cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы
Ижади эшмәкәрлеге
«Мин яҙмышҡа ышанам», — ти Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы Туйсина. Буласаҡ сәхнә йондоҙо уҡыған 1-се мәктәпкә талантлы бейеүсе Бөрйән егете Йәнғәле Вәхитов килеп, уҡыусыларға бейеү өйрәтеүе һәм, VIII класта уҡып йөрөгән Рәшиҙәне һайлап алып, уның өсөн махсус «Заһиҙә» бейеүен һалыуы яҙмыш булмай, нимә булһын?!
Аҙаҡтан был бейеү уға ғүмерлек яратҡан һөнәрен һайларға, аҙағыраҡ донъя сәхнәләрендә дан ҡаҙанырға ярҙам итә лә инде. Башҡорт ҡыҙҙарының матурлығын, әҙәплелеген, нескәлеген, һығылмалылығын, һөйкөмлөлөгөн сағылдырған был бейеү менән йәш бейеүсе тәүҙә мәктәп, аҙаҡ район, унан һуң баш ҡала тамашасыларының күңелен яулай һәм Рәшиҙәнең үҙенең дә иң яҡын дуҫына әүерелә.
Һалған бейеүҙәре
«Бүләк», «Заһиҙә», «Зариф», «Еҙ үксә», «Байыҡ», «Шаян ҡыҙҙар», «Ҡара тауыҡ», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Һыу буйында», «Ыласын», «Ҡоҙаса», «Кантон», «Таңсулпан», «Бейе, егет», «Шоңҡар», «Бөрйән егеттәре», «Форт Перовский», «Бейеш», «Кәкүк», «Шаян ҡыҙҙар бейеүе», «Сәлимәкәй», «Һалдат», «Ҡаһым түрә», «Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта», «Тол еңгә», «Таң йондоҙ», «Ҡанатлы йөрәк», «Киленсәк», «Йәш йөрәктәр», «Кейәү» һәм башҡалар (күп бейеүҙәрен әле табаһы бар).
Каскан-Юган
Каскан-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хат-Горт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәликлек
Сәфәүиҙәр дәүләтендә «мәлик» титулын юғары дүрт ҡатлам вәкилдәренең өсөнсөһө — ҙур булмаған округтарға хужалар йөрөткән. Феодалдарҙың был төркөмө урындағы боронғо аристократия вариҫтарынан тора, улар тулыһынса тиерлек юҡ ителгән, әммә боронғо төрки ҡәбиләләр вариҫтары Ҡарабахтың ҡайһы бер урындарында, күбеһенсә Ширванда һаҡланып ҡалған.
1639 йылда, Әрмәнстанды Төркиә һәм Персия үҙ араһында тулыһынса бүлеп алғандан һуң, Таулы Ҡарабахтың мәликлектәре әрмән дәүләтселегенең һуңғы ҡалдыҡтары булып ҡала .Таулы Ҡарабахтағы (шулай уҡ Хәмсә Мәликлектәре тип билдәле ) биш әрмән мәликлеге — Гөлөстан, Джраберд, Варанда, Хачен һәм Дизак шаһ Ғәббәс I осоронда XVII быуат башында барлыҡҡа килгән.
Абруйлы Британия энциклопедияһы тасуирлауынса, Таулы Ҡарабахта биш әрмән мәликлегенән торған берләшмә үҙ автономияһын һаҡлап ҡала алған һәм хатта 1722—1730 йылдарҙағы Персия менән Төркиә араһындағы көрәш ваҡытында бойондороҡһоҙ булып ҡалған.
Һылтанмалар
[http://armenianhouse.org/raffi/also-ru/ulubabyan.html Раффи. Меликства Хамсы]
Мицци Энрико
Энрико (Нерик) Мицци (мальт. Enrico Mizzi, 20 сентябрь 1885 йыл, Валлетта, Мальта — 20 декабрь 1950 йыл, Паола, Мальта) — Мальтаның дәүләт эшмәкәре, Милли партия лидеры , 7-се премьер-министр (26.09.—20.12.1950).
Биографияһы
1903 йылда Гозо утрауында, һуңынан колледжда семинарияла уҡый. 1906 йылдан алып Рим (Ла Сапиенца) һәм Урбино (Урбинский университеты) университеттарында юриспруденция уҡыта. 1915 йылда Мицци тәүге тапҡыр хөкүмәт Советына һайлана, 1917 йылда ул Бөйөк Британияға ҡаршы йәшерен эшмәкәрлектә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм бер йылға холоҡ төҙәтеү эштәренә хөкөм ителә.
1921 йылда Энрико Мицци 1926 йылда Unione Politica Maltese менән берҙәм Милли партияға берләшкән Милли Демократик партия булдыра. Итальян телле Мицци Италия менән тығыҙ бәйләнештә була, Мальтаны икенсе донъя һуғышында Германияның союздашы булған Италияға ҡушыу өсөн сығыш яһай, ә Мальта Бөйөк Британия протектораты аҫтында була. 1932—1933 йылдарҙа ауыл хужалығы, балыҡсылыҡ һәм мәғариф министры вазифаһын башҡара. Был ахыр сиктә 1940 йылда Миццины уның ҡулға алыныуы менән тамамлана һәм 1942 йылда Угандаға һөргөнгә оҙатыла. Ул 1945 йылдың 8 мартында ғына ҡайта ала. Ә инде 15 мартта Мальта Советы ултырышында ҡатнаша. 1947—1950 йылдарҙа парламент оппозицияһы лидеры булып тора.
1950 йылда премьер-министр итеп тәғәйенләнә, коалиция хөкүмәтенә етәкселек итә, әммә тиҙҙән вазифала өс ай ҙа тормайынса вафат була. Әлеге ваҡытта ул — Мальта тарихында вазифа башҡарғанда вафат булған берҙән-бер премьер-министр.
Жаба (Чепца ҡушылдығы)
Жаба — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәләҫ
Түбәләҫ — Ҡыуаҡан ҡәбиләһе башҡорттары составына ингән ырыу.
Ырыу составы
Ырыу бүлексәләре (нәҫел аралары): аҡтамаҡ-ҡыуаҡан, ҡалмаҡ, күҙәй, ҡырғыҙ, һунбыҡ, мангул, аҡбалта, өрөстән, сөмәй, һун сөмәй, түштүк, сөсәй, бараҡ, тәүеш, үзбәк, ҡыуыҡ, һарүҙәк, йәнурыҫ, йомай, талаҡ, ҡыртмыш, ҡаһаш, ишембәт, әжембәт, баҙраҡ, туҫтаҡ, намаҙбай, тимерәк, асытҡын, туғыҙ).
Этимологияһы
Урындағы халыҡтың борондан хәҙерге Силәбе өлкәһе биләмәһе составындағы Түбәләҫ ауылы ултырған ерҙе Олөйөр башы тип йөрөткәндәре билдәле. Табын ҡәбиләһенең Ҡыуаҡан тармағына ҡараған Түбәләҫ ырыуы халҡы йәйләгән урындар булғанлыҡтан, Түбәләҫ тип атағандар.
Силәбе топонимисы Николай Шувалов «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области» тигән һүҙлегендә яҙған фекер дөрөҫлөккә тап килеп бөтмәй: Түбәләҫ, ауыл, тимер юл разъезы, ҡасаба, Ҡытау-Ивановский районы. Ошо ерҙә йәшәүсе... ҡыуаҡан ҡәбиләһенең түбәләҫ ырыуы атамаһынан. Түбә — «ырыу», -ләҫ — ырыу төркөмдәре атамаларын билдәләүҙең типик билдәләү ялғауы.
Н. Шувалов та, Силәбе порталы ла, ҡайһы бер ғалимдарың хатаһын ҡабатлап, Түбәләҫ ырыуы Әйле ҡәбиләләр берләшмәһенә ингән тип яҙған
Түбәләҫтәр — һундар тоҡомонан, тип әйтеп ҡалдырған ата-бабалар. Бында Түбәләҫ ырыуы бейенең ҡышлау йорто торған. П-С. Паллас Өфөнән Силәбе ҡәлғәһенә барған "көндәлек яҙмалары"нда Түбәләҫ бейенең ошонда йәшәүен билдәләп үтә. Унан ярты быуат самаһы алдараҡ (тимәк, 1720 йыл тирәһендә) Көңгөр воеводаһы Себер даруғаһы башҡорттары улустарында халыҡ иҫәбен алғанда Түбәләҫ улусындағы 57 хужалыҡта 171 йән ир-ат йәшәй тип күрһәтә.
Түбәләҫ ырыуы легендаһы
Мосафирҙың һүҙҙәре егетте ҡанатландырып ебәрә. Көндәрҙең бер көнө ул, эйәрен, арҡанын, ҡороғон ала ла, китә сығып. Килә-килә, тауҙар үренә артыла, туғай, үҙәндәрҙе үтә. Хәҙерге Олойөр йылғаһы (Ҡалмаҡҡол һәм Тирмән ауылдары эргәһендә) буйына килеп сыға. Бында ҡырағай аттар өйөрөнә тап була, әкренләп аттарҙы үҙенә эйәләштерә.
Ләкин күңеле болоҡһой егеттең. Һәр ир-егеткә был донъяла йәр кәрәк, бала тыуҙырыр, өҫ-баш ҡарар, тамаҡҡа ашатыр, бергә ултырып кәңәш ҡорор тормош иптәше кәрәк. Уйланып йөрөй-йөрөй ҙә, тыуған яғына кире ҡайта. Байҙың һылыу, шәм кеүек зифа буйлы, оҙон сәсле, аҡ йөҙлө сибәр ҡыҙы менән күптән бер-береһен яратып йөрөгән була улар. Алдан һүҙ ҡуйышалар ҙа, шишмәгә һыуға килгән еренән, һөйгәнен урлап алып ҡаса егет.(Боронораҡ егет менән ҡыҙҙың исемен дә әйтеп һөйләгәндәр).
Әлбиттә, уларҙы ҡыуа сығалар. Етә-етә киләләр икән. Ҡайһының аты арый, ҡайһы үҙе артыҡ ныҡышмал булмайҙыр, ҡыуып килеүселәр һаны кәмегәндәй-кәмей. Ләкин бер һыбайлы бигерәк әрһеҙ булып сыға, ҡалмай баҫтыра икән. Шул саҡ көтөүсе егет: «Эй, ҡорҙаш! Һин атланған бейәнең эсендә толпар ята, ҡыума шул хәтлем. Ҡолон ташлатаһың бит!»-тип ҡысҡырған. Ат тигәндә әллә ниҙәр бирергә әҙер торған башҡорт егетенә был һүҙҙәр көслө тәьҫир иткәндер, күрәһең, — һуңғы сапҡын да артта тороп ҡала.
…Егетебеҙ, оҡшаған ерҙә нигеҙләнеп, һөйгәне менән тормош көтә башлай (хәҙер Иҫке Ҡыштау, тип йөрөтөлгән ерҙә, Һабайылға буйында)
Ҡыҙын урлап алып киткәне өсөн атай кеше ҡаты үс ала, эҙләп килә һәм кейәүен уҡ-һаҙаҡтан атып үлтерә. Атаһы алып ҡайтып китергә уйлаһа ла, ҡыҙы ризалашмай. «Мин ғомандымын, атай. Был ер баламдың тыуған ере булһын»,-ти. Ир бала донъяға килә, ошо улдан артабан алты ул тыуа: Илсеғол, Тирмәнғол, Ҡалмаҡҡол, Урманғол, Сурағол, Ҡарағол |Крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина М. Ф. яҙып алды — информаторҙар Фәтхетдинов Фәссәхетдин Фәтхетдин улы (1886—1971), Бәҙретдинов Сәхәүетдин Фәхретдин улы (1918—2000)
Этник тарихы
Ҡыуаҡан һәм Һырҙы ҡәбиләләренең этник тарихы Ҡаратабын ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнгән. Был турала тулыһынса тап килгән тамғалар, риүәйәттәр, генеалогия һөйләй. Ҡыуаҡандар риүәйәттәре ата-бабаларҙың «Алтайҙан», «Байҡал күленән» килгәнен бәйән итә. Ҡыуаҡан ҡәбиләһенә ҡараған Түбәләҫ ырыуы (С. Мираҫов буйынса -түбәс) башҡорттары үҙҙәренең ата-бабаһы тип «Алтай тауҙарында» ерҙәре булған Таймаҫ бейҙе атайҙар. Ошо риүәйәттәрҙән билдәле: XIX быуатта ла Түбәләҫ-Ҡыуаҡандарҙың Алтайҙағы туған-тыумасалары уларҙы һаман «Тыуған илгә кире ҡайтырға» өндәгәндәр. . Риүәйәттәр сағыу этнонимия менән тулыландырыла. Ҡыуаҡандарҙың Ҡырғөйлө, Ҡырҡтар ырыу берәмектәренең Алтай шалғандарында аналогияһы бар. Ҡыуаҡандарҙа монгол (манғул) этнонимы ла теркәлгән. Түбәләҫ ырыуының ике араһында Һунн (гунн) атамаһының һаҡланғанлығы иҫ киткес. Мәғлүмәт биреүсе ҡарттар шул саҡта «беҙҙең ырыуыбыҙ һундарҙан» тип ғорурланып әйткәндәр.
Ҡыуаҡандарҙың этник сығанаҡтарын өйрәнгәндә, күп кенә тикшеренеүселәр «аҡҡош» мәғәнәһендәге төрөк һүҙе «ку»ға айырым иғтибар биргән. Ку (ҡыу) — Төньяҡ Алтайҙағы Аҡҡош йылғаһының боронғо төрөк атамаһы; ку-кши, куу-кижи -«Аҡҡош йылғаһы кешеләре»- Төньяҡ Алтайҙағы «аҡҡошлолар» йәиһә челканлыларҙың атамаһы. Куу һәм куулар ырыу төркөмдәре туваларҙа ла бар. Ҡыуаҡан башҡорттары риүәйәттәре Йүрүҙән үренә тәүгеләрҙән булып ике һунарсы егеттең килеүе тураһында һөйләй. Улар, ырыуҙаштарын күсереп килтерер өсөн, күңелдәренә ятҡан ер һайларға сыҡҡан булалар. Был урын уларға бик оҡшаған, һәм иң ҙур ике тауға улар Күкши-тау һәм Башыташ-тау (Башташ тауының иң бейек нөктәһен Түбәләҫтәр Аҡҡашҡа тип йөрөтәләр) тип исем биргәндәр. Ҡыуаҡандарҙың, ғөмүмән, Табындарҙың, Алтайҙар менән матди мәҙәниәттә лә, һынлы сәнғәттә лә, туғанлыҡ системаһында ла бик күп дөйөм һыҙаттары бар.
Ҡаратабын, һырҙы һәм ҡыуаҡандар менән Көньяҡ Уралға күсеп килеп, Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының таулы-урманлы биләмәләрендә урынлашҡандар. Түбәләҫ һәм ҡыуаҡандар, моғайын, табын ҡәбиләһенә тулыһынса буйһонған була, шул сәбәпле, бәлки, Таймаҫ бейҙе (Шәһимов) үҙенең ата-бабаһы тип һанайҙыр. XVII—XVIII быуаттарҙа түбәләҫтәр, ҡыуаҡандар, табындар менән бергә, Әйлеләр яғынан даими һөжүмгә дусар ителгән.
П.-С. Паллас "Көндәлек яҙмалары"нда Һатҡы заводына китеп барышлай, Олөйөр йылғаһын кисеп, юлдаштары менән «Әйле ырыуының өлөшө булған…Түбәләк хакимы йәшәгән ҙур ғына ауылда төн ҡундыҡ» тип яҙған. Урындағы башҡорттар «селитралы ерҙе күп таба һәм шунан дары яһай».
Ҡыуаҡандарҙың Түбәләҫ ырыуы биләмәләре хәҙерге Һилейә (Сулея) ҡасабаһынан алып көнбайышҡа Йүрүҙән йылғаһына тиклем һуҙылған. Көньяҡ-көнсығышта Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуҙары, төньяҡ-көнсығышта Әйле ырыуы (хәҙерге Әйле, Ҡолбаҡ ауылдары) биләгән ерҙәргә тиклем, төньяҡтан Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ере менән сикләнгән. Көнбайыштан Ҡыр-Көҙәй ырыуы (Яхъя, Мусабай, Миндеш ауылдары), көньяҡ-көнбайышта Төркмән-Көҙәй ырыуы (хәҙерге Йүрүҙән, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Ҡытаутамаҡ (Усть-Катав) ерҙәре менән сикләнгән.
Хәҙерге заман топонимикаһы менән күрһәткәндә, Түбәләҫ башҡорттарының биләмәләре Өфө-Силәбе автомобиль трассаһы буйлап Йүрүҙән күперенән Бакал ҡалаһына тиклем, унан Һилейә станцияһы, Межевой ҡасабаһы, Һәүәләй, Башташ тауҙары, Тырнаҡлы һәм Ҡаратаулы башҡорттары ерҙәре сиктәрендә урынлашҡан. Ҡарамалы йылғаһы, Вязовая станцияһы Көҙәй башҡорттары биләмәләренең сиге булып тора.
Түбәләҫ ырыуы ерҙәре үҙенең йәмлелеге, байлығы менән күсмә халыҡты арбаған, йәлеп иткән. Мал йөрөтөү өсөн яландар йәйрәп ята, урмандары төрлө йәнлектәргә, һунар ҡоштарына бай, бал ҡорттары солоҡтарға бал йыя. Әй, Йүрүҙән, Һилейә, Олөйөр йылғаларында мыжғып балыҡ үрсегән.
Ҡыуаҡан ерҙәре үҙенең мәғдән байлыҡтары менән рус промышленниктарын йәлеп иткән. «Түбәләҫ ерҙәрен Белорет заводы хужалары Твердышев һәм Мясниковҡа һатыу тураһындағы документҡа 21 кеше ҡул ҡуйған: Түбәләҫ улусы старшинаһы Иштуған Мишәров исеменән Таҡый Мишәров, йөҙ башы Булат Илтебаев һ. б. Ошо биләмәләрҙе „һатып“ алған өсөн завод хужалары 100 һум аҡса биргән. Күреүебеҙсә, Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең яртыһынан күберәген урыҫтар „законлаштырып“ тартып алған. Малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорттарҙың көтөүлектәре кәмей, халыҡ бөлгөнлөккә төшә».
Хәҙер Түбәләҫ ырыуы ерҙәренең күпселек өлөшө Силәбе өлкәһенә инә, тик 10-15 проценты ғына аҫабалар ҡулында ҡалған.
1770 йылдың 27 майында Паллас Шихан йылғаһының Әйгә ҡойған ерендә урынлашҡан Биктуған тигән башҡорт ауылына яҡын ғына үткән. «Әй янындағы Олойөр (йылға) ҡултығында Биктуған ауылының ҡайһы бер башҡорттары бик күп селитралы ер алалар һәм унан дары яһайҙар. Ләкин уларҙың береһе лә был ерҙе күрһәтергә теләмәне» тип яҙған ул.
«П.- С. Паллас әйтеп үткән селитра табыу һәм дары эшләү факты үҙе үк көкөрттөң дә сығарылыуы хаҡында раҫлай. Сөнки дарыны көкөртһөҙ эшләп булмай. Биктуған ауылы тирә-яғы саф көкөрт ятҡылыҡтарына мул булғандыр. Көкөрт бында эзбиз таштарҙа һәм гипстарҙа, айырыуса улар эргәләш ятҡан урындарҙа осрай. Ҙур ятҡылыҡтар унда юҡ, әммә XVIII быуатта башҡорттар бында үҙҙәренә дары яһау өсөн етерлек көкөрт сығарғандар, әлбиттә… Шулай итеп, Һикеяҙ тамағындағы мәмерйә селитраһын башҡорттарҙың фәҡәт дары өсөн ҡулланыуҙарына шик булырға мөмкин түгел. Бында дарыны 1736—1740 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында етештереүҙәре лә, бәлки, иртәрәк файҙалана башлауҙары ла ихтимал»-, тип яҙған беҙҙең ата-бабалар тураһында Диҡҡәт Бураҡаев. 1740 йылдағы ихтилалдан һуң яндырылған ауылдар араһында Мишәр ауылы булһа, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышынан һуң Биктуған ауылы ла яндырылған.
Нисек кенә булһа ла, Ҡыуаҡанға ҡараған Ҡырғөйлө һәм Түбәләҫ ырыуҙары Йүрүҙән һәм Әй йылғаларының урта ағымында сағыштырмаса компакт ултырып йәшәүен дауам иткән. Түбәләҫ ырыуы өлөшләтә Әйле ерҙәрендә ултырғанлыҡтан, XVIII быуаттың күп кенә исемлектәрендә уларҙы Әйле ырыуҙарына индереп ебәргәндәр. Хатта ғалимдар Тажетдин Ялсығол да, Әхмәтзәки Вәлиди ҙә Түбәләҫтәрҙе, ошо мәғлүмәттәргә таянған өсөндөр, Әйле ырыуҙар берләшмәһенә ҡарай, тип яҙғандар.
Көнгөр бургомистры Юхнев төҙөгән Себер даруғаһы башҡорт улустары исемлегендә 97 йорттан торған Түбәләҫ улусы урын алған. П. И. Рычков Әйле улусының 13 түбәһе араһында Түбәләҫ түбәһен билдәләгән.
Илсекәйҙә (Илсеғол, Баш-Илсекәй, Башташ, 1757) Старшина Илсекәй Биктуғанов исеме менән аталған) — 110 йән; Урмансыла (1795) — 175. Сүрәкәйҙә (Нуғай, 1765) — 158; Тирмәндә (Тирмән-Ауыл, 1786) — 248 кеше. Барлығы Троицк өйәҙе Түбәләҫ улусының 5 ауылында аҫаба ерҙәрендә 817 кеше йәшәгән. Өфө өйәҙе Түбәләҫ улусының берҙән-бер ауылы — Ҡарағолда (Түбәләҫ Арҡауылы) 96 кеше йәшәгән.
Троицкий өйәҙе түбәләҫтәре йәйләүгә сыҡҡан, Ҡарағол ауылы башҡорттары даими рәүештә үҙҙәренең өйҙәрендә йәшәгән.
Хәҙерге көндә Түбәләҫтәр Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Ҡарағол (Түбәләҫ Арҡауылы), Башҡорт Илсекәйе (Башташ), Мөрсәлим (Ҡалмаҡол), Яңы Сүрәкәй (Нуғай), Тирмән (Салауат районы), Урмансы ауылдарында йәшәй. Түбәләҫ улусының төп ауылы атамаһы Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округы составындағы Түбәләҫ ауылы топонимында һаҡланып ҡалған.
Түбәләҫ ырыуы халҡының азатлыҡ көрәше
1726 йылда Түбәләҫ улусының 57 хужалығында (йорт) 171 ир-егет теркәлгән. 1816 йылда 359 ир-ат йән башына 41596 дисәтинә ер (шуның эсендә һөрөнтө ерҙәр — 517, бесәнлектәр — 8000, урман — 30196, уңайһыҙ ерҙәр — 1867 дисәтинә) тура килгән. Уларҙың аҫаба ерҙәрендә керҙәштәр (припущенник) булмаған.
1735-1740 йылдарҙағы баш күтәреүҙәрҙең әүҙем юлбашсыһы Ҡыуаҡан улусы старшинаһы Аҙнабай Ҡарағужин булған. Уның атаһы Ҡарағужа Аҡаев (Аҡаҡов), олатаһы - Аҡай Ҡамаҡаев (30-сы йылдарҙағы ихтилалда ҡатнашҡан), ҡарт олатаһы - Ҡамаҡай Биҡҡолов.
1735 йылдың авгусында Барын-Табын ырыуы батыры Йосоп Арыҡов менән Түбәләҫ ырыуы батыры Байрас Йәнурыҫов Верхнеурал (Үрге Яйыҡ) нығытмаһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Орск нығытмаһына китеп барған йөктө туҡтаталар. Баш күтәреүселәр обозды ла, Яйыҡ нығытмаһын да ҡамауҙа тоталар. Тик Себерҙән драгун полкы һәм Кирилловтан махсус хәрби отрядтар килгәс кенә ҡамауҙы өҙәләр
1737—1738 йылдарҙа Ҡыуаҡан ырыуы батыры Бәпәнәй Төрөпбирҙин, башҡа ырыу батырҙары менән, ихтилалды дауам иткән. Уны ошо ихтилалдың идеологы тип тә беләбеҙ. Бәпәнәйҙең «Беҙҙең башҡа барыр еребеҙ юҡ» тигән һүҙҙәре әлеге көндә лә актуаллеген юғалтмаған.
1773—1775 йылдарҙағы Салауат Юлаев етәкселегендәге көрәшкә Илсекәй ауылынан Ғәбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Илсекәй Биктуғанов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев (Күсәбаев) (Һунбыҡ нәҫеленән), Наҙарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов, Биҡҡол Тәүешев (Тәүеш нәҫеленән), Сүрәкәй ауылынан Ҡалмаҡҡол Килтәков, Арыҫланғол Собханғолов, Ҡарағол ауылынан Ишембәт Иҫәк(н)әев ҡушыла. Улар бөтәһе лә С. Юлаев һәм уның атаһы Ю.Аҙналиндан һорау алғанда шаһит булараҡ тарихҡа инеп ҡалған. Ошо шаһиттар Эҫем заводын яндырыу, Йүрүҙән, Ҡатау-Иван заводтарын ҡамауҙа тотоу тураһында мәғлүмәт бирәләр. Әммә С. Юлаевтың һәм Ю. Аҙналиндың кеше үлтереүе тураһындағы һорауға: «Беҙ уларҙың кеше үлтергәнен күрмәнек»,- тип яуап бирәләр. Был мөмкин тиклем ихтилал етәкселәрен яҡларға тырышыу тураһында һөйләй.
Урындағы риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, үҫмер Салауат Түбәләҫ һабантуйҙарына килеп (ул ваҡытта Йүрүҙәнде хәҙерге Иҙрис ауылы янында кисеп сығып, Башташ тауы итәге буйлап 17 саҡрым оҙонлоғондағы араны һыбай үтерлек тура юл булған), Урмансынан Мырҙаш батыр менән көрәшеп йөрөгән. Был турала уҡытыусы, крайҙы өйрәнеүсе Абдуллина «Салауат батыр ир ине» тигән тамаша сценарийы ла яҙҙы.
1765 йылдан бирле Себер юлы Түбәләҫ ырыуының старшинаһы вазифаһын башҡарған Собханғол Килтәков (1720—1774) командаһында 1773 йылда 91 йорт булған. «Салауат Юлаев» энциклопедияһында Собханғол Килтәков Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы, полковник, тигән аңлатма бирелә. 1773 йылда ул, улустың батыр йөрәкле ирҙәрен йыйып, Һатҡы заводына һөжүм иткән. Килтәков Көнгөрҙә язалап үлтерелгәндән һуң, улус старшинаһы вазифаһын Юлай Аҙналин менән бергә һуғышҡан Илсекәй Биктуғанов башҡара. Биктуғанов 1774 йылдың 11 ноябрендә Силәбе ҡәлғәһенә ғәйебен танырға килә.
1812 йылғы Ватан һуғышында түбәләҫ ырыуы ир-егеттәре 7-с Башҡорт полкы сафтарында һуғышҡан. 1836—1839 йылдарҙағы хәрби наградалар кавалерҙарын — һуғыш ветерандарын иҫәпкә алған ваҡытҡа—зауряд-сотник (йөҙбашы) III дәрәжә Изге Анна ордены һәм «1812 йылғы һуғыш иҫтәлегенә» көмөш миҙалы менән бүләкләнгән Биктимер Аҡбалтин (Урмансы ауылы) ғына тере була тигән фараз бар.
Чепси
Чепси — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының һул ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Шпреталь
Шпреталь (Spreetal<br />Sprjewiny Dol) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2070 кеше йәшәй. Майҙаны — 108,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 158 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2979 һәм автомобиль коды BZ.
Виолета Томич
Виолетта Томич (һүҙ. Violeta Tomič,  22 ғинуар 1963, Сараево) — словен актрисаһы, Европарламентҡа һайлауҙарҙа Европа  берләшкән һулдар төркөмөнөң/ (GUE/NGL) Төньяҡтың һул йәшелдәренең төп кандидаты.
Биографияһы
Виолетта Томич 1963 йылдың 22 ғинуарында Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараевола тыуа. 1985 йылда Любляна университетын кино һәм театр актрисаһы һөнәре буйынса тамамлай. 2001 йылға тиклем ҡала театрында эшләй, һуңынан телесериалдар  "йондоҙо" була.
2014 йылдың йәйендә «Берләшкән һулдар» һайлауҙар альянсынан милли парламентҡа һайлана, унда Тотороҡло үҫеш  партияһын күрһәтә. 2017 йылда союздың ике өлөшө берҙәм «Һулдар» хәрәкәтен төҙөй, һәм Томич уның координаторының урынбаҫары була. Европа парламентҡа һайлауҙарҙа 2019 йылдың майында GUE/NGL -нән еврокоммунистар исемлеген етәкләй, ләкин Словениянан Европа парламентына һайлана алмай.
Һарай сиркәүе (Минск)
Һарай сиркәүе — Минскиҙағы боронғо ҡорам, 1069—1073 йылдарҙа төҙөлә башлаған, 1071—1085 йылдарҙан һуң түгел төҙөлөп бөткән. Боронғо Русь монументаль культ ҡорамдары араһында Минск ҡорамы айырым урын биләй, уның теүәл архитектура аналогы юҡ. Ғибәҙәтхана 8 Март майҙаны районында— Еңеүселәр проспекты башланған ерҙә тора.
Ҡорам тарихы
1949 йылда Замчище ауыл дың көнсығыш өлөшөндә бәләкәй таш сиркәүҙең таш нигеҙе асыла — был иң боронғо ҡала ҡорамы була, ул ҡала һәм сиркәү йылъяҙмаларҙа телгә лә алынмай. 1949—1951 йылдарҙа уның ҡалдыҡтары В. Р. Тарасенко асыҡлай һәм өйрәнә.
Ғалимдар сиркәү 1071—1085 йылдарҙа төҙөлгән тип фараз ҡыла (стратиграфик күрһәткестәр нигеҙендә). Ҡорам Полоцк кенәздәре Минскиға килгәнсе төҙөлгән һәм ҡаланың төп биҙәүесе булып торған. Ул саҡта Минск Ярополк Изяславич ҡулында булған. Уның әсәһе польша короле Мечеслав II ҡыҙы булған, шунлыҡтан Изяслав Польша короле ихатаһы менән дуҫ булған.
Ғибәҙәтхана төҙөлөп бөтә алмаған. Бының бер нисә сәбәбе булыуы ихтимал: бәлки, яҡшы оҫталар булмағандыр, шулай уҡ төҙөлөш материалдары был урын өсөн ғәҙәти булмаған. Ҡатмарлы сәйәси хәлдәр ҙә ҡамасаулай алған. Күпмелер ваҡыт үткәс төҙөлөп бөтмәгән ғибәҙәтхана некрополь итеп ҡулланылған. Ҡаҙыу эштәре барышында 1950-се йылдарҙа бында 21 ағас табутта ҡәбер табылған. Һуңыраҡ бер ҡатын-ҡыҙ һөлдәһенең ҡиәфәтен тергеҙеп, ғалимдар ул ҡатын-ҡыҙ тере саҡта сәсен башына уратып ҡуйған тир табалар — был йола Белоруссияның көньяҡ төбәктәрендәге ҡатын-ҡыҙҙар һәм украин ҡатын-ҡыҙҙары өсөн хас була.
XIII быуаттың беренсе яртыһында. таш нигеҙ өҫтөнә таш юл һалалар. Юл сиркәү нигеҙен ҡаплап тора, йәғни юл һала башлағандан алда уҡ сиркәү ташландыҡ бхәлдә булған. Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған таш юл ул саҡта ҡала планының үҙгәреүе тураһында һөйләй.
Минскиҙың беренсе ғибәҙәтханаһының 2009 йылдың йәйендә археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында соҡоп сығарылған. Бөгөн ғибәҙәтхана фундаменты ДСО «Хеҙмәт резервтары» көнбайыш стенаһы янында 1,5 метр тәрәнлектә тора. Был урындан төньяҡ-көнбайыштараҡ XII быуат фундаментына оҡшатып һалынған хәҙерге заман таш нигеҙ тора.
Архитектор Г. А. Лаврецкий боронғо ғибәҙәтхананың график реконструкцияһын яһаған.
Ҡорам тасуирламаһы
Минскиҙың беренсе ғибәҙәтханаһының архитектураһы Боронғо Рустағы ҡорамдарҙың береһенә лә оҡшамаған. Сиркәүҙең ҙурлығы 12 метрға 16 метр булған, ул дүрт бағаналы, өс апсидлы ҡоролма булырға тейеш булған. Сиркәүҙең нигеҙе һәм диуарҙары ҙур ташташтарҙан һалынған, эзбиз иҙмәһе менән бушлыҡтары тоташтырылған. Эстән стеналар кирбес кеүек плитәләр менән көпләнгән итеп эшләргә планлаштырылған. Ҡорам фасады йәлпәк булырға тейеш, бер нисә биҙәүесе булып таштарҙың тышҡы күренеше торорға тейеш булған.
Бөтәһе метр тиклем бейеклегендә стеналар күтәрелгән. Уларҙың ҡалынлығы — 1,5 метрға тиклем еткән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҡорам тикшеренеүселәрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп итә. Ул Минскиҙағы иң боронғо ғибәҙәтхана ҡоролмаһы була. Ғбәҙәтхана өс апсидлы була, был уның XI быуат традицияларына ярашлы ҡоролоуы хаҡында һөйләй.
Был ваҡытта халҡыбыҙҙың боронғо ҡорамдарҙы кирбестән төҙөү тәжрибәһе етерлек була: Полоцкиҙағы София ғибәҙәтханаһы башлыса кирбестән төҙөлгән. Ә Минскиҙа стеналарҙы бут ташынан төҙөп, өҫтөн эзбиз плитәләр менән ҡаплағандар. Ғибәҙәтхананың был үҙенсәлекле һыҙаттары боронғо рус архитектураһында XI—XIII быуаттарҙа ҡулланылмаған, был хәл сиркәүҙе ситтән саҡырылған роман мархитектура мәктәбе оҫталары төҙөгән тип уйларға мөмкинлек бирә (ул заман өсөн был ярайһы ғына күренеш булған, күрәһең). .
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Собор святых апостолов Петра и Павла (Минск) — древнейшая действующая церковь в городе Минске.
Белецкий Владимир Васильевич
Владимир Васильевич Белецкий  (2 май 1930, Иркутск — 20 июль 2017, Мәскәү ) — күк механикаһы өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы, тәбиғи һәм яһалма күк есемдәренең әйләнмәле хәрәкәте теорияһы буйынса хеҙмәттәр авторы. Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспондены (1997), Халыҡ-ара астронавтика академияһының (1992) һәм К. Э. Циолковский исемендәге Рәсәй космонавтика академияһының мөхбир ағзаһы (1994).
Биографияһы
В. В. Белецкий 1930 йылдың 2 майында Иркутск ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған. Атаһы — эпидемиолог Василий Георгиевич Белецкий.
12 йәшендә менингит ауырыуының ауыр формаһын кисергәндән һуң ишетеү һәләтен юғалта. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа уларҙың ғаиләһе Смоленск ҡалаһына күсә, бында Белецкий 7-се урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. 1949 йылда МДУ-ның механика-математика факультетына уҡырға инә. Е. А. Девянин, И. В. Новожилов, Н. А. Парусников, М. Л. Лидов, С. А. Шестериков уның курсташтары булалар.
1954 йылда университетты тамамлағандан һуң Белецкий СССР Фәндәр академияһының ғәмәли математика институтына (хәҙерге РФА-ның М. В. Келдыш исемендәге ғәмәли математика институты) эшкә килә. М. В. Келдыш һәм Д. Е. Охоцимский етәкселегендә ул космонавтика буйынса эшкә тотона. Осраҡлы рәүештә ҡойоп еткермәүҙе иҫәпкә алып, бурысты гарантиялы үтәр өсөн кәрәк булған, «гарантиялы ҡалдыҡ» тип аталған ракета яғыулығының артыҡ миҡдарын иҫәпләү уның беренсе бурысы булып тора.
Артабан Белецкий әйләнмәле хәрәкәт һәм ҡаты есем йәки бер нисә өлөштән торған конструкция (ҡаты есемдәр системаһы) итеп ҡаралған юлдаштарҙы тотороҡландырыу менән шөғөлләнә башлай. Уның ғилми ижадының күп өлөшө, шул иҫәптән кандидатлыҡ (1962) һәм «Движение искусственного спутника относительно центра масс» темаһына докторлыҡ (1965) диссертацияһы ошо мәсьәләгә арналған. 1969 йылдан Мәскәү дәүләт университетының теоретик механика һәм мехмат мехатроникаһы кафедраһы профессоры, 1996 йылдан РФА-ның М. В. Келдыш исемендәге ғәмәли математика институтының төп ғилми хеҙмәткәре. 2002 йылдан алып Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры.
2017 йылдың 20 июлендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән (участка 19а).
Фәнни эшмәкәрлеге
Бынан тыш, В. В. Белецкий ике аяҡлы йөрөү динамикаһы менән шөғөлләнә һәм динамиканың ғәмәли проблемаларында тәртипһеҙ һәм даими траекториялар нисбәтен тикшерә.
В. В. Белецкий 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәтен нәшер итә, 26 фән кандидаты һәм 5 фән докторы әҙерләй. Ул 11 монография, шул иҫәптән «Очерки о движении космических тел» китабын, шулай уҡ «Шесть дюжин» мемуарҙар китабын баҫтырып сығара.
Уҡытыусы эшмәкәрлеге
«Космик осош динамикаһы» һәм «Сағыштырмаса хәрәкәт динамикаһы» семинарҙарын алып бара.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
В. В. Белецкийҙың фәнни ҡаҙаныштары күп һанлы наградалар һәм премиялар менән билдәләнгән:
Башкиров Александр Иванович
Александр Иванович Башкиров (1885, Һамар губернаһы — 1941 йылдан һуң) — делегат Бөтә Рәсәй Учредителдәр йыйылышының делегаты, эсер.
Биография
Александр Башкиров 1885 йылда Һамар губернаһының Козловка ауылында мещан ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда ул эсерҙарҙан һәм крәҫтиән депутаттары Советынан Һамар һайлау округы буйынса Учредителдәр йыйылышына ағза итеп һайлана (3-се һанлы исемлек). 1918 йылдың 5 ғинуарында Йыйылыш ултырышында ҡатнаша.
Александр Ивановичтың Граждандар һуғышы осорондағы эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт юҡ, Комуч исемлегендә уның фамилияһы табылмай.
Совет осоронда Башкиров Куйбышев ҡалаһында товаровед булып эшләй. 1941 йылдың 13 июлендә ул ҡулға алына, ә 3 октябрҙә СССР НКВД-ының Махсус кәңәшмәһе уны 58-10 статьяһы буйынса холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына 8 йылға хөкөм итә (контрреволюцион пропаганда һәм агитация).
Александр Башкировтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ. 1956 йылдың 18 июлендә Куйбышев өлкә суды тарафынан аҡлана.
Башкиров Алексей Степанович
Башкиров Алексей Степанович (31 июль 1885 йыл — 1 ғинуар 1963 йыл) — совет ғалимы, антик тарих белгесе, археолог. Боронғо тарих, сәнғәт фәне һәм архитектура буйынса белгес, этнограф һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе, культуролог, совет палеосейсмологияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Тарих фәндәре докторы (1945), профессор. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Алексей Степанович Башкиров 1885 йылдың 31 июлендә Ҡазан губернаһы Ҡуҡмара ауылында (хәҙер Татарстан Республикаһының Ҡуҡмара районы Ҡуҡмара ҡалаһы) тыуған.
1913 йылда Петербург университетының тарих-филология факультетын тамамлай, бер үк ваҡытта Археология институтында ике курс тыңлай. Студент булған саҡта уҡ Б. В. Фармаковскийҙа Ольвиялағы һәм Р. Х. Леперҙа Херсонестағы археологик ҡаҙыуҙарҙа ҡатнаша. 1914 йылда Петербург сәнғәт академияһының архитектура кластарын тамамлай. Шул уҡ йылда Б. В. Фармаковский һәм М. И. Ростовцевтың рекомендациялары буйынса Константинополгә рус археология институтына йүнәлтелә, ғилми хеҙмәткәр вазифаһында профессор дәржәһендә эшләй. Студий монастыры ҡаҙыуҙарында ҡатнаша.
Бер нисә фәнни маҡсат менән Греция, Италия, Франция, Англия, Скандинавия илдәренә сәйәхәттәренән һуң 1917 йылдың башында Рәсәйгә ҡайта һәм Петроград университетында магистрант була.
1924 йылда И. Н. Бороздин менән бергә Ҡырымға сәйәхәт ҡыла, унда Гераклей ярымутрауын тикшерә. 1924-34 йылдарҙа — Археология һәм сәнғәт белеме институтның һәм РАНИОН СССР Көнсығыш халыҡтары институтының ағзаһы. 1926—1927 йылдарҙа Тамандә тикшеренеү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
1920 йылдарҙағы уның тикшеренеү объекттары -урта быуаттар боронғолоҡтары, башлыса сәнғәт һәйкәлдәре — Дағстанда (1923—1928), Абхазияла (1925), Татарстанда (1925), Ҡырымда (1925, 1926).
1930—1931 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының тарих-философия факультетында археология кафедраһы мөдире. Нәфис сәнәғәттең ғилми-тикшеренеү институтының мөхбир ағзаһы (1932—1934), 1934 йылдан — Бөтә Союз архитектура академияһының мөхбир ағзаһы. 1935 йылда репрессияллана, ҡулға алына һәм Ҡаҙағстанға һөрөлә. 1955 йылда аҡлана.
1938 йылдан Калинин педагогия институтында (КДПИ) эшләй, профессор, боронғо һәм урта тарих кафедраһы мөдире вазифаһын ваҡытлыса биләй. Институт йылдан ашыу ғәмәлдә була, 1942—1948 йылдарҙа дөйөм тарих кафедраһын етәкләй.
1945—1962 йылдарҙа Ярославль дәүләт университетында дөйөм тарих кафедраһын етәкләй. Тамань ярымутрауында ҡаҙыу эштәрен яңырта (1947—1949, 1951, 1961, 1962), башлыса Патрейҙы тикшереүгә иғтибарын йүнәлтә.
Ҡырҡҡа яҡын мәҡәлә һәм ике монография авторы, шул иҫәптән «Волгала болғар-татар мәҙәниәте ҡомартҡылары» (Ҡазан, 1925), «Дағстан сәнғәте. Төрлө таштар» (1931) һәм «Совет Көнсығышының художество мәҙәниәте» (авторҙаш, 1931).
Ғалим 1963 йылдың 1 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Саша-Ель
Саша-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сынь йылғаһының һул ярына тамағынан 192 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сталин музейҙары
Сталин музейҙары — СССР етәксеһе — Иосиф Виссарионович Сталинға бағышланған муйейҙар. Рәсәйҙә Сталин музейы Мәскәүҙә эшләй. Измайловола «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда Ҡыҙыл Армияның юғары баш Командующийы И. В. Сталиндың запас команда пункты» тарихи музей комплексы («Сталин бункеры» тип атала). Музей Волгоградта, Өфөлә, Иркутскиҙә, Вологдала, Махачкалала, Владикавказда асыла. Шулай уҡ Сочи ҡалаһындағы Сталин дачаһы музей статусына эйә. Бөтә тарихи мөхит һәм шул ваҡыттағы бик күп әйберҙәр һаҡланған, Кунцевоға яҡын дачала, Сталиндың үҙәк музейын йыһазландырырға тигән тәҡдимдәр булды
Өфөлә Сталиндың музейы
Иосиф Виссарионович Сталиндың Башҡортостан Республика музейы — Рәсәй Федерацияһы Коммунистәр партияһының Башҡортостан рескомы ярҙамы менән 2011 йылда асыла. Коммунистар партияһының Орджоникидзе район комитеты менән бер бинала урынлашҡан. Адресы: Өфө, Кузнецов урамы, 7. Йәкшәмбе көндәрендә 11.00 сәғәттән 15.00 сәғәткә тиклем эшләй.
Экспозициялары: Совет осоро фотолары, ябай һәм юбилей тәңкәләре, аҡса, 1953 йылғы «Пионер» журналы һәм Сталин барельефы айырым витринала урынлаштырылған. Сталин һүрәтләнгән һуғыштан һуңғы йылдар картинаһы бар. Бөтә совет осоро миҙалдары һәм значоктары коллекцияһы шул йылдар вымпелендә урынлашҡан.
Музейҙың китаптар фондында 1950 йылда баҫтырылған Сталин әҫәрҙәренең тулы йыйылмаһы (13 томда), Сталин биографияһы (1950 й.), Сталин брошюралары (1949 йыл), Сталиндың Америка президенттары — Трумэн һәм Рузвельт менән хатлашыуы, шул йылдарҙағы гәзиттәр төпләмәһе (1950—1953 йылдарҙа) һәм башҡа бик күп нәмәләр бар. Шулай уҡ Сталин тураһында хәҙерге баҫмалар, китаптар һәм гәзиттәр йыйылған.
Томан (йыр)
Томан — башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте һәм йыры бергә
Тау башындағы энәлек ағасына томан ятһа, был ерҙә толпар ат йоклаған була, тип һөйләй торғайнылар олатайзар. Егет кешегә ошо толпар йоҡлаған ергә баҫырға ярамай. Кыҙ кеше бaҫһa, бер ни ҙә булмай. Әгәр егет кеше бaҫһa, уны һағыш, ҡайғы баҫа, сит ергә китһә, тыуған ерен haғынып hapғая.
Ҡоро Кременка
Сухая Кременка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кременка йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Томан (йыр)
Риүәйәте һәм йыры бергә
Ҡансыра ауылынан Һиҙиәт исемле бер ир-егет ошо толпар йоҡлаған ерҙән үтә. Күпмелер ваҡыттан һуң был Һарғая башлай. Ҡатыны Хәмиҙә бер көн иренә ҡарап йыр йырлай:
Ҡоро Кременка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Томан (йыр)
Риүәйәте һәм йыры бергә
Иртә лә генә томан, кис тә томан,
Сармин-Яха
Сармин-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Порс-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Томан (йыр)
Риүәйәте һәм йыры бергә
Был томанҡайҙарға ни булған?
Ап-аҡ ҡына егет, һарғайҙың да,
Сармин-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Карпия
Карпия — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 439 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Сармин-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Кременка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карпия
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Томан (йыр)
Риүәйәте һәм йыры бергә
Быйылғы йыл һиңә ни булған?
«Хафаланма, Хәмиҙәм, минең бер ерем дә ауыртмай. Тик ниңәлер эсем бошҡолай», — тигән Һиҙиәт. Бер мәл, Йәйсән йылғаһы буйында бесән сабып ятҡанда, Һизиәткә әрме хеҙмәтенә китергә саҡырыу ҡaғыҙы килтерәләр. Ул осорҙа хеҙмәткә саҡырылған кеше уҙенең аты, ҡоралы менән китергә тейеш була. Һиҙиәт менән Хәмиҙә икәүләп бик яҡшы ат, yҡ-haҙaҡ әҙерләй. Юлға сығыр алдынан әйләнеп ҡайта алмаҫын һиҙенгәндәй, ҡатынына тебәп, былай тип йырлай:
Иртән дә томан, кистә лә томан,
Һин ҡapapһың. йәнем, мин булмам.
Хәмиҙә һығылып илай-илай ирен оҙатып ҡала. Әрмелә йөрөгәндә Һиҙиәт тағы ла нығыраҡ һарғая. Бер ваҡыт һағышына түҙә алмай ҡатынына хат яҙып ебәрә:
Саҡыра ла кәкүк, һайрай былбыл, Талдар араһында ҡағынып.
Мин һарғайҙым һине һағынып.
Һиҙиәткә иленә ҡайтырға насип булмай: әрме ерендә донья ҡуя.
30 июль
30 июль — григориан стиле буйынса йылдың 211-се (кәбисә йылында 212-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 154 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Һамар (Хәйбулла районы)
Һамар (Самарское) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 877 кеше. Почта индексы — 453803, ОКАТО коды — 80255833001.
Ацкури сиркәүе
Тарихы һәм архитектураһы
Сиркәү Кура йылғаһының уң ярындағы ҙур булмаған тау итәгендә урынлашҡан. Төҙөлөштөң ике этабын билдәләргә мөмкин, беренсеһе X һәм XI быуаттарға ҡарай, ә киләһе төҙөлөш ун өсөнсө һәм ун дүртенсе быуаттарға тап килә. Һуңғыһы 1283 йылда көслө ер тетрәүҙән һуң була. Ацкури христиандарҙың урта быуатта иң мөһим үҙәктәренең береһе, Месхетия провиницяһында епископтың резиденцияһы һәм хөрмәтле Богородица Одигетрия иконаһының йорто  була. Урта быуаттың грузин йылъяҙмаларына ярашлы иконаны унда апостол Андрей алып килә, һәм ер тетрәү ваҡытында емерелгән сиркәүҙең көмбәҙе аҫтында мөғжизәле рәүештә зыян күрмәй. XVI быуат аҙағында икона Гелати монастырында үҙ урынын таба, унан 1952 йылда Тбилисиҙағы Грузияның Милли музейына килтерелә
Һамар (Хәйбулла районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ацкури сиркәүе
Тарихы һәм архитектураһы
1578 йылда ғосмандар баҫып алып ислам дине килгәндән һуң  сиркәү яраҡһыҙ була һәм ер тетрәүҙән һәм быуат һуғыштарынан һуң инде ун туғыҙынсы быуатҡа тиклем бөтөнләй ташландыҡ хәлгә килә
Советтар Союзының һуңғы йылдарында, 1990 йылда, Ацкури христиан мираҫына ҡыҙыҡһыныу уяна, студент-ирекмәндәр  бер нисә археологик тикшеренеүҙәр үткәрә, һәм Грузия хөкүмәте 2016 йылда уны тергеҙеү  буйынса күләмле проект башлай.
Быға тиклем бина харабаға әйләнгән: көмбәҙе, түшәмдәре һәм  бейек диуарҙары емерелгән. Алтарҙың өлөшө, уның ике яғында апсидалары һаҡланып ҡалған. Эске диуарҙарында йыһаздарының фрагменттары ҡалған. Сиркәүҙе биҙәгән таштарҙы ауыл буйлап табырға мөмкин, уларҙы кешеләр үҙ торлаҡтары өсөн ташып алған.
Археологик ҡаҙыныуҙарҙа унынсы быуат сиркәүе кеүек үк төрлө биналарҙың ҡалдыҡтары, шулай уҡ урта быуат яҙмалары менән осраҡлы харабалар  табылған. Собор эсе һәм тирә-яғы емереклектәрҙә.
