cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рабовалюк Михаил Иванович
Рабовалюк Михаил Иванович (18 октябрь 1915 йыл — 10 февраль 1945 йыл) — 1939—40 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының 45 миллиметрлы пушкалар взводы командиры, лейтенант. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң).
Биография
Михаил Иванович Рабовалюк 1915 йылда Отрада ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Украин. Баландин мәктәбендә белем ала. Отрада ауылында зоотехник, хеҙмәтсәндәр депутаттарының Әлшәй район Советы башҡарма комитетының ер бүлегендә участка зоотехнигы булып эшләй. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Батырлығы
487-се уҡсылар полкының 45-миллиметрлы пушкалар взводы командиры (143-сө уҡсылар дивизияһы, 47-се армия, 1-се Белоруссия фронты) лейтенант Рабовалюк, 1945 йылдың 15 ғинуарында уҡсылар батальоны составында, Польшаның Легвоново ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, үҙенең танкка ҡаршы пушкалары уты менән совет ғәскәрҙәренең йылдам алға хәрәкәт итеүенә булышлыҡ итә. Көн аҙағына Висла йылғаһы сигенә етә, ә аҙаҡ тиҙ генә үҙенең взводының техник йыһаздарын һәм бар булған хеҙмәткәрҙәрен йылғаның көнбайыш ярына сығара. Рабовалюк взводы күп йәһәттән Ҡыҙыл Армияның башҡа подразделениеларының Висла йылғаһын һуғышып уңышлы аша сығыуына һәм биләгән позицияларҙа нығыныуына булышлыҡ итә. Ошо һуғыштан һуң Рабовалюк Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә.
Рабовалюк Михаил Иванович 1945 йылдың 10 февралендә, Көнсығыш-Померан операцияһының башында һәләк була. 143-сө уҡсылар дивизияһының кире ҡайтмай торған юғалтыуҙар исемлегенә ярашлы, Карлсруэ тораҡ пунктының көньяҡ ситендә, Валч (Дойч-Кроне) ҡалаһынан 7 километр алыҫлыҡта ерләнгән. Хәҙер был Польшаның Көнбайыш-Поморск воеводалығы Валецкий повят Валч (гмина) Ługi Wałeckie ауылы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, лейтенант Рабовалюк Михаил Ивановичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Христиан демократияһы
Христиан демократияһы (христиан демократтары) — сиркәүҙән айырым сәйәси хәрәкәт,  социаль һәм иҡтисад проблемаларын христианлыҡ  принциптарына таянып хәл итеү яғында сығыш яһай.
Тарихи йәһәттән Рим католик сиркәүе төп идеологы була. Хәрәкәттең төп маҡсаттары - дини йәмәғәтселектең ойошҡанлығы, үҙенең кемлеген яҡлауы, ижтимағи арауыҡта  территория яулауы һәм лидерлаҡҡа сығыуы. Башланғыс доктринаһына ярашлы, христиан демократияһы үҙ-ара ярҙам менән ғәҙеллек талап итеү араһында гармония табыу,   индивидуализм һәм коммунизм ише ҡапма-ҡаршы сиктәргә бәрелмәү. Артабан хәрәкәт яҡлылар үҙ идеологияһына яңы концепциялар өҫтәй: субсидиарлыҡ, персонализм, солидаризм, популяризм, социаль йүнәлешле баҙар иҡтисады.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа хәрәкәт Көнбайыш Европала  либераль демократияға берҙән-бер легитим сәйәси ҡоролош тигән ҡараш таралыуында мөһим роль уйнай. Христиан демократик партиялар (демохристиандар)   Италияла,  Германияла, артабан  Көнсығыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә һәм Чилиҙа  диктаторлыҡ режимдарына алмашҡа килә. Әлеге ваҡытта христиан демократтары әхлаҡ төшөнсәләрендә һәм  хоҡуҡ дәүләт принциптарына ҡарата консерватизм  күрһәтә. Ула хосуси милекте йәмғиәттең төп таяуҙарының береһе тип ҡарай, әммә  милек этик йәһәттән тейешле рәүештә файҙаланылырға тейеш тип һанай. Улар шулай уҡ, шәхестең һәм йәмәғәт ойошмаларының автономия һын һаҡлаған шарттарҙа,  социаль дәүләт яғында тора. Сәйәси спектрҙа хәрәкәт үҙәкселеккә ынтыла.
Идеологияһы
Христиан демократия яҡлылар фекеренсә,  либерализмға һәм либераль консерватизм ға хас индивидуализм да, технократиксоциал-демократия ла йәмғиәттең иң мөһим  проблемаларын хәл итә алмай. Улар ҡарашынса, сәйәси ысынбарлыҡ үҙгәреп тора, тормош камил түгел һәм йәмғиәттә низағлашыуҙарһыҙ йәшәү мөмкин түгел. Шуның өсөн сәйәсәт интеграль гуманизм принциптарына нигеҙләнергә тейеш, был теләктәшлекте һәм халыҡтың имен йәшәйеше өсөн яуаплылыҡты арттырасаҡ.
Хәҙерге христиан демократияһы идеологияһына түбәндәге положениелар инә   :
Сығанаҡтар
Авторитаризмға ҡаршыларҙың күбеһе раҫлауынса,   Библияға ярашлы идараның конституцион монархия формаһы  хуплана;    Библия тәбиғи хоҡуҡтар, хакимлыҡ даирәләрен айырыу , суверенитет , закондың өҫтөн булыуы , идара ителеүселәрҙең ризалығы буйынса һәм  уларҙың именлеге хаҡына идара итеүгә нигеҙ бирә йә ошоларҙы телгә ала.
Реформация башланғандан һуң Көнбайышта матдилыҡтың һәм секулярлыҡтың әһәмиәте тураһында  дин ғилеме хеҙмәттәре күренә башлай. Был йүнәлешкә ҡараған фәйләсүфтәрҙең береһе Гоббс, әхлаҡлылыҡ «тәбиғи  законға» — кешенең үҙенә кире эҙемтәләр килтерерҙәй эш-ғәмәлдәр ҡылмаҫҡа тырышыуына нигеҙләнә, тип иҫәпләй.
1879 йылда  неотомизм доктринаһы барлыҡҡа килә, уға ярашлы, донъя кешегә бирелгән аҡыл арҡаһында яҡшылыҡҡа өҫтөнлөк бирә. Кеше гонаһты һайларға ирекле булһа ла, ул үҙен әхлаҡлы тота ала, йәғни сиркәүҙән тыш та рухлылыҡ бар. Диндарҙар үҙҙәренең һайланғанлыҡ статусын аҡламаһа, Алла тышҡы донъя аша эш итә.
