cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башнефть-Өфөнефтехим
Продукцияһы
Нефть эшкәртеү күләме 6 млн тонна самаһы (3% күләм тәшкил итә). Бөгөнгө көндә «Өфө нефть эшкәртеү заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә иң табышлыларҙың береһе.
Завод  60-ҡа яҡын продукция, улар араһында — бензин, мазут, авиация яғыулығы, шыйыҡландырылған газ етештерә.
Тарихы
Предприятие 1957 йылдың ноябрендә  Черниковка нефть эшкәртеү заводы булараҡ барлыҡҡа килгән.
1962 йылда завод «КПСС-тың XXII съезы исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводы» тип үҙгәртелә.
1993 йылда предприятие акционерҙар йәмғиәтенә әүерелә һәм "Уфанефтехим" исеме ала.
Юлбарыҫ ауылы эргәһендәге оло ҡарағас
Тасуирламаһы
Ерәнағас йылғаһының (Таналыҡтың уң ҡушылдығы) таулы һул яры буйлап ташлы далала яңғыҙ үҫкән Сукачев ҡарт ҡарағасы. Ағастың бейеклеге яҡынса 13 м, диаметры күкрәк тәгәлендә 72 см, ҡоласы 225 см. Көньяҡ Урал аръяғы далаларында иң ҡарт ағас булып һанала — 170 йәш тирәһе. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 19 июнендәге No146 «Тәбиғәт объекттарын һәм комплекстарын республика әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡылары тип иғлан итеү тураһында» ҡарары менән төбәк әһәмиәтендәге ботаник тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт ҡомартҡыһының дөйөм майҙаны 0,1 га. Гөлсинә Мәғәфүрова был тәбиғәт ҡомартҡыһы ҡарағас тураһында «Башҡортостан» республика гәзитендә (02 май 2017 йыл номерында) ошолай тип яҙа:
Этимологияһы
Беҙҙең республикала ҡарағастар бик күп ултыртылған. Ағасты немец әсирҙәре ултыртҡан тип әйтәләр. Моғайын шул ҡарағастарҙан немец әсирҙәре үҙҙәренә карта яһағандыр тигән фараз бар, сөнки Хәйбулла, Йылыйыр һәм Баймаҡ райондарында бер үк йылғы шундай ағастар үҫә. Икенсе фаразлау ошолай. 1769 йылда Екатерина II указы менән Башҡортостанға немец ғалимы Петр Симон Паллас экспедицияһы ебәрелә. Уның төп маҡсаты еребеҙҙең файҙалы ҡаҙылмаларын, тәбиғәтен өйрәнеү, еребеҙҙе тасуирлау була. Экспедиция ваҡытында ер аҫтындағы файҙалы ҡаҙылмалар ятҡылыҡтарын ҡоролоҡҡа бирешмәгән, күп йыл йәшәгән бер ағас менән билдәләгәндәр. Ағасты тәрбиәләп үҫтереү өсөн Паллас кеше яллаған. Өсөнсө фаразлау буйынса был ылыҫлы ағас юлсыларға маяҡ ролен үтәгән. Юлсылар шуларға ҡарап юл тотҡандар
Әһәмиәте
Ҡарт ҡарағас Урал аръяғында ылыҫлы урмандарҙың дендрохронологияһы һәм фитогеографияһы өсөн ҙур ғилми ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Был ҡарағастың үҫеүе, шулай уҡ был тоҡомдоң дала зонаһындағы тағы бер нисә пунктта (Ирәндек һыртының көньяҡ армыттары) үҫеүе тарихи осорҙа утрау ҡарағастарының көньяҡ сиге уларҙың хәҙерге таралыуына ҡарағанда күпкә көньяҡтараҡ үтеүен күрһәтә. Урал аръяғы дала зонаһының ҡоро климаты шарттарында ҡарағастың уңышлы үҫә алыу мөмкинлеге тураһындағы һығымта ошонан килә лә инде. Тәбиғәт ҡомартҡыһы ғилми-танып белеү һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә.
Анчисхати сиркәүе
Анчисхата (ანჩისხატი) — Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуа байрамына арналған VI быуат сиркәүе. Һаҡланып ҡалғандарҙан Тбилиси ҡалаһындағы иң боронғо сиркәү.
Тарихы
Грузин йылъяҙмаларына ярашлы, сиркәүҙе Иберия батшаһы Дачи Уджармели(522—534 йй. тирәһе) төҙөгән, ул Тбилисины үҙенең баш ҡалаһы итте. Башта Ғайса бәйғәмбәр әсәһе Раштыуаһына арналған сиркәү 1675 йылда — Анчисхати тигән икенсе исем ала, был исем Анчий кафедраль соборынан (Тао-Кларджети) Ҡотҡарыусы (Анчий иконаһы) бик боронғо энкаустик икона хөрмәтенә күсерелгән. Ғосман баҫып инеүе осоронда ла, алтын тимерсе златокузнец Бек Опизари XII быуатта алтын ҡушылмалы көмөш тышлыҡ оклад эшләгән, шулай итеп иконаны һаклап ҡалырға тырышҡандар. Икона изге Мария сиркәүендә күп быуаттар дауамында һаҡланып килгән, хәҙер ул Грузия дәүләт сәнғәте музейының Алтын фондында һаҡлана.
XV быуаттан XVII быуатҡа тиклем Грузияның фарсылар һәм төрөктәр менән алып барған һуғыштарында сиркәү бер нисә тапҡыр емерелгән.
Совет осоронда сиркәүҙе емерелеү ҡурҡынысынан һаҡларға (әүҙем яҡлаусы булып Давид Арсенишвили сығыш яһаған) тура килә, һаҡланған бинаны һөнәрселек кәсебе тауарҙары музейы биләгән, һуңынан бында художество оҫтаханаһы урынлашҡан. 1958 йылдан 1964 йылға тиклем реставрация эштәре (архитектор Р. Гвердцители етәкселегендә) үткәрелгән, һәм уға XVII быуат ҡиәфәте ҡайтарылған. 1989 йылда сиркәү яңынан эшләй башлаған. Анчисхати сиркәү йырсылар певчих хорының иң боронғо грузин йырҙарын сағыу башҡарыуы билдәле.
