cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡуртамыш
Нигеҙ һалыныу
1745 йылда крәҫтиән Антон Лоскутников Иҫәт провинциаль канцелярияһы указы буйынса Ҡуртамыш йылғаһы буйында нығытмаға нигеҙ һала. Был урында, православие динендәге тәүге күскенселәр килгәндән һуң 4 йыл үткәс тә сиркәү төҙөлә башлай. Сиркәү Тубыл епархияһы һәм Силәбе воевода идаралығы өсөн генә түгел, бигерәк тә бөтә Ҡуртамыш йылғаһы буйлап күсеп ултырған крәҫтиәндәр өсөн кәрәк була, сөнки иң яҡын православие сиркәүе 70-80 саҡрым төньяҡтараҡ — Мейәс йылғаһы буйында урынлашҡан Воскресенское ауылында (хәҙерге Кирово ауылы) урынлашҡан була.
Ҡуртамыш йылғаһы буйында беренсе сиркәүҙе яңы үҙләштерелгән биләмәнең үҙәгендә, йәғни Ҡуртамыш йылғаһының урта ағымында төҙөргә ҡарар итәләр. Ҡағиҙә булараҡ, ул ваҡыттарҙа, төҙөлөүсе сиркәүҙә сиркәү хеҙмәте ғәмәлдә нигеҙ һалыныу менән башлана. Бына ошо ваҡыттан алып, атап әйткәндә XVIII быуаттың ҡырҡынсы йылдары аҙағынан, күскенселәргә сиркәүгә йөрөү өсөн Мейәс йылғаһына тиклем оҙон юл үтергә тура килмәй.
XVIII быуаттың 50-се йылдары башынан алып, крәҫтиәндәр үҙҙәренең дини эштәре буйынса сиркәүгә барғанда, «Мейәскә барам» һүҙе урынына, «Ҡуртамышҡа барам» тип әйтә башлағандар. Тиҙҙән был төҙөлөүсе сиркәүҙе Ҡуртамыш һүҙе менән, ә был урында урынлашҡан бәләкәй генә исемһеҙ ауылды — сиркәү менән ассоциациялаштыра башлайҙар. Шулай итеп ауыл, төҙөлгән тәүге сиркәү аша йылға исеме менән, «Ҡуртамыш» тип атала башлай.
1753 йылда Ҡуртамыш сиркәүе төҙөлөп бөтә һәм изгеләндерелә. Өс йылдан, 1756 йылда, Ҡуртамыш йылғаһы бассейнында ойошторолған яңы өйәҙҙең өйәҙ хакимиәтен ҡайҙа урынлаштырырға тигән һорау тыуа. Дини һәм донъяуи властарҙың бер урында булыуы уңайлы булыр тигән төплө фекер өҫтөнлөк ала. Шулай итеп, сиркәү янында урынлашҡан ҙур булмаған тораҡ пункты Иҫәт провинцияһы Ҡуртамыш өйәҙенең үҙәгенә әүерелә.
XIX быуатта инде ул сауҙаһы үҫешкән биҫтә булып китә, йыл һайын 5 йәрминкә үтә.
1956 йылдың 5 июлендә Ҡуртамыш район ҡарамағындағы ҡала статусын ала.
Сәғәт бүлкәте
.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата, халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы араһында 743-сө урынды биләй. Ҡурғандан, Шадринсктан һәм Шумиханан  ҡала, Ҡурған өлкәһендә халҡы буйынса дүртенсе ҡала.
Транспорт
Ҡуртамыш ҡалаһының ҡала транспортын шәхси пассажирҙар ташыусыларҙыҡы булған маршрут таксиҙары тәшкил итә. Хәрәкәт итеү составы — КАвЗ-3976, ПАЗ-32053, ГАЗ-3221 «ГАЗель». 2004 йылға тиклем пассажирҙар ташыуҙы «Автоколонна-1854» муниципаль предприятиеһы ЛиАЗ-677М, ЛАЗ-695Н автобустарында тормошҡа ашыра. Маршрут селтәре өс маршруттан тора.
Ҡала яны һәм ҡала-ара транспорт бәйләнешен шулай уҡ шәхси ташыусыларҙыҡы булған автобустар булдыра. Тимер юл транспорты юҡ.
Фән һәм мәғариф
Урта дөйөм белем биреү учреждениелары:
- Муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 1
- Муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы урта дөйөм белем биреү мәктәбе № 2
- Муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы башланғыс белем биреү мәктәбе № 1
- Муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы башланғыс белем биреү мәктәбе № 2
- Губернатор кадет мәктәп-интернаты
- Ҡуртамыш ауыл хужалығы техникумы
- Ҡуртамыш педагогия техникумы
Медицина һәм һаулыҡ һаҡлау
- Ҡуртамыш үҙәк район дауаханаһы
Сәнәғәте
- Ҡуртамыш мебель фабрикаһы (эшләмәй)
- Ҡуртамыш ремонт-механик заводы
- Ҡуртамыш сыр эшләү заводы
- «Мельница Кучина» он етештереү производствоһы
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡуртамышта киң мәғлүмәт сараларын ике гәзит сағылдыра: «Куртамышская нива» һәм «Провинциальное зеркало» (2014 йылдың 27 февралендә ябылған). Ҡуртамышта 20 телеканал (беренсе канал, Рәсәй-1, Матч ТВ, Рәсәй-К, НТВ, Бишенсе канал һәм башҡалар) һәм FM-диапазонында ике радиоканал тапшырыу алып бара.
Пиль-Кы
Пиль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкодель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Гнилая Россошь
Гнилая Россошь — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Россошь йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аш һеңдереү
Аш һеңдереү — ашалған ашамлыҡты ваҡлауҙан, химик бүлемләүҙән һәм кеше организмы өсөн яраҡлы итеүҙән торған ҡатмарлы физиологик процесс ; организмға ингән ҡатмарлы аҙыҡ матдәләренең ябай химик ҡушылмаларға тарҡалып үҙләштерелеү процессы.
Аш һеңдереү барышында аҙыҡ макромолекулалары вағыраҡ молекулаларға, йәғни аҙыҡ биополимерҙары мономерҙарға әүерелә. Был процесс ферменттар ҡатнашлығында башҡарыла. Эшкәртелгән аҙың эсәклек стенаһы аша организмдың шыйыҡлыҡ системеһына (ҡан һәм лимфаға) эләгә. Шулай итеп, аш һеңдереү аҙыҡты эшкәртеү һәм аҙыҡты үҙләштереүҙән тора.
Күҙәнәк тышында аш һеңдереү
Архейҙар, бәшмәктәр, бөжәктәр менән туҡланыусы йыртҡыс  үҫемлектәр өсөн хас. Аш һеңдереүсе ферменттар күҙәнәктең тышына бүлеп сығарыла. Аш эшкәртеү күҙәнәктең тышында башҡарыла. Аҡһым-транспортерҙар яҙмамында мономерҙар күҙәнеҡ эсенә ташыла.
Аш һеңдереү трактында
Күп күҙәнәкле хайуандарға хас, аш һеңдереү трактында (ҡыҙыл үңәс, ашҡаҙан, ас һәм йыуан эсәк) башҡарыла.
Аш һеңдереү тракты тышында
Аш һеңдереү һутын ҡорбанының тәненә индереп (үрмәксе) эшкәртелгән аҙыҡты һурып алыусы хайуандарҙа.
