cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ковардак Прасковья Ивановна
Ковардак Прасковья Ивановна (1913—2000) — совет ауыл хужалығы эшсеһе, Ленин исемендәге совхоз МТС-ы тракторист-стахановсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
1913 йылда Кубань өлкәһенең Ейск бүлеге Канеловская станицаһында (хәҙерге Краснодар крайының Староминский районында) тыуған.
Канеловская станицаһында йәшәй. Бында тракторсылар курсын тамамлай һәм 1931 йылдан Канеловская МТС-ында ЧТЗ тракторында эшләй башлай. 1937 йылғы сәсеү миҙгелендә напарнигы менән иң юғары эш күрһәткесенә өлгәшәләр — 5143 гектар, трактор бригадалары Бөтә Союз социалистик ярышында беренсе урын яулайҙар.
1937 йылда Прасковья Ивановна К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң агроном булып эшләй. 1938 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Һуңынан Мәскәү өлкәһенең Ленин районы Ленин исемендәге совхозында баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры булып эшлә. Ауыл хужалығында стахановсылар хәрәкәтен башлаусыларҙың береһе.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, СССР Юғары Советының беренсе саҡырылыш депутаты була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 22 сентябрендәге указы менән, күмәк социалистик ярышты киң йәйелдереүҙә күрһәткән ҙур уңыштары, юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшкәне, ауыл хужалығында алдынғы эш алымдарын индереү буйынса күп йыллыҡ эшмәкәрлеге өсөн һәм стахановсылар хәрәкәтенең 40 йыллығы менән бәйле, Ковардак Прасковья Ивановнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
2000 йылда вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975)
- Ленин ордены (1975),
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы, - Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- Октябрь Революцияһы ордены,
- «Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы.
- башҡа миҙалдар.
Сауыҙбаш
Сауыҙбаш (Саузбаш) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 454 кеше. Почта индексы — 452940, ОКАТО коды — 80237850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Протистар
Проти́стар (πρώτιστος «иң тәүге, беренсе») — парафилик төркөм. Улар хайуандарға, үҫемлектәргә һәм бәшмәктәргә инмәй. Исем атамаһы Эрнст Геккел тарафынан 1886 йыл керетелгән. Шулай ҙа бөгөнгө ҡараш менән уны 1969 йыл Роберт Уиттекер беренсе булып ҡулланған. Ул «биш батшалыҡ системалары» авторы. Традиция буйынса протистарҙы бер күҙәнәклеләр (Protozoa), ылымыҡтар (Algae) һәм бәшмәк һымаҡ организмдар төркәмдәренә бүләләр. Был төркөмдәр барыһы ла полифилетик тәбиғәт һәм таксондар булараҡ файҙаланылмай.
Башҡа бик күп төркөмдәр кеүек, «ҡалдыҡ принцибы» буйынсы, протистар ҡайһылыр берәй ыңғай яғы менән айырылып тормай. Ҡағиҙә буйынса улар бер күҙәнәкле организмдар, әммә улар колониялар барлыҡҡа килтереүгә һәләтле. Ҡайһы берҙәре күп күҙәнәкле организмдар вәкилдәре булһа, ҡайһы саҡта ҡатмарлы организм формаһына ла барып етәләр, (мәҫәлән, ҡайһы бер көрән ылымыҡтар).
Өйрәнеү тарихы
Батшалыҡ тәүҙә күптәргә ҡыҙыҡһыныу уятһа ла, был ғилемде яйлап ҡыҫырыҡлайҙар. XX быуатта күп ғалимдар батшалыҡты өсөнсө арауыҡҡа ҡайтарып ҡалдыралар. Был биологтарға ауырлыҡ һала, сөнки хайуандарҙы үҫемлектәрҙән ҡәтғи айырыу, протистарҙы теге батшалыҡҡа йә булмаһа был батшалыҡҡа керетеү ҡыйынлаша. Әммә Геккелдең теоритик ҡарашы бик күп ғалимдарҙа ҡыҙыҡһыныу уята. Һәм улар ошо заттар өҫтөндә эшләргә мәжбур була. Геккель 1978 йылда батшалыҡтарҙың күләмен һәм составын үҙгәртеп, тамамланған хәлдә очерк тәҡдим итә. Ул протистарҙы 14 төркөмгә һәм синыфҡа бүлә. Был хәҙерге ваҡытта айырым бер ҡыҙыҡһыныу уята:
Төҙөлөшө һәм йәшәү циклы
Протистар, ҡағиҙә булараҡ, микроскопик дәүмәлдә булалар һәм һыуҙа, дымлы тупраҡта йәки башҡа организмдарҙың эске шыйыҡсаларында тереклек итәләр. Күҙәнәктәрҙең формаһы бик күп төрлө — оҙонса формаһыҙ (амеба лағы кеүек), шымартылған отсоҡ формаһында (трипаносома), ҡайһы берҙәренең тышҡы ҡабығы (фораминифера) була, ә тәрән һыуҙа йәшәгәндәрҙең үҫентеләре була.
Протистар ялған аяҡ, керпектәр һәм ҡамсылар ярҙамында хәрәкәт итә, төрлө ярһыуҙарға (фототаксис, химиотаксис, термотаксис һ.б.) реакция күрһәтә.). Протистар бәләкәй хайуандар, үҫемлек организмдары һәм серегән органик матдәләр менән туҡлана, паразит формалар организм өҫтөндә, тән ҡыуышлығында йәки хужа организмы туҡымаларында тереклек итә. Күҙәнәккә аҙыҡ инеү юлдары төрлөсә: пиноцитоз, фагоцитоз, осмотик юл, мембрана аша матдәләр күсә. Ҡабул ителгән аҙыҡты фермент тар тултырылған вакуоляларҙа эшкәртә. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә эске  фотосинтетик  симбионттары —  органик булмаған матдәләрҙән органик матдәләрҙе фотосинтез аша синтезлау мөмкинлеге булған хлорелла йәки хлоропласт (мәҫәлән, эвглендар) бар.
Протисттарҙа газ алмашыу организмдың бөтә өҫкө йөҙө тарафынан осмотик ысул менән башҡарыла; метаболик изделиелар һәм артыҡ һыу организм өҫтөндә, шулай уҡ махсус ҡыҫҡартыу (йәки импульслау) вакуолдары ярҙамында бүленеп сыға.
Үрсеү йәшәү шарттарына ҡарап енси һәм Енси булмаған үрсеү булыуы мөмкин. Енси булмаған үрсеүҙә йәҙрә тәүҙә ике йәки күберәк өлөшкә бүленә, ә һуңынан цитоплазма ике өлөшкә (тигеҙ йә тиңгеҙһеҙ) йәки күп өлөштәргә (яңы барлыҡҡа килгән йәҙрәләр һаны буйынса) бүленә. Һөҙөмтәлә бер организмдан ике (ҙурлығы буйынса бер үк йәки тигеҙ булмаған) йәки бер нисә яңы организм барлыҡҡа килә. Енси үрсеү ваҡытында ҙурлығы һәм төҙөлөшө буйынса ике тиң йәки төрлө (ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ) заттар бер-береһе менән осраша, улар зигота барлыҡҡа килтерә, артабан ул енси булмаған үрсей башлай. Ҡайһы берҙә ике зат араһында йәҙрәнең бер өлөшө менән алмашыу күҙәтелә. Был енси процесс тип атала, сөнки зиготаның барлыҡҡа килеүе күҙәтелмәй (енси үрсеүҙән айырмалы рәүештә).
Насар шарттарҙа протистар цисталар барлыҡҡа килтерә: уларҙың кәүҙәһе түңәрәкләнә һәм ҡалын тышсаҡ менән ҡаплана. Был хәлдә улар оҙаҡ була ала. Уңайлы шарттарҙа протистрҙар тышсаны ҡалдырып йәшәй башлай. Шулай уҡ циста протистарҙың таралыуына ел, ҡош һәм башҡа тышҡы факторҙар булышлыҡ итә.
Классификация
Хайуандарға оҡшаш протистар башлыса бер күҙәнәкле, хәрәкәтсән, фагоцитоз ярҙамында туҡлана (иҫкәрмәләр ҙә була). Ғәҙәттә 0,01—0,5 мм ҙурлыҡта, шуға ла микроскопһыҙ күҙәтеп булмай. Һыу мөхитендә һәм тупраҡта киң таралған, ғәҙәттә ҡоро осорҙо циста йәки спора рәүешендә кисерәләр. Нәҡ күпселек паразиттар ошо типҡа ҡарай. Протистар күсеп йөрөү ысулы байынса төркөмдәргә бүлегә:
«Үҫемлек һымаҡ» протистар фотосинтез ярҙамында туҡлана. Шулай иҫәбенә эндозимбиоз ярҙамында хлоропласттарға эйә булған эвглена керә, күҙәнәге эсендә зоохлореллалар булған Paramecium bursaria керә.
. Шулай уҡ, күп күҙәнәкле йәшел, ҡыҙыл һәм һоро ылымыҡтар кеүек һыу үҫентеләрен дә протистар тип иҫәпләйҙәр.
Протистар классификацияһы даими рәүештә үҙгәреп тора. Полифилет кеүек традицион тибы йыш ҡына төрлө классификацияларҙа осрай. Классификацияның яңы критерийҙары, шул иҫәптән биохимия һәм генетика нигеҙендәге критерийҙар монофилетик төркөмдәрҙе айырыу мөмкинлеген бирә. Әммә протракционистар араһындағы эволюция күренеше яңыраҡ ҡына асыҡлана башланы, күп төркөмдәрҙең торошо әлегә тиклем аңлашылмай.
Губин
Губин — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булараҡ та ҡулланыла. Губина — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Варшава герцоглығы
Бөйөк Варшава герцоглығы (Księstwo Warszawskie) — 1807 йылғы Тильзит килешеүенә ярашлы Речь Посполитаның Икенсе һәм Өсөнсө бүленешенән һуң Пруссияға һәм Австрия империяһына бирелгән поляк территорияларынан барлыҡҡа килгән дәүләт. Бөйөк Варшава герцоглығы Наполеон Францияһының протектораты булып тора һәм 1813 йылға тиклем (Алтынсы коалиция ғәскәрҙәре яулап алғанға тиклем) ғәмәлдә була. Вена конгресы ҡарарҙары буйынса герцоглыҡтың күпселек өлөшө автономиялы Поляк Батшалығы булараҡ Рәсәй империяһына ҡушылдырыла.
Географияһы
Герцоглыҡ территорияһы (1807 йыл) 103 мең км² тәшкил итә, халҡының һаны — 2,6 млн кеше була. Варшава герцоглығының Австрия менән һуғышта еңеүенән һуң уға Польшаның Өсөнсө бүленешенән һуң юғалтылған территориялары Краков, Люблин, Радом, Сандомир менән бергә — 52 мең км² һәм 1,7 млн кеше — кире ҡайтарыла. Герцоглыҡтың баш ҡалаһы — Варшава.
Сәйәсәте
Герцоглыҡтың Конституцияһын 1807 йылдың 22 июлендә Дрезденда Наполеон раҫлай. Герцог итеп Саксония короле Фридрих Август I тәғәйенләнә. Шулай уҡ конституция буйынса хөкүмәт, Дәүләт советы, ике палаталы парламент һәм бынан тыш бойондороҡһоҙ судтар булдырыла. Польша, поляк һүҙҙәре сәйәси мәғәнәлә тыйыла.
1808 йылдың 1 майында илдә Наполеон Кодексы индерелә, был ваҡиғаға бәйле эпиграмма барлыҡҡа килә: «Варшава Кенәзлеге, Саксония короле, поляк армияһы, Пруссия тәңкәһе, француз кодексы».
Австрия менән һуғыш
1809 йылда Австрия менән һуғыш Варшава герцоглығы өсөн уңышлы тамамлана. Герцоглыҡ территорияһы арта, 4 яңы департамент булдырыла.
Рәсәй менән һуғыш
1812 йылдың 26 майында Варшава герцогы үҙенең вәкәләттәрен герцоглыҡ хөкүмәтенә тапшыра. 28 июндә Поляк Короллегенең Генераль Конфедерацияһы иғлан ителә. Кенәзлек Наполеондың иң тоғро союздашы була һәм һуғыштың беренсе көнөнән аҙағына тиклем алыштарҙа ҡатнашыу 2с2н 100-меңлек армияһын бирә.
1815 йылдың 3 майында конгресс Кенәзлектең бүленешен раҫлай. Краков Ирекле ҡала булып китә; Австрия Величканы (һәм тоҙ шахталарын) ала, Пруссияға Познань бөйөк герцоглығы исеме аҫтында Бөйөк Польша бирелә, ә элекке Варшава герцоглығының ҙур территорияһы Рәсәйгә тапшырыла һәм артабан Поляк Батшалығы исемен ала.
Рәсәй империяһы составында
1830—1860 йылдарҙа поляк милләтселеге үҫешеүе һәм уның Речь Посполитаны элекке сиктәрҙә тергеҙергә ынтылыуҙар арҡаһында «Конгресс Польша» автономияһы Рәсәй императорҙары тарафынан XIX быуат дауамында яйлап бөтөрөлә килә. 1867 йылдан һуң уның статусы кәметелә һәм ул артабан рәсми булмаған рәүештә Привислин крайы тип йөрөтөлә.
Вояҙы
Вояҙы (Вояды) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 395 кеше. Почта индексы — 452827, ОКАТО коды — 80259820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Карасс Александр Васильевич
Карасс Александр Васильевич (, Мәскәү — 25 ғинуар 1953, Мәскәү) — юрист, совет хужалығы хоҡуғы һәм СССР предприятиеларын ойоштороу хоҡуҡи формалары буйынса белгес; Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлаған (1912), юридик фәндәр докторы (1952), Мәскәү дәүләт университеты юридик факультетының профессоры (1938); ер һәм колхоз хоҡуғы кафедраһы мөдире 1942—1943 һәм 1945—1952 йылдарҙа, шулай уҡ 1951—1953 йылдарҙа — гражданлыҡ хоҡуғы һәм гражданлыҡ процесы кафедраһы мөдире.
Биографияһы
Александр Карасс Мәскәүҙә йылда тыуған; 1912 йылда юғары белемде Император Мәскәү университетының юридик факультетында ала. Шул уҡ йылда ул «Понятие риска по договору страхования» темаһына диссертацияны уңышлы яҡлап, юриспруденция кандидаты булып китә. СССР осоронда, 1925 йылда, ул Мәскәү дәүләт университетының йәмғиәт фәндәре факультетының хоҡуҡ бүлегендә штаттан тыш уҡытыусыһы һәм, 1925—1931 йылдарҙа совет хоҡуғы факультетынды ассистент. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетының профессоры була; ике тапҡыр — башта 1942—1943 йылдарҙа, ә һуңынан 1945—1952 йылдарҙа — колхоз һәм ер хоҡуҡтары кафедраһы мөдире була.
1951 йылда Карасс граждандар хоҡуғы һәм гражданлыҡ процесы кафедраһы мөдире — элек, 1947—1948 йылдарҙа ул кафедра мөдире вазифаһын башҡарыусы була. 1952 йылда ул «Право государственной социалистической собственности» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. Ленин ордены менән(1951) һәм «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә. Ҙур совет энциклопедияһы (БСЭ) мәҡәләләренең авторы. 1953 йылдың 25 ғинуарында Мәскәүҙә вафат була.
Ғилми хеҙмәттәре
Александр Красс хужалыҡ хоҡуғы һәм сәнәғәт предприятиеларын ойоштороуҙың хоҡуҡи формаларын махсус өйрәнә:
Алтон Стюарт Доннелли
Алтон Стюарт Доннелли (Alton Stewart Donnelly; 30 ноябрь 1920 йыл — 2 ғинуар 2007 йыл) — АҠШ-тың тарихсы-ғалимы. Көнбайыш тарихнәмәлә Башҡортостандың XVI–XVIII быуаттағы тарихын һәм уның Рус дәүләтенә үҙ ирке менән ҡушылыу тарихын  тәүге ентекле өйрәнеүсе. Нью-Йорк штаты университетының (Бингемтон ҡалаһы) атҡаҙанған профессоры, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1992), философия докторы (1960), профессор (1966).
Биографияһы
Кемерер (Kemerer) ҡалаһында (Вайоминг штаты) мәктәптә уҡыған. Артабан берәр йыл Бригам Янг һәм Вайоминг университеттарында геология өйрәнгән. Икенсе донъя һәм Корея һуғышында (1950—1952) ҡатнашҡан. Калифорния университетын тамамлаған (1955). 1958—1959 йылдарҙа Ленинград дәүләт университетында стажировка үтә. 1960 йылда «XVIII быуаттағы Ырымбур экспедицияһы» темаһына диссертация яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Донелли көнбайыш тарихнамәһендә беренсе булып Башҡортостандың 16—18 быуаттар тарихын ентекләп өйрәнә: Рәсәйгә ҡушылыу факторҙарын, Башҡортостандың Рәсәй дәүләтенең эске өлкәһенә әүерелдерелеүен; күсмә тормошта йәшәгән халыҡтарҙың сәйәси һәм мәҙәниәт-дини традицияларын, Рәсәйҙең Уралды баҫып алыуына башҡорт йәмәғәтенең ҡарашын тикшергән. Рәсәй тарихы буйынса күп ғилми хеҙмәттәр баҫтырып сығарған.
Екатерина институты (Санкт-Петербург)
Петербург Изге Екатерина ордены училищеһы — Екатерининский институт (Санкт-Петербург) — Санкт-Петербургта 1798 йылда батшабикә Мария Фёдоровна башланғысы менән асылған затлы ҡыҙҙар институты. Дж. Кваренги проекты буйынса төҙөлгән Фонтанка яр буйы урамы, 36-сы йортта урынлашҡан булған.
Императрица Мария Федоровна осорондағы институт
Император Павел I 1796 йылдың 12 мартында үҙенең хәләл ефете Мария Федоровнаны «затлы ҡыҙҙарға тәрбиә биреү йәмғиәттәренә етәкселек итергә» тигән бойороҡ сығарған. Киләһе йылына император 2 майҙан Сенаттың исемле указы менән тәрбиәүи йорттарҙы барлыҡ ҡаралтылары менән императрица идаралығына тапшырған. Кенәз Куракин бынан һуң телмәр тотоп, император Павел I ваҡытында Изге Екатерина ордены билдәләре алған барлыҡ ханымдар ҙа етем ҡалған затлы ҡыҙҙарҙы урынлаштырыу өсөн бер тапҡыр аҡса күсерһендәр, ә уларҙы даими аҫрауға — орден өсөн ере булған барлыҡ Рәсәй ордендары кавалерҙары йыл һайын үҙ теләктәре менән күпмелер күләмдә аҡса индерһендәр, тип тәҡдим итә.
Императрица Мария Федоровна бер нисә көн үткәс кенәз А. Б. Куракинға хат яҙған һәм «Изге Екатерина Ордены гроссмейстеры булараҡ» училищеға үҙ килеменән 4500 һум аҡса күсереүен хәбәр иткән.
1798 йылдың 12 июнендә уҡыу йортон асыу тантанаһы үтә. Тәүҙә ул ағас йортта урынлашҡан, унан һуң бер нисә бина алмаштырған. 1802 йылдың майында училище Александр I бүләк иткән биләмәләге бер ҡатлы йортҡа күсә. Иҫке һарайҙы һүтеп, 1804—1807 йылда архитектор Джакомо Кваренга проекты буйынса, классицизм ысулы менән, фасады Фонтанка йылғаһының яр буйына барып сыҡҡан мөһабәт бина төҙөлгән.
Артабанғы тарихы
1828 йылда императрица Мария Федоровна вафат булғас, император Николай IН ошо уҡыу йорто өсөн яуаплылыҡты үҙенә алған указға ҡул ҡуя. Бының өсөн IV Император Ғали Йәнәптәре канцелярияһы бүлексәһе ойошторола. 1840 йылда композитор М. И. Глинка П. Г. Ободовский һүҙҙәренә «Екатерина институты тәрбиәләнеүселәренең хушлашыу йыры» вокаль-симфоник әҫәрен яҙған. Был әҫәр, ғәҙәттә, элекке тәрбиәләнеүселәрҙең уҡыу йортон тамамлап сығыуға бәйле һуңғы тантаналарҙа гимн сифатында башҡарылған.
1844 йылда Изге Екатерина Ордены училищеһы рәсми рәүештә ҡатын-ҡыҙ институттары араһында элиталы, « дворяндар ҡатламына ярашлы белем биреүсе» I-се дәрәжә (иң юғары) уҡыу йорттары иҫәбенә индерелгән.
Институт ябылыу һәм уның бинаһы яҙмышы
Ваҡытлы хөкүмәттең 1917 йылдың 26 майындағы ҡарары менән Петроград Изге Екатерина ордены училище һы Дәүләт ҡурсыуы ведомствоһына, ә 1917 йылдың декабрендә Дәүләт ҡурсыуы халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырылған. Халыҡ комиссарҙары советының 1918 йылдың 5 июнендәге декреты нигеҙендә уҡыу йорто Мәғариф халыҡ комиссариаты ҡарамағына тапшырылған. Шул уҡ йылда училище бөтөрөлгән.
Совет заманында элекке институт бинаһында балаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе һаҡлау пункты, мебель келәте (элекке сиркәүҙә), 2-се балалар поликлиникаһы, 24-се балалар дауалау-профилактика поликлиникаһы, Ленгорбашҡарма комитетының 2-се типографияһы урынлашҡан. 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинала 2012-се эвакогоспиталь булған, подвалда бомбанана боҫҡаҡ йыһазландырылған.1949 йылда бина М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге Дәүләт йәштәр китапханаһына студенттар өсөн уҡыу залдары ойоштороуға тапшырыла. 1970-се йылдарҙа бина авария хәлендә була һәм 1980-се йылдар аҙағына тиклем ремонтҡа ябыла. 2017 йылға был корпуста Рәсәй Милли китапханаһының концерт залы, нота баҫмалары һәм тауыш яҙмалары бүлеге, гәзит бүлеге, үҫмерҙәр уҡыу залы, шулай уҡ фонотека урынлашҡан.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2001 йылдың 10 июлендәге 527-се ҡарары менән элекке Екатерина институты бинаһы һәм баҡсаһы Санкт-Петербург ҡалаһында урынлашҡан федераль әһәмиәттәге тарихи һәм мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелгән.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Институты благородных девиц в Российской империи
Эдинбург
Эдинбург районы — Иҫке ҡала һәм Яңы ҡала — 1995 йылда ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Этимология
Был Эдинбург торған ауылдың исеме .боронғо валлий телендә Din Eidyn тип аталған, һуңғараҡ латинса Oppidum Eden тип атала.
Тарих
1124 йылда ҡәлғә менән уратылған ҡала король Давид I указында телгә алына. Эдинбургта Изге Тәре сиркәүе король указы буйынса төҙөлә. Вильгельм I Арыҫлан 1170 йылда ҡаланың исеме — Edenesburch тип үҙгәртә
'''
'''XII быуатта Эдинбург бик йылдам үҫешә башлай, уға Данфермлиндан король ғаиләһе, ихатаһы күсеп килә. XIII быуатта Шотландия парламенты барлыҡҡа килгәс, Эдинбургҡа баш ҡала статусы бирелә. 1707 йылда шотландия парламенты бөтөрөлә, Эдинбургтан король һарайы тулыһынса Лондонға күсә. Шуға ҡарамаҫтан Мәғрифәтселек осоронда ҡалала мәҙәни тормош юғары үҫешә һәм сәскә ата, бында күренекле ғалим һәм философтар күпләп йәшәй һәм эшләй.
XIX быуатта Эдинбургҡа Ирландиянан «картуф аслығынан» ҡасҡан бик күп халыҡ күсеп килә, шунлыҡтан ҡала халҡы ныҡ артып китә.
Эдинбург бөгөн — Бөйөк Британияның иң сәскә иҡтисади төбәктәренең береһе. Иҡтисади күтәрелеш 1999 йылда башлана, артабан Шотландия парламенты тергеҙелә, шунан һуң ҡалала бик күп хөкүмәт учреждениелары барлыҡҡа килә, һәм бының менән халыҡтың мәшғүллеге арта башлай. Әлеге ваҡытта илдәге иң түбән эшһеҙлек кимәле Эдинбургта. Яйлап ҡала халҡы арта бара, башлыса башҡа илдән килгән эмигранттар иҫәбенә, әҙерәк — Бөйөк Британияның башҡа райондарынан килеүселәр арҡаһында.
Климат
Эдинбургта, Шотландия өсөн дөйөм алғандағы кеүек үк, уртаса диңгеҙ климаты хас — сағыштырмаса йомшаҡ климат, Шул уҡ киңлектә ятҡан Мәскәү һәм Лабрадор (Ньюфаундленд) менән сағыштырғанда бында ҡышын йылы, һауа температураһы бик һирәк 0 °C -тан түбән төшәт, йәй көндәре һауа температураһы 23 °C юғары күтәрелмәй. Шулай уҡ йыш ҡына ҡойма ямғырҙар булып тора. Атлантик циклондар һауа торошона йоғонто яһамай ҡалмай. март һәм октябрь айҙарында бында — Европа дауылдары була.
Халыҡ
2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Эдинбург ҡалаһында 430 930  кеше йәшәй, 2005 йылда был һан, Шотландияның гражданлыҡ хәле акттарын яҙыу департаменты мәғлүмәттәре буйынса 457 830 кеше тәшкил итә, шуларҙың 48 % (220 094) ир-егеттәр, 52 % (237 736) — ҡатын-ҡыҙ. 2010 йылдағы баһа буйынса Эдинбургта 486 120 кеше йәшәй, шуларҙың 235 249 кеше ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙҙар 250 871 кеше.
Дин
Шотландия пресвитериан сиркәүенә йөрөүселәр ҡалала иң күп һанда. Иң билдәле сиркәү — ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнгән Изге Эгидий соборы, яҡлаусыһы булып ҡала.
Громов
Громов — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Аҡ күбәләктәр
Аҡ күбәләктәр (Pieridae) — көндөҙгө күбәләктәр ғаиләһе; Яңы Зеландиянан башҡа бөтә илдәрҙә йәшәй торған көндөҙгө күбәләктәр. Донъя фаунаһында 500 ләп төрө иҫәпләнә.
Эдинбург
Иҡтисад
Эдинбург — Бөйөк Британияның иң сәскә атҡан иҡтисади төбәктәренең береһе. Иҡтисади күтәрелеш күҙәтелмәй. 1999 йылда иҡтисади күтәрелеш башлана, артабан Шотландия парламенты тергеҙелә, шунан һуң ҡалала бик күп хөкүмәт учреждениелары барлыҡҡа килә, һәм бының менән халыҡтың мәшғүллеге арта башлай. Әлеге ваҡытта илдәге иң түбән эшһеҙлек кимәле,ә халыҡты эш урындары менән тәьмин итеү — иң юғары урында тора. Яйлап ҡала халҡы арта бара, башлыса башҡа илдән килгән эмигранттар иҫәбенә, әҙерәк — Бөйөк Британияның башҡа райондарынан килеүселәр арҡаһында
Громов
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Эдинбург
Иҡтисад
2005 йылдан алып Brewery Caledonian һыра ҡайнатыу компанияһы эшләй. Бынан тыш Эдинбург Scottish &amp; Newcastle һыра ҡайнатыу компанияһының төп офисы урынлашҡан
Эдинбург иҡтисадтың башҡа мөһим өлкәһе — туризм. Шотландия иң популяр туристик йүнәлеш булып тора. Йәйге айҙарҙа бында сәнғәт фестивале үтә. Эдинбург 100 миллион фунт стерлинг табышты йыл һайын туризмдан ала.
Аҡ күбәләктәр
Ҡылыҡһырлама
Ҡанат йәйеме 8 см-ға хәтле. Артҡы ҡанаттарында эске уйымта булмауы һәм уларҙа ике аналь һеңерсә булыуы аҡ күбәләктәрҙең үҙенсәлекле билдәһе булып тора. Алғы аяҡтары яҡшы үҫешкән. Төҫтәре күбеһенсә аҡ, һары һәм ҡыҙғылт-һары. Күбәләк ҡарышлауыҡтары йәшел йәки сыбар, ҡыҫҡа төктәр менән ҡапланған. Ҡурсаҡтары баштарын өҫкә ҡаратып урынлаша, ебәк ебенән биле менән субстратка йәбештерелә. Аҡ күбәләктәр һәр ерҙә осорай, Ҡайһы бер төрҙәре күп һанлы. Аҡ күбәләктең айырым ырыуҙарының үҫеше, ҡағиҙә булараҡ, үҫемлектәрҙең билдәле ғаиләләре менән бәйләнгән: аҡ күбәләк (Pieris) әүернә сәскәлерәрҙә, һары күбәләк (Colias) — ҡуҙаклыларҙа, ҡайһы берҙәре раузаларҙа һ.б. йәшәй. Кәбеҫтә күбәләге алғы ҡанаттарының осо ҡара төҫтәге эре аҡ күбәләк, инә күбәләктең 2-шәр түңәрәк ҡара табы бар. Йыш ҡына лимон күбәләге лә осорай. Ҡанаттары осло. Аталары — һары, иналары йәшкелт аҡ төҫтә. Киң таралған төрҙәре: һары ҡыр күбәләге, дүләнә күбәләге, борсаҡ күбәләге, шалҡан күбәләге һәм гәрәнкә күбәләге.
Туҡланыуы
Айырым төрҙәре туҡланыу сылбырында мөһим роль уйнай. Гәрәнкә күбәләге, шалҡан күбәләге, кәбеҫтә күбәләге — әүернә сәскәлеләр; һары күбәләк — ҡуҙаҡлылар, дүләнә күбәләге — төшлө һәм орлоҡло емеш культураларының ҡоротҡостары. Аҡ күбәләктәр менән көрәшеү өсөн механик, химик һәм биологик ысулдар ҡулланыла.
Эдинбург
Транспорт
Эдинбург — Шотландияның тимер юл транспортының төп үҙәге
Автобус — Эдинбургтың төп пассажирҙар транспорты. Төп автобус компаниялары — Lothian Buses һәм First Bus. 2007 йылда 1956 йылда туҡтатылған трамвай хәрәкәте яңынан тергеҙелә.
Эдинбург-Уэверли вокзалы — Эдинбургтың төп тимер юл станцияһы. Ҡала вокзалы аша үткән East Line Coast Main линияһы ҡаланы Лондон, Данди, Абердин һәм Бөйөк Британияның башҡа ҡалалары менән бәйләп тора. Вокзалдан бик яҡында ғына A1 — Бөйөк Британияның иң оҙон нумерланған шоссеһы үтә
Эдинбургта Бөйөк Британияла ҙурлығы буйынса һигеҙенсе урында торған халыҡ-ара аэропорт бар — ул урындағы һәм халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡала үҙәгенән көнбайышҡа табан 13 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Университеттар һәм колледждар
Эдинбург университеты, Шотландияның иң ҙур юғары уҡыу йорто, король Яков I указы буйынса 1583 йылда нигеҙ һалынған.
1760 йылда Эдинбург ҡалаһында сәнғәт академияһы барлыҡҡа килә, 1907 йылда институт яңы статус ала — Королева Маргрет исемендәге университеттың сәнғәт колледжы тип атала.
1821 йылда ҡалала техник эшсе йәштәр мәктәбе асыла, һуңғараҡ ул университет статусы ала һәм шотланд уйлап табыусыһы-механик Джеймс Уатт исеме менән Хериот-Ватт университеты тип атала. бында шулай уҡ шотланд математигы Джон Непер университеты, Эдинбург бизнес-мәктәбе эшләй.
Спорт
Эдинбург — «Хиберниан» — Hibernian, ҡыҫҡаса Hibs — һәм «Харт оф. Мидлотианин» — Heart of Midlothian футбол клубтарының тыуған ере (тәр жемәһе «Мидлотиан Йөрәге», ҡыҫҡаса Hearts). Ике клуб та шотланд Премьер-Лигһына инә. «Хиберниан» Лит ҡалаһының «Истир Роуд» стадионында, «Харт оф. Мидлотианин» — Эдинбургтың «Тайнкасл» стадионында уйнай.
2008 йылда кросс буйынса донъя чемпионаты үткәрелә.
Иҫтәлекле урындары
Үҙәк өлөшөндәге тарихи һәм архитектура ҡиммәттәре күп булған Эдинбург 1995 йылда юнеско-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелә. Территорияһы үҙ эсенә ҡаланың урта быуаттар архитектураһы һәм Шотландия Реформацияһы осоронда төҙөлгән ҡоролмаларын, шулай уҡ Яңы ҡаланы (ул xviii быуатта неоклассик архитектуралы итеп төҙөлгән) һәм Вест-Эндтың төньяҡ өлөшөн (ул викториан стилендә төҙөлгән) алып тора.
Төп туристик объекттарҙың береһе булып изге Джайлс соборы, Эдинбург пресвитериан сиркәүе тора
Эдинбург замогы
Эдинбург замогы ҡала үҙәгендә Замок ҡаяһында урынлашҡан һәм, Эдинбург өҫтөнән байтаҡҡа күтәрелеп тора. Замок Урта быуаттарҙа төҙөлгән, һаҡланып ҡалған Изге Маргарита Сиркәүе XII быуаттарға ҡарай. Замок Шотландия һәм Англия короле резиденцияһы булып 1603 йылға тиклем ҡала. XVII быуатта замок хәрби базаларға, шулай уҡ төрмәгә бирелә. XIX быуатта һарай яңынан тергеҙелә һәм Эдинбургтың тарихи ҡомартҡыһы булып тора. Хәҙер унда Шотландияның Милли хәрби музейы урынлашҡан, хәрби һәм оборона ҡоролмалары, донъяның иң ҙур Mons Meg пушкаһы тора. Һарай территорияһында көн һайын Сәғәт пушкаһы аттракционы эшләй. Замок алдындағы эспланадала йыл һайын Эдинбург король хәрби оркестрының парады үткәрелә.
Әҙәбиәт
Вальтер Скоттың «Эдинбургская темница» романындағы төп ваҡиғалар Эдинбургта һәм уның тирә-яғында бара.
Сергей Лукьяненконың «Последний дозор» китабының беренсе һәм һуңғы өлөшөндәге ваҡиғалар Эдинбургта бара.
Матиас Мальзьеның «Механика сердец» китабы ла Эдинбургта барған ваҡиғалар тураһында һөйләй.
Кино
Ваҡиғалары Эдинбургта барған ҡайһы бер кинофильмдар :
Туғанлашҡан ҡалалары
Эдинбург ҡалаһының туғандаш ҡалалары түбәндәгеләр:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Поньжевая (Каралька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Комша (Вашка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюльнюга
Нюльнюга (Нюльнега, Нельнюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега ҡушылдығының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гришин
Гришин — урыҫ ир-ат фамилияһы. Григорий исеменең ҡыҫҡартылған Гриша вариантынан барлыҡҡа килгән. Топоним булараҡ та ҡулланыла
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Пришиб (Благовар районы)
Пришиб (Пришиб) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 907 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80214804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сауыҙ
Сауыҙ (Саузово) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 165 кеше. Почта индексы — 452940, ОКАТО коды — 80237850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәбәп
Сәбәп (سبب [сәбәб] «сәбәп»; Сабаб) — ислам кәләмендә: сәбәбе булғанда теге йәки был процесс йәки эш итеү килеп сыға.
Миәкә районы
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Сәбәп
Сәбәптең асылы
Мосолмандарҙың инаныуҙары буйынса, Аллаһ теге йәки был сәбәптәр юлы менән яралта, ижад итә. Был сәбәптәр үҙенән-үҙе барлыҡҡа килтереүсе булып тормай, ә туранан-тура АллаҺ тарафынан идара ителә
Бетеүҙәр
«Сәбәп» һүҙе «бетеү» мәғәнәһендә ҡулланылырға мөмкин. Ғәҙәттә, бетеүҙәр Ҡөрьәндән аяттар һәм төрлө доғалар яҙылған предметтарҙан ғибәрәт. Бындай «бетеүҙәр» уларҙың ниндәй маҡсат менән яҙылғанына күрә хәүеф менән янауы ла ихтимал. Бетеү таҡҡан һәр мосолман Аллаһ ихтыярынан тыш бер ни ҙә ҡылынмауын белергә тейеш. Ә әгәр Аллаһтың ҡөҙрәтенән һәм ихтыярынан тыш бетеү ниндәйҙер көскә эйә тип уйлаһа, ул иманһыҙлыҡҡа (көфөрлөк) бирелә.
Шарттары
Бетеүҙәр өс шарт булғанда рөхсәт ителә:
Поньжевая (йылға)
Поньжевая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ватылька йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
БРИКС
БРИКС (BRICS) — донъяның биш иҡтисади яҡтан тиҙ уҫешеүсе илдән (Бразилия, Рәсәй Федерацияһы, Һиндостан, Ҡытай һәм Көньяҡ Африка Республикаһы) торған группа. 2011 йылға тиклем был берләшмәгә ҡарата БРИК аббревиатураһы ҡулланыла ине. БРИКҡа Көньяҡ Африка Республикаһы ҡушылыу сәбәпле 2011 йылдың 18 февраленән башлап группа BRICS тик атала.
Саммиттары
Бөгөнгө көндә берләшмәнең туғыҙ саммиты уҙғарылды.
Мовсумзаде Эльдар Мирсамед улы
Мовсумзаде Эльдар Мирсамед улы (Эльдар Мирсамедоглы [йәки Мирсамед оглы, Мир Самед оглы Мовсум-заде] [йәки Мовсум-Заде] яҙылыштары ла осрай; 8 сентябрь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, дөйөм химия, нефтехимия һәм нефть һәм газ эше тарихы белгесе; педагог. Химия фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһының өс тапҡыр лауреаты: береһе — фән һәм техника өлкәһендә (2005) һәм икеһе — мәғариф өлкәһендә (2007, 2011).
Биографияһы
Эльдар Мирсамед улы Мовсумзаде 1948 йылдың 8 сентябрендә Әзербайжан ССР-ының баш ҡалаһы Баҡыла тыуған.
1968 йылда М. Азизбеков исемендәге Әзербайжан нефть һәм химия институты тамамлаған (АзИНЕФТЕХИМ). ; 1968—1972 йылдарҙа АзИНЕФТЕХИМ-дың нефть химияһы синтезы кафедраһы ассистенты; 1970 йылда АзИНЕФТЕХИМ-да «химия фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертацияһын яҡлай. Диссертацияһының темаһы: «Конденсация α-, β-ненасыщенных систем с гидридсиланами»; 1972—1973 йылдарҙа ошо уҡ институтта «Нефтехимия» кафедраһы кесе ғилми хеҙмәткәре; 1973—1984 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәре; 1978—1983 йылдарҙа -химия-технология факультетының ғилми-тикшеренеү эштәре буйынса декан урынбаҫары; 1983 йылда «химия фәндәре докторҙары» (ВАК дипломы 15.07.1983) ғалим дәрәжәһе бирелә; 1984—1986 йылдарҙа — «Дөйөм химия» кафедраһы профессоры; 1986 йылда «профессор» ғилми исеме раҫлана (Аттестат 17.09.1986); 1986—1993 йылдарҙа — «Дөйөм химия» кафедраһы мөдире; 1989-1993 йылдарҙа — фәнни эштәр буйынса проректоры; 1993 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университетында эшләй башлай, дөйөм һәм аналитик химия кафедраһы профессоры 1993 йылдан — Әзербайжан дәүләт нефть академияһының (АГНА) «Дөйөм химия» кафедраһы профессоры (йәмәғәтселек башланғысында); 1993—2001 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының Ғилми-тикшеренеү институтында (хәҙер аҙ тоннажлы химик матдәләр һәи реактивтар ГТИ) фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары (бер үк ваҡытта).
РФА Төньяҡ, Себер һәм Алыҫ Көнсығыштағы аҙ һанлы халыҡтарына белем биреү Институты директоры. «Сибур» ААЙ-нең советнигы.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре координациялы берләшмәләр, нитрилдар химияһы, нефтехимия өлкәһендәге тикшеренеүҙәргә, Башҡортостанда фән һәм техника үҫешенең тарихын өйрәнеүгә арналған. 400‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 30 уйлап табыу авторы. .
Фәнни-техник эшләнмәләре Башҡортостан республикаһының нефть химияһы һәм нефть эшкәртеү производстволарына уңышлы индерелә, мәҫәлән, реагенттар серияһы.
Ишембай махсуслаштырылған химик катализаторҙар заводында профессор Э. М. Мовсумзаде етәкселеге аҫтында ғилми үҙәк булдырыла, унда цеолиттарҙың яңы класы буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелә
Фәнни-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында Э, М. Мовсумзаде 4 фән докторы һәм 73 фән кандидаты әҙерләй. Ул — Өфө дәүләт нефть техник университетының диссертацион советы рәйесе һәм И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университетының диссертацион советы ағзаһы. ВАК эксперт советы ағзаһы.
Ике журналдың баш мөхәррире урынбаҫары («Башкирский химический журнал» һәм «Транспорт и хранение нефтепродуктов и углеводородного сырья»); бер нисә журнал мөхәррирәте ағзаһы («История науки и техники», «Нефть, газ и бизнес», «Нефтепереработка и нефтехимия», «Мир нефтепродуктов», «Промышленное производство и использование эластомеров»).
Иң билдәле ғилми хеҙмәттәр исемлеге
Профессор Э. М. Мовсумзаде — 30 монография, 34 авторлыҡ танытма һәм патент авторы, сит ил һәм ватан журналдарында 200-ҙән ашыу фәнни мәҡәләләр баҫтырған. Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре:
Ғаиләһе
Ҡатыны — Караева Нушаба Абдулла ҡыҙы (1947), Әзербайжан дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының вокал кафедраһы уҡытыусыһы. ,
Комша (Ежуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы
Әхәтов Искәндәр Шәүкәт улы (18 август 1956 йыл) — Рәсәй ғалимы, физик-механик. 1982—2000 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1991 йылдан тотош мөхиттәр механикаһы кафедраһы мөдире, 2011 йылдан БДУ-ның Дисперслы системаларҙың микро һәм наномасштабтағы динамикаһы үҙәге етәксеһе; 2014 йылдан Сколково фән һәм технологиялар институтын Проектлау, производство технологиялары һәм материалдары үҙәге директоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2002). Физика-математика фәндәре докторы (1991), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001), Башҡортостан комсомолы премияһы лауреаты (1985).
Биографияһы
Искәндәр Шәүкәт улы Әхәтов 1956 йылдың 18 авгусында Өфөлә СССР-ҙың почётлы нефтсеһе Әхәтов Шәүкәт Нурлығаян улы һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы Рауза (Роза) Абдулла ҡыҙы Сәйҙәшеваның ғаиләһендә тыуа.
1979 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының физика факультетын, 1983 йылда механика-математика факультетының аспирантураһын тамамлай.
Күп фазалы системалар һәм Ньютонса булмаған шыйыҡлыҡтар гидродинамикаһы, һыҙыҡһыҙ динамика һәм акустика, уларҙың производство технологиялары һәм энергетика мәсьәләләрен хәл итеү өсөн тәғәйенләнгән ҡушымталары буйынса белгес. Онтаҡ рәүешендәге яғыулыҡтарҙың конвектив яныу һәм детонациялау; ҡатмарлы шыйыҡлыҡтар гидродинамикаһы дифференциаль тигеҙләмәләренең локаль булмаған симметриялары; акустик яландарҙа кавитацион ҡыуыҡсаларҙың үҙойошоуы һәм сонолюминесценцияһы; ҡыуыҡлы системаларҙа акустик тулҡындарҙың һыҙыҡһыҙ тәьҫир итешеүе; газ ҡыуыҡсаларының һәм ҡыуыҡса кластерҙарының үтә юғары ҡыҫылыуы; микрокапиллярҙарҙа аэрозоль шәлкемдәренең фокуслашыуы һәм уларҙы микроэлектроникала ҡулланыу мәсьәләләрен хәл итеүгә өлөш индерә.
Шулай уҡ ҡыуыҡлы термоядро синтезы менән шөғөлләнә; әлеге ваҡытта был тема буйынса тикшеренеүҙәр бөтә донъяла ялған фәнгә ҡарай тип һанала, әммә ҡайһы бер Рәсәй тикшеренеүселәре, шул иҫәптән И. Ш. Әхәтов та, бындай процестың булыу ихтималлығына ышана.
150 ғилми публикация авторы (Web of Science буйынса, 2017 йылдың 29 мартына 98 публикация, цитаталаныуы 1035, Хирш индексы 17). Уҡыусылары араһында 14 фән кандидаты бар, улар Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә эшләй. Америка акустика йәмғиәте, Америка физика йәмғиәте, Америка механик инженерҙар йәмғиәте ағзаһы. ВЛКСМ-дың Башҡортостан Өлкә комитетының Фән, техника һәм етештереү өлкәһендәге премияһы лауреаты (1985); Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001); Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең гранттарын (мегагранттарын) алыуға халыҡ-ара конкурс еңеүсеһе (2010—2014), уның сиктәрендә Башҡорт дәүләт университетында дисперслы системаларҙың микро- һәм наномасштаблы динамикаһы буйынса фәнни үҙәк ойошторола.
Ғаиләһе
Ҡатыны Әхәтова (Йәнбәкова) Гүзәл Рамазан ҡыҙы, специальносы — биолог. Ҡыҙы Әхәтова Әҙилә Искәндәр ҡыҙы Корнелл университетын (АҠШ) тамамлаған, АҠШ-та йәшәй һәм эшләй. Улы Әхәтов Рауль Искәндәр улы, 2005 йылғы.
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Искәндәр Әхәтов шулай уҡ үҙешмәкәр йырсы, музыкант һәм композитор булараҡ та танылыу алған.
Грегори Изабелла Огаста
Изабелла, Леди Грегори (ингл. Isabelle Augusta, Lady Gregory тыуғанда бирелгән исеме Изабелла Огаста Перссе (ингл. Isabella Augusta Persse);, Роксборо, Голуэй — , Кул-парк) — ирланд яҙыусыһы, драматургы һәм фольклор йыйыусыһы. Ирландия милли театр йәмғиәтенә һәм Эбби театрына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. ирланд фольклорын өйрәнеү буйынса хикәйәләр йыйынтығы һәм баҫмалар авторы. Бернард Шоу леди Грегори хәҙерге ваҡытта йәшәгән ирланд ҡатын-ҡыҙҙары араһында иң бөйөгө тип атай.
Тормошо һәм ижады
Изабелла Огаста Перссе инглиз-ирланд сығышлы аристократ лендлорд ғаиләһендә кинйә ҡыҙ була. Уның әсәһе, Фрэнсис Барри, 1-се виконт Гилморҙың, Стэндиш Хейес О’Грэдиҙың туғаны була.
Роксборо ғаиләһенең биләмәһе 24 км² тәшкил итә, әммә һуңынан, ирланд граждандар һуғышы (1922—1923) ваҡытында, поместьены яндыралар һәм талайҙар. Изабелла Огаста белем де өйҙә ала. Уның католик ирланд тәрбиәсеһе ҡыҙға кельт риүәйәттәре һәм легендаларының тылсымлы донъяһын асҡан хикәйәләр һөйләй. Был Огастаның үҫешенә тағы ла нығыраҡ йоғонто яһай, сөнки ғаилә имениеһында китапхана булмай, ә протестантлыҡ нормаларын теүәл үтәгән ҡыҙҙың әсәһе ҡыҙҙарына 18 йәшенә еткәнсе роман дар һәм башҡа әҫәрҙәр уҡыуҙы тыя.
1880 йыл да Изабелла сэр Уильям Генри Грегориға, элекке Цейлон губернаторына һәм парламент ағзаһына, Горт ҡалаһы янындағы Кул-парк биләмәһе хужаһына, кейәүгә сыға. Үҙенең ҡатынынан 35 йәшкә өлкән Сэр Уильям — әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә киң белемле, юғары мәҙәниәтле кеше, бик яҡшы китапханаһы була.
Грегори ғаиләһенең шулай уҡ Лондон да йорто була һәм инглиз һәм ирланд мәҙәниәтенең Роберт Браунинг, Уильям Батлер Йейтс, Альфред Теннисон, Генри Джеймс, Джон Эверетт Милле кеүек күренекле эшмәкәрҙәре менән дуҫтарса мөнәсәбәттә тора.
1881 йылда Грегориҙарҙың берҙән-бер улы Роберт тыуа, ул Британия авиацияһында хеҙмәт итә һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы нда һәләк була. Роберт Грегориҙың үлеме тураһында белгәс, У. Б. Йейтс уға «Shepherd and Goatherd», «In Memory of Major Robert Gregory», «An Irish Airman Foresees His Death» и «Reprisals» тигән шиғырҙарын бағышлай. (һуңғыһы леди Грегори үтенесе буйынса баҫылмай һәм 1948 йылда, икеһенең дә вафатынан һуң ғына баҫылып сыға).
Грегори ғаиләһе күп сәйәхәт итә: Улар Цейлон, Мысыр, Испания, Һиндостан, Италияға бара. Был сәйәхәттәр ваҡытында И. Грегори йәш инглиз шағиры Уилфрид Блант менән таныша һәм уға ғашиҡ була, был хаҡта «Ҡатын-ҡыҙ сонеттары» шиғырҙар шәлкеме ижад итә — һуңынан Блант уларҙы үҙенең исеме аҫтында баҫтыра. 1882 йылда И. Грегориҙың Мысырҙағы сәйәси ваҡиғаларға арналған «Arabi and His Household» памфлеты баҫылып сыға. 1880-се йылдарҙа һәм 1890 йылдар башында яҙыусы «Эмигрант дәфтәре» (An Emigrant’s Notebook) тигән ҡыҫҡа хикәйәләр серияһын һәм бала саҡ хәтирәләре китабын ижад итә, әммә ул баҫылып сыҡмай.
1892 йылда ире үлгәндән һуң И. Грегориҙа яңынан ирланд мәҙәниәтенә, теленә һәм фольклорына ҡыҙыҡһыныу тыуа. Ул урындағы мәктәптә ирланд телен уҡытыуҙы ойоштора, ирланд әкиәттәрен һәм легендаларын йыя һәм эшкәртә башлай. Был эштәре һөҙөмтәһе булараҡ ирланд тарихы һәм мифологияһы буйынса хикәйәләр серияһы сыға: A Book of Saints and Wonders (1906), The Kiltartan History Book (1909) һәм The Kiltartan Wonder Book (1910). Грегори Кул-парк поместьеһы тирәһендә таралған урындағы, инглиз-ирланд диалектында бер нисә легенданы яҙып ала, эшкәртә һәм баҫтырып сығара: Cuchulain of Muirthemne (1902) һәм Gods and Fighting Men (1904). Беренсеһенә инеш һүҙҙе У. Б. Йейтс яҙа. Яйлап, ирланд тарихын һәм фольклорын өйрәнеү барышында яҙыусы ирланд милләтселеге йоғонтоһона нығыраҡ бирелә бара.
1899 йылда Леди Грегори башҡа яҙыусылар менән бергә Ирланд әҙәби театрын ойоштора, ул 1901 йылға тиклем эшләп килә һәм финанс ҡыйынлыҡтары арҡаһында ябыла. 1904 йылда И. Грегори, У. Б. Йейтс, Джон Синг, Джордж У. Расселл, Энни Хорниман, Уильям һәм Фрэнк Фей Ирландия милли театр йәмғиәтен ойоштора. Йәмғиәт үҙенең ихтыяждары өсөн Дублин да Мальборо-стрит һәм Лоуэр-Эбби стритта ике бина һатып ала һәм Ирландия ның Аббат театрын булдыра, уның менән Леди Грегори 1928 йылға тиклем етәкселек итә.
Ошо ваҡыт эсендә ул үҙ театры өсөн 40-ҡа яҡын драма әҫәрҙәре яҙа. В 1919 йыл Грегори Cathleen Ni Houlihanдың спектаклендә төп ролдә уйнай.
Яҙыусы үлгәндән һуң 3 ай үткәс (ул 80 йәшендә күкрәк яман шеш енән вафат була), уның Кул-парк имениеһындағы мөлкәте аукционда һатыла, ә Ирландия әҙәбиәтенең тергеҙелеүе тарихы менән тығыҙ бәйләнгән бина, тулыһынса ташландыҡ хәлгә килеп, 1941 йылда һүтелә.
Ҡоҙаш (Ишембай районы)
Ҡоҙаш (урыҫ. Кудашево) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ҡолғона ауыл советына ҡараған юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Халҡы
1939 йылда Ҡоҙаш ауылында 135 кеше йәшәһә, 1959 йылда йәшәүселәр һаны 74 кешегә етә
Географик урыны
Ауыл Кесе Ҡоҙаш йылғаһы ярында урынлашҡан була. Ауылдан бер нисә саҡрымда ғына Йүкәле тау һырты ята. Ҡоҙаш ауылы район үҙәге булған Ишембай ҡалаһынан 97 километр, Ҡолғона ауыл советынан бер нисә километр алыҫлыҡта урынлаша. Иң яҡын тимер юл станцияһы (Стәрлетамаҡ)) 95 километр алыҫлыҡта була.
Тарихы
1920 йылда Маҡар олоҫонда ауылға утар булараҡ нигеҙ һалына. 1939 йылда Әрәмҡоҙаштан 12 кешенең, Кесе-Ҡоҙаштан 47 кешенең, ҡарауыл йорто ҘурҠоҙаштан 9 кешенең Ҡоҙаш ауылына күсенеп ултырыуы иҫәпкә алына, 1950 йылдың уртаһына тиклем был ауылда кешеләр йәшәй.
Ауыл 1970-се йылдар уртаһына тиклем була. Рәсми рәүештә 1981 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 14 сентябрҙәге 6-2/327-се «Башҡорт АССР-ының административ-территориаль бүленеше буйынса ҡайһы бер тораҡ пункттарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташлау тураһындағы» Указына ярашлы Ҡоҙаш ауылы бөтөрөлә.
Иҡтисады
Ауыл Р316 трассаһында, Ҡолғонанан Берәтәккә тиклемге участкала ултыра. Кесе Ҡоҙаш ауылынан Кесе Ҡоҙаш йылғаһы үҙәне буйлап урындағы әһәмиәттәге юл һуҙыла.
Иҫтәлекле урындары
Тәбиғәт ҡомартҡылары: Кесе ҡоҙаш йылғаһы һәм Ҡоҙаш тауы (599. м.).
Лашин Анатолий Григорьевич
Лашин Анатолий Григорьевич (6 февраль 1914 йыл — 1994 йыл) — юрист, социалистик дәүләттәр ойошмалары һәм эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса белгес; Харьков совет төҙөлөшө һәм хоҡуғы институтын тамамлаған (1938), юридик фәндәр докторы (1965), Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты профессоры һәм факультет деканы (1953—1956); ошо уҡ уҡыу йортонда философия факультетының социаль-сәйәси тәғлимәттәр тарихы кафедраһы мөдире; РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Биографияһы
Анатолий Григорьевич Лашин Һарытау ҡалаһында 1914 йылдың 6 февралендә тыуа. Икенсе донъя һуғышы алдынан 1938 йылда Харьков совет төҙөлөшө институтында юғары белем ала. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — Ҡыҙыл Йондоҙ һәм Ҡыҙыл Байраҡ ордендары менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1950 йылда «О культурно-воспитательной деятельности Советского государства» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. Философия факультетының социаль-сәйәси тәғлимәттәрҙең тарихы кафедраһы профессоры булып 1994 йылға тиклем эшләй.
1951—1953 йылдарҙа Лашин юғары юридик уҡыу йорттарының баш идаралығы начальнигы булып тора, СССР-ҙың юғары белем министрлығы ҡарамағында эшләй (МВО). 1953—1965 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты деканы була. 1965 йылда «Возникновение и развитие форм социалистического государства» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китте. Ун йылдан һуң, 1975 йылда, дөйөм университет гуманитар факультеттарының фәнни коммунизм кафедраһы мөдире була — был вазифала 1980 йылға тиклем ҡала; бер үк ваҡытта был кафедрала профессор булып эшләй. «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була. 1994 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Хеҙмәттәре
Анатолий Лашин юридик мәсьәләләр менән шөғөлләнә, социалистик дәүләттәрҙе ойоштороу һәм уларҙың эшмәкәрлегенең юридик проблемаларын махсус өйрәнә
Комбинация
Комбинация (combinatio) — бәйләнеше, берәй нәмә (ғәҙәттә бер төрлө) ике яҡтың да тәртибе.
Бенхабиб Сейла
Бенхабиб Сейла (Seyla Benhabib, 9 сентябрь 1950) — Йель университетында политология һәм философия профессоры, этика, сәйәсәт һәм иҡтисад буйынса программа директоры. Үҙ тикшеренеүҙәрендә феминистик һәм критик социаль теорияны берләштергән билдәле хәҙерге заман философы. Элегерәк Нью-Йорк штатында Стоуни-Бруктың Бостон университетында,  Социологик тикшеренеүҙәрҙең Яңы Мәктәбендә философия кафедраларында һәм Гарвард университеты ның идара итеү кафедраһында  уҡыта.