cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт һәләкәт сере, йәки урыҫ Рокамболы
Тарихы
«Француз теленән тәржемә» атамаһын уҡыусылар Понсон дю Террайль (Пьер Алексис) «Рокамболдең мажаралары» һәм «Терелгән Рокамболь» енәйәти романдары менән бәйләгән. Әммә "Рус Рокамболы"ның йөкмәткеһе башҡа булған, рәсәй гәзите йылъяҙмаһы, Мәскәү-Курск тимер юлы («кукуй һәләкәте») һәләкәте тураһындағы хәбәрҙәре менән бәйле. 1882 йылда почта-пассажир поезы Тула — Орёл тимер юлы участкаһында Кукуевка ауылы янында һәләкәткә осраған. Йәшенле ямғырҙан һуң, тимер юлдағы тупраҡ өйөмө йыуылғанлыҡтан, поезд туранан-тура ер эсенә инеп китә. Пассажирҙар ултырған ҡайһы бер вагондар ер менән күмелә. Һәләкәттә 50 кеше һәләк була. Һәләкәт урынына журналист Владимир Гиляровский килә. Уның һәләкәт урынынан яҙған репортаждарын бөтә Рәсәй уҡый. Гиляровский былай тип яҙа: «Юл яраҡһыҙ торошта көйө ҡулланылған, тәртипһеҙ, ҡаралмаған хәлдә булһа ла, миллионлы дивидендтар килтергән. Ул арзан торған, ләкин пассажирҙар ғүмерен баһалау күҙлегенән ҡарағанда, тағы ла арзаныраҡ торған».
Маячный (Башҡортостан)
«Нефтехиммаш» ААЙ урынлашҡан; профессиональ техник училищеһы, бер урта мәктәп, мәктәп‑интернат, балалар баҡсаһы,Республика балалар йорто, психоневрология интернаты, поликлиника, балалар‑үҫмерҙәр клубы, китапхана, Богородица‑Державный ҡорамы, мәсет бар.
Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт һәләкәт сере, йәки урыҫ Рокамболы
Тарихы
Чеховтың «Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт һәләкәт сере, йәки урыҫ Рокамболы» хикәйәһе бик күп һүрәтләнмәгән персонаждар, ниндәйҙер дошмандар, станциянан станцияға күсенеп йөрөүҙәрҙе индергән өс ҡыҫҡа бүлектән тора.
Мәстүрә
Мәстүрә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Татар ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Мәстүрә башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда ғәрәптәрҙән килгән, ғәр. — тоғро, саф мәғәнәһен аңлата.
Билдәле шәхестәр
Сәхәүетдинова Мәстүрә Низам ҡыҙы (7 ғинуар 1903 йыл — 2 март 1996 йыл) — инженер‑архитектор, дәүләт эшмәкәре. Башҡорт АССР-ында ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге халыҡ комиссары. 1936 йылыдан СССР Архитекторҙар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған архитекторы (1993).
Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы (15 ғинуар 1916 йыл — 16 май 2007 йыл) — табип-нефролог. 1947—1990 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1958—1984 йылдарҙа бөйөр ауырыуҙары бүлеге мөдире. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1966), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1956).
Билдәле кешеләрҙең ҡатындары
Вәлидова Мәстүрә Хәбибрахман ҡыҙы — хәҙерге Ишембай районы Һайран ауылы имамы Хәбибрахман хәҙрәттең ҡыҙы, Зәки Вәлидиҙең бер туған ҡустыһы Вәлидов Ғәбдерәүеф Әхмәтшаһ улының ҡатыны, Маннанова Роза Ғәбдерәүеф ҡыҙының әсәһе.
Әлмөхәмәтова-Фәйзуллина Мәстүрә Ғилман ҡыҙы (1898—1974) — Әлмөхәмәтов Ғәзиз Сәлих улының ҡатыны. Ҡыҙҙары — Роза.
Шаһимарҙанова Мәстүрә — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты Шаһимарҙанов Фазыл Вәлиәхмәт улының ҡатыны.
Алтынбаева Мәстүрә Гәрәй ҡыҙы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы, гвардия кесе сержанты, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улының ҡатыны, 7 бала әсәһе.
Мәҙәниәттә
Мәстүрә «Йырланмаған йыр» — Мостай Кәрим. Башҡорт дәүләт академия драма театры артистары Бикташева Тәлиғә Миңлевәли ҡыҙы һәм Нафиҡова Асия Заҡуан ҡыҙы тыуҙырған образ.
Мәстүрә «Ауылға ҡыҙҙар килде» — Наил Ғәйетбай. Милли йәштәр театры артисы Сәлимгәрәева Рәмилә Миңлеғәли ҡыҙы менән Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры Зыязитдинова Гөлшат Ибраһим ҡыҙы унаған роль.
Йөҙ ҙә ҡырҡ дүрт һәләкәт сере, йәки урыҫ Рокамболы
Сюжеты
Көҙгө бер кистә Таганрогтан Скопин ҡалаһына фарсы Арыҫлан һәм Ҡояш ордены кавалеры Рыковҡа шундай текслы телеграмма килә: «Барыһы ла һәләк булды. Ул һатҡан. Мине төрмәгә яптылар. Таможняла ҡулға алыуҙар башланды. Ҡот отҡос! Ерле юҡҡа Узембло уға был ҡатынды бирмәне. Яуап түләнмәне. М. Вальяно». Скопин Свентицкийҙы саҡырып ала ла аңлатма биреүен талап итә. Свентицкий, Вальяно ла мин яратҡан ҡатынды яратам, тине, һәм ул, һин үлергә тейешһең, тине. Улар Вальяноның аҡсаһы, үҙҙәренең Маргаритаға һырығыуҙары тураһында һөйләшәләр. Шау-шыулы һөйләшеү Рыковтың аҡырып илауы менән тамамлана, ә инженер Свентицкий «Аневризма» станцияһына китә. Уны ниндәйҙер Узембло һәм башҡа енәйәттәштәре көтә.
Икенсе бүлектә беренсе зат йөҙөнән һөйләүсе икенсе класлы купела барған ваҡиғаларҙы һүрәтләй. Поезд «Аневризма» станцияһынан сабып китә, һөйләүсе менән Узембло ла китеп бара. Һөйләүсе уға ике тапҡыр хлороформ һалынған флаконды еҫкәргә бирә, һәм шуға Узембло һәм уның юлдашы йоҡлап китә. Яҡындағы бер станцияла автор йоҡлаған был кешеләрҙе ҡаршы яҡҡа китеп барған поезға күсерә, ә үҙе Петербургҡа китә. Унда, таныштары урап үтергә кәңәш иткән, ниндәйҙер бер Казаковты осрата.
Өсөнсө бүлегендә отставкалағы портупей-юнкер Кочетов иҫкәртеүсе телеграмма ала һәм Мәскәүҙән «Аневризма»ға кәңәшмәгә китә. Бында хикәйәсе Маргарита булған балға эләгә. Чехов балды һүрәтләй, ошо балдан һуң хикәйәсе Свиридов бабайға Курскиға китә. Әммә ниндәйҙер дошмандар тимер юлына зыян килтергән булып сыға һәм «поезд йәһәннәмгә оса».
