы һәм ойрат әҙәби телен барлыҡҡа килтерелеүе сәбәпле аныҡ яҙма (тодо-бичиг) ҡабул ителә. Классик боронғо монгол яҙмаһы монгол төбәктәренең көнсығыш яғында — Халхала (тышҡы Монголия) һәм Эске Монголияла ҡулланыла башлай; Рәсәй империяһында ҡалған буряттарҙа яйлап боронғо яҙма монгол теленең урындағы тармағы барлыҡҡа килә.
Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)
Институттың төп бурыстары: Урал төбәгенең социаль-иҡтисади, инновацион, тәбиғәт ресурстары һәм экологик үҫеше стратегиялары буйынса фундаменталь тикшеренеүҙәр һәм ғәмәли эшләнмәләр өлкәһендә яңы ғилми белемдәр булдырыу, территорияларҙы институциональ үҙгәртеүҙә иҡтисад фәненең ғилми мөмкинлектәрен һәм әһәмиәтен күтәреү.
Монгол теле
Тарихи монгол телдәре
Эске Монголияла боронғо яҙма тел әлегәсә ҡулланыла. Бурятияла башта латин (1931), һуңғараҡ кириллица нигеҙендә алфавит булдырыла (1939); МХР-ҙа кирилл алфавиты 1945 йылда ҡабул ителә; унда яңы әҙәби телдәр барлыҡҡа килә. Коммунистик ҡоролош бөткәндән һуң Монголияла, бер тиклем Бурятияла ла иҫке яҙма телгә ҡыҙыҡһыныу арта; уны уҡытыу киң йәйелдерелә.
Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)
Структураһы
Институттың структураһы алып барылған тикшеренеүҙәрҙең өҫтөнлөклө йүнәлештәренә тап килә. Дүрт бүлек эсендә туғыҙ үҙәк эшләй:
Монгол теле
Тарихи монгол телдәре
XIII—XIV быуаттарҙа ҡулланылған һынташтар теле — «дүрткел яҙма» ҡайҙы саҡ структура үҙенсәлектәре арҡаһында киң мәғәнәлә ҡулланылған монгол теленең айырым бер төрө булараҡ өйрәнелә.
Иҡтисад институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһе)
Структураһы
Институт структураһына алты филиал  инә: Пермь, Силәбе, Ижевск, Ҡурған, Өфө һәм Ырымбур.
Монгол теле
Монгол теле һәм кириллица
Монгол теле алфавитында 35 хәреф бар.
Монгол һәм башҡорт телдәрендә уртаҡлыҡ
Монгол теле лә, төрки телдәр кеүек үк, алтай телдәре ҙур ғаиләһенә инә. Шуға күрә башҡорт теле менән уртаҡлыҡтар байтаҡ. Был грамматикала, лексикала һ. б. сағыла. Саҡ ҡына фонетик айырма йә бөтөнләй айырмаһыҙ һүҙмә-һүҙ тап килгән төшөнсәләр ҙә осрай. Мәҫәлән, мал-мал, малчин — малсы, мойл — муйыл, баатарлаг — батырлыҡ, маанаг — мәғәнәһеҙ, мэргэн — мәргән, баян — бай, буга — болан (башҡортса «буға» — үгеҙ), будаа — бутҡа, ярма; будаг — буяу, бүүрал — сал (башҡортса бурыл һүҙенә яҡын); бэлэг — бүләк һ.б.
Әлеге көндә Википедия инкубаторында ҡыҫҡа монголса-башҡортса һүҙлек төҙөлөү өҫтөндә.
Таҡыртау (Ҡыҙыл Шишмә)
Таҡыртау (Лысая гора) — Ҡариҙел йылғаһының һул яғындағы ҡалҡыулыҡ. Өфө яйлаһына (Көньяҡ Урал) инә. Көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған битләүенән Рәсәйҙәге иң ҙур һәм Европала икенсе урында торған Ҡыҙыл шишмә инеше (Яманйылға  һыуының ер өҫкә сыҡҡан өлөшө) ағып төшә.
Ҡалҡыулыҡтың бейеклеге 300 метр, Ҡариҙел йылғаһының кимәленән 194 метрға юғарыраҡ. Тау буйлап  ағасһыҙ һәм ҡыуаҡһыҙ киң һыҙат үтә. Һыҙаттың оҙонлоғо 500 метр самаһы. Башҡа урындарында шыршы үҫә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (16 мая 2013)">1999 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Таҡыртау ылыҡтырғыс туризм объекты булып  тора. Итәгендә  «Ҡыҙыл Шишмә» саңғы комплексы урынлашҡан, битләүҙәренә тау саңғыһы трассалары һалынған. Йәй йәйәүле сәйәхәттәр ойошторола.
