cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Амиранашвили Медея Петровна
Биографияһы
Медея Амиранашвили 1930 йылдың 10 октябрендә Шорапани ауылында (хәҙер Имеретияла, Грузия) (башҡа сығанаҡтар буйынса — Тбилиси)ҙа опера йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Петр Амиранашвили менән йырсы Надеждя Цомая ғаиләһендә тыуа.
1953 йылда Вано Сараджишвили исемендәге Тбилиси дәүләт консерваторияһын тамамлай. 1951—1954 йылдарҙа — консерватория эргәһендәге опера студияһы солисткаһы.
Польша, Чехословакия, Румыния, ГДР, Венгрия, Болгария, Австралия, Яңы Зеландия, Франция, Канадала гастролдәрҙә була.
1991—2006 йылдарҙа — Кутаиси опера театрының художество етәксеһе.
Грузин ССР-ының 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шүлгәнташ
thumb|right|Шүлгәнташ Шүлгәнташ мәмерйәһе    — Башҡортостандың Бөрйән районында, Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында, Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан. Ул Көньяҡ Уралдағы бурташ, гипс, доломит кеүек тау тоҡомдарынан торған мәмерйәнең иң ҙурҙарының, иң матурҙарының береһе, тәүтормош сәнғәте ҡомартҡыһы.
Мәмерйә палеолит дәүерендә йәшәгән тәүтормош кешеһенең петроглифтар (таштағы һүрәттәр) аша билдәле.
2014 йылда мәмерйә эсендәге юлдарҙың дөйөм оҙонлоғо 2640 метр, майҙаны — 20 200 м², күләме — 105 000 м³, тәрәнлеге 30 м² тәшкил итә. 2019 йылда ғалимдар сталактиттар күп булған дүртенсе ҡатты аса. Уларҙың йәше 100 000 йылдан арта. Эре минераль берәмектәрҙең береһе мәмерйә иҙәненән 3 м ҡалҡып, киңлеге 8 м тәшкил итә.
Мәмерйә янында «Шүлгәнташ» музей-экскурсион комплексы һәм спелеология лабораторияһы асылған, шулай уҡ солоҡсолоҡ һәм умартасылыҡ музейы бар.
2009 йылдан Шүлгәнташ мәмерйәһе Башҡортостандағы ете мөғжизәнең береһе тигән статус ала.
Атамаһы
«Шүлгәнташ» атамаһы мәмерйәгә ингән ерҙә Ағиҙелгә ҡушылған Шүлгән йылғаһы исеменән һәм башҡорт телендәге «таш» һүҙенән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ боронғо башҡорт диалектында «шу үлгән» «һыу үлгән, юҡҡа сыҡҡан» тигәнде аңлата, дөрөҫөрәге, «һыу ташта үлгән» йәки «һыу таш аҫтына киткән» мәғәнәһендә. Бынан тыш, Шүлгән — башҡорт халҡының боронғо «Урал батыр» ҡобайыры персонажы, уның төп геройы Урал батырҙың ағаһы.
Рус тикшеренеүселәре Шүлгәнташты «Капова» мәмерйәһе тип атауының ике фаразы бар: беренсеһе — тамсы тамыуҙы аңлатҡан «кап-кап» урыҫ ымлығынан (мәмерйәлә һәр ваҡыт тамсы тамған тауыш ишетергә мөмкин), икенсеһе — «капище» (храм), мәжүсиҙәрҙең ғибәҙәтханаһы тип раҫлауҙан. Сөнки бик боронғо замандарҙан бирле, яҙманан алда, мәмерйәлә ғибәҙәтхана булғанлығы дәлилләнде, ҡаялағы һүрәттәр ҙә шул маҡсатҡа хеҙмәт иткәнлеге иҫбатланды. Башҡорт легендаларынан һәм археологик ҡаҙылмаларҙан билдәле булыуынса, урта быуаттарҙа ла Шүлгәнташ ғибәҙәтхана ролен үтәгән, мәмерйәлә мәжүси йолалар башҡарылған.
Шүлгәнташ мәмерйәһенең ҡоролошо
Шүлгәнташ мәмерйәһенең бөтөн бейеклеге 140 метр. Мәмерйәгә яҡын, эргәләш Шүлгән йылғаһының өс саҡрым оҙонлоғондағы тәрән карст каньоны һуҙыла, ул аҡрынлап эре карст соҡорҙарҙан, күлдәрҙән торған йырынға, ҡоро үҙәнгә әүерелә.
Икенсе ҡаттың оҙонлоғо 500 метр самаһы. Мәмерйәгә ингән ерҙән 120 метр үткәс, һул яҡтан юғарыға тура коридор китә. Баҫҡыс буйлап 20 метр күтәрелгәс, өсөнсө ҡатка аяҡ баҫаһың. 500 метрға һуҙылған ҙур залдар ер аҫты күленә барып тоташа.
Шүлгәнташ мәмерйәһенә барған юлда бейек ҡаяла тәбиғәт яһаған мөғжизәле «Мамонт ҡыуышы» («Кәзә ташы») күренә. Мәғәрәгә бындай исем, ҡояш байыған саҡта ҡаялағы күләгәнең үҙенсәлекле ятыуы сәбәпле, таш һыҙаттары торбатомшоғон түбән төшөрөп йоҡоға талған мамонтты хәтерләткәнлектән, бирелгән.
Шүлгәнташ эйәһе тураһында легендалар
2009 йылдың 30 майынан 6 июненә саҡлы Бөрйән районына РФА Өфө Фәнни Үҙәге фольклорсыларының ғилми экспедицияһы ойошторолдо. Ғалимдар Хөсәйенова Г. Р., Юлдыбаева Г. В. хәҙерге, замана, кешеләренән Шүлгәнташ һәм уның менән бәйле легендаларҙы яҙып алғандар Барыһы 11 ауылда халыҡ менән осрашты улар. Һөҙөмтәлә башҡорт халҡының традицион жанрҙары һаман да тере булыуы асыҡланды. Легендалар һәм риүәйәттәр бүлеге бигерәк тә бай булыуы дәлилләнде. Шулар араһында «Башҡорт халыҡ ижады» күп томлығына индерелмәгәндәре, ташҡа баҫылмағандары ла осрай. Ғәҙелгәрәй ауылынан Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы Шүлгәнташ мәмерйәһенең атамаһы менән бәйле ҡыҙыҡлы легендалар һөйләне. Икенсе информант таш өйҙөң (мәмерйә) эйәһе бар, тип белдерҙе. «Һирәк осраҡта уны йә кеше күләгәһе, йә ат күләгәһе итеп күрергә була икән».
Мәмерйә эйәһе тураһында тағы бер легендә яҙып алынды: «Һуңғы ваҡытта таң атҡанда Аҡбуҙатҡа атланған Таш өй эйәһен йыш ҡына күргеләйҙәр, тип һөйләйҙәр. Ул нимәгәлер ҡәнәғәтһеҙлек белдерә». «Мәмерйә эйәһен мәмерйә эсендә күреп була. Әгәр башты юғары күтәрһәгеҙ, мәмерйә түбәһенән һеҙгә ике күҙ ҡарай. Был — таш өй эйәһенең күҙҙәре». Таш өй эйәһе тураһында тағы ла бер легенда бар: «Күп кеше элегерәк мәмерйәнең эйәһе бар, ул таш өйөнән сығып йөрөй, тип һөйләйҙәр ине. Әсәйем бына нимә һөйләгәйне: «Беҙ өсәү инек. Мәмерйә тирәһендә йөрөй инек, арығайныҡ, Шүлгәнкүл янында ял итергә ултырҙыҡ. Саҡ ултырҙыҡ, шул мәлдә мәмерйәнән атҡа атланған аҡ һаҡаллы ҡарт күренде. Ул һәйбәт кейенгән: башында аҡ сәллә, өҫтөндә — кәзәкей, ялтырап торған итекле. Аттың өҙәңгеһе, йүгәне көмөштән. Ҡарт, беҙҙе күргәс, мәмерйәгә кире инеп юғалды. Беҙ доға уҡыныҡ, хәйер(милостыню) ҡалдырҙыҡ та ҡайтырға сыҡтыҡ. Беребеҙ ҙә ул ҡартты башҡа күрмәнек».
«Рәсемдәр» бүлмәһе
Мәмерйәнең һәр ҡатында үҙенә дымлылыҡ режимы һәм һауа әйләнеше меңәр йылдар буйы, миҙгелгә ҡарамай, тәүлек әйләнәһенә температура үҙгәрмәй, даими тора. Шуға мәмерйәлә боронғо һүрәттәр һаҡланған да инде. Шүлгәнташ мәмерйәһе палеолит дәүерендәге тәүтормош кешеһенә хас һуңғы солютрей мәҙәниәтенән урта мадлен мәҙәниәте ваҡыты менән тамғаланған петроглифтар, йәғни ҡаялағы һүрәттәре менән билдәле.
Һүрәттәр 1959 йылда ҡурсаулыҡтың зоологы А. В. Рюмин тарафынан табылған. Боронғо һынлы һүрәт сәнғәтен (живописте) өйрәнеүҙә СССР Фәндәр Академияһының Археология институты ҙур роль уйнаған (бигерәк тә, Бадер Отто Николаевич һәм Щелинский, Вячеслав Евгеньевич) ). Улар 50 һүрәтте асыҡлаған. Һуңынан һүрәттәрҙе Бөтөн Рәсәй геология институты өйрәнә һәм Рус география йәмғиәтенән Ю. С. Ляхницкий 173 һүрәт йәки уларҙың реликтын — сағыу таптарын таба.
Мәмерйә диуарында мамонттар, йылҡы (ат) һәм башҡа йәнлек һүрәттәре, антропоморф фигуралар төшөрөлгән. Ағас күмере төшөрөлгән һирәк һүрәттәр ҙә осрай. Ғалимдар мәмерйәлә хайуан һүрәттәрен генә түгел, үрге һәм урта ярустарҙа бәләкәй өй (хижина), өсмөйөш, баҫҡыс, ҡыя һыҙыҡ һүрәттәрен таба. Был һүрәттәр 30-40 мең йыл элек, планетала кроманьонецтар йәшәгән дәүерҙә, Һуңғы палеолит осоронда төшөрөлгән. Шүлгәнташтың түбәнге ярусында һуңғараҡ, боҙлоҡ периоды аҙағында, яһалған һүрәттәр табылған. Уларҙың дәүмәле 44-тән 112 сантиметрға тиклем.
Һүрәттәр сифаты төрлө дәрәжәлә ине — күпмелер өлөшө кальцит һарҡындыһы аҫтында ҡалған, ҡайһылары мәмерйәгә ҡурсаулыҡ статусы бирелмәҫ элек килгән вандал-туристарҙың автографтары менән ҡапланған, өсөнсөләре стена буйлап ағып торған шыйыҡлыҡ тарафынан йыуылған. Һүрәттәрҙе консервациялау мәсьәләһе хәл ителеү өҫтөндә. Һынлы сәнғәт һүрәттәренең (живопистең) яҡшы торошон һаҡлау маҡсатында, 2004 йылдан башлап мәмерйәгә ингән урында экскурсанттарға һүрәттәрҙең натураль дәүмәлендәге күсермәләре тәҡдим ителә. Мәмерйә торошон яҡшыртыу Андоранан килгән реставратор Эудаль Гийаме кәңәштәренә таянып атҡарылды
Заманса уран-торий тикшеренеүҙәре Шүлгәнташ мәмерйәһендәге һүрәттәрҙең 36400 — 14500 йыл элек төшөрөлгәнен билдәләне. Был мәғлүмәт сит илдәрҙә сыҡҡан ғилми хеҙмәттәрҙә баҫылды һәм Шүлгәнташ мәмерйәһен ЮНЕСКО-ның бөтөн донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелер тигән өмөт менән йәшәй башҡорт халҡы.
Галерея
Шүлгәнташ — Көнсығыш Европала һәм Азияла таш быуаттың тәүге осоронда (палеолит) йәшәгән кешеләрҙең буяу менән һүрәт эшләү сәнғәте яҡшы күрһәтелгән һәм һаҡланған берҙән-бер мәмерйә. Тәүтормош кешеләренең һүрәттәр галереяһы беренсе ҡаттың ике ҡоро стенаһында һәм икенсе ҡаттың ҙур залында табылған. Һүрәттәр ҡыҙыл буяу, ҡыҙҙырылғаң майҙа иҙелгән охра менән яһалған.
Мәғлүмәт фәне
Мәғлүмәт фәне  — мәғлүмәтте анализлау, йыйыу, классификациялау, манипуляциялау, һаҡлау, алыу, хәрәкәт итеү, таратыу һәм һаҡлау менән бәйле дисциплина-ара өлкә.
Был өлкә белгестәре мәғлүмәт системаларын булдырыу, алмаштырыу, камиллаштырыу йәки аңлау маҡсатында кешеләр, ойошмалар һәм башҡа мәғлүмәт системалары араһында мәғлүмәт ҡулланыуҙы һәм файҙаланыуҙы өйрәнә. Мәғлүмәт фәне йыш ҡына информатиканың бер тармағы тип һанала, әммә ул информатикаы үҙ эсенә ала һәм киң дисциплинар өлкә булып тора, ул информатика аспекттарын ғына түгел, ә йыш ҡына архив фәндәре, когнитив фәндәр, коммерция, коммуникациялар, хоҡуҡ, китапхана фәне, музеология, менеджмент, математика, философия, йәмәғәт сәйәсәте һәм ижтимағи фәндәрҙе үҙ эсенә алған киң дисциплинар өлкә булып тора.
