cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вәлитов Октябрь Кәли улы
Вәлитов Октябрь Кәли улы (25 октябрь 1934 йыл) — комсомол, партия, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-философ, публицист. 2001—2016 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Нефтекама филиалы директоры. Тарих фәндәре кандидаты (1969), философия фәндәре докторы (2000), профессор (2002). 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Вена халыҡ-ара университетының (Австрия) һәм Башҡорт дәүләт университетының почётлы профессоры; Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2009), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1984); «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены кавалеры (2009). Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008). Нефтекама ҡалаһының һәм Яңауыл районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Октябрь Кәли улы Вәлитов 1934 йылдың 25 октябрендә БАССР-ҙың Мораҡ районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Күгәрсен ауылында тыуған.
1962 йылда Башҡорт дәүләт университетын, 1968 йылда Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлаған.
1962 йылдан алып ВЛКСМ‑дың Башҡортостан өлкә комитетында, 1968 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында эшләй, 1980 йылдан — БАССР Министрҙар Советы эргәһендәге Матбуғатта дәүләт серҙәрен һаҡлау идаралығы, 1992 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары иркен һаҡлау буйынса дәүләт инспекцияһы начальнигы. 1996 йылдан башлап БДУ‑ла эшләй: редакция‑нәшриәт үҙәге директоры, бер үк ваҡытта уҡыта, 2001—2016 йылдарҙа — университеттың Нефтекама филиалы директоры.
Зәйнәб Биишева исемендәге премия лауреаты (2008). «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнгән (2009).
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлитов Октябрь Кәли улының фәнни тикшеренеүҙәре киң мәғлүмәт сараларының хоҡуҡи һәм ижтимағи‑философик мәсьәләләренә арналған. 150‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Луце-Яха
Луце-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сава-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы (31 март 1914 йыл — 17 июль 2011 йыл) — тарихсы-ғалим, совет комсомол, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тарих фәндәре кандидаты (1969). Башҡорт АССР-ының 2—4-се һәм 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1965 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1975). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1949, 1971) кавалеры.
Биографияһы
Тимер Шәймөхәмәт улы Саяпов 1914 йылдың 31 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Балтас районы) Үрге Ҡарыш ауылында тыуып үҫкән. Уның атаһы хәлле ауылдашына ялланып эшләй. Революциянан һуң ғына ғаилә ер бүлеме ала. Атаһы ҡыҙылармеецтар отряды сафында Колчакка ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша, бер уңышһыҙ алыштан һуң уны туңған килеш ауылға алып ҡайталар, ике айҙан үпкә ауырынан вафат була.
Тимер Шәймөхәмәт улының әсәһе алдынғы ҡарашлы ҡатын була, беренсе колхоздарҙы ойоштороуҙа ҡатнаша, ауыл Советы ағзаһы булып һайлана. Балаларына белем бирергә тырыша. Бәләкәй Тимер башта мулланан һабаҡ ала, һуңынан әле генә асылған башланғыс мәктәпкә уҡырға бара. Балтас крәҫтиән йәштәре мәктәбен тамамлағандан һуң, йүнәлтмә буйынса К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә һәм уны 1936 йылда тамамлай. Институтта уҡыған саҡта төркөм комсоргы була. ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбендә (Мәскәү, 1944) белемен камиллаштыра. 1937 йылдан Өфө металлургия эшселәр факультетында уҡыта, 1939 йылдан — ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитеты секретары, 1940 йылдан — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секретары, 1944 йылдың декабренән — 1-се секретары, 1951 йылдан — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында бүлек мөдире, 1956 йылдан — Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми секретары. 1957 йылдан алып «Башнефть» берекмәһендә эшләй, 1960—1963 йылдарҙа — БАССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советында, 1964—1975 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының Нәшриәт, полиграфия һәм китап сауҙаһы эштәре буйынса идаралыҡ начальнигы, 1979—1988 йылдарҙа Башҡортостан комсомолы тарихы музейы хеҙмәткәре (Өфө).
Набочиха
Набочиха — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ Уньга йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы
Биографияһы
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы ҙур популярлыҡ яулаған «Ленинский комсомол Башкирии», «Все для фронта, все для Победы» исемле китаптар һәм Башҡортостан комсомолы тарихына арналған ғилми тикшеренеү эштәре авторы. 1975 йылда уға комсомол тураһындағы китаптары өсөн республика комсомолы премияһы тапшырыла. Башҡортостан комсомолы музейын булдырыуҙа ла Саяпов бик әүҙем ҡатнаша. Уның дөйөм хеҙмәт стажы — 60 йылдан ашыу. Оҙаҡ йылдар йәмәғәт эшендә була: Башҡортостан республикаһының Ҡораллы Көстәр һәм хоҡуҡ тәртибен һаҡлау органдары, һуғыш, хеҙмәт ветерандары (пенсионерҙары) ойошмаһы рәйесенең урынбаҫары вазифаһын башҡара (1987—96).
Набочиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы
Биографияһы
Тарих фәндәре кандидаты (1969).
