cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Саха аты
Тышҡы ҡиәфәте
Саха аттары тоҡомо һыуыҡтарға бирешмәй торған тоҡом, йөн оҙонлоғо — 8-15 сантиметр, йөн аҫтында тағы бер мамыҡ йөнө ҡатламы бар. Ат хатта ҡышҡы һыуыҡтарҙа тояҡтары менән ҡайырып, ҡар аҫтында ҡалған үлән менән туҡлана, йәғни тибендә йөрөй. Яҡутстанда аттар асыҡ һауала йыл әйләнәһенә йәшәйҙәр (йәйгеһен +40 °С һәм ҡышҡы ваҡытта −60 °С) һәм аҙыҡты үҙаллы эҙләйҙәр. Һәр йылҡы өйөрөндә үҙ башлап барыусыһы була, ул өйөрҙө тота, һәр өйөрҙә 18-24 бейә һәм ҡолондары була. 1988 йылда 160 км² майҙанлығ тундра участкаһында саха аттары иреккә ебәрелә, әлеге тәжрибә уңышлы үтә, аттар өйөрө тундрала йәшәү өсөн яраҡлаша алыуы «мамонт тундра-яландар» экосистемаһын өлөшләтә тергеҙеү мөмкинлеген тикшереү буйынса файҙалана. Уға тибы буйынса яҡын булған монгол аттары менән сағыштырғанда саха аты ҙурлығы һәм ауырлығы менән айырылып тора. Саха аттары ғәҙәттә көрән, туры һәм күкһел, һирәгерәк ҡола һәм һоро төҫтә булалар.
Саха аттары мыҡты кәүҙәле, сағыштырмаса ҡыҫҡа тояҡлы һәм ҙур башлы булалар.
Әлеге ваҡытта Яҡутстанда саха аттарының өс төрө формалашҡан: төньяҡ оригиналь төрө (урта колыма, верхоян аты), завод тоҡомдары менән ҡушылмаған көньяҡ төр; саха атын яҡшыртыу өсөн ҡулланған завод тоҡомдарына тартым көньяҡ эре төр. 2011 йылда рәсми рәүештә яңы саха аты тоҡомо презентацияһы тураһында иғлан ителә — Степан Васильев исемендәге йылҡы заводындағы «Мегежек» тоҡомо (Саха Республикаһы (Яҡутстан) Нюрба районы).
Урта Колыма айғырҙарының үлсәмдәре (см): айғырҙарҙың бейеклеге — 143, кәүҙәнең ҡыя оҙонлоғо 156, күкрәгенең ҡоласы — 187, ус һөйәктәренең ҡоласы — 22, бейәләрҙең — 142-150-190-20. Алты айлыҡ ҡолондарҙың ауырлығы яҡынса 105 кг, 2,5 йәштә — 165 кг, өлкән аттарҙа — 500 кг. Саха аттарының тояҡтары бик ныҡ, аҙымы — ҡыҫҡа. 3200 метрлыҡ ауыр ҡар юлын улар һикертеп сабып — 5 минуттан саҡ ҡына артығыраҡ ваҡыт жсендә, 1600 метрҙы яҡынса 3 минуттаүтәләр. Саха аттары һуң өлгөрәләр, әммә оҙаҡ йәшәйҙәр: 5-6 йәшенә тулыһынса үҫешәләр, 25-27 йәшенә тиклем үрсетеүҙә һәм эштә бик йыш файҙаланалар.
Саха аттарының күпселеге Лена йылғаһы үҙәндәрендә тупланған, шулай уҡ төньяҡҡараҡ, Яна, Колыма һәм Индигарка бассейндарында.
Саха аттары сыҙамлы, югергән саҡта соҡорло-саҡырлы урындарҙа бик яҡшы ориентирланалар.
Ҡулланыу
Ғәҙәттә «саха аттары» ике йүнәлештә ҡулланыла:
Һис шикһеҙ, саха йылҡы итенең уникаллегенә бер ҡасан да эйәр аҫтында йөрөмәгән, йүгән ни икәнен белмәгән аттарҙы ҡулланыу булышлыҡ итә. Саха атының ите бик майлы һәм калориялы, уны етештереү хәҙерге ваҡытта ағымға ҡуйылған.
Шорети монастыры
Шорети монастыры (грузин: მონასტერი შორეთის) көньяҡ Грузияла Самцхе-Джавахети төбәгенең Аспиндза муниципалитетында урынлашҡан урта быуат христиан монастыры. Бер нисә ҡоролманан торған сиркәү Изге Георгийға арналған. Харабаларҙа торған сиркәү 2018 йылда тулыһынса тергеҙелә. Сиркәү мозаикалы биҙәктәре һәм урта быуат яҙыуҙары менән иғтибарҙы йәлеп итә. Монастырь Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исемлегенә индерелгән.
Тарихы һәм урынлашыуы
Шорети монастыры ҡаялы үҙәндә, Ота ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 6 км алыҫлыҡта ята. Сиркәүгә йәйәүләп барырға мөмкин. Сиркәү урынлашҡан "Аспиндзис-хеви" булараҡ билдәле яйла тарихи Месхети провинцияһында урынлашҡан.
Монастырь яҙмаларҙа һирәк телгә алына. Монастырҙың баштағы исеме -Шорота. Был исем 1595 йылғы ғосман финанс документтарында осрай. 1745 йылда "Грузия королеге" китабын төҙөгән принц Вахушти шул ваҡытта ташландыҡ монастырҙы яңылыш "Шорапани" тип атай. Мари-Фелисите Броссет 1849 йылда үҙенең монастырға барыуында уны " Чолот" булараҡ билдәләй ; Хәҙерге Шорети  исеме тарихсы Эквтиме Такаишвили арҡаһында тарала, ул 1902 йылда ярым емерек монастырҙы өйрәнә. Ер тетрәү һөҙөмтәһендә монастырь тулыһынса тиерлек емерелә. 1986 йылдан 2009 йылға тиклем монастырҙа археологик тикшеренеү эштәре үтә. 2015 йылдан 2018 йылға тиклем монастырь реконструкциялана
Тасуирламаһы
Шорети монастыры төп сиркәүҙән, манаранан, ҙур булмаған часовня менән таш ситлектәрҙән тора. Төп сиркәү ике ҡатлы бинанан ғибәрәт, ул быуаттар дауамында бер нисә тапҡыр яңынан ҡорола. Өҫкө ҡаты оҙонса тәре рәүешле зал. Беренсе ҡаттан көньяҡҡа ҡарай күтәрмә урынлашҡан. Туғыҙ аркалы һәм параллель уйымдар менән манара 14 йәки 15 быуатта киңәйтелгән күтәрмәгә өҫтәлә. Был ҡоролманың көньяҡ фасадында өс компонентлы төҙөлөш урынлашҡан. Төҙөлөштә һигеҙ мөйөшлө колонна тотоп торған ике арканың башына инеү урынын булдырып, өсөнсө арка өҫтәлә. 12 йәки 13 быуатта сиркәүҙән көньяҡҡа һәм көнбайышҡа ҡарай ҙур булмаған часовня һәм оҫтахана төҙөлә. Ошо осорҙа сиркәү киңәйтелә һәм Лавра итеп үҙгәртелә.
Сиркәү Богородица һүрәтләнгән Византия стена мозаика сәнғәте  менән иғтибарға лайыҡ. Был мозаика өлгөһө шулай уҡ Цроми, Гелати һәм Мартвили монастырында бар. Сиркәүҙә бер нисә урта быуат грузин яҙыуҙары бар. Көньяҡ фасадтағы яҙыу Николозҡа ҡарай, икенсе яҙыуҙа католикос Микель телгә алына.
