cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Черемиска (Ныдыб ҡушылдығы)
Черемиска  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ныдыб йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәтләүек йорто
Сәтләүек йорто («Горіховий дім») — социаль икмәкхана, Львов ҡалаһында урынлашҡан. 2011 йылдың июлендә «Народна допомога» («Халыҡ ярҙамы») йәмәғәт ойошмаһы базаһында барлыҡҡа килә, хәҙер айырым предприятие булып эшләй. Украин, итальян һәм немец рецептары буйынса печенье, сырник, күмәс, бублик һәм башҡа төрлө ҡамыр аҙыҡтары етештерә. Ризыҡ һатыуҙан килгән аҡсаны икмәкхана Львов ҡатын-ҡыҙҙар интеграцияһы үҙәгенә күсерә. Үҙәк төрлө сәбәп менән урамда ҡалған ҡатын-ҡыҙҙарға ярҙам итә (гранттарға асылған үҙәктә 12 ҡатын-ҡыҙ йәшәй).
Икмәкхана үҙенең производствоһында буяуҙар, еҫ өҫтәгестәр, эмульгаторҙар ҡулланмай, тәбиғи продукттар кимәленә сығырға тырыша, шунлыҡтан уның продукцияһы икмәк заводтарында етештерелгән шундай уҡ аҙыҡ төрҙәренә ҡарағанда ҡиммәтерәк. Башта урындағы кафелар, кондитер магазиндары икмәкхана клиенттары була, яйлап продукция магазиндар аша һатыла башлай (күмәстәрҙең бер аҙын икмәкхана үҙе бинаһын ҡуртымлаған тегеү фабрикаһы территорияһында һата). Бер аҙҙан икмәкхана Баҙар майҙанында, Бандинелли һарайы эргәһендә, үҙенең сауҙа нөктәһен аса, шулай уҡ тауарҙы өйгә илтеп биреү хеҙмәтен дә аса. Эшләй башлағандан һуң оҙаҡ та үтмәй, «Сәтләүек йорто» килемгә сыға.
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн ышыҡ биреү үҙәгенән тыш, икмәкхана «Халыҡ ярҙамы» йәмәғәт ойошмаһының «Социаль такси» тигән хеҙмәтен дә (сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән, инвалид пассажирҙарҙы ташыу) аса. «Халыҡ ярҙамы» ойошмаһы икмәкханала, үҙ йортонда көс ҡулланыуҙан йә берәҙәклек итеүҙән ҡотҡарылып, социаль реабилитация үтеүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙы һөнәргә өйрәтеүҙе атҡара (теләге булһа, был ҡатын-ҡыҙҙар икмәкханала профессиональ икмәк һалыусыларға ярҙам итә ала).
Левый Канехлог-Игол
Левый Канехлог-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Канехлог-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левый Вах
Левый Вах — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 932 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ростов дәүләт педагогия университеты
Ростов дәүләт педагогия университеты" дәүләт юғары уҡыу йорто; 1931 йылда Дондағы Ростовта ойошторолған. 2006 йылда Көньяҡ федераль университеты составына индерелгән.
Тарих
Институттың тарихы Рус Варшава император университетының 1869 йылда ойошторолоуынан башлана. Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында 1915 йылда университетты Дондағы Ростовҡа эвакуациялайҙар һәм уға Төньяҡ Кавказ университеты исемен бирәләр.
1931 йылда университеттан педагогия факультеты айырылып сыға. Уны Ростов дәүләт педагогия институты тип атайҙар. Ул элекке ҡала табыш йорто бинаһында урынлаша. 1981 йылда педагогик кадрҙар әҙерләү һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙе үҫтереүҙәге уңыштары өсөн институт «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1993 йылда ул университет итеп үҙгәртелә. 2006 йылда Көньяҡ федераль университетына Көньяҡ Педагогия институты рәүешендә инә.
Факультеттары
Институтта түбәндәге факультеттар бар: Хәҙерге ваҡытта РГПУ-ла 9500 студент (4900 көндөҙ, 4600 ситтән тороп) һәм 190 аспирант уҡый.
Чепляна
Чепляна — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тыбь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черь-Вычегодская
Черь-Вычегодская — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 963 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Левый Колын-Еган
Левый Колын-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Колын-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ростов дәүләт университеты
Ростов дәүләт университетын (РГУ) — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 1915—2006 йылдарҙа эшләп килгән университет. Рәсәй Көньяғының иң ҙур мәғариф, фән һәм мәҙәниәт үҙәге. Ул Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында эвакуацияланған Варшава Император университеты базаһында барлыҡҡа килгән.
2006 йыл аҙағында РГУ "Көньяҡ федераль университетына (РФ Хөкүмәте Бойороғо, 23 ноябрь, 2006 йыл, № 161-р һәм РФ Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығы бойороғо(4 декабрь, 2006 йыл, № 1447) буйынса әйләндерелә. Университетҡа Ростов дәүләт архитектура һәм сәнғәт академияһы, Ростов дәүләт педагогия университеты һәм Таганрог дәүләт радиотехник университеты берләштерелә.
1915 йылдың 12 авгусында университет Советының ике ултырышы үткәрелә. Был ултырыштарҙа Варшава университетын Дондағы Ростовҡа күсерергә ҡарар сығаралар. Университет ҡалаға күсеп килгәнсе унда бер ниндәй ҙә юғары уҡыу йорто һәм ғилми дәрәжәле бер кем дә булмаған. Варшава университеты күсеп килгәс тә бында ғалимдарҙың бик ҙур коллективы барлыҡҡа килгән.
1915 йылдың сентябрь аҙағында университетты яңы уҡыу йылына әҙерләү буйынса хужалыҡ эштәре алып барыла. Һуғыш ваҡыты ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан. университетты әҙерләү эштәре бик ҙур тиҙлек менән алып барыла. Профессор А. Р. Колли физик лаборатория урынлаштыра, унда 1916 йылда етди фәнни тикшеренеү эштәре алып барыла. Профессор И. Ф. Пожарский үҙ хеҙмәткәрҙәре ярҙамы менән ике йыл эсендә Дондағы Ростовта илдә ҙур һәм иң яҡшы булған патологоанатомик институтын булдыра.
Башта университет Дон университеты, граждандар һуғышы йылдарында — Төньяҡ-Кавказ дәүләт университеты тип йөрөтөлгән. 1930 йылда уны бөтөргәс, уҙаллы уҡыу йорттары төҙөлә: шул иҫәптән Педагогия Институты, сәнәғәт һәм хеҙмәт институты, Финанс-иҡтисад институты, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм иҡтисады институты. 1931 йылда яңы ойошторолған Дондағы Ростов дәүләт университетында башта барлығы физика-математика, химия һәм геоботаник факультеттары булған. Унда уҡыуҙар 1931 йылдың октябрендә башлана.
Нефтекама (станция)
Нефтекама (Нефтекама-Грузовой) — Горький тимер юлдарының Ижевск бүлексәһе тимер юлы станцияһы. Йөк, пассажирҙар станцияһы. Яҡын станциялар — Яңауыл. Бында тик ҡала яны пассажирҙар хәрәкәте генә бар.