Осетин теле
Имлә
Хәҙерге осетин телендә кирил әлифбаһы ҡулланыла. Унда 43 хәреф бар.
Һуҙынҡы өндәре әйтелеше
Осетин телендә 5 көслө һуҙынҡы өндәре (а, е и, о, у) һәм 2 көсһөҙ һуҙынҡы өндәре (æ, ы) ла бар.
Кат-ВАй-Юган
Кат-ВАй-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каролинебург
Каролинебург усадьбаһы — Кайнуу төбәгендә берҙән-бер усадьба, Шул уҡ исемле ҡаланың Каяани йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Хәҙерге усадьба биләмәһе 1800 йыл башында дәүләт муниципалитетына  ҡараған. Каяани ҡалаһы судьяһы Фредрик Каламниус был участканы 1835 йылда  һатып ала. Киләһе йылға бер ҡатлы айырым йорттоң төҙөлөшө тамамлана. Каламниус йортто ҡатыны Каролина хөрмәтенә Каролинебург тип атай. Айырым йортта тантаналар һәм байрам кисәләре үтә, уларҙа Каяани ҡалаһы етәкселәре, шул иҫәптән ҡаланың күренекле табибы Элмас Лённрот та була. Усадьба ауыл хужалығы майҙансыҡтарын һәм Каяани йылғаһынан төньяҡҡа ҡарай ҙур биләмәне үҙ эсенә ала. Каламниустың вафатынан һуң усадьба  1843 йылда һатыла. Яңы хужаһы Самуэль Хенрик  Кайандер  булып китә.
Uleåborgs Sågverk Ab эшләүсе Джон Норблад  1895 йылда үҙенең Каролинебур поместьеһын Снеллманға, Улеоборг Сагверк  улына һата. Усадьбаның майҙаны 410 гектар  тәшкил итә. Норблад Каролинебургта   1886 йылдан йәшәй һәм бында ҡағыҙ фабрикаһын һәм ағас оҫтаханаһын ойошторорға планлаштыра. Әммә был проект тормошҡа ашмай.
1926 йылда усадьба милексеһе булып Kajaani Puutavara Oy компанияһы (аҙаҡ Kajaani Oy) тора. 1949 йылда төп бина янында өҫтәмә бер нисә бина төҙөлә. Биналарҙың архитекторы булып Эйно Питкянен сығыш яһай.
Усадьба Каяани ауыл общинаһы яғында 1977 йылға тиклем урынлаша, ул саҡта ауыл общинаһы Каяани ҡалаһы составына ингән була.
1987 йылда Каролине усадьбаһының милексеһе булып шул уҡ исемле компания тора. Усадьба йүнәтелә һәм ресторан һәм ҡунаҡхана итеп ҡуртымға бирелә. 2012 йылда ҡуртым ваҡыты тамамланғас, Karolineburg Oy компанияһы бинаны үҙенең ихтыяждары өсөн тотона, һәм шул уҡ йылдың көҙөндә йүнәтеү эштәре башлана. 2012 йылдың яҙына төп бинаның реконструкция эштәре тамамлана, ә һуңынан хужалыҡ ҡаралтылары ла реконструкциялана. Компания ресторан һәм ҡунаҡхана эштәрен тормошҡа ашырыуҙы дауам итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ислам энциклопедияһы (инглизсә)
Ислам энциклопедияһы (Encyclopaedia of Islam) — E.J. Brill нәшриәтенең академик энциклопедияһы, ул үҙ эсенә VII—XX быуаттарҙағы мосолман донъяһы илдәре, халыҡтары һәм династиялары, ислам фәндәре, сәйәсәт һәм дини ағымдары, география, этнография, мәҙәниәт һәм башҡалар тураһында мәҡәләләрҙе алған.
Тарихы
Ислам энциклопедияһының беренсе баҫмаһы Encyclopaedia of Islam сыға Лейденда (1913—1938) немец, француз һәм инглиз телдәрендә донъя күрә.
Ислам энциклопедияһындағы география буйынса һәм тарихи мәҡәләләрҙә ғәрәп-ислам империялары, Урта һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Төньяҡ Африка, Ғосман империяһы һәм башҡа ислам илдәре яҡтыртыла.
15 декабрь
15 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 349-сы көнө (кәбисә йылында 350-се). Йыл тамамланыуға 16 көн ҡала.
Леши Равеса
Леши Равеса (алб. Ravesa Lleshi; 1 июнь 1976 йыл) — Албания дипломаты һәм халыҡ-ара хоҡуҡ өлкәһендә белгес, Албанияның БМО бүлексәһе һәм Женевалағы башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Даими вәкиле.
Биографияһы
1976 йылдың 1 июнендә тыуа. Тилбург университетында халыҡ-ара һәм Европа хоҡуғын өйрәнә. Бер нисә йыл дауамында уның альма-матеры нәшер иткән «Tilburg Law Review» журналының баш мөхәррире була. 2003—2013 йылдарҙа Wolf Legal Publishers голланд нәшриәтендә мөхәрәррир булып эшләй. 2010—2014 йылдарҙа Тираналағы Нью-Йорк университетының албан филиалында лекциялар уҡый, бер үк ваҡытта урындағы иҡтисад һәм юридик консалтинг институтында консультант була.
2013 йылдың сентябрендә халыҡ-ара ойошмалар, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм хәүефһеҙлек сәйәсәте буйынса сит ил эштәре министрының кәңәшсеһе була. Был вазифаны 2016 йылдың февраленә тиклем биләй, шунан һуң Европалағы хәүефһеҙлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма ҡарамағындағы Албанияның Даими вәкиллеге эштәрендә һәм Веналағы халыҡ-ара ойошмаларҙа ваҡытлыса вәкил булып китә.
2018 йылдың апрелендә Женевалағы БМО бүлексәһе һәм башҡа халыҡ-ара ойошмалар ҡарамағындағы Албанияның даими вәкиле вазифаһын ала. Уның төп эшенән тыш, Бөтә донъя интеллектуаль милек ойошмаһы менән бергә эш итеү инә. Мәҫәлән, 2019 йылда Леши был халыҡ-ара ойошманың Генераль директоры Фрэнсис Гарриға Албанияның Лиссабондың урындағы атамаларҙы һаҡлау һәм уларҙы халыҡ-ара теркәү тураһындағы килешеүенә ҡушылыуы тураһындағы документты тапшыра.
Инглиз һәм голланд телдәрендә иркен һөйләшә.
Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы
Ғәлина Ғәйшә Ниәтша ҡыҙы (1935) — уҡытыусы, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы
Бальгштедт
Бальгштедт (Balgstädt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1207 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6632 һәм автомобиль коды — BLK.
Красный Холм ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Красный Холм ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Краснохолмский ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2004 йылға тиклем — Краснохолмский ҡасаба Советы.
2004 йылда Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 125-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу» тураһындағы Законға ярашлы, ст. 1, параграф 177, ҡарар ҡабул ителә: Ҡалтасы районының Краснохолмский ҡасабаһын, тораҡ пункты тибын — ауыл тип билдәләп, ауыл тораҡ пункты категорияһына керетергә. Краснохолмский ҡасаба Советын, «Краснохолмский» атамаһын һаҡлап, ауыл Советы категорияһына күсерергә. (в ред. Закона РБ от 20.07.2005 № 211-з)