cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кушавера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ныяраяга
Ныяраяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы
Сәҙертдинов Зөфәр Сәҙертдин улы (8 март 1924 йыл — 21 апрель 2017 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Кама автомобиль заводы төҙөлөшө етәксеһе, Яр Саллы ҡалаһына нигеҙ һалыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Ленин, Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почёт Билдәһе», ике Ҡыҙыл Йондоҙ, 3-сө дәрәжә Дан һәм 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Зөфәр Сәҙертдин улы Сәҙертдинов Башҡорт АССР-ының Ҡариҙел районы Байҡыбаш ауылында 1924 йылдың 8 мартында тыуа. 1940 йылдан ағас әҙерләүҙә эшләй.
1942 йылда танк ғәскәрҙәренә саҡырыла, һуғышта ҡатнашыусы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, III дәрәжә Дан һәм I дәрәжәләге Ватан һуғышы ордендары, «Батырлыҡ өсөн», «Варшаваны азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа техникум тамамлай, Куйбышев өлкәһенең Ставрополь ҡалаһында «Электромонтаж-56» тресының 426-сы һанлы эштәр начальнигы идаралығында мастерҙан идаралыҡ начальнигы вазифаһына тиклем үрләй. Куйбышев индустриаль институтын тамамлай (1957).
Тольяттиҙа түбәндәге эре сәнәғәт объекттары төҙөлөшөндө ҡатнаша: Волга ГЭС-ы, синтетик каучук, химик, азот-тук, цемент машинлары эшләү заводтары, Волга автомобиль заводы.
1970 йылдан территориаль баш идаралыҡ начальнигы, СССР-ҙың Минмонтажспецстройының Яр-Саллыла Кама автозаводы төҙөлөшө буйынса коллегия ағзаһы.
Алдан төҙөлә торған объекттарҙағы төҙөлөш-монтаж эштәре уның етәкселегендә үтәлә, 14 идаралыҡ һәм 25 махсуслаштырылған участка булдырыла.
1975—1986 йылдарҙа СССР-ҙың монтаж һәм махсус төҙөлөш эштәре министры урынбаҫары, СССР-ҙың машиналар эшләү предприятиелары (шул иҫәптән «Атоммаш», «Ростсельмаш», Харьков трактор заводы) төҙөлөшөндә куратор була.
2017 йылдың 21 апрелендә вафат була.
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы (14 декабрь 1929 йыл — 10 июль 1999 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1959—1990 йылдарҙа Дүртөйлө районы «Шишмә» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1981). Ленин (1986), Октябрь Революцияһы (1976), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры.
Ҡаһарман Суҡбаев
Ҡаһарман Суҡбаев (1789—?) — хәрби эшмәкәр. 1807 йылғы Рус-прусс-француз кампанияһында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы
Биографияһы
1945 йылдан башлап Дүртөйлө районындағы «Трактор» колхозында,
Ҡаһарман Суҡбаев
Биографияһы
Ҡаһарман Суҡбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бикбау ауылында йәшәгән. Төрки телендә уҡый-яҙа белгән.
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы
Биографияһы
1953 йылдан — «Шишмә» колхозында эшләй: 1956 йылдан умартасылыҡ бригадаһы бригадиры,
Ҡаһарман Суҡбаев
Биографияһы
1806 йылдың 15 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай. 1807 йылда Рус-прусс-француз кампанияһында ҡатнаша.
Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы
Биографияһы
1959—1990 йылдарҙа - «Шишмә» колхозы рәйесе. Хәйруллин Вәғиз Нурулла улы етәкселегендә «Шишмә» колхозы үҫемлекселек һәм малсылыҡта ҙур күрһәткестәргә өлгәште: 1984—86 йылдарҙа бөртөклө орлоҡ культуралары уңышы гектарынан 35,3 центнер бирҙе, бер һыйырҙан уртаса йыллыҡ һөт һауыу — 3496 кг тәшкил итте.
Ҡаһарман Суҡбаев
Биографияһы
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа, 1813 йылдың 3 мартында Берлин, 15 мартта — Дрезден, 29 мартта — Лисимбург, 15-16 августта — Ютербок, 21-22 августта — Винтербург янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1833 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1828 йылдың 9 майында урядник званиеһын ала.
Ғаиләһе
Ҡатындарыы — Йәнгөл һәм Сәлихә, улдары — Мөхәмәтсаҙыҡ, Фәхретдин һәм Әфләтүн.
Кесе Ашка
Кесе Ашка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ашка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Инглиз паркы (Петергоф)
Парк
Парктың билдәле өлөшөн һыу ятҡылыҡтары алып тора: Инглиз быуаһы, Троицк шишмәһе, өлөшләтә — Петергоф каналы һәм шишмәләре, шулай уҡ Петергоф һыу системаһына тупланған башҡа бик күп исемһеҙ сығанаҡтар.
Көньяҡтан төньяҡҡа һуҙылған, утраулы, йырғыланған ярлы Инглиз быуаһы 1720 йылда, Түбәнге парктан көнбайыштағы ҙур йырындан аҡҡан Троицк шишмәһе ер плотинаһы менән быуылыуы арҡаһында барлыҡҡа килә. Һуңынан быуа Ропшинский каналы менән тоташа. Инглиз быуаһы һыуы шлюз системаһы аша Үрге Баҡса каналына, һуңынан Ҙур каскадтың көнбайыш яғына килә.
Быуа паркты төньяҡтан көньяҡҡа киҫеп үткән ике юл араһына урынлаштырыла. Уларға перпендикуляр рәүештә, көнсығыштан көнбайышҡа өсөнсө перспектива үтә.
Аллея эшләү, ағас һәм ҡыуаҡтар ултыртыу менән баҡсасылар Дж. Медерс, Д, Гаврилов, Т. Тимофеев, Т. Винкельсон шөғөлләнә.
Инглиз һарайы
Архитектор Джакомо Кваренга тарафынан XVIII быуат аҙағында төҙөлә. Әле емереклектәре генә һаҡланған. Екатерина II өсөн яңғыҙ ҡалыу йорто булараҡ төҙөлгән. Быуа ярында өс ҡатлы мөһабәт бинанан ғибәрәт. Төҙөлөш 15 йылға һуҙыла һәм 1796 йылда тамамлана, ә ҡайһы бер интерьерҙы биҙәү эштәре 1802—1805 йылдарға тиклем бара.
Революциянан һуң һарайҙа шифахана эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ваҡытында артиллерия утынан тулыһынса юҡҡа сыға һәм шул ваҡыттан алып ҡабат тергеҙелмәй.
Башҡа ҡаралтылар
1781 йылдың авгусында Кваренга проекты буйынса традицион урыҫ стиле ҡайын өй төҙөлә. Уны бүрәнә стеналары тыштан уҙ менән көпләнә, ҡыйығы һалам менән ябыла, әммә күҙә ташланып бармаған фасад артында бай ҡунаҡ бүлмәләре, овал залы һәм көҙгөлө, паркет иҙәнле, зауыҡлы итеп биҙәлгән алты бәләкәй бүлмә була. Рәсәйҙә салыш көҙгөләр ҡуйылған беренсе йорт. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында яна.
Шулай уҡ Кваренга баҡса-парк архитектураһы авторы ла тигән фараз бар. Паркта төрлөсә биҙәлгән йәки емереклек рәүешендәге, тупаҫ эшкәртелгән ҙур таштар, балюстрада, тамырһыҙ ағас олоно менән ҡоймаланған. Екатерина II вафат булғас, әсәһе эшләгәнде үҙгәртергә тырышҡан Павел I, Инглиз паркындағы тамамланмаған павильондарҙы емерергә, ә таштарҙы Рим фонтанын төҙөүгә, Кит бассейнының (Түбәнге парк) пьедесталына файҙаланырға бойора.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында парк территорияһы буйынса Ораниенбаум майҙанын обороналауҙың алғы һыҙығы үтә һәм барлыҡ ҡаралтылар юҡҡа сыға.
Аят (Ҡараталаят ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дирән быуа
Дирән быуа Ишембай ҡалаһына ингән Тирмән-Йылға ауылы һәм Нефтсе ҡасабаһы янында урынлашҡан. Шулай уҡ был һыу ятҡылығы Ишембай нефть эшкәртеү заводы быуаһы тигән исем аҫтында ла билдәле.
Тарихы
Дирән быуаның тарихы бик үҙенсәлекле. Ишембай нефть эшкәртеү заводы етәкселеге Тирмән-Йылғаның иң тәрән (урындағы һөйләштә — дирән) урынына техник маҡсаттарҙа ҡулланыласаҡ һыу алыу өсөн быуа быуырға ҡарар итә. Исеме лә шул «дирән» тигән һүҙгә бәйле килеп сыҡҡандыр ахыры. Дирән быуаны урыҫса Тюринский тип атай башлайҙар.
Быуа ҡуйы ағастар, ҡыуаҡлыҡтар менән уратып алынған, һыуы бик таҙа. Үтә тәрән булғанға бик һирәктәр генә был һыу ятҡылығында һыу төшөргә батырсылыҡ итә. Ә бына балыҡсылар унан өҙөлмәй. Йылдың төрлө миҙгелендә лә быуа өҫтөндә балыҡсыларҙы күрергә була. Нефть эшкәртеү заводы ябылғас, Дирән быуа хужаһыҙ ҡала. Әлеге ваҡытта күл буйында «Фрегат» тип аталған ял базаһы урынлашҡан.
Кесе Кутья
Кесе Кутья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сулем йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Паровоз-һәйкәлдәр (Дондағы Ростов)
Паровоз-һәйкәлдәр — Ростов өлкәһенең  Дондағы Ростов ҡалаһындағы паровоз һәйкәлдәре
Кесе Кутья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Паровоз-һәйкәлдәр (Дондағы Ростов)
Тарихы
Кч4-101 тар колеялы паровоз һәйкәле  Дондағы Ростовта Вокзал  яны  майҙанында урынлаштырылған. Элек был паровоз балалар тимер юлында эшләгән, шунан һуң иҫәптән сыҡҡан. 1982 йылда ул  «Йәш тимер юлсы» клубы эргәһендә ҡуйыла, ә 2000 йылдар башында  Вокзал майҙанындағы  постаментҡа  күсереп ҡуйыла.
Паровоз тар колеялы тимер юлында эшләй, 1949 йылда Чехословакияла Škoda заводында төҙөлгән. Паровоз тәгәрмәсе тормоздар менән йыһазландырылған, әммә ҡышын тәгәрмәстәренең юл менән тоташыуын яҡшыртыу өсөн ҡом ҡулланыла. Әгәр паровоз ҡалҡыулыҡҡа менә алмаһа йәки унда менеп төшкәндә туҡтай алмаһа, машинист клапанды аса һәм ҡом рельстарға һибелә, шулай итеп паровоздың юлда хәрәкәте яҡшыра.
Тереуль
Тереуль — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лебесовка
Лебесовка — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Внина йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюдюко-Выеръяга
Нюдюко-Выеръяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Арко-Выеръяга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хамма (Тюрингия)
Хамма (Тюрингия) (Hamma) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 292 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
Кесе Аксарка
Кесе Аксарка — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Аксарка ([[Обь ҡушылдығы)|Аксарка]] йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Конаревка
Конаревка (Конаревка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 94 кеше. Почта индексы — 453863, ОКАТО коды — 80241885002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Монасип (исем)
Монасип (исем) — башҡорт ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимология
Монасип башҡорт теленә ғәрәпсәнән ингән, тура килгән, яраҡлы, тиң мәғәнәһен аңлата.
Фамилияла
Монасипов Рөстәм Әнүәр улы ([[6 июнь]] [[1960 йыл]]) — ғалим-электрон техникаһы инженеры, педагог. Техник фәндәр докторы (2003), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2010).
Монасипов Миңлеғаффан Хәйрулла улы ([[1 декабрь]] [[1929 йыл]] — 21 октябрь 1997 йыл) — СССР-ҙың нефтсе-быраусыһы. Ишембай быраулау эштәре идаралығы начальнигы. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Монасипов Алмаз Закир улы (11 июль 1925 йыл — 22 июль 2008 йыл) — татар композиторы, Татарстандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Ғ.Туҡай исемендәге Дәүләт премияһы лауреаты (1991). Татар композиторҙары араһында беренселәрҙән булып заманса музыкала бәйет, мөнәжәт, китап көйө кеүек боронғо музыка ҡатламдарына мөрәжәғәт итә. «Муса Йәлил» симфония-поэмаһы, «Туҡай аһәңдәре» вокаль-симфоник поэмаһы татар музыка классикаһы тип һанала. XX быуаттың икенсе яртыһындағы иң күренекле татар композиторҙарының береһе.
Фәйруша Монасипов (1788—?) — хәрби эшмәкәр. [[1812 йылғы Ватан һуғышы]]нда һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Монасипов Равил Жакфарович (27 мая 1967 йыл) — ярымһаҡсы сифатындағы совет и Рәсәй футболсыһы.