Йөкмәткеһе һәм алымдары
Мәғлүмәт фәне мәғлүмәтте ҡыҙыҡһыныусылар күҙлегенән аңлауға һәм артабан кәрәк булғанда мәғлүмәтте һәм башҡа технологияларҙы ҡулланыуға йүнәлтелә. Икенсе төрлө әйткәндә, был фән был система эсендәге айырым техника киҫәктәрен түгел, ә системалы проблемаларҙы хәл итә. Был йәһәттән мәғлүмәт фәне технологик детерминизмға яуап булып тора, технология «матди ресурстар һәм төҙөүселәрҙең ижады менән генә сикләнгән үҙ мөмкинлектәрен тормошҡа ашырыусы үҙ закондары буйынса үҫешә» тигән ышанысты күрергә мөмкин. Тимәк, улар идара итеүҙең автономиялы системаһы һәм, ахыр сиктә, йәмғиәттең башҡа бөтә подразделениеларына үтеп инергә тейеш».
Фән мәғлүмәт билдәләмәй
Мәғлүмәт фәненең иртә билдәләмәһе былай тип яҙылған:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Мәғлүмәт фәне — мәғлүмәттең үҙенсәлектәрен һәм тәртибен, мәғлүмәт ағымын көйләүсе көстәрҙе һәм ҡулланыуҙың оптималь ҡулайлылығын һәм еңеллеген тәьмин итеү өсөн мәғлүмәт ағымын көйләүсе көстәрҙе һәм эшкәртеү сараларын өйрәнеүсе дисциплина. Мәғлүмәттең килеп сығышына, тупланмаһына, ойошторолоуына, һаҡлауына, интерпретацияһына, тапшырыуына, әүерелеүенә һәм ҡулланыуына ҡағылышлы белемдәр органы менән бәйле. Был тәбиғи һәм яһалма системаларҙа мәғлүмәт биреүҙе өйрәнеүҙе, хәбәрҙе һөҙөмтәле тапшырыу өсөн кодтар ҡулланыуҙы, мәғлүмәт эшкәртеү ҡоролмаларын һәм компьютерҙар һәм уларҙың программалау системалары кеүек технологияларҙы өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Дисциплина-ара фән, сығарылма һәм шул уҡ ваҡытта математика, логика, лингвистика, психология, компьютер техникаһы, операцияларҙы тикшереү, полиграфия, элемтә, китапхана, идара итеү һәм башҡа оҡшаш өлкәләр менән бәйле.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Борко, 1968 Ҡайһы бер авторҙар «мәғлүмәт фәне» терминын «информатика» синонимы сифатында ҡуллана. 1960-сы йылдар уртаһында А. И. Михайлов һәм башҡа совет авторҙары әҙерләгән концепцияһы буйынса шулай буласаҡ. Михайлов информатиканы мәғлүмәт фәнен өйрәнеү менән бәйле дисциплина тип һанаған. .
Төбәк айырмалыҡтары һәм халыҡ-ара терминология бурысты ҡатмарлаштыра. Билдәләп үтергә кәрәк, бөгөн «информатика» тип аталған нәмәләрҙең күбеһен элек «мәғлүмәт фәне» тип атағандар — кәм тигәндә медицина информатикаһы кеүек өлкәләрҙә. Мәҫәлән, китапханалар үҙ эштәрен билдәләү өсөн «мәғлүмәт фәне» тигән фразаны ҡуллана башлағас, «информатика» термины барлыҡҡа килә:
Тарих
Мәғлүмәт фәне мәғлүмәт йыйыуҙы, классификациялауҙы, манипуляцияларҙы, һаҡлауҙы, эҙләүҙе һәм таратыуҙы өйрәнеү булараҡ боронғо тамырҙарға эйә. Мәғлүмәтте анализлау Эфиопия империяһы ғалимдары тарафынан үткәрелгән һәм бөгөнгө көндә китапханалар һәм архивтар булараҡ билдәле булған тәүге мәҙәни ятҡылыҡтарҙың барлыҡҡа килеүе менән бәйле. .
XIX быуатта мәғлүмәт фәне башҡа фәндәрҙән айырмалы, әммә аралашыу һәм иҫәпләү техникаһы менән бергә формалашҡан. 1854 йылда Джордж Буль «Фекер ҡанундарын өйрәнеү» баҫмаһын баҫтырып сығара. Буль алгебраһының нигеҙен һала, һуңынан ул мәғлүмәт алыуҙа ҡулланыла.
Бөгөнгө көндә мәғлүмәт фәне башлыса техник нигеҙҙәрҙе, социаль эҙемтәләрҙе, шулай уҡ онлайн-базаларҙы теоретик аңлау, мәғлүмәт базаларын хөкүмәт, сәнәғәт, мәғариф һәм Интернетта киң ҡулланыуҙы өйрәнә.
Рәсәйҙә мәғлүмәт фәне
Рәсәйҙә «мәғлүмәт фәне» термины хаталы рәүештә «информатика» термины менән буталып бөткән. Мәғлүмәт фәненә арналған әҫәрҙәрҙе тәржемә иткәндә йыш ҡына «мәғлүмәт» йәки «информатика» термины ҡулланыла, шуның менән уҡыусыларҙы бутайҙар.
2013 йылда МосГУ-ла "Мәғлүмәт фәненең фундаменталь нигеҙҙәре" бишенсе конференцияһы үтте. .
Килдин Салауат Әмирхан улы
Килдин Салауат Әмирхан улы (16 июнь 1952 йыл) — дәүләт хеҙмәте ветераны. 1981 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Эштәр идаралығының яуаплы хеҙмәткәре; 1988 йылдан — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радио тапшырыуҙары буйынса дәүләт комитеты рәйесе һәм Башҡортостан телерадиокомпанияһының генераль директоры; 1997 йылдан хәҙерге Элемтә өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралыҡ етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1994). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2007).
Мәҡсүт (Йылайыр районы)
Мәҡсүт (Максютово) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 83 кеше була. Почта индексы — 453696, ОКАТО коды — 80227823004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әтнәш-Яҙы
Әтнәш-Яҙы — Атняшь-Язы - Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға.
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы (Турьянов Мэлс Хабибович; 1 февраль 1940 йыл — 11 ноябрь 2004 йыл) — ғалим-табип, инфекционист, йәмәғәтсе. 1991—2003 йылдарҙа Рәсәй инфекционистар йәмғиәте рәйесе. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1984), профессор (1985). РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1995), байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967).
Биографияяһы
Мэлс Хәбиб улы Түрйәнов — 1940 йылдың 1 февралендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Подлуб ауылында тыуған. Альфрет Түрйәновтың игеҙәк туғаны. Аталары Бөйөк Ватан һуғышында вафат була.
Әтнәш-Яҙы
Географияһы
Йылға Рәсәйҙең өс субъекты биләмәләре аша аға һәм Көҫкәнде (Ҡондоҙтамаҡ) йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Биографияяһы
1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамалағандан һуң, 1967 йылға тиклем шунда эшләй. Ординатура, аҙаҡ И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү институтында йоғошло ауырыуҙар кафедраһында аспирантура тамамлай. 1970 йылдан 1-се Мәскәү медицина институтында уҡыта.
