cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яшин Лев Иванович
Спорт карьераһы
Ул йыйылма командаһы составында өс тапҡыр футбол буйынса донъя чемпионаты финалында уйнай: 1958 йылда Швецияла, 1962 йылда Чилила һәм 1966 йылда Англияла. Донъя чемпионаттарындағы иң юғары ҡаҙаныштары — 1966 йылғы чемпионатта дүртенсе урын. Шулай уҡ 1970 йылда Мексикала үткән донъя чемпионатында өсөнсө ҡапҡа һаҡсыһы тип иғлан ителә, әммә уйындарҙа ҡатнашмай. 1963 йылдың 23 октябрендә Лондонда, «Уэмбли» стадионында, Лев Яшин донъя йыйылма командаһы составында инглих футболының йөҙ йыллығына арналған «Йөҙ йыллыҡ матчында» Англияның йыйылма командаһына ҡаршы уйнай (2:1 иҫәбе менән матчта инглиздәр еңә; әммә Яшин ҡапҡаға бер генә тупты ла индермәй, икенсе таймда уны алмаштырған югослав Милутин Шошкич ике тапҡыр үҙ ҡапҡаһына туптың инеүенә юл ҡуя). Бөтә донъяла Яшинды йә «Ҡара ҡаплан» (ҡара ҡапҡа һаҡсыһы кейеме, йылдам хәрәкәте һәм акробатик һикереүҙәре өсөн), йәки «Ҡара үрмәксе» (оҙон ҡулдары өсөн) тип атайҙар.
1963 йылда Яшин Европаның иң яҡшы футболсыһы призын — «Франс-Футбол» аҙналыҡ гәзитенән «Алтын туп» яулай.
1971 йылдың 27 майында Мәскәүҙә В.&nbsp;И.&nbsp;Ленин исемендәге Үҙәк стадионда Лев Яшииндың футбол менән хушлашыу матчы була, унда бөтәһе 103 мең тамашасы ҡатнаша. Был матчта сборная клубов Бөтә Союз «Динамо» спорт йәмғиәте клубтарының йыйылма командаһы (матчта Мәскәү, Киев һәм Тбилиси футболсылары уйнайу) донъя «йондоҙҙары» йыйылма командаһына ҡаршы уйнай (был командала Эйсебио, Бобби Чарльтон, Герд Мюллер һәм башҡалар уйнай). Матч барышында Яшин үҙенең бирсәткәләрен 23 йәшлек ҡапҡа һаҡсыһы Владимиру Пильгуйға тапшыра (әммә Пильгуй аҙаҡ интервьюһында был фактты кире ҡаға). Матч 2:2 иҫәье менән тамамлана, ә Пильгуй артабан 11 йыл буйы "Динамо"ның ҡапҡа һаҡсыһы була.
Шул уҡ йылдың 31 авгусында Яшин тағы ла футбол яланына сыға; был юлы ул донъя «йондоҙҙары» йыйылма командаһы составында Италия йыйылма командаһына ҡаршы матчта ҡатнаша (матч йондоҙҙар файҙаһына 4:2 иҫәбе менән тамамлана). Карьераһы тамамланғанға тиклем үк Л. И. Яшин Дәүләт үҙәк физик культура институты (Гцолифка) эргәһендәге тренерҙар мәктәбен тамамлай (1967 йылда). 1971 йылдан 1975 йылдың апреленә тиклем «Динамо» командаһы начальнигы. Йәш һәм талантлы футболсы тарҙан һуң, ҡайғы-хәсрәт менән футболсы А. Е. Кожемякиндың фажиғәһенән һуң Лев Иванович « әхлаҡи-тәрбиәүи эште йомшартыуҙа» ғәйепләнә. Ул «Динамо» йәмғиәтенең Үҙәк советына эшкә күсә: советтың хоккей һәм футбол бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй (1975 йылдан 1976 йылдың май айынан октябргә тиклем). Артабан СССР Спорт комитеты Футбол идаралығы начальнигының тәрбиә эштәре буйынса урынбаҫары (1984 1976 йылдың октябренә тиклем), бер үк ваҡытта СССР Футбол федерацияһы рәйесе урынбаҫары була (1981 йылдан алып 1989 йылға тиклем). Тыуған йәмғиәте 1985 йылла «Динамо» йәмғиәтенә кире ҡайта һәм йәмғиәттең үҙәк советының тәрбиә эше буйынса өлкән тренеры вазифаһын башҡара. СССР-ҙың икенсе йыйылма командаһында тренер булып эшләй һәм бер ни тиклем ваҡыт икенсе балалар командаһы тренеры була.
50 йәшенән һуң Яшиндың һул аяғында гангрена башлана, бик күп тәмәке тартыуы уны ошо сиргә юлыҡтыра. 1984 йылда уның аяғын ҡырҡалар. Операциянан һуң да тәмәке тартыуын ташламай. Марк Зайчик раҫлауынса, 1989 йылда, ветерандың йыйылма командаһы Израилгә барғанында Яшинға бушлай «бик яҡшы протез» эшләп бирәләр. Яшин Израилдә булған сағында Израиль йыйылма командаһының баш табибы Марк Росновский уға ярҙам итә.
1990 йылдың 18 мартында Лев Иванович Яшинға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән маҡтаулы исем бирелә. Ә ике көндән һуң, 20 мартта СССР-ҙың данлыҡлы спортсыһы вафат була һәм Ваганьков зыяратында ерләнә
Ғаиләһе
Ҡатыны — Валентина Тимофеевна;
Ҡыҙы — Ирина;
Яшиндың ейәне — Василий Фролов та (22 февраль, 1986 йыл) футболда ҡапҡа һаҡсыһы була: "Динамо"ның алмаш составында, Петербургтың «Динамо» һәм «Зеленоград» командаларында уйнай, 2009 йылда ҙур спортта карьераһын тамамлай. Физик культура уҡытыусыһы, аҙағыраҡ балалар футбол командаһы тренеры була. 2012 йылдың яҙында Рәсәй йәштәр беренселеге уйындарының ике матчында судья ярҙамсыһы була.
Команда
Динамо (хоккей клубы)
Динамо (Москва) (футбол клубы)
СССР йыйылма командаһы
Яшин әҙәбиәттә һәм фольклорҙа
Яшиндың спорт талантын Владимир Высоцкий «Вратарь» йырында сағылдыра. Вот судья противнику пенальти назначает — Репортёры тучею кишат у тех ворот. Лишь один упрямо за моей спиной скучает — Он сегодня славно отдохнёт! Роберт Рождественский «Года летят» шиғырын Яшинға арнап яҙа: Я славлю ощущение броска! Года летят, и каждый как пенальти, который ты возьмёшь наверняка!
Черек фажиғәһе
Черек фажиғәһе — 1942 йылдың 27 ноябренән алып 4 декабренә тиклем Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ындағы Черек тарлауығында 11-се НКВД уҡсылар дивизияһының йыйылма отряды көстәре менән 1500-гә тиклем кешенең үлтереүенә килтергән ваҡиғалар. 11-се НКВД уҡсылар дивизияһы 37-се армия баш командованиеһынан Урта Балкарияла баш күтәреүсе банда хәрәкәтен ҡыйратыу буйынса бойороҡ ала. Быға сәбәп булып урындағы бандиттар тарафынан Балҡар Черегы йылғаһының һул ярында, хәҙерге Үрге Балкария ауылы сиктәрендә урынлашҡан Мухол районы үҙәген, зенит пушкаһын баҫып алыу, шулай уҡ бер нисә һалдатты үлтереү тора. Әммә үткәрелгән операция һөҙөмтәһендә бик күп кеше үлтерелә.
