cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Давид-бек
Биографияһы
1722—1725 йылдарҙа Мхитар Спарапет ярҙамында Сюник һәм Арцах өлкәләре әрмәндәренең Иран шаһтарына ҡаршы ҡораллы һуғышына етәкселек итә. Һөҙөмтәлә ҡыҙылбаштар һәм фарсылар Көнсығыш Әрмәнстандан тулыһынса тиерлек ҡыуылған.
1725 йылдың яҙында Ғосман империяһының армияһы Арранды һәм Дағстанды оккупациялаған, шунан Арцах һәм Сюникты уратып ҡыҫҡан.
1726—1728 йылдарҙа Дауыт бәк етәкселегендәге әрмәндәр Кавказ аръяғын яулап алырға ниәтләгән ғосмандарға ҡаршы һуғышҡан. Дауыт бәк үҙенең ғәскәрҙәре менән бер нисә төрөк ҡәлғәһен алған. Дауыт бәк үҙенең отряды менән Алидзор ҡәлғәһендә нығына. Алидзор ҡәлғәһен ғосмандар ҡамаған ваҡытта Дауыт бәк үҙенең отряды төндә ҡапыл һөжүм яһай һәм паникаға бирелгән ғосман армияһын еңгән. Артабан Мегри ауылы тирәһендә ғосмандар йәнә еңелгән. Һөҙөмтәлә Иран шаһы Тахмасп II Сюникта Дауыт бәктең вламын таныған һәм уның менән ғосмандарға ҡаршы союз төҙөгән.
Дауыт бәк 1728 йылда Алидзор ҡәлғәһендә вафат булған.
Ҡайраҡлы (Ырымбур өлкәһе)
Ҡайраҡлы (Кайракла) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан туранан яҡынса 22 километр алыҫлыҡта төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ауыл атамаһы Ҡайраҡлы йылғаһы исеменән алынған. 1872 йылда уға Һамар губернаһы күскенселәре тарафынан нигеҙ һалына (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1876 йылдың йәйендә). Революцияға тиклем ошо тирәлә йәшәгән башҡорттарҙан ерҙәрҙе ҡуртымға алғандар. 1901 йылда Ҡайраҡлы йылғаһы буйында ике утар — Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы теркәлгән. 1972 йылғы белешмәлә Үрге Ҡайраҡлы һәм Түбәнге Ҡайраҡлы бар. 1990 йылда йәшәүҙән туҡтаған Түбәнге Ҡайраҡлы Ҡайраҡлы ауылынан 2 км аҫтараҡ урынлашҡан булған. Унда йәшәгән һуңғы ғаилә — Григорий Иванович Матвеев ғаиләһе — шул йылда Ҡайраҡлыға күсеп ултырған.
Түбәнге Ҡайраҡлыны тәләкәләп Тухлянка тип тә атап йөрөгәндәр, сөнки Ҡайраҡлы ауылынан һыу унда бысранып барған.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡороюл ауыл Советы составына ингән.
Этимологияһы
Ауылға исем биргән Ҡайраҡлы йылғаһы — Һаҡмар йылғаһының уң ҡушылдығы. Гидроним ошо йылға буйында осрай торған юғары сифатлы ҡайраҡ яһау өсөн бик ҡулай таштары арҡаһында килеп сыҡҡан.
Халҡы
2002 йылдан даими йәшәгән халыҡ һаны 253 кеше булған (урыҫтар 74 %), 2010 йылда — 169.
Хужин Илвир Илдар улы
Хужин Илвир Илдар улы (14 июнь 1990 йыл) — Рәсәй спортсыһы, бобслейсы, Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры. 2014 йылда Сочи ҡалаһында үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Бобслей буйынса Рәсәй Федерацияһы йыйылма командаһы составында Александр Касьянов экипажында сығыш яһап, дүртенсе урынды яуланы.
Биографияһы
Башҡортостандың Нефтекама ҡалаһында 1990 йылдың 14 июнендә тыуған. Ҡаланың 10-сы мәктәбенең 9-сы синыфын тамамлағандан һуң, Нефтекама нефть колледжында электротехник һөнәрен үҙләштергән. Башҡорт дәүләт аграр университетының энергетика факультетын тамамлаған. Спортсының атаһы Илдар Шәрифулла улы Хужин тыумышы менән Пермь крайынан, ата-әсәһе ул сабый саҡта уҡ Нефтекамаға күсеп килеп төпләнгән. Улар — ҡаланың тәүге төҙөүселәре. Илдар Шәрифулла улы атаһы өлгөһөндә штанга күтәреү, һуңыраҡ бокс менән шөғөлләнгән. Уның һүҙҙәренсә, улын сабый саҡтан уҡ иртәнге гимнастикаға ылыҡтырған. Илвир теремек һәм хәрәкәтсән малай булып үҫкән, физкультура дәрестәрен яратҡан, урта кластарҙа бик теләп йүгереү менән шөғөлләнә башлаған. Тәүге уңыштарын күргән тренер-уҡытыусылары уны балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә саҡырған. Колледжда уҡығанда ла спорттан айырылмаған, һуңыраҡ бобслейҙы үҙ иткән. Илвирҙың әсәһе — Гөлдәр Ғайса ҡыҙы — Башҡортостандың Әлшәй районы Балғажы ауылынан, педагогия училищеһын тамамлағандан һуң, йүнәлтмә менән Нефтекамаға эшкә ебәрелгән. Уның әйтеүенсә, бәләкәйҙән спортҡа ылығып киткәс һәм яратҡан шөғөлөн тапҡас, Илвир үҫмер осоронда төрлө кире күренештәрҙән ситтә торған. Уҡыуҙан һуң дәрестәргә әҙерләнеү һәм секцияға йөрөүҙән башҡаға әллә ни ваҡыты ла булмаған.
Илвир Хужинды оло спортҡа алып сығыусылар:
Спорт өлкәһендәге эшмәкәрлеге
Бала саҡтан еңел атлетика (100 һәм 200 метрға йүгереү) менән мауыға, 2007 йылда мастерлыҡҡа кандидат нормаһын үтәй (тренеры Вәзир Шафиҡов). Шул йылдан Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Рөстәм Фәйезов ҡулы аҫтында бобслей менән ныҡлап шөғөлләнә башлай. 2008 йылда Рәсәйҙең бобслей буйынса үҫмерҙәр йыйылма командаһына саҡырыла.
Лястьма
Лястьма — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Терешка
Сухая Терешка (Сухая залив) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терешка йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Оло Ойва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тихонов Григорий Матвеевич
Тихонов Григорий Матвеевич (10 апрель 1912 йыл — 13 февраль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкының 3-сө ҡылыссылар эскадроны командиры. Гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Григорий Матвеевич Тихонов 1912 йылдың 10 апрелендә Ҡаҙағстанлың Кокшетау өлкәһе Князево ауылында (хәҙер Аҡмолла өлкәһе, Рузаев районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1940 йылдан — ВКП(б) ағзаһы. 7 класс тамамлай. Көньяҡ-Урал тимер юлында паровоз машинисы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла 1934—1938 йылдарҙа һәм 1940 йылда хеҙмәт итә. 1939—1940 йылдарҙа Совет-фин һуғышында ҡатнаша. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1941 йылдың июненән алып. 1942 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай.