Әтнәш-Яҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Биографияяһы
1990 —1992 йылдарҙа инфекцион ауырыуҙар кафедраһы мөдире,терапевтика факультеты деканы.
1991—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш инфекционисы.
Әтнәш-Яҙы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Наратсоҡор
Наратсоҡор (Нарат-Чукур) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452665, ОКАТО коды — 80207819009.
Әтнәш-Яҙы
Этимологияһы
"Башҡорт АССР-ының топонимдары һүҙлеге"ндә Ҡариҙел районындағы Атнаш (Атняшкино) ауылы тураһында "от антропонима Атнаш" тип яҙылған. Тимәк, йылға атамаһының да тәүге өлөшө Әтнәш тигән антропонимдан алынған. Икенсе өлөшө - Яҙы - тураһында мәғлүмәт юҡ. Ихтимал, яҙ һүҙенәндер.
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Биографияяһы
1992—2003 йылдарҙа Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина  академияһының  дауалау эштәре буйынса проректоры (икеһе лә — Мәскәү).
Наратсоҡор
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Түрйәнов Мэлс Хәбиб улы
Фәнни эшмәкәрлеге һәм хеҙмәттәре
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге киң таралған инфекцион ауырыуҙарҙың молекуляр нигеҙҙәре патогенезын өйрәнеүгә, вабаның, вируслы гепатиттарҙың, дифтерияның, бруцеллёздың, сальмонеллёздың, ВИЧ-инфекцияның, СПИД-тың үҙ-ара бәйләнешле ауырыуҙарын һәм башҡаларҙы дауалау ысулдарын эшләүгә һәм камиллаштырыуға арналған. 450-нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм уйлап табыу авторы.
Мауығыуҙары
Студент йылдарында уҡ спорт менән әүҙем шөғөлләнә. Байдарка һәм каноэла ишеү буйынса СССР-ҙың спорт мастеры (1967). Игеҙәге Түрйәнов Альфрет Хәбиб улы менән бергә күп тапҡырҙар СССР, Башҡортостан, Рәсәй беренселеге чемпиондары булалар.
Хәтер
Турйәнов Мэлс Хәбиб улының исеме Адаптация һәм патогенез проблемалары институтына бирелгән (Мәскәү).
Шарова Инесса Христиановна
Шарова Инесса Христиановна (тыуған 28 октябрь, 1931, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй энтомологы, ызылдауыҡ төнгө ҡуңыҙ экологияһы белгесе, биология фәндәре докторы (1974), Мәскәү дәүләт педагогия институты профессоры.
Биографияһы
Шарова Инесса Христиановна 1931 йылдың 28 октябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1953 йылда ул Мәскәү дәүләт педагогия институтын тамамлай. Институтта уҡыған студент йылдарында Шарова Инесса Христиановна профессорҙар Меркурий Сергеевич Гиляров һәм Константин Владимирович Арнольди етәкселегендә ғилми тикшеренеүҙәр үткәрә. Ул хайуандарҙың эволюцион морфологияһы һәм экологияһы институты ойошторған экологик экспедицияларҙа ҡатнаша. Артабан Шарова Инесса Христиановна 1956 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтының зоология һәм дарвинизм кафедраһында эшләй башлай. 1974 йылда ул «Жизненные формы жуков-жужелиц (Coleoptera, Carabidae)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1974—1984 йылдар буйынса Шарова Инесса Христиановна биология-химия факультеты деканы булып эшләй.
Фәнни ҡаҙаныштары һәм наградалары
Шарова Инесса Христиановна карабидологтар фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы һәм Рәсәй тупраҡ зоологтары мәктәбе лидерҙарының береһе. Ул бызылдауыҡ төнгө ҡуңыҙ ғаиләһе имагоһы һәм ҡаршлауыҡтарҙың тормошон формалары классификацияһын тәҡдим иткән. Олег Леонидович Крыжановский менән берлектә Шарова Инесса Христиановна өс Бөтә Союз карабидологтар кәңәшмәһен ойоштороуҙың инициаторы була.
Шарова Инесса Христиановна бик күп Почет грамоталары менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Мәскәүҙең 850-йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы һәм «Хеҙмәт ветераны » миҙалы менән бүләкләнгән. 2003 йылда Шарова Инесса Христиановнаға «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. МДПУ-ның почетлы профессоры.
Баҫмалары
Шарова Инесса Христиановна 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары һәм дәреслектәрҙең дә авторы булып тора.
Балаҡатай һыуһаҡлағысы
Балаҡатай һыуһаҡлағысы Балаҡатай районының Яңы Балаҡатай ауылы эргәһендәге Оло Ыҡ йылғаһында урынлашҡан. Һыуһаҡлағыста Балаҡатай МГЭС-ының кесе ГЭС-ы тора, ҡеүәте 125 кВт.
Кесе ГЭС характеристикаһы
Һыуһаҡлағыс тәғәйенләнеше: Ыҡ йылғаһының яҙғы аҡманын көйләү, Соҡалы ауылы объекттарын ташҡындан һаҡлау һәм халыҡты һыу менән тәьмин итеү, балыҡ үрсетеү, энергетик әһәмиәте.
Тарнче-Яха
Тарнче-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нефтекама (аэропорт)
Нефтекама аэропорты — Башҡортостан республикаһы аэропорты. Ҡаланан 6 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
«Өфө халыҡ-ара аэропорты» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең милеге булып тора.
1990 йылдар аҙағына тиклем аэропорт нигеҙҙә Нефтекама-Өфө-Сибай рейстары буйынса башлыса Ан-24 самолеттарында файҙаланыла.
2010 йылда осоу-ултырыу һыҙатында ремонт яһала һәм яҡтылыҡ-сигнал ҡорамалдары урынлаштырыла (төҙөкләндереү 100 мең һумдан аша).
2010 йылдың октябрендә «Арҡайым» авиакомпанияһы Өфөнән Ла-410 самолетында техник (пробный) рейс үтәй, 10 йылдан һуң авиамаршрут ҡайтанан тергеҙелә.
Өфөнән билет хаҡы 1200 һум сиктәрендә планлаштырыла. Автобусҡа билет 4-5 тапҡыр тиерлек арзан. Әммә машина 200 километрҙы яҡынса 3 сәғәт ярым үтә. Ла 410 ошо алыҫлыҡты 30-40 минут эсендә ҡаплай. 2011 йылдың яҙында Нефтекама һәм Сибай рейстары ихтыяж булмау сәбәпле ғәмәлдән сыға. Әлеге ваҡытта даими рейстар башҡарылмай.
АҠШ федераль башҡарма департаменттары
АҠШ федераль башҡарма департаменттар (United States Federal Executive Departments) — Америка Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенең башкарма влас органдары. Күпселек илдәрҙәге министрлыҡтар аналогы.
Департамент башлығында — серкәтиб тора. Юстиция департамента, айырыуса – Баш прокурор. Баш прокурор АҠШ Президенты һәм АҠШ Сенаты менән тәғәинләнә. Беренсе департаменттар 1789 йылда төҙөлә.