Алдағы хәлдәр
— 24 ноябрь — Зәңгәр күл-Үрге Балкария юлында биш кеше атып үлтерелә, тағы ла биш кеше ҡулға алына.
— 25 ноябрь — ҡулға алынған биш кеше хәстәхана янында атып үлтерелә, бөтә хәрби подразделениелар тарлауыҡты ташлап китә.
Ваҡиғалар барышын күҙаллау
27 ноябрҙән 28 ноябргә ҡараған төндә НКВД эске ғәскәрҙәнең 152 кеше составындағы 11-се дивизияһы (уны капитан Ф. Д. Накин етәкләй) партизандар оҙатыуында бандиттар менән көрәшеү маҡсатында Черек тарлауығына инә. Отряд ике төркөмгә бүленә: 30 кеше — Глашево ауылына, ә һуңынан Үрге Чегетҡа инә, ҡалғандары (Накинин етәкселегендә) Саутаға инәләр. — Сауту ауылын баҫып алған саҡта бандиттарға әүҙем теләктәшлек күрһәткән кешеләр үлтерелә. Иртәнсәккә Сауту ауылы ҡамап алына. Был ауылда артабанғы көндәрҙә 310 кеше һәләк була, шул иҫәптән 16 йәшкә тиклемге 150 бала.
— Глашево ауылы шулай уҡ баҫып алына. Төнгө ваҡиғалар барышында 67 кеше үлтерелә.
• 28 ноябрь — Саутунан һуң Накин отряды 300 метр алыҫлыҡта урынлашҡан Үрге Чегетҡа табан юллана. Саутунан ҡасып ҡотолған бер нисә кешенән яҡындағы ауылдар халҡы хәл-ваҡиғалар хаҡында белеп ҡала. Түбәнге, Урта һәм Үрге Балкариянан ҡайһы бер кешеләр тауҙарға ҡаса һәм унда баш күтәреүселәр отрядтарын ойоштора башлай.
• 29 −30 ноябрь — Накин отряды Үрге Балкария һәм Кунюм ауылдарын баҫып ала. Накиндың донесениеһынан: «5 сәғәт 30 минутта Үрге Балкария һәм Кюнюм ҡышлаҡтарын баҫып алдым. Көн дауамында халыҡты һәм ҡорамалдарҙы юҡ итеү менән шөғөлләндем. 300 кеше юҡ ителде. Боеприпастар складын шартлаттым. 300 кеше юҡ ителде. 42-се йылдың 27 ноябренән 42-се йылдың 30 ноябренә тиклем Үрге Балкария, сылты, Кунюм, Үрге Чегет һәм Глашево тораҡ пункттары ҡыйратылды, уларҙың тәүге өсәүһе яндырылды. Яҡынса 1500 кеше юҡ ителде. Амантасылар күрһәтмәләре буйынса 90 бандит, ҡорал тоторға һәләтле 400 ир-егет үлтерелде, ҡалғандары — ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар. Пушка тартып алынды…»
• 1 декабрь — тыныс халыҡты атып үлтереү туҡтатыла.
• 2-3 декабрь — 37-се армия командующийы П. М. Козловтың Е. И. Шикинға бойороғо сыға, бойороҡҡа ярашлы ысынбарлыҡты раҫлау, үлтерелгән бандиттар әшнәләренең исемдәрен аныҡлау талап ителә. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, командующийға 1500 һаны артыҡ ҙур булып күренә. Шикинға төшөрөлгән бойороҡта НКВД отрядына бандиттарға ҡағылышы булмаған урындағы халыҡҡа теймәҫкә ҡушыла. • 4 декабрь — Шаурдат ауылы тирәһендә 40 кешенән торған бандиттар төркөмө Накин отряды менән алышҡа инә, әммә бандиттар бер ниндәй юғалтыуһыҙ ҡотолалар. • 5 декабрь — бандиттар, Накинға теләктәшлектә ғәйепләп, биш кешене ҡулға алалар, бандиттарҙың береһе уларҙы үҙенең туғаны өсөн үс алып атып үлтерә. • 7 декабрь — комдив Козлов сираттағы бойороғонда 1157-се уҡсылар полкы ротаһы менән бәйләнеш булдырырға ҡуша, әлеге рота артылышта урынлашҡан була һәм Накин отряды менән берлектә Үрге Балкария ауылын бандиттарҙан таҙартыуҙа ҡатнаша. • 14 декабрь — 11-се НКВД уҡсылар дивизияһы тарҡатыла һәм уның частары 2-се гвардия дивизияһы ҡарамағына күсерелә.
Тикшереү
Ҡабарҙы — Балҡар Республикаһының Юғары Советы Президиумы Комиссияһы Черек тарлауығындағы ваҡиғалар буйынса материалдарҙы тикшерә һәм тыныс халыҡтан яҡынса 700 кеше һәләк булыуын раҫлай, 367 кешенең исемдәре асыҡлай, шул иҫәптән 150 балалар һәләк булыуы, 519 йорт яндырылыуы тураһында. 1992 йылдың 19 ноябрендә комиссия әлеге ваҡиғаларҙы геноцид акты, тип таный.
Һәләк булыусылар туғандарының ғаризаһы буйынса Төньяҡ-Кавказ хәрби округы хәрби прокуратураһы тарафынан тикшереү үткәрелә.
Асҡын районы гербы
Асҡын районы гербы — Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы символдарының береһе.
Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районы Советының 2006 йылдың 10 июлендәге 94-се һанлы ҡарары менән раҫланған.
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт символика регистрына 037 регистрацион номер бирелеп индерелгән. Рәсәй Федерацияһының Дәүләт геральдика регистрына 2951 регистрацион номер бирелеп индерелгән.
Гербтың авторы — Айрат Усманов.
Символиканың нигеҙҙәре
Асҡын районының гербы — район географияһын, иҡтисадын, тарихи үҫешен һәм тормошоноң рухи даирәһен стилләштереү аша сағылдырған рәсми айырым билдә. Район иҡтисады аграр һәм урман сәнәғәте йүнәлешле. Район урман һәм ауыл хужалығы биләмәләренең, тәбиғи ресурстарының байлығы менән айырыла һәм республикала экологик яҡтан иң таҙаларының береһе булып тора. Шунлыҡтан гербтың төп төҫө йәшел булып тора. Шул уҡ ваҡытта йәшел төҫ — муллыҡтың, өмөттөң, иректең һәм мәңгелек тормоштоң символы.
Гербтың үҙәгендә — соляр орнаменталь түңәрәк һәм уның эсендәге ырыу билдәһе тамға. Алтын тамға символик рәүештә хәҙерге район территорияһында борондан йәшәгән халыҡтарҙың тарихын символик рәүештә сағылдыра. Бер үк ваҡытта был соляр түңәрәк үҙәгендә урынлашҡан билдә райондың элекке, хәҙерге һәм киләсәк быуындарының бәйләнешен символлаштыра. Гербтағы түңәрәк шулай уҡ районда йәшәгән һәм үҙҙәрен асҡындар тип ғорур атаған халыҡтың дуҫлығын, сплоченность, күп милләтлеген символлаштыра.
Башҡорт милли орнаменты халыҡтар тормош-көкүрешенең игенселек нигеҙен символлаштыра һәм гербта ғүмерҙең һәм муллыҡтың идеограммаһы булып тора. Дөйөм алғанда үҙәк фигура райондың тарихи үҫешен, тормоштоң мәңгелеген һәм алға хәрәкәтте сағылдыра. Герб элементтарының алтын төҫө байлыҡты, муллыҡты һәм сәскә атыуҙы символлаштыра.