Мембрана ҡырында (париеталь) аш һеңдереү
Нәҙек эсәктең бөтә эске йөҙөн ҡаплап алған өбөрсәләр араһында, туранан-тура уларҙың өҫтөндә (гликокаликста) аҡһымдар, майҙар һәм углеводтар бүлемләнеүе   процесы. Аҙыҡ бутҡаһы нәҙек эсәктең лайлалы шекәрәһендә урынлаш ҡан бик күп һандағы ваҡ ҡына биҙҙәрҙе ҡуҙғыта. Улар эсәк һуты бүлеп сығара. Эсәк һуты ферменттары тәьҫиренән туҡлыҡлы мат­дәләрҙең ябай, һыуҙа эрей торған берләшмәләргә: аҡһымдарҙың — аминокислоталарға, майҙарҙың — глицеринға һәм май кислоталарына, углеводтарҙың глюкозаға тиклем бүлемләнеүе тамамлана.
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереү
Аш һеңдереүсе махсус матдәләр (ферменттар) менән эшкәртелә. Күҙәнәк эсендә аш һеңдереү эндоцитоз менән тығыҙ бәйле процесс булып тора.Был процесс күҙәнәк стенаһы булмаған эукариот (ҡайһы бер протистар һәм күпселек хайуандар) төркөмдәргә генә хас.
Филогенез йәһәтенән аш һеңдереүҙең был төрө иң боронғо булып тора. Сөнки ул иң ябайҙар һәм примитив организмдарҙа киң таралған (йыш ҡына яҫы селәүсендәрҙә).
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереүҙең ике төрө бар. Беренсеһе күҙәнәк мембраналары аша ваҡ молекулаларҙы ташыу һәм артабан цитозоль ферменттары ярҙамында аш һеңдереү менән бәйле.
Күҙәнәк эсендәге аш һеңдереү шулай уҡ күҙәнәк эсендәге махсуслашҡан ҡыуышлыҡтарҙа — аш һеңдереү вакуолдарында ла булырға мөмкин. Улар фагоцитоз һәм пиноцитоз процесына бәйле даими барлыҡҡа килә һәм килеп ингән  аҙыҡты һыеңдереу тамамланғандан һуң юҡҡа сыға.
Конц Жужа
Конц Жужа (Koncz Zsuzsa; 7 март 1946 йыл,, Венгрия) — венгр поп-, рок- һәм бит-йырсыһы, актриса.
Аш һеңдереү
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереү
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереүҙең был икенсе төрө лизосомалар ярҙамында бара. Лизосомаларҙа төрлө гидролитик ферменттарҙың йыйылмаһы бар. Ниндәй организмға ҡарауына ҡарамаҫтан, уларҙа оптималь  рН  ҡиммәте 3,5—5,5 арауығын тәшкил итә. Лизосомаларҙағы ферменттары күҙәнәктән тыш аш һеңдереүҙе тормошҡа ашырыусы ферменттарҙан ныҡ айырыла.
Конц Жужа
Карьераһы
1962 йылда 16 йәшендә Жужа синыфташы Аги менән «Ki mittud?» («Кем нимә белә?») венгр телевизион шоуының беернсе миҙгелендә ҡатнашырға ҡарар итә. Жужанна Конц — Агнеш Гергей дуэты конкурс һөҙөмтәләре буйынса икенсе урын биләй.
Аш һеңдереү
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереү
Аҙыҡ киҫәксәләре йәки аҙыҡ эретмәләре плазма мембранаһының эскә ҡарай өңөлөүенә, итоплазмаға сумыуына һәм уларҙың мембрана менән уратып алыныуына  килтерә. Һөҙөмтәлә пино- һәм фагоцитлы вакуолдәр барлыҡҡа килә. Улар лизосомалар менән ҡушылып фагосомаларҙы барлыҡҡа килә. Унда ферменттар тейешле субстраттар менән бәйләнешкә инә. Был осраҡта күҙәнәк эсендәге аш һеңдереү күҙәтелә. Уның физик-химия асылы эсәк ҡыуышлығында барған  аш һеңдереү процестарынан әллә ни айырылмай.
Шуға күрә икенсе типтағы аш һеңдереүҙе микроҡыуышлыҡ эсендәге процесс тип ҡылыҡһырларға мөмкин. Лизомалар һәм вакуолдар мембранаһының эске йөҙөндә төрлө гидролитик ферменттар булғанлыҡтан, микроҡыуышлыҡ эсендәге гидролиз мембрана янындағы гидролиз менән тулыландырылырға мөмкин.
Конц Жужа
Карьераһы
70-се йылдар башында Жужа Конц инде Шаролта Залатнай һәм Кати Ковач менән ярышып, венгр хит-парадтарында алда бара. 1970 йыл йомғаҡтары буйынса уның бер юлы биш йылда композицияһы инә Slágerlistá'70 TOP20 исемлегенә инә: «Miért hagytuk, hogy ígyle gyen ?» 1-се була, «Amikor» — 5-се, "Valaki kell, hogy szeressen " — 9-сы, "André Je’taime " — 15-се, «Barbara» — 19-сы, ә «Szerelem» альбомы Slágerlistá'70 альбомдар араһында TOP10 исемлегендә 4-се урында була. Киләһе йылда ла ул үҙенең уңышын ҡабатлай: «Kis herceg» Slágerlistá'71 TOP20 исемлегендә 1-се була, «Valahol egy lány» — 5-се, «Micimackó» — 10-сы, «Kis virág» — 16-сы һәм «Csillag Hajnalka» — 20-се була, ә сираттағы альбомы «Kis virág» альбомы албомдар араһында иң яҡшы 10 исемлегендә 5-се юлды биләй. 1972 йылда композиция Жужаның "Elmúlt egy év " композицияһы 6-сы була,, ә альбомы «Élünk és meghalunk» альбомы — 5-се урында килә.. 1973 йылда «Ha én rózsa volnék» йыры һәм «Jelbeszéd» («Подгузники») альбомы милли хит-парадтың 4-се юлын биләй. Шулай уҡ 1973 йылда Жужа «Tessék választani!» музыкаль радио-конкурсында 1-се урын ала.
Аш һеңдереү
Күҙәнәк эсендә аш һеңдереү
Килеп сыҡҡан гидролиз продукттары фагосом  мембранаһы  аша һеңдерелә. Аш һеңдереү циклы тамамланғандан һуң фагосома ҡалдыҡтары экзоцитоз ярҙамында күҙәнәктән сығарыла.
Конц Жужа
Карьераһы
1973 йылда Жужа сығыш яһаған «Illés» төркөмө тарҡала, һәм 1976 йылға тиклем ул «Koral» төркөмө оҙатыуында йырлай. 1974 йылда Жужаның сираттағы «Gyerekjátékok» йыл һөҙөмтәләре буйынса 6-сы урында килә, ә 1975 йылда «Az egyes emberek dala együtt» композицияһы менән «Kertész leszek» альбомы йомғаҡлау хит-парадында 3-сө була. Киләһе йылда йырсының туғыҙынсы «Elmondom hát mindenkinek» альбомы 10-сы була ә унынсы «Koncz Zsuzsa X» альбомы 1977 йылда 6-сы була. Шул уҡ йылда Рор-музыкаль күҙәтеү Pop-Meccs Жужа Концты 1977 йылдың иң яҡшы йырсыһы тип атай.
Аш һеңдереү
Хайуандарҙа аш һеңдереү
Күпселек хайуандарҙа аш һеңдереү аш кайнатыу трактында һәм күҙәнәк эсендә башҡарыла. Тик болоттарҙа (губки) ғына аш һеңдереү күҙәнәк эсендә башҡарыла.
