cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ушпа
Ушпа — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алябушев Василий Иванович
Алябушев Василий Иванович (1921 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар полкы командиры, гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Василий Иванович Алябушев 1921 йылда Башҡорт АССР-ы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Иглин районы) Загорский ауыл Советы биләмәһендә тыуған.
1940 йылдың 5 октябрендә Иглин районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия кесе сержанты Алябушев Василий Иванович 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар полкы командиры булып хеҙмәт итә. . Ошо ҡаһарманлығы өсөн уға 1945 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тапшырыла.
Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы
Ҡарамышева Таңһылыу Фаяз ҡыҙы (псевдонимы Таңһылыу Ҡарамыш (3 март 1948 йыл) — башҡорт шағиры. 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2001). Рәми Ғарипов исемендәге премия лауреаты.
Биографияһы
Таңһылыу Фаяз ҡыҙы Ҡарамышева 1948 йылдың 3 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында тыуған.
Хеҙмәт юлын «Башҡортостан ҡыҙы» журналында башлай. Артабан СССР фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында кесе ғилми хеҙмәткәр булып алты йыл эшләй. «Ленинсы», «Башҡортостан пионеры», «Һәнәк», «Ағиҙел» журналдарында ла эшләй. Үҙгәртеп ҡороу йылдарында «Йәшлек» гәзитен ойоштороуға күп көс һала, мөхәррир урынбаҫары була. Артабан «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәгенең яуаплы сәркәтибе вазифаһын да алып бара.
1993 йылдан ул йәштәр журналы «Шоңҡар»ҙы ойоштороп сығарыуҙа ҡатнаша. 1994 йылдан баҫманың баш мөхәррире була.
Оҙаҡ йылдар дауамында республика матбуғатында эшләй. Шоңҡар журналының беренсе баш мөхәррире.
Ушперек
Ушперек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Умытья
Кесе Умытья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Умытья йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы (Сахабутдинов Муллыгалей Исламович 1907 йыл ‒ 20 ғинуар 1944 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән (1943).
Биографияһы
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Кушнаренко районы Шәрип ауылында тыуа. 1941 йылдың авгусында Өфө ҡалаһының Ленин районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия каваелрия дивизияһының 17-се дивизион ветеринария лазаретында ездовой булып хеҙмәт итә.
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы хужалыҡ отделениеһы повозочныйы булып хеҙмәт итеүе осоронда үҙенә беркетелгән ат арбаларын һәр ваҡыт өлгөлө тәртиптә тота. Ат егеү кәрәк-яраҡтарын һәм арбаларҙы һәр ваҡыт үҙе йүнәтеп тора. Ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә газ камераһын эшләй. 1943 йылдың 28 мартында ҡыҙылармеец Сәхәбөтдинов подразделениеның 19-сы бойороғо менән «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сәхәбөтдинов Муллағәли Ислам улы 1944 йылдың 20 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты алышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районының Иванковщина ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Тәтлембәт
Тәтлембәт (Татлембетово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Мансур ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 22 кеше. Почта индексы — 453712, ОКАТО коды — 80253849007.
Тарихы
Тәтлембәт ауылына завод төҙөлөшө ваҡытында ерҙәренән яҙған ҡыуаҡандар нигеҙ һалған. Улар Ҡаратабын улусы ерҙәренә керҙәштәр булып күсеп килгән. Өҫтәүенә, был биләмәләр Златоуст заводтары менән бәхәсле була. 1795 йылда унда 16 йорт-ихатала 72 кеше йәшәгән. 64 йылдан һуң — 25 йортта — 100 кеше. 1920 йылда 43 йортта 231 кеше иҫәпләнгән. Ауылдың икенсе исеме — Биксура. Ике исеме лә антропонимдан, әммә тәүге төпләнеүселәр ҙә, уларҙың балалары ла аныҡ билдәләнмәгән.
Ауылдың бер нисә йәйләү урыны булған. 32 йорт (123 кеше) 200 ат, 60 һыйыр, 130 һарыҡ һәм 80 кәзә тотҡан. Шулай уҡ игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Ревизия материалдары
1859 йылда ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы
Әхмәтйәнова Зарема Әхмәт ҡыҙы (28 май 1945 йыл — 9 октябрь 1992 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы һәм журналист, 1984 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Зарема Әхмәт ҡыҙы Әхмәтйәнова 1945 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Шаран районы Ерекле ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1963 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Өфө нефть институтына уҡырға инә. Инженер һөнәре алғас, Үзбәк ССР-ының Андижан ҡалаһына эшкә китә.
1972 йылда тыуған Башҡортостанына ҡайта һәм баш ҡалала төрлө проект ойошмаларында хеҙмәт итә, байтаҡ ҡына Яҙыусылар союзы идараһында яуаплы вазифа башҡара. Артабан «Башҡортостан ҡыҙы» һәм «Аҡбуҙат» журналдарында әҙәби хеҙмәткәр була.
1992 йылдың 9 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Котов Михаил Иванович
Михаил Иванович Котов (27 октябрь (9 ноябрь) 1896 йыл — 25 август 1978 йыл) — СССР-ҙың ғалим-ботанигы. Украина, Кавказ аръяғы, Себер, Уралдың һәм Рәсәйҙең башҡа өлкәләренән көпшәле үҫемлектәрҙең флораһын тикшереүсе. Биология фәндәре докторы.Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1967), Сталин премияһы (1951) һәм УССР дәүләт премияһы лауреаты (1969), профессор,
Биографияһы
Михаил Иванович Котов 1896 йылдың 27 октябрендә (9 ноябрь) Воронеж губернаһының Задонск ҡалаһында тыуа. Урта белемде Харьковтың 3-сө ирҙәр гимназияһында ала.
1922—1927 йылдарҙа — УССР-ҙың Наркомземдың белгес-геоботанигы. 1923—1926 йылдарҙа — Харьков халыҡ мәғарифы институтының Ботаника кафедраһы аспиранты. 1927—1930 йылдарҙа — Халыҡ мәғарифы комиссариатының ботаника кафедраһы хеҙмәткәре. 1931—1938 йылдарҙа — Ғәмәли ботаника институтының ҡырағай үҫемлектәр бүлеге мөдире. 1938—1941 йылдарҙа — Украина Фәндәр академияһы Ботаника институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре. 1941—1943 йылдарҙа УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр бүлеге мөдире (Өфө ҡалаһы, Мәскәү ҡалаһы). Башҡортостанда дарыу үҫемлектәрен өйрәнә. Республикала туғыҙ ботаник-географик районды айыра. «Башҡорт АССР‑ының үҫемлектәр белешмәһе» («Определитель растений Башкирской АССР», 1966) китабы авторҙарының береһе һәм баш мөхәррире. 1943 йыл — үҫемлектәр систематикаһы һәм географияһы, геоботаника һөнәре буйынса профессор. 1943—1972 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлеге мөдире. 1972—1978 йылдарҙа — УССР Фәндәр академияһы Ботаника институтының юғары үҫемлектәр систематикаһы бүлегенең өлкән ғилми хеҙмәткәре-консультанты.
М. И. Котов хөрмәтенә аталған төрҙәр
Высшие растения: Мүктәр:
Лишайниктар:
Иҫке Ҡаражерек
Иҫке Ҡаражерек — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Иҫке Ҡаражерек ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Бәйрәкә йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Ҡаражерек — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Заһит түбәһенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Чекан улусы составына керә.
ХХ быуат башында ауылда 2 мәсет теркәлгән; шаршамбы һайын баҙар, йәрминкә үткәрелгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 169 йән башҡорт; 1834 йылда — 256 башҡорт; 1859 йылда — 559 башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ, йәшелсәлек үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Сосновка (Ҡалтасы районы)
Сосновка (Сосновка) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны - кеше. Почта индексы — 452870, ОКАТО коды — 80233846007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Холодная
Кесе Холодная — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 452 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир улы
Нурыев Исхаҡ Ғәбделкәбир (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Кәбир, Ғәбделхәбир, Абдулкәбир улы; 10 август 1918 йыл — 23 ғинуар 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы элемтәсеһе, сержант, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Биографияһы
Исхаҡ Ғәбделкәбир улы Нурыев 1918 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ районы Яңы Абдрахман ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ уҡытыусылар институтын тамамлай. 1941 йылдың 30 декабрендә Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия составында Сталинград өсөн һуғышта, Белоруссияны, Украинаны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыштан һуң Ишембай районы Байғужа ауылы мәктәбендә урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Байғужа ауылында ерләнә
Яңы Ҡаражерек
Яңы Ҡаражерек — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Иҫке Ҡаражерек ауыл биләмәһенә керә.
География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан төньяҡ-көнсығышҡа табан 26 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яңы Ҡаражерек — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1910 йылдарҙа Иҫке Ҡаражерек ауылы башҡорттары тарафынан нигеҙләнә. Һамар губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Чекан улусы составында була.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда клуб бар.
Зайнагов Ғәзим Ғәрәф улы
Зайнагов Ғәзим Ғәрәф улы (1911 йыл — 15 февраль 1945 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Зайнагов Ғәзим Ғәрәф улы 1911 йылда Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Дүртөйлө ауыл Советы Ҡараҡашлы ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1943 йылда Шаран район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкында ат ҡараусы, мина килтереп тороусы, элемтә бүлеге командиры була.
1944 йылдың 10 июнендә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 19.09.1943, Приказ №: 25/н, 10.06.1944, 60 гв. кп 16 гв. кд), 1945 йылдың 14 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 18.01.1945, Приказ №: 4/н, 14.02.1945, 60 гв. кп 16 гв. кд) менән бүләкләнә.
1945 йылдың 15 февралендә яуҙа һәләк була, Польшаның Ще́цинский воеводствоһы Арнсвальде районы, Райхенбах ауылында ерләнгән.
Воскресенский Леонид Александрович
Воскресенский Леонид Александрович (1913—1965) — СССР ракета техникаһын һынаусы-ғалим,  С. П. Королевтың яҡын фекерҙәштәренең береһе, профессор, техник фәндәре докторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Леонид Александрович Воскресенский 1913 йылдың 14 июнендә Рәсәй империяһының Павлов Посад ҡалаһында рухани Александр Георгиевич Воскресенкий ғаиләһендә тыуа ; әсәһе — Екатерина Вениаминовна, тыумыштан Соколова. Диндар ата-әсәһе 1917 йылдан һуң эҙәрлекләүгә дусар ителә (рухани Александр хеҙмәт иткән ғибәҙәтханалар бер-бер артлы ябыла, ә ул үҙе 1921 йылда бер аҙға ҡулға алына) һәм 1922 йылдан Леонид Воскресенский  өлкән ағаһы, «Манометр» заводы инженеры  Георгий ғаиләһендә йәшәгән.
1929 йылдан 1936 йылға тиклем электромонтер, һуңынан  теүәл индустрияның Бөтә Союз берекмәһе ғилми-тикшеренеү институтында  (НТИ ВОТИ) бригада инженеры булып эшләй,  һәм  ситтән тороп  Мәскәү энергетика институтында уҡый. 4-се курстан һуң, 1936 йылда армияға саҡырыла.
1937—1943 йылдарҙа Халыҡ комиссариаты химия сәнәғәтенең азот ғилми-тикшеренеү институтында өлкән инженер булып эшләй, унан 1947 йылға тиклем —1-се  ғилми-тикшеренеү институты һәм 3-сө ғилми-тикшеренеү инстиутында электротехника лабораторияһы начальнигы була. Был осорҙа, 1945 йылда, уны С.П. Королёв, В.П. Глушко, В.П. Мишин, Б.Е. Черток, Н.А. Пилюгин һ.б. ингән белгестәрҙең ҙур төркөмө составында завод һәм лаборатория ҡорамалдарын һәм А-4 немец ракеталары өлгөләрен асыҡлау һәм сығарыу өсөн Германияға ебәрәләр. 1946 йылдың мартынан, «Нордхаузен» ракета институтында, ул «Атыу» төркөмө  етәксеһе һәм  һынау бүлеге начальнигы була.
1947 йылдың апрель айында Л.А. Воскресенский Ғилми-тикшеренеү институты-88 контроль-үлсәү станцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Проект буйынса ул етәкләгән йылдарҙа 1951 йылдың октябренән 1954 йылдың февраль айына тиклем ОКБ-1 19-сы проект-һынау (Капустин Яр полигонында осоу-һынау станцияһы) бүлеген етәкләй.
1954—1963 йылдарҙа Л.А.Воскресенский —  ОКБ-1 (баш конструктор — С. П. Королев) баш конструктор урынбаҫары. Илдең артиллерия һәм ракета-йыһан техникаһын эшләүҙә һәм уларҙы һынауҙа  ҡатнаша, ОКБ-1 осорҙа эшләнгән бөтә төр ракеталарҙы осороу менән, шул иҫәптән йәҙрә заряды һәләтенә эйә булған беренсе континент-ара 8К71(Р-7), 8К74 (Р-7А) и 8К75 (Р-9, Р-9А) хәрби ракеталарын, шулай уҡ  8К72 (Көнсығыш) һәм 8К78 (Йәшен)  космос ракета-йөрөтөүселәрен осороу менән етәкселек итә.
1961 йылдың 12 апрелендә донъяла беренсе космонавт Ю. А. Гагаринды  «Көнсығыш» йыһан карабында ебәреү ваҡытында Л.А.Воскресенский  «атыусы» —ракета ғәскәрҙәре  подполковнигы А. С. Кирилловтың дублёры була. Ул идара итеү бункерында икенсе перископтан күҙәтеү алып бара, әммә командалар бирмәй.
Р-7 нигеҙләнгән ракеталар шундай юғары кимәлдә эшләнгән, улар хеҙмәт итеүен әлеге көнгә тиклем дауам итә — 2012 йылдың 15 июлендә Халыҡ-ара космос станцияһынан Союз ТМА-05М карабы осорола, «Көнсығыш» ракетаһы  30 йылдан ашыу ваҡыт үткәс файҙаланыуҙан алына  (һуңғы тапҡыр 1991 йылдың 29 авгусында бортында һинд юлдашы  менән ебәрелә),  ә «Йәшен» ракетаһы  50 йыл самаһы хеҙмәт итә (СПРН космос аппараты менән һуңғы тапҡыр  йыһанға  2010 йылдың 30 сентябрендә ебәрелә).
1959 йылда техник фәндәр докторы ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була, 1964 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
Леонид Александрович Воскресенский 1965 йылдың 16 декабрендә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнә (6 участка, 27-се рәт).
Биографик материалдар
Л.А.Воскресенскийҙың биографияһы һәм эшмәкәрлеге факттарын Б.Е. Чертоктың Ватан космонавтика тарихы буйынса китаптарынан белергә мөмкин, унда Л.А.Воскресенскийҙың исеме 98  тапҡыр осрай.
Чапшушка
Чапшушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Юконда
Кесе Юконда — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәхәүетдинов Нәсибулла
Сәхәүетдинов Нәсибулла (Сахаутдинов Насибулла 1902 йыл — 20 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия сержанты.
Биографияһы
Сәхәүетдинов Нәсибулла 1902 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ҡыйғы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында кавалерист булып хеҙмәт итә. 1944 йылдың 20 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған ҡаты һуғышта батырҙарса һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Мозырь районының Передрейка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. Юғалтыуҙар исемлегендә гвардия сержанты Сәхәүетдинов Нәсибулланың Ҡыйғы районы Арыҫлан ауылында йәшәгән ҡатыны Сәхәүетдинова Кәримә күрһәтелгән
Фразеология
Фразеология (грек. phrásis төшөнсә һәм λογος тәғлимәт) —  лингвистиканың тотороҡло телмәр берәмектәрен — фразеологик берәмектәрҙе  өйрәнеүсе бүлеге. Телдәге фразеологик берәмектәр йыйылмаһы уның фразеологияһы тип атала.
Айырым һүҙҙәрҙе өйрәнгән лексикологиянан һәм һүҙлек лексикаһынан  айырмалы, фразеология телдең бер һүҙле берәмектәрен түгел, ә тотороҡло  һүҙбәйләнештәрен өйрәнә:
Фразеология фразеологик һүҙбәйләнештәрҙе йәки айырым һүҙҙе яңыса аңлауҙы, яңы мәғәнә формалашҡанда компонент һүҙҙәрҙең  үҙ‑ара синтагматик тәьҫир итешеүен; уларҙың функцияһын, мәғәнәһен, лексик компоненттарының структур‑семантик үҙенсәлектәрен, синтаксик һәм морфологик төҙөлөшөн һәм башҡаларҙы тикшерә.
Башҡорт фразеологияһын өйрәнә башлау лексикографияның үҫеше менән бәйле.
Х. Ғ. Йосоповтың “Башҡорт теленең фразеологияһы” (“Фразеология башкирского языка”; 1963) хеҙмәте Һ. Л. Дәүләтшинаның “Ырғыҙ” романы материалы буйынса яҙыла. Ул художестволы әҫәрҙәге фразеологизмдарҙың стилистик функцияһы тикшерә.
Ж. Ғ. Кейекбаев “Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы” (1966) тигән китабында фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәүи һәм грамматик классификацияһын бирә, уларҙың түбәндәге төп типтарын билдәләй:
Башҡорт теленең фразеологияһы теорияһына З. Ғ. Ураҡсин ҙур өлөш индерә, ул “Башҡорт теленең фразеологияһы” (“Фразеология башкирского языка”; 1975) хеҙмәтендә фразеологияны системалы тасуирлай, семантик, грамматик һәм синтагматик анализ яһай, парадигматик һәм трансформацион үҙенсәлектәрен, килеп сығышын асыҡлай.
Шулай уҡ Ғ. Ғ. Ҡаһарманов, З. М. Рәйемғужина, Р. Х. Хәйруллина, М. Х. Әхтәмов һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре башҡорт теленең фразеологияһын өйрәнеүгә арналған.
Килеп сығышы буйынса фразеологизмдар башҡорт телендә электән булған һәм үҙләштерелгән төрҙәргә бүленә. Башҡорт фразеологизмдарының күп өлөшө тамырҙары менән дөйөм төрки ҡатламға барып тоташа. Йәнле һөйләү телмәре һәм фольклор төрлө милли телдәрҙең, шулай уҡ иҫке башҡорт теленең, фразеологияһы  барлыҡҡа килеүенең төп сығанағы булып тора. Күпселек фразеологизмдарҙың барлыҡҡа килеүе мифологик һәм дини ҡараштар — “айыу майы һөртөү” (урлау, сәлдереү); социаль-тарихи факттар — “Әндрәй ҡаҙнаһы” (бөтмәҫ муллыҡ сығанағы); яҙма традициялар — “ләм‑мим һүҙ әйтмәү” [бер һүҙ ҙә әйтмәү, ауыҙға һыу уртлау; (ғәрәп хәрефтәре исемдәренән)]; тышҡы ҡиәфәтте йәнлектәрҙең ҡылыҡ‑ғәҙәттәре аша һүрәтләү — “эт менән бесәй кеүек йәшәү” — менән бәйле.
З. Ғ. Ураҡсин, Ф. А. Нәҙершина һәм Х. Ғ. Йосоповтың “Башҡортса‑русса фразеологик һүҙлек” (1973), З. Ғ. Ураҡсиндың “Урыҫса-башҡортса фразеологик һүҙлек” (“Русско‑башкирский фразеологический словарь”; 1989), “Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге” (1996; 2006) һүҙлектәрендә башҡорт теленең фразеологизмдары системалаштырылған.
Калифорний
Калифорний (, Cf) — Менделеевтың периодик таблицаһының 7-се осор химик элементы. Тәртип номеры — 98.
Яһалма радиоактив химик элемент, актиноидтарға ҡарай. Массаһы 237—256 һан менән радиоизотоптары билдәле. Тотороҡло изотоптарға эйә түгел.
Символы
Калифорний элементының символы — Cf (Калифорний тип уҡыла).
Исеменең килеп сығышы
Беркли ҡалаһындағы Калифорния университеты хөрмәтенә бирелгән, элемент шул ҡалала алынған булған. Авторҙар яҙыуынса, улар был исемдә быуат элек Америка асыусыларға Калифорнияға етеү нисек ауыр булһа, яңы элемент асылыуы ла шундай уҡ ауырлыҡ менән бирелеүен күрһәтергә теләгәндәр.
Сығарып алыу
Бер грамм калифорний етештереү өсөн ядро реакторында плутонийҙы йәки кюрийҙы оҙаҡ ваҡыт — 8 айҙан алып 1,5 йылдан тиклем нурланышҡа дусар итәләр. Һуңынан килеп сыҡҡан нурланыш продукттарынан калифорнийҙы химик юл менән айырып алалар.
Металлик калифорнийҙы литий менән CfF3 калифорний фторидынан тергеҙеп алалар:
йәки Cf2O3 калифорний оксидын кальций менән:
Башҡа актиноидтарҙан калифорнийҙы экстракцион һәм хроматографик ысул менән айыралар.
Физиологик тәьҫире
252Cf радионуклиды бик ныҡ радиотактив ағыулы. Асыҡ һыу ятҡылыҡтары һыуында ПДК 1,33 Бк/л.
Якубовский Иван Игнатьевич
Якубовский Иван Игнатьевич (25 декабрь 1911 йыл (7 ғинуар 1912 йыл) Могилев өлкәһе, хәҙер Грецкий районы, Зайцево ауылы — 30 ноябрь 1976 йыл, Мәскәү) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (1967). Ике Тапҡыр Советтар Союзы Геройы (10.01.1944, 23.09.1944). Чехословакия ССР-ы Геройы (30.04.1970). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976).
Биографияһы
Алты балалы крәҫтиән ғаиләһендә кинйә бала булып тыуа. Ике ағаһы Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һәләк була, ә апаһы менән уның балаһын немец оккупанттары атып үлтерә. Белорус. Ауылда ялланып эшләй, ауылдағы мәктәптә 7 класс тамамлай. 1930 йылдан — Горецк өйәҙе Сакар ауыл советының куст ячейкаһы секретары, һуңынан Горка ҡалаһында кирбес заводында эшләй. 1932 йылда Оршанск педагогия техникумының 2 курсын тамалай.
Һуғыш алды йылдарындағы хеҙмәте
1932 йылда Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1934 йылда Минскиҙа М. И. Калинин исемендәге Белорус берләшкән хәрби мәктәпте тамамлай, 27-се Омск Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (Витебск) күнекмә взводына командир итеп ебәрелә.
1935 йылда А. С. Бубнов исемендәге Ленинград комсоставты камиллаштырыу бронетанк курстарын тамамлай. Белорус хәрби округында хеҙмәт итә — 16-сы танк бригадаһының танк взводы командиры (Лепель), 1937 йылдың октябренән — шунда уҡ танк ротаһы командиры, 1940 йылдың ғинуарынан — 22-се еңел танк полкының танк ротаһы командиры, 1940 йылдың апреленән Кавказ аръяғы хәрби округында (Вагаршапат, Әрмән ССР-ы) 17-се еңел танк бригадаһының танк батальоны штабы начальнигы, 1940 йылдың июленән — Пуховичск пехота училищеһы уҡытыусыһы, 1941 йылдың апреленән — Көнбайыш махсус хәрби округының 20-се механизацияланған корпусының 26-сы танк дивизияһы 51-се танк полкының күнекмә танк батальоны командиры. 1939 йылда Белорус фронты ғәскәрҙәре составында РККА-ның Польша походында һәм 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында танк ротаһы менән командалыҡ итә.
Часта
Часта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Уймень йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крак-де-Шевалье
Крак-де-Шевалье́ йәки Крак-де-л’Оспиталь (Krak des Chevaliers, Krak de l'Hospital, قلعة الحصن Калъат-эль-Хусн ) — госпитальерҙар ҡәлғәһе. Сүриәлә, Антиохиянан Бейрутҡа һәм Урта диңгеҙгә алып барған юлдан йыраҡ түгел, Триполинан көнсығышҡа табан 650 метр бейеклектәге ҡаяла урынлашҡан. Замоктан көнсығышҡа табан 40 км алыҫлыҡта Сүриәнең иң яҡындағы эре ҡалаһы — Хомс урынлашҡан.
Донъяла госпитальерҙарҙың иң ныҡ һаҡланған ҡәлғәләрҙең береһе. 2006 йылда Сәләх әд-Дин цитаделе (Латакиянан 30 км көнсығышҡа табан урынлашҡан) менән бер рәттән, ҡәлғә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.
Ҡәлғә тарихы
Ғәрәп хроникаларынан билдәле булыуынса, 1031 йылда ҡәлғәне Алеппо әмиренең курд гарнизоны биләгән. Был ваҡытта ҡәлғә Хисн әл-Акрад («Курдтар ҡәлғәһе») тип аталған. Оҡшашлыҡ буйынса франктар ҡәлғәне Крат (Le Krat) тип, ә һуңынан, «карак» (ҡәлғә) ғәрәп һүҙенә оҡшатып Крак (Le Krak) тип атай башлайҙар.
1099 йылда Беренсе тәре яуы барышында ул Тулузаның графы Раймунд IV тарафынан яулап алына, әммә тиҙҙән тәре йөрөтөүселәр Иерусалимға походты дауам итеү өсөн ҡәлғәне ҡалдыра.
1110 йылда ҡәлғә Галилеяның кенәзе Танкред Тарентский тарафынан яңынан яулана, ә 1142 йылда Триполи графы Раймунд II, Мосул һәм Алеппо төрки гарнизондары начальнигы Занги ибн Ак-Сонкурҙың мөмкин булған ябырылыуҙарынан һаҡланыу өсөн, ҡәлғәне госпитальерҙар орденына тапшыра.
Госпитальерҙар ҡәлғәне тергеҙеләр һәм бихисап өҫтөлмә бүлмәләр төҙөй, шулай итеп ул Изге ерҙә тәре йөрөтөүселәрҙең иң ҙур терәгенә әүрелә. Ҡәлғә тирәләй ҡарауыл башнялары менән ҡалынлығы 3 метрҙан 30 метрға тиклем булған диуарҙар төҙөлә. Башняларҙың береһен госпитальерҙар магистры биләгән. Тышҡы стена ҡулсаһының аръяғында ихата булған, уның аша үтеп эске бүлмәләргә — зал часовня (аҙаҡ уны мосолмандар әсеткә әүерелдерә) һәм 120 метр оҙонлоҡтағы һаҡлау урынына барып булған. Башҡа склад бүлмәләре ҡәлғә урынлашҡан ҡая эсенә йәшерелгән, шуға бәйле Крак-де-Шевалье оҙайлы ҡамауҙарҙы түҙә алған. XII быуат аҙағы — XIII быуат башындағы ер тетрәүҙәр сираты теҙмәләре һөҙөмтәһендә ҡайһы бер биналар зыян күрә һәм ҡәлғәне йәнә тергеҙергә тура килгән.
Крак-де-Шевалье алып булмаҫлыҡ була. Уны күп тапҡыр ҡамайҙар, әммә һәр ваҡыт уңышһыҙ. 1188 йылда ҡәлғә диуарҙары янында Сәләх әд-Диндең ғәскәре тора. Ҡамау барышында мосолмандар кастелянды әсиргә алыуға ирешә. Улар уны ҡәлғә диуарҙана килтереп, гарнизонға ҡапҡаларҙы асыуҙы бойороуҙы талап итә. Кастелян башта ғәрәпсә ҡәлғәне бирергә тигән әмерен бирә, әммә аҙаҡ французса һуңғы кешегәсә һуғышырға бойора.
Крак-де-Шевальены тик төркиҙәр генә яулай алған, был ваҡытта Сүриә һәм Мысыр солтаны Бейбарыҫ I, йәнәһе Триполи графы ҡәлғәғә бирелеү әмере тураһында яҙылған ялған хатты ҡәлғәғә ебәрә. Һөҙөмтәлә, 1271 йылдың 8 апрелендә ҡәлғә бирелгән.
1272 йылда Туғыҙынсы тәре яуы барышында замокты инглиз короле Эдуард I күреп ҡала һәм уның менән ныҡ һоҡланған, хатта Англия һәм Уэльстағы үҙенең замоктарын төҙөгәндә Кракты өлгө итеп файҙаланған.
1909 йылдың авгусынды замокты тәүге тапҡыр күргән Лоуренс Аравийский, уны «бәлки, был донъялағы иң һоҡланғыс замоктарҙың береһе» тип тасуирлаған.
2003 йылда ҡәлғәлә Владимир Пикулдың романы буйынса «Баязет» Рәсәй телесериалы төшөрөлә.
2014 йылдың мартында Сүриәлә Граждандар һуғышы барышында хөкүмәт ғәскәрҙәре тиҫтәләгән террорсыларҙы юҡ итеп ҡәлғәне биләй. Быға тиклем Сүриә хәрби-һауа көстәре һөжүме барышында замоктың башняларының береһе емерелә.
Урта Ҡасмаш
Урта Ҡасмаш (Средний Качмаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452876, ОКАТО коды — 80233845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Вой
Кесе Вой — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольборг (коммуна)
Ольборг (Aalborg Kommune) — Данияның Төньяҡ Ютландия өлкәһе составындағы коммунаһы. Ольборг коммунаһының майҙаны 1143,99 квадрат километр тәшкил итә. Был майҙан бөтө Данияның, Гренландия һәм Фарер утрауҙарынан башҡа, 2,65 % территорияһын биләп тора. 2008 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Ольборг коммунаһының халыҡ һаны 195145 кешегә тигеҙ (шуларҙың 97275 кешеһе ир-егеттәр, ҡатын — ҡыҙҙар 97870 кеше тәшкил итә; сит ил граждандары — 9103). Бер квадрат метр майҙанда кеше тығыҙлығы 170,58 кешегә тигеҙ. Коммуна диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә ята.
История
Ольборг коммунаһы 2007 йылда түбәндәге коммуналарҙың берләшеүенән барлыҡҡа килгән:
Хәниф Кәрим
Хәниф Кәрим, Хәниф Кәрим улы Кәримов  (25 июль 1910 йыл — 26 август 1983 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры, 1936 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Ҡыҙыл Йондоҙ (1942), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955) һәм «Халыҡтар дуҫлығы» (1980) ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Кәримов Хәниф Кәрим улы, Хәниф Кәрим 1910 йылдың 25 июлендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы, Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. 1929 йылда ауылдарында урта мәктәп тамамлай һәм Өфө ҡалаһына килеп «Йәш коммунар» («Ленинсы», «Йәшлек») гәзитендә яуаплы сәркәтип булып эшкә урынлаша. 1932—1934 йылдарҙа Ҡыҙыл Армия сафтарында була. Әрменән ҡайтҡас, Башҡорт дәүләт педагогия иниститутында уҡый. 1937 йылдан «Октябрь»(«Ағиҙел») журналында мөхәррир була. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙе теләп фронтҡа китә. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм башҡа яу миҙалдары менән бүләкләнгән.
1946—1959 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзының яуаплы сәркәтибе вазифаһын башҡара.
1983 йыл Өфө ҡалаһында баҡый донъяға күсә.
Кесе Тетёр
Кесе Тетёр — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 641 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чебалчиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хргиан Александр Христофорович
Хргиан Александр Христофорович (21 ғинуар 1910 йыл — 3 ғинуар 1993 йыл — СССР-ҙың ғалим-метеорологы, болот һәм яуым-төшөм физикаһы һәм атмосфера озоны физикаһы өлкәһендә белгес. География фәндәре докторы, Мәскәү университеты профессоры.
Биографияһы
Александр Христофорович Хргиан Мәскәүҙә табип ғаиләһендә тыуған. 1930 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетын «Геофизика» циклы буйынса тамамлай. 1931—1933 йылдарҙа СССР бәйләнеш юлдары Халыҡ комиссариатының юл һәм төҙөлөштәр ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһында уҡый, ә һуңынан 1933—1938 йылдарҙа шунда уҡ «Тимер юлдарҙа ҡар менән көрәш» һөнәре буйынса ғилми хеҙмәткәр сифатында эшләй. Был осорҙа бер үк ваҡытта Александр Христофорович Мәскәү Гидрометеорология институтында уҡый, бында доцент вазифаһын биләй. Александр Христофорович климатология буйынса лекция уҡый һәм шунда уҡ 1936 йылда «Мәскәү өлкәһе климаты» темаһына диссертация яҡлай, фән кандидаты булып китә. 1938—1940 йылдарҙа Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы хәрби-һауа көстәрендә синоптик булып хеҙмәт итә.
1941 йылда хәрби хеҙмәттән демобилизациялана һәм Үҙәк һауа торошо институтында эшләй башлай, әммә Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле ҡабат мобилизациялана. Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында ул юғары хәрби метеорология институтында синоптик гидрометеорологиянан уҡыта. Ошо уҡ осорҙа 1943 йылда ул «Развитие идей и методов синоптической метеорологии» темаһына докторлыҡ диссертацияһын әҙерләй, уны яҡлағандан һуң география фәндәре докторы булып китә.
1945—1951 йылдарҙа Үҙәк аэрология обсерваторияһында һәм (1947 йылдан) бер үк ваҡытта Мәскәү дәүләт университеты профессоры вазифаһында эшләй. 1951 йылдан ул тулыһынса Мәскәү дәүләт университетына күсә һәм ғүмеренең аҙағына тиклем МДУ профессоры булып тора.1980-1987 йылдарҙа МДУ-ның физика факультетында атмосфера физикаһы кафедраһы менән етәкселек итә.
Альпинист-һәүәҫкәр
Александр Христофорович альпинист-һәүәҫкәр була, ул «СССР-ҙың спорт мастеры» булмай, тик «альпинизм буйынса өлкән инструктор» исеменә эйә була. Йәше һикһән самаһы булғанда ла Хргиан тауҙарға йөрөүен дауам итә. Памир тауҙарында башҡа ил альпинистары менән аралашып, Александр Христофорович биш телдә альпинистарҙың һөйләшеү китабын булдырыу идеяһына килә, уны ғүмеренең һуңғы йылдарында тамамлай.
Иҫкәрмәләр
Атаһының фамилияһы — Хргиянц Христофор Пелипосян (Христофор Филлипович), 1870 йылда Дондағы Нахичевань ҡалаһында тыуған.
Аманбаев Иркәбай Усман улы
Аманбаев Иркәбай Усман улы (Аманбаев Иркабай Усманович; 10 май 1922 йыл — 11 август 1977) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының 1-се батареяһында элемтә отделениеһы командиры, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Иркәбай Усман улы Аманбаев 1922 йылдың 10 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы) Әбделнасир ауылында тыуған.
1941 йылдың декабрендә Баймаҡ район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия старшинаһы Аманбаев Иркәбай Усман улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 101-се айырым ат-артиллерия дивизионының 1-се батареяһында элемтә отделениеһы командиры була.
1943 йылдың февралендә күрһәткән ҡаһарманлығы өсөн ВЛКСМ ағзаһы Иркәбай Усман улы Аманбаевҡа лайыҡлы награда бирелә. 28 мартта «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы бирелеүе тураһында подразделениеның бойороғо раҫлана.
Хәтер
Аманбаев Иркәбай Усман улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Хәйбулла районы Әбделнасир ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Зарипов Рәхим Закир улы
Зарипов Рәхим Закир улы (16 март 1908 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия лейтенанты.
Биографияһы
1943 йылдың 28 февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 1943 йылдың 22 декабрендә II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, 1945 йылдың 15 июнендә I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә. Ул шулай уҡ «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы (1945), «Берлинды алған өсөн» миҙалы (1945), «Варшаваны азат иткән өсөн» миҙалы (1945), 1985 йылда юбилей I дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Ричард I Арыҫлан Йөрәк (Richard the Lion Heart, Richard Cœur de Lion, 8 сентябрь 1157 йыл — 6 апрель 1199 йыл) — 1189—1199 йылдарҙа Англия короле.
Алабакүл
Алабакүл — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл. Димтамаҡ ауыл биләмәһе составына керә.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Плантагенеттар династияһынан. Англия гербына 3 арыҫлан һүрәте индерә.
Алабакүл
География
Ауыл Димескәй йылғаһы буйында, Урыссу ҡала тибындағы ҡасабанан көньяҡ-көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Алабакүл (Алабуғакүл) — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. 12-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙе Байлар улусына ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Тормош юлы
Был осорҙа Генрих II дәүләтен өс малайына бүлеп бирергә уйлай. «Йәш король» Генрих III (1155 йылғы) — Англияла, Ричард — әсәһе милкендә булған Аквитания герцоглығы һәм Пуату графлығында, Джеффри II Плантагенет (1158 йылғы) Бретандә хаким итергә тейеш була. 1169 йылда Француз короле  Людовик VII-сегә тоғро булырға( Пуату менән Аквитания вариҫы булараҡ) вассал анты бирә. Аталарының килешеүе буйынса, Ричард француз короле Людовиктың ҡыҙы Аделгә (Алис) өйләнергә тейеш була. Ричард әсәһе Алиенора Аквитанская һарайында тәрбәләнә, күп тел белә, әсәһе милкенең вариҫы була. 1170 йылда Пуатьела Ричардҡа «Сент-Илер аббаты» тигән символик титул бирелә, башына аҫыл таштар менән биҙәлгән таж кейҙерелә, биленә ҡылыс тағыла, уға шулай уҡ рыцарь шпоралары кейҙерәләр. Лиможда Ричардты рәсми рәүештә тәхеткә ултырытыу йолаһы башҡарыла. Лиможда Ричард әсәһе менән төҙөлә башлаған изге Августин сиркәүенең нигеҙенә тәүге таштар һала.
Алабакүл
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — Баулы районы, 1991 йылдан — йәнә Ютазы районы составына керә.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Тормош юлы
Ричард бик уҡымышлы була, француз, окситан телендә шиғырҙар яҙа, тик инглиз телен бөтөнләй белмәй. 1 метр 93 сантиметр буйлы, һары сәсле, зәңгәр күҙле, йөҙгә бик матур була. Бәләкәйҙән һуғышырға ярата, сәйәсәттә һәләттәрен күрһәтеп өлгөрә, матур йырлай, ағалары кеүек әсәһен бик ярата, уға иғтибарһыҙ булғаны өсөн атаһына үпкәләп йөрөй.
1170 йылда өлкән ағаһы Генрих, Генрих III (Англияла уны Йәш Король тиҙәр) исеме менән тәхеткә ултыртыла, ләкин ысынында ул  хакимлыҡ итеп өлгөрмәй. Йәш Генрих менән Джеффри аталары Генрих II Плантагенетҡа ҡаршы фетнә ойоштора.
Алабакүл
Халҡы
1816 йылда ауылда ир затлы 12 йән башҡорт; 1834 йылда — 30 башҡорт йәшәй.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Тормош юлы
1173 йылда Ричард ағаһы Джеффри менән Йәш Генрихтың атаһына ҡаршы  күтәргән фетнәһенә ҡушыла. Генрих II башта албырғап ҡалһа ла, бер аҙҙан был боланы бер ниндәй икеләнеүһеҙ баҫтыра. Ричард ағаларынан алда Пуатьеға килеп, 1174 йылдың 23 сентябрендә атаһының   ярлыҡауын үтенә, һуңынан атаһына ҡаршы сыҡҡан феодалдарға ҡаршы ағаһы Йәш Генрих менән бергә һуғыша. Алиенора Аквитанскаяны Англияға һаҡ аҫтында алып китәләр. .
Алабакүл
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән; кирбес цехы эшләй. Ауылда башланғыс мәктәп, клуб бар.
Ричард I Арыҫлан Йөрәк
Тормош юлы
1177 йылда папа Александр III үҙенең легаты аша Ричардтың француз короле Людовик VII ҡыҙы Аделгә өйләнеүен талап итә. Аделгә атаһы Берри провинцияһын бирнә итеп бирергә риза була. Быға тиклем Ричард бер нисә тапҡыр ҡеүәтле кеше ҡыҙына өйләнергә уйлаған була (береһе Фридрих Барбаросса ҡыҙы), ләкин ниңәлер өйләнмәй.
1179 йылда Генрих II  Алиенора Аквитанскаянан  Ричардҡа  Аквитания герцогы   титулын биреүен талап итә. 1 ноябрҙә Ричард ағалары менән  француз короле Филипп II Августың    тәхеткә ултырыу байрамында була.
1183 йылда Ричард ағалары менән асыуланыша, атаһына  уға ҡаршы фетнә күтәргән феодалдарға ҡаршы көрәшергә ярҙам итә. Йәш Генрих француз короленән ярҙам һорай   һәм  уның ярҙамы менән Сен-Леонар-де-Нобланы ала. Май аҙағында Йәш Генрих ауырып китә, Ажан епископы аша атаһынан ғәфү үтенә, әсәһен азат итеүен һорай. Йәш король үлгәндән һуң, Ричард Англия  короле вариҫына әйләнә, Аквитанияны  Генрих   Ерһеҙ Иоаннға   бирергә була. Ләкин Ричард быға ҡаршы сыға. Ричард  Джеффри һәм Иоанн менән  асыуланыша. 1184 йылда Плантагенеттар  Вестминстерҙа йыйылышып, килешә,  Рождество байрамына  король һарайында  улар яңынан йыйылыша. Алиенора Аквитанскаяға  Руанда улы Генрихтың ҡәберен барып күрергә рөхсәт ителә. Был сәйәхәт ваҡытында Ричард әсәһе янында була. Әсәһенә ул Аквитанияға тулы сюзеренитет ( хакимлыҡ) бирергә уйлай.
Ричард - Англия короле
Бретон герцогы Джеффри рыцарҙар турнирында  (1186)   үлгәс, Генрих II француз  короле  менән яңы солох төҙөй. Ричард бының менән риза булмай, һуғышты дауам итә. Филипп Август Берри, Грасэ һәм Иссуденды яулап ала. 1187 йылда Иерусалимды мосолмандар алыуы  хәбәре Ричардты   ниәтен үҙгәртергә   мәжбүр итә. Ричард Франция короле Филипп менән һуғышты туҡтатып тороу тураһында  килешә.
Ричард Тур епископы Варфоломей ҡулынан тәре ала. Франция һәм Англия сиркәүҙәрендә яңы Тәре походына аҡса йыйыу иғлан ителә. Пуату ҡалаһында Изге ергә походҡа барырға теләгәндәрҙе төрмәнән азат итә. Ричард Иерусалимды тиҙерәк мосолмандарҙан азат итергә теләһә лә,  Пуатуҙағы барондар фетнәһе,  граф Раймундҡа ҡаршы көрәш арҡаһында юлға ҡуҙғала алмай. Был боланы баҫтырыу өсөн ике  королдең бер нисә тапҡыр осрашып, һөйләшеүе кәрәк була. Ричард француз короле Филипп Августҡа   үҙенең Франциялағы биләмәләре өсөн вассал анты бирә. 1189 йылда атаһы ебәргән Кентербери архиепископы менән осрашыуҙа Ричард  ҡустыһы Иоанндың уның менән Изге ергә китеүен талап итә, сөнки  ул, атаһы ул юҡ саҡта Иоаннды тәхеткә ултыртыр тип ҡурҡа. Англия короле менән француз короле һуғышты дауам итә. Улар һуңғы тапҡыр Коломбьела осраша һәм үҙҙәре  яҡлы барондарҙың исемлеге менән алмашалар.
Генрих Коломбьенан бик ныҡ сирләп ҡайта. Үлер алдынан  яраны Генрих Уильям Маршалға  француз короле  Филипп менән  Ричардҡа ҡушылған сеньорҙар исемлеген уҡырға ҡуша, шулай итеп король улы Иоанндың хыянат итеүен белә. 1189 йылдың 6 июлендә король вафат була.
Хроникаларҙан күренеүенсә, атаһыһының үлемен Ричард бик ауыр кисерә. 1189 йылдың 20 июлендә ул Руанда  Нормандия герцогы титулын ала (1096  йылда Нормандия герцогы Вильгельм Англияны баҫып алған).
Атаһына хыянат иткән брондарға Ричард мөлкәттәрен ҡайтарып бирмәй, ә атаһына тоғро  хеҙмәт иткәндәренә милектәрен һәм хеҙмәт иткән вазифаларын ҡалдыра. Атаһының барондарынан  Ричард тик  Анжу сенешале  Этьен де Марсэйҙы ғына төрмәгә яба. . Ричард туғаны  Иоанн менән яраша, уға  Мортэн графы титулы, Англияла  ер  биләмәләре бирә, уға атаһы биргән бөтә милекте   ҡалдыра.
Иң тәүҙә Ричард әсәһен иреккә сығара. Алиенора ил буйлап йөрөп, ғәйепһеҙ төрмәгә ултыртылғандарҙы азат итә  (күбеһе браконьерлыҡта, йәки рөхсәтһеҙ урманда ағас киҫеүҙә ғәйепләнгән кешеләр). Генрих тарафынан  законһыҙ йәберләнгән  барондарға хоҡуҡтары кире ҡайтарыла. Gesta Henrici авторы яҙғанса, Англияла Ричард тәхеткә ултырыу ҙур шатлыҡ итеп ҡабул ителә, барыһы ла донъяның яҡшы яҡҡа үҙгәреүенә өмөт итә.
Англияла Ричард тәүҙә ҡаҙнала күпме аҡса бар икәнен барлай, сөнки уға Тәре походына барырға аҡса кәрәк.. Тәхеткә ултырырҙан алда Генрих II никахтан тыш тыуған улы Джеффриҙы Йорк архиепископы итеп ҡуйыу мәшәҡәте була, сөнки королева Алиенора һәм архиепископ Губерт Готье быға ҡаршы төшә. Ҡустыһы Иоанн  Изабелла Глостерға өйләнгәс, уға Ноттингем, Уоллингфорд, Тикхилл ҡәлғәләрен бүләк итә.
1189 йылдың 3 сентябрендә Ричард Вестминстерҙә тәхеткә ултыра. Был байрам ваҡытында Лондонда иҫерек кешеләр ҡалалағы бай еврейҙарҙың өйҙәренә баҫып инә, еврейҙарҙы  туҡмай, үлтерә башлай. Был енәйәтте ойоштороусыларҙы ҡулға алалар, өсөһөн үлем язаһына хөкөм итәләр. Бөтә Англия графлыҡтарына Ричард еврейҙарға һөжүм итеүҙе тыйған указ ебәрә.
Оҙаҡламай король Тәре походына ныҡлы әҙерлек башлай. Ҡаҙнаға аҡса күберәк инһен өсөн, Ричард дәүләт вазифаларын һата башлай, түләй алмаған чиновниктар төрмәгә ябыла. Сиркәү ҙә был эштән ситтә ҡалмай, вазифалар һатыла, сиркәү әһелдәре ер һатып алырға мәжбүр ителә. Ул   Шотландия короле  Вильгельм I вариҫтарын Англия короленә вассаллыҡ антынан  10 мең маркаға  азат итә. Шулай итеп, үҙе Тәре походында йөрөгән осорға Ричард Англияны төньяҡтан янаған һуғыш ҡурҡынысынан ҡотҡара. Ричард үҙе әйтеүенсә, ул әгәр ҙә һатып алырға теләүсе булһа, Лондонды ла һатыр ине. Англияны бик аҙ белгән Ричард ( король булып торған ун йылдың ярты йылын ғына ул Англияла үткәрә), ил менән идара итеүе армия менән флот тотор өсөн халыҡҡа  бик  күп һалым алыуҙан ғибәрәт була. 1189 йылдың 11 декабрендә король  Дуврҙан  Нормандияға китә. Ричард менән Филипп осрашып, бер береһенә  тоғро ҡалырға һәм  ярҙам итешергә, Тәре һуғышы осоронда бер береһе менән һуғышмаҫҡа һүҙ бирәләр. Әгәр ҙә ике королдең береһе был поход ваҡытында үлеп ҡалһа, иҫән ҡалғаны уның кешеләрен һәм мөлкәтен Тәре походын дауам итеү өсөн  тотонорға тейеш була. Февралдә Ричард әсәһе, кәләше, туғандары Иоанн һәм Джефри менән осраша, бер нисә дәүләт вазифаһына яңы кешеләрҙе тәғәйенләй. Туғандарынан, ул киткәс, өс йыл буйы Ричардтан һорамайынса Англияға бармауҙарын талап итә. Изге ергә китер алдынан Ричард  Гаскондә Сантьяго-ди -Компостелаға  изге ергә барыусы диндарҙарҙы  талаусылар йәшәгән бер ҡәлғәне ала. Юлбаҫарҙарҙың башлыҡтарының береһе, Гийом де Шизи, язалана.
Өсөнсө тәре походы
Ричард менән Филипп Везелдә 1190 йылдың 4 июлендә походҡа китер алдынан осраша. Ике армия Лионға тиклем бергә бара, шунан ике юл менә ары китә: француз короле Генуяға, Ричард — Марселгә, бында Англия флоты килергә тейеш була. Тик инглиз флоты килеп етеп өлөгөрмәй, Марселдә алынған караптарҙа Генуяға бара, шунан диңгеҙ буйлап барып, Ричард Салерноға етә. Салерноға инглиз флоты килеп өлгөрә.
23 сентябрҙә 100 корабль һәм 14 барканан торған флотилия Мессина портына килә, бында француз короле Филипп та була.