Һаралйын
thumb|Gallinago gallinago
Һаралйын, саралйын, саралдин, урман тәкәһе, күк тәкәһе, ҡыр кәзәһе, яландыр тәкәһе(Бекас, )— Ҡыҫҡа аяҡлы, оҙон суҡышлы, арҡаһы көрәнһыу буйлы, ҡорһағы аҡ төҫтәге көйөлдөләр ғаиләһенә ҡараған сыйырсыҡ ҙурлыҡ һаҙ ҡошо.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы сәпсәү. Яҡшы ғына йөҙә. Яҙғыһын уйын ваҡыттарында һауала, түңәрәктәр яһап, юғарыға күтәрелә, кәйелеп аҫҡа төшкәндә кәзә тауышы сығара, һырты ҡара һәм һары һыҙыҡлы ерәнһыу көрән. Ҡойроғо ерән, ҡорһағы аҡ. Муйыны, түше ҡара таплы. Зырҡыуыттан ҡорһағы аҡ булыуы менән айырыла.
Тауышы
Ерҙә өҙөк-өҙөк «тә-кә-тәке-тә-кә», ерҙән күтәрелгәндә, «ҡыһх», һауала уйнағанда, «мә-ъә-ъә-ъә-ъә» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше
Йылға һәм күл буйҙарында, һаҙлыҡтарҙа, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ерҙә оялай. Көрән һәм һоро таплы 4 бөртөк һарғылт көрән йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Смирнов Борис Васильевич
Биографияһы
Борис Васильевич Смирнов 1881 йылда Владикавказ ҡалаһында отставкалағы генерал-майор, математика уҡытыусыһы В. Ф. Смирнов ғаиләһендә тыуған. Рәсем төшөрөргә Б. В. Смирнов Киевта, Николай Иванович Мурашконың рәсем сәнғәте мәктәбендә өйрәнә башлай.
Артабан Петербургта академик Лев Евграфович Дмитриев-Кавказский студияһында уҡый. Петербург Рәсем сәнғәте Академияһында пейзаж класында профессор Киселёв Александр Александровичта белем ала. Күргәҙмәләрҙә ҡатнаша башлай.
Рәсем сәнғәте Академияһынан һуң Б. В. Смирнов туберкулез менән ауырып китеү арҡаһында көньяҡҡа китергә мәжбүр була. Башта Екатеринославта уҡыта; шунда Уҡытыусылар институты ойоштороуҙа ҡатнаша.
Студент сағында уҡ Б. В. Смирнов әҫәрҙәрен төрлө күргәҙмәләргә ҡуя башлай, Передвижниктар ширкәтенең, Мәскәүҙәге Беренсе күсмә рәсем сәнғәте һәм графика күргәҙмәләрендә ҡатнаша, балалар китаптарына һәм журналдарға күп иллюстрациялар эшләй.1929,1937,1942,1970 йылдарҙа Мәскәүҙәге төрлө иҫтәлекле күргәҙмәләрҙә күренә.
Б. В. Смирнов Рәссам-реалистар Берекмәһенең бер генә күргәҙмәһенән дә ситтә ҡалмай.
1903 йылда География йәмғиәтенең Урта Азияға экспедицияһында рәссам булараҡ ҡатнаша. «Төркөстан далаларында» тип аталған юлъяҙмалары айырым китап булып (1914 йыл).
1904—1905 йылдарҙа үҙе теләп рус-япон һуғышына китә.
Һуғыштан ҡайтҡас, Б. В. Смирнов Украинала, Павлоградта төпләнә, гимназияла рәсем уҡыта. Ошонда буласаҡ ҡатыны, балалар яҙыусыһы Е. А. Павлова менән таныша.
«Башҡорт ауылы» һүрәте
1904 йылда ул төрмәгә ебәрелгәндәр этабы менән Себер яғына юллана. Рус-япон һуғышына китеп барышлай тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Юл айҡан портреттар, пейзаждар төшөрөп бара. Урал тауҙары буйлап барғанда башҡорт ауылын да күреп, һүрәткә төшөрөп ала. Мәскәүҙән алып япон ерҙәренә барып еткәнсә яҙа ул әҫәрҙәрен.
99 рәсемдән торған коллекцияһы Новосибирск дәүләт тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана. Музей уны авторҙан 1950 йылда һатып алған. 2000‑се йылдар башында «Сиктәрҙә осрашыу» проекты нигеҙендә коллекция цифрлана. Был коллекция тулы килеш Донъя цифрлы китапханаһында һаҡлана.
Ерик (Цимлянское ҡушылдығы)
Ерик  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское, зал. Донской Царицы һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиғыйҙарҙың биш шәһите
Биш шәһит (الشهداء الخمسة) — Шиғый исламының төрлө осорҙа йәшәгән һәм шул осорҙар сөнниҙәр е режимы менән язалап үлтерелгән биш ғөләмә һе. Шиғыйҙар уларҙы биш шәһит итеп хәтергә ала. Бөйөк аятулла Мөхәммәт Хөсәйен Нәжәфи урду телендә биш шәһиттең биографияһы тупланған Shuhada-e Khamsa kay Halaat-e Zindagi («Биш шәһиттең тормош рәүеше») тигән китап яҙған.
Шәһит әл-Әүүәл, беренсе шәһит
Ул беҙҙең эраның 734 йылында (яҡынса 1334) Жәбәл-Ғәмәлдә тыуған. Ул 16 йәшендә Ираҡтың әл-Һиллә ҡалаһына уҡырға китә һәм 21 йәшендә ҡайта. Ул үҙен дин ғалимы итеп күрһәтер өсөн таҡиә ҡулланған һәм сөнниҙәр ҙе хөкөм итер өсөн сөнниҙәр законын ҡулланған, шул уҡ ваҡытта шиғыйҙарға йәшерен генә шиғыйса хөкөм иткән.
Солтан Бәрҡүҡ идара иткән ваҡытта уны рәфидилек тә, Ғәйшә бинт Әбү Бәкергә, Әбү Бәкергә һәм Ғүмәргә яла яғыуҙа, шулай уҡ шиғый-ун икеселәр инанысын вәғәзләүҙә ғәйепләйҙәр. Мәлики ҡаҙый уға үлем язаһы биреүгә фәтүә сығарҙы. Һуңынан ул бер йылға төрмәгә ябалар һәм башын киҫеп язалайҙар. Кәүҙәһе Дамаск иҙағы арҡысаҡҡа ҡаҙаҡлана һәм таш менән бәргесләнә.
Икенсе шәһит
Ул күп сәйәхәт итә, Мысырҙа, Сүриәлә, Хижәздә, Тиһәмәлә, Бәйтел-Мөҡәддәстә, Ираҡта һәм Константинополдә (Истанбул) була. Һәр ваҡыт белемгә ынтылып, ул ун ике сөнни ғөләмәнән фикһты өйрәнә. Бынан тыш ул Усул, философия, ғирфан, медицина һәм астрономияны яҡшы белә. Ул үҙенең тәҡүә йәшәү рәүеше менән билдәле диндар кеше була. Шәкерттәре уның биографияһында, төндә үҙе ҡырҡҡан ағасты һатып ғаиләһен аҫрауын, ә көндөҙ уҡытыуын яҙа. Бағалбәктә ул биш мәктәптә фиҡһ буйынса дәрестәр үткәрә. Бөгөн дә уҡыу программаһының бер өлөшө булып тора.
Беҙҙең эраның 965 йылында (1558) Рәжәбтә солтанға юлға сыҡҡанда башын киҫеп үлтерелә. Уның башын киҫкән кеше солтан бойороғо буйынса үлтерелә. Ҡайһы бер төркмәндәр, уның бөйөклөгөн аңлап, был урында ғибәҙәтхана төҙөй.
