cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алматы ипподромы
Тарихы
1990 йылда ипподром Ауыл хужалығы министрлығының финанслауынан төшөп ҡала һәм эйәһеҙ ҡала. Бәйгеләр бөтөнләй тиерлек үткәрелмәй, ат һарайҙары һәм трибуналар емерелә
2000 йылдың аҙағында шәхси ат заводтары барлыҡҡа килә. Ат биләүселәр һәм энтузиаст йылҡысылар берләшмәһе «Жокей клубы» ойоштора һәм Алматы ипподромын һатып ала. Бер нисә йыл реконструкция барышында трибуналар, бәйге юлдары, ат һарайҙары тергеҙелә, старт бокстары һатып алына, яңы ат аҙбарҙары төҙөлә
2008 йылда иҡтисади көрсөк башланыу тотализаторҙы тыйыу менән тап килә. «Жокей клубы» бөлгөнлөккә төшә, һәм ипподром аукционға ҡуйыла, уны ТОО «Тенгри-Инвест» һатып ала. Даими һыуҙы һәм яҡтылыҡты һүндереп тороуҙары арҡаһында ветеринария клиникаһы башҡа урынға күсә
2016 йылда ипподромдың реконструкцияһы үткәрелә
2018 йылда ипподром һәм «Сайран» автовокзалы архитектура ҡомартҡылары исемлегенә индерелә, был спорт объектын һаҡлау мөмкинлеген бирә.
Алматы ипподромында уның барлыҡҡа килеү көнөнән алып етеҙлеккә 100-ҙән ашыу рекорд ҡуйыла
Төп характеристикаһы
Ипподромдың майҙаны 42 гектар. Һыбай һәм юртаҡ аттар өсөн ике призлы һәм ике эш юлдары, төрлө ат спорты ярыштары һәм уйындары үткәреү өсөн майҙан, 3000 урынға иҫәпләнгән трибуна бар. Юртаҡ аттар өсөн юлдар яһалма япма менән ҡапланған, ул йыл әйләнәһенә күнекмәләр үткәрергә мөмкинлек бирә.
1980 йылдағы реконструкция сиктәрендә ипподромда 2000 метр оҙонлоҡта, 16 метр киңлектә йүгереү юлдары төҙөлә. Был ҡатмарлы төҙөлөшлө ҡоролма, юлға төрлө материал — эре фракциялар, аҙаҡ вағыраҡ — аттарға имгәнеүһеҙ һынау өсөн кәрәкле ҡушымта түгелгән.
Әлеге ваҡытта объект территорияһында урынлашҡан шәхси объекттар: һыбай йөрөү мәктәбе, юғары спорт оҫталығының ат спорты мәктәбе һәм ат кәрәк-яраҡтары магазины.
Алматы ипподромы — Ҡаҙағстанда донъя стандарттары буйынса сертификатланған берҙән-бер ипподром.
Казанка (Баймаҡ районы)
Тарихы
Беренсе күскенселәр урыҫ милләтенән була, әммә башҡорттар һаны арта бара, хәҙерге көндә ауылдың 70 % -башҡорттар ң.
1931 йылда крәҫтиәндәр Каганович исемендәге колхоз булдыралар. 1949 йылда Шверник исемендәге колхоз тип үҙгәртелә.
Колхоз составына Казанка менән Яңы Казанка ауылдары инә. Колхоз рәйесәре булып Овчинников, Синицын, Котов һәм башҡалар эшләй. 1957 йылдан алып Казанка «Сибай» совхозы бүлексәһе, 1965 йылдан — «Ирәндек» совхозы составында.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алатау (саңғы-биатлон стадионы)
«Алатау» — Алматы өлкәһендә Алматынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан 2011 йылда төҙөлгән Ҡышҡы Азия уйындары өсөн саңғы-биатлон комплексы. Комплекста биатлон, саңғыла уҙышыу һәм саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар үткәрелә.
Комплекс тасуирламаһы
Саңғы-биатлон комплексы Алматы өлкәһенең Талғар районы Һалдат тарлауығында диңгеҙ кимәленән 1460 м алып 1500 м бейеклектә урынлашҡан. Алматыға һәм аэропортҡа ҙур булмаған алыҫлыҡта ятыуы (35-40 км) тамашасыларға, ойоштороусылаға һәм спортсыларға ярыштар урынына еңел килеү мөмкинлеген тәьмин итә. Комплекстың дөйөм майҙаны 48 гектар тәшкил итә. Шулай уҡ бер нисә парковка майҙансығын, вертолет майҙансығын, трасса һүрәттәрен, атыш урынын һәм старт-финиш зонаһын үҙ эсенә ала. Стадионды планлаштырыу FIS, IBU спорт ойошмаларының халыҡ-ара стандарттары буйынса башҡарылған
Ярыштар
Саңғы-биатлон комплексы саңғыла уҙышыу һәм биатлон ярыштары буйынса чемпионат һәм Ҡаҙағстан кубогына республика кимәлендә даими саңғы уҙыштары һәм биатлон буйынса ярыштар үткәрә.
Комплекс шулай уҡ халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итә:
Тига (Сарса ҡушылдығы)
Тига — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарс йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутып-Еган
Кутып-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ван-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урыҫ ҡағанлығы
Сығанаҡтар етешмәү сәбәпле, Рус ҡағанлығы тарихына дөйөм ҡабул ителгән ҡараш юҡ. Уның барлыҡҡа килеү ваҡытын фаразлау рәүешендә генә билдәләргә мөмкин, һәм ниндәй ҙә булһа көнсығыш славян ҡәбиләләренең «суперсоюзы» менән тиңләү ҙә фараз ғына булып ҡала. Күпселек тикшеренеүселәр фекеренсә, Урыҫ ҡағанлығы үҙенең тәүге ҡиәфәтендә IX быуаттың икенсе яртыһына йәки аҙағына тиклем йәшәгәндер, һуңынан уны урыҫ йылъяҙмаларында тасуирланған берләшмәләр алыштырған.
«Урыҫ ҡағанлығы» («урыҫ хағанаты» формаһында) терминын 1862 йылда С. А. Гедеонов фәнни әйләнешкә индерә.
Сығанаҡтары
Урыҫ ҡағаны тураһында түбәндәге тарихи телгә алыу бар:
IX быуат
С ними [послами] он [Феофил] прислал ещё неких [людей], утверждавших, что они, то есть народ (gens) их, называются рос (Rhos) и что король (rex) их, именуемый хаканом (chacanus), направил их к нему, как они уверяли, ради дружбы. В упомянутом послании он [Феофил] просил, чтобы по милости императора и с его помощью они получили возможность через его империю безопасно вернуться, так как путь, которым они прибыли к нему в Константинополь, пролегал по землям варварских и в своей чрезвычайной дикости исключительно свирепых народов, и он не желал, чтобы они возвращались этим путём, дабы не подвергались при случае какой-либо опасности. Тщательно расследовав [цель] их прибытия, император [Людовик] узнал, что они из народа свеев (Sueones), и, сочтя их скорее разведчиками и в той стране, и в нашей, чем послами дружбы, решил про себя задержать их до тех пор, пока не удастся доподлинно выяснить, явились ли они с честными намерениями или нет.
Хронист, асылда, ике императорҙың дипломатик хат алышыу фрагментын ҡабатлай. Грек ‘Ρώς һәм χακανος һүҙҙәрен урта быуат латин теле саралары менән хроника тексында телгә алынған император Феофилдың оҙатыу хатынан (imperatori dignis epistola) рос (Rhos) этнонимын һәм хаким хакан (chacanus) дәрәжәһен билдәләү китапса стандарт ҡабатлап яҙыу (транслитерация) һөҙөмтәһе булып тора, Константинополдән византий-рос делегацияһы тарафынан килтерелгән. Ростарҙың свей йәғни швед, скандинав булыуҙары асыҡлана.
Хаганом же мы называем государя авар, а не хазар или норманнов, а [правитель] болгар называется не государем, а королём или господином.
Что же касается русов (ар-русийа), то они — на острове, окружённом озером. Остров, на котором они живут, протяжённостью в три дня пути, покрыт лесами и болотами, нездоров и сыр до того, что стоит только человеку ступить ногой на землю, как последняя трясётся из-за обилия в ней влаги. У них есть царь, называемый хакан-рус. Они нападают на славян, подъезжают к ним на кораблях, высаживаются, забирают их в плен, везут в Хазаран и Булгар и там продают. У них нет пашен, а живут они лишь тем, что привозят из земли славян.
Тарихнамәһе
Урыҫ ҡағанатының урынлашҡан ере варианттары араһында:
«Ҡаған» титулының нимә аңлатҡаны тураһында аныҡ билдәләмә һайлауҙа ла берҙәм фекер юҡ. Ғәҙәттә, ул рустарҙың, беренсенән, хазарҙар менән тиңлеккә, икенсенән, славян ҡәбиләләрен контролдә тотоуҙа ла улар менән ярышыуын йәки бөйөк державасы дәғүәләрен сағылдыра тип һанала. Аҙсылыҡ фекеренә ярашлы (С. А. Гедеонов, Г. В. Вернадский, П. Голден, О. Прицак), ул, киреһенсә, урыҫтарҙың хазарҙарҙың вассалы булыуын дәлилләй, сөнки Хазарияның сәйәси системаһында бер нисә «кесе» ҡаған булған. Өсөнсө ҡарашҡа ярашлы, Русь үҙ хакимы тип Хазар ҡағанын (В. Г. Васильевский, А. П. Толочко) атауы ихтимал.
Тикшеренеүселәрҙең көсәйтелгән иғтибарын Бертин анналдарының хәбәре йәлеп итә, ул урыҫтар тураһында осоро күрһәтелгән беренсе хәбәр була. Ғ.З. Байер был атаманы фәнни әйләнешкә индерә. Байер һәм бер аҙ һуңыраҡ Г. Ф. Миллер латин тексындағы "chacanus"ты ҡаған титулын менән идентификациялай. Ф. Г. Струбе де Пьермонт һәм А. Л. Шлёцер был һүҙҙе икенсе төрлө — Хакон скандинав шәхси исеменә оҡшата. Н. М. Карамзин да шундай уҡ ҡарашта була. «Норманистар» менән «антинорманистар» араһында полемика предметына әүерелеп, ике төрлө трактовка бәхәсе XIX быуаттың 2-се яртыһына тиклем дауам итә. «Антинорманистар» дәрәжә хаҡындағы версияны яҡлаған. Революцияға тиклемге тарихнамәлә тағы ла бер фаразланған аңлатма биреү мөмкинлеге бар: был осраҡта илселекте хазарҙар ебәреүе ихтимал, ә рустарҙың вәкилдәре илселәр сифатында ялланыуы мөмкин. Бындай трактовкалауҙың булыуы «уларҙың короле» фразаһы рос халҡына түгел, ә илселәргә мөнәсәбәтле булыу фекерен тыуҙыра. Билдәле булыуынса, тап ошо осорҙа Византия менән Хазар ҡағанаты Саркел ҡәлғәһен төҙөү уңайынан илселектәр менән алмашыныуҙы хуплаған. Ике трактовканы ла (исеме йәки хазарҙарға ҡарау) ҡайһы берҙә хәҙерге әҙәбиәттә лә осратырға мөмкин. А. П. Толочко күптән түгел, ғәрәптәрҙең рустар тураһында хәбәрҙәрендә лә хазар ҡағаны телгә алынғанлығына таянып, «хазар» ҡарашын яңырта. Яңы аргумент сифатында ул Ибн Фаҙландың хикәйәһендә рус хакимының көнкүреше хазар хөкөмдары көнкүрешенә оҡшаш тигәнгә таянып аңлатырға крәк тип тәҡдим итә.
С. А. Гедеонов беренсе булып «Урыҫ ҡағанлығы» терминын файҙаланған һәм славяндарҙың Рюрикты саҡырғанға тиклем булған айырым дәүләт берәмеге итеп тасуирлаған. Үҙенең «Отрывки из исследований о варяжском вопросе» («Варяг мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәрҙән өҙөктәр») тигән хеҙмәтендә ул тәүге тапҡыр рус ҡағаны тураһында бөтә дәлилдәрҙе бергә йыйған (ул ваҡытта, XX быуатта асылған софия яҙыуынан тыш, Н. П. Сычёв тарафынан асылған бөтә сығанаҡтар ҙа билдәле була) һәм түбәндәге һығымта яһаған:
Гедеонов буйынса, Көньяҡ Русь хазар буйһондороунда, урыҫ ҡағаны хазар наместнигы булған. В. В. Мавродин, Б. А. Рыбаков һәм М. И. Артамонов эштәренән башлап, хазар ҡағанатына бойондороҡһоҙ булған һәм хазарҙар менән ярышып үҫкән структура булған тигән хәҙерге заман ҡарашы совет тарихнамәһендә раҫлана.
1990—2000 йылдарҙа Рәсәй тарихнамәһендә В. В. Седов, Е. С. Галкина һәм А. А. Горскийҙың Урыҫ ҡағанлығы тигән авторлыҡ концепциялары билдәлелек ала.
М. И. Артамонов артынан, төньяҡта нормандарҙың йоғонтоһон инҡар итмәй, рус этнонимын иран тамырҙарынан сығара. Ул О. Н. Трубачёвтың этимологик версияһын иң нигеҙле тип таный. Седов Рус каганатын Хазарияның төньяҡ-көнбайыш сиктәренә ҡараған волынцев археология мәҙәниәте менән тиңләй һәм уның эшмәкәрлеге менән византия императоры Феофил батшалыҡ иткән осорҙа сик буйы таш ҡәлғәләре серияһын төҙөүҙе бәйләй. Күпселеге волынцев мәҙәниәте славян халҡы, Седов фекеренсә, күрше халыҡтарҙа «поляндар», «ростар/рустар» («…поляне, яже ныне зовомая русь» — «Повесть временных лет») атамаһы менән билдәле булған, ә яңы берекмәнең административ үҙәге хәҙерге Киев урынында урынлашҡан була. Урыҫ ҡағаналығы ахырын концепция авторы тәүҙә Аскольд һәм Дир менән, һуңынан Олегтың, Киевты баҫып алып, көнсығыш славяндарҙы төньяҡ ерҙәре менән берләштереүгә бәйләй.
Е. С. Галкина рустарҙы алан ҡәбиләһе, салтов-маяҡ мәҙәниәтенең дон вариантын йөрөтөүселәр тип иҫәпләй. Галкина салт-маяҡ мәҙәниәтенең традицион концепцияһын Хазар ҡағанатының дәүләт мәҙәниәтенә ҡайтарылыуы дөрөҫ түгеллеген Г. Е. Афанасьевтың мәҡәләһенә һылтанып дәлилләй. Галкина салтов-маяҡ мәҙәниәтен Урыҫ ҡағанлығы менән бәйләй. Тикшереүсе әлеге ваҡытта Үрге Салтов ауылы төҙөү барышында юҡҡа сыға барған, йүнләп өйрәнелмәгән боронғо ҡәлғә — Салтов ҡаласығын Урыҫ ҡағанлығы баш ҡалаһы тип иҫәпләй.
А. А. Горский быға тиклем О. Прицактың, Урыҫ ҡағанлығы сәйәси низағ арҡаһында Хазариянан ҡасып килгән хазар ҡағанының туғанына рәхмәтле булырға тейеш, тигән фекергә ҡушыла.
А. П. Новосельцев, рустар хакимы IX быуаттың тәүге өстән берендә хакан титулын ҡабул иткән, тип иҫәпләй. Титул уның Хазариянан бойондороҡһоҙлоҡҡа дәғүәһен символлаштыра, шулай уҡ рус хакимының аҫтында башҡа идарасылар ҙа булырға тейешлеген аңлатҡан реаль хәлен сағылдыра. IX быуат аҙағында көньяҡ рус һәм төньяҡ рус ерҙәре берләшкәндән һуң, Киев кенәздәре хакан титулын йөрөткән.
А. Н. Кирпичников 839 йылға (хакан илселәренең Ингельгеймға барғанына) тиклем үк Рус ҡағанлығы үҙәге Иҫке Ладогала булған ти.
Д. А. Мачинскийға ярашлы, ғәрәп авторҙары яҙғанса, урыҫтар дәүләте IX быуаттың һуңғы өсөнсө өлөшөндә һаҙлыҡлы "урыҫтар утрауы"нда барлыҡҡа килгән.
А. О. Шевцов, Урыҫ ҡағанлығы территорияһын локалләштереү өсөн, 839 йылда урыҫ биләмәләренән ебәрелгән илселектең нумизматик материалын ҡулланырға тәҡдим итә. Гнёздовта һәм Рюрик ҡаласығында император Феофилдың баҡыр һәм алтын тәңкәләрен табыу был пункттарҙың халҡы IX быуаттың икенсе өс өлөшөндә Византия менән тура йә аралашсы аша яйға һалынған мөнәсәбәт булыуын раҫлай. Шуның менән бергә императорҙың аҡсалары керемдең иртә тулҡыны Рустең көньяғында фоллис табыштары массаһында бер нисек тә сағылыш тапмай, был урыҫтарҙың төньяҡта урынлашыуы файҙаһына дәлил.
А. Е. Мусин, Н. В. Ениосова һәм Т. А. Пушкина 839 йылғы илселек тарихы буйынса сығанаҡ сифатында император Феофил тарафынан Көнбайыш Европаға ялланма ғәскәр рекрутлау һәм 837—838 йылдарҙа ғәрәптәрҙән зыян күргән византия армияһы өсөн Хедебю, Рибе һәм Тиссёнан тимер һатып алырға ебәрелгән илселек башлығы протоспафарий Феодосий мисәтен ҡарарға тәҡдим итә.
Тәнҡит
Байтаҡ тикшеренеүселәр IX быуаттағы «Урыҫ ҡағанлығы» концепцияһын тәнҡитләй.
В. Я. Петрухин уны «историографик фантом» тип атай, сөнки, уның фекеренсә, «ҡаған» титулын телгә алыуҙан башҡа бер нимәгә лә нигеҙләнмәгән. Тарихсы билдәләүенсә, мосолман географы Ибн Хордадбех 840 йыл тирәһендә «Книга путей и стран» хеҙмәтендә «төрөк, тибет һәм хазарҙарҙың батшалары — карлук батшаһынан тыш, барыһы ла ҡағандар» тип хәбәр итә, һәм улар тасуирлаған рустарҙы был титулға эйә тимәй. Шуға ҡарамаҫтан, икенсе эштә тикшеренеүсе, "Урыҫ ҡағанлығы"ның тарихнамә проблемаһы — рус хакимдарының ҡаған титулына дәғүәләре ни тиклем ысынбарлыҡҡа тап килгәне, йәғни был дәғүәләрҙе күрше дәүләттәр етәкселәре танығанмы, тигән һорауға ҡайтып ҡала, тип билдәләй. Ғалим фекеренсә, Ингельгеймда Көнсығыш Европаның төньяғындағы йылға магистралдәрендә ултырған скандинавтар рус тип йөрөтөлгән. Хазарҙарҙың «импер» титулын ҡулланыу хазар мәҙәни һәм сәйәси мираҫы менән аңлатыла.
А. П. Толочко Урыҫ ҡағанлығын «ғилми хеҙмәттәр биттәрендә» генә булған, тип баһалай. 2015 йылда донъя күргән «Очерки начальной Руси» китабында тикшеренеүсе IX быуаттың бөтә өс мәғлүмәтенә лә, һәр береһенең проблемалы урынын күрһәтеп, скептик баһа бирә. Толочко фекеренсә, тәүге рустарҙың эшмәкәрлеге дәүләтселек терминдарында сағылыш таба алмай. Ҡаған титулының улар менән оҡшашлығы табылыуы уларҙың Хазария контроле аҫтында булған биләмәләрҙә эшләүе тураһында ғына мәғлүмәттер, моғайын.
Сидоровка (Сива ҡушылдығы)
Сидоровка  — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сива йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Ван-Гулян-Ю
Ван-Гулян-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пага йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Широкая саңылауы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Пшада йылғаһының көнбайыш сигенән Дедаркай йылғаһының көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Ҡара диңгеҙ бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пажица
Пажица — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пахна йылғаһының һул ярына тамағынан 5,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Яңы Ҡабан ҡаласығы
Яңы Ҡабан ҡаласығы (Новокабановское городище) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылы эргәһендә урынлашҡан б.э.т. V — б.э. III быуаттарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы
Урынлашыуы
Яңы Ҡабан ҡаласығы Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Яңы Ҡабан ауылы эргәһендәге Ағиҙел йылғаһының иҫке үҙәне ярында урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Николо-Берёзовка) — 60 км.
Табылдыҡтар
Яңы Ҡабан ҡаласығының 300 м² ашыу ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙылған.
Ҡаласыҡ бүрәнәләр һәм тәрәнлеге 0,7—1,8 м, киңлеге 8 м соҡорҙар ярҙамында нығытылған, бейеклеге 2—2,5 м, киңлеге 17 м 2 ур менән һаҡланған.
Тура мөйөшлө яртылаш ер өйҙәр табылған, уларҙың асыҡ усаҡтары һәм хужалыҡ соҡорҙары булған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған балсыҡ әйберҙәр бер нисә мәҙәниәткә ҡарай:
Ананьин мәҙәниәте — былар муйыны тирәләй йәки ауыҙ ситтәре бәләкәй соҡорҙар йәки горизонталь бау эҙҙәре менән биҙәлгән түңәрәк төплө туҫтаҡ рәүешендәге һауыттар;
Пьяный Бор мәҙәниәте — биҙәкһеҙ һәм ауыҙ ситтәре бәләкәй соҡорҙар менән биҙәлгән табаҡ һәм көршәк һымаҡ бер нисә һауыт;
Бахмут мәҙәниәте — муйыны соҡорҙар һәм һырҙар менән биҙәлгән һауыттарҙан ғибәрәт.
Эш һәм яу йә һунар ҡоралдары табылған. Тәүгеләренә орсоҡбаштар, һөйәк тишкестәр һәм уҡ башаҡтары өсөн әҙерләмәләр, мәғдән иретеү һауыттары, орлоҡ онтау плиталары, таш ҡайраҡтар, гарпун инә. Икенселәрн өс ҡырлы уҡ башаҡтарынан ғибәрәт.
Һөйәктән эшләнгән ваҡ‑төйәк әйберҙәр һәм ҡаптырма, бронза балдаҡ һәм һырға кеүек биҙәүестәр, хайуан һөйәктәре, көйгән бойҙай бөртөктәре табыл­ған.
Ҡомартҡы иртә тимер быуат осоронда Ағиҙел йылғаһының түбәнге ағымына фин‑уғыр ҡәбиләләренең килеп ултырыу барышын сағылдыра.
Яңы Ҡабан ҡаласығы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Асыш тарихы
Ҡаласыҡ 1956 йылда археолог, тыуған яҡты өйрәнеүсе, 1955—1957 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Археология институты Башҡортостанда ойошторған археологик экспедицияһының отряд етәксеһе А. П. Шокуров тарафынан асылған.
1969 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк;
1971—72 йылдарҙа ғалим-тарихсы-археолог, тарих фәндәре докторы, профессор В. А. Иванов;
1982 йылда археолог, тарих фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Владимир Степанович Горбунов ;
1982—83 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре докторы Г. Т. Обыдённова тикшерә
Барудия мәсете
Барудия мәсете (Баруди биҫтәһенең беренсе йәмиғ мәсете, Barudiə, Барудия) — Ҡазанда ағастан төҙөлгән мәсет, дини архитектура ҡомартҡыһы. Баруди биҫтәһендә татар биҙәү сәнғәте өлгөләре менән классицизм стилендә төҙөлгән. Баруд ғәрәп телендә дары тигәнде аңлата. Мәсет бөгөнгө көндә һаҡланмаған. СССР ваҡытында балалар баҡсаһы урынлашҡан була. 1973 йылда емерелә.
Калинина Людмила Ивановна
Калинина Людмила Ивановна (Сухарева, Старшинова; 8 сентябрь 1915 йыл — 24 июнь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй офицеры, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында — танк ғәскәрҙәренең ремонт-тергеҙеү полкы командиры; инженер-полковник.
Биографияһы
Людмила Ивановына Калинина 1915 йылдың 8 сентябрендә Өфөлә урыҫ интеллигенты ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Сухарев Иван Георгиевич (1884—1962), бухгалтер; әсәһе — Сухарева Капитолина Михайловна (1892—1975). Беренсе ире — Старшинов Иван Федотович; икенсе ире — Калинин Борис Павлович (1910—1991), танкист, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, танк ғәскәрҙәренең отставкалағы полковнигы.
Сухарева Людмила 1927 йылда ата-әсәһе менән Мәскәүгә күсә, унда мәктәптә уҡыуын дауам итә. Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң «АМО» автозаводына слесарь уҡыусыһы булып эшкә килә. Эшсе һөнәрен тиҙ арала үҙләштереп, автомат һәм станоктар ремонтлау буйынса слесарь булып эшләй. Яҡшы эше өсөн 4-се разряд ала. 1932 йылда завод токаре, Ленин ордены кавалеры Старшинов Иван Федотовичҡа кейәүгә сыға.
Людмила бер үк ваҡытта киске факультетта ла уҡый, уны 1934 йылда тамамлау менән, Сталин исемендәге механизациялау һәм моторизациялауҙың хәрби академияһына уҡырға инә. Хәрби уҡыу йорттарына ҡатын-ҡыҙҙарҙы алмаҫҡа тигән күрһәтмәләр булһа ла, уның уҡырға инеүенә завод директоры И. А. Лихачев булышлыҡ итә. Курста 160 студент араһында тик ике ҡыҙ була. Академияла группалашы Борис Калинин менән таныша; улар дуҫлаша һәм бер-береһенә ғашиҡ була. Тәүге ире Иван Старшинов репрессиялана, айырылышыуҙы юлларға тура килә.
5 йыл уҡыуҙан һуң 1940 йылдың яҙында Мәскәү хәрби округы штабына тәғәйенләнә, ә Бористы Байкал аръяғына күсерәләр.
1940 йылдың йәйендә округы штабы бүлеге начальнигы 3-сө ранг хәрби инженер Людмила Старшинова еңел йөҙмәле Т-40 танкты һынап ҡарау өсөн белгестәр төркөмөнә индерелә, уның барышында беренсе төҙөлгән ун Т-40 танкы Мәскәү — Брянск — Киев — Минск маршрутында өс йылғаны аша сығыуҙы (шул иҫәптән, Днепр йылғаһы) һәм Кенәз күленә трамплиндан һикереүҙе үтәү менән (танктарҙың береһе ҡатын-ҡыҙҙар экипажынан тора, уның составында механик-водитель Людмила Старшинова, Соня Скрынникова һәм Полина Недялкова) өс меңдән ашыу километр араны үтә. Т-40 ҡатын-ҡыҙҙар экипажы бөтә һынауҙарҙы үтә, ә Людмила беренсе наградаһын — «Танкты яҡшы йөрөтөүө өсөн» билдәһен ала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдың июнендә Людмила Борис менән Ҡырымда ял иткәндә һуғыш башлана. Мәскәүгә килгәс, уларҙың юлдары тағы айырыла: Людмила Көньяҡ фронтҡа, ә Борис — танк корпусы менән Көнбайыш фронтҡа йүнәлтелә.
3-сө ранг хәрби инженер Людмила Старшинова Көньяҡ фронт командующийы ярҙамсыһы механизацияланған ғәскәрҙәр буйынса танк ғәскәрҙәренең генерал-майоры А. Д. Штевневтың ҡарамағына ебәрелә, ул уға танктар ремонтлау һәм эвакуациялау бүлеген етәкләүҙе йөкмәтә. Фронтҡа танктар өсөн запас частар һәм яңы хәрби техника менән тәьмин итеү өсөн хәрби инженер фронттан Мәскәүгә командировкаға ебәрелә. Людмила был бурысты уңышлы үтәй: запас частар самолет менән килә, ә һуңыраҡ яңы танктар менән ике эшелон килә. Бынан тыш, ул Калинин Бористы үҙе менән бергә барырға күндерә, ул Смоленск алышынан һуң Мәскәүҙә танк экипаждарын әҙерләү буйынса курстар менән командалыҡ итә. 1941 йылдың көҙөндә Людмила менән Борис өйләнешә.
1941 йылдың көҙөндә Көньяҡ фронт ғәскәрҙәре дошмандың өҫтөнлөк иткән көстәре менән ауыр оборона алышы алып бара. Танк частары тере көстә һәм хәрби техникала юғалтыуҙар кисерә. 3-сө ранг хәрби инженер Людмила Старшинова тынлыҡтың ҡыҫҡа сәғәте эсендә алғы һыҙыҡҡа «летучка», тягач, крандар ҡыуып килтерә, сафтан сыҡҡан танктарҙы эвакуациялауҙы ойоштороп өлгөрә. Ҙур булмаған ватыҡтарҙы урында бөтөрәләр.
РККА-ға погон һәм яңы хәрби дәрәжәләр индерелгәндән һуң Людмила Старшинова инженер-майор дәрәжәһен ала. Был ваҡытта ремонт-тергеҙеү полкы менән командалыҡ итә, ул иҫәпкә поход-ремонтлау заводы, өс армия ремонт-тергеҙеү батальоны, эвакуация ротаһы инә. Уның ҡарамағында меңдән ашыу кеше була. Ул полкы Көньяҡ, Төньяҡ-Кавказ, Кавказ аръяғы фронттары һәм Айырым Приморье армияһы составында эш итә. Атап әйткәндә, 1943 йылда биш ай эсендә уның хеҙмәте ялан шарттарында сафтан сыҡҡан 1525 танкты тергеҙә. Старшинованың ремонтлаусылары бөтәһе дүрт меңдән ашыу танкты сафҡа индерә, 1943 йылда уның подразделениеһы бөтә фронттар буйынса йүнәтелгән техниканың һаны һәм сифаты яғынан бөтә танк ремонтлау подразделениелары араһында икенсе урынды яулай
Людмила Ивановна фронтта 1944 йылдың көҙөнә тиклем була. Һуғыш йылдарында Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 23, миҙал, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1945 йылда, һуғыш тамамланғандан һуң, Людмила һәм Борис Калинидар разведкала хеҙмәт итә, АҠШ һәм Германияға белгестәрҙе вербовкалау буйынса бурыстарҙы үтәй. Инглиз һәм немец телдәрен белә. Төп бронетанк идаралығының фәнни-техник комитетында хеҙмәтен үтә. Людмила һәм Борис йәш ярымлыҡ Люданы тәрбиәгә ала.
2000 йылда Еңеү Парадында ҡатнаша, отставкалағы инженер-полковник Л. И. Калинина Һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары Рәсәй комитетында, танк ғәскәрҙәренең ветеран советында эшләй һәм йәмәғәт эштәре алып бара.
2000 йылда «йәмәғәт эшмәкәрлеге һәм күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн» Рәсәй президенты В. В. Путин уны Почет ордены менән бүләкләй.
Һуңғы тапҡыр хәрби машинаны 2003 йылда 87 йәшендә Кубинкала полигонда йөрөтә, Т-70 танкын бынан аҙ ғына алда Великие Луки районындағы һаҙлыҡтан сығарып йүнәтеп бүләккә алып киләләр. Танк рычагтары артында 5 км үтә.
Мәскәүҙә йәшәй. 2014 йылдың 24 июнендә вафат була. Николо-Архангельск зыяратында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Совет дәүләт наградалары:
Кохичу-Ах
Кохичу-Ах — Рәсәй йылғаһы. Чечен Республикаһы, Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Элистанжи йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Калинина Людмила Ивановна
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡа наградалары:
Кохичу-Ах
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сунжа йылғаһы, Аргун йылғаһы ҡойған урындан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинина Людмила Ивановна
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Мәскәүҙең Көнсығыш округының почетлы гражданы, Мәск ҡалаһының почетлы ветераны (2010).
Токарь (Сарса ҡушылдығы)
Токарь (Койса) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарс йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинина Людмила Ивановна
Фекерҙәр
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> Полковник Л. И. Калинина — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан Рәсәйҙәге берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ-танкист түгел. Мәҫәлән, Һамарҙа фронтовик-танкист Александра Митрофановна Ращупкина, Томскта был Советтар Союзы Геройы Мария Васильевна Октябрьская. Танк ғәскәрҙәрендә бөтәһе 20 -гә яҡын ҡатын-ҡыҙ-танкист ҡатнаша. Танк училищеһын тик өс ҡатын-ҡыҙ тамамлай. Элекке санинструктор И. Н. Левченко — 1943 йылда Сталинград танк училищеһының тиҙләтелгән курсын тамамлай һәм 41-се гвардия танк бригадаһында бәйләнеш офицеры булып хеҙмәт итә, танктарҙың еңел төркөмө Т-60 менән командалыҡ итә. Кесе техник-лейтенант А. Л. Бойко (Моришева) — 1943 йылда Силәбе танк училищеһын тамамлай һәм ауыр ИС-2 танкында һуғыша. С. М. Кировтың ҡыҙы гвардия капитаны Е. С. Кострикова Ҡазан танк училищеһын тамамлағандан һуң танк взводы, ә һуғыш аҙағында танк ротаһы командиры була.
Имай Насыри
Биографияһы
1898 йылда 30 сентябрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Түбәнге Уҫылы ауылында тыуған.
1910—1914 йылдарҙа Стәрлетамаҡ мәҙрәсәһендә уҡыған.
1925, 1926 — «Ағиҙел» журналының баш мөхәррире.
1925—1931 — «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналының баш мөхәррире.
1937 йылда Имай Насыри репрессиялана. 1942 йылда төрмәлә вафат була.
Репрессия ҡорбаны булараҡ 1956 йылда аҡлана.
Юлдаш (Ҡоншаҡ районы)
Юлдаш (Юлдашева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Ҡараолаҡ йылғаһының үрге ағымы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Юлдаш (Зәбир) — ҡатай башҡорттарының ауылы. Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Оло Ҡатай улусы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй.
Козловская Оксана Витальевна
Козловская Оксана Витальевна (8 декабрь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре. 2011 йылдан Томск өлкәһенең Закондар сығарыу думаһы рәйесе.
Биографияһы
Оксана Витальевна Козловская Томск ҡалаһында 1954 йылдың 8 декабрендә партия органдары хеҙмәткәре Нина Андреевна Козловская һәм хәрби хеҙмәткәр Виталий Иванович Козлов ғаиләһендә тыуған.
1979 йылда Томск политехник институтын «машиналар эшләү технологияһы, металл киҫеүсе станоктар һәм инструменттар» һөнәре буйынса «инженер» квалификацияһы алып тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген ГПЗ-5 ойошмаһында башлай: мастер, начальник урынбаҫары, эксперименталь цех начальнигы, генераль директорҙың иҡтисад һәм производство буйынса урынбаҫары була.
1981 йылдан КПСС ағзаһы. 1983 йылда ГПЗ-5 предприятиеһының партком секретары итеп һайлана. 1986 йылдан — Томск ҡалаһының Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1988 йылда КПСС-тың Октябрь район комитетының беренсе секретары итеп һайлана, 1990 йылда — ҡаланың Октябрь район Советы һәм район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдың декабренән тағын да ГПЗ-5 предприятиеһында директорҙың производство буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡара, 1993 йылдың апрелендә АООТ «Ролтом» генераль директорының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1998 йылда өлкәнең хакимиәт башлығы урынбаҫары вазифаһына эшкә үрләтелә — Томск өлкәһе хакимиәтенең территориялар менән эшләү буйынса департамент начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1999 йылға тиклем был вазифала эшләй, артабан Томск өлкәһе губернаторының инвестициялар һәм сәйәсәт иҡтисады буйынса урынбаҫары итеп ҡуйыла.
2007—2011 йылдарҙа Томск өлкәһе губернаторының беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләй.
2011 йылдың декабрендәге Томск өлкәһе Закондар сығарыу думаһына һайлауҙар ваҡытында «Берҙәм Рәсәй» партияһы исемлеге буйынса Өлкә думаһында даими нигеҙҙә эшләүсе депутат, артабан Дума рәйесе итеп һайлана.
2017 йылдың ноябрендә Томск дәүләт иҡтисад һәм менеджмент университетының Попечителлек советы рәйесе итеп һайлана.
Ғаиләһе
Улы — Волохов Михаил Александрович (1973 йылда тыуған), «Трасса» ЯСЙ «Инвестиция-төҙөлөш компанияһы» директоры.
Кутып-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лесото
Лесото Короллеге (ингл. Lesotho) — Көньяҡ Африкала урынлашҡан дәүләт. Диңгеҙ кимәленән 1400 м ҡалҡыулыҡта урынлашҡан берҙән-бер ил. Майҙаны буйынса Африкала иң бәләкәй ил. Баш ҡалаһы — Масеру.
Кутып-Ягун (Ингу-Ягун ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лесото
Этимологияһы
Колониаль осорҙа ил Бөйөк Британияның Басутоленд — «Басуто иле» тип аталған протектораты була, «Басуто» этнонимынан һәм инглизсә ер һүҙенән — «ил». «Басуто» этнонимы, үҙ сиратында, нигеҙ -суто (-сото) һәм -ба префиксынан барлыҡҡа килә. 1966 йылда бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң, дәүләт шул уҡ этноним -суто (-сото) нигеҙендә барлыҡҡа килгән «Лесото» атамаһын ҡабул итә.
Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Әбделкәрим ауыл Советы — Йәрмәкәй районы составында 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452190. ОКАТО коды — 80225801000. Йәрмәкәй ауыл Советы менән берләштерелә
Рә йылғаһы аға.
Лесото
Географик урыны
Лесото Көньяҡ Африкала 28 һәм 31° көньяҡ киңлектә һәм 27 һәм 30° көнсығыш оҙонлоҡта урынлашҡан. Уның территорияһы тулыһынса КАР территорияһы менән уратып алынған (шулай итеп, Лесото Ватикан һәм Сан-Марино менән бер рәттән бер генә ил территорияһы менән уратып алынған донъялағы өс бойондороҡһоҙ дәүләттең береһе булып тора). Көнсығышта Лесото Квазулу-Натал провинцияһы, көньяҡта — Көнсығыш Капс провинцияһы, көнбайышта һәм төньяҡта Фри-Стейт провинцияһы менән сиктәш. Дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо 909 саҡрым тәшкил итә.
Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Ауыл Советы составы
Әбделкәрим ауылы— административ үҙәк,  2008 йылда Алғазы, Ҡыуат ауылдары инә.
Лесото
Климаты
Илдең климаты уның бейеклегенә бәйле, шуға күрә Атлантик һәм Һинд океандары уға әллә ни йоғонто яһамай. Лесото юғары баҫымдың субтропик зонаһы йоғонтоһо аҫтында тора, шуға күрә әйләнештә антициклондар өҫтөнлөк итә. Лесото климаты сағыштырмаса һыуыҡ — йәй көнө ғинуар — февраль айҙарында Масерула һәм үҙәндәрҙә температура 30 °C-ҡа етһә лә, ҡыш һыуыҡ, ә температура тигеҙлектәрҙә −7 °C-тан алып тауҙарҙа −18 °C-ҡа тиклем үҙгәреп тора. Май һәм сентябрь араһында таулы райондар ҡар менән ҡаплана. Уртаса алғанда, 16 февралдән 19 ноябргә тиклем — бейек тауҙарҙа, 18 майҙан 6 сентябргә тиклем уйһыу урындарҙа ҡырауҙар башланыуы һәм тамамланыуы күҙәтелә. Уртаса ҡырау төшөү осоро тигеҙлектәрҙә 111 тәүлек, бейек тауҙарҙа 276 тәүлек тәшкил итә.
Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Тарихы
Йәрмәкәй ауылында административ үҙәге менән, «Йәрмәкәй» атамаһын һаҡлап, Йәрмәкәй, Семен-Маҡар һәм Әбделкәрим ауыл Советтарын берләштерергә. Семен-Маҡар ауыл Советының Семен-Маҡар ауылын, Әбделкәрим ауыл Советының Әбделкәрим ауылын Йәрмәкәй ауыл Советы составына индерергә.
Йәрмәкәй ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Лесото
Климаты
Яуым-төшөм дәүмәле майҙандың бейеклегенә ҡарап үҙгәрә һәм 500 мм-ҙан алып 1200 мм-ға тиклем тәшкил итә. Яуым-төшөмдөң төп күләме йылдың октябренән апреленә тиклем йылы осорға тура килә, иң күбе — декабрҙән февралгә тиклем, айлыҡ яуым-төшөм 100 мм тәшкил итә. Иң аҙ яуым-төшөм күләме ҡыш көнө июндә күҙәтелә һәм 15 миллиметрҙан кәмерәк тәшкил итә. Парға әйләнеү яуым-төшөм күләменән күберәк.
Әбделкәрим ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Тарихы
Иҫәп мәғлүмәттәренән Семен-Маҡар һәм Әбделкәрим ауыл Советтарын алып ташларға
Географик урыны
2008 йылға Ҡыҙылъяр ауыл Советы, Иҫке Сүлле ауыл Советы, Йәрмәкәй ауыл Советы, Түбәнге Олойылға ауыл Советы,  Урта Ҡарамалы ауыл Советы, Рәтамаҡ ауыл Советы  муниципаль берәмектәре менән сиктәш  («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Лесото
Климаты
Октябрҙә елдең уртаса айлыҡ тиҙлеге — 1,4 м/с, августа — 8 м/с, ел йүнәлеше башлыса 200° -тан 300°-ҡа тиклем үҙгәрә.
Рельефы
Лесотоның иң түбән нөктәһе Оранжевая һәм Макхаленг йылғалары ҡушылған районда урынлашҡан (1400 м), иң юғары нөктә — Тхабана-Нтленьяна тауы (3482 м). Оло бейеклек арҡаһында илде йыш ҡына «күктәрҙәге батшалыҡ» тип атайҙар. Ил бейеклегенә ҡарап өс зонаға бүленергә мөмкин: илдең көнбайышында тар һыҙат формаһында яйла яҡынса 1500 м бейеклектә (5200 км² йәки ил территорияһының 17 % тәшкил итә), 2000—2300 м бейеклектәге тау алды (ил территорияһының 15 %) һәм илдең көнсығышында бейек тауҙар. Аждаһа тауҙары (Драконовы горы) — илдең көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш сиге.
Файҙалы ҡаҙылмалары
Лесотоның ике алмаслы торбаһы — Летсенг-ла-терае һәм Kao — донъяла иң ҙур унау иҫәбенә инә, уларҙың беренсеһендә юғары сифатлы ҙур ювелир алмастары табыла. Илдә барлығы 17 кимберлит торба, 21 дайкоға оҡшаш есем һәм 200-ҙән ашыу кимберлит композицияһы табыла.
Летсенг-ла-тереяның Кимберлит торбаһы төп һәм сателлиттан тора һәм диңгеҙ кимәленән 3100 м бейеклектә урынлашҡан. Төп көпшә 1957 йылда өҫкө йөҙҙө картаға төшөргәндә табыла, ул 15,9 гектар майҙанды биләгән эллипс формаһындағы есемдән тора (үлсәме 540х350 метр).
Флора һәм фаунаһы
Лесотола ағастар һирәк осрай, үлән кеүек үҫемлектәр нығыраҡ таралған. Ҡалҡыулыҡтарҙа һирәк үҫемлектәр субальп болондары менән алмашына. Лесотоның эндемик һәм милли сәскәһе — спираль алоэ (лат. Aloe Polyphylla, сесото Kharetsana).
Илдең бәләкәйлеге, ер өҫтөнөң бейеклеге, йәшәү мөхитенең сикләнгән булыуы арҡаһында фауна ярлы. Аждаһа тауҙарында юғалыу хәүефе янаған ҡоштарҙың төрҙәре — балдаҡлы ибис һәм Африка бөркөтө һәм ҡая һары, ҡара бөркөт, ер тумыртҡаһы һәм башҡалар табылған. Илдә һөтимәрҙәрҙең 33 төрө бар, шул иҫәптән бабуин, канна антилопаһы, сурикат, мангуст, эндемик ҡомаҡтар. Шулай уҡ илдә һөйрәлеүселәрҙең 41 төрө, 6 ер-һыу хайуандары һәм 2 балыҡ төрө (шул иҫәптән эндемик ташбаш ) теркәлгән.
Биотөрлөлөктө һаҡлау өсөн 1969 йылда Малоти тауҙарының көнсығыш өлөшөндә Сехлабатебе милли паркы ойошторола.
Тарихы
Борон Лесотоның халҡы койсан телендә һөйләшкән һунарсылар була. XVIII быуатта төньяҡтан килгән банту ҡәбиләләре ерле халыҡты Калахари| сүллегенә ҡыҫырыҡлап сығара.
1820—1830 йылдарҙа Лесотола Мошвешве I хакимлығы нығына. 1830 йылдар аҙағында суто менән бур күскенселәре араһында бәрелештәр башлана. 1842 йылда Мошешве I Британия властарына яҡлау һорап мөрәжәғәт итә. Һөҙөмтәлә 1843 йылдың октябрендә Кап колонияһы губернаторы килешеүгә ҡул ҡуя, уның буйынса Мошешве инглиздәрҙең «дуҫы һәм союздашы» тип таныла.
1848 йылда Лесото Британияның Басутоленд протектораты булып китә. 1852 йылда Мошешве I армияһы көтмәгәндә Британия хәрби постарын ҡыуып сығара, ә 1848 йылдағы протекторат килешеүе инглиздәр тарафынан юҡҡа сығарыла.
1865 йылда бурҙар сотоларға ҡаршы һуғыш башлай һәм уларҙың бөтә ерҙәрен яулап ала. Кап колонияһы властары Лесотоға хәрби ярҙам күрһәтергә ризалыҡ бирә, һәм 1868 йылда Басутоленд яңынан протекторатҡа әйләнә.
1871 йылдың 11 авгусынан 1884 йылдың 18 мартына тиклем Лесото Британияның Кап колонияһына ҡушыла. 1884 йылдың 18 мартында Басутоленд ҡабаттан протекторат статусын ала.
1965 йылдың 30 апрелендә Басутоленд автономия, ә 1966 йылдың 4 октябрендә — Лесото короллеге исеме аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1970 йылдың ғинуарында Басотоның идара итеүсе милли партияһы һайлауҙарҙа еңелә.
1978 йылда партизандар һуғышы тоҡанып китә. 1980 йылда Басото конгресы партияһы лидеры Нцу Мокхехле Көньяҡ Африка режимы яғына сыға. 1980 йылда хөкүмәт Басото конгресы партияһы яҡлыларға ҡаршы күмәк репрессиялар үткәрә.
Партия 1986 йылдың ғинуарына тиклем хакимлыҡ итә. Хәрби министр власты элек тик церемониаль роль генә башҡарған король Мошвешве II-гә тапшыра. 1987 йылда армия менән конфликт һөҙөмтәһендә король илдән ҡаса, ә уның улы Летсие III яңы король тип иғлан ителә.
Сираттағы хәрби түңкәрелеш 1991 йылда була, хәрби хунта башлығы Джастин Мецинг-Лекханья вазифаһынан бушатыла һәм власҡа 1993 йылда демократик һайлауҙарға тиклем власты үҙ ҡулында тотҡан генерал Элиас Писвана-Рамаэма килә. Король Летси III хөкүмәтте атаһы Мошвешве II-не дәүләт башлығы итеп тәғәйенләргә күндерергә тырыша, әммә ул дәғүәләре кире ҡағыла.
1994 йылдың авгусында король Летси III хәрбиҙәр ярҙамы менән түңкәрелеш ойоштора һәм Басото конгресс партияһы хөкүмәтен властан ситләтә. Яңы хөкүмәт халыҡ-ара танылыу ала алмай. Көньяҡ Африка илдәре Берләшмәһе ағзалары илдәр һөйләшеүҙәр үткәрә һәм король Мошвешве II илде етәкләргә тейеш тигән шарт менән Басото конгресы партияһы хөкүмәтен кире ҡайтарыуға өлгәшә. 1997 йылда партия тарҡала.
2002 йылдың майында илдә камиллаштырылған система буйынса яңы һайлауҙар үткәрелә. Әлеге ваҡытта хөкүмәт, сит ил тәжрибәһенә таянып, илдең хәлен һәм сәйәси структураһын тотороҡландырырға тырыша. Премьер-министр Пакалита Мосисили СПИД-ҡа ҡаршы көрәш программаһын ҡабул итә.
Дәүләт төҙөлөшө
1993 йылғы Конституцияға ярашлы, Лесото парламентар монархия булып тора, монарх һәм дәүләт башлығы — король. Батша бәлиғ булмаһа, илдән территорияһынан ситтә булһа йәки ауырыу сәбәпле ил менән идара итә алмаһа, ил менән регент идара итә. Батша, нигеҙҙә, церемониаль функциялар үтәй, башҡарма йәки закондар сығарыу функциялары булмаған «милли берҙәмлектең тере символы» булып тора, йола буйынса, юлбашсылар коллегияһы кемдең вариҫ буласағын, кәрәк булған осраҡта кемдең регент буласағын билдәләй, шулай уҡ монархты алмаштыра ала.
Башҡарма власть
Конституцияға ярашлы, король Милли Ассамблея ағзаһын премьер-министр итеп тәғәйенләй. Премьер-министр Милли йыйылыш ағзалары күпселекте тәшкил иткән сәйәси партия йәки коалиция лидеры булып тора.
Закондар сығарыу власы
Лесотоның ике палаталы парламенты юғары палатанан — Сенаттан һәм түбәнгеһе — Милли йыйылыштан тора. Сенат 33 ағзанан тора, уларҙың 22-һе — ҡәбилә башлыҡтарынан йәки улар тәғәйенләгән кешеләрҙән, ә 11-е король тарафынан Дәүләт Советы тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә.
Сәйәси партиялары
«Лесотола демократия өсөн конгресы» (LCD) партияһы Милли йыйылышта күпселек урынға (120 партияның 61-е) эйә, бынан тыш, Конгреста тағы ла туғыҙ партия бар.
Ҡораллы көстәре
Лесото билдәләгән сәйәсәт — суверенитетты һәм эске хәүефһеҙлекте һаҡлау. Тышҡы именлек ғәмәлдә Көньяҡ Африка Республикаһы тарафынан тәьмин ителә.
Ҡораллы көстәрҙең һаны яҡынса 2000 кеше тәшкил итә.
Тышҡы сәйәсәте
Лесото 1966 йылдың 17 октябренән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булып тора. Ул МАГАТЭ һәм Халыҡ-ара диңгеҙ ойошмаһынан тыш Африка һәм бөтә төбәк-ара махсуслаштырылған агентлыҡтар өсөн Иҡтисади комиссияла ҡатнаша. Лесото шулай уҡ Милләттәр Берләшмәһе, Африка үҫеш банкы, G-77, Африка берләшмәһе, шулай уҡ 1995 йылдың 31 майынан Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы булып тора. Диңгеҙгә сығыуға ҡарамаҫтан, ил БМО-ның Диңгеҙ хоҡуғы конвенцияһына ҡул ҡуя.
Административ бүленеше
Лесото 10 округҡа бүленгән, уларҙың һәр береһенең үҙ баш ҡалаһы йәки кэмптауны бар. Уның округтары:
2004 йылдың 11 апреленә тиклем райондар вардаларға бүленә (сесото телендә ward).
Халҡы
[[Файл:AIDS and HIV prevalence 2009.svg|thumb|2011 йылға илдәр буйлап өлкәндәр араһында ВИЧ-тың таралыуы
]]
Демографик күрһәткестәр
Халыҡ иҫәбе — 2,0 миллион (2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу) ).
Тыуым — 1000 балаға 27,2 (бер ҡатынға 3,2 бала).
Үлем — 1000 кешегә 15,7.
Эмиграция — 1000 кешегә 8,7.
Иммун дефициты вирусы (ВИЧ) менән зарарланыу — 23,2 %.
Көтөлгән ғүмер оҙонлоғо — 56 йыл.
Ҡалала йәшәй — халыҡтың 31,7 проценты.
Этник составы: сото — 99,7 %, европалылар һәм азиаттар — 0,3 %.
Телдәр — сесото һәм инглиз телдәре (рәсми).
Белемлелек — халыҡтың 86,2 % (2016 йыл).
Дин — христиандар 80 %, абориген культтар 20 %.
Лесото — континенттағы хеҙмәт эмиграцияһы үҙәктәренең береһе (башлыса күрше Көньяҡ Африка Республикаһына).
Дин
Ил халҡының 70 проценттан ашыуы христиан динен күрә. Христиандарҙың күпселеге — католиктар, протестанттар — реформаттар, англикандар, адвентистар, методистар.
Адвентисты седьмого дня
Төп мәҡәлә: Адвентисты седьмого дня в Лесото
Телдәр
Лесотоның рәсми телдәре — сесото һәм инглиз телдәре. Шулай уҡ урындағы халыҡ зулу (248 мең, башлыса Бута-Буте өлкәһендә), Пхути (43 мең), коса (Себапала үҙәнендә 18 мең) телдәрен ҡуллана.
ВИЧ
Һуңғы иҫәпләүҙәр буйынса, Лесотола ВИЧ-инфекция кимәле 29 процентҡа етә, БМО күҙаллауҙары буйынса ул 15 йылдан 36 процентҡа тиклем артасаҡ, был ғүмер оҙонлоғон ҡырҡа кәметеүгә килтерәсәк. 2001 йылда ғүмер оҙонлоғо ирҙәр өсөн — 48, ҡатын-ҡыҙҙарҙа — 56 йәш тәшкил итә. Һуңғы статистика мәғлүмәттәре буйынса, ғүмер оҙонлоғо 37 йылға тиклем кәмегән.
Хөкүмәт хәүефте аңлаһа ла һәм 1999 йылда сара күрә башлаһа ла, уңышҡа өлгәшә алмай.
2006 йылдың июненән алып барлыҡ халыҡты тест буйынса һынау программаһы башлана, уны Билл Клинтон һәм Билл Гейтс хуплай.
Иҡтисады
Лесотола Levi’s фирмаһының джинсы етештереү бүлексәһе бар. Лесото иҡтисады Көньяҡ Африка Республикаһы иҡтисады менән берләштерелгән. Көньяҡ Африка Республикаһы шахталарында йылына 3 — 9 ай миҙгелле эш киң таралған. Халыҡтың яртыһынан күберәге ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Лесотоға, атап әйткәндә, АҠШ, Бөтә донъя банкы, Ирландия, Бөйөк Британия, Европа берлеге, Германия ярҙам итә.
Лесотоны Көньяҡ Африка Республикаһы менән тимер юлының ҡыҫҡа участкаһы тоташтыра.