cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Будённый Семён Михайлович
Һуғыштар араһы
1935 йылдың 22 сентябрендә яңы персональ званиелар индерелә. Шул уҡ йылдың ноябрендә ЦИК һәм Совнарком биш иң күренекле совет полководецтарына яңы хәрби званиеһы бирә — Советтар Союзы Маршалы. Уларҙың араһында Буденный ҙа була. ВКП (б) Үҙәк комитетының февраль-март (1937) пленумында Н. И. Бухарин һәм А. И. Рыков тураһында бәхәстәрҙә уларҙы партиянан сығарыу, хөкөмгә һәм атыуға тарттырыу яҡлы була. 1937 йылдың май айында М. Н. Тухачевскийҙы һәм Я. Э. Рудзутакты партиянан сығарыу буйынса һораулама үткәргәндә: «Һис шикһеҙ, ЗА. Был кәбәхәттәрҙе язалар кәрәк», тип яҙа. СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы составына инә. 1937 йылдың 11 июнендә «хәрби-фашист заговоры» исеме аҫтында билдәле эш ҡарала (М. Н.Тухачевский һ.б. эше) һәм хәрби начальниктар атыуға хөкөм ителә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Юғары башкомандование Ставкаһы составына ингән, Мәскәүҙең оборонаһында ҡатнашҡан, Ставканың армиялар резервы ғәскәрҙәре төркөмө менән (1941 йылдың июне) етәкселек иткән, һуңынан — Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлешендәге ғәскәрҙәр главкомы (1941 йылдың июль — августы), Резерв фронты командующийы (1941 йылдың сентябрь — октябре), Төньяҡ-Кавказ йүнәлешендәге ғәскәрҙәр главкомы (1942 йылдың апрель-майы), Төньяҡ-Кавказ фронты командующийы (1942 йылдың май-августы).
Будённыйҙың тәҡдиме буйынса совет командованиеһы 1941 йылдың йәйендә яңы кавалерия дивизиялары ойошторола башлай, йылдың аҙағында өҫтәмә рәүештә 80-дән артыҡ еңел типтағы кавалерия дивизиялары туплана (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был Г. Жуков башланғысы менән эшләнә ). 1941 йылдың июль — сентябрь айҙарында Будённый УССР территорияһына немец баҫыусыларының юлында торған Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлешендәге (Көньяҡ-Көнбайыш һәм Көньяҡ фронттар) ғәскәрҙәрҙең баш командующийы була.
Август айында маршал Буденный бойороғо буйынса Запорожьела НКВД-ның 157 полкы саперҙары ДнепроГЭСты шартлаталар. Ҡапыл ауҙарылған тулҡын ағымында немец һалдаттары ла, Ҡыҙыл Армияһы һалдаттары ла һәләк була. Ғәскәрҙәрҙән һәм ҡасҡынсыларҙан башҡа, уйһыу ерҙәрҙә һәм яр буйы зонаһында бик күп унда эшләгән кешеләр, урындағы халыҡ, мал һәләк була. Ҙур тиҙлек менән Днепр буйындағы туғайҙарҙы һыу тулҡыны баҫа. Бер сәғәт эсендә Запорожьеның аҫҡы өлөшө сәнәғәт ҡоралмалары запастары менән бергә тулыһынса ағып китә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, совет ғәскәрҙәре һәм халыҡ араһындағы юғалтыуҙар һаны ныҡ арттырылған. Сентябрҙә Будённый Ставкаға ҡамау хәүефенән ғәскәрҙәрҙе ситкә алып китеү тәҡдиме менән телеграмма ебәрә, шул уҡ ваҡытта фронттың командующийы М. П. Кирпонос Ставкаға ғәскәрҙәрҙе ситләштереү ниәте юҡлығы тураһында хәбәр итә. Һөҙөмтәлә Буденныйҙы Сталин Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеше баш командующийы вазифаһынан бушата, уның урынына С. К. Тимошенко ҡуйыла.
Артабан — Резерв фронты командующийы (сентябрь-октябрь 1941 йыл), главком Төньяҡ-Кавказ йүнәлеше главкомы (апрель — май 1942 йыл), Төньяҡ-Кавказ фронты командующийы (май — август, 1942 йыл). 1943 йылдың ғинуарынан — Ҡыҙыл армия кавалерияһы командующийы, ә 1947—1953 йылдарҙа бер үк ваҡытта СССР-ҙың йылҡысылыҡ буйынса ауыл хужалығы министры урынбаҫары. 1943 йылда Буденныйҙың башланғысы буйынса Мәскәү йылҡысылыҡ зоотехник институты тергеҙелә.
Һуғыштан һуңғы эшмәкәрлеге
1953 йылдың майынан 1954 йылдың сентябренә тиклем — кавалерия инспекторы, 1954 йылдан — СССР-ҙың оборона министры ҡарамағында, ДОСААФ үҙәк комитеты президиумы ағзаһы, уның наградной комиссияһы рәйесе. Совет — монгол дуҫлығы йәмғиәте рәйесе була. 1958 йылдың 1 февралендәге СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы, 1963 йылдың 24 апрелендәге, 1968 йылдың 22 февралендәге Указдарына ярашлы Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1939—1952 йылдарҙа КПСС-тың Үҙәк комитеты ағзаһы (1934—39 йылдарҙа һәм 1952—1973 йылдарҙа — кандидат). ВЦИК-тың һәм ЦИК СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы. 1—8-се саҡырылыштары СССР-ҙың Юғары Советы депутаты, 1938 йылдан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
1973 йылдың 26 октябрендә Семен Михайлович Буденный 91 йәшендә Мәскәүҙә башына ҡан һауыуҙан вафат була. 30 октябрҙә Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль диуарында ерләнә. Ҡәберендә һәйкәл ҡуйылған. Буденныйҙың ҡатыны Мария Васильевна 2006 йылда 90 йәшендә вафат була, ул иренән 33 йәшкә кесе була. Новодевичье зыяратында ерләнгән. [[Файл:1974_CPA_4360.jpg|мини|Советтар Союзы Маршалы Семен Михайлович Буденный
СССР-ҙың маркаһы 1974 йыл]]
Замандаштар фекере
Константин Симоновтың Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеше штабының элекке начальнигы, генерал-полковник А. П. Покровский менән һөйләшеүенән Будённый — бик үҙенсәлекле кеше. Тыумыштан талантлы, халыҡсан аҡыллы, айыҡ фекерле кеше. Уның тиҙ арала хәлгә төшөнә торған һәләте булды. Ул үҙе мәсьәләнең сиселешен тәҡдим итмәй ине, үҙе бындай тәҡдим яһар өсөн хәл-торошто ла белмәй ине, әммә уға һөйләп биргән саҡта, мәсьәләнең сиселешен тәҡдим иткәндә, теге йәки был ғәмәлдәр программаһын, ул, беренсенән, хәлдең айышына бик тиҙ төшөнә һәм, икенсенән, ҡағиҙә булараҡ, иң рациональ сиселештәрҙе тотоп ала ине. Һәм быны ул кәрәк хәтле тәүәккәллек менән эшләне.
Атап әйткәндә...уға Киев операцияһындағы хәлдәр торошо тураһында хәбәр иткәс һәм ул уға төшөнгәс, әһәмиәтен билдәләгәс, уға Ставка алдында Киев тоғынан сигенеү тураһында тәҡдимде штаб еткергәндән һуң, ул шундуҡ тәҡдимде ҡабул итә һәм кәрәкле телеграмманы Сталинға яҙа. Был аҙымдың һөҙөмтәләре уның өсөн хәүефле һәм ҡаты булыуына ҡарамаҫтан ул быны ҙур ҡыйыулыҡ менән эшләне.
Шулай килеп сыҡты ла! Нәҡ ошо телеграммаһы өсөн ул Көньяҡ-Көнбайыш йүнәлеше командующийынан бушатылды һәм уның урынына Тимошенко тәғәйенләнде.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Урамдар — Серпухов, Сальск, Серафимович, Липецк, Краснодар, Тверь, Тула, Элиста, Брест, Луганск, Красноград, Архангельск, Белгород, Дзержинск, Глазов, Екатеринбург, Симферополь, Волгоград, Аҡтүбә, Минск, Витебск, Гродно, Гомель, Бишкек, Тетиев, Тамбов, Одинцово, Алматы.
Проспекттар — Мәскәү, Санкт-Петербург, Будённовск, Тольятти (бульвар), Новочеркасск, Дондағы Ростов, Ростов өлкәһенең Пролетарск ҡалаһы (Будённый тыҡрығы), Аксай.
Һәйкәлдәр:
Музейҙар:
Мөслимов Павел Ильич
Спорт карьераһы
Павел Мөслимов шәхси яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә. 1995 йылда Антерсельвелағы донъя чемпионатында өлгәшә һәм спринтта көмөш призер була. Бер йылдан һуң Рупольдингта команда уҙыштарында көмөш миҙал яулай.
1998 йылда Наганолағы Олимпия уйындары нда Павел Мөслим эстафетала бронза миҙал яулай, 20 километрға шәхси уҙышта 17-се һөҙөмтә күрһәтә.
Донъя кубогы этаптарында Мөслимов иҫәбендә — 1996/1997 миҙгелендә 20 километрға шәхси уҙышта еңеү һәм 6 подиум.
Яңы Сөрмәт
Яңы Сөрмәт (Новосурметово) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — 80256845010.
Тарихы
Боронғо Сөрмәт ауылы буйынса архив материалдары һаҡланмаған тип әйтерлек. 1795 йылда үткәрелгән V рәүиз документтарына ярашлы Сөрмәттә 42 башҡорт, 57 типтәр (ерһеҙ башҡорт) йәшәй. 1859 йылда ауылда дөйөм иҫәпләгәндә 217 кешенең йәшәүе теркәлә. Ә 1870 йылда 209 башҡорт йәшәгән. 1920 йылда үткәрелгән совет рәүизе ауылда 248 башҡорттоң йәшәүен теркәй.
Яңы Сөрмәт ауылы XIX быуат аҙаһында барлыҡҡа килә. 1920 йылда ауылдағы V рәүиз документтарына ярашлы 75 ихатала 365 башҡорт йәшәй. Типтәрҙәр ауылға 1765 йылда индерелә (акт төҙөмәйенсә генә). Типтәрҙәрҙәрҙең бер өлөшө килешеү буйынса 1804 йылдың 18 июдендә индерелә. 1843 йылда 48 башҡортҡа 64 бот ужым игене, 192 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лыхма
Лыхма — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1400 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628173, ОКАТО коды — 71111912001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ростральный колонналары (Санкт-Петербург)
Ростральный колонналары— архитектура ҡоролмаһы, Санкт-Петербург ҡалаһының үҙәгендә, Васильев утрауының уғында урынлашҡан. XIX быуатта баш ҡала портының фонарҙары функцияһын үтәй.
Тарих
Ике Ростральный колонналары 1805—1810 йылдарҙа француз архитекторы Тома де Томон проекты буйынса төҙөлә, улар караптарҙың ростары (морондары өлөшө) менән Васильевский утрауының ике яҡтан биҙәп иторған. Был дәүләт диңгеҙ флоты ҡеүәтенең һәм илдең бөйөклөгөнөң кәүҙәләнеше булып тора һәм шулай уҡ боронғо рим йолаһы буйынса ҡулға алынған дошман караптарының ҡырҡып алынған морондары (ростары) менән колонналарҙы биҙәүҙе ҡабатлап эшләнгән күренеш.
Төҙөлөшө
Көньяҡ фонарь Оло Неваға юл күрһәткән (59.94306°N, 30.30694°W), ә төньяҡтағыһы Кесе Неваға (59.94472°N, 30.305°W) юл күрһәткән. Колонналар итәге янында ике ир һәм ике ҡатын-ҡыҙ фигуралары урынлашҡан, улар таралған фараздарға ярашлы, Рәсәйҙең бөйөк йылғаларын аллегорик рәүештә күрһәтә: уның төньяҡ колонна яғындағыһы — Волга һәм Днепр, көньяҡтағылары — Нева һәм Волховты һүрәтләй. Әммә был фараз сағыштырмаса күптән түгел барлыҡҡа килгән, ә скульптор Тома де Томон әйтеүе буйынса: «һәр колонна ҙур фигуралар менән биҙәлгән, улар диңгеҙ һәм коммерция аллаларының символы булып тора». Статуялар француз скульпторҙары Ж. Камберлен һәм Ж. Тибо моделдәре буйынса эшләнгән. Тәүҙә статуялар өсөн материал итеп бронза һайланған булған, ләкин уны эшкәртеү ҡыйын булғанлыҡтан, Гатчина районының Пудость ауылында сығарылған эзбизташтан эшләргә булалар. Төньяҡтағы колонна янындағы ир-ат һынын Жозеф Камберлен яһаған булһа, ҡалған фигураларҙы Жак Тибо яралтҡан.
Ватыуҙар
2011 йылдың 7 июле төнөндә көньяҡта торған Ростральный колоннаһын билдәһеҙ кешеләр эскә үтеп инеү маҡсаты менән асҡандар, архитектура һәйкәле зыян күрмәгән.
2011 йылдың 23 авгусы төнөндә билдәһеҙ ир-егет, бер Ростральный колоннаһы эсенә үтеп, газ үткәргестең вентилен асып, ут тоҡандырған. Хоҡуҡ һаҡлау органдары хәбәр итеүҙәренсә, быны күреп килеп еткән янғын һүндереүселәр факелды һүндереп өлгөрә. Фажиғә һөҙөмтәһендә бер кем дә зыян күрмәгән.
Сабутя-Соим
Сабутя-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Му-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ась-Ель
Ась-Ёль — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ловля йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Туғылым
Туғылым (урыҫ. Тугулым)— Рәсәй Федерацияһының ҡала тибындағы ҡасабаһы. Ул — Свердловск өлкәһендәге Туғылым районы административ-территориаль берәмегенең һәм Туғылым ҡала округы муниципаль берәмегенең үҙәге.
Географик урыны
Туғылым ҡасабаһы Көнсығыш идаралығы округының «Туғылым ҡала округы» муниципаль берәмегенең административ үҙәге Турин тигеҙлегенең урта өлөшөндә, Туғылым йылғаһы буйында (Пышма йылғаһының һул ҡушылдығы), Екатеринбург ҡалаһынан 248 км алыҫлыҡта (автотрасса буйынса 272 километр), Свердловск тимер юлының Екатеринбург — Төмән йүнәлешендә Туғылым тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 5 километр алыҫлыҡта һәм Төмәндән көнбайышҡа табан 56 километрҙа урынлашҡан. Ҡасаба аша Р351 Екатеринбург—Төмән федераль автотрассаһы (шулай уҡ Себер тракты тип тә атала).
Ась-Ель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туғылым
Географик урыны
2017 йылдың 1 октябренән өлкәнең 35-ОЗ законына ярашлы эшселәр ҡасабаһы ҡала тибындағы ҡасаба статусын ала.
Туғылым, Свердловск өлкәһе составында булыуына ҡарамаҫтан, Төмән өлкәһенә яҡын булғанға күрә, уның иҡтисади йоғонтоһонда тора, ғәмәлдә, уның иң яҡын ҡала яны булып иҫәпләнә. Хеҙмәт һәм башҡа төрлө миграция Екатеринбургҡа табан түгел, ә Төмән яғына әүҙемерәк бара.
Ҡасаба тарихы
С. У. Ремезовтың 1697—1711 йылдарҙа тултырылған һыҙмалар китабында Туғылым ауылы телгә алына. Атама, моғайын, себер татарҙары теленән алынғандыр, әммә тәүҙә ул йылға исеме булғанмы, әллә тораҡ пунты исемеме? Быныһы билдәһеҙ булып ҡала.
Ҡасаба исеме
«Туғылым» атамаһы, һис шикһеҙ, төрки сығышлы. «Туғул» һүҙе көньяҡ ҡаҙаҡтарҙа тауҙар араһындағы уйпатлыҡты аңлата, йәғни географик термин булып тора.
Туғылым — «соҡор». Ҡасаба үҙәге түбәнерәк урынды биләй.
Туғылым — «балыҡтарҙың ыуылдырыҡ сәсеү урыны». Иң ҙур Пышма йылғаһынан балыҡ тыныс йылғаға инә, тимәк, тәүҙә йылға исеме барлыҡҡа килгән, ярҙарындағы тораҡ пункттары һуңыраҡ барлыҡҡа килгән.
«Ҡатнаш», «ҡушылған». Туғылымда ямсылар, крәҫтиәндәр һәм башҡа ҡатлам кешеләре төпләнә.
Туғылым — ул ҡалын урманлы төбәк. Шуға туғын — туғынлау, йәғни туғын бөгөү һүҙе менән дә бәйле булыуы ихтимал.
Ҡасаба йылъяҙмаһы
1689 йылда Туғылым ауылы крәҫтиәндәренә һәм дәүләт хеҙмәтендә тороусы ҡатлам кешеләренә ошо ерҙе файҙаланыуға грамота бирелә. 1696 йылда Себер картографы һәм географы С. У. Ремезовтың һыҙма китабында Туғылым ауыл булараҡ телгә алына. 1712 йылда ямсы Г. Митрофанов Туғылым йылғаһы янында тире иләү оҫтаханаһын (кожевня) төҙөй.
1903—1860 йылда асылған Туғылым башланғыс училищеһы ике класлы итеп үҙгәртелә. 1924 йылда ауыл үҙәгендә Мәҙәниәт йорто асыла. 1926 йылда район дауаханаһы төҙөлә башлай. 1926 йылда почта бүлексәһе үҙ эшен башлай. 1927 йылда май заводына нигеҙ һалына. 1927 йылда изба-читальня (китапхана) асыла.
1930 йылда Туғылым леспромхозы ойошторола. 1931 йылда Туғылым халҡы йорттарына тәүге «Рекорд» радиорепродукторы ҡуйыла. 1932 йылда крәҫтиән йәштәре мәктәбе асыла. 1933 йылда сиркәү ябыла. 1934 йылда беренсе балалар баҡсаһы асыла. 1937 йылда беренсе тауышлы фильм күрһәтелә. 1931 йылда метеостанция төҙөлә. 1939 йылда Туғылым урта мәктәбенең тәүге сығарылышы була (15 кеше). 1940 йылда Пионерҙар йорто төҙөлә. 1950 йылда Мәҙәниәт йорто төҙөлә башлай. 1960 йылда район универмагы асыла. 1960 йылда урындағы радио эшләй башлай. 1960 йылда ете йыллыҡ музыка мәктәбе асыла.
1960 йылда беренсе телевизор һатып алына. 1961 йылда беренсе тапҡыр киң эранда кино күрһәтелә. 1962 йылда Туғылым ауылы эшселәр ҡасабаһы тип үҙгәртелә. 1965 йылда Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугирҙәргә һәйкәл асыла. 1966 йылда пар менән йылытылған 520 урынлыҡ яңы мәктәп асыла. 1973 йылда дарыухана бинаһы асыла. 1977 йылда яңы административ бина асыла. 1978 йылда И. И. Федюнинский иҫтәлегенә самбо көрәше буйынса беренсе өлкә турниры ойошторола. 1981 йылда район элемтә үҙәгенең яңы бинаһы асыла. 1985 йылда «Әкиәт» балалар комбинаты һәм яңы универмаг сафҡа инә.
1990 — Мәрхәмәт йорто асыла. 1994 йылда православие общинаһы булдырыла. 1997 йылда Туғылым сиркәүе эргәһендә балалар өсөн йәкшәмбе мәктәбе ойошторола. 1997 йылда телеретранслятор сафҡа индерелә.
Бөрө минераль сығанаҡтары
Бөрө минераль һыу сығанаҡтары — Башҡортостандың Бөрө районындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан), Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярындағы Костарев ауылы янында, Бөрө ҡалаһынан 5 км өҫкәрәк. 5 сығанаҡ төркөмө, бер-береһенән 10 — 70 м аралыҡта яталар. Дөйөм дебиты яҡынса 56-175 л/тәүлегенә. Дөйөм минераллышыуы — 5,85 г/л, газ составы буйынса — көкөртлө водород.
Һаҡлау объекты: минераль сығанаҡтар һәм уларҙың тирә-яғы.
Бөрө минераль һыу сығанаҡтары дауалы, шифалы ултырмалар барлыҡҡа килтерәләр. Бөрө минераль һыу сығанаҡтарының даими химик режимы хлорид — сульфат — натрий — калий составы менән айырылып тора. Тоҙло шишмәләр тимер, бор, фтор һәм бромға бай. Сығанаҡтың эргә-тирәләре бик йәмле: ҡарағай урмандары дала менән аралаша.
Ҡош сөйөп һунар итеү
Ҡош сөйөп һунар итеү — бөтә Евразия далаларында — башҡорттарҙа шул иҫәптән — осраған, шулай уҡ хәҙерге Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстанда йәшәүсе ҡаҙаҡтар һәм ҡырғыҙҙар, уларҙың Монголияның Баян-Ольги аймағында һәм Ҡытайҙың Синьцзян автономиялы районында йәшәүсе диаспоралары ҡулланған һунар төрө. Был төрки халыҡтар бөркөттәр менән һунар итеүҙә танылған булһалар ҙа, улар һунарға барғанда, башҡа: ҡарсыға, сапсан, балапан һәм башҡа күп ҡоштарҙы ла файҙаланалар.
Ҡош балаһы алыу
Башҡорттар ҡош балаһын бик аяп ҡына ала торған булған. Ғәҙәттә ҡоштоң беренсе балаһын, бер үҙен генә алғандар, башҡаһына теймәгәндәр. Беренсе бала — балапан — башҡаларҙан көслөрәк тә, ҙурыраҡ та булған. Бала бөркөттөң, ҡарсығаның, ыласындың атамаһы ла бар — балапан.
Ҡошто һунарға өйрәтеү
Ҡош ҡулға бер аҙ өйрәнгәс, уны һунарға өйрәтә башлағандар.Һунарсы ҡошто таяҡҡа ултырта ла ла, үҙе өс-дүрт аҙымға алға китә. Бер нисә тапҡыр һыҙғырып, ул бөркөткә ит киҫәге күрһәтә. Ас ҡош шунда уҡ хужаһының һуҙылған ҡулына осоп килә һәм ит киҫәген ала. Беренсе тапҡырҙан уҡ был һирәк килеп сыҡҡан, әммә ҡош янына ит алып барып биреү тыйылған — был осраҡта ҡош бер ҡасан да һунарға өйрәнмәйәсәк. Өйрәтеүҙең башланғыс этабы үткәс, һунарсы яйлап үҙе менән ҡош араһындағы араны алыҫлаштырған.
Һунарсы ҡошҡа биреләсәк сей итте майҙан һәм һеңерҙән таҙартып, һыуыҡ һыуҙа сылатҡан. Яйлап уның көндәлек ашау нормаһын кәметә барғандар, ябыҡтырғандар. Һимерә башлаһа, ябыҡ иткә күскәндәр. Ныҡ ябыҡҡас, уны ҡырағай йәнлек, ҡош, бәләкәй хайуандарҙың ите менән туҡландырғандар.
С. Т. Аксаков һүҙҙәренә ҡарағанда, башҡорттар бөркөттө эйәрҙең ҡашына ҡағылған таяҡта йөрөткән. Һунарсының иптәштәре аҡландан ҡуян йәки төлкөнө ҡыуып сығарған. Һунарсы ҡырағай йәнлекте күргәс тә бөркөттө күккә сөйгән. Йыртҡыс ҡош бейектән ҡорбанына уҡтай ташланған. Был процесс И. Казанцевтың тикшеренеүҙәрендә яҡшы күрһәтелгән. «Һунарсы ебәргән бөркөт, йәнлектең һигеҙгүҙенә ултырып, тәрән тырнаҡтарын ҡаҙап, ҡорбанының башын һәм күҙҙәрен суҡышы менән ныҡ яралай, һунарсыға ҡалдыра»,- тип яҙа тикшеренеүсе. Һунарсыға хәлһеҙләнгән йәнлекте һуғып үлтерергә генә ҡалған, ә бөркөттө ҡорбанының итенән бер өлөш алып һыйлаған.
Ҡош менән һунарға сығыу
Ҡошто бер һыҙғырыуҙан уҡ һунарсының ҡулына ҡунырлыҡ итеп өйрәткәндән һуң уның менән ауға сығырға мөмкин. Ҡоштоң тәпәйҙәрен ҡайыш менән тышаулайҙар, уға оҙон арҡан тағалар. Башҡорттар ҡоштоң башына ҡалпаҡ кейҙергәндәре билдәле түгел.
Ыласын менән һунар итеү
Ыласын менән һунар итеү — еңел эш түгел. Был төр һунар башҡаларынан эстетик, экологик йәһәттән дә өҫтөн тора. Юҡҡа ғына рәссамдар тап шул төрҙө шағирәнә итеп һүрәтләмәйҙер. Һунарсы ҡалын бейәләйенә ҡошон ултырта, этен саҡырып ала һәм атҡа менеп тиҫтәләрсә саҡрымға табыш эҙләп сығып китә.
Башҡорттар һунарсы ҡош итеп өйрәтергә балапандарын (тәүге, эрерәк ҡошсоғон) ғына ала. Балапан ыласын тиҙлеген сәғәтенә 300 километрға еткерә ала икән, уларҙың бинокуляр күреүе ерҙәге нәмәләрҙе ун тапҡырға ҙурайта, йыртҡыс ҡош үҙенең ҡорбанын ике-өс саҡрымдан уҡ күреп ҡала.
Ыласын ерҙән дә, һауанан да берҙәй оҫта һунар итә. Һауала ул ҡыйынлыҡһыҙ ғына өйрәкте, ҡаҙҙы, бытбылдыҡ менән фазанды (ҡырғауыл)эләктерә. Ерҙә йомранды, төлкөнө тота ала. Мәгәр иң ҡатмарлы, иң сетерекле һунары — ҡуянға.
Ҡошсо ырыуы
Ҡошсо — телселәр этнонимды «Һунар ҡоштары буйынса белгес», «Ҡош менән һунар итеүсе», «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)», «Ҡош ҡараусы» тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлаталар. Ҡошсо ырыуы башҡорттары үҙҙәрен «Ҡошҡа һунар итеүсе», «Ҡош тотоусы (аулаусы)» тип иҫәпләйҙәр.
Ҡошсо атамалы ырыу-ҡәбиләр ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, үзбәктәр, төркмәндәр, әзербайжандар, төрөктәр араһында ла бар.
Подлуб (Ҡырмыҫҡалы районы)
Подлуб (Подлубово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 905 кеше. Почта индексы — 453002, ОКАТО коды — 80235850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байморатов Фаяз Гәрәй улы
Байморатов Фаяз Гәрәй улы (16 декабрь 1967 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе
Биографияһы
Фаяз Гәрәй улы Байморатов 1967 йылдың 16 декабрендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1984 йылда Ғәлиәкбәр урта мәктәбен тамамлағас, Мәләүез ҡалаһында 109-сы урта һөнәри техник училищеһында уҡый. Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1988 йылдан «Ишембай ер аҫты скважиналарын ремонтлау цехы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең Өфө ер аҫты һәм скважиналарҙы ремонтлау идаралығында быраулаусы ярҙамсыһы, 1990 йылдан — «Черногорнефтегаз» ЯСЙ-һында (Мәскәү), һуңыраҡ 2018 йылға тиклем — «Нарьянмарнефтегаз» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә (Ненец автономиялы округы) быраулаусы булып эшләй. Хаҡлы ялда, хеҙмәт ветераны.
Фаяз Гәрәй улы Байморатов ауыл тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ауыл мәҙәниәт йортоноң үҙешмәкәр йырсыһы
Юрка (Сада ҡушылдығы)
Юрка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сада йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төньяҡ Америка
thumb|250px|Донъя картаһында Төньяҡ Америка Төньяҡ Америка — (North America, Amérique du Nord, América del Norte, Norteamérica, Ixachitlān Mictlāmpa) Ер планетаһының Көнсығыш һәм Көнбайыш ярымшарҙары тоташҡан урындағы ҡитға. Төньяҡ Америка халҡы 500 млн кеше. Халыҡ тығыҙлығы Кариб диңгеҙе һәм ҡитғаның Үҙәк өлөшөндә ҙур. Бында 1 кв.км-ға 200-ҙән артыҡ кеше тура килә.
Төньяҡ Американың утрауҙарһыҙ майҙаны — 20 360 000 км², утрауҙар менән 24 365 000 км² тәшкил итә. Төньяҡ Америка халҡының һаны 500 миллиондан ашыу кеше, донъя халҡының 7 %-н тәшкил итә. Төньяҡ Америка утрауҙарына Гренландия, Канада Арктика архипелагы, Вест-Һиндостан, Алеут утрауҙары һәм башҡалар инә. Материк сиктәрендә йыш ҡына, АҠШ-ты берләштергән Төньяҡ Америка төбәген, Гренландияны, Сен-Пьеро һәм Микелонды, Бермудты атайҙар. Төньяҡ Америка, Австралия кеүек үк, диңгеҙгә сығыу урыны булмаған материк булып тора.
thumb|Тирә-яҡтағы территориялар менән Төньяҡ Америка картаһы
Этимологияһы
Материк Флоренция сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи хөрмәтенә немец картографы Мартин Вальдземюллер һәм Матиас Рингманн тарафынан Америка тип аталған. 1497 һәм 1502 йылдар араһында Көньяҡ Американы тикшереүсе Веспуччи — Американы Ост-Һиндостан тип түгел, ә билдәле булмаған яңы континент тип фараз итеүсе беренсе европалы була. 1507 йылда Вальдземюллер донъя картаһын төҙөй, унда хәҙерге Бразилия районында Көньяҡ-Америка континентына «Америка» атамаһын ҡуя. Ул атаманы картаға ҡушымта булған Cosmographiae Introductio китабында былай тип аңлата :
Бөгөн донъяның был өлөштәре (Европа, Африка һәм Азия) тулыһынса өйрәнелгән, ә донъяның дүртенсе өлөшөн Америго Веспуччи аса. Европа һәм Азия ҡатын-ҡыҙҙар исеме менән аталғанлыҡтан, мин был яңы өлкәне, аҡыллы ир исеме менән Америга йәки Америка тип атауҙан ҡамасау күрмәйем .
Һуңғараҡ картала Төньяҡ Америка барлыҡҡа килә, уға ла шул уҡ исем ҡушыла: 1538 йылда Герард Меркатор «Америка» топонимын донъя картаһында бөтә көнбайыш ярымшарын билдәләү өсөн ҡуллана.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр раҫлауынса, ул ваҡытта асылған ерҙәрҙе исем менән атау ҡабул ителмәй (король шәхестәренән тыш), ә тик фамилия менән генә рөхсәт ителгән, шулай итеп Америго Веспуччи исеменән сыҡҡан атаманың сығышы теорияһы бәхәсле. Альфред Хадд 1908 йылда теория тәҡдим итә, уға ярашлы континент Бристоль сауҙагәре Ричард Америка хөрмәтенә аталған, ул, фараздар буйынса, 1497 йылда Ньюфаундлендты асыусы Джон Кабот экспедицияһын финанслаған. Тағы бер фараз буйынса Америка боронғо вестгот Амаирик исемле булған испан диңгеҙсеһе хөрмәтенә аталған. Шулай уҡ «Америка» атамаһының тамыры индейҙар теленә бәйле.
1970 йылдарҙан алып, индейҙарҙың активистар хәрәкәте Төньяҡ Америка өсөн «Гөбөргәйелдәр утрауы» тигән терминды пропагандалай.
Географияһы
Төньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт, Гренландия Гудзон ҡултығы менән йыуыла. Көнбайыштағы Евразиянан Беринг боғаҙы айырып тора. Көньяҡ Американан Панама боғаҙы айырып тора. Төньяҡ Америка составына шулай уҡ Гренландия, Канада арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡа утрауҙар инә. Утрауҙар менән Төньяҡ Америка майҙаны — 24,2 млн кв. км., утрауҙарһыҙ — 20,4 млн.кв. км.
Төньяҡ Американың ситке нөктәләре:
Төньяҡ Американың оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 66°, йәки 7326 км тәшкил итә, ә көнбайыштан көнсығышҡа табан оҙонлоғо 112°, йәки яҡынса 5700 км тәшкил итә. Шулай уҡ был материк яр буйы һыҙығының иң ҙур оҙонлоғона — 60 мең километрға эйә.
Төньяҡ Американы асыу һәм тикшереү тарихы
1000 йыл элек материкҡа Скандинавияның боронғо халҡы — викингтар килә.
986 йылда Эрик викингтар төркөмөн йыя, улар үҙҙәре асҡан утрауҙа төпләнә.
Эриктың улы Лейф Бәхетле тағы ла арыраҡ китә һәм Лабрадор ярымутрауына барып етә.
1492 йылдың 12 октябрендә Христофор Колумб Багам утрауҙарының береһе «Сан-Сальвадор» тип аталған утрауҙы асҡан. Әммә Үҙәк Американың материк ярын ул 1502 йылда ғына аса.
1497 йылдың майында Джон Кабот һәм Себастьян Кабот «Мэтью» карабында Бристоль портынан йөҙөп китә. Июль аҙағында Азия тип ҡабул итеп, улар Ньюфаундленд тип аталған утрауға төшә, һәм яр буйлап Изге Лаврентий ҡултығынан көнсығышҡа ҡарай йөҙөүҙе дауам итә. Яр буйлап бер ай тирәһе йөҙгәндән һәм балыҡтың бай запасын тапҡандан һуң, улар кирегә йүнәлеш ала.
1512 йылда Понсе де Леон Флорида ярымутрауын аса; 1513 йылда Бальбоа Панама морононоң бер бейеклегенән Тымыҡ океанды күреп ҡала. Грихальва 1515 йылда Мексиканың көнсығыш ярын, йәки Яңы Испанияны аса, уны аҙаҡ 1519—1521 йылдарҙа Фернандо Кортес баҫып ала.
Төньяҡ Америкала яңы ерҙәрҙе асыу өсөн ебәрелгән беренсе француз карабы 1524 йылда Флоренция кешеһе Джиованни Верраццани етәкселегндә китә, ул Төньяҡ Американың көнсығыш ярын Флориданан алып Акадиға тиклем урап үтә.
1534 йылдың апрелендә, Сен-Мало ҡалаһынан йөҙөп китеп, француз Жак Картье 20 көндән һуң Ньюфаундленд утрауына барып етә, һәм, утрауҙы урап үтеп, Бен-Иль боғаҙы аша Изге Лаврентий ҡултығына инә. Урындың картаһын төҙөп, Картье кире Францияға ҡайта. 1535 йылда Картьеның өс карабы ҡабаттан Ньюфаундлендҡа яҡын килә. Ул төньяҡтан Антикости утрауын урап үтә һәм Изге Лаврентий йылғаһының тамағына инә. Юл күрһәтеүсе-гурондарҙы яллап, француз караптарҙы йылға буйлап алып бара һәм, индеецтар Стадакон тип атаған ергә килә (хәҙер унда Квебек ҡалаһы урынлашҡан).
Октябрь башында француздар ирокездарҙың Ошелага утырағына килә. Картье ауыл өҫтөнән ҡалҡып торған тауға менә, уны Мон-Руаяль (Король тауы) тип атай. Тауҙан тупһалар күренә, улар караптарға йылға буйлап үргә менергә мөмкинлек бирмәй. Картье Стадаконға әйләнеп ҡайта. Француздар бында форт төҙөп, ҡышларға ҡала.
1541 йылда Картьеның өсөнсө йөҙөүе башлана. Ул үҙе тикшергән ерҙәрҙә Яңы Франция тип аталған колониялар төҙөргә тейеш була. Ләкин был уй килеп сыҡмай. Сәйәхәтсе Францияға ҡайта, мәрхәмәтһеҙлеккә эләгә һәм 1557 йылда вафат була.
1577 йылда уҡ инглиз кешеһе Мартин Фробишер Гудзон ҡултығының инеү урындарының береһе аша уҙа, һәм ошо ваҡыттан алып Төньяҡ Американың арктик ярҙарын тикшереү өсөн күп һанлы экспедициялар башлана. 1585-86 йылдарҙа Джон Дейвис Гренландияның көнбайыш ярын урап үтә, Баффин еренең Камберленд ҡултығын аса, Төньяҡ Америка яры буйын ентекле тикшерә һәм Гудзон боғаҙының аныҡ урынын билдәләй; 1609—11 йылдарҙа Генри Гудзон Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙарын тикшерә; 1611—15 йылдарҙа Уильям Баффин һәм башҡалар Баффин ҡултығына үтеп инә.
1608 йылда Самуэль де Шамплейн Стадакон ауылы урынында Квебек ҡалаһына нигеҙ һала, ә 1611 йылда Ошелага ултырағына яҡын ерҙә Монреаль төҙөй.
1542—1543 йылдарҙа испан Хуан Родригес Кабрильо хәҙерге Мексиканан төньяҡҡа Калифорнияның яры буйын тикшереү өсөн йөҙөп китә.
Төньяҡ Америка Азия менән тоташмағанлығын 1648 йылда казак Дежнёв иҫбатлай, ул Беринг боғаҙын аса, унда 1725—28 йылдарҙа Витус Ионассен Беринг килә һәм уға үҙенең исемен бирә.
XVIII быуат уртаһында Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы ваҡытында материктың төньяҡ-көнбайыш яры буйын асыу үтә. 1741 йылдың июлендә Витус Беринг етәкселеге аҫтында «Изге Пётр» карабы командаһы Америка яры буйын яҡынса 58° т. киңлектә күрә, ә Алексей Чириков етәкселегендәге «Изге Павел» карабы командаһы Америка ярҙарына саҡ ҡына көньяҡтараҡ — 55° т. киңлеккә яҡын килә.
Төньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш ярҙарын, 1775 йылдан башлап, испандар Хуан Айала, Франсиско де ла Бодега-и-Квадра]], 1777—78 йылдарҙа Бөйөк Британия диңгеҙсеһе Джеймс Кук тикшерә. 1789 йылда Александр Макензи Макензи йылғаһының (йылға уның исеме менән атала) тамағына етә, ә 1786 йылда Жан-Франсуа де Лаперуз]] һәм 1792—94 йылда Джордж Ванкувер картаға төньяҡ-көнбайыш ярын төшөрә. Испан Эрнандо де Сотоның 1539—43 йылдарҙа Миссисипи йылғаһы йыуған ерҙәргә сәйәхәте, Төньяҡ Америка төпкөлөнә беренсе экспедиция була. 1540—1542 йылдарҙа Франсиско Васкес де Коронадо Мексиканан төньяҡҡа икенсе испан экспедицияһын етәкләй. 1673 йылда француз сығышлы сауҙагәр Луи Жоллье һәм француз миссионеры Жак Маркет, Арканзас һәм Миссисипи йылғалары ҡушылған урынға етә, унда индеецтарҙан Миссисипи йылғаһының Тымыҡ океанға түгел, ә Мексика ҡултығына ҡойғанлығын белә. 1682 йылда француз Рене-Робер де Ла Саль Миссисипи йылғаһының тамағына етә. 1804—06 йылдарҙа Американың Льюис һәм Кларк экспедицияһы АҠШ-тың көнбайышында яңы ерҙәр тикшерә.
Рельефы
Рельефтың айырмалығы — боҙлоҡ дәүеренең оҙайлы эшкәртеүе һөҙөмтәһе. Һөҙәкле-тулҡынлы ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге — 150—600 м. Үҙәк тигеҙлек — Төньяҡ Америка платформаһы өлөшө. Бейеклеге — 200—500 м. Рельефы эрозиялы һәм аҙ тулҡынлы, төньяҡта боҙло һәм боҙлоҡ менән шыуып төшкән тау тоҡомдарынан тора. Көньяҡ өлөшө урман менән ҡапланған. Озарк ҡалҡыулығы (бейеклеге 760 м тирәһе), Уошито ҡалҡыулығы (884 м тиклем) эпигерцин плтаформаһының йыйырсығы булып тора. Бөйөк тигеҙлектәр Кордильер платоһының тау итәге булып тора. Бейеклеге — 500—1500 м. Былар Кордильер платоһының ватылып, йыйырсыҡланып өҫкә күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Төньяҡ Американың иң юғары нөктәһе — Денали тауы (2015 йылға тиклем Мак-Кинли тип аталған) — 6190 м, иң түбән нөктәһе — Үлем үҙәне — диңгеҙ кимәленән 86 м түбәнерәк.
Климаты
Климат алыҫ төньяҡта Арктиктан алып Үҙәк Америкала һәм Вест-Һиндостанда субэкваториалгә тиклем, яр буйы райондарында океанлы, эске райондарҙа — континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура −36 °C (Канада Арктик архипелагы төньяғында) алып 20 °C (Флориданың һәм Мексика таулығының көньяғында), июлдә — 4 °C алып Канада Арктик архипелагының төньяғында 32 °C тиклем АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында. Иң күп яуым-төшөм Аляска һәм Канаданың Тымыҡ океан яры буйында һәм АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында (йылына 2000—3000 мм); материктың көньяҡ-көнсығыш райондарында 1000—1500 мм, Үҙәк тигеҙлектәрҙә — 400—1200 мм, Кордильерҙың субтропик һәм тропик райондарының тау-ара үҙәндәрендә — 100—200 мм. 40—44° так как төньяҡҡа ҡарай ҡышын тотороҡло ҡар ята. Йәй йылы, һирәк ҡойон ямғырҙар, ҡоролоҡтар һәм ҡоро елдәр менән.
Арктик климат Канада Арктик архипелагы утрауҙарына, Гренландия һәм Алясканың төньяҡ өлөшөнә хас. Яланғас ташлы арктик сүллектәр көньяҡта мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған, төньяҡта ҡалын япма боҙлоҡтар аҫтында ята. Ҡыш саманан тыш ҡырыҫ, температура уртаса −32 °C алып −40 °C тиклем тирбәлә һәм Гренландияның эске райондарына ҡарағанда түбән. Яуым-төшөм бик аҙ, йылына 250—100 мм. Йәй бөтөнләй тиерлек булмай, тик йылдың эҫе айҙарында һауа торошо температураһы 0 °C юғары күтәрелә.
Субарктик климат бүлкәте Канаданың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә һәм Алясканың көньяҡ өлөшөндә урынлаша. Урман һәм урман тундраның тәбиғәт зоналарынан ғибәрәт. Йәй бик ҡыҫҡа, ҡар июндә ирей, ә йылы һауа торошо тик бер ай ғына була. Поляр түңәрәктән һуң поляр төн һәм поляр көн башлана. Төньяҡҡа ҡарай яуым-төшөм әҙерәк — йылына 500 алып 100 мм тиклем. Ҡыш температура −24 алып −40 °C тиклем төшә. Ҡыш ҡырыҫ һәм оҙайлы. Иң күп яуым-төшөм йәйгә тура килә, ул саҡта төбәк өҫтөнән уртаса һауа массалары өҫтөнлөк итә. Йәй температура көньяҡта 0 алып +16 °C тиклем етө.
Уртаса бүлкәт — Төньяҡ Американың иң ҙур климат бүлкәте, ул Ҡушма Штаттарҙың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөн һәм Канаданың көньяҡ өлөшөн биләй. Уртаса бүлкәт шулай уҡ өс секторға бүленә. Уларҙың иң йомшағы көнбайыш сектор. Йылы Төньяҡ-Тымыҡ океан ағымы арҡаһында бында яуым-төшөм күп, ул башлыса ҡышҡа тура килә. Материкта теркәлгән иң ҡарлы ваҡыт тап бында — Рейнир вулканы районында (АҠШ) булған, 1971-72 йылдар ҡышында ул 31 102 мм тәшкил иткән. Уртаса яуым-төшөм бында 2000 алып 3000 мм тиклем. Йәй ярайһы уҡ һалҡын +8 — +16 °C. Ҡыш йылы, температура төньяҡта 0 алып −16 °C тиклем. Үҙәк сектор байтаҡҡа ҡырыҫыраҡ. Бында көнбайыштағы диңгеҙ климатынан айырмалы климаттың континенталь һәм ҡырҡа континенталь типтары күҙәтелә. Яуым-төшөм күләме йылына уртаса 250 алып 500 мм тиклем. Йылда сыуаҡ көндәрҙең күплеге һөҙөмтәһендә (океандан алыҫ булыуы һөҙөмтәһендә) бында температураның ҙур йыллыҡ амплитудалары күҙәтелә — йәй +16 — +24 °C тиклем һәм ҡыш −8 алып −32 °C тиклем. Төньяҡта тайганың тәбиғәт зонаһы урынлашҡан, ул ҡырҡа далаларға күсә. Климат бик киҫкен булыу сәбәпле, япраҡлы урмандар ҙур булмаған территорияларҙы биләй. Көнсығыш сектор муссондар йоғонтоһо аҫтында. Яуым-төшөмдәр Атлантик океан ярында 2000 мм алып материк эсендә 500—1000 мм тиклем. Бында йәй йылы +16 — +24 °C һәм һалҡынса, ләкин шулай уҡ сағыштырмаса йылы ҡарлы ҡыш, температура 0 алып −16 °C тиклем. Секторҙың төньяғы бореаль (төньяҡ) урмандар һәм тайга, көньяғын ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар биләй.
Субтропик климат бүлкәт Мексиканың төньяҡ өлөшө һәм АҠШ-тың көньяҡ өлөшө территорияһында урынлашҡан. Был материкта ул ҙур майҙан биләй, әммә ошо уҡ сәбәптәр менән — көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай оҙонлоғо арҡаһында уның барлыҡ райондары ла йәшәүгә яраҡлы түгел. Бүлкәтте өс секторға бүлергә мөмкин. Көнбайыш нәҙек һыҙат булып Тымыҡ океан яры буйлап — Кордильер таулыҡтарында һуҙылған. Бында ҡатнаш урмандарҙың (төньяҡта) һәм мәңге йәшел урмандарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың (көньяҡта) тәбиғәт зоналары урынлашҡан. Бында уртаса +16 алып +24 °C тиклем температура эҫе йәй һәм +8 — 0°С температура менән һалҡынса ҡыш күҙәтелә. Яуым-төшөм күләме 500 алып 2000 мм тиклем, уларҙың һаны көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай арта. Үҙәк йәки континенталь сектор уңайлы булмаған климат шарттары менән характерлана. Секторҙың ҙур майҙандарын Кордильер тауҙары биләй, тигеҙлектәрҙә сүллектәр барлыҡҡа килә. Бында ҡоро континенталь һауа массалары өҫтөнлөк итә, яуым-төшөм аҙ — йылына 100 алып 500 мм тиклем. Һауа температураһы йәй +32 алып +16°С тиклем, ҡышын +8 алып −8°С тиклем тирбәлә. АҠШ-тың һәм Мексиканың үҙәк субтропиктары өсөн бөгөнгө көндә муссондар йоғонтоһо аҫтында сүллектәрҙең артыуы көнүҙәк проблема булып тора. Көнсығышҡа ҡарай сүллектәр дала һәм урман далаға әүерелә. Көнсығыш сектор муссондар йоғонтоһонда. Яуым-төшөм бик аҙ, йылына 1000—2000 ммтәшкил итә, ваҡыты менән был урындың һаҙланыуына килтерә. Дымлы климат алмашлап дымлы урмандарҙың үҫеүенә килтерә. Бында эҫе йәй (+32 °C һәм юғарыраҡ) һәм 0 алып +24°С тиклем температура менән йылы ҡыш күҙәтелә (Флоридала).
Тропик климат Үҙәк Американың ҙур өлөшө өсөн хас. Уның территорияһында яуым-төшөм бүленеше буйынса өс сектор айырыла. Көнбайыш секторҙы (көньяҡ Мексиканың Тымыҡ океан яры буйы) алмашлап дымлы урмандар биләй. Яуым-төшөм Кордильер битләүҙәрендә яуа, уларҙың күләме йылына 2000 мм тиклем етә. Үҙәк секторҙы саванналар һәм сүллектәр биләй. Континенталь тропик һауа массалары йоғонтоһонда булғанлыҡтан, унда яуым-төшөм аҙ. Урындың диңгеҙ кимәленнә юғары булыуы һөҙөмтәһендә температура бер аҙ түбәнерәк. Йәйен +16 алып +32 °C тиклем (бейклек менән бәйле), ҡышын — +8 алып +24°С тиклем. Яуым-төшөм күләме 500 алып 250 мм тиклем һәм әҙерәк.
