cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Болгария тарихы
Иң яңы тарихы
1989 йылдың 10 ноябрында БКП Генераль секретары посында Петр Младенов Тодор Живковты алмаштыра. Болгарияла тәрән иҡтисади һәм сәйәси реформалар башланды.
Оно Йоко
Карьераһының башы
1962 йылда ҡыҙҙың йәшәү рәүеше тураһында мәғлүмәт ата-әсәһенә барып етә, Шунан һуң уны көсләп Японияға алып ҡайталар һәм психиатрия клиникаларының береһенә урынлаштыралар. Тап шунда буласаҡ ире  — Энтони Коксты таба. Ул уның ижадын һөйөүсе була, һәм шул хәл тураһында белгәс, шунда уҡ Японияға Йоконы табыу һәм уға ярҙам итеү маҡсаты менән килә. Клиниканан сыҡҡандан һуң улар икәүләшеп Нью-Йоркка ҡайта, Тони унда Йоко проекттарының продюсеры булып китә, һәм Йоконың эштәре бер аҙ яҡшыра. 1963 йылдың 8 авгусында уларҙың Кёко Оно Кокс исемле ҡыҙы тыуа.
Болгария тарихы
Иң яңы тарихы
1990 йылдың 15 ноябрында илБолгария Болгария Республикаһы тип атала.
Оно Йоко
Джон Леннон менән танышыу
Йоко Лондонға Тони һәм Кёко менән бергә 1966 йылда художестволы башланғыстарҙа алға китеү өсөн килә. Джон Леннон, The Beatles ҡатнашыусыһы, Пол Маккартни тәҡдиме буйынса «Индика» галереяһындағы күргәҙмәгә  килә. Һуңынан Джон һәм Йоко тарафынан таратылған рәсми версия буйынса, Джонды күргәҙмә экспонаттарының береһе хайран ҡалдыра: аҡ стеналы бүлмәлә баҫҡыс тора, ә түбәһенә лупа эленгән була. Күтәрелгәс, тамашасы лупаны алырға һәм уның ярҙамында түбә аҫтында эленеп торған «Эйе» һүҙен уҡырға тейеш була. Үҙенең һүҙҙәре буйынса, Леннон тамашасыға бушҡа шул тиклем юғары күтәрелеүен аңлаусы этлек көтә, һәм унда «Эйе» тип яҙылғанын күреп, һоҡланып китә.
Болгария тарихы
Иң яңы тарихы
2004 йылдың 29 мартынан Болгария НАТО -ла.
Оно Йоко
Джон Леннон менән танышыу
Беренсе осрашыуҙан һуң Йоко Джондың иғтибарын йәлеп итергә тырыша. Сәғәттәр буйы Кенвудта, эскә инергә сәбәп табырға маташып, уның өйө янында ултыра. Бер ваҡыт Леннондың ҡатыны Синтия уны, такси саҡыртып алһын өсөн. индерә. Бер аҙҙан Йоко Леннондарҙың үҙенең ҡулсаһын онотҡан тей, һәм Джонға янауҙар һәм аҡса талаптары яҙылған хаттар яуҙыра. Был сәйе япон ҡыҙынан аптырашта ҡалған Синтия, бер ваҡыт Йоконан алған посылканы күргәс, шаҡ ҡата: «Котекс " ҡумтаһында ҡыҙыл буяу менән һыланған ватылған сынаяҡ ята.
Болгария тарихы
Иң яңы тарихы
2007 йылдың 1 ғинуарынан Евросоюзда (ЕС)
Оно Йоко
Уртаҡ тормошо
Джон йыш ҡына The Beatles репетицияларына төркөмдөң студияға сит кешеләрҙе индермәү ҡағиҙәһен боҙоп, Йоконы йыш килтерә башлай. Шул арҡала музыканттар уңайһыҙлыҡ кисерә, һәм төркөм эсендә көсөргәнеш арта бара. Шул уҡ ваҡытта Джон менән Йоко берлектәге ижад менән шөғөлләнә. Йоко The Beatles йырҙарын яҙҙырыуҙа ҡатнаша («Revolution 9», «Birthday», «The Continuing Story of Bungalow Bill»). 1969 йылдың 20 мартында Джон менән Йоко Гибралтар ҙа өйләнешә, үҙҙәренең  баллы айҙарын Амстердам да үткәрә.
1969 йылда улар үҙ төркөмөн булдыралар һәм уны «Plastic Ono Band» тип атай. Артабанғы бер нисә йылда улар бергәләп популяр булмаған бер нисә, әммә, тәнҡитселәр фекеренсә,  авангард проекттарҙы тормошҡа ашыра. Ике йылдан Һуң Ленинды күсереп ултырталар Нью-ЙоркЛеннондар оҙаҡ ваҡыт наркотиктар һаҡлауҙа ғәйепләүҙәр менән бәйле Америка Ҡушма Штаттарынан һөргөн сигендә була. Был айҡанлы Йоко бик ныҡ борсола, сөнки Лондон ға ҡайтыу уның инде бер нисә йыл атаһы менән Америкала йәшәгән Кёко исемле ҡыҙы менән ҡушылыу мөмкинлеген кәметә.
1973 йылда көсөргәнешлек сигенә етә, һәм Йоко Джон менән айырылышырға ҡарар итә. Ул уны Леннондарҙың шәхси ярҙамсыһы Мэй Пэнг менән берләштерә һәм уларҙы Лос-Анджелесҡа ялға ебәрә, үҙе Нью-Йоркта йәшәргә ҡала. 1973 йылда Йоко АҠШ-та даими йәшәү хоҡуғын ала
1975 йылда Йоко Һәм Джон татыулаша. 1975 йылдың 9 октябрендә 42 йәшендә Йоко Ононың улы тыуа.
Артабанғы йылдары
1984 йылда, Элвис Костелло, Роберт Флэк, Эдди Мони, Розэнн Кэш һәм Гарри Нильсон кеүек артистар башҡарған, Ононың иң яҡшы йырҙарынан торған, трибьюттар альбомы «Every Man Has a Woman» сығарыла. Һуңыраҡ шул уҡ йылда Йоко Леннондың тамамланмаған «Milk and Honey» альбомын сығара.
Ононың 1980 йылдарҙағы Һуңғы альбомы — «Starpeace» сыға. Был Йоко Ононың иң уңышлы яңғыҙ әҫәре тип таныла. Был альбомды хуплап Көнсығыш Европа илдәре буйлап гастроль туры үткәрелә.
1992 йылда алты дисктан торған «Onobox " коллекция йыйылмаһы сыға. Ул Йоконың яңғыҙ әҫәрҙәрен һәм Леннондың 1974 йылғы «юғалған уик-энд» сессияһы материалын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ «Onobox» тың Төп моменттары ингән «Walking on Thin Ice» сығарылышы була. Шул уҡ йылда ул музыкаль күҙәтеүсе Марк Кемпҡа «Option» журналы өсөн ҙур интервью бирә. Йоконың музыкаль ҡараштары тураһында һүҙ бара.
1995 йылда Шон Леннон һәм уның «Ima» төркөмө менән берлектә ижад ителгән «Rising» альбомы донъя күрә. Альбомға булышлыҡ итеү йәһәтенән донъяуи турне Европа, Япония һәм Америка илдәрендә үтә.
2007 йылдың май-июнь айҙарында ЦУМ-да 2-се Мәскәү биенналеһы сиктәрендә Йоконың «Одиссея таракана» исемле күргәҙмәһе үтте. 2007 йылдың июлендә Йокоға Берновоға —скрипкасы Анна Бубнова-Оно һәм уның һеңлеһе рәссам-авангардист Варвара Бубнованың һеңлеһе, үҙенең ағаһы Сюнъюти Ононың ҡатынының тыуған иленә бара, улар ирҙәре үлгәндән һуң Япониянан СССР-ға әйләнеп ҡайта.
2012 йылда Йоко «To The Light» шәхси күргәҙмәһен ойоштора.
