cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байғаҙы
Ауыл тарихы
Ә.Әсфәндиәровтың «Башҡортостан ауылдары тураһындағы мәғлүмәттәр» китабында былай тип яҙылған: "Сотник Байғаҙы Ҡунаҡбаев (1770—1853) Һәүәнәк йылғаһы буйында ауыл нигеҙләй һәм уға үҙенең исемен ҡуша. Уның улдары Аллағол (уның улы Тәңребирҙе), Шәрәфетдин, Ишмырҙа Байғазиндар билдәле. 1816 йылғы иҫәп алыу материалдарынан күренеүенсә, Байғаҙы, Бикмөхәммәт, Килмөхәмәт, Рәхмәтулла Тимер ауылында, ә 1850 йылғы иҫәп алыу буйынса улар бала-сағалары менән Байғаҙыла йәшәгән. Байғаҙы ауылы ойошторолған йылда унда 168 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 220, 1920 йылда — 478 кеше. 24 йорттан 22-һе күсмә тормош алып барған. Уларҙың 116 аты, 52 һыйыры, 47 һарығы, 14 кәзәһе булған. Ауылда бөтәһе 14 солоҡ ҡорто булған. Бында шуны ла әйтергә кәрәк: бөтә солоҡтарын һәм умарталарын йәшереү сәбәпле, улар иҫәпкә алынмаған. Ауыл халҡы 16 бот ужым һәм 320 бот яҙғы иген сәскән. 1900 йылда мәсет булған.
Рядовойҙар Хәйбулла Ташбулатов, Рәсүл Ишкилдин 1805—1807 йылдарҙа Наполеонға ҡаршы кампанияла ҡатнаша. Ниғмәтулла Юлъяҡшин — 15-се полк составында Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ике көмөш миҙал менән бүләкләнгән. … д а у а м ы
1924 йылда Байғаҙы ауылында ике йыллыҡ мәктәп асыла. Дәрестәр ғәрәп телендә алып барыла. Ауылдың беренсе уҡытыусыһы — сәсән Мөхәмәтҡолов Сабирйән Мөхәмәтзакир улы. 1929—1930 уҡыу йылында Ғәлиәкбәрҙән Сәғитов Хаммат Ҡәйүм улы латин хәрефе буйынса дәрестәр бирә. Мәктәп 1951—1952 йылдарҙа 7 йыллыҡ, 1970 йылда 8 йыллыҡ булып китә. 1993 йылда дөйөм урта белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә.
Бронислава Длуска
Бронислава Длуска (ҡыҙ фамилияһы — Склодовская) (Bronisława Dłuska; 28 март 1865 йыл, Варшава — 15 апрель 1939 йыл, шунда уҡ) — поляк медицина хеҙмәткәре, "Радий институты"ның (хәҙер Онкология үҙәге — Мария Склодовская-Кюри исемендәге институт, Варшава) беренсе директоры.
Биографияһы
Бронислава Долэнг гербына ҡараған әллә ни бай булмаған поляк дворянины ғаиләһендә тыуа. Ата-әсәһе педагогтар була. Атаһы Владислав Склодовский — Варшавала егеттәр гимназияһы директоры. Бронислава — Мария Склодовская-Кюриның өлкән апаһы.
Апалы-һеңлеле Склодовскаялар — Мария менән Бронислава — артабан бер-бер артлы белем алыу өсөн тәүҙә алмашлап бер нисә йыл гувернантка булып эшләп алырға үҙ-ара килешә. Бронислава Польшала урта белем алғандан һуң, Парижда медицина институтында уҡый, ә был ваҡытта Мария бер нисә йыл тәрбиәсе-гувернант булып эшләй. Институтты тамамлағандан һуң Бронислава табип була.
1890 йыл тирәһендә Бронислава сәйәси эмигрант, революционер һәм табип Казимир Длускаға кейәүгә сыға һәм һеңлеһен үҙенә саҡырып ала. 1891 йылда Мария 24 йәшендә Парижға, Сорбоннаға барыу мөмкилегенә эйә була, унда ул химия һәм физика фәндәрен өйрәнә, ә был ваҡытта һеңлеһе уны уҡытыу өсөн аҡса эшләй.
Аҙағыраҡ, 1920-се йылдарҙың икенсе яртыһында Длускиҙар Варшава янында туберкулёз сиренә ҡаршы диспансер аса.
1930 йылда Бронислава һеңлеһе Марии Склодовской-Кюри үтенесе буйынса "Радий институты"н төҙөүҙә әүҙем ҡатнаша. Институт төҙөлгөн мәлдә шунда күсенеп тора, ә аҙаҡ уға етәкселек итә башлай, Варшавала әле эшләп килгән Онкология үҙәге — института им. Мария Склодовская-Кюри исемендәге институттың тәүге директоры була.
1939 йылда вафат була һәм Варшаваның Иҫке Повонзки зыяратына ҡуйыла.
Фән
Фән (шулай уҡ ғилем) — кеше эшмәкәрлегенең ысынбарлыҡ тураһындағы объектив белемдәрҙе булдырыусы һәм системалаштырыусы өлкәһе. Факттарҙы йыйыу, даими яңыртыу һәм системалаштырыу, тәнҡитле анализ һәм ошоноң нигеҙендә яңы белемдәр йә дөйөмләштереүҙәр синтезлау был эшмәкәрлектең нигеҙе булып тора, быларҙың һәммәһе күҙәтелеүсе тәбиғәт йә йәмғиәт күренештәрен тасуирлап ҡына ҡалмай, прогнозлауҙың һуңғы маҡсаты менән бәйләүсе сәбәп-эҙемтә сынйырын да төҙөшә. Факттар йә тәжрибәләр менән раҫланған гипотезалар тәбиғәт йә йәмғиәт ҡанундары булараҡ формалаштырыла. Фән киң мәғәнәлә ниндәй ҙә булһа эшмәкәрлектең бөтә шарттарын һәм компоненттарын үҙ эсенә ала: фәнни хеҙмәттең бүленешен һәм кооперациялашыуын; фәнни учреждениеларҙы, эксперименталь һәм лаборатор ҡорамалдарҙы; ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген; төшөнсә һәм категориялар аппаратын; фәнни мәғлүмәт системаһын; быға тиклем йыйылып килгән бөтә фәнни белемдәр тупланмаһын. Фән ғилеме — фәнде өйрәнеүсе фән. = Фәндең төп билдәләре =
Фән — ул теүәл ҡағиҙәләр нигеҙендә төҙөлгән билдәләр системаһы менән нығытылған ғилем. Фән һәр ваҡыт (һәр тарихи кимәл өсөн) киң билдәле телдә нығытыла. Фән — объекттарҙың эшмәкәрлеге һәм үҫеш закондары тураһындағы ғилемдәр системаһы. Фән — эмпирик тикшерелеүсе һәм раҫланыусы ғилем. Фән — өҙлөкһөҙ үҫеүсе һәм тулыланыусы ғилемдәр системаһы. Был тулыланыу иң камил ысулдар ярҙамында тормошҡа ашырыла. Фән предметтан, теория һәм гипотезанан, метод һәм факттан, эмпирик материалды тасуирлауҙан тора.
= Тарихы = Боронғо цивилизациялар илдәрендә яҙма барлыҡҡа килеү һәм үҫеү менән тәбиғәт, кеше һәм йәмғиәт тураһындағы эмпирик белемдәр ҙә туплана бара. Математика, логика, геометрия, астрономия, медицина моронлай. Боронғо Грецияның һәм Римдың фекер йөрөтөү һәм хәҡиҡәт эҙләү менән шөғөлләнгән фәйләсүфтәре хәҙерге ғалимдарҙың элгәрҙәре була. Боронғо Грецияла ғилемдәрҙе классификациялау варианттары барлыҡҡа килә.
Хәҙерге аңлауҙа фән XVI—XVII быуаттарҙа тыуа. Тарихи үҫеш барышында уның йоғонтоһо техника һәм технология үҫеше сиктәренән сығып китә. Фән йәмғиәттең һәм мәҙәниәттең бөтә өлкәләренә ҙур йоғонто яһаған мөһим социаль, гуманитар институтҡа әйләнә. Фәнни эшмәкәрлектең күләме XVII быуаттан башлап 10—15 йыл һайын ике тапҡырға арта бара (асыштар, фәнни мәғлүмәт, ғилми эшмәкәрҙәр һаны үҫеше).
Фән үҫешендә экстенсив һәм революцион осорҙар сиратлашып килә — фәнни революциялар уның структураһын, танып белеү принциптарын, категорияларын һәм методтарын, шулай уҡ уны ойоштороу формаларын үҙгәртә. Фәнгә уны дифференциациялау һәм интеграциялау процестарын, фундаменталь һәм ҡулланма тикшеренеүҙәрҙе диалектик берләштереү хас.
= Фәнни берләшмә = Фән менән шөғөлләнгән кешеләр тупланмаһы фәнни берләшмәне тәшкил итә. Фәнни берләшмә үҙ-үҙен ойоштороусы ҡатмарлы система булып тора, унда дәүләт учреждениелары ла, йәмәғәт ойошмалары ла, формаль булмаған төркөмдәр ҙә эш итә. Фәнни уңыштар аша яуланған абруйҙы юғары баһалау һәм власть абруйын түбән баһалау был берләшмәне айырып тора, ошо арҡала ҡайһы берҙә дәүләт менән фәнни берләшмә араһында конфликт тыуа. Шулай уҡ формаль булмаған төркөмдәрҙең һәм айырыуса айырым шәхестәрҙең башҡа социаль төркөмдәргә ҡарағанда һөҙөмтәлерәк булыуын билдәләргә кәрәк. Фәнни берләшмәнең иң мөһим бурыстары — яңы идеяларҙы һәм теорияларҙы таныу йә инҡар итеү аша фәнни ғилемде үҫтереү, шулай уҡ белем биреү һәм ғилми эшмәкәрҙәрҙе әҙерләү системаһына булышлыҡ итеү.
Фәнни берләшмәләге кешеләрҙең йәшәү рәүеше һәм донъяға ҡарашы йәмғиәттә таралғандан ныҡлы айырылырға мөмкин. Әле фәнни берләшмәлә атеистик һәм скептик ҡараштар өҫтөнлөк итә. 1990-сы йылдарҙа үткәрелгән тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Америка Милли фәндәр академияһы ағзаларының 7 проценты һәм Бөйөк Британия Фәндәр академияһы ағзаларының 3,3 проценты Аллаға ышана. Шул уҡ ваҡытта, дөйөм милли һорашыуға ярашлы, Бөйөк Британия халҡының 68,5 проценты үҙен Аллаға ышаныусы тип һанай. В. Л. Гинзбург Атеизм.ру сайтындағы мәҡәләһендә билдәләүенсә, «Изингтың мәҡәләһендә („Поиск“, № 25, 1998) элек Nature'ҙа баҫылған (т. 386, 435-се б., 1997) таблица килтерелә, ул 1916 йылда Америка ғалимдары араһында Аллаға ышаныусылар 42 процент, ә 1996 йылда 39 процент булыуы тураһында шаһитлыҡ итә, йәғни уларҙың һаны бик әҙгә генә кәмегән. Был ошо һорашыуҙар араһында үткән 80 йыл эсендәге бик ҙур фәнни ҡаҙаныштар яҡтыһында сәйер күренә», ул бының сәбәбе, бәлки, «коммунистарҙың һуғышсан атеизмына реакциялыр» тигән фекер әйтә. Социолог Элайн Говард Экланд элиталы АҠШ университеттарында эшләгән 1646 уҡытыусынан һорашыу үткәрә, динлелек тураһында 36 һорау бирә һәм тәбиғәт ғилемдәре (биология, физика һәм химия) йүнәлешендә эшләгән ғалимдар араһында ышанмаусылар һәм атеистар 38 процент булыуын асыҡлай, ышанмаусыларҙың иң күбе — 41 процент — биологтар араһында була, ә социологтарҙа — 31 процент, политологтарҙа — 27 процент. 2005 йылдың июнендә Чикаго университеты тикшеренеүселәре баҫтырған мәғлүмәттәр буйынса, Америка докторҙарының 76 проценты Аллаға ышана, ә 59 проценты теге донъя барлығына инана.
Ғалимдар
Ғалимдар араһында теге йәки был тема буйынса ярайһы уҡ оҙаҡ барған эш ғәҙәттә монография баҫтырыу менән тамамлалана, унда тикшеренеү методикаһы ентекле тасуирлана, эш һөҙөмтәләре һүрәтләнә һәм уларҙың интерпретацияһы бирелә.
Фәнни берләшмәлә педагогик эш юғары баһалана. Абруйлы уҡыу йортонда лекциялар уҡыу хоҡуғы ғалимдың кимәлен һәм квалификацияһын таныу булып тора. Үҙ фәнни мәктәбен булдырыу, йәғни остазының фекерҙәрен дауам иткән йәш ғалимдарҙы әҙерләү, бик юғары баһалана.
Ғалимдың профессиональ фән вәкиле булыуы һәм квалификацияһы формаль йәһәттән урындағы һәм милли квалификация комиссиялары (диссертациялар яҡлау советы, аттестация комиссияһы, ВАК) тарафынан да билдәләнә ала. СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә ғалимдың квалификацияһы формаль йәһәттән ғилми дәрәжә (фән кандидаты йә докторы) һәм ғилми исем (доцент йә профессор) менән раҫлана. Ғилми дәрәжәләр һәм исемдәр биреүҙе ВАК күҙәтә. Ғилми дәрәжәләр фән йүнәлеше буйынса бирелә, мәҫәлән, физика-математика фәндәре кандидаты, юридик фәндәр кандидаты һ. б. — әлеге ваҡытта ВАК ошондай 22 йүнәлеште таный. Тейешле ғилми дәрәжәне алыр өсөн махсуслаштырылған советта диссертация яҙып яҡларға кәрәк. Иҫкәрмә рәүешендә һәм бик ҙур фәнни хеҙмәттәр эшләнгән булһа, диссертация башҡарылған эштәр тураһында доклад менән дә алмаштырыла ала. Иҫкәрмә үтә лә һирәк яһала, мәҫәлән, Генераль конструкторҙарға ҡарата ҡулланыла. Уңышлы яҡлауҙың мотлаҡ шарты булып ғилми эш һөҙөмтәләрен баҫтырыу һәм апробациялау тора. Апробация тигәндә ғәҙәттә конференцияларҙа сығыш яһау күҙҙә тотола, сөнки был форма һөҙөмтәләр буйынса бәхәсләшеп фекер алышыу һәм фәнни берләшмә ризалашмаған хәлдә асыҡ тәнҡитләү мөмкинлеген бирә. Ғилми исем (доцент йә профессор) өсөн, ғилми дәрәжәнән тыш, педагогик эш алып барыу ҙа мөһим, атап әйткәндә, уҡытыу-методик публикацияларҙың булыуы кәрәк. Квалификацияны таныуҙың вағыраҡ формаль билдәләре лә бар, мәҫәлән, аспиранттарҙың ғилми эшенә етәкселек итеү кандидатлыҡтан докторлыҡҡа күсеүҙең мөһим баҫҡысы булып тора.
Юғарғы баҫҡыс — Фәндәр академияһында ағзалыҡ. Рәсәйҙә, элекке СССР-ҙағы кеүек үк, ағзалыҡтың ике баҫҡысы бар: беренсеһе — Академияның мөхбир-ағзаһы, юғарғыһы  — академик. Академиялар  — үҙ-үҙен ойоштороусы фәнни берләшмәләр, йыйылыштарында академиктарҙы һәм мөхбир ағзаларҙы һайлайҙар. Кандидаттарҙы вуз йә ғилми-тикшеренеү ойошмаһы күрһәтә. Һайлау күп альтернативалы нигеҙҙә үтә. Рәсәйҙә әле, Фәндәр академияһынан тыш (аныҡлаусы билдәләмәләрҙән башҡа), тармаҡ Академиялары эшләй, уларҙың ҡайһы берҙәре, мәҫәлән, Медицина фәндәре академияһы, күп йыллыҡ тарихҡа эйә, икенселәре яңыраҡ барлыҡҡа килә. Уларҙың ойошторолоуы Фәндәр академияһынҡы кеүек, тик статустары түбәнерәк.
Фәнни ойошмалар
Фәнни берләшмәлә төрлө ғилми ойошмалар күп. Улар араһында ирекле ғилми ойошмалар фәнде үҫтереүҙә әүҙемлек күрһәтә, конференцияларында һәм үҙе сығарған баҫмаларҙағы публикациялар аша фәнни мәғлүмәт менән уртаҡлаша. Ғилми ойошмаларҙа ағзалыҡ ирекле булып тора, ағзалыҡ иғәнәләрен түләү талап ителеүе мөмкин. Дәүләт — был ойошмаларға төрлөсә булышлыҡ күрһәтергә, ә ойошма властарға килешеүсән позицияһын белдерергә мөмкин. Айырым осраҡтарҙа ирекле йәмғиәттәр эшмәкәрлеге киңерәк мәсьәләләрҙе, мәҫәлән, стандартлаштырыу мәсьәләләрен солғай. Абруйлы һәм күп кешеле ирекле йәмғиәттәрҙең береһе — IEEE. Халыҡ-ара ғилми берлектәрҙә коллектив менән дә, айырым да ағза булыу рөхсәт ителә. Европаның ҡайһы бер илдәрендә милли фәндәр академиялары милли ғилми йәмғиәттәрҙән үҫеп сыҡҡан. Бөйөк Британияла, мәҫәлән, Король фәнни йәмғиәте Академия ролен башҡара.
Беренсе ғилми йәмғиәттәр 1560-сы йылдарҙа Италияла барлыҡҡа килә — Неаполдә «Тәбиғәт серҙәре академияһы» (Academia secretorum naturae) (1560), Римда «Линчейҙар академияһы» (Accademia dei Lincei — һүҙмә-һүҙ «һеләүһен күҙлеләр академияһы», йәғни айырыуса осҡор күҙлеләр) (1603), Флоренцияла «Тәжрибә белемдәре академияһы» («Тәжрибәләр академияһы», 1657) асыла. Был итальян академияларында саҡырып килтерелгән почётлы ағза Галилео Галилей етәкселегендә билдәле фекер эйәләре һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнаша. Академиялар даими осрашыуҙар һәм тәжрибәләр үткәреү нигеҙендә физика өлкәһендә фәнни ғилемдәрҙе киңәйтеү һәм таратыу маҡсатында ойошторола. Улар тотош Европа фәне үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
Фәнде һәм техниканы йылдам үҫтереү ихтыяжы дәүләттән уны үҫтереүҙә ҡатнашыуҙы талап итә. Шунлыҡтан ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Рәсәйҙә, Академия өҫтән ҡушыу буйынса ойошторола. Ләкин Фәндәр академияһының күбеһендә демократик уставтар ҡабул ителгән, улар дәүләттән сағыштырмаса бойондороҡһоҙлоҡ тәьмин итә.
Фәнни ойошмалар:
ЮНЕСКО (халыҡ-ара ойошма, бөтә донъяла ғалимдарҙың һәм башҡа ғилми ойошмаларҙың хеҙмәттәшлеген ойоштора). ИЮПАК (халыҡ-ара ойошма, химия өлкәһендә үҫеш мәнфәғәтендә эш итә). Халыҡ-ара астрономия берлеге (астрономик есемдәргә һәм уларҙағы деталдәргә атама биреү кеүек хеҙмәттәшлек һәм стандартлаштырыу талап иткән астрономик мәсьәләләрҙе сисеүҙә иң юғарғы халыҡ-ара инстанция тип танылған).
Халыҡ-ара институттар
Фәнни институттар — академиялар һәм ғилми-тикшеренеү институттары — халыҡ-ара кимәлдә хеҙмәттәшлек итә. Хәҙерге ҙур күләмле фәнни проекттар, мәҫәлән, кеше геномының шифрын сисеү йәки Халыҡ-ара йыһан станцияһы, бик ҙур матди сығымдар һәм бик күп фәнни һәм производство коллективтарының эшмәкәрлеген берләштереүҙе талап итә. Күп осраҡта быны халыҡ-ара кооперациялашыу юлы менән эшләү һөҙөмтәле.
Халыҡ-ара фәнни институттар:
Миҙалдар һәм премиялар
Нобель премияһы — иң абруйлы һәм билдәле ғилми премия, бер нисә номинацияла тапшырыла. Шнобель премияһы уға пародия булып тора. Филдс премияһы һәм миҙалы  — математика өлкәһендәге уңыштар өсөн. Неванлинна премияһы — информатиканың математик аспекттарындағы эре ҡаҙаныштар өсөн. Гаусс премияһы — башҡа фәндәрҙәге асыштар аша математикаға ҙур өлөш индергән өсөн. Крафорд премияһы — тапшырылыу йүнәлештәре: Астрономия һәм Математика, Биология фәндәре һәм Ер тураһындағы фән. Абель премияһы — математикалағы ҡаҙаныштар өсөн. Шао премияһы — астрономияға, математикаға һәм медицинаға йә тормош тураһындағы фәндәргә индергән өлөш өсөн. Тьюринг премияһы — информатикала иң абруйлы премия, Хисаплау техникаһы ассоциацияһы тарафынан бирелә. Декарт премияһы  — фән һәм техникалағы оло ҡаҙаныштар өсөн. М. В. Ломоносов исемендәге Ҙур алтын миҙал — Рәсәй Фәндәр академияһының иң юғары наградаһы. Д. И. Менделеев исемендәге Алтын миҙал — Рәсәй Фәндәр академияһының химия фәне һәм технология өлкәһендәге әһәмиәтле ғилми хеҙмәттәр өсөн тапшырыла торған наградаһы.
= Фәнни метод =
Донъяны танып белеүҙең ғәҙәти, нәфис, дини, мифологик, эзотерик, фәлсәфәүи һәм башҡа ысулдарынан фән донъяны тикшереүҙең предметлы һәм объектив ысулы булараҡ айырылып тора. Мәҫәлән, сәнғәттә ысынбарлыҡтың сағылышы субъективтың һәм объективтың суммаһы булараҡ күренә, унда ысынбарлыҡты тергеҙеү хис-тойғоло баһаны йә реакцияны көтә. Фәнни метод иһә фекерләүҙең фәнни рәүешен барлыҡҡа килтерә.
Хәҙерге фәнни метод структураһына, йәғни яңы ғилемдәрҙе төҙөү ысулына, түбәндәгеләр инә:
Факттарҙы күҙәтеү һәм күҙәтеүҙәрҙе үлсәү, сифат һәм һан яғынан тасуирлау. Бындай тасуирламаларҙа төрлө абстракциялар ҡулланыла.
Күҙәтеү һөҙөмтәләрен анализлау — уларҙы системаға һалыу, төп әһәмиәтлене һәм икенселде айырыу. Гипотезаларҙы, теорияларҙы дөйөмләштереү (синтезлау) һәм формаға һалыу. Прогноз: тәҡдим ителгән гипотезанан йә ҡабул ителгән теориянан дедукция, индукция йә башҡа логик методтар ярҙамында эҙемтәләрҙе формалаштырыу. Прогнозланған эҙемтәләрҙе эксперимент (Карл Поппер  терминологияһы буйынса — сикке эксперимент, йәғни experimentum crucis) ярҙамында тикшереү.
Һәр этапта бирелмәләргә лә, теләһә ҡайһы кимәлдә алынған һөҙөмтәләргә лә тәнҡитле мөнәсәбәт принципиаль әһәмиәткә эйә. Бөтә нәмәне иҫбат итеү, тикшерелеүсән бирелмәләр менән нигеҙләү, теоретик һығымталарҙы эксперименттар һөҙөмтәләре менән нығытыу кәрәклеге фәнде танып белеүҙең башҡа формаларынан, шул иҫәптән инаныуға һәм догматтарға нигеҙләнгән диндән айыра.
Тикшеренеүҙәрҙең йүнәлештәре
Ғилми тикшеренеүҙәрҙә өс төп йүнәлеште айырырға була:
Фундаменталь фәнни тикшеренеүҙәр  — ул яңы нигеҙ ғилемдәр алыу, шулай уҡ өйрәнелеүсе күренештәрҙең законсалыҡтарын асыҡлау маҡсатында предметты тәрәндән һәм бөтә яҡлап тикшереү. Фундаменталлек термины ( — «нигеҙләү») был фәндәрҙең тәбиғәттәге тәүсәбәпте, төп ҡанундарҙы тикшереүгә йүнәлгәнлеген күҙҙә тота.
Ҡулланма ғилми тикшеренеүҙәр — фундаменталь фән ҡаҙаныштарын ҡулланма мәсьәләләрҙе сисеү өсөн файҙаланған тикшеренеүҙәр. Яңы технологиялар булдырыу һәм камиллаштырыу тикшеренеүҙең һөҙөмтәһе булып тора. Ғилми-тикшеренеү һәм тәжрибә-конструкторлыҡ эшләнмәләре  — бында фән етештереү менән берләшә, шулай итеп, проекттың ғилми, техник һәм инженерлыҡ эшләнеше тәьмин ителә. Ҡайһы берҙә алынған һөҙөмтәләр фәнни-техник революцияға килтерә.
Антик осорҙа
Антик осорҙа уҡ кеше белемдәрен төрлө өлкәләргә берләштерергә тырышыуҙар булған.
Әйтәйек, Аристотель фәндәрҙе өс төргә бүлгән, уларҙы түбәндәге эҙмә-эҙлелектә урынлаштырған:
Үҙе хасил иткән формаль логиканы Аристотель фәлсәфәгә индермәгән, ә бөтә танып белеүҙең ҡоралы итеп ҡараған.
Рим энциклопедисы Марк Варрондың классификацияһына түбәндәге фәндәр ингән: грамматика, диалектика, риторика, геометрия, арифметика, астрология, музыка, медицина һәм архитектура.
Мосолман ғәрәп ғалимдары фәндәрҙе ғәрәп (поэтика, ораторлыҡ сәнғәте һәм сит ил фәндәренә (астрономия, медицина, математика) бүлгән.
Урта быуаттарҙа
Классификациялау ынтылыштары урта быуаттарҙа ла дауам итә. Гуго Сен-Викторский "Дидаскаликон"ында фәндәрҙе 4 төркөмгә бүлә :
Френсис Бэкон фәндәрҙе 3 төркөмгә бүлә:
Роджер Бэкон да фәндәрҙе 4 класҡа бүлә: грамматика һәм логика, математика, натурфилософия, метафизика һәм этика. Тәбиғәт тураһындағы фәндәрҙең нигеҙе итеп математиканы һанай.
Кедров классификацияһы
Совет фәйләсүфе, тарихсыһы һәм фән методологы Б. М. Кедров фәндәрҙең ентеклерәк классификацияһын төҙөй. Кедров бөтә ысынбарлыҡты тәбиғәткә һәм кешегә бүлә. Кешелә ул йәмғиәтте һәм фекерләүҙе айыра. Тәбиғәт тураһындағы фәндәр — тәбиғәт фәндәре, йәмғиәт тураһында — социаль фәндәр,  фекерләү тураһында — фәлсәфә фәндәре.
Фәнде популярлаштырыу
Фәнде популярлаштырыу — фәнни белемдәрҙе халыҡтың киң ҡатламдары өсөн аңлайышлы итеп таратыу.
Фәнде популярлаштырыу, махсус мәғлүмәттәрҙе әллә ни әҙерлеге булмаған тыңлаусы, уҡыусы теленә «тәржемә итеү»  —  популярлаштырыусы ғалимдар алдында торған мөһим мәсьәләләрҙең береһе.
Фәнде популярлаштырыуҙа фәнни фантастика ҙур урын биләй. Күп кенә фәнни асыштарҙы нәҡ ул алдан әйтә. Был йәһәттән фантаст Жюль Верн айырылып тора.
Йәштәрҙең фәнгә һәм производствоның юғары технологиялар өлкәһенә килеүе, йәмғиәттең фәнни мәсьәләләргә иғтибары популярлаштырыу кимәленә бәйләнгән.
Ғалимдар фәнни мәғлүмәттәрҙе һаҡлау һәм үҫтереүҙе ҡайғырта. Фәнде популярлаштырыу йәмғиәттә фән менән ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра һәм фәнгә яңы көстәрҙе ылыҡтыра.
Ҡайһы берҙә фәнни мәғлүмәтте популярлаштырғанда ул үтә ябайлаштырыла һәм яйлап фәнни мифҡа әүерелә.
ВЦИОМ үткәргән һорашыуҙарға ярашлы, рәсәйҙәрҙең 81 проценты үҙ замандашы булған Рәсәй ғалимдарынан берәүҙе лә атай алмаған.
Фән һәм ялған фән
Ялған фән — фәнни эшмәкәрлек булып күренгән, әммә асылда улай булмаған эшмәкәрлек. Ялған фән теорияларына факттарҙы һанға һуҡмау, боҙоп күрһәтеү хас, был теориялар шулай уҡ фальсификацияланмай  (йәғни Поппер критерийына тап килмәй), теоретик  хеҙмәттәр күҙәтеүҙәр  һөҙөмтәләренә нигеҙләнеү урынына  «айыҡ аҡыл менән ҡарауға», «былай ҙа күренеп тороуға» йәки «абруйлы фекергә» һылтана, теория нигеҙе итеп бойондороҡһоҙ  эксперименттар менән раҫланмаған бирелмәләр алына, тикшеренеү һөҙөмтәләрен бойондороҡһоҙ тикшереү йә ҡабатлау мөмкинлеге булмай, фәнни хеҙмәттә сәйәси һәм дини күрһәтмәләргә һәм догмаларға һылтаныу күҙәтелә.
Фәнни йәмғиәт тарафынан танылмаған теорияларҙы эшләүселәр йыш ҡына үҙҙәрен «ҡатып ҡалған рәсми фән менән көрәшеүселәр» итеп иғлан итә. «Рәсми фән» вәкилдәрен, мәҫәлән, ялған фән менән көрәш комиссияһы ағзаларын, айырым бер төркөм мәнфәғәттәрен яҡлаусы, сәйәсәткә буйһоноусы, хаталарын танымаусы тип атай,  «иҫкергән» ҡараштарҙы яҡлауҙа  ғәйепләй.
Матвея
Матвея — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырымсаҡ теле
Ҡырымсаҡ теле (кърымчах тыльы) — ҡырымсаҡтар теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ-һары ҡыпсаҡ төркөмсәһенә ҡарай. Ҡайһы берҙә ҡырым-татар теленең этнолекты булараҡ ҡарала. 1917 йылғы революцияға тиклем ҡырымсаҡтар, нигеҙҙә, ике телле була: йәнле аралашыу теле булып ҡырымсаҡ теле (йәғни төрки теле) булһа, ә ғибәҙәт ҡылыу һәм хат яҙыу өсөн улар боронғо йәһүд телен ҡуллана. Хәҙерге ваҡытта ҡырымсаҡтарҙың күпселеге ҡырымсаҡ телендә һөйләшмәй. Әммә һуңғы ваҡыт туған телгә ҡарата ҡыҙыҡһыныу арта бара. Ҡырым-татар теле кеүек үк, ҡырымсаҡтарҙың төрки һөйләшенә ҡатнаш ҡыпсаҡ-уғыҙ һөйләше хас. Ҡырымсаҡ теле, ғосман йәки һиҙелерлек дәрәжәлә уғыҙ теленең йоғонтоһонда булһа ла боронғо архаик һыҙаттарын һаҡлап ҡалған, шуға ла ҡараим теленә ҡарағанда ҡарасәй-балҡар теленә яҡыныраҡ тора. Ғосман йоғонтоһоноң тик фонетикала һәм бер ни тиклем лексикала ғына тойола (морфологияла был йоғонто бөтөнләй юҡ), ҡырымсаҡ телен ҡарасәй-балҡар һәм ҡараим телдәре менән бер төркөмгә индергәндә был бигерәк тә мөһим роль уйнай. XIX быуат аҙағына тиклем ҡырымсаҡтар үҙҙәренең телен «сығатай» теле тип атай. Төрки телдәре араһында тик ҡырымсаҡ һәм ҡараим телдәрендә генә гебраизмдар һаҡланған.
Тел үҙенсәлектәре
Башҡа төрки телдәренән айырым булған үҙенсәлектәре фонетикала бик асыҡ күренә: алғы рәттә «и» һуҙынҡыһының көслө редукцияһы, әммә көсһөҙ урында ул яҙмала ы хәрефе тип яҙыла: быр «бер», сыз «һеҙ», кытийим «мин бынан китәм», кыбык «кеүек»; һүҙ аҙағында къ өнө спирантлаша: бойдах «өйләнмәгән», къартлый «ҡартлыҡ»; һүҙ башында уғыҙ теленең в өнө килә: вер «бир», вар «бар»"кит"; ярҙамсы ҡылым ол‑ «булыр» уғыҙ теле формаһында; һүҙ башында торған т өнө ч: өнөнә әйләнә чыш «теш», чӱш «йоҡо», чӱшмек «төшөп ҡалыу»; ӧ, ӱ һуҙыңҡы хәрефтәре алғы ижектә бөтөнләй икенсе төрлө өнгә әйләнә : ач копеклер «ас эттәр»; мен ишчы дугульым «мин эшсе түгелмен».
Морфология өлкәһендә ҡырым-татар теленең урта диалекты менән тап килә.
Үҙенсәлекле лексика: къысреге «ғәҙел», чешня «тәм», русфай «әшәке», опранмах «интегеү», мефе «файҙа», авода «хеҙмәт», акибат «өмөт», хора «аллам, хоҙайым», зофра «үт», д' иба «ебәк», халт «мәғәнәһеҙ», арын «ябай», могеджет «мөғжизә», бехсун «моңһоу», эйран ол- «ғашиҡ булыу», исфат «ант» һәм башҡалар. Ҡараимдарҙа мэджума тип аталған ҡулъяҙма йыйынтыҡтары ҡырымсаҡтарҙа джонк тигән вариантта килә (сағ. ҡырымтатар телендә джонк «альбомдар»).
Һөйләшеүселәр һаны
Бөйөк ватан һуғышына тиклем Ҡырымда 6000-гә яҡын ҡырымсаҡ йәшәй, уларҙың күбеһе өсөн ҡырымсаҡ теле туған тел була. 1941—1944 йылдарҙағы немец оккупацияһы ваҡытында гитлерсылар бөтә ҡырымсаҡтарҙы тип әйтерлек юҡ итә. 1000-гә яҡын ғына кеше иҫән-һау ҡала — фронтҡа киткән ир-егеттәр һәм бик аҙ ғына эвакуацияланып өлгөргән ғаиләләр. Бөгөн өс кенә оло йәштәге кеше ҡырымсаҡ телен туған теле тип таный. Шуларҙың береһе, Давид Реби, 2004 йылда ҡырымсаҡ теленең тасурламаһы һәм ҡырымсаҡ-урыҫ телдәре һүҙлеген китап итеп баҫтырып сығара. Йәнле ҡырымсаҡ телендә һөйләшкән Виктория Багинская (ҡыҙ фамилияһы — Гурджи) — 2012 йылдың 7 ғинуарында Краснодарҙа вафат була. Ҡырым ярымутрауында 2014 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 8 кеше ҡырымсаҡ телендә һөйләшә.
Яҙмаһы
Ҡырымсаҡ яҙмаһының арамей алфавиты нигеҙендә барлыҡҡа килеүе, күрәһең, доғаларҙы боронғо йәһүд теленән тәржемә итеүгә бәйлелер (XV быуат башы — XVI быуаттың аҙағында барлыҡҡа килгән яҙма. «Каффа ритуалы»). Ҡырымсаҡ теле буйынса 1930-сы йылдарҙа нәшер ителгән уҡыу әсбаптарында латин алфавиты ҡулланыла:
1936 йылдан һуң ҡырымсаҡ телендә китаптар нәшер итеү туҡтатыла, шулай итеп, ҡырымсаҡ теле үҙенең яҙма теле булмаған телдәр рәтенә инә. 1930-сы йылдар аҙағынан үҙ телендә яҙыу өсөн ҡырымсаҡтар урыҫ крилиццаһын ҡуллана.
Ҡырымсаҡ теленең хәҙерге алфавиты :
Уҡытыу теле
XX быуат башында Симферополь һәм Ҡараһыубаҙарҙа уҡытыу ҡырымсаҡ телендә алып барылған ике башланғыс мәктәп эшләй. Башланғыс кластар өсөн ҡырымсаҡ телендәге тәүге әлифбаны һәм дәреслекте И. С. Кай яҙа. 1989 йылда Симферополдә йәкшәмбе мәктәбе эшләй, унда төрлө йәштәгеләр ҡырымсаҡ телен өйрәнә.
Миҫалдар
А. С. Пушкиндың «Болот» шиғырынан өҙөк В. Багинской-Гурджи тәржемәһендә ҡырымсаҡ телендәге варианты:
Ҡырымсаҡ телендә мәҡәл. В. Багинской-Гурджи
Бүре еләге
Бүре елеге, бүре йүкәһе (Волчея́годник обыкнове́нный, Волчеягодник смерте́льный, Во́лчник обыкновенный, Во́лчье лы́ко, Пухляк, Плоховец, — ғаиләһенән 0,3-1,8 м бейеклегендәге ағыулы ҡыуаҡ. Апрель-май айҙарында сәскә ата, орлоғо июль-августа өлгөрә.
Таралыуы
Европаның бөтә өлөшөндә, Кавказ артында, Әрмәнстанда, Ирандың төньяғында киң таралған. Башҡортостанда һирәк осрай.
Ҡылыҡһырлама
Ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандарҙаа үҫә. Тәбәнәк ҡыуаҡ (30-100 см). Аҙ ботаҡлы аҫҡы ботаҡтары япраҡһыҙ үҫемлек; ҡабығы һарғылт-һоро төҫтә, ҡоңғорт төйөрҙәр менән ҡапланған. Һәр ботаҡтың осонда ланцет һамаҡ оҙонса япраҡлы бәйләме бар. Сәскәләре ал төҫтә, хуш эҫле, япраҡ ҡуйынтығында өсәрләп-бишәрләп урынлашҡандар, япраҡ ярғансы барлыҡҡа киләләр. Емеше — ҡыҙыл, һыуһыл. Орлоҡтарҙан, тамыр үрентеһенән (культурала сыбыҡсанан, үрентенән) үрсей. Ҡабығы һәм ағасында гликозиддар, минераль тоҙҙар, сумала, буяу матдәләре, һағыҙ бар. Халыҡ медицинаһында ҡабығынан һәм еләгенән яһалған спиртлы төнәтмәһен ревматизм, быуындар ауыртҡанда файҙаланалар. 50px|left
Ағыулы өлөштәре
Ҡабығы (йүкәһе), япрағы, сәскәһе, емештәре ныҡ ағыулы.
Хаманельская Обь
Хаманельская Обь — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 124 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таврояга
Таврояга (Табро-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты
'''М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты''' (Башкирский государственный педагогический университет им. М. Акмуллы́, БГПУ им. М. Акмуллы) — Башҡортостан һәм башҡа төбәктәр мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүсе уҡыу йорто, был йүнәлештәге фәнни-педагогик һәм методик үҙәк. Башҡорт дәүләт педагогия институты булараҡ 1967 йылдың 18 ғинуарында асыла, 2000 йылдан «университет» статусы ала һәм һуңыраҡ уға мәғрифәтсе-шағир Мифтәхетдин Аҡмулла исеме бирелә. Эшләү дәүерендә университет 40 меңдән ашыу белгес әҙерләгән. Илдең 20 иң яҡшы юғары педагогия уҡыу йорто исемлегенә инә.
Университетта «Аудитория» гәзите һәм «Педагогический журнал Башкортостана» журналы нәшер ителә.
Педагогия институты булараҡ асылған был юғары уҡыу йорто республиканың башлыса ауыл мәктәптәрен юғары белемле уҡытыусылар менән тәьмин итеү маҡсатын тормошҡа ашыра. Вуз эшләүенең тәүге йылдарынан уҡ йылдам үҫә: яңы факультеттар асыла, кафедралар ойошторола, һәм һөҙөмтәлә ул Рәсәй Федерацияһында алдынғы һәм ҙур педагогия вуздарының береһенә әйләнә, 1976 йылда I категориялы юғары уҡыу йорто булып таныла.
Вентиляторҙан үлем
Вентиляторҙан үлем (fan death, 선풍기 사망설) – Көньяҡ Корея халҡына хас, хаталы фекергә нигеҙләнгән мәҙәни концепт. Кореяла йәшәүселәр ышаныуынса, ябыҡ бүлмәлә торған вентилятор төн ваҡытына һүндерелмәһә, ул бүлмә эсендә йоҡлаған кешеләр үлеп китергә мөмкин. Ошо сәбәпле Көньяҡ Кореяла һатылған барлыҡ вентиляторҙарҙың уларҙы төнгә эштән туҡтатҡан махсус релелары йә һүндергестәре бар.
Ҡабыҡҡыуыш ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Ҡабыҡҡыуыш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Хюмпферсхаузен
Хюмпферсхаузен (Humpfershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 437 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 425 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98634 һәм автомобиль коды — SM.
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы (15 май 1931 йыл,  Өфө ҡалаһы) — инженер-механик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәр докторы (1989), профессор (1992),   БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе  (1967).
Биографияһы
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы  1931 йылдың 15 майында Өфө ҡалаһында тыуа.
1954 йылда   Өфө нефть институтын тамамлай.
Институттан һуң  Октябрьский ҡалаһында  "Туймазанефть"  тресының нефть сығарыу участкаһының мастеры,  начальнигы, 1964 йылдан  промысла мөдире булып эшләй, артабан Өфөлә "Башнефть"  берекмәһенең баш инженеры, Үҙәк ғилми-тикшеренеү  лабораторияһы начальнигы  (1966–1968); СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Көнсығыш хәүефһеҙлек техникаһы һәм сәнәғәт санитарияһы буйынса  ғилми-тикшеренеү институты директоры  (1968–1992), Нефть производствоһының ҡулланма экологияһы проблемалары институты директоры (1992—1994), 1994—2012 йылдарҙа  Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Экологик ғилми‑техник ассоциацияһы директоры, бер үк ваҡытта 1990—2010 йылдарҙа Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы; 2012 йылдан Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Хеҙмәттәре
Нуғаев Рәйес Йәнфүр улы — 270 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 62 уйлап табыу авторы.
Безопасное ведение работ при раздельной эксплуатации пластов одной скважиной. М.: Недра, 1979 (соавтор).
Эргономика при бурении и ремонте скважин. М.: Недра, 1988 (соавтор).
Безопасная эксплуатация нефтепромысловых объектов. М.: Недра, 1990 (соавтор).
Эргономика при бурении и ремонте скважин, М. 1990г.
Әҙәбиәт
Доктора наук, профессора Уфимского нефтяного технического университета. М.: Недра, 1997.
Башҡортостан: Ҡыҫҡаса энциклопедия. "Башҡорт энциклопедияћы", Өфө, 1997.
Татарский энциклопедический словарь. Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1999.
http://xn--80ab4e.xn7sbacsfsccnbdnzsqis3h5a6ivbm.xn--p1ai/index.php/component/content/article/8-statya/9714-nu-aev-r-jes-j-nf-r-uly Башҡорт энциклопедияһы.
Һылтанмалар
Энциклопедия Урала
Ыҫлаҡ (Әлшәй районы)
Ыҫлаҡ (Слак) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 956 кеше. Почта индексы — 452104, ОКАТО коды — 80202855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары 1738 йылда уҡ мишәрҙәрҙең беренсе төркөмөн ебәрә. Мишәрҙәрҙең бер өлөшө бында ер биләүселәрҙең рөхсәтенән тыш ҡала. 1749 йылда ошо ауылға мишәрҙәрҙең яңы төркөмө күсеп ултыра. Уларҙың законға ҡаршы эшмәкәрлеге башҡорттар менән уларҙың керҙәштәре араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙе талап итә. 10 йылдан һуң был нормаға һыйышлы булмаған мөнәсәбәттәрҙе законлаштырырға кәрәк була. Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттары улар менән 1759 йылда килешеү төҙөгән, бер йылдан уны Өфө провинция канцелярияһы раҫлаған.
Ә Өфө губерна канцелярияһының 1760 йылдың 22 декабрендәге указына ярашлы мишәрҙәрҙең сығышы күрһәтелгән. Әхмәр мулла Әбдрәхимов, мәҫәлән, бында Һөйөндөк ауылынан, Мортаза Өсәйенов Мунғас ауылынан күсенгән. Йәғәфәр Дауытов — Богдан ауылынан, Усеин Байматов — иптәштәре менән, Әҙилиә Ғәбдүсәлимов — Болошло ауылынан, Йәғәфәр Абдрахманов — Ҡарамалынан, Рәжәп Ильясов, Ғүмәр Әмәмәтов, Айыт Ғәлин — Ҡаратәкә ауылынан, Әхмәр Әлмәнов — иптәштәре менән — Әүрез ауылынан, Яҡуп Богданов — Ислан ауылынан, Ишкенә Байбарисов — Сәфәр ауылынан, Тимергән Усманов — Кудушли, Мораҙым Усейнов, Исмәғил Сөләймәнов — Балышлынан. Улар араһында Уҫы өйәҙенән Ғәббәс Иштуғанов та була. Указда әйтелгәнсә, "Һеҙ Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы башҡорттарынан ер алғанһығыҙ, бынан алда унда ун йыл күсеп ултырғанһығыҙ һәм әле лә йәшәйһегеҙ. Указ «уларға ҡыҫылыу булмаһын» өсөн бирелгән.
Керҙәшлек һуңыраҡ та ғәмәлгә индерелгән, өҫтәүенә, тағы ла аҫабалыҡ хужалары ғына түгел, керҙәштәр үҙҙәре лә индергән. 1804 йылда, ыҫлаҡтар әйтеүенсә, мишәрҙәрҙең 15 йортона тағы шул сама ғаилә ҡушылған, һуңынан мишәрҙәр үҙҙәре «тағы 25 йорт һалған. Хәҙер беҙ 80 ихатанан күберәк». Бында типтәрҙәр ҙә була.
Тәүҙә Һөйөндөк (Әхмәр Әбдрәхимовтың тыуған ауылы буйынса), һуңынан Әхмәр ауылы халҡының муллаһы исеме менән ул Әхмәр тип йөрөтөлә), һәм, ниһайәт, — Ыҫлаҡ. Исемдәренең барыһы ла антропонимдан алынған, һуңынан: Ыҫлаҡ — гидронимдан, йылға атамаһынан.
1783 йылда ауылда — 6, 1795 йылда — 4 типтәр, 780 мишәр, 1816 йылда — 820 мишәр, 6 типтәр, 40 хеҙмәтле татар, 1834 йылда — 1403 мишәр, 1859 йылда — 2161 керҙәш, 1870 йылда — 2354 башҡорт, 1920 йылда 50 970 йортта 50 970 башҡорт теркәлгән. Күренеүенсә, мишәрҙәрҙе ике тапҡыр яңылыш башҡорт тип атағандар. 19 быуат аҙағында Ыҫлаҡта 4 мәсет һәм 2 конфессия мәктәбе була.
Чернуха (Лойка ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лойка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Рәсәйҙең ситке нөктәләре
Рәсәй Федерацияһыбиләмәләренең төньяҡ һәм көнсығыш географик нөктәләре Евразияның материктағы һәм утрауҙағы ситке нөктәләре менән тап килә.
Элекке Советтар Союзы һәм Рәсәй Федерацияһының сиктәре (хәҙерге Төркмәнстандың Серхетабад ҡалаһындағы (элекке Кушка) иң көньяҡ нөктәнән башҡалары) тулыһынса тап килә. СССР-ҙың иң бейек тау түбәһе булған «Коммунизм пигы» (7495 м) хәҙерге ваҡытта Тажикстан биләмәлрендә һәм ул «Исмоила Сомони пигы» тип йөрөтөлә.
1841 йылға тиклем Рәсәй империяһының иң көнсығыш нөктәһе Төньяҡ Америкалағы, Форт-Росс тигән урыҫ торағында булған. Форт-Россты һатҡас, 1867 йылға тиклем көнсығыш нөктә Урыҫ Аляскаһы менән Британияның Төньяҡ Америкаһы араһында ҡала. Рәсәй империяһының иң көнбайыш сиге элекке Польша батшалығының Пыздры өйәҙенә ҡараған Руда Комаровская исемле торағы янында булған. Башҡа сиктәр Советтар Союзыныҡы менән тап килә.
Валоурун Первый
Валоурун Первый — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рутулдар
Рутулдар (Myhabyr) — Төньяҡ Кавказда йәшәүсе вайнах халҡы, Дағстан Республикаһының төп халҡы.
Донъяла бөтәһе яҡынса 90 000 рутул йәшәй. 2010 йылда үткәрелгән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә бөтәһе 35240 рутул халҡы вәкиле иҫәпкә алынған, шул иҫәптән 17884 ир һәм 17356 ҡатын-ҡыҙ, Әзербайжанда 45000 рутул йәшәй.
Рутулдарҙың ата-бабалары Кавказ Албанияһы тарихи дәүләте составына кергән һәм албандар исеме аҫтында билдәле булған. Милли телдәре — рутул теле.
Тальпезя
Тальпезя — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Надтей йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Конфуцианлыҡ
Конфуцианлыҡ — көнсығыш диндәренең береһе.
Был тәғлимәтте тыуҙырыусы — аҡыл эйәһе Конфуций (б. э. тиклемге 551—479 йылдар).
Тарихы
Боронғо донъяның күп уҡымышлылары кеүек уны ла бөтәһенән элек кеше үҙе ҡыҙыҡһындырған. Конфуций тәғлимәте — кешеләргә нимәгә ынтылырға, йәмғиәттә йәшәгәндә ниндәй ҡағиҙәләргә таянып эш итергә кәрәклеген, ғаиләлә мөнәсәбәттәр нисек төҙөлөргә, тәбиғәткә ҡараш ниндәй булырға тейешлеген өйрәткән. Был аҡыл эйәһе боронғо алла — Күкте өлгө итеп һанаған.
«Тәбиғәт закондарына ярашлы рәүештә кешегә биш матур сифат: аҡыллылыҡ, кеше һөйөүсәнлек, тоғролоҡ, ололарҙы хөрмәтләү һәм ҡыйыулыҡ хас булырға тейеш; уларһыҙ кешеләр тормошонда тәртип булмаясаҡ», — тигән ул. Конфуций һайлап алынғандар ғына был сифаттарға эйә, шулай ҙа һәр кем уға ынтылырға тейеш, тип иҫәпләгән. Аҡыл эйәһенең фекеренсә аҡылға нигеҙләнеп төҙөлгән йәмғиәт ҡоролошо кешегә үҙ-үҙен камиллаштырыу мөмкинлеген бирергә һәм бөтәһенә лә файҙа килтерергә тейеш булған.
Дәүләтте Конфуций кесе кеше олоһона (ябай кеше аҡһөйәккә) буйһонорға тейеш булған ҙур бер ғаилә тип ҡараған. Дәүләттә иң өлкән кеше — хаким — Күк улы. «Батша — ул халыҡ өсөн атай ҙа, әсәй ҙә, — тип өйрәткән аҡыл эйәһе. — Батшаға хеҙмәт итеүсе һәр кем, аҡһөйәкме ул йә ябай кешеме, ярлы йә баймы, үҙ ғүмерендә бер ниндәй шарттарҙа ла батшаға ҡаршы баш күтәрергә тейеш түгел». Конфуций һәр кеше йәмғиәттә Күк билдәләгән урынын ныҡлы белергә тейеш тигән фекерҙе яҡлаған. «Хаким — хаким, сановник — сановник, атай — атай, ул — ул булып ҡалырға тейеш», — тигән ул.
Конфуций бер сиктән икенсеһенә ташланыуҙан ҡасыуҙы хуп күргән (урталыҡ принцибы). Аҡыл эйәһе власть үҙе лә халыҡ алдында яуаплы булырға тейеш, шунһыҙ халыҡ уға ышанмай башлаясаҡ, тигән. «Дәүләт хакимы булырға теләгән кеше, — тигән ул, — үҙе уртаса йәшәргә, ҡолдары менән идара иткәндә мәрхә-мәтлелек күрһәтергә тейеш».
Үҙенең тормошсанлығы менән ҡыҙыҡтырған Конфуций тәғлимәте дингә әүерелгән. Уның нигеҙендә идеаль йәмғиәт, идеаль ғаилә төҙөргә һәм үҙ-үҙеңде камиллаштырырға мөмкин булып тойолған.
Төп төшөнсәләр
Конфуцианлыҡ тәғлимәтендә 22 категория бар (тик беҙҙең әҙәбиәттә киң таралған мәғәнәләр һәм аңлатмалар бирелә)
Японияла Токугава (Фукан) дәүерендә конфуцианлыҡтың "биш даими әйбере" (五常 - у-чан) нығына: кешелеклелек (жэнь, 仁), бурыс (и, 義), ритуал (ли, 禮), белем (чжи, 智), искренность (синь, 信). . Конфуцианлыҡта тағы башҡа төшөнсәләр ҙә була:
Кенәз Орлов дачаһы
Орлов һарайы — Санкт-Петербург ҡалаһы янындағы Стрельнала кенәз Орловтар усадьбаһы составындағы неоготик һарай. Һарай Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында емерелә, әммә элекке усадьбаның ҡайһы бер ҡаралтылары һаҡланып ҡала һәм Рәсәйҙең  мәҙәни мираҫ объекты булып тора. 2016 йылға ҡарата уның составына башня-хараба, готик ҡапҡа, ҡыуышлыҡ, привратник өйө, ҡоҙоҡ, ат аҙбары (ҡапҡа, ионик портик менән бина, ике ат һарайы, тимерлек, боҙлоҡ, ике оранжерея), туф күпер, «Парнас» инә.
Хужалары
1800 йылдар тирәһендә Стрельна слободаһында төп йорт һәм флигель менән беренсе ҡаҙна дачаһы төҙөлә, уны Поляк канцелярияһы советнигы Ф.Е. Купер һатып ала. 1820 йылдарҙа  инде ул баронесса Строгановаға ҡарай .. 1830 йылдар башында унан кенәз Алексей Орлов һатып ала. Өҫтәмә ерҙәрҙе Орловҡа 1834 йылда император Николай I бирә: участкаларҙа кеше йәшәй, һәм батша бүләге хаҡына йорттарҙы һәм элекке хужаларҙың ҡаралтыларын икенсе ергә күсерергә тура килә.
Усадьба тасуирламаһы
Усадьба ансамбле архитекторҙар Иосиф Шарлемань һәм Пётр Садовников проекты буйынса 1833—1839 йылдарҙа шул ваҡытта модалы булған готик стилдә төҙөлә. Ансамблгә флигелдәре менән ике ҡатлы ағас һарай, башня һәм киң парк инә]. Садовников проектлаған ике ҡатлы граф Орлов һарайы ағастан төҙөлә төп фасады менән быуаға ҡарайТөньяҡ яҡтан дүрт ҡатлы башня тора. Бинаның мөйөштәрендә һигеҙ ҡырлы пилондар, кәрниздәр өҫтөндә киртләс парапеттар, эркерҙар һәм осло фронтондар һарайға матур күренеш бирә. 1834 йылдың июлендә һарай асыу тантанаһы үтә.
Планы ябай була — төп ике ҡатлы бина флигелле ике бер ҡатлы корпус менән  тоташа. Төп фасады уртаһында парк яғына сығыу урыны менән киң ябыҡ терраса айырылып тора. Уның күтәрмәһен ике яҡтан шарҙар өҫтөндә суйын бөркөттәр — Орлов нәҫеленең символы биҙәй. .
Терраса буйында ике бейек постаментта П.К.Клодтың бронзанан «Атты өйрәтеүселәр» скульптураһы тора. 1854 йылда рәссам  Орлов һарай һүрәте менән  акварель яҙа, картина Санк-Петербург Дәүләт тарих музейында һаҡлана. «Отрада» скульптураһы  Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында «дошманға эләкмәһен өсөн» һүтеп алына һәм иретелә.
1840 йылдан алып 1850 йылдарға тиклем Садовников прак һәм усадьба территорияһы өҫтөндә эшләй. Уның проект буйынса көньяҡ өлөшөндә готик ҡоҙоҡ һәм ҡыуышлыҡ менән башня-хараба төҙөлә. Быуа уртаһында «Мөхәббәт утрауы» тип аталған утрауы һалына, уға туф күпере алып бара. Пейзаж паркында уртаһында өй менән лабиринт урынлаша.
XX быуат
Революциянан һуң усадьба национализациялана, 1920 йылда унда йәйге балалар колонияһы, һуңынан  ОСОАВИАХИМ мәктәбе,  фабрика-завод һәм  кинотехникум мәктәбе урынлаша. Парк территорияһы танк полкына ҡарай һәм техника ҡуйыу  өсөн ҡулланыла. 1941 йылдың сентябрендә совет ғәскәрҙәре сигенгән саҡта Орлов һарайын яндыра.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында байтаҡ емерелгән йорт 1950 йылда янғында бөтөнләй тиерлек емерелә. 1951 йылда усадьбаһында экспертиза үткәрелә, уның һөҙөмтәләре буйынса привратник йорто  57 % емерелгән тип баһалана, элекке ҡарауыл йорто  китапхана итеп тапшырыла, ә Орлов паркы йәмәғәт  ял зонаһына әйләнә.
Хәҙерге заман
2000 йылдарға быуа менән парк, күпер, баҡса ҡаралтылары  һәм оранжереялы комплекс менән ат аҙбары ҡалдыҡтары һаҡланып ҡала. Ат аҙбары хәрби автобазаға тапшырыла. 2009 йылда КДИОП  привратник йортонда бинаның тарихи йөҙөн боҙған  законһыҙ мансарда төҙөү осрағын теркәй. 2016 йылда башня-ҡыуышлыҡты консервациялау үткәрелә, ә һуңынан ул реставрациялана.
Маэкса
Маэкса — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы
Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы (23 июль 1947 йыл) — ғалим-химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), химия фәндәре докторы (1988), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (1994) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Биографияһы
1965 йылда Башҡорт дәүләт университетының химия факультетына уҡырға инә һәм уны 1970 йылда тамамлай. 1972 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Органик химия институтында эшләй.
1977 йылда «Синтез и исследование некоторых пи-комплексов переходных металлов с кремнийсодержащими лигандами» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, «Синтез и исследование модифицированных эйкозаноидов» темаһына докторлыҡ диссертацияһын Мәскәүҙә 1988 йылда Нескә химик технологиялар дәүләт университетында яҡлай.
1992 йылда «Полный синтез эйкозаноидов. Разработка высокоэффективных простагландиновых препаратов» тигән хеҙмәт өсөн М. С. Мифтахов коллегалары менән бергә Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Мифтаховтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: түбән молекуляр биокөйләгестәр синтезы. Мифтахов тарафынан табыуы ҡыйын булған тәбиғи берләшмәләрҙе (нейраминидазаның карбоциклик ингибиторҙары, яман шешкә тәьҫир итеүсе эпотилон макролидтары, В гепатиты вирусына ҡаршы тороусы энтекавир карбонуклеозиды) синтезлау ысулдары табыла, медицинала ҡулланыла торған яңы берләшмәләр эшләнә. Мифтахов ҡатнашлығында ауыл хужалығы малдарының репродуктив системаһын дауалау өсөн клатрапростин, эстуфалан кеүек дарыуҙар табыла һәм уларҙы Рәсәйҙә етештереү үҙләштерелә.
Мансур Сәһәрйән улының уҡыусылары араһында 4 фән докторы һәм 20-ләгән фән кандидаты бар.
Хеҙмәттәре
Мифтахов Мансур Сәһәрйәр улы — 320-ләп ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән уйлап табыуҙарға 25 авторлыҡ танытмаһы авторы.
Вәлинуров Ринат Ғаян улы
Вәлинуров Ринат Ғаян улы (27 май 1952 йыл) — ғалим-психиатр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының 4‑се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (1995) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған табибы, СССР-ҙың (1988), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2009) һаулыҡ һаҡлау отличнигы.
Биографияһы
Ринат Ғаян улы Вәлинуров 1952 йылдың 27 майында БАССР-ҙың Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлағандан һуң 1‑се Республика психиатрия дауаханаһында эшләй: 1979 йылдан алып бүлек мөдире, 1980 йылдан — 2‑се филиал мөдире; 1982 йылдан Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш табибы, бер үк ваҡытта 1996 йылдан алып баш психиатры һәм 1997 йылдан — БДМУ‑ла уҡыта.