БАССР-ҙың 2—4-се, 7-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Саяпов Тимер Шәймөхәмәт улы 2011 йылдың 17 июнендә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Яңытаң (Ырымбур өлкәһе)
Яңытаң  (Жанатан, Жаңатаң) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
Ауылға 1930-1931 йылдар арауығында ойошторолған ҡаҙаҡ колхоз үҙәге булараҡ нигеҙ һалынған. 1957 йылда Яңытаң ауылындағы колхоз «Ҡыуандыҡ» совхозының бер бүлексәһенә әйләндерелә. 2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Урал ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Колхозды тәүҙә «яңы ҡанун, яңы тормош» тигән мәғәнәлә «Жанатан» (ҡаҙаҡ телендәге яңы һәм таң һүҙҙәренән) тип атайҙар. Артабан 1937 йылда «Кзыл-Юлдуз» йәки «Кзыл- Жулдуз» колхозы тип үҙгәртелә (башҡорт теленә "Ҡыҙыл йондоҙ" тип тәржемә ителә) ..
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны-198 кеше (ҡаҙаҡтар 84 %), 2010 йылда 104.
Франц Йозеф Гайдн
Франц Йозеф Гайдн (Franz Joseph Haydn, 31 март 1732 йыл  — 31 май 1809 йыл) — Австрия композиторы, классик Вена мәктәбе вәкиле, симфония һәм ҡыллы квартет музыкаль жанрҙарына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Германия һәм Австро-Венгрия гимндарының нигеҙенә уның мелодияһы һалынған.
Биографияһы
Йозеф Гайдн  граф Гаррахтарҙың имениеһендә— Венгрия сигенән алыҫ түгел Түбәнге Австрияның Рорау ауылында, арба (кареталар) яһау оҫтаһы Маттиас Гайдн (1699—1763) ғаиләһендә тыуған. Музыка һәм вокал менән етди булышыусы ата-әсәһе малайҙың музыкаға әүәҫлеген, һәләтле икәнен улдарында белеп ҡалалар һәм 1737 йылда уны Дунайҙағы Хайнбург ҡалаһына уҡырға ебәрәләр. Йозеф, туғандарының ғаиләһендә тороп, музыкаға һәм хорҙа йырларға өйрәнә башлай. 1740 йылда уның йырға һәләтле икәнен Изге (Святой) Стефан соборы капеллаһы директоры Георг фон Рейтер күреп ҡала. Ул малайҙы капеллаға ҡабул итә, һәм Йозеф (1740 −1749 йылдарҙа) үҙенең бәләкәй ҡустылары менән бергә капеллала туғыҙ йыл буйы йырлап йөрөй. Шунда уҡ ул төрлө музыка ҡоралдарында уйнарға ла өйрәнә.
Бәләкәй Гайдн өсөн капелла берҙән-бер музыкаға өйрәтеүсе мәктәп була. Хор менән бергә Гайдн төрлө ҡала байрамдарында, туйҙарҙа һәм шулай уҡ кешеләрҙе һуңғы юлға оҙатҡанда двор тантаналарында ҡатнаша. Шундай ваҡиғаларҙың береһе — Антонио Вивальдиҙы 1741 йылда ерләгәндәге матәм тантанаһы.
Йәшлеге
1749 йылда Йозефтың тауышы үҙгәрә (һына) башлай, һәм уны хорҙан сығарып ебәрәләр. Киләһе ун йыл уның өсөн бик ауыр йылдар булып тора. Йозеф күп эштәргә тотоноп ҡарай, хатта итальян композиторы һәм музыка уҡытыусыһы Никола Порпораның ялсыһы һәм бер үк ваҡытта аккомпаниаторы булып та эшләй. Ялсылыҡ ваҡытында ул Никола Порпоранан композиция буйынса дәрестәр ала, үҙенең музыкаль белемен арттырырға тырыша. Был осорҙа ул Эммануил Бахтың әҫәрҙәрен уйнарға, композиция теорияһына өйрәнә. И. Фукс, И. Маттео һәм башҡаларҙың музыка әҫәрҙәрен өйрәнеү Йозеф Гайднға системалы музыкаль белем алырға ярҙам итә. Уның был осорҙа клавесин өсөн яҙылған сонаталары тыңлаусыларға бик оҡшай. Уның ике мессаһы : brevis, F-dur һәм G-dur — 1749 йылда Гайдн Изге (Святой) Стефан капеллаһынан киткәнсе үк яҙылған була. XVIII быуаттың 50-се йылдарында яҙған байтаҡ ҡына әҫәрҙәре уға дан килтерәләр. Йозеф яҙған «Аҡһаҡ шайтан» («Хромой бес») зангшпиле 1752 йылда Венала һәм Австрияның башҡа ҡалаларында ҡуйыла (ул бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланмаған), барон Фюрнбергтың музыкаль түңәрәге өсөн яҙылған дивертисменттары һәм серенадалары, тиҫтәгә яҡын квартеттары (1755), беренсе симфонияһы (1759) композиторға ҙур күренеклелек килтерә.
1754—1756 йылдарҙа Гайдн Вена дворында иркен хоҡуҡлы музыкант булып эшләй. 1759 йылда граф Карл фон Морцин дворында капельмейстер вазифаһын башҡара башлай. Унда эшләгәндә композиторҙың ҡул аҫтында ҙур булмаған оркестр була. Был оркестр өсөн Гайдн үҙенең беренсе симфонияларын ижад итә. Әммә фон Морцин, финанс хәлдәренең мөшкөлләнеүе сәбәпле, үҙенең музыкаль проектынан баш тарта.
