cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡабатлау таблицаһы
Ҡабатлау таблицаһы буйынса һөҙөмтәне нисек табырға
Ҡабатлау таблицаһы буйынса 4×8 ҡабатландығы һөҙөмтәһен белер өсөн, һул яҡ бағанала дүрт цифрын һәм өҫкө юлда һигеҙ цифрын табып, 4-тән горизонталь һыҙыҡ һәм 8-ҙән вертикаль һыҙыҡ үткәрәләр. Һыҙыҡтар киҫешкән шаҡмаҡта торған һан ҡабатландыҡ булып тора (был осраҡта 32).
Ҡулланыу
Классик ҡабатлау таблицаһын киң билдәле натураль һандарҙы ҡабатлауҙың практик күнекмәләрен булдырыу өсөн ҡулланыуҙан тыш, уны ҡайһы бер математик иҫбатлауҙа ҡулланырға мөмкин, мәҫәлән, натураль һандарҙың кубтары суммаһы формулаһын сығарғанда йәки квадраттар суммаһы өсөн аңлатма сығарыу өсөн.
Дөйөмләштереү
Ҡабатлау таблицаһы менән бер рәттән, ҡайһы бер осраҡта ҡушыу таблицаһы уңайлы була.
Кэль таблицаһы
Кэль таблицаһы — дөйөм алгебрала, бер бинарлы операциялы сикле алгебраик системаларҙың структураһын һүрәтләүсе таблица ул. Инглиз математигы Артур Кэль хөрмәтенә аталған. Дискрет математикала мөһим әһәмиәткә эйә, атап әйткәндә, төркөмдәр теорияһында, унда ғәмәлдәр сифатында ҡушыу һәм ҡабатлау ҡарала. Таблица, төркөм абелев төркөмө буламы икәнлеген билдәләргә, төркөм үҙәген һәм был төркөмдәге башҡа элементтарға ҡарата кире элементты табырға мөмкинлек бирә.
Юғары алгебрала Кэль таблицаһы ялан, балдаҡ һәм башҡа алгебраик структураларҙағы бинар операцияларҙы билдәләү өсөн ҡулланылырға мөмкин. Шулай уҡ улар был структураларҙа ғәмәлдәр үтәгәндә уңайлы.
Модуляр арифметика
Натураль һанға бүлеүҙән бөтә ҡалдыҡтар балдаҡ, ә ябай һандарға бүлеүҙән ҡалдыҡтар — ҡырҙар барлыҡҡа килтерә. Был ҡабатлау таблицаһы ярҙамында иллюстрациялана: 8 модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар балдағында ҡабатлау таблицаһы. 5 модуле буйынса бүлеүҙән ҡалдыҡтар балдағында ҡабатлау таблицаһы.
Сәхәбиева Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы
Биографияһы
Зөһрә Ҡотдос ҡыҙы Сәхәбиева 1951 йылдың 27 апрелендә Татар АССР-ының Ворошилов районы Сәлих-Туҡай ауылында тыуған. Атаһы сығышы менән шул уҡ райондың Шөкрәле, әсәһе — Арса районының Наласа ауылынан. Туҡай районының күршеләге Октябрь Бүләге ауылында башлангыс мәктәптән һуң шулай уҡ күрше ауылдағы Иҫке Дөрөш ете йыллыҡ мәктәбен тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген урындағы колхозда малсылыҡта башлай. Артабан Ҡазан медицина училищеһында урта махсус һөнәр ала. Бала саҡтан һәм бигерәк тә медучилищела уҡығанда үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәктәрендә әүҙем шөғөлләнеү уны Ҡазан дәүләт консерваторияһына алып килә. Бында музыка һәм йыр сәнғәте нескәлектәрен ныҡлап үҙләштерә.
Йырсы 1977—1984 йылдарҙа Татар опера һәм балет театрында, һуңынан тиҫтә йыл дауамында Татар дәүләт филармонияһында солист булып эшләй. 1993—1996 йылдарҙағы ижади эшмәкәрлеген Өфөләге Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында дауам итә. 1996 йылдан йырсы «Иҙел» концерт-филармония берләшмәһендә.
1993 йылдан Н. Ғ. Жиһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһында йәш йырсыларға вокал серҙәрен өйрәтә.
Ижади эшмәкәрлеге
Йырсы репертуарында хәлыҡ йырҙары менән бер рәттән төрлө быуын композиторҙарының әҫәрҙәре лә ныҡлы урын алған. Ул тәү сиратта «Сарман», «Һин сазыңды уйнаның», «Сәғәт сылбыры», «Зөбәржәт», «Тыуған ауылым», «Һаҡмар», «Бөҙрә талдар», «Язғы йыр», «Хәйерле иртә», «Етегән шишмә» исемле йырҙар менән Татарстанда һәм күрше Башҡортостанда ғына түгел, элекке Советтар Союзының күп кенә өлкәләрендә һәм милли республикаларында йәшәүсе башҡорт һәм татар тамашасылары араһында киң билдәлелек яулай.
Өҫтәмә мәғлүмәт
Ире йырсы Хәйҙәр Бигичев — РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1986), Татар АССР-ының халыҡ (1980) артисы һәм Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984).
Ҡайыш
Ҡайыш (Каишево) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тоип-Пауль-Я
Тоип-Пауль-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ялбын-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Тувалу
Тува́лу (тувалу Tuvalu, Tuvalu; 1975 йылға тиклем — Э́ллис утрауҙары) — Полинезиялағы тымыҡ океандағы дәүләт.
Ургай-Яха
Ургай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыякоя-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аймерслебен
Аймерслебен (Eimersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 480 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 133 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39343 һәм автомобиль коды — BK.
Иран Әзербайжаны
Әзербайжан, Иран Әзербайжаны йәки Көньяҡ Әзербайжан (آذربایجان , آذربایجان گونئی; әзерб. Azərbaycan Cənubi, Güney Azərbaycan) — тарихи-географик өлкә. Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы, Урмия күленән көнсығышҡа табан ятҡан өлөшө. Яҡынса хәҙерге Ирандың Әрдәбил, Көнсығыш Әзербайжан һәм Көнбайыш Әзербайжан провинцияларына тап килә. Зенджан провинцияһы Иран Әзербайжанының административ өлөшө булмаһа ла, әзербайжан халҡы күп булыу сәбәпле мәҙәни ҡараштан уның көнсығыш сиге тип иҫәпләнә.
