cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы
Биографияһы
Рәсим Мөхлис улы Нәсибуллин 1960 йылдың 15 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.
Урта мәктәпте тамамлағандан һуң 1972—1976 йылдарҙа Өфөләге Рәсәй урта художество сәнғәт мәктәбендә уҡый.
Артабан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте бүлексәһенә (хәҙер — Сәнғәт институты филиалы) уҡырға инә һәм уны 1982 йылда тамамлай.
1982 йылдан республика, зона, төбәк һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Әҫәрҙәре ҡуйылған музейҙар һәм картиналар галереялары: М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы (Өфө), «Марс» заманса сәнғәт үҙәге (Мәскәү), Өфө рәсем сәнғәте галереяһы, РФА Геология һәм файҙалы ҡаҙылмалар музейы (Өфө), «Ҡазан» милли-мәҙәни үҙәге (Ҡазан).
1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе ағзаһы.
1998 йылдан Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы
33 йылдан артыҡ хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университетының архитектура кафедраһы доценты вазифаһында эшләй.
Хәҙерге ваҡытта Севастополь ҡалаһында йәшәй һәм эшләй
Жуков Анатолий Борисович
Анатолий Борисович Жуков (24 июль (6 август) 1901 йыл, Харьков — 22 сентябрь 1979 йыл, Мәскәү) — ғалим-урман һәм урман хужалығы белгесе, урман фәнен ойоштороусы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы, СССР Фәндәр Академияһы академигы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР Фәндәр академияһының Себер бүлеге Президиумы ағзаһы, урман мәсьәләләре буйынса СССР Фәндәр Академияһының Фәнни советы рәйесе.
Биографияһы
Академик Анантолий Жуков 1970 йылдан ике тапҡыр СССР Юғары Советы депутаты итеп һайланган. Үҙенең депутат вәкәләттәрен ул ил урмандарының милли күп төрлөлөк булараҡ хоҡуҡи статусын яҡлау өсөн файҙалана.
1950 йылда, Жуковтың туранан-тура ҡатнашлығында, коллектив "Дубравы СССР"  күп томлы әҫәре әҙерләнә. Жуков редакциялаған 5 томлы "Леса СССР" әҫәре урмандар, уларҙың тәбиғи төрлөлөгө, урман хужалығының торошо һәм үҫеше тураһында мәғлүмәтте дөйөмләштерә һәм системалаштыра. Оҙаҡ йылдар (1967—1979) ул "Лесоведение" журналының баш мөхәррире була.
Төп хеҙмәттәре имән урмандары, уларҙы яңынан аяҡҡа баҫтырыу, Дәүләт урман полосаларын сәнәғәт һәм әһәмиәтендәге имәнлектәрҙе булдырыу агротехникаһы, СССР урмандарының продуктлылығын арттырыу буйынса: беренсе тапҡыр урман хужалығын специализациялау һәм урман хужалығы саралары системаһын эшләү ысулын тәҡдим итә. Ҡайһы бер эштәр уларҙың үҫеү шарттары менән бәйле рәүештә ҡарағай, имән, ҡорос ағас һәм башҡа тоҡом ағастарҙыың техник үҙенсәлектәренә арналған.
Кесе Парусовая
Кесе Парусовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Парусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Плещиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һарығул
Һарығул (Сарагулово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452509, ОКАТО коды — 80236825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нөрәй
Нөрәй (Нуреево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 452633, ОКАТО коды — 80258845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Клещёв Георгий Васильевич
Биографияһы
Клещёв Георгий Васильевич 1920 йылдың 2 апрелендә Силәбе губернаһы Силәбе өйәҙе Воскресенская улусының Корчажка ауылында (хәҙер ауыл Ҡурған өлкәһенең Мишкә районы Первомайский ауыл советына инә) тыуған.
1927 йылда ауылындағы мәктәптең беренсе синыфына уҡырға бара.
1941 йылда Урал политехник институтына уҡырға инә.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 1942 йылда фронтҡа китә, 1942 йылдың мартынан һуғышта ҡатнаша ( Орел-Курск дуғаһында, Днепр, Висла аша кисеү,  Дрезден, Прага  ҡалалары өсөн һуғышта), ике тапҡыр яралана. 869-сы  истребитель-танкыға ҡаршы баш командование резервы полкының штабында өлкән  писарь булып хеҙмәт итә, һуңынан 116-сы гаубица артиллерия емереү бригадаһының иҫәпләү командаһы начальнигы. ВЛКСМ ағзаһы, гвардия старшинаһы.
1951 йылда Силәбе педагогия институтының физика-математика факультетын «физика» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға.
1954 йылдан Силәбе педагогия институтының теоретик физика кафедраһында өлкән уҡытыусы, артабан доцент һәм профессор (1974—76) булып эшләй. Георгий Васильевич етәкселегендә Силәбе педагогия институтынды электрон микроскопия һәм  рентгеноструктура анализы лабораториялары булдырыла.
Физика кафедраһының (1976—79) ҡаты есемдәр физикаһы кафедраһы етәксеһе (1979—82).
«Исследование структурных изменений при распаде пересыщенных твердых растворов AlZn и CuBe методом аномального рассеяния рентгеновских лучей» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы  (А.И. Герцен исемендәге Ленинград дәүләт педагогия институты,  1956 йыл) һәм тигән темаға докторлыҡ һәм «О последовательности и преемственности при распаде пересыщенного раствора в сплавах „AlZn и AlAg“»  темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (И.П.  Бардин исемендәге  Ҡара металлургия институты, 1972 йылда).
Силәбе дәүләт университетында аспирантура асыуҙа ҡатнаша.
СССАР Фәндәр академияһы ҡаты есемдәр химияһының Силәбе бүлексәһе  секцияһы рәйесе була,  кристалдар  үҫеше буйынса координация советы ағзаһы,  Силәбе дәүләт педагогия институтының ғилми совет ағзаһы.
200-ҙән ашыу фәнни эш, өс уйлап сығарыу авторы. Профессор Г. Клещёв етәкселегендә докторлыҡ һәм 31 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
1982 йылдан Волгоград дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы мөдире  булып эшләй. Һаулығының торошо буйынса 1984 йылда Силәбегә  ҡайта.
1989 йылдың 23 декабрендә Силәбелә вафат була.
Хәтер
Силәбе дәүләт университетында Г.В. Клещёв исемендәге шәхси премия булдырылған, ул эксперименталь һәм ғәмәли фәнни-тикшеренеү эшмәкәрлегендә  уңышҡа өлгәшкән студенттарға бирелә.
Дрогниц
Дрогниц (Drognitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 697 кеше йәшәй. Майҙаны — 24 км2. Диңгеҙ кимәленән 510 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
Лебедка (Берикула ҡушылдығы)
Лебёдка (Альтибет) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берикуль йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Правая (Полуночная Пыя ҡушылдығы)
Правая  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Полуночная Пыя йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зарина Екатерина Ивановна
Зарина Екатерина Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Новикова; 1 октябрь 1837 йыл— 25 ғинуар 1940) — урыҫ яҙыусыһы, мемуарҙар яҙыусы.
Биографияһы
Екатерина Ивановна Зарина 1837 йылдың 1 октябрендә Анапа ҡалаһында тыуған (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1835 йылда.). Оҙаҡ ваҡыт Сердобскта һәм Пенза  губернаһының  Сердоб  өйәҙе Пяша ауылында йәшәй. Пензала дворян пансионын тамамлай. 1859 йылда  Санкт-Петербургҡа күсеп килә. «Современник» журналы, «Русь» гәзите,  «Русский паломник» журналы менән хеҙмәттәшлек итә. Екатерина Ивановна күп кенә хикәйә, повесть, пьесалар авторы. Уның иң әһәмиәтле эштәренең береһе — «Николай Бронский» романы. Хәтирәләрендә Пензаға арналған биттәр бар.
Олоғайғас мемуарҙар яҙа. 900 биттән торған ҡулъяҙмала мемуарҙары әлегә тиклем нәшер ителмәгән. Екатерина Ивановна ярты быуаттан ашыу Петербургтың әҙәби даирәләренә яҡын була. Башлыса, ул «Отечественные записки» журналы нәшерсеһе А.А.Краевский менән йыш осраша. Зарина Екатерина Ивановна 103-сө йәшендә 1940 йылдың 25 ғинуарында. Ленинград янындағы Пушкин ҡалаһында вафат була.
22 декабрь
22 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 356-сы көнө (кәбисә йылында 357-се). Йыл тамамланыуға 9 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Вохтомица
Вохтомица (Вохтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөлйемеш
Гөлйемеш (диалекттарҙа әлморон, этморон, Шипо́вник ма́йский, Rósa majális) — бейеклеге ике метрға етә алған ҡыуаҡ. Майҙың икенсе яртыһында һәм июндә алһыу төҫтәге сәскә ата, емеше август- сентябрь айҙарында өлгөрә. Гөлйемеш йылға буйҙарында, урман ситендә, ағас ҡырҡылған урында, йырғанаҡтарҙа, әрәмәлектә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек.
Сәскә төҙөлөшө
Сәскә төбө бокалға оҡшап соҡорайған. Был «бокалдың» сите буйлап каса япраҡсалары, таж япраҡсалары һәм һеркәстәр урынлашҡан. Ә «бокалдың» эсендә емешлектәр була; тик уларҙың оҙон бағанасыҡтарында урынлашҡан емешлек ауыҙҙары ғына сығып тора. Сәскәнең сағыу төҫө, күп һандағы һеркәстәрҙең һеркәлектәрендәге һеркәләрҙең мул булыуы гөлйемеш сәскәләренә бөжәктәрҙе күпләп ылыҡтыра, һеркәләр менән туҡланып, бөжәктәр емешлек ауыҙҙарын һеркәләндерә.
Япраҡтары
Гөлйемештең япраҡтары ишһеҙ ҡыйғас япраҡ. Япраҡ һабында 5—7 япраҡса урынлашҡан, остағыһының ише юҡ.
Таралышы
Беҙҙең илдә гөлйемештең төрҙәре күп, шулай уҡ Урта Азияла, Кавказда йыш осрай. Уның бөтә төрҙәре лә тиерлек күп ҡатлы сәскәле. Гөлйемештең ошо үҙенсәлеген файҙаланып, кеше бик күп матур сәскә атыусы раузалар уйлап сығарған. Майлы розаның хуш еҫле таж япраҡсаларынан хуш еҫле роза майы алалар.
Халыҡ медицинаһы
Дауалау өсөн гөлйемештең, нигеҙҙә, емеше ҡулланыла. Емешендә төрлө биологик актив матдәләр бар, ул С витаминына бай. Емеште көҙгөһөн ҡырау төшкәнгә тиклем йыялар. Эҫе булмаған мейестә (температура 80-90 градустан артмаһын) йәки махсус киптергестә киптерәләр. Гөлйемеште ҡулланыу ҡышҡы һәм яҙғы айҙарҙа айырыуса файҙалы. Сөнки ошо ваҡытта организм витаминдарға, бигерәк тә С витаминына, ныҡ мохтаж. Гөлйемеш төнәтмәһе (йә ҡайнатмаһы) кешенең ағза- туҡымалары ҡанаусан булғанда (кровоточивость), геморрой менән сирләгәндә, тын алыу юлдары шешкәндә (бронхит, трахеит һ. б.), атеросклероз, үпкә туберкулезы, ашҡаҙан һәм бөйән эсәгенең сей яра (язва) ауырыуы булғанда, дөйөм шешенгәндә, һаулыҡ физик һәм психик яҡтан ҡаҡшағанда, йөклө һәм имеҙгән әсәләргә ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 4 аш ҡалағы киптереп ваҡланған емешен 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш бер тәүлек тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 2 тапҡыр 1/2-1 стакан эсергә. Гөлйемеш үҫемлегенең япрағы һәм тамыры ла шифалы. Гөлйемеш япрағын (кипкәне лә ярай) эҫе һыуҙа йомшартып экзема кеүек тире ауырыуы сабыртмаһына ҡаплап, 1-2 сәғәткә бәйләп һалырға кәңәш ителә. Төнәтмә яһап был ауырыуҙар¬ҙан примочка, ванна яһарға ла мөмкин. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған япрағын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 1 сәғәт тоторға кәрәк. Халыҡ медицинаһында гөлйемеш тамырынан әҙерләнгән төнәтмә ярҙамында һейҙек ҡыуығы һәм бөйөр ташынан ҡотолоу өсөн эсергә кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған тамырын 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш 2-3 сәғәт тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3 тапҡыр, ас ҡарынға, 2-3 аш ҡалағы эсергә.
Булдаков усадьбаһы
Булдаков усадьбаһы — дворяндар усадьбаһы. Вологда өлкәһе Бөйөк Устюг ҡалаһындағы XIX быуат башында ампир стилендә төҙөлгән усадьба. Федераль әһәмиәттәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Төп йортта ирҙәр гимназияһы, халыҡ мәғарифы институты, Пуховичский пехота училищеһы, Бөйөк Устюг уҡытыусылар инситуты эшләгән. Әлеге ваҡытта бында педагогия колледжының уҡыу кластары урынлашҡан.
Тарих
Булдаков усадьбаһы — Бөйөк Устюгтағы эре тарихи-архитектура ансамбленең XIX быуаттағы провинциаль усадьба мәҙәниәте өлгөһө булып тора. Усадьба XIX быуаттың башында төҙөлгән, ул төп йорт һәм ике флигелдән ғибәрәт, флигелдәр ҡойма һәм ҡапҡа менән төп йорт менән тоташып тора. Был комплекстың төп йорто ҡасандыр Бөйөк Устюг ҡалаһындағы иң ҙур бина була, ул сауҙагәр Булдаков Михаил Матвеевич (1768—1830) заказы буйынса төҙөлгән, йорт хужаһы — Рәсәй-Америка компанияһының баш директоры.
1804 йылдың ноябрендә сауҙагәр ҡала ситендәге ошо ер участкаһын һатып ала һәм ҙур таш йортто 1806 йылдың аҙағына төҙөп бөтөрә. Бер йылдан һуң уның ике флигеле (төкәтмәләре) төҙөлгән, уларҙа ярҙамсы бүлмәләр була. 1818 йылдың көҙөндә төҙөлөш тулыһынса тамамлана. Участкала ҙур баҡса булдырыла, яһалма күл төҙөлә: кесе һыу ятҡылығы — Ильинский урамы яғынан — аҡҡоштар йәшәр өсөн, оло һыу ятҡылығы — Преображенский урамы яғынан — кәмәлә йөҙөү өсөн. Күл тирәләй эскәмйәләр һәм беседкалар ҡуйылған парк урынлашҡан. Беседкаларҙың береһе ике ҡатлы — ул өҫтәл уйындары, китап уҡыу һәм сәй эсеү өсөн төҙөлгән.
3 гектар майҙандағы ер участкаһын сауҙагәр ихтирам йөҙөнән ҡала халҡына тапшырған, 1824 йылда унда ҡаланың тәүге йәмәғәт баҡсаһы булдырылған.
1837 йылдың февралендә сауҙагәрҙең улы усадьбаны сауҙагәр Илья Яковлевич Грибановҡа һатҡан, ул үлгәндән һуң, усадьба уның улына — Петербургта йәшәгән Грибанов Владимир Ильичҡа — күсә. Бушап ҡалған усадьбаны ҡала думаһы һатып ала һәм 1901 йылда бинала ирҙәр гимназияһын урынлаштыра. Йортто яңынан төҙөгәндәр. Бинаны реконструкциялау оҙаҡ ваҡыт дауам итә, ун йыл буйына бара, уның проектының авторы — архитектор В. Н. Курицын.
Усадьба 1918 йылда Төньяҡ Двина губернаһының үҙәге булып тора. Губернаға элекке Вологда губернаһының биш төньяҡ-көнсығыш райондары инә. Ошо усадьбала Төньяҡ Двина губернаһы делегаттарының Беренсе съезы үтә, ул 1918 йылдың 15 — 20 июнендә була. Гимназия ябыла.
1919 йылдың аҙағынан алып 1921 йылға тиклем был бинала Халыҡ мәғарифы институты (аҙаҡтан Төньяҡ Двина дәүләт университетының педагогика факультеты, ә һуңынан Халыҡ мәғарифының ғәмәли институты) урынлашҡан. 1920 йылдың мартынан 1923 йылдың сентябренә тиклем А. И. Герцен исемендәге мәктәптең икенсе баҫҡыс уҡыу кластары урынлашҡан. Һуңыраҡ бина педагогия техникумына күсә, хәҙер — педагогия колледжы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинала Пуховичский хәрби пехота училищеһы урынлашҡан.
1949 йылдың июненән алып 1955 йылдың авгусына тиклем бинала Бөйөк Устюг уҡытыусылар институты эшләй.
1995 йылда Рәсәй Федерацияһы Президентының 20 февралдә сыҡҡан № 176 Указына ярашлы Булдаков усадьбаһына федераль әһәмиәткә эйә булған тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы статусы бирелә.
Архитектура
Булдаков усадьбаһы ансамбле Сухона йылғаһы яр буйын биҙәп тора. Ике ҡатлы ике төкәтмә төп йорттоң архитектураһына симметриялы яраштырылған. Улар тимер ҡапҡалы рәшәткә ҡоймалар һәм ерҙә ятҡан суйын арыҫландар менән биҙәлгән пилонлы ике ҡапҡа менән тоташтырылған. Усадьба паркы ихатала урынлашҡан.
Төп йорт ампир стилендә төҙөлә. Ул өс ҡатлы, кирбесе штукатурланған. Төп фасады һәм бина мөйөштәре рустлы ҡалаҡтар менән биҙәлгән. Беренсе ҡат өҫтөндә кәрниз урынлашҡан. Ослаусы кәрниз парлы консолдәргә таянып тора, улары сухариктар менән сиратлашҡан. П- образлы ҡапланған биҙәге икенсе һәм өсөнсө ҡаттарҙың тәҙрәләре аҫтында урынлашҡан. Интерьерында өлөшләтә филенкалы ишектәр, баҫҡыстар, кафель менән көпләнгән мейестәр һаҡланған.
Ваҡыт үтеү менән төп йорт һиҙелерлек үҙгәртеп ҡорола. Башта бина ике ҡатлы була, уның тик урта бер өлөшө генә өс ҡатлы була, фасадын балконлы портик биҙәгән. XХ быуат башында бина реконструкциялана. Мезонины һүтелә һәм өсөнсө ҡат төҙөлә. Портик та һүтелеп, ихата яғынан өс ҡатлы ҡанат төкәтеп төҙөлә. Эске интерьеры һәм ундағы бүлкәләре лә үҙгәртелә.
Гөлйемеш (исем)
Гөлйемеш — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Гөлйемеш — сәскә исеменән алынған.
Билдәле шәхестәр
Садыҡова Гөлйемеш Хәйрулла ҡыҙы — Ҡасим Дәүләткилдеев исемендәге республика һынлы сәнғәт гимназия-интернаты директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Баязитова Гөлйемеш Миңлеғәле ҡыҙы (9 ноябрь 1996 йыл) — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының IV курс студенты, “Башҡортостан” Телерадиокомпанияһында “Ашҡаҙар” радиоһының тауыш режиссеры булып эшләй, Башҡортостан Республикаһының  Баймаҡ районы Темәс ауылында тыуған.
Әҙәбиәттә
Башҡорт халҡының күренекле яҙыусыһы Әкрәм Вәлиҙең “Май ямғыры” (1958) һәм “Гөлйемеш сәскәһе” (1963) романдарын үҙ эсенә алған дилогияһы 1950—1960‑сы йылдарҙағы ауыл тормошона арналған.
Мөлөкөв Булат Рәжәп улы «Сәскә атты гөлйемеш» шиғырҙар йыйынтығы (Өфө «Китап» — 2019)
Фәүзиә Ҡотлогилдинә «Гөлйемеш» шиғыры:
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гөлйемеш (диалекттарҙа әлморон, этморон, Шипо́вник ма́йский, Rósa majális) — бейеклеге ике метрға етә алған ҡыуаҡ. Майҙың икенсе яртыһында һәм июндә алһыу төҫтәге сәскә ата, емеше август- сентябрь айҙарында өлгөрә. Гөлйемеш йылға буйҙарында, урман ситендә, ағас ҡырҡылған урында, йырғанаҡтарҙа, әрәмәлектә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек.
Гөлйемеш ҡаяһы — Байназар ауылын үтеп, Суҡы тауының Мораҙым юлына ҡарап торған текә мороно.
Орлёнок (парк, Воронеж)
Орленок паркы — Воронеж ҡалаһындағы мәҙәниәт һәм ял паркы. Парк ҡаланың Үҙәк районында, Студенттар, Феоктистов, Чайковский, Фридрих Энгельс урамдары барлыҡҡа килтергән квадратта, тимер юл вокзалынан алыҫ түгел урынлашҡан. Парк йылдың йылы миҙгелендә генә — беренсе майҙан алып тәүге ҡырауға тиклем эшләй.
Кесе Тотыдэотта-Яха
Кесе Тотыдэотта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ланда-Парод ҡушылдығының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Орлёнок (парк, Воронеж)
Тарихы
Революцияға тиклем бында Михайлов кадет училищеһының плацы урынлашҡан булған. 1918 йылда власть был урынды III Интернационал майҙаны тип атай һәм ул ҡаланың төп майҙаны була. Ә бер йылдан бында хәрби некрополгә нигеҙ һалған туғандар ҡәберлеге барлыҡҡа килә.
Кесе Тотыдэотта-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Орлёнок (парк, Воронеж)
Тарихы
1918 йылда некрополь майҙандың ҙур өлөшөн биләгән, хәҙерге ваҡытта паркка төп инеү урыны колонналары торған ергә тиклем килеп еткән. Беренсе булып Граждандар һуғышында аҡтар ғәскәре менән алышта һәләк булған ҡаланы һаҡлаусылар ерләнгән. Ә 12 йылдан һуң, 1930 йылда, тиҫтә меңләгән воронежсы күнекмә осошо ваҡытында һәләк булған хәрби летчиктар менән хушлаша. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бында өс ҡәбер барлыҡҡа килә. Улар араһында полковник Михаил Вайцеховский. Некрополдең хәрби статусына ҡарамаҫтан, бында граждандарҙың — партия өлкә комитеты секретарының һәм өлкә прокурорының ҡәберҙәре лә бар.
Ленин майҙанын яйға һалғандан һуң III Интернационал майҙанын балалар паркына әйләндерергә ҡарар ителә. Һуғыш хыялдарҙы өҙә, һәм парк 1954 йылда ғына барлыҡҡа килә.
Хәҙерге исемен балалар паркы 1980 йылда реконструкциянан һуң ала. Ул саҡта некрополь янында, яңыртылған паркка исем биреүсе, борғо ҡысҡыртыусы малай- Орленок скульптураһы ҡуйылған була. Эргәлә «Балалар күгәрсендәр менән» скульптура төркөмө урынлаштырыла, әкиәт кеүек, төҫлө, тауышлы фонтан төҙөлә, «Дюймовочка» кафе павильоны, балалар тимер юлы төҙөлә, аттракцион, асыҡ эстрада яңыртыла.
Иҫке павильонда Феоктистов урамы яғынан игротека урынлашҡан. 1979 йылда паркты реконструкциялаған ваҡытта балалар һүрәттәре күргәҙмәһе өсөн уға зал төкәтеп эшләнә.
1980 йылдар аҙағында павильон яңыраҡ ойошторолған сәнғәт институты студенттары ҡарамағына тапшырыла һәм улар бында үҙҙәренең Йәштәр театрын ойоштора. Унда йыш ҡына спектаклдәр күрһәтелә, студенттар-актерҙар үҙҙәренең диплом эштәрен күрһәтәләр. Бында шулай уҡ үҙ репертуары менән даими труппа эшләй. Хәҙер «6 кадр» тапшырыуы буйынса билдәле актерҙар Сергей Дорогов һәм Федор Добронравов үҙҙәренең ижад карьераһын ошо театрҙан башлайҙар. Әммә бина яйлап авария хәленә килә һәм театр унан китә.
Бик күп парк объекттары емерелгән, әммә балаларҙыҡы булмаған кафе төҙөлгән, ташландыҡ хәлдә булған осорҙан һуң, 2009 йылда парк яңынан яңыртыла. . Тергеҙеү эштәре барышында авария хәлендәге ҡайһы бер объекттар, шул иҫәптән йәштәр театры, һүтеп алына. Паркта бер нисә тиҫтә йылдар эшләмәй торған фонтан ремонтлна. Уның менән йәнәш «Воронеж — блажь, Воронеж — ворон, нож» шиғыры менән киң билдәле шағирҙың скульптураһы ҡуйылған.
Паркты ремонтлауға 10 миллион һум аҡса талап ителә.
2011 йылда, ҡала көнө алдынан паркта яңынан косметик ремонт үтә.
Хәҙер парк тағы ла йәштәрҙең һәм балаларҙың популяр ял итеү урыны булып китә. 2017 йылда уның территорияһында «Юркин парк» эшләй.
2019 йылдың ғинуар аҙағында Воронеж мэрияһы үҙенең сайтында паркты реконструкциялау проектын баҫтыра — күҙ уңында тотолған төп үҙгәрештәр булып атракциондарҙың бөтөрөлөүе һәм хәҙерге архитектура трендына яуап биргән күп һандағы арт-объекттарҙың булыуы тора. Паркта фуд-корт зоналары, амфитеатр, спорт майҙансыҡтары, балалар өсөн майҙансыҡтар барлыҡҡа киләсәк. Парктың бөтә территорияһында Wi-Fi эшләйәсәк, ә ҙур объекттарға һәм ағастарға декоратив яҡтыртыу ебәреү планлаштырыла.
Паркың иҫтәлекле урындары
— Парк асылған көндән алып аҡ колонналар теҙмәһе һәм суйын кәртә менән мөһабәт портал һәм үҙәк фонтан ғына һаҡланып ҡалған. — Мемориаль диуары менән хәрби некрополь — Революция һалдаттары, Граждандар һуғышында һәләк булыусылар һәм Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ҡаланы һаҡлаусылар ошонда тыныслыҡ табалар. Йәнәшәлә генерал-лейтенант П. С. Пшенниковтың, полковник М. Е. Вайцеховскийҙың, генерал-майор В. С. Смирновтың ҡәберҙәре айырым урынлашҡан.
— Осип Мандельштам һәйкәле — 2008 йылда ҡуйылған.
— Ярһыу бәйге атында Малай-Орленок скульптураһы, хәҙер күберәк «Һағыҙ менән Малай» булараҡ билдәле.
Дмитриев Александр Алексеевич
Дмитриев Александр Алексеевич (6 март 1854 йыл — 27 июнь 1902 йыл) — тарихсы һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Урал тарихы буйынса белгес. Финляндия археология йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы, Петербург археология институты һәм башҡа фәнни ойошмаларҙың ағзаһы. Пермь ғилми архив комиссияһы рәйесе (1890).
Биографияһы
Александр Алексеевич Дмитриев 1854 йылдың 2 февралендә Пермь губернаһы Соликамск өйәҙе Дедюхино ауылында тоҙ ведомствоһы чиновнигы ғаиләһендә тыуған.
1872 йылда Пермь ирҙәр гимназияһын тамамлай һәм Ҡазан Император университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә. Студент осоронда урта быуат Новгород ҡалаһы тарихын өйрәнә, был уға шул дәүерҙә Новгород менән тығыҙ сауҙа бәйләнеш тотҡан Пермь крайының — «Бөйөк Пермдең» тарихын өйрәнергә етди ҡыҙыҡһыныу уята. 1876 йылда университетты тамамлай һәм Пермгә ҡайта.
1877—1890 йылдарҙа Пермь ҡалаһы гимназияларында тарих һәм география уҡытыусыһы булып эшләй.
Александр Дмитриев 1902 йылдың 14 июнендә вафат була. Пермь ҡалаһының Егошихин зыяратында ерләнә
Уң Рассоха Оло Чецы
Уң Рассоха Оло Чецы — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Чеца йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Распопова Нина Максимовна
Распопова Нина Максимовна (31 декабрь 1913 йыл — 2 июль 2009 йыл) — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты), гвардия өлкән лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1946).
Биографияһы
Нина Распопова 1913 йылдың 31 декабрендә Приморье өлкәһенең Магдагачи ауылында  (хәҙер Амур өлкәһенең Магдагачин районы үҙәге) ябай  эшсе ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. Тау сәнәғәте училищеһын, Хабаровск осоу мәктәбен  һәм Мәскәүҙә Үҙәк аэроклуб янында команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай. Геолог, Омск һәм Мәскәү өлкәһенең Мытищи ҡалаһы аэроклубтарында инструктор-осоусы булып эшләй.
Ҡыҙыл армияла 1941 йылдан. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан. 1942 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
46-сы гвардия төнгө бомбардировка авиация полкының (325-се төнгө бомбардировка авиадивизияһы, 4-се һауа армияһы, 2-се Белорус фронты) звено командиры, гвардия өлкән лейтенанты Распопова  һуғыш аҙағына дошмандың тере көсөнә һәм техникаһына ҙур зыян килтереп,  805 хәрби осош яһай
Һуғыштан һуң ҡыйыу осоусы запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә. «Белем» йәмғиәтенең Мытищи район бүлегенең яуаплы секретары булып эшләй. Әүҙем йәмәғәт эшмәкәрлеге алып бара. Мытищи ҡалаһында йәшәй.
Нина Максимовна Распопова 2009 йылдың 2 июлендә 96-сы йәшендә вафат була. Мытищиҙа Волков зыяратында ерләнә.
2010 йылдың 9 сентябрендә Мытищиҙа Нина Распоповаға арналған мемориаль комплекс асыла
Повалиха (йылға)
Повалиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Старая Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Церетели Алексей Николаевич
Алексей Николаевич Церетели (Церетелев) (ალექსი ნიკოლოზის ძე წერეთელი, 1848 йыл — 16 май 1883 йыл) нәҫелле грузин кенәзе, урыҫ дипломаты. Рус-төрөк һуғышында ҡатнаша (1877—1878).
Повалиха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Церетели Алексей Николаевич
Биографияһы
Алексей Николаевич Церетели 1848 йылда Пенза губернаһы Саранск өйәҙендә Смальковола тыуа. Билдәле грузин шағиры Акакий Церетелиҙың ике туғаны. Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлағандан һуң Белградта рус Генераль консулының секретары итеп тәғәйенләнә. 1876—1877 йылдарҙа Әдирнәлә һәм Пловдивта рус консуллығын етәкләй.
1877 йылда ғәмәлдәге армияның драгун полктарының береһенә рядовой итеп ебәрелә; тиҙҙән Терек казак полкына күсерелә, унда М. Д. Скобелевтың ординарецы була. Дунайҙы аша сыҡҡанда беренсе тапҡыр алыштарҙа ҡатнаша. Скобелев дивизияһы таратылғас, Церетелев Гурко отрядына инә, унда ординарец сифатында ике тапҡыр Балкан аръяғына походҡа сыға, Тырновты һәм Хаскиойск үткәүелен алғанда мөһим хеҙмәт күрһәтә; килешеү төҙөлгәндән һуң дипломатик һөйләшеүҙәр ваҡытында генерал Н. Игнатьевҡа командировкаға ебәрелә.
Һуғыш тамамланғас, сит ил эштәре министрлығында эшләй башлай һәм 1878 йылдың 24 авгусында Филиппополь ҡалаһының генераль консулы итеп тәғәйенләнә.
1882 йылдан Пловдив ҡалаһында Рәсәйҙең генераль консулы. Берлин конгресынан һуң Көнсығыш Румелияның конституцияһын әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Уның Көнсығыш Румелияның статусын булдырыу буйынса хеҙмәте илдә билдәлелек килтерә һәм халыҡ ышанысын яуларға ярҙам итә; ләкин уғабыл урында оҙаҡ эшләргә тура килмәй: 1882 йылдың апрелендә, ауырыу сәбәпле, отставкаға сыға.
Отставкала Тамбов губернаһы Спасс өйәҙендә үҙенең Липяга биләмәһендә йәшәй, 1883 йылдың 16 майында вафат була.
Болгария азат ителгнәдән һуң, Н. Церетели хөрмәтенә Церетелево ауылы булдырыла.
Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге
Башҡортостан Республикаһы буйынса эске эштәр министрҙары исемлеге — Башҡортостанда эске эштәр өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыуға яуаплы булған башҡарма власть органдары атамаларын, ошо власть органдарын етәкләгән шәхестәрҙең исемдәрен һәм вазифа биләү даталарын үҙ эсенә алған исемлек.
Башҡортостан автономияһының ирекле отрядтар бүлеге начальнигы
1917 йылдың 17 декабрендә 3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Милиция тураһында һәм милиция идаралығы тураһында положение» ҡабул итә, уға ярашлы милиция идаралығы ике өлөшкә бүленергә тейеш була — ҡала милицияһы һәм кантон башҡармаһы ҡарамағындағы милиция. Граждандар һуғышы барышында, 1918 йылдың июлендә Башҡортостан автономияһының кантондарында тәртип тотоу маҡсатында ирекле отрядтар ойошторола Башҡорт хәрби шураһы эргәһендә ирекле отрядтарҙың айырым бүлегенә буйһонған. Хәрби хәрәкәттәре тамамланыу менән отрядтарҙы кантон милиция органдарына үҙгәртеү һәм уларҙы Башҡорт Хөкүмәтенең эске эштәр бүлеге ҡарамағына тапшырыу күҙ уңында тотолған.
Башҡортостан АССР-ының эске эштәр һәм милләттәр халыҡ комиссары
1919 йылдың февралендә Башҡортостан Ваҡытлы революцион комитеты (1919 йылдың мартынан — Башҡортостан Хәрби-революцион комитеты) ҡарамағында эске эштәр бүлеге ойошторола.
Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары
1920 йылдың майында «Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһының Эске эштәр халыҡ комиссариаты тураһында положение» ҡабул ителә, уға ярашлы республика комиссариаты РСФСР эске эштәр халыҡ комиссариатына буйһонған.
Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы начальнигы
1934 йылда комиссариат Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы итеп үҙгәртелә.
Башҡортостан АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары
1937 йылдың 16 февралендә Башҡортостан АССР-ы буйынса эске эштәр идаралығы Башҡортостан АССР-ының эске эштәр комиссариаты итеп үҙгәртелә.
Башҡорт АССР-ының эске эштәр министры
1946 йылдың 26 мартында Башҡорт АССР-ының эске эштәр комиссариаты Башҡорт АССР-ының эске эштәр министрлығы итеп үҙгәртелә.
Ерек (ағас)
Ерек (Ольха, Alnus) — ҡайындар ғаиләһенә ҡараған еүеш, һыулы ерҙә, яр буйҙарында үҫә торған мурт ағас.
Март—апрель айҙарында сәскә ата, февраль—мартта улар осоп таралалар. Ерек йылға, күл буйҙарында, быуа ситтәренә үҫә.
50 төрө билдәле, Евразияла, Төньяҡ һәм Көньяҡ Америкала таралған. Башҡортостанда аҡ ерек һәм ҡара йәки һаҙ ереге таралған. Ҡыҙыл китапҡа инеүсе ҡыҙыл еректәр бик һирәк. 60—200 йәшкә етеүсе яҡтылыҡ яратҡан япраҡ ҡойоусы ағас. Сатыры ҡуйы, йомортҡа, тар пирамида йәки цилиндр рәүешендә, олоно төҙ, тармаҡлы, оҙонлоғо 5—20 м, диам. 60 см тиклем. Ҡайырыһы ҡара йәки һорғолт-көрән. Япрағы эре, овал йәки йомро, бысҡы ситле, сиратлы, оҙон һаплы. Сәскәһе айырым енесле: ата сәскә 3—6‑шарлап — үренделәрҙең өҫкө өлөшөндә урынлашҡан һырғаларға, инә сәскә үренделәрҙең аҫҡы өлөшөндә суҡҡа йыйылған башаҡтарҙа тупланған. Иртә яҙҙа япраҡ ярғанға тиклем сәскә ата, емеше октябрҙә өлгөрә. Инә башаҡтар үҫеп, февраль—мартта өлгөрөүсе ҡуш емешкә («тубырсыҡтарға») әйләнә. Емеше — сәтләүек. Йылға һәм шишмә ярҙары буйында, һаҙлыҡлы тупраҡтарҙа үҫә; Башҡортостандың бөтә биләмәһендә лә таралған. Йырындарҙы һәм битләүҙәрҙе нығытыу өсөн, үҙағасы фанера, мебель етештереү өсөн ҡулланыла. Ҡайырыһы һәм ҡуш емештәре тире дуплау өсөн яраҡлы. Баллы, һитә биреүсе дарыу үҫемлеге.
Лахти
Лахти (Lahti — «ҡултыҡ», швед. Lahtis ) — Финляндияла ҡала һәм коммуна, Көньяҡ Финляндия губернаһында Пяйят-Хяме провинцияһының административ үҙәге. Пяйянне күлдәре системаһына ингән Весиярви күленең көньяҡ өлөшөндә ҡултыҡ яры буйында урынлашҡан. Халҡы һаны 102 000 кеше тәшкил итә (2011).
Тарихы
Лахти тәүге тапҡыр 1445 йылғы документтарҙа Холлола улусының ауылы булараҡ телгә алына. Шул ваҡыттағы сауҙа юлында — Үрге Выборг юлында (фин. Ylinen Viipurintie ) урынлашҡан, ул Хямеэнлинн һәм Выборгты тоташтырған. 1558 йылғы Хяменың Ер китабында Лахти ауылында 24 йорт бар тип телгә алына.
1905 йылда Лахти ҡала статусын ала, унда өс меңдән кәм булмаған халыҡ йәшәй.
Мется-Хеннала исеме аҫтындағы ҡаланың тарихи өлөшөндә (фин. Metsä-Hennala ) урыҫ сиркәүе урынлашҡан, ул ҡаланы төҙөй башлаған ваҡыттан алып һаҡланған һәм рус армияһының Император атлы полктарының урынлашыуы өсөн Хеннала хәрби гарнизонын төҙөү ваҡытында 1910—1912 йылдарҙа төҙөлгән. Рус офицеры Н. Г. Пушкаревтың 1914 йылғы ҡәберлеге һаҡланған. 1917 йылғы рус революцияһы (февраль һәм октябрь) һәм 1918 йылдағы Көньяҡ Финляндияға һәм Лахтиға ҡағылған фин граждандар һуғышы ваҡиғалары менән бәйле сиркәү тураһында мәғлүмәттәр юғала.
Географияһы
Лахти климаты көслө диңгеҙ йоғонтоһо менән уртаса континенталь. Ҡыш оҙон һәм һалҡын (әммә үҙенең киңлеге өсөн йомшаҡ), уртаса температура −5 °C алып −8 °C тиклем, йәй ҡыҫҡа, әммә шаҡтай йылы — 16-19 °C. Рекордлы күрһәткестәр ҡышҡы осорҙа −38 °C һәм йәйге осорҙа 35 °C.
Халҡы
Ҡала Финляндияла халҡы һаны буйынса һигеҙенсе урында тора
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Сәнәғәте: ағас эшкәртеү, туҡыу, аяҡ кейеме, быяла, аҙыҡ-түлек. Бынан тыш, Лахти ҡалаһында ҡорамалдарҙы иретеп йәбештереү заводы бар, ҡорамалдарҙы Kemppi маркаһы аҫтында сығара. Pilkington концерн заводы эшләй.
Мәҙәниәте
Лахтила йыл һайын халыҡ-ара джаз һәм орган музыкаһы фестивале үткәрелә, плакаттар күргәҙмәһе, яҙыусылар һәм шағирҙар семинары үтә. Инде бер нисә йыл дауамында июлдә «Lahden Yöt » («Лахти төндәре») ҡала фестивале үтә.
2003 йылдан ҡалала хип-хоп һәм регги Summer Up музыка фестивале уҙғарыла, унда бер нисә тиҫтә мең кеше йыйыла
Дирижер Осмо Вянска етәкселегендәге «Лахти симфонияһы» оркестры илдә, шулай уҡ сит илдә лә киң билдәле.
Sibeliustalo
Лахтила Төньяҡ Европала иң ҙур булған концерт залы һәм ағастан конгресс-холл — Сибелиус Залы (фин. Sibeliustalo, арх. Раймо Рясанен) урынлашҡан. Унда даими Лахти симфоник оркестры уйнай (фин. Sinfonia Lahti ). 2006 йылдың октябрендә шунда формаль булмаған Рәсәй-ЕС саммиты үтә.
Спорты
Лахти халыҡ-ара масштабтағы саңғы спорты «Салпаусселян кисат» (Salpausselan kisat Salpausselan kisat, ингл.   Ski Lahti ) буйынса донъя чемпионаты менән билдәле, ул 1923 йылдан башлап үткәрелә, ә 1926 йылдан халыҡ-ара ярыштар уҙа. Ярыштар март башында үткәрелә. 2010 йылда 85-се, 2011 йылда — 86-сы, ә 2012 йылдың март айында — 87-се этабы үтә.
Ҡала 1964, 1968 һәм 1972 йылдарҙа Ҡышҡы Олимпия уйындарын ойоштороу буйынса өс тапҡыр ғариза бирә (швед Оре менән бергә), әммә Инсбрук, Гренобль һәм Саппоро ҡалаларынан ҡалыша.
Спорт үҙәге ҡаланың үҙәгенә яҡын урынлашҡан. Бында стадиондар, бассейндар һәм өс саңғы трамплинынан торған (фин. Salpausselän hyppyrimäet ) комплексы урынлашҡан, күп һанлы халыҡ-ара ярыштарҙан һуң ул ҡала символы була. Лахтила биатлон һәм саңғы спорты буйынса күп тапҡыр халыҡ-ара чемпионаттар үтә. 2009 йылдың июнендә Лахтила Весиярви күлендә һыуҙа «Формула-1» этабы үтә.
2001 йылда ҡалала юниорҙар араһында шайба менән хоккей буйынса сираттағы донъя чемпионаты үтә.
2017 йылдың 22 февраленән алып 5 мартына тиклем Лахтила саңғы спорты төрҙәре буйынса 7-се тапҡыр донъя чемпионаты уҙғарыла.
Мәғарифы
LAMK (Lahti University of Applied Sciences) — ҡулланма фәндәр университеты.
Транспорты
Оҙонлоғо 75 км булған Лахти-Керава тимер юл тармағы (oikorata) 2006 йылдың 1 сентябрендә асыла (хәрәкәт 3 сентябрҙә башлана). Был заманса өс станция менән ике юллыҡ линия.
Радиотапшырыуҙары
Ҡалала Voima радиостанцияһы урынлашҡан, ул бөтә Пяйят-Хяма провинцияһына хәбәр итә (Пяйят-Хям — 98,6 МГц, Кюменлааксо — 91,0 МГц, Көнбайыш Хяме (Ита-Хяме) — 94,9 МГц)
== Туғандаш ҡалалар ==
Һул Векшинка
Һул Векшинка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Векшинка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Симкә
Симкә (Симкино) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 27 кеше. Почта индексы — 452475, ОКАТО коды — 80213837009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дюнвальд
Дюнвальд (Dunwald) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2352 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 449 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99976 99713 (Zaunroden) һәм автомобиль коды — UH.
Касильяс Икер
Икер Касильяс Фернандес (Iker Casillas Fernández; 20 май, 1981 йыл, Мостолес, Мадрид, Испания) — испан футболсыһы, ҡапҡасы.
Испания милли йыйылма командаһының экс-капитаны. Донъя чемпионы (2010) һәм ике тапҡыр Европа чемпионы (2008 һәм 2012). Мадридтың «Реалы» составында биш тапҡыр Испания чемпионатында еңә, ике тапҡыр Испания кубогына һәм дүрт тапҡыр илдең Суперкубогына лайыҡ була; Европа һәм халыҡ-ара кимәлдә өс тапҡыр Чемпиондар лигаһында, ике тапҡыр УЕФА Суперкубогында һәм берәр тапҡыр Континент-ара кубогында һәм Донъя клубтар чемпионатында еңә.
Икер Касильяс — МФФИИС версияһы буйынса биш тапҡыр донъяның иң яҡшы ҡапҡасыһы наградаһына лайыҡ була (2008, 2009, 2010, 2011, 2012). 2000 йылда йәш Икер Браво трофейына лайыҡ була, ә 2007/2008 миҙгел йомғаҡтары буйынса Самора трофейын ала. 2010 йылда ЮАР-ҙа үткән Донъя чемпионатында турнирҙың иң яҡшы голкиперы тип танылып, «Алтын бирсәткә» ала.
УЕФА версияһы буйынса алты тапҡыр йылдың символик командаһына инә (2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012), Профессиональ футболсылар ассоциацияһының халыҡ-ара федерацияһы версияһы буйынса биш тапҡыр донъяның символик йыйылма командаһына инә версияһы буйынса (2008, 2009, 2010, 2011, 2012). 2008 һәм 2012 йылдарҙа Европа чемпионаттарында һәм 2010 йылда донъя беренселегендә турнирҙарҙың символик йыйылма командаһына инә.
Йәштәрҙең донъя беренселегендә лә, өлкәндәрҙең донъя чемпионатында ла еңгән аҙ һанлы футболсыларҙың береһе.
Капитан сифатында донъя чемпионатында, Европа чемпионаты һәм Чемпиондар лигаһында еңгән өс кешенең береһе.
Испания йыйылма командаһының уйналған матч һаны буйынса экс-рекордсыһы (167).
«Реал Мадрид»
Икер Касильяс Фернандес 8 йәштән «Реал» клыбна эләгә һәм карьераһының күп өлөшөн шунда үткәрә. Ул Меридиан кубогында һәм 1999 йылда Донъя йәштәре беренселегендә еңгән Испания йыйылма командалары составында сығыш яһай. 1999/2000 йылдар миҙгелендә үҙе тураһында ныҡлы белдерә: йәрәхәт алған Бодо Иллгнерҙы алмаштыра һәм мадридтарға УЕФА чемпиондары лигаһы финалында "Валенсия"ны еңергә ярҙам итә. Тиҙҙән Касильяс формаһын юғалта һәм Сесар "Реал"дың төп ҡапҡасыһы булып китә, әммә Икер старт составында 2001/02 йылдар миҙгелендә УЕФА чемпиондары лигаһы финалында «Байер» менән уйнағанда ветеранды алмаштырып, үҙенә урын ҡайтара. Касильяс «сейвтар» серияһын эшләп, «Реалға» 2:1 иҫәбе менән еңергә ярҙам итә. 2002/03 йылдар миҙгелен голкипер бер тапҡыр ҙа йәрәхәт алмай ҡабаттан беренсе номер статусында уҙғара һәм клуб намыҫын Чемпиондар лигаһының 15 матчында, милли беренселектә 38 уйында яҡлай. Һөҙөмтәлә «Реал» чемпион исемен кире ҡайтара.
2003/04 йылдар миҙгелендә Икер бер генә осрашыуҙа ҡатнашмай, әммә был «король клубын» ҡотҡармай: «Реал Мадрид» чемпион титулын яҡлай алмай һәм Испания Кубогы финалында еңелә. 2010/2011 йылдар миҙгелендә команданың капитаны була.
2011/2012 йылдар миҙгелендә Чемпиондар лигаһында «Реал» ярымфиналға тиклем барып етә, испандарҙың дәғүәсеһе Мюнхендың «Баварияһы» була. Беренсе уйында «Реал» еңелә (1:2), ә яуап матчында еңә (2:1) һәм пенальти серияһына етә. Роналдо Криштиану менән Кака мөмкинлектәрен ҡулдан ысҡындыра, әммә Касильяс кире ҡаҡҡан ике туп интриганы тергеҙә. Был хәлкес мәлдә Серхио Рамос гол индерә алмай һәм «Реал» ярымфиналдан үтмәй. 2011/2012 йылдар миҙгелендә «Реал» менән бергә Испания чемпионатында алтын миҙал яулай.
2012 йылдың 22 декабрендә «Малага»ға ҡаршы матчтың 17-се турында Касильяс оҙаҡ ваҡыт эсендә беренсе тапҡыр «Реал» тренеры — Жозе Моуриньо ҡарары буйынса запас уйынсылар эскәмйәһендә ҡала. Ҡапҡаны Антонио Адан һаҡлай. Моуриньо голкиперҙар рокировкаһын түбәндәгесә аңлата: Уйында «Реал» 2:3 иҫәбе менән еңелә. Киләһе чемпионатта «Реал Сосьедадаға» ҡаршы матч Икер шулай уҡ запаста ҡала. Әммә һигеҙенсе минутта, Адан һуңғы өмөт фолы өсөн ҡыҙыл карточка алғандан һуң, уйынға сыға. 23 ғинуарҙа Испания кубогы матчында «Валенсия» менән уйнағанда Касильяс йәрәхәт ала, уның һул ҡул һөйәге һыныуы асыҡлана. Икер операция үткәрә һәм 12 аҙнаға уйындан төшөп ҡала. Февраль аҙағында ул үҙе бер айҙан кире ҡайтасағын хәбәр итә.
2015 йылдың июлендә «Реал» үҙенең рәсми сайтында «Порту» клубы менән Касильястың Португалия командаһына ирекле агент сифатында күсеүе тураһында килешеүҙәрен хәбәр итә.
«Порту»
18 июлдә немецтарҙың "Дуйсбург"ына ҡаршы матчта дебют менән сығыш яһай (2:0). 15 августа чемпионаттың беренсе матчын «Витория Гимарайнш»ға ҡаршы үткәрә (3:0).
2019 йылдың мартында клуб менән контрактын оҙайта.
2019 йылдың 1 майында «Порту» күнекмәләр базаһында инфаркт кисерә. 1 июлдә команда менән миҙгел алды медицина тикшереүе үтә һәм күнекмәләр башлай. 8 августта яңы миҙгелгә билдәләнә.
2020 йылдың 18 февралендә футбол карьераһын тамамлай.
Милли йыйылма командалары
Йәшлек карьераһы
Йәш голкиперҙың милли йыйылма командалағы карьераһы Испанияның футбол буйынса йыйылма командаһында (17 йәшкә тиклем) башлана. 16 йәшендә ул 1997 йылда үҫмерҙәр командалары араһында футбол буйынса донъя чемпионатында өсөнсө урын алып, иң йәше була. Һуңыраҡ йыйылма команда капитаны булып китә.
Ике йылдан һуң, 1999 йылда, Икер Йәштәр командалары араһында футбол буйынса донъя чемпионаты һәм Меридиан Кубогында еңә.
Башта запаста була, әммә клуб кимәлендә бер нисә һоҡланғыс сығышынан һуң, төп составҡа күсерелә.
Футбол буйынса Европа чемпионаты 2000
Евро-2000 турнирына ул запас ҡапҡасы булып бара, әммә уйынға сыҡмай.
Футбол буйынса Донъя чемпионаты 2002
1/8 финалы. Ирландтар менән уйында Икер пенальти серияһында 2 тупты кире ҡағып, команданың еңеүенә ҙур роль индерә. Испания сирек финалға сыға. Бынан һуң йыйылма командала, һуңынан унан ситтә лә Икер Касильясты «Изге» тип атайҙар.
Сирек финал. Көньяҡ Кореяға ҡаршы уйын ваҡытында ҡапҡасы сейв эшләй. ФИФА уны барлыҡ ваҡыттарҙағы иң яҡшы 10 сейвтың береһе тип баһалай.
Футбол буйынса Европа чемпионаты 2004
Евро-2004 квалификацияһында Икер 8 уйын үткәрә, ни бары 4 гол үткәрә, ике стыковка матчында ҡатнаша һәм Осло менән уйнағанда ҡапҡаһына гол индермәй.
Турнирҙың финал стадияһында ла Касильяс испандарҙың төп голкиперы була.
Футбол буйынса Донъя чемпионаты 2006
2006 йылдағы Донъя чемпионатында Касильяс милли йыйылма команданың тағы ла төп ҡапҡасыһы, өҫтәүенә, ике тапҡыр капитан статусында була.
Футбол буйынса Европа чемпионаты 2008
Европа-2008 чемпионатында йыйылма командаһының капитаны була, уйын барышын бер нисек тә хәл итмәгән Греция менән матчтан башҡа турнирҙың бөтә уйындарында ҡатнаша һәм алтын миҙалдар яулай.
Футбол буйынса Донъя чемпионаты 2010
2010 йылғы Донъя чемпионатында ла капитан була, мундиалда бөтә матчтарҙа уйнай һәм донъя чемпионы була.
ФИФА Икерҙы турнирҙың иң яҡшы ҡапҡасыһы тип таный.
Әммә, ошо үҙемә эләккән ошо хәрмәт мәлен мин иртәгә лә, артабанғы тиҫтә йылдар дауамында ла ҡабат ҡараясаҡмын, әммә миндә икенсе хистәр тыуасаҡ, сәнки был — мөмкин булмаған хәл!» - Икер Касильяс, 11 июль, 2010 йыл.
Футбол буйынса Европа чемпионаты 2012 Евро-2012-лә тағы ла үҙенең йыйылма командаһы менән капитан булараҡ барлыҡ матчтарҙы ла үткәрә һәм тағы ла Европа чемпионы була.
2013 йылда Конфедерация кубогында турнир хужалары бразилиялылар менән уйында Касильяс яуапһыҙ 3 гол үткәрә һәм «Фурия Роха» көмөш миҙал менән тороп ҡала.
Футбол буйынса Донъя чемпионаты 2014
2014 йылдағы Донъя чемпионатында Касильяс Голландия менән матчта ҡапҡаһына 5 туп үткәрә, уның дүртенсеһе тупаҫ хата һөҙөмтәһе була. Ахырҙа «ҡыҙыл фурия» 1:5 иҫәбенә еңелә.