Өсөнсө шәһит
Ҡаҙый Нурулла Шустари (беҙҙең эраның 1542 йылы 1610/11), өсөнсө шәһит. Ул Бөйөк Моголдар империяһы заманында йәшәгән. Йыһангир власҡа килгәс, уның ҡаҙый булараҡ бәхәстәрҙе көйләүҙән ризаһыҙ дошмандары яғынан да, шулай уҡ Йыһангирҙең ортодоксаль позицияһы арҡаһында ла ҡурҡыныс аҫтында ҡала. Һөҙөмтәлә уның «Әхҡәҡ-үл-хаҡ» китабы уға ҡаршы дәлил итеп күрһәтелә, кафыр тип иғлан ителә һәм дини инаныуҙары арҡаһында үлемгә хөкөм ителә. Ул 1019 йылда / 1610 йылдың сентябрендә, етмеш йәшендә, туҡмап үлтерелә  Уның ҡәбере Аграла урынлашҡан
Дүртенсе шәһит
Мирза Мөхәммәт Камил Дехлеви дүртенсе шәһит һәм (بزھۃ اثنا عاريۃ) «Нүжәт-и-Иҫнәғәшәри» китабы авторы була. Был китап шаһ Абдул Ғәзиз Дәхләүиҙең «Тәүхфә иҫнәғәшәри» китабына тулы яуап була. Тап ошо китап арҡаһында ул һиндостанштатының хакимы Жәжәр (جاجار) тарафынан ағыулап үлтерелә.
Бишенсе шәһит
Бөйөк аятулла Сәйет Мөхәммәт Бакир әс-Садр (1 март 1935 — 9 апрель 1980) — Ираҡ шиғый-ун икеселәр тарафдары, философ һәм Ислам Дәғүәт Партияһынаидеологик нигеҙ һалыусы. Ираҡта әл-Ҡазимияла тыуған. Уның атаһы 1937 йылда, ғаиләһен бер тин аҡсаһыҙ ҡалдырып, вафат була. 1945 йылда ғаилә изге Нәжәф ҡалаһына күсенә, унда әс-Садриға ғүмеренең ҡалған өлөшөн үткәрергә тура килә. Мөхәммәт Бакир әс-Садри дини семинарияларҙа белем ала, 25 йәшендә уҡыта башлай.
Уҡытҡан ваҡытта ул Ираҡ шиғый ойошмаһының күренекле ағзаһы һәм үҙенең бихисап әҫәрҙәре менән билдәле була. Уның тәүге хеҙмәттәре марксизм ға ентекле тәнҡит була, унда идара итеүҙең альтернатив ислам формаһының тәүге идеялары урын ала. «Иҡтисадун» — уның ислам иҡтисады буйынса иң мөһим эштәренең береһе. Был хеҙмәт социализмды ла, капитализмды ла тәнҡитләй. Һуңынан Кувейт хөкүмәте уға ислам принциптарына ярашлы илдең нефть байлығына нисек идара итергә мөмкин икәнлеген баһаларға ҡуша. Был ислам банкингы өҫтөндә етди эшкә килтерә, ул әле һаман заманса ислам банкыларының нигеҙен тәшкил итә.
Уҡытыу ваҡытында ул ираҡ шиғи общинаһының күренекле ағзаһы була һәм үҙенең күп һанлы хеҙмәттәре менән билдәле була. Уның тәүге эштәре марксизмды критекле тәнҡитләй, унда идара итеүҙең альтернатив ислам формаһының тәүге идеялары тасуирлана. Бәлки, уның иң мөһим эше Иктисадуна, ислам иҡтисады буйынса иң мөһим эштәрҙең береһе. Был эш социализмды ла, капитализмды ла тәнҡитләй. Һуңынан Кувейт хөкүмәте уға был илдең нефть байлыҡтарын ислам принциптарына ярашлы нисек идара итергә мөмкинлеген баһаларға ҡуша. Был етди эшкә килтерә ислам банкингына, ул әле лә хәҙерге ислам банкыларының нигеҙен тәшкил итә.
Ул шулай уҡ Сәйет Мөхәммәт Бәкер әл-Хәким менән Ираҡта ислам хәрәкәтен ойоштороу өҫтөндә эшләй. Был Бәғәҫ партияһының иғтибарын йәлеп итә, һөҙөмтәлә аятулла күп тапҡырҙар төрмәләргә ултыртыла. Тотҡонлоҡта ул йыш ҡына язалауҙарға дусар ителә, әммә азат ителгәндән һуң ул эшен дауам итә.
Сәддам Хөсәйенде язалау ваҡытында ҡайһы бер шиғый һаҡсыларының «Мөхәммәт Бакир Садри йәшәһен!» тип ҡысҡырыуы ишетелә."
Дзержинск (Түбәнге Новгород өлкәһе)
Дзержинск (Дзержинск) — Түбәнге Новгород өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Түбәнге Новгородтан һуң өлкәлә икенсе урында.
Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
Чадор
Чадра, Чадор, Чадар, Чадур ( «сатыр, палатка»; Чадра) — Иранда ҡатын-ҡыҙҙар йөрөткән бөркәнсек. Башҡортса «сатыр» тип тәржемә ителә.
Тарихы
Уның ҡулланылыуы боронғо Әхмәдилеләр империяһына барып тоташа. Пехлеви династияһы заманында көнбайыш кейеменә өҫтөнлөк бирелһә лә, был бөркәнсек Ирандағы Ислам революцияһынан һуң тағы киң тарала башлай. Бөгөн Иранда бөркәнеү мотлаҡ түгел, ә дини йә традицион сәбәптәр арҡаһында ҡулланалар. Чадор ҡатын-ҡыҙҙың бөтә тәнен һәм башын ҡаплай.
Тасуирламаһы
Чадор — аҡ, күк йәки ҡара төҫтәге йоҡа ҡатын- ҡыҙ бөркәнсеге. Өйҙән сыҡҡанда кейелә һәм ҡатын-ҡыҙҙың кәүҙәһен башынан аяҡҡа тиклем ҡаплай. Мәҙәни-дини ҡарашлы күп мосолман ҡатын-ҡыҙҙары кейә.
Ғәҙәттәге вуалдәрҙән айырмалы рәүештә, чадорҙың баш өлөшөн һәм йөҙҙө ҡаплап торған туҡымалар муслиндан, ике өлөштән тора.
Төньяҡ (Арктик) федераль университет
'''М.В. Ломоносов исемендәге Төньяҡ (Арктика) федераль университет''' — Архангельскиҙа юғары уҡыу йорто, Рәсәйҙең  федераль университеттарының береһе. 2010 йылда Архангельск техник дәүләт университеты, М.В. Ломоносов исемендәге Диңгеҙ буйы дәүләт университетын,  Архангельск дәүләт техник дәүләт университетын, Император Петр I Архангельск урман техник колледжын һәм   Северодвинск техник колледжын берләштереү юлы менән төҙөлә.
Тарихы
Архангельск дәүләт техник университеты базаһында РФ Президенты Дмитрий Медведев указы буйынса ойошторолған федераль университет Рәсми теркәлеү датаһы — 2010 йылдың 8 июне. Университет Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышында иң ҙур ғилми-белем биреү үҙәге булып тора, Евразия университеттары ассоциацияһына һәм Рәсәйҙең алдынғы юғары уҡыу йорттары ассоциацияһына инә. Федераль университет булараҡ Урал федераль университетының бурысы туранан-тура Рәсәй Федерацияһының Арктик стратегияһын тормошҡа ашырыуға һәм Төньяҡ һәм Арктиканы үҫтереү өсөн инновацион һәм кадрҙар базаһын булдырыуға бәйле.
Университет Архангельск дәүләт техник университеты нигеҙендә ойошторолған
2011 йылдың 12 июленән университет составына дәүләт юғары һәм урта махсус уҡыу йорттары: М.В. Ломоносов исемендәге Диңгеҙ буйы дәүләт университеты, Архангельск дәүләт техник университеты, Петр Беренсенең Архангельск  урман техник колледжы һәм Северодвинск техник колледжы инә. Шулай уҡ Төньяҡ (Арктика) федераль университеты Ломоносов исемендәге  Төньяҡ (Арктика) федераль университетҡа үҙгәртелә.
2012 йылдың 31 октябрендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетының Архангельск филиалы (Бөтә Рәсәй ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институтының элекке Архангельск филиалы) РФ премьер-министры Дмитрий Медведев бойороғо менән бөтөрөлә һәм  Төньяҡ (Арктик) федераль университет составына индерелә. Филиал нигеҙендә САФУ-ның айырым структура бүлеге - ситтән тороп уҡыу финанс-иҡтисад институты булдырыла
Структураһы
Университет структураһында 2 институт һәм  7 юғары мәктәп бар:
Колледждары
Университетта "Северодвинск ҡалаһында Төньяҡ  (Арктик) федераль  университеты филиалының техник колледжы", "император Петр I технологик колледжы", "Северодвинск техник колледжы", шулай уҡ университет лицейы урынлаша.
Рейтингтары
Төп мәҡәлә en:university rankings and College
2010 йылдан алдағы рейтингтар Архангельск дәүләт техник университетына ҡарай.
Халыҡ-ара партнёрҙары
Университет сит ил вуздары һәм ойошмалары менән хеҙмәттәшлек итә, халыҡ-ара мәғариф программаларында һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙә ҡатнаша, студенттар менән алмашыуҙы һәм стажировканы ойоштора
Вашингтон
Шәхестәр:
География объектары:
Майя бейеүҙәре
Майя бейеүҙәре — мезоамерикан майя цивилизацияһының хореографик сәнғәте. XV—XVI быуаттарҙа Үҙәк Америкаға килгән европалыларҙың мәҡәләләрендә һәм йылъяҙмалары нигеҙендә һуңғы үҫеш осоро яҡшы өйрәнелгән. Классикаға тиклем һәм классик осорҙар һаҡланып ҡалған аҙ һанлы традициялар һәм археология табылдыҡтары буйынса билдәле, шуға күрә улар бик аҙ өйрәнелгән. Конкистадорҙарҙың һәм католик сиркәүе нең мезоамерика мәҙәниәтен әүҙем юҡҡа сығарған агрессив сәйәсәте арҡаһында майя хореография сәнғәтенең күп өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.
Майя цивилизацияһының бейеүҙәре, музыкаһы һәм драма сәнғәте йыш ҡына бер бөтөндө тәшкил итә. Мәҫәлән, «Рабиналь-ачи» һәм «Шахох киче-винак» бейеүҙәре һәр саҡ хореография менән оҙатылып барған. Майя бейеүҙәренең иң билдәлеһе — школомче.
Ҡылыҡһырламаһы
Майҙың бейеүҙәре музыка менән тығыҙ бәйле була. Майя музыкаһы бик һирәк үҙ аллы сәнғәт төрө була. Ул йыш ҡына бейеүҙәр һәм театр тамашалары менән оҙатыла, шулай уҡ байрамдарҙа һәм рәсми сараларҙа ла башҡарыла. Майя цивилизацияһы мәҙәниәтендә бейеүҙәр мөһим урын биләй. Материкка килгән европалылар майя хореография сәнғәтенең төрлөлөгө менән хайран ҡала. Бейеүҙәр байрам көндәрендә лә, шулай уҡ дини һәм көндәлек тормошта ла башҡарылған. Йыш ҡына бейеү ярҙамында майялар, уңыш, мул ямғырҙар йәки үҙҙәренә бәхет һорап, аллаларға тоғролоғон күрһәтергә теләгән.
Шулай уҡ бейеү бейеүселәрҙең һәм тамашасыларҙың юғары тылсым менән мистик аралашыуы була. Барабан, флейта, торба һәм башҡа уйын ҡоралдары тауышы, йыр-моң, әүҙем символик хәрәкәттәр менән берләшеп, яуыз рухтарҙы еңгән ниндәйҙер көс тыуҙырыуға йүнәлтелгән була.
Сығанаҡтар
Боронғо майя бейеүҙәре тураһында мәғлүмәт ярайһы уҡ аҙ. Мәғлүмәт сығанаҡтары булып сәнғәт һәйкәлдәрендәге һүрәттәр һәм айырым испан йылъяҙмасыларының яҙмалары тора. Майяларҙың ҡайһы бер бейеүҙәре Вена һәм башҡа майя һүҙлектәрендә тасуирлана. Мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө менән Ландала һәм башҡа испан йылъяҙмаларында танышырға мөмкин. Бынан тыш, майя бейеүҙәрен биҙәктәрҙә ҡалдырған. Иң билдәле сығанаҡтар араһында — Уашактун туҫтағы һәм Бонампака биҙәктәре.
Сығанаҡтың беренсе тибын өйрәнгәндән һуң, билдәле бер ҡанундарҙың — ҡәтғи эҙмә-эҙлелеклелек, ҡайһы берҙә бик ҡатмарлы башҡарыу линиялары һәм экспрессияларҙың булыуын асыҡларға мөмкин. Ҡул хәрәкәттәренең теүәллеге лә берҙәй мөһим элемент була.. Бейеү башҡарыусылар, йәки майя телендә ahtzublal, ҡупшы костюмдар, битлектәр кейгәндәр, биҙәүестәре һәм атрибуттары булған.
Тольтектарҙың (мезоамерика территорияһында уҙған быуаттарҙа йәшәгән көньяҡ-ацтек телдәре ғаиләһенең индеецтар халҡы) күп булыуы уларҙың ҡайһы бер бейеүҙәренең майялар араһында барлыҡҡа килеүенә килтерә. Мәҫәлән, майя теленә нахуатль теленән бейеү терминдары күсә. Бейеүҙәрҙә кәрәкле артибут сифатында ҡулланылған баҡыр ҡыңғырауҙар — нәҡ толтек традицияһы.
Индеецтар мәҙәниәтенә кире ҡарашта булған Ф. Фуэнтес-и-Гусман былай тип яҙа: « …был тыйылған бейеүҙәрҙә улар ата-бабаларының һәм үҙҙәренең ялған илаһтарының тарихы һәм эштәре хаҡында йырланы». Бынан күп бейеүҙәрҙең тарихи ваҡиғаларҙы йәки мифтарҙан сыҡҡан эпизодтарҙы һөйләүен аңларға мөмкин. Бейеүҙәрҙең күп өлөшө ритуалдар менән бәйле була. Күп йолалар бейеү менән тамамланған. ''«Ғибәҙәтханалар йәки илаһтар хөрмәтенә бағышланған был байрамдарҙа улар ҡиммәтле ҡаурыйҙар, төрлө тәңкәләр, көҙгө быяла һәм чальчиуитля менән биҙәлгән кейем кейә. Был биҙәүестәрҙең ғәйәт ҙурлығына һәм ауырлығына түҙеп, арыу-талыуҙы белмәйенсә бейей. Улар сиркәү зыяраттарында көн буйына, һуңынан киләһе һәм бик йыш һигеҙ көн рәттән бейей. Был байрамдар оҙаҡ дауам иткән»''.
Испан баҫҡынсылары бейеүҙәрҙең индеец цивилизацияларында мөһим һәм әһәмиәтле мәҙәниәт элементы булыуына иғтибар итә. Улар бейеүҙәр оҙайлы һәм башҡарыу өсөн ҡатмарлы булыуын билдәләй. Ланда: «Бейеүҙәре ауыр, сөнки улар көнө буйы бейеүҙән туҡтамай, уларға ашарға һәм эсергә алып киләләр» — тип яҙа.
XX быуат уртаһындағы этнографтарҙың ялан күҙәтеүҙәре бейеү традицияларының йәнлелеген иҫбатлай:
Бейеү төрҙәре
Майя цивилизацияһында төрлө шарттар өсөн бик күп төрлө бейеүҙәр була. «Кампокольченан хәбәрҙәр» авторы ут менән таҙартыу бейеүе тураһында һөйләй, ә һуңынан былай тип телгә ала: «Башҡа бик күп бейеүҙәр булды, уларҙың һаны меңдән ашыу төр, һәм улар индеецтар улар быны бик мөһим тип баһалай. Уларҙы күреү өсөн бик күп индеецтар, ҡайһы берҙә ун биш меңдән ашыу кеше йыйыла. Һәм улар утыҙҙан ашыу лига (оҙонлоҡ берәмеге) аралыҡта ерҙәрҙән бейеүҙәр ҡарарға килә ине, сөнки, алдан әйткәнемсә, улар был бейеүҙәрҙе ифрат мөһим ваҡиға тип ҡарай».
«Хайуандар донъяһы» бейеүҙәре
Был бейеү постколониаль осорҙа таулы Гватемала ла башҡарыла. Ҡатнашыусылар йөҙҙәренә маймыл битлеге кейә, бейеү йыр менән оҙатып оҙатыла.
Иртә осорҙар
Юғарыла майяларҙың һуңғы осорҙағы хореография сәнғәте тураһында бөтә билдәле мәғлүмәттәр тасуирланды. Классик осорға тиклемге һәм классик осор бейеүҙәре тураһында аҙ билдәле, бәлки, улар килтерелгәндәре менән оҡшаш булыуы мөмкин, бәлки, элгәре бейеү мәҙәниәте күпкә байыраҡ булғандыр.
Иртә осор бейеүҙәре тураһында стелалағы һүрәттәр буйынса фекер йөрөтөргә мөмкин. Майя бейеүселәре һүрәтләгән статуэткалар һәм башҡа әйберҙәр тураһында ла телгә алырға кәрәк. Улар хатта классик осорҙан уҡ һаҡланып ҡалған. Шулай уҡ классик осорҙан. Һуңғы осор бейеүҙәре лә ошоға оҡшаш сағылыш таба. Тикалда XX быуат уртаһында иртә классик осор бейеүсеһен һүрәтләгән нефрит статуэтка табыла. Мадрид ҡулъяҙмаһының 36 битенең өҫкө өлөшөндә таяҡта (ходуля) йөрөп бейеүсене күрергә мөмкин. 28-се биттең өҫкө рәтендә бейеүселәр һүрәтләнгән булыуы ихтимал. Бейеүселәрҙең һүрәттәре Тикалдағы йорттарҙа ла йыш осрай.
Миссури
Миссури (Mokuʻāina o Hawaiʻi) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 21. 1821 йылдың 10 авгусында төҙөлгән. Элек Вашингтон территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Күрһәт әле миңә штаты.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Миссури штатында 6 021 988 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 33,7 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 18.
Майҙаны 180 533 кв.км, шуның 1,17 % һыу майҙаны.
Муром
Муром (Муром) — Владимир өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Владимирдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Географияһы
Ока йылғаһы ярында урынлашҡан.
Оръяль-Кы
Оръяль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Чортово йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарғалытамаҡ
Ҡарғалытамаҡ (Каргалытамак) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452731, ОКАТО коды — 80214816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гын
Гын — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пож йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәнәк
Мәнәк (Маняк) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 281 кеше. Почта индексы — 452947, ОКАТО коды — 80237825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ай-Нанг-Юган
Ай-Нанг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нанг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миргород
Миргород (Миргород) — Украинаның Полтава өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2012 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 41 267 кеше йәшәй.
Сулуюл
Сулуюл — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Антибес йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кацхютте
Кацхютте (Katzhutte) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1657 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98746 һәм автомобиль коды — SLF.
Ваҡ һаралйын
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ. Оҙон суҡышлы, ҡыҫҡа аяҡлы бәләкәй генә сәпсәү. Ерәнһыу көрән һырты буй-буй ҡара һәм һары һыҙыҡтар менән сыбарланған. Түше нәҙек кенә һорғолт һыҙыҡлы. Ҡорһағы аҡ. Зырҡыуыттан һәм һаралйындан байтаҡ бәләкәй булыуы менән айырыла.
Тауышы
Киҫкен генә «ҡыһх» тигән тауышлы, уйын ваҡытында тояҡ тауышына оҡшаған «туп-туп-туп» йәки «тет-тет-тет» тигән тауыштар сығара.
Йәшәү рәүеше
Күл, йылға, һаҙлыҡ, батҡылдарҙа йәшәй. Селәүсен, һыу бөжәктәре, еләк менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ояһын ергә ҡора. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һорғолт йәшел йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар.
Самрау
Самрау — башҡорт фольклорының мифологик образы, персонажы. Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә сәмреғош. Иран мифологияһындағы Симург ҡошҡа барып тоташа.
Самрау «Урал-батыр» эпосында
Башҡорт мифологияһында Самрау күктә йәшәгән Оло тәңре, Күк тәңре. «Урал батыр» эпосында Самрау антропоморф йән эйәһе, күк һәм ҡоштар батшаһы итеп бирелә. Самрау батшалығында кешеләр ҡайғыны, эс бошоуҙы белмәй, ит ашамай, ҡан эсмәй, бүре менән һарыҡ, төлкө менән тауыҡ дуҫ йәшәй.
Әммә Ҡояш һәм Ай уның ҡатындары, йәғни Самрау ябай ғына ҡоштар батшаһы түгел икән. Ҡояш менән Айҙан Самрауҙың Һомай һәм Айһылыу исемле ҡыҙҙары бар. Улар йә кеше, йә ҡош ҡиәфәтенә инә ала. Аталары кеүек улар ҙа күрәҙәлек итеү һәләтенә эйә. Шулай итеп ҡыҙҙары ла Самрауҙың ябай түгел, улар ҙа тәңреләр затынан. Самрау күктең генә түел, ерҙең, ер аҫтының да хужаһы килеп сыға. Шулай итеп Самрау Оло, Баш тәңре булып сыға.
Самрау әкиәттәрҙә
«Ҡамыр батыр менән убырлы ҡарсыҡ», «Айыуғолак», «Аҡъял батыр» һәм башҡа башҡорт халыҡ әкиәттәрендә осраған сәмреғош та ябай ҡош түгел. Ул да тылсымға эйә булған ер аҫтында йәшәгән гигант ҡош. Беренсенән, ул ҡанат ҡағып батырҙың һум ите киҫелеп алған ерен тиҙ генә уңалта. Икенсенән, аҫҡы һәм өҫкө донъяны бәйләй. Ул ер аҫтынан бәләгә тарыған батырҙың балаларын йыландан ҡотҡарған өсөн рәхмәт белдерә. Шулай итеп сәмреғош та тәңрелек сифаттарына эйә. Самрау һүҙенең һәм образының килеп сығышын ғалимдар, иран телдәре менән бәйләй. Самрау һәм сәмреғош атамаһындағы сәмре элементы иран халыҡтары мифологияһындағы ҡош исемен хәтерләтә.
Самрау тураһында эпосты тикшеренеүселәр
Тарихсы З. Ғ. Әминев башҡорт мифологияһында Самрау исеме менән башҡорттарҙың боронғо ата-бабалары Күкте күҙ уңында тотҡан тип иҫәпләй.
В. С. Мәүлитов раҫлауынса, ҡояшлы Самрау иле — ғәҙел йәмәғәт ҡоролошо идеалдары, уларға һәр халыҡ ынтыла.
Этнограф У. Ш. Атанғолов фекеренсә, башҡорттар «Самрау батшалығы»нда дөйөм тыныслыҡты, етешлекте һәм татыулыҡты, ниндәйҙер сәйәси идеалды күргән :"Самрау илендә бөтәһе лә тиң хоҡуҡлы, берәү ҙә бер кемде лә яфаламай, башҡаларҙың намыҫына һәм дәрәжәһенә ҡул һуҙмай, барыһы ла дөйөм мәнфәғәт өсөн эшләй, бер кем дә байырға ынтылмай, ҡәрҙәшлек ҡанундары буйынса йәшәй. Әгәр кемдер йолаларға һәм тәртиптәргә ынтылыусылар икән, «кешеләр үҙ-ара һөйләшеп, уны илдән ҡыуа». Самрау үҙенең батшалығы менән бер ниндәй етәкселек юҡ та кеүек итеп идара итә." Самрау мифик батшалығында енәйәтсене илдән ҡыуыу йәки тыуған еренән айырыу иң юғары яза була. Мәҫәлән, илгә һәм унда йәшәүселәргә ҡаршы бөтә енәйәттәргә ҡарамаҫтан, Шүлгәнде унан ҡыуыу язаһы ғына бирелә.
У. Ш. Атанғолов эпостың башҡорт халҡына йоғонтоһон ошолай аңлата :"Күп кенә тарихсылар башҡорттарҙа дәүләтселек булғанмы, юҡмы, тип бәхәсләшә. «Урал батыр» эпосын күңелендә йөрөткән халыҡтың дәүләтселеге булыуы мөмкин түгел. Күрәһең, башҡорттар шәхси азатлығын өҫтөн ҡуйған, һәм уның өсөн йәнен аямаған. Улар ҡоралланған, ойошҡан булған, тышҡы хәүеф-хәтәрҙәр осрағында тиҙ генә берләшә алған һәм көслө көскә эйә булған."
Кесе Нюгуса
Кесе Нюгуса (Кесе Нюгуша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игиша йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡылыс
Ҡылыс — тура йөҙлө ҡаҙау, сабыу һәм сәнсеү өсөн булдырылған һалҡын ҡорал төрө, дөйөмләштереп әйткәндә — тура йөҙлө киҫеүсе ҡорал.
Милли стандартта ла шундай уҡ аңлатма бирелә:
"Контактлы тура уртаса һәм оҙон күләмле ике яҡтан да үткер бысаҡ йөҙлө сәнсеү һәм сабыу ҡоралы."
Шуға ҡарамаҫтан, ҡылыс тип яңылыш төрлө кәкре йөҙлө ҡоралдарҙы ла атайҙар. Мәҫәлән, япон ҡоралын, шул иҫәптән катану һәм вакидзасины.
Уларҙы Дәүләт стандарты ике ҡул менән тота торған кәкре ҡылыс (япондар ике яғы ла үткер йөҙлө тура ҡылысты — «цуруги» тип йөрөтә, ә 剣 тип — катана төрөндәге, 刀 иероглифы аша яҙылғанын атай, ул төрлө осраҡта төрлөсә уҡыла).
Шулай уҡ, улар бер яғы үткер тура йөҙлө ҡоралды айыра, уларҙы палаштар, йә иһә һуғыш бысағы, ҡыҫҡа ҡылыс (тесак), йә иһә фальшион тиҙәр.
Урыҫ теленән айырмалы рәүештә, ҡайһы бер телдәрҙә Рәсәйҙәге ҡорал атамаларына тура килмәгән атамалар бар. Мәҫәлән, инглиз телендәге sword бер яҡлы ла, ике яҡлы ла йөҙлө тура йә иһә кәкре ҡылыс, — тәғәйенләнешенә ҡарап, һүҙҙәр өҫтәлә (dress-sword — букв. «кейем менән йөрөтә торған», еңел ҡорал шпага, граждан кейеме менән йөрөтә торған; back-sword — һүҙмә-һүҙ «ауыр һаплы ҡылыс», бер яҡ йөҙлө, палаш һәм кәкре ҡылыс; һәм башҡа).
Классификация һәм тәғәйенлеше
Сәпкә зыян килтереү ысулы һәм механизмы буйынса ҡылыстарҙы ҡырҡыу, ҡырҡыу-сәнсеү, бысағы менән сәнсеүгә бүләләр.
Ике ҡырлы ҡырҡыу ҡоралды ҡылыс һәм хәнйәрҙәргә бүлеү ярайһы уҡ ирекле, ҡылыс йышыраҡ оҙонораҡ ҡалағы менән айырыла (40 см-ҙан, икенсе билдәләмә буйынса — 60 см-ҙан). Ҡайһы бер осраҡтарҙа ҡылыстың аныҡлаусы үҙенсәлеге булып, хәнйәрҙән айырмалы рәүештә, уның көслө һуғыу һәләте һанала, әммә әлеге градация күп осраҡта шартлы була. Ватан ҡоралы фәнендә шулай уҡ 60-70 см-ҙан артмаған ҡыҫҡа ҡылыс, оҙонлоғо 70-90 сантиметр булған оҙон ҡылыс, һыбайлы яугир өсөн дә, йәйәүле яугир өсөн дә яраҡлы, шулай уҡ оҙонлоғо яҡынса 90 сантиметр булған кавалерия ҡылысы ла айырыла. Асылда, ҡылыстарҙың оҙонлоҡтағы төрҙәргә бүленеүе, тәғәйенләнешенә ҡарап, бик шартлы һәм тәү сиратта билдәле бер тарихи дәүерҙең ысынбарлығына бәйле.
Ҡылысты үҙләштереү өсөн оҙайлы әҙерлек, күп йыллыҡ практика һәм махсус физик әҙерлек талап ителә, бынан тыш, ҡылыс, ҡиммәтле һәм абруйлы ҡорал булараҡ, үҙенә күрә юғары социаль статус атрибутына эйә. Ҡылыстың күп яҡлылығы айырылып тора:
Шул уҡ ваҡытта ҡылыс ҡорал төрө булараҡ бер нисә типик етешһеҙлектәр менән ҡылыҡһырлана:
Ҡылыс ҡалағын эш торошонда тотоу сағыштырмаса ҙур ваҡыт һәм хеҙмәт һалыуҙы талап итә.
Багаев каналы
Багаев каналы — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миссисипи (штат)
Миссисипи (Mississippi) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 32. 1817 йылдың 10 декабрендә төҙөлгән. Элек Көньяҡ-көнбайыш территориялар исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Магнолия штаты.
2012 йылғы мәғлүмәт буйынса Миссисипи штатында 2 984 926 кеше йәшәй. Халыҡ тығыҙлығы — 24,5 кеше/км². АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 31.
Майҙаны — 125 443 км², шуның 3 % һыу.
Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы
Комиссаров Фәтҡулла Абдулла улы (15 июнь 1922 йыл — 24 июль 1981 йыл) — офицер дәрәжәһендә Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы. Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Почёт Билдәһе ордендары кавалеры, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре. СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Ижады
Фәтҡулла Комиссаров, журналист булараҡ, мәҡәлә, очерктарында XX быуаттың икенсе яртыһында, социализм осоронда, йәшәгән замандаштарының намыҫлы фиҙакәр хеҙмәтен, эскерһеҙ яҡташтарының образдарын тыуҙыра. Ул шулай уҡ әҫәрҙәрендә тыуған яғының тарихи үткәнен үҙенсәлекле сағылдыра.
Речбер Рюштю
Рюштю Речбер (тур. Rüştü Reçber ; 10 май 1973, Коркутели, Анталья) — төрөк футбол ҡапҡасыһы. Төркиәнең милли йыйылма командаһы өсөн уйындарҙа абсолют һандар буйынса рекордсмены — 120 уйында ҡатнашҡан; был командалағы үҙенең хушлашыу уйынын 2012 йылдың 26 майында уҙғарған
Донъя чемпионатында һәм Европа чемпионатында бронза миҙалдар яулаған Төркиә йыйылма командаһының күп йылдар дауамындағы һәм шулай уҡ «Фенербахче» клубы өсөн 10 йылдан ашыу сығыш яһаған төп ҡапҡасыһы булараҡ билдәле. Бөтә донъяның һәм Төркиәнең иң популяр футболсыларының береһе. ФИФА-ның 100 исемлегенә инә.
Клубтағы карьераһы
12 йәштән башлап Рюштю үҙенең тыуған ҡалаһындағы «Коркутелиспор» футбол клубының мәктәбендә шөғөлләнә башлай һәм өс йыл эсендә «Антальяспор» составына инерлек булып үҫешә. Башта Речбер Беренсе лигала ( төрөк футболының икенсе дивизионында) сығыш яһаған команданың бары тик өсөнсө ҡапҡасыһы ғына була һәм профессиональ карьераһының тәүге биш йылы дауамында футбол яланына бары тик бер нисә тапҡыр ғына уйнарға сыға. Шуға ҡарамаҫтан, төрөк футболының иң яҡшы тренерҙары нынң береһе Фатих Терим йәш футболсының һәләттәрен юғары баһалай һәм уның күренекле карьераһын күрәҙәләй.
1993 йылдың йәйендә хәл үҙгәрә башлай, футболсы менән төрөк гранд «Фенербахче» клубы араһында контракт төҙөлә. Истанбул клубы футболсыны, ҡуртым хоҡуғы биреп, «Антальяспор»ҙа ҡалдырырға була, шунан һуң тренерҙар штабы Рюштюны тәүге номерлы голкипер итеп уйнатырға ҡарар итә. Речбер был мөмкинлектән файҙалана ала, ул миҙгел даими тотороҡло уйнай, ә ә уның клубы уйындар һөҙөмтәләре буйынса Суперлигаға йүнәлтеү ала. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Речберҙың карьераһы башҡасараҡ та килеп сыҡҡан булыр ине: контрактҡа ҡул ҡуйыу алдынан ул «Галатаһарай»ҙың уйынсыһы булып киткән булыр ине, әммә контрактҡа ҡул ҡуйыр алдынан голкипер Речбер автомобиль касафатына эләгә һәм һаулығы буйынса медицина тикшереүен үтә алмай, шунлыҡтан «Галатаһарай»ға инә алмай ҡала.
Истанбул командаһында Речбер тәүҙә икенсе номер ҡапҡасы булып уйнай башлай, ләкин 1995 йылдың яҙында төп урынды биләүсе голкипер Энгин Ипекоглу йәрәхәттәр ала һәм уны Речбер алмаштыра. Артабанғы һигеҙ миҙгел дауамында Речбер бер һүҙһеҙ команда лидерҙарының береһе була. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, голкиперҙың ҡиәфәте бик үҙенсәлекле була: оҙон сәсе һәм күҙҙәре аҫтындағы сағыу буяуы уны иң билдәле футболсы яһай. Уның реакцияһы бик яҡшы һәм һикереү һәләте лә хайран ҡалырлыҡ була, был сифаттары менән ул тамашасыларҙы ныҡ ҡыуандыра. Речбер, икенсе яҡтан, бик йыш ҡына урынһыҙ гол үткәрә (йә уйын барышында үҙ ҡапҡаһынан ситкә һикереп сығып китеп, йә шулай уҡ ҡыҙыу холҡо арҡаһында (мәҫәлән, Чемпиондар лигаһының квалификацион матчында шотланд «Рейнджерс» командаһына ҡаршы уйнаған саҡта дәғүәсеһе Майкл Молсты, истанбулсыларға ҡаршы һүҙ көрәштергәне өсөн, боксерҙарса һуғып, газонға һуҙып һала). Речберҙың уйнауы уның клубына ике тапҡыр Төркиә чемпионы булырға ярҙам итә, ә 2001 йылда ул үҙе илдең иң яҡшы уйынсыһы булып таныла.
2003 йылдың йәйендә Рюштю «Барселона» менән контрактҡа ҡул ҡуя, был команданың баш тренеры Райкард Франк Речберҙы донъяның иң яҡшы ҡапҡасыһы булараҡ ҡылыҡһырлай. Әммә тәүге бер нисә матчтарҙа Речбер, хата яһауы һөҙөмтәһендә, Виктор Вальдестан конкуренцияла еңелеп, запас уйынсылар эскәмйәһендә ултыра.
Речбер ҡышҡы пауза ваҡытында «Фенербахче» клубына кире ҡайта, йәнә унда төп голкипер була. Ошо ваҡыт эсендә ул тағы өс тапҡыр үҙ клубына чемпион титулын яуларға ярҙам итә. 2007 йылда Рюштюҙың килешеү ваҡыты уҙа, голкипер уны оҙайтыу шарттарын яҡшыртырға теләй, ләкин клуб етәкселеге бынан баш тарта. Шуның арҡаһында ул клубтан китә, ә клуб составында быға тиклемге матчтар һаны буйынса бишенсе урынды биләгән була («Фенер» өсөн 447 матчта ҡатнаша).
Речбер карьераһындағы киләһе клуб «Фенербахче» клубының принципиаль дәғүәсеһе «Бешикташ» була. Бында Рюштю тағы ла бер тапҡыр чемпион титулын, шулай уҡ Төркиә Кубогын яулай.Тәүге өс миҙгел буйына ул команданың төп ҡапҡасыһы була, әммә 2010 йылда конкуренцияла үҙенән йәш Генен Дженктан еңелә. 2012 йылдың яҙында Речбер футболсы карьераһын тамамларға ҡарар ҡабул итә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Речбер оҙаҡ йылдар «Фенербахче» клубында «Бешикташ» клубының ҡаршы уйнаһа ла, был клубтың футбол көйәрмәндәренең хөрмәтен ҡаҙанып өлгөрә.
Йыйылма командала
Речбер йыл дауамында Төркиә йәштәр йыйылма командаһы составында сығыш яһай, ә 1994 йылда төп команда составында уйнай, баштан уҡ уның төп ҡапҡасыһы булып китә. Рюштюның беренсе турнирҙары Евро-1996 һәм 2000 була, әммә был турнирҙар уға ла, командаһына ла бер ниндәй ҙә дан килтерә алмай.
Ә 2002 йылда Алыҫ Көнсығыш донъя чемпионатында хәл үҙгәрә. Унда төрөк йыйылма командаһы үҙ тарихында иң яҡшы, сенсациялы һөҙөмтә күрһәтә: ярымфиналға тиклем барып етә һәм турнир йомғаҡтары буйынса почетлы өсөнсө урынды биләй. Турнирҙа Речбер өс тапҡыр мәрәй һанын «нолдә» тота, шул иҫәптән, Япония һәм Сенегал командаларына ҡаршы плей-офф матчтарында, бынан тыш сенегалдарға ҡаршы уйында голкипер гол һөжүмен башлай, уны Мансыз Илхан, урынына еткереп, сенегалдар ҡапҡаһына туп индерә. Турнир йомғаҡтары буйынса Речбер, Оливер Кан менән бер рәттән, символик йыйылма командаһына инә. 2003 йылдағ Конфедерациялар кубогында төрөк футболсылары бронза миҙал яулай.