cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Устюг
РСФСР
1918—1929 йылдарҙа  Төньяҡ-Двина губернаһы үҙәге, 1929—1930 йылдарҙа ҡала Төньяҡ крайҙың  Төньяҡ-Двина округы үҙәге була. 1936 — 1937 йылдарҙа — Төньяҡ өлкәлә район үҙәге. 1937 йылдың 23 сентябрендә Төньяҡ өлкә бөтөрөлгәндән һуң Вологда өлкәһе составына инә.
1921—1922 йылдарҙа ҡалала Төньяҡ-Двина университеты ойошторола. Уҡытыусылар институты эшләй. 30-сы йылдарҙа ҡаланың архитектура йөҙөнә ҙур  зыян килтерелә, күп соборҙар һәм сиркәүҙәр емерелә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Бөйөк Устюг Рәсәйҙең төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә,  Көнсығыш Европа тигеҙлеге  өлөшөндә   Сухона йылғаһының һул ярында,  Төньяҡ Двина башында урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 70 метр.
Мәскәүгә тиклем алыҫлыҡ — 914 км тиклем, Санкт-Петербургҡа — 1100 км, Котласҡа тиклем — 69 км
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ҡала халҡы һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 486-сы урында тора
Иҡтисады
2018 йылдан яғыулыҡ гранулалары етештереү  тергеҙелә.
XVII быуатта Бөйөк Устюг танылған рус халыҡ художество кәсептәре — көмөштө ҡарайтыу барлыҡҡа килә. 1933 йылда  артель ойошторола, аҙаҡ   «Төньяҡ ҡараһы» заводына әүерелә, ул художестволы көмөш әйберҙәр,  шул иҫәптән ювелир изделиелар етештерә, унда 500-гә яҡын кеше эшләй. Шулай уҡ билдәле «Архангельск биҙәктәре» (туҡыу, туҙҙа биҙәктәр һәм һырлау буйынса: шкатулкалар, тырыздар һ. б.) сувенирҙар фабрикаһы билдәле.
Муниципаль берәмектәр һәм территориаль бүленеше
2006 йылдың 1 ғинуарында «Бөйөк Устюг ҡалаһы» ҡала биләмәһендә ойошторола, уның составында, ҡаланан башҡа, Слободка ауылы инә. Код ОКТМО — 19 614 101.ү. Ҡала 6 биҫтәгә: Үҙәге, Икенсе өлөшө, Тау, Яиково, Борки һәм   ЦРБ районына бүленә. Ҡала сиктәренә Добрынин, Дымково, Коромыслово, Маринино ҡасабалары инә
Үҙәге — ҡаланың тарихи районы. Бында башлыса тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын тупланған.
Иҫтәлекле урындары
Ҡалала  XVII—XVIII быуаттарҙың 28 ҡорамы һаҡланып ҡалған
XIX быуаттың бер нисә тиҫтә граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы :
«Бөйөк Устюг — Ҡыш бабайҙың тыуған иле» проекты
Тәүге өс йыл эсендә (1999 - 2002 йыл) килгән туристар һаны Бөйөк Устюг ҡалаһында, 2 меңдән 32 меңгә тиклем арта.
2018 йылда Ҡыш бабайҙың  «тыуған иленә» килгән туристар ағымы  йылына  300 мең кешегә етә.
Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы
Тәвкилев Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы  (1805 — 2 ғинуар 1885) — Ҡасим нәҫеленән Тәвкилевтар мырҙаһы, мөфтөй (1865—1885).
Биографияһы
Сәлимгәрәй Шәңгәрәй улы Тәвкилев үҙенең карьераһын хәрби хеҙмәттә башлай. 1826—1833 йылдарҙа Павлоград гусар полкы штаб-ротмистры, 1828—1829 йылдарҙа Урыҫ — төрөк һуғышында, 1830—1831 йылдарҙа поляк ихтилалын баҫтырырыуҙа ҡатнаша. Николай I штаб-ротмистрҙы «Virtuti militari» поляк ордены менән бүләкләй.
1865 йылдың 28 апрелендә Александр II указына ярашлы мөфтөй посына һәм Ырымбур мосолман диниә йыйылышы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн 1-се дәрәжә Изге Станислав, 1-се дәрәжә Изге Анна, 1-се дәрәжә Изге Владимир ордендары менән наградлана.
Бер нисә губерна попечителлек комитеттары ағзаһы һәм директоры була. Мәрхәмәтлелек менән шөғөлләнә. Уның аҡсаһына Ырымбур өйәҙенең Ураҡбаш ауылында йәшәүселәре 1862—1870 йылдарҙа яңы мәсет төҙәләр. Сәлимгәрәй Тәвкелевтың нәҫеле булмай, шуға күрә ул үҙенең мөлкәтен туғандарына тарата һәм бик күп аҡсаһын мәсет һәм мәктәптәр төҙөүгә мираҫ итеп ҡалдыра. Ошо уҡ ваҡытта 2 мең десятина ере ваҡуф итеп Өфөлә асылған мосолман приютына һәм ҡарт-ҡоролар (ғәриптәр) йортона тапшырыла.
Өфөнөң Беренсе йәмиғ мәсете биләмәһендә ерләнгән.
Наградалары
7 орден, шул иҫәптән, 1-, 2-, 3-, 4-се дәрәжә Изге Анна ордены менән наградлана.
Ҡаялы һырт (Кавказ)
Ҡаялы һырт — Кавказдағы тау һырты, Оло Кавказ тау системаһының төньяҡ битләүенең өсөнсө алғы рәте (таулы ил — Кавказ тауҙары, төбәк — Төньяҡ Кавказ). Өҙөлөп теҙелгән тау массивтары (ҡыҫҡа һырттар) һәм Төп Кавказ һыртынан төньяҡҡа параллель һуҙылған яйланан ғибәрәт.
Географияһы
Совет осоронда ҡаялы һырттың сиктәре Белая йылғаһынан (Кобан бассейны) алып Ассаға (Терек бассейны) тиклем билдәләнә. Яҡынса йүнәлеш: көнбайыш-төньяҡ-көнбайыш — көнсығыш-көньяҡ-көнсығыш. Һырт сиктәрен XXI быуат башында киңерәк алып Чекупс һәм Псебепс йылғаларынан (Кобан бассейны), Анди Койсу йылғаһына (Сулаҡ бассейны) тиклем тип билдәләйҙәр. Уның иң бейек нөктәһе — Ҡараҡая тауы (3646,0 м).
Рәсәй империяһы орографик систематикаһы осоронда ороним ҡулланылмаған. Күпмелер ваҡыт Ҡаялы һырт теҙмәһен, уға параллель рәүештә һуҙылған Көтөүлек һәм Урманлы һырттар менән бер рәттән, Ҡара тауҙар тип атағандар. Беҙҙең көндәрҙә Ҡаялы тау һырты тулыһынса Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә урынлашҡан, Краснодар крайы, Адыгея, Ҡарасай-Черкес, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан буйлап һуҙылған.
Атамаһы
Моғайын, башлап Ҡаялы һырт исеме Совет осоронда барлыҡҡа килгәндер. Оронимдың этимологияһы уның тәбиғи үҙенсәлектәренә бәйле: һырттың көньяҡ, текәрәк битләүенең өҫкө өлөшөндә, эзбизташтар ҡатламдары ҡаяларҙан торған билбау барлыҡҡа килтерә, исеме лә шунан — Ҡаялы һырт.
Аяҙғол
Аяҙғол (Аязгулова) — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Аяҙғол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1772 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Һырҙы улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Урамдары
Ауылда 9 урам бар.
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
Александр II һәйкәле —  1890 йылда Дондағы Ростовта Собор майҙанында  ҡуйылған монумент. Проект авторы скульптор М.О. Микешин. Һәйкәл 1924 йылда һүтеп алынған. .
Тарихы
Һәйкәлде ҡуйыу идеяһы император Александр II үлтерелгәндән һуң   барлыҡҡа килә. 1881 йылда 15 мартында Ҡала думаһы ултырышында һәйкәл ҡуйыу тураһындағы ҡарар рәсми рәүештә ҡабул ителә. Һәйкәл проектын раҫлау өсөн бер нисә йыл кәрәк була. Һәйкәл ҡороу буйынса комитет  билдәле скульптор М.О.Микешинға  мөрәжәғәт итә. Ул комиссия алдында  һәйкәл эскизын тәҡдим итә, был проект ҙур булмаған  үҙгәрештәр менән раҫлана.
Монументты урынлаштырыу урыны сифатында  ике вариант ҡарала:  Раштыуа Богородица ҡорамы янындағы Собор майҙаны һәм ҡала паркына инеү урынындағы  Ҙур Баҡса урамы. Һуңынан һәйкәлде Собор майҙанында урынлаштырыу ҡарар ителә. Бынан тыш был майҙанда императорҙың тыуған көнөндә хәрби парадтар үткәрелә.
Баева Вера Михайловна
Баева Вера Михайловна (29 март 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең опера һәм камера йырсыһы (лирик-колоратур сопрано), педагог. 1959—2000 йылдарҙа Свердловск дәүләт филармонияһы солисы, бер үк ваҡытта 1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһы уҡытыусыһы, профессор (1996). СССР-ҙың халыҡ артисы (1986).
Биографияһы
Вера Михайловна Баева 1936 йылдың 29 мартында Өфөлә күп балалы ғаиләлә тыуа.
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
Тарихы
Үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ростов халҡы Александр II һәйкәлен   тергеҙеү буйынса фекерҙәр әйтә. Әммә Дондағы Ростов хакимиәте инициативаһы менән  1999 йылда  был урында  Святитель Дмитрий Ростовский һәйкәле ҡуйыла  (скульпторы В. Г. Беляков һәм архитекторы Н. Ф. Гмыря).
Баева Вера Михайловна
Биографияһы
1959 йылда Урал консерваторияһын (Свердловск, хәҙер Екатеринбург) тамамлай. Яңғыҙ йыр класында — П. А. Ноздровскаяла, ә камера йыры класында Б. И. Певзнерҙа уҡый.
1959-2000 йылдарҙа — Свердловск дәүләт филармонияһы солисы.
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
Һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 4,5 сажин, бронза скульптураһының  бейеклеге 7 аршын тәшкил итә. Император аяғүрә баҫып тора. Александр II уң ҡулында скипетр тотҡан, уның ҡарашы күккә йүнәлгән. Пьедесталдың алғы яғында дәүләт гербы, ә уның өҫтөндә — лавр менән үрелгән Александр II инициалдары. Пьедесталдың һул яғында императорҙың тыуыу даталары яҙылған. Һәйкәлдең һыртында Ростов ҡалаһының гербы урынлашҡан. Квадрат майҙандың мөйөштәрендә һәр береһендә өсәр фонарь менән шәмдәлдәр урынлашҡан. Һәйкәл биләгән майҙансыҡ суйын рәшәткләрә менән уратып алынған.
Баева Вера Михайловна
Биографияһы
Йырсы ижадында фортепиано оҙатыуындағы яңғыҙ йыр концерттары төп урынды биләй. Репертуарында биш йөҙләп әҫәр — романстар, операларҙан ариялар, халыҡ йырҙары, Көнбайыш Европа, рус һәм совет камера-вокаль һәм опера классикаһы, донъя халыҡтары йырҙары.
Йырсы ҡаҙаныштарының береһе — М. Глиэрҙың тауыш менән оркестр өсөн концертын башҡарыу. Баеваның ижадында органға ҡушылып йырлау ҙа ҙур ғына урын биләй. Вокаль-симфоник әҫәрҙәр (Дж. Верди, В. А. Моцарт һ.б.) башҡарыуҙа ҡатнаша. Уның башҡарыуында И. С. Бах, Г. Ф. Гендель кантаталарынан ариялар вокаль оҫталыҡ өлгөһө булып тора.
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
Тасуирламаһы
Һәйкәлдең авторы-скульптор М. О. Микешин. Пьедесталды Ростовтағы итальян С.А. Тонитоның фирмаһы эшләгән. Монументтың бөтә металл өлөштәре  (скульптура, суйын рәшәткәләре, фонарь)  Санкт-Петербургтың төрлө завод-фабрикаларында эшләнгән. Статуя Н. Штангеның бронза фабрикаһында ҡойолған, ә рәшәткәләр һәм фонарҙар Н.Ф. Сан-Галлиның заводында әҙерләнгән.
Баева Вера Михайловна
Биографияһы
1968—1973 йылдарҙа һәм 1982 йылдан алып М. П. Мусоргский исемендәге Урал консерваторияһында уҡыта (1996 йылдан — профессор). Уҡыусылары араһында — Рәсәйҙең атҡаҙанған артистары И. Наумова, М. Силина, Коми Республикаһының халыҡ артисы Е. Лагода, Бүрәт Республикаһының халыҡ артисы, халыҡ-ара конкурстар лауреаты С. Крупина, халыҡ-ара конкурстар лауреаты Н. Белоусова.
Александр II һәйкәле (Дондағы Ростов)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Баева Вера Михайловна
Биографияһы
1987 йылдан — «Свердловск өлкәһенең музыкаль йәмғиәте» төбәк йәмәғәт ойошмаһының идара рәйесе. Екатеринбург ҡалаһы призына Йәш вокалсыларҙың халыҡ-ара конкурсының жюри рәйесе.
Самарин Виктор Сергеевич
Самарин Виктор Сергеевич (13 июнь 1912 йыл — 8 август 1979 йыл) — төҙөүсе, СССР Сәнәғәт төҙөлөшө министрлығының Главбашстрой идаралығы «Башспецнефтестрой» тресы идарасыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Виктор Сергеевич Самарин 1912 йылдың 13 июнендә Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
Юғары белемле, 1937 йылда Себер автомобиль-юл институтын тамамлаған (Омск).
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1929 йылда Башҡорт АССР-ының Архангель урман хужалығында секретарь-хисапсы булып башлай, 1930—1932 йылдарҙа проект бүлеге секретары, эшселәр комитеты рәйесе, «Башжилдорстрой»ҙың кадрҙар бүлеге начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1937 йылдан 1940 йылға тиклем Өфөлә «Союзтрансстрой» тресының прорабы, Өфө моторҙар эшләү заводының генераль планлаштырыу начальнигы, 28-се трестың өлкән прорабы булып эшләй. 1940—1945 йылдарҙа — өлкән прораб, 3-сө төҙөлөш тресының участка начальнигы була. 3-сө трестың баш инженеры булып эшләү йылдарында торлаҡ төҙөүҙә алдынғы, тиҙләтелгән ағым ысулын индерә, һөҙөмтәлә объекттарҙың төҙөү ваҡыты ҡырҡа ҡыҫҡара һәм уларҙың үҙҡиммәте кәмей.
1959 йылда В. С. Самарин СССР Сәнәғәт төҙөлөшөнөң Главбашстрой идаралығы «Башспецнефтестрой» тресы идарасыһы итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселегендә монолит конструкцияларҙың йыйылма варианттарын эшкәртеү буйынса ҙур эш башҡарыла, һөҙөмтәлә етештереүҙең ҡеүәте градирняла 1,7 тапҡырға, резервуарҙарҙа — 1,95 тапҡырға, таҙартҡыс ҡоролмаларҙа 1,5 тапҡырға арта. Комплекслы механизациялау 98,1 процент тәшкил итә. Градирня төҙөлөшөнөң срогы 3 айға, резервуарҙарҙың — 4,5 айға, ә таҙартҡыс ҡоролмаларҙың — 8 айға кәмей.
Һигеҙенсе биш йыллыҡтың планын (1966—1970) бөтә технико-иҡтисади күрһәткестәр буйынса (1970 йылдың 6 октябренә) трест алдан үтәй. Хеҙмәт етештереүсәнлеге планда ҡаралған 47 процент урынына 49 процентҡа күтәрелә. Эш хаҡы 35 процентҡа арта, пландан тыш 2,2 миллион һум күләмендә килем алына. Етештереү планы 1970 йылда ваҡытынан алда — 15 декабргә үтәлә, пландан тыш төҙөлөш-монтаж эштәре 1 миллион һумға үтәлә.
Бөтә Союз социалистик ярыш һөҙөмтәләре буйынса тресҡа аҡсалата премиялар менән СССР Министрҙар Советы һәм ВЦСПС-тың, РСФСР Министрҙар Советы, Профсоюз Үҙәк комитетының, СССР Сәнәғәт төҙөлөшө министрлығының һәм Профсоюз Үҙәк комитетының Күсмә Ҡыҙыл байрағы 14 тапҡыр тапшырыла.
В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә социалистик ярышта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн 1970 йылдың апрелендә «Башспецнефтестрой» тресы коллективы КПСС Үҙәк Комитетының, ВЦСПС һәм СССР Юғары Советы Президиумының Ленин юбилейы Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
Самарин Виктор Сергеевич 1979 йылдың 8 авгусында Өфөлә вафат була.
Хәтер
Өфөлә Герой йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған.
Әҙәбиәт
Герои труда/ Справочник о Героях Социалистического Труда и кавалерах ордена Трудовой Славы трех степеней из Башкортостана./ сост. Р. А. Валишин [и др.]. — Уфа : Китап, 2011. — 432 с. : ил. -ISBN 978-5-295-05228-6.
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 5. П-С. 2009. −576 с. ISBN 978-5-88185-072-2.; науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Репьевка (Бәләбәй районы)
Репьевка (Репьевка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 452027, ОКАТО коды — 80209837008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Этҡол
Этҡол — ир-ат исеме, топоним.
Еләкле (Иглин районы)
Еләкле (Ягодная) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 471 кеше. Почта индексы — 452411, ОКАТО коды — 80228816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡарағалпаҡ теле
Ҡарағалпаҡ теле (Qaraqalpaq tili, Қарақалпақ тили) — төрки, ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән ҡарағалпаҡтарҙың теле. Ул үзбәк теле менән бер рәттән Үзбәкстан составындағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһының рәсми теле.
Һуҙынҡы өндәр
right|250px|Ҡараҡалпаҡ телендәге һуҙынҡы өн системаһы Ҡарағалпаҡ телендә сингармонизм законы ҡулланыла.
Яҙма
1928 йылға тиклем ҡарағалпаҡ телендә яҙыу өсөн ғәрәп алфавиты ҡулланылған. 1928 һәм 1940 йылдар араһында латин алфавиты (Яңалиф) ҡулланылған, 1940 йылда кирил алфавиты ҡабул ителгән. 1991 йылда, Үзбәкстан үҙ аллы дәүләт булғандан һуң, яңынан латин алфавиты ҡулланыла башлай.
Имлә сағыштырыу таблицаһы
thumb|500 px|center|Нуҡус ҡалаһында фотосалондың алтаҡтаһы. Хәҙерге латин әлифбаһы ҡулланылған. 2006 й.
Һылтанмалар
Төркөм:Ҡарағалпаҡстан Төркөм:Төрки телдәр
Ҡарамалы (Ағиҙел ҡушылдығы)
Ҡарамалы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өршәк йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Охлебин ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Өфөгә тиклем, Ҡариҙел (инешенән Шаҡша ҡасабаһына тиклем) һәм Дим (инештән Бочкарёво һыу үлсәү посына тиклем) йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Умайка
Умайка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының һул ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кочкар
Кочкар — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кува (пруд исемһеҙ, у с. Кува) йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы
Сафина Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы (29 май 1948 йыл) — совет, партия һәм йәмәғәт хеҙмәткәре, шағир һәм прозаик. 2013 йылдан 2019 йылға тиклем Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы секретары. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әҡлимә Ғәзи ҡыҙы Сафина 1948 йылда Учалы районының Сәфәр ауылында тыуа. Ауыл мәктәбен тамамлағас, Учалылағы һөнәрселек училищеһында уҡый.
Диплом алып, тыуған ауылына эшкә ҡайта. Тиҙҙән комсомол ойошмаһын да етәкләй.
Силәбе партия мәктәбендә уҡып ҡайтҡас, колхоздың профком рәйесе итеп һайлана. Ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаһын башҡара.
Ауыл хужалығы институтының экономия бүлеген тамамлағандан һуң, КПСС-тың Ҡыйғы район комитетында инструктор булып эшләй.
Унан һуң Сәфәр ауыл хәкимиәте башлығы булып хеҙмәт итә.
Мөхәмәт Хәйҙәров һәм Хәснә Юлдыбаева исемендәге премиялар лауреаты. 2013 йылдан Учалы яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәрҡәтибе.
1968 йылда комсомолдың юбилей билдәһе һәм Рәсәй Федерацияһының статистика Дәүләт комитетының «2002 йылда халыҡтың һанын алыуҙа әүҙем ҡатнашҡаны өсөн» билдәһе менән наградлана.
Ижади эшмәкәрлеге
Ижадҡа туҡһан бишенсе йылдарҙа ғына килә.
2012 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, 2014 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар союзы ағзаһы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Әлеге ваҡытта Әҡлимә Сафина хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан, Учалы яҙыусылар ойошмаһын етәкләй.
Ҡала, район һәм республика кимәлендә әҙәби-мәҙәни саралар үткәреүҙә, йәмғиәт эштәрендә әүҙем ҡатнашып йәшәй.
Тәнҡит, публицистик һәм халыҡты ҡыҙыҡһындырған социаль мәҡәләләре район һәм республика матбуғат баҫмаларында әленән-әле сығып тора.
Эстетика
Эстетика (Ästhetik, αἴσθησι — «тойғо, хисләнеү» тигәндән) — нәфис ижадта, тәбиғәттә һәм тормошта матурлыҡтың асылы һәм формалары, ижтимағи аңдың айырым формаһы булараҡ сәнғәт тураһындағы философик тәғлимәт.
Эстетика предметын Кроче кеүек аңлаған А. Ф. Лосевҡа ярашлы, ысынбарлыҡтың ҡайһы өлкәһенән булыуына ҡарамаҫтан, йәмле, тасуири форма эстетика предметы булып тора.
Эстетика (αίσθάνομαι — тойоу тигәндән; αίσθητικός — тойғолар аша ҡабул ителеүсән) — кешенең ысынбарлыҡҡа ижади мөнәсәбәте, уны өйрәнеүҙең үҙенсәлекле тәжрибәһе тураһындағы фән, ошо тәжрибә һөҙөмтәһендә кеше тоя, хис итә, рухи-хисле эйфория, һоҡланыу, сикһеҙ ҡыуаныу, кинәнеү, сафланыу, экстазланыу хәлдәрендә берҙәм рухи-матди нигеҙле Универсумға органик ҡушылғанлығын, ә анығыраҡ итеп әйткәндә, уның рухи Тәүсәбәбе — Алла менән бер булыуын тоя, кисерә. «Эстетика» термины хәҙерге фәнни әҙәбиәттә һәм көндәлек телмәрҙә башҡа мәғәнәлә лә — мәҙәниәттең эстетик яғын һәм уның эстетик өлөштәрен билдәләү өсөн дә — ҡулланыла. Тәртип, эшмәкәрлек, спорт, йола, риутал, берәй объекттың эстетикаһы тураһында һөйләгәндә нәҡ шул яғы күҙҙә тотола. Эстетиканың төп категориялары: эстетиклыҡ, гүзәллек, юғарылыҡ, трагиклыҡ, комиклыҡ, шөкәтһеҙлек, сәнғәт.
Этимологияһы
«Эстетика» хислелек, тойғоланыу һүҙенән, ә уныһы αἰσθάνομαι («мин тоям, хис итәм, һиҙәм») тигәндән килеп сыҡҡан. «Эстетика» термины 1735 йылда немец философы Александр Баумгартен тарафынан «Mediationes philosophicae de nonnullis ad poema pertinentibus» тигән диссертацияһында файҙаланыла һәм артабан ҡулланыуға инә. Уның "Эстетика"ла (1750) һуңыраҡ биргән билдәләмәһе хәҙерге эстетикаға ҡағылышлы билдәләмә тип һанала.
Эстетика категориялары
Хәҙерге заманда биш пар эстетик категория бар :
Героиклыҡ категорияһы бәхәсле. Бер ҡараш буйынса, ул ижтимағи тормрошта юғарылыҡтың проекцияһы булып тора, икенсе ҡарашҡа ярашлы — трагиклыҡтың проекцияһы, ә ул үҙ сиратында юғарылыҡтың сағылышы булып тора. Шуның кеүек үк, шөкәтһеҙлек тә түбәнлеккә һәм комиклыҡҡа тап килергә мөмкин (Аристотель билдәләмәһе: «көлкөлө ул шөкәтһеҙҙе әләкләү»), әммә юғары һәм гүзәл бер-береһе менән ҡатнаштырылмай.
Эстетик ғилем төрҙәре һәм типтары
Эстетика тураһында яҙған авторҙарҙың философик һәм методологик йүнәлешенә бәйле, эстетика
Субъект-объект мөнәсәбәттәре характерына бәйле түбәндәгеләргә айырыла (В. В. Бычков):
Антик эстетика
Эстетиканың тарихын ғәҙәттә антиклыҡ дәүеренән башлайҙар. Пифагорсылар уҡ матурлыҡ кеүек фундаменталь эстетик категорияның тәбиғәте менән ҡыҙыҡһына. Матурлыҡты улар гармонияға һәм һандар пропорцияһы менән тиң кимәлгә ҡуя. Эстетик рефлексияның айырым фрагменттары башҡа грек философтарында ла, мәҫәлән, Демокритта ла табыла. Ул сәнғәткә оҡшатыу, эйәреү хас булыуын билдәләй. Софистар (Горгий) гүзәллек категорияһының сағыштырма булыуын һыҙыҡ аҫтына ала. Эстетикаға Платон ҙур өлөш индерә, ул был философик жанрға махсус әҫәрҙәрен бағышлай, мәҫәлән, «Гиппий ҙурыраҡ» тигән диалогында «нимә ул гүзәллек?» тигән һорауҙы тәүләп ҡуя. «Мәжлес» тигән диалогында гүзәллек Эрос объекты, көҫәү әйбере тип ҡарала. «Ион» тигән диалогында сәнғәт нигеҙе булған илһамдың тылсымлы, иррациональ төҫө билдәләнә, ә "Дәүләт"тә сәнғәт нигеҙе итеп мимесис атала.
Антик эстетиканың икенсе бер оло вәкиле — Аристотель, «Поэтика» тактатының авторы. Элгәрҙәренең фекерҙәрен йомғаҡлап, ул гүзәллекте аңлауҙың һәм был аңлау һөҙөмтәһе булып торған сафланыуҙың (катарсис) мөһимлеген билдәләй.
Эстетик теманы эллин философтары ла күтәрә. Клеанф — «Гүзәл предметтар тураһында», Хрисипп «Гүзәллек һәм кинәнес тураһында» трактат яҙа. Цицерон камиллыҡҡа яҡынлашыу аша сәнғәттең мәғәнәһе тип «декорация» (decorum) идеяһын алға һөрә. Ул матурлыҡтың күп төрлө булыуын да аса: ир-ат матурлығына (үҙеңде дәрәжәле тотоу матурлығы) ул ҡатын-ҡыҙ матурлығын (нәфислек матурлығы) ҡаршы ҡуя. Витрувий ярашлылыҡты һәм маҡсатҡа яраҡлылыҡты матурлыҡтың төп өлөштәре тип күрә.
Урта быуаттар эстетикаһы
Урта быуаттарҙа эстетика проблемалары өҫтөндә Августин баш вата, ул гүзәллекте ҡаршы ҡуя. Исидор Севильский матурлыҡты өс төргә бүлә: (decorum),  (speciosus) һәм  (formosus). Беренсеһе — хәрәкәттә (грация), икенсеһе — ҡиәфәте менән, өсөнсөһө асылы менән матур. Дионисий Ареопагит матурлыҡтың тәбиғәтен яҡтылыҡ менән бәйләргә тырыша, сөнки матурлыҡ ялтырлыҡ һәм сағыулыҡ менән иғтибарҙы тарта. Сәнғәтте оҡшатыу/эйәреү тип аңлауҙан балҡыу, яҡтырыу тип аңлауға күселә. Византия эстетикаһында образдың күсермәһе түгел, ә юғары донъя символы булараҡ үҙе тураһында мәсьәлә ҡуйыла. Фома Аквинский матурлыҡтың өс яғына иғтибарҙы йүнәлтә: (integritas),  (consonantia) һәм  (claritas).
Яңы Европа эстетикаһы
Инглиз философы Шефтсбери матурлыҡ баҫҡыстары тураһында фекер йөрөтә, унда үле формалар матурлығы ла, сәнғәт матурлығы ла инә. Матурлыҡ тәбиғәттә тамырлана һәм сәләмәтлек, гармония менән бәйле була. Шефтсбери өсөн матурлыҡтың изге күңеллелектән айырылғыһыҙ булыуы бәхәсһеҙ. Шефтсбериҙың эйәрсәне Хатчесон раҫлауынса, матурлыҡты ҡабул итеү нигеҙендә аҡыл иҫәбе түгел, ә хис-тойғо ята. Ул беренсе булып матурлыҡтың эскерһеҙлегенә, иҫәпселлектән алыҫ тороуына иғтибар йүнәлтә. Йәнә кешеләрҙең күпселегенә объектив рәүештә оҡшаған нәмәләр ысын мәғәнәһендә матур була. Йәнә Хатчесон шуны билдәләй: сәнғәттә имитация төп нөсхәнән матурыраҡ булырға мөмкин. Эдмунд Бёрк төшөнсәһен үҫтерә. Гүзәллек оҡшай һәм рәхәтлек бирә, ә юғарылыҡ оҡшай, әммә ҡурҡыуға ла һала. Гүзәллекте һәм юғарылыҡты ҡапма-ҡаршы ҡуйып, Бёрк Кант эстетикаһының элгәре булып тора. Дэвид Юм беренсе булып эстетик зауыҡ проблемаһын күтәрә.
Мәғрифәтселек дәүерендәге француз эстетикаһы (Жан Батист Дюбо, Гельвеций) матурлыҡ менән хистәрҙең тығыҙ бәйләнешенә баҫым яһай. Сәнғәт күркәмлек хасил итеү һәм кешегә көндәлек тормошонда етешмәгән аһәңде биреү сараһы итеп ҡарала. Вольтер гүзәллек идеяһының сағыштырмалығын таный, әммә уны ҙур көскә эйә тәрбиә сараһы итеп тә күрә. Ул шулай уҡ нәзәкәтлелекте (ҡупшылыҡты) һомғоллоҡтан, зифалыҡтан айырып ҡарай; эстетик зауыҡ менән даһилыҡ нисбәте тураһында уйлана. Дидро матурлыҡ идеалы мәсьәләһен ҡуҙғата, шуның менән сәнғәттең ябай оҡшатыу, эйәреү булыуын инҡар итә.
Термин булараҡ эстетика 1754  йылда Баумгартен тарафынан хис-тойғолар өлкәһен тикшергәндә индерелә. Тәүҙә «эстетика» төшөнсәһе хис-тойғо аша танып белеүҙе (сәнғәт аша, кеше эмоциялары аша; сәнғәт әҫәрҙәрен генә түгел, тәбиғәтте лә, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе лә солғай) күҙҙә тота. Винкельман антик мәҙәниәт өлгөһөндә сәнғәттең цикллы үҫеше һәм был үҫеш юлында боронғо, юғары, гүзәл һәм оҡшатыу баҫҡыстарын үтеүе тураһындағы тәғлимәтте индерә.
Кант эстетиканың фәнгә әүерелә алмауын нигеҙләй. Эстетик һығымталарҙың (зауыҡтың) танып белеү (һәм ҡулланма) әһәмиәте юҡ, улар бары тик субъекттың объектҡа мөнәсәбәтен генә белдерә. Бёрк кеүек үк, Кант та ике төп эстетик категорияны — гүзәллекте һәм юғарылыҡты бер-береһенә ҡапма-ҡаршы ҡуя, әммә һуңғыһында математик (йондоҙло күк) һәм динамик юғарылыҡты (шаулаған диңгеҙ) айырып ҡарай. Немец романтизмында (Шлегель) ижадтың тәүшарты тип ирония ҡарала. Ирония тәнҡитле ҡарашты, материал менән эш итеүҙә еңеллекте һәм абруйҙарҙан азат булыуҙы аңлата. Шиллерҙа ирония маҡсатһыҙ уйынға әйләнә. Ошоға бәйле беренсе урынға һомғоллоҡ категорияһы — «хәрәкәттә матурлыҡ» — сыға. Шиллер наян (ябай) һәм сентименталь (нескә) сәнғәтте бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Гёте мимезис идеяһын үҫтерә. Зольгер беренсе булып дүрт эстетик категорияны айыра: гүзәллек, юғарылыҡ, комиклыҡ һәм трагиклыҡ. Нәҡ Зольгер фантазияны сәнғәтте алға этәргән көс тип атай.
Гегель эстетиканы сәнғәт философияһына әүерелдерә, уны дин һәм философия менән бергә Абсолют Рухтың өс баҫҡысының береһе тип атай.
Хәҙерге эстетика
Хәҙерге эстетика бер нисә йүнәлештән тора. Феноменологик эстетика (Р. Ингарден) киң таралыу тапҡан. Эстетик проблематика марксизм, психоанализ, экзистенциализм һәм структурализм сиктәрендә үҫә. Марксизм сәнғәттең бөтәһенән элек идеялылыҡты һәм социаль ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы сағылдыра алыу һәләтен баһалай. Психоанализ ижадты иғтибар үҙәгенә ала. Структурализмға һәм постструктурализмға (Р. Барт) әҙәби әҫәргә семиотик ҡараш хас.
Сәнғәт эстетикаһы һәм философияһы
Хәҙерге эстетика, айырыуса йәш быуындар өсөн, сәнғәттә ябайлыҡты һәм матурлыҡты аңлау кимәленә тиклем тарайтылған.
Философик эстетика сәнғәт тураһында һөйләп һәм сәнғәт әҫәрҙәре тураһында фекер йөрөтөп кенә ҡалмай, сәнғәттең үҙенә лә билдәләмә бирә. Философия өсөн сәнғәт — автоном асыл, сөнки сәнғәт хистәр менән эш итә һәм сәнғәт сәйәси һәм/йәки әхләҡи тәғәйенләнештән азат. Ошонан сығып, шундай һығымта яһарға була: эстетикала сәнғәттең ике концепцияһы бар: ғилем булараҡ сәнғәт; ғәмәл булараҡ сәнғәт. Әммә эстетика этикаға ҡарағанда эпистемологияғаға яҡыныраҡ тора.
Әҙәбиәт
Эстетика тарихы:
Эстетика теорияһы:
Суворов һәйкәле (Дондағы Ростов)
Суворов һәйкәле — Дондағы Ростовта  рус полководецы, генералиссимус Суворов Александр Васильевич һәйкәле. 1999 йылда ҡуйылған, һәйкәлдең авторы – Анатолий Андреевич Скнарин.
Дондағы Ростов ҡалаһында Суворов урамы һәм Университет тыҡрығы сатында урынлашҡан
Тарихы
Генерал-поручик Александр Васильевич Суворовты Кубань корпусы командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Кубанға юл  Изге Димитрий Ростовский ҡәлғәһе аша үтә. Кубанда өс ай булыуы осоронда Суворов нығытмалар системаһын булдыра, оборона һыҙығын дошмандар үтеп инмәҫлек итеп төҙөй. Кубандың уң яҡ яры буйында дүрт нығытма һәм егерме редут төҙөй. Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе һәм күп халыҡлы казак станицалары Суфворов ойошторған бөтә оборона системаһы өсөн ныҡлы нигеҙ булып тора.
Икенсе тапҡыр Донға Суворов 1782 йылда үҙенең ғаиләһе менән  килә. Был ваҡытта Димитрий Ростовский ҡәлғәһендә  корпустың  хәрби штабы урынлаша. Нуғайҙарға ҡаршы ғәскәрҙәрҙе походҡа әҙерләп, Суворов хәрби өйрәнеүҙәргә күп сәғәттәрен  арнай. Артабанғы күрһәтмәләрҙе көтөп, Суворов Ростовта комендант йортонда йәшәй.
А.В.Суворов юлламаһы буйынса. императрица Екатерина II алдында ҡырым әрмәндәре Донда төпләнә, Дондағы Нахчиван ҡалаһына, Ҡырым ауылына, Салтыр, Ҙур Салы, Солтан Салы, Несветайға нигеҙ һала.
1999 йылда Дондағы Ростовта полководец Суворов һәйкәле ҡуйыла. Һәйкәл уның исемен йөрөткән урам һәм Университет тыҡрығы сатында урынлашҡан. Был урында үҙ ваҡытында Изге Дмитрий Ростовский ҡәлғәһе комендантының йорто торған, бында А. В. Суворов Кубань корпусы менән командалыҡ иткән ваҡытта йәшәгән  һәм Дон менән Кубань араһында оборона һыҙыҡтарының төҙөлөшөн ойошторған. Һәйкәлдең авторы Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы скульптор А. Скнарин.
Тасуирлама
Дондағы Ростовта А.В. Суворовтың тағы ла бер һәйкәл бар. Икенсе һәйкәл Ростов төбәк йәмәғәт ойошмаһы «Суворов-Нахимов  Кадет союзы»  инициативаһы  буйынса  2011 йылдың 18 майында, полководецтың  вафаты йыллығына ҡуйыла. Һәйкәлдең авторы — скульптор Анатолий Дементьев. Һәйкәл А. В.Суворов исемендәге 27-се лицейҙың инеү урынында урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фәтхи Бурнаш
Биографияһы
Ҡазан мәҙрәсәһендә уҡый. 1919 йылда РКП (б) сафына инә. Октябрь революцияһынан һуң йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы булараҡ асыла. Күп кенә татар гәзиттәре һәм журналдарының, шул иҫәптән, «Чаян» (Скорпион) журналының ойоштороусыһы һәм мөхәррире була.
Фәтхи Бурнаш Татар Үҙәк Башҡарма Комитетына һайлана. 1927-1928 йылдарҙа ул Камал исемендәге Театрҙың (хәҙерге Ғәлиәскәр Камал исемендәге татар академия театры, Ҡазан) директоры була. Театр сәнғәте мәсьәләләре буйынса матбуғатта сығыш яһаны.
1940 йылдың 24 авгусында ҡулға алалар («Татиздатта а/с (советтарға ҡаршы) идеология менн көрәшмәгән, солтанғәлиевщина менән бәйләнеш, к/р (контрреволюцион) ойошмала ҡатнашҡан»). 1941 йылдың 24 ғинуарында ТАССР Юғары суды 58-2, 58-10 ч. 1, 58-11 статьялары буйынса хөкөм ителә. Приговор: 10 йылға иркенән мәхрүм ителә, 5 йылға хоҡуҡтарҙан яҙҙырылаы, мөлкәте конфискациялана. СССР НКВД-һының Айырым кәңәшмәһе тарафынан 1942 йылдың 15 июнендә ҡабат хөкөм ителә, 1942 йылдың 1 авгусында Куйбышев ҡалаһында атыла. 1957 йылда аҡлана.
Рәсми баҫмаларҙа 1988 йылға тиклем 1946 йылда вафат булған тип күрһәтелгән.
Ижады
1914 йылдан әҙәби эшмәкәрлеге башлана. 20-нән ашыу пьеса яҙған. Уның иртә әҫәрҙәренән билдәлек алғандары - романтик трагедия «Таһир һәм Зөһрә» (1920 йылғы айырым баҫма) драмаһы һәм «Йәш йөрәктәр» драмаһы (1920 йылғы айырым баҫма).
Үҙенең ижадында автор крепостной хоҡуғы, империалистик һәм граждандар һуғышы осорон сағылдырған, социалистик дәүләт төҙөлөүен күрһәткән. Ф. Бурнаштың пьесалары Ҡазан, Астрахань, башҡорт театрҙары сәхнәләрендә күрһәтелә. Әле лә Татарстан театрҙары репертуарында һаҡланған.
Уның иң яҡшы драма әҫәрҙәре:
Поэтик ижадта Фәтхи Бурнаш — үҙенең уҡытыусыһынан күпкә алға сыҡҡан Туҡай мәктәбе эйәреүсеһе. Шағир булараҡ Фәтхи Бурнаш — романтик. Хәҙерге татар әҙәбиәтендә көнкүреште тасуирлаусы буйынса уға тиң яҙыусы юҡ. Ул бер нисә шиғыр йыйынтығы авторы.
А. С. Пушкин «Евгений Онегин » шиғри романын, Н. Островскийҙың «Ҡорос нисек сыныҡты», М. Горькийҙың,«Әсә », И. С. Тургеневтың «Аталары һәм балалары» романдарының, Л. Н. Толстойҙың «Хажи Морат» повесының һ. б. тәүге тәржемәләрен эшләй.
Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы
Вологда ирҙәр гимназияһы бинаһы — өс ҡатлы йорт. Ул XVIII быуат аҙағында Вологда өлкәһе, Вологда ҡалаһының Галкин урамында төҙөлгән йорт. Төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы. Әлеге ваҡытта бинала Вологда дәүләт университетының уҡыу бүлмәләре урынлашҡан.
Тарих
XVIII быуат аҙағында был бина Вологда ҡалаһының Парадный майҙанын (хәҙер Совет майҙаны) уратып торған ҡоролмалар иҫәбенә ингән. Ҡоролма үҙе тарихында бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола һәм беҙҙең көндәргә, бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡороулоуы арҡаһында, үлсәме байтаҡҡа артып килеп еткән.
Был классицизм стилендә төҙөлгән эре объекттың өҙөлөшө 1781 йылда башлана. Барлыҡ төҙөлөш эштәре Вологда губернаһының архитекторы Петр Федорович Бортников етәкселеге аҫтында башҡарыла һәм 1785 йылда тамамлана. Йәмәғәт ҡарау приказы бинаның тәүге хужаһы була. Оло Петровка урамы (хәҙер Галкин урамы) буйына ҡараған был айырым йорттоң ҡанатында ҡарттар һәм эшкә яраҡһыҙ кешеләр өсөн приют (странноприимный йорт) һәм лазарет асыла. 1786 йылдан алып бинаның икенсе ҡанатында, Парад майҙанына сыҡҡан өлөшөндә, төп халыҡ училищеһы урынлашҡан була.
1804 йылда халыҡ мәғарифы министры бойороғона ярашлы был училище губерна малайҙар гимназияһы тип үҙгәртелә. Мәғрифәтселек рухы һәм архитектура объекттары эштәр министрлығының 1821 йылда архитектура объекты Халыҡ мәғарифы һәм дини эштәр министрлығына тапшырыла. Башта гимназия Мәскәү уҡыу округына, ә 1824 йылдан алып Санкт — Петербург уҡыу округына ҡарай.
Совет власы йылдарында ҡоролмала берҙәм хеҙмәт мәктәбе урынлаша һәм эшләй, аҙаҡ икенсе баҫҡыс мәктәп, һуңғараҡ ветеринария институты урынлаша. 1930-сы йылдарҙа бинала № 22 и 27 урта мәктәптәренең уҡыусылары бында уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бинала № 1184 хәрби эвакуацион госпиталь урынлаша, ә һуғыштан һуң — бындағы медицина учреждениеһында һуғыш ветерандарын дауалайҙар. 1953 йылда йортта өлкә дауаханаһы урынлаша, ун бер йылдан һуң дауахана Лечебный урамындағы бинаға күсә. 1960-сы йылдарҙа бинаның көнсығыш ҡанаты төҙөлә, бында ХХ быуат аҙағында китапхана бүлмәләре урынлаша, ҡанаттың айырым ишеге булдырыла.
Архитектура
XХ быуат башында ғына бина заманса төҫөн ала. П хәрефе рәүешле был өс ҡатлы штукатурланған кирбес ҡаралты классик стилендә төҙөлгән.
Мезонинының фронтоны өсмөйөш формалы, ул төп фасадтың үҙәк өлөшөн ете ярым түңәрәк бағаналы портик менән тамамлаған. Ошо ете бағаналы, аҡ ташлы капителле, ионик ордерлы үҙәк портикҡа өсөнсө ҡат кимәлендә металл рәшәткәле балкон төҙөлгән, ул бинаның фасадын биҙәп тора. Һулдан һәм уңдан дүрт бағаналы портиктар үҙәктәге портикка ҡарата симметриялы урынлашҡан. Фасадтың икенсе һәм өсөнсө ҡаттарындағы ҡабырғалағы ярым циркулле тәҙрә уйымдары ялған йоҙаҡ таштар менән уратып алынған һәм тәҙрәләр нәзәкәтле профилләнгән тәҙрә ҡашағалары менән биҙәлгән. Беренсе ҡаттағы тәҙрәләрҙең бер өлөшөндә арыҫлан битлекле таш йоҙаҡтар бар.
Башта бинаның фронтонында ике башлы бөркөтттөң рельефлы һүрәте урынлашҡан булған, хәҙер бында 1923—1936 йылдарҙағы СССР гербы рельефы урынлаштырылған.
Хәҙерге торошо
1960 йылда бина төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә башлай. 1965—1966 йылдарҙа бында капиталь ремонт үткәрелә, ә һуңынан Төньяҡ-Көнбайыш политехник институтының дөйөм техник факультетындағы ситтән тороп уҡыу бүлеге урынлаштырыла, ул 1975 йылдың ғинуарында Вологда политехник институты тип атала, ә 1999 йылдың февраленән алып — Вологда дәүләт техник университеты, артабан 2013 йылдың октябренән — Вологда дәүләт университеты тип атала.
Әлеге ваҡытта бина уҡыу йорто итеп ҡулланылыуын дауам итә. Бында Вологда дәүләт университетының № 2 уҡыу корпусы урынлашҡан.
Ра
Раның күҙе йәки «Горҙың уң күҙе» Ра (боронғо грек телендә Ῥα; лат. Ra) — Боронғо Мысырҙа ҡояш аллаһы, уларҙың динендә юғары илаһ. Уның исеме «Ҡояш» тигәнде аңлата (копт телендә PH). Культ үҙәге Гелиополдә булған, унда Ра урындағы боронғо ҡояш аллаһы Атумға тиңләштерелә. Уға, кәүҙәләнеше булараҡ, Феникс ҡошо, Мневис үгеҙе һәм Бен-Бен обелискыһы бағышлана. Ра гелиополь илаһтар эннеадаһын етәкләй.
Алла — ижадсы
Ра тураһында бер нисә миф Турин музейының махсус папирустарында, шулай уҡ Яңы Батшалыҡтың XIX—XX династиялары фирғәүендәре кәшәнәләренең стеналарындағы яҙыуҙарҙа бар. Уларҙа Ра — тәүтормош хаосы Нундың улы. Һуңынан ул Нундан айырыла. Был урында бөйөк ҡала Гермополь барлыҡҡа килә. Ә бында, ҡараңғылыҡ көстәрен еңгәндән һуң, лотос сәскәһенә яҡтылыҡ сәсә башларға ҡуша. Шунан Ра Шу һәм Тефнут аллаларын барлыҡҡа килтерә, уларҙан яңы пар — Геб һәм Нут (ер һәм күк), Осиристың, Исиданың, Сетаның һәм Нефтиданың ата-әсәһе, тыуа. Ошо туғыҙ илаһ Ра етәкселегендәге гелиополь эннеадаһын тәшкил итә.
Икенсе мифҡа ярашлы, Ра Бөйөк Гоготун (ҡаҙ) һалған йомортҡанан донъяға килә ; икенсе легенда буйынса, Ра ҡояшты тәгәртеп йөрөүсе ҡуңыҙ (Хепри) образында көнсығыштан барлыҡҡа килгән. Ниһайәт, был мифтың икенсе версияһы Раның Ергә ыласын (йәки мүктәрге) рәүешендә төшөүе һәм ҡоро ергә юл башлауы хаҡында һөйләй.
Ра фирғәүенгә байлыҡ, тотороҡлоҡ, бөйөклөк, дан, еңеү, ижад көсө һ. б. бүләк итә ала.
Юғары алла
Мифтарға ярашлы, донъя яратылғандан һуң, Ра уның өҫтөнән кеше-фирғәүен һымаҡ хакимлыҡ иткән, һәм был заман кешелектең алтын быуаты була. Шулай итеп, Мысыр ҙың артабанғы хакимдары ер кешеләре йәки Раның улдары тип һаналған. Ра үҙенең серле исеменең тылсымлы көсө арҡаһында бөтә донъяны үҙ ҡулында тота. Әммә Ра ҡартайғас һәм һөйәктәре алтынға әйләнгәс, уның аҡыллы бүләсәре Исида был исемде хәйлә менән һорап ала, бының эҙемтәләренең береһе кешеләрҙең буйһонмауы була.
Ра һәм Сехмет
Кешеләрҙең уға буйһоноуҙан туҡтауына асыуланып, Ра Нундың кәңәшенә ҡолаҡ һала. Ул, алиһә Сехмет ҡиәфәтендә күҙен ебәреп, кешелекте юҡҡа сығарырға ҡарар итә. Был маҡсат өсөн Хатор һайлана, һәм ул яуыз арыҫлан Сехметҡа әүерелгәндән һуң, кешеләргә мәшхәр ебәрә: улар үҙ ҡанында батып үлә башлай. Ра ҡыйралыштан хайран ҡала һәм, ҡыҙғанып, икенсе көндө иҫән ҡалған кешеләрҙе ҡотҡара, Сехметты ҡан-ҡыҙыл төҫкә буялған меңәрләгән көршәк һыра менән иҫертә (ҡайһы бер мифтарҙа был хәйләгә аҡыл аллаһы Тот өйрәткән тип иҫәпләнә). Әммә кешеләрҙең рәхмәтһеҙлегенә Ра көйөнә, һәм ул һыйыр ҡиәфәтенә ингән күк алиһәһе Нуттың арҡаһында күккә китергә ҡарар итә. Халыҡ тәүбә итә, Раның дошмандары менән көрәшергә әҙер булыуҙарын белдерә, уның хөрмәтенә ҡорбандар һәм йолалар булдырып, Раны оҙатырға килә. Раның вариҫтары булып уның балалары Шу һәм Тефнут тора. Был миф яҙылған шундай китаптарҙың береһе Сети I ҡәберендә табылған.
Ҡараңғылыҡ көстәре менән көрәшсе
Әммә хатта күккә киткәс тә, Ра ергә ярҙам итеүҙән туҡтамай. Шуға күрә мысыр мифологияһы ҡояштың күк йөҙөндә хәрәкәтен шулай итеп аңлата: Ра башҡа илаһтар (мәҫәлән, Сиа, Хека һ. б.) менән көн һайын ерҙе таңдан төшкә тиклем яҡтыртыу өсөн көнсығыштан Атет баркаһында сыға. Төш ваҡыты һәм эңер араһында, төнгө 12 сәғәт дауамында теге донъяны яҡтыртыу өсөн, Сектет баркаһына күсеп ултыра.
Ҡараңғылыҡ мөғжизәләрен еңгәндән һуң Ра үҙенән ер алған һәм уның ватандаштары тип һаналған аллаларға һәм мәрхүмдәргә бара. Уларҙың һәр ҡайһыһы тәүлегенә бер сәғәт кенә уның ҡарашынан кинәнә ала, тик айырым һайланғандары ғына уның менән ҡояшлы баркала йөҙөп, нурлы алла менән һәр ваҡыт үткәреү бәхетенә лайыҡ була.
Был яҙмыш һәр диндар мысырлы өсөн бик кәрәкле тип һаналған; шуға күрә Ра хөрмәтенә бик күп гимндар һәм яңы батшалыҡ осорондағы ҡәбер таштарында уның һүрәттәре бар. Осирис батшалығы (үлеләр донъяһы) буйлап сәйәхәт иткән Раға арналған гимндар «Үлеләр Китабына» (15-се бүлек) ингән. Бынан тыш, беҙгә XX династия фирғәүендәре Рамессидтарҙың ҡәберҙәрендә Раға арналған 75 «хөрмәтләү» килеп етә. Бәләкәй пирамидалар (уларҙың дүрт яғының һәр береһендә ҡояш баркаһы көндәлек тормоштоң төрлө осорҙарында һүрәтләнгән, һәм Ра доғалары тубыҡланған мәрхүм һүрәте аҫтында яҙылған) һуңғыһына даими рәүештә яҡтылыҡта ҡалыуҙы еңеләйтергә тейеш булған.
Культ тарихы
Ра культы Мысыр берләшеүе менән параллель рәүештә формалаша башлай һәм Боронғо батшалыҡ осоронда, боронғо Атум культын ҡыҫырыҡлап, өҫтөнлөк итә башлай. Дүртенсе династия фирғәүендәре, пирамида лар төҙөп, Раға дәүләт дине статусын биргән, һәм уларҙың өсәүһе хатта «Ра» һүҙен үҙ эсенә алған (Джидефра, Хафра, Менкаур) исем дә йөрөткән. Әммә Ра руханилығы илдәге иң юғары дәрәжәгә Бишенсе династия фирғәүендәре ваҡытында өлгәшә, ул, моғайын, абруйлы гелиополитан руханиҙары ярҙамынан тыш урынлаштырылмағандыр. Боронғо Мысырҙың һуңғы осоро әкиәттәрендә, тәү сиратта «Хеопс һәм сихырсылар»ҙа, был династияның тәүге өс фирғәүене (Усеркаф, Сахура, Неферикара) Раның улдары булған, тип раҫланған.
Тюнь
Тюнь — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Жасатер йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Отрада» паркы
«Отрада» — Мәскәү ҡалаһы паркы. Мәскәүҙең Төньяҡ Көнсығыш администрати́в о́кругында Лихоборка йылғаһы үҙәне территорияһында Отрадное районында Алтуфьев шоссеһы эргәһендә урынлашҡан (тар һыҙат булып Владыкинский метро күперенә тиклем һуҙылған). Иң яҡын метро станциялары — «Отрадное», «Владыкино». Парктан төньяҡта торлаҡ йорттар урынлашҡан, көньяғында — «Владыкино» сәнәғәт зонаһы.
Майҙаны — яҡынса 1,2 га.
Исеме
Парк урынлашҡан территорияһы районы исеме буйынса аталған.
Тарихы
2005—2006 йылдарҙа парк Лихоборка ярында ойошторола. Йылға үҙәненең ҙур булмаған участкаһы таҙартыла, таҡта һәм таштар-окатыштар түшәлгән юлдар яһала, ял итеү өсөн ағас конструкциялар менән биҙәлгән бер нисә майҙансыҡ йыһазландырыла, йылға аша йәйәүлеләр өсөн күпер һалына. Шунда уҡ скейт-парк урынлашҡан.
Иҫтәлекле урындары
Паркта, Лихоборка йылғаһының ике ярында, Рәсәй традицион диндәренең рухи-ағартыу комплексы ҡаралтылары урынлашҡан. Һыуы эсеүгә яраҡһыҙ шишмә бар. Күп өйрәктәр йөҙөп йөрөй. Алтуфьев шоссеһынан паркка ингән ерҙә Лихоборка ҡапҡаһы төҙөлгән. Ярында беседкалар бар, мангалдар менән йыһазландырылған ял итеү урындары ойошторолған. Йылға аша бер нисә ағас күпер һалынған. Уңайлы булһын өсөн йылға үҙәненә төшә торған баҫҡыс бар. Юлдарға таш түшәлгән һәм фонарь менән яҡтыртыла.
Һинд фәлсәфәһе
Һинд философияһы — барлыҡ боронғо һәм хәҙерге замандағы индус һәм индус булмаған, атеист һәм теист һинд аҡыл эйәләренең философия теорияһының йыйылмаһы. Был философия, көнбайыш философияһы менән сағыштырып ҡарағанда, боронғо замандарҙан алып бер туҡтауһыҙ, ҡырҡа боролоштар яһамайынса үҫешкән. Уның боронғо ваҡыттарҙан (б. э. т. 1500 йылдарҙан) килгән, хәҙерге көндәрҙә лә изге тип һаналған документтары Ведала һаҡланған. Бөтөн һинд философияһы тураһындағы китаптар сәнғәт белгестәре һәм ғалимдар ғына ҡулланған санскрит телендә яҙылған. Һинд философияһындағы үҙгәрештәр бары тик билдәле абруйлы, ышаныслы текстар нигеҙендә генә индерелгән. Көнбайыш философияһы менән параллель үҫешеүенә ҡарамаҫтан, боронғо европа философтары уны барлыҡ философия ғилеменең башланғысы тип һанаған. Һинд философияһының Европалағы «philosophia» төшөнсәһенең эквивалентлығы — индологияла традицион дискуссия предметы булып тора, сөнки ғалимдар һәм философтар был турала төрлө-төрлө, йыш ҡына ҡапма-ҡаршы фекерҙәрҙә. Көнбайыш философияһындағы кеүек үк һинд философияһы күбеһенсә дини проблемалар менән булышһа ла, ул трансцендентлыҡты аңлатыу тураһында фекерләй. Донъяның цикллы яңырыу процессы мәңгелек икәнлегенә ныҡлап ышанғанлыҡтан, индустар философия тарихын тыуҙырмағанр. Эстетика һәм йәмғиәт менән дәүләт тураһындағы тәғлимәттәр уларҙа айырым тороусы фәндәр булып иҫәпләнә.
Һинд философияһы үҙенең тарихи үҫешендә өс осорҙан тора:
Веда осоро
Ригведа һәм башҡа ведаларҙың донъяға ҡарашы һәм шулай уҡ брахманизм (б.э.т. 1000 йылға тиклемге ҡорбан килтереүҙәр тураһындағы текстар) иң киҫкен плюрализм менән бәйле. Был философия аллалар, кешеләр, хайуандар, үҫемлектәр, йыл миҙгелдәре, йыһан, ҡорбан салыуҙар, тән өлөштәре, рухи һәләтлелек — барыһы ла тереклек субстанцияһы менән, бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм тылсым юлдар менән бер-береһенә үтеп инә һәм хатта алыштыра ала, тип иҫәпләгән. Бындай мөмкинселектәр генетик мөнәсәбәттәр арҡаһында көндән-көн кәмей: һәр бер ут Хоҙайҙың уты, һәр бер күҙ — Хоҙайҙың ҡояшы һәм башҡа. Донъя һәм уның барлыҡ күренештәре тәү асылдың, төп нигеҙҙең яҡшыртылыуы (пуруши) булып тора, тип әйтелә был тәғлимәттәрҙә. Упанишадтың (йәшерен тәғлимәт, б.э.т. 800 йылғаса) философия трактаттарында, дөйөм берҙәмлек тураһындағы тәғлимәттә йыһандың нигеҙендә мәңгелек йән эйәһе Брахман тора. Бары тик унан ғына донъялағы бөтә йән эйәләре тыуған һәм үҫешкән һәм һәр бер индивидтың эске асылы, төп өлөшө Атманға тура килә. Шулай уҡ йәндәрҙең бер-береһенә күсешеүе тураһындағы теория үҫешкән, ул карма арҡаһында, йәғни яҡшы һәм яман ғәмәлдәрҙең һөҙөмтәһе булып тора тип иҫәпләнгән. Карма тере йән эйәһенең яңы йәшәйешен барлыҡҡа килтерә һәм күп тапҡырҙар ҡабатланған тыуыуҙарҙан (сансарынан) аскетизм һәм бөйөк рухи үҙгәреүҙәр арҡаһында ҡотолоу юлдарын асып бирә. Ә был инде рухтың киләсәк тарихының иң мөһим, хәл иткес факторы.
Классик осоро
Был осорҙа этик проблемаларға ҙур ҡыҙыҡһыныу артҡан. Агностиктар, материалистар менән фаталистар брахмандарға һәм реформистарға ҡаршы сыҡҡан. Брахманизм менән бер рәттән атеистик локаята һәм дини тәғлимәттәр барлыҡҡа килгән. Даршан тип аталған философик мәктәптәр барлыҡҡа килгән. Һуңғараҡ уларҙы ортодоксаль (Ведаларға нигеҙләнгән) һәм ортодоксаль булмаған мәктәптәргә бүлеп йөрөтә башлағандар.
Ортодоксаль булмаған даршандар: Ортодоксаль даршандар:
Индуистик осор (1000 йылдан башлап)
Был осорҙа буддизм Һиндстанда һүнә, джайнизм үҙенең мәғәнәһен юғалта. Веданта һәм нья-вайшешка үҙҙәренең үҫешен дауам итәләр; реалистик вишнуит һәм шиваит системалары барлыҡҡа килә, улар схоластик формала брахманистик сутрҙарҙың Брахманы — Вишну, йәки Шива. Был тәғлимәттәрҙә тантризм һәм шактизмдың хөкөм һөрөүен күрергә мөмкин. 1000 йылдан башлап ислам йоғонтоһонда бер нисә монотеистик тәғлимәттәр (кабирпантхи, сикхизм) барлыҡҡа килә.
Хәҙерге осор
Индия философияһы донъя мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай. XIX быуаттың күренекле философы Артур Шопенгауэр, Упанишад йоғонтоһонда европа аҡыл эйәләре араһында иң беренселәрҙән булып, көнбайыш европа менән Индия философияһының синтезын барлыҡҡа килтерҙе.
Индия философияһын АҠШ-та һәм Европала популярлаштырыуға иң тос өлөш индереүсе — һинд философы һәм йәмғиәт эшмәкәре Свами Вивекананда.