cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Абзай (Борай районы)
Географик урыны
= Һылтанмалар ==
Тажетдинов Азамат Әғзәм улы
Биографияһы
Азамат Әғзәм улы Тажетдинов 1938 йылда Баймаҡ районы Байым ауылында тыуған. Бала сағы Бөйөк Ватан һуғышы осорона тура килә. Атаһы (1898 йылғы) һуғышҡа китә һәм 1943 йылдың 13 мартында Смоленск йүнәлешендәге һуғышта батырҙарса һәләк була. Ғаиләлә әсә ҡулында атайһыҙ алты бала ҡала. Азамат Әғзәм улына өлкәндәр менән бер рәттән ауырлыҡтарҙы күтәрергә, донъя мәшәҡәттәрен атҡарырға, колхозда бил бөгөргә тура килә. Шулай ҙа бала саҡтан күңелендә белемгә һөйөү йөрөткән малайға әсәһенең ҡеүәтләү һүҙҙәре дәрт өҫтәй. Башланғыс мәктәбен — Байымда, ете класты 2-се Этҡол мәктәбендә тамамлағас, уҡытыусы булыу теләге уны Темәс педагогия педучилищеһына алып килә. 1956 йылда Темәс педучилищеһы ябылыуы арҡаһында Азамат аҙаҡҡы курсты 1957 йылда Белоретта уҡып бөтә.
1965 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1965—1969 йылдарҙа Баймаҡ район мәғариф бүлегендә инспектор вазифаһын башҡара. 1969—1977 йылдарҙа Икенсе Этҡол урта мәктәбенең директоры булып эшләй. Тап Азамат Әғзәм улы директор вазифаһын башҡарған саҡта яңы, замана талаптарына яуап биргән мәктәп төҙөлә. Хаҡлы ялға сыҡҡансы мәктәптә тарих, география дәрестәрен алып бара.
1972—1974 йылдарҙа марксизм-ленинизм университетын тамамлай. Азамат Әғзәм улы йәмәғәтселек эштәрендә бик әүҙем ҡатнаша: ауыл советы депутаты ла, лектор ҙа, пропагандист та, партия ойошмаһы секретары ла, ветерандар советы рәйесе лә, хатта үҙешмәкәр сәнғәттә лә.
Республика матбуғатында әленән-әле мәҡәләләре сығып тора. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, А. Тажетдинов Байым һәм Икенсе Этҡол ауылдары тарихы менән ҡыҙыҡһына, тикшеренеү, эҙләнеү эштәре алып бара. Байым ауылы халҡы өсөн 2012 йылдың йәйендә үткәрелгән Байым ишандың 280-йыллығына арналған тантаналар онотолмаҫлыҡ хәтирә булып ҡалды. А. Тажетдинов бик күп архив мәғлүмәттәргә эйә булып, халыҡҡа үҙ тарихын ҡайтарып бирҙе, аңын асты. Оло йәшенә ҡарамаҫтан Азамат Әғзәм улы үҙе лә, мәғрифәтсе Байым ишан кеүек, халыҡҡа белем тарата. Уның көсө менән Байым ишанға һәйкәл ҡуйыла.
2015 йылда вафат булды.
Арыҫланғужин Азат Ғәлимйән улы
Биографияһы
Хеҙмәт юлы:
2001 йылдың 15 декабрендә Тимер ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә.
Триптис
Триптис (Triptis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3729 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 358 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Рабиғел әүүәл
Рабиғел әүүәл  — һижри иҫәп менән йылдың өсөнсө айы.
Был айҙың 11-се көнө Мәүлит кисе. Мөхәммәт (СҒС) тыуған көнө. Мосолмандар өсөн байрам көн. Ғәрәпсә мәүлит — тыуған көн. Ул миләди йыл менән 570 йылдың 27 апрелендә тыуған.
Каурец
Каурец — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 497 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шутишка
Шутишка — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теча йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Хариусная (Усьва ҡушылдығы)
Оло Хариусная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рабиғел ахыр
Рабиғел ахыр  — (ғәр. ربيع الثاني‎‎) һижри иҫәп менән йылдың дүртенсе айы.
Ким (Әлшәй районы)
Ким (Ким) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 878 кеше. Почта индексы — 452135, ОКАТО коды — 80202806005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Верещетин Владлен Степанович
Верещетин Владлен Степанович (8 ғинуар 1932 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ һәм йыһанды үҙләштереү хоҡуғы проблемалары буйынса белгес, МГИМО тамамлаған (1954), юридик фәндәр докторы, диссертацияһы йыһан хоҡуҡтары тураһында яҡланған (1976); Рәсәй халыҡтар дуҫлығы университетының (РУДН) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1982); Акрон университеты ҡарамағыдағы Хоҡуҡ мәктәбенең халыҡ-ара хоҡуҡ буйынса профессоры (1991); Гаагалағы Третейский суд палатаһының даими ағзаһы (1984-1995), космос хоҡуҡтары буйынса арбитр (2012).
Биографияһы
Владлен Верещетин Брянскиҙа 1932 йылдың 8 ғинуарында тыуа; 1954 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығы ҡарамағындағы Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ факультетын тамамлаған. Дүрт йылдан шул уҡ юғары уҡыу йорттоноң аспирантураһын «халыҡ-ара хоҡуҡтары» һөрәре буйынса тамамлай һәм 1959 йылда «Международно-правовой режим открытого моря (свобода судоходства, свобода рыболовства)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була.
1958 йылда СССР Фәндәр академияһы президиумы аппаратында хеҙмәткәр булып эшләй башлай — 1967 йылдарға тиклем аппаратта ҡала. 1967-1981 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы ҡарамағындағы Интеркосмос рәйесенең беренсе урынбаҫары булып эшләй; бер үк ваҡытта хоҡуҡи һорауҙар буйынса рәйестең кәңәшсеһе була. Һуңыраҡ, 1981-1995 йылдар араһында СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институты директор урынбаҫары вазифаһын биләй.
1976 йылда Верещетин «Международно-правовые проблемы сотрудничества государств в освоении космоса» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китте. 1982 йылда улпрофессор була; 1979-1982 йылдарҙа Мәскәү Патрис Лумумба исемендәге халыҡтар дуҫлығы университетында (РУДН) — халыҡ-ара тыныс космик хоҡуҡ саралары менән халыҡ-ара бәхәстәрҙе хәл итеү буйынса студенттарҙы махсус курстарҙа уҡыта. РУДН-да шул уҡ ваҡытта аспиранттарҙың эше менән етәкселек итә. РУДН дәүләт экзаменацион комиссияһы рәйесе булып тора.
СССР тарҡалғас, 1991 йылда, Верещетин Акрондағы америка Халыҡ-ара мәктәп хоҡуҡ университетында прфессор позицияһын биләй; бынан тыш, халыҡ-ара хоҡуҡ теорияһы һәм уның төрлө тармаҡтары буйынса лекциялар уҡый, Салоникиҙағы грек Халыҡ-ара хоҡуҡ һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтында лекциялар уҡый. Шулай уҡ итальян Европа университетында (Флоренция), американың Акрон һәм Миссисипи университеттарында һәм Британияның Данди университетында (Шотландия) уҡыта.
1985-1997 йылдарҙа Верещетин Совет халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы вице-президенты (артабан — Рәсәй халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы), ә 1984-1997 йылдарҙа — Советтарҙың БМО-ға булышлыҡ итеү ассоциацияһы (артабан — Рәсәй бмо-ға булышлыҡ итеү ассоциацияһы)вице-президенты була. 1978 йылдан алып 1995 йылдар араһында ул Халыҡ-ара йыһан хоҡуҡ институтының вице-президенты; 1995 йылда уның почетлы директоры була. 1977 йылда Халыҡ-ара академияһы астронавтика академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы, ә 1995 йылда — «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» исеменә лайыҡ була. 2006 йылда Верещетин Болгария фәндәр академияһының сит ил ағзаһы; Октябрь революцияһы (1981), Халыҡтар Дуҫлығы (1975) һәм «Почёт Билдәһе» (1967) ордендары менән бүләкләнгән. «Рәсәй юридик журналы» мөхәрририәт ағзаһы, «International Journal of Law European» редсовет ағзаһы, шулай уҡ — «Journal of Law Space» америка журналының һәм «International Journal of Law Chinese» ҡытай журналының мөхәрририәт ағзаһы.
Эштәре
Владлен Верещетин йөҙ алтмыштан ашыу ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора. Ул халыҡ-ара хоҡуҡтың төрлө өлкәләрендә эшләй; халыҡ-ара космик хоҡуҡтарҙа махсуслашҡан :
Железная (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тунаман-Охть-Юган
Тунаман-Охть-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Охть-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кевда
Кевда — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Атмисс йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янцзы
Янцзы́ (традицион ҡытай 長江 ябайлаштырған 长江 романлаштырыу Cháng Jiāng ҡытай теленең рус теленә транскрипцияһы Чанцзян,  — «Оҙон йылға» түбәнге ағымында ) — Евразияның иң оҙон һәм күп һыулы, тулы һыулылығы буйынса донъяла өсөнсө һәм оҙонлоғо буйынса дүртенсе урынды биләй. Ҡытай биләмәһе буйлап аға. Оҙонлоғо 6300 км, бассейны майҙаны — 1 808 500 км². Ҡөнсығыш Ҡытай диңгеҙенә ҡоя. Янцзы бассейны Ҡытай территорияһының яҡынса бишенсе өлөшөн биләй, йылға буйында илдең бөтә халҡының өстән бер өлөшө йәшәй. Хуанхэ менән бер рәттән, Янцзы Ҡытай тарихында, мәҙәниәтендә һәм иҡтисадында мөһим йылға иҫәпләнә. Үҫешкән Дельта Янцзы төбәге Ҡытайҙың 20 % тиклем эске тулайым продуктын етештерә. Янцзы йылғаһындағы «Өс тарлауыҡ» ГЭС-ы донъяла иң ҙур гидроэлектростанция булып һанала. Йылға Ҡытайҙың Көньяғы һәм Төньяғы араһында физик һәм мәҙәни бүлем һыҙығы булып тора.
Янцзы йылғаһында ике юҡҡа сығып барыусы төр йәшәй: ҡытай аллигаторы һәм ҡытай елпек балығы (веслонос) (2020 йылда юҡҡа сығыусы тип). Янцзы дельтаһы — аллигаторҙарҙың АҠШ-тан ситтә берҙән-бер йәшәү урыны.
Ҡытай халҡы Янцзыны, Хуанхэ кеүек үк, «әсә-йылға» тип атайҙар. Ҡытай теленә шулай уҡ «Янцзының артҡы тулҡыны алғы тулҡынды этәрә» тигән әйтеме ингән, ул образлы рәүештә иҫкенең яңы менән алмашыныуы ваҡытында кешенең йәки объекттың даими үҙгәреүен аңлата.
Географияһы
Янцзы сығанағы Тангланың Геладандун тауынан көнбайышҡа ҡарай, Тибет таулығының көнсығыш өлөшөндә диңгеҙ кимәленән 5600 м тирәһе бейеклектә урынлашҡан. Йылға үҙенең үрге ағымында Цзиньшацзян булараҡ билдәле, Цинхай провинцияһының көньяҡ өлкәләре аша аға, ә һуңынан көньяҡҡа борола һәм Сычуань менән Тибет араһында сик булып хеҙмәт итеп, Юньнань провинцияһына етә. Сино-Тибет тауҙарында урынлашҡан был үҙәндә бейеклектең төп ташланмаһы була — 5 мең метрҙан алып 1 мең метрға тиклем. Бында йылға бер нисә тапҡыр үҙ йүнәлешен үҙгәртә һәм Һикереүсе Юлбарыҫ тарлыуығы кеүек тәрән тарлауыҡтар барлыҡҡа килтерә. Йылға караптары навигацияһы Юньнань провинцияһының Шуйфу ҡала өйәҙенән башлана. Сычуань уйпатына йылғаға инеү урынында урынлашҡан Ибинь ҡала округына яҡыныраҡ, йылға 305 м бейеклеккә тиклем кәмей, ә Чунцин ҡалаһы эргәһендә йылғаның бейеклеге диңгеҙгә ҡарата 192 м тәшкил итә. Сычуань соҡоро аша ағып, Янцзыға эре Миньцзян һәм Цзялинцзян йылғалары ҡушыла, улар Янцзы йылаһының күләмен байтаҡҡа арттыра. 320-километрлы участкала, Чунциндан алып Ичанға тиклем, үҙенең матурлығы һәм ҡатмарлы навигацияһы менән билдәле булған тәрән тарлауыҡтарҙ аша аға, Янцзының бейеклеге 40 метрға тиклем кәмей. Артабан Ушань тауҙары аша үтеп, йылға Чунцин һәм Хубэй провинцияларының тәбиғи сиге булып хеҙмәт итә һәм данлыҡлы "Өс шарлауыҡ"ты («Санься») барлыҡҡа килтерә. Был районда донъяла иң ҙур гидроэнергетик ҡоролма «Санься» төҙөлгән.
«Өс тарлауыҡ» каньонын үтеп, Янцзы үҙәк һәм көнсығыш Хубэйҙың Цзянхань уйһыулығына инә. Бында ул күп һанлы күл һыуҙары менән туйына, иң ҙур күлдәрҙең береһе Хунань һәм Хубэй провинциялары сигендә — Дунтинху күле. Хубэйҙың баш ҡалаһы, Ухань ҡалаһында, Янцзы үҙенең иң ҙур ҡушылдығы — Ханьшуй йылғаһы менән ҡушыла.
Цзянси провинцияһының төньяҡ өлөшөндә Янцзы Ҡытайҙағы иң ҙур сөсө һыулы Поянху күле һыуҙарын ҡабул итә. Артабан йылға Аньхой һәм Цзянсу провинциялары аша аға, һәм, ниһәйәт, Шанхай янында Көнсығыш-Ҡытай диңгеҙенә ҡоя. Янцзының түбәнге ағымы Бөйөк Ҡытай тигеҙлегенең көньяҡ өлөшө аша үтә, унда йылға тармаҡтарға бүленә, шул уҡ ваҡытта төп үҙәненең киңлеге 2 һәм километрҙан ашыу була.
Көнсығыш-Ҡытай диңгеҙенә ҡойоуында 11 мең км² майҙанлы һәм 100 километрлы дельта барлыҡҡа килтерә. Дельтала һыу артыу бейеклеге 4,5 м етә, артыу тирбәлеүҙәре аҡманың кәмеү ваҡытында Датун гидрологик посына етә.
Исемдәре
Ҡытайҙың үҙендә Янцзы йылғаһының хәҙерге стандарт исеме — «Чанцзян» (长江), йәғни һүҙмә-һүҙ «Оҙон йылға». Борон ул (йәки, «Ши цзин ваҡытында», уның урта ағымы тик «Цзян» тип аталған(江); әлеге көндә «цзян» (江) һүҙе тимәк «йылға», күп эре йылғаларҙың атамаһының өлөшө булараҡ ҡулланылған (мәҫәлән, «Хэйлунцзян» — «Ҡара аждаһа йылғаһы», Амур йылғаһының ҡытай атамаһы).
Европа телдәрендә, шулай уҡ рус телендә лә киң таралған, «Янцзы» исеме (төрлө тел формаларында, мәҫәлән Yangtze), Европа әҙәбиәтендә Маттео Риччи китабында барлыҡҡа килә, һәм йылғаның түбәнге ағымы төбәктәрендә ҡулланылған (Янцзы(цзян) 扬子(江)) боронғо атамаһынан килеп сыға. Ҡытайҙың үҙендә хәҙер «художестволы» контекста, мәҫәлән Янчжоу ҡалаһындағы компаниялар атамаһында, йәки нанкин гәзитенең «» (киске Янцзы) исемендә осратырға мөмкин.
Йылғаның үрге ағымы өсөн бөгөнгө көнгә тиклем махсус атамалар бар. Мәҫәлән, Сычуань һәм Юньнанда, Миньцзян ҡушылдығы менән өҫтәрәк (Ибинь ҡалаһы янында) йылға Цзиньшацзян (金沙江) булараҡ билдәле, йәғни «алтын ҡомло йылға»; өҫтәрәк, Цинхай провинцияһында Тунтяньхэ (通天河), һүҙмә-һүҙ «күк аша үтеүсе йылға»；ә иң үргеһендә, Тангла тауҙарында Цинхайҙың көньяҡ-көнбайышында, Тотохэ йәки Улан-Мурэн булараҡ билдәле (ике атама ла — монгол сығышлы, «ҡыҙыл йылға» тигәнде аңлата). Тибетса Тунтяньхэ Дрэ-чу тип әйтелә (Drichu; Пржевальский Ды-чу тигән).
XIX быуат сығанаҡтарында Тотохэ өсөн йыш ҡына Мур-Усу (Murus ) атамаһы ҡулланылған. Бөтә Янцзы йылғаһы өсөн, һыуының тоноҡлоғона ҡарамаҫтан, күрәһең, Һары йылға (Хуанхэ) исеменә ҡаршы ҡуйып, шул ваҡыттағы Еропа әҙәбиәтендә йыш ҡына Зәңгәр йылға атамаһы ҡулланылған (Flumen Caeruleum). (Хәйер, башҡа авторҙар Blue River атамаһын был төбәктә рәсми булмаған Циншуй 清水 — «Үтә күренмәле һыу» атамаһы нигеҙендә Янцзының Сычуань ҡушылдығы Миньцзян йылғаһы өсөн генә ҡулланған ).
Тасуирламаһы
Тамағы янында йылғаның уртаса сығымы секундына 34 мең м³ тигеҙ, йыллыҡ аҡма 1070 км³ баһалана (донъяла 4-се урында). Янцзының ҡаты ағымы йылына 280 млн тоннанан ашып китә, был дельтаның тиҙ үҫешенә килтерә — 35-40 йыл эсендә уртаса 1 км. Йылғаның һары төҫө ҡатышмаларҙың күплеге менән аңлатыла.
Йылға режимы муссонлы, элек йәйге осорҙа Сычуань соҡоронда һыу кимәле 20 м, ә тигеҙлек өлөштәрендә 10-15 м тиклем күтәрелгән. Диңгеҙ һыуы ҡалҡыуы тамағынан йылға буйлап 700 км йәйелә (Цзюцзян ҡалаһына тиклем). Элек емергес йыш һыу баҫыуҙарынан һаҡланыу өсөн 2,7 мең км оҙонлоҡтағы дамбалар системаһы төҙөлгән. Билдәле кимәлдә һыу баҫыу көсөн Поянху һәм Дунтинху күлдәре кәметә, улар Янцзының ирегән һыуҙарының ҙур күләмен ҡабул итә. Көслө ташҡындар 1870, 1896, 1931, 1949, 1954, 1998, 2010 һәм 2016 йылдарҙа була.
Йылға һыуҙары, бигерәк тә Сычуань соҡоро территорияһында һәм түбәнге ағымында дөгө баҫыуҙарын һуғарыу өсөн киң файҙаланыла.
Янцзы — Ҡытайҙың төп һыу магистрале. Суднолар йөрөү участкаһы Сино-Тибет тауҙары итәгенән башлана һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙенә тиклем 2850 километрға һуҙыла. 10 мең тонна ауырлыҡтағы диңгеҙ караптары Ухань ҡалаһына тиклем бара ала. Янцзы бассейны һыу юлының дөйөм оҙонлоғо 17 мең километрҙан ашыу. Йылға донъялағы иң тығыҙ һыу юлдарының береһе булып тора. 2005 йылда йөк ташыу күләме 795 миллион тоннаға еткән.
Ҡытай яры буйлап, Янцзыны Хуанхэ менән тоташтырған Бөйөк канал урынлашҡан. Бынан тыш, 2002 йылдан башлап Ҡытай Янцзы бассейнынан Хуанхэға көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай һыу күсереү буйынса проектты тормошҡа ашыра башланы.
Уртаса йыллыҡ һыу ағымы
Йылға ағымы Көнсығыш Ҡытай диңгеҙе тамағынан 511 км алыҫлыҡта урынлашҡан Датун ҡалаһында 64 йыл дауамында үлсәнә (1923—1986).
Датунда ошо осорҙа күҙәтелгән уртаса йыллыҡ аҡма, һыубүлгестә  тәшкил итә. Был өлкә йылғаның һыу йыйыу дөйөм майҙанынан 95 % тәшкил итә, һәм аҡма был урында тамағындағы аҙаҡҡыһынан аҙға ғына айырыла. Уртаса йыллыҡ аҡманың яртыһынан күберәге июнь айынан сентябргә тиклем осорға тура килә. Уртаса йыллыҡ аҡма күләме XX быуатта, Ҙур Рәсәй энциклопедияһында 900 км³ баһалана, ә үлсәнгән өйөмдәр аҡмаһы йылына 350—500 млн тонна тәшкил итә.
Датун ҡалаһында күҙәтеүҙәрҙең оҙайлы осоро дауамында теркәлгән һыуҙың максималь сығымы 84 200 м³/сек тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта минималь һыу сығымы 1110 м³/сек була.
Тарихи мәғлүмәттәр
Янцзының түбәнге ағымы ярҙарында көньяҡ Ҡытайҙың цивилизацияһы барлыҡҡа килә. Өс тарлауыҡ районында 27 мең йыл элек кеше эшмәкәрлегенең дәлилдәре табылған. Яҙғы һәм көҙгө ваҡыттарҙа Янцзының көнбайыш өлөшөндә Шу батшалығы урынлаша, Чу батшалығы йылғаның үҙәк өлөшөн биләй, ә У һәм Юэ батшалыҡтары йылғаның тбәнге ағымында урынлаша. Хуанхэ йылғаһы районы шул саҡта байыраҡ һәм үҫешкәнерәк булһа ла, Янцзының йомшаҡ климаты игенселек өсөн уңайлы булған.
Хань династияһынан башлап Янцзы йылғаһы төбәгенең иҡтисади әһәмиәте үҫешә башлай. Чэндуҙан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай ирригация системаларын төҙөү (шул иҫәптән данлыҡлы Дуцзянъянь системаһы) был осорҙа игенселек эффектлылығын күтәрә. Беҙҙең эраның I быуатында Янцзы һәм Хуайхэ араһында үҙәнгә император У-ди тарафынан аувьет ҡәбиләләре күсерелә.
Тарихи Янцзы, уны аша сығыу ҡатмарлы булғанлыҡтан, бер нисә тапҡыр төньяҡ һәм көньяҡ Ҡытай араһында сик булып тора. Йылға буйында күп алыштар үтә, шул иҫәптән беҙҙең эраның 208 йылында Өс Батшалыҡ дәүерендә данлыҡлы Ҡыҙыл Ҡаялар янындағы һуғыш үтә.
1926 йылдың 16 октябрендә Янцзы йылғаһында, Клукиангтан алыҫ түгел, ҡытай транспорт судноһы шартлай; фәжиғәнең ҡорбандары 1200 кешенән арта.
Быуалары
2013 йылға ҡарата Янцзы йылғаһында ике быуа бар: «Өс тарлауыҡ» һәм «Гэчжоуба». Өсөнсөһө «Силоду» төҙөлә. Тағы ла өс быуа проектлау стадияһында.
Күперҙәр һәм тоннелдәр
1957 йылға тиклем йылғаның бөтә дауамында Ибиндән алып Шанхайға тиклем бер ниндәй ҙә күпер булмай. Бер нисә мең йыллыҡ дауамында Янцзы аша берҙән-бер сығыу ысулы борам була. Ҡайһы бер осраҡта бындай сәйәхәт хәүефле; был турала 1945 йылдың 15 октябрендәге «Чжунаньлунь» борамының һәләкәте дәлилләй, унда 800-ҙән ашыу кеше һәләк була.
Оҙаҡ ваҡыт йылға төньяҡ һәм көньяҡ Ҡытайҙы айырып торған етди географик кәртә булып тора. XX быуаттың беренсе яртыһында Пекиндан Гуанчжоуға йәки Шанхайға тимер юлы менән барыусы пассажирҙар, поездан төшөргә һәм Янцзыны борам аша сығып, аҙаҡ билдәләнгән нөктәгә тиклем барған башҡа поездарға ултырырға мәжбүр була.
1949 йылда Ҡытай Халыҡ Республикаһы ойошторолғандан һуң, совет инженерҙары Ухань ҡалаһында күперҙе проектлауҙа һәм төҙөүҙә ярҙам итә, күпер 1955 йылдан 1957 йылға тиклем төҙөлә. Был ҡоролма Янцзы аша беренсе күпер була. Түбән ағымға килгәндә, тағы бер берләштерелгән күпер Нанкинда барлыҡҡа килә; уның төҙөлөшө 1968 йылда — Советтар Союзы һәм Ҡытай араһында тарҡалыу һөҙөмтәһендә сит ярҙамһыҙ төҙөлә. Бынан тыш, тимер юл-автомобиль күперҙәре Чжичэн һәм Чунцинадагы (1971 һәм 1980 йылдар) йылға ярҙарын тоташтыра.
Яңы күперҙәр төҙөү барышы 1980 йылдарҙа һүлпәнәйә һәм тик тиҫтә йылдар үткәс яңынан башлана. XIX быуат башына Цзюцзянда күпер төҙөлә (1992), шулай уҡ Ухандә икенсе күпер төҙөлә. 2005 йылға Янцзы йылғаһын йәмғеһе 56 күпер һәм бер тоннель киҫеп үтә, 2015 йылға күперҙәр һаны 81, ә тоннелдәр 5-кә тиклем арта. Йылға аша донъялағы иң ҙур аҫылмалы һәм вант күперҙәре төҙөлә: Цзянъинь күпере (1385 метр, 1999 йылда асыла), Жуньян күпере (1490 метр, 2005 йылда асыла), Янло күпере (1280 метр, 2007 йылда асыла), Сутун күпере (1088 метр, 2008 йылда асыла), Инъучжоу күпере (3420 метр, 2014 йылда асыла). Әүҙем төҙөлөштәр һуңғы йылдарҙа ла дауам итә: тик Ухань ҡалаһында ғына йылға ярҙары хәҙер һигеҙ күпер һәм ике метро тоннеле менән тоташҡан.
Вәлитов Нәжип Хатмулла улы
Нәжип Хатмулла улы Вәлитов (1936 йылдың 15 февралендә, СССР, РСФСР, Башҡорт АССР-ы, Кушнаренко районы, Ҡарасайылға ауылында тыуған — 2008 йылдың 3 октябрендә вафат булған, Өфө ҡалаһы, Башҡортостан Республикаһы) химик, физик-химик, Рәсәй Федерацияһы, XX, XXI быуат ғалимы, технология, етештереүҙе ойоштороу белгесе, уйлап табыусы һәм педагог.
Биографияһы
Нәжип Хатмулла улы Вәлитов 1936 йылдың 15 февралендә Башҡорт АССР-ы Кушнаренко районы Ҡарасайылға ауылында (РСФСР, СССР) тыуған — 2008 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында, Башҡортостан Республикаһы вафат булған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Нәжип Хатмулла улы нефть химияһы, химия, катализ, биохимия, физика, астрономия буйынса 129-ҙан ашыу фәнни хеҙмәттәр, 4 хеҙмәте йыйынтығы, Башҡортостанда һәм Рәсәйҙә нефть технологияһын үҙгәртеп ҡороу буйынса 2 фәнни программа авторы, 23 патент һәм яңы асыштарҙың авторлыҡ танытмаһы эйәһе. Атом һәм молекулалар, иретмәләр һәм шыйыҡсалар төҙөлөшө, нефть химияһы һәм катализ, нефтте химик эшкәртеү, электромагнит һәм гравитацион ҡырҙарының көс һыҙығы өлкәһендә ҙур физик-химик ғалим. Шәхсән үҙе тапҡан күренештәрҙе файҙаланып, 80-се йылдарҙағы хаҡ менән нефть химияһының йылына 20 миллион иҡтисади һәм көнәркәш булырлыҡ 9 технологияһын индергән. СССР Юғары аттестация комиссияһы рәйесе һәм Халыҡ-ара Национальная технологическая инициатива НТИ үҙәге уның докторлыҡ диссертацияһын унынсы биш йыллыҡтағы иң ҡиммәт хеҙмәт тип танылған, донъя һәм ватан фәненә тос өлөш индергән хеҙмәт тип танылған. Үҙе тапҡан күренештәрҙе файҙаланып, ул БДУ-ла нефть эшкәртеү һәм нефть химияһының катализаторҙарҙы ҡулланған 18 процесын әҙерләгән, 1997 йылда шуларҙың икеһе сәнәғәткә индерелгән. Ул эшләгән 18 процестар барыһы ла донъя күләмендә һәм сит илдәрҙә лә индерерлек.
Вәлитов ниндәйҙер берҙәм юғары көс тураһында
Башҡорт дәүләт университеты профессоры Нәжип Вәлитов — донъяға танылған химик. Тәүҙәрәк ғалим дин ғилеменән алыҫ торған һәм фәҡәт фән мәсьәләләре менән генә шөғөлләнгән булған. Еconet.ru. ресурсы яҙғанса, монографияһы донъя күргәс, барыһы ла үҙгәргән.
Был фәнни хеҙмәт. Фәнни мөхиттә генә түгел, ә бар донъяның рухани лидерҙары араһында оло тлҡынланыу тыуҙырҙы. Хәҙер был хеҙмәт донъяның 12 илендәге 45 ғилми китапханаһында, шул иҫәптән АҠШ-та, Бөйөк Британияла, Францияла, Японияла һ. б. һаҡлана. Был монографияның шунда, Вәлитов ҡәтғи формулалар теле менән Ғаләмдәге бөтә объекттар, араларында ятҡан алыҫлыҡҡа ҡарамай, үҙ-ара йәшен тиҙлегендә бәйләнешле хәрәкәт итә. Быға саҡлы яҡтылыҡ тиҙлегенән дә артыҡ тиҙлек менән бер нимә лә үҙ-ара тәьҫир итешә алмай, тип иҫәпләнгән. Профессорҙың үҙенең һүҙҙәре буйынса, был Ғаләмдә ниндәйҙер бер берҙәм юғары көс барлығын раҫлай.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, үҙенең эше өсөн Вәлитов Ватикандан — Рим Папа исеменән рәхмәт хаты алған. Бынан һуң профессор Ҡөрьән, Тәүрат һәм Тораны ҡабаттан уҡып сыҡҡан һәм уларҙың оҡшашлығына хайран ҡалған. «Бөтә Аллаһы тәғәлә тураһында — барыһын да күреүсе һәм барыһын да ишетеүсе, тип әйтелә. Атеист ғалимдар иң тәүҙә тап ошо моментты тәнҡитләгәндәр. Һәм улар, Ғаләмдәге өлөшсәләрҙең үҙ-ара бәйләнешенә мөмкинлек биргән яҡтылыҡ тиҙлегенең сиге бар, тип һылтанғандар. Уларҙың логикаһы буйынса, был кеше эшләгән бар ғәмәлдәрҙе лә Аллаһы тәғәлә шул арала ишетә лә, күрә лә алмай тигәнгә нигеҙ булып тора. Хәҙер инде, Йыһан өлөшсәләренең, бер-береһенән айырған араларының алыҫлығына ҡарамай, үҙ-ара бәйләнеше шундуҡ башҡарыла, тип раҫланғас, бөтә нәмәне үҙенә буйһондорған ниндәйҙер бер оло көс бар тип әйтеп була. Нисек: Донъя аҡылы, Аллаһы тәғәлә, тип атаһаң да була. Бының менән асылы үҙгәрмәй»  — тип яҙған профессор Вәлитов.
Был раҫлау сәбәпле төрлө фекерҙәр барлыҡҡа килә. Леонид Д. бына нимә яҙа (14.12.2017) … Вәлитов теорияһы термодинамиканың 12 законын, химияның 20 бүлеген, физиканың 28 бүлеген, механиканың 40 бүлеген кире ҡаға. Ҡыҙыҡ. Ә термодинамиканың 12 законы, химияның 20 бүлеге, физиканың 28 бүлеге, һәм механиканың 40 бүлеге менән тағы ҡайҙалыр танышырға мөмкинме? Мин башҡа белем системаһында уҡығанға оҡшағанмын ахыры… Тимәк, Алла беҙҙең һәр бер уйҙы белә? Эйе. Бөтә нәмәне лә буйһондороусы көс бар, тимәк. Беҙ уны Господь, Аллаһы тәғәлә, Донъяуи зиһен тибеҙ. Мәғәнәһе үҙгәрмәй. Һәм донъяла, объекттар ҡайҙа ғына булмаһын, уларҙың үҙ-ара килешеп эш итеүе, бәйләнешле хәрәкәте тиҙ арала барлыҡҡа килә. Аллаһы тәғәлә беҙҙең уйҙарҙы матди булғанға белә тип раҫлап ҡына булмай, Ул сикһеҙ ҡөҙрәткә эйә!
Алексей Кваснюк тигән кеше бына нимә тип әйткән (25.12.2017) Әгәр ҙә беҙ бер протондың ғына локалләшкән болотон ҡараһаҡ — Шредингер тигеҙләмәләренә ярашлы, ул ваҡыт үтеү менән арауыҡҡа «тараласаҡ». Әгәр ҙә беҙ протонды тын ятыусы «классик, зарядланған нөктә» тип тасуирлаһаҡ — был нөктәнән алыҫ арауыҡта ятҡан электростатик ҡыр Кулон буйынса тасуирланыр ине. Һәм әгәр ҙә был зарядланған нөктә тирбәлә башлаһа — электромагнит тулҡындар нурланышы булыр ине. Әгәр ҙә макроскопик ҡыр «сикһеҙ шәп» үҙгәрһә — бер ниндәй ҙә электромагнит тулҡын булмаҫ ине. Әммә бөтә электродинамика Максвеллға ҡоролғас — тимәк, Вәлитов бер аҙ «шаярта». Ярай инде, индустар һәм мосолмандар (Ҡөрьән, ведалар) аҙашыуҙары. Ләкин «үҙенең хаҡлылығын» дәлилләү өсөн хатта Хәҡиҡәт — Тәүратҡа һылтаныуҙан да баш тартмай!
Һылтанмалар
* ғалим Нәжип Вәлитовтың 80 йәшенә ҡарата * [http://ufa.bezformata.ru/listnews/uchenie-bashkortostana-nazhip-valitov/43633272/ Өфө. Башҡортостан ғалимдары. Нәжип Вәлитов] * [http://www.logoslovo.ru/forum/all/topic_16992/ Таҙа интернет. Нәжип Вәлитов]
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
«Нуклеин кислоталары» (атама латинса «нуклеус», йәғни ядро, һүҙенән килеп сыҡҡан) — күҙәнәктә нәҫел билдәләренең һаҡлау һәм тапшырыуҙа үҙәк ролде уйнаусы матдәләр. Улар тәүтапҡыр күҙәнәк ядроларында табылған; рибонуклеин кислотаһы, нуклеин кислоталарының береһе, хайуан һәм үҫемлек күҙәнәктәре цитоплазмаһының состав өлөшө.
Нуклеин кислоталарының биологик әһәмиәте ифрат ҙур. Билдәле булыуынса, һәр күҙәнәк инә күҙәнәктең бүленеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Бала күҙәнәк инә күҙәнәктең үҙсәнлегем ала. Күҙәнәктең үҙсәнлектәре башлыса уның аҡһымдары менән билдәләнелә. Нуклеин кислоталары күҙәнәктә аҡһымдарҙы тап инә күҙәнәктәгесә итеп синтезлауҙы тәьмин итә.
Нуклеин кислоталарының ике төрө бар: дезоксирибонуклеин кислотаһы (ДНК) һәм рибонуклеин кислотаһы (РНК).
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)  — регуляр булмаған биополимер, полинуклетид.
Ленин һәйкәле (Рига)
'''В. И. Ленин һәйкәле''' 1950 йылда  Совет Латвияһының баш ҡалаһы үҙәгендә  — Ригала, элекке леин урамы һәм Киров урамы  (хәҙер Элизабетес) киҫелешендә  урынлашҡан. 1991 йылда һүтеп алына
Монумент авторҙары: архитектор — Эрнест Шталберг, скульптор — Боголюбов Вениамин һәм Владимир Ингал.
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеотидтар бер - береһенән азотлы нигеҙ буйынса ғына айырылалар:пиримидиндар төркөмөнән —Цитозин менән Урацил; пуриндарҙан — аденин менән гуанин.
РНК структураһы ДНК структураһына оҡшаш. РНК, ДНК кеүек үк, полинуклеотид, әммә ДНК-нан айырмалы рәүештә, РНК молекулаһы ( күпселек осраҡта) бер сынйырлы.
Ленин һәйкәле (Рига)
Һәйкәл тарихы
Монумент Латвия баш ҡалаһының үҙәк бульварында Азатлыҡ һәйкәленең ҡаршыһында, хәҙер Латвия Республикаһы ның Министрҙар кабинеты урынлашҡан хакимиәт бинаһынан алыҫ түгел ҡуйыла.
Пьедесталы ҡыҙыл төҫтәге «Шрокшин кварциты»  — юғары класлы ҡоролмалар өсөн ҡулланыла торған материал менән көпләнә. Бындай кварцит 1937 йылда (Париж) һәм 1939 йылда (Нью-Йорк) Бөтә донъя күргәҙмәләрендә СССР павильондарында, шулай уҡ Мәскәү метрополитены станцияларында ҡулланыла. В. И. Ленин һәйкәлен асыу тантанаһы 1950 йылдың 20 июлендә, Латвия Совет Социалистик Республикаһын  иғлан итеүҙең унынсы йыллығы алдынан үтә (21 июль).
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Рибонуклеин кислотаһы (РНК)
Шулай итеп, ДНК һәм РНК араһында өс төп айырма бар:
Рибонуклеин кислотаһының төрҙәре
Күҙәнәктә РНК-ның бер нисә төрө бар. Улар бөтәһе лә аҡһымды синтезлауҙа ҡатнаша.
Ленин һәйкәле (Рига)
Һәйкәл тарихы
Совет традицияһы буйынса, ҡырҡ йыл буйы тиерлек, дәүләт байрамдары  һәм иҫтәлекле даталар көнөндә  ҡала халҡы  һәйкәлгә  сәскәләр килтерә. Сәскәләрҙе архитеткор тарафынан махсус тантаналы ваҡиғалар өсөн булдырған ҡыҙыл гранит пьедесталдың киң   майҙансығына һалалар.
1991 йылдың 25 авгусында һәйкәл  һүтеп алына. . Әлеге ваҡытта һүтеп алынған ваҡытта зыян күргән скульптура Рига ҡалаһы ситендәге келәттәрҙең береһендә һаҡлана.
Акша (Теша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Шалдинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Итюгас
Итюгас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нуртдинов Руслан Наил улы
Нуртдинов Руслан Наил улы (30 март 1980 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һул һөжүмсе. Өфө хоккейы тәрбиәләнеүсеһе.
Карьераһы
Руслан Нуртдинов профессиональ карьераһын 1997 йылда тыуған ҡалаһы Өфөнөң «Салауат Юлаев» хоккей клубы составында башлай. 2001 йылда Петербург СКА-һы менән контрактҡа ҡул ҡуя. 2002/2003 йылдар миҙгелен Череповецтың «Северсталь» хоккей клубында үткәрә. Был миҙгел клуб тарихында иң уңышлыһы була — череповсылар финалда Ярославль ҡалаһының «Локомотив»ынан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай, ә Руслан үҙе ҡатнашҡан 62 матчта 38 (20+18) мәрәй йыя. Был уңыштан һуң спортсы Ҡазандың «Аҡ барыҫы» менән контракт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә, шул уҡ йылда ул Рәсәй беренселегендә бронза миҙал яулай.
2004/2005 йылдар миҙгеле Руслан өсөн бик уңышлы булмай. Уны Руслан «Салауат Юлаев» составында башлай, әммә миҙгел уртаһында Череповецҡа ҡайта. Шуға ҡарамаҫтан, был миҙгел тамамланыу менән үк Нуртдиновҡа Магнитогорскиҙың«Металлургынан» тәҡдим була, һәм форвард уны кисекмәҫтән ҡабул итә. Уралда ике бик уңышлы йылдан һуң, 2007 йылда Руслан, ил чемпионы сифатында, Магнитогорскиҙы ташлап китә һәм Өфө клубына кире ҡайта, клуб составында шул уҡ миҙгелдә яңынан Суперлигала алтын яулай.
Әммә һәр миҙгел һайын Нуретдиновтың һөҙөмтәлелеге кәмей, һөҙөмтәлә 2010 йылдың йәйендә уйынсы «Торос» Юғары лига клубына китә. Шуға ҡарамаҫтан, бер аҙна үтеүгә Русландың Хабаровск ҡалаһының «Амуры» менән контрактҡа ҡул ҡуйыуы тураһында иғлан ителә, уның составында 2010/11 миҙгелендә ул үткәрелгән 50 уйында 12 (8+4) мәрәй йыя. 2011 йылдың 15 июнендә Нуртдинов Череповецҡа ҡайтырға ҡарар ҡабул итә, «Северсталь» менән бер йыллыҡ килешеү төҙөй.
2011/12 миҙгелендә Руслан Череповец клубы составында 53 уйын үткәреп, үҙ иҫәбенә 22 (14+8) һөҙөмтәле балл яҙҙыра. 2012 йылдың 1 июнендә «Северсталь» етәкселеге уйынсы менән килешеүҙе тағы бер йылға оҙайтырға ҡарар ҡабул итә.
Халыҡ-ара ярыштарҙа
Рәсәй йыйылма командаһы составында Руслан Нуртдинов 1998 йылда Европа юниорҙар чемпионатында ҡатнаша. Был турнирҙа Руслан команда менән бергә, уҙғарылған 6 матчта 1 (1+0) мәрәй йыйып, бронза призер була. Шулай уҡ Нурттдинов 2002/03 һәм 2003/04 миҙгелдәрендә Еврохоккейтур этаптарында йыйылма команда өсөн сығыш яһай.
Әжәк
Әжәк (Азяково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 267 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вәлит (исем)
Вәлит — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Вәлит исеме бар.
Этимология
Вәлит исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән: ир бала; нәҫел, тоҡом тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Илембәтов Вәлит Хәлит улы (1 ноябрь 1956 йыл) — һөйләү жанры артисы, филолог, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2002). Филология фәндәре кандидаты (1998).
Фамилияла
Вәлитов Заһир Суфиян улы (1 ноябрь 1940 йыл — 17 февраль 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (2000) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).
Вәлитов Нәжип Хәтмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — ғалим-химик-технолог, 1987—2003 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Химия фәндәре докторы (1978), профессор (1985). СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы (1981), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) ордендары кавалеры.
Вәлитов Ишбулды Ғиниәт улы (13 май 1935 йыл — 12 февраль 2013 йыл) — әҙәби тәнҡитсе. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1973). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1995), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1979). Ғәли Ибраһимов (1998) һәм Зәйнәб Биишева исемендәге (2001) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1981).
Вәлитов Октябрь Кәли улы (25 октябрь 1934 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Вена халыҡ-ара университетының (Австрия) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2009). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008). Нефтекама ҡалаһының һәм Яңауыл районының почётлы гражданы.
Вәлитов Нәжип Хатмулла улы (15 февраль 1936 йыл — 3 октябрь 2008 йыл) — химик, физик-химик, Рәсәй Федерацияһы, XX, XXI быуат ғалимы, технология, етештереүҙе ойоштороу белгесе, уйлап табыусы һәм педагог.
Вәлитов Илдус Ғәләметдин улы (20 сентябрь 1947 йыл — 1 июль 2000 йыл) — график, архитектор. 1980 йылдан СССР Архитекторҙар союзы, 1995 йылдан Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
Вәлитов Раил Бәкер улы (18 ғинуар 1940 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), техник фәндәре докторы (1973), профессор (1976). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1984) һәм атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1981). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1985).
Ауылдар
Вәлит (Күгәрсен районы) (Валитово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Вәлит (Хәйбулла районы) (Валитово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Табаҡат
Табаҡат (طبقات; «табаҡ» һүҙе күплектә; «быуын»,"ҡатлам") — билдәле бер ваҡыт арауығында йәшәгән кешеләр — «быуындар биографияһы».
Тарихы
Хәҙис белгесе Ибн әс-Сәләх (1181—1245) фекеренсә, бер табаҡҡа «бер-береһенә оҡшаш», «бер иш» кешеләрҙе берләштерәләр (әл-ҡәүем әл-мүтәшәбихүн). Шулай итеп, алмаш-тилмәш килгән «ҡатламдар», йәки «быуындар», кешеләр төркөмөн табаҡат тип атарға мөмкин. Ғәрәп тарихнамәһендә табаҡат тип биографик жанрҙың айырым тармағы атала, унда материал хронологик яҡтан, быуындар буйынса, иң тәүгеләренән (сәхәбәләрҙән) башлап һуңғыларына (тәбиғиндәр, тәбиғ-тәбиғиндәр һ.б.) тиклем урынлашҡан. Материал Ғәрәп хәлифәлегенең ҡалаларына, айырым урындарына һәм провинцияларына бүленә алған. Табаҡат әҙәбиәте хәҙистәрҙе өйрәнеү ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән, иснәдтең ысынбарлыҡ дәрәжәһен билдәләү өсөн белешмә ролен үтәгән.
Үҫеше
Табаҡат тибындағы иң иртә әҫәрҙәрҙең береһе булып ибн Сәғд әл-Бағдадиҙың (784—845) Китаб әт-Табаҡат әл-Кәбир тигән хеҙмәте һанала, унда 4250 хәҙис тапшырыусының (рауи) биографияһы бар. Ислам диненең тәүге осоронда табаҡат башлыса мөхәддис һәм фаҡиһтарға бағышланған. Мәҙәни һәм фәнни үҫеш талаптары артабан төрлө быуын, һөнәр кешеләренең: шағирҙар, вәзирҙәр, табиптар, вәғәзселәр, ҡарыйҙар, фаҡиһтар, суфыйҙар һәм башҡалар тураһында хронологик сериялар барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә табаҡ һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар, шуларҙың береһе тап нәшер итеү менән бәйле - баҫма әйберҙе, китапты үлсәү берәмеге булып тора. Һис шикһеҙ, бында тарихи бәйләнеш бар. "Табаҡ та ғына табаҡ, ай, аҡ ҡағыҙ Буранбайҙың яҙған хаттары" (башҡорт халыҡ йыры Буранбай)
Цакона күпере
Цакона аркалы күпере (Τοξωτή Γέφυρα Τσακώνας) — донъялағы иң ҙур күп аралыҡлы күперҙәрҙең береһе. Грецияла, Мегалополис янында урынлашҡан һәм Цакона үҙәне аша һалынған. Һуңғы бер нисә тиҫтә йыл дауамында бихисап ер шыуыуы күҙәтелгән хәүефле районда урынлашҡан.
Күперҙе төҙөү
Аркалы күперҙең оҙонлоғо 490 метрға барып етә. Был күпер Парадезия — Цакона и Триполис — Каламата транпорт йүнәлешен төҙөү сылбырында иң һуңғы эш булып тора. Төҙөлөштө Греция Хөкүмәте булышлығы менән консорциум «Мореас» башҡарған. Күпер проектының авторы архитектор Никодс Донас булған, ул уны «Ҡыйыулыҡ» тип атаған. Харилаос Трикупис күперенән һуң Цакона аркалы күпере Грецияла иң ҡатмарлы инженер проектарының береһе тип иҫәпләнгән.Төҙөлөш барышында барлыҡҡа килгән проблемаларға бәйле проект хаҡы 94 миллиондан 131,4 миллион евроға тиклем артҡан.
Йомадиәл әүүәл
Йомадиәл әүүәл  — һижри иҫәп менән йылдың бишенсе айы.
Тройштедт
Тройштедт (Troistedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 197 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 354 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99438 һәм автомобиль коды — AP.
Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы
Хәкимов Рәмил Ғәрәф улы (13 июнь 1932 йыл — 29 июнь 1999 йыл) — Башҡортостандың рус телендә ижад иткән яҙыусыһы, публицист, тәржемәсе. 1964 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1976).
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Рәмил Хәкимов Өфө ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. 1954 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Башҡорт дәүләт университеты) рус теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған. 1954—1956 йылдарҙа «Советская Башкирия» (бөгөнгө «Республика Башкортостан») гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, 1956—1960 йылдарҙа «Ленинец» (бөгөнгө «Молодёжная газета») гәзитендә пропаганда бүлеге мөдире, редактор урынбаҫары булып эшләй. Был осорҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының бюро ағзаһы итеп һайлана. Һуңынан ул профессиональ кимәлдә әҙәби ижад — поэзия, тәржемә һәм публицистика менән шөғөлләнә. Оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан 1999 йылдың 29 июнендә Өфөлә вафат була, ҡаланың мосолман зыяратында ерләнгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Дәртле йәшлеге осоронда, үҙған XX быуаттың 50-се йылдары башында шиғыр яҙа башлаған Рәмил Хәкимов әҙәбиәткә ныҡлап 60-сы йылдарҙа рус телендә ижад итеүсе шағир булараҡ килә. Уның «Сердце на ладони» тип исемләнгән беренсе китабы 1963 йылда донъя күрә. Заманы өсөн көнүҙәк булған шиғыр һәм поэмаларында гражданлыҡ тауышы һәм юғары хистәр өҫтөнлөк итә. Артабан уның тағы ла «Голос космоса и колосьев» (1969), «Достать себя» (1974) һәм «Верность времени» (1974) тип аталған шиғыр һәм поэмалары тупланған йыйынтыҡтары Өфөлә Башҡортостан китап нәшриәтендә (бөгөн «Китап» нәшриәте) баҫыла, ә «Протуберанцы Земли» исемле шиғырҙар тупланмаһы Мәскәүҙә «Молодая гвардия» нәшриәтендә сыға. Был йыйынтыҡтар башҡорт, ҡазах, яҡут, литва, грузин, фин һәм венгр телдәренә тәржемә ителгән. Әҙип, оҙаҡ йылдар һәм әүҙем эшләп, үҙен оҫта тәржемәсе итеп тә таныта. Ул бигерәк тә оло һәм урта быуын башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрен рус теленә ауҙарыуға күп көс һала. Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең «Европа — Азия» шиғри циклын, «Йылмайыу» — көнсығыш әкиәтен рус уҡыусыһына беренсе булып Рәмил Хәкимов еткерә. Билдәле яҙыусы Динис Исламовтың башҡорт прозаһында күренекле урын алып торған «Мәскәү юлы» романын да руссаға 1974 йылда тәүгеләрҙән булып Рәмил Хәкимов тәржемә итә. Бынан тыш ул Фәрит Иҫәнғоловтың «Батырҙар утрауы» повесын (1968), Баязит Бикбай һәм Хәким Ғиләжев әҫәрҙәрен тәржемәләй.
Рәмил Хәкимов кино, радио һәм телевидение өсөн сценарийҙар яҙыуҙа ла даими һәм әүҙем ҡатнаша. Уның «Здравствуй, Уфа!» (1962), «Преображенный край» (1965), «Степной батыр», «Башкирский кумыс», «Әнәс Асаевҡа — 60 йәш» (1991) һәм башҡа телефильмдәре тамашасы һөйөүен урынлы яуланы. Рәмил Хәкимов үҙен емешле публицист итеп тә танытты. Ул күп йылдар КПСС-тың төп баҫмаһы булған «Правда», шулай уҡ СССР ваҡытында илебеҙҙең бар тарафтарында ҙур популярлыҡ яулаған «Литературная газета» һәм «Комсомольская правда» гәзиттәре, «Огонек» һәм «Дружба народов» үҙәк журналдары менән хеҙмәттәшлек итә, Советтар Союзы буйлап ижади командировкаларға даими йөрөй. Уларҙың натижәһендә үҙәк матбуғатта Азербайджан, Әрмәнстан, Грузия, Карелия һәм Яҡутстан тураһында ҡыҙыҡлы һәм йөкмәткеле очерктар баҫтыра, илебеҙҙең иң көслө һәм әүҙем очерк яҙыусыларының береһе булып таныла. Әлбиттә, тыуған республикаһына оло ихтирам һәм һөйөү менән ҡараған Рәмил Хәкимовтың төп темаһы — ҡояшлы Башҡортостан, уның хеҙмәт һөйөүсән күп милләтле халҡы менән төрлө яҡлы сәнәғәте һәм ауыл хужалығы ҡаҙаныштары. Авторҙың бер-бер артлы Мәскәүҙә донъя күргән публицистик йыйынтыҡтары — «Книга о Башкирии» (1964), башлыса «Правда» гәзитендә һәм «Огонёк» журналдарында баҫылған төрлө жанр әҫәрҙәре һәм яңы ижад өлгөләре ингән «Мост» (1973), «Сабантуй» (1975), «Радостный мир» (1975) — һәм 1967 йылда Өфөлә нәшер ителгән «Здесь Азия встречается с Европой» китабы нәҡ беҙҙең республиканың киң ҡырлы бай тормош-көнкүрешен бөтә ил уҡыусыһына алып сыҡты. Рәмил Хәкимов бер нисә тапҡыр «Огонек» һәм «Дружба народов» журналдарының, «Комсомольская правда» гәзитенең йыллыҡ лауреаты булды.
Ҡәләм оҫтаһы тыуған Башҡортостанының әҙәби образын бик оҫта һәм матур сағылдырыу өсөн бар тырышлығын һалған һәм шуға ла әҙип ижадында үҙенсәлекле урын алып торған «На семи дорогах» китабы 1974 йылда Мәскәүҙә донъя күрә. Ул — республикабыҙ тураһында күп мәғлүмәтте дөйөмләштереп бергә туплаған документаль һәм бер үк ваҡытта әҙәби ижад емеше: баҫмала Башҡортостан тарихы боронғо яҙмаларҙа телгә алыныуҙан башлап революция ваҡиғаларына тиклем бик йәнле һүрәтләнә. Республикабыҙҙың бөгөнгө хәл-тормошо, күп төрлө һөнәр эйәләре араһында хеҙмәт алдынғылары булып танылған замандаштарыбыҙҙың сағыу образдары — ысын мәғәнәһендә публицистиканың матур өлгөһө. Был китабы өсөн Рәмил Хәкимовҡа 1976 йылда Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев премияһы бирелеүе бер ҙә юҡҡа түгел.
Публицист һәм тәржемәсе күп йылдар РСФСР һәм СССР яҙыусылар союздарында очерк һәм публицистика, әҙәби тәржемә советтарында даими ағза булды.
Яҙыусының китаптары үрҙә телгә алынғандан тыш инглиз, испан, поляк һәм башҡа сит ил телдәренә тәржемә ителгән.
Заворотная (Безмошица ҡушылдығы)
Заворотная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Безмошица йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тункор-Юган
Тункор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ненс-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Керка (Мокша ҡушылдығы)
Керка  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 553 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.