1760 йылда Гайдн Мария-Ана Келлергә өйләнә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ғаилә балаһыҙ була. Ҡатыны композиторҙың һөнәри эшен хупламай. Никах бәхетһеҙ була, тик ул заманда никахты боҙоу закон тарафынан рөхсәт ителмәй. Шунлыҡтан ир ҙә, ҡатын да һөйәркәләре менән йәшәй башлайҙар.
Кенәз Коротайвус дворында хеҙмәт итеү
1779 йылда Йозеф Гайдндың карьераһында ҡырҡа һынылыш була — әгәр быға тиклемге контракт буйынса ул яҙған музыкаль әҫәрҙәрҙең барыһы ла Эстерхазиҙарҙың мөлкәте булып һаналған булһа, композитор, ошо йылдан башлап, үҙенең ижади емештәрен башҡа хужаларға һатыу, башҡа нәшриәттәр өсөн яҙыу хоҡуғына эйә була. Ул операларҙы яҙыуын кәметә, ә мөмкин тиклем күберәк квартеттар һәм симфоник әҫәрҙәр яҙа башлай. Бынан тыш үҙ илендәге һәм сит илдәрҙең бер нисә нәшриәттәре менән һөйләшеүҙәр алып бара. Гайдндың яңы шарттарҙы үҙ эсенә алған хеҙмәт килешеүе (договор), Джонс әйтеүе буйынса, композиторҙың карьераһында көслө катализатор булып тороп, уны яңы үрҙәр яуларға әйҙәй. Гайдн бөтә донъяға билдәле композиторға әйләнә. Быға тиклем бөтә Европаның төп әйҙәүсе композиторы пародаксаль, хатта ғәжәйеп хәлдә ижад иткән була: сөнки 1790 йылдағы контракт шарттары буйынса Гайдн үҙенең бөтә музыкаль һәләтлеген бары тик алыҫ венгр ауылындағы бәләкәй генә кенәз һарайында капельмейстер булып ҡына хеҙмәт итеп, үҙенең юлын кәртәләп ҡуйған була. 1779 йылғы договор, уны был контракттан азат итеп, карьераһында яңы ҙур мөмкинлектәр аса. .
Эстерхазиҙың дворында утыҙ йыл эшләү дәүерендә композитор бик күп әҫәрҙәрен ижад итә һәм уны танып белеү арта бара. 1781 йылда Венала Гайдн Вольфганг Амадей Моцарт менән таныша. Ул Сигизмунд фон Нейкомды музыкаға өйрәтә. Һуңынан Нейком композиторҙың дуҫына әйләнә.
1785 йылдың 11 февралендә Гайдн «К Истинной Гармонии» («Zur wahren Eintracht») масон ложаһына ҡабул ителә. Был тантанала Моцарт була алмай, сөнки ул үҙенең атаһы Леопольдтың концертында була.
XVIII быуат барышында байтаҡ илдәрҙә (Италияла, Германияла, Австрияла, Францияла һәм башҡаларҙа) музыкала яңы жанрҙарҙың һәм инструменталь музыканың формалашыу процессы бара. Был процесс Моцарт, Гайдн, Бетховен әҫәрҙәрен ҙур бейеклектәргә күтәрә һәм «Вена классик мәктәбенең» нигеҙ ташын һалыуға килтерә. Элекке полифоник фактура урынына гомофон-гармоник фактура барлыҡҡа килә. Щулай ҙа ҙур инструменталь әҫәрҙәрҙә полифоник эпизодтар, элеккесә ҡулланылып, улар музыкаль әҫәргә йән өрә, хәрәкәт, алға ынтылыш өҫтәй.
1761—1790 йылдарҙа венгр кенәздәре Эстерхазиҙарҙа эшләү ваҡыты Гайдндың ижадында сәскә атыу осоро булып тора. Ижадының иң бейек осоро XVIII быуаттың 80 — 90-сы йылдарына тура килеп, ошо ваҡытта уның иң шәп квартеттары (33-сө опустан башлап), 6 Париж (1785—86) симфониялары, ораторийҙәр, мессалар һәм башҡа бик күп әҫәрҙәре ижад ителәләр. Йозефтың хужаларының ҡайһы бер теләктәре уны ижади азатлыҡтан ситкә һөрһәләр ҙә, барыбер үҙе етәкселек иткән оркестр менән хор уның ҙур композитор дәрәжәһенә үҫеп етеүенә булышлыҡ итәләр. Эстерхазизәрҙең йорт театры һәм капеллаһы өсөн Гайдн бихисап симфониялар һәм опералар ижад итә, шуларҙың араһында иң күренеклеһе, иң таралғаны — «Хушлашыу»"Прощальная", 1772). .Композиторҙың Венаға барыуының иң билдәле һөҙөмтәһе булып үҙ заманының иң шәп композиторы Вольфганг Амадей Моцарт менән осрашыу тора..
