cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Иман шарттары
Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа ышаныу
Беренсенән, Аллаһы Тәғәләнең белеме бар нәмәне лә солғап алған. Аллаһы Тәғәлә белмәгән бер нәмә лә юҡ. Аллаһы Тәғәлә бөтә нәмә тураһында ла уларҙың бөтә нескәлектәренә тиклем белә. Һәм Аллаһы Тәғәлә ошо белгән нәмәләрен билдәле урынға яҙып ҡуйған, был урын «Һаҡлаулы таҡта» («Әл-ләүхүл-мәхфүз») тип атала. Мәҫәлән, минең ошо дәрестәрҙе яҙып ултырыуым, һеҙҙең уҡып ултырыуығыҙ - былар шул таҡтаға алдан уҡ яҙылған булған, тимәк. Һеҙҙең кисә нимә ашағанығыҙ, иртәгә һеҙҙең менән нимә буласаҡ - былар ҙа шунда яҙылып ҡуйылған, былар барыһы ла Аллаһҡа күптән билдәле.
Эйе, Аллаһы Тәғәләгә барыһы ла билдәле, һәм барыһы ла яҙылып ҡуйылған. Ләкин был, кешене нимәгәлер көсләү, тигәнде аңлатмай. Хаҡ хәлифә Ғүмәр ибн Хаттаб (Аллаһ унан риза булһын) тураһында шундай бер хикәйә һөйләнелә. Ул бер мәл бер бурҙы тотоп алып килде һәм шәриғәт ҡушҡанса уның ҡулын киҫергә әмер итте. Был бур: «Эй хәлифә! Мин бит быны Аллаһтың тәҡдире менән эшләнем, минең урлауым - ул Аллаһтың ҡушыуы», - тип аҡланырға тырышты. Ғүмәр хәлифә уға шулай тине: «Һин Аллаһ тәҡдире менән урлағанһың икән, мин һинең ҡулыңды Аллаһ тәҡдире менән киҫәсәкмен». Уйлана белгәндәр был хикәйәнән, әлбиттә, ғибрәт алыр.
Аллаһы Тәғәлә беҙгә нимә ҡушҡан, беҙ, бер нәмәгә лә һылтанмайынса, шуларҙы эшләргә ынтылырға тейешбеҙ: намаҙ уҡырға, ураҙа тоторға, төрлө яҡшы ғәмәлдәр ҡылырға, харамдан тыйылырға. Ә'тәҡдир - ул Аллаһтың сере. Бер ғалим әйткән: «Мин тәҡдир (яҙмыш) тураһында күп уйланым һәм шуны аңланым: уның турала күберәк һөйләгән кеше уны, тәҡдирҙе, әҙерәк аңлай, ә уның турала әҙерәк һөйләгән кеше уны яҡшыраҡ аңлай».
Шулай итеп, беҙ имандың алты рөкөнөн үттек. Беренсеһе - Аллаһы Тәғәләгә ышаныу, икенсеһе - Уның фәрештәләренә, өсөнсөһө - Уның китаптарына, дүртенсеһе - Пәйғәмбәрҙәренә, бишенсеһе - Ҡиәмәт көнө буласағына, һәм алтынсыһы - Аллаһы Тәғәләнең тәҡдиренә, йәғни яҙмышҡа. Ошо алты шартты беҙ яттан белергә тейешбеҙ һәм быларҙың береһен дә инҡар итергә тейеш түгелбеҙ.
Фенхель үләне
Фенхель (Фе́нхель обыкнове́нный, Foeniculum vulgare) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-2 м-ға етә. Июнь-август айҙарында һары сәскә ата, йәй аҙағанда орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Урта диңгеҙ ярҙарындағы илдәрҙә һәм Урта Азияла үҫә. Башҡортостанда тәмләткес булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Ченчера-Яха
Ченчера-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Танлова йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Джомолунгма
Джомолу́нгма (ཇོ་མོ་གླང་མཇོ་མོ་གླང་མ, ), Эвере́ст (Mount EverestMount Everest), Сагарма́тха (непальск.सगरमाथा), Шэнмуфэн  — Ерҙең иң бейек түбәһе (диңгеҙ кимәленән 8848 м бейеклектә).
Географияһы
Гималай тауҙарының Махалангур-Химал һыртында (Кхумбу-Гимал тип аталған өлөшө) урынлашҡан. Көньяҡ түбәһе (8760 м) Непал менән Тибет автономиялы районы (Ҡытай) сигендә ята, Төньяҡ (төп) түбәһе (8848 м) Ҡытай биләмәһендә урынлашҡан.
Эверест өс ҡырлы пирамидаға оҡшаған, көньяҡ битләүе үтә текә. Көньяҡ битләүендә һәм ҡабырғаларында  ҡар һәм фирн - ҡаты ҡар ҡатламы ята алмай, шуға улар шәрә. Төньяҡ-көнсығыш яурынының бейеклеге 8393 м. Итәгенән түбәһенә тиклем бейеклеге яҡынса 3550 м. Түбәһе, нигеҙҙә, ултырма тау тоҡомдарынан тора.
Көньяҡтан Эверест Көньяҡ эйәр артылышынан (7906 м) Лхоцзе (8516 м) менән тоташа, уны ҡайһы берҙә Көньяҡ түбә тип атайҙар. Төньяҡтан Эвересты үткерләнгән кеүек осло Төньяҡ эйәр (7020 м)  Төньяҡ түбә — Чангзе (7543 м) менән тоташтыра. Көнсығышта үтеп сыҡҡҡыһыҙ Кангашунг (3350 м) көнсығыш стенаһы ҡапыл упҡын ситендә туҡтай. Тауҙан төрлө яҡҡа боҙлоҡтарҙан һыу аға, яҡынса 5 км бейеклегендә һыу ағыуы тамамлана.
Джомолунгма өлөшләтә Сагарматх милли паркы (Непал) составына инә.
Климаты
Джомолунгма түбәһендә сәғәтенә 200 км тиҙлектә иҫкән көслө елдәр була.
Ғинуарҙа уртаса айлыҡ һауа температураһы -36 °C (ҡайһы бер төндәрҙә температура -50... -60 °C тиклем төшөүе ихтимал), июлдә 0 °C самаһы.
Этимологияһы
Тибет теленән тәржемәлә «Чомолангма» (ཇོ་མོ་གླང་མ) «Тормош энергияһының (གླང) илаһи (ཇོ་མོ)  Әсәһе (མ)» тигәнде аңлата. Бона Алиһәһе Шераб Чжамма (Sherab «аҡыллы», Cham-ma «яратыусы әсә»), (әсәләрҙең көс-ғәйрәтен кәүҙәләндереүсе ) хөрмәтенә тау шулай атала. Түбәнең тибетса башҡа атамаһы — «Чомогангкар» (ཇོ་མོ་གངས་དཀར): «Изге Әсә, аҡ ҡар кеүек Изге Әсә».
Инглизсә «Эверест» (Mount EverestMount Everest) атамаһы сэр Джордж Эверест (George EverestGeorge Everest, 1790—1866), 1830- 1843 йылдарҙа британ Һиндостанының геодезия хеҙмәте етәксеһе, хөрмәтенә бирелгән. Был атаманы 1856 йылда Джорж Эверестың вариҫы Эндрю Во (Andrew WaughAndrew Waugh, 1810—1878) хеҙмәткәре Радханат Сикдар күрһәткән һөҙөмтәләр баҫылып сыҡҡандан һуң тәҡдим итә. Уның хеҙмәткәре 1852 йылда тәүге тапҡыр «Пик XV»  бейеклеген үлсәй һәм пиктың был төбәктә генә түгел, моғайын, бөтә донъяла иң юғары нөктә булып тороуын күрһәтә.
Бейеклекте үлсәү
Джомолунгманың Ерҙә иң юғары тау түбәһе булыуын һинд математигы һәм топографы Радханат Сикдар Һиндостанда Джомолунгманан 240 км алыҫлыҡта булған сағында 1852 йылда тригонометрия иҫәпләүҙәре нигеҙендә билдәләй.
1856 йылда британ Һиндостанының геодезия хеҙмәте,  беренсе тапҡыр үлсәп, түбәнең бейеклеге — теүәл 29 000 фут (8839 м) тип билдәләй, әммә Джомолунгманың бейеклеге 29 002 фут (8840 м) тип иғлан ителә. 29 000 тулы һан булғанға үлсәүҙең теүәллегенә шик тыумаһын өсөн ирекле рәүештә 2 һаны өҫтәлә.
1975 йылда ҡытай экспедицияһы түбәнең бейеклеген 8848,13 м тип аныҡлай.
1998 йылда Америка экспедицияһы GPS ярҙамында түбәнең бейеклеген 8850 м тип билдәләй, йәғни XIX быуатта инглиз топографтары һәм картографтары билдәләгәндән 11 метрға бейегерәк. Яҡынса шул уҡ ваҡытта итальян геологы Ардито Дезио, заманса радиоаппаратура ҡулланып, түбәне үҙе үлсәп ҡарағандан һуң уның бейеклеге 8872,5 метр, йәғни әлеге мәлдә иҫәпләнелгәнгә ҡарағанда 25 метр самаһына бейегерәк, тип белдерә. Ләкин уның да, башҡаларҙың да һөҙөмтәләре рәсми рәүештә танылмай.
2010 йылдың 8 апреленән Джомолунгманың рәсми бейеклеге диңгеҙ кимәленән 8848 м  тип билдәләнә, ә ҡаты тау тоҡомо 8844 м тәшкил итә.
2015 йылда Непалдағы ер тетрәүҙән һуң коммерция менән бәйле булмаған UNAVCO геофизик тикшеренеүҙәр консорциумы мәғлүмәттәре буйынса, Джомолунгманың бейеклеге яҡынса 2,54 см-ға (1 дюйм) кәмегән.
Эверест, альпинизм объекты булараҡ
Эверест, Ерҙең иң юғары нөктәһе булараҡ, альпинистарҙың оло иғтибарын үҙенә тарта;  даими рәүештә иң бейек түбәгә менеү ынтылыштары ла бихисап.
Түбәгә менеү яҡынса 2 ай ваҡытты ала — климатҡа күнегеү һәм лагерҙар урынлаштырыуҙы ла индереп. Менеү барышында тәндең уртаса 10-15 кг ауырлығы юғалтыла. Түбәгә менеү юлдары биләмәләрендә урынлашҡан илдәр түбәгә күтәрелеү мөмкинлеге биргән өсөн ҙур аҡса ала. Күтәреү мөмкинлеге өсөн дә аҡса түләтелә. Түбәгә күтәрелергә теләгән экспедициялар араһында сират  урынлаштырыла. Джомолунгмаға Тибет яғынан (КНР) күтәрелеү арзаныраҡҡа төшә. Муссондар булмағанлыҡтан, яҙ һәм көҙ — түбәгә менеүҙең иң ҡулай осоро. Көньяҡ һәм төньяҡ битләүҙәр буйлап яҙын күтәрелеү ҡулайыраҡ. Көҙөн тик көньяҡ битләүҙән генә күтәрелергә мөмкин.
Күтәрелеүҙәрҙең ҙур ғына өлөшөн махсуслашҡан фирмалар ойоштора һәм коммерция төркөмдәре составында башҡарыла. Был фирмалар клиенттары кәрәгенсә өйрәткән, кәрәк-яраҡтар биргән һәм  күтәрелеш ваҡытында, мөмкин булған тиклем, хәүефһеҙлек тәьмин иткән гидтарға күрһәткән хеҙмәттәре өсөн аҡса түләй. Түбәгә күтәрелеү хаҡы — 85 мең доллар (США), шуныһы иғтибарға лайыҡ: Непал хөкүмәтенә түбәгә бер тапҡыр күтәрелергә рөхсәт биргән өсөн 10 мең доллар түләргә тура килә.
Белгестәр иҫәпләүенсә, экспедицияның уңышы туранан-тура һауа торошона һәм сәйәхәтселәрҙең экипировкаһына бәйле. Кеше нисек кенә етди әҙерлек үтмәһен, Джомолунгмаға артылыу һәр бер кеше өсөн етди һынау булып ҡала. Эверестҡа күтәрелеү алдынан ундағы климатҡа яраҡлашыу һиҙелерлек роль уйнай. Түбәгә күтәрелеүҙең тәүге ынтылышын яһағансы көньяҡтан күтәрелеүсе типик экспедиция Катмандунан 5364 м бейеклектә урынлашҡан база лагерына барып етеү өсөн ике аҙна ваҡыт сарыф итә, һәм юғарылағы климатҡа өйрәнеү өсөн бер ай тирәһе китә.
Эверестҡа артылыуҙың иң ҡатмарлы участкаһы — һуңғы 300 м, тауға үрмәләүселәр уны «ер йөҙөндәге иң оҙон ара» тип атай. Текә битләүҙәге шыма таштар ҡырпаҡ ҡар менән ҡапланған була.
Тауға күтәрелеүҙәр тарихы
1953 йылда Эверест түбәһенә беренсе тапҡыр кеше аяғы баҫҡанға тиклем Гималай һәм Каракорумға (Джомолунгма, Чогори, Канченджанга, Нангапарбат и башҡа түбәләргә) 50-гә яҡын экспедиция ойошторола. Уларҙа ҡатнашыусылар 7 мең метр бейеклегендәге бер нисә түбәгә менеп етә, әммә һигеҙ меңлек түбә башына менергә тырышыуҙарҙың береһе лә уңыш килтермәй. 1950 йылда француздар беренсе булып һигеҙ меңлек — Аннапурнаны яулай.
Инглиз апьпинистары, кислород ҡулланып, Эвересҡа күтәрелеүҙә яҡшыраҡ һөҙөмтәләргә өлгәшә. 1921 йылғы разведка экспедицияһынан һуң 1922 йылда тағы ла экспедиция ойошторола. Джордж Финч и Джеффри Брюс, беренсе тапҡыр кислород ҡулланып, 8320 м бейеклегенә күтәрелә. 1924 йылда Нортон 8565 м, ә Джордж Мэллори һәм Эндрю Ирвин (инглиз. Noel) 8600 метрҙан юғарыраҡ күтәрелә. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса һуңғы тапҡыр уларҙы түбәнен 150 м алыҫлыҡта тере килеш күргәндәр (бинокль аша). Улар түбәнән төшкән мәлдә һәләк булған, тигән фараз бар. Мэллориҙың кәүҙәһе 1999 йылда ғына табыла. 1933 йылда П. Вин-Харрис, Л. Уэйгер и Ф. Смит 8565 м бейеклегенә етә. 1934 йылда махсус альпинист әҙерлеге үтмәгән Морис Уилсон 7 мең метр бейеклегендә һәләк була, әммә ул 8,5 мең метр бейеклегендә палатка ҡуйған, тип раҫлаусылар ҙа бар. Артабанғы британ экспедициялары 1936 һәм 1938 йылдарҙа ойошторола. 1947 йылда канадалы Эрл Денман ике шерп менән тик 6,7 км-ға етә ала.
1949 йылға тикдем экспедициялар планетаның иң бейек нөктәһенә тауҙың төньяғы — Тибет яғынан менергә тырыша, сөнки Непал 1948 йылға тиклем европалылар өсөн ябыҡ була. Эверестҡа Непал яғынан беренсе тапҡыр 1949 йылда инглиздәр менергә тырыша. Был 1950 йылда ғәмәлдә Тибет европалылар өсөн ябыла. Беренсе тапҡыр иң юғары нөктәгә 1953 йылдың 29 майында уларҙан алда швейцарҙар тикшереп үткән юл буйлап шерп Тенцинг Норгей һәм Яңы Зеландиянан Эдмунд Хиллари Көньяҡ эйәр аша Эверестың иң юғары нөктәһенә менеп етә. Улар кислород приборҙарынан файҙалана. Экспедиция эшендә 30-ҙан ашыу шерп ҡатнаша.
Һуңғы йылдарҙа планетаның иң юғары нөктәһен донъяның төрлө илдәре — АҠШ, СССР, ҠХР, Һиндостан, Япония, Италияи һәм башҡа илдәр альпинистары яулай.
1963 йылдың 1 майында Джим Уиттакер (Jim Whittaker) Эверестҡа аяҡ баҫҡан тәүге американлы була. Өс аҙнанан һуң тағы ла американ экспедицияһы быға тиклем бер кем дә күтәрелмәгән Көнбайыш ҡабырғанан Эвересты яулай.
1975 йылдың 24 сентябрендә Крис Бонингтон етәкселегендәге британ экспедицияһы беренсе тапҡыр Эверестың Көньяҡ-көнбайыш диуарын үтә. Түбәгә Даг Скотт һәм Дугал Хэстон менеп етә. Ике көндән, 26 сентябрҙә,  Питер Бордман һәм шерп Петемба (PertembaPertemba) уларҙың түбәгә менгән юлын ҡабатлай. Улар артынан барған Мик Берк хәбәрһеҙ юғала.
Артабанғы йылдарҙа түбәне тәүге яуларсыларҙың классик юлы буйлап Эвересҡа Бөйөк Британия, Непал, США, Көньяҡ Корея, Австрия и ГФР кеүек илдәр альпинистары күтәрелә, өҫтәүенә Райнхольд Месснер һәм Питер Хабелер түбәгә штурм ваҡытында бөтөнләй кислород ҡулланмай. Ошо экспедициялар составында булған ике ҡатын-ҡыҙ — полька Ванде Руткевич (1978) һәм немка Ханнелоре Шмац (төшкән ваҡытта һәләк була) — Эвересты яулауға өлгәшә. Француздар Ж. Афанасьеф менән Н. Жэжэ 8 км-нан 6,5 км-ға тиклем саңғыла төшә.
Анджей Завада (поляк. Andrzej Zawada) етәкселегендәге поляк экспедицияһы Беренсе булып Эвересҡа ҡышын күтәрелә. һәм Кшиштоф Велицкий ҙа ошо батырлыҡты ҡабатлай. Улар Көньяҡ-көнсығыш һырттан һауа температураһы Цельсий буйынса илле градустан түбән булғанда күтәрелә. Бер нисә айҙан (1980 йылдың яҙында)) А. Завада етәкселегендәге поляк экспедицияһы Эвересҡа яңы маршрут һала. Көньяҡ контрфорс буйынса Анджей Чок һәм Ежи Кукучка күтәрелә
Ҡағиҙә булараҡ, бөтә альпинистар ҙа Эвересҡа кислород маскаларында күтәрелә. Ә бына итальян Рейнхольд Месснер һәм немец Питер Хабелер в 1978 йылда түбәгә менеп еткәнсе кислород маскаһын кеймәй.
1980 йылда Рейнхольд Месснер яңғыҙы ғына муссондар ваҡытында түбәнең иң юғары нөктәһенә менеп етә. Өҫтәүенә ул 6,5 км бейеклектә урынлашҡан база лагерынан яңы юл буйлап өс көн эсендә түбәне яулауға өлгәшә.
1982 йылдың майында совет экспедицияһының 11 альпинисы Эвересты яулай, улар үтеп булмаҫлыҡ тип иҫәпләнелгән көньяҡ-көнбайыш битләүҙән күтәрелә, ике тапҡыр төнөн күтәреләләр. Экспедиция етәксеһе Евгений Тамм (күренекле физик Игорь Таммдың улы), өлкән тренер Анатолий Георгиевич Овчинников, тренер Борис Тимофеевич Романов, штурмлаусыларҙың капитандары — Валентин Иванов, Ерванд Ильинский, Эдуард Мысловский. Совет экспедицияһы түбәгә менеп еткән 25-се экспедиция була. Түбәгә беренсе булып Владимир Балыбердин һәм Эдуард Мысловский күтәрелә. Өҫтәүенә Балыбердин кислород  аппаратын ҡулланмай. Сергей Бершов 1982 йылдың 4 майында Михаил Туркевич менән бер бәйләмдә Джомолунгма түбәһенә күтәрелә. 5 майҙа Валентин Иванов менән Сергей Ефимов иң юғары нәктәгә аяҡ баҫа. 8 майҙан 9 майға ҡарай төндә түбәгә Казбек Валиев, Валерий Хрищатый, ә 9 майҙа — Валерий Хомутов, Владимир Пучков и Юрий Голодовтар менеп етә.
Түбәгә артылыу маршруты Джомолунгманы штрумлауҙағы иң ҡатмарлы көньяҡ-көнбайыш битләүе буйлап һалына. Совет журналисы Юрий Рост альпинистарҙың был батырлығы тураһында очерктар йыйынтығын баҫтырып сығара.
1984 йылда Эверест түбәһенә беренсе тапҡыр австралиялылар күтәрелә. Улар кислород баллондарын да ҡулланмай, шерптар ярҙамын да алмай. 1984 йылдың 3 октябрендә тау түбәһенә ике австралиялы: Тим Макартни-Снейп (Tim Macartney-Snape) һәм Грег Мортимер (Greg Mortimer) күтәрелә. 1988 йылда Яңы Зеландиянан Лидия Брэйди — Эверест түбәһенә кислород приборын ҡулланмай күтәрелгән беренсе ҡатын-ҡыҙ.
1992 йылда Тольятти ҡалаһының «Лада-Эверест» альпинистар командаһы Эвересҡа төркөм менән менә һәм уның иң бейек нөктәһенә Рәсәй, «АвтоВАЗ» һәм «Автовазбанк» флагтарын ҡуя. 1992 йылдың 12 майында планетаның иң бейек түбәһендә бөтәһе 32 кеше була.
2004 йылда рәсәй альпинистары Эверест түбәһенә үтә ҡатмарлы маршрут буйынса — төньяҡ диуарҙар  үҙәгенән күтәрелә. Рәсәй масштабынгда ифрат ҙур булған был экспедиция ватан альпинизмы тарихында ҙурлығы буйынса дүртенсе урынды алып тора — 1982 йылда Эвересҡа күтәрелеү, 1989 йылда Канченджанганың травесы һәм 1990 йылда Көньяҡ Лхоцзе диуарын тәүге тапҡыр үтеүҙән һуң. Мәскәүле Виктор Козлов етәкселегендәге командаға төрлө ҡалаларҙан:  Мәскәү, Тольятти, Сочи, Красноярск, Новокузнецк, Подольск, Екатеринбург, Дондағы Ростов, Новосибирск, Кировтан 20 альпинист инә.
2016 йылда украиндарҙан беренсе булып Мукачево ҡалаһынан Ирина Галай Эверест түбәһенә күтәрелә.
Рекордтар
1996 йылда шерп Анг Рита кислород баллондарын ҡулланмайынса 10 тапҡыр түбәгә күтәрелә. 4 йылдан һуң шерп Аппа, түбәгә 11 тапҡыр күтәрелеп, уны үҙып китә. Аппа Тенцинг Эверест түбәһенә 21 тапҡыр күтәрелә (2011 йылдың майына ҡарата).
1999 йылда шерп Баби Шерри түбәлә 21 сәғәт буйы була. Ә бит 7925 м бейеклегендә үк үлемесле зона башлана, сөнки һауала кислород бик аҙ миҡдарҙа була.
2001 йылда тома һуҡыр американ Эрик Вейхенмайер Эверест бейелеген яулай. Быға тиклем ул бөтә ҡитғаларҙың иң бейек түбәләрен яулаған була. «Ете ҡитғалағы ете иң бейек түбәләргә күтәрелеп, кешеләргә, алға теүәл маҡсат ҡуйылған осраҡта, уларҙы яулап булыуын раҫлап күрһәтергә булдым», — тип белдерә Вейхенмайер.
2014 йылдың 24 майында һинд ҡыҙы  Пурна Малаватх (13 йәш тә 11 ай) Эверест түбәһен яулай. Ул күтәрелгәндә кислород баллонын һәм шерп ярҙамын файҙалана. Пурна Эвересты яулау тарихында иң йәш ҡатын-ҡыҙ .
2014 йылдың 25 майында Эверест түбәһенә стандарт маршрут буйынса, төньяҡ битләүҙән, 72 йәшлек американ Билл Берк (Bill Burke) күтәрелә. Шулай итеп, Билл Берк  — Эвересты яулаған иң оло альпинист.
Статистика
Джомолунгманың иң бейек түбәһенә тәүге тапҡыр күтәрелгәндән алып (1953) хәҙерге ваҡытҡа тиклем тау битләүендә 260-тан ашыу кеше һәләк була. Хатта иң ҡиммәтле һәм заманса ҡорамалдар ҙа Джомолунгмаға менеүҙең хәүефһеҙ булыуын гарантиялай алмай. Әммә йыл һайын 500-ләп кеше Эвересты буйһондорорға тырыша. 2018 йылдың ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса 8306 альпинист бейеклеккә күтәрелеүгә  өлгәшкән, шуларҙың 3473-ө Эверестҡа бер тапҡыр ғына күтәрелмәгән.
Күпләп һәләк булыу осраҡтары
1996 йылдың май айында ҡапыл башланған буран  ваҡытында Джомолунгманың көньяҡ битләүендә 8 кеше, шул иҫәптән экспедицияның ике етәксеһе, туңып һәләк була.
«Тауҙағы аҡылһыҙлыҡ» командаһы лидеры Скотт Фишер һәм «Мажаралар буйынса консультанттар» командаһынан япон ҡыҙы Ясуко Намбо туңып үлә, ә американ Бек Уэзерс, үлгән тип ике тапҡыр ҡар өҫтөндә ҡалдырып китеүҙәренә ҡарамаҫтан, үҙаллы база лагерына барып етеп, тере ҡала. «Мажаралар буйынса консультанттар» командаһы лидеры  Роб Холм һәм ошо уҡ команда инструкторы Энди Харрис аңын юғалтҡан американ Дуг Хансен янында ҡала. Өсөһө лә һәләк була. Харрис менән Хансендың кәүҙәләре лә табылмай.
Бик насар тәбиғәт шарттарында кешеләрҙе ҡотҡарған өсөн «Тауҙағы аҡылһыҙлыҡ» клубы инструкторҙары Нил Бейдлман һәм Анатолий Букреев Американың Альп клубынан Дэвид Соулз приздарын ала. 2014 йылдың 18 апрелендә 5800 метр бейекоегендә шыуышма (лавина) төшөү сәбәпле, Джомолунгма тауында кәмендә 13 шерп-юл күрһәтеүсе һәләк була. Непал хөкүмәтенең рәсми мәғлүмәттәре буйынса был шыуышма арҡаһында 13 кеше һәләк була, өс кеше хәбәрһеҙ юғала (улар ҙа һәләк булған, тип иҫәпләнелә).
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы
Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезы 1917 йылдың 3 (16) июненән 24 июнгә (7 июль) тиклем Петроградтағы Васильев утрауында Беренсе кадет корпусы бинаһында үтә. Советтарҙың Беренсе Бөтә Рәсәй съезында меньшевиктар һәм эсерҙар күпселектә була, улар большевиктарҙың һуғышты туҡтатыу һәм бөтә власты Советтарға тапшырыу тураһындағы резолюцияны кире ҡаға һәм эсер-меньшевиктар резолюцияһын ҡабул итә. Уларҙың резолюцияһында социалист-министрҙарға хуплау күрһәтелә һәм аннексияларҙан һәм контрибуцияларҙан баш тартыу принциптарында «революцион һуғышты» дауам итеү иғлан ителә.
Съезд үҙенең даими органын — Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын — һайлай, уның рәйесе итеп меньшевик Н. С. Чхеидзе тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта ул Петросовет исполкомының рәйесе була (1917 йылдың 6 (19) сентябренә тиклем).
Тарих башы
Февраль революцияһынан һуң Петроград Советы Эшсе һәм һалдат депутаттары Советының Бөтә Рәсәй кәңәшмәһенең саҡырылышын әҙерлеү буйынса эшен башлай, кәңәшмә 1917 йылдың 29 мартынан (11 апрель)алып 3 (16) апреленә тиклем үтә. Үҙҙәренең резолюцияһында делегаттар был мәсьәлә буйынса «баҫып алыу ынтылыштарынан баш тартыу» шарттарында Рәсәйҙең донъя һуғышында ҡатнашыу курсы буйынса Ваҡытлы хөкүмәттең сәйәсәтен хуплай.
Кәңәшмәнең үткәрелеүе Советтар системаһының формалашыуында бик мөһим аҙым булып тора; «совет легаллеге» формалашыуының артабанғы аҙымы — Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының I Бөтә Рәсәй съезының саҡырылышы. Ойоштороу эштәре Петросовет Испокомына йөкмәтелә, уның составына губерна Советтарының һәм фронт армия частарының 16 вәкиле индерелә һәм шуға күрә Петросоветтың вәкәләтлеге күпкә киңәйтелә.
Составы
Съезда 1090 делегат ҡатнаша, улар 305 эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттарының берләшкән Советтарынан, 53 өлкә, губерна советы һәм район берләшмәләре, 21 ғәмәлдәге армия ойошмалары, 5 флот ойошмаһы, 8 тыл хәрби ойошмаһы һайланған була.
Фирҡәгә ҡарағанлығы тураһында 777 делегат белдерә, шул иҫәптән, 285 эсер, 248 меньшевик, 105 большевик, 32 меньшевик-интернационалист, 10 берләшеүсе-меньшевик, тағы башҡа фракцияларға һәм төркөмдәргә ҡараған 24 делегат була.
Көн тәртибе
Съезда фекер алышыу өсөн тәҡдим ителгән мәсьәләләр:
Большевиктарҙың демаршы
Съезда большевиктар әҙселектә була, үҙенең фирҡәгә ҡарағанлығы тураһында белдергән делегаттарҙың һаны тик 13,5 % тәшкил итә. Әммә, шуға ҡарамаҫтан, большевиктарҙың етәксеһе В. И. Ленин, Петросовет рәйесе меньшевик И. Г. Церетелиҙың: «Хәҙерге көндә Рәсәйҙә, бирегеҙ беҙҙең ҡулға власты, китегеҙ, беҙ һеҙҙең урынға киләбеҙ, тигән сәйәси партия юҡ. Бындай партия Рәсәйҙә юҡ», - тигән фекеренә, яуап итеп: «Ундай партия бар!» тип урынынан ҡысҡыра.
Съездың ҡарарҙары
Съезд делегаттары большевиктар тәҡдим иткән һуғышты туҡтатыу һәм бөтә власты Советтарға тапшырыу тураһындағы резолюцияһын кире ҡағалар, Ленин уларҙы бының өсөн «аумаҡайҙар» (соглашатели) тип атай. Съезд эсерҙар-меньшевиктар резолюцияһын ҡабул итә. Резолюция социалист-министрҙарҙы һәм аннексияларҙан һәм контрибуцияларҙан баш тартыу принциптарында «революцион һуғышты» дауам итеүҙе яҡлап сыға.
Съезд 320 депутат составындағы үҙенең даими органын — Эшсе һәм һалдат депутаттары Советтарының Бөтә Рәсәй үҙәк башҡарма комитетын (ВЦИК) — һайлай. ВЦИК составы шулай уҡ эсерҙар-меньшевиктар күпселегендә була: 123 меньшевик, 119 эсер, 58 большевик, 13 «берләшкән социал-демократ», 7 башҡа делегат. ВЦИК-тың рәйесе итеп меньшевик Н. С. Чхеидзе һайлана.
Съезд тирәһендәге хәлдәр
1917 йылдың 8 июнендә ЦК и ПК РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм Петроград Комитеты 1917 йылдың 10 июнендә Петроград баш  күтәргән эшселәренең талаптарын яҡлап, тыныс демонстрацияға сығырға ниәтләү тураһында иғлан итә. Иртәгеһенә Советтар Съезыны. эсерҙар-меньшевиктар күпселеге баҫымы аҫтында (улар большевиктарҙы "хәрби заговор" ойоштороуҙа ғәйепләй) РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты демонстрация үткәреүҙән баш тарта.
1917 йылдың 18 июнендә  Петроградта Марс яланында Советтар Съезы массауи демонстрация ойоштора. Ойоштороусылар Ваҡытлы хөкүмәткә ышаныс күрһәткән дөйөм демонстрация үткәрергә ниәт итә, әммә яҡынса 500 мең кеше йыйған акция большевиктар лозунгылары аҫтында үтә: «Долой капиталист министрҙарҙы!» «Һуғышты тамамларға ваҡыт!», «Бөтә власть Советтарға!».
Манифестацияға ҡушылып киткән анархистарҙың ҡораллы төркөмө митинг ваҡытында «Кресты» төрмәһенә һөжүм итә һәм үҙенең алты яҡлаусыһын һәм РСДРП(б)-ның Хәрби ойошмаһы ағзаһы В. П. Хаустовты азат итә.
Большевиктар лозунгылары аҫтындағы эшселәрҙең һәм һалдаттарҙың күп һанлы демонстрациялары был көндө шулай уҡ Мәскәү, Киев, Харьков, Минск, Иванов-Вознесенск, Тверь, Түбәнге Новгород һәм башҡа ҡалаларҙа үтә.
1917 йылдың 19 июнендә съезд делегаттары айырым резолюция менән фронтта башланған Урыҫ армияһының һөжүмен яҡлап сығалар.
Николаевка (Мишкә районы)
Николаевка (Николаевка) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452331, ОКАТО коды — 80243835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һигеҙенсе Март ауыл Советы (Йәрмәкәй районы)
Административ үҙәге — Бекетов ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Политеизм
Политеизм дини система һәм теизм тибы булып тора, политеизм монотеизмға — бер аллаға ышаныуға, һәм атеизмға — алланың булыуын инҡар итеүгә ҡаршы тора.
Политеизм христиан, буддизм, ислам диндәрендә мәжүсилек(язычество) тип ҡабул ителә.
Терминдың килеп сығышы
Был термин πολύς («күп») һәм θεός («илаһ») тигән һүҙҙәрҙән алынған, һәм тәүге булып уны йәһүд яҙыусыһы Александриянан Филон гректар менән дини бәхәс ваҡытында ҡуллана. Урта диңгеҙ һәм Европала христиан дине таралыу менән был термин урынына  «мәжүсилек» терминын ҡуллана башлайҙар. Был терминды француз сәйәсмәне һәм философы Жан Боден «Гептапломерес» йәки «Ете ҡатнашыусы һөйләшеүе» тигән хеҙмәтендә яңынан ҡуллана, шунан башлап, ул тарала башлай.
Библияла политеизм
Библияла политеизм мәжүсилек тип атала, йәһүд халҡы әленән-әле дусар булған Аллаға хыянат тип аңлатыла. Сөләймән батша һәм артабанғы батшалар заманында изге тауҙар, изге сауҡауыҡтар кеүек мәжүси илаһтарға табыныу законлы рәүештә булған. Ваал, Дагон, Молох, Астаре, Хамос кеүек илаһтарҙың культы Урта диңгеҙ буйына һәм Алғы Азияға таралған булған. Иҫке Ғәһед буйынса, нәҡ Израил бер аллаға табыныу юлынан тайпалған өсөн Алла йәһүдтәрҙе мәжүси халыҡтарҙан баҫып алдырып язалаған. Ассирия Төньяҡ Израиль батшалығын ҡоллоҡҡа алған, ә һуңынан Бабил Йәһүҙиә батшалығын яулап алған һәм йәһүдтәрҙе әсирлеккә төшөргән.
Ҡөръәндә политеизм
Ҡөръәндә политеизм ширҡ (ғәр. شرك «шарик» — товарищ), йәғни Аллаһы тәғәләгә тиң тотоу йәки Аллаһы тәғәләнән башҡаға табыныу, күп Аллаға ышаныу тип бирелә. Күп аллаға ышаныусылыҡ йыш ҡына мәжүселек тип бирелә.
Политеизмдың килеп сығыу теорияһы
Оҙаҡ ваҡыт политеизмдың килеп сығышы һәм уның монотеизм менән бәйләнеше антропологтар, дин белгестәре, дин белгестәре һәм тарихсылары араһында бәхәс темаһы булып тора. Фекер алышыу нигеҙендә монотеизмға ҡарата политеизм өҫтөнлөрәк булыуын таныу йәки инҡар итеү ята. Шулай итеп, христиан традицияларында монотеизм беренсел, политеизм икенсел тип һанала. Был контекста политеизм бер Алланың бөлгөнлөккә төшөүе һәм дегадация, кешелектең дөйөм рухи-әхлаҡи тарҡалыуы, һәм быны кешелек еңеп сығырға тейеш тип ҡарала. Политеизмды өйрәнеүҙә яңы алымдар Яңырыу дәүерендә барлыҡҡа килә, әммә ун һигеҙенсе быуатҡа тиклем Европа аҡыл эйәләре башлыса боронғо мифологияға иғтибарын йүнәлтә.
Әммә хәҙерге заманда уҡ динде өйрәнеүҙе секуляризациялау менән бәйле, политеизмды кешелектең төп хәле тип һанаған теориялар барлыҡҡа килә. Бындай фекерҙе тәүгеләрҙән булып шотланд философы, иҡтисадсыһы һәм тарихсыһы Давид Юм (1711—1776) әйтә, ул политеизмды «көндәлек эштәр, өмөттәр һәм ҡурҡыуҙар тураһында хәстәр» һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән «наҙан кешелектең тәүтормош дине» тип атай. Шуға ярашлы, кеше аҡылының артабанғы үҫеше һәм тәбиғәттең барлыҡҡа килеүе тураһында уйланыу ғына кешелекте монотеизмға алып килә. Бындай ҡараш шул заман әҙәбиәтендә лә сағылыш таба. Шотланд шағиры Джеймс Макферсон (1736—1796), немец яҙыусыһы һәм философы Иоганн Хердер (1744—1803) һәм башҡалар мифологияны шиғри образдарҙа яҙылған халыҡ аҡылының сағылышы тип аңлата.
Әммә артабан Мысыр, Рәсәй, Америка, Һиндостан, Ҡытай кеүек башҡа илдәрҙең тарихы, мәҙәниәте һәм мифологияһы менән танышыу политеизмды өйрәнеүҙең сағыштырма-дини ысулға күсерә һәм мифты «тәүтормош наҙанлығы» тип аңлауҙы кире ҡаға. Шулай итеп, диндең килеп сығышы анимистик теорияһына нигеҙ һалыусы, күренекле британ этнографы, культурологы, дини йолаларҙы һәм йолаларҙы тикшереүсе Эдвард Тейлор (1832—1917) политеизм идеяһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Дарвиндың «Кешенең килеп сығышы» тигән китабы менән бер үк ваҡытта баҫылып сыҡҡан «Тәүтормош мәҙәниәте» тигән китабында тәүтормош кешеһе, хыялдары тураһында уйлап, унда ниндәйҙер рухи субстанция бар тигән һығымтаға килә. Бындай рухи матдәнең булыуын кеше уны уратып алған матди әйберҙәргә һәм тере тәбиғәткә тағы ла нығыраҡ иғтибар иткән. Шулай итеп, Эдвард Тейлор фекеренсә, төрлө рухтарға ышаныу барлыҡҡа килгән, һәм ошо «башланғыс дин» нигеҙендә диндең башҡа төрҙәре лә барлыҡҡа килгән, ә һуңғараҡ бөтәһе лә бер Аллаға ышанған.
Политеизм төрҙәре
Политеизмдың бер нисә төрө бар :
Крутиха (Мудьюга ҡушылдығы)
Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мудьюга йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шакир
Шакир (Шакировка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 146 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203828001.
Дурге-Латупок
Дурге-Латупок (Дургели-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Параул-озеньйылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Караджан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джессика Эшвуд
Джессика Эшвуд (Jessica Ashwood; ) — оҙон һәм уртаса дистанцияға ирекле стиль менән махсуслашҡан Австралия йөҙөүсеһе. Олимпия уйындарының көмөш призёры, донъя чемпионатының бронза призёры.
Иртә йылдары
Дджессика Эшвуд 1993 йылдың 28 апрелендә Дарлингхерста тыуған. Падстоу янында йәшәй,  өләсәһе — йөҙөү буйынса тренер. Джессика Regina Coeli башланғыс мәктәбендә, MLC School урта мәктәбендә уҡый
Йөҙөү
Джессика Эшвуд дүрт йәшендә йөҙә башлай. Уның яратҡан дистанцияһы ирекле стиль менән 800 метр. 2012 йылда ул  Джейден Хадлер, Арнамнарт Дэниел, Джеймс Магнуссенһәм Дэниел Трантер менән командала күнекмәләр ала. 2009 йылдлан 2010 йылға тиклем ул Джон Шоуҙан күнекмәләр ала. Брант Бест 2010 йылдан уның тренеры була, шулай уҡ ул 2012 йылдан 2014 йылға тиклем Джессика менән эшләй. Бынан тыш Джессика Квислендта Чендлер клубына ҡушылғанға тиклем уның менән Винс Роли эшләй. 2009 йылда Эшвуд Яңы Зеландия йөҙөүсеһе Фиби Уильямсты еңә һәм  800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса ярыштарҙа  беренсе була. Австралия үҫмерҙәр олимпия фестивалендә 2009 йылда ирекле стиль менән 800 метрға ҡатын-ҡыҙҙар араһында йөҙөүҙә Келли Маркуниҙан ҡалыша. Ул ирекле стилдә 400 метрға икенсе урын ала.
Квинсленд штаты чемпионатында 2011 йылда  800 метрға ирекле стилдә икенсе урын яулай, еңеүсенән ете секундҡа ҡалыша. 2011 йылда милли чемпионатта 16.14,47 һөҙөмтә менән 1500 метрға ирекле стилдә ярышып дистанцияла икенсе булып килә, был уға донъя чемпионатында милли йыйылма командаға  урын тәьмин итә. . 2011 йылда донъя чемпионатында йөҙөү буйынса йыйылма командала беренсе тапҡыр сығыш яһап, ул 1500 метрлыҡ дистанцияға финалға  сыға алмай.
2011 йылда Тымыҡ океан бассейны юниорҙар чемпионатында ирекле стилдә 400 метрға 4.12,47 һөҙөмтә менән өсөнсө урын биләй. 2012 йылдан Австралияның милли чемпионатында ҡатын-ҡыҙҙар араһында 800 метрға ирекле стилдә 8.27,97 ваҡыт менән  икенсе урын биләй
18 йәшендә ул 2012 йылда Йәйге олимпия уйындарында 800 метрға ирекле стилдә йөҙөү буйынса Австралия йыйылма командаһы составына инә.
2015 йылда Ҡазанда донъя чемпионатында ирекле стиль менән 400 метрлыҡ дистанцияла Эшвуд бронза миҙал яулай.
2016 йылдың Йәйге олимпия уйындарында Эшвуд ирекле стиль менән 400 һәм 800 метрға  йөҙөүҙә Австралия  өсөн сығыш яһай. 4 -се эстафетала 200 метрға ирекле стилдә ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһында көмөш миҙал яулай.
Чирча (Надым ҡушылдығы)
Чирча  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чала (Чарыш ҡушылдығы)
Чала  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 397 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлжүкиҙәр
Сәлжүкиҙәр (төр. Seljuklylar; фарсы آل سلجوق Al-Saljuq e) — төрки династия, сығышы менән төркиә төркмәндәренең кынык ҡәбиләһенән сыҡҡан, XI— XIV быуаттарҙа Яҡын һәм Урта Көнсығышта, Әрмәнстанда, Анатолияла, Месопотамиянла, Сүриәлә, Фәләстин ҙур өлөшө һәм Иран менә байтаҡ илдәрҙә хакимлыҡ иткән. Династияға нигеҙ һалыусы: Тоғрул бәк.
Сығышы
Сәлжүкиҙәрҙең килеп сығышының бер нисә фаразы бар.
В. В. Бартольд мәғлүмәттәре буйынса, сәлжүкиҙәр уғыҙ (төркмән) кынык     .>ҡәбиләһенән килеп сыҡҡан.
З. В. Туған һәм Д. М. Данлоп фекере буйынса, сәлжүк төркөмө хазар төркиҙәренән килеп сыҡҡан. Был фаразға ярашлы, берекмә башында торған династия уғыҙ ҡәбиләләре мөхитенән сыҡҡан.
Йөҙ йыл элек Э. Блоше һәм Н. Асим сәлжүктәр монгол сығышлы тип иҫәпләй торған булған. Уларҙың фекеренсә, нирун-монгол һалйот ҡәбиләһенең сәлжүк төркөмөнән барлыҡҡа килгән. Сәлжүктәр, Н. Асим фекеренсә, христиан динен тотҡан кәрәйеттәр йәки наймандарҙан сыҡҡан. Бер фараз буйынса, был династияға Үҙәк Азия төрки-монгол хакимдарының береһенә хеҙмәт иткән Сәлжүк (Салджик, Салчик) нигеҙ һалған.
Бөйөк Сәлжүк империяһы
1038 йылдан 1055 йылға саҡлы сәлжүктәр менән яулап Хөрәсәнде, Хорезмды, Көнбайыш Иран һәм Ираҡты яулай. Ғәббәсиҙәр хәлифәһе әл-Ҡаим Тоғрулбәкте (1038—1063) солтан һәм «Көнбайыш һәм Көнсығыш батшаһы» тип танырға мәжбүр була. Сәлжүк солтаны хәлифәнең наместнигы була, ә хәлифә үҙе номиналь суверенитетын һәм рухи абруйын һаҡлаған. Тоғрулбәк дәүләтенең баш ҡалаһы Рей була.
Алып-Арыҫлан (1063—1072) һәм Мәлик шаһ (1072—1092) дәүерендә сәлжүктәр Әрмәнстанды, бөтә Кесе Азияны тиерлек, ә һуңынан — Сүриәне һәм Фәләстанды яулай. Грузия, Ширван һәм Мәүәрәннәһерҙе баҫып алғандан һуң, ундағы хакимдар сәлжүк солтаны вассалына әйләнә. Бөйөк Сәлжүк империяһы үҙенең хәрби-сәйәси ҡеүәтенә Мәлик шаһ осоронда өлгәшә.
Яңы ерҙәрҙе һәм халыҡтарҙы яулау төркиҙәр менән урындағы халыҡтың ҡатнаш никахтарына килтерә һәм, өҫтәүенә, иң юғары дәүләт кимәлендә шуға оҡшаш процестар бара. XII быуатҡа көнсығыш Анатолияның (өлөшләтә) сәлжүк хакимдарының күпселеге грек, грузин, әрмән тамырҙарына эйә була.
XI быуат аҙағынан Сәлжүк империяһының тарҡала башлай. Көрсөктөң төп сәбәптәре: беренсе тәре походы арҡаһында империя Грузияны, Ширван, Кесе Азияның яр буйы өлөшөн, Сүриә һәм Фәләстандың бер өлөшөн юғалта; феодаль тарҡаулыҡ һәм вассалдарҙың сепаратист ынтылыштары арта. Тоғрулбәк заманында Сәлжүкиҙәр ырыуына ҙур биләмә-уделдар бүлеп бирелә, ваҡыт үтеү менән уларҙың ҡайһы берҙәре ысынбарлыҡта үҙ аллы: Керман, 1041—1187; Сүриә, 1074—1117; Конья, йәки Румский, 1077—1307солтанлыҡтарына әйләнгән.
Солтандар юғары ҡатламға һәм ябай яугирҙәргә хәрби лендар— икталар, таратҡан, һәм был солтан власын һаҡлап ҡалыу мөмкинлеген бирә. XI быуат аҙағында юғары ҡатламға яңы ерҙәр һәм хәрби табыш килтереү тамамлана, һәм был ил эсендә сәйәси хәл үҙгәреүгә килтерә. Юғары ҡатлам үҙ биләмәләрен хоҡуҡи яҡтан мираҫ итеп тапшырырлыҡ итергә, ә райяттар өҫтөнән үҙ власын— сикләнмәгәнгә әйләндерергә тырышҡан; эре лендар хөкөмдарҙары бойондороҡһоҙлоҡ яулау фетнәләрен күтәргән (XII быуаттың 1-се яртыһында Хорезм). Килеп тыуған хәлдә солтан көслө дәүләт аппаратын һәм көслө үҙәкләштерелгән власть теләгән иран чиновниктары юғары ҡатламында таяныс эҙләгән, әммә үҙәкләштерелгән сәйәсәт иҫке иран традицияһын тергеҙергә тырышыу уңышһыҙлыҡҡа тарый.
Мәлик шаһ вафатынан һуң, Бөйөк Сәлжүк империяһында үҙ-ара низағтар башлана; солтан тәхете бер-бер артлы Мәлик шаһтың бер улынан икенсеһенә күсә. Мәхмүткә (1092—1094), Бәркияруҡҡа (1094—1104), Мәлик шаһ II-гә (1104—1105) һәм Мөхәммәткә (1105—1118) юғары ҡатлам менән генә түгел, ә исмаилистар хәрәкәте менән көрәшергә тура килә. 1118 йылда солтанлыҡ Мөхәммәттең улы — Мәхмүт һәм һәм уның атаһының туғаны — Санжар араһында бүленә. Беренсеһенә баш ҡалаһы Хамадан булған Ираҡ солтанлығы (Көнбайыш Иран, Ираҡ һәм Әзербайжан), икенсеһенә баш ҡалаһы Мервта урынлашҡан Хөрәсән, Хорезм һәм Мәһәүәрәннәһер эләгә.
Урта Азияға ҡараҡытайҙар баҫып ингәндән һуң, Сәлжүк империяһы Амударъянан көнсығышта һәм төньяҡта урынлашҡан өлкәләрҙе юғалтҡан. 1153 йылда Балх ҡалаһы янында күсеп йөрөүсе уғыҙҙар баш күтәрә, үҙҙәренә ҡаршы сыҡҡан Санжар армияһын тар-мар итә һәм үҙен әсирлеккә ала; унан һуң балх уғыҙ Хөрәсәнде бөлгөнлөккә төшөрәләр. Хорезм шаһы Текештең яулап алыуҙары Ираҡ солтанлығын юҡ итә. Емерелгән империяның һуңғы ярсығы— Иконий Рум солтанлығы XIV быуат башына тиклем йәшәй.
Рум солтанлығы
Конья солтанлығы төрөк-сәлжүктәрҙең Кесе Азияла (ғәрәп һәм фарсы авторҙарында — Рум) XI—XIII быуаттарҙа яулап алыуҙары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. 1090-сы йылдарға сәлжүктәр Кесе Азиялағы византия ҡалаларын яулап, Дарданелл һәм Босфор боғаҙҙарына етә.
1070-се йылдарҙа сәлжүк хәрби түрәһе Сөләймән ибн Ҡотолмош, Мәлик шаһ I солтандың ике туғаны көнбайыш Анатолияла хаким була. 1075 йылда ул византия ҡалалары Никеяны (Изник) һәм Никомедияны (Измит) яулай. Ике йыл үтеүгә ул үҙәге Никея булған бойондороҡһоҙ Сәлжүк дәүләте барлыҡҡа килеүен иғлан итә.
1086 йылда Антиохияла сәлжүк Сүриә хакимы Тутуш I Сөләймәнде үлтерә, һәм уның улы Ҡылыс-Арыҫланды төрмәгә яба. Мәлик шаһ үлгәндән һуң (1092) Ҡылыс-Арыҫлан атаһының азат ителә һәм кисекмәҫтән үҙ биләмәләрендә раҫлана. Ахыр сиктә ул Беренсе тәре походында еңелә һәм үҙәк Анатолияның көньяғына сигенә, унда баш ҡалаһы Конья булған үҙ дәүләтен тергеҙә. 1107 йылда Мосулды яулай, ләкин шул йылда Мәлик шаһтың улы Мәхмәт Тэпэр менән көрәшеп һәләк була. 1096 йылда тәре йөрөтөүселәр һәм византийлылар Никеяны алғандан һуң, баш ҡала Конья (Иконий) ҡалаһына күсерелә.
Шул уҡ ваҡытта рум сәлжүге Мәлик-шаһ Конья баҫып ала. 1116 йылда Ҡылыс-Арыҫлан улы— Мәсүд I — ҡала алыу менән ярҙамға Данишмәнлеләр ярҙамы менән ҡаланы ала. Мәсүдтең вафатына яҡынлашҡан дәүерҙә 1156 йылда үҙәк Анатолия менән солтанлыҡ идара итә. Мәсүд улы Ҡылыс- Арыҫлан II, һуңғы Дәнишмәндидтәрҙән Сивас һәм Малатья янындағы территорияларҙы баҫып ала (1174). 1176 йылғы Мириокефаль янындағы алышта Ҡылыс-Арыҫлан II Мануил I Комнин етәкселегендәге византия ғәскәрен еңә, шуның менән төбәктәге византия власына төп удар яһай. 1190 йылда Конья ҡалаһын Өсөнсө Тәре походында ҡатнашыусылар ваҡытлыса баҫып алыуға ҡарамаҫтан, солтанлыҡ тиҙ арала үҙ власын тиҙ кире ҡайтара һәм туплай.
Бөйөк Сәлжүк империяһының һуңғы солтаны Тоғрол III 1194 йылда үлгәндән һуң, рум солтандары династияның хакимлыҡ итеүсе берҙән-бер вәкилдәре була. Византия көсһөҙләнгәндән һуң, 1204 йылда төрөктәр тарафынан Атталия (1207) һәм Синоп (1214) ҡалалары баҫып алына. Кей-Хосров I 1205 йылда тәре йөрөтөүселәрҙән Коньяны тартып ала. Уның осоронда һәм ике вариҫы, Кей-Кавус I һәм Кей-Кубад I ваҡытында Анатоляла сәлжүктәрҙең власы үҙенең иң бейек үҫешенә етә. Кей-Хосровтың иң мөһим ҡаҙанышы булып баҫып булмай Attalia (Анталья) гаванын урта диңгеҙ яр буйҙарында н 1207 йылда. Ул уны кейеп-яһала һәм i синоп кавус баҫып күпмелер ваҡыт үҙен вассалдар трапезунд империяһы (1214). Ул шулай уҡ әрмән Киликияһын ҡоллоҡҡа дусар итә, әммә 1218 йылда әл-Камилдан алынған Алеппо ҡалаһын тапшырырға мәжбүр була. Кей-Кубад I 1221 йылдан алып 1225 йылға тиклем Урта диңгеҙ буйындағы ерҙәрҙе яулауын дауам итә. 1220-се йылдарҙа ул Ҡара диңгеҙ аша экспедиция ғәскәрҙәрен Ҡырымға ебәрә. Көнсығышта ул Мәнгжүктәрҙе еңә һәм Артукидтарға баҫым яһай башлай.
1307 йылда солтанлыҡ ваҡ кенәзлекләргә тарҡала. Уларҙың береһе — хәрби ҡаҙаныштары өсөн бирелгән лендан башланған Ғосман I бейлеге, — быуат башында барлыҡҡа килгән Ғосман дәүләтенең башланғысы була.
Рамирес Серхио
Биографияһы
Рамирес Серхио ваҡ ҡәһүә плантаторы, бер ваҡыт ҡала мэры һәм мәктәп директоры ғаиләһендә тыуған.
1959 йылда Леон Автономиялы милли университеттың юридик факультетына уҡырға инә. 1960 йылда «Ventana» журналын ойоштора һәм шул уҡ исемле әҙәби хәрәкәтте етәкләй. Студент сағында уҡ Сомосаның  ғаилә диктатураһына ҡаршы сығыштарҙа  ҡатнаша башлай.
1964 йылда уҡыуын тамамлай, доктор дәрәжәһе ала һәм иң яҡшы сығарылыш студенты булараҡ алтын миҙалға лайыҡ була.
1964—1973 йылдарҙа Коста-Рикала, 1973—75 йылдарҙа  Берлинда йәшәй. Ике тапҡыр (1976 һәм 1968 йыл) Коста-Рикала урынлашҡан Үҙәк Америка университеттары конфедерацияһының генераль секретары  (CSUCA) итеп һайлана. 1968 йылда Үҙәк Америка университетың нәшриәтенә (EDUCA) нигеҙ һала. 1975 йылдан Сандино  милли азат итеү фронты ағзаһы (СФНО).
Сандино революцияһының еңеүенән һуң илдә хакимлыҡ иткән Милли яңырыуҙың хөкүмәт хунтаһының ағзаһы итеп    тәғәйенләнә. 1981 йылда мәғариф мәсьәләләре буйынса Милли совет рәйесе итеп тәғәйенләнә, шул уҡ ваҡытта  «Яңы Никарагуа» нәшриәтенә нигеҙ һала.
1984 йылда президент һайлауҙары ваҡытында Д.Ортеге янында Никарагуаның вице-президенты итеп һайлана. Д. (66,97 % тауыш йыялар). 1990 йылда Д. Ортеге менән яңынан  пар тәшкил итә, әммә СФНО  40,8 % йыйып, еңелә. 1990—1995 йылдарҙа Милли йыйылышта сандинолылар фракицяһын етәкләй. 1991 йылда СФНО Милли Етәкселеге ағзаһы итеп һайлана.
1987 йылда уға демократик биреү өсөн конституция реформаларының әүҙем яҡлыһы була (реформа   1995 йылда тормошҡа ашырыла).
1995 йылдың 21 майында СФНО етәкселеге, шул иҫәптән Д. Ортега менән килешмәүсәнлек арҡаһында айырым һул   Сандино яңы хәрәкәте партияһын ойоштора (Movimiento Renovador Sandinista, MRS) (Уның менән бергә партияға Дора Мария Тельес  һәм Луис Каррион Крус кеүек СФНО-ның күренекеле эшмәкәрҙәре инә).
1996 йылда сәйәсәттән китә һәм яҙыусы эшмәкәрлегенә ҡайта. Төп испан һәм латин америка баҫмаларының колумнисы. 1999—2001 йылдарҙа Мэриленд университетында (АҠШ) әҙәбиәт уҡыта
2018 йылдың ноябрь айында Испания гражданлығын ҡабул итә.
Әҙәбиәтсе
Серхио Рамирестың әҙәби ижады Латин Америкаһы ысынбарлығына арналған, уның үҙәк темаһы — көс ҡулланыу  сәйәси маҡсаттарға өлгәшеү өсөн мөмкин сара:  «Хикәйәләр» («Cuentos», 1963),  «Блестя­щее вре­мя» («Tiempo de fulgor», 1970), «Ты ис­пу­гал­ся кро­ви?» («¿Te dio miedo la sangre?», 1977), «Бо­же­ст­вен­ное на­ка­за­ние» («Castigo Divino», 1988), «Для ме­ня пла­чет не­бо» («El cielo llora por mí», 2008 романдары һ. б. Уның  реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән прозаһы нескә психологизм һәм  публицистикалыҡ менән һуғарылған.
1999 —2000 йылдарҙа һәм 2001 йылда Мэриленд университетында профессор булып эшләй. Никарагуа, Колумбия, Испания, Мексика, Венесуэла һәм АҠШ-тың төрлө баҫмаларында әҙәби күҙәтеүсе булып тора. Үҙәк Америка электрон Carátula  журналын еткәләй.
Уның бер нисә китабы («Первый дождь», «Божья кара» (ISBN 978-5-280-02907-1), «Ты боишься крови?») урыҫ телендә баҫылып сыҡҡан.
Маҡтаулы исемдәре һәм наградалары
2018 йылға 9 әҙәби премияға эйә була. Уның китаптары 17 телгә тәржемә ителгән.
Халыҡ-ара әҙәби бүләктәре:
Үмм әл-вәлад
Үмм әл-вәлад  — фиҡһта (ислам хоҡуғында)— хужаһына ул тыуҙырған ҡол ҡатын. Ирекле ҡатын-ҡыҙҙы үмм әл-ибн (. «улымдың әсәһе»).
Тарихы
Исламға тиклемге осор, шулай уҡ исламдың таралыуының тәүге йылдарында, үмм әл-вәлад башҡа тотҡондар араһында бер нисек тә айырылмай. Үмм әл-вәлад статусын Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең ҡатыны Мәрйәм әл-Кибтия йөрөтә.
Тарихта ҡолдар үҙҙәренең матурлығын һәм аҡылын абруйлы кешеләрҙең иғтибарын йәлеп итеү өсөн,, ә һуңынан үҙе файҙаһына улдарының донъяға килеүен файҙаланған осраҡтар билдәле. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай ҡатын-ҡыҙҙар улдары тыуғандан һуң дәүләттә юғары статус ала. Бындай осраҡтар айырыуса Ғәббәсиҙәр һәм ғосман солтандары һасекиҙар. араһында йыш осрай. Умм әл-вәладтан тыуған балалар юридик яҡтан ирекле була һәм законлы сығышлы бөтә хоҡуҡтар, шул иҫәптән атаһының исемен һәм мираҫҡа алыу хоҡуҡтары менән файҙалана алған.
Хоҡуҡи статус
Эш мөнәсәбәттәрендә ул ҡатын юридик мөмкинлектәре сикләнгән тип таныла һәм шартлы рәүештә иреккә сығарылған ҡолдар: мөҡтәб, мөҙәббәр менән тиңләштерелә. . Үмм әл-вәләд әфәнденең вафатынан һуң тулыһынса ирекле була. Бала вафат булған осраҡта бер хоҡуҡи мәктәп (мәҙһәб) буйынса үмм әл-вәлад үҙенең статусын һаҡлап ҡала, сөнки кире көстө азат итеү вәғәҙәһе юҡ, ә башҡалары буйынса ул ҡабат ғәҙәти ҡоллоҡҡа әйләнә, сөнки уны азат итеү шарты булып торған улы вафат ..
Әгәр ҡол ҡатын ауырлы булғандан һуң һатылһа һәм был билдәле бер ваҡыт, ғиҙҙәт мөҙҙәте, эсендә асыҡланһа, килешеү ғәмәлгә яраҡһыҙ тип таныла, һәм тотҡон үҙенең элекке хужаһына әл-вәлад статусы менән кире ҡайтарыла
Беларусь Геройы
Беларусь Геройы (Герой Беларусі) — Белоруссияның дәүләт наградаһы — ҡаһарманлыҡ өсөн бирелә торған юғары исем.
Беларусь Республикаһы Юғары Советының 1995 йылдың 13 апрелендәге № 3726-XII һанлы ҡарары менән булдырыла. Бөгөнгө көндә был Ҡарар Беларусь Республикаһының 2004 йылдың 18 майындағы 288-З һанлы Законы менән алмаштырылған. Беларусь Республикаһы Президенты ҡарары менән дәүләт һәм йәмғиәт алдындағы ғәҙәттән тыш хеҙмәт өсөн бирелә. Миҙал Гомель ҡалаһында («Ювелир» заводы, «Кристалл» Гомель производство берекмәһе филиалы) эшләнә.
«Беларусь Геройы» исеме бер генә тапҡыр бирелә. «Беларусь Геройы» исеменә лайыҡ булған кешеләргә айыра торған билдә — Беларусь Геройы миҙалы тапшырыла.