Ауылдар
Монасип (Мунасипово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 106 кеше. Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы]
Иҫке Монасип ауыл Советы (Бөрйән районы) — Башҡортостандың Бөрйән районының муниципаль берәмеге]], ауыл биләмәһе статусына эйә.
Яңы Монасип (боронғо атамаһы Мишәр; Новомунасипово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл.
Аят (Тубыл ҡушылдығы)
Аят — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының һул ярына тамағынан 1257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька(Увылды) йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Няравеча
Кесе Няравеча — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харбей йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғилданов Хәләф Ғилван улы
Ғилданов Хәләф Ғилуан улы (1 февраль 1932 йыл — 7 ғинуар 1994 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы, 1952—1992 йылдарҙа Илеш районы «Коммунар» колхозы тракторсыһы. Башҡорт АССР-ының туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы механизаторы (1975).
Биографияһы
Хәләф Ғилван улы Ғилданов 1932 йылдың 1 февралендә БАССР-ҙың Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1948 йылда Илеш районы «Коммунар» колхозында башлай. 1952 йылдан шул уҡ колхозда тракторсы.
Хәләф Ғилданов үҙен эшенең оҫтаһы итеп таныта. 1974 йылда колхоз һәм район механизаторҙарының социалистик ярышында беренсе урынды яулай. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың (1971—1975) бер тракторға етештереү буйынса йөкләмәһен ваҡытынан алда — өс йыл да һигеҙ ай эсендә үтәй 1974 йылда туңға һөрөүҙә юғары күрһәткестәргә ирешә. Шулай, бер сменала туңға һөрөү нормаһы 3,5 гектар булһа, уңған тракторсы 22 һәм 23 августа ДТ-54 тракторында ике сменала 25 гектар ерҙе туңға һөрә. Туңға һөрөүҙе 28-30 сантиметр тәрәнлектә һәм яҡшы сифат менән башҡара.
1971—1974 йылдарҙа, йөкләмәгә ярашлы, сығымдар 286 һум һәм 1 190 килограмм ҡаралған була, техниканы ҡарап тотоу сығымдарын экономиялау 343 һум, яғыулыҡ-майлау материалдарын экономиялау — 1 567 килограмм тәшкил итә.
Үҙенең намыҫлы хеҙмәте менән X. Ғ. Ғилданов колхоз һәм район хеҙмәтсәндәре араһында ныҡлы абруй яулай. Йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша, беренсе класлы тракторсы була.
Х. Ғ. Ғилданов эшләгән звено айырым участкаларҙа рекордлы уңыш: 65 гектар майҙандан 39,2 центнер яҙғы бойҙай, 50 гектар майҙандан — 40,1 центнер һоло йыйып ала.
Бөтә Союз социалистик ярышында яуланған ҙур уңыштары һәм туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне, дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продуктарын етештереү һәм һатыу буйынса ҡабул ителгән йөкләмәләрен арттырып үтәгәне өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән X. Ғ. Ғилдановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Хәләф Ғилван улы Ғилданов 1994 йылдың 7 ғинуарында вафат була.
Хәтер
Х. Ғ. Ғилдановтың иҫтәлеген мәңгеләштереү маҡсатында, уның исеме Илеш районы Кесе Бишҡурай ауылындағы урамға бирелә.
Чугуш (Яман Юшатыр ҡушылдығы)
Чугуш — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яман Юшатыр йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Йылға башының географик координаталары 52°23′52″ с. ш. 56°10′49″ в. д. HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 52°23′56″ с. ш. 56°02′30″ в. д. HGЯO
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай. Йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Аҫбассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006909
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200690
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 2
Ҡаштаҡ ҡарағайлығы
Ҡаштаҡ ҡарағайлығы (Каштакский бор) — Силәбе өлкәһендә урынлашҡан ҡарағай урманы. Өлкә әһәмиәтендәге Ботанк тәбиғәт һәйкәле. Силәбе өлкәһенең айырыусы һаҡланған тәбиғәт территориһы.
Координаталары: 55°19′7″N 61°23′0″E
1976 йылдан урман паркы статусына эйә. Майҙаны 1 543 гектар.
Урынлашыуы
Силәбе ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Металлургия районына сиктәш, Мейәс йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Убалы-арҡалы рельефҡа эйә.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә Ҡаштаҡ атамаһы тураһында ошоларҙы яҙа:Ҡаштаҡ, ауыл, Уйылға районы; ҡасаба, Силәбе ҡалаһы территорияһы. Атама төрки ҡыштаҡ, ҡышлаҡ — «ҡышҡа туҡталған урын», «ҡуналҡа», «торған урын», ҡыш һүҙенә -таҡ, -лаҡ — һүҙ яһаусы аффикстар ҡушылып яһалған. Шулай уҡ башҡорт һүҙе ҡаштаҡ — «текә, ярлау, төшөү юлы» тигән мәғәнә менән дә аңлатып була.
Ҡаштаҡ ҡарағайлығы уртаһында — Соколинка тауы. Был атаманы, ыласын ҡош исеме менән бәйле тип түгел, ә ошо урында ҡалҡып торған гранит ҡаяларҙы сокол тип йөрөтөлгән стена ватыу ҡоралына оҡшатып аталған, тип аңлатып булалыр, моғайын.
Үҫемлектәр донъяһы
Ағаслығы башлыса бер яруслы, һирәкләнгән. Һалынып үҫкән ҡайын менән ҡатнаш ябай ҡарағай өҫтөнлөк итә, түбәнерәк урындарҙа уҫаҡ һәм ялбыр ҡайын, бәлзәм тирәге үҫә. Шулай уҡ һуңғы йылдарҙа ябай имән һәм йәсин (дардар) ағасыныҡына оҡшаған япраҡлы сағандар ултыртылған.
Тәпәш урманда ҡара емешле ҡараған, аҡселек (кәзә таллығы), ҡурай еләге һәм дәрсен гөлйемеше өҫтөнлөк итә. Үлән япмаһы күп яруслы: себер балтырғаны, ҡамышлы ҡолонғойроҡ, ҡыңғырау сәскә, кесе эрегәй (василистник), бөрмәкәй (ҡыҙыл тамыр), ҡыҙыл бөрлөгән, купена многоцветковая һ. б. үҫә.
Хайуандар донъяһы
Хайуандар донъяһы ғәҙәти урман-дала ҡарағай урмандарындағыса. Аҡҡуян, тейен, һуҡыр сысҡан, йомран, һирәк амфибия — себер углозубы тереклек итә.
Объекттары
Урман паркы территорияһында «Ҡаштаҡ ҡарағайлығы» ял үҙәге урынлашҡан.
Франц де Воллан һәйкәле (Новочеркасск)
Франц де Воллан  һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһында  Г.А.Потемкин һәм А.В. Суворов армияларында беренсе инженер, Вознесенк, Новочеркасск, Одесса, Тирасполь, Овидиополь ҡалаларының беренсе архитекторы Франц Павлович де Воллан һәйкәле. 2003 йылда ҡуйылған. Һәйкәлдең авторы скульптор Сергей Исаков.
Тарихы
Франц Павлович де Воллан һәйкәле Новочеркасскт  ҡалаһында  2003 йылдың 6 июнендә асыла.
1805 йылға тиклем Дон казкатары Старочеркасская станицаһында  урынлашҡан. Ваҡыт үтеү менән баш ҡаланы күсереү зарурлығы тыуа, был төрлө иҡтисади һәм социаль-сәйәси сәбәптәр менән бәйле була. Төп сәбәбе булып Черкасстың даими яҙғы Дон ташҡыны һыуы аҫтында ҡалыуы тора. . Ҡаланың планын төҙөүгә тәжрибәле архитектор Франц де Воллан йәлеп ителә. Үҙ заманында Деволан Голландия Гвианаһында хеҙмәт итә,   топографик тикшереүҙәр үткәрә, карталар төҙөй. 1784 йылда Голландияға ҡайтып, Голландияның көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң атласын төҙөй.
Император Александр I күрһәтмәләренә ярашлы 1804 йылдың декабрендә Новочеркасск ҡалаһы төҙөлөшөнөң проекты булдырыла. Ҡала европа ҡалаларының төҙөлөш  традицияларына ярашлы  ҙур майҙандар, киң урамдар һәм йәшел бульварҙар менән проектлана. Де Воллан буласаҡ Новочеркассты «бәләкәй Париж» тип атай. Александр I яңы планды раҫлап, уны ғәскәри атаман Матвей Иванович Платовҡа ебәрә һәм ҡаланы ҡәтғи ошо планда ғына төҙөргә тигән күрһәтмәләр бирә. Һәм Новочеркасск Де Воллан проекты буйынса  төҙөлә.
Наҙы-Петровск
Наҙы-Петровск — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районындағы ҡала. Райондың һәм Наҙы-Петровск ҡала биләмәһенең административ үҙәге. Халыҡ һаны — кеше .11 425 кеше (2020).
2014 йылдың 29 июлендә РФ хөкүмәтенең «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында» 1398-р һанлы ҡарары менән Наҙы-Петровск ҡала биләмәһе «Рәсәй Федерацияһында иң ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлдә ҡалған монопрофилле (моноҡала) муниципаль берәмеге» категорияһына индерелде.
Франц де Воллан һәйкәле (Новочеркасск)
Тарихы
Һәйкәл Франц Павлович де Волландың бейек постаментҡа ҡуйылған бюсынан ғибәрәт. Постаментта яҙыу: «Новочеркасск ҡалаһын төҙөүсе Франц  де Волланға. 1752—1818». Франц де Воллан эполеттар һәм ордендар менән мундирҙа һүрәтләнгән
Әҙәбиәт
Новочеркасск. Энциклопедия. Новочеркасск. Изд. Новопринт. 2005. ISBN 5-94549-006-7.
Наҙы-Петровск
Географик урыны
Ҡала тамағында урынлашҡан ҡала Наҙы йылғаһының ике яры буйынса Өфө йылғаһының ике яры һәм Наҙы буйында Силәбе өлкәһенең төньяҡ-көнбайышында, Силәбенән 225 км-ҙа (Кәҫле автомобиль юлы буйлап) һәм, Полевской аша барғанда, Екатеринбургтан 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Урта Уралда: Барҙым һыртының көнсығыш битләүендә— Өпәйле һыртының көнбайыш тау итәгендә (ҡыҙырымы), Ҡайын (Барҙы һырты) тауынан 8-10 км көньяҡ-көнсығышҡараҡ урынлашҡан.
Наҙы-Петровск районында түбәнге девон геологик ҡатламы асыла.
Климаты уртаса континенталь, йәйге көндәр йылы, ҡышҡы көндәр ҡырыҫ — ҡар бик күп. Июлдең уртаса айлыҡ температураһы +17°С, ғинуарҙыҡы −15°С тәшкил итә.
Тарихы
Наҙы-Петровскиҙың тарихы хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһында балахна сауҙагәре Пётр Осокин Әйле, Ҡаратабын, Ҡатай улустары башҡорттарынан ҡортомға алған ерҙәрҙә Ҡариҙел (Өфө) йылғаһы ҡушылдығы Наҙы (Назѣ) йылғаһында 1744 йылда иң боронғо тимер эшкәртеү һәм суйын ҡойоу заводы төҙөгәндән башлана. Рәсәй тарихсыһы Пётр Иванович Рычков үһенең «Топография Оренбургская» китабында 1760-сы йылдарҙа завод һәм уның эргәһендәге ауыл тураһында : «…въ Уфинской провинцїи на рѣкѣ Назѣ, впадающей въ рѣку Уфу, застроенъ въ 1747 году Балахонцомъ Петромъ Осокинымъ, а по продажѣ отъ него состоитъ нынѣ за Тулянами Масаловыми, и называется Назепетровскимъ.» ( горный завод Оренбургской губернии принадлежащий Никите Демидову ) «Назе-Петровской на рѣчкѣ Назѣ, коя отъ заводу верстахъ въ двухъ пала в рѣку Уфу, разстоянїя отъ Уфы съ 450, отъ Екатеринбурга 250, а отъ Оренбурга 780 верстъ, на немъ домна и восемь молотовъ. Жѝла съ 130 дворовъ; церковь во имя святых Апостолъ Петра и Павла.» Хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһында ҡара металлургия предприятиеһы Кәҫле заводы менән Наҙы-Петровск тимер ҡойоу заводы беренсе завод була.
Наҙы-Петровск заводына нигеҙ һалыу
XVIII быуаттың беренсе яртыһында Өфө йылғаһында 8 башҡорт улусы (шул иҫәптән, Балаҡатай, Ҡатай, Өпәй, Шуран) билдәләнгән.