Тарихы
Бөйөк француз инҡилабы йәмғиәттәге феодаль структураны  ҡыйрата. Рим католик сиркәүе уға тығыҙ үрелгән була. Сиркәү ижтимағи институт хәлендә ҡала, етмәһә, уға   якобинецтар һөжүм итә. Наполеон ҡолатылғандан һуң дин әһелдәренең бер өлөшө контрреволюцион хәрәкәткә ҡушыла. Ул иҫке режимды тергеҙергә тырыша. Һөҙөмтәлә халыҡ католицизмдан ваз кисә. 1870 йылда Папа дәүләте юҡҡа сыға, ә Рим папаһы донъяуи властан мәхрүм ителә. Ватикандың либераль реформаларға ҡаршы булыуына ҡарамаҫтан,  протестантлыҡ өҫтөнлөк тотҡан илдәрҙә католик ойошмалар  хоҡуҡи дәүләт инструменттарын ҡулланырға өйрәнә һәм  үҙҙәренең сәйәси әһәмиәтен арттыра. Халыҡ ышанысын ҡайтарырға тырышып, папа Лев XIII реформалар башлай,  «Rerum Novarum» энцикликаһын сығара (1891), унда сиркәүҙең сәйәси  нейтраллеген иғлан итә. Йәнә ул яңы социаль доктрина тураһында белдерә һәм «халыҡ католик хәрәкәтен»н ойоштора. Хәрәкәт католик ойошмаға таянырға, әммә әүҙемлеген социаль мәсьәләләргә йүнәлтергә тейеш була. Рим папаһы эшселәрҙең фәҡирлеге мәсьәләһен күтәрә, уның өсөн яуаплылыҡты иҡтисади либерализмға йөкмәтә. Ул социализмды, материализмды һәм синфи көрәш тураһындағы доктринаны ялған юл тип атай.
1901 йылда Лев XIII «Graves de Communi Re» энцикликаһын баҫтыра, унда доктрина   «христиан  демократияһы» тигән атама ала. Лев XIII үҙе демократияны яҡламай, әммә  демократик кәйефле католиктарға үҙҙәренең инаныуҙары менән динддәре араһындағы ҡаршылыҡты шымартырға мөмкинлек бирергә ынтыла. «Graves de Communi»ҙа Лев XIII сиркәүҙәге демократик тенденцияларҙы яманлай, йәмәғәт ойошмаларының эшмәкәрлеген епископтар күҙәтеүе аҫтында социаль ярҙам менән сикләй һәм  сәйәси партиялар төҙөүҙе тыя. Шуға ҡарамаҫтан, католиклыҡтың һул ҡанаты профсоюздар ойошторорға тотона. 1919 йылда Христиан профсоюздарының халыҡ-ара конфедерацияһы ойошторола, штаб-фатиры Утрехтта урынлаша.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Ватикан  католик партиялары булдырырға ризалыҡ бирә. Күп һанлы партиялар ойошторола. Әммә ғәмәлдә улар дин мәнфәғәттәренә ҡарағанда, нығыраҡ демократик иректәрҙе яҡлай башлай. Күбеһе башҡа конфессиялар өсөн дә асыҡ була. 1931 йылда папа Пий XI «Quadragesimo Anno» энцикликаһын сығара. Энциклика шәхес дәрәжәһенең ҡиммәтлелеген һәм хосуси милеккә хоҡуҡты раҫлай. Шуның менән бергә, был хоҡуҡтың дөйөм мәнфәғәт менән яраштырылыуын, иҡтисадтың йүгәнһеҙ көнәркәшлеккә һәм иҙеүгә түгел, ә  социаль  теләктәшлеккә нигеҙләнергә тейешлеген билдәләй. Шәхестең ирке тураһындағы либераль тезис урынына сиркәү «субсидиарлыҡ принцибы»н иғлан итә. Католик философтары Маритен менән Мунье үҙ хеҙмәттәрендә дөйөм муллыҡҡа һәм персонализмға нигеҙләнгән балансланған йәәүмғиәткә саҡыра. Әммә Муссолини менән Ватикан араһында төҙөлгән Лютер килешеүҙәре ерлегендә энциклика парламентаризмға ҡаршы сығыу төҫөн ала.
Икенсе донъя һуғышы аҙағына  католиклыҡҡа мөнәсәбәт ҡапма-ҡаршылыҡлыға әйләнә. Күптәр католиктарҙың фашистик режимдарҙы яҡлауын ғәфү итә алмай. Икенсе яҡтан, һуң  католиктар фашизмға ҡаршы көрәше менән абруй яулай. Ошо шарттарҙа папа Пий XII таяныс итеп һул партияларҙы һайлай. Ватикан да либераль демократияның сиркәү өсөн отошлораҡ булыуын күрә. 1944 йылдағы Раштыуа мөрәжәғәтендә папа Пий XII либераль   демократияны христиан идеалдарына айырыуса  яҡын  торған власть формаһы тип иғлан итә. Рим католи к сиркәүе үҙе өсөн өҫтөнлөктәр талап итеүҙән баш тарта һәм  граждан азатлыҡтарын ихтирам итеүгә, түҙем булыуға һәм бөтә  демократик көстәрҙе тоталитаризмға ҡаршы көрәшкә саҡыра. Идеологияға   Дарендорф менән и  Козерҙың социаль конфликт теорияһы, шулай уҡ Эрхардтың  социаль баҙар иҡтисады концепцияһы  ҙур йоғонто яһай. Йәнә идеологтар католиктарҙың ғына түгел, бөтә йәмғиәттең мәҙәни ҡиммәттәренә таяныуын белдерә.
1961 йылда Бөтә донъя христиан-демократик берлек ойошторола. 1982 йылда атамаһы  Христиан демократияһы интернационалы, ә1999 йылда  Үҙәксел  демократик интернационал тип үҙгәртелә. Бөгөнгө көндә интернационалға   70-тән ашыу партия инә.
Сәйәсмәндәр билдәләүенсә, христиан демократияһы әүәлгесә үҫештә. Берәүҙәр уны социал-демократия яғына хәрәкәт итә тип уйлай. Икенселәр секуляр консерватизм ға бара ти. .
Тәнҡит
Күп политологтар фекеренсә, христиан демократияһы теорияһы әле һаман формалашып бөтмәгән. Тәнҡитселәр теорияла принципиаль ҡатмарлыҡтар барлығына күрһәтә. Улар раҫлауынса, христиан ҡиммәттәре төрлө конфессияға ғына түгел, территория һәм тарихи осорҙарға ҡарап та төрләнеп тора. Мәҫәлән, христианлыҡ күп быуаттар буйы ҡоллоҡҡа һис ҡаршы сыҡмай.
Христиан демократияһын либерализмға ҡаршы ҡуйыуҙы айырыуса Икенсе донъя һуғышына тиклем ҡаты тәнҡитләйҙәр. Ватикандың либераль ҡиммәттәрҙе һәм хоҡуҡи дәүләт принциптарын һанламауы уның фашистик түңкәрелештәрҙә бер ниндәй яманлыҡ күрмәүенә килтерә. 1931 йылда Рим папаһы фашизмға ҡаршы, 1937 йылда нацизмға ҡаршы энциклика ҡабул итһә лә, Икенсе Испан Республикаһын, коммунизмды һәм   Мексика хөкүмәтен дә насарлай.
Шатили (Аргуна ҡушылдығы)
Шатили (შატილისწყალი) — Грузия йылғаһы. Йылға Аргун йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Бөрө заказнигы
Бөрө заказнигы — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы биләмәһендә, Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Бөрө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан зоологик заказник.
Тасуирламаһы
Бөрө зоологик заказнигы 1967 йылда һунар-промысел йәнлектәре популяцияһын тергеҙеү маҡсатында Ағиҙел йылғаһының уң ярында, Бөрө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа 6 саҡрым алыҫлыҡта ойошторола. Майҙаны 20,6 мең га, территорияһының 53,3%-ы урман менән ҡапланған. Рельефы һыубаҫар туғайлы, уйһыу, йырындар менән йырғыланған.