62-се гвардия кавалерия полкы 3-сө ҡылыссылар эскадроны командиры гвардия лейтенанты Григорий Тихонов 1943 йылдың 19 сентябрендә Снов йылғаһы аша сыға, Украиналағы Чернигов өлкәһе Клочково ауылына һөжүм итә, ҡырҡлаған дошман һалдатын ҡыра.
1943 йылдың 28 сентябрендә гвардия лейтенанты Григорий Тихонов Нивки ауылы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе, Брагин районы) айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның эскадроны ҡулдан эшләнгән һалдарҙа Днепр аша сыға, унда плацдармды яулай һәм Нивки ауылына барып инә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия лейтенанты Григорий Матвеевич Тихоновҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (5920-се һанлы) тапшырыла.
Герой исеме бирелгәндән һуң бер ай үткәс, 1944 йылдың 13 февралендә, алыштарҙың береһендә батырҙарса һәләк була. Белорус ҡалаһы Мозырҙә ерләнә.
Хәҙис
Хәҙистәр — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең Ҡөрьәнде аңлатып биргән үҙ һүҙҙәре, дини йолалар хаҡында әйткәндәре, тапҡыр һүҙҙәре.
Мөхәммәт пәйғәмбәр вафат булғас, ислам ғалимдары был һүҙҙәрҙе яҙып алғандар, хәҙистәр тип ҡулъяҙма китаптар рәүешендә таратҡандар, уларға аңлатма биргәндәр. Шулай итеп, изге Ҡөрьән китабынан ҡала, ислам дине тәғлимәтен аңлатҡан Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең төплө, изгелекле һәм хикмәтле һүҙҙәре хәҙистәр исемендә иң әһәмиәтле китапҡа, дин өйрәтмәләренә әйләнгән.
Хәҙистең нигеҙ өлөштәре
Хәҙис ике төп нигеҙ өлөшөнән тора:сәнәд һәм мәтен.
Йыйынтыҡтар
Хәҙистәрҙең беренсе йыйынтығы – Муватта – Имам Мәлик, һижри буйынса йыл 93-179 йылдарҙа Мәҙинәлә тыуған һәм йәшәгән ҙур ғалим, тарафынан йыйыла. Был китап Мәлик Уваттаһы исемен ала. Ғалим унда теүәл иснәдте бирә һәм хәҙистәрҙе темалар буйынса бүлә. Был китап хәҙистәрҙе генә түгел, ә ислам хоҡуғы буйынса мәғлүмәтте ла тапшырғанға, унда Имам Мәликтең теге йәки был һорау буйынса фекерҙәрен дә осратырға мөмкин.
Муватта төҙөлгәндән һуң, ваҡыт үтеү менән, хәҙистәр буйынса иң ышаныслы хеҙмәттәр булып һаналыусы тағы алты йыйнтыҡ барлыҡҡа килә: Имам Бохари (һижри 194-256 йылдар) Сәхихе; Имам Мөслим (һ. 202-261 йылдар); Әбү Дауыт (һ. 202-275 йылдар) Сүнәне; Әт-Тирмизи (һ. 279 йылда үлә) Сүнәне; Ән-Нәсаи (һ. 215-303) Сүнәне; Ибн Мәжи (һ. 209-273) Сүнәне.
Мүтәватир хәҙистәр
Күп кешеләр тарафынан тапшырылған хәҙистәр. Был уларҙың ялған булыу мөмкинлегенә юл ҡуймай.
Мүтәватир хәҙистәрҙең шарттары
1 — тапшырыусылар кәмендә ундан да аҙыраҡ булырға тейеш түгел, ләкин шул уҡ ваҡытта улар төрлө милләттән, мәҙһәбтән һ.б. булырға тейеш.
2 — Фальсификация маҡсаты менән үҙ-ара килешкәнлектәренә шик булмаҫҡа тейеш.
Мүтәватир хәҙистәр ҡәнәғәтләндерергә тейеш булған башҡа шарттар ҙа бар.
Ҡудси Хәҙистең Ҡөрьәндән айырмаһы
1 — Ҡөрьән мәғәнәһе яғынан да, рәүеше яғынан да Аллаһынан, ә ҡудси хәҙис – мәғәнәһе буйынса Аллаһынан, ә рәүеше буйынса Мөхәммәт.
2 — Ҡөрьән уҡыу Аллаһыға ғибәҙәт булып һанала, ә ҡудси хәҙистәрҙе уҡыу – юҡ.
Ҡудси Хәҙистең Ҡөрьән шәрифтән айырмалығының башҡа, - оло һәм бәләкәй билдәләре лә бар.
Лена (Көйөргәҙе районы)
Лена (Лена) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 453358, ОКАТО коды — 80239855002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Шығай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сиген-Пеу
Сиген-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 486 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подчистый (Буда-Кошелёвский районы)
Подчистый (Падчыстае) — ҡасаба. Белоруссияның Гомель өлкәһе Буда-Кошелевский районының Губичский ауыл советы ҡасабаһы.
Географияһы
Подчистый ҡасабаһы район үҙәге Буда-Кошелевскийҙан һәм шул уҡ исемдәге тимер юл станцияһынан (Жлобин — Гомель линияһы) 19 км көньяҡ-көнбайышта, Гомель ҡалаһынан 46 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Транспорт селтәре
Подчисты ҡасабаһының тирә-яҡ тораҡ пункттары менән транспорт бәйләнеше урындағы юлдар буйынса, артабан Жлобин — Гомель автомобиль юлы буйынса. Ҡасабала ағас йорттар, улар барыһы ла усадьба тибында төҙөлгән.
Тарих
Подчистый ҡасабаһы 1920-сы йылдар башында элекке күрше алпауыт ерҙәренән күсеп килгән халыҡ тарафынан нигеҙләнгән. Ҡасаба халҡы 1929 йылда колхозға инә. Подчисты ауылы 1959 йылда «Авангард» колхозы (үҙәге — Иҫке Буда ауылы) составында тора.
Подчистый ауылы 2009 йылдың 16 декабренә тиклем Иҫке Буда ауыл советына ҡараған.
Бүретау
Бүретау (Волчья гора) — Үрге Өпәйле ҡалаһының көнсығыш яғында урынлашҡан тау. Урындағы халыҡтың әйтеүе буйынса Үрге Өпәйле ҡалаһының визит карточкаһы.
Тасуирламаһы
Буретау үҫемлекһеҙ ҙур булмаған убаны хәтерләтә. Шулай ҙа был тау һәр ваҡыт яланғас булмаған, 80 йыл элек кенә бында йәмле урман шаулап үҫкән булған. Тауҙағы урмандың бөтөүенең урындағы халыҡта ике версияһы бар тиҙәр. Беренсе буйынса, был түбәлә заманында ныҡ бүреләр үрсеп киткән һәм шуларҙы бөтөрөр өсөн халыҡ урманды ҡырҡып бөтөргән. Икенсе версия буйынса, урмандың бөтөүенә янындағы заводтан сыҡҡан ағыулы ташландыҡтар сәбәпсе булған тиҙәр. Буретау түбәһенең тау тоҡомдарында ҡиммәтле минерал—серпентинит табылған. Был таш төҙөлөштә, биҙәүестәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Этимологияһы
Был тауҙа борондандан ҡалған легендалар буйынса элек бүреләр күп булған, шуға ла Бүретау тигәндәр. Заманында бындағы бүре өйөрҙәре кешеләргә лә ташланған булғандар. Әле ваҡытта йыртҡыстар тауҙа юҡ.
Мистика
Бүретау уфологтарҙа һәм мистика менән ҡыҙыҡһынған һәүәҫкәрҙәрҙә популярлыҡ менән файҙалана. Шаһиттар һөйләүенсә, 1990 йылдың апрелендә, кискә ҡарай ҡала өҫтөндә ҙур ғына яҡтыртҡыс шар осоп үткән. Ул тиҙ генә 30 метр бейеклектә хәрәкәт иткән. Яҡтыртыу шул тиклем көслө булған, хатта күҙҙәрҙе асыуы ауыр булған. Шар Бүретау түбәһенә осоп барып еткәндә, туҡтаған һәм юҡҡа сыҡҡан. Шулай уҡ был тауҙа нисә йылдар инде халыҡ ағас ултыртып ҡарайҙар, әммә улар үҫмәй ҡороп бөтәләр. 2010 йылда мәктәп уҡыусылары 400 ағас үҫентеләре ултырта. Йәй бик ҡоро була, күп үҫентеләр ҡороп бөтәләр, тик ун бише генә тере ҡала. Шул уҡ йылдың көҙөндә уҡыусылар, ә килә йылдың яҙында студенттар 2500 тағы ла ағас үҫентеләре ултыртта. Әммә тағы ҡоролоҡ булып, тауҙа янғын сыға һәм барлыҡ сәскән үҫентеләр янып бөтә. Тик 250 төп кенә тороп ҡала.
Ротлебен
Ротлебен (Rottleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 633 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF.
Бергамак
Бергамак — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Андриановка (Әлшәй районы)
Андриановка (Андриановка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса сыуаштар 97 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Андриановка 1925 йылда 23 йорттан торған.
Урта Бешәҙе
Урта Бешәҙе — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Ялан Йылайыры йылғаһына уң яғынан (тамағынан 61 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км тәшкил итә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы инешенән Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200507
— Бассейн коды — 12.01.00.005
— ГӨ буйынса томы — 12
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Ибн Рөшд
Ибн Рөшд; Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы, шулай уҡ Аверро́эс (14 апрель 1126 йыл — 10 декабрь 1198 йыл) — данлыҡлы ғәрәп фәлсәфәсеһе.
Биографияһы
Уның атаһы баш хөкөмдар һәм мөфтөй вазифаһын биләй. Ул үҙ быуатының данлыҡлы ғалимдарынан белем ала, теософтар һәм ғалимдар менән дуҫ була. Белеме һәм таланттары арҡаһында, Йософ солтан (1163—1184) заманында юғары вазифалар биләй. Йософ солтан вариҫы әл-Мансур тәүҙә Әбүл Вәлид Мөхәммәт улына ҙур мәрхәмәт күрһәтә, әммә аҙаҡ дошмандары уны Ҡөрьән тәғлимәтен үтәмәүҙә ғәйепләй. Әл-Мансурҙың мәрхәмәтенән мәхрүм ҡалғас, ул бөтә вазифаларын юғалта һәм Кордова янындағы Елизенда, Люценала һөргөндә йәшәй. Бер нисә йылдан, солтан философия менән шөғөлләнә башлағас, Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улын яңынан Мароккоға саҡыра һәм яҡын күрә башлай, тик философ оҙаҡламай (1198 йылдың 12 декабрендә) вафат була.
Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы Аристотель хеҙмәттәрен тәржемә итә һәм тәрән аңлап төшөндөрә. Уның хеҙмәттәрендә, күпселек ғәрәп философтарына хас булғанса, Александрия философтарының тәьҫире һиҙелә. Ғәрәп философтарына, айырыуса Әл-Ғаззалиға ҡаршы ул рационалистик философияның яҡлаусыһы булып сығыш яһай. Байтаҡ әҫәрҙәре латинса тәржемәлә килеш кенә һаҡлана. Уның Аристотелгә комментарийҙары латин телендә Аристотель әҫәрҙәренең дөйөм баҫмаһында донъя күрә (11т. Венеция, 1960).
Бынан тыш Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улы ҡояштағы таптарҙы тикшереп, астроном булараҡ та дан ҡаҙана.
Әбүл Вәлид Мөхәммәт Әхмәт улының фәлсәфәүи әҫәрҙәре менән таныштырыу эшендә М. Мюллер ҙур хеҙмәт күрһәтә — «Аверроэстың философияһы һәм теологияһы» тигән ғәрәп текстарын нәшер итә(Мюнхен, 1859). Уларҙың тәржемәһе Мюллер вафат булғандан һуң Бавария академияһы тарафынан баҫтырылып сығарыла (Мюнхен, 1875).
Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы
Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы (15 ғинуар 1916 йыл — 16 май 2007 йыл) — табип-нефролог. 1947—1990 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы, шул иҫәптән 1958—1984 йылдарҙа бөйөр ауырыуҙары бүлеге мөдире. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1966), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1956).
Биографияһы
Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы Саҡаева 1916 йылдың 15 ғинуарында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Табанлыкүл ауылында тыуған. Әсәһе Хәҙисә — Ҡоҙаяров һәм Ҡудашевтар нәҫеленән, атаһы Фәхретдин Сакаев та затлы ғаиләнән сыҡҡан. Улар икеһе лә, башҡа ауылдаштары кеүек, «сабаталы дворяндар».
Мәстүрә ғаиләләге алты баланың иң кесеһе. Йәй атаһы менән әсәһе игенселек менән шөғөлләнә, ә ҡыш Өфөгә йәшәргә китә һәм бында икмәкханаға эшкә яллана торған була. Ире вафат булғас, барлыҡ тормош ауырлығы Хәҙисәнең иңенә төшә. Бер үҙе, алты бала үҫтереп, аяҡҡа баҫтыра.
Мәстүрәгә табип булырға ағаһы кәңәш итә. Мәстүрә ризалаша һәм мединститутҡа уҡырға инә. Буласаҡ ире Мөбәрәк Ильясов менән Мәстүрә институттың өсөнсө курсында уҡығанда таныша. Ғаилә тормошо ҡыҫҡа була. Мөбәрәкте, хәрби табип булғанлыҡтан, Һарытау медицина академияһына ебәрәләр. 1941 йылдың майында уларҙың ҡыҙы Роза тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы ғаилә пландарын селпәрәмә вата. Мәстүрәнең ирен фронтҡа алалар. 1942 йылда Мәстүрә ире хеҙмәт иткән госпиталдең бомба аҫтына эләгеүе һәм лейтенант Ильясовтың хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр ала.