Маячный (Башҡортостан)
Ауылға 20 быуаттың 40‑сы йылдар аҙағында — 50‑се йылдар башында Көйөргәҙе районында һоро күмер ятҡылығын үҙләштереүгә бәйле эшселәр ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына. 1954 йылдан алып ҡала тибындағы ҡасаба, 2005 йыл ауыл статусын ала. 2004 йылда Маяҡлыға 20 быуат башында нигеҙләнгән Николаевка ауылы ҡушыла. 1953 йылда Көйөргәҙе районы Күмертау ҡасаба советына ҡараған булған.
Төньяҡ Ладога буйы
Төньяҡ Ладога буйы, йәки Ладога Карелияһы (Laatokan Karjala, Лаатокан Карьяла) — тәбиғи-тарихи төбәк, әлеге ваҡытта көньяҡтан Ладога күленең яры (Ленинград өлкәһе) һәм көнбайышта Карелия Республикаһы, төньяҡта рәсәй-финляндия сиге һәм көнсығышта 1939 йылдағы иҫке совет-фин сиктәренең шартлы һыҙығы менән сикләнгән төбәк.
Төбәктең үҙенсәлекле, башҡа сиктәш территорияларҙан айырылып торған ландшафты (атап әйткәндә — шул иҫәптән үҙ эсенә тулыһынса Ладога күленең шхер районыдарын алып тора) һәм үҙенсәлекле тарихи яҙмышы бар. Көньяҡ-көнбайыш күршеһе — Карел муйынынан айырмалы, башлыса Төньяҡ Ладога буйы әлегә тиклем славянлаштырыу һәм финлаштырыуға ҡарамаҫтан, боронғо карел топонимикаһын һаҡлап килә.
Тарих
Корел ерҙәре менән Швед короллеге һәм Бөйөк Новгород территориялары 1323 йылдағы Ореховецкий килешеүе буйынса Төньяҡ Ладога буйҙары ла Новгородҡа ҡушыла. Төбәк биләмәһендә Корель ерҙәре погосы урынлашҡан (XV быуат аҙағында — Корельский өйәҙе), Водск пятиналарыороллегенә : Кирьяжский, Сердобольский, Иломанский, Соломенский. Бер-береһенә шведтарға яҡында торған погост ерҙәре йыш ҡына шведтар тарафынан талауға дусар ителә.
xvii быуатта Төньяҡ Ладога буйы Швед короллегенә күсә һәм йөҙ йыл буйына Кексгольмский ленының өлөшө булып тора. Православие халҡы был ваҡытҡа тулыһынса тиерлек карел төбәген ташлап киткән, ә уның урынына Швед короллегенең Финляндия герцоглығынан финн-лютерандар күсеп килә. Төбәк үҙенең дини һәм этник үҙенсәлектәрен юғалта.
Сәүиә
Сәүиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Төньяҡ Ладога буйы
Тарих
Төньяҡ һуғышы тамамланғандан һуң Ладога буйы тағы ла башҡа швед биләмәләре менән бер рәттән, Рәсәйгә күсә, унда башта Рәсәй империяһының Выборг губернаһының бер өлөшө булып тора, ә 1811 йылда Рәсәй империяһының Бөйөк Финляндия кенәзлеге составына инә. 1917 йылда Финляндия бойондороҡһоҙлоҡ ала, совет һәм Төньяҡ Ладога буйы Совет Рәсәйе өсөн сит ил территорияһына әйләнә. Был төбәктәге халыҡтың дини һәм этник составы үҙгәреүенә лә йоғонто яһай.
Ҡышҡы һуғыш барышында СССР-ға ҡараған Төньяҡ Ладога буйындағы фин халҡы Финляндияға эвакуациялана. 1942 йылда фин ғәскәрҙәре был территорияларҙы оккупациялай (1941—1944 йылдарҙағы дауам ителгән совет фин һуғышы барышында), фин халҡы ваҡытлыса ҡайта, ә 1944 йылда, совет ғәскәрҙәре азат иткәндән һуң, Финляндияға кире ҡайта. Ошо ваҡыттан төбәккә РСФСР-ҙан һәм союзда киш республикаларҙан күскенселәр килә. 1940 йылдан алып Төньяҡ Ладога административ рәүештә Карел-Фин ССР-ына, ә 1956 йылдан алып — Карел АССР-ына ҡарай.
Сәүиә
Билдәле шәхестәр
Мөхтәруллина Сәүиә Ғабдулла ҡыҙы — «Китап» Башҡорт нәшриәтенең редакция мөдире, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Сәйфуллина Сәүиә Ҡасим ҡыҙы (1956 йыл) — табип, 1980 йылдан Күмертау ҡала дауаханаһы педиатры. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2015).
Төньяҡ Ладога буйы
Хәҙерге заман
Хәҙер Төньяҡ Ладога буйы Рәсәй Федерацияһының Карелия Республикаһы составында тора һәм дүрт районға бүленә: Лахденпохский, Сортавальский, Суоярвский һәм Питкярантский. Сағыу һәм уникаль тәбиғәте менән бергә ҙур тарихи боронғоһо булған был төбәк ҙур туристик потенциалына эйә. Сортавала ҡалаһында Төньяҡ Ладога буйы музейы эшләй, ә 2008 йылдан алып ҡалала квартал һайын «Сердоболь» альманахы сығарыла, унда тыуған яҡ темаһына мәҡәләләр баҫтырыла.
Крутишка (Черемшанка ҡушылдығы)
Крутишка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Черемшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Төньяҡ Ладога буйы
Туризм
Төбәктә туризмдың төрлө төрҙәре өсөн дә мөмкинлектәр бар. Шхерный районына үҙешмәкәр турист-водник һәм яхтсмендар байдаркаларҙа, катамарандарҙа, моторлы һәм ишкәкле судноларҙа килә. Уникаль тәбиғи һәм тарихи урындары Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең туристик төркөмдәрен үҙенә йәлеп итә. Һуңғы ваҡытта Төньяҡ Ладога буйы дини туризмдың үҙәге булып тора: уның аша Валаам утрауына туристик маршрут үтә, ул крайҙың боронғо православие ҡомартҡылары, старообрядсы скиттары һәм монастырҙары менән ҡыҙыҡлы.
Крутишка (Черемшанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кулунда күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ету-Ёган
Ету-Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 437 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черкассы ауыл Советы (Өфө районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Землянка (Маралиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)
«Башҡортостан» дәүләт телевизион һәм радио компанияһы  — Бөтә Рәсәй дәүләт телевизион һәм радио тапшырыуҙар компанияһының Башҡортостан Республикаһындағы филиалы. Өфөлә урынлашҡан.
Ү
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)
Радио тарихы
Радио Башҡорт АССР-ында 1928 йылдың 1 авгусында барлыҡҡа килә. 1934 йылдың мартында Өфөлә БАССР-ҙың 15 йыллығы исемендәге ҡеүәтле радио тапшырыуҙар станцияһы асыла.
Ү
Башҡорт алфавитында
У – у, Ү – ү хәрефтәренең яҙылышы
Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)
Телевидение тарихы
Башҡорт телевидениеһы 1959 йылдың 1 мартында эшләй башлай. 1960 йылдың 1 октябрендә беренсе күсмә телевизион станция (ПТС) файҙаланыуға тапшырыла. Башҡорт дәүләт филармонияһында барған концерт беренсе тапҡыр туранан -тура бар республикаға трансляциялана. Тәүҙә телетапшырыуҙар аҡлы-ҡаралы төҫтә генә була, 1985 йылдың 1 февраленән Башҡорт телевидениеһы тапшырыуҙарын төҫлө форматта алып бара. 1986 йылдың 5 июнендә беренсе «Төмән — Өфө — Ҡаҙан» телекүпере үткәрелә. 1991 йылда БАССР Телевидение һәм Радио тапшырыуҙар Комитетының атамаһы «Башҡортостан» Дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһы" (ДТРК) тип үҙгәртелә . 2002 йылда«Башҡортостан» ДТРК-һы «Башҡортостан» ДТРК-һы Федераль Дәүләт унитар предприятиеһы  (Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының кесе предприятиеһы) тип үҙгәртеп ҡорола. 2015 йылдың 20 апреленән Башҡортостан Республикаһы президенты Рөстәм Хәмитов һәм Бөтә Рәсәй дәүләт телевидение һәм радио тапшырыуҙар компанияһының генераль директоры Олег Добродеев һанлы ҡорамалды эшләтеүгә рөхсәт бирә.
Ү
Башҡорт алфавитында
А. У – у хәрефе ҡалын ижектәрҙә яҙыла: ур, уҙ, ут, Урал, уйһыу,ултырыш, уңыш, усаҡ, уяу, буйлы, буҫтау, дуҫ, ҡуҙаҡ, суртан, турғай, матур. Б. Ү – ү хәрефе нәҙек ижектәрҙә яҙыла: үлән, үр,үт, үткер, бүҙәнә, бүлмә, бүләк, дүрткел, күлдәк, күңелле, күл, күн, һүҙ. В. Шул уҡ у – ү хәрефтәре һүҙ уртаһында һәм аҙағында ирен тартынҡыһын да белдерә һәм башҡорт телендәге ҡалын һүҙҙәрҙә у, нәҙек һүҙҙәрҙә ү менән бирелә: а) ауыл, дауыл, тауар, тауыш, яуын, һыу, быу, хайуан;
Башҡортостан (телерадиокомпания, БРДТРК филиалы)
Программалар
«Россия — Культура. Башкортостан»:
«Россия-24. Башкортостан »:
Ү
Башҡорт алфавитында
б) әүен, рәүеш, әүәләү, кәүҙә, кейәү.
Г. Исем ҡылым ялғауы -ыу – -еү, -оу – -өү рәүешендә яҙы-ла: барыу, килеү, ҡайтыу, күреү, йонсоу, тойоу, йөрөү, йөҙөү.
Бурнев
Бурнев (Руотсари, фин. Ruotsaari — швед утрауы) — Ладога күлендә урынлашҡан ҙур булмаған утрау. Төньяҡ-көнбайыш Ладога шхерҙар төркөмөнә инә. Территориаль яҡтан Россияға, Ленинград өлкәһе Приозерск районына ҡарай.
Көнбайыштан көнсығышҡа табан һуҙылған. Оҙонлоғо 1,8 км, киңлеге 0,6 км.
Ул Лехмалахти ҡултығы янында, Рогатый борононан төньяҡҡа табан урынлашҡан. Яҡын утрауҙар: Заячий һәм Прибрежный.
Бейеклеге 28 метрға тиклем булған өйөм-өйөм утрауы, утрауҙың төньяҡ яры түбән төшкән, көньяҡ яры түбән төшмәгән. Көньяҡта ултырғыста бала бар һ. б. менән коса күл һәм эске бара. Ҡатнаш урман менән ҡапланған.
Тарихы
Революциянан һуң Финляндияға күсә. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң СССР составында.
1955 йылда СССР Министрҙар Советы төҙөлөп ятҡан «Новая Земля» полигонында атом һыу аҫтында — ядро шартлауы үткәрергә ҡарар итә, 14 Хәрби-Диңгеҙ флоты төҙөлә. Уның беренсе хеҙмәткәрҙәре Приозерскта урынлашҡан һәм тиҙ арала Бурнаев утрауында һыу аҫтында тротил зарядтары һынау серияһы үткәрелгән. Алынған нәтижәләр «Яңы Ер» ҡара полигонының убаһы акваторияһында атом шартлауынан һуң көтөлгән нәтижәләрҙе фаразлауға нигеҙ булып тора.
Хәрбиҙәр утрауҙан яҡынса 1992 йылда китә. Утрауҙа ҡалын быяла стеналы шлюздар һаҡланған эске күл бар. Утрау ярында көслө насос станцияһы урынлашҡанлыҡтан, эске күлдең дәрәжәһе үҙгәрер тип фаразларға була.
Бөтә утрау буйынса объекттар грунт юлы менән бәйле, унда оло машинаның эҙҙәре күренеп тора, йәғни бында хәрбиҙәр булалар һәм бөгөнгө көнгә тиклем файҙаланып, утрау ҡоролмаларын күнекмәләр һәм атыу өсөн ҡулланалар. Утрауҙа бер нисә пристань бар, уларҙың береһе һиҙелерлек дәрәжәлә яҡшы һаҡланған һәм, моғайын, тап бына шунда техника бушатыла. Пристань эргәһендә емерек йорт һәм ҙур булмаған бетон бункер һаҡланған. Төньяҡтан тағы бер пристань бар, әммә һыу төшөү арҡаһында, ул тиҙ функциональ түгел. Ярында шулай уҡ вышка, һыу насостары ҡалдыҡтары булған бетон бункер бар, улар эске күлгә һыу һиптереү өсөн хеҙмәт иткән, әллә ниндәй складтың ярым емерек ҡоролмалары һаҡланған.
Сығанаҡтар
Төркөм:Алфавит буйынса утрауҙар Төркөм:Ладога күле Төркөм:Ленинград өлкәһе утрауҙары
Крестовка №1
Крестовка №1 — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ильина (Несь ҡушылдығы)
Ильина — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Несь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесерткән
Кесерткән (Крапи́ва двудо́мная, Urtíca dióica) — кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ, бейеклеге 120 см-ға етә алған, сағыусы үлән үҫемлек.
Майҙан алып октябргәсә йәшкелт сәскә ата, емеше июль-октябрҙә өлгөрә. Кесерткән әрһеҙ үлән: йорт эргәһендә, юл буйында, йылға-күл ярҙарында, дымлы тупраҡлыағастар, ҡыуаҡтар араһында һ.б. ерҙәрҙә үҫә.
Кесе Уим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтанморат Дүскәев
Солтанморат Дүскәев — 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдары етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Солтанморат Дүскәев сығышы менән Ҡазан даруғаһы Юрмый улусы башҡорттарынан. Шул уҡ улустың старшинаһы вазифаһын башҡара.
1736 йылдың июнь айының икенсе яртыһында Юрматы улусында Килмәк Нурышев башлығында баш күтәреүселәр (яҡынса 8 мең кеше) йыйын уҙғара, Башҡорт комиссияһы етәксеһе генерал П. И. Румянцев йыйынға аманатҡа алынған Солтанморат Дүскәевты башҡорттарға ғәйепте танырға килеү талабы менән ебәрә. Йыйында ҡатнашыусылар был талапты асыу менән ҡабул итә һәм Румянцев лагерына һөжүм итеп, ҡулға алынған ихтилалсылары, шул иәптән Аҡай Күсемовты, азат итергә ниәтләй. 1736 йылдың көҙөнә ҡарай Ҡазан даруғаһы баш күтәреүселәре Солтанморат Дүскәев һәм Абдулла Аҡаев тирәһендә туплана. Сентябрҙә башҡорттар Румянцев урына яңы командир килгәс, Килмәк Нурышев һәм Солтанморат Дүскәев Ҡазан һәм Нуғай даруғалары ихтилалсылары исеменән Хрущевҡа хат яҙалар. Әммә Башҡорт эштәре буйынса комиссия командиры тағы ла ҡатыраҡ сәйәсәт алып бара.
1737 йылдың мартында өс Ҡыҙыл йылғалары бассейнында Нуғай һәм Ҡазан даруғалары вәкилдәренең ҡоролтайы була, унда Солтанморат Дүскәевтә ҡатнаша. Был съезда йәнә ихтилалды башларға һәм Урта жүз ҡаҙаҡтарына ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителә. Дөйөм килешеү буйынса ҡаҙаҡтар менән һөйләшеп барыу өсөн Солтанморат етәкселегендә 12 башҡортты ебәрәләр. 1737 йылдың мартында Урта жүз ханы Абулмәмбәткә башҡорттар ярҙам һорап киләләр. Шул уҡ йылдың йәйендә Абдулмәмбәткә, Аблайға һәм Барак солтандарға Солтанморат Дүскәев бара һәм Аблайға башҡорт ханы булырға тәҡдим итә. Аблай Башҡортостанға бармай, әммә унда яҡынса 800 ҡаҙаҡ яугирҙарын ебәрә, 1737 йылдың йәйендә һәм көҙөндә улар башҡорттар менән бергә Дим йылғаһы бассейнында һәм Өфө тирәһендә хәрәкәт итәләр.
Барак солтан үҙенең улы Шығай солтанды башҡорттар үҙенең ханы итеп таныған осраҡта ярҙам итергә вәғәҙә бирә. Баш күтәреүселәр Себер даруғаһына килгән Шығай солтан тирәһендә көстәрҙе йыйырға ынтылып ҡарай, әммә уңышһыҙлыҡҡа дусар булалар. 1738 йылдың мартында, Башҡортостанда дүрт ай булып, Шығай кире туған яғына ҡайтып китә, уның менән бергә Солтанморат башлығында 400 башҡорт ғаиләһе китә. Юлда улар Кесе жүз ҡаҙаҡтары тарафынан һөжүмгә дусар була, Солтанморат үҙенең күпселек кешелрен юғалтып кире Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. Аҙаҡ Солтанморат Дүскәев улы менән бергә Барак солтанға килә, унда ҡыш үткәрә һәм Ургенчҡа китә. Был осорҙа ҡараҡалпаҡтар араһында Башҡортостандан сыҡҡан Солтанморат исемле хан телгә алына башлай, әммә ул 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашҡан Морат солтан йәки башҡа шәхес булыуы ихтимал.
Крестовка №2
Крестовка №2 — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ионыш
Ионыш — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Ету-Яга
Ету-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Татляга-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Ионыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ету-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Ионыш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ету-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Штраусфурт
Штраусфурт (Straußfurt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1818 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
Байонной
Байонный (Байонной, Bajonnoinsaari) — Ладога күлендәге утрау, Валаам архипелагына ҡарай. Байевый утрауҙарының береһе. Размеры: 2.1 х 0.6 км. Карелия Республикаһының Сортавала районына административ рәүештә ҡарай.
Тарих
XIX быуатта бында пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә бәләкәй генә ағас сиркәү (часовня) була.
Игумен Дамаскин (Кононов) заманында утрауҙа һарыҡ үҫтереү менән шөғөлләнгәндәр, шуға күрә бында монахтар һәм шулай уҡ балыҡсылар йәшәүе өсөн бәләкәй генә бүлмәле ағас торлаҡ, хужалыҡ биналары төҙөлгән булған. XХ быуатта ул ҡоролмалар юҡҡа сыҡҡан.
Патриарх Кирилл 2010 йылдың 8-11 июлендә Валаамға килгәнендә был Бойонной утрауына ла үҙе бара. Патриарх Кирилл инициативаһы буйынса был утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә скит төҙөргә хәл ителә. Артабан ул былай тип әйтә: «Был айырым үҙенсәлекле урын — аулаҡ, Аллаһы тәғәлә бәрәкәте менән тулы мөғжизәле бүләк. Уны һаҡларға кәрәк, сөнки был урын кешеләрҙең ысын батырлығы урыны, уларҙың рухи күҙе асылыу, илаһи бәрәкәткә тотоноу урыны. Мин беренсе тапҡыр был утрауҙа төшкәс, минең үҙ эсемдә бер юлы ниндәйҙер айырым хистәр барлыҡҡа килде. Ул хистәрҙе һүрәтләүе ауыр, һәм, моғайын, был хаҡта күп һөйләү ҙә кәрәкмәй торғандыр. Әммә мин бында бәләкәй генә монастырь, урын, скит булырға тейеш, тип уйлайым, унда теләгән кешегә рухын ҡотҡарырға мөмкин урын булыр ине».
2011—2012 йылдарҙа преподобный Герман Аляскинский һәм пәйғәмбәр Елисей хөрмәтенә ағас ҡорам төҙөлә һәм утрау территорияһында күләмле таҙартыу, ағас ултыртыу эштәре алып барыла, кельялы ике корпус һәм хужалыҡ ҡоролмалары барлыҡҡа килә. Был ҡоролмаларҙы «Андрей Анисимовтың реставрация оҫтаханалары ширҡәте» проектлай. Угтрау буйлап рунтлы юлдар һалына, ҡоролмаларға — таш юлдар һалына. Утрауҙы икегә бүлгән канал төҙөлә. Утрауға электр үткәрелә. Патриарх Кирилл 2013 йылдың 9 июлендә утрауҙа преподобный Герман Аляскинский хөрмәтенә төҙөлгән скитты кесе чин менән изгеләндерә, шунан бирле утрауҙағы скитҡа теләгән кеше килеп Хоҙайға табына ала.
Макариха (Суетка ҡушылдығы)
Макариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Суетка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғүмәр (Мәсетле районы)
Ғүмәр (Гумерово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452565, ОКАТО коды — 80242820003.
Бәкәтин
Бәкәтин ырыуы (Бакатин, Бикатин, Бекатин, Мякотин) — ҡатай төркөмөнә ингән башҡорт ырыуы. Тамғаһы «Т» («яғылбай»), ораны — «туҡһаба» («туҡһабалылар»), ағасы — «ҡарама», ҡошо — «яғылбай».
Ташлы (Әлшәй районы)
Ташлы (Ташлы) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 454 кеше. Почта индексы — 452112, ОКАТО коды — 80202858001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Раевка тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 21 саҡрым алыҫлыҡта Ташлы йылғаһы (Төйлән йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан. Ауылға Нуғай даруғаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала, 1745 йылдан алып билдәле. XIX быуат башында шулай уҡ керҙәш башҡорттар теркәлгән. 1795 йылда 15 йортта 91 кеше, 1816 йылда 26 йортта 174 кеше,1 834 йылда 177 кеше, 1865 йылда 72 йортта — 459 кеше йәшәгән. Малсылыҡҡ, игенселек, умартасылыҡ ҡ менәнн шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 6 һыу тирмәне, 2 бакалея кибете теркәлгән. 1920 йылда 1‑се Ташлы (828 кеше) һәм 2‑се Ташлыла (282 кеше) ауылдары булараҡ иҫәпкә алынған. Халҡы: 1906 йылда — 925 кеше; 1920 йылда — 1110 кеше; 1939 йылда — 800 кеше; 1959 йылда — 812 кеше; 1989 йылда — 612 кеше; 2002 йылда — 541 кеше; 2010 йылда — 454 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Бәкәтин
Ырыу уҙғанлығы
Башҡорт шәжәрәләр буйынса бәкәтин ырыуының нигеҙеүсе Иштәк (Байлар һәм Йүрмиҙең атаһы) улы Бәкәтүн булған. Бәкәтиндәр күсешкәне Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышына болғарҙарҙың әллә борон башҡорт ырыулыҡтары менән ителгән булғайны. Бер-ике быуат осоронда бәкәтиндәр менән йүрми, юрматы, байлар, үҫәргән, тамъян, бөрйән ырыулыҡтары Башҡортостандың көньяҡ-көнбайышында (унда ҡатайҙар бик оҙаҡ килгәненән элек) йәшәй торғайнылар. 13—14-нсе быуаттарҙа ҡатайҙар менән Пермдәге Себергә күсешкәндәр ҙә һуңынан Урал арҡаһына. 16-17-нсе быуаттарҙа бәкәтиндәр Себер Ханлығының ҡушымлығына ингәндәр. Уның бөткәндән һуң бәкәтиндәр өлөшө менән Көсөм татарҙары көнсығышҡа китеп күсешҡандәр, ә икенсе өлөшө ҡатай ырыулығына инеп 17-нсе быуаттың 30-нсы йылдарында башҡа башҡорт ырыуҙары менән Рәсәй иллегенең ҡушымлығына ингәндәр.
Бәкәтиндәр һаны ла таралыуы урынлығы
19-нсы быуат башында бәкәтиндәрҙең биш ауылдарында (Сабит ауылы, Алабуға ауылы, Һаттыҡ ауылы, Тауҙаҡ-Берҙәнеш ауылы, Норош ауылы) 867 кеше йәшәгән булған. 1859-нсы йылда бәкәтиндәр 1267 булғайны. Бәкәтиндәр йәшәгән йерҙәрендә 47 күл һаналған булған. Әле уларҙың түбәһендә Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Кәҫле райондары урынлашып ята. 1957-нсе йылда булған өҙөксәлек шартламанан һуң бөтә бәкәтиндәрҙе башҡа йоғошһоҙ ерҙәргә күсергәйнеләр.
Марьяк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ету-Яха (ЛаттапАй-Яха ҡушылдығы)
Ету-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға ЛаттапАй-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығыш Төркөстан милли-азатлыҡ хәрәкәте
Көнсығыш Төркөстан милли азатлыҡ хәрәкәте — Көнсығыш Төркөстанды 1757—1759 йылдарҙа Цинь империяһы (Ҡытай) баҫып алғандан һуң барлыҡҡа килгән хәрәкәт. Быға тиклем был ерҙәрҙә башҡаларҙан айырымланыу (изоляция) сәйәсәте алып барған теократик дәүләт була. Уйғыр ислам дәүләте (теократия) бөтөрәлә, ике хакимлыҡ иткән "хожа"лар нәҫеленә ҡараған кешеләр (пәйғәмбәр нәҫеленән) — аҡтағлыҡтар (ҡаратағлыҡ) юҡ ителә. Берҙән-бер иҫән ҡалған аҡтағлыҡ Самсак-ходжа Бохара әмирлегенә, һуңыраҡ Коканд ханлығына китә. Был ерҙәр Ҡытай Халыҡ Республикаһына инһә лә, азатлыҡ өсөн хәрәкәт әле лә дауам итә.
Искора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Көнсығыш Төркөстан милли-азатлыҡ хәрәкәте
XVIII—XIX быуаттар
"Жангир ихтилалынан һуң азиаттарға бығаса еңелмәҫ булып күренгән ҡытайҙарҙың йомшаҡ яҡтары күренде. Ҡашғар патриоттарының рухы нығыны, уларҙа үҙ Ватандарының бойондороҡһоҙлоғон ҡайтарыуға яңы, көслө өмөт барлыҡҡа килде ". Чокан Чингис улы Вәлиханов.
XX быуаттың икенсе яртыһы
1970-сы йылдарҙа уйғыр «революцион ойошмалары» хәрби көрәш башлай.
1991 йылда СССР тарҡалғандан һуң Уйғырстан дәүләтен тергеҙеү һәм Көнсығыш Төркөстанды Ҡытайҙан азат итеү хыялы уйғырҙарға тынғы бирмәй.
Искора
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Көнсығыш Төркөстан милли-азатлыҡ хәрәкәте
XXI быуат
2007 йылда Акто өйәҙендә исламсылар менән ҠХР полицияһы араһында бәрелештәр була. Ҡытай күп күләмле матбуғат саралары уйғырҙарҙың хөкүмәткә ҡаршы сығыштары тураһында һөйләмәй, ул сығыштарҙа ҡатнашыусыларҙы «террористар» һәм «экстремистар» тип атай. 2008 йылда тағы ла сыуалыштар булған тигән хәбәр ишетелеп ҡалды.
2009 йылдың 5-7 июлендә Өрөмсөлә (2009) уйғырҙарҙың болаһы ваҡытында, Ҡытай рәсми сығанаҡтарына ҡарағанда, 129 кеше үлгән һәм 1600 тән йәрәхәттәре алған (согласно официальным заявлениям китайских властей). Урындағы властар «тәртипһеҙлектәрҙе башлап ебәреүселәргә» ҡарата иң ҡаты яза талап иткән. Сит илдәрҙә йәшәгән уйғырҙар биргән мәғлүмәт буйынса 600 яҡын кеше һәләк булған.
Бөтә донъя Уйғыр Конгресы
2004 йылдың апрелендә булдырылған бөтә уйғыр ойошмаларын берләштергән ойошма. Хәҙерге ваҡытта уны Рабия Ҡадир ханым етәкләй. Был ойошма уртасыл сәйәсәт алып бара, үҙ мәнфәғәттәрен яҡлауҙа көс ҡулланыуға ҡаршы сыға. Бөтә донъя уйғыр Конгресы Ҡытай Конститутцияһына нигеҙләнеп, Уйғырҙар йәшәгән районға ысын мғәнәһендә автономия талап итә. Шуға ҡарамаҫтан, Ҡытайҙа был ойошма терроритсик ойошма тип иҫәпләнә, уны Өрөмсөлә (2009) булған трагедияла ғәйепләйҙәр. Штаб квартираһы Мюнхенда урынлашҡан.
Көнсығыш Төркөстан Ислам хәрәкәте
Был ойошма 1990 йылдар башында Хасан Махсум тарафынан булдырылған (2003 йылда Пакистан махсус хеҙмәттәре тарафынан юҡ ителгән тип иҫәпләнә). Идеологияһы буйынса радикал исламист сөнниселәр ойошмаларына яҡын тора, Хәсән Мәхсум Ҡашғарҙа билдәле теолог, дин белгесе булған. Ҡытай мәғлүмәттәре буйынса, уның Афғанстанда хәрби лагерҙары булған имеш, тик был турала документтар юҡ.
