cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүриәлә граждандар һуғышы
Конфликттың тәүшарты
Үҙҙәренең йәшәү урындарын ҡоролоҡ арҡаһында ҡалдырып китергә мәжбүр булған Сүриә халҡының иҫәбе 1,5 миллион менән баһалана. Уларҙың күпселеге демографик үҫеш (∼2,5 %) һәм Ираҡ ҡасаҡтарының ағылыуы (2003—2007 йылдар осоронда 1,2-1,5 миллион) менән бәйле көсөргәнешлек кисергән ҡала ситтәренә күсенде. 2010 йылға ил эсендә күскән кешеләр һәм Ираҡ ҡасаҡтары Сүриә ҡала халҡының 20 % самаһын тәшкил итә. Әгәр 2002 йылда Сүриәлә ҡала халҡы 8,9 миллион тәшкил итһә, 2010 йыл аҙағына ул 13,8 миллионға тиклем, йәғни бер ярым тапҡырҙан ашыуға артҡан. Башҡа сығанаҡтар аңлатыуынса, ҡала халҡы иҫәбенең артыуы ниндәйҙер кимәлдә Сүриә эсендә тоҡанған низағҡа булышлыҡ иткән.
Сүриә ҡалаларында законһыҙ биләмәләр, өйкөм, инфраструктураһы үҫешмәгән, эшһеҙлек һәм енәйәтселектең юғары кимәле менән, властар тарафынан яҙмыш ҡосағына ташланған халыҡ протест кәйефен тыуҙырған ояға әүерелде. Шулай итеп, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында башланған эске миграция халыҡ ризаһыҙлығының артыуына булышлыҡ иткән тағы бер нисә фактор — эшһеҙлек, коррупция һәм социаль тигеҙһеҙлек, уйланылмаған иҡтисади сәйәсәт һәм булған ресурстарҙы ҡулланыу эҙемтәләре менән бергә, шулай уҡ Асадтың ғәҙәттән тыш хәлдәргә аҡрын һәм һөҙөмтәһеҙ реакцияһы йоғонтоһон тағы ла көсәйтте.
Байтаҡ сығанаҡтарҙа әйтелеүенсә, «ғәрәп яҙының» (Мысырҙа һәм Туниста идара итеү режимдарының ҡолатылыуы) сәйәси партияларҙың тотороҡһоҙлоғо үҙенең революцион йоғонтоһо арҡаһында халыҡтың ризаһыҙлығы һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы проблемалар власть һәм хәрби структураларҙа, 1963 йылдан һаҡланып ҡалған ғәҙәттән тыш хәл режимы, репрессиялар һәм махсус хеҙмәттәрҙең көсһөҙлөгө, һүҙ иреклегенең һәм башҡа шәхси азатлыҡтарҙың булмауы, барса тулы властың ил президенты һәм Ғәрәп социалистик яңырыу партияһының (БААС) юғары етәкселеге ҡулында тупланыуы, иҡтисади һәм сәйәси коррупция, дини ҡаршылыҡтар, курд проблемаһы һәм башҡалар халыҡтың ризаһыҙлығы (халыҡтың 12 % тирәһе) һәм Асадтың социаль-сәйәси системаһы һәм авторитар идараһы һәм алавит конфессиональ аҙсылығы идараһы менән ризаһыҙлығы кеүек проблемалар тыуҙырҙы. 2000 йылда власҡа килгәс, Бәшәр Асад либераль реформалар башлай. Илдә асыҡ ижтимағи-сәйәси дискуссиялар (форумдар) башланды, уларҙа Сүриә интеллигенцияһының йөҙҙәрсә вәкиле ҡатнашты, күләмле сәйәси амнистия иғлан ителде, «Мосолман туғандар» йәнләнде. Уларҙың эшмәкәрлеге 1982 йылдан алып тыйылды (Сүриә етәкселеге «Мосолман ҡәрҙәштәре» вәкилдәре һәм башҡа оппозиция сигендәге төркөмдәр менән бәйләнештәр булдырҙы). Әммә «Дамаск (Сүриә) яҙы» тип аталған осор тиҙ тамамланды, быға Сүриә етәкселегенең күпселек ағзаларының Бәшәр Асад уларҙы атаһынан, Хафез Асадтан, «мираҫлаштырып алған» позицияһы булышлыҡ итте. Бойондороҡһоҙ киң мәғлүмәт сараларында президент Хафез Асад идара иткән осорҙо ҡаты тәнҡитләй башлағас, Бәшәр Асад Сүриәнең эҙмә-эҙлекле демократлаштырыу һәм реформалар юлы буйлап барасағын, әммә күмәк халыҡ фекерен белдермәгән айырым кешеләрҙең талаптарын үтәмәйәсәген белдерҙе.
Шуның менән бергә Сүриәләге социаль-иҡтисади хәл Мысыр һәм Тунис менән сағыштырғанда яҡшы яҡҡа айырылып торҙо. 2010 йылға Халыҡ-ара валюта фонды мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Сүриәлә йән башына эске тулайым продукт 4800 доллар тәшкил итте, эске тулайым продукт үҫеше — 2,3 %, эшһеҙлек кимәле — өлкәндәр араһында 20 % (йәғни Испаниялағы кеүек үк) һәм йәштәр араһында 30 % (Туниста йәштәрҙең 50 % эшһеҙ ине). Сүриә йәмғиәтенә юғары белем кимәле (15 йәштән өлкән грамоталы кешеләрҙең өлөшө ир-егеттәрҙә 86 % һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙа 73,6 % етә) хас, ғүмер оҙонлоғо 70 йәшкә етә.
Бер нисә сығанаҡта граждандар һуғышының тышҡы факторҙары сифатында Европа баҙарын тәьмин итеү өсөн Сүриә биләмәһе аша үткәргес торба һалыу мөмкинлеге өсөн тәбиғи газ менән тәьмин итеүселәр араһында көрәште атайҙар. Төп ҡыҙыҡһыныусан яҡ булып Катар тора, ул ошо төбәк аша газ экспортын яйға һалырға тырыша. Конфликтта үҙҙәренең газын тотороҡло экспортлау менән ҡыҙыҡһынған Иран, Европа һатыу баҙарының өлөшөн һаҡлап ҡалырға теләүсе Рәсәй һәм, дөйөм алғанда, Европаға оҙатыуҙарҙы диверсификациялауҙы хуплаусы, сит ил компаниялары ҡатнаша.
The Wall Street Journal журналы корреспонденттары Нур Малас һәм Кэрол Ли тикшеренеүҙәре — Америка Ҡушма Штаттары президенты Барак Обама хакимиәте Сүриә власы вәкилдәре араһында хәрби түңкәрелеш яһарға һәм президент Бәшәрҙе ил етәкселегенән ситләтеүгә булышлыҡ итергә әҙер кешеләрҙе эҙләү маҡсатында йәшерен консультациялар улар араһында тикшереү алып барған хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Фәҡәт 2012 йылдың йәйенә, Америка хакимиәтенең режимды алмаштырыу өсөн шарттар тыуҙырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған стратегияһы тормошҡа ашмағас ҡына, Америка Ҡушма Штаттары баш күтәреүселәргә ярҙамға күсә.
Граждандар протесының башы
Сүриәлә 2011 йылдың март уртаһында ойошторолған тәүге күмәк протест акциялары тәүҙә киңерәк төбәк хәрәкәте — "ғәрәп яҙы"ның бер өлөшө генә ине. Ул ваҡытҡа оҡшаш сығыштар Бахрейнда, Мысырҙа, Йемендә, Ливияла һәм Туниста үткән.
Сыуалыштар башланырҙан бер ай элек Facebook селтәрендә "Асыу көнө"нә — Дамаскиҙа һәм Алеппола ил президенты Бәшәр Асадҡа ҡаршы күмәк демонстрациялар ойошторорға саҡырыусы «Сүриә революцияһы-2011» тигән яңы төркөм барлыҡҡа килде. 15 мартта бер нисә йөҙ кеше социаль селтәрҙәргә шылтыратып, Дамаскиҙағы урамдарға сыҡты. Һынау тотоусылар 1963 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәлде туҡтатыуҙы, шәхси, сәйәси һәм иҡтисади азатлыҡты тергеҙеүҙе, коррупцияны бөтөрөүҙе талап итте. Икенсе көндө тағы бер демонстрация үтте, унда ҡатнашыусылар сәйәси тотҡондарҙы азат итеүҙе талап итте.
