cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кирпичников Михаил Петрович
Фәнни эшмәкәрлеге
«Тормош тураһында фән һәм биотехнология» өҫтөнлөклө йүнәлеше буйынса ведомство-ара координация советы ағзаһы, ген инженерияһы эшмәкәрлеге проблемалары буйынса ведомство-ара комиссия ағзаһы, РФА-ның һәм РМФА-ның медицинаның фундаменталь проблемалары буйынса ведомство-ара ғилми советы ағзаһы, РФА-ның һәм РФ-ның Фән һәм мәғариф министрлығының башҡа ғилми советтары ағзаһы.
Ғаиләһе
2010 йылда тиклемге ҡатыны РФА-ның А. В. Шубников исемендәге Кристаллография институты лабораторияһы мөдире була. Ҡыҙҙары 1990 йылда Мәскәү дәүләт университетының Биология факультетын тамамлай.
Ланге-Кика
Ланге-Кика — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Дындовский Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еңеү паркы (Мәскәү метро станцияһы)
«Еңеү паркы» — Мәскәү метрополитенының Арбат-Покров һәм Солнцево линияларындағы кросс-платформалы станцияһы. Дорогомилово районында Көнбайыш административ округында урынлашҡан; шул исемле парк атамаһы менән йөрөтәлә. Станция 2003 йылдың 6 майында Арбат-Покров линияһының «Киев» — «Еңеү паркы» участкаһы асыла, йылдың 31 ғинуарында Калинин-Солнцево линияһының «Деловой центр» — «Еңеү паркы» участкаһы һәм  йылдың 16 мартында Солнцево линияһының «Еңеү паркы» — «Раменки» учаскаһы асыла. Пилонлы өс көмбәҙле станция бик тәрәндә тора, уның платформалары утрау формалы. Мәскәү метрополитенының иң тәрән станцияһы.
Вестибюль
Башта станциянан вестибюлға сығыу урыны берәү генә була — залдың көньяҡ көнбайыш ҡабырғаһында, әммә 16 мартта, йылда, икенсе эскалатор ауышлығы төҙөлә, ул төньяҡ залын вестибюль менән бәйләй. Мәскәү метрополитенының ике платформаһындағы эскалаторҙың оҙонлоғо — 126,8 метр, бейеклеге күтәрелгәндә — 63,4 метр, сәфәр оҙонлоғо - 180 секунд. Унан аванзалға күтәрелергә була, ә артабан унан ҡыҫҡа эскалатор буйлап (күтәреү бейеклеге — 3,6 метр ) — ер аҫты вестибюленә сығырға мөмкин. Был вестибюль юл үткәүелдәре менән Кутузов проспекты менән бәйләнгән. Артабан проспекттан Барклай урамы, Триумфаль арка һәм Поклонный тауындағы Еңеү паркына барырға мөмкин. 9 май көнө көньяҡ вестибюленән бары тик Еңеү паркына ғына сығырға мөмкин.
Архитектура һәм биҙәү
Пилонлы өс көмбәҙле ер аҫтында тәрән ятҡан станция индивидуаль проект буйынса монолит бетондан яңы технологиялар ҡулланылып төҙөлә. Монолит бетон бешерелгән металл опалубка менән ҡапланған. Станция ике бойондороҡһоҙ залдан тора, улар ике үткәүел менән тоташҡан.
Станцияның биҙәү темаһы — Бөйөк ватан һуғышы һәм 1812 йылғы Ватан һуғышы. . Көнсығыш һәм төньяҡ ҡара һоро мәрмәр менән көпләнгән. Ике зал-биҙәге «көҙгөлө» — пилоны һәм стеналарының береһе аҡ, икенсеһе — көрән. Зал иҙәнендә биҙәге лә ике төрлө: төньяҡ залда ҡыҙыл һәм һоро шымартылған гранит, көньяҡта — һоро һәм ҡара. Ике зал да кәрниз аҫтына йәшерелгән яҡтыртҡыстар менән яҡтыртыла.
Үткәүелдәрҙең береһенең стенаһында орден һәм миҙалдар төшөрөлгән — Ҡыҙыл Йондоҙ, Ватан һуғышы ордены; «Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн 1941—1945 йй.», «Японияны еңгән өсөн», "Алтын Йондоҙ"миҙалы, «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «Ленинградты обороналаған өсөн», «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштар өсөн» миҙалдары бар.
Төҙөү
Проекттың баш инженеры — В. А. Шмерлин.
Аванзал архитекторҙары — В. В. Некрасов, А Ю. Орлов һәм В. О. Сычева.
Нәҡиб әл-әшрәф
Нәҡиб әл-әшрәф (Nakîbü’l eşrâf; Накиб аль-ашраф) — Ғосман империяһында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тоҡомдары — алисыларға ҡағылышлы эштәр менән шөғөлләнгән кеше вазифаһы.
Бурыстары
Нәҡиб әл-әшрәф бер нисә була. Уның бурыстарына Пәйғәмбәрҙең вариҫтары өсөн шәжәрә исемлектәрен алып барыу, уларҙың тәртибен күҙәтеү, бәхәстәрҙе яйға һалыу, етемдәр, аҡылға зәғифтәр тураһында хәстәрлек күреү һ. б. инә. Уларҙың бурыстарына шулай уҡ үҙҙәрен Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең вариҫтары тип иғлан иткән кешеләрҙең шәхесен асыҡлау ҙа инә. Үҙҙәренең шәжәрәһен уйлап сығарғандарҙы һәм үҙҙәрен алисыларға бәйләгәндәрҙе мөтәсәйеттәр (ялған сәйеттәр) тип атайҙар.
Тарихы
1400 йылда, солтан Баязит I ваҡытында, Ғосман империяһында алисылар эштәре менән шөғөлләнгән махсус дәүләт органы булдырыла. Солтан Мәхмәт II хакимлығы осоронда ул ваҡытлыса бөтөрөлә. 1494 йылдан нәҡиб әл-әшрәф вазифаһына Баязит II солтандың уҡытыусыһы Сәйет Мәхмүт тәғәйенләнә. Ғосман империяһында нәҡиб әл-әшрәф вазифаһы, әһәмиәте аҙ булһа ла, йәшәүенең аҙағына тиклем һаҡлана. Нәҡиб әл-әшрәфтәрҙең алисыларҙың төрлө эштәре менән шөғөлләнгән ҙур штаты була, уларҙың балаларының тыуыу фактын һәм исемдәрен теркәйҙәр, шәжәрә ағасын билдәләйҙәр һ.б. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һәр вариҫына туғанлыҡ фактын раҫлаусы махсус документ бирелә.
Ғосман империяһының әшрәф нәҡибтәре махсус кейемдәр кейгән.
Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы
Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы (10 сентябрь 1953 йыл) — педагог, филология фәндәре кандидаты (1997), Башҡортостан Республикаһының халыҡ уҡытыусыһы (2008), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1988), Рәсәй Федерацияһының дөйөм белем биреү почетлы хеҙмәткәре (2005); Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2007).
Биографияһы
1961—1969 йылдарҙа Юлыҡ урта мәктәбендә уҡый, аҙаҡ Ишембайҙың 2-се интернат-гимназияһында уҡыуын дауам итә (1969-71). 1976 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын тамамлай.
1976-79 йылдарҙа Башҡортостандың Стәрлебаш районы Ҡалҡаш урта мәктәбендә рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.
1980 йылдан Стәрлебаш районының Стәрлебаш ауылы 1-се һанлы мәктәбендә уҡыта, 1986 йылда тәрбиә эштәре буйынса директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. 1993 йылдан мәктәп директоры була. 2008 йылдан алып Өфөлә БР‑ҙың Мәғарифты үҫтереү институтының экспертиза һәм аттестация бүлеге мөдире вазифаһында.
Экспертиза һәм аттестация бүлеге мөдире булып эшләү менән бер үк ваҡытта 2008 йылдан Өфөлә БР мәғарифты үҫтереү институтында, 2011 йылдан алып Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Баһауетдинова Миңлехана Ишмөхәмәт ҡыҙы 47 фәнни мәҡәлә, 15 уҡытыу-методик әсбап авторы. «Мәҙәниәттәр диалогы» нигеҙендә башҡорт телен уҡытыуға айырым иғтибар бирә. Ижади фекерләүҙе үҫтереү кеүек төшөнсәләрҙе үҙләштереүҙе нигеҙҙә асыҡ реаль мәғәнәләрҙә бирә.
Уҡыусыларҙың этнолингвокультурологик компетенцияһын формалаштырыу буйынса үҙенең фәнни эшмәкәрлеге бар. Баһауетдинова 25 йылдан артыҡ уҡыусылары менән бергә Стәрлебаш районы фольклорын, тыуған яҡ топонимикаһын өйрәнә һәм йыя.
Рәсәй мәҙәниәте программаһы сиктәрендә нәшер ителгән «Башҡорт теленең этнографик лексикаһы» монографияһы, «Башҡортса-русса һүҙлек», «Башкорт теле һем әҙәбиәте буйынса традицион булмаған дәрестәр» методик ҡулланмаһы — күп йыллыҡ хеҙмәт емеше.
Зайцева Елена Ивановна
Зайцева Елена Ивановна (21 май 1921 йыл — 3 октябрь 2005 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-табибы, терапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы, профессор. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Смоленск ҡалаһының почетлы гражданы.
Биографияһы
Елена Ивановна Зайцева 1921 йылдың 21 майында Өфө губернаһының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының) Бөрө ҡалаһында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған.
1939 йылда урта мәктәпте тик «бишле» билдәләренә генә тамамлай һәм Ҡазан медицина институтына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башында был юғары уҡыу йорто студенттарынан бригада булдырыла, уларҙы сабыртмалы тиф һәм башҡа йоғошло сирҙәрҙе иҫкәртеү буйынса профилактик саралар үткәреү өсөн Урта Азияға ебәрәләр. Зайцева бер үк ваҡытта Сталинабад (хәҙер — Дүшәмбе) ҡалаһындағы медицина институтында уҡыуын дауам итә. 1944 йылда институтты тамамлай һәм терапия кафедраһында эшкә тороп ҡала. 1950 йылда «Состояние поджелудочной железы у больных хронической дизентерией» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай ..
1953 йылдан Зайцева Смоленск дәүләт медицина институтында эшләй. Башта ул терапия кафедраһы ассистенты, һуңынан ошо уҡ кафедра доценты була. Был осорҙа Зайцева язва ауырыуын өйрәнеү менән әүҙем шөғөлләнә. 1958 йылда «Течение язвенной болезни желудка и двенадцатиперстной кишки в условиях некоторых охранительных режимов» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1960 йылда Зайцева Смоленск дәүләт медицина институтының эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһының мөдире итеп һайлана, уға профессор дәрәжәһе бирелә. Был вазифаһында ул язва ауырыуҙары һәм симптоматик язва патогенезы мәсьәләләре менән әүҙем шөғөлләнә. Язва ауырыуҙары классификацияһын эшләй. Зайцева Смоленск гастроэнтерология ғилми мәктәбен булдыра һәм етәкләй. Оҙаҡ йылдар Смоленск гастроэнтерологтарының һәм Смоленск өлкәһе табип-лаборанттарының ғилми йәмғиәте етәксеһе була. 1978 йылда уның инициативаһы буйынса махсуслаштырылған гастроэнтерологик йәмғиәт асыла. 1960—1992 йылдарҙа Смоленск дәүләт медицина институтының эске ауырыуҙар пропедевтикаһы кафедраһын етәкләй. 1982 йылда уның әүҙем булышлыҡ итеүе менән Смоленск өлкә клиник дауаханаһының яңы терапевтик корпусы төҙөлә.
Зайцева 200-гә яҡын фәнни хеҙмәттәр, 4 уҡыу әсбабы, 2 асыш, 14 рационализаторлыҡ тәҡдимдәре авторы, 17 ғилми хеҙмәт редакторы булып тора. Бер нисә фәнни конференция, симпозиумдар һәм съездар ойоштороусыһы һәм ҡатнашыусыһы. Бөтә Союз терапевтар һәм гастроэнтерологтар ғилми йәмғиәте идараһы ағзаһы булып тора, союз «Гастроэнтерология» проблемалы комиссияһы ағзаһы, һәм СССР фәндәр академияһы ҡарамағындағы медицина йәмғиәттәре фәнни советы ағзаһы. Зайцева партияһыҙ булыуға ҡарамаҫтан, Смоленскиҙың йәмәғәт һәм сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. Ул ете саҡырылыш ҡала Советы депутаты итеп һайлана, унда социаль тәьминәт һәм һаулыҡ һаҡлау буйынса даими комиссия ағзаһы була.
1996 йылдың 15 майында Елена Ивановна Зайцева Смоленск ҡала Советы ҡарары менән «Герой-ҡала Смоленскиҙың почётлы гражданы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Смоленскиҙа йәшәй. 2005 йылдың 3 октябрендә вафат була, Смоленск Туғандаш зыяратына ерләнгән.
Хәтер
Смоленск ҡалаһының Маршал Конев тыҡрығындағы Зайцева йәшәгән 28а йортҡа, шулай уҡ Смоленск өлкә клиник дауаханаһы корпустарының береһенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Оло Шуйка
Оло Шуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Никодимка йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенең Хабаровск сик буйы институты
Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Хабаровск сик буйы институты (ҡыҫҡартылған атамаһы — РФ ФИХ ХСБИ ) — Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәте Сик буйы хеҙмәтенең хәрби-уҡыу йорто, юғары профессиональ белем биреү федераль дәүләт белем биреү ҡаҙна учреждениеһы.
Тарихы
Рәсәй Федерацияһы Федераль Сик буйы хеҙмәтенең Хабаровск хәрби институты 1993 йылдың 5 майында Рәсәй федерацияһы министрҙар Советының 421-се ҡарарына ярашлы, Хабаровск юғары хәрби төҙөлөш училищеһы базаһында (1981 йыл нигеҙләнә) ойошторола.
Сик буйы органдарын Федераль именлек хеҙмәте составына тапшырғандан һуң, РФ Федераль сик буйы хеҙмәте Хабаровск хәрби институты Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2003 йылдың 24 октябрендәге 1535-се ҡарарына ярашлы Рәсәй Федерацияһы Федераль именлек хеҙмәтенең Хабаровск сик буйы институты итеп үҙгәртелә.
Институт тураһында мәғлүмәт
Мәғариф һәм фән өлкәһен күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең ғәмәлдәге лицензияһына ярашлы, институтта вуздан һуң, юғары, урта һәм өҫтәмә белем биреү программалары тормошҡа ашырыла.
Институт Рәсәй Федераль именлек хеҙмәтенә офицерҙар һәм прапорщиктар әҙерләү менән шөғөлләнә.
Көндөҙгө-ситтән тороп уҡыуҡға әҙерлек 1 йыл көндөҙгө бүлектә уҡыуҙы күҙаллай, артабан хәрби хеҙмәткәр үҙҙәрен һайлап алған сик буйы органдарына хәрби хеҙмәт үтергә ебәрелә һәм 6 йыллыҡ ситтән тороп уҡыуға күсерелә. Бындай төркөм төп төркөмгө үтә алмаған абитуриенттар араһынан һайлап алына. Уҡыу тамамланғас, дәүләт өлгөһөндәге юғары белем алыу тураһындағы диплом тапшырыла. Параллель рәүештә урта һөнәри белемле белгестәрҙе әҙерләү алып барыла (уҡыу мөҙҙәте — 3 йылға тиклем). Курстарҙы тамамлағандан һуң сығарылыусылар урта һөнәри белем ала, уларға квалификациялы «юрист» дипломы һәм прапорщик дәрәжәһе бирелә.
Уҡыуға 16-22 йәштәге хәрби хеҙмәт үтмәгән егеттәр ҡабул ителә; хәрби хеҙмәт үткән, саҡырыу йәки контракт буйынса хәрби хеҙмәттә булған 24 йәшкә тиклемге, дөйөм урта белемдән дә түбән булмаған белемле, билдәләнгән тәртиптә медицина тикшереүе үткән, һөнәри психологик һайлау, физик әҙерлек кимәлен тикшереүен, ҡабул итеү имтихандарын, конкурс буйынса һайлап алыуҙы үткән гражданжар ҡабул ителә. Саҡырыу йәки контракт буйынса хәрби хеҙмәт үтеүселәргә ҡабул итеү имтихандарына әҙерләнеү өсөн июнь айында 30 көнлөк әҙерлек сборҙары ойошторола. Институтҡа һайлап алыу һәм йүнәлтеү федераль именлек хеҙмәте органдары тарафынан билдәле талаптарға ярашлы башҡарыла.
Кожух (Кия ҡушылдығы)
Кожух (Оло Кожух, Полуденный Кожух) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 351 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 144 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дасдорф-ам-Берг
Дасдорф-ам-Берг (Daasdorf a. Berge) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 254 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 279 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99428 һәм автомобиль коды — AP.
Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы
Ҡотлобаева Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы (12 май 1886 йыл, Ҡазан ҡалаһы, Рәсәй империяһы − 1966 йыл, Өфө ҡалаһы,Башҡорт АССР-ы) — Ҡазан университетын тамамлаған (1912), мосолман ҡатын-ҡыҙҙарынан тәүге табиптарҙың береһе, акушер-гинеколог. РСФСР-ҙың (1944) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1942), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Сығышы. Уҡыу йылдары
1886 йылдың 12 майында Ҡазан ҡалаһында отставкалағы капитан Шәйхәттәр Ғөбәйев ғаиләһендә тыуған. Ҡазан ҡалаһындағы Ксения гимназияһын тамамлаған. 1902 йылда экстерн менән Царское Село лицейында өлгөргәнлек аттестатына имтихан тота. Уҡырға, йәмғиәттә үҙ урынын табып кешеләргә файҙа килтерергә теләге көслө була. Ләкин ғаиләһендә ата-әсәһе мосолман ҡатын-ҡыҙының урыны — ғаиләлә, тип уның уйын хупламайҙар.
Раҡия Ҡаҙан университетының медицина факультетын тамамлаған дворян Искәндәр Мостафа улы Ҡотлобаевҡа кейәүгә сыға, сөнки ул буласаҡ ҡатынының теләгенә ҡаршы төшмәй, уға һәр төрлө ярҙам күрһәтергә әҙер икәнлеген белдерә.
1904 йылда Раҡия Санкт-Петербургта Ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтында уҡый, тик бәләкәй балаһы булыуы, матди ауырлыҡтар уны уҡыуын ташлап, Ҡазанға ҡайтырға мәжбүр итә. 1906 йылдың 2 сентябрендә ул Ҡаҙан университеты ректорына үтенес менән мөрәжәғәт итә, уны университеттың медицина факультетына икенсе курсҡа алыуҙарын һорай. Ректор Раҡияның үтенесен ҡәнәғәтләндерә, ул ирекле тыңлаусы булараҡ университетҡа ҡабул ителә.
Ул бик һәйбәт уҡый. 1906/1907 уҡыу йылында икенсе курс һәм өсөнсө курстың бишенсе семестры өсөн экзамендар бирә. 1907—1908 йылда Р. Ҡотлобаева дүртенсе, 1908—1909 уҡыу йылында — бишенсе курс өсөн экзамендар бирә. Табип исемен алыр өсөн университетта тикшереү комиссияһында имтихан бирергә кәрәк була, ә ҡатын-ҡыҙҙарға ул дәүерҙә был хоҡуҡ бирелмәгән. 1912 йылда ғына ул медицина факультетында имтихан тота һәм табип дипломын ала. Башта Ҡазан ҡалаһында акушер-гинеколог булып эшләй, һуңыраҡ, 1913 йылда, ҡыҙҙары Ҡәҙриә менән Әҙиләне алып, (иртә үҙ теләге менән тормоштан киткән) иптәше Искәндәрҙең атаһы, Бәләбәй өйәҙе дворяны Мостафа Уйылдан улы Ҡотлобаев саҡырыуы буйынса Өфөгә килә. Нәҫелдән килгән дворян М. В. Ҡотлобаев — Өфө губернаһында күренекле кеше, Бөрө өйәҙенән губерна земствоһы йыйылышына гласный итеп һайланған була.
Башҡортостанда табип эшмәкәрлеге
1913 йылда Башҡортостанда 51 больница булған, уларҙа 143 табип һәм 342 фельдшер эшләгән. 69 амбулатория һәм 52 фельдшер пункты халыҡтың һаулығын ҡайғыртҡан. Ҡалаларҙа барлығы 22 урын бала табыусылар өсөн тәғәйенләнгән, ә ауылдарҙа улар бөтөнләй булмаған. Яңы тыуған 100 баланың 29 тәүге йылында уҡ үлгән. Халыҡтың уртаса ғүмере 28—29 йыл тәшкил иткән, сөнки төрлө ауырыуҙар, эпидемиялар бик ныҡ таралған була.
ХХ быуат башындағы революциялар, йәмғиәттә булған үҙгәртеүҙәр медицина өлкәһендә лә үҙгәрештәргә килтерә. Был эште алып барыу ифрат ауыр була, бигерәк тә мосолмандар менән эшләү күп сабырлыҡ һәм ныҡышмалылыҡ талап итә.
27 йәшлек Раҡияны Фёдор Егорович Чижов исемендәге ҡала больницаһының бала табыу бүлегенә (Цюрупа урамы, 48 — был йорт хәҙер юҡ) акушер-гинеколог вазифаһына алалар. Өс йылдан ул больницаның мөдиренә әйләнә.
Раҡия Ҡотлобаеваның Өфөлә яһаған тәүге операцияһы уңышлы була — әсә лә (мосолман ҡатыны), бала ла иҫән ҡала. Был ваҡиға бөтә ҡаланы шаулата.
1918 йылдың уртаһында Өфөлә Совет власы ҡолатыла, урындағы большевик етәкселәрҙең ҡатындары аманат итеп алына (аҙыҡ-түлек наркомының ҡатыны Мария Петровна Цюрупа, Вера Николаевна Брюханова (финанстар наркомы ҡатыны), Архангельскаялар (ВСНХ рәйесенең ҡатыны менән һеңлеһе). Улар менән бәйләнеште табип Раҡия Ҡотлобаева аша булдыралар.
Күренекле табип-терапевт, профессор А. Г. Тереғолов Ҡотлобаевтар тураһында бик юғары фекерҙә булған.
Раҡия Ҡотлобаева кешеләргә табип булараҡ та, кеше булараҡ та һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер була. Ижади интеллигенция өсөн ауыр дәүерҙә Раҡия Шәйхәттәр ҡыҙы уларҙы үҙ йортонда һыйындыра (әлеге Туҡаев урамы, элекке Сөләймәнов мөфтөй өйө). 1930 йылдарҙа уны ҡулға алғас, Өфөлә ҡатын-ҡыҙ көслө тауыш күтәргән, йәмәғәтселек фекеренә ҡолаҡ һалғандармы, табиптар әҙ булыуы үҙ ролен уйнағанмы, тик Р.Ҡотлобаеваны төрмәнән сығаралар.
Өфө ҡалаһында уның башланғысы менән беренсе бала табыу йорто, беренсе ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы әле лә эшләй. Ул тәүгеләрҙән булып әсәйҙәр өсөн мәктәп ойоштора, әсәйҙәргә бала тәрбиәләүҙең фәнни нигеҙҙәрен өйрәтә.
Уның халыҡ алдындағы юғары абруйы һөҙөмтәһендә СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлайҙар.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда (1941—1945) табип Р. Ҡотлобаева арымай-талмай яралы яугирҙәрҙе дауалай, халыҡ араһында эпидемияларға ҡаршы эш алып бара. 1942 йылда уға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы», 1944 йылда «РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы» тигән маҡтаулы исемдәр бирелә. СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 сентябрендәге Указына ярашлы «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Түбәнге Зәйет
Түбәнге Зәйет (Нижнезаитово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 690 кеше. Почта индексы — 452643, ОКАТО коды — 80258835001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы
Сәлихйән Бикташ улы Күкләшев (1811—1863, 1864 йәки 1878) — телсе, педагог-мәғрифәтсе, фольклорсы.
Биография
Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы 1811 йылдың 1 мартында Ырымбур ҡалаһында надворный советник ғаиләһендә донъяға килә. Атаһы Бикташ Күкләшев башҡорт дворяндарынан булған.
Башланғыс белемде мәҙрәсәлә ала. 1822 йылда уҡыуын Ырымбурҙағы Неплюев исемендәге хәрби училищела дауам итә. Уны 1831 йылда тамамлағас, Ырымбур сик буйы комиссияһында тәржемәсе булып эшләй.
1831 йылдың 4 мартында Ырымбур хәрби губернаторы «училищеның сығышы буйынса башҡорт тәрбиәләнеүселәренән бер төркөмдө йыл һайын Ҡазан Император университетының медицина факультетына ебәреү тураһында» күрһәтмә сығара. Һәм ошо күрһәтмәгә ярашлы, Сәлихйән Күкләшев 1832 йылдың мартында Ҡазан университетынының медицина факультетына уҡырға ебәрелә, ә 1834 йылда филология факультетының көнсығыш бүлегенә күсә.
1836 йылда университетты фән кандидаты дәрәжәһендә тамамлағандан һуң, Сәлихйән Күкләшев кире Ырымбурға ҡайта һәм Неплюев кадет корпусында көнсығыш телдәрен — фарсы һәм ғәрәп телдәрен уҡыта башлай.
1850—1859 йылдарҙа бер үк ваҡытта Ырымбур сик буйы комиссияһындағы мәктәптә тәрбиәсе булып та эшләй. 1859 йылда Сәлихйән Бикташ улы Күкләшев коллеж советнигы чинында хаҡлы ялға сыға.
Уның вафат булыу урыны Ырымбур ҡалаһы икәнлеге бәхәс тыуҙырмаһа, ә бына вафат булыу йылы аныҡ билдәле түгел: Башҡорт энциклопедияһы авторҙары 1863 йәки 1878 йыл тип һанаһалар, ә Ғиниәтулла Ҡунафин асыҡлауы буйынса — 1864 йыл.
Ғилми эшмәкәрлеге
Күкләшев Сәлихйән Бикташ улы төркиҙән тыш рус, фарсы, ғәрәп, француз, латин, немец телдәрен белгән. Уҡытыусы булып эшләгән осорҙа, кешеләрҙе донъя әҙәбиәте ҡомартҡылары менән таныштыра. Башҡорт һәм татар фольклоры өлгөләрен йыя, Урал-Волга буйы әҙәбиәтен өйрәнә.
Йыйылған ғилми материалдары «Диуане хикәйәте татар» («Татарская хрестоматия»; 1859, 1870, 1895) китабында баҫылып сыға. Был хеҙмәтендә Сәлихйән Күкләшев Урал-Волга буйы төркийендә бер нисә стиль — канцеляр һәм ғилми стилдәр айыра. Китаптың баш һүҙендә ул былай итеп яҙа: «Бөтә төрөк һәм татар ҡәбиләләре һөйләшкән һәм яҙған телдәр „төрки тел“ исеме аҫтында билдәле». Сәлихйән Күкләшев бөтә төрки телдәрҙе сығатай, төрөк һәм татар төркөмдәренә бүлә. Татар төркөмөнә башҡорт, ҡаҙаҡ, ҡарасай, ҡараҡалпаҡ, ҡумыҡ, нуғай, мишәр һәм татар телдәрен индергән.
Тағы ла хрестоматияла 35 самаhы әкиәт, хикәйәт, көләмәс бирелгән, һәм уларҙан hуң шәжәрәләр нигеҙендә тыуған тарихи-әҙәби яҙмаларҙың өлгөләре килтерелә («Fайса улы Әмәт» hәм башҡалар). Айырым бүлеккә ул башҡорт суфый шағирҙарының әҫәрҙәрен, аноним поэзия өлгөләрен урынлаштыра. Улар араhында Һибәтулла Салиховтың «Тәндә йәнем», Әбделмәних Ҡарғалының «Йыhангир ханға» кеүек шиғырҙары бар. Мәҡәлдәрҙә, әйтемдәрҙә һәм «Диуане хикәйәте татар» хрестоматияһындағы башҡа материалдарҙа башҡорт теленә хас фонетик үҙенсәлектәрҙе, лексик берәмектәрҙе асыҡ төҫмөрләргә мөмкин.
Ҡушымта рәүешендә «Диуане хикәйәте татар» хрестоматияһына башҡорт, ғәрәп, ҡаҙаҡ, татар, төрөк һәм фарсы һүҙҙәренән торған һүҙлек (4000 самаһы лексик берәмек) нәшер итә.
Шаран
Шаран — Башҡортостандың Шаран районы үҙәге. Почта индексы —- 452630.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йылға системаһы
Йылға системаһы — бер уртаҡ йырҙала йәки тармаҡта диңгеҙгә, күлгә йәки башҡа һыу объекттарына һыуын ҡойоусы йылғалар йыйылмаһы.
Тасуирламаһы
Ул төп йылға (система олоно) һәм беренсе, икенсе һәм унан һуңғы дәрәжәләге ҡушылдыҡтарҙан тора. Беренсе дәрәжә ҡушылдыҡ тип аталғаны төп йылғаға туранан-тура ҡушыла, икенсе дәрәжәләгеһе — беренсе ҡушылдыҡтарҙың ҡушылдыҡтары, һәм артабан шул тәртиптә дауам итә.Ҡайһы ваҡыт йылғалар дәрәжәһе, киреһенсә, ҙур булмаған йылғаларҙан төп йылғаға ҡарай һанала.
Йылғалар системаһына исем төп йылға атамаһы буйынса бирелә, ғәҙәттә, ул системала иң оҙон һәм иң мул һыулы йылға булып тора.
Башҡортостан йылға системалары
Шул уҡ ваҡытта Ағиҙел йылғаһы системаһы Башҡортостан Уралынан һәм уның ҡыҙырымдарынан — көнбайыш һөҙәклектән, Яйыҡ йылғаһы системаһы — көнсығыш һөҙәклектән, ә Һаҡмар йылғаһы системаһы Көньяҡ Урал пенепленынан һыу йыя
Өмөтбаев
Өмөтбаев — төрки фамилия.
Турғай һымаҡтар
Турғай һымаҡтар (Passeriformes) — ваҡ һәм урта ҙурлыҡтағы ҡоштарҙы берләштергән, 5 400 төрҙө берләштергән, иң ҙур ҡоштар отряды. Турғай һымаҡтар йәшәү рәуеше, тереклек шарттары, ем табыу ысулы яғынан күп төрлө. Бөтә донъяға таралғандар.
Фанни Брате
Ингеборг Матильда Фанни Брайт, ҡыҙ фамилияһы Ekbom, (Fanny Brate; 26 февраль 1862 йыл — 24 апрель 1940 йыл) — швед рәссамы.
Фанни Брайт картиналарын швед рәссаме Карл Ларссон йоғонтоһонда ижад иткән. Уның эштәре ғаилә тормошо идиллияһына бағышланған.
Биографияһы
Фанни Брайттың атаһы — Джон Фредерик Оскар Экбом (Oscar Ekbom Gustaf Fredric Johan).
Ул Карл Шведский, герцог Вестергетландскийҙың писары була.
1880 йылда, 18 йәшендә, Брайтты Короллектең ирекле сәнғәт академияһына ҡабул итәләр.
1887 йылда Парижға танышыу сәфәре ҡыла.
1889 йылда Германия, Дания, Норвегия, Англия, Австрия һәм Италияла булып сыға.
1887 йылда Фанни Эрике Брайтҡа (1857—1924) кейәүгә сыға.
Уларҙың ғаиләһендә дүрт ҡыҙ була: Астрид (1888—1929), Торунь (1891—1993), Рагнхильда (1892—1894), Ингегерд (1899—1952). Кейәүгә сыҡҡас, Фанни Брайт сәнғәтте ҡалдырырға мәжбүр була. Шулай ҙа швед сәнғәт донъяһында башҡа рәссамдарҙы ҡурсалаусы булараҡ ҡатнашыуын дауам итә.
1891 йылда Брайт Svenska Konstnärernas Förening рәссамдары ассоциацияһы ағзаһы булып китә.
Эштәре
Рәссам әҫәрҙәрендә пейзаждар, интерьер, натюрморттар һүрәтләй, портреттар ижад итә.
Иң билдәле әҫәре — 1902 йылда яҙылған Namnsdag (Байрам көндәре) картинаһы. Әлеге ваҡытта ул швед Милли һынлы сәнғәт музейында һаҡлана.
Уның күренекле эштәре араһында «Һуҡыр әбей» (1903), «Ирекле минут» һәм башҡа картиналары бар.
Фанни Брайттың картиналары аша уның бик нескә балалар психологы икәнлеге тойомлана.
Уларҙа француз рәссамы Эжен Карриере портретарындағы яҡынлыҡ тойғоларын, швед рәссаме Карл Ларссондың ғаилә тормошонан сюжеттар табырға мөмкин.
1943 йылда Швецияның милли музейында рәссамдең шәхси күргәҙмәһе асыла. Унда уның 126 эше ҡуйылған.
Фанни Брайт акварель һәм май ҡулланып ижад итә. Швецияның XIX быуат дәүерен, кешеләрен, уларҙың тормошон күрһәткән картиналары илдең бик мөһим мәҙәни мираҫы булып тора.
Әлеге ваҡытта рәссамдың картиналары Швеция милли музейында, Гетеборг художество музейында, Төньяҡ илдәр музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы
Аҙнабаев Әхмәр Мөхәмәтдин улы (23 май 1934 йыл — 4 октябрь 2021 йыл) — тел белгесе, педагог‑методист, партия һәм юғары мәктәп эшмәкәре. 1976—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире; 1989—2001 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты проректоры. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), профессор (1994). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2006). Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Әхмәр Мөхәмәтдин улы Аҙнабаев 1934 йылдың 23 майында Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ҡобағош ауылында тыуған.
1965 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында эшләй.
1989 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтының һәм артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының фән буйынса проректоры. 2001 йылдан шул уҡ уҡыу йортонда башҡорт теле кафедраһы мөдире, 2009 йылдан — уҡытыусы.
Ғалим 2021 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре синтаксис, башҡорт теленең тарихи грамматикаһы проблемаларына арналған. 100-ҙән ашыу ғилми һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән урта махсус һәм юғары уҡыу йорттары өсөн дәреслектәр авторы. Башҡорт АССР-ының 10-сы һәм 11-се саҡырылыш Юғары Советтары депутаты.
Ғаиләһе
Улы: Булат (7.03.1966), ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2007).
Козловская (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халиҡов
-
Собханғол Килтәков
Собханғол Килтәков (1720 йыл, Сүрәкәй (Нуғай) ауылы — 4 февраль (17 февраль), 1774 йыл, Көңгөр) — Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы ҡатнашыусыһы, 1774 йылдан баш күтәреүселәр полковнигы. Башҡорт.
Тормош һәм яу юлы
1720 йылда Сүрәкәй (Нуғай) ауылында тыуған. 1765 йылдан Рәсәй империяһы Себер юлы Түбәләҫ улусы старшинаһы.
1773 йылда уның командаһында 91 һаналған. 1773 йылдың декабрь уртаһында үҙенең улусынан саҡырылған 25 башҡорттан торған командаһы менән атаман И. С. Кузнецов отрядына ҡушылған. Ғәскәре менән 22 декабрҙә Һатҡы заводына, 24 декабрҙә — Златоуст заводына килә; Златоуст, Оло Ҡытау (Катав-Ивановск), Һатҡы заводтарында урындағы үҙидаралыҡ органдарын ойоштороуҙа ҡатнашҡан. Бердский баш күтәреү үҙәгенә пушка, ҡорал, һуғыш кәрәк-яраҡтары, аҡса оҙатҡан.
1774 йылдың ғинуар башында 50 яугиры менән Салауат отряды сафтарында Красноуфимскиҙы, 23-24 ғинуарҙа Көңгөрҙө алыуҙа ҡатнашҡан. Салауат Юлаев киткәндән һуң Сура Рәсүлев менән берлектә башҡорт-татар отрядына етәкселек иткән. Ғинуар һуңында, Cура Рәсүлев етәкселегендә башҡорт атлылары сигенгән саҡта, баш күтәреүселәр етәкселәре араһындағы конфликт арҡаһында, атаман М. Е. Мальцев ҡушыуы буйынса, атаман И. Н. Зарубиндың секретары И. И. Суконников уны ҡулға алған.
1774 йылдың 4 февралендә Пермь провинциаль канцелярияһында Собханғол Килтәковтан һорау алғандар. Язаларға дусар ителә һәм генерал-аншеф А. И. Бибиков ҡушыуы буйынса Көңгөрҙә аҫып үлтерелә.
Собханғол Килтәковтың һәләк булғанын ишетеп белгән Салауат Юлаев, 1775 йылдың 25 феврвалендә Йәшерен экспедицияның Мәскәү бүлексәһендә һәм 5 майында Өфө провинциаль канцелярияһында унан һорау алғанда, үҙ хәлен бер аҙ еңеләйтеү маҡсатынандыр, моғайын, 1774 йылдағы Красноуфимск ваҡиғаларына мине Собханғол Килтәков ылыҡтырҙы, тип яуаплылыҡты ситләштерергә тырышып ҡараған. Килтәковҡа полковник дәрәжәһен дә Себер юлында отряд туплаған И. Н. Грязнов бирҙе, тип белдергән Салауат Юлаев…".
Ғаиләһе
Крәҫтиәндәр һуғышы батыры Собханғол Килтәковтың ике ҡатынынан тыуған улдары — Арыҫлан(1743), Байғазы(1754), Күсәрбай(1768), Һөйәрғол (1774).
Вәлидов
Вәлидов — башҡорт фамилияһы.
Кесе Чингис
Кесе Чингис — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының уң ярына тамағынан 3115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙ һымаҡтар
Ҡаҙ һымаҡтар (Anseriformes) — ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә һыуҙа йөҙөп йәшәй, бәпкә сығара, төрлө аҙыҡ менән туҡлана торған, ҡырлас күкрәклеләрҙән булған ҡоштар отряды; уға ҡаҙҙар, аҡҡоштар, өйрәктәр һ. б. инә. Ҡаҙ һымаҡтарҙың ауыл хужалығы өсөн әһәмиәте ҙур.
Ланкурсята-Яха
Ланкурсята-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 242 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайсин Усман Барый улы
Ғайсин Усман Барый улы (12 ғинуар 1954 йыл) — тарихсы-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2005).
Биографияһы
Усман Барый улы Ғайсин 1954 йылдың 12 ғинуарында Төрөкмән ССР-ы Байробан ауылында тыуған. Бала, үҫмер һәм йәшлек йылдары Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Смаҡ ауылында үтә. 1985 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1985—1997 йылдарҙа һәм 2000 йылдан алып Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, 2002 йылдан — Өфө дәүләт авиация техник университетының тарих һәм культурология кафедраһы мөдире.
Ғилми эштәре
Фәнни тикшеренеүҙәре совет дәүләтенең йәштәр сәйәсәтенә, Урал йәштәренең Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыуына арналған. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Оло Шуя
Оло Шуя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вдовин Сергей Иванович
Вдовин Сергей Иванович (28 ғинуар 1935 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәре докторы (1987), профессор (1989).
100-ҙән ашыу фәнни баҫма, шул иҫәптән монографиялар, космос ракетаһы етештереү технологиялары буйынса дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары (авторҙаш), шулай уҡ 20-гә яҡын уйлап табыу авторы.
Биографияһы
Сергей Иванович Вдовин 1935 йылдың 28 ғинуарында Алтай крайының Кытманово ауылында тыуған.
1958 йылда Мәскәү юғары техник училищеһын (МВТУ, хәҙер Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) тамамлай. Йүнәлтмә буйынса 1958—1972 йылдарҙа «Южмаш» (Днепропетровск, Украина ССР-ы) производство берекмәһендә бүлектең баш технологы булып эшләй.
Һуңынан ғилми-уҡытыу эшмәкәрлегенә ҡушыла. 1972—1994 йылдарҙа Днепропетровск дәүләт университетының (хәҙер Олесь Гончар исемендәге милли Днепр университеты) физика-техник факультетында етештереү технологияһы кафедраһында эшләй; 1995 йылдан — Орёл техник университеты профессоры.
Хәҙерге ваҡытта «Машиналар һәм ҡорамалдарҙың технологик процестары», «Автопласт» секцияһы кафедраһы профессоры булып тора (2016 йылға тиклем үҙ аллы кафедра була) , «табаҡлы штамповка технологиялары», «Һығылмалылыҡ теорияһы» һәм «Компьютер графикаһы» предметтарын уҡыта. С. И Вдовиндың фәнни эшмәкәрлеге металдарҙы баҫым менән эшкәртеү һәм технологик процестарҙы ЭВМ ҡулланып автоматлаштырыу менән бәйле.
Йәнбәков
Йәнбәков — фамилия. Фарсы һәм башҡорт теле һүҙәренән — йән + бәк (ҡ) төҙөлгән; «бәхетле бәк» (түрә, башлыҡ, бей) тип аңлатыла.
Дахвиг
Дахвиг (Dachwig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1584 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 172 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99100 һәм автомобиль коды — GTH.
Тартай һымаҡтар
Тартай һымаҡтар (Пастушковые, ) — ҡашҡалаҡ, көтөүсе тартай, һыу тауығы, тартай һәм башҡа ҡоштарҙы эсенә ала торған ҡоштар ғаиләһе.
И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты
'''И. И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты''' (Федеральное государственное образовательное бюджетное учреждение высшего образования «Северо-Западный государственный медицинский университет имени И.И. Мечникова» Министерства здравоохранения Российской Федерации) — 2011 йылда И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһын Санкт-Петербург медицина дипломдан һуң белем биреү академияһы менән берләштереүгә бәйле рәүештә ойошторолған Санкт-Петербургта урынлашҡан юғары уҡыу йорто.
Тарихы
И.И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты 2011 йылдың 12 октябрендә Рәсәйнең иң боронғо ике медицина учреждениеһы – Санкт-Петербургтың дипломдан һуң белем биреү медицина академияһы һәм И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы ҡушылыу нәтижәһендә барлыҡҡа килгән.
И.И. Мечников исемендәге юғары уҡыу йортона ғәмәлгә куйыусы булып Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тора.
Ике юғары уҡыу йортон берләштереү Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының 2011 йылдың 23 июнендәге 609 номерлы бойороғо нигеҙендә барлыҡҡа килгән.
2011 йылдың 6 июлендә үткән дөйөм ректорҙар Советында Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университеты рәйесе итеп элекке Сбм ректоры вазифаларын башҡарыусы, м.ф.д. профессор Отари Гилевич Хурлау (1950 йылғы) билдәләнә.
Бөгөн университетта 4200 студент белем ала. Рәсәй граждандарынан тыш университетта сит илдәрҙән 500 артыҡ студент уҡый.
Бынан тыш, университетта 670 артыҡ табип-интернат һәм яҡынса 1500 клиник ординаторҙар белем ала. Диссертацион тикшеренеүҙәрҙе 460 аспирант, докторант һәм ғилми дәрәжәләргә дәғүә ҡылыусылар башҡара. Шулай уҡ йыл һайын яҡынса 32000 табип һөнәри квалификацияларын күтәрә.
И.И. Мечников исемендәге Төньяҡ-Көнбайыш дәүләт медицина университетында дауалау-диагностик эше клиник үҙ базаларында, 25 дауалау профиле буйынса, 1645 койкала башҡарыла. Йыл һайын университеттың клиник бүлексәләре стационарҙа 40000 тирәһе пациентҡа һәм 30000 пациентҡа үрге квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтә.
Яңы вуз хеҙмәткәрҙәренең дөйөм һаны, Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы бойороғо нигеҙендә, 6853 берәмектән артмаҫҡа тейеш. Яңы вузда билдәләп үтелгәнсә, «СПбМАПО һәм СПбГМА ҡайһы бер кафедралары бер-берһен ҡабатлайҙар, был мәсьәлә әле, максималь ауыртыуһыҙ һәм һөҙөмтәле ҡарар ҡабул итеү өсөн, эксперт медицина берләшмәһе менән бергә, коллегиаль рәүештә хәл ителә.»
Сығанаҡтар
Төркөм:Санкт-Петербург университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Кесе Пыя
Кесе Пыя — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыя йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Ҡарамышев
Ҡарамышев — башҡорт фамилияһы.
Түбәнге Ташлы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Козылган
Козылган — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кытат йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исхаҡов Вәдүт Ғәйфулла улы
Исхаҡов Вәдүт Ғәйфулла улы (29 апрель 1971 йыл) — педагог, журналист, матбуғат һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2018 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире. 2020 йылдың декабренән Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе.
Биографияһы
Вәдүт Ғәйфулла улы Исхаҡов 1971 йылдың 29 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Ураҙбай ауылында тыуған.
1993 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
1993 йылдың авгусынан 1999 йылдың сентябренә тиклем Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернатының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй.
1999 йылдың сентябренән 2000 йылдың ғинуарына тиклем — Ишембай ҡала уҡытыу-производство комбинаты директоры.
2000 йылдың ғинуарынан 2006 йылдың ғинуарына тиклем — «Башҡортостан» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
2005 йылда Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһын тамамлай.
2006 йылдың ғинуарынан 2015 йылдың апреленә тиклем — Ишембай ҡалаһы һәм районының «Торатау» гәзитенең баш мөхәррире.
2015 йылдың апреленән 2018 йылғаса — Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы» ДУП нәшриәт йорто филиалы — Ишембай мәғлүмәт үҙәге директоры, «Торатау» гәзите баш мөхәррире.
2018 йылдан «Башҡортостан» гәзитенең баш мөхәррире, 2020 йылдан Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы рәйесе.
Колесова Елена Фёдоровна
Колесова Елена Фёдоровна (1 август 1920 йыл — 11 сентябрь 1942 йыл) — разведчик, махсус тәғәйенләнешле диверсия төркөмө командиры, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Елена Фёдоровна Ко́лесова 1920 йылдың 1 авгусында хәҙерге Ярославль өлкәһе Ярославский районы Колесово ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ. 1922 йылда атаһы вафат була, әсәһе менән йәшәй. Ғаиләләрендә тағы апаһы Галина, ағаһы Александр була.
8 йәшенән Мәскәүҙә инәйе һәм уның ире Савушкиндар менән йәшәй (Остоженка урамы, 7). Фрунзе районындағы 52-се мәктәптә (2-се Обыденский тыҡрығы, 14) уҡый. 1936 йылда 7 класты тамамлай.
1939 йылда 2-се Мәскәү педагогия училищеһын (хәҙер Мәскәү ҡала педагогия университеты) тамамлай. Фрунзе районының 47-се мәктәбендә уҡытыусы (хәҙер 1521-се гимназия), аҙаҡ өлкән пионервожатый булып эшләй.
Һуғыш
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1941 йылдың октябренә тиклем оборона ҡоролмалары төҙөлөшөндә эшләй. Сандружинницалар курсын тамамлай. Ике тапҡыр фронтҡа эләгергә тырышыуы уңышһыҙ тамамлана, һәм 1941 йылдың октябрендә Көнбайыш фронты штабы разведбүлегенең махсус вәкиле майор Артур Карлович Спрогис (1904—1980) төркөмөнә (рәсми исеме — хәрби часть № 9903) ҡабул ителә. Ҡыҫҡа мөҙҙәтле әҙерлек үтә.
1941 йылдың 28 октябрендә дошман тылына беренсе тапҡыр Тучково, Дорохово станциялары һәм һәм Мәскәү өлкәһенең Руз районы Иҫке Руза ауылдары районында юлдарға мина ҡуйыу, элемтәне өҙөү һәм разведка алып барыу маҡсаты менән ебәрелә. Уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан (ике көн әсирлектә тотола) ҡайһы бер мәғлүмәттәр йыя ала.
Тиҙҙән икенсе задание бирелә: Колесова етәкселегендә 9 кешенән торған төркөм Акулово — Карабузино районында 18 тәүлек дауамында разведка алып бара һәм юлдарға миналар ҡуя.
1942 йылдың ғинуарында Калуга өлкәһе (Сухиничи ҡалаһы районы) Көнбайыш фронт штабы разведбүлегенең 1-се йыйылма отряды, унда Колесова ла була, дошман десанты менән күҙгә күҙ осраша һәм тиңһеҙ алыша. Төркөм составында: Елена Фёдоровна Колесова, Антонина Ивановна Лапина (1920 йылда тыуған, 1942 йылдың майында әсирлеккә эләгеп, Германияға ҡыуыла, әсирлектән ҡайтҡас Гусь-Хрустальный ҡалаһында йәшәй) — төркөм командиры урынбаҫары, Мария Ивановна Лаврентьева (1922 йылда тыуған, 1942 йылдың майында әсирлеккә эләгеп, Германияға ҡыуыла, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ), Тамара Ивановна Махонько (1924—1942), Зоя Павловна Суворова (1916—1942), Суворов Нина Павловна (1923—1942), Зинаида Дмитриевна Морозова (1921—1942), Надежда Александровна Белова (1917—1942), Нина Иосифовна Шинкаренко (1920-). Төркөм бурысын үтәй һәм 10-сы армия частары яҡынайғанға саҡлы дошманды тотҡарлай ала. Был алышта ҡатнашыусылар барыһы ла бүләкләнә. 1942 йылдың 7 мартында Кремлдә СССР Бөтә Союз Үҙәк Башҡарма Комитеты ВЦИК Рәйесе М. И. Калинин Колесоваға Ҡыҙыл Байраҡ ордены тапшыра. 1942 йылдың мартында ул ВКП(б) сафына инә.
1942 йылдың 1 майға ҡаршы төндә Е. Ф. Колесова етәкселегендә 12 ҡыҙҙан торған диверсия-партизан төркөмө парашюттарҙан Минск өлкәһе Борисов районына ташлана: күп ҡыҙҙарҙың парашют менән һикереү тәжрибәһе булмай — өсәүһе ергә төшкәндә үк һәләк була, береһенең умыртҡа һөйәге һына. 5 майҙа ике ҡыҙ тотола һәм гестапоға эләгә. Майҙың тәүге көндәрендә төркөм хәрби хәрәкәттәрен башлай. Партизандар күперҙәрҙе, гитлерсылар һәм хәрби техника тейәлгән хәрби поездарҙы шартлата, полицейский участкаларға һөжүм итә, боҫҡон һөжүм засада ойоштора, һатлыҡтарҙы юҡ итә. "Атаман-Лёлька десантница"ны («оҙон буйлы, ҙур кәүҙәле, 25 йәштә, Ҡыҙыл Байраҡ орденлы») тотоп биргән өсөн 30 мең рейхсмарка, һыйыр һәм 2 литр араҡы вәғәҙә итә фашистар. Тиҙҙән отрядҡа урындағы 10 комсомолец инә. Немецтар диверсия-партизан лагерыныңҡайҙа урынлашҡанын белә һәм төркөмдө ҡамауҙа тота. Партизан эшмәкәрлеге ныҡ ҡатмарлаша булған, һәм Елена Колесова төркөмдө урман төпкөлөнә алып китә. 1942 йылдың 1 майынан 11 сентябренә тиклем төркөм күпер, 4 дошман поезын, 3 автомашина юҡ итә, 6 дошман гарнизонын ҡыйрата. Йәйге көндә, һаҡсының күҙ алдында, техника тейәлгән дошман поезын шартлата.