Атамаһы
"Әзербайжан" атамаһы (آذربایجان) классик фарсынан ғәрәпләштерелгән формаһы булып тора һәм Āδarbāyagān (Āδarbāδāgān,  (Atrpatakan; урта Ատրպատական (Atrpatakan), ᾿Ατροπατήνη, визант. ᾿Αδραβιγνων, сүриә. Aδorbāyγān һүҙенә барып тоташа. Ул һуңғы Мидияла ахеменид сатрап булған Атропат (Āturpāt) батшаға ҡағыла. Ул беҙҙең эраға тиклем 320 йылда Александр Македонский үлгәндән һуң Кесе Мидия батшалығына, йәғни Атропатен батшалығына нигеҙ һала. Āturpātākān термины урта фарсы суффиксы -akān ярҙамында төҙөлә: Āturpāt < боронғо иран. *Āturpāta ("(изге) ут" менән һаҡланған).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Иран Әзербайжаны территорияһы яғынан кавказ Әзербайжаны  биләмәһенән күпкә киңерәк. Территорияһы— 104 497 км², халҡы — 7,7 миллион самаһы (2006: Көнбайыш Әзербайжан — 2 873 459, Көнсығыш Әзербайжан — 3 603 456, Әрдәбил — 1 228 155 кеше). Төп халҡы — әзербайжандар. 2002 йылғы мәғлүмәттәр буйынса өлкәләге дөйөм халыҡтың 72 % - азербайжандар, 20 % — курдтар, 6 % — фарсылар, 2 % — башҡа халыҡтар. Әзербайжандар Иран Әзербайжанынан көньяҡтағы Зенджан  провинцияһында күпләп йәшәй. Курдтар Иран Әзербайжаны провинцияһында йәшәй. Тәбриздә йәшәүселәр араһында бер аҙ әрмәндәр бар, ҡаланың әрмән общинаһы төҙөлгән. Урмия күленең көнбайыш яр буйҙарында 20 мең самаһы ассирийсылар йәшәй.
Төп ҡалалары -  Тәбриз, Урмия, Әрдәбил, Мехабад, Марага, Хой һәм Меренд.
Географияһы
Иран Әзербайжаны Ирандың төньяҡ-көнбайышындағы ҙур территорияны биләй. Төньяҡтан ул  Әзербайжан Республикаһы, Әрмәнстан, көнбайыштан Ираҡ, Төркиә, көнсығыш һәм көньяҡтан Ирандың Гилян  һәм Зенджан провинциялары, Курдистан менән сиктәш. Өлкә территорияһының күп өлөшөн Әрмән ҡалҡыулығындағы тауҙар алып тора. Уларҙың көнсығышында Талыш тауҙары, көнбайышында Курдистан тауҙары. Загрос тауҙарының көнсығыш өлөшө төньяҡтан көньяҡҡа Иран Әзербайжаны территорияһы буйлап үтә. Тектоник үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә тауҙар араһы уйпаттары барлыҡҡа килгән. Шулар иҫәбендә тоҙло күле булған Урмия сөңгөлө, Хой-Меренд соҡоро, Ардебил менән Ахар ҡалалары араһындағы Карасу йылғаһы үҙәне. Иң ҙур һырттар тип Аракс йылғаһы үҙәнен уратып ятҡан Мишудаг менән Карадаг, артабан көньяҡҡараҡ — Себелан һәм Бозкуш тауҙары һанала. Иң ҡеүәтле вулкандар Херемдаг (3710 м) һәм Себелан (4812 м) тәңгәлендә булған.
Өлкә биләмәһе буйлап 17 йылға аға, шуларҙан иң ҙуры Аракс менән Гезел Узан йылғалары. Шулай уҡ  ике ҙур күл бар  — Урмия һәм Акгүл.
Боронғо тарихы
Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың тәүге яртыһында Урмия күленән көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Манна дәүләте була. Был турала мәғлүмәт бик аҙ, сөнки архиологик яҡтан насар өйрәнелгән, маннейҙарҙың яҙма ҡомартҡылары ла һаҡланмаған. Беҙҙең эраға тиклем VII быуатта был биләмәләр мидийҙар тарафынан яулана һәм иранлаштырыла. Мидия составында, һуңыраҡ Ахеменид империяһында ул Кесе Мидия тип йөрөтөлә. Беҙҙең эраға тиклем IV быуат башында Ахеменид империяһы ҡолап, Александр Македонский яуы үткәс, Мидияның төньяҡ өлөшөндә үҙаллы Атропатен Мидияһы батшалығы булдырыла (фарс. Мад-и-Атурпаткан, Артрупат Мидияһы) йәки Атропатена, унда Мидияның һуңғы ахеменид сатрапы Атропат (Атурпатак) хаким итә.
Беҙҙең эра башында Атропат династияһы туҡтатыла һәм Атропатена Пәрфән батшалығы, һуңынан Сәсәнидтәр империяһы составына инә. Атропена батшаһы итеп ғәҙәттә тәхет вариҫы тәғәйенләнгән.
Бөйөк Әрмәнстан осоронда Урмиянан көнбайыш өлөшө (Васпуракан өлөшө), шулай уҡ Каспий диңгеҙенә тиклем территория (Пайтакаран) ошо дәүләт составына инә.
Ислам дәүере
XI быуат аҙағында Сажиҙар әмирлеге барлыҡҡа килә. Уның баш ҡалаһы Тәбриз була.
XI быуат уртаһында Азербайжан территорияһына төрки-уғыҙ — сәлжүктәр ҡәбиләһе баҫып инә һәм 1054 йылда был ерҙәрҙе бойһондороуға ирешә, ә 1070 йылда Әзербайжанды үҙ империяһына ҡуша. Төрки күскенселәр Әзербайжандың  көтөүлектәрендә төпләнә, ошо мәлдән алып  урындағы иран (әзери) халҡы төркиләшә башлай. Был ассимиляциянан  XV быуат аҙағына  әзербайжан халҡы барлыҡҡа килә.
Сәлжүктәр империяһы тарҡалғас, Әзербайжан менән Сәлжүк солтанына бойондороҡло булған Илдәгизиҙәр династияһынан "атабәктәр" идара итә башлай. Был дәүер (XII быуат) мәҙәни үҫеш осоро була. Фарсы шиғриәте классигы шағир Низами Гәнжәүи күрше Арранда (Гәнжә) йәшәй һәм илдәгизиҙәр яҡлауында була.
Монгол империяһы тарҡалғас, Әзербайжан Иран менән бергә Хүләгү ханға һәм уның вариҫтарына ҡала.
Хүләгүләр дәүләте тарҡалғас, XIV быуат уртаһында Әзербайжан Джалаирҙар (монгол ҡәбиләһе юлбашсыһы Джалаир) дәүләте составына инә. Уның баш ҡалаһы Тәбриз була. Шул уҡ быуат аҙағында джалаирҙарҙы  Тимер ҡыуып сығара. Тимер вафат булғандан һуң Әзербайжан уның улы Миран шаһҡа ҡала, әммә ул 1408 йылда джалаир  Әхмәт һәм уның төрки союздаштары Ҡара-Йософ (Ҡара Ҡуйлы) менән көрәштә һәләк була; Джалаирҙар дәүләте тергеҙелә, әммә бер йылдан һуң Ҡара Йософ Әхмәт Джалаирҙы үлтерә һәм Тәбризде үҙ ҡулына ала. Артабан йөҙ йыл ярым дауамында Тәбриз Ҡара-Ҡуйлы, Аҡ ҡуйлы һәм Иран берҙәмлеген тергеҙеүcе сәфәүи Исмәғил I дәүләттәренең баш ҡалаһы булып ҡала. Исмәғил I улы идаралығында Ирандың баш ҡалаһы Тәбриздән Казвинға  (һуңынан Исфаханға) күсерелә.
Был дәүер (монгол ябырылыуынан һуң) төбәктә тулыһынса төркиҙәр хакимлығы менән билдәләнә. 1514 йыл — төркиҙәрҙең Исмәғил шаһты еңеү мәле тип иҫәпләнә. Чалдыран яуынан һуң сөнни төркиҙәр Әрмән таулығының ҙур өлөшөн баҫып ала һәм шығый төркиҙәрҙе Әзербайжанға ҡыҫырыҡлай.
