cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ай-Гун-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айгөл
Айгөл — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Айгөл исеме бар.
Ҡырғыҙстандың Баткен районында ғына үҫкән, Лилиәләр ғәиләһе, Рябчиктар ырыуына ҡараған Айгөл исемле күп йыллыҡ үҫемлек бар, фәнни исеме Fritillaria eduardii, рус телендә Рябчик Эдуарда тип атала.
Этимология
Ай (башҡорт) һәм Гөл (фарсы) һүҙҙәре ҡушылып яһалған. Ай гөлө тип аңлаталар ..
Окситан теле
Окситан теле.
Окситан теле — Францияның көньяҡ-көнсығышында, күрше Испания һәм Италия райондарында йәшәгән ерле халыҡ теле.
Халцыней-Яха
Халцыней-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Барсуков Николай Платонович
Николай Платонович Барсуков (1838-1906) - урыҫ археографы,тарихсы һәм яҙыусы, библиограф.
Биографияһы
Элекке дворян ғаиләһенән. Уның ата-бабалары, мишәрҙәр Степан Семеновҡа һәм Самойла Степановҡа, батша Алексей Михайлович 1670 йылдарҙа тоғро хеҙмәт иткәндәре өсөн «Тамбов губернаһының Шацк өйәҙендә, Борисоглебск станында поместьеләр бүләк итә», ауылдарҙың береһе Матюнино, аҙаҡ Барсуки исеме ала, унан күбеһе хәрби хеҙмәттә булған Барсуковтар нәҫеленең фамилияһы китә. Николай Платонович Барсуков Тамбов губернаһының Липецк ҡалаһында 1838 йылдың 8 ноябрендә поручик Платон Александрович Барсуков ғаиләһендә тыуған.
П. А. Барсуковты дүрт улынан — Николай, Александр, Иван, Михаил — беренсе өс кеше билдәле тарихсылар һәм әҙәбиәтселәр булып танылалар: Александр Платонович Барсуков (1839—1914) — тарихсы, геральдист һәм генеалог, урыҫ дворянлығының генеалогияһы һәм тарихы буйынса хеҙмәттәр авторы, шулай уҡ «Шереметевтар нәҫеле» күп томлы баҫма авторы. Иван Платонович Барсуков (1841—1906) митрополит Иннокентий (Вениаминов) тураһында китап авторы һәм Иннокентийҙың «Творения»һын нәшер итеүсеһе булараҡ билдәле (1887), шулай уҡ Н. Н. Муравьев-Амурский тураһында монография авторы булараҡ билдәле.
Николай Барсуков бала сағын атаһының утарында — Козловский өйәҙенең Ивановка ауылында үткәрә.
Воронеж кадеттар корпусында уҡый, 1859—1861 йылдарҙа Санкт-Петербург университетында ирекле тыңлаусы булып тора.
Николай Барсуков 1863 йылда археографик комиссия хеҙмәтенә инә. 1870-се йылдарҙа Урыҫ Православ Сиркәүенең Изге синод архивы мөдире ярҙамсыһы була, шуның менән бергә ул Рәсәй Империяһының Халыҡ мәғәрифе министрлығы архивы менән идара итә.
Афанасий Федорович Бычков менән берлектә ул «Указатель к восьми томам полного собрания русских летописей» төҙөй (Санкт-Петербург, 1868).
Барсуков туплаған бик күп тарихи материалдар «Русский архив» һәм "Русская старина"ла баҫылып сыға. Башҡа әйберҙәр араһында ул М. П. Погодиндың ентекле биографияһын һәм П. М. Строевтың биографияһын (түбәндә әҫәрҙәр исемлегендә ҡара) төҙөй.
Николай Платонович Барсуков 1906 йылдың 23 ноябрендә Санкт-Петербургта вафат була.
Явроньга
Явроньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шарығин Ғафур Саҙрыйшарыға улы
Шарығин Ғафур Саҙрыйшарыға улы (1915—1978) — совет лётчигы, старшина, сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Ғафур Саҙрыйшарыға улы Шарығин 1915 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районы) Кесеҡор ауылында тыуған. Ғаиләләрендә 12 бала донъяға килеп, 10 бала үҫә.
Бөйөк Ватан һуғышына был ғаиләнән биш егет: Сәғит, Ҡауи, Мәүләүи, Ғафур, Хасип алына. Ике улына ғына һуғыштан әйләнеп ҡайтырға насип була.
Шарығин Ғафур һуғышҡа тиклем «Азат» колхозында иҫәпсе булып эшләй.
Һуғыш башланыу менән Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафында Пе-2 бомбардировщигы уҡсыһы (стрелок) булып хеҙмәт итә. Уларҙың Пе-2 бомбардировщигы хәрби осоштан ҡайтмай.
Рәсәй Оборона министрлығының Үҙәк Архвы биргән справкала шундай юлдар бар: .
«Икенсе донъя һуғышы авиаторҙары» сайтында шундай мәғлүмәт тә бар: «1942 йылдың 26 июнендә сәғәт 15:55 сәғәттә Пе-2 72-се бомбардировкалау авиация полкы звеноһы (6 уаг, Төньяҡ-Көнбайыш фронт) 3000 м бейеклектән Н-Свинухово ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа 500 метр алыҫлыҡта урман ситенә дошман автомашиналары колоннаһын бомбаға тотто. 4 автомашина һәм бер отделение һалдаты юҡ ителде». Шул уҡ экипаж күрһәтелгән. Өҫтәп тағы былай тип яҙылған: 72 бомбардировкалау авиация полкы 1941 йылдың 22 июненән 1942 йылдың 7 мартына тиклем, 1942 йылдың 1 апреленән 1942 йылдың 20 ноябренә тиклем Хәрәкәт итеүсе армия составында була.
Шулай итеп: 1942 йылдың 8 авгусында командир һәләк була. Вандышев һәм Шарығин бик оҙаҡ урманда аҙашып йөрөйҙәр. Аслыҡты күтәрә алмай, иптәше һәләк була. Бер нисә көндән Ғафур көтөүсе малайҙы осрата, һәм малай уны ярым емерек өйгә алып килә. Дошман ҡулындағы территориялағы староста был яңылыҡты полицайҙарға еткерә. Немецтар эттәр менән килә. Ғафур мейес эсенә йәшәеренеп өлгөрә. Өйҙө урап сығып, бер кемде лә тапмаған фашистар китәбеҙ генә тигәндә, бер һалдат мейес эсен ҡарай. Ғафурҙы һөйрәп сығарырға тырышалар, әммә ул ҡаршылаша. Немецтарҙың береһе уның янбаш итенә ике тапҡыр ата. Ҡанға батҡан старшинаны туҡмайҙар һәм штабҡа, шунан — допростан һуң, уны хәрби әсирҙәр лагерына килтерәләр.