Архитектураһы
Анчисхати — даға формаһындағы апсидалы өс нефлы базилика конструкцияның боронғолоғона ишаралай. Иң тәүҙә һары туф блоктарынан төҙөлгән булған, 1958—1964 йй. реставрация ваҡытында кирбес ҡулланылған. Бинаның өс сығыу урыны бар, әммә беҙҙең көндәрҙә көнбайыш сығыуы ғына ҡулланыла.
Ҡорам эсендә 1630—1638 йй. Грузин православ сиркәүен етәкләгән католикос Евдемоз I Диасамидзе ерләнгән. Бөтә иконалар ҙа, католикос Николоз VI (Амилахвари) бойороғо буйынса 1683 йылда яҙылған запрестольный образдан башҡа, XIX быуат менән билдәләнә.
Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы
Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы (Каюпов Фарит Гареевич) (30 ғинуар 1952 йыл ) — СССР һәм партия эшмәкәре, 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ҡәйүпов Фәрит Гәрәй улы 1952 йылдың 30 ғинуарында Башҡорт АССР-ының  Стәрлебаш районы Йомағужа ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1973  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын   тамамлаған. Институтты тамамлағас, 1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһы сафтарына хеҙмәт итергә саҡырыла. Хеҙмәт юлын, 1975 йылда хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Стәрлебаш районы «Коммунизмға» колхозында агроном булып башлай. Артабан колхоз рәйесе була. 1981 йылда КПСС-тың район комитетында секретарь, 1983 йылда икенса секретарь булып эшләй. 1987—1990 йылдарҙа Стәрлебаш районы халыҡ депутаттарының башҡарма комитеты рәйесе. 1990 йылдан КПСС-тың Стәрлебаш райомыныңберенсе секретары. 1991 йылдан Стәрлебаш рацоны администрацияһы башлығы.
Стәрлебаш районы 249-сы Стәрлебаш һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының халыҡ депуттары советы, идара үҫеше һәм үҙидара мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы.
Һылтанмалар
‎
Лек-Воркута
Лёк-Воркута — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Куртналыш
Оло Куртналыш — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирен Жолио-Кюри
Ирен Жолио-Кюри (Irène Joliot-Curie, ҡыҙ фамилияһы — Кюри; 12 сентябрь 1897 йыл, Париж — 17 март 1956 йыл, шунда уҡ) — француз физигы, Жолио (1935 йыл) менән берлектә химия буйынса Нобель премияһы лауреаты. Мария Склодовская-Кюри менән Пьер Кюриҙың өлкән ҡыҙы, Фредерик Жолионың ҡатыны.
Балалары — Элен Ланжевен-Жолио (1927, физик-ядерщик) һәм Пьер Жолио (1932, биолог).
Венерала Жолио-Кюри исеме менән кратерҙы атағандар.
Бала сағы
Бала сағында атаһы яғынан олатаһы — табип Эжен Кюри үҫә. Сөнки был мәлдә Мария Склодовская-Кюри радий элементын аса һәм көсөргәнешле рәүештә ғилми эштәр менән шөғәлләнә.
10 йәштән Ирен кооператив мәктәптә шөғөлләнә башлай. Был мәктәп уның әсәһе һәм уның хеҙмәттәштәре, физиктар Поль Ланжевен һәм Жан Перрен тарафынан ойошторола. Ике йылдан Севине колледжына уҡырға инә. Уны Беренсе донъя һуғышы алдынан тамамлай.
Карьераһының башы
Һуғыш тамамланғас Ирен Кюри әсәһе етәкселек иткән Радий Институтында ассистент-тикшеренеүсе булып эшләй башлай.
1921 йылдан башлап үҙаллы тикшеренеүҙәргә күсә. Уның башлап үткәргән тәжрибәләрәе радиоактив полоний — уның ата-әсәһе егерме йыл элек асҡан элемент менән бәйле була.
Ирен Кюре полоний атомдары тарҡалғанда юғары тиҙлек менән атылып сыҡҡан альфа-өлөшсәләр рәтендә күҙәтелгән флуктуация күренешен өйрәнә.
Ике протондан һәм ике нейтрондан торған был альфа-өлөшсәләре, йәғни гелий ядроһы атом структураһын өйрәнеү өсөн материал була алыуын тәүге тапҡыр инглиз физигы Эрнест Резерфорд әйтә.
1925 йылда был киҫәксәләрҙе тикшереп, Ирен Кюри докторлыҡ дәрәжәһенә лайыҡ була.
Фредерик Жолио хеҙмәттәшлек итеүе һәм никахы
1926 йылда коллегаһы, Радий институтында ассистенты Фредерик Жолиоға кейәүгә сыға.
1930 йылда немец физигы Бот Вальтер ҡайһы бер еңел элементтар (уларҙың араһында бериллий һәм бор) бомба альфа-өлөшсәләр менән бәргеләгәндә көслө радиация бүленеп сығыуын аса.
Жолио һәм Кюри был проблема ҡыҙыҡһынып китәләр һәм альфа-киҫәксәләр алыу өсөн полоний сығанағы әҙерләйҙәр. Бының өсөн Жолио айырыуса һиҙгер конденсацион камера уйлап таба. Шуның ярҙамында үтеп ингән радиацияны билдәләй.
Улар бериллий йәки бор һәм йәки детектор араһында водородлы берләшмәле пластинка булһа радиация кимәле ике тапҡырға тиерлек артыуын күҙәтәләр. Ирле-ҡатынлы Жолио-Кюри быны үтеп ингән радиация айырым водород атомдарына ҙур тиҙлектә бәреп сығара тип аңлата.
Шулай булыуға ҡарамаҫтан, улар әле был процестарҙың асылын тулыһынса аңлай алмай. Әммә 1932 йылда Джеймс Чедвикға нейтронды — атом ядроһының нейтраль өлөшөн асырға юл һалалар.
Тикшереү эштәрен дауам итеп, бор һәм алюминды альфа-өлөшсәләр ярҙамында бомбаға тотоп, позитрондар (бөтә башҡа сифаттары менән кире зарядтарлы электрон хәтерләтеүсе, әммә ыңғай зарядле киҫәксәләр) айырылып сығыуын асыҡлайҙан. Ә ул өлөшсәләрҙе 1932 йылда тәүге тапҡыр америка физигы Карл Д. Андерсон асҡан була.
Детекторҙағы тишемде алюмин фольганының йоҡа ҡатламы менән ябып, алюмин һәм бор өлгөләрен альфа-өлөшсәләр менән бомбаға тоталар.
Уларҙың ғәжәпләнеүемә ҡаршы, альфа-өлөшсәләрҙең полоний сығанағы алып ташланһа ла. позитрондар ағымы бер нисә минут дауамында сығыуын дауам итә.
Һуңыраҡ Жолио-Кюри алюмин һәм борҙың бер өлөшө яңы химик элементҡа әүерелгән тигән ҡарашҡа килә. Улай ғына ла түгел, был яңы элементтар радиоактив була: 2 протон һәм 2 нейтрондан торған альфа-өлөшсәләрҙе йотоп, алюмин радиоактив. фосфорға, әүерелә, ә бор—азоттың радиоактив изотобына әйләнә. Оҙаҡ булмаған арауыҡта Жолио-Кюри бик күп яңы радиоактив элементтар ала.
Фашизмдың ҡырҡа дошманы булараҡ, Жолио-Кюри ғәиләһе 1934 йылда Француз социалистик партияһы сафына инә, ә һуңынан коммунистар булып китәләр.
Артабанғы йылдарҙа һәм нобель премияһы
Швед короллеге фәндәр академияһы исеменән сығыш яһап, В. К. Пальмайер Ирен Жолио-Кюриға 24 йыл элек уның әсәһенә лә химия буйынса Нобель премияһын тапшырыу тантанаһында ҡатнашыуын билдәләп үтә. «Һеҙ ире менән хеҙмәттәшлек итеп, — тине Пальмайер, — һеҙҙең был күркәм традицияны дауам итәһегеҙ».
Тәжрибәне ҡабатлап ҡарап, немец физигы Отто Ган һәм уның коллегалары Фриц Штрассман менән Лиза Мейтнер 1938 йылда уран атомын тарҡатыуға өлгәшә.
Жолио-Кюри сәйәси эшмәкәрлеккә ҙур иғтибар бүлә башлай. 1936 йылда дүрт ай буйы Леон Блюм хөкүмәтендә ғилми-тикшеренеү эштәре буйынса статс-секретарь ярҙамсыһы булып эшләй.
1940 йылда Германия оккупацияһы булыуына ҡарамаҫтан, Ирен ире менән Францияла ҡала. Бында Жолио Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша.
1944 йылда гестапо яғынан уның эшмәкәрлегенә ҡарата шик тыуа. Жолио подпольеға китә. китә, Ә Ирен, ике балаһын алып Швейцарияға ҡаса. Франция азат ителгәнгә тиклем шунда ҡала.
1946 йылда Ирен Жолио-Кюри Радий институтына директоры итеп тәғәйенләнә.
Бынан тыш, 1946-1950 йылдарҙа Францияның атом энергияһы буйынса комиссариатында эшләй.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың социаль һәм интеллектуаль үҫеше проблемаларына бәйле, француз ҡатын-ҡыҙҙары союзының Милли комитетында һәм Бөтә донъя тыныслыҡ советында эшләй.
1950 йылдарҙа һаулығы насарая башлай. Был уның эш барышында алған радиация һөҙөмтәһендә булыуы ла мөмкин. Ирен Жолио-Кюри 1956 йылдың 17 мартында Парижда киҫкен лейкемия сиренән вафат була. 1956 йылдың 21 мартында Париж янындағызыяратта ерләнгән.
Кошаева
Кошаева — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2928 йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишмырҙин
Ишмырҙин — фамилия, Ишмырҙа ир-ат исеменән барлыҡҡа килгән.
Кватахеви монастыры
Бинаның ике порталы (инеү) бар, береһе — көньяҡта, икенсеһе — көнбайышта. Фасад шымартылған тесаный ваҡ аҡ таш плиткалар менән ҡапланған. Биҙәү, бигерәк тә, тәҙрәләр һәм көмбәҙ нигеҙе тирәләй байтаҡ әүәләүгә лепнина бай; көнсығыш фасад ҙур витиеватый тәре менән биҙәлгән.
Монастырь XIV быуатта Грузияға Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы осоронда етди зыян күргән, әммә аҙаҡтан ғәмәлдә кенәз Иван Тарханов-Моуравов патронажы аҫтында 1854 йылда тулыһынса тергеҙелгән. Манара 1872 йылда өҫтәп ҡуйылған.
Харвер-Тяха
Харвер-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Егур-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ленинский (Ауструм ауыл советы, Иглин районы)
Ленинский (Ленинский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәмәтәй
Мәмәтәй (Маматаево) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 313 кеше. Почта индексы — 452839, ОКАТО коды — 80250820005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (93 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Мәмәтәй ауылы 1831 йылда Ирәкте улусының аҫаба ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Өс йылдан һуң ауылда 14 йорт булған, 67 башҡорт һәм типтәр йәшәгән. 1834 йылғы 7 ревизия буйынса типтәрҙәрҙең исемдәрен билдәле: Байсаҡ Киндәш улы Аҡбашев 46 йәш (уның улдары Вәлиәхмәт, Хәйҙәрша, ағаһв Кинйәбай). Мырҙаҡай Аҡбашев (1779-1842), Мөхәмәтйәндең улы. Әхмәтйән Ғәлиев, Сиразитдин Солтанов (улдары Хәбибулла, Әхмәҙулла). Артабан Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе 10-сы башҡорт кантоны Мәмәтәй ауылында йәшәүсе башҡорттарҙың исемлеге бирелә.
2002 йылға торошло Мәмәтәй ауылында башҡорттар йәшәй. Ауылда башланғыс мәктәп (Иҫке Ҡайпан урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Кызкынор
Кызкынор — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чаган-Узун йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы
Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы, ижади псевдонимы Elvin Grey (17 май 1989 йыл) — Рәсәйҙә танылыу алған башҡорт йырсыһы, рус, башҡорт һәм татар телдәрендә сығыш яһай. Башҡортостан (2017) һәм Татарстан (2022) Республикаларының атҡаҙанған артисы.
Кызкынор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Юлъяҡшин Радик Мөхәрләм улы
Биографияһы
Радик Мөхәрләм улы Юлъяҡшин 1989 йылдың 17 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә эшсе ғаиләһендә икенсе бала (унан ике йәшкә олораҡ апаһы бар) булып тыуған. Черниковкала урынлашҡан 48-се башҡорт лицейында уҡыған. Радик бала саҡтан баянда һәм ҡурайҙа уйнарға өйрәнә.
2006 йылда үҙенең «Самый шулай» тигән тәүге йыр альбомын сығара. 2007 йылда икенсе альбомы сыға, бында ул йырҙар авторы ла, башҡарыусы ла, тауыш продюсеры ла була.
Мәскәү дәүләт педагогия университетын тамамлаған. 2011 йылдан алып Радик Мәскәү ҡалаһында йәшәй һәм «Elvin Grey» псевдонимы менән сәхнәләргә сыға. «ELVIN GREY» продюсер үҙәгенең сопродюсеры булып тора.
2017 йылдың июлендә Радик Юлъяҡшин «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.
2018 йылдың 2 ноябрендә «Татар-Информ» мәғлүмәт агентлығында үткән пресс-конференцияһында үҙенең башҡорт булыуын рәсми раҫланы :
2020 йылдың 5 октябрендә Радик Юлъяҡшин Башҡортостан Республикаһы Башлығының мәҙәниәтте һәм йәштәр сәйәсәтен үҫтереү мәсьәләләре буйынса кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнде. Ул был вазифаны йәмәғәт башланғысында башҡарасаҡ.
Музыка сәнғәтен үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн 2022 йылдың 26 апрелендә йырсыға «Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Лек-Елец
Лёк-Елец — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Елец йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәзизов Роберт Хәким улы
Ғәзизов Роберт Хәким улы (25 сентябрь 1939 йыл) — башҡорт совет (1995 йылдан Америка) композиторы, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, музыкаль-йәмәғәт эшмәкәре. 1974 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1978—1992 йылдарҙа Башҡортостандың Композиторҙар союзының идара рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1987). Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1984). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Роберт Хәким улы Ғәзизов 1939 йылдың 25 сентябрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1962 йылда Өфө авиация институтын тамамлай, Өфөлә заводта инженер булып эшләй, унан һуң Өфө нефть институтында уҡыта. 1968—1970 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһының ситтән тороп уҡыу бүлексәһендә уҡый (педагог А. С. Леман).
1973 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтының ситтән тороп уҡыу бүлеген тамамлай (педагогы Заһир Исмәғилев).
Институтты тамамлағас, Республика рус драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. 1968—1973 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡыта.
1976 йылдан Башҡортостан Республикаһының Композиторҙар берлеге идараһы секретары, 1978—1992 йылдарҙа рәйесе була. 1979 йылдан — РСФСР Композиторҙар берлеге идараһы секретары.
1995 йылдан АҠШ-та йәшәй һәм эшләй, донъя буйлап күп сәйәхәт итә. Үҙ йырҙарын башҡарыусы автор булараҡ сығыш яһай.
Ижадына жанрҙар һәм тематика төрлөлөгө, композиторлыҡ техникаһы алымдарын (алеаторика, сонористика, полистилистика) ҡулланыу хас. Сит илдә йәшәгән осоронда «техно» стилендәге электрон музыка ижад итә.
Волга буйы һәм Урал композиторҙары музыкаһы фестивален, «Ағиҙел» эстрада йырын башҡарыусыларҙың Бөтә Союз конкурсын (1990 йылдан), республика музыка фестивалдәрен ойоштороусы була.
Төп әҫәрҙәре
Симфониялар (1980, 1987, 1994), «Батырҙар иҫтәлегенә» симфоник поэмаһы(1985);
Скрипка өсөн (1987), фпейта менән оркестр өсөн (1988, 1989), симфоник оркестр өсөн (1986, 1990), эстрада-симфоник оркестрҙар өсөн (1981) концерттар;
Мостай Кәрим шиғырына (башҡортсанан Е. М. Николаевская тәржемәһендә) «В дороге — ноги… В песне — думы…» (1974), В. Г. Татаринов шиғырына «Я твой сын, Комсомол!» (1978) ораториялары.
Шамил Анаҡ шиғырҙарына хорҙар циклы (1973);
Камера-инструменталь музыка: 4 ҡыллы квартет, Флейта менән ҡыллы музыка ҡоралдары өсөн кончерто гроссо, фпейта, скрипка өсөн сонаталар;
Орган, флейта өсөн пьесалар;
«Али баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» балеты (1975, Р. Ә. Бикчәнтәев һәм И. Х. Хәбиров либреттоһы);
Балалар өсөн «Марстың осоуы» (1985, С. Әлибай либреттоһы) операһы;
«Аэлита» мюзиклы (1992, Б. В. Заболоцких либреттоһы);
Ә. М. Мирзаһитовтың «Бәхтегәрәй» (1979), М. Кәримдең «Диктаторға ат бирегеҙ!» (1981), Б. Брехттың «Мамаша Кураж и её дети» (1976) пьесалары буйынса ҡуйылған һәм башҡа драматик спектаклдәргә музыка;
«Дорога в горах» (1975), «Я по земле иду» (М. Карим тураһында; 1976), «Молодой человек из приличной семьи» (1987) телевизион фильмдарына, «Карта для Петра», «Тайна золотой горы» (икеһе лә — 1984) кинофильмдарына һәм башҡаларға музыка;
«Эдвард» мюзиклы ;
Инструменталь музыка: «Осенний дождь», «Эти широкие степи», «Не забудь этот день», «По дороге домой», «Последнее свидание», «Бесполезный разговор», «Уходя оглянись», «Все как в начале», «Ветер дальних странствий» и др.
Пелетьма
Пелетьма — Рәсәй йылғаһы, Ульяновск өлкәһе, Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 519 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия
Башҡортостан халыҡтары: энциклопедия (Народы Башкортостана: энциклопедия) — рус телендә фәнни-популяр баҫма.
“Башҡорт энциклопедияһы” ғилми-нәшриәт комплексы тарафынан әҙерләнгән. Тематик-алфавит структураһы бар, 2 бүлектән тора: “Башҡортостан халыҡтары - берҙәм ғаиләлә”, “Башҡортостанда этнология”. Китапта төбәктең этногенезы, этник тарихы, территориаль таралышы тураһында мәғлүмәттәр бирелгән; Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының дини инаныуҙары, халыҡ музыка ҡоралдары, ғөрөф-ғәҙәттәре, йолалары, фольклоры һ.б. рухи һәм матди мәҙәниәт традициялары тасуирланған. Энциклопедияла шулай уҡ Башҡортостан халыҡтарын өйрәнеүгә өлөш индергән күренекле ғалим-этнографтар һәм тыуған яҡты өйрәнеүселәр тураһындағы мәҡәләләр ҙә бар. Составында библиографик һәм аннотацияланған предмет күрһәткестәре, ҡушымталар бар.
Тарихсы, тарих фәндәр докторы, Сыуашстан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Сыуашстан Республикаһының Дәүләт премияһы лауреаты профессор Бойко Иван Иванович ошонда рецензия биргән : «Баҫма структураһы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы территорияһында йәшәгән төп халыҡтар тураһында ябай мәҡәләләр йыйылмаһынан киңерәк... Артабан айырым халыҡтарға арналған текстар килә. Улар бөтәһе 28, был, әлбиттә, республикала йәшәүсе халыҡтар һанынан күпкә аҙыраҡ. Нәшер итеүселәр компаклы йәшәгән халыҡтарға иғтибар биргән. ... Баҫманың һүрәттәренә айырым иғтибар бирергә кәрәк. Фотоһүрәттәр, схемалар текстар менән бергә бирелә, өҫтәмә мөһим мәғлүмәт бирә. Юғалы полиграфик кимәлдә башҡарылған.»
Сығанаҡтар
Народы Башкортостана : энциклопедия / [гл. ред.: Ф.Г. Хисамитдинова]. - Уфа : Башкирская энциклопедия, 2014. - 528 с. : ил., цв. ил., портр., к. ; 27 см. - Библиогр. в тексте прил.: с. 510-525. - Аннот. предм. указ.: с. 451-455. - Библиогр. указ.: с. 456-472
Еҙтырнаҡ (төрки халыҡтар мифологияһында)
Еҙтырнаҡ (ҡаҙаҡ. Жезтырнаҡ, һүҙмә-һүҙ «баҡыр тырнаҡ» тигәнде аңлата) — ҡаҙаҡ мифологияһында һәм улар менән күрше булған ҡайһы бер төрки халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ енесле яуыз персонаж. Ғәҙәттә, яуыз холоҡло, ғәйәт ҙур көскә эйә булған баҡыр танаулы һәм баҡыр тырнаҡлы сибәр йәш ҡыҙ йәки ҡатын итеп һүрәтләнә.
Ошондай мифтар ҡырғыҙҙар ла булған. Улар йәш һылыуҡайҙы Еҙ тырнаҡ йәки Еҙ Томшоҡ («баҡыр тырнаҡ») тип атағандар. Ошоға оҡшаш мифологик образдар тываларҙың (чулбус йәки башҡаса шулбус) һәм бүрәттәрҙең (му-шубун) риүәйәттәрендә бар.
Октябрь Революцияһы ордены
Октябрь Революцияһы ордены — 1917 йылғы Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50-йыллығы айҡанлы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1967 йылдың 31 октябрендәге указы менән раҫланған СССР-ҙың юғары ордендарының береһе.
Әһәмиәте буйынса икенсе урында (СССР-ҙың Ленин орденынан һуң).
Орден эскизының авторы — рәссам В. П. Зайцев.
Ордендың статуты
Октябрь Революцияһы ордены 1917 йылғы Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 50-йыллығы айҡанлы булдырыла.
Орден менән бүләкләнәләр
Ордендың һүрәтләнеше
Октябрь Революцияһы ордены көмөш бишмөйөш фонындагы алтын менән ялатылған, ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған биш мөйөшлө йондоҙҙан ғибәрәт. Бишмөйөшлө эмалле йондоҙҙоң өҫкө өлөшөндә ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған ике юллыҡ «ОКТЯБРЬСКАЯ РЕВОЛЮЦИЯ» яҙыуы менән байраҡ һүрәтләнгән. Йондоҙҙоң уртаһында «Аврора» крейсеры төшөрөлгән көмөш бишмөйөш урынлашҡан. Бишмөйөш төрлө төҫтәр менән оксидланған. Ордендың аҫҡы өлөшөндә ураҡ менән сүкеш өҫтән беркетелеп ҡуйылған.
Орден көмөштән эшләнгән. Ордендың аҫҡы өлөшөндә урынлаштырылған ураҡ менән сүкеш ЗлСрПдМ-375-100-38 алтын-көмөш-палладий-баҡыр иретмәһенән эшләнгән. Ураҡ менән сүкештә саф алтын күләме — 0,187+ 0,07 грамм, саф көмөш күләме — 0,05+ 0,02 грамм, палладийҙың күләме — 0,019+0,02 грамм. Тотошлай орденда (1975 йылдың 18 йылдың сентябренә ҡарата) көмөш миҡдары — 27,49± 1,447 грамм, алтын миҡдары — 0,21 грамм. Ордендың дөйөм ауырлығы — 31,0±1,9 грамм.
Эмалле йондоҙҙоң ҡапма-ҡаршы остары араһында — 43 миллиметр. Йондоҙҙоң үҙәгенән ниндәй ҙә булһа йондоҙ түбәһенә тиклем алыҫлығы — 22 миллиметр.
Орден элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында бишмөйөш колодка менән тоташтырыла, колодка 24 миллиметрлыҡ ҡыҙыл төҫтәге ебәк муар таҫма менән ҡапланған. Таҫманың уртаһында — биш тар зәңгәр төҫтәге буйҙар.
Тәүге наградалар
Барыһы 106 462 бүләкләү башҡарыла.
Һуңғы награда
Һуңғы тапҡыр Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләү СССР-ҙың Президенты Михаил Горбачевтың 1991 йылдың 21 декабрендәге указына ярашлы үткәрелә. 106 462-се һанлы Октябрь Революцияһы ордены Ҡаҙағстан тау-геология экспедицияһы начальнигы Айтмагамбәт Ойнарбаевҡа тапшырыла.
Ике орден кавалерҙары
Октябрь Революцияһы ордены менән ҡабаттан бүләкләү бик һирәк була. 22 кеше ике тапҡыр Октябрь Революцияһы ордены менән бүләкләнгән:
Халыҡ-ара эшмәкәрҙәренә наградалар
Октябрь Революцияһы ордены менән халыҡ-ара коммунистик хәрәкәте вәкилдәре бүләкләнгән:
Сейәтау
Сейәтау (Чиятау) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 80208840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы
Фазлыева Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы (25 февраль 1937 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе, юғары мәктәп һәм фән ветераны, табип-терапевт. 1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, 1987—2014 йылдарҙа терапия кафедраһы мөдире. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000), Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1992). Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премия лауреаты (2016).
Биографияһы
Рәйсә Мөғәтәсим ҡыҙы Фазлыева 1937 йылдың 25 февралендә Башҡорт АССР-ы Ҡариҙел районының Абдулла ауылында тыуа.
1965 йылда «Дауалау эше» буйынса яҡшы билдә менән Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1965—1966 йылдарҙа ашығыс медицина ярҙамы станцияһында хеҙмәт юлын башлай. 1966—1969 йылдарҙа Өфөнөң 5‑се поликлиникаһында участковый терапевт булып эшләй.
1971—1975 йылдарҙа Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында гематология бүлексәһенең табип-ординаторы булып эшләй.
1975 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институтында һәм Башҡорт дәүләт медицина университетында хеҙмәт юлын дауам итә. 1987—2014 йылдарҙа терапия кафедраһы мөдире була.
1988 йылда медицина фәндәре докторы исемен яҡлай. Бер йылдан һуң профессор дәрәжәһен ала.
1992 йылда — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы, 2000 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре исемдәре менән бүләкләнә. 2016 йылда Ғ.Н. Тереғолов исемендәге премияға лайыҡ була.
Фазлыеваның ғилми тикшеренеүҙәре эске ауырыуҙар клиникаһында гемостаз патологияһы проблемаларына, бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәкте диагностикалауға һәм иҫкәртеүгә һәм башҡа мәсьәләләргә арналған. Фазлыева ҡарамағында геморрагик биҙгәкте киҫкен респиратор вируслы инфекцияларҙан, шешеү ауырыуҙарынан дифференциаль диагностикалау, ауырыу барышының ауырлығын һәм геморрагик биҙгәк менән ауырығандар хәленең ауырлығын анализлау юлдары уйлап табыла.
Фазлыеваның 500 тирәһе ғилми эше һәм 6 уйлап табыуы бар.
Чень-Тяха
Чень-Тяха — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нишль-Манайн-Майта йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лек-Нерцета
Лёк-Нерцета — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Кувады
Кувады — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мелекеска йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурихан Фәттах
Нурихан Фәттах (Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; 25 октябрь 1928 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — Татарстандың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Биографияһы
1944 йылда «Совет әҙәбиәте» журналында Нурыйхан Фәттәхтың тәүге шиғыры баҫылып сыға. 1946 йылда ул Яңауылдың 1-се урта мәктәбен тамамлай.
1946—1951 йылдарҙа Ҡазан университетында «Татар теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса уҡый. Университетты тамамлағандан һуң Татарстан китап нәшриәтендә балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте редакцияһында эшләй. 1952—1953 йылдарҙа Чистай ҡалаһында «Сталин байрағы» район гәзитендә хәбәрсе булып эшләй. 1953 йылдан Ҡаҙанда йәшәй. 1957 йылда уның «Һеҙҙеңсә нисек?» тип аталған тәүге романы донъя күрә. Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән ваҡытта Павлодар янындағы «Ҡаҙан» совхозына йыш бара һәм оҙаҡ-оҙаҡ ҡына йәшәп китә. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
«Этот загадочный фестский диск» һәм «Родословная: историко-лингвистические исследования» китаптарында боронғо мысырҙарҙың боронғо төркиҙәргә туған булыуы тураһындағы фаразын әйтә. .
Постановкалар
Н. Фәттәхтың «Ҡол Ғәли» трагедияһы Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театрында ҡуйыла. Кәрим Тинчурин исемендәге Драма һәм комедия театры «Итил һыуы аға торор» пьесаһын сәхнәләштерә.
Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы
Моратов Төхфәт Фәттәхетдин улы; Төхфәт Морат (21 ғинуар (3 февраль) 1906 йыл — 27 декабрь 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир, журналист һәм уҡытыусы. 1927 йылдан «Башкнига» ширҡәте мөхәррире, «Үктәбер» (хәҙерге «Ағиҙел») журналы хеҙмәткәре, 1936—1941 йылдарҙа Хәйбулла районының Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1994).
Биографияһы
Төхфәт Фәттәхетдин улы Моратов 1906 йылдың 21 ғинуарында (яңы стиль буйынса 3 февралендә) Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Ишембәт ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәҙрәсәһендә уҡыған.
1922 йылда Темәс фабрика-завод училищеһына уҡырға инә. Артабан Ырымбур башҡорт педагогия техникумында белем ала (1924—1927 йылдарҙа).
1927 йылдан Башҡортостан китап нәшриәтендә, һуңынан «Үктәбер» («Сәсән») журналының хеҙмәткәре була.
1936 −1941 йылдарҙа Хәйбулла районы мәғариф бүлеге инспекторы, Аҡъяр башҡорт урта мәктәбендә уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй. 1940 йылда ВКП(б) сафына инә.
1942 йылда үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Ҡыҫҡа сроклы хәрби күнегеүҙәр үткәндән һуң, май айында фронтҡа ебәрелә. Ике тапҡыр яралана (1942 йылдың 22 авгусы, 1943 йылдың 19 декабре). Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Моратовтың һуғышта күрһәткән батырлығына командование ошондай баһа бирә: «19.10.1944 г. в боях под д. Науссерден Клайпедской области, под сильным артиллерийско-минометным огнем противника красноармеец Муратов быстро протянул телефонную связь с огневой позиции на наблюдательный пункт, чем содействовал своевременному открытию огня по пехоте противника. 20.10.1944 г. на передовом наблюдательном пункте, будучи линейным надсмотрщиком, под сильным вражеским обстрелом им исправлено было 15 прорывов телефонной линии. За два дня боевых действий красноармеец Муратов исправил 12 случаев прорыва телефонного кабеля». 1944 йылдың 27 декабрендә Латвияны азат итеү өсөн барған алыштарҙың береһендә, Курзим бейеклектәрендә (Латвия ССР-ның Будэниске ауылы янында), һәләк була.
Ижади эшмәкәрлеге
1920 йылдар урталарынан гәзите «Башҡурдистан», «Башҡортостан йэштэр» һәм башҡа гәзиттәрҙә баҫыла башлай. «Шәрәфи ҡасҡын» тарихи повесының авторы (әҫәр һаҡланмаған, ҡайһы бер бүлектәре 1930 һәм 1935 йылдарҙа «Сәсән» журналында баҫылып сыға). Повесть, башҡорт халыҡ йыры «Аргужа» мотивтары буйынса ижад ителгән.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда яҙылған шиғырҙары «Йыр сафта ҡала» (1960) һәм «Окопта яҙылған шиғырҙар» (1975) коллектив йыйынтыҡтарға индерелә.
Төхфәт Морат В. Г. Короленконың «Йәмһеҙ йәмғиәттә» («В дурном обществе», 1935) повесын башҡорт теленә тәржемә итә. Композитор-ҡурайсы И. И. Дилмөхәмәтов уның шиғырҙарына йырҙар ижад иткән, ҡайһы бер шиғри әҫәрҙәре Д. Д. Хасаншиндың «Бөйөк рядовой» (1975; «Великий рядовой») операһында файҙаланған.
Бынан тыш башҡорт фольклор ҡомартҡыларын йыйыу һәм өйрәнеү менән шөғөлләнә, уҡытыу методикаһы, педагогика, тел ғилеме өлкәһендә фәнни проблемалар менән ҡыҙыҡһына. Төхфәт Морат беренселәрҙән булып "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге"н төҙөй башлай, әммә башланған һуғыш эште тамамлауға ҡамасау итә. Уның Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡланған һүҙлек ҡулъяҙмаһы һүҙлек тел белгестәре өсөн бөгөнгө көндә иң мөһим сығанаҡтарҙың береһе булып тора һәм хәҙерге замандағы «Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге» баҫмалары нигеҙендә ята.
Хәтер
Йылайыр районының Юлдыбай һәм Хәйбулла районының Аҡъяр ауылдарында урамдар Төхфәт Морат исемен йөрөтә.
У И
2004 һәм 2005 йылдарҙа «Forbes» журналы уны донъялағы иң абруйлы икенсе ҡатын-ҡыҙ тип билдәләне (тәүгеһе — АҠШ-тың Дәүләт сәркәтибе Кондолиза Райс). 2006 йылда шул уҡ исемлектә У И өсөнсө урынға лайыҡ тип табылды.
Көньяҡ-Көнсығыш Азияла атипик пневмония эпидемияһы ваҡытында У И, һаулыҡ һаҡлау министры итеп тәғәйенләнеп, киң билдәлелек ала. Уның эшмәкәрлеге Көнбайышта ла юғары баһалана.
Ғаиләһе
У И бер ҡасан да кейәүҙә булмаған. Был хәл йәмғиәттә күп ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Шәхси һорауҙарға У И ошолай яуап бирә: «Әлбиттә, никахһыҙлыҡ яҡлы түгелмен, әммә тормошта миңә никах насип булмағандыр. Еңел-елпе, уйлар-уйламаҫ мөнәсәбәткә ваҡытым да, теләгем дә юҡ ине, шуға ла тормошома етди рәүештә бер кеше лә инмәне».
Яратҡан шөғөлдәре
Ҡытай традицион медицинаһын өйрәнә, урыҫ әҙәбиәтен рәхәтләнеп уҡый.
Шәхсиәте
У И күп кенә Ҡытай һәм ғәрби баҫмаларында «Ҡытайҙың тимер ханымы» тип аталған.
Пенза (йылға)
Пенза — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Пенза өлкәһе, Мордовия Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пенза ҡалаһы янында Сураға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Деникин Антон Иванович
Деникин Антон Иванович (16 декабрь 1872 йыл — 7 август 1947 йыл) — урыҫ хәрби етәксеһе, генерал-лейтенант, публицист, йәмәғәт һәм сәйәси эшмәкәр, яҙыусы, мемуарсы, хәрби документалист.
Рус-япон һуғышында ҡатнашҡан. Беренсе донъя һуғышы осоронда Рус император армияһының иң һөҙөмтәле генералдарының береһе. 4-се уҡсылар «тимер» бригадаһы командиры (1914—1916, 1915йылдан — уның етәкселеге аҫтында дивизияға әүерелә), 8-се армия корпусы (1916—1917 командиры. Генераль штабының генерал-лейтенанты (1916), Көнбайыш һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттары командующийы (1917). хәрби съездар делегаты (1917), армияны демократиялаштырыуға ҡаршы тороусы . Корнилов фетнәһен хуплаған өсөн Ваҡытлыса хөкүмәт тарафынан ҡулға алына, Бердичев һәм Быхов ваҡиғаларында ҡатнашыусы (1917).
Граждандар һуғышы йылдарында Аҡтар хәрәкәтенең төп етәкселәренең береһе. Рәсәй Көньягында уның лидеры (1918—1920). Бөтә сәйәси хәрәкәттәр һәм хәрби етәкселәре араһында ҙур һөҙөмтәләргә өлгәшә. Башлап юл һалыусы /Первопоходник, төп ойоштороусылаҙың береһе, ә һуңынан Иреклеләр армияһы командующийы. Рәсәй көньяғының Ҡораллы көстәре башкомандующийы (1919—1920), урынбаҫары Рус армияһы адмирал Колчактың Рус армияһы командующийының урынбаҫары (1919—1920) һәм Рәсәйҙең Юғары хакимы вазифаһында буласаҡ рәсми варисы (1919 йылдың 22 декабренән, был вазифанан баш тарта).
1920 йылдың апреленән — эмигрант, рус эмиграцияһының төп сәйәси эшмәкәрҙәренең береһе. «Рус фетнәһе очерктары» (1921—1926) — Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы тураһындағы фундаменталь тарихи-биографик әҫәренең, «Иҫке армия» (1929—1931) хәтирәләре, «Урыҫ офицеры юлы» 1953 йыл) автобиографик повесы һәм башҡа бик күп әҫәрҙәр авторы.
Биографияһы
Антон Иванович Деникин 1872 йылдың 4 (16) декабрендә Рәсәй империяһы Варшава губернаһы Влоцлавек биҫтәһенең Шпетель Дольный ауылында (башҡа версия буйынса, Ловиче ҡалаһында) отставкалағы майор ғаиләһендә тыуған.
Сығышы
Атаһы, Иван Ефимович Деникин (1807—1885) — Һарытау губернаһы крепостной крәҫтиәндәрҙән. АлпауытДеникиндың атаһын рекрутҡа биргән. 22 йыл һалдат хеҙмәтенән һуң ул офицер дәрәжәһенә күтәрелә, артабан хәрби карьера яһай һәм 1869 йылда майор чинында отставкаға сыға. Һөҙөмтәлә ул армияла 35 йыл хеҙмәт итә, Венгрия, Ҡырым һәм Польша кампанияларында ҡатнаша.