Ближняя Щелчиха
Ближняя Щелчиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 679 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы
Ярмуллина Альбина Зөфәр ҡыҙы (28 июль 1979 йыл) — мәҙәниәт хеҙмәткәре, ғалим. Тарих фәндәре кандидаты.
Биография
Альбина Зөфәр ҡыҙы Ярмуллина 1979 йылдың 28 июлендә тыуа. 1994 йылда, Сибай ҡалаһының 10-сы урта мәктәбен тамамлағас, Сибай педадогия колледжының «Башланғыс класс уҡытыусыһы» факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, 1999 йылда Сибай институтының тарих-филология факультетында уҡый, тарихсы һөнәрен ала. Эш юлын ҡаланың 6-сы урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып башлай.
2004 йылдан — СИБДУ-ның тарих кафедраһы ассистенты, өлкән уҡытыусыһы, 2010—2014 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университеты Сибай институтының тарих кафедраһы мөдире, юридик факультеттың дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы доценты. 2015 йылдың ноябренән Сибай тарих-тирә-яҡты өйрәнеү музейы директоры булып эшләй. 2021 йылдың февраленән 2022 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһының Милли музейы директоры. 80 ашыу фәнни мәҡәләләр авторы.
2018 йылдың февралендә проект эшмәкәрлеген һәм музей-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә, тарихи-мәҙәни мираҫты популярлаштырыуға индергән өлөшө өсөн Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары С. Т. Сәғитовтың Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.
2019 йылда Рәсәйҙең иң яҡшы 500 етәксеһе исемлегенә инә.
1751 йыл
1751 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Гражданлыҡ
Гражданлыҡ — физик шәхес менән дәүләттең үҙ-ара хоҡуҡтар һәм бурыстар бергәлегендә сағылдырылған тотороҡло хоҡуҡи бәйләнеше. Гражданлыҡ эйә булыу – шәхестең закон тарафынан танылған барлыҡ хоҡуҡтар һәм иректәр менән тулыһынса тәьмин ителеүе, ил эсендә, шул. уҡ унан ситтә уның яҡланыуы тәүшарты.
БАССР‑ҙа гражданлыҡ институты БАССР-ҙың 1937 (17-се статья) һәм 1978 (28-се статья) йылғы Конституцияларында нығытыла, улар буйынса БАССР-ҙың һәр гражданы РСФСР һәм СССР гражданы була. Гражданлыҡ алыу һәм юғалтыу нигеҙҙәре, тәртибе СССР-ҙың гражданлыҡ т-дағы законы менән билдәләнә. БССР-ҙың гражданлыҡ т-дағы законы нигеҙендә БССР-ҙың 1990 йыл 26 декабрь законы менән БССР Конституцияһына Гражданлыҡ мәсьәләләрен көйләүҙе билдәләүсе норма индерелә. Артабан, РФ-та гражданлыҡ уртаҡ булыу принцибына нигеҙләнеп, БР Конституцияһынан БР гражданлыҡ т‑дағы положениелар алып ташлана. РФ-тың 1993 йыл Конституцияһына (6-сы, 17–64-се статьялар) һәм 2002 йыл 31 майындағы «РФ гражданлығы тураһында» Федераль Законға ярашлы, гражданлыҡ бәйле бөтә мәсьәләләрҙе федераль ҡануниәт көйләй.
Ишалин Рөстәм Надил улы
Ишалин Рөстәм Надил улы (17 ноябрь 1956 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, сәйәсмән. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Биографияһы
Рөстәм Надил улы Ишалин 1956 йылдың 17 ноябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. Юғары белемле: 1982 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. 1982—1986 — Удмурт АССР-ында, башта Воткинский нефтебазаһының операторы, артабан Ярский нефтебазаһының директоры булып эшләй;
1986—1991 — КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводының тауар парктары начальнигы, тауар етештереү начальнигы урынбаҫары;
1991—1998 — «Өфөнефтехим» ААЙ-нең начальнигы урынбаҫары, диспетчер бүлеге начальнигы, «Өфөнефтехим» ААЙ-нең  начальнигы;
1998—2002 — начальнигы урынбаҫары, тауар етештереү начальнигы, планлы идаралыҡ начальнигы, «Башҡортостан нефтехимия компанияһы» АЙ-нең генераль директоры урынбаҫары;
2002—2006 — «Башкирнефтепродукт» ААЙ-нең генераль директоры;
2006 −2009 — «Башнефть» Акционер нефть компанияһы"ның башҡарыусы директоры;
2009 −2011- «Система-Инвест» ААЙ-нең хеҙмәтте һаҡлау, сәнәғәт хәүефһеҙлеге һәм эколлгияһы департаменты директоры. Өйләнгән. Ғаиләһендә улы һәм ҡыҙы бар.
Башҡортостан Республикаһының өсөнсө (2003—2008) һәм дүртенсе (2008—2013) саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты.
2011—2015 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры.
Мәсәғүт (Яңауыл районы)
Мәсәғүт (Месягутово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 177 кеше.
Почта индексы — 452815, ОКАТО коды — 80259855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сарык-Чул
Сарык-Чул — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вашин-Пеу
Вашин-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 596 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1752 йыл
1752 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы  (10 октябрь 1912 йыл — 18 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Сәлих Ғиззәт улы Сабитов 1912 йылдың 10 октябрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Йәрәмкә ауылында тыуған.
Мәктәптә башланғыс белем ала. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғышҡа тиклем «Яҡтыкүл» колхозында эшләй.
1941 йылдың июлендә Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет армияһына саҡырыла. 1941 йылдың авгусынан Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында. 175-се гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы (58-се гвардия дивизияһы, 5-се гвардия армияһы, 1 Украина фронты) гвардия рядовойы С. Ғ.Сабитов немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта үҙен ҡыйыу, ҡурҡыу белмәҫ яугир итеп күрһәтә.
Бормат
Бормат (Бурматово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Сөләймән ауыл советы составына керә.
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
Биографияһы
Һуғыштан һуң С. Ғ. Сабитов Шаран районының Ф.Энгельс исемендәге колхозында эшләй.
Бормат
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (71 %) йәшәй.
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
Биографияһы
1979 йылдың 18 майында Өфөлә вафат була, Йәрәмкә ауылында ерләнә.
Батырлығы
«1944 йылдың 9 ноябрендә Келецк воеводалығының Пацанувск өйәҙе Ратае Галина ауылы районындағы (Польша) һуғыштарҙа, контратакаға килеүсе дошманға минометын теүәл тоҫҡап, иптәш Сабитов миномет уты менән дошмандың өс ут нөктәһен, 40-тан ашыу һалдат һәм офицерын юҡ итә, шулай итеп дошман контратакаһын кире ҡағыуға һәм беҙҙең подразделениеларҙың алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Иптәш Сабитов расчеты менән бергә, тиҙ арала һәм оҫта ут позицияһын үҙгәртеп, дошмандың тере көстәрен һәм ут нөктәләрен юҡ итеүен дауам итә…».
Был батырлығы өсөн 1944 йылдың 1 сентябрендә Сабитов С. Ғ. III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
«…1945 йылдың 20 ғинуарында һөжүм итеү ваҡытында, көстә өҫтөнлөклө булған дошман ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә һәм артиллериянан көслө ут алып бара. Иптәш Сабитов, үҙенең минометын сәпкә теүәл тоҫҡап, дошмандың 4 ут нөктәһен баҫтыра, дошман пехотаһының взводҡа яҡын һалдатын юҡ итә һәм тарата. Шулай итеп, иптәш Сабитов тиҙ арала һәм яҡшы итеп хәрби бурысты үтәүгә — беҙҙең подразделениеларҙың алға барыуына булышлыҡ итә…».
Лангенвольшендорф
Лангенвольшендорф (Langenwolschendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 864 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7937 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы
Батырлығы
Был һуғышта, дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан, үҙенең миномет уты менән подразделениеларҙың йылғаның көнбайыш ярына сығыуын тәьмин итә, дошмандың бер пулемёт ут нөктәһен һәм 20 һалдатын юҡ итә, ошоноң менән командованиеның хәрби заданиеһын үтәүгә булышлыҡ итә…».
Һуғышта күрһәткән шәхси батырлығы һәм инициативаһы өсөн, 1945 йылдың 27 июнендә Сабитов С. Ғ. I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Ибраһим I
Ибраһим I (, төр. Birinci Ibrahim ; 4 ноябрь 1615, Истанбул — 12 август 1648, шунда уҡ) — Ғосман империяһының ун һигеҙенсе солтаны (1640—1648). Дели (аҡылдан яҙған) ҡушаматына эйә булған. Әхмәт Беренсенең өсөнсө хаким иткән  һәм Кесем солтандың икенсе хаким иткән улы була. Ул идара иткән ваҡытта казактарҙан Аҙау яулап алына һәм Төрөк-венеция һуғышы башлана (1645—1669). Үҙенә ҡаршы бөтәһен дә, шул иҫәптән үҙ әсәһен дә ҡаршы ҡуя, түңкәрелеш һөҙөмтәһендә ҡолатыла һәм тиҙҙән үлтерелә.
Килеп сығышы һәм иртә йылдары
Ибраһимдың атаһы солтан Әхмәт I, әсәһе уның фавориткаһы Кесем солтан була. Ибраһим өлкән ул булмай, әммә Ғосман II интронизацияһы ваҡытында  1618 йылда үлтерелмәй, сөнки әле бәләкәй йәштә була, ә  Ғосман Икенсенең вариҫтары булмай; Морат IV шулай уҡ уны ауырыу булғанға күрә ҡурҡыныс түгел, тип иҫәпләй. Әммә Ибраһим, тәхеткә ултырғанға тиклем үҙ ғүмеренең күп өлөшөн ғәмәлдә тотҡонлоҡта,  һаҡ аҫтында, ә һуңғы дүрт йылын кафеста үткәрә, унда уны телһеҙ һәм  һаңғырау  алашарҙар хеҙмәтләндерә. Морат IV бойороғо буйынса шаһзада Мәхмәттең үлтерелеүе, Мостафаның ике тапҡыр ҡолатылыуы һәм Ғосмандың юҡ ителеүе, ике ҡустыһы Баязид һәм Сөләймәндең үлтерелеүе хәтерендә ныҡ ҡала. Үлеме алдынан Морат IV Ибраһимды ла үлтерергә бойора, ул хатта шәйех-әл-ислам Яхъя әфәнденән ҡустыһын үлтерергә фәтеүә ала. Имеш-мимештәр буйынса Морат тәхетте Родоста йәшәгән Ҡырым ханына тапшырырға теләгән. Кесем-солтанға бөйөк вәзирҙе берҙән-бер вариҫты үлтермәүен күндереп, Ибраһимды ҡотҡарып ҡалырға мөмкин була. Был ауыр кисерештәр уның йомшаҡ психикаһы өсөн эҙһеҙ үтмәй. Ибраһим һәрәмдән ситтә кем менәндер аралашыу тәжрибәһенә эйә булмай. Уға солтан булыуы тураһында иғлан итергә килгәндә, ул ҡурҡа һәм был вәкилдәрҙе Морат ебәргән палачтар тип уйлай. Хатта әсәһе лә уны ышандыра алмай. Үҙенең ситлегендә бикләнеп ала, һәм ситлеген ағаһының үле  кәүҙәһен килтергәндә генә  аса.
Идара итеүенең башы
Морат тәғәйенләгән түрәләр бөтәһе лә урындарында ҡала, шуға күрә эшмәкәрлектең төп йүнәлештәре үҙгәрмәй. Ибраһимдың тәүге дүрт йыл идара иткән осоронда империяла күпмелер тотороҡлолоҡ күҙәтелә, был уның Морат янындағы бөйөк вәзир Кеманкеш Ҡара Мостафа пашаның вазифаһын һаҡлау арҡаһында була, ул элек башлаған реформаларын дауам итә. Ул Морат ваҡытында хәрби кампаниялар һөҙөмтәһендә ҡаҡшаған иҡтисадты тергеҙә. Реформа сиктәрендә Мостафа паша һалым системаһын үҙгәртә, янычарҙар һәм сипахтар һанын кәметә, тәңкәне тотороҡландыра һәм аҡса оперцияларында ҡәтғи иҫәп-хисап талап итә. Ул шулай уҡ сауҙа өсөн ентекле кодекс булдыра, провинцияларҙа баш бирмәгән бәктәрбейҙәр өҫтөнән үҙәкләштерелгән власты тергеҙә. Мостафа паша ҡаҙнанан түләүҙәр алыусы хеҙмәт алып бармаған персоналарҙы байтаҡҡа кәметә. Ибраһим вәзирҙәргә үҙ аллы эш итергә мөмкинлек бирһә лә, башта ул бөйөк вәзирҙең отчёттары менән даими танышып бара. Үҙ ҡулы менән яҙған яуап хаттарында, киң таралған фекерҙәргә ҡаршы, ул ниндәйҙер белемгә эйә була һәм идара итеүҙә контролде һаҡларға маташа. Ул йыш ҡына баш ҡаланың баҙарҙарына инкогнито сыға, ә һуңынан күргән етешһеҙлектәрҙе бөйөк вәзиргә төҙәтергә бойора. Әммә Ибраһим үҙ фавориттарының йоғонтоһона бирешә, һөҙөмтәлә, уларҙың фекере Ибраһимдың фекерен алмаштыра.
Ибраһимдың идаралығы башында Кёсем-солтан, вәлидә һәм һәрәмдә баш булараҡ, Морат IV хакимлығы ваҡытында юғалтҡан власын ҡабаттан ала. Ваҡыт үтеү менән Ибраһим дәүләт эштәренән ситләшкәс, дәүләт менән идара итеүҙе бөйөк вәзир Кеманкеш Ҡара Мостафа паша һәм вәлидә Кёсем солтан башҡара.
Династия юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында була, сөнки туған-ара үлтерешеү практикаһы арҡаһында ир-аттар яғынан Ғосман I тере тоҡомдары — Ибраһимдәң вариҫтары булмай («Фатих ҡануны»). Шуның менән бергә яңы солтан нисек бала булыуын күҙ алдына ла килтермәй. Ҡатын-ҡыҙҙарҙан ул ҡурҡа һәм ҡаса, сөнки бөтә иҫ белеүе уның тотҡонлоҡта үтә. Солтанды «дауалау» өсөн, Кёсем Джинжи-хужаны — «ғосман Распутины» тип аталған авантюрасыны саҡыра. Карабашзаде Хөсәйен-әфәнде дауалаусы кеүек билдәле була. Уның һәм Кёсем солтандың тырышлыҡтары бушҡа китмәй. Джинжи-хужа Ибраһимды им-томдар менән, Кесем солтан ҡыҙҙар менән тәьмин итә. Тиҙҙән Ибраһим тик вариҫтар етештереү менән шөғөлләнә башлай..
Аҙауҙы ҡамау
1637 йылда казактар, Морат IV төрөк-фарсы һуғышын алып барыуынан файҙаланып, Аҙауҙы баҫып ала һәм бөтә уның һаҡсыларын һәм халҡын юҡ итә. Солтандың Рәсәйҙәге илсеһе, Фома Кантакузин, ҡаланы баҫып алғанға тиклем үлтерелә, сөнки уның Аҙауҙан алыҫ булмауын казактар шикле тип иҫәпләй һәм ҡамалыусылар менән бәйләнешкә инергә маташыуҙа ғәйепләй. Мәскәү батшаһы Михаил Фёдоровичҡа казактар был ваҡиғалар тураһында еткерә: «Ғали йәнәптәре, беҙҙең ғәйептәрҙе ярлыҡа. Беҙ һинең фарманһыҙ Аҙауҙы алдыҡ һәм төрөк солтаны хыянатсыһын үлтерҙек». Шунда уҡ Мәскәүҙән Истанбулға ҡайғы уртаҡлашыу буйынса һәм казактарҙың эшенә ҡарата нәфрәт грамотаһы ебәрелә: «Беҙ һеҙҙең менән, туғандар менән, ныҡ дуҫ булырға теләйбеҙ».
Ибраһим ваҡытында уҡ 1641 йылда бөйөк вәзир Хөсәйен паша башлығында Ҡырым ханына ярҙамға армия ебәрелә, ул Аҙауҙы 7 июндә ҡамай. Өс айҙан артыҡ һуҙылған ҡамау ваҡытында, төрөк-татар армияһы ҙур юғалтыуҙар кисерә, казактар ҙа етди зыян күрә. Бер нисә тапҡыр улар батшаға «ҡаланы үҙ ҡулына алыу» үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Ошо осраҡ менән 1642 йыл башында махсус саҡырылған Земство соборы аҡса етешмәү сәбәпле Аҙауға ғәскәр ебәреүҙе мөмкин түгел тип ҡарар ҡабул итә. 30 апрелдә батша казактарға ҡаланы бирергә бойороҡ менән грамота ебәрә. Май айында казактар ҡалған нығытмаларҙы емереп, ҡәлғәнән китә. Бояр Илья Милославский дьяк Леонтий Лазаревский менән бергә 1643 йылда Мәскәүҙән Истанбулға мөнәсәбәттәрҙе яйға һалыу өсөн ебәрелә.
Бөйөк вәзирҙәр
Әгәр Ибраһим хакимлығы башында Кеманкеш Ҡара Мостафа паша һәм Кёсем солтан килешеп һәм бергәләп эш итһә, ваҡыт үтеү менән уларһың мәнәсәбәттәре киҫкенләшә. Аҙауҙы яулап алған йылда, бөйөк вәзир Ҡара Мостафа, элек Морат IV яратҡан кешеһе капудан-паша Силахдар Мостафа пашанан ҡотола, уны Кёсем Мораттың ҡыҙы Исмихан Кая солтанға  өйләндерергә планлаштырған була. Солтандың фавориты булараҡ Силахдар-паша Морат хакимлығы ваҡытында абруйлы кеше була, үҙенең хакимының үлеменә ҡарамай, вәлидә солтан менән бәйләнештәр булдырып, үҙ позицияһын һаҡлай. Силахдар-паша үҙ фаворы ваҡытында күп байлыҡ туплай. Бынан тыш, ул һикһән мең дукат үҙләштерә (Кипрҙың йыллыҡ һалымы), уларҙы армия тотоу өсөн ҡулланырға тейеш була. Ҡара Мостафа-паша был осраҡ менән файҙалана һәм Силахдар-пашаны Кесем менән килешмәйенсә солтан алдында ғәйепләй. 1646 йылдың 22 ғинуарында Силахдар паша үлем язаһына тарттырыла. Ул туплаған байлыҡты Истанбулда өйөндә табалар. Вәлидә-солтан Силахдар пашаны яҡлаша һәм был үлем язаһын асыҡтан-асыҡ ҡаршы сығыу тип ҡабул итә.
Бөйөк вәзиргә ҡаршы вәзир Солтанзаде Мәхмүт паша, солтан Йософ паша һәм Джинжи хужанан торған триумвират барлыҡҡа килә. Улар бөтәһе лә Ибраһимды бөйөк вәзир дәүләттең һәм солтандың шәхси дошманы тип ышандыра. 1644 йылдың 31 ғинуарында Ҡара Мостафа-паша ситкә күсерелә һәм быуып үлтерелә. Һуңынан ул мейе фалижынан вафат булды тип иғлан ителә.
Кеманкеш Ҡара Мостафы паша үлтерелгәндән һуң бөйөк вәзир булып Солтанзаде Мәхмүд-паша тора, ул атаһы яғынан да, әсәһе яғынан да Сөләймән Беренсенең һәм Роксолананың нәҫеле була. 1645 йылда ул Крит утрауы өсөн Төрөк-венеция һуғышы башланыуға ҡаршы сыға. Быға ҡарамаҫтан Ибраһим Критта хәрби хәрәкәттәрҙе башларға бойора, ә 1645 йылдың 17 декабрендә Солтанзаде Мәхмүд паша бөйөк вәзир вазифаһынан ситләтелә һәм тиҙҙән Критта хәрби кампанияла төрөк армияһының командующий сәрҙәре итеп тәғәйенләнә. Һуңғы өс йылда Ибраһим бөйөк вәзирҙәрҙе йыш алмаштыра: Солтанзаде Мәхмүт пашанан һуң Невесинли Сәлих паша тәғәйенләнә (1645—1647 йылдың 17 декабре), һуңынан Ҡара Муса-паша (1647 йылдың 16—21 сентябре), 1648 йылдың авгусына бөйөк вәзир булып Хезарпаре Әхмәт паша тора. (1647 йыл 21 сентябрь — 1648 йыл 7 август).
Шаһзада Мәхмүттең имсәк инәһе
Хакимлығының икенсе яртыһында Ибраһимдың ҡылыҡтары кинәт үҙгәреүсән була, унда йыш ҡына шашыу өйәнәктәре башлана. Шундай бер өйәнәген замандаштары һәм тарихсылар һүрәтләй. Был ваҡиға Ибраһимдәң улы һәм вариҫы шаһзада Мәхмүт менән була. Тыуғандан һуң малайҙы имсәк инәһенә бирәләр. Мәхмүттең имсәк инәһе ҡара алашарҙарҙың башлығы кизляр-аганың тотҡон ҡатыны була. Кизляр-ага уны йөклө булыуын белмәй һатып ала. Тиҙҙән ҡатындың улы тыуа. Кизляр-ага ҡатынға һәм малайға эҫенеп китә һәм уны уллыҡҡа ала. Имсәк инәһе бала менән һәрәмдә йәшәгәнгә күрә, Ибраһим уларҙы йыш күрә һәм шулай уҡ малайға эҫенеп китә. Уға малай менән уйнауы үҙенең улына ҡарағанда ла ҙур кинәнес килтерә. Шаһзада Мәхмүттең әсәһе, Турхан-солтан көнләшә һәм үҙенең ҡәнәғәтһеҙлеген белдерә. Ибраһим ярһып китеп, малайҙы әсәһенең ҡулынан тартып ала һәм бассейнға ташлай (икенсе сығанаҡтар буйынса — фонтанға). Мәхмүд ныҡ бәрелә һәм саҡ һыуға батмай ҡала. Вариҫты алашарҙар ҡотҡара, ләкин уның маңлайында ғүмерлеккә йөй ҡала. Ошо ваҡиғанан һуң кизляр-ага ҡол ҡатын һәм баланы алып, һәрәм ҡатындарының бер өлөшө менән хажға юллана. Ләкин 1644 йылдың 28 сентябрендә Мальта рыцарҙары эскадраһы уларҙың карабын эләктерә һәм кизляр-ага үлтерелә. Кизляр-аганың тол ҡатыны ла вафат була, әммә рыцарҙар уны солтан ҡатыны, ә уның балаһы солтан улы тип ҡабул итә, сөнки улар башҡаларға ҡарағанда байыраҡ кейенгән була һәм оҙатып барыусылар улар менән үҙҙәрен солтан ғаиләһе ағзаларына ҡараған һымаҡ тота.
Крит һуғышы
Һуғыш төрөк һажиҙары инциденты арҡаһында башлана, тип иҫәпләнә. Венеция һәм Ғосман империяһы араһында юлбаҫарҙарға ҡаршылыҡ тураһында килешеү була. Орден караптарының кешеләр менән судноға һөжүме юлбаҫарҙар акты кеүек ҡабул ителә. Һөжүмдән һуң Мальта караптары, Крит наместнигы буласаҡ ҡатмарлашыуҙарҙы һиҙенеп, уларҙан утрауҙы ҡалдырыуҙы талап итһә лә,  Критта туҡтай. Ул уйлағанса, Истанбулдың бөтә дәғүәләре Венецияға белдерелә. Башланып киткән һуғыш арҡаһында Крит ике тиҫтә йыл ҡамауҙа була.
Ҡолатылыуы һәм үлеме
1647 йылдың декабрендә Ибраһим I үҙенең йыуансаһы Хюмашаһ солтанға өйләнә. Уның инде бер нисә йыуансаһы була, әммә Хюмашаһты ул бигерәк тә ярата һәм уның менән никахлашырға ҡарар итә. Был никахҡа ҡаршы солтан ҡатындар Исмихан Кая солтан, Айше солтан, Ханзаде солтан һәм Фатьма солтан ҡаршы сыға. Ибраһим уларҙың мәлкәтен конфискациялай һәм яңы ҡатынына бүләк итә. Бынан тыш, уларҙың аҡсаһын ҡыҫҡарта. Һөҙөмтәлә ул хатта әсәһе менән ыҙғыша, уны башта Топкалынан ситтә йәйге йортҡа ебәрә. Һуңынан Ибраһим, Кёсем һәм бөйөк вәзирҙең уны ситкә ебәрергә планлаштырыуын белеп ҡала, вәзирҙе ул үлем язаһына тарттыра, ә әсәһен Искәндәр-челеби баҡсаһына күсерә.
1648 йлда Ибраһимға шәйех-әл-ислам Муид Әхмәт әфәнденең сибәр ҡыҙы тураһында һөйләйҙәр, һәм Ибраһим уны ҡулға төшөрөргә ҡарар итә, әммә ҡыҙҙың атаһы ла һәм ҡыҙ үҙе лә был союзға ынтылмайҙар. Ибраһим бойороғо буйынса ҡыҙҙы тотоп алалар һәм уға алып киләләр, тиҙҙән ул уны кире атаһына ҡайтара. Был шәйех-әл-ислам ғаиләһе өсөн генә түгел, бөтә улемдар өсөн хурлыҡ була.
Янычар һәм сипахтар Ая-София соборы эргәһенә йыйыла. Шәйех әл-ислам империяның ҡот осҡос хәле, хәрби уңышһыҙлыҡтар, законһыҙлыҡ, Ибраһимдың яңы вәзиргә ҡарата алымдарын һөйләп телмәр тота. Бөйөк вәзир Ибраһимдың йыйылыусылар алдында отчёт биреүе тураһында талабы менән шәйех-әл-исламға фәтеүә иғлан итеүен тәҡдим итә. Фәтеүә әҙреләнә, һәм янычарҙар башлығы, ике юғары судья оҙатыуында Ибраһимға бара. Ипподромға йыйылған бөтә янычарҙар һарайға килә һәм тышҡы ихатаны биләй. Юғары офицерҙар икенсе ихатаға инә һәм һаҡсыларға ҡаршылыҡ күрһәтмәүен талап итәләр. Ибраһим фәтеүәне киҫәктәргә йыртып ташлай һәм шәйех-әл-исламды үлтерегә янай, әммә янычарҙар башлығы уға солтан ғүмере мөфтийҙекенә ҡарағанда ла ҡурҡыныс аҫтында тип әйтә. Ибраһим ҡурҡышынан әсәһенә ташлана, Кёсем солтанға бының алдынан ғына Иҫке һарайҙан ҡайтырға рөхсәт итәләр. Был ваҡиға алдынан баш күтәреүселәрҙең башлыҡтары Кёсемға Ибраһимдың ғүмерен һаҡлап ҡалыуҙың берҙән-бер юлы тәхеттән баш тартыуы тип хәбәр итәләр.
Шул арала янычарҙар башлығы һәм ике судья Ая-Софияға әйләнеп ҡайта. Уларҙың һөйләүенән һуң шәйех-әл-ислам яңы фәтүеәне еткерә, уға ярашлы Ҡөрьәндең бөтә ҡанундарын боҙған солтан мосолмандар менән етәкселек итергә хоҡуғы булмай. Был ҡарарҙан һуң төркөм һарайға йүнәлә. Килеп етеү менән баш күтәреүселәр алашарҙарға Ибраһимды алырға һәм килтерергә бойора. Баш мөфтий вәлидә солтанға элекке солтанға йәшәргә мөмкинлек бирә, һәм бөтәһе лә, шул иҫәптән Ибраһимды ҡолатырға булышлыҡ иткәндәре лә шулай уҡ уның ғүмерен мәхрүм итмәҫкә ризалаша. Мөфтий, бөйөк вәзир һәм янычарҙар башлығы Ибраһимды алдан әҙерләп ҡуйған ситлеккә килтереү өсөн паждарға ымлайҙар. Ул инеүе була, ишек һәм тәҙрәләрен сөй менән ҡаҙаҡлайҙар: тик аҙыҡ биреү өсөн ҙур булмаған тишек кенә ҡалдырыла. Бынан һуң шунда уҡ ете йәше лә тулмаған Мәхмүт IV солтан тип иғлан ителә. Бер нисә көндән һуң Кёсем солтанға биргән вәғәҙәһенә ҡарамаҫтан, шәйех-әл-ислам фәтүеә сығара, уға ярашлы Ибраһимды үлем язаһына тарттырырға ҡарар ителә. 17 августта элекке солтан быуып үлтерелә.
Ғаиләһе
Ибраһимдың һәрәме ҙур була, әммә йыуансаларының бер өлөшөнөң генә исемдәре билдәле. Уларҙың береһе менән Ибраһим никахлаша.
Суркин Валерий Андреевич
Суркин Валерий Андреевич (21 ноябрь 1939 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1984—1990 йылдарҙа КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары. РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1984—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Валерий Андреевич Суркин 1939 йылдың 21 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ергән ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) тыуған. ВКП (б) ағзаһы.
1962 йылдан - хужалыҡ һәм партия эшендә. Шул иҫәптән: 1962-1980 йылдарҙа — М. И. Калинин исемендәге завода мастер, слесарь, инженер, тикшеренеүҙәр бюроһы начальнигы, баш конструктор урынбаҫары, ышаныслылыҡ бүлеге начальнигы, баш инженерҙың етештереү буйынса урынбаҫары, партком секретары, аҙаҡтан — М. И. Калинин исемендәге агрегат производство берекмәһендә баш инженер.
Артабан Валерий Суркин партия эшендә: 1980 йылдың ноябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡалаһы Свердловск район комитетының беренсе секретары итеп һайлана һәм был вазифала дүрт йылға яҡын эшләй.