Тауҙан Пушкин  һәм Ҡыҙыл Шишмә  ауылдары күренә. Был тирәләге иң бейек урын булғанлыҡтан уға телерадиотапшырыу вышкаһы ҡуйылған.
Таҡыртау карст тауы булып тора, унда ҙур эзбизташ  ятҡылыҡтары бар. Шул сәбәпле Ҡыҙыл шишмәнең һыуы аҡһыл зәңгәр булып күренә, һәм уны оҙаҡ ваҡыттар Аҡ шишмә тип йөрөткәндәр, әммә Октябрь революцияһынан  һуң  Ҡыҙыл шишмә тип үҙгәртәләр. Элек Таҡыртау төбөндә, шишмә буйында ҡағыҙ фабрикаһы була, ә ағым өҫтөндә ағас ваҡлаусы   тирмән ултыра.
Тау эргәһендә «Башуралмонолит» асыҡ акционерҙар йәмғиәте урынлашҡан <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (16 мая 2013)">1999 сығанағы көн күрһәтелмәгән ].
Фәнни-техник революция
Фәнни-техник революция (ФТР) — етештереү көстәре сифатының тамырҙан үҙгәреүе, структураһында һәм үҫеш динамикаһында яңы кимәлгә күтәрелеү.
Фәнни-техник революция тар мәғәнәлә — фәнгә таянып, матди производствоның техник нигеҙҙәрен тамырҙан үҙгәртеү. Бының һөҙөмтәһендә индустриаль йәмғиәт постиндустриалгә әүерелә.
ФТР дәүере үткән быуаттың 40—50-се йылдарында башлана. Шул уҡ ваҡытта барлыҡҡа килгән һәм үҫеш алған төп йүнәлештәре: производствоны автоматлаштырыу, уға электроника аша контроллек һәм идара итеү; яңы конструкцион материалдар сығарыу һәм файҙаланыу һ. б. Ракета-космос техникаһы барлыҡҡа килеү менән кешеләр Ер әйләнәһендәге йыһанды өйрәнә башлай.
Классификациялар
Э. Тоффлер йәмғиәт үҫешендәге өс «тулҡынды» айыра: А. И. Ракитов кешелек тарихында биш мәғлүмәт революцияһын күрә: Постиндустриализм теорияһы классигы Д. Белл өс технологик революцияны айыра: Белл раҫлауынса, сәнәғәт революцияһы һөҙөмтәһендә хеҙмәт етештереүсәнлеген күтәргән һәм йәмғиәтте киң ҡулланыуға әҙерләгән конвейер производствоһы барлыҡҡа килгән кеүек, артабан бөтә йүнәлештәрҙә социаль үҫеште тәьмин итеүсе ағымға ҡуйылған мәғлүмәт етештереү хасил булырға тейеш.
«Дары, компас, китап баҫыу, — тип яҙған К. Маркс, — буржуаз йәмғиәткә юл һалған өс бөйөк уйлап табыу. Дары рыцарлыҡты шартлата, компас донъя баҙарын аса һәм колониялар яулата, ә китап баҫыу протестантизм ҡоралына һәм тотош фәндең яңы баҫҡысҡа күтәрелеүе сараһына, рухи үҫеш өсөн кәрәкле тәүшарттарҙы барлыҡҡа килтереүсе иң ҡеүәтле рычагҡа әйләнә». Философия фәндәре докторы профессор Г. Н. Волков ФТР йөҙөндә техникалағы революция менән фәндәге революция берлеген күрә.
Northwestern University (АҠШ) иҡтисадсыһы профессор Роберт Гордон моделенә ярашлы, беренсе ФТР, 1750 йылда пар двигателе уйлап табыу һәм беренсе тимер юл төҙөүҙән башланып, XIX быуаттың тәүге утыҙ йылы аҙаҡтарына тиклем дауам итә. Икенсе ФТР (1870—1900 йылдар) осоронда электр һәм эске яныу двигателе уйлап табыла. Өсөнсө ФТР 1960-сы йылдарҙа тәүге ЭВМ-дар һәм сәнәғәт робот техникаһы сығарылыуҙан башлана, 90-сы йылдарҙа ябай ҡулланыусылар интернет файҙалана башлағас, глобаль әһәмиәт яулай, осор 2004 йылда тамамлана.