Өс көндән Даръала (Иордания сигендәге ҡала) ихтилал башлана. Полиция башбаштаҡлығына ҡаршы протест акцияһы бәрелешеү һәм ҡан ҡойоу менән тамамланды — өс кеше урында һәләк булды һәм тағы берәүһе йәрәхәттәрҙән вафат булды. Мәрхүмдәрҙе ерләү яңы тәртипһеҙлектәргә килтерҙе. Артабанғы көндәрҙә дәғүәселәр идара итеүсе Баас партияһы офисын, Суд һарайын, полиция участкаларын яндырҙы, Хафез Асад һәйкәлен мәсхәрәләгән. Баш ҡаланың бер өлөшө протест белдереүселәр контроленә күсте, ә унда урынлашҡан мәсет ялан госпитале итеп үҙгәртелде. Унда йәрәхәтләнеүселәр һәм күҙ йәше ағыусы газ ҡулланыу һөҙөмтәһендә зыян күргән демонстранттар килтерелде. Урындағы мәсет имамы тирәләй төркөмләшкән, Сүриәлә тыйылған «Мосолман туғандар» ойошмаһы ағзалары властарға ҡаршы көрәште ойоштороуҙы үҙ өҫтөнә алған.
Быуын үҙбилдәләнеше берләштереүсе фактор булараҡ Даръа, Хомс, Хама, Пальмира, Дейр-эз-Зор кеүек ҡалаларҙа оппозицияның селтәрле структураларын булдырғанда файҙаланылған.
Оппозиция сығыштары Сүриәнең башҡа ҡалаларында ла үтте. Туниста һәм Мысырҙа уңышлы революциялар менән илһамланған оппозицияның һынауҙары полиция менән бәрелешкән, вандализм акттары, ут төртөү менән оҙатылған.
Тәүге ҡорбандар барлыҡҡа килә. Сүриә президенты протестанттарҙың талаптарын өлөшләтә хаҡлы тип таныны, һәләк булғандарҙың ғаилә ағзалары алдында ғәфү үтенде. 29 мартта хөкүмәт отставкаға китте, Асад премьер-министрын алмаштырҙы һәм 20 апрелдә 48 йыл ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрҙө.
Шуға ҡарамаҫтан, көс ҡулланыу дауам итә. 21 апрелдә Хомста билдәһеҙҙәр генерал Або эль-Теллави менән Ияда Харфушты һәм уларҙың ғаиләләрен үлтерә. Был енәйәттәр менән бергә ҡалала һәм уның тирә-яғында ҡораллы боевиктар тарафынан ҡылынған тотош һөжүмдәр, диверсиялар һәм үлтереүҙәр серияһы бара.
Сүриә властары оппозицияға ҡаршы көс ҡулланып көрәшеү ысулдарын ҡулланыуға бәйле 9 майҙа Сүриәгә ҡаршы санкциялар индерҙе.
Ул арала хөкүмәт көстәре менән протестта ҡатнашыусылар араһында ҡораллы бәрелеш ҡорбандарының һаны даими арта бара: июндә Джиср-эш-Шугуре хәрби операция барышында 120-гә яҡын полиция хеҙмәткәре һәләк була. Уның артынан Хама ҡалаһында 142 кешенең ғүмере өҙөлдө. Башҡа ҡалаларҙа ла ҡорбандар булған.
Протестар дауам иткәнлектән, Сүриә хөкүмәте сыуалыштарҙы баҫтырыу сараһы сифатында танкыларҙы һәм снайперҙарҙы йәйелдергән. Айырыуса хәүефле райондарҙа һыу һәм электр уты һүндерелгән, хәүефһеҙлек көстәре он һәм аҙыҡ-түлекте конфискациялаған. Сүриә армияһы Даръа, Дума, Банияс, Хама, Хомс, Алеппо, Талкал, Идлиб, Растан, Джиср-эш-Шугур, Дейр-эз-Зор, Забадани, Латакия һәм башҡа ҡалаларҙы ҡамай.
Сыуалыштарҙы баҫтырыу өсөн армияны ҡулланыу хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең буйһонмауына һәм дезертирлығына килтерә. Властар, шулай ҙа, дезертирлыҡ факттарын таныуҙан баш тарта һәм «ҡораллы бандалар»ҙы тәртипһеҙлектәр ойотороуҙа ғәйепләй.
29 июлдә полковник Рияд Асад етәкселегендә бер нисә Сүриә офицерының оппозиция яғына күсеүе һөҙөмтәһендә Ирекле Сүриә армияһын (ССА) төҙөү тураһында белдерелә. Сүриә хәрбиҙәрен оппозиция яғына сығырға саҡырған видеомөрәжәғәт сығарыла.
Хәлдең киҫкенләшеүе Сүриәгә йыл һайын 6 миллиард долларға тиклем килем килтергән туристик секторҙың юҡҡа сығыуына килтерҙе.
Көс ҡулланыуҙың икенсе тулҡыны
2011 йылдың декабре Дамаскиҙа ҙур теракт менән билдәләнде.
2011—2012 йылдар сигендә хөкүмәт көстәре оппозицияға ҡаршы танкылар һәм артиллерия ҡуллана башлай. Бәшәр Асадтың «һуңғы көндәрҙә ойошҡан заговор»ҙы тиҙ арала еңеү тураһындағы белдереүенә ҡарамаҫтан, хәрби хәрәкәттәр дауам иткән, боевые действия продолжились.
2012 йылдың 10 ғинуарында «Джебхат ан-Нусра» исламсылар төркөмөн ойоштороу тураһында асыҡтан-асыҡ иғлан ителде — «Аллаһ ҡанундарының үҙ еренә килеүе» һәм «мосолмандар өсөн суд көнө хәҙер Дамаскиҙа» тигән видеомөрәжәғәт таратылды. Был мәҡәләнән һуң бер нисә ай дауамында үлемселәрҙең һөжүме, мина ҡуйылған автомобилдәрҙең шартлауы, Идлиб, Дейр-эз-Зор, Алеппо һәм Дамаскиҙа хөкүмәт ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби хәрәкәттәр тураһында видеоматериалдар донъя күрә. Төркөмдөң төп маҡсаты — Сүриәлә исламдың ролен күтәреү һәм артабан «Хәлифәт әл-Шам» ислам дәүләтен төҙөү. Төркөм ойоштороуға «Джебхат ан-Нусра» етәксеһе Әбү Мөхәмәт әл-Джуляниҙың Сүриәнән Ираҡтағы Америка ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнашҡан кешеләр менән күп айлыҡ һөйләшеүҙәре булышлыҡ итә.
Шул уҡ ваҡытта Ирекле Сүриә армияһы (ССА) Дамаск провинцияһындағы Забадани ҡалаһы өҫтөнән контроль булдыра алды. 21 ғинуарҙа махсус тәғәйенләнештәге отрядтар даими ғәскәрҙәр менән көсөргәнешле бәрелештәрҙән һуң баш ҡала янындағы Дума ҡалаһын баҫып ала. Әммә был уңыштар ҡыҫҡа ваҡытлы булды, һәм торама пункттар күпмелер ваҡыттан һуң хөкүмәт көстәре контроленә ҡайта, ә һәләк булыусылар һәм әсирҙәр араһында йышыраҡ осраҡта Ливиянан Афғанстанға тиклем төрлө дәүләттәр граждандары табылды.
Март башында хөкүмәт ғәскәрҙәре, күп көнлөк артиллерия утын тотҡандан һуң, Хомс ҡалаһын, 13 мартта Идлибты штурм менән ала. Хөкүмәт ғәскәрҙәренең уңыштары Алепполағы именлек көстәре биналарын шартлатыу кеүек теракттар фонында үҫә барған. Хәрби хәрәкәттәр һәм теракттар тыныс халыҡтың һәләк булыуына килтергән.
Тыныс юл менән көйләргә тырышыу
2012 йылдың 12 апрелендә Сүриәлә килешеү иғлан ителде. Шул уҡ ваҡытта властар, ҡалаларҙа «ҡораллы төркөмдәр» яғынан теләһә ниндәй һөжүмгә ҡаршы торорға әҙер булған ғәскәрҙәр ҡалдырыуы хаҡында иғлан итте. Килешеү башланғандан бирле өс көн үткәс, Сүриәгә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының беренсе күҙәтеүселәр төркөмө килде.
8 майҙа Сүриә Халыҡ советына һайлауҙар үтә. Ярты быуат эсендә тәүге тапҡыр улар күп партиялы нигеҙҙә үтте. Сүриә дәүләтенең «етәксе һәм йүнәлтеүсе көсө» статусынан мәхрүм ителгән Баас партияһы башҡа партиялар менән тиң хоҡуҡтағы һайлауҙарҙа ҡатнашты. Победу одержал блок «Национальное единство», сформированный партией Баас. Баас партияһы ойошторған «Милли берҙәмлек» блогы еңеү яуланы.
Татыулыҡ иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, бәрелештәр дауам итте. 19 майҙа Дейр-эз-Зор ҡалаһында теракт була, 25 майҙа — Хулала ҡан ҡойош; «Шабиха» хөкүмәт ғәскәрҙәре һәм хөкүмәт боевиктары тарафынан язалау операцияһы барышында 108 кеше, шул иҫәптән балалар һәм ҡатын-ҡыҙҙар, үлтерелә, 300-ҙән ашыу кеше яралана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Хулалала күмәк кеше үлтергән өсөн Сүриә властарын бер тауыштан хөкөм итте. Совет Безопасности ООН единогласно осудил сирийские власти за массовые убийства в Хуле.
2012
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының генераль секретары Пан Ги Мун Әл-Күбейр ауылында тыныс халыҡты күпләп үлтереү айҡанлы ҡәтғи белдереү менән сығыш яһаны һәм «бындай ваҡиғалар Асад режимын законлылыҡтан мәхрүм итә», тип белдерҙе. Ул Кофи Аннаның тыныс планы үтәлмәүен таныны һәм Сүриәгә тулы масштаблы граждандар һуғышы янауы хаҡында иҫкәртте. Оппозиция раҫлауынса, һөжүмде "шабиха"ның хөкүмәт яҡлы хәрби формированиелары яһаған. Был ваҡытҡа Хоула ауылында 108 кешене үлтергән тигән шул уҡ «шабиха» формированиелары шик аҫтына ҡуйылыуына ике аҙна ла үтеп өлгөрмәй. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Сүриәгә тышҡы интервенцияға мандат бирмәйәсәк, тип белдерҙе.
БМО-ның тыныслыҡ урынлаштырыу операциялары буйынса генераль секретары урынбаҫары, Сүриәлә БМО күҙәтеүселәренең миссияһы башлығы Эрве Ладсу Сүриәлә граждандар һуғышы барыуын таныны, өҫтәүенә хөкүмәт илдең ҡайһы бер ҡалаларын һәм тотош өлкәләрен күптән контролдә тотмай, ә оппозицияға ҡаршы хәрби авиация һәм һөжүм вертолёттары ҡулланыла.
Ике яҡтан да көс ҡулланыу һәм ҡанһыҙлыҡ киң таралғас, Көнбайыш Бәшәр Асад режимын халыҡ-ара кимәлдә яҡлауҙы туҡтатыуҙы һәм уны илдең әлеге етәкселегенең кемгә булһа ла власты тапшырырға һәм ирекле эмиграцияға сығырға мәжбүр итеүҙе маҡсат итеп ҡуйып, Рәсәйгә баҫымды көсәйтте. Американың Дәүләт секретары Һиллари Клинтон, Сүриәгә ихтилалды баҫтырыу өсөн ҡорал ҡайтарта, шуның арҡаһында низағ ҡупты, тип Рәсәйҙе ғәйепләй. Рәсәйгә баҫымдың көсәйеүе менән бер үк ваҡытта Көнбайыштың көсләп ҡыҫылыуға бара алыуына дәлилдәр барлыҡҡа килде — Франция Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советына Асадты тыныслыҡҡа мәжбүр итергә тәҡдим итте.
2012 йылдың июнендә Женевала тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙең тәүге раунды башланып торған хәрби хәрәкәттәр фонында үтте, һәм ул бер ниндәй ҙә һиҙелерлек һөҙөмтәләр бирмәне. Тыныс һөйләшеүҙәрҙең емерелеүе ҡораллы конфликтты артабан көсәйтеүгә килтерҙе. «Сүриә ирекле армияһы» алған оҙайлы ял уға көстәрен туплау һәм үҫтереүҙән тыш, эре масштаблы хәрби операциялар өсөн кәрәк-яраҡтар һәм тәьмин итеү предметтарын туплау мөмкинлеген бирҙе. Һуғыш хәрәкәттәренең киңәйеүе хөкүмәтте 2012 йылдың июленән удар авиацияны файҙалана башларға мәжбүр итте.
22 июндә Сүриә ғәрәп һауа оборонаһы көстәре Сүриә территориаль һыуҙары өҫтөндәге һауа киңлегендә RF-4E төрөк разведка самолётын бәреп төшөрҙө. Төркиә, Төньяҡ Атлантика килешеүенең 4-се статьяһына һылтанып, Сүриә хөкүмәт авиацияһы өсөн Сүрия өҫтөндә осоуҙар тыйылған зона урынлаштырыуҙы талап итте, ләкин был тәңгәлдә блок буйынса үҙенең союздаштарынан хуплауға өлгәшмәне. Төркиә, ошо инцидентҡа ССА-ға ғына түгел, шулай уҡ был осорҙа һуғышта һиҙелерлек роль уйнай башлаған төрлө исламсы отрядтарға ярҙамын арттырыуы менән яуап бирә.
Шул уҡ ваҡытта 30 июндә Женевала Сүриә көрсөгөнә арналған халыҡ-ара конференция үтте («Женева-1»). Унда Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы Именлек советының, Евросоюздың, шулай уҡ бер нисә яҡын көнсығыш дәүләттәренең (Төркиә, Ираҡ, Кувейт һәм Катар) биш даими ағзаһы вәкилдәре ҡатнашты. Сүриә вәкилдәрен саҡырманылар. Конференцияла Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы һәм Ғәрәп дәүләттәре лигаһының махсус илсеһе Кофи Аннан конфликттың бөтә яҡтары вәкилдәре инә алырлыҡ күсмә совет ойошторорға тәҡдим итте.
Оппозиция баҫып алған, хөкүмәт контроле аҫтында булмаған райондарҙан тыш, июлгә Сүриә биләмәһендә курдтар тупланып йәшәгән райондарҙа курдтар автономияһының ойошторолоуы асыҡтан-асыҡ күренә. Был райондарҙа хөкүмәт көстәре ҡыҫҡартылғандан һуң, курдтар территориларында үҙидара ойоштора. Шуның менән бергә хөкүмәт менән йәшерен килешеү буйынса курдтарға ҡаршы ҙур хәрби операциялар алып барылманы. Курдтар ҡораллы нейтралитет позицияһын биләй, Сүриә ирекле армияһының һәм башҡа баш күтәреүселәрҙең үҙҙәре контролдә тотҡан биләмәгә инмәүен талап итә.
Июль уртаһында Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәрен һәм 12 июлдә Тремсех ауылында (Хама провинцияһы) булған сираттағы күмәк, 200-ҙән ашыу кеше, һәләк булыуында "шабиха"ның хөкүмәт ҡарамағындағы хәрби формированиеларын ғәйепләне. Сүриә властары, ауылда террорсылар төркөмө ҡамалып, армия подразделениелары һөжүме барышында «күп һанлы экстремистар» үлтерелде, тип белдерҙе.
Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы «эске ҡораллы конфликт» тип баһаланы (быға тиклем Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара комитеты Сүриәләге ваҡиғаларҙы хөкүмәт ғәскәрҙәре менән ҡораллы баш күтәреүселәр араһындағы бәрелеш тип ҡарай ).
Был мәлгә ауыл ерендә, айырыуса Төркиә сиге янында, Идлиб провинцияһында, хөкүмәт контроленә буйһонмаған тотош райондар барлыҡҡа килгән. 15 июлдә Дамаскиҙа оҙайлы алыштар башланды. Баш күтәреүселәр ҡаланың бер нисә районын баҫып ала. Меңәрләгән кеше йорттарынан ҡасырға мәжбүр булған. Хөкүмәт ғәскәрҙәре 4 авгусҡа ғына баш ҡаланы контролдә тота алды.
18 июлдә, Дамаск өсөн һуғыштың ҡыҙған мәлендә, «Ирекле Сүриә армияһы» исламсылар («Лива әл-Ислам» төркөмө, уны Сүриә хөкүмәте ойошторған һәм Захран Аллуш етәкләгән) менән берлектә Дамаскиҙа милли именлек советының штаб-фатирында шартлау ойоштора, уның маҡсаты — Сүриә етәкселеген юҡ итеү. Һөҙөмтәлә Сүриәнең оборона министры генерал Дауд Раджиха һәм уның урынбаҫары генерал Әсеф Шәүҡәт (Бәшәр Асадтың кейәүе), көрсөккә ҡаршы комитет башлығы һәм элекке оборона министры Хәсән ат-Төркмәни һәм эске эштәр министры Мөхәммәт әш-Шаар һәләк булды. Сирия көс ведомстволарының башҡа юғары дәрәжәле хеҙмәткәрҙәре лә зыян күрҙе. Артабан юғары етәкселеккә, хәрби хеҙмәткәрҙәргә, һуңынан хөкүмәт раҫлаған райондарҙа тыныс халыҡҡа ҡаршы ҙур диверсиялар һәм теракттар Сүриәлә көндәлек ысынбарлыҡҡа әүерелде.
Һәләк булған Дауыт Раджихиҙы алмаштырған Сүриәнең яңы оборона министры итеп генерал Фәхед Джасем әл-Фредж тәғәйенләнде, ул Сүриә армияһының Генераль штабын етәкләне. Һуңғараҡ билдәле булыуынса, Сүриә вице-президенты Фарух Шараа теракттан һуң вазифаһын ҡалдырған, оппозицияға ҡушылған һәм Иордания биләмәһенә ҡасып киткән. Тағы ла бер юғары вазифа биләгән Сүриә эшмәкәре, бер нисә провинцияның элекке губернаторы һәм Сүриәнең Ираҡтағы илсеһе Наваф Фарес оппозиция яғына күскән. Ул президент Бәшәр Асадтың режимының химик ҡорал ҡулланырға әҙер булыуын белдерҙе, һәм раҫланмаған мәғлүмәттәр буйынса, бындай ҡорал Хомста ҡулланылған да инде.
Июлдә «Ирекле Сүриә армияһы» Алеппо провинцияһының төньяҡ райондарында оппозиция биләгән хөкүмәт көстәренең уңышһыҙ һөжүменән һуң контрһөжүмгә күсте. Сүриә ирекле армияһы отрядтары, Алеппоның үҙендә протест белдереүселәр менән эшен яраштырып, был эшлекле үҙәктең байтаҡ өлөшөн һәм халыҡ иҫәбе буйынса икенсе урын биләгән ҡаланы контролгә ала. Алеппоның христиан һәм курд райондары ла оппозиция контролендә була. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Идлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә -
В конце июля правительственные силы развернули крупномасштабное наступление на удерживаемые оппозицией районы Алеппо, задействовав авиацию, артиллерию и элитные части. В результате боёв серьёзно пострадал внесённый в список всемирного наследия крытый рынок. Июль аҙағында хөкүмәт көстәре, авиацияны, артиллерияны һәм элиталы частарҙы файҙаланып, оппозиция һаҡлап ҡалған Алеппо райондарына һөжүм йәйелдерә. Һуғыш һөҙөмтәһендә бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән ябыҡ баҙар етди зыян күрә.
Хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡаланың бер өлөшөн азат итеүгә һәм оппозицияның һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә, шунан һуң ҡала өсөн барған һуғыш оҙаҡ йылдарға һуҙылған позиция һуғышына әүерелә. Ошо осорҙа уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһын киңәйтеү ил территорияһына һуҙылған коммуникациялар менән һибелгән хөкүмәт көстәре менән инфраструктураның төп объекттарын обороналауҙы ойоштороуҙа ҙур ҡыйынлыҡтарға килтерҙе. Был баш күтәреүселәрҙең авиабазаларға, хәрби округ объекттарына, келәттәргә һәм арсеналдарға уңышлы һөжүм итеүенә килтерә. 2012 йылдың авгусынан башлап авиабаза өсөн көрәш хәрби хәрәкәттәрҙең мөһим стратегик компонентына әйләнде. Авиабазаларҙы контролдә тотоу хөкүмәткә ғәскәрҙәргә һауа аша ярҙам күрһәтергә, уларҙы һауаға ташлап, көс һәм саралар менән оҫта файҙаланырға һәм хатта айырым армия төркөмдәрен тәьмин итеүҙе ойошторорға мөмкинлек бирҙе. Сүриә армияһының авиабазаларын обороналау өсөн бронетехника ярҙамында көсәйтелгән бик күп гарнизондар тоторға тура килә. 29 августа баш күтәреүселәрҙең Тафтаназ аэродромына (Иҙлиб районы) һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә 19 Ми-8 вертолётының атыу ҡоралы һәм миномёт уты аҫтында зыян күрә. Артабан был стратегик мөһим авиабаза бер нисә тапҡыр һөжүмгә дусар ителде, ә тәүҙә - Ә 2013 йылдың ғинуар башында штурмлауҙа танкылар һәм артиллерия ҡулланған исламсылар тулыһынса баҫып ала. Һуңынан был бөтә Идлиб провинцияһы хөкүмәт ғәскәрҙәренең һәм уның административ үҙәгенең юғалтыуына килтерә.
Июль-август айҙарында Алеппо өсөн алыштарҙан һуң яҡтар араһындағы көстәрҙең яңы тигеҙләнеше конфликтты халыҡ-ара көйләргә маташыуҙарҙың яңынан башланыуына килтерә. Сүриә хөкүмәте башлыҡтарының уңыштары фонында 16 сентябрҙә Сүриә премьер-министры Ваил әл-Халҡи һуғыш аҙағына яҡынлашыуы хаҡында белдерҙе.
27 сентябрҙә Сүриә оппозицияһы хөкүмәт ғәскәрҙәре ҡыйратҡан Алеппоға яңы һөжүм башланыуы тураһында белдерә, ләкин 9 октябрҙә Сүриә баш күтәреүселәре илдең иң ҙур ҡалалары — Дамаск менән Алеппоны тоташтырған төп шоссела урынлашҡан Мааррет-эн-Нууман ҡалаһын һуғыш менән ала. Был ҡала ҙур стратегик әһәмиәткә эйә, сөнки тап уның аша Алеппоға өҫтәмә көстәр йүнәлтелгән. Көҙ көнө «Джебхат ән-Нусра» отрядтары Алеппо районында аэропорттарҙы алырға маташа. Йыл аҙағына уларҙы бикләүгә өлгәшә, был төбәктәге хөкүмәт көстәре өсөн хәлде ҡатмарлаштыра.
Декабрь башында Анталияла (Төркиә) «Ирекле Сүриә армияһы» конференцияһы үтте, унда 260 ялан командирынан тыш, АҠШ, Бөйөк Британия, Франция һәм ҡайһы бер ғәрәп дәүләттәре вәкилдәре ҡатнашты. Уларҙың баҫымы аҫтында тарҡау баш күтәреүселәр көстәрен берләштерергә тырышты. 15 декабрҙә бында Юғары хәрби совет (Юғары хәрби командование) ойошторола. 2012 йылдың июлендә Сүриә армияһының бригада генералы Сәлим Идрис Юғары хәрби совет штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Юғары хәрби совет ҙур ҡораллы отрядтарҙың хәрәкәтен көйләйәсәк һәм яугирҙарҙы әҙерләүҙе ойоштороуҙы, тәьмин итеүҙе һәм финанслауҙы үҙ өҫтөнә аласаҡ, тип фаразлана. Алдағылары кеүек үк, был тырышлыҡ уңыш килтермәй. Отрядтарҙың күбеһе, элекке кеүек үк, ҡорал һәм боеприпастар һатып алғанда үҙ ресурстарына ғына таянырға мәжбүр булды. Шуның менән Юғары хәрби советтың йоғонтоһо һәм власы байтаҡҡа ҡаҡшаны.
2013
Ғинуарҙа курд отрядтары (YPG) Сүриә Курдистанының нефтле райондарын тулы контролдә тотоу буйынса операция башлаған. Бер нисә көн барған һуғыштан һуң хөкүмәт ғәскәрҙәре Дамаскиҙан берәй ярҙам көтөп ала алмайынса сигенергә мәжбүр була. Март башында Сүриәнең төньяҡ-көнсығышындағы нефть сығарыу индустрияһының хәҙер курд контроле аҫтында булыуы тураһында иғлан ителә.
9 апрелдә «Ираҡ Әл-Ҡаидәһе» (Ираҡ Ислам дәүләте, ИГИ) лидеры Әбу Бакр әл-Бағдади «Ираҡ һәм әл-Шама Ислам дәүләте» (әл-Шам — Сүриәнең боронғо тарихи атамаһы), ИГИ һәм "Ан-Нусра Фронты"ның "Әл-Ҡаидә"гә Сүриә ислам террористик төркөмөнөң «Джебхат ан-Нусра» (Jabhat al-Nusrah li-Ahl al-Sham, «Фронт ан-Нусра») «изге һуғыш» (йыһат) алып барыу маҡсатында ҡушылыуы хаҡында иғлан итә. Ираҡ «әмире» Әл-Бағдади Ираҡта, Сүриәлә, ә һуңынан Ливанда «йыһат» менән етәкселек итергә ниәтләүе хаҡында белдерҙе. ИГИ үҙен «Ираҡ һәм Сүриәнең Ислам дәүләте» (икенсе версия буйынса, «… һәм Левант», «… вә әш-Шам») тип атай башланы. Әммә был хәл ИГИЛ менән «Әл-Ҡаидә» (Айман аз-Завахири йөҙөндә) араһында ыҙғыш тыуҙырҙы, ИГИ вәкилдәрен Ираҡҡа ҡайтырға саҡырҙы. Һөҙөмтәлә "Әл-Ҡаидә"нең Сүриәләге «законлы вәкиле» тип «Ән-Нусра фронты» иғлан ителде.
Майҙан башлап курд отрядтары (YPG), конфликтта «өсөнсө көс» ролендә сығыш яһаусы Сүриә ирекле армияһы боевиктарына һәм исламсыларға ҡаршы әүҙем көрәшә. 24 июлгә Сүриә курдтары Дерик (Эль-Маликия), Серкание (Рас-эль-Айн), Дирбеси (Эд-Дарбасия) һәм Гирке-Леге (Эль-Мабада) ҡалаларын баҫып ала.
23 майҙа Сүриә оппозицияһы лидеры Муаз әл-Хәбиб Сүриә президенты Әшәр Асадҡа 20 көн эсендә власты вице-президент Фәрүҡ Шаранға йәки хөкүмәт башлығы Вәли әл-Халҡиға тапшырыуҙы талап итеп мөрәжәғәт итте. Уның талабы үтәлһә, Асадҡа, яҡынса 500 кешене алып, Сүриәнән китергә рөхсәт ителәсәк, тип өҫтәне ул. Был белдереү Сүриә хөкүмәте көстәренең уңыштары һәм АҠШ-тың баш күтәреүселәргә ярҙамды арттырыу тураһында белдереүҙәре нигеҙендә яңғыраны.
Майҙа Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идрис баш күтәреүселәр отрядтарының тарҡалыуын һәм Юғары хәрби советтың уларҙың эшмәкәрлеген контролдә тота алмауын таныны.
18 майҙан 5 июнгә тиклем Ливан сигенән 15 саҡрым алыҫлыҡта Әл-Кусейр ҡалаһын ҡораллы оппозиционерҙарҙан азат итеү буйынса даими Сүриә армияһы подразделениелары һәм «Хезболла» отрядтары ҡатнашлығында ғәскәри операция ойошторолдо. Операцияға 7 мең Сүриә һалдаты һәм 2 мең «Хезболла» боевигы йәлеп ителә. Алыштар һөҙөмтәһендә ҡала юҡҡа сыға. Сүриә, Иран һәм Ливан киң мәғлүмәт саралары фетнәселәр яғында 1000-гә яҡын кеше үлтерелгән, 200-ҙән ашыуы әсирлеккә алынған тип хәбәр итә.
14 ноябрҙә Сүриәнең иң ҙур «Демократик союз» партияһы (PYD) Сүриәнең курд райондарында Эл-Ҡамышлы ҡалаһында хакимиәт үҙәген булдырып, күсмә хөкүмәт төҙөргә ниәтләүҙәре хаҡында иғлан итте.
Декабрҙә «Wall Street Journal» гәзите Америка хакимиәтендәге сығанаҡтарға һылтанып, Юғары хәрби совет штабы начальнигы Сәлим Идристың Баб эл-Хауа тирәһендәге хәрби базаны Төркиә сигендә «Ислам фронты» боевиктары баҫып алғас, Сүриәнән ҡасып китеүе тураһында хәбәр итә. Был базала Сүриә Ирекле Армияһының штаб-фатиры, шулай уҡ ҡорал һәм боеприпастар һаҡланған келәттәр урынлашҡан булған.
Ҡораллы оппозиция лидерының ҡасыуы ул осорҙа «Ирекле Сүриә армияһы» боевик-исламсылар ҡыҫымы аҫтында еңелеүгә дусар булыуының иң асыҡ дәлиле булды.
2014
21 ғинуарҙа Сүриәнең төньяҡ-көнсығышында административ үҙәге Эл-Ҡамышлы ҡалаһында урынлашҡан Джазира (Jazira Canton) үҙидара кантонын ойоштороу тураһында иғлан ителде.
22 ғинуарҙа Монтрё ҡалаһында (Швейцария) берлектәге Рәсәй һәм Америка башланғысы буйынса Сүриә көйләүе буйынса яңы конференция үтте, унда бәхәс башланғандан алып тәүгә Сүриә хөкүмәте һәм оппозиция делегациялары бер өҫтәл артында осрашты. Ләкин конференция бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне.
2015
Идлиб провинцияһында хөкүмәт ғәскәрҙәре Джиср-эш-Шугур үткәүеле аша Сүриәнең төп диңгеҙ портын — илдең төньяҡ баш ҡалаһын һәм ҙур иҡтисади үҙәген тоташтырған стратегик шоссе буйында урынлашҡан ауылдарҙы 2015 йылдың яҙына тиклем үҙ контроле аҫтында тотто. 28 мартта хөкүмәткә ҡаршы көстәр менән провинцияның баш ҡалаһы Идлиб ҡалаһы үҙ контроленә алынды. Май аҙағына Ән-Нусра фронты төркөмө провинцияның бөтә биләмәһен контролгә алды. Идлибты юғалтыу Алеппоны ауыр хәлгә ҡуйҙы һәм Латакиҙың төньяғына, Сәхл-әл-Габ үҙәненә, республика президенты Бәшәр Асад яҡлылар йәшәгән алавит һәм христиан ауылдарына юл асты.
20 майҙа Сүриә армияһы яугирҙары ИГ-ның һөжүм итеүсе отрядтары баҫымы аҫтында Дамаскиҙан 240 саҡрым алыҫлыҡтағы Пальмира ҡалаһын ташлап китә. Ғәскәрҙәр, Хомс һәм Дамаск шоссеһын тотоп, ҡала ситендә оборона позицияларын биләй.
Пальмираны баҫып алғандан һуң, террорсылар хөкүмәт көстәренә ярҙам итеүсе 400-450-гә тиклем кешене үлтергән.
Ислам дәүләте (ИГ) берләшмәләре июнь башында Дамаскиҙан Хомсҡа һәм Латакияға илткән төп юлда урынлашҡан Хассия ҡалаһына яҡынлаша һәм, хәбәр итеүҙәренсә, хөкүмәт ғәскәрҙәре өсөн потенциаль хәүеф тыуҙырып, ҡаланан көнбайышҡа ҡарай позицияларҙы ҡулға төшөрә.
25 июндә Сүриә территорияһында Ислам дәүләте (ИГ) отрядтары Айн-эль-Ғәрәпкә һәм Эль-Хасаҡа ҡалаһы районының хөкүмәт ғәскәрҙәре тотоп торған райондарына һөжүм итеп, ике мәртәбә һөжүм яһай. Әл-Хасаҡта уҙған ИГ операцияһы 60 мең тыныс йәшәүсе халыҡтың ҡасып китеүенә килтерә.
2015 йылдың июлендә, Америка Ҡушма Штаттары раҫлауынса, махсус тәғәйенләнеш бүлеге «Әбү-Саяф» ислам дәүләтенең «финанс директоры» өйөндә Төркиә чиновниктарының ИГ ағзалары менән туранан-тура бәйләнешен иҫбатлаған.
7 сентябрҙә ИГ боевиктары хөкүмәт ғәскәрҙәре контроле аҫтында булған һуңғы «Джазал» нефть ятҡылығын баҫып ала.
30 сентябрҙә Рәсәй Һауа-космос көстәре самолеттары Хмеймим авиабазаһынан, Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса, хөкүмәткә ҡаршы тороусы формированиелар тупланан урындарға бомба ташларға тотона. Октябрь башында, Рәсәй авиацияһының боевиктар инфраструктураһына бер аҙналыҡ һөжүменән һуң, Сүриә армияһы райондарҙы һәм торлаҡ пункттарҙы төрлө ҡораллы төркөмдәрҙән азат итеү маҡсатында киң һөжүм башлай.
Ноябрь башында Сүриә армияһы, Эль-Тайба ҡалаһын азат итеп, Хама менән Идлиб араһындағы стратегик юлға контроль урынлаштырҙы.
15 октябрҙә Рәсәй авиацияһы ярҙамында Сүриә Ғәрәп Республикаһы Ҡораллы Көстәре һәм хөкүмәт яҡлы формированиелар Алеппоның стратегик әһәмиәтле ҡалаһына һөжүм итә башлай. 16-19 октябрҙә Сүриә армияһы яугирҙәре Алеппоға инеү урыны янындағы ҙур биләмәне үҙ контроле аҫтына ҡайтарҙы. Шул уҡ ваҡытта ИГ көстәре бер нисә стратегик йүнәлешкә контрһөжүм яһаны.
3 ноябрҙә Сүриә хөкүмәте Дамаск-Алеппо трассаһын контролдә тота, бер көндән трассала автомобиль хәрәкәте тергеҙелә.
17 ноябрҙә президент Путин Сүриәлә Рәсәй авиацияһы һөжүмен көсәйтеүҙе талап итте. Был хәл Федераль именлек хеҙмәте рәйесе Александр Бортниковтың Мысырҙағы Сирай ярымутрауы күгендә А321 Рәсәй лайнеры һәләкәтенә теракт сәбәпсе булыуы хаҡында хәбәр иткәндән һуң булды. 2015 йылдың 20 ноябренә операцияға йәлеп ителгән авиация төркөмөн 69 фронт һәм алыҫ авиацияһы самолёттары тәшкил итте. 24 ноябрҙә Сүриә-Төркиә сигендә Рәсәй Су-24 бомбардировщигын төрөк самолёты F-16 бәреп төшөрә. Бер пилот һәләк булған, икенсеһен Сүриә хәрбиҙәре ҡотҡарған. Ошо хәлдән һуң Рәсәй Федерацияһының Төркиә менән мөнәсәбәттәре 2016 йылдың 27 июнендә Реджеп Тайип Эрдоган Рәсәй алдында ғәфү үтенгәнгә тиклем туҡтатыла.
2016
2016 йылдың башында Сүриәгә ярҙам итеү халыҡ-ара төркөмө рәйестәштәре — Рәсәй һәм АҠШ — «Ислам дәүләте», «Джебхат ан-Нусра» һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы террорсы ойошмалар тип таныған башҡа террористик ойошмаларҙан тыш, ҡораллы оппозиция төркөмдәре менән килешеү тураһында башланғыс менән сығыш яһай. 27 февралгә ҡарай төндә утты туҡтатыу режимы үҙ көсөнә инә. Дошман яҡтарының ярашыуын Хмеймим авиабазаһындағы Рәсәй Координация үҙәге, Амманда (Иордания) Америка ярашыу үҙәге һәм Женевала эшсе төркөм тәьмин итә.
Был килешеү дошман яҡтары араһында һөйләшеүҙәр үткәреүгә булышлыҡ итергә тейеш ине. Ул шулай уҡ Сүриә армияһына үҙәк Сүриәлә «Ислам дәүләте» формированиеларына ҡаршы көрәшкә тупланырға мөмкинлек бирҙе. Бының өсөн ил үҙәгенең сүл райондарына һуғышҡа һәләтле Сүриә формированиеларының береһе — «Юлбарыҫтар», «Сүл ыласындары», диңгеҙ пехотаһы һәм башҡалар күсерелә. Унда улар Сүриә армияһының 18-се бронетанк дивизияһы частары ярсыҡтары һәм Ирандан ташланған «Фатимиюн» дивизияһынан яңы хазарейҙар отряды (ираҡ һәм үҙ теләктәре менән килгән афған шиғисыларынан Иранда формалашҡан) менән ҡушылған. Операцияға йәлеп ителгән көстәрҙең дөйөм иҫәбе 6 меңдән ашыу кеше була.
14 мартта президент Владимир Путин Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығара башларға бойороҡ бирҙе ; Шул уҡ ваҡытта Тартуста хәрби-диңгеҙ базаһы һәм «Хмеймим» авиация базаһының «элекке режимда эшләүен» дауам итеүе билдәләнде. Рәсәй Федерацияһының төп көстәрен Сүриәнән сығарыу тураһында ҡарарҙы, Оборона министрлығы алдына ҡуйылған бурыстарҙың тулыһынса үтәлеүенән сығып, президент Путин Сүриә яғы менән килешеү буйынса ҡабул итә. Һөжүм итеү авиацияһының төп көстәрен Сүриәгә сығарыу менән бер үк ваҡытта Рәсәйҙең яңы Ми-28Н һәм Ка-52 вертолёттары күсерелә.
16 мартта Сүриәнең төньяҡ өлөшөн (Сүриә Курдистаны, йәки Рожава) контролдә тотҡан «Демократик союз» курд партияһы биләгән территорияла Төньяҡ Сүриә Федерацияһын булдырыу тураһында иғлан итте.
31 мартта Төркиә киң мәғлүмәт саралары, хәрби сығанаҡтарға һылтанып, әгәр улар ИГ-ға ҡаршы ойошторолған һөжүм барышында Сүриәнең төньяғында Американың Хәрби һауа көстәре ярҙамында үҙҙәренең милли именлеге фекеренсә, Азаз — Джераблус "ҡыҙыл һыҙат"ынан үтһә, Төркиә армияһы курд көстәренә ҡаршы ут асасағын хәбәр итте.
6 мартта Пальмираны (хәҙерге ғәрәп исеме Тадмор) азат итеү буйынса операция башлана. Уны әҙерләүҙә Рәсәй хәрби советниктары әүҙем ҡатнаша. Һөжүм итеүсе ғәскәрҙәргә ҡеүәтле авиация һәм артиллерия ярҙамы ойошторола. Рәсәй төркөмөнөң өлөшләтә сығарыла башлауына ҡарамаҫтан, Пальмира тирәһендә Рәсәй махсус операциялар көстәре хәрби хеҙмәткәрҙәре эшләүен дауам итә, ә Сүриә ғәскәрҙәре позицияһында Рәсәй хәрби советниктары була. Рәсәй Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, ошо районда "Ислам дәүләте"нең 4 меңгә яҡын башкиҫәре (боевик) булып, ҡоралланыуында 25-тән кәм булмаған танк һәм БМП, 20-нән ашыу берәмек көбәкле һәм реактив артиллерия, 40-тан ашыу миномёт, 100-гә яҡын ПТРК, шулай уҡ 50-нән ашыу ауыр ҡоралдар тейәлгән внедорожник автомобилдәр булған.
23 мартҡа хөкүмәт ғәскәрҙәре Пальмираның үҙенә килеп, унан һуңғы тәүлектә өҫтөнлөк иткән бейеклектәргә контроль урынлаштырҙы. ИГ боевиктарының ҡалала һәм элекке авиабазала оборонаны һаҡлап ҡалыу ниәте уңышһыҙ булып сыға, һәм улар үлемгә хөкөм ителгән төркөмдәр ҡаплауы ярҙамында сигенә башлай. 27 мартта, ҡаланың айырым кварталдарын таҙартыу һәм ҡалған боевиктарҙы бөтөрөү әле ике көн дауам итһә лә, Пальмираны азат итеү тураһында иғлан ителә. Пальмираға Сүриә президенты Бәшәр Асадтың үтенесе буйынса ҡаланы һәм тарихи мираҫ объекттарын минанан таҙартыуҙа ярҙам итеү өсөн РФ Ҡораллы Көстәренең Халыҡ-ара минаға ҡаршы үҙәгенең йыйылма отряды ебәрелә. Шунда уҡ эшләүсе белгестәрҙе яҡлау өсөн Рәсәй хәрбиҙәре һәм хәрби техникаһы урынлаштырыла.
29 мартта Сүриә оппозицияһының һөйләшеүҙәр буйынса (ВКП) юғары комитеты Сүриә властарын утты туҡтатыу режимын боҙоуҙа һәм президент Асадты отставкаға ебәреү тураһында мәсьәләне тикшерергә теләмәүҙә ғәйепләп, һөйләшеүҙәр процесында ҡатнашыуын туҡтатты.
5 апрелдә Алеппола боевиктар хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу тураһында килешеүҙе боҙа һәм реактив ракета ҡулайламаларынан Шәйех-Мәҡсүд биҫтәһен ут аҫтына тота, һөҙөмтәлә 10 кеше һәләк булған, тағы 50-нән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Боевиктар шулай уҡ Алеппо янында Су-22 САВВС самолетын бәрҙергән.
Килешеү режимы тарҡала башланы — 22 апрелдә ВКП Бәшәр Асадҡа асыҡтан-асыҡ йыһат иғлан итте. 28 апрелдә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Сүриә буйынса махсус вәкиле Стаффан де Мистура Рәсәй һәм Америка президенттарын Владимир Путинды һәм Барак Обаманы Сүриәлә «саҡ тере» утты туҡтатыу режимын һаҡлау буйынса саралар күрергә саҡырҙы.
24 майҙа «Сүриә демократик көстәре» Ислам дәүләтенең «баш ҡалаһы» Раккаға һөжүм башланыуы хаҡында иғлан иттеләр. Унда курд үҙоборона отрядтары (YPG), Сүриә оппозиция төркөмдәре, шулай уҡ ассирия, әрмән һәм төркмән отрядтары инә. Рәсәй Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Мәскәү «Сүриә демократик көстәре» тырышлыҡты тупларға әҙер. Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренең Үҙәк командованиеһы башлығы генерал Джозеф Вотел 21 майҙа йәшерен рәүештә Сүриәнең төньяғында, «Демократик союз» ойошторған райондарҙа булғандан һуң өс көн үткәс башланды. Был визит Америка махсус тәғәйенләнештәге отряд ярҙамында курдтар тормошҡа ашырған Раккаға һөжүмдең башы булараҡ Америка хакимиәте тарафынан ойошорола.
30 майҙа Төркиәнең хөкүмәте, курд хәрәкәтен бөтөрөү өсөн ИГ-ға ярҙам күрһәткәндә, Америкаға Сүриәнең төньяғында ИГ-ға ҡаршы уртаҡ операция үткәрергә тәҡдим итте, тик унда курдтар ҡатнашмаҫҡа тейеш. Был тәҡдим бер ниндәй ҙә һөҙөмтә бирмәне.
3 июнгә ҡарай төндә Сүриә ғәрәп армияһы Раккаға, шул уҡ исемдәге провинцияның төпкөлөнә бер нисә саҡрымға үтеп, һөжүм йәйелдерҙе.
Июндә Төркиә һәм Рәсәй 2015 йылдың 24 ноябрендә Сүриә-Төркиә сигендә Төркиә Хәрби-һауа көстәре бәреп төшөргән Су-24 бомбардировщигы менән бәйле хәл арҡаһында боҙолған мөнәсәбәттәрҙе тергеҙеү буйынса аҙымдар эшләне. Төркиә Президенты Реджеп Тайип Эрдоган Владимир Путин ҡабул иткән ғәфү үтенеү һүҙҙәрен еткерҙе, унан һуң Рәсәй яғы хеҙмәттәшлекте боҙа башланы. Августа Рәсәй һәм Төркиәнең хәрби ведомстволары араһында 2017 йылдың ғинуарында Сүриәләге операция барышында авиация осоштарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү һәм инциденттарға юл ҡуймау тураһында меморандумға ҡул ҡуйыу менән тамамланған әүҙем һөйләшеүҙәр башланды.
Билдәле ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 2016 йылдың авгусына тыныс процесҡа «уртасыл» оппозиция көсө менән раҫланған 310 тораҡ пункт ҡушылған. Ҡорал тапшырғандан һуң ошо ҡалаларҙа йәшәүселәр Рәсәй Оборона министрлығының гуманитар конвойҙары алып килгән аҙыҡ-түлек менән тәьмин ителә башлай.
24 августа Төркиә Сүриә биләмәһендә Ирекле Сүриә армияһы менән берлектә 5 мең км² саҡрым биләмәне таҙартыу, Джераблус һәм Эль-Баб ҡалаларын террорсыларҙан азат итеү һәм был биләмәлә ҡасаҡтарҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙлек зонаһы булдырыу маҡсатында ИГ боевиктарына ҡаршы «Ефрат ҡалҡаны» операцияһының башланыуы тураһында иғлан итте. Бынан тыш, Төркиә Сүриәнең төньяғында Африн һәм Манбидж кантондарының берләшеүенә юл ҡуймау маҡсатын ҡуйған. Декабрь уртаһында Төркиә ғәскәрҙәре Эль-Баб ҡалаһынан «Ислам дәүләте» боевиктарын бәреп төшөрөргә маташып ҡараны һәм тере көсөндә һәм техникаһында юғалтыуҙар кисерҙе, шуға күрә һөжүмде туҡтатырға һәм Рәсәйгә ярҙам һорап мөрәжәғәт итергә мәжбүр булды. 2017 йылдың мартында Төркиә етәкселеге Сүриәлә ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү хаҡында белдерҙе һәм үҙ ғәскәрҙәрен сығара башланы. Бынан тыш, Төркиә үҙенең союздаштарына Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге халыҡ-ара террорға ҡаршы коалиция буйынса Манбидж һәм Ракка ҡалаларын «Ислам дәүләте» боевиктарынан азат итеүҙә ҡатнашырға ниәтләнеүе хаҡында хәбәр итте. Әммә Сүриә демократик көстәренең нигеҙен тәшкил иткән курд ополчениеһы отрядтарын операцияға йәлеп итеү Анкарала киҫкен кире реакция тыуҙыра, һәм Төркиә, «террорсылар менән бер ҡасан да уртаҡ операциялар үткәрмәйәсәкмен», тип белдереп, үҙ ғәскәрҙәрен оҙатыуҙан баш тартты.
9 сентябрҙә Швейцарияла Рәсәйҙең сит ил эштәре министры Лавров менән Американың дәүләт секретары Джон Керри Сүриә буйынса күп баҫҡыслы план тураһында килешеүгә өлгәште. Ул, атап әйткәндә, ете көнгә утты туҡтатыу режимын индереүҙе, оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең ыҙанлауҙы, ҡаршылыҡһыҙ гуманитар инеүҙе тәьмин итеү өсөн Кастелло юлы районында демилитаризацияланған зона булдырыуҙы үҙ эсенә алды.
Утты туҡтатыу режимы 12 сентябрҙә көсөнә инде, ләкин күп һанлы ҡағиҙә боҙоуҙарға бәйле бер аҙнанан уҡ туҡтатыла.
17 сентябрҙә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Коалицияның Дейр-эз-Зорға авиаудары һөҙөмтәһендә 60-тан ашыу Сүриә хәрби хеҙмәткәре һәләк булды һәм 100-гә яҡын кеше яраланды. Был хәл менән ҡала ситендә Сүриә авиабазаһын ҡамауҙа тотҡан ИГ формированиелары шунда уҡ файҙаланған.
19 сентябрҙә Алеппоның эргә-тирәһендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының һәм Сүриә Ҡыҙыл Ярымай йәмғиәтенең берлектәге гуманитар конвойына һөжүм яһала, һөҙөмтәлә кәм тигәндә 18 кеше һәләк була. АҠШ был хәл өсөн Рәсәйгә һәм Сүриә властарына яуаплылыҡ йөкмәтә.
Америка менән Рәсәйҙең үҙ-ара ғәйепләүҙәре утты туҡтатыу тураһындағы килешеүҙә ҡаралған йөкләмәләрҙе үтәүгә лә бәйле булды. Рәсәй Федерацияһының Сит ил эштәре министрлығында белдереүҙәренсә, Америка Ҡушма Штаттары уртаса оппозицияның һәм террористик төркөмдәрҙең таралып ултырыу процесын оҙаҡҡа һуҙа. Американың Дәүләт департаментында Рәсәйҙе сәйәси көйләүгә өлгәшеү өсөн Сүриә хөкүмәтенә кәрәкле баҫым яһамауҙа ғәйепләнеләр. 3 октябрҙә Американың Дәүләт департаменты Сүриәлә хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатыу режимын дауам итеү маҡсатында Рәсәй менән булдырылған ике яҡлы бәйләнеш каналдарында ҡатнашыуҙы туҡтатыу тураһында белдерҙе һәм ошо илдә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәрҙе туҡтатты. Шул уҡ ваҡытта операция ваҡытында ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау өсөн Америка хәрбиҙәренең РФ Оборона министрлығы менән бәйләнеш каналдарын файҙаланыуы дауам итәсәк, тип белдерелде.
19 сентябрҙә «Джебхат ан-Нусра» төркөмө Алеппоның көньяҡ-көнбайыш ситенә һөжүм ойоштора.
22 сентябрҙә хөкүмәт армияһы оппозиция контроле аҫтында булған Алеппо райондарына һөжүм башлай. Декабрь уртаһында Алеппо тулыһынса хөкүмәт ҡораллы көстәре контроленә күсә. Сүриә хөкүмәте менән оппозиция араһында Рәсәй хәрбиҙәре аралашсылығы менән төҙөлгән килешеү шарттары буйынса, ҡорал һалыуҙан баш тартҡан боевиктарҙы Идлибҡа сығарғандар.
14 ноябрҙә Рәсәй Президенты Владимир Путиндың Американың һайланып ҡуйылған президенты Дональд Трамп менән һөйләшеүе барышында «беренсе һанлы дөйөм дошманға — халыҡ-ара терроризмға һәм экстремизмға ҡаршы көрәштә көстәрҙе берләштереү кәрәклеге тураһында» килешеүгә өлгәшелде һәм Сүриәлә көрсөктө бергәләп көйләү мәсьәләләре тикшерелде.
2016 йылдың аҙағында иғлан ителгәнсә, Рәсәй оборона министрлығы ике ай буйына Төркиә аралашсылығы аҫтында Сүриә хөкүмәте власы йоғонтоһо таралмаған (отрядтарҙың дөйөм һаны — 60 меңдән ашыу боевик) Сүриәнең үҙәк һәм төньяҡ өлөшө биләмәләренең ҙур өлөшөн контролдә тотҡан Сүриә оппозицияһы лидерҙары менән һөйләшеүҙәр алып барҙы. Ошо һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Сүриә хөкүмәте һәм ҡораллы оппозиция араһында 2016 йылдың 29 декабренән утты туҡтатыу режимын индереүҙе һәм Сүриә көйләүе буйынса тыныс һөйләшеүҙәргә күсеүҙе күҙ уңында тотҡан килешеүҙәргә өлгәшелде. Сүриәлә яңы тыныслыҡ килешеүе режимына ҡушылмаған оппозиция отрядтары «Ислам дәүләте» һәм «Джебхат ан-Нусры» радикалдарына тиңләштереләсәк. Утты туҡтатыу режимына контроллек итеү һәм тыныс көйләү буйынса йөкләмәне өс ил: Рәсәй, Иран һәм Төркиә үҙ өҫтөнә алды. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы мөрәжәғәт итте. Килешеүҙәрҙән сығып, Рәсәй Оборона министрлығы президент Путинға Рәсәй көстәренең һәм сараларының бер өлөшөн Сүриәнән сығарыу тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте һәм быға ризалыҡ алды. Шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең «халыҡ-ара терроризмға ҡаршы көрәште дауам итеүе, Сүриә законлы хөкүмәтенә терроризмға ҡаршы көрәштә ярҙам күрһәтеүе һәм, һис шикһеҙ, Тартуста һәм Хмеймим аэродромында Рәсәй ҡораллы көстәрен базалау пункттарын үҫтереү буйынса килешеүҙәрҙе үтәүе» билдәләнде.
Киң мәғлүмәт саралары хәбәр итеүенсә, Рәсәй авиатөркөмөнөң ҡыҫҡартылыуы Су-24М һәм, бәлки, Су-34 бомбардировщиктарының төп өлөшөн сығарып, артабан уларҙы Су-25СМ штурмовиктарына алмаштырыуҙы күҙ уңында тота ине. Авиатехника һаны, шул иҫәптән вертолёттар ҙа, ҡыҫҡартыу йомғаҡтары буйынса 30-35 берәмек самаһы тәшкил итергә тейеш ине. Төньяҡ Алеппола һәм Эль-Баб провинцияһында, артабан Хомс һәм Хама провинцияларында, һөжүм барышында хөкүмәт ойошмаларына ярҙам күрһәтеү кәрәклеге менән бәйле, Су-24М штурмлаусылары Сүриәгә күсерелә.
2016 йылдың аҙағына ҡарата, Урта диңгеҙ буйында Сүриә яры буйында «Адмирал Кузнецов» (уның бортында — 14 Су-33 һәм МиГ-29К истребителе), «Бөйөк Пётр» атом крейсеры, (Новороссийскиҙан Тартусҡа сүриә экспресы йөк һәм ҡорал ташыған) «Минск», «Георгий Победоносец» һәм «Николай Фильченков» ҙур десант караптары, шулай уҡ «Мираж» кесе ракета катеры бар ине.
Төп Сүриә хөкүмәте көстәре Алеппоны ҡамауға албырғауы менән файҙаланып, декабрь башында ИГ формированиелары Пальмираны һәм уның эргә-тирә биләмәләрен тартып ала.
2017
18 ғинуарҙа Рәсәй һәм Төркиә Хәрби-һауа көстәренең Сүриәлә Су-24М һәм Су-34 фронт бомбардировщиктары, шулай уҡ Төркиәнең F-16 һәм F-4 ВВС экипаждары менән бергә Су-25СМ штурмлаусылары Әл-Баб ҡалаһы тирә-янында «Ислам дәүләте» төркөмөнә ҡаршы тәүге берлектәге операцияһы башланды.
Ғинуарҙа вазифаға эйә булған Дональд Трамп үҙенең бурыстарының береһе итеп "Ислам дәүләте"н еңеүҙе иғлан итте. Шуның менән бәйле ул Рәсәй менән Ислам дәүләтенә ҡаршы көрәштә үҙ-ара эш итергә әҙер булыуы хаҡында белдерҙе, әммә Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге ике халыҡ-ара террорға ҡаршы коалицияның үҙ-ара эш итеүе күп осраҡта мөмкин булған хәлдәргә юл ҡуймау өсөн телефон каналдарын файҙаланыу менән сикләнде. Апрель башында Трамп Сүриә властарына Идлибала химик һөжүм өсөн яуаплылыҡ йөкмәтте, уның һөҙөмтәһендә 80-дән ашыу кеше һәләк булды һәм Сүриәнең Эш-Шайрат авиабазаһына (Хомс провинцияһы) һөжүм итергә бойороҡ бирҙе. Һөҙөмтәлә Урта диңгеҙ акваторияһынан авиабазаға Америка хәрби караптары 59 «Томагавк» ҡанатлы ракетаһын осорҙо. Рәсәй властары был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атаны һәм күпмелер ваҡытҡа Сүриәләге операциялар барышында АҠШ-та килешелгән ғәҙәттән тыш хәлдәргә юл ҡуймау һәм авиация осоуҙарының хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында Меморандумдың ғәмәлгә ашырылыуын туҡтатты.
Май аҙағында оппозиция төркөмдәре Хомс ҡалаһынан сигенә.
Июндә Сүриәнең көньяҡ райондарында деэскалация һәм деэскалация зоналары булдырыу тураһында Америка-Рәсәй килешеүҙәре эшләнде. Шул саҡта уҡ, Американың «Сүриә демократик көстәре» менән Сүриә ғәрәп армияһының (САА) "Ислам дәүләте"нә ҡаршы киң күләмле һөжүме шарттарында, Рәсәй менән Америка Ҡушма Штаттары араһында Евфрат йылғаһын (йылғаның һул ярына һөжүм итеүселәр) һәм Сүриә демократик көстәре араһында бүлеү линияһы сифатында билдәләү тураһында килешеүгә өлгәшелде.