cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Макс Эйве
1970 йылда Эйве ФИДЕ президенты итеп һайлана һәм был вазифала ике мөҙҙәт ултыра (1970—1978). Уның президентлыҡ осорона Борис Спасский менән Роберт Фишерҙың донъя беренселегенә низағлы матчы һәм Фишер — Карпов уйналмаған матчы тура килә.
Эйве логикаһы һәм варианттарҙы аныҡ иҫәпләүе менән айрылып тора. Шулай уҡ ул көслө тактик, дебют теорияһы белгесе булараҡ та билдәле. Ул бик күп китаптар, шул иҫәптән шахмат дәреслектәре һәм дебют белешмәләре яҙа.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Эйве Махгилис 1901 йылдың 20 майында сиркәү мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Корнелиус һәм Элизабет Эйва ғаиләһендә тыуа. Эйвеның өлкән ағаһы Виллен, ҡустылары Кесс һәм Боб, һеңлеләре Анни менән Тини була. Корнелиус һуңыраҡ ҙур эш хаҡына ябай мәктәпкә күсергә мәжбүр була, шулай уҡ скрипка һәм фортепиано дәрестәре бирә. Үҙ балаларын да музыкаға өйрәтә. Эйвелар шахмат уйнарға ярата һәм таныштары өсөн турнирҙар ойоштора. Макс дүрт йәшендә уйнарға өйрәнә һәм тиҙҙән ата-әсәһен еңә башлай.
Эйве атаһы эшләгән мәктәпкә йөрөй. Ул бигерәк тә математикаға һәләтле була. Эйве бәләкәй сағынан 16-23 йәшлек үҫмерҙәр йөрөгән үҫмерҙәр клубында уйнай. Уның өсөн ташлама яһала. 12 йәшендә ул Амстердам шахмат клубына ҡабул ителә. Киләһе йылда Эйве билдәле оҫта Кольстены бер ваҡытлы сеанста еңә. Ун дүрт йәшендә ул Нидерланд шахмат федерацияһы үткәргән турнирҙарҙа ҡатнаша башлай.
1917 йылда Эйве ил чемпионатының «Б» төркөмөнә инә. Ул ваҡытта Нидерландта бик күп билдәле шахматсылар йәшәй һәм уларҙың ҡайһы берҙәре менән Эйве клубта таныша. Ул Тарраш, Рети, Тартаковер, Мароци кеүек оҫталар менән шәхси таныш була, мароци уның тиҫтә йылдар яҡын дуҫына әйләнә.
Сидрас
Сидрас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ура йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
19 ноябрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Тирәкле (Ейәнсура районы)
Тирәкле (Тирякле) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453395, ОКАТО коды — 80226831003.
Ионава (футбол клубы)
«Ионава» (Futbolo klubas Jonava) — Литва футбол клубы, Ионава исемле ҡалала урынлашҡан. 1991 йылда барлыҡҡа килгән.
Тарих
<..>
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дияш
Дияш (Дияшево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 375 кеше. Почта индексы — 452660, ОКАТО коды — 80207819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Пех-Юда
Пех-Юда — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Окуневка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курыксарка
Курыксарка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Антипинский Исток
Антипинский Исток (Матюшина) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапча йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шиғыр һынташы
Һынташ 1890 йылда Урта Уралда хәҙерге Кировград ҡалаһы районында табыла. Әлеге ваҡытта Екатеринбург ҡалаһының Свердловск өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейында һаҡлана, унда уға айырым экспозиция арналған.
Табылыуы
Һынташ, XIX быуаттың икенсе яртыһында Урта Уралда Екатеринбургтан төньяҡ-көнбайышҡа табан 70 километр алыҫлыҡта Калата ауылы районында (хәҙер — Кировград ҡалаһы) Шиғыр торфянигында элегерәк асылған сәселмәле (рассыпной) алтын ятҡылыҡтарын яңынан үҙләштереү һәм ҡаҙыу (разработка и добыча) эштәре алып барылғанда, табыла. Үҙләштереү процесында төрлө приискыларҙа эшселәр мөгөҙҙән, һөйәктән, ағастан, таштан, балсыҡтан яһалған төрлө предметтар осратҡан. 1879 йылда Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте (УОЛЕ) вице-президенты Екатеринбург табибы Александр Андреевич Миславский табылдыҡтар хаҡында тәүге булып хәбәр ебәрә. Ултырыштарҙың береһендә ул табылдыҡтар тураһында хәбәр итте һәм предметтарҙың датаһы хаҡында фараздар яһаны. 1880 йылда уҡ Император Рус география йәмғиәте ҡушыуы буйынса торф ятҡылығыында Екатеринбург археологы Михаил Викторович Малахов етәкселегендә археологик разведка үткәрелә.
1890 йылдың 24 ғинуарында (5 февраль) Шиғыр торф ятҡылығының Икенсе Курьин приискыһында дүрт метр тәрәнлектә ун ҙур ағас скульптура киҫәктәре табыла. Ағас фрагментлап һаҡланған, шуның өсөн һынташты торфтан өлөшләп сығарыу ҡарары ҡабул ителгән. Бөгөнгө көндә торф ятҡылығы биләмәһен һыу баҫҡан, һәм ҡаҙылма урынын табырлыҡ түгел. Һуңыраҡ территория хужаһы граф Алексей Александрович Стенбок-Фермор бойороғо менән табыш Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте (УОЛЕ) ҡарамағына тапшырылған. Музейға скульптура ватыҡ өйөмө рәүешендә килтерелә. Беренсе реконструкцияны (тергеҙеүҙе) Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте (УОЛЕ) музейының археологик коллекцияһын һаҡлаусы Дмитрий Иванович Лобанов башҡара. Ҡулдары һәм аяҡтары ҡаушырылған фигура фрагменттарҙан ирекле рәүештә йыйылған һәм бейеклеге — 2,8 метр тәшкил иткән. Шуның менән бергә фигураның ҡайһы бер өлөштәре үҙ-ара бәйләнмәгән, ә бер нисә фрагмент бөтөнләй файҙаланылмаған. 1914 йылда археолог Владимир Яковлевич Толмачёв ғилми реконструкция үткәргән. Ул төҙөкләндереүендә скульптураның бөтә өлөштәрен дә файҙаланған. В. Я. Толмачёв реконструкцияһы буйынса, 5,3 метр бейеклектәге фигура күләмле скульптура башлы, таҡта рәүешендәге кәүҙәле һәм конус формаһындағы күләмле нигеҙгә баҫтырылған һынташ рәүешендә килеп баҫа. Һуңғараҡ скульптура кәүҙәһенең аҫҡы яртыһы фрагменттары билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында юғала. Хәҙер уның бейеклеге 3,4 метр тәшкил итә. Уртаһынан алып конусҡа беркетелгән нигеҙенә тиклем юғалған фрагменттары тураһында Толмачёвтың һүрәтләмәһе буйынса ғына фекер йөрөтөргә мөмкин. Юғалтылған өлөшөнөң дөйөм оҙонлоғо 195 см.
Тасуирламаһы
Һын бөтөн (тотош) себер ҡарағасының ярылған бүрәнәһенән яһалған антропоморф фигуранан ғибәрәт. Ағасты эшкәртеү яңы ҡырҡылған ағас олондары буйлап шымартылған таш уймырҙар (тесло-арҡыры балта) һәм яҫы ҡасауҙар (стамеска) ярҙамында алып барылған. Бөтәһе 159 йыллыҡ ҡулса иҫәпләнгән, шуларҙың 137-һен үлсәй алғандар. Тәүге 18 ҡулса башҡаларынан тарыраҡ, был иртә стадияһында ағас үҫеүе, күрәһең, күрше ағастар ҡамасаулағандыр, ауыр шарттарҙа барғанлығын күрһәтә. 20 йәштәрҙә ағас үҫеше тотороҡланған, һәм тотороҡло үҫеш фазаһы 60 йәшкә тиклем дауам иткән. Артабанғы осорҙа үҫеш тиҙлеге тотороҡһоҙ булғанлығы күҙәтелә. Үҫештең кәмеүе 30 йыл самаһы арауыҡта ауыр климат шарттарының ҡабатланыуын дәлилләй, һәм был шул осорҙа йәшәгән һунар һәм емеш йыйыу менән көн күргән кешеләр өсөн дә ауыр йылдар булыуы хаҡында һөйләй. Уртаса йыллыҡ 2,49 мм үҫеш хәҙергегә ҡарағанда (мәҫәлән, Көньяҡ Уралдың субальп зонаһында уртаса йыллыҡ үҫеш 9,89 мм тәшкил итә) кәмерәк, ҡулсаларҙың киңлеге лә заманса өлгөләргә ҡарағанда аҙ үҙгәреүсәнлеккә эйә. Башындағы тар ҡулсалар скульптураның аҫҡы өлөшөндә (унан өлгөләр һайлап алып ҡалынған) күҙәтелгән тар бер йыллыҡ ҡулсаларға тап килә. Был күҙәтеү скульптураның бөтөнлөгө һәм уның бөтә фрагменттарының да бер ағас олонона ҡарағанлығына ышандырырлыҡ дәлил булып тора. Бер йыллыҡ ҡулсалар шулай уҡ скульптура кәүҙәһенең төрлө фрагменттарында күренә, һәм улар бөтә өлөштәрҙең дә бер олондан алынғанын раҫлай. Быға тиклем һаҡланған боттоң бер өлөшө икегә бүленә - башы менән кәүҙәһенең өҫкө яртыһы һәм төбөндә уйым менән конусҡа беркетелгән аҫҡы фрагмент тораташ аяҡтарын кәүҙәләндергән суҡтар барлыҡҡа килә. Кәүҙәһе тура мөйөшлө киҫелештә таҡта формаһында. Башы һәм аҫҡы өлөшө күләмле итеп эшләнгән. Һынташ, алдан иҫәпләнгәнсә, ергә күмелмәгән — улай булһа, ер һәм һауа сигендә сереү эҙҙәре булыр ине — ә берәй нәмәгә, бәлки, ағасҡа йәки бағанаға беркетелгәне асыҡланған, һәм был скульптураның бөтә өлөштәренең дә бер тигеҙ һаҡланыуын раҫлай.
Орнаменттары һәм йөҙҙәре
Һынташтың кәүҙәһе һәр яҡлап семәрле геометрик биҙәк (орнамент) менән ҡапланған. Орнаментҡа өҫтәп киң яҫылыҡтарҙа кеше йөҙҙәре уйылып эшләнгән. Толмачёвтың һүрәтендә бындай биш йөҙ бар: өсәүһе алғы яғында һәм икәүһе артҡы яғында. 2003 йылдан Толмачёвтың һүрәтләмәһендә теркәлмәгән тағы бер, алтынсы йөҙ, күренә. «Шиғыр хазинаһы» экспозицияһын монтажлаған ваҡытта Шиғыр коллекцияһын һаҡлаусы Светлана Савченко тарафынан кәүҙәнең артҡы яҫылығында табылған. Тура мөйөш формаһындағы моронло башҡа һынташтарҙан айырмалы рәүештә, был йөҙҙөң танауын моделләштереү өсөн ағас ботағы файҙаланылған, һөҙөмтәлә танау башҡа йөҙҙәрҙеке менән сағыштырғанда, ҡыҫҡараҡ, конус формаһында һәм был, С. Н. Савченко фекеренсә, йөҙҙөң йәнлек моронона оҡшашлығын күрһәтә. 2014 йылдан скульптураның артҡы яҫылығындағы өҫкө өлөшөндә урынлашҡан етенсе йөҙ беленә. Был йөҙҙөң танауы тура мөйөшлө булған, әммә ул ҡупҡан (уның микроскоп аҫтында күренгән контуры ғына һаҡланған).
Һәр йөҙ айырым фигураны ослай. Хәҙер Оло Шиғыр һынташында, юғалған өлөштөң һүрәттәре менән бергә, һигеҙ персонаж айырыла: күләмле башлы өҫкө һүрәт, алғы яҫылыҡта өс фигура, дүрт фигура — кире яғында. Бөтә фигуралар ҙа индивидуаль һәм бер-бер артлы килә. Уларҙың бер өлөшө - һөлдәнең айырым элементтары ғына күрһәтелгән «һөлдә» йәки «рентген» стилендә төшөрөлгән антропоморф һүрәттәр. Тикшереүселәр, персонаждар күберәк булырға мөмкин, тип фаразлай. Нигеҙҙең аҫҡы өлөшөндә, уң яҫы йөҙ яғында киҫешкән ике параллель кәкерсәк рәүешендәге һүрәт нимә менән бәйле икәнлеге билдәһеҙ булып ҡала. Толмачёв үҙенең һүрәттәренә тәфсирендә билдәләүенсә, был кәкерсәктәр һүрәтенең юғалған өлөшөндәге алда килгән фигураға бер ҡыҫылышы ла юҡ. Тимәк, был өлөштәрҙең тоташҡан урынында юғалған киҫәк һәм тағы бер йөҙ булыуы ихтимал.
Һүрәттәр араһынан һыу һәм һауа стихияларын һүрәтләүсе персонаждарҙы, ҡатын-ҡыҙ һәм ир-егет башланғыстарын һынландырыусы фигураларҙы, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын айырырға мөмкин. Этнографик материалдар боронғо һүрәттәрҙең мәғәнәһен аңлатыуҙың ҡайһы бер мөмкинлектәрен күрһәтә, әммә уны тулыһынса асып бирмәй. Фигуралар бер мәғәнәле аңлатма менән генә асылмай. Әгәр бында донъяның һәм кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе тураһында мифтар төшөрөлһә, персонаждарҙың вертикаль ҡуйылышы ваҡиғалар эҙмә-эҙлелеген сағылдыра йәки күрһәтелгән образдарҙың билдәле бер иерархияһын дәлилләй ала. Уғырҙар мифологияһына нигеҙләнеп, Наталия Михайловна Чаиркина һүрәтләнештә донъяның вертикаль моделен күрә, ул үҙ эсенә арауыҡтың ете сфераһын ҡосҡан Үрге, Урта һәм Түбәнге донъяларға бүленә. Данияның Милли музейы археологы Петер Ван Петерсен Peter Vang Petersen тораташ тыйылған биләмәнең сигендә иҫкәртеү хеҙмәтен үтәгәндер тип фаразлай. Бер төркөм белгестәр Төркиәләге Гөбәкле-Тәпә ҡалаһындағы монументаль таш ҡорал һүрәттәре менән оҡшаш биҙәлеште билдәләй.
Һынташтағы һүрәттәре Уралдың урман һыҙатында йәшәгән кешеләрҙең ошондай иртә заманда уҡ ҡатмарлы мифологик күҙаллауҙар системаһы булыуы хаҡында һөйләй.
Датаһын билдәләү
Датаһы тураһында дискуссия һынташ табылған мәлдән алып барыла. Скульптураның ғәҙәти булмаған характеры уның типологик датаһын билдәләүҙе ҡатмарлаштырҙы. Неолит дәүере (б. э. т. V—VI мең йыллыҡтар), энеолит йәки баҡыр быуаты (б. э. т. IV—III мең йыллыҡтар), бронза быуаты (б. э. т. II мең йыллыҡ) һәм иртә тимер быуаты (б. э. т. I мең йыллыҡ) менән билдәләү ихтималлығы тураһында фараздар барлыҡҡа килә.
1997 йылда боттың өҫкө йөҙө ҡуба башлауы асыҡлана, һәм уны консервациялау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Уға тиклем ағастың эске ҡатындағы үрнәктәренә радиоуглерод анализы үткәрергә хәл ителә. Анализ ике лабораторияла: Ганна Ивановна Зайцева етәкселегендә Санкт-Петербургтың Матди мәҙәниәт тарихы институтында һәм Леопольд Дмитриевич Сулержицкий етәкселегендә Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Геология институтында яһалды. Ике экспертиза ла бер үк һөҙөмтә күрһәтте: һынташ мезолит - урта таш быуат уртаһында яһалды. Калибрланмаған радиоуглеродлы бөтә өс дата б. э. т. 8,8 һәм 8,5 мең йыл араһындағы диапазонға ята, был калибрланған б. э. т. 7820-7590 йылдарға тап килә. Алынған даталар бәхәс тыуҙырҙы. Күп ғалимдар скульптураның шундай иртә осорҙа яһалғанына шикләнеүен белдерҙе һәм өҫтәмә тикшеренеүҙәр үткәреүҙе кәрәкле тип тапты, был фәнни баҫмаларҙа ла бер нисә тапҡыр яңғыраны. бот бер нисә мең йыл дауамында торф ятҡылығында ятҡан олондан яһалған һәм, тимәк, тораташтың йәше байтаҡҡа йәш булыуы ихтимал, тигән фараздар күтәрелгән.
2015 йылда скульптураның датаһын билдәләү буйынса яңы эштәр башҡарыла. Экспертиза менән Германиялағы Гейдельберг университетының Клаус Чира Klaus Tschira исемендәге Археометрик тикшеренеүҙәр үҙәге белгестәре шөғөлләнгән. Тиҙләтелгән масс-спектрометрия (Accelerator mass spectrometry) алымын ҡулланып, башҡарылған аныҡланған калибрлы кәкре һыҙыҡлы радиоуглерод анализы әлеге ваҡытҡа тиклем 11 600 йыл тигән ваҡытты күрһәтте. Иртәрәк тикшеренеүҙә алынған йәштең түбәнәйеүе ундағы объекттың тышҡы һәм эске ҡатламдарынан өлгөләрҙең ҡушылыуы (датаны ябай радиоуглеродлы анализ өсөн сағыштырмаса күп материал ҡулланыу кәрәклегенән) һәм балауыҙҙан алынған заманса углеродтың тышҡы ҡатламдарына реставрация ваҡытында файҙаланылған башҡа материалдарҙың эләгеүе менән аңлатыла. Датаны яңынан билдәләү тиҙләтелгән масс-спектрометрия алымын ҡулланыу арҡаһында аҙ миҡдар материалда башҡарылды, был хәҙерге углерод менән бысранмаған өлгөләрҙе айырырға мөмкинлек бирҙе. Тикшереү ваҡытында калибровка кәкрелегенең һиҙелерлек тирбәлеүе арҡаһында килеп сыҡҡан йәш айырмаһы ярайһы уҡ ҙур булһа ла, һуңғы һығымта һынташтың яһалыу көнөн б. э. т. 9,6 мең йылға яҡын тип билдәләй, был һуңғы боҙланыу тамамланыуға һәм юғары дриастан голоцендың пребореталь осорона күсеүгә тап килә.
2021 йылда «Quaternary International» журналында Германиялағы Гёттинген университеты, Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институты археологтарының һәм Свердловск өлкәһе музейынан баш ғилми хеҙмәткәрҙең тикшеренеүҙәре баҫылып сыҡты. Ғалимдар алдағы ғилми эштәрҙең һөҙөмтәләрен тикшергәндән һуң, артефакт ҡырҡып алынған 159 йыллыҡ ҡулсалы ҡарағастың - яҡынса 12 250 йыл, һәм был һуңғы боҙлоҡ осоро аҙағында - голоцен башында һындың барлыҡҡа килеүенә һәм 12 100 йылға яҡын йәшкә етеүен дәлилләй, тигән һығымтаға кил. -->
Тарихы һәм һаҡлау
Шиғыр боронғолоғо тәүге тапҡыр тамашасыларға Себер-Урал фәнни-сәнәғәт күргәҙмәһендә (1887-1888) тәҡдим ителә. Ул ябылғандан һуң, табылдыҡ хужаһы граф Алексей Александрович Стенбок-Фермор УОЛЕ музейына коллекцияға нигеҙ һалған тәүге 40 шиғыр әйберен бүләк итте. Шуның өсөн граф УОЛЕның почётлы ағзаһы итеп һайлана. Артабан граф музейға бер нисә тапҡыр шиғыр әйберҙәре, шул иҫәптән Оло Шиғыр һынташын бүләк иткән.
2014 йылдың октябрендә Свердловск өлкәһе полицияһына, Рәсәйҙең мәҙәниәт министры урынбаҫары Григорий Пирумовтан музейҙы һәм археологтарҙы мәҙәни мираҫ объектының бөтөнлөгөн боҙоуға бәйле тикшереүҙәргә рөхсәт алмауҙа ғәйепләгән ғариза килде. 2015 йылдың июлендә тәфтиш комитеты прокуратура тәҡдиме менән Свердловск өлкәһе тыуған яҡты өйрәнеү музейы директорына һәм бер төркөм ғалимдарға - археологтар һәм дендрологтарға - Рәсәй Федерацияһы Енәйәт кодексының 243-сө статьяһының («Мәҙәни мираҫ объекттарын йәки мәҙәни ҡиммәттәрҙе юҡ итеү йәки зыян килтереү») 1-сестатьяһы буйынса енәйәт эше ҡуҙғатты.
2016 йылдың 29 мартында енәйәт эше туҡтатылғайны. Эксперттар һығымтаһы буйынса, 2014 йылғы ғилми тикшеренеүҙәр скульптураның тышҡы күренеше йәки археологик ҡиммәте үҙгәреүенә килтермәгән. -->
Урта Азия
Урта Азия (Орта Азия, Orta Aziya, Орто Азия, ; Осиёи Миёна, Оrta Aziýa, Oʻrta Osiyo) — Азияның көнбайышындағы Евразия төбәгендәге тарихи-географик регионы.
Урта Азия — географик төшөнсә, ул уҙған быуат революцияһына тиклем урыҫтыҡы тип аталған Көнбайыш Төркөстанға ҡарата ҡулланылған. Шуның сиктәрендә совет осоронда дүрт союздаш республика — Үзбәк ССР-ы, Ҡырғыҙ ССР-ы, Тажик ССР-ы, Төркмән ССР-ы төҙөлә, улар СССР-ҙың Урта Азия иҡтисади районына инә. Совет осоронан һуң был регионда Үзбәкстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан һәм Төркмәнстан бойондороҡһоҙ дәүләттәре иғлан ителде. 1992 йылда Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев Урта Азия дәүләттәренең «Урта Азия һәм Ҡаҙағстан» саммитында, ошо регионда ҡоролған советтан һуңғы дәүләттәр биләмәһен «Үҙәк Азия» тип атауға күсергә тәҡдим яһаны. «Үҙәк Азия» атамаһы киң мәғлүмәт сараларында хәҙер ярайһы йыш ҡулланыла, әммә география күҙлегенән Үҙәк Азия — күпкә киңерәк регион, ул Урта Азия һәм Ҡаҙағстандан тыш, Монголияны, Ҡытайҙың көнбайышын һәм Көньяҡ Себерҙе үҙ эсенә ала; ЮНЕСКО ла ошо уҡ фекерҙә.
Физик география һәм климатологияға бәйле уның составына Устюрт яйлаһы, Туран уйһыулығы һәм өлөшләтә: Копетдаг, Памиро-Алай, Тянь-Шань, Жуңғар Алатауы, Саур һәм Тарбағатай тауҙары инә.
Тәбиғәте
Урта Азия тәбиғәте ҡоро климатлы. Ҙур өлөшөн сүл һәм ярымсүлдәр биләй.
Климатология күҙлегенән Урта Азияны 4 бүлкәткә (поясҡа) бүлеп була:
Урта Азияла 12 мең тирәһе йылға. 10 меңдән ашыуы таулы райондарҙа. Тик ҙур йылғалар ғына сүлле территориялар аша аға. Урта Азияның төп йылғалары — Амударья һәм Һырдарья, икеһе лә Арал диңгеҙенә ҡоя. Урта Азияла йылғалар төрлө ерҙә төрлөсә миҡдарҙа. Территориһының 70 % -ына еткән тигеҙлектәрендә её һыу сығанаҡтары һәм йылғалар әҙ. Тауҙарҙа йылғалар күбәйә. Был климат үҙенсәлектәре менән бәйле.
Урта Азияла күлдәр сағыштырмаса әҙ. Иң ҙурҙары — Арал күле (диңгеҙе), Эҫе-Күл (Иссык), Балхаш, Ҡаракүл. Улар тектоник күлдәр. Үҙәндәрҙә йышыраҡ дельталарҙа һәм һыу баҫҡан урындарҙа барлыҡҡа килгән.
Климаты
Көньяҡ-көнбайыш климаты эҫе, ҡоро. Ҡараҡомда уртаса температураһы — 36,8 °C, ғәҙәттә максималь 40 — 44 °C, иң юғары +53,2 °C. Ҡыҙылҡомда уртаса температура +37 °C, ғәҙәти максималь температура 40 — 43 °C иң юғары температура 54 °C Навоила
Халҡы
Урта Азия халҡының күпселеге — төрки (тел)ле халыҡтар: үзбәктәр, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр, ҡараҡалпаҡтар, ҡаҙаҡтар. Тажиктар, шулай уҡ памир халыҡтары фарсы теленә яҡын һөйләшә. Тажик теле фарсы диалекты тип тә һаналғылай. Төрлө ваҡытта күсеп килгән халыҡтарҙан: урыҫтар, уйғырҙар, дунгандар, украиндар, татарҙар, корейҙар, төрөктәр, немецтар, әрмәндәр, әзербайжандар, башҡорттар һәм башҡа халыҡтар.
Урта Азияның ерле халыҡтары үзбәктәр, тажиктар, ҡырғыҙҙар, төркмәндәр, ҡараҡалпаҡтар, ҡаҙаҡтар, Урта Азия ғәрәптәре, Урта Азия фарсылары, памир халыҡтары, Бохара йәһүдтәре. Хәҙерге ваҡытта Урта Азияның барлыҡ халҡы ла ултыраҡ тормош рәүеше алып бара.
Урта Азия халҡының күбеһе Ислам дине тота. Башлыса хәнәфи, сөнни мосолмандар. Бер аҙ шиғыйҙар бар. Икенсе урында — нәсрани дин вәкилдәре. Күпселеге православие тарафлы, бер аҙ католик, протестант һәм башҡа йүнәлештәр осрай. Бик аҙ ғына Буддизм, индуизм, зороастризм һәм бахаизм да бар. Бохара йәһүдтәре һәм башҡа йәһүдтәр йәһүди дин тота.
Хужалығы
Урта Азияла ауыл хужалығы һәм ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу менән шөғөлләнеү өҫтөнлөк итә. Нарын һәм Вахш йылғалары буйындағылар гидроэнергетикала эшләйҙәр.
Олеко-Хорты-Яха
Олёко-Хорты-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Урта Азия
Хужалығы
Оҙайлы эҫе йәй баҡсасылыҡ, мамыҡ үҫтереү, ебәкселек менән шөғөлләнергә яҡшы мөмкинлектәр тыуҙыра. Һарыҡ, һыйыр, ат, дөйә, тауҙарҙа як аҫрайҙар. Ҡаҙағстандың төньяғында игенселек менән мәшғүлдәр.
Олеко-Хорты-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Урта Азия
Хужалығы
Ҡаҙылма байлыҡтарҙан нефть һәм тәбиғи газ мөһим урын тота. Шулай уҡ ҡара, төҫлө һәм аҫыл металдар, уран, терегөмөш, һөрмә сығарыла.
Олеко-Хорты-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Азия
Транспорты
1991 йылда Афғанстан һәм Үзбәкстан (2011) араһында Термез-Хайратон-Мазори-Шариф тимер юлы һалынды. Киләсәктә Ҡытай, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан араһында тимер юл һалыу күҙаллана. 1996 йылда Иран менән Төркмәнстан араһында (Теджен-Серахс-Мешхед) тимер юлы асылды. Элекке колеялар менән хәҙергеләренең киңлеге тап килмәүе етди ҡыйынлыҡ тыуҙыра (1524 мм — элекке СССР-ҙа, 1435 мм — Ҡытайҙа һәм Иранда, 1676 мм Һиндостанда һәм Пакистанда).
Носивская Прасковья Еремеевна
Носивская (Носевская) Прасковья Еремеевна  (29 апрель 1929 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Прасковья Еремеевна Носивская 1929 йылдың 29 апрелендә хәҙерге Краснодар крайының Калинин районындағы Старовеличковская станицаһында тыуған. Ҡыҙыҡай дүрт йәшендә ике өлкән ағаһы менән бергә етем ҡала, улар атаһының апаһы — Федора инәһендә тәрбиәләнә.
Прасковья хеҙмәт эшмәкәрлеген ун дүрт йәшендә, Кубань немец ғәскәрҙәренән азат ителгәс, 1943 йылдың яҙында башлай. Краснодар ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан ярҙамсы хужалыҡта, аҙаҡтан «Красносельский» совхозында эшләй. 1947 йылдың август башында «Тимашёвский» ит-һөт совхозының сусҡасылыҡ фермаһына алмашсы, һуңынан төп сусҡа ҡараусы булып килә. 1949 Прасковья Еремеевна дүрт айлыҡ 114 сусҡа балаһынан уртаса 49-ар килограмм тере ауырлыҡҡа өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1950 йылдың 25 сентябрендәге Указы менән 1949 йылда совхоздың дәүләткә ауыл хужалығы продукцияһын тапшырыу планын үтәү буйынса малсылыҡта юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне, ҡош һәм малдың һәр продуктив төрөнөң иҫәбен арттырыуҙа йыллыҡ планды үтәүе өсөн, Носевская Прасковья Еремеевнаға (уның фамилияһы шулай күрһәтелгән) Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Артабанғы йылдарҙа ул сусҡа ҡараусы булып эшләүен дауам итә. 1968 йылда П. Е. Носивская «Красносельская» агрофирмаһының 1-се һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй, 1981 йылдан — дезинфекцион кәртә эшсеһе була, 1984 йылда хаҡлы ялға ошонан китә.
Шулай уҡ йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, — күп тапҡыр хеҙмәтсәндәр депутаттарының край, ауыл һәм район советы депутаты итеп һайлана.
Эшләгән йылдарындағы күп тапҡыр маҡтау грамоталары менән бүләкләнә, «Социалистик ярышта еңеүсе» исеменә лайыҡ була. 1996 йылда уға «Кубандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре» тигән исем бирелә. Тимашёвск ҡалаһының мемориаль скверында 2014 йылдың сентябрендә уның бюсы ҡуйыла
Хаҡлы ялға сыҡҡас, тыуған Старовеличковская станицаһында йәшәй.
Гойсниц
Гойсниц (Geußnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 662 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 258 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Веринг йәһүд зыяраты
Веринг йәһүд зыяраты (Jüdischer Friedhof Währing, шулай уҡ Friedhof Israelitischer Währing) — Австрияның баш ҡалаһы Вена ҡалаһының Веринг районындағы йәһүд зыяраты.
Веналағы Йәһүд мәҙәниәте йәмғиәте ағзаларын ерләй торған урын булған (Kultusgemeinde Wien Israelitische).
Тарихы
1784 йылда зыярат асылғас, Вена йәһүдтәр ойошмаһының төп ҡәберлеге була. 1880 йылда уны ябып, нацистик идара итеү ваҡытында өлөшләтә емертелгәндән һуң, әлеге ваҡытта зыярат ябыҡ, кеше өсөн хәүеф тыуҙырып, емерек хәлгә килә. 2006 йылдан федераль һәм урындағы кимәлдәге сәйәсмәндәр, шулай уҡ эксперттар араһында зыяратты тергеҙеү тураһында фекер алышыуҙар алып барыла.
Зыяратта 30 000 самаһы кеше ерләнгән. Был ғаилә ҡәберлегенә һуңғы ерләү 1911 йылда була. Яҡынса 1900 йылда ябыҡ зыярат үҙәгендә йүкә аллеяһы ултыртыла.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында, зыярат хәүеф аҫтында булған саҡта, йәһүд аҡһаҡалдары Советы Вена Үҙәк зыяратының был өлөшөндә эксгумацияға һәм ерләүгә рөхсәт бирә. 2000-дән ашыу ҡәбер бомбанан һаҡланыу урыны төҙөү эштәре ваҡытында емертелә. Һуғыштан һуң зыярат Венаның йәһүд ойошмаһы общинаһына тапшырыла.
Зыярат композицияһы
Зыяратҡа ҡапҡа аша инеү урынында мәйеттең кәүҙәһен йәһүд йолаларына ярашлы әҙерләү өсөн ҡулланылған бина урынлашҡан — неоклассик архитектураһы өлгөһө булып торған Тума һәм Тахара урынлашҡан, ул Австрияның архитекторы Йозеф Корнхойзель тарафынан төҙөлә. Йүкә аллеяһы зыяраттың иҫке өлөшөн ерләү өсөн ҡулланылған аллеянан айыра. Некрополдың төньяҡ өлөшөндә уның сефард секцияһы бар. Төп аллея буйлап дин әһелдәренең ҡәберҙәре (коэн) урынлашҡан.
Ҡәберлектәге билдәле шәхестәр:
Шулай уҡ бында ерләнгән:
Кәрим (Учалы районы)
Кәрим (шулай уҡ Төпәй) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 270 кеше. Почта индексы — 453710, ОКАТО коды — 80253820002.
Тарихы
Кәрим ауылы 1786 йылғы картала һәм ревизия материалдары буйынса юҡ. Әммә ул 1802 йылда Ырымбур губернаһы картаһында күрһәтелгән. VIII рәүиз 115 ир-егетте һәм 149 ҡатын-ҡыҙҙы асыҡлаған. X рәүиз буйынса — 69 хужалыҡта 633 кеше йәшәгән. 1920 йылда 189 хужалыҡта 877 кеше йәшәгән. Ҡара-табынлыларҙан тәүге төпләнеүсе билдәле түгел. Шулай уҡ уның балаларының исемдәре лә асыҡланмаған. 1866 йылда Кәрим ауылында (Әбделкәримдә) 104 йортта 601 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Ир балалар мәктәбе булған. 1900 йылда мәсет теркәлгән. 30‑сы йылдарҙа Төпәй ауылы менән берләшкәндән һуң Кәримтөпәй тип йөрөтөлә. 50‑се йылдар аҙағынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (95 %).
Ревизия материалдары
1858 йылда һәм 1859 йылда Кәрим ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Кулактарҙы эҙәрлекләү (раскрестьянивание булараҡ та билдәле) — 1930—1954 йылдарҙағы крәҫтиәндәрҙе мөлкәт хәле буйынса большевиктар тарафынан массауи эҙәрлекләү сәйәсәте.
Сәйәсәтте үткәреү мәжбүри рәүештә иген әҙерләүе һәм коллективлаштырыу менән тап килә һәм шуға күрә крәҫтиәндәрҙең ризаһыҙлығын тыуҙыра   , «кулактарҙы» һәм уларҙың ғаилә ағзаларын махсус поселениеларға һөрөүгә  , уларҙың мөлкәтен конфискациялауға   , атып үлтереүҙәргә  , ә шулай уҡ сәйәсәтте тормошҡа ашырыу буйынса уйлап еткерелмәлеүе һәм конкрет күрһәтмәләрҙең булмауы арҡаһында  — урындағы власть органдарының башбаштаҡлығына һәм ярлы һәм урта хәлле ауыл халҡының  , шулай уҡ урындағы властар ағзалары араһында ла, күп һанлы ҡорбандарына килтерә.
ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһының 1930 йылдың 30 ғинуарындағы «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы сәйәсәтте үткәреү башлана.
Формаль рәүештә сәйәсәттең үткәрелеүе 1930 йылдың башында уҡ тамамлана, әммә уның эҙемтәләрен бөтөрөү осоро хатта 1954 йылға тиклем һуҙыла.
Тик 60 йылдан ашыу ваҡыт үткәс кенә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» исеме аҫтында 1991 йылдың октябрендәге законы кулактарҙы эҙәрлекләүгә (репрессияларға) дусар булған граждандар һәм кешеләр рәсми рәүештә Юғары Советы тарафынан репрессияланғандар һәм реабилитация хоҡуғына эйә тип танылалар.
1917—1923 йылдарҙа кулактарҙы эҙәрлекләү
1918 йылдың 8 ноябрендә үк ярлы-ябаға комитеты делегацияһы кәңәшмәһендә Ленин кулактарҙы юҡҡа сығарыу буйынса ҡәтғи йүнәлеш тураһында белдерә: «…әгәр кулак тейелмәгән булып ҡалһа, әгәр мироедтарҙы беҙ еңә алмаһаҡ, һис шикһеҙ тағы ла батша һәм капиталист була» 11 июндәге Декрет буйынса 1918 йылда төҙөлгән ярлылар комитеттары кулаклыҡ менән көрәштә ҙур роль уйнайҙар, урындарҙа тартып алынған ерҙәрҙең бүленеше һәм тартып алынған инвентарҙы, кулактарҙан алынған аҙыҡ-түлек ҡалдыҡтары менән етәкселек итәләр. Был ваҡытта «икмәк алыпһатарҙарына, кулактарға, мироедтарға ҡаршы бөйөк тәре походы … бөтә кулак-эксплуататорҙарға — һуңғы һәм хәл иткес һуғыш» Кулактарҙан 50 миллион гектар ер тартып алына һәм ярлыларға һәм урта хәллеләргә тапшырыла, шулай уҡ ярлы-ябаға файҙаһына етештереү саралары тартып алына.
Синева (Вы ҡушылдығы)
Синева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 124 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Әҙерлек
1928 йылдың 15 февралендә Правда гәзите тәүге тапҡыр кулактарҙы фашлаған мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығара, мәҡәләлә ауылдың ауыр хәле һәм бөтә ерҙәрҙә лә бай крәҫтиәндәрҙең өҫтөнлөк алыуы тураһында яҙыла, шулай уҡ улар партияның коммунистик ячейкалары менән етәкселеккә инеп алыуы тураһында. Кулактарҙың ҡоротҡос эшмәкәрлеге тураһында хәбәрҙәр (нисек урындағы секретарҙар вазифаларында ярлы-ябағаны һәм батрактарҙы партия бүлексәләренә индермәүҙәре тураһында фашлауҙар) баҫтырып сығарыла —.
Синева (Вы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Әҙерлек
Кулактарҙан һәм хәлле крәҫтиәндәрҙән иген запастарын тартып алыу «ваҡытлы ғәҙәттән тыш саралар» тип исемләнә. Әммә икмәктең һәм башҡа запастарҙың мәжбүри рәүештә тартып алыу хәлле крәҫтиәндәрҙә баҫыуҙарҙы киңәйтеүгә теләкте һүрелдерә һәм һуңғараҡ батрактар һәм ярлылар эшкә урынлаша алмауға килтерә. Кулактарҙы эҙәрлекләү механизмы шәхси хужалыҡтарҙың үҫешен туҡтата. Тиҙ арала ваҡытлыса ғәҙәттән тыш саралар «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү».
Синева (Вы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Әҙерлек
1928 йылда ВКП(б)-ның уң оппозицияһы һаман хәлле крәҫтиәнлекте яҡларға һәм кулактар менән көрәште йомшартырға тырыша. Атап әйткәндә, кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтен һәм «хәрби коммунизмы ваҡыты ысулдарын» тәнҡитләп, А И. Рыков «кулактарға һөжүмде уларҙы эҙәрлекләү ысулдары менән үткәрергә ярамағанлығы» һәм ауылдағы шәхси хужалыҡҡа баҫым яһауҙың ярамағанлығы тураһында белдерә.
Уң оппозиция шәхси хужалыҡтарға ярҙам итеү тураһындғы үҙ ҡарашын Үҙәк Комитеты Пленумында белдереүгә өлгәшә.
Ярлыларҙың ризаһыҙлығын ауыл ерендәге аслыҡ көсәйтә, большевиктар аслыҡ ғәйебен кулактарға япһарыуҙы артығыраҡ күрә, сөнки улар халыҡтың партияға ҡарата фекерен насар яҡҡа үҙгәртеү яҡлы: «Казармаларға ауылдан хаттарҙа килгән кулак идеологияһын кире ҡағыр кәрәк. Кулактың иң төп дәлиле — икмәк менән ҡыйынлыҡтар». Матбуғатта идеологик яҡтан эшкәртелгән асыулы ҡыҙылармеец-крәҫтиәндәрҙеңхаттары барлыҡҡа килә: «Кулактар — социализмдың ажар дошмандары — хәҙер ҡоторҙолар. Уларҙы юҡ итер кәрәк, колхозға уларҙы алмағыҙ, уларҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итегеҙ, мөлкәтен, инвентарын тартып алығыҙ». 28-се артиллерия полкы ҡыҙыармеецы Вороновтың атаһының аҙаҡҡы икмәкте тартып алыу буйынса зарланыуына яуабы киң билдәлелек ала: «Һин миңә атай булһаң да, һинең кулактарса яҙған хатыңдың бер һүҙенә лә ышанманым. Һиңә яҡшы һабаҡ биргәндәренә ҡыуанам ғына. Һат икмәкте, артығын алып бар — был минең аҙаҡҡы һүҙем».
Кулактарға ҡарата ҡаты саралар ҡулланыу кәрәклеге тураһында Үҙәк-Ҡара тупраҡ өлкәһе (ЦЧО) ВКП (б)-ның обкомы пленумында уның секретары М. Варейкис әйтә:
Массауи репрессиялар
Барышында коллективлаштырыу ауыл хужалығы, үткәрелә. сср союзы. 1928—1932 йылдарҙа,ССР Союзында үткәрелгән ауыл хужалығы коллективлаштырыуы барышында крәҫтиәндәрҙең советтарға ҡаршы сығыштарын баҫтырыу һәм «кулактарҙы класс булараҡ бөтөрөү» («раскулачивание») — ялланма эшселәр тотҡан хәлле крәҫтиәндәрҙе бөтә етештереү сараларынан, ерҙәренән көсләп мәхрүм итеү һәм уларҙы өлкә (край, республика) сиктәрендә йәки, категорияға ҡарап, уларҙың сиктәре аръяғына көсләп ҡыуып сығарыу үткәрелә.
ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы 1930 йылдың 30 ғинуарында «Тотош коллективлаштырыу райондарында кулак хужалыҡтарын бөтөрөү буйынса саралар тураһында» билдәле ҡарар ҡабул итә. Был ҡарарға ярашлы кулактар кулак ҡарарына ярашлы өс категорияға бүленә:
1-се категориялы кулак ғаиләһенең башлыҡтары ҡулға алыналар һәм уларҙың эштәре тураһында ОГПУ, ВКП(б) обкомдары (крайкомдары) вәкилдәре составындағы махсус тройкаларға тикшереүгә тапшырыла. 1-се һәм 2-се категориялы кулак ғаиләләре СССР-ҙың алыҫ райондарына йәки шул өлкәнең (крайҙың, республиканың алыҫ урындарына махсус ауылдарға (спецпоселениеға) ҡыуып ебәреүгә дусар ителәләр. 3-сө категорияға ҡараған кулактар район сиктәрендәге улар өсөн колхоз массивтарынан ситтә, махсус рәүештә булдырылған, ерҙәргә күсерәләләр.
Контрреволюцион кулак активын «террористик актарҙы, контрреволюцион сығыштарҙы һәм хатта баш күтәреүселәр ойошмаларын ойоштороусыларға ҡарата репрессиялауҙың юғары сараһын ҡулланыу алдында туҡтамай, концлагерҙарҙа ултыртыу юлы менән юҡ итеү» (3-сө статья, п.а).
Беренсе һәм икенсе категорияларға ҡарата ОГПУ тарафынан репрессив саралар сифатында тәҡдим ителә:
СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм СССР Үҙәк башҡарма комитетының 1930 йылдың 1 февралендәге «Тотош коллективлаштырыу райондарында ауыл хужалығының социалистик үҙгәртеп ҡороуҙы нығытыу һәм кулаклыҡ менән көрәш буйынса саралар тураһында» ҡарарын сығаралар, әлеге ҡарарға ярашлы ерҙе ҡуртымға алыу хоҡуғы ялланма эште шәхси крәҫтиән хужалыҡтарында ҡулланыу хоҡуғы бөтөрөлә («урта хәллеләргә» ҡарата район һәм округ башҡарма комитеттарының берлектәге ҡарары буйынса ҡайһы бер айырмалыҡтарынан тыш) (1-се статья). Край һәм өлкә башҡарма комитеттарына һәм республикалар хөкүмәттәренә «кулактарҙың мөлкәтен тулыһынса тартып алыуға һәм уларҙы ҡыуып ебәреү тиклем кулактар менән бөтә тейешле сараларҙы» ҡулланыу хоҡуғы бирелә (2-се статья).
1930 йылдың 4 февралендә СССР Үҙәк башҡарма комитетының «Кулак хужалыҡтарын күсереү һәм ҡыуып ебәреү тураһында» йәшерен инструкцияһы нәшер ителә, СССР Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты рәйесе М. И. Калинин һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе А. Р. Рыков ҡул ҡуйған инструкцияла «кулаклыҡтың йоғонотоһон ҡәтғи рәүештә туҡтатыу маҡсатында» һәм «контрреволюцион ҡаршылашыуҙың ниндәй булһа ла уҡталыуҙарын баҫтырыу өсөн» ОГПУ-ға йөкмәтелә:
Трушин
Трушин (Трушино) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Почта индексы — 453384, ОКАТО коды — 80226810001.
Кулактарҙы эҙәрлекләү
Массауи репрессиялар
1930 йылдың 2 февралендә 44/21-се һанлы СССР ОГПУ-һы бойороғо сыға. Бойороҡта «кулаклыҡты синыф булараҡ бөтөрөүҙе ойошторолған рәүештә үткәреү маҡсатында һәм совет власының ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау буйынса Совет власы сараларына кулактар яғынан ҡаршылашыуҙы ҡәтғи рәүештә баҫтырыу өсөн — беренсе сиратта тотош коллективлашыу райондарында — кулакка, бигерәк тә уның әүҙем контрреволюцион өлөшөнә емергес удар яһарға кәрәк».
Бойороҡта ҡарала :
1930 йылдың 6 февралендәге ОГПУ-ның 44.21-се бойороғона ярашлы «беренсе категориялы» 60 мең кулакты «тартып алыу» операцияһы башлана. Тәүге көндө үк ОГПУ яҡынса 16 мең кешене ҡулға ала, 1930 йылдың 9 февралендә 25 мең кеше «тартып алына». ОГПУ-ның 1930 йылдың 15 февралендәге махсус сводкаһында операциянын үткәреү буйынса киләһе отчет ебәрелә :
Репрессив органдарҙың йәшерен отчеттарына ярашлы, 1930 йылдың 1 октябренә ҡарата 1-се категория буйынса ҡулға алынған кулактарҙың һаны:1930 йылдың 15 апреленә тиклемге беренсе осорҙа 140 724 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән кулактар 79 330, руханиҙар — 5028, элекке алпауыттар һәм фабриканттар — 4405, советтарға ҡаршы элементтар — 51 961 кеше. 1930 йылдың 15 апреленән 1930 йылдың 1 октябренә тиклемге осорҙа (икенсе) 142 993 кеше ҡулға алны, шул иҫәптән — 45 559 һәм 97 434 советтарға ҡаршылар. 1931 йылда «бер ғинуар айында ғына… 36 698 ҡулға алынғандар теркәлгән», шуның менән бергә «күпселеге кулак-аҡгвардиясы контрреволюционерҙар».
Бөтәһе 1930—1931 йылдарҙа, ОГПУ-ға бирелгән ГУЛАГ-тың махсус күсенеүселәр буйынса бүлеге белешмәһендә күрһәтелеүенсә, махсус поселениеларға дөйөм һаны менән 381 026 ғаилә ебәрелә. 1932—1940 йылдарҙа махсус поселениеларҙа тағы ла 489 822 кеше килтерелә.
ОГПУ-ның үҙәк регистратура бүлеге 1930 йылдың башынан 1931 йылдың 30 сентябренә тиклем кулактарҙы һөрөү буйынса белешмәһендә «спецпереселенецтәрҙең» һанын 517 665 ғаилә тип билдәләй, йәғни 2 437 062 кеше.
«2-се категория» буйынса күсерелгән ғаиләләр йыш ҡына ҡаса, сөнки үҙләштерелмәгән райондарҙа иҫән ҡалыуы бик ауыр була. 1932—1940 йылдарҙа «ҡасҡын кулактарҙың» һаны 629 042 ғаилә тәшкил итә (бөтәһе 1 803 392 кеше), шул иҫәптән 235 120 кеше тотолған һәм кире ҡайтарылған.
1930 йылдың 13 ноябрендәге СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 90-се һанлы һәм СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының 40-сы һанлы «Кулактарға һәм „лишенецтарға“ кооперацияға юл ҡуймау тураһында» берлектәге ҡарарына ярашлы ниндәй булһа ла кооперация тыйыла, шул иҫәптән кулак статусы булған кешеләргә колхозға инеү. Ҡарарҙа киләһе норма билдәләнә:
Сталиндың тәҡдиме буйынса артабан халыҡ араһында «7-8» указы булараҡ билдәлелек алған закон сығарыу акты ҡабул ителә.
СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитетының һәм СССР Совнаркомының 1932 йылдың 7 авгусындағы берлектәге «Дәүләт предприятиеларының, колхоздарҙың һәм кооперацияның мөлкәтен һаҡлау һәм йәмғиәт (социалистик) милкен нығытыу тураһында» ҡарары буйынса колхоз һәм кооператив милкен урлау өсөн иң ҡаты язалау саралары ҡарала — мөлкәтте конфискациялау менән үлем язаһына тиклем.
На 1933 год в «кулацких» спецпоселениях содержалось 1 317 000 кулаков и причисленных к ним. Репрессиялар йыш ҡына кулактарға һәм урта хәллеләргә генә түгел, ә йыш ҡына ярлыларға ҡарата ла үткәрелеүе тураһында 1937 йылдың февраль-мартындағы ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумында хәбәр ителә. . Репрессии применялись зачастую для принуждения крестьян к вступлению в колхоз, это признал и осудил сам Сталин. . Ошо уҡ ваҡытта аграрий-марксистарҙың конференцияһында (1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулактарҙы эҙәрлекләү бөтә ерҙә колхоздарҙы булдырыу һәм уларҙың үҫеше өсөн бик кәрәкле тип белдерә:
1924—1928 йылдарҙа крәҫтиән-ҡулланыусылар кооперативтары ағзалары әүҙем рәүештә инвентарҙар, сельхозтехника һатып алалар. Рәсәй федерацияһының ауыл хужалығы министры Алексей Гордеев һүҙҙәренсә, «күрһәтелгән „техника“ уларҙы эҙәрлекләү, ҡыуып сығарыу, лагерҙарға, физик юҡ итеү өсөн бик мөһим сәбәп була».
Урындарҙа төҙөлгән кулак исемлегенә теләһә ҡайһы крәҫтиән эләгә ала. Урындарҙа йыш ҡына тиҙләтелгән темптарҙы тәьмин итеү өсөн хәлле һәм «аҙ көслө» крәҫтиәндәрҙе лә репрессиялайҙар, был хаҡта бер нисә сводкала хәбәр ителә. ВКП(б)-ның Үҙәк Ҡара тупраҡ әлкәһе пленумында уның секретары И. М. Варейкис «кулак» терминын билдәләү буйынса һорауға, бик ҡаты яуап бирә: «кулакты нисек аңларға тигән фекер йөрөтөү — бюрократик, маҡсатһыҙ, бер кемгә аңлашылмаған, өҫтәүенә зыянлы һәм һөрһөгән мәғәнәһеҙ бәхәс кенә (схоластика)». Коллективлашыуға ҡаршы кулактар ғына түгел, күп кенә урта хәллеләр ҡушыла. Совет власы тарафынан «подкулачник» термины киң ҡулланыла, был, ғөмүмән, теләһә ниндәй крәҫтиәндәрҙе, хатта батрактарҙы ла, репрессиялауға тарттырыу мөмкинлеге бирә. Ғәҙәттә подкулачник тип «твердосдатчиктарҙы» атағандар, йәғни продналогты кәрәкле күләмдә тапшырған, әммә норманан тыш дәүләт хаҡтары буйынса һатыуҙан баш тартҡан кешеләр.
Репрессиялар тураһында отчеттар дәүләт власы органдарына бик әүҙем еткерелеп тора. Мәҫәлән, ВЛКСМ-дың Үҙәк Ҡара тупраҡ өлкә өлкә комитеты вәкиле Сорокин бюро ултырышында күп һанлы урта хәллеләрҙең һәм ярлыларҙың «раскулачиваниеһы» тураһында хәбәр итә Сообщалось, что в Черноземье под угрозой раскулачивания со стороны комсомольцев крестьяне были вынуждены вступать в колхозы, о чём позже руководство ВЛКСМ заявило: «административное методы „деляческого“ раскулачивания, ударившие по середняку, вошли в мозги даже активистов-комсомольцев». Борисоглеб комсомолдары кулактарҙы эҙәрлекләү барышында бер нисә батраҡ хужалығын, хужаларҙың ҡыҙҙары кулак улдарына кейәүгә сыҡҡандары өсөн, юҡҡа сығаралар.
Төньяҡ Сахалинда бер нисә крәҫтиән хужалығын кулак критерийҙарына тура килмәгәнгә күрә уларҙы «японофил» һәм дини эшмәкәрлектә ғәйепләйҙәр. Урындағы ауыл ярлы-ябағаны репрессиялау осраҡтары була. Мәҫәлән, Александров һәм Рыков райондарынан ҡыуып һөрөлөүгә дусар ителгән 55 кулак ғаилә исмелеге 1931 йылдың 29 августа ОГПУ вәкиле Маковский тарафынан тикшерелә. 25 сентябрҙә биш урта хәлле крәҫтиән ғаиләһе исемлектән юйыла һәм һөрөүгә дусар ителмәй, әммә «кулак элементтары» статусы уларҙан алынмай һәм артабан улар репрессияларҙың башҡа төрҙәренә дусар ителәләр.
Раскулачиваниены үткәргән комсомолдар ҡайһы берҙә айырыуса аяуһыҙлыҡ күрһәтә. Атап әйткәндә, Кирсанов комсомолдары дөйөм йыйылышта 30 кулакты атып үлетерү тураһында ҡарар сығаралар.
Крәҫтиәндәрҙең коллективлаштырыуға, юғары һалымдарға һәм мәжбүри рәүештә игендең «артығын» тартып алыуғк ҡаршы протестар игенде йәшереүҙә, үртәүҙәрҙә, ауыл партия һәм совет активистарын үлтереүҙәрҙә сағылдырыла һәм дәүләт тарафынан «кулак контрреволюцияһы» сағылышы тип баһалана.
Ҡорбандар һаны
Тарихсы һәм репрепрессияларҙы тикшереүсеһе В. Н. Земсков мәғлүмәттәренә ярашлы, бөтәһе яҡынса 4 миллион кеше эҙәрлекләнә (теүәл һанды билдәләүе ауыр), шул иҫәптән 1930—1940 йылдарҙа һөргөндә 2, 5 миллион кеше була, ошо арауыҡта һөргөндә 600 мең кеше, күпселеге 1930—1933 йылдарҙа вафат була. Спецпереселенецтар араһында һәләк булыусылар һаны тыуым һанын 7,8 тапҡырға («старожилдарҙа») һәм 40 тапҡырға тиклем («новоселдарҙа») күберәк була.
Би-би-си журналисты А. Кречетников һүҙҙәренсә, 1934 йылда ОГПУ-ның оператив-хисап бүлеге әҙерләгән йәшерен справка ғәмәлдә булған, уға ярашлы яҡынса 90 мең кулак юлда һәләк була һәм тағы ла 300 мең кеше аслыҡтан һәм ауырыуҙарҙан һөргөн урындарҙа үлә.
Сәйәсәтте йомшартыу
1932 йылға массауи кулактарҙы эҙәрлекләү процесы рәсми рәүештә туҡтатыла, әммә ысынында көсөн йыйған әйләнеште туҡтатыуы ҡыйынлыҡҡа юлыға, сөнки аҫтан ҡаршылашыу ныҡ була. 1931 йылдың 20 июлендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы кулактарҙы һөрөүҙе туҡтатыу («индивидуаль рәүештә һөрөүҙән» тыш) буйынса ҡарар сығара, ә 1932 йылдың 25 июнендә СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «аҫтағы башланғыс буйынса» репрессияларҙы туҡтатҡан «Революцион законлыҡ тураһында» исемле ҡарар ҡабул итә :
Шул уҡ ваҡытта, хатта әлеге инструкция ла «яңы хәлдең барлыҡҡа килеүе ауылда синфи көрәштең юҡҡа сығыуы йәки йомшартылыуы тураһында һүҙ йөрөтөү дөрөҫ булмаҫ ине. Киреһенсә, ауылда синфи көрәш көсәйәсәк кенә», тип иҫкәртелә. Ошо фактты иҫбатлап, инструкция шулай ҙа индивидуаль рәүештә репрессив сараларға юл ҡуя һәм уларға ҡаты лимит булдыра. Хөкөм ителгән кулактар хеҙмәт ҡасабаларына оҙатыла, тотҡондарҙың «бөтә Союз буйынса» дөйөм һаны 400 000 һаны менән сикләнә :
1934 йылдың 24 майында СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты «Элекке кулактарҙы ң гражданлыҡ хоҡуҡтарында тергҙеү тәртибе тураһында» ҡарары ҡабул ителә, уға ярашлы элек ҡайһы бер граждан хоҡуҡтарынан мәхрүм ителгән кулак-спецпоселенецтар индивидуаль рәүештә тергеҙеләләр.
Һуғыштан һуңғы осорҙа эске эштәр министрлығы ярҙамында край һәм өлкә властарының үтенесе буйынса СССР Министрҙар советы ҡарарҙары буйынса «кулак һөргөнөнән» азат итеүҙәр үткәрелә: мәҫәлән, 1947 йылда Амур өлкәһенең (435 кеше), 1950 йылда — Хабаровск крайының (5407 кеше) һәм Амур өлкәһенең элекке кулактарынан спецпоселение алына (1451 кеше).
Кулактарҙы эҙәрлекләү сәйәсәтенең тамамланыуы 1954 йылдың 13 авгусындағы СССР Министрҙар Советының 1738—789сс -се һанлы «Элекке кулактарҙан спецпоселение буйынса сикләүҙәрҙе алып ташлау тураһында» исемле ҡарары менән раҫлана.
Кулактарҙың икмәк етештереүҙән баш тартыуы
1927 йылда кулактар етештергән иген 9, 780 миллион тонна тәшкил итә, ә колхоздар 1, 3 миллион тонна етештерә, шул иҫәптән баҙарға 0,570 миллион тонна барып етә. 1929 йылда әүҙем коллективлашыу һәм кулактарҙы эҙәрлекләү һөҙөмтәһендә колхоздарҙың икмәк етештереү кимәле 6,520 миллион тоннаға етәref name="istkpss"/>.
Колхоздарға ярлылар араһынан етештереүселәрҙең күпселеген йәлеп итеп һәм шуның менән дәүләтте шәхси секторҙан һәм индивидуаль хужалыҡтарҙан бойондороҡло булыуҙан туҡтата, хөкүмәт ысынында элек берҙән-бер иген етештереүсе крәҫтиән-кулактар синыфын юҡҡа сығарырға иҫәп тота. 1928 йылға ҡарата колхоздарға ингән индивидуаль крәҫтиән хужалыҡтарының һаны дөйөм һандан яҡынса 1,8 % тәшкил итә
1929 йылдың 27 декабрендә Сталин кулаклыҡтың синыф булараҡ тулыһынса юҡҡа сығарыу һәм тик колхоз етештереүенә тулы күсеү бурысын ҡуя
1930 йылға колхоз һәм совхоз икмәк етештереү планы 14,670 миллион тонна самаһы тәшкил итә.
Күп кенә партия эшмәкәрҙәре, крәҫтиәндәрҙең колхозға инеүгә әҙерлек кимәле иҫәпкә алмайынса, яһалма рәүештә коллективлашыуҙы тиҙләткән осраҡтар булыуы билдәле. «Айырым райондарҙа иреклелек „раскулачивание“, һайлау хоҡуҡтарына мәхрүм итеү ҡурҡынысы аҫтында колхозға инеүгә көсләү менән алмаштырыла».