cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Трускавец курорты
Курорт булараҡ Трускавец
В Трускавце остался самый старый бювет, который был основан в XIX веке.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1938 — 1958 йылдарҙа — Мәскәү М. Горький исемендәге МХАТ актёры."Күренмәҫ фронт" («Аң булығыҙ») пьесаһы авторы.
Трускавец курорты
Австрия һәм польша осоро
1827 йылда урындағы корчмаға тәүге 8 көкөртлө водород ванналары өсөн — нефть эҙләгәндә быраулау һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән сульфид минераль һыу сығанаҡтары урынында ҙур булмаған төкәтмә бина төҙөйҙәр — һәм был ваҡыт бальнеологик курорт учреждениеһының рәсми барлыҡҡа килеү датаһы тип иҫәпләнә.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1931 йылдан Николай Боголюбов фильмдарҙа уйнай башлай. «Бөйөк граждан» фильмында уйнаған Шахов роле актёрҙың иң күренекле эше тип һанала.
Трускавец курорты
Австрия һәм польша осоро
Трускавец һыуының дауалау үҙенсәлектәре күптән билдәле булған, уларҙы 1578 йылда король табибы тәүге тапҡыр Войцех Очко һүрәтләгән. Рафаэль Жончинский (Г. Ржончинский), 1721 йылда нәшер ителгән«Гистория натуральна» дәреслеге авторы, Дрогобыччинаның башҡа ауылдарындағы кеүек, күрһәтткәнТрускавецта ла нефть сығарғандар, ә уның менән бергә сыҡҡан һыуҙы крәҫтиәндәр күп ауырыуҙарҙан дауаланыу өсөн эскәндәр. Бында тәүге етди эштәрҙе немец ғалимдары Н. Фихтель һәм Б. Һаке үткәргән. 1805 йылда Станислав Сташиц матбуғатта баҫылған ҙур булмаған хеҙмәтендә, тоҙҙан тыш, бында озокерит һәм нефть сығара, нефтте ҡыуыу юлы менән урамдарҙы яҡтыртыу өсөн ҡулланылғанкәрәсин, ала тип яҙған. Һуңынан һыуын эсереп халыҡты дауалау өсөн ҡулланылған тағы бер нисә сығанаҡ асылған: 1833 йылда — тоҙлайҙар-әсе «Мария» сығанағы, 1835 йылда — гидрокарбанатлы-сульфатлы кальцийлы-магнийлы «Нафтуся», 1842 йылда — хлорид-сульфатлы «София», 1858 йылда — «Эммануил» һәм «Анна» сульфид һыуҙары сығанаҡтары. «Нафтуся» минераль һыуының химик анализын тәүге тапҡыр 1832 йылда Жолква аптекары К. Штеллер, һәм 1836 йылда львов ғалимы, аптекарь, һәм химик Теодор Торосевич тарафынан үткәрелгән. Шул уҡ ваҡытта минераль һыуҙың кеше организмына йоғонтоһо тураһында ғилми мәҡәләләр барлыҡҡа килгән. Бальнео - һәм торфлы-дауаханалар төҙөлгән. 1860-сы йылдарҙа дәүләткә ҡараған курорт акционерҙар йәмғиәтенә ҡуртымға тапшырылған, ә һуңынан шәхси милеккә күскән. Шул уҡ ваҡытта Австро-Венгрия империяһы өсөн Трускавецтың әһәмиәте артҡан —1860-се йылдарҙа курортҡа килеүселәр һаны йыл эсендә меңдән ашҡан. 1892 йылда бында Вашмут системаһы ингаляцияһы өсөн бина төҙөлгән. Трускавец европа әһәмиәтендәге шифаханалар кимәленә күтәрелгән, ҡунаҡханалар, виллалар, пансионаттар төҙөлгән. В 1900 году на курорте был открыт памятник Адаму Мицкевичу. В начале XX века развивалась инфраструктура, были построены новая водолечебница и объездная дорога. В 1911 году Трускавец переходит в руки союза (коммерческого акционерного общества), который возглавлял Раймонд Ярош. Новый хозяин провёл электрическое освещение для улиц и территории парка. В 1909 году была построена железная дорога с небольшой станцией, а уже в 1912 году сооружается новый вокзал. Трускавец был непосредственно связан железнодорожным сообщением со Львовом, Веной, Прагой, Варшавой, Краковом, Познанью, Берлином. В 1913 году за большие успехи в развитии курорта Трускавец был награждён Большой золотой медалью.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
Сәхнәлә 30 йылдан артыҡ Ворошилов ролен башҡара.
Трускавец курорты
Австрия һәм польша осоро
О развитии курорта в межвоенной Польше (1918—1939) свидетельствуют цифры. Были построены бальнеолечебница, бюветы и павильоны минеральных источников, частные гостиницы и пансионаты. Курорт функционировал только в летний сезон, лечение осуществлялось частнопрактикующими врачами, было относительно дорого и в преобладающем большинстве случаев малодоступно широким слоям населения. Если в 1923 году здесь было 6080 отдыхающих, то уже в 1927 году количество гостей резко выросло — до 12 633 человек. В 1931 году курорт посетило 14 659 человек, а сезон 1933 года обозначился крупной для своего времени цифрой в 17 000 отдыхающих.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1945 йылда РСФСР-ҙың халыҡ артисы тигән маҡтаулы исем бирелә.
Трускавец курорты
Совет осоронда
24 сентября 1939 года Трускавец занят советскими войсками. 1 ноября 1939 года западные земли Украины официально вошли в состав УССР. К этому времени здесь было 147 частных вилл и пансионатов; на их базе были открыты 8 санаториев на 1500 мест, лечение в которых проходило круглогодично. Значительные разрушения и огромный ущерб курорту принесла Вторая мировая война. Тем не менее, уже в 1945 году здесь создаётся несколько санаториев; в первые послевоенные годы (1945—1946) были проведены большие работы по восстановлению курортного хозяйства. В последующие годы осуществлялось интенсивное курортное строительство. С 1947 года наряду с бальнеологическим лечением начали применять теплолечение в виде аппликации озокерита, получаемого из Бориславского месторождения.
Боголюбов Николай Иванович
Биографияһы
1958 йылда, ауырып китеү сәбәпле, Николай Ивановичҡа сәхнә менән, ә бер нисә йылдан кинематограф менән хушлашырға ла тура килә.
Трускавец курорты
Совет осоронда
В 1947 году Трускавец становится городом районного подчинения, с 1952 года — город областного подчинения. Со временем Трускавец получил статус всесоюзной здравницы, в короткий срок превратившись в один из крупнейших курортов союзного значения, который ежегодно посещали десятки тысяч человек.
Боголюбов Николай Иванович
Ғаиләһе
Ҡатыны Софья Александровна Соколова менән Мейерхольд театрында танышалар һәм ғаилә ҡоралар. Улдары Ю. Н. Боголюбов — рәссам
Трускавец курорты
Хәҙерге замана
В городе из общекурортных учреждений имеются два бювета минеральной воды, две бальнеоозокеритолечебницы (центральная водолечебница, озокеритолечебница; БФО (на 2000 посещений)), ингаляторий, курзал, две курортные поликлиники, общекурортный диагностический центр на базе Центральной курортной поликлиники. Функционируют (на 1-ю половину 1980-х годов) 14 санаториев (ок. 10 тыс. мест), в том числе 8 профсоюзных (5000 мест) {наиболее крупные отмечены ниже}; ныне — 20 санаториев, 21 пансионат и отели (всего свыше 14 тысяч мест). Организовано амбулаторно-курсовочное лечение; приезжающие больные размещаются в пансионате, гостиницах и у местных жителей; для их обслуживания имеется также платная поликлиника. Кроме того, функционирует отделение (филиал клиники) Одесского НИИ курортологии.
Ҡоро Верейка
Сухая Верейка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Верейка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Трускавец курорты
Климаты
Климат окрестностей курорта умеренно континентальный. Для Трускавца характерен тёплый и умеренно-влажный микроклимат. Здесь недолгая, мягкая и снежная зима; часто отмечаются оттепели, в связи с чем снежный покров неустойчив. Весна наступает в первой половине марта, но морозные дни могут отмечаться почти до середины апреля. Лето тёплое, с чередованием солнечных и облачных дней; осень длительная, сухая и тёплая. Средняя температура января — −6,0 °C, июля — +18,5…+20 °C. Осадков выпадает ок. 700 мм в год, максимум — летом. Число часов солнечного сияния — ок. 2000 в год.
Ҡоро Верейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трускавец курорты
Шифахана-курорт дауалауы
Основной природный лечебный фактор — минеральные воды, различные по химическому составу и минерализации. В Трускавце имеется свыше 25 минеральных источников.
Наиболее известна минеральная вода «Нафтуся» — гидрокарбонатно-сульфатная кальциево-магниевая с минерализацией 0,7 г/л.
На курорте осуществляется лечение больных с заболеваниями: Помимо «Нафтуси», есть также другие минеральные воды источники № 1, № 2, № 12, минеральная вода № 3 («Бронислава»), которые используются в виде ванн, орошений, промываний толстого кишечника, гидромассажа десен, ингаляций.
Шифаханалар
Организовано амбулаторно-курсовочное лечение; приезжающие больные размещаются в пансионате, гостиницах и у местных жителей; для их обслуживания имеется также платная поликлиника. Кроме того, функционирует отделение (филиал клиники) Одесского НИИ курортологии. Нынешний Трускавец принимает около полумиллиона курортников в год.
Альтернатив дауалау урыны
Курорт в горах Сходница. Курорт Моршин в 30 км от Трускавца специализируется на хронических заболеваниях желудка, кишечника, поджелудочной железы.
Халҡы
По результатам всеукраинской переписи населения 2001 года в городе проживало 22,5 тысяч человек (91,5 % по отношению к переписи 1989 года), из них русских — 1,1 тысяч человек (4,9 % от всего населения), белорусов — 0,1 тысяч (0,4 %) и поляков — 0,1 тысяч человек (0,4 %).
Иҫтәлекле урындары
Прогулки по Трускавцу и его живописным окрестностям. В 3 км к Северу от Трускавца расположен лесной массив (урочище) Помярки, где находится озеро, образовавшееся на месте бывших разработок озокерита, — место купаний; вблизи озера — минеральные источники. В 1,5 км к северо-западу от курорта, в урочище Липки, также имеются минеральные источники, воду которых используют для ванн. В Трускавце создано водохранилище (пляж, лодочная станция).
Сушонок
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Петров
Иҫке Петров (Старопетрово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 216 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Колосов Юрий Михайлович
Колосов Юрий Михайлович (7 сентябрь 1934 йыл — 28 май 2015 йыл) — юрист, халыҡ-ара хоҡуҡ белгесе. Юридик фәндәр докторы (1976) космос техникаһын ҡулланыуҙың халыҡ-ара хоҡуҡи проблемалары темаһына диссертация яҡлаған; Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр  институтының (МГИМО) халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры (1982), 1987-2005 йылдарҙа халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире була; 2-се класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе; «Московский журнал международного права» баҫмаһының баш мөхәррире.
Биографияһы
Юрий Михайлович Колосов 1934 йылдың 7 сентябрендә Сясьстройҙа (Волхов районы, Ленинград өлкәһе) тыуған;
1976 йылдың 11 июнендә «Международно-правовые проблемы использования космической техники для осуществления массовой информации» темана докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә. 1982 йылың 22 ғинуарында ул СССР Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы профессоры позицияһын биләй. 1987 йылдың ноябрендә Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының халыҡ-ара хоҡуҡ кафедраһы мөдире вазифаһына тәғәйенләнә һәм уны 2005 йылға тиклем башҡара. 1990 йылда «Советский журнал международного права» ғилми баҫмаһын ойоштора һәм уның беренсе баш мөхәррире була. 1992 йылда журнал «Московский журнал международного права» тип атала. 1995 йылдың 10 апрелендә Колосовҡа «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» маҡтаулы исеме бирелә.
Колосов 1985 йылда Халыҡ-ара астронавтика академияһының мөхбир ағзаһы була; 1980 йылдан алып ул Халыҡ-ара космос хоҡуғы институтында ағза. 1990 йылдан ул Гаага Третейский судтың даими палатаһына инә. Бынан тыш, уның Ҡаҙағстан Республикаһы Тәбиғи фәндәр академияһы ағзаһы. 1996 йылда уға «2 класлы ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе» дипломатик рангы бирелә. 1991-1999 йылда ул Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының балалар хоҡуҡтары буйынса комитетына инә, ә 2002 йылда БМО-ның иҡтисади, социаль һәм мәҙәни хоҡуҡтары буйынса комитеттың ағзаһы була. Бынан тыш, идаралыҡ рәйесе вазифаһын биләй, МГИМО-ның юридик фәндәр буйынса диссертация советы рәйесе вазифаһын башҡара.
Хеҙмәттәре
Юрий Колосов 250-нән ашыу ғилми баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән биш монография, өс уҡыу пособиеһы һәм өс дәреслек яҙған. Ул халыҡ-ара хоҡуҡ проблемаларын өйрәнеүҙә махсуслашҡан, атап әйткәндә — европа һәм халыҡ-ара космос хоҡуҡтарsy өйрәнә. Космос хоҡуҡтары принциптарын төҙөү һәм дәүләттәрҙең яуаплылы4sy төп принциптарыy булдырыу тураһындағы положениеларҙы төҙөүҙә ҡатнаша,, шулай уҡ киң мәғлүмәт таратыуҙың төп принциптарын әҙерләгән (мәғлүмәт алмашыу).
Тяфсора
Тяфсора — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кимжа йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кундат
Кесе Кундат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/390/34 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Асанғазы Оразҡул Асанғазы ҡыҙы
Асанғазы Оразҡул Асанғазы ҡыҙы (22 февраль 1952 йыл) — Ҡаҙағстандың дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Оразҡул Асанғазы ҡыҙы Асанғазы 1952 йылдың 22 февралендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Жамбыл өлкәһе Чуй районы «Актүбә» колхозына ҡараған Бирлик ауылында тыуған.
1969 йылда Жамбыл өлкәһенең Чуй районы Толеби ауылы ҡаҙаҡ урта мәктәп-интернатты тамамлай.
Был 1973 йылда Ҡаҙаҡ дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар педагогия институтын отличие менән тамамлай. Уҡығанда Ленин стипендияһын ала, факультеттың комсомол комитеты секретары була, шул ваҡытта уҡ партия сафына инә.
1991 йылда Алма-Ата политология һәм идара итеү институтында «Физика уҡытыусыһы» һөнәре буйынса белем ала.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1973 йылда Шымкент өлкәһе Һарыағаш районы Жамбыл исемендәге урта мәктәптә уҡытыусы булып башлай.
1979—1982 йылдарҙа — К. Маркс исемендәге урта мәктәп директоры.
1982—1985 йыл — Һарығаш ҡалаһының К. Сатбаев исемендәге 10-сы мәктәп-интернаттың директоры.
1985 йылдан — партияның Алғабаҫ районы комитеты секретары.
1987 йылдан — партия район комитетының икенсе секретары.
1990—1992 йылдарҙа — халыҡ депутаттары өлкә Советының деология бүлеге мөдире, тел, мәҙәниәте һәм милләт-ара бүлеге начальнигы.
1992—1993 йылдарҙа — Һарыағас районы әкимиәтенең әкиме.
1993—1995 йылдарҙа — Көньяҡ Ҡаҙағстан өлкәһе әкиме урынбаҫары.
1995 йылдан алып 1996 йылға тиклем — Әл-Фарабий районы Шымкент ҡалаһы әкиме.
1997 йылда Шымкент ҡалаһы әкиме урынбаҫары.
1998 йылдан 2006 йылға тиклем — Астана ҡалаһы Һарыарҡа районы әкиме урынбаҫары.
2006 йылдан алып 2012 йылға тиклем — Астана ҡалаһының телдәр үҫтереү буйынса Идаралығы начальнигы.
Һайланған вазифалары, депутатлыҡ эштәре
1994—1995 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Юғары Советы XIII саҡырылыш депутаты.
2012 йылдың 18 ғинуарынан 2016 йылдың 20 ғинуарына тиклем — Мәжилис депутатыҠаҙағстан Республикаһы Парламенты V саҡырылышы.
Игова
Игова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сора йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямаҙы (йылға)
Ямаҙы — Емазы - Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡанҡанды йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зега
Зега (Seega) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 423 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,01 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6567 һәм автомобиль коды — KYF.
Боголюбов Николай Николаевич
Николай Николаевич Боголюбов (1909-1992) - совет математигы һәм физик-теоретигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (1991 йылдан); СССР Фәндәр академияһы (1953 йылдан) һәм Украина ССР-ы Фәндәр академияһы ( 1948 йылдан) академигы, һыҙыҡлы булмаған механика һәм теоретик физика фәнни мәктәптәренә нигеҙ һалыусы. Ике тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969, 1979).
Дубналағы Атом тикшеренеүҙәре Берләшкән институтының (АБИ) теоретик физика лабораторияһы директоры (1956 йылдан), МИАН директоры (1965--1988), Мәскәү дәүләт университеты физика факультетының квант статистикаһы һәм ҡыр теорияһы кафедраһы мөдире (1966-1992).
Биографияһы
Николай Боголюбов 1909 йылда Түбәнге Новгородта, теология, фәлсәфә һәм психология уҡытыусыһы, яҙыусы дин әһеле һәм Рәсәй православие сиркәүенең баш руханийы Николай Михайлович Боголюбов (1872—1934) ғаиләһендә тыуған. Буласаҡ ғалимдың әсәһе Ольга Николаевна (ҡыҙ фамилияһы Люминарская) музыка уҡытыусыһы булып эшләгән. Ғаиләлә өс ул булған: Николай Николаевич Боголюбов (баш бала), Алексей Николаевич Боголюбов (1911—2004) — математик, фән тарихсыһы, Украина Милли Фәндәр Академияһы ағзаһы, Михаил Николаевич Боголюбов (1918—2010) — лингвист, РФА академигы. Атаһы Николайҙы дүрт йәшенән уҡырға һәм яҙырға, биш йәшенән — немец, шуның менән бергә француз һәм инглиз телдәренә өйрәтә башлай. Боголюбов телдәр үҙләштереүгә ғәжәйеп һәләткә эйә булған, лингвистика һәм тарихты бик ныҡ белгән. Ул инглиз, немец һәм француз телдәренән ҡала тиҫтәгә яҡын — итальян, венгр, фин, швед, поляк, чех һ.б. телдәрҙе белгән.
1913 йылда ғаилә Киевҡа күсенә, унда аталары Владимир университетында теология профессоры булып эшләй. Граждандар һуғышы ваҡытында ул эшһеҙ ҡала һәм ҡалала эш таба алмайынса, ауылға күсенә. Ете йыллыҡ мәктәпте Николай унда тамамлай.
1925 йылда туранан-тура УССР Фәндәр академияһы аспирантураһына ҡабул ителә һәм унан һуң УССР һәм СССР Фәндәр академияларында эшләй.
Төп эштәре — математика анализы, математика физикаһы, һыҙыҡлы булмаған механиканың асимптотик ысулдары, динамик системалар теорияһы, статистик физика һәм ҡырҙың квант теорияһы.
Күп кенә сит ил Академиялары ағзаһы (Болгария, ГДР, Польша, АҠШ һ.б.), фәнни учреждениелар һәм йәмғиәттәр, Пагуош хәрәкәтендә ҡатнашыусы. 7-8-се саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты.
1937 йылда Евгения Александровна Пирашковаға өйләнгән. Никахта ике улы тыуған. Оло улы Николай — математика физикаһы һәм статистика механикаһы белгесе, В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының баш ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Воеводин Леонид Дмитриевич
Воеводин Леонид Дмитриевич (13 декабрь 1922 йыл — 6 февраль 1998 йыл), Мәскәү) — юрист, юридик фәндәр докторы (1973), Мәскәү дәүләт университеты атҡаҙанған профессоры (1995).
Биография
Леонид Дмитриевич Воеводин 1922 йылдың 13 декабрендә Тула губернаһының Тёпло-Огарёвский өйәҙе Стрешнево ауылында тыуған. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, 1942 йылда, Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты студенты була. 1949 йылда ул «Толкование норм советского права» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, юридик фәндәр кандидаты булып китә. Аспирантураны тамамлағандан һуң, шул уҡ йылдың октябрь айында МДУ-ның юридик факультетына ҡараған дәүләт хоҡуғы һәм совет төҙөлөшө кафедраһының өлкән уҡытыусыһы булып эшләй башлай.
Мәскәү университетында эшләү йылдарында ул студенттарға кафедра ҡарамағында булған бөтә уҡыу курстары буйынса тиерлек лекциялар уҡый: шул иҫәптән халыҡ демократияһы илдәренең дәүләт хоҡуғы буйынса курстар (һуңғараҡ — сит социалистик илдәрҙең дәүләт хоҡуҡтары буйынса курс), совет дәүләт хоҡуғы буйынса курстар (артабан — Рәсәй конституция хоҡуҡтары буйынса курс). Ул бер юлы бер нисә махсус курс алып бара, шул иҫәптән «Ҡытай Халыҡ Республикаһы» дәүләт хоҡуғы, «Көнсығыш Европа һәм Азия илдәренең конституция хоҡуғы» һәм «Дәүләт хоҡуҡтарының төп проблемаһы». Бынан тыш ул «СССР граждандарының хоҡуҡи хәле нигеҙҙәре» һәм «Совет Конституцияһы һәм уның үҫеше» махсус семинарҙар эше менән етәкселек итә.
1950 йылдан алып 1952 йылға тиклемге осорҙа, СССР-ҙың яңы ойошторолған ҠХР-ға ярҙамы сиктәрендә, Леонид Воеводин Ҡытайға ебәрелә: университетта дәүләт хоҡуғы кафедраһына етәкселек итә һәм юридик факультет деканы кәңәшсеһе була. Ул ҠХР-ҙа лекциялар уҡый, семинар дәрестәр үткәрә, фәнни эштәр алып бара. 1956 йылда баҫылып сыҡҡан «Ҡытай Халыҡ Республикаһының дәүләт ҡоролошо» монографияһы ошо эштәрҙең һөҙөмтәһе булып тора.
1974 йылда Воеводин «Конституционные проблемы правового положения личности» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай һәм юридик фәндәр докторы булып китә. Ике йылдан һуң, 1976 йылда, Мәскәү дәүләт университеты профессоры булып китә; унан һуң бер нисә йыл дауамында кафедра мөдире урынбаҫары була. 1977 йылда «Мировая социалистическая система и государственное право в европейских социалистических странах» ике томлығының биш бүлегенең авторы; ун йылдан һуң Прагала чех телендә баҫылып сыҡҡан «Конституционные системы социалистических стран» коллектив монографияның авторҙашы була (1987). «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнә.
Воеводин Рәсәй Президенты Борис Ельциндың КПСС-ты таратыу ҡарарына ҡаршы тора; Рәсәй лидерының был аҙымы конституцияға ҡаршы килә тип иҫәпләй. 1995 йылда Воеводин Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры була; 1998 йылдың 6 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Марат (исем)
Марат — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа халыҡтарҙа ла Марат исеме бар.
Этимология
Беренсе версия буйынса, Марат исеме ғәрәп теленән тәржемә иткәндә «көтөп алынған» тигәнде аңлата. Шулай уҡ икенсе тәржемә — «маҡсат, теләк». Икенсе версия буйынса, Марат исеме СССР-ҙа Жан-Поль Мараттың исеменән киң таралған. Ул интернациональ булып китә, бигерәк тә татарҙар араһында тарала.
Әсекәй
Әсекәй (Асекеево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Әсекәй районының район үҙәге. Әсекәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урыны
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Башҡорт старшинаһы Әсекәй буйынса аталған.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
Таволжанка (Сузун ҡушылдығы)
Таволжанка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сузун ([[Обь ҡушылдығы)|Сузун]] йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡара тумыртҡа
Ҡара тумыртҡа, ҡара туҡран (урыҫ. желна)
Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлыҡ. Беҙҙең яҡтағы ин, ҙур тумыртҡа. Осҡанда оҙон ҡойроғо күҙгә ташлана. Тоноҡ ҡара төҫтә. Түбәһендә ҡыҙыл бүрке бар, Күҙҙәре ҡыҙыл. Башҡа тумыртҡаларҙан ҙурлығы, ҡара төҫө менән айырыла.
thumb|left|Йәш тумыртҡа
Тауышы
Тауышы: «кли-кли-кли» йәки ҡарлыҡҡан «күәәә».
Ҡәбилә
Ҡәбилә (ырыулыҡ, элеккесә ил, иләү, олоҫ) — этник һәм социаль берлек тибы.
Ҡәбилә, уның ағзаларының үҙ-ара туғанлығы, күп баҫҡыслы структура, этнонимы, сиктәре теүәл билдәләнгән территорияһы, теле (йәки диалекты), дөйөм ҡәбилә үҙидаралығы (башлыҡ, ҡәбилә кәңәшмәһе), уртаҡ ата-баба тураһында төшөнсә (башлыса мифик ата-баба) булыу, мәҙәниәт һәм дини инаныуҙарының оҡшашлығы хас.
Башҡорттарҙа ҡәбилә, нигеҙҙә, ырыуҙарҙан һәм ырыу бүленештәренән һәм аныҡ структуралы булған; бер нисә ҡәбилә берлеге ырыу-ҡәбилә берләшмәһен хасил иткән. Төп ырыу-ҡәбилә атрибуттары булып тамға, оран, онгон иҫәпләнгән; тарихи ваҡиғалар шәжәрәләрҙә теркәлгән.
Башҡорт ҡәбиләләренең формалашыу тарихында 7 тарихи-этнографик осор билдәләнә: башҡорт (Бөрйән, Уран, Үҫәргән), иртә фин-уғыр-самодий (Өпәй, Терһәк, Һыҙғы, Ыуаныш), болғар-мадъяр (Бүләр, Танып, Юрматы), уғыҙ-ҡыпсаҡ (Әйле), ҡыпсаҡ (Ҡаңлы, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Мең), нуғай (Нуғай-Бөрйән, Нуғай-Юрматы) һәм Иҙел-Урал төбәгендә, Урта Азияла этник йоғонто һөҙөмтәһендә формалашҡан халыҡтар (ҡаҙаҡтар, мишәрҙәр, татарҙар). Таралып ултырыу һәм этник тарих барышында башҡорттарҙың көньяҡ-көнсығыш (Бөрйән, Ҡыпсаҡ, Тамъян, Түңгәүер, Үҫәргән, Юрматы), төньяҡ-көнсығыш (Бишул, Бәҙрәк, Бәкәтин, Дыуан, Көҙәй, Ҡалмаҡ, Ҡатай, Ҡошсо, Ҡумрыҡ, Ҡыуаҡан, Мырҙалар, Өпәй, Табын, Терһәк, Һалйот, Һеңрән, Һыҙғы, Һырҙы, Әйле), көньяҡ-көнбайыш (Мең), төньяҡ-көнбайыш (Байлар, Балыҡсы, Бүләр, Гәрә, Ун, Уран, Ыуаныш, Йүрми) төп этнографик төркөмдәре барлыҡҡа килә.
Иҫке Томбағош
Иҫке Томбағош (Старотумбагушево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 289 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Манон-Яха
Манон-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Туҡай (Ҡыйғы районы)
Туҡай (Тукаево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 183 кеше. Почта индексы — 452509, ОКАТО коды — 80236825004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Игрема
Игрема — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 196 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урдюга
Урдюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рочуга йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 62 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаммас
Шаммас (Шамассовка) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Мөкмин ауыл биләмәһе составына керә.
Зеебах (Тюрингия)
Зеебах (Тюрингия) (Seebach (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2215 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99846 һәм автомобиль коды — WAK.
Кесе Растай
Кесе Растай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Растай йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таганиха
Таганиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Койниха йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филькина Виска
Филькина Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Цема йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбжәдиә
Әбжәдиә (أبجدية мәғ. алфавит); Хисаб әл-жәмәл (حساب الجمل; Абджадия) — ғәрәп хәрефтәрен ҡулланып, һандарҙы билдәләү системаһы һәм уның менән бәйле ғәрәп хәрефтәре менән яҙылған һүҙҙәрҙең дөйөм суммаһын табыу мөмкинлеге.
Тарихы
Был тәртип тәүге дүрт хәреф буйынса: әлиф, бә, джим (жим), дәл — әбжәд тип атала. Һинд («ғәрәп») цифрҙарына күсер алдынан һандарҙы билдәләү өсөн хәрефтәр ҡулланылған, һәм уларҙың һан күрһәткесе әбжәдтәге тәртипкә тап килгән. Һинд цифрҙарына күскәндән һуң күп тә үтмәй алфавит тәртибе хәҙерге тәртипкә үҙгәртелә.
Әммә һүҙҙәрҙе һандарға, ә һандарҙы һүҙҙәргә әйләндереү мөмкинлеге кәрәк булып ҡала. Әбжәдиә математиканың алгебра бүлегенең барлыҡҡа килеүе менән туранан-тура бәйле: ул суфый герменевтикаһында киң ҡулланыла.
Фарсы әбжәдиәһе
Ю. А. Рубинчик редакцияһындағы фарсы-рус һүҙлегендә фарсы хәрефтәре өсөн әбжәдиә Ғәф (گ) хәрефе өсөн генә күрһәтелгән.
Марыль-Кы
Марыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туғыҙлы
Географик урыны
Туғыҙлы ауылы Туғыҙлы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 16 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 29 километрҙа урынлашҡан.
Тарихы
Ғалим Әсфәндиәров Әнүәр Закир улы, архив сығанаҡтары нигеҙендә, Башҡортостан Республикаһының хәҙерге Туймазы районындағы Балтай һәм Түбәнге Бишенде ауылдары яҡынса 1725 йылда Себер даруғаһы Әйле башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән тип дәлилләне. Шул Әйле ырыуы кешеләренең бөтәһе лә тиерлек хәҙерге Ҡыйғы районы Туғыҙлы ауылынан булған. Әйтер кәрәк, уларҙың күпмелер өлөшө, 100 йылдан ашыу ваҡыт үтеүгә, тыуған ерҙәренә әйләнеп ҡайтҡан. Һәм Троицк өйәҙе составында Туғыҙлы менән йәнәшә Арыҫлан һәм Яҫауыл ауылдарына нигеҙ һалған.
Шулай итеп, Туғыҙлы ауылына XVIII быуат башында Себер даруғаһы Әйле улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. XIX быуаттың 1-се яртыһында Арыҫлан ауылы (Яңы Туғыҙлы) барлыҡҡа килгәндән һуң, Иҫке Туғыҙлы тип теркәлгән.
1795 йылда Туғыҙлы ауылындағы 16 йортта 110 кеше, йәғни Ҡурғашйылға һәм Күлбай ауылдарында йәшәгән. 1816 йылда Туғыҙлы ауылында 140, 1834 йылда — 32 йортта 200 кеше йәшәгән.
1811 йылғы VI рәүиздә иҫәпкә алынған Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе 4-се башҡорт кантоны 1-се йорт Туғыҙлы ауылы аҫаба башҡорттары:
1842 йылда 227 башҡортҡа 70 сирек ужым һәм 104 сирек яҙғы иген сәселгән. 32 йортҡа 136 йылҡы, 87 һыйыр (фәҡәт башҡорттарҙа ғына йылҡы менән һыйыр малының ошондай нисбәтен күҙәтеп булған), 130 һарыҡ, 50 кәзә аҫыралған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Туғыҙлы ауылында 1859 йылда 374 башҡорт теркәлгән.
1865 йылда 63 йортта — 435 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1830 йылда төҙөлгән мәсет, 2 һыу тирмәне булған.
XIX быуат аҙағындағы тасуирлауҙа: «ул текә битләү буйлап, үҙ ерҙәренең уртаһында урынлашҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Йәшелсә баҡсалары юҡ. Ер 182 ир-ат йән башына бүленгән. 1887 йылдан алып 300 йән башына бүлеүгә күсә. 1861 йылдан алып ер бер тапҡыр яңынан бүленгән. Баҫыуҙар ҡалҡыулыҡлы һәм таулы урындарҙа урынлашҡан. Ер — ҡара тупраҡ. Сәсеү әйләнеше системаһыҙ. Ашлама ҡулланылмай. 3 һәм 4 атлы һабандар менән һөрөлә. Иң яҡшы арыш уңышы - 50 бот, һолоноҡо - 80 бот. Әйле ауылында бер данаһы 60-70 һумдан «Ул текә битләү буйлап, үҙенә ҡараған ерҙең уртаһында ятҡан ҡалҡыулыҡта ята. Халҡы - аҫаба башҡорттар. Ауыл 27 дисәтинә биләгән 127 йорттан тора. Үҙгәрештәр юҡ. 1887 йылдан алып халыҡ 300-ҙән ашыу ерҙе ҡулаҡсаға бүлеүгә күсә. 1861 йылдан алып бер тапҡыр ер эшкәртелә. Иң яҡшы арыш уңышы - 50 бот, һоло - 80. Әйле ауылында бер данаһы 60-70 һумдан 3 атлы һуҡҡыс һатып алынған. Өфөнән һәм Әйленән һәр береһенә 18-25 һум түләп алынған 7 елгәргес һатып алынған.
10 хужалыҡтың малы юҡ. Халыҡ ерҙәрҙе ҡуртымға алмай. Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер тиҫтә өсөн 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставкалы (3 дисәтинә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне йылына 20 һумдан 12 йылға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәренең харчийҙарында кубик үҫентеләр ҡырҡыу өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».
Йорт хужаларының яртыһынан ашыуы бер дисәтинәгә 50-70 тин менән һөрөнтө ерҙе (160 дисәтинә) ҡуртымға бирә. Ауылда 2 поставалы (3 тиҫтә урын) йәмәғәт он тартыу тирмәне, йылына 20 һумдан 12 йылға ҡуртымға бирелә. 10 майҙан 1 июнгә тиклем кешеләр утын ярыу өсөн Һатҡы заводына йөрөй. Үҙҙәре ҡырҡҡан 1 куб сажень утындары өсөн 1 һум һәм 1 һум 40 тин түләү алалар. Ауылда 2 кибет. Ауыл хужалығы продукттарын халыҡ Һатҡы заводында баҙарҙа һата».
XIX быуат аҙағынан хәҙерге — Туғыҙлы — атамаһы ҡулланыла.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Туғыҙлы ауылында мәсет, 2 бакалея кибете, 3 запас һаҡлау өсөн мөгәзәй булған.
1920 йылда Ҙур Туғыҙлы булараҡ теркәлгән. Һәм Ҙур Туғыҙлылағы 210 йортта 448 ир-ат һәм 592 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Барыһының да милләте — башҡорт. 1917-1920 йылдарҙағы хәрби-сәйәси ваҡиғаларҙың сиктән тыш кире эҙемтәһе енестәр нисбәтендә асыҡтан-асыҡ ярашһыҙлыҡта күҙәтелә.
Тала (Обь ҡушылдығы)
Тала  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3408 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Туғыҙлы
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Туғыҙлыла урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Тала (Обь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туғыҙлы
Халыҡ һаны
Туғыҙлы ауылында башҡорттар һәм татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Туйтүбә
Йылғалар: Әй, Туғыҙлы.
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре: көньяҡҡа 11 километрҙа Аверкин соҡоро, көньяҡ-көнбайышҡа 17 километрҙа — Һикеяҙ мәмерйәләр комплексы (Силәбе өлкәһе), 18 киометрҙа — Әй фонтаны бар.
Унарлы иҫәпләү системаһы
Унарлы иҫәпләү системаһы — бөтөн 10 нигеҙе буйынса позицион иҫәпләү системаһы. Иң таралған системаларҙың береһе. Унда ғәрәп цифрҙары тип аталған 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 0 цифрҙары ҡулланыла. 10 нигеҙе кеше ҡулындағы бармаҡтар һаны менән бәйле тип фараз ителә.
Билдәләмә
Унарлы иҫәпләү системаһында бер унарлы разрядты ҡайһы берҙә декада тип атайҙар. Цифрлы электроникала унарлы иҫәпләү системаһының бер унарлы разрядына бер унарлы триггер ярашлы.
Унарлы иҫәпләү системаһында x бөтөн һаны 10 һаны дәрәжәләренең сикле һыҙыҡлы комбинацияһы рәүешендә күрһәтелә: Ғәҙәттә нулдән айырмалы x һаны өсөн, x һанының унарлы яҙылышында өлкән цифр a_{n-1} шулай уҡ нулдән айырмалы булырға тейеш тип талап итәләр.
Унарлы иҫәпләү системаһында n позиция ярҙамында 0-дән алып 10^n-1-гә тиклем бөтөн һандарҙы яҙырға мөмкин, йәғни, бөтәһе 10^n төрлө һанды.
Кәсерле һандар унарлы кәсер тип аталыусы, айырыусы унарлы өтөрө булған цифрҙар юлы рәүешендә яҙылалар: бында n — һандың бөтөн өлөшөнөң разрядтар һаны, m — һандың кәсер өлөшөнөң разрядтар һаны.
Икеле-унарлы кодлау
Икеле компьютерҙарҙа унарлы цифрҙарҙы икеле-унарлы кодлау ҡулланыла, шуның менән бергә бер икеле-унарлы цифр өсөн дүрт икеле разряд (икеле тетрада) бүлеп бирелә. Икеле-унарлы һандарҙы һаҡлау өсөн күп һандағы биттар талап ителә. Шулай, дүрт икеле разрядтың 16 торошо бар, һәм икеле-унарлы кодлауҙа 16 тороштоң 6 икеле тетрадаһы ҡулланылмай.
Ураҡ (Ҡыйғы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унарлы иҫәпләү системаһы
Тарихы
Унарлы цифрҙарҙы (1-ҙән 1 000 000-ға тиклем) берәмек кодлау менән унарлы позицион булмаған иҫәпләү системаһы беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡтың икенсе яртыһында Боронғо Египетта барлыҡҡа килә (Египет иҫәпләү системаһы).
Икенсе бөйөк Вавилон цивилизацияһында алтмышарлы иҫәпләү системаһы беҙҙең эраға тиклем ике мең йыл элек барлыҡҡа килә. Алтмышарлы разряд эсендә Унарлы цифрҙарҙы берәмек кодлау менән унарлы позицион иҫәпләү системаһы ҡулланыла. Египет унарлы системаһы крит иероглифтары, һыҙыҡлы яҙыу А һәм һыҙыҡлы яҙыу Б кеүек беренсе Европа яҙыу системаларында оҡшаш системаға тәьҫир итә.
Позицион унарлы системаның иң боронғо билдәле яҙыуы Һиндостанда 595 йылда табылған. Ул ваҡытта нуль Һиндостанда ғына түгел, Ҡытайҙа ла ҡулланылған. Был боронғо системаларҙа бер төрлө һанды яҙыу өсөн, янында өҫтәмә рәүештә, ул ниндәй разрядта тороуын аңлатҡан билдә ҡуйылған символдар ҡулланылған. Аҙаҡ разрядтарҙы билдәләмәй башлайҙар, ләкин һанды барыбер уҡырға мөмкин, сөнки һә разрядтың үҙенең позицияһы бар. Әгәр позиция буш булһа, уны нуль менән билдәләргә кәрәк. Һуңғы Вавилон текстарында ундай тамға күренә башлай, ләкин һан аҙағында уны ҡуймайҙар. Тик Һиндостанда ғына нуль тулыһынса үҙенең урынын ала, был яҙыу аҙаҡ бөтә донъя буйлап тарала.
Һиндостан нумерацияһы тәүҙә ғәрәп илдәренә килә, аҙаҡ Көнбайыш Европаға. Уның тураһында Урта Азия математигы аль-Хорезми һөйләй. Позицион системала яҙылған һандарҙы ҡушыу һәм алыуҙың ябай һәм уңайлы ҡағиҙәләре уны бигерәк тә популяр яһай. Әл-Хорезми хеҙмәте ғәрәп телендә яҙылған булғанлыҡтан, Европала Һиндостан нумерацияһы «ғәрәп» (ғәрәп цифрҙары) тигән исем аҫтында нығына.
Ундың дәрәжәләренең атамалары
Стандарт унарлы иҫәпләү системаһында ҙур һандарҙы атау өсөн миллион (1 000 000) һәм миллиард (1 000 000 000) кеүек меңдең дәрәжәләренең исем атамалары ҡулланыла. Ундың аралағы дәрәжәләре ун йәки йөҙ кеүек һүҙҙәрҙе ҡушып яһала, мәҫәлән ун миллион (10 000 000) һәм йөҙ миллиард (100 000 000 000); башҡа аралағы һандар меңдең дәрәжәләренең исем атамаларына меңгә тиклемге һандарҙы өҫтәп яһала, мәҫәлән йөҙ егерме ете миллион (127 000 000). Биллион һәм артабанғы һандар өсөн ике мөмкин булған ҡиммәт бар: ҡыҫҡа шкалала һәр сираттағы аталған берәмектә алдағы 1000 берәмек бар, ә оҙононда — миллион; шулай, миллиондан һуң килеүсе биллион, 109-лә, шулай уҡ 1012 аңлатырға мөмкин.
Һиндостанда ундың дәрәжәләре
Һиндостанда ундың дәрәжәләренең атамаларына, иҫкергән 100 нигеҙе менән иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән альтернативалы ысул ҡулланыла, уның буйынса 103, 105 һәм ундың берәү аша артабанғы дәрәжәләренең үҙ атамалары бар, ә аралағылары ун һанын ҡушып яһала. Система рәсми рәүештә 1987 йылда раҫлана һәм 2002 йылда төҙәтелә.
Һиндостан системаһында һандарҙы яҙғанда айырыусылар ошо дәрәжә атамаларына ярашлы урынлашалар: мәҫәлән, стандарт системала 50 801 592 күренешендә яҙылған һан, Һиндостан системаһында 5 08 01 592 күренешендә буласаҡ. лакх һәм крор атамалары инглиз теленең Һиндостан диалектында, хинди ( lākh,  karod) һәм Көньяҡ Азияның башҡа телдәрендә ҡулланылалар.
Әһәмәниҙәр
Әһәмәниҙәр (Ἀχαιμενίδαι) — Боронғо Фарсы иле Әһәмәниҙәр дәүләтенең (705(?) — б. э. т. 330) батша династияһы.
Династия Әһәмәниҙән, фарсы ҡәбиләләре союзы юлбашсыһынан, башланған. Әһәмәни вариҫтары Парсала һәм Аншанда (Төньяҡ Элам) (б. э. т. 558—530) идара иткән Бөйөк Кир II (б. э. т. 558—530) Яҡын һәм Урта Көнсығыш илдәренең күпселеген берләштергән ҙур Фарсы империяһына нигеҙ һалған. Б. э. т. 330 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәй армияһы баҫымы аҫтында Әһәмәниҙәр дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Дарий Iнең Әһәмәниҙәр династияһына ҡарағанлығы иҫбат ителмәгән, үҙен Артаксеркс V исемле батша тип иғлан иткән Бесстың Әһәмәниҙәр менән бәйләнеше тағы ла күберәк икеләнеү тыуҙыра.
Мысырҙы баҫып алған Камбис II-нән башлап, Әһәмәниҙәр династияһы хакимдарын тарихсы Манефон фирғәүендәр сифатында XXVII Боронғо Мысыр династияһына ҡарата.
Династия вәкилдәре
Урыҫ тарихи традицияһында Әһәмәни батшалары исемдәрен уларҙың грек варианттары менән атау ҡабул ителгән. Был дөйөм ҡабул ителгән эллинлаштырылған формаларҙан тыш, исемлектә ысын фарсы исемдәре лә бирелгән.
Ғәрәфә көнө
Ғәрәфә көнө (يوم عرفة) — мосолман байрамы, Хаждың тажы,   12-се айҙың (зөлхизә) 9-сы көнөндә була. Рамаҙан айы тамамланғандан яҡынса 70 көн үткәс билдәләнә. Был көндә хаж ҡылыусылар Мәккәнән 20 саҡрым самаһы алыҫлыҡтағы Ғәрәфә тауына бара һәм уның итәгендә ғибәҙәт ҡыла.Башҡорттарҙа был көн Әрәпә тип тә атала.
Ғәрәфә тауында тороу
Оло хаж үтәлһен өсөн Ғәрәфә тауында  торорға кәрәк. Уға ла әҙерлек үмрәләге кеүек - ғөсөл ҡойоноп, тырнаҡты киҫәһең, тәндәге төктәрҙән арынаһың, ихрам кейәһең, ике рәҡәғәт намаҙ уҡығас, махсус ниәт әйтәһең. Ихрам хәлендәге кеше, йәғни мөхрим, теленән тәлбиәне төшөрмәҫкә тейеш.
Ғәрәфә тауында тороу - хаждың иң мөһим ғәмәлдәренең береһе, иң юғары нөктәһе.
Тауҙың сиктәре һары һыҙат менән билдәләнгән. Һыҙаттан тышта ҡалыу - ғәфү ителмәҫ хата, сөнки ул тарафтар Ғәрәфәт тауына инмәй. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм дә: «Хаж - ул Ғәрәфәт тауында ғибәҙәт ҡылыу», - тип әйткән. Сиккә тура килгән бер мәсет тә бар икән бында, уның бер яғындағы хаж ғибәҙәте дөрөҫ була, һыҙаттан тышта ҡалғанында - юҡ.
Мосолмандар инаныуынса, был көндә сауаптар ҙа, гонаһтар ҙа бик күпкә арттырып яҙыла.
Ғәрәфә көнөнән һуң Ҡорбан байрамы үткәрелә. Был тауҙа тороп үткәргән көндөң тамамланыуына ( Исламда яңы көн ҡояш батып бөткән ваҡыттан башлана) хаж ҡылыусылар Мина үҙәненә йүнәлә. Ошо үҙәндән өс көн дауамында шайтандарға таш бәрергә йөрөйҙәр.
Ғәрәфә көнөндә тотолған ураҙа мөьмин-мосолманды Аллаһы тәғәләгә яҡынайта тип һанала. Мөхәммәт саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм был хаҡта: "Был көндөң ураҙаһы үткән һәм киләһе йылдың гонаһтарынан таҙарта", - тип әйткән.
.
Хаж ҡылмаған мосолмандарға был көндә ураҙа тотоу сөннәт. .
Ғәрәфә көнөнә бәйле башҡорт йолалары
Халҡыбыҙҙа был көн ҙурлап байрам итеп билдәләнгән. Әрәпә көнө иртә менән тороп ғөсөл ҡойонғандар, йәмәғәт намаҙҙары уҡығандар, яңы йәки таҙа кейемдәр кейгәндәр, балаларға күстәнәстәр биргәндәр, яңы кейем алып бирергә тырышҡандар, тәмле-татлы бешереп таратҡандар. Теләгәндәр был көндә ураҙа тотҡан.
Кесе Сураз
Кесе Сураз — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суразовка йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Старцин
Старцин (Старцино) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 263 кеше. Почта индексы — 452464, ОКАТО коды — 80213816005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)