Көньяҡ Уралда XVIII быуаттың 30-сы йылдары башында башҡорттарҙың ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында ҡаҙна төҙөлөшө уңышһыҙлыҡҡа осрай. Шуның һөҙөмтәһендә шәхси сәнәғәтселәргә урындағы башҡорт халҡынан ер һатып алырға рөхсәт иткән 1736 йылғы Указ сығарыла, ә 1739 йылғы указ уларҙан ҡуртымға ер алырға рөхсәт итә (брать их в кортому), һәм ерҙе башҡорттарҙың юридик ҡарамағына ҡалдырған.
Ырымбур губерна канцелярияһы хакимиәте дәүләт чиновниктарын төҙөлөш темптары ҡәнәғәтләндермәй. Заводтың тиҙ арала суйын һәм тимер етештерә һәм дәүләт ҡаҙнаһына һалым түләй башлауы кәрәк була уларға.
1746 йылдың аҙағында Ырымбур губерна канцелярияһынан ревизор секунд-майор Державин Наҙы-Петровск заводына юллана, тикшергәндән һуң ул Осокин «туғыҙ мең һумдан ашыу аҡса тотонған, шулай уҡ башланған һәм төҙөлгән ҡоролмалар байтаҡ», әммә ике процентлы һалым түләнмәй тип иғлан итә. Заводты төҙөп бөтмәгән өсөн штраф менән һәм предприятиены ябыу менән ҡурҡытып, завод төҙөү контрактына ҡул ҡуйыу өсөн заводсыны Ырымбурға саҡырталар.
Ырымбур губернаһы хакимиәте контракт килешеүен төҙөгәндә, 1747 йылдың 20 март Указында завод төҙөүҙең 10 шартын ҡуя, һәм улар Осокинға йөкләмә генә ҡуйып ҡалмай, ниәт иткән эшен бойомға ашырыу өсөн күп кенә хоҡуҡ та бирә.
Осокин завод төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу буйынса контракт срогын һәм шарттарын үтәй. 1749 йылда Наҙы-Петровск заводы суйын ҡоя һәм тимер эшләп сығара башлай.
Заводсы Мосоловтар
1751 йылдың 10 декабрендә Пётр Осокин Наҙы-Петровск заводын заводсы А. П. Мосоловҡа 27 мең һумға һата.
1752 йылдың 1 майынан Мосоловтар заводы эш башлай. Әммә бер аҙҙан, шул уҡ йылдың 7 июлендә тимерлек усағының төбө зыян күргәнлектән, домна (шахта мейесе) туҡтай. Домнаны ремонтлау өсөн заводта запаста тимерлек усағы ташы булмай. Чусовая йылғаһында усаҡлыҡ ташы ҡышҡы осорҙа ғына сығарыла, ә алдараҡ табылған һәм Өфө йылғаһында эшкәртелгән ташты, һыу һайығыу сәбәпле, һыу юлы менән алып килеү мөмкинлеге булмай. Һәм фәҡәт беренсе ҡышҡы юл асылғас ғына усаҡлыҡ ташы заводҡа килтерелә, усаҡлыҡ төҙәтелә, усаҡ тимерлеге «киптерелә». 1753 йылдың 7 ғинуарында домна эшләй башлай.
XVIII быуаттың 40-сы йылдар аҙағы һәм 50-се йылдар башы Мосоловтар сәнәғәт хужалығының юғары үҫеш осоро була. Наҙы-Петровск заводын һатып алғандан һуң, 1753 йылдың уртаһында ағалы-энеле Мосоловтарҙың һигеҙ заводы, шуларҙың алтыһы Европа Рәсәйендә һәм икеһе Уралда урынлашҡан була. Наҙы-Петровск заводына эйә булған осорҙа улар унда үҙҙәренең һанап кителгән үҙәк Рәсәй заводтарынан 45 оҫта һәм хеҙмәтсе алып килә.
1757 йылда сентябрендә И. А. Мосолов Сенатҡа аслыҡтан интеккән оҫта кешеләрҙең иҫ киткес фәҡирлеге тураһында мәғлүмәт бирә. Мосоловтар хужалығы тулыһынса тиерлек туҡтай. Быны башҡа мәғлүмәттәр ҙә раҫлай.
Наҙы-Петровск заводында аҡса булмау сәбәпле, эшселәр таратыла, ҡайһы бере ҡасып китә. Завод эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе шулай була: Осокин төҙөткән 123 торлаҡ йорттоң 74-е бушап ҡала, сабыйҙар менән бергә ир-ат — 94. (Мосоловтар идара иткән тәүге йылдарҙа заводҡа 175 ир-ат оҫта һәм хеҙмәтсе саҡыртылған була).
1760 йылда ағалы-энеле Мосоловтар завод мөлкәтен дүрт өлөшкә бүлә. Максим Мосоловҡа беренсе өлөш, төҙөлөш стадияһындағы Алтынтамаҡ (Златоуст) һәм Өпәле заводтары эләгә. Наҙы-Петровск заводы ла ингән дүртенсе өлөшө өлкәне Мосолов Иванға тейә. Наҙы-Петровск заводы хужаһы Өпәле һәм Златоуст заводтарына, шулай уҡ Ҡуҫа йылғаһында төҙөлгән заводҡа тимер һәм суйын ҡойолмалары бирергә бурыслы була.
1759—1762 йылдарҙа завод эшләмәй. Мосоловтарҙың Наҙы-Петровск заводында хужалыҡ итеүҙәренә йомғаҡ яһап, шуны әйтергә була: башҡорттарҙанТабысҡа, Мәскәрә, Өпәле йылғалары районындағы ҡайһы бер яңы ерҙәрҙе һатып ала, әммә Мосоловтар фирмаһының милкен бүлешкәндән һуң, территорияның көнсығыш өлөшө 25 саҡрымға яңы төҙлөүсе Өпәле заводына күсә һәм Наҙы-Петровск заводы ҙур майҙандарын юғалта. Тимер рудниктары бүленә, завод эшләмәй тиерлек.
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
Өлкән Иван Мосолов 1762 йылдың 4 октябрендә заводты сауҙагәрҙәр Яков Семёнович Петров һәм Матвей Семёнович Мясников компанияһына 30 мең һумға һата. 1763 йылда завод яңынан эшләй башлай.
1765 йылдың 25 майында Мясников заводтың яртыһын Петровҡа «мәңгелек ҡулланышҡа» тапшыра.