Был ваҡытта төрөк теле XVI быуатҡа тиклем Ирандың рәсми теле була, йәғни Ғәббәс I үткәргән үҙәкләштереү һәм иранлаштырыу идаралығына тиклем. Ошо уҡ дәүерҙә төрки (әзербайжан) шиғриәте барлыҡҡа килә. Уны Сәфәүиҙәр династияһына нигеҙ һалыусы Исмәғил I башлап ебәрә.
XI быуаттан алып Каджарҙар династияһы ҡолатылғансы XX быуат башында Ирандың сәйәси етәкселеге башлыса төркиҙәрҙән тора. Төрки һәм фарсы мәҙәни элементы илдең мәҙәни үҫешенә һәм хакимдарҙың этник һыҙатына ла йоғонто яһай. Тарихтың был осоронда Ирандың баш ҡалалары күп осраҡта Иран Әзербайжанында була. Тәбриз XV быуаттан алып 1920 йылға тиклем Ирандың төп коммерция үҙәге була.
Әзербайжан XIX быуатта һәм  XX быуат башында.
1827 йылдың 26 октябрендә Тәбризде рус генералы Иван Паскевичтың ғәскәре ала. Был оккупация Әзербайжанда ярты йыл бара — тиҙҙән Төркмәнчәй килешеүе төҙөлә һәм рус ғәскәрҙәре сығарыла.
1880 йылдың август-сентябрь айҙарында Әзербайжандағы курдтар баш күтәрә: шәйех Обейдулла етәкселегендә Төркиә  курдтары урындағы курдтар менән берлектә үҙаллы дәүләт төҙөүҙе талап итә. Әммә был күтәрелеш баҫтырыла, төрөк курдтары Төркиәгә ҡаса, ҡалғандар ҡаты репрессияға эләгә. 1905—1911 йылдарҙағы Иран революцияһы мәлендә Тәбриз төп үҙәктәрҙең береһенә әйләнә. 1908 йылдың июнендә шаһ казактары ойошторған мәжлесте таратыуға яуап итеп Тәбриздә ҡораллы ихтилал ҡуба. Баш күтәреүселәр комитет (анджоман) төҙөй, уны крәҫтиәндәр хәрәкәтендә ҡатнашыусы Багир менән ташсы-эшсе Саттар етәкләй; ихтилалда әрмән фидаин-дашнактары ла мөһим роль уйнай. Дүрт айлыҡ аяуһыҙ һуғыштан һуң шаһ ғәскәрҙәре ҡаланан ҡыуыла, әммә 1911 йылда шаһ Тебризды рәсәй ғәскәрҙәре ярҙамында ҡабаттан ала һәм хәрәкәтте баҫа.
Был ваҡытта Каджарҙар дәүләте тарҡалыу сәбәпле, Әзербайжан өсөн Рәсәй менән Төркиә көрәшә башлай, бигерәк тә ул 1907 йылғы  инглиз-рус килешеүе буйынса Әзербайжан Рәсәй ҡарамағында тип танылғандан һуң көсәйә. 1912 йылда Төркиә Англия менән Рәсәй баҫымы сәбәпле Курдистандан үҙ ғәскәрҙәрен сығарырға мәжбүр була. Шунан алып Әзербайжан тулыһынса Рәсәйҙеке тип иҫәпләнә. Беренсе донъя һуғышы (1914) башланғас, рус ғәскәре Төркиә менән Германия баҫымына бәйле Азербайжанды ҡалдыра, әммә 1915 йылда кире инә һәм 1917 йылдың аҙағына тиклем бында ҡала. Әзербайжанды яулаған төрөктәр уны 1918 йыл аҙағында еңелгәндән һуң ҡалдыра.
Иран Әзербайжаны яңы дәүерҙә
1937 йылда Иран Әзербайжанының административ биләмәһе булған ҙур өлөшө ике провинцияға бүленә. Ҡайһы бер традицион территориялары башҡа иран провинцияларына бирелә. Иҡдисади хәлдең киҫкенләшеүе һәм Совет Әзербайжанына сығыу тыйылыу сәбәпле әзербайжандар эш эҙләп Тәһранға юллана. Бындай хәл үҙ сиратында ассимиляцияға килтерә. СССР-ҙағы әзербайжандарҙың милли иреклеген күргәндән һуң Иран Әзербайжанында милли-азатлыҡ хәрәкәте йышая.
Милли-патриотик кәйеф 1941 йылда Иран Әзербайжанындағы совет оккупацияһы мәлендә көсәйә. Бында 47-се совет армияһы инә һәм Баҡынан Мир-Джафар Багиров тарафынан ебәрелгән совет пропагандистары көслө агитацион эш алып бара. Багировтың бойороғо менән 1945 йылдың август-сентябрендә бында Әзербайжан демократик партияһы төҙөлә. Уны элекке коммунист Джафар Джавад-заде (Сеид Джафар Пишевари) етәкләй. 1945 йылдың 26 ноябрендә совет ғәскәрҙәре күҙәтеүе аҫтында Иран Әзербайжанының Милли Мәжлесенә һайлауҙар үтә. 12 декабрҙә Пишевари Демократик Әзербайжан Республикаһын иғлан итә һәм 12 кешелек хөкүмәт төҙөлә. 1946 йылдың февралендә республиканың үҙ армияһы булдырыла. Әзербайжан теле дәүләт теле тип иғлан ителә. Хөкүмәт үҙ аҡсаһын сығара һәм дәүләт сауҙа системаһын индерә.
Шул уҡ ваҡытта 1946 йылдың ғинуарында Иран Курдистанында Мехабад республикаһы булдырыла.
Иран Әзербайжанын СССР-ға ҡушыу тырышлығы 1946 йылда юҡҡа сыға: Сталин май айында АҠШ һәм Бөйөк Британия баҫымы менән Ирандан совет ғәскәрен сығарырға мәжбүр була. Ошонан һуң яңы республика ҡолай. Әзербайжан Демократик Республикаһы теүәл бер йыл йәшәй. Артабанғы йылдарҙа фарсылар  әзербайжандарҙың милли хәрәкәтен төрлөсә баҫырға тырыша. Иран әзербайжандары - төрки теленә күскән фарсылар, тип иҫәпләйҙәр Иранда.
1991 йылда Көньяҡ Азербайжандың милли-азатлыҡ хәрәкәте барлыҡҡа килә ( <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. (CAMAH). Уның тәүге етәксеһе публицист, шағир һәм яҙыусы <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. . Һуңыраҡ 1995 йылда профессор Чохраганлы Махмудали тағы бер ойошма — "Көньяҡ Әзербайжан милли уяныу хәрәкәте" (GAMOH/GAMIC)  ойоштора. Улар  Иран әзербайжандары хоҡуғын яҡлап күмәк акциялар үткәрә.
1993 йылда Көнсығыш Әзербайжандың көнсығыш территорияһы һәм Гилян провинцияһының төньяҡ биләмәһе көнсығыш провинциялары биләмәләрендә 1993 йылда барлыҡҡа килгән Әрдәбил провинцияһына ҡушыла.
