cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дөйөм Һырт
Һырт Пермь һәм мезозой дәүерендәге ҡомлоҡтар, балсыҡтар, 'збизле тупраҡтар менән ҡатламланған. Баҫҡыс һымаҡ Һөҙәклектәр платоға оҡшаған һыу бүленештәре Һырт өсөн характерлы. Урыны менән көмбәҙгә оҡшаған шихандар осрай. Карсттар бик күп. Дөйөм Һырт биләмәһендә ҡылғанлы-ҡыяҡ япраҡлы үләнле сиҙәмле далалар урынлашҡан.
Пугачёва Алла Борисовна
1965—1968: музыка училищеһында уҡыу. Беренсе сығыш һәм йыр яҙҙырыу
1965 йылдың ноябрендә, училищеның икенсе курс студенткаһы булараҡ, Мосэстрадала А. Ливщиц һәм А. Левенбуктың «Пиф-Паф, или Сатирические выстрелы по промахам» йыйылма эстрада программаһы составында тәүге гастроленә сыға. Киров, Пермь, Свердловск, Төмән һәм Омск өлкәләрендә сығыш яһай. Гастролдән ҡайтҡас, 1965 йылдың декабрендә Бөтә Союз радиоһының «Хәйерле иртә»" программаһы өсөн «Робот» йырын яҙҙыра.
1966 йыл башында йырсыны аҙ билдәле композитор Владимир Шаинский эҙләп таба. Ул бер нисә йыр яҙҙырырға тәҡдим итә: «Как бы мне влюбиться», «Не спорь со мной», «Дрозды». Тиҙҙән «Как бы мне влюбиться», «Не спорь со мной» йырҙары Бөтә Союз радиоһы үткәргән «Ай йыры» конкурсында еңеүсе була.
1967 йылдың 9 майында тәүге тапҡыр телевидениела сығыш яһай. Балаларҙың «Будильник» телевизион тапшырыуының байрам тура эфирында «Иду из кино» йырын башҡара.
1967 йылдың авгусында «Юность» радиостанцияһының агитбригадаһы ҡатнашыусыһы була һәм Төмән өлкәһе буйлап Иртыш һәм Обь йылғалары буйлап гастролгә сыға. Агитбригада составында геолог-нефтселәр, геофизиктар, быраулаусылар, төҙөүселәр һәм Төньяҡ Ҡотоп болансылары алдында сығыш яһап, 3 йыр башҡара: «Король, цветочница и шут» (Владимир Шаинский), «Просто очень люблю» (Карина Филиппова), «Единственный вальс» (үҙенең йыры).
1968 йыл башында йырсы радиостанция агитбригадаһы составында Поляр түңәрәк аръяғына юллана. Гастролдәр Ямалда, Төмәндә, Салехардта һәм башҡа ҡалаларҙа үтә. Ҙур булмаған тәнәфестәр менән 1968 йылдың мартына тиклем гастролдәрҙә йөрөй.
Оҙайлы гастролдәр, училищела оҙаҡ булмау уның уҡыуына йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә 1968 йылдың майында Алланы сығарылыш имтихандарына индермәйҙән һәм ул диплом алмай. Училище етәксеклеге ҡарары менән уны Мәскәүҙең 621-се мәктәбенә музыка һәм йыр уҡытыусыһы итеп стажировкаға ебәрәләр. Ул 1968 йылдың сентябренән 1969 йылдың ғинуарына тиклем ярты йыл уҡытыусы булып эшләй. Ахырҙа, 1969 йылдың майында дәүләт имтихандарын тапшыра һәм училищены «Хор дирижеры», «Дөйөм белем биреү мәктәбендә йыр уҡытыусыһы», «Балалар музыка мәктәбенең сольфеджио уҡытыусыһы» квалификациялары алып тамамлай.
Бер нисә ай Мәскәүҙең Ташкент урамындағы 621-се мәктәбендә музыка уҡытыусыһы булып эшләп ала.
1969—1974: профессиональ карьераһының башы
1969 йылдың апрелендә Алла Цирк һәм эстрада сәнғәте дәүләт училищеһына (ГУЦЭИ) солист һәм концертмейстер булып урынлаша. Бында цирк артисы-клоун, буласаҡ ире Миколас Орбакас менән таныша. 1969 йылдың йәйендә ГУЦЭИ студенттары, шул иҫәптән Орбакас менән Рәсәйҙең урта һыҙаты өлкәләре буйлап «Бумажный кораблик» йыйылма эстрада программаһы составында гастролдәргә сыға. Буласаҡ ире Миколас Орбакастан тыш, бригадала булып Олег Непомнящий (һуңынан Пугачеваның беренсе администраторы һәм Киркоровтың беренсе директоры), актёр Юрий Чернов, номерҙарының береһе Гиннесстың рекордтар китабына индерелгән иллюзионист Сос Петросян, һуңынан ул етәкләгән Екатеринбург циркы етәксеһе булып киткән Анатолий Марчевский була.
1969 йылдың 8 октябрендә Миколас Орбакасҡа кейәүгә сыға. Никахта ул рәсми рәүештә Орбакен фамилияһын йөрөтә, әммә концерттарҙа Пугачева фамилияһы менән сығыш яһай.
1969 йылдың октябрендә ГУЦЭИ-ҙан китә һәм Липецк филармонияһында Валерий Приказчиков етәкселегендәге «Новый электрон» ВИА-һы солисы булып урынлаша. Липецк һәм Липецк өлкәһендәге концерттарҙан тыш, ансамбль составында Архангель өлкәһенең Төньяҡ Ҡотобоноң, Коми Республикаһының һәм Карелияның бик күп бәләкәй ҡалалары, ҡасабалары һәм ауылдары буйлап гастролдәрҙә була.
1970 йылдың авгусында Липецк филармонияһынан һәм ВИА-нан китә һәм ул ваҡытта ире Миколас Орбакас эшләгән Мсәкәү өлкә филармонияһына Росконцертҡа солист булып урынлаша. Ире менән бергә филармонияның йыйылма концерттарында Себер һәм Алыҫ Көнсығыш буйлап сығыш яһай, ә Яңы йыл байрамдарында Мәскәү янының балалар баҡсалары иртәлектәрендә уйнайҙар. Йөклөлөк ваҡытында 7 айға тиклем эшләй, бары тик 1971 йылдың мартында ғына филармониянан китә һәм декретялына сыға.
1971 йылдың 25 майында Пугачева менән Орбакастың ҡыҙы — Кристина Эдмундовна Орбакайте тыуа.
Бала тапҡандан һуң йырсы бер ни тиклем ваҡыт иренең тыуған яғында — Литвала, Паланга ҡалаһында йәшәй. Декрет ялында ярты йыл ғына була һәм 1971 йылдың ноябрендә Геннадий Пузырев етәкселегендәге «Москвичи» ВИА-һында эшләй башлай .. Әммә 1972 йылдың ғинуарында, ике ай ғына эшләгәс, Олег Лундстрем (Росконцерт) етәкселегендәге Дәүләт эстрада-джаз оркестрына китә. Оркестр составында СССР-ҙың күп ҡалалары буйлап гастролдәрҙә була, ә 1972 йылдың сентябендә беренсе тапҡыр сил илгә гастролгә сыға: Варшавала «» джаз фестивалендә һәм Польша ҡалалары буйлап концерттарҙа ҡатнаша. 1972 йылдың октябрендә Ленинградтағы гастролдәрендә йырҙар яҙыусы шағир Илья Резник менән таныша. Шағир уға «Посидим, поокаем» йырын тәҡдим итә.
1973 йылдың ноябрендә Миколас Орбакас менән айырылыша һәм Росконцерттан да, Мәскәү өлкә филармонияһынан да китә. Ҡабаттан Москонцертҡа урынлашып, Виталий Кретюк етәкселегендәге яңыртылған составтағы «Москвичи» ВИА-һына урынлаша. Ансамбле составында Мәскәүҙә һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларында сығыш яһай. 1974 йылдың 14 майында Мәскәүҙең Тимер юлсылар мәҙәниәт йортонда ансамблдең «Һин, мин һәм йыр» концерт программаһының премьераһы була. Уның ҡуйыусы, режиссёры — Наум Брод, ә солистары А. Пугачева һәм Юлий Слободкин була. Улар, күбеһенсә, дуэтта йырлай, Алла бер нисә яңғыҙ номер башҡара.
1974 йылдың октябрендә V Бөтә Союз эстрада артистары конкурсында ҡатнаша, «Посидим, поокаем» һәм «Ермолова с Чистых прудов» йырҙары менән сығыш яһай. Сығыш һөҙөмтәләре буйынса йырсыға призлы урын биреүҙән баш тарталар, әммә жри ағзалары Иосиф Кобзон, Гелена Великанова и Константин Орбелян йәш солистың ижадына иғтибар итә һәм башҡа баһалама ағзаларына йоғонто яһап, йырсыға Шайген Айрумян, Борис Лехтлаан, Сергей Мороз менән бергә өсөнсө урын бирәләр. Шулай итеп ул конкурс лауреаты була. Беренсе премиға Валерий Чемоданов менән Ренат Ибраһимов лайыҡ була.
1975—1976: «Веселые ребята» ВИА-һы һәм «Арлекино»
Бөтә Союз эстрада артистарының V конкурсында ҡатнашҡандан һуң йырсыға «Веселые ребята» ВИА-һы етәксеһе Павел Слободкин ансамбль солисы булырға тәҡдим итә. 1974 йылдың ноябрендә ул «Москвичи» ансамбленән китә «Веселые ребятала» эшләй башлай. Тәүҙә Слободкин уны бэк-вокалға ҡуя. Әммә тиҙҙән уға ике бүлектә лә икешәр яңғыҙ йыр башҡарыу бурысы йөкмәтелә (беренсе бүлектең аҙағында һәм икенсеһенең башында).
1975 йылдың 2 июнендә «Алтын Орфей»ға юллана. 4 июндә яңы болгарт йырҙары конкурсында «Я вновь хочу увидеть Ленинград» йыры менән ҡатнаша, ә 5 июндә — халыҡ-ара конкурста «Ты снишься мне» һәм «Арлекино» йырын башҡара. «Арлекино» болгар тамашасыһының һушын ала, уға йырҙы «бисҡа» ҡабатларға тура килә. Тауыш биреү йомғаҡтары буйынса жюри йырсыға төп приз — алтын Орфей статуэткаһы рәүешендәге гран-при тапшыра. 1975 йылдың 4 июлендә фестивалде СССР-ҙың Үҙәк телевидениеһы күрһәтә, ә инде 20 июлдә релиз уның яңғыҙ релиз-миньоны сыға — "Арлекино"ны ул берҙән-бер башҡарыусы булараҡ күрһәтелә. Миньонға «Арлекино», «Посидим, поокаем» һәм «Ты снишься мне» кеүек популяр йырҙар инә. Пластинканың дөйөм тиражы 14 миллион экземпляр тәшкил итә. Шул ваҡыттан ул Советтар Союзында бик тиҙ популярлыҡ яулай башлай, ә «Арлекино» йыры уның визит карточкаһына әйләнә.
1977—1978: "Арлекино"нан һуң: Соло карьераһының башы. Уңышы
1976 йылдың декабрендә һә 1977 йылдың ғинуарында Харьковта уның беренсе яңғыҙ гастролдәре үтә. Унда ул урындағы Александр Авилов етәкселегендәге «Ритм» ансамюле менән таныша һәм улар менән бергә сығыш яһай. Гастролдәре тамамланғас ул ансамблгә даими хеҙмәттәшлек тәҡдим итә. Харьковтың «Ритм» ВИА-һы йырсыға 1980 йылға тиклем аккомпаниатор коллективы була.
1977 йылдың ҡышында Лужникиҙа отчет концерты үтә, уның һөҙөмтәләре буйынса Москонцерттың хужсоветынан СССР-ҙа һәм унан ситтә концерттар ҡуйыуға рөхсәт ала. 1977 йылдың башында ул айырым яңғыҙ башҡарыусы була һәм йыл дауамында илдең ҙур ҡалаларында — Мәскәүҙә, Ташкентта, Ленинградта, Таллинда, Ригала һәм башҡаларҙа концерттар ҡуя.
«Женщина, которая поёт» фильмын төшөргәндә фильмдың композиторы Александр Зацепин менән низағ килеп тыуа. Баштан уҡ фильмдың фон музыкаһын Александр яҙырға тейеш була, әммә процесс барышында Алла композиторҙы алдан иҫкәртмәйенсә, картинаға "Борис Горбонос псевдонимы менән үҙенең йырҙарын индерә. Шул арҡала Зацепин фильмдың композиторы булыуҙын баш тарта, шул уҡ ваҡытта фильмда үҙенең йырҙарын ҡалдырырға рөхсәт итә. Һөҙөмтәлә барлыҡ фон музыкаһын Алла Пугачева үҙе яҙа. 1978 йылдың майында уның студияла яҙылған беренсе — «Зеркало души» соло альбомы сыға. Уға 16 йыр, нигеҙҙә 1975—1977 йылдарҙа Александр Зацепин яҙған йырҙар, шулай уҡ йырсының Борис Горбунов псевдонимы аҫтындағы өс йыры һәм Борис Рычков менән Марк Минковтың берәр йыры инә. 1970 йылдар һуңында альбом СССР-ҙа тң күп һатылған альбом була, уның инглиз, француз, испан телендәге йырҙар исемлеге менән экспорт варианты, бынан тыш, ул Болгарияла һәм Чехословакияла сығарыла.
1978 йылда Алла Пугачева гастролдәрҙә әүҙем йөрөй, СССР-ҙа һәм сит илдәрҙә концерттар ҡуя. Ошо йылдың йәйендә ул — Москонцерттан, «Ритм» ВИА-һы Харьков филармонияһынан китә. Росконцертколлектив ойошторола һәм йырсы унда 1988 йылға тиклем эшләй. Уның концерт директоры буласаҡ өсөнсө ире Евгений Болдин була.
1978 йылдың авгусында Польшаның Сопот ҡалаһына «Интервидение-78» II халыҡ-ара йыр конкурсында ҡатнаша һәм «Сонет Шекспира», «Всё могут короли» йырҙарын башҡара. Һөҙөмтәлә фестивалдә еңеү һәм поляк халҡының һөйөүен яулай. «Всё могут короли» йырын башҡарған өсөн уға «Янтарный соловей» гран-приһын һәм «Янтарный соловей» и аҡсалата 20000 злата бирәләр. Аҡсаларҙы ул «Балаларҙың халыҡ-ара сәләмәтлек үҙәген» төҙөүгә тапшыра.
Кулькар
Кулькар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мый йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Грибань
Оло Грибань — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ер еләге
Ер еләге ( Клубни́ка, урыҫ телендәге «клубок, шарообразное тело» тигәндән) — еләк төрө, башҡорт телендә ерле атамалары күп: тупар, таш еләге, шартый, шыртлаҡ еләк, йөндө еләк
Ҡайнатма
Уның ҡайнатмаһын ҡайнатмаларҙың батшаһы тип тә атайҙар. Ҡайнатма былай эшләнә:1 кг ер еләге, 1 кг шәкәр, ярты стакан һыу. Ер еләген таҙартып, алдан әҙерләнгән сироп өҫтөнә  һалырға. Емешкә сшәкәр тулыһынса һеңеп бөтөргә тейеш. Ныҡ талғын утта бешерелә. Еләк бик һутлы булһа, ҡайнатмаға һыу өҫтәмәҫкә лә мөмкин.
Сиропһыҙ әҙерләр өсөн еләк менән шәкәрҙе бергә бутап, һалҡынса урында 10 – 12 сәғәт тоторға кәрәк.
Сәй
Ер еләгендә витаминдар (С, РР, В1,В2),  минералдар (тимер, марганец) ифрат күп. Ашҡаҙан ауырыуҙарына еләк сәйе бик яҡшы дауа. Шулай уҡ ул бөйөр ауыртҡанда ла ярҙам итә. Уның япрағынан сәй тамаҡ шешен дауалауҙа ҡулланыла. Ауыҙҙы сайҡатып алырға ла була. Ул былай әҙерләнә: емешенән, япрағынан, тамырынан әҙерләнгән  ҡатышмаға бер стакан ҡайнар һыу ҡойорға һәм биш минутҡа ултыртып торорға. Ер еләге сәйгә тәм һәм хуш еҫ бирә.
Ер еләгенән ҡаҡ эшләйҙәр, уны ҡушып ҡамыр ризыҡтары бешерәләр
Ходъяр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карасёвка (Ишембай районы)
Карасёвка (Карасёвка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Ишәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80 231 835 003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ауыл эргәһенән Ағиҙел (Кама ҡушылдығы) ағып үтә.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Спорт
Спорт ориентирлашыуы буйынса ярыштар үткәрелә
Македон милли кейеме
Македон милли кейеме (македонска народна ноcuja) — македон халҡының быуаттар дауамында барлыҡҡа килгән традицион өҫ һәм аяҡ кейеме һәм аксессуарҙар комплексы. Македондарҙа, бигерәк тә Төньяҡ Македонияның көнбайыш өлөшөндә башҡа көньяҡ славян халыҡтарына ҡарағанда халыҡ кейемдәренең боронғо формалары яҡшыраҡ һаҡланған.
Ҡатын-ҡыҙҙар костюмы
Ҡатын-ҡыҙ кейеменең нигеҙе туника формаһында киҫелгән оҙон күлдәктән (кошуља, риза) тора. Полог районында был күлдәк тар ғына, ә бына Скопье һәм Куманов райондарында бик киң була һәм клиндарға бүлеп тә тегелә. Күлдәккә ултырма яға тегеп ҡуйыла. Күлдәктең өҫкө яғы сигелә, сигеү төҫө, ҡағиҙә булараҡ, ҡыҙыл төҫтә, ә Скопье һәм Куманов райондарында ҡара һәм ҡара-күк төҫтәрҙе өҫтөн күрәләр.
Күлдәк өҫтөнән македонлылар ярым оҙон йәки ҡыҫҡа буҫтау кейем кейә, был кейем сая, ҡыҫҡа еңлеһе гунъа, ә еңһеҙе клашник тип атала. Жилетты (елек) урыны-урыны менән генә кейәләр. Сағыу төҫтөр ҡушып сигелгән алъяпҡыс мотлаҡ кейелә, һәм уға Македония сигеүҙәре һалына. Костюм йөн туҡыманан тегелгән билбау менән бәйләнә. Баш кейеме итеп, ҡағиҙә булараҡ, башҡа ирекле итеп бәйләнгән яулыҡ ҡулланыла. Яулыҡ аҫтынан йыш ҡына түңәрәк башлыҡ (фес) кейәләр. Ҡатын-ҡыҙҙың аяҡтарына иләнмәгән тиренән опинкалар (опинци. опинци ) һәм төҫлө йөн ойоҡ кейәләр.
Ир-егеттәр костюмы
Македон ир-егеттәренең кейеме, ҡағиҙә булараҡ, аҡ төҫтә була, әммә һуңғы ваҡыт әкренләп ҡара кейем популяр булып китә. Ир-егеттәр ғәҙәттә аҡ күлдәк (кошула, кошуља) кейә, уның яғаһы һәм еңдәре сигелә, уның өҫтөнән аҡ буҫтау кафтан (долама), һуңыраҡ уның урынына ҡыҫҡараҡ джемадан кейә башлайҙар.
Һәр бер районда төрлө төҫтәге салбарҙар төрлөсә беселгән була, ә һуңыраҡ төҫө буйынса ла айырыла башлай: Битольск, Дебрск һәм Скопско-Куманов райондарында ҡара йәки аҡ төҫтәге оҙон һәм тар балаҡлы салбар кейһәләр, мияктарҙа аҡ, әммә иркен итеп тегелгән салбарға өҫтөнлөк бирелә, Гевгелиҙа ҡара, киң салбар модала.
XX быуат уртаһында ябайлаштырылған формалағы традицион костюм ауыл ерендә киң таралыу ала.
Һары (Ҡоншаҡ районы)
Һары (Сары) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл. Һары ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Теча йылғаһы буйында Ҡалды күленең төньяҡ-көнсығыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 15 км урынлашҡан.
Тарихы
Һары — ҡатай башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Екатеринбург өйәҙе составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 2-се башҡорт кантонының 2-се йортона ҡарай.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (73 %) йәшәй.
Сочур
Сочур — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 956 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 301 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы (Абубакиров Мисбах Идрисович) (1914—1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була. Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
1941 йылда Байҡыбаш район хәрби комиссариаты тарвафынан Мисбах Әбүбәкеров Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия рядовойы, ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мисбах 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкы 5-се батареяһының ҡороусыһы (зарядлаусы) була.
Һуғыштың башынан алып аҙағына тиклем 112-се Башҡорт (дүрт орденлы 16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы составында ҙуғыша. Күп тапҡырҙар батырлыҡ өлгөһө күрһәтә:
1945 йылдың 26 майында ҡыҙылармеец Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улы һәләк була. Германия ерендә, Бранденбург ҡалаһында, ерләнгән.
Хәтер
Әбүбәкеров Мисбах Иҙрис улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа БР-ҙың Ҡариҙел районы Яҡуп ауылында ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Садовский Алексей Владимирович
Садовский Алексей Владимирович (1924 йыл — 19 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Садовский Алексей Владимирович 1924 йылда хәҙерге Башҡортостандың Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуа. 1943 йылда Күгәрсен район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында элемтәсе булып хеҙмәт итә. Хәрби хәрәкәттәр барышында ҡыҙылармеец Садовский Алексей Владимирович, батарея командирының элемтәсеһе булараҡ, полктың команда пункты менән һәр ваҡыт яҡшы бәйләнеш тәьмин итеүе өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Ҡыҙылармеец Садовский Алексей 1944 йылдың 19 ғинуарында Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа һәләк була. Беларусь Республикаһының Гомель өлкәһе Сколодин ауылында ерләнгән.
Косово Фән һәм сәнғәт академияһы
Косово Фән һәм сәнғәт академияһы (Akademia e Shkencave e Arteve e Kosovës; Academia Scientiarum et Artium Kosoviensis; серб. Академија наука и уметности Косова) — Косово Республикаһының юғары ғилми учреждениеһы.
Тарихы һәм ойошоуы
1950 йылдарҙа Косовола юғары кимәлдә ойошторолған ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү мәсьәләһе күтәрелә башлай. 1953 йылда Албанология институты ойошторола, әммә ул ике йылдан һуң Югославия властары баҫымы һөҙөмтәһендә ябыла. 1967 йылда институт ҡабаттан тергеҙелә һәм шул ваҡыттан алып төбәктең ғилми һәм мәҙәни тормошона әүҙем йәлеп ителә.
Ағзалары
Косовоның Фән һәм сәнғәт академияһында 24 штатлы һәм 11 ассоциацияланған ағза эшләй. Ғилми учреждениеның хәҙерге президенты — профессор Хивзи Ислами, вице-президенты —профессор Паязит Нуши. Исуф Красники — генераль секретарь. Лингвистика һәм әҙәбиәте бүлегенә шағирҙары һәм яҙыусы Экрем Баша етәкселек итә, социаль фәндәр бүлегенә — тарихсы Йософ Байрактари, тәбиғәт фәндәре бүлегенә — Фейзулах Красники, сәнғәт бүлегенә — скульптор Люан Мулики. Албан-Америка Нобель премияһы лауреаты Ферид Мурад һәм Тереза Әсә кеүек билдәле шәъестәр уның почетлы ағзаһы була һәм шулай булып ҡала.
Кунтег
Кунтег — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Кельтма йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәбир Ғәлимов музейы
Хәбир Ғәлимов музейы — башҡорт совет опера йырсыһы (драматик тенор), РСФСР-ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1942) Хәбир Латип улы Ғәлимовтың тыуған ауылында, Лағыр урта мәктәбендә урынлашҡан музей.
Тарихы
2005 йылда йырсының тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Салауат районының Лағыр ауылында Хәбир Ғәлимов музейы булдырыу тураһындла ҡарар ҡабул итә. Музей бер ни тиклем һуңыраҡ ойошторола. Экспозицияла артистың шәхси әйберҙәре, төрлө йылдарҙағы спектаклдәренең, концерттарының, гастролдәренең афишалары, йорт йыһазы урын алған. Музей Лағыр урта мәктәбе бинаһында урынлашҡан. Музей етәксеһе — Фәғилә Зиннәтуллина.
Галерея
Хәбир Ғәлимов музейы күренештәре.
Пермь университетының ботаника баҡсаһы
'''А. Г. Ге́нкель исемендәге Пермь университетының ботаника баҡсаһы''' — асыҡ һәм ябыҡ грунттағы үҫемлектәрҙең иң ҙур коллекцияларының береһенә эйә булған ,Уралдың иң боронғо ботаника баҡсаһы. Илдә үҫемлектәрҙең тере коллекцияларының иң эре унауы исемлегенә инә һәм Рәсәйҙә цитрус үҫемлектәр төрҙәренең һәм сорттарының иң күп һанлы коллекцияһына эйә.
Майҙаны 1,97 гектар булған баҡсаның төп өлөшө университет ҡаласығы биләмәһендә урынлашҡан 58.0066°N, 56.1861°W. Ботаника баҡсаһының майҙаны 1,33 га булған филиалы Пермь ҡалаһының Свердлов районында Пермь дәүләт милли тикшеренеү университеты биләмәһендә «Яланғас морон» ыҙанында урынлашҡан 57.95111°N, 56.34083°W.
Тарихы
Н. В Мешков ҙур «Халыҡ баҡсаһы» ҡороуҙы планлаштыра, ул «Пермь ҡалаһы халҡына саф һауала күңелле ял итеү һәм йөрөү урыны булып хеҙмәт итергә» тейеш була 1915 йылда был маҡсат өсөн Н. В. Мешков Мәскәүҙән билдәле ландшафт архитекторы Э. А. Майерҙы саҡыра, ул баҡса проекты авторы була.
1923 йылда Пермь университетының ботаника баҡсаһы алмаштырырға тәҡдим иткән тәүге орлоҡ Индексы сыға.
1934 йылда ботаника баҡсаһында фәнни лаборатория ойоштороу башлана, музей һәм китапхана асыла, улар баҡсаның төп үҫемлек культуралары менән таныштыра.
1989 йылда Пермь өлкә башҡарма комитетының 1989 йылдың 17 февралендәге 35-се ҡарары менән ботаника баҡсаһы өлкә әһәмиәтендәге тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Баҡсаға нигеҙ һалынғандан алып Санкт-Петербургта А. Г. Генкел тарафынан 1896 йылда ултыртылған һәм 17 йәштә Пермь университетына эләккән йөрәк япраҡлы йүкәнең, Канар финигының боронғо экземплярының : финик пальмаһының мемориаль үҫентеләре һаҡланған.
Хәҙерге осорҙа
Ботаника баҡсаһы уҡыу-ғилми учреждениеһы һәм айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе (төбәк әһәмиәтендәге) статусына эйә.
Пермь университетының ботаника баҡсаһы алмаштырыу өсөн башҡа ботаника баҡсаларына йыл һайын 1000-дән ашыу орлоҡ исемлеге тәҡдим итә. Ул Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең 250-нән ашыу ботаника баҡсалары һәм учреждениелары, шул иҫәптән — Пермь ауыл хужалығы академияһы, Пермь дәүләт гуманитар-педагогия университеты, Төмән университеты, Ярославль педагогия университеты менән хеҙмәттәшлек итә, Урал һәм Волга буйы ботаника баҡсалары Советы, Рәсәй ботаника баҡсалары Советы составына инә, үҫемлектәрҙе һаҡлау буйынса Халыҡ-ара программаларҙа ҡатнаша.
Баҡсаның фәнни-тикшеренеү эше үҫемлектәрҙе интродукциялау һәм климатҡа яраҡлаштырыу аша Урал алды шарттарына сыҙамлы һәм продуктив яңы сорттарын һәм формаларын һайлап алыу һәм сығарыу менән бәйле: уның оранжереяларында банандар, ананастар , папайя, виноград һәм цитрустар үҫә һәм өлгөрә, лотос сәскәһе һәм амазония томбойоғо сәскә ата , бында Рәсәйҙең цитрус үҫемлектәренең иң ҙур коллекцияһы урынлашҡан , сәскә-декоратив үҫемлектәрҙең яңы сорттары һәм формалары сығарыла.
Бында йыл һайын 350-нән ашыу гладиолус гибридтарын һайлап алыу һәм баһалау үтә, яңы сорттары патентлана. Уның коллекцияларында бөтәһе 7500-ҙән ашыу таксонадары булған яҡынса 5000 төр үҫемлектәр бар.
Ботаника баҡсаһы биләмәһендә «Экологик һуҡмаҡ» экспозицион комплекс эшләй, ул уртаса климат бүлкәтенең моделле фитоценоз коллекцияларынан, һәм бер нисә уртаса климат, тропикоген һәм субтропикоген флораның тематик экспозицияһынан ғибәрәт. Асыҡ грунттағы үҫемлектәр коллекцияһы 10 төп һуҡмаҡ экспозицияларында: «Эфемероидтар», «Лиандар», «Биологик сәғәттәр», «Альпинарий», «Һыу ятҡылығы һәм яр буйы-һыу үҫемлектәре», «Һаҙлыҡ», «Күләгәле баҡса», «Алыҫ Көнсығыш флораһы экспозицияһы», «Рәсәй һәм Пермь крайының Ҡыҙыл китабы үҫемлектәре төрҙәре», «Өҙлөкһөҙ сәскә атыусы мезофиттар миксбордеры» күрһәтелә. Ябыҡ грунт экспозицияһы фонд оранжереяһының алты бүлеге грунт майҙансығында урынлашҡан, шуларҙың бишәүһе субтропиктарға һәм тропиктарға хас үҫемлектәр формацияһын имитациялай: «Дымлы тропиктар», «Ҡоро тропиктар», «Эпифиттар», «Кактустар һәм суккуленттар», «Тропикоген флораның Файҙалы үҫемлектәре». Бынан тыш, оранжереяла «Пермь геология осоро үҫемлектәре» экспозицияһында үҙенсәлекле, донъяла берҙән-бер үҫемлектәр коллекцияһы күрһәтелә. Мемориаль оранжереяла субтропик үҫемлектәр коллекцияһы урынлашҡан.
Йыл һайын асыҡ һәм ябыҡ грунттың экспозициялары буйлап 1 меңдән ашыу күҙәтеү һәм тематик экскурсиялар үткәрелә, үҫемлектәр күргәҙмәләре ойошторола.
Сөгәҙе
Сөгәҙе — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пазарджик
Сәйәси хәл
Туғанлашҡан ҡалалары — Ставрополь (Ставрополь крайы)
Урғаҙа мәктәбе
Урғаҙа мәктәбе (рус. Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа с. Ургаза муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы, Урғаҙа ауылында урынлашҡан уҡыу йорто
Тарихы
1929 йылда башланғыс мәктәп асыла. Тәүге уҡытыусыһы — Күҫәпҡолов Камил Шамил улы. 1934 йылда уҡыу йорто ете йыллыҡ мәктәпкә әүерелә. 1956 йылда урта мәктәп итеп үҙгәртелә.
1989 һәм 2009 йылдаҙа мәктәп бинаһы яңыртыла. Тулыраҡ һылтанма буйынса уҡығыҙ:.
Етәкселәре
== Уҡытыусылары ==
Грибовка (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Ира
Оло Ира — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ира йылғаһының һул ярына тамағынан 3,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Хәлит (Ҡоншаҡ районы)
Хәлит — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһенең үҙәге.
География
Тахталым күленең көнбайыш яр буйында, район үҙәге Ҡоншаҡ ауылынан 28 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (92 %) йәшәй.
Хәлит
Хәлит — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.
Эволюция
естественный процесс развития живой природы, сопровождающийся изменением генетического состава популяций, формированием адаптаций, видообразованием и вымиранием видов, преобразованием экосистем и биосферы в цело
Биологик эволю́ция (evolutio — «таралыу») — тере тәбиғәттең тәбиғи үҫеш процесы. Нигеҙендә популяцияларҙың генетик составы үҙгәреүе, яйланмаларҙың (адаптация) хасил булыуы, төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүе һәм юҡҡа сығыуы, экосистемаларҙа һәм, бөтөн биосферала барған әүерелештәр ята.
Эволюцион процестарҙың нигеҙендә ятҡан механизмдарҙы аңлатҡан бер нисә эволюцион тәғлимәт бар. Әлеге ваҡытта иң киң ҡабул ителгәне булып классик дарвинизм һәм популяцион генетика синтезы булған эволюцияның синтетик теорияһы (СТЭ) тора.
СТЭ эволюция материалының (генетик мутация) эволюция механизмы (тәбиғи һайланыш) менән бәйләнешен аңлатыу мөмкинлеген бирә.
СТЭ буйынса эволюция —   популяцияла  гендар аллель йышлығы үҙгәреү процесы  ул. Был процесс үҙ эсенә бер быуындың тормош оҙонлоғонан күберәк  ваҡыт арауығын алып тора.
Чарлз Дарвин беренселәрҙән булып тэволюция процесын тәбиғи һайланыш тәғлимәте аша нигеҙләгән.. Тәбиғи һайланыш тәғлимәте   популяциялар тураһындағы өс дәлилгә таяна:
Йәмғиәттә бер төрлө генә ҡабул ителеүгә ҡарамаҫтан, эволюция, тәбиғи процесс булараҡ, ныҡлы раҫланған фәнни дәлил булып тора, бик күп эволюция раҫлауҙарға эйә һәм фәнни даирәләрҙә шик тыуҙырмай. Шул уҡ ваҡытта эволюцияның механизмдарын аңлатыусы теорияның айырым аспекттары фәнни бәхәс предметы булып тора. Эволюцион биологиялағы асыштар биологияның традицион өлкәһенә генә түгел, икенсе академик дисциплиналарға, мәҫәлән, антропология, психологияға йоғонто яһай. Эволюция тураһындағы күҙаллауҙар ауыл хужалығы, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙың заманса концепцияларының, медицинала, биотехнологияла һәм башҡа кеше эшмәкәрлегенең социаль әһәмиәтле өлкәләрендә киң ҡулланыла.
Этимологияһы һәм термин тарихы
«Эволюция» терминының мәғәнәһе үҙе һиҙелерлек эволюция үтә. Латинса evolutio һүҙе башта китап уҡығанда төргәктең асылыуын аңлата. Урта быуат Европаһында был термин биологияла ла ҡулланыла, унда яралғының үҫеүе һәм үҫеше күҙ уңында тотола. Хәҙерге мәғәнәһен беренсе тапҡыр XVIII быуат швейцар натуралисы Чарльз Боннет ҡуллана, ул, Алла тормош яралғыларын булдырғанда, уларға үҫеш һәләтен һала, тип раҫлай. Ун туғыҙынсы быуаттың икенсе яртыһынан был термин дарвинизм менән ассоциациялана, әммә «Төрҙәрҙең килеп сығышы» тигән китаптың тәүге баҫмаһында термин әлегә тиклем ҡулланылмай.
Эволюция тураһындағы ҡараштар үҫеше тарихы
Тере организмдар үҙгәрә ала тигән фараз тәү башлап Сократҡа тиклемге фәйләсүфтарында осрай. Милет мәктәбе вәкиле Анаксимандр бөтә хайуандар ҙа һыуҙан барлыҡҡа килгәндәр, шунан һуң улар ергә сыҡҡандар тип иҫәпләгән. Кеше, уның фекере буйынса, балыҡ организмында барлыҡҡа килгән. Эмпедоклда гомология һәм көслөләрҙең һаҡланып ҡалыуы тураһында фекерҙәр табырға мөмкин. Демокрит ҡоро ер хайуандары амфибияларҙан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләгән, ә улар үҙ сиратында ләмдән үҙҙәре килеп сыҡҡан. Был материалистик ҡараштарҙан айырмалы рәүештә, Аристотель бөтә тәбиғи әйберҙәрҙе «формалар», «идеялар», йәки «төрҙәр» (species) булараҡ билдәле булған төрлө даими тәбиғи мөмкинлектәрҙең камил булмаған сағылышы тип һанай. Ун етенсе быуатта яңы ысул барлыҡҡа килә, ул аристотель ҡарашын кире ҡаға һәм тәбиғәт ҡанундарында тәбиғәт күренештәренә аңлатмалар эҙләй. Әммә был яңы алым биология фәндәренә ҡыйынлыҡ менән үтеп инә. Джон Рэй хайуандар һәм үҫемлектәр өсөн тәбиғи типтары билдәләү өсөн дөйөм термин — «төр»ҙө (species) ҡуллана, әммә Аристотельдән айырмалы рәүештә, ул тереклектең һәр тибын төр тип билдәләй һәм һәр төрҙө быуындан быуынға үрсетеүсе һыҙаттар менән билдәләргә мөмкин тип иҫәпләй. Рэй фекеренсә, был төрҙәр Алла тарафынан барлыҡҡа килтерелгән, ләкин локаль шарттарға ҡарап үҙгәреүсән булыуы мөмкин.
Инеш
Эволюция бер быуындың йәшәү мөҙҙәтенән оҙағыраҡ ваҡыт арауығында бара һәм организмдың мираҫҡа ҡалған һыҙаттарын үҙгәртеүҙән тора. Был процестың беренсе аҙымы — популяцияла ген аллелдәренең йышлығын үҙгәртеү. Мутациялар, тәбиғи һайлап алыу, изоляция (үрсеүҙең һайланмалығы), дрейф һәм гендар ағымы булмаған идеаль популяцияла, Харди-Вайнберг законына ярашлы, аллелдәр гендары быуындан быуынға үҙгәрешһеҙ ҡалыр ине. Шулай итеп, был популяцияла эволюция булмаясаҡ. Әммә реаль популяцияларҙа ген аллелдәре йышлығының үҙгәреүенә килтереүсе факторҙар бар. Был мутациялар, гендар ағымы, тәбиғи һайлап алыу, гендар дрейфы. Был факторҙар эволюция факторҙары булып тора. Мутациялар, аллелик гендарҙың яңы варианттары — мутация үҙгәреүсәнлеге барлыҡҡа килеү сәбәпле, популяцияла үҙгәреүсәнлекте арттыра. Мутациянан тыш, рекомбинация арҡаһында комбинатив үҙгәреүсәнлеге лә бар. Ғәҙәттә ул аллелдәр йышлығының үҙгәреүенә түгел, ә уларҙың яңы комбинацияларына килтерә. Әммә гендарҙың конверсияһы яңы аллелдәр барлыҡҡа килеүенә лә, аллель йышлыҡтарының үҙгәреүенә лә килтереүе мөмкин. Аллель йышлыҡтарының үҙгәреүенә килтереүсе тағы бер фактор — гендар ағымы. Эволюцияның тағы ике факторы — тәбиғи һайлап алыу һәм гендар дрейфы — мутациялар һәм гендар ағымы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән үҙгәреүсәнлекте «сортлап», был популяцияла аллелдәрҙең яңы йышлығын урынлаштырыуға килтерә. Гендар дрейфы — гендар йышлығын үҙгәреү процесының ихтималлығы, һәм ул сағыштырмаса ҙур булмаған популяцияларҙа нығыраҡ күренә. Дрейф ҡайһы бер аллелдәрҙең популяциянан бөтөнләй юҡҡа сығыуына килтереүе мөмкин. Тәбиғи һайлап алыу эволюцияның төп ижади факторы булып тора. Уның эш итеүе буйынса конкурентлыҡ мөхитендә билдәле бер фенотипҡа (һәм нәҫелдән килгән һыҙаттарҙың билдәле бер йыйылмаһына) эйә булғандар башҡаларға ҡарағанда уңышлыраҡ була, йәғни уларҙың иҫән ҡалыу һәм тоҡом ҡалдырыу ихтималлығы юғарыраҡ була. Шулай итеп, популяцияла һайланма өҫтөнлөк кә һәм нәҫелдән килгән һыҙаттарға эйә булған организмдарҙың өлөшө арта. Дрейфтың һәм тәбиғи һайлап алыуҙың үҙ-ара йоғонтоһон баһалау ауыр, әммә дөйөм алғанда, ул, моғайын, популяция һанына һәм һайлап алыу көсөргәнешлегенә бәйле булыуы ихтимал. Үрҙә килтерелгән факторҙарҙан тыш, гендарҙың горизонталь күсеүе лә мөһим булырға мөмкин, был бирелгән организм өсөн бөтөнләй яңы гендар барлыҡҡа килеүенә килтереүе мөмкин.
Тәбиғи һайлап алыу адаптацияларҙың формалашыуына һәм яраҡлашыу артыуына килтерә. Элек-электән барған эволюцион процестар яңы төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенә һәм уларҙың артабан айырылыуына, шулай уҡ бөтә төрҙәрҙең юҡҡа сығыуына килтереүе мөмкин.
Завадский Кирилл Михайлович
Завадский Кирилл Михайлович (5 ғинуар 1910 йыл — 2 февраль 1977 йыл) — СССР-ҙың фән тарихсыһы, педагог, эволюционист. Төп фәнни эштәре эволюция тәғлимәте теорияһы һәм тарихына, төр концепциялары мәсьәләренә һәм төрҙәрҙең барлыҡҡа килеүенә, үҫемлектәрҙең эксперименталь морфология һәм экологияһына, биологияның философик проблемаларына ҡарай. Эволюционистарҙың совет мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып тора.
1948 йылда Кирилл Заводский «Күк һағыҙҙы ҡуйы ултыртыуҙың үҫемлектең һаны һәм үҫеше үҙгәреүенә йоғонтоһо» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, ә 1963 йылда баҫылып сыҡҡан эштәре өсөн диссертация яҡламайса ғына «биология фәндәр докторы» дәрәжәһен ала.
Биографияһы
Кирилл Михайлович Завадский 5 января йылда Түбәнге Новгородта Михаил Михайлович (1875—1942) һәм Вера Алексеевна завадскийҙар (1879—1950) ғаиләһендә тыуа. К. М. Завадскийҙың атаһы яғынан ҡартатаһы Рәсәй мәғарифының күренекле эшмәкәре, Хөкүмәт Сенат ағзаһы (1906—1917), Дәүләт советы ағзаһы Михаил Ромулович (Ромуальдович) Завадский (1848—1924).. Улар боронғо поляк дворян нәҫеленән сыҡҡан, ырыуға XV быуаттың икенсе яртыһында Рогаль Матвей нигеҙ һалған тип иҫәпләнә. Завадский имениеһының атамаһы буйынса улар Завадский фамилияһын алған. Рогаль ырыуының иң билдәле вәкилдәренең береһе-Станислав Завадский, медицина докторы, 1581—1588 йылдарҙа ул Ккраков университетынын ректоры булған. М. М. Завадский, К. М. Завадскийҙың атаһы, революцияға тиклем судта төрлө вазифалар биләй, шул иҫәптән Орел ҡалаһындағы округ суды прокуроры вазифаһын башҡара, Февраль революцияһынан һуң Ғәҙәттән тыш тәфтиш комиссияһында, ә Октябрь революцияһынан һуң — ҙур булмаған төрлө иҡтисади һәм юридик вазифалар башҡара; блокада ваҡытында аслыҡтан хәлһеҙләнеп вафат була.
Кирилл Завадский 1932 йылда Ленинград педагогия институтын тамамлай. 1933—1938 һәм 1975—1977 йылдарҙа СССР ФА Ботаника институтында эшләй. Дарвинизм кафедраһы доценты вазифаһын башҡара биофак 1938—1942 йылдарҙа Ленинград университеты биология факультетының дарвинизм кафедраһында доцент вазифаһын башҡара.
1941 йылдың июленән 1942 йылдың мартына тиклем Карел муйынында халыҡ ополчениеһында була Тихвин янындағы һуғышта ҡатнаша, Ленинград фронтының сәйәсәи идаралығының лекторы була. 1942 йылда университет уны Алабуға ҡалаһына эшкә ебәрә, һуңынан ул Ҡырғыҙстанда (шул иҫәптән Ҡырғыҙстандағы Токмак ҡалаһында) — агроном, баш агроном, ер бүлеге мөдире, ҡала советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
1945 йылда Ленинградҡа ҡайта, 1967 йылға тиклем Ленинград университетында эшләй. 1967—1975 йылдарҙа СССР Фәндәр аадемияһы Ленинград бүлексәһенең Тәбиғәт белеме һәм техникаһы тарихы институтында эшләй. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре маҡтаулы исеменә лайыҡ.
1977 йылдың 2 февралендә Кирилл Михайлович Завадский Ленинградта вафат була. Ҡаланың Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Араҡай
Араҡай — исемдәш тораҡ пункттары атамаһы.
Курьявож
Курьявож — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 243 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джейн Фонда
Дже́йн Се́ймур Фо́нда (ингл. Jane Seymour Fonda; тыуғ. 21 декабрь 1937, Нью-Йорк) — америка актрисаһы, модель, яҙыусы, продюсер, йәмәғәт эшмәкәре һәм филантроп, актёр Генри Фондтың ҡыҙы.
Йәшлек йылдары
Джейн Сеймур Фонда ханым 1937 йылдың 21 декабрендә Нью-Йоркта, актёр Генри Фонд һәм Канадала тыуып "юғары даирәләр ханымы"на әүерелгән Френсис Форд Брокоу (ҡыҙ сағында Сеймур) ғаиләһендә тыуа. Джейн Фондаға, әсәһенең алыҫ туғаны король Генрих VIIIнөң өсөнсө ҡатыны Джейн Сеймур ханым хөрмәтенә шундай исем бирәләр. Джейн Фонда нью-йорк Актёр студияһында белем ала. Аҙаҡ унда модель була һәм бер юлы театрҙа эшләй. Һуңғараҡ ул киноға төшә башлай. Режиссерҙар тәүҙәрәк унда ҙур актёрлыҡ һәләтен күрмәйҙәр һәм йышыраҡ уның ылыҡтырғыс тышҡы ҡиәфәтенән файҙаланалар.
Һуңғараҡ Джейн режиссёр Эллиот Сильверстайндың «Кэт Баллу» (1965) вестернында һәм Роже Вадимдың «Барбарелле» (1968) фильмында үҙенең ул йылдарҙағы ролдәрен эләкләп уйнай.
Ялкаев Яныш Ялкаевич
Яныш Ялкайн (псевдоним, төп исеме — Яныш Ялкаевич Ялкаев; 25 октябрь 1906 йыл — 17 сентябрь 1938 йыл) — мари яҙыусыһы, тәржемәсе, фольклорсы, этнограф, библиограф.
Биографияһы
Яныш Ялкаевич Ялкаев 1906 йылдың 25 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Мишкә улусы Сурай ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң 2 йыл улус земство управаһында писарь ярҙамсыһы булып эшләй.
1919 йылдан Мишкә 2 класлы училищела уҡый, һуңынан йүнәлтмә буйынса Николо-Берёзовка педтехникумына ебәрелә. Бөрө педагогия техникумын (1924—1926), Мәскәү дәүләт университетының тарих-филология факультетын (1934) тамамлай.
Мари өлкә музейында, СССР Фәндәр академияһының антропология һәм этнография институтында ғилми хеҙмәткәре, «Совет этнографияһы» журналы редколлегияһы ағзаһы була.
1937 йылдың көҙөндә Я. Ялкайн ғәйеп ташланыуға дусар була. Уны әҫәрҙәрендә совет ысынбарлығына социалистик булмаған ҡараштарын үҙ иткән «халыҡ дошмандарын һәм буржуаз милләтселәрен фашламауҙа» ғәйепләйҙәр. Шул уҡ ваҡытта уны СССР Яҙыусылар союзы идараһы ағзалығынан сығаралар. Көн һайын ҡулға алыныуҙы көткән Ялкайн ауырлы ҡатынын Башҡортостанға ҡайтара. Ян улын уға күрергә насип булмай. Я. Ялкайн 1938 йылдың апрелендә ҡулға алына, ул «баш күтәреүселәр ойошмаларын ойоштороуҙа һәм фин разведкаһы файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә» ғәйепләнә һәм 17 сентябрҙә Мәскәүҙә атып үлтерелә.
1957 йылда аҡлана.
Ижади эшмәкәрлеге
Я. Ялкайн — 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Күп тапҡыр Максим Горький менән осраша, һуңынан уның менән хат алыша.
1920 йылдар урталарында яҙа башлай. Тәүге әҫәре, «Куга кайык» («Оло ҡош») поэмаһы 1926 йылда «У илыш» («Бәхетле тормош») журналында баҫыла. Мәскәү дәүләт университетында уҡыған саҡта автор сифатында Центриздат, Учпедгиз, «Марий ял» («Мари ауылы») гәзите менән хеҙмәттәшлек итә.
Мари теленә ирекле темаларға тиҫтәләгән китаптар һәм брошюралар тәржемә итә. Бер үк ваҡытта туған теленә А. Пушкин, М. Горький, А. Гайдарҙың әҫәрҙәрен тәржемә итә. Шиғри һәм проза әҫәрҙәре, тәнҡит эштәре, этнография һәм фольклор буйынса мәҡәләләр яҙа.
1934 йылда дүрт китап сығара, беренсе сиратта, «Андрий Толкын», «Ужар жап» («Юность»), «Ола» («Ҡала») повестарынан торған автобиографик трилогияһы. Был повестарҙа автор империалистик һәм граждандар һуғышы осорондағы һәм унан һуңғы шулай уҡ ауыр йылдарҙағы буталсыҡ заманда ябай кешеләрҙең тормошон һәм яҙмыштарын һүрәтләй. Шулай уҡ ошо йылдарҙа шиғриәт китаптарын, мари халыҡ йырҙары йыйынтығы, Мари крайының тарихы һәм мәҙәниәте буйынса белешмәләр —, «Мариҙарҙы өйрәнеү буйынса библиографик күрһәткестәр өсөн материалдар» һәм «Мари библиографияһы» (1934) — нәшер итә. Уның иң яҡшы мәҡәләләре «СССР милләттәре әҙәбиәте», «Әҙәбиәт тәнкитсеһе» һәм «Совет этнографияһы» һәм башҡа журналдарҙа баҫылып сыға.
Я. Ялкайндың «Оҥго» («Түңәрәк») романы — иң ҙур ижади ҡаҙанышы. Ғәмәлдә ул халыҡ тормошоноң энциклопедияһы булып һанала, сөнки романда яҙыусы ХХ быуат башында йәшәгән мари халҡының төрлө ҡатламдар вәкилдәренең яҙмыштарын күҙәтә. Бында сағыу мөхәббәт тә, ата-әсә һәм балалар араһындағы ҡатмарлы мөнәсәбәттәр ҙә, кешенең тормошонда урын эҙләүе лә, көнсығыш мариларҙың алыҫ Себер ерҙәренә күпләп күсенеү осороноң драматик ваҡиғалары ла һүрәтләнә. Роман мари әҙәбәтендә ысын новаторлыҡ әҫәр була.
Әҫәрҙәре
Түбәндә Я. Ялкайндың төп әҫәрҙәре күрһәтелә:
Плёс (ҡала)
Плёс — ҡала (1925 ), Плес ҡала биләмәһе муниципаль берәмегенең административ үҙәге, Рәсәйҙең Иваново өлкәһендәге Приволжский районы составында тора. Иваново өлкәһенең иң мөһим мәҙәни, тарихи һәм туристик үҙәге, ҡала, шул иҫәптән федераль әһәмиәткә эйә булған тарихи биләмәләр исемлегенә индерелгән.
Тарих
Плес беренсе тапҡыр «Новгород йылъяҙмаһында» 1141 йылда телгә алынған, нигеҙләнеүенең аныҡ датаһы билдәле түгел. 1238 йылдың февралендә һөжүм ваҡытында ҡаланың ҡәлғәһен Батый.емергән. 1410 йылда, Мәскәү кенәзе Василий I, Дмитрий Донскойҙың улы, татар ханынан ҡасып, Костромаға килә һәм бында таможня-нығытма төҙөргә бойора, застава ҡарауылы булдыра, сөнки бында Волга туп-тура аға, ә был дошман килгәнде бик алыҫтан уҡ күрергә мөмкинлек бирә.
1469 йылдар тирәһенды ҡалаға Афанасий Никитин килә, ул был турала үҙенең «Хожение за три моря» юл яҙмаларында телгә ала.
1778 йылда Плес Кострома наместниклығының өйәҙ ҡалаһына әүерелә. Ҡалала киндер фабрикаһы, ике һыра ҡайнатыу заводы, 10 тимерлек, ҡаҙна тоҙ склады, сауҙа кибеттәре булған. Бынан батша өҫьтәленә балыҡ ташылған. 1812 йылда Плес ҡалаһы кострома халыҡ ополчениеһы отрядтары формалаштырыу үҙәктәренең береһенә әүерелә. Иваново сәнәғәтенең интенсив үҫеше арҡаһында Плес ҡалаһында 1871 йылда Иваново — Кинешма тимер юлы төҙөлә, ә уға тиклем ҡалаға Волга йылғаһы буйлап ҡына килгәндәр.
Урыҫ православие ҡорамдары
Бер нисә православие ҡорамы һаҡлана. гирлаһынан түбәнгәрәк сөңгөллө: Воскресение Христова сиркәүе (1817); Троицкий сиркәүе (1808); Введенская (1828); Успение соборы (1698); Изге Варвара (1821); Преображенский;Архистратиг Михаил сиркәүе..
Плес ҡалаһы менән бәйле кешеләр
Плес ҡалаһы элек-электән күптәрҙе йәлеп итеп торған — бында билдәле рәссамдар: Илья Репин, Федор Васильев, Саврасов Алексей, Борис Пәйғәмбәр, Николай Жуков, Мануил Аладжалов, Сергей Виноградов, Алексей Корин,Исаак Левитан булған.
Плесҡа 1910 йылда Федор Шаляпин килгән һәм 1912 йылда ҡала янындағы Хмельница тигән буш ятҡан ерҙе һатып алған һәм 1914 йылда шунда дача төҙөгән.
Совет власы йылдарында бында Рәсәй халыҡ рәссамы Юрий Межиров (1960 йылдан алып), 1985 йылда — бында рәссам Панченко Виталий (тыуған. 1961 йыл, ул арт-студия ойошторған етәкселек итә һәм «Плес рәссамдары берләшмәһе» менән етәкселек иткән). 1989 йылда — рәссам Лев Николаев (тыуған 1958 йыл, ул сәнғәт галереяһын асҡан . 2006 йылда — бында Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Александр Тимофеев (тыуған. 1941 йыл, үҙ йортонда төҫлө быяла һәм акварелдәр картиналары музейын асҡан).
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Мәтәл
Мәтәл (Метелева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡамышлы ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Үҙәнйылға (Мейәстең һул ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Мәтәл (Бохара) — әйле башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1776 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 6-сы йортона керә.