1941 йылда Мәстүрә Саҡаева Башҡортостан медицина институтын тамамлай һәм Өфөләге 1741-се эвакуация госпиталендә табип-ординатор булып эш башлай. Эвакогоспиталдың медицина начальнигы Беренсе Мәскәү медицина институты профессоры И. М. Эпштейн була. Профессор Мәстүрәне табип эшенә өйрәтеүсе остазы була һәм унда табип эшенә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Урта Азия профессоры Леонид Крайзебудтан Мәстүрә операциялар яһарға өйрәнә.
1947 йылдан алып Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Башҡортостан республика клиник дауаханаһының бөйөр ауырыуҙары үҙәгендә табип-уролог, урология бүлеге мөдире булып эшләй.
Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы был дауаханала бөйөр үҙәге булдырыуға, уның урология һәм нефрология хеҙмәтен үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. 1963 йылдың ноябрендә М. Саҡаева «Яһалма бөйөр» бүлеген ойоштора. 1965 йылда уның етәкселегендә беҙҙең илдә беренсе тапҡыр геморрагик киҫкен бөйөр биҙгәге менән сирләүсегә гемодиализ үткәрелә. Табип урология ауырыуҙары клиникаһын өйрәнеү, уларҙы диагностикалау һәм дауалау ысулдарын камиллаштырыу менән шөғөлләнә.
Совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендәге ҙур ҡаҙаныштары һәм дауалауҙың яңы ысулдарын индереүе өсөн СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 1969 йылдың 4 февралендә М. Ф. Саҡаеваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1990 йылда хаҡлы ялға киткәнсе М. Ф. Саҡаева Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Башҡортостан республика клииник дауаханаһының бөйөр үҙәгендә табип, консультант булып эшләй. Йәмәғәт эштәре менән шөғөлләнә: Өфө ҡалаһы Киров районының һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советы президиумы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы консультанты була. Мәскәүҙә ҙур халыҡ-ара Азия һәм Африка илдәре халҡына теләктәшлек (1970), Азия һәм Африка илдәре ҡатын-ҡыҙҙарына теләктәшлек (1976) конференциялары эшендә ҡатнаша:.
Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1966).
Саҡаева Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы 2007 йылдың 16 майында Өфөлә вафат була.
Хеҙмәттәре
Мәстүрә Фәхретдин ҡыҙы — 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Уның уҡыусылары Башҡортостан дауалау-профилактика үчреждениеларында табип-уролог, нефролог, хирург, ғалим, етәксе булып эшләй.
Ғәйнетдин (исем)
Ғәйнетдин — төрки телле халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ғәйнетдин — «диндең асылы» тигән мәғәнәле мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Ғәйнетдин Моталов (18 декабрь 1929 йыл — 21 июнь 2011 йыл) — беренсе башҡорт дирижёры. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1969), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары кавалеры.
Фамилияларҙа
Ғәйнетдинов Юлай Ишбулды улы (8 ғинуар 1954 йыл) — ҡурайсы, фольклорсы һәм телерадиожурналист. Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм БАССР-ҙың (1988) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994).
Ғәйнетдинов Миңләхмәт Ишмөхәмәт улы (22 апрель 1946 йыл) — баянсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1987). Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1991), Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале (Мәскәү, 1985), Бөтә Рәсәй халыҡ инструменттарында башҡарыусылар конкурсы (Тула ҡалаһы, 1986), Халыҡ-ара фольклор конкурсы (Өфө, 1991) дипломанты. СССР Тыныслыҡ фонды лауреаты.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы (14 май 1938 йыл — 6 июнь 2014 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993).
Ғәйнетдинов Исмәғил Ғәли улы (10 февраль 1908 йыл — 1977 йыл) — совет архитекторы, рәссам. СССР Архитектурҙар союзы ағзаһы. 1949—1977 йылдарҙа Мәскәү архитектура институты уҡытыусыһы. Архитектура кандидаты, профессор (1967). Өфөләге Салауат Юлаев һәйкеле архитекторы. Башҡорт АССР-ының, Татар АССР-ының һәм Төньяҡ-Осетин АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Ғәйнетдинов Рамаҙан Бирғәли улы (15 март 1928 йыл — 14 октябрь 2000 йыл) — педагог. БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1971).
Ғәйнетдинов Олег Инсаф улы (19 август 1949 йыл) — совет ғалимы, уйлап табыусы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы.
Кхаджурахо
Кхаджурахо (खजुराहो, Khajuraho) — Үҙәк Һиндостандың Мадхья-Прадеш штатында урта быуаттағы Чандел дәүләтенең (IX—XIII бб.) баш ҡалаһы, уның территорияһында бер төркөм боронғо ғибәҙәтханалар һаҡланған, хәҙерге ваҡытта унда туристарҙың тораҡ пункты. 1986 йылдан Кхаджурахо ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты булып тора.
Килеп сығышы
Борон Кхаджурахо ҙур ҡала булған, хәҙер уның һоҡланғыс емереклектәре яҡынса 14  км² майҙанды биләй. Кхаджурахо ғибәҙәтханалары 850—1150 йылдарҙа хакимлыҡ иткән Чандел династияһы ваҡытында төҙөлә. Ҡала уларҙың дини һәм мәҙәни баш ҡалаһы була. Ғибәҙәтханаларҙың күбеһе 950—1100 йылдарҙа төҙөлә.
85 ғибәҙәтхананың ни бары 20-һе генә һаҡланып ҡалған, улар өс төркөмгә бүленгән һәм ике төрлө дингә (индуизм һәм джайнизм) ҡарай һәм архитектура формалары һәм скульптура араһындағы органик бәйлекте күрһәтеп тора. Кхаджурахола донъяуи ҡоролмалар бөтөнләй һаҡланмаған. Кхаджурахо ғибәҙәтханаларында төньяҡ, һинд-арий тибындағы ғибәҙәтханаларҙың стиль уртаҡлығы һаҡланған. Шул уҡ ваҡытта улар композиция, интерьер, пластик биҙәктәрҙә үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалған. Бында күрһәтелгән төньяҡ-һинд «нагара» стиленә өс элемент хас: квадрат ғибәҙәтхана (санктум санкторум), ғибәҙәтхананы уратып бер йәки бер нисә рәт трансепт һәм шикхар.
Чандел династияһы ҡолағандан һуң ҡала өлөшлөтө емерелә һәм мосолмандар идара иткән осорҙа джунглиҙа юғалып ҡала. 1838 йылда урындағы оҙатып йөрөүселәр Британия армияһы капитаны Т. Бертты юғалған ғибәҙәтханалар янына килтерә, бына шунан алып был урын киң йәмәғәтселек өсөн асыла. Һинд археологияһына нигеҙ һалған Александр Каннингем хәбәр итеүенсә, ҡабаттан асылғандан һуң бер нисә йыл үткәс, йога менән шөғөлләнеүселәр һәм индустар Кхаджурахо ғибәҙәтханаларын үҙҙәренең рухи практикаларын үткәреү өсөн файҙалана башлай. Махашиваратри кеүек ҙур байрамдарын үткәргән көндәрҙә ғибәҙәт ҡылыусылар күмәкләп Кхаджурахоға килә башлай. 1850 йылда һинд мәҙәниәте буйынса белгес (индолог) Фредерик Мэйси тәүге тапҡыр ҡәләм менән Кхаджурахоның архитектура деталдәрен рәсем итеп төшөрә.
Суворова Наталья Александровна
Графиня Наталья Александровна Зубова (ҡыҙ фамилияһы Суворова; 1 август 1775 йыл — 30 март 1844 йыл) — фельдмаршал Суворовтың берҙән-бер ҡыҙы, атаһы уны иркәләп «Суворочка» тип йөрөткән. Екатерина II-нең һуңғы фавориты Николай Александрович Зубовтың туған энеһенә кейәүгә сыға.
Кхаджурахо
Кхаджурахоның монументаль архитектураһы
Кхаджурахо комплексы Төньяҡ Һиндостанда урта быуат архитектураһы үҫешенең кульминацияһы булып тора. Ғибәҙәтханалар шиваизм, вайшнавизм һәм джайнизм аллаларына арнап ҡоролған. Ғибәҙәтханаларҙың бөтәһе лә бейек ауыр платформа өҫтөнә асыҡ-һоро ҡомташтан төҙөлгән, әммә һинд ғибәҙәтханалары кеүек кәртә менән уратып алынмаған. Биналар компактлы өс төркөм булып урынлашҡан. Көнбайышта урынлашҡан төркөм ғибәҙәтханалары иң күренекле тип һанала. Улар араһында иң боронғо һәм алаиһә Калигә арналған Чаунсат Йогиня (Yogini temple Chausath, 64 дин тотоусы ҡатын ғибәҙәтханаһы) ғибәҙәтханаһы иң күркәмелер, моғайын. Иң ҙур ғибәҙәтхана ла шул уҡ төркөмгә ҡарай, ул Кандарья-Махадеварналған Шива ғибәҙәтханаһы. Ғибәҙәтханаларҙың стеналары ташты һырлап эшләнгән таш менән ҡапланған. Скульптуралар мифик батырҙарҙы, хайуандар, музыканттар, бейеүселәр һәм ғашиҡтарҙы һынландыра.
Суворова Наталья Александровна
Биографияһы
Александр Суворов һәм уның ҡатыны Варвара, тыумыштан кенәз ҡыҙы Прозоровская, ғаиләһендә тыуған. Атаһы атағанса, Суворочка ата-әсә араһындағы низағтар арҡаһында ғаиләһендә оҙаҡ йәшәмәгән. 1779 йылда Екатерина II, Суворовтың үтенесе буйынса, Натальяны Смольный институтҡа тәрбиәгә бирә.
Унда ул башҡа ҡыҙҙар менән бер рәттән ун ике йыл буйы уҡыған. Үҙенсәлекле һәләттәре менән айырылып тормаһа ла, ләкин даны ала «мәрхәмәтле, эскерһеҙ бәләкәй зат» тигән дан алған. Атаһының гел юлда, хәрби хеҙмәте буйынса даими ситтә тороуы ҡыҙы менән тейешле күрешеү мөмкинлеген бирмәгән, әммә атаһы уға алыштарҙағы арауыҡтарҙа күп хат яҙған. Һаҡланып ҡалған хаттар һаҡланған, улар, уйынлы-ысынлы булыуына ҡарамаҫтан («ҡабырғамда пушка, һул ҡулымда пуля яһаған тишек, һыбай йөрөгән атымдың моронона аттылар»), атай кешенең ҡыҙына ҡарата тәрән һәм наҙлы хистәре менән тулы:
Кхаджурахо
Кхаджурахоның монументаль архитектураһы
Ғаләм әсәһенә арналған Деви Джагадамби (Devi Jagadambi) кеүек ҡайһы бер ғибәҙәтханалар, бай эротик скульптуралар менән биҙәлгән, Ҡайһы бер индологтар улар менән бәйле ҡайһы бер индологтар уларҙы тантритик практиктар менән бәйләй. Кхаджурахо ғибәҙәтханаларының күбеһе индуизм аллаларына (Шива һәм уның ҡатынына, шулай уҡ Вишнаға) арналған, әммә ҡорам араһында джайндар һәм икенсел (урындағы) аллаларға арналған ғибәҙәтханалар ҙа осрай.
Оло Орловка
Оло Орловка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ома йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Кхаджурахо
Кхаджурахоның монументаль архитектураһы
Көнбайыш төркөм 9 индуист ғибәҙәтханаларынан тора һәм 5-һе генә туристар һәм белгестәр өсөн ҡыҙыҡлы. Көнсығыш төркөмдәге джайндарҙың дүрт ғибәҙәтханаһы әллә сифатлы итеп төҙөлмәгән. Көньяҡта бер нисә икенсел ғибәҙәтханалар урынлашҡан, улар менән тарихсылар ғына ҡыҙыҡһына. Дөйөм алғанда, 22 ғибәҙәтхананың көнбайыш төркөмдәге 5-һе генә ныҡ популяр, йылдың йылында меңәрләгән туристы үҙенә йәлем итә.
Суворова Наталья Александровна
Кейәүгә сығыуы
Суворовтың даны арҡаһында уның ҡыҙы бик күп кейәү егеттәрҙең иғтибар объектына әйләнгән. Уның яҙмышында императрица үҙе ҡатнашҡан. Башта Суворов ҡыҙын үҙенең офицеры Золотухинға кейәүгә бирергә ниәтләгән, әммә ул Измаил янында һәләк булған. Улының никахы аша Суворовты, батша һарайында Потёмкиндың йоғонтоһон кәметеү маҡсатында, үҙенең яғына ауҙарырға тырышҡан генерал-фельдмаршал кенәз Н. И. Салтыковтың улы кенәз Д. Н. Салтыков (1767—1826) шундай кейәүҙәрҙең береһе булған. Әммә интрига килеп сыҡмай, һәм Салтыков улының йәрәшеүен ике йылға кисектереп торған.
Оло Орловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Кхаджурахо
Кхаджурахоның монументаль архитектураһы
Индуистар ғибәҙәтханаларының күбеһе бер маҡсат һәм план буйынса төҙөлә, тик деталдәре генә төрлөсә. Уларҙың бөтәһе лә көнсығыш-көнбайыш күсәренә ҡарата симметрия буйынса төҙөлгән. Дөйөм планы фракталь геометрияға тап килә һәм индуист космологияһын һәм фәлсәфәһен сағылдыра .Чаунсат Йогиня, Брахма һәм махадев Лалгуны ғибәҙәтханалары граниттан төҙөлгән. Кхаджурахоның ҡалған ғибәҙәтханалары ҡомташтан тора. Төҙөлөш материалдарын Панна ҡалаһынан (Panna, Мадхья-Прадеш штаты), Кен йылғаһының көнсығыш ярынан ташығандар, тип фаразлана. Кхаджурахо ғибәҙәтханаларының бөтәһе лә ыҡсым, шул уҡ ваҡытта ярайһы уҡ бейек булыуҙары, ғибәҙәтханаларҙың стеналар менән уратып алынмауы, платформа-террасаһының (джагати) бейеклеге, ғибәҙәтхана тирәләй асыҡ галереялар, шулай уҡ скульптураларға бай булыуы менән башҡаларҙан айырылып тора. Бөтәһе лә бер бер төрлө план буйынса төҙөлгән. Улар эсенә түбәндәгеләр инә: инеү павильоны (ардха-мандап), асыҡ галерея-вестибюль (мандап), ғибәҙәтхана залы (мах-мандап) һәм ғибәҙәтханалар (санктум).