2006 йылда Иран Әзербайжанында Ирандың үҙәк прессаһында әзербайжан теленән көлгән карикатураға бәйле етди ризаһыҙлыҡтар тоҡана. Ирандың төньяҡ-көнбайышында ун көн буйы барған күмәк сығыштарҙа дүрт демонстрант һәләк була, 330 кеше ҡулға алына.
Иран Әзербайжаны һәм Әзербайжан Республикаһы
Әзербайжан атамаһы тәүге тапҡыр рәсми рәүештә Әзербайжан Республикаһына ҡарата 1918 йылдың 27 майында  ҡулланыла. Тап ошо мәлдә парламент республикаһына нигеҙ һалына. Әзербайжан милли советы рәйесе итеп Мәмәд Әмин Рәсүлзаде һайлана. Был акт 1918 йылда булдырылған Кавказ аръяғындағы ике тарихи өлкәне — Әзербайжан демократик республикаһының  Ширван һәм Арран  провинцияларын Ирандың төрки телле Әзербайжан провинцияһы менән берләштереүҙе күҙаллай
1990 йылдар башында Әзербайжандың күп кенә сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре Көньяҡ һәм Төньяҡ Әзербайжанды берләштереү кәрәклеге яҡлы була. Был маҡсат Әзербайжан халыҡ фронтының сәйәси программаһына ла индерелә. Бигерәк тә "берләштереү" идеяһын Халыҡ Фронты рәйесе, аҙаҡ Әзербайжан президенты, Әбелфәз Элчибей яҡлай. Шул уҡ мәлдә Иранда ла Төньяҡ Әзербайжанға ҡарата контролде тергеҙеү тураһында саҡырыусылар осрай. Мәҫәлән, 2013 йылдың апрелендә Иран парламенты депутаттарынан бер төркөм Иран Ислам республикаһына бөтә әзербайжан ерҙәрен ҡушыу буйынса хоҡуҡ биреүсе закон проекты әҙерләй.
Тәбриз өсөн аҡса купюралары
1940-сы йылдарҙа Иранда сығарылған иран риалынан айырмалы рәүештә Иран Әзербайжаны банкноттары ла ҡулланыла.
Карпов Михаил Яковлевич (яҙыусы)
Карпов Михаил Яковлевич (4 ноябрь 1898 йыл — 16 июль 1937 йыл) — совет яҙыусыһы, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1918 йылдан — ВКП(б) ағзаһы, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Карпов Михаил Яковлевич 1898 йылдың 4 ноябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Тимашевка ауылында тыуған. Юғары белемде Ленинград коммунистик университетында ала, унда 1922—1925 йылдарҙа уҡый.
1930 йылдарҙа Мәскәүҙә «Земля советская» журналының мөхәррире һәм һәм СССР-ҙың телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса Дәүләт комитеты хеҙмәткәре булып эшләй. Шулай уҡ «Звезда», «Резец», «Литературная Неделя», «Работница и Крестьянка», «Красный Журнал для Всех», «Ленинская Правда», «Красная Газета» һ. б. баҫмаларҙа эшләй
Михаил Яковлевич советтарға ҡаршы террористик ойошмала ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан 1936 йылдың 4 ноябрендә ҡулға алына. 1937 йылдың 15 июлендә атыуға хөкөм ителә. Хөкөм ҡарары 1937 йылдың 16 июлендә үтәлә. Яңы Дон зыяратының 1-се һанлы ҡәберлегендә ерләнә.
1957 йылдың 30 апрелендә Карпов СССР Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан аҡлана.
Ижады
1925 йылда Карповтың 1921—1923 йылдар осоро араһында яҙылған дебютлы хикәйәләр һәм повестар йыйынтығы баҫылып сыға. «Апрельские прели» (1925) хикәйәләр йыйынтығы, «Карбуш» (1926) һәм «Дар Урала» (1925) повестары, «Пятая любовь» (1927) һәм Башҡортостандағы граждандар һуғышын һүрәтләгән «Непокорный» (1930) романдары, шулай уҡ баҫылып сыҡмаған «Аҙнаево» романы (айырым бүлектәре 1934 йылда Өфөлә «Литературный альманах» журналында сыға) авторы булып сығыш яһай. Бынан тыш, М. Карпов радиотапшырыуҙар өсөн «Башкирская литература» йыйынтығын төҙөй (1934).
Һылтанмалар
Статья в Краткой литературной энциклопедии
Урта Шишменга
Урта Шишменга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Шишменга йылғаһының уң ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тюхтюньга
Тюхтюньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Угот-Егарт
Угот-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Помут йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоип-Тем-Сос
Тоип-Тем-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыраки йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәримов Айрат Таһир улы
Кәримов Айрат Таһир улы (21 ғинуар 1941 йыл — 11 май 2016 йыл) — СССР һәм Рәсәй композиторы һәм пианисы. Башҡорт дәүләт филармонияһының «Ирәндек» вокаль-инструменталь ансамблен ойоштороусы һәм уның 1970—1976 йылдарҙағы художество етәксеһе. 1991 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1995). Республика композиторҙар конкурстары призеры һәм лауреаты. Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Ульяновск ҡалаһында БАССР-ҙың мәҙәниәте көндәрендә (1968), Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәрендә (1997) ҡатнашыусы.
Биографияһы
Билдәле баянсы һәм башҡорт композиторы Таһир Шакир улы Каримовтың ғаиләһендә 1941 йылдың 21 ғинуарында Өфөлә тыуған.
1955—1959 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында фортепиано класы буйынса (уҡытыусыһы М. А. Зайдентрегер) белем ала.
1970 йылда Башҡортостанда яңы ойошторолған һәм артабан популярлыҡ ҡаҙанған «Ирәндек» эстрада-инструменталь ансамбленең музыкаль етәксеһе итеп тәғәйенләнә.
Композиторҙың исемен башлыса республикала милли эстраданың үҫеше менән бәйләйҙәр. Ул тәүгеләрҙән булып башҡорт профессиональ музыкаһына яңы жанрҙар индерә: танго, джаз-вальс, вальс-бостон, буги-вуги, босса-нова, джаз-баллада.
1976—1981 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында композиция класы буйынса (проф. З. Ғ. Исмағилев класы) белемен камиллаштыра. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң Республика рус драма театрының музыка бүлеге мөдире булып эшләй (1981—1988).
Үрге Нөгөш мәктәбе
Үрге Нөгөш мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылында урынлашҡан. БР Бөрйән районы Иҫке Собханғол муниципаль дөйөм урта белем биреү урта мәктәбенең филиалы.
Тарихы
Үрге Нөгөш мәктәбе 1931 йылда мәсет бинаһында асыла. Беренсе уҡытыусы — З. Юлдашев. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ҡаһарманов А. А. уҡыта. 2000 йылда яңы бина төҙөлә. 2018 йылдан алып Иҫке Собханғол мәктәбенең филиалы.
Уҡытыусылары
Хеҙмәт юлын Берәтәк мәктәбендә башлай. Унан һуң ике йыл Үрге Нөгөш, өс йыл — Мәндәғол мәктәптәрендә уҡыта. 1970 йылда ситтән тороп Белорет педагогия училищеһын тамамлай. 1974 йылдан алып хаҡлы ялға сыҡҡансы Мораҙым мәктәбендә эшләй. 18 йыл мәктәп директоры була. Хеҙмәт стажы — 42 йыл. Ул — хеҙмәт ветераны.
