cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ринат Хәйри
Ижади эшмәкәрлеге
Нескә хисле шағирҙы балалар донъяһы ла үҙ итә. Ул кескәйҙәр өсөн шиғырҙарын илһамланып ижад итә. Һөҙөмтәлә Ринат Хәйриҙең Башҡортостан китап нәшриәтендә үҙаллы сыҡҡан тәүге йыйынтыҡтары нәҡ кесе йәштәгеләргә һәм мәктәп уҡыусыларына арналған һәм уларға тәғәйенләнгән.
Әүҙем көндәлек хеҙмәт эшмәкәрлеге һәм емешле әҙәби ижад менән шөғөлләнгән һәм инде ныҡлап өлгөрөп еткән шағир, әлбиттә, лирикаға иғтибарын кәметмәй һәм йәмғиәтте борсоған күп яҡлы мәсьәләрҙән дә ситтә тормай. Нәҡ ошо йүнәлештәрҙе яҡтыртҡан әҫәрҙәр уның 1990 йылда донъя күргән «Эҙләйем һине» исемле йыйынтығында тупланған. Уға ингән «Ҡорбан» поэмаһын уҡыусылар шунда уҡ оҡшатты, тәнҡитселәр ҙә тик ыңғай фекер әйтте. Шуға ла был китап һәм поэма өсөн Ринат Хәйри үлгәндән һуң Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһына лайыҡ булды.
Навыем
Навыем — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Самсоновская йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөйөшлөк (йондоҙлоҡ)
Мөйөшлөк (йондоҙлоҡ) (Norma) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ1 Nor, яҡтылығы 4,01 була. Майҙаны буйынса урыны — 74.
Валай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юравый
Юравый — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыль-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фролиха (Тарсьма ҡушылдығы)
Фролиха  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарсьма йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Оганесов Николай Сергеевич
Биографияһы
Николай Сергеевич Оганесов Дондағы Ростовта юрист ғаиләһендә тыуған (атаһы — һуғыштан һуң Калининград өлкә адвокаттар коллегияһы Президиумы етәкселәренең береһе була). Хеҙмәт юлын 1964 йылда фрезеровкалаусы булып башлай. 1967 йылда Төньяҡ-Кавказ хәрби округы трибуналының суд секретары була һәм бер үк ваҡытта Ростов университетының юридик факультетында уҡып, уны 1972 йылда тамамлай. Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Фролиха (Тарсьма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оганесов Николай Сергеевич
Биографияһы
1972 йылда баҫыла башлай. 1974—1989 йылдарҙа ауыр машиналар эшләү ғилми-тикшеренеү институтында юрисконсульт була, бер үк ваҡытта төбәк һәм баш ҡала нәшриәттәрендә, «Смена» журналыгда әҫәрҙәрен баҫтыра. 1989 йылдан «Дон» журналында — бүлек мөдире, ә 1995 йылда шәхси нәшриәт мөхәррир була.
1983 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы, 1991 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Фролиха (Тарсьма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оганесов Николай Сергеевич
Биографияһы
Николай Оганесовтың әҫәрҙәре чех (1984, 1987, 1988), ҡытай (1989), литва (1990) телдәренә тәржемә ителгән һәм баҫылған. Н. Оганесов «Мальчик на качелях» (2 серия, Лен. телевидениеһы, 1985 й.) телевизион нәфис фильмының сценарий авторы; «Убить Шакала» (А. Довженко исемендәге киностудия, 1991 й.) һәм «Стамбульский транзит» (А. Довженко исемендәге киностудия, 1993 й.) нәфис фильмдарының сцнарийы авторҙары.
Ул Ж. Оффенбах музыкаһына — «Орфей в аду» опереттоһына (премьераһы Ростов дәүләт музыка театрында (РГМТ) 2003 йылдың сентябрендә була); С. Прокофьев музыкаһына -«Ромео и Джульетта» (РГМТ-та премьераһы — 2006 йылдың феврале); Д. Шостакович музыкаһына — «Гамлет» (РГМТ, премьера — 2008 йылдың майы); П. Чайковский музыкаһына -«Драма на охоте» (РГМТ, премьера — 2010 йылдың июне); А. Адан музыкаһына «Корсар» (РГМТ, премьера — 2011 йылдың июне) балеттарына либреттолар яҙа.
2006 йылдан Николай Восенаго тәхәллүсе менән Интернетта шиғырҙарын баҫтыра. «Стихи.ру» ресурсында уның әҫәрҙәренең бите бар. 2010 йылда «Эбонитовый заяц» шиғри йыйынтығы донъя күрә.
Николай Оганесов ике тапҡыр — 1980, 1984 йылдарҙа «Смена» әҙәби журналының премияһына лайыҡ була, 1984 йылда йәштәргә коммунистик тәрбиә биреү буйынса ҙур эш алып барғаны өсөн — ВЛКСМ Үҙәк комитетының, 2006 йылда Рәсәй Мәҙәниәт министрлығының Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләнә.
Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәй.
Сюрней-Шор
Сюрней-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пинзорта-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күсем (Әбйәлил районы)
Күсем (Кусимово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 419 кеше. Почта индексы — 453613, ОКАТО коды — 80201834003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Күсем — Советтар Союзы Геройы генерал-майоры Т. Т. Күсимовтың, тәүге төпләнеүсенең алыҫ тоҡомо нигеҙ һалған ауыл.
Ауылға нигеҙ һалыусының фамилияһы билдәһеҙ. Уның улдары, ейән-ейәнсәрҙәре һәм бүләләре күп булған. Уның улдары Хәбибулла (1768—1840), Ғөбәйҙулла, Нурмөхәмәт, Динмөхәмәт Күсимовтар кантон идаралығы чиновниктары булып хеҙмәт итә.
Тәүге ревизия ваҡытында 24 йортта 123 кеше йәшәгән. 1859 йылда 45 йорттан 348 кеше теркәлгән. Тәүге совет иҫәбен алыу 108 йортта 516 кешене күрһәткән.
Башҡорт атлылары Байгилде Аҙанғолов, Иҡсан Иҙрисов, Абдулғәфәр Ирназаров, Яныбай Илсебаев, Әбделҡасим Сәлихов илде һәм Европаны Наполеон иҙеүенән азат итеүҙә ҡатнашҡан.
Ауыл халҡы башлыса ярым күсмә малсылыҡ менән шөғөлләнгән. Июль-август айҙарында Сәңгелдәк, Янай, Әүмеш йылғалары үҙәндәре буйлап күсеп йөрөйҙәр. 264 кешенең 35 йортонда 325 ат, 250 һыйыр, 220 һарыҡ, 9 кәзә тотолған. XIX быуаттың 40-сы йылдарында ужым игене тураһында белмәйҙәр ине. Яҙғы культуралар ғына сәселгән, йылына 926-шар бот
Тағы уҡығыҙ
Бүздәк
Бүздәк (Буздяк) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл, ошо исемдәге район үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 10323 кеше булған. ОКАТО коды — 80217807001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Симметрия
right|thumb|150px|«Виртувий кешеһе». [[Леонардо да Винчи (1940, Академия галереяһы, Венеция)]]
(συμμετρία = «нисбәтлелек»; «бергә» +  «үлсәйем»), киң мәғәнәлә — ниндәйҙер үҙгәрештәрҙә, әүерелештәрҙә (мәҫәлән: тороштоң, энергияның, мәғлүмәттең, башҡаның) асылған ярашлылыҡ, үҙгәрмәүсәнлек (инвариантлылыҡ). Шулай, мәҫәлән, есемдең сферик симметрияһы, әгәр уны арауыҡта ирекле мөйөштәргә борһаң (бер нөктәһен урынында һаҡлап), есемдең күренеше үҙгәрмәй тигәнде аңлата. Ике яҡлы симметрия ниндәйҙер яҫылыҡҡа ҡарата уң һәм һул яғы бер төрлө күренә тигәнде аңлата.
Симметрияның боҙолоуы йәки булмауы асимметрия йәки аритмия тип атала.
Симметрия теүәл йәки яҡынса булырға мөмкин.
Геометрияла симметрия
Геометрик симметрия — симметрияның күптәргә билдәле төрө. Геометрик объект, әгәр геометрик әүерелештән һуң уның ҡайһы бер тәүге үҙенсәлектәре һаҡланып ҡалһа, симметриялы тип атала. Мәҫәлән, үҙәге тирәләй боролған түңәрәк баштағы түңәрәктеке кеүек үк формаға һәм ҙурлыҡҡа эйә. Шуға күрә түңәрәк боролошҡа ҡарата симметриялы була (йәғни уның күсәр симметрияһы бар). Геометрик объект өсөн мөмкин булған симметрия төрҙәре мөмкин булған бик күп геометрик әүерелеүҙәргә һәм әүерелдерелгәндән һуң объекттың ниндәй үҙенсәлектәре үҙгәрешһеҙ ҡалырға тейеш булыуына бәйле.
Геометрик симметрия төрҙәре:
Көҙгөләгесә симметрия
Көҙгөләгесә симметрия йәки сағылыш — хәрәкәтһеҙ нөктәләр күмәклеге гиперяҫылыҡ булған (өс үлсәмле арауыҡ осрағында — яҫылыҡ ҡына) Евклид арауығы хәрәкәте. Көҙгөләгесә симметрия термины объекттарҙың ярашлы симметрия тибын тасуирлау өсөн дә, йәғни объект сағылыш операцияһы ваҡытында үҙ-үҙенә күскәндә ҡулланыла. Был математика төшөнсәһе оптикала объекттарҙың һәм уларҙың яҫы көҙгөлә сағылған (уйҙырма) һүрәттәренең нисбәттәрен тасуирлай. Күп кенә тәбиғәт закондарында (кристаллографияла, химияла, физикала, биологияла һәм башҡаларҙа, шулай уҡ сәнғәттә һәм сәнғәт фәнендә) сағылыш таба.
Күсәр симметрияһы
Әгәр фигураның һәр нөктәһе өсөн А тура һыҙығына ҡарата симметриялы нөктә шулай уҡ был фигураға ҡараһа, фигура А тура һыҙығына ҡарата симметриялы тип атала.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы (10 июнь 1952 йыл) — Башҡортостандың халыҡ шағиры (2022), прозаик, публицист, тәржемәсе һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), Башҡортостан Республикаһының 1—3-сө саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (1995—2008), Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Йәмәғәт Палатаһы ағзаһы (2011—2012), Башҡортостан Республикаһы Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе (2004—2011), Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы яҙыусылар берлектәре ағзаһы (1995), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2017). 2012 йылдан Башҡорт Википедияһының әүҙем мөхәррире.
Симметрия
Әйләнмә симметрия
Әйләнмә симметрия — объекттың m-үлсәмле Евклид арауығының бөтә йәки бер нисә үҙ боролошона ҡарата симметрияһын аңлатҡан термин. Үҙ боролоштары тип йүнәлеште һаҡлаусы изометрия төрҙәре атала. Шулай итеп, боролоштарға яуап биргән симметрия төркөмдәре — E+(m) (ҡара: Евклид төркөмө) төркөмөнөң аҫтөркөмө ул.
Трансляцион симметрия әйләнмә симметрияның айырым осрағы — сикһеҙ алыҫта ятҡан нөктә тирәләй боролош — итеп ҡаралырға мөмкин. Ошолай дөйөмләштергәндә әйләнмә симметрия төркөмө тулы E+(m) менән тап килә. Бындай төрҙәге симметрия сикле һандағы объекттарға ҡулланылмай, сөнки бөтә арауыҡты бер төрлө яһай, әммә ул физик законлылыҡтарҙы төҙөгәндә файҙаланыла.
Арауыҡтың тотороҡло нөктәһе тирәләй үҙ боролоштары күмәклеге махсус ортогональ төркөм SO(m) — билдәләүсеһе 1-гә тигеҙ булған m×m ортогональ матрицалар төркөмөн — төҙөй. m = 3 булған айырым осраҡ өсөн төркөм боролоштар төркөмө тигән махсус исем йөрөтә.
Яңы Туҡмаҡ
Яңы Туҡмаҡ (урыҫ. Новый Тукмак) — Рәсәйҙең Башҡорт АССР-ы Благовар районынындағы 1981 йылда бөтөрөлгән ауылы.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Биографияһы
Хеҙмәт юлын Белорет ҡалаһындағы 1-се интернат-мәктәптә тәрбиәсе булып башлай. Артабан Белорет районы һәм ҡала гәзите «Урал»дың мөхәррире булып эшләй.
Яңы Туҡмаҡ
Тарихы
Совет власын урынлаштырғанға тиклем ауыл Новоселовский олоҫона инә. 1972 йылдың 1 июленән Языков ауыл Советы составында, унда башлыса урыҫтар йәшәй.
Симметрия
Әйләнмә симметрия
Физикала боролоштар төркөмөнә ҡарата инвариантлыҡ арауыҡтың изотроплығы тип атала (арауыҡта бөтә йүнәлештәр тиң хоҡуҡлы) һәм физик закондарҙың, атап әйткәндә, боролошҡа ҡағылышлы хәрәкәт тигеҙләмәләренең инвариантлығында сағыла. Нётер теоремаһы был инвариантлыҡты һаҡланыусы дәүмәл (хәрәкәт интегралы) — мөйөш моменты — булыуы менән бәйләй.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Ижады
Гүзәл Ситдиҡова тиҫтәнән ашыу китап авторы.
Яңы Туҡмаҡ
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 20 мартындағы 6-2/92-се «Благовар районының ҡайһы бер тораҡ пункттарын берләштереү тураһындағы» Указына ярашлы Яңы Туҡмаҡ ауылы Мирный ауылы составына индерелә.
Симметрия
Нөктәгә ҡарата симметрия
A нөктәһенә ҡарата үҙәк симметрия (ҡайһы берҙә үҙәк инверсия) тип X нөктәһен A нөктәһе XX киҫегенең уртаһы булырлыҡ итеп X нөктәһенә күсергән арауыҡты әүерелдереү атала''. Үҙәге A'' нөктәһендә булған үҙәкле симметрия ғәҙәттә Z A тип тамғалана, сөнки S_A тамғаланышын күсәр симметрияһы менән бутарға мөмкин. Әгәр фигураның теләһә ниндәй нөктәһе өсөн A нөктәһенә ҡарата уға симметриялы нөктә шулай уҡ был фигураға инһә, был фигура A нөктәһенә ҡарата симметриялы тип атала. A нөктәһе фигураның симметрия үҙәге тип атала. Шулай уҡ фигура үҙәкле симметрияға эйә тип тә әйтәләр. Был үҙгәртеүҙең икенсе исеме — үҙәге A булған симметрия. Планиметрияла үҙәкле симметрия боролоштоң айырым осрағы, дөрөҫөрәге, 180 градусҡа боролош булып тора.''
Шыумалы симметрия
Шыумалы симметрия — Евклид яҫылығының изометрияһы. Шыумалы симметрия тип ниндәйҙер l тура һыҙығына ҡарата симметрия һәм l-ға параллель векторға (был вектор нулле вектор булырға ла мөмкин) күсерелеш композицияһы атала. Шыумалы симметрияны 3 күсәр симметрияһы композицияһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин (Шаль теоремаһы).
Симметрия физикала
Теоретик физикала физик системаның торошо ҡайһы бер тигеҙләмәләр менән һүрәтләнә. Әгәр был тигеҙләмәләр берәй төрлө симметрияға эйә булһа, йыш ҡына уларҙы сисеүҙе һаҡланыусы дәүмәлдәрҙе (хәрәкәт интегралдарын) табыу юлы менән ябайлаштырып була. Шулай, классик механикала өҙлөкһөҙ симметрияның һәр төрөнә һаҡланыусы дәүмәлде ҡаршы ҡуйыусы Нётер теоремаһы сығарыла. Уға ярашлы, мәҫәлән, есемдең хәрәкәт тигеҙләмәһенең инвариантлығы ваҡыт үтеү менән — энергия һаҡланыу законына; арауыҡта күсеүгә ҡарата инвариантлыҡ — импульс һаҡланыу законына; боролошҡа ҡарата инвариантлыҡ  импульс моменты һаҡланыу законына килтерә.
Суперсимметрия
Суперсимметрия йәки Ферми — Бозе симметрияһы — тәбиғәттә бозон һәм фермиондарҙы бәйләп тороусы гипотетик симметрия. Абстракт суперсимметрия әүерелеше фермионлы һәм бозонлы квант ҡырҙарын бергә бәйләй, шуға күрә улар бер-береһенә әүерелергә мөмкин. Образлы итеп әйткәндә, суперсимметрия матдәне тәьҫирләшеүгә (йәки нурланышҡа) әүерелдерергә мөмкин, һәм киреһенсә.
2009 йыл башына ҡарата суперсимметрия эксперимент ярҙамында дөрөҫләнмәгән физик фараз булып тора. Теүәл симметрия мәғәнәһендә беҙҙең донъяның суперсимметриялы булмауы аныҡ асыҡланған, сөнки теләһә ниндәй суперсимметриялы моделдә суперсимметриялы әүерелеү менән бәйле бозондар һәм фермиондар бер үк массаға, зарядҡа һәм башҡа квант һандарына (спиндан тыш) эйә булырға тейеш. Был талап тәбиғәттә билдәле булған киҫәксәләр өсөн үтәлмәй. Шуға ҡарамаҫтан, шундай энергетик лимит бар: уларҙы уҙғанда ҡырҙар суперсимметриялы әүерелеүҙәргә буйһона, ә лимит сиктәрендә — юҡ тип фараз ителә. Бындай осраҡта  ғәҙәти өлөшсәләрҙең суперпартнерҙары булған өлөшсәләр ғәҙәти өлөшсәләр менән сағыштырғанда бик ауыр булалар. Ғәҙәти өлөшсәләрҙең суперпартнерҙарын эҙләү — хәҙерге заман юғары энергиялар физикаһының төп бурыстарының береһе. Оло адронлы коллайдер, әгәр улар булһа, суперсимметрик киҫәксәләрҙе асыр һәм өйрәнә алыр, йәки, әгәр бер нәмә лә табып булмаһа, суперсимметрик теорияны ҙур шик аҫтына ҡуйыр тип көтөлә.
Трансляцион симметрия
Трансляцион симметрия — ҡаралған системаның үҙенсәлектәре трансляция векторы тип аталған билдәле бер векторға күсештә үҙгәрмәгән симметрия төрө. Мәҫәлән, бер төрлө мөхит теләһә ниндәй векторға күскәндә лә үҙенә-үҙе тап килә, шуға күрә уға трансляцион симметрия хас.
Трансляцион симметрия шулай уҡ кристалдарға ла хас. Был осраҡта трансляция векторҙары, уларҙың һаны сикһеҙ булһа ла, ирекле түгел. Кристаллик рәшәткәнең бөтә трансляция векторҙары араһынан шулай итеп 3 һыҙыҡлы бойондороҡһоҙ вектор һайларға мөмкин, был саҡта трансляцияның теләһә ниндәй башҡа векторы был векторҙарҙың бөтөн-һыҙыҡлы комбинацияһы булыр ине. Был өс вектор кристалл рәшәткәһенең базисын тәшкил итә.
Төркөмдәр теорияһы күрһәтеүенсә, кристалдарҙа трансляцион симметрия θ=2π/n мөйөштәренә боролоштар менән генә яраша, бында n 1, 2, 3, 4, 6 ҡиммәттәрен ҡабул итергә мөмкин.
180, 120, 90, 60 градуслы мөйөштәргә боролош ваҡытында кристалдарҙа атомдарҙың торошо үҙгәрмәй. Кристалдарҙың n-сы тәртиптәге боролош күсәре бар, тиҙәр.
Биологияла симметрия
Биологияла симметрия — был есемдең оҡшаш (бер төрлө, үлсәме буйынса тигеҙ) өлөшсәләренең йәки тере организм формаһының, тере организм йыйылмаһының симметрия үҙәгенә йәки күсәренә ҡарата законға ярашлы урынлашыуы. Симметрия төрө тән төҙөлөшөн билдәләп кенә ҡалмай, ә хайуандың ағзалары системаһының үҫеү мөмкинлектәрен билдәләй. Күп кенә күп күҙәнәкле организмдарҙың төҙөлөшө симметрияның билдәле бер формаларын сағылдыра. Хайуандың кәүҙәһен уйҙа ғына икегә, уң һәм һул яртыға, бүлеп ҡарағанда, симметрияның бындай формаһын билатераль тип атайҙар. Симметрияның был төрө күпселек төрҙәргә, шулай уҡ кешеләргә хас. Уйҙа ғына хайуандың тәнен бер түгел, ә бер нисә симметрия яҫылыҡтары менән тигеҙ өлөштәргә бүлеп ҡарағанда, бындай хайуанды радиаль симметриялы тип атайҙар. Симметрияның был төрө һирәк осрай.
Асимметрия — симметрияның булмауы. Ҡайһы берҙә был терминды тәү сиратта симметриянан мәхрүм ителгән организмдарҙы йәки уның айырым элементтарын тасуирлау өсөн, диссимметрияға — симметрияны икенсел юғалтыуға ҡапма-ҡаршы ҡулланалар.
Симметрия һәм асимметрия — кире төшөнсәләр. Организмдар ни тиклем симметриялы булһа, ул шул тиклем әҙерәк асимметриялы һәм киреһенсә. Ррганизмдарҙың бик аҙы ғына тулыһынса асимметриялы. Шуның менән бергә форма үҙгәртеүсәнлекте (мәҫәлән, амебаның) симметрия юҡлыҡтан айыра белергә кәрәк. Тәбиғәттә һәм, атап әйткәндә, тере тәбиғәттә симметрия абсолют түгел һәм унда һәр ваҡыт бер ни тиклем дәрәжәлә асимметрия була. Мәҫәлән, үҫемлектәрҙең симметриялы япрағы уртаға бөкләгәндә теүәл генә тап килмәй.
Биологик объекттарҙа симметрияның түбәндәге төрҙәре осрай:
Яңы Туҡмаҡ
Тарихы
Хәҙер ауыл биләмәһе Мирный ауыл Советына ҡарай
Симметрия
Радиаль симметрия
Биологияла, әгәр өс үлсәмле йән эйәһе аша бер йәки бер нисә симметрия күсәре үтһә, радиаль симметрия тураһында һүҙ бара. Был ваҡытта радиаль симметриялы хайуандарҙың симметрия яҫылығы булырға ла, булмаҫҡа ла мөмкин. Шулай, Velella сифонофораһының икенсе тәртип симметрия күсәре бар һәм симметрия яҫылығы юҡ
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
Ауыл «Силәбе-Өфө-Һамар» автотрассаһы янында урынлашҡан. Тораҡ пункты янанан ғына Биҙергән йылғаһы аға.
Симметрия
Радиаль симметрия
Ғәҙәттә симметрия күсәре аша ике йәки унан күберәк симметрия яҫылығы үтә. Был яҫылыҡтар тура һыҙыҡ — симметрия күсәре буйынса киҫешәләр. Әгәр хайуан был күсәр тирәләй билдәле бер градусҡа боролһа, ул саҡта ул үҙ-үҙенә сағыла (үҙе менән тап килә). Шундай бер нисә  (полиаксон симметрия) йәки бер (монаксон симметрия) симметрия күсәре булырға мөмкин. Полиаксон симметрия протистар араһында киң таралған (мәҫәлән, радиолярий).
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
Карта буйынса яҡынса координаттары: 54.71667°N, 54.88333°W.
Симметрия
Радиаль симметрия
Ҡағиҙә булараҡ, күп күҙәнәкле хайуандарҙың берҙән-бер симметрия күсәренең ике осо (полюсы) тиң түгел (мәҫәлән, медузаларҙың бер полюсында (ораль) ауыҙ урынлашҡан, ә ҡапма-ҡаршы полюсында (абораль) — ҡалпаҡтың өҫкө өлөшө. Бындай симметрия (радиаль симметрия варианты) сағыштырма анатомияла бер күсәрле-гетерополь симметрия тип атала. Ике үлсәмле проекцияла, әгәр симметрия күсәре проекция яҫылығына перпендикуляр йүнәлһә, радиаль симметрия һаҡлана ала. Ябайлаштырып әйткәндә, радиаль симметрияның һаҡланыуы күҙәтеү мөйөшөнә бәйле.
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
1972 йылдың 1 июленә ҡарата алынған мәғлүмәттәр буйынса алыҫлыҡ:
Симметрия
Радиаль симметрия
Радиаль симметрия күпселек саҡҡыс күҙәнәктәре булған хайуандарға, шулай уҡ күпселек энәтирелеләргә хас. Улар араһында шулай уҡ биш симметрия яҫылығына нигеҙләнгән пентасимметрия тип аталғандар осрай. Энә тирелеләрҙә радиаль симметрия икенсел: уларҙың ҡарышлауыҡтары ике яҡлы симметриялы, ә өлкән хайуандарҙа тышҡы радиаль симметрия иләкле пластинкалары булғанлыҡтан боҙола.
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
ауыл Советы үҙәгенә тиклем (Языков): 12 км
Симметрия
Радиаль симметрия
Хас булған радиаль симметриянан тыш ике нур һымаҡ радиаль симметрия бар (ике симметрия яҫылығы, мәҫәлән, тараҡлыларҙа). Әгәр симметрия яҫылығы берәү генә булһа, симметрия билатераль (Bilateria төркөмө хайуандарының шундай симметрияһы бар) була.
Яңы Туҡмаҡ
Географияһы
район үҙәгенә тиклем (Языков): 12 км
Симметрия
Радиаль симметрия
Сәскәле үҫемлектәрҙә йыш ҡына радиаль симметрик сәскә осрай: 3 симметрия яҫылығы (баҡа һылыуҡасы), 4 симметрия яҫылығы (Potentílla récta), 5 симметрия яҫылығы (ҡыңғырау сәскә), 6 симметрия яҫылығы (көҙгө сәскә). Радиаль симметриялы сәскәләрҙе — актиноморфлы, ә билатераль симметриялы сәскәләрҙе зигоморфлы тип атап йөрөтәләр.
Билатераль симметрия
Билатераль симметрия (ике яҡлы симметрия) — көҙгөләгесә сағылыш симметрияһы, был ваҡытта объекттың бер симметрия яҫылығы бар, уға ҡарата уның ике яртыһы көҙгөләгесә симметриялы. Әгәр симметрия яҫылығына A нөктәһенән перпендикуляр төшөрһәң һәм артабан симметрия яҫылығындағы О нөктәһенән уны AО оҙонлоғона дауам итһәң, ул бөтә яҡтан A нөктәһенә оҡшаш булған A1 нөктәһенә эләгә. Билатераль симметриялы объекттарҙың симметрия күсәре булмай. Хайуандарҙа билатераль симметрия уның кәүҙәһенең уң һәм һул яртыһының оҡшашлығында йәки тулыһынса тиерлек берҙәйлегендә сағыла. Шул уҡ ваҡытта һәр ваҡыт симметриянан осраҡлы тайпылыш була (мәҫәлән, папилляр һыҙаттарҙағы айырмалар, тамырҙың тармаҡланыуы һәм кеше миңенең уң һәм һул ҡулында төрлөсә урынлашыуы). Йыш ҡына тышҡы төҙөлөштә ҙур булмаған, ләкин ҡануни айырмалар була (мәҫәлән, ун ҡул менән эш итеүсе кешенең уң ҡулы үҫешкәнерәк мускулатуралы була), кәүҙәнең уң һәм һул яртыһында эске ағзалар урынлашыуында ла һиҙелерҙек айырма була. Мәҫәлән, һөтимәрҙәрҙәрҙең йөрәге ғәҙәттә симметриялы урынлашмай, һулға тайпылыш менән урынлаша.
Хайуандар эволюцияһында билатераль симметрияның барлыҡҡа килеүе субстрат буйлап (һыу ятҡылыҡтары төбөнән) шыуышыу менән бәйле, шуға ҡарап, кәүҙәнең арҡа һәм ҡорһаҡ яғы, уң һәм һул яртылары формалаша. Дөйөм алғанда, хайуандар араһында билатераль симметрия әүҙем хәрәкәтсән формаларҙа ултырыусандарға ҡарағанда нығыраҡ сағыла.
Билатераль симметрия, энә тирелеләрҙән башҡа, бөтә юғары үҫешкән хайуандарға хас. Тере организмдарҙың башҡа батшалыҡтарында билатераль симметрия аҙ һандағы формаларға хас. Протисталар араһында ул дипломонадалар (мәҫәлән, лямблия), трипаносомаларҙың ҡайһы бер формалары, бодонидалар, күп фораминифераларҙың ҡабырсаҡтары өсөн хас. Үҫемлектәрҙә ғәҙәттә билатераль симметрия бөтә организмға түгел, ә уның айырым өлөштәренә — япрағына һәм сәскәһенә хас. Билатераль симметрик сәскәләрҙе ботаниктар зигоморфлы тип йөрөтә.
Яңы Туҡмаҡ
Инфраструктураһы
Яңы Туҡмаҡ башланғыс мәктәбе эшләй.
Симметрия
Химияла симметрия
Симметрия химия өсөн бик мөһим, сөнки спектроскопияла, квант химияһында һәм кристаллографияла күҙәтеүҙәрҙе аңлата.
Яңы Туҡмаҡ
Инфраструктураһы
Ауыл халҡы БашЦИК исемендәге совхозда эшләй.
Симметрия
Химияла симметрия
Кристаллографик нөктәле симметрия төркөмө — ул кристалдың макросимметрияһын һүрәтләүсе нөктәле симметрия төркөмө. Кристалдарҙа бары тик 1, 2, 3, 4 һәм 6 тәртибендәге күсәрҙәр генә (боролош һәм үҙборолош булмаған) рөхсәт ителгәнлектән, сикһеҙ һандағы нөктәле симметрия төркөмөнөң тик 32-һе генә кристаллографик симметрия төркөмөнә ҡарай.
Анизотропия (ἄνισος — тигеҙ түгел һәм τρόπος — йүнәлеш һүҙҙәренән) — изотропияға ҡапма-ҡаршы, мөхит эсендәге төрлө йүнәлештәрҙә мөхит үҙенсәлектәрендәге (мәҫәлән, физик: һығылмалылыҡ, электр үткәреүсәнлек, йылы үткәреүсәнлек, һыныу күрһәткесе, тауыш йәки яҡтылыҡ тиҙлеге һ. б.) айырма. Кристалдарҙа анизотроплыҡтың сәбәбе булып, тәртип буйынса урынлашҡан атомдарҙың, молекулаларҙың һәм иондарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеү көсөнөң йәки улар араһындағы алыҫлыҡтың (шулай уҡ улар менән туранан-тура бәйле булмаған ҡайһы бер дәүмәлдәрҙең, мәҫәлән, полярлашыу йәки электр үткәреүсәнлек) төрлө йүнәлештәр буйынса бер төрлө булмауы тора. Шулай уҡ молекуляр кристалдарҙың анизотропияһына уның молекулаларының асимметрияһы сәбәп булырға мөмкин. Макроскопик йәһәттән был төрлөлөк, ҡағиҙә булараҡ, әгәр кристалл структураһы артыҡ симметриялы булмаһа ғына күренә.
Яңы Туҡмаҡ
Әҙәбиәт
Башкирская АССР : Административно-территориальное деление на 1 июля 1972 года./Изд. 6-е. — Уфа: Башкирское книжное издательство, 1973. — 388 с. С.95
Симметрия
Диндә һәм мәҙәниәттә симметрия
Кешеләр төрлө контекстарҙа социаль үҙ-ара тәьҫир итешеүҙең симметриялы тәбиғәтен (асимметрик балансты ла ла индергән) күҙәтә. Улар үҙ-ара мөнәсәбәт, эмпатия, ғәфү үтенеү, диалог, ихтирам итеү, ғәҙеллек һәм үс алыу баһаһын үҙ эсенә ала. Симметриялы үҙ-ара мөнәсәбәт «беҙ төрлө-төрлө» тигән сигнал ебәрә, ә асимметриялы үҙ-ара мөнәсәбәт «мин үҙенсәлекле, һинән яҡшыраҡ» тигән фекерҙе белдерә. Тиҫтерҙәр менән мөнәсәбәт симметрия нигеҙендә ҡорола, ә власть мөнәсәбәттәре — асимметрия нигеҙендә.
Симметрияның башҡа төрҙәре
Тәбиғи фәндәрҙә һәм математикала осраған симметрия төрҙәре:
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Ижады
«Ағинәйҙәр ҡоро» хәрәкәтендә ҡатнаша, Википедияның башҡорт телендәге бүлеге үҫешенә күп көс һала: даими рәүештә мәҡәләләр яҙа, төҙәтмәләр индерә; Викикитапхана, Викиһүҙлек, Викиөҙөмтә Инкубатор проекттарын тулыландыра.
2017 йылда «Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы» төбәк йәмәғәт ойошмаһы тарафынан яҙыусының «Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ» (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде.
Республика Башлығы указына ярашлы, 2017 йылда Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһы «Ҡолонсаҡ — арғымыҡ булыр бер саҡ» (шиғырҙар, әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2014. — 156 бит) китабы өсөн ете дәғәүәсе араһынан яҙыусы һәм тәржемәсе Гүзәл Ситдиҡоваға бирелде.
Гүзәл Ситдиҡова «ЛиФФт-2017» Бөтә Рәсәй әҙәби фестивалдәр фестивале конкурсында еңеүселәрҙең береһе булды. Ул Марина Цветаеваның «Принц һәм аҡҡоштар» һәм «Иҫке Мәскәүҙең өйҙәре» шиғырҙарын тәржемә иткәне өсөн беренсе урынды алды.
2021 йылдың 27 майында әҙип Башҡортостан Республикаһының Почёт грамотаһы менән бүләкләнде
2022 йылдың 16 декабрендә Гүзәл Рамаҙан ҡыҙына «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Мемориалдағы тәржемәһе
Өфөләге «Ҡайғылы әсә» мемориалында уйылған шиғырҙың башҡортсаға тәржемәсеһе. Тәржемә итеүенең тарихын ул «Хәтер тере тотҡан саҡта» тигән мәҡәләһендә бәйән итә :
Көтмәгәндә килеп сыҡты был хәл. Ул ваҡытта Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты инем. Бер көн хеҙмәттәшем Дмитрий Николаевич Купцов килеп инде. Ул афған һуғышында булған, эске ҡораллы конфликттарҙа, Чернобыль АЭС-ындағы һәләкәт эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға социаль ярҙам күрһәтеү фонды рәйесе ине. Миңә ҡағыҙ һондо:
Мин уңайһыҙланып киттем:
— Дмитрий Николаевич, һәйкәл бит — бик етди ҡомартҡы! Был эште беҙҙең күренекле шағирҙарға тәҡдим итеү дөрөҫөрәк булыр…
Ул хәрбиҙәргә хас ҡәтғилек менән өҙөп кенә яуапланы:
Симметрия
Асимметрия
Организмда даими рәүештә күҙәнәктәр бүленеүе менән бәйле, асимметрия организмда, һәр хәлдә бер үлсәмдә, биологик симметрия менән бер рәттән ғәҙәти күренеш булып тора (шулай уҡ ҡарағыҙ: Ярымшарҙар араһында асимметрия). Луи Пастер, биологик молекулалар йыһан [йәғни физик] көстәре арҡаһында асимметриялы, улар, үҙҙәренекенә оҡшаш үҙенсәлектәр (асимметриялылыҡ) һалып, был молекулаларҙың формалашыуы өҫтөнән контролде тормошҡа ашыра, тип уйлай. Ул ваҡытта, хатта хәҙер ҙә, физик процестарҙа симметрияға ҙур әһәмиәт бирелә, шулай уҡ ваҡыттан башлап, фундаменталь физик асимметриялар билдәле.
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Мемориалдағы тәржемәһе
А нам с тобой не повезло: К любимым нам не возвратиться. Но матери всему назло В толпе все ищут наши лица. Все ждут, что мы придем домой, Привычно постоим у двери. Что мы убитые с тобой — Они до смерти не поверят. Вы верьте, мамы, мы живем, Совсем вы нас не хороните. Мы в добрых снах домой придем, Вы только ждите, ждите, ждите… Придем, обнимем нежно вас. И слезы радости прольются. Пускай не сами в этот час, Пусть души наши к вам вернутся.
Симметрия
Асимметрия
«Өҫтөнлөк иткән ҡул» төшөнсәһе бар, ул кешеләрҙә һәм хайуандарҙа күнекмәләр үҫешендә асимметрияны аңлата. Нервы ептәрен бер ҡул (тәпәй) менән күнекмәләргә өйрәтеү ваҡытында күнектереү, ике ҡул менән шул уҡ күнектереүгә ҡарағанда, әҙерәк ваҡыт ала
Ситдиҡова Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы
Мемориалдағы тәржемәһе
Яҙмаған беҙгә бәхеттәр: Беҙ — һөйөлөп туймағандар. Тик әсәләр һаман көтә, Өмөттәрен юймағандар. Һиҫкәнәләр, беҙҙер тиеп, Елдәр ҡаҡһа ишек-ҡапҡа, Улым тере, тере, тиеп, Ышанмайса «ҡара» хатҡа. Хәтерҙәрҙә йәшәгәндә Ябылмаҫтар ҡайтыр юлдар, Татлы төштәргә инербеҙ — Шәһит булып ҡалған улдар. Талпынып, йәнебеҙ осор, Әсәйҙәр, һеҙ ҡалған яҡҡа. …Беҙҙе үлем ала алмай Хәтер тере тотҡан саҡта.
Симметрия
Асимметрия
Асимметрия төшөнсәһе шулай уҡ физикала (Ғаләмдең барионлы асимметрияһы, Ом асимметрияһы, Һыйышлыҡ асимметрияһы), математикала (асимметрия коэффициенты, асимметриялы мөнәсәбәттәр, Асимметриялы атом, Асимметриялы криптография), архитектурала һәм башҡаларҙа бар.
Назым (йылға)
Назым  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1172 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 422 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алябьев Александр Александрович
Алябьев Александр Александрович (4 [15] август 1787, Тобольск —, Мәскәү) — рус композиторы, пианисы, дирижеры.
XIX быуатта ҙур уңыш менән файҙалана, 200-гә яҡын романстар, 6 опера, 20 музыкаль комедия, башҡа бик күп музыкаль әҫәрҙәр ижад итә Иң яҡшы әҫәрҙәре — А. А. Дельвиг һүҙҙәренә «Һандуғас» романсы (1826) А. С. Пушкин шиғырҙарына «Ҡышҡы юл», «Ике ҡарға», И Козлов һүҙҙәренә «Киске сың», П.Беранже һүҙҙәоенә Дмитрий Ленский тәржемәһендә «Хәйерсе ҡатын»
Биографияһы
Александр Александрович Алябьев 1787 йылдың 15 авгусында Тобольскиҙа дворяндар араһы губернатор Александр Васильевич Алябьевтың ғаиләһендә тыуа (1746—1822).
1801 йылда Санкт-Петербург Берг-коллегияла 3 класлы унтер-шихтмейстер хеҙмәтен башлай (1801), һуңынан Мәскәүҙә 14-се класлы шихтмейстер (1803) була. 1810 йылда беренсе музыкаль әҫәрҙәрен баҫтыра.
1823 йылда Алябьев подполковник чинында мундиры һәм тулы пенсияһы менән отставкаға сыға. Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта йәшәй. Был ваҡытта яҙыусы Михаил Загоскин, композитор Алексей Верстовский менән дуҫлаша.
1825 йыл башында Алябьев помещик Т. М. Времевты үлтереүҙә ҡәйепләнеп, ҡулға алына һәм ғәйепләүҙәрҙең әйтеп еткерелмәгәнлегенә ҡарамаҫтан, бөтөн хоҡуҡтарынан һәм дворян титулынан мәхрүм ителеп Себергә һөргөнгә ебәрелә. Ҡаты хөкөм ҡарарының төп сәбәбе булып, Алябьевтың, күрәһең, декабристар даирәһенә яҡын тороуы һылтау була. Николай I Алябьевтың яҙмышын йомшартыу тураһындағы үтенесен бер нисә тапҡыр кире ҡаға.
1828 йылда 3 йыл ҡәлғәләге төрмәнән һуң, Алябьев Тобольскиға ебәрелә. Бында ул «Казак музыкаһы» симфоник оркестры ойоштора, симфоник һәм хор концерттары менән етәкселек итә, дирижер һәм пианист булараҡ сығыш яһай. Был осорға Алябьевтың киң билдәле романстары, һәм бер нисә оркестр әҫәре ҡарай, улар «Төньяҡ йырсыһы» тигән йыйынтыҡта баҫылып сыға (1828, 1831).
Алябьев 1832-33 йылдарҙы Кавказда йәшәй, Ставрополь ҡалаһында Свято-Троицкий соборы регентының әйткәнен тыңлау хеҙмәтен башҡара. 1833-34 йылдарҙа Ырымбурҙа, һуңынан Мәскәү губернаһында йәшәй. Халыҡтарҙың музыкаһы менән ихлас ҡыҙыҡһынып, композитор башҡорт, ҡырғыҙ, төркмән, татар халыҡ йырҙарын яҙып ала, уларҙы төҙөй һәм (тарихсы-фольклорсы М. А. Максимович менән берлектә) «Украин йырҙары тауышы» тигән йыйынтыҡ баҫтырып сығара (1832, 1834 й.й. сығара). Тик 1843 йылда ғына Алябьев полиция күҙәтеүе аҫтында Мәскәүҙә йәшәргә рөхсәт ала. Бында ул яңынан театр мөхитенә инә, драматик спектаклдәргә музыка яҙа. 1847 йылда А. С. Даргомыжский менән уның дуҫлығы башлана
Алябьев — күп опера-водевилдәрҙең музыка авторы: П. Н. Араповтың «Сәйәхәтсе бейеүсе актриса йәғни Өс һеңле-кәләш», А. И. Писаревтың «Калифтың уйын-көлкөһө, йәғни бер тәүлеккә шаяртыуҙар».
1840 йылдан Алябьев, тыумыштағы. Римская-Корсаковаға, Екатерина Александровна Офросимоваға (1803—1854) өйләнгән була, уның менән композиторҙы электән яратып йөрөүе берләштерә. Үҙҙәренең балалары булмай, әммә улар Леонила Пассек тураһында хәстәрлек күрәләр (Симонов монастырының тарихсыһы Вадим Пассектың һеңлеһе), уны композиторҙың буласаҡ ҡатыны 1831 йылдар тирәһендә тәрбиәгә ала. Композитор Мәскәүҙә 1851 йылдың 22 февралендә үлә, Симонов монастырында, Алябьевтар кәшәнәһендә ерләнә.
1920—1930 йылдарҙа Симонов монастырының зыяраты емерелә. 2009 йылдың 24 февралендә Мәскәүҙә Иҫке Симоновта Пресвятая Богородица Рождествоһы храмы стеналары эргәһендә композитор Александр Алябьевтың символик ҡәберендә иҫтәлекле тәре асыу тантанаһы үтә.
Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы
Мөхәмәтшин Фәрит Хәйрулла улы (Фәрит Хәйрулла улы Мөхәммәтшин; 22 май 1947 йыл) — Рәсәй дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1998 йылдың 27 майынан алып Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе.
1995 йылдың 16 ғинуарынан 1998 йылдың 28 майынан — Татарстан Республикаһының Премьер-министры. Социология фәндәре кандидаты (1996), Сәйәси фәндәр докторы (2001). Рәсәй Федерацияһы Технология фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1963 йылда Әлмәт ҡалаһындағы газ-бензин заводында токарь булып башлай, артабан «Альметьевбурнефть». тресы ның автотранспорт контораһы шоферы.
1966—1968 йылдарҙа Совет армияһында хеҙмәт итә.
1968—1970 йылдарҙа — «Альметьевнефть» нефтепромысла идаралығы слесаре.
1972 йылда Әлмәт газ сәнәғәте техникумын тамамлай.
Татар АССР-ында партия эшләмәкәрлеге
1970—1978 йылдарҙа — комсомол һәм партия эшендә: Әлмәт ҡала комитеты инструкторы, КПСС-тың Әлмәт ҡала комитеты сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.
1979 йылда Өфө нефть институтын тамамлай.
1985—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Әлмәт ҡала комитеты секретары, артабан икенсе секретары.
1986 йылда һарытау юғары партия мәктәбен тамамлай.
1988 йылдан алып — Әлмәт халыҡ депутаттарының ҡала башҡарма комитеты рәйесе.
1989—1990 йылдарҙа — Татар АССР-ының сауҙа министры.
1990 йылда — КПСС Әлмәт ҡала комитетының беренсе секретары
Татарстан хөкүмәтендә
1990—1991 йылдарҙа — Татар ССР-ының Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары.
1995—1998 йылдарҙа — Татарстан Республикаһының премьер-министры.
1998 йылдан алып — Татарстан Республикаһының Дәүләт советы рәйесе.
1999 йылдан алып — Татарстан Республикаһының Именлек советы рәйесе урынбаҫары.
1998 йылдың майынан 2002 йылдың ғинуарына тиклем — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының Федерация Советы ағзаһы, Федерация, федератив килешеү һәм төбәк сәйәсәте эштәре буйынса Комитет составына инә.
2003 йылдан Татарстанский партияһы төбәк бүлексәһенең политсовет секретары булып 2003 йылдан алып "Берҙәм Рәсәй " партияһының татарстан төбәк бүлексәһе политсоветының секретары була. Бер нисә тапҡыр. Бер нисә тапҡыр Дәүләт думаһы депутаттарын һайлауҙарҙа партия исемлеге лидерҙар рәтенә инә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Әлмәт ҡала шайбалы хоккей Федерацияһы рәйесе, татарстан Республикаһының Хоккей федерацияһы президенты, «Аҡ барс» хоккей клубы президенты була.
2009 йылдан алып — Татарстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ватандаштар эштәре буйынса координация советы рәйесе.
2011 йылдан — Татарстан Республикаһның Волейбол федерацияһы президенты.
2012 йылдан — Рәсәй Федерацияһының Ҡануниәтселәр Советы ағзаһы. Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек мәсьәләләре буйынса комиссия рәйесе. Ҡануниәтселә Советы Президиумы ағзаһы.
2013 йылдан — Татарстан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Милләт-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәр буйынса Советы рәйесе урынбаҫары.
Фәнни эшмәкәрлеге
1996 йылда Ҡазан дәүләт университетында тарих фәндәре докторы, профессор э. с. Рәхмәтуллин ғилми етәкселеге аҫтында «Представительные и исполнительные органы власти Республики Татарстан как фактор стабилизации социальных процессов в период реформирования политической системы» социология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итә. Рәсми оппоненты — философия фәндәре докторы, профессор Ф. С. Фәйзуллин һәм философия фәндәре кандидаты, профессор Р. Б Таһиров. Төп ойошмаһы — И. Лобачевский исемендәге Новгород дәүләт университеты
2001 йылда Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Рәсәй Федерацияһы дәүләт хеҙмәте академияһында сәйәси фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, «Федеративные отношения как фактор социально-политического развития республики-субъекта Российской Федерации» темаға докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
Ведемья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Төҙөлөш
Төҙөлөш — йорттарҙы төҙөү, йүнәтеү, капиталь төҙөкләндереү һәм уларҙы реконструкциялау, реновациялау, реставрациялау.
Металл
Металл конструкциялар — металдарҙан (формалы һәм табаҡлы) яһалған терәк һәм кәртәләй торған төҙөлөш конструкциялары.
Еңел металл конструкциялары — йоҡа профилле металл менән көпләнгән һәм еңел синтетик йылытҡыс ҡуйып төҙөлгән оҙон тағанлы (?) йорттар.
Төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре
Төҙөлөш нормалары һәм ҡағиҙәләре (СНиП) — техник, төҙөлөш стандарттары йыйынтыҡтары. 2001 йылда СНиПтар Ҡағиҙәләр йыйынтығы тип үҙгәртелә башланы. Европа Берлешмәһе илдәрҙә аналогы — Eurocodes, Еврокод стандарттары.
Еврокодтар (Eurocodes)
Eurocodes, Еврокод (Европейские кодексы, Еврокодексы, Еврокоды) —Европа Берләшмәһе илдәрҙә йорттарҙағы ауырлыҡ күтәреүсе конструкцияларҙы (силовые)  проектлау стандарттар йыйынтығы. Рәсәйҙәге аналог — Ҡағиҙәләр йыйынтығы.
Башҡа
Ҡала төҙөлөшө кодексы, РФ Хөкүмәтенең 16.02.2008 й. 87-се һанлы  «Проект документацияһының бүләктәре һәм уларҙын йөкмәткеһенә талаптар» ҡарары.
Проект документацияһы һәм проект эше стадиялары
Проектлау — төҙөлөштә беренсе һәм иң бурыслы осоры. Ҡулланыу буйынса проекттар айырыла: Проектлау эшендә нигеҙ документы — застройщик һәм проект ойошмаһы араһындағы килешеү (контракт). Килешеүгә «проектлауға задание» ҡушыла. «Проектлауға задание» заказсы менән төҙөлә һәм бының өсөн урындағы архитектура бүлегенең ризалығы алына. Типовой биналар махсус урындағы талаптарға ярашлы булырға тейеш. Мәҫәлән, Мәскәүҙә « Төҙөлөш нормалары һәм ҡәғиҙәләре» (ТНҠ) талаптарына урындағы «Мәскәү дәүләт төҙөлөш нормалары» талаптары өҫтәлә.2002 йылдан THҠ урынына Ҡағиҙәләр йыйынтығы индерелә («Техник көйләү» 27.12.2002 184-ФЗ һанлы закондын 2 статьяһына ярашлы).
Ойоштороу-технологик проект документацияһы (ОТД)
ОТД-ға Эште Башҡарыу Проекты (ЭЭП, русса ППР — проект производства работ) һәм Төҙөлөштө Ойоштороу Проекты (ТОП, русса ПОС — Проект организации строительства) инә. ОТД-ла эштә именлек, хәүефһеҙлеҡ, эште башҡарыу, эштең сифаты, контроль һәм башҡа материалдар бар. ТОП-ң минималь составы: ЭЭП генподряд һәм субподряд ойошмалар менән эшләнә. ЭЭП технологик карталар, ТОП һ. б. документтар нигеҙендә төҙөлә.
Төҙөлөштөң генераль планы (ТГП, Стройгенплан) — төҙөү барышында булған ваҡытлы биналар, монтаж һәм күтәреү механизмдары урыны күрһәтелгән план. ТГП дөйөм һәм объектлы була.
Ойошма эште күп йыл эшләһә, хеҙмәт етештереүсәнлеге юғары була. Ошо закон ойошмаларҙы махсус эштәр башҡарыр ?. Төҙөлөштә эҙмә— эҙлекле, паралель һәм ағым ысулдары (последовательный, паралельный и поточный методы) ҡулланыла.
Төҙөлөш иҡтисады
Смета хаҡы С=ТС+ҺС+СТ, ТС — Тура сығымдар (эшселәрҙең эш хаҡы, материалдар хаҡы, төҙөлөш— монтаж эштәре хаҡы) ҺС- һалым сығымдары (ойошманың идара итеү, хеҙмәтләндереү буйынса сығымдары). СТ — подряд ойошмаһының норматив төшөмө
Йортарҙы һәм биналарҙы төҙөү дөйөм маҡсаттары
Йортарҙы төҙөү ысулдары. Конструкцияны проект положениеһына ҡуйыу ысулы буйынса: 1-7 ысулдарҙын яҡшы яҡтары:
1-7 ысулдарҙың насар яҡтары:
Бәйләнеш графигы
Бәйләнеш графигы — хисапланған ваҡыт параметрҙары менән бәйле модель. Бәйләнеш графигында проекттағы эштәр күрһәтелә.
Гант диаграммаһы
Гант диаграммаһы (Gantt chart) — бағаналы диаграммаларҙың популяр төрө. Проекттарҙы планлаштырыу ысулдарының береһе. Проекттар идара итеү программаларында ҡулланыла. 1910 йылда Генри Л. Грант тарафынан эшләнгән. Бәйләнеш графиктары төҙөү өсөн ҡулланыла. thumb|300px|Гант диаграммаһы
Дәүләт элемент смета нормалары (ДЭСН)
Дәүләт элемент смета нормалары — төҙөлөш эштәрғә дәүләт элемент смета нормативтар йыйынтыктары.
Йәшел төҙөлөш
Йәшел төҙөлөш (green construction, Green building), йәшәүсән төҙөлөш (sustainable building) - йорт йәшәү циклы барышында бөтә тирә-яҡ мөхит мөмкинлектәрҙе һәм ресурстарҙы максималь ҡулланыу. Йорт йәшәү циклға планлаштырыу, проектлау, төҙөү, эксплуатациялау-файҙаланыу, техник хеҙмәтләндереү, төҙөкләндереү, деконструкция, һүтеү инә.
1998 йылда «LEED 2.0 Йәшел биналар буйынса Америка Советы» тарафынан Йортто энергоэффектив һәм экология буйынса проектлау йәшел төҙөлөшкә ҡараған биналарҙы сертификациялауҙы азат системаһы, йәшәүсән үҫеш проекттарының нәтижәлелеген һәм экологик яҡтан баһа биреү өсөн эшләнгән.
Рәсәй
Архитектура һәм төҙөлөш -юғары белемдең бакалавриат һәм магистратура төркөмө. РФ Мәғариф һәм фән министрлығының 31.05.2011 N 1975 бойроғо буйынса коды — 270000. 270000 төркөмдә 3 специалитет (5 йыл уҡыу) ҡалдырылған:
Төҙөлөш һөнәрҙәренә әҙерләү уҡыу йорттары:
Первушин (Кушнаренко районы)
Первушин (Первушино) — Башҡортостандың Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 440 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Моховая (Каменка ҡушылдығы)
Моховая — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оттштедт-ам-Берге
Оттштедт-ам-Берге (Ottstedt a. Berge) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 263 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
И. Чавчавадзеның йорт-музейы
Экспозиция
Чавчавадзеның боронғо юл һандығын (1900 йылдар) музейға Акакий Белиашвили тапшырған.
Тарихы
Андреевский (хәҙер — Григорий Чубинашвили) урамындағы Варвара Гвиниашвилиҙың йортон Илья Чавчавадзе 1900 йылда, өлкәнәйгәс һатып алырға ҡарар итә. Ошо осорҙа 1889—1901 йылдарҙа, ул Тбилисиҙа һеңлеһе Елизавета Сагинашвили йортонда йәшәй (ул ағаһының күп шәхси әйберҙәрен һаҡлай).
Һатып алынған йорт архитектор Симон Клдиашвили проекты буйынса үҙгәртелә, шул саҡта ҡунаҡ бүлмәһе һәм эш кабинеты булдырыла. Камин Италиянан алдырыла.
1902 йылда Чавчавадзе ҡатыны — Ольга Гурамишвили менән был йортҡа күсенә. Бында "әҙәби кесаҙна"лар үткәрелә, хужалар үҙҙәренең әҫәрҙәрен уҡый.
Музей 1957 йылда, яҙыусының 120 йыллыҡ юбилейына ҡарата, асыла.
2016 йылда уны "Музейҙар берекмәһе"нә индереү планлаштырыла.
Һылтанмалар
В доме ждали гостей
Салар теле
Салар теле (Salırça, سالارچا) — уғыҙ төркөмөнә ҡараған төрки телдәрҙең береһе. Саларҙарҙың милли теле. Ҡытайҙың ҡайһы бер көнбайыш райондарында (башлыса Цинхай провинцияһының Сюньхуа-Салар автономиялы өйәҙендә) таралған.
Тарихи
Һөйләшеүселәр һаны — 90 меңгә яҡын кеше (1992). Төрөкмән теленә яҡын. Салгур ҡәбиләләре теленә (XI быуат) барып тоташа тип фараз итәләр. Хәҙерге Салар теле көндәлек аралашыу теле булып тора. Салар теле диалекттарға теүәл итеп тарҡатылмай, көнбайыш, көнсығыш һәм күсә килеүсе һөйләштәргә айырыла. Грамматик һәм лексик системаһына ҡыпсаҡ телдәре, монгол телдәре һәм ҡытай‑тибет телдәре йоғонто яһаған.