Оло Орловка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лукьянов Виктор Андреевич
Лукьянов Виктор Андреевич (1932 йыл—1991 йыл) — СССР хәрби-сәнәғәт эшмәкәре һәм инженер, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау өлкәһендә белгес, генерал-майор (1983). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1991, үлгәндән һуң)
Кхаджурахо
Кхаджурахоның монументаль архитектураһы
Ҙур ғибәҙәтханаларҙағы ике яҡтағы трансептарға бинаны елләтеү өсөн балконлы тәҙрәләр ҡуйылған. Болкондарҙың өҫтөнә аллалар тормошон һүрәтләгән матур скульптура төркөмдәре урынлаштырылған. Тәҙрәләрҙән төшкән ҡояш нуры эске үҙәк залды яҡтырта. Уның схемаһы латин тәреһенә оҡшаған. Ғибәҙәтханалар нигеҙе — платформа-террасаһы бик бейек. Уның тирәләй һоҡланғыс орнаменттар серияһы урынлашҡан. Күркәм рельефтар Чандел династияһының тормошо тураһындағы фильмдағы кадрҙар кеүек бер-береһен алмаштырып тора. Ғибәҙәтханалар стеналарын ике йәки бер нисә рәт скульптура менән ҡаплайнған. Ғибәҙәтханаларҙағы скульптуралар Кхаджурахоға туристарҙы йәлеп иткән үҙенсәлеге лә ул.
Лукьянов Виктор Андреевич
Биографияһы
Виктор Андреевич Лукьянов 1932 йылдың 21 июлендә Воронеж өлкәһенең Хреново ауылында, крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Кхаджурахо
Кхаджурахоның скульптура композициялары
Кхаджурахо ғибәҙәтханаарының скульптуралары Орисса мәктәбе стилендә эшләнгән. Комплекстағы скульптураларҙы биш категорияға бүлергә мөмкин.
Суворова Наталья Александровна
Кейәүгә сығыуы
Кейәүлеккә сираттағы кандидат кенәз С. Н. Долгоруков булған, ләкин Долгоруковтың Салтыков менән туғанлығын белгәс, Суворов был фекеренән баш тартҡан. Ул ҡыҙына үҙенең хеҙмәттәше генерал-аншеф И. К. фон Эльмпттың улы граф Филипп Эльмптты һайлаған. Эльмпт Филипп, үҙенең хеҙмәттәше улы, генерал-аншеф И. К. фон Эльмпт. Ләкин ул, лютеран динле булғанлығы менән Наталья Александровнаға ла, туғандарына ла оҡшамаған. Суворов үҙ һүҙендә торған. Генералиссимус менән ҡыҙы араһында барған хаттар һаҡланған: Уведомляю сим тебя, моя Наташа, Костюшка злой в руках, взяла вот так-то наша! Я ж весел и здоров, но лишь немного лих, Тобою, что презрен мной избранный жених. Когда любовь твоя велика есть к отцу, Послушай старика, дай руку молодцу, Но, впрочем, никаких не слушай, друг мой, вздоров. Отец твой Александр, граф Рымникский-Суворов.
Кхаджурахо
Ғибәҙәтханалар комплексының составы
Кхаджурахо ғибәҙәтханалар комплексы составына инә :
Суворова Наталья Александровна
Кейәүгә сығыуы
Ҡыҙы ла шиғри юлдар менән яуап биргән: Для дочери отец на свете всех святей, Для сердца же её любезней и милей; Дать руку для отца, жить с мужем по неволе, И Графска дочь ни что, её крестьянка боле. Что может в старости отцу yтехой быть: Печальный вздох детей? Иль им в веселье жить? Все в свете пустяки: богатство, честь и слава, Где нет согласия, там смертная отрава. Где ж царствует любовь, там тысяча отрад, И нищий мнит в любви, что он как Крез богат.
Лукьянов Виктор Андреевич
Биографияһы
1949 йылдан 1953 йылға тиклем С.М. Киров исемендәге Томск политехник институтында уҡый, һәм 1953 йылда Ф. Э. Дзержинский исемендәге Хәрби артиллерия инженер академияһының реактив ҡоралланыу факультетына уҡырга күсерелә, уны 1954 йылда инженер-механик һөнәре алып тамамлай. 1954 йылдан СССР Оборона министрлығының Хәрби вәкиллеге системаһында хеҙмәт итә. 1954 йылдан 1957 йылга тиклем — Новокраматор машина төҙөү заводында хәрби вәкил ярдҙамсыһы. 1957 йылдан 1960 йылға тиклем — Харьков транспорт машина төҙөү заводының хәрби вәкиле, һәм танк күперҙәрен төҙөүҙә, һынауҙарҙа һәм ҡоралландырыуҙа ҡатнаша.
Суворова Наталья Александровна
Кейәүгә сығыуы
Әммә фрейлинаның никахына ғали йәнәптәренең ризалығы кәрәк булған, ә императрица ризалыҡ бирмәгән. Зубовтарҙы күтәреү һәм үҙ хәлен нығытыу маҡсатында кейәүлеккә кандидат итеп граф Николай Зубовты, фаворитының өлкән ағаһын тәҡдим итә. Зубов Суворованы һората һәм ризалыҡ ала. Эш яйға һалына, 1795 йылдың февралендә Таврический һарайында тантаналы никахлашыу, ә 29 апрелдә туй була.
Никах уңышһыҙ булып сыға. Наталья Александровна баҫалҡы, ирен яратҡан ҡатын булһа ла, ләкин ире тупаҫ холҡло була, ул һунарға һәм эскелеккә һәүәҫ булған, һәм шулай уҡ ҡайныһы менән тынышмаған. 1797 йылда уларҙың, ике яҡ олатайҙарҙың исеме менән, Александр исеме бирелгән өлкән улы тыуғас, Суворов ҡыҙына былай тип яҙған:"Вы меня потешили тем… Наташа, привези графа Александра Николаевича ко мне в гости, а он пусть о том попросит своего батюшку, твоего мужчину."1798 йылда император Павел I, атаһының бөтә алпауыт хужалығы имениелары, бриллианттары һәм аҡсалары яратҡан ҡыҙына күсә тип, Суворовтың васыятын раҫлай. 1800 йылда атаһы вафат була, ә 1801 йылда уның ире принимал активнейшее участие в заговоре с целью убийства император Павел I-не үлтереү маҡсатында ҙа әүҙем ҡатнашҡан. Былар барыһы ла Наталья Александровнаның тормошон үҙгәртә. Ул Мәскәүгә күсеп килә һәм бер ни тиклем иренән башҡа йәшәй.
1805 йылдың авгусында граф Н. А. Зубов үлгән. Ире үлгәндән һуң, Наталья Александровна яҡынса 10 мең крепостной крәҫтиәне менән бергә Петербург, Мәскәү, Владимир, Ҡаҙан, Сембер, Ырымбур губернияларында бик ҙур мөлкәткә эйә була.
Тол ҡалыуы
Утыҙ йәшендә тол ҡалып, Наталья Александровна үҙен алты балаһын тәрбиәләү эшенә бағышлай. Ул тыйнаҡ ҡына булып, аҡһөйәктәргә хас йәшәү рәүешенә ҡушылмай, Мәскәүҙә Тверская урамындағы үҙ йортонда йәшәгән. Балаларын ул ябай һәм тәҡүәлеле итеп тәрбиәләй, 1810-сы йылдарҙа улдары Пажеский корпусына ҡабул ителгән, ә ҡыҙҙары әсәһе менән ҡалған. Ҡыш көндәрендә мәскәүлеләр графиня Зубованың өс ҡыҙы үҙҙәре, ҡулдарына көрәк алып, ихаталарында ҡар көрәгәнен күрә торған булған.
Легендаға ярашлы, 1812 йылда француз армияһы Мәскәүгә яҡынайғас, Наталья Александровна, балалары күп булғанлыҡтан, ҡаланан китеп өлгөрмәгән. Уның ылауы обоз, һәм уның үҙен француздар туҡтатҡан, һәм уның бөйөк Суворов ҡыҙы икәнен белгәс, уға һәм балаларына хәрби хөрмәт күрһәтеп, фронт аша үткәргән. 1831 йылда император Николай I Наталья Александровнаға кесе тәреле Изге Екатерина орденын тапшыра.
Лукьянов Виктор Андреевич
Биографияһы
1960 йылдан алып 1991 тиклем СССР Оборона министрлығының ракета ҡоралдары Баш идаралығының үҙәк аппаратында   ғилми-тикшеренеү эшендә бүлектең өлкән офицеры, бүлек башлығы етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе, ракета комплекстарының ер өҫтө ҡорамалдарын һынау идараһы башлығы урынбаҫары һәм башлығы вазифаларында. В. А. Лукьянов СССР Оборона министрлығының заказдары һәм махсуслаштырылған оборона предприятиеләры өсөн старт ракета комплекстарын етештереү буйынса тәҗрибә-конструкторлыҡ эшләренә бәйле мәсьәләләр менән кураторлык итә.
Суворова Наталья Александровна
Тол ҡалыуы
Ул 1844 йылдың мартында вафат була, бөтә Мәскәү халҡы тиерлек уны һуңғы юлға оҙатырға килә. Митрополит Филарет. Наталья Александровна Петербург янындағы Сергиева Приморская пустында Зубовтарҙың ғаилә кәшәнәһендә ерләнгән.
Лукьянов Виктор Андреевич
Биографияһы
1991 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән «Юғары энергетик эре габаритлы ҡаты яғыулыҡ двигатель ҡоролмаларын эшләү һәм серияле производствоға индереүе өсөн» В. А. Лукьянов «үлгәндән һуң» СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Суворова Наталья Александровна
Балалары
Никахта ете бала тапҡан:
Лукьянов Виктор Андреевич
Биографияһы
1991 йылдың 3 февралендә Мәскәүҙә вафат була, Троекуроо зыяратында ерләнә
Бойҙагөл
Бойҙагөл  — күбәләк сәскәһе һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Яҡынса 300 төрө билдәле, Евразияның көнбайыш райондарында һәм Африкала таралған. Башҡортостанда нәҙек бойҙайгөл үҫә. Ваҡ бүлбе-һуғанбашлы күп йыллыҡ үлән. Һабағы нәҙек, төҙ, ябай, ҡайһы ваҡыт тармаҡлы, 40—70 см бейеклектә. Япрағы йәшел йәки зәңгәрһыу йәшел; аҫҡыһы — тәңкә һымаҡ; урталағыһы — ҡылыс формаһында; өҫкөһө — ҡыҫҡа. Сәскәһе эре, тажы күкһел төҫмөрлө алһыу шәмәхә төҫөндә, оста урынлашҡан оҙон, бер яҡлы, һирәк суҡтарға йыйылған. Май—июндә сәскә ата. Емеше — тупаҡ өс ҡырлы, кире йомортҡа формаһындағы ҡумта, июль—август айҙарында өлгөрә. Һаҙлы һәм дымлы болонда, сиҙәмдә үҫә. Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының көньяҡ өлөшөндә осрай. Ҡырағай төрҙәре нигеҙендә бойҙагөлдөң декоратив үҫемлек булараҡ үҫтерелеүсе күп сорттары сығарылған. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән
Мәүлән Живәләк, Нуриә Үлвиә
Нуриә Үлвиә Мәүлән Живәләк (Nuriye Ulviye Mevlan Civelek; 1893 йылда тыуған — 1964 йылдың 9 апрелендә вафат булған, Ҡырыҡханда ерләнгән) — төрөк ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлаусы, ҡатын-ҡыҙҙың һайлау хоҡуғы өсөн көрәшсе суфражист, журналист һәм тәүге феминистик журналға һәм Төркиә мосолман ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын яҡлау ойошмаһына нигеҙ һалыусы. Журнал беренсе тапҡыр мосолман ҡатын-ҡыҙының фотоһын баҫтырған.
Иртә биографияһы
Нуриә Үлвиә Едич 1893 йылда тыуған ғаиләләргә Сафие Ханым һәм Мәхмүт Едичтәр, ғаиләһендә тыуған, моғайын. швецияның Хадживелиоба местечкоһында (Ген, Ғосман империяһы, Гёнен. Сүриә тыуған урыны булыуы уны Башҡа сығанаҡтар буйынса, уның тыуған урыны Сүриә булған тиҙәр, ә өсөнсөләре үҙәк Төркиәләге Гёремены күрһәтә. Уның атаһы ауыл хужалығы менән мәшғүл булған. Ул сығышы менән черкес булған, ә Төньяҡ Кавказды, Рәсәй империяһы яулап алғандан һуң, ташлап китергә мәжбүр булған. Финанс проблемалары арҡаһында ғаилә хәйерселектә йәшәй башлағас, алты йәштәге ҡыҙын Йылдыз һарайына ебәрергә мәжбүр була. Ул унда һарай ҡағиҙәләренә һәм манераларына өйрәнә, шулай уҡ дини әҙерлек үтә. Ул саҡтағы йола буйынса, 1906 йылда 13 йәшендә кейәүгә сыға. Уның ире, Хулуси бей, солтандың тәрбиәгә алынған ағаһы булған һәм туйҙан һуң күп тә үтмәйенсә вафат була.
Эшмәкәрлеге
Иренән мираҫҡа ҡалған аҡсаға ул 1913 йылдың 4 апрелендә, Нуриә Үлвиә исеме аҫтында,Ҡатын-ҡыҙ донъяһы (Kadınlar Dünyası) тигән журналға нигеҙ һалған. Шул уҡ йылдың 28 майында ул, ҡатын-ҡыҙҙарҙың белем алыуын һәм эшкә урынлаштырыуҙы яҡшыртыу, шулай уҡ дресс-код реформаһын үткәреү маҡсатында,Ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтарын яҡлау буйынса Ғосман йәмғиәтен (Osmanlı Müdâfaa-i Hukuk-ı Nisvan Cemiyeti) ойошторған. Ассоциация тәү сиратта мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ойошмаһы булһа ла, уға шулай уҡ этник әҙселек вәкилдәре һәм европа журналистары ингән.
Башта журнал көн һайын баҫыла. Йөҙөнсө сығарылышынан һуң аҙнаға бер сыға башлай, ә 108-се сығарылыштан һуң (1913 йылдың 7 сентябре тирәһендә) Нуриә Үлвиә үҙенең мәҡәләләренә, яңы ире, журналист һәм сәйәсмән, Рыфат Мәүләндең фамилияһын алып, ҡул ҡуйған. Баҫманың хеҙмәткәрҙәре араһында бер генә ир-ат автор булмауы Мәүләндең ир-ат ҡатын-ҡыҙҙарға йәмәғәт эшмәкәрлегендә ҡатнашыу хоҡуғын бирмәгәнгә яуабы булғандыр.
Мәүлән үҙенең мәҡәләләрендә аныҡ талаптар, шул иҫәптән ҡатын-ҡыҙҙарҙың да юғары белемгә, ирҙәр менән тиң эш хаҡына, дәүләт ваэифаларына хоҡуҡлы булыу талаптарын иғлан иткән, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың тормошон яҡшыртыу дөйөм йәмғиәт тормошон яҡшыртыуға килтерәсәк тип раҫлаған. Шулай уҡ ул хиджаб урынына яулыҡ ябынып йөрөү, енестәрҙең никахҡа тиң хоҡуғы яҡлы һәм никахтарҙы егет менән ҡыҙҙың ризалығынан тыш рәтләү ғәмәленә ҡаршы булған. Үҙҙәренең кампанияһы һөҙөмтәһендә төрөк ҡатын-ҡыҙы уңышҡа өлгәшкән: 1913 йылда ете ҡатын-ҡыҙ телефон компанияһына эшкә ялланған, ә 1914 йылда Инас Дарюльфюнуну. әҙәбиәт һәм фән өлкәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар өсөн курстар аса. Истанбулда фән һәм әҙәбиәт өлкәһе буйынса курстар асҡан. Шулай уҡ 1913 йылдан 1914 йылға саҡлы, европа феминисткалары һәм ассоциация ағзалары араһында диалогты киңәйтеүгә йүнәлтелгән.
Civelek 1964 йылдың 9 апрелендә Төркиәнең Хатаи провинцияһындағы Ҡырыҡханда вафат булған һәм Төркиәнең Хатаи провинцияһы Антакьялағы Асри зыяратында ерләнгән.
Мираҫы
Вафатынан һуң 1967 йылда ире уның исемен йөрөткән асыҡ китапханаға нигеҙ һалған. 2004 йылға китапханала 9 000 ашыу китап һаҡланған. Ҡырыҡхан урамдарының береһе уның исемен йөрөтә, ә ул ерләнгән зыяратҡа ире уның иҫтәлегенә фонтан ҡуйған. 1967 йылда ошо уҡ зыяратта Төрөк ҡатын-ҡыҙҙар советы (Türkiye Kadınlar Konseyi) уға бағышланған мемориаль таҡтаташ асҡан.
Иҡсанова Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы
Биографияһы
Нәфирә Нәжметдин ҡыҙы Иҡсанова (ҡыҙ фамилияһы Бабичева ) 1951 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Ҡыйғаҙытамаҡ ауылында тыуған. Нәжметдин уҙамандың 8 балаһы ла йырларға, төрлө уйын ҡоралдарында уйнарға ярата. Әммә ҡыҙҙарҙың барыһы ла медицина юлын һайлай. Апайҙарына эйәреп Нәфирә лә медицина училищеһына уҡырға инә. Уҡыуын тамамлап, дауаханала эшләй. Тик сәнғәткә булған һөйөү барыбер өҫтөнлөк ала.
Ҡоро Карабулак
Сухой Карабулак — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карабулак йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбделмәнов Ғүмәр Мөғәлләм улы
Әбделмәнов Ғүмәр Мөғәлләм улы (15 декабрь 1929 йыл — 30 октябрь 2020) — йырсы. 1964 йылдан Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 1969—1992 йылдарҙа СССР Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2020).
Биографияһы
Ғүмәр Мөғәлләм улы Әбделмәнов 1929 йылдың 15 декабрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Суҡраҡлы ауылында тыуған.
Өфө музыка-сәнғәт училищеһын тамамлаған (1951)
Ауырғазы район үҙешмәкәр халыҡ театрында эшләй.
1955 йылдан БАССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио комитетында эшләй.
1959 йылда уҡ — БАССР Мәҙәниәт министрлығы хеҙмәткәре һәм бер үк ваҡытта Башҡортостан республика мәҙәниәт-мәғрифәт училищеһында мәҙәни‑ағартыу училищеһы (Стәрлетамаҡ) уҡытыусыһы.
1964 йылдан Башҡорт филармонияһында солист сифатында хеҙмәт юлын дауам итә. 1969-1992 йылдарҙа РФ Композиторҙар союзы Музыка фондының Башҡортостан бүлексәһе директоры
2020 йылдың мартында йырсы Салауат Юлаев ордены менән бүләкләнде.
Әбделмәнов Ғүмәр Мөғәлләм улы 2020 йылдың 30 октябрендә 91-се йәшендә Өфөлә вафат булды.
Сәхнә ижады
Ғүмәр Әбделмәновтың башҡарыу манераһы ябайлыҡ һәм ихласлыҡ, үҙенсәлекле моңо менән айырылып тора. Репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары, шулар иҫәбендә «Ғайса ахун», «Сибай», «Сәлимәкәй», «Урал», З.Ғ.Исмәғилев, Т. Ш. Кәримов, Р.Ә.Мортазин, Р. Х.Сәхәүетдинова, Х. Ф.Әхмәтовтың во­каль әҫәрҙәре бар. Р. М.Хәсәнов, Т. М.Шәрипов, Ф. Әхмәтовтың лирик йырҙарын тәүге башҡарыусы. СССР буйлап гастролдәрҙә була.
Роттенбах (Тюрингия)
Роттенбах (Тюрингия) (Rottenbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1874 кеше йәшәй. Майҙаны — 52,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7422 һәм автомобиль коды — SLF.
Ляча (Явас ҡушылдығы)
Ляча  — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Явас йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щербо Алла Борисовна
Щербо Алла Борисовна (Алла Борисівна Щербо; 1928—2016) — совет һәм украин ғалимы, педагогия фәндәре докторы (1984), профессор (1987).
Балаларға һәм йәштәргә эстетик тәрбиә биреү өлкәһендәге билдәле белгес. 200-ҙән ашыу фәнни эш авторы.