cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һауа судноһы
Хәрәкәтһеҙ ҡанат
Авиация техникаһында ҡанаты аҫтында күтәрелмәле көстө булдырыу өсөн өҫкө көс булыу күҙ уңында тотола. Ул аҫта һауаның баҫым айырмаһы иҫәбенә барлыҡҡа килә. Һауа баҫымы иһә һауа ҡатламының өҫкө йөҙө буйлап үтеп инеүе тиҙлегенән тора. Аҫҡы ҡатта һауа тиҙлегенең өҫкө өлөшөндә ҡарағанда түбәнерәк булыуы күҙәтелә, шуға күрә күтәргес көс өҫтән аҫҡа төшөүгә йүнәлтелә.
РФ Транспорт министрлығы 12.09.2008 йыл № 147 приказы менән Федераль авиация ҡағиҙәләре раҫлау тураһында талаптарға «һауа суднолары экипаждары ағзаларына, һыу, һауа судноларын хеҙмәтләндереү буйынса техник хеҙмәткәрҙәр, белгестәр һәм тәьмин итеү буйынса осоштар (осоусы диспетчерҙарға) граждандар авиацияһы» түбәндәге билдәләмә бирелә:
Һауа судноһы менән планерҙың төп айырмаһы — электр станцияһы булыуы, уның ярҙамында етерлек күтәргес булдырыу өсөн кәрәкле тиҙлекте үҙ аллы ала ала. Планерҙы тиҙләтеү өсөн тышҡы көстәр ҡулланыла, мәҫәлән, оҙон трослы шығырым, йәки елгә осҡан тау битенән старт, йәки башҡа самолет ярҙамында ирекле осош нөктәһенә туранан-тура оҙатыу. Шулай уҡ үҙ этәргес системаһы менән йыһазландырылған аралыҡ варианты — мотор планеры бар, үҙ аллы осоу йәки күтәрелеү башҡарырға рөхсәт итә.
Төп ротор
Винт (винт) — двигатель менән әйләнеүгә ҡоролған ҡалаҡ агрегаты һәм двигателдең ҡеүәтен (торк) тартыу көсөнә әйләндереү өсөн тәғәйенләнгән. Ротор — вертикаль әйләнеү күсәре булған винт, ул һауа судноһына күтәрелеүҙе тәьмин итә һәм идара ителеүсе горизонталь осош һәм ергә төшөү мөмкинлеген бирә. Бөтә аэродинамик осоу аппараттары өсөн дөйөм исем йәки бер нисә винт ҡулланылған — осоусы осоу аппараттары (Arotorcraft).
Рәсәй Транспорт министрлығының 31.VII.2009 No 128 -се бойороғонда (27.XII.2012 йылға тиклем) «Рәсәй Федерацияһының граждандар авиацияһында осоштарҙы әҙерләү һәм башҡарыу» Федераль авиация ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында" түбәндәге билдәләмә бирелә:
Рәсәй Федерацияһының юридик акттарында бындай самолеттың аныҡ билдәләмәһе юҡ, автожир булараҡ (документтарҙа бындай термин ҡулланылһа ла), әммә Рәсәй Федерацияһының тышҡы хужалыҡ эшмәкәрлеге тауар номенклатураһына аңлатмалы (Т. Т. ФЭА Россия) түбәндәге асыҡлыҡ бар (инглиз теленә тәржемәһеҙ):
Ошо билдәләмәләр нигеҙендә вертолет менән автожирҙың айырмаһы асыҡ, беренсе осраҡта төп ротор электр станцияһын әйләндерә, ә икенсеһендә автотротация режимында әйләнә. Автожирҙың төп роторы артҡа ауыша, ә электр станцияһы осоу ваҡытында тиҙләтеү һәм горизонталь йүнәлештә хәрәкәт итеү өсөн ҡулланыла. Ҡаршы һауа ағымы бер үк ваҡытта роторҙың әйләнеүенә килтерә, был күтәргес көс барлыҡҡа килтерә.
Пилотһыҙ осоу аппараттары
Граждандар авиацияһының норматив документацияһында пилотһыҙ осоу аппараттарын ҡулланыуҙы көйләү мәсьәләләре көндән-көн мөһимләшә бара, пилотһыҙ осоу аппараттарының эшен көйләй. ИКАО Ассамблеяһының 39-сы сессияһында отчеттар ҡайһы бер дәүләттәр пилотһыҙ осоу аппараттары системаларын үҙҙәренең милли һауа киңлеге системаһына интеграциялау менән шөғөлләнә, пилотһыҙ осоу аппараттары самолеттар менән бер рәттән идара итеү маҡсатында, һауа судноһы бортында идара итеүсе пилоттар.
Америка Ҡушма Штаттары 2020 йылға пилотһыҙ осоу аппараттары системаларын (УАС) үҙенең милли һауа киңлеге системаһына (NAS) интеграциялауҙы тамамлай. БАС сиктәрендә граждандар арауығында даими осоштар башҡарыласаҡ, шул иҫәптән төнгө осоштар, ҙур халыҡ күпләп йыйылған ерҙә йәки башҡа самолеттар янында күреү һыҙығынан ситтә осоштар. Бындай осоштар төп принциптарҙан йәки махсус рөхсәт ҡағыҙҙарынан ситләшеүҙе талап итмәйәсәк. Пилотһыҙ осоу аппараттарының эшен көйләүсе бүлектәр менән тулыландырыу маҡсатында, Рәсәй Федерацияһында Граждандар авиацияһының норматив документацияһына үҙгәрештәр әүҙем индерелә.
Халыҡ-ара граждандар авиацияһы норматив базаһында пилотһыҙ осоу аппараты тураһында беренсе тапҡыр Париж конвенцияһында телгә алына, 13.10.1919 йылда 15.06.1929 протоколы 15-се статьяла түбәндәге фразаны яҙып ҡуйған: "Договорлашҡан дәүләттең пилотһыҙ осоу мөмкин булған самолеты, махсус рөхсәтһеҙ икенсе договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөндәге һауа киңлеген махсус рөхсәтһеҙ осоп үтергә тейеш түгел ". Париж конвенцияһын алмаштырған 7.12.1944 йылда ҡул ҡуйылған Чикаго конвенцияһында пилотһыҙ осоу аппараттары 8-се статьяла телгә алына. «Пилотһыҙ осоу аппараттары» исеме менән: «Пилотһыҙ осоуға һәләтле бер самолет та осош яһамай летчикһыҙ, осоусыһыҙ договорлашҡан дәүләт территорияһы өҫтөнән осоусыһыҙ осоштар үткәрмәй, тик был дәүләттең махсус рөхсәтенән тыш һәм бындай авторизация шарттарына ярашлы. Һәр договорлашҡан дәүләт бындай самолеттарҙы пилотһыҙ осҡанда, райондарҙа үҙ өҫтөнә ала Граждандар самолеттары өсөн асыҡ, был осошто контролдә тотоуҙы тәьмин итеү, был граждандар самолеттары өсөн хәүефте бөтөрөргә мөмкинлек бирер ине».
ИКАО-ның 11-се һауа навигацияһы конференцияһы (ANConf/11), Монреалдә 2003 йылдың 22 09 -ҙан 3.10.20.03 тиклем үтә, Һауа хәрәкәтен ойоштороуҙың глобаль файҙаланыу концепцияһын хупланы, түбәндәге билдәләмәне үҙ эсенә ала: Пилотһыҙ осоу аппараты' — Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 8-се статьяһы мәғәнәһендә пилотһыҙ самолет, ул бортта самолет командирыһыҙ оса һәм ерҙән йәки башҡа урындан тулыһынса алыҫтан идара ителә,, икенсе самолеттан, йыһандан, йәки программалы һәм тулыһынса автономлы». Пилотһыҙ осоу аппараттарының (УАВ) бындай аңлатмаһы 2004 йылда ИКАО Йыйылышының 35-се сессияһы тарафынан хуплана.
19.04.2007 йылда АНК үҙенең 175-се сессияһының 2-се ултырышында пилотһыҙ осоу аппараттары системаһын өйрәнеү төркөмөн (УАССГ) булдырыуҙы раҫлай, һәм был төркөм 2009 йылдың 15 сәғәтенән алып 18.09.2009 йылға тиклем үткән үҙенең 3-сө ултырышында «Алыҫтан идара ителеүсе самолеттар» терминын индерә, тигән һығымтаға килә, сегрегацияланмаған һауа киңлеге һәм аэродромдар, идара ителеүсе самолеттар менән бер рәттән, дистанцион рәүештә генә интеграциялана ала, пилотһыҙ осоу аппараттары һәм 2011 йылда 328-се түңәрәк «Пилотһыҙ осоу аппараттары системаһы (УАС)», һәм 2015 йылда алыҫтан идара ителеүсе авиация системалары өсөн ҡулланманың (ДПАС) беренсе сығарылышын сығара, унда пилотһыҙ осоу аппараттары телгә алына: алыҫтан идара ителеүсе самолеттар, автоном самолёттар, автономлы самолёт, самолёт моделдәре (328-се түңәрәккә индерелмәгән). Алыҫтан идара ителеүсе самолеттар осоштарҙың ҡайһы бер сегменттарында автономлы осош яһай алыуын билдәләп, ә автономлы самолёттар ҡайһы бер сегменттарҙа дистанцион рәүештә идара ителә ала, шулай уҡ алыҫтан идара ителеүсе самолеттар күңел асыу маҡсатында ҡулланыла ала, ә самолет моделдәре маҡсатҡф ярашлы ҡулланыла ала, һәм самолёт моделдәре күңел асыуға ҡарамаған маҡсаттарҙа ҡулланыла, ҡулланманың күләмен был самолеттарҙың ҡайһы берҙәренә генә тарата.
Пилотһыҙ осоу аппараты борттағы кешеләрһеҙ оса алғанлыҡтан, ҡулланмала «авиаһәләкәт» терминына яңы аңлатма индерелә: «Авиаһәләкәт — самолет ҡулланыу менән бәйле ваҡиға, пилотлы самолет осрағында кеше күтәрелгән мәлдән алып бара осоу ниәте менән самолет бортында, борттағы бөтә кешеләр самолетты ташлап киткәнсе йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында, йәки, пилотһыҙ осоу аппараты осрағында һауа судноһы осош яһау маҡсатында урындан теҙелеп китергә әҙер булған мәлдән килеп сыға, осош аҙағында туҡтағансы һәм төп электр станцияһын һүндергәнсе» (hereinafter — срогы аҫтына эләккән авиация ваҡиғалары исемлеге).
Рәсәй Федерацияһының 2016 йылдың сентябренә «пилотһыҙ осоу аппараттары» терминын билдәләгән норматив документацияһында ҡапма-ҡаршылыҡлы аңлатмалар бар.
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең 2010 йылдың 11 декабрендәге N 138-се указына ярашлы (12.07.2016) «Рәсәй Федерацияһының һауа киңлеген файҙаланыуҙың федераль ҡағиҙәләрен раҫлау тураһында», «Пилотһыҙ осоу аппараты — бортта пилотһыҙ (экипаж) осош яһаусы һәм автоматик рәүештә осоуҙа идара ителеүсе самолет, идара итеү бүлмәһенән оператор йәки ошо ысулдар комбинацияһы буйынса». «Рәсәй Федерацияһының һауа кодексы» 60-ФЗ Федераль законына ярашлы (06.07.2016) «Пилотһыҙ осоу аппараты — осошта осоусы идара иткән самолет, Йәғни, 60-ФЗ Федераль законға ярашлы, автономлы (автоматик рәүештә) идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарының кластары норматив көйләү өлкәһенән төшөп ҡала.
Йәғни, 60-ФЗ Федераль законға ярашлы, автономлы (автоматик рәүештә) идара ителеүсе пилотһыҙ осоу аппараттарының кластары норматив көйләү өлкәһенән төшөп ҡала. шулай уҡ ҡатнаш автономлы һәм/йәки ер өҫтө пилоты менән идара ителә.
Пушкин исемендәге театрҙар
А. С. Пушкин исемен йөрөткән театрҙар :
Һауа судноһы
Самолеттарҙың юридик классификацияһы
Һауа судноларының беренсе юридик классификацияһы 1919 йылдың 13 октябрендә тәҡдим ителә, Париж конвенцияһы булараҡ билдәле халыҡ-ара авиадиспетчерҙы көйләү ҡағиҙәләре. Был классификацияға ярашлы, бөтә караптар өс төркөмгә бүленә:
Париж конвенцияһы 1944 йылдың 7 декабрендәге Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһы менән алмаштырыла, Яңы документҡа ярашлы, самолеттарҙың ике төркөмө генә ҡалған — дәүләт һәм гражданлыҡ. Хәрби самолеттар дәүләт самолёттары статусын ала.
Рәсәй Федерацияһы ҡануниәтендә самолеттарҙың хоҡуҡи классификацияһы нығытылған Рәсәй Федерацияһының һауа кодексы самолеттарҙы дәүләт теркәүе нигеҙендә авиацияның билдәле бер төрөнә тәғәйенләү юлы менән йәки тейешле дәүләт органы тарафынан һауа иҫәпләү (граждандар авиацияһы, дәүләт авиацияһы, эксперименталь авиация).
Һауа судноларының максималь осоу ауырлығы буйынса классификацияһы
Рәсәй Федерацияһы Транспорт министрлығы 20.06.1994 No DV-58 „Раҫлау тураһында“ бойороғона ярашлы Рәсәйҙең граждандар авиацияһында авиация техникаһын техник файҙаланыу һәм ремонтлау буйынса ҡулланмалар» (Юстиция министрлығында теркәлмәгән — юридик көскә эйә булмаған) самолеттар дүрт класҡа бүленә: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Бынан тыш, Рәсәй Федерацияһының Һауа кодексы, 18.07.2006 No 114-ФЗ версияһынан башлап, һауа судноларының максималь ауырлығына ҡарап билдәләмәләр бирә: Еңел һауа судноһы — һауа судноһы, уның осоу массаһы 5 700 килограмдан аҙыраҡ тәшкил итә, шул иҫәптән вертолет, осоусы массаһы 3 100 килограмдан аҙыраҡ тәшкил итә;
Үтә еңел һауа судноһы — һауа судноһы, уның иң юғары осош массаһы 495 килограмдан ашыу тәшкил итә.
һауа судноларын осҡанда һәм төшкәндә өйөрмә яһалыу буйынса ИКАО классификацияһы
Максималь осоу массаһы һауа судноһы нигеҙендә сертификатланған. Док ICAO 8643 Иҫкәрмә. Әгәр һауа судноһы тибы варианттары
өйөрмә яһалыу буйынса төрлө категорияларға инһә, ике категория ла күрһәтелгән.(мәҫәлән, L/M йәки M/H.). Бындай осраҡтарҙа берҙәм категория билдәһен ИКАО моделле осоу планының 9-сы киҫәгенә индереүҙе пилот йәки авиалайн башҡара.
ИКАО регламентына ярашлы граждандар авиацияһы самолёттары категориялары
Категория бүленгән тиҙлегенә ҡарап, һауа судноһы классификациалана (тиҙлек, тиҙлек 1,3 тапҡырға күберәк булып ултырып ҡала янында ултырған максималь массаһы сертифицияланған сваливание конфигурацияһы). Категориялар латин хәрефтәре А,В,С,D менән билдәләнәсәк.
Милли тамғалар
ИКАО тәртип ҡағиҙәләренә ярашлы, һауа судноларының бөтә тамғалары ла законға ярашлы теркәү үткән.
Һауа судноһы дәүләт реестрында теркәлгәндән һуң, уны дәүләт реестрында теркәргә һәм тамғаларға, ҡағиҙә буйынса барған урында, килешелгәнсә конвенция 7 ИКАО.
Милли билдә Халыҡ-ара телекоммуникациялар союзы тарафынан теркәлеү торошона бүленгән радиокоммуникацияларға саҡырыу билдәһенә индерелгән милли символдар серияһынан һайланған. Дәүләт билдәһе халыҡ-ара граждандар авиацияһы ойошмаһына хәбәр ителә.
ИКАО дәүләттәре иғлан иткән һауа судноларының милли билдәләре исемлеге Һауа судноһының Рәсәй Федерацияһына милли аффектлылығы билдәһе булып РА-ның самолеттың ҡойроҡло һаны (граждандар суднолары һәм ведомство пассажирҙар самолеттары өсөн) һәм Рф (дәүләт авиация самолёттары өсөн) символдары тора.Әгәр, мәҫәлән, Рәсәй авиакомпанияһы идара иткән самолеттың ҡойроҡ номеры башында VP символдары булһа, был самолет Бермуд дәүләт реестрында теркәлә, ә был самолеттың һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡ Бөйөк Британияның сит ил территорияһында — Бермудта ята.
Хәрби самолёттар милли символдар һәм ҡойроҡ номерҙары рәүешендәге авиафрейм структураһы элементтарында милли идентификация билдәләре менән билдәләнә. НАТО илдәрендә (мәҫәлән, АҠШ- та) билдәле бер берәмеккә һәм уның эмблемаһына ҡараған алфанумерик маркировка ҡулланыла, Мәҫәлән, «НХ» ҡыҫҡартылыуы АҠШ-тың Тымыҡ океан флотының 68-се «Нимиц» авиаташыусыһына беркетелгән 11-се авиация ҡанатын, шул уҡ самолетта «ВФА-154» ҡыҫҡартылыуы уның 154-се «Ҡара рыцарҙар» эскадрильяһына ҡарауын аңлата.
СССР/РФ хәрби самолеттарында подразделениеға ҡарау тураһында рәсми мәғлүмәт ҡулланылмай (рәсми булмаған эмблемалар — «борттағы рәсем» тип аталған эмблемалар төшөрөлөргә мөмкин). 2009 йылдан ҡойроҡ киҫәгендә (кил) РФ-хх тибындағы теркәү номеры һыҙыла. Ҡотҡарыу машиналарында фюзеляжға ҡыҙыл төҫтәге киң буй ҡулланыла. ФСБ (сик буйы хеҙмәте) самолёттарында ҡойроҡ киҫәгендә ҡыҙыл оҙонса һыҙыҡ һыҙыла. Хәрби-диңгеҙ флоты самолёттарында фронтта Изге Андрей флагы төшөрөлә (һәр ваҡыт түгел).
Осоу яраҡлылығы
Рәсәй Федерацияһында, конструкция ауырлығы 115 килограмм һәм унан да кәмерәк булған үтә еңел идара ителеүсе граждандар самолеттарынан, шулай уҡ осоу ауырлығы 30 килограмм һәм унан да кәмерәк булған пилотһыҙ осоу аппараттарынан тыш, һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ менән файҙаланыуға рөхсәт ителә. Осорға яраҡлылығы тураһында, файҙаланыуға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ йәки 1967 йылдың 1 ғинуарына тиклем сығарылған граждандар самолетының проектлау төрөн раҫлау буйынса башҡа акт йәки һауа судноһының һауаға яраҡлылығы һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлау талаптарына ярашлы баһалау акты нигеҙендә бирелә. Коммерция һауа транспорты өсөн баһалау таныҡлығы нигеҙендә бирелгән һауаға яраҡлылыҡ таныҡлығы булған граждандар самолетын ҡулланыу рөхсәт ителмәй. Ҡара. Рәсәй Федерацияһы кодексы,36-сы статья
Һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡты һауа судноһы теркәлгән дәүләттең граждандар авиацияһы өлкәһендә вәкәләтле орган бирә. Халыҡ-ара граждандар авиацияһы конвенцияһының 83-сө бис статьяһында һауа судноһының һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡты икенсе дәүләткә (ғәҙәттә ғәмәлдәге Дәүләткә) тапшырыу мөмкинлеген биргән осраҡтар ҙа был ҡағиҙәнән ситләшергә мөмкин. Модель регламентынан бындай иҫкәрмәне тормошҡа ашырыу өсөн һауа судноһын теркәү торошо дәүләт менән хөкүмәт-ара килешеү төҙөргә тейеш, уға үҙ вәкәләттәренең һәм бурыстарының бер өлөшөн тапшыра (был осраҡта һауаға яраҡлылығы һәм һауаға яраҡлылығы өсөн яуаплылыҡ тураһында таныҡлыҡ биреү вәкәләттәре). Бындай килешеүҙе төҙөү тәртибе ИКАО документтары менән көйләнгән. Һауа судноһын теркәү дәүләтенең вәкәләттәрен һәм бурыстарын Һауа судноһының осоуға яраҡлылығы өсөн икенсе дәүләткә тапшырыу Һауа судноһының теркәлеү торошо ИКАО менән ҡул ҡуйылған дәүләт-ара килешеүҙе тапшырғандан һәм теркәгәндән һуң ғына эшләй башлай.
Рәсәй Федерацияһында самолетҡа бирелгән һауаға яраҡлылыҡ таныҡлығы формаһы һәм уны теркәү тәртибе Федераль авиация ҡағиҙәләре һәм һауаға яраҡлылығы тураһында таныҡлыҡ биреүгә вәкәләтле орган әҙерләгән административ ҡағиҙәләр менән билдәләнә.
Исламда уң һәм һул яҡ
Исламда кеше тәне яғына айырыуса иғтибар бирелә. «Таҙа» әйберҙәр эшләгәндә (ашау, эсеү, кейенеү) өҫтөнлөк уң яғына бирелә, һәм «бысраҡ» эштәрҙе эшләгәндә (истинжә, танау һемгереү, кейенеү) — һул яҡҡа.
Уң яҡ
Ғәрәп һүҙе йәмин тура мәғәнәлә «уң ҡул» тигәнде аңлата, ләкин йыш ҡына образлы рәүештә «ант», «вәғәҙә» һәм «килешеүҙәр» мәғәнәһендә ҡулланыла. Йәмин һүҙе ғәрәп йәмғиәтендә контракт төҙөгәндә уң ҡулды ҡыҫыу ғәҙәте булған өсөн антҡа ҡарата ҡулланыла.
Кеше тормошонда уң яҡ йыш ҡына көстө һәм эш башлау һәләтен символлаштыра. Йәмин һүҙе «далан» һәм «бәрәкәт» тигәнде аңлата ала. Йәмин термины ҡулғаҡарата («уң ҡул») киң семантик диапазонды үҙ эсенә ала: көс, ярҙам, ҡеүәт, етешлек, эш итеү һәләте һ.б. Уң яҡ культ мәғәнәһенә лә эйә булырға мөмкин.
Сөннәт ғәмәлдәр
Риүәйәттәр буйынса, Мөхәммәт пәйғәмбәр уң кулын ашау, эсеү, тәһәрәт алыу алыу, кейенеү һ.б., һул ҡулын истинжә һәм башҡа «йәпһеҙ эштәр» өсөн ҡулланған. Мосолмандарға кейенеү, мәсеткә инеү, тырнаҡ һәм мыйыҡ ҡырҡыу, сәсте тарау, ҡултыҡ аҫтын ҡырыу, доғанан һуң, сәләмләү, бәҙрәфтән сығыу, ҡул ҡыҫыу, Ҡара ташҡа ҡағылыу һәм башҡаларҙы уң ҡул менән башларға кәңәш ителә. Туалетҡа инеү, мәсеттән сығыу, танау һемгереү, истинжә, өҫ һәм аяҡ кейемен сисеү кеүек ғәмәлдәрҙе һул ҡул менән йәки һул аяҡтан башҡарырға кәңәш ителә.
Мосолмандар шулай уҡ әйберҙәрҙе уң ҡулы менән бирергә, алырға һәм уң яғына ятып йоҡларға кәңәш ителә. Туалетта, ванна бүлмәһендә, рибалы килешеүҙәр төҙөлгән урындарҙа, спиртлы эсемлектәр, музыка тауыштары булғанда, һул аяҡ менән кереп, уң менән сығыу кәңәш ителә. .
Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең иң яҡын сәхәбәләренән Ғөмәр ибн әл-Хаттаб һүҙҙәре буйынса, " Шайтан һул ҡулы менән ашай һәм уның менән эсә."Ислам уң ҡулда кәртәләр булһа (мәҫәлән, ауырыу йә йәрәхәттәр) һул ҡулды ҡулланырға рөхсәт итә. Яҙғанда һул ҡулды ҡулланырға рөхсәт ителә.
Ғәмәл дәфтәре
Ислам эсхатологияһы буйынса, барлыҡ кешеләргә Ҡиәмәт көнөндә Ғәмәл дәфтәре биреләсәк. Аллаһҡа ышанған, уға хеҙмәт иткән һәм яҡшы ғәмәлдәр ҡылған дин тотҡан кешеләр Дәфтәрҙе уң яҡтан алырҙар. Был кешеләр әсхәб әл-йәмин икенсе төрлө әйткәндә әсхәб әл-мәймүнә тип атала.
Ҡиәмәт көнөндә гөнаһлыларға һәм иманһыҙҙарға Ғәмәл китабы һул яҡтан биреләсәк. Был кешеләр әсхәб аш-шимәл икенсе төрлө әйткәндә әсхәб әл-мәшәмә тип атала.
Риүәйәттәр буйынса, һәр кешене ике фәрештә оҙатып йөрөй, уларҙың береһе кешенең уң яғында (Рәҡиб), икенсеһе (Атид) урынлаша. Уң яҡтағы фәрештә кешенең яҡшы эштәрен яҙа, һул яҡтағыһы гөнаһтарҙы теркәй.
Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто
Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто (Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт бюджет учреждениеһы) — Башҡортостан халыҡтарының милли мәҙәниәтен һәм туған телен һаҡлауға, үҫтереүгә йүнәлтелгән дәүләт сәйәсәтен тормошҡа ашырыу өсөн ойошторолған ойошма. 1994 йылдың 19 апрелендә БР Президенты Указына ярашлы барлыҡҡа килә.
Катлин-Игый
Катлин-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мөхәмәҙиә (Ҡазан)
Мөхәмәҙиә  (Мөхәммәдия) — Ҡазан ҡалаһының Иҫке-Татар тарихи биҫтәһе биләмәһендәге Ҡазан юғары мосолман мәҙрәсәһе.
Мәҙрәсә бинаһы Ғабдулла Туҡай урамы, 34-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Республика әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
1901 йылда яңы бинаның нигеҙенә беренсе таш һалыу тантанаһына дини лидер Зәйнулла Рәсүлев килә.
Уҡыу процесы
1891 йылда уҡытыуға яңы ысулдар индерелгәндән һуң, донъяуи дисциплиналар барлыҡҡа килә: математика, география, тәбиғәтте өйрәнеү, урыҫ теле һ. б. Шул уҡ ваҡытта квалификациялы уҡытыусыларҙы әҙерләргә кәрәк була, ошо маҡсатта 1907 йылдың 2 майында педагогик курстар асыла. Һөҙөмтәлә был мәҙрәсә күп баҫҡыслы уҡыу йортона әүерелә, бында 12 йыл дауамында уҡыйҙар. 1913 йылда уҡытыу тағы ла бер үҙгәреш кисерә һәм 14 йыллыҡҡа әйләнә: 5 йыл «Ибтидаиә» — башланғыс белем биреү, 6 йыл «Сәнәүиә» — урта, 3 йыл «Ғәлиә» — юғары һәм тамамлаусы курс, шулай уҡ уҡыу системаһына инмәгән 1 йыллыҡ әҙерлек курстары. 36 йыл ғәмәлдә булыу дауамында мәҙрәсә меңдән ашыу шәкерттәр сығара, уларға башланғыс, урта һәм юғары дини белем бирә. Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе, донъяуи фән, мәҙәниәт, иҡтисад һәм сәйәсәт өлкәләренә билдәле ғалимдар биреп, татар мәғрифәтселек тарихында яҡты эҙ ҡалдырҙы.
Мәҙрәсәлә 500-гә яҡын шәкерт уҡый, уҡытыусылар составы ла байтаҡ була. Мәҫәлән, 1906 йылда, бер нисә ассистенттан тыш, бында 20-гә яҡын мөғәллим эшләй. 1913—1914 уҡыу йылында Мөхәмәҙиә мәҙрәсеһендә уҡытыусылар һаны — 20 кеше. Коллективҡа Баруди Ғәлимйән (Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәр), Г. Ғалиев (Ҡөрьән), М. Ханафеев (әлифба, ҡөрьән, дини тәғлимәт, ислам тарихы), Таһир Ильясов (фикх, ғәрәп теле һәм ғәрәп әҙәбиәте, һөйләү, догматика, шиғырҙар, дин ҡағиҙәләре, хикмәтле һүҙ һәм өгөт-нәсихәт), Я. Адутов (Мөхәммәт тормошо, ғәрәп әҙәбиәте), Ш. Бикбулатов (Ҡөрьән, ғәрәп этимологияһы, тәғлимәт), X. Азизов (ғәрәп этимологияһы, уҡыу, тәржемә, әйтеп яҙҙырыу, хикмәтле һүҙ, дөйөм тарих, татар теле), К. Беккенин (этимология, ғәрәп теле синтаксисы, арифметика, тәржемә, әйтеп яҙҙырыу, уҡыу, тәбиғәт тарихы, ғәрәп ритмикаһы, һөйләү), М. Хабибрахманов (арифметика, география, татарҙар тарихы, татар теле), Ш. Мостафин (арифметика, таҙа яҙыу, һүрәт төшөрөү, әйтеп яҙҙырыу, ғәрәп теле, инша), X. Солтанов (урыҫ теле, арифметика), А. Зәйетов (ислам тарихы, һүрәт төшөрөү, арифметика, счет, этимология, әйтеп яҙҙырыу, география, Мөхәммәт бәйғәмбәрҙең хикмәтле һүҙҙәре, Ҡөрьән, уҡыу), 3. Уразаев (яттан уҡыу, әйтеп яҙҙырыу, һүрәт төшөрөү, ҡөрьән, уҡыу, дини тәғлимәт, ғәрәп теле, таҙа яҙыу, иҫәп, арифметика, тарих, ислам тарихы), А. Ниғмәтуллин (рәсем, уҡыу, дини тәғлимәт, яттан уҡыу, таҙа яҙыу, арифметика, иҫәп, әйтеп яҙҙырыу, дини тәғлимәт), К. Тарджиманов (юриспруденция нигеҙҙәре, татар теле, философия, психология, логика) һәм башҡалар инә.
Алексеев Владимир Михайлович
Алексеев Владимир Михайлович ( — ) — совет математигы.
Биографияһы
Владимир Михайлович Алексеев 1932 йылдың 17 июнендә Мәскәү өлкәһенең Быково ҡасабаһында тыуған.
1950 йылда Мәскәүҙә XV математиктар олимпиадаһында еңеүсе була, шул уҡ йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты студенты була. 1953 йылдан башлап А. Н. Колмогоров етәкселеге аҫтында эшләй башлай. 1955 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай, 1959 йылда «Некоторые качественные результаты в задаче трёх и многих тел» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1969 йылда «Квазислучайные динамические системы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, унда алдағы эшенә йомғаҡ яһай.
Президенты И. М. Гельфанд булған осорҙа Мәскәү математик йәмғиәттең секретары була.
Ҡыҙы В. М. Алексеева — Елена, Бельгия математигы Пьер Делинда кейәүҙә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре динамик системалар теорияһына, өс есем мәсьәләһендә финаль хәрәкәттәр проблемаһына, символик динамикаға бағышлаған. Егерме йыл самаһы Я. Г. Синай менән берлектә динамик системалар теорияһы буйынса фәнни семинар менән етәкселек итә. Был семинар математиканың был өлкәһе үҫешендә бик ҙур роль уйнай. В. А. Егоров менән күк йөҙө механикаһы буйынса семинар менән етәкселек итә, М. И. Зеликин һәм В. М. Тихомиров менән экстремаль мәсьәләләр теорияһы буйынса семинар алып бара.
Шулай уҡ лектор һәм педагог булараҡ билдәле, В. М. Тихомиров һәм С. В. Фомин менән берлектә «Оптимальное управление» (М., Наука, 1979) монографияһының авторы.
Цариит-Дон
Цариит-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Фиаг-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәхмәтуллин Азат Салауат улы
Рәхмәтуллин Азат Салауат улы (4 апрель 1972 йыл) — ғалим-табип. 2007 йылдан 2-се Республика клиник дауаханаһының баш табибы, 2018 йылдан Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһының баш табип урынбаҫары, 2019 йылдан Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары, 2022 йылдың 28 мартынан — министр вазифаһын башҡарыусы. Медицина фәндәре кандидаты.
Ғилми эшмәкәрлеге
Азат Рәхмәтуллиндың 38 фәнни хеҙмәте, уйлап табыуға 2 патенты бар.
Ҡырғыҙстан иҡтисады
Ҡырғыҙстан иҡтисады башлыса хеҙмәтләндереү өлкәһенән һәм сәнәғәттән тора. 2022 йылда эске тулайым продукттың үҫеше 7,0 % тәшкил итә.
Сәнәғәт сеймал табыу тармағынан һәм энергетиканан тора. Еңел һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте предприятиелары бар. Ауыл хужалығы продукцияһының байтаҡ өлөшө экспортҡа китә.
Яғыулыҡ ҡойоу станциялары баҙарын өлөшләтә Газпром нефть корпорацияһы контролдә тота, ул илдең төньяғындағы яғыулыҡ ҡойоу станцияларының 63 процентына хужа булып тора.
Ҡырғыҙстандың килеменең мөһим статьяһын туризм тәшкил итә. 2019 йылда эске тулайым продуктта туризм өлкәһенең өлөшө — 5 % һәм, Нацстатком мәғлүмәттәре буйынса, 2019 йылда Ҡырғыҙстанға 1,8 миллион самаһы кеше килә. 2020 йылда ҡунаҡтар һаны 2019 йыл менән сағыштырғанда 15 процентҡа артыуы көтөлә, әммә көтөүҙәр аҡланмай.
Бәләкәй бизнестың өлөшө ҙур түгел — 2013 йылда бәләкәй һәм урта предприятиелар персоналы (шәхси эшҡыуарҙарҙан һәм крәҫтиән хужалыҡтары эшселәренән тыш) ни бары 87,7 мең кеше тәшкил итә (иҡтисадта мәшғүл булыусыларҙың 3,9 проценты). Шулай уҡ илдә 2013 йылға 329,7 мең шәхси эшҡыуар (физик шәхестәр) иҫәпләнә.
Эске тулайым продукт
Ҡырғыҙстандың һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса эске тулайым продукты:
Тарихы
ҡарағыҙ: Экономика Киргизской ССР
1990-сы йылдарҙа республика индустрияла үҙгәрештәр кисерә һәм хатта Урта Азия кимәле буйынса ла түбәнгә төшә: Ҡырғыҙстандың ЭТП-һы 1990—2001 йылдарҙа 10,35 тапҡырға кәмей (шул уҡ ваҡытта күрше Үзбәкстанда 3,45 тапҡырға).
Хосусилаштырыу
Бойондороҡһоҙлоҡ осоронда Ҡырғыҙстанда дәүләт милкенең байтаҡ өлөшө хосусилаштырыла: 2011 йылдың 1 ғинуарына дәүләт 7334 объектты шәхси ҡулдарға тапшыра. Сауҙа һәм йәмәғәт туҡланыуы (97,7 % — 1918 объект) һәм көнкүреш хеҙмәтләндереү өлкәһе (99,9 % — 1236 объект) тулыһынса тиерлек хосусилаштырыла. Башҡа өлкәләрҙә хосусилаштырыу аҡрын бара. 2011 йылдың 1 ғинуарына ҡарата төҙөлөш төң 60,0 % (435 объект), производствоға ҡарамаған өлкәнең 50,8 % (636 объект), транспорттың 63,1 % (186 объект), ауыл хужалығының 45,3 % (391 объект), башҡа тармаҡтарҙың 54,7 % (1282 объект) шәхси ҡулдарға күсә. 2010 йылдың февралендә илдең алдынғы энергия бүлеү компанияһы — «Северэлектро» хосусилаштырыла.
Ауыл хужалығы
Республиканың аграр секторында крәҫтиән (фермер) хужалыҡтары өҫтөнлөк итә (2013 йылда 382,8 мең берәмек), 2013 йылда илдә етештерелгән ауыл хужалығы продукцияһының 96,5 проценты уларға тура килә (коллектив хужалыҡтарға 3,1 процент, дәүләт хужалыҡтарына 0,5 процент). Колхоз дар бөтөрөлгән. 2009—2013 йылдарҙа ғына Ҡырғыҙстанда коллектив хужалыҡтар һаны 781 берәмектән 497 берәмеккә, дәүләт хужалыҡтары һаны 71-ҙән 56-ға тиклем кәмей. Республикала малсылыҡ үҫешкән — 2012 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 1338,6 мең эре мөгөҙлө мал, 5288,1 мең һарыҡ һәм кәзә, 388,9 мең йылҡы, 59,2 мең сусҡа, 4815,3 мең ҡош-ҡорт иҫәпләнә.
Сәнәғәт
Автомобиль сәнәғәте: 2020 йылда Бишкәктә тәүге ҡырғыҙ автобренды Kami Motors барлыҡҡа килә, бер-ике йылдан Kami Nimble электр йөк машинаһын күпләп етештереү планлаштырыла.
Сеймал табыу сәнәғәте
Ҡырғыҙстанда табыла:
Нефть күп сығарылмай һәм яйлап кәмей: 1991—2011 йылдарҙа ул 142,7 мең тоннанан 68,2 мең тоннаға тиклем кәмей. Шулай уҡ 2011 йылда 14,9 млн м3 тәбиғи газ сығарылған.
Гришиха
Гришиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ангуреп йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоротаң
Ҡоротаң — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһенең Сыбаркүл районындағы ауыл. Тимирязев ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең үҙәгендә, Сыбаркүл районының көнбайыш өлөшөндә, Ҡаратаң һәм Сухарыш йылғаларының башында, Сыбаркүл ҡалаһынан (туранан) яҡынса 26 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ландшафты —ҡарағай урмандары һыҙаты менән урман-дала. Көньяҡтан ауылға урман йәнәш тора. Урын һаҙлыҡлы, йылғалар ҡушылған урында ҙур булмаған быуа ҡоролған. Ауылдың диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 297 метр.
Ҡоротаң ауылы бөтә Силәбе өлкәһе кеүек үк, МСК+2 сәғәт зонаһында урынлаша. Ҡулланыу ваҡытының күсеүе сағыштырмаса UTC +5:00 тәшкил итә.
Халҡы
Халҡы 191 кеше тәшкил итә (1795 йылда — 57, 1889 йылда — 308, 1926 йылда — 533, 1995 йылда — 206). Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда унда 4 ихата, 1826 йылда — 13 (33 ир-ат иҫәпкә алынған), 1889 йылда — 58 ихата булған (мәктәп эшләгән), 1900 йылда — 69 ихата (сиркәү булған), 1926 йылда — 101 ихата тәшкил иткән.
2010 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса гендер структураһында ир-егеттәр 46,5 %, ҡатын — ҡыҙҙар 53,5 % тәшкил итә.
Палощельская Попьюга
Палощельская Попьюга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Попьюга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мейер Гуггенхайм
Мейер Гуггенхайм (Meyer Guggenheim, 1 февраль 1828 йыл — 15 март 1905 йыл) — АҠШ эшҡыуары һәм филантропы, Гуггенхаймдар кланының нигеҙләүсеһе.
Биографияһы
Гуггенхаймдар ҡәһүә һәм тәмләткестәрҙе импортлау буйынса бизнес аса, әммә үҙенең байлығын (XIX быуатта иң ҙурҙарының береһен) Мейер Гуггенхайм мәғдән сығарыу һәм уны эшкәртеү арҡаһында булдыра. 1881 йылда уға бурыслы кеше  Колорадо штатында тау сығарыу предприятиеһын Гуггенхаймға бирә, һуңынан бында көмөш ятҡылыҡтары табыла. Тиҙҙән предприятие эшмәкәрлеген мәғдәнде иретеү иҫәбенә киңәйтә: 1889 йылда Колорадо штатының Пуэбло ҡалаһында тәүге көмөш иретеү заводы асыла. Шул уҡ йылда Philadelphia Smelting and Refining Company булдырыла. Артабан эшкәртеү заводтары АҠШ һәм Мексиканың төньяғы буйлап асыла башлай. Гугенхайм мәғдән сығарыуҙан алып әҙер продуктҡа тиклем тулы сылбыр булдыра, был уға көмөш, ҡара ҡурғаш һәм баҡыр баҙарында өҫтөнлөк яуларға булышлыҡ иткән.
Гуггенхаймға ҡаршы тороу маҡсатында көнәркәштәре 1899 йылда American Smelting and Refining Company тресын булдыра, әммә 1900 йылда Гуггенхайм уны үҙ ҡулы аҫтына ала. Ҡайһы бер ваҡыт Гуггенхайм донъяла етештерелгән көмөш, ҡара ҡурғаш һәм баҡырҙың хатта 80 %-ҡа тиклемен контролдә тота.
Үҙенең империяһын улдарына ҡалдырып, Флорида штатына күсә һәм шәфҡәтлелек менән шөғөлләнә.
Вариҫтары
1852 йылда Барбара Майерс менән никахлаша. Мейер Гугенхаймдың 11 балаһы була. Ҙурая бара 5 улы атаһының бизнесынла өлөш алған.
Сарак-Салды
Сарак-Салды — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Илек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Равенсбург (район)
Равенсбург (Ravensburg) — Германия райондарының береһе. Район үҙәге — Равенсбург ҡалаһы. Равенсбург Баден-Вюртемберг федераль еренә инә. Буйһонған административ округы — Тюбинген. Равенсбург районы 1631,81 квадрат километр майҙанды биләп тора. Районда 276 022 кеше йәшәй. Бер квадрат километрҙа халыҡ тығыҙлығы 169 кеше тәшкил итә. Райондың рәсми коды — 08 4 36.
Равенсбург районы 39 общинаға бүленгән. Бындағы рәсми тел — немец теле. Райондың ландраты — Курт Валдмайер.
Ташйылға (Яңауыл районы)
Ташйылға (Таш-Елга) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 79 кеше. Почта индексы — 452802, ОКАТО коды — 80259860010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бәрхәт
Бәрхәт ( ихтимал Barchent; Velvet, Velours) — башта өбөрөләп туҡылған ебәк туҡыма. Туҡыма нигеҙе  киндер йә саржа үреме менән туҡыла. Ебәк, йөн йәки кизе-мамыҡ ептән оҙон өбөрө менән туҡылғаны - плюш (хәтфә) тип атала. Бәрхәт техникаһында һыҙаттар  рәүешендә  биҙәктәр һалып сығарылған туҡыма  - вельвет
Этимологияһы
«Бәрхәт» һүҙе ғәрәп-төрки barracan — «ҡара  кейем» тигәнгә барып тоташа, урыҫ теленә  немец һәм поляк теле аша килгән.
Тарихы
Энциклопедия Британника хәбәр итеүенсә, бәрхәт туҡыу Алыҫ Көнсығышта барлыҡҡа килгәнгә оҡшаған, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, беренсе булып бәрхәт Ҡытайҙа етештерелә башлаған, шулай уҡ Һиндостандан килеп сығыуы  тураһында гипотеза бар. .
Бәрхәт туҡыманы Европала XII быуатта ҡуллана башлайҙар. Улар көнсығыштан алып ҡайтыла. Үҙҙәрендә тәүге тапҡыр Сицилияла һәм Венецияла сығарыла башлаған. Италияла башта йәшел төҫтә, ә һуңғараҡ зәңгәр, күк, ҡыҙыл бәрхәт барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә
1623 йылда Мәскәүҙә батша һарайы ҡарамағында Бәрхәт һарайы асыла, уға Иван Дмитриев идара итә. Бында хатта күп төҫлө бәрхәт етештерелә. Мануфактура XVII быуат уртаһында ябыла.
XX быуат — хәҙерге заман
Бәрхәт техникаһында эшләп сығарылған туҡымаларҙан XX быуатта пан-бәрхәт популярлығын һаҡлап ҡалған. . XХ быуатта барлыҡҡа килгән яһалма һәм синтетик сүстәрҙән етештерелгән туҡыма, шулай уҡ яңы технологиялар күп булыуы менән бәйле, тәбиғи сүстән етештерелгән бәрхәт ҡыҫырыҡлап сығарылған.
Түләбай (Иртөбәк ауыл советы, Күгәрсен районы)
Түләбай (Тюлебаево; икенсе атамаһы Ишбирҙе) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Метебах
Метебах (Metebach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 191 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 315 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Каты-Яга
Каты-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косамы-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты
'''Х. М. Бербеков исемендәге Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты''' (КБДУ) — классик университет, эре юғары уҡыу йорттары Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының, Төньяҡ Кавказдың иң ҙур юғары уҡыу йорттарының береһе, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының баш ҡалаһы Нальчикта урынлашҡан. 1957 йылдың 5 апрелендә нигеҙ һалына.
Тарихы
1924 йылда Нальчикта һуңыраҡ медицина факультетына тапшырылған бинала Ленин уҡыу ҡаласығы (ЛУГ) асыла,. Шунда уҡ 1925 йылда медтехникум, шулай уҡ тракторсылар курсы, ауыл хужалығы мәктәбе, совет-партия мәктәбе асыла.
1931 йылда Ленин уҡыу ҡаласығы базаһында Педагогия эшселәр факультеты эш башлай. ЛУГ Ленин партия уҡыу ҡаласығы тип үҙгәртеп ҡорола, 1936 йылда тарҡатыла.
1932 йылдың 7 июлендә, Ҡабарҙы-Балҡар партия өлкә комитеты үтенесе буйынса, педагогия институты асыла.
Педагогия институты базаһында 1957 йылда Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты ойошторола.
СССР Юғары һәм урта мәғариф министры В. Б. Елютиндың 1957 йылдың 1 сентябрь бойороғона ярашлы, Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты составындағы 4 факультет менән үҙ эшен башланы:
Бөтәһе 21 кафедра була, улар, дәүләт педагогия институты сығармаған сит ил телдәре уҡытыусыларын да индереп, мәктәп уҡытыусыларын ғына түгел, ә инженер-төҙөүселәр һәм ғалим агрономдар ҙа әҙерләй.
Квалификациялы белгестәр әҙерләүҙә һәм фәнни тикшеренеүҙәр үҫешендәге ҡаҙаныштары өсөн Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты 1982 йылда Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә. 1996 йылдың 30 декабрендәҠабарҙы-Балҡар Республикаһы Президенты указы менән уҡыу йортона беренсе ректоры Хатута Мутович Бербеков. исеме бирелә.
ҠБДУ Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының алдынғы фәнни, белем биреү, мәғлүмәт, социаль-мәҙәни үҙәктәренең береһе, йыл һайын ике меңгә яҡын белгестәр сығара, йыһазландырылыу дәрәжәһе буйынса башҡа рәсәй классик вуздары араһында алдынғы позицияларҙы һаҡлай.
Белем биреүҙең күп кимәлле системаһы
ҠБДУ-ның үҙендә был системаны 30 специальносы менән 12 факультеты, 2 институт, магистратура, ординатура, интернатура һәм докторантура, уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү һәм  мәғариф хеҙмәткәрҙәрен яңынан әҙерләү, төбәк тармаҡ-ара квалификация күтәреү һәм кадрҙарҙы яңынан әҙерләү үҙәге, шулай уҡ урта һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларының квалификацияһын күтәреү факультеты дауам итә.
Университетта:
Ҡайһы бер колледждарҙың сығарылыш уҡыусыларына ҡыҫҡа ваҡыт эсендә юғары белем алыу мөмкинлек асыла. Колледждарҙа һәм лицейҙарҙа 500-ҙән ашыу уҡытыусы эшләй.
ҠБДУ рейтингтарҙа
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вуздыБойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы уҡыу йорттары исемлегенә индерҙе, уға «D» рейтинг класы (сығарылыш студенттарының әҙерлеге яраҡлы кимәлдә) бирелде.
2017 йылда ҠБДУ 1223 рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында Webometrics донъя рейтингында ↗116(155) позицияһына күтәрелде.
2018 йылда ҠБДУ 1223 рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында Webometrics донъя рейтингында ↗113(116) позицияһына күтәрелде.
2019 йылда КБГДУ 1129 рәсәй юғары уҡыу йорттары араһында Webometrics донъя рейтингында ↗85(113)
позицтяһына күтәрелде.
Иҫкәрмә: «↗», «↘» — алдағы күрһәткескә ҡарата сағыштырмаса артыу йә кәмеү күрһәткесе.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университеты 1966 йылдан сит илдәр өсөн белгестәр әҙерләү менән шөғөлләнә. Шул йылдарҙа ҠБДУ сит илдәр өсөн 1500 тирәһе белгес әҙерләне.
Халыҡ-ара эшмәкәрлек ҠБДУ-ның мөһим йүнәлештәренең береһе булып тора. Халыҡ-ара эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө үҫеш йүнәлеше булып белем биреүҙе интернационалләшеү һәм хеҙмәттәшлектең яңы формаларын эҙләү, һәм шулай уҡ ҠБДУ-ын донъя мәғлүмәт киңлегендә көнәркәшлек талаптарына яуап биргән, хеҙмәт баҙарына кәрәкле белгестәр итеп сығарырлыҡ заманса белем биреүсе  фәнни һәм мәҙәни үҙәк итеү маҡсаты тора.
Башҡортостанды сит ил партнерҙарын эҙләп табыу өсөн халыҡ-ара хеҙмәттәшлек ойошмаһы университеты халыҡ-ара эшмәкәрлек өлкәһендәге өҫтөнлөклө бурыс булып тора.
ҠБДУ традицион партнёрҙары: Иордания, Төркиә, Сүриә. менән бәйләнештәрен һаҡлап ҡала алды. Ошо илдәрҙең граждандары студенттар контингентында башҡа илдәрҙекенә ҡарағанда һан буйынса күберәк. Шулай уҡ ҠБДУ-да Һиндостандан, Тажикстан, Төркмәнстан студенттарының һаны киңәйә бара.
Подразделениелары
Бөгөнгө көндә ҠБДУ китапхана фондында 1,5 миллиондан ашыу һаҡлау берәмеге, шул иҫәптән 2000 уникаль баҫма бар. 1998 йылдан «Китапхана 4.0» китапхананың автоматлаштырылған мәғлүмәт системаһы «АИБС» индерелгән, электрон китапхана төҙөлә.
ҠБДУ-ның шәхси иҫәпләү машиналар паркы 980 берәмек тәшкил итә. Белем биреү процесы 50 компьютер һәм өс мультимедиа класында тормошҡа ашырыла. Бөтә компьютер техникаһы паркы университеттың локаль селтәре менән берләштерелгән, глобаль Интернет селтәренә сыға ала, уға шулай уҡ университеттың телемедицина үҙәге лә тоташтырылған.
Йәһүд календары
Йәһүд календары (הלוח העברי, ха-лу́ах ха-иври́) — йәһүдтәрҙең йыллыҡ календары, Израилдә (григориан менән бергә) рәсми календарь. Был календарь буйынса йәһүд байрамдарын билдәләйҙәр, синагогаларҙа Тораның тура килгән өлөштәрен уҡыйҙар, тыуған көндәрен һәм вафат булған туғандарының хәтер көндәрен билдәләйҙәр, рәсми һәм коммерция документтарында дата ҡуялар. Йәһүд даталарын һанағанда Ай фазалары артынан күҙәтеүе урынына математиканы хәҙерге ҡулланыу 359 йылда Гилель Икенсе ҡарары менән раҫланған. Йәһүд эраһы беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 6/7 октябрендә башлана
Календарь ай-ҡояшлы булып тора, шунлыҡтан һәр бер календарь датаһы һәр ваҡыт шул уҡ йыл миҙгеленә генә түгел, ә Айҙың шул уҡ фазаһына тура килә. Айҙар Рош Ха-Шана (йәһүд яңы йылы) һымаҡ һәр ваҡыт яңы Айҙа башлана. Песах байрамы һәр ваҡыт яҙ башындағы һилалда (тулы Айҙа) билдәләнә.
Тарихы
Йәһүд календары тарихында өс төп дәүерҙе айыралар:
Тәүге дәүерҙә айҙарҙың башланыуы һәм байрамдар тик йәш Ай күренгәс һәм Ҡояштың торошо буйынса билдәләнгән, икенсеһендә — өлөшләтә Айҙың күренеүе һәм Ҡояштың торошо буйынса, өлөшләтә хисаплауҙар буйынса, өсөнсө дәүерҙә — тик хисаплауҙар буйынса.
Календарь ҡоролошо
Йәһүд календарында ябай йыл (שנה פשוטה, шана́ пшута́) 12Ай айҙарынан тора; кәбисә йылында (, шана́ меубе́рет) өҫтәмә ай өҫтәлә. Ябай йәки кәбисә йылы артабанғыса булыуы мөмкин:
Шулай итеп йыл 6 төрлөсә оҙайлы буйлыуы мөмкин:
Песах байрамы нисан айының 15-ндә байрам ителә, ә нисан айы яҙғы ай булырға тейеш, шунлыҡтан Ай календары йылын Ҡояш календарының йылы менән тура килтерер өсөн йәһүд календарында  циклы (бәләкәй цикл) ҡабул ителгән, бында  кәбисә. 19-йыллыҡ циклда кәбисә йлдарының һандары — 3,6, 8, 11, 14, 17,19.
Йәһүд йылының дауамлығы (дөрөҫ, етәрлек йәғни етмәҫлек булыуына ҡарамаҫтан) дауамлығы тишрей айының 1-се көнөнә тура килгән көн (Рош Ха-Шана, йәғни Яңы йыл) менән билдәләнә. Иудаизмдың положениеларына ярашлы, Йом Кипур (10 тишрей) йомаға йәки йәкшәмбегә тура килә алмай (сөнки Йом Кипурҙа шәмбегә, ә шәмбелә Йом Кипурға әҙерләнеп булмай); шуға күрә Рош Ха-Шана шаршамбы йәки йома була алмай. Хошана Раба байрамы (21 тишрей) шәмбегә тап килә алмай (сөнки был көндә башҡарылған ҡайһы бер йолалар шәмбелә тыйылған эш булараҡ ҡарала); шунлыҡтан, Рош Ха-Шана йәкшәмбе көнө була алмай. Шулай итеп, яңы йыл тик дүшәмбе, шишәмбе, кесаҙна йәи шәбе көнөнә тура килә ала. Рош Ха-Шана аҙнаның ҡулайлы көнөнә тура килһен өсөн, кәрәк саҡта алдағы йылды бер көнгә оҙонайталар.
Барлыҡ йәһүд календарының нигеҙенә яңы Айҙың билдәләүе һалынған, ул йәһүд хисаплауҙары буйынса беҙҙең эраға тиклем 3761 йылдың 7 октярендә дүшәмбе көнөндә һәм ярты тәүлектең  (йәғни   ) башланған. Йәһүд календарҙары хисаплауҙарында сәғәт бүленә (7-нән тыш барлыҡ бер һанлы бүлеүселәргә бүленгән), ә һәр бер өлөшө —.
Караимдар шулай уҡ йәһүд календарын файҙаланалар, тик улар сәғәтте дөйөм нигеҙҙә бүләләр һәм башҡаса яңы Айҙы билдәләйҙәр.
Йәһүд календары һәм дини байрамдар
* Кәбисә йылында Адар беренсе (Адар алеф) тора, ә Адар икенсе (Адар бет) —, шул уҡ ваҡытта ябай кәбисә булмаған йылда Адар алеф  тора
Таҡмаза
Таҡмаза — ҙур булмаған фольлор әҫәре; башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады жанры. Ижек үлсәүле, күберәк хор менән башҡарылыу яғы менән таҡмаҡҡа яҡын. Таҡмаза таҡмаҡтан уйынға-бейеүгә бәйле булмауы, тик туй йолаларына ғына хас булыуы һәм көлкөлө характеры менән айырыла. Уның шулай булыуын исеме лә аңлатып тора. "Таҡмаза" - "таҡ" ҡылымы менән "Маза" - тынысһыҙлыҡты аңлатҡан һүҙҙән яһалған исем һәм шул исемде аңлатҡан характерҙа була.
Әҙәбиәт
Төркөм:Башҡорт фольклоры
Малые жанры фольклора
Мәскәү Николай етемдәр институты
Мәскәү Николай етемдәр институты (1837—1917) — Николаевский сиротский институт - Мәскәүҙә Императрица Мария учреждениелары ведомствоһы ҡатын-ҡыҙҙар уҡытыу-тәрбиә йорто. Мәскәү Тәрбиә йорто нигеҙендә ойошторолған.
Тарихы
1837 йылда Мария Фёдоровна вафат булғандан һуң, Тәрбиәүи йорт биналары Николай штаб һәм обер-офицерҙарҙың етем балалары институтын асыу өсөн тапшырылған. Николай институты аҡрынлап бөтә биналарҙы ла тиерлек биләй. 1837 йылдан алып имсәк балалар өсөн ваҡытлыса йәшәү станцияһы булып киткән Тәрбиә йортона ни бары 5-се ҡат ғына ҡала.
Институтҡа аҙ тәьмин ителгән кесе офицер ғаиләләренән, хәрби һәм граждандар хеҙмәттәре чиновниктарынан, шулай уҡ, хәрби хеҙмәттә мәрхүм булған ғалимдарҙың етем һәм ярым етем балалары ҡабул ителә. Тәрбиәләнеүсе ҡыҙҙар һәм ир балалар башланғыс белемгә эйә була, һөнәр ала.
1917 йылдан һуң
Октябрь революцияһынан һуң Николай институты Хеҙмәт һарайына үҙгәртелә. Уның бинаһын профсоюздар биләгән, бер үк ваҡытта Сабыйҙарҙы һаҡлау йорто һәм Акушерлыҡ институты ла урынлашҡан. Улар 1922 йылда педиатрия институтына берләштерелә, артабан ул Педиатрия НИИ-һы (НИИ педиатрии) булып китә һәм 1962 йылға тиклем шунда ҡала. 1938 йылда бында Хәрби академия урынлаша, артабан Бөйөк Петр исемендәге стратегик тәғәйенләнешле хәрби ракета ғәскәрҙәре академияһы (РВСН академияһы) урынлаша.
Цач-Дон
Цач-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Хай-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.