Конц Жужа
Карьераһы
70 йылдар һуңында Жужа Концты яңы поп һәм диско-йондоҙҙар, шул иҫәптән Юдит Сюч һәм Клари Катона ҡыҫырыҡлай, әммә ул венгр музыкаль Олимпында әһәмиәтле фигура булып ҡалыуын дауам итә. 1978 йылда «Mama kérlek» хиты 8-се урында килә, ә 1979 йылда яңы «Valahol» альбомы 9-сы була. «Menetrend» альбомы (1981) 5-се, «Újhold» альбомы (1985) 6-сы була. Шулай уҡ Pop-Meccs музыкаль күҙәтеүе уны өс тапҡыр: 1981, 1984 һәм 1985 йылда йыл йырсыһы тип атай, 1979 йылда, ул — 2-се, ә 1980 йылда 3-сө урын ала.
Аш һеңдереү
Хайуандарҙа аш һеңдереү
Бөжәктәр, нематодалар һәм умыртҡалыларҙа аш ҡайнатыу трактында (өҫтәмә булараҡ аш ҡайнатыу тракты тышында) башҡарыла. Быуынтыҡ аяҡлылар ҡатмарлыраҡ аш һеңдереү системаһына эйә. Аш һеңдереү биҙе бауыр барлыҡҡа килгән.
Умыртҡалыларҙың аш һеңдереү системаһы ауыҙ тишегенән башлана. Йыртҡыс хайуандарҙың ауыҙ ҡыуышлығында ҡорбанын тотоп алыуға һәм үлтереү өсөн яраҡлашҡан төрлө яйланмалары булған яңаҡтары бар. Шулай уҡ үлән ашаусы хайуандарҙың ауыҙы аҙыҡты өҙөп алыуға, бөтә нәмәләрҙе ашаусыларҙың — аҙыҡты ваҡлыуға, орлоҡ йәки бөжәк ашаусы ҡоштарҙың — сүкып алыуғы, йыртҡыс ҡоштарҙың — өҙгөләүгә, һыу ҡоштарының һәм кит һымаҡтарҙың — һөҙөп алыуға яраҡлашҡан.
Ауыҙ ҡыуышлығы
Ауыҙ ҡыуышлығында аҙыҡ тәмләп ҡарала, ваҡлана, иҙелә һәм ш айыҡ менән сылана. Аҙыҡты механик эшкәртеү тештәр һәм тел ярҙамында бара.Аҙыҡтың тәмен, механик үҙсәнлеген һәм температураһын тойорға ярҙам итеүсе күп рецепторҙар телдә урынлашҡан.
Ауыҙҙа аҙыҡ шайыҡ менән сылатыла. Уны өс пар эре шайыҡ биҙҙәре һәм тел менән ауыҙ ҡыуышлығының лайлалы шекәрәһендә урын­лаш ҡан күп һанлы ваҡ биҙҙәр бүлеп сығара. Ш айыҡ биҙ­ҙәре тәүлегенә 0,5-тән алып 2 литрға тиклем шайыҡ эшләп сығаралар.
Кешенең шайығында ҡатмарлы углеводтарҙы ябайыраҡҡа бүлемләүсе ферменттар ҙа бар. Шайыҡ көсһөҙ һелтеле реакцияға эйә һәм унда йоғошһоҙ­ландырыусы айырым бер матдә — лизоцим була. Лизоцим ауыҙ ҡыуышлығындағы лайлалы шекәрәнең зарарланыуын уңалта.
Ашҡаҙанда аштың һеңеүе
Кешенең ашҡаҙан һуты — составында ферменттар, лайла һәм бер аҙ миҡдарҙа тоҙ кислотаһы булған төҫһөҙ шыйыҡлыҡ ул. Лайла аш ҡаҙан көбөн механик зарарланыуҙан һаҡлай. Тоҙ кисло­таһы бактерияларҙы үлтерә һәм ферменттарҙы әүҙемләштерә.
Пепсин — аҡһымдарҙы аминокислоталарға, полипептидтарға, олигопептидтарға бүлә.
Аҙыҡ ашҡаҙанда 4—8 сәғәт тирәһе эшкәртелә. Бөтә был ва­ҡытта ашҡаҙан биҙҙәре ашҡаҙан һуты бүлеп сығаралар. Ашҡаҙан һуты секрецияһы ашҡаҙандың лайлалы шекәрәһендә барлыҡҡа килеүсе биологик актив матдәләр тәьҫирендә дауам итә. Был матдәләр, ашҡаҙан биҙҙәренең әүҙемлеген көсәйтеп, ҡанға һеңәләр.
Ит, балыҡ, йәшелсә бешкән һурпала әҙер биологик актив матдәләр була. Биологик актив матдәләр аш ҡаҙан биҙҙәренең аш һеңдереү һуттарын эшләп һәм бүлеп сығарыуын стимуллаштыра.
Нәҙек эсәктең функциялары.
Шыйығайтылған аҙыҡ бут­ҡаһы ашҡаҙандан айырым-айырым порциялар менән ашҡа­ҙан каналының киләһе бүлегенә — эсэктэргэ күсә. Нәҙек эсәктә аҙыҡ матдәләренең ябайыраҡ матдәләргә артабанғы бүлемләнеүе һәм уларҙың ҡанға һәм лимфаға һеңеүе дауам итә.
Нәҙек эсәктең оҙонлоғо 3— 3,5 м була. Уның башланғыс бүлеге — бөйән эсәге (йәки ун ике иле эсәк). Бөйән эсәгенең оҙонлоғо уртаса 12 бармаҡтың бергә
ҡушылған киңлегенә тигеҙ. Бөйән эсәгенә бауырҙың һәм ашҡаҙан аҫты биҙенең сығарыу көпшәләре тоташа. Ашҡаҙан аҫты биҙе һутының ферменттары бары тик һелтеле средала ғына тәьҫир итә һәм үт менән активлаштырыла.
Бөйән эсәгендә аш һеңдереү һуты ферменттары тәьҫирендә аҡһымдарҙың, майҙарҙың һәм углеводтарҙың бүлемләнеүе бара. Үт кеше тәненең иң эре биҙе — бауырҙа эшләнә һәм майҙарҙы һеңдереүгә булышлыҡ итә.
Эсәктәр көбөнөң тулҡын һымаҡ ҡыҫҡарыуҙары аҙыҡ бутҡаһын әкренләп эсәктәр буйлап күсерә. Аҙыҡ бутҡаһы нәҙек эсәктең лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан бик күп һандағы ваҡ ҡына биҙҙәрҙе ҡуҙғыта. Улар эсәк һуты бүлеп сығара. Эсәк һуты ферменттары тәьҫиренән туҡлыҡлы мат­дәләрҙең ябай, һыуҙа эрей торған берләшмәләргә: аҡһымдарҙың — аминокислоталарға, майҙарҙың — глицеринға һәм май кислоталарына, углеводтарҙың глюкозаға тиклем бүлемләнеүе тамамлана.
Нәҙек эсәктең бөтә эске йөҙө, өбөрсәләр менән ҡап­ланғанлыҡтан, бәрхәт һымаҡ булып күренә. Өбөрсәләр ярҙамында аҡһымдар, майҙар һәм углеводтар бүлемләнеүе продукттарының һеңеүе бара. Уларҙың бик күп булыуы (1 см"-ҙа 2500 өбөрсә) нәҙек эсәктең лайлалы шекәрәһенең йөҙөн байтаҡ ҙурайта.
Әберсәләрҙең көбө бер ҡатлаулы эпителийҙан тора. Һәр өбөрсәгә ҡан һәм лимфа тамырҙары инә. Уларҙа туҡлыҡлы матдәләрҙең һыуҙа эрегән бүлемләнеү продукттары һеңә. Һеңеү — ул фильтрлау, диффузия про­цесы ғына түгел, ә өбөрсәләр көбө аша матдәләрҙе әүҙем күсереү юлы менән тормошҡа ашырылыусы ҡатмарлы фи­зиологик процесс.
Өбөрсәләр, эсәктәрҙә тереклек итеүсе микро­организмдарҙың ҡанға һәм лимфаға үтеп инеүен тотҡарлап, һаҡлағыс функция ла башҡара.
Йыуан эсәктең функциялары.
Аҙыҡтың һеңмәй ҡалған ҡалдыҡтары ун ике сәғәт буйына йыуан эсэк буйлап үтә. Был ваҡыт эсендә һыуҙың ҙур өлөшө ҡанға һеңә. Йыуан эсәктең лайлалы шекәрәһенең өбөрсәләре юҡ. Уның биҙҙәре эшләп сығарған һуттың составында ферменттар әҙ, ә лайла күп була.
Лайла аҙыҡтың һеңдерелмәгән ҡалдыҡтарын күсереүҙе һәм тышҡа сығарыуҙы еңеләйтә. Йыуан эсәктә бактериялар күп. Улар нормаль аш һеңдереү өсөн кәрәк. Улар ҡатнашлығында ҡайһы бер витаминдар барлыҡҡа килә.Йыуан эсәктә фор­малаш ҡан тиҙәк массалары тура эсәккә эләгә һәм унан тышҡа сығарыла.
Эсәк микрофлораһы
Кешенең эсәгендә йәшәгән микроорганизмдары аш һеңдереү ферменттарын бүлеп сығара. Улар аҙыҡтың айырым төрҙәрен аш һеңдереүгә булышлыҡ итә:
Эсәк таяҡсаһы (Eschерichia coli) — лактозаның аш һеңдерелеүенә булышлыҡ итә;
Лактобактериялар — лактозаны һәм башҡа углеводтарҙы һөт кислотаһына әйләндерә.
Нөгөш (Өҫән ҡушылдығы)
Нөгөш (үрендә Оло Нөгөш) — Рәсәйҙәге йылға, Башҡортостан буйлап аға. Өҫән йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км тәшкил итә , бассейн майҙаны, 594 км². Нөгөш төрки телдән таҙа, саф тип тәржемә ителә.
Ҡушылдыҡтары
- 5,7 км: Һалҡыншишмә (уң ҡушылдыҡ);
- 9,4 км: Кесе Нөгөш (уң ҡушылдыҡ).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010101312111100028343
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102834
- Бассейн коды — 10.01.01.013
- ГӨ буйынса томы — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Йылға атамаһының тарихы
Туймазы районының Төпкилде ауылы ултырған тирәгә 1650-се йылдарҙа Бөрйән районы урмандарын ярып аҡҡан Нөгөш йылғаһы буйында тыуып үҫкән Арыҫланбәк исемле башҡорт барып төпләнә. Уны был яҡтағы ер-һыуҙарға хужа булып, нәҫеле менән төпләнеп ҡалһын тип, атаһы күсереп ултырта. Ул нигеҙ һалған ауыл уның исеме менән Арыҫланбәк тип атала, ә ауылы янынан ағып ятҡан йылғаға тыуған яҡ иҫтәлеге итеп Нөгөш тип исем ҡуша. Ә үҙенең улы тыуып ҙурайғас, уға яҡында Төпкилде утары һалып бирә. Бөгөнгө башҡорт ауылы Төпкилде Арыҫланбәк мырҙа улының исеме менән аталған («Ағиҙел» журналындағы «Собханғол, Арыҫланбәк, Бикмәт» исемле мәҡәлә. Авторы Мир Мөхәмәтйәнов (йылы яҡынса 1986)).
Әҙәбиәт
Туймазы районы географияһы һәм экологияһы: уҡыу әсбабы [Текст] /а. м. Гәрәев, р. ф. Ғатауллин, л. м. Мухаметшин. — Октябрь: гуп рб «ОГТ», 2005. — С. 174
Европа Плюс
Europa Plus (1991 йылға тиклем — Европа Плюс Мәскәү) — Рәсәйҙә беренсе дәүләткә ҡарамаған коммерция радиостанцияһы. CHR форматында эшләй. Тапшырыуҙар 1990 йылдың 30 апрелендә башлана. Телерадиотапшырыуҙар илдәре: Рәсәй, Ҡырғыҙстан, Ҡаҙағстан, Молдавия, шулай уҡ Тажикстан. Рәсәй радиоселтәрҙәре араһында алдынғы урынды биләй. Радиостанцияның төп аудиторияһы 35 йәшкә тиклемге йәштәр һәм әүҙем кешеләр.
Иң ҙур эфирҙан тыш проект - йыл һайын үткәрелгән күп сәғәтлек open air «Europa Plus LIVE». 2019 йылдың 27 июлендә Лужникиҙың Көньяҡ спорт йәҙрәһе майҙанына 400 000 кеше килә, тамашасыларҙың дөйөм һаны яҡынса 1,5 миллион тәшкил итә. 7 сәғәтлек концертта асыҡ һауала 23 популяр сит ил һәм Рәсәй төркөмө ҡатнаша.
Программалары
Миҙгелле:
Тапшырыуҙар ҡалалары
Бөгөнгө көнгә радиостанцияның региональ селтәрендә 8 илдә 370 пунктлы тапшырғыстар ҡуйылған.
Спутник тапшырыуы
2011 йылдың 5 сентябренән «Триколор» радиопакетында Eutelsat W7 юлдашында спутник тапшырыуҙары алып барыла.
2010 йылдың 3 декабрендә «Europa Plus» телеканалы New Media Legend пакеты составында Eutelsat W7 юлдашынан (36°E) тапшырыуҙар башлай.
Европа Плюс Online
Интернет селтәрендә 9 онлайн-канал бар:
Ай тотолған төндә (пьеса)
Тарихы
Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» — («В ночь лунного затмения») трагедияһы 1963 йылда яҙылған һәм эпилог менән 3 шаршауҙан тора.
Тәүге тапҡыр пьеса Өфөлә Башҡорт академия драма театрында (режиссеры — Ш. М. Мортазина) 1964 йылда ҡуйылған.
Мярсала
Мярсала — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 6 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Тумая ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Ай тотолған төндә (пьеса)
Тарихы
Пьесала ролдәрҙе З. И. Бикбулатова (Тәңкәбикә), Р. С. Янбулатова (Шәфәҡ), И. Х. Йомағолов (Аҡъегет), Д. З. Фәйзуллина (Зөбәржәт) һ. б. башҡаралар. 1967 йылда спектакль К. С. Станиславский исемендәге РСФСР дәүләт премияһына лайыҡ була.
Пьесаны башҡорт теленән урыҫ теленә Яков Козловский тәржемә иткән.
Мярсала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай тотолған төндә (пьеса)
Сюжеты
Пьесала ваҡиғалар Башҡортостанда XVII быуатта бара. Бороңғо башҡорт ырыуы менән ире һәләк булғандан һуң бай ҡатын Тәңкәбикә идара итә. Тәңкәбикә ғаиләһендә уның кесе улы Ишмырҙа, уртансы улы — Аҡъегет, өлкән улы — Юлмырҙа йәшәй. Аҡъегет - һылыу ҡыҙ Зөбәржәт менән никахлашҡан, ә Юлмырҙа Шәфәҡкә өйләнгән. Хәрби хеҙмәттә Юлмырҙа һәләк була.
Ырыуҙа шундай йола үтәгәндәр — өйләнгән өлкән улы һәләк булған осраҡта, ҡустыһы тол ҡатынға өйләнә. Шәфәҡте Аҡъегет алырға тейеш була, ә Зөбәржәтте 11 йәшлек Ишмырҙаға бирергә тура киләсәк.
Йолаға ярашлы Аҡъегетте Шәфәҡкә өйләндерәләр, ә Зөбәржәтте Ишмырҙаға кейәүгә бирәләр. Зөбәржәт һәм Аҡъегет әмеңгерлек законына буйһонорға теләмәйҙәр һәм уларҙы ҡыуалар. Улар, ай тотолоуы тамамланғанын, шуның менән бергә ҡараңғы ваҡыттар ҙа бөткәнен белдереп, «ай яҡтыһына» китәләр, һәм уларҙың тормош юлы дауам итә.
Ырыу йолаларын һәм халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡабул итмәү пьесаның драматик конфликт нигеҙен тәшкил итә. Автор уҡыусыны, ҡәҙимге кешелек ҡиммәттәрен аңларға кәрәк, ата-бабаларыбыҙҙың ғөрөф-ғәҙәттәренә һуҡырҙарса эйәреү трагедияға килтерергә мөмкин тигән фекергә килтерә. Ай тотолоу образы (йолаларға һуҡырҙарса эйәреүҙән аң томаланыу), — ситуацияны тулыһынса күреүҙән туҡтап, тик традицияларға ғына таянып, беҙ ҡот осҡос эҙемтәләргә килеү ҡурҡынысы аҫтына ҡуйылабыҙ тип әйтә.
Постановка тарихы
Пьеса 100-гә яҡын театр сәхнәһендә бара, шул иҫәптән Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында, Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрында (1966), Салауат башҡорт дәүләт драма театрында (1977), Туймазы татар дәүләт драма театрында (1998), Стәрлетамаҡ рус драма театрында (1999), Г. Камал исемендәге Татар дәүләт театрында, Моссовет театрында, А. С. Пушкин исемендәге Мәскәү театрында, Литва дәүләт театрында, Хәмзә исемендәге Үзбәк дәүләт драма театрында һ. б.
1992 йылда башҡорт академия драма театрында спектакль яңынан сәхнәләштерелә. Пьеса постановкалары театрҙа 2011 һәм 2014 йылдарҙа ҡуйыла. Хәҙерге ваҡытта был пьесаны 4-се быуын театр артистары уйнай. Спектаклдең яңы постановкаһы режиссеры — Р. В. Исрафилов, сәхнә биҙәүсеһе — Т. Г. Еникеев, композиторы Р. М. Хәсәнов. Ә төп ролдәрҙе башҡарҙылар: Г. А. Мөбәрәкова (Тәңкәбикә), Т. Д. Бабичева (Шәфәҡ), Х. Ғ. Үтәшев (Аҡъегет), Ш. И. Дилмөхәмәтова (Зөбәржәт), Ш. Р. Рәхмәтуллин (Диуана), З. С. Вәлитов (Дәрүиш).
«Ай тотолған төндә» трагедияһы буйынса балет, опера ҡуйылды. 1978 йылда Свердловск киностудияһында «Ай тотолған төндә» нәфис фильмы төшөрөлә.
Туендат
Туендат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Абзан
Яңы Абзан (Новоабзаново) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 132 кеше булған. ОКАТО коды — 80214822006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байбулат Торсонбаев
Байбулат Торсонбаев (1783—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Байбулат Торсонбаев Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы (хәҙерге Ырымбур өлкәһенең ) Бурағол (йәки Буранғол ) ауылында йәшәгән.
1801 йылдың 9 майынан казак булып хеҙмәт итә башлай.
1811 йылда 9-сы кантон башҡорттарынан 1-се Башҡорт атлы полкы ойошторола, уның составында Байбулат Торсонбаев хеҙмәт итә. Июндә полк Сембергә килә һәм Серпуховҡа ебәрелә. Курск губернаһында ҡышлай. 1812 йылдың 2 ғинуарында Луцк ҡалаһында 2-се армия командующийы П. И. Багратион 1-се һәм 2-се Башҡорт атлы полктарын ҡарап сыға. 1812 йылдың мартында 1-се Башҡорт полкы Рәсәй империяһының көнбайыш сиктәрендә Платовтың корпусы составына кордон хеҙмәтен үтәй. Ватан һуғышы башланғас, Платов казактары менән бергә 2-се Көнбайыш армияның сигенеүен ҡаплай.
1-се Башҡорт атлы полкы составында 1812 йылдың 15 июнендә — Гродно, 2 августта — Смоленск (Красный), 3-5 сентябрендә — Можайск янындағы алыштарҙа ҡатнаша, ә 20 сентябрҙән Мәскәү эргәһендә була. 1812 йылдың 3—26 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы Молод ауылы эргәһендә Серпухов юлындағы төп пикетты биләй. 27 октябрҙән дошманды эҙәрлекләй башлай һәм 29-30 октябрҙә Малоярославец эргәһендә алышҡа инә.
1813 йылдың 6 һәм 7 октябрендә 1-се Башҡорт атлы полкы командаһы Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнаша. 1813 йылдың октябрендә был полк шулай уҡ Лейпцигтағы «Халыҡтар һуғышы»нда ҡатнашҡан 4-се, 5-се һәм 14-се Башҡорт полктары менән бергә Дрезден гарнизонына ҡаршы һуғышҡан 2-се, 15-се һәм 18-се Башҡорт полктарына ярҙамға ебәрелә.
1813 йылдың 10 ноябрендә — Дефентер ҡәлғәһе, 8-9 декабрҙә — Бреда ҡәлғәһе, 1814 йылдың 24-25 февралендә — Лаон ҡалаһы янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1814 йылдың 18 мартында Париж янындағы алышта һәм ҡаланы алыуҙа ҡатнаша.
1804, 1808, 1810, 1810, 1819, 1827 һәм 1836 йылдарҙа Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә.
1827 йылдың 4 декабрендә урядник званиеһын ала.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ҡарасәс; улдары — Итбай һәм Дәүләтшаһ; ҡыҙҙары — Хәнифә.
Смирнова Галина Дмитриевна
Галина Дмитриева Смирнова (1925) — СССР ауыл хужалығы алдынғыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949).
Биографияһы
Галина Дмитриевна Смиронова 1925 йылдың 11 октябрендә Кострома өлкәһенең Воробьево ауылының крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1936 йылдан Смироновтар ғаиләһе Караваево  ҡасабаһына күсеп килеп йәшәй, бөтә ғаилә урындағы тоҡомсолоҡ совхозының баҫыусылыҡ бригадаһына эшкә урынлаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1948 йылдың 25 авгусындағы указы менән  «8 һыйырҙан 202 килограмм һөт майы менән 5207 килограмм һөт алғаны һәм хеҙмәттәге юғары күрһәткестәре өсөн» Галина Дмитриева Смирнова Ленин орденына лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1949 йылдың  12 июлендәге указы менән  «Йылына 8 һыйырҙан уртаса 219 килограмм һөт майы менән һәр һыйырҙан 5645 килограмм һөт алып, малсылыҡта юғары продуктлылыҡ алғаны өсөн»  Галина Дмитриева Смирноваға Ленин ордены менән  «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып,  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1966 һәм 1977 йылда СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «Юғары хеҙмәт күрһәткестәре өсөн» Смирнова Галина Дмитриеваға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм «Почёт Билдәһе» ордены тапшырыла.
Пенсияға сыҡҡандан һуң Кострома өлкәһенең Караваево ҡасабаһында йәшәй.
Аҡ ҡәлғә (Салоники)
Аҡ ҡәлғә (Λευκός Πύργος, Beyaz KuleBeyaz Kule) — Греция ның Салоники ҡалаһындағы яр буйы районында архитектура һәйкәле һәм музей. Башня «аҡ» тип аталыуына ҡарамаҫтан, буйвол тиреһе төҫөндә. Ул Эгей диңгеҙе нең Термиакос ҡултығы ярындағы Еңеү урамында (οδος Νικις) урынлашҡан. Унда Византия музейы урынлашҡан, ул ҡаланың төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Аҡ башнянан алыҫ түгел Македония Палас отеле урынлашҡан.
Башта төрөктәр тарафынан оборона ҡоролмаһы булураҡ тәҙәлгән Аҡ ҡәлғә төрмә һәм кешеләрҙе күпләп язалау урыны булараҡ билдәле. Ул 1912 йылда ҡала Греция власы ҡулына күскәс кенә реконструкциялана һәм аҡлана. Элекке «Ҡанлы башня» бөгөн беҙ белгән «Аҡ башня»ға әйләнә. Ул ҡаланың ғына түгел, шулай уҡ Македонияның грек суверенитеты символына әүерелә.
Архитектура үҙенсәлектәре
Аҡ башня диаметры — 23, бейеклеге 27 метр булған цилиндр формаһына эйә. Башня осонда диаметры — 12, бейеклеге 6 метрлы бәләкәй манара бар. Тышҡы стеналарҙағы ҡайһы бер амбразураларға инең спираль формаһындағы пандустан, башҡаларына һәр алты ҡаттың үҙәк залы аша тормошҡа ашырыла. Үрге башняның ҡыйығында диаметры 10 метр булған майҙан, манара тирәләй киңлеге 5 метр самаһындағы майҙансыҡ бар.
Ваҡыт үткәндән һуң башня тулыһынса реконструкциялана. Элекке һүрәттәр буйынса, уның түбәһе Истанбулдағы Йедикюле һәм Румелихисар ҡәлғәләре кеүек үк, конус формаһында була. 1917 йылға тиклем башня итәгендә ҡәлғә диаметрынан өс тапҡыр ҙурыраҡ майҙанды һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡаплап тороусы камиз тора. Уның һигеҙ мөйөшлө манаралары һәм капониорҙары башняға яҡынлаусыларға ут асыу мөмкинлеген бирә. Әммә камиздың баштан уҡ булғнмы, әллә ул һуңынан төҙөлгәнме икәнлеге билдәһеҙ.
Тарихы
Аҡ ҡәлғә ғосмандар тарафынан форт, казарма һәм төрмә булараҡ файҙаланыла. 1826 йылда солтан Мәхмүт II указы менән бында тотҡондарҙы язалайҙар. Шунан һуң ул «Ҡанлы башня» тип йәки «Ҡыҙыл башня» тип атала башлай һәм шул атама менән, аҙағына тиклем йөрөй XIX быуат һуңына тиклем йөрөй.
Күп йөҙ йыллыҡтар дауамында башня Салоникиҙың ҡала стенаһы өлөшө булып тора. Ул ҡаланың йәһүд кварталын йәһүд һәм мосолман зыяраттарынан айыра. Ҡаланың диуарҙары 1866 йылда емертелә. Беренсе Балҡан һуғышынан һуң, 1912 йылда башня аҡлана, был уның «таҙарыныуының» символик билдәһе булып тора. Ошо мәлдән алып ул бөгөнгө атамаһы менән йөрөй. 1913 йылдың мартында башняһынан алыҫ түгел Греция короле Георг I үлтерелә.
Зимовная (Дон ҡушылдығы)
Зимовная  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 849 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иръелья
Иръелья — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Захаркин Игорь Владимирович
Захаркин Игорь Владимирович (16 март 1958 йыл) — Рәсәй физик культура дәүләт университетының хоккей теорияһы һәм методикаһы кафедраһы профессоры һәм Рәсәй хоккей тренеры. 2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, 2015—2017 йылдарҙа баш тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
Игорь Владимирович Захаркин 1958 йылдың 16 мартында Брянск ҡалаһында тыуған.
2009—2011 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының өлкән, ә 2015 йылдың 7 октябренән 2017 йылдың 3 мартына тиклем — баш тренеры.
Карьера
Тренер булғанда
Спорт ҡаҙаныштары
Рәсәй йыйылма командаһы Салауат Юлаев СКА (Санкт-Петербург)
Йүкәтау (ҡасаба)
Йүкәтау — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Һатҡы районындағы тимер юл станцияһы ҡасабаһы. Бирҙәүеш ҡала биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ҡасабанан бер нисә саҡрым төньяҡтараҡ Йүкәтау һырты урынлашҡан. Ҡасаба биләмәләре эргәһенән Оло Бирҙәүеш йылғаһы (үрге ағымында Бирҙәүеш тип йөрөтөлә) аға. Йүкәтау ҡала биләмәһе үҙәге булған эшселәр ҡасабаһы Бирҙәүештән 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Топонимикаһы
Силәбе ғалимы топонимист Шувалов атаманың мәғәнәһен былай тип аңлата: Уның раҫлауына өҫтәп тағы бер фараз килтерәйек: тауҙың бик бейек һәм ҙур булмағанына күрһәткән «йоҡа» тигән мәғәнә лә һалынған булыуы мөмкин. «На Урале» сайтында бына нимә тип яҙғандар: ғәжәп күренһә лә, Йүкәтау битләүҙәре фәҡәт йүкә менән генә ҡапланған тип маҡтап булмай. Башҡорт телендә тағы бер аңлатма варианты бар — «йоҡа тау».
Тарихы
Йүкәтауҙың тирә-йүне — Әйле башҡорттары йәшәгән урын. Антропологтар тап ошо ҡәбилә урта быуаттарҙа монгол далалары мигранттары менән әүҙем аралашҡан, тип иҫәпләй. Шуға күрә әйлеләрҙең фиғелендә монголоидлыҡ асыҡ сағыла.
Йүкәтауҙа башлыса Бирҙәүеш — Түбәнге Серге тимер юл тармағын хеҙмәтләндереүсе эшселәр йәшәй.
Граждандар һуғышы йылдарында был ҡасабала ҡыҙылдар менән аҡтарҙың ҡаты бәрелештәре булған.
XX быуаттың 60-70-се йылдарында, нефтте һурҙырып ҡыуыу станциялары эшләй башлағанлыҡтан, яңы эш урындары — Себерҙән һуҙылған нефть үткәргестәрҙе хеҙмәтләндереү эше — барлыҡҡа килә. Торбалар буйлап нефть Рәсәй нефть эшкәртеү заводтарына, шулай уҡ «Дуҫлыҡ» нефть үткәргесенә аға.
Инфраструктураһы
Көньяҡ Урал тимер юлдарының шундай уҡ — Йүкәтау — исемле тимер юл станцияһы урынлашҡан.
Ҡасабала нефтте һурҙырып икенсе яҡҡа ҡыуыу станцияһы, балалар баҡсаһы, мәктәп, «Нефтсе» клубы, китапхана эшләй.
Барлвғы 12 урам бар.
Еңеү көнө
Еңеү көнө — 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Ҡыҙыл Армияның һәм совет халҡының нацистик Германияны еңеү байрамы. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 8 майындағы Указына ярашлы, һәр йыл 9 май ҙа билдәләнә.
Еңеү көнөндә Билдәһеҙ һалдат ҡәберенә (Мәскәү) сәскәләр һалына, баш ҡалала, герой ҡалаларҙа парад, байрам салюты ойошторола.
Берлин һөжүм операцияһы
1945 йылдың апрелендә Ҡыҙыл Армия Берлинға яҡынлаша. Операция алдынан совет ғәскәрҙәрендә бөтәһе 1 900 000 һуғышсынан торған 149 уҡсы, 12 кавалерия дивизияһы, 13 танк һәм 7 механизацияланған корпус, 15 айырым танк һәм үҙйөрөшлө бригада иҫәпләнә. Операцияла Польша Ғәскәренең 1-се һәм 2-се армияларының 10 пехота, 1 танк дивизияһы, шулай уҡ 1 айырым кавалерия дивизияһы ҡатнашып, уларҙа йәмғеһе 155 900 кеше була. Берлинға һөжүмдә бөтәһе 2 миллиондан ашыу һалдат һәм офицер, 6 250 танк һәм үҙйөрөшлө орудие, 41 600 орудие һәм миномет, 7 500 самолет ҡатнаша.
Немец ғәскәрҙәре Одер һәм Нейсе йылғаларының көнбайыш ярҙарында оборона тота. Берлин эргәһендә һәм ҡаланың үҙендә составында 62 дивизия (шул иҫәптән 48 пехота, 4 танк һәм 10 моторлаштырылған), 37 айырым пехота полкы, 100-гә яҡын айырым пехота батальоны, бихисап артиллерия частары һәм подразделениелары иҫәпләнгән ғәскәр төркөмө туплана. Унда миллион тирәһе кеше, 1 500 танк, 10 400 орудие һәм миномет, 3 300 хәрби самолет була. Берлин ҡеүәтле нығытмаға әйләндерелә һәм урам һуғыштарын алып барыуға әҙерләнә. Ҡала тирәләй өс оборона ҡулсаһы булдырыла, ҡала эсендә һәр береһендә меңләп һалдаты булған гарнизонлы 400-ҙән ашыу тимер-бетон ут нөктәһе ҡорола. Берлин гарнизонының үҙендә яҡынса 200 мең кеше иҫәпләнә.
Немецтарҙың оборонаһын өҙөү һәм ҡала эсендә һуғышыу өсөн танкылар киң ҡулланыла. Ҡала шарттарында улар үҙҙәренең өҫтөнлөгөн файҙалана алмай һәм бик йыш немецтарҙың танкыға ҡаршы ҡоралына сәп була. Был да ҙур юғалтыуҙарға килтерә: ике аҙна эсендә Ҡыҙыл Армия Берлин операцияһында ҡатнашҡан танкыларҙың һәм үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларының өстән бер өлөшөн юғалта (1 997 берәмек). Шулай уҡ 2 108 орудие һәм миномет, 917 хәрби самолет юғалтыла, әммә совет ғәскәрҙәре ҡуйылған бурысты тулыһынса үтәй: дошмандың 70 пехота, 12 танк һәм 11 моторлаштырылған дивизияһын тар-мар итә, 480 мең кешене әсирлеккә ала, Германияның баш ҡалаһын яулап, Германияны капитуляцияларға мәжбүр итә.
1945 йылдың 1 майында таң менән, Рейхстагты штурмлағанда, кесе лейтенант А. П. Берест етәкселегендә сержант Михаил Егоров менән кесе сержант Мелитон Кантария Рейхстаг бинаһы түбәһенә Еңеү байрағын ҡаҙай. Әммә бынан бер көн алда, 1945 йылдың 30 апрелендә 22 сәғәт 40 минутта, гвардия капитаны Владимир Николаевич Маков етәкселегендә Рейхстагка беренселәрҙән булып Ҡыҙыл байраҡты Башҡорт АССР-ының Мишкә районы Янағош ауылы егете Заһитов Ғазый Ҡазыхан улы ҡаҙай.
Капитуляцияға ҡул ҡуйыу
1945 йылдың 1 майында 3 сәғәт 50 минутта 8-се гвардия армияһының команда пунктына вермахттың ҡоро ер ғәскәрҙәренең генераль штабы начальнигы, пехота генералы Кребс килешеү тураһында һөйләшеүҙәр алып барырға вәкил булараҡ килә. Әммә Иосиф Виссарионович Сталин быға рөхсәт бирмәй, тик бер һүҙһеҙ капитуляция тураһында ғына һөйләшеү алып барырға ҡуша. Немец командованиеһына ультиматум ҡуйыла: әгәр сәғәт 10-ға тиклем бер һүҙһеҙ капитуляцияға ризалыҡ бирелмәһә, совет ғәскәрҙәре емергес һөжүм башлаясаҡ. Яуап алмағас, совет ғәскәрҙәре 11 тула 20 минуттан Берлин уртаһында ҡалған оборона ҡалдыҡтарына көслө ут аса. Киске сәғәт 6-ла капитуляция талаптарының кире ҡағылыуы асыҡлана. Шунан һуң ҡаланың Империя канцелярияһы урынлашҡан үҙәк өлөшөнә һуңғы һөжүм башлана. 1 майҙан 2-һенә ҡараған төндә канцелярия өсөн һуғыш бара. Таңға барлыҡ бүлмәләрҙе лә совет һалдаттары биләй.
2 майҙа төнгө 2 тула 10 минуттан радионан шундай хәбәр алына: «Парламентёрҙарыбыҙҙы Бисмарк-штрасселағы күпергә ебәрәбеҙ. Хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатабыҙ». Һуңынан пропаганда министры урынбаҫары Ганс Фриче совет командалығынан радио аша Берлин гарнизонындағы немец ғәскәрҙәренә ҡаршылыҡты туҡтатыу тураһында мөрәжәғәт итергә рөхсәт һорай. Көндөҙгө сәғәт 3-кә Берлин гарнизоны (134 меңдән ашыу кеше) әсир төшә.
8 майҙа Үҙәк Европа буйынса төнгө 11 тула 17 минутта (Мәскәү ваҡыты менән төнгө 1 тула 17 минутта) вермахттың генерал-фельдмаршалы Вильгельм Кейт, шулай уҡ лютваффе вәкиле генерал-полковник Ганс-Юрген Штумпф менән Кригсмарине адмиралы Ганс Георг фон Фридебург, Карл Дёництан тейешле вәкәләтте алып, Германияның бер ниндәй шартһыҙ капитуляцияланыуы тураһында тағы бер актҡа ҡул ҡуя. Ул Мәскәү ваҡыты менән 9 майҙа теүәл төнгө сәғәт берҙә көсөнә инә.
Капитуляцияны ҡабул итеп, Советтар Союзы Германия менән солох килешеүе төҙөмәй, йәғни һуғыш хәлендә ҡала. Германия менән һуғыш юридик яҡтан 1955 йылдың 25 ғинуарында, СССР Юғары Советы Президиумы тарафынан тейешле ҡарар ҡабул ителгәндән һуң туҡтай.
Германия ставкаһының һуңғы хәбәре
9 майҙа совет ғәскәрҙәре ҡулы аҫтында булған Цоссендан Германия ставкаһы һуңғы хәбәрен бирә:
Из ставки гросс-адмирала Дёница
Верховное главнокомандование вооружённых сил сообщает:
В Восточной Пруссии германские войска во вторник до последней возможности удерживали устье Вислы и западную часть косы Фрише Нерунг. Особенно отличилась 7-я пехотная дивизия. За её образцовые действия командир дивизии генерал фон Заукен награждён дубовыми листьями с мечами и бриллиантами к Рыцарскому кресту Железного креста.
Главные силы нашей группы армий в Курляндии, в течение многих месяцев под командованием генерала пехоты Хильперта оказывавшие сильное сопротивление превосходящим советским танковым и пехотным соединениям и мужественно выдержавшие шесть крупных сражений, покрыли себя бессмертной славой. Эта группа армий отклонила любую преждевременную капитуляцию. Уцелевшие самолёты в образцовом порядке доставили на Запад раненых и отцов семейств. Офицеры и штабы остались со своими войсками. В полночь в соответствии с принятыми нами условиями любые военные действия и любые передвижения войск были прекращены.
Защитники Бреслау, которые в течение двух месяцев отбивали все советские атаки, после героического сопротивления в последний момент уступили превосходству противника.
На Юго-Восточном и Восточном фронтах все штабы главных соединений вплоть до Дрездена получили приказ прекратить огонь. Восстанию чехов почти во всей Богемии и Моравии удалось помешать выполнению условий капитуляции и нашим связям в этом районе. Сведений о группах армий Лёра, Рендулича и Шернера штаб верховного главнокомандования до сих пор ещё не получил.
Сражающиеся далеко от фатерланда защитники опорных пунктов на побережье Атлантического океана, войска в Норвегии и гарнизоны на островах Эгейского моря, соблюдая повиновение и дисциплину, поддержали честь германского солдата.
Итак, начиная с полуночи оружие на всех фронтах смолкло. По приказу гросс-адмирала вермахт прекратил ставшую бессмысленной борьбу. Тем самым закончилось почти шестилетнее героическое единоборство. Оно принесло нам великие победы, но и тяжёлые поражения. Германский вермахт под конец с почётом уступил огромному превосходству противника в силах. Германский солдат, верный своей присяге, отдавая себя до конца своему народу, свершил то, что не забудется в веках. Тыл до последнего момента поддерживал его изо всех своих сил, неся при этом тяжелейшие жертвы. Неповторимые свершения фронта и тыла найдут свою окончательную оценку в последующем справедливом приговоре истории.
Даже противник не сможет отказать в своём уважении славным деяниям и жертвам германских солдат на земле, на воде и в воздухе. Поэтому каждый солдат может честно и гордо выпустить из рук своё оружие и в эти тяжелейшие часы нашей истории храбро и уверенно обратиться к труду ради вечной жизни нашего народа.
В этот час вермахт чтит память своих погибших солдат. Погибшие обязывают нас к безоговорочной верности, повиновению и дисциплине по отношению к истекающей кровью многочисленных ран Родине.
Һуңғы ҡаршылыҡ нөктәләре
Капитуляция мәленә немецтар Францияның (Дюнкерк, Ла-Рошель, Лорьян) Атлантик яр буйын, Гернси, Джерси һәм башҡа уртауҙарҙы, Германияның төньяҡ өлөшөн, Үҙәк Европа террриторияһын (көньяҡ Германияның, Австрияның, Чехословакияның бер өлөшө), Путцигер-Нерунгтағы (Висла тамағы) Данцигтан көнсығыштараҡ һәм Латвия ССР-ы территорияһында Курляндия плацдармын, Грек архипелагы утрауҙарын, Дания һәм Норвегияның ҙур өлөшөн, Голландияның яр буйы территорияларының бер өлөшөн терәк пункты итеп тота. Совет фронты алдында торған Үҙәк Европалағы немец ғәскәрҙәре капитуляция тураһындағы бойороҡҡа буйһонмайынса, союздаштар яғына сығыу иҫәбе менән, көнбайышҡа табан сигенә башлай.
10 майҙа совет ғәскәрҙәре Путцигер-Нерунгта Хель ҡалаһында плацдарм яулай, 11 майҙа Курляндия улар контроленә күсә. 14 майҙа Үҙәк Европала көнбайышҡа сигенгән немец ғәскәрҙәрен эҙәрлекләү тамамлана. 9-нан 14 майға тиклем барлыҡ фронттарҙа ла совет ғәскәрҙәре тарафынан 1 миллиона 230 меңдән ашыу немец һалдаты һәм офицеры һәм 101 генерал әсиргә алына. 15 майҙа Совинформбюро барлыҡ фронттарҙа ла әсирҙәрҙе ҡабул итеү туҡтатылыуын хәбәр итә.
Байрам тарихы
СССР Юғары Советы Президиумының «9 майҙы Еңеү көнө тип иғлан итеү тураһында»ғы указы нигеҙендә байрам ителә.
9 май 1945 йыл
9 майҙа иртән Юғары Баш командующийҙың (Сталин Иосиф Виссарионович) 369-сы Указы донъя күрә :
ПРИКАЗ Верховного Главнокомандующего По войскам Красной Армии и Военно-Морскому Флоту
8 мая 1945 года в Берлине представителями германского верховного командования подписан акт о безоговорочной капитуляции германских вооружённых сил.
Товарищи красноармейцы, краснофлотцы, сержанты, старшины, офицеры армии и флота, генералы, адмиралы и маршалы, поздравляю вас с победоносным завершением Великой Отечественной войны.
В ознаменование полной победы над Германией сегодня, 9 мая, в День Победы, в 22 часа столица нашей Родины Москва от имени Родины салютует доблестным войскам Красной Армии, кораблям и частям Военно-Морского Флота, одержавшим эту блестящую победу, тридцатью артиллерийскими залпами из тысячи орудий.
Верховный Главнокомандующий Маршал Советского Союза И. Сталин 9 мая 1945 года
Бынан тыш, был көндә СССР Юғары Советы Президиумының «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалын булдырыу тураһында" Указы сыға.
1945 йылдың 9 майындағы тәүге байрам ҙур салют менән тамамлана. Совет халҡының хәтерендә ул оҙаҡ һаҡлана. Германияны еңеүҙең финал аккорды 1945 йылдың 24 июнендә үткән Еңеү парады була.
Сталин һәм Хрущёв заманында байрам
1948 йылға тиклем Еңеү көнө эш көнө булмай, әммә СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 23 декабрендәге Указы менән ял көнө бөтөрөлә һәм уның урынына Яңы йыл ял көнө ителә.
Был аҙымға барырға нимә этәргес биргәндер — билдәһеҙ. Инициатива Сталиндан сыҡҡан тигән күҙаллау ғына бар, йәнәһе уға Еңеүҙе кәүҙәләндереүсе маршал Георгий Константинович Жуковтың популярлығы тыныслыҡ бирмәй. Ике тиҫтә йылдан һуң, Леонид Ильич Брежнев осоронда, 1965 юбилей йылында ғына Еңеү көнө ҡабат ял көнөнә әйләндерелә.
Байрамдың хәҙерге атрибуттары бер көндә генә барлыҡҡа килмәгән. Мәҫәлән, һуғыштан һуңғы 20 йыл эсендә Еңеү парады бер тапҡыр — 1945 йылдың 24 июнендә генә үткәрелә. Артабанғы ике тиҫтә йылда байрам саралары бары тик салют менән генә сикләнә, әммә тотош ил, һуғыш юлын үткән ветерандар менән бергә, ял булмаһа ла, Еңеү көнөн байрам итә.