cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Николаевск өйәҙе (Һамар губернаһы)
Гидрография
Оло Ырғыҙ йылғаһы өйәҙҙе ике тигеҙ тиерлек өлөшкә бүлә, өҫтәүенә төньяҡ өлөшө көньяғына ҡарағанда ағыусы һыуҙар менән нығыраҡ һуғарыла. Төньяғын Оло Ырғыҙ ҡушылдыҡтарынан тыш, Кесе Ырғыҙ, Чагра һәм Моча йылғалары, көньяғын бары тик Ырғыҙ йылғаһы ҡушылдыҡтары ғына һуғара. Оло Ырғыҙ йылғаһы өйәҙ буйынса 1 мең саҡрымдан кәм булмаған һуҙымда аға. Ул бер туҡтауһыҙ төрлө яҡҡа борғоланып аға, Николаевск ҡалаһынан алып Волгаға тиклем тура йүнәлеш буйынса аҡҡан өлөшө 70 саҡрымдан кәмерәк, ә Ырғыҙ йылғаһы ағымы буйынса 400 саҡрымға тиклем. Кесе Ырғыҙ өйәҙ биләмәләрендә 150 саҡрым аға. Уның һыуы тоҙло һәм ләм еҫе сыға. Ҡушылдыҡтарынан Солянка йылғаһының ғына һыуы тоҙло, ҡалғандары сөсө һыулы. Чагра йылғаһы Николаевск өйәҙе менән Һамар өйәҙе араһындағы сик буйлап 100 саҡрым тирәһе аға. Уның һыуы еҫле һәм ҡулланыуға яраҡһыҙ. Артабан өйәҙ буйынса Моча йылғаһы (110 саҡрым), Кесе Ҡараман (80 саҡрым) аға. Иң ҙур күлдәре: Тяглая ауылы эргәһендәге киңлеге 200 сажин һәм оҙонлоғо 2 саҡрым булған күл, һәм Пестровка ауылы эргәһендә оҙонлоғо 1200 сажин булған Богатое күле.
Геология
Геология йәһәтенән өйәҙҙе ике өлөшкә бүлеп була: убалы көнсығышҡа һәм далалы көнбайышҡа. Беренсеһендә тупраҡ башлыса боронғо ултырма тоҡомдарҙан барлыҡҡа килгән, икенсеһендә — арал-каспий ултырма тоҡомдарынан. Оло Ырғыҙ йылғаһы сығанаҡтары янында бик ҡаты, кварцлы ҡомташтар һәм аҡбур осорона ҡараған аҡһыл-һоро кварц тоҡом осрай. Бында, бигерәк тә Чиж йылғаларына яҡын, ишелмәләр йәки түмәләстәр бай таш сығарыу урыны булып торалар, уларҙан эргә-тирәләге крәҫтиәндәр тимән ташы һәм ваҡ таш, эзбизле, ҡомло, ҡырағай таш һәм, ниһайәт, ҡом сығаралар. Көньяҡҡараҡ киткән һайын Һырт ташлыраҡ була бара һәм пирамидалар йә харабалар рәүешендә күҙ алдына баҫа. Яблоновый Һырттың балсыҡлы убаларынан, Оло Ҡушым йылғаһының уң яғында һәм Волга йылғаһына параллель, Таш Һырт исеме аҫтында билдәле булған боронғо убалар теҙмәһе китә, ул Падовка йылғаһына тиклем һуҙыла. Таш Кисеү (Каменная Сарма) һәм Столыпин ауылдарына яҡын, бөтә даланы төҙөлөш ташы менән тәьмин итеүсе убалар яталар. Урыны менән убаларҙа ҡаты һары-һоро эзбизташ асыла, уның өҫтөндә тығыҙ, асыҡ-һары эзбизлы мергель ята. Эзбизле ҡалын ҡатлам өйәҙҙә бөтә ерҙә лә осрай. Березова ауылы эргәһендә охра-һары, йомшаҡ һәм ҡомло-тупраҡлы мергель осрай, уның аҫтында эзбизлы шпат менән киҫкеләнгән һары-һоро эзбизташты ҡапланған ҡаты ҡыҙғылт-һары эзбизташ. А. А. Штукенбергтың тикшеренеүҙәре буйынса, өйәҙҙең күп кенә урындарында юра осорона ҡараған төрлө ташҡа әүерелгән ҡалдыҡтар табылған. Волга йылғаһы ярына яҡыныраҡ, Балаково һәм Покровка биҫтәһе араһында, һары тупраҡҡа оҡшаш йоҡа ҡатлаулы балсыҡтан һәм ҡомдан торған сөсө һыулы ҡалын ҡатлам һуҙыла. Өҫтәүенә бөтә был ҡатламдарҙа, бөтә ерҙә тиерлек, ҡабырсаҡтар осрай: Planorbis marginatus, Pl. sperolbis һәм башҡалар. Был ерҙең йылғалары һәм йырындары тик сөсө һыулы ҡатламдарҙы белендерә. Өйәҙҙең үҙәгендә, Оло Ырғыҙ йылғаһынан Яңы Үҙәнгә тиклем бөтә юлда бик күп шишмәләрҙең һыуҙары төрлө-төрлө тоҙҙарға бай, әммә тар үҙәктәрҙә ямғыр һыуы сөсө булып ҡала.
Өйәҙҙә төрлө төҫтәрҙә төҫмөрләнешле ҡыҙыл балсыҡлы ҡара тупраҡ (ҡара, ҡара-көрән, тик көрән һәм һоро). Волга йылғаһының бөтә яры буйынса тоҙло тупраҡ массаһы менән ҡатнаш бер ниндәй бәйләнешһеҙ ҡомло тупраҡ. Столыпин минераль һыуҙары урынлашҡан Каменная Сарма улусында тоҙло тупраҡ күп. Бында йылға һыуы ла, өлөшләтә ҡоҙоҡ һыуы ла тоҙға бай, эсер өсөн яраҡһыҙ.
Экология
Өйәҙ тупрағы шул тиклем ярлыланған, хатта крәҫтиәндәргә бүлеп бирелгән ерҙәрҙә белотурка бойҙайы уңыш биреүҙән туҡтаған; тоҡом малы ла яҡшырмай. Флораның элек булған төрҙәренең күптәре бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан. Оло Ырғыҙ, Чагра һәм башҡа йылғаларҙың яр буйҙарында үҫкән имән һәм ҡайын урмандары юҡ ителгән. 1879 йылда 24954 дисәтинә урман булған, 1895 йылда 15985 дисәтинә генә ҡалған. Урмандарҙа элек бик күп аҫтар, көҙәндәр, һыуһарҙар, йылға һәм күлдәрҙә ҡаҙҙар һәм аҡҡоштар, урман участкаларында ҡырғауылдар һәм башҡа ҡоштар тереклек иткән, хәҙер күпселек өлөшө юҡҡа сыҡҡан. Көслө елдәр йәй ҡоролоҡ, ҡыш ҙур бурандар барлыҡҡа килтерә. Урмандарҙың булмауы өйәҙҙең гидрографияһына ла йоғонто яһай: күп ваҡ йылғалар, күлдәр, һаҙлыҡтар бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан, ҡайһы бер күлдәр ҡыйланып бысраҡ һаҙлыҡтар барлыҡҡа килтергән.
Тарихы
Был яҡтарға беренсе булып ҡалмыҡтар, башҡорттар, ҡарағалпаҡтар һәм ҡаҙаҡтар күсеп килеп төйәкләнгән. Уларҙан һуң күп һанлы ҡурғандар, боронғо мәсет емереклектәре һәм ҡәбер таштары ҡалған. Бигерәк тә, татарҙар баҫҡыны ваҡытында ҡарауыл кешеләре өсөн туҡтау урыны булып хеҙмәт иткән, Оло Ырғыҙ йылғаһы эргәһендәге Мостовское ҡурғаны әһәмиәтле. Өйәҙ ҡурғандарында күп боронғо ҡомартҡылар, татар тәңкәләре табылған.
Тәүге урыҫ ауылдары бында Ҡазан һәм Әстерхан батшалыҡтарын буйһондорғандан һуң барлыҡҡа килә, әммә улар күп булмай. Ултыраҡ-игенселек халыҡ менән колониялаштырыу 1716, 1718, 1727 һәм 1762 йылдар указдары нәтижәһендә расколсылар общиналары тарафынан башлана.
Раскольниктар-старообрядсыларға молокандар эйәрә, улар XVIII быуат аҙағында 970 кеше тәшкил итә. Екатерина II императоры саҡырыуы буйынса немец колониялары килә; 1773 йылда инде 5009 кешенең 24-е улар була.
Өйәҙ 1835 йылда Һарытау губернаһы составында Хвалынск һәм Вольск өйәҙҙәренең Волга аръяғы өлөштәренән төҙөлә.
1851 йылда өйәҙ яңы ойошторолған Һамар губернаһы составына тапшырыла.
Яһалма һуғарыу буйынса проект
Далаларҙы һәм болондарҙы яһалма һуғарыу һәм ағастар ултыртыу маҡсатында Г. И. Жилинский етәкселегендә экспедиция ойошторола. Ул 1880 йылда ирригация эштәре башлай. Кесе Ырғыҙ йылғаһына ҡойоусы Солянка ҡоро һыҙаһында плотина ҡорола. Был плотина арҡаһында быуа барлыҡҡа килә. Быуаның оҙонлоғо 650 сажин, киңлеге 18 сажиндан 49 сажинға тиклем, тәрәнлеге плотина эргәһендә 2,70 сажин, һыйҙырышлылығы 32 400 куб сажин була. Оҙонлоғо 960 сажин, майҙаны 57 660 квадрат сажин, тәрәнлеге 2,90 сажин, һыйҙырышлылығы 83 500 куб сажинға тиклем булған икенсе киң быуа, шулай уҡ плотина ярҙамында, Россошь йырыны бассейнында төҙөлә. Башҡа төрлө ҡоролмалар ҙа булдырыла. Экспедиция тарафынан ҡаҙна ерҙәрендә бөтәһе 4 быуа төҙөлә; уларҙың өҫкө йөҙө майҙаны 574 дисәтинә, күләме 670 мең куб сажин, лимандарының йөҙө 2 100 дисәтинә, дөрөҫ ер һуғарыу йөҙө 1 950 дисәтинә. Бынан тыш, крәҫтиәндәрҙең ерҙәрендә һыу эсереү өсөн дөйөм майҙаны 95 дисәтинә булған 5 быуа төҙөлә. Уларҙың дөйөм һыу күләме 320 мең куб сажин. Шуның менән бергә 450 дисәтинә лиманды һәм 600 дисәтинә сәсеүлекте һуғарырға мөмкин була. Бер дисәтинә ерҙе һуғарыу хаҡы лиман өсөн 5 һумдан 20 һумға тиклем, тура һуғарыу 45 һумдан 90 һумға тиклем тәшкил итә.
Совет власы йылдарында
1918 йылда өйәҙ ҡалаһы Николаевсктың исеме Пугачев тип үҙгәртелә, ә Николаевск өйәҙе Пугачев өйәҙе тип атала башлай.
1921—1924 йылдарҙа өйәҙҙең бер өлөшө үҙаллы Балаково өйәҙе булып айырылып сыға.
Пугачев өйәҙе 1928 йылдың 21 майына тиклем Һамар губернаһы составына инә. Ә 1928 йылдың 21 майынан 1928 йылдың 11 июненә тиклем Түбәнге Волга өлкәһенең өлөшө була. 1928 йылдың 11 июненән Пугачев өйәҙе РСФСР-ҙың Түбәнге-Иҙел крайының Пугачев округы итеп үҙгәртелә.
Административ-территориаль бүленеше
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Һамар губернаһының Пугачев өйәҙенә түбәндәге волостар инә:
Халҡы
Өйәҙҙә башҡорттар 7 мең, татарҙар 1100 самаһы була. 1858 йылдан 1887 йылға тиклем 29 йыл эсендә халыҡ 63380 кешегә арта. 1896 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 494249 кеше (246686 ир-ат һәм 247563 ҡатын-ҡыҙ): православие динендәгеләр 382965, раскольниктар 46770, католиктар 10842, протестанттар 41365, мосолмандар 11126, йәһүдтәр 242, башҡа динлеләр 939. Дворяндар 268, рухани ҡатламдар 1682, почетлы граждандар һәм сауҙагәрҙәр 876, мещандар 1217, хәрби ҡатлам кешеләре 8564, крәҫтиәндәр 481245, башҡа ҡатлам кешеләре 397.
Немец колониялары
Немец колониялары, улар 26, Оло Ырғыҙ тамағынан Кесе Ҡарман тамағына тиклем 75 саҡрымға Волганың һул яры буйлап һуҙылғандар. Уларҙа бөтәһе 6740 хужалыҡ, 49274 кеше. Уларҙа ер биләү формаһы электән община. Ерҙе бергәләп эшкәртеү арҡаһында, халыҡҡа аҙыҡ-түлек ссудаһы алыу кәрәкмәй. Общиналар аҙыҡ-түлеккә йәки яланға орлоҡ сәсеү өсөн улус кассаһынан аҡса алалар (улус капиталы 170 мең һумға тиклем ҡулаҡса). Колонияла 106598 дисәтинә һөрөнтө ер; һабан, урғыс машина һәм башҡа камиллаштырылған ҡорамалдар таралған. Баронскта игенселек ҡорамалдары эшләүсе завод төҙөлгән. Бүлеп бирелгән 10 дисәтинә уңайлы ергә 30 баш продукция бирә торған мал тура килә. 1889 йылда колонияларҙа 7649 һыйыр, 8401 мөгөҙлө мал, 21226 һарыҡ һәм кәзә, 7845 сусҡа була. Тәмәкеселек менән колонистар колонияға нигеҙ һалынғандан алып шөғөлләнәләр. 1894 йылда тәмәке сәсеүлеге 1028 дисәтинә була, 58058 1/2 бот урыҫ, немец һәм төрөк тәмәкеһе йыйып алына. Йәшелсәселек һәм баҡсасылыҡ үҫешкән. Баҡсаларҙа алмағастар күп; ҡайһы бер колонияларҙа көнбағыш, бөтнөк, ромашка, кольраби (кәбеҫтә төрө) һәм башҡаларҙы сәсәләр.
Ер биләү
Ҡаҙнаға 234577 дисәтинә, уделға 102065, дворяндарға 306668 дисәтинә, сауҙагәрҙәргә һәм мещандарға 416011 дисәтинә, монастырҙарға һәм сиркәүҙәргә 10723 дисәтинә, ауыл йәмғиәтенә 1 824 992 дисәтинә ер ҡараған.
Өйәҙҙә 1895 йылда насар ерҙәр 332870 дисәтинә иҫәпләнгән.
Игенселек
Ауыл халҡының төп шөғөлө игенселек. 1895 йылда бүлеп бирелгән ерҙә 364788 дисәтинә, үҙ ерҙәрендә 49555 дисәтинә, ҡуртымға алынған ерҙә 81356 дисәтинә ер сәселә. Йыл һайын уртаса (дисәтинәләрҙә) 101500 дисәтинә арыш, 290500 дисәтинә бойҙай, 34200 дисәтинә һоло, 12400 дисәтинә арпа, 15 дисәтинә борай, 500 дисәтинә ҡарабойҙай, 39150 дисәтинә тары, 1350 дисәтинә кукуруз, 2140 дисәтинә борсаҡ, 4100 дисәтинә картуф, 750 дисәтинә етен һәм 300 дисәтинә киндер сәселә. Уртаса йылына 2290200 бот арыш, 6110500 бот бойҙай, 1100100 бот һоло, 260300 бот арпа, 150 бот борай, 8500 бот ҡарабойҙай, 500970 бот тары, 65100 бот кукуруз, 58300 бот борсаҡ, 990500 бот картуф, 16500 бот етен орлоғо, 8100 бот сүс, 7500 бот киндер орлоғо, 3200 бот сүс йыйып алына. 1895 йылда 37798 дисәтинә һыубаҫар болондан һәм 205747 дисәтинә һыу баҫмаған болондан 12107991 бот бесән йыйыла. 80 йәмғиәттә ҡарбуз, ҡауын, ҡабаҡ үҫтереү, 60 йәмғиәттә баҡсасылыҡ үҫешкән. Халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 4998 баҡсасы-крәҫтиән була. 354 умартасыла 3917 умарта була. Йәмәғәт һөрөнтө ерҙәре 12275 дисәтинә, общиналарҙа 284 дисәтинә.
Малсылыҡ
1895 йылда өйәҙҙә 184345 ат, 128470 мөгөҙлө мал, 211125 ябай һарыҡ, 20456 нәҙек йөнлө һарыҡ, 26416 сусҡа, 4114 кәзә, 116 дөйә иҫәпләнә. 8 ат заводында 49 нәҫел айғыры һәм 482 бейә малы була. 1100 баш тоҡом малы һәм ярым тоҡом малы булған 12 ҙур ферма була.
Сәнәғәт предприятиелары
1895 йылда 150 завод һәм фабрика була. Уларҙа 535 эшсе эшләй, тауар әйләнеше 264301 һум тәшкил итә. 149540 һум әйләнешле 2 крупчатка (иң яҡшы бойҙай оно етештереү), 57000 һум әйләнешле пар тирмәне, 2 сало иретеү заводы, 1 һабын етештереү заводы, 7 күн заводы, 2 поташ, 17 май һығыу заводы, 28 ярма етештереүсе, 73 һарыҡ тиреһен эшкәртеүсе, 1 һалат етештереүсе предприятиелар; 2 суйын ҡойоу, 7 кирбес эшләү, 6 балсыҡ көршәктәр яһау, 1 таҡта ярыу заводы була.
Сауҙа
Төп сауҙа предметы — икмәк. Мөһим һатып ебәреү пункттары — Волга буйы пристандары: Һамар, Балаково, Баронск, Духовницк, Хвалынск, Екатериновка, Николаевск ҡалаһы. Йәрминкәләр 87; 1446100 һумлыҡ тауар алып киленә, 346326 һумлыҡ һатыла.
Мәғариф
Әгәр йәмғиәт йорт төҙөп хужалыҡ сығымдарын үҙ өҫтөнә алһа, өйәҙ земствоһы училищеларҙы тәьмин итеүҙә ҡатнаша. 1894 йылда 84 ирҙәр (4669 уҡыусы) һәм 12 ҡатын-ҡыҙҙар (1028 уҡыусы) земство-йәмәғәт училищеһы була. 4 училищела һөнәрселек бүлексәләре була. 1895 йылда тағы 5 училище асыла. 343 малай һәм 61 ҡыҙ курс тамамлай. Земство йылына сиркәү-мәхәллә мәктәптәренә һәм мәктәптәргә 1500 һумға грамота бирә. Бөтәһе 130 мәктәп булып, уларҙа 4753 уҡыусы уҡый. Гимназияла (2), университетта (1) һәм Һамар уҡытыусылар мәктәбендә (2), бөтәһе 5 кеше земство иҫәбенә уҡый. 1894 йылда халыҡ мәғарифына земство 36668 һум, ауыл йәмғиәте 113459 һум аҡса тотона. 84 уҡыусыһы булған 2 икенсе милләтле мосолман училищеһы, колонияларҙа (сит илдән йәки өлкәнән буш ятҡан ергә күсеп ултырған халыҡтың ауылы) 9427 уҡыусыһы булған 27 училище була. Екатеринштадт ауылында урыҫ-үҙәк училище. Китапхана-уҡыу бүлмәләре 3.
Сиркәү
2 православие монастыры (икеһе лә ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы) һәм 3 старообрядсылар монастыры (2-һе ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡы) була. 164 православие сиркәүе, 8 старообрядсылар, 32 расколсылар ғибәҙәтханаһы, 10 рим-католиктар сиркәүе, 32 лютерандар храмы; синагога (йәһүдтәрҙең ғибәҙәт йорто), 17 мәсет була. 7 православие һәм старообрядсылар часовняһы.
Медицина
12 земство табип участкаһы була. Һәр участка менән табип етәкселек итә. Уның эргәһендә фельдшер, фельдшер-акушер йәки акушерка була. Ҡала участкаһында тағы ла 2 фельдшер өҫтәлә. 40 урынлыҡ ҡала дауаханаһынан тыш 35 урынлыҡ 3 ауыл дауаханаһы, 34 карауатлыҡ 10 ҡабул итеү бүлмәһе, 5 фельдшер пункты була. Медицинаға бөтә сығым 59 228 һум тәшкил итә. Губерна земствоһы өйәҙҙә 5 ветеринар табип тота. Өйәҙҙә ветеринар эшенә бөтә сығымдар 1894 йылда 10 074 һум тәшкил итә. Николаевск ҡалаһында 1 земство дарыуханаһы, 5 ирекле дарыухана була.
Земство сығымдары, һалымдар һәм йыйымдар
1894 йылда земствоның бөтәһе 196487 һумлыҡ сығымы була, шул иҫәптән 96555 һумы мотлаҡ сығым. Земство идаралығын тотоуға 13080 һум тотонола. Земство почтаһы була. Тикшеренеүҙәр буйынса 1887—1888 йылдарҙа донъяуи сығымдар 416039 һум тәшкил итә, шул иҫәптән көтөүселәргә 250875 һум, мәктәптәргә 9400 һум, сиркәүҙәргә һәм сиркәү хеҙмәтселәренә 20574 һум, писарҙарға 22250 һум, старосталарға 6290 һум һ. б. йүнәлтелгән. Ауыл йәмғиәттәре оброк аҡсаларынан 160701 һум алғандар.
Хамболь-Ю
Хамболь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лимбеко-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Флессау
Флессау (Flessau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1003 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 27 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Кесе (Ляль ҡушылдығы)
Малая — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ляля йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Павлов Посад шәлъяулыҡтары
Павлов Посад шәлъяулыҡтары  — рус халыҡ кәсептәренең бер төрө. Мәскәү өлкәһе Павлов Посад ҡалаһының «Павловская платочная мануфактура» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә етештерелә.
Тарихы
Павлово ауылы крәҫтиәне И. Д. Лабзиндың 1795 йылда шәхси кәсепханаһы һуңғараҡ шәлъяулыҡтар мануфактураһына тиклем үҫешә. Уның бүләре Я. И. Лабзин В. И. Грязнов менән берлектә был фабриканың профилен үҙгәртеп, төрлө биҙәктәр баҫылған кизе шәлъяулыҡтар етештереүҙе юлға һала. Ундай шәлдәр йәмғиәттә киң ҡулланыла башлай. Иң тәүге Павлов Посад шәлдәре XIX быуаттың 60 йылдарында сығарыла.
Мануфактураның сәскә атыу осоро 1870—1880 йылдарға тура килә. 1881 йылда Яков Лабзин Бөйөк Княгиня Александра Петровнаның ихтыяждарын тәьмин итеү хоҡуғына эйә була, ошо осорҙа предприятие Бөтә Рәсәй империяһы сәнғәт-сәнәғәт күргәҙмәләренең көмөш миҙалдары менән бүләкләнә. 1896 йылда Түбәнге Новгородта сәнәғәт күргәҙмәһендә дәүләт гербын алтаҡталарҙа һәм ярлыҡтарҙа һүрәтләү хоҡуғына эйә була.
Бөйөк Октябрь революцияһынан һуң предприятие дәүләт милкенә күсерелә һәм атамаһы «Иҫке Павлов фабрикаһы» тип үҙгәртелә. Предприятие үҙендә етештерелгән тауар ассортиментын арттыра: шәлъяулыҡтар төрлө йәнлектәрҙең рәсеме, революция, индустриализация һәм коллективизация темаларына һүрәттәр һәм кизе-мамыҡ туҡымалар сығарыу иҫәбенә төрлөләндерелә.
1937 йылда фабрика Парижда үткән Бөтә донъя сәнғәт-сәнәғәт күргәҙмәһендә ҡатнаша.
1958 йылда Брюсселдәге Бөтә донъя күргәҙмәһендә Павлов Посад шәлъяулыҡтары Оло алтын миҙал менән бүләкләнә.
1963 йылда фабрика Мәскәү шәлъяулыҡтар етештереү берләшмәһе исемен ала. 1995 йылдан — «Павлов Посад шәлъяулыҡтар мануфактураһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте тип атала.
Етештереү
Фабрика барлыҡҡа килгәндән башлап, 1970 йылдарға тиклем шәлъяулыҡтарға биҙәк ағасҡа ырып эшләнгән таҡта форма ярҙамында баҫыла: тәүҙә «манера»- таҡта менән рәсемдең контуры төшөрөлә, унан һуң «сәскә биҙәкле» таҡта менән эслеге баҫыла. Бер шәлъяулыҡ өсөн биҙәктәрҙе 400 тапҡырға тиклем өҫтө-өҫтөнә ҡатлап һалыу талап ителә.
1970 йылдарҙан биҙәкте туҡымаға ебәк һәм капрон ептәрҙән торған иләк шаблондар ярҙамында төшөрәләр. Был ысул биҙәктәрҙең һанын арттырырға, рәсемдең нәзәкәтлелегенә өлгәшергә, шәлъяулыҡтарҙы етештереү сифатын күтәрергә мөмкинлек бирә.
Сәнғәти үҙенсәлектәре
Павлов Посад шәлдәренең биҙәктәре өсөн Мәскәү төбәгенә генә хас булған өлгөләрҙән тыш көнсығыш илдәрендә киң таралғандарындары ла үҙләштерелә (мәҫәлән, «төрөк биҙәге», «ғәрәп орнаменты» һ.б.).
Оло Светлица
Оло Светлица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Мат-Юган
Кесе Мат-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мат-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лыков Иван Васильевич
Лыков Иван Васильевич — (21 июль 1916 йыл, Һамар губернаһы Сухой Отрог ауылы), хужалыҡ эшмәкәре.
Лухтонга
Лухтонга — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Үрге Ҡаръяуҙы
Үрге Ҡаръяуҙы (Верхние Карьявды) — Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 34 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256825007; ОКТМО коды - 80 656 425 106; ГКГН номеры - 0520717.
Тарихы
Аҫаба башҡорттар биләгән биләмәләрҙә бер нисә Ҡаръяуҙы ауылы булған. Унда, нигеҙҙә, Ҡыр-Йылан ырыуы аҫабалары йәшәгән. Хәҙерге заманда Үрге Ҡаръяуҙы һәм Яңы Ҡаръяуҙы ауылдары Саҡмағош районына ҡарай. Атамаһы кеше исеменән алынған. Мәҫәлән, XIX быуат башында Бүләк ауылында 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, көмөш миҙал кавалеры, аҫаба башҡорт Мөхәмәтша Ҡаръяуҙин һәм улуста ышаныслы кеше булараҡ танылған Вәлиша Ҡаръяуҙиндың йәшәүе билдәле.
Ҡаръяуҙы ауылы тураһындағы тәүге мәғлүмәт 1673 йылдағы документта бирелә. Унда типтәр Хөсәйен Ҡасаев атай-олатайҙарының 1673 йылдың 23 февралендә төҙөлгән Килешеү нигеҙендә был ерҙәргә башҡорт Супты Ҡолһарин тарафынан индерелеүен билдәләп үтә. Ҡыр-Йылан улусының Ҡаръяуҙы ауылы башҡорто Китап Тләнсиев, иптәштәре менән бергә, 1723 йылдың 8 авгусында Байбулат ауылы типтәре Ишем Кинзинды үҙенең аҫаба ерҙәренә индерә һәм унда йорт һәм башҡа ҡаралтылар төҙөргә рөхсәт итә. Шул уҡ Китап Тләнсиев һәм уның ауылдашы Бикҡол Шардыбаев, улус кешеләре менән бергә, 1737 йылдың 10 декабрендә Байбулат ауылынан яһаҡ татары Ҡуҙмаш Күҫәковты балалары һәм туғанының улы Юмай Йосопов менән бергә үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерә.
Тәүҙә ауыл Ҡаръяуҙы, артабан Иҫке ҡаръяуҙы, ә бөгөн иһә Үрге Ҡаръяуҙы тип атала. XVIII быуат аҙағында үткәрелгән V рәүиз материалдарында 17 ихатала 125 башҡорттоң һәм алпауыт Тәфкилевтың 17 ихатаһында 37 татарҙың йәшәүе теркәлә. Ни сәбәптәндер типтәрҙәр тураһынеда мәғлүмәт бирелмәй. Уның ҡарауы 1834 йылда типтәрҙәр һаны 118 кешегә етә, ә башҡорттар 211 кеше була. 1870 йылда ауылдағы 103 ихатала 566 башҡорт һәм 92 татар йәшәй. 1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыуҙа ауылда йәшәгән 804 кеше үҙҙәрен башҡорт тип күрһәтә.
1843 йылда 211 башҡортҡа 272 бот ужым, 552 бот яҙғы иген сәселә, 4 бот картуф ултыртыла. 1909 йылда министрлыҡ училищеһында 19 уҡыусы белем ала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тюуй-Хабер-Яха
Тюуй-Хабер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Салета йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханды-Йоль
Ханды-Йоль (Хандыёль) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 288 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нязь
Нязь — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лоза йылғаһының уң ярына тамағынан 76 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хассель (Штендаль)
Хассель (Штендаль) (Hassel (bei Stendal)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 948 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 35 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы
Исрафилов Рифҡәт Вәкил улы (6 август 1941 йыл) — режиссёр, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1997 йылдан М. Горький исемендәге Ырымбур өлкә драма театрының художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Ырымбур сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1974 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Профессор (1993). РСФСР‑ҙың халыҡ артисы (1989), РСФСР‑ҙың (1982), Башҡорт АССР-ының (1977), Татарстан Республикаһының (1993), Төньяҡ Осетия‑Алания Республикаһының (2002) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1996), БАССР‑ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1976) лауреаты. Халыҡтар дуҫлығы (1986), Почёт (2002) һәм IV дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2012), Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы (2021) һәм Салауат Юлаев (2020) ордендары кавалеры.
Биографияһы
1965 йылда — Өфө сәнғәт училищеһының режиссёрҙар бүлеген, ә 1973 йылда А. В. Луначарский исемендәге театр сәнғәте дәүләт институтын (ГИТИС) тамамлаған.
Педагогик эшмәкәрлеген 1997 йылда Өфө сәнғәт институтында башлай. Бер нисә быуын артистарҙы уҡыта. Хәҙер уның уҡыусылары башҡорт театр сәнғәтенең төп ижади көсө булып тора. Күптәре Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ һәм атҡаҙанған артистары. 1987 йылдан — доцент, 1993 йылдан — профессор. 1995 йылдан Санкт-Петербургтағы Петров Фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы, «академик» ғилми дәрәжәһенә эйә.
Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләгән ваҡытта Рәсәйҙәге иң күренекле ҡуйыусы-режиссёр булып таныла. Иң билдәле спектаклдәре: «Эй, яҙмыш, яҙмыш» (М. Кәрим, Өфө), «Оҙон-оҙаҡ бала саҡ» (М. Кәрим, Өфө), «Тапшырылмаған хаттар» (Ғ. Ҡотой, Өфө), «Ғәлиәбаныу» (М. Фәйзи, Өфө).
Ҡаҙаныштары
Флорид Бүләков пьесаһы буйынса ҡуйылған «Бибинур, ах, Бибинур» спектакле театр тормошонда ҙур ваҡиғаға әүерелде. Халыҡ-ара «Туғанлыҡ» театр фестивалендә (Өфө, 1996) «Гран-при» призын алды һәм Мәскәү Милләттәр Театрында иң яҡшы спектаклдәр фестивалендә күрһәтелде. 1996 йылда был спектакль Рәсәй дәүләт премияһына лайыҡ була.
2020 йылда Рифҡәт Исрафилов Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
2019/2020 йылдар миҙгеле өсөн Рәсәйҙең «Алтын битлек» милли театр премияһы «Театр сәнғәтенә ҙур өлөш индергән өсөн» номинацияһында Рифҡәт Исрафиловҡа тапшырылды.
2021 йылдың 12 сентябрендә Ырымбур өлкә дәүләт драма театрының Өфөләге гастролдәрен ябыу тантанаһында РОифҡәт Исрафиловҡа Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены тапшырылды.
Юғары хоккей лигаһы беренселеге
Юғары хоккей лигаһы беренселеге (ЮХЛ-Б, Первенство Высшей хоккейной лиги) — Шайбалы хоккей буйынса Рәсәйҙең хоккей лигаһы. 2015 йылдың 23 июлендә Рәсәй хоккей федерацияһы көсө буйынса өсөнсө килгән Рәсәй чемпионатын үткәреү хоҡуҡтарын өс йылға Юғары хоккей лигаһына тапшыра, һәм шул ваҡытта беренселек барлыҡҡа килә. Элек был ярыштар Рәсәй хоккей лигаһы тип атала ине. Тәүге миҙгелдә 9 команда ҡатнаша, бөтәһе лә Рәсәйҙән. Әлеге ваҡытта лига составында 8 команда. «Ростов» — ЮХЛ беренселегенең ғәмәлдәге чемпионы. «Ростов» һәм «Тамбов» ике тапҡыр ЮХЛ беренселегенең чемпионы исемен яулай.
Тарихы
Рәсәй хоккей лигаһына үҙгәрештәр кәрәк ине, шуға күрә 2015 йылдың 23 июлендә ЮХЛ Рәсәй хоккей федерацияһынан был ярыштарҙы 2015/2016, 2016/2017 һәм 2017/2018 йылдар миҙгелендә үткәреү хоҡуғын һорап ала. Тәүге миҙгелдә 9 команда ҡатнаша, шуларҙың етәүе РХЛ-да ҡатнашалар ине, ә ҡалған икәүе Йәштәр хоккей лигаһы беренселегенән киләләр.
Икенсе миҙгел алдынан ЮХЛ беренселеген үткәреү хоҡуҡтарын РХФ үҙенә кире ҡайтара. Командалар һаны туғыҙҙан унға тиклем күбәйә: «Челны» хоккей клубы өҫтәлә, ә «Сокол» командаһын «Чебоксар» хоккей клубы алмаштыра. Өсөнсө миҙгел алдынан лига составынан «Славутич» һәм ЦСК ВВС хоккей клубтары сыға, Ҡурғандан «Юниор» хоккей клубы лигала ҡатнашыусыларға ҡушыла, ә Һарытауҙан был миҙгелдә «Кристалл» ҡатнаша.
2018/2019 йылдар миҙгеле алдынан ғәмәлдәге чемпион «Тамбов» хоккей клубы ЮХЛ чемпионатына күсә, Түбәнге Тагилдан «Юниор-Спутник» финанс ауырлыҡтары булғанға күрә эшен тамамларға мәжбүр була. Уларҙың урынына Милли йәштәр хоккей лигаһынан «Красноярские Рыси» һәм «Южный Урал-Металлург» хоккей клубтары ЮХЛ беренселегендә ҡатнашасаҡ.
2019/20 йылдар миҙгелендә ЮХЛ беренселеген «Ырымбур» хоккей клубы тулыландыра, ә Барнаулдан «Алтай» командаһы «Динамо-Алтай» тигән яңы исем ала. Ә лига составынан «Южный Урал-Металлург» хоккей клубы сыға, ә чемпион булған «Ростов» ЮХЛ чемпионатына күсә.
Миҙгел форматы
Дөйөм алғанда, ЮХЛ беренселегенең бер миҙгеле даими беренселектән һәм плей-офф уйындарынан тора. Ә даими беренселек ике этаптан тора. Тәүге этапта һәр команда беренселектең башҡа командалары менән дүртешәр осрашыу үткәрә. Тимәк, беренсе этапа һәр ҡатнашыусы команда 32 уйын үткәрә. 2015/16 йылдар миҙгелендә икенсе этап алдынан тәүге биш команда «А» төркөмөнә, ә ҡалған дүрт клуб «Б» төркөмөнә берләшәләр ине. Төркөмдәр эсендә һәр команда үҙ дәғүәселәре менән тағы дүртешәр осраша. Ә 2016/17 йылдар миҙгеленән башлап икенсе этапта командалар төркөмдәргә бүленмәйҙәр. Һәр клуб башҡа коллективтар менән беренсе этап һөҙөмтәләре буйынса икешәр осрашыу үткәрә. Тимәк, һәр команда даими миҙгелдә 48 уйын үткәрәсәк.
2019/2020 йылдар миҙгелендә ЮХЛ беренселегенең даими чемпионаты үҙгәрештәр түҙә. Элекке кеүек ике этапҡа бүленмәй. Һәр команда башҡа 7 ете клуб менән алтышар (өс — өйҙә, өс — ҡунаҡта) осрашыу уҙғара. Тимәк һәр команда 42 уйын үткәрә
2018/2019 йылдар миҙгеленән алып бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта һәм булиттар серияһында еңелгән өсөн бер мәрәй бирелә һәм төп ваҡытта отолған өсөн бер мәрәй ҙә бирелмәй.
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
2015 йылда Лига барлыҡҡа килгәндән бирле ЮХЛ беренселегендә бөтәһе 15 команда ҡатнаша. 7 команда миҙгелдәрҙең береһендә булһа ла плей-офф ярыштарында ҡатнаша. 3 команда даими миҙгелдән һуң килгән уйындарҙа бер ҙә ҡатнашмай, һәм тик «Мордовия» бар миҙгелдәрҙә лә плей-оффта ҡатнаша.
Кесе Войтья
Кесе Войтья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Войтья йылғаһының уң ярына тамағынан 1,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Юғары хоккей лигаһы беренселеге
Командаларҙың лигала һөҙөмтәләре
Таблицала ЮХЛ беренселегенең даими өлөштәре һөҙөмтәләре буйынса командаларҙың урындары һәм ЮХЛ-Б һәр миҙгеленең еткән плей-офф раунды күрһәтелгән (төҫ менән билдәләнгән). Командалар ЮХЛ беренселегендә һөҙөмтәләр әҙәйә барыу менән урынлашҡан.
Кесе Войтья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сафиуллин Марс Ғәлим улы
Сафиуллин Марс Ғәлим улы (12 март 1952 йыл — 16 сентябрь 2019 йыл) — бейеүсе, юғары һәм махсус урта мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
Марс Ғәлим улы Сафиуллин 1952 йылдың 12 мартында Башҡорт АССР-ының Бишбүләк районы Ҡыңғыр-Мәнәүез ауылында тыуған.
1970 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы Республика мәҙәни-ағартыу училищеһын (педагогтары К. С. Цыганков, В. А. Цыпляк) тамамлағас, Бишбүләк ауылындағы район мәҙәниәт йортона методист булып эшкә килә.
Бишбүләктә эшләү дәүерендә Өфөлә художество үҙешмәкәр конкурстарында ҡатнаша. 1973 йылда уны Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә эшкә саҡыралар.
1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрының бейеү репетиторы, 1995 йылдан 1998 йылға тиклем — Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында балет солисы булып эшләй.
Педагогик эшмәкәрлек алып бара: 1991—1995 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында, әлеге ваҡытта Өфө сәнғәт училищеһында, хореография училищеһында һәм шулай уҡ Өфө сәнғәт институтында уҡыта.
Марс Ғәлим улы Сафиуллин 2019 йылдың 16 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Иҡбал Ҡадир
Иҡбал Ҡадир (ইকবাল জেড. কাদীর, Iqbal Z. Quadir;; 13 август 1958, Нараил (ингл), Джессор, Бангладеш) — Американың һәм Бангладештың сериялы эшҡыуары, менеджеры һәм инвесторы; Бангладештағы Grameenphone <span title="Версия статьи «Grameenphone» на английском языке">[en] (тәүҙә Gonofone) тигән иң эре мобиль операторҙы нигеҙләүселәрҙең береһе һәм уның беренсе етәксеһе; финанс яғынан уңышлы социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге башҡа инициативаларҙы тормошҡа ашырыуҙа ҡатнаша һәм етәксе була; bKash Limited’тың директорҙар советы ағзаһы; Массачусетс технология институты эргәһендәге Legatum <span title="Версия статьи «Legatum» на английском языке">[en]  үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ үҙәген нигеҙләүсе һәм уның директоры (ингл.  Center for Development and Entrepreneurship ); MIT Press тарафынан нәшер ителгән Innovations: Technology, Governance, Globalization журналын асыусыларҙың һәм уның мөхәррирҙәренең береһе; Джон Ф. Кеннеди исемендәге Гарвард дәүләт идараһы институтының элекке лекторы.
Юл башы
Иҡбал Ҡадир 1958 йылдың 13 авгусында Бангладешта тыуа.
Тыуған илендә Jhenaidah Cadet College<sup class="noprint" contenteditable="false"><span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Jhenaidah Cadet College» на английском языке">[en] тамамлай.
1976 йылда АҠШ-ҡа күсә һәм бер аҙҙан унда гражданлыҡ ала.
Иҡбал инвест-банкир булараҡ хеҙмәт баҫҡыстары буйлап уңышлы үрләй. 1983—1985 йылдарҙа Бөтә донъя банкында, 1987—1989 йылдарҙа Coopers & Lybrand, 1989—1991 йылдарҙа Security Pacific Merchant Bank’та консультант, 1991—1993 йылдарҙа Atrium Capital Corporation’дың вице-президенты була.
Grameenphone
1990-сы йылдар башында Иҡбал Ҡадир Мөхәммәт Юныстың бәләкәй эшҡыуарлыҡ өсөн микрокредиттар биреүсе Grameen Bank'ы эшмәкәрлеген күҙәтә. Был банк, мәҫәлән, ҡатын-ҡыҙҙарға һөт һатып үтесте кире ҡайтарыу шарты менән һыйыр һатып алырға кредит бирә.
Бер ваҡыт Иҡбалдың офисында селтәр боҙолоу арҡаһында эш туҡтала, һәм ул бала сағындағы бер ваҡиғаны иҫенә төшөрә. 1971 йылғы һуғыштан ҡасып, уның ғаиләһе бер төпкөл ауылға күсә. Уға ауырып киткән ҡустыһына дарыу алыр өсөн ун ике километрҙағы бер ауылда йәшәгән халыҡ табибына барырға тура килә. Әммә табип өйҙә булмай һәм малай буш ҡул менән ҡайтып китә.
Ошо факттар тураһында уйланған Иҡбал, элемтәнең фәҡирҙәр өсөн баяғы «һыйырға» әйләнеп, уларҙың бик күп проблемаларын хәл итергә мөмкинлек асырын аңлай.
Иҡбалдың идеяһы ябай була һәм Юныстың фекер ағышын ҡабатлай — ауыл ҡатын-ҡыҙҙары кредитҡа телефон ала ла күршеләренә уны түләүле ҡулланыуға биреп тора. 1990-сы йылдар башында кеҫә телефондары бик ҡыйбат булды, ә кәрәкле инфраструктура күп илдәрҙә юҡ ине.
Шулай итеп, 1993 йылда Иҡбал Ҡадир Нью-Йоркта Gonofone (бенгаль теленән — «халыҡ өсөн телефон») компанияһын аса.
Иң тәүҙә ул Grameen Bank'тың Бангладеш бүлексәһенә юллана. Ләкин 100—200 долларға тиклем суммаларға кредит бирә торған компания бындай ҙур проектҡа ҡыҙыҡһыныу күрһәтмәй.
Шунан Иҡбал Норвегияның Telenor’ына мөрәжәғәт итә һәм унан инвестиция алыуға өлгәшә.
1996 йылда Бангладешта Grameenphone компанияһын нигеҙләй <span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Grameenphone» на английском языке">[en], һуңынан был компания илдә иң ҙур мобиль операторға әүерелә. Иҡбал 1999 йылға тиклем компанияның директорҙар советы ағзаһы була.
Бизнес башлаған Иҡбал бер аҙҙан 250 000 «телефонлы ледиҙан» торған селтәр хасил итә, ул илдең ҙур өлөшөн ҡаплай. Ошоға оҡшаш бизнес-сиселештәр Руандала, Угандала, Камерунда һәм Индонезияла барлыҡҡа килә. Ваҡыт үтеү менән мобиль аппараттар арзаная һәм уны кредитһыҙ ҙа һатып алып була башлай, ләкин Grameenphone илдә иң эре телекоммуникациялар операторы булып китә.
CellBazaar
Беренселәренә алмашҡа икенсе бизнес-моделдәр ҡулланыуға алына. 2006 йылда Иҡбалдың ҡустыһы Камал Ҡадир Grameenphone<sup class="noprint" contenteditable="false"><span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Grameenphone» на английском языке">[en] кеүек итеп CellBazaar электрон майҙансығын аса.
Тауарҙарҙы туранан-тура һатыу һәм алыу мөмкинлеген бирә торған сервистар йыйылмаһы илдә йылдам тарала һәм лидерға әйләнә.
Платформаның мобиль йүнәлешле булыуы — бөтә ғәмәлдәр SMS, WAP йәки веб ярҙамында башҡарыла — уның үҙенсәлеге булып тора.
2010 йылда CellBazaar Telenor'ға күсә, 2014 йылда уның капиталы скандинав конгломераты Schibsted менән ҡушыла, ул иһә, ребрендинг үткәреп, компанияға ekhanei.com тигән исем бирә.
bKash
Ул саҡта ил халҡының 70%-ы институциональ банкинг менән ҡуллана алмай һәм ҡулаҡсаһыҙ аҡса күсереү, аҡсаны һаҡлауға һалыу, үтескә аҡса алыу кеүек иң ябай финанс операцияларын ғәмәлгә ашырыуҙан да мәхрүм була. Шул уҡ ваҡытта, нигеҙҙә был икәүҙең эшмәкәрлеге арҡаһында (ҡара: Grameenphone, CellBazaar), халыҡтың 68%-ының кеҫә телефоны була һәм уны күптәр бизнес-операциялар, мәҫәлән, мобиль сауҙа өсөн дә файҙалана. bKash мобиль ҡоролмалар ярҙамында банк хеҙмәттәре күрһәтергә тейеш була.
Шнан бирле bKash Бангладешта мобиль түләүҙәр лидеры булып тора һәм донъяла Кенияның M-PESA'һынан ғына ҡалыша.
Башҡа проекттары
2001—2005 йылдарҙа Иҡбал Ҡадир Гарвардтағы Mossavar-Rahmani Center for Businesss and Government һәм Center for Business Innovation at Cap Gemini Ernst & Young (хәҙер Capgemini) компанияларында эшләй.
2004 йылда туғандары менән бергәләп Бангладешта инновацион проекттарҙы пропагандалау һәм уларға булышлыҡ итеү маҡсатында Anwarul Quadir Foundation компанияһын аса.
2007 Массачусетс технология институтында Үҫеш һәм эшҡыуарлыҡ үҙәгендә Legatum<sup class="noprint" contenteditable="false"><span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Версия статьи «Legatum» на английском языке">[en] нигеҙләй һәм уның етәксеһе булып китә.
Шәхси тормошо
Ҡустыһы Камал Ҡадир бар, уның менән бергәләп бер нисә проектты тормошҡа ашыралар.
Наградалары һәм премиялары
Иҡбал Ҡадирҙың эштәре наградалар һәм премиялар менән билдәләнә. Эшмәкәрлеге Бөтә донъя банкы, БМО, Аспен институты<sup class="noprint" contenteditable="false"><span style="font-style:normal; font-weight:normal;" title="Aspen Institute — версия статьи «Институт Аспена» на английском языке">[en] һәм башҡалар тарафынан танылған.
1999 Женевала үткән Бөтә донъя иҡтисад форумында Иртәгәһе көндөң глобаль лидеры тип атала.
Озегвай
Озегвай — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парзи йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Сандибей (йылға)
Кесе Сандибей  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухой Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биелина
Биелина (Bijeljina / Бијељина, сер. Бијељина / Bijeljina, хорва. Bijeljina ) — Босния һәм Герцеговина составындағы Серб Республикаһы ҡалаһы, юлдар сатында, Дрин һәм Сава йылғаларынаяҡын урынлашҡан. Биелина — төбәктең үҙәге, географик төбәктең төп ҡалаһы — Семберия.
Паннон-Иллирия ихтилалы үҙәктәренең береһе. Дворови ятҡылығы эргәлә генә урынлашыу сәбәпле, серб һәм славяндарҙың иртә тарихында Биелина мөһим әһәмиәткә эйә.
Тарихы
Бында табылған иң боронғо кеше йәшәгән урындар неолит — беҙҙең эраға тиклем 5-4 мең йыл, шулай уҡ энеолит бронза быуат ына һәм һуңыраҡ осорға ҡарай.
Халҡы
1991 йылда үткәрелгән һуңғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Биелинаның 60 тораҡ пунктында көн иткән общинаһында 96 988 кеше йәшәй.
1991 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡтың милли составы:
1971 йылда Милли состав түбәндәгесә була: Барлығы: 86 826 кеше
Боснияла һуғыш барған мәлдә мосолмандарҙың күбеһе Биелинаны ташлап китә, шул уҡ ваҡытта күп кенә сербтар Боснияның башҡа ҡалаларынан Биелинаға килеп һыйына. Биелина Сараево, Тузла һәм Зеница ҡалаларынан, шулай уҡ Боснияның башҡа районындарынан килгән ҡасаҡ-сербтарға ярайһы уҡ ҙур ғына ярҙам күрһәтә. 1992—1995 йылдарҙа Босниялағы һуғыш осоронда Биелинаны бер ни тиклем ваҡытка мосолмандар баҫып ала.
2013 йылғы халыҡ һаны иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 45 291 кеше, общинала — 114 663 кеше йәшәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ханюку-Ты-Вис
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙ күләһе (Истанбул)
Ҡыҙ манараһы, Ҡыҙ күләһе, Ҡыҙ башняһы (Девичья башня, Леандрова башня, Kız Kulesi — Кыз Кулеси,) — Истанбулдың Азия өлөшөндә, Үскүдар өлкәһендәге Босфор боғаҙы утрауында урынлашҡан. Манара — ҡала символдарының береһе, атап әйткәндә, Айвазовскийҙың «Константинополдә Леандр манараһы күренеше» (1848) картинаһында һүрәтләнгән
ХХ быуатҡа тиклем
Башня менән бәйле тәүге тарихи мәғлүмәттәр уның үҙе тураһында түгел, ә ҡаялы утрау тураһында һөйләй. Беҙҙең эраға тиклем 411 йылда Афина һәм Спарта араһындағы һуғыштар ваҡытында Византий спартанлылар яғына сыға. Шулай итеп, Босфор боғаҙының Европа өлөшө — Спартаға, ә Азия боғаҙы Афинаға күсә. Ахыр сиктә афиналар еңә, әммә күпмелер ваҡыт Византияға ҡарата улар бер ниндәй ҙә эш алып бармай. Еңеүселәр Босфор боғаҙын үҙ контроле аҫтына алыуҙы һәм уның аша үткән караптарҙан һалым йыйыуҙы хуп күрә.
Манара төҙөлөшөнөң бер нисә версияһы бар. Бер версия буйынса ҡыҙ башняһын афина полководецы Алкивиад фарсы караптарының килеүен контролдә тотоу өсөн Босфор боғаҙында төҙөгән. Ул ҡаялы ярҙа һалым контораһын төҙөй. Әммә ул ваҡытта башняның барлығы тураһында бер ерҙә лә телгә алынмай. Икенсе фараз — башня Бөйөк Константин император хакимлығы ваҡытында төҙөлгән ҡарауыл хеҙмәте сифатында төҙөлә.
1453 йылда төрөктәр Константинополде (хәҙерге Истамбул) яулап алғандан һуң, был ҙур булмаған нығытма һаҡланып ҡалған һәм оборона маҡсаттарында ҡулланыла. Һуңыраҡ, Мәрмәр диңгеҙенә ҡараған ағас маяҡ төҙөлә.
Әл-Жәзирә
«Әл-Жәзирә» (ғәрәп. الجزيرة) — штаб-фатиры Катар ҙың баш ҡалаһы Доһала урынлашҡан халыҡ-ара телекомпания. 1996 йылда Катар әмире фарманы буйынса ойошторола.
Ҡыҙ күләһе (Истанбул)
ХХ быуатҡа тиклем
Манара бер нисә тапҡыр ҡаты ер тетрәүҙәрҙән һәм янғындарҙан зыян күрә, һәм 1720 йылда булған бер янғын һүндереү ваҡытында ул нигеҙенә тиклем тиерлек янып бөтә. Бөйөк Вәзир Дамат Ибраһим-паша был юлы таштан башня төҙөп, уға ҡурғаш түбә һәм күп тәҙрәләр һалынған вышка өҫтәгән. 1829 йылда Ҡыҙ манараһы холера ауырыуы ваҡытында изоляция хастаханаһы булып хеҙмәт итә. Оҙаҡламай, 1832 йылда, Мәхмүт II идара иткән ваҡытта, манараға һуңғы капиталь ремонттар үткәрелә. 1857 йылда башня маяҡ менән идара итеү комитеты ҡарамағына эләгә, һәм француз компанияларының береһенә манараны ғәмәли маяҡҡа үҙгәртеп төҙөү йөкләнә, ул 1920 йылда тулыһынса автоматлаштырылған була.Маяҡ булараҡ манара йөҙ йылға яҡын ҡулланыла.
Әл-Жәзирә
«Әл-Жәзирә» атамаһы ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «утрау» тигәнде аңлата һәм Катар урынлашҡан Ғәрәп ярымутрауының ғәрәпсә атамаһын — الجزيرة العربية (әл-Жәзирә әл-Арабийя) — ҡыҫҡартып алыуҙан яһала.
Ҡыҙ күләһе (Истанбул)
ХХ быуатта
1923 йылдан һуң хөкүмәт башняны үҙ маҡсаттарында ҡулланыуҙан туҡтай һәм ул маяҡ була. Икенсе донъя һуғышының ауыр йылдарында башняны, уның эске конструкцияларын бетон менән нығытып, ремонтлағандар. 1965 йылдан һуң вышка хәрби-диңгеҙ көстәре ҡарамағына тапшырыла һәм күпмелер ваҡыт хәрби элемтә үҙәгенә хеҙмәт итә. Шул замандан, ХХ быуаттың икенсе яртыһында, Босфор боғаҙында донъяның төрлө илдәренән суднолар хәрәкәте көсәйә: бында йөрөүсе суднолар һаны һәм күләме арта.
Шул ваҡыттан Ҡыҙ күләһе өсөн тыныслыҡ осоро тамамлана. 1983 йылдан һуң, Төркиә Диңгеҙ Администрацияһы манараны ике арала боғаҙҙағы суднолар хәрәкәте менән идара итеү пункты итеп ҡуллана. 1989 йылдың башында халыҡ иғтибары Босфор манараһына йүнәлтелә. «Ҡыҙ күләһе ағыуланған» тигән репортаждарҙың берһендә шунда цианид һаҡланыуы, верфтәге караптарҙа паразиттарҙы ағыулауҙары тураһында хәбәр ителә. Докта цианид һаҡланған складты һүткәндә, был ҡурҡыныс ағыуҙы башняға күсерәләр, сөнки «уны һаҡлар урын булмай». Шулай итеп, Босфор "ҡыҙы" "ағыуланған" була. Репортажда шулай у мөһим проблемаға иғтибар ителә: әгәр был матдә парҙары шартлаһа, Истамбул ҡот осҡос шартлауҙан тетрәнер ине. Һигеҙ ай дауамында матбуғат һәм телевидение был ҡурҡыныс тураһында даими хәбәр итә. Цианид контейнерҙары башҡа урынға күсерелгәс, ахыр сиктә проблема хәл ителә.
Әл-Жәзирә
«Әл-Жәзирә» селтәренә бер нисә канал инә:
Ҡыҙ күләһе (Истанбул)
ХХ быуатта
1992 йылдың май айында бер төркөм йәш шағирҙарҙың Ҡыҙ күләһенә йүнәлеүе ғәжәп тә түгел (Мэр ярҙамы менән) һәм ташландыҡ манараны мәҙәни үҙәккә әйләндерергә теләүҙәре тураһында белдерәләр. Шуға күрә, башняла сәнғәт күргәҙмәләре, фотогалереялар урынлаштырыла, хатта концерттар үткәрелә башлағас, ул күпмегәлер йәнләнеп ҡала. Был ҡыҫҡа ваҡыт эсендә манара "поэзия республикаһы" тип таныла.
Үҙенең оҙайлы тарихында башня маяҡ, төрмә һәм карантин изоляторы була. 1943—1945 йылда башня уның XIX быуаттағы күренешенә тап килгән өлгө буйынса тергеҙелә.
Әл-Жәзирә
Ғәрәп яҙында "Әл-Жәзирә"нең урыны
«Әл-Жәзирә» Катарҙың тышҡы сәйәсәте өсөн бик ҡулай ҡорал һанала, ул төбәктәге Мысыр, Ливия, Сүриә һәм Сәғүд Ғәрәбстаны кеүек мөһим илдәрҙе көсһөҙләндереү маҡсатында эшләй. Ғәрәп яҙы ваҡытында телеканал уны төбәктә иҙеүгә ҡаршы демократик инҡилап итеп күрһәтеү, шулай уҡ ғәрәп илдәрендәге донъяуи режимдарҙы тотороҡлолоҡтан яҙҙырыу маҡсатында файҙаланыла.
Ҡыҙ күләһе (Истанбул)
Хәҙерге торошо
1999 йылда манараны ҡунаҡтар өсөн асыу маҡсатынан, капиталь ремонт үткәрелә. Бер йылдан һуң, туризм проекты сиктәрендә, манарала ресторан һәм мәҙәниәт үҙәге урынлашыуы иғлан ителә. Хәҙерге көндә манарала туристар һәм башҡа ҡунаҡтар өсөн ресторан, кафе, бар, күҙәтеү майҙансығы һәм сувенир магазины асылған. Ҙур булмаған көймәләрҙә ҡунаҡтар Ҡабаташ (Европа өлөшө) һәм Үскүдәр (Азия өлөшө) причалынан манараға инә ала.