Садиҡ Сәғитов
Садиҡ Сәғитов (1777—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Наҙы-Петровск
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
Петров заводты алыу менән, уның етештереүсәнлеге 2 тапҡырҙан артығыраҡҡа үҫә. 1770 йылда заводтың домна фабрикаһы һәм һауыт-һаба ҡойоу өсөн 1 домнаһы һәм бинаһы, ике 8 сүкешле сүкеш фабрикаһы (2-һе запаста), 12 тимерлек усағы, бысҡы тирмәне, 6 тимерлек усағы һәм тире фабрикаһы булған тимерлеге була.
Наҙы-Петровск заводын 1773—1775 йылдарҙағы Е. И. Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы ла урап үтмәй. Һуғыш йәйелә барған һайын, 1774 йылдың ғинуар башында ихтилалға Исәт баш күтәреүселәр районындағы заводтар ҙа ҡушыла. 2 ғинуарҙа төбәктә ихтилалдың мөһим социаль һәм матди базаһы ролен үтәгән Үрге һәм Түбәнге Ҡыштым, Кәҫле домна заводтарында эш туҡтай. Ҡыштым баш күтәреүселәре халыҡ һуғышы ойоштороусылар була. 1774 йылдың 24 ғинуарында Наҙы-Петровск заводы ла һуғышҡа ҡушыла. Мал-мөлкәтте конфискациялауҙа ҡатнашып, крепостнойҙар крәҫтиәндәр файҙаһына алып барылыуына ышана. Әммә башҡорт отрядтары төҙөлмә һәм ҡорамалдарҙы юҡ итә, өйҙәрҙе яндыра башлағас, быны талау тип баһалай, һәм баш күтәреүселәр етәкселәренең халыҡты көс ҡулланыуҙан яҡларға кәрәклекте талап иткән указдарына тура килмәгәнен аңлап, бындай башбаштаҡлыҡҡа ҡаршы сыға. Завод кешеләренең заводтарҙы һаҡлау ынтылышын башҡорт баш күтәреүселәре, үҙ сиратында, ихтилалға хыянат кеүек ҡабул итә.
Садиҡ Сәғитов
Биографияһы
Садиҡ Сәғитов Ырымбур губернаһы Күл-Ил-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Елдәр ауылында йәшәгән.
Наҙы-Петровск
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
1774 йылдың яҙында дәүләт язалаусы көстәрҙең Исәт провинцияһында уңышлы һөжүменән һуң, Белобородовтың Ҡыштым һәм башҡа заводтарҙан китеүе ихтилал хәрәкәтендә етди сағыла. Наҙы-Петровск заводы кешеләре, репрессиянан ҡурҡып, баш күтәреүселәр киткәндән һуң, Екатеринбургҡа барып майор Д. Гагринға власҡа буйһоноуҙарын иғлан итә. Улар заводтың тирә-яғын нығыта, ҡарауыл ҡуя һәм Екатеринбург менән даими бәйләнеш урынлаштыра.
1774 йылдың йәйендә, Пугачёв Урал халыҡтарын яңынан көрәшкә күтәргәндә, Наҙы-Петровск заводы кешеләре ҡушылмай. 1774 йылдың 12 июнендә, ҡырғын көстәренән ярҙам булмай, һәм башҡорт баш күтәреүселәренең һөжүменән ҡасып, завод халҡы ғаиләләре менән урманға китә. 15 июндә башҡорттар заводҡа һөжүм итә һәм уны яндыра. Һөжүм ваҡытында фабрикалар яна, быуаға ҙур зыян килтерелә: вешняковый ауышлығы, лар һәм слань яна. Һөжүм ваҡытында 10 кеше һәләк була.
Садиҡ Сәғитов
Биографияһы
1811 йылда башлыса 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан 2-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Садиҡ Сәғитов хеҙмәт итә. Майҙа полк майор И. Курбатов командалығында Рыльск ҡалаһына ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлағандан һуң полк Луцк ҡалаһына килә һәм 2-се Көнбайыш армия составына керә. 1812 йылдың майында полк кавалериянан генерал А. П. Тормасовтың 3-се Обсервация армияһы составына индерелә һәм Варшава герцоглығы менән сик буйында кордон хеҙмәтен үтәй. 1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 15 июлдә полк яугирҙары Кобрин янындағы Саксония ғәскәрҙәре менән алышта батырлыҡ күрһәтә. 28 октябрҙә 2-се Башҡорт полкы Урал казак полкы менән берлектә Свислочи торамаһын биләй. 2-се Башҡорт полкы кергән генерал Чаплицтың отряды 1812 йылдың 8 октябрҙә Слонимға килә һәм бында поляк генералы Конопканың полкын тар-мар итә. 1 ноябрҙә 2-се Башҡорт полкы Горностаевцы ауылы янындағы алышта ҡатнаша. Ҡаты алыштарҙа полкта башта булған 530 кешенән 1812 йылдың октябренән ҡарата 408 яугир иҫән ҡалған.
Наҙы-Петровск
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
Завод биналарының емерелеүенән күргән зыян 29 702 һум тәшкил, кеше мөлкәтен баҫып алыу һәм завод йорттары емерелеүҙән — 29 985 һум зыян, барлығы 73 767 һум зыян, тип иҫәпләп сығара заводсы. Берг-коллегия комиссияһы ла заводтың яндырылыу фактын таный.
Садиҡ Сәғитов
Биографияһы
2-се Башҡорт полкы 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ла әүҙем ҡатнаша. 1813 йылдың 27 ғинуарында генерал-лейтенант Волконский корпусы составында полк Варшаваға инә. Майҙа генерал-майор Ланской отрядында (генерал-лейтенант Остен-Сакен корпусы составында) Бреславль тирәһендә һуғыша, ә июль аҙағында Силезия армияһы составына керә. Артабан полк Германиялағы алыштарҙа, шул иҫәптән Дрезденды ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1813 йылдың ноябрь аҙағында Төп армияға һәм әсирҙәрҙе оҙатып йөрөүсе хәрби юлдарҙа юл-комендант хеҙмәтен үтәү өсөн ебәрелә. 1814 йылдың 19 мартында 2-се Башҡорт атлы полкы составының бер өлөшө Парижға инә.
Наҙы-Петровск
Заводсылар Петров, Мясников, Хлебников. Пугачёв ихтилалы
1775—1776 йылдарҙа заводты тергеҙеү эштәре бара, 1776 йылдың 19 авгусында домна ебәрелә.
Я. П. Петров ғаиләһе, кейәүе, генерал-аудитор-лейтенант Пётр Кириллович Хлебников, 1772 йылдан шулай уҡ Өфө губернаһында Өфөнән төньяҡтараҡ 38 саҡрымда, Аҡашлы йылғаһының Ағиҙелгә ҡойған ерендә Благовещен баҡыр иретеү заводына эйә була. 1777 йылда П. К. Хлебников вафатынан һуң, завод мираҫ буйынса уның улы коллежский асессор Николай Петрович Хлебниковҡа эләгә. Наҙы-Петровск заводының суйын ҡойоу күләме ҡеүәт көсһөҙлөгөнән сағыштырмаса сикләнә. Суйындың бер өлөшөн сүкештәр тимер итеп сүкей, ә ҡалған суйынды яңынан ҡойоу маҡсатында Өфө йылғаһы буйлап бер кричный сүкеше булған Благовещен баҡыр заводына оҙатырға кәрәк була.
1787 йылда, Я. С. Петровтың вафатынан һуң, Наҙы-Петровск заводы мираҫ буйынса ҡыҙы Ирина Яковлевнаға, генерал-аудитор-лейтенант П. К. Хлебниковтың тол ҡалған ҡатынына күсә. Завод биләмәһенә, «дворян милеге» — имениеға, документты 1792 йылдың 30 декабрендә ала.
Сауҙагәр Л. И. Расторгуев
1808 йылдың 12 февралендә И. Я. Хлебникова Наҙы-Петровск заводын вольск сауҙагәре Л. И. Расторгуевҡа һата. Тау департаментының рөхсәтен алып, Хлебникованың кейәүе Д. М. Полторацкий 1809 йылдың 15 октябрендә купчая крепость атҡара: Наҙы-Петровск заводы, 456 завод оҫтаһы рәүиз йәнен һәм Николаев биҫтәһенең 564 крепостной крәҫтиәнен (ир-ат) 450 мең һумға һата. Николаев биҫтәһенең крепостной крәҫтиәндәре Наҙы-Петровск заводына 1800 йылға тиклем үк күсерелгән була. 1795 йылғы 5-се йәниҫәп буйынса улар Благовещен заводына беркетелгән, шул ваҡытта күсерелгәндәрҙең дөйөм һаны 1 мең кеше самаһы тәшкил иткән. Ә заводты һатыу ваҡытына, 1809 йылға, яңы тыуғандар менән, 1800 кеше иҫәпләнгән.
1-се гильдиялы Вольск сауҙагәре Лев Иванович Расторгуев старообрядсы-беспоповсы була. Уның өлкән ҡыҙы — Мария Львовна, 1816 йылдың 6 майында екатеринбург сауҙагәре, үтә ныҡ старообрядсы Пётр Яковлевич Харитоновҡа кейәүгә бирелә. Расторгуевтың кинйә ҡыҙы Екатерина Львовна Үрге Исәт заводы идарасыһы Григорий Федотович Зотов улы Александр Григорьевич Зотовҡа кейәүгә сыға.
Наҙы-Петровск заводынан башҡа, Л. И. Расторгуев ике йыл эсендә (1808—1809) тағы дүрт: Кәҫле, Үрге Ҡыштым, Түбәнге Ҡыштым, шулай уҡ Н. Н. Демидов Өфө йылғаһында Сорокин пристаны эргәһендә төҙөгән Шәмәхә заводтарын һатып ала. Старообрядсы-беспоповсы ҙур завод округы хужаһы булып китә. Был ҙур пландарҙы тормошҡа ашырыуға П. Г. Демидовтан финанс ярҙамы ала, 10 йылдан, 1817 йылға, заводтың етештереүе тотороҡланғас, халыҡ һаны һәм составы яйға һалынғас, Расторгуев бурысын түләп бөтөргә тейеш була.
Л. И. Расторгуев, ә һуңынан Г. Ф. Зотов и. П. Я Харитонов ҡурсалауы арҡаһында, XIX быуаттың тәүге сирегендә Кәҫле һәм Наҙы-Петровск заводтарында төп урал старообрядлыҡ үҙәктәренең береһе барлыҡҡа килә. Л. И. Расторгуев ярҙамы менән завод ҡасабалары янында старообрядсылар часовняһы төҙөлә.
1819 йылда хәҙерге Силәбе өлкәһе территорияһында ҙур ҡоролоҡ башлана. Урал аръяғында ҡоролоҡ бер нисә йыл рәттән — 1821 йылға тиклем дауам итә. Завод магазиндарында икмәк запасы ҡалмай, завод эшселәренең, бер нисә ай эш хаҡы алмағанлыҡтан, ризыҡ һатып алырлыҡ тиндәре лә булмай.
1822—1823 йылдарҙа Кәҫле һәм Ҡыштым заводтарында ҙур сыуалыштар була һәм оҫталар, башҡа хеҙмәт кешеләре ҡаҙна заводтарына һөргөнгә оҙатыла. Оҫталарҙы баш күтәрергә мәжбүр иткән сәбәптәрҙең береһе булып, алыҫта ятҡан Наҙы-Петровск һәм Шәмәхә заводтарына мәжбүри эштәргә ебәреү була, сөнки быны эшселәр яза кеүек ҡабул итә. Уларҙы бик оҙаҡҡа, йыш ҡына йыл буйына, ғаиләлернән айыралар. Был тулҡынланыуҙар Наҙы-Петровск заводына ҡағылмай.
Рухани Дягилев Александр Николаевич, Наҙы-Петровск заводында тыуған, бала сағы һәм үҫмер йылдарын шунда үткәргән, 1880 йылда Пермь губернаһының Географик һүҙлеге өсөн урал крайҙы өйрәнеүсе Н. К. Чупинға яҙмаларында заводсы Расторгуев ооронда бик ҙур тарҡалыш булыуын билдәләгән: ''«1864 йылда 8000 яҡын кеше булған; шул иҫәптән, 800 единоверсы, 800 яҡын раскольник, ҡалғандары православие динлеләр. Крепостнойлыҡтан азат булырға теләүселәр тарҡалыш башлаған. Секталар: беспоповскийҙар, стариковскийҙар һәм поморский, перекрещенскийҙың төрлө төрҙәре; австрия сектаһы юҡ. Бер йортта бер нисә дин осрай. Электән йәшәгәндәр, 1809 йылда Расторгуев һатып алғанға тиклем, Наҙы-Петровскиҙа тарҡалыш юҡ ине тиҙәр. Расторгуев, раскольник булғанлыҡтан, үҙе яҡлыларҙы вазифа менән бүләкләй, ә буйһонмаусыларҙы приискыларға һәм рудниктарға һөргөнгә оҙата. Раскольничий сиркәү төҙөнө, 1848 йылда ул единоверсылар сиркәүе итеп үҙгәртелде»''.
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
Завод төҙөлөшөнә төп өлөштө ябай кешеләр, завод иҫәбендә торған крепостной крәҫтиәндәр индергән.
Наҙы-Петровск заводында иҫәптә торған оҫталарҙы һәм хеҙмәт кешеләрен бер нисә төркөмгә бүлергә була :
1-се төркөм — заводсы Осокиндың 131 крепостной крәҫтиәне, 1744 йылда Иргин һәм Бизәр заводтарынан (башлыса беренсеһенән) күсерелгәндәр. Халыҡтың төп өлөшө унда 1730—1734 йылдарҙа күсерелгән Түбәнге Новгород губернаһының Түбәнге Новгород, Балахнинский, Юрьевецкий, Павловка өйәҙҙәренән (Керженский, Хохломской, Толоконцовский, Заузольский, Дрюковский, Гродецкий һарай улустарынан), Архангелогородский һәм Ҡазан губернаһынан, архиерей һәм монастырь аҫабалығы шулай уҡ Мәскәүҙә урынлашҡан Изге Троицкий Сергиев лавраһынан, Ҡазан һәм Түбәнге Новгород губерналарынан күсерелгән. 1749—1750 йылдарҙағы Ведомостың 4-се пунктында Наҙы-Петровск заводы эше тураһында күрһәтеп, ялланып эшләү өсөн паспорты булған ирекле 400-ҙән ашыу кеше йәлеп ителә, заводҡа беркетелгән дәүләт крәҫтиәндәре булмай.
2-се төркөм — заводсы Мосоловтар 1751—1762 йылдарҙа үҙҙәренең заводтарынан күсергән крепостной крәҫтиәндәр.
3-сө төркөм — Оло Иван Масаловтың крепостной крәҫтиәндәре 1759 йылда эшләгән Наҙы-Петровск заводынан ҡатындары һәм балалары менән ҡасып киткән булалар (аҙағыраҡ кире ҡайталар).
Һарыһаҙ (Борай районы)
Һарыһаҙ (Сарсаз) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 46 кеше. Почта индексы — 452963, ОКАТО коды — 80218843009.
Наҙы-Петровск
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
4-се төркөм — ағай-энеләре менән бүлешеп алғанда, Оло Иван Масаловтың Наҙы-Петровск заводына беркетелгән крәҫтиәндәре.
Илшат (исем)
Илшат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Илшат исеме бар.
Наҙы-Петровск
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
5-се төркөм — Наҙы-Петровск заводында шулай уҡ крепостной крәҫтиәндәр ҙә эшләгән, уларҙы заводҡа күсереү ваҡыты билдәһеҙ.
Һарыһаҙ (Борай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Илшат (исем)
Этимологияһы
Илшат — ил + шат һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән ир-ат исеме. Башлыҡ, ил башлығы, ил шатлығы, ил ҡыуанысы тигәнде аңлата.
Наҙы-Петровск
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
6 төркөм — Хлебниковтың тол ҡатыны Ирина Яковлевна дәүерендә Благовещен заводының Николаев слободаһынан күсерелгән крепостной крәҫтиәндәр.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Йомағолов Илшат Хәлил улы (26 февраль 1932 йыл — 3 ноябрь 2007 йыл) — башҡорт театр актёры, драматург, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы, 1989 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1979) һәм Башҡорт АССР-ының (1976) атҡаҙанған артисы.
Наҙы-Петровск
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
7 төркөм — 1795—1811 йылдар осоронда Наҙы-Петровскиға килеп урынлашҡан халыҡ.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Тажетдинов Илшат Азамат улы (20 май 1969 йыл) — ғалим-иҡтисады, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министрының урынбаҫары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Аппараты етәксеһе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы. Иҡтисад фәндәре докторы, доцент. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2019).
Теләшев Илшат Ғүмәр улы (21 ноябрь 1956 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең нефтсе-ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2009), техник фәндәр докторы (1992), профессор (2008). Рәсәй Федерацияһының (2014) һәм Башҡортостан Республикаһының (2006) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почётлы нефтехимигы (2001), Атырау нефть һәм газ институтының почётлы профессоры (2003).
Наҙы-Петровск
XVIII—XIX быуаттарҙағы Наҙы-Петровск суйын ҡойоу заводы халҡы тураһында
8 төркөм — Пермь Тау Идаралығының 1827 йылдың 8 июнь Указы менән (Баш Кәҫле контораһы исправнигы хәбәр итеүенсә, улар икеһе лә ҡалмыҡтарҙан алмаштырып алынған, береһенә Пермь гражданлыҡ суды палатаһының 19.01. 1806 йылғы һәм икенсеһенә Пермь суд һәм яза палатаһы 1816 йылғы 7-се рәүиз үткәргән 17.09. 1800 йылғы выписка) беркетелгән.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Шабаев Илшат Рәйес улы (8 ғинуар 1978 йыл) — Рәсәй бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы. MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты, ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе.
Насыров Илшат Рәшит улы (30 сентябрь 1960 йыл) — Рәсәй философы. Фәлсәфә фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһының Фәлсәфә институтының ғилми хеҙмәткәре.
Наҙы-Петровск
1812 йылдағы Ватан һуғышы
Наҙы-Петров халҡы Рәсәйҙе һаҡлау буйынса ҡаты һынау йылдарын а үҙ башынан үткәрә. Петровтың Наҙы-Петровск заводы 1789 йылда уҡ Санкт-Петербургҡа һәм Калугаға 40 тин менән 3663 бот 9 фунт бомба, йәҙрә һәм дробь оҙатыуы тураһында мәғлүмәт бар.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Әбделмәнов Илшат Ғаяз улы (15 июнь 1941 йыл — 25 июль 2007 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәре докторы (1995), профессор (1995).
Наҙы-Петровск
1812 йылдағы Ватан һуғышы
1812 йылғы Ватан һуғышында Наполеон I баҫып ингән йылдарҙа ла, завод илгә мөмкин тиклем ярҙам итә. Бөтә кешелек тарихы күрмәгән ҡеүәткә эйә Наполеон армияһы Кутузов етәкселегендәге рус армияһы һөжүме менән тар-мар ителә. Был рус яугирҙәре һәм Рәсәй терәге — Урал тылында еңеү ҡойған хеҙмәт халҡының дөйөм эше була.
Илшат (исем)
Билдәле кешеләр
Ғиләжев Илшат Фәрит улы (1 ғинуар 1960 йыл) — скульптор, ҡулдан сүкеү оҫтаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2012). 1997 йылдан Рәсәй Федерацияһы Рәссамдары союзы ағзаһы.