Карлин Джордж
Карлин үҙенең сәйәси зирәклеге, ҡара юморы, телгә ҡағылышлы күҙәтеүҙәре, шулай уҡ психология, дин темаларына фекерҙәре һәм күп кенә киҫкен темаларға монологтары менән танылыу яулай. Карлин һәм уның «Ете әшәке һүҙ» тип аталған комедия номеры АҠШ-тың Юғары Судында «Pacifica Foundation радиостанцияһына ҡаршы бәйләнеш буйынса Федераль Комиссия» («») исеме аҫтында алып барылған етди тикшеренеүҙәргә эләгә. 1978 йылда суд биш ыңғай тауыш менән хөкүмәттең уға ҡараған радиотулҡындарҙа әҙәпһеҙ һүҙҙәре булған материалдарҙы эфирға сығарыуҙы тыйыуға хоҡуғын раҫлай.
Биографияһы
Джордж Куба, Пуэрториканан килгән граждандар, афроамерикандар һәм ирландтар йәшәгән шау-шыулы Гарлемда булырға ярата. Мәктәптә уҡыуын тамамлайынса ун ете йәшендә Хәрби Һауа Көстәренә хәрби хеҙмәткә алына, радар станцияһында механик була [сығанаҡ күрһәтелмәгән 627 көн]. Шул ваҡыт Джордж Карлин урындағы радиостанцияла диджей сифатында үҙен һынап ҡарай. 1960-сы йылдарҙа ул варьете программаларында сығыш яһай башлай, диджей булып эшләүен дә дауам итә һәм тиҙҙән телевиденияла популяр фигураға әйләнә. 1970-се йылдар башында Карлин хиппи хәрәкәтенә ҡушылып китә: ул һаҡал, сәс үҫтереп ала, хиппи кеүек кейенә, ҡолағына алҡа таға — шул сәбәпле бер нисә телепрограмма уның менән бәйләнеште өҙә. Әммә заман үҙгәрә, публиканың ихтыяжы ла башҡа төрлө йүнәлеш ала, һәм шоу-бизнес өсөн ҡайтанан Карлин кәрәк булып сыға.
Шәхси тормошо
2004 йылдың декабрендә Карлин алкоголгә һәм викодинға бәйлелектән арыныу өсөн реабилитация үтергә теләүе тураһында белдерә.
Ижады
Карлин үҙенең сығыштарында Америка йәмғиәтенең бик күп яҡтарын комик стилдә яҡтырта. Карлин бер ваҡытта ла һайлауҙарҙа тауыш биреүҙә ҡатнашмай һәм тауыш биреүҙе һайлау иллюзияһы тип атай.
Дингә ҡарата мөнәсәбәте
Ата-әсәһе католик динен тотуҙарына ҡарамаҫтан, Карлин үҙен атеист булараҡ таный.
Танылыуы
2004 йылда Comedy Central каналы версияһы буйынса Карлин 100 иң бөйөк комиктар исемлегендә икенсе урынды ала.
2011 йылда комик Кевин Бартини тәҡдиме буйынса Нью-Йорктың 121-се Вест Стрит урамының Джордждың бала сағы үткән 500-сө кварталына Карлин исемен биреү тураһында петиция төҙөлә. Петицияға туғыҙ меңгә яҡын ҡултамға ҡуйыла, әммә урындағы католик сиркәүе быға ҡаршы төшә. Карлиндың исеме 400-сө кварталға бирелә.
Диана (алиһә)
Диана (Diāna) — рим мифологияһында үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы, һунар, гүзәллек һәм уңдырышлылыҡ алиһәһе, нәҫел арттырыу ярҙамсыһы, Айҙың кәүҙәләнеше; грек Артемидаһы һәм Селенһына тап килә. Һуңыраҡ Диананы Геката менән тиңләштерәләр. Диананы тағы ла Тривия — өс юл алиһәһе тип тә йөрөткәндәр (уларҙың һүрәттәре киҫелештәрҙә урынлаштырылған), был исем өсләтә власть билдәһе булараҡ аңлатыла: күктә, ерҙә һәм ер аҫтында. Шулай уҡ Диананы Карфагендың күк алиһәһе Целеста менән тиңләштерәләр. Рим провинцияларында Диана исеме аҫтында урындағы рухтарға — урман хужабикәләренә табынғандар.
Ҡайһы берҙә Дианаға, Юнонаға кеүек үк, бала табыуҙың ҡурсалаусыһы эпитетын өҫтәйҙәр. Юнонаның был функциялары Дианаға грек культы Артемида йоғонтоһо аҫтында күсерелә.
Римдә Диана культы «сит илгә ҡараған» тип һәм Патриция даирәләрендә таралмаған тип һаналған, әммә ҡолдар араһында популяр була, улар Диана ғибәҙәтханаларында тейелгеһеҙлек менән файҙаланған. Риүәйәт буйынса, ҡоллоҡта тыуған батша Сервий Туллий Дианаға Рим убаһындағы Авентин ғибәҙәтханаһын бағышлай. Ғибәҙәтханаға нигеҙ һалыныуҙың йыллығы ҡолдар байрамы тип һаналған.
Авентиндағы Диана ғибәҙәтханаһы менән ғәҙәти булмаған һыйыр тураһында риүәйәт бәйле, һыйыр хужаһына кемдә кем был ғибәҙәтханала Дианаға уны ҡорбан итеп килтерһә, Италия өҫтөнән хакимлыҡ аласаҡ, тип күрәҙәлек ҡылына. Батша Сервий Туллий, был хаҡта белеп ҡалғас, хәйлә менән һыйырҙы ҡулға ала, уны ҡорбан итеп алып килә һәм мөгөҙөн ҡорам стенаһына беркетә.
Диана хөрмәтенә 1863 йылда асылған Диана астероиды (78 аталған.
Башында ярым ай һәм ҡулдарында факелдар менән оҙон кейемдә һүрәтләнгән.
Этимологияһы
Латин һүҙе Dīāna баштан уҡ боронғо divios һүҙенән яһалған сифат, Dius Fidius, Dea Dia аллаларының исемдәре кеүек үк һуңғы divius, dius һүҙенә тап килә, шулай уҡ dium формаһындағы кеүек, был күк йөҙөн аңлата. Тамырҙары менән һүҙ һинд-европа dei-, deiǝ-, dī-, dia-. һүҙенә барып тоташа.
Әммә боронғо рим яҙыусылары Варрон һәм Цицерон, Диананы Ай менән тиңләштергәндә, Диана исеме diēs. diēs (көн) һүҙенән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, сөнки Ай төндө көнгә әйләндерә.
Функциялары
Шулай уҡ Айҙың кәүҙәләнеше булып тора, уның ағаһы Аполлон һуңғы Антиклыҡ осоронда Ҡояш менән тиңләштерелә. Рим империяһы провинцияларында Диана исеме аҫтында урман хужалығын, үҫемлектәр һәм хайуандар уңдырышлылығын ҡурсалаусы алиһә-әсә кеүек хөрмәт итәләр, уны эллин Артемидаһы һәм Геката менән тиңләштерәләр.
Өс яҡлы алиһә
Тәүҙә, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта уҡ этрусктарҙа Диананы Ай, һунар һәм ер аҫты батшалығы алиһәһе сифатында хөрмәт итәләр. Һуңынан был функциялар Ай, Диана һәм Геката йәки Прозерпина алиһәһе араһында бүленә. Был контекста ул күктә, ер аҫтында һәм ер аҫтында хакимлыҡҡа эйә була.
