cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Өмөтбай (Белорет районы)
Өмөтбай (Уметбаево) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше.
Еловиц
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Өмөтбай (Белорет районы)
Почта индексы — 453552, ОКАТО коды — 80211816005.
Тарихы
1834 йылдың 24 октябрендә Ырымбур ҡаҙна палатаһы бойороғо буйынса Баҡый ауылынан 181 кешеһе менән 18 ғаилә яңы Өмөтбай (Моськино) ауылына күсенә. 1859 йылда X рәүиз буйынса 36 йортта 196 кеше йәшәгән. 1920 йылда ауылда 83 йортта 374 кеше иҫәпләнә. Ауылға 1772 йылғы отставкалағы зауряд-яҫауыл Ҡунаҡбаев Өмөтбай нигеҙ һала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Башҡорттарҙа тау культы
Башҡорттарҙа тау культы
Өмөтбай (Белорет районы)
Урамдары
Үҙәк урам (Центральная улица).
Еловиц
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өмөтбай (Белорет районы)
Билдәле кешеләре
Байсары Ҡолгилдин, Ҡасҡын Хәлитов, Шәмситдин Ғүмәров, А.Нурмөхәмәтов Ибраһим Айытбаев,Мәсәлим Әхмәров, Һаҙый Багаев, Әхәт Багаев, Шәрифулла Бикбулатов, Әхмәҙулла Валеев, Уйылдан Ғәйзуллин, Әхмәт Ғәәлиәскәров, Ғәбит Гайсин, Харрас Гайсин, Әхтәм Ғәлләметдинов, Мәсәлим Ғилманов, Фәйзулла Гайсин, Абдрахман Дәминов, Әҡсан Дәүләтҡолов, Йомағол Динеев, Григорий Егоров, Абдрахман Зәйнуллин, Абдулла Зәйнуллин, Юмадил Зәйнуллин, Ильяс Зәйнуллин,Ғилмитдин Зәйнуллин, Сәлимйән Ҡотлоәхмәтов, Хәлфитдин Ҡолбаев, Сәғәҙәт Мырҙабаев, Ғибәҙәт Мырҙабаев, Хажмөхәмәт Мөхәмәтвәлиев, Сәхипгәрәй Мәүлетҡолов, Сәйғәфәр Мөхәмәтйәнов, Төхвәт Мөхәмәтйәнов, Ноғоман Мөхәмәтйәнов,  Абдрахман Мырҙагилдин, Барый Мырҙагилдин, Сергей Никитин, Зекерейә Ишмөхәмәтов, Егор Калугин, Алексей Калугин, Дәүләткилде Рәхмәтуллин, Назарбай Рәхмәтуллин, Хабрахман Рәхимов, Әғзам Рәхмәтуллин,  Абдулла Сәғитов, Ғилмитдин Һөйәрғолов, Ғәфүр Һөйәрғолов, Ғатау Саттаров, Заман Садыҡов, Суфыян Сафуанов, Абдрахман Сафуанов, Ғайса Сәғитов, Муса Сафин, Ишмырҙа Кәримов, Дәүләтбай Төлкөбаев, Әхмәҙулла Фәхретдинов, Хабрахман Хәблетдинов, Рәфҡәт Хәйбуллин, Хәлим Хәйбуллин, Ильяс Хәнипов, Сәйетгәрәй Йосопов, Ғүмәр Йоспов, Мансур Йосопов, Сидыҡ Йосопов, Усман Йосопов, Мәфтуха Яңыбаева /Камалова/, Ғәйнулла Яңыбаев, Вәлиулла Яңыбаев, Сәйфулла Яңыбаев, Вәлит Йәмнихин, Ғүмәр  Йәмнихин
Башҡорттарҙа тау культы
Ислам ҡабул ителгәнгә тиклем һәм һуңынан
Ислам башҡорттарға X—XI быуаттарҙа, ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм миссионерҙары, Бөйөк Болғария дәүләтенә килеп, башҡорттар иленә килгәс, үтеп инә башлай. XIII—XIV быуаттарҙа улар араһында ислам дине һиҙелерлек тарала. С. И. Руденко яҙыуынса, ислам башҡорттарҙың элекке инаныуҙарын үҙгәртә, әммә, шуға ҡарамаҫтан, Башҡортостан территорияһында ул йыйған материалдар XX быуат башында башҡорттар араһында боронғо инаныуҙары һәм донъяға ҡараш ҡалдыҡтары булыуы тураһында һөйләй. Башҡорттарҙа тәбиғәт объекттарын һәм күренештәрен боронғоса рухилаштырыу, инаныу элементтары һаҡлана, уларға тылсымлы көс, шулай уҡ кешегә хас үҙенсәлектәр бирә. Йылғалар, күлдәр, тауҙар һәм ҡаялар, хайуандар һәм ҡоштарға табыныу дауам иткән. Улар Ергә, Һыуға, Күккә табынғандар.
Боронғо башҡорттар фекеренсә, йылғалар һәм күлдәр, урмандар һәм тауҙар, янғын, ел-ямғырҙың «эйәләре» бар, улар араһында йорт эйәһе һәм һыу эйәһе айырым урын биләй. Мәжүсилек культы башҡорттар араһында мосолман культтары менән бәйләнгән, был бигерәк тә демонологияла һиҙелә. Урман рухына, өй эйәһенә Ҡөрьәндәге шайтандарҙың, ендәрҙең һыҙаттары һәм ғәҙәттәре хас. Рухтарҙы хөрмәт итеү, уларға ҡорбан килтереү мотлаҡ тип һаналған, сөнки ихтирам итмәү уларҙың асыуын килтереүе ихтимал.
Беҙҙең көндәрҙә
Исламға тиклемге инаныу элементтары тау башҡорттарының тормошонда һәм иҡтисадында беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана. Тауҙар культы башҡорттарҙың исламға тиклемге инаныу системаһында айырым урын биләгән. Был культ элек башҡорттарҙа ғына түгел, Урта Азия, төрки халыҡтарҙа һәм Көньяҡ Уралдың күп халыҡтарында ла киң таралған булған. Был фараз файҙаһына боронғо яҙма сығанаҡтарҙа мәйеттәрҙе тауҙарҙа ҡуйыу тураһында телгә алыныуы, шулай уҡ Көньяҡ Уралда бик күп ҡурғандарҙың, шул иҫәптән иртә урта быуаттарҙа, бейек тау түбәләрендә урынлашыуы ныҡлы дәлил булып тора.
Элек башҡорттар өсөн тау культы бик мөһим булған. И. И. Лепехин яҙғанса, оҙаҡ ваҡыт башҡорттар араһынан уның менән ошо тау түбәһенә менергә теләгән оҙатыусы таба алмаған. Башҡорттар тауға менергә ҡурҡып, унда барырға теләмәүҙәрен «ваҡыты түгел» тип аңлатҡан, йәғни урындағы башҡорттар, был тау түбәһенә иртә яҙ көндәре генә барып, бергәләп доға ҡылыу өсөн генә сыҡҡан.
Тау культы тау-урман башҡорттарында
Тау культы хәҙерге ваҡытта бигерәк тә тау-урман башҡорттары араһында яҡшы һаҡланған. Мәҫәлән, Башҡортостандың Белорет районы Асы ауылы янында ат формаһындағы таш бар, уны урындағы халыҡ «Йәй ташы» йәки «Ҡолоҡай ташы» (ат ташы) тип атай. Асы ауылы һәм эргә-тирәләге ауылдар халҡы, алдағы йыл емешле булһын өсөн, йыл һайын яҙ көнө шунда доға ҡылырға бара һәм һыйыр майын таяҡ менән ташҡа һөртә. Информаторҙар әйтеүенсә, был ташҡа ҡулың менән тейеп булмай, был тауҙа үҫкән үләндәрҙе йолҡоу ҙа, ағастарҙы ҡырҡыу ҙа тыйыла. Был урын изге урын тип һанала. Белорет районы Шығай ауылынан алыҫ түгел ерҙә «Ҡәбер ташы» ташы бар, уны урындағы халыҡ изге урын тип тә хөрмәт итә. Шулай итеп, XIII—XIV быуаттарҙа уҡ башҡорт халҡының тормошона ислам үтеп инеүенә ҡарамаҫтан, башҡорттар араһында, хатта беҙҙең көндәрҙә лә исламға тиклемге дини ҡараштар киң таралған һәм йәшәүен дауам итә.
Николаев Василий Семёнович
Николаев Василий Семёнович (3 апрель 1907 йыл — 29 декабрь 1989 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулемётсыһы, гвардия рядовойы. 1942 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Гвардия ҡыҙылармеецы Василий Николаев 1944 йылдың 10 мартына ҡарай төндә Березнеговатое-Снигирёвка операцияһы барышында батырлыҡ күрһәтә.
Демобилизацияланғандан һуң (1945) Төньяҡ Осетин АССР-ында эшләй, 1950 йылдан — Шаран районының Триключинский ауыл Советы рәйесе, «Юность» колхозында бригадир була. Шаран районынан (133-сө Шаран-Баш-Князевский һайлау округы) БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана, 1955 йылдан — Кемерово өлкәһенең Крапивинский районы Баинов ауылында йәшәй.
1989 йылдың 29 декабрендә вафат була.
Батырлығы
«5-се гвардия механизацияланған бригада пулемётсыһы (3-сө Украина фронтының 28-се армияһы 2-се гвардия механизацияланған корпусы) гвардия ҡыҙылармеец Николаев Василий 1944 йылдың 10 мартына ҡаршы төндә бойороҡ ала: Днепр йылғаһын аша сығырға, уң яҡ ярҙа станковый пулемёт уты менән дошман атакаһын кире ҡағырға, башҡа подразделениеларҙың йылға аша сығыуына ҡамасаулыҡ иткән ут нөктәләрен юҡ итергә.
Хәкимйән Әхмәтғәлин урамы
Хәкимйән Әхмәтғәлин урамы (улица Хакимъяна Ахметгалина) — Учалы ҡалаһы үҙәгендәге урам, Карл Маркс урамынан Учалы (ҡала) — Учалы (ауыл) - Мейәс юлына тиклем һуҙылған. Максим Горький, Зәки Вәлиди, Рәсәй, Архитекутра, Дуҫлыҡ, Әй, Мөслимова урамдарын киҫеп үтә.
Урамдың оҙонлоғо — 3300 метр. Йәмәғәт транспорты хәрәкәте юҡ. Урам күпселек Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты эшселәре йәшәғән «Царское село» микрорайоны аша үтә.
Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы хөрмәтенә аталған. Урамда 1 ҡатлы шәхси йорттар байтак.
Александра театры
Александра театры (тулы рәсми исеме —Рәсәйҙең милли драма театры (Александринский театр) 2020 йылдың ғинуарынан алып, халыҡ араһында — Александринка тип атала). Беренсе профессиональ Рус дәүләт драма театры, Рәсәйҙең иң боронғо милли театры. Александра театры труппаһының тарихы император Елизавета Петровнаның 1756 йылдағы указы буйынса булдырылған Император рус драма театрынан башланған. 1917 йылдағы революцияға тиклем театр Рәсәй монархтарының шәхси патронажы аҫтында торған. Хәҙерге ваҡытта ла театр менән Рәсәй Федерацияһы Президенты шәхсән шөғөлләнә. Совет йылдарында театр академия статусына эйә була. Әлеге ваҡытта Милли байлыҡ тип танылған. Александра театры яҙмышына ҡатнашлыҡ һәр ваҡыт йәмәғәт ҡаҙаныштарының айырым билдәһе булып тора.
Театрҙың тарихи сәхнәһе — Петербург һәм донъя архитектураһы символдарының береһе. Бында рус классикаһы әҫәрҙәрен премьералары тулыһынса үткән. Хәҙерге заман репертуарының нигеҙендә — бөтә донъяға билдәле режиссерҙар ҡуйған классик әҙәбиәт әҫәрҙәре.
2006 йылда тамамланған фәнни реставрациянан һуң, театрҙың тарихи сәхнәһе, XIX быуаттың интерьерын тулыһынса һаҡлап ҡалған, европала техник йыһазландырыу буйынса иң камил сәхнәләрҙең береһе. 2013 йылда Яңы сәхнә инновациялы комплексы асыла. 2003 йылдан театрҙың художество етәксеһе — Рәсәйҙең халыҡ артисы Валерий Фокин.
2019 йылда Александра театрында бағыусылыҡ (попечителлек) советы булдырыла. Попечителлек советы рәйесе башлығы — «газпром» йәмғиәте башлығы А.Б Миллер.
«Александра»ға тиклемге осор: 1756—1837
Даими асыҡ театрға Рәсәйҙә император Елизавета Петровна указы буйынса 10 сентября нигеҙ һалына, тәүге исеме — «Рус трагедия һәм комедия театры». Труппаны "рус театры атаһы " Федор Волков етәкләй, директоры — драматург А. П. Сумароков. 1759 йылдан алып театр батша һарайы театры статусын ала.
1763 йылда Волков вафат булыу сәбәпле, труппаны рус актеры И. А. Дмитревский етәкләй.
«Рәсәй һарай актерҙары» Д. И. Фонвизин, Я. Б. Княжнин, В И. Лукин, П. А. Плавильщиков, П. Корнель, Ж. Расин, Вольтер, Ж. Б Мольер, П. Бомарше пьесаларында уйнайҙар, оҙаҡ ваҡыт төрлө театр биналарында сығыш яһайҙар.
Бина
Хәҙер театрҙың тарихи сәхнә торған урында 1801 йылда Казассиҙың итальян труппаһы өсөн ағас театр төҙөлгән була. Был труппа бер ни тиклем ваҡыттан һуң таратыла, ә бинаһын ҡаҙна һатып ала, шунан һуң бина Кесе театр тип атала башлай.
31 августа (12 сентября) 1832 йылда театр архитектор Карл Росси төҙөгән бинаға күсә, был бина фасады менәнНева проспектына ҡарап тора. Театр бинаһы Петербургта ампир стилендә төҙөлгән архитектура ҡомартҡыһы.
1841 йылда бында 107 ложа (бенуарҙа 10 ложа, беренсе ҡатында — 26, икенсе ҡатында — 28, өсөнсө ҡатында — 27 һәм дүртенсе ҡатында — 16 ложа торған), балконында 36 кешелек урын, дүртенсе ҡаттың галереяһында 151 урын булған, бишенсеһендә — 390 урын, партерҙа — 231 кресло (9 рәт) һәм уларҙың артында — 183 урын. Театр дөйөм алғанда 1 700 кешене һыйҙыра алған.
XIX быуат
1832 йылдан алып театр батша Николай Беренсенең ҡатыны Александра Федоровна хөрмәтенә уның исеме менән Александра театры тип атала башлай а.
Быуат башында бөтә рус театрҙары ла европа өлгөләренә ориентирланған булһа ла, улар яйлап үҙенең үҙенсәлекле мәктәбен барлыҡҡа килтергән.
Быуаттың беренсе яртыһында, 1812 йылда Ватан һуғышында еңгәндән һуң тамашасыларҙа ҙур популярлыҡ менән еңел жанр — комедия һәм водевиль файҙалана. Театрҙа М. Н. Загоскин, Н. И. Хмельницкий һәм А. А. Шаховскойҙарҙың пьесалары күрһәтелгән.
Был театрҙың сәхнәһен А. С. Грибоедовтың — Йәш ҡатын (1815) һәм Ялған хыянат (1818) тигән тәүге пьесалары биҙәп торған. Театрҙың комик репертуарында актерҙар М. И. Вальберхов һәм И. И. Сосницкий уйнаған. Водевилдәрҙә уйнау актерҙарға уйнай техникаһын камиллаштырырға, хәрәкәттәрҙе йырлау менән бергә алып барыу техникаһын өйрәнергә ярҙам итә. Бындай үҙгәрештәр Мәскәү мәктәбе һәм Петербург мәктәбен бер-береһенә ҡаршы ҡуйыр өсөн сәбәп була.
I Николай батша булған заманда театрға иғтибар уның яғынан бик ныҡ ҙур бүленә. 1830—1850 йылдарҙағы күренекле актерҙар — Н. О. Дюр, В. Н. Асенкова, Каратыгин А. В., И. И. Сосницкий. Театрҙа тәүге тапҡыр Аң С Грибоедовтың «Горе от ума» (1831), Н, В, Гоголдең «Ревизор» (1836), А. Н. Островскийҙың «Йәшенле ямғыр» (1859) пьесалары ҡуйыла.
XIX быуаттың икенсе яртыһындағы труппа В. Н. Давыдов, К. А. Варламов, М. Г. Савина, П. М. Свободин, В В. Стрельский, В П. Далматов, М.. В. Дальский, П. А. Стрепетова, артабан В. Ф. Комиссаржевская исемдәре менән бәйле.
XX быуат
1920 йылдан алып театр «Дәүләт драма театры» (йәки «Ак-драма» — «академия» һүҙенән алынған), һуңынан уға А. С. Пушкин исеме бирелә.
Ленинград блокадаһы (1942 буйынса 1944) йылдарында театр Ладога күле боҙо өҫтөнән Новосибирскиға эвакуациялана, ул бындағы «Ҡыҙыл факел» театры бинаһында эшләй.
1975—1991 йылдарҙа театрҙың художество етәксеһе Игорь Горбачев була
1990 йылда театрҙың исеме рәсми рәүештә «Александра театры» тип яңынан атала башлай.
XXI быуат
2003 йылда театрҙың художество етәксеһе булып европала билдәле булға режиссер, Рәсәйҙең халыҡ артисы, Рәсәй дәүләт премияһы лауреаты Валерий Фокин эшләй.
2013 йылдың 15 майында Александра театрының яңы сәхнәһе асыла. Был сәхнә хәҙерге замандыңә уникаль архитектура комплексы. Яңы сәхнә Петербург архитекторы Юрий Земцовтың проекты буйынса төҙөлгән яңы комплекс Островский майҙаны һәм Фонтанка яры буйындағы элекке театр оҫтаханалары урынында тора.
2016 йылдан алып театрҙың баш режиссеры — Николай Рощин.
Театр труппаһы
Театры актеры Робер Поль төшөргән шарж, 1903
Революцияға тиклем һәм совет осороноң тәүге йылдарындағы театр труппаһы
Төрлө ваҡытта театрҙа уйнағандар (йәйә эсендә театрҙа эшләү датаһы күрһәтелгән):
Сераковская Христина
Хәҙерге театр труппаһы
Рәсәйҙең халыҡ артистары:
Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары:
Артистар:
Алексеева Василиса Алексеевна, Большакова Александра Ивановна, Волгина Елизавета Аркадьевна, Воробьёва Виктория Викторовна, Гильванова Ольга Агзамовна, Гладкова Елена Борисовна, Еликов Сергей Владимирович, Ерёмин Олег Владимирович, Ершова Наталья Георгиевна, Захаров Валентин Леонидович, Калмыкова Ольга Николаевна, Карасёв Артём Юрьевич, Князева Татьяна Васильевна, Колганов Владимир Львович, Колесникова Тамара Павловна, Кошелевич Иосиф Иосифович, Кудренко Александр Андреевич, Лакоба Янина Джоновна, Луговая Мария Александровна, Луконин Константин Викторович, Лысенков Дмитрий Олегович, Любимова Людмила Сергеевна, Марченко Юлия Геннадьевна, Матюков Андрей Владимирович, Маховиков Сергей Анатольевич, Меньщиков Кирилл Николаевич, Никитин Вадим Витольдович, Паламарчук Дмитрий Вадимович, Паршин Иван Сергеевич, Равицкий Юрий Николаевич, Рослова Марина Викторовна, Рындин Владислав Васильевич, Семёновский Виктор Борисович, Серваль Светлана Александровна, Соколова Юлия Германовна, Хитрук Ольга Александровна, Юринов Павел Олегович
Коверкот
Коверко́т (covercoat «өҫкө кейем») — йөн йәки ярым йөн, шулай уҡ саржа үрелешле, асыҡ төҫтәге ваҡ нөктәләр рәүешендәге йөйҙәр һалынған биҙәкле кизе-мамыҡ туҡыма. Пальто һәм костюмдар тегеү өсөн ҡулланылған.
Тасуирламаһы
Коверкот ғәҙәттә һорғолт йәшел, көрән-көрәнһыу һәм зәңгәрһыу -«ҡорос» тондар өҫтөнлөк иткән төрлө төҫтәрҙә туҡыла, улар бер тонлы ҡара арҡау ептәренән һәм ике төҫлө ептән сиратылған ерлегенән тора.
Тарихы
Штапель коверкотты сиратылған вискоза ебенән туҡығандар. Коверкот абруйлы кешеләр өсөн туҡыма һаналған, 1950-се йылдарҙа коверкот кейемде һәм велюр эшләпәләрҙе уңышлы совет хеҙмәткәрҙәре кейеп йөрөгән.
Әҙәбиәттә
В. М. Шукшиндың «Ресторанда булған хәл» исемле хикәйәһендә «огромный молодой человек в огромном коверкотовом костюме» — «ҙур коверкот костюм кейгән уҫлаптай йәш егет» һүрәтләнә
Төлдө ауыл Советы (Ҡалтасы районы)
Төлдө ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡалтасы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Төлдө ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Исфаһан
Ҡалала XI—XIX быуаттарҙағы ислам архитектураһы ҡомартҡылары ифрат күп. Имам майҙаны һәм Йома мәсете — Бөтә донъя мираҫы — киң билдәле. Иранда ҡаланы Нисф-ә жәһан («Донъяның яртыһы») тип йөрөтәләр.
Бока (Грайц)
Бока (Грайц) (Bocka) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 504 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,05 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7589 һәм автомобиль коды — GRZ.
Исфаһан
Этимология
Исфаһан ҡалаһының атамаһы (фарс. اصفهان‎) — урта фарсы телендәге Спаһән (Spahān) тигән исемдең ғәрәпләшкән формаһы, һуңғыһы иһә боронғо фарсылағы spāda (армия) һүҙенә барып тоташа.
География
Ҡала Зайәндә йылғаһының уңдырышлы үҙәнендә, Загрос тау теҙмәһе итәгендә урынлашҡан. Климаты уртаса. Исфаһандан 90 километр төньяҡта тауҙар юҡ, шунлыҡтан ул яҡтан төньяҡ елдәре иҫә. Исфаһан Иранды киҫеп үткән төп маршруттар өҫтөндә тора. Диңгеҙ кимәленән  1590 метр өҫтә урынлашҡан. Йыллыҡ уртаса яуым-төшөм күләме  — 355 мм. Температура Цельсий буйынса  2 градустан 28 градусҡа тиклем тирбәлә. Теркәлгән иң юғары температура —  плюс 42 С°, ә иң түбәне — минус 19 С°.
Тарихҡа тиклемге осор
Исфаһан тарихы палеолитҡа тиклем күҙәтелә. Археологик ҡаҙыныуҙар барышында палеолитҡа, мезолитҡа, неолитҡа, бронза  һәм  тимер  быуаттарына ҡараған артефакттар табылған.
Эламдан башлап ғәрәп баҫып алыуҙарына тиклем
Боронғо Исфаһан Элам империяһының өлөшө була. Аспандана тигән атама аҫтында ул Мидияның төп ҡалаларының береһенә әүерелә. Шул заманда унда иран мидиҙары төпләнә. Һуңынан  провинция — Әһәмәниҙәр империяһына, Аршакиҙар Иранды  Македония ҡулынан азат иткәс, Парфияға инә. Сәсәниҙәр дәүерендә  ете затлы нәҫел ағзалары хакимлыҡ итә. Спаһан ҡеүәтле оборона ҡоролмаларына эйә мөһим хәрби үҙәк була. Ҡала тирәләй йәһүдтәр һәм христиандар йәшәй. Иран тулыһынса еңелгәс, ҡаланы ғәрәптәр баҫып ала.
Ислам осоро
Исфаһан, Ирандың башҡа ҡалалары кеүек үк, Ғәббәсиҙәр дәүеренә тиклем ғәрәптәр ҡулында була. X быуатта Буйиҙар ваҡытында Исфаһан ҡабат әһәмиәтлегә әйләнә. Сәлжүктәр ырыуынан Мәлик паша осоронда яңынан баш ҡала булып китә. XI быуатта Исфаһанда данлыҡлы фарсы философы Әбүғәлисина  йәшәй һәм уҡыта.
XIII быуатта ҡаланы монголдар талай. 1387 йылда Аҡһаҡ Тимер ябырыла. Ҡала алына, ләкин аҙаҡ унда тимерсе Али Ҡочап етәкселегендә ихтилал башлана. Халыҡ асыуы Аҡһаҡ Тимерҙең һалдаттары менән һалым йыйыусыларға төшә. Ихтилалды ҡанһыҙ рәүештә баҫтырған Аҡһаҡ Тимер 70 мең кешене һәләк итә, уларҙың баштарынан башнялар өйҙөрә. Шуға ҡарамаҫтан, Исфаһан тиҙ төҙөкләндерелә, сәскә ата, айырыуса — Сәфәүиҙәр осоронда.
1722 йылда, оҙайлы ҡамауҙан һуң, Исфаһанды  афғанд ар ала,  һөҙөмтәлә, ҡаланың ҙур өлөшө харабаларға әйләнә. Артабан ҡала бөлгөнлөккә төшә.
Исфаһан бөгөн
Бөгөн Исфаһан — ҙурлығы буйынса Ирандың өсөнсө ҡалаһы, унда келәмдәр, туҡымалар, ҡорос һәм кәсепселек әйберҙәре етештерелә. Исфаһанда эксперименталь йәҙрә реакторы һәм йәҙрә яғыулығы етештереү производствоһы бар. Исфаһандың ҡорос ҡойоу заводы 1960-70-се йылдарҙа СССР ярҙамы менән төҙөлгән һәм төбәктә иң эреләрҙең береһе һанала.
Исфаһан мегаполисына  Нәжәфәбад, Ханә-Исфаһан, Хөмәйни-Шәһәр, Шаһин-Шәһәр, Заррин-Шәһәр һәм Фүләд-ә-Мөбәрәкә ҡалалары инә. Ҡалала халыҡ-ара аэропорт эшләй һәм 2015 йылдың 15 октябрендә метроның беренсе тармағы асыла.
Исфаһанда ҙур нефть эшкәртеү заводы, совет белгестәре ярҙамында төҙөлгән металлургия комбинаты, хәрби һауа көстәре базаһы, украин-иран Ир-Ан-140 самолетын йыя торған ХЕСА авиатөҙөлөш заводы бар.
2007 йылда Исфаһанда физика буйынса  XXXVIII  халыҡ-ара уҡыусылар олимпиадаһы үтә.
Соз
Соз — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кобра йылғаһының һул ярына тамағынан 139 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ашҡаҙар нағыштары
Ашҡаҙар нағыштары — Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының «Стәрлетамаҡ ҡала мәҙәниәт һарайы» муниципаль автономлы учреждениеһының башҡорт халыҡ фольклор ансамбле.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы Башҡортостан Республикаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округының «Стәрлетамаҡ ҡала мәҙәниәт һарайы» муниципаль автономлы учреждениеһының «Ашҡаҙар нағыштары» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле 2000 йылда «Ҡомартҡы» («Реликвия») атамаһы аҫтында барлыҡҡа килә. 2012 йылдан — «Ашҡаҙар биҙәктәре» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле. Коллектив етәксеһе - Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Ғәли Ибраһимов, Зөбәйеров исемендәге премия лауреаты Әлфиә Шәмсетдин ҡыҙы. Ансамбль составында башҡорт, татар йәштәре менән бер рәттә 50-76 йәшкә тиклемгеләр ҙә бар.
Эшмәкәрлеге
«Ашҡаҙар нағыштары» башҡорт халыҡ фольклор ансамбле 2003 йылда «Халыҡ» исеменә, ә 2017 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» исеменә лайыҡ була.
2012 йылдан — «Ашҡаҙар нағыштары» тигән хәҙерге атамаһы менән йөрөй.
Коллектив башҡорттарҙың боронғо йолаларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен, халыҡ йырҙарын, таҡмаҡтарын һәм халыҡ бейеүҙәрен өйрәнә һәм тергеҙә.
Ансамбль ағзалары спектаклдәрҙә һәм театрлаштырылған тамашаларҙа ҡулланылған башҡорттарҙың боронғо көнкүреш әйберҙәрен һәм һауыт-һабаларын тупланы.
2012 йылдан Стәрлетамаҡ башҡорт дәүләт драма театрының Наил Ғәйетбай пьесаһы буйынса ҡуйылған «Күңелле йәшәйбеҙ» спектаклендә әүҙем ҡатнаша.
Репертуары
Мөнәжәттәр: «Аллаһыма», «Ҡунаҡ мөнәжәте»
Фольклор композициялар: «Буҙа», «Беҙ — һуғыш балалары», «Һаумыһығыҙ, яҡташтар!», «Һуғым байрамы», «Йыуаса», «Ғаилә рухы».
Ҡаҙаныштары
«Ашҡаҙар нағыштары» фольклор ансамбле халыҡ-ара, республика һәм башҡа фестивалдәр һәм конкурстар лауреаты:
2012 йылда «Һабантуй» милли байрамы сиктәрендә Республика халыҡ ижады байрамында һәм хәрби-тарихи реконструкцияла әүҙем ҡатнашҡаны өсөн диплом менән бүләкләнә.
2004 йылда үткәрелгән «Салауат йыйыны» республика фольклор байрамы лауреаты,
2013, 2016 йылдарҙа ойошторолған «Яратам һине, тормош!» оло йәштәгеләрҙең ижады фестивале лауреаты,
2012, 2015 һәм 2018 йылдарҙа «Дуҫлыҡ гөлләмәһе» халыҡ ижады коллективтары фестивалендә «Халыҡ ансамбле» исемен раҫланы.
2017 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында үткән «Ашҡаҙар таңдары» башҡорт фольклоры байрамы лауреаты.
2017 йылда Өфө ҡалаһында уҙғарылған «Таланттар планетаһы» проекты сиктәрендәге халыҡ-ара конкурс-фестиваль лауреаты
2017 йылда — «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ ижады коллективы» исеме бирелә.
2019 йылдың 29 июнендә «Торатау - Йыйыны»нда, 2019 йылдың 14 сентябрендә һәм 21 сентябрендә Республика икмәк фестивалендә
2020 йылдың 26 ғинуарында 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Еңеүҙең 75 йыллығына арналған «Еңеү салюты» республика халыҡ ижады фестивалендә сығыш яһаны.
2021 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында Бөтә донъя фольклориадаһында,
2022 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында ойошторолған «Яратам һине, тормош!» оло йәштәгеләрҙең художестволы үҙешмәкәр ижады фестивалендә ҡатнашты.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Ашҡаҙар биҙәктәре» ансамбле Башҡортостан Республикаһының мәҙәни мираҫын һаҡлау һәм арттырыу, уны үҫеп килеүсе быуынға тапшырыу бурысына тоғро.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ашҡаҙар (йыр)
Шәмсетдинов Рәшит Мәһәҙей улы
Биографияһы
Рәшит Мәһәҙи улы Шәмсетдинов 1951 йылдың 1 мартында БАССР-ҙың Әлшәй районы Ҡармыш ауылында тыуған.
1972 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Хеҙмәт биографияһы ауыл хужалығы менән бәйләнгән.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Әлшәй районының "Победа" колхозында баш ветеринар врач булып эшләүҙән башлай.
1981-1992 йылдарҙа ошо уҡ хужалыҡтың рәйесе булып эшләй.
1992 йылдан Әлшәй районында ауыл хужалығы продукттарын әҙерләү һәм сифаты буйынса баш дәүләт инспекторы вазифаһын башҡара.
1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Әлшәй районы 152-се Әбдәрәшит һайлау округы буйынса халыҡ депутаты итеп һайлана.
2004 йылдан - Әлшәй районы Ҡармыш ауылында крәҫтиән (фермер) хужалығы етәксеһе. Был хужалыҡ башлыса ауыл хужалығы проукттары етештереү, һунарсылыҡ һәм ошо йүнәлештәрҙә хеҙмәт күрһәтеү менән шөғөлләнә. Шулай уҡ малсылыҡ менән бер рәттән үҫемлекселек тә уларҙың эшмәкәрлегенә инә
Звончиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тоҙ шахтаһы (Бохня)
Бохнялағы тоҙ шахтаһы (XIII быуаттан 1772 йылға тиклем Краков жупаһы өлөшө) Польшаның көньяғында урынлашҡан — донъялағы һәм Европалағы иң боронғо һәм иҫке тоҙ шахталарының береһе. Польшаның Малополь воеводствоһындағы Бохня ҡалаһында. ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы. Малополь воеводствоһының мәҙәни ҡомартҡыһы.
Президент Александр Квасьневскийҙың 2000 йыл дың 26 сентябрендәге Указы менән тарихи һәйкәл статусы бирелә.
Тарихы
Шахтаға 1248 йылда, бында таш тоҙҙары запастары булыуы асыҡланғас, һәм ошо районда тоҙ запастарын асыуға (ул ваҡытта тоҙҙо ҡайнатып табалар) яҡынса 2000, хатта 3500 йыл үткәс, нигеҙ һалына. Асылғандан һуң шахта Король тоҙ компанияһының өлөшөнә әйләнә.
1368 йылда Бөйөк Каземир тоҙ шахталары уставын нәшер иткндән һуң, тоҙҙо Рускә һәм Венгрияға экспортлау башлана. XIV быуатта шахтала эшләүселәр һаны 120-нән 150-гә тиклем етә, XV — XVI быуаттарҙа 500-гә тиклем арта. 1772 йылда Речь Посполитая беренсе тапҡыр бүленгәс, шахта Австрия империяһы составында ҡала һәм уның XVII быуатта уҡ башланған бөлгөнлөккә төшөү осоро, капиталь ремонт үткәрелгәндән һуң туҡталып, 1785 йылдан күтәрелеш ваҡыты башлана. 1794 йылда бында яңы тоҙ ятҡылығы асыла. Шахта 1918 йылға тиклем Австрия контроле аҫтында була, һуңынан Польша составына күсә.
Шахтала тоҙ сығарыу 1964 йыл ға тиклем дауам итә, һуңынан ябыла. 1981 йылдың 11 декабрендә тоҙ шахтаһы Малополь воеводствоһының һаҡланыусы һәйкәлдәре исемлегенә индерелә (№ А-238). 2000 йылдың 26 сентябрендә Польша президенты Александр Квасьневский тоҙ шахтаһын милли тарихи һәйкәл тип иғлан итә, ә 2013 йылдан ул, 20 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан Величкалағы тоҙ шахтаһы менән бер объектҡа берләштерелгәндән һуң, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объекты булып һанала.
Ванзетур
Ванзетур — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 509 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628157, ОКАТО коды — 71112904001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Вахитов Венер Абсатар улы
Вахитов Венер Абсатар улы (11 ноябрь 1945 йыл) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), биология фәндәре докторы (1990), профессор (1993), Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Венер Абсатар улы Вахитов 1945 йылдың 11 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районы Солтанморат ауылында тыуа.
1964—1969 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, 1969 йылдан СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Биохимия һәм цитохимия бүлегендә эшләй.
1970—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының аспирантураһында «Биохимия» специальносы буйынса уҡый. Аспирантураны тамамлағас, 1977 йылда Ленинградта Н. И. Вавилов исемендәге Бөтә Союз үҫемлекселек институтында «Бойҙайҙың полиплоидлы төрҙәренең һәм уларҙың ҡырағай нәҫелдәштәренең геномдарында ҡабатланыусы нуклеотидлы эҙмә-эҙлелектәр» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми етәксеһе — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы В. Г. Конарев). 1974—1989 йылдарҙа кесе, өлкән ғилми хеҙмәткәр, молекуляр биология лабораторияһы мөдире.
1990 йылда Вахитов Украина Фәндәр академияһының Молекуляр биология һәм генетика институтында «Молекуляр биология» һөнәре буйынса «Бойҙайҙың полиплоидлы формаларының һәм уларҙың ҡырағай нәҫелдәштәренең геномында рРНК гендарының структур-функциональ ойошторолошо» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (ғилми консультанты — Рәсәй Ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы В. Г. Конарев). 1990 йылдан әлеге ваҡытҡаса Венер Абсатар улы Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәгенең Биохимия һәм генетика институты директоры булып эшләй.
1991 йылда Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының «Молекуляр биология һәм биотехнология» специальносы буйынса ғәмәли ағзаһы итеп һайлана. 1993 йылда уға «Молекуляр биология» специальносы буйынса профессор ғилми дәрәжәһе бирелә.
1995 йылдан Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Вахитов кесе йәҙрәләр селтәре доминантаһы хас булған үҫемлектәр геномдарында рРНК гендарының дифференциаль экспрессия механизмдарын тикшерә; һыуыҡ шогы аҡһым гендары, лектиндар, α-, β үҙенсәлекле циклодекстринглюканотрансферазалар һәм липазалар экспрессияһы төҙөлөшө һәм көйләнеше тураһында мәғлүмәттәр ала; бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәк вирусына ҡаршы ДНК-вакцина прототибын эшләй.
Вахитов В. А. әле Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта. Башҡорт дәүләт университеты ҡарамағындағы фән докторлығына һәм фән кандидатлығына диссертация яҡлау буйынса совет (биология фәндәре) составына инә.
Венер Вахитов 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 7 монография авторы һәм 25 авторлыҡ танытмаһы менән патентҡа эйә.
Көтөүлек (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кенәле башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһы башынан Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Йәш Көс
Йәш Көс (Яш-Куч) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452218, ОКАТО коды — 80256865004.
Көтөүлек (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бородавка (Яя ҡушылдығы)
Бородавка — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яя йылғаһының уң ярына тамағынан 324 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Йәш Көс
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бородавка (Яя ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Екатерина Захариева
Екатерина Спасова Гечево-Захариева (болг. Екатерина Спасова Гечево-Захариева, 1975 йылдың 8 авгусында тыуған) — болгар сәйәсмәне һәм юрисы, Болгарияның ғәмәлдәге сит ил эштәре министры (2017 йылдың 4 майынан). Элек Марина Райков, Бойко Борисов һәм Георги Близнашка осоронда Болгария хөкүмәтендә төрлө постарҙы, шул иҫәптән Болгарияның төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министры, Болгарияның төбәк үҫеше министры һәм Болгарияның инвестицияларҙы проектлау министры вазифаларын үтәй. 2015 йылдың 18 декабренән 2017 йылдың 27 ғинуарына тиклем — Болгарияның юстиция министры.
Көтөүлек (йылға)
Этимологияһы
Йылға 140 км-ға һуҙыла һәм туғайҙарға - көтөүлектәргә бай. Шуға күрә исеме бик тәбиғи. Шул уҡ ваҡытта икенсе фараз да бар, Һамар дәүләт университеты менән Һамар муниципаль идара итеү институты, В.И.Ленин ис. өлкә фәнни китапханаһы берлектә әҙерләгән "Урта Волга буйы тарихы" тигән белешмәлә ошондай аңлатма бар:
Бартенева Екатерина Григорьевна
Бартенева Екатерина Григорьевна (25 май (6 июнь) 1863 йыл — 19 август 1914 йыл) — урыҫ революционеры.
Биографияһы
Екатерина Григорьевна Бартенева (ҡыҙ фамилияһы Броневская 1843 йылдың 25 майында Санкт-Петербургта офицер һәм ер хужаһы ғаиләһендә тыуған. Дворяндарҙан. Екатерина институтын тамамлай. 1863 йылда гвардия подпоручигы Виктор Иванович Бартеневҡа кейәүгә сыға (1838—1918) .Ире менән бергә улар һатып алыу түләүҙәренән баш тарталар, ерҙе крәҫтиәндәргә бирәләр һәм Санкт-Петербургта урынлашалар . 1867 йылда ике улы менән Швейцарияға китәләр һәм Женевала урынлашалар. Унда улар Михаил Бакунин менән яҡынлашалар. 1869 йылда Бартеневтар Бакуниндар менән бәйләнеште өҙәләр һәм Н. И. Утин һәм А. Д. Трусов менән берлектә 1-се Интернационалдың урыҫ бүлеген булдыралар. 1871 йылда Бартенева Парижда йәшәй, Париж Коммунаһында ҡатнаша. П. Л. Лавров менән тығыҙ бәйләнештә була.
1871 йылда Санкт-Петербургка ҡайта һәм әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. «Отечественные записки », «Дело» һәм башҡа баҫмаларҙа баҫтырыла. 1880-се йылдарҙа халыҡсыларға һәм «Народная воля» ойошмаһы ағзаларына яҡын була. 1889 йылда ул Парижда була. Унда ул Бөтә Донъя күргәҙмәһенең Рәсәй бүлегендә эшләй, һуңынан «Артенева» исеме менән Париждағы 2-се Интернационал конгресының секретаре була. 1880-се йылдар аҙағы — 1890-сы йылдар башында, ул Брусневтың социал-демократик төркөмө менән бәйләнештә була, пропаганда эшсәнлеге менән шөғөлләнә.
1890 йыл аҙағында уның өйөндә тентеү үткәрелә, шул ваҡытта ғәйепләү материалдары табыла. Шуға бәйле рәүештә, 1891 йылда, Бартенева «йәмәғәт тәртибе өсөн зарарлы һәм ҡурҡыныс» тип таныла һәм Санкт-Петербургтан ҡыуыла. Ул Псковта полицияның асыҡ күҙәтеүе аҫтында йәшәй, 1898 йылда Санкт-Петербургҡа кире ҡайта. 1905 йылда ул меньшевик булараҡ «Вера Петровна» исеме аҫтында митингтарҙа бер нисә тапҡыр сығыш яһай. 1914 йылдың 19 авгусында (1 сентябрҙә) ярлы ҡатын-кыҙҙар өсөн Елисей дауаханаһында яман шеш ауырыуынан. Уны Новодеревенское зыяратында ерләйҙәр.
Екатерина Захариева
Биографияһы
Пазарджик ҡалаһының Бертольд Брехт исемендәге немец телен тәрән өйрәнеү гимназияһын һәм Пловдив ҡалаһында Паисий Хилендарский исемендәге университетты (хоҡуҡ буйынса магистр) тамамлай. 2001—2003 йылдарҙа адвокат, 2003 йылда юрисконсульт, 2007 йылдан — Болгария Тирә-яҡ мөхит һәм һыу ресурстары министрлығы ҡарамағындағы хоҡуҡи-норматив һәм административ хеҙмәтләндереү директоры. 2009 йылдың авгусынан Болгария төбәк үҫеше һәм төҙөкләндереү министрының ҡануниәт, территориялар һәм проекттар ҡоролошо, дәүләт милке, торлаҡ сәйәсәте, концессия, ГРАО, төбәк үҫеше, сауҙа йәмғиәттәре һәм дәүләт предприятиелары мәсьәләләре буйынса урынбаҫары.
Һөнәр буйынса махсуслашыуы — «Ҡануниәт һәм сәйәсәттең йоғонтоһон баһалау һәләттәрен үҫтереү» («Иң яҡшы йәмәғәт көйләүе: дәүләт хакимиәтендә йоғонто яһауҙы баһалау процестарын институциялаштырыу» проекты, Jacobs and Associates Europe Limited консорциумы), Европа хоҡуғы, «Кеше хоҡуҡтары һәм тирә-яҡ мөхит» (Венеция комиссияһы, Триест, Италия), «Стратегик планлаштырыу һәм ҡануниәт һәм сәйәсәт йоғонтоһон баһалауҙы координациялау һәм йәмәғәтселектең идара итеү ҡарарҙарын ҡабул итеүҙә ҡатнашыуы» (Йәмәғәт администрацияһы институты, Дублин, Ирландия; Милли администрация мәктәбе, Париж, Франция).
2012 йылдың 23 ғинуарында Болгария президенты указына ярашлы, уның Баш секретары итеп тәғәйенләнә. 2017 йылдың 4 майынан ГЕРБ һәм Берләшкән патриоттар партияларының коалицион хөкүмәтендә Болгарияның Сит ил эштәре министры.
2006 йылда архитектор Ангел Захариевҡа кейәүгә сыға. Инглиз һәм немец телдәрендә аралаша.
Бородавка (Яя ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усья
Усья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1237 Кесе Вагильский Туман йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еловка (Луза ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сивушка
Сивушка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Донгуз йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ващенко Вячеслав Андреевич
Ващенко Вячеслав Андреевич (В’ячеслав Андрійович Ващенко; 13 август 1947 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, техник фәндәре докторы (1996), профессор (1997).
Биографияһы
Тверь ҡалаһында 1947 йылдың 13 авгусында тыуған.
Белеме
1965 йылда Черкассы ҡалаһының урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай Мәскәү физика-техник институты (МФТИ) институтының аэромеханика һәм һәм осоу техникаһы факультетына уҡырға инә. 1969—1970 йылдарҙа Жуковский исемендәге Үҙәк аэрогидродинамика институтында (Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһы) һәм М. П. Баранов исемендәге Авиация двигателдәре төҙөү үҙәк институтында (Мәскәү) диплом алды практикаһы үтә. 1971 йылда МФТИ-ҙы тамамлай, инженер-физик квалификацияһын «Осоу динамикаһы һәм идара итеү» һөнәре буйынса ала.
1979 йылда Ленсовет исемендәге Ленинград технология институтында (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт технология институты) «Махсус продукттар технологияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1996 йылда Киев политехник институтындағы Махсуслаштырылған ғиллми совет алдында «Физик-техник эшкәртеү процестары» һөнәре буйынса «Махсус оптик материалдарҙан торған изделиеларҙы электрон-нур оптикаһы менән идара итеп эшкәртеүҙең фәнни нигеҙҙәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эшмәкәрлеге
1971—1979 йылдарҙа СССР Машиналар төҙөү министрлығының Ғәмәли химия ғилми-тикшеренеү институтында (Сергиев-Посад ҡалаһы,Мәскәү өлкәһе) инженер һәм кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1980—1984 йылдарҙа Украина ССР-ының Черкассы ҡалаһында СССР Химия сәнәғәте министрлығының Техник-иҡтисади ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1984—1988 йылдарҙа Черкассыҙа «Аккорд» ғилми-тикшеренеү институтының сектор начальнигы, бүлек начальнигы урынбаҫары була. 1988—1990 йылдарҙа Киев политехник институтының Черкассы филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр, юғары математика кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй. Бында 1989 йылда ғалим һөнәре буйынса өлкән ғилми хеҙмәткәр дәрәжәһе ала «Ғилми тикшеренеүҙәрҙә иҫәпләү техникаһы, математик моделләштереү, математик ысулдар ҡулланыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1990—1994 йылдарҙа Вячеслав Андреевич Черкассы инженер-техник институтында (хәҙер Черкасск дәүләт технология университеты) доцент һәм профессор булып эшләй, ә 1995—1998 йылдарҙа — ошо уҡ университеттың физика кафедраһы профессоры. 1997 йылда профессор дәрәжәһен ала һәм 1998 йылдан алып элеге ваҡытҡа тиклем ошо уҡ университеттың физика кафедраһы мөдире булып эшләй Ғәмәли физика фәнни мәктәп етәксеһе булып тора. .
Хәтфә (туҡыма)
Хәтфә (peluche; Плюш) — бәрхәт төрө, уң яғында оҙон (8 мм тиклем) өбөрөлө туҡыма. Өбөрөһө ебәк, йөн, кизе-мамыҡ йәки полиэстер кеүек синтетик сүстәрҙән була. Ә туҡыма ерлеге һәр саҡ кизе-мамыҡтан эшләнелә.
Ҡулланылышы
Биҙәү эштәрендә, ҡатын-ҡыҙ кейеме, маскарад һәм театр костюмдары тегеү, йорт йыһаздарын, һирәкләп автомобиль салонын тышлау өсөн ҡулланыла. Хәтфәнән йомшаҡ айыу(плюшевый мишка) һәм башҡа балалар уйынсыҡтары эшләнә. Өҫтәүенә, заказға дизайнер уйынсыҡтары әҙерләү өсөн төп материалдарҙың береһе булып тора, сөнки ул йомшаҡ һәм ҡулға алыуы ла күңелгә ятышлы.
Тасуирламаһы
Уның өбөрөһө бөтә туҡыма буйлап та йәки айырым өлөштәрендә генә булыуы мөмкин. Бәрхәт менән сағыштырғанда, хәтфәнең өбөрөһө ҡуйыраҡ һәм оҙонораҡ. Сүстәрҙең төрөнә ҡарап хәтфәнең өбөрөһө киҫелеүе (бәрхәтте хәтерләтә), элмәкле, бер яҡлы, ике яҡлы булыуы мөмкин. Биҙәлеше буйынса туҡыма шыма, биҙәкле, һырланған, фасонлы төрҙәргә бүленә.
Кальций хлориды
Кальций хлориды, CaCl2 — химик органик булмаған матдә;.тоҙ кислотаһының кальций тоҙо. Ағыулы түгел, аҙыҡ өҫтәмәһе E509 сифатында теркәлгән.
Тығыҙлығы 2,15 г/см³ булған аҡ кристалдар, иреү температураһы — 772 °C. Юғары гигроскопик үҙенсәлектәргә эйә. Эреүсәнлеге (100 г H2O): 74 (20 °C) һәм 159 (100 °C). Кальций хлоридының һыуҙағы иретмәләре түбән температурала туңа (20%-лы — −18,57 °C, 30%-лы — −48 °C).
CaCl2 гидраты CaCl2-6H2O, тотороҡло 29,8 °C; юғарыраҡ температурала 4, 2 һәм 1 H2O молекулалары менән кристалл гидраттары туйындырылған иретмәнән ҡойола. CaCl2*6H2O (58,8 %) ҡар йәки боҙ менән бутағанда (41,2 %), температура −55 °C (криогидрат нөктәһе) тиклем түбәнәйә.
Етештереү
Антарктидала Виктория Ерендәге Дон-Жуан тоҙло күле төбөндә тәүге тапҡыр кальций хлориды гексагидратының тәбиғи минералы табыла.
Сода етештереүҙә (амфома рекуперацияһы процесында) өҫтәмә продукт сифатында алына:
Донъяның күпселек өлөшөндә кальций хлориды Сольве ысулы буйынса эзбизташтан түбәндәге реакция менән өҫтәмә продукт булараҡ барлыҡҡа килә:
2002 Йылда Төньяҡ Америкала ҡулланыу 1529000 тонна тәшкил итә.
Башҡа тоҙҙарҙағы кеүек үк, кальций хлоридында катионов һелтеләр һәм ерҙә һирәк осрай торған 1-се һәм 2-се төркөм металдары, шулай уҡ башҡа аниондарҙың химик элементтар таблицаһының 17 төркөмө галогендар осрай.
Ҡулланыу
Химия лабораторияһында кальций хлориды шулай уҡ атмосфераның һыу парҙарынан һауыттарҙа матдәләрҙе изоляциялау һәм газдарҙы киптереү өсөн тәғәйенләнгән хлоркальцийлы торбаларҙы киптереү өсөн тултырғыс сифатында ҡулланыла. Беренсе осраҡта бындай көпшә 90 градус мөйөшө аҫтында тура йәки бөгөлгән һәм бер шар рәүешле участкаһы бар, икенсеһендә ул U хәрефе рәүешендә бөгөлгән һәм ике шар һымаҡ участкаһы бар.
Кальций хлориды шулай уҡ металл кальций алыу өсөн, технологик һәм импульслы газ ысыҡ нөктәһен киптереү һәм түбәнәйтеү өсөн файҙаланыла:
Бынан тыш, ул түбәндәге өлкәләрҙә ҡулланыла:
Юлдарҙа ҡулланыу
Күпләп кальций хлоридын ҡулланыу арҡаһында был берләшмәнең гигроскопиклығы (дым тотоу үҙсәнлеге) файҙаланыла, һөҙөмтәлә йәбешкәк гидрат барлыҡҡа килә. Тупраҡтағы иретмә юл өҫтөн бер аҙ дымлы итә һәм саң барлыҡҡа килеүгә юл ҡуймай. Гидраттағы ваҡ киҫәксәләре йәбешкәк ҡатлам барлыҡҡа килтерә. Әгәр улай булмаһа, киҫәксәләр таралып, юлдың яйлап емерелеүенә килтерер ине.. Кальций хлоридын ҡулланыу юлды тигеҙләү кәрәклеген 50 процентҡа һәм ямау талап ителгән соҡорҙарҙың барлыҡҡа килеүен 80 процентҡа кәметә
Хәүеф ихтималлығы
Аҙ миҡдарҙа һәм шул уҡ ваҡытта дым менән туйындырылған кальций хлориды ағыулы материал түгел. Ләкин кальцийҙың ҡоро хлориды үтә гигроскопик, был хәүеф сығанағы булыуы ихтимал, сөнки тирегә эләккән осраҡта ул тиҙ кибә һәм уны ҡуҙғыта. Кальцийҙың ҡаты хлоридын эреткәндә энергия бүленә, шуға күрә эскә ҡулланғанда был экзотермик процесс ауыҙ ҡыуышлығының һәм эске ағзаларҙың бешеүенә килтереүе мөмкин. Концентрирланған иретмәне эскә ҡулланыу аш һеңдереүҙең боҙолоуына һәм эске ағзаларҙың зарарланыуына килтерә
Жеханов Андрей Ильич
Андрей Ильич Жеханов (1884 — 1924) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре. РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары (1922), РКП (б)-ның Царицын өлкә комитетының яуаплы секретары (1923—1924).
Биографияһы
Жеханов Андрей Ильич 1884 йылда Нижегород губернаһы Түбәнге Новгородта тыуған.
1906 йылдан батша армияһы сафтарында хеҙмәт итә, 1908 йылда Орел губернаһына һөрөлә.
1914—1917 йылдарҙа Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, фронтта революцион эштәрен алып барғаны өсөн эҙәрләүҙәргә дусар булған.
1917 йылда Петроградта РСДРП(б)-ның полк комитетының рәйесе була. 1917 йылдың 25 октябрендә Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа ҡатнаша.
1918-1919 йылдарҙа Граждандар һуғышында Көнсығыш фронтта РККА сафтарында ҡатнаша.
1920-1922 йылдарҙа Түбәнге Новгородта партия эшендә була.
1922 йылдың апреленән сентябргә тиклем — РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының яуаплы секретары.
Солоная (Вятка ҡушылдығы)
Солоная  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 956 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Жеханов Андрей Ильич
Биографияһы
1922 йылдың ноябренән — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының ойоштороу бүлеге мөдире.
РКП(б)-ның XII съезы һәм XI бөтә Рәсәй советтары съезы делегаты була.
Солоная (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Жеханов Андрей Ильич
Биографияһы
1923 йылдың июленән 1924 йылдың апреленә тиклем — РКП(б)-ның Царицын губерна комитетының яуаплы секретары.
1924 йылдың 5 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса апрель айында ) Мәскәүҙә үҙенә үҙе ҡул һала.
Солоная (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал-Тау (Белорет районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)