Төньяҡ Американың субэкваториаль бүлкәте континенттың иң көньяғында, Панама морононда урынлашып, ҙур булмаған территорияны биләй. Бүлкәтте алмашлап дымлы урмандарҙың тәбиғәт зонаһы, шулай уҡ саванналар һәм көнбайышта һирәк урмандар биләй. Бында йәйен дә, ҡышын да +20 °C температура менән даими эҫе һауа торошо һаҡлана, яуым-төшөмдөң иң күбе йәйгә тура килә. Яуым-төшөм күләме йылына 2000-3000 мм һәм күберәк.
Гидрографияһы
Төньяҡ Америкала йылғалар, күлдәр ярайһы уҡ күп: Миссури ҡушылдығы менән Миссисипийылғаһы, ә сөсө һыуҙар тупланмаһы Бөйөк Америка күлдәре районында урынлашҡан. Континент территорияһы климат, шулай уҡ орографик үҙенсәлектәр арҡаһында тигеҙ һуғарылмай. Иң ҙур һыу системаһын Бөйөк күлдәр һәм уларҙы Атлантик океан менән тоташтырған Изге Лаврентий йылғаһы барлыҡҡа килтерә.
Төньяҡ Америка йылғалары Тымыҡ, Төньяҡ Боҙло һәм Атлантик океандар бассейнына ҡарай; уларҙың ҡайҙы берҙәре эске аҡмаға эйә. Күпселеге Атлантик океанға ҡоя.
Төньяҡ Американың күп өлөшө ҙур транспорт һәм гидроэнергия әһәмиәтенә эйә.
Материктың төрлө өлөштәрендә бер үк йылға режимдары булмаған төрлө төрҙәге һыу системалары урынлашҡан. Улар климат һәм орография шарттары үҙенсәлектәренә бәйле.
Фаунаһы
Хайуандар донъяһы. Фаунаның күпселек, материктан тыш өлөшөндә Евразияның ошондай уҡ өлөштәренең фаунаһы менән оҡшашлығы ҙур, был материктар араһында ҡоро ер бәйләнешенең һөҙөмтәһе булып тора һәм был территорияларҙы Голарктиканың эре зоогеография өлкәһенә берләштерергә мөмкинлек бирә. Бының менән бер рәттән фаунаның ҡаһы бер үҙенә генә хас үҙенсәлектәре Төньяҡ Америка өлөшөн үҙ аллы Неарктик булмаған өлкә булараҡ ҡарарға һәм уны Евразияның Палеарктик өлкәһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйырға мөмкинлек бирә. Тундра зонаһына хас булған йәнлектәр: төньяҡ боланы (карибу), аҡ айыу, аҡ төлкө, лемминг, поляр ҡуяны, поляр өкөһө, ағуна. Һарыҡ-үгеҙ Канада Арктик архипелагында һәм Гренландияла ғына осрай. Тайганың иң типик вәкилдәре: ҡондоҙ, Америка кеше, вапити, һоро айыу, һеләүһен, ағас дикобразы, ҡоно, ондатра, һыуһар илька, ҡыҙыл тейен, ҙур осар тейен. Йәнлектәрҙең, бигерәк тә ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙең һаны ҡырҡа кәмегән.
Төньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр
thumb|300px|right|Төньяҡ Америка, космостан күренеш
Яра-Яха (Тамбей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пома (Ивдели ҡушылдығы)
Пома — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивдель йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аммакоски (гидроэлектростанция)
Аммакоски ГЭС-ы — Финляндияла бәләкәй электростанция. Кайнуу төбәгенең Каяани ҡалаһы эргәһендәге Каяани йылғаһында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
1917 йылда Каяани йылғаһында Каяани Пуутавара  Осакейхтио компнаияһы ике беренсе һыу турбиналары менән  гидроэлектростанция төҙөй .Электростанция таҡта ярыу заводы, целлюлоза-ҡағыҙ заводы (1982 йылда ябылған.) һәм ҡағыҙ комбинатына (2008 йылда ябыла) электр энергияһын етештереү өсөн төҙөлә. Электр станцияһы 1995 йылда Берләштерелгән ҡағыҙ фабрикаһынан Kainuun Voima коомпанияһына тапшырыла. Әлеге ваҡытта электр станцияһы Kainuu Voima клиенттары өсөн электр энергияһын етештерә.
Электростанцияны юл һәм һыу департаментының инженер-төҙөүсеһе Уго Малми проектлай, архитектор Онни Тарьянне станцияның үҙенсәлекле проектының авторы була.
Электростанция 1940 йылдарҙа йүнәтелә, ул саҡта өсөнсө турбина  тамамлана. Реконструкция 1940 йылдарҙа архитектор Эйно Питканен проекты буйынса үткәрелә. Ике иҫке турбина арҡыры ҡуйыла, ә яңы турбина боромалы-ҡалаҡлы.
2008 йылдың июненән 2010 йылдың ноябренә тиклем электростанцияла йүнәтеү эштәре башҡарыла, иҫке  ике турбина аппараты бикләп ҡуйыла.
Бедьвож
Бедьвож — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ваймос йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Биҡҡужа
Түбәнге Биҡҡужа (Нижняя Ятва) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 64 кеше. Почта индексы — 453539, ОКАТО коды — 80211846003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Саран-Иоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Булухта
Оло Булухта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ТюгҮрек йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калмаюр
Калмаюр — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1585 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Лужица
Үрге Лужица (Oberlausitz, Hornja Łužica) — Германияның  Саксония ерҙәрендә һәм  Польша ның көньяҡ-көнбайышында (Нижнесилезский воеводствоһы биләмәһенең бер өлөшөндә) урынлашҡан тарихи-географик өлкә,  Лужицаның бер өлөшө. Үҙәге — Баутценҡалаһы.
Үрге Лужила немец тәр менән бергә лужи (20 мең кеше)  тигән бәләкәй көнбайыш славян халҡы йәшәй.
Беренсе мең йыллыҡта Үрге Лужи ерҙәрендә мильчан халҡы йәшәгән.
X быуатта Лужицаны Германия феодалдары баҫып ала. XI—XIV быуаттарҙа Үрге Лужица  Польша, Чехия һәм Бранденбургтың Мейсенский маркграфы ерҙәре була. 1367 йылда Үрге Лужица Богемия Короллеге составына инә ( 1526 йылдан Габсбург монархияһы составында), 1635 йылда  Саксония курфюршествоһы биләмәһенә ҡарай. 1815 йылда Үрге Лужица Герлиц ҡалаһы менән Силизия прусс провинцияһы өлөшө була.
С 1541 йылдан Үрге Лужицала Пасха ат парады  (Пасха кавалькадаһы, Крижерье) үткәрелә.
Юс (Лыпа ҡушылдығы)
Юс — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лып йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кесе Просница
Кесе Просница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Просница йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бад-Лобенштайн
Бад-Лобенштайн (Bad Lobenstein) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6444 кеше йәшәй. Майҙаны — 48,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 07351–07356 һәм автомобиль коды — SOK элек: LBS.
Ярмику-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :