cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы
Биографияһы
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы 1918 йылда Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Арый ауылында тыуған (хәҙер Башҡортостан Республикаһының  Дыуан районы). 1935 йылда Мәсәғүт педагогия техникумын, ә 1939 йылда — К.А.Тимирязев  исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлай. Һуңынан Дәүләкән педагогия училищеһында тарих уҡытыусыһы булып эшләй.
Ҡотиптың тәүге әҫәрҙәре 1930 йылдың икенсе яртыһында донъя күрә. Шиғырҙары  «Йәш төҙөүсе» («Молодой строитель»), «Ленинсы» («Ленинец») гәзиттәрендә,  «Үктәбер» («Октябрь») һәм  «Беренсе йыр» («Первая песня») журналдарында баҫылып сыға. 1939 йылда Башҡортостан дәүләт нәшриәте балалар өсөн «Шиғырҙар» йыйынтығын сығара, унда испан халҡының  фашизмға ҡаршы көрәше инә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡотип фронтҡа китә. 1944 йылдың 6 июлендә Белоруссияны фашистарҙан азат иткәндә батырҙарса һәләк була.
Хәтер
2015 йылда Өфөләге Башҡортостан Республикаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Милли китапханаһында Башҡорт дәүләт университетының I курс студенттары менән башҡорт яҙыусылары-фронтовиктарына арналған  «Һеҙҙең ҡыйыулыҡ — мәңге беҙҙең йөрәктәрҙә» исеме аҫтында асыҡ дәрес үтә. Студенттар Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған Башҡортостандың күп шағирҙарының: Ғәли Ахмати Зуфар М Ғәли Әхмәти, Зөфәр Мансуров, Хөрмәт Хайри, Әхмәт Шакири, Нур Исмәғилев һәм башҡалар тормошо һәм ижады тураһында доклад әҙерләй. Айырым урын Зиннәт Ҡотиптың  ижадына ла бирелә.
Мәхмүзә (йыр)
Мәхмүзә (йыр) (урыҫ. Махмуза (песня) — нахаҡҡа ғәйепләнеп һөргөнгә ебәрелгән иренән ҡалмайынса, һөйгән йәре артынан һөргөнгә киткән батыр йәш ҡатын Мәхмүзә тураһындағы йыр.
Тарихы
Йыр 1840 йылдарҙа булған ваҡиғаға арнала. Алсынбай ауылынан (хәҙерге Әбйәлил районы) Сафа ҡарттың Мәхмүзә исемле ҡыҙы бик яратып ярлы ғына көтөүсе егеткә кейәүгә сыға. Эшлекле, һылыу ҡыҙҙың был ҡарары байҙарға оҡшамай, шуға ла улар, көтөү малдарын урлаған, тигән нахаҡ бәлә тағып, Мәхмүзәнең ирен һөргөнгә ебәрәләр. Ҡыйыу йәш ҡатын (уны «башҡорт декабристкаһы» тип тә атап булалыр) ире менән бергә һөргөндә киткән мәлдә уның ире, үҙҙәренең аяныслы яҙмышы тураһында йыр сығарып, оҙатырға йыйылған халыҡ алдында йырлай.
Йырҙы башҡарыусылар
Был йырҙы 1991 йылдың июнь айында Хәйбулла районында мәшһүр ҡурайсы Йомабай Иҫәнбаевтың 100 йыллығына арналған байрамда Әбйәлил районының Үтәгән ауылынан 74 йәшлек уҡытыусы Сафин Мөхтәр Сафый улы башҡара, өҫтәүенә тарихын да һөйләп ишеттерә. Юлай Ғәйнетдинов билдләүенсә, йырҙың көйө 1894 йылда музыка белгесе Сергей Рыбаков ҡурайсы Мәғәфүр Ҡараҡаев башҡарыуында яҙып алған «Мәхмүзә» көйөнә тап килә.
Йырҙы Мөхтәр Сафиндың ҡатыны Шәмсиә Мофәззалова Әбйәлил районы Алсынбай ауылында йәшәгән өс туған ағаһы 78 йәшлек Хажмөхәмәт Солтановтан магит таҫмаһына яҙҙырған була.
Бирмингем
Бирмингем (ингл.   Birmingham, местна. произна. ) — Бөйөк Британия ҡалаһы, ул Уэст-Мидлендс графлығындағы тантаналар һәм метрополия үҙәгенең «сити» статусы бирелеп, айырым районға бүленгән ҡалаһы.
Ҡала Көнбайыш Мидленд төбәгенең үҙәге һәм халыҡ һаны буйынса Бөйөк Британияның Лондондан икенсе урында торған ҡалаһы, унда 2011 йылда 1 000 000 кеше йәшәгән.
Тарих
1166 йылда Бирмингем беренсе тапҡыр телгә алына. XII быуаттан алып ҡала үҙенең йәрминкәләре менән билдәлелек алған.
XVI быуат башында Англия металл әйберҙәр, ҡорал, ювелир эштәренең эре үҙәгенә әйләнә. Ә инде XVIII быуатта ҡала Бөйөк Британияның сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, уның халҡы 70 мең кешегә тиклем арта, ә XVII быуатта уның халҡы 15 мең кеше булған. Бөтә донъяға билдәле ғалимдар һәм инженерҙар Уильям Мердок, Мэттью Болтон, Джеймс Уатт, Джозеф Пристли һәм Джон Баскервилл Бирмингемда йәшәй һәм эшләй.
XVII быуаттағы Англия буржуаз революцияһы ваҡытында Бирмингем парламентты хуплай. 1830 йылда буржуазияның ҡала ойошмаһы барлыҡҡа килә (Бирмингем сәйәси союзы), 1832 йылда ул парламент реформалары өсөн көрәштә мөһим роль уйнай. 1839 йылда Бирмингемда чартистар конвентының ултырышы үткәрелгән. 1839 йылдың июлендә Бирмингем буржуазияһы эшселәрҙең ғәскәр һәм полиция менән бәрелешенең сәбәпсеһе була.
XХ быуат башында ҡалала хәрби заводтар тиҙ үҫешә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында Бирмингем немец авиацияһы тарафынан ҙур емереүҙәргә дусар ителә.
1974 йылдағы административ реформалар буйынса билдәләнгән сиктәре буйынса, Бирмингем ҡала-графлығы метрополия графлығы районы итеп үҙгәртелә, шул уҡ ваҡытта уға Саттон Колдфилд ҡалаһы өҫтәп бирелә.
Географияһы
Бирмингем ҡалаһы платола урынлашҡан. Ул Көнбайыш Мидленд конурбацияһының үҙәген тәшкил итә. 267 км² территорияны биләй һәм төньяҡ-көнсығышта Уорикшир тантаналар графлығы, көньяҡ-көнсығышта Солихалл районы, көньяҡта Вустершир тантаналар графлығы, төньяҡ-көнбайышта Дадли, Сандуэлл һәм Уолсолл райондары менән сиктәш.
Климат
Бирмингемға, бөтөн Англияға кеүек, йомшаҡ һәм дымлы климат хас. Миҙгел араларындағы тирбәлеүҙәр бик аҙ, һирәк йәй бик эҫе була, көслө һалҡындар бөтөнләй тиерлек булмай. Бында уртаса диңгеҙ климаты. Ғинуарҙың һәм февралдең уртаса температураһы (иң һалҡын айҙар) +3,1 °C, июлдә +15,8 °C (иң йылы ай).
Дин
2011 йылдың статистика бюроһы мәғлүмәттәре буйынса диндәр:
Иҡтисад
Бирмингем — индустриаль ҡала. Унда аҙыҡ-түлек үҫтереү, металлургия, машиналар эшләү (шул иҫәптән электротехник) сәнәғәте үҫешкән. Ҡала төҙөлөш йәмғиәтен барлыҡҡа килтереүҙең пионеры булараҡ билдәле.
Сәйәсәт
Бирмингем менән ҡала советы идара итә, ул 40 һайлау округтарында һайланған 120 депутаттан тора. Һуңғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса ҡала советының 45 урынын консерваторҙар биләй.
Белем
Бөйөк Британияла һәм Европала Бирмингем алдынғы фәнни үҙәктәрҙең береһе булып тора. Ҡалала өс университетыһәм ике университет колледжы урынлашҡан. Бирмингем университеты (University of Birmingham) — илдә иң эреләрҙең һәм билдәлеләрҙең береһе. Шулай уҡ белем һәм Бирмингем шулай уҡ мәктәптә белем биреү менән данлыҡлы — Король Эдвард мәктәбе йыл һайын мәктәптәр араһындағы рейтингта иң юғары позицияны биләй, ә Король Эдвард ҡыҙ балалар өсөн мәктәп — Англияның ҡатын-ҡыҙҙар өсөн иң яҡшы гимназияһы.
Транспорт
Бирмингем автомобиль, тимер юл һәм йылға транспорттарының эре транспорт үҙәге. Ҡала аша M5, M6, M40, M42 юлдары үтә; Гравелли-Хилл транспорт сиселеше Бөйөк Британияла иң билдәлеләренең береһе. M6 трассаһы ҡалалағы Бромфорд виадуғы (Берләшкән короллектең иң оҙон күпере — 5,6 км) аша үтә.
Ҡала үҙәгенән 10 км көньяҡ-көнсығышта Бирмингем халыҡ-ара аэропорты урынлашҡан, ул Бөйөк Британияла иң күп файҙаланылған аэропорттар араһында етенсе урынды биләй.
Архитектура
Ҡала территорияһында Бирмингем англикан кафедраль соборы урынлашҡан, ул 1710—1725 йылдарҙа төҙөлгән, Бирмингем англикан епархияһы һәм Бирмингем католик кафедраль соборы бар, улар 1839—1841 йылдарҙа төҙөлгән. Шулай уҡ I категория монументы булып ҡалған Изге Павел сиркәүе бар.
Бирмингем ҡалаһы музейы (Birmingham Museum) һәм уның үҙ картиналар галереяһы 1885 йылда асыла, улар ҡала үҙәгендә урынлашҡан, бинаһының өҫтөн «Брум Биг» (Big Brum) бейек сәғәт манараһы биҙәй.
Бирмингем ювелир сәнғәте музейы — ҡаланың үҙенсәлекле иҫтәлекле урындарының береһе.
Даддестон тимер юл виадугы(оҙонлоғо 325 метр) 1846 йылда төҙөлгән булған, әммә бер ҡасан да тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмаған 1980-се йылдарҙа ул емерелә башлаған, шуға күрә уны һүтеү тураһында ҡарар ҡабул ителә, һәм хатта бер нисә терәге юҡ ителә, әммә урындағы халыҡ һәм рәссам-волонтерҙар ҡоролманы яҡлап сыға, улар виадукты тергеҙә һәм уны йәмәғәттең тәбиғәттә ял итеү урынына әйләндерә.
Футбол
Клубтар:
Стадиондар:
Туғанлашҡан ҡалалары
Дуҫлыҡ тураһында килешеү нигеҙендә Бирмингем Гуанчжоу (ҠХР) һәм Мирпур (Пакистан) ҡалалары менән бәйле.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Байраҡ (Ҡурған өлкәһе)
Байраҡ (Байрак) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Байраҡ ауыл биләмәһе составына керә.
Тарихы
Байраҡ (Терһәк) — терһәк башҡорттары һәм мишәрҙәр ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Халҡы
1859 йылда 1000 башҡорт йәшәгән.
Покровка (Өфө районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 65 кеше. Почта индексы — 450519, ОКАТО коды — 80252872006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Апакаев Пётр Андреевич
Апакаев Пётр Андреевич (2 август 1936 йыл, Иҫке Уръябаш, Ҡалтасы районы, Башҡорт АССР-ы — 18 апрель 2020, Йошкар-Ола, Марий Эл) — СССР һәм Рәсәй мари фән эшмәкәре, педагог, әҙәбиәт белгесе, яҙыусы. Педагогия фәндәре докторы (1999), профессор (1993). Мари дәүләт университетының почётлы профессоры (2006). Мари АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969), Мари ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2003). «Рәсәйҙең иң яҡшы кешеләре» энциклопедияһына индерелгән (2004).
Биографияһы
Апакаев Петр Андреевич крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тыуған ауылында һәм Әмзебашта ете йыллыҡ мәктәптә уҡый, уны тамамлағандан һуң Краснокама педагогия училищеһында уҡый. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1956—1957 йылдарҙа — Әмзебаш мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы. Йошкар-Ола ҡалаһына килә, Н. К. Крупская исемендәге Мари дәүләт педагогия институтын тамамлай. 1962—1971 йылдарҙа — 1-се Республика музыка-художество мәктәп- интернатында тәрбиәсе һәм мари теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
РСФСР Мәғариф министрлығының милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре булып эшләй. 1977—1982 йылдарҙа — КПСС-тың Мари округы комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге инструкторы. Дүрт йыл Мари Ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1986 йылдан 1991 йылға тиклем — Мари дәүләт педагогия институтында башланғыс белем биреү педагогикаһы кафедраһы мөдире, профессор (1993) 1998 йылда «Историко-педагогические и этнопедагогические основы демократизации образования в Марийском крае» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Педагогия фәндәре докторы (1999). Мари дәүләт педагогия институтының почётлы профессоры (2006).
2020 йылдың 18 апрелендә Йошкар-Ола ҡалаһында вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
350-нән ашыу фәнни хеҙмәт, 40 дәреслек һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы.
Педагогия һәм социаль фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2003).
Мари дәүләт университеты ҡарамағында кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса диссертация комиссияһы ағзаһы, докторлыҡ тикшеренүҙәрҙең ғилми консультанты, 20-нән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһының оппоненты булып сығыш яһай. тикшеренеүселәрҙең 20-нән ашыу монографияһын рецензиялай.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Әмзебаш ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыҫан сағында уҡ шиғырҙар яҙа башлай. Прозаик булараҡ билдәле (китаптары"Полмезе кугыжаныш" («Царство строптивых») һәм «Авий, каласе» («Скажи, мама»)).
Хикәйәләрен «Ончыко», «У сем», альманахах «Эрвий», «Дружба» журналдарында, республика һәм район гәзиттәрендә баҫтырып сығара.
Төп әҙәбиәт белеме эштәре
Апакаевтың әҙәбиәт белеме буйынса төп эштәре.:
Төп әҫәрҙәре
Пётр Апакаевтың мари һәм башҡа телдәргә тәржемә ителгән әҫәрҙәр исемлеге:
Люлишка
Люлишка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люлих йылғаһының һул ярына тамағынан 6,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самарин Павел Григорьевич
Самарин Павел Григорьевич (11 июль 1930 йыл — 3 октябрь 2012 йыл — нефтсе, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1981). БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1985), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1969), СССР-ҙың почётлы нефтсеһе (1985).
Биографияһы
Павел Григорьевич Самарин 1930 йылдың 11 июлендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Демидовка ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостандың Ҡалтасы районында) тыуған.
1954 йылдан Бөрө геология-эҙләнеү контораһында эшләй, 1962—1992 йылдарҙа — «Южарланнефть» НГДУ-һында нефть һәм газ сығарыу буйынса оператор, насос станцияһы машинисы.
Нефть промыслаһын бер торбалы йыйыу системаһына күсереүҙә, нефть сығарыу объекттарын автоматлаштырыу һәм телемеханизациялауҙа; торбалы һыу бүлгестәрен эшләүҙә һәм ғәмәлгә индереүҙә ҡатнаша. Самарин Павел Григорьевич 2012 йылдың 3 октябрендә Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районында вафат була.
Уң Хава
Уң Хава — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хава йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полевая Излегоща
Полевая Излегоща — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Излегоща йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Түләк
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Ахматова Анна Андреевна
Анна Андреевна Ахматова (ҡыҙ фамилияһы — Горенко, беренсе ире буйынса, айырылышҡандан һуң Ахматова , икенсе ире буйынса  , айырылышҡандан һуң Ахматова ); 23 июнь 1889 йыл — 5 март 1966 йыл) — шағир, тәржемәсе һәм әҙәбиәт белгесе, XX быуат рус әҙәбиәтендә билдәле шәхестәрҙең береһе. Әҙәбиәт буйынса Нобель премияһына 1965 һәм 1966 йылдар номинанты.
Уның яҙмышы бик ауыр була. Өс яҡын кешеһе репрессияға эләгә: беренсе ире, Николай Гумилёв, 1921 йылда атып үлтерелә; өсөнсө ире, Николай Пунин өс тапҡыр ҡулға алынған һәм 1953 йылда лагерҙа һәләк була; берҙән-бер улы, Лев Гумилёв, 1930—1940-сы һәм 1940—1950-се йылдарҙа 10 йылдан артыҡ төрмәлә ултырып сыға. «Халыҡ дошмандары» ҡатындарының һәм әсәләренең ҡайғыһы Ахматованың иң күренекле әҫәре булған «Реквием» тигән поэмаһында ҙур сағылыш тапҡан.
1920 йылдарҙа уҡ Ватан шиғриәтенең классигы булып танылыуға ҡарамаҫтан, Ахматованың әҫәрҙәре ҡаты цензура аша үтә. Уның әҫәрҙәре баҫылмай ҡала, үҙе эҙәрлекләнә. ВКП(б) Үҙәк комитетының 1946 йылғы ҡарары буйынса шағирәнең бик күп әҫәрҙәре үҙе тере саҡта ғына түгел, хатта ул үлгәс тә Тыуған илендә баҫтырылып сығарылмай. Шулай булһа ла Ахматованың исеме шиғриәт һөйөүселәр араһында шағирә тере саҡта СССР-ҙа ғына түгел, сит илдәге эмиграцияла ла дан ҡаҙана.
Биографияһы
Анна Горенко Одессаның Оло Фонтан районында дворян сығышлы, флоттың отставкалағы инженер-механигы, баш ҡалаға күсеп килгәс тә коллежский асессор дәрәжәһенә күскән, Дәүләт контроленең айырым йөкләмәләрен үтәүсе чиновнигы ''А. А. Горенко'' (1848—1915) ғаиләһендә тыуған. Ул алты бала араһында өсөнсөһө була. Уның әсәһе, Инна Эразмовна Стогова (1856—1930), Анна Бунинаның алыҫ туғаны: Анна Ахматова үҙенең бер ҡаралама яҙмаларында былай тип яҙып ҡуйған: «…Ғаиләлә һәм күҙ менән байҡап сығырлыҡ нәҫелебеҙ эсендә минең ҡартатайым Эразм Иванович Стоговтың инәһе булған рус шағирәһе Анна Бунинанан башҡа, бер кем дә шиғыр яҙмаған…». Ҡартатаһының ҡатыны Анна Егоровна Мотовилова — Егор Николаевич Мотовиловтың ҡыҙы, ә Егор Николаевич — Прасковья Федосеевна Ахматованың ире. Уның Ахматова фамилияһын Анна Горенко, урҙа ханы Әхмәттән ҡалған «татар оләсәһе» образын тыуҙырып, үҙенә әҙәби псевдоним итеп ала. Был псевдонимды Аннаға ун ете йәшлек ҡыҙының шиғырҙар яҙыуын белеп ҡалған атаһы һайларға тәҡдим иткән.
1890 йылда уларҙың ғаиләһе башта Павловск, ә һуңынан Царское Селоға күсенеп килә, унда 1899 йылда Анна Горенко Мариинский ҡатын-кыҙҙар гимназияһына уҡырға инә. Йәй көндәрен ул Севастополь янында үткәрә.
Бала сағын иҫкә төшөрөп, шағирә Лев Толстой яҙған әлифба буйынса уҡырға өйрәнеүе тураһында яҙа. Биш йәшендә сағында, үҙенән өлкән балаларҙың уҡытыусы етәкселегендә французса уҡыуҙарын тыңлап, ул французса һөйләшергә өйрәнә. Петербургта буласаҡ шағирә Пушкин эпохаһының «бер бәләкәй киҫәген эләктереп ҡала», шул уҡ ваҡытта уның иҫендә Петербург трамвайһыҙ, атлы, төрлө иғландар менән биҙәлгән ҡала булып ҡалған. Н. Струве яҙыуы буйынса, «Бөйөк рус дворян мәҙәниәтенең вәкиле, Ахматова, үҙ эсенә бөтә был мәҙәни мираҫты йыйған һәм «музыкаға» әйләндергән». Үҙенең беренсе шиғырҙарын ул 1911 йылда («Яңы тормош», «Gaudeamus», «Аполлон», «рус фекере») баҫмаларында сығарған. Йәшлек йылдарында ул акмеистар группаһына ингән.(«Вечер», 1912, «Четки», 1914). Шағирәнең ижадына донъяның әхлаҡ нигеҙҙәренә тоғролоҡ, психологик хистәрҙе танып белеү, ХХ быуаттағы бөтә халыҡ трагедияһын аңлау, был трагедияны шәхси ҡайғырыуҙары менән бәйләү, шиғриәт телен классик стилгә яҡын килтереү характерлы була.
Автобиографик поэмаһы — «Реквием» (1935—40; беренсе тапҡыр ул Мюнхенда 1963 йылда баҫылып сыға, СССР-ҙа — 1987 йылда). Был 1930-сы йылдарҙағы репрессия ҡорбандарына бағышланған иң беренсе шиғри әҫәр.
Шиғри әҫәрҙәрҙән тыш Ахматованың ҡәләме менән А. С. Пушкин һәм М. Ю. Лермонтовтарҙың ижады тураһында иҫ киткес матур мәҡәләләр яҙылған.
1922 йылдан башлап, Анна Ахматованың китаптары цензура тарафынан ныҡлап тикшерелә. 1925—1939 һәм 1946−1955 йылдарҙа уның «Слава миру!» (1950) тигән шиғырҙар циклынан башҡа бер шиғырын да бөтөнләй баҫтырмайҙар. 1964 йылға тиклем уға сит илгә сығырға рөхсәт итмәйҙәр.
Беренсе тулы һәм фәнни комментарийлы үлгәндән һуңғы баҫмаһы: А.Ахматова''. ''Шиғырҙар һәм поэмалар / Под ред. В. М. Жирмунского. — Л., 1976. — (Большая серия Библиотеки поэта).
Анна Ахматованың шиғырҙары бик күп телдәргә тәржемә ителгән.
Тормош юлы һәм ижады
«Шағирәнең ул йылдарҙа яҙған күп шиғырҙары бер урындан икенсеһенә күсенгән саҡта һәм эвакуация ваҡытында юғалған», — тип раҫлай. Был турала шағирә үҙе лә 1965 йылғы «Коротко о себе» мәҡәләһендә яҙа.
ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы ҡарары
ВКП(б) Үҙәк комитеты Ойоштороу бюроһының «Звезда» һәм «Ленинград» журналдары тураһындағы 1946 йылдың 14 авгусынан ҡарары.
КПСС Үҙәк комитеты 1988 йылдың 20 октябрендәге Политбюро ултырышында был ҡарарҙы, хаталы һанап, ғәмәлдән сығара. .
Санкт-Петербург — Петроград — Ленинград
Бөтә ғүмере буйы А. А. Ахматова Петербург менән бәйле ула. Шиғырҙарын ул Царское Селолағы Мариинский гимназияһында яҙа башлай. Был Леонтьевская урамындағы 17-cе һанлы йорт әлегә тиклем (2005 йыл) һаҡланған. Гумилёв һәм Ахматова үҙҙәренең был ыҡсым ғына, йәшәү өсөн бик тә уңайлы фатирын «Тучка» тип атаған. Улар был өйҙөң 29-cы фатирында йәшәгән. Бер бүлмәле фатирҙың тәҙрәһе Малая Нева тыҡырығына ҡарап торған. Был Гумилевтың, ата-әсәһе йортонан сыҡҡас, иң тәүге үҙаллы йәшәгән фатиры. Бында йәшәй башлаған саҡта Анна Андреевнаның «Вечер» тигән тәүге шиғырҙар китабы баҫылып сыға. Ул, үҙенең шағирлығын донъяға белдергәс, Альтмандың Тучков яр буйы урамындағы оҫтаханаһына сеанстар алырға йөрөй.
Анна Андреевна был фатирҙан башта китеп тора. 1913 йылдың көҙөндә, улын Гумилёвтың әсәһе ҡарамағында ҡалдырып, шиғырҙар ижад итергә тип, бында әйләнеп ҡайта. Ошо «Тучкалағы» йорттан ул Николай Степановичты Беренсе донъя һуғышына оҙатып ҡала. Ә ире Николай Степанович, һуғыштан ял итергә ҡайтҡанда, «Тучка»ла түгел, ә Шилейконың Бишенсе линиялағы фатирында туҡтай,.
Мәскәү
Мәскәүгә килгәс, 1938—1966 йылдарҙа Анна Ахматова, яҙыусы Виктор Ардовтарҙа туҡтала, Ардовтың фатиры — Оло Ордынка, д. 17, 1 стр. Бында ул оҙаҡ йәшәй һәм эшләй, 1941 йылдың июнь айында ул Марина Цветаева менән беренсе һәм һуңғы тапҡыр осраша.
Комарово
1955 йылда, Ахматованың шиғырҙары матбуғатта яңынан баҫтырып сығарыла башлай. Литфонд уға Комарово ҡасабаһындағы Осипенко урамында 3-сө һанлы бәләкәй генә өй бирә. Был йортто шағирә үҙе «Будка» тип атап йөрөтә. Был дача ижади интеллигенцияны үҙенә тартып тороусы үҙәккә әйләнә. Бында Дмитрий Лихачев, Лидия Чуковская, Фаина Раневская, Натан Альтман, Александр Прокофьев, Марк Эрмлер һәм башҡалар булып киткән. Шулай уҡ йәш шағирҙәр Анатолий Найман, Евгений Рейн, Дмитрий Бобоев, Иосиф Бродскийҙар ҙа булған.
«Будка» йәшәр өсөн уңайлаштырылған ваҡытта Анна Андреевна үҙенең дуҫтары Гитовичтәрҙең йортонда, 2-се Дачная урамы, 36 адресы буйынса ваҡытлыса йәшәп тора.
2004 йылда дача яңынан тергеҙелә. 2008 йылда йортто талағандар (элек бер ваҡытта ла талау факты теркәлмәгән булған).
2013 йыл, 22 июндә, тыуған көнөнә бағышлап, Осипенко урамында, «Будкала» Анна Андреевна йәшәгән ерҙә, шағирәнең 8-се традицион әҙәби-музыкаль хәтер кисәһе үткәрелә. Ойоштороусылары — прозаик һәм шағир Анатолий Найман менән Комарово ҡасабаһының муниципаль берәмеге хәкимиәте.
Портреттары
Беренсе (1911 йылда Модильяни яһаған рәсемдәрен иҫәпкә алмағанда) график портретын С. А. Сорин төшөргән (Петербург, 1913, бүтән аныҡлауҙар буйынса: 1914).
Анна Ахматованың К. С. Петров-Водкин тарафынан 1922 йылда төшөрөлгән төҫлө портреты булыуы билдәле.
Ахматованың һүрәтен бик күп рәссамдар яһаған, шул иҫәптән, Амедео Модильяни (1911; был Ахматованың иң яратҡан портеты, ул һәр ваҡыт шағирәнең бүлмәһендә торған) , Н. Я. Данько (һынлы портреттары, 1924, 1926), Т. Н. Глебова (1934), В. Милановский (1921), Ю. Анненков (1921), Л. А. Бруни (1922), "Н. Тырса (1928), Г. Верейский (1929), "Н. Коган (1930), Б. В. Анреп (1952), Г. Неменова (1960—1963), А. Тышлер (1943). Әхмәтова әле тере ваҡытта, 1936 йылда, Воронежда С. Б. Рудаков яһаған силүэттары халыҡҡа аҙыраҡ билдәле.
Одесса
Одессалағы шағирәнең тыуған өйөнә табан барған аллея башында ХХ быуаттың 80-се йылдарында Ахматованың иҫтәлегенә барельеф һәм суйындан ҡойолған эскәмйә урынлаштырыла(1990-сы йылдарҙа, вандалдар суйын эскәмйәне урлағас, ул мәрмәрҙән эшләнгән эскәмйә менән алмаштырыла.
«Көмөш быуат» һәйкәле — шағирҙәр Марина Цветаева һәм Анна Ахматованың һынлы портреты. Был һәйкәл 2013 йылдың апрелендә асыла.
Петербург
Петербургта Ахматоваға һәйкәл дәүләт университетының филология факультетының ишек алдында һәм Восстание урамындағы баҡсала мәктәп алдында ҡуйылған.
2006 йылдың 5 мартында, шағирҙың үлгәненә 40 йыл тулыуға бағышлап, Фонтан йорто янындағы баҡсала Ахматоваға өсөнсө һәйкәл асыла. Уны Петербург һынсыһы Вячеслав Бухаев (Николай Нагорный музейына бүләк итеп биргән) эшләгән һәм, Ахматованың 1946 йылың көҙөндә эҙәрлекләнеүенә бағышлап, унда «Скамейка стукачей» ҡуйған. Был эскәмйәлә цитата яҙылған табличка бар. Унда былай тип яҙылған: Миңә берәү килде лә, бер ай буйына өйҙән сыҡмаҫҡа, ләкин тәҙрә янына килеп баҡсалағыларға күренеп торорға ҡушты. Минең тәҙрәм аҫтында, баҡсала, эскәмйә ҡуйҙылар. Унда тәүлек әйләнәһенә агенттар мине һағалап торҙо. Фонтан йортонда, хәҙер унда Ахматованың әҙәби-мемориаль музейы урынлашҡан, ул бында 30 йыл йәшәгән, өй янындағы баҡсаны «магик баҡса» тип атаған. Уның һүҙҙәре буйынса, «бында Петербург тарихының күләгәләре килә».2006 йылдың декабрендә Санкт-Петербургта, Нева ҡаршыһындағы «Кресты» тикшереү изоляторы янында, шағирәнең васыяты буйынса Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. 1997 йылда унда Ахматов скверы асыу планлаштырылған булһа ла, был эш ғәмәлғә ашырылмай ҡала.
2013 йылда Пушкино ҡалаһында Леонтьевская урамындағы 17Б йорто янында, Ахматова исемендәге Царское Село гимназияһының ишеге янында, Анна Ахматоваға һәйкәл асыла. Һәйкәлдең авторы-Петербург һынсыһы- Владимир Горевой.
Бежецк
Бежецк ҡалаһында(бында Анна Андреевна Ахматованың улы Лев Николаевич Гумилев балалыҡ йылдарын үткәргән) А. А. Ахматоваға, Н. С. Гумилевҡа һәм Л. Н. Гумилевка арналған һынлы композиция ҡуйылған.
Ташкент
1999 йылда Ташкентта Үзбәкстандағы Рус мәҙәни үҙәге ҡатнашлығында «Мангалочий дворик» исемле клуб-музей асылған. Был исемде Ахматованың 1942 йылдың ҡышында Ташкентҡа эвакуацияға килгәс яҙған иң тәүге шиғыры юлдарынан алғандар. Клуб-музей тракторҙар төҙөүселәр Һарайында урынлашҡан.
Кинематограф
1966 йылдың 10 мартында, Анна Ахматова ерләнгәндән һуң, Ленинградта хәкимиәт тарафынан санкцияланмаған гражданлыҡ панихидаһын һәм сиркәүҙә йыназа уҡылғанын киноға төшөргәндәр. Был төшөрөү эштәренең ойоштороусыһы — режиссёр С. Д. Аранович, уға оператор А. Д. Шафран, оператор ассистенты В. А. Петров һәм башҡалар ярҙам иткән. 1989 йылда төшөрөлгән был материалдар С. Д. Арановичтың «Личное дело Анны Ахматовой» тигән документаль фильмында ҡулланыла
2007 йылда Ахматованың яҙылып бөтөлмәй ҡалған «Луна в зените» тигән пьесаһы мотивтары буйынса «Пролог, или Сон во сне» тигән биографик сериал төшөрөлә. Баш ролдә — Светлана Крючкова. Ахматова ролен Светлана Свирко башҡара.
2012 йылда экрандарға «Анна Герман. Тайна белого ангела» сериалы сыға. Йырсының ғаиләһе менән Ташкентта йәшәгән тормошон һүрәтләгән серияһында шағирәнең әсәһе менән осрашыу эпизоды ла бар. Анна ролендә — Юлия Рутберг.
Башҡалар
Анна Ахматова исеме ике палубалы пассажирҙәр теплоходына бирелгән. Ул теплоход 305 «Дунай» проекты буйынса Венгрияла 1959 йылда төҙөлгән. (Элекке исеме — «Владимир Мономах»).
Ерик (Ағиҙел ҡушылдығы)
Ерик  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 420 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булат (Уй районы)
Булат (Булатово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Соколовское ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Өйәлге йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Булат (Шөкөр) — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (90 %) йәшәй.
Ханты-Мансийск
Ханты-Мансийск  — Рәсәйҙең ҡалаһы, Ханты-Манси автономиялы округының баш ҡалаһы. Иртыш йылғаһы ярында урынлашҡан.
Рождественка (Өфө районы)
Рождественка (Рождественский) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 450069, ОКАТО коды — 80252825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Маншинка
Маншинка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шижегда йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҙәш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Иҙәш  (Идяш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҙмыш
Яҙмыш (шулай уҡ тәҡдир, күрәсәк, насип) — кеше, халыҡ һәм башҡалар йәшәйешенә тәьҫир яһаусы һәм уны көн элгәре билдәләүсе тарихи ваҡиғалар, күренештәр күплеге; ваҡиғаларҙың, ғәмәлдәрҙең алдан билдәләнеүе; күрәсәк, юғары көс.
Ғәрәптәрҙә яҙмыш
Исламға тиклемге ғәрәптәрҙә яҙмыш тураһында ике ҡараш булған: мәнә — конкрет өлөш, һәр кемдең шәхси өлөшө, һәм дәхрүн — донъя өҫтөнән тулыһынса хакимлыҡ иткән шәхесһеҙ ваҡыт. Ҡөрьәндә улар башлыса яҙмыштың яңы концепцияһы — ҡадәр файҙаһына кире ҡағыла — Аллаһ үҙ ихтыяры менән бар нәмәлә лә, бөтәһе өсөн дә ҡарар ҡабул итә. Мәжүсилектәге һуҡырҙарса яҙмыш урынына мосолмандарҙа ҡадәр Аллаһтың юғары ғәҙеллеген кәүҙәләндерә. Аллаһ ихтыярының һынауҙарын түҙем үткәрергә һәм уның ғәҙел мәрхәмәтен көтөргә диндар сабырлыҡ ярҙам итә ..
Төрки донъяла яҙмыш
«Яҙмыш» — яҙылған тамырынан сыҡҡан төшөнсә. Төрки халыҡтарҙа, шул иҫәптән башҡорт мәҙәниәтендә был яҙыу кешенең маңлайында тип иҫәпләнгән. Яҙмыш концепцияһы (ҡадәр) күп кенә ышаныуҙарҙа булған һәм кеше менән булған ваҡиғаларҙың күп өлөшө уның ҡулында түгел тигән ышаныуға нигеҙләнгән.
Сәнғәт әҫәрҙәрендә яҙмыш
Боронғо гректар араһында яҙмышҡа ышаныу Софоклдың «Эдип батша» трагедияһында сағыла.
Ромадановка (Ишембай районы)
Ромадановка (Ромадановка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 176 кеше. Верхотор ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453228, ОКАТО коды — 80231825003.
Тарихы
XVIII быуаттың 2-се яртыһында Верхотор заводы һәм Осиновка тип аталған Воскресенск заводы янында нигеҙләнгән. И. Б. Твердышевтың (ҡара. Твердышевтар) һәм И. С. Мясниковтың (ҡара. Мясниковтар) крепостной крәҫтиәндәре урынлаштырыла. 1865 йылда (хәҙерге исеме) 179 йорт хужалығында 1148 кеше йәшәгән. Умартасылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр, заводта эшләгәндәр. 1906 йылда сиркәү, сиркәү-мәхәллә мәктәбе, бакалея кибете, мөгәзәй иҫәпләнә ..
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милли составы: Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек халыҡ — урыҫтар (74 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Һыу объекттары
Ромадановка буйлап өс һыу ағымы ағып үтә. Иң эреһе — Торғаҫ йылғаһы.
Ауыл район әһәмиәтендәге Ишембай — Воскресенское юлы эргәһендә урынлашҡан.
Күрәсәк
Башҡорттарҙа күрәсәк
Башҡорт халҡында тәҡдир, яҙмыш (маңлайға яҙылған тормош юлы), насип төшөнсәләре менән бер рәттән «күрәсәк» тигәне лә бар. Ул алда булаһы яҙмыш, башҡа киләсәк хәл мәғәнәһендә ҡулланыла
Һөйләштә шулай уҡ «күрәһе», «күрәһеләр» рәүешендә лә ҡулланыла:
Азаров Иван Дмитриевич
Азаров Иван Дмитриевич  (5 ғинуар 1914 — 10 февраль 1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы ветеринария хеҙмәте начальнигы. III ранг хәрби ветеринар табибы.
Биографияһы
Иван Дмитриевич Азаров 1914 йылдың 5 ғинуарында Рәсәй Федерацияһының Воронеж өлкәһе Раненбург районы Кривополяна ауылында тыуған.
1939 йылдың 11 февраленән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында, Урал хәрби округында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында фронт юлдарын үтә.
III ранг хәрби ветеринария табибы Азаров Иван Дмитриевич 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы ветеринария хеҙмәте начальнигы була.
1942 йыл башынан Курск, Барвенково ҡалалары өсөн алыштарҙа, Харьков йүнәлешендә һөжүм итеү операцияларында ҡатнаша.
1942 йылдың ноябрендә Сталинград янында фашистарҙың 4-се һәм 6-сы танк армияларын ҡамауҙа һәм Сталинград контрһөжүмендә ҡатнаша.
1943 йылдың 10 февралендә Бөйөк Ватан һуғышының Көньяҡ-Көнбайыш фронтында Донбасс биләмәләрен азат итеү өсөн барған алыштарҙың береһендә һәләк була. Украина ССР-ы Ворошиловград өлкәһе (хәҙер — Луганск Халыҡ Республикаһы) Петровский утарында ерләнгән.
Хәтер
Азаров Иван Дмитриевичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа яҙылған һәм Рәсәй Федерацияһының Воронеж өлкәһе Кривополяна ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Пулемёт
Пулемёт — төркөм менән, йәки яңғыҙ атҡанда ҡулланыла торған автоматик атыу ҡоралы. Тәғәйенләнеше - ер, һыу өҫтәре һәм һауалағы төрлө сәптәргә пуля менән атыу. Ҡағиҙә булараҡ, дары газдарының көбәктән сығыусы көсөн, ҡайһы берҙә көбәктең артҡа тибеү энергияһын ҡулланыу хәрәкәтте автоматлаштырыу мөмкинлеген бирә. Ошондай калибрҙағы атыу ҡоралдарының башҡа төрҙәренән, көбәгенең оҙонораҡ һәм ауырыраҡ, туҡландырыу ҡорамалының һыйҙырышы ҙурыраҡ булыуы арҡаһында, атыу алыҫлығы һәм тиҙлегенең юғары булыуы менән айырылып тора (минутына 500—1200 атыу).
Пулемёттан, таған ҡуйып, йәки станогынан ҡыҫҡа (10 атыуға тиклем), йә оҙон (30 атыуға тиклем) очередь менән, йәки туҡтауһыҙ атып була. Берәмләп, йәки оҙонлоғо сикләнгән очередь менән атып була торған пулемёттар бар. Шулай уҡ авиатехника, бронетехника, караптар (катерҙар) һәм автомобилдәргә ҡорал сифатында йыш ҡына пулемёттар ҡуйыла.
Хәҙерге ҡул һәм тоташ пулемёттарҙың асыҡ сәп менән тоҫҡап атыу алыҫлығы бер километрға, оптик сәп менән хатта ике километрға етә.
Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы (өлкәне)
Әжмәғолов Мөхәмәт Әжмәғол улы (1907- ) —
Пулемёт
Пулемётты уйлап сығарыу һәм яҡшыртыу
Пулемёттарҙы уйлап сығарыу һуғыш яланында ҡаршыға һөжүм итеп килеүсе дошманға ҡаршы утты атыу тиҙлеген арттырыу иҫәбенә көсәйтеү юлдарын эҙләү сәбәпле килеп сыҡҡан. Атыу тиҙлеген арттырыу бер туҡтауһыҙ атып була торған ҡорал уйлап сығарыуға килтерә. Тәүге пулемёттар сығарғанда башта бер нисә мылтыҡ көбәген артиллерия лафетына беркетеп, уларҙан бер бер  артлы ата  башлайҙар. Пулемётты яңынан (заряд менән) яһау һәм унан атыу расчеттың ҡул көсө менән башҡарыла.
XVI быуатта уҡ револьвер тибындағы (барабанлы) пистолеттар һәм мылтыҡтар  эшләп ҡарай башлағандар. 1718 йылда инглиз хоҡуҡ белгесе Джеймс Пакл тағанға ҡуйылған, барабанлы  Пакл мылтығы тигән ҡоралға патент алған. Атыу тиҙлеге ике тапҡырға артҡан ( минутынан 4-тән 9-ға тиклем), тик был мылтыҡ бик ҙур була, уның янында атҡан саҡта бер нисә кеше тороуы кәрәк булған. Был ҡорал бер кемде лә ҡыҙыҡһындырмаған, шуға уны күпләп етештереп тормағандар. Бынан тыш, барабан уйлап сығарыу пулемётты яңынан заряд менән яһап тороуҙан ҡотҡарған, тик саҡматашлы замогына  тоҡандырғыс ҡойоп тороуҙан ҡотҡармаған , был яһау ваҡытын ныҡ оҙонайтҡан. Шулай итеп, унитар патрон уйлап сығарғансы тиҙ атыу тураһында уйлау файҙаһыҙ булған, шуға картечь менән атыусы туп етештерү өсөн иң арзан ,  дошманды күпләп ҡыра алған ҡорал тип иҫәпләнгән.
Пулемётты уйлап сығарыу митральеза килеп сығыу менән бәйле —   бер нисә көбәкле унитар патрон менән  атыусы ҡорал. Ул очередтәр менән атҡан.
Иң билдәлеләрҙән Гатлинг пулемётын атарға була (1862, АҠШ-та  граждандар һуғышы ваҡытында уны  тәү башлап төньяҡтар  ҡулланған ). Был пулемётта көбәктәрҙән револьвер блоктары һәм ҡул  приводы ҡуйыла — был конструкция һуңыраҡ хәрби реактив самолеттарҙағы һәм вертолеттарҙағы  пулемёттарҙа һәм  пушкаларҙа  ҡуйылған. Митральеза идеяһының иң ябай төрөн Порт-Артурҙа ҡамауҙа ҡалған рус армияһында уйлап сығарғандар — тәгәрмәсле лафетҡа параллель итеп бер нисә винтовка ҡуйылған,  типкеләр (затворҙар) һабы менән тәте (ысҡындырғыс ырғағы ) бер тартҡыға беркетелгәндәр.
Атыу энергияһынан эшләгән тәүге пулемётты  америкалы Хайрам Стивенс Максим уйлап сығарған (1883), уны күпләп  Англия менән бурҙар  араһындағы һуғышта  1899—1902 Көньяҡ Африкала ҡулланғандар. Ул шулай уҡ рус-япон һуғышында (1904—1905) ҡулланылған. XX быуат башында ҡул пулемёттары эшләп сығарылған (Данияла — Мадсен пулемёты, 1902, Францияла — Шош, 1907,Англияла - Льюис, 1913, һәм башҡа).
Тағанлы һәм ҡул пулемёттары  беренсе донъя һуғышы ваҡытында бөтә армияларҙа ла булған. Һуғыш барышында ул танктар һәм самолеттарға ҡуйыла башлай. 1918 йылда герман армияһында эре калибрлы пулемёт (13,35-мм), ике һуғыш араһында француз  (13,2-мм Гочкиса), инглиз (12,7-мм Виккерса), Америка (12,7-мм Браунинга) армияларында һәм башҡа армияларҙа була. Совет Армияһында  7,62-мм ДП ҡул пулемёты (  [Павел Дегтярев,1927), 7,62-мм ШКАС авиация пулемёты ( Борис Гаврилович Шпитальный  һәм И. А. Комариций,1932), 12,7-мм эре ДШК калибрлы пулемёты ( Дегтярёв һәм  Георгий Семёнович Шпагин, 1938).
Икене донъя һуғышы ваҡытында пулемётты яҡшыртыу эше дауам итә. СССР сәнәғәте  7,62-мм П.М.Горюнов тағанлы пулемётын  (СГ-43) һәм 12,7-мм М. Е. Березин авиация өсөн универсаль пулемётын (УБ) сығара башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында  төрлө типтағы пулемёттар :  СССР-ҙа — 1 млн 515,9 мең ; в Германии — 1 млн. 48,5 мең дана сығарыла.
Һуғыштан һуң ғәскәрҙәр яңы, яҡшыраҡ сифатлы пулемёттар менән ҡораллана : Советтар Союзында В. А. Дегтярёвтың ҡул һәм берләштерелгән пулемёты (РПД)  һәм Михаил Тимофеевич Калашниковтың (ПК]),эре калибрлы пулемёт НСВ-12,7; Америка ҡул пулемёты М14Е2 һәм Мк 23, берләштерелгән М60, эре калибрлы М85; инглиз берләштерелгән L7А2; Көнбайыш Германия MG-3.
Пулемёттарҙы ҡулланыу тактикаһы
Пулемётты ер өҫтөндәге һуғышта ҡулланыу тактикаһы беренсе донъя һуғышы барышында уйлап сығарыла. Пулемётты  тоҙаҡлы кәртә (мәҫәлән, Бруно спирале менән) менән ҡулланғандар. Ул тоҙаҡлы кәртәне аша сыҡҡанда, һалдаттар тоҙаҡтар араһында бутала, тороп баҫырға мәжбүр була, улар уңайлы сәпкә әйләнә. Тоҙаҡтар араһындағы үтеү урындары шулай уҡ дошман һалдаттарын юҡ итер өсөн бик уңайлы урын була.
Ауырыраҡ һәм көбәге оҙонораҡ булғанға, пулемёт автомат һәм   пистолет-пулемёттарҙан алыҫҡараҡ ата, шуға пехотаға  алыш барышында ярҙам итер өсөн бик ҡулай була. Пулемётсы- снайперҙар һунар иткән төп сәптәрҙең береһе.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Герман империяһында  пулемёттарҙы ҡулланыуҙың яңы  тактикаһын уйлап сығаралар. Пулеметлы оялар фронтта һәм флангыларҙа ҡуйыла. Британия йәки Франция пехотаһы позицияларға рәт булып барған саҡта, тоҙаҡта бутала, шул саҡта уларға ут яуҙырыла.
Хәҙер бик һирәк окоп ҡаҙыла, армиялар гел хәрәкәтләнеп  һуғыша, шуға еңел пулемёттар ҡулланалар. Дошмандың флангыһына, йә артына сығып, уның позицияларын ҡул пулемёты менән утҡа тоторға мөмкин. Шулай уҡ, штурмды  еңел пулемётһыҙ  күҙ алдына килтереп булмай.
Приваловка
Приваловка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усмань йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мардас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем,  Уводь  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урыҫ-Юрмаш
Урыҫ-Юрмаш (Русский Юрмаш) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1198 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252855000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гопак
Гопак ( — бейеү ваҡытында ҡысҡырып әйтелә торған  өндәү тауышы; ошо ауаздан барлыҡҡа килгән ҡылымдар [//ru.wiktionary.org/wiki/гопати гопати] — тапылдатыу, аяҡ тибеү, [//ru.wiktionary.org/wiki/гопкати гопҡати] — һикереү) — украин милли  бейеүе. Гопактың музыкаль  размеры — 2/4.
Тарихы
Гопактың барлыҡҡа килеүен XVI—XVIII быуаттарҙағы Запорожская Сечь казактары  менән тоташтыралар. Шуның өсөн дә был бейеүҙә тик ир - егеттәр  генә ҡатнашҡан.
Яңы тарихта гопактың тергеҙелеүен 1937 йылда УССР халыҡ бейеүе ансамблен булдырған һәм 1955 йылдан  1975 йылға тиклем Украин ССР халыҡ бейеүе Дәүләт ансамбле художество етәксеһе булған  П.П. Вирский эшмәкәрлеге менән бәйләйҙәр. Классика һәм традицион фольклорға таянып ул, академик бейеү булып киткән һәм бөгөнгө көнгә тиклем уның исемендәге Украина  Академия бейеү ансамбле концерттарын  тамамлаған, гопакты сәхнәгә ҡуя.
Сәхнә костюмдары
Гопак бейеүендә ҡулланыла торған  ирҙәр костюмы (ҡыҙыл салбар, биҙәкле билбау, сигелгән күлдәк, осло башлы итектәр) асылда шул ваҡыттағы казак формаһы булып тора. Ҡатын-кыҙҙарҙың гопакта ҡатнашлығы  тик уның сәхнә вариантында барлыҡҡа килә. Уларҙың костюмдары, ғәҙәттә, Украинаның үҙәк өлөшө тарихи костюмдары: сигелгән блуза, запаска (алъяпҡысҡа оҡшаған сигелгән туҡыма), кирсетка (блуза өҫтөнән кейелә торған жилет), осло башлы ҡыҙыл итектәр, төрлө төҫтәге таҫмалы таж.
Бейеүҙең үҙенсәлектәре
Бейеүҙең характерлы һыҙаты — көс, етеҙлек, ҡаһарманлыҡ һәм юғары выжданлылыҡты демонстрациялау. Бейеү импровизация тибында. Парлап түңәрәк буйлап йөрөй - йөрөй, егеттәр етеҙлектә ярышалар. Ҡыҙҙар уларҙы яңынан - яңы трюктарға дәртләндерәләр, шунан лирик өлөшөн бейейҙәр. Бейеүҙең финалында гопак ҡабаттан ярһыу, ут сәсеүсе һәм темпераментлы була. Гопактың үҙенсәлектәренә ырғыған саҡта аяҡ - ҡулдарҙы ике яҡҡа йәйеп  шпагат эшләүҙе индереп була. Шулай уҡ "ползунок" тип аталған хәрәкәт бар, уны башҡарғанда бейеүсе сүгәләгән рәүештә ике ҡулын артҡа ҡуйып, уларға таяна, ә аяҡтарын  алға ырғыта, үҙе шул уҡ ваҡытта сәхнәне әйләнеп үтә.
Себәкүл
Себәкүл (Чебакуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Һары ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.
Исхаҡов Нур Мөхәммәт улы
Исхаҡов Нур Мөхәммәт улы (1900 йыл — 20 март 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры,.
Биографияһы
Нур Мөхәммәт улы Исхаҡов 1900 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районында (ауылы билдәһеҙ) тыуған. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Данлыҡлы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында атыусы булараҡ хеҙмәт итә, рядовой. 1943 йылдың 18 февралендә яу яланынан күп һанлы ярсыҡтар менән уң тубығы һәм янбашы яраланған яугир ЭГ 3434-се госпиталенә эләгә. Шул уҡ йылдың 20 мартында алған йәрәхәттәрҙән һәм сепсистан һәләк була. Украина ССР-ы, Ворошиловоград өлкәһендәге Түбәнге Дуванка ауылы зыяратында 6-сы туғанлыҡ ҡәберлегендә ерләнә. Госпиталдә тултырған документтар буйынса уның ҡатыны Исхаҡова Елена Ивановна Баймаҡ районының бер совхозында (исеме уҡылмай) йәшәгән.
Хәтер
Исхаҡов Нур Мөхәмәт улы тураһындағы мәғлүмәт Украина Хәтер китабына һәм Башҡортостандың Баймаҡ районы Хәтер китабына индерелгән.
Матня
Матня — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люлех йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ген
Ген (боронғо грек телендә γένος, урыҫса род, башҡортса нәҫел, ырыу) — тере организмдар нәҫелселегенең (тоҡомсолоғоноң) структур һәм функциональ берәмеге. Ген дезоксирибонуклеин кислотаһының, полипептидтағы (аҡһым ) йәки рибонуклеин кислотаһындағы (РНК) эҙмә-эҙлелекте күрһәткән өлөшө.
Гендар (дөрөҫөрәге, уларҙың аллелдары) организмдарҙың үрсеү процесында ата-инәләрҙән яңы быуынға бирелгән (күскән) нәҫел үҙенсәлектәрен билдәләй.
Ҡайһы бер организмдарҙа (башлыса бер күҙәнәклеләрҙә) гендарҙы үҙенең нәҫеле булмағандарға күсереү ҙә осрай, әммә был үрсеү менән бәйле түгел һәм гендарҙы горизонталь күсереү тип атала.
Терминдың тарихы
«Ген» терминын Дания ботанигы Вильгельм Иогансен 1909 йылда, Уильям Бэтсон «генетика» терминын тәҡдим иткәндән һуң өс йыл үткәс, ҡулланышҡа индерә.
"Ген» төшөнсәһе килеп ингәнеүҙән ҡырҡ йыл элек (1868) Чарльз Дарвин пангенезис гипотезаһын тәҡдим итә. Уға ярашлы, организмдың бөтә күҙәнәктәре лә «геммула» тип аталыусы махсус өлөшсәләр бүлеп сығара. Артабан уларҙан енес күҙәнәктәре эшләнә.
Гуго де Фриз 1889 йылда пангенез гипотезаһын тәҡдим итә. Унда һәр төрҙең күҙәнәктәрендә нәҫел билдәләре өсөн яуап биреүсе материаль өлөшсәләр булырға тейеш тип фараз ҡыла һәм уларҙы «панген» тип атай.
Ч. Дарвиндың геммулалары туҡыма һәм ағзаларҙы күҙ уңында тотһа, де Фриздың пангендары төр эсендәге нәҫел билдәләренә ҡарата әйтелә.