2016 йылдың 26 февралендә Йоко инсультҡа шик менән аңын юғалтып Нью-Йорктағы «Маунт Синай» дауаханаһына һалына.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Оливер Стоун
Уильям Оливер Стоун (William Oliver Stone; род. 15 сентябрь 1946, Нью-Йорк, АҠШ) — америка кинорежиссеры, сценарист һәм продюсер. Өс «Оскар » премияһы эйәһе.
Оливер Стоун 1946 йылдың 15 сентябрендә АҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында тыуа, Стоундың атаһы йәһүд, әсәһе — католик ғаиләһенән сыҡҡанфранцуз ҡыҙы, әммә икеһе лә дини булмаған булалар, шуға күрә буласаҡ кинорежиссерҙы компромисс итеп инжил сығышлы мәктәпкә уҡырға бирәләр (хәҙер Стоун үҙен буддист тип һанай). Уның атаһы, брокер Луис Силверстайн (Louis Silverstein, 1910—1985), фамилияһын Йель университетында уҡығанда америкаса Стоунға үҙгәртә. Әсәһе, Жаклин Годда (Jacqueline Goddet, тыуған 1926) париж икмәк бешереүсеһенең ҡыҙы булған. Ул Оливерҙың атаһы, иҡтисад белемле булған, һуғыштан һуңғы Европала иҡтисади мәсьәләләр буйынса советник сифатында Эйзенхауэр Дуайттың Берлиндағы штаб-фатирында хәрби хеҙмәт үткән 35 йәшлек майор Луис Стоун менән таныша. 1962 йылда Оливерҙың ата-әсәһе айырылыша һәм әсәһе Европаға ҡайта; Оливерҙы атаһы тәрбиәләй.
Пенсильванияла колледж тамамлағандан һуң Стоун Нью-Йоркка ҡайта һәм шунда уҡ Йель университетына уҡырға инә, әммә, бер йылдан әҙерәк уҡығандан һуң, уҡыуын ташлай һәм Көньяҡ Вьетнамдың Ирекле тымыҡ океан колледжына инглиз теле уҡытыусыһы сифатында китә, тағы ла бер йылдан Орегон штатына, ә һуңынан — Мексикаға күсә. 1967 йылда армияға саҡырыла һәм ҡабаттан Вьетнамға юллана. Вьетнамда Стоун йылдан ашыу — 1967 йылдың сентябренән 1968 йылдың ноябренә тиклем — һуғыша, «Берт» ут ярҙамы базаһы өсөн ҙур алышта ҡатнаша һәм ике тапҡыр яралана. Һуғыштан бер нисә хәрби награда менән ҡайтып (шул иҫәптән «Бронза йондоҙ» и «Пурпурное сердце»), Оливер Нью-Йорк университеты на уҡырға инә һәм унда Мартин Скорсезенан ғилем ала.
Ижады
Кинола Стоун 1971 йылда ҡыҫҡа метражлы таҫмлы «Последний год в Вьетнаме» фильмында дебют яһай.
1980-се йылдар башында Стоундың ҡараштары урталыҡлы уң яҡтан һулдарға тиклем үҙгәрә һәм бер нисә сәйәси фильмда сығыш яһай, уларҙың тәүгеһе «Сальвадор»(1986) була. Был фильмда, Рейган хакимиәте тарафынан үҙәк америка илендә финанслаған «үлем эскадрондары»ның (унда меңәрләгән кеше һәләк була, шул иҫәптән архиепископ Оскар Ромеро сиркәүҙәге церемониянан һуң үлтереүселәр ҡулынан һәләк була) ҡаты терроры тураһында бәйән итә.
Вьетнам трилогияһы
Үҙенең шәхси хәрби тәжрибәһен режиссер «Взвод» (1986), «Рожденный четвертого июля» (1989) һәм «Небо и Земля» (1993) картиналарынан торған «вьетнам трилогияһы»нда сағылдырған. Әгәр «Взвод» — күпселек йәһәттән автобиографик әҫәр булһа, «Рожденный четвертого июля» картинаһында Стоун һуғышҡа ҡаршы активист булып ветеран-инвалид Рональд Ковиктың яҙмышына мөрәжәғәт итә, ә «Небо и Земля» картинаһында тәүге тапҡыр Вьетнам һуғышына «теге ҡаршы яҡтан» ҡарай — вьетнам ҡыҙы Ле Хейслип исеменән һуғыш тыуҙырған бөтә ҡыйынлыҡтарҙы күрһәтә.
«Джон Кеннеди. Далластағы атыуҙар»
1991 йылда «Джон Ф. Кеннеди. Выстрелы в Далласе» (JFK), фильмы сыға. Автор бында Президент Кеннедиҙы үлтереүҙе ҡараған Уоррен комиссияһы</a>һығымталарын ҡайтанан ҡарай. Фильмда Яңы Орлеандың прокуроры Джим Гаррисондың бойондороҡһоҙ тикшереүе һүрәтләнә. Прокурор, комиссия докладында яҙылған «тылсымлы пуля» һәм «яңғыҙ үлтереүсе» Ли Харви Освальд тураһындағы рәсми версияны кире ҡаға. Стоун әйтеүенсә, президент Кеннедиҙы үлтереү енәйәт донъяһы менән тығыҙ бәйле (атап әйткәндә, эшҡыуар Клей Шоу менән) корпорацияларҙың һәм махсус хеҙмәттәрҙең Вьетнамға тулы масштаблы баҫып инеү мөмкинлеген биргән. Был фильм америка йәмғиәтендә ҡаты бәхәстәр тыуҙыра.
Документалистика
Оливер Стоун Латин Америкаһында «XXI быуат социализмы» йүнәлешенә табан социаль трансформациялар яҡлы була, айырыуса Венесуэлалағы Боливар революцияһын ҡеүәтләй.
Стоун Фидель Кастро тураһында «Командант» (2003), «В поисках Фиделя»(2004) һәм «Кастро зимой» (2012) тигән өс документаль фильм төшөрә.
2009 йылда латин Америкаһы етәкселәре тураһында тулы метражлы «К югу от границы " тигән документаль фильм өҫтөндәге эшен тамамлай. Унда Стоундың ете президент Уго Чавес (Венесуэла), Эво Моралес (Боливия), Рафаэль Корреа (Эквадор), Рауль Кастро (Куба), Киршнер ҡатыны  (Аргентина), Лула да Силва (Бразилия) һәм Фернандо Луго (Парагвай) интервьюлары менән файҙаланған. Чавес Стоунды 2009 йылдың сентябрендә Венецияла Халыҡ-ара кинофестивалдә документаль фильм премьераһында шәхсән үҙе оҙатып йөрөй. Фильм 2010 йылдың йәйендә Аҡш-тың һәм Европаның бер нисә ҡалаһындағы кинотеатрҙар экрандарына сыға.
2014 йылдың мартында Стоун Чавестың вафаты йыллығында «Mi Amigo Hugo» («Мой друг Уго») фильмын сығара.
Стоун шулай уҡ израиль-фәләстин мөнәсәбәттәре тураһында «Персона нон-грата» документаль фильмын төшөрә, уға бер нисә билдәле Израиль эшмәкәрҙәренең, шул иҫәптән Эхуд Барак, Биньямина Нетаньяху һәм Шимон Перес, шулай уҡ Фәләстинде азат итеү ойошмаһы етәксеһе Ясир Арафаттың интервьюлары инә.
2012 йылда Showtime каналы «Оливер Стоундың телгә алынмаған Ҡушма Штаттары тарихы» документаль сериалын күрһәтә. Оливер Стоун был фильмда сценаристарҙың береһе, шулай уҡ режиссер, продюсер һәм хикәйәсе булараҡ сығыш яһай. 2016 йылда 2014 йылдағы Украиналағы ваҡиғалар тураһында Стоундың «Украина в огне» документаль фильмы сыға. Оливер Стоун фильмдың продюсеры булараҡ сығыш яһай һәм был фильмы өсөн Рәсәй Президенты Владимир Путиндан һәм Украинаның элекке президенты Виктор Януковичтан интервью ала.
2014 йылдың ноябрендә Стоун Рәсәй президенты Владимир Путин тураһында күп сериялы фильм төшөрөргә теләгәне тураһында белдерә. Ул американдарҙың ишетергә теләмәгән фекерен күрһәтеү өсөн Рәсәй лидерынан интервью алырға теләүен билдәләй. Был фильмдың премьераһы АҠШ-та 2017 йылдың 12-15 июнендә Showtime каналында күрһәтелә. Рәсәйҙә уны 2017 йылдың 19-22 июнендә «Беренсе канал» аша күрһәтәләр.
2021 йылдың йәйендә Стоундың Нурсолтан Назарбаевҡа арналған «Казах. История золотого человека» исемле документаль проекты анонслана. Картинаның премьераһы шул уҡ йылдың октябрендә була Рим кинофестивалендә күрһәтелә.
2017 йылдың 27 ноябрендә «Synergy Global Forum 2017» форумында ҡатнаша.
Дини ҡараштары
Бала сағында үҙен протестантлыҡ динле тип һанай, һуңынан буддизмды ҡабул итә.
1997 йылда, Голливудтың башҡа билдәле актерҙары һәм етәкселәре менән бер рәттән, Оливер Стоун немец канцлеры Гельмут Колгә International Herald Tribune гәзитендә баҫылған асыҡ хатҡа ҡул. Был хатта Германиялағы [саентологтарға эйәреүселәрҙең дини хоҡуҡтарын ҡыҫыуға юл ҡуймау тураһында белдерелгән була.
Сәйәси ҡараштары
Стоун Аргентина,Боливия, Бразилия, Чили, Парагвай, Уругвайҙа үткәрелгән «Кондор» операцияһын, Көньяҡ Американың уң диктатураларын яҡлап кешеләрҙе үлтереүҙе һәм язалауҙы тормошҡа ашырған операцияны (ҡара. Бысраҡ һуғыш), американдарҙың хуплауын тәнҡиткә дусар итә.
Оливер Стоун Wikileaksты нигеҙләүсе Джулиан Ассанж яҡлы булып асыҡтан-асыҡ сығыш яһай. 2012 йылдың июнендә ул, Эквадорҙа Ассанждың сәйәси һыйыныу урыны һорап яҙылған  заявкаһын яҡлап, петицияға ҡул ҡуя.
2012 йылда Стоун Барак Обаманы ыңғай баһалай. Әммә, йылдар үткәс, Сан-Себастьянда үткән кинофестивалдә Стоун әйтеүенсә, башта Обаманы «ныҡ намыҫлы кеше» булыр тип уйлаған американдарҙың күбеһе Барак Обама сәйәсәтенән һыуына. Ул былай ти: «Киреһенсә, Обама кесе Джордж Буш хакимиәтенең сәйәсәтен дауам итеүҙә тырышлыҡтарын икеләтә арттырҙы» һәм «Штазиҙы күпкә уҙып китеп, глобаль эҙәрлекләүсе дәүләт булдырҙы».
2018 йылдың апрелендә Тегерандағы кинофестивалдә ул президент Дональд Трампты библия демоны «Вельзевул» менән сағыштыра. Стоун 2020 йылда Джо Байден өсөн тауыш бирһә лә, ул Демократик партияны икейөҙлөлөктә тәнҡитләй. Стоун, демократтар һайлауҙарҙа 2016 йылда борсолған кеүек үк, тауыштарҙы сәйер иҫәпләү менән борсолмай, тип раҫлай.
Бер нисә америка Киң мәғлүмәт сараларында Оливер Стоунды «Путин менән Интервью» документаль фильм өсөн тәнҡитләйҙәр.
2022 йылда Рәсәйҙең Украинаға баҫып инеү башланғысын хуплай, әммә март уртаһында конфликтҡа мөнәсәбәтен ҡырҡа алмаштыра.
Ғаиләһе
Оливер Стоун өс тапҡыр өйләнгән, өс балаһы бар.
Уның беренсе ҡатыны Найва Саркис була. Улар 1971 йылдың 16 майында өйләнешә, ә 1977 йылда айырылыша.
1981 йылдың 6 июнендә ул Элизабет Коксҡа өйләнә. Уларҙың ике улдары бар: Шон Кристофер (1984 йылда тыуған) һәм Майкл Джек (1991 йылда тыуған). Оливер менән Элизабет 1994 йылдың авгусында айырылыша.
Стоун хәҙерге ваҡытта Сун-Чжун Юнгҡа өйләнгән, һәм уларҙың Тара исемле ҡыҙҙары бар.
Наградалары
Хәрби хеҙмәт ваҡытында Оливер Стоун «Бронза йондоҙ» миҙалы, имән япраҡтары шәлкеме төшөрөлгән «Пурпурное сердце»миҙалы, Һауа миҙалы, "«Милли оборонаға Хеҙмәте өсөн» миҙалы (АҠШ)",«Милли оборонаға хеҙмәте өсөн» миҙалы, Армияның Маҡтау миҙалы, «Вьетнамда хеҙмәт иткән өсөн» миҙалы, Вьетнам кампанияһы миҙалы, Хәрби пехотасы билдәһе (барыһы ла АҠШ-тыҡы) менән бүләкләнгән.
Оливер Стоун Америка киноакадемияһының өс «Оскар » премияһына лайыҡ булған. Тәүгеһен ул 1978 йылда Алан Паркерҙың «Ночной экспресс» фильмына яҡшы яраҡлаштырылған сценарийы өсөн ала. Ҡалған икәүһе уға «вьетнам трилогияһы» нан «Взвод» һәм «Рожденный четвертого июля» фильмдарының режиссеры булараҡ тапшырыла.
Оливер Стоун-бик күп кинофестивалдәр призеры, ошондай күп наградаларға эйә :
Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы
Ҡаһарманов Әбдразаҡ Абдрахман улы (10 март 1925 йыл — 4 ғинуар 2002 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Әбдразаҡ Абдрахман улы Ҡаһарманов 1925 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында кустарсы ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбен тамамлай.
Хеҙмәт юлын «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә башлай: ағас ташыу, һалабаш һалыу, мал аҙығы әҙерләү һәм ташыуҙа ҡатнаша.
1943 йылдың 3 мартында Бөйөк Ватан һуғышына алына. 11-се авиация белгестәре әҙерләү курсынла уҡый. Курсты тамамлағас, сержант дәрәжәһендә 417-се истребителдәр полкында Ҡырым ярымутрауында алыштарҙа мастер, механик була, самолеттарҙың приборҙарын һәм ҡорамалдарын хеҙмәтләндерә. Ҡырым һәм Севастополде азат итеү операцияларында ҡатнаша. 1944 йылдың 13 сенбябрендә ҡаты яраланып, госпиталдә дауаланып сыға һәм хәрби хеҙмәтен дауам итә.
1946 йылда демобилизациялана. «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә етештереү мөдире, хаҡлы ялға сыҡҡансы Бөрйән леспромхозында мастер булып эшләй.
Асу-Чим
Асу-Чим — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чим йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ерәнсә сәсән
Ерәнсә сәсән башҡорттар менән ҡаҙаҡтар сиктәш йәшәгән Ҡыҙыл йылғаһының Яйыҡҡа ҡойған ерендә йәйләүҙә тыуған. Ҡаҙаҡ ғалимы Әхмәт Байторсоновтың яҙмалары буйынса, 1730 йылда Әбелхәйер хан идаралыҡ итә, ә Ерәнсә сәсәндең егет булып килгән сағы була. Һуңғараҡ Ерәнсә үҙен ҡаҙаҡ тип таныштыра. Хан уны тикшереп ҡарау маҡсатында ҡаҙаҡ ашамлыҡ, һауыт-һабаларын һораша, ә Ерәнсә сәсән ҡайһыларын белмәй. Уларҙы белмәүен башҡорттарҙың уны йәштән үк урлап алып китеүҙәре һәм уның шунда үҫеүе менән аңлата.
Ерәнсә сәсән башҡорт, ҡаҙаҡ араһында, йәйләүҙән йәйләүгә ил гиҙеп, ике халыҡтың моң-зарын кисереп йәшәгән.
