cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ген
Терминдың тарихы
Ә инде егерме йыл үткәс, В. Иогансен Гуго де Фриздың  терминынан «ген»  тигән өлөшен генә ҡалдыра. «Нәҫел факторын», «детерминантты» - башланғыс “яралтҡыны” атау өсөн ошо  ген  һүҙен ҡуллана.
В. Иогансен билдәләүенсә, был терминдың бер гипотезаға ла ҡыҫылышы юҡ, бары ҡыҫҡа һәм ҡулланыуға еңел, уны ҡушып яңы төшөнсәләр индереүе еңел булыуына бәйле.
В. Иогансен  шунда уҡ, гамета һәм зиготаның нәҫел мәғлүмәте өсөн «генотип» һүҙен яһай, ә нәҫел билдәләре өсөн фенотип һүҙен индерә.
Ген төшөнсәһенә ҡыҫҡаса аңлатма
Ген — генетика фәненең төп төшөнсәһе. Фәнгә нигеҙҙе Грегор Мендель һала. 1865 йылда борсаҡ менән үткәргән тәжрибәләре тураһында сығыш яһай. Гибридләштереү ысулын ҡулланып, нәҫел билдәләренең быуындан быуынға нисек күсеүен өйрәнә. Асыштары фәнгә «Мендель закондары» исеме менән инә.
Молекуляр биология буйынса ген — ДНК молекулаларының бер өлөше. Билдәле бер аҡһым йәки РНК молекулаһының тулы информацияһын үҙендә тота. Ә улар организмдың үҫешен һәм тереклек итеүен көйләй.
Башлап ген төшөнсәһе нәҫел мәғлүмәтен тапшыра торған берәмек булараҡ ҡабул ителһә лә, бәхәстәр күп була. Күпселек ғалимдар мәғлүмәт базаһы булып аҡһым молекулалары ғына тора ала тип һанай. Сөнки, аминокислоталар (20) нуклеотидтарға (4) ҡарағанда күберәк. Шуға ла, ДНК — ға ҡарағанда аҡһымдарҙың варианты күберәк бирә тигән фекерҙәр була. Аҙаҡ эксперименталь юл менән тик ДНК ғына нәҫел мәғлүмәтенә эйә булыуы иҫбат ителә, һәм был молекуляр биологияның төп хәҡиҡәте булып китә.
Гендар эсендә осраҡлы рәүештә йәки махсус тәьҫир һөҙөмтәһендә нуклеотидтар эҙмәлелеге үҙгәрергә мөмкин. Был мутация тип атала. Мутация һөҙөмтәһендә нуклеотидтар теҙмәһе үҙгәреү аминокислоталар теҙмәһен үҙгәртеп, аҡһымдың биологик үҙсәнлектәрен боҙа. Аҡһым һәм РНК -ның үҙгәреүе организмдың айырым өлөшендә йәки дөйөм организмда тайпылыштарға алып килә.
Ҡайһы бер мутациялар сир булып патологияға йәки яралғы дәүерендә үк организм өсөн үлемесле эҙемтәләргә килтерә. Бәхеткә, бөтә мутациялар ҙа аҡһым төҙөлөшен боҙмай һәм организмға хәүеф янамай. Сөнки, генетик кодтың бының өсөн айырым һаҡлағыс үҙенсәлеге(вырожденность) бар. ДНК ике сылбырҙан торған молекула. Һәр сылбыры мономерҙарҙан — ҡатмарлы органик берләшмәләрҙән барлыҡҡа килгән теҙмә булып тора.
Мономерҙар дүрт төрлө. Бөтәһе лә фосфат төркөме, углевод — дезоксирибоза һәм азотлы нигеҙҙән тора. Бер-береһенән азотлы нигеҙҙең төрөнә ҡарап ҡына айырылалар: аденин (А), тимин (Т), цитозин (Ц), гуанин (Г).
Был матдәләр нуклеотидтар тип атала. Улар төҙөгән полимер дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) -ың исеме дезоксирибоза һәм фосфор кислотаһы ҡалдығы исеменән алынған.
Ҡыҙыҡһыныу (хис)
Ҡыҙыҡһыныу — ыңғай эмоциональ процесс (А. Н. Леонтьев классификацияһы буйынса — хис-тойғо), ҡыҙыҡһыныу объекты тураһында ниндәйҙер яңылыҡ белеү, уға иғтибар арттырыу ихтыяжы менән бәйле.
Тасуирламаһы
Был көтөлмәгән нәмәнең ышандырырлыҡ итеп күрһәтелеүе менән ҡыҙыҡ.
Ҡыҙыҡһыныуҙың эмоциональ һәм ихтыяри яҡтарын айыралар. Эмоциональ яҡтан ҡыҙыҡһыныу — интеллектуаль эмоция; ихтыяриһы — интеллектуаль ауырлыҡтарҙы еңеп сығыуға һалынған көс менән бәйле.
Ябай кеше башҡа эмоциональ хәлдәргә ҡарағанда күберәк ҡыҙыҡһыныу кисерә. К. Э. Изард уны төп эмоцияларға индерә. Ул шулай уҡ уны кешенең эшндә төп мотиватор һәм ижади эшмәкәрлегенең иң мөһим элементы тип иҫәпләй.
Мимик сағылыш
Ҡыҙыҡһыныу тойғоһо, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҫҡа ваҡытлы (45 секундҡа тиклем) түбәндәге мимик хәрәкәттәрҙең береһендә йәки бер нисәһендә сағыла ала:
Кеше мимикаһында сағылыш тапмағандан һуң да ҡыҙыҡһыныуын дауам итә ала, әммә мимик күренештәрҙең оҙаҡ ваҡыт булмауы ҡыҙыҡһыныуҙың һүнә барыуы билдәһе тип ҡарала.
Заозёрный (Бреды районы)
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (53 %) һәм урыҫтар (34 %) йәшәй.
Хөбөтдинов Рауил Низам улы
Рауил Хабетдин улы Низамов (15 декабрь 1928 йыл — 5 октябрь 1997 йыл) — совет ауыр атлеты һәм тренеры (ауыр атлетика). Мельбурнда үткән Йәйге Олимпия уйындарының көмөш миҙалы призеры. Ҡытай чемпионы (1956), Европа һәм СССР чемпионы (икеһе лә 1957 йыл), СССР Халыҡтары спартакиадаһы призеры (1956 йыл). Ауыр атлетика буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры.
Биографияһы
Хәбетдинов Рауил Низам улы 1928 йылдың 15 декабрендә Кемерово өлкәһенең Юргин районы Зимник ауылында тыуа.
1956—1958 йылдарҙа штанга күтәреү (жим) буйынса 8 тапҡыр донъя рекордсыһы.
1948—1960 йылдарҙа СКА һәм «Крылья Советов» (Новосибирск) өсөн сығыш яһай.
1960 йылда спорт карьераһын тамамлай.
1961—1965 йылдарҙа «Спартак» (Октябрьский) ирекле спорт йәмғиәте тренеры.
Йәйге Олимпия уйындары (1956)
Совет штангистары командаһы ете кешенән тора һәм 1956 йылдың Йәйге Олимпия уйындарында тренерҙар еңел ауырлыҡҡа Хәбетдиновты һәм Рыбакты ҡуя, сөнки илдә Пауль Андерсенға еткән ауыр түләк булмай. 24 ноябрҙә Мельбурндың «Эксибишать Билдинг» күргәҙмә залында Рауил Хәбетдинов еңел ауырлыҡта 125 килограм штанга күтәреп, ынтылыш менән күтәреүҙә 110 килограм ауырлыҡты күтәреп, этеп күтәреүҙә 137,5 килограмды алып Йәйге Олимпия уйындарының көмөш призеры була.
Мәһәҙей (Силәбе өлкәһе)
Мәһәҙей (Магадеево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уй районындағы ауыл. Әмин ауыл биләмәһе составына инә.
Тарихы
Мәһәҙей — табын башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 4-се тау аръяғы кантонының 4-се йортона ҡарай.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (55 %) һәм татарҙар (40 %) йәшәй.
Цыбин Иван Максимович
Иван Максимович Цыбин (12 август 1922 йыл — 26 июль 1996 йыл) — ҡыҙылармеец, 254-се Суворов, Кутузов, Богдан Хмельницкий, Ленин, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Черкасск дивизияһының 936-сы уҡсылар полкы 1-се батальоны уҡсыһы, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Цыбин Иван Максимович 1922 йылдың 12 авгусында Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районының Новофедоровка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1943 йылдан ВЛКСМ ағзаһы.
Үҙ ауылында башланғыс мәктәпте, һуңынан Путятин тулы булмаған урта мәктәбен һәм ФЗО тамамлай.
Хәрби хеҙмәткә саҡырылғанға тиклем колхозда балта оҫтаһы, төҙөүсе булып эшләй.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында, полк мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың июленән Германияны еңгәнгә тиклем Төньяҡ-Көнбайыш, Воронеж, Ялан һәм 2-се Украина фронттарында һуғыша, Курск һуғышында, Украинаны азат итеүҙә, Польша, Германия һәм Австрия һәм Венгрия территорияһында дошманды тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана.
И. М. Цыбинға Советтар Союзы Геройы 1944 йылдың февралендә Днепрҙы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы, йылғаның һул ярында плацдармды яулауған һәм тотоп торған өсөн бирелә.
Һуғыштан һуң Цыбин Башҡорт АССР-ы Федоровка районының «Ҡыҙыл йондоҙ» колхозында эшләй һәм йәшәй. Иҙәк-Никитинский ауыл советы рәйесе була. 1967 йылдан Иван Максимович йылдан ошо уҡ райондың Урыҫ Ҡоро Иҙәге һәм Покровка ауылдарында йәшәй һәм янғын һүндереү һағы хеҙмәткәре, начальнигы вазифаһында эшләй. 1996 йылдың 26 июлендә вафат була. Ырымбур өлкәһе Новоорский районының Добровольский ауылында ерләнә.
Батырлығы
«1943 йылдың 30 сентябрендә Цыбин хеҙмәт иткән полк Днепрға сыға. Йылға ашаһында Черкассы һәм Ирдын урмандары беленә. 1 октябрь төнөндә өлкән лейтенант Караулов ротаһы Днепрҙы аша сыға башлай. Комсомолец Иван Цыбин балыҡсылар кәмәһендә уң яҡ ярға сыға башлай. Йылға уртаһына тиклем тыныс була, шунан ҡапыл дошман яғынан пулемет уты яуа башлай. Кәәмә бер нисә урындан тишелә, Цыбиндың ҡулы яралана. ауыртыуын онотоп, ул ярға сығып етә һәм отделениеһы менән нығынып, ротаның сығыуын ҡаплап тора. Төнгө көслө алышта десантсылар дошманды беренсе позицияһынан ҡыуып сығара.
Иртән гитлерсылар, резерв көстәре килеп текәс, контрһөжүм үткәрә. Совет һалдаттары дошманды өҙлөкһөҙ кире ҡаға. Фашистарға беҙҙең позицияға өс танкы һәм бер рота самаһы пехота ебәрә. Гитлерсылар оборона тотоусылар сылбырын өҙөп йылға ҡарай йүнәлде. 20 яугир ротаның төп көстәренән айырыла.
Рядовой Цыбин, хәлде баһалап, уҡсыларҙы атакаға күтәрә, дошман пехотаһынт танкыларҙан айыра, пулемет ала һәм уны дошманға ҡаршы бора. Шулай итеп Цыбин командованиеһындағы төркөм пехотаның артабанғы һөжүменән туҡтата. Йылғаға сыҡҡан танкыларҙы совет һалдаттары танкыларға ҡаршы гранаталар яуҙыра. Уларҙың икеһен яндыра.
Тиҙҙән беҙҙең позицияларҙы артиллерия һәм миномет утына тотҡандан һуң дошман танкылар һәм үҙйөрөшлө орудиелар ярҙамында ике рота автоматсыны контрһөжүмгә ебәрә. Рядовой Цыбин станок пулеметы уты менән тағы ла дошман пехотаһынан танкыларҙан айыра. Ҡырҡ самаһы гитлерсыны юҡ итә, пулемет утын баҫтыра. Дошман атакаһы кире ҡағыла һәм батальон һөжүмгә күсә».
Ионава
Ионава, элек —Йонава (лит. Jonava ) — Литвала ҡала, Йонава районының административ үҙәге.
Халҡы
1970 йылда Йонавала 14 563 кеше, 1979 йылда — 28 413 кеше йәшәгән; 1989 йылда халыҡ һаны 36 520 кеше, 2001 йылда — 34 954 тәшкил иткән. Йонава - Литвала халыҡ һаны буйынса туғыҙынсы ҡала.
Буш күмәклек
Буш күмәклек (Математикала) — бер элементы ла булмаған күмәклек. Күләмлелек аксиомаһынан бындай үҙсәнлеккә эйә булған бер генә күмәклек булыуы килеп сыға. Буш күмәклек үҙенең (тылҡылған) аҫкүмәклеге булып тора, ләкин үҙенең элементы түгел. Буш күмәклек сикле күмәклек һәм бөтә күмәклектәр араһында ҡеүәте иң бәләкәй булғаны. Буш күмәклек — ҡеүәте буйынса уға тигеҙ булған күмәклектәр класы бер генә элементтан торған (буш күмәклектең үҙенән) берҙән бер күмәклек. Шулай уҡ буш күмәклек — теүәл бер аҫкүмәклеге (үҙенә-үҙе) булған берҙән-бер күмәклек, һәм үҙенең теләһә ниндәй аҫкүмәклегенә тиң ҡеүәтле булған берҙән-бер күмәклек.
Буш күмәклек тривиаль рәүештә хәл ителмәле (тимәк, һанап сыҡмалы һәм арифметик), транзитив һәм тулыһынса тәртипкә һалынған күмәклек (теләһә ниндәй тәртип мөнәсәбәте өсөн). Буш күмәклек иң бәләкәй тәртип һаны һәм иң бәләкәй кардиналь һан булып тора. Топологияла буш күмәклек бер үк ваҡытта йомоҡ һәм асыҡ күмәклек. \in- ирекле күмәклектән башланыусы, артабанғы һәр элементы алдан килеүсенең элементы булып торған сынйыр, ул һәр саҡ сикле һандағы аҙымдан һуң буш күмәклек менән тамамлана (даимилыҡ аксиомаһын ҡара). Шулай итеп, буш күмәклек, ҡалған бөтә күмәклектәр төҙөлгән «төҙөүсе кирбес» булып тора. Ҡайһы бер күмәклектәр теорияһы билдәләмәләрендә буш күмәклектең булыуы постулат итеп алына (буш күмәклек аксиомаһын ҡара), икенселәрендә — иҫбат ителә. Буш күмәклек математикала сиктән тыш мөһим роль уйнай.
Ионава
Исеме
Ҡалаға нигеҙ һалыусының улы Ян исемен йөрөтә. Ҡаланың исеме 1915 йылға тиклем   - Яново (урыҫса) йәки Janowo (пол.).
Буш күмәклек
Буш күмәклекте тамғалау
Оҡшаш хәрефтәр (Диаметр)
Ионава
Гербы
Аҡ аҡҡош һүрәте менән Ионава гербы 1996 йылда Литва президенты декреты менән  раҫлана.
Сауҙа һәм хеҙмәттәр өлкәһе
Ионавала Maxima селтәренең 3 йорт янында магазин Maxima X, 3 IKI супермаркеты, 1 Cento дискаунтеры,  2 Norfa супермаркет-дискаунтеры,  1  Supernetto дискуантер форматындағы магазиндар эшләй.
Буш күмәклек
Буш күмәклекте тамғалау
\varnothing символы дат-норвег алфавитында Ø хәрефе менән бер төрлө.
Ионава
Тарихы
Ҡаланың башланғысы XVIII быуат башында һалына, Доминик  Коссаковскийҙың тол ҡатыны Коссаковская Мария үҙенең поместьеһында ағас костёл төҙөй. Король Август III 1750 йылда Мария Коссаковскаяға айырым хоҡуҡтарға ҡул ҡуя, был өҫтөнлөктәргә ярашлы Коссаковская баҙары менән ҙур ауыл ойоштора, һәм унда төрлө дин кешеләренә төпләнергә мөмкин була.
1835 йылда Санкт-Петербург - Варшава почта тракты үткәрелә, ҡалала почта станцияһы төҙөлә,  ә 1838 йылда оптик телеграфы линияһы үткәрелә. 1871 йылда Либава - Кошедары (хәҙер Кайшядорис), тимер юл станцияһы төҙөлә.
Ионавала шағир Алексис Хургинас тыуған һәм бала сағын үткәргән.
«Азот» производство берекмәһендә авария
1989 йылдың 20 мартында ҡаланың көнсығыш ситендә, тораҡ йорттарҙан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан «Азот» производство берекмәһендә авария һәм янғын һөҙөмтәһендә донъя практикаһында аналогы булмаған күләмдә атмосфераға ағыулы матдәләр сығарып ташлана (аммиак, хлор һ. б.). Был «СССР-ҙа ерҙең химик зарарланыуының беренсе осрағы» тип рәсми һанала.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡойон
Ҡойон (Смерч, шулай уҡ торнадо  (tornar "вертолет, крутить" ) — атмосфера өйөрмәһе. Ул йәшенле ямғыр болотонда барлыҡҡа килеп ергә тиклем һуҙылып төшөүе ихтимал, диаметры йөҙәр метрға етә
Һүрәтләү
Өйөрмәнең уртаһындағы һауа аҫҡа төшкәндә, тыш яҡтағыһы өҫкә күтәрелә һәм был үҙ сиратында һауа ҡыҫымын бушата. Баҫымдың төрлөлөгө һөҙөмтәһендә уның уртаһында ҡалған предметтар, шул иҫәптән йорттар ҙа шартлауы ихтимал. Өйөрмә уртаһындағы һауа ағымының тиҙлеген теүәл иҫәпләү әлегә тиклем  ҡатмарлы. Шуға күрә уны яҡынса күҙәтеүҙәрҙән алып  билдәләйҙәр. Сама менән ул секундына 18 метрҙан алып сәғәтенә 1300 км-ға етеүе бар.
Өйөрөлөү
Төньяҡ ярымшарҙа барлыҡҡа килгән ҡойонда һауа ағымы сәғәт теленә ҡаршы яҡҡа өйөрөлә. Шулай уҡ  кире йүнәлештә әйләнгән осраҡтары ла булыуы билдәле.
Сәбәптәре
Ҡойондо барлыҡҡа килтергән сәбәптәр ошоға тиклем тулыһынса асыҡланмаған. Тик уларға хас ҡайһы бер дөйөм мәғлүмәттәрҙе генә билдәләргә була.
Ҡойон барлыҡҡа килгән урындар
Ер шарының сираттағы ҡойон төбәге тип Европа (Пиреней ярымутрауынан тыш) һәм Рәсәйҙең (төньяҡ өлкәләренән тыш) Европа өлөшө иҫәпләнә.
Ҡом ҡойондары
Ҡом ҡойондары сүлдәрҙә (Мысыр, С ахара), шулай уҡ Марс та күҙәтелә. Мысырҙа диаметры 2-3 метр, бейеклеге 500, хатта 1000 метр ға еткән ҡойондар теркәлә. Улар бер аҙ ваҡыттан (ҡайһы саҡ 2 сәғәткә тиклем) тыныслана һәм тарҡала.
Һаҡланыу саралары
Ҡорос каркаслы тимер-бетон төҙөтмәләрҙә иң ышаныслы диуар янында йәшенер кәрәк. Иң яҡшыһы - ер аҫты баҙы, мәмерйәләр. Ҡойон мәлендә автомобиль эсендә, ҡыуыштарҙа ҡалыу хәүефле.
Әгәр ҡойон яланда осраһа, соҡорло урындарға төшөп ҡулдар менән башты ҡаплап йөҙтүбән ятыр кәрәк. Был осраҡта йәрәхәт алыуҙы кәметеү ихтималлығы бар.
Ағымдағы тикшереү
Метеорология  сағыштырмаса йәш фән һәм ҡойондарҙы өйрәнеү күптән түгел башланған.
Тамлык (Хава кушылдығы)
Тамлык  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хава йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Ҡалмаш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Ҡалмаш  (Калмашка) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылы янында башлана. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Тамлык (Хава кушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Ҡалмаш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Тасуирламаһы
Саҡмағош районы Ҡашҡар ауылы янында башлана, шул уҡ район территорияһы буйлап көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан аға, Иҫке Ҡалмаш ауылы эргәһендә йүнәлешен көнсығышҡа үҙгәртә. Сәрмәсән йылғаһына (тамағынан 27 км алыҫлыҡта) ҡоя. Оҙонлоғо 52 км, бассейн майҙаны 410 кв.км. Башлыса ҡар һыуы менән туйына. Уртаса йыллыҡ һыу сығымы 1,05 куб/с. Бассейн рельефы тигеҙлек, һыҙа һәм йырындар менән ҡатмарланған. Ландшафтары йыуылған һәм ҡоро тупраҡтағы болонло далаларҙан һәм һоро болондарҙан ғибәрәт. Үрге ағымында бассейнының 12 процентын, түбәнге ағымында 5 процентын урман биләй, 70 проценты — һөрөнтө ер. Ҡалмашбаш ауылы эргәһендә быуа төҙөлгән. Ҙур ҡушылдыҡтары: Рапат йылғаһы, Саҡмағош йылғаһы (барыһы ла — Ҡалмаш йылғаһының һул ҡушылдыҡтары).
Тамлык (Хава кушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡалмаш (Сәрмәсән ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (эске йылға бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пашинский Кузьма Иванович
Пашинский Кузьма Иванович (1923 ‒ 1945 йыл 14 ғинуар (башҡа сығанаҡтарҙа 16 февраль) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Пашинский Кузьма Иванович 1923 йылда Башҡорт АССР-ының Сталин районында (хәҙерге Көйөргәҙе районында) тыуған. 1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырылы. Башҡорт кавалареия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкында хеҙмәт итә. Снарядтарҙы ваҡытында ташып торған өсөн 1944 йылдың 16 апрелендә «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы миҙалы менән бүләкләнә.
Мариехамн
Маарианхамина (Maarianhamina), Мариехамн (Mariehamn) — Аланд утрауҙарының төп ҡалаһы, Финляндия составындағы автономиялы территория. Архипелаглы диңгеҙҙең төп порттарының береһе.
1861 йылда урыҫтар тарафынан нигеҙләнгән һәм императрица Мария Александровна хөрмәтенә уның исеме менән аталған. XIX һәм ХХ быуат башында рус телле сығанаҡтарҙа «швед теле» варианты ҡулланылып, ҡала Мариехамн тип яҙыла; ХХ быуаттың икенсе яртыһында урыҫ яҙылышы нормативы буйынса «фин теле» варианты, Маарианхамина тип яҙыла.
Архипелагта йәшәгән бөтә ҡала халҡының яртыһынан күберәге — 11 186 кеше был ҡалала йәшәй (2011 йыл). Ҡала, бөтә автономия территорияларындағы кеүек үк— тулыһынса швед телле: швед телен халыҡтың яҡынса 91 % был телде үҙенең тыуған теле тип һанай.
Географик урыны
Ҡалала ярымутрауыҙа урынлашҡан һәм бында ике порт бар. Көнбайыш порт (Västerhamn) халыҡ-ара әһәмиәткә эйә булған ҙур порт, уның ашаШвеция һәм континенталь Финляндияға паром йөрөй. Көнсығыш порт — нигеҙҙә яхталар гаваны, Балтик диңгеҙенең эре гавандарының береһе.
Ҡалала Аланд утрауҙарының ике гәзите баҫыла(Nya һәм Ålandstidningen Åland), урындағы телевидение каналы һәм бер нисә радиостанция эшләй (TV Åland).
Этимология
Фин һәм швед телдәренә ҡала исеме « Мария гаваны» тип атала һәм Рәсәй императоры Александр II ҡатыны — Мария Александровна (1824—1880) хөрмәтенә арналған.
Тарих
Риүәйәттәр буйынса, Аланд утрауҙары халҡы, яңы порт төҙөргә тырышып, император Александру II-гә ҡатынының исемен ҡалаға биреүен һорап махсус тәҡдим менән сыға. Рәсми тарих, порт, киреһенсә, туранан-тура Александр II күрһәтеүе буйынса нигеҙләнгән тип күрһәтә. Төҙөлөш эштәре менән архитектор Георг Теодор фон Шевитец Георг етәкселеге аҫтында ике ҙур булмаған ауыл эргәһендә 1859 йылда уҡ башлана — (Эвернес (Övernäs) һәм Йомала ауылдары янында), ә 1861 йылда (21 февраль) яңы ултыраҡ ҡала статусы һәм яңы исем - Мариехамн исемен ала. Ваҡыт үтеү менән ҡала майҙаны киңәйә һәм Йомала общинаһы биләмәләре өлөшөн үҙ эсенә ала.
Иҫтәлекле урындары
Аланд утрауҙарында борондан алып карап йөрөтөү тарихы була. Бындағы Көнбайыш портында Елкәнле-музей Pommern якорҙә тора. Көнсығыш гавань — Скандинавияла яхталар өсөн иң эре порттаҙың береһе, унда шулай уҡ Nieveen Jan пароходы (шулай уҡ F.P. von Knorring исемле) тора, ул хәҙер ресторан итеп йыһазландырылған.
Мариехамн ҡалаһында фин архитекторы Ларс Сонк проекты буйынса Аланд утрауҙарында төҙөлгән архитектура ҡомартҡылары булған ҡоролмалар бар: Изге Георгий сиркәүе (1927), Аланд диңгеҙ колледждың төп бинаһы (1927), ҡала муниципалитеты бинаһы (1939). Ғәмәлдә Аланд музейы.
2011 йылдың 2 ноябрендә императрица Мария Александровна хөрмәтенә аталған һәйкәл асыла.
Йәйге осорҙа ҡалаға бик күп туристар килә, һәм уларҙы хеҙмәтләндереү өсөн бында бер нисә ҡунаҡхана, кемпинг булдырылған. Ғәмәлдә Рәсәй Федерацияһы консуллығы, Швеция генераль консуллығы, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа илдәрҙең консуллыҡ учреждениелары.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Новочеркасскиҙа Дон казактарының тарихы музейы
Новочеркасскиҙа Дон казактары тарихы музейы — Дон казактарының профилле музей йыйылмаһы. 1886 йылда Дон музейын ойоштороу комиссияһы тарафынан ойошторолған. Үҙенең эсенә биш музей комплексын: төп бина, Атаман һарайын, рәссамдар Митрофан Борисович Грековтың, Иван Иванович Крыловтың мемориал йорт-музейҙарын, шулай уҡ Күргәҙмә залын  (Буденнов урамы, 94) индерә. Музей коллекцияһы 150 мең һаҡлау берәмеген туплаған. Музей эргәһендә даими йәмәғәт берләшмәләре: «Крылов йомалары», «Әҙәби ҡунаҡ бүлмәһе», балалар ижад студияһы, уҡыусыларҙың «Мираҫ» тарих клубы эшләй.
Тарихы
Музейҙы асыуға Дон боронғоһон һөйөүселәр йәмғиәтенә берләшкән энтузиаст крайҙы өйрәнеүселәрҙең ойоштороу һәм йыйыу эшмәкәрлеге нигеҙ булып торған. 1886-1887 йылдарҙа атамандың граждандар бүлеге буйынса ярҙамсыһы И.М.Добрынин рәйеслегендә Дон музейын йыһазландырыу комиссияһы төҙөлгән. 1894 йылда академик А.А.Ященко проекты буйынса музей бинаһы ҡорола, бөгөн дә музей шул бинала урынлашҡан. Баштараҡ бина йәмәғәт аҡсаһына төҙөлә башлаған. Барыһы 30 000 һум йыйылһа ла, был сумма ғына етмәгән, һәм Рәсәй империяһының Хәрби советы, эштәрҙе тамамлау маҡсатында, тағы ла 45 000 һум бүлгән.
1899 йылдың 22 ноябрендә Дон музейы тантаналы асылған. Музей үҙ эсенә алты бүлек: тарихҡаса булған, бик боронғо, тарихи, тәбиғи-тарихи осорҙар, китапханалар, тарихи архив һәм хәрби регалиялар бүлеген индерә. Музейҙың тәүге директы һәм нигеҙ һалыусылрының береһе Харитон Иванович Попов булған.
1941 йылдың февралендә Дон музейы Дон казактары тарихы музейы тип үҙгәртелеп ҡоролған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, ҡаланы фашист оккупацияһы йылдарында музейҙың иң ҡиммәтле әйберҙәрен һәм коллекцияларын һаҡлап ҡала алғандар. Новочеркасскиҙы азат иткәндән һуң музей эшен дауам иткән.
1946 йылда Прага ҡалаһы милли музейынан 1920 йылда сит илгә эвакуацияланған Дон музейының ҡиммәтле 2726 предметы кире ҡайтарылған. Шул уҡ ваҡытта, 1940-сы йылдар уртаһында, музейға рәссам Николай Никанорович Дубовский васыят итеп ҡалдырған уның үҙе ижад иткән һәм күсмә күргәҙмәләр ойоштороусы рәссамдар (передвижниктар) картиналарынан торған коллекция бүләк ителгән. Ә алдараҡ музей фонды дон пейзаж һүрәттәрен оҫта төшөргән рәссам (пейзажист) Иван Иванович Крылов картиналары менән тулыландырылған булған.
1957, 1979 һәм 1989 йылдарҙа музей эргәһендә рәссамдар М. Б. Греков, И. И. Крылов һәм шағир В. Г. Калмыковтың мемориал йорт-музейҙары барлыҡҡа килгән. 2005 йылдың сентябрендә яңы музей — Атаман һарайы асылды.
Төп бина
Музейҙың төп бинаһында казак ғәскәри клейнод коллекциялары, XVIII-XIX ғәскәри һәм полк байраҡтары; XIX—XX быуат башы казак хәрби һәм көнкүреш кейеме ; наградалар, бүләк ителгән ҡоралдар, шулай уҡ һалҡын һәм атыу ҡоралдары; жалованный грамоталар, ғәскәри канцелярия һәм станица идаралыҡтарының  документтары; живопистең киң йыйылмаһы (Ростов өлкәһендә иң ҙур һәм әһәмиәтлеләрҙең береһе): XVIII быуат аҙағы - XIX быуат башы дон парус (живопись) портреты; Дон Ғәскәре наказлы атамандары портреттары; хәрби казактар портреты; күсмә күргәҙмәләр ойоштороусы рәссамдар (передвижник) эштәре коллекциялары, император портреты һәм көнбайыш европа  живописы өлгөләре һаҡлана. Байтаҡ һирәк осраған китап һәм гәзит фонды бар.
И. И. Крыловтың мемориал йорт-музейы
Йорт яҡынса XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Новочеркасск ҡалаһында XIX быуаттағы төҙөлөштәргә хас бина — урта ҡатлам казактарының типик торлағы. Өй, үҙ эсенә коридор, аралыҡ йәки солан (сени), веранда һәм йәшәү өлөшөнән – 4 бүлмәнән һәм ишек төбө аралығынан (прихожая) торған ағас төкәтмәнән ғибәрәт. Ишек алды аралығы үҙәк ролен үтәй, ул соланды һәм булмәләрҙе тоташтыра. 1900-сы йылдарҙа усадьбала оҫтахана төҙөлгән. Рәссамдың өйө һәм оҫтаханаһы Новочеркасск ҡалаһы мәҙәни тормошоноң үҙенсәлекле үҙәге булған. Был музейҙы төрлө йылдарҙа бик күп рус һәм совет мәҙәниәте эшмәкәрҙәре килеп күргән. Улар араһында: яҙыусылар Александр Иванович Куприн, Александр Серафимович Серафимович, Константин Андреевич Тренев, рәссамдар: Николай Никанорович Дубовский, М. Б. Греков, музыканттар: Михаил Гаврилович Эрденко, К. М. Думчев, казак йырҙарын йыйыусы А. М. Листопадов һ.б.
Йорт, эске планлаштырылыуы үҙгәртелмәйенсә, һаҡланған. 1940 йылдан усадьба участкаһы бик ныҡ ҡыҫҡартылған. Уның территорияһында торлаҡ йорттар төҙөлгән. Оҫтахана ла һаҡланмаған. Йорт-музей экспозицияһы мемориал йорт-музейҙар структураһы буйынса төҙөлгән һәм рәссамдың 1900—1936 йй. новочеркасск осорон сағылдыра. 108 м² майҙанды биләгән экспозицияла рәссамдың үҙенең һәм ғаилә ағзаларының әйберҙәренең 70 % күрһәтелгән. Күргәҙмә комплексы залдарының береһендә рәссамдың ижад юлы менән таныштырыусы даими күргәҙмә йәйелдерелдән. Бында ҡаланың ижади интеллигенцияһы йыйыла, ижади коллективтар, ансамблдәр сығыш яһай, бардтар, шағирҙар, яҙыусылар әҫәрҙәрен башҡара торған «Крылов йомалары» тигән клубтың ултырыштары ойошторола. 183 м² майҙанлы икенсе залда музейҙың, ҡаланың һәм башҡа регион рәссамдары фондтарынан стационар күргәҙмәләр тәҡдим ителә.
М. Б. Грековтың мемориал йорт-музейы
Төп мәҡәлә:М. Б. Грековтың йорт-музейы
Рәссам 1934 йылда үлгәндән һуң 23 йыл үткәс, 1957 йылдың 30 июнендә Новочеркасскиҙа Митрофан Борисович Грековтың мемориал-сәнғәт музейын тантаналы асыу уҙғарылған. Музей фондының күпселек өлөшө М.Б. Грековтың дуҫтары һәм Новочеркасск ҡалаһы халҡы тарафынан һаҡланған һәм тулыландырылған. Мемориалға рәссам йәшәгән һәм эшләгән төп бина, флигель һәм сәскәлеге менән кескәй генә емеш баҡсаһы инә. Йорт-музейға картиналарҙың төп нөсхәһе, эскиздар, этюдтар, рәссамдың шәхси әйберҙәре һәм йыһаздары ҡуйылған. Музейҙың үҙәк өлөшөн оҫтахана биләй. Бында винтлы табурет, мольберт, эш диваны, металл  кресло, этюд кәрәк-яраҡтары, этюд материалын һаҡлау өсөн шкаф ҡуйылған. Ҙур тәҙрә тупһаһы янына киң таҡта нығытылып ҡуйылған, унда — буяуҙар, грунт рецебы, грунтланған киндерҙәр, этюдтар. Оҫтахана диуарҙарында — М.Б.Грековтың картиналары, эскиздары һәм этюдтары.
Атаман һарайы
Элекке төп атаман резиденцияһы икенсе ҡаттағы парад бүлмәләре мемориал экспозицияһы Дон Ғәскәре тарихында атаман власы системаһы һәм дон атамандары шәхестәренең роле, юғары (августейший) атаман институты һәм Донға юғары визиттар тарихы тураһында һөйләй. Рус йәмғиәте йөҙөк ҡашы (элита) булған дон атамандарының көнкүреше тәү башлап күрһәтелгән. Һарайҙа 1918 йылдың 29 ғинуарында атылып үлгән атаман Алексей Максимович Калединдың мемориал комплексы ҙур ҡыҙыҡһыныу менән файҙалана.
Сураҡ
Сураҡ (Сураково) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Мөслим ауыл биләмәһе составына керә.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (91 %) йәшәй.
Мишель Кван
Мишель Вингшань Кван (Michelle Wingshan Kwan, , кант. Gwaan Wingsaan; 7 июль 1980 йыл,  Торранс, Калифорния) — АҠШ  фигурисы, яңғыҙ шыуа, ике тапҡыр Олимпия уйындары призын яулаған (1998 һәм  2002), биш тапҡыр донъя чемпионы   (1996, 1998, 2000, 2001, 2003), туғыҙ тапҡыр АҠШ чемпионы (1996, 1998—2005,  Мэрибел Винсон-Оуэн менән рекордташ).
Мишель Кван тиҫтә йыл буйы иң юғары кимәлдәрҙә сығыш яһай һәм Америка спорты тарихында иң күп титулдарға эйә фигурист була . Уға спортта ныҡлыҡ, ныҡышмалылыҡ, боҙҙа артист оҫталығы хас була, ул бөйөк фигуристарҙың береһе һанала.
Мишель Кван Америкала ғына түгел, Ҡытайҙа ла шөһрәтле һәм абруйлы.
Биографияһы
Мишель  Торранста Дэнни менән Эстелла Квандың ғаиләһендә өсөнсө бала булып донъяға килә. Квандар Гонконгтан сыҡҡан Ҡытай иммигранттары була. Бала сағында Мишель өйҙә кантон теле менән инглиз телен  бутап һөйләшә, бер аҙ  путунхуа телен белә. Биш йәшендә ағаһы Рон һәм апаһы Карен менән тәүләп катокҡа бара. Киләсәктә ағаһы хоккейсы, апаһы фигуралы шыуыусы була. Мишелгә һигеҙ йәш тулғас, Карен апаһы менән бергә ысынлап күнегә башлайҙар. Көнөнә өс-дүрт сәғәт шөғөлләнәләр, мәктәпкә киткәнсе күнегеү өсөн  таңғы сәғәт 3-тә торалар. Дәрестән ҡайтҡас та катокҡа баралар. Катокта шөғөлләнеү ваҡыты оҙайғас, түләү  күләме лә арта, был ябай эшсе ғаиләһендә матди ауырлыҡтар тыуҙыра. Мишелгә ун йәш булғанда ғаилә башҡаса тренер өсөн түләй алмаҫ була, ләкин уларға Лос-Анджелес фигуристар клубы ( Los Angeles Figure Skating Club)  финанс ярҙамы тәҡдим итә, был ҡыҙҙарға Калифорния штатының Лэйк-Эрроухед ҡалаһында Ice Castle International Training Center  боҙонда шөғөлләнеү мөмкинлеген бирә.
Кван Пало-Верденың  Soleado Elementary School башланғыс мәктәбенә уҡырға бара. Ләкин 1994 йылда, һигеҙенсе класта сағында, Мишель йәмәғәт мәктәбен ташлай һәм  өйҙә уҡый башлай. 1998 йылда Rim of the World High School өлкән мәктәбен тамамлағас,  1998 йылда ул бер йылға Лос-Анджелестағы Калифорния университетына инә. 2006 йылдың көҙөндә  Мишель Денвер университетына күсә. 2009 йылдың июнендә   университеттың халыҡ-ара мөнәсәбәттәр һәм политология бүлеген бакалавр дәрәжәһе менән тамамлай. Шул уҡ йылды халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә артабан белем алыу өсөн  Тафтс университетының Fletcher School of Law and Diplomacy аспирантураһына инә.
2010 йылдың 8 майында Мишель Кван Көньяҡ Вермонт колледжында почётлы  доктор (Doctor of Humane Letters) була.
Йәмәғәт тормошо
2006 йылдың 9 ноябрендә Дәүләт секретары Кондолиза Райс  Мишель Кванды йәмәғәт дипломатияһы илсеһе итеп тәғәйенләй. Был рәсми булмаған вазифала  Кван йәштәргә һәм спорт һөйөүселәргә Америка ҡиммәттәре тураһында өгөт-нәсихәт тарата һәм күп сәйәхәт итә. 2007 йылдың 17-25 ғинуарында ошо сифатта Ҡытайға тәүге сәфәре була.
Илсе булараҡ дипломатик вазифаһы  Барак  Обама хакимиәтендә дауам иттерелә, бында ул вице-президент Джо Байден  һәм Дәүләт секретары Хиллари Клинтон менән эшләй.
Фильмографияһы
Мишель Кван «Симпсондар», «Гриффиндар» сериалдарында эпизодтарҙа ҡатнаша. «Сабрина — маленькая ведьма» сериалында ла күренә. «Принцесса льда» фильмында диктор булып сығыш яһай. Фигуралы шыуыу тураһындағы күп һанлы тапшырыуҙарҙа һәм сериалдарҙа ҡатнаша. 1998 йылда уның менән «Michelle Kwan Figure Skating» тигән компьютер уйыны барлыҡҡа килә.
Төрлө эшмәкәрлеге
Мишель Кван балалар өсөн «Еңеүгә мөнәсәбәт: Чемпион булыр өсөн нимә эшләргә кәрәк» тигән китап яҙа. 17 йәшендә «Чемпион йөрәге» тигән автобиографияһы сыға.
2005 йылда  Калифорния штатының Артезия ҡалаһында Мишелдең ғаиләһе EastWest Ice Palace тип аталған катокты аса. Уның күп миҙалдары һәм башҡа наградалары шунда һаҡлана.
Квандың күп һанлы бағыусылыҡ бәйләнештәре  була, ул  телевизион реклама роликтарында ҡатнаша. Мишель Кван менән хеҙмәттәшлектә «Chevrolet Motor» компанияһы (General Motors концернының подразделениеһы)  тарафынан «Chevrolet/Michelle Kwan R.E.W.A.R.D.S. Scholarship» программаһы сығарыла.
Спорт  карьераһы
Мишель Кван  донъяның биш чемпионатында (1996, 1998, 2000, 2001, 2003) еңә — ҡатын-ҡыҙҙарҙан  Кэрол Хейсс  (1956—1960) менән бергә Америка беренселеге өсөн еңеүҙәр һаны буйынса рекордташ булып тора. Ул АҠШ-тың туғыҙ чемпионатында   (1996, 1998—2005) беренселек яулай һәм был юҫыҡта Мэрибел Винсон-Оуэн (1928—1933, 1935—1937) менән рекордташ. Һигеҙ тапҡыр милли   чемпион булыу һәм  ил чемпионаттарында  рәттән 12 миҙал яулау шулай уҡ Америка рекорды тип таныла. Ул  — фигуралы шыуыуҙа   донъя чемпионы исемен юғалтҡандан һуң  өс тапҡыр кире ҡайтарған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ (1998, 2000, 2003). Ул шулай уҡ Наганолағы Олимпия уйындарында көмөш миҙал һәм Солт-Лейк-Сити Олимпиадаһында бронза миҙал яулай. Кван  абруйлы  «James E. Sullivan Award» лауреаты. Ул фигуристар араһында 1949 йылда бүләкләнгән Дик Баттондан һуң ошо наградаға лайыҡ була. Милли һәм халыҡ-ара ярыштарҙа Мишель Квандың сығыштарына  бөтәһе  57 тапҡыр 6.0 балы ҡуйыла.
Шәхси тормошо
2013 йылдың  19 ғинуарында Мишель  стратегик планлаштырыу директоры Клэй  Пеллға  (1981 йылғы) кейәүгә бара. Уның менән туйға тиклем 20 ай буйы осрашып йөрөй.
Светлая (Өфө районы)
Светлая (Светлая) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 450028, ОКАТО коды — 80252825007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кузнецов Александр Павлович
Кузнецов Александр Павлович (8 ноябрь 1923, Екатериновка ауылы,  Бәләбәй кантоны, Башҡорт АССР-ы, — 30 май 1979, Львов) — артиллерия полковнигы,  Дан орденының  тулы кавалеры.
Биографияһы
Кузнецов Александр Павлович 1923 йылдың 8 ноябрендә Башҡортостандың Бәләбәй районы   Екатериновка  ауылында  крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1944 йылдан КПСС ағзаһы. Бәләбәй педагогия училищеһының 2-се курсын тамамлай. 1941 йылдың декабрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына.
Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың июленән.
Александр Павлович һуғыштан һуң армияла хеҙмәтен дауам итә. 1953 йылда Киев артиллерия училищеһын тамамлай. 1971 йылда подполковник Кузнецов запаста
1979 йылдың 30 майында вафат була. Ивано-Франковск өлкәһенең Тысменицкий районының Чукаливка ауылында ерләнә.
Батырлығы
277-се гвардия истребитель- танкыға ҡаршы артиллерия полкының командир ярҙамсыһы   (4-я гвардия истребитель-танкыға ҡаршы бригада, 69-сы армия, 1-се Белорус фронты) гвардия сержанты Кузнецов 1944 йылдың 25 июлендә Хмель ҡасабаһы  (Люблин ҡалаһынан 17 км көньяҡ-көнсығыштараҡ, Польша) янында дошман оборонаһын  разведкалау  барышында гвардия сержанты Кузнецов һалдаттар төркөмө менән гитлерсыларға  алышҡа инергә мәжбүр була,  уның барышында  10 дошман һалдаты юҡ ителә, дүртәүһе  әсиргә алына, ҡалғандары ҡаса
1944 йылдың 3 авгусында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Гвардия старшинаһы А.П.Кузнецов 1944 йылдың 31 июлендә пехота менән бергә Висла йылғаһы аша сығып  (Польшаның Радом ҡалаһынан  42,5 км көнсығышҡараҡ), беренселәрҙән булып дошман  урынлашҡан урынға бәреп инә һәм 10 гитлерсыны юҡ итә. Бынан һуң дошман оборонаһының йомшаҡ урындарын асыҡлай, был артиллерия полкының төп көстәренә кисеүҙе еңеләйтә.
1944 йылдың 21 сентябрендә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Пискуров (Польша) тораҡ пункты районында  дошман  оборонаһын йырып,   1945 йылдың 14 ғинуарында Кузнецов ваҡытында дошмандың ут нөктәләрен асыҡлай, шунан һуң үҙ артиллерияһының атыуын төҙәтә. Уның арҡаһында 3 дошман пулеметы һәм минометы юҡ ителә.
1945 йылдың 16 ғинуарында Воля-Стара тораҡ пункты янында  (Польшаның Радом ҡалаһынан көнсығышҡараҡ ), гитлерсылар төркөмөнөң ҡапыл  һөжүменән   полк командирын яҡлап, ике разведчик менән бергә тигеҙ булмаған алышҡа инә. Бер нисә дошман һалдатын үлтерә, ҡалғандары ҡаса.
1945 йылдың 24 мартында 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Горный (Мейәс ҡала округы)
Горный (Горный) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Мейәс ҡала округындағы ҡасаба. Әтлән йылғаһы буйында урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (71 %) йәшәй.
Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы
Рәсә́й Федера́цияһы Коммуниста́р па́ртияһы (Коммунисти́ческая па́ртия Росси́йской Федера́ции, ҡыҫҡаса КПРФ) – Рәсәй Федерацияһының рәсми теркәлгән һул ағымдағы сәйәси партияһы. Үҙен Советтар Союзы Коммунистар партияһы — КПСС-тың тура вариҫы итеп һанай. Рәсәй Дәүләт Думаһына барлыҡ һайлауҙарҙа ҡатнашҡан өс партияның һәм улар һөҙөмтәһендә барлыҡ саҡырылыш Дәүләт Думаһында тейешле урындар алған ике партияның береһе.
КПРФ Рәсәй коммунистарының ғәҙәттән тыш II съезында (13 – 14 февраль 1993 йыл) РСФСР Коммунистар партияһын тергеҙеү аша ойошторола. Ил төбәктәрендә 81 бүлексәһе бар, ағзалар һаны – 157 528 кешенән артыҡ (2012). КПРФ бөтә саҡырылыш Дәүләт Думаһында урын алған, шулай уҡ төбәктәр кимәлендәге хөкүмәт органдарында үҙенең вәкиллектәренә эйә.
Партия оҙайлы киләсәккә үҙенең стратегик маҡсаты итеп Рәсәйҙә яңартылған социализм төҙөү тип атай. Ҡыҫҡа ваҡытлы киләсәктә үҙ алдында түбәндәге бурыстарҙы ҡуя: хөкүмәткә илһөйәр көстәрҙең килеүе, тәбиғи байлыҡтарҙы һәм Рәсәй иҡтисадының ҙур әһәмийәткә эйә булған тармаҡтарын милләтләштереү, ошоноң менән бергә кесе һәм урта эшҡыуарлыҡты һаклау, дәүләттең сәйәси ижтимағи йүнәлешен үҫтереү. Барлыҡҡа килгәндән үк ғәмәлдәге хөкүмәткә ҡаршы тороусы партия итеп сифатлай.
Юғары орган – партия съезы, ул партияның Үҙәк комитетын һәм уның рәйесен һайлай. 1993 йылдан КПРФ рәйесе Геннадий Зюганов, 2004 йылға тиклем КПРФ үҙәк башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары Валентин Купцов булған. КПРФ рәйесенең урынбаҫарҙары (2013 йылға ҡарата) — Владимир Кашин, Валерий Рашкин, Дмитрий Новиков, 2004 йылдан беренсе урынбаҫары – Иван Мельников. Тикшереүсе орган – партияның Үҙәк контроль-ревизия комиссияһы, рәйесе Николай Иванов.
Идеологияһы
[[Файл:Партийный билет КПРФ.JPG|260px|right|thumb|КПРФ ағзаһының партия билеты.
КПСС партия билетының өлгөһө һаҡланған ]]
Үҙенең программаһы буйынса, КПРФ илде өс этапта үҙгәртеп ҡорорға кәрәк тип иҫәпләй. Беренсе этапта КПРФ башлығында коалиция шәхсилегендә хеҙмәтселәр хөкүмәтенең барлыҡҡа килеүе планлаштырыла. Был маҡсаттың уңыштары, һуңғы ун йыллыҡта хәләкәтле реформа эҙемтәләрен бөтөрөргә ярҙам итәсәк, айырыуса, 1990 йылдарҙа приватизацияға эләккән милекте милләтләштереүҙә. Шул уҡ ваҡытта, шулай ҙа, ваҡ тауар етештереүселәр ҡаласаҡ, һәм, унан да бигерәк, юғары капитал, чиновниктар һәм мафия төркөмдәре талауҙарынан һаҡлау ойоштороласаҡ. Шулай уҡ төрлө кимәлдәрҙә советтар идара итеү реформаһын тормошҡа ашырыу планлаштырыла.
Икенсе этапта советтар һәм провсоюздар роле күпкә үҫәсәк. Иҡтисадта әкренләп хужалыҡтың социалистик өлгөләренә күсеү буласаҡ, шулай ҙа ваҡ шәхси капитал һаҡланып ҡаласаҡ. Ниһайәт, өсөнсө этапта социализмды төҙөү планлаштырыла.
Программа-минимумда (партияның стратегик маҡсаттарының беренсе сиратта тормошҡа ашырыу саралары) алдағы маҡсаттар ҡарала :
КПРФ, Г. А. Зюганов һүҙҙәре буйынса, православие сиркәүе менән хеҙмәттәшлек өсөн сығыш яһай, мәҫәлән, урыҫ православие сиркәүе менән берлектә сит илдәрҙән секталарҙы Рәсәйгә инеүгә ҡаршы закон ҡабул итеүҙә сығыш яһаған.
Шулай уҡ партия ватан тарихы мөнәсәбәтендә үҙенең ҡарашына эйә, һәм тарихсыларҙың биләгән позицияһын алдаҡ тип уйлай: мәҫәлән, Украиналағы аслыҡ тураһында, Катыньдағы енәйәт, коллективлаштырыу. Шул уҡ ваҡытта партия 1930 - 1940-сы йылдарҙағы айырым социализм законлығын боҙоуын таный һәм уларҙы ғәйепләй. Сталиндың ролен баһалағанда, КПРФ вәкилдәре иҡтисади ҡаҙаныштарын, Бөйөк Ватан һуғышында еңеүҙе һәм һуғыштан һуңғы илде, «ядро ҡалҡаны» булдырыу менән бергә, аяҡҡа баҫтырыуҙы иҫәпкә алыуҙы тәҡдим итә. «Репрессияларға ҡағылғанда, 1950-се йылдарҙа уҡ партия уларҙың ярамағанлығын белдерҙе һәм уның бер Ҡасан да ҡабатланмаҫлығына ант бирҙе» – тип, билдәләне 2009 йылда Зюганов.
Партия структураһы
КПРФ федерацияның һәр төбәгендә берәр региональ бүлектән тора, региональ бүлектәр һәр муниципаль районда, ҡала округында йәки ҡала эсе территорияһында берәр урындағы бүлектән, урындағы бүлектәр һәр ҡала ултыраҡтарында, ауыл биләмәләрендә, торлаҡ хужалары ширҡәтендә (ТСЖ) йәки урам комитеттарында берәр башланғыс бүлектән тора.
Башланғыс бүлектең юғары органы – дөйөм йыйылыш, дөйөм йыйылыштар араһында – башланғыс бүлектең бюроһы, юғары вазифа заты – башланғыс бүлектең секретары, урындағы бүлектең юғары органы – урындағы бүлектең конференцияһы, конференциялар араһында – урындағы бүлек комитеты, урындағы бүлектең башҡарма органы – урындағы бүлектең комитет бюроһы, урындағы бүлектең юғары вазифа заты – урындағы бүлек комитетының беренсе секретары, региональ бүлектең юғары органы – региональ бүлектең конференцияһы, конференциялар араһында – региональ бүлек комитеты, региональ бүлектең башҡарма органы – региональ бүлектең комитет бюроһы, региональ бүлектең юғары вазифа заты – региональ бүлек комитетының беренсе секретары.
КПРФ Рәсәй Федерацияһының барлыҡ территорияһында үҙенең региональ, урындағы һәм башланғыс партия ойошмаларын ойоштора. КПРФ етәкселек органының даими урынлашҡан ере Мәскәү ҡалаһы. Партияла фракциялар булдырыу тыйылған. Дуҫлыҡ лы йәштәр ойошмаһы – Рәсәй Федерацияһының ленинсы коммунистик йәштәр союзы (ЛКСМ РФ).
КПРФ етәкселәре
Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы үҙенең эшен программа һәм устав нигеҙендә төҙөй. Партия дәүләт теркәгән мәленән юридик шәхес булып тора һәм үҙенең эшмәкәрлеген бөтә Рәсәй территорияһында устав маҡсаттарына ярашлы итеп үтәй.
Юғары органы – Съезд, съездар араһында – КПРФ Үҙәк комитеты (КПРФ ҮК), Үҙәк комитет партия программаһы һәм съездар ҡарарҙары нигеҙендә мөһим мәсьәләләр буйынса документтар әҙерләй. Башҡарма органдары – Үҙәк комитет Президиумы һәм Үҙәк комитет Секретариаты. КПРФ Үҙәк комитеты пленумдары араһындағы осорҙа сәйәси һәм ойоштороу мәсьәләләрен хәл итеү өсөн Президиум һайлана. Ағымдағы эштәрҙе ойоштороу өсөн һәм партияның үҙәк органдары ҡарарҙарының башҡарыуын тикшереү өсөн КПРФ Үҙәк комитеты, президиумға хисап биреүсе, секретариат һайлай.
2013 йылдың 24 февралендә Үҙәк комитет пленумында һайланған ағымдағы КПРФ ҮК президиумы составы :
Шулай уҡ партияла юғары тикшереү органы бар – КПРФ Үҙәк контроль-ревизия комиссияһы (ЦКРК). ЦКРК съезд тарафынан йәшерен тауыш биреү ысулы менән һайлана. Был структура КПРФ ағзаларының һәм структуралы бүлексәләренең уставты үтәүҙәрен тикшерә. Шулай уҡ был орган теге йәки был юғары органдарҙың ҡарарҙарына КПРФ ағзаларының апелляцияларын ҡарау менән шөғөлләнә. ЦКРК рәйесе — Николай Иванов.
Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек
1993 йылдың март айында Советтар Союзы Коммунистар партияһы, элекке Советтар Союзының союздаш республикалары коммунистар партияһын берләштереүсе, халыҡ-ара ойошма – Советтар Союзы Коммунистар партияһы – коммунистар партияһы союзына (СКП-КПСС) үҙгәртеп ҡорола. Ойошманы 2001 йылдың ғинуарынан КПРФ лидеры Геннадий Зюганов етәкләй.
Партия Европа һулдары халыҡ-ара партияһы менән бәйләнештә тора, әммә уның ағзаһы түгел, шулай уҡ Ҡытай Коммунистар партияһы менән бәйләнештә.
Партия һәм киң мәғлүмәт саралары
Партия матбуғаты – «Правда» гәзите, 30-ҙан ашыу төбәк баҫмалары, «Вестник организационно-партийной и кадровой работы» эске баҫмаһы, «Политическое просвещение» журналы. Элегерәк «Правда России» аҙналығы нәшер ителгән һәм «Резонанс» радиоһы дуҫлыҡлы булған.
Иң ҙур дуҫлыҡлы гәзит – «Советская Россия» гәзите, 2004 йылға тиклем «Завтра» гәзите дуҫлыҡлы булған. Киң мәғлүмәт сараларының иң тиражлы баҫмаларында, шулай уҡ телевидение һәм төп радиостанцияларҙа КПРФ барлыҡҡа килгән мәленән бирле бик һаран күрһәтелгән, һәм икеләнеүһеҙ әйтеп булмай. Тарих дәреслектәрендә һәм күпселек киң мәғлүмәт сараларында, мәҫәлән, РСФСР Коммунистар партияһын тыйыу тураһындағы Б. Н. Ельцин указының рәт ҡағиҙәләрен РФ Конституция суды тарафынан тыйыу ( һәм сағыштырыуҙа күренгәнсә), 2003 йылғы һайлауҙарҙы боҙоп күрһәтеү тураһындағы дәғүә телгә алынмай.
КПРФ финанстары
КПРФ финанс отчеты буйынса, үҙәк һайлау комиссияһына бирелгәнсә, 2006 йылда партия 127 453 237 һум алды. Шул иҫәптән:
2006 йылда партия тарафынан 116 823 489 һум аҡса тотонолған. Шул иҫәптән:
2008 йылда КПРФ сығымдары шулай уҡ 148 миллион һум тәшкил иткән, шул иҫәптән 81,5 миллион һайлауҙар кампанияһын үткәреү өсөн тотонолған, 31,5 млн – матбуғат продукцияһын һәм «Правда» гәзитен баҫтырыу өсөн, ә 23 млн һумға күсемһеҙ милек, ул хәҙер партияның 22 төбәгендә бар, алыуға киткән. 2008 йылдың 19 октябрендә КПРФ лидеры Геннадий Зюганов, партияның программа маҡсаттарын ғәмәлгә ашырыу өсөн, Рәсәй граждандарына матди ярҙам һорап мөрәжәғәт итте.
Тарихы
КПРФ Рәсәй коммунистарының ғәҙәттән тыш II съезында (13 – 14 февраль 1993 йыл) РСФСР Коммунистар партияһын тергеҙеү аша ойошторола. КПРФ уставы түбәндәгене белдерә: «КП РСФСР һәм КПСС башланғыс ойошмалары коммунистары инициативаһы буйынса ойошторолған Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы КПСС һәм КП РСФСР-ҙың эшен, уларҙың идеяларын дауам итеүсе булып тора».
КПРФ һәм власть
1993 йылдың көҙгө ваҡиғалары ваҡытында КПРФ башта Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы һәм президент вазифаһын башҡарыусы А. В. Руцкойҙы хуплап сығыш яһаған һәм хатта үҙенең яҡлыларын Б. Ельциндың №1400 һанлы указына ҡаршы акцияла ҡатнашырға саҡырған. Әммә, конфликт һөҙөмтәһе аңлашыла башлағас, Геннадий Зюганов, кәрәкмәгән ҡорбандар булдырмаҫ өсөн, халыҡҡа актив сығыштарҙан баш тартырға саҡырып телевидение аша сығыш яһаны. Һуңыраҡ уның әйтеүенсә, әгәр уның тәҡдиме үтәлгән булһа, ҡан ҡойоштан ҡотолорға мөмкин булыр ине.
Һуңынан КПРФ-ты «Конституция проектын тәнҡитләгән» өсөн Дәүләт Думаһының I йыйылышы һайлауҙарынан сығарырға ниәтләгәндәр; Ельцин уларҙан Конституцияны «теймәҫкә» талап иткән, ә хөкүмәттең беренсе вице-премьеры Владимир Шумейко, КПРФ-ты ҡалған ҡаршы тороусы партиялар менән бергә һайлауҙарға индермәҫкә талап иткән – әммә, ләкин, башҡарып тормағандар. Дәүләт Думаһына һайлауҙар билдәләнгәндән һуң, КПРФ – бойкотҡа саҡырған башҡа һул ағымдағы партияларҙан айырмалы, – һайлауҙарҙа ҡатнашыуҙан баш тартмаған. Был ваҡиға Рәсәйҙең һул ағымында бер аҙ ҡапма-ҡаршылыҡ тыуҙырған. 1993 йылдың 26 октябрендә КПРәсәй Федерацияһының I конференцияһында Дәүләт Думаһының беренсе йыйылышы депутаттарына дөйөм федераль һайлау алды кандидаттар исемлеге тәҡдим ителгән. 1993 йылдың 12 декабре һайлауҙары һөҙөмтәһе буйынса КПРФ исемлеге, ЛДПР һәм «Выбор России» партияларынан һуң, өсөнсө урынды биләгән. КПРФ, 32 мандат биләрлек, 6 666 402 тауыш (12,40 %) алған, унан башҡа, КПРФ-тан 10 кандидат бер мандатлы округтарҙан үткән. Шулай уҡ КПРФ һәм уның сәйәси союздаштары вәкилдәренең өлөшө өҫтәмә рәүештә Рәсәй Аграр партияһы теҙмәһе буйынса депутатлыҡҡа үткәндәр.