cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оргин Константин Петрович
Батырлығы
Был бойороҡто үтәгәндә, кесе иптәш сержант Оргин, өҫтөндәге ҡыҫҡа тунын һәм быймаларын сисеп ташлап, боҙло һыуға ташлана һәм йөҙөп китә. Нисек кенә булһа ла командирҙың бойороғон үтәү һәм ихтыяр көсө һыу кәртәләрен еңеп сығырға ярҙам итә. Һыуыҡтан өшөп туңып, Оргин көнсығыш ярҙа урынлашҡан команда пунктына барып етә һәм көнбайыш ярҙағы хәл тураһында еткерә, шулай уҡ уңайлы кисеү урындары тураһында хәбәр итә. Шул уҡ төндә ошо мәғлүмәттәр буйынса көнбайыш ярға шәхси составтың байтаҡ төркөмөнөң аша сығыуы ойошторола, ул баҫып алған плацдармды бөгөнгө көнгә тиклем тота…».
Шулай уҡ К. П. Оргин 1944 йылдың 1 мартында батырлыҡ күрһәтә. Үҙҙәренең биләгән дзоттарынан һәм доттарынан ырғып сығып ҡасып барған бер фрицҡа ла Оргин пулемёт уты менән ҡасырға мөмкинлек бирмәй. Был һуғышта К. П. Оргин дошмандың 50-нән ашыу һалдатын юҡ итә. Немец-илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн кесе сержант К. П. Оргин 1944 йылдың 12 апрелендә 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар
Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар, йәки Пластинкалы айғолаҡлылар  (Bivalvia, (Двустворчатые) — тәндәре ике яҡтан ялпаҡ һәм ҡуш ҡабырсаҡтар ярҙамында һаҡланған (тышҡы һөлдә), кәүҙә һәм аяҡтан ғына торған, (баштары юҡ), бик  яй хәрәкәтсән моллюскылар класы.
Вәкилдәренә киң билдәле  как устрицалар, мидиялар, дингеҙ тараҡтары (морские гребешки) инә.
Башҡа моллюскаларҙан айырмалы булараҡ, Bivalvia синыфының башы һәм радулаһы (аҙыҡты ваҡлау торған ағза) юҡ. Пластинкалы айғолаҡтары ныҡ үҫешкән, айғолаҡтар һулыш алыу фукнцияһын һәм һыуҙағы аҙыҡ киҫәктәрен фильтрлау функцияһын үтәй. Туҡланыу тибы буйынса был класс вәкилдәренең барыһы тиерлек —һөҙгөстәр (фильтраторы).
Күпселек ике ҡабырсаҡлы моллюскылар ләмгә күмелеп тереклек итә.Был уларҙы диңгеҙ төбөндәге йыртҡыстарҙан һаҡлай. Бик әҙҙәре генә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа йөҙөп алырға һәләтле (мәҫ. морские гребешки). Дөйөм алғанда эске һәм тышҡы төҙөлөштәре әкрен генә хәрәкәт итеүгә  йәки бөтөнләй грунтҡа  беркетелеп йәшәүгә ҡулайлашҡан.
Ер йөҙөнөң бөтә урындарында тоҙло һәм сөсө һыуҙа йәшәйҙәр.Ҡайһы берҙәренең ҡабырсаҡтары мәрүәт (перламутр) һәм ынйы бирә торған ике ҡабырсаҡлы моллюскылар йәки ҡусҡарҙар.
Ике ҡабырсаҡлылар синыфының иң кескенә төрҙәре, кәүҙә оҙонлоғо 20 мм-ға (йыш ҡына 5 мм) ҡәҙәр етә. Ҡабырсағы оҙонса түңәрәк йәки овалыраҡ. Ағым һәм тороҡ һыуҙарҙа таралған.
Башҡортостандың сөсө һыуҙарында. ике ҡабырсаҡлы моллюскылар синыфынан тешһеҙ ҡусҡар һәм перловица тереклек итә.
Тешһеҙ ҡусҡар
Тешһеҙ ҡусҡар(Беззубка обыкновенная европейская, лат.Anodonta cygnea) — Ике ҡабырсаҡлы моллюскылар класы (Bivalvia), Унионида ғәиләһе (Unionidae) Тешһеҙ ҡусҡарҙан аҫғәиләһе (Anodontinae) вәкиле.
Этимология
Латынса, урыҫса һәм башҡортса атамалары ла ҡабырсаҡтарында бикләүсе (замковые зубы) булмауҙан килеп сыҡҡан.
Тешһеҙ ҡусҡарҙың йәшәү мөхите һәм төҙөлөшө
Ләмле тупраҡҡа яртылаш күмелеп, һыу төбөндә йәшәй. Тешһеҙ ҡусҡарҙың оҙонса түңәрәк формалы ҡабырсағы 10 см самаһы оҙонлоҡта. Ҡабырсаҡтың алғы өлөшө бер аҙ йоморо, ә артҡы өлөшө саҡ ҡына ослайып тора.
Ике ҡапҡастан торған барлыҡ ҡабырсаҡлы моллюскыларҙы ике ҡапҡаслы моллюскылар тип атайҙар.
Ҡапҡастар һығылмалы тығыҙ бәйләүес ярҙамында арҡа яғында бер-береһенә тоташҡан. Ҡапҡастар ҡорһаҡ яғында асыла ала. Барлыҡҡа килгән ярыҡ аша моллюскының аяғы тышҡа һонола ала.
Тешһеҙ ҡусҡарҙың башы булмай. Тешһеҙ ҡусҡарҙың аяғы алға һонолған мускуллы үҫенте формаһында. Хәрәкәт иткәндә, тешһеҙ ҡусҡар аяғын алға һуҙа һәм уның менән тупраҡҡа йәбешә, шунан тәнен тартып ала. Шул рәүешле тешһеҙ ҡусҡар 1— 2 см-лы ваҡ аҙымдар менән, сәғәтенә ни бары 20— 30 см алға күсергә һәләтле.
Ҡурҡыныс янағанда тешһеҙ ҡусҡар ул аяғын тиҙ генә ҡабырсаҡ эсенә тартып ала һәм ябыусы мускулдар ярҙамында ҡабырсағын ныҡ ябып ҡуя. Мускулдар йомшарғанда, ҡапҡастар һығылмалы бәйләүес хәрәкәтенән аҫтан асылып китә.
Тешһеҙ ҡусҡарҙың ҡабырсағы эзбиздән тора. Тышҡы яҡтан ул йәшкелт көрән төҫтәге мөгөҙ һымаҡ матдә менән ҡапланған. Ҡабырсаҡтың эске йөҙө йәйғор төҫөндә емелдәп торған асыҡ төҫтәге перламутр ҡатлауы менән ҡапланған. Тешһеҙ ҡусҡарҙың перламутр ҡатлауы йоҡа. Ә ҡайһы бер башҡа моллюскыларҙа иһә, мәҫәлән, перловица менән ынйы ҡусҡарында, ул байтаҡ ҡалыныраҡ була. Бындай ҡабырсаҡтарҙы төймәләр эшләү өсөн файҙаланалар.
Тешһеҙ ҡусҡарҙың кәүҙәһе ҡабырсаҡтың артҡы өлөшөндә урынлашҡан. Унан мантияның ҡапҡастарға тейеп тороусы һарғылт ал төҫтәге ике тире бөрмәһе айырылып китә. Улар араһында мантия ҡыуышлығы барлыҡҡа килә. Унда ике яҡтан — айғолаҡтар, уртала аяҡ урынлашҡан.
Туҡланыуы
Ғәҙәттә тешһеҙ ҡусҡарҙың ҡабырсағында артҡы өлөшө аҙыраҡ асыҡ була. Унан ике бәләкәй тишек — сифондар күренеп тора. Сифондар мантия ҡыуышлығына тоташа.
Айғолаҡтар һәм мантия бөрмәләренең эске яғы керпексәләр менән ҡапланған. Керпексәләр бер туҡтауһыҙ хәрәкәттә була. Улар һыуҙы аҫҡы сифон аша эскә һура. Һыу ағымы бөтә мантия ҡыуышлығы буйлап үтә һәм сифон аша сығып китә.
Һыу менән бергә унда йәшәгән төрлө ваҡ организмдар — иң ябай хайуандар һәм ваҡ һыу бөрсәләре килеп инә. һыу ағымы уларҙы хайуан кәүҙәһенең аяҡтары төбөнә яҡын урынлашҡан ауыҙға индереп ебәрә. Ауыҙҙан аҙыҡ артабан аш һеңдереү системаһына барып эләгә.
һулыш алыуы
Тешһеҙ ҡусҡарға аҙыҡ килтереп тороусы һыу ағымы шулай уҡ моллюскының һулыш алыуын да тәьмин итә. Айғолаҡтарға һыуҙан кислород инеп тора. Ә һыуға углекислый газ бүленеп сыға.
Нервылар системаһы
Тешһеҙ ҡусҡарҙың нервылар системаһы өс пар нервы төйөнөнән тора Улар бер-береһенә тоташтырғыстар аша ҡушылған. Уларҙан ағзаларға нервылар китә.
Тешһеҙ ҡусҡарҙың махсус һиҙеү ағзалары юҡ.
Ҡан тамырҙары системаһы
Ҡан тамырҙары системаһы йомоҡ түгел.Ҡан тамырҙарҙан тән ҡыуышлығына сығып эске ағзаларҙы (лакундарҙы) йыуып үтә. Йөрәктәре арҡа яғында урынлашҡан. Бер ҡарынсыҡтан һәм ике йөрәк алдынан тора.
Ҡарынсыҡтан ҡеүәтле алғы һәм артҡы аорталар китә. Улар артерияларға тармаҡлана. Уларҙан ҡан (гемолимфа)тән ҡыуышлығына сығып ағзалар аша үтә һәм кислородты ағзаларға тарата.
Артабан веноз ҡан йөрәк аҫтындағы  лакунда йыйыла  һәм унан айғолаҡ артерияларына йүнәлә. Унда   кислородҡа байып артериаль ҡан йөрәккә  килә. Айғолаҡтан китеүсе ҡан тамырҙарына, айғолаҡтарҙы урап үтеп бөйөрҙәргә бара торған ҡан да килеп ҡушыла. Унда ҡан матдәләр алмашыныу продукттарынан арына, таҙарына.
Ике ҡабырсаҡлы моллюскыларҙың ҡарында, ғәҙәттә һулыш   пигменттары булмай. Тик, Arcidae һәм Limidae ғәиләләренә ҡараған вәкилдәренең ҡан плазмаһында   эрегән хәлдә  гемоглобиндары була .Ике ҡабырсаҡлы йыртҡыс  моллюск  Poromya ҡанында   гемоглобин булған ҡыҙыл төҫтә  амёбоциттары бар
Үрсеүе
Йомортҡалар мантия ҡыуышлығында, айғолаҡтарҙа өлгөрә. Йомортҡанан сыҡҡан личинкалар (глохидиялар) өҫкө сифон аша һыуға ебәрелә. Бында улар йәбешкәк ептәре (биссус ептәре) йәки ҡабырсаҡтарындағы ваҡ тештәр ярҙамында балыҡтың тиреһенә йәбешә ала.
Балыҡтың тәнендә шеш барлыҡҡа килә, уның эсендә моллюскы үҫешен дауам итә. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң, моллюскы балыҡтың тиреһен йыртып сыға һәм һыу төбөнә төшә.
Ошондай үҫеш ысулы арҡаһында, тешһеҙ ҡусҡарҙар бик таралып тереклек итә ала.
Әҙәбиәт
Биология Хайуандар
Посль-Игый
Посль-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Макушин районы
Макушино районы — Рәсәй Федерацияһы,Ҡурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район). Урындағы үҙидараны ойоштороу сиктәрендә район эсендә муниципаль округ статусы булған муниципаль берәмек (2005 йылдан 2020 йылға тиклем — муниципаль район статусы менән) урынлашҡан.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Половинский, Лебяжьевск, Мокроусов, Частоозёрск, Петухов райондары менән сиктәш. Район биләмәһе аша Көньяҡ-Урал тимер юлы үтә.
Тарихы
Район 1924 йылдың 29 февралендә Урал өлкәһе составында ойошторолған. 1934 йылдың 17 ғинуарында — яңы ойошторолған Силәбе өлкәһе, 1943 йылдың 6 февралендә Ҡурған өлкәһе составына инә. 1963 йылда район бөтөрөлә, ә 1964 йылда яңынан тергеҙелә.
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендә ҡабул ителгән 419-сы һанлы Законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелә. Район территорияһында 19 муниципаль берәмек: 1 ҡала һәм 18 ауыл биләмәһе (ауыл советтары) барлыҡҡа килтерелә.
2020 йылдың 3 июлендә муниципаль район Макушин муниципаль округы итеп үҙгәртелә.
Ярашлы административ-территориаль район составында райондың бөтә ауыл советтары ла бөтөрөлә һәм райондың дөйөм биләмә менән берләштерелгән тораҡ пункттарын үҙ эсенә алған статус бирелә.
Халҡы
Ҡала шарттарында (Макушино ҡалаһы) район халҡының 51,66 % йәшәй.
Урыҫтар һан яғынан өҫтөнлөк итә. Шулай уҡ ҡаҙаҡтар бар, уларҙың ата-бабалары бында 1920—1930 йылдарҙа төпләнгән булған.
Территориаль ҡоролошо
Муниципаль ҡоролош сиктәрендә муниципаль районға 15 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 14 ауыл биләмәһе ингән.
Тораҡ пункттар
Макушин районда 47 тораҡ пункт.
Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Етештерелгән продукция күләме буйынса иң ҙуры — «Родина» ауыл хужалығы производство кооперативы, «Коноваловский» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте, мөгөҙлө эре мал һәм иген культураларын үҫтереү буйынса махсуслашҡан.
Яй-Яга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Викимедиа хәрәкәте
Викимедиа хәрәкәте, йәки Викимедиа — Викимедиа проекттарында ҡатнашыусыларҙың һәм уларҙы хеҙмәтләндереүсе ойошмаларҙың глобаль берләшмәһе.
Тарихы
Хәрәкәт Википедия берләшмәһе нигеҙендә барлыҡҡа килә һәм артабан Викимедианың башҡа проекттарына, шул иҫәптән Викимилек һәм Викимәғлүмәттәр проекттарына, Медиавики программа тәьминәтен эшләүселәр берләшмәһенә ҡағыла. Был ирекмәндәргә бөтә донъяла күп һанлы ойошмалар, шул иҫәптән Викимедиа Фонды, Викимедиа төбәк ойошмалары, Рәсәйҙә «Викимедиа РУ», шулай уҡ «Башҡортостан викимедиясылары», «Эрзә телендә яҙышҡан викимедиасылар» һәм «Дон викимедиасылар төркөмө» кеүек тематик ойошмалар һәм ҡулланыусылар төркөмдәре ярҙам күрһәтә.
Рәсәй Федерацияһының Бюджет кодексы
Рәсәй Федерацияһының Бюджет кодексы  — Рәсәй Федерацияһы бюджет ҡануниәтенең, Рәсәй Федерацияһы бюджет системаһы ойошторолоуының һәм эш итеүенең  дөйөм принциптарын, бюджет хоҡуҡ мөнәсәбәттәре субъекттарының хоҡуҡи хәлен нығытыусы кодлаштырылған норматив хоҡуҡи акт, ул Рәсәй Федерацияһында бюджет процесының һәм бюджет-ара мөнәсәбәттәрҙең нигеҙҙәрен, Рәсәй Федерацияһы  бюджет системаһының бюджет средстволарына түләү һалыу тураһындағы суд акттарын үтәү тәртибен, Рәсәй Федерацияһы бюджет ҡануниәтен боҙған өсөн яуаплылыҡ нигеҙҙәре һәм төрҙәрен билдәләй.
Викимедиа хәрәкәте
Тарихы
«Викимедиа» атамаһы вики и медиа тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Уны тәүге тапҡыр Америка яҙыусыһы Шелдон Рамптон 2003 йылдың мартында инглиз телле Викиһүҙлекте почта аша таратҡанда файҙалана  . Был вики-проект Википедиянан һуң Джимми Уэйлс урынлаштырған икенсе проект була. Тағы өс айҙан Викимедиа фонды ойошторола. «Викимедиа» термины Викимедиа проекттарына ҡарата ла ҡулланылырға мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="0">
Рәсәй Федерацияһының Бюджет кодексы
Ҡабул итеү
1997 йылдың 9 июнендә Бюджет кодексы проекты Дәүләт Думаһына индерелә. 13 июндә депутаттар тарафынан беренсе уҡыуҙа,  3 июлдә икенсе һәм өсөнсө уҡыуҙа ҡабул ителә. Шунан һуң Федерация Советына ебәрелә, әммә 1998 йылдың 9 июлендә кире ҡайтарыла. Рәсәй Федерацияһының  Бюджет кодексы 1998 йылдың 17 июлендә, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы палаталарының яраштырыу комиссияһы ултырышынан һуң Дәүләт Думаһы тарафынан ҡабул ителә һәм Федерация Советы тарафынан хуплана. 1998 йылдың 31 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президенты  Борис Ельцин ҡул ҡуя,  2000 йылдың 1 ғинуарынан көсөнә инә («Рәсәй Федерацияһының Бюджет кодексын ғәмәлгә индереү тураһында» 1999 йылдың 9 июлендәге N 159-ФЗ Федераль законға ярашлы).
Кодекстың төҙөлөшө
Бюджет кодексы преамбуланан, 5 өлөштән, 10 киҫәктән, 31 бүлектән һәм 388 статьянан тора.
Электрон почта
right|thumb|200px|Электрон почта клиентының ғәҙәти интерфейсы left|thumb|100px|Электрон почта адресын яҙыу өсөн ҡулланылған символ Электрон почта (email, ) – һанлы хәбәрҙәрҙе (цифровые сообщения) авторҙан бер йәки күберәк алыусыға ебәреү ысулы. Хәҙерге электрон почта Интернет йәки башҡа компьютерҙар селтәре аша эш итә.
Электрон почта үҙенең элементтарының составы һәм эшләү принциптары буйынса ғәмәлдә ғәҙәти (ҡағыҙ) почта системаһын ҡабатлай: шул уҡ ваҡытта уның терминдарын (почта, хат, конверт, һалыу, йәшник, ташыу һәм башҡалар), шулай уҡ уға ғына хас булған үҙенсәлектәрҙе — ҡулланғанда ябайлығы, хәбәр тапшырғандағы тотҡарлыҡтар, етерлек дәрәжәлә ышаныслы булыуы һәм шул уҡ ваҡытта алып барып тапшырыуҙы гарантияламауын үҙләштерә.
Электрон почтаның яҡшы яҡтары түбәндәгеләр: төрҙөң адресы, ҡулланыусының исеме@домендың_атамаһы (мәҫәлән, somebody@example.com) бик еңел кеше хәтерендә ҡала; ябай тексты ла, шулай уҡ ниндәйҙер бер формаға һалынған тексты, ирекле файлды ла (текстға һалынған документтар, медиафайлдар, программалар, архивтар һәм башҡаларҙы ) тапшырыу мөмкинлеге; серверҙарҙың бойондороҡһоҙ булыуы (талап ителгәндә улар бер-береһенә туранан-тура мөрәжәғәт итә); хәбәрҙәрҙе тейешле адресҡа тапшырыуҙағы юғары ышаныслылыҡ; кеше һәм программалар өсөн ҡулланыуҙағы ябайлыҡ, хәбәрҙәрҙе юғары тиҙлектә тапшырыу.
Электрон почтаның етешһеҙлектәре: шундай күренеш булды, спам (реклама һәм вирустар) ебәреү; хәбәрҙе тапшырыуҙың тотҡарланыу мөмкинлеге (бер нисә тәүлеккә тиклем); почта йәшниктәренең күләмдәренең сикләнеүе (шәхси ҡулланыусылар өсөн).
Хәҙерге ваҡытта һәр ҡулланыусы бушлай үҙенең электрон почта йәшниктәрен булдыра ала, бының өсөн интернет-порталдарҙың береһендә теркәлеү генә лә етә.
Исеме
Европала, Америкала һәм башҡа төбәктәрҙә электрон почтаның исемен яҙғанда ике генә вариант ҡулланыла — «email» һәм, һирәгерәк, «e-mail» (2011 йылдың мартынан инглиз телле киң мәғлүмәт сараларында «электрон почта» тигән исемде «e-mail» тип түгел, ә «email» тип яҙырға тәҡдим ителә ), рус телендә иһә варианттар байтаҡ. Кириллица ҡулланылғанда йышыраҡ «e-mail» атамаһы осрай. Әммә башҡаса яҙыуҙы ла осратырға мөмкин:
интернет-почта ;
имейл, мейл (инглиз теленән транскрипция) ;
Урыҫ телле рәсми документтарҙа түбәндәгесә:
текста («бәйләнеш ысулдары» мәғәнәһендә) «электрон почта» һүҙе ҡулланыла;
бәйләнештәр исемлегендә «e-mail» префиксы ҡулланыла (E-mail: user@example.com).
Тарихы
1965 йылда Массачусет технология институты (MIT) хеҙмәткәрҙәре Ноэль Моррис һәм Том Ван Влек IBM 7090/7094 компьютерҙарына урынлаштырылған CTSS (Compatible Time-Sharing System) операция системаһы өсөн mail программаһын яҙа. Шул датаны электрон почтаның барлыҡҡа килеү ваҡыты тип иҫәпләргә була.
Бүлгеләнгән глобаль DNS исемдәр системаһы барлыҡҡа килгәндән һуң, адресты күрһәтеү өсөн домен исемдәре — user@example.com — ҡулланыла, ҡулланыусы user example.com машинаһында. «Машинала эшләү» төшөнсәһенә ҡайтанан төшөнөү менән бергә бара ул: почта өсөн бүленеп ҡуйылған серверҙар ҡулланыла башлай, ғәҙәти ҡулланыусылар уларға инә алмай, ә тик хакимдар ғына (администратор ғына) инеү мөмкинлегенә эйә, ә ҡулланыусы, йәғни файҙаланыусы үҙ машиналарында эшләй, почта ҡулланыусыларҙың машинаһына түгел, ә почта серверына килеп инә, шунан ҡулланыусылар үҙ почтаһындағы хәбәрҙе төрлө селтәр протоколдары аша (әлеге мәлдә киң таралғандары — POP3, IMAP, MAPI, веб-интерфейс) ала. DNS менән бер үк ваҡытта почта ташыу маршруттарын биләү системаһы уйлап табыла, ә почта адресындағы домен исеме, аныҡ компьютер исеме булыуҙан туҡтап, почта адресының бер фрагментына ғына әйләнә. Доменды хеҙмәтләндереү өсөн бик күп серверҙарҙың яуаплы булыуы (уларҙың төрлө ҡитғаларға һәм төрлө ойошмаларҙа урынлашыуы) ихтимал, шул уҡ ваҡытта бер үк домендың ҡулланыусыларының үҙ-ара бер ниндәй уртаҡлығы ла булмауы ихтимал, был бигерәк тә электрон почтаның бушлай тотонолған серверҙарына хас.
Бынан тыш электрон почтаның башҡа системалары ла (уларҙың ҡайһы берҙәре әле лә бар) була, мәҫәлән: Фидонет селтәрендә Netmail. Интернет селтәренән уларға инеү һәм унан кире сығыу почта шлюз аша башҡарыла.
Хронологияһы
1997 йыл, 8 март — Yahoo! компанияһы RocketMail порталын һатып ала, ул — бушлай почта сервистарының береһе. Yahoo! Email сервисы барлыҡҡа килә.
1998 йыл, 15 октябрь — Mail.Ru-нан бушлай электрон почта эшләй башлай.
2000 йыл, 26 июнь — Яндекс. Почта — Яндекс компанияһынан бушлай почта сервисы эшләй башлай.
2004 йыл, 1 апрель — Google компанияһынан бушлай почта сервисы эшләй башлай.
MxA-классификацияһы
Электрон почта терминологияһында түбәндәге компоненттар бар:
MTA (Mail Transfer Agent - почтаны ебәреү агенты) — почта серверҙары араһында почта йөрөтөү өсөн яуап бирә; ҡағиҙә булараҡ, беренсе MTA селтәр буйынса VAU-нан хәбәр ала, ул үҙ сиратында хәбәрҙе MDA-ға тапшыра; smart host аша почтаны ебәрергә мөмкин. (ингл. Agent Transfer Mail — почтаны ебәреү агеты)
MDA (Mail Delivery Agent — почта ташыусы агент) — файҙаланыусыға почтаны тапшырыу өсөн яуап бирә.
MUA (Mail user agent — файҙаланыусының почта агенты; урыҫ телендә почта клиенты тигән термин ҡулланыла) — ҡулланыусы интерфейсын тәьмин итеү, килгән хаттарҙы экранға сығарыу һәм яуап биреү, хат яҙыу, хаттарҙы икенсе адресҡа ебәреү мөмкинлеген биргән программа.
MRA (Mail retrieve agent) — почта серверы, икенсе серверҙан MDA өсөн тәғәйенләнгән протоколдар буйынса почтаны алыу менән шөғөлләнә.
Ҡулланыусылар почтаһын һаҡлау өсөн бүленгән серверҙарҙы файҙаланған осраҡта ҡулланыусының сервер менән эш итеүе был схемаға тура килмәгән протоколдар буйынса алып барылыуы ихтимал.
Почта серверҙары ғәҙәттә MTA һәм MDA ролен үтәй. Ҡайһы бер почта серверҙары (программалары) MTA ролен дә, шулай MDA ролен дә үтәй.
Хәҙерге заман архитектураһы (SMTP)
Донъяла SMTP (simple mail transfer protocol — почта тапшырыуҙың ябай протоколы) электрон почта менән дөйөм ҡабул ителгән алмашыу протоколы булып тора. Улар дөйөм ҡулланыуҙа булған ашырыу DNS логтарҙы почта ҡағиҙәләрен билдәләү өсөн (был система шәхси ла, кеүек Microsoft Exchange, SMTP башҡа сығанаҡтарҙан килгән мәғлүмәтттын сығып эш итә ала).
Төрлө домендарҙа үҙенең, бер-береһенән бойондороҡһоҙ почта системаһы көйләнгән. Һәр почта доменының бер нисә файҙаланыусыһы булырға мөмкин. (Ләкин ғәмәлдә бер ойошма йәки шәхес бер почта системаһы хеҙмәтләндергән бик күп доменға хужа булыуы ихтимал). Почта узелдан узелға почта ташыу программаһын (ингл. mail transfer agent, MTA; мәҫәлән: sendmail, exim4, postfix, Microsoft Exchange Server, Lotus Domino һәм башҡалар) файҙаланып тапшырыла. Бер-береһе менән бәйләнештә булғанда системалар стандарттар буйынса эш итә, бының өсөн SMTP протоколы ҡулланыла. Асыҡ һәм ябыҡ протоколдар булыуға ҡарамаҫтан, почта системаһы һәм ҡулланыусының үҙ-ара бәйләнеше дөйөм алғанда бер ниндәй ҡағиҙә менән дә сикләнелмәй. Поста системаһында эшләгән һәм ҡулланыусыны хеҙмәтләндергән программа MDA (ингл. mail delivery agent, почта ташыусы агент) тип атала. Ҡайһы бер почта системаларында MDA һәм MTA-ның бер программаға берләштерелеүе ихтимал, ә башҡаларҙа төрлө программалар булараҡ айырып ҡуйылыу мөмкинлеге лә бар. Ниндәйҙер почта системаһына инеү өсөн MUA (ингл.  mail user agent) программаһы ҡулланыла.
Бирелгән почта системаһы эсендә (ғәҙәттә бер ойошмала булған) ойошма эсендәге хәбәрҙәрҙе тапшырыу, шулай уҡ электрон почтаға бәйле бурыстарҙы атҡарыу менән шөғөлләнеүсе бик күп почта серверҙарының булыуы ихтимал.
Релейҙар
DNS ҡабул итеүсе сервер сифатында (MX-яҙыу) интернеттың теләһә ниндәй узелын күрһәтә ала, хатта ул узел ҡулланыусы доменының домен зонаһы өлөшө булмауы ла ихтимал. Шулай итеп уны почта релеингын (ебәреүҙе) өсөнсө серверҙар аша көйләү өсөн ҡулланырға мөмкин. Сит сервер (мәҫәлән, ҡулланыусының серверена ҡарағанда ышаныслыраҡ) почтаны ҡулланыусы домены өсөн ҡабул итеп ала һәм уны мөмкинлек тыуыу менән ҡулланыусының почта серверҙарына ебәрә. Бындай серверҙар асыҡ релейҙар тип атала.
Почтаны мартшрутлаштырыу
Почта серверы, почтаны алғас (локаль сығанаҡтан йәки икенсе бер серверҙан), почтаны эшкәртеү өсөн үҙенсәлекле ҡағиҙәләрҙең барлығын-юҡлығын тикшерә, әгәр ҙә үҙенсәлекле ҡағиҙәләрҙең булмауы асыҡланһа, почта доменының сервер өсөн локаль булыу-булмауы тикшерелә. Әгәр булһа, хат эшкәртеү өсөн ҡабул ителә. Әгәр ҙә домендың локаль булмауы асыҡланһа, почтаны маршрутлаштырыу процедуралары ҡулланыла).
Почта алыу протоколдары
Почта ебәрелгән адрес серверына килеп еткәндән һуң килгән почтаны ваҡытлыса йәки даими һаҡлау ойошторола. Почта менән эшләүҙе ике төрлө модель ҡулланыла: почта һаҡлағыс (йәшник)) концепцияһы йәки почта терминалы.
POP3
Почта һаҡлағыс концепцияһында килгән почта сикләнгән күләмдә серверҙа ваҡытлыса һаҡлана (ҡағыҙ почта өсөн ҡулланылған почта йәшниктәренә оҡшаш), ә ҡулланыусы ваҡыт-ваҡыт почтаны асып ҡарай һәм хаттарҙы «ала» (йәғни клиент хаттың күсермәһен үҙенә күсереп ҡуя ла почта йәшнигенән оригиналды юйҙыра). Ошо концепция нигеҙендә POP3 протоколы эшләй.
IMAP
Почта терминалы концепцияһы почта йәшниге менән бәйле, бөтә корреспонденциялар (ебәрелгән хаттарҙың күсермәләрен дә индереп), серверҙа һаҡлана, ә ҡулланыусы корреспонденцияларҙы ҡарау һәм яңы хат яҙыу өсөн (шул иҫәптән башҡа яуап хатын да) һаҡлағысҡа мөрәжәғәт итә. IMAP протоколы һәм түләүһеҙ почта хеҙмәттәренең күпселек веб-интерфейстары ошо принцип нигеҙендә эшләй. Почта аша килгән хаттарҙы ошолай һаҡлау өсөн почта серверҙарынынан ҙур ҡеүәттәр талапт итә, һөҙөмтәлә, күп кенә осраҡта почта ебәргән почта серверҙары менән хаттарҙы һаҡлау серверҙары араһында бүленеш барлыҡҡа килә.
Айырмалылыҡ
Протокол эшенә нигеҙләнеп, уларҙы ике төп критерий буйынса бүлергә мөмкин:
серверҙың хеҙмәт етештереүсәнлеге — был йәһәттән IMAP, РОРЗ-ҡа ҡарағанда, ресурстарға талапсаныраҡ, сөнки почта эшкәртеү буйынса бөтә эш (эҙләнеү кеүек) сервер елкәһенә төшә, ә РОРЗ тик почтаны клиентҡа ғына тапшырыу менән шөғөлләнә; каналдың үткәреү һәләтлеге — был йәһәттән IMAP «ота»: РОРЗ бөтә хаттарҙы ла тулыһынса тапшыра, ә IMAP хаттарҙың айырым өлөштәрен генә, әйтәйек, текст өлөшөн генә, тапшыра ала, ә ҡалған өлөштәрен — үтенес (запрос) буйынса ғына.
Хат структураһы
SMTP протоколдары буйынса тапшырылғанда электрон хат түбәндәге өлөштәрҙән тора.
1 SMTP-конверттың сервер тарафынан алынған мәғлүмәттәре. Был мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө хаттың үҙендә булмауы ихтимал. Мәҫәлән, RCPT TO (envelope to)-ла хатты алыусылар исемлеге бирелә, шул уҡ ваҡытта хатта уны алыусының күрһәтелмәүе мөмкин. Был хәбәр серверҙан ситкә SMTP протоколы сиктәрендә генә тапшырыла, һәм протоколды алмаштырыу арҡаһында (мәҫәлән, алыусы узелда эске маршрутлаштырыу барышында) был хәбәрҙең юғалыуы ихтимал. Күпселек осраҡта хатты алыусы был мәғлүмәтте белмәй, сөнки ул почта йәшнигенә инеү өсөн SMTP-протоколдарын (POP3, IMAP) ҡулланмай. Системаның эшкә һәләтлеген контролдә тотоу өсөн был инфоормация почта серверҙары журналдарында һаҡлана.
2 Хәбәр үҙе (SMTP протоколы терминологияһында — 'DATA'), буш юл менән бүленгән түбәндәге өлөштәрҙән тора: хат исеме (ингл. headers) — уларҙа ярҙамсы информация һәм хат улар аша үткән почта серверҙары билдәләре, өҫтөнлөктәр тураһында билдәләр, хат яҙыусының һәм хат алыусының адрестары һәм исемдәре һәм башҡа мәғлүмәттәр күрһәтелә; хат үҙе (ингл. body) — уның эсендә хәбәр.
3 SMTP-конверт мәғлүмәттәре
4 SMTP-конверт мәғлүмәттәрендә параметрҙарҙы үҙ эсенә ала, улар түбәндәге командалар менән бирелә:
5 HELO/EHLO параметры — хатты ебәреүсе узелдың исеме (FQDN), йәки хатты ебәреүсе узелдың адрес-литералы,
6 FROM MAIL параметры — хат яҙыусының e-mail-н үҙ эсенә ала. Адрестың ирекле булыуы ихтимал (шул иҫәптән ғәмәлдә булмауы, SMTP быны рөхсәтитә; әммә RFC 5321 ҡулланыу тәҡдимдәрен үҙ эсенә ала, йәки махсус хәбәрҙәр өсөн Null Reverse-Path;, йәки ғәмәлдә ҡулланылған e-mail-ды[8]), әммә тап ошо мәғәнә хәбәр ташфыуҙағы хаталар тураһында белдереүҙәр яҙыу өсөн файҙаланыла. Спамға[9] тәүге тикшереү ваҡытында ла һәм башҡа осраҡтарҙа ла был адрестың тикшерелеүе мөмкин[<span style="" title="Википедия:Избегайте неопределённых выражений">ниндәй? ]. Хәбәр ебәргәндә клиент MAIL FROM-ғаFrom яланынан йөкмәтке төҙөй.
7 RCPT TO параметры — конвертта почта ташыу өсөн иң мөһим йөкмәтке, унда бер йәки бер нисә ҡулланыусының электрон адрестары була. SMTP-конвертты тултырғанда RCPT TO-ны бер нисә тапҡыр файҙаланырға мөмкин. Хәбәр ебәргәндә ғәҙәти почта клиенты RCPT TO өсөн To, Cc һәм BccПяландарынан йөкмәтике туплай.
Хат исемдәре
[RFC:2076 2076 RFC] — Common Message Headers Internet (хәбәрҙәр исемдәренең дөйөм ҡулланылышҡа ҡабул ителгән стандарттары), мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә башҡа RFC-ҙан ала: [rfc:822 822 RFC], [rfc:1036 1036 RFC], [rfc:1123 1123 RFC], [rfc:1327 1327 RFC], [rfc:1496 1496 RFC], [rfc:1521 1521 RFC], [rfc:1766 1766 RFC], [rfc:1806 1806 RFC], [rfc:1864 1864 RFC], RFC 1911).
[rfc:4021 4021 RFC] — MIME-ТӨР of Карла Registration and email Header (MIME исемдәре өсөн почтаһыны һәм исемдәрҙе теркәү).
Хаттың исеме хаттың йөкмәткеһенән буш юл менән айырыла.
Исемдәр хаттарҙы һәм ярҙамсы билдәләрҙе журналға теркәү өсөн файҙаланыла (ҡайһы берҙә уларҙы кладждар тип атайҙар). Microsoft Outlook-та улар «Интернеттағы исеме» тип атала.
Ғәҙәттә исемдәр аҫтан өҫкә ҡуйыла.
Йыш ҡулланылған исемдәр
Коммерцияла файҙаланыу
Хәҙерге ваҡытта почта системаларын коммерцияла файҙаланыуҙың түбәндәге модельдәре бар:
Йорт һәм корпоратив системалар — почта системаһы хужаһының үҙ йәки ҡуртымға алаған йыһазында эшләй (ғәҙәттә ул почта серверы эшләй торған домен хужаһы ла булып тора).
1 почта ҡабул итеү/ебәреү хеҙмәте ситтән тороп башҡарыла. Ойошма (шәхес) домен менән идара итә һәм үҙалла яҙышыу архивын һаҡлай.
2 Почта ҡабул итеү/ебәреү һәм һаҡлау хеҙмәтен сит ойошма үҙе йыһаздарында башҡара. Заказ биреүсе хаттар ебәреү һәм архивҡа кереү өсөн башҡарыу системаһына кереү мөмкинлеген ала. Шул уҡ ваҡытта почто домены заказсы милендә ҡала.
3 Хаттарҙы ҡабул итеү, ебәреү, саҡлау эшен башҡарыусы үтәй, почто домены башҡарыусыла була. Был сервистарҙың күпселеге бушлай һәм реклама күрһәтеү иҫәбенә эшләй, йәки башҡа серверҙаға бушлай ҡушымта булып тора.
Рәсәйҙә закондар ярҙамында көйләү
Федераль закон № 152-ФЗ «Персональ мәғлүмәттәр тураһында».
Һыу аҫты диңгеҙселәре һәйкәле
Һыу аҫты диңгеҙселәр һәйкәле — Рәсәй һәм Советтар Союзы фолты һыу аҫты диңгеҙселәренә ҡуйылған һәйкәл. Ул Тверь ҡалаһында, Волга йылғаһының һул ярындағы Афанасий Никитин яр буйы паркында урынлаштырылған.
Тасуирлама
Бронза һәйкәл композицияһын ике һыу аҫты диңгеҙсеһе фигураһы тәшкил итә, уларҙың береһе аңын юғалтҡан иптәшен двигатель рубкаһына күтәреп алып сыҡҡан, улар янында ҡанатын һыуға мансыған аҡсарлаҡ. Һәйкәл гранит плитәләр менән көпләнгән тура мөйөшлө постаментҡа ҡуйылған, унда билдәле һыу аҫты диңгеҙсеһе Советтар Союзы Геройы М. Гаджиев һүҙҙәре яҙып ҡуйылған: Һәйкәл алдында ҙур булмаған постаментҡа ике суйын якорь сынйырҙары менән бергә ҡуйылған.
Һәйкәл артында СССР һәм Рәсәй флаглы ике һыу аҫты кәмәһенең һүрәттәре ҡуйылған.
Бөйөк Ватан һуғышы осорондағы СССР флаглы Ҡораллы диңгеҙ флотының дизелле һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән плитәлә яҙып ҡуйылған: Рәсәй флотының һүрәтендә Рәсәй Ҡораллы диңгеҙ флотының флагы торған хәҙерге заман атом һыу аҫты кәмәһе төшөрөлгән һәм һүрәт аҫтында яҙыу:
Скульптура композицияһы артында һыу аҫты кәмәләре ҡоралдарының (торпеда, диңгеҙ миналарының) ҙур булмаған күргәҙмәһе урынлашҡан.
Төҙөлөү тарихы
Тверь ветерандар союзы һыу аҫты диңгеҙселәренә һәйкәл асыу инициаторы була. Һәйкәлдең проект билдәле скульптор, Рәсәйҙең халыҡ рәссамы Евгений Антонов эшләгән. Һәйкәл 2010 йылда асылған.
Бутырин Сергей Иванович
Бутырин Сергей Иванович (8 ғинуар 1912 йыл, Лукино ауылы, Сембер губернаһы, Рәсәй империяһы — 1996 йыл, Күмертау, Башҡортостан, Рәсәй) — СССР хужалыҡ эшмәкәре, тау инженеры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ул ваҡыт эсендә ике тапҡыр, төрлө батырлыҡтар өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителгән.
Биографияһы
Сергей Иванович Бутырин 1912 йылдың 8 ғинуарында хәҙер Ульяновск өлкәһенең Майна районы Лукино ауылында   крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ.
1917 йылда ата-әсәһе вафат булғандан һуң етем ҡала һәм олатаһы ҡарамағына ҡала. 1924 йылда Ульяновск ҡалаһының К.Марков исемендәге мәктәп-интернатҡа ҡабул ителә. II баҫҡыс мәктәбен тамамлай һәм уҡытыусы булып эшләй, ә һуңынан Урта-Иҙел крайында мәктәп мөдире булып эшләй. 1934 йылда Свердловск тау институтына уҡырға инә, уны тамамлағас, 1940 йылда  "Коркиншахтострой" тресында Батурин күмер киҫелешен төҙөүҙә (Силәбе өлкәһе) тау мастеры, ә һуңынан тау эштәре начальнигы булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы
1941 йылдың 23 июнендә Силәбе өлкәһенең Эткүл район хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла һәм Төньяҡ-көнбайыш фронттың 98-се уҡсылар дивизияһына  ебәрелә. 1941 йылдың 13 авгусында яралана һәм госпиталгә эләгә. Дауаланғандан һуң 1942 йылдың башында Калинин фронтына 360-сы уҡсылар дивизияһының 1193 уҡсылар полкына взвод командиры итеп ебәрелә, был полкта взвод командирынан алып уҡсылар батальонының командирына тиклем юл үтә, 1942 йылдың майында ВКП(б)-ға инә,  ә хәрби алышта батырлыҡтары өсөн  Александр Невский ордены менән бүләкләнә, әммә был орденды алырға өлгөрмәй, 1942 йылдың декабрь аҙағында ҡаты яралана һәм тыл госпиталенә оҙатыла.
1944 йылдың миномет дивизионы командиры, һуңынан 299-сы гвардия миномет полкы урынбаҫары Бутырин уның составында Проскуров-Черновцы, Львов-Сандомир һөжүм операцияларында ҡатнаша, батырлығы өсөн ике  Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм икенсе (был һирәк күренеш булған) Александр Невский ордены менән бүләкләнә.
1945 йылда полк полк командиры урынбаҫары гвардия майоры Бутырин полк менән бергә Сандомир-Силезия, Түбәнге Силезия, Үрге Силезия, Берлин һәм Прага һөжүм операцияларында ҡатнаша. Был алышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлыҡтары өсөн ике тапҡыр: 1945 йылдың 27 ғинуарында һәм 1945 йылдың 14 майындаСоветтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, әммә тәҡдим ителгән мәғлүмәттәр буйынса өсөнсө һәм дүртенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Һуғыш йылдарында дүрт тапҡыр яралана, улар араһында өс тапҡыр ауыр яра ала.
Һуғыштан һуңғы осор
Һуғыштан һуң полкта элекке вазифаһында хеҙмәтен дауам итә. 1946 йылда гвардия подполковнигы Бутырин Суворов, Кутузов, Богдан Хмельницкий, Александр Невский һәм Ҡыҙыл Йондоҙ орденлы 299-сы гвардия Тарнополь миномет полкының командиры итеп тәғәйенләнә. 1947 йылда халыҡ хужалығы белгесе булараҡ армиянан демобилизациялана, әммә Германияла ҡалдырыла һәм  «Пфеннерхаль»  комбинатында баш инженер булып йүнәлтелә, бында ул тиҙҙән директоры була.
1949 йылда СССР Күмер сәнәғәте министрлығы тарафынан Германиянан ҡайтарып алына  һәм Башҡортостанға Ермолаевка шахта төҙөү идаралығына «Башуглеразрезстрой»ға баш инженер итеп ебәрелә. 1952 йылда Мәскәүгә СССР Күмер сәнәғәте академияһына уҡырға ебәрелә. 1954 йылда Тресы идарасыһы тәғәйенләнгән академияһын уңышлы тамамлап, «Башуглеразрезстрой» (һуңғараҡ «Кумертаустрой» тип үҙгәртелә, ул күмер менән тәьмин итә һәм күмер киҫелешен төҙөкләндерә) тресының идарасыһы итеп тәғәйенләнә. 15 йыл буйы комбинат менән идара итеп, КПСС-тың Күмертау ҡала комитеты бюроһы ағзаһы һәм Күмертау ҡала Советы депутаты итеп һайлана. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет Билдәһе» ордендары, башҡа дәүләт, йәмәғәт һәм ведомство наградалары менән бүләкләнә.
1971 йылдан — республика әһәмиәтендәге персональ пенсионер. 1972—1987 йылдарҙа Күмертау тау-механика техникумында уҡыта.
Мостовка (Уса ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Черненко Николай Власович
Биографияһы
Николай Власович Черненко 1924 йылдың 25 декабрендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса украин. Ырымбур өлкәһенең Илек ауылында йәшәй. 8 класс тамамлай. Янғын һүндереү командаһының ҡарауыл начальнигы булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияһына 1942 йылдың авгусында саҡырыла һәм пулемёт училищеһына уҡыуға йүнәлтелә.
1942 йылдың декабренән — фронтта. Сталинград алышында яралана. Госпиталдән һуң кавалерия полкына эләгә, яңынан яралана һәм контузия ала. 1945 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Уның хәрби эштәре тураһында листовка баҫтырыла: «Немец илбаҫарҙары менән алышта гвардия сержанты Черненконың пулемёт расчеты бик яҡшы эш итә, унда наводчик — комсомолец Колесников. Уларҙың пудеметы һәр ваҡыт төҙөк, һуғышҡа һәм дошман контратакаларын кире ҡағыуға әҙер була. Черненконың пулемёт расчеты булған ерҙә немецтар үтә алмай».
Гомель, Чернигов, Владимир-Волынский, Ковель ҡалаларын азат итеү өсөн алыштарҙа ҡатнаша. Польшаны азат итеү өсөн һуғыша, Берлин тирәһендәге Бранденбург ҡалаһы өсөн алыштарҙа айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 26-28 апрелендә Черненконың расчеты алғы отряд составында Зилов каналы аша сыға һәм үҙенең полкы подразделениеларына һыу кәртәһе аша сығыуҙа булышлыҡ итә. Черненко, яңғыҙы ҡалғас та, төп көстәрҙең килеүенә тиклем, бер нисә дошман контратакаһын кире ҡаға.
Николай Черненконың хәтирәләренән :"«Берлинды яулаған саҡта кавалерия әүҙем ҡатнашты, сөнки кавалерия бик хәрәкәтсән һәм маневрлы ғәскәр төрө. Ҡайҙа техника, пехота үтмәй, аттар үтә. Командование бурыс ҡуйҙы: эре сәнәғәт үҙәге Бранденбургты яуларға. Был плацдарм стратегик яҡтан бик мөһим ине. Унда ҡамауҙа ҡалған немец частары бар ине һәм беҙ уларға Көнсығыштағы Берлин гарнизоны менән осрашырға бирмәҫкә тейеш инек. Немецтар бик ныҡ ҡаршылашалар ине, сөнки союздаштарға — американ һәм инглиздәргә — бик теләп биреләләр ине. Беҙ Бранденбургка тимер юл вокзалы яғынан, күпер эргәһендәге немецтар шартлатҡан суднолар йөрөй торған каналы аша, килдек. Беҙгә ошо канал аша сығырға ҡуштылар. Бүрәнәләр таптыҡ, һаҙ әтмәләнек, уның өҫтөнә пулемётты һәм башҡа йөктө урынлаштырҙыҡ. Яугирҙар ҡаршы ярға йөҙөп барҙылар. .Ә каналдың ярҙары бетондан, бейек, ярай әле, беҙҙе разведчиктар бауҙары менән көтөп торалар ине. Беҙҙең төп бурыс — немецтарҙы складтарға яҡынлатмаҫҡа. Һуңынан асыҡланыуынса, унда фашист баш командованиеһының аҙыҡ-түлек резервы һаҡланған. Бөтә ерҙә асфальт, бетон, ҡаҙынып ятырға урын да юҡ. Яҡын ғына бер вагон тора ине, беҙ уның аҫтына инеп яттыҡ һәм бөтә территорияны ут аҫтында тотабыҙ. Һуңынан ҡараһам: мин яңғыҙ ҡалғанмын, бөтә иптәштәрем һәләк булған. Өҫтәүенә, минең үҙемдең дә ҡаш яраланғанмын, ҡан маңлай буйлап күҙҙәремә ағып төшә, бәйләп алырға ваҡыт юҡ. Өҫтәмә көс бирмәйҙәр. Мин кискә тиклем немецтарҙы пулемёттан ҡырҙым. Шунан миңә алмаш ебәрҙеләр. Бункерҙа йоҡлап киткәнмен, генерал Белов телефонға саҡыра тигәс кенә, уяндым. Ул миңә рәхмәт белдерҙе һәм командование мине юғары хөкүмәт наградаһына тәҡдим итергә уйлай тине. Шунан мин тағы ла йоҡлап киттем, ә иртәнсәк быларҙың бөтәһен дә төшөмдә күргәнмен тип уйланым. Өҫтәмә көс килде, алыштар дауам итте»…"Һуғыштан һуң демобилизациялана. Илек ауылына әйләнеп ҡайта, унда ул район комсомол комитетының беренсе секретары, партия район комитетында пропагандист булып эшләй. Һуңыраҡ Орск ҡалаһында йәшәй, "Южуралникель"к омбинатында эшләй.
1987 йылдан алып Һамар өлкәһендәге Тольятти ҡалаһында йәшәй. 2006 йылдың 27 сентябрендә вафат була.
Һарымһаҡ
Һарымһаҡ — һуғандар ғаиләһенән булған ҡыяҡ япраҡлы ике йыллыҡ баҡса үҫемлеге; шул йәшелсәнең үтә еҫле бүлкәт-бүлкәт һуған һымаҡ башы.
Мусин Зөбәйер Харис улы
Мусин Зөбәйер Харис улы (20 октябрь 1953) — Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (2006), Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш реабилитологы.
Биографияһы
Зөбәйер Харис улы Мусин 1953 йылдың 20 октябрендә Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында тыуған. тыуан ауылында урта белем ала, артабан Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау бүлегенә уҡырға инә (1971—1977). 1977 йылда, институтты дауалаусы табип һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, Сибай туберкулез диспансеры мөдире булып эшләй башлай. 1985—1988 йылдарҙа Ленинград педиатрия медицина институтының спорт медицинаһы һәм реабилитацияһы кафедраһына аспирантурала уҡый. 1989 йылда Мәскәүҙә кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (Темаһы «Изменение функционального состояния юных пловцов с разным соматотипом и уровнем биологического созревания») һәм ошо уҡ йылда Башҡорт медицина институтында уҡыта башлай. 1997 йылда БДМУ-ның физик тәрбиәләү, дауалау физкультураһы һәм табип контроле кафедраһына мөдир итеп тәғәйенләнә. 2007 йылда физик тәрбиә кафедраһы буйынса доцент дәрәжәһенә лайыҡ була.
Физик тәрбиәләү, дауалау физкультураһы һәм табип контроле хеҙмәте Республика Балалар клиника хәстәханаһында физиотерапия бүлегендә 1972 йылдан эшләй башлай. Дауалау физкультураһы һәм спорт буйынса табиптар араһында тәүгеләрҙән З. Х. Мусин була. 1999 йылдан медицина реабилитацияһы бүлеге үҙаллы структура подразделениеһы булып эшләй башлай. Хеҙмәтте проектлауҙа һәм асыуҙа бүлектең беренсе мөдире, мануаль терапевт Мусин Зөбәйер Харис улы бик әүҙем ҡатнаша һәм 2013 йылға тиклем БДМУ-ның физик тәрбиәләү, дауалау физкультураһы һәм табип контроле кафедраһын етәкләй.
Юғары категориялы табип. 1992, 1994, 1996, 1998, 2002, 2007, 2008, 2011, 2012, 2013 йылдарҙа квалификацияһын күтәреү йәки һөнәрен камиллаштырыу буйынса курстар үтә (Санкт- Петербург педиатрия мединститутында, Ростов дәүләт медицина университетында, БДМУ-ла һәм М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ла), «Дауалау физкультураһы һәм спорт медицинаһы» һөнәре буйынса сертификатҡа эйә (14.06.2013).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныу өлкәләре: спорт медицинаһы, спорт иммунологияһы;
124 фәнни, уҡыу-уҡытыу методик эштәре авторы;
2 уйлап табыу патенты бар: «Эшкә һәләтлелекте күтәреү ысулы» («Средство для повышения спортивной работоспособности») (2330669-сы һанлы патент), «Спортсыларҙың эшкә һәләтлелегенә дарыуҙар тәьҫиренең баһалау ысулы» («Способ оценки действия лекарственных средств на работоспособность спортсменов») (2336806-сы һанлы патент); студенттар өсөн 5 уҡыу ҡулланмаһы авторҙашы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (4 апрель 2006, Башҡортостан Республикаһы Президентының УП −120-се һанлы Указы); БДМУ-ның, Башҡортостан Республикаһы мәғариф министрлығының, Рәсәй федерацияһы һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәрҙәре профсоюзының, Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Маҡтау грамоталары (1997, 2000, 2004, 2005, 2007, 2015).
Сафа (исем)
Сафа — башҡорт ир-ат исеме. Шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай.
Этимологияһы
Сафа исеме ғәрәп теленән сафлыҡ, паҡлыҡ, рәхәтлек, хозурлыҡ тигәнде аңлата.
Сехола-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тараба
Тараба — Рәсәй йылғаһы, Алтай крайы, Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 345 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка (Бүздәк районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 296 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рентвертсхаузен
Рентвертсхаузен — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — һәм автомобиль коды —.
Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы
Вилданов Әхмәт Шафиҡ улы (Вильданов Ахмет Шафикович; 26 февраль 1932 йыл — 9 июль 2016 йыл) — төҙөлөш тармағы эшмәкәре. 1993—1997 йылдарҙа «Баштрансстрой» дәүләт берекмәһенең генераль директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш (1990—1995) Юғары Советы һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының Төҙөүселәр союзын ойоштороусы һәм 1995—2004 йылдарҙа уның тәүге пезиденты. Рәсәйҙең һәм Башҡорт АССР-ының (1983) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Әхмәт Шафиҡ улы Вилданов 1932 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ы Бүздәк районы Боғаҙы ауылында тыуған Башҡорт, юғары белемле — 1979 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1954 йылда Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас башлай. 1954 йылдан 1981 йылға тиклем төҙөүселәр бригадиры булып эшләй. Артабан төҙөлөштә прораб, төҙөлөш-монтаж поезы начальнигы булып эшләй. Харьков юл төҙөлөшө техникумын тамамлай.
1981—1983 йылдарҙа «Уфимтрансстрой» тресының идарасы урынбаҫары.
1992 йылдан «Уфимтрансстрой» тресының генераль директоры.
1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы һәм һәм Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Сәнәғәт, энергетика, элемтә информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия ағзаһы.
Ишембай (Һарытау өлкәһе)
Ишембай (Юлдашбай) (Ишимбаево) — Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Николаевск өйәҙенә ингән Күҙәбай улусына ҡараған (хәҙер Һарытау өлкәһенең Перелюб районы биләмәһенә инә), хәҙер бөткән ауыл.
Тарихы
Тарихсы Әнүәр Әсфәндийәров Ишембай (Юлдашбай) ауылының 1817 йылдан 1833 йылға тиклемге арауыҡта барлыҡҡа килеү ихтималлығын фаразлай. Уға 90 йәшлек Ишембай Йәнбәков (1744) нигеҙ һала. Ауыл 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа ул күрһәтелмәһә, 1834 йылда иҫәпкә алына. Ул ваҡытта унда 19 хужалыҡта 74 ир-ат теркәлә. Ауыл рәсми рәүештә Юлдыбай тип аталғанға тиклем Ишембай-Юлдашбай тип, ике исем менән аталып йөрөй. 1850 йылда ауылда 128 кеше иҫәпләнә. 1889 йылда халыҡ һаны 343 кеше була. 1897 йылда был һан 375-кә етә. 1910 йылда ауылда - 422, 1918 йылда 648 кеше йәшәй. Ишембай-Юлдашбай ауылы мәсете Күҙабай ауылы мәхәлләһенә беркетелә. Бөгөн был ауыл юҡҡа сыҡҡан.
Этник составы
16 кеше, шул иҫәптән Юлдашбаевтар, Табын улусынан күсенә (14-е — Күрпәстән, 2--һе -Йомрандан), 1 кеше (Әлмөхәмәт Айсыуаҡов) Бәләбәй өйәҙенең 12-се кантонына ҡараған Яйыҡ-Суби-Мең улусының Сурай ауылынан күсенеп килә. Күрпәс-табындар Верхнеурал өйәҙенең 6-сы һәм Ырымбур өйәҙенең 9-сы кантонынан сыға.
Врангель Ольга Михайловна
Ольга Михайловна Врангель (ҡыҙ фамилияһы Иваненко; 15 август 1883 йыл, Рәсәй империяһы, Санкт-Петербург — 8 сентябрь 1968 йыл, АҠШ, Нью-Йорк) — йәмәғәт эшмәкәре, табип. Аҡ генерал, Рәсәйҙең Көньяҡ Ҡораллы Көстәре, ә һуңынан — Рус армияһы командующийы барон П. Н. Врангелдың ҡатыны.
Никахҡа тиклемге тормошо
Сығышы менән данлыҡлы ғаиләнән. Уның атаһы — Иң Юғары Һарай камергеры — Малороссияның бай алпауыты, Валахия гетманы Иван Ионенок, шулай уҡ Төньяҡ һуғышы осоронда Карл XII яғына сыҡҡан гетман Иван Мазепаның тоҡомонан. Үҙ сиратында, Ольганың әсәһе билдәле рәсәй нәшриәтсеһе, әҙәби тәнҡитсе һәм Александр II батшаның дуҫы Михаил Катковтың ҡыҙы була.
Камергер ҡыҙы булғанлыҡтан, ҡыҙ фрейлиналар ҡыҙы Император Ғали йәнәптәренең фрейлинаһы булған, император ҡатыны Александра Фёдоровнаға яҡын торған. Ул медицина менән мауыҡҡан һәм уны, шәфҡәт туташтары курстарында шөғөлләнеп, өйрәнгән.
Бер нисә тапҡыр ул кейәүгә сығыу хаҡындағы тәҡдимдәрҙән баш тарта (замандаштары хәтирәләре буйынса, Ольга ғәҙәти булмаған, ир-аттың иғтибарын йәлеп итерлек, ҡиәфәткә эйә булған). Ул 1908 йылдың 1 авгусында — йәш поручик, барон Пётр Врангелға кейәүгә сыға.