1984 йылдың сентябрендә ул КПСС-тың Пермь ҡала комитетының беренсе секретары итеп һайлана. Был яуаплы эште башҡарғанда КПСС-тың XXVII съезында (1986) һәм КПСС-тың XIX Бөтә Союз конференцияһында ҡатнаша, РСФСР-ҙың 11-се саҡырылыш (1984—1989) Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1990 йылдың декабренән Валерий Андреевич Суркин КПСС-тың Пермь өлкә комитетының икенсе секретары.
Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы
Хәйруллина Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы (7 февраль 1960 йыл) — журналист, педагог, йәмәғәтсе. Эстонияның баш ҡалаһы Таллинда эшләп килеүсе «Ағиҙел» башҡорт мәҙәни ойошмаһы рәйесе. III Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2015).
Биографияһы
Флүзәнең ире моряк була, Советтар Союзы заманында, 1986 йылда улар Эстония диңгеҙ пароходсылығына йүнәлтмә буйынса эшкә китә. Бында Хәйруллиндарҙың ҡыҙҙары Эльвира һәм улдары Илнур тыуа. Ғаилә башлығы эше барышында хәбәрһеҙ юғалғас, тол ҡалған ҡатын балаларын яңғыҙы тәрбиәләй. Эльвира, Оксфорд колледжын тамамлап, университета уҡый.
Алған һөнәре буйынса эшкә урынлашырға мөмкинлек булмағанлыҡтан, Флүзә балалар баҡсаһында тәрбиәсе булып эшләй. Тиҙ арала эстон телен өйрәнә һәм русса һөйләшкән тәрбиәләнеүселәрен эстонсаға өйрәтә башлай. Артабан тырыш ханым инглиз, немец һәм ғәрәп телдәре буйынса үҙенең һөйләшеү оҫталығын камиллаштыра.
Эстония башҡалаһында беренсе татар мәктәбен ойоштороусы.
Флүзә өҙҙөрөп баянда уйнай һәм матур итеп йырлай. Эстонияла бер генә башҡорт саралары ла Флүзәһеҙ үтмәй.
Уның балалары эстон телен белә. Улы Илнур хисле итеп ҡурайҙа уйнай.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
2004 йылда, башҡорт халҡының милли батыры, сирек быуат ғүмерен Эстонияның Рогервик (хәҙерге Палдиски ҡалаһында каторгала үткәргән Салауат Юлаевтың тыуыуына 250 йыл тулыуҙы билдәләгәндә, тынғыһыҙ Флүзәлә Эстонияның профессиональ йырсыларынан башҡорт телендә йырҙар йырлатыу теләге тыуа. Халҡыбыҙҙың тынғыһыҙ вәкиле эстон йырсыһы Виллу Валдмааны башҡортса йырларға күндерә һәм уны быға яҡшылап өйрәтә. Һөҙөмтәлә, эстон егете башҡорт телендәге бер нисә йырҙы ныҡлап үҙләштерә һәм, Башҡортостанға килеп, үҙебеҙҙә һирәгерәк башҡарылған халыҡ йырҙарын сәхнәнән яңғыратып, тамашасыларҙы хайран итә. Был ғына түгел, Виллу Валдмаа Флүзә Хайруллина менән Нефтекама ҡалаһында үткәрелгән башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусыларҙың Фәриҙә Ҡудашева исемендәге халыҡ-ара «Дуҫлыҡ моңо» конкурсында бер нисә тапҡыр ҡатнашып, махсус призға лайыҡ була. Флүзә Хәйруллина тәҡдиме менән Башҡорт дәүләт филармонияһының хор капеллаһы үҙ сиратында эстон йырҙарын даими репертуарына индерә.
«Ағиҙел» мәҙәни ойошмаһы һәм уның етәксеһе Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы башланғысы менән милли батырыбыҙҙың тыуыуына 206 йыл тулыу айҡанлы Таллинда «Эстония помнит: Салават Юлаев» тигән китап нәшер ителде. Баҫмаға яугир шағирҙың бер шәлкем әҫәре индерелгән. «Уралым» шиғыры башҡортса, ә ҡалғандары эстон һәм рус телдәрендә. Ғалимдар Инга Гвоздикова менән Виктор Сидоровтың тарихи хеҙмәттәренән, «1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы», «Пугачев ихтилалы» китаптарынан өҙөктәр, Эстонияның Тарту ҡалаһы милли архивының батыр һәм уның атаһы Юлай Аҙналинға ҡағылышлы документтар күсермәләре урын алған. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» драмаһы эстон һәм рус телдәрендә баҫылған. Уны эстонсаға Таллин университетының эстон филологияһы факультетында уҡыған Илнур Хәйруллин тәржемәләгән. Йыйынтыҡты шулай уҡ Эстонияла Салауат батыр рухына арнап үткәрелгән төрлө мәҙәни сараларҙан фотоһүрәттәр биҙәгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Ошондай күп яҡлы һәм әүҙем эшмәкәрлеге өсөн 2007 йылда Флүзә Хәйруллина «Башҡортостандаң атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды, ә 2015 йылда Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Урыҫ зыяраты (Ницца)
Кокад урыҫ зыяраты (франц. Russe de Caucade Cimetière,  Ниццала урыҫ зыяраты, франц. Russe de Cimetière Nice ,  Николаев зыяраты) — Ниццаның көнбайыш ситендәге урыҫ православие зыяраты, 1867 йылда асылған.
Тарихы
1866 йылда Рәсәй консуллығы һәм Петербург Изге Синодына буйһонған Ниццалағы рус ғибәҙәтханаһы Ницца ситендә Кокад кварталында ер һатып ала. Бында башҡа урында ерләнгән ватандаштарҙың мәйеттәре күсереп ерләнә. Башта урыҫтарҙы ҡала Шато зыяратында, ә ярлыларҙы дөйөм ҡәберҙә ерләгәндәр. 1867 йылда зыярат император Александр II теләге менән асыла һәм Ниццала 1865 йылда вафат булған тәхет вариҫы Николай Александрович иҫтәлегенә   «Николаев» тип атала. Хәйер, әлегә тиклем зыярат ҡалҡыулығын Ницца халҡы «Батери рюс» (рус батареяһы) тип атай, боронғо  легенда буйынса, йәнәһе был ерҙәр Рәсәй  тарафынан ҡәбер ташы өсөн түгел, ә пушкалар урынлаштырыу өсөн һатып алынған. Шуға хас, оҡшаш хәрби нығытмалар, ҡар ишелмәһенә ҡаршы ҡоролмалар ҡалҡыулыҡтар түбәһендә туранан-тура  зыярат артында әле лә һаҡлана.
Зыярат үҙәгендә  святитель Николай Чудотворец, күк ҡурсалаусыһы тәхет вариҫы Николай Александрович  хөрмәтенә сиркәү төҙөлгән. Аҡсаның яртыһын  графиня Толстая (ҡыҙ фамилияһы. Хилкова) Ниццала вафат булған Александр Толстой иҫтәлегенә бүлә. Сиркәү өсөн иконостасты 1911 йылда Ниццала бай Вальроз виллаһы хужаһы Павел фон Дервиз иғәнә итә. 1920 йылдарҙа сиркәүҙе киңәйтәләр, ә эстә Ниццала 1921 һәм 1954 йылдар араһында вафат булған рус император армияһының офицерҙары исемлеге менән мәрмәр таҡта ҡуйыла.