Шонова
Шонова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Илеша йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шоны
Шоны — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының һул ярына тамағынан 866 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пичуйка
Пичуйка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мысья йылғаһының уң ярына тамағынан 7,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казара
Казара — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шулма йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Веймар
Ве́ймар (Weimar) — Германиялағы ҡала. Тюрингия Ерендә урынлашҡан.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2016
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы — Йәштәр хоккей лигаһы Халыҡ-ара хоккей федерацияһы менән бергә үткәрә торған донъя кубогының алтынсы ярышы. Ул 2016 йылдың август айында Татарстанда Түбәнге Кама һәм Яр Саллы ҡалаларында үтә. 2016 йылда Харламов кубогын яулаған Ярославлдән «Локо» командаһының хоккейсылары донъя кубогын еңә. Финалда уларға ҡаршы турнирҙың хужаһы «Реактор» хоккей клубы ҡаршы була.
Хаҡ хәлифә
Хаҡ хәлифә  — сөнниҙәр традицияһында тәүге дүрт хәлифә: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип титулы, шулай уҡ Хаҡ хәлифәт һәм донъялағы бөтә мосолмандар башлығы вазифаһы.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2016
Ҡатнашыусылар
Йәштәр донъя кубогында Рәсәй, Ҡаҙағстан, Финляндия, Швеция, Латвия, Чехия һәм Словакия илдәренән команда ҡатнаша. Рәсәй, Латвия һәм Швеция командалары бер ярышты ла ҡалдырмай.
Кубок форматы
8 команда дүртешәрләп ике төркөмгә бүленә. «А» төркөмөндә хужа команда уйнай, «Б» төркөмөндә — ЙХЛ чемпионатының ғәмәлдәге чемпионы. Төркөм эсендә һәр команда бер-береһе менән уйнай. Бөтә команда ла плей-офф уйындарына сыға. Бер төркөмдөң еңеүсеһе икенсе төркөмдә һуңғы урын алған команда менән уйнай, ә икенсе урынды яулаған команда икенсе төркөмдә өсөнсөнө алған команда менән осраша. Сирек финалда еңелгән командалар үҙ-ара 5-8-се урындарҙы бүләләр. Сирек финалда еңгән командалар ярым финалға сыға, шунан миҙалдар өсөн көрәшә.
Хаҡ хәлифә
Исламдың башҡа өлкәләрендә
Ибәди исламында беренсе һәм икенсе хәлифәләр — Әбү Бәкер һәм Ғүмәр ибн Хаттаб ҡына Хаҡ хәлифә тип һанала.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2016
Кубок форматы
Төркөм этабында еңгән өсөн команда өс мәрәй ала, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңеү өсөн ике мәрәй бирелә, өҫтәмә ваҡытта йә булиттар серияһында еңелгәндәр бер мәрәй ала, ә төп ваҡытта еңелгәнгә мәрәй бирелмәй
Хаҡ хәлифә
Исламдың башҡа өлкәләрендә
Шиғый исламда, ғәҙәттә, дүртенсе хәлифә — Али ибн Әбү Талиб ҡына Хаҡ һанала. Әммә зәйди шиғыйҙар тәүге өс хәлифәгә лә ҙур хөрмәт менән ҡарай.
Хаҡ хәлифәт (الخلافة الراشدية) — Мөхәммәт Пәйғәмбәр үлгәндән һуң 632 йылда барлыҡҡа килгән дәүләт. Хәлифәтте дүрт хаҡ хәлифә етәкләй: Әбү Бәкер, Ғүмәр ибн әл-Хәттаб, Усман ибн Әффан һәм Али ибн Әбү Талип. Хәлифәт территорияһы үҙ эсенә Ғәрәбстан ярымутрауын, Шамды, Кавказды, Төньяҡ Африканың МысырҙанТунисҡа тиклем бер өлөшөн, Иран таулығын һәм Урта Азияны ала. Хаҡ хәлифәт Ғәрәп хәлифәлегенә нигеҙ һала.
Йәштәр клуб командалары араһында донъя кубогы 2016
Турнир таблицаһы
ӨВЕ — Өҫтәмә ваҡытта еңеү
БСЕ — Булиттар серияһында еңеү
БСО — Булиттар серияһында отолоу
Е — төп ваҡытта еңеүҙәр һаны
О — төп ваҡытта еңелеүҙәр һаны
ГИ — Индерелгән голдар һаны
ГҮ — Үткәрелгән голдар һаны
ГА — Индерелгән һәм үткәрелгән голдар айырмаһы
М — Мәрәйҙәр һаны
У — Уйындар
ӨВО — Өҫтәмә ваҡытта отолоу
ГИ— Индерелгән голдар һаны
Шәхси бүләктәр
Турнир тамамланғас бер-нисә номинациялар буйынса донъя кубогының иң яҡшы уйынсылары билдәләнде :
Ҡарапапахтар
Ҡарапахалар (Qarapapaqlar, диал. Qarapapaxdar) — төрки халыҡ, ҡәбиләләр төркөмө йәки әзербайжандарҙың этнографик төркөмдәренең береһе. Улар Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында (Карс һәм Ыгдыр) һәм Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла (Квемо-Картли) һәм Әзербайжанда (башлыса Газах һәм Агстафин райондарында) йәшәй.
Ҡарапапахтарҙа түбәндәге ҡәбиләләр бар: теркәүен (икенсе исеме — борчало, «хан ҡәбиләһе» тип һанала), сарал, араплы, йән-Әхмәди, чахарли, улахли.
Әзербайжан теле диалектында һөйләшәләр. 1935 һәм 1950 йылдарҙағы төрөк халҡы иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтар төрөктәр һәм төркмәндәр менән бер рәттән төрөк телендә, ә 1897 йылғы урыҫ халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡарапапахтарҙың үҙ телендә һөйләшә тип күрһәтелә.
Ислам динен тоталар. Иран ҡарапапахтары башлыса шиғыйҙар (күбеһенсә әлиүиҙәр) ), Төркиәләгеләр — сөнниҙәр.
Таралыуы һәм һаны
Традицион рәүештә Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында һәм Ирандың төньяҡ-көнбайышында, шулай уҡ Грузияла (Квемо-Картли) һәм Әзербайжанда (башлыса Газах һәм Агстафин райондарында) йәшәйҙәр.
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Кавказ аръяғында 6,3 мең ҡарапапах йәшәгән. 1944 йылда улар Урта Азияға депортацияланғандар, уларҙың бер өлөшө Грузияға һәм Әрмәнстанға 1980 йылдарҙа ҡайта.
2015 йылғы баһа буйынса донъяла бөтәһе 300—700 мең самаһы ҡарапапах бар.
Теле
Рәсәй империяһының 1897 йылғы беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыуҙа «ҡарапапах теле» айырым тел булараҡ теркәлгән. Әммә хәҙерге ҡарапапахтар әзербайжан теленең ҡарапапах диалектында һөйләшә.