Яңауыл тимер юлдары һыҙатына ҡаршы яҡта тағы ла Нефтекама яғына йүнәлеш бар. Улар Ағиҙел ҡалаһына хәтле бер нисә тиҫтә саҡрым дауам итә. Ағиҙел — төҙөүселәр ҡалаһы. Буласаҡ атом станцияһы эшселәре йәшәйәсәк был ҡала бөгөн эшһеҙҙәр ҡалаһы исемен йөрөтә. Тимер юлы буйлап Ағиҙелгәсә электр бағаналары ултыртылған, тик уларға тимер сымдар һаман һуҙылмаған. Электровоздарҙың бөтөнләйгә туҡтатылыуы ихтимал. Ағиҙел ҡалаһына һирәк йөрөүсе йөк поездары ғына бара. Ә Нефтекама пассажирҙар станцияһы бөгөн ташландыҡ хәлдә. Шулай ҙа, ҡайһы бер элементтар, мәҫәлән, платформа төҙөкләндерелгән. Ғәмәлдә вокзал йөк ташыу өсөн хеҙмәт итә. Был маҡсатта уны Нефтекамалағы «Нефаз» һәм «Яһалма тире»(«Искож») предприятиелары файҙалана. Был яҡҡа тик 4 пассажир вагонынан торған дизель поезы ғына йөрөй.
Коммерция ғәмәлдәре
Ғәмәлдәр:
Һылтанмалар
Поездка на поезде в Нефтекамск и фотографии, 2010 год, С. Болашенко.
Кинйәкәй
Кинйәкәй — ир-ат исеме. «Кинйә» (ғаиләлә иң һуңғы бала, төпсөк) исеменең иркәләтеү формаһы. Топоним һәм гидроним булараҡта таралған:
Чортас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Левый Комтун-Еган
Левый Комтун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Комтун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сүп-сар банкы
Сүп-сар банкы (Bank sampah)  — Индонезияла барлыҡҡа килгән сүп-сарҙы, тәү сиратта ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын. йыйыу һәм бүлеү бизнес-моделе.
Бизнес-модель
«Керем» рәүешендә сүп-сар банкттары төрҙәргә бүленгән ҡадыҡтарҙы ҡабул итәләр. Сүп-сар килтергәндәргә счёттар асыла, унда тапшырылған сүп-сарҙың ауырлығы һәм төрө яҙыла.
Һатҡандан һуң «вкладчиктар» счёттарына уларҙың "керем"енең төрөнә, ауырлығына һәм тапшырылған сүп-сарҙың ағымдағы сауҙа хаҡына эквивалентлы булған аҡса күсерелә. Шул уҡ ваҡытта яҡынса 85 % клиентҡа һәм 15 % — «банк»ҡа эләгә.
«Вкладчиктар»ға аҡсаларҙы алыу мөмкинлеге һатҡандан һуң күпмелер ваҡыт, мәҫәлән өс ай, уҙғас барлыҡҡа килә, был бизнес операторының хәүефлелеген кәметә.
Банктың клиенттары булып индивидуаль шәхестәр ҙә, шулай уҡ төркөмдәр ҙә, мәҫәлән йорт хужалыҡтары, мәктәптәр һ. б. була алалар.
Ҡалдыҡтарҙы ҡабул итеү һәм һатыуҙан башҡа ҡайһы бер сүп-сар банктары туранан-тура эшкәртеү менән шөғөлләнгән бүлектәр асҡандар.
Бизнесты үҫтереү барашында сүп-сар банктары органик ҡалдыҡтар ҡабул итә башлайҙар һәм уларҙы компостҡа эшкәртеп ауыл хужалығы предприятиеларына һаталар.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
Сүп-сар банктарының береһе — Bank Sampah Cahaya Partha Jaya 2012 йылда хәбәр итеүенсә, банк айына яҡынса 15 миллион рупий (1 590 АҠШ доллары) суммаһына 5 тонна төрлө сүп-сар ҡабул итә.
Баликпапан ҡалаһындағы сүп-сар банкы 2013 йылда айына 2—3 тонна ҡалдыҡтар йыйыуы хаҡында мәғлүмәт бирә. Тағы ла уның мәғлүммәтәре буйынса урта хәлле ғаиләләргә ошо банк ярҙамында айына яҡынса 50 000 рупий (йәғни 5 АҠШ доллары) экономия итә алалар.
2012 йылға ҡарата сүп-сар банктары үҙ төбәктәрендә 30%-тан алып 40 %-ҡа тиклем пластик ҡалдыҡтары сауҙаһын контролдә тотҡандар.
Тарих
Сүп-сар банкы концепцияһын 2008 йылда Бамбанг Суэрда (Bambang Suwerda) уйлап сығара һәм Ява утрауындағы (Индонезия) Джокьякарта ҡалаһында Bank Sampah Gemah Ripah/Bank Sampah Bantul тәүге сүп-сар банкына нигеҙ һала. Бамбанг Суэрдаға туған төбәктәге санитария мәсьәләләре сүп-сарҙы йыйыу һәм эшкәртеү буйынса предприятие ойоштороуына этәргес көс булып торған.
Артабан был идея бик тиҙ таралыу ала, бөтә Индонезия буйлап айырым сүп-сар банктары барлыҡҡа килә башлайҙар.
2010-сы йылдар башында Бамбанг Суэрда Таиландта сүп-сар банкы концепцияһын индереү тәҡдимен ала.
2012 йылдың июнь аҙағына ҡарата Индонезила 31 миллиард рупий суммалы дөйөм әйләнеш менән 782 сүп-сар банкы иҫәпләнгән.
2012 йылда бамбанг Суэрда үҙенең сүп-сар йыйыуҙың инновацион йүнәлеше өсөн Ашока фонды менән билдәләнә.
Индонезия властары сүп-сар банкы моделенә юғары баһа биреп, уны пропагандалауға, индереүгә һәм ярҙам итеүгә булышлыҡ итәләр.
Ҡала хакимиәттәре бүленгән сүп-сар өсөн өҫтәмә контейнерҙар урынлаштыра, һәм тағы ла һәр бер сүп-сар банкына йыл һайын ярҙам күрһәтә башлайҙар.
Чипан
Чипан — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черь-Вычегодская йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чубъю
Чубъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сабитов Рөстәм Нариман улы
Сабитов Рөстәм Нариман улы (5 декабрь 1955 йыл) — башҡорт композиторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010), Рәсәй Композиторҙары союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһы лауреаты (2001).
Биографияһы
Рөстәм Нариман улы Сабитов 1955 йылдың 5 декабрендә Өфө ҡалаһында композитор һәм дирижёр Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы ғаиләһендә тыуған. Өфөнөң 3-сө мәктәбендә белем ала.
Өфө сәнғәт училищеһын, Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Е. Н. Земцов класы) тамамлай. Унан Рәсәйҙең Ҙур театрында (1981—1983) СССР-ҙың халыҡ артисы, профессор Фуат Мансуров етәкселегендә опера-симфоник оркестр дирижеры сифатында стажировка үтә.
1980 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында симфоник оркестр дирижеры булып эшләй. Театрҙың бик күп тамашаларында ҡатнаша. Улар араһында: «Моцарт һәм Сальери» (Н. Римский-Корсаков), «Аҡҡош күле» (П. Чайковский), «Пер Гюнт» (Э. Григ), «Ялсы-ханым» (Дж. Перголези), «Вальпургия төнө» (Ш. Гуно), «Сильфида» (Х. Левенсхольд), «Алтын асҡыс сере» (Н. Сабитов), «Бремен музыканттары» (Г. Гладков) һ.б.
2005 йылда Р. Сабитов Рәсәйҙең билдәле композиторҙары Р. Леденев, А. Эшпай, А. Чайковский, Е. Подгайц һ.б. менән «Ун васыятҡа ун ҡараш» («Десять взглядов на десять заповедей») тип аталған үҙенсәлекле ижади проектта ҡатнаша. «Музыкальное обозрение» гәзитенең 15 йыллығына арналған был сарала Р. Сабитов «Йыл музыканты» исеменә лайыҡ була.
Р. Сабитов ун йылдан ашыу Урта махсус музыка мәктәбендә (хәҙер Урта махсус музыка колледжы) композиция һәм камера оркестры класын, шулай уҡ Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында операға әҙерлек класын алып бара.
Рөстәм Сабитов 15 йыл Башҡортостан Республикаһының композиторҙар союзын етәкләй. 1998 йылдан — Н. Сабитов исемендәге музыкант-башҡарыусылар асыҡ конкурсының художество етәксеһе.
2012—2013 йылдарҙа Рөстәм Сабитов — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры.
Ижады
1998 йылда Рөстәм Нариман улы М.Кәримдең «Прометей» трагедияһына балет яҙа. Ул 1999 йылда концерт башҡарыуында яңғырай. 2001 йылда был әҫәр өсөн Р. Сабитовҡа Рәсәй композиторҙары союзының Д. Шостакович исемендәге премияһы бирелә. 2009 йылда «Прометей» балеты Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҡуйыла (ҡуйыусы балетмейстер И. Марков). 2010 йылда «Прометей» балетына яҙылған көйҙәр өсөн Рөстәм Сабитов Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ була.
Композиторҙың әҫәрҙәре: ҡыллы һәм һуҡма оркестр өсөн «Атайым иҫтәлегенә» поэмаһы (1987), виолончель соло өсөн соната, ике квартет (1978, 1992), оркестр менән скрипка (1980) һәм гобой өсөн (1984) концерттар, камера оркестры, ҡурай, ҡумыҙ, думбыра өсөн «Симфоник күренештәр» (1992) һәм «Халыҡ стилендә бәләкәй симфония» (1996), «Мөхәббәт һәм үлем» (1979), «Прометей» (1998) балеты, өс симфония (2002, 2005, 2007) һ.б.
Левый Кесе Вах
Левый Кесе Вах — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Венчур филантропияһы
Венчур филантропияһы венчур эшҡыуарлығы концепцияһын һәм ысулдарын филантроптарҙың маҡсаттары менән берләштерә. Ул финанс ресурстары һәм матди өлкәгә инмәгән булышлыҡ менән көслө социаль ойошмалар һәм проекттар төҙөүгә йүнәлтелгән. Социаль инвестициялар һәм гранттар кешеләрҙең тормош-көнкүрешен яҡшы яҡҡа үҙгәртә торған стартаптарға һәм эштәргә (фәҡирлек менән көрәш, тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау) һалына. Венчур филантропияһына социаль эшҡыуарлыҡ һәм һөҙөмтәле альтруизм фәлсәфәһе оҡшаш<sup class="noprint" contenteditable="false"><span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Effective altruism — версия статьи «Эффективный альтруизм» на английском языке">[en]. Венчур филантропияһына түбәндәге билдәләр хас  : Венчур филантропияһына ылыҡтырыуҙың өс моделе бар: гранттар системаһы менән традицион фондтар булдырыу; ялланған профессиональ штат аша эш итеүсе филантроптар тарафынан финансланған коммерцияға ҡарамаған ойошмалар ойоштороу; венчур капиталы инвесторҙары инвестиция алыусылар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән партнёрлыҡтар ойоштороу (pass-through funds).
Венчур филантропияһына түбәндәгеләрҙең эшмәкәрлеге ҡарай: Билл һәм Мелинда Гейтстарҙың фонды, Омидьяр селтәре, New Profit Inc., Echoing Green,  Мулаго фонды, Европа венчур филантропияһы ассоциацияһы, Foundation for Advanced Philanthropy, Social Venture Partners International, Social Venture Network, Brainerd Foundation, Kirsch Foundation, Silicon Valley Community Foundation, Silicon Valley Social Venture Fund, Robin Hood Foundation, Tipping Point Community, Austin Social Venture Partners, Community Development Venture Capital Alliance, Community Wealth Ventures, Dallas Social Venture Partners, The Enterprise Foundation, Global Partnerships, Roberts Enterprise Development Fund.
Эндрю Юн
Эндрю Юн (Andrew Youn) — корей сығышлы Америка социаль эшҡыуары, Кенияның One Acre Fund («Бер акр фонды») коммерцияға ҡарамаған ойошмаһын нигеҙләүсе, уның өлкән партнёры һәм башҡарма директоры, бәләкәй килемле Көнсығыш Африка фермерҙарына түбән процентлы кредиттар бирә һәм ауыл хужалығы ғилеменә уҡыта.
Эндрю Юн Йель университетын отличие менән тамамлай, халыҡ-ара корпорацияларҙа консультант булып эшләй, шунан Келлоггтың менеджмент мәктәбендә эшлекле идара итеү магистры дәрәжәһен ала. Уҡығанда Юн 2005 йылдың авгусында Кенияның көнбайышында була, ваҡ фермерҙарҙан уларҙың тормош сифаты тураһында интервью ала. Бизнес-мәктәпкә ҡайтҡас, Юн Көнсығыш Африка фермерҙары араһында ауыл хужалығының етештереүсәнлеген һәм һөҙөмтәлелеген күтәреү өсөн баҙар ысулдарын ҡулланыу планын төҙөй. 2006 йылда Джон Гачунга менән бергә One Acre Fund’ты нигеҙләйҙәр, ул Кенияның 38 фермеры ғаиләһенә аслыҡ һәм фәҡирлек менән көрәшергә ярҙамлаша (Юн башта Кенияла йәшәй, һуңыраҡ Руандаға күсә).
2006 йылда One Acre Fund ойошмаһы Йель университеты тарафынан — Social Entrepreneurship Track һәм Business Association of Stanford Entrepreneurial Students тарафынан Social E-Challenge менән бүләкләнә, ә Эндрю Юн, ике йыллыҡ стипендия алып, Echoing Green Fellowship'ҡа ҡушыла. 2007 йылда One Acre Fund Draper Richards һәм Mulago Social Investments фондтарынан гранттар ала, шулай уҡ Руандала эш башлай (2012 йылда — Бурунди ҙа, 2013 йылда— Танзани яла).
2010 йылда Эндрю Юн менән One Acre Fund Сколл фондынан социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендә абруйлы премияға лайыҡ була. 2012 йылда One Acre Fund — Barr Foundation’дан, 2013 йылда Билл һәм Мелинда Гейтстар фондынан грант ала. 2013 йылда One Acre Fund’тың баҫыу сығымдарының 73%-ы фермерҙарҙың түләүҙәре менән ҡаплана.
М. И. Платов һәйкәле
Матвей Иванович Платов һәйкәле ― Новочеркасск ҡалаһында данлыҡлы Дон атаманы, ҡалаға нигеҙ һалыусы, кавалерия генералы һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы Платов Матвей Иванович (1753—1818) хөрмәтенә ҡуйылған беренсе скульптура һәйкәле.
Тарихы
Матвей Иванович Платовҡа беренсе һәйкәл атамандың тыуыуының йөҙ йыллығына ҡарата, 1853 йылдың 9 майында, Новочеркасск ҡалаһында, Николай I хакимлыҡ иткән осорҙа ҡуйыла. Һәйкәл билдәле скульптор Клодт Пётр Карлович һәм архитектор А. И. Иванов проекты буйынса эшләнә. Уға урын ҡаланың уртаһында, Атаман Һарайы алдында Атаман скверында билдәләнә.
Платов һәйкәлен төҙөү өсөн Рәсәй империяһында иғәнә йыйыу иғлан ителә. Архитектор А. И. Иванов проекты буйынса һәйкәл төҙөүҙә билдәле скульпторҙар ҡатнаша. Һәйкәл Новочеркасскта 1853 йылдың 9 майында асыла. Асыу тантанаһы юғарыла раҫланған церемониал буйынса бара. Ҡаланың Вознесенский сиркәүендә тантаналы литургия башҡарыла, аҙаҡ Ғәскәри түңәрәк һәм ҡунаҡтар һәйкәлгә йүнәләләр. Процессия Александр майҙанына яҡынлашҡанда, генералдың еңеүҙәре хөрмәтенә 101 залптан торған артиллерия салюты бирелә.
Александр майҙанына ғәскәри регалиялары (наградалар, орден, миҙалдары) сығарыла. Һәйкәлде асыр алдынан туптарҙан өс тапҡыр атыу яһала. Һәйкәл асыла. Һәйкәл постаментында атамандың генерал мундирында бөтә кәүҙәһе ҡалҡып тора. Мундир өҫтөнән бурка бөркәнгән. Платов һул ҡулында пернач тотоп тора, ә уң ҡулында — ҡынынан һурылған ҡылыс. Һәйкәл пьедесталында семәрләп соҡоп яҙылған яҙыу «Атаман граф Платовҡа 1770—1816 йылдарҙағы хәрби батырлыҡтары өсөн. Рәхмәтле донлылар». Һәйкәлде бағаналарында лабристар (ике яғы үткер хәрби балта) ҡуйылған метал ҡойма уратып алған. Оҫта эшләнгән метал ҡойма Ф. Х. Фаслерҙың яңы ғына асылған суйын иретеү оҫтаханаһында әҙерләнә. Ҡойма тышында пушкалар урынлаштырыла.
Атаман Платовҡа һәйкәл асыу тантанаһы швед рәссамы Мазер Карл Петерҙың «Платов һәйкәлен асыу» картинаһында сағылған.
70 йыл үткәс 1923 йылда, РСФСР халыҡ комиссарҙары Советының 1918 йылдың 12 апрелендәге «Батшалар һәм уларҙың хеҙмәтселәре хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәрҙе алыу, Рәсәй социалистик революцияһына арналған һәйкәлдәр проекттарын эшләү тураһында» декреты буйынса, һәйкәл постаментынан алына һәм Дон музейына тапшырыла.
1925 йылда элекке урында шул уҡ пьедесталға Владимир Ильич Ленин һәйкәле ҡуйыла. Платов һәйкәле ун йыл дауамында музей фондында саңланып ята, ә 1933 йылда ул урындағы А. А. Никольский исемендәге заводта подшипниктәргә иретелә.
1988 йылдың 13 мартында РСФСР Министрҙар Советы Новочеркасск ҡалаһында һәйкәлде тергеҙергә рөхсәт бирә. Мәскәү скульпторы Александр Тарасенко атамандың скульптураһын оригиналына мөмкин тиклем яҡынайтып яңынан барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ скульптор А. А. Скнарин М. И. Платовтың яңы һәйкәле проекты авторы була.
1993 йылда һәйкәл тәүге вариантында шул уҡ урында, шул уҡ пьедесталда икенсе тапҡыр асыла. Әммә уның күренеше тулыһынса төп нөсхәгә тап килмәй: уның тирәләй метал ҡойма юҡ, ҡойма мөйөштәрендә 1812 йылғы Ватан һуғышы өлгөһөндәге пушкалар юҡ, сквер уртаһында тәүге күренештәге фонтан тергеҙелмәгән. 1993 йылдың 16 майында һәйкәлде асыу ҙур ҡала байрамына — Дон казактарын тергеҙеү байрамына әйләнә.
Шарль де Голль
Шарль Андре́ Жозе́ф Мари́ де Голль (Charles André Joseph Marie de Gaulle) (22 ноябрь 1890 йыл, Лилль — 9 ноябрь 1970 йыл, Коломбэ-ле-Дёз-Эглиз, деп. Үрге Марна) — француз генералы, дәүләт эшмәкәре. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Францияның Ҡаршылыҡ күрһәтеү хәрәкәтенең символына әүерелә. Шарль де Голль Бишенсе республикаға нигеҙ һала һәм уның беренсе президенты була (1959—1969).
Бала сағы. Карьераһының башланыуы
Шарль де Голль 1890 йылдың 22 ноябрендә патриот католиктар ғаиләһендә тыуа. Өс ағаһы һәм апаһы кеүек үк, өләсәһенең Лиллдәге йортонда донъяға килә. Әсәһе һәр саҡ бала тыуҙырыу мәлендә бында килгән була. Ә ғаилә үҙе Париж ҡалаһында йәшәй. Атаһы Анри де Голль иезуиттар мәктәбендә фәлсәфә һәм әҙәбиәт профессоры була. Был Шарлгә ҙур йоғонто яһай. Бала сағынан китаптар уҡырға ярата. Тарихты ул яҡшы үҙләштерә.
1870 йылда маршал Базендың капитуляцияһы тураһындағы хәбәрҙе ишеткәндән һуң, әсәһе үҙенең ата-әсәһенең түгелеп илауын күреп өмөтһөҙлөккә бирелеүен улына һөйләгән була. Шарлдең Франция-Пруссия һуғышында ҡатнашҡан атаһы ла ҡайғылы еңелеү көндәре хаҡында йыш ҡына иҫенә төшөрә. Мобиль гвардия лейтенанты Анри де Голль Парижды ҡамауҙа тотҡан немец ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша, Стен тип аталған урында барған һуғышта яралана.