Ниццала Изге Николай соборының барлыҡҡа килеү мәленән (1912) алып зыярат уға беркетелә. 2014 йылда Рәсәй дәүләте зыярат менән идара итеүгә үҙ хоҡуҡтарын раҫламай, зыярат Ниццала рус ҡорамы — Изге Николай соборының һәм Николо-Александровский сиркәүенең (Константинополь патриархаты) мәхәллә ҡәберлеге була. 2017 йыл аҙағына тиклем Рәсәй Федерацияһы вәкилдәре зыярат менән идара итеү мәсьәләһе буйынса өс тапҡыр суд тыңлауҙарына килмәй. Зыярат менән Николо-Александрский сиркәүенең мәхәллә старостаһы Алексей Львович Оболенский идара итә.
Зыяратта 3000 ашыу рәсәй подданныйҙары һәм  рус эмигранттары  ерләнгән.
Кесаҙна, шәмбелә 9 сәғәттән 12.00 тиклем һәм йома,  йәкшәмбелә 14 сәғәттән 17-гә тиклем асыҡ.
«Caucade» туҡталышына тиклем № 8, A, V, N4, W автобустары йөрөй.
Адресы: Avenue Sainte- Marguerite, 78
Билдәле исемдәре
Шулай уҡ ҡарағыҙ:
Мәрмәр ҡәбер ташында билдәле тарихи фамилилялар  — кенәз Гагариндарҙың, Оболенскийҙарҙың, Церетели, Волконскийҙарҙың фамилилялары бар.
Бондарук Анатолий Моисеевич
Бондарук Анатолий Моисеевич (21 март 1958 йыл) — ғалим, йәмәғәт эшмәкәре. Техник фәндәр докторы. 2011—2015 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһынан Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостандың атҡаҙанған химигы.
Биографияһы
Анатолий Моисеевич Бондарук 1958 йылдың 21 мартында Украина СССР-ының Винница өлкәһе Казатин ҡалаһында тыуған. Дөйөм белем биреү мәктәбе менән бер рәттән музыка мәктәбендә уҡый, уны 1975 йылда тамамлай.
М. И. Неделин исемендәге Ростов юғары хәрби команда училищеһын (1981 йыл) радиоэлектроника буйынса инженер һөнәре буйынса тамамлай. Ф. Э. Дзержинский исемендәге хәрби академияның команда факультетын ҡыҙыл дипломға бөтөрә (1989).
Эш урыны (хеҙмәте): 1976 йылдан 1994 йылға тиклем СССР Оборона министрлығының ракета ғәскәрҙәре ғилми-тикшеренеү институтында хеҙмәт итә (Мәскәү өлкәһе, Юбилейный ҡалаһы). Запастағы полковник.
1997—2005 йылдарҙа «Селена-Сервис» шәхси һаҡ предприятиеһының һаҡсыһы булып эшләй, кооперативтарҙа эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты Мортаза Рәхимов тәҡдиме менән «Селена» компанияһы 110 млн долларға Башҡортостандың Благовещен ҡалаһында төҙөлгән, 1989 йылда консервацияланған «Полиэф» заводын ҡабаттан тергеҙеү өсөн һатып ала һәм Анатолий Моисеевич Благовещен ҡалаһына күсеп килә, заводты реконструкциялау менән шәхсән етәкселек итә.
2005 йылдан 2008 йылға тиклем А. М. Бондарук — «Полиэф» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры (Башҡортостандың Благовещен ҡалаһы). М. Бондаруктың тырышлығы менән «Полиэф» предприятиеһы банкротлыҡтан тартып сығарыла. 2008 йылдан 2010 йылға тиклем — "«Селена» төркөмө" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты.
2011 йылда Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана. 2011 йылдың 15 мартында 36-сы пленар ултырышта Анатолий Бондаруктың вәкәләттәре, уның сенатор итеп тәғәйенләнеүенә бәйле, ваҡытынан алда туҡтатыла. РФ Федерация Советында ул Совфедтың оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары була. «Татфондбанк» АИКБ-ының төп бенефициарҙары составына инә.
2011 йылдан — Федерация Советының оборона һәм хәүефһеҙлек буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары.
Бондарук А. М. ике докторлыҡ диссертацияһы яҡлай: «Обеспечение промышленной безопасности на этапе строительства и освоения объектов нефтегазового комплекса» һәм «Научные основы автоматизированного контроля и управления системами обеспечения промышленной безопасности». Техник фәндәр кандидаты һәм докторы, иҡтисад фәндәре кандидаты дәрәжәләренә эйә.
А. М. Бондарук Өфөлә булған һайын уға табиптар, уҡытыусылар, күп балалы ғаиләләр үҙҙәренең проблемалары хаҡында һөйләргә килә. Сенатор уларҙың тормош сифаты тураһында хәстәрләргә тырыша.
Ғилми хеҙмәттәре исемлеге
Бер нисә фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу патенты бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы».
1753 йыл
1753 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡырым-Һарай
Ҡырым-Һарай — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дымка йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пугачёв Емельян Иванович
Пугачёв Емельян Иванович (1742 йыл — йыл, Мәскәү) — Дон казагы, 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы. Үҙ-үҙен Рәсәй императоры Петр III тип иғлан итә; бер нисә тиҫтә самозванецтар араһынан иң билдәлеһе.
Сығышы
Емельян Пугачёв Дон өлкәһенең Зимовейский казак станицаһында (хәҙерге Волгоград өлкәһенең Котельниковск районы) тыуған. Пугачев ихтилалынан һуң станица Потёмкинский исемен ала һәм элекке урынынан 2 км ары күсерелә, 1917 йылдан алып Пугачев исемен йөрөтә. Фараз буйынса, 1670—1671 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышының етәксеһе Степан Разин да ошо уҡ станицала тыуған.
Пугачёв фамилияһы ҡартатаһының ҡушаматынан алынған — Михаил Пугач.
Атаһы — Пугачёв Иван Михайлович, 1762 йылда вафат булған. Әсәһе — Анна Михайловна, яҡынса 1771 йылда вафат булған.
Казак хеҙмәте
Пугачёв 18 йәшенән хеҙмәттә була, 19 йәшендә Есауловский станицаһы казачкаһы Дмитриева Софья Недюжеваға өйләнә. 1756—1763 йылғы Ете йыллыҡ һуғышта ҡатнаша, үҙенең полкы менән граф З. Г. Чернышёвтың дивизияһында тора. Илья Денисов Пугачёвты үҙенә ординарец итеп ала. Петр Өсөнсөнөң вафатынан һуң ғәскәрҙәр Рәсәйгә ҡайтарыла. 1763 йылдан 1767 йылға тиклем Пугачёв үҙенең станицаһында хеҙмәт итә, бында 1764 йылда уның улы Трофим, 1768 йылда — Аграфена ҡыҙы тыуа. Ошо арала ҡасып киткән старообрядсыларҙы эҙләп табыу һәм Рәсәйгә ҡайтарыу өсөн Пугачёвтыесаул Елисей Яковлев командаһы составында Польшаға ебәрәләр.
1769 йылда Рус-төрөк һуғышы башланыуы менән Пугачёв полковник Кутейников командаһында 2-се йөҙлөк хорунжийы дәрәжәһендә Бендераларға китә. Бендераларҙы алған саҡта, 1770 йылдың 27 сентябрендә, генерал Петр Панин етәкселегендә хорунжий Пугачёв та батырлыҡ күрһәтә. Ғәскәрҙәрҙе ҡышҡы ваҡытта Елисаветградҡа алып килгәндән һуң Пугачёв ауырып китә («һәм…уның күкрәге һәм аяҡтары серей»). Полковник Кутейников уны аттарҙы алмаштырыу өсөн йөҙ казактан торған команда менән Донға ҡайтара. Ауырыуы сәбәпле Пугачёв кире бара алмай, шуға күрә ул үҙенең урынына алмаш яллай — «Глазуновской станицы (на реке Медведице) казака Бирюкова, коему он за то дал 2 лошади с седлами, саблю, бурку, зипун синей, харч всякой и денег 12 рублев». Үҙе ғәскәри баш ҡалаһы булған Черкасскка үҙенә отставка юлларға китә.
