cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кәбеҫтә
Брокколи
Үҫеү шарттарына талымһыҙ, бай тупраҡ талап итмәй.Сәскәлек яралған ваҡытта ғына дым мулыраҡ кәрәк. Цельсий буйынса 7 градусҡа тиклем һыуыҡты кисерә ала. Любит поливы, когда головки растут Сорттары: Линда, Тонус, Цезар. Оҙаҡҡа һаҡланмай.Шуға уны туңдырып һаҡлайҙар.
Кольраби
Был кәбәҫтәнең һабағында һутлы шалҡан хасил була. Составында С витамины лимондыҡынан күберәк.Шулай уҡ, калий һәм кальцийға, фруктозы һәм глюкозаға бай. Гл
Сезон эсендә икерәт уңыш бирә ала. Әммә һалҡынҡа бирешеңкерәй. Сорттары: Деликатесная, Гигант, Повариха, Венская голубая, Виолетта.
Классификация
XXI быуат башында кәбеҫтәне йәшелсәгә һәм башҡа төрҙәргә бүлеү ҡабул ителә.
Плауэ
Плауэ (Plaue) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1837 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99338 һәм автомобиль коды — IK.
Диктатура
Диктатура (лат. dictatura) — көсләүҙең төрлө ысулдары ярҙамында, тышҡы контроль һәм фактик сикләүҙәр булмағанда хакимийәт, ведомство йәки партия ҡулында булған властҡа монополияны файҙаланып дәүләттең идара итеү формаһы.
Академик сәйәси фән күҙлегенән ҡарағанда — хаким йәки хакимлыҡ итеүсе төркөм влысть формаһына ҡарамайынса үҙ власть алымдарын ҡуллана.
Төшөнсәнең төп мәғәнәләре
Латин телендәге «dictatura» һүҙе урыҫсаға тәржемә иткәндә «неограниченная власть», башҡортса «сикләнмәгән власть» («хакимлек», «хакимиәт») тигәнде аңлата. Хәҙерге политология фәнендә диктатура — дәүләткә идара итеүҙең власть тулыһынса бер сәйәси ҡараш вәкилдәре: идара итеүсе төркөм (сәйәси фирҡә, синыф, берләшмә) йәки бер шәхес (диктатор) ҡулында булған формаһы тип билдәләнә. Шулай итеп, диктатура шарттарында идара итеүсе, власты тормошҡа ашырыу һәм власҡа мөнәсәбәт формаларына ҡарамай, идараны туранан-тура һәм ҡәтғи (директив) ысулдар менән ойоштора. Быны заманында Бөйөк француз революцияһынан һуң булдырылған сәйәси система миҫалында асыҡ күрһәтергә була: унда власть формаһы — республика, власҡа ҡараш формаһы — демократия, ә инде власты тормошҡа ашырыу формаһы — нәҡ бында ҡаралған диктатура була.
Марксизм-ленинизм тәғлимәте диктатура төшөнсәһен саҡ ҡына икенсерәк аңлатыуын да билдәләргә кәрәк. Унда ул бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә булған ике мәғәнәлә ҡулланыла:
1. Иҡтисади яҡтан өҫтөн булған синыфтың сәйәси власы һәм
Тәүге мәғәнәләге диктатура синыфтар араһындағы ҡаршылыҡтар йәшәп килгән һәр йәмғиәткә хас. Икенсе мәғәнәлә ҡаралған диктатура шарттарында власть тулыһынса бер шәхес — диктатор ҡулында туплана. Был осраҡта диктатура сикләнмәгән һәм контролһеҙ диктатор хакимлеге, конституцияла иғлан ителгән демократик хоҡуҡтарҙы һәм иректе, шулай уҡ вәкәләтле органдарҙың хоҡуҡтарын ҡыҫыу менән билдәләнә. Кешелек тарихында диктатор режимдарының урынлашыуы теге йәки был дәүләттә синфи көрәштең ҡырҡа киҫкенләшеүе менән туранан-тура бәйле. Миҫалға Испаниялағы Франко диктатураһын, Гитлер ваҡытында Германиялағы фашистик диктатураны килтерергә була.
Марксизм-ленинизм тәғлимәте шулай уҡ диктатураны власты тормошҡа ашырыу ысулы булараҡ демократик режимдың ҡапма-ҡаршыһы тип иҫәпләй һәм Көнбайыш политологтарының быны бөтөнләй иҫкә алмай, диктатураны бары тик бер шәхес режимы итеп ҡарауын ҡырҡа тәнҡитләй.
Боронғо Римдағы диктатура
Республика осорондағы Боронғо Римда (беҙҙең дәүергә тиклем 5 — 3 быуаттар) ғәҙәттән тыш хәлдәр ваҡытында (һуғыш, ҡолдарҙың сыуалыштары һәм башҡалар) диктатура дәүләт менән идара итеү формаһы була. Диктатураның төп маҡсаты — демократияны һаҡлау һәм республика именлеген тәьмин итеү. Сенат тәҡдиме менән консулдарҙың береһе йә икеһе тарафынан тәғәйенләнгән диктатор хәрби операциялар менән етәкселек иткән, уға барлыҡ граждан власы органдары бойһонған. Диктаторҙың бөтә декреттары ҡанун көсөн алған, һәм улар тикшерелергә тейеш булмаған. Бар власты үҙ ҡулына тупламаһын өсөн диктаторға йәмәғәт ҡоролошон үҙгәртеү, һуғыш иғлан итеү, яңы һалымдар индереү һәм административ идара итеүгә ҡыҫылыу тыйылған. Диктатура ваҡыты ла ҡәтғи сикләнә: ул алты айҙан артырға тейеш булмай.
Сулла менән Цезарь, шулай итеп, Боронғо Римдың ул ваҡыт шарттары менән билдәләнгән һуңғы һәм бөгөн беҙ аңлаған мәғәнәлә тәүге диктаторҙар була. Дәүләт менән артабанғы йылдарҙа идара иткән Октавиан Август һәм башҡа императорҙар был вазифаға рәсми тәғәйенләнмәһәләр ҙә (тарихтан билдәле булыуынса, Авгусҡа бындай тәҡдим яһала), ғәмәлдә тулыһынса диктатор власына эйә булалар. Шул уҡ ваҡытта Рим дәүләте формаль яҡтан республика булып һанала, һәм унда республикаға хас власть органдары ғәмәлдә була.
Август аҙаҡтан тәрбиәгә (аҫрауға) алынған улы Тиберийҙы (урыҫса — «приемный сын») үҙенең вариҫы итеүгә өлгәшә. Бындай осраҡтар артабанғы ил етәкселәре тарафынан йышыраҡ ҡабатлана, һәм Боронғо Римдың монархияға әйләнеү сәбәптәренең береһе була.
Боронғо грек дәүләттәрендәге диктатура
Боронғо Греция дәүләттәренә һәм уларҙың колонияларына ла диктатура күренеше ят түгел. Әлбиттә, уларҙа диктаторҙар «тиран», ә уларҙың диктатураһы «тирания» исеме менән билдәле. Ул замандарҙа был атама ниндәйҙер кире мәғәнәгә эйә булмай. Тирандарҙың күбеһе, демократияға таянып, аристократтарҙы ҡыҫырыҡлай. Ҡайһылары, бигерәк тә боронғораҡтары, фәнде һәм сәнғәтте яҡлаусы меценаттар, аҡыл эйәләре һәм ғәҙел хөкөм итеүсе булып дан ҡаҙанған. Был юҫыҡтан Коринф тираны Периандр һәм Афина тираны Писистратты иҫкә алырға мөмкин. Шул уҡ ваҡытта тирандарҙың яуызлығы, шиксел холоҡло, үҙбелдекле һәм дыуамал булыуҙары хаҡындағы күп мәғлүмәт беҙҙең көндәргә килеп еткән. Уларҙың ҡайһы берҙәре (мәҫәлән, Акрагант тираны Фаларид) аяуһыҙ ҡаты язалау ысулдары уйлап сығарыр булған.
Урта быуаттарҙа диктатура
Урта быуаттарҙа идара итеүҙең өҫтөнлөклө формаһы булып монархия тора. Дәүләт түңкәрелештәре һөҙөмтәһендә лә власҡа ғәҙәттә батша йәки башҡа дворян ғаиләләре вәкилдәре килә, һәм улар үҙ власын мираҫҡа тапшырыу ниәтен йәшермәйҙәр. Әммә иҫкәрмәләр ҙә булды. Күп кенә коммуна ҡалалары һәм коммерция республикалары уларҙы яҡлау өсөн генералдар, кондоттьери йәки кенәздәрҙе яллай. Һуғыш ваҡытында кондоттьери ҡалала ҙур власҡа эйә була. Һуғыштан һуң, ҡала аҡсаһына йыйылған шәфҡәтле ғәскәрҙәргә таянып, ҡайһы бер кондоттьери, диктаторҙарға әйләнеп, власты үҙ ҡулында тота. Бындай диктатураны синьория тип атағандар. Ҡайһы бер синьория монарх булып китә. Монархияға нигеҙ һалған иң билдәле диктаторҙарҙың береһе Франческо Сфорца була.
Азия, Африка һәм Латин Америкаһында
Азияла, Африкала һәм Латин Америкаһында (каудилизм) деколонизация процесы диктатуралар урынлаштырыуға булышлыҡ итә. Был төбәктәрҙә хәрби мөхиттән килгән иммигранттарҙың дәүләт власын баҫып алыуы киң ҡолас ала, был хәрби диктатуралар урынлаштырыуға килтерә.
Ишмән
Ишмән (Ишменево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 452720, ОКАТО коды — 80217816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Осеченка
Осеченка (Судеревка) — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тверца йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
ISO стандарттары исемлеге
Был ISO стандарттарының тулы булмаған исемлеге.
Һунарсылар йәмғиәтенең яңы залы
Һунар йәмғиәтенең яңы залы (нем. Neue Schützenhalle ) — Люденшайд ҡалаһының иң ҙур бинаһы,1900 йылда төҙөлгән һәм оҙаҡ ваҡыт театр тамашалары һәм концерттар үткәреү өсөн төп урын булған.
Тарихы һәм тасуирламаһы
1860 йылда Люденшайд ҡалаһының уҡсылар йәмғиәте Лохер тауында беренсе һәр кем инә алырлыҡ зал төҙөй, ул һуңыраҡ  «Alte Schützenhalle» (Һунарсылар йәмғиәтенең иҫке залы) тип атала. Был бина бер нисә тапҡыр үҙгәртеп ҡорола, киңәйтелә, тренажер залы кеүек ҡулланыла һәм һөҙөмтәлә 1980 йылдарҙа һүтеп алына. 1899—1900 йылдарҙағы ҡала халҡының шаҡтай үҫешенән һуң, йәмғиәт тарафынан яңы зал төҙөлә — ул асылыу мәленә  1900 йылда  Вестфалияла иң ҙур залдарҙың  береһе һанала. Бай биҙәлгән нео-барокко бинаһы  базилика структураһына эйә була — киң үҙәк  секцияһы ҡабырғаларында ике үтеү юлы менән уратып алынған. Өс ҡатлы башня төп корпусҡа төньяҡтан терәлеп тора. Тикшеренеүселәр фекеренсә, Һунар йәмғиәтенең яңы залының архитектура төҙөлөшө Лордтар палатаһының лондон бинаһаны оҡшаш.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ҙур залда хәрби госпиталь урынлаша. Бөгөн бина 1400 урынға иҫәпләнгән ҙур зал, ә фойеһә 200 кешене һыйҙыра — ул  урындағы фирмалар һәм дини общиналар тарафынан саралар, шулай уҡ күргәҙмәләр һәм йәрминкәләр  үткәреү өсөн  ҡулланыла. Бинаның ябыҡ верандаһында ресторан асылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Төҙөлөш материалдары
Бөгөнгө көнгә тиклем ҡулланылған тәүге төҙөлөш материалдарының береһе — кайнозой эраһының дүртенсе осоронда формалашҡан балсыҡ, ҡом һәм башҡалары. Ағас, таш һәм кирбес кеүек материалдар менән бер рәттән сәнәғәт революцияһы башланыу менән төҙөлөш материалдарының яңы төрҙәре — бетон, ҡорос, быяла һәм пластмасса барлыҡҡа килә. Хәҙерге ваҡытта тимер-бетон һәм металлопластик әүҙем файҙаланыла..
Сығышы буйынса
Иң мөһим тәбиғи төҙөлөш материалдары булып ағас, таш, ҡом һәм ҡырсынташ, һәм иң мөһим яһалма материалдар булып: цемент, бетон, тимер, алюминий, быяла, кирбес, эзбиз һәм гипс тора.
Тәбиғи төҙөлөш материалдары
Тәбиғи төҙөлөш материалдары (ағас, таш, ҡом, ҡырсынташ һәм балсыҡ) был материалдарҙы эшкәртеүһеҙ төҙөлөш объекттарына индерергә мөмкин. Улар яһалма төҙөлөш материалдары етештереү өсөн сеймал сифатында ҡулланыла.
Ағас
Ағас — иң боронғо тәбиғи төҙөлөш материалдарының береһе. Кеше лек цивилизацияһының иртәрәк осоронда ағасты аласыҡ, теплица, бура һ.б. яһау өсөн ҡулланғандар. Бөгөн ағас башлыса колонналар, балкалар, иҙән һәм стена япмалары, түбә конструкциялары, төҙөлөш өсөн ағас әйберҙәр (ишектәр, тәҙрәләр һ.б.), бетон һалырға ҡалыптар һ.б. етештереү өсөн файҙаланыла.
Төҙөлөштә ағас үҙенсәлектәре
Ағас әле лә йыш ҡына төҙөлөштә ҡулланыла һәм ул башҡа материалдарға ҡарағанда ҙур өҫтөнлөккә эйә.
Етешһеҙлектәре
Ағастың берҙән-бер етешһеҙлеге — янып китеүсәнлеге һәм дымға, бәшмәктәргә һәм бөжәктәргә бирешеүсәнлеге.
Таш
Таш шулай уҡ боронғо төҙөлөш материалдарының береһе булып тора. Таш — иң ныҡлы төҙөлөш материалы.
Кеше үҙ биләмәләрен төҙөү өсөн тарихҡа тиклемге осорҙа ла уны ҡулланған. Бөгөн бер нисә мең йыллыҡ таштан һалынған биналар (пирамидалар) бар. Таш тәбиғәттә күпләп осрай. Таш сығара торған карьерҙар бар.
Таштың иң билдәле төрҙәре: гранит, эзбизташ, ҡомташ, мәрмәр.
Ташты ваҡлау
Эшкәртелмәгән таш төҙөлөш тә нигеҙ, терәк стеналар, түшәмәләр, юл япмалары һ. б әҙерләгәндә ҡулланыла.
Эшкәртелгән таш ваҡланған, онталған, шымартылған, ялтыратылған, ырылған, ваҡ таш һәм ҡом булыуы мөмкин.
Полимер төҙөлөш материалдары
Полимер материалдар тәбиғи йәки синтетик юғары молекуляр органик берләшмәләр булып тора.
Ныҡлыҡ үҙенсәлектәре буйынса полимерҙарҙы түбәндәге төрҙәргә бүләләр:
Полимер материалдарҙа матдәләрҙең өс төркөмө бар:
Тотороҡлолоғо
2017 йылда биналар һәм ҡоролмалар донъяла етештерелгән энергияның 36 процентын ҡулланған һәм энергетикаға бәйле глобаль ташландыҡтарҙың 39 проценты өсөн яуаплы булған. Төҙөлөштөң үҙ өлөшө иһә ни бары 6 проценттан 11 процентҡа тиклем тәшкил иткән. Төҙөлөш материалдарын етештергәндә, башлыса электр энергияһын файҙаланыу иҫәбенә энергия ҡулланыу төҙөлөш тармағында ҡатнашыуҙа өҫтөнлөклө урын тота.
Хөрәфәти хикәйә
Хөрәфәти хикәйә — фольклор жанры, кешенең тәбиғи булмаған йән эйәһе менән осрашыуы тураһындағы ҡыҫҡа хикәйә.
Жанрға билдәләмә
Көсөргәнешле психологик хәл тыуҙырыу һөйләүсенең төп маҡсаты булып тора. Хөрәфәти хикәйәнең барлыҡҡа килеүе бик боронғо дәүергә ҡарай һәм тәбиғәтте йәнләндереүгә, изге һәм яуыз рухтарға ышаныуға бәйле. Хөрәфәти хикәйәнең сюжеты өсөн ваҡиға урынын һәм ваҡытын һүрәтләүҙә үҙгәртеүҙәр индереү хас.
Ғәҙәттәге урын итеп ҡараңғы урман, һаҙлыҡ, йылға йәки күл яры, йырын, зыярат һ. б. ер һайланған. Хөрәфәти хикәйәләрҙең ваҡыты булараҡ төн, таң, эңер мәле һайланған.
Хөрәфәти хикәйәләге ваҡиғалар үҫешенең иң юғары нөктәһе йәғни кульминацияһы — кешенең тәбиғи булмаған йән эйәләре, аждаһа, албаҫты, бисура, эйә-рухтар, мәскәй, шайтан менән осрашыу мәлен һүрәтләү.
Хөрәфәти хикәйәләр йыш осраҡта әкиәт нигеҙе итеп ҡабул ителә.
Халыҡ ышаныуҙарында уларҙың ике төрө осрай: яуыз, сиктән тыш хәүефле ендәр һәм сағыштырмаса зыянһыҙ, изге йән эйәләре. Тәғәйен тыйыуҙарҙы үтәмәгән хәлдә, изге итеп ҡабул ителгәндәре лә шулай уҡ кешегә зыян килтерә ала, тип фараз ителгән.
Башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла хөрәфәти хикәйәләр бар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Анимизм
Әҙәбиәт
Нәҙершина Ф. А. Хөрәфәти хикәйәләр //Башкирский фольклор: исследования и материалы. Уфа, 1993.
Устно­-поэтическое творчество мор­довского народа: Легенды, предания, былички /сост. и автор предисл. Л. В. Седова. Саранск, 1983
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
'''А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты''' — Московский городской народный университет имени А. Л. Шанявского — Рәсәй империяһының Мәскәүҙә урынлашҡан дәүләткә ҡарамаған (муниципаль) юғары уҡыу йорто.
1912 йылда төҙөлгән университет бинаһы Миус майҙанының мәҙәни үҙәге ансамбленә ингән. Хәҙер был бинала Рәсәй дәүләт гуманитар университеты урынлашҡан
«Венаны алған өсөн» миҙалы
«Венаны алған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 9 июнендәге Указына ярашлы Бөйөк Ватан һуғышы барышында Вена ҡалаһын алыу хөрмәтенә булдырыла.
Миҙал тураһындағы Положение
«Венаны алған өсөн» миҙалы менән 1945 йылдың 16 марты — 13 апреле осоронда туранан-тура Венаны штурмлауҙа һәм алыуҙа ҡатнашҡан Ҡыҙыл Армия, Хәрби-Диңгеҙ Флоты хәрбиҙәре һәм НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ ҡаланы азат иткәндә хәрби операцияларҙың етәкселәре һәм ойоштороусылары бүләкләнә.
Николай Өлзей-оол
Николай Өскеевич Өлзей-оол (Ользей-оол; Николай Өскеевич Өлзей-оол; 1916 йыл, 20 февраль (7 февраль) — 1994 ) — СССР һәм Рәсәй тыва театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1975), Тыва АССР-ның халыҡ артисы(1964).
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Төҙөлөү тарихы
Альфонс Леонович Шанявский (1837—1905) — урыҫ армия генералы, Алыҫ Көнсығыш колонизаторы, себер алтын сәнәғәтсеһе, енесенә, диненә һәм сәйәси ышаныслылығына ҡарамаҫтан, барыһы өсөн дә асыҡ университет булдырыуға бар мөлкәтен мираҫ итеп ҡалдыра. "«Главной его мечтой всегда было все свои средства оставить на такое высшее учреждение, где могли бы свободно, без требования аттестатов зрелости и пр. учиться и мужчины и женщины, и русские и нерусские, одним словом, все, кто учиться желает» (Л. А. Шанявская)" Чиновниктарға ҡаршы өс йыл көрәштән һуң, 1908 йылда, тол ҡалған ҡатыны Лидия Алексеевна мираҫ йортта университет астырыуға өлгәшә. "«Денежная сторона отходит совершенно на задний план сравнительно с энергией, затраченной Лидией Алексеевной… если бы не её моральный авторитет, проект университета в июне 1908 г. был бы похоронен ретроградно настроенным Государственным Советом» (письмо Правления Университета в ВЦИК 27 апреля 1920 года)".
Нерым-Игый
Нерым-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Когу-Игый йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Төҙөлөү тарихы
Барлыҡ теләүселәр өсөн асылған университетта уҡырға инеү өсөн шәхес таныҡлығынан тыш бер ниндәй документтар һәм аттестат талап ителмәй, уның төп һәм берҙән-бер маҡсаты — белем биреү. Дөрөҫ, университет үҙен тамамлау тураһында документтар ҙа бирмәй.
Николай Өлзей-оол
Биографияһы
Николай Өлзей-оол Рәсәйҙә ,1916 йылдың 7 февралендә Тываның Бай-Тайга кожууны Бай-Тал ауылында мал ҡараусы арат ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙыл ҡалаһында мәктәп тамамлаған, алтын приискыларында эшләгән. Ревсмол активисы булған, 1930-сы йылдар башында Бай-Тал арбан советы рәйесе булған (арбан - Тыва һәм Монголияның тарихи административ-берәмеге, ун хужалыҡты берләштерә). 1935 йылда Советтар Союзы коммунистик партияһы сафына кергән. 1936 йылда, Ҡыҙылда В. Кок-оол исемендәге милли музыка-драма театры асылыу менән үк, Өлзей-оол уның труппаһына инә. 1945 йылда урындағы театр студияһын тамамлай.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Төҙөлөү тарихы
Университет попечителдәр советы менән идара ителә, уларҙың яртыһы Ҡала Думаһы тарафынан раҫлана, ә икенсе яртыһын үҙ советы һайлай. Совет составында алты ҡатын (шул иҫәптән мәрхүм генералдың ҡатыны Л. А. Шанявская) була. Айырым академия (ғилми) советы уҡытыу программалары өсөн яуап тота.
Николай Өлзей-оол
Сәхнә ижады
Үҙен драма актеры булараҡ яҡшы яҡтан күрһәтә. Уның театр ролдәре күп төрлө һәм араларында ил, донъя классикаһы әҫәрҙәре буйынса ла ҡуйылғандары була (мәҫәлән, Железнов («Васса Железнова», Миллер («Мәкер һәм мөхәббәт»)).
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Профессура
Университеттың иң алдынғы профессорҙары һәм уҡытыусылары араһында:
Николай Өлзей-оол
Сәхнә ижады
Тыва халыҡ йырҙарын оҫта башҡарған. Уның йырҙарынан «Ореховая тайга» иң ныҡ популяр була, уны йыш ҡына радио аша тапшыралар. Милли музыка ҡоралдарында (бызанчи, игил, хомус) уйнай.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Сығарылыш уҡыусылары һәм тыңлаусылар
Университетты тамамлаған (тыңлаусылар) билдәле шәхестәр :
Николай Өлзей-оол
Сәхнә ижады
Ете фильмда төшкән. Киноэкранда 1959 йылда режиссер Андрей Аполлон төшөргән «Зәңгәр йылға кешеләре» фильмында дебют яһай, ул унда төп ролдәрҙең береһе - Кауай-оол ҡарт ролен башҡара. Был Тыва актёрлары төшөрөлгән беренсе фильм була. Өлзей-Оол ҡатнашлығында кинотаҫмаларҙан иң ҙур уңыш ҡаҙанғаны «Одесса киностудияһы» төшөргән «Что там, за поворотом?» фильмы була, ул 1980 йылда прокатҡа сыҡҡан. Был картина Тыва һуғышсылары иҫтәлегенә һәм быуындар элемтәһенә арналған.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Миус урамындағы бина
Күп тә үтмәҫтән, ҡала Миус майҙанында университет өсөн ер участкаһы бүленгән. Унда, элекке ағас келәттәре урынында, ҡала ситендә яңы мәҙәни үҙәк төҙөлә. 1898 йылда Александр II исемендәге реаль училище төҙөлә башлай, унан һуң П. Шелапутин исемендәге һөнәрселек училищеһы (1903), Абрикосов бала табыу йорто (1909) һалына.
«Венаны алған өсөн» миҙалы
Миҙал тураһындағы Положение
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Венаны алған өсөн» миҙалы яҡынса 277 380 кеше бүләкләнгән.
А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты
Миус урамындағы бина
1911 / 1912 йылдың ҡышына бина һөлдәһе әҙер була, ә 1912 йылдың 2 октябрендә ул беренсе тыңлаусыларҙы ҡабул итә; был ваҡытҡа улар 3500-ҙән ашыу булған. Бинала йәмғеһе 23 уҡыу класы булған, шуларҙың өсәүһе — 600, 200 һәм 200 кешелек амфитеатрҙар. Ҙур амфитеатр электр шаршауы менән йыһазландырылған, ул бер нисә минут эсендә яҡты аудиторияны кинозалға әүерелдерә.Бина проекты 1914 йылда уҙғарылған иң яҡшы яңы төҙөлгән бина конкурсының II премияһына һәм көмөш миҙалға лайыҡ була.
Университетты үҙгәртеп ҡороу
Попечителдәр советының һуңғы башлығы итеп уны ойоштороусыларҙың береһе, П. А. Садырин һайланған. 1918 йылда университет национализацияланған, идара итеү Наркомпросҡа күсә. 1919-20 йылдарҙа университеттың элекке академия бүлеге Мәскәү дәүләт университеты факультеттары менән берләштерелә, ә ғилми-популярлаштырыу бүлексәһе Я. М. Свердлов исемендәге Коммунистик университет составына инә, Миус урамындағы бинала артабан КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбе урынлаша. Әлеге ваҡытта бинаны Рәсәй дәүләт гуманитар университеты биләй. 1922 йылда университеттың биологик коллекцияһы яңынан ойошторолған А. А. Тимирязев исемендәге биологик музейға тапшырыла.
«Венаны алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың алғы яғында уртала — «ЗА ВЗЯТИЕ ВЕНЫ» яҙыуы, өҫкө өлөштә — биш осло йондоҙ, аҫта — лавр ботағы. Миҙалдың алғы яғы түңәрәк буйлап ҡаймаланған.
Николай Өлзей-оол
Ғаиләһе
Улы — Сергей Өлзей-оол музыкант булып китә, «АЯЛГА» төркемендә йырлай, һуңынан В. М. Хәлилов исемендәге Тыва дәүләт филармонияһы менән етәкселек итә.
«Венаны алған өсөн» миҙалы
Миҙалдың тасуирламаһы
Миҙалдың кире яғында Вена ҡалаһын алған датаһы — «13 апреля 1945», уның өҫтөндә — биш осло йондоҙ.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында биш мөйөшлө ҡалып менән тоташтырыла. Ҡалып киңлеге 24 мм зәңгәр төҫтәге ебәк муар таҫма менән урыталған. Диаметры — 24 мм. Таҫманың уртаһынан күк төҫтәге буй үтә. Киңлеге — 8 мм.
Нерым-Игый
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инновациялы иҡтисад
Инновациялы иҡтисад (белемдәр иҡтисады, интеллектуаль иҡтисад) — инновациялар ағымына, технологияларҙың өҙлөкһөҙ камиллаштырылыуына, бик юғары өҫтәмә ҡиммәт менән юғары технологиялы продукция етештереп экспортлауға, шулай уҡ технологияларҙың үҙҙәрен  экспортҡа сығарыуға нигеҙләнгән иҡтисад  төрө. Бындай иҡтисад килемде матди производство (индустриаль иҡтисад) һәм финанстарҙың (капиталдың) концентрацияһы түгел, ә новаторҙар һәм ғалимдар хасил итеүен күҙҙә тота.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр (Э. Тоффлер, Ф. Фукуяма, Д. Белл, Дж. Нейсбитт һ.б.) фекеренсә, хәҙерге заманда алдынғы илдәрҙең күпселегенә нәҡ инновациялы иҡтисад донъяла өҫтөнлөк  тәьмин итә.
Әлеге ваҡытта инновациялы иҡтисадҡа һәм үҫешкән венчурлы эшҡыуарлыҡҡа эйә илдәр иҫәбенә  АҠШ, Германия, Япония, Австралия, Канада, Швеция, Финляндия, Сингапур, Израиль һәм башҡалар инә.
Барлыҡҡа килеүе
Капитализм барлыҡҡа килеү менән инновациялы иҡтисад секторы ярала, үҙ эсенә ул махсус белемде,  фәнде, ижадкәр эшҡыуарҙарҙы һәм инновацияларға ҡыҙыҡһыныу күрһәткән дәүләтте ала.
XX быуаттың икенсе яртыһында донъяның фәнни-техник йәһәттән алдынғы илдәре  постиндустриаль йәмғиәт хасил итә, унда инновациялы иҡтисад секторы өҫтөнлөк ала. Был иҡтисадты инновациялы тип атайҙар, сөнки инновациялар  иҡтисадтың һәм йәшәйештең бөтә тармаҡтарында һәм өлкәләрендә барлыҡҡа килтерелә һәм ҡулланыла.
Юғары сифатлы һәм ижадкәр кеше капиталы инновацияларҙы күпләп генерациялауға һәм инновациялы иҡтисадты барлыҡҡа килтереүгә этәргес бирә.
Социолог Д. Беллдың постиндустриаль иҡтисад тураһындағы хеҙмәте ғәҙәттән тыш ҙур килемде етештереүҙән түгел, ә  яңы баҙарҙарҙы ойоштороуҙан алған сираттағы трансформацияны һүрәтләй. Инновациялы иҡтисад индустриаль иҡтисадҡа алмашҡа килгән сираттағы иҡтисади формация булып тора.
Инновациялы иҡтисад тәүләп АҠШ-та хасил була. Американың билдәле футурологы Э. Тоффлер уның башын 1956 йыл менән билдәләй: «Икенсе Тулҡындағы төтәп торған торбалар иҡтисады юҡҡа сығыуҙың һәм Өсөнсө Тулҡындағы яңы иҡтисад барлыҡҡа килеүҙең беренсе символик күрһәткесе: „аҡ яғалылар“ һәм хеҙмәткәрҙәр һан яғынан „зәңгәр яғалы“ завод эшселәрен уҙып китте» (Э. Тоффлер, «Өсөнсө тулҡын»).
Инновациялы иҡтисадтың төп принциптары, билдәләре һәм индикаторҙары
Инновациялы иҡтисадҡа түбәндәге төп принциптар, билдәләр һәм индикаторҙар хас:
Инновациялы иҡтисад инфраструктураһы
Инновациялы иҡтисадты үҫтереү һәм яңы баҙарҙар булдырыуҙы дәртләндереү өсөн айырым инновациялы инфраструктура һәм инновациялар процесына булышлыҡ итеү институттары төҙөргә кәрәк:
Агыйлы
Агыйлы — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Агитка йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыяҡлылар
Ҡыяҡлылар, йәки башаҡлылар (Poales) — бер өлөшлөләр класына ҡараған, 10 000-дән ашыу төрҙө индергән үҫемлектәр ғаиләһе. Кеше тарафынан 10 мең йылдан артыҡ аҙыҡ итеп файҙаланылып килгән мөһим ауыл хужалығы культуралары — бойҙай, дөгө, арыш, арпа, тары, кукуруз, маис, шәкәр ҡамышы тап ошо ғаиләгә ҡарай. Күп кенә ҡыяҡлылар урман, болондарҙа үлән ҡатламын барлыҡҡа килтерәләр һәм үлән менән туҡланыусы хайуандарҙың төп аҙыҡ рационан тәшил итәләр.
Кутекрома
Кутекрома — Псков Кромының төньяҡ башняһы. Ул Бөйөк һәм Пскова йылғалары араһындағы морон өлөшөндә ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Исеме
Башняның атамаһы боронғо кут (мөйөш) һәм кром (кремле) һүҙҙәренән сыҡҡан. Шулай итеп, Кутекрома — «мөйөштә урынлашҡан кремль» тигәнде аңлата.
Башняның дөрөҫ исеме — Мөйөш башня (Кутний костёр, кут — мөйөш, костёр — башня).
Тасуирламаһы
Кутекорма биш яруслы манаранан торған, өс күпере (яугирҙәр һәм ҡорал алып барыу өсөн түшәмә) һәм 23 бойницаһы булған, ағас сатыр һәм  ҡарауыл вышкаһы менән осланған. Манараның бейеклеге 30 м, ә уның диаметры уртаса — 10,5 метр тәшкил итә. Стенаның өҫтө буйлап киң киртләстәр менән хәрби майҙансыҡ бара, киртләстәр араһында  бойницалар урынлашҡан. Әммә башняның тәғәйенләнеше башлыса күҙәтеү  булған. Кремль яғынан күҙәтеү майҙансығына эләгеү өсөн Кутекрома стенаһында уйым яһалған.
Тарихы
1399—1400 йылдарҙа Псков халҡы морон осонда «усаҡ» — башня («в углу Крома», Кром-Кремль мөйөшөндә) төҙөй.
1701 йылда Псковтың Төньяҡ һуғышҡа әҙерлек барышында башня яртылаш емерелгән була, өҫкө өлөшөн Петр бастионын төҙөлөшөнә һүтеп алалар, ә аҫҡы өлөшөн тупраҡ менән күмәләр һәм Ҡыҙыл батарея тип аталған бастион составына индерәләр.
XIX быуат башында емерек тиерлек манара урынында беседка булған, унда, риүәйәттәр буйынса, Псковҡа килгәнендә А. С. Пушкин булырға яратҡан. Ул  «Пушкин беседкаһы» тип атала ла.
1960 йылдарҙа Псков археологтары Кутекорманың түбәнге ярустарын тупраҡ өйөмөнән таҙарта һәм өҫкө ярустарын өлөшләтә тергеҙә.
1961 йылға башняны реставрациялау тамамлана.
Тоин-Ты
Тоин-Ты — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тарипат-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡасим (исем)
Ҡасим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла был исем бар.
Этимологияһы
Ҡасим исеме ғәрәп теленән: 1) өләшеүсе; 2) ҡыҙыл төҫтә; матур, һылыу тигәнде аңлата.
Плотен
Плотен (Plothen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 286 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Әүлиәташ (Ырымбур өлкәһе)
Әүлиәташ (Святой камень (гора Алеутас)) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ҡая. Региональ әһәмиәттәге геологик һәм геоморфологик тәбиғи ҡомартҡы.
Географияһы
Әүлиәташ Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районы Перовка ауылынан 10,5 саҡрым көньяҡ-көнсығыштараҡ, юҡҡа сыҡҡан Прохладный ҡасабаһынан 2 саҡрым төньяҡтараҡ, Ҡуралы һәм Бердянка йылғалары араһында, 284,9 м билдәһе янында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Тау 120 квадрат метр майҙанда, 2,5 метрға тиклем ҙурлыҡтағы кварцлы ҡомташтан ғибәрәт. Бында ҡайын, әлморон һәм спирея үҫә. Иң үҙенсәлеклеһе — бер ҡайын таш өҫтөндә үҫеп сыҡҡан һәм тап шул таш изге тип һанала.
Тау тоҡомдары ҡара-һоро кварц ҡомташтар һибелмәһенән ғибәрәт. Ҙур ҡомташ киҫәктәре 2,5 м тиклем бейеклеккә етә һәм 15*8 метр майҙанды биләй. Юра осоро системаһының геологик киҫелешендә континенталь ултырмалар йыйылған ваҡытта тимер күсеп йөрөгән, шуға ҡомташ һәм балсыҡт киҫелештә күпселектә аҡһыл төҫтә. Әүлиәташ тауында лимонитлы ҡомташтар - юра осороноң ҡалдыҡтары. Таш ярыҡтарында айырым ҡайындар үҫә.
Этимологияһы
Тауҙың атамаһы башҡорт телендәге изге кеше -әүлиә һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ул ҡаҙаҡлаштырып «Алеутас» тип атала башлаған һәм мәғәнәһен дә шул телгә бәйләп, ҡыҙыл таш тип аңлаталар. Мәгәр, ҡаҙаҡ телендә ҡыҙыл — қызыл, алеу һүҙе юҡ, святой һүҙе иһә әулие Мәгәр урыҫ телендә уның мәғәнәһе һаҡланған һәм Святой камень тип атап йөрөтөлә. Мәжүсилек замандарынан беҙҙең көндәргә тиклем тауҙы урындағы халыҡ, бигерәк тә ҡаҙаҡтар изгеләштерә һәм табыныу урыны тип һанай.
Риүәйәте
Урындағы риүәйәттәр буйынса, был ҡайындың барлыҡҡа килеүе осраҡлы түгел. Элек был урындарҙа Мәләүез тигән көтөүсе йәшәгән, ти. Ул йылдар буйы эшләһә лә байыға алмай. Берҙә-бер хазинаһы — ҡыҙы Айгөл була. Ул таң ҡалырлыҡ сибәр, аҡыллы, хисле, игелекле булыуы менән таныла.Ҡасай исемле һөйгән йәре лә була.
Баҙарбай тигән бай был ҡыҙ хаҡында ишетеп ҡала ла, етенсе ҡатынлыҡҡа алмаҡсы булып, бүләктәр биреп, ҡыҙҙың атаһын ризалата. Байға ҡаршы тороп булмаҫын аңлай Мәләүез, ҡыҙы ла атаһына бәлә килмәһен өсөн ризалығын бирә.
Әммә зирәк ҡыҙ һөйгән егете Ҡасай менән бергә төн уртаһында ҡасып китеп, ҡара таш янында осрашырға килешә. Мәкерле бай кенә ҡыҙға ҡарауылсы итеп бер яугирын ҡуйған һәм тегеһе осрашыу урынына тиклем уны күҙәтеп барған. Бай быны кисерә алмаған һәм ҡыҙға бысаҡ ҡаҙаған, кәүҙәһен ҡара таш аҫтына күмеп ҡуйған, был хаҡта бер кемгә лә әйтмәҫкә ҡушҡан. Егет ҡыҙҙы бөтә дала буйлап эҙләгән, әммә күңеле уны кире — ҡара ҡаяға тартып торған. Егет шул тирәлә өйөрөлөп йөрөй торғас, дала бөркөтөнә әйләнгән.
Киләһе яҙҙа таштан йәш ҡайын үҫеп сыҡҡан. Барлыҡ ауылдарҙан был мөғжизәне ҡарарға киләләр. Мәләүез ҡартты ла алып киләләр. Ул, зифа буйлы ҡайынды, уның баш осонда осоп йөрөгән бөркөттө күреп, әсе күҙ йәштәре менән илап ебәрә — уларҙың ҡыҙы менән һөйгән егете икәнен таный. Шунан бирле был урынды Изге таш тип атай башлайҙар. Ә бөркөт йәш ҡайынды яуыз һәм мәкерле кешеләрҙән һаҡларға ҡала.
Мулевка (Аламбая ҡушылдығы)
Мулевка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аламбай (Оло Мунгай)йылғаһының һул ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Платеның айырым йорто
Платеның айырым йорто (нем. Platehof ) — йорт Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан, уны 1900 йылда  Питер Роберт Плате һатып алған; 1911 йылда яңынан төҙөгән.
Тарихы
Люденшайд ҡалаһының Брюнингхаузен районында «Platehofstraße 9» адресы буйынса урынлашҡан йорт 1813 йылда эш  резиденцияһы булып торған. 1900 йылдан һуң уны Питер Роберт Плате һатып алған һәм 1911 йылда яңынан төҙөгән. Сатыр ҡыйыҡлы йорттоң цоколь ҡаты һәм люнеты булған. Бинаның үҙенә ярымтүңәрәк баҫҡыс алып барған, ул ике ҡабырға тәҙрәле һәм фрамугалы ике ҡапҡаслы ишек алдында тамамланған. Элек айырым йорттоң симметрик бинаһына 1921 йылда архитектор Альфред Зойстер проекты буйынса эшләнгән башня өҫтәп төҙөлә, ә йорт үҙе XIX быуат элементтары ҡулланып яңынан төҙөлә. Йортҡа таш ҡойма менән уратып алынған һәм Ферзе йылғаһы яғына ҡараған киң баҡса йәнәш тора; баҡсала 1921 йылда шулай уҡ павильон төҙөлә. Платеның айырым йортона ҡараған элекке хужалыҡ ҡаралтылары яңынан үҙгәртеп төҙөлә. Айырым йорттан урамдың ҡапма-ҡаршы яғында уның элекке каретнигы урынлаша. 2017 йылдың 5 майында шәхси милектә булған бина 186-сы теркәү номерын алып, Люденшайд ҡалаһының архитектура ҡомартҡыһы булып таныла.
Фишер Карл Андреевич
Карл Андреевич Фишер (1859 — 1923 йылдан һуң, Мәскәү) — билдәле фотограф, Пруссия подданныйы; Мәскәүҙәге «К.Фишер, бывшая Дьяговченко» тип аталған иң эре фотография төшөрөү оҫтаханалары хужаһы. Мәскәү сәнғәт яратыусылар йәмғиәте ағзаһы (1893), Рәсәй фотографик йәмғиәтен ойоштороусыларының береһе һәм уның ағзаһы  (1894), Рус нәшер эше эшмәкәрҙәре йәмғиәтенең Мәскәү бүлексәһе советы ағзаһы  (1905—1908).
Биографияһынан
Һөнәри нигеҙҙә фотограф эшмәкәрлеген Карл Фишер 1878 йылда Ырымбурҙа башлай. 1889 «И. Дьяговченко Һарай фотографияһы дауамсыһы» булып китә. Был эш уға мәрхүм булған Дьяговченконың ҡатыны Матрёна Яковлевнанан күсә. Күпмелер ваҡыттан оҫтахана «Фотография К. А. Фишера, бывшая И. Дьяговченко» тип атала башлай, күрәһең К. Фишер ательены бөтөнләй һатып алғандыр.
1892 йылдан «император театрҙары фотографы» булып китә, ижад оҫталығы артабанғы үҫеш алыуы ике тиҫтә йыл дауам итә.
1894 йылда Мәскәүҙә Рәсәй фотографик йәмғиәтенә (РФЙ) нигеҙ һалына. К. Фишер ойоштороусыларҙың береһе була, ә һуңғараҡ рәйесе (1898—1907) итеп һайлана, РФЙ-нең почетлы ағзаһы исеменә лайыҡ була (1907).
Октябрь революцияһынан һуң К.А. Фишер эшләүен дауам итә, тик ателье ябыла. Һуңғы тапҡыр Карл Андреевич тураһында  1923 йылда телгә алынған, шул йылы ул бөйөк драматургтың  һәйкәл проекты өсөн Рәсәй скульпторы  Голубкина Анна Семеновнаға А. Н. Островскийҙың үҙендә һаҡланған фотоларын биргән.
К. Фишерҙың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
К. А. Фишерҙың эшмәкәрлеге
1892 йылда Фишер хеҙмәт күрһәтеү ассортиментын киңәйтә, «төрлө баҫмалар өсөн» фототипия, цинкография һәм фотолитография ысулдарын ҡуллана. Фотография ательеһында М. А. Сахаров, В. И. Улитин, Д. Р. Вассерман, М. А. Бартошевич, ретушёры К. К. Краузе, А. Т. Трофимов һәм башҡалар эшләй.
К. Фишер һәм уның хеҙмәткәрҙәре XIX—XX быуаттың бик күп рус мәҙәниәте эшмәкәрҙәре портреттарын төшөрә һәм галереяһын булдыра. Третьяков галереяһы менән хеҙмәттәшлек итә, спектаклдәрҙе төшөрә.
Фишер ательеһы даими рәүештә Мәскәүҙәге Император археологик йәмғиәте өсөн дә уларҙың башҡарған эштәрен фотоларҙа тарихҡа теркәп ҡалдырған.
Карл Андреевия фотография өлкәһендә күп күренештәргә башланғыс һала - каталогтар, открыткалар, альбомдар сығара, журналдарҙа баҫыла, хроникала сағылдыра. Л. Н. Толстойҙың вафатынан һуң уның тураһында бер нисә фототипик альбом нәшер итә.
Ателье егерме йылдан ашыу эшләп, 1915 йылда ябыла.
К.А. Фишер фотоларында башҡорттар
Ырымбурҙа йәшәгән осоронда Карл Андреевич Фишер башҡорттарҙың көнкүрешен, антропологик портреттарын фотоға төшөрөп, тарих өсөн баһалап бөткөһөҙ мираҫ ҡалдырған.
Ырымбурҙағы тәүге профессиональ фотографтарҙың береһе Карл Андреевич Фишерҙың эшмәкәрлеге өсөн бер ниндәй сикләү һәм конкуренция булмаған. Бөтә ҡорамалдарын һәм материалдарын ул сит илдәрҙән, башлыса Германиянан алдырған.
Фотограф көнкүреште генә төшөрөү менән сикләнмәгән, ҡорғандарҙы ҡаҙыуҙа ҡатнашҡан, Ырымбурҙа йәшәгән кешеләрҙең йөҙ-ҡиәфәттәре коллекцияһын туплаған. 1882 йылда Мәскәүҙә үткәрелгән Бөтә Рәсәй фотография күргәҙмәһендә  1000 ашыу "инородец" фототипияһын күрһәтә. 1912 йылда «Вестник фотографий» журналы былай тип яҙа: ''«коллекция эта содержит около 1000 съемок башкир и киргизов от 5-летнего до старческого возраста и представляет большой этнографический и антропологический интерес. < > К.А. Фишер принес её в дар Московскому Политехническому музею, где она находится в распоряжении профессора Д.Н. Анучина».''
К.А. Фишерҙең фото коллекцияһы күргәҙмәнең алтын миҙалына лайыҡ була. Уның археологик коллекцияһы Мәскәү Тарихи музейында һаҡлана
Әҙәбиәт
Исковский А. Е. '''Карл Фишер. Фотограф в Оренбурге.''' — Оренбург: ООО "Издательство «Оренбургская книга», 2015. — 128 с., ил. ISBN 978-5-94529-053-2
Ҡыйғы
Ҡыйғы (Ҡыйғы) — Әй йылғаһының 87 км оҙонлоғондағы уң яры ҡушылдығы,  бассейны майҙаны — 1370 км². Ҡыйғы районы биләмәһе буйынса инешенән  тамағына тиклем аға. Үҙәне бормалы, тотороҡһоҙ, төбө ләмле, урыны менән ҡом-ҡырсынлы, ярҙары текә, бейек.
Ҡыйғы йылғаһы буйында Түбәнге Ҡыйғы, Үрге Ҡыйғы  һәм Теплый Ключ (уның менән йәнәш XVIII быуаттарҙа йылға аша таш Екатерина күпере төҙөлә), Иҙрис ауылдары урынлашҡан Р. Аскаров һүҙҙәренә ҡарағанда, Ҡыйғы атамаһының килеп сығышы тураһындағы риүәйәт нигеҙендә, уны "ҡайғы" һүҙе йәки ошо территорияла ултыраҡҡа нигеҙ һалыусы "Ҡыйғыр" һүҙе менән бәйләйҙәр.
Экологияһы
Ҡыйғы май заводы һәм Ҡыйғы аҙыҡ-түлек комбинаты ағымдары, шулай уҡ ауыл хужалығы объекттары барлыҡҡа килтергән  ташландыҡтар менән бысрана.
Йылғала тимерҙең 13,2% кәмегәндә баҡырҙың уртаса концентрацияһы 2-нән 5 ПДК-ға тиклем артҡан, тимер кәметеү янында тимер менән уртаҡ 13,2 тиклем! ПДК 1,4, нефть продукттарының 11,4-тән алып  3,6 ПДК-ға етә. Һыуҙың йылғала аммонийлы азот, нитратлы азот, нитритлы азот, цинк менән бысраныуы норма  сиктәрендә һаҡлана, никель 1,8 ПДК-ға  тиклем күҙәтелә. Һыу бысраныу коэффициенты 27,62 ПДК-нан алып 31,43-кә  тиклем арта.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан алып тамағына тиклем, йылғаның бәләкәй бассейны   — Ағиҙел. Бәләкәй йылға бассейны — Кама.
Нерым-Котым-Игль
Нерым-Котым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 987 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самотейкин Михаил Алексеевич
Самотейкин Михаил Алексеевич (4 апрель 1926 йыл — 19 сентябрь 1987 йыл) — патологоанатом, медицина фәндәре докторы, профессор (1967).
Биографияһы
Михаил Алексеевич Самотейкин 1926 йылдың 4 апрелендә тыуған. 1951 йылда Һарытау медицина институтын (хәҙер Һарытау дәүләт медицина университеты)  уңышлы тамамлай. Институттың патологик анатомия кафедраһында   аспирантурала уҡый.
1954 йылда тему «О влиянии повышенного кровяного давления на кровеносные сосуды легких» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай  (1954). 1966 йылда Благовещен медицина институтында «Бронхоспастический ателектаз легких и его роль в развитии пневмоний у детей раннего возраста»  темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай  (ғилми етәксеһе СССР Медицина фәндәре академияһының  академигы Анатолий Иванович Струков).
1954–1956 йылдарҙа ассистент,
1956–-1968 йылдарҙа Благовещен медицина институтының  патологик анатомия кафедраһы  (хәҙер Амур дәүләт медицина академияһы) мөдире;
1968–-1983 йылдарҙа Новосибирск медицина институтының (хәҙер Новосибирск дәүләт медицина университеты)  патологик анатомия кафедраһы  мөдире;
1968-–1971 йылдарҙа дауалау факультеты деканы,
1971–-1978 йылда  Новосибирск медицина институтында уҡыу эштәре буйынса проректор.
Шулай уҡ патологоанатомдарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәтенең патологоанатом йәмғиәтенең идара ағзаһы, «Архив патологии» журналының мөхәрририәт советы ағзаһы,  патологоанатомдарҙың Новосибирск ғилми  йәмғиәте рәйесе.
Самотейкин етәкселегендә 20  кандидатлыҡ һәм 6  докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе: йөрәктә, бөйөрҙәрҙә һәм баш мейеһендә микроциркуляция патологияһын өйрәнеү, бронхо-үпкә патологияһы һәм башҡалар.
М.А. Самотейкин патологик анатомия һәм микроциркулятор йүнәлешендәге патология мәсьәләләре буйынса 160-ҡа яҡын фәнни хеҙмәт авторы
Михаил Алексеевич Самотейкин 1987 йылдың 19 сентябрендә Новосибирскиҙа  ҡаты ауырыуҙан һуң  вафат булып ҡала,  Новосибирскиҙа Заельцов зыяратында ерләнгән.
Перл Бак
Перл Бак, тыумыштан Сайденстрикер (Pearl Sydenstricker Buck; ҡытайса исеме 赛珍珠, Sài Zhēnzhū; 26 июнь 1892 йыл — 6 март 1973 йыл) — Америка яҙыусыһы, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты. Миссионер ҡыҙы, бала сағы һәм йәшлеге Ҡытайҙа үтә, был ил уны ижадҡа илһамландыра.
1938 йылда «Ҡытай крәҫтиәндәре тормошон күп яҡлы, ысын мәғәнәһендә эпик һүрәтләгәне өсөн һәм биографик шедеврҙары өсөн» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы ала. Ҡытайҙа уны йышыраҡ Ҡытай яҙыусыһы тип иҫәпләйҙәр.
Биографияһы
Перл Сайденстрикер 1892 йылдың 26 июнендә Көнбайыш Виргиния штатының Хилсборо ҡалаһында тыуа. Ата-әсәһе миссионер була һәм туйҙары үткәс тә Ҡытайға китәләр. Әсәһе ауырға ҡалғас, ҡабат АҠШ-ҡа ҡайталар. Перл тыуып, өс айлыҡ булғас, яңынан Ҡытайға киләләр һәм Нанкин тирәһендә төпләнәләр.
Ҡытайҙа ихтилал башлана һәм сит ил кешеләренә унда ҡалыу хәүефле була. Перлдың атаһы китергә ашыҡмай, ул ғаиләһе менән Шанхайға күсә.
Перл Ҡытайҙа Miss Jewell’s School мәктәбенә йөрөй, әммә класташтарының расистик ҡарашлы булыуы арҡаһында уны ташлай. Перл инглиз телен, ҡытай теленең ерле диалектын һәм классик ҡытай телен белә. Ул күп уҡый, айырыуса Чарльз Диккенс романдары менән мауыға, әммә атаһы быны хупламай.
1911 йылда Перл АҠШ-ҡа китә, Виргиния штатында ҡатын-ҡыҙҙар колледжында уҡый. 1914—1933 йылдарҙа миссионерлыҡ эше менән була, ләкин уның ҡараштары үҙгәрә һәм ул миссионерлыҡтан баш тарта.
1914 йылда Перл Ҡытайға килә. Унда 1917 йылдың майында миссионер Джон Бакҡа кейәүгә бара, улар Сучжоуға күсенә. «Ер» һәм «Улдар» тигән романдарында ошо төбәкте һүрәтләй.
1920 йылда икеһе лә Нанкинда университетта уҡыталар. 1921 йылда яҙыусының әсәһе вафат була. 1924 йылда улар ҡабат АҠШ-ҡа ҡайта. Перл Корнелл университеты магистры дәрәжәһен ала. 1925 йылда Перл Дженис тигән ҡыҙсыҡты уллыҡҡа ала, көҙ ғаилә ҡабат Ҡытайға китә.
Һуғыш башланғас, уға ғаиләһе менән фәҡир ҡытайҙарҙың йорттарында йәшенеп көн күрергә тура килә, уларҙы Америка ғәскәрҙәре ҡотҡара. Перл Шанхайға, унан Японияға китә, бер йылдан тағы Ҡытайға килә. 1927 йылдан ул үҙен тулыһынса әҙәби эшкә бағышлай. Никахы ҡаҡшай, ә ҡыҙы ауыр сирле була. 1929 йылда Перл АҠШ-ҡа ҡайта. Нью-Йорк нәшерсеһе Ричард Уолш уның «Көнсығыш еле, көнбайыш еле» тигән китабын баҫмаға ала. Перл «Ер» тигән китабын яҙып бөтөр өсөн ҡабат Ҡытайға килә, 1934 йылда Америкаға бөтөнләйгә ҡайта һәм башҡаса Ҡытайға бармай.
1935 йылда яҙыусы беренсе ире менән айырыла һәм Ричард Уолшҡа сыға. Ғүмеренең ахырына тиклем ире менән Пенсильванияла йәшәй. 1973 йылдың мартында үпкә яман шешенән вафат була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Перл Бак халыҡ-ара уллыҡҡа алыу тарихында һиҙелерлек роль уйнай. 1949 йылда ул донъяла беренсе халыҡ-ара уллыҡҡа алыу агентлығын (Welcome House) аса. Азиат расаһы һәм ҡатнаш ҡанлы балаларға айырыуса ҙур иғтибар бирелә. Ул саҡта уллыҡҡа бала алыу Америка йәмғиәтендә популяр булмай. Әлегә тиклем раса-ара балаларҙы уллыҡҡа алыу буйынса махсуслашҡан Перл Бак исемендәге фонд эшләй.
Түбәнге Әбдрәш
Түбәнге Әбдрәш (Нижнее Абдряшево) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 453605, ОКАТО коды — 80201804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оскомля
Оскомля — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Щегринка йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы
Сәғәҙәтов Һиҙиәт Сәғәҙәт улы (17 август 1896 йыл — 1968 йыл) — уҡытыусы. 1918 йылдан хәҙерге Әбйәлил районы мәктәптәре уҡытыусыһы, 1932 йылдан һәм 1946—1956 йылдарҙа район мәғариф бүлеге инспекторы, 1942—1946 йылдарҙа мәғариф бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1954), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1949), Ленин ордены кавалеры (1949).
Биографияһы
Һиҙиәт Сәғәҙәт улы Сәғәҙәтов 1896 йылдың 17 авгусында хәҙерге Башҡортостандың Әбйәлил районы Хәмит ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Атаһы уны үҙе бер аҙ уҡырға-яҙырға өйрәткәс, 1906 йылда Рыҫҡужа ауылы мәҙрәсәһенә, шунан 1911 йылда яҡын-тирәлә данлыҡлы Үтәк ауылы мәҙрәсәһенә бирә, бында ул 1915 йылға тиклем һабаҡ ала. Артабан армияла хеҙмәт итә. Уҡытыусы булыу сәбәпле, Беренсе донъя һуғышына ебәрелмәй, тик ярҙамсы часта һалдат бурысын үтәй. Февраль һәм Октябрь революцияларында ҡатнаша.
1918 йылда Верхнеурал халыҡ мәғарифы идаралығы уны Хәмит ауылының беренсе баҫҡыс мәктәбенә уҡытыусы итеп ебәрә. Ул балаларға Советтар талап иткән яңыса белем һәм тәрбиә биреү эштәре менән шөғөлләнә. 1921 йот йылда, мөғәллим штаты ҡыҫҡартылыу сәбәпле, эштән бушатыла, үҙенең йорт-ҡураһында хужалыҡ менән була. 1923 йылда Һиҙиәт Хәмит башланғыс мәктәбендә йәнә дәртләнеп уҡыта башлай, ауыл тормошоноң халыҡты ағартыу, уға яңы властың маҡсат һәм бурыстарын аңлатыу, кешеләрҙе яңы тормош төҙөргә дәртләндереү кеүек яуаплы йәмәғәт эштәрендә әүҙемлек күрһәтә. Бына шул йылдарҙа уның педагогик хеҙмәте яҡшы һөҙөмтәләр бирә, мөғәллимдең даны киң тарала.