Тасуирлама
Хәҙерге фән һәм техника прогресына уларҙың революцион һәм эволюцион үҙгәрештәре ҡушылмаһы хас. Ике-өс тиҫтә йыл эсендә ФТР-ҙың тәү йүнәлештәренең күбеһе радикалдән ҡәҙимгегә әйләнде. 710-80-се йылдарҙың яңы эре фәнни асыштары һәм уйлап табыуҙары ФТР-ҙың яңы, икенсе этабын башланы. Уның төп йүнәлештәре бер нисә: электронлаштырыу, комплекслы автоматлаштырыу, энергетиканың яңы төрҙәре, яңы материалдар эшләү технологияһы, биотехнология. ХХ быуат аҙағы — XXI быуат башы производствоһының йөҙөн уларҙың үҫеше билдәләй.
Егор Красильников йорто
Егор Красильников йорто — Дондағы Ростовта XIX быуаттың һуңғы сирегендә сауҙагәр Егор Красильниковтың эклектика стилендә төҙөлгән йорто. Йорт 1-се Май һәм 18-се линия урамдары киҫелешендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта унда ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы эшләй. Егор Красильников йорто төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарих
1-се Софиев урамындағы (хәҙер 1-се Май урамы) йорт сауҙагәр Егор Красильниковтың заказы буйынса төҙөлә. Йортта ул ғаиләһе менән йәшәй. Өйҙә йыш ҡына балдар үтәрелә, ҡунаҡтар ҡабул ителә. Залдың ике ҡатлы тәҙрәләре 1-се Софиевка урамына ҡараған. Ҡунаҡ залының музыканттар өсөн балюстрадалы галереяһы була. 18-се линия урамы яғында йоҡо, балалар, эш бүлмәләре һәм башҡа бүлмәләр бар. Цоколь ҡатында ярҙамсы бүлмәләр: аш бүлмәһе, кер йыуыу һәм хеҙмәтселәр өсөн бүлмәләр — бар. Ат һарайы, ҡар баҙы, каретник ишек алдында булған.
1922 йылда совет хакимиәте йортто милли милеккә әйләндерә. Йортта асығыусыларға ярҙам күрһәтеү махсус пункты һәм аслыҡтан хәлһеҙләнгән балалар өсөн «Капля молока» тигән һөт таратыу пункты урынлаштырыла. Мәғлүмәттәр буйынса, 1927 йылда йортта ҡатын-кыҙҙар консультацияһы була. 1943 −1954 йылда йортта поликлиника, ә 1954—1976 йылда балалар консультацияһы эшләй. 1976 йылдан бөгөнгәсә бында ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы эшләй. 2015 йылдың 29 мартында бинала янғын сыҡҡан.
Архитектураһы
Егор Красильников йорто эклектика рухында төҙөлгән. Бер ҡатлы бинаның төп фасады 1-се Май урамына ҡарап тора. Уның урта өлөшө күтәрелеп, аттик менән тамамлана. Йорттоң мөйөштәре дүрт ҡырлы манаралы. Бина бик бай декорлы, һылап һәм штукатурлап биҙәлгән, бында барокко һәм ренессанс ысулдары ҡулланылған. Декоратив элементтары — кронштейндар, филенкалар фриз, гирляндалар, һылап эшләнгән ҡатын-ҡыҙ баштары, Гермес битлектәре, пилястрҙар һәм архивольттар. Йорттоң бер яҡлы һәм ҡапма ҡаршы ҡарап торған ике яҡлы бүлмәләре коридор менән тоташҡан.
Генерал Курнаков йорто
Тарих
Генерал Семен Курнаков йорто беренселәрҙән булып Новочеркасскиҙа барлыҡҡа килгән. Ул документтарҙан күренеүенсә, 1810 йылда төҙөлгән. 1812 йылдың 10 июне менән билдәләнгән, шул заман кешеләренең әйтеүе буйынса, ҡаланың иң матур ҡоролмаларының береһе булған. Өй хужаһы йыш ҡына Новочеркасскиҙа архитектура ҡорамалары төҙөү мәсьәләләре менән булышҡан. 1817 йылдың 9 майында ошо йортта бик бай тантаналы байрам ойошторола : атамандың улы Иван Матвеевич туй үткәрә. Уның кәләше атаман Степан Данилович Ефремовтың ейәнсәре булған. 1818 йылда генерал йортонда ҡалаға батша Александр I килеү хөрмәтенә бал үткәргәндәр. Ваҡыт уҙғас бина казак Шейкин ҡулына милеккә күсә. Ул элекке генерал йортон яңынан төҙөтеп һалдыра, 1870-се йылдарҙа был бина «Европа» ҡунаҡханаһына әйләнә. Унда күбеһенсә ижади һөнәр эйәләре төшөп йөрөгән. 1930-сы йылдарҙа ҡунаҡхана студенттар дөйөм ятағына әүерелдерелә. XXI быуатта йортта Көньяҡ Рәсәй дәүләт техник университеты студенттарының дөйөм ятағы.
Һүрәтләү
Был бейек цоколле. ике ҡатлы таш йорттоң селтәрле металл менән рәшәткәләнгән балконы һәм ҙур колонналары бар. Йорттоң алғы яғында күп һанлы тәҙрәләр. Башта өй алдында бәлкәй генә эскәмйәләр ҡуйылған майҙансыҡ булған, хәҙер уның урынында Александров баҡсаһы урынлашҡан.
Биом
Биом — бер тәбиғәт зонаһынлағы экосисмема йыйылмаһы, оҡшаш климат шарттары менән билдәләнгән бер төрлө типтағы тереклек системаһы.
10-дан 32-гә тиклем типты берләштереүсе биом классификацияһы бар. Биомдар ниндәй киңлектә, вертикаль зона, бүленгән секторҙа урынлашыуына ҡарап билдәләнә.
Рәсәй һәм сиктәш илдәр биләмәләре 13 ер өҫтө биомдарына бүленә.
Ковалев йорто (Азов)
Тарих
1912 йылда Ростов өлкәһе Азов ҡалаһындағы Мәскәү урамында  23- cө  һанлы ике ҡатлы йорт төҙөлә. Йорт музей алдында тора, уның хужаһы һәм нигеҙ һалыусыһы — Г. И. Ковалев. Йорт төҙөлөү менән унда Г. И. Ковалевтың  универсаль техник  магазины асыла. Унда ҡала халҡы төрлө тауарҙар: электр лампалары, ит үткәргес, граммофон, кеҫә һәм стена  сәғәттәре,  брезент  тоҡтар, велосипедтар, теген  машин машиналары һәм кофе тирмәне, пластинкалар- һатып алған. Йорт подвалын Г. И.  Ковалев рус шараптары баҙы сифатында файҙаланған, ә магазиндың эсендә слесарь-механика оҫтаханаһы эшләгән. Был йорт төрлө ваҡытта ҡаланың төрлө учреждениелары милкендә була. Бында  ЗАГС бүлеге, сауҙа-склад характерындағы эштәр өсөн бүлмәләр, һаҡлыҡ  кассаһы һәм  СССР госстрах бүлмәләре булған . Ковалев йорто — ҡаланың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һаҡланып ҡалған иҫтәлекле урындарының береһе .
Һүрәтләү
Ковалев йортоноң архитектураһына бейек түшәмдәр, ҙур тәҙрәләр, тимерҙән сүкеп эшләнгән балкондар хас. Йорттоң башы һуған башына оҡшатып ябылған.
Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы
Ғүмәров Вәрис Зыяҡай улы (7 ноябрь 1928 йыл — 27 август 2007 йыл) — ғалим-табип, юғары мәктәп хеҙмәткәре. Медицина фәндәре кандидаты (1970). СССР Журналистар союзы ағзаһы (1965). 1970—1992 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институты уҡытыусыһы, 1992—2000 йылдарҙа «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми нәшриәтенең әйҙәүсе мөхәррире. СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1996).
Биографияһы
Вәрис Зыяҡай улы Ғүмәров 1928 йылдың 7 ноябрендә Златоуст өйәҙенең Мәсәғүт контоны Дыуан-Мәсетле волосы Ясин ауылында тыуған.
1945 йылда Силәбе өлкәһенең Бирҙәүш станцияһы урта мәктәбен, 1951 йылда Силәбе медицина институтын (хәҙер Көньяҡ Урал дәүләт медицина университеты) тамамлаған.
1959-1961 йылдарҙа Башҡорт медицина институтының (хәҙерге Башҡортостан дәүләт медицина институты) ординатураһында уҡый.
1961-1970 йылдарҙа тире-венерология институтында эшләй.
1970-1990 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт медицина институтында уҡыта. Ассистент, өлкән уҡытыусы, социал гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау кафедраһы доценты вазифаларын биләй.
1990 йылда хаҡлы ялға сыға.