cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Энди Уорхол
Кинематография өлкәһендә эшмәкәрлеге
Икенсе таҫманың сюжеты 1964 йылдың 25 июлдең кисенән 26 июлдең иртәһенә тиклем яй режимда төшөрөлгән нью-йорктың бейек йорто Эмпайр Стейт Билдингты 8-сәғәтлек күрһәтеүҙән ғибәрәт. Кино сәнғәтендә үҙенең һынауҙары һәм перформанстары менән Уорхол кинематографияла яңы йүнәлештәр асырға һәм үтә ялҡҡан тамашасыны ҡыҙыҡһындырырға һәм ғәжәпләндерергә теләй.
Ғүмеренә ҡул һуҙғандан һуңғы тормошо
Ғүмеренә ҡул һуҙғандарынан һуң да Уорхол ижади эшмәкәрлегенә ҡыҙыҡһыныуын юғалтмай һәм сәнғәт менән эксперимент яһауын туҡтатмай. 1979 йылда ул уҙышыу автомобилдәренә художестволы буяу һала. Уның фекере буйынса, арауыҡта хәрәкәт итеүсе сәнғәт әҫәре — һынлы сәнғәттә яңы күренеш, уның матурлығының асылы хәрәктә динамикаһында күренә. Автомашина кузовын биҙәү менән Уорхол шәхсән шөғөлләнә. Буяуҙарҙы ҡул аҫтындағы материалдар менән, шул иҫәптән бармаҡтар менән дә һала. Уның ошондай әйтеме һаҡланып ҡалған: «Мин тиҙлек нисек күренгәнен төшөрөргә тырыштым. Машина ҙур тиҙлектә хәрәкәт иткәндә, бөтә һыҙыҡтар һәм буяуҙар ҙа яғыла».
Уорхол Манхеттендағы Медицина үҙәге Корнуэллда йоҡо мәлендә йөрәге туҡтап вафат була, унда 1987 йылда үт ҡыуығын алып ташлау буйынса ҡатмарлы булмаған операция яһаған булалар. Тыуған Питтсбургта ерләнә.
Шәхси тормошо
Энди Уорхол бер ҡасан да камин-аут яһамай, ләкин асыҡтан-асыҡ гей тормошо менән йәшәй. Гомосексуалллыҡ рәссамдың ижадында ныҡ күренә. Миҫал сифатында «Sex Parts», «Torso» һынлы сәнғәт серияларын һәм «Sleep», «Blow Job», «My Hustler», «Lonesome Cowboys» фильмдарын иҫкә алырға була.
Рәссамдың төрлө ваҡытта бойфрендтары булып Билли Нейм, Джон Джорно, Джед Джонсон һәм Джон Гулд була.
Коммерция ҡиммәте
Энди Уорхол һуңғы йылдарҙа иң һатып алыныусы рәссамдар исемлеген етәкләй. 2013 йылда рәссамдың эштәренең аукциондарҙа һатылған дөйөм хаҡы 427,1 млн доллар тәшкил итә. 1962—1964 йылдарҙа киң форматлы киндерҙәр иң юғары баһалана, уларҙың хаҡы 100 миллион долларғаса етә. 2013 йылдың ноябрендә рекордын ҡуя — «Көмөш автомобиль (ике ҡатлы)» (1963) 105,4 миллион доллар тәшкил итә.
1985 йылдан 2010 йылға тиклем Уорхолдың уртаса аукцион хаҡтары 3400 процентҡа арта, шул уҡ осорҙағы хәҙерге заман сәнғәтенә хаҡтарҙың уртаса артыуынан ике тапҡыр тиерлек артығыраҡ була.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
2002 йылда АҠШ почта хеҙмәте рәссамдың 1964 йылдағы автопортреты менән 37 центлыҡ марка сығара, ул 2002 йылдың 9 апрелендә Энди Уорхол музейында тантанала тәүге тапҡыр тәҡдим ителә. 2011 йылдың март айында Нью-Йорктың Юнион- скверы мөйөшөндә Энди Уорхолға хромланған һын ҡуйыла.
2016 йылдың апрель айында Карпат аръяғы өлкәһе хакимиәте башлығы Геннадий Москаль ҡарары менән Минай ауылындағы Октябрь майҙанына Энди Уорхол исеме бирелә.
Парусовая
Парусовая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 380 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 211 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ричард Роджерс
Ричард Джордж Роджерс, Riverside-тан барон Роджерс (Richard Rogers, 1933 йылдың 23 июлендә тыуған - 18 декабрь 2021) - Британия архитекторы, Хай-тек архитектураһында үҙенең модернистик һәм функциональ проекттары менән танылған.
Ричард Роджерс Париждағы Помпиду үҙәге, Лондондағы Ллойд йортонда һәм Миллениум көмбәҙ, Кардиффта сенат, Страсбургта Кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды йорто эштәре менән танылған. Ул Томас Джефферсон, RIBA Stirling Prize, Medal Minerva һәм Притцкер премияһы (2007) еңеүсеһе. Ул Rogers Stirk Harbour + Partners фирмаһы өлкән партнер булып тора.
Ярышев
Янышев — фамилия.
27 декабрь
27 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 361-се көнө (кәбисә йылында 362-се). Йыл тамамланыуға 4 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
«Юлдаш» татар-башҡорт ассоциацияһы, Швейцария
«Юлдаш» татар-башҡорт ассоциацияһы — Швейцарияның Женева ҡалаһында милли мәҙәниәтте һәм йолаларҙы һаҡлау маҡсатында 2015 йылда ойошторолған мәҙәни ойошма. Маҡсаты: ассоциация Швейцария татарҙарын һәм башҡорттарын берләштереү, мәҙәни саралар уҙғарыу, ассоциация ағзаларын һәм башҡа башҡорт-татар кешеләрен мәҙәни саралары һәм башланғыстар тураһында хәбәр итеү өсөн булдырылған. Ойошманың етәксеһе — Щеголова Регина Николаевна.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Башҡорт йәмәғәт берекмәләре исемлеге
Леонтьев Борис Михайлович
Биографияһы
Борис Михайлович Леонтьев Ряжск ҡалаһында 1924 йылдың 2 февралендә тыуған; 1942 йылда, урта белем алғандан һуң, Ҡыҙыл Армия сафтарына саҡырыла һәм Тамбов пулемёт училищеһына ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1943 йылдың ғинуар-авгусында, хәрәкәт итеүсе армияның Үҙәк фронтындағы 37 гвардия дивизияһы составында танкка ҡаршы мылтыҡ ротаһында пехотаның ябай һалдаты булып хеҙмәт итә, Үҙәк фронт һалдаттары менән Курск дуғаһындағы алышта ҡатнаша. Бында 1943 йылдың 27 авгусында ҡаты яралана һәм инвалидлыҡ менән бәйле демобилизациялана. Хәрби ҡаҙаныштары өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән наградланған.
1963 йылда Борис Леонтьевтың «Хужалыҡ енәйәттәре өсөн яуаплылыҡ» (Госюриздат) монографияһы баҫылып сыға. Ул 1969 йылдың ноябрендә «Уголовная ответственность за хозяйственные преступления по советскому уголовному праву» темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, «юридик фәндәр докторы» дәрәжәһен ала.
1975—1984 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында профсоюз комитеты рәйесе була. 1979 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1978), Леонтьев профессор вазифаһына тәғәйенләнә. 2012 йылда «Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры» исеменә лайыҡ була. 2008 йылдан «Служебные преступления», «Преступления против интересов службы и экономической деятельности» һәм «Преступления в сфере экономической деятельности» курстарын студенттарға уҡыта. 2014 йылдың майынан алып 2017 йылдың авгусына тиклем Мәскәү дәүләт университетының «Уголовное право и криминология; уголовно-исполнительное право» диссертация советына инә. Мәскәүҙә 2017 йылдың 21 майында вафат була.
Хеҙмәттәре
Борис Леонтьев алты тиҫтәнән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән СССР һәм Рәсәй енәйәти хоҡуғы буйынса ун биш дәреслек яҙған; ул шулай уҡ ун юридик фәндәр кандидаты әҙерләгән :
Навье (мемориаль парк)
Навье (слов. Navje ) — Люблянала күренекле словен кешеләренең ҡәберлектәре менән мемориаль парк.
1930 йылдар аҙағында ҡала ситендә төҙөлгән, 1779 йылдарҙан алып 1906 йылдарға тиклем ғәмәлдә булған,  хәҙер  һаҡланмаған изге Криштоф зыяраты урынында төҙөлгән парк. XX быуат уртаһында парк боронғо славян Навье исемен ала. Ҡала үҙәгенән төньяҡҡа ҡарай, Любляна тимер юлы вокзалына яҡын урынлашҡан.
Тарихы
Зыярат изге Криштоф сиркәүе янында 1779 йылда барлыҡҡа килгән (XX быуаттың икенсе яртыһында һүтеп алына). 1830—1850 йылдарға антик сәнғәте элементтары менән таштан декоратив һәйкәлдәр: ваза, урна, обелиск, колонна, саркофагтар ҡарай. Урта быуат урталарында урта быуат сәнғәте элементтары, шул иҫәптән роман стиле өҫтәлә. 1860 йылдарҙа неоготик һәм неороман стилдәрендә, 1880 йылда — неоренессанс стилендә, XX быуат башында  неоклассицизм  стилендә ҡәбер таштары барлыҡҡа килә. Ҡәбер таштарында яҙыуҙар словен телендә, шулай уҡ немец, латин, поляк һәм чех телендә башҡарыла.
XIX быуат уртаһында зыяраттың көнсығыш өлөшөндә классик стилдә аркада төҙөлә. XIX быуат буйына ҡаланың ҙур  ерләү урыны булған. 1906 йылда изге Криз сиркәүе янындағы яңы зыярат асылыу менән бәйле (хәҙер Жале зыяраты) ябыла. Һуңынан ул ташландыҡ хәлдә була, унда ҡала төҙөлөштәре башлана.
1930 йылдар аҙағында зыярат өлөшө архитекторҙар Йоже Плечник, Ива Спинчич, баҡсасы Антон Лах  проекты буйынса мемориаль паркҡа   әүерелә. 2009 йылда парк милли  әһәмиәттәге ҡомартҡы исемлеге индерелә.
Мерега
Мерега (Марьюга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 16 йылғаһының уң ярына тамағынан км өҫтәрәк Ковжа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талановка (йылға)
Талановка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/446 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Бура
Яңы Бура (Новая Бура) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 593 кеше. Почта индексы — 452947, ОКАТО коды — 80237825001.
Мадьярҙарҙың Испанияға походы (942)
Мадьярҙарҙың Испанияға походы, 942 йылдың июлендә була. Был мадьярҙарҙың Үҙәк Европаға күсеп килеүе ваҡытында ойошторолған иң алыҫ көнбайыш походы. Мадьяр армияһы Европаның күп өлөшөн үтеп, Пиреней тауҙары аръяғындағы өс ҡаланы ҡамаған. Кордова хәлифәлеге армияһын ҡыйратып, урындағы хакимдарҙың береһен әсиргә алып, улар ҙур түләм алғас, ил биләмәһенән сығып киткән. Оҙаҡҡа һуҙылмауына ҡарамаҫтан, сапҡын төбәктәге сәйәси хәлгә ярайһы уҡ йоғонто яһаған.
Тарихы
Тәүге тапҡыр мадьярҙар 924-925 йылдарҙағы алыҫҡа яуҙарҙа, моғайын, Ним һәм Пиреней ярымутрауына барып еткәндер.
Бөгөнгө көндә мадьярҙарҙың Пиреней тауҙары аша үткәнен теркәгән берҙән-бер билдәле документ — Ибн Хәйян әл-Кордобиның «Китаб әл-Мөҡтәбис» («Әл-Андалустың тарихы тураһында белем эҙләүсе») китабында һаҡланып ҡалған — әҫәр автор үлгәнгә тиклем аҙ ғына ваҡыт ҡалғас, 1076 йылда, тамамланған. Ибн Хәйяндың мадьярҙар тураһындағы хикәйәһе X быуаттың юғалған сығанағына таянып яҙылған: уға ярашлы мадьяр отряды Лангобард короллеге (хәҙерге Италияның төньяғы) аша, ә һуңынан хәҙерге Францияның көньяғы аша үтеп, бер туҡтауһыҙ тиерлек был юлда алышҡан. Һуңынан мадьярҙар Тагр әл-Аҡнуға — Кордова хәлифәлегенең төньяҡ-көнбайыш сик буйы провинцияһына баҫып инә.
942 йылдың 7 июлендә төп армия Лериданы ҡамай башлай. Ул осорҙа Лерида, Уэска һәм Барбастро ҡалалары менән Баныу әт-Тәүил ғаиләһенең ағзалары идара иткән: тәүге икеһенә — Муса ибн Мөхәммәт хужа булған, ә Барбастро уның туғаны Яхья ибн Мөхәммәт ҡулында булған. Лериданы ҡамағас, мадьяр атлылары Уэскаға һәм Барбастроға һөжүм итә, унда 9 июлдә, алыш һөҙөмтәһендә, хаким Яхьяны әсиргә алалар:
Ибн Хайян шулай уҡ ете мадьяр «юлбашсыһын» («amīr» һүҙе батша йәки хаким өсөн дөйөм термин булып тора) тип атаған: «Уларҙың ете юлбашсыһы булған, улар араһында Джила иң ҙур дәрәжәгә эйә булған, унан һуң Эскер, уның артынса Бульцкуди (Бульчу), һуңынан Башман, Алпар, Глад һәм, ниһайәт, Хархади идара иткән». Фараз буйынса, улар һөжүм өсөн йыйылған берҙәм армияны тәшкил иткән ете отряд командирҙары булған - ләкин улар ете мадьяр ырыуҙары башлыҡтарының исемдәре булғандыр, тигән версия дөрөҫлөккә яҡыныраҡтыр. Бәлки, Ибн Хайян үҙе Византия сығанағына таянғандыр. Аҙағыраҡ яҙылған историографияла Алпар менән Глад мадьярҙарҙың еңелгән дошмандары булып «иҫтә ҡала». Дьёрдь Дьёрффи белдереүенсә, 942 йылдан һуң «власты бүлеү» бындай һөҙөмтәгә килтергән. Шулай уҡ Д. Дьёрффи «Алп-ер» («ҡыйыу ир») төрки исем тип билдәләгән. Әйткәндәй, Алпар шәхси ир исеме Мәхмүт Ҡашғариҙың «Диуану лөғәт әт-төрк» төрки эницклопедик һүҙлегендә телгә алына, ул «батыр», «көслө», «ир-егет», «ҡаһарман» тигәнде аңлата. «Башҡорт теленең академик һүҙлеге»ндә алпар (батыр) һүҙе теркәлгән.
Венгрияның ҡайҙа урынлашыуы, уның лидерҙары һәм һөжүм итеүсе армияның маршруты тураһында мәғлүмәт, бәлки, биш әсир мадьярҙан киләлер, улар, Ибн Хайянға ярашлы, Ислам динен ҡабул итә һәм Кордова хәлифәһенең шәхси гвардияһына индерелә. Яхъя, үҙ ирке өсөн ҙур йолом түләп, 27 июлдә үк азат ителгән. Шунан ул Абд ар-Рахман III хәлифәгә «баш эйергә» тип Кордоваға юл тота:
Күп һанлы армияһы өсөн аҙыҡ-түлек запасы булмаған һәм етерлек фураж таба алмаған мадьярҙар Пиреней ярымутрауынан бер нисә көндән үк сығып китә.
Эҙемтәләре
Ибн Хайянға ярашлы, һөжүм төбәктәге эске сәйәси хәлгә етди йоғонто яһаған: яңы һөжүмдәрҙән мосолмандарҙың ҡурҡыуы тураһындағы яңылыҡтың таралыуы, Леондан король Рамиро Икенсене, унан алдараҡ 941 йылда хәлиф менән төҙөгән килешеүҙән баш тартырға «илһамландырған».
Ёла
Ёла — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сулпан (исем)
Сулпан — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ һәм ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сулпан, Зөһрә йондоҙ, Таң йондоҙо, Венера — Ергә иң яҡын торған яҡты йондоҙ, планета. Баланың тыуыу шарттары, ул тыуған көндөң, айҙың, йылдың атамаһы, көндөң торошо — барыһы ла исем һайлауға йоғонто яһай алған. Сулпан — төрки телле халыҡтарҙа ир һәм ҡыҙ балаларға ҡушылған уртаҡ исем.
Билдәле шәхестәр
Сулпан Ғосман улы Иманғолов — (1 ғинуар 1932 йыл — 9 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт журналисы һәм сатирик шағиры, СССР Журналистар (1958) һәм Яҙыусылар (1981) союздары ағзаһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993), Шәһит Хоҙайбирҙин (1996) һәм Булат Рафиҡов (2001) исемендәге премиялар лауреаты.
Сулпан Билалова Билал ҡыҙы — (16 март 1965 йыл) — рәссам, дизайнер һәм педагог. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Сулпан Рәил ҡыҙы Асҡарова — (3 ноябрь 1973 йыл, Баймаҡ ҡалаһы) — хореограф, эстрада художество етәксеһе, Стәрлетамаҡ мәҙәниәт техникумын тамамлаған. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Порта
Порта (шулай уҡ Оттоман Портаһы, Сағыу Порта, Бейек Порта) — Ғосман империяһы хөкүмәтенең (бөйөк вәзир канцелярияһы һәм диван) дипломатия һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихында ҡабул ителгән атамаһы.
Сулпан (исем)
Билдәле шәхестәр
Сулпан Рәжәп ҡыҙы Миңлебаева (6 май 1961) — уҡытыусы, шағир,Әбйәлил районы Туйыш ауылында тыуған."Һигеҙ ожмах асҡысы" шиғырҙар китабы авторы
Порта
Термин باب عالی   — Bâb-Âli ı  — «бейек ҡапҡа» төшөнсәһенең porte, porta — «ишек», «ҡапҡа» мәғәнәһендәге калькаһынан яһалған.
Сулпан (исем)
Билдәле шәхестәр
Сулпан Миҙхәт ҡыҙы Сәлимова — ғалим, педагогия фәндәре кандидаты
Порта
Тарихы
Бейек Порта Истанбул үҙәгендә солтан резиденцияһынан — Топҡапы һарай комплексынан урамдың икенсе яғында урынлашҡан бөйөк вәзир (төр. Bâb-i Âli, Баб-и Али) ихатаһына илткән ҡапҡа буйынса аталған"Паша-капусу — Бейек Порта (син. Баб-и Али)."Атама XV быуаттан (Ғосман империяһының бөйөклөгө танылғандан һуң) ҡулланылған"Бейек Порта — төрөк чиновниктары телендә төрөк солтанының резиденцияһы, шулай уҡ Төркиә хөкүмәте һәм, ниһайәт, төрөк монархияһы урынлашҡан урын. Бейек Порта тигән атаманы европалылар ҙа ҡабул иткән. Сағыу (Блистательная) Порта тигән һүҙбәйләнеш тә шул уҡ әһәмиәткә эйә."
Сулпан (исем)
Билдәле шәхестәр
Сулпан Абдулхаҡ улы Ғайсин (26 май 1935 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Күгәрсен районы Сәйетҡол ауылында тыуған.
Сулпан Наил ҡыҙы Хаматова (1 октябрь 1975 йыл) — Рәсәй театр һәм кино актёры. Мәскәү «Современник» театрының төп актёры. Рәсәй Федерацияһының аткаҙанған һәм халык (2012) артисы. Ике мәртәбә Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы лауреаты (2004)
Топонимияла
Сулпан (йылға) (Сыльна) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәнәүез йылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сулпан (балалар театры) — Сибай ҡалаһында
Магомаев
---
Власова Ирина Владимировна
Власова Ирина Владимировна (18 август 1935 йыл — 19 март 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1988), профессор (1989). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2003) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1992).
Биографияһы
Ирина Владимировна Власова 1935 йылдың 18 авгусында Вологда ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуған.
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Үрге Таш — Башҡортостандың Мәләүез районындағы Нөгөш ауыл советына ҡараған бөтөрөлгән башҡорт ауылы. Нөгөш һыуһаҡлағысы аҫтында ҡалған.
Власова Ирина Владимировна
Биографияһы
1958 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Тарихы
Нөгөш йылғаһының уң яҡ ярындағы Үрге Таш ауылы 1795 йылдарҙан алып билдәле.Түбәнге һәм Үрге Таш ауылдарына сәңкем-ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған. Нөгөш йылғаһы— юрматылар менән ҡыпсаҡтар араһындағы тәбиғи сик булып торған.
Власова Ирина Владимировна
Биографияһы
1958 йылдан менән 2014 йылға тиклем РФА — СССР Фәндәр академияһының этнология һәм антропология институтында эшләй: 1958 йылдан 1965 йылға тиклем — ғилми-техник һәм өлкән фәнни-техник хеҙмәткәр, 1965 йылдан 1980 йылға тиклем — кесе ғилми хеҙмәткәр, 1980 йылдан 1988 йылға тиклем — өлкән ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта — «Рус тарихи этнографияһы» төркөмө етәксеһе, 1989 йылдан 1995 йылға тиклем — баш ғилми хеҙмәткәр һәм бер үк ваҡытта 1995 йылдан 2007 йылға тиклем — рус халыҡтары бүлеге мөдире. 2007 йылдан алып 2014 йылға тиклем — Рәсәй Фәндәр академияһы этнология һәм антропология институтының баш ғилми хеҙмәткәре.
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Тарихы
1842 йылда ауыл халҡы (324 кеше) 314 ат тота, һыйыр малы (221 баш), һарыҡ (236), кәзә (26 баш); ауылда барлығы 32 умарта иҫәпләнә. 1859 йылда 66 йортта 420 кеше, 1920 йылда— 88 йортта 392 кеше йәшәй.
Власова Ирина Владимировна
Биографияһы
1971 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы этнология һәм антропология институтында тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Сельское расселение в Устюжском крае в XVIII — первой четверти XX века» темаһына диссертация яҡлай. 1988 йылда «Традиции крестьянского землепользования в Поморье и Западной Сибири в XVII—XVIII веков» темаһына докторлыҡ диссертация яҡлап, тарих фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә эйә була.
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Тарихы
Ауылдың юҡҡа сығыуы Нөгөш һыуһаҡлағысы төҙөлөү менән бәйле. 1979 йылда рәсми рәүештә ауыл йәшәүенән туҡтай. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: Халыҡты башҡа ергә күсереү һәм йәшәүҙән туҡтатылуы сәбәпле, Башҡорт АССР-ның административ-территориаль бүленеше буйынса иҫәп мәғлүмәттәренән түбәндәге тораҡ пункттарҙы төшөрөп ҡалдырырға Мәләүез районы буйынса: Нөгөш ауыл советы Үрге Таш ауылы
Власова Ирина Владимировна
Биографияһы
Төп эшмәкәрлегенән тыш И. В. Власова 1993 йылдан 2002 йылға тиклем яуаплы мөхәррир, 2002 йылда — «Этнографическое обозрение» журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы була. И. В. Власова халыҡ-ара конгрестарҙа һәм симпозиумдарҙа, Бөтә Рәсәй фәнни конференцияларҙа, төбәк кәңәшмә һәм сессияларҙа күп ҡатнаша.
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Тарихы
Үрге Таш, Привольное,Кинйәбай ауылдары һыу һаҡлағыс төҙөлөшө барышында Мәләүез районы Нөгөш ҡасабаһына һәм башҡа ауылдарға күсерелә.
Власова Ирина Владимировна
Биографияһы
И. В. Власова Рәсәй тарихы буйынса күп эштәр һәм монографиялар авторы. Рус халҡының тарихы һәм демографияһы, рустарҙың төбәк этнографияһы буйынса күп йыллыҡ ялан һәм архив материалдарына нигеҙләнгән фундаменталь хеҙмәте ватан һәм сит ил тикшеренеүселәре араһында киң билдәле, тарихи этнография уҡыу курстарында һәм күп юғары уҡыу йорттарының һәм ғилми үҙәктәрҙең экспедиция эштәре практикаһында кәрәкле
Үрге Таш (Мәләүез районы)
Тарихы
1816 йылда үткән VII ревизия ваҡытында документтарҙа күренгән Аҡназар ауылына Үрге Таш ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Ағиҙелдең уң яҡ ярындағы яңы Аҡназар ауылында 13 йортта 77 кеше йәшәгән. уның икенсе исеме— Байегет. Сәңкем-ҡыпсаҡ олоҫо башҡорттары араһында Аҡназар Үтәғолов иң күренекле кешеләрҙең береһе була. Ул 1754 йылда заводчиктар Твердышев менән Мясниковҡа баҡыр рудаһына бай башҡорт ерҙәрен һатыуҙа ҡатнашҡан.
Ауылдағы тулы булмаған Әбет мәктәбендә Ерек, Әбет, Этҡөсөҡ, Кинйәбай, Һәргәй, Һыртлан, Түбәнге Таш ауылы балалары ла уҡый. 1952 йылда был мәктәпте буласаҡ шағир Ғәлим Дәүләтов тамамлай.
Билдәле кешеләр
1-се полк есаулы Ихсан Әбүбәкеров 1813 йылдың 16 сентябрендә Десава ҡалаһы янында күрһәткән батырлығы өсөн IV дәрәжә изге Владимир, шул уҡ йылдың 6 декабрендә Данциг ҡәлғәһе өсөн барған алыштағы батырлығы өсөн— III дәрәжә изге Анна ордены менән бүләкләнә. 1814 йылдың 29 февралендә полк командиры (ярҙамсыһы?) итеп тәғәйенләнә тигән мәғлүмәттәр ҙә осрай.
Тағы ҡарағыҙ
-Мәләүез районы
-Нөгөш һыуһаҡлағысы
Майндағы Франкфурт
Майндағы Франкфурт– Германияның Һессен Федераль еренең төп ҡалаһы, Алманияла кеше һаны буйынса бишенсе урында тора. Майн йылғаһы буйына урынлашҡан. Ҡала боронғо архитектураһы менән бик үҙенсәлекле. Франкфурт шулай уҡ Алманияның финанс баш ҡалаһы булып һанала, ҡалала иң ҙур ил фонд биржаһы урынлашҡан.
Германияла Франкфурт шәһәрләре ике. Береһе көньяҡта, Одер йылғаһы буйында, икенсе Майн йылғаһы буйында.
Франкфурт аэропорты – Европалағы өс аэропорттарҙың иң ҙур береһе. Минут һайын тиерлек самолеттар төшөп ултыра һәм осоп китеп тора. Уларҙың осо-эргәләре күренмәй.
Тарих
Франкфурт (Franconofurd) беренсе тапҡыр 794 тип йылда алына. 885 йылдан башлап Герман императорҙарын һайлау Франкфуртта ойошторола. 1562 йылда коронацияһы тантанаһы Ахендан Франкфуртҡа күсерелә.
1150 беренсе тапҡыр йылды Франкфурттың билдәле йәрминкәһе тип алына. 1240 йылда император Фридрих II ҡатнашыусыларға (сәүҙәгәрҙәр, һатып алыусылар һ.б.) һирәк осрай торған өҫтөнлөктәр яҡлау һәм хоҡуҡтары бирә. Франкфурттың танылған халыҡ-ара китап беренсе тапҡыр йәрминкәһе 1478 йылда үткәрелә.
1939 йылдың 26 авгусында Майндағы Франкфуртта армияларының «C» төркеме ойошторола.
Трново күпере
Трново күпере (слов. Most Trnovski ) — Люблянала Градашчица  йылғаһы аша  йәйәүлеләр күпере,   тарихи үҙәктән көньяҡҡа ҡарай урынлашҡан.
Әтәс күпере янында урынлашҡан. Трново һәм Краково райондарын тоташтыра. Был урында күперҙең барлығы тураһында XVI быуатта Янез Вальвазор телгә ала. 1875 йылда иҫке ағас күпер емерелгә, шунан һуң ул таш блоктарҙа яңынан тергеҙелә.
Хәҙерге аркалы күпер конструктор Матко Цурк тарафынан 1929—1932 йылдарҙа архитектор  Йоже Плечник проекты буйынса төҙөлә. Күперҙең парапеты эзбизташтан башҡарыла. Парапеттәң ике яғын фәндәр һәм сәнғәттең словен ҡурсалаусыһы Зигмунд Цойзға бағышланған обелиск һәм  словен скульпторы Николай Пирнат (1903—1948) эшләгән Иоанн Креститель һыны биҙәй. Парапеттар ситендә таш пирамидалар ҡуйылған. Йәйәүлеләр йөрөй торған юл брусчатка менән түшәлгән. Күперҙең киңлеге 20 метр тәшкил итә. Күперҙең тротуарҙары буйлап ағастар ултыртылған. Күперҙең тышҡы яғында  табличкала  ике яҡлап Краково һәм Трново тип яҙылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Россошь (Цимлянское ҡушылдығы)
Россошь  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Ростов өлкәһе, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цимлянское, зал. Цимлянский һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Калач-на-Дону ҡалаһынан Цимлян һыуһаҡлағысына тиклем, Чир йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Байғужа (Яңауыл районы)
Байғужа (Байгузино) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 487 кеше булған. ОКАТО коды — 80259815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
1816 йылғы VII ревизияла 93 йорт хужалыҡта 553 кеше иҫәпкә алынған. 1834 йылда VIII ревизия ваҡытында 763 ир-егет иҫәпләнә. 1842 йылда 401 ат, 317 һыйыр, 204 һарыҡ һәм 341 кәзә тотҡандар. Умартасыларҙың 60 умартаһы булған. Ауылда 2 тирмән булған. Ауыл хужалығы тураһында материалдар юҡ. 1859 йылда 3 йорт хужалыҡта 20 аҫаба башҡорт һәм 208 йортта 1147 типтәр иҫәпкә алғынған.
1865 йыл аҙағында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 3-сө станы Байғужана ауылында 345 йорт хужалыҡ һәм 1332 кеше (679 ир-ат һәм 653 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән, шул иҫәптән 1303 типтәр, 22 башҡорт һәм 7 урыҫ булған. Ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп һәм 2 һыу тирмәне булған; халыҡ ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнгән. Ауыл Байғужа улусының үҙәгенә әйләнгән.
XVIII быуат башында ауылды Бөрө кеүек өйәҙ ҡаласығына әйләндереү планлаштырыла. Батша указына ярашлы, бында икмәк һаҡлау өсөн амбарҙар төҙөлөргә тейеш булған. Халыҡ ҡаршылыҡ күрһәтә, ихтилал башлана. Һуңыраҡ ауыл ҡарттары баҙар үткәрергә рөхсәт бирмәй, баҙар Айбүләккә күсә. Шулай уҡ улар 1895 йылда мәктәп төҙөргә ҡаршылыҡ күрһәтә. Кешеләр балалар рус грамоталылығына өйрәнеп, христиан динен ҡабул итер тигән хәүеф була. Беренсе мәктәп 1912 йылда ғына шәхси йортта барлыҡҡа килә.
1896 йылда Бөрө өйәҙе IV станы Байғужа улусы үҙәгендә — 283 йорт ихатаһы һәм 1780 кеше (965 ир-ат, 815 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән. 2 мәсет, татар мәктәбе, тимерлек һәм 2 бакалея лавкаһы була. 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда барлығы 1542 кеше йәшәй (762 ир-ат һәм 780 инә зат), шуларҙың 1495-е — динлеләр.
1906 йылда Байғужа ауылында 313 ихата һәм 1790 кеше (960 ир-ат, 830 ҡатын-ҡыҙ), 2 мәсет, 3 аҙыҡ-түлек магазины һәм 2 һыу тирмәне була.
1912 йылда өйәҙҙә үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Байғужа улусының Байғужа общинаһына ингән. Ауылда 373 хужалыҡ булған, 1759 кеше йәшәгән (906 ир-ат, 853 ҡатын-ҡыҙ). Бүлеү ерҙәренең күләме 4199 дисәтинә тәшкил итә (шуларҙың 223,89-ы ҡуртымға бирелгән), шул иҫәптән 3898 дисәтинә һөрөнтө ерҙәр һәм ятҡылыҡтар, 169 дисәтинә бесәнлек, 2 дисәтинә көтөүлек, 91 дисәтинә усадьбы ерҙәре һәм 39-ы уңайһыҙ ерҙәр. Шулай уҡ 284,8 дисәтинә ер ҡуртымға алынған. Сәсеү майҙаны 1567,48 дисәтинә тәшкил итә, Шуларҙың 46,8 проценты — арыш, 25,4 % — һоло, 7,3 % — борсаҡ, 7,1 % — борсаҡ, 5,1 % — ҡарабойҙай һәм 4,4 % — бойҙай, башҡа культуралар — 3,9 % сәсеүлек майҙанын биләй. Эре мөгөҙлө малдан 485 ат, 540 баш эре мөгөҙлө мал, 1371 һарыҡ һәм 148 кәзә була. 124 кеше һөнәрселек менән шөғөлләнгән. 4 хужалыҡта бал ҡорттарының 31 умартаһы булған.
Революциянан һуңғы һуғыш Байғужа ауылын урап үтмәй. Граждандар һуғышы йылдарында ауылды аҡ чехтар биләй, ике яҡтан да боеприпастар һаҡланмағандыр. Етмешенсе йылдар башына тиклем баҡсаларҙа гильзалар, бөтөн пулялар, винтовка ҡалдыҡтары табылған. 1918 йылда Байғуда ауыл советы ойошторола. .
1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 386 йорт хужалығы һәм 1060 кеше (534 ир-ат, 526 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. Ауыл хужалығын иҫәпкә алыу буйынса — 1916 типтәр һәм 385 ихатала 15 урыҫ иҫәпләнә. 1925 йылға хужалыҡ һаны 293-кә кәмей; 1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусы составына инә.
1939 йылда Байғужа ауылында Яңауыл районының Байғужа ауыл советы үҙәге — 1465 кеше йәшәй.
1959 йылда Айбуләк ауыл советы, Байғужа ауылында 1008 кеше йәшәй. Байғужа ауыл советы 1967 йылда ҡабаттан барлыҡҡа килә. . Байгузинский сельсовет образовался вновь в 1967 году
1970 йылда Байғужа ауылы Байғужа ауыл Советының үҙәгендә 1072 кеше.[17] 1979 йылда — 817 кеше[1], 1989 йылда — 523 кеше. , в 1989-м —
2002 йылда 488 кеше (204 ир-ат, 284 ҡатын-ҡыҙ), башҡорттар (67 %) һәм татарҙар (30 %) йәшәй.
2010 йылда 487 кеше (218 ир-ат, 269 ҡатын-ҡыҙ).
Дәүләтбаев
Дәүләтбаев — фамилия.
Халыҡ-ара эсперанто музейы
Халыҡ-ара эсперанто музейы — Австрия милли китапханаһының эсперанто теле музейы. Венала урынлашҡан.
1927 йыл да музейға нигеҙ һалынған; Уго Штайнер беренсе ойоштороусы була. 1928 йылда музей Австрия императорҙарының элекке резиденцияһында Австрия милли китапханаһы составында булған Хофбург һарайында урынлаша. 1929 йылдың авгусында музейҙы асыу тантанаһы үтә. Был сарала Лидия Заменһоф, Уго Штайнер, Юлия Исбрюкер, Одо Буйвид һәм Австрия президенты Вильгельм Миклас ҡатнаша. .
1938 йыл дың мартында Гестапо тарафынан музей ябыла. 1947 йылда музей яңынан асыла.
2005 йылда музей коллекцияһы Пале-Моллард-Клариға күсерелә. Музей коллекцияларында яҡынса 35 000 том, 3700 ваҡытлы баҫма, 3500 музей экспонаттары, 10 000 ҡулъяҙма, 22 000 фотоһүрәт, 1500 плакат, 40 000 листовка һәм брошюра бар. Шулай уҡ онлайн режимда музей экспонаттарын эҙләү өсөн электрон каталог бар
Педра-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы
Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы (Российская Советская Федеративная Социалистическая Республика) — 1917-1922 йылдарҙа бойондороҡһоҙ ил, 1922-1991 йылдарҙа — СССР составындағы 15 союздаш республиканың береһе.
Ёлва-Мезенская
Ёлва-Мезенская — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 747 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Модлона
Модлона (Мадлона) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воже күле - Свидь йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Ғәлиев
Ғәлиев — башҡорт һәм татар фамилияһы. Ғәрәп теленән алынған, тәржемәлә бөйөк, оло, юғары тигәнде аңлата.
Абҙанов Шәмси Саҙрый улы
Абҙанов Шәмси Саҙрый улы (24 октябрь 1894 йыл — 10 июль 1938 йыл) — ғалим-иҡтисадсы-географ, уҡытыусы, юғары мәктәп эшмәкәре. 1931—1937 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының иҡтисади география кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1935—1937 йылдарҙа — Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты директоры. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. Профессор (1932). Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Шәмси Саҙрый улы Абҙанов 1894 йылдың 24 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Яңауыл районының) Эткенә ауылында мулла ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
1912 йылдан Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе Солтанай ауылының «Мансуриә» мәҙрәсәһендә уҡыта. 1913—1923 йылдарҙа Урта Азияла йәшәй: башта Ташкентта, һуңыраҡ Бохара ҡалаһында төрлө һөнәр буйынса эшләй. РКП (б)-ға инә. 1923 йылдың сентябрендә йәнә Ташкент ҡалаһына күсә һәм декабрҙә хәрби сафҡа алыныуына тиклем трамвай йөрөтөүсе булып эшләй. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнаша.
1929 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Халыҡ хужалығы институты эргәһендәге бер йыллыҡ Юғары педагогия курстарын тамамлай һәм педагог һөнәрен ала һәм бер аҙ ваҡыт ошо курстарҙың ғилми сәркәтибе булып эшләй. 1929 йылдың сентябренән Һарытау кооператив техникумына эшкә ебәрелә һәм уның тәүге директоры була, 1930 йылдың апрелендә доцент ғилми дәрәжәһен ала. Ҡаты сирләгәс дауаланырға Мәскәүгә күсерелә һәм бында ҡала. 1930 йылдың сентябренән ''А. С. Бубнов исемендәге Мәскәү педагогия институты'' эргәһендәге Юғары педагогия курстарында доцент була.
1935 йылдан Башҡортостан игенселек һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеүҙәр институтының директоры була.
1937 йылдың 27 июлендә ҡулға алына. 1938 йылдың 10 июлендә атыла. 1957 йылдың июлендә аҡлана.
Аҙау диңгеҙе
Аҙау (Азаҡ, Азов) диңгеҙе (Азовское море, Азовське море, бор. грекΜαιῶτις λίμνη, Palus Maeotis, Azaq deñizi, Θάλασσα Αζόφ) — Европаның көнсығышындағы эске диңгеҙ. Донъялағы иң һай диңгеҙ, тәрәнлеге 13,5 метрҙан да ашмай. Европаның көнсығышындағы Атлантик океандың ярым ябыҡ диңгеҙе, Украина ярҙарын йыуа һәм Рәсәйгә ҡарай, уртаса тәрәнлеге яҡынса 7,4 м (төрлө баһалауҙар буйынса — 6,8 метрҙан 8 метрға саҡлы). Аҙау диңгеҙе Атлантик океан менән боғаҙҙар һәм диңгеҙҙәрҙең оҙон сылбыры аша тоташа (Керчь боғаҙы — Ҡара диңгеҙ — Босфор боғаҙы — Мәрмәр диңгеҙ — Дарданелл боғаҙы — Эгей диңгеҙе — Урта диңгеҙ — Гибралтар боғаҙы — Атлантик океан).
Борон заманда Аҙау диңгеҙе булмаған, ә Дон Ҡара диңгеҙгә хәҙерге Керчь боғаҙы эргәһендә ҡойған булған. Аҙау диңгеҙенең акваторияһына яҡынса б. э. т. 5600 йылда һыу тулған тип фаразлана. (см. Теория черноморского потопа).
Тамань ярымутрауының төньяҡ ярында боронғо кешенең иртә палеолит торағы, Кермек, табылған.
Этимологияһы
Диңгеҙҙең исеме күп тапҡыр үҙгәртелгән (Самакуш, Салакар, Майутис һ. б.). XIII б. башында Саксин диңгеҙе тигән атама раҫлана. Татар-монгол баҫып алыусылары Аҙау диңгеҙенең атамалар коллекцияһын тулыландырған: Балыҡ-денгиз (балыҡлы диңгеҙ) һәм Чабак-денгиз (йәки чебаклы, йәғни — лы, лы диңгеҙ). Башҡа мәғлүмәт буйынса азак — түбән, уйһыу урынды аңлатҡан төрки сифат, икенсе мәғлүмәт буйынса, азак (төркисә йылға тамағы), һуңынан ул Азау, тора бара, рус телендә әйтелгәнсә, Азов булып киткән. Үрҙә күрһәтелгән атамалар араһында диңгеҙ исеме түбәндәгесә лә булған: Бар-эль-Азов (Ҡара күк йылға); Франк диңгеҙе (франктар тигәндә генуэзлы һәм венецианлыларҙы күҙ уңында тотҡандар); Сурожское (Судакское) диңгеҙ (Сурож тип, моғайын, хәҙерге Мариуполь ҡалаһы аталғандыр ); Кафф диңгеҙе (Каффа — Ҡырымдағы хәҙерге Феодосия ҡалаһы урынындағы итальян колонияһы); Киммерий диңгеҙе (киммерийлыларҙан); Акдениз (төрөк телендә Аҡ диңгеҙ тигәнде аңлата). Дөрөҫлөккә иң тап килгәне, диңгеҙҙең хәҙерге заман атамаһы Аҙау ҡалаһының исеме менән бәйле.
«Азов» һүҙенең этимологияһы буйынса бик күп фараздар бар: хәҙерге Аҙау ҡалаһы урынында торған ҡәлғәне 1067 йылда яулап алған кенәзе Азуп (Азуф) исеме менән бәйләйҙәр; үҙ сиратында авестий телендә «шәп» тигәнде аңлатҡан һүҙҙән алынған остар (ассы) ҡәбиләһе атамаһынан алынған имеш тигән фараз да йәшәй; төрөк һүҙе азан — «түбәнге», һәм черкес һүҙе узэв — «тар тамаҡ» тигәндән алынған тиҙәр. Азов ҡалаһының төрөк исеме — Аузак. Б. э. т. I б. уҡ Плиний, үҙенең хеҙмәттәрендә скиф ҡәбиләләрен һанағанда, азов һүҙенә оҡшаған асоки ҡәбиләһен телгә ала. Азов диңгеҙенең хәҙерге исеме рус топонимикаһына XVII б. башында Пимендың йылъяҙмаһы аша килгән. Башта ул диңгеҙҙең бер өлөшөнә генә ҡушылған (хәҙер Таганрог ҡултығы, Таганрог ҡалаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклеи был ҡултыҡ Дон Лиманы тип аталған). Фәҡәт XVIII быуаттың икенсе яртыһында ғына «Азовское море» (Аҙау диңгеҙе) атамаһы бөтә һыуһаҡлағысҡа ҡушылған. Диңгеҙ исеме Азовская һәм Приазовская станицаларына, Новоазовск ҡалаһына, Приазовское ҡасабаһына һ. б. тораҡ пункттарына ҡушылған.
Тикшереү тарихы
Аҙау диңгеҙен тикшереү тарихында өс этап айырылып күрһәтелә:
Понт Эвксинский һәм Меотиданың беренсе картаһын Клавдий Птолемей төҙөй, ул Аҙау диңгеҙе яр буйындағы ҡалалар, йылғалар тамаҡтары, морондар һәм ҡултыҡтарҙың географик координаталарын билдәләй.
1068 йылда ул саҡта Тмутаракань ҡалаһында хакимлыҡ иткән рус новгород кенәзе Глеб Святославич, боҙ өҫтөнән үткәндә, Керчь һәм Тамань араһын үлсәгән. Тмутаракань ташындағы яҙыуҙан билдәле булыуынса, Тмутаракань менән Керчь (Корчева — Керчтең боронғо исеме) араһы яҡынса 20 км тәшкил иткән(939 йыл эсендә ара 3 километрға артҡан). XII—XIV бб. генуэзлылар һәм венецианлылар Ҡара һәм Аҙау диңгеҙҙәренең портоландарын (лоцияларын һәм диңгеҙ карталарын) төҙөй башлағандар.
Дөйөм мәғлүмәт
Аҙау диңгеҙенең сик нөктәләре төньяҡ киңлегенең 45°12′30″ и 47°17′30″ һәм 33°38′ (Сиваш күле) һәм көнсығыш оҙонлоғо 39°18′ араһында ята. Уның иң ҙур оҙонлоғо 380 км, иң ҙур киңлеге 200 км; яр буйы һыҙаты оҙонлоғо 1472 км; дигеҙ өҫтө майҙаны — (был майҙанға  107,9 км² майҙанды биләүсе утрауҙар һәм  индерелмәгән).
Геоморфологик билдәләр буйынса Аҙау диңгеҙе яҫы диңгеҙ төрөнә ҡарай һәм бейек булмаған яр битләүле һай һыулы һыуһаҡлағыс тип атала. Океандан алыҫ ятыуы менән Аҙау диңгеҙе планетаның иң континенталь диңгеҙе булып тора.
Ҡыш миҙгелендә тулыһынса туңыу мөмкинлеге бар, һәм уның боҙо Керчь боғаҙы аша Ҡара диңгеҙгә сығарыла. Ҡағиҙә булараҡ, боҙ менән ҡапланыу ғинуар айына хас, әммә һыуыҡ йылдарҙа хатта бер ай алдан боҙ менән ҡапланыу осраҡтары була.
Батиметрия
Диңгеҙҙең һыу аҫты рельефы сағыштырмаса ябай. Ярҙан алыҫлашҡан һайын тәрәнлек яйлап һәм һалмаҡлап тәрәнәйә барып, диңгеҙҙең үҙәгендә 13 метрға етә. Диңгеҙ төбөнөң төп майҙаны 5—13 м тәрәнлектә. Диңгеҙҙең үҙәк өлөшөндә иң тәрән ерҙәре. Симметриклыҡҡа яҡын изобаталарҙың урынлашыуы уларҙың Таганрог ҡултығына табан төньяҡ-көнсығышҡа ҙур булмаған һуҙылыуы арҡаһында боҙола. 5 м изобата Таганрог ҡултығы эргәһендәге ярҙан яҡынса 2 километрҙа урынлашҡан Дон тамағы янында, ҡултыҡтың үҙендә. Таганрог ҡултығында тәрәнлек Дон тамағынан (2—3 м) диңгеҙҙең асыҡ өлөшө йүнәлешендә ҙурая бара, ҡултыҡтың диңгеҙ менән сигендә 8—9 метрға етә. Аҙау диңгеҙе төбөнөң рельефында көнсығыш (Железинская банкаһы) һәм көнбайыш (Морская һәм Арабатская банкалары) яр буйҙарында һуҙылған һыу аҫты ҡалҡыулыҡтары системалары билдәләнә, улар өҫтөндәге тәрәнлектәр 8—9 метрҙан 3—5 метрға тиклем кәмей. Төньяҡ яр буйының һыу аҫты яр ипкененә 6—7 м тәрәнлектәге киң һай майҙандар (20—30 км), көньяҡ яр буйына — 11—13 м тәрәнлектәге текә һыу аҫты һөҙәклеге хас. Аҙау диңгеҙе бассейнының майҙаны 586 000 км² тәшкил итә.
Диңгеҙ ярҙары башлыса яҫы пляждарҙан һәм күпселеген ваҡ ҡабырсаҡтарҙан тора, тик көньяҡ ярҙарында ғына урыны менән текә алдынғы тауҙарға күскән вулкандарҙан барлыҡҡа килгән ҡлҡыулыҡтар осрай.
Диңгеҙ ағымдары унда иҫкән бик көслө төньяҡ-көнсығыш һәм көньяҡ-көнбайыш елдәре йоғонтоһона эләгә һәм шуның өсөн йыш ҡына йүнәлешен үҙгәртә. Аҙау диңгеҙе ярҙарындағы сәғәт уҡтарына ҡаршы түңәрәк буйлап әйләнмәле ағым төп ағым булып тора.
Температура режимы
Аҙау диңгеҙенең температура режимы, тәрән булмаған на хас булған миҙгел үҙгәреше менән ҡылыҡһырлана. Ҡыш көнө (ғинуар — февраль) минималь температура билдәләнә, уның күрһәткестәре туңыу температураһына яҡын. Фәҡәт диңгеҙҙең көньяҡ өлөшөндә, Керчь боғаҙында, һыу өҫтөндәге температура ыңғай. Һыу температураһының йыллыҡ амплитудаһы 27,5…28,5 °С тәшкил иткән.
Йәй көнө бөтә диңгеҙ өҫтөндә тиерлек яҡшы уҡ бер төрлө температура +24…+26 °С урынлаша. Уның максималь күрһәткестәре һыу өҫтө ҡатламында июлдә (+28,0…+28,5 °С) билдәләнә. Иң юғары температура (+32,5 °С) Приморско-Ахтарск районында күҙәтелә. Күп йыллыҡ һыу өҫтөндәге уртаса йыллыҡ температура 11 °С-ҡа тигеҙ, ә уның йыл араһындағы тирбәлеше — 1 °С тирәһе.
Тоҙлолоғо
Аҙау диңгеҙенең гидрохимик үҙенсәлектәре тәү сиратта йылға һыуҙарының мул ағымы (һыу күләме 12 %) һәм Ҡара диңгеҙ менән һыу алмашыуҙың ауырлашҡанлығы йоғонтоһонда формалаша.
Донды диңгеҙ тоҙлолоғо океандың уртаса тоҙлолғонан өс тапҡырға кәмерәк. Һыу өҫтөндә уның күләме Дон тамағында 1 промиллдән диңгеҙҙең үҙәк өлөшөндә 10,5 промиллгә һәм Керчь боғаҙы янында 11,5 промиллгә саҡлы үҙгәргән. Цимлянск гидроузелын булдырғандан һуң, диңгеҙ тоҙлолоғо күтәрелә башлаған. 1977 йылға диңгеҙҙең уртаса тоҙлолоғо 13,8 промиллегә, ә Таганрог боғаҙында — 11,2 промиллегә саҡлы артҡан. Диңгеҙҙең күберәк акваторияһында һыу 14—14,5 ‰-ҡа саҡлы тоҙлоланған. Сағыштырмаса юғары еүешлек осоронда (1979—1982 йылдар) тоҙлолоҡтоң 10,9 ‰ тиклем шәп кәмеүе билдәләнгән, әммә 2000 йылға уҡ уның ҙурлығы яңынан үҫкән һәм 11 ‰ кимәлендә нығынған. Тоҙлолоҡ күрһәткестәренең уртаса миҙгел тирбәлеүе 1-2 промиллегә һирәк етә.
Аҙау диңгеҙенең төньяҡ өлөшөндә һыуҙа тоҙ аҙ. Шул сәбәп менән диңгеҙ еңел туңа, һәм шуның өсөн ледоколдар барлыҡҡа килгәнсегә тиклем ул декабрҙән середины апрель уртаһына тиклем суднолар йөрөрлөк булмаған. Диңгеҙҙең көньяҡ өлөшө туңмай һәм уртаса температура һаҡлана.
Шорохова Екатерина Васильевна
Шорохова Екатерина Васильевна (10 июль 1922 йыл — 7 февраль 2004 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-психологы һәм философы. философия фәндәре докторы (1962), профессор (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1986).
Аҙау диңгеҙе
Тоҙлолоғо
XX быуат дауамында Аҙау диңгеҙенә ҡойған бөтә эреле-ваҡлы йылғалар, һыуһаҡлағыстар булдырыу өсөн плотиналар менән быуылған була. Был диңгеҙгә сөсө һыу ағыуының һәм ләмдең күсеүенең байтаҡҡа кәмеүенә килтергән.
Шорохова Екатерина Васильевна
Биографияһы
Екатерина Васильевна Шорохова 1922 йылдың 10 июлендә Волгоград өлкәһенең Березовка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Аҙау диңгеҙе
Тоҙлолоғо
Диңгеҙҙең асыҡ өлөшөндәге һыуҙың ион составы океандың тоҙло составынан сағыштырмаса хлор һәм натрий иондарының ярлылығы һәм ҡоро ер һыуҙарының өҫтөнлөклө компоненттарына — кальцийға, карбонат һәм сульфаттарға эйә булыуы менән айырыла.
Шорохова Екатерина Васильевна
Биографияһы
1940 йылда урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. 1947 йылда Ленинград дәүләт университетының философия факультетының психология бүлеген тамамлай.
1947 йылдан 1951 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының философия институында аспирантурала уҡый, шунан һуң «Материалистическое учение И. П. Павлова о сигнальных системах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай
Аҙау диңгеҙе
Тоҙлолоғо
Океандағыға һәм башҡа күп диңгеҙҙәрҙәгегә ҡарағанда 3 тапҡырға аҙыраҡ тоҙло булғанлыҡтан, Аҙау диңгеҙе һыуҙары (Балтиҡ диңгеҙенеке кеүек) ғәҙәти булмаған ситуацияларҙа, сөсө һыу булмаған саҡта, ғәмәлдә ваҡытлыса һыуһын ҡатырыуға яраҡлы.
Шорохова Екатерина Васильевна
Биографияһы
1947 йылдан 1972 йылға тиклем СССР Фәндәр академияһының философия институтында ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, 1955 йылдан 1957 йылға тиклем  институттың ғилми секретары, 1960 йылдан 1972 йылға тиклем  академик С.Л. Рубинштейн вафатынан һуң — психологияның философия проблемаларҙың секторын етәкләй. 1962 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1963 йылда Е. В. Шорохова профессор исемен ала.
Аҙау диңгеҙе
Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге һәм төҫө
Аҙау дигеҙенең үтә күренеүсәнлеге түбән кимәлдә. Ул төрлө райондарҙа һәм йылдың төрлө миҙгелендә 0,5 метрҙан алып 8 метрға саҡлы тирбәлә. Болғансыҡ йылға һыуҙары күп ҡушылғанлыҡтан, диңгеҙ тулҡынланғанда диңгеҙ төбөндәге ләмдең тиҙ болғаныуы һәм аҙау һыуында байтаҡ планктон ҡатламдары уның тоноҡ булыуын билдәләй. Таганрог боғаҙында (0,5—0,9 м, һирәк осраҡта 2 м) иң аҙ үтә күренмәүсәнлек күҙәтелә. Бында һыуҙың төҫө йәшел һарынан көрән һарыға тиклем үҙгәрә. Диңгеҙҙең көнсығыш һәм көнбайыш райондарында үтә күренеүсәнлек байтаҡҡа юғары — уртаса 1,5—2 м, әммә 3—4 метрға ла етеүе мөмкин. Аҙау диңгеҙенең үҙәк районында ҙур тәрәнлек һәм ҡара диңгеҙ һыуҙарының тәьҫире арҡаһында үтә күренеүсәнлек 1,5—2,5 метрҙан 8 метрға саҡлы күрһәткескә эйә. Бында һыу йәшел зәңгәр төҫтә. Йәйен үтә күренеүсәнлек бөтә ерҙә лә тиерлек арта, әммә диңгеҙҙең ҡайһы бер участкаларында, һыуҙың юғары ҡатламдарында үтә ваҡ үҫемлек һәм тере организмдарҙың ҡотороноп үҫеүе арҡаһында, ул нулгә саҡлы төшә, һәм һыу асыҡ йәшел төҫкә инә. Был күренеш диңгеҙҙең «сәскә атыуы» тип атала.
Шорохова Екатерина Васильевна
Биографияһы
1972 йылдан 1988 йылға тиклем — СССР Фәндәр академияһының психология институты директоры урынбаҫары һәм социаль психология лабораторияһы мөдире. 1988 йылдан 2004 йылға тиклем Рәсәй Фәндәре академияһының психология институтында  баш ғилми хеҙмәткәр.
Аҙау диңгеҙе
Флораһы һәм фаунаһы
Фитопланктон һәм бентос үҫешкән. Фитопланктон (%-ҙа): диатомовый — 55, перидиниевый − 41,2 һәм күк йәшел ылымыҡтарҙан — 2,2 тора. Бентостың биомассаһында моллюскалар өҫтөнлөклө урын биләй. Уларҙың кальций карбонаты хәлендә килеп еткән һөлдә ҡалдыҡтары хәҙерге диңгеҙ төбө ҡатламын һәм аккумулятив һыу өҫтө есемдәрен формалаштырыуҙа байтаҡ сағыштырма ауырлыҡҡа эйә.
Шорохова Екатерина Васильевна
Биографияһы
Төп эшмәкәрлегенән тыш  Шорохова Е.В. 1963 йылда СССР психологтар йәмғиәтенең вице-президенты була. «Психологический журнал» (1980-2002) һәм «Вопросы психологии» (1965—1989) журналдарының мөхәрририәт ағзаһы булып тора.
2004 йылдың 7 февралендә Мәскәүҙә вафат була.
Аҙау диңгеҙе
Флораһы һәм фаунаһы
Хәҙерге ваҡытта Аҙау диңгеҙенең ихтиофаунаһы 76 төркөмгә ҡараған 103 төр һәм төрсә балыҡтан тора, һәм улар, , диңгеҙ һәм сөсө һыуҙа йәшәүсе төрҙәрҙән тора.
Үтә йөрөмлө балыҡ төрҙәре енси өлгөрөүҙәре еткәнсе, туйғансы диңгеҙҙә йөҙә, ә йылғаға генә килә. Йылғаларҙа һәм һыубаҫар урындарҙа үрсеү ғәҙәттә 1—2 айҙан артмай. Аҙау диңгеҙенең йөрөмлө балыҡтары араһында бик ҡиммәтле, , сельдь, ,, бестер һәм кеүек промысла төрҙәре бар.
Ярым үтә йөрөмлө балыҡ төрҙәре үрсеү маҡсатында диңгеҙҙән йылғаға инә. Әммә улар, үтә йөрөмлө балыҡтар менән сағыштырғанда, йылғаларҙа күберәк ваҡытҡа ҡалыуҙары мөмкин. Йәш балыҡтар иһә ыуылдырыҡ сәселгән урындарынан бик әкрен күсәләр һәм йыш ҡына йылғаларҙа ҡышларға ҡалалар. Ярым үтә йөрөмлө балыҡ төрҙәренә относятся массовые виды, такие как, , , һ. б.
Башҡа төрлө диңгеҙ төрҙәре тоҙло һыуҙарҙа үрсейҙәр һәм туйғансы йөҙәләр. Улар араһында Аҙау диңгеҙендә даими йәшәгән төрҙәрҙе айырыр кәрәк — пеленгас, ҡара диңгеҙ калканы, камбала-глосса,, перкарина, ,  һәм тарҙың бөтә төрҙәре. Һәм, ахырҙа, Аҙау диңгеҙенә Ҡара диңгеҙҙән инеүсе, шул иҫәптән даими күсеп йөрөүсе, диңгеҙ балыҡтарының ҙур төркөмө: һәм ҡара диңгеҙ ҡамсаһы, ҡара диңгеҙ  сельде, барабуля, сингиль,, лобан, , ставрида, скумбрия һ. б.
Сөсө һыуҙа йәшәү се төрҙәр ғәҙәттә һыу ятҡылығының бер районында даими йәшәй һәм башҡа ҙур миграциялар яһамай. Был төрҙәр ғәҙәттә диңгеҙҙең сөсөләнгән акваторияларында йәшәй. Бында түбәнлдәге балыҡтар, , суртан, , һ.б.