Ерәнсә сәсән тормошо тураһында документаль сығанаҡтар һаҡланмаған. Уның исеме «Ерәнсә сәсән», «Бәндәбикә менән Ерәнсә сәсән» һ.б. башҡа риүәйәттәрендә осрай, уларға ярашлы, Ерәнсә сәсән 14—15 йәки 17—18 бб. йәшәгән, уның ҡатыны Бәндәбикә булған. Байым (Әбйәлил районыны), Билал (Баймаҡ районы), Ҡорама (Учалы районы) ауылдары уның тыуған ере итеп күрһәтелә. Ерәнсә сәсән ҡәбере Ейәнсура районының Башҡорт Үргене ауылы эргәһендә тип һанала, был урын изгеләштерелгән. Сәсәндең шиғри мираҫына «Ерәнсә сәсәндең Әбелхәйер ханға әйткәне» һәм «Асҡар тауҙың үлгәне» ҡобайырҙары ҡарай. Тапҡыр һүҙлелеге, хәйләкәрлеге һәм аҡылы Ерәнсә сәсән исемен уртаҡлыҡ исемгә әйләндергән. Сәсән — тормош-көнкүреш әкиәттәренең («Ерәнсә сәсән менән хан», «Ерәнсә сәсәндең килен эҙләгәне», «Торахан менән Йәнәбәхан һәм Ерәнсә сәсән» һ. б.) һәм Хужа Насретдин тураһыдағы мәҙәктәргә оҡшаш көләмәстәрҙең геройы. Ерәнсә сәсән исеме ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, ҡырғыҙ, татар фольклорында осрай.
Әнеү
Әнеү (Аннау, Анау, Änew) — Төркмәнстандың Аҡ-Бойҙай әтрабы (Akbugdaý etraby)  Аһал вилайәтендә  урынлашҡан ҡала.Ашхабадтан 8 км алыҫлыҡта, М37 автотрассаһы менән бәйле.
Тарихы
Ҡала урынында кеше йәшәүенең беренсе эҙҙәре беҙҙең эраға тиклем V мең йыл  элек булғанлығы асыҡланған. Совет осоронда 9332 кеше йәшәгән ҡала тибындағы ҡасаба булған (1989 йыл) һәм ул Төркмән ССР-ы Ашхабад районының хакимиәт үҙәге булған. Ҡала статусын 2008 йылдың 3 февраленән башлап йөрөтә
ЭтимологияҺЫ
Әнеү атамаһының тамыры фарсы теленән тип һанала ( «әб- һәм нәү» (آب نو), «яңы һыу» тигәнде аңлата).
Инфраструктураһы
2003 йылда Әнеүҙә яңы стадион төҙөлгән, ә 2005 йылда «Аҡ бойҙай» («Ак бугдай») Милли бойҙай музейы асылған.
Археологияһы
«Аҡ бойҙай» бойҙай музейында бик күп боронғо экспонаттар һаҡлана. Айырым алғанда,1904 йылда табылған 5000 йыл элекке бойҙай орлоғо, шулай уҡ ошолар бар:
Сәйет Джемалетдин мәсете
Был мәсетте халыҡ телендә «Гүзәллек йорто» тип йөрөтәләр (Seýit Jemaleddiniň metjidi ) — Әнеү ҡалаһы территорияһында, хәҙерге Әнеү ҡалаһының көнсығышында,  Ашхабадтан көнсығышҡа табан 12 километр алыҫлыҡтағы мөһабәт мәсет. Урта Азияның урта быуат архитектураһы ҡомартҡыһы1446-1457 йылдарҙа (1455-1456 йылда фасадтағы яҙыу нигеҙендә) Шәйех Джелал-әд-донъя-үә-дин хөрмәтенә төҙөлгән. Мәсет порталының мозаика декорацияһы Урта Азияның мосолман архитектураһында тиңе юҡ. Портал аркаһында бер-береһенә баштарын борған ике аждаһа һүрәтләнгән. Ҡомартҡыны ҡарарға тарих һәм мәҙәниәт менән мауыҡҡан туристар йөрөй, ә Әнеү мәсетенә динлеләрҙең зыярат ҡылыу урыны булып тора 1948 йылда Ашхабадта ер тетрәгәндә емерелә .Декор фрагменттары Төркмәнстандың һынлы сәнғәт музейында һаҡлана. Реставраторҙар порталдың нигеҙен, майҙандағы кирбес юлдарҙы һәм ҡәберҙе тергеҙгән. Аждаһалы мозаика һүрәтте һәм мәсете порталының эпиграфикаһын реставрациялауҙы  Һынлы сәнғәт музейы һәм Рәсем сәнғәте академияһы хеҙмәткәрҙәре 2013 йылда башҡара.
Ҡарас сәсән
Ҡарас сәсән (XVII—XVIII бб.)
Ҡарас сәсән тураһында бик аҙ ғына мәғлүмәттәр һаҡланған. Риүәйәттәрҙә әйтелгәнсә, Ҡарас сәсән Ҡобағош сәсәндең бүләһе. Уның атаһы Ҡушкилде, бабаһы Көнбағыш, бабаһының атаһы Ҡобағош сәсән. Уның йәшәгән ере — Тамъян-Ҡатай яғы (хәҙерге Учалы районы Наурыҙ ауылы урыны). Атаһына оҡшап, Ҡарас батыр булған һәм уҡтан мәргән атҡан. Ҡаҙаҡ барымтасыларына ҡаршы барған, башҡорт яуҙарында ҡатнашҡан. Сәсәнлеге менән дә халыҡ араһында дан алған. Риүәйәттәрҙә уның сәсәнлек өлгөләре һаҡланған.
Филимониха
Филимониха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рованиемила тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Рованиеми тыуған яҡты өйрәнеү музейы (фин. Rovaniemen kotiseutumuseo ) —  Рованиеми (Финляндия) ҡалаһындағы музей.
Тасуирламаһы
Рованиемила тыуған яҡты өйрәнеү музейы XIX һәм XX быуаттар сигендәге крәҫтиән йортоноң тормошон һүрәтләй. Музей Рованиемила, Кемийоки йылғаһы буйындағы Пёюккёля фермаһы ихатаһында урынлашҡан. Музейҙың төп бинаһы үҙенең баштағы урынында 1840 йылдарҙа ампир стилендә төҙөлгән бүрәнә ҡоролманан ғибәрәт. Ферма төбәктә Лапландия һуғышында емерелмәй ҡалған берҙән-бер ҡаралты була. Музей экспозицияһында матур ҡарағай ихатаһы һәм ике тарихи таш ҡойма бар. Башҡа музей биналары музей зонаһына бөтә Рованиеминан күсерелгән.
Пёюккёля фермаһы тарихы XVII быуаттан билдәле. XX быуат башына тиклем ферма Пёюккёля ғаиләһенә ҡараған, 1911 йылда уны  урман сәнәғәте компанияһы Kemi Oy һатып ала. 1957 йылда хужалыҡ Rajaiemi Totto ry  ассоциацияһы биләмәһенә күсә һәм уның территорияһында музей ойошторола.
Музей урындағы музей ассоциацияһы Rovaniemi Totto ry идаралығы аҫтында. Музей башлыса  тамашасылар өсөн йәй асыла. Бында шулай уҡ төрлө мәҙәни саралар ойошторола, күргәҙмәләр һәм әңгәмәләр уҙғарыла. Музей традицион байрамдарҙан Раштыуа байрамы һәм флагтары менән Йәй уртаһы байрамдарын үҙ эсенә ала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нузи
Нузи (йәки — Нузу, элек — Гасур) — төньяҡ Месопотамиялағы боронғо ҡала,  Тигр йылғаһынан көнбайышта ятҡан, беҙҙең эраға тиклем  2-се мең йыллыҡтан  унда хурриттар йәшәгән. Аррапхэ дәүләтенә ингән, яҡындағы Әл-илани (хәҙерге Киркук) менән бергә, был ҡәлғәле ҡала батшалыҡтың запастағы баш ҡалаһы була алған. Ҡалала шәхси һәм батша архивтарынан  шына яҙыулы бик күп таштаҡталар табылған, улар беҙҙең эраға тиклем XV быуатҡа ҡарай.
Боронғо ҡала урынында әле Ираҡтың   Иорган-тепе тигән тораҡ пункты урынлашҡан.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре (Исторические мечети Оренбурга) — Ырымбур ҡалаһында 1917 йылға тиклем төҙөлгән мәсеттәр. 1746 йылда Ырымбурҙан көньяҡҡа табан Сауҙа йорто (Меновой двор) төҙөлөшө менән бергә Урал аръяғында тәүге ҙур булмаған мәсет төҙөлә. Әммә 1749 йылда бөтә комплексты яҙғы йылға ташҡыны юҡ иткән. 1782 йылда ҡаҙаҡтарҙы һәм Урта Азия сауҙагәрҙәрен йәлеп итеү өсөн Екатерина II Өфө наместниклығы һәм Тубыл губернаһы сигендә мәсет төҙөргә бойороҡ бирә.
Йәмиғ мәсеттәре
Меновой мәсете — таш мәсет 1785 йылда ҡаҙна иҫәбенә Сауҙа йорто янында төҙөлгән. Таштан һалынған 1 ҡатлы бина, нигеҙе 6 × 6 сажин, көмбәҙле һәм икешәр яруслы 3 манара, дөйөм бейеклеге 10 сажин. 1789—1817 йылдарҙа мәсет ҡарамағында ҡаҙаҡ байҙары балалары өсөн Мосолман училищеһы эшләгән. 1930 йылда ябылған, Сауҙа йорто комплексы менән бергә һүтелгән. Әле уның хаҡында «Меновой двор» тимер юл станцияһы һәм йәмәғәт транспорты туҡталышы ғына иҫкә төшөрә (Донгузская урамы, 46 янында).
Анимизм
Анимизм (лат. anima, animus «йән» һәм «рух») — йән һәм рухтар барлығына, бөтә тәбиғәттең йәнле икәнлегенә ышаныу. Анимистик ҡараштар бөтә диндәрҙә лә тиерлек бар.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Йәмиғ мәсеттәре
Беренсе йәмиғ мәсете (Ҡаҙна мәсете) — таш мәсет 1804 йылда ҡаҙна иҫәбенә төҙөлгән. Ул урынлашҡан урам Мәсетле (хәҙер Левашов тыҡрығы, 12) тип аталған. 1830 һәм 1876 йылдарҙа яңыртып төҙөлгән. Һөҙөмтәлә төньяҡ ҡабырғанан ҙур манаралы 2 ҡатлы таш бинаға әүерелгән. Мәсет ҡарамағында XIX-XX быуат сиктәрендә «Вәлиә» тип аталған мәҙрәсә эшләгән. Мәсет 1930 йылда ябылған, уның бинаһы студенттарға дөйөм ятаҡ итеп тапшырылған, һуңынан иһә пединститут уҡытыусыларына фатир итеп бирелгән. Әлеге ваҡытта торлаҡ йорт итеп файҙаланыла. Адресы: Левашов урамы, 1.
Икенсе йәмиғ мәсете (Каруанһарай) — таш мәсет 1846 йылда Каруанһарай комплексы составында Башҡорт-мишәр ғәскәренең административ ихтыяждары өсөн төҙөлгән. 1865 йылда ғәскәр таратылған һәм Каруанһарай донъяуи ихтыяждарға тапшырылған, әммә мәсет эшен дауам иткән. 1930 йылда мәсет ябылған. Уның бинаһы тура тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмаған (ятаҡ, клуб, планетарий). 1991 йылда дин тотоусыларға ҡайтарылған. Адресы: Парковый проспекты, 6 / 1.
Анимизм
Тайлор һәм уның диндәрҙең барлыҡҡа килеү теорияһы
Инглиз этнографы һәм культурологы Эдвард Тайлор фәнгә анимизм төшөнсәһен индерә, уны дин үҫешенең башланғыс стадияһы тип аңлата. Икенсе яҡтан, ул юғары мәҙәниәтле халыҡтарҙың донъяға ҡарашында анимистик күҙаллауҙарҙың артабанғы үҫешен күҙәтергә тырыша. Тәүге тапҡыр был терминды немец ғалимы Г. Э. Шталь ҡуллана. 1708 йылдағы үҙенең «Theoria medica» тигән яҙмаһында ул күңел тураһындағы тәғлимәтте тормоштағы барлыҡ процестарҙың нигеҙендә ятҡан эйәһеҙ тормош башланғысы тип атай.
Тайлор анимизмды «минималь дин» тип иҫәпләгән, йәғни, уның фекеренсә, ябай диндән иң юғары үҫешкәндәргә тиклемге ниндәй булһа ла дин анимистик ҡараштарҙан килеп сыға.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Йәмиғ мәсеттәре
Өсөнсө йәмиғ мәсете (Үҙәк мәсет) — 1885 йылда бесән баҙары эргәһендә төҙөлгән. Бина таштан һалынған, бер ҡатлы, манаралы. 1890 йылда мәхәлләлә 700 кеше иҫәпләнгән, 1908 йылда — 2 мең самаһы кеше. Мәсет эргәһендә мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән. Имам хатибтары — К. И. Ҡотоев (1881 йылдан), А. Әбделкәримов (1908 йылдан). 1931 йылда ябылған бинала балалар йорто һәм тегеү фабрикаһы урынлашҡан. 1945 йылда бина дин тотоусыларға ҡайтарылған, 1991 йылдан Үҙәк йәмиғ мәсете эшләй. 2001 йылдан «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе эшләй. Адресы: Терешкова урамы, 10А.
Анимизм
Тайлор һәм уның диндәрҙең барлыҡҡа килеү теорияһы
Әммә тупланған мәғлүмәттәр бер нисә яңы, преанимистик йәки анимизмға тиклемге тип аталған йүнәлештәр тыуҙыра, уларға ярашлы, анимизм дәүеренә тиклем тылсым быуаты (магия) (Дж. Фрэзер), аниматизм дәүере, бөтә тәбиғәтте йәнле итеп күреү (Р. Маретт, Л. Мин. Штернберг) һәм тәүтормош дологик мистицизм (Л. Леви-Брюль) була.
Тайлорҙың анимизмды диндең иң иртә формаһы булараҡ аңлауҙан анимист һүҙе килеп сыға. Был категорияға Африкала, Төньяҡ Америкала, Көньяҡ Америкала, Океанияла йәшәүсе. урындағы традицион диндәрҙе тотоусы төп халыҡтар инә. Шулай уҡ анимизм Азияла, атап әйткәндә, синто — анимизмдың (япон) үҫешкән формаһы сағыштырмаса йоғонто яһай.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Йәмиғ мәсеттәре
Дүртенсе йәмиғ мәсете (Хәбибиә) — мәсетте 1885 йылда (Ырымбур губерна идараһы журналы буйынса — 27.06.1885) төҙөү рөхсәт ителә. Тәүҙә уға Ырымбур ҡалаһындағы 3-сө йәмиғ мәсете мәхәлләһенең 833 мосолманынан 330-ы килгән. Яңы күсеп килеүселәр артыу менән бәйле был район әүҙем төҙөлә. 1890 йылда мәхәллә ҡалала иң аҙы булған һәм 530 кеше иҫәпләнгән (280 ир-егет һәм 250 ҡатын-ҡыҙ), 1908 йылға иһәмосолмандар һаны 3251 кешегә еткән. (Шул тәртиптә 1669 һәм 1582). Йәмиғ мәсете менән күрше ихатала 1 ҡатлы ағас мәктәп урынлашҡан, ә 1914 йылда иғәнәгә мәҙрәсә бинаһы төҙөлә башлаған. 1917 йылда «Хәбибиә» мәҙрәсәһендә 71 уҡыусы иҫәпләнә. Имам хатибтар — Ғиләжетдин Ғәбделмән улы Мостафин (1885—1902), Кәшәфетдин Ҡасим улы Хәбибуллин (1902 йылдан). 1923 йылға йәмиғ мәсетенә әүҙем йөрөгән мосолмандар һаны 145 кеше тәшкил иткән. 1930 йылда ул ябылған. Манараһын юғалтҡан бинала клуб, 28-се мәктәп, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында 3327-се госпиталь урынлашҡан. Артабан төҙөлөш дауам итеү арҡаһында мәсет бинаһы Ырымбур һуғыш ветерандары госпитале биләмәһендә булып сыҡҡан һәм уның хужалыҡ биналарының береһе булараҡ ҡулланыла. Мәсет адресы: Орджоникидзе урамы, 202 / 1.
Анимизм
Тайлор һәм уның диндәрҙең барлыҡҡа килеү теорияһы
Тейлор әйтеүенсә, анимизм "тәүтормош ҡырағайының башлана, ул төш, төш күреү, үлем кеүек күренештәр менән ҡыҙыҡһына башлаған. Тейлор фекеренсә, анимизм йоҡо, төш күреү, үлем һ. б. күренештәр менән ҡыҙыҡһынған «тәүтормош кешеһенең фәлсәфә»һендә барлыҡҡа килгән. Кешенең хайуандарҙан айырмаһы шунда: уны тәбиғәт һалған инстинктив йәшәү ҡәнәғәтләндермәй, ул үҙ-үҙен танырға ынтыла. Һәм нәҡ үҙ-үҙеңде танып белеүгә ынтылыш кеүек сифаттың килеп сығышы, моғайын, ҡасандыр кеше эволюцияһының башы булғандыр. Был уның эволюцияһының башы булғандыр, моғайын. Шулай итеп, анимизм күҙлегенән ҡарағанда, барыһының да үҙ йәне бар. Кеше лә, таш та — икеһе лә тере йән эйәләре.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Йәмиғ мәсеттәре
Бишенсе йәмиғ мәсете (Сөләймәниә) — 1887 йылда төҙөлгән. Бинаһы таштан, 2 ҡатлы, манараһы булған. 1890 йылда мәхәлләлә −1941, 1923 йылда 420 мосолман булған. Мәсет янында мәктәп һәм мәҙрәсә эшләгән, 1‑се ҡала мосолман китапханаһы (1917 йылдан алып). Имам хатибы: З. Х. Ҡашаев (1887 йылдан алып), А. З. Ҡашаев йыл (1917-нән). 1931 йылда ябыла. 1992 йылда бина диндарҙарға ҡайтарыла, мәсет «Сөләймәниә» тип атала. Адрес: Завод урамы тыҡрығы, д. 41.
Анимизм
Тайлор һәм уның диндәрҙең барлыҡҡа килеү теорияһы
Шунан сығып ҡарағанда, анимизм — тәүтормош дине генә түгел, ә кешенең рухи үҫешендә тәүге баҫҡыстарҙың береһе. Әгәр кеше үҙенең эргәһендәге әйберҙәоҙе үҙ ҡарамағы буйынса файҙаланырға мөмкин булған материал киҫәктәре генә түгел, ә тере йән эйәләре икәнен аңлай башлаһа, был уның тирә-яҡ донъя менән мөнәсәбәттәрен сифат яғынан яңы кимәлгә сығара.
Ырымбурҙың тарихи мәсеттәре
Йәмиғ мәсеттәре
Алтынсы йәмиғ мәсете (Хөсәйениә) — 1892 йылда 1-се гильдия сауҙагәр А. Ғ. Хөсәйеновтың аҡсаһына төҙөлгән. Бина таштан, манаралы, 2 ҡатлы. Мәсет ашлыҡ, мүк һәм тоҙ баҙарҙарына яҡын урынлашҡан булған. 1908 йылда мәхәлләлә 650 кеше иҫәпләнгән. Мәсет эргәһендә «Хөсәйениә» мәҙрәсәһе эшләгән. Имам хатибы — Ғ. Дәүләтшин (1890 йылдан алып). 1931 йылда ябылған, бина Татар педагогия техникумына ятаҡ итеп тапшырылған, 1992 йылда дин тотоусыларға ҡайтарылған. Адресы: Киров урамы, 3.
Етенсе йәмиғ мәсете (Рамаҙан) — 1910 йылда төҙөлгән. Бинаһы таштан, 2 ҡатлы. 1932 йылда мәхәллә мосолмандары 300-гә яҡын иҫәпләнә, 1936-ла — 1 мең кеше тирәһе. Мәсет ҡарамағында мәҙрәсә эшләй. Имам хатибы — З. Әхмәтйәнов (1909-ҙан). 1937 йылда ябыла, 1996 йылда бина диндарҙарға кире ҡайтарылған, мәсет «Рамаҙан» исеме йөрөтә. Адресы: Лобовская урамы, 112.
Виллинген (Упланд)
Виллинген (Willingen) — Германия дәүләтендәге коммуна. Виллинген - Германиялағы коммуна, ул Гессен федераль ерендә урынлашҡан. Виллинген коммунаһы Кассель административ округы составына инә. Виллинген коммунаһы Вальдек-Франкенберг районына ҡарай. Коммунала йәшәгән халыҡтың һаны (2006 йылдың 31 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) 6515 кешене тәшкил итә. Әлеге көндә Томас Трахте Виллинген ҡалаһының башлығы булып идара итеп тора. Виллинген коммунаһының майҙаны 80,19 квадрат километрға тигеҙ. Был коммуна диңгеҙ кимәленән 584,1 метр бейеклектә урынлашҡан. Коммунаның рәсми коды — 06 6 35 022. Телефон коды — + 49 5632.
Виллинген коммунаһында бик уңайлы, заманса саңғы трамплины булдырылған, бында спортсылар өсөн бөтә уңайлыҡтар ҙа бар. Виллинген коммунаһында һәр йыл һайын трамплиндан саңғы менән һикереү буйынса Донъя Кубогының төрлө этап ярыштары үткәрелеп тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Момчик
Момчик — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 294 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роттердам
Роттердам (нидер. Rotterdam ) — Нидерландта ҡала һәм община. Көньяҡ Голландия провиницяһында Ньиве-Маас йылғаһының Төньяҡ диңгеҙгә ҡойған урынында урынлашҡан. 617 347 кешеһе менән халҡы буйынса Нидерландта Амстердамдан ҡала икенсе урында тора (2012). Роттердам ҙур Рандстад ҡала агломерацияһы составына инә.
Роттердам девизы — Sterker door strijd («Көрәштә нығынған»).
Машиналар төҙөү үҙәге. Эре транспорт үҙәге (тимер һәм шоссе юлдары); диңгеҙ ( Төньяҡ диңгеҙ) һәм йылға ( Ньив-Маас йылғаһы) порттары; Роттердам-Гаага аэропорты. Роттердам порты Европала иң ҙур порт һанала, ә 1962 йылдан алып 2004 йылға тиклем ул донъяла иң эреһе булып иҫәпләнгән (әлеге ваҡытта Шанхайҙан ҡалыша).
Тарихы
Ҙур булмаған Ротте йылғаһы Маасҡа ҡойған һәм Ротте йылғаһында  дамба төҙөлгән райондағы  ауыл тураһында  беренсе тапҡыр 1283 йылда телгә алына. 1340 йылда Роттердамға ҡала хоҡуҡтары һәм өҫтөнлөктәре бирелә, һәм 10 йылдан һуң уның халҡы графтарҙан инглиз йөнөн ташыу өсөн махсус Лейден һәм Делфтҡа алып барыусы канал төҙөүгә рөхсәт ала. Тап ошо ваҡыттан Роттердамдың сауҙа порты булараҡ үҫеше башлана. Иҡтисади үҫешенә ҡамасау иткән һуғыш һәм стихиялы бәлә-ҡазалар булыуға ҡарамаҫтан, (мәҫәлән, Максимилиан Австрийскийҙың 1489 йылдағы ҡаланы ҡамауы, 1563 йылдағы янғын, 1572 йылда  испандарҙың  талауы), бигерәк тә Ла-Манш һәм Урта диңгеҙ порттары менән ҡала әүҙем сауҙа  үҫешен дауам итә. Унда балыҡсылыҡ һәм ауыл хужалығы  аҙыҡ-түлектәрен ташыйҙар, кире  тоҙ, шарап, емеш-еләк алып ҡайталар. 1600 йылдарҙа йылдам караптар йөрөү хәрәкәте ҡала властарын киң 10 причал менән ҙур порт төҙөүгә мәжбүр итә. Ашыҡмай үҫеп, ҡала уңайлы географик урынлашыуы арҡаһында XVII быуатта  (Көньяҡ-Көнсығыш Азияға океан юлдары асылғандан һуң) мөһим сауҙа портына әйләнә. Был Голланд Ост-Һинд Компанияһының алты мөһим сауҙа порттарының береһе була. XIX быуатта ҡала шулай уҡ француз һәм инглиз инвестицияларын әүҙем йәлеп итә. Ә 1872 йылда эре караптар өсөн Ньиве-Ватервег каналын сафҡа индергәндән һуң донъяла иң ҙур гавань булып китә. Европала иң бейек бина булған 45 метр бейеклектәге  төҙөлгән. Унда америка компанияларының офистары урынлаша.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында голландия нейтралитеты һәм яҡшы географик урынлашыуы арҡаһында ҡала иң яҡшы шпионлыҡ үҙәге була.
ҡарағыҙ: Голландия операцияһы (1940), Роттердамды бомбаға тотоу, Голланд операцияһы (1944)
Милли составы
Роттердамда яҡынса 30 процент халҡының тамырҙары голланд түгел. Был раса составы буйынса илдең иң европеоидлы булмаған ҡалаһы.
2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса:
Барлығы — 588 718 кеше
Ҡала идаралығы
2009 йылдың ғинуар башында социал-демократик партия етәкселәре Роттердам бургомистры  вазифаһына  беренсе нидерландлы-мосолман Абуталеб Әхмәтте һайлай (ул шулай уҡ Көнбайыш Европала ҙур ҡаланың беренсе мосолман-мэры була). Абуталеб Әхмәт сығышы буйынса марокканлы — нидерланд паспорты менән бер рәттән марокко паспортына ла эйә була. Абуталеб 1961 йылда  Мароккола тыуған һәм  16 йәшендә уны ата-әсәһе Нидерландҡа алып килгән. Уның бургомистр вазифаһына тәғәйенләнеүе ҡалала, бигерәк тә ҡайһы бер уң һәм радикаль партия сафтарында төрлө реакция тыуҙыра,  улар фекеренсә, бындай  тәғәйенләнеү мосолман иммигранттарының нидерланд йәмғиәтенә интеграцияланыуына  ярҙам итмәй.
Иҫтәлекле урындары һәм архитектураһы
Роттердамда билдәле OMA һәм  MVRDV архитектура фирмалары бар.
Һәр йыл һайын Роттердамдың төрлө иҫтәлекле урындарына дүрт миллион тирәһе турист бара.
Транспорты
Ҡалала метрополитен эшләй (4 тармағы бар, 1968 йылдан), трамвай (1879 йыл, 9 маршрут) һәм автобустар (38 маршрут; төндә, йома, шәмбе көндәрендә,  махсус автобустар йөрөй, 4,5 €). Тиҙ йөрөшлө трамвайҙың ҡала-ара линияһы Гаагаға йөрөй, ул формаль рәүештә «Е линияһы» булараҡ метрополитенға беркетелгән. Түләү системаһы Амстердамдыҡына оҡшаш (стриппенкарта).
Ньиве-Маас йылғаһы ярҙары 1942 йылда асылған 1070 м оҙонлоҡтағы Маас туннеле менән тоташҡан. Туннелдә автомобиль һәм велосипед-йәйәүлеләр юлы бар. Йәйәүлеләр һәм велосипедсылар өсөн йылғаның ике ярында инеү павильондары һәм туннелгә төшөү өсөн эскалаторҙар төҙөлгән.
2007 йылдан махсуслаштырылған «Betuweroute» йөктәр тимер юлы эшләй, ул Роттердамды  Германия менән тоташтыра.
Роттердам порты
Роттердам порты Европа континенты эсендә лә, шулай уҡ бөтә донъяла ла тултырыу, ҡойоу, көнтейнер һәм башҡа йөктәрҙе эшкәртеү буйынса мөһим үҙәк булып тора. Порттың иң мөһим эшмәкәрлек секторы булып нефть химияһы сәнәғәте (Утрауҙарҙа Рейн йылғаһы дельтаһында 7 нефть эшкәртеү предприятиелары) һәм генераль йөктәрҙе эшкәртеү тора. Порттың көнсығыш өлөшөндә эре нефть эшкәртеү заводтары урынлашҡан.
2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Роттердам  порты контейнерҙар эшкәртеү  һаны буйынса донъяла унынсы урында тора (TEU).
Театрҙары
Роттердамдың мөһим ваҡиғаһы асылда бөтөнләй голландиялы түгел. Был кариб стилендәге йәйге карнавал (Zomercarnaval). Ул июль аҙағында үтә.
Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы
1955 йылдың ноябренән алып Роттердам ҡалаһында Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһының штаб-фатиры урынлашҡан (эспер. Centra Oficejo de Universala Esperanto-Asocio ), элек  ул Бөйөк Британияла урынлашҡан булған. Штаб-фатир Nieuwe Binnenweg урамында 1887 йылда төҙөлгән ике ҡатлы бинаны биләй — шул уҡ йылда эсперанто теле буйынса беренсе  дәреслек  сығарыла.
Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһының 100-йыллығы уңайынан 2008 йылдың йәйендә  Роттердамда ҡала хакимиәте ярҙамында эсперантистарҙың Бөтә донъя конгресы үтә. Сараның  логотибында Роттердамдың яңы символы сифатында Эразм Күпере һүрәтләнә.
Спорты
Роттердамда футбол буйынса Нидерланд чемпионатының юғары лигаһында сығыш яһаусы  «Фейеноорд», «Спарта» һәм «Эксельсиор» клубтары урынлашҡан. «Фейеноорд» — Нидерландта иң титуллы кулбтарҙың береһе, күп тапҡыр халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе,  мәҫәлән, 1970 йылда европа чемпиондары Кубогын  һәм Континент-ара кубокты яулау буйынса беренсе  нидерланд еңеүсеһе була
Ҡыҙыҡлы факттар
Көнбайыш Европала иң ҙур мәсет Роттердамда 2010 йыллың 18 ноябрендә асыла. Уның манараларының бейеклеге 50 метрға етә, ә бина эсендә бер үк ваҡытта өс меңгә яҡын кеше һыя. Мсәетте төҙөп бөтөү биш йыл элек  планлаштырыла,  ләкин ҡайһы бер йәмәғәт активистарының протесы арҡаһында проектты тормошҡа ашырыу һуҙыла.
Лапы аралы
Лапы аралы  — (Осерёдок) — йылға йырҙаһында лапынан хасил булған, үҫемлекһеҙ һәм ярға тоташмаған бәләкәй утрау, ташҡын ваҡытында һыу аҫтында ҡалып, һайлыҡ хасил итә, ә һыу ҡайтҡанда өҫтә күренә башлай.
Тасуирлама
Ташылдыҡтар ағым ыңғайына килеп лапы аралдарына өҫтәлә бара. Һөҙөмтәлә, лапы аралдары яр менән тоташа, морондар, пляждар барлыҡҡа килтерә; артабан яңынан айырылып китеп, йәнә арал барлыҡҡа килеү мөмкин. Шулай уҡ улар ике йылға ҡушылған урындағы морон менән ҡушылыуы ихтимал. Үҫемлектәр ҡалҡып сығыуы йәки башҡа сәбәптәр арҡаһында нығынып, лапылыҡтар йырҙа утрауҙарына ла әүерелә. Утрауҙарҙан лапылыҡтар йыш ҡына ағымға ҡаршы яғы тәпәшерәк булыуы менән айырыла, ә утрауҙар өҫтө киреһенсә, ағым ыңғайына табан түбәнәйә бара.
Лапылыҡтар йылға суднолары эшмәкәрлегенә кире йоғонто яһай — йөҙөү юлдарын тарайта, кәкрәйтә һәм тәрәнлеген кәметә.
Тармаҡаланып утрауҙарға әүерелгән ваҡытта улар йылға йырҙаһын да тармаҡлыға әйләндерә.
Баязитов Риф Ишдәүләт улы
Баязитов Риф Ишдәүләт улы  (10 ғинуар  1936 йыл, Бөрйән районы Байназар—1 март 2021 йыл,  Архангел районы  Липовка ауыл Советы  ) — ғалим –агроном,  Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994 йыл).
Биографияһы
Баязитов Риф Ишдәүләт улы 1936 йылдың 10 ғинуарында Бөрйән районының Байназар ауылында тыуған. Ишдәүләт һәм Гызниса Баязитовтарҙың ғаиләһендә  улар дүрт ул тәрбиәләнә: Ғаффар, Риф, Роберт, Марс.
Риф Ишдәүләт улы икенсе ул була. Ул тәүге 10 сығарылыш уҡыусыһы араһында Байназар урта мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда балалар йортонда өлкән тәрбиәсе булып башлай. Бер йыл эшләгәндән һуң Совет Армияһы сафына хеҙмәткә саҡырыла, Төркөстан хәрби округында сержант, элемтә ротаһы старшинаһы дәрәжәһенә тиклем хеҙмәт итә.
Армия хеҙмәтенән Һуң тыуған Байназар мәктәбенә физкультура һәм хәрби әҙерлек уҡытыусыһы булып ҡайта. Тиҙҙән педагогик коллектив уны комсомол ойошмаһы секретары итеп тәҡдим итә.
Был йылдарҙа илгә ауыл хужалығында квалификациялы кадрҙар етмәй, ауыл хужалығын күтәрергә кәрәк була. 1960 йылда Риф Ишдәүләт улы Башҡортостан ауыл хужалығы институты на уҡырға инә, ғалим –агроном һөнәрен алып уңышлы тамамлай.
1960-65 йылдар ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң тыуған колхозына агроном булып ҡайта. Уны Бөрйән совхозы парткомы секретары итеп күрһәтәләр. 1970 йылдан 12 йыл «Ағиҙел»колхозы рәйесе булып эшләй.
1982 йылда БАССР Ауыл хужалығы министрлығына өлкән агроном итеп күсерелә. Бер нисә айҙан һуң уны орлоҡсолоҡ бүлеге начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр.
КПСС Үҙәк комитетының 4 ноябрҙәге Указы буйынса, 1983 йылда Архангел районының артта ҡалған Липовский совхозы директоры итеп тәғәйенләнә.
14 йыл директор булып эшләү дәүерендә артта ҡалған совхозды республикала алдынғылар кимәленә сығара. Совхоз төҙөлөш майҙансығына әйләнә. Ауылдар араһында юлдар төҙөлә.
Паром урынына ҙур көс һалып Инйәр йылғаһы аша капиталь күпер төҙөүгә өлгәшә. Йәш белгестәр өсөн йорттар урамы төҙөлә, яңы төҙөкләндерелгән типовой мәктәп, фельдшер пункты, контора, ЦРМ ,икмәкхана, ашхана һәм башҡа бик күп объекттар төҙөлә.
Хатта пенсияға сыҡҡас та уны эштән ебәрмәйҙәр, Архангел һөт заводына генераль директор итеп тәғәйенләйҙәр.
2021 йылдың 1 мартында вафат була.Байназар ауылында ерләнгән.
Ғәиләһе
Ҡатыны Рәшиҙә Кәлимулла ҡыҙы менән 5 бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Өлкән ҡыҙы Гөлнара-юғары категориялы педагог, Айнур - «Башҡортостан» БӨТӘ РӘСӘЙ ДӘҮЛӘТ ТЕЛЕРАДИОКОМПАНИЯҺЫ эфир инженеры, Динара-судья ярҙамсыһы,Альберт элемтә буйынса белгес. Баязитовтар 2020 йылдың 8 июлендә Мөхәббәт һәм тоғролоҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Рәшиҙә Кәлимулла ҡыҙы 18 йыл Байназар мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы, 17 йыл Липовка урта мәктәбендә башҡорт теле уҡытыусыһы булып хаҡлы ялға сыҡҡан. Ветеран уҡытыусы. Эш стажы—35 йыл.
"Мин йәшәйем» шиғырҙар йыйынтығы сығарған.Башҡортостан мәғариф Министрлығының Почет грамоталары менән бүләкләнгән.
Сығанаҡтар
Бурзянская энциклопедия-Уфа "Башкирская энциклопедия" 2022
Околь
Околь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 1088 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йосоп (Ҡыйғы районы)
Йосоп (Юсупово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Йосоп ауылы Кандаковка ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 529 кеше. Почта индексы — 452508, ОКАТО коды — 80236835004.
Географик урыны
Йосоп ауылы Ҡыйғы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа 29 километрҙа һәм тимер юл станцияһы Һилейәнән (Силәбе өлкәһе) төньяҡ-көнбайышҡа 72 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Йосоп ауылына XVIII быуаттың 1-се яртыһында Себер даруғаһы Дыуан улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Шулай уҡ Шүрәле, Косогорная исемдәре менән теркәлгән.
Йосоп ауылы исеме 1735—1736 йылдарҙа Урал аръяғында башҡорт ихтилалы юлбашсыларының береһе булып танылған Дыуан улусының батыры Йосоп Арыҡов исеме менән тығыҙ бәйле. Ул 1735 йылда үҙенең отряды менән Верхнеурал ҡәлғәһен уратып алған һәм гарнизонды ҡәлғәне ҡалдырырға мәжбүр иткән. .
1795 йылда 15 йортта 120 кеше йәшәгән: 60 ир-егет һәм 60 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда 29 йортта — ярашлы 92 һәм 82, 1834 йылда 41 йортта — 113 һәм 135, 1859 йылда 38 йортта 155 ир-егет һәм 164 ҡыҙ-ҡатын йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда 248 кешегә 39 сирек ужым һәм 362 сирек яҙғы ашлыҡ сәскәндәр.
41 хужалыҡта 291 ат, 185 һыйыр, 232 һарыҡ, 107 кәзә аҫырағандар. Бер нисә хужалыҡта барлығы 13 умарта һәм 16 солоҡ булған.
Дыуан улусы Йосоп ауылы башҡорттарының 1804 йылғы үтенесе ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, унда Түбәнге Ҡыйғы ауылы старшинаһы Хәлил Юлсурин, үҙенең типтәрҙәре һәм мишәрҙәре менән, «аҫаба башҡорттарҙың Ыйыҡ һәм Ҡыйғы йылғаларының ике яғында урынлашҡан байтаҡ ерҙәрен көслөк менән баҫып алыуы» тураһында мәғлүмәт бирелгән.
1865 йылда 53 йортта 324 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр.
1906 йылда Йосоп ауылында мәсет теркәлгән.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда 151 хужалыҡта 380 ир-егет һәм 463 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Әлеге ваҡытта Йосоп ауылы халҡы «„Восход“ агрофирмаһы» ЯСЙ ағзаһы булып тора.
Ауылда төп мәктәп, балалар баҡсаһы, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Йосоп ауылында башҡорттар йәшәй (2002)
Үрнәк (Бөрө районы)
Үрнәк (Урняк) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452466, ОКАТО коды — 80213822005.
Йосоп (Ҡыйғы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрнәк (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йосоп (Ҡыйғы районы)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Ларса
Ларса —  Боронғо Месопотамияның көньяғындағы ҡала  һәм дәүләт, хәҙерге Телль-эс-Сенкере (Ираҡ). Ларса  Евфраттың Итурунгаль менән ҡушылған ерендә урынлашҡан була.
Сәйәси әһәмиәте
Иң эре шумер  номдарының  (территориаль берәмек) береһе һаналған  Урук составына ингән һәм Ҡояш аллаһы Утуға табыныу үҙәге булған. Стратегик йәһәттән уңайлы урында ултырған  Ларса  беҙҙең эраға тиклем  II  мең йыллыҡ башында — Урҙың III династияһы ҡолатылғандан һуң  — үҙ аллы сәйәси әһәмиәткә өлгәшә һәм төбәктә гегемония алыу өсөн көрәшкә ҡушыла. Ларса ҡарамағында булған өлкәнең сиктәре  Ниппурға тиклем етә.