Немецтар уның документтарын ҡулға төшөрә алмайҙар. Партбилетын ул бер урыҫ ҡатынына тапшырып өлгөрә. Ғафур Шарығиндың партбилетында милләте башҡорт, ата-әсәһенең 1917 йылға тиклем һәм Совет власының тәүге йылдарында социаль хәле — ярлы крәҫтиән, 1929 йылдан — колхозда тиелгән).
Лагерҙа ауылдаштары Шарифйән Әхмәтовты, Кашап бабайҙы осрата.
Ғафурҙың бер туған һеңлеһе Миңнетәскирәнең улы Риҡаф Абдуллин әсәһенең һөйләгәндәре буйынса һәм Ғафурҙың улы Владимир Шарыгин шундай мәғлүмәт бирә:
Немецтар Ғафурҙы өс тапҡыр үҙенә ҡәбер ҡаҙырға мәжбүр иткән. Өсөнсө тапҡыр ҡәбер ҡаҙып ятҡан сағында, велосипедта бер һалдат килә һәм Шарығинды хәрби базаға, лётчиктар курсына оҙатырға кәрәклекте хәбәр итә.
Ғафур базала немец самолёттарын хеҙмәтләндерә башлай. Уға разведка мәктәбенә барырға тәҡдим итәләр. Ғафур аҡһаҡлығына һылтанып, баш тарта. Әсир иптәштәре уға немецтарҙың тәҡдимен ҡабул итергә кәңәш итә. Ғафур һөйләгәндән билдәле булыуынса, разведка мәктәбендә немка сүрәтендә СССР ҡатын-ҡыҙы эшләгән. Курстарҙан һуң самолёттар хеҙмәтләндереүгә йәлеп ителә. Ғафур ышаныслыраҡ бомбардировщикты һайлап, уны яҡшы торошта тоторға тырыша. Пермь механигы менән дуҫлаша. Фашистар байрам итеп иҫерешкән төндә самолёт осорға әҙер була. Ҡыйыу лётчиктар самолётта һауаға күтәреләләр, дошман бомбардировщикты бәреп төшөрөргә маташа, әммә барып сыҡмай. Ленинград фронты һыҙығына осоп барып етәләр. Ғафур ике телдә, урыҫса ла, немец телендә лә, ултырыу рөхсәтен һорай. Ергә төшөп еткәс, уларҙы НКВД ҡулына тапшыралар.
Совет лётчигы Ғафур Шарығин (атаһының исеме Гарипович тип күрһәтелгән) тураһында сәйәси золом ҡорбандары сайты һөйләй: «Гафур Шарыгин, 1915 йылда тыуған, башҡорт, тулы булмаған урта белемле, ВКП (б) ағзаһы, 72-се авиация полкының уҡсы-радисы, 1944 йылдың 23 майында ҡулға алынған, ғәйепләү — 58-16* статьяһы, суд ҡарары — биш йылға иркенән мәхрүм ителгән, 1965 йылдың 31 майында аҡланған. Кесеҡорҙан килгән справкала «ышанысһыҙ - мулла балаһы» тигән яҙыу була.
Допрос алыусы чекист уны хыянатсы тип атаған өсөн, Ғафур уға ултырғыс ырғыта. Шуның өсөн Ғафур Шарығинды бер нисә тәүлек муйын тәңгәленә тиклем һыуыҡ һыуҙа тоталар, йоҡларға бирмәйҙәр һәм башҡа алымдар менән язалайҙар, әммә ул үҙенең һатлыҡ икәнен дәлилләмәй. Рыбинск ҡалаһы төрмәһендә ултыра.
Шарығин Ғафур Саҙрыйшарыға улы 1978 йылда вафат була.
Ғаиләһе
Ғафур Шарығин 50-се йәше менән барғанда, Молога (Ярослав ҡалаһы Китеж) ҡалаһы ҡыҙы Нина Александровна менән таныша. Ғафур Саҙрыйшарыға улы ҡорос ҡойоусы (сталевар) булып эшләй. Татыу ғаиләлә Владимир, Татьяна, Сергей исемле балалар үҫтерәләр.
Хәтер
Ғафур Шарығинды Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы сайтында «Башҡорт Деятаевы» тип атанылар. Яңауыл районы Кесеҡор ауылында Шарығин Ғафур Саҙрыйшарыға улына бағышланған мемориал булдырырға планлаштыралар.
Мелозерка
Мелозерка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарожка йылғаһының уң ярына тамағынан 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы
{{Персона |имя                 = Лотфулла Ғибаҙулла улы Ҡарамышев |изображение         = |ширина              = 180 px |описание изображения = |имя при рождении    = |род деятельности    = совет партия эшмәкәре |дата рождения       = 22.10.1916 |место рождения      = Йомаҡ ауыл, {{МР|Мәләүез районы}} |гражданство         = {{Российская империя}} → {{USSR}} |дата смерти         = 27.03.1985 |место смерти        = |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |награды и премии    = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот|1957}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}} {{!}}} |викисклад           = }}
Ҡарамышев Лотфулла Ғибәҙулла улы (22 октябрь 1916 йыл — 27 март 1985 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Лотфулла Ғибаҙулла улы Ҡарамышев 1916 йылдың (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1917 йылдың) 22 октябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районына инеүсе Йомаҡ ауылында тыуа. Милләте — башҡорт. Белеме — урта махсус, 1936 йылда Стәрлетамаҡ сәйәси-ағартыу техникумын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1936 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы мәғариф бүлегендә инспектор булып башлай. 1938 йылда Башҡортостан халыҡ мәғарифы комиссариатына эшкә алына. 1938 йылдың сентябрендә Ҡыҙыл Армия сафына хеҙмәт итергә саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнаша.
Демобилизацияланғандан һуң 1946 йылдың мартынан алып 1947 йылдың авгусына тиклем ВКП(б)-ның Башҡорт АССР-ы Воскресенск район комитетында ойоштороу бүлеге инструкторы булып эшләй. 1947—1949 йылдарҙа Өфө өлкә партия мәктәбендә уҡый. 1949 йылдың июлендә ВКП(б)-ның Күгәрсен район комитетының секретары, 1951 йылдың сентябрендә ВКП(б)-ның Хәйбулла район комитетының икенсе секретары итеп һайлана. 1954 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының Хәйбулла район советы башҡарма комитеты рәйесе.
Эшмәкәрлеге
Л. Ғ. Ҡарамышев Хәйбулла районында эшләгән осорҙа 70 мең гектар сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәр үҙләштерелә. 1956 йылда район колхоз, совхоздары 133 681 гектарҙан үҫтерелгән уңышты ваҡытында йыйып ала. Һәр гектарҙан 15,1 центнер уңыш сыға.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүҙәге фиҙаҡәрлеге, 1956 йылда үҫтерелгән уңышты йыйып алып, һаҡлауға һалыуҙы уңышлы ойошторғаны өсөн СССР Верховный Советы Президиумы Указы менән 1957 йылдың 11 ғинуарында Лотфулла Ғибаҙулла улы Ҡарамышевҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1959 йылда Учалы район советы башҡарма комитеты рәйесе итеп раҫлана. 1961 йылдан Салауат машиналар заводының кадрҙар бүлеге начальнигы, ә 1963—1968 йылдарҙа шунда уҡ инженер булып эшләй. Башҡорт АССР-ының бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1963).
1985 йылдың 27 мартында вафат була.
Петрухина Татьяна Максимовна
Петрухина Татьяна Максимовна (ҡыҙ фамилияһы Вереина, беренсе никахта (1953—1957) Каракашьянц; 21 декабрь 1925 — 13 октябрь 2004) — совет спортсыһы һәм тренеры, СССР-ҙың күп тапҡыр чемпионы, һыуға һикереү буйынса Европа чемпионы (1954), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1952, 1956). спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың спорт мастеры. Һыуға һикереү буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры. СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
Татьяна Максимовна Петрухина (Вереина) 1925 йылдың 21 декабрендә Курск ҡалаһында тыуған. Беренсе мауығыуы спорт гимнастикаһы була, спорттың был төрө буйынса СССР-ҙың спорт мастеры исемен ала. 1947 йылда Ефимова  (Блохина) Серафима етәкселегендә һыуға һикереү буйынса шөғөлләнә башлай. Бер нисә йыл СССР йыйылма команда составына инә, Хельсинки ҡалаһында (1952) һәм Мельбурнда (1956) үткән Олимпия уйындарында ҡатнаша, унда  10 метрлыҡ вышканан һикереүҙә  5 һәм 6-сы урындарҙы  яулай. 1954 йылда һыу спорт төрҙәре буйынса Советтар Союзы спортсыларының дебют сығышында Туринда вышканан һикереү буйынса  алтын миҙал яулай һәм Европа чемпионатында был дисциплинала еңеү яулаусы беренсе совет спортсыһы булараҡ тарихҡа инә
Аҙнабаева Лариса Алексеевна
Биографияһы
Лариса Алексеевна Аҙнабаева 1941 йылдың 17 апрелендә Украина ССР-ының Кировоград ҡалаһында тыуған. 1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. Ошонда уҡ артабанғы эшен дауам итә.
Петрухина Татьяна Максимовна
Биографияһы
1956 йылда Татьяна Петрухина спорт карьераһын тамамлай һәм 1956 йылда тренерлыҡ эшмәкәрлегенә күсә. Күп йылдар дауамында балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбенең «Спартак» спорт йәмғиәтендә эшләй һәм СССР  йыйылма командаһы һәм Берләштерелгән команда тренеры булараҡ  халыҡ-ара кимәлдәге спортсылар  әҙерләй. Улар араһында Олимпия чемпионы Владимир Васин (трамплин, 1972), Олимпия уйындары призерҙары Нинель Крутова (трамплин, 1960), Наталья Тимошинина (вышка, 1968), Елена Мирошиналар (вышка, 1992) бар.
Аҙнабаева Лариса Алексеевна
Биографияһы
Фәнни тикшеренеүҙәре инглиз теле, урыҫ теле, француз теле материалында коммуникатив лингвистика, тел һәм телмәр проспекцияһы, антропоцентризм, когнитивизм, коммуникатив прагматика, телмәр тәьҫире теорияһы идеялары юҫығында телдә анимизация һәм метафоризация проблемаларына арналған.
Петрухина Татьяна Максимовна
Биографияһы
Татьяна Петрухина 2004 йылдың 13 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Николо-Архангельск зыяратында ерләнә. 2009 йылда Мәскәүҙә Татьяна Петрухина иҫтәлегенә һыуға һикереү буйынса бөтә рәсәй ярыштары үтә.
Аҙнабаева Лариса Алексеевна
Биографияһы
Уның хеҙмәттәрендә шәхес-ара бәйләнештә адресаттың телмәр үҙенсәлеге принциптары айырып күрһәтелгән. 80-дән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Петрухина Татьяна Максимовна
Ғаиләһе
Константин Каракашьянц (1921-1971) — ире, совет гимнасы һәм тренеры, Хельсинкиҙа Олимпия уйындарында спорт гимнастикаһы буйынса СССР-ҙың йыйылма командаһы тренеры була(1952).
Сәләх
Сәләх (Саляхово) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 453693, ОКАТО коды — 80227822004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1926 йылда Сәләх Мортаев Үрге Ғәле ауылының 14 кешеһе менән нигеҙ һалған һәм уның исеме уның исеме менән аталған.
Сәләх ауылы һөйләше
Әбделмәнов Филүз Илмир улы. Йылайыр районы Сәләх ауылы һөйләше
Лансере Евгений Александрович
Евге́ний Алекса́ндрович Лансере́ (, Моршанск —, Нескучное ауылы, Харьков губернаһы — рәсәй скульптор-анималисы, Һынлы сәнғәт академияһының почётлы ирекле общнигы (1876).
Биографияһы
Статский советник Людвиг Пауль (Александр Павлович) Лансереның улы (1815-1869).
Моршанскиҙа тыуған, урындағы гимназияла уҡыған. Бала саҡтан үҙенең яратҡан темаларын таба — аттарҙы һынландыра. Һуңғараҡ йәш скульптор Үҙәк Азия, Кавказ һәм Төньяҡ Африкаға алыҫ сәфәрҙәр ҡылып, ижадына күп кенә этник образдар өҫтәй(Афганец, "Ғәрәп", "Ике әсә"), был уның сәнғәти эштәрен байытып ебәрә.
1861 йыл ғаиләһе менән бергә Петербургҡа күсеп килә. Икенсе Санкт-Петербург гимназияһын тамамлағас, Санкт-Петербург дәүләт университетының юридик факультетында белем ала. Махсус художество белеме алмай, һындар эшләгәндә скульптор Либерих Николай Ивановичтың кәңәштәренә таяна .1872 йылда әҫәрҙәре өсөн Һынлы сәнғәт академияһынан  синыфлы рәссам исеме ала. 1874 йылда Һынлы сәнғәт академияһының почётлы ирекле общнигы тип таныла. 1879 йылдан Мәскәү һынлы сәнғәт һөйөүселәр йәмғиәте ағзаһы була. Күренекле анималист булып таныла, аттарҙы  оҫта һынландыра, шулай уҡ тарихи сюжеттарҙа ла ошо образдарға мөрәжәғәт итә. Барлығы 400 тирәһе әҫәр ижад итә. Уның хеҙмәттәре Һарытауҙағы Радищев музейындағы,  Беларусь Республикаһының Милли һынлы сәнғәт, Рәсәй Дәүләт музейҙарындағы, Дәүләт Третьяков галереяһындағы һ.б. экспозицияларҙа ҡуйылған.
Яңы Николаевка (Стәрлетамаҡ районы)
Яңы Николаевка (Новониколаевка) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453165, ОКАТО коды — 80249820004.
Лансере Евгений Александрович
Биографияһы
Уның улы  — Лансере Евгений Евгеньевич менән ҡыҙы Серебрякова Зинаида Евгеньевна ла рәссам булып китәләр, кинйә улы Лансере Николай Евгеньевич — архитектор һөнәрен һайлай.
Уйланма һан
Уйланма һан (йәки тик уйланма һан) — нуль ысын өлөшлө комплекслы һан. Элегерәк был термин менән комплекслы һандарҙы атайҙар.
Билдәләмәләр
z=x+iy — комплекслы һан булһын, ти, бында x һәм y — ысын һандар. Числа x = \Re(z) йәки һәм y = \Im(z) йәки  һандары ярашлы рәүештә z һанының ысын һәм уйланма (real, imaginary оҡшаш) өлөштәре тип аталалар.
Чечельнык районы
Чечельнык районы (Чечельницький район) — Винница өлкәһендәге район. Район үҙәге — Чечельнык ҡала тибындағы ҡасабаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 20 840 кеше йәшәй.
Хальмер-Яха (Сядай-Яха ҡушылдығы)
Хальмер-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сядай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ән-Нәсәйи
Әбү Ғабдрахман Әхмәт ибн Шөғәйеп ән-Нәсәйи (أحمد بن شعيب النسائي; 829, Нәса — 915, Рамла; Абу́ Абдуррахма́н А́хмад ибн Шуа́йб ан-Наса́и) — фарсы сығышлы мосолман ғалимы, атаҡлы мөхәддистәрҙең береһе. Алты иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығының береһенең авторы.
Расья
Расья — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының уң ярына тамағынан 303 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ән-Нәсәйи
Биографияһы
Ән-Нәсәйи хәҙерге көндә юҡҡа сыҡҡан Нәса (уның нисбәһе шунан килеп сыҡҡан) ҡалаһында тыуған, ул Төркмәнстандың хәҙерге баш ҡалаһы Ашхабадтан көнбайыштараҡ урынлашҡан булған.
Расья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ән-Нәсәйи
Биографияһы
Ғүмеренең икенсе яртыһын Ән-Нәсәйи Мысырҙа үткәрә, үлер алдынан ғына Фәләстингә юллана һәм шунда вафат була. Мысырҙан китеүенә башҡа кешеләрҙең уның тәрән белеменә көнләшеүе сәбәп була. Фәләстингә килеп төшкәс, уға хәрижиҙәр төркөмө һөжүм итә, һәм ул алған яраларынан вафат була. Әл-Хәкимдән риүәйәт ителә: «Әбү Ғабдрахмандың барлыҡ кешелек дәрәжәләре өҫтәүенә ул шәһит үлеме менән китте». Мосолман биографтары уның үлеме сәбәбе буйынса бер фекерҙә.
Рабаев Соломон Пинхасович
Рабаев Соломон Пинхасович (иисеменең икенсе варианты — Шелмунь) (1916 йыл — 1963 йыл) — совет виноград үҫтереүсе, Молотов исемендәге колхозда звено етәксеһе, Дербент, Дағстан АССР-ы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Соломон Пинхасович Рабаев 1916 йылда Мамрач ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа (бөгөн Магарамкент районындағы Совет ауылы). Һуңыраҡ ата-әсәһе менән Дербентҡа күсә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Демобилизациянан һуң Дағстан ҡайта, унда Молотов исемендәге колхоз да эшләй башлай. Виноград үҫтереү менән шөғөлләнә. Звено башлығы итеп тәғәйенләнә.
Наградалары
1948 йылда Сөләймән Рабаев звеноһы 3,7 гектар майҙандағы виноград баҡсаһынан гектарынан уртаса 195,1 центнер ала. 1948 йылда виноградлыҡтан юғары уңышын алғаны өсөн СССР Юғары Советы Президиумы указы менән 1949 йылдың 27 июлендә Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә һәм Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалына лайыҡ була.
Шул уҡ колхоз<да шул уҡ указы менән Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ булған Авшолум Рабаев та эшләй.
Бер нисә тапҡыр урындағы совет депутаты итеп һайлана. Бөтә Союз ВДНХ күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм көмөш миҙал тапшырыла.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, Дербент ҡалаһында йәшәй, унда 1963 йылда вафат була.
Мига
Мига — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Андога йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ялоя
Ялоя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Веркольская Рудоха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ҡылығаҙы
Оло Ҡылығаҙы — Большая Калагаза - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Оло Ҡылығаҙы йылғаһы Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Йүрүҙән йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: От башкирского слова кылы — «узкая полоска воды», «протока», «старица» и древнебашкирского газе – «река». В переводе означает «река с протоками, старицами». .
Шривиджая
Шривиджая (Шривиджайя, Сривиджайя) (三佛齐, 室利佛逝 200—1400) — үҙәге Суматра утрауында урынлашҡан боронғо Малайзия батшалығы, Малай архипелагы утрауҙарына һәм Көньяҡ-көнсығыш Азия ярҙарына ла йәйелгән була. Төрлө сығанаҡтарҙа күрһәтелгәнсә, беҙҙең эраның 200 һәм 500 йылдары араһында барлыҡҡа килә. Санскритан тәржемә иткәндә атамаһы тигән мәғәнәне бирә.
Шривиджаяла ваджраяна буддизмы сәскә атҡан, мәҙәниәт һәм сауҙа ныҡ үҫешкән, ә будда университеттары абруйлы һәм киң танылған була.
Үҙенең иң юғары үҫеше осоронда Шривиджая Суматра утрауы, Ява утрауының көнбайыш өлөшө, Калимантан утрауының бер өлөшө, Малакка ярымутрауы һәм хәҙерге Таиландтың бер өлөшө менән хакимлыҡ итә.
Тарихи мәғлүмәттәр
Хәҙерге заман көнбайыш тарих фәне өсөн Шривиджая бары тик 1918 йылда ғына, Францияның тарихсы ғалимдары санскритта яҙылған «Шри Виджая» исемен исламдағы «Срибуза» һәм ҡытай телендәге «Сань-фо-ци» атамалары менән сағыштырып ҡарағандан һуң ғына асыла.
Суматра утрауындағы Палембанг дәүләттең баш ҡалаһы була, һәм уның боронғо дәүнрҙә урынлашыуы хәҙерге ҡала урыны менән тап килеүе бик тә ихтимал. Индуизмдағы аҡыллыҡ һәм именлек аллаһы Ганешаның ҙур статуяһының нәҡ ошонда табылыуы быға турана-тура ишара тип әйтергә тулы нигеҙ бар. Төрлө ҡоролма һәм объекттарҙың урынлашыуҙары буйынса ла төрлө фараздар килтерелә, мәҫәлән, Шри Виджая изге тауы хәҙерге Букит Сегунтанг тауы менән тап килә. Сығыштары менән шулай уҡ фаразланыуынса Ява утрауынан булған Шайлендрҙар династияһы дәүләт менән хакимлек иткән.
Сауҙа юлдарындағы уңайлы гаванда урынлашыуы Палембанг батшалығының сәскә атыуына булышлыҡ итә: бында төрлө туҡымалар, ҡиммәтле таштар, фил һөйәге, көмөш, камфара, ағастың затлы төрҙәре, татлы тәмләткестәр, төтәҫтәр, хатта филдәр менән һатыу итеү әүҙем һәм юғары кимәлдә ойошҡан рәүештә була. Сауҙа караптары Малакка һәм Зонд боғаҙҙары аша йөрөгән, улар Һиндостан, Ҡытай һәм Ғәрәбстан ярымутрауы тауарҙары менән алышҡан. Малакка боғаҙын шулай уҡ «диңгеҙ ебәк юлы» тип тә атағандар.
Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы
Смаҡова Асия Вәфир ҡыҙы (28 август 1947 йыл) — йырсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Биографияһы
Асия Вәфир ҡыҙы Смаҡова (ҡыҙ фамилияһы Ғәббәсова) 1947 йылдың 28 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Латип ауылында тыуған. Ишембай ҡалаһында 1-се һигеҙ йыллыҡ интернат-мәктәбенән һуң 2-се интернат-мәктәбендә уҡый. Музыка уҡытыусыһы Ғәлиә Дауыт ҡыҙы Рәшитова (Таңһылыу Рәшитованың һеңлеһе) ҡыҙҙың йыр-моңға һәләтен күреп, уға айырым иғтибар бүлә. Асия Вәфир ҡыҙы мәктәп хорында һәм йыр анамблендә солист була.
1966—1970 йылдарҙа Өфө музыка училищеһында уҡый, ошо осорҙа буласаҡ тормош иптәше билдәле эстрада йырсыһы Илфаҡ Смаҡов менән таныша.
1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
Ижады
1969 йылдан Башҡортостан хор капеллаһы солисы, Башҡорт дәүләт филармонияһы педагог-репетиторы, 1980-се йылдарҙа тормош иптәше Илфаҡ Смаҡов менән бергә сығыш яһай башлайҙар. Был үҙенсәлекле дуэт тыңлаусылар, тамашасылар күңелендә йылы хәтирәләр ҡалдыра. Йырсылар моңло тауыштары, матур ҡиәфәттәре, сәхәнәлә үҙ-үҙен тотоштары менән айырылып тора. Улар репертуар һайлауға ла бик етди ҡарай.
1998—2010 йылдарҙа — Айҙар Ғәлимовтың «Айҙар» театр-студияһы йырсы-солисы.
Асия Смаҡованың матур тембрлы тауышын тамашасылар һәр саҡ көтөп ала. Репертуарында башҡорт һәм татар халыҡ йырҙары, композиторҙар ижад иткән әҫәрҙәр.
Ғаиләһе
Тормош иптәше — Илфаҡ Смаҡов (1940—1993), РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы, Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы. Ҡыҙҙары — Айһылыу.
Һылтанмалар
башкирская-энциклопедия.рф/index.php/component/…/18335-pevtsy-i-muzykanty
Мәхтүмкули һәйкәле
Мәхтүмкули Фраджи (урыҫса, Памятник Махтумкули Фраги) һәйкәле Рәсәйҙең Әстерхан ҡалаһында ҡуйылған. Һәйкәл төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүф Мәхтүмкули Фраджи (1733—1783) хөрмәтенә ҡуйылған. Һәйкәл Әстерхан ҡалаһының Ленин районында, Әстерхан дәүләт университеты ҡаршыһындағы Студенттар паркында 2009 йылда ҡуйылған.
Тарих
Мәхтүмкулиға һәйкәл Әстерхан губернаторы Александр Жилкин тәҡдиме менән ҡалала урынлаштырылған[1 ]. Һәйкәлдең авторы — билдәле төркмән скульпторы Сарагт Бабаев. Һәйкәлде ул Әстерхан ҡалаһына бүләккә эшләгән[3 ]. Һәйкәл 2009 йылдың 15 майында Әстерханға Төркмәнстан мәҙәниәт делегацияһы Gulmirat Miradovi һәм ҡалалағы төркмән общинаһы вәкилдәре алдында ҡуйыла[5].
Мәхтүмкули Фраги — XVIII быуаттың төркмән шағиры, аҡыл эйәһе, фәйләсүфе һәм төркмән эҙәбиәте классигы[6]. Мәхтүмкулиҙың томошо тураһындағы мәғлүмәт бик аҙ. Берҙән-бер сығанаҡ булып халыҡ йолалары һәм шиғырҙары тора[7]. Мәхтүмкулиҙы Төркмәнстанда, Рәсәйҙә Пушкинды хөрмәтләгән кеүек, оло хөрмәтләйҙәр. Бына шуға ла инде Әстерхандағы төркмән йәмәғәтселеге үҙ ҡалаларында Мәхтүмкулиға һәйкәл ҡуя[6].
Был һәйкәл Рәсәйҙә ихтирамға лайыҡ шағир Мәхтүмкулиға ҡуйылған икенсе һәйкәл. Беренсе һәйкәл 2008 йылда Рәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы Благодарненский районы Эдельба төркмән ауылында ҡуйылған[5]
Сығанаҡтар
Мәхтүмкули һәйкәле сүлле Әстерханда ҡуйыла. Әстерханда төркмән әҙәбиәтенең классигы Мәхтүмкули Фраги һәйкәле бар. Әстерханда төркмән шағиры Мәхтүмкулиға 15 майҙа һәйкәл асасаҡтар. «Мәхтүмкули һәйкәле (Әстерхан)» Мәхтүмкули (1983). Ереван. «Советский писатель»: 3-4 биттәрҙә
Славянканың хушлашыуы
«Славянканың хушлашыуы» — Беренсе Балҡан һуғышы (1912—1913) ваҡиғалары тәьҫире аҫтында Тамбовта торған 7-се запастағы кавалерия полкы штаб-торбасыһы Василий Иванович Агапкин был көйҙө ижад итә. 1912 йылда яҙыла был марш. Һуғышҡа, хәрби хеҙмәткә йәиһә алыҫ сәйәхәткә оҙатҡанда хушлашыуҙы сағылдырыусы милли марш. Рәсәй сиктәре аръяғында Рәсәй империяһын, Советтар Союзын һәм Рәсәй Федерацияһын киң танытҡан "музыкаль символдар"ҙың береһе булып тора.
Тарихы
Марштың киң танылыу алыуының сәбәбе көйөнөң аһәңлегендә һәм ябайлығында — марш мелодияһына, ярҙамсы һәм тауыштарҙы ҡулланыусы гармоник функциялар хәрәкәте, аныҡ һәм асыҡ функциональ билдәләнешле мелодик хәрәкәттең талғынлығы хас.
Был маршта традицион жанр билдәләре һаҡлана, мәҫәлән, икенсе осорҙоң күрше өлөштәргә ҡарата тембрлы-динамик контрасы. В. И. Тутунов билдәләүенсә, марштың төп темаһында Людвиг ван Бетховендың «Эгмонт» увертюраһындағы төп парртия менән асыҡтан-асыҡ интонацион бәйләнеш урынлаштырыла, һәм марштың башҡа темаларында ла популяр көйҙәрҙең интонацияһын тойомларға була.
Ҡайһы бер музыка белгестәре, йырҙың нигеҙе итеп Агапкин 1904-1905 йылдарҙағы Рус-япон һуғышы осоронан һалдат мөхитендә һаҡланып ҡалған иҫке халыҡ йырын алған һәм уны эшкәрткән тип һанай. Еңел иҫтә ҡалыусы көйө арҡаһында тиҙ арала тарала.
Беренсе баҫмаһы
Киң таралған фараз буйынса, Агапкин үҙ әҫәре ноталарын беренсе күрһәткән кеше полк капельмейстеры Милов була. Агапкинға ҡайһы бер ҡытыршылыҡтарын һәм уларҙы яҡшыртыу юлдарын күрһәтеп, Симферополдә йәшәүсе 51-се Литва пехота полкында хеҙмәт итеүсе капельмейстер, шуның менән бер рәттән нота-нәшриәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнеүсе, музыка даирәләрендә билдәле Яков Богорадҡа барырға кәңәш итә. Богорад клавир яҙырға ярҙам итә һәм маршты оркестрлаштыра, шулай уҡ исем уйлап таба — «Славянканың хушлашыуы». Был ваҡиғаларҙан һуң бер аҙҙан симферополь типографияһында тәүге йөҙ дана нотаһы баҫыла. Был тәүге баҫма тышлығына йәш ҡатын-ҡыҙ яугир менән хушлаша, алыҫта Балҡан тауҙары һәм һалдаттар отряды күренә. Һәм яҙыу: «„Славянканың хушлашыуы“ — Балҡан ваҡиғаларына яңы марш. Бөтә славян ҡатын-ҡыҙҙарына арнала. Агапкин әҫәре». Марш беренсе тапҡыр 1912 йылдың көҙөндә Тамбовта 7-се запастағы кавалерия полкы сафтары строевой смотрында күп халыҡ алдында башҡарыла.
Михаил Черток былай тип билдәләй: «Рәсәй дәүләт китапханаһы Пашков йортонда Яков Богорадтың хеҙмәттәрен тикшереп, беҙ Агапкин тураһында иҫкә алыуын таба алманыҡ, Богорад <…> үҙенең барлыҡ клиенттарын да ентекләп яҙып барған». Ю. Г. Циммерман нәшриәтенең 1910—1914 йылдарҙағы баҫма каталогтарында ла Черток «Славянканың хушлашыуы» маршы тураһында мәғлүмәт тапмай, В. В. Соколов та тапмай.
Рәсәй дәүләт китапханаһының РГБ электрон каталогында И. А. Шатровтың «Осень настала: Дуэт для двух голосов с фп. / Перелож. Я. Ф. Пригожаго. — М. : Изд. авт. : Печ. В. Гроссе, [1913].» әҫәрен табырға мөмкин.
Билдәһеҙ авторҙың XX быуат башында билдәлелек алған һәм бер нисә тапҡыр пластинкаларға яҙылған «Тыуған илде һағыныу» маршына оҡшағанлығы ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Ике марштың да төҙөлөү формаһы бер төрлө — дүрт тактлы инеш, төп темаһы, бастар солоһы һәм трио. Ике марш та минорҙа — «Тыуған илде һағыныу» ля-минорҙа, ә «Славянканың хушлашыуы» (В. Гроссе Печатня баҫмаһында сыҡҡан В. В. Соколов китабында килтерелгән «Славянканың хушлашыуы» буйынса фекер йөрөткәндә) до-минорҙа. Һуңыраҡ ике марш та бер нисә тапҡыр башҡа тонға күсерелгән — «Тыуған илде һағыныу» хәҙер до-минорҙа билдәле, ә «Славянканың хушлашыуы» 1945 йылғы Семён Александрович Чернецкий редакцияһынан һуң әлегә тиклем ми-бемоль минорҙа башҡарыла һәм баҫыла.
Уларҙың уртаҡ мәғәнәләре, уртаҡ йүнәлеше — һағыш, хушлашыу, яҡыныңды һәм туғаныңдан айырылыу хатта юғалтыу, хәтирәләр, хәсрәт марштарҙы берләштерә һәм яҡынайта. Бәлки, «Тыуған илде һағыныу» йәш музыкант Василий Агапкинға «илһам» сығанағы булғандыр. Шулай ҙа бөтә урыҫ марштары ла минор гармониялы тигән фекер хаталы. Мәҫәлән, XIX быуат аҙағының билдәле марштары — В. Ф. Беккерҙың «Еңеү шатлығы», «Скобелев» (Франц. К?), Ф. Э. Фурмандың «Суворов маршы», билдәһеҙ авторҙарҙың "Герой"ы, «Еңеүселәр триумфы» авторы билдәһеҙ, И. И. Техтерҙың 92-се Печора пехота полкы маршы, билдәһеҙ авторҙың 108-се Һарытау пехота полкы маршы, Пётр Чайковскийҙың 98-се Юрьев пехота полкы маршы һ. б. — мажор гармониялы һәм минорға модулләшмәгән. Элекке марштар, Лейб-гвардия Преображенский полкы, Семёнов полкы, Измайлово полкы, Гренадер полкы, Павлов полкы марштары, триола ғына минорҙа.
Тутунов дүрт иң билдәле урыҫ хәрби-музыка мәҙәниәте әҫәрҙәрен дөйөмләштерә: вальсы «Маньчжурия янартауҙарында сопка» һәм «Амур тулҡындары» (Илья Шатров һәм Макс Кюсс), «Тыуған илде һағыныу» (Д. М. Трифонов?) һәм Агапкиндың «Славянканың хушлашыуы» марштары. Ул интонация ҡоролошо буйынса ике вальстың да марштар менән уртаҡлығы барлығын билдәләй, уларҙы V-се баҫҡыстан III-сө баҫҡысҡа һикереш «бәйләй» ти.
Марш хәрби оркестр өсөн яҙыла, һүҙҙәре булмай. Бөтә текстары ла һуңғараҡ барлыҡҡа килә.
Киев грамяҙмалар фирмаһы Экстрафон 1915 йылда был марш яҙылған граммофон пластинкалар сығарыуы арҡаһында ,ул бик тиҙ арала Рәсәйҙә билдәлелек ала. Был музыка аҫтында полктар Беренсе донъя һуғышы фронттарына киткән. Марш көйө бөтә донъяла бик тиҙ танылыу ала: уны Болгария, Германия, Австрия, Норвегия, Румыния, Франция, Швеция, Югославия һәм башҡа илдәрҙең хәрби оркестрҙары башҡарған. Әммә һанап үтелгән илдәрҙә граммофон пластинкаһына яҙҙырыу, Рәсәй империяһынан ситтә партитуралар баҫтырыу тураһында мәғлүмәт юҡ.
Һүҙҙәре
«Славянканың хушлашыуы» маршы 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң да, бигерәк тә аҡтар хәрәкәтендә популяр булып ҡала. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында марш музыкаһына үҙ ирке менән һуғышҡа китеүселәр йыры ижад ителә («Вспоили вы нас и вскормили…»), һәм ул беҙҙең көндәргә тиклем башланғыс төрөндә түгел, Граждандар һуғышы йылдарының өс вариантында: Ирекле армияла студент батальоны йыры һәм «Себер маршы» — Себер халыҡ армияһы маршы, артабан — Колчак армияһы маршы булараҡ килеп еткән. Текстың өсөнсө фаразы Дроздов дивизияһына ҡарай. «Генерал Врангелдың рус армияһы. Кубань һәм Төньяҡ Таврия һуғыштары» китабында, артиллерист Виктор Ларионов хәтирәләрендә бына шулай тип телгә ала:
Тәүге, Ҡырымда ижад ителгән полк йырын башҡаралар ине: Через вал Перекопский шагая, Позабывши былые беды, В дни весёлого, светлого мая Потянулись на север Дрозды.
Ларионов шунда уҡ Беренсе полктың беренсе ротаһы үҙенең традицион Андреев флагын «Славянка» йыры йырлап алып ингәнен иҫкә ала. Бәлки, «Славянканың хушлашыуы» йырының был варианты Дроздов дивизияһының Беренсе полкы йыры булғандыр.
яңғыраған 1941 йылдың 7 ноябрендә үткән парадта йыйылма хәрби оркестрға Агапкин үҙе дирижёрлыҡ иткән, сөнки формаль рәүештә илдең төп парады Куйбышевта үткән, һәм унда йыйылма оркестр менән РККА-ның Баш капельмейстеры С. А. Чернецкий етәкселек иткән. Марш яңғырай ли «Славянканың хушлашыуы» Ҡыҙыл майҙандағы парадта яңғыраны микән — мәсьәлә асыҡ ҡала. Йыйылма оркестр музыканттары Хәрби-дирижёрлыҡ факультеты курсанттары менән осрашыуҙарҙа марш яңғыраны, тип раҫлаған. С. М. Будённый шулай уҡ үҙенең мемуарҙарында марш башҡарылды тип раҫланы. Совет Армияһы Хәрби-оркестр хеҙмәте начальнигы Василий Ивановичтың уҡыусыһы РСФСР халыҡ артисы, генерал-майор Николай Назаров хәтирәләре буйынса, был марш 1941 йылдың 7 ноябре парадында яңғыраған. Владимир Соколовтың Агапкиндың ҡыҙының хәтирәләре буйынса яҙылған «Славянканың хушлашыуы» китабында (Мәскәү, «Совет композиторы», 1987 йыл) парадта марш башҡарылғаны телгә алына:
Уны тулыһынса бер уй сорнап алғайны. Яугирҙәрҙең көсөн арттырыу, үс сәғәтен яҡынайтыу маҡсатында, музыкаль көй һалдат күңеленең тәрән ҡылдарын бар тәрәнлегенә сиртергә тейеш. Йыйылма оркестр «Славянканың хушлашыуы»н уйнаны. Марштың патриотик көйө һалдаттарҙың уйҙары һәм тойғолары менән аһәңдәш ине, һәм улар һәр береһе Ҡыҙыл майҙандан уның юғары рухи көйләнешен, дәртләндергес илһамын үҙ хәтеренә һеңдереп алып сыҡты… Һалдаттар тигеҙ рәттәргә теҙелеп атланы.
1941 йылғы парад тураһындағы фильмды тауышландырғанда, монтажлау өсөн бик күп революцияға тиклемге марштар алынһа ла, был марш ҡулланылмаған.
Иң тәүге яҙмалар араһында, бәлки, 1944 йылда И. В. Петров етәкселегендәге оркестр яҙмаһы атарға була. Улар Апрелевский заводы пластинкаһында (АП12334/12335 1944 й.) (йәки 2) пластинкалы һәм «Мәскәү оркестрҙары башҡарыуында марштар һәм кавалерия музыкаһы» («Colosseum», New York, USA, 1954) америка пластинкаһында сығарыла. Моғайын, «Торналар оса» фильмында тап ошо яҙма яңғырай. 1941 йылдан 1944 йылға тиклем И. В. Петров етәкләгән Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия оркестры башҡара тип фараз итергә кәрәк. Авторҙың үҙ яҙмаһы (йәки 2), тип самаларға була, әлегә уны булдырыу датаһы билдәләнмәгән. Бәлки, был яҙма Василий Агапкиндың үҙенеке лә түгелдер, әммә ул нюанстары һәм штрихтары менән дирижёр И. В. Петровтың эштәренән айырыла. Стилистик билдәләр буйынса, ҙур ихтималлыҡ менән, был 30—50-се йылдарҙағы ҙур совет оркестры яҙмаһы тип раҫларға була. Әгәр оркестрҙың ҙур составын иғтибарға алғанда, был 1947—1955 йылдарҙа Агапкин етәкселек иткән СССР Дәүләт Хәүефһеҙлеге Министрлығының МГБ Өлгөлө оркестры булыуы бик мөмкин.
Марш СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышына тиклем тыйылған булған һәм тәүге тапҡыр 1957 йылда «Торналар оса» фильмында яңғырай тигән киң таралған ҡараш йәшәй.
Существует легенда о том, что будто бы на параде 7 ноября 1941 года исполнялся марш «Прощание славянки». Но этого не было, в архивах хранится точный список всех исполнявшихся тогда произведений. Да этого и не могло быть — ведь марш «Прощание славянки» был запрещен. И только после выхода на экраны знаменитого фильма «Летят журавли» этот марш был реабилитирован. Но это уже 1957 год.
Событие это в наши дни довольно подробно описано в книгах и очерках, посвященных Агапкину и его знаменитому маршу. Авторы их ошибаются только в одном: на том памятном ноябрьском параде «Прощание славянки» оркестр не исполнял, поскольку, как я уже упомянул, он был запрещен. Не звучал он в исполнении сводного тысячетрубного оркестра и во время парада Победы в 45-м. Полковник Василий Иванович Агапкин встречал на нём победителей, как помощник главного дирижёра этого оркестра генерал-майора С. А. Чернецкого.
«Реабилитировала» и вернула всем нам этот марш замечательная кинокартина о войне — «Летят журавли». Есть там, как вы помните, замечательная сцена: проводы добровольцев. Помните? Многолюдье провожающих у двора школы, где происходит сбор добровольцев. Вдоль решетки мечется Вероника. Ведь где-то здесь её Борис. Напряжение последних секунд. Отчаяние. И вдруг оркестр грянул марш «Прощание славянки»…
Вспомните кинофильм «Летят журавли», проводы добровольцев, сцену, вошедшую в историю кино, как вошли в неё одесская лестница из «Потемкина» и психическая атака из «Чапаева». Эта сцена не стала бы мировым шедевром, если бы трагичность её не была так выразительно подчеркнута мелодией марша «Прощание славянки». Думается, Михаилу Калатозову нелегко дался выбор музыки, раз он решился пойти против правды: в 1941 году, когда происходят проводы добровольцев в его фильме, этот марш не мог звучать, он был запрещен, как и многое другое; исполнять его начнут позже, в 1943-ем, кстати, тогда же, когда в Красной Армии введут погоны.
1955 йылдан башлап Севастополь һәм Симферополь ҡала тимер юл вокзалдарынан бөтә поездарҙы ла «Славянканың хушлашыуы» маршы көйө (ә 1993 йылдан алып — фәҡәт Мәскәү поезын ғына) оҙата. «Славянканың хушлашыуы» маршы Икенсе донъя һуғышынан һуң популяр була. Рәсәйҙә Граждандар һуғышы осоронда марш көйөнә яҙылған йырҙар киң таралыуына ҡарамаҫтан, был маршты Рәсәй империяһы йәки СССР символы булараҡ файҙаланыу, грампластинкалар яҙҙырыу, ноталарын баҫтырыу тураһында телгә алынмай.
Һуңғараҡ маршты төрлө совет оркестрҙары бер нисә тапҡыр яҙҙырған. 60—70-се йылдарҙа Н. Назаров, А. Мальцев, Н. Сергеев етәкселегендәге СССР Оборона Министрлығының Беренсе айырым күрһәтмә оркестры һәм 1995 йылғы Н. Ф. Ущаповский етәкселегендәге Ленинград хәрби округы штабы Оркестры эштәрен марштың «эталон» яҙмалары тип билдәләргә була. Маршты Почёты ҡарауыл Өлгөлө оркестры, Ленинград Хәрби-Диңгеҙ базаһы ЛВМБ Адмиралтейский оркестры, Кавказ Аръяғы хәрби округы штабы оркестры кеүек һәм башҡа оркестрҙар яҙҙырған. Сит ил оркестрҙарынан маршты марштыҠытай Халыҡ Республикаһы Халыҡ Азатлыҡ Армияһы оркестры, америка United States Marine Band, немец Stabsmusikkorps der Grenztruppen (ГДР) Heeresmusikkorps 1, Heeresmusikkorps 300 Stabsmusikkorps der Bundeswehr, австрия Militärmusik Kärnten оркестрҙары яҙҙырған.
Хәҙерге ваҡытта
1914 йылда был көйгә тәүге текстар барлыҡҡа килгән, авторы билдәһеҙ:
Вспоили вы нас и вскормили, Отчизны родные поля. И мы беззаветно любили Тебя, Святой Руси земля.
Припев: Но грозный час борьбы настал, Коварный враг на нас напал. И каждому, кто Руси сын, На бой с врагом лишь путь один.
Ошо һүҙҙәр менән музыка Ирекле армияның студенттар батальоны гимнына әүерелгән. 1918 йылда йыр Халыҡ армияһында Себер маршы булараҡ тыуа:
Вспоили вы нас и вскормили, Сибири родные поля. И мы беззаветно любили Тебя, страна снега и льда.
1920 йылда уны Дроздовский дивизияһы яугирҙәре йырлай торған булған:
Через вал Перекопский шагая, Позабывши былые беды, В дни веселого светлого мая, Потянулись на север «Дрозды».
Марш көйөнә яңы текстар XX быуаттың икенсе яртыһында ла яҙылған. 1967 йылда СССР-ҙа марштың ноталары Аркадий Федотов тексы менән баҫылып сыға:
Этот марш не смолкал на перронах, Когда враг заслонял горизонт. С ним отцов наших в дымных вагонах Поезда увозили на фронт. Он в семнадцатом брал с нами Зимний,
(1990-сы йылдарҙан йыр юлы былай тип үҙгәртелгән: Он Москву отстоял в сорок первом)
В сорок пятом — шагал на Берлин, Он с солдатом прошёл до Победы По дорогам нелёгких годин.
Әнәс ҡаласығы
Әнәс ҡаласығы (Аначевское городище) — Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V—IV быуаттарҙан алып б.э. II быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
Припев: И если в поход Страна позовёт За край наш родной Мы все пойдём в священный бой!
Әнәс ҡаласығы
Урынлашыуы
Әнәс ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Әнәс ауылының төньяҡ ситендә Ағиҙел йылғаһының бейек һул ярында урынлашҡан. Район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй) — 32 км.
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
1974 йылда «Славянканың хушлашыуы» Александр Галич тексы менән автор башҡарыуында тарала:
Әнәс ҡаласығы
Табылдыҡтар
Әнәс ҡаласығы майҙанының 232 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡтың оҙонлоғо оҙонлоғо 130 м, киңлеге 70 м тәшкил итә. Ул көньяҡтан ярым түңәрәк ур һәм соҡор менән уратып алынған. Урҙың киңлеге — 10 м, оҙонлоғо — 100 м, бейеклеге — 1 м. Ур ағас нигеҙгә ҡоролған һәм өҫтән яндырылған балсыҡ менән нығытылған.
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
Снова даль предо мной неоглядная, Ширь степная и неба лазурь. Не грусти ж ты, моя ненаглядная, И бровей своих темных не хмурь!
Әнәс ҡаласығы
Табылдыҡтар
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәрҙе типологик яҡтан Ананьин мәҙәниәтенә һәм Пьяный Бор мәҙәниәтенә индереп була.
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
Припев:
Вперёд, за взводом взвод, Труба боевая зовёт! Пришел из Ставки Приказ к отправке — И, значит, нам пора в поход!
Әнәс ҡаласығы
Табылдыҡтар
Ҡаласыҡта металлургия менән шөғөлләнгәндәр, сөнки металл иретеү өсөн тигелдәр, шлак табылған. Бынан тыш һөйәктән эшләнгән әйберҙәр, балсыҡ орсоҡбаштар һәм кеше һындары килеп сыҡҡан.
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
1984 йылда В. Лазарев Василий Агапкин 1913 йылда тамамлаған Тамбов музыка училищеһы бинаһында мемориаль таҡтаташ асыу тантанаһы уңайынан марштың яңы вариантын яҙа (http://www.sovmusic.ru/m/proshan6.mp3)
Наступает минута прощания, Ты глядишь мне тревожно в глаза, И ловлю я родное дыхание, А вдали уже дышит гроза. Дрогнул воздух туманный и синий, И тревога коснулась висков, И зовет нас на подвиг Россия, Веет ветром от шага полков.
Әнәс ҡаласығы
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы Көньяҡ Уралға фин‑уғыр ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра. Әнәс ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан ..
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Не все из нас придут назад. Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Прости-прощай, прости-прощай...
Әнәс ҡаласығы
Асыш тарихы
1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асыла.
1971—73 йылдарҙа БДУ экспедицияһы ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов етәкселегендә ҡаласыҡты яңынан тикшерә.
Славянканың хушлашыуы
Хәҙерге ваҡытта
Прощай, отчий край, Ты нас вспоминай, Прощай, милый взгляд, Прости-прощай, прости-прощай...