cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лежа лигаһы
Лиганы төҙөү
Скандербегтың эшмәкәрлеге үҙәк һәм төньяҡ Албанияла азатлыҡ ихтилалы башланыуына этәргес биргән. Скандербег ғосман төрөктәренә ҡаршы көрәшеү маҡсатында айырым албан ырыуҙарының кеше һәм матди ресурстарын берләштереү өсөн барлыҡ көсөн һалған. Ошо маҡсатында 1444 йылдың 2 мартында Лежа ҡалаһында (Венеция республикаһы составында булған) ул албан кенәздәренең съезын ойошторған, бында Арианити, Дукадьи, Топиа, Мукаки ырыуҙарының вәкилдәре, шулай уҡ бейек тауҙарҙағы ирекле албан ҡәбиләләренең лидерҙары ҡатнашҡан. Кенәздәрҙең үҙ-ара бәхәстәренә ҡарамаҫтан, хәрби-сәйәси берләшмә төҙөлгән, ул «Лежа лигаһы» исеме аҫтында тарихҡа ингән.
Лежа лигаһын нигеҙләүселәре араһында артабанғы кенәздәр булған:
Георгий Кастриоти (Скандербег) Лежа лигаһының лидеры һәм 8 мең яугирҙан торған ҡораллы көстәрҙең баш командующие итеп һайланған.
Лежа Лигаһы Албанияның бойондороҡһоҙ хакимдары федерацияһы булып торған. Кенәздәр дөйөм тышҡы сәйәсәт артынан барырға һәм бергәләп үҙ бойондороҡһоҙлоғон тоторға тейеш булған. Әлбиттә был хәрби сығымдарҙы ҡаплау өсөн коллектив бюджетты талап иткән һәм һәр бер ырыуы Лежа лигаһының дөйөм фондына үҙ өлөшөн индергән.
Шул уҡ ваҡытта һәр бер албан ырыуы үҙ ерҙәренә хужа булыуын дауам иткән, үҙ шәхси уделдарында эске мәсьәләләрҙе сискәндә автономияны һаҡлаған. Лиганы ойоштороу һәм уның йәшәүе берҙәм Албания дәүләтен төҙөлөүенә ынтылыш булып киткән.
1450 йылда албан аҡһөйәктәре Пётр Спани, Георгий Душмани, Георгий Арианити һәм Лека Дукаджини Лежа лигаһы составынан сыҡҡандар. Дукаджини (Дукадьини) нәҫеле ғосман төрөктәре менән солох төҙөгән һәм Скандербегҡа ҡаршы көрәш башлаған. Албания тарихы буйынса белгес Роберт Элси буйынса, Георгий Арианити Скандербегтың көнәркәше була һәм 1459 йылда уның менән союзды өҙгән.
Лиганың тарҡалыуы
Лежа лигаһының рәсми бөтөрөлөү датаһы билдәһеҙ булһа ла, ул үҙенең барлыҡҡа килеүенән алып әкренләп тарҡала башлаған. Күп кенә албан аҡһөйәктәре Скандербег власының көсәйеүенән ҡәнәғәт булмағандар һәм лига составынан сыға башлаған. 1450 йылға ҡарай тик Кастриоти һәм Арианити кенәзлектәренең көстәре ғосман төрөктәренә ҡаршы көрәште дауам иткән. Скандербег 1468 йылда вафат булғандан һуң ғосман солтаны Мәхмәт Фәтих бөтә Албанияны баҫып алған, әммә Скандербегтың үлеме бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштең аҙағы булмаған. Албандар ғосман төрөктәре менән 1478—1479 йылдарҙа Шкодерҙы ҡамауға тиклем көрәшкән. 1479 йылда Венеция республикаһы Ғосман империяһы менән тыныслыҡ килешеүе төҙөү һәм төрөктәргә Шкодерҙы тапшырған.
Байя (Венгрия)
Байя (Baja) — Венгрияның көньяҡ ҡалаһы, Дунайҙың һул ярында урынлашҡан. Байя — ҙурлығы буйынса медье Бач-Кишкунда — Кечкемет баш ҡалаһынын һуң, икенсе ҡала. Халыҡ һаны — 37 690 кеше йәшәй (2005).
Транспорт һәм географияһы
Байя Будапештан 150 километр алыҫлыҡта көньяҡҡа табан һәм 108 километр Кечкемет ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Ҡала Дунай йылғаһының һул ярында тора, бында ул ике ҙур төбәкте бүлеп тора — Альфельди Көньяҡ- Дунай арты крайы. Шулай уҡ ҡала территорияһы буйлап Шуговица йылғаһы аға.. йылғаһы аға. Байяла Дунай буйлап барыусы ике автомобиль магистрале Будапешт — Шольт һәм көнбайыштан көнсығышҡа барған Сегед — Байя тамамлана. Ҡалала шулай уҡ тимер юл станцияһы. һәм йылға порты бар.
Дунайҙың ҡаршы ярында Геменц урман ҡурсаулығы урынлашҡан, ул Дунай-Драва милли паркы составына ингән.
Этимологияһы
Ҡала исеменең килеп сығышын төрөк теле менән бәйләйҙәр, төрөк һүҙе «үгеҙ» ҙән килеп сыҡҡан, тип фараз ителә. Австрия осоррнда ҡала бынан тыш, Франкенштадт немец исеме аҫтында билдәле. Күп һанлы славян общинаһы элек уны Байя тип йөрөткән.
Тарихы
Ҡала беренсе тапҡыр 1308 йылда телгә алынған. XVI—XVII быуаттарҙа төрөк оккупацияһы ваҡытында Байя төбәктең үҙәге булған. Төрөк хакимлығы ваҡытында ҡалаға күп һанда хорваттар һәм сербтар күсеп килә. Улар Байя халҡының күпселеген тәшкил иткән. XVII быуат аҙағында ҡаланың Габсбургтар власына буйһоноуы, ҡалаға немец күскенселәренең яңы тулҡынын тыуҙыра. 1715 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Байяла 237 йорт булып, шуларҙың 216-һы югославяндарҙыҡы, 16-һы венгрҙарҙыҡы һәм — немецтарҙың −5. XVIII быуаттың икенсе яртыһында ҡалаға илдең башҡа төбәктәренән венгерҙар, йәһүдтәр күсә башлай.
Ҡала отошло ҡоро ер юл һәм йылға юл сатында урынлашыуы арҡаһында, тиҙ үҫә һәм мөһим сауҙа үҙәгенә әйләнә. Байя аша венгер иген һәм шарап экспортының байтаҡ өлөшө Германияға һәм Австрияға үтә.
XIX быуатта тимер юл транспорты үҫеше осоронда йылға транспорты әһәмиәтен юғалта, был ҡаланы бөлгөнлөккә килтерә. Тимер юл магистрале, Будапешт менән Загребты һәм Фиум адриатик портты бәйләүсе (хәҙерге Риек), ситтән үтә; Байяла тик аҙаҡҡы (тупик) тармағы ғына төҙөлә.
Беренсе донъя һуғышы аҙағында Байя серб ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, күпмелер ваҡыт ҡаланың яңы ойошторолған сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегенә (һуңынан Югославияға) күсеү мөмкинлеге лә була. Әммә Версаль килешеүе, ахыр сиктә, Байяны Венгрияныҡы итеп ҡалдыра, һөҙөмтәлә славяндарҙың күпләп Югославияға эмиграцияһы башлана һәм венгрҙар һуғыштан һуң кире ҡайтарылған территорияларына әйләнеп ҡайталар.
Икенсе бөтә донъя һуғышынан ҡалала бер нисә сәнәғәт предприятиеһы төҙөлә, уларҙың араһында ҙур туҡыу фабрикаһы; шулай уҡ Дунай йылғаһы аша күпер сафҡа индерелгән.
Иҡтисады
Мөһим транспорт үҙәге: пристань һәм Дунай йылғаһы аша күпер, тимер юл станцияһы. Аҙыҡ-түлек, текстиль сәнәғәте һәм ағас эшкәртеү; ауыл хужалығы машиналары эшләү — иҡтисадының төп тармаҡтары булып тора.
Халҡы
Халыҡтың милли составы: 93,5 % — венгрҙар; 2,7 % — немецтар; хорваттар, сербтар, словак, сиғандар. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем, ҡалала ҙур йәһүд общинаһы була.. Ҡорбандарға һәйкәл булып холокост.
Иҫтәлекле урын
Ҡаланың төп иҫтәлекле урыны —XVII быуат Франциск изге Антоний монастыры. Байяла — 15 сиркәү эшләй, күпселеге — католиктарҙыҡы, протестанттарҙың һәм православиеларҙың сиркәүе бар.. Ҡалала даими экспозициялары менән картиналар галерияһы һәм бер нисә музей урынлашҡан.
Йорт ҡоштары
Йорт ҡоштары (ингл. poultry) — ҡулға эйәләштерелгәндәр ҡоштар. Улар кешеләр тарафынан декоратив, шулай уҡ ауыл хужалығы маҡсаттарында — ит, йомортҡа, ҡауырһын алыу өсөн үрсетелә.
Был ҡоштар, ҡағиҙә булараҡ, Galloanserae кладаһына (клада — отряд (биология)) һәм Galliformes (тауыҡ һымаҡтар) отрядына ҡарай; һуңғыһына тауыҡ, бүҙәнә, күркә һәм мысыр тауығы, шулай уҡ тауис һәм ҡырғауыл инә.
Йорт ҡоштары категорияһына өйрәктәр, мускус өйрәктәре, йорт ҡаҙҙары, күгәрсендәр, Африка дөйәғоштары ҡарай. Ләкин спорт ҡыҙыҡһыныуы йәки аҙыҡ итеп ҡулланыу өсөн һунар иткән, кейек тип йөрөтөлгән ҡырағай ҡоштарҙы үҙ эсенә алмай. Инглиз һүҙе сығышы менән француз телендәге «poule» (тауыҡ) һүҙенә барып тоташа. Ул үҙе латинса "pullum"дан килеп сыҡҡан, йәғни «себеш» тигәнде аңлата.
Тарихы
Ҡырағай ҡоштарҙы бер нисә мең йыл элек ҡулға эйәләштерә башлағандар. Тәүҙә кешеләрҙең, ҡырағай тәбиғәттә йомортҡа йыйып, уларҙан ҡоштар сығарыуы һөҙөмтәһе булыуы мөмкин, әммә һуңғараҡ был ҡоштарҙы даими тотҡонлоҡта аҫырай башлайҙар.
Ҡош төрҙәре эволюцияһы һәм быуаттар дауамында йомортҡа етештереүҙе арттырыу, ҡауырһын сифаты яҡшыраҡ булған яңы тоҡомдар алыу маҡсатында яһалма һайлап алыу арҡаһында хәҙерге тоҡомдар ҡырағай ата-бабаларынан ныҡ айырыла.
Ваҡ һәм шәхси хужалыҡтарҙа йорт ҡоштары, шул иҫәптән тоҡомло ҡоштар, аҙ тотола. Урындағы, һирәк осрай торған һәм юғала барған төрлө ҡош тоҡомдарының генофондын баһалау, һаҡлау һәм файҙаланыу мөһим әһәмиәткә эйә.
Тауыҡтар
Беҙҙең эраға тиклем 3500 һәм 2000 йылдар араһында ҡулға эйәләштерелә. Б. э. т. 1500—500 йылдар араһында бөтә донъяға тарала. Уртаса ҙурлыҡтағы ҡоштар осмай, бөтә нәмәне лә ашай, ауырлығы 1,5 кг алып 5 кг тиклем (әтәстәр тауыҡҡа ҡарағанда ҙурыраҡ), йомортҡа һалыусанлығы тоҡомға ҡарап йылына 150 дананан алып 250 данаға тиклем. Был тоҡом йомортҡа, йомортҡа-ит, ит, декоратив һәм һуғыш тоҡомдарына бүленә.
Бүҙәнәләр
XIX быуат аҙағында Японияла XX быуат башында йортҡа яраҡлаштырыла. Ҡоштар бәләкәй, яҡшы оса, бөтә нәмәне ашай, ауырлығы 150-нән 300 грамға тиклем тирбәлә (инәләре аталарынан ҙурыраҡ), тоҡомға ҡарап, йылына 300 данаға тиклем йомортҡа һала. Тоҡомдар йомортҡа, ит һәм дөйөм ҡулланыусы тоҡомдарға бүленә.
Күркәләр
Американы европалылар асҡанға тиклем үк (асыҡ датаһы билдәһеҙ) ҡулға эйәләштерелә ; 2nd edn., revised.  —, NY, USA: , 1883. — Ch. VIII. — P. 308—310. См. также русский перевод:. 1519 йылда Европаға испандар тарафынан килтерелә, унан бер нисә йылдан һуң бөтә Европа буйлап тарала. Ҡоштар эре, ҙурлығы буйынса дөйәғоштарҙан ҡала икенсе урында тора. Ата ҡоштарҙың ауырлығы 35 килограмға етә, инә ҡоштар күпкә бәләкәйерәк (өс тапҡырға). Осмайҙар.
Өйрәктәр
Йорт өйрәктәре Месопотамияла беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡтың аҙағынан билдәле. Уртаса ҙурлыҡтағы, насар оса, һыуҙа йөҙә, яҡшы сумалар. Ата өйрәктәрҙең ауырлығы 3,6 — 4,2 кг, инәләренең — 3,4 — 3,9 кг, йомортҡа һалыусанлығы тоҡомона бәйле, йылына 100—340 йомортҡа.
Ҡаҙҙар
Ҡулға эйәләштереү ваҡыты аныҡ билдәле түгел, яҡынса беҙҙең эраға тиклем 1500 һәм 1000 йылдар араһында. Һыуҙа йөҙөүселәргә ҡараһалар ҙа, өйрәктәрҙән күпкә насарыраҡ йөҙә, ваҡыттың күп өлөшөн ҡоро ерҙә үткәәләр.
Ата ҡаҙҙарҙың ауырлығы 6 килограмм, ҙуры 12 килограмға тиклем, инә ҡаҙ — 4—5 кг, иң ҙуры 10 килограмға етә. 30—40 йомортҡа, ҡайһы бер тоҡомдар 100-гә тиклем һала.
Мысыр тауыҡтары
Боронғо замандарҙа йорт мысыр тауығы Африканан Боронғо Грецияға (унда беҙҙең эраға тиклем V быуатта уҡ йорт ҡоштары итеп телгә алына) һәм Боронғо Римға килтерелгән. Португалия сәйәхәтселәре XV һәм XVI быуаттарҙа мысыр тауығын Көнбайыш Африканан ҡабаттан Европаға алып ҡайта һәм бынан һуң донъяла йорт ҡоштары булараҡ популяр булып китә.
Ата ҡоштар тере ауырлыҡта — 1,5 — 1,6 кг, инә ҡоштар — 1,6 — 1,7 кг, 70 көнлөктәре яҡынса 850 грамм тарта. Йомортҡа һалыу миҙгелле, 5 — 6 ай эсендә бер ҡоштан һәр береһе уртаса 45 грамм ауырлыҡтағы 80 — 90 йомортҡа алына.
Етештереү һәм һатыу
Европа Союзының йорт ҡоштары етештереүселәр һәм һатыусылар Ассоциацияһы мәғлүмәттәре буйынса, 2017 йылда төп етештереүселәр йорт ҡоштары ит ен етештереүҙә һәм һатыуҙа яҡынса түбәндәге күрһәткестәргә өлгәшә :
Тауыҡ йомортҡалары етештереүҙә алдынғы 10 ил :
Һунарҙағы драма (телеспектакль)
«Һунарҙағы драма» (Драма на охоте) — урыҫ яҙыусыһы Антон Чеховтың «Һунарҙағы драма» повесы мотивтары буйынса төшөрөлгән телевизион спектакль.
Сюжет
Бер тапҡыр гәзит мөхәрриренә суд тәфтишсеһе Иван Петрович Камышев килә һәм унда үҙе икенсе фамилия аҫтында яҙған повесының ҡулъяҙмаһын ҡалдырып китә. Ике айҙан һуң мөхәррир был яҙманы асып уҡый башлай һәм, ҡыҙыҡһынып китеп, бөтә повесты башынан аҙағына тиклем уҡып сыға. Артабан ҡулъяҙманың тексы үҙгәртелмәй бирелә. Камышев Карнеевтан саҡырыу ала һәм уның усадьбаһына килә. Унда Камышыев Ольга менән таныша һәм ҡыҙға Урбенин ғашиҡ икәнлеген аңлай. Дуҫтар сиғандар хорын саҡыра һәм улар менән бергә ике көн эсеп ята. Иван Петрович иҫерек баштан Осиповтың башына ишкәк менән һуға.
Вознесенский Камышевты Тенёвоға тәхет байрамына саҡыра. Унда ул Ольганы осрата. Кащеев Ольганың иҫәп буйынса Урбенинға кейәүгә сығырға йыйынғанын белеп ҡала. Башҡа ҡунаҡтар менән бергә ул Карнеевта ҡунаҡта була һәм уларҙа йоҡларға ҡала.
Туйҙа Камышев Надежда Николаевнаны осрата. Тегеһе Камышевты яратыуын аңлата, ләкин ҡәтғи кире яуап ала. Шундай уҡ кире яуапты ул үҙе Вознесенскийға бирә. Өс көндән Ольга үҙе Камышевты күрергә килә. Улар тағы ла бер нисә тапҡыр осрашалар, ләкин был уларға бәхет өҫтәмәй. Граф Ольга артынан да, Надежда артынан етди уйһыҙ ғына йүгерә башлай.
Камышев менән Карнеев граф өйөндә ултырған саҡта, көтмәгәндә Ольга йүгереп килеп инә. Ольгала графтың хатын тапҡан Урбенин ығы-зығы ҡуптара. Камышев үҙенә ҡайтып китә, ә Ольга граф менән бергә йәшәп ҡала. Уның ире Урбенин балалары менән ҡалаға күсеп китә һәм эсергә һабыша.
Август тыуа. Урындағы байҙар һунарға сыға. Ольга граф бүләк иткән ат өҫтөндә һыбай бара: ул ҡылансыҡлана, сөнки граф менән бәйләнешенең тамамланыуға табан барғанын аңлай. Камышев уны туранан-тура һатылғанлыҡта ғәйепләй.
Камышев өйөнә йәйәү ҡайтып китә. Ҡулъяҙмала ул был турала яҙмаған була. Китапты уҡыусы быны эпилогта булған ваҡиғанан аңлай.
Төндә Камышев янына Вознесенский килә һәм Надежданың үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташыуы тураһында һөйләп бирә. Бер үк ваҡытта Карнеевтан Ольганың үлеүе тураһында хат килтерәләр. Камышев менән табип усадьбаға бара һәм әле йәне сыҡмаған Ольганы күрә. Иван Петрович унан һорау алырға тырыша, ләкин Ольга үлтереүсенең кем икәнен әйтмәйенсә йән бирә.
Камышев менән Полуградов был ваҡиғаны тикшерә. Ольганың үлемендә улар енәйәт урынында ҡанға буялған Урбенинды күрә һәм уны ғәйепләй. Бер нисә көндән һуң Кузьма ниндәйҙер байҙың уның бөрмәле бишмәтенең итәгенә ҡанлы ҡулын һөрткәнен иҫенә төшөрә. Кузьманы ҡулға алалар, ул һаҡ аҫтында ултырғанда теге байҙың битен иҫенә төшөрөрөгә тырыша, ләкин икенсе көндөң таңында уның тәнен быуып үлтерелгән көйө табалар.
Камышев тәфтишсе эшенән сығып китә. Присяжныйҙар суды Урбенинды 15 йылға каторгаға хөкөм итә. Повесттың авторы был ваҡиғаларҙан һуң һигеҙ йыл ғүмер үтеп киткәне тураһында яҙа. Шул ваҡыт эсендә Карнеев эскеселек арҡаһында усадьбаһынан ҡолаҡ ҡаға һәм Камышев иҫәбенә йәшәй. Камышев ныҡ ҡартая һәм йыш ҡына уҙған тормошон иҫкә ала. Ошоноң менән ҡулъяҙма тамамлана.
Тәүге визитынан һуң өс ай үткәс, Камышев мөхәррир янына ҡабат килә. Әңгәмә ваҡытында мөхәррир ҡулъяҙмала яҙылған факттар буйынса Ольганы Урбенин түгел, ә Камышев үҙе үлтергән тип бара. Камышев мөхәррирҙең һүҙҙәре дөрөҫлөгөн раҫлай һәм Ольганы нисек үлтергәнен һөйләп бирә. Камышевҡа кемгәлер үҙенең уй-тойғоларын һөйләргә кәрәк була, шунлыҡтан ул үҙенең ғәйебен артыҡ йәшермәйенсә ҡулъяҙмаһында яҙа. Иван Петрович, Урбениндың элеккесә каторгала булыуына (ҡайһы бер кешеләр әйтеүе буйынса үлеүе тураһында белеүенә) ҡарамаҫтан, үҙенең ғәйебен танырға барырға йыйынмай.
Хәйҙәров
Хәйҙәров — фамилия.