Беренсе донъя һуғышы
1914 йылдың 12 авгусынан, Беренсе донъя һуғышы башланғас та, лейтенант де Голль Шарль Ланрезактың төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан 5-се армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 15 августа уҡ Динанда беренсе тапҡыр яралана һәм дауаланғандан һуң октябрҙә генә сафҡа баҫа. 1916 йылдың 10 мартында Мениль-ле-Юрлю янындағы алышта икенсе тапҡыр яралана. 33-сө полкҡа ул капитан званиеһында ҡайта һәм рота командиры итеп тәғәйенләнә. 1916 йылда Дуомон ауылы янында Верден алышында өсөнсө тапҡыр яралана. Үлгән тип иҫәпләнеп, һуғыш яланында ҡалдырыла, һәм ул (үлгәндән һуң) Почётлы Легион орденына лайыҡ була. Әммә Шарль иҫән ҡала, иҫһеҙ килеш немецтарға әсирлеккә эләгә; уны Майен госпиталендә дауалайҙар һәм төрлө ҡәлғәләрҙә тоталар. Де Голль алты тапҡыр ҡасырға тырышып ҡарай. Ингольштадттан ҡасырға тырышҡан сағында тотола, һәм уны Розенбергҡа килтерәләр, ике тапҡыр унан да ҡасырға тырышып ҡарай, тотоп Пассауҙағы хәрби төрмәгә ябалар. Артабан уны тағы Ингольштадтҡа, унан һуң Вюрцбургҡа күсерәләр; де Голль бында ла ҡасырға тырыша. Шунан де Голль Көнсығыш Германиялағы Магдебургҡа барып эләгә.
Ингольштадт ҡәлғәһендә ул буласаҡ Советтар Союзы маршалы М. Н. Тухачевский менән оҙаҡ ваҡыт бер бүлмәлә тотола, хатта уның ярҙамында урыҫ телен өйрәнергә тырыша ; улар үҙ-ара аралаша башлай, хәрби-теоретик темалар тураһында ла фекер алышалар. Әсирлектә де Голль немец авторҙары китаптарын уҡый, Германия тураһында күп мәғлүмәт туплай, артабан хәрбиҙәргә командалыҡ иткәндә был мәғлүмәттәр уға ярҙам итә. Тап шул осорҙа ул үҙенең тәүге «Дошман лагерында ығы-зығы» исемле китабын баҫтырып сығара (1924 йылда нәшер ителә).
Хәрби теоретик
1930-сы йылдарҙа подполковник, аҙаҡ полковник де Голль «Профессиональ армия өсөн», «Шпага осонда», «Франция һәм уның армияһы» кеүек хәрби-теоретик эштәрҙең авторы булараҡ киң танылыу яулай. Де Голль үҙенең китаптарында киләсәктә буласаҡ һуғыштың төп ҡоралына әйләнәсәк танк ғәскәрҙәрен төрлө яҡлап үҫтерергә кәрәклегенә күрһәтә. Был йәһәттән уның был эштәре Германияның алдынғы хәрби теоретигы Гейнц Гудериандың ғилми хеҙмәттәренә яҡыная. Әммә де Голлдең тәҡдимдәре Францияның хәрби командованиеһында һәм сәйәси даирәләрҙә аңлау тапмай. 1935 йылда Милли йыйылыш Де Голль пландарына ярашлы, буласаҡ премьер-министр Поль Рейно тарафынан әҙерләнгән армия реформаһы тураһындағы закон проекты «файҙаһыҙ, логикаға һәм тарихҡа ҡапма-ҡаршы килгән кәрәкмәгән тәҡдим булараҡ кире ҡағыла» :108.
1932—1936 йылдарҙа — Юғары оборона советының генераль секретары. 1937 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу мәктәбендә уҡыта, шунан һуң Мецелағы 507-се танк полкына командир итеп тәғәйенләнә. 1937—1939 йылдарҙа — танк полкы командиры.
Һуғыштың башланыуы. Лондонға күсенгәнгә тиклем
Икенсе донъя һуғышы алдынан де Голль полковник званиеһында була. Һуғыш башланырҙан бер көн алда (1939 йылдың 31 авгусында) Саарҙағы танк ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә, был йәһәттән ул түбәндәгене яҙа: «Минең өлөшөмә ҡот осҡос мистификацияла уйнау роле бүленде… Мин командалыҡ иткән бер нисә тиҫтә еңел танк — саң бөртөгө генә. Әгәр ҙә әүҙем хәрби хәрәкәт башламаһаҡ, был һуғышта, ҡыҙғаныс хәлгә төшөп, еңеләсәкбеҙ».
1940 йылдың 14 майында уға яңы ойошторолған 4-се бронетанк дивизияһына (тәүҙә 5000 һалдат һәм 85 танк) командалыҡ итеү йөкмәтелә. июндә ул ваҡытлыса бригада генералы вазифаһын үтәй (уны рәсми рәүештә был званиела раҫлап өлгөрмәйҙәр, шуға ла һуғыштан һуң ул Дүртенсе республиканан полковник пенсияһын ғына ала). июндә премьер-министр Поль Рейно де Голлде хәрби министр урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләй. Ошо вазифала булғанында генерал Францияның хәрби ведомствоһы етәкселеге һәм иң тәүге сиратта министр Филипп Петен хуплауы буйынса дошман менән килешеү тураһындағы пландарына ҡаршы торорға тырыша. июндә де Голль Лондонға француз хөкүмәтен Африкаға эвакуациялау өсөн караптар бүлеү тураһындағы һөйләшеүҙәргә бара; ошо сара барышында ул Бөйөк Британияның премьер-министры Уинстон Черчиллгә, «хөкүмәт һуғышты дауам итеү хаҡында хәстәрләһен өсөн, Реноға ярҙам итеү буйынса саралар күреү талап ителә», тип мөрәжәғәт итә. Әммә шул көндө үк Поль Рейно отставкаға сыға, унан һуң хөкүмәткә етәксе булып ҡалған Петен кисекмәҫтан Германия менән килешеү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 1940 йылдың июнендә де Голль, был процеста ҡатнашырға теләмәүен белдереп, эвакуацияланған хөкүмәт урынлашҡан Бордоға самолётта оса һәм ҡайтанан Лондонға килә. Черчиллдең әйтеүенсә, «де Голль был самолётта үҙе менән Францияның бер өлөшөн алып китә».
Тәүге декларациялар
thumb|right|[[18 июндәге телмәр|Голлдең «Бөтә француздарға» саҡырыуы, 1940
Тап ошо мәл де Голль биографияһында һынылышлы осор була. "Өмөттәр мемуарҙары"нда ул түбәндәге һүҙҙәрҙе яҙа: «1940 йылдың июнендә, башҡа төрлө ярҙам булмағанға күрә, үҙенең рухын һәм намыҫын һаҡлап ҡалыу өсөн һәм тыуған илдең саҡырыуына яуап итеп, бер кемгә лә билдәле булмаған де Голль бер үҙе Франция өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнә алырға тейеш» :220. Ул көндө Би-би-си де Голлдең француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтен булдырырға саҡырған телмәрен радио аша тапшыра. Тиҙҙән листовкалар таратыла, уларҙа генерал «бөтә француздарға» (A tous les Français) түбәндәге белдереү менән мөрәжәғәт итә: Франция алышта еңелде, ләкин ул һуғышта еңелмәне! Бер нәмә лә юғалтылманы, сөнки был һуғыш — донъя һуғышы. Франция азатлығын һәм бөйөклөгөн ҡайтарасаҡ көн етәсәк… Шуға ла мин бөтә француздарға ла, дошманға ҡаршы тороу, үҙ-үҙеңде ҡорбан итеү һәм киләсәккә өмөттәр хаҡына, минең тирәләй берләшергә саҡырам.
Шарль де Голль «Азат (аҙаҡ — „Һуғышыусы“) Францияның» — оккупанттарға һәм коллаборационистик Виши режимына ҡаршылыҡ күрһәтеү ойошмаһының етәксеһе вазифаһын биләй. Был ойошманың легитимлығы түбәндәге принципҡа нигеҙләнә: «Тыуған ил хәүеф аҫтында булғанда, милли берҙәмлекте һәм күсәгилешлекте тәьмин итеү маҡсатында, властың законлы нигеҙҙә эшләүе уның булдыҡлылығы илһамландырыусы тойғоларға нигеҙләнә».
Тәүге осорҙа уға бик күп ҡатмарлылыҡтар менән осрашырға тура килә. «Тәүҙә мин бер кем дә түгел инем… Францияла миңә ышаныс белдереүсе бер генә кеше лә булманы, илдә танылған шәхес тә түгел инем. Сит илдәрҙә лә миңә ышанған һәм минең эшмәкәрлегемде аҡлаған кешеләр булманы». «Азат Франция» ойошмаһын формалаштырыу оҙаҡҡа һуҙыла. Де Голль Черчиллдең хуплауын алыуға өлгәшә. 1940 йылдың 24 июлендә Черчилль генерал Г. Л. Исмейға түбәндәгене хәбәр итә: "Әлеге мәлдә, ҡапҡан ябылмаҫ элек, француз офицерҙарына һәм һалдаттарына, шулай уҡ көрәште дауам итергә теләгән күренекле белгестәргә төрлө порттарға үтеп инергә булышлыҡ иткән ойошманы булдырыу бик мөһим. "Йәшерен тимер юлы"н булдырырға кәрәк… Күңелдәре тәүәккәлек менән тулы кешеләр ағымының туҡталғыһыҙ буласағына икеләнмәйем — ә беҙгә француз колонияларын обороналау өсөн бөтә мөмкинлектәрҙе лә файҙаланырға кәрәк. Хәрби-диңгеҙ министрлығы һәм хәрби-һауа көстәре улар менән хеҙмәттәшлек итергә тейеш. Генерал де Голль һәм уның комитеты, әлбиттә, оператив орган буласаҡ". Виши хөкүмәтенә альтернатива булдырырға тырышыу Черчиллде хәрби ҡарарға ғына түгел, ә сәйәси ҡарар ҡабул итеү кәрәклеген аңлауға: йәғни де Голлде «бөтә азат француздарҙың башлығы» итеп таныуға (1940, 28 июнь) һәм халыҡ-ара йәһәттән де Голлдең абруйын көсәйтеү буйынса ярҙам итеү тырышлығына килтерә.
Колонияларға контроллек итеү. Ҡаршылыҡ күрһәтеүҙе үҫтереү
Хәрби йәһәттән төп бурыс: Африкалағы, Һинд-ҡытайҙағы һәм Океаниялағы киң колониаль биләмәләрҙе «Француз империяһының» француз патриоттары яғына ауҙарыу. Дакарҙы яулап алыуҙа уңышһыҙлыҡҡа тарығас, де Голль Браззавилдә (Конго) Империяның Оборона Советын булдыра, уны ойоштороу тураһындағы манифест шундай һүҙҙәрҙән башлана: «Беҙ, генерал де Голль (nous général de Gaulle), азат француздарҙың башлығы, ҡарар итәбеҙ» һәм артабан шундайыраҡ рухта Советҡа француз (ҡағиҙә булараҡ, африкан) колонияларының антифашистик кәйефтәге хәрби губернаторҙары: генералдар Жорж Катру, Феликс Эбуэ, полковник Филипп Леклерк инә. Шул мәлдән алып де Голль үҙ хәрәкәтенең милли һәм тарихи тамырҙарын һыҙыҡ өҫтөнә ала башлай. Ул Азат итеү орденын булдыра, орденда француз милләтенең символы феодализм дәүеренә барып тоташҡан боронғо ике арҡыры таяҡлы Лотарингия тәреһе төп билдә була. Шуның менән бергә Француз республикаһының конституцион традицияларына таяныуҙы ла иғтибарынан ситләштермәй. Браззавилдә халыҡҡа еткерелгән «Органик декларация» («Һуғышыусы Франция» сәйәси режимының хоҡуҡтарын билдәләүсе документ) Виши режимының легитим булмауын иҫбатлай." . 1941 йылдың 22 июненән һуң СССР менән туранан-тура бәйләнеш урынлаштырыу «Азат Францияның» ҙур уңышы була. Совет етәкселеге Виши режимындағы үҙенең тулы хоҡуҡлы вәкилен икеләнеп тормайынса Лондонға күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә . 1942 йылдың мартында француз милли азатлыҡ комитеты СССР властарына, хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу өсөн, лётчиктар һәм авиация механиктары төркөмөн ебәреү тәҡдиме менән мөрәжәғәт итә. Сталин проектты хуплай: ул де Голль Көнбайыш Европала икенсе фронтты асыу өсөн сығыш яһар, тип ышана . 1942 йылдың 25 ноябрендә СССР территорияһында француз авиация эскадрильяһын булдырыу тураһында совет-француз килешеүенә ҡул ҡуйыла, уға «Нормандия» исеме бирелә. «Көнсығыш» илдәре һәм уларҙың союзниктары ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышҡан, аҙаҡ «Нормандия — Неман» полкына әйләндерелгән француз истребителдәре авиация эскадрильяһы бына шулай барлыҡҡа килә.
1941—1942 йылдарҙа оккупацияланған Францияла партизан ойошмалары селтәре бөтә ил буйлап тарала. 1941 йылдың октябренән немецтар аманатҡа алынғандарҙы ата башлай, шуға ла де Голль бөтә француздарҙы тоталь забастовкаға һәм күп халыҡ тупланған ҡаршылыҡ акцияларына сығырға саҡыра.
Союздаштар менән конфликт
«Монархтың» эшмәкәрлеге Көнбайышҡа оҡшамай башлай. Рузвельт аппаратында «ағыулы пропаганда таратыусы» һәм һуғыш хәрәкәттәренә ҡамасаулаусы «азат француздар» тип аталғандар тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй башлайҙар. 1942 йылдың ноябрендә Америка ғәскәрҙәре Алжирға һәм Мароккоға инә һәм Виши режимы яҡлы булған урындағы француз хәрби начальниктары менән һөйләшеүҙәр башлай. Де Голль Англия һәм АҠШ етәкселәренә Алжирҙа Виши режимы яҡлылар менән хеҙмәттәшлек итеү Францияла союздаштарҙың хуплауын юғалтыуға килтерәсәге тураһында аңлатырға тырыша. «АҠШ бөйөк эштәргә ваҡ тойғолар һәм ҡатмарлы сәйәсәт ҡуша, — ти де Голль»..
Ул ваҡытҡа союздаштар яғына сыҡҡан Алжир башлығы адмирал Франсуа Дарлан 1942 йылдың декабрендә 20 йәшлек француз Фернан Бонье де Ла Шапел (Fernand Bonnier de La Chapelle) тарафынан үлтерелгән була (тиҙ арала ғына ойошторолған суд ҡарары менән ул икенсе көнөнә үк атып үтерелә). Союздаштар етәкселеге армия генералы Анри Жироны Алжирҙың «граждандар һәм хәрби баш командующийы» итеп тәғәйенләй. 1943 йылдың ғинуарында Касабланкалағы конференцияла де Голль союздаштарҙың планын белеп ҡала: союздаштар «Һуғышыусы Францияның» етәкселеге урынына составына үҙ ваҡытында Петен хөкүмәте яҡлы булғандарҙың күбеһе ингән комитет (башлығы Жиро) булдырырға теләй икән. Касабланкала де Голль был планды ҡабул итмәйәсәген асыҡтан-асыҡ күрһәтә. Ул бер һүҙһеҙ ил мәнфәғәттәрен күҙәтеүгә баҫым яһай («Һуғышыусы Франция» аңлағанса). Һөҙөмтәлә «Һуғышыусы Франция» икегә бүленә: де Голль етәкселегендәге һәм У. Черчилль башында торған Бөйөк Британия хөкүмәте тарафынан хупланған милли йүнәлешкә һәм Анри Жиро тирәһендә тупланған американ йүнәлешенә.
1943 йылдың 27 мартында Парижда Ҡаршылашыу Милли Советы (НСС) ойоштороу конспиратив ултырышына йыйыла, Совет, де Голль теләгәнсә, оккупацияланған илдә эске көрәште ойоштороу буйынса байтаҡ эштәрҙе үҙ өҫтөнә ала. Де Голлдең тотҡан юлы нығына бара, шуға ла Жиро компромисс эҙләргә мәжбүр була: НСС-ны асыу менән бергә тип әйтерлек ул генералды Алжирҙың идара итеү структураларына инергә саҡыра. Генерал ғәскәр командующийы Жироның кисекмәҫтән граждандар советына бер һүҙһеҙ буйһоноуын талап итә. Хәл ҡатмарлаша. Аҙаҡ килеп, 1943 йылдың июнендә Француз милли азатлыҡ комитеты булдырыла, етәкселәре итеп тигеҙ хоҡуҡҡа эйә булған де Голль һәм Жиро һайлана. Шулай ҙа күпселекте де Голль яҡлылар ала, Жиро яҡлыларҙың ҡайһы берҙәре (шул иҫәптән Кув де Мюрвиль — Бишенсе республиканың буласаҡ премьер-министры) — де Голль яғына күсә. 1943 йылдың ноябрендә Жиро Комитеттан сығарыла.
1944 йылдың июнендә де Голлде Черчилль Лондонға саҡыра. Британия премьеры Нормандияға союздаштарҙың ғәскәре төшөрөләсәге тураһында иғлан итә, шуның менән бергә, — Рузвельт тарафынан үткәреләсәк АҠШ ихтыяры диктатын тулыһынса хупларға кәрәклекте белдерә. Шуның менән Де Голль хеҙмәтенә мохтаж булмауҙарына ишара яһала. Генерал Дуайт Эйзенхауэр яҙған француз халҡына мөрәжәғәт проектында «законлы власть органдары һайланғанға тиклем» союздаш командованиеның бөтә күрһәтмәләрен үтәү талап ителә, тигән һүҙҙәр була. Де Голлдең киҫкен рәүештә быға риза булмауы сәбәпле, Черчилль уға, Эйзенхауэр тексына ҡушылмайынса, айырым рәүештә радио аша француздарға мөрәжәғәте менән сығыш яһауҙы рөхсәт итергә мәжбүр була. Генерал үҙ мөрәжәғәтендә Францияла булдырылған «Һуғышыусы Франция» хөкүмәтенең лигитим булыуы тураһында белдерә һәм уны Америка командованиеһына буйһондороу тураһындарғы пландарға ҡырҡа ҡаршы булыуын иғлан итә.
Францияны азат итеү
1944 йылдың июнендә союздаш ғәскәрҙәр Нормандияға төшөүҙе уңышлы башҡарып сыға, шуның менән Көнбайыш Европала «икенсе фронт» асыла. Де Голль, азат ителгән француз ерендә бер ни тиклем ваҡыт булып, Француз республикаһының ваҡытлы хөкүмәтен ойошторғандан һуң, тағы ла Вашингтонға президент Франклин Рузвельт менән һөйләшеүҙәргә юллана, маҡсаты — Францияның бөйөклөгөн һәм үҙаллылығын кире ҡайтарыу (генералдың сәйәси лексиконында тап ошо һүҙҙәр төп урынды алып тора). «Америка президентын тыңлағанда мин шуға инандым: ике дәүләт араһындағы эшлекле мөнәсәбәттәрҙә логика һәм тойғо, реаль көс менән сағыштырғанда, бөтөнләй ниндәйҙер әһәмиәткә эйә булмауына инандым, бында баҫып алыу һәм эләктергәнде ҡулдан ысҡындырмау юғары баһалана; әгәр Франция үҙенең элекке хәленә ҡайтырға теләһә, тик үҙ көсөнә генә таяна ала», тип яҙа де Голль.
Ҡаршыллыҡ күрһәтеү хәрәкәтендә ҡатнашыусылар Анри Роль-Танги етәкселегендә хәрби губернатор Чад Филипп де Отклоктың (тарихҡа Филипп Леклерк исеме аҫтында ингән) танк ғәскәрҙәре менән Парижға юлды асҡандан һуң, де Голль азат ителгән баш ҡалаға аяҡ баҫа. Грандиоз тамаша хасил була — халыҡ менән шығырым тулы Париж урамдары буйлап де Голлдең тантаналы аҙымдар менән ғәскәр алдынан үтеүе азатлыҡҡа һыуһаған халыҡтың күңелендә мәңгелеккә һаҡланып ҡала. Генерал үҙенең мемуарҙарында был хаҡта тәфсирләп яҙа. Тантанала ҡатнашыусылар баш ҡаланың тарихи, Францияның героик тарихын сағылдырған урындары янынан үтә; аҙаҡ де Голль был хаҡта түбәндәге һүҙҙәрҙе әйтә: «Донъяның иң атаҡлы урындары буйлап атлағанда күптән булып үткән иҫтәлекле ваҡиғалар бөгөнгө көн беҙ байрам иткән данлыҡлы ваҡиғаға ҡушылыуын тойҙом».
1944 йылдың 26 авгусында Францияны азат итеүгә арналған парад үткәрелә. Париж бындай грандиоз тамашаны элек күргәне булмағандыр. Колонналар ағымына снайперҙар атып тороуға ҡарамаҫтан, де Голль башын эймәй тантаналы атлауын дауам итә, бының менән ул ватандаштарына һайлаған юлынан тайпылмаясағын күрһәтә.
Һуғыштан һуңғы хөкүмәт
1944 йылдың авгусынан де Голль — Франция Министрҙар советы рәйесе (Ваҡытлы хөкүмәт). Ошо поста оҙаҡҡа һуҙылмаған, йыл ярымлыҡ эшмәкәрлеген ул аҙаҡ «ҡотҡарыу» тип атай. Францияны англо-американ блогы пландарынан (Германияны өлөшләтә ремилитаризациялау, Францияны бөйөк державалар исемлегенән алып ташлау) «ҡотҡарыу». Думбартон-Окста үткәрелгән БМО-ны ойоштороу буйынса Бөйөк державаларҙың коференцияһында ла, 1945 йылдың ғинуарында Ялта конференцияһында ла Франция вәкилдәре ҡатнашмай. Ялта осрашыуҙарынан бер ни тиклем алда де Голль, инглиз-американ хәүефенән һаҡланыу өсөн, Мәскәүгә СССР менән союз булдырыу маҡсатында бара. Генерал Мәскәүгә Баку аша бара, һәм унда беренсе тапҡыр 1944 йылдың 2 декабренән 10 декабренә тиклем була.
Визитының һуңғы көнөндә Кремлдә Сталин һәм де Голль «союз һәм хәрби ярҙам» тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Был акттың маҡсаты: иң тәүге сиратта Францияға бөйөк держава статусын ҡайтарыу һәм уның еңеүсе-дәүләттәр исемлегендә булыуын таныу. Француз генералы де Латр де Тассиньи союздаш державалар полководецтары менән бергә Карлсхорста 1945 йылдың 8 майынан 9 майына ҡарай төндә герман ҡораллы көстәренең капитуляцияһын ҡабул итә. Францияға Германия һәм Австрия ерҙәренән оккупация зоналары бүленә.
Һуғыштан һуң Францияла йәшәү кимәле түбән була, эшһеҙлек арта бара. Хатта илдең сәйәси ҡоролошон тейешенсә билдәләй алмайҙар. Учредительный йыйылышҡа һайлауҙарҙа (1945 йылдың 21 сентябре) бер генә партия ла өҫтөнлөк алыуға өлгәшмәй (коммунистар сағыштырмаса күберәк тауыш йыя, Морис Торез вице-премьер итеп тәғәйенләнә), Конституция проекты бер нисә тапҡыр кире ҡағыла, 1945 йылдың 2 декабрендә Француз банкы һәм дүрт эре банк националләштерелә. Хәрби бюджетты арттырыу мәсьәләһе буйынса сираттағы конфликттан һуң 1946 йылдың 20 ғинуарында де Голль хөкүмәт башлығы посын ҡалдыра һәм Шампандәге (Үрге Марна депатаменты) ҙур булмаған поместье Коломбэ-ле-Дез-Эглизгә (Colombey-les-Deux-Églises) барып урынлаша. Әммә посынан китеүҙең төп сәбәбе республикала идара итеү формаһына ҡағылышлы бәхәскә бәйле була, шуға ла конституция проекты бер нисә тапҡыр ҡарала. Де Голль көслө президент власы яҡлы була, ә парламентта берлектә күпселекте тәшкил иткән коммунистар һәм социалистар, парламенттың хөкүмәттең эшен контролдә тотоуы өсөн сығыш яһай. Армия тураһындағы мәсьәлә буйынса ла де Голлдең үҙ фекере була, армия һәм көслө президент власы көслө Францияның нигеҙе булырға тейеш, тип иҫәпләй ул. 1945 йылдың декабрендә генерал был республикаға үҙенең башлыҡ булмаясағын аңлай һәм аҙағыраҡ уңайы тыуыу менән был посҡа кире ҡайтыу өсөн отставка сығыуға сәбәп эҙләй башлай. Үҙенең хәлен ул Наполеонды ситкә ҡыуып ебәреү менән сағыштыра. Ләкин йәшлектәге кумирынан айырмалы рәүештә де Голль француз сәйәсәтен ситтән күҙәтә ала һәм мөмкинлек булыу менән кире ҡайтасағына ышана.
Власҡа кире килеү
1957—1958 йылдар Дүртенсе республика өсөн тәрән сәйәси көрсөк йылдары була. Оҙаҡҡа һуҙылған Алжирҙағы һуғыш, Министрҙар советын ойоштороу буйынса тырышыуҙар, аҙаҡ килеп — иҡтисади көрсөк.
Алжирҙың хәрби етәкселегенә көслө баҫым яһаған «ультрауң» хәрби төркөмсөктәр әүҙемләшә. 1958 йылдың 10 майында Алжирҙың дүрт генералы президент Рене Котиға, Алжирҙан баш тартыуҙы булдырмаҫҡа, тигән ультиматив талап менән мөрәжәғәт итә. 13 майҙа «ультра» төркөмдөң ҡораллы формированиелары Алжир ҡалаһында колониаль хакимиәттең бинаһын баҫып ала; генералдар «тын тороуҙан сығырға» һәм «йәмәғәт ышанысы хөкүмәтен» ойоштороу маҡсатында ил граждандарына мөрәжәғөт итергә, тигән саҡырыуҙы телеграф аша Парижға, Шарль де Голлгә ебәрә.
1958 йылдың 15 майында мәғлүмәт агентлығы де Голлдең саҡырыуын тарата:
Әгәр ҙә бер йыл элек, иҡтисади көрсөк ҡыҙған саҡта, ошондай белдереү яңғыраһа, ул дәүләт түңкәрелешенә саҡырыу кеүек ҡабул ителер ине. ә инде хәҙер дәүләт түңкәрелеше хәүефе янағанда үҙәк яҡлы Пьер Пфлимлен да, Ги Молленың сабыр социалистары ла, Алжир боласылары ла де Голлгә өмөт менән баға. Путчистар бер нисә сәғәт эсендә Корсика утрауын баҫып алғандан һуң, илде де Голль генә ҡотҡара аласағын һәр кем аңлай. Халыҡ араһында Парижға парашют-десант полкының төшөүе тураһында имеш-мимеш тарала. Шул мәлдә генерал боласыларға уның командованиеһына буйһоноу талабы менән ышаныслы рәүештә мөрәжәғәт итә. 27 майҙа Пьер Пфлимлендың «хөкүмәте» отставкаға сыға. Президент Рене Коти, Милли йыйылышҡа де Голлде премьер итеп һайлау, яңы хөкүмәт ойоштороу һәм Конституцияны ҡайтанан ҡарау өсөн уға ғәҙәттән тыш вәкәләттәр тапшырыу талабы менән мөрәжәғәт итә. июндә 329 тауыш менән де Голль Министрҙар Советы Рәйесе посына раҫлана.
Де Голлдең власҡа килеүенә Мендес-Франстың радикалдары, һул социалистар (шул иҫәптән буласаҡ президент Франсуа Миттеран), Торез һәм Жак Дюкло етәкселегендәге коммунистар ҡырҡа ҡаршы төшә. Улар дәүләттең демократик ҡаҙаныштарын һис һүҙһеҙ һаҡлауҙы талап итә. Ә де Голль яҡын киләсәктә тап шул мәсьәләне үҙенсә хәл итәсеген белә.