Флораһы
Заказник биләмәһендә муйыл, зелпе (осҡат), мурт эт муйылы, сәтләүек ағасы торған ваҡ урманлыҡтар менән бергә йүкә, ҡайын, уҫаҡ һәм имән урмандары, шулай уҡ ҡарағай культуралары таралған.
Фаунаһы
Заказник биләмәһендә бурһыҡ, йылға ҡондоҙо, аҫ, аҡ ҡуян, ҡабан, һары шәшке йәки көҙән, ҡоралай, һуҡыр сысҡан, һыуһар, төлкө, мышы, америка шәшкеһе, һеләүһен, янут һымаҡ эт, әберсен (вяхирь), һуйыр, урман күгәрсене (горлица), һыу күгәрсене (клинтух), һуна өйрәк (кряква), Таҙғара йәки ҡашҡабаш (лысуха) һ. б. тереклек итә.
Шулай уҡ заказникта Башҡортостан Республиканың Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама, европа шәшкеһе, бөркөт, диңгеҙ бөркөтө (орлан-белохвост), һоро һайыҫҡан (сорокопут серый), үлән тәлмәрйене һ. б. осрай.
Магдебург ярымшарҙары
thumb|left|250px|«Магдебург ярымшарҙары». Гаспар Шотт рәсеме thumb|Магдебург ярымшарҙары, 1870 й. Магдебург ярымшарҙары — һауа баҫымы көсөн һәм үҙе уйлап тапҡан һауа насосы менән таныштырыу өсөн немец физигы Отто фон Герикеның эксперименты. Был экспериментта диаметры 14 дюйм (35,5 см), эсе буш, бер-береһенә тығыҙ итеп япмалы ике баҡыр ярымшарҙар файҙаланыла. 1654 йылда Герике император Фердинанд III ҡатнашлығында рейхстагта күрһәтә. Сфера эсенән һауаны һурып алғас, 16 ат (8-әр ат тике яҡтан) ярымшарҙарҙы айырып ала алмай.
Был ярымшарҙар Мюнхенда Немец музейында (Deutsches Museum) һаҡлана.
Козлов Вячеслав Анатольевич
Козлов Вячеслав Анатолий улы (Козлов Вячеслав Анатольевич; 3 май 1972 СССР Воскресенск) — СССРҙың һәм Рәсәйҙәң хоккейсы. Һул һөжүмсе. Әлеге ваҡытта үҙенең тыуған Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Воскресенск ҡалаһынан «Химик» хоккей клубының баш тренеры.
Биографияһы
2017/2018 йылдар миҙгеле барышында Вячеслав Юғары хоккей лигаһында сығыш яһаған Воскресенскиҙан «Химик» хоккей клубының баш тренеры итеп ҡуйыла.
Статистика
5 март 2014
Вылъювож
Вылъювож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вылъю йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саҡматаш
Саҡматаш (Креме́нь праслав. *kremy, төп килеш kremene; иҫке слав. кремы, төп килеш кремене)  — ултырма тау тоҡомдары араһындағы кристалл аморф кремнезёмдан (SiO2) торған минерал ҡатлам. Тимер һәм марганец окисе йоғонтоһонда йыш ҡына төрлө төҫтә була.
Физик-химик үҙенсәлектәре
Моос Шкалаһы буйынса минералдың ҡатылығы — 7. Саҡматаш быяланы сыя. Тығыҙлығы — 2,6 г/се3.
Борон
Боронғо кеше саҡматашты көнкүреш әйберҙәре һәм ҡорал эшләү өсөн ҡулланған (уҡ башаҡтары, бысаҡтар һәм  башҡалар). Саҡма сағып ут ҡабыҙғандар. Һуңғараҡ саҡматашты ата торған ҡоралдарҙа ҡулланғандар. Ундай таш "саҡма" тип аталған, саҡма мылтыҡтар ҙа булған
Хәҙерге заманда
Хәҙерге ваҡытта саҡматашты сағыштырмаса арзан сеймал булараҡ таш биҙәутәр эшләү өсөн ҡулланалар.
Ҡара таш тигән төрө лә бар, ул әҙ генә органик ҡатнашма арҡаһында шул төҫкә инә. Ул һыуҙың структураһын үҙгәртә һәм зарарһыҙландыра тигән ышаныу ҙа бар. Әммә фәнни рәүештә иҫбатлап ҡарамағандар.
Мәғәнәүи үҙенсәлеге
Урыҫ телендә саҡматаш менән кремний оҡшаш яңғырашлығы арҡаһында (кремний һәм кремень) терминдар буталғылай.
Күсмә мәғәнәлә — саҡматаштай ҡаты - көслө рухлы, ғорур, һүҙенән ҡайтмаҫ кешегә ҡарата ла ҡулланыла. («Не человек — креме́нь!»).
О мөхәббәт! Күпме йыуаштарҙы
Батыр яһап солтан ир иттең. Саҡматаштай ҡаты ҡатындарҙы Балауыҙҙан былай иреттең. ''М. Кәрим.''
Нәзиуллин Артур Искәндәр улы
Нәзиуллин Артур Искәндәр улы (5 июнь 1988 йыл) — Рәсәй музыканты, кларнетсы. 2019 йылдың июненән — Башҡортостандың Милли симфоник оркестрының генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы һәм халыҡ-ара конкурстар лауреаты.
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының һәм Мәскәү дәүләт академия филармонияһының «Звезды XXI века» программалары солисы, Мәскәү өлкә филармонияһы солисы , Башҡортостан Республикаһындағы Владимир Спиваковтың йәштәр талантын һәм профессиональ оҫталығын үҫтереүгә булышлыҡ итеүсе хәйриә фонды директоры , Рәсәй Федерацияһы Президентының һәм Башҡортостан Республикаһы башлығы грантына эйә.
Кларнетсылар халыҡ-ара ассоциацияһының бойондороҡһоҙ статистика мәғлүмәттәре буйынса, Артур Нәзиуллин яңы быуын донъя кларнетсыларының иң перспективалылары араһына инә.
Биографияһы
Артур Искәндәр улы Нәзиуллин 1988 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 5 йәшенән музыка менән ҡыҙыҡһына башлай, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында, ә 2002 йылдан — Нәжип Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһы ҡарамағындағы музыкаль лицейҙа уҡый. П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһын Р. О. Багдасарян класы буйынса һәм Г. Эйслер исемендәге Берлин музыка юғары мәктәбен профессор Д. Кюн (Kuhn Diethelem) класы буйынса тамамлай. Немец ҡалаһы Любекта музыка юғары мәктәбендә профессорҙар Сабина Мейер (Sabine Meyer) һәм Вела Райнер (Reiner Wehle) кластарында стажировка үтә. 2002 йылда «Яңы исем» фондының концерт программалары сиктәрендә солист булараҡ тәүге мәртәбә уйнай.
Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының «Звезды XXI века» федераль программаларында ҡатнашыусы.
Karl-Heinz Steffens (Германия), Donato Jacques Di (Франция), Michel Marang (Голландия), Charles Neidich (АҠШ) мастер-кластарында ҡатнашыусы.
2018 йылдың ноябренән Артур Нәзиуллин Башҡортостандың Милли симфоник оркестрының художество етәксеһе, һуңыраҡ коллективтың генераль директоры вазифаһын башҡара. 2019 йылдың 6 июнендә үткән конкурс нигеҙендә Милли симфоник оркестрҙың генераль директоры итеп тәғәйенләнде.
Конкурстар
Бер нисә халыҡ-ара конкурстар лауреаты :
Концерт эшмәкәрлеге
Нәзиуллин ҙур Рәсәй концерт майҙансыҡтарында (шул иҫәптән П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының Ҙур залында), Германия, Франция, Польша, Португалия, Канада, Төркиә, Чехия, Нидерланд, АҠШ, Сәғүд Ғәрәбстаны (шул иҫәптән король ғаиләһе алдында) сығыштар яһай. Мәскәү һәм Гамбург симфоник оркестрҙары, Александр Сладковский етәкселегендә Татарстан Республикаһының Дәүләт симфоник оркестры, Staatskapelle Halle (Германия), Victoria symphony (Канада), Lisbon sinfonietta (Португалия), Antalia state orchestra (Төркиә) менән хеҙмәттәшлек итә. Владимир Спиваков, Денис Мацуев, Максим Дунаевский, дирижер Юрий Симонов, Марк Горенштейн, Фуат Мансуров, Пинтхас Цукерман, Александр Сладковский, Павел Нерсесьян, Лиана Исакадзе, шулай уҡ К. Штеффенс, Т. Сонгур, Т. Миллер һәм башҡа билдәле башҡарыусылар һәм дирижерҙар менән бергә сығыш яһай.
Назиуллин «Денис Мацуев һәм уның дуҫтары», «Владимир Спиваков саҡыра», «Йондоҙҙар — Байкалда», «В. Спиваковтың Халыҡ-ара фестивале» (Кольмар, Франция) «Йондоҙҙар — Кремлдә» (Мәскәү), «Музыкаль Кремль» (Мәскәү), «Crescendo» (Санкт-Петербург, Калининград), Денис Мацуевтың Тюмендәге Рождество фестивалендә, «International Solo Festival of Apogee Foundation» (Нью-Йорк, АҠШ), "International Chamber Music Festival " (Измир, Төркиә), «Моцарт көндәре Истанбулда» (Төркиә), «Прагала Богема фестивале» (Чехия), «Clarinet Fest» (Ванкувер, Канада), «King arts Festival» (Әр-Рияд, Сәғүд Ғәрәбстаны), «Clarinet Fest» (Порту, Португалия) фестивалдәрендә ҡатнаша.
2015 йылдың 16 ғинуарында Нәзиуллин П. И. Чайковский исемендәге консерваторияһының Ҙур залында «Максим Дунаевский һәм яңы быуын йондоҙҙары» сиктәрендә гала-концертта сығыш яһай.
Музыкаль теле-һәм радиотапшырыуҙар, шул иҫәптән «Мәҙәниәт» телеканалында, ҡатнашыусы.
Хәйриә проекттары
2013 йылда республиканың хөкүмәте һәм мәҙәниәт министрлығы ярҙамында Башҡортостан буйлап бер нисә хәйриә концерттарынң үткәрҙе, бөтә йыйылған аҡсаны артист балалар музыкаль белем биреү йорттарына тапшырҙы.
2014 йылда Артур Нәзиуллин Башҡортостан Республикаһының талантлы йәштәре өсөн мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә үҙ исемендәге йыл һайын үткәрелә торған «Йондоҙлоҡ» премияһын булдырҙы.
Башҡортостан Республикаһында В. Спиваковтың хәйриә фондының йәйге ижади мәктәбе ойоштороусыһы
Башҡортостан Республикаһында В. Спиваковтың йәштәрҙең таланттарын һәм профессиональ оҫталығын үҫтереүгә булышлыҡ иткән Хәйриә фонды директоры
Педагогик эшмәкәрлеге
В. М. Блажевич исемендәге Мәскәү балалар музыка мәктәбенең кларнет класы буйынса уҡытыусыһы.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә «Землячество Башкортостана» РОО-ының идаралыҡ ағзаһы.
Башҡортостан республикаһы мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы мәҙәниәт буйынса йәмәғәт советы ағзаһы.
Аҡбарыҫ ауыл Советы (Шаран районы)
Административ үҙәге — Аҡбарыҫ ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Административ бүленеше
Ауыл Советы составына 10 ауыл инә:
Саҡматаш (мәғәнәләр)
Саҡматаш  — күп мәғәнәле һүҙ, саҡма һәм таш һүҙҙәренән яһалған.
Шакша (Туношонка ҡушылдығы)
Шакша  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туношонка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстандың үҙәк ғилми китапханаһы
Ҡаҙағстан үҙәк ғилми китапханаһы (ҡаҙ. Орталық ғылыми кітапхана ) — Ҡаҙағстандың Ғылым ордасы (Алма-Ата) комплексында урынлашҡан фәнни һаҡлағыс.
Тарихы
Ғилми китапхана 1932 йылда СССР Фәндәр академияһының ҡаҙаҡ бүлеге составында ойошторола. Тәүге китап фонды СССР Фәндәр академияһынан ике мең дана күләмендә тапшырылған. 1946 йылда нигеҙ һалынған Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының беренсе ултырышында исеме Үҙәк ғилми китапхана тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылда китап фондында 74 258 ватан баҫмалары һәм 15 000 дана тирәһе сит ил әҙәбиәте йыйыла. Шулай уҡ СССР китапхананалары һәм ғилми учреждениелары араһында китаптар менән алмашыу ойошторолған.
1959 йылда һирәк китаптар секцияһы булдырылған. Ҡаҙаҡ ғилми әҙәбиәт фонды Үҙәк Азия тарихы һәм мәҙәниәте буйынса материалдар һәм әҙәбиәт сығанаҡтары йыя. 1950-1960-сы йылдарҙа китапхана мәскәү, петербург, рига, львов һәм ташкент китапханаларынан килгән китаптар менән тулыландырылды. 1979 йылда 1,5 миллион дана самаһы китап иҫәпләнә ине.
1980-сп һәм 1990-сы йылдарҙа Үҙәк ғилми китапхана йыл һайын ҡаҙағстан ғалимдарының 60-90 меңләгән дана китабын баҫтырып сығара. Ул берҙәм китапхана системаһына әүерелә. Үҙенең эшмәкәрлеге дәүерендә 800 меңдән ашыу сит ил фәнни әҙәбиәтен йыйҙы һәм 62 илдең 884 китапханаһы һәм тикшеренеү учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итә. Үҙәк ғилми китапхана йылына 352 мең кешене хеҙмәтләндерҙе.
1999 йылда, мәғариф системаһына үҙгәртеп ҡороуға ярашлы, Үҙәк ғилми китапхана берләштерелгән министрлыҡ ҡарамағынан сығарылған һәм, Ҡаҙағстан фәндәр академияһы. менән тура бәйләнешен юғалтып, Фән буйынса комитетҡа буйһондоролған.
Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 февралендә сыҡҡан 84-се Ҡарарына ярашлы, Ҡаҙағстандың мәғариф һәм фән министрлығының Фән буйынса комитеты ҡарамағындағы "Ғалимдар йорт"он һәм Үҙәк ғилми китапханаһын ҡушыу юлы менән, «Ғылым ордасы» дәүләт предприятиеһы ойошторолдо.
Һирәк китаптар музейы экспозицияһын ойоштороу сиктәрендә, ғилми китапхана фондының бер өлөшө унда тапшырылды.
Китапхана фонды
Фонд составына: XIX—XX быуат ҡаҙаҡ телендәге ғилми әҙәбиәт; рус китабының һирәк осрай торған баҫмалары — авторҙар үҙҙәре йәшәгән дәүерҙә сыҡҡан баҫмалар, боронғо славян баҫмаларының һирәк осраған китаптары; XVII—XVIII быуаттағы гражданлыҡ баҫмалары; художестволы биҙәү һәм полиграфия башҡарылышы буйынса иҫ киткес сифаттарға эйә булған китаптар; XVI—XIX быуат баҫмалары; XII—XIX быуат көнсығыш баҫмалары; автографтар, фотодокумент материалдары ингән «Казахстаника» фонды; ҡулъяҙмалар фонды — фольклор материалдарының, Ҡаҙағстан тарихына, иҡтисадына һәм мәҙәниәтенә ҡараған ҡулъяҙма документтарҙың ҙур йыйынтығы; Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһының учреждениелары Ғилми советында яҡланған диссертациялар фонды;   буйынса алынған микрофильмдар һәм микроиғландар, әҙәбиәт фонды инә.
КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә
КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә — Континенталь хоккей лигаһының алтынсы чемпионаты. Турнирҙа 8 илдән (Рәсәй, Белоруссия, Латвия, Украина, Ҡаҙағстан, Чехия, Словакия һәм Хорватия) 28 команда ҡатнаша. Даими чемпионат 2013 йылдың 4 сентябрендә Асыш кубогы өсөн Гагарин кубогының ғәмәлдәге еңеүсеһе «Динамо» (Мәскәү) үткән плей-офф финалсыһы «Трактор» араһында уйын менән башлана һәм 2014 йылдың 4 мартында тамамлана. 30 ғинуарҙан 25 фераленә тиклем КХЛ даими миҙгелдә Ҡышҡы Олимпия уйындары үткәнгә күрә 27 көнлөк тәнәфес ала. Плей-офф уйындары 2014 йылдың 7 мартынан алып 30 апреленә тиклем үтә.
Даими чемпионат һөҙөмтәләре буйынса Континент кубогы еңеүсеһе билдәләнде: «Динамо» (Мәскәү) был трофейҙы тәү тапҡыр еңә, уның артында «Металлург» (Магнитогорск) һәм СКА хоккей клубтары урынлаша.
Лига составына Владивостоктан «Адмирал» һәм Хорватияның баш ҡалаһы Загребтан «Медвешчак» хоккей клубтары алына.
Финал серияһында 4:3 иҫәбе менән «Лев» хоккейсыларын еңеп, «Металлург» (Магнитогорск) үҙ тарихында тәү тапҡыр Гагарин кубогын яулай. Плей-оффҡа эләкмәгән командалар өсөн уҙғарылған Өмөт кубогын «Авангард» (Омск) еңә.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2013 йылдың 27 апрелендә «Адмирал» КХЛ-ға алына. Ә 29 апрелдә Хорватиянан «Медвешчак» КХЛ-дың 28-се командаһы була. «Адмирал» Чернышёв дивизионына инә, ә «Медвешчак» — Бобров дивизионына. «Торпедо» Көнсығыш конференцияһына күсә. «Динамо» (Мәскәү) Бобров дивизионынан Тарасов дивизионына күсә, ә ЦСКА кире юл менән бара.
Драфт 2013
5-се юниорҙар драфты 25-26 майҙа Донецк ҡалаһының «Дружба» аренаһында үтә. Драфт-лотерея һөҙөмтәләре буйынса беренсе булып һайлау хоҡуғы «Амур» клубына тейә. Беренсе номер аҫтында һаҡсы Дмитрий Осипов һайлана. Бөтәһе 174 хоккейсы һайлана. Яңы клубтар һәр раундта һуңғы булып һайлай.
Киңәйеү драфты
КХЛ тарихында икенсе киңәйеү драфты Мәскәүҙә КХЛ офисында 17 июндә үтә. Был драфта «Локомиотивтан» башҡа тик Рәсәй клубтары ғына ҡатнаша. 12 июнгә тиклем һәр команда драфтҡа сыҡҡан биш кешенән торған исемлектәр төҙөргә тейеш ине. Һәр клубтан «Адмирал» бер уйынсыны ғына һайлай ала инеа. Драфт барышында «Адмирал» 19 уйынсы һайлай — 1 ҡапҡасы, 4 һаҡсы һәм 14 һөжүмсе.
Даими чемпионат
Даими чемпионатта һәр команда бөтә клубтар менән икешәр уйын (берәү — өйҙә, берәү — ҡунаҡтарҙа) үткәрә. Бөтәһе 54 уйын. Иң күп мәрәй йыйған команда даими беренселектең еңеүсеһе тип билдәләнә һәм уға Континент кубогын бирәләр.
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдә Гагарин кубогының финалсылары Мәскәүҙән «Динамо» һәм Силәбенән «Трактор» хоккей клубтары осраша. Мәскәү хоккейсылары үҙ майҙансығында 5:1 иҫәбе менән еңә һәм кубокты үҙенә ала.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
КХЛ тарихындағы алтынсы йондоҙҙар уйыны тәүҙә Прагала үтергә тейеш ине, әммә аҙаҡтан был сараны Братиславаға күсереләр.
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифт менән плей-офф уйындарына эләккән командалар билдәләнгән.
Курсив менән плей-офф уйындарына эләкмәгән һәм Өмөт кубогында ҡатнашҡан командалар билдәләнә.
Көнбайыш конференцияһы
1. «Динамо» М — 8. «Локомотив» 3-4 (3:2 ө.в., 2:1, 1:2, 2:3 ө.в., 1:0 ө.в., 0:6, 1:5)
3. «Лев» — 6. «Медвешчак» 4-0 (4:3, 5:2, 2:5, 2:3)
4. «Донбасс» — 5. «Динамо» Р 4-3 (5:2, 3:1, 3:7, 4:1, 1:2, 1:2, 3:1)
Көнсығыш конференцияһы
1. «Металлург» Мг — 8. «Адмирал» 4-1 (3:1, 5:3, 3:4 ө.в., 3:2 ө.в., 4:3 ө.в.)
2. «Барыҫ» — 7. «Автомобилист» 4-0 (3:2 ө.в., 5:4 ө.в., 2:1, 2:1)
3. «Аҡ Барс» — 6. «Себер» 2-4 (1:3, 3:2 ө.в., 1:7, 6:3, 0:1, 2:3 ө.в.)
4. «Салауат Юлаев» — 5. «Торпедо» 4-3 (1:3, 0:1, 2:1 ө.в., 4:2, 4:2, 2:6, 2:1).
Флогистон
thumb|275px|right|17 быуаттағы флогистон теорияһы — яныу процесын аңлатыу өсөн барлыҡҡа килә. Флогистон (теплород) (грексә phlogistos — яныусан) — грек һүҙе, `яныусан` тигәнде аңлата; барлыҡ яныусан есемдәр составында булған һәм яныу процесын тәьмин иткән махсус яныусан матдә; ХVIII быуатта химияла өҫтөнлөк иткән хаталы фекер ; VIII—XIX быуаттарҙа йәшәп килгән фекер буйынса, кеше аңынан тыш һәм уға бәйһеҙ рәүештә йәшәгән ауырлығы булмаған, йылылыҡтың бер есемдән икенсе есемгә күсеүен тәъмин иткән матдә.
КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
2. СКА — 8. «Локомотив» 2-4 (1:0, 4:5 ө.в., 1:4, 6:1, 2:3, 0:2)
Флогистон
Был термин XVIII быуатта Иоганн Бехер һәм Герг Штал тарафынан яныу процесын аңлатыу өсөн индерелә. Яныу процесында флогистон ауырлығы булмаған шыйыҡса рәүешендә буленеп сыға, тип фекерләйҙәр улар. Ул ваҡытта металл — «ер» менән флогистон берләшмәһе тип уйлайҙар. Металл янған ваҡытта «ер» менән флогистонға тарҡала. Янған ваҡытта металдың массаһы артыуын флогистондың тиҫкәре массаһы булыуы менән аңлаталар.
КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә
Көнбайыш конференцияһы
3. «Лев» — 4. «Донбасс» 4-2 (5:2, 3:4 ө.в., 3:2 ө.в., 1:3, 3:1, 1:0)
Флогистон
Был тәғлимәт XIX быуат урталарында тәбиғәтте өйрәнеүселәр тарафынан кире ҡағыла. Был турала термодинамика тарихын ҡарағыҙ.
КХЛ 2013/2014 йылдар миҙгелендә
Көнсығыш конференцияһы
1. «Металлург» Мг — 6. «Себер» 4-0 (3:2 ө.в., 3:2, 2:1 ө.в., 3:2)
2. «Барыҫ» — 4. «Салауат Юлаев» 2-4 (2:3 ө.в., 5:2, 2:5, 2:3 ө.в., 2:1, 2:3)
Конференциялар финалы
3. «Лев» — 8. «Локомотив» 4-1 (3:0, 2:1, 3:0, 2:3 ө.в., 3:2)
1. «Металлург» Мг — 4. «Салауат Юлаев» 4-1 (3:2, 3:2 ө.в., 0:4, 1:0, 1:0 ө.в.)
Гагарин кубогы финалы
1. «Металлург» Мг — 3. «Лев» 4-3 (0:3, 4:1, 2:3, 5:3, 2:1 ө.в., 4:5 ө.в., 7:4)
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Бишенсе уйын
Алтынсы уйын
Етенсе уйын
Өмөт кубогы
* «Спартак» Өмөт кубогында финанс ҡыйынлыҡтары булғанға ҡатнашмай.
Шпенглер кубогы
2013 йылдың 26—31 декабрендә Швейцарияла үткән турнирҙа КХЛ-дан бер клуб була. Мәскәүҙән ЦСКА төркөм этабында «Рочестер Американс» командаһын еңә (4:3) һәм «Женева-Серветт» хоккей клубына отола (3:4 ө.в.). Сирекфиналда Рәсәй командаһы Чехиянан «Витковице» өҫтөндә еңеүгә өлгәшә (3:2 ө.в.), ә ярымфиналда турнир хужалары «Давос» командаһынан көслөрәк булалар (5:4 Б). ЦСКА финал менән бергә биш көн эсендә биш уйын үткәрә, шуға күрәлер финалға көстәре ҡалмай — «Женева-Серветт» хоккей клубына тағы отола (3:5).
КХЛ бүләктәрен тапшырыу церемонияһы
КХЛ трофейҙары бүләктәр тапшырыу церемонияһы Мәскәүҙә 28 майҙа үтә.
Муглан-Еган
Муглан-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Аган йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кашкалак
Кашкалак — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Барда йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнбайыш Двина
Көнбайыш Двина (Заходняя Дзвіна, Латвияла — Да́угава, Daugava, Daugova, Vēna) — Көнсығыш Европалағы йылға. Рәсәй, Белоруссия һәм Латвия территориялары буйлап аға.
География
Көнбайыш Двина оҙонлоғо — 1020 км: 325 км — Рәсәй Федерацияһы, 328 км — Белоруссия һәм 367 км — Латвия территорияларына ҡарай.
Көнбайыш Двина йылғаһы Охват күлендә башлана һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан йүнәлә, Витебсктан һуң төньяҡ-көнбайышҡа борола. Көнбайыш Двина Балтик диңгеҙенең Рига ҡултығына дельта барлыҡҡа килтереп ҡоя.
Бассейн майҙаны — 87,9 мең км². Йылға селтәренең тығыҙлығы — 0,45 км/км².
Үрге ағымында киңлеге 0,9 км-ға тиклем, урта ағымында — 1—1,5 км, түбәнге ағымында — 5—6 км.
Төп ҡушылдыҡтары: Улла, Нетесьма, Велеса, Межа, Каспля, Ушача, Дисна, Лауцеса, Илуксте, Кекавиня, Волкота, Торопа, Лучоса, Оболь, Полота, Дрисса, Дубна, Айвиексте, Персе һәм Огре.
Йылға буйындағы ҡалалар: Андреаполь, Көнбайыш Двина, Велиж, Витебск, Бешенковичи, Полоцк, Новополоцк, Дисна, Верхнедвинск, Друя, Краслава, Даугавпилс, Ливаны, Екабпилс, Плявиняс, Айзкраукле, Яунелгава, Лиелварде, Кегумс, Огре, Икшкиле, Саласпилс һәм Рига.
Йылғалағы эшләүсе ГЭС-тар: Плявиняс, Рига, Кегумс. Шулай уҡ йылғала Полоцк, Витебск, Үрге Двина, Даугавпилс ГЭС-тары төҙөлә.
Усть-Үгеҙ
Усть-Үгеҙ, Йүгеҙтамаҡ (Усть-Югуз) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452546, ОКАТО коды — 80223813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мөхәммәд мәсете
Мөхәммәт мәсете (Məhəmməd məscidi), Һыныҡ-ҡала исеме бар (Sınıqqala məscidi — «емерелгән ҡала» ) — Әзербайжанда Баҡы ҡалаһының тарихи урыны Ичери-шәһәрҙә урынлашҡан XI быуат мәсете.
Әҙип
Әҙип — әҙәби ижад менән шөғөлләнеүселәрҙең барыһын да: шағирҙарҙы, прозаиктарҙы, драматургтарҙы һәм әҙәбиәт ғилеме ғалимдарын ололап, ҙурлап әйтелә торған уртаҡ исем. Ул ғәрәп телендә белемле, ижадсы тигәнде аңлата.
Мөхәммәд мәсете
Мәсеттең «Сынык-кала» исеме адмирал Матюшкин етәкселегендә 1723 йылда, 15 караптан торған, Рәсәй эскадрильяһының Фарсы походынан һуң ҡалған. Урыҫ эскадрильяһы диңгеҙ яғынан килеп, ҡалаға бирелергә тигән ультиматум яһай. Ультиматум кире ҡағылғас урыҫ караптары ҡаланы бомбаға тота. Бер снаряд мәсет манараһын емерә. . Шул ваҡытта көслө ел сығып, елкәнле караптарҙы диңгеҙгә алып китә. Ҡала халҡы был күренеште илбаҫарҙарға Аллаһ язаһы тип ҡабул итә. Шул ваҡиғанан бирле, XIX быуат уртаһына тиклем, ҡаршылык символы булараҡ, мәсет манараһы төҙәтелмәй. Әзербайжанда был боронғо яҙмаһы һакланған беренсе ислам ҡоролмаһы. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә мәсет Шах мәсете тип билдәләнә .
Архитектура
Ишек янында ғәрәп телендә яҙма һаҡланған. Унда 471 һижрә йылда (1078/79) мәсетте Әбү Бәкр улы Мөхәммәт төҙөгән, тип яҙылған. .
Саруа (йылға)
Саруа — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һалдыбаш йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км. Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1985).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Йылғаның ҡушылдыҡтары
Әлекүҙрә сағылдары һәм уларҙың Кәрим, Алёшкин, Уҫаҡлы, Үләнле, Ҡыҙылташ, Һалабаш, Асҡан һ.б. ҡушылдыҡтарынан тора
Ландшафты
Ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡара ылыҫлы‑киң япраҡлы урмандарҙан ғибәрәт, кәҫле‑карбонатлы һәм кәҫле көлһыу тупраҡтарҙағы болондар осрай. Басс. майҙанының 90 %‑ын урман ҡаплаған.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мцхета
Мцхета (მცხეთა) — Грузияның Арагви һәм Кура йылғалары ҡушылған ерҙә урынлашҡан ҡалаһы. Мцхета-Мтианети крайының административ үҙәге; Тбилисинан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ҡала халҡы — 7 940 кеше (2014 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте).
Тарихы
Грузияның бик боронғо ҡалаһы, уға нигеҙ беҙҙең эраға тиклем V быуатта һалына. Риүәйәт буйынса, ҡалаға нигеҙҙе легендар Мцхетос һала. «Картлос батша үлгәндән һуң уның ҡатыны ерҙе уландары араһында бүлә. Өлкән улы Мцхетос — Арагви һәм Мтквари (Кура) йылғалары ҡушылған урынға төпләнә, ҡала төҙөй һәм уны үҙ исеме менән атай».
XIX быуатта йәшәгән испан авторы Хуан Ван-Хален, был урында булып, Мцхета тураһында түбәндәге мәғлүмәтте яҙып ҡалдыра: Нух пәйғәмбәр тоҡомдарының береһе Месхет, ҡалаға нигеҙ һалып, уны үҙенең баш ҡалаһы итеп һайлай, сөнки был урын йәшәү өсөн бик уңайлы була. Ҡала бөтә донъя һыу ташҡынынан һуң Нух пәйғәмбәр кәмәһе барып туҡталған Арарат тауынан байтаҡ ҡына алыҫлыҡта урынлашҡан.
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта Картлий батшаһы Азо (Азови) Мцхетаны Картлий батшалығының [ <span style="" title="не указан источник на утверждение (26 августа 2018)">сығанаҡ 306 көн күрһәтелмәгән ] баш ҡалаһы тип иғлан итә. Беҙҙең эраға тиклем V быуат аҙағынан Картлий батшалығының баш ҡалаһы Тбилисиға күсерелә. Самеба ғибәҙәтханаһының төҙөлөшө тамамланғанға тиклем Грузия Патриархы кафедраһы Мцхетала урынлашҡан була.
Ҙур Мцхетаның иҫке райондары: Саркине, Цицамурь, Накулбакеви, Карсани, Мухатгверди, Калоубани-Кодмани.
Армази ҡәлғәһенең (Армазцихе) нығытылған резиденцияһы, Бебрисцихе һәм ҡала биҫтәләренең ҡалдыҡтары, ҡәберлектәр, шулай уҡ Самтавро монастыры комплексы (XI быуаттың төп ҡорамы) һәм кафедраль Светицховели кафедраль соборы ошонда урынлашҡан. Мцхета янында илдәге иң боронғо Джвари монастырь ҡорамы (VI быуат), Шио-Мгвимский монастыры урынлашҡан. Төбәктең мәҙәни ҡомартҡылары ЮНЕСКО тарафынан һаҡлана һәм бөтә донъя мираҫына ҡарай.
Алжирҙа шарап етештереү
Алжи́рҙа шарап етештереү Антиклыҡҡа — атап әйткәндә, Карфаген һәм Боронғо Рим хакимлығы осорона барып тоташа. ХХ быуаттың беренсе яртыһында виноград ағасы биләгән майҙан 396 000 гектарға, ә йыллыҡ шарап етештереү 18 000 000 гектолитрға етә, һәм был осор Француз Алжиры дәүерендә илдә шарапты иң күп эшләгән мәл тип иҫәпләнелә. Икенсе донъя һуғышынан һуңғы йылдарҙа Алжир шарабы хаҡы дөйөм донъя хаҡтарынан юғарыраҡ була, әммә шуға ҡарамаҫтан, ул Франция колониаль биләмәләренән сыҡҡан импорттың 22 процентын ғына тәшкил итә. 1962 йылда Алжир, бойондороҡһоҙлоҡ алып, шарап һатыуҙағы төп баҙарҙы юғалтҡандан һуң шарап етештереү ҡырҡа кәмей, ләкин ил элеккесә шарап етештереү буйынса икенсе һәм Африка континентының бөтә илдәре араһында шарап экспортлау буйынса бишенсе урынды биләй.
Тарихҡаса булған дәүерҙән алып XVIII быуатҡа тиклем
Борон замандан ҡырағай виноград (йәки урман винограды) Алжирҙың Урта диңгеҙ ярҙарында ағас олонона уралып үҫер булған. Виноград емеше еләк ҙурлығында ғына була, уны берберҙар өлгөргән сағында йәки киптереп тә ашаған.
Карфагендә йәшәүселәр, ҡырағай винограды сәскәһендәге һеркә менән баҡса виноградын һеркәләндереп(Vitis vinifera silvestris с Vitis vinifera sativa) тәүҙә уны Бон моронона ултырта, шунан инде бөтә яр буйы биләмәләренә таратып ултырта башлайҙар. Виноградтың урындағы сорттары нигеҙендә барлыҡҡа килгән яңы төрө ашхана виноградтарында һаҡланып ҡалған: улар хәҙер кабиль сорты тип йөрөтөлә. Буласаҡ Алжир территорияһын Рим дәүләте яулап алғас, был ерҙәр культуралы эшкәртелә башлай. Унда бойҙай ҙа үҫтерелә, ләкин Цезарея Мавритания (хәҙерге заманда Шершель), Гиппон (Аннаба) йәки Куикуль (Джемила) кеүек ҡалаларҙа шарап эшләү традициялары һаҡланып ҡала. Виноград һәм виноград үҫтереүселәрҙең һүрәттәре сағылдырылған мозаикалар беҙҙең көндөргө тиклем һаҡланып ҡалған.
VII быуатта был ерҙәрҙе ғәрәптәрҙең баҫып алыуы төбәктә виноград үҫтереү кәсебенә кире йоғонто яһай, ашхана виноградын үҫтереү дауам итһә лә, исламда тыйылған шөғөл булараҡ, шарап етештереү тыйыла. Шуның менән бергә виноград үҫтереү һәм шарап етештереү менән шөғөлләнеүҙе ташламаған ҡайһы бер бербер ҡәбиләләрендә ислам дине киң таралыу алмай. Шул осор сәйәхәтселәренең баҙарҙарҙа татлы хөрмә (финик), баллы һәм йөҙөм шараптарын табырға мөмкин булыуы тураһындағы хәтирәләре һаҡланған.
Алжир йәһүдтәре рөхсәт ителгән (кошерный) шарап етештереүҙе дауам итә. Оранияға күсенеп килеп йәшәй башлағас, испандар виноград үҫтереүҙе ҡайтанан тергеҙә. Шарап етештереүселәрҙең даими клиенттары: төрөк янычарҙары, христиан динен тотҡан ҡолдар, Европаның һәм сауҙа суднолары экипаждары. Ғосманлы Алжир подданныйҙары ла йәшереп кенә шарап ҡулланыуға әүәҫ була.
XIX быуат
1830 йылда француздар баҫаҡынсылығы башланыр алдынан Алжир виләйәтендә виноград үҫтерелгән майҙан ни бары 2000 гектар ерҙе биләгән була. Виноград үҫентеләре башҡа культуралар сәсәелгән баҫыуҙарҙы бер-береһенән айырыу өсөн генә файҙаланылған була. Ә йөҙөм емеше яңы өлгөргән көйө лә, ҡоро килеш тә аҙыҡ итеп ҡулланыла.
1836 йылда француз маршалы Клозель Буфарик торлаҡ пункты тирәһендә ауыл хужалығы производствоһын юлға һалырға тырышып ҡарай, әммә 1839 йылда хәрби хәрәкәттәр башланыу сәбәпле, уның тырышлыҡтары уңышһыҙлыҡҡа осрай.
Был ерҙәрҙе беренселәрҙән булып эшкәртә башлағандар иген игеүҙе хуп күрә, сөнки был культураны игеү әллә ни ҙур сығымдар талап итмәй. Ә уртаса сифатлы шарап Франциянан һәм Испаниянан һатып алына. 1841 йылда Клозель урынына килгән маршал Бюжо был илдә шарап етештереүҙе юлға һалырға ҡарар итә һәм Алжирҙың ауыл хужалығы йәмғиәтенә виноградсыдыҡты үҫтереү планын төҙөргә ҡуша.
Эште башлап ебәреү бик оҙаҡҡа һуҙыла һәм бик ҡатмарлы була.1851 йылда 41 үҙәк был ерҙәргә килеп төпләнгәндәргә Франциянан килтерелгән виноград сыбыҡсалары таратып бирелә, әммә уларҙың бик аҙы ғына төплөнеп үҫеп китә. Шуға ҡарамаҫтан 1858 йылда виноград биләгән майҙан 4374,72 гектарға барып етә, ә 1861 йылда был культура 5564,49 гектар ерҙе биләй. Виноград баҡсалары, нигеҙҙә, Алжирҙың өс провинцияһында урынлаша: Алжир (2352,30 гектар), Оран (2574,85 гектар) һәм Константин (637,34 гектар). Аҡ һәм ҡыҙыл шарап етештереү 36 682 гектолитрға етә. 1861 йылда генерал-губернатор маршал Пелисье Алжир ҡалаһы янында, дөрөҫөрәге Бирхадем һәм Бир-Морат-Раисала ике шарап ҡойоу хужалығын аса. Бир-Морат-Раисалағыһы ныҡлап аяҡҡа баҫа һәм ваҡыт үтеү менән бик ҙур шарап ҡойоу хужалығына әйләнә, хәҙер ул 6500 гектар майҙанды биләй.
Илдә әкренләп шарап ҡойоу эше киң тарала, 1862 йылда Лондонда үткән Бөтә донъя күргәҙмәһендә Алжир шарабын 80 тирәһе етештереүсе күргәҙмәлә ҡатнашыусылар иғтибарына тәҡдим итә.
1868 йылда кардинал Лавижри Мезон-Каррела Улид-Адда хужалығында виноград баҡсаһын булдыра. Бында етештерелгән шарап тәүҙә тик ғибәҙәт ҡылыу ихтыяждары өсөн генә ҡулланыла, әммә 1930 йылда хужалыҡта шарап етештереү күләме йылына 50 000 гектолиртрғаса барып етә, өҫтәүенә, бында етештерелгән шараптарҙың ҡайһы бер маркалары киң танылыу ала бара.
1875 йылдан башлап, Франция һәм Европалағы виноград баҡсаларын филлоксера ҡырғандан һуң, Алжир вино етештереүселәрҙең «мәккәһенә» әүерелә. Алжирҙың генерал-губернаторы Альфред Шанзиға Франция мөгәрәптәрен Алжир шарабы менән тултырыу мөмкинлеге тураһындағы хәбәр ҙә килеп төшә: 1880 йылдан башлап Эро, Гар һәм Од департаменттарынан виноград үҫтереүселәр Алжирға килә башлай һәм илдең төньяҡ-көнбайыш ярында төпләнә. Бер нисә йыл эсендә 125 000 гектар ерҙә виноград баҫыуҙарын булдырып, улар Алжирҙың йөҙөн үҙгәртә. Тотош йөҙ йылға шарап Алжирҙың төп килем сығанағы була, уны етештереү 1851 йылдың 11 ғинуарында сыҡҡан законға ярашлы хуплана, уның буйынса метрополияға ауыл хужалығы аҙыҡ-түлеген индергәндә кәсепсе пошлиналарҙан азат ителә. «Алжир банкы» был ерҙәргә килеп төпләнгәндәргә виноград баҫыуҙарын булдырыу һәм кәрәкле ҡорамалдар һатып алыу өсөн фондтар тәҡдим итә, шул уҡ ваҡытта банк ҡәтғи рәүештә недоимкаларҙы түләттерә. Шуға ҡарамаҫтан, кредитҡа ихтыяж шул тиклем ҙур була, хатта улар был ихтыяжды тулыһынса тәьмин итә лә алмай.
Шул уҡ ваҡытта Францияла шарап етештереү тергеҙелә, ә Алжирҙа филлоксера сире килеп сыға. Бынан тыш, сауҙагәрҙәр юғары градуслы шараптарҙы талап итә башлай, ә уларҙы етештереү Алжирҙа юлға һалынмаған була. Ошо сәбәптәр арҡаһында Алжир шарабына ихтыяж кәмей. .
XХ быуаттың беренсе яртыһы
1914 йылға Алжирҙа виноград баҡсалары майҙаны 150 000 гектарға етә. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң виноград баҡсалары биләгән майҙан артҡандан-арта бара, 1918 йылда улар 171 723 гектар майҙанды биләй.
1930 йылда үткәрелгән Ауыл хужалығы конкурсында жюри Алжирҙа етештерелгән шараптарҙың ҡайһы бер сорттарының тәме бордоның иң яҡшы сорттары тәменән айырылмауын таный. Шулай уҡ күләм һәм етештереү арта: мәҫәлән, Буфарик кооперативы шарап етештереү күләмен ға арттырыуҙы планлаштыра; Митиджела виноград баҡсалары ауыл хужалығы тәғәйенләнешендәге ерҙәрҙе тотошлайы менән биләй. Алжир һәм Оран порттарынан шарап тейәлгән караптар бер туҡтауһыҙ китеп тора.
1950 йылдан башлап шарап етештереү тотороҡлана, — виноград баҡсалары 380 000 гектар майҙанды биләй, һәм йылына 16 000 000 гектолитр шарап етештерелә.
Алжирҙан экспортҡа сығарылыусы тауарҙар араһында шарап төп урынды биләй, шул уҡ ваҡытта Францияға индерелгән сит ил тауарҙары араһында ла ҙур ғына урынды алып тора. Ә бит Алжир шарабы әллә ни арзан булмай, хатта тап Алжир шарабы донъя баҙарында шараптың хаҡын күтәреүҙә төп ролде уйнай, сөнки ул грек, испан һәм португал шараптарынан 75 проценҡа ҡиммәтерәк була.
1962 йылда Алжирҙың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгән мәлдә виноград баҡсалары 350 000 гектарҙы биләй, һәм илдә йылына шарап етештереү 14 000 000 гектолитрҙан 18 000 000 гектолитрға тиклем шарап етештерелә. Ауыл хужалығы ерҙәренең ни бары 10 процентын ғына биләгән йөҙөм баҡсалары табыштың 30 процентын тәьмин итә. Виноград үҫтереү менән 32 140 ғаилә шөғөлләнә.