Мәндәғол мәктәбе
Мәндәғол мәктәбе — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Кейекбай ауыл советы составына ингән Мәндәғол ауылында урынлашҡан. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол мәктәбе филиалы
Тарихы
Мәндәғол мәктәбе бер ҡатлы ағас бинала урынлашҡан. Ике уҡыу кабинеты бар. 2021 йылға мәктәпте 100-ҙән ашыу уҡыусы тамамлай.
Абҙан шарлауығы
Абҙан шарлауығы  (Асы шарлауығы ) — Инйәр йылғаһы янында (Урал алды), Илаҡташ (Һейгәкташ) ҡаяһынан ағып сыға. Башҡортостан Республикаһы Архангел районында урынлашҡан. 1965 йылдан тәбиғәт ҡомартҡыһы. Бейеклеге 6 метр.
Туристик йәһәттән һәм фәнни яҡтан билдәле урын
Географияһы
Архангел районының Абҙан һәм Асы ауылдары араһында, һуңғыһынан 1,5 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Атамалары шул ауылдар исеменән алынған. Тәбиғәттең саф һау һәм таҙа һыу өсөн туристар үҙ иткән ифрат күркәм бер мөйөшө. Ысынлап та, шарлауыҡтың һыуы тап-таҙа һәм тәмле.
Инйәрҙең таш менән ҡапланған һөҙәк яры өҫтөнә, мең төрлө нурҙар уйнатып, алты метр самаһы бейеклектән бәләкәй генә шарлауыҡ ағып төшә.
Асы шарлауығын урыҫ теленә «Зеркальный», йә иһә «Ирҙәрҙең күҙ йәше» тип тә тәржемә итәләр. Сөнки алтмышынсы йылдар уртаһына тиклем шарлауыҡ булмаған. Бейек ҡаянан һыу тамсылап ҡына торған. Ошонан сығып, халыҡ төбәкте «Һейгәкташ» тип тә йөрөткән. Ваҡыт үтеү менән һыу юлы нығыраҡ асыла барып, шарлауыҡ хасил булған.
Тәбиғәттең үҙ ҡанундары: шарлауыҡ айырыуса яҙ гөрләп аға, ә йәйен, һыу кәмегәс, ҡая буйлап сөбөрләй. Таштар еүешләнеп, ялтырап торғанға, уны «Көҙгөлө шарлауыҡ» тип тә атағандар.
«Илаҡташ» карбонат тау тоҡомдарынан тора. Еүеш мүк менән ҡапланған. Шарлауыҡ тауҙың Инйәргә төшкән көньяҡ битләүендә, урманлы текә ҡаяһында урынлашҡан. Төньяҡ битләүе һөҙәк, дала үҫемлектәре менән ҡапланған. Йәйгеһен еләк ныҡ уңа.
15 октябрь
15 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 288-се көнө (кәбисә йылында 289-сы). Йыл аҙағына тиклем 77 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы
Ҡаҙағстан Республикаһының Милли банкы (Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі) — Ҡаҙағстан Республикаһының үҙәк банкы.
Тарихы
Ҡаҙағстан Милли банкы СССР Дәүләт банкының Ҡаҙаҡ республика банкы (1990 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ының Дәүләт банкы, 1991 йылдан — Ҡаҙаҡ ССР-ының Милли дәүләт банкы) базаһында ойошторола.
Идаралыҡ структураһы
Милли банк Ҡаҙағстан Республикаһы Президентына отчет биреүсе булып тора, әммә үҙ эшмәкәрлегендә ҡануниәт менән бирелгән вәкәләттәр сиктәрендә бойондороҡһоҙ.
Идара Милли банктың Юғары идаралыҡ органы булып тора, ә оператив идаралыҡ органы — Директорҙар советы. Идара 9 кешенән тора. Идара составына Милли банк рәйесе һәм Милли банктың дүрт вазифалы кешеһе (рәйестең урынбаҫарҙары), Ҡаҙағстан Республикаһы Президентының бер вәкиле, Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең ике вәкиле һәм Милли банктың Финанс баҙарына һәм финанс ойошмаларына контроль һәм күҙәтеү буйынса комитеты рәйесе инә.
Ҡаҙағстан Милли банкы структураһына түбәндәгеләр инә:
Консультациялар
Ротшильдтар ғаиләһе тарафынан идара ителеүсе һәм Ҡаҙағстан территорияһында 2006 йылдан бирле эшләүсе «Rothschild & Co» финанс-холдинг компанияһы Ҡаҙағстан Милли банкына консультациялар бирә.
Функциялары
Банктың хоҡуҡи статусы һәм функциялары «Ҡаҙағстан Республиканың Милли банкы тураһында» һәм «Ҡаҙағстан Республикаһында банктар тураһында» Закондар менән билдәләнә. «Ҡаҙағстан Республиканың Милли банкы тураһында»ғы Законда уның Ҡаҙағстан Республикаһы Президентына отчет биреүсе булыуы нығытылған; унда билдәләнеүенсә, Милли банк:
Милли банктың төп маҡсаты — Ҡаҙағстан Республикаһында хаҡтар тотороҡлолоғон тәьмин итеү. Төп маҡсатына өлгәшеү өсөн Милли банкҡа түбәндәге бурыстар йөкмәтелә:
Урынлашҡан ере
Алматы ҡалаһы, Сатпаев урамы (юридик адресы: «Коктем-3» микрорайоны, 21-се йорт).
Сундоба (Ида ҡушылдығы)
Сундоба (Семеновка) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ида йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карташов Николай Иванович
Карташов Николай Иванович (5 октябрь 1867 йыл, Новочеркасск — 24 апрель 1943 йыл, Томск) — ғалим-инженер. Сталин премияһы лауреаты. Профессор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. 1911 йылдың 8 июненән 1916 йылдың 27 июненә тиклем Томск технология институтының директоры (ректоры) була.
Биографияһы
1867 йылдың 5 октябрендә Новочеркасск ҡалаһында казак офицер-артиллерисы ғаиләһендә тыуған.
Харьков технология институтының механика бүлеген тамамлағандан һуң (1891), Новочеркасск тимер юлында эшләй.
1893 йылдан — төҙөлөп ятҡан Себер тимер юл магистраленең тартыу участкаһы начальнигы, һуңынан Уссурийск тимер юл тармағының баш оҫтаханалары менән мөдирлек итә.
1899 йылда эштән китә һәм сит илгә командировкаға сыға, ике йыл паровоз эшен өйрәнә. 1902 йылдан Томск технология институтында уҡыта. Магистр (1903), «Паровоздарҙы тәжрибә тикшереү» диссертацияһы — был һөнәр теорияһы буйынса донъяла тәүге эш. Теоретик механика һәм машиналар эшләү кафедраһы профессоры (1903).
1906—1909 йылдарҙа — механика бүлеге деканы, 1911 йылдан 1916 йылға тиклем — Томск технология институты директоры.
Оҙаҡ ауырығандан һуң вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнә.