Нумизматика арҡаһында беҙгә Неми күле янындағы Диана ғибәҙәтханаһынан архаик статуя һүрәте килеп еткән. "Диананың түңәрәк көҙгөһө".Неми күле тип атала. Был күлдә диңгеҙ буйы ҡарағайынан һәм япраҡлы ағасынан эшләнгән Коллизей торған, унда Диана байрамы хөрмәтенә гладиаторҙарҙың караптары ярышҡан. Диана тураһында өс ҡатлы алиһә булараҡ күҙаллау беҙҙең эраға тиклем кәм тигәндә I быуатҡа тиклем һаҡланған, был хаҡта Вергилий, Гораций һәм Катулл әҫәрҙәре раҫлай.
Киҫелештәр һәм ер аҫты донъяһы алиһәһе
Рим йәмғиәтендә «Тривия» йәки «Triformis» эпитетын «өс юл алиһәһе» тип аңлатҡандар. Был алиһәнең билдәһе бер аҙ шомло характерҙа була, сөнки метафорик рәүештә ер аҫты донъяһына илткән юлға күрһәтә. Сенеканың I быуат «Медея » трагедияһында төп героиня, ер аҫты донъяһы алиһәһе Гекатаны күҙ уңында тотоп, Тривияны саҡыра. Киҫелеш символы шулай уҡ һунарсы Дианаға ла ҡағыла, сөнки ҡапҡан ҡуйыу өсөн иң яҡшы урынды, хайуан һәм кеше йөрөй алған төрлө юлдарҙы аңлата
Культ
Неми күле янындағы Аричча ҡалаһындағы Диана культы бер уникаль үҙенсәлеккә эйә була. Диананың ҡанбабаһы булып ҡасҡын ҡол ғына була ала. Изге сауҡалыҡҡа килгәс, унда уны Диананың ҡанбабаһы булып киткән икенсе ҡасҡын ҡол ҡаршы ала. Улар үлемесле алышта кемдең уға сираттағы дәғүәсенән үлеменә тиклем хеҙмәт итәсәген хәл иткән.
Табыныу
Италия алиһәһе Диананы грек алиһәһе Артемида менән тиңләштереү беҙҙең эраға тиклем 433 йылда ғына була. Был йылда Римдә рәсми рәүештә Аполлон культы ойошторола. Диананы уның һеңлеһе сифатында хөрмәт итәләр.
Боронғо рим йәмғиәтендә халыҡтың төрлө ҡатламдары айырым илаһтар тирәләй берләшә. Диана культы ҡолдар араһында айырыуса хөрмәт ителә.
Диана ғибәҙәтханаһы
Риүәйәт буйынса, Диана ғибәҙәтханаһы Римдың алтынсы рим батшаһы Сервий Туллий ваҡытында Авентин убаһында төҙөлгән. Хәҙерге күҙаллауҙарға ярашлы, уның ҡоролошо Римдың Латин союзында үҙәк урын биләүе менән бәйле, ҡалалар был алиһә культы тирәләй берләшә. Ғибәҙәтхананы союздың бөтә ҡалалары иғәнәһенә төҙөгәндәр.
Был ғибәҙәтхана менән һуңынан «рим мифологияһы»на — сәйәси мифологияға ингән тәүге элементтарҙың береһе бәйле, ул мәңгелек һәм бөйөк Рим ҡалаһы образын тыуҙыра, аллалар уға бөтә донъя цивилизаторлыҡ миссияһын бирә. Мәҫәлән, бер сабиняниндың көтөүендә бик ҙур һәм матур һыйыр була. Сабинян шундай күрәҙәлек ала, ҡаланың гражданы Дианаға ошо һыйырҙы ҡорбанға алып килһә, шул ҡала бөтә башҡаларынан өҫтөнлөк ала. Сабиняндарҙың өҫтөнлөгөн тергеҙер өсөн ул Римға китә. Юлда уны Рим ҡанбабаһы осрата, ул махсус ҡорбан хайуанын белеп ҡалып, сабинянды Тибрға тәһәрәт алырға ебәрә. Һыйыр хужаһы кәрәк булмаған ритуалды башҡарғанда, римле һыйырҙы ҡорбанға килтерә.
Мифтар
Овидий килтергән мифҡа ярашлы, икенсе рим батшаһы Нума Помпилий үлгәндән һуң уның ҡатыны Эгерия ҡайғыға бирелә. Ул Арицийға китә, унда Дианаға бағышланған сауҡалыҡта илай башлай. Уның илауы һәм ыңғырашыуы алиһә культын үтәргә ҡамасаулай башлай. Диана бәхетһеҙ ҡатынды йәлләп, уның күҙ йәштәрен үтә күренмәле һалҡын сығанаҡҡа әйләндерә.
Диана менән Ипполитен тураһындағы романлашҡан грек мифы бәйле. Антик рим сығанаҡтарына ярашлы, Тесейҙың улы һәм, фараз ителеүенсә, Диананың һөйгәне, үҙенең үгәй әсәһе Федраның мөхәббәт дәғүәһен кире ҡаға. Тесей улын ҡәһәрләй һәм атаһы Нептунды шаһиты итеп саҡыра. Ул, үҙ сиратында, Ипполиттың аттарына диуаналыҡ ебәрә, улары уны тапап үлтерә. Әммә Эскулап, Диананың һорауы буйынса, үлекте терелтә. Ипполит атаһын ғәфү итмәй һәм Дианаға бағышланған ариция сауҡалығына китә, унда Вирбий исеме аҫтында кесе аллаларҙың береһе булып китә.
Мираҫы
Шулай уҡ Диана Троян һуғышында ҡатнаша, унда гректар еңеү яулай, тип һанала.
Диндә
Диана культы Европала Яңы ваҡыт осорондағы Ницневин культына (Дама Хабонд, Перчта, Херодиан һәм башҡалар кеүек билдәле) туғандаш була. Ул ҡатын-ҡыҙҙарҙың Ҡырағай һунар тураһындағы мифтар менән бәйле була.
Викка
Хәҙерге ваҡытта викканың дианик тип аталған тармағы бар, ул Илаһтың ҡатын-ҡыҙҙар аспектына ғәҙәттән тыш иғтибары менән характерлана. Диананың исеме шулай уҡ виккан энергетик йырында — «Изида Астарта Диана Геката Деметра Кали Инанна» өсөнсө илаһи исем булараҡ ҡулланыла.
Стрегерия
Италияла «иҫке дин» алиһә Диананы сихырсыларҙың королеваһы тип иҫәпләй; сихырсылар —аҡыллы ҡатын-ҡыҙҙар, дауалаусылар. Унда, Диана, үҙ эсендә бөтә йән эйәләренең орлоҡтарына эйә булып, донъяны үҙенән барлыҡҡа килтергән, тип әйтелә. Шулай уҡ, ул үҙенә ҡараңғылыҡты, ә ағаһы Аполлон өсөн яҡтылыҡты ҡалдырып, яҡтылыҡ һәм һәм ҡараңғылыҡты бүлә. Диана ҡояш аллаһы ағаһы Аполлон менән бергә хакимлыҡ итә.
Телдә
Феяларҙы билдәләү өсөн румын һүҙе Zânǎ, шулай уҡ «һыу нимфаһы» ксана өсөн леон һүҙе лә, моғайын, Диана исеменән килеп сыҡҡандыр.
Сәнғәттә
Яңырыу дәүерендә рәссамдарҙы IV быуатҡа ҡараған Вәрсаль Дианаһы (грек скульптураһы) илһамландыра. Беҙҙең эраға тиклем IV б., Лувр), Артемиданы (Диананды) ҡыҫҡа (тубыҡҡа тиклем) һәм билдән быуған туниканы кейгән, уны болан оҙатып бара. Бер ҡулында йәйә, икенсе ҡулы арҡаһындағы ҡормандан уҡты тартып алыр өсөн күтәрелгән.
Тема бик күп төрлөсә аңлатыла:
Аҙғынлыҡтан еңелгән Ғиффәтлектең ябай аллегорияһы түбәндәгесә: шаян һәм һөйкөмлө сатирҙар компанияһы үҙенең яратҡан ваҡытын уҙғарыуға бирелә — көтмәгәндә нимфаларға ташланалар, уларҙы ҡосағына алалар, кейемдәрен сисәләр. Нимфалар ҡурҡып урманға ҡаса. Диана, һаҡланырға ниәтләнеп, үҙенең һөңгөһөн күтәрә; уның эттәре һөжүмселәргә ырылдай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Оҙон Хәсән
Носратеддин Әбү Наср Оҙон Хәсән хан (اوزون حسن, Uzun Həsən/Həsən-bəy Bayandurا ; 1423, Диярбаҡыр — 6 ғинуар 1478, Тәбриз) — Аҡ Ҡуйлылар төркүмән ҡәбиләләре конфедерацияһының һәм шул уҡ исемдәге дәүләттең 1453—1478 йылдарҙағы башлығы һәм идарасыһы, оҙаҡ йәшәмәгән империяны төҙөй, составына Иран, Ираҡ, көнсығыш Анатолия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан территориялары инә.
Оҙон Хәсән 1461 йылда Ҡара Ҡуйлыларға ҡаршы көрәш башлай. 1467 йылда Йыһаншаһ вафат булғандан һуң уның Әзербайжан менән Ираҡтағы территорияларын үҙенә ҡуша. 1469 йылға Иранды тотош буйһондора.
Власҡа килеүе
Ҡәрҙәше Йыһангиргә ҡаршы алышта Оҙон Хәсән еңел генә еңеү яулай һәм дәүләткә үҙ аллы идара итә башлай. 1467 йылда Йыһаншаһ ҡулы аҫтындағы Ҡара Ҡуйлылар дәүләтен еңгәндән һуң Аҡ Ҡуйлылар дәүләтенә нигеҙ һала.
Оҙон Хәсән «Иран падишаһы» титулын йөрөтә.
Сәйәсәте
Власын нығытыу маҡсатында Оҙон Хәсән күрше илдәр, шулай уҡ Көнбайыш Европа илдәре менән дипломатик мөнәсәбәттәр ҡора. Уға был эшендә әсәһе Сара хатун ҙур ярҙам күрһәтә. Сара хатун бик аҡыллы һәм киң ҡарашлы ҡатын була, ул күрше илдәр менән алып барылған дипломатик һөйләшеүҙәрҙә лә гел ҡатнашыр була.
Бик диндар кеше булараҡ, Оҙон Хәсән Ҡөрьәнде төрки телгә тәржемә итә. Шунлыҡтан замандаштары уны «Ҡөрьән Хәсән» тип тә йөрөтә.
Оҙон Хәсән Трабзон идарасыһының ҡыҙы Феодора Деспина Хатунға өйләнә. Байтаҡ йылдар элек был территория Аҡ Ҡуйлылар дәүләтенең ере булған була. Трабзон проблемаһы ғосмандар менән бәрелешеүгә илткән мөһим сәбәптәрҙең береһенә әйләнә. Оҙон Хәсән Венециянан ярҙам алырға тейеш була, уларҙың утлы ҡорал биреүенә өмөт итә. Ләкин венециялылар ғосман хакимы менән йәшерен һөйләшеү алып бара. Бейшәһәр эргәһендә Оҙон Хәсән төрөк ғосмандарынан еңелә. Малатия яуында иһә үҙе ғосман ғәскәрен ҡыйрата. 1473 йылда Отлуҡбели эргәһендә алыш була. Ошонда Оҙон Хәсән еңелә, һәм был Аҡ Ҡуйлылар дәүләтенең көсһөҙләнеүенә сәбәп була. 1474—1477 йылдарҙа Оҙон Хәсән Грузияға яу походтары ойоштора. Халыҡтың ыңғай мөнәсәбәтен яулар өсөн «Ҡанунамә» сығара. Илдәге сәйәсәте аҡыллы булһа ла, үҙәкләштерелгән көслө дәүләт төҙөй алмай, сөнки күсмә феодалдар үҙәк власҡа буйһонмай. Оҙон Хәсән солтан, Шәйех Джунейдҡа һеңлеһен кейәүгә биреп, сәфәүиҙәр менән туғанлаша, ә 1470 йылда уның улын тәхеткә ултырта.
Ҡануннамә
Оҙон Хәсән дәүләттә һалым системаһын бер аҙ тәртипкә һалыуға өлгәшә, ошо маҡсатта «Ҡануннамә» тигән закондар йыйынтығын сығара. "Ҡануннамә"лә һалымдар һәм йыйымдар, уларҙы йыйыу тәртиптәре билдәләнә. Был юридик документ должен был предотвратитьирекле эксплуатацияны сикләргә тейеш була һәм Оҙон Хәсән идаралығы тамам булғандан һуң да оҙаҡ йылдар көсөн һаҡлай.
Оҙон Хәсәндең вафатынан һуң
Оҙон Хәсән вафат булғандан һуң власть уның улына — Яҡуп падишаһҡа күсә (1478—1490). Ул атаһының сәйәсәтен дауам итә. Яҡуп падишаһ мәрхүм булғандан һуң Аҡ Ҡуйлылар дәүләте икегә бүленә. Алванд-Мирза тарафынан идара ителгән өлөшөнә төньяҡ-көнбайыш Иран, Әрмәнстан һәм Арран инә. Морат падишаһ идара иткән икенсе өлөшөнә Иран һәм Ғәрәп Ирағы менән Фарсы ҡарай. Тиҙҙән Аҡ Ҡуйлылар дәүләте территорияһында Сфәүиҙәр дәүләте барлыҡҡа килә.
Кривой Ускат
Кривой Ускат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ускат йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Витаминдар
Витами́ндар (vita — «тормош» һәм аминдар) — Ябай төҙөлөшлө һәм төрлө химик тәбиғәткә ҡараған түбән молекуляр органик матдәләр берләшмәһе. Аҙыҡ составы сифатында гетеротроф организм өсөн абсолют кәрәк булған билдә буйынса берләштерелгән химик тәбиғәте буйынса органик матдәләр төркөмө йыйылмаһы. Продуценттар (автотроф организмдар) ҙа витаминдарға мохтаж, уларҙы ул синтез юлы менән йәки тирә-яҡ мөхиттән ала. Витаминдар фитопланктон организмдарын үҫтереү өсөн туҡлыҡлы мөхит составына инә. Витаминдарҙың күпселеге коферменттар йә уларҙың башлап ебәреүсеһе булып тора.