Этимологияһы
«Ҡарапапаха» этнонимы һүҙмә-һүҙ «ҡара баш кейеме» йәки ҡарапах телендә «карабёрка» («ҡара» баш кейеме) тигәнде аңлата.
Ҡарапапахтарҙың бер өлөшө "ҡарабёрк"тип атала. Билдәле булыуынса, улар XVI быуатта Ширванда (Әзербайжандың хәҙерге Уджар районында — Карабёрк ауылында йәшәгән; Ҡарабёрк исеме аҫтында ҡырғыҙ эпосы "Манас"та шул исемле ҡыҙ-батыр булыуы билдәле, улар шулай уҡ ҡарағалпаҡ халҡы формалашыуында роль уйнаған ҡәбиләләрҙең береһе).
Дине
Ҡарапапах диндарҙары хәнәфи мәҙһәбе исламының сөнни ағымын үҙ итә.
Тарихы
1814 йылда һуңғы эриван сардары Хөсәйен хан Ҡажар ҡарапапахтарҙың бер өлөшөн Эриван өлкәһенә күсерә. Был ханлыҡ территорияһында ҡарапапахтар Дарачичаг магалының 28 ауылында йәшәгән. XIX быуаттың икенсе сирегенә тиклем Севан күленән төньяҡтараҡ йәшәйҙәр (хәҙер был территория Әрмәнстан, Грузия һәм Әзербайжан араһында бүленгән).
Ҡарапапах отрядтары 1826—1828 йылдарҙағы Рус-фарсы һуғышында әүҙем ҡатнаша. Һуғыштан һуң Севан күле районында йәшәгән һигеҙ йөҙ ҡарапапах ғаиләһе Фарсы һәм Ғосман империяһына күсеп килә. Фарсы шаһтары уларға Резая күленең көньяҡ ярында ер бирә. Бында ҡарапапахтар күрше мамаш курд ҡәбиләһе менән ҡатнашып, курд мәҙәниәте элементтарын үҙләштерә. Төркиәлә ҡарапапахтар Карс өлкәһендә ер ала.
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге (ул XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баҫылып сыға) ҡарапапахтарҙы айырым этник төркөм тип телгә ала, әммә ҡарапапахтарҙы «Кавказ аръяғы татарҙары (йәғни әзербайжандар) тип атайҙар, улар Карс өлкәһенә Кавказ аръяғы провинцияларынан күсеп киләләр».
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге мәғлүмәттәре буйынса, XIX быуат аҙағында ҡарапапахтар Карс ҡалаһы халҡының 22,5 процентын, Карс өлкәһе халҡының 14 процентын тәшкил итә.
Х. А. Вермишев, Тифлис губернияһының Ахалцих һәм Ахалкалак өйәҙҙәрендә йәшәгән азербайжандар карапапахтар тип аталғандар, тип иҫбатлай.
1926 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Әрмән ССР-ында 6311 кеше үҙен ҡарапапах тип һанай. Әрмәнстандың Агбабин районында йәшәгәндәр.
1944 йылда улар төрөк-месхетинсылар менән бергә Урта Азияға ҡыуыла.
Илсеғолов Евгений Илекбай улы
Илсеғолов Евгений Илекбай улы (Ильчигулов Евгений Иликбаевич) (10 май 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Илсеғолов Евгений Илекбай улы 1949 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Васильев ауылында тыуған. Милләте буйынса мари, юғары белемле —  1979 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1988 йылда Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1969 йылда Дыуан ауыл хужалығы техникумын тамамлағас, колхозда зоотехник булып башлай. 1969—1971 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1971—1984 йылдарҙа Ҡалтасы районы дәүләт тоҡомсолоҡ станцияһында директор, колхоз рәйее булып эшләй. 1984 йылда Ҡалтасы районы секретары итеп һайлана. 1987 йылда Ҡалтасы районы башҡарма комитеты рәйесе. 1991 йылда партияның Ҡалтасы райкомы секретары. Ҡалтасы районы, 216-сы Ҡалтасы һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы.
Берта Карлик
Берта Карлик''' (Berta Karlik; 24 ғинуар 1904 йыл — 4 февраль 1990 йыл) — Австрияның ғалим-физигы, Вена университетының беренсе ҡатын-ҡыҙ профессоры.
Биографияһы
1904 йылдың 24 ғинуарында Венала, Австро-Венгрияла тыуған.
Башланғыс белемде өйҙә алған, фортепианола уйнарға өйрәнгән, шулай уҡ инглиз, француз һәм голланд телдәрен белгән. 1919−1923 йылдарҙа Reform-Realgymnasium гимназияһында уҡый, уны тамамлағас, Вена университетының фәлсәфә факультетына ҡабул ителә. Бында, 1928 йыл бөткәнсе уҡып, доктор дәрәжәһен ала.
1930 йылда Берта Карлик Уильям Брэггтың Лондондағы лабораторияһында эшләй башлай. Бында ул кристаллография өлкәһендә кристаллдарҙың структураһын рентген нурҙары менән тикшереүҙәр алып бара. Бертаның радиофизика буйынса эшләүе кристаллограф ғалим ҡатын-ҡыҙҙарҙың иғтибарын үҙенә тартҡан. Улар, Мария Кюриҙең Париждағы лабораторияһына барып, үҙҙәренең ғилми төркөмөн барлыҡҡа килтергәндәр һәм оҙаҡ ваҡыттар буйына хаттар яҙышып, кәңәшләшеп эш иткәндәр. Берта Карлик ғалим-хеҙмәттәштәре — Ellen Gleditsch һәм Eva Resmtedt менән менән бик яҡын таныш булған. Ул шулай уҡ Австрияның ғалимы, йәҙрәнең тарҡалыуы өлкәһендә эшләгән физигы һәм радиохимигы Лиза Мейтнер менән дә осрашҡан.
Париж һәм Лондондағы фәнни эшмәкәрлегенән һуң 1930-сы йылдар башында Карлик Венала Institute for Radium Research эшләй, унда ,1937 йылдан башлап, лекциялар уҡый, институттың хеҙмәт баҫҡыстары буйынса юғары күтәрелә. Ханс Петерсон төркөмөндә диңгеҙ һыуының радиоактивлығын тикшерә. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында ул иң мөһим асыш эшләй: ул атомдың номер 85 — астатты аса, был элемент, ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса, радиоактив минералдарҙа табылмай, ә Берта Карликтың асышы буйынса тәбиғи тарҡалыуҙың продукты булып тора. Был асыш өсөн ул 1947 йылда Австрия фәндәр академияһының химия буйынса Haitinger Prize премияһы менән бүләкләнә. Ул астатты яман шеш күҙәнәктәрен радиоактив нурҙар менән дауалауҙа ҡулланыу юлдарын тикшерә. Вена университетында эшләүен дауам итә. Пенсияға 1973 йылда сыҡһа ла, институтта 1990 йылдың 4 февраленә тиклем үлгәнсе эшләй. 1954 йылда Вильгельм Экснер миҙалы менән бүләкләнә.
Аҡшам намаҙы
Мәғриб (Аҡшам намаҙы) (صلاة المغرب) — ҡояш байығандан һуң, киске шәфәҡ ҡыҙыллығы бөткәнгә тиклем арауыҡты ала. Ул 3 рәҡәғәт фарыз, ике рәҡәғәт сөннәттән тора.
Аҡшам намаҙын ҡылыу тәртибе
Аҡшам, йәғни, киске Әл-Мәғриб намаҙы 5 рәҡәғәттән тора: З рәҡәғәт фарыз, 2 рәҡәғәт сөннәт.
Аҡшам намаҙының 3 рәҡәғәт фарызы: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының фарызын ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә.
Иртәнге намаҙҙағы кеүек үк ике рәҡәғәт намаҙ ҡылырға, һуңынан, «Аллаһу Әкбәр» тип әйтеп өсөнсө рәҡәғәткә торорға.
Өсөнсө рәҡәғәттә «Бисмилләәһи-ррахмәәни-ррахиим» тип «Әл-Фатиха» сүрәһен уҡырға.
3-сө рәҡәғәттең һуңында «Әт-тәхиәт», «Аллаһүммә сәлли», «Аллаһүммә бәрик», «Раббәнә әтинә» доғалары уҡыла һәм сәләм бирелә.
Аҡшам намаҙының 2 рәҡәғәт сәннәте: «Аллаһ Тәғәләнең ризалығы өсөн аҡшам намаҙының сөннәтен ҡылырға ниәт иттем», тип ниәт әйтергә. Шулай ук, иртәнге намаҙҙың сөннәте кеүек ҡылына.
Микрюковка
Микрюковка (Микрюковка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453152, ОКАТО коды — 80249868003.
Бөрйән
Бөрйән — башҡорт ҡәбиләһе. Башҡорт халҡы араһында иң күптәрҙән һәм боронғоларҙан һанала.
Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы
Шо́бухова Лилиә Булат ҡыҙы (ҡыҙ фамилияһы — Шаһбалова, беренсе никахтан һуң — Волкова ; 13 ноябрь 1977 йыл, Белорет, Башҡорт АССР-ы, СССР) — оҙон дистанцияларға йүгереүҙә Рәсәйҙең иң көслө спортсыларының береһе, 2009 йылдан марафонда махсуслаша. Марафонда Рәсәй рекордсыһы (һөҙөмтәһе 2013 йылда юҡҡа сығарылғанға тиклем). Чикаго марафоны тарихында тәүге өс тапҡыр чемпион (һөҙөмтәһе 2013 йылда юҡҡа сығарылғанға тиклем). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры.
Бөрйән
Фамилиялар
Байғотлиндар, Барлыбаевтар,Шәриповтар, Ғәҙелшиндар, Исмәғилевтар, Ҡолдәүләтовтар, Мырҙағоловтар, Һөйөновтар, Уразаевтар, Йосоповтар, Хоҙайбирҙиндар, Сәғитовтар, Әбелғәзиндар, Ишалиндар, Хәмиттар, Мөхәмәтшиндар, Өмөтбаевтар, Ишмуллиндар,Вәхитовтар,Илсенбаевтар, Иҫәнгилдиндар, Сөләймәновтар,Йосоповтар һәм башҡалар.
Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы
Биографияһы
Лилиә Шобухова Афиналағы һәм Пекиндағы Олимпия уйындарында 5000 метрлыҡ дистанцияла йүгереүҙә ҡатнаша, беренсеһендә 13-сө, икенсеһендә 6-сы урын ала. Тәүге ҙур наградаларын 1500-ҙән 10 000 метрға тиклем араларға уҙыштарҙа яулай. 2006 йылдың февралендә Мәскәүҙә 3000 метрға залда йүгереү буйынса донъя рекорды ҡуя — 8.27,86. 2007 йылда Прага ярыммарафонында еңә. 2009 йылда Лондон һәм Чикаго марафондарында уңышлы сығыш яһай: Лондонда — бронза, Чикагола алтын миҙалға лайыҡ була. 2010 йылда был марафондарҙың икеһендә лә еңә, шулай итеп, ҡатын-ҡыҙҙар араһында бик абруйлы World Marathon Majors серияһында 2009—2010 йылдар һөҙөмтәләре буйынса еңеүсе тип табыла. 2010—2011 миҙгелендә World Marathon Majors серияһында тағы беренсе урынды яулай.
Бөрйән
Y-DNA анализы
Тикшереү буйынса бөрйәндәрҙең күпселеге (90 %) (ямаш, монаш, янһары, ялан, байулы ырыуҙары) R1b (Y-ДНК) гаплотөркөмөнә ҡарайҙар, R1b-Z2103>Z2106 субклады.
Шобухова Лилиә Булат ҡыҙы
Биографияһы
«AIMS/ASICS йыл спортсыһы» (2011 йыл) наградаһына лайыҡ булған беренсе Рәсәй спортсыһы.
2012 йылдың 7 октябрендә Чикаго марафонында 02:22.59 күрһәткесе менән дүртенсе урынды ала.
Белорет ҡалаһында йәшәй һәм күнегә. Кейәүҙә, 2003 йылда ҡыҙы тыуа; ире Игорь — бер үк ваҡытта Лилиәнең тренеры ла.
Дисквалификацияланыуы
2013 йылда Бөтә Рәсәй Еңел атлетика федерацияһының допингҡа ҡаршы комиссияһы биологик паспортының гематологик профилендәге норманан тайпылышлы күрһәткестәре нигеҙендә Лилия Шобухованы дисквалификациялай. Халыҡ-ара еңел атлетика федерациялары ассоциацияһының Допингҡа ҡаршы ҡағиҙәләренең 32.2 (б), 40.2 һәм 40.10 (с) пункттарына ярашлы, Лилиә Шобуховаға ҡарата 2 йылға дисквалификациялау рәүешендә дисциплинар санкция ҡулланыла. Лилиә Шобухованың дисквалификацияланыу мөҙҙәте 2013 йылдың 24 ғинуарында башлана һәм 2015 йылдың 23 ғинуарында тамамлана. 2009 йылдың 9 октябренән башлап бөтә өлгәшкәндәре юҡҡа сығарыла. Лилиә Шобухова һәм уның тренеры ике йылға дисквалификацияланыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуймай, сөнки уның менән ризалашмай. ИААФ дисквалификациялау мөҙҙәтен оҙайттырырға тип ныҡыша һәм спортсыға карьераны яңынан башларға рөхсәт бирмәй.
2015 йылдың июнендә Спорт арбитраж суды ИААФ менән ВФЛА араһында дисквалификацияның 3 йыл да 2 айлыҡ мөҙҙәте тураһында мировой килешеүҙе раҫлай, уға ярашлы, был мөҙҙәт 2016 йылдың 23 мартында тамамланырға тейеш була. Ләкин Бөтә донъя допингҡа ҡаршы агентлығы (WADA) Лилиә Шобухованың допингҡа ҡаршы көрәштә күрһәткән ярҙамы өсөн дисквалификациялау мөҙҙәтен ете айға ҡыҫҡарта. Ҡыҫҡартылған мөҙҙәт 2015 йылдың 23 авгусында тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, Лондон марафонының башҡарма директоры Ник Бител спортсыға World Marathon Majors серияһындағы марафондарҙа ҡатнашыуҙың ғүмерлеккә тыйылыуы тураһында белдерә. World Marathon Majors серияһына Лондон, Бостон, Берлин, Чикаго, Нью-Йорк һәм Токио марафондары инә.
2016 йылдың июлендә суд Лилиә Шобухованан £337 меңлек призды Лондон марафонын ойоштороусыларға компенсация рәүешендә кире ҡайтарттырыу тураһында ҡарар сығара. .
Тарседа-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
Тарседа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна (12 ноябрь 1951 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең музыка белгесе, педагог, сәнғәт фәндәре докторы (2001), профессор (2001), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001). «Проблемы музыкальной науки» һәм «Креативное обучение в Детской музыкальной школе» журналдарының баш мөхәррире, музыкаль семантика фәнни өлкәһендәге йүнәлеште ойштороусыларҙың береһе , Музыкаль семантика лабораторияһы ғилми етәксеһе.
Тарседа-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна
Белеме Һәм профессиональ эшмәкәрлеге
Людмила Николаева Шәймөхәмәтова 1951 йылдың 12 ноябрендә Свердловск (хәҙер Екатеринбург) ҡалаһындатыуған. 1976 йылда М. П. Мусоргский Урал дәүләт консерваторияһының тарихи-теоретик бүлеген тамамлай. 1994 йылда «Мигрирующая интонационная формула и семантический контекст музыкальной темы» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (Рәсәй сәнғәт институтының музыка бүлегендә диссертация әҙерләнә). Ғилми етәксеһе — сәнғәт фәне докторы, профессор М. Г. Арановский. Докторлыҡ диссертацияһын (темаһы — "«Семантические процессы в музыкальной теме») 2000 йылдың 23 июнендә Дәүләт Сәнғәт фәне институтында үтә.
Тарседа-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна
Белеме Һәм профессиональ эшмәкәрлеге
1978 йылдан ул Өфө дәүләт сәнғәт институтында музыка теорияһы кафедраһында эшләй. 1983 йылдан алып 1990 йылға тиклем Өфө сәнғәт институтының әлеге кафедраһын етәкләй. 1989—1990 йылдарҙа уҡыу-уҡытыу эше буйынса проректор вазифаһын биләй. 2001 йылдан — музыкаль семантиканың ғилми-тикшеренеү лабораторияһы мөдире.
2007 йылда «Музыка фәне проблемалары» Рәсәй махсуслаштырылған журналының баш мөхәррире булып эшләй. 2008 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт академияһы базаһында ойошторолған музыкаль семантика лабораторияһы базаһында Л. Н. Шәймөхәмәтова квартал һайын сығарыла торған Музыкаль семантика лабораторияһының «Балалар музыкаль мәктәптәрендә креатив уҡытыу» ғилми-методик баҫмаһын булдыра («Музыка фәне проблемалары» математика журналына ҡушымта).
Ғилми һәм ойоштороу өлөшө
Шәймөхәмәтова Людмила Николаевна — музыкаль педагогика, музыкаль семантика теоретик һәм ғәмәли мәсьәләләре өлкәһендәге бик күп хеҙмәттәр авторы,.
Л. Н. Шәймөхәмәтова Музыкаль семантика ғилми-тикшеренеү лабораторияһын етәкләй, уның ғилми етәкселеге аҫтында 12 кандидатлыҡ һәм 3 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә , әлеге диссертацияларҙа музыка белеме өлкәһендәге төрлө теоретик һәм практик проблемалары сағылыш таба һәм улар төрлө рәсәй сәнғәт юғары уҡыу йорттары һәм консерваториларындағы диссертацион советтарында яҡлана (Мәскәү, Дондағы Ростов, Новосибирск, Һарытау, Магнитогорск). Л. Н. Шәймөхәмәтова етәкселегендә 50-нән ашыу уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар, авторлыҡ программалары; «Балалар музыка мәктәптәрендә креатив уҡытыу» периодик фәнни-методик баҫмаһы сығарыла.
1999 йылдан алып Л. Н. Шәймөхәмәтова төрлө Рәсәй һәм республика семинарҙары авторы булып тора.
2003 йылда Л. Н. Шәймөхәмәтова «Креатив уҡытыу — XXI быуат» проектын балалар музыка мәктәптәре уҡытыу процесына индерә.
Л. Н. Шәймөхәмәтова ойошторған һәм ҡатнашҡан конференциялар һәм семинарҙар: Бөтә Союз «Искусство, наука, техника: пути сопряжения» фәнни-ғәмәли семинар (Өфө, 1990); III Бөтә Рәсәй «Музыкальное содержание: наука и педагогика» фәнни-ғәмәли конференцияһы (Өфө, 2004); WMA IV халыҡ-ара симпозиумы (Берлин, 2003), Рәсәй семиотик конференциялар (Мәскәү, 2000; Дондағы Ростов, 2006; Әстерхан, 2007). Шулай уҡ Л. Н. Шәймөхәмәтова республика ССУЗ һәм ДМШ уҡытыусылары өсөн методик эштәр конкурстары жюри рәйесе булып һайлана (2000, 2003—2005)
Шоча (Пинега ҡушылдығы)
Шоча (Шеча) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 518 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.
Ахрап
Ахрап — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сильга йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Шоча (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ахрап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шоча (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ахрап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялта (ҡала округы)
Ялта ҡала округы (міський округ Ялта, Yalta şeer bölgesi, Ялта шеэр больгеси) — Рәсәй Федерацияһының Ҡырым Республикаһы муниципаль берәмеге. Ҡырым Республикаһы территорияһындағы, республика әһәмиәтле үҙенең тирә-йүнендәге биләмәләре буйһонған Ялта ҡалаһы административ-территориаль берәмеге.
Округтың административ үҙәге — Ялта.
Халыҡ
Халыҡ динамикаһы (2014 йылда — булған халыҡ, 2001 һәм 2014 йылдарҙа — даими йәшәгән халыҡ)
Ҡырым федераль округы халыҡ иҫәбе һөҙөмтәләре буйынса 2014 йылдың 14 отябрендә даими халыҡ һаны 133 675 кеше тәшкил итә, шуларҙың 63,23 проценты — ҡала, 36,77 % — ауыл халҡы).
Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2001 һәм 2014 йылдарҙа:
Ҡала округы составы
Ҡала округына 32 тораҡ пункттары ингән (уларҙың: 2-һе ҡала, 21- ҡала тибындағы ҡасаба, 8-е ҡасаба, 1-һе ауыл). Ялта территорияһында 7 территориаль орган (2014 ьйылға тиклем ҡасаба һәм ҡала советтары), округ биләмәһендә поссовет Ливадий ҡасаба советы туранан-тура округ составына инә.
Пож (Берёзовая ҡушылдығы)
Пож  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :