cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ева-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самохвалов Александр Николаевич (рәссам)
Самохвалов Александр Николаевич (, Бежецк, Тверь губернаһы, Рәсәй империяһы — 20 август 1971, Ленинград, СССР) — совет рәссамы, график, ҡулланма сәнғәте оҫтаһы, монументалист, плакатсы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1967), РСФСР Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы ағзаһы.
Биографияһы
Александр Самохвалов 1894 йылдың 9 (21) авгусында Тверь губернаһының Бежецк ҡалаһында тыуған. Атаһы Николай Дмитриевич Самохвалов ваҡ сауҙа менән шөғөлләнә (1917 йылда вафат була). Самохваловтың әсәһе Елена Фёдоровна (ҡыҙ фамилияһы Чистякова, 1937 йылда вафат була) йорт хужалығы һәм дүрт бала тәрбиәләү менән шөғөлләнә. Самохвалов белемен Калязин ҡалаһында механика-техник училищела башлай, унан 1908 йылда, рәссам автобиографияһында 1950-се йылдар башында яҙыуынса, «мәктәп революцион хәрәкәтендә» ҡатнашҡаны өсөн ҡыуыла. Артабан Бежецкта реаль училище тамамлай.
Император сәнғәт академияһы ҡарамағындағы Юғары сәнғәт училищеһында уны япҡанға тиклем (1914—1918) уҡый, һуңынан тыуған яғына Бежецкка ҡайта. Белем алыуҙы Петроград ирекле сәнғәт оҫтаханаларында тамамлай (1919—1923).
Уҡытыусылар араһында Александр Самохваловҡа К. С. Петров-Водкин айырым йоғонто яһай. Петров-Водкин эшләгән картина төҙөлөшөнөң арауыҡ системаһы, төҫ һәм форма нисбәте проблемалары Александр Самохваловты һоҡландыра, уның өсөн үҙенең күҙаллауҙарын, дәүерҙең образлы кәүҙәләнешен эҙләү ижадтың даими юлдашы булып китә. К. С. Петров-Водкин менән Сәмәрҡәндҡа сәйәхәте осраҡлы түгел (1921) һәм матди мәҙәниәт тарихы институты экспедицияһы составында һәйкәлдәрҙең эскиздары һәм үлсәмдәре буйынса эш алып барыуын һуңыраҡ ул үҙенең донъяға ҡарашында һәм ижадында боролош булараҡ ҡабул итә. Рәссамдың ижади стиле формалашыуына тағы ла бер көслө тәьҫораттар булып Александр Самохваловтың Иҫке Ладогалағы Георгий соборын тергеҙеүҙә ҡатнашыуы тора (1926), унда ул үҙе өсөн боронғо рус фреска һынлы сәнғәтен аса.
Александр Самохвалов күргәҙмәләрҙә 1914 йылдан ҡатнаша башлай. 1917 йылда «Сәнғәт донъяһы» рәссамдар берекмәһе күргәҙмәһендә ҡатнаша. Портреттар, жанрлы картиналар, пейзаждар яҙа. Плакат, скульптура, монументаль һәм станоклы һынлы сәнғәт, биҙәү-ҡулланма сәнғәте менән шөғөлләнә, китаптар иллюстрациялай. 1920-се йылдарҙа «Рәссамдар берләшмәһе» (1922), «Ут-төҫ» (1924), «Рәссамдар түңәрәге» (1927—1928) берекмәләре күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Диплом картинаһы «Головомойка» (1923, Рус музейы), унда рәссам сюрреализмға стилистик яҡтан яҡын булған Петров-Водкин рухында «сферик перспектива» принциптарын кәүҙәләндерергә тырыша. Әммә Александр Самохвалов, модернистик-авангард эҙләнеүҙәре яйлап «тымыҡ сәнғәт» өлкәһенә йәки хатта «подполье»ға күскән мәлдә, үҙаллы ижади юлға баҫа. Шуға ҡарамаҫтан, Ленинград "Рәссамдар түңәрәге"нә эстетик яҡтан бик яҡын булған станок рәссамдары йәмғиәте оҫталары кеүек, Самохвалов, ярайһы уҡ рәсми, заказбуйынса эшләнгән әҫәрҙәрендә шиғри-ирекле символиканың сағыу һыҙаттарын һаҡлап ҡалыуға өлгәшә.
Самохвалов айырыуса «хеҙмәт һәм спорт геройҙарын» һүрәтләүҙә уңышлы була («Кондукторша», 1928; «Девушка с ядром»1933 йыл, Третьяков галереяһы; билдәле «Метростроевка» акварель серияһы, 1933—1934, башлыса Рус музейы) — ҙур пафостар менән тулы һәм шул уҡ ваҡытта сюрреалистик, «мифологик» һөйкөмлөлөк менән тулы образдары; романтик дан менән уратып алынған үҙенсәлекле серле хәҙерге заман алиһәләре. Нәҡ ул 1930-сы йылдарҙағы совет сәнғәтенең иҫтәлекле әҫәренә — «Футболка кейгән ҡыҙ» (1932) әҫәренә эйә була, унда рәссамдың йәш замандашының образын тыуҙырырға ынтылышы, өлгөрөп еткән оҫтаның һынлы сәнғәт бурысын аңлауы айырыуса тулы сағылыш таба.
1937 йылда Париждағы Халыҡ-ара күргәҙмәлә Самохваловтың «Девушка в футболке» картинаһы алтын миҙал менән бүләкләнә. Шул уҡ ваҡытта совет павильоны өсөн эшләнгән «Совет физик культураһы» панноһы һәм М. Е. Салтыков-Щедриндың "Бер ҡаланың тарихы"на иллюстрацияһы өсөн рәссам халыҡ-ара күргәҙмәлә ике Гран-при ала.
Александр Самохвалов китап һәм китап графикаһы менән 1920-се йылдар уртаһында шөғөлләнә башлай, Ленинградтың «Радуга» һәм «Детгиз» нәшриәттәре менән хеҙмәттәшлек итә. Ҡупшы әҙәби балалар китаптары, шул иҫәптән рәссамдың үҙенең текстары менән, ҙур иғтибарға лайыҡ («Наш город», 1927; «Ночные страхи», 1927; «Водолазная база», 1928; «Мстительный Худжар», 1929, һ. б.).
Ошоноң менән бергә Александр Самохвалов күп һанлы заказлы полотноларҙы ла башҡара («Киров физик культура хеҙмәткәрҙәре парадын ҡабул итә», 1935 йыл, Дәүләт һынлы сәнғәт музейы, «В. И. Лениндың Бөтә Рәсәй Советтар съезында күренеүе», 1939, Дәүләт музейы, «Еңеү парады», 1947, «Советтар һарайы» картинаһы өсөн эскиз, шәхси коллекция, «Киров һәм Сталин Волховстройҙа», 1950, шәхси коллекция, Лондон һ. б.). А. Самохваловтың станоклы һынлы сәнғәттә ижад иткән эштәре араһында шулай уҡ «В. Ленин һәм И. Сталин РСДРП-ның Икенсе съезында» (1939, ГРМ), «Фронтташ дуҫтар» (1946), «Сталинградка», «Вспоминая боевые дни» (икеһе лә 1948), «Портрет Е. Мравинского» (1950), «Под солнцем» (1953), "Кафе «Гурзуф» (1956), «Портрет М. А. Клещар» (1958) һәм башҡа картиналары ла бар 1948—1951 йылдарҙа Самохвалов В. И. Мухина исемендәге Ленинград юғары сәнғәт-сәнәғәт училищеһының монументаль һәм декоратив һынлы сәнғәт кафедраһында уҡыта. «Минең ижади юлым» хәтирәләр китабы авторы (1977), «Тынғыһыҙ ҡояш йылдарында» (1996) повесы авторы. А. Н. Самохвалов әҫәрҙәренең күргәҙмәләре 1963, 1968 һәм 1975 йылдарҙа Ленинградта (Рәссамдар союзының Ленинград ойошмаһы, Яҙыусылар йорто, Дәүләт музейы) һәм 1964 йылда Мәскәүҙә күрһәтелә.
А. Н. Самохвалов картиналары Рәсәй дәүләт музейында, Третьяков дәүләт галереяһында, Рәсәй, Германия, Англия, Франция, АҠШ, Италия һәм башҡа илдәрҙең сәнғәт музейҙарында һәм шәхси коллекцияларында һаҡлана.
Ирбит (ҡала)
Ирбит — Свердловск өлкәһендә урынлашҡан ҡала, Ирбит районының (район составына инмәй) административ үҙәге.
Ҡала округының берҙән-бер торама пункты булараҡ Ирбит ҡалаһы муниципаль берәмеген барлыҡҡа килтерә. Муниципаль берәмек Ирбит ҡалаһының административ-территориаль берәмеге сиктәрендә урынлашҡан. Көнсығыш идара итеү округының үҙәге. Ирбит «Рәсәйҙең мотоциклет баш ҡалаһы» тигән рәсми булмаған исем йөрөтә.
Географияһы
Ҡала Екатеринбургтан төньяҡ-көнсығышҡа 204 саҡрым алыҫлыҡта, Төмәндән 180 саҡрым алыҫлыҡта, Ирбит йылғаһының Ницаға ҡойған ерендә, Тура тигеҙлегенең урта өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала аша Екатеринбург — Тавда — Устье-Аха тимер юлы үтә, шулай уҡ көньяҡ-көнбайышҡа Камышловҡа һәм Артёмовскиға, көньяҡ-көнсығышҡа Байҡалға һәм Горбуновҡа, төньяҡ-көнсығышҡа Тавдаға һәм Туринскҡа, төньяҡ-көнбайышҡа Алапаевскҡа илткән төбәк автомобиль юлдары үтә.
Төп һыу артериялары булып Ница һәм Ирбит йылғалары һанала. Ҡайһы бер йылдарҙа ҡаланың йылға үҙәнендә урынлашҡан өлөшө яҙғы ташҡында һыу аҫтында ҡала. Ҡала районында диатолимит ятҡылыҡтары урынлашҡан. Карьерҙар 31 гектар майҙан биләй.
Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә дөйөм ҡала әһәмиәтендәге парк һалынған, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә «Бугры» урман паркы зонаһы урынлашҡан. Унда иҫ киткес матур рельеф, ҡатнаш һәм ылыҫлы урмандар, һәм Урал аръяғына хас булмаған имән ултырмалары бар. Ҡаланан 20 саҡрым алыҫлыҡта «Белая горка» тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан, унда балалар һауыҡтырыу учреждениелары комплексы булдырылған. Төньяҡ-көнсығышта Ница менән Ирбит йылғалары араһында «Вязовая роща» тәбиғәт ҡурсаулығы урынлашҡан, унда ҡырағай ҡарамаларҙың Рәсәйҙә иң көнсығыш үҫкән ере.
Иҫке Яндыҙ ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Иҫке Яндыҙ ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Яндыҙ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Байгилде ауыл Советы менән берләштерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 октябрендәге 49-З һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын күсереү сәбәпле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» Законының 1 ст., п. 20) г) ҡарар итә: "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәр индерергә: Дүртөйлө районы буйынса:
Иҫке Яндыҙ һәм Байгилде ауыл Советтарын, «Иҫке Яндыҙ» атамаһын һаҡлап һәм административ үҙәген Иҫке Яндыҙ ауылында ҡалдырып, берләштерергә. Байгилде ауыл Советының Байгилде,Йәлдәк, Ҡаҙы-Йәлдәк ауылдарын Иҫке Яндыҙ ауыл Советы составына индерергә.
Иҫке Яндыҙ ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Байгилде ауыл Советын алып ташларға
Цана
Цана (Zahna) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3554 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 120 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
Аҙнаҡай (исем)
Аҙнаҡай — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Аҙнаҡай — башҡорт теленә фарсы теленән үҙләштерелгән, башҡортса — аҙна, йома көн тыуған тигәнде аңлата
Фамилияла
Аҙнаҡаева Рәйлә Шәрәфи ҡыҙы (18 октябрь 1952 йыл) — йырсы һәм юғары мәктәп хеҙмәткәре, 1983 йылдан Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы һәм бер үк ваҡытта 1997 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1992 йыл).
Алмаҡай Аҙнаҡаев (1786 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Ауыл, район, ҡала
Аҙнаҡай (Азнакай, Азнакаево) — Татарстандың көньяҡ-көнсығышында Стәрле йылғаһы буйында урынлашҡан ҡала (1987 йыл), Аҙнаҡай районының үҙәге.
Оло Кипленьга
Оло Кипленьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Аҙнаҡай (исем)
Ауыл, район, ҡала
Аҙнаҡай районы (Азнакай районы) — Татарстандағы муниципаль район, 1931 йылдың 30 октябрендә ойошторолған. Административ үҙәге — Аҙнаҡай ҡалаһы.
Оло Кипленьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аҙнаҡай (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Аҙнаҡай» шифаханаһы-профилакторийы — Волга-Кама аръяғы урман-дала зонаһында Татарстан Республиканың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан шифахана-профилакторий
Оло Кипленьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҙнаҡай (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Аҙнаҡай тыуған яҡты өйрәнеү музейы — Аҙнаҡай районында урынлашҡан музей.
Аҙнаҡай күле (Азнакайкуль) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Нарыҫтау ауылындағы күл. Атамаһы Аҙнаҡай антропонимынан алынған.
Урмия (мәғәнәләр)
Урмия — топоним
Вәлиәхмәтов Рим Марс улы
Вәлиәхмәтов Рим Марс улы (11 июнь 1960 йыл) — социолог, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Социология фәндәре кандидаты (1993). Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы (2020).
Биографияһы
Рим Марс улы Вәлиәхмәтов 1960 йылдың 11 июнендә Башҡорт АССР-ы Миәкә районының Сатый-Бөрйән ауылында тыуа. Урта мәктәптән һуң Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетында юғары белем ала, уҡыу йортон 1986 йылда тамамлай. Ошонда уҡ социология кафедраһы аспирантураһында уҡый (1992), социология фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай (1993). 1992—2005 йылдарҙа — тыуған кафедраһында ассистент, өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй ; 2004—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Социаль-сәйәси тикшеренеүҙәр үҙәге директоры; 2009 йылдан — БР-ҙың Социаль-сәйәси һәм хоҡуҡи тикшеренеүҙәр институты директоры, кеше потенциалын өйрәнеү үҙәге етәксеһе; 2012 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһы Социология институтының Башҡортостан филиалының директор-ойоштороусыһы. 2020 йылдан — Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультеты деканы
Фәнни эшмәкәрлеге
Рим Марс улының фәнни тикшеренүҙәр өлкәһе халыҡтың социаль, социаль-иҡтисади, социаль-демографик проблемаларын үҙ эсенә ала, шулай уҡ ул төбәктең этносоциологияһын һәм социологияһын, кеше үҫешенең концепцияһын өйрәнә. йөҙгә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
БДУ-ла социологик фәндәр буйынса диссертация советы ағзаһы (2003—2007) Башҡортостан Республикаһының мәжбүри тотолған урындарҙа кеше хоҡуҡтарын тәьмин итеү һәм уларға ярҙам күрһәтеүҙе контролләүҙе тормошҡа ашырыу буйынса йәмәғәт күҙәтеү комиссияһы ағзаһы (2008—2010) Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Дәүләт средстволарын һөҙөмтәле файҙаланыуҙы йәмәғәт контроле буйына совет ағзаһы (2010—2012) 1-3-сө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты советы ағзаһы ВЦИОМ-дың Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (1993—2002) "Юрий Леваданың аналитик үҙәге"нең Башҡортостан бүлексәһе етәксеһе (2003 йылдан) Рәсәй социологтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе (2006 йылдан).
Сөйөмбикә
Сөйөмбикә (Суьйимбийке, Сөембикә, тыуған йылы 1521 йыл тирәһе) Ҡаҙан ханлығы хакимәһе (1549—1551), Йәнғә­ле (1533—1535), Сафагәрәй һәм Шәғәле Ҡаҙан хандарының ҡатыны, нуғай бейе Йософтың ҡыҙы һәм Нуғай Урҙаһы династияһына нигеҙ һалыусы Иҙеүкәйҙең бүләсәре.
Биографияһы
Сөйөмбикәнең беренсе ире Йәнғә­ле бәләкәй сағында кенәз Булат Ширин һәм Мәскәү кенәзе Василий III етәкселегендәге Мәскәү яҡлы хөкүмәттең килешелгән ҡарары менән тәхеткә ултыртыла. Хан бәләкәй сағында идара итеүҙе батша ҡыҙы Гәүһәршат башҡара. 1533 йылда ул Йәнғә­ленең Сөйөмбикә менән никахын ойоштора (ул ваҡытта уға ни бары 12 йәш була), был хандың бәлиғ булыуына һәм властың уға күсеүенә тура килә. Никах Мәскәү менән килешелә, өҫтәүенә Мәскәү бик тиҙ ризалаша, сөнки был никах аша нуғай бейе Йософто яҡынайтырға һәм үҙенең ҡайныһы, Нуғай мирзаһы Әмәй янындағы, Ҡырым династияһынан булған, ҡолатылған Сафагәрәй ханға билдәле бер ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырырға өмөтләнә. Никах уңышһыҙ була, хан ҡатынын һанға һуҡмай, уларҙың балалары булмай. Сөйөмбикә атаһына зарлана һәм уны кире алырға һорай. Йософ ханды тәхеттән төшөрөргә тәҡдим итә һәм ҡыҙын кире ҡайтарыуҙы талап итә. Был ваҡиғалар дипломатик хат алышыуҙар предметы булып тора.
Сафагәрәй үлгәндән һуң, 1549—1551 йылдарҙа, улының бәлиғ булмауы арҡаһында Сөйөмбикә регентша сифатында Ҡазан ханлығы менән идара итә. 1551 йылда Сөйөмбикәне урыҫ батшаһы Иван Грозныйҙың талабы буйынса мырҙалар ҡасҡын Ҡаҙан оппозицияһы хакимы Шәғәлегә үҙенең улы Үтәмешгәрәй һәм Ҡаҙан ҡаҙнаһы менән бергә тотторалар. Патриарх йылъяҙмаһында әйтелгәнсә, улар (ҡаҙандар) түбәндәгеләрҙе ебәргән:
Шәғәленән һәм воеводаларҙан үтенеп һорайбыҙ, батша үҙ асыуын уларға бирһен, ә уларҙы әсирлеккә алырға ҡушмаһын, беҙгә батшалыҡҡа Шәғәле батшаны бирһен, ә Үтәмешгәрәй батшаны әсәһе Сөйөмбикә-батшабикә менән бергә батша үҙенә алһын. Йыл ярымдан һуң Сөйөмбикә үҙ ихтыярына ҡаршы Ҡасим хакимы Шәғәлегә кейәүгә бирелә. Үтәмешгәрәй батша Иван Грозный тәрбиәһенә ҡалдырыла. Һуңғы йылдарҙа Ҡасимовта йәшәй, шунда вафат була. Ҡәбере билдәһеҙ. Тыуған яҡты өйрәнеүсе Анатолий Шейкин фаразына ярашлы, һуңғы йылдарын хәҙерге Виля ҡасабаһы тирәһендәге урында үткәрә (Түбәнге Новгород өлкәһе), унда үҙенең шәхси тән һаҡсыһы Чурай-Батыр опекаһында йәшәй.
Балалары
Сафагәрәйҙән улы — Үтәмешгәрәй, Мәскәүҙә Александр Сафакир улы исеме биреп суҡындырылған.
Хәтер
Сөйөмбикә манараһы — был Ҡаҙан Кремленең тарихи ҡомартҡыһы Һәм Ҡаҙандың архитектура эмблемаһы.
Шулай уҡ Яр Саллыла проспекттарҙың береһе Сөйөмбикә исеме менән аталған.
Түбәнге Камала урам Сөйөмбикә исеме менән аталған.
Урож
Урож — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уводь йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Сөйөмбикә
Хәтер
1991 йылдан Ҡазанда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ай һайын «Сөйөмбикә» журналы сыға.
Урож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сумара (Ҡалтасы районы)
Сумара (Чумара) — Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 148 кеше булған. Почта индексы — 452867, ОКАТО коды — 80233830005.
Евт-Норма-Я
Евт-Норма-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сумара (Ҡалтасы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Евт-Норма-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Верх-Санди-Яха
Верх-Санди-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыуыҡҡул ауыл Советы (Дүртөйлө районы)
Һыуыҡҡул ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Һыуыҡҡул ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сихыр
Тарихы
Ҡөрьәндә яҙылғанса, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең дошмандары уның вәғәздәрен «сихырсы» (сахир) йәки «сихырсы» (маскар) тип атай, әммә Мөхәммәт үҙе был терминдарҙы үҙенә ҡулланырға рөхсәт итмәй, сөнки үҙенең миссияһын характеры һәм тәғәйенләнеше буйынса бөтөнләй башҡаса тип һанай. Ҡөрьән дә сихырсылыҡ тәү сиратта Муса (Муса) пәйғәмбәр йәшәгән Мысыр фәрештәләре Һарут һәм Марут йәшәгән Вавилон менән бәйле. Ҡөрьәнгә ярашлы, сихырсылыҡ пәйғәмбәрлеккә ҡаршы һәм уға тап килмәй. Ғәрәб тылсымлы ғәмәле күрәҙәсе (кахин), шағирҙар (ша'ир) һәм мәҙһәб (мәжнүн) тип аталған кешеләр менән бәйле булған.
Ҡөрьәнгә ярашлы, сихырсылыҡты Аллаһ халыҡҡа вәсвәсә итеп тәҡдим итергә тейеш булған ике фәрештә — Һарут менән Марут ҡа асҡан. Ислам, ысын белем тик Алланан ғына килә, ә сихырсылыҡ ялған (шайтан дарҙан килә) тип иҫкәртә.
Ғәрәп хәлифәлеге нең оккульт фәндәре үҙәге булып оҙаҡ ваҡыт Мысыр була, әммә һуңыраҡ үҙәк Төньяҡ Африка (Мәғриб) илдәренә күсә. Был күренеш, күрәһең, мәжүси Африка мираҫын үҙ ҡулына алған суфый туғанлығы (тарикахтар) эшмәкәрлеге менән бәйлелер.
Сихырсылыҡҡа ҡарата мосолман теологияһы позицияһы Ҡөрьән йоғонтоһонда, шулай уҡ изгеләр (әүлиәләр) һәм мөғжизәләр (мөғжизә, ҡәрәмәт) тураһындағы полемика барышында формалашҡан. Мөтәзилиттәр мөғжизәләрҙе сихырсылыҡ тип ҡарағандар. X һәм XIII быуаттар араһындағы осорҙа сөнниҙәр теологияһында сихырсылыҡ идеяһы мөғжизә идеяһынан айырыла, ә тылсым үҙе «законлы» һәм «тыйылған» тип бүленә башлай.. Сихырсылыҡ ендәр менән бәйле  тип иҫәпләнә. «Законлы» тылсым менән шөғөлләнеүселәр был маҡсатҡа Ярҙам һорап Аллаға мөрәжәғәт иткәндән һуң ирешәләр, ә «тыйылған» тылсым менән шөғөлләнеүселәр ендәр менән бәйләнешкә инә. Мосолман донъяһында ҡайһы берҙә сихырсылыҡ үлем язаһы менән тыйылған була. Мөтәлилиттәр, Хәнәфиләр менән Шәфиҙәр фекере буйынса, «тыйылған» тылсым төрлө хәйләләр ярҙамында субъектив хис-тойғоларға йоғонто яһауы мөмкин (хуш еҫтәр, наркотиктар, дарыуҙар һәм башҡалар ҡулланыу), әммә ғәмәлдең асылы үҙгәрмәй. Тылсым «юғары» (ульви), йәки «илаһи» һәм «түбән» (суфли), йәки «иблис» тип бүленә.
Имам әл-Ғәзали, ендәрҙең ҡеүәтен файҙаланыу мөмкинлеген дә шик аҫтына ҡуймаһа ла, сихырсылыҡты шелтәләй. Төрлө тылсымлы ғәмәлдәр һәм оккульт белем Урта быуат мосолман халыҡтары мәҙәниәтенең иң мөһим яҡтарының береһен тәшкил итә. Ҡөрьәндең айырым сүрәләре һәм шиғырҙары йыш ҡына талисман (сабаб) ролен үтәй.
Сихырсыларға ышанған кеше Аллаһҡа ышаныуын туҡтата, сихырсылыҡ дин өсөн хәүефле.
Был ҡыҙыҡлы
Флүр Ғәлимов «Аҙғын тәүбәһе» трилогияһында был темаға ҡағылып үтә.
Луганск Халыҡ Республикаһы
Луганск Халыҡ Республикаһы (ЛХР; Луганская Народная Республика, ЛНР, Луганська Народна Республіка, ЛНР) — Көнсығыш Европала урынлашҡан өләшләтә танылған дәүләт. Донъя йәмәғәтселеге тарафынан башлыса Украинаның өлөшө тип иҫәпләнә.2022 йылдың 21 февралендә РФ Хәүефһеҙлек Советы сираттан тыш ултырышында ДХР һәм ЛХР-ының бойондороҡһоҙлоҡтарының  таныуы тураһында  иғлан ителде. Аҙаҡтан, шул уҡ көндә, Рәсәй Федерацияһы Президенты ДХР менән ЛХР-ҙың бойондороҡһоҙлоғон таныуы тураһындағы Указына ҡул ҡуйҙы
Черлава
Черлава — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолой (ауыл)
Ҡолой — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Ҡолой ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Почта индексы - 456894, ОКАТО коды — 75206870001.
Тарихы
Ауылға Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков (1764 йыл — 1840 йылдан һуң) нигеҙ һала.
Топонимикаһы
Халыҡ ауыл исемен Ҡолой тип йөрөтә — бында электән килеп урынлашҡан Әйле ҡәбиләһенең көнсығыш төркөмө составына ингән башҡорт ҡолой ырыуының исеме менән атай. Ҡолой (Кулуй) — ырыу атамаһына күскән боронғо төрки ир-ат исеме.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 2764 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 1305 ир-ат һәм 1459 ҡатын-ҡыҙ.
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (69 %) йәшәй.
Евразия милли университеты
Гумилёв исемендәге Евразия милли университеты (ЕМУ; Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті) — Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Нур-Солтанда юғары уҡыу йорто. Урыҫ ғалимы, тарихсы-этнолог Лев Гумилёв хөрмәтенә аталған. Университет составына 28 фәнни учреждениелар (фәнни-тикшеренеү институттары, лабораториялар, үҙәктәр), 13 факультет, Өҫтәмә белем биреү һәм квалификацияны арттырыу институты, хәрби кафедра, төрлө дәүләттәрҙең мәҙәни-мәғариф үҙәктәре инә. Университетта белгестәр әҙерләү системаһы 3 баҫҡыс буйынса алып барыла: бакалавриат (65 һөнәр буйынса), магистратура (68 һөнәр буйынса) һәм докторантура (38 һөнәр буйынса).
Тарихы
Л. Н. Гумилёв исемендәге Евразия милли университеты Ҡаҙағстан Республикаһы президенты Н. Ә. Назарбаев инициативаһы буйынса ике юғары уҡыу йортон — Целиноград инженер-төҙөлөш институтын һәм Целиноград педагогия институтын берләштереү нигеҙендә 1996 йылдың 23 майында булдырылған. Ҡаҙағстан Республикаһы президентының 2001 йылдың 5 июлендәге указына ярашлы университетҡа милли статусы бирелгән. Университетҡа тарихсы һәм төркиәтсе Лев Николаевич Гумилёвтың исеме бирелгән.
2000 йылда Евразия милли университеты базаһында М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының Ҡаҙағстан филиалы асылған.
2002 йылдың 1 октябрендә ректор М. Ж. Жолдасбековтың инициативаһы буйынса университетта Л. Н. Гумилёвтың кабинет-музейы асылған. 2008 йылдың сентябрендә университетың уҡыу-административ корпусында Л. Н. Гумилёв бюсы ҡуйылған.
2009 йылдың 10 мартында университетта Евразия университеттары ассоциацияһының XI съезы уҙған.
2012 йылда Евразия милли университеты Лев Николаевич Гумилёвтың тыуыуына 100 йыллығына арналған иҫтәлекле тантаналар үҙәге булып китә.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге
Университеттың халыҡ-ара хеҙмәттәшлеге Европа, Азия, Американың сит ил юғары уҡыу йорттары, 23 фәнни үҙәктәр һәм фәнни-тикшеренеүҙәр институттары, шулай уҡ илселектәр, халыҡ-ара фәнни-мәғариф фондтар менән 268 килешеүҙәр нигеҙендә башҡарыла.
Университеттың партнерҙары араһыда Кембридж университеты, Сасэкс университеты, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Берлин техник университеты, Валенсия университеты, Пусан университеты, Вухань университеты, Калгари университеты һәм башҡалар бар.
Л. Н. Гумилёв исемендәге Евразия милли университеты халыҡ-ара ассоциацияларҙың һәм консорциумдарҙың тулы хоҡуҡлы ҡатнашыусыһы:
Ректорҙары
Целиноград инженер-төҙөлөш институты
Т. Г. Духов (1964—1965)
Х. К. Карешов (1977—1988)
А. Г. Чекаев (1988—1996)
Целиноград педагогия институты
К. Ж. Жаманбаев (1962—1974)
Б. С. Сункарбеков (1974—1984)
М. С. Беспаев (1984—1987)
Н. В. Алексеенко (1987—1992)
А. К. Кусаинов (1992—1996)
''Л. Н. Гумилев исемендәге Евразия милли университеты''
А. К. Кусаинов (1996—2000)
М. Ж. Жолдасбеков (2000—2004)
Е. Б. Сыдыков (2011 йылдан)
Зелпе
Зелпе (, бересклет) — зелпе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 200 төрө билдәле, Азияның көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығышында таралған. Башҡортостанда сөйәлле зелпе үҫә. Ҡара сөйәлле үренделе һәм һоро нәҙек олонло япраҡ ҡойоусы 1—2 м бейеклектәге ҡыуаҡ. Япрағы ябай, эллипс рәүешендә, осло, ҡапма-ҡаршы теҙелешле, ҡыҫҡа һаплы. Сәскәһе ваҡ, көрән, насар «сысҡан» еҫле япраҡ ҡуйыны суғында урынлашҡан. Май—июндә сәскә ата. Емеше — орлоҡ яны япрағы ҡыҙыл төҫтәге ҡумта, сентябрҙә өлгөрә.
Үҫеү урындары
Киң япраҡлы һәм ҡарағай урмандарының ваҡ ағаслығында һәм ситендә үҫә; Башҡортостанда киң таралған. Емеше ағыулы. Декоратив үҫемлек. Баҫыу һаҡлағыс урман һыҙаттары булдырыуҙа һәм баҡса-парк төҙөлөшөндә ҡулланыла.
Әҙәбиәттә
«Сәмреғош ҡанат ҡанат ҡаға» тигән әҫәрҙә (авторы — Мөкәрәмә Садиҡова) зелпе ҡайырыhы автомобиль тәгәрмәстәре яhау өсөн резина ҡайнатыуға кәрәкле икәнлеге яҙыла.
Оло Костанга
Оло Костанга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падома йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харрас (исем)
Харрас — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Харрас исеме башҡорт теленәдә һаҡлаусы мәғәнәһен аңлата мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы (1 март 1928 йыл — 12 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1956). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1988), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1980), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Фамилиялар
Харрасов Рауил Ғүмәр улы (7 октябрь 1961 йыл) — йырсы, башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Халыҡ-ара һәм Республика вокал конкурстары лауреаты һәм еңеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты (2017).
Харрасов Мөхәмәт Хәдис улы (18 сентябрь 1948 йыл) — ғалим-физик, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000—2010 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһының 3-сө һәм 4-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ағза-корреспонденты (2002), Чечен Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (2008), физика-математика фәндәре докторы (1995), профессор (1996), Башҡортостан Республикаһының (1997) һәм Рәсәй Федерацияһының (2008) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары белем биреү хеҙмәткәре (2001) һәм мәғариф отличнигы (2003).
Харрасов Рәшит Мирхәҙи улы — (1 ғинуар 1949 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Харрасов Әсҡәт Мәсғүт улы (1927—2015), банкир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1972—1988 йылдарҙа СССР Дәүләт банкыһының Башҡортостан республика контораһының идарасы урынбаҫары, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ватан һуғышы һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Туйыш (Миәкә районы)
Туйыш (Туяш) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 452087, ОКАТО коды — 80244835009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Евт-Топын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вороп-Шор
Вороп-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Башҡортостан күлдәре
Башҡортостан күлдәре  — Башҡортостан Республикаһы    биләмәләрендәге барлыҡ күлдәр.
Вороп-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Башҡортостан күлдәре
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Башҡортостанда 2200-ҙән ашыу ҙур һәм бәләкәй күл бар. Уларҙың күпселеге (75 %) көнбайыштағы тигеҙлектәрҙә урынлашҡан. 700 күл һыубаҫар туғайҙарҙа эрозия һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Урынлашҡан урыны буйынса мәғлүмәттәр:
Вороп-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан күлдәре
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Иң ҙур күлдәр Урал алдындағы тигеҙлектәрҙә ята: Асылыкүл, Ҡандракүл (карст сығышлы), Аҡкүл, Яланкүл һәм башҡалар.
Урал аръяғындағы Башҡортостан күлдәре: Өргөн, Оло Учалы, Ҡарағайкүл, Оҙонгүл, Яҡтыкүл, Суртанды, Сыбаркүл, Атауҙы (күл), Күлтабан, Мулдаҡкүл, Талҡаҫ һәм башҡалар (тектоник сығышлы).
Улар араһынан Аҡкүл — ағын күл, Атауҙы, Мулдаҡкүл, Күлтабан тымыҡ күлдәргә инә.
Ҡалған бөтә күлдәр даими һәм ваҡыт-ваҡыт килеп торған ағымдарҙан яһалған. Башҡортостан күлдәренең күбеһе эвтроф, йәғни биоген элементтарға бай булып, биологик продукция етештереүсәнлеге юғары. Яҡтыкүл - олиготроф күл (биоген элементтарға ярлы).
Аҡкүл, Ҡандракүл, Ҡарағайкүл, Ҡыйышҡы, Мулдаҡкүл, Саруа күле, Сосновое, Татыш, Туғарһалған, Упҡанкүл (Асҡын районы), Упҡанкүл (Нуриман районы), Өргөн, Шәмсетдин, Шөңгәккүл Башҡортостандың һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре исемлегенә тәбиғәт ҡомартҡылары булып ингән.
Асылыкүл эргәһендә «Асылыкүл тәбиғәт паркы» төҙөлгән.
Харинка
Харинка — Рәсәй йылғаһы. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2231/87/173/114 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уводь йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Харинка
Зрелов Леонид Петрович
Зрелов Леонид Петрович (12 октябрь 1944 йыл — 11 ноябрь 2018 йыл) — Владимир яҙыусыһы, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Урта мәктәпте тамамлай. Юғары белемен урындағы политехник институтта ала. Аныҡ ҡорамалдар заводында слесарь, инженер, заводтың күп тиражлы гәзитендә хәбәрсе булып эшләй. Бер үк ваҡытта РСФСР Яҙыусылар союзының Владимир бүлексәһендә Владимир Краковскийҙың йәштәр әҙәби студияһында уҡый.
Һуңыраҡ Леонид Зрелов Нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһының әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй. Леонид Петрович шулай уҡ «Электроприбор» заводының күп тиражлы «Луч» гәзите һәм өлкә «Электроприбор» гәзите хәбәрсеһе, китап нәшриәттәрендә мөхәррир булып эшләй.
Леонид Петрович Зрелов 2018 йылдың 11 ноябрендә оҙайлы ауыр сирҙән һуң вафат була. Яҙыусы менән хушлашыу тантанаһы 2018 йылдың 13 ноябрендә Константин-Еленин сиркәүенең Доброе биҫтәһендә үтә.
Ижады
Зреловтың әҫәрҙәре «Призыв» һәм «Комсомольская Искра» өлкә гәзиттәрендә баҫыла башлай. Леонид Зреловтың прозаһы тәүге тапҡыр «Йәш гвардия» нәшриәтенең «Истоки» альманахында баҫылып сыға. Ошо уҡ нәшриәттә уның «Варианттар юҡ», ә « Алтын ҡапҡалар» коллектив йыйынтыҡта (Үрге Волга нәшриәте) — «Һуңғы өс һүҙ» хикәйәһе баҫылып сыға.
Л. П. Зрелов — 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1991 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы). «Владимир» альманахының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы була.
Леонид Зрелов яҙған хикәйәләр һәм повестарҙа төп геройҙар — ҡала халҡы. Уның прозаһы тәбиғи характерҙа, кешенең йәмғиәттәге урыны, шәхси тормошо тураһында күп йыллыҡ уйланыуҙар емеше. Автор уҡыусыларҙың иғтибарын тәү сиратта геройҙарының рухи донъяһына йүнәлтә, уларҙың тормошта үҙҙәренең тәғәйенләнешен эҙләүҙәрен күрһәтә. Китаптарының иң күп геройҙары — ҡала халҡы. Әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғалар уҙған быуат башынан алып егерме беренсе быуат башына тиклемге осорҙо үҙ эсенә ала.
Ҡаҙаныштары
Леонид Зрелов ижады мәҙәниәт, сәнғәт һәм әҙәбиәт өлкәһендә төбәк премияһына (1996), мәҙәниәт, сәнғәт һәм әҙәбиәт өлкәһендә ҡала премияһына (2002), Владимир Солухин исемендәге хәйриә фонды премияһына (2009) лайыҡ була. 2015 йылда «Владимир книга года» төбәк конкурсының «Нәфис әҙәбиәт» номинацияһында еңеүсе була. Проза", ә 2017 йылда — Сергей Никитин исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты.
Әҫәрҙәре
— Варианты исключаются: [Повести]/Предисл. Б. Василевского. — М.: Мол. гвардия, 1985. — 269 с. — Рец.; Шерышев П. Варианты исключаются// Призыв. — 1986. — 23 марта. — Не повторить круга. 1990 — Фантом Лютикова. 1997 — Время встреч и разлук. 2008. — Чистая даль. 2012 — Плывет месяц лодочкой
Йыйынтыҡтарҙа һәм баҫмаларҙа баҫылып сыҡҡан баҫмалары
— Оксанин флажок; Однажды вечером; Любимое дерево//Зарницы: Лит.-худож. сб. для детей. — Владимир, 1961.— С. 124—129. — Люблю ходить в гости: Юмористич. рассказ/Призыв,— 1963. — 29 дек. — В конце каникул: Повесть//3олотые ворота: Повести и рассказы. — Ярославль: Верх,- Волж. кн. изд-во, 1985. С. 182—269. — Запрет: Рассказ//Волга. — 1986. — № 8. — С. 51 — 69. — Не повторить круга: Повесть//Волга. — 1988. — № 9. — С. 35 — 94: портр.
Ижады тураһында әҙәбиәт
— Кучкина О. Рождение писателя: Несколько портретов молодых прозаиков: [В статье сеть материал о молодом владим. писателе Л. Зрелове]//Комс. правда. — 1986. — 24 июня.
Черлек
Черлек — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балчик күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вязовка (Ауырғазы районы)
Вязовка (Вязовка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822002.
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… н) Мәҫәле ауыл Советы Вязовка ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — сыуаштар ((64 %), урыҫтар (32 %).
Зигаденус
Зигаденус — ләлә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡыҫҡаса ҡылыҡһырлама
Яҡынса 15 төрө билдәле, Төньяҡ Америкала, 1 төрө Евразияның уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда себер зигаденусы үҫә. Күп йыллыҡ һуғанбашлы үҫемлек. Һабағы төҙ, ябай, 25—80 см бейеклектә. Япрағы таҫма һымаҡ, осло, төбөнә табан тарая, тамыр яны розеткаһына йыйылған. Сәскәһе аҡһыл йәшел, 6 тәрән бүлемле, горизонталь йәйелгән өлөшлө, оҙон сәскә һабында, шәмәхә төҫөндәге сәскә ҡолаҡсындары ҡуйынында урынлашҡан. Сәскәлеге — һирәк һепертке йәки тәлгәш. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — өс ҡырлы ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.
Үҫеү урындары
Ҡарағайлыҡта, ылыҫлы-япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы һирәк урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡ араһында, ташлы битләүҙә һәм ҡоро болонда үҫә; Өфө яйлаһында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ өлөшөндә осрай. Составында алкалоидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Декоратив үҫемлек, ағыулы үҫемлек. Реликт, Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ҡаҙағстанда аслыҡ (1932—1933)
Ҡаҙағстанда аслыҡ (1932—1933) — «кулактарҙы класс булараҡ юҡ итеү», коллективлаштырыу, үҙәк властар тарафынан аҙыҡ-түлек әҙерләү планын арттырыу, шулай уҡ ҡаҙаҡ халҡының малдарын тартып алыу рәсми сәйәсәте арҡаһында тыуған СССР-ҙағы аслыҡтың (1932—1933) өлөшө. Ҡаҙағстанда был аслыҡты «голощёкин аслығы» тип тә атап йөрөтәләр.
Сәбәптәре
1925 йылда Ҡаҙкрайкомдың беренсе секретары итеп ВКП(б)-ның билдәле эшмәкәре, Филипп Голощекин тәғәйенләнә. Идара итеүенең тәүге ике йылында (1925—1927 йылдарҙа) Ҡаҙаҡ крайында «Кесе Октябрь» үткәрә. Был саралар һөҙөмтәһендә, кешеләрҙең малын, мөлкәттән тартып алалар һәм милиция конвойы аҫтында «ултыраҡ нөктәләренә» ебәреләр. Тартып алынған малдарҙы, бер урынға йыйылған ҙур көтөүҙе туйындыра алмағанлыҡтан, урында уҡ һуялар.1933 йылға 40 миллион баш малдан сама менән ундан бер өлөшө тороп ҡала. Бындай эшмәкәрлектән, тәү сиратта, ҡаҙаҡтар зыян күрә, сөнки мал улар тормошонда мөһим роль уйнай һәм берҙән-бер йәшәү сығанағы булып һанала.
Ҡорбандар һанын билдәләү
Һөҙөмтәлә, 1931—1933 йылдарҙа 1 миллиондан алып (Роберт Конквест билдәләүе) 1,75 миллионға тиклем кеше (Абылхожин, Козыбаев һәм Татимов билдәләүҙәре, 1989) вафат булған. Яҡынса 1 миллион ҡаҙаҡ Рәсәй Федерацияһының Ҡаҙаҡ АССР-ы менән сиктәш региондарға, шул иҫәптән. Ҡырғыҙ АССР-ы, Ҡараҡалпаҡ АССР-ы, Һарытау, Сталинград һәм Урта Волга крайына, Ырымбур, Силәбе, Омск өлкәләренә, шулай уҡ Көнбайыш Себер крайына күсергә мәжбүр булған. Союздаш республикалар: Төркмән ССР-ы һәм Үзбәк ССР-ына күсенеү осраҡтары ла булған. СССР-ҙан ситкә, Ҡытай, Монголия, Иран һәм Афғанстан ерҙәренә лә байтаҡ каҙаҡтар күсенеп китә. Һуңынан ҡаҙаҡтарҙың 0,4 миллионы Ҡаҙағстанға кире ҡайта. Күсмә халыҡтарҙы ултыраҡ тормошҡа мәжбүри күсереү, күпселек осраҡта, төп ерле халыҡ араһында ҙур ҡорбандарға алып килә.
1928 йылдың яҙынан 1920 һәм көҙөнә тиклем Ҡаҙағстанда үткәрелгән беренсе сара булып конфискациялар тора. Конфискацияға. 11260 хужалыҡ эләгә, уларҙың 4500 мең баш малы (эре мөгөҙлө малы) тартып алына. Голощекиндың үҙенең таныуы буйынса, совет власының тәүге ниәте ике тапҡырға масштаблыраҡ була, 15,0 млн баш мал (1920 йыл статистикаһына ярашлы, эре мал иҫәбенә) «бай-ярымфеодалдар» өсөн малдың дөйөм һаны хужалыҡ башына 150 баш булырға тейеш була. Ләкин 1928 йылда ВКП(б) Үҙәк Комитетының һәм СССР-ҙың ВЦИК ағзалары Голощекиндың хатаһын төҙәтәләр һәм башҡа нормалар билдәләйҙәр: 400 баш — күсмә хужалыҡтан, 300 — ярым күсмә хужалыҡтан, 150 — ултыраҡ хужалыҡтан. Конфискацияланырға тейеш хужалыҡтарҙың һаны 7000-гә тиклем кәметелә.
Был һәләкәтте совет иҫәп алыуы ла дәлилләй — рәсми мәғлүмәткә ярашлы, 1926 йылда Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу буйынса, СССР-ҙа 3968 289 ҡаҙаҡ милләтле кеше булған, ә 1939 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса — ни бары 3 100 949 млн кеше. Йәғни, 1926 йылдан 1939 йылға тиклем, аслыҡ осоронда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ҡаҙаҡтарҙың һаны 867 340 кешегә кәмей.
Ҡаҙаҡтар ни бары 1970 йылда ғына Ҡаҙағстан эсендә 1926 йылғы халыҡ һаны кимәлен тергеҙеүгә өлгәшә алалар. Ҡаҙағстандағы1932-1933 йылдарҙағы аслыҡҡа тиклем этник яҡтан ҡаҙаҡтар өҫтөнлөк итә, бары тик 1990 йылдарҙа ғына үҙ республикаларында улар күпселекте тәшкил итә башлай. 1938-44 йылдарҙа уларҙан бушаған урындарға һөргөнгә ебәрелгән һәм депортацияланған халыҡтар: ингуштар, чечендар, ҡырым татарҙары, корейҙар, балҡарҙар, ҡурдтар, төрөктәр, ҡарасайҙар, немецтар күсерелә. Шулай уҡ Ҡаҙағстан халҡы Гулаг тотҡондары: Карлаг, Алжир һ. б. иҫәбенә лә тулылана, уларҙың бер өлөшө. артабан Ҡаҙағстанда йәшәргә ҡала.
А. Н. Алексеенко фекере буйынса «..бөтә мөмкин булған төҙәтеүҙәрҙе иҫәпкә алып, ҡаҙаҡ халҡының юғалтыуҙары 1840 мең кеше йәки 1932 йыл этносының 47,3%-ын тәшкил итә. Иң ныҡ ҡыйырһытылғаны Республиканың төньяғындағы ҡаҙаҡтар була. Бындағы юғалтыуҙар 1930 йыл да этнос һанының 879,4 мең кешегә йәки 74,5 % -ҡа тура килә. 1930 йыл. Был төбәктәрҙгә иң ҙур миграция, беренсе сиратта, Рәсәй Федерацияһы менән Ҡытай сик буйы райондарында күҙәтелә. Этнос вәкилдәренең яртыһы Көнсығыш Ҡаҙағстанда юғалыуға дусар ителә — 410,1 мең кеше йәки 52,3 %. Көнбайыш Ҡаҙағстан 394,7 мең ҡаҙаҡ кешеһен йәки этностың 45,0%-ын юғалта, Көньяҡ Ҡаҙағстан — 632,7 мең йәки 42,9 % халҡын юғалта. Иң әҙ юғалтыуҙар Үҙәк Ҡаҙағстан иҫәбенә тура килә — 22,5 мең кеше йәки төбәк этносының 15,6 % .»
Аслыҡ ваҡиғаһы йәшәү сығанағы һәм мәғәнәһе булған бөтә малын тартып алыуҙан ҡасырға маташыусыларҙы Ҡыҙыл Армия частарының ҡаты баҫтырыуы менән ҡатмарлаша. Ҡайһы бер ауыл һәм ырыу (ҡәбилә) үҙҙәренең малдарын ҡотҡарыу өсөн күсенә башлағас, йәнәһе лә «басмач бандаларын» ҡулға алыу һәм юҡ итеү өсөн Ҡыҙыл Армия отрядтары ебәрелә .Ысынында иһә улар аслыҡтан ҡотолорға теләп, Ҡытай менән сиктәш ҡаҙаҡ биләмәләрендә йәки РСФСР-ҙың аслыҡ булмаған төбәктәренә күсенергә теләгән ҡәҙимге тыныс халыҡ була. Ҡытайға күсенеүҙе туҡтатыу эшендә сик буйы һаҡсылары ла, пулемёттан ут асып, әүҙем ҡатнаша. Әммә, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, йөҙҙәрсә мең ҡаҙаҡ кешеһе (ҡайһы берҙә бөтә ауылы менән) аслыҡтан Ҡытайға ҡасып китә алған.
Ҡаҙаҡ ерендәге аслыҡтың халыҡта үҙ исеме лә бар — ашаршылық .
Казнархозучет (хәҙерге статистика идаралығының аналогы) начальнигы Мөхтәр Саматов үҙенең хатында Ҡаҙағстан халҡы бары тик …971 мең кешегә кәмегән, тип хәбәр итә. Аҙаҡтан асыҡланыуынса, совет етәкселеге аслыҡ арҡаһындағы юғалтыуҙар һанын аңлы рәүештә кәметеп күрһәтә.1937 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу кампанияһы тамамланғас, Сталин халыҡ һанының артыуы урынынна уның кәмеүен аңғарып ҡала. Иҫәп алыусыларҙың эшенә ризаһыҙлыҡ белдереп һәм уларҙы ышанысты аҡламауҙа ғәйепләп, Сталин халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәрен йәшерергә һәм был эштә ҡатнашҡандарҙың барыһын да халыҡ дошманы тип иғлан итергә бойора. Беренсе булып Мөхтәр Саматов һәм уның начальнигы, Бөтә союз нархозучет етәксеһе Караваль язалана. Бынын тыш, Ҡаҙағстанда нархозучетттың бөтә өлкә һәм район етәкселәрен юҡ итәләр — йәнәһе лә улар халыҡ һанын күрәләтә кәметеп күрһәткәндәр, бының менән улар СССР дошмандарына ярҙам иткән.
«Просторы» әҙәби журналының баш мөхәррире Михайлов Валерий Федорович:
Евынг-Урэй
Евынг-Урэй — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пунга йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Маноэль
Маноэль (мальт. Il-Gżira Manoel) — Мальтаның Марсамксетт (Marsamxett Harbour) гаване эсендә, көнсығышта Мальтаның баш ҡалаһы Валетта менән көнбайышта Гзира ҡалаһы араһында урынлашҡан Мальта утрауы. Административ яҡтан Гзира муниципалитетына ҡарай.
Географияһы
Маноэль утрауы — формаһы буйынса ағас япрағын хәтерләткән яҫы, бейек бәләкәй утрау. Ул Марсамксетт гаване үҙәгендә, Лазаретто ҡултығынан төньяҡҡа, Слима ҡултығынан көньяҡҡа табан урынашҡан. Маноэль Мальта утрауы менән күпер менән тоташтырылған. Бөтә утрауҙы Валлеттаның баш ҡалаһы бастиондарынан күрергә мөмкин.
Тарихы
1570 йыл утрауҙы Мдинаның кафедраль башлығы һатып ала, ул Мальта епискобы милегенә әүерелә. Шуға күрә ул l’Isola del Vescovo (мальт. Il-Gżira tal-Isqof, мальта теленән тәржемә иткәндә «Епископ утрауы» тигәнде аңлата.