Дондан ҡасыу
Пугачёвҡа отставка бирмәйҙәр, лазаретта йәки үҙ аллы дауаланырға тәҡдим итәләр, Пугачёв үҙе дауаланырға була. Апаһы Феодосияны күрер өсөн ул Таганрогка бара, унда еҙнәһе Симон Павлов иптәштәре менән хеҙмәттән ҡасырға йөрөүе тураһында белеп ҡала һәм уға ярҙамлашырға була. Павловтың тотолғанынан һуң Пугачёв йәшенеп йәшәргә мәжбүр була, уны бер нисә мәртәбә тоталар, әммә ул ҡаса. 1771 йылдың декабрендә Терекка барып етә, унда казактар араһында күҙ яҙлыҡтырырға өмөтләнә. Терский линияһы атаманы уны Каргалинский станицаһына казак итеп, һуңғараҡ — Ищерский станицаһына тәғәйенләй. Ведомостә уның тураһында «Емельян Пугачёв письменного вида не имеет. Донского войска. Желает в семейном войске быть казаком» — тип яҙылған.
Яңы булдырылған Терек линияһын нығытыу өсөн хөкүмәт тарафынан мәжбүри рәүештә күсерелгән Дон һәм Волга казактары күсерелеү һәм яңы хеҙмәт урыны шарттары менән бик ныҡ ҡәнәғәтһеҙлек күрһәтәләр. 1772 йылдың февралендә Ищерский, Галюгаевский һәм Наурский станицаларының казактары Хәрби коллегияһына ялыу менән делегация ебәрергә хәл итә, Емельян Пугачев барырға теләк белдерә. Казактарҙан 25 һум алып, Пугачёв 1772 йылдың 8 февралендә уларҙың мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн юлға сыға, иң башта ул Моздокта аҙыҡ-түлек һатып ала, әммә ҡаланан сыҡҡан саҡта ҡулға алына. Тикшереү ваҡытында Пугачёв Дондан ҡасыуын таный, әммә 13 февралдә ҡараул һалдаты Венедикт Лаптевты күндереп, һаҡ аҫтынан ҡасыуға өлгәшә.
Донда Пугачёв ҡабаттан тотола һәм Черкасскиға оҙатыла. Цимлян станицаһы аша үткән саҡта Пугачёвтың Пруссия походы буйынса хеҙмәттәше Худяков, үҙ өҫтөнә яуаплылыҡ алып, ҡотҡарып алып ҡала һәм уны Черкасскиға улы оҙатып барыуына рөхсәт ала. Шул уҡ ваҡытта Худяков улына Пугачёвты ебәрергә ҡуша, сөнки йәше бәләкәй булыуын иҫәпкә алып, уға яза бирмәҫтәренә ышана.
Раскольниктар араһында
Польшаға ҡасҡан раскольниктарҙың маршруты менән барып, Пугачёв Ковсуг (Койсуха) йылға буйындағы раскольниктар- старообрядсылар ауылдарында булып китә, һуңынан Кабаний биҫтәһенә (хәҙер Луганск өлкәһенең Краснореченск ҡасабаһы) килә һәм бында раскольник Осип Коровка (Коровкин) менән таныша. Коровка уға Польшаға барып етеп, Сенаттың 1762 йылғы указдарына ярашлы старообрядсы сифатында Ырымбур губернаһында, Себергә йәки башҡа урынға йәшәүгә рөхсәт алырға кәңәш итә. Корованың кәңәшен тотоп, Пугачв 1772 йылдың 12 авгусында Ырғыҙҙағы мәсет биҫтәһенә рөхсәт ала.
Яйыҡ казактары менән осрашыу. Самозванлыҡтың башы
1772 йылдың ноябрендә тәғәйен урынға барып еткәс, ул башта Введение Богородицы старообрядсылар скитында, настоятель Филаретта, йәшәй башлай. Филареттан ул Яйыҡ ғәскәрендә булып үткән болалар тураһында ишетеп ҡала. Бер нисә көндән — ноябрь аҙағы-декабрь башында Пугачёв балыҡ артынан Яйыҡ ҡаласығына сәфәргә юллана. Бында ул 1772 йылғы ихтилалда ҡатнашыусыларҙың береһе булған казак Денис Пьянов менән осраша. Уның менән беренсе тапҡыр һөйләшеүҙә Пугачев ҡасып йөрөгән ихтилалысыларҙы Кубандә тупларға кәрәк тип тәҡдим итә һәм тәүге тапҡыр үҙен (бәлки, үҙе лә һиҙмәҫтән) ҡотолоп ҡалған Петр Өсөнсө тип иғлан итә. Пьянов һөйләшеү барышында Царицындағы «Петр III» телгә ала, Пугачёв уға яуап итеп: «Я-де вить не купец, а государь Пётр Фёдорович, я та-де был и в Царицыне, та Бог меня и добрыя люди сохранили, а вместо меня засекли караульного солдата, а и в Питере сохранил меня один офицер», тип белдерә. Мәсет биҫтәһенә ҡайтҡандан һуң сәфәрҙә уның менән бергә булған Филипповтың доносы буйынса Пугачёв ҡулға алына һәм тикшереү үткәреү өсөн уны башта Сембергә, һуңынан 1773 йылдың ғинуарында Ҡаҙанға оҙаталар. 1773 йылдың майында, үҙгәртеп ҡороу арҡаһында, тотҡонсыларҙы әленән-әле унда саҙаҡа һорар өсөн төрмәнән сығарып торалар. Ошо ваҡытта Пугачев үҙе менән бергә төрмәлә ултырған сауҙагәр Парфен Дружинин һәм ҡарауыл һалдаты Григорий Мищенков менән ҡасыу тураһында һүҙ беркетеп ҡуя. 29 майҙа улар менән айырылыша һәм 1773 йылдың август башында Пугачёв Яйыҡ ғәскәренә барып етә һәм отставкалағы һалдат Степан Оболяевтың ҡунаҡ йортонда урынлаша. Ерёмина Курица ҡушаматын йөрөткән был әҙәм менән Пугачёв һәйбәт мөнәсәбәттәрҙә була.
Ихтилалға әҙерләнеү
Үҙен ҡабаттан «император Петр Федорович» тип нарыҡлаған Пугачёв бер нисә көн дауамында казактар Григорий Закладнов, Денис Караваев һәм С. Кунишников менән осраша, улар менән яңы сығыш мөмкинлектәре тураһында һүҙ алып бара. Артабан Пугачёв менән Оболяев Мәсет биҫтәһенә «батша указдарын» яҙыу өсөн уҡымышлы кеше эҙләп китәләр. Мәсет биҫтәһендә уны танып ҡалалар, ә Оболяевты тотоп алалар, Пугачёв үҙе ҡасып өлгөрә һәм Таловый уметында уны көткөн Яйыҡ казактары Д. Караваев, М. Шигаев, И. Зарубин-Чика һәм Т. Мясниковтар менән осраша. Уларға ла ул «мөғжизәле ҡотолоуы» тураһында бәйән итә һәм пландары менән бүлешә. 31 августа, эҙәрләкләүҙәрҙән ҡасып, казак Кожевников утарына күсә (хәҙерге Кесе Чаган ҡасабаһы эргәһендә), шул уҡ ваҡытта уның фекерҙәштәре Яйыҡ ҡаласығына юлланалар.