Баҫмалары
(барлығы 130-ҙан ашыу эш)
Хәтер
1944 йылда Томск ҡала Советы ҡарары менән Томскиҙағы] Баҡса урамы Карташов урамы тип үҙгәртелә.
Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы
Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы (7.04.1948 йыл Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылы) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Иманғолова Зөләйха Сәхи ҡыҙы 1948 йылдың 7 апрелендә Башҡортостандың Бөрйән районы Байназар ауылында ябай колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы Зәйнуллин Сәхиулла Рәхмәтулла улы заманына күрә уҡымышлы кеше була. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы һуғышсыһы. Әсәһе Хәҙисә бик иртә, Зөләйхаға бер йәш ярым булғанда вафат була.
1966 йылда мәктәпте яҡшы билдәләргә генә тамамлап Стәрлетамаҡ педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә. Институтта ла ул үҙен һынатмай. Яҡшы уҡыу менән бер рәттән спорт менән дә шөғөлләнә. Исеме институттың Почёт таҡтаһына индерелә.
1971 йылда институтты уңышлы тамамлап ҡулына диплом ала. Шул уҡ йылда тыуған районына эшкә ҡайта. Йәш белгесте Байназар урта мәктәбенә математика уҡытыусыһы итеп эшкә тәғәйенләйҙәр. Хаҡлы ялға сыҡҡансы Байназар мәктәбендә эшләй. Тәүҙә уҡытыусы, аҙаҡ уҡытыу-тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.
1971 йылда класташы, ауылдашы Иманғолов Рафаэль Фазлетдин улы менән бергә донъя ҡоралар. Өс бала тәрбиәләп үҫтереп, белем биреп, үҙ-аллы тормошҡа аяҡ баҫтыралар.
Хеҙмәт ҡаҙаныштары
1970 йылдарҙа математиканан яңы дәреслектәргә күсеү башлана. Шуға ла йәш уҡытыусыға йыш кына район укытыусылары алдында методик докладтар менән сығыш яһарға тура килә. Тырыш, хеҙмәт һөйөүсән педагогтың дәрестәре башынан аҙағынаса уйланылған, белем һәм тәрбиә биреү йәһәтенән юғары кимәлдә булыуы менән айырылып тора. Зөләйха Сәхи ҡыҙы бергә эшләүсе коллегаларына ғына түгел, райондың математика уҡытыусыларына ла эш тәжрибәһен таратыу маҡсатында семинарҙар, асыҡ дәрестәр, предмет буйынса йөкмәткеле саралар үткәрә. Үҙен ысын мәғәнәһендә уҡытыусы — методист итеп күрһәтә. З. Иманғолованың уҡыусылары район олимпиадаларында призлы урындар яулай һәм республика олимпиадаларында ҡатнаша. Ул укытып сығарған укыусылар математиканан имтиханды уңышлы тапшырып юғары укыу йорттарына инә. Уларҙың 15-е математика укытыусылары булып уңышлы эшләй.
Уҡытыусы булып эшләү дәүерендә Зөләйха Сәхи ҡыҙы талантлы педагог ҡына түгел, ә инициативалы, яҡшы ойоштороу һәләте булған белгес икәнен дә күрһәтә. 1986 йылда уны уҡытыу- тәрбиә эше буйынса директор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Был вазифала ул 2006 йылда хаҡлы ялға киткәнсе эшләй. Ҙур коллективта уҡытыу-тәрбиә эшен дөрөҫ ойоштороу, методик эш, алдынғы педагогик тәжрибәне өйрәнеү һәм укытыу процесына индереү менән етәкселек итеү, инновацион технологияларҙы өйрәнеү һәм ҡулланыуҙа педагогик хеҙмәткәрҙәргә ярҙам итеү — был эштәрҙе башҡарыу етәксенән төплө белем, ҙур ныҡышмалылыҡ һәм ижади эҙләнеүҙәр талап итә.
З. Иманғолова иң беренсе методик мөйөш төҙөп, һәр уҡытыусы тураһында мәғлүмәт туплай, эш тәжрибәһен өйрәнә. Мәктәптә төрлө дәрес формалары, алдынғы методтар ҡулланыла башлай, балаларҙың ижади һәләттәрен үҫтереүгә ҙур иғтибар бирелә. Был өлкәлә уңыштары булған уҡытыусыларҙың тәжрибәһен таратыу маҡсатында мәктәптә район уҡытыусылыры, мәктәп етәкселәре өсөн төрлө саралар үткәрелеп тора. «Йыл уҡытыусыһы» конкурстарында Байназар мәктәбе уҡытыусылары районда һәм республикала призлы урындар яулайҙар. Былар бөтәһе лә Зөләйха Сәхи ҡыҙының хеҙмәт емештәре. Ул педагогик коллективты борсоған проблемаларҙы ыңғай хәл итергә тырыша, һәр кем менән уртаҡ тел таба, ыңғай яҡтарын күрә, эшкә дәртләндерә белә. Тырышлығы, булдыҡлылығы, ойоштороу һәләте менән уҡытыусылар, элекке уҡыусылары, йәмәғәтселек алдында абруй ҡаҙана.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
О присвоении Почётного звания «Заслуженный учитель Республики Башкортостан» работникам народного образования)
Тялсора
Тялсора — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шелаша йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡораласыҡ (Дүртөйлө районы)
Ҡораласыҡ (Каралачук) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 528 кеше. Почта индексы — 452316, ОКАТО коды — 80224830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фюрстенцелль монастыры
Фюрстенцелль монастыры (Kloster Fürstenzell) — элекке ирҙәр цистерциан аббатлығы. Фюрстенцелль (Түбәнге Бавария) бавария йәрминкә общинаһы территорияһында урынлашҡан һәм Пассау епархияһына ҡараған; 1274 йылда герцог Генрих XIII ярҙамы менән уға Альдерсбах монастыры филиалы булараҡ магистр Хартвиг нигеҙ һалған. 1803 йылда, Баварияла секуляризация барышында тарҡалған.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1274 йылда башта Изге Лаврентий, ә һуңынан Изге Мария хөрмәтенә изгеләндерелгән Фюрстенцелль монастырына Бавария герцогы Генрих XIII ярҙамында магистр Хартвиг нигеҙ һалған. Монастырҙың «Fürstenzell» (Cella Principis) атамаһы ла уны асыуҙа герцогтың роле булғанға ишаралай. 1274 йылда Фюрстенцеллға Альдерсбах монастырынан тәүге цистерцианлылар килгән, ә 1275 йылдың майында Линц янындағы Вильһеринг монастырынан килгән монах Вальтер монастырҙың беренсе өлкән руханийы йәғни башлығы итеп һайланған. Урындағы хакимдарҙың иғәнә индереүе, Һаунерсдорф мәхәлләһен тапшырыуы, монастырҙы финанс яҡтан үҙ аллы иткән.
Монастырь сиркәүе — өс нефлы базиликалы — 1334 йылда тамамланған һәм Пассауҙың ярҙамсы епискобы Теодерик уны Изге Лаврентий хөрмәтенә изгеләндергән. 1440 йылдан алып 1457 йылға саҡлы монастырҙың өлкән руханийы аббат Зандхааз Ахаз (Achaz Sandhaas) осоронда ҡорам киңәйтелгән; яҡынса 1490 йыл тирәһе аббат Йоһаннес Шлеттерер хорҙы готика стилендә үҙгәртеп ҡорған. Фюрстенцелль аббатлығы бер ҡасан да күренекле байлыҡҡа эйә булмаған: шулай XV быуатта, финанс хәле ҡатмарлы булыу арҡаһында, монастырь менән идара итеү төп монастырь Альдерсбахҡа бирелгән.
