cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ярушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ньютондың классик тартылыу теорияһы
Тарихи очерк
Дөйөм ауыртыу көсө идеяһы Ньютонға тиклем бер нисә тапҡыр әйтелә. Элек был турала Эпикур, Гассенди, Кеплер, Борелли, Декарт, Роберваль, Гюйгенс һәм башҡалар уйлағандар. Кеплер, тартыу Ҡояшҡа тиклемге алыҫлыҡҡа пропорциональ һәм эклиптика яҫылығында ғына тарала, тип иҫәпләгән; Декарт быны эфирҙағы өйөрмә һөҙөмтәһе тип иҫәпләгән. Шулай уҡ алыҫлыҡҡа дөрөҫ бәйле фараздар ҙа булған; Ньютон Галлейға яҙған хатында Буллиальд, Рена һәм Гукты үҙенән алда килеүселәр тип телгә ала. Әммә Ньютонға тиклем бер кем дә тартылыу законын (көс, алыҫлыҡтың кире пропорциональ квадраттарын) һәм планеталарҙың хәрәкәт закондарын (Кеплер закондары) асыҡ һәм математик яҡтан иҫбатлай алмай. . Бынан тыш, Ньютон гравитацияның универсаль булыуын аңлай: башҡаса, бер үк көс алманы ла ергә төшөргә мәжбүр итә, Айҙы ла Ер тирәләй әйләндерергә мәжбүр итә.
Үҙенең төп хеҙмәттәрендә «Тәбиғи фәлсәфәнең математик башында» (1687) Исаак Ньютондың тартылыш закондар сығарыу нигеҙләнеп, эмпирик Кеплер законы, шул уҡ ваҡытта билдәле булған. Ул закон түбәндәгене күрһәтә :
Бынан тыш, Ньютон ауырлыҡ менән бәйле темалары Ер фигураһы проблемаһы, тулҡындар теорияһы, тигеҙлектең алдан күҙаллау темаларында әһәмиәтле була.
Ҡаҙағстан иҡтисады
Дөйөм ҡылыҡһырлама
Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы иҫәпләүенсә, Ҡаҙағстан иҡтисады һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә оҙайлы тотороҡло үҫеш осоро кисерә, йән башына эске тулайым продукт тотороҡло арта. Был ил граждандарының социаль-иҡтисади йәшәү шарттарын яҡшыртыуға булышлыҡ итә, ярлылыҡ кимәлен кәметә һәм баҙар әүҙемлеген арттыра. Файҙалы ҡаҙылмалар һәм энергетика ресурстарын күләмле экспортлау ил үҫешенең төп этәргесе булып тора. Уның арҡаһында 2014 йылда нефткә хаҡтар төшкәнгә тиклем Ҡаҙағстан иҡтисады тышҡы сауҙала ыңғай балансҡа эйә була.
Илдең нефть, газ һәм тәбиғи ресурстарына тышҡы ихтыяждың булыуына бәйлелеге яҡын һәм оҙайлы мөҙҙәттә уның фәнни, техник һәм инновацион потенциалын үҫтереү өсөн потенциаль хәүеф һәм ҡаршылыҡ булараҡ ҡарала. Иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу кимәле түбән булыу сәбәпле, Ҡаҙағстанда байтаҡ эшсе көстәрҙең байтаҡ өлөшө әле лә ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Иҡтисадты диверсификациялауға өлгәшеү юлдарының береһе — милли тармаҡты өҫтәмә ҡиммәте юғары булған тауарҙар етештереүгә күсереү. Ил хөкүмәте күҙаллауынса көткәнсә, был хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырырға һәм иҡтисади үҫеш осорон оҙайтырға мөмкинлек бирәсәк.
Статистика
Түбәндәге таблицала 1992—2018 йылдарҙағы төп иҡтисади күрһәткестәр күрһәтелгән. Инфляция 5 проценттан кәмерәк йәшел уҡ менән билдәләнгән.
Эске тулайым продукт
Бөтә элекке совет республикалары кеүек үк, Ҡаҙағстан да 1990-сы йылдар башында иҡтисади тетрәнеүҙәр кисерә, әммә 2000-се йылдар башына иҡтисади йәнләнеү башлана, тулайым эске продукт тың йыллыҡ үҫеше 7 процентҡа етә. Ҡаҙағстанда йән башына ЭТП кимәле Үҙәк Азия лағы күршеләре менән сағыштырғанда ярайһы уҡ юғары була, ул 2010 йылда бер кешегә 12 800 АҠШ доллары на етә. Был Ҡаҙағстанға дөйөм донъя рейтингында 90-сы урынды биләргә мөмкинлек бирә.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа илдең тулайым эске продукты динамикаһы :
Тышҡы бурыс
2021 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстан Республикаһының тышҡы бурысы 3 процентҡа йәки 4,8 миллиард долларға арта һәм 163,4 миллиард долларға етә.
2020 йыл дауамында тышҡы бурыс өлөшләтә түләүҙәр балансы операциялары ($4,9 млрд) иҫәбенә валюта курсы, сығымдар һәм башҡа үҙгәрештәр ($0,1 млрд) иҫәбенә ҡаплана.
Ҡаҙағстандың тышҡы бурыс структураһында түләү ваҡыты буйынса 93,9 % оҙайлы тышҡы бурысҡа (1 йылдан ашыу) тап килә. Был иһә, бер яҡтан, ликвидлыҡ хәүефен кәметә, ә икенсе яҡтан, дөйөм баҙар талаптарындағы үҙгәрештәрҙең бурысты ҡаплауға һәм хеҙмәтләндереүгә йоғонтоһон арттыра.
Сәнәғәт
Тимер мәғдәне запасы буйынса Ҡаҙағстан донъяла һигеҙенсе урынды биләй. Уның донъя резервтарындағы өлөшө — 6 %.
Тикшерелгән 8,7 миллиард тонна тимер мәғдәне запасының 73,3 проценты еңел сығарыла. Илдә сығарылған тимер мәғдәненең 70 проценттан ашыуы экспортҡа оҙатыла. Тимер мәғдән е сығарыу динамикаһы түбәндәгесә: 1990 йылда 23,8 млн тонна, 1999 йылда 9,6 млн тонна, 2012 йылда 23,0 млн тонна. Шул уҡ ваҡытта 1990—2012 йылдарҙа ҡорос иретеү йылына 6,8 млн тоннанан 3,8 млн тоннаға тиклем, ә суйын етештереү йылына 5,2 млн тоннанан 2,7 млн тоннаға тиклем кәмей.
Тау сәнәғәте
Ҡаҙағстан уран етештереү буйынса донъяла беренсе урында тора.
Ҡара металлургия
Ҡара металлургия ил сәнәғәте продукцияһы күләменең 12,5 % — тан ашыуын етештерә.
2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы күләме айына 60000 тәңкә ($136,06)  , ә 2023 йылдың 1 ғинуарынан — тәңкә 70000 тәшкил итә ($151,48).
Халыҡтың килеме
2022 йылдың 1 ғинуарынан Ҡаҙағстанда минималь эш хаҡы айына 60000 тәңкә ($136,06  , ә 2023 йылдың 1 ғинуарына айына 70 000 тәңкә ($151,48) тәшкил итә
Совраж
Совраж — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вонил йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мекрая Лебёдка
Мекрая Лебёдка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Баланда №828 йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Большие Илы
Большие Илы — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Богданов Радик Ғарифулла улы
Богданов Радик Ғарифулла улы (22 июль 1939 йыл — 22 сентябрь 2009 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, йәмәғәтсе. 1965—1967 йылдарҙа Балтас, 1967—1978 йылдарҙа Дәүләкән район үҙәк дауаханаларының баш табибы. 1989—1991 йылдарҙа СССР Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1976). СССР-ҙың Граждандар оборонаһы отличнигы.
Большие Илы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Богданов Радик Ғарифулла улы
Биографияһы
Радик Ғарифулла улы Богданов Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Спирт заводы ҡасабаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Большие Илы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуҫа районы
Ҡуҫа районы  — Силәбе өлкәһенең муниципаль районы.
Административ үҙәге — Ҡуҫа ҡалаһы.
Халҡы
Ҡала шарттарында (Ҡуҫа һәм Магнитка эшселәр ҡасабаһы) район халҡының 0 проценты йәшәй.
Батово (Ханты-Мансийск районы)
Батово — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 366 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628517, ОКАТО коды — 71129932002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Маргарита Коннаутская
Принцесса Маргарита Виктория Шарлотта Аугуста Нора Коннаутская (Margaret Victoria Charlotte Augusta Norah); 15 ғинуар 1882 йыл — 1 май 1920 йыл) — Швецияның кронпринцессаһы, герцог ҡатын Сконская, герцог Адольф Густав Сконскийҙың ҡатыны. Бөйөк Британия һәм Ирландияның принцессаһы, унда уны Дэйзи (Маргаритка) тип йөрөтәләр.
Тормошо
Маргарита 1882 йылдың 15 ғинуарында тыуа һәм Викторияның өсөнсө улы принц Артур, герцог Коннаутскийҙың һәм уның ҡатыны Луиза Маргарита Прусскаяның ҡыҙы була. 11 мартта Виндзор һарайында Арчибальд Кэмпбел Тэйт, архиепископ Кентерберийский тарафынан суҡындырыла. Ҡабул итеп алыусылары булып уның оләсәһе, королева Виктория, ағаһы, герман императоры Вильгельм I; ағаһы Эдуард, принц Уэльский, инәһе Виктория Саксен-Кобург-Готсая; олатаһы, пруссия принцы Карл Фридрих һәм өләсәһе Мария Анна Ангальт-Дессауская булалар.
Маргарита донъяның күп кенә күренекле шәхестәренә туған була. Уның ике туған ағайҙары һәм апайҙары булып Германия императоры Вильгельм II, Англия короле Георг V, Норвегияның королева-консорты Мод, Рәсәй император ҡатыны Александра Федоровна, Румынияның королева-консорты Мария Эдинбург һәм Испанияның королева-консорты Виктория Евгения Баттенберг.
Маргарита һәм уның һеңлеһе Патриция Европала иң матур принцессаларҙың береһе һанала. Уларҙың бабайҙары, Британия короле Эдуард VII ҡыҙ туғандарына отошло никах ойошторорға, уларҙы европа королдәренә йәки тәхеткә ултырырға тейешле принцтарға кейәүгә бирергә теләй. Шуның өсөн 1905 йылдың ғинуарында Маргарита һәм Патриция Португалияға юлланалар, унда күпмелер ваҡыт Португалия короле Карл I һәм уның ҡатыны Амелия Орлеанская һарайында йәшәйҙәр. Апалы-һеңлеләрҙең хакимлыҡ иткән ир менән ҡатындың улдары менән булған никах мөмкинлектәре мәсьәләһе тикшерелә, Маргаритаға етлекмәгән өлкән ағайы Луиш Филипеға, ә Патрицияға кесеһенә, Мануэлға сығыу күҙ уңында тотола. Әммә һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһеҙ барып бөтә, һәм принцессалар Египет һәм Судан буйлап сәйәхәткә сығып китәләр. Ҡаһирәлә Маргарита үҙенең дүрт туғаны Густав Адольф, герцог Сконский менән таныша, ул унда уҡыу сәфәре менән була. Был осрашыуҙың инициаторы булып Густав Адольфтың атаһы яғынан оләсәһе, Швецияның һәм Норвегияның королеваһы София Нассауская була. Башта Густав Адольфтың ҡатыны булып Патриция Коннаутская булырға тейеш була, әммә герцог өлкән апаһы Маргаританы һайлай.
Йәштәр тәү күреүҙән үк бер-береһен яраталар, принц күрәш күҙле һәм кәләшенән ун айға тиерлек йәшерәк булыуына ҡарамаҫтан, һунарға, музыкаға, һәм бейеүгә һәләтле була, ҡыҙҙың ата-әсәһе никахҡа ризалыҡ бирәләр. Густав Адольф менән Маргаританың никахлашыуы 1905 йылдың 15 июнендә Виндзор һарайындағы Изге Георгий сиркәүендә үтә. Баллы айҙы йәштәр Ирландияла үткәрә. Мөхәббәткә ҡоролған никахтары бәхетле була, уларҙың дүрт улы һәм бер ҡыҙы тыуа.
Туй тантанаһында Мысыр хедивы (солтан титулы) Хильми Ғәббәс II кәләшкә туй бүләге итеп «Cartier» фирмаһында эшләнгән алмаздарҙан һәм платинанан торған тиара бүләк итә. Артабан был тиараны үҙҙәренең туйҙарында Маргаританың ҡыҙы, ейәнсәрҙәре кейә. Кейәү егетенең олатаһы, Швецияның короле Оскар II йәштәргә швед ҡалаһы Хельсинборгтан биш километр алыҫлыҡта ятҡан Софиеру һарайын бүләк итә. Густав менән Маргарита был һарайҙы, баҡса биләмәләрен төҙөкләндерәләр, һәм баҡсаны инглиз стилендә яһап алалар. Баҡсала эшләп, принцесса хатта «Софиерула. беҙҙең баҡса», «Сәскә атҡан баҡсала» тигән китаптар ҙа сығара, уларҙы үҙенең һүрәттәре һәм фотоһүрәттәре менән иллюстрациялай. Был һарай парҙарҙың рәсми булмаған резиденцияһы була.
1907 йылда мартында Густавтың олатаһы Оскар II вафат була һәм тәхеткә Густав V ултыра Густав Адольф швед тәхетенең вариҫы булып ҡала, ә Маргарита Швецияның кронпринцесса титулын ала.
Маргарита Коннаутская үҙенең титулын тулыһынса аҡлай. Ике йыл швед телен өйрәнгәндән һуң, ул телдә бик яҡшы һөйләшә, Швецияның тарихын, сәйәсәтен белә. Был илдә ун биш йыл тиерлек йәшәгән осоронда ул туғандарын да онотмай, уларға даими рәүештә хаттар яҙып тора. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Маргарита Швецияла Ҡыҙыл тәрегә ярҙам итеү маҡсатында теген йәмғиәте ойоштора. Швецияның ҡораллы көстәре өсөн парафин тәьмин итеү кәмегәс, ул май шәмдәрҙе йыйыуҙы ойоштора. Кронпринцесса һуғыш айырған туғандарҙың аралашсыһы сифатында ла эштәр башҡара, уның ярҙамы менән шәхси хаттар тапшырыла, һәм һуғышта хәбәрһеҙ юғалған ир-егеттәрҙе табышырға ярҙам итә.
1919 йылдың ноябрендә Маргаритала алтынсы тапҡырға йөклө ваҡытында уртаса отит асыҡлана, һөҙөмтәлә уға декабрь айында операция яһайҙар. 1920 йылдың мартында кронпринцесса яман сәсәк ауырыуы менән ауырый, был мастоидитҡа килтерә. 1 майҙа һигеҙенсе айлыҡ йөклө ваҡытында ул балаһы менән операция ваҡытында ҡанының зараланыуы һөҙөмтәһендә вафат була. Уны Стокгольмда Изге Николай сиркәүендә ерләйҙәр, ә 1922 йылда үҙе васыят итеп әйткән король Хаг зыяратына күсереп ерләйҙәр.
1923 йылда Густав Адольф яңынан, ике туған һеңлеһе Маргарита Луиза Маунтбеттенға өйләнә. Густав VI Адольф һәмаҡ, беренсе ҡатыны үлгәндән һуң утыҙ йыл үткәс, швед тәхетенә ултыра.
Шәжәрәһе
Маргарита Коннаутскаяның нәҫел-нәсебе
Словения
Словения (Slovenija), рәсми исеме — Словения республикаһы (Republika Slovenija) — Үҙәк Европалағы ил. 2004 йылдан Европа Берлеге ағзаһы. Көнбайышта Италия һәм Адриатик диңгеҙ, көньяҡта Хорватия, көнсығышта Венгрия һәм төньяҡта Австрия дәүләттәре менән сиктәш. Ил Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы (НАТО) ағзаһы. Территорияһы — 20 236 км², халыҡ һаны — 2 089 310 кеше (июль 2019 йыл). Халыҡ һаны буйынса донъяла 144-се һәм территория буйынса 15-се урынды биләй.
Баш ҡалаһы — Любляна. Дәүләт теле — словен теле.
Унитар, парламент республикаһы. 2020 йылдың мартында премьер-министр вазифаһын Янез Янша биләй.
Административ бүленеш: 210 община, шул иҫәптән 11 ҡала.
Балҡан ярымутрауының Альп алды өлөшөндә урынлашҡан. Көньяҡ-көнбайыштан Адриатик диңгеҙе һыуҙары менән йыуыла. Көнбайышта Италия, төньяҡта — Австрия, төньяҡ-көнсығышта — Венгрия, көнсығышта һәм көньяҡта Хорватия менән сиктәш.
Йылдам үҫешеүсән иҡтисадлы индустриаль ил. Тулайым эске продукт күләме 2011 йылда 58,979 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән (йән башына яҡынса 29 179 АҠШ доллары тура килә). Аҡса берәмеге - евро.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1991 йылдың 25 июнендә иғлан ителә. 2004 йылдың 29 мартында Словения НАТО-ға ҡушыла, 2004 йылдың 1 майында Европа берлегенә инә.
Этимологияһы
Заманса Словенияның исеме 1944 йылда немец оккупацияһына ҡаршы Югославияның милли-ҡотҡарыу хәрәкәте барышында ойошторолған Словен халыҡ азатлығы комитетынан (Slovenski narodnoosvobodilni svet) килә. 1945-1946 йылдарҙа дәүләттең рәсми исеме "Федераль Словения" (Federalna Slovenija), шул уҡ ваҡытта - СФРЮ төҙөгән илдәрҙең береһе булған. 1946 йылдың 20 февралендә "Федераль Словения" "Словен Халыҡ Республикаһы" (Ljudska republika Slovenija) тип үҙгәртелә, ул, үҙ сиратында, 1963 йылдың 9 апрелендә "Социалистик Словения Республикаһы" (Socialistična republika Slovenija) тип үҙгәртелә. 1990 йылдың 8 мартында Словения "Социалистик" приставкаһын алып ташлай, "Словения Республикаһы" булып ҡала, ә 1991 йылдың 25 июнендә үҙаллылыҡ иғлан итә.
Тарихы
Словенияның территорияһында борон иллирий һәм кельт ҡәбиләләре йәшәй, улар бергәләп Норик короллеген булдыра. Беҙҙең эраның II быуатынан — Боронғо Рим власы аҫтында (Италия һәм Паннония провинциялары). VI—VIII быуаттарҙа бында славяндар төпләнә, улар аварҙар власы аҫтына эләгә. 630 йылда словендарҙың ата-бабалары — карантандар тарафынан «Венд маркаһы» булдырыла. 664 йылдан был дәүләт «Карантания» атамаһы аҫтында билдәле. IX быуатта карантандарҙың икенсе дәүләт берекмәһе — Блатен кенәзлеге төҙөлә. Шул уҡ быуатта словендарҙың ата-бабалары бойондороҡһоҙлоғон юғалта һәм 1200 йыл ваҡыт дәүеренә һуҙылған немецтарҙың власы аҫтына эләгә.
1000 йыл тирәһендә Brižinski spomeniki тигән тәүге словен телендә яҙма документ яҙыла. XIV быуатта заманса Словения территорияһы Габсбургтар власына эләгә һәм артабан Австро-Венгрия составына керә. Словения өс провинцияға: Краньск, Горишка һәм Штаерскиға бүленгән була.
Сауҙа юлдарының күсенеүе һәм Утыҙ йыллыҡ һуғыш XVII быуатта Словенияның иҡтисади тарҡалыуына булышлыҡ итә, әммә XVIII быуатта хужалыҡ үҫеше йәнә әүҙемләшә: төрлө тауарҙар етештереү арта, ауыл хужалығы продукцияһы 60 процентҡа күбәйә. Милли мәғрифәтселек хәрәкәте ойошторола. Был осор Словения Яңырыуы тип билдәле.
1918 йылда словен ерҙәренең бер өлөшө Югославия (Словендар, хорваттар һәм сербтар короллеге) составына керә. 1991 йылдың июнендә Словения республикаһы бойондроҡһоҙлоҡ иғлан итә.
Административ бүленеш
Словен республикаһы 210 общинаға, уларҙың 11 ҡала статусына эйә.
Политик структура
Словения башлығы — президент, 5 йыл һайын һайлана. Башҡарма хакимиәт менән президент һәм министрҙар кабинеты идара итә. Министрҙар кабинетын парламент раҫлай.
Парламент ике палатанан тора: Словенияның дәүләт йыйылышы (državni zbor) һәм дәүләт советы (državni svet). Словенияның дәүләт йыйылышына 90 депутат һайлана. Словенияның дәүләт советы парламенттың юғары палатаһы функцияһын үтәй. Бында 5 йылға һайлаған 40 депутат ултырышта ҡатнаша.
2008 йылғы һайлауҙар буйынса Словенияның дәүләт йыйылышына ингән партиялар:
Халыҡ
2002 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 1 964 мең кеше тәшкил итә, территорияһы — 20 253 км². Шул иҫәптән милли составы:
Халыҡтың яҡынса яртыһы ҡалаларҙа, ә ҡалғандары ауыл ерендә төбәкләнгән.
Дин
2002 йылғы перепись мәғлүмәттәре буйынса католиктар халыҡтың 57,8 % тәшкил итә, православиелылар — 2,3 %, протестанттар — 0,8 %, мосолмандар — 2,4 %.
Каныль-Кы
Каныль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Палермо
Пале́рмо (Πάνορμος, Panormus, Palermo, Palermu) — Италиялағы ҡала. Сицилия утрауында урынлашҡан.
Сицилия өлкәһенең административ үҙәге һәм провинцияға тиңләштерелгән шул уҡ исемле территориаль берәмек.
Изге Розалия ҡаланың ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнә. 15 июль — ҡала байрамы көнө.
Тарихы
Палермоға беҙҙең эраға тиклем 754 йылда финикийҙар Сус (финикий телендә — «сәскә») исеме менән нигеҙ һала. Әммә Панорм (Panormum һәм Panormus, Πάνορμος) атамаһын (һәр ваҡыт үтеп булырлыҡ гавань тип аңлатылған) гректарҙан ала (шул уҡ исемле грек полисы Кесе Азияла, хәҙерге Төркиәләге Бандырма ҡалаһы була). Беренсе пун һуғышында бында Карфаген флотының төп туҡталышы була. Беҙҙең эраға тиклем 254 йылда ҡаланы римлылар алып, уға муниципация хоҡуғы биргән. Ә Октавиан Август ваҡытында ҡала колонияға әүерелгән. 515 йылда бөтөнләй бушап ҡалған, Рим идараһы ваҡытында Палермоны остготтар баҫып ала. 535 йылда Византия империяһы юлбашсыһы Велизарий Сицилияның төньяҡ ярын яулап ала. 831 йылда Палермо мосолмандар ҡулына эләгә; шунан бирле Сицилияның мөһим сауҙа үҙәгенә әүерелә. Халыҡтың күпселек өлөшөн Төньяҡ Африка менән сауҙа иткән гректар, йәһүдтәр һәм ғәрәптәр тәшкил иткән.
1072 йылда норман яулап алыусыһы Роберт Гвискар Палермоны ала, ә уның вариҫы Рожер II уны Сицилия короллегенең баш ҡалаһы итә. Гогенштауфендар хакимлығы дәүерендә, айырыуса Изге Рим императоры Фридрих II осоронда Палермола һарай тормошо сәскә атҡан. Фридрих II-нең улы Манфред Сицилиялы вафат булғандан һуң, 1266 йылда Беневенто янындағы алыш барышында француз графы Карл Анжуйский Палермоға эйә була. Әммә француздар Сицилияны оҙаҡ контролдә тота ала алмай. Сицилия короле Конрадинды үлтерелеүенә үс итеп, утрау халҡы баш күтәргән. Һөҙөмтәлә 1282 йылда Палермо биҫтәләрендә башланған бола арҡаһында Сицилияла бөтә француздар юҡ ителгән. Сицилия короле итеп Педро III Арагонлы иғлан ителә, ә Палермо вице-король резиденцияһына әйләнә. Әммә алты быуат дауамындағы Испания хакимлығы ҡала халҡына үҫеш килтермәй. 1799 йылда, Неаполь француздар ҡулына күскәндә, король Фердинанд IV Неаполитанлы Палермоға ҡаса һәм бында 1815 йылға тиклем ҡала. 1820 йылда Фердинанд IV Неаполь менән Сицилияны берҙәм Ике Сицилия короллеге тип иғлан итергә булғас, Палермола бола ҡупҡан. Уны оло ауырлыҡ менән бөтөрә алғандар. 1847 йылда Палермола башланған сыуалыштар 1848 йылда дөйөм ихтилалға әүерелә. Король ғәскәрҙәре ҡыйратыла, ҡалала ваҡытлыса хөкүмәт ойошторола һәм Сицилия парламенты саҡырыла, ләкин киләһе 1849 йылда Палермо король ғәскәрҙәренә бирелергә мәжбүр була.
1860 йылда Джузеппе Гарибальди Палермоны алып, уны Италия короллеге составына индергән. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡаланың байтаҡ өлөшө емерелгән.
Климаты
Урта диңгеҙ климаты. Иң һыуыҡ ай — февраль, иң йылыһы — август. Палермо тулыһынса диңгеҙ менән уратып алынғанға күрә, континенттарҙың яр буйҙарына ҡарағанда ҡыш йылыраҡ, ә йәй тынсыу һәм дымлы, ләкин бер ни тиклем эҫе түгел.
Диңгеҙҙе тулыһынса уратып алғанлыҡтан йәй Палермоға декабрь башына тиклем һуҙыла, ә декабрь мартҡа ҡарағанда йылыраҡ.
2017 йылдың 17 ғинуарында метеокүҙәтеүҙәр тарихында һауа температураһының абсолют минимумы теркәлде — 0 °C.
Иҫтәлекле урындары
Диңгеҙ буйлап Форо-Италико һуҙыла, эргәһендә Флора (Вилла Джулиа) ҡала баҡсаһы урынлашҡан. Төп майҙандар: Бынан тыш иҫтәлекле урындар иҫәбенә Порта Феличе (1582—1637) ҡапҡаһы һәм Порта Нуова (1584) триумфаль аркаһы инә.
Палермолағы 295 сиркәү һәм капелла, шул иҫәптән 70 элекке монастырь иҫәпләнә. Изге Розалия соборы готик стилдә нормандар короле Вильгельм II (1169—1185) тарафынан төҙөлгән, ләкин күп һанлы үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң испан соборы формаһын ала. Ғибәҙәтхана эсендә Изге Розалияның (ҡала ҡурсалаусыһының) көмөш һандығы һаҡлана. Шулай уҡ бында король Рожер II-нең, уның ҡыҙы Констанция һәм уның хәләл ефете Изге Рим империя императоры Генрих VI, уларҙың улдары бөйөк император Фридрих II ҡәберлектәре урынлашҡан. Башҡа иҫке норман сиркәүҙәренән алһыу төҫтәге ғәрәп көмбәҙҙәре менән айырылып торған Сан-Катальдо (XII быуат), Сан-Джованни-дельи-Эремити (1132), Маджионе билдәле. Адмирал Георгий Антиохиялы заказы буйынса төҙөлгән Марторана сиркәүе (1143) Византия зауығына тап килгән һирәк осрай торған мозаикалары менән биҙәлгән.
Король һарайында төрлө стилдәге биналар тупланған:
Башҡа иҫ киткес граждандар биналары — Кьярамонте һәм Скьяфанте палацццоһы (1307—1380), ратуша (1463). Капуциндар катакомбалары ер аҫты зыяратында XVI—XX быуаттарҙа вафат булған 8000-дән ашыу ҡала кешеләренең кәүҙәләре асыҡ килеш һаҡланыуы менән айырылып тора.
Степановка (Ҡушйылға ауыл советы, Бишбүләк районы)
Степановка (Степановка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 35 кеше. Почта индексы — 452045, ОКАТО коды — 80212840008.
Герберсхаузен
Герберсхаузен (Gerbershausen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 646 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡамыр аштары
Ҡамыр аштары — икмәк бешереү ысулы менән эшләнгән аҙыҡ-түлек һәм кондитер изделиеларының киң таралған атамаһы, шулай уҡ был процестың үҙе.
Ваҡ икмәк-ҡалас бешереү әйберҙәренә башлыса 250 грамм ауырлыҡтағы икмәк ҡамырынан кондитер изделиелары инә. Улар — ҡаластар, рогаликтар, круассандар.
Кондитер изделиелары башҡа ҡамыр төрҙәренән, башлыса май һәм шәкәр ҡушылып эшләнә. Бында шулай уҡ оҙайлы һаҡлау ваҡыты менән татлы булмаған әйберҙәр ҙә (галеттар, крекерҙар, тоҙло таяҡтар, брецелдәр) инә. Кондитер изделиеларының классик төрҙәре булып печенье, бәлеш һәм торт тора.
Борон күп кенә халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙҙың никахҡа инергә әҙерлеге нәҡ аш әҙерләү оҫталығы буйынса баһалана. Икмәк-булка изделиеларының байтаҡ өлөшө йорт хужалыҡтарында һәм икмәкханаларҙа, икмәкхана-кондитер кибеттәрендә, кафеларҙа етештерелә. Икмәк заводында механизацияланған икмәк бешереү СССР-ға һәм постсовет илдәренә хас, башҡа категориялы икмәк-булка изделиелары (башлыса, икмәк ашамлыҡтары һәм онлы кондитер изделиеһы) индустриаль үҫешкән илдәрҙең күпселегенә хас.
Одесса өлкәһе
Одесса өлкәһе (Одеська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Одесса ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
26 район:
7 ҡала округы:
Деүет
Деүет, дәүәт, тәүәт, юл турғайы(урыҫ.полевой конек)
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлығында. Ерҙән йүгереп йөрөүсе төҙөк кәүҙәле бәләкәй генә ҡош; һырты уҡ башағы һымаҡ ҡара таптар менән сыбарланған, ҡа¬наттары нәҙек арҡыры һыҙыҡлы ҡара-көрән. Кәүҙәһенең аҫҡы яғы аҡһыл һоро, түшендә ваҡ ҡына һорғолт көрән таптар бар. Ҡойроғоноң ике яҡ ситенән нәҙек аҡ һыҙыҡ¬тар үтә. Урман деүетенән кәүҙәһенең аҫ яғы тигеҙ һор¬ғолт аҡ булыуы менән айырыла.
Йәшәү рәүеше
Иген баҫыуҙарының ситендә йә¬шәй. Ваҡ бөжәктәр, үлән орлоҡтары менән туҡлана. Күс¬мә ҡош. Киң таралған. Ерҙә оялай. Ҡара-көрән һәм ерән¬һыу таптар менән сыбарланған 4—6 аҡ йомортҡаһы була.
Большие Тигули
Большие Тигули — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тыштым йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сокся
Сокся (Сокса) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герен (ҡала)
Герен (Gehren) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3466 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98708 һәм автомобиль коды — IK.
Муғалжар
Муғалжар (Мұғалжар) — Урал тауҙарының Ҡаҙағстанға барып сыҡҡан көньяҡ армыты, Гөбөрлө тауҙарынан көньяҡта ята. Тәпәш кенә ташлы убалар теҙмәһе.
Тасуирламаһы
Күпселектә уларҙың абсолют бейеклеге — 300—400 м. Иң юғары нөктәһе — Боҡтыбай тауы — 657 м.
Муғалжарҙан төньяҡҡа Яйыҡ ҡушылдығы Ур йылғаһы аға, көнбайышта — Эмба һәм уның ҡушылдыҡтары, көнсығышта — Ырғыҙ. Көньяҡҡа табан Оло Бурһыҡ ҡомлоҡтары уларҙы Арал диңгеҙе бассейнынан айыра.
Муғалжар убалары ярымсүл үҫемлектәре менән ҡапланған, араларынан тау тоҡомдары сығып ята. Уйһыулыҡтарында реликт ҡайын сауҡалыҡтары урынлашҡан.
Муғалжар аша Эмба — Шалҡар тимер юлы участкаһының Ҡандыағас — Арыс тармағы үтә.
Был армыттарҙа төҙөлөш ташы һәм ҡырсынташ сығарыла. .
Мәсүд I
Ҡылыс-Арыҫлан үлгәндән һуң, власҡа өлкән улы Мәлик шаһ,килгән, ул Мәсүдте төрмәгә япҡан. Мәлик шаһ менән Византия императоры Алексей Комнин һөйләшеүҙәре мәлендә Мәсүд азат ителә һәм власҡа килә, ә Мәлик шаһ, ҡулға алынып, һуҡырайтыла һәм быуып үлтерелә. Үҙенең 39 йыл дауамындағы хакимлығы йылдарында византийҙарҙы ҡаты тота һәм күрше мосолман ерҙәре иҫәбенә биләмәләрен киңәйтә. Идара итеүенең тәүге йылдарында Мәсүд үҙенең ағай-энеләре идара иткән Мелитена һәм Анкараны баҫып алған. 1142 йылда Мөхәммәт Данишмендид үлгәндән һуң, Мәсүд Данишмендидтар ерҙәрен баҫып ала башлаған. Мәсүд хакимлыҡ иткән йылдарҙа даими рәүештә һуғышҡан. 1147 йылдың 26 октябрендә Икенсе тәре походы барышында Мәсүд Дорилей эргәһендә Конрад III немец тәре йөрөтөүселәр армияһын еңгән, ә 1148 йылдың 7 ғинуарында Кадм тауҙары янында — Людовик VII француз тәре йөрөтөүселәр армияһын тар-мар иткән. Артабан Мәсүд Антиохия кенәзлеге һәм Эдесса графлығы ерҙәре өсөн тәре йөрөтөүселәр һәм Киликий әрмән дәүләте хакимдары менән һуғышҡан.
1155 йылда Мәсүд вафат булған мәлгә Рум сәлжүк дәүләте Үҙәк һәм Көнсығыш Анатолияның өҫтөнлөклө державаһы була. аталған Мәсүдкә тиклем Көнбайыш халҡы Анатолияны «Рум» (римлеләр ере), тип атаған, тик уның хакимлығы осоронда Кесе Азияны «Турчия» (Төркиә) тип атай башлаған.
Иртә йәшлек йылдары
Мәсүд Рум солтаны Ҡылыс-Арыҫлан I-нең улы. Мәсүд исеме сығанаҡтарҙа тәүге тапҡыр Ҡылыс-Арыҫландың Мосул кампанияһына бәйле барлыҡҡа килгән. 1107 йылда Ҡылыс-Арыҫлан Ираҡтағы Мөхәммәт I Тапар әмир Жәкәрмеш урынына Мосул һәм Бәдиәт-әл-Жәзирә атабәге итеп тәғәйенләгән сәлжүк солтаны Жәүәлигә (Чавли, фр. Jâwali Saqâwâ) ҡаршы походҡа юллана. 1107 йылдың 22 мартында Ҡылыс-Арыҫлан I үҙенең ҡанһыҙлығы менән билдәле Жәүәлиҙе хаким итеп ҡабул итергә теләмәгән халыҡтың саҡырыуы буйынса Мосулға инә. Походта солтан менән бергә хандың ҡатыны Айша, улдары Тоғрул-Арыҫлан, солтандың улы Мәликшаһ һәм, моғайын, Мәсүд тә булғандыр.
Сығанаҡтарҙағы мәғлүмәт ҡапма-ҡаршы. Сибт ибн әл-Жаузи, Мәсүд атаһы менән Мосулда булды, тип яҙған. Ләкин күп кенә сығанаҡтар, Мәсүд Коньяла ҡалды, тип раҫлай. Аҡһарайҙа әйтелеүенсә, Ҡылыс-Арыҫлан уны походҡа тиклем үк үҙенең вариҫы тип иғлан итә һәм Коньяла ҡалдыра.
1107 йылдың 13 июлендә Ҡылыс-Арыҫлан Хабур йылғаһы буйындағы алышта еңелә һәм, йылға аша сығырға тырышып, аты менән бергә батып үлә. Ҡылыс-Арыҫлан һәләк булған мәлгә солтандың улдарынан иң өлкәненә Мәликшаһҡа 11 йәш була. Ул Сәлжүк солтаны Мөхәммәт Тапарға әсирлеккә эләгә. Сибт ибн әл-Жаузи әйтеүенсә, Жәүәли менән һуғышта атаһы менән Мәсүд булған. Йәнәһе лә ул яу яланында әсирлеккә алынған һәм Мөхәммәт Тапарға ебәрелгән. М. Кешик фекеренсә, Сибт ибн әл-Жаузи мәғлүмәтенең дөрөҫ булыуы ихтимал, һуғыш ваҡытында Мәсүд менән Ғәрәп атаһы янында булыуы ихтимал. Ҡылыс-Арыҫлан еңелгәндән һуң, әсирлектән ҡасыуҙары ихтимал ине. Мосулды һәм уның улдарының береһен Жәүәиләне баҫып алғандыр, моғайын, солтандың башҡа улдарына Анатолияға ҡайтырға рөхсәт итеп, ҡасаҡ туғандарын бер-береһе менән тәхет өсөн көрәшергә, ә Мәликшаһты уларҙы тотҡарлау маҡсатында файҙаланырға уйлағандыр.
Ливан тарихсыһы М. С. Такуш раҫлауынса, атаһы үлгәндән һуң Мәсүд Данишмендидтарҙа, ә Ғәрәп Коньяла йәшәгән. Т. Райс та, Месуд Данишмендидтарҙа йәшәгән, тип уйлаған, ләкин, уның фекеренсә, Ғәрәп Анатолияла (Кесе Азия) түгел, ә Мөхәммәт Тапарҙа тотҡонлоҡта булған.
Мәликшаһ
Үҙәк Анатолийҙа килеп тыуған хаосты һәм сәлжүктәрҙең хакимы булмауынан файҙаланып, Византия императоры Алексей I Комнин тыныслыҡты боҙа. Мөхәммәт Тапар хәлдең етдилеген аңлап, Мәликшаһты Анатолияға ебәргән. Коньяға килгәс, Мәликшаһ үҙенең батшалығында власты баҫып алған ике туғанын (кузен) язалап үлтергән. Бынан тыш, ул Мәсүдте һәм тағы бер ҡустыһы, Ғәрәпте, төрмәгә ултырта. Шунан һуң Мәликшаһ Алексей Комнинға ҡаршы һуғыш башлай. 1116 йылда Афьонкарахисар янындағы лагерҙа һөйләшеүҙәрҙә император менән осрашып, Алексей менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм императорҙан ҙур сумма аҡса ала.
Мәликшаһ менән һөйләшеүҙәр барышында император үҙенә ҡаршы фетнә күтәрелгәнен белә. Михаил Сүриәле һүҙҙәренсә, хәрби начальник Мәликшаһ Мәсүдте төрмәнән сығарған һәм Данишмендид Мелик Ғәзи янына алып килгән. Бында Мәсүдте солтан тип иғлан иткәндәр. Алексей Мәликшаһҡа лагерҙа ҡалырға йәки Византия һағы менән файҙаланырға кәңәш итә, ләкин теге баш тарта. Анна Комнина быға ошондай һүҙҙәр менән аңлатма бирҙе: «Үҙҙәрен болоттарҙан да юғарыраҡ тип һанаған вәхшиҙәрҙең тәкәббер холҡо шундай». Мәликшаһ разведка отрядтарын юлбаҫарҙар юҡмы икәнлеген тикшерергә ебәрә. Ләкин илселәрҙе юлда Мәсүд яғына сығалар. Солтанға әйләнеп ҡайтҡас, улар юлдың хәүефһеҙ булыуын хәбәр иткән. Һөҙөмтәлә Мәликшаһ Мәсүд һалдаттары менән бәрелешкән. Ул ҡасырға маташҡанда, Пухей исемле әмир уға Аҡшәһәр янындағы Тирагионда йәшенергә кәңәш иткән. Тиҙҙән ҡала ҡамауға алына, һәм Пухей халыҡты Мәсүдкә бирелергә һәм Мәликшаһты бирергә күндергән. Мәсүд туғанының күҙен соҡоп алырға һәм Конья төрмәһенә ултыртырға ҡушҡан (1116). Анна Комнина, Мәликшаһ тулыһынса һуҡыраймаған була, тип яҙған. Ошо хаҡта белгәс, Мәсүд туғанын йәйә кереше менән быуҙырып үлтерткән (1117).
Тоғрул-Арыҫлан
1107 йылда атаһы Ҡылыс-Арыҫлан вафат булғандан һуң, кесе улы Тоғрул-Арыҫланды әсәһе Мелитеналағы тәхеткә ултырта, уны Артукид Балак бән Баһрам ярҙамында тотоп тора. Стратегик мөһим урында торған Мелитена, Анатолиянан Иранға илткән юлдарҙың береһендә урынлашҡанлыҡтан, төбәктең бөтә хакимдарын да ҡыҙыҡһындырған, уға хужа булыу Үрге Месопотамияны контролдә тотоу мөмкинлеген биргән.
Байтаҡ йылдар дауамында ҡалаға эйә булыу яғынан Гөмүштекин Ғәзи менән Ҡылыс-Арыҫлан бәхәсләшкән. Беренсе тәре походы башланғас, солтан әрмән идарасыһы Гвриил етәкселек иткән Мелитенаны ҡамаған. Тәре йөрөтөүселәрҙең Кесе Азияға килеүен белгәс, Арыҫлан Мелитена ҡамауын өҙгән. 1101 йылда тәре йөрөтөүселәр армияһы һөжүм иткәндә, Гөмүштекин Ғәзи менән Ҡылыс-Арыҫлан, ваҡытлыса союз төҙөп, дошманға ҡаршы һуғыша. Әммә һуңынан, 1102 йылдың 18 сентябрендә, Гөмүштекин Ғәзи Мелитенаны баҫып алғанлыҡтан, солтан Гөмүштекин Ғәзигә һөжүм итә һәм уны Мараш янында тар-мар итә. 1104 йылда Гөмүштекин Сиваста мәрхүм була, һәм Данишмендидтар кенәзлегендә Ғәзи улдарының тәхет өсөн көрәше осоро башлана. Шуның менән файҙаланып, 1105 йәки 1106 йылдың 2 сентябрендә Ҡылыс-Арыҫлан Данишмендидтарҙың Мелитенаһын баҫып алған. Ғөмүштекиндың улы Әмир Мәлик Ғәзи, бөтә туғандары үлгәндән һуң, кенәзлек хакимы булып киткән. Башта Мәлик Ғәзи Рум сәлжүктәрен сюзерендар тип таныһа ла, ул Ҡылыс-Арыҫлан I вафатынан һуң, Анатолиялағы власть вакуумынан файҙаланған һәм төбәктә Данишмендидтар хөкөмдарлығын кире ҡайтарыу маҡсатында, Мәсүдте хуплаған. Мелик-шаһты юҡ иткәндән һуң, Мәсүд солтан тәхетенә эйә булған. Ул Мелик Ғәзиҙең ҡыҙына өйләнгән. Мәсүд ҡайныһына ғүмере аҙағына тиклем тоғро булған.
Балак иҫән саҡта Мәсүд менән Ғәзи әмир Мелитенаға ҡарата бер ниндәй ҙә хәрәкәт яһамаған. 1124 йылдың 6 майында Манбижды ҡамағанда Балак вафат булғас, уның биләмәләрен бүлешкәндәр. Тоғрул-Арыҫлан, Балаҡтың аҫрауға алынған улы булғанлыҡтан һәм башҡа улдары булмау сәбәпле, үҙен уның мираҫына хоҡуҡлы тип һанаған. Ул Масараны (Миншар) һәм Гергерҙы баҫып алған. Быға Харпутты (Элязыг) алған Сөләймән Артукид (Балактың туғанының улы һәм Ил-Ғәзиҙең улы) ризаһыҙлыҡ белдергән. Тоғрул-Арыҫлан менән Сөләймән араһында дауам иткән көрәш менән файҙаланып, Мәсүд ярҙамына таянып, Мәлик Ғәзи 1124 йылдың 13 июнендә Мелитенаға ҙур армия менән һөжүм итә. Алты ай ҡамауҙан һуң 1124 йылдың 10 декабрендә Тоғрул-Арыҫлан һәм уның әсәһе бирешкән. Улар Данишмендидҡа ҡаланы тапшыра һәм Миңшар һарайына сигенгән.
Ғәрәп
Ғәрәп, Мәсүдтең икенсе бер туғаны, Анкараның һәм Кастамонуның хакимы булған. Сәлжүктарҙың элекке Мелитанаһы Данишмендид ҡулына күскәненә ул Мәсүдкә ныҡ асыулы булған. Ғәрәп быны ҙур тырышлыҡ һалып Мелитенаны алған атаһына ҡарата хыянат тип иҫәпләгән. Шуға күрә ул Мәсүдкә 30 000 кешенән торған ғәскәр менән ҡаршы сыҡҡан{{ref+|К. Ғәрәп беренсе алышта еңгән. Сығанаҡтарҙа мәғлүмәттәрҙең етмәүе арҡаһында ошо ваҡиғаның урыны һәм ваҡыты билдәһеҙ. Мәсүд, ярҙамына иҫәп тотоп, Константинополгә Византия императоры Иоанн II Комнинға килә. Император солтанды яҡшы ҡабул итә һәм уға алтын, ғәскәр биргән.
Ярҙам алғас, Мәсүд үҙенең ҡайныһына, Мелик Ғәзи әмиргә килгән. 1126 йылда улар, көстәрен берләштереп, Ғәрәпкә яу асҡан. Был юлы Ғәрәп еңелгән һәм Киликияның әрмән батшаһы I Торосҡа ҡасҡан{{Sfn|Kesik|2003|s=39}}. Ғәрәп Торостан алған ғәскәр менән Киликиянан Анатолийға әйләнеп ҡайта. Бер нисә алыштан һуң Ғәрәп еңелә. Византия императоры Иоаннда йәшенеп торорға мәжбүр булған. Был хәл 1127 йылда булды. Ошо датанан һуң Михаил Сүриәле уны башҡаса телгә алмай{{Sfn|Kesik|2003|s=40}}.
«Аноним Зангима» яҙыуынса, Ғәрәп ҡустыһы Мәсүдкә ҡаршы өс тапҡыр һуғышҡан. Ахыр сиктә, улар килешеү төҙөгән, һәм Мәсүд Ғәрәпкә бер нисә ҡәлғә биргән. Бер аҙҙан туғандар һүҙгә килешә, Ғәрәп византия императорынан ярҙам һорай, ләкин өлгөрмәй{{Sfn|Kesik|2003|s=40}}, сөнки 1128 (йәки 1129) йылда Византияла вафат була.
Данишмендидтар Ғәзи һәм Мөхәммәт менән мөнәсәбәттәре
Ҡылыс-Арыҫлан үлгәндән һуң, Мәлик Ғәзи Анатолияның иң ғәйрәтле хөкөмдары булған. 1129 йылда византий наместнигы Касианус Мәлик Ғәзигә Анкараны, Чанкырыны, Кастамонаны һәм Ҡара диңгеҙ ярын биргән. Шул территорияларҙы кире ҡайтарыу маҡсатында, император Иоанн Комнин Кастамону районына баҫып ингән. Әммә ул Анатолияға китеүе була, уның ҡустыһы Исаак Комнин (Алексей Комниндың улы) Константинополгә әйләнеп ҡайта һәм тәхеткә эйә булырға маташҡан. Артабан уны Мәсүд, аҙаҡ Мәлик Ғәзи үҙҙәрендә йәшертеп йәшәтә, шунан Исаакты Трапезундҡа, Константин Гаврға оҙатҡан. 1131 йылда Мәлик Ғәзи Киликияға поход яһаған, һәм Киликий әрмән дәүләте хакимы Левон I йыл һайын яһаҡ түләргә ризалашҡан. Бынан һуң Мәлик Ғәзи Мелитенаға ҡайтҡан, уның янына Коньянан Мәсүд һәм Трапезундтан Исаак килгән. Исаак Мелитенанан Левонға килгән, уның ҡыҙына өйләнгән һәм килешеү төҙөгән. Әммә бер аҙ ваҡыттан Исаак ҡайныһы менән һүҙгә килешә һәм Мәсүдкә ҡасып килгән
Мелитенала ҡыш сыҡҡандан һуң, Мәлик Ғәзи һәм, моғайын, Мәсүд 1132 йылда Кастамонуны яулаған (1131). Мәсүд уның янында булған булырға тейеш. Ғәзи һәм Мәсүд Ҡара диңгеҙ яры буйында тәре йөрөтөүселәрҙең ҡәлғәһе Зининды баҫып алған, әммә тәре йөрөтөүселәр 4000 динар түләп ҡотолалар. 1132 йылда император Иоанн Комнин Кастамонуны кире алған. 1133 йылда Мәлик Ғәзи Кастамонуны ҡамаған, һәм халыҡ уға ҡала ҡапҡаһын асҡан. 1134 йылда Мәлик Ғәзи үлгән. Ғүмеренең ахырына уның биләмәләре Евфрат йылғаһынан алып Сакарья (Сангариус) йылғаһына тиклем һуҙылған булған. Ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән Мәсүд уға Мелитена, Кайсери, Чанкиры, Анкара һәм Кастамонуҙы биргән. Мәсүд Конья, Нигде, Афьонкарахисар һәм Аҡһарайға эйә булған.
Мәлик Ғәзиҙең дүрт: Мөхәммәт, Яғыбасан, Яған һәм Айнудәүләт исемле улы булған. Айнудәүләт һәм Яған риза булмаһа ла, атаһының вариҫы булып Мөхәммәт ҡалған. 1135 йылда Мөхәммәт Яғанды үлтергән, Айнудәүләт Мелитенаға ҡасҡан. Мәсүд менән Мөхәммәт Ғәзи мираҫы арҡаһында низағлашҡан. Иоанн Комнин Данишмендидтарҙың көсһөҙләнеүенән һәм Мәсүд менән Мөхәммәттең низағынан файҙаланып, Мәсүд менән Мөхәммәткә ҡаршы килешеү төҙөгән. Мәсүд императорға хәрби отряд ебәргән, һәм Чанкырыны ҡамаған. Үҙенең дошмандарын айырыу маҡсатында, Мөхәммәт Мәсүдкә ташламалар яһау аша, хаттар яҙып, уның менән килешеү төҙөгән. Мәсүд ғәскәре Чанкырынан киткән, император ҡамауҙан баш тартырға мәжбүр булған. Яҙ көнө Иоанн Кастамону һәм Чанкырыны ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына яулай.
Иоанн Комнин
1137 йылда Иоанн Киликияға һәм Сүриәгә походҡа башлаған. Юлда уның армияһы Мәсүдтең биләмәләрен туҙҙырған. Яҙ ул Киликий Әрмәнстаны хакимы Левон I территорияларын — Тарсты, Аданды, Мопсуестияны һәм Аназарбты баҫып ала. 20 августа Иоанн, әҙ генә ҡамауҙан һуң, Антиохияны яулаған. Шунан һуң император, йәнә Соҡор үҙәненә ҡайтҡан, Левон менән уның улдарын баҫып алған һәм Константинополгә оҙатҡан. 1138 йылдың башында, бер аҙналыҡ ҡамауҙан һуң, император Алеппо районындағы Бизаны ала. Алеппо атабәге Имадеддин Занги был ваҡытта Химста булған. Ул үҙенең командиры Саварҙы 5000 кешелек отряды менән Алеппоға ярҙамға ебәргән. Иоанн Алеппоны яулай алмай, яҡындағы Асариб менән Кафартаб ҡәлғәләрен баҫып алған. Иоанн Шейзарҙы ҡулға ала алмаған, һәм Антиохияға ҡайтҡан. Михаил Сүриәле һүҙҙәренсә, был ваҡытта Мәсүд Аданды баҫып алған, руханиҙар менән ҡалала йәшәүселәрҙе Мелитенға алып киткән, унда әсирҙәрҙең бер өлөшөн һатҡан. Адананан һуң Мәсүд Кесун менән Мараш кенәзлектәренә һөжүм иткән һәм уларҙың тирә-яғын талаған. Иоанн Киликияға ҡайтҡас, ғәскәренең бер өлөшөн Мәсүдкә ҡаршы ебәргән. Михаил Сүриәле һүҙҙәренсә, 1138 йылда император, Мәсүд менән килешеү төҙөп, Константинополгә ҡайтҡан. Никита Хониат килешеү тураһында яҙмаған һәм былай тип яҙған: «Сәлжүктәр тар-мар ителгән, күптәре әсирлеккә алынған, уларҙан йөк аттарын һәм йөк аттарын тартып алғандар». Яхъя Киннам да килешеү тураһында телгә алмаған. Император яулап алған ерҙәрҙе тиҙҙән мосолмандар баҫып ала.
Каралька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Мәсүд I
Иоанн Комнин
Император Константинополь янынан 1141 йылдың 13 ғинуарында ҡуҙғала, сәлжүктәр уларҙы эҙәрлекләп килә. Мәсүд Улуборлуны ҡамай. 1142 йылдың яҙы Иоанн Комнин Антиохияны тағы яулап алырға маташа. Ул үҙенең ниәттәрен йәшерергә тырышып, Киликияға беренсе походта яулап алған ерҙәрен һаҡлап ҡалыу маҡсаты менән экспедиция ойошторҙоҡ ти. Дөрөҫө — Иоанндың маҡсаттарының береһе сәлжүктәр булған. Ләкин Мәсүд улар килгәнгә тиклем Олуборлонан сигенгән. Император өлкән улы Алексей һәләк булған Анталияға барып еткән. Императорҙың башҡа улдары, Андроник менән Исаак, ҡустыһының кәүҙәһен диңгеҙ буйлап Константинополгә алып ҡайтырға тырыша, ҡайтып барышлай Андроник вафат булған. 1142 йылда Мәсүд Анталия төбәгенә һөжүм итә һәм бик күп табыш һәм әсирҙәр ала. Иоанн Мануилдың кесе улы менән сәфәрен дауам иткән. Ул Киликияны аша сыҡҡан һәм Сүриәгә йүнәлгән. 1142 йылдың 25 сентябрендә Иоганн Баграс ҡәлғәһе янында була, унан, килешеүгә ярашлы, эске ҡәлғәһе менән, ҡаланы тапшырыуҙы талап итеп, Антиохия Раймундына хәбәр ебәрә. Раймунд ҡаланы биреүҙән баш тартҡан, һәм Иоанндың армияһы Антиохияның тирә - яғын талаған. Шунан Иоганн, киләһе яҙға килеренә иҫәп тотоп, ҡайтып китте. Әммә 1143 йылдың 8 апрелендә ул донъя ҡуйҙы. Император тәхет вариҫы тип Мануилды күрһәтә.
Каралька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсүд I
Мануил Комнин
Константинополдә власть алмашыныуы менән файҙаланып, Мәсүд Византия ерҙәренә һөжүм итә. Мануил яуап итеп Мелангия ҡалаһы янындағы Сәлжүк ерҙәрен баҫҡан. 1145 йылда Константинополдең Сүриә биләмәләре менән бәйләнештәре хәүеф аҫтында ҡала. Мануилдың асыуы ҡабарған һәм ставкаһын Риндакос йылғаһы тигеҙлегендә урынлаштырған. 1146 йылдың йәйендә Мануил Фригияға килә. Ул ебәргән отрядтар сәлжүктәрҙе туҙҙыра һәм күп табышҡа эйә була. Әммә Үҙәк Анатолийҙың көнбайышында Мәсүд ғәскәрҙәре Кесе Мендерес үҙәненә юл тота һәм ҙур табыш менән ҡайта. Император Конья янына сығыш яһап, Мәсүдкә хат ебәрә. Иоанн Киннам яҙғанса, ул солтанға былай тип яҙған: «Походыбыҙға һинең ҡылығың этәргес бирҙе. Прокананы алдың һәм күптән түгел Рим еренә һөжүм иттең. Шулай уҡ Римдең союздашы Ягунпасанды һәм башҡа ҡәбилә идарасыларын һуғыш менән борсойһоң. Аҡыллы кеше булһаң, Алла язаһын алырға тура киләсәк, тип уйларға тейеш инең. Йә яуызлыҡтан тыйыл, йә ҡаршы торорға әҙер бул». Быға Мәсүд Аҡшәһәрҙә (Филомелион) лагерь ҡорасаҡмын, тип яуап бирә.
Мәсүд Калограй ҡалҡыулығына Византия армияһына һөжүм итергә бер отряд ебәрә. Был отряд еңелә. Был турала белгәс, солтан Филомелиондағы лагерҙы ташлап сығып киткән. Мануил солтанға мыҫҡыллы хат ебәрә. Ләкин солтан уға ҡолаҡ һалмаған һәм Андрахман янында лагерь ҡорған. Император Филомелионға һөжүм итә, Мануилдың уҡтан үксәһе яралана, әммә Византия армияһы ҡаланы ала һәм уны яндыра. Мануил әсирҙәрҙе азат иткән һәм сәлжүктәрҙең тауарын тартып алған. Император Мәсүд лагерына яҡн урынлашҡан.|group=comm}}. Икенсе көндө һуғыш башлана. Сәлжүктәр сигенә башланы. Византия армияһы күптәрҙе үлтерә һәм әсирлеккә ала. Мануил Коньяға юлланған (1146).
Мәсүд Коньяны оборонаға әҙерләгән, ләкин, ябыҡ урында ҡамауҙа ҡалыу ҡала өсөн дә, армия өсөн дә хәүефле булырын белгән. Шуға күрә ул ғәскәрҙең бер өлөшөн ҡаланан ситтәге ҡалҡыулыҡ битенә урынлаштырған, ә үҙенең отряды менән Конья менән Каббала һарайы араһындағы тауҙа урынлашҡан. Мәсүд ҡаланы һаҡлауҙы ҡатынына ышанып тапшырған. Мануил Мәсүдтең ҡаланың уң яғында икәнен аңлап, уға һөжүм итергә йыйына. Ләкин император офицерҙары ризалашмаған, сөнки солтан үҙен ҡурҡыныс аҫтына ҡуймаҫын аңлағандар, күренгән һалдаттар авангард ҡына, тип иҫәпләгән. Мануил икеләнеүселәрҙән көлгән. Византийҙар Конья ны уратып ала. Мануил ҡала көслө нығытылған икәнен аңлай һәм Мәсүдкә ярҙам килгәнен белгән. Михаил Сүриәле Мәсүдкә ярҙамға Хөрәсән, Бағдад әмирҙәре һ. б. килгән. Мануил армияһының кире сыға торған юлы ябылыуы мөмкинлегенән ҡурҡҡан. Яңы тәре походы тураһында лә хәбәрҙәр килгән. Император ҡамауҙан баш тарта, ҡалдырыр алдынан ҡала тирә-йүнен ҡыйратырға бойора. Зыяраттарҙа мәйеттәрҙе ҡәберҙәренән алып ташлағандар. Иоанн Киннам, Мануил солтан әсәһенең ҡәберлегенә генә тейергә ҡушмаған.
Византия армияһы сигенгәндә уны сәлжүктәр эҙәрлекләй. Сәлжүктәр Цибрелицемани тип атаған артылышта Мәсүд Данишмендид ярҙамында Византия армияһын тар-мар итергә ниәтләгән. Император иһә үҙенең лагерынан ике яҡтағы тәрән ҡаяларҙа һуғышсыларын йәшереп ҡалдырған булған. Улар ҡорал да йәшергән булған. Сәлжүктәр күренмәгәс, император үҙенә хеҙмәт иткән төрөк Пупакесты разведкаға ебәрә. Пупакес тиҙ арала әйләнеп ҡайтҡан һәм "фарсы"лар аҙ булыуын хәбәр иткән. Мануил ҡустылары һәм Пупакес менән шул яҡҡа юл тотҡан. Дошмандың бәләкәй отрядын осратып, улар уны үҙҙәренә әүрәтергә маташҡан, ләкин киреһенсә килеп сыҡҡан. Мануил һәм уның эргәһендәгеләр лагерҙан йыраҡҡа киткәндәрен аңлап, төрөктәргә ҡаршы көрәшеүҙе уның өсөн ҡурҡыныс тип һанаған. Утрауға еткәс, дошмандың биш йөҙләгән кешенән торған отряды менән бәрелешкән.
Әрмәндәр сәлжүктәрҙең еренә һөжүм иткәнлектән, солтан императорға уларға ҡаршы поход ойошторорға тәҡдим итә.
Данишмендидтар менән мөнәсәбәттәре. Мәхәммәттең улдары
Византия императоры Иоанн 1143 йылдың апрелендә вафат булғас, улы Мануил I Комнин уның вариҫы тип иғлан ителә.
1143 йылда Мелитенаны тәүге тапҡыр ҡайтарырға маташа. Ул Айнуддәүләгә ҡаланы ҙур иктаға алмаштырырға тәҡдим итә, әммә тегеһе һөйләшеүҙәр өсөн ҡатынын, Мәсүдтең бер туғанының ҡыҙын ебәрә. Мәсүд ҡыҙҙың үтенесенә ҡолаҡ һалмаған, 17 июндә 1143 йылдың 14 сентябрендә Мелитенаны уңышһыҙ ҡамаған. 1144 йылда Месуд Айнуддәүлә эйә булған Жәйхан менән Эльбистан өлкәләрен баҫып ала. Эльбистандың хакимы итеп улы Ҡылыс-Арыҫлан II тәғәйенләгән. Шунан Мәсүд Мелитенанеы икенсе тапҡыр өс дауамында ҡамауҙа тотҡан. Византия императоры Мануил Комнин Сәлжүк ерҙәренә яҡынлашыуы хаҡында хәбәр килгәнлектән, 1144 йылдың 15 авгусында солтан ҡамауҙы алған. Айнуддәүлә 1152 йылдың 12 июнендә вафат булған, вариҫы — улы Зөлҡәрнәй. Яғы-Басан туғанының улына һәм уның әсәһенә Мәсүдкә буйһонмаҫҡа кәңәш бирә. Ғауға ваҡытында һәләк булмаһындар һәм уның ҡулына эләкмәһендәр өсөн, әсәһе менән улы Сивасҡа үҙҙәренең көтөүҙәрен ебәргән. Ошо хаҡта белгәс, Мәсүд Яғы Басанға яза бирергә булды һәм уға ҡаршы сыҡты. Сивас батшаһы солтанға буйһонған. 1152 йылдың 24 июлендә солтан өсөнсө тапҡыр Мелитенаны ҡамаған, армияһы ҡаланың тирә-яғын туҙҙырған. Зөлҡәрнәйҙең әсәһе, Айнуддәүләнең тол ҡатыны һәм Мәсүдтең бер туғанының ҡыҙы, солтан янына килеп, уның аяғына йығылып, ғәфү үтенгән. Солтан, Зөлҡәрнәй килеп буйһонһа, ҡамауҙы алып, уны ҡала менән идара итергә ҡалдырасаҡ, тип яуаплаған. 1152 йылдың 15 авгусында Саван ҡулына ҡылыс һәм саван тотоп килә һәм тоғролоҡ анты бирә. Солтан, һүҙендә тороп, уны Мелитенала идара итергә ҡалдырған. Яғы Басанды ҡыҙына өйләндергән.
Занга һәм Нуретдин менән мөнәсәбәттәре
Мәсүд менән Занганың мөнәсәбәттәре дуҫтарса булған. Көнсығышта улар тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы союздаштар булараҡ эш иткән. Дауыттың улдары мираҫ өсөн көрәш башлай. Ҡара-Арыҫлан ярҙам һорап солтан Мәсүдкә мөрәжәғәт итә һәм 20 мең һыбайлы алған. Занга Мәсүд ғәскәре менән осрашырға теләмәй, һәм Артукид биләмәләренән үҙ ғәскәрҙәрен сығарған. Занга менән Месуд араһындағы башҡа бәхәстәр теркәлмәгән.