Әсәһе, Елизавета Федоровна (Эльжбета Францисковна) Вжесиньская (1843—1916) — милләте буйынса поляк, ярлыланған ваҡ ер биләүселәр ғаиләһенән (һылтанма)
Деникиндың биографы Дмитрий Лехович, Деникин, антикоммунистик көрәш юлбашсыларының береһе булараҡ, һис шикһеҙ, буласаҡ дошмандары Ленин, Троцкий һәм башҡаларҙан айырмалы рәүештә «пролетар сығышлыраҡ» булған, тип билдәләй.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
1872 йылдың 25 декабрендә (6 ғинуар 1873) өс аҙналыҡ бала православие динендә суҡындырыла. Дүрт йәшендә бала ярайһы уҡ яҡшы уҡып өйрәнә ; бала саҡтан урыҫ һәм поляк телдәрендә иркен һөйләшә. Деникиндар ғаиләһе атаһының ҙур булмаған пенсияһына (36 һум) көн күрә. Атаһы дингә ныҡ бирелгән кеше булараҡ улын һәр ваҡыт үҙе иенән сиркәүгә йөрөтә. Антон алтарь тирәһендә хеҙмәтсе була, клироста йырлай, ҡыңғырауға һуға, артабан дини китаптар уҡый башлай. Ҡайһы берҙә ул әсәһе менән костелға бара. Лехович яҙыуынса. Антон өсөн православие һәм католицизм һәр береһе айырым тәьҫир итә. 1882 йылда Деникин Влоцлав реаль училищеһына уҡырға инә. 1885 йылда, атаһы вафат булғандан һуң, ғаилә 20 һумлыҡ пенсияға йәшәргә мәжбүр була, шуға күрә Антон 13 йәшендә репетиторлыҡ менән шөғөлләнеп. айына 12 һум аҡса ала. Айырыуса ул математиканан яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. 15 йәшендә уға, яҡшы уҡыусы булараҡ, 20 һум тәғәйенләнә, шулай уҡ уҡыусылар фатирында йәшәү хоҡуғы бирелә. Һуңғараҡ Деникин күрше Левичи ҡалаһындағы реаль училищеһында белемен дауам итә.
Хәрби хеҙмәт башы
Бала саҡтан атаһының юлынан барырға һәм хәрби хеҙмәткә барырға хыяллана. 1890 йылда, Ловичи реаль училищеһын тамамлағандан һуң, ирекмән булараҡ 1-се уҡсылар полкына тәғәйенләнә, өс ай буйы Плоцк ҡалаһында казармала йәшәй, шул уҡ йылдың июнь айында шул уҡ йылд Киев пехота юнкерҙар училищеһының хәрби-училище курсына ҡабул ителә. Училищела ике йыллыҡ курсты тамамлағандан һуң, 1892 йылдың 4 (16) авгусында подпоручик званиеһында 2-се артиллерия бригадаһына тәғәйенләнә (Варшаванан 159 км алыҫлыҡтағы Седлец губернаһы, Бела ҡалаһы).
Генераль штабы академияһы
1895 йылдың йәйендә Санкт-Петербургта Николаев академияһының Генераль штабына имтихан тота. Беренсе уҡыу йылы аҙағында хәрби сәнғәт тарихы буйынса имтихан тапшырмағаны өсөн академиянан ҡыуыла, әммә өс месяца һуң ул имтиханды тапшыра һәм ҡабаттан академияның беренсе курсына алына. Артабанғы бер нисә йыл Рәсәй империяһының баш ҡалаһында уҡый. Бында ул, академия уҡыусылары араһында, Ҡышҡы һарайға саҡырыла һәм тәүге тапҡыр Николай IIне күреү бәхетенә ирешә. 1899 йылдың яҙында академияның ике йыллыҡ төп һәм өҫтәмә курсын тамамлағандан һуң капитан дәрәжәһенә күтәрелә, әммә академияның яңы начальнигы генерал Николай Сухотин Генераль штабҡа тәғәйенләнгән уҡыусылар исемлеген үҙгәртә, һөҙөмтәлә провинциаль офицер Деникин улар иҫәбенә инмәй. Устав биргән хоҡуҡ менән файҙаланып, Деникин генерал Сухотинға ялыу яҙа. Хәрби министр тарафынан йыйылған академия конференцияһы генералдың ҡарарын законһыҙ тип таныуға ҡарамаҫтан, Деникинға ялыу урынына үтенеү ғаризаһын яҙырға тәҡдим итәләр. Деникин баш тарта.
1900 йылда Белаға ҡайта, 1902 йылға тиклем 2-се артиллерия бригадаһында хеҙмәт итә. Генштаб Академияһын тамамлағандан һуң ике йыл үткәс, Куропаткинға күптәнге хәлде асыҡлау үтенесе менән хат яҙа, һөҙөмтәлә Деникин 1902 йылдың йәйендә Генераль штабы офицеры итеп алына. 1902 йылдың ғинуарының тәүге көндәрендә 2-се пехота дивизияһы штабына ҡабул ителә. Үлеге дивизия Брест-Литовск ҡалаһында урынлаша, бында ул 183-сө Пултус полкынында рота менән етәкселек итә. Деникин ротаһы ваҡыты-ваҡыты менән Варшава ҡәлғәһенең "Унынсы павильон"ды һаҡлауҙа ҡатнаша, унда айырыуса хәүефле сәйәси енәйәтселәр тотола, шул иҫәптән буласаҡ Польша дәүләте башлығы Юзеф Пилсудский. 1903 йылдың октябрендә ошонда уҡ урынлашҡан 2-се кавалерия корпусына адъютант итеп күсерелә, унда 1904 йылға тиклем хеҙмәт итә.
Рус-япон һуғышында
1904 йылдың ғинуарында ат аҫтында ҡалып, аяғын йәрәхәтләй. Деникин хеҙмәт иткән полк һуғышта ҡатнашмай, 1904 йылдың 14 (27) февралендә капитан Деникин үҙ теләге менән һуғышҡа китә. Бер нисә көндән ул Мәскәүгә, артабан Харбинға юллана. Уның менән бергә поезда Алыҫ Көнсығышҡа табан адмирал Степан Макаров һәм генерал Павел Ренненкампф бара. 1904 йылдың 5 (18) мартында Деникин Харбинға барып етә.