cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һыу эйәһе
Йолаларҙа
Боронғо кешеләр һыу эйәләре менән яҡшы мөнәсәбәттә булыуҙы хуп күрә Әгәр ҙә кеше, сараһыҙҙан төндә һыуға барһа йәки һыуҙы кисеп сыҡһа, ул тамаҡ ҡырып, йә булмаһа әкрен генә көйләп тауыш биргән. Шуның менән ул һыу эйәһенә үҙенең килеүен аңғартҡан.
Янг-Яха (Хейги-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыу эйәһе
Йолаларҙа
Йылғаны, күлде бысратыу, болғатыу, әрләү тыйылған. Шишмәләрҙе, йылға баштарын бысраныуҙан, мал тапауҙан һаҡлау, уны бурап ҡуйыу, мал эсеү өсөн улаҡтар яһау изгелекле, сауаплы эш, тип ҡаралған.
Үҙҙәре изге һанаған йылға, шишмәләргә кешеләр хөрмәт күрһәтеү, ризаландырыу, уның сауабын алыу өсөн бүләк итеп көмөш тәңкәләр ташлаған, һыу ситендә үҫкән тал ботаҡтарына төрлө таҫма, сепрәктәр таҡҡандар.
Башҡортостандың төрлө төбәктәрендә «Әүлиә ҡотоғо», «Әүлиә шишмәһе» аталып йөрөгән һәм изгеләштерелгән шишмә, инештәр был фекергә миҫал була ала.
Учалы районы Әүештауы ситендәге Әүлиә ҡотоғо, Бөрйән районы Баҙал тауы башындағы «Хәҙрәт ҡотоғо», Хәйбулла районы Әбеш ауылы янындағы Әүлиә ҡоҙоғо изгеләштерелгән шишмә, һыу сығанаҡтары рәтенә инә.
Башҡорт халҡында бер ауыл ҡыҙы икенсе ауылға килен булып төшкәндә уға һыу күрһәтеү, һыу башлау кеүек боронғо йола хәҙерге көнгә тиклем һаҡланып килә. Кейәү егеттең ҡыҙ туғандары махсус рәүештә йәш киленде үҙҙәре эскән һыу буйына алып килә. йәш килен һыуҙы ауыҙ итә, битен йыуа, һыулы ҡулы менән сәс толомдарын, ҡашын һыйпай, изге теләктәр теләп, шул һыуҙы эсеп йәшәргә ризалығын белдереп, бүләк итеп һыуға көмөш тәңкә һала.
Һыу эйәһен бүләк биреп ризаландырыу, унан ярҙам һорау күренешен боронғо башҡорттарҙың ямғыр теләү йолаһында ла күрергә мөмкин. Йоланың аҙағы һыу һибешеү, һыуға һалыу менән тамамланған. Кешеләр бер-береһен кейеме-ние менән бергә һыуға ташлағандар, күнәктәр менән һыу һибешкәндәр. Ошо йоланы үтәгәндән һуң ямғыр яуырға тейеш булған. Кешеләрҙе һыуға ташлау бик боронғо дәүерҙә һыу эйәләренә кеше ҡорбаны биреү йолаһын имитациялауға ҡайтып ҡала. Һыуға ташланған, шулай уҡ һыу һибешеүҙә һыуланып бөткән кешеләр үпкәләшергә тейеш түгел (1972 йылда Башҡортостандың Дәүләкән районы Иҫке Мерәҫ ауылында Ғәйнуллин Фәтхулла Ғәйфулла улынан (1883 йылғы) Сәғитов Мөхтәр Мофазал улы яҙып алған йола).
Һыу зйәһе культы һалсылар, ҡыуғынсылар араһында киң таралған була. Һалсылар ҡыуғынға йәки һалға китер алдынан именлек теләп доға ҡылыр, хәйер таратыр булғандар. Ауылдың уҡымышлы оло кешеһе доға ҡылып, фатиха биреп оҙатып ҡалған. Шул рәүешле һалсы, ҡыуғынсы һыу хәүефенән һаҡланырға теләй.
Музыкаль фольклорҙа
һыу культының башҡорт халҡында ныҡ таралған булыуын музыкаль фольклор материалдары ла раҫлай. Ағиҙел, Яйыҡ, һаҡмар, Әй, Йүрүҙән, Дим, Ҡариҙел, Инйәр, Кәмәлек һ. б. йылғалар, Арғужа, Ҡандра, Асылыкүл кеүек күлдәр хаҡында башҡорт халҡы маҡтау, данлау йырҙары ижад иткән. Үҙе эскән һыуҙы маҡтау, һыу эйәһен данлау, уның изгелекле булыуын теләү боронғо йырҙарҙың йөкмәткеһендә мөһим урын тота.
Донъя фольклорында
Рус фольклорында «Садко» былинаһында һыу аҫты батшалығына ҡорбан рәүешендә барған сәүҙәгәр Садко үҙенең гуслелә матур уйнауы, ябайлығы, бер ҡатлылығы менән батшаға оҡшай. Уның мәрхәмәтен таба, ҡыҙына өйләнә һәм тыуған иле — Новгородҡа ҡайтыуға ирешә.
Донъяның төрлө халыҡтарында һыу эйәләре, һыу батшалары образын һүрәтләүҙә уртаҡ, оҡшаш моменттар бар.
«Аҡбуҙат», «Заятүләк менән һыуһылыу» эпик ҡомартҡыларындағы һыу эйәләре һәм "Садко"лағы диңгеҙ батшаһы, грек мифологияһындағы диңгеҙ аллаһы Посейдон реаль тормоштағы кеше — феодаль кенәз йәки батша образында һүрәтләнәләр. Асылыкүл батшаһы асыуланғанда йә шатланғанда күл нисек таша, тулҡынлана торған булһа, "Садко"лағы диүгеҙ батшаһы, шулай уҡ Посейдон алла асыуланғанда йәки шатланғанда ла диңгеҙ шулай тулҡынланыусан, урғып ҡайнаусан итеп һүрәтләнә.
Әкиәттәрҙә
Башҡорт халыҡ әкиәттәрендә диңгеҙ эйәһе йәки һыу батшаһы образы, һыу стихияһы көсөн һүрәтләү йыш осрай.
«Ала ҡарға» әкиәтендә һыу эйәһе батыр ултырған карапты туҡтата, кеше ҡорбаны көтә. Боронғо грек, рим диңгеҙселәре афәткә осраһалар, унан ҡотолоу өсөн диңгеҙ аллаһы Посейдонға кеше ҡорбандары биргәндәр, ҡолдарҙы һыуға ырғытҡандар.
Һыу эйәһенә булған мөнәсәбәт һуңғараҡ, кеше үҙен көслөрәк һиҙә, тәбиғәт көстәренә яраҡлашып йәшәй башлағас ҡына, үҙгәрә.
Башҡорт халҡының әкиәт жанрында батыр һыу эйәһен тылсым көсө менән еңә («Ала ҡарға»), йә булмаһа хәйлә юлы менән уның байлығын ҡулға төшөрә («Әбйәлил»). Хатта батыр һыу энәһен юҡ итә, уның донъяһын тар-мар ҡыла, һыуһыҙлыҡтан интеккән халыҡҡа һыу бирә
«Айыуғолаҡ» әкиәтенән өҙөк:
...Улар һөйләп бөтөр-бөтмәҫтән көслө ел-дауыл сығып,күлдән туғыҙ башлы аждаһа күтәрелгән. Ауыҙҙарын асып, Сәмреғош балаларын тирәге-ние менән йотам тигәндә генә, Айыуғолаҡ ҡылысын алған да, аждаһаны тураҡлап, тирәк төбөнә ҡырҡ таяҡ әрҙәнә итеп өйөп ҡуйған.
Афористик жанрҙа
Һыу эйәһе ҡысҡырһа, кеше ала;
Ат әйләнеп ҡаҙығын табыр, һыу әйләнеп юлығын табыр.
Кунки
Кунки — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уллучай йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куйбышев Валериан Владимирович
Куйбышев Валериан Владимирович (6 июнь1988 йыл — 25 ғинуар 1935 йыл) — революционеры, СССР-ҙың партия һәм сәйәси эшмәкәре. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
СССР-ҙың 1-6 саҡырылыш Үҙәк Башҡарма комитетының ағзаһы, ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат (1921—1922), ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1922—1923, 1927—1935), ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1927—1935),ВКП(б) Үҙәк Комитеты Ойоштороу бюроһы ағзаһы (1922—1923, 1934—1935), ВКП(б) Үҙәк Комитеты секретары (1922—1923), ВКП(б) Үҙәк Контроль Комиссияһы ағзаһы (1923—1927).
Биографияһы
Валериан Владимирович Куйбышев 1888 йылдың 25 майында (6 июнь) Рәсәй империяһының Аҡмулла өлкәһе Омск ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы — Куйбышев Владимир Яковлевич (1909 йылдың 24 ноябрендә вафат була), дворян, хәрбиҙәр нәҫеленән, подполковник, 1904-1905 йылғы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы. Төмәндә хәрби присутствиены етәкләгән, элекке Текутьев зыяратында ерләнгән.
Әсәһе — Куйбышева Юлия Николаевна (ҡыҙ фамилияһы — Гладышева), уҡытыусы, Семипалатинск ҡалаһында чиновник ғаиләһендә тыуған, Владимир Яковлевич шунда хеҙмәт иткән, 1883 йылда өйләнешәләр. Валериан тыуған саҡта уның атаһы Омск гарнизонында хеҙмәт итә. 1889 йылда Владимир Яковлевич Күксәтауға өйәҙ хәрби начальнигы итеп тәғәйенләнә. Артабан подполковник Куйбышев Владимир Яковлевич Төмән хәрби командаһы начальнигы Тубыл губернаһы Төмән ҡалаһында хеҙмәт итә, шунда 1909 йылдың 24 ноябрендә вафат була.
Үҫмер сағы. Кадет корпусы
1898 йылдың авгусында үҙенең тыуған ҡалаһы Омскиҙа Себер кадет корпусында хәрби кешенең улы булараҡ тулы дәүләт тәьминәтендә уҡый башлай. 1903 йылда, кадет корпусының алтынсы клас тәрбиәлеүсеһе булараҡ, йәшерен социал-демократик түңәрәк ағзаһы булып китә. Бындай тәүге түңәрәктәр Омскиҙа 1896—1897 йылдарҙа барлыҡҡа килә. Уларҙы сәйәси һөргөнселәр ойоштора. Әсәһе яғынан олатаһы — Александр Гладышев — революция идеялары менән уны ағыулай. Күксетауҙа һөргөндә Петербургтан Благоев төркөмө ағзаһы В. Г. Харитонов була.
1900 йылдың июлендә Валериан Куйбышев тәүге тапҡыр Омск ҡалаһынан Күксетауға революцион прокламациялар алып еткерә. Аҙаҡ ҡалала йәшерен типография булдырыла, 1904 йылдың июлендә — йәштәр араһында марксизмды пропагандалау буйынса беренсе түңәрәк ойошторола.
Ун алты йәшендә (1904 йылда) Рәсәй социал-демократик эшселәр партияһына (РСДРП) инә.
Агитатор һәм подпольщик. Ҡулға алыуҙар
1905 йылда Валериан Куйбышев Себер кадет корпусын тамамлай һәм Санкт-Петербург ҡалаһына юллана, унда Хәрби-медицина академияһына уҡырға инә. 1905 йылдың көҙөнән Санкт-Петербургта йәшәй һәм дәрестәрҙән буш ваҡытта РСДРП ҡала ойошмаһында төрлө йомоштар үтәй: легаль булмаған әҙәбиәт ташый, Финляндиянан ҡорал һәм шартлатҡыс матдәләр алып килә. 1905 йылдың 9 ғинуарында тыныс демонстрацияны атыуға ҡаршы студенттар протесында ҡатнашҡан өсөн Рәсәй империяһы полиция күҙәтеүе аҫтына эләгә, бер нисә тапҡыр һорауҙар алыуға дусар булған, һәм, һөҙөмтәлә, 1906 йылда академиянан ҡыуыла.
1906 йылдың март айында ата-әсәһенә янына Кузнецк ҡалаһына китә (уның атаһы хеҙмәте буйынса ошо ҡалаға күсерелгән була). Кузнецкиҙа йәшәгән осорҙа легаль булмаған социал-демократик түңәрәк ойоштора. Уның ҡатнашлығында сауҙагәр Фонарев йортонда йәшерен типография урынлаштырыла һәм бер нисә листовка сығарылаы.
1906 йылдың көҙөндә полициянан Омск ҡалаһында йәшенә, әммә ноябрь айында әүҙем революцион эшмәкәрлеге һәм легаль булмаған әҙәбиәтте һаҡлау өсөн ҡулға алына һәм төрмәгә ябыла. 1906 ноябренән 1907 йылдың февраленә тиклем тикшереү бара. 1907 йылдың март айында хәрби-огруг суды Куйбышевты аҡлай, ләкин Омск генерал-губернаторы уны полиция күҙәтеүе аҫтына Томск губернаһының Каинск ҡалаһына (атаһы хеҙмәт иткән ҡала) ебәрә. Валериан Каинскиға тиклем барып етмәй, 1907 йылдың апрелендә Томск ҡалаһында тороп ҡала, унда ул агитация төркөмө ағзаһы булып китә. Төркөм гарнизон һалдаттары һәм эшселәр араһында агитацион эш алып бара. Тайга станцияһында эшселәр забастовкаһын ойоштора. 1907 йылдың йәйендә һәм Каинск һәм Барабинск ҡалаларында революцион түңәрәктәр ойоштора, пропаганда алып бара, легаль булмаған әҙәбиәт менән тәьмин итеүҙе һәм прокламацияларҙы нәшер итеүҙе хәстәрләй. Артабан, яңы ҡулға алыуҙан ҡасып, Петропавловскиға күсенә, унда партия легаль гәзитенең 4 һанын баҫтырып сығара.
1908 йылдың февралендә ҡулға алына һәм төрмәгә урынлаштырыла. шул уҡ йылдың июлендә төрмәнән Санкт-Петербургка ҡаса, унда 11 июлдә үк ҡулға алына. Бер ай «Кресттар» төрмәһендә үткәргәс, Каинскиға һөрөлә, унда ул административ-һөргөнсө сифатында йәшәй.
1909 йылдың 30 апрелендә Куйбышев, уға Киевтан легаль булмаған әҙәбиәт менән посылка килгәндән һуң, ҡулға алына. Каинск төрмәһенә ябыла, май уртаһында Томск ттөрмәһенә күсерелә. Уликалар етешмәү сәбәпле тиҙҙән азат ителә.
1909 йылдың көҙөндә Куйбышев Томск университетының юридик факультетына уҡырға инә. 1910 йылдың башына тиклемуҡый, әммә революцион эшмәкәрлеге арҡаһында ҡыула. 1910 йылдың февралендә дүртенсе тапҡыр ҡулға алына, биш ай Томск төрмәһендә тикшереүҙәр үткәрелә, артабан ике йылға Нарымға һөрөлә. Унда Яков Свердлов менән берлектә большевистик ойошмаһын булдыралар.
1912 йылдың май айында Омск ҡалаһына ҡаса, тағы ла ҡулға алына һәм бер йыл төрмәлә ултырғандан һуң Тамбовҡа йәшерен полиция күҙәтеүе аҫтына оҙатыла. Ҡабаттан ҡаса, 1913 йылдың июленән 1914 йылдың июленә тиклем Санкт-Петербургта, Вологдала, Харьковта революцион эш алып бара.
1914 йылдың июлендә Иркутск губернаһы Верхоленск өйәҙе тутура ауылына һөрөлә. 1916 йылдың яҙында ҡаса, шул уҡ йылда ҡулға алына һәм биш йылға Турухан крайына һөрөлә. Һөргөн урынына барып етмәй, Һамарҙа туҡтала. Икмәкханала табелсы булып эшләй, «Самопомощь» кооперативында — конторщик, Торбалар заводында — фрезеровщик. 1916 йылдың 18 сентябрендә Волга буйы большевиктарының большевиктар конференцияһын әҙерләү өсөн ҡулға алына һәм 1917 йылдың 7 февралендә Турухан крайына һөрөлә. 1917 йылдың февраль революцияһынан һуң Казачинское ауылында азат ителә.
1917 йылғы революция
1917 йылда Валериан Куйбышев Һамарға килә, бында ул РСДРП-ның Һамар ойошмаһын етәкләй һәм Совет рәйесе итеп һайлана. 1917 йылдың октябрендә Һамарҙа Һамар революцион комитеты һәм большевиктар партияһының губерна комитеты урәйесе була. Чехословакия легионы ғәскәрҙәре 1918 йылдың 8 июнендә Һамарға һөжүм иткән саҡта Валериан Куйбышев ҡала етәкселеге менән бергә ашығыс рәүештә Сембергә эвакуциялана. Комуч хөкүмәте ҡолатылғандан һуң шул уҡ йылдың октябрендә Һамарға әйләнеп ҡайта. Ҡайтҡандан һуң башҡа большевиктар менән сауҙагәр Покидышев йортонда йәшәй (Һарытау урамы). 1918-1920 йылдарҙағы Граждандар һуғышы осоронда комиссар һәм 1-се һәм 4-се армияларының (РККА) революцион хәрби Советы ағзаһы була, Һамар партия ойошмаһы менән етәкселек итә.
Граждандар һуғышы
1919 йылдан Валериан Куйбышев РККА-ның Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмөнөң Революцион хәрби советы (РВС) ағзаһы була, төркөм адмирал Колчак хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Куйбышев — Әстерхандың оборонаһы, һуңынан Урта Азияла ғәскәрҙәр менән етәкселек итә, Төркөстан фронты XI армияһының РВС ағзаһы, Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма комитеты комиссияһы һәм Төркөстан буйынса РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы эштәре буйынса рәйесе урынбаҫары (1919—1920).
Карьераһы
Граждандар һуғышынан һуң профсоюз һәм хужалыҡ эшендә етәксе булып эшләй. 1920 йылдың декабрендә ВЦСПС президиумы ағзаһы итеп һайлана, иҡтисад бүлеге менән етәкселек итә. 1921 йылдың апреленән — ВСНХ президиумы ағзаһы һәм ноябрҙә — Главэлектр начальнигы; ГОЭЛРО планын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә. 1923—1926 йылдарҙа — Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы комиссары, Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе урынбаҫары. 1926 йылдан ВСНХ рәйесе. 1930 йылдың ноябренән СССР Госпланы рәйесе, ошо уҡ ваҡытта — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм оборона Советы рәйесе урынбаҫары; 1-се һәм 2-се биш йыллыҡтар халыҡ-хужалыҡ пландарын төҙөүҙә туранан-тура ҡатнаша. 1934 йылдың февраленән Совет контроле комиссияһы рәйесе, 1934 йылдың майынан — Халыҡ Комиссарҙары Советы һәм Хеҙмәт һәм Оборона Советы рәйесе урынбаҫары. Ҙур совет энциклопедияһының 1-се баҫмаһын баҫып сығарыу инициаторы, Баш редакция ағзаһы. 7, 8,12 −17-се партия съездары делегаты. РКП (б)-ның 10-сы съезында партияның Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат итеп һайлана. 11 съезда РКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1922 йылдың апрелендә РКП (б-ның Үҙәк Контроль комиссияһында секретары итеп һайлана. 12-се съезда Үҙәк Контроль комиссияһы ағзаһы итеп һайлана, Үҙәк Контроль комиссияһының Эшсе-крәҫтиән инспекцияһы рәйесе була (1923—1926). 15-17- се партия Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана; 1927 йылдан ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы.
1934 йылдың ноябрендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Политбюроһынан «бай-кулак ҡаршылашыуы менән көрәш» алып барыу өсөн сәйәси комиссияһын төҙөүгә рөхсәт алыуға өлгәшә һәм үҙе уның составына инә. Сәйәси комиссия атып үлтереү хөкөмдәрен раҫлау хоҡуғына эйә була.
Үлеме
В. В. Куйбышев 1935 йылдың 25 ғинуарында 46 йәшендә ҡапыл ғына үҙенең кабинетында вафат була. Рәсми үлем версияһы — йөрәктең уң коронар артерияһының тромбы. Куйбышевтың урнаһы Кремль диуары некрополендә ерләнә.
Шәхси тормошо
Музыкаль һәләтле кеше була, Пушкин, Лермонтов һәм Некрасовтың әҫәрҙәрен яттан уҡырға ярата. Үҙе бала саҡтан шиғырҙар яҙа. В. М. Молотов һүҙҙәренсә, Куйбышев бер аҙ алкоголь менән мауыҡҡан: Куйбышев та минең урынбаҫар, ул киреһенсә, эсергә күп һорамай ине. Уның шундай кәмселеге бар ине: берәй һәйбәт компанияға эләктеме, шундуҡ шәп егеткә әйләнә. Шиғырҙары килеп сыға, йырҙары — бер аҙ компания йоғонтоһона бирелә ине.
Ошолар тураһында уҡ 1933 йылдың 1 сентябрендәге Сталиндың Молотовҡа яҙған хатында: Политбюроны һәм СНК-ны Куйбышевҡа (уның эсеп китеүе бар) һәм Кагановичҡа оҙаҡҡа ҡалдырып китергә ярамағанлығын аңлыуы шундай ауырмы ни?
Дүрт тапҡыр өйләнгән булған. Беренсе ҡатыны — Пана Афанасьевна Стяжкина (1890—1962), 1908 йылдан — РСДРП ағзаһы. 1917 йылдың 3 мартында Владимир төрмәһендә Владимир улын таба.
Улы Владимир диңгеҙ техникумын тамамлай. Куйбышев улы менән тығыҙ бәйләнештә була, ярҙам итә, улар бергә Ҡырымда ял итәләр. Атаһы улын хеҙмәткә өйрәтергә тырыша. Артабан скульптор һәм архитектор булып эшләй, Күксәтауҙағы атаһы һәйкәленең авторҙашы. .
Икенсе ҡатыны — Евгения Соломоновна Коган (1886—1938), 1907 йылдан — РСДРП ағзаһы. Ленин ордены кавалеры (1931). Законлы никахта тормайҙар. 1919 йылда Е. С. Коган Галина исемле ҡыҙ таба. Галина йыш ҡына атаһында ҡунаҡта була, хатлашалар.
Өсөнсө ҡатыны — Галина Александровна Трояновская.
Лежава Ольга Андреевна (1901—1984) — һуңғы һәм рәсми никахлашҡан ҡатыны. 1928 йылдан алып 1935 йылға, Куйбышевтың вафатына тиклем, бергә йәшәйҙәр. 1966 йылда Куйбышевтың биографияһы буйынса китап авторҙашы.
Оло террор ваҡытында Куйбышевтың икенсе ҡатыны Евгения Коган һәм ҡустыһы Куйбышев Николай репрессияланалар:
Пермь дәүләт медицина университеты
'''Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты (ПГМУ)''' — Пермь ҡалаһындағы юғары медицина уҡыу йорто. Бөгөн Академик Е. А. Вагнер исемендәге Пермь дәүләт медицина университеты — юғары медицина белем биреүҙең танылған фәнни-тикшеренеү үҙәге, Рәсәй Федерацияһының алдынғы медицина вуздарының береһе.
Тарихы
Пермдә юғары медицина белеме биреү 1916 йылда Пермь дәүләт университетындағы физика-математика факультетының медицина бүлегенән башлана. Киләһе йылда бүлек үҙ аллы факультетҡа әйләнә, ә 1931 йылда Пермь медицина институты асыла.
1994 йылда институт Пермь дәүләт медицина академияһы тип үҙгәртелә.
2006 йылда — университетҡа күренекле ғалим, лауреата Государственной премии РФ Дәүләт премияһы лауреаты, РФ фәненең атҡаҙанған эшмәкәре, РФ атҡаҙанған табибы, Уралда беренсе СССР Медицина фәндәре академияһы академигы — Евгений Антонович Вагнер исеме бирелә.
Юғары уҡыу йортона Пермь крайында һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф өлкәһендә милли проекттарҙы тормошҡа ашырыуҙа төп роль бирелә.
1992 йылдан башлап университетта IFMSA сиктәрендә халыҡ-ара студенттар менән алмашыу программаһы эшләй. Шул осорҙа Яҡын Көнсығыш, Африка һәм Азия сит илдәрендәге дауалау учреждениеларында уңышлы эшләүсе 100-ҙән ашыу белгес әҙерләп сығарылды.
2007 йылда күп йыллыҡ уңышлы ғилми, педагогик һәм табип эшмәкәрлеге өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының рәхмәт хатына лайыҡ булды.
2014 йылда академияға университет статусы бирелә.
Йыл һайын университетта 3 400-ҙән ашыу студент уҡый. 22 һөнәр буйынса 365 клиник интерн, 40 һөнәр буйынса — 264 клиник ординатор, 20 специальность буйынса — 94 аспирант белем ала. Бер йылда 80 специальность буйынса 2 меңдән ашыу табип һөнәри квалификацияһын күтәрә. Университет йыл һайын төрлө профилле 500-ҙән ашыу юғары квалификациялы табип һәм урта һөнәри белем биреүсе 50 белгес сығара.
Юғары уҡыу йорто сит ил граждандарын вузға тиклемге, диплом һәм юғары уҡыу йортонан һуңғы белем биреү программалары буйынса уҡытыу алып бара. Әлеге ваҡытта университетта 21 яҡын һәм алыҫ сит илдән сит ил граждандары белем ала.
Структураһы
Университет составында 7 факультет һәм медицина-фармацевтика училищеһы, 72 кафедра һәм 4 үҙ аллы курс, көслө ғилми-тикшеренеү лабораторияһы һәм фундаменталь китапхана бар.
Профессор-уҡытыусылар составы
Университетта 569 юғары квалификациялы уҡытыусы, шул иҫәптән 143 медицина фәндәре докторы һәм 354 медицина фәндәре кандидаты уҡыта.
Улар араһында Дәүләт премияһы лауреаттары, РФ фәненең атҡаҙанған эшмәкәрҙәре, РФ юғары уҡыу мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәрҙәре, РФ атҡаҙанған табиптары, Пермь өлкәһенең күренекле ғалимы профессор П. А. Ясницкий исемендәге өлкә премияһы лауреаттары, РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының почёт грамоталарына лайыҡ булыусылар, Рәсәйҙең күренекле ғалимдарына һәм һәләтле йәш ғалимдарына бирелә торған дәүләт стипендияһын алыусылар, Пермь өлкәһе стипендиаттары.
Университет штатындағы уҡытыусыларҙың 87,7 % ғилми дәрәжәгә эйә. Был Пермь крайы вуздары араһында иң юғары күрһәткес һәм ил медицина вуздары араһында юғары күрһәткестәрҙең береһе.
Төбәктәге юғары уҡыу йорттары араһында университет уйлап сығарыуҙарға һәм файҙалы моделдәргә алынған патент һаны буйынса йыл һайын алдынғылыҡты бирмәй.
Фәнни-мәғариф үҙәктәре
Университетта ғәмәли күнекмәләр һәм оҫталыҡ үҙәге, электрон уҡыу залы, заманса компьютер класы бар. Интернет-технологиялар, электрон мәғлүмәт системалары әүҙем индерелә һәм интерактив мультимедиа миҫал-мәсьәлә сисеүҙәр йәйелдерелә. Абитуриенттар һәм сит ил уҡыусылары өсөн әҙерлек бүлеге һәм дистанцион уҡытыу үҙәге эшләй.
Болон процесы һәм халыҡ-ара бәйләнештәрҙең киңәйеүе контексында университет базаһында һәм ПДМУ хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында йыл һайын халыҡ-ара фәнни һәм фәнни-ғәмәли конференциялар һаны арта.
1997 йылдан Пермь медицина университеты — Европа медицина мәктәптәренең Европа ассоциацияһы (AMSE) ағзаһы.
Рейтингтары
2008 йылда вуз күренекле һөнәри ҡаҙаныштары һәм йәштәргә мәғрифәтселек-ағартыу, белем биреү һәм рухи-әхлаҡи тәрбиәләүгә өлөш индергәне өсөн «Рәсәйҙең мәғариф элитаһы» рубрикаһында «Рәсәйҙең иң яҡшы йөҙ юғары уҡыу йорто» Бөтә Рәсәй милли регистрына яҙылды һәм почёт грамотаһы менән бүләкләнде.
Толльвиц
Толльвиц (Tollwitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1218 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 102 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6231 һәм автомобиль коды — SK (элек MER, MQ).
Кесе Режма
Кесе Режма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кубансу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акиров Хәләф Фәхри улы
Акиров Хәләф Фәхри улы (1896 йыл—1972 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры
Биографияһы
Хәләф Фәхри улы Акиров 1896 йылда Һамар губернаһы, Николаевск өйәҙенең Күҙәбай улусы Мәҡсүт ауылы (хәҙер Һарытау өлкәһе Пугачев районының Мәҡсүт ауылында тыуа.
1909—1915 йылдар — Мәҡсүт ауылында кулак хужалығында ялланып эшләй.
1917—1918 йылдар — Һамар губернаһы Николаевский өйәҙе Күҙәбай улусының Мәҡсүт ауыл советы рәйесе.
1918 йыл — РКП (б) сафына алына.
1918—1919 йылдар — Урал фронты Чапаев дивизияһының Балашов полкында 7-се рота рядовойы.
1919—1921 йылдар — Урал фронты Башҡорт кавалерия дивизионының эскадрон командиры.
1921—1923 йылдар — взвод командиры, Һамар губернаһы Пугачев өйәҙе айырым тәғәйенләнеш частарының 50-се кавалерия дивизионы отделениеһы командиры.
1923—1924 йылдар — Күҙәбай улусының Мәҡсүт ауылында «Яңғыҙ ағас» артеле ағзаһы.
1924—1928 йылдар — Пугачев өйәҙе Күҙәбай улусы башҡарма комитеты рәйесе.
1928—1930 йылдар — Һарытау крайы Перелюбский районының район ер бүлеге мөдире.
1930—1931 йылдар — Мәскәүҙә Юғары колхоз мәктәбе тыңлаусыһы.
1931—1932 йылдар — Өфөлә Башнаркомземдың Башколхозсоюз рәйесе урынбаҫары.
1932—1933 йылдар — БашНКЗ ҡарамағында колхоз-тауар фермаларының малсылыҡ идарасыһы урынбаҫары.
1933—1934 йылдар — БашНКЗ ҡарамағында ваҡ малсылыҡ бүлеге мөдире.
1934—1937 йылдар — Мәскәүҙә К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһы тыңлаусыһы.
Сентябрь-декабрь — БашНКЗ Малсылыҡ идараһының производство бүлеге мөдире.
1937—1938 йылдар — Бөтә Союз Үҙәк башҡарма комитеты президиумы ҡарамағындағы Башҡортостан Үҙәк башҡарма комитеты вөкиле, Мәскәү ҡалаһы.
1939—1940 йылдар — Өфөлә Башкинотрест идарасыһы.
1940—1945 йылдар — Ҡаҙағстан ССР-ы Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Улан районының Улан МТС-ы директоры.
1945—1946 йылдар — Алматыла Ҡаҙағстан ауыл хужалығы институты студенты.
1954—1955 йылдар — Улан МТС-ының баш зоотехнигы.
1955—1957 йылдар — Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Чимкура ауылы Маленков исемендәге колхоз зоотехнигы.
1957—1958 йылдар — Улан МТС-ының һарыҡсылыҡ буйынса тармаҡ зоотехнигы.
1958—1961 йылдар — Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһе Улан районының Джамбул исемендәге колхоз зоотехнигы.
1961—1962 йылдар — Улан районы Улан совхозының 2-се бригада бригадиры ярҙамсыһы.
Акиров Хәләф Фәхри улы 1972 йылда Өфөлә ерләнә.
Ялут
Ялут (جَالُوت, Джалут) — әмәлектәрҙең ҡәбилә башлығы, Мысыр менән Фәләстин араһында йәшәгән. Библиялағы Голиаф менән тиңләштерелә.
Тарихы
Ялут Бәнү Исраил улдарын еңә, шунан һуң тегеләр Шәмуил пәйғәмбәргә мөрәжәғәт иттә. Пәйғәмбәр уларға батша итеп Талутты тәғәйенләгән булған.
Ҡөрьән буйынса, Ялут Талутҡа һөжүм иткән. Әмәлектәргә ҡаршы сыҡҡас, исраилдәрҙең бер өлөшө ҡурҡып, «Аллаһтың ихтыяры буйынса» ҡасып китә. Ҡалған яугирҙар һөжүмен дауам итә, алышҡа инә һәм еңеү яулай, ә Ялут Дауыт пәйғәмбәр тарафынан үлтерелә.
Шершниха
Шершниха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Речка йылғаһының уң ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстандың административ бүленеше
Ҡаҙағстан Республикаһы — унитар дәүләт, административ рәүештә 16 территориаль берәмектән тора: 14 өлкә һәм 3 республика әһәмиәтендәге ҡала.
Икенсе кимәл
Административ бүленештең икенсе кимәлендә 160 ауыл районы, 11 ҡала районы (республика әһәмиәтендәге ҡалаларҙа — Алматы һәм Астана) һәм 38 өлкә әһәмиәтендәге ҡала бар.
Өсөнсө кимәл
2017 йылдың 1 июленә ҡарата административ бүленештең өсөнсө кимәлендә 47 район әһәмиәтендәге ҡала, 6 ҡала районы (өлкә әһәмиәтендәге ҡалаларҙа — Шымкент һәм Ҡарағанды), 26 ҡасаба акиматы, 2283 ауыл округы акиматы һәм 82 ауыл акиматы иҫәпләнә.
Рәсәй империяһы
XX быуат башына ҡарай хәҙерге Ҡаҙағстандың территорияһы Рәсәй империяһының 7 өлкә составында була:
Бүкәй Урҙаһы Әстерхан губернаһы составында инә.
Ахияр (исем)
Ахияр (Әхиәр) — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ахияр (Әхиәр) исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм яҡшылыҡлы, игелекле тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Әхиәр Хәким, Әхиәр Хәсән улы Хәкимов (23 август 1929 йыл — 27 декабрь 2003 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001), тәржемәсе, тәнҡитсе-ғалим, филология фәндәре кандидаты (1967); Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1984). Дәүләкән районының почётлы гражданы. исемдәре Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2001).РСФСР-ҙың М. Горький исемендәге дәүләт премияһы (1989).РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1985).Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1984).Ғәлимов Сәләм исемендәге премия (1980).Халыҡтар Дуҫлығы ордены (1984)."Ҡыҙыл Йондоҙ ордены" (1945)."Почёт Билдәһе" ордены (1979)."Батырлыҡ өсөн" миҙалы (1944).Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы.
Юлмөхәмәтов Әхиәр Хәкимйән улы (12.01.1936-13.02.2009), хеҙмәт алдынғыһы. 1960—1997 йылдарҙа ауыл киномеханигы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1979), Ленин ордены кавалеры (1971).
Фамилиялар
Әхийәров Камил Шәйехмырҙа улы (19 февраль 1930 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-педагогы, юғары мәктәп эшмәкәре. педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1976), Белем биреүҙе гуманлаштырыу халыҡ-ара академияһының ғәмәлдәге ағзаһы (1995), Рәсәй Мәғариф академияһының мөхбир ағзаһы.
Полиана Окимото
Полиана Окимото (порт.-браз. Poliana Okimoto ; ) — Бразилия йөҙөүсеһе, асыҡ һыуҙа һәм оҙон дистанцияға йөҙөү буйынса шөғөлләнә. Донъя чемпионы, Олимпия уйындарының бронза призёры.
Карьераһы
Полиана Окимото 2002 йылда Мәскәүҙә ҡыҫҡа дистанцияла донъя чемпионтаында ҡатнаша, унда ирекле стиль менән 800 метрға 18-се урын ала.
Окимото 2007 йылда  Рио-де-Жанейрола Панамерика уйындарында ҡатнаша, был марафон йөҙөүҙә беренсе тапҡыр сығыш яһай. Ул 10 километрға көмөш миҙал яулай, был Бразилия өсөн турнирҙа беренсе миҙал була.
2008 йылғы Уйындарҙа тарихта беренсе йөҙөү буйынса Олимпия марафонында етенсе булып килә.
2008 йылда донъя чемпионатында Севильела ул шулай уҡ асыҡ һыуҙа ҡатнаша.
Окимото 2009 йылда 9-11-се этаптарҙа еңеп сығып, Донъя кубогын яулай. Ул Донъя серияһында еңеүсе беренсе Бразилия ҡыҙы була.
2010 йылда ул Ирвайнда Тымыҡ океан бассейны чемпионатында ҡатнаша, бында ирекле стиль менән 400 метрға йөҙөүҙә 20-се урынды биләй.
2010 йылда 800 метрға ирекле стилдә йөҙөүҙә (8.27,77) һәм 1500 метрға ирекле стилдә (16.09,04) йөҙөүҙә Бразилия рекордын ҡуя.
Лондонда 2012 йылғы Йәйге олимпия уйындарында Окимото ярышты тамамлай алмай. Бынан һуң килгән күңел төшөнкөлөгө Окимотоны депрессияға һәм спортты ташлау тураһында уйҙарға алып килә. Әммә ире, тренер Рикардо Синтра уны карьераһын дауам итергә өгөтләй.
Һыу спорт төрҙәре буйынса донъя чемпионаты Барселонала 2013 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың 5 км уҙышында Полиана  көмөш миҙал яулай ә бер нисә көндән һуң 10 км ярышта донъя чемпионы була. Финишта команда зачетында Бразилия командаһы Самуэль де Бон һәм Аллан ду Карму менән бергә бронза миҙал яулай.
Ҡазанда донъя чемпионатында Окимото 10 км марафонда алтынсы була.
Башта Окимото Бразилияла 2016 йылғы йөҙөү буйынса Олимпия уйындарында 10 км уҙышта дүртенсе була. Икенсе урынды биләгән Орель Мюллер финишта ҡағиҙәләрҙе боҙоп дисквалификацияланғандан һуң Окимото бронза призеры булырға мөмкинлек бирә. Йөҙөүҙә Олимпия миҙалын яулаған Бразилияның беренсе ҡатын-ҡыҙы була.
Киләһе йылда 10 километрға милли квалификациялы ярышта өсөнсө урынды яулап, Окимото 2017 йылғы донъя чемпионатына эләкмәй.
Тэджон
Географияһы
Ҡаланың географик координаталары: 36° 10' ~ 36° 29' төньяҡ киңлектә. 127° 14' ~ 127° 33' көнсығыш оҙонлоҡта.
Тэджон Көньяҡ Кореяның урта өлөшөндә урынлашҡан, Сеулдан 167 км алыҫлыҡта, Пусандан  294 км һәм Кванджунан 169 километр алыҫлыҡта ята.
Климаты
Тэджонда дымлы муссонлы климат. Ҡыш һалҡын һәм ҡояшлы, уның оҙайлығы яҡынса ике ай, йәй эҫе һәм ямғырлы, уның оҙайлығы — биш ай.
Тарихы
Тимер юлы үткәнгә тиклем был ҙур булмаған Ханбат ҡалаһы булған. 1905 йылда бында Сеулдан Пусанға тимер юлында тимер юлы вокзалы төҙөлә, һәм ҡала тиҙ үҫә башлай. 1932 йылда Чхуннам провинцияһының баш ҡалаһы Конджунан Тэджонға күсерелә. Корея һуғышы башында ҡала ҙур конфликт үҙәге була (Тэджон операцияһы).
Транспорты
Тимер юл вокзалы, ике тиҙ йөрөшлө Кёнбу һәм Хонам автомагистрале бар. Ҡаланы Чхонджу халыҡ-ара аэропорты хеҙмәтләндерә
Тэджонда метрополитен эшләй. 2006 йылда эксплуатациялана башлай.
Мәҙәниәте
1993 йылда ҡалала халыҡ-ара күргәҙмә үтә (бөтә донъя Экспо-1993 күргәҙмәһе). Был ваҡиғаға ҡарата EXPO Bridge күпере төҙөлгән.
Ҡалала К-Лигаһының Daejeon Citizen футбол командаһы бар.
Тунсан паркында урынлашҡан Тэджон сәнғәт музейы үҙенең сәнғәт һәм технологиялар берләшкән экспонаттары менән билдәле. Ул 1998 йылда ойошторола.
Фәндәре
1959 йылдың 1 мартында  ҡалала  Atomic Energy Research Institute (AERI) ойошторола,  1973 йылдың 17 февралендә Radiological Research Institute (RRI) һәм  Radiation Research Institute in Agriculture (RRIA) менән берләштерелгәс, Korea Atomic Energy Research Institute (KAERI тигән атама ала. 1990 йылда ҡалала  Корея Республикаһы фән һәм техникаһының милли музейы асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Матрос
Матро́с (matroos) — Хәрби-диңгеҙ флотында кесе чин, Ҡораллы Көстәрҙең Ҡоро ер ғәскәрҙәрендәге һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы рядовойға тура килә.
1917 йылға тиклем Рәсәй диңгеҙ флотында 1-се статья матросы, 2-се статья матросы дәрәжәләре була. 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң краснофлотец исеме менән алыштырыла. 1946 йылда матрос, хәрби дәрәжә булараҡ, яңынан тергеҙелә.
Манас-озень
Манас-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куйсух
Куйсух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 808 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вилдан (исем)
Вилдан — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Вилдан башҡорт теленә фарсы теленән ингән. Мәғәнәһе — «бала» йәки «малай». Ҡайһы берҙә Уйылдан «Рая хеҙмәтсеһе» тип аталған. Ир-ат исеме — Азия халыҡтарында бар. Йыш ҡына уны татарҙарҙа осратырға мөмкин. Шулай уҡ был исем Европа илдәрендә һәм Америкала осрай. Инглиз телендә Вилдан Vildan булараҡ яҙыла.
Билдәле кешеләр
Яруллин Вилдан Халидар улы (17 апрель 1968 йыл) — «Карунһарай» студияһы яуаплылығы сикләнгән ширҡәттең художество етәксеһе, «Крауанһарай» студияһы солисы. «Башҡортостан» дәүләт концерт залы директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы. .
Фамилия
Вилданов Әхәт Ханнан улы (1 август 1944 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1978). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (2006). Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы (1994).
Вилданова Гүзәл Булат ҡыҙы (28 июнь 1975 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡорт дәүләт университетының философия һәм йәмғиәтте өйрәнеү факультетының йәмғиәт эштәре кафедраһы доценты. Философия фәндәре докторы (2009).
Вилданов Ғәбделәхәт Фазлый улы (6 февраль 1879 йыл — 9 февраль 1954 йыл) — башҡорт тел белгесе, фольклорсы һәм этнограф. Сәйәси золом ҡорбаны.
Вилданов Урал Сәлим улы (4 ноябрь 1956 йыл) — ғалим-философ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университеты социология факультетының социаль хеҙмәт кафедраһы мөдире. Философия фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2012).
Вилданов Рәүф Ғибаҙулла улы (24 апрель 1953 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-инженер-электромеханигы, уйлап табыусы. 1980 йылдан Өфө нефть институтының (хәҙер Өфө дәүләт нефть техник университетының) Салауат филиалы уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2008), профессор.
Вилданов Салауат Ғәли улы (24 октябрь 1954 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, 1992—2011 йылдарҙа «Уфаоргсинтез» йәмғиәтенең генераль директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған химигы.
Вилданов Тимербулат Миңлехан улы (5 апрель 1928 йыл — 28 ғинуар 2005 йыл) — «Башнефть» берекмәһенең Өфө быраулау эштәре идаралығы мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). РСФСР нефть һәм газ сәнәғәтенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған нефтсеһе (1978). СССР-ҙың Почетлы нефтсеһе (1972).
Атаһының исеме
Ниғмәтйәнов Ғилман Вилдан улы (22 март 1911 йыл — 18 июнь 1989 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1946—1950 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы Рәйесе, 1958—1972 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. СССР-ҙың 2-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 2‑се, 4—8‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1950). Ленин (1949), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944, 1971) һәм ике «Почёт Билдәһе» (1957, 1966) ордендары кавалеры.
Шәрипов Фәиз Вилдан улы (27 февраль 1979 йыл) — ҡурайсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы.
Туғыҙбаев Баймөхәмәт Вилдан улы (1884—1965) — башҡорт дин әһеле.
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы (Сафуанов Ахмет Вильданович (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Юлдыбаева Гөлнар Вилдан ҡыҙы (28 декабрь 1976 йыл — 26 ноябрь 2020 йыл) — ғалим-фольклорсы. 1997 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты лаборанты, 2003 йылдан — кесе ғилми хеҙмәткәр, 2007 йылдан — ғилми хеҙмәткәр, 2008 йылдан — өлкән, 2019 йылдан әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәр. Филология фәндәре кандидаты (2006).
Мөкминова Бағбостан Вилдан ҡыҙы (1884—1963) — педагог, «Бағбостаниә» мәҙрәсәһе мөҙәрисе.
Ярудей
Ярудей — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хоровая ҡылымығының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 257 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илфаҡ (исем)
Илфаҡ — төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ингән ир-ат исеме. Төрки халыҡтарҙан татарҙар был исемде ҡуша.
Этимологияһы
Илфаҡ исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә килгән. Төрки, фарсы теленән неологизм булараҡ ингән, илдең, халыҡтың пак, саф кешеһе (илпак) тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Смаҡов Илфаҡ Мөжип улы (2 ғинуар 1940 йыл — 27 май 1993 йыл) — йырсы, 1963—1993 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1989), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1985) артисы. Бөтә Рәсәй эстрада артистары конкурсы дипломанты (Мәскәү, 1961).
Мөхәммәт Мырҙа, ысын исеме Илфаҡ Мырҙамөхәмәт улы Ибраһимов — татар шағиры, Татарстан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе (2005-2012). 2012-2013 йылдарҙа «Ысын мираҫ» (хәҙерге «Беҙҙең мираҫ») журналының, 2014-2010 йылдарҙа «Ҡазан уттары» журналының баш мөхәррире. 2011 йылдан Татарстан Республикаһының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты
Ибәтуллин Илфаҡ Ғаян улы (30 март 1990 йыл) — көрәшсе һәм билбау көрәшсеһе, билбауҙа көрәш буйынса рәсәй чемпионы, билбау көрәше буйынса рәсәй чемпионаты призёры, Көмөш билбау көрәше буйынса донъя чемпионы, Рәсәйҙең спорт мастеры.
Озерки (Мишкә районы)
Озерки (Озерки) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 226 кеше. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243860005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Роден (Фалльштайн)
Роден (Фалльштайн) (Rhoden (am Fallstein)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 464 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 125 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38835 һәм автомобиль коды — HZ.
Брахмапутра
Брахмапу́тра  — Ҡытайҙағы, Һиндостандағы һәм Бангладештағы йылға, Гангтың һул ҡушылдығы, Көньяҡ Азияның иң ҙур һыу артерияларының береһе.
Гидроним
Айырым өлөштәрҙә төрлөсә атала: Тибетта — Мацанг һәм Ярлунг-Цангпо, Гималайҙар аша үткән урында — Сианг һәм Диханг, Һиндостанда — Брахмапутра, Бангладешта — Джамуна. Йылғаның һинд атамаһы санскриттан тәржемә иткәндә «Брахма улы» тип аңлатыла
География
Оҙонлоғо — 2896 км, төрлө сығанаҡтарҙа бассейн майҙанына төрлө баһаламалар бирелә — 530 меңдән алып 935 мең км² тиклем, иң йыш ҡулланылған дәүмәл — 651 мең км². Йылға бассейны дүрт ил территорияһында урынлашҡан — Ҡытай (50,5 %), Һиндостан (33,6 %), Бангладеш (8,1 %) һәм Бутан (7,8 %).
Гималайҙарҙың төньяҡ битләүендә һәм Кайлас һыртының көньяҡ битләүендә башланған Джангци һәм Чема-Юндунг йылғалары Брахмапутра инештәре булып тора.
Пасигхат тирәһендә Брахмапутра тауҙар аша сыға Бенгал тигеҙлеге буйлап аға башлай. Тигеҙлектә ул бер нисә тармаҡтарға һәм ҡылымыҡтарға бүленә. Ассам тауҙарын уратып, Брахмапутра ҙур бөгөл барлыҡҡа килтерә һәм көньяҡҡа табан боролоп Ганг йылғаһы менән ҡушыла.
Брахмапутра һәм Ганг йылғаларының уртаҡ йырҙаһы ҙур дельта һәм эстуарий барлыҡҡа килтереп Бенгал ҡултығына ҡоя.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: һулдан — Hay, Чорта-Цангпо, Рага-Цангпо, Джичу, Джамда, Лухит, Капили; уңдан — Ньянгчу, Субансири, Бхарели (Каменг), Манас, Тиста.
Тамағында уртаса һыу сығымы яҡынса 19 мең м³/сек. '''1969—1975 йй. йылға тамағындағы «Бахадурабад» станцияһында (Бангладеш) алынған мәғлүмәттәргә ярашлы уртаса айлыҡ һыу сығымдары (м³/сек). '''
Кесе Торожма
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Офицер
Офицер (Offizier, officiarius — хеҙмәт башҡарыусы кеше, officium — вазифа)  — Армия һәм флоттың, шулай уҡ хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа командирҙар составына ингән хәрби хеҙмәткәр ; Хәрби йүнәлештә белем биргән урта йәки юғары уҡыу йортон тамамлаған, ҡайһы бер осраҡта махсус әҙерлек курстары үткән һәм Ҡораллы Көстәрҙә, хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙа хеҙмәт итеүсе командир дәрәжәһендәге йәки башҡа вазифалағы хәрби кеше.
Рәсәйҙә офицер званиеһы Петр I батшалыҡ иткән осорҙа булдырыла. Латинса «офицариус» — хеҙмәт башҡарыусы, хеҙмәт менән йәшәүсе һүҙенән алынған. Бөгөн киң ҡулланылған «офис» һүҙе лә сығышы менән шунан килә.
Баш ҡала
Баш ҡала — Бер дәүләттең йәки административ берәмектең (өлкә, край, автоном республика, провинция, штат, департамент) төп ҡалаһы. Ғәҙәттә, идара итеү һәм власть (хакимиәт) юғары органдары урынлашҡан була: дәүләт (территория) башлығының (монархтың, президенттың, губернаторҙың, башлыҡтың) резиденцияһы, парламент, үҙәк министрлыҡтар һәм идаралыҡтар, суд, шулай уҡ сит ил дәүләттәренең дипломатик вәкиллектәре.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа дәүләт власы органдарының бер өлөшө башҡа ҡалаларға күсерелә. Мәҫәлән, Көньяҡ Африка Республикаһында өс ҡала араһында административ, закондар сығарыу һәм суд органдары бүленә.
Күп осраҡта баш ҡала — халыҡ һаны һәм иҡтисади потенциалы буйынса илдең иң ҙур ҡалаһы. Әммә иҫкәрмәләр ҙә бар. Шулай итеп, АҠШ-тың баш ҡалаһы Вашингтон административ функциялар башҡарыу өсөн махсус төҙөлә, шул уҡ ваҡытта илдең иң эре иҡтисади үҙәге булып Нью-Йорк тора. Үҙ статусы арҡаһында баш ҡала йыш ҡына үҙ аллы административ берәмеккә бүленә, уға махсус идара итеү режимы индерелә.
«Баш ҡала» һәм «административ үҙәк» төшөнсәләре бер-береһенә яҡын, әммә синонимдар булып тормай. Дөйөм алғанда, ниндәй ҙә булһа дәүләт административ берәмегенең һәр рәсми төп торама пункты «административ үҙәк» тип аталырға тейеш, әммә баш ҡала түгел. Әммә йыш ҡына «баш ҡала» термины тарихи традициялар буйынса беренсе кимәл административ берәмектәр үҙәктәренә лә ҡулланыла.
Хәҙерге баш ҡалалар
Баш ҡала ҡайһы берҙә статусы буйынса үҙ аллы административ йәки федератив берәмеккә бүленә (мәҫәлән, Австрия Конституцияһына ярашлы, Вена ер статусына эйә; Көньяҡ Кореяла Сеул шулай уҡ баш ҡала тип тәржемә ителә; АҠШ-та илдең баш ҡалаһы — Вашингтон — Колумбияның бер штатҡа ла инмәгән бойондороҡһоҙ федераль округында урынлашҡан); Мәскәү — Рәсәй Федерацияһында федераль әһәмиәттәге ҡала һәм Мәскәү өлкәһе составына инмәй.
Ҡағиҙә булараҡ, баш ҡала — илдең иң ҙур ҡалаһы. Әммә илдең бер йәки бер нисә ҡалаһы күләме һәм әһәмиәте буйынса баш ҡаланы уҙып китергә мөмкин, ундайҙар бер нисә тиҫтә. Был һүҙҙе баш ҡала йыш ҡына илдең иң эре, иң әһәмиәтле ҡалаһына ҡарата, уны «фактик баш ҡала» тип йөрөткәндә, шулай уҡ күсмә мәғәнәлә — башҡа формаль булмаған «баш ҡалаларға» ла ҡулланалар.