cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дәүләт гуманитар фәндәр академик университеты
Мөһим саралары
Дәүләт гуманитар фәндәр академик университеты түбәндәге сараларҙың ойоштороусыһы һәм ойошторошоусыһы булып тора: халыҡ-ара тарихсылар мәктәбе, Week Moscow Science фәнни форумы, «Гуманитарное пространство мегаполиса» форумы, йәш ғалимдар өсөн Мәскәү Хөкүмәте Премияһы, Рәсәй Фәндәр академияһында Бөтә Рәсәй медиафорумы, «Пространство Евразия» Халыҡ-ара медиафорумы һәм башҡалар.
И. М. Сеченов исемендәге Беренсе МДМУ-ның ботаника баҡсаһы
И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университеты ботаника баҡсаһы — Мәскәүҙәге ботаника баҡсаһы. Мәскәү-йылғаның һул ярында, Мәскәү үҙәк әйләнешенең «Деловой центр» станцияһы янында урынлашҡан. 1946 йылда нигеҙ һалынған. Баҡсаның майҙаны 4,95 гектар тәшкил итә. Ботаника баҡсаһы төбәк әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Ботаника баҡсаһы 2016 йылда тәүге тапҡыр ирекле экскурсион йөрөү өсөн асыла.
Тасуирламаһы
Ботаника баҡсаһы биләмәһенең майҙаны 4,95 гектар тәшкил итә, шуларҙың 2,5 гектарын дендрарий биләй. Шулай уҡ үлән үҫемлектәре питомнигы (0,5 гектар) һәм эксперименталь участкалары (0,5 га) бар, унда башлыса дарыу үҫемлектәре үҫә.
Индол (Чичка-Юла ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы
Төхвәтуллина Клара Ғабдрахман ҡыҙы (7 март 1931 йыл — 9 ноябрь 2016 йыл) — партия, дәүләт һәм комсомол органдары эшмәкәре. 1955 йылдан ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары, секретары, 1960—1963 йылдарҙа — беренсе секретары; 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 1969 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире. 198—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе. Башҡорт АССР-ының 6—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), ике «Почёт Билдәһе» (1960, 1967) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Клара Ғабдрахман ҡыҙы Төхвәтуллина 1931 йылдың 7 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған. Өфөнөң 3-сө урта мәктәбендә уҡый.
1953 йылда Харьков педагогия институтының тарих-филология факультетын тамамлай. 1953 йылдан Украина ССР-ы Одесса өлкәһе Первомайск ҡалаһы урта мәктәбендә уҡыта.
1954 йылдан Өфөнөң 20‑се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1955 йылдан ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы, бүлек мөдире урынбаҫары. 1960—1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының 1‑се секретары.
1965 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1965—1969 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.
1969 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының мәҙәниәт бүлеге мөдире булып эшләй. 1981—1986 йылдарҙа Дәүләт учреждениелары хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Башҡортостан өлкә комитеты рәйесе вазифаһын үтәй.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының 6—10‑сы саҡырылыш депутаты итеп һайлана.
2016 йылдың 9 ноябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Хасовей-Юган
Хасовей-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабиней-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Балағуш
Балағуш (Балагушево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 241 кеше. Почта индексы — 452156, ОКАТО коды — 80257830002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хасовей-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атлас (туҡыма)
Атлас (ғәр. — шыма) — ебәк йәки ярымебәк, йөҙлөгө шыма, ялтыр атлас үрелешле туҡыма.
Эшләнелеше
Атлас үрелеше ваҡытында арҡау нигеҙҙең биш һәм унан күберәк ептәре аша йөҙлөк өҫтөнә сыға. Бының менән туҡыманың шыма булыуына өлгәшелә. Атластар шыма ла, биҙәкле лә булырға мөмкин.
Ҡулланылышы
Атлас туҡыма өҫ кейеме (мәҫәлән, смокингтар) һәм аяҡ кейемдәре (шул иҫәптән пуанттар) тегеү, байрам кейемдәрен биҙәү, драпировкалар, мебель көплөктәре, флаг яһау һәм башҡалар өсөн ҡулланыла.
Тарихы
Мәскәү дәүләтендә атлас — ебәк, ялтыр, шыма туҡыма. Атластар ошо рәүешле бүленгән:
Атластарҙың төҫтәре түбәндәгесә булған: күк һәм һоро ерлектә һүрәтле, сәскәләр төшөрөлгән йәшел, көмөшһыу ерлектә йәнлек һунары; шулай уҡ аҡ, күк, һары, һоро, ҡыҙыл һәм көрән.
Череповец
Череповец (Череповец) — Вологда өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса өлкәлә беренсе урында тора. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Географияһы
Шексна йылғаһы ярында урынлашҡан.
Бреме
Бреме (Brehme) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1119 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 270 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Ильина (Лехта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡтыялан
Яҡтыялан (Якты-Ялан) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 453004, ОКАТО коды — 80235805012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Чохрак
Оло Чохрак — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чохрак йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шайтанка (Лобва ҡушылдығы)
Шайтанка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кимкьясуй
Кимкьясуй — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628151, ОКАТО коды — 71112928003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Казаныгир
Казаныгир — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тархата йылғаһының уң ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамышевка
Тамышевка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 111 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хататлем-Соим
Хататлем-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Сезынг-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Шивья
Шивья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хататлем-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Надеждин ауыл Советы (Благовещен районы)
Иҫке Надеждин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Задич Алма
Тормош баҫҡыстары
1994 йылда Боснияла һуғыш башланғас, ата-әсәһе менән Австрияға ҡаса, бында улар Венаға килеп урынлаша. Алма мосолман тип яҙылған була, әммә үҙе ниндәй ҙә булһа дин тотоуын инҡар итә.
Алма Вена университетында юридик факультетта хоҡуҡ фәндәрен өйрәнә, Колумбия университетында Нью-Йоркта (АҠШ) магистратура тамамлай. Студент сағынан уҡ Задич задича Миграция буйынса халыҡ-ара ойошмала (МОМ) кесе ғилми хеҙмәткәр, Гаагала Элекке Югославия буйынса халыҡ-ара трибуналда стажер булып эшләй.
Сәйәси карьера һәм янъялдар
2019 йылда Задич Австрия парламентына Йәшелдәр партияһынан күрһәтелә һәм Австрия милли советына һайлана.
2019 йылда Задич Интернетҡа ҡуйған бер фотография арҡаһында янъял сыға, йәнәһе, бер егет нацистарса ҡул күтәреп сәләмләп тора, тип аңлатма яҙа. 2019 йылда Вена суды Алманы яла яғыуҙа ғәйеләп ҡарар сығара һәм унан  700 евро түләтә. Задич апелляцияға бирә, һәм ҡарар әлегә көсөнә инмәгән.
2020 йылдың 7 ғинуарында Алма Задич, өс фирҡәләше менән бер мәлдә, Австрия Президенты Александр ван дер Белленға юстиция министры булараҡ ант бирә. Матбуғатта Задичты йыш ҡына «Австрия Республикаһында мигранттарҙан беренсе министр» тип яҙып сығалар. Вазифаһын үтәүгә тотонғас, уға мыҫҡыллауҙар һәм янауҙар тулҡыны ябырыла һәм уға 2020 йылдың 8 ғинуарынан полиция һағы беркетелә.
Шумер һәм Аккад батшалары исемлеге
Туфанға (династияларға) тиклемге осор батшалары
Бындай батшаларҙың булғанлығына шаһитлыҡ иткән берҙән-бер сығанаҡ — Ниппур батшалар исемлеге, унда раҫланыуынса, уларҙың хакимлығы туфан һыуы ҡалҡыу менән тамамланған. Ираҡтағы ҡаҙыныуҙар Шуруппак һәм башҡа шумер ҡалалары торған урындарҙың һыу аҫтында ҡалыуына иҫбатламалар бирә. Беҙҙең эраға тиклем  2900 йыл тирәһендә торамаларҙың йәшәйешендәге өҙөклөктө йылға ултырмалары ҡатламдары күрһәтә
Киштың I династияһы
Беҙҙең эраға тиклем XXIX—XXVII быуаттар
Этанаға тиклемге батшаларҙың исеме башҡа тарихи сығанаҡтарҙа юҡ, уларҙың булыу-булмауы  археологик күҙлектән дә тикшерелмәгән. Ғалимдар һуңғы ике батша — Эн-Мебарагеси менән уның улы   Агга тураһында ғына бер аҙ мәғлүмәткә эйә. Батшалар исемлегенә ярашлы, Киш  Месопотамияла туфандан һуң хакимлыҡ итә. Гилгәмеш  Агганы еңгәс, хакимлыҡ Урукҡа күсә.
Уруктың I династияһы
Беҙҙең эраға тиклем XXIX—XXVI быуаттар Хакимлыҡ Урға күсә
Лагаштың I династияһы
Лагаштың беренсе династияһы Батшалар исемлегендә телгә алынмай, әммә башҡа яҙма ҡомартҡыларҙан яҡшы билдәле.
Беҙҙең эраға тиклем 2500—2312 йылдар
Хамази династияһы
Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2400 йыл
Уруктың II династияһы
Беҙҙең эраға тиклем 2400—2336 йылдар Хакимлыҡ Урға күсә
Мари династияһы
Хакимлыҡ  Кишҡа күсә
Киштың III династияһы
Беҙҙең эраға тиклем XXIV—XXIII быуаттар
Акшак династияһы
Беҙҙең эраға тиклем 2500—2315 йылдар Хакимлыҡ Кишҡа күсә
Киштың IV династияһы
Хакимлыҡ Урукҡа күсә
Уруктың IV династияһы
Беҙҙең эраға тиклем 2150—2120 йылдар
Хакимлыҡ гутийҙарға күсә
Гутийҙар
Беҙҙең эраға тиклем XXII быуат
Хакимлыҡ Урукҡа күсә
Лагаштың II династияһы
(гутийҙар менән бер ваҡытта) беҙҙең эраға тиклем яҡынса 2136—2109 йылдар
Исиндың I династияһы
беҙҙең эраға тиклем  2017—1794 йылдар
Ларса династияһы
беҙҙең эраға тиклем  2025—1763 йылдар
Эшнунна батшалары
Беҙҙең эраға тиклем  2025—1727 йылдар
Арҡалыҡ
Тарихы
1956 йылдың 27 октябрендә Ҡаҙаҡ ССР-ы Юғары Советы Президиумының Указы менән Арҡалыҡ эшселәр ҡасабаһы рәсми статусы ала һәм Бөтә Союз удар комсомол төҙөлөшө объектына әйләнә. Беренсе булып буласаҡ ҡалаға нигеҙҙе Рига комсомолдары була. 1965 йылдың 30 июнендә дөйөм майҙаны 174 гектар тәшкил иткән район ҡарамағындағы ҡала статусы ала. Арҡалыҡта ул ваҡытта халыҡ һаны 15 100 кешегә етә. Әлеге ваҡытта дөйөм майҙаны – 1558 мең га тәшкил итә.
1970 йылдың 23 ноябрендә Арҡалыҡ яңы төҙөлгән Турғай өлкәһенең административ үҙәге тип иғлан ителә. Шул осорҙан Арҡалыҡ бик ҡыҙыу төҙөлә, үҫешә башлай.
1988 йылдың 2 июнендә Турғай өлкәһе бөтөрөлә һәм 1997 йылдың 22 апрелендә Ҡостанай өлкәһе составына индерелә, ул 17 ауыл тораҡ пунктының административ үҙәге булып тора.
Арҡалыҡ әлеге көндә Ҡаҙағстандың депрессиялы ҡалалары иҫәбенә инә, эшһеҙлек юғары.
Халҡы
Үҙ ҡарамағындағы территориялар менән алғанда ҡала халҡының һаны 40 813 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), шул иҫәптән Арҡалыҡ ҡалаһында — 24 940 кеше. 2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата — 40 555 кеше, шул иҫәптән Арҡалыҡ ҡалаһында 27 751 кеше (68,4 процент).
1989 йылда үҙ ҡарамағындағы территориялар менән алғанда ҡала халҡының һаны 62 367 кеше булған. 2006 йылға ул 42 мең кешегә ҡалған (шул иҫәптән: ҡала үҙе — 26 мең кеше, ҡала ҡарамағында 14 ауыл һәм 3 ауыл округы — 16 мең кеше).
Арҡалыҡ ҡалаһы динамикаһы үҙ ҡарамағындағы территориялар менән:
Милли состав (1 ғинуар, 2018 йыл) .:
Административ бүленеше
Ҡала башлығы — аким (хаким).
Транспорты
Арҡалыҡ тимер юл станцияһы өлкә үҙәге Ҡостанай, шулай уҡ  Ҡарағанды өлкәһенең Сыбаркүл (Шубарколь) ҡасабаһы менән бәйләй. Ҡостанай — Арҡалыҡ, Еҙҡаҙған — Арҡалыҡ автомобиль юлдары бик яҡшы сифатлы түгел.
Арҡалыҡ аэропорты бар, әммә 1998 йылдан ваҡыты-ваҡыты менән генә пилотлы космик караптарҙы эҙләгән ваҡытта асыла.
Төбәктең тәбиғи байлыҡтары
Арҡалыҡ ҡалаһы янында алюминий сәнәғәте өсөн 6 боксит ятҡылығы бар. Шул уҡ ятҡылыҡтарҙа утҡа сыҙамлы барлсыҡ сығарыла. Бынан тыш, бокситтарҙа юлдаш булып галлий ҙа осрай, иҫәпләүҙәренсә, ул 761 килограмға етә.
Ҡаланан 5 километрҙа Яңы Арҡалыҡ ятҡылығында ҡара ҡурғаш табылған. Был рудала иттрий, алтын, көмөш, аҡ ҡурғаш һәм башҡа элементтар осрай. Шул уҡ төбәктә 37 төрлө файҙалы ҡаҙылдыҡ ятҡылыҡтары бар.
100 километр алыҫлыҡта Аҡъял (Аҡжал) нефрит ятҡылығы асылған, унда 1997 йылдан биҙәү таштары сығарыла. 70—100 километр аралыҡта Аҡболаҡта - аҡ мәрмәр (3—6 миллиона м³ запас) һәм Ағыръял (Ағыржал) ятҡылығында ҡара мәрмәр алына (запасы 8 млн м³).
Истопенька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сальников Константин Владимирович
Сальников Константин Владимирович (2 октябрь 1900 йыл — 20 июнь 1966 йыл) — ғалим-археолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1960—1966 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында археология һәм этнография секторы мөдире. Көньяҡ Уралды тикшереүсе. Тарих фәндәре докторы (1966).
Биографияһы
Константин Владимирович Сальников 1900 йылдың 2 октябрендә ның Һамар ҡалаһында тыуған.
Һамар реаль училищеһын тамамлаған.
1928 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих-этнологик факультетын тамамлый. Археологик ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша, Силәбе һәм Ҡурған тирә-яҡтарында көньяҡ Урал аръяғының боронғо ҡомартҡыларын өйрәнеү буйынса экспедиция менән етәкселек итә, Силәбе өлкәһенең Миәс һәм Юрғамыш райондарында ҡаҙыу эштәре үткәрә. 1937 йылдан Силәбе тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй.
1940 йылдан Урал дәүләт университетында, Силәбе һәм Ырымбур педагогия институттарында уҡыта.
1960 йылдан — СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында археология һәм этнография секторы мөдире.
Бронза быуатының абаш, андрон һ.б. мәҙәниәтен өйрәнеүсе белгес. 1948 йылда андрон мәҙәниәте ҡомартҡыларының беренсе классификацияһын тәҡдим итеп, өс хронологик этапҡа: федоров, алакүл һәм замараевҡа бүлә.
Ғалим 1966 йылдың 20 июнендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми хеҙмәттәре
Утыҙҙан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәр һәм археология буйынса китаптар авторы.
Уның әүҙем ҡатнашлығы менән «Археология и этнография Башкирии» сериялы баҫманың тәүге томдары әҙерләнә һәм баҫылып сыға (1962; 1964).
Аҡ ҡурғаш
Тарихы
Ҡурғаш кешелеккә б.э.т. IV мең йыллыҡтан уҡ билдәле булған. Был металды алыу юлы ҡатмарлы һәм бик ҡиммәтле, шуға күрә боронғо Рим һәм грек ҡомартҡыларында һирәк осрай. Аҡ ҡурғаш Библияла, Моисей китаптарында телгә алына. Аҡ ҡурғаш б.э.т. III быуат һуңында һәм уртаһында ҡулланылған ҡурғашлы бронза компоненты булып тора. Ул заманда билдәле булған металдар араһында аҡ ҡурғаш иң ныҡлыһы булғанға күрә 2000 йыл буйы "бронза быуат" дәүерендә аҡ ҡурғаш "стратегик металл" булып иҫәпләнә (яҡынса алғанда: XXXV—XI быуаттар).
Исеменең килеп сығышы
Латинса исеме stannum, санскрит телендәге "ҡаты, ныҡлы" һүҙе менән бәйле, башта ҡурғаш һәм көмөш иремәһен шулай атағандар, һуңғараҡ башҡа 67 % аҡ ҡурғаш булған шуға оҡшаған металдар иремеһен stannum тип атағандар. IV быуатта ғына металдың үҙен аҡ ҡурғаш тип атайҙар.
Рус телендәге олово һүҙе — славяндарҙың дөйөм һүҙе, славян телендәге ҡайһы бер һүҙҙәрҙә (пол. ołów, чеш. olovo, сер. ҡурғаш һ. б.) был һүҙ менән аҡ ҡурғашҡа оҡшаған башҡа металл ҡарғашты (свинец) атайҙар. Балтика телдәрендә лә олово һүҙе ҡулланыла (әҙәби литва телендә alavas, alvas, латышса alva— "олово", прусск. alwis — "ҡурғаш"). Боронғо немец телендә лә elo — «һары», латинса albus — «аҡ» тигәнде аңлата. Метал төҫө буйынса аталған.
Тәбиғәттә таралышы
Ҡурғаш — һибелеп таралған һирәк элементтарҙың  береһе. Ер ҡабығында таралыуы буйынса ҡурғаш 47-се урынды биләй. Кларк һаны буйынса  2 алып 8  % тиклем масса тәшкил итә. Составында аҡ ҡурғаш булған төп минерал — касситерит (ҡурғаш таштары) SnO2, уның составында 78,8 проценты аҡ ҡурғаш бар. Станнин (аҡ ҡурғаш колчеданы) — Cu2FeSnS4 (27,5 % Sn) тәбиғәттә һирәгерәк осрай.
Ятҡылыҡтары
Донъяла аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары Ҡытай һәм Көньяҡ-көнсығыш Азия ла — Индонезия, Малайзия һәм Таиланд илдәрендә. Иң ҙур ятҡылыҡтар, шулай уҡ Көньяҡ Америка (Боливия, Перу, Бразилия) һәм Австралия илдәрендә.
Рәсәй ҙә аҡ ҡурғаш ятҡылыҡтары Хабаровск крайы нда, Чукот автономиялы округы нда, Приморье крайы нда (Кавалеровский районы), Яҡутстан да һәм башҡа райондарҙа урынлашҡан.
Ҡулланыу
Таҙа килеш һәм башҡа металдар составында аҡ ҡурғаш хәүефһеҙ, ағыуһыҙ, коррозияға ҡаршы тороусан металл буларыҡ ҡулланыла. Ҡурғаш ялатылған аҙыҡ-түлек тараһы етештереү аҡ ҡурғаштың сәнәғәттә төп файҙаланышы. Бынан электроника өсөн тыш йәбештергәс иремәләр, торба үткәргестәре, подшипниктар етештереүҙә ҡулланыла. Аҡ ҡурғаштың иң билдәле иремәһе бронза. Тағы ла бер билдәле иремәһе пьютер һауыт-һаба эшләүҙә ҡулланыла. Был маҡсаттар өсөн барлыҡ етештерелгән аҡ ҡурғаштың 33% китә. Табылған аҡ ҡурғаштың 60%  упаковкалар һәм йәбештергес иремәләр өсөн ҡулланыла. Ауыр металдар араһында иң хәүефһеҙе булған өсөн һуңғы йылдарҙа был металға ҡыҙыҡһыныу арта. Аҡ ҡурғаш сульфиды SnS2 алтынды имитациялаусы буяуҙар етештереүҙә ҡулланыла. Титан етештереүҙә аҡ ҡурғаш легирлаүсы металл булараҡ ҡалланыла. Аҡ ҡурғаш двуокисы оптик быяла эшләүҙә абразив материал булараҡ ҡулланыла. Аҡ ҡурғаш тоҙҙарынан йөн буяуҙары етештерәләр. Был металл химик электр тогы сығанаҡтарында, аккумуляторҙарҙа киң ҡулланыла.
Физиологик тәьҫире
Организмға аҡ ҡурғаштың тәьҫире тураһында билдәле түгел. Кеше органзмында яҡынса (1—2)· 10−4 % аҡ ҡурғаш бар һәм көн һайын аҙыҡ менән 0,2—3,5 мг аҡ ҡурғаш керә. Металл хәлендәге аҡ ҡурғаш зарарһыҙ,шуға күрә аҙыҡ сәнәғәтендә ҡулларырға мөмкин. Аҡ ҡурғаштың парҙары, азрозоль һәм саң составында булған аҡ ҡурғаш кеше өсөн зарарлы. Аҡ ҡурғаш пары һәм азрозоле тәьҫирендә станноз тигән үпкә ауырыуы башланыуы мөмкин. Станнан (аҡ ҡурғашлы водород) — көслө ағыу. Шулай уҡ аҡ ҡурғаштың органика менән ҡушылмалары ағыулы. Һауа атмосфераһында ваҡытлыса конценртацияһы 0,05 мг/м3 булыуы мөмкин, ПДК (мөмкин һаналған ҡуйылыҡ концентрацияһы) аҙыҡ продукттарында  200 мг/кг, һөт һәм һуттарҙа — 100 мг/кг. Кеше өсөн зарарлы доза — 2 г.
Ғәҙәти шарттарҙа һаҡлау һәм ҡулланыу осоронда һәм 600 °C-ҡа тиклем эремәһендә һауаға зарарлы матдәләр бүленеп сыҡмай. Оҙайла ваҡыт (15-20 йыл эсендә) аҡ ҡурғаш саңы эшселәр үпкәһенә тәьҫир итә һәм пневмокониоз тигән үпкә ауылыуы башланырға мөмкин.
Ири-Юл
Ири-Юл — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улу-Юл йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бугунж
Бугунж — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы/Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ходзь йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ломбовож
Ломбовож — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 238 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628145, ОКАТО коды — 71112928004.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ҡырымшамхалов Хәмзәт Басхануҡ улы
Ҡырымшамхалов Хәмзәт Басхануҡ улы (Къырымшаухалланы Басханукъну джашы Хамзат); 23 февраль 1917 йыл — 2 октябрь 1985 йыл) — СССР скульпторы, рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Сәйәси золом ҡорбаны.
Сығышы
Хәмзәт Басхануҡ улы Ҡырымшамха́лов затлы ҡарасай кенәздәре - Ҡырымшамхалдар нәҫеленән. Ҡарт ҡартатаһы Ислам Ачахмат (Хажи-Әхмәт) улы Ҡарасай еренең ғалийы булған, 1828 йылда Ҡарасайҙең Рәсәйгә ҡушылыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйған. Атаһы — батша ғәскәре офицеры, штабс-капитан Басхануҡ Ҡырымшамхал. Ағаларының бере — ҡарасай шағиры, рәссам, мәғрифәтсе Ислам бей Ҡырымшамхал, икенсеһе — полковник Мырҙағол Ҡырымшамхал.
Хамзат Ҡырымшамхалдың әсәһе балҡар кенәздәре (Абаевтар) нәҫеленән. Әсәһе яғынан олатаһы — Рәсәй империяһының билдәле этнографы, публицист Мисост Абаев.
Хәмзәт Басхануҡ улы Ҡырымшамха́лов 1917 йылдың 23 февралендә Рәсәй империяһының Теберда ауылында тыуған.
Хат-Горт-Юган
Хат-Горт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 433 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 87 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шольчина
Шольчина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү дәүләте
Мәскәү дәүләте (Московское государство) — XVI—XVII быуаттарҙа Урыҫ батшалығы эсендәге Бөйөк Мәскәү кенәзлеге исемендәге биләмә.
Атама тарихы
Бер үк ваҡытта был исемде Рәсәй менән синонимлаштырыу процесы бара, ул баш ҡаланы Санкт-Петербургҡа күсергәнгә һәм быуат башында Рәсәй империяһын иғлан иткәнгә тиклем дауам итә. XIX—XXI быуаттар тарихнамәһендә XV быуат аҙағы — XVIII быуат башы Русь үҙәкләштерелгән дәүләте атамаларының береһе.
Рәсәй батшалығы дәүләттәренең береһе
Иван Грозный һәм уның вариҫтары осоронда «Мәскәү дәүләте» төшөнсәһе тар мәғәнәлә ҡулланылған һәм боронғо Мәскәү кенәзлеге дәүеренә тиңләштерелгән. Шул уҡ ваҡытта батша власы аҫтында булған һәм аталған бөтә кенәзлектәр территорияһы берҙәм монарх биләгән Рәсәй батшалығы тип аңланылған.
XIX—XXI быуаттар тарихнамәһе термины
Быуаттар дауамында Мәскәү Рәсәйҙең кәүҙәләнеше булып тора. Был ул заман телендә лә, дәүләттең исемен билдәләүсе терминдарҙа ла сағыла.
Петр I тиклемге Рәсәйҙе «Мәскәү дәүләте» тип атау ғәҙәтен тарихсылар XIX быуатта яңырта. Рәсәй тарихын баш ҡалаларҙы — Мәскәү һәм Петербургты — ҡаршы ҡуйыуға таянып шул осорҙарға бүләләр. Был терминды ҡулланыуҙы совет тарихсылары ла дауам итә.
Измир
Измир (төрөк. İzmir; шулай уҡ Сми́рна, грек.  Σμύρνη ) — халыҡ һаны буйынса Төркиәнең өсөнсө ҡалаһы (2013 йылда 2,8 миллион кеше) һәм порты ҙурлығы буйынса, Истанбулдан ҡала, илдә икенсе. Измир провинцияһының административ үҙәге.
Антиклыҡ осоронда Измир территорияһында грек ҡалаһы Смирна булған. Урта диңгеҙ бассейнындағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе һанала. 1922 йылғы һуйышҡа тиклем халҡы башлыса гректарҙан һәм христиандарҙан тора. Төркиә Республикаһын ойошторғас, уның мөһим сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә, шуның менән бик күптәрҙе Анатолиянан күсеп килеүгә дәртләндерә.
Төркиәнең иң либераль ҡалаһы иҫәпләнә.
Географияһы
Ҡала Төркиәнең көнбайышында, Эгей диңгеҙенең көнсығышында, Измир боғаҙы ярында урынлашҡан, бик уңайлы порты бар. Ҡала өсөн типик Урта диңгеҙ климаты хас. Тәпәш тауҙар менән уратылған. Ҡала агломерацияһы төп эсәр һыу сығанағы булған Мәләс (хәҙерге Ҡызылчулы) йылғаһы тамағында ята.
Климаты
Измирҙа йылы, ҡоро йәйҙәр, һалҡынса, ямғырлы ҡыштар хас булған Урта диңгеҙ буйының уртаса климаты хөкөм һөрә. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ күләме яҡынса 650 мм тәшкил итә. Башлыса ҡыш яуа. Туңдырып, ҡар яуғылай, ҡайһы бер йылдарҙа ваҡытлыса ҡар япмаһы ята.
Тарихы
Ҡала бай тарихҡа эйә, сәскә атыу һәм түбән тәгәрәү осорҙары кисерә.
Хакимдарының даими алмашынып тороуына (айырыуса Урта быуаттарҙа) ҡарамаҫтан, халҡы башлыса грек һәм христиан булып ҡала килә, ҡала 1922 йылға тиклем Константинополь патриархатының Смирна митрополияһы үҙәге була.
Төрөктәргә тиклемге осор
Б. э. т. 3000 йылда (бәлки, тағы ла иртәрәктер ҙә) ҡала урынында торама була. Б. э. т. II мең йыллыҡта дориҙар баҫымы аҫтында Европа Грецияһынан Эгей диңгеҙе аша эолдар күсеп килә, улар Смирна төбәгендәге яр буйҙарын колониялаштыра. Һуңғараҡ иондар килә, һәм Смирна эолдарҙан иондар ҡулына күсә. Б. э. т. 133 йылда ҡала барлыҡ батшалыҡ менән Рим хакимлығына эләгә һәм «Азия» тигән Рим провинцияһының баш ҡалаһына әүерелә. Рим цивилизацияһы тарҡалғас, Смирна, Рим империяһының башҡа ҡалалары кеүек үк, бөлгөнлөккә төшә. Иртә Византия дәүерендә ул эре дини һәм иҡтисади үҙәк булып ҡала, шуға ҡарамаҫтан бәләкәйләнә һәм башҡаса Рим осорондағы кимәлгә етә алмай. 1076 йылда Смирнаны сәлжүктәр баҫып ала. 1102 йылда ҡала һәм күрше өлкәләр Византия империяһына кире ҡайта. 1204 йылда Константинополде тәре йөрөтөүселәр баҫып алғас һәм Византия ҡолағас, ҡаланы ион рыцарҙары яулай, ләкин бер нисә йылдан Никея империяһы ҡаланы ҡайтара. 1402 йылда уны Аҡһаҡ Тимер баҫып ала. XVI быуат башында Смирнаны ҡабат төрөктәр яулай.
Ғосман һәм төрөк осоро
Ғосман империяһында Смирна — айырым пашалыҡтың, 1864 йылдан Айдын вилайәтенең баш ҡалаһы була. XX быуат башына тиклем христиандар (гректар һәм әрмәндәр ) ҡалала йәшәүселәрҙең күпселеген тәшкил итә, шунлыҡтан мосолмандар уны «Ғәүер Измир» тип йөрөтә. Беренсе донъя һуғышында Ғосман империяһы еңелеү сәбәпле, 1919 йылдың 15 майында Смирна, Мудрос солохоноң 7-се статьяһына ярашлы, грек ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.1920 йылғы Севр солох договорына ярашлы, ул Грецияға китергә тейеш була. Ләкин төрөк милләтселәре договорҙы танымай. 1922 йылдың 26 авгусында төрөк армияһы грек позицияларын өҙә. 6 сентябрҙә сигенеүсе грек армияһы Смирнаға инә, бер көндән ул үҙенең караптарына тейәлеп бөтә. Ул арала, урындағы гректар һәм әрмәндәрҙән тыш, Смирнаға Ионияның төрөктәр тарафынан алынған башҡа төбәктәренән килгән бик күп грек ҡасаҡтары йыйылып китә. 9 сентябҙә ҡалаға Мостафа Кәмал етәкселегендәге төрөк армияһы аяҡ баҫа; христиандарҙы күпләп ҡырыу башлана, ҡала яндырыла.
1912 йылда ҡалала гректар — 243 879, төрөктәр — 96 250, йәһүдтәр — 16 450, әрмәндәр — 7 628, башҡалар 51 872 кеше була.
Сәнәғәте
Измирҙа автобустар һәм йөк автомобилдәре производствоһы BMC Sanayi ve Ticaret A.Ş. бар.
Туғанлашҡан ҡалалары
''Польша
Бәрҫеүәнбаш
Бәрҫеүәнбаш (Барсуанбашево) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 265 кеше. Почта индексы — 452162, ОКАТО коды — 80257850003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бремсниц
Бремсниц (Bremsnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 139 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,57 км2. Диңгеҙ кимәленән 282 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Ичма (Юга ҡушылдығы)
Ичма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һынны ауыл Советы (Благовещен районы)
Һынны ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Благовещен районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әбдрәзәк
Әбдрәзәк (Абдрезяково) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гарнуха
Гарнуха — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лаба йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трубная-Солоная
Трубная-Солоная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Солоная йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы  (15 май 1930 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), ветеринария фәндәре докторы (1982), профессор (1986).
Биографияһы
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы 1930 йылдың 15 майында БАССР-ҙың Саҡмағош районы Ҡалмаш ауылында тыуған. Һуғыш осоронда ир-егеттәр фронтҡа киткәс, бөтә эш ҡатын-ҡыҙҙар һәм малайҙар иңенә төшә. Ғәҙелгәрәй һуғыш йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн миҙал менән 15 йәшендә бүләкләнә. Был уның беренсе наградаһы була.
1953 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
1960—1965 йылдарҙа БАССР-ҙың Иглин районында ветеринария табибы, 1970—1982 йылдарҙа Башҡортостан фәнни-етештереү ветеринария лабораторияһында бүлек мөдире ; 1963 йылдан алып КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы; 1965 йылдан алып БашНИИСХ директоры урынбаҫары; 1982 йыл. — профессор, Башҡортостан ауыл хужалығы институты кафедраһы мөдире (БДАУ). Хазиевтың ғилми эштәр:өлкәһе булып гельминттарҙың төр составы, эпизоотология Башҡортостан йорт ҡоштарының гельминтоз эпизоотологияһы тора. Ул республикала беренсе булып зооантропоноз проблемаларын өйрәнә.
Хеҙмәттәре
Хазиев Ғәҙелгәрәй Закир улы — 220 ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән 2 монография, РФ Ауыл хужалығы министрлығының грифы ҡуйылған 4 дәреслектең, 5 авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты авторы.
Антигельминтная эффективность фенотиазина, пиперазина, нилверма и баймикса при гетеракидозе. Будапешт, 1972;
Меры борьбы с инвазионными болезнями животных. Уфа, 1985.
Зооантропонозы и их профилактика. Уфа: Гилем, 1998.
Гельминты и гельминтозы птиц в Башкортостане и их профилактика. Уфа: БГАУ, 2002 (соавтор).
Введение в ветеринарную медицину. Уфа: БГАУ, 2004 (соавтор).
;
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» академик К. И. Скрябин исемендәге юбилей миҙалы (1972).
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Гл. ред. М. А. Ильгамов т. 7. Ф-Я. 2011. −624 с.. науч.. изд. Башкирская энциклопедия, г. Уфа.
Һылтанмалар
http://encycl.bash-portal.ru/haziev_g.htm
http://www.agidel.ru/?param1=18794&tab=31
Мунда
Мунда (Холка) — мөгөҙлө эре малдан башҡа дүрт аяҡлы хайуандарҙың ҡулбашы өҫтөндәге ҡалҡыу урын. Умыртҡа бағанаһы менән көрәксәләре араһында араһында урынлашҡан. Күп хайуандарҙың кәүҙәһенең иң юғары нөктәһе булып тора; аттар һәм эттәрҙең кәүҙә бейеклеген үлсәү өсөн стандарт урын (һыйыр малының буйы, ҡағиҙә булараҡ, янбашының өҫкө өлөшөнән үлсәнә). .
Йылҡы малы
Йылҡы малының мундаһы умыртҡаһының 3-сө һәм 11-се арҡа һөйәге араһында (аттарҙың күпселегендә 18 умыртҡа һөйәге) урынлаша. Йылҡының умыртҡа һөйәге сығынтыларының оҙонлоғо 30 сантиметрҙан ашыуыраҡҡа етеүе мөмкин.
Эттәр
Эттең мундаһы умыртҡалыҡтың күкрәк (арҡа) бүлегенең тәүге биш умыртҡа һөйәгенән тора. Был урын хәрәкәтләнмәй торған эттең арҡаһындағы иң бейек нөктәһе булырға тейеш.
Казнахта
Казнахта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 393 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Патрасуй
Патрасуй — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Берёзово районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 2 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628145, ОКАТО коды — 71112928005.
Шығай (Белорет районы)
Шығай (Шигаево) — Башҡортостан Республикаһының Белорет районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 738 кеше булған. ОКАТО коды — 80211855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
8 Март (Өфө)
Почта индексы: 450007
Географияһы
8 Март ҡасабаһы Өфөнөң көньяҡ автовокзалынан 5 километр алыҫлыҡта, ҡаланан көнбайыш йүнәлештә урынлашҡан. Уны көнсығыштан һәм көнбайыштан урмандар урап алған. Ҡаланан М7 трассаһынан (Өфө-Затон автоюлы буйлап) килергә мөмкин. Ҡайынлы күле эргәһендә урынлашҡан.
Транспорт
8 март ҡасабаһы менән Өфө араһында транспорт бәйләнеше көйләнгән: баш ҡаланан 115д автобусы, 375, 287 һанлы маршрут таксиһы менән килергә була.
Сельфидже Чиу
Сельфидже Чиу (алб. Selfixhe Ciu, ҡыҙ сағында Selfixhe Broja, псевдонимы Kolombja ; 1918, Гирокастра (Албания)- 2003, Tирана ) - албан яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе. Ул Албанияла әҫәрҙәрен баҫтырған, албанса яҙған ҡатын-ҡыҙҙарҙан тәүге булған. 1935 йылдың 28 ноябрендә, уға 17 генә йәш сағында, Сельфидже Чиу Коломбья( Kolombja)  тигән исем менән "Populli" тигән гәзиттә шиғырын баҫтырып сығар.
Биографияһы
Сельфидже Чиу Албанияның көньяҡғында - Гирокастра ҡалаһында 1918 йылда тыуған. Чиу албан ҡатын-ҡыҙҙарҙан роман яҙған тәүге яҙыусы Кокалари Мусине менән дуҫлашып китә.
Сельфидже 1930-сы йылдар албан яҙыусылары когортаһына инә. Билдәле булыуынса, 1930-сы йылдарҙа Албанияла бығаса осрамағанса социаль һәм сәйәси сыуалыштар хөкөм һөрә. Ләкин әҙәбиәттә яңырыу 1939 йылда Албанияны Италия баҫып алыу һәм Икенсе донъя һуғышы башланыу менән һүнеп ҡала. Йәш әҙәбиәтселәрҙең күбеһе шымып ҡала, кемдәрҙер төрмәгә эләгә; берәүҙәре тыуған ерен ташлап китә.
Ул Флоренцияла уҡып йөрөгәндә, 1939 йылда итальяндар Албанияға һөжүм итә. Сельфидже ире Джемаль Броя менән бергә тыуған иленә ҡайта, Шкодрала бергәләп  китап магазиндары асып ебәрәләр.Сельфидже Албания Хеҙмәт партияһы сафына инә (Албания Коммунистар партияһы), 1942 йылдың 22 февралендә рөхсәтһеҙ антифашистик демонстрация ойоштороусыларҙың береһе була. Бының өсөн ул ҡулға алына һәм үлем язаһына хөкөм ителә, әммә һуңынан уны сығаралар. Икенсе донъя һуғышынан һуң, 1947 йылда, уны төрмәләгә ябалар, тик һуңынан илдән сығарып ебәрәләр. Уның ире Броя Джемаль дә бергә китә.
Ул 2003 йылда вафат була
Хатемаль-Соим
Хатемаль-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Сезынг-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
11 август
11 август — григориан стиле буйынса йылдың 223-сө (кәбисә йылында 224-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 142 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Шошоурья
Шошоурья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының уң ярына тамағынан 241 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәҙриә
Ҡәҙриә (Кадрия) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Ҡәҙриә ғәрәп теленән.
Резида Сөләймәнова:
Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы
Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы (рәсми атамаһы — Фән федераль дәүләт бюджет учреждениеһы Рәсәй Фәндәр академияһының Дағстан фәнни үҙәге Тау ботаника баҡсаһы; ҡыҫҡартма — ГорБС ДНЦ РАН) — Махачҡалалағы дәүләт академик ғилми учреждение. 1986 йылдың 10 декабрендә, даими эшләүсе тау эксперименталь база булдырыу һәм ботаник һәм генетик ресурстарҙы өйрәнеү өлкәһендә тикшеренеүҙәрҙе киңәйтеү менән ҡыҙыҡһыныусы Үҫемлектәр генетикаһы лабораторияһы, Гуниб таулығында «Биология бүлегенең Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы)» булдырырға хоҡуҡ ала.
Тарихы
Дағстан баш ҡалаһында бер нисә тапҡыр ботаника баҡсаһы төҙөргә маташыу була:
Төрлө сәбәптәр буйынса бөтә был ынтылыштар уңышһыҙ була. Әммә 1972 йылдың октябрь айында биология бүлеге асыла, уның составында Гуниб таулығындағы эксперименталь станцияһы менән «үҫемлектәрҙең тәбиғи популяцияһы генетикаһы һәм эволюцияһы» тикшеренеүҙәренең дөйөм йүнәлеш лабораторияһы булдырыла.
1986 й. — СССР фәндәр академияһы Президиумы Тау эксперименталь базаһы (ботаника баҡсаһы) төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1992 й. — Тау ботаника баҡсаһын РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеүҙәр учреждениеһы статусына күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1992 й. — Тау ботаника баҡсаһы РФА ДФҮ ғилми-тикшеренеү учреждениеһы статусы ала (институт хоҡуғында).
Структураһы
Тау ботаника баҡсаһы структураһында 7 бүлек:
өс ғилми лаборатория
дүрт ғилми-ярҙамсы бүлек:
Калапырь
Калапырь — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лехта йылғаһының уң ярына тамағынан 129 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау дәүләт медицина университеты
'''В. И. Разумовский исемендәге Һарытау дәүләт медицина университеты '''— Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының «В. И. Разумовский исемендәге Һарытау дәүләт медицина университеты» юғары белем биреү федераль дәүләт бюджет белем биреү учреждениеһы.
Тарихы
Император Николай университетына 1909 йылда Император Николай II бойороғо буйынса нигеҙ һалына һәм ул берҙән-бер  факультеттан — медицина факультетынан тора. Университетты асыу тантанаһы 1909 йылдың 6 декабрендә үтә. Университетта анатомия, физиология, зоология, физика, химия, хирургия, ботаника  кафедралары ойошторола
1909 йылдың 26 июлендә университеттың беренсе ректоры булып талантлы хирург, күренекле йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәйҙә  ҡатын-ҡыҙҙар медицина белемен яҡлап сығыш яһаусы профессор В.И. Разумовский тәғәйенләнә Медицина университетында уҡытыусылар составы бик оҫта комплектлана: күренекле медицина эшмәкәрҙәре йәлеп ителә.