Реформация барышында Фюрстенцелль монах общинаһы, протестантизм диненә күсеү сәбәпле, үҙенең күп ағзаларын юғалҡан. Әммә XVIII быуатта уҡ, башлыҡтар Абунд II (1707—1727), Стефан III (1727—1761) һәм Отто II (1761—1792) осоронда аббатлыҡ үҫешкән. Шулай 1740 йылда иҫке сиркәү һүтелгән, ә аббат Стефан Майр «сәмле» төҙөүсе булған — мюнхен һарай яны архитекторы Иоһанн Михаэль Фишерға яңы ҡорам проектына заказ биргән. Билдәле архитектор проект өҫтөндә рәссамдар Иоһанн Баптист Штрауб (төп миһрапты ижад иткән), Йозеф Матиас Гетц (ҡабырға миһраптарын эшләгән), Иоһанн Якоб Цайлер (фрескалар) һәм Иоһанн Баптист Модлер (әүәләү һәм рельефтар) менән берлектә эшләгән.
1674—1687 йылдарҙа төҙөлгән монастырь корпусының көнбайыш һәм көнсығыш ҡанаттары аббат Отто дәүерендә төҙөлгән, яңыртылған һәм киңәйтелгән. Шул уҡ дәүерҙә интерьеры күренекле семәрле эштәре менән айырылып торған монастырь китапханаһы ойошторола — биҙәүестәрҙе Пассауҙан килгән оҫта Йозеф Дойчманн эшләгән. Шулай уҡ аббат Отто Изге Маргарет сиркәүен часовня тулыһынса үҙгәртеп ҡорған һәм көнбайыш ҡанатындағы Винченец Фишер һәм Варфоломей Альтомонте фрескалар —вена иртә классицизм стилендә биҙәлгән ҙур залды индергән яңы төҙөткән. Һуңғы монастырь башлығы Эдмунд Бахмайер, үҙ заманына ҡарата кәрәкле һөнәрселек мәктәбе хәҙерге ваҡытта монастырына нигеҙ һалған.
Мөсәт
Мөсәт (Мусатово) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл, Янғантау ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452492, ОКАТО коды — 80247875004.
Фюрстенцелль монастыры
Тарихы һәм тасуирламаһы
1803 йылда аббатлыҡ бөтөрөлгәндән һуң — төбәктә секуляризация барышында — монастырь сиркәүе мәхәллә сиркәүе булараҡ ҡулланылған. Китапханалағы ҡиммәтле китаптар Мюнхендағы һарай яны китапханаһына, ә өлөшләтә — шул йылдарҙа эшләгән Ландсхут университетына күсерелгән. Монастырь миһраптарының бер өлөшө һатылған, ә ҡайһы бер биналар һалдаттар ҡуналҡаһы, ә һуңғараҡ — һарай һәм һыйыр аҙбары итеп ҡуланылған. Монастырь ҡаралтыларын һыра ҡойоусылар ғаиләһе һатып алған һәм Хакльберг 1928 йылда епископлыҡтың һыра ҡыуыу эшенә ҡабат һатҡан. Икенсе донъя һуғышы йылдарында монастырь биналарында хәрби госпиталь урынлаштырылған булған; 1948 йылда бында Фюрстенцелль урта мәктәп барлыҡҡа килгән, ә 1970 йылдан алып 1990 йылға тиклем — бында мәктәп-интернат урынлашҡан.
Мөсәт
Географик урыны
Мөсәт ауылы Йүрүҙән йылғаһы буйында район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡҡа табан 12 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 41 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Мөсәт ауылына XVIII быуаттың 60‑сы йылдарында Себер даруғаһы Мырҙалар улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл был урынға тәүге төпләнеүсе кешенең исемен йөрөтә, уның улы Байбулат Мөсәтов була. Ауыл Сулпа тип тә аталған. 1770 йылда Мөсәт ауылына академик П. С. Паллас килгән, Мөсәт уҙаманды күреп һөйләшкән. Ауыл тау битләүендә, Өфө ҡалаһынан 132 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
1795 йылда 23 хужалыҡта 70 кеше булған. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, 2 һыу тирмәне булған.
1816 йылда VII рәүиз мәғлүмәттәре буйынса 12 хужалыҡта 76 кеше йәшәгән. Ауылдан 40-50 саҡрым алыҫлыҡта өс завод — Эҫем, Минйәр, Ҡытаутамаҡ — заводтары урынлашҡанлыҡтан, урындағы халыҡҡа аҙыҡ-түлек менән сауҙа итеү мөмкинлеге булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда Мөсәттә 125 кеше 35 сирек ужым һәм 239 сирек яҙғы ашлыҡ, 4 сирек картуф сәскәндәр. 1859 йылда 23 йортта 100 кеше йәшәгән. Аралаш-баҫыу сәсеү әйләнеше ҡулланылған. Арыш, бойҙай, һоло, арпа, ҡарабойҙай сәскәндәр. Һөрөнтө ерҙәрҙе тиреҫләнгән. Ябай «башҡорт һәм көнгөр һабандары» менән ер эшкәрткәндәр. Йәшелсә баҡсалары булған. Башҡорт тоҡомло мал үрсеткәндәр.
XIX быуаттың 40-сы йылдарында 25 хужалыҡта 121 йылҡы, 23 эре мөгөҙлө мал, 13 һарыҡ, 40 кәзә иҫәпләнгән. Йүрүҙән йылғаһын аша сығыуға яллаған өсөн һалым статьялары, 4 һыу тирмәне булған. XIX быуаттың аҙағында бакалея кибете була.
1865 йылда 26 хужалыҡта  95 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм хәҙерге үҫеше
1920 йылда Мөсәттәге 50 хужалыҡта 271 кеше донъя көткән.
Халыҡ һаны
Мөсәт ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Кантон тауы,
Йылғалар: Йүрүҙән,
Шишмәләр:
Тиҙләнеш
Тиҙләнеш (ғәҙәттә
a
(от acceleratio) йәки
w
) латин хәрефтәре менән тамғалана — есемдең хәрәкәт итеү тиҙлегенең үҙгәреү тиҙлеген билдәләүсе физик дәүмәл, йәғни тиҙлектең ваҡыт буйынса беренсе сығарылмаһы. Тиҙләнеш есемдең тиҙлек векторы \vec v ваҡыт берәмеге эсендә күпмегә үҙгәргәнен күрһәтеүсе вектор дәүмәл булып тора:
Мәҫәлән, вертикаль буйынса Ер өҫтөнә яҡын ирекле төшөүсе есем, уға тәьҫир иткән һауаның ҡаршылығы бәләкәй булғанда, үҙенең тиҙлеген яҡынса һәр секундта 9,8 м/с-ҡа арттыра, йәғни уның тиҙләнеше сама менән 9,8 м/с². Тура һыҙыҡлы булмаған хәрәкәттә тиҙлек дәүмәленең үҙгәреүе генә түгел, ә уның йүнәлешенең үҙгәреүе лә иҫәпкә алына: әйтәйек, әйләнә буйынса модуле буйынса даими тиҙлек менән хәрәкәт итеүсе есемдең тиҙләнеше нулгә тигеҙ түгел: әйләнәнең үҙәгенә йүнәлгән, модуле буйынса даими (һәм йүнәлеше буйынса үҙгәреүсән) тиҙләнеш күрәбеҙ.
(СИ) халыҡ-ара берәмектәр системаһында тиҙләнештең үлсәү берәмеге секундына метр секунд (русса тамғаланышы: м/с2; халыҡ-ара: m/s2).
Тиҙләнеш һәм бәйле дәүмәлдәр
Материаль нөктәнең теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙләнеш векторы материаль нөктәнең тиҙлек векторын ваҡыт буйынса бер тапҡыр дифференциаллау (йәки радиус-векторҙы ике тапҡыр дифференциаллау) юлы менән табыла:
Әгәр нөктә траекторияһында ниндәй ҙә булһа
t0
ваҡыт моментында координаталары һәм тиҙлек векторы, шулай уҡ тиҙләнештең ваҡытҡа бәйлелеге \vec a (t) билдәле булһа, был тигеҙләмәне интеграллап нөктәнең теләһә ниндәй
Требниц (Саксония-Анхальт)
Требниц (Саксония-Анхальт) (Trebnitz (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 880 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 182 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6682 һәм автомобиль коды — WSF.
Тиҙләнеш
Тиҙләнеш һәм бәйле дәүмәлдәр
t
ваҡыт моментында координаталарын һәм тиҙлеген табырға мөмкин (
ваҡыт моментына тиклем дә, унан һуң да):
Тиҙләнештең ваҡыт буйынса сығарылмаһы, йәғни тиҙләнештең үҙгәреү тиҙлеген характерлаусы дәүмәл, ынтылыш тип атала:
Лизогуб сиркәүе
Лизогуб сиркәүе (Иаков сиркәүе) (укр. Лизогуб Церква (Яков Церква) ) — Елецк монастырының Успение соборына төкәтеп төҙөлгән бина,  казак полковнигы Лизогубтарҙың сиркәү-кәшәнәһе.
Тиҙләнеш
Кәкре һыҙыҡ буйынса хәрәкәт анализы
Материаль нөктәнең бәләкәй участкалағы хәрәкәт траекторияһын яҫы тип һанарға була. Тиҙләнеш векторын \vec a тоташҡан базис буйынса тарҡатырға мөмкин бында
Бинормаль тиҙләнеш тип аталған ҡушылыусыһы һәр ваҡыт нулгә тигеҙ. Быны векторҙары билдәләмәһенең тура эҙемтәһе тип иҫәпләргә була, уларҙы беренсеһе һәр ваҡыт нормаль тиҙләнеш, икенсеһе беренсеһенә ортогональ булырлыҡ итеп һайлайҙар.
Лизогуб сиркәүе
Часовняһы сиркәүгә ҡағылышлы  бик ипле төҙөлә — уның ҙурлығы ғибәҙәтхана янында урынлашҡан галерея дәүмәленә тап килә. Төҙөлөштөң ҡыйығы менән бергә бейеклеге ғибәҙәтхана стенаһының яртыһы тиерлек бейеклектә була. Хәҙер часовня өҫтөндә ике бейек булмаған барабан бар, элегерәк   көнбайыш өлөшө өҫтөндә өсөнсөһө булған.
Тиҙләнеш
Кәкре һыҙыҡ буйынса хәрәкәт анализы
һәм векторҙары ярашлы рәүештә тейеүсе (тангенциаль) һәм нормаль тиҙләнеш тип аталалар.
Шулай итеп, юғарыла әйтелгәндәрҙән сығып, теләһә ниндәй траектория буйынса хәрәкәт ваҡытында тиҙләнеш векторын ошолай яҙып була:
Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт
Әгҙәр \vec a векторы ваҡыт үтеү менән үҙгәрмәһә, хәрәкәт тигеҙ тиҙләнешле тип атала. Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттә юғарыла килтерелгән дөйөм формулалар түбәндәге күренешкә тиклем ябайлашалар:
Бөтә хәрәкәт итеү ваҡыты дауамында тиҙләнеш нулгә тигеҙ булған осраҡ тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттең айырым осрағы булып тора. Был осраҡта тиҙлек даими, ә хәрәкәт тура һыҙыҡлы траектория буйлап бара (әгәр тиҙлек тә нулгә тигеҙ булһа, есем хәрәкәтһеҙ була), шуға күрә бындай хәрәкәтте тура һыҙыҡ буйлап тигеҙ хәрәкәт тип атайҙар.
Нөктәнең тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәте һәр саҡ яҫы була, ә ҡаты есемдең — яҫы-параллель (алға ынтылышлы) була. Киреһе, ғөмүмән алғанда, дөрөҫ түгел.
Тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт башҡа инерциаль иҫәпләү системаһына күскәндә тигеҙ тиҙләнешле булып ҡала. Тиҙләнеш (даими) һәм тиҙлек бер тура һыҙыҡ буйлап, ләкин төрлө яҡҡа йүнәлгән тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт осрағы тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт тип атала. Тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт һәр саҡ бер үлсәмле. Хәрәкәтте тиҙлек нулгә тигеҙ булған моментҡа тиклем генә тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт тип ҡарап була. Бынан тыш, һәр ваҡыт хәрәкәт тигеҙ аҡрынайыусы хәрәкәт булмаған инерциаль иҫәпләү системалары бар.
Тура һыҙыҡлы хәрәкәт
Тура һыҙыҡлы хәрәкәт тиҙләнешле хәрәкәттең мөһим айырым осрағы булып тора, был осраҡта тиҙләнеш теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙлеккә коллинеар (мәҫәлән, есемдең вертикаль башланғыс тиҙлек менән төшөү осрағы). Тура һыҙыҡлы хәрәкәт осрағында координаталар күсәренең береһен хәрәкәт итеү йүнәлешендә һайларға һәм радиус-векторҙы, тиҙләнеш векторын һәм тиҙлекте скалярҙарға алмаштырырға була. Был ваҡытта, тиҙләнеш даими булғанда юғарыла килтерелгән формулаларҙан ошо килеп сыға
Бында
v0
һәм
v
— есемдең башланғыс һәс аҙаҡҡы тиҙлеге,
a
— уның тиҙләнеше,
s
Күп кенә практик яҡтан мөһим формулалар тура һыҙыҡлы тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәттә сарыф ителгән ваҡытты, үтелгән юлды, өлгәшкән тиҙлекте һәм тиҙләнеште нуленсе (v_0=0) башланғыс тиҙлек менән бәйләйҙәр:
шулай итеп был дәүмәлдәрҙең теләһә ниндәй икәүһе ҡалған икәүһен билдәләй (бында ваҡыт хәрәкәт башланғандан алып иҫәпләнә тип фаразлана:
).
Әйләнә буйлап хәрәкәт
Тиҙләнеш векторын
нөктә әйләнә буйлап хәрәкәт иткәндә ике ҡушылыусыға (компоненттарға) тарҡатып була: