cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пашкевич Алоиза Степановна
Биографияһы
1904 йылда Пашкевич Вильно янындағы (хәҙер-Вильнюс районы Науйойи-Вильня) Яңы Вилейка ҡалаһында дауаханала фельдшер булып эшләй, бер үк ваҡытта пропаганда эше менән шөғөлләнә. Пашкевич 1905 йылда Рәсәй империяһынан китер алдынан (ҡулға алыу ҡурҡынысы аҫтында) Белорус социалистик громадаһы менән тәкселек итеүҙә ҡатнаша, Литва һәм Рәсәй социал-демократтары, атап әйткәндә — Мицкявичус-Капсукас һәм Владимир Ульяновтың (Ленин) көрәштәштәренең береһе Борис Вигилев менән бәйләнеш тота. Йыш ҡына Лениндың һүҙҙәрен ҡабатлай «Пролетариат көрәшә, ә буржуазия власҡа ынтыла». Громада буйынса иптәштәре араһында Гитлер оккупацияһы ваҡытында Пилсудский сортниктарының береһенең ағаһы һәм Минск бургомистры Вацлав Ивановский менән нығыраҡ дуҫлаша. Алесь Бурбисты «Инәй адъютанты» тип атайҙар. Уны БССР-ға Һәм Беларусь Милли театрына нигеҙ Һалыусылар араһында телгә алалар.
«Хрэст на свабоду» һәм «Скрыпка беларуская» йыйынтыҡтары, балалар өсөн «Першае чытанне для дзетак беларусаў», «Лемантар», «Гасцінец для малых дзяцей» китаптары авторы. Пашкевич шиғриәтенең төп мотивтары -Тыуған илгә һәм тәбиғәткә һөйөү, социаль иҙеүгә түҙмәүсәнлек һәм халыҡҡа хеҙмәт итеү. Белорус психологик прозаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Уның иң яҡшы хикәйәләре тип «Зелёнка» һәм «Михаська» һанала. Әҫәрҙәренең исемдәре ул ваҡытта империяның Төньяҡ-Көнбайыш крайы поляк шляхтаһы араһында таралған үҙенсәлекле «халыҡ» сифаттарын асыҡлау нигеҙендә яңы милләт барлыҡҡа килтереү идеяһын күрһәтә.. "Яңы йыл хаты хикәйәһе Чеховтың революция йөкмәткеһе бирелгән «На святках» сюжетын ҡуллана. Шағирәнең әҫәрҙәре рус, украин, болгар, чех, немец һәм литва телдәренә тәржемә ителгән. Тәржемәселәр араһында-Владимир Чапега, Никита Шаповал, Людмил Стоянов, Адолф Черны, Витаутас Жеймантас..
Алоиза Пашкевичтың «Соседям в неволе» шиғыры өсөн Рәсәй цензураһы уның ике китабын — «Хрэст на свабоду» йыйынтығын һәм Илларион Свентицкийҙың «Возрождение белорусской письменности» брошюраһын тыя. «Хрэст на свободу» Андрей Шептицкий патронажы аҫтында униат типографияһында баҫыла.. Шағирә унияны белорустарҙы берләштереүсе дин тип һанай. «Сябры» поп-группаһының «Кася» йыры Тетканың «Йәй» шиғырына композитор Игорь Лученко тарафынан яҙылған. Дмитрий Мережковскийҙың «Воскресшие боги» романы, шулай уҡ поляк декадансы вәкиле Густав Даниловскийҙың әҫәрҙәре менән мауыға, Адам Мицкевич уның яратҡан шағиры була. Н. Г. Чернышевскийҙың «Что делать?» китабын юғары баһалай. Уның ижадына Франтишек Богушевич ҙур йоғонто яһай. Гапондың эшмәкәрлеген юғары баһалай: уның «Рәсәй империяһының элекке батшаһы һәм ысын йән ҡыйғыс Николай Романовҡа хаты» менән илһамланып "Хрэст на свабоду"ны яҙа. Революционерҙарҙы Яңы Вилейка ҡалаһының психиатрия дауаханаһында йәшерә. Шағирәне күршеләре Ивановскийҙар ғаиләһендә «Тетка» тип йөрөткәндәр.
Хәтер
Тетка образы әҙәби әҫәрҙәрҙә — шиғырҙарҙа (шул иҫәптән Янка Купаланың), повестарҙа һәм романдарҙа (Л. Арабейҙың «На струнах бури» һәм «Стану песней», В. Ковтундың «Крест милосердия»), художестволы картиналарҙа (Л. Щемелев, Н. Купава, И. Романовский һәм башҡаларҙың) сағылыш тапҡан.
А. Пашкевичҡа (Тетка) һәйкәлдәр Щучин ҡалаһында, Острино ҡасабаһында, Щучинский районының Шестаковцы ауылында ҡуйылған.
Сютик (Березовка ҡушылдығы)
Сютик — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Экштейн Эмма
Эмма Экштейн (Emma Eckstein; 1865—1924) — австрия суфражисы, публицисы.
Шулай уҡ Зигмунд Фрейдтың иң мөһим иртә пациенттарының береһе булараҡ билдәле.
Биографияһы
1865 йылдың 28 ғинуарында Гауденздорфта тыуған.
Эмма Экштейн публицистик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, һәм быуаттар сигендә Фрейд менән әңгәмәләре йоғонтоһонда бер нисә мәҡәлә баҫтыра, уларҙа ул енси тәрбиә мәсьәләләренә комментарий бирә. 1899 йылда Die neue Zeit журналында балаларҙы енси тәрбиәләү тураһындағы мәҡәләһе баҫылып сыға, унда ата-әсә ҡылған енси акт тураһында балаларҙың белеүе тәрбиәүи яҡтан көнүҙәк тигән фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. 1908 йылда ул псевдоним аҫтында «Neues Frauenleben» журналында псевдогермафродит яҙыусы Карл Баер (Karl M. Baer) тормошо тураһында рецензия баҫтыра.
1910 йылда Дора Телеки (Dora Brücke-Teleky) яһаған гинекологик операциянан һуң, Эмма Экштейн публицистиканан ситләшә, һәм шул уҡ ваҡытта уның Зигмунд Фрейд менән дә мөнәсәбәттәре тамамлана.
1924 йылдың 30 июлендә Венала мейеһенә ҡан һауыуҙан вафат була.
Һылтанмалар
== Иҫкәрмәләр ==
Дели
Дели (दिल्ली, Дилли ; ਦਿੱਲੀ; йәки  ; Delhi) — Һиндостандың ҙурлығы буйынса икенсе урын биләүсе (Мумбаинан һуң) союз биләмәһе статусына эйә ҡалаһы. (Дели баш ҡала милли округы). Һиндостандың төньяғында Джамна йылғаһы буйында урынлашҡан.
Үрге Өпәйле ҡала округы
Үрге Өпәйле ҡала округы (Верхнеуфалейский городской округ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе составындағы муниципаль берәмек. Административ үҙәге — Үрге Өпәйле
РФ Хөкүмәтенең 2014 йылдың 29 июлендәге 1398-р «Моноҡалалар исемлеген раҫлау тураһында»ғы бойороғо менән муниципаль берәмек «Рәсәй Федерацияһының иң ҡатмарлы социаль-иҡтисади хәлле монопрофилле муниципаль берәмектәре (моноҡалалар)» категорияһына индерелгән.
Дели
Урынлашыуы һәм физик географияһы
Дели баш ҡала милли биләмәһе Төньяҡ Һиндостанда Уттар-Прадеш (көнсығышҡа) һәм Харьяна (көнбайышта, төньяҡта һәм көньяҡта) штаттары араһында урынлашҡан. 1483 ул км² майҙанды биләй. Уның 783 км² -ры ауыл райондарында тура килә, ә 700 км²-ры — ҡала. Биләмәһенең сиктәре 48,5-гә 51,9 км тәшкил итә.
Дели Ганг йылғаһы уң ҡушылдығы булған Джамна (йәки "Маһабһарата"ваҡытынан билдәле изге Ямуна) йылғаһының көнбайыш ярында урынлашҡан. Был йылғалар араһындағы уңдырышлы тигеҙлек — Доаб, — Хиндустандың боронғо игенселек ере.
Үрге Өпәйле ҡала округы
Тарихы
Ҡала округының сиктәре Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 26 авгусындағы 264-ЗО һанлы «Үрге Өпәйле ҡала округының статусы һәм сиктәре тураһында» ғы законы менән билдәләнгән. Округ үҙәге Үрге Өпәйле ҡалаһы 1761 йылда Өпәйле йылғаһы буйындағы Ҡатай һәм Шуран улустары башҡорттарының ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Бында суйын иретеү һәм тимер етештереү өсөн завод төҙөлгән, һәм унда эшләүселәр өсөн ҡасаба нигеҙләнгән.
Дели
Урынлашыуы һәм физик географияһы
Ҡалаға көньяҡтан йылға ултырмаларының дәү ҡатламдары аҫтында ҡалған боронғо тау теҙмәһе — Аравалли ҡалдыҡтары килеп терәлә.
Үрге Өпәйле ҡала округы
Географияһы
Ҡала округы Силәбе өлкәһенең төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Ҡала округының административ сиктәрендәге ер фондының дөйөм майҙаны 161 308 гектар тәшкил итә. Ҡала округы ерҙәренең төп өлөшө — 160 368 гектар, йәғни бөтә территорияның 99,4 проценты дәүләт һәм муниципаль милектә урынлашҡан. Граждандарҙың милкенә ҡараған ерҙәрҙең майҙаны 662 гектар тәшкил итә. Юридик шәхестәрҙең милкендә 278 гектар. Үрге Өпәйле ҡалаһы үҙе Ҡариҙел ҡушылдығы Өпәйле йылғаһы буйында, Силәбе өлкәһенең төньяғында (Свердловск өлкәһе менән сиктәш), Урта Уралдың көньяҡ битләүендәге Өпәйле һыртында урынлашҡан. Ҡаланың күп өлөшөн таулы урындар тәшкил итә. Ҡаланан йыраҡ түгел Аракүл һәм Иткүл күлдәре урынлашҡан.
Дели
Урынлашыуы һәм физик географияһы
Был ҡалҡыулыҡтар уратып алған тигеҙлектең бер төрлөлөгөн йәнләндереп ебәрә. (Делиның уртаса бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 293. м.).
Ҡала биләмәләре Һинд- Ганг тигеҙлеге сиктәрендә урынлашҡан. Ләкин уның ландшафты бик күп төрлө. Ул төньяғындағы ауыл хужалығы биләгән тигеҙлектәрҙән алып, көньяғындағы ҡоро ҡалҡыулыҡтарға тиклем үҙ эсенә ала.
Ҡасандыр көньяҡ биләмәһендә бер нисә күл була. Әммә уларҙы файҙалы ҡаҙылмаларҙы сығарыу өсөн ҡороталар.
Ҡала аша уны ике өлөшкә айырып Джамна йылғаһы аға. Ике яҡты тоннелдәр һәм күп һанлы күперҙәр тоташтыра.
Джамнаның ҡушылдығы булған Хиндон йылғаһы, көнсығыш яғынан Дели ҡалаһын Газиабад ҡалаһынан айырып тора
Убалар араһында иң билдәлеһе — Дели һырты 318 тиклем м бейеклеккә етә. Ул Аравалль һыртының бер тармағы булып тора һәм дуға булып ҡаланы төньяҡ-көнбайыштан уратып тора.
Дели биләмәһе һинд ер тетрәү зоналауы буйынса iv дәрәжәләге сейсмик яҡтан хәүефле зонаға ҡарай. Йәғни унда көслө ер тетрәү хәүефе бар. Әммә бындай осраҡтарҙың әлегә тиклем булғаны юҡ.
Климаты
Дели климаты — тропик муссон. Бөтә Һиндостандағы кеүек, унда ла бик тигеҙһеҙ яуым-төшөм режимы хас. Муссон июндә, Һинд океанынан килгән дымлы һауа массаларынан башлана һәм сентябрь аҙағында тиклем дауам итә.
Йәй бик оҙаҡ һәм эҫе. Ә иң йылы айҙар-июнь һәм май. Был мәлдә сүлдән килгән ҡыҙыу һауа массалары өҫтөнлөк итә. Июндең уртаса температураһы +33,4 °C.
Ә уртаса алғанда иң юғары һауа температураһы +40 °C тирәһе.
Ҡыш был түбән географик киңлек өсөн ҡоро һәм һалҡын була. Әммә Гималайҙан төшкән һыуыҡ һауа ағымына бәйле ҡалала ҡышҡыһын көслө томан тора. Ҡырауҙар бик һирәк күҙәтелә. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 794 мм. Уның күп өлөшө июндән авгусҡа тиклем арауыҡҡа тура килә.
Тарихы
Дели — "ете империяның баш ҡалаһы " булып Һиндостан [неавторитетный источник?] тарихына ингән. Археологик күҙәллау буйынса Дели ҡалаһында бер нисә мең йылдан ашыу элек төҙөлгән бөтә донъя әһәмиәтендәге 60000 тирәһе һәйкәл бар.
Тәүге Дели «ҡалаһы», легенда буйынса яҡынса беҙҙең эраға тиклем 3000 йыл элек, Маһабһаратаның Пандавтар династияһы нигеҙ һала. Баштағы атамаһы Индрапрастха.
Тәүге тораҡтар беҙҙең эраға тиклем VIII—II быуаттарҙа Пурана Кил ҡәлғәһе биләмәһендә урынлаша. Беҙҙең эраға тиклем II быуаттан Джамна менән Аравалль тауҙары араһында Маурья династияһы батшалары идара итә.
Шул ваҡыттан күп кенә археологик ҡомартҡылар һаҡланып ҡалған. Атап әйткәндә, 1966 йылда император Ашока яҙмалары (беҙҙең эраға тиклемге 268—232 йй.) табыла.
Бик күп быуаттар ташландыҡ хәлдә ҡалған ҡала 340 йылда батша Канаудж Дехол тарафынан яңынан тергеҙелә. Ҡайһы бер фараздар буйынса, ҡала ошо батша хөрмәтенә Дели тип атала.
1011 йылда солтан Мәхмүт Газневи тарафынан ҡала штурм менән алына һәм талана. Ул Дели ҡалаһын үҙенең провинцияһы итеп, унда идара итеүгә раджаларын тәғәйенләй.
1193 йылда ҡаланы афған хәрби етәксеһе Кутб уд-дин Айбек баҫып ала һәм үҙе нигеҙләгән Дели солтанлығының (өс быуаттан ашыу йәшәй) баш ҡалаһы итә. Ул идара иткән йылдарҙа ҡаланың көньяҡ өлөшө булған Лал-Котта төҙөлөш эштәре әүҙемлек ала.
Кутб уд-дин Айбек беренсе афған династияһына башланғыс һала. Ул дәүерҙәрҙә Дели Азияла иң бай ҡалаларҙың береһенә әүерелә.
1288 йылдан ҡалаға икенсе төрөк династияһы Гильджи батшалыҡ итә башлай. Был осорҙа ҡала монгол ябырылыуына уңышлы ҡаршы тора ала.
1321 йылдан идара өсөнсө династия ҡулына күсә.
Бик күп фетнәләр аша 1450 йылда ҡалала Лоди династияһы нығынып ала, тик оҙаҡ идара итә алмай. 1526 йылда Панипат янындағы алыштарҙа Фирғәнә хаҡиме Бабур ғәскәре тарафынан яулап алынғандан һуң, Дели тарихында яңы этап башлана. Моголдар империяһына нигеҙ һалына.
Икенсе Бөйөк Могол — батша Һумаюн (тулы исеме Насир әд-Дин Мөхәммәт Һумаюн; 6 март 1508 йыл, Ҡабул — 27 ғинуар 1556 йыл, Дели), Бабурҙың улы — 1533 йылда Дели ҡалаһын баш ҡала итә.
Хумаюндың улы император Аҡбар идара иткән осорҙа Дели баш ҡала функцияһын юғалта. Бөйөк Моголдар империяһының баш ҡалаһы Аграға күсерелә. Агра Дели ҡалаһынан 200 км алыҫлыҡта, Джамна йылғаһы ярында урынлашҡан. Һуңынан бик аҙға ғына Хуп Фатехпур-Сикри баш ҡала булып ала.
1803 йылда генерал Лейка ғәскәре артынан ҡалаға британлы Ост-һинд компанияһы вәкилдәре килә. Бөйөк Моголдар идараһы номиналь ғына дауам итә.
1857—1858 йылдың йәйендә мосолмандарҙың ихтилалы тоҡанып китә.Тарихҡа ул сипайҙар ихтилалы булараҡ билдәле. Европалыларҙы ҡыуып ебәрәләр. Бөйөк Могол Һиндостандың батшаһы тип иғлан ителә.Әммә йылдың 1857 йылдың 20 сентябрендә Британия генералы Вильсон ҡаланы штурм менән ала һәм Бөйөк Могол бөтә ғаиләһе менән әсирлеккә эләгә.
1911 йылд ың 12 декабрендә Британияның Һиндостандағы вице-короле резиденцияһы (уға тиклем ул Калькутта ҡалаһында булған) Дели ҡалаһында күсерелә. Унан өс көн үтеүгә Нью-Делиға нигеҙ һалына. 1947 йылда Һиндостанда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителеү менән Дели баш ҡала статусы ала.
Милли баш ҡала төбәге (регионы)
Дели милли баш ҡала биләмәһе Һиндостандың штаттары һәм биләмәләре араһында айырым статусҡа эйә. Был биләмә менән Һиндостан хөкүмәте Дели хөкүмәте идаралыҡтары бергә етәкселек итә.Ә ҡайһы бер административ һорауҙар ҡала корпорацияһы ҡарамағында.
Милли баш ҡала биләмәһе закондар сығарыусы органы лейтенант—губернаторҙан (Lt. Governor) һәм Закондар сығарыу йыйылышынан (Delhi Legislative Assembly) тора. 1991 йылға тиклем уларҙың ҡайһы бер функциялары Ҡала советы ҡарамағында була (Metropolitan Council).
Башҡарма хакәмиәт Министрҙар советынан тора (of Cabinet Ministers).Уға төп министр етәкселек итә. Закондар сығарыу йыйылышы 70 ағзанан тора. Уларҙы туранан-тура тауыш биреү юлы менән һайлап ҡуялар. Был органдар 1956 — 1993 йылдар арауығында эшләмәй тора. Был ваҡыт эсендә уның функцияһын Һиндостан хөкүмәте башҡара.
Дели баш ҡала милли биләмәһенән Һинд парламентының өҫкө палатаһына (Раджья сабха) — 3 ағза, түбәнге палатаһына (Лок сабха) — 7 ағза инә.
Дели баш ҡала милли биләмәһендә юрисдикцияға эйә суд органы булып Дели Юғары суды тора.
Уның менән бергә түбәнге инстанция судтары эшләй: ваҡ-төйәк йәмғиәт мәсьәләләре буйынса суд һәм енәйәт эштәре өсөн Сессион суд.
Дели полицияһы Союз хөкүмәт контроле аҫтында эшләй. Уға Делиның полиция комиссары етәкселек итә. Биләмә 10 округҡа бүленгән, ә улар үҙ сиратында, 95 полиция участкаһынан тора. Тихар— Делиның иң ҙур төрмәһе.
Сәйәсәт
Бөгөнгө көндә Һиндостандың бер генә лә миллионлы ҡалаһы ла Дели ҡалаһы кеүек дәрәжәлә сәйәси һәм административ функция үтәү менән бәйле түгел. Бында президент резиденцияһы, үҙәк министрлыҡтар, сәйәси партияларҙың штаб-квартиралары, күп һанлы гәзит редакциялары, 160 дәүләттең дипломатик вәкиллеге урынлашҡан.
Бынан тыш, ҡала махсус административ берәмек — үҙенең закондар сығарыу ассамблеяһы, министрҙар советы, Баш министры менән бергә Дели баш ҡала биләмәһенең дә үҙәге булып тора. Дели менән идара итеү властың ике тармағы тарафынан тормошҡа ашырыла — үҙәк хөкүмәт һәм биләмә хөкүмәте аша.
Дели урындағы һайлауҙарҙа еңеү яулаған Һинд милли конгресының терәге һанала.
2004 йылда Һинд милли конгресы етәксеһе Дикшит Шейла ярҙамында һайлаусыларҙың ышанысын кире ҡайтарыуға (1998 йылдан Дели ҡалаһының баш министры) һәм ете урындың алтыһын алыуға өлгәшә. 2015 йылдың 7 февралендә Дели ассамблеяһына һайлауҙарҙа дөйөм кеше партияһы еңеүгә өлгәшеп (AAP), 70 урындың 63-өн биләй.
Административ бүленеше
Дели баш ҡала милли биләмәһенең дөйөм майҙаны 1483 км². Ул айырым өс «норматив ҡалаға» йәки "ҡалалар корпорацияһына " бүленгән. Уларҙәң һәр береһен айырым идара органы етәкләй : Дели Муниципаль корпорацияһы (1397,3 км²), Нью-Дели Муниципаль комитеты (42,7 км²) һәм Дели Хәрби советы (43 км²).
Округтар
1997 йылдан Дели баш ҡала милли округы биләмәһе 9 округҡа бүленгән (districts). Уларҙың һәр береһе үҙ сиратында өс районға бүленгән була (subdistricts). Һәр округты башҡарма комиссарҙар етәкләй (deputy commissioner). Ә һәр районға етәксе итеп район магистраты тәғәйенләнә (subdivision magistrate). Түбәндә округтар исемлеге килтерелгән. Дели агломерацияһы менән етәкселек итеү һәм идара проблемаларын хәл итеү маҡсаты менән 1985 йылда (National Capital Region, NCR) берҙәм етәксе советы булған Милли баш ҡала төбәге ойошторола. Агломерацияның дөйөм майҙаны 33578 км². 2001 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса унда 13,7 миллион кеше йәшәй. Ә 2007 йылдағы баһалама буйынса — 16 862 735 кеше.
Дели баш ҡала милли биләмәһенән тыш, Милли баш ҡала төбәгенә түбәндәге округтар инә ( :
Милли баш ҡала төбәгенең иң эре ҡалалары: Гургаон, Фаридабад, Ноида һәм Газиабад.
Демография
Дели — космополитик ҡала. Бында бик күп төрлө этник төркөмдәр һәм мәҙәниәт урын алған. Төньяҡ Һиндостандың сәйәси һәм иҡтисади үҙәге булыуы арҡаһында ҡала барлыҡ Һиндостандан сәнәғәт предприятиелары эшселәрен, офис хеҙмәткәрҙәрен йәлеп итә, ҡаланың мәҙәни төрлөлөгөнә булышлыҡ итә. Баш ҡала функцияһына һәм ундағы күп һанлы сит ил компанияларының эшмәкәрлегенә бәйле, Дели ҡалаһында байтаҡ сит ил граждандары йәшәй.2001 йылдың халыҡ иҫәбе буйынса, Дели халҡы 13 976 782 кеше тәшкил итә. Халҡының уртаса тығыҙлығы 9294 /км² кеше тәшкил итә. Ә енестәр нисбәте — 1000 ир-егеткә 821 ҡатын-ҡыҙ тура килә.
Грамоталылыҡ кимәле 81,82 % тәшкил итә. Иҫәпләүҙәр буйынса, 2004 йылда ҡала халҡы 15 279 000. тиклем артҡан. Был йылға тыуым 1000 кешегә 20,03, балалар үлеме һәм үлем — 5,59 һәм 13,08 кеше тәшкил иткән.
2007 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Дели агломерацияһы халҡы 21,5 миллион кешегә барып етә һәм халыҡ һаны буйынса Һиндостандың Мумбаи ҡалаһынан һуң икенсе урынды биләй.
2001 йылда Дели халҡының тәбиғи артымы 215 мең кеше булһа, миграция һөҙөмтәһендә 285 мең кешегә арта. . Дели биләмәһендә үҙәкләштерелгән план буйынса төҙөлгән донъяла иң ҙур торлаҡ район — районы урынлашҡан.
Дели халҡы араһында иң киң таралған дин индуизм, уның эйәрсендәре ҡала халҡының 82 % тәшкил итә.. Бында шулай уҡ, мосолмандарҙың ҙур төркөмө бар(11,7 %). Сикхтар— 4,0 %,, джан —1,1 % һәм христиандар —0,9 %. Дини — этник әҙселектәрҙе тәшкил итеүселәр — парса, инглиз-һиндостанлылар, йәһүд һәм будда.
Йәнле һөйләү теле булып хиндустани (йәғни, һинд һәм урду) тора.Ә яҙма тел булараҡ алдынғы урынды инглиз теле биләй. Шулай уҡ, ҡалала илдәге төрлө общиналарҙағы һөйләштәргә ҡараған бөтә эре лингвистик төркөм вәкилдәре бар.
Был йылдам үҫеш менән бәйле бик күп проблемалар килеп сыҡҡан. Уларҙан иң күҙгә ташланып торғаны төпкөлдәрҙәге емерек (ярлы) өйҙәр. Уларҙа бер ниндәй санитар уңайлыҡтар, коммуникациялар юҡ тиерлек. Бер хәүефһеҙлек ҡағиҙәләре лә күҙәтелмәй.
2000 йылдар аҙағына Дели ҡалаһының бындай 1500 районында 4 миллиондан ашыу кеше тереклек итә .Халыҡ тығыҙлығы бер км² уртаса 300 мең кеше тәшкил итә.
Сама менән яҡынса 750—1000 кеше йәшәгән 125 ғаиләгә 1 на артезиан ҡоҙоғо тура килә.
Уртаса 27 ғаиләгә бер бәҙрәф тәшкил итә. Халыҡтың күп өлөшө эшһеҙ. Ғәҙәттә, хеҙмәт хаҡы айына 1500 рупийҙан (30 доллар АҠШ) кәм тәшкил итә. Хөкүмәт тырышлығы ҡарамаҫтан, яҡын арала проблемаларҙы хәл мөмкинлеге көтөлмәй.
Дели — йән иҫәбенә иң күп полиция хеҙмәткәрҙәре тура килеүсе ҡала. Шуға ҡарамаҫтан, унда оҙаҡ йылдар инде, 1 миллиондан ашыу кеше йәшәгән 35 ҡала араһында енәйәтселек кимәле иң юғарыһы һанала. Шулай итеп, 2002 йылда теркәлгән енәйәттәр һаны 100 мең ҡала халҡына ҡарата 385,8 тәшкил итә. Ә ил буйынса был — уртаса 172,3.
Шулай уҡ, ҡалала ҡатын-ҡыҙҙар араһында ла енәйәтселек кимәле ҙур (100 мең кешегә ҡарата йылына — уртаса 27,6, ә ил буйынса уртаса — 14,1) Балалар араһында был күрһәткес — 6,5, ә ил буйынса уртаса кимәле— 1,4.
Иҡтисад
Ҡаланың географик хәленең уңайлы булыуы, Афғанстан, Фарсы һәм Урта Азиянан көнсығышта Ганг тигеҙлектәренә һәм көньяҡта Һиндостан ярымутрауына бара торған сауҙа юлдарында урынлашыуы ҡаланың иҡтисади үҫешенә һәм ҡаланың үҫеүенә булышлыҡ итә.
Дели Төньяҡ Һиндостандың мөһим эшлекле үҙәге булып тора. 2007 йылға ҡарата номиналь тулайым эске продукт 1182 миллиард рупий (24,5 миллиард доллар) йәки Һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса 3364 миллиард рупий (69,8 млрд доллар) тәшкил итә.
2007 йылда йән башына тәшкил иткән килеме 66 728 рупий (1450 доллар) тура килә. Был күрһәткес буйынса Дели Чандигарх һәм Горҙан ҡала Һиндостанда өсөнсө урын биләй.
Дели ҡалаһының тулайым эске продуктының 70,95%-ын хеҙмәт күрһәтеү өлкәһе тәьмин итә. Уның артынан сәнәғәте һәм төҙөлөш (25,2 %) һәм сеймал табыу сәнәғәте һәм ауыл хужалығы (3,85 %) килә.
Делиның эшсе көстәре дөйөм халыҡтың 32,82 % тәшкил итә һәм 1991 — 2001 йылдар арауығында абсолют күләмдә 52,52 %-ҡа арта. Эшсе көстәрҙең 620 меңе дәүләт секторын биләй. 2003 йылда эшһеҙлек кимәле 4,63 % тәшкил итә. Ә 1999—2000 йылдарҙа 12,57 %-ҡа еткән була.. 2004 йылдың декабренә ҡарата төрлө программаларҙа 636 мең эшһеҙ теркәлгән була.
Ҡала иҡтисадының төп тармаҡтары булып мәғлүмәт технологиялары, телекоммуникациялар, финанс, туризм, киң мәғлүмәт саралары тора.
Шулай уҡ, етештереү сәнәғәте шаҡтай ҙур һәм тиҙ үҫешеү өҫтөндә. Тәү сиратта бөтә халыҡ ҡулланыу тауарҙары етештереүҙе үҙ эсенә ала. Ҙур эске баҙар һәм квалификациялы эшсе көстәрҙең булыуы был секторға сит ил инвестицияларын әүҙем йәлеп итә. 2001 йылда етештереү секторында эшселәр һаны 1,44 миллионға, ә етештереү берәмеге 129 меңгә етә.
Дели — Һиндостандың ҡулланыу дәирәһе бик юғары һәм иҡтисади яҡтан иң үҫешкән ҡалаларының береһе. Дели ҡалаһындағы автомобилдәр һаны дүрт мегаполиста (Бангалор, Калькутта, Ченнаи һәм Мумбай) бергә булғанынан күберәк.
Дели ҡалаһында — бик яҡшы транспорт һәм бик яҡшы инфраструктура. Шуға бәйле, һуңғы йылдарҙа Дели ҡалаһының Ноида и Гургаон биҫтәләрендә халыҡ-ара корпорациялар, сауҙа һәм коммерция үҙәктәре автомобиль сәнәғәте, киң мәғлүмәт саралары, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештереү .әүҙем үҫешә.
Урындағы халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтеләгән төҙөлөш, энергетика, коммуналь хеҙмәттәр, һаулыҡ һаҡлау, торлаҡ һатыу һәм башҡа хеҙмәттәр ҡала иҡтисадының ҙур өлөшөн тәшкил итә.
Бынан тыш, ҡаланың берәмләп һатыу секторы бик юғары үҫеш темптары күрһәтә. Һөҙөмтәлә уңайлы урындарҙа ер хаҡтары тиҙ арта. Ә сауҙа һәм офис биналары өсөн 1 м² -ҡа хаҡ 1500 долларға етә. Был күрһәткес буйынса Дели донъяла 7-се урын биләй. Һиндостандың башҡа урындарындағы кеүек, ойошҡан рәүештә ваҡлап һатыу сауҙаһы ҡәҙимге ойошмаған сауҙа участкаларын .ҡыҫырыҡлай бара.
Коммуналь хеҙмәттәр һәм бәйләнеш
Дели ҡалаһын һыу менән тәьмин итеүҙе Дели һыу советы көйләй (Delhi Jal Board, DJB). Мәғлүмәттәр буйынса, 2006 йылда көнөнә һыу менән тәьмин итеү 2,47 миллиард литр тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта, ҡаланың һыуға ихтыяжы ул саҡта көнөнә 3,66 млрд литр булған тип баһалана.
Бик ҡеүәтле һыу сығанағы булып Сатледж йылғаһындағы Бхакра һыуһаҡлағыс быуаһы тора. Ул көнөнә 900 миллион литр һыу биреп тора. Унан ҡала һыу сығанаҡтары — Джамна һәм Ганг йылғалары (Ганг каналы аша).
Әммә Джамна һәм каналдар аша килгән һыу ресурстары штаттар араһындағы килешеү менән сикләнгән. Һөҙөмтәлә күп кенә райондарҙа һыу менән тәьмин ителеү бик ышаныслы түгел. Бигерәк тә йәй, ҡоро миҙгел ваҡытында.
Шулай уҡ, ҙур проблемаларҙың береһе:ҡала халҡының бары 54 проценты ғына һыу сығанаҡтары менән файҙаланыу мөмкинлегенә эйә. Халыҡтың ихтыяжын тәьмин итеү өсөн артезиан ҡоҙоҡтарынан файҙаланыу грунт һыуҙары кимәле түбәнәйеүгә килтерә (йылына яҡынса 30 см-ға кәмей). Был ҡоҙоҡ һыуының кәмеүе һәм һыу сифатының түбәнәйеү хәүефе менән янай..
Дели ҡалаһында көн һайын 8000 тонна ҡоро ҡалдыҡтары йыйыла. Улар өсөн өс муниципаль сүплектәр билдәләнгән. Ҡаланың йыуынты һыуҙары көнөнә 1,76 миллиард литр тәшкил итә. Сәнәғәт өлкәһенең бысраҡ һыуҙары көнөнә 266 млн литрға етә. Ул һыуҙың байтаҡ өлөшө Джамна йылғаһына таҙартылмайынса түгелә.
Ҡалала йән башына электр энергияһын ҡулланыу йылына 1265 кВт-сәғәт тәшкил итә. Әммә ысын ихтыяж күпкә ҙурыраҡ. 1997 йылдан электроэнергия менән тәьмин итеү Дели электроэнергетик советы контролендә (Delhi Vidyut Board, DVB).
Совет ҡаланы энергия менән етерлек дәрәжәлә тәьмин итә алмай. Шуға энергияның бер өлөшөн Төньяҡ Һиндостан энергосистемаһынан ала. Ләкин электростанциялар йыраҡ булғанлыҡтан линияларында йыш ҡына авариялар булып тора. Был электр энергияһы менән тәьмин итеүҙә өҙөклөктәргә килтерә, бигерәк тә энергия ихтыяжы иң ҙур булған йәй мәлендә.
Ҡаланың бер нисә эре сәнәғәт предприятиеһы энергия менән тәьмин итеүсе үҙ генерация ҡеүәттәрен булдырған. Шуға был ышанысы булмаған ҡала селтәрҙәренә бәйле түгелдәр. Һуңғы йылдарҙа электр энергияһын менән тәьмин итеү шәхси компанияларға тапшырылған. Хәҙер был баҙарҙа «Tata Power» һәм «Reliance Infrastructure» компаниялары эшләй.
Дели янғын һүндереү хеҙмәтенең 43 хеҙмәтләндереү станцияһы бар. Уларға ярҙам һорап көнөнә 15 мең тирәһе шылтыратыу булып тора.
Телефон бәйләнеше (стационар һәм кәрәҙле) дәүләт компанияһы «Telephone Nigam Mahanagar Limited» (MTNL) һәм бер нисә шәхси компаниялар: «Vodafone Essar», «Airtel», «Idea cellular», «reliance communications» һәм «Tata Teleservices» тарафынан тәьмин ителә.
Кәрәҙле элемтәнең иң эре провайдеры «Airtel» 2008 йылдың майына 4 миллион самаһы клиентҡа (подписчик) эйә булған. Кәрәҙле селтәр ҡаланы тығыҙ итеп ҡаплап алған һәм стандарт булараҡ GSM, CDMA ла үҙ эсенә ала(компания «Reliance» һәм «Tata»). Күпселек ҡала һәм райондарҙа киң һыҙатлы арзан интернет үҫешен дауам итә. Дели йәмәғәт транспортының мөһим өлөшө булып автобустар тора. Улар яҡынса 60 процент тирәһе пассажирҙарҙы транспорт менән тәьмин итә. Дели Дәүләт Транспорт корпорацияһы (DTC) автобус селтәренең иң эре операторы булып тора.
Был компанияның барлыҡ автобустары ҡыҫылған тәбиғи газ менән эшләй. Дели шундай яғыулыҡ менән эшләгән автобустары иң күп булған ҡала. Бынан тыш тиҙ йөрөшлө автобус линиялары ла бар. Улар хәрәкәт иң көслө булған дели ҡалаһында йәшәй һәм эшләй, юлдарҙа файҙаланыла.
Иң беренсе метрополитен 2002 йылдың 24 декабрендә асыла. Был Һиндостанда Калькуттаныҡынан һуң икенсе метрополитен. Ул Дели ҡалаһын ғына түгел, Баш ҡала милли төбәкгендәге ҡайһы бер райондарҙы ла хеҙмәтләндерә (мәҫәлән, Нойд).
2015 йылда метро линияһы дөйөм оҙонлоғо 193 км булған алты 146 станциянан тора. I Фазаның төҙөлөш хаҡы 2,3 млрд. АҠШ доллары тәшкил итә. II Фаза 4,3 млрд кимәлендә көтөлә. Фаза III һәм IV стадиялары проектлана, 2015 һәм 2020 йылдарҙа тамамланырға тейеш. Дөйөм алғанда метро селтәре оҙонлоғо 413,8 км-ға етергә тейеш.
Такси хеҙмәте дәүләт (Һинд туризм министрлығы ҡарамағында), шулай уҡ шәхси сектор аша күрһәтелә. 2000 йылдарҙа уларға радио-такси (күпкә ҡиммәт) хеҙмәте өҫтәлә.
Әммә ҡалала иң популярлыҡ ҡаҙанған транспорт булып моторикшалар һанала. Бик тығыҙ трафик шарттарында күпкә маневрлы һәм арзан. Уларҙың күпселеге һары-йәшел төҫтә һәм автобустар кеүек, ҡыҫылған тәбиғи газда эшләй. Күп кенә ҡала райондарында моторикша һәм такси өсөн туҡталыштар йыһазландырылған. Ә радио-таксины теләгән адресҡа телефоны буйынса саҡырып була.
Дели Һиндостандың мөһим тимер юл үҙәге булып тора. Бында Төньяҡ тимер юлдарының штаб-фатирҙары урынлашҡан. Ҡалала биш вокзал урынлашҡан : Нью-Дели, Олд-Дели, Хәҙрәт-Низамуддин, Ананд-Вихар һәм Һарай-Рохилл.
Улар башҡа штаттар менән бәйләнеш булдырыусы мөһим үҙәктәр булып тора. Шулай уҡ, баш ҡала халҡы бик күп һандағы ҡала яны поездары хеҙмәтенән дә файҙалана. Тимер юл транспортының йөк ташыуҙа булған өлөшө лә бик ҙур.
Авиапассажирҙарҙың күп өлөшө Дели ҡалаһына Индира Ганди исемендәге (Һиндостандың элекке Премьер-министры Индира Ганди исемен йөрөтә, 1986 йыл) халыҡ-ара аэропорт аша килә. Был Һиндостанда осоштар яһау буйынса иң тығыҙ (йөкләнгән) аэропорт, һәм пассажирҙар һаны буйынса икенсе урын биләй.
Аэропорт Һиндостандың баш ҡала төбәгенең граждандар авиацияһында иң мөһим бәйләүсе үҙәк(хаб) булып тора. Аэропорт башта Палам аэропортының бер өлөшө була һәм һиндостан хәрби һауа көстәре тарафынан файҙаланыла. Унан идара итеү граждандар авиацияһына тапшырыла (1962 йыл).
Бер үк ваҡытта иҫке терминалдар ябыла. Аэропорт тиҙ йөрөшлө шоссе менән тоташтырылған ( <i id="mwAp0">Expressway Gurgaon Delhi</i> ). Тәпәш иҙәнле <i id="mwAqA">Marcopolo Tata</i> автобустары ҡала менән аэропорт араһында даими ташыуҙы тормошҡа ашыра. 2011 йылда аэропортҡа метрополитенең бер тармағы тоташтырылған.
Шәхси автомобилдәр пассажирҙар ташыуҙа яҡынса 30 процент тирәһе ихтияжды ҡәнәғәтләндерәләр.
Автомобиль юлдары тығыҙлығы 100 км-ға 1922 км² тәшкил итә. Был күрһәткес буйынса Дели ил эсендә иң ҡеүәтле ҡалаларҙың береһе булып тора. Шулай уҡ, Дели менән илдең башҡа ҡалаларын тоташтырыусы автомобиль юлдары бихисап.
Ҡаланы төп биҫтәләре менән тоташтырыусы өс тиҙ йөрөшлө светофорһыҙ юл бар. Тағын өсәүһе (мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йыл.) төҙөлөп ята. Тиҙ йөрөшлө Дели-Гургаон шоссеһы Дели менән Гургаонды һәм халыҡ-ара аэропортты үҙ-ара тоташтыра. DND Flyway һәм Ноид- Ҙур Ноид — Дели ҡалаһын Ноид һәм Ҙур Ноид менән бәйләүсе шосселар. Унан тыш, ҡаланан биш Милли автомобиль юлы сыға: NH-ТӨРКӨМДӘРЕ 1, 2, 8, 10 һәм 24.
Ҡала эсендәге юлдарҙы Дели муниципаль хеҙмәтләндереү корпорацияһы, Нью-Дели һәм Хәрби ҡаласыҡ корпорациялары, йәмәғәт эштәре департаменты һәм Дели үҫеш хакимиәте хеҙмәтләндерә. .
1998 йылда һиндостандың юғары суды транспорт сараларының барыһына ла тәбиғи газға күсергә тигән ҡарар сығара. Был ҡалала бер аҙ һауа сифатын яҡшыртыу мөмкинлеген бирә.
Фән
Дели, шулай уҡ фән ҡалаһы булып тора. биләгән урынын ғына түгел, өлкәнең алдынғы Ул мәғлүмәт технологиялары, телекоммуникациялар өлкәһендә генә түгел, ә тәбиғәт һәм ғәмәли фәндәр буйынса ла алдынғы урын биләй. һиндостандың 30 % мәғлүмәт технологиялары Дели ҡалаһында тупланған (Дели бында Бангалорҙан ғына ҡалыша, унда 35 % IT-белгестәр тупланған).
Мәҙәниәт
Төрлө цивилизациялар сигендә урынлашыуы — ислам һәм индуистар — Һиндостанды ундағы күп һанлы халыҡтарҙың һәм уларҙың мәҙәни йолаларының конгломератҡа әйләндергән..
Һиндостандың сәйәси үҙәге булараҡ Дели мәҙәниәте быуаттар дауамында күрше райондарҙыҡынан айырылып тора. Был мәҫәлән, бөтөн ҡалала күп һанлы монументаль ҡоролмалар төҙөлөүендә сағыла.
Шулай уҡ, Һиндостан Археологик идараһы1200 йортҡа бирә һәм 175 башҡа ҡоролмаларға милли мираҫ ҡомартҡыһы статусын бирә. Иҫке ҡала тип аталған биҫтәһендә могол һәм төрөк ислам хакимдары бер һинд ислам архитектураһын стилендә бер нисә монументаль ҡоролмалар төҙөп ҡалдыра. Атап әйткәндә, Һиндостандың иң ҙур мәсеттәренең береһе Йома-Мәсет(Джама-масджид) һәм Ҡыҙыл форт.
Дели ҡалаһында ислам архитектураһынан тағы ике миҫал —Кутб-Минар ҡорамы һәм Һумаюн Кәшәнәһе Бөтә донъя мираҫы исемлегенә ингән.
Ҡаланың башҡа билдәле тарихи һәйкәлдәренең береһе — һиндостан ҡапҡалары мемориалы, 18 быуатҡа ҡараған Джантар-Мантар обсерваторияһы һәм 16-сы быуат ҡәлғәһе Пуран-Кил.
Башҡа киң билдәле ҡоролмалар араһынан индуистар ҡорамы Лакшминараян һәм Акшардхамды, бахаистар Ҡорамы Лотосты миҫалға килтерегә була.
Раджа-Гхат мемориалы Махатма Ганди һәм башҡа күренекле шәхестәр иҫтәлегенә арналған. Нью-Делила Британия колонияһы архитектураһы миҫалы булып ҙур хөкүмәт биналары комплексы тора. Иң билдәлеләре Раштрапати-Бхавандан, Секретариат бинаһы, Раджпатх проспекты һәм Виджай-Човк майҙаны, Һиндостан парламенты зданиеһы.
Баш ҡала булыуы Нью-Дели үткәргән байрамдарҙың, сараларҙың әһәмиәтен милли кимәлгә тиклем күтәрә. Дәүләт байрамдары, шулай уҡ Республика көнө, Бойондороҡһоҙлоҡ көнө һәм Ганди-Джаянти көнө(Махатма Гандиның тыуған көн) бында ҙур энтузиазм менән байрам ителә.
Бойондороҡһоҙлоҡ көнөндә (15 август) Һиндостан премьер-министры ил халыҡына Ҡыҙыл форттан мөрәжәғәт итә.Ҡала халҡының күпселеге был көндә азатлыҡ символы итеп һауа шарҙарын йылан итеп осора. .
Фестиваль барышында 13 быуаттың изге суфыйы Кутбуддин Бакхтиара Каки кәшәнәһенә һәм индуистар ҡорамы Йогмайға сәскә һалалар. Был ҡомартҡыларҙың икеһе лә Мехраулила урынлашҡан.
Дели ҡалаһының нәк үҙе өсөн төп байрамдар булып Кутб фестивале (Кутб ) комплексында барлыҡ Һиндостантан йыйылған бейеүселәр һәм музыкантар сығышынан торған мәҙәни кисә), Һауа йыландары һәм Халыҡ-ара манго фестивалдәрен атап була.
Ике йылға бер тапҡыр Нью-Делиҙың Прагати-Майдан күргәҙмә комплексендә Азиялағы иң ҙур автосалон, Auto Expo үткәрелә.
Шулай уҡ, йылына ике тапҡыр Бөтә донъя китап йәрминкәһе үткәрелә. Был 23 ил ҡатнашлығында үткәрелә торған, күләме буйынса донъяла иң ҙур урын биләп торған күргәҙмә .Халҡы китапты күп уҡығанға Дели ҡалаһын ҡайһы берҙә Һиндостандың « китаптар баш ҡалаһы» тип тә атайҙар.
Ҡатнаш халыҡтар йәшәгәнгә һәм мигранттар күп булыу арҡаһында ҡалала һинд аш-һыуының барлыҡ варианттары ла таралған. Шул иҫәптән раджастхан, марараштран, хайдерабад.
Көньяҡ һинд аш-һыуынан идли, самбар һәм доса ны һанарға була. Панджаб һәм магглай ризыҡтарына кебаб менән бирьяни инә.
Урындағы ризыҡтарҙан чаат төрөнән булған дах-папри билдәле. Ҡалала бер нисә ресторан үҙәктәре эшләп килә.Уларҙа сит ил аш-ризыҡтары, атап әйткәндә, италия, япония һәм ҡытай аш-һыуы бирәләр..
Дели элек-электән Төньяҡ Һиндостандың сауҙа үҙәге булып тора. Иҫке Делила могол үткәненән байтаҡ эҙҙәр һаҡланып ҡалған. Был ҡалалағы тар ғына урам лабиринттары һәм бик күп һанлы император резиденциялары ғына түгел, шулай уҡ, боронғо баҙарҙары булыуында ла сағыла.
Был баҙарҙар мангонан башлап көмөш ювелир әйберҙәр һәм дарыу шешәләренә, туй кейемдәренә, туҡымаларға ға тиклем төрлө тауарҙар тәҡдим итә. Иң боронғо һәм ҙур баҙарҙарҙың береһе Чандня-Човк (йәше өс йөҙ самаһы) бик күп төр ювелир әйберҙәр һәм сари менән һатыу итә.
Урындағы һөнәрселек әйберҙәренән «зардози» моделле кейем («алтын нағыш») һәм «меенкари» (эмалдән) әйберҙәрҙе һанарға мөмкин. Һөнәрселек әйберҙәрен һәм сәнғәт әйберҙәрен Дилли-Хаат баҙарында, Хаус-Кхаз мосолман комплексында, Прагати-Майдан комплексындағы күргәҙмәлә һатып алырға була.
Мәғәриф
Мәктәптәр һәм юғары уҡыу йорттары менән Дели Мәғариф идаралығы, Баш ҡала милли биләмә хөкүмәте һәм шәхси ойошмалар етәкселек итә.
Урта мәктәп йәки уның һуңғы йылдары һәм юғары урта мәктәп урынына һөнәри белем алырға мөмкин. Белем биреүҙең был этабында төрлө йүнәлештәр буйынса махсуслашыу башлана: ирекле сәнғәт, коммерция, дөйөм фәндәр, ҡайһы бер техник йүнәлештәр.
Политехник институттарға һәм колледждарға урта мәктәптең ике йылын тамамлағандан һуң, университеттарға 4 йыл уҡығандан һуң баралар. Тик һуңғы этапта ғына медицина, юриспруденция, фәнни һәм инженер һөнәре буйынса белем алып була..
2004—2005 уҡыу йылдарында ҡалала 2515 башланғыс, 635 аралаш, 504 урта һәм 1208 юғары мәктәп булған.
Башланғыс мәктәптә 1,53 миллион, аралыҡ мәктәптәрҙә — 822 мең, урта мәктәптәрҙә — 669 мең бала уҡыған. Улар араһында 51%-ын ир-ат һәм 49 % ҡатын-ҡыҙ тәшкил иткән.
Бөтә кимәл мәктәптәренең 27%-ы шәхси ҡулдарҙа. Был мәктәптәрҙә уҡытыу инглиз йәки һинд телдәрендә алып барыла. Улар менән өс ойошма етәкселек итә: Мәктәп сертификатына имтихандар Советы (CISCE), урта белем Үҙәк советы (CBSE) һәм Асыҡ мәғариф милли институты (NIOS).
Мәғарифтең юғары белем учреждениелары араһында 2004—2005 йылда 165 колледж эшләй (шуларҙың 5-һе медицина һәм 8 инженер), 9 шартлы университет (universities deemed) һәм 5 университет.:
GGSIPU биләмә хөкүмәте тарафынан етәкселек ителә, ҡалғандары үҙәк университеттар, йәғни Һиндостан хөкүмәте юрисдикцияһында. IGNOU киске һәм ситтән тороп уҡыу өсөн генә тәғәйенләнгән. Дели ҡалаһындағы башҡа юғары уҡыу йорттары:
2008 йылға ҡарата, яҡынса 16 % Дели кешеләренең колледж тамамлау тураһындағы дипломы булған.
Киң мәғлүмәт саралары
Нью-Дели Һиндостандың баш ҡалаһы булараҡ, һәр саҡ сәйәси яңылыҡтар үҙәгендә ҡала. Атап әйткәндә, даими рәүештә парламент сессияларының телетрансляцияһы булып тора. Ҡалала дөйөм һинд мәғлүмәт агентлыҡтарының штаб-фатирҙары урынлашҡан (шул иҫәптән илдәге ҙурҙары: «Trust of India Press» һәм «International Asian News»).
Ҡалала ҡарап була торған телеканалдарҙың икәүһе бушлай һәм «Doordarshan» дәүләт компанияһына ҡарай. Тағын бер нисә инглиз, һинд һәм Һиндостан төбәктәренең телендә кабель каналдары бар. . Юлдаш телевидениеһы әҙ таралған.
Баҫма гәзиттәр ҡалала һаман да популяр булып ҡала. 2004—2005 йылдарҙа ҡалала 13 телдә 1029 гәзит баҫылған.
492 гәзит һинд телендә сыға. Улар араһында иң популярҙары: «Navbharat Times», «Hindustan Dainik», «Punjab Kesari», «Jagran Dainik», «Dainik Bhaskar» һәм «Dainik Desbandhu».
Инглиз телле гәзиттәрҙән ҡалала иң популярҙары: «Hindustan Times», «The Times of India», «The Hindu», «The Indian Express», «Standard Business», «The Pioneer» һәм «Age Asian». Башҡа телдәрҙәге иң популяр гәзит булып «Malayala Manorama» тора.
Спорт
Дели ҡалаһында иң популяр спорт төрө булып крикет һанала. КУнда бер нисә крикет стадиондары бар. Улар араһында Һиндостанда иң боронғоһо булған Фероз -Шаһ-Котл. Ҡаланың билдәле командалары «Футбол Дели Тим», крикет буйынса Ранджи Трофи, Һинд премьер-лига командаһы «Дэрдэвилза Дели», һәм Һинд крикет лигаһы командаһы «Дели Джайнтс» (элек «Дели Джетс»).
Башҡа популяр спорт төрҙәренән үләндә хоккей, футбол, баскетбол, теннис, гольф, бадминтон, йөҙөү, картинг, ауыр атлетика һәм өҫтәл теннисын әйтергә мөмкин..
Башҡа билдәле стадиондарҙан бик күп спорт һәм мәҙәни саралар үтә торған Джавахарлал Неру һәм ҡаплаулы Индира Ганди стадиондары бар.
Дели ҡалаһында күп кенә эске һәм халыҡ-ара спорт саралары үткән. Мәҫәлән, беренсе һәм туғыҙынсы Азия уйындары, 2010 йылдағы Берҙәмлек уйындары (Игры Содружества).
Экология торошо
Башҡа күп кенә ҙур ҡалалар кеүек Дели һауаһы ла бысраныуҙан яфа сигә. Был бысраныуға иң ҙур өлөш индергәне (67 проценты) транспорт. Атмосфераға көнөнә 3 мең тонна зарарлы матдәләр бүлеп сығара. Тағы 25 проценты 125 мең сәнәғәт предприятиеларына һәм өс күмер йылылыҡ электростанцияһына тура килә.
Һан буйынса ғына түгел, зарары буйынса ла ҙур ғына өлөш ярлы халыҡ йәшәгән кварталдарҙа сүп-сар, пластмасса һәм башҡа материалдар яндырыуға тура килә.
Әммә, Дели һауа бысраныуы менән көрәштәге ҡайһы бер уңыштары менән маҡтана ала. 1998 йылдан алып 2000 йылда ға тиклем арауыҡта бысраныу яҡынса өстән бер өлөшкә кәмегән. Был иң беренсе нәүбәттә, йәмәғәт транспортының авторикшаларҙың ҡыҫылған тәбиғи газдарға күсеүенә бәйле.
2004—2006 йылдарҙа бысраныу яңынан үҫә башлаған. Был транспорт сараларының һаны артыуына һәм дизелле автомобилдәр өлөшө артыуынан килеп сыҡҡан.
Дөйөм алғанда, ҡаланың санитар торошо көнбайыштағы ҡалалар менән сағыштырғанда ауырыраҡ хәлдә. Атап әйткәндә, Дели Юғары суд комиссияһы мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡының яҡынса 50 % ҡәнәғәтләнерлек гигиена шарттары булмаған урындарҙа йәшәй. . Бигерәк тә, ҡаланың ярлы кварталдары, боронғо райондары хәүефле урындар булып ҡала.
Сағыштырмаса таҙалыҡ менән Нью-Дели һәм Дели метро системаһы маҡтана ала.
Туғанлашҡан ҡалалар
Ҡала һәм төбәк-партнерҙар:
Мәзин
Мәзин (مُؤَذِّن, әйтелеше «мүәҙҙин»), моэззин, моззин, мәззин, аҙансы, мунади, билал — исламда мәсет хеҙмәткәре йәки әлеге мәзин хуплаған, мосолмандарҙы намаҙға баҫырға саҡырып аҙан ҡысҡырыусы (аҙансы).
Тарихы
Аҙан ҡылымы ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «халыҡ араһында ҡысҡырыу» тигәнде аңлата. Тарихсылар фекеренсә, ислам иңгәнгә тиклем ғәрәп ҡәбиләләрендә, мәҫәлән, ҡәбилә ағзаларын хәрби советҡа йыйыу өсөн, айырым ҡысҡырыу йолаһы булған. Кешеләрҙе саҡырырға ҡушылған кешене мүнәҙи йәки мүәҙҙин тип атағандар.
Намаҙға аҙан ҡысҡырыу йолаһы йә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Мәҙинәгә күсеүенә тиклем (һижрә), йәки ике йыл үткәс барлыҡҡа килгән. Аҙан христиандарҙың ҡыңғырау сыңлатыуына һәм йәһүдтәрҙең борғоһона оҡшатып индерелгән. Беренсе мәзин абиссиниялы Биләл ибн Рабах булған, ул көслө тауышҡа эйә булған, Мәҙинәнең бөтә ерендә ишетелгән. Был вазифаны уға Аллаһ Рәсүле үҙе йөкмәтә. Унан тыш, тәүге мәзиндәрҙең береһе Ғабдуллаһ бин Өммө Мәктүм дә була.
Ҡайһы бер илдәрҙә аҙан магнитофонға яҙылып башҡарыла.
Мәзин бурыстары
Баштан уҡ мәзин мәсет имамы ярҙамсыһы булараҡ ҡарала. ИкенсеХаҡ хәлифә Ғүмәр ибн әл-Хәттаб (634—644) Әл-Күфә идарасыһына «мәзин һәм вәзир» сифатында ярҙамсы ебәрә.
Өмәүиҙәр хәлифәһе Әбд әл-Мәлик (685—705) заманында мәсеттәрҙә манаралар барлыҡҡа килә башлай, ә аҙан туранан-тура манараның балконынан ҡысҡырыла. Ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута (1304—1377) хәбәр итеүенсә, Хәрәзм мәзине вазифаһына мосолмандарҙы намаҙға өйҙәренән ҡыуып сығарыу ингән.
Мәзин теүәл аҡыллы, бәлиғ булған мосолман булырға тейеш (мәгәр бәлиғ булмаған малайҙарға ла рөхсәт ителә). Аҙан өсөн мәкруһ һанала:
Аҙандан тыш, мәзиндәр махсус салауат һүҙҙәре башҡара башлай. Ҡайһы берҙә мәзин бурыстарына мәсет төҙөгәндә ҡибла дөрөҫлөктө тикшереү, шулай уҡ намаҙ ваҡытын иҫәпләү инә.
Успенский (станция)
Успенский —  Ростов төбәгендә  Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Матвей-Ҡурған районының Авило-Успенка ауылында урынлашҡан.
Станция Рәсәй менән Украина араһында  сик булып тора,   (де-факто — Донецк Халыҡ Республикаһы). Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе бөтә поездар әйбер һәм документтарҙы тикшереү өсөн байтаҡҡа туҡталыш яһай. Бер туҡталыш бер сәғәт биләй. Алыҫ юлға хәрәкәт итеүсе поездар Украинаның Донецк һәм Луганск өлкәләре биләмәһенән контролде юғалтыу һөҙөмтәһендә йөрөмәй.
1992 йылға тиклем Успенский -Марцево участкаһы Донецк   тимер юлына  ҡарай.
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы (5 сентябрь 1954 йыл, БАССР‑ҙың Матрай районы (хәҙер Йылайыр районы), Һабыр ауылы — 3 ғинуар 2005 йыл, Өфө), физик. Физика‑математика фәндәре докторы (2005). Башҡортостан Республикаһының Халыҡ мәғарифы отличнигы (2000); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2005); Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты(2010).
Биографияһы
Әбсәләмов Салауат Сабирйән улы 1954 йылдың 5 сентябрендә БАССР-ҙың Матрай районы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Һабыр ауылында тыуа. Һабыр урта мәктәбен тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт университенының физика-математика факулттына уҡырға инә. Студент йылдарында уҡ фән менән ҡыҙыҡһына башлай. 1976 йылда был уҡыу йортон тамамлағандан һуң, университетта эшкә ҡалдырыла һәм ғилми эшмәкәрлеген дауам итә. 1994 — 95 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында Тәбиғи фәндәр факультеты деканы.
Ғилми эшмәкәрлеге
Әбсәләмовтың фәндәге эҙләнеүҙәре тау тоҡомдарында магнит үҙенсәлектәре формаштырыу моделдәрен әҙерләү менән бәйле. Әбсәләмов беренселәрҙән булып юғары баҫым аҫтында шыуҙырыу тәьҫиренең минералдарҙың магнетизмына йоғонтоһон өйрәнә. Ул уйлап тапҡан барий ферриты нигеҙендәге даими изотроп магниттарҙы эшләү технологияһы Октябрск ҡалаһындағы «Магнит» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә производствоға индерелә. Әбсәләмов 60‑тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. 2004 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «Влияние разрушения горных пород при повышенном давлении на их магнитные свойства» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай
Науки о Земле (геодезические, геофизические, геологические и географические науки) — Геологические науки — Петрография — Состав и свойства горных пород — Электрические и магнитные свойства — Магнитные свойства Геофизика, геофизические методы поисков полезных ископаемых
Иҫкәрмәләр
1. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly
2. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly
3. http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/17016-bs-l-mov-salauat-sabirj-n-uly
4. https://search.rsl.ru/ru/record/01002665009
Клепечиха
Клепечиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 283 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маняус
Маняус — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/311/41 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әйүпов Вадим Рәмил улы
Биографияһы
Вадим Рәмил улы Әйүпов 1974 йылдың 13 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
«Локомотив» балалар спорт йәмғиәте, 4-се олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, Башҡортостан Республикаһының юғары спорт оҫталығы мәктәбе (беренсе тренеры — атаһы Рәмил Исмәғил улы Әйүпов) тәрбиәләнеүсеһе.
1997—2002 йылдарҙа Мәскәү ҡалаһы (тренерҙары — М. П. Мидлер, Д. С. Шевченко) өсөн сығыш яһай.
Урал дәүләт физик культура академияһын тамамлаған (1999).
Лос-Анджелес ҡалаһында (АҠШ) спорт клубы тренеры.
Һөҙөмтәләре
Бөтә донъя йәйге Универсиаданың бронза призеры (1997; 2001);
Рәсәй чемпионы (2000);
Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионатының көмөш призеры (1997) ,
Рәсәй чемпионатының көмөш призеры (1999),
Донъя Кубогы этабының көмөш призеры (2003);
Ир-егеттәр араһында Рәсәй Кубогын яулаусы (1995).
Егеттәр араһында СССР чемпионы (1990).
Үҫмер спортсылар араһында Европа беренселегенең бронза призеры (1993).
Хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында донъя чемпионы (1997);
Рәсәй чемпионы (1997, 1998, 2001, 2003),
«Ете милләт» халыҡ-ара турнир еңеүсеһе,
Донъя Кубогы этабы еңеүсеһе (1996).
Ленгфельд (Тюрингия)
Ленгфельд (Тюрингия) (Lengfeld (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 443 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 365 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.