cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эмс указы
Йөкмәткеһе
Бынан тыш указ менән попечителдәрҙән Харьков, Киев һәм Одесса уҡыу округтарынан «украинофил тенденцияларға» мөнсәбәтен буйынса ышаныслылыҡ билдәһе менән уҡытыусыларҙың исемлеге талап ителә. Шул уҡ ваҡытта ышаныслы булмағандарҙы йәки шик тыуҙырыусыларҙы великорусс губерналарына эшкә күсереү талап ителә. Ошо округтарҙың уҡыу йорттарында великоросс уҡытыусыларына өҫтөнлөк күрһәтмәһе бирелә.
1878 йылда Париж әҙәбиәт конгрессында М. П. Драгоманов украин теле һәм мәҙәниәтен яҡлап, Эмс указын тәнҡитләп сығыш яһай. 1995 йылда «Украина тарихы буйынса белешмә» нәшер итеүсе украина тикшеренеүселәре И Пидкова һәм Р. Шуста фекеренсә, Эмс указы Украинаға ҡарата «колониаль» сәйәсәттең бер сағылышы булып, украина мәҙәниәтенең һәм милли-азатлыҡ хәрәкәтенең үҫешенә аяҡ сала, әммә уны тулыһынса туҡтата алмай.
1881 йылдағы өҫтәмәләр нәфис әҙәбиәтте нәшер итеү мөмкинлеген бирә — шул уҡ ваҡытта, уҡыу һәм фәнни әҙәбиәткә тыйыу ҙаҡлана. Эмс указы ғәмәлдә булған осорҙа Тараса Шевченко, Иван Нечуя -Левицкий, Панас Мирный, Леся Украинканың һәм башҡа украин яҙыусыларының әҫәрҙәре нәшер ителә.
1905 йылдың 18 февралендә Фәндәр Академияһының дөйөм йыйылышы академиктар А. Шахматов, Ф. Корш, А. Фаминцин, Фортунатов, А. Лаппо-Данилевский һәм С. Ольденбург составындағы комиссияның «Малорусс баҫма һүҙен ҡыҫырыҡлауҙы бөтөрөү тураһында» запискаһын хуплай. Был украин телендә китаптар баҫтырыуҙы тыйыуҙы юҡҡа сығара.
Эмс указы, рәсми рәүештә ғәмәлдән сығарылмағанлыҡтан, 1905 йылдың 17 октябрендә ҡабул ителгән Манифест донъя күргәндән һуң, ғәмәли көсөн юғалта.
Фәнни баһа
«Лингвоцид» термины авторы Ярослав-Богдан Рудницкий Эмс указын Валуев циркуляры һәм Рәсәй империяһының башҡа телдәргә мөнәсәбәте буйынса башҡа сикләү саралары менән бер рәттән «батша Рәсәйенең лингвоцидаль акттары» тип иҫәпләй.
Тарихсы Георгий Вернадский фекеренсә, «рус хөкүмәтенең Рәсәй сиктәрендә украин телен һәм мәҙәниәтен ҡыҫырыҡлаусы аҡылһыҙ ҡарарҙары йоғонтоһонда украина хәрәкәте үҙәге 1876 йылдан һуң, ул саҡта Австро-Венгрия составында булған Көнбайыш Украинаға күсте… Әгәр 1876 йылғы Эмс указы булмаһа, украиндар өсөн австрия „ирридентаһын“ ойоштороу ихтыяжы килеп тыумаҫ ине һәм украина мәҙәни хәрәкәте Львовта түгел, ә Киевта тупланыр ине».
Свиридова Евгения Николаевна
Свиридова Евгения Николаевна (Э' Женя ) (1 февраль 1986 йыл) — Рәсәйҙең театр һәм кино актёры.
Биографияһы
Евгения Николаевна Свиридова 1986 йылдың 1 февралендә Волгоградта тыуған.
Бала сағынан йыр менән мауыға һәм шөғөлләнә. 12 йәшендә Волгоград ҡалаһында «Маленькие звёздочки» вокалсылар конкурсында ҡатнаша. Шул уҡ йылда бард йырҙары фестивалендә лә сығыш яһай һәм Вадим Егоровтың «Панамка» йыры менән икенсе урынды яулай. 2003 йылда мәктәпте тамамлай һәм Мәскәүҙә Б. В. Щукин исемендәге Юғары театр училищеһына уҡырға инә. Уның кинолағы дебют роле Николай Лебедевтың «Волкодав из рода Серых Псов» яңы блокбастер-фэтезиһында ҡол ҡатын Ниилит була.
2007 йыл]да] Юғары театр училищеһын П. Любимцев курсында тамамлай һәм [[Мәскәү академия сатира театрында эшләй башлай
2017 йылда Мәскәү академия сатира театрынан китә, сөнки ул Санкт-Петербург ҡалаһына күсенә. 2018 йылдан алып Евгения Свиридова А. Миронов исемендәге антреприза театрында уйнай. «Instagram»да ҡыҫҡа юмористик роликтар төшөрә. .
Соло карьераһы
Сәхнә псевдонимы — Э' Жени'.
Евгения Николаевна әлеге ваҡытта үҙенең тиражы сикләнгән «пилот» альбомына ингән тәүге түбәндәге йырҙарҙы сығарҙы:
Е. Свиридова һүҙҙәре һәм музыкаһы.
Ысын һан
Ысын һан (realis — ысын һүҙенән) — әйләнә-тирәләге геометрик һәм физик дәүмәлдәрҙе үлсәү кәрәклегенән, шулай уҡ тамыр алыу, логарифмдарҙы иҫәпләү, алгебраик тигеҙләмәләрҙе сығарыу, функцияларҙың үҙсәнлеген тикшереү кеүек иҫәпләү ғәмәлдәрен башҡарыу өсөн килеп сыҡҡан математик объект. .
Әгәр натураль һандар иҫәпләү процессында, рациональ һандар — бөтөндөң өлөштәренә таянып эш итеү кәрәклегенән барлыҡҡа килһәләр, ысын һандар өҙлөкһөҙ дәүмәлдәрҙе үлсәү өсөн тәғәйенләнгәндәр. Шулай итеп, ҡаралған һандар запасын киңәйтеү ысын һандар күмәклегенә килтерә, ул рациональ һандарҙан тыш иррациональ һандар тип аталған башҡа элементтарҙы ла индерә.
Ысын һан төшөнсәһе оҙон нығыныу юлы үтә. Боронғо Грецияла бөтә нәмәнең нигеҙенә бөтөн һандарҙы һәм уларҙың сағыштырмаһын ҡуйған Пифагор мәктәбендә үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәр барлығы (квадраттың яғы һәм диагоналының үлсәүҙәш булмауы), йәғни хәҙерге терминологияла — рациональ булмаған һандарҙың барлығы асыҡ була. Артынса Евдокс Книдский үлсәүҙәш булмаған дәүмәлдәрҙе үҙ эсенә алған дөйөм һандар теорияһы төҙөргә тырыша. Бынан һуң ике меңдән ашыу йыл дауамында, бер кем дә ысын һан төшөнсәһенә, был төшөнсәнең әкренләп киңәйеүенә ҡарамаҫтан, теүәл билдәләмә биреү кәрәклеген тоймай. Тик XIX быуаттың икенсе яртыһында, математик анализдың үҫеше уның нигеҙен яңы, ҡәтғилектең юғарыраҡ кимәлендә үҙгәртеп ҡороуҙы талап иткәс, К. Вейерштрасс, Р. Дедекинд, Г. Кантор, Э. Гейне, Ш. Мере хеҙмәттәрендә ысын һандарҙың ҡәтғи теорияһы төҙөлә.
Хәҙерге математика күҙлегенән, ысын һандар күмәклеге — өҙлөкһөҙ тәртипкә килтерелгән ялан. Был билдәләмә, йәки эквивалент аксиомалар системаһы, ысын һандар яланы төшөнсәһен, бер генә, изоморфизмға тиклем аныҡлыҡ менән, өҙлөкһөҙ тәртипкә килтерелгән ялан бар тигән мәғәнәлә, теүәл билдәләй.
Ысын һандар күмәклегенең стандарт тамғаланышы бар — R («ярым ҡалын R»), \R йәки \mathbf{R}, Unicode U+211D: ℝ) (blackboard bold «R») realis — ысын һүҙенән.
Ысын һандарҙың бер ҡатлы теорияһы
Боронғо Грецияла төҙөлгән беренсе үҫешкән һан системаһы тик натураль һандарҙы һәм уларҙың сағыштырмаларын (пропорциялар, хәҙергесә әйткәндә — рациональ һандарҙы) үҙ эсенә ала. Әммә оҙаҡламай геометрия һәм астрономия маҡсаттарында уларҙың етерлек булмауы асыҡлана: мәҫәлән, квадраттың диагонале оҙонлоғоноң уның яғы оҙонлоғона сағыштырмаһы натураль һан менән дә, рациональ һан менән дә күрһәтелә алмай.
Был хәлдән сығыу өсөн Евдокс Книдский һандарға өҫтәп, киңерәк геометрик дәүмәл, йәғни киҫек оҙонлоғо, майҙан йәки күләм төшөнсәһе индерә. Евдокс теорияһы беҙҙең көндәргә тиклем Евклидтың яҙмаларында («Евклидтың Башланғыстар», V китабы) килеп етә. Асылда, Евдокс теорияһы — ул ысын һандарҙың геометрик моделе. Хәҙерге күҙлектән ҡарағанда, бындай ҡарашта һан ике бер төрлө дәүмәлдәрҙең сағыштырмаһы  — мәҫәлән, тикшерелгән дәүмәлдең һәм берәмек эталонының. Әммә, билдәләп китергә кәрәк, Евдокс элекке традицияға тоғро ҡала — бындай сағыштырманы һан итеп ҡарамай; шунлыҡтан «Башланғыстарҙа» һандарҙың үҙсәнлектәре тураһында күп теоремалар дәүмәлдәр өсөн өр-яңынан иҫбат ителәләр. Ысын һандарҙы төҙөү өсөн Дедекиндтың классик теорияһы үҙенең принциптары буйынса Евдокстың яҙмаларына сиктән тыш оҡшаш. Ләкин Евдокс моделе күп яҡтан тулы түгел, мәҫәлән, өҙлөкһөҙлөк аксиомалары юҡ, дәүмәлдәр йәки уларҙың сағыштырмалары өсөн арифметик ғәмәлдәрҙең дөйөм теорияһын бирмәй һ. б.
Ситуация б. э. беренсе быуаттарында үҙгәрә башлай. Диофант Александрийский, элекке традицияларға ҡарамай, кәсерҙәргә натураль һандар кеүек үк ҡарай, ә үҙенең «Арифметикаһының» IV китабында хатта бер үк һөҙөмтә тураһында яҙа: «Һан рациональ булмай». Боронғо фән юҡҡа сыҡҡандан һуң Һиндостандың һәм ислам илдәренең математиктары беренсе планға сыға, улар өсөн үлсәүҙең йәки иҫәпләүҙең теләһә ниндәй һөҙөмтәһе һан булып иҫәпләнә. Тәүҙә рациональ һәм иррациональ (һүҙмә-һүҙ: «мәғәнәһеҙ») һандарҙы айырып ҡараған (уларҙы шулай уҡ уйланма, мәғәнәһеҙ, йәшерен тип атағандар) урта быуат Европаһында ла бындай ҡараштар яйлап өҫкә сыға. Иррациональ һандарҙың хоҡуҡтарын тулыһынса тигеҙләү Симон Стевиндың (XVI быуат аҙағы) хеҙмәттәре менән бәйле, ул ошолай тип иғлан итә :
Тап ул, ҡайһы бер төҙәтмәләр менән,тиҫкәре һандарҙы легаль хәлгә күсерә, шулай уҡ унарлы кәсерҙәрҙең теорияһын һәм символикаһын үҫтерә, улар ошо моменттан башлап уңайһыҙ алтмышарлы һандарҙы ҡыҫырыҡлап сығара башлайҙар.
Йөҙ йыл үткәс Ньютон үҙенең «Универсаль арифметикаһында» (1707 йылда) (ысын) һанға үлсәү һөҙөмтәһенең берәмек эталонға сағыштырмаһы булараҡ классик билдәләмә бирә :
Оҙаҡ ваҡыт был ғәмәли билдәләмә етерлек тип иҫәпләнә, ысын һандарҙың һәм функцияларҙың практик мөһим үҙсәнлектәре иҫбат ителмәй, ә интуитив рәүештә дөрөҫ тип иҫәпләнәләр (геометрик йәки кинематик фекерҙәрҙән сығып). Мәҫәлән, нөктәләре ниндәйҙер тура һыҙыҡтан төрлө яҡта ятҡан өҙлөкһөҙ кәкере һыҙыҡ был тура һыҙыҡты киҫеп үтә икәнлеге бәхәсһеҙ факт тип иҫәпләнә. Өҙлөкһөҙлөк төшөнсәһенең ҡәтғи билдәләмәһе лә булмай. Эҙемтә булараҡ, күп теоремалар хаталы була, аныҡ түгел йәки үтә оҙон итеп әйтеләләр.
Хатта Коши анализдың етерлек ҡәтғи фундаментын эшләгәндән һуң да, хәл үҙгәрмәй, сөнки анализ таянырға тейеш булған ысын һандар теорияһы булмай. Шунлыҡтан Коши, дөрөҫ булмаған һығымталарға килтергән интуицияға таянып, күп хаталар яһай: мәҫәлән, ул өҙлөкһөҙ функциялар рәтенең суммаһы һәр ваҡыт өҙлөкһөҙ тип уйлай.
Ҡәтғи теорияны төҙөү
Математиканың нигеҙендәге буш урынды тултырырға Бернард Больцано беренсе булып үҙенең «Ҡапма-ҡаршы тамғалы һөҙөмтә биргән теләһә ниндәй ике ҡиммәт араһында тигеҙләмәнең бер генә булһа ла ысын тамыры ята, тигән теореманы тулыһынса аналитик иҫбатлау» (1817 йыл) мәҡәләһендә уҡтала. Был пионер хеҙмәтендә ысын һандарҙың бөтөн системаһы әлегә юҡ, ләкин өҙөкһөҙлөктең хәҙерге билдәләмәһе бирелә һәм, ошонан сығып, башта телгә алынған теореманы ҡәтғи иҫбат итергә мөмкин булыуы күрһәтелә. Аҙағыраҡ яҙған хеҙмәтендә Больцано ысын һандарҙың дөйөм теорияһының һыҙмаһын бирә, ул идеяһы буйынса Канторҙың күмәклектәр теорияһына яҡын була, ләкин уның был хеҙмәте автор тере саҡта баҫтырып сығарылмай һәм тик 1851 йылда донъя күрә. Больцаноның ҡараштары үҙенең заманын һиҙелерлек уҙып китә һәм математиктар йәмәғәтселегенең иғтибарын йәлеп итмәй.
Ысын һанға билдәләмә биреүҙең конструктив ысулдары
Ысын һанға конструктив билдәләмә биргәндә, бирелгән тип иҫәпләнгән билдәле математик объекттар (мәҫәлән, рациональ һандар күмәклеге \mathbb{Q}) нигеҙендә, яңы объекттар төҙөйҙәр, улар билдәле бер мәғәнәлә беҙҙең ысын һан тураһында интуитив аңлауыбыҙҙы сағылдыралар. Ысын һандар менән был төҙөлгән объекттар араһында мөһим айырма шунда, беренселәре икенселәренән айырмалы рәүештә тик интуицияға нигеҙләнеп кенә аңлашыла һәм әлеге ҡәтғи билдәләнгән математик төшөнсә булып тормайҙар.
Был объекттарҙы ысын һандар тип иғлан итәләр ҙә инде. Улар өсөн төп арифметик операциялар индерәләр, тәртипкә килтереү бәйләнешен билдәләйҙәр һәм уларҙың үҙсәнлектәрен иҫбатлайҙар.
Тарихи ысын һандың беренсе ҡәтғи билдәләмәһе тап конструктив билдәләмә була. 1872 йылда бер юлы өс хеҙмәт баҫыла: Канторҙың фундаменталь эҙмә-эҙлелектәр теорияһы, Вейерштрасстың теорияһы (хәҙерге вариантта — сикһеҙ унарлы кәсерҙәр теорияһы) һәм Дедекиндтың рациональ һандар өлкәһендә киҫелештәр теорияһы.
Канторҙың фундаменталь эҙмә-эҙлелектәр теорияһы
Был ҡарашта ысын һан рациональ һандар эҙмә-эҙлелегенең сикләмәһе булараҡ ҡарала. Рациональ һандар эҙмә-эҙлелеге йыйылыусан булһын өсөн, уға Коши шарты һалына: Был шарттың мәғәнәһе шунда, эҙмә-эҙлелектең быуындары ниндәйҙер бномерҙан башлап бер береһенә мөмкин тиклем яҡын ятырға тейештәр. Коши шартын ҡәнәғәтләндергән эҙмә-эҙлектәр фундаменталь тип аталалар.
Рациональ һандарҙың фундаменталь эҙмә-эҙлеге \{a_n\} менән билдәләнгән ысын һанды [a_n] тип тамғалайбыҙ.
Ярашлы рәүештә \{a_n\} һәм \{b_n\} фундаменталь эҙмә-эҙлелектәре менән билдәләнгән һәм , ысын һандары тигеҙ тип аталалар, әгәр
Ысын һандар күмәклегендә тәртип бәйләнеше, һаны билдәләмә буйынса \beta=[b_n] һанынан ҙурыраҡ, йәғни  була, әгәр булһа, тигән килешеүгә ярашлы урынлаштырыла. Ысын һандар күмәклеген рациональ һандарҙың фундаменталь эҙмә-эҙлелектәре ярҙамында төҙөү ысулы ирекле метрик арауыҡты тулыландырыу конструкцияһының айырым осрағы булып тора. Дөйөм осраҡтағы кеүек, тулыландырыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ысын һандар күмәклеге үҙе үк тулы булып тора, йәғни үҙенең элементтарының бөтә фундаменталь эҙмә-эҙлелектәре сикләмәләрен үҙ эсенә ала.
Сикһеҙ унарлы кәсерҙәр теорияһы
Ысын һанға сикһеҙ унарлы кәсер, йәғни күренешендәге аңлатма, бында \pm һандың тамғаһы тип аталған + йәки - символдарының береһе, a_0 — тиҫкәре булмаған бөтөн һан,  — унарлы тамғалар, йәғни һанлы күмәклеге элементтарының эҙмә-эҙлелеге, булараҡ билдәләмә бирелә.
Сикһеҙ унарлы кәсер һанлы тура һыҙыҡта и для всех күренешендәге рациональ нөктәләр араһында ятҡан һан кеүек интерпретациялана. Сикһеҙ унарлы кәсер формаһында яҙылған ысын һандарҙы сағыштырыу разрядтар буйынса башҡарыла. Мәҫәлән, ике тиҫкәре булмаған һан бирелһен, ти Әгәр a_0 < b_0 булһа, ул саҡта ; әгәр a_0 > b_0 булһа, ул саҡта. a_0 = b_0 тигеҙлеге осрағында артабанғы разрядты сағыштырыуға күсәләр. Һәм артабан шулай. Әгәр булһа, сикле һандағы аҙымдан һуң шундай беренсе n разряды осрай, бында. Әгәр a_n < b_n булһа, ул саҡта була; әгәр a_n > b_n булһа, ул саҡта  була.
Әммә, шуның менән бергә, һан булыуын иҫәпкә алырға кәрәк. Шуға күрә әгәр сағыштырылыусы һандарҙың береһенең яҙылышы, ниндәйҙер разрядтан башлап, периодында 9 торған периодлы унарлы кәсер булһа, уны периодта нуль булған эквивалент яҙыу менән алмаштырырға кәрәк. Сикһеҙ унарлы кәсерҙәр өҫтөндә арифметик операциялар рациональ һандар өҫтәндәге ярашлы операцияларҙың өҙлөкһөҙ дауамы булараҡ билдәләнәләр. Мәҫәлән, \alpha һәм \beta ысын һандарының суммаһы тип түбәндәге шартты ҡәнәғәтләндергән һаны атала: Ошоға оҡшаш рәүештә сикһеҙ унарлы кәсерҙәрҙе ҡабатлау ғәмәленә билдәләмә бирелә.
Рациональ һандар өлкәһендә киҫелештәр теорияһы
Дедекинд ҡарашында ысын һандарға рациональ һандар күмәклегендә киҫелештәр ярҙамында билдәләмә бирелә.
Рациональ һандар \mathbb{Q} күмәклегендә киҫелеш тип бөтә рациональ һандар тупланмаһын ике буш булмаған — түбәнге A һәм юғарылағы A' класҡа теләһә ниндәй шундай бүленеше атала, түбәнге кластың һәр һаны юғары кластың теләһә ниндәй һанынан ҡәтғи рәүештә бәләкәй:
Әгәр түбәнге класта максималь йәки юғары класта минималь булған шундай \alpha һаны булһа, ул саҡта был һан A һәм A' күмәклектәрен бүлә: түбәнге һәм юғарылағы класс һандары \alpha һанынан төрлө яҡта яталар. Шулай уҡ, \alpha рациональ һаны рациональ һандар күмәклегенең бирелгән киҫелешен башҡара тип әйтәләр.
Әгәр түбәнге класта максималь, ә юғары класта — минималь элемент булмаһа, ул саҡта A һәм A' күмәклектәрен айырып торған бер ниндәй ҙә рациональ һан булмай. Был осраҡта билдәләмә буйынса бирелгән киҫелеште ниндәйҙер \alpha иррациональ һаны билдәләй тип уйлайҙар, ул һан түбәнге һәм юғарылағы кластар араһында урынлашҡан, һәм шуның менән был киҫелеште башҡара. Икенсе төрлө әйткәндә, бер ниндәй ҙә рациональ һан менән башҡарылмаған теләһә ниндәй киҫелеш өсөн, яңы объект — иррациональ һан индерәләр, ул билдәләмә буйынса түбәнге кластағы теләһә ниндәй һандан ҙур һәм юғарылағы кластың теләһә ниндәй һанынан бәләкәй:
Бөтә рациональ һәм бөтә иррациональ һандарҙың берекмәһен ысын һандар күмәклеге тип, ә уның элементтарын — ысын һандар тип атайҙар.
Ысын һандар өҫтөндә арифметик операцияларға рациональ һандар өҫтәндәге ярашлы операцияларҙың өҙлөкһөҙ дауамы булараҡ билдәләмә бирелә. Мәҫәлән, \alpha һәм \beta ысын һандарының суммаһы тип, түбәндәге шартты ҡәнәғәтләндергән ысын һаны атала:
Аксиоматик ҡараш
Математикала объекттарҙың конкрет тәбиғәте мөһим түгел, ә тик улар араһында булған математик нисбәттәр генә мөһим.
Элементтар һаны математик төшөнсәһен тикшереүсе кеше өсөн нимә тураһында һөйләһәң дә барыбер, өс алма тураһында йәки өс таш тураһында, уларҙың ашарға яраҡлы йәки яраҡһыҙ булыуы әһәмиәтле түгел. Мөһим булмаған билдәләренән тайпылыу процессында, йәғни абстрактлаштырғанда (abstractio — ситкә китеү), ул өс алма һәм өс таш өсөн уртаҡ булған нәмәгә — элементтар һанына килә. Шулай абстракт натураль һан төшөнсәһе барлыҡҡа килә. Был күҙлектән ҡарағанда өс алма һәм өс таш — «өс һаны» абстракт төшөнсәһе моделенең ике конкрет тормошҡа ашырылыуы.
Тап шуның кеүек, рациональ һандарҙың фундаменталь эҙмә-эҙлектәре кластары, сикһеҙ унарлы кәсерҙәр, рациональ һандар өлкәһендә киҫелештәр ысын һандарҙы тик конкрет тормошҡа ашырыусылары, моделдәре. Ә ысын һан төшөнсәһе үҙе уның өсөн булған математик нисбәттәр менән билдәләнә. Улар ғәмәлгә индерелеп бөткәс, ысын һан төшөнсәһе лә билдәләнә. Бында математикала системалы аксиоматик ысулға нигеҙ һалыусы Д. Гильберт әйткән данлыҡлы һүҙҙе килтереү урынлы булыр, ул, геометрияны аксиомалаштырыуҙы күҙ уңында тотоп, бер саҡ әйтә:
Ысын һандар аксиоматикаһы
\R күмәклеге ысын һандар күмәклеге, ә уның элементтары — ысын һандар тип атала, әгәр түбәндәге ысын һандар аксиоматикаһы тип аталған шарттар комплексы үтәлһә:
Ялан аксиомалары
\R күмәклегендә, \R күмәклегенән алынған һәр тәртипкә килтерелгән a, b элементтар парына шул уҡ \R күмәклегенән a һәм b-ның суммаһы тип аталыусы  ниндәйҙер c элементын ярашлы ҡуйыусы (a+b \R күмәклегенән c элементының эквивалент яҙылышы) сағылыш билдәләнгән (ҡушыу операцияһы)
.
Шулай уҡ, \R күмәклегендә, \R күмәклегенән алынған һәр тәртипкә килтерелгән a, b элементтар парына a һәм b-ның ҡабатландығы тип аталған ниндәйҙер  a \cdot b элементын ярашлы ҡуйған сағылыш билдәләнгән  (ҡабатлау операцияһы)
Был ваҡытта түбәндәге үҙсәнлектәр үтәлә.
a + 0 = a
1 \neq 0
Тәртип аксиомалары
\R элементтары араһында \leqslant бәйләнеше билдәләнгән, йәғни \R-ҙан алынған теләһә ниндәй тәртипкә килтерелгән a,b элементтар парына  бәйләнеше үтәләме әллә юҡмы икәнлеге билдәләнгән. Шуның менән бергә түбәндәге үҙсәнлектәр дөрөҫ.
Өҙлөкһөҙлөк аксиомалары
Ысын һандарҙың бөтә билдәле үҙсәнлектәрен сығарыу өсөн был аксиомалар етерлек.
Хәҙерге алгебра телендә беренсе төркөм аксиомалары, \R күмәклегенең ялан булыуын аңлата. Икенсе төркөм аксиомалары — \R күмәклегенең Һыҙыҡлы тәртипкә килтерелгән күмәклек булыуын аңлата ( — ), шуның менән бергә тәртип бәйләнеше ялан структураһы менән ярашлы  —. Беренсе һәм икенсе төркөм аксиомаларын ҡәнәғәтләндергән күмәклектәр тәртипкә килтерелгән ялан тип аталалар. Аҙаҡ килеп, бер аксиоманан торған һуңғы төркөм, ысын һандар күмәклеге өҙлөкһөҙлөк үҙсәнлегенә эйә булыуын раҫлай, уны шулай уҡ тулылыҡ тип тә атайҙар. Йомғаҡлап, ысын һандар күмәклегенә эквивалентлы билдәләмә бирергә мөмкин.
Билдәләмә. Ысын һандар күмәклеге тип өҙлөкһөҙ тәртипкә килтерелгән ялан атала.
Ысын һандар күмәклегенең башҡа аксиомалар системаһы
Ысын һандар күмәклеген башҡа аксиомалаштырыу ысулдары ла бар. Мәҫәлән, өҙлөкһөҙлөк аксиомалары урынына уға эквивалентлы булған башҡа теләһә ниндәй шартты, йәки шарттар төркөмөн файҙаланырға була. Мәҫәлән, Гильберт тәҡдим иткән аксиомалар системаһында, \text{I} һәм \text{II} төркөм аксиомалары, асылда, шул уҡ юғарыла килтерелгәндәр кеүек, ә аксиомаһы урынына түбәндәге ике шарт файҙаланыла:
Шулай итеп, түбәндәге эквивалентлы билдәләмә бирергә була:
Ысын һандарҙы аксиомалаштырыуҙың башҡа миҫалы сифатында  8 аксиоманан тоған  килтерергә була.
Рациональ һандар менән бәйләнеше
Билдәле булыуынса, һанлы тура һыҙыҡта рациональ һандар ысын һандар менән аралашып урынлашҡандар, шуның менән бергә ысын һандар күмәклеге рациональ һандар күмәклегенән «тығыҙыраҡ». Законлы һорау тыуа, һанлы тура һыҙыҡта рациональ һәм ысын һандар ни хәтле йыш осрайҙар һәм бер һандарҙы икенселәре менән яҡынайтып буламы. Был һорауға яуапты, башлысаАрхимед аксиомаһына нигеҙләнгән өс лемма бирә
Лемма 1. Теләһә ниндәй ысын һан һәм теләһә ниндәй алдан алынған ыңғай рациональ алыҫлыҡ өсөн, бер-береһенән был алыҫлыҡтан бәләкәйерәк алыҫлыҡта ятҡан шундай рациональ һандар пары бар, ысын һан был рациональ һандар араһындағы киҫектә ятасаҡ.
Был лемма шуның тураһында әйтә, теләһә ниндәй ысын һанды бирелгән аныҡлыҡ менән ике яҡтан рациональ һандар менән яҡынайтып була.
Лемма 2. Теләһә ниндәй төрлө ике ысын һан араһында рациональ һан бар.
Был лемманың асыҡ эҙемтәһе булып, теләһә ниндәй ике тап килмәгән ысын һан араһында сикһеҙ күмәклек рациональ һандар булыу факты тора. Бынан тыш, тағы ла асығыраҡ күренеүенсә, теләһә ниндәй төрлө ике рациональ һан араһында ысын һан бар.
Лемма 3. 1 леммала тасуирланған ысын һанды рациональ һандар менән яҡынайтыу, ысын һанды берҙән бер итеп таныта.
Был леммалар иң беренсе нәүбәттә, ысын һандар күмәклеге, рациональ һандар күмәклеге менән сағыштырғанда, күренергә мөмкин булғанса бик үк «тығыҙ» түгел икәнлекте һөйләй. Быны бигерәк тә 2 лемма асыҡ иллюстрациялай. Бөтә өс лемма ла ысын һандарҙы ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре менән бәйле төрлө теоремаларҙы иҫбатлағанда әүҙем ҡулланылалар.
Теоретик-күмәклек үҙсәнлектәре
Иң баштан ысын һандар рациональ һандарҙың тәбиғи дөйөмләшеүе булып торалар, ләкин тәүләп уларҙың иҫәпле булмау үҙсәнлеге асыҡлана, был ысын һандар күмәклеген нумерлап булмауҙы, йәғни ысын һандар һәм натураль һандар күмәклектәре араһында биекцияның булмауын аңлата. Бөтә ысын һандар күмәклегенең иҫәпле булмауын күрһәтеү өсөн, интервалдың иҫәпле булмауын күрһәтеү етә.
Бирелгән аралыҡтың бөтә һандары ла берәй нисек нумерланған икән, ти. Ул саҡта уларҙы түбәндәге күренештә теҙеп яҙырға була:
Бында a_{ij} — i-сы һандың j-сы цифры. Күренеүенсә, күрһәтелгән күренештәге бөтә һандар ҙа ысынлап та ҡаралған аралыҡҡа инәләр, әгәр тик һәр һанда бөтә цифрҙар ҙа бер үк ваҡытта нулдәр йәки туғыҙҙар булмаһалар.
Артабан түбәндәге һанды ҡарарға тәҡдим ителә:
Был һандың һәр цифры d_i түбәндәге өс үҙсәнлекте ҡәнәғәтләндерһен, ти:
Был шуны белдерә, ысын һандар күмәклеге иҫәпле түгел. Уның ҡеүәте континуум ҡеүәте тип атала.
Ысын һандар күмәклеген киңәйтеү
Математик анализдың күп кенә ҡушымталарында ысын һандарҙың киңәйтелгән күмәклеген \overline R ҡулланыу уңайлы, ул шулай уҡ киңәйтелгән һанлы күсәр тип тә атала һәм ул түбәндәге ысулдарҙың береһе менән R ысын һандар күмәклегенә сикһеҙ алыҫтағы нөктә өҫтәлеп килеп сыға. Беренсе билдәләмәлә телгә алынған +\infty һәм -\infty тамғалы сикһеҙлектәр, модуле буйынса сикһеҙ үҫә барыусы ярашлы рәүештә ыңғай йәки тиҫкәре һандар эҙмә-эҙлелектәренең сикләмәләре булып торалар. Икенсе билдәләмәлә тамғаһыҙ сикһеҙлек телгә алына \infty, ҡайһы берҙә \pm\infty тип тамғалана, ул модуле буйынса сикһеҙ үҫә барыусы һандар (ирекле тамғалы) эҙмә-эҙлелегенең сикләмәһе булып тора. \infty символы менән тамғаһыҙ сикһеҙлек тә, ыңғай сикһеҙлек тә +\infty тамғаланырға мөмкин булыуын билдәләп китәйек. Ғәҙәттә контекстан ниндәй сикһеҙлек тураһында һүҙ барғаны, йәки уның әһәмиәте юҡ икәне аңлашыла.
Әҙәбиәт
из истории становления понятия вещественного числа:
Подробное изложение теории построения вещественных чисел с помощью фундаментальных последовательностей, а также теории построения вещественных чисел с помощью сечений в области рациональных чисел можно найти в следующей:
Желающим познакомиться с ''оригинальным ходом мысли самого Р. Дедекинда'' можно порекомендовать брошюру, в которой в 1872 году Дедекинд изложил свою теорию вещественного числа. Эта книжка на сегодняшний день остаётся одним из самых лучших и доступных изложений предмета. Имеется русский перевод: также, прекрасное изложение теории Дедекинда имеется в классическом учебнике:
Построение теории вещественного числа с помощью бесконечных десятичных дробей можно найти в книгах:
аксиоматическое изложение теории вещественного числа можно найти в книгах:
Сущность аксиоматического метода и его сравнение с конструктивным подходом изложены Д. Гильбертом на нескольких страницах в «Дополнении VI. О понятии числа» в следующем издании классической работы:
Голубь (Көнсығыш Маныч ҡушылдығы)
Голубь  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Восточный Маныч йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Березовка (Арғаяш районы)
Березовка (Березовка) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (72 %) йәшәй.
Молохта
Молохта — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теза йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 49 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йоматау станцияһы
Йоматау станцияһы (Село станции Юматово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 688 кеше. Почта индексы — 450571, ОКАТО коды — 80252880004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сәйәхов Сафа Саҙрый улы
Биографияһы һәм батырлығы
Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы Оло Кәркәле ауылында тыуа. 1941 йылдың 8 декабрендә Миәкә район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы кавалерия дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкында 4-се ҡылыссылар эскадронының 2-се взвод командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 29 сентябрендә гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Усохи ауылы янында һуғыштарҙа дошмандың көслө уты аҫтында ике тапҡыр разведкаға бара һәм команда пунктына дошмандың тере көстәренең һәм ут нөктәләренең урынлашыуы тураһында аныҡ мәғлүмәттәр алып ҡайта, был эскадрон оборонаһын дөрөҫ урынлаштырырға мөмкинлек бирә.
1943 йылдың 19 сентябрендә Березна ҡалаһын яулағанда гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 25 һалдатын әсирлеккә ала, шуларҙың 15 һалдатын шәхсән юҡ итә. 1943 йылдың 10 октябрендә подразделениеның 268/н бойороғона ярашлы Сәйәхов «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була
Волкошанка ауылы янында барған һуғышта 4-се ҡылыссылар эскадронының 2-се взводы командиры һәләк була, яҡында торған взвод командиры ярҙамсыһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың һөжүменә ҡарамаҫтан юғалып ҡалмай, командалыҡ итеүҙе кисекмәҫтән ҡабул итә һәм «Тыуған ил өсөн!» тип ҡысҡырып взводты атакаға күтәрә. Атаканы көтмәгән немецтар юғалып ҡала, бынан тыш Сәйәхов Сафа Саҙрый улы дошмандың 9 һалдатын һәм 1 офицерын, ике пулемет расчетын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Сәйәхов Сафа Саҙрый улы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Гвардия старшинаһы Сәйәхов Сафа Саҙрый улы 1943 йылдың 14 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған яуҙа һәләк була. Белоруссияның Полесье өлкәһе (хәҙер Гомель өлкәһе) Смагорин ауылында ерләнә.
Мансур (Силәбе өлкәһе)
Мансур (Мансурова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1766 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Мансур ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Шәһиәхмәтов Мөхәмәҙинур Шаһинур улы
Шәһиәхмәтов Мөхәмәҙинур Шаһинур улы (15 май 1879 йыл — 1922 йыл) — мәғрифәтсе, реформатор мулла. XX быуат баштарында һәр төбәктә мәҙрәсә, мәктәп, мәсет хеҙмәткәрҙәренән ябай башҡорт халҡы ҡатламдарының мәғрифәткә, мәҙәниәткә ынтылышын асыҡ сағылдырған мөғәллимдәр һәм муллалар күтәрелеп сыға. Ҡырмыҫҡалы төйәгендә Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов — шундай билдәле шәхестәрҙең береһе.
Биографияһы
Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов 1879 йылдың 15 майында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Шайморатов (элекке Биштәкә) ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Ата-әсәһенән уҡырға-яҙырға өйрәнгәс, туғыҙ йәшлек Мөхәмәҙинурҙы Ҡыйышҡы мәҙрәсәһенә уҡырға бирәләр. Бында отҡор малай Мирсаяф Камалетдиновтың һәләтле шәкерттәренең береһе була, һигеҙ йыл эсендә ул замандағы дини белем донъяһының барлыҡ әлкәләрен яҡшы үҙләштерә, яҙырға, һүрәт төшөрөргә өйрәнә, умарта тотоу, баҡса үҫтереү буйынса белем ала.
Биштәкәгә ҡайтҡас, 1898 йылда, Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов ауыл мәҙрәсәһенә имам-хатиб итеп ҡуйыла, йортта атаһына хужалыҡ эштәрендә булыша, ауылда берҙән-бер ҙур, бынамын тигән өй һалып инергә ярҙамлаша.
1902 йылда Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов батша армияһына хәрби хеҙмәткә алынып, Алыҫ Көнсығышта һалдат бурысын үтәй. Тиҙҙән, 1904 йылда, рус-япон һуғышы башлана. Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтов япондарға ҡаршы аяуһыҙ алыша, һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн Николай ордены, Георгий тәреһе менән бүләкләнә. Был уға, һуғыш бөтөү менән үк, хәрби хеҙмәте тулмаһа ла, тыуған төйәгенә ҡайтып китергә мөмкинлек бирә.
Биштәкә халҡы үҙенең батыр улы Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтовты ҙурлап ҡаршылай. Ул шунда уҡ мәхәллә муллаһы, мәҙрәсә имам-хатибы итеп тәғәйенләнә. Ер-Һыуҙар күреү, мәғлүмәтле кешеләр, офицерҙар менән осрашыу Мөхәмәҙинур Шаһиәхмәтовты үҙ халҡының тормошо, йәштәрҙең киләсәге тураһында тәрән уйҙарға һала. Ул уҡыу йәшендәге балаларҙы төрлө ауылдарға һәм Өфө ҡалаһының данлыҡлы «Ғәлиә», «Ғосмания» мәҙрәсәләренә уҡырға алып бара. Йәштәргә яңыса, донъяуи белем биреү маҡсатында 1912 йылдың 12 сентябрендә Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтов тыуған ауылында дүрт йыллыҡ рус-башҡорт мәктәбе асыуға өлгәшә. Шәкерттәрҙе уҡытыу тәүҙә уның атаһы нигеҙендә ҡалған йортонда ойошторола, бер йылдан һуң ике таш бина төҙөлә. Биштәкә рус-башҡорт мәктәбендә уҡытыу программаларына хисап, тарих, география, рус теле һәм әҙәбиәте, медицина нигеҙҙәре индерелә. Мөҙәрис Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Биштәкәгә яҡын-тирәләге ауылдарҙан барлыҡ балаларҙы ла уҡыуға йәлеп итә, мәктәп янындағы яңы ғына төҙөлгән интернатҡа урынлаштыра.
Күп тә үтмәй, ауыл күрке булып урта мәктәп-интернат бинаһы файҙаланыуға тапшырыла, уҡыу йортоноң даны тирә-яҡҡа киң тарала.
Оҙаҡ йылдар буйы халыҡ мәктәпте «Мөхәмәҙинур мәктәбе» тип йөрөтә, уның беренсе мөҙәрисе һәм мөғәллиме Мөхәмәҙинур Шаһинур улы Шаһиәхмәтовты әле лә ололап иҫкә ала.
1965 йылда Шайморатов урта мәктәбенә башҡорт халыҡ батыры М. М. Шайморатов исеме бирелә. Был уҡыу йорто — төбәктә алдынғы мәктәптәрҙең береһе.
Ядро энергетикаһы
Ядро энергетикаһы (Атом энергетикаһы) — энергетиканың ядро энергияһын эшкәртеп,   электр һәм йылылыҡ энергияһы эшләп сығарыу тармағы.
Ғәҙәттә ядро энергияһын алыу өсөн плутоний-239 йәки уран-235 ядроһы бүленеше сылбырлы ядро реакцияһын ҡулланалар]. Ядроға нейтрондар килеп эләккәндә ул яңы нейтрондар һәм киҫәксәләргә бүленә. Бүленеш нейтрондары һәм киҫәксәләр ҙур кинетик энергияға эйә. Киҫәксәләрҙең башҡа атомдар менән бәрелешеүе һөҙөмтәһендә был кинетик энергия бик тиҙ йылылыҡ энергияһына әйләнә. 2014 йылға донъяла иң күп ядро электроэнергияһын сығарыусылар :
Энергетиканың бөтә өлкәләрендә лә тәү сығанаҡ булып ядро энергияһы тора( мәҫәлән, гидроэлектростанциялар һәм  электростанцияларҙа ҡояштағы ядро реакциялары энергияһы, органик яғыулыҡ, геотермаль электростанцияларҙа радиоактив тарҡалыу энергияһы), ядро энергетикаһына тик  ядро реакторындағы идара ителә торған  реакцияларҙы ҡулланыу ғына инә.
Тарих
Тәүге ядро тарҡалыу сылбырлы реакцияһы 1942 йылдың 2 декабрендә Чикаго университетында   уҙғарыла (әкренәйтеүсе сифатында графит, ә яғыулыҡ итеп уран ҡулланыла). Ядро тарҡалыу энергияһынан тәүге электр энергияһы 1951 йылдың 20 декабрендә Айдахола  Милли  лабораторияла  тиҙ нейтрондарҙа эшләүсе  EBR-I (Experimental Breeder Reactor-I) реакторы ярҙамында алына. Эшләп сығарылған ҡеүәт 100 кВт тәшкил итә.
Ядро энергияһы атом электр станцияларында  эшләп сығарыла, атом боҙватҡыстарында (ледокол), атом һыу аҫты караптарында; АҠШ-та  космос караптары өсөн ядро двигателе эшләү программаһын тормошҡа ашырыу өҫтәндә эшләйҙәр, бынан тыш, самолёттар (атомолёттар) һәм «атомлы» танктар өсөн ядро двигателдәрен эшләп ҡарайҙар.
1956 йылда Бөйөк Британияла 50МВтт-лы  «Calder Hall-1» АЭС-ы   сафҡа инә. 1957 йылда АҠШ-та Шиппингпорт АЭС-ы   — 60 МВт    һәм 1959 йылда  Маркуль АЭС-ы  Францияла — 37 МВт .1958 йылда икенсе совет АЭС-ы — Сибирскаяның 100 Мвт -лы беренсе сираты электроэнергия бирә башлай, уның тулы проект ҡеүәте 600 Мвт тәшкил итә. 1959 йылда СССР-ҙа донъяла тәүге хәрби булмаған  атом карабы - «Ленин» боҙватҡысы  һыуға төшөрөлә.
Ядро энергетикаһы Женевала  1955 йылдың авгусында үткән  1-се Халыҡ-ара фәнни--техник конференцияла энергетиканың яңы йүнәлеше булараҡ танылыу яулай. Унда ядро энергияһын тыныс тормошта ҡулланыу тикшерелә, конференция  икенсе донъя һуғышынан һуң  барған ядро тикшеренеүҙәренең тирәһендәге йәшеренлек солғауын бер аҙ күтәрә төшә.
1960-сы йылдарҙа АҠШ-та ядро энергетикаһын коммерция нгеҙенә күсерә башлайҙар. 250 МВТ ҡеүәтле «Yankee Rowe» тәүге коммерция АЭС-ы була, ул 1960 йылдан  1992 йылға хәтле эшләй. «Дрезден» АЭС-ы АҠШ-та тәүге шәхси аҡсаға төҙөлгән атом станцияһы була.
1970- се йылдар башында ядро энергетикаһын үҫтереү өсөн шарттар була. Электроэнергияға хәжәт йылдан- йыл арта, ныҡ үҫешкән илдәрҙә гидроэнергетик ресурстар инде барыһы ла ҡулланышта була, яғыулыҡҡа хаҡтар  арта бара. Ғәрәп илдәре 1973–1974  йылдарҙа нефткә индергән  эмбарго  хәлде тағы ла ҡатмарлаштырып ебәрә. АЭС-тар төҙөлөшө хаҡы төшөрөр тип өмөт ителә.
1980-се йылдар башында иҡдисатта етди ауырлыҡтар һиҙелә башлай, уларҙың сәбәптәре булып, электроэнергияға һорауҙың тотороҡланыуы, тәбиғи яғыулыҡҡа хаҡтарҙың артыуы туҡтау, АЭС-тар төҙөүҙең  хаҡы арзанайыу урынына   артыуы   тора.
Рабита
Рабита  — суфыйлыҡта шәкерт (мөрит) менән уның остазы (мөршид) йәки «әүлиә» араһында рухи бәйләнеш. Аллаһты танып белеү һәм унда «иреү» (фани) баҫҡыстарының береһе.
Тасуирлама
Рабита көнсығыш суфыйҙарға хас. Ул мөриттең уй-фекерҙәрен мөршид образына туплау, шулай уҡ уның менән аралашыу һәм унда үҙ шәхесен «иретеү» ярҙамында тормошҡа ашырыла. Ҡайһы бер нәҡшбәнди һәм ҡадири шәйехтәрҙең трактаттарына рабита зекерҙән өҫтөнлөклөрәк тип һаналған.
Суфыйсылыҡ тәғлимәтенән күренеүенсә, Аллаһҡа яҡынайыу өсөн «юлсы» (салиҡ) был бәйләнеште тормошҡа ашыра алырлыҡ конкрет шәхес менән рухи бәйләнеш булдырырға тейеш. Бындай объект булып суфый шәйехе тора.
Сент-Люсия
Тарихы
Сент-Люсия утрауын Колумб 1502 йылдың 15 декабрендә, Изге Люсия көнөндә аса. Инглиздәр 1605−1638 йылдарҙа нигеҙләнергә тырышып ҡарай, әммә һуғышсан ерле халыҡ карибтар ҡаршылыҡ курһәтә. 1640 йылдың ноябрендә капитан Филип Белл Лондонға Барбадостан былай тип хәбәр итә: «Вест-Һиндостанда Барбадостан алыҫ түгел Санта-Люсия исемле утрау бар. Һуңғы ваҡытта уға хәҙер ризыҡҡа, кейем-һалымға, ҡоралға һәм амуницияларға ныҡ мохтаж инглиздәр эйә була. Быларҙың барыһы ла уларға утрауҙа тороп ҡалыу ғына түгел, ә дошмандарға һәм индеецтарға ҡаршы көрәштә уны һаҡлап ҡалыу мөмкинлегенә эйә булыу өсөн кәрәк». Шуның менән бәйле утрауға 140 колоннист ебәрелә. Әммә был уй уңыш менән тамамланмай: урындағы халыҡтың һөжүме һөҙөмтәһендә губернатор һәм күп кенә инглиздәр үлтерелә. Барбадосҡа һәм Сент-Китсҡа бик аҙҙар ғына барып етә ала. Француздар аборигендар менән килешеү төҙөп, 1643 йылда күсеп ултырыу базаһына нигеҙ һала ала. Француздар 1650 йылда торамаға нигеҙ һала. 1651 йылда Мартиника губернаторы Дидель Дю Парк утрау губернаторын раҫлай. XVII быуат уртаһынан шәкәр плантацияларында эшләү өсөн Африка ҡолдарын күпләп индереү башлана. Күпмелер ваҡыттан һуң халыҡ составында Африка халҡы һәм мулаттар өҫтөнлөк итә башлай. Сент-Люсия Англия һәм Франция араһындағы ҡаҡшамаҫ конфликттың аренаһы була, ул үҙенең уңайлы Кастри бухтаһы менән йәлеп итеп, ҡулдан ҡулға күсә.
Ҡармасан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Сент-Люсия
Тарихы
1666 йылда Франция кире ҡайтарып ала.
Ҡармасан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сент-Люсия
Тарихы
1723 йылда Британия баҫып ала.
Ҡармасан
Гидроним
1391 йылғы Ҡондорса буйындағы яу башҡорт фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «Һуңғы Һартай» хикәйәтендә һарта ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә. Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған Ялыҡ бейҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
Сент-Люсия
Тарихы
1756 йылда Франция кире ҡайтарып ала.
1762 йылда Британия баҫып ала.
1778 йылда Британия баҫып ала.
1783 йылда Франция кире ҡайтарып ала.
1796 йылда Британия баҫып ала.
1802 йылда Франция кире ҡайтарып ала.
1803 йылда Сент-Люсияны йәнә инглиздәр баҫып ала.
1814 йылда утрау, Париж килешеүенә ярашлы, Бөйөк Британияға бирелә һәм уның колонияһына әүерелә.
1834 йылда Британияның колониаль властары утрауҙағы ҡоллоҡто бөтөрә.
1838 йылдан алып Сент-Люсия утрауы Елгә ҡаршы утрауҙары Британия колонияһы составына инә.
1958—1962 йылдарҙа Вест-Һиндостан Федерацияһы составында.
1967 йылда Сент-Люсия Бөйөк Британия менән ассоциацияланған дәүләт статусына эйә була һәм эске эштәрҙә үҙидара хоҡуғына эйә була.
1979 йылдың 22 февралендә Сент-Люсияға тулыһынса бойондороҡһоҙлоҡ бирелә.
2012—2013 йылдарҙа Сент-Люсия АЛБА альянсы составына инә.
Сәйәси структура
Сент-Люсия — Милләттәр берләшмәһе ағзаһы, дәүләт башлығы — генерал-губернатор тәҡдим иткән Бөйөк Британия короле (хәҙер — Карл III). Конституция буйынса, ул монарх теләге буйынса тәғәйенләнгән Берҙәмлектең һәр гражданы була ала. Ғәмәлдә, был вазифаға, ғәҙәттә, ил хөкүмәте башлығы тәҡдиме буйынса, урында тыуып үҫкән кеше тәғәйенләнә.
Генерал-губернатор (2021 йылдың 11 ноябренән — вазифа башҡарыусы Эррол Чарльз) хөкүмәтте төҙөргә ҡуша һәм парламент хуплағандан һуң уның составын раҫлай, Сенат ағзаларын тәғәйенләй, премьер-министр тәҡдиме менән парламентты тарата һәм яңы һайлауҙар тәғәйенләй, закондарға ҡул ҡуя һәм юғары дәүләт чиновниктарын тәғәйенләүҙе раҫлай.
Башҡарма власть — министрҙар кабинеты ҡарамағында. Уны премьер-министр етәкләй. Был вазифаға, ғәҙәттә, һайлауҙарҙан һуң Йыйылыш палатаһында күпселекте тәшкил иткән партия йәки коалиция лидеры тәғәйенләнә.
Төп сәйәси партиялар:
Административ бүленеш
2. Кастри
3. Шуазёль
4. Дофен
5. Деннери
6. Гроз-Иле
7. Лабори
8. Мику
9. Прален
10.Суфриер
11.Вьё-Фор
Географик мәғлүмәттәр
Сент-Люсия дәүләте Кесе Антиль утрауҙары архипелагы составында шулай уҡ исемле утрауҙа урынлашҡан. Төньяҡта Мартиника утрауы (Сент-Люсия боғаҙы буйлап), көньяҡта Сент-Винсент һәм Гренадина дәүләте составына ингән Сент-Винсент утрауы (шул уҡ исемле боғаҙ буйлап) менән сиктәш. Көнсығыштан — Атлантик океан, көнбайыштан Кариб диңгеҙе (яр буйының дөйөм оҙонлоғо 158 км) һыуҙары менән йыуыла.
Тамсы рәүешле утрау яҡынса 44 саҡрым оҙонлоҡта һәм 23 саҡрым киңлектә, дөйөм майҙаны 617 саҡрым (Елгә ҡаршы утрауҙарының көньяҡ төркөмөндә ҙурлығы буйынса икенсе урында тора). Сент-Люсия утрауында вулкан сығышлы, шуға күрә Кариб диңгеҙендәге башҡа утрауҙарҙың күбеһенә ҡарағанда таулы. Ысынында, ул конустары илдең төп тау түбәләрен тәшкил иткән боронғо янартау төркөмөнөң түбәһе булып тора.
Утрауҙың бөтә оҙонлоғо буйынса, төньяҡтан көньяҡҡа табан, Жими тауында (950 м) һәм көньяҡ-көнбайышта янартау Питон массвында (Грос-Питон — 797 м, Пти-Питон — 750 м, Морн-Бонин — 640 м) иң юғары иң юғары нөктәһе булып бейеклеге 400 метрҙан алып 900 м еткән үҙәк Барр-де-Л’Иль-Ридж тау сылбыры һуҙыла. Ошо уҡ районда әүҙем вулкан эшмәкәрлеге эҙҙәре - эҫе көкөрт сығанаҡтары, эрозияланған лава баҫыуҙары, газ сығыу урындары, көкөрт ултырмалары йыш осрай. Янартау массивының битләүҙәре ҡуйы тропик урмандар менән ҡапланған, ә күп һанлы ҡыҫҡа йылғалар киң һәм уңдырышлы үҙәндәр барлыҡҡа килтерә.
Утрау ярҙары яр буйы уйһыулығының киң булмаған һыҙатынан барлыҡҡа килгән һәм ныҡ йырғыланған. Көньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары бик күп бәләкәй рифтар менән уратып алынған ҡултыҡтары һәм бухталары булған шхер районына оҡшаш.
Климаты тропик пассатлы; диңгеҙ елдәре эҫене йомшарта. Уртаса айлыҡ температура 18—26 °С, яуым-төшөм йылына 1500-3000 миллиметр тәшкил итә. Ғинуарҙан апрелгә тиклем ҡоро, майҙан авгусҡаса ямғырлы миҙгел. Йылдың теләһә ниндәй миҙгелендә ҡеүәтле, әммә ҡыҫҡа ваҡытлы ҡойма ямғырҙар булыуы ихтимал. Йыш ҡына емергес тропик дауылдар, айырыуса йәй аҙағында йыш була.
Утрауҙа яҡынса 400 төр үҫемлек үҫә, күпселек урындарҙа пальмалар, төрлө ҡыуаҡлыҡтар, орхидеялар һәм антуриум кеүек башҡа экзотик сәскәләр тау битләүҙәрен, үҙәндәрҙе, йылға үҙәндәрен һәм хатта юл ситтәрен ҡаплаған тығыҙ келәм барлыҡҡа килтерә. Тауҙарҙың көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш битләүҙәре ҡыуаҡлы субтропик үҫемлектәр өҫтөнлөк иткән ҡоро урмандар менән ҡапланған. Урындағы фаунаға эндемик ер кеҫәрткеһе, төрлө төҫтәге амазон тутыйғошо һәм бөтә утрауҙа таралған ике кимереүсе — агуттар һәм маника инә.
Һаҡланыусы тәбиғәт территориялары күп:
Иҡтисады
Сент-Люсияның иҡтисады туризм һәм офшор бизнесына нигеҙләнә. 2008 йылда эске тулайым продукт, баһалауҙар буйынса, 1,8 миллиард АҠШ доллары, йәғни йән башына яҡынса 11,1 мең АҠШ доллар тәшкил итә. Тармаҡтар буйынса эске тулайым продуктты бүлеү: ауыл хужалығы — 5 процент, сәнәғәт — 15 процент, хеҙмәттәр өлкәһе — 80 процент. Тулайым эске продуктының реаль үҫеше 2008 йылда 1,7 процентҡа тиклем кәмей.
Инфляция кимәле 2007 йылда — 1,9 %; эшһеҙлек кимәле 2003 йылда 20% -ҡа еткән. 2002 йылда мәшғүллек структураһы: ауыл хужалығы — 22 %, сәнәғәт һәм сауҙа — 25 %, хеҙмәтләндереү өлкәһе — 54 %.
Иҡтисадтың төп тармағы — туристарҙы хеҙмәтләндереү һәм ауыл хужалығы. Төп культураһы — банандар; шулай уҡ кокос сәтләүектәре, манго, какао, цитрус һымаҡтар, виноград, шәкәр ҡамышы үҫтерелә.
Латин Америкаһында ЕС банан етештереүселәр яғынан уңайлыҡтар режимын бөтөрөү һәм арта барған конкуренция утрау иҡтисадын диверсификациялау кәрәклеген талап итә. Ил сит ил капиталын йәлеп итә башлай, айырыуса офшор банк өлкәһенә һәм туризм индустрияһына. Милли иҡтисад фондына ҡайтарылмайынса нигеҙҙә өлөш индерергә әҙер булғандар өсөн Сент Люсия гражданлығын алыу мөмкинлеге бар. Сәнәғәт секторы Көнсығыш-Кәриб төбәгендәге бөтә илдәр араһынан иң төрлөһө булып тора. Хөкүмәт банан тармағын да йәнләндерергә тырыша. Пойнт-Серафин (Вига ярымутрауы, Кастри) — Кариб диңгеҙе илдәрендә пошлинаһыҙ сауҙаның иң ҙур комплексы.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәренең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Сент-Люсияла агросеймал эшкәртеү, туҡымалар, кейем-һалым, мебель, ҡатырға таралар, тәмәке, әҙер кейем, батарейкалар һәм электрон приборҙар, эсемлектәр етештереү үҫешкән. Электрон компоненттар йыйыу; төҙөлөш материалдары етештереү. Транзит нефть терминалы һәм нефть эшкәртеү заводы. Балыҡсылыҡ кәсебе алып барыла, уның продукцияһы эске баҙарға сығарыла.
Экспорт: банан, какао-борсаҡ, кокос сәтләүеге, копра, кокос майы һәм төрлө тропик емеш-еләк, шулай уҡ кейем-һалым һәм уйынсыҡтар. 2006 йылда экспорт күләме 288 млн АҠШ доллары тәшкил иткән; экспорт буйынса төп партнёрҙар — Бөйөк Британия, АҠШ, Кариб берләшмәһе илдәре. Сит илдән күбеһенсә Бразилиянан, Америка ҡушма штаттарынан, Бөйөк Британиянан, Кариб берләшмәһе илдәренән, Япониянан һәм Канаданан аҙыҡ-түлек, сәнәғәт тауарҙары, автомобилдәр һәм ҡорамалдар, яғыулыҡ индерелә (2006 йылда 791 миллион АҠШ доллары).
Әүҙем үҫешкән сит ил туризмы валюта керемдәренең яҡынса 50 процентын тәьмин итә. Йыл һайын илгә 300 мең самаһы турист килә.
Халҡы
Основная статья: Население Сент-Люсии Халыҡ иҫәбе - 165 595 кеше (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу); 178 000 (2016 йылғы баһа)
Йыллыҡ үҫеш — 0,4 процент.
Тыуым — 1000 ҡатын-ҡыҙға 14,8 (бала табыу —бер ҡатын-ҡыҙға 1,82 бала);
Үлем осраҡтары — 1000 кешегә 6,9;
Эмиграция — 1000 кешегә 3,9.
Этно-раса составы: негрҙар — 85,3 %, мулаттар — 10,8 %, һиндтар — 2,2 %, европалар — 0,6 % (2010 й. халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Дингә ҡарата: католиктар 67,5 %, адвентистар 8,5 %, иллеләр 5,7 %, англикандар 2 %, инжилсылар 2 %, башҡа христиандар 5,1 %, растафариандар 2,1 %, башҡа 2,6 %, атеистар 4,5 % (2001 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса). Рәсми тел — инглиз теле; халыҡтың байтаҡ өлөшө араһында патуа (француз теле нигеҙендәге урындағы креоль теле) таралған.
Мәҙәниәт
Шағир һәм драматург Дерек Уолкотт, 1992 йылғы әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты Сент-Люсияның мәҙәни тарихында иң билдәле фигураһы булып тора.