Про-Юл
Про-Юл (Дорофеевка) — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Касорга
Касорга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ягодная йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вальшлебен
Вальшлебен (Walschleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1777 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,79 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99189 һәм автомобиль коды — SOM.
Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы
Ғәлиев Фирҙәт Ғәзиз улы (3 ғинуар 1965 йыл) — театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. радио һәм телетапшырыуҙар алып барыусы. 2004 йылдан «Башҡортостан» дәүләт телерадиокампанияһының «Даирә» ижади берекмәһе комментаторы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2006) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты (1996).
Биографияһы
Фирҙәт Ғәзиз улы Ғәлиев 1965 йылдың 3 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Мәләүез районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Яҡшымбәт ауылында тыуған.
1982 йылда унынсы синыфты тамамлағандан һуң Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә. Башлап актёр һөнәренә һөйөү уятыусы, тәүге оҫталыҡ дәрестәре биреүсе уҡытыусыһы, курс етәксеһе Фәрдүнә Ҡасим ҡыҙы Ҡасимова була.
Икенсе курсты тамамлауға хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Ярты йыл Мәскәү өлкәһендә, йыл ярым Белоруссияла ил алдындағы бурысын үтәй.
Ҡайтҡас, уҡыуын Ғабдулла Ғабдрахман улы Ғиләжев курсында дауам итә. Бейеүҙән дәрестәрҙе Тамара Шәһит ҡыҙы Хоҙайбирҙина класында ала. Сәхнә теленән дәрестәрҙе Илшат Хәлил улы Йомағолов, Гөлли Арыҫлан ҡыҙы Мөбәрәкова уҡыта. «Уңыштың башында иң тәүҙә остаздар тора. Үҙ эшен белгән иҫ киткес күркәм шәхестәр, аҡыллы педагогтар Фәрдүнә Ҡасимова, Илшат Йомағолов, Тамара Хоҙайбирҙина, Ғабдулла Ғиләжев, Гөлли Мөбәрәкова, Фәтих Иҡсанов һәм башҡалар үҙ ҡанаттары аҫтына алып, сәхнәгә сығарҙы, аяҡҡа баҫтырҙы»-тип оло хөрмәт һаҡлай күңелендә Фирҙәт Ғәзиз улы уҡытыусылары тураһында.
Хеҙмәт юлын 1989 йылдың 1 сентябрендә Милли йәштәр театрында башлай. Йәш тамашасылар театры асылыу уңайы менән ҡуйылған «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маян­һылыу» спектаклендә Ҡуҙыйкүрпәс булып сығыш яһай.
Күп тә үтмәй талантлы актёрға спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе ышанып тапшыралар. Театрҙағы тәүге эше «Иҙеүкәй менән Мораҙым» (Мөхәмәтша Буранғолов) спектаклендә Ҡадирбирҙе Шахзада роле була.
Милли Йәштәр театры сәхнәһендә ун йыл эшләү дәүерендә тамашасылар күңеленә хуш килерлек, иҫтә ҡалырлыҡ бик күп сағыу образдар тыуҙыра. Мостай Кәримдең «Салауат, «Өн аралаш ете төш» спектаклендә Байыш тархандың ролен башҡара. Тап ошо роль өсөн 1997 йылда Шәйехзада Бабич премияһына лайыҡ була.
Аҙаҡ, Башҡорт дәүләт академия драма театрына күскәс, ошо уҡ спектаклдә (Илдар Ғиләжев ҡуя) Байыш тархандың улы Илеште уйнай.
Флорид Бүләковтың "Мөхәббәт реестры"нда Үлем фәрештәһе роле өсөн халыҡ-ара фестивалдә махсус призға лайыҡ була.
1998 йылдан алып «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының радиотапшырыуҙар студияһына диктор булып эшкә килә.
2000 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһының директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2001 йылда Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрына саҡыралар.
2004 йылдан — Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы «Даирә» ижади берекмәһе комментаторы.
Бер үк ваҡытта уҡы­тыу­сыһы Ғабдулла Ғиләжев саҡырыуы буйынса сәнғәт институтында дәрестәр алып бара.
Сәхнә теле буйынса курста Гөлдәр Ишҡыуатова, Гөлшат Ғайсина, Фирүзә Аллаярова, Ишбулат Иҫәнбаев белем ала.
Фирҙәт Ғәзиз улынан һүҙ, тел ҡәҙерен белергә өйрәнә. Дикция өҫтөндә эшләү, тауыш ҡуйыу серҙәренә төшөнә.
Ижади эшмәкәрлеге
Актёр, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһы программаларын алып барыусы диктор, төрлө саралар­ҙың алыштырғыһыҙ алып барыусыһы, тележурналист.
Дәүләт концерттары менән Төркиәлә, Ке­мерово өлкәһендә сығыш яһай, фильм­дар­ҙа уйнай, тапшырыуҙарҙа ҡатнаша.
Телевидениелағы тәүге сығышы 1983 йылда балалар өсөн була. Мәғәфүр Хисмәтуллиндың ҡатыны Сөйөмбикә апай тапшырыуҙарында әкиәттәр уҡый. Фирҙәт Ғәзиз улын ошо тапшырыуҙа әкиәттә уйнарға саҡыра.
Актёр сағыу әкиәт персонаждары образдарын тыуҙыра: Аҡбай («Ауыл эте Аҡбай», «Аҡбай ниңә күңелһеҙ?»; икеһе лә — Т.Ғ.Миңнуллин); Ярымтыҡ («Алтын балта», С. Р. Сурина; бөтәһе лә — Милли Йәштәр театрында).
Тыр-тыр ролен Гөлназ Ҡолһарина тыуҙыра. Тәүге ниәт буйынса ул бер тапҡыр уйнала торған герой була.
Был — һәр нәмәгә өлгөрә, ҡыҫыла торған һәм үҙ фекере булған эскерһеҙ герой балаларҙың күңеленә хуш килә.
Һөҙөмтәһендә, Фирҙәт Ғәзиз улы «Сәңгелдәк» тапшырыуында 17 йыл буйы Тыр-тыр роле менән кескәйҙәргә тыныс йоҡо теләй.
Ҡорған (Мәнәүез ҡушылдығы)
Ҡорған  (Курган) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының уң ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ҡуһа
Оло Ҡуҫа (Оло Ҡуһа, Оло Күсә) (Большой Куса) — Рәсәй ҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ялан Йылайыры йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км
Этимологияһы
1990-сы йылдарҙағы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә урыҫса Куса тип аталған гидронимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа — башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа — ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына ҡойғанға тиклем, Бәләкәй йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Стальная Анастасия Викторовна
Стальная Анастасия Викторовна (6 ғинуар 1998 йыл, Ростов өлкәһенең Песчанокопская станцияһы) — Рәсәй волейболсыһы, һөжүм итеүсе. 2019 йылдың Йәйге универсиадаһы чемпионы. Волейбол буйынса спорт мастерлығына кандидат.
Биографияһы
Анастасия Викторовна Стальная 1998 йылдың 6 ғинуарында Ростов өлкәһендә тыуған. Туғыҙ йәшендә волейбол менән шөғөлләнә башлай. Алты йыл дауамында Мәскәү ҡалаһының 65-се балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе «Никала» күнекмәләр ала (2007—2013). 2013 йылда йәштәр йыйылма командаһында әүҙем уйнай. 2014, 2015, 2016 йылдарҙа төрлө йәш категориялары составында Европа чемпионы була.
Беренсе миҙгелде өлкәндәр командаһында урындағы Факел менән Яңы Уренгойҙа үткәрә. Һуңынан ике йыл Мәскәүҙең «Нур» клубында уйнай. 2016/2017 миҙгелендә Череповецк ҡалаһының «Северянка» клубы өсөн сығыш яһай, юғары А лигаһының алтынын яулай. 2018—2019 йылдарҙа миҙгелде Силәбенең «Динамо-Метар» составында үткәрә.
2019 йылда Калининград «Локомотивына» күсә.
Италияла йәйге Универсиада, 2019 йылда, Рәсәй милли йыйылма составында турнир еңеүсеһе була.
Аган (ауыл)
Аган — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Нижневартовск районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 570 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628637, ОКАТО коды — 71119902001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Мала (Пушма ҡушылдығы)
Мала (Мола) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы
Биографияһы
Миңлетаһир Ғибәҙулла улы Ғибәҙуллин 1898 йылдың 29 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районы) Абзай ауылында тыуған.
Троицк мәҙрәсәһендә белем алған. Төрки, ғәрәп, фарсы телдәрен яҡшы белгән.
Беренсе бөтә донъя һуғышында һәм Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенең әүҙем эшмәкәре.
1937 йылда ҡулға алына һәм репрессияға дусар ителә. 1947 йылға тиклем төрмәлә була. 1989 йылда аҡлана.
Ижады
Ғибәҙуллин Миңлетаһир Ғибәҙулла улы сәсән легенда хәтирә әкиәттәр һөйләүсе була.
1970 йылдарҙа Ә. М. Сөләймәнов М. Ғ. Ғәбиҙуллиндән 30-лап әҫәрен яҙып ала. «Башкорт халык ижады» томдарында баҫтыра.
Ключарёв (Шишмә районы)
Ключарёв (Ключарёво) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 452163, ОКАТО коды — 80257805015.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чернава (йылға)
Чернава  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1150/187    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кесе Ырғыҙ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Чернава (река)
Кок-Узек
Кок-Узек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 195 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әл-Фәләҡ сүрәһе
Әл-Фәләҡ сүрәһе (ғәр. Таң) – Ҡөрьәндәге 113-се сүрә, 5 аяттан тора. Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләренә (Ән-Нәс менән бергә) керә. Сүрә Мәккәлә ингән, Мәҙинәлә тип әйтеүселәр ҙә бар.
Иңеү сәбәбе: Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләм сихыр арҡаһында ауырып китә. Шунан һуң ике фәрештә уға боҙом әйберҙәре ташланған ҡойоно күрһәтә. Ябраил фәрештә Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә Әл-Мүғәүүизәтәйн сүрәләрен тапшыра. Һәр бәйләнгән төйөндө сискән һайын, уларҙы уҡып, Рәсүлуллаһ терелә.
Ғәрәпсәһе
1 قُلْ أَعُوذُ بِرَبِّ الْفَلَقِ
2. مِن شَرِّ مَا خَلَقَ
3. وَمِن شَرِّ غَاسِقٍ إِذَا وَقَبَ
4. وَمِن شَرِّ النَّفَّاثَاتِ فِي الْعُقَدِ 5. وَمِن شَرِّ حَاسِدٍ إِذَا حَسَدَ'''
Алағанат турғай
Алағанат турғай (урыҫ. зяблик)- алаҡас турғайҙар ғаиләһендәге һайраусы ҡош. Австралиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй, 12 000 самаһы төргә бүленә торған ваҡ ҡоштар.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Парлашып та, күмәкләп тә йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң түбәһе күкһел һоро, маңлайы ҡара, сикәләре, тамағы, ҡойроҡ төбө аҫтан йәшел. Ҡойроғо һәм ҡанаттары ҡара көрән. Ҡанаттарында ике арҡыры оҙонса аҡ тап бар, ҡойроғоноң ике яҡ ситенән аҡ һыҙыҡтар үтә.Инә ҡоштоң дөйөм төҫө көрәнһыу һоро. Ҡанаттары, ҡойроғо ата ҡоштарҙыҡы кеүек. Аҡбауыр турғайҙан һары ҡорһағы һәм йәшел ҡойроҡ төбө менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «тиңк-тиңк» йәки «рьйү-рьйү-рьйү». Матур итеп һыҙғыра һәм сутылдап һайрай.
Әл-Фәләҡ сүрәһе
Транскрипцияһы
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Алағанат турғай
Йәшәү рәүеше
Төрлө урмандарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Бик киң таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт күк таплы 4-7 бөртөк күкһел йомортҡаһы була.
Туҡланыуы
Бөжәктәр, үлән, ағас орлоҡтары менән туҡлана.
Әл-Фәләҡ сүрәһе
Транскрипцияһы
1. Ҡуль әғүүҙү бираббил-фәләҡ.
2.Миң шәрри мәә халәҡ
3.Үә миң шәрри ғаасиҡин иҙәә үәҡаб
5. Үә миң шәрри хәәсидин иҙәә хәсәд
Мәғәнәһе
Бисми-лләһи-ррәхмани-ррәхим!
Кванцо
Кванцо — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арыҫлан (Ҡыйғы районы)
Арыҫлан (Арсланово) — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районындағы ауыл. Арыҫлан ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 719 кеше. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810001.
Географик урыны
Арыҫлан ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Саҡша йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 30 километр һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнсығышҡа табан 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Арыҫлан ауылына 1837 йылда, ата-бабалары 1725 йылда Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Туймазы районы) Түбәнге Бишенде һәм Балтай ауылдарына күсеп киткән һәм үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә ҡабат әйләнеп ҡайтҡан, Троицк өйәҙе Әйле улусы башҡорттары нигеҙ һалған.
Арыҫлан ауылының атамаһы башҡорт зауряд-сотник Арыҫлан Таймаҫов (1777—1857) исеменән һәм Әбдрәзәҡ ауылынан ағалы-энеле Әбдрәзәҡовтарҙың фамилияһынан алынған, шулай уҡ Әбдрәзәҡ, Яңы Туғыҙлы тип тә аталған. Зауряд-сотник Арыҫлан Таймаҫов (уның ағалары Ғөбәй һәм Моратбаҡый) менән бергә Бәләбәй өйәҙенең Түбәнге Бишенде ауылынан (12-се кантондың 9-сы йортонан, 1847 йылдан алып — 13-сө башҡорт кантонынан) хәрби губернатор һәм башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы Т. С. Циолковский рөхсәте буйынса, 1836—1837 йылдарҙағы циркулярҙар нигеҙендә, 1837 йылда ата-бабалар еренә, яңы булдырылған Арыҫлан (Әбдрәзәҡ) ауылына ҡайта. Ошо йылдан башлап бөтә земство түләүҙәре яңы ауылға күсерелә. Шулай итеп, 1725 йылда ата-бабалары, башҡорт төбәгенең төньяҡ-көнсығышында Әйле аҫаба ерҙәрен ҡалдырып, Йылан башҡорттары еренә керҙәш булып күсеп киткәндән һуң, уларҙың тоҡомдары, тыуған ергә ҡайтыусы күскенселәр, законлы халыҡҡа әүерелә.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Башҡорттарҙың бер өлөшөнөң ата-бабаларының еренә күсеп ултыртыу мотивтары ябай аңлатыла: 1832 йылғы ер тураһындағы закон буйынса, аҫаба башҡорттарға ир-ат башына — 40-шар дисәтинә, ә хәрби дәрәжәле керҙәштәргә (типтәрҙәр, мишәрҙәр кеүек ҡатламдарға) — 30-ар, ә граждандар ҡатламына һәр ир-атҡа 15-әр дисәтинә ер бирелгән. Ошоларҙан сығып, 112 йылдан һуң шул күскенселәр вариҫтарының бер өлөшө Әйле улусындағы аҫабалығына әйләнеп ҡайта һәм шул ерҙәрҙең законлы хужаһы тип таныла.
1834 йылғы рәүиз мәғлүмәттәре буйынса, Балтайҙа — 116, Түбәнге Бишенде ауылында 183 йән әйле ир-аты тороп ҡалған. Түбәнге Бишенде ауылынан күсеп килеүселәр ҙә билдәле. Бына ғаилә башлыҡтарының исемдәре: телгә алынған Моратҡужа Аҡсыуашев, уның ағай-энеһе Аҡҡол һәм Исхаҡ, Тойғон Ильясов, Хәмит Һөйөндөков, Ғабдулла Хәмитов, улы Лузамас менән Нөрөш Әмиров, Вәлит һәм Йәрмөхәмәт Иркиндар, Йыһанша Һабанаков, уның улы Ғүмәр, Шәфей Һабанаҡовтар һ. б. 1851—1854 йылдарҙа Түбәнге Бишенде ауылынан Арыҫлан һәм Яҫауыл ауылдарына Әбделхәким Бәхтиәров етәкселегендәге тағы 55 йән һ. б. күсеп ҡайтҡан. Улар араһында зауряд-яҫауыл Сәйетбаттал Ҡотлояров, зауряд-яҫауыл Сәйетборхан Ҡотлояров, Тимерғәле Сабитов, Килдейәр Әбдүшев, Мөхәмәтғәле Бәхтийәров, Әмирхан Ғәбдүшев, Өмөтбай Болғайыров, Әбделхәким Ишәлин, Әһлиулла Сәфәров, Әхтәм Тойғонов, Мөхәмәтйән Баязитов, Бәхтегәрәй Бәхтейәров, Янһарый Рахманҡулов, Әбсәләм һәм Әбделмән Рахманҡуловтар, Рәхмәтулла Хәлимуллин бар. Губернаторҙың 4(5-се) кантондың зауряд-хорунжийы Ҡолшәриповҡа 1851 йылдың 13 ноябрендәге күрһәтмәһендә әйтелгәнсә, «13-сө кантондың Түбәнге Башинде ауылынан ҡайтҡан башҡорттар, Әбделхәким Бәхтейәровҡа һәм уның иптәштәренә, 55 кешегә, хәҙер йәшәгән урындарында ер биләмәләре етешмәгәнлектән, кантонығыҙҙағы Троицк өйәҙендәге Урғыла йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренә, ауыл араһындағы алыҫлыҡтың тигеҙ булыуын, һәм сыуал мейестәр урынына голланд мейестәрен талап итмәйсә, яңы ауыл (Яҫауыл) нигеҙләргә рөхсәт бирелгән» тип яҙылған. Ошонан сығып, ауылдың исемен зауряд-яҫауыл чины менән бәйләп, Яҫауыл ауылы 1851 йылда төҙөлгән тип ҡабул итергә мөмкин. 8 йылдан һуң унда 40 йортта 234 башҡорт, 1920 йылда — 566 һәм 109 иҫәпкә алынған.
Арыҫлан ауылы халҡы аҫабаларҙан торған, 1846 йылда Силәбе өйәҙе Әйле улусының Дауыт, Кәримғол, Әптекәй, Ишбулат ауылдарынан тағы 33 ир-ат күсеп киләләр.
1917 йылдың октябрендә Ер тураһындағы декрет баҫылып сыҡҡанға тиклем һаҡланған аҫабалыҡ хоҡуғы мотлаҡ һаҡланған. Бәләбәй һәм Силәбе өйәҙҙәренең Әйле башҡорттары сит ерҙәрҙә керҙәштәр сифатында йәшәгән, ләкин, күреүебеҙсә, улар сығышы буйынса үҙҙәренең аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлап ҡалған.
Арыҫлан ауылында 1842 йылда 148 кеше йәшәгән.
1842 йылда 148 кешегә 27 сирек ужым һәм 88 сирек яҙғы иген сәселгән. 1897 йылда Арыҫлан ауылы 73 йорттан торған. Ер 94 рәүиз йәненә бүленгән. Ике урында Бүлем ике урында — ауыл эргәһендәге 1-се участка, унан 20 саҡрым алыҫлыҡта 2-се участка. 1861 йылдан алып биләмәләр рәүиздә иҫәпкә алынған йән башына бүленә (94). Ауыл 20 дисәтинәгә яҡын ерҙе биләй. Баҫыуҙар ҡалҡыулыҡ һәм ипкендәр буйлап көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Баҫыуҙар буйлап йылғалар аға: Саҡмаҡлы һәм Ҡоро Шиҙәле йылғалары аға. Баҫыуҙарҙың өҫтө тигеҙ түгел, 15-кә яҡын йырын барлыҡҡа килгән. Балсыҡ ҡушылған ҡара кәүшәк тупраҡ. Һөрөнтө ер күптән һәм ныҡ һөрөлгән. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ. Ашлама ҡулланылмай. Баҫыуҙар һабан менән эшкәртелә.
1859 йылда — 220 кеше йәшәгән 1865 йылда 40 йортта 192 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Әйле ауылында 20-25-шәр һумға һатып алынған 5 елгәргес бар. Утлауыҡ 38 дисәтинәгә тиклем тәшкил итә. Бөтә мал яҡынса 3 ай дауамында утлай. Саҡмаҡлы йылғаһы һыулау өсөн бик уңайлы. Ваҡ мал көтөүсеһе йәйгеһен һәр баштан 10 тин ала. 2-се урында — сабынлыҡ биләмәләре. Бер дисәтинәнән 190 бот уңыш бирә. Урман шулай уҡ 2 участкала. Халыҡ үҙ ихтыяжы һәм һатыу өсөн йыл һайын 27 дисәтинәгә тиклем киҫә. Бүленгән участкаларҙан 20-25 һумға бура һата. Йорт хужаларының яртыһы тиерлек Асылғужа ауылы халҡынан дисәтинәһенә 1-2 һумдан һөрөнтө ер (125 дисәтинәгә тиклем) һәм 40 тиндән сабынлыҡ (75 дисәтинәгә тиклем) өсөн ҡуртымға ала. 10-ға яҡын йорт үҙ һөрөнтө (45 дисәтинәгә тиклем) һәм сабынлыҡ (40 дисәтинә) биләмәләрен ҡуртымға бирә. Ҡуртымға биреүҙән халыҡ йылына 8 һумға тиклем, ә һалым һәм йөкләмәләр өсөн — йән башына 4,2 тин аҡса ала. Көҙөн халыҡ Ҡуҫа заводындағы баҙарҙарҙа иген, ә ҡышын Златоуст өйәҙендә бесән һата.
Аҫылғужа ауылы XIX быуаттың беренсе яртыһында Троицк өйәҙендәге 4-се Загорный кантонының 7-се йорто составында урынлашҡан. Ауыл казак ерендә нигеҙләнгән, халыҡ «ауыл кешеләре», йәғни хоҡуҡтары урыҫ крәҫтиәндәре менән тигеҙләгән крәҫтиәндәр булып киткән
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда мәсет, мәктәп, 2 бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылда 104 йортта 661 башҡорт иҫәпкә алынған.
Әлеге ваҡытта Арыҫлан ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-­акушер пункты, клуб, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Вангенхайм (Тюрингия)
Вангенхайм (Тюрингия) (Wangenheim) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 687 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Андропов Юрий Владимирович
Андропов Юрий Владимирович (2 июнь (15 июнь) 1914 йыл, Рәсәй империяһы, Ставрополь губернаһы — 9 февраль 1984 йыл, Мәскәү), СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре  — 1982—1984 йылдарҙа СССР етәксеһе, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары.
КПСС Үҙәк Комитетының идеология буйынса секретары (1982). СССР Юғары Советы 3-сө һәм 6-10-сы саҡырылыш депутаты СССР дәүләт именлеге Комитеты Рәйесе (1967—1982). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974).
1954—1957 йылдарҙа Андропов Венгрияла СССР һәм Рәсәй илсеһе булып эшләй, 1956 йылғы Венгр күтәрелешен баҫтырыуҙа ҡатнаша.
1967 йылдың 10 майында СССР Дәүләт именлеге комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был осорҙа дәүләт именлек органдары совет ысынбарлығына ҡаршы һәм башҡаса фекер йөрөтөүсе диссиденттарға ҡарата сталинса ҡәтғи алымдарҙы ҡулланмай.
Л. И. Брежневтың сәләмәтлеге насарайған һайын, Юрий Андропов федерацияһы сит ил эштәре министры Андрей Громыко һәм оборона министры Дмитрий Устинов менән СССР сәйәсәтен билдәләй башлайҙар.
1982 йылдың 10 ноябрендә Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябренән Юрий Андропов уны КПСС Үҙәк Комитеты Генераль секретары вазифаһында алмаштыра, Советтар Союзының рәсми лидеры була. Аҙ ғына эшләү (15 ай) ваҡытында Андропов ваҡытында партия-дәүләт аппаратында коррупцияны бөтөрөүгә, социалистик системаның иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыуға йүнәлдерелгән бер нисә сара күрҙе. Коммунистар партияһының ҡайһы бер етәкселәренә ҡарата енәйәт эштәре ҡуҙғатылды, тикшереү башланды. «Эш ваҡыты — эштә!» девизы менән эш ҡалдырыуҙарға ҡаршы көрәш башланды.
1984 йылдың 9 февралендә Андропов бөйөр ауырыуынан вафат була.
Сығышы
Андроповтың сығышы тураһында мәғлумәт серле һәм буталсыҡ (уның әсәһе совет разведчигы булған).
Владимир Константинович Андропов (? — 1919) — үгәй атаһы, тимер юл эшсеһе, инженер. Телеграфист. 1919 йылда тифтан вафат була.
Андроповтың әсәһен, музыка уҡытыусыһы Евгения Карловна Флеккенштейнды, бай йәһүд ғаиләһе,   — Финляндия кешеләре, «Ювелир әйберҙәр» магазины тотоусылар Карл Францевич Феккенштейн һәм Евдокия Михайловна Феккенштейн ҡыҙлыҡҡа алып, тәрбиәләп үҫтерә. Андроповтың әсәһе, 17 йәшенән кыҙҙар гимназияһында музыка уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
Биографияһы
Беренсе үгәй атаһы үлгәндән һуң, Юрий әсәһе менән Моздок ҡалаһына күсенә һәм 1932 йылға тиклем шунда йәшәй. 7 класс тамамлай. Волга буйлап матрос булып йөрөй. 1932 йылда В. И. Калашников исемендәге Рыбинск йылға техникумына уҡырға инә, 1936 йылдан комсомол эшендә.
Өйләнә. Владимир һәм Евгения исемле балалары тыуа.
Отто Куусинен, ВКП(б)ның күренекле эшмәкәре, уның карьера үҫешендә күп ярҙам күрһәтә.
Рыбинск, Ярославль өлкәһендә комсомол бүлек мөдире. 1938 йылдың декабренән ВЛКСМ-дың Ярославль өлкә комитетының беренсе секретаре. 1939 йылда Рыбинск һәм Углич гидроүҙәген төҙөргә өлкәнән 7 мең комсомолды йүнәлткәне өсөн, 1944 йылды Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
Карел-Фин ССР-ында (1940—1951 йылдар)
1944 йылдың сентябренән Ю. Андропов ВКП(б)нең Петрозаводск ҡала комитетының икенсе секретаре.
Һуғыш йылдарында йәшерен ҡушаматы «Могикан».
КПСС Үҙәк Комитетында һәм СССР Сит ил эштәре министрлығында
1953 йылдың 15 майынан Андропов Вячеслав Молотовтың тәҡдиме менән СССР Сит ил эштәре министрлығына эшкә күсә. 1953 йылдан Андропов 4-се Европа бүлеген (Польша, Чехословакия) етәкләй һәм скандинавия бүлегендә стажировка үтә.
Венгрияла илсе
1953 йылдың 18 июлендә Андроповты Венгрия Халыҡ Республикаһына СССР илсеһе итеп тәғәйенләйҙәр.
КПСС Үҙәк Комитеты бүлек мөдире һәм секретаре
1957—1967 йылдарҙа — Отто Куусинен етәкселегендә КПСС-тың социалистик илдәрҙең коммунистик һәм эшсе партиялары менән бәйләнеш бүлеге мөдире була. "Рәсәй-ҡытай мөнәсәбәттәре"дә бигерәк тә күп ваҡыт бүлергә тура килә. КПСС-тың XXII съезында (1961) беренсе тапҡыр Үҙәк Комитет ағзаһы, ә бер йылдан КПСС Үҙәк Комитеты секретары (23. 11. 1962 — 22. 06. 1967) итеп һайлана.
Андропов был осорҙа Брежневтың көнбайыш сәйәсәте архитекторы була. Үҙенең консультанттары Андропов менән бергә халыҡ-ара хәүефлекте кәметеүгә ынтылыш һәм көнбайыш европа илдәре менән яҡынайыу курсын эшләй. .
Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе (1967—1982 йылдар)
1967 йылдың 18 майынан 1982 йылдың 26 майына тиклем Андропов СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты рәйесе вазифаһын башҡара. 1967 йылдың 21 июненән Политбюро ағзалығына кандидат, ә һуңынан Политбюро ағзаһы. Андроповтың КПСС Үҙәк Комитетында эшләгән осорҙағы консультанты Шахназаров иҫтәлектәрендә бына ниндәй һығымта яһай:
«Брежневҡа, һис шикһеҙ, сит баҫмаларҙа сыҡҡан совет сәйәсәтенең ҡалҡып килгән йондоҙо — Андропов тураһында яҙған мәҡәләләрен уҡырға тура килгәндер инде, уларҙа Андроповтың тиҙ арала лидер буласағын күҙаллап яҙғандар. Был хәйләкәр һәм мәкерле генсекты һағайтҡан, һәм ул үҙенең ғәҙәттәгесә интриган манераһына тоғро ҡалып, үҙенең карьераһына янаған көнәркәшен ситләтеү һәм шуның менән бер рәттән үҙенсәлекле отош алыу юлын һайлай — Андроповты Дәүләт хәүефһеҙлек Комитетына эшкә ебәрә. Уның намыҫлылығын яҡшы белгәнлектән, Леонид Ильич тыныс йоҡлай алған: иң яуаплы участкаға тәғәйенләй һәм, йомшартыбыраҡ әйткәндә, ситкәрәк этеп ҡуя». Етәкселеккә Андроповты индереп, Брежнев иң беренсе тышҡы сәйәсәтте гарантиялаған. Андроповтың 15 йыл етәкләгән СССР дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләт һәм йәмғиәттең бөтә өлкәләрендә үҙ контролен нығыта һәм киңәйтә. СССР-ҙа Диссидент һәм милли хәрәкәткә ҡаршы тороу уның эшмәкәрлегенең бер йүнәлеше булып торҙо. Уларҙы сит илдәргә ҡыуып ебәреү, ҡайһының психикаһы ҡаҡшаған тип таныу киң тарала. 1974 йылда яҙыусы Александр Солженицын СССР-ҙан ҡыуыла һәм гражданлығын юғалта. 1980 йылда академик Андрей Сахаров Түбәнге Новгородҡа (Горький) һөрөлә, һәм Дәүләт хәүефһаҙлеге комитетының даими контроле аҫтында йәшәй. Андропов уларҙы шәхсән үҙенең күҙәтеүе аҫтына ала.
Андроповҡа 1974 йылда Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме, 1976 йылда армия генералы исеме бирелә.
1979 йылдың аҙағында Андропов Афған һуғышын (1979—1989) һәм Әмин һарайына һөжүм ойошторусыларҙың береһе була.
Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитетының роле көсәйеүе
Андропов ваҡытында СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты дәүләттең бөтә предприятие һәм ойошмаларҙы күҙәтеү аҫтында тотоусы хеҙмәткәрҙәре ҡуйылған район бүлексәләрен булдырған. Уның шәхси составы юғары эш хаҡы алған, өҫтөнлөктәр менән файҙаланған. Андропов уларҙы ҡаты тотһа ла, бөтә урындарҙы контролдә тотоусы был төркөм үҙҙәренең мәнфәғәттәрен яҡшы ҡайғыртҡан. Кадр сәйәсәте партия органдары ҡулында булһа ла, СССР Дәүләт хәүефһеҙлеге Комитеты ҡыҫылмаған бер урынға тәғәйенләү ҙә тормошҡа ашырылмаған.
Партия һәм дәүләт етәксеһе
Л. И. Брежневтың вафатынан һуң, 1982 йылдың 12 ноябрендә КПСС ҮК -ның сираттан тыш Пленумы ҡарары менән Андропов КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретары итеп һайлана. Яңы етәксе вазифала Андропов генераль секретарь аппаратын кинәт ҡыҫҡарта.
Андропов йәйелдергән дәүләттең иҡтисади хәлен яҡшыртыу өсөн көрәш хеҙмәт дисциплинаһын нығытыу буйынса киң масштаблы кампаниянан башланды. СССР-ҙың ҡайһы бер ҡалаларында көс органдары күргән саралар 1980-се йылдарҙа халыҡҡа ғәҙәттән тыш кеүек тойолдо. Мәҫәлән, Ленинградта һ. б. ҡалаларҙа эш сәғәттәрендә кинотеатрҙарҙа, эре универмагтар һ. б. кеше күп йөрөгән урындарҙа, эштән киткән кешеләрҙе белергә тырышыу маҡсатында, милиция ҡамауҙары, халыҡтың документтарын тикшереүҙәр ойошторола..
Шуның менән бер рәттән коррупция хаҡында ығы-зығы ҡуптарған эштәргә юл асылды, хеҙмәт түгелмәгән керемдәргә, спекуляцияға ҡаршы көрәш иғлан ителде. Сауҙала күҙәтелгән яуыз ниәттәргә ҡаршы көрәш ҙур ҡолас алды. Мәскәү ҡалаһы Башҡарма комитетының элекке сауҙа идараһы башлығы Трегубов, Николай Петрович судҡа бирелде; уның артынан Мәскәү Башторгының 25 яуаплы хеҙмәткәре, Мәскәүҙең ҙур гастроном директорҙары ҡулға алынды. Үзбәк ир-аты СССР-ында «мамыҡ мафия»һын тикшереү башланды; КПСС-тың Краснодар крайы комитеты беренсе секретары Медунов Сергей Фёдоровичҡа ғәйепләү эше ҡуҙғатылды. Эске эштәр министры урынбаҫары Щёлоков Николай Анисимович һәм уның урынбаҫары Чурбанов Юрий Михайловичҡа ҡарата ғәйепләүҙәр иғлан ителә.
Андропов партия һәм дәүләт аппаратын, дәүләт хәүефһеҙлеге органдарын да индереп, «старта» башлай. Ун биш ай идара итеү дәүерендә СССР-ҙың 18 министрын алмаштыра, КПСС өлкә комитеттарының 37 беренсе секретаре яңынан һайлана. Андропов үҙенең тарафдаштары командаһын йыя башлай. Юғары етәкселеккә төбәктәрҙәге эшмәкәрҙәрҙе: Горбачёв Михаил Сергеевичты, Лигачёв Егор Кузьмичты, Воротников Виталий Ивановичты, Рыжков Николай Ивановичты, Чебриков Виктор Михайловичты, Алиев Гейдар Алирза оглын, Романов Григорий Васильевичты һ. б. сакыра.
Андропов 1983 йылдың 15 июнендәге КПСС ҮК Пленумына мөһим мөрәжәғәтендә үҙенең реформатор курсын билдәләй: илде һәм йәмғиәтте ысын-ысындан аңлап белер кәрәк, Советтар Союзы тиҫтәләгән йылдар дауамында башынан үткәргән бик ҡатмарлы күренештәргә грамоталы, фәнни диагностика кәрәк ти.
Андропов КПСС-тың XXVI съезы һәм артабанғы Пленумдары эшләгән производствоны бөтә яҡлы интенсификациялауға, фәнни-техник прогресты алға ебәреүгә, халыҡ хужалығы менән идара итеүҙе камиллаштырыуға, кадрҙарҙың яуаплылығына, ойошҡанлығына һәм тәртибенә, халыҡ тормошоноң матди һәм рухи кимәлен үҫтереүгә күп иғтибар бүлгән.