Яңынан ирекле музыкант
1790 йылда, Николай Эстерхази вафат булғас, уның улы һәм вариҫы кенәз Антон Эстерхази музыкаға әүәҫлеге булмағанға күрә, атаһынан мираҫҡа ҡалған оркестрҙы тарата. 1791 йылда Гайдн Англияға контракт буйынса эшкә саҡырыла. Шунан һуң ул Австрияла һәм Бөйөк Британияла эшләй. 1791—1792 и 1794—1795 йылдарҙа ул ике тапҡыр Лондонға «Абонемент концерттарын» («Абонементные концерты») ойоштороусы скрипкасы И. П. Заломондың саҡырыуы буйынса килә һәм Заломон концерттары өсөн үҙенең иң яҡшы симфонияларын яҙа [12 Лондон (1791—1792, 1794—1795) симфониялары]. Был Гайдндың данын тағы ла нығыраҡ арттыра, ул иң популяр композиторға әйләнә. Лондонда Гайдндың музыкаһын тыңларға бик күп тамашасы килә, уны барыһы ла танып белә башлайҙар. Композитор дан-шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә кассаға бик күп аҡсалар индерә, һәм ошо ваҡыттан ул бик ныҡ байып китә. 1791 йылда Йозеф Гайднға Оксфорд университетының маҡтаулы докторы исеме бирелә.
1792 йылда Бонн аша үтеп барышлай ул йәш Бетховен менән осраша һәм уны үҙенә уҡыусылыҡҡа ҡабул итә.
Һуңғы йылдары
Гайдн 1795 йылда Венала йәшәй башлағанда Принц Антон үлә, һәм уның вариҫы кенәз Николай II Эстерхазиҙарҙың музыка йорттарын ҡабаттан тергеҙеп, уның капельмейстеры итеп Гайднды ҡуйырға ҡарар итә. Уның эшкә саҡырыуын Гайдн ҡабул итә һәм һәр эш көнөнөң яртыһында оркестр менән эшләй. Йәйҙе ул Эстерхази менән бергә Айзенштадт ҡалаһында үткәрә. Шунан һуңғы бер нисә йыл буйына ул алты месса ижад итә. Гайдн, билдәле йәмәғәт эшмәкәренә әйләнгәнлектән, күп ваҡытын Гумпендорфта (нем. Gumpendorf) уткәрә, бында ул бик күп әҫәрҙәрен яҙа. Г. Ф. Генделдең лиро-эпик ораторияларының традицияһын дауам итеп, Гайдн үҙенең данлыҡлы ике «Сотворение мира» (1798) һәм «Времена года» (1801) ораторияһын яҙа. Был ораторияларында Гайдн көнкүреште оҫта һүрәтләй, тәбиғәттең матурлығын раҫлай һәм композитор, колорист булып, үҙенең асылышын таба.
Гайдн төрлө музыкаль жанрҙарҙа әҫәрҙәрен яҙып ҡарай. Уның өсөн иң уңышлы жанр булып инструменталь музыка әҫәрҙәре тора. XVIII—XIX быуаттарҙа Йозеф Гайдн был өлкәлә иң бөйөк композитор булып һанала. Был бигерәк тә «Сотворение мира» (1798) һәм « Времена года» (1801) ораторияларында музыкаль классицизмдың иң шәп өлгөләре булып, үҙенең сағылышын тапҡан. Тормошоноң һуңғы йылдарында Гайдн бик ҙур популярлыҡ яулай, тик һаулығының ҡаҡшай башлауы уны яҙған әҫәрҙәренең ҡайһы берҙәрен тамамлау өҫтөндә шәберәк эшләргә мәжбүр итә. Ораториялар яҙыу уның хәлен бигерәк ныҡ бөтөрә. Иң һуңғы әҫәрҙәре булып, «Harmoniemesse» (1802) һәм тамамланмай ҡалған ҡыллы квартет опус 103 (1802) тора. 1802 йылда Гайдндың хәле бик ныҡ мөшкөлләнә, шуға күрә ул бер ни ҙә йүнләп яҙа алмай. 1806 йылдан һуң уның ижады туҡтала.
Ижади мираҫы
Композиторҙың яҙған әҫәрҙәренең исемлеге Хобокен Каталогында һаҡлана.
Концерттар
Бер йәки бер нисә музыка ҡоралдары оркестры өсөн 36 концерт, шул иҫәптән:
Вокаль әҫәрҙәре
Барлығы 24 опера, шул иҫәптән: 14 ораторий, шул иҫәптән: 14 месса,шул иҫәптән:
Симфоник музыка
Гайдн симфонияларының исемлеген ҡарарға
104 симфония, шул иҫәптән:
Ҡырҙас ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Ҡырҙас ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. Согласно «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бурмистров Виктор Михайлович (хәрби медик)
Виктор Михайлович Бурмистров (1924—1996) — совет ғалим-табибы һәм педагогы, хәрби-ялан хирургы, термик зарарланыу өлкәһендә белгес, медицина фәнен һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы (1971), профессор (1975), медицина хеҙмәте полковникгы (1969). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984).
Биографияһы
1924 йылдың 18 октябрендә Үзбәк ССР-ында Ташкент ҡалаһында тыуған.
1942 йылдан 1947 йылға тиклем С.M. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый. 1947 йылдан 1955 йылға тиклем был академияла хәрби ялан хирургияһы кафедраһында уҡытыусы булып эшләй: өлкән ординатор һәм адъюнкт. 1951 йылдан В. M. Бурмистров Корея һуғышында ҡатнаша, хәрби шарттарҙа яралы хәрбиҙәргә хирургик ярҙам күрһәтеү менән шөғөлләнә.
1961 йылдан 1996 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһының термик зарарланыу кафедраһында ғилми һәм педагогик хеҙмәткәр булып эшләй: лектор, өлкән уҡытыусы, 1969 йылдан 1984 йылға тиклем — профессор һәм был кафедра мөдире урынбаҫары, 1985 йылдан 1996 йылға тиклем — был кафедраның профессор-консультанты.
Бешеү хирургияһы өлкәһендә ҡаҙаныштары
В. M. Бурмистровтың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге ҡатнаш нурланыш-яныу зарарланыуын дауалау һәм патологияһын өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәрҙе ойоштороу һәм үткәреү, эре быуындарҙың зарарланыуын, ҡатнаш нурланыш-яныу һәм напалм менән яныу зарарланыуын дауалау мәсьәләләрен өйрәнеү һәм киң бешеүҙәр ваҡытында ауто-аллодермопластика менән бәйле. 1973 йылдан 1975 йылға тиклем напалм менән зарарланыуҙы комплекслы өйрәнеү етәкселәренең береһе була. В. M. Бурмистров етәкселегендә тыныс ваҡытта һәм һуғыш ваҡытында, шулай уҡ яныу һәм һалҡын йәрәхәт эҙемтәләрен дауалағанда бешеү хирургияһы буйынса бер нисә тикшеренеү үткәрелә.
1955 йылда В. М. Бурмистров медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Лечение открытых повреждений крупных суставов» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1971 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Оперативное лечение комбинированных радиационно-ожоговых поражений, клиническом и организационном аспектах кожной аллопластики у обожженных» темаһы буйынса диссертация яҡлай. 1975 йылда СССР Юғары аттестация комиссияһы тарафынан В. М. Бурмистровҡа профессор ғилми исеме бирелә. 1984 йылда термик зарарланыу проблемаһын фәнни эшләгәне өсөн В. M. Бурмистров СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була. В.M. Бурмистров бер йөҙ ун биштән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы, хирургтар һәм травматологтар өсөн «Ожоги» ҡулланмаһының (1981 һәм 1986), «Термические поражения» дәреслегенең (1985) авторы һәм мөхәррирҙәше, «Ожоги как вид боевой патологии» махсус йыйынтығының бер нисә бүлегенең авторы, ете фән докторын һәм кандидатын әҙерләй.
1996 йылдың 21 авгусында Санкт-Петербургта вафат була
Эсбах
Эсбах (Eßbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 245 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 433 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 7924 һәм автомобиль коды SOK.
Челноковка
Челноковка (Челноковка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 63 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ростошь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Мөсәт
Яңы Мөсәт (Новомусятово) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. Иҫке Собханғол ауыл советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 421 кеше булған. Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219825003.
Географик урыны
Яңы Мөсәт (Алаҡуянбашы, Лукьянбаш) ауылы Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы Алағуян йылғаһы буйында, район үҙәге Иҫке Собханғол ауылы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 13 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 155 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Мөсәт XVIII быуат аҙағынан бөрйәндәрҙең тораҡ пункты булараҡ билдәле, әммә V рәүиз материалдарында билдәләнмәгән. 1816 йылда ауылда 38 йорт, 18 йылдан һуң — 49 йорт була. XIX быуаттың 40-сы йылдары аҙағында Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, элегерәк йәшәгән биләмәһенән айырылып, Яңы Мөсәт ауылына нигеҙ һалған. Унда X йәниҫәп мәғлүмәттәре буйынса 176 кеше йәшәгән 33 ихата күрһәтелгән. Иҫке Мөсәт ауылында йорттар күберәк була — 40, һәм унда 200 кеше йәшәгән. Мөсәт ауылы халҡы башлыса эре мөгөҙлө малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 53 йортта 150 ат, 180 баш эре мөгөҙлө малға эйә була. Ваҡ мал һирәк осрай. Ауылда барлығы 50 һарыҡ һәм 25 кәзә була. Бер ғаиләнән башҡа барыһы ла йәйгеһен йәйләүгә күскән. Ауылға игенселек яңы ғына үтеп инә башлай. Бөтә хужалыҡтар ҙа 24 яҙғы, 328 бот ҡышҡы иген сәсә. Ауылда беренсе күскенсе Юлдаштың, Йәнгилденең, Ҡолсәйет Мөсәтовтың улдары йәшәгән.
Мөсәт ауылы халҡының Нөгөш йылғаһы буйында һәм Буҙбейә буйында урынлашҡан бер нисә утары булған. Тәүге утар шул уҡ йылға исеме менән аталған ауылға әүерелгән. 1816 йылда ул 15 ихатанан торған. X йәниҫәп мәғлүмәте буйынса ауылдағы 40 йортта 440 кеше теркәлгән[.
1866 йылда Яңы Мөсәт ауылындағы 37 хужалыҡта 166 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 53 хужалыҡта 150 йылҡы малы, 180 һыйыр аҫыралған. Ваҡ мал һиргерәк — 50 һарыҡ һәм 25 кәзә булған. Барыһы ла йәйләүгә сыҡҡан. Бер ғаилә генә сыҡмаған. Ауылда игенселек менән яңы шөғөлләнә башлағандар. Барлыҡ хужалыҡтарға 24 бот ужым, 328 бот яҙғы ашлыҡ сәскәндәр.
1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Яңы Мөсәттә 63 ихатала 289 кеше, Иҫке Мөсәттә — 71 йортта 284 кеше йәшәгән. Ауылда тәүге төпләнеүсенең улдары — Йәнюлдаш, Йәнгилде һәм Ҡолсәйет Мөсәтовтар йәшәгән.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, ауыл халҡы — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әлеге ваҡытта ауылда Иҫке Собханғол урта мәктәбе филиалы — Яңы Мөсәт төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Лукьян Пономарёв һәйкәле
Лукьян Пономарёв һәйкәле — Башҡортостандың Баймаҡ ҡалаһынан биш-алты километр алыҫлыҡта 1933 йылда кулактар ҡулынан һәләк булған комсомолец Лукьян Пономарёвтың ҡәберлегендәге һәйкәл. Объект һаны: 0330131000. Тасуирламаһы: 1933 йыл. Монументаль сәнғәт һәйкәле.
Тарихы
Лукьян Пономарев Баймаҡ районы Бикеш ауылында тыуып үҫкән. Был ауылға 1912 йылда Күгәрсен районынан күсеп килгән урыҫтар нигеҙ һалған, ерҙе ағалы-ҡустылы Юрьевтар Яйыҡбай ауылы башҡорттарынан һатып һала. 1929 йылда ауыл крәҫтиәндәре «Красная Новь» ауыл артеленә берләшәләр, 1931 йылда тағы ла бер ауыл артеле барлыҡҡа килә. Һуңғараҡ ошо ике артель «Победа» колхозына берләшәләр .. Колхозға берләшеү Бекешкә Баймаҡтан улус комитеты вәкиле К. Т. Дмитриев менән бәйле була, ул өй артынан өйгә инеп, крәҫтиәндәр менән һөйләшә, ә кискеһен ауыл Советы рәйесе М. К. Степанов ауыл халҡын йыйылышҡа саҡыра. Дмитриев крәҫтиәндәрҙе колхозға инергә өгөтләй: колхоз — ул күмәк хужалыҡ, уны ерен, малын, хеҙмәт ҡоралдарын бергә ҡушып, крәҫтиәндәр ойоштора. 1932 йылда бында шулай уҡ МТС эшләп килә. Бына ошондай ауылда, ошондай колхоз тормошонда ҡайнап йәшәй Лукьян Пономарев.
Уның атаһы Василий Григорьевич коллективлашыуҙы бик ихлас ҡабул итә, колхозға ла тимерсе беренсе булып яҙыла. Ярлы ғаиләләргә колхозда яҡшыраҡ булыр, тип өмөтләнә, айырыуса балаһы белем алыр, тип һөйөнә. Колхоз ойошторолғанға тиклем ауыл балалары бер ауыл байының иҫке һарайында уҡыйҙар. Ун йәшлек Лукьян мәктәп ишеген асып инә. Уны унда уҡытыусыһы Елизавета Ивановна ҡаршы ала. Киләһе йылда малайҙы пионерға алалар. Был тантаналы көн Беренсе Май байрамы алдынан була. Бына сафтан биш уҡыусы алға сығып баҫа, улар араһында тырыш, тәүәккәл Лукьян да бар. Иптәштәренә боролоп, улар уҡытыусы артынан пионерҙар антын ҡабатлайҙар.
Әүҙемлеге, зирәклеге менән айырылып торған Лукьян да үҫеп етә, уны комсомолға алалар. Шаян, йыр-моңға маһир, ҡыйыу йәш егеттең ҡыҙҙар һәм егеттәр араһында абруйы ҙур була. Тиҙҙән Лукьян ошо йәштәрҙән тәүге комсомол ячейкаһын ойоштора. Комсомолдар эшләп тә өлгөрәләр, үҙешмәкәр түңәрәктәренә лә йөрөйҙәр. 1933 йылдың июль айында Лукьян Пономарев, райкомдағы эштәрен тамамлап, һыбай Бекешкә ҡайтып килә. Ҡапыл уны бер нисә кеше уратып ала. Лукьян, ниндәй ниәт менән уны көткәндәрен, яҡшы аңлай. Коллективлашыуға ҡаршы булған бандиттар уны ошо ерҙә бысаҡ менән сәнсеп үлтерәләр.
38-се көндә генә ҡапыл юҡҡа сыҡҡан Лукьяндың кәүҙәһе табыла. Яҡшы, ғәҙел тормош өсөн янып-көйөп йәшәгән егеттең шулай ғүмере өҙөлә.
Баймаҡтан Бикеш яғына барған юл сатында бер ябай ғына һәйкәл тора. Ул коллективлашыуҙа әүҙем ҡатнашҡан һәм кулактар ҡулынан 1933 йылда үлем тапҡан комсомолец Лукьян Пономаревҡа ҡуйылған һәйкәл.
Лыбнабой
Лыбнабой — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Торна йылғаһының уң ярына тамағынан 0,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Камзас
Түбәнге Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 476 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Чили
Оло Чили — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Телецкое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лыс-Мяльк
Лыс-Мяльк — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косты-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 29,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ровно өлкәһе
Ровно өлкәһе (Рівненська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Ровно ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
15 район:
6 ҡала округы:
Рынья
Рынья — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алымка йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы
Сәйетов Һөйөндөк Сәхи улы (10 декабрь 1934 йыл — 26 март 2020 йыл) — башҡорт театр белгесе, тәнҡитсе, драматург. Сәнғәт фәндәре кандидаты (1981). 1958 йылдан СССР Журналистар союзы, 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1987), Башҡорт АССР-ының (1979) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Биографияһы
Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 1934 йылдың 10 декабрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ эшселәр ҡасабаһында тыуған. Атаһы — Сәйетов Сәхи Ниғмәт улы.
1958 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультетын тамамлай. Университеттың йәштәр театрында режиссёр булараҡ, 1955 йылда Юлиус Фучиктың «Репортаж с петлей на шее» пьесаһын сәхнәгә ҡуя.
1958—1966 йылдарҙа «Советская Башкирия» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, бүлек мөдире, хәбәрсеһе була.
1966—1974 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәте институтында кесе хеҙмәткәр булып эшләй. Бер үк ваҡытта «Театр сәғәте», «Театр меридианы» телетапшырыуҙарының авторы һәм алып барыусыһы була. Режиссерлыҡ хеҙмәтен дә онотмай алып бара: 1968 йылда Башҡортостан телевидениеһында «Мы старше своей смерти», 1973 йылда «Яраланған бүре күҙҙәре», 1981 йылда Республика Рус драма театрында «Вороний праздник» спектаклдәрен ҡуя.
Һөйөндөк Сәйетов 1971—1992 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Театр сәнғәте союзында һәм Башҡорт дәүләт университетында театр белгесе булараҡ семинарҙар алып бара, театр тәнҡите һәм театр белеме буйынса сығыштар яһай.
1994 йылда «Башҡорт энциклопедияһы» нәшриәтенә эшкә килә һәм был учреждениеның әйҙәүсе ғилми мөхәррире була. Бер үк ваҡытта театр ғилеме буйынса фәнни эштәр яҙа, ул бер нисә монография авторы.
Һөйөндөк Сәхи улы Сәйетов 2020 йылдың 26 мартында ҡалаһында вафат була.
Ул вафат булыу менән Башҡортостан театр тәнҡите менән етди шөғөлләнгән белгесһеҙ тороп ҡала.
Кривушка
Кривушка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казарма 206 км
Казарма 206 км — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ районы Беренсе Май ауыл Советындағы утар.
Географияһы
Утар округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығыштараҡ 9 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Беренсе Май ауыл Советына ингән Беренсе Май, Калиновка, Һарыбай ауылдары менән күршеләш булып тора.
Тарихы
Казарманың барлыҡҡа килеү датаһы теүәл генә күрһәтелгән сығанаҡ юҡ. «История Кувандыкского района — О КУВАНДЫК.РФ» тигән мәғлүмәт порталында, Казарма 206 км 1949 йылдан алдараҡ барлыҡҡа килгән, тигән яҙма бирелгән Казарма 206 км утары ингән Беренсе Май ауыл Советы үҙәге халыҡ телендә Первомайка тип йөрөтөлә.
Әйткәндәй, рәт һаны тәртибендә килгән Казарма 207 км торамаһы Комсомольск-на-Амуре — Дежнёвка тимер юлы тармағы һалынғанда барлыҡҡа килгән, 1940 йылда асылған һәм инде ауыл тибындағы ҡасабаға әүерелгән
Климаты
Климаты Беренсе Май ауыл Советындағы барлыҡ ауылдар өсөн дә бер иш — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләшә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.
Риза
Риза — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Риза исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Ризалыҡ, буйһоноу тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Яхин Риза Хажиәхмәт улы (13 июнь 1935 йыл — 15 декабрь 1998 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1952—1995 йылдарҙа Баймаҡ районының «Йылайыр» совхозы комбайнсыһы. РСФСР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1979).
Мәһәҙиев Риза Рафаил улы (13 март 1972 йыл — 12 ғинуар 2021 йыл) — театр актёры, эстрада йырсыһы. 1993—2020 йылдарҙа Салауат башҡорт дәүләт драма театры актёры. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2010).
Мағазов Риза Шәйехйән улы (10 март 1932 йыл) — ғалим-микробиолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), Сыуаш Республикаһы Фәндәр Академиияһының почётлы академигы (1994), медицина фәндәре докторы (1986), профессор (1988). Башҡорт АССР-ының 12‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2004), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы (1980), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1960). Ҡол Ғәли исемендәге халыҡ-ара премия (2001) һәм СССР Министрҙар Советы премияһы (1985) лауреаты, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1986) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Ризаитдин Фәхретдин (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 4 ғинуар 1859 йыл — 11 апрель 1936 йыл) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе.
Әбүбәкеров Риза Вәхит улы (10 октябрь 1902 йыл — 10 июль 1938 йыл) — башҡорт совет дәүләт эшмәкәре. (1930—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссары. Сәйәси золом ҡорбаны.
Сельма Риза (төр. Selma Rıza; 5 февраль 1872 йыл — 5 октябрь 1931 йыл) — беренсе төрөк ҡатын-ҡыҙ-журналисы, Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан беренсе роман яҙыусы. Вафатынан һуң уның туғандары Фераджели (төр. Feraceli) фамилияһын ала; шуға күрә ул Сельма Риза Фераджели булараҡ та билдәле.
Хужа Али Риза (1858, Ускюдар — 20 март 1930 йыл) — Төркиә рәссамы һәм педагогы, тәү сиратта үҙенең импрессионистик пейзаждары һәм архитектура картиналары менән билдәле.
Риза-йи-Аббаси — фарсы рәссамы.
Агахи Мөхәммәт Риза улы — үзбәк яҙыусыһы.
Ишморат Риза Фәхретдин улы — татар совет драматургы.
Сейид Мөхәммәт Риза улы — Ҡырым төрөк тарихсыһы (XVIII быуат).
Мөхәммәт Риза-шах — 1941 йыл — 1979 йыл йылдарҙа хакимлыҡ итеүсе Иран шахы, Риза-шахтың улы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мирза-Риза-хан йорто — XIX быуат аҙағы архитектураһы ҡомартҡыһы, Боржоми ҡалаһының символы. Боржоми үҙәк паркы янында урынлашҡан.
Риза (ҡала) (нем. Riesa) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала.
Риза-Гросенхайн (нем. Riesa-Großenhain) — Германиялағы элекке район. Райондың үҙәге — Гросенхайн ҡалаһы. Район Саксония еренә ингән була.
Альмазан
Альмаза́н йәки Альмасан (Almazán) — Испанияла, Сория провинцияһында, Кастилия һәм Леон автономиялы берлегендә урынлашҡан ҡала.
Эслебен-Тойтлебен
Эслебен-Тойтлебен (Eßleben-Teutleben) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 349 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99628 һәм автомобиль коды SOM.
Чурикова Инна Михайловна
Биографияһы
Инна Михайловна Чурикова 1943 йылдың 5 октябрендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бәләбәй ҡалаһында тыуған.
Атаһы — Чуриков Михаил Кузьмич, К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы (хәҙер Рәсәй дәүләт аграр университеты) хеҙмәткәре, 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы.
Әсәһе — Мантрова Елизавета Захаровна (15.08.1917 — 5.01.2012), агрохимик, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1967), профессор (1972), Мәскәү дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы хеҙмәткәре.
Инна Чурикова 1965 йылда М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһын (русса ВТУ—Высшее театральное училище имени М. С. Щепкина) «ҡыҙыл диплом»ға тамамлай. Артабан ГИТИС (Российский университет театрального искусства — Рәсәй театр сәнғәте университеты) һәм М. С. Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһының актёр факультетындағы берләштерелгән курста уҡый — педагогтары РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Вениамин Иванович Цыганков һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы Леонид Андреевич Волков.
1965 йылдан Мәскәү йәш тамашасы театры (Московский театр юного зрителя) актёры, 1968 йылдан — килешеү нигеҙендә эшләй. 1975 йылдан — Мәскәүҙәге Ленин комсомолы исемендәге театрҙа (театр имени Ленинского комсомола в Москве, хәҙер — «Ленком» Мәскәү дәүләт театры).
Инна Чурикованың кино дебюты уның студент сағында була: 1960 йылда ул «Тучи над Борском» фильмында уйнай. Артабан күп картиналарҙа, шул иҫәптән ире — кинорежиссёр Глеб Анатольевич Панфилов ҡуйғандарында ла төшә.
1994 йылда режиссёр Андрей Кончаловский 1967 йылда төшөргән «История Аси Клячиной, которая любила, да не вышла замуж» фильмының дауамы (сиквел) булған «Курочка Ряба» картинаһын төшөрә. Унда төп роль СССР-ҙың халыҡ артисы Ия Саввинаға тәғәйенләнгән була, ә ул сценарийҙы әҙәпһеҙ тип таба. Шуға ла Ася роле Инна Чуриковаға эләгә.
2007—2009 йылдарҙа Инна Чурикова Рәсәйҙең Иваново ҡалаһында йыл һайын үткәрелеп килгән Андрей Тарковский исемендәге Халыҡ-ара кинофестиваль президенты була.
Рәсәй кинематография сәнғәте академияһы ағзаһы. Рәсәйҙең Кинематография сәнғәте һәм фәндәре милли академияһы академигы
Актриса 2023 йылдың 14 ғинуарында Мәскәү дауаханаларының береһендә вафат булды.
Театрҙағы ролдәре
«Ленком» Мәскәү дәүләт театры Антреприз спектаклдәрҙә
Магнит
Электронды иң ябай һәм иң бәләкәй магнит тип һанарға мөмкин. Башҡа магниттарҙың магнит үҙенсәлектәре электрондарҙың эсендәге магнит мометына бәйле. Элетромагнит тәьҫир итешеүҙең квант теорияһына ярашлы (квантовой теории поля электромагнитное взаимодействие) тәьҫир итешеү массаһы булмаған бозон — фотон (электромагнит ҡырының квант тулҡынланыуы сифатында сағылдырыусы киҫәксә) ярҙамында башҡарыла.
Даими магнит — ферромагнеттан эшләнгән продукт, тышҡы магнит ҡырын һүндергәс тә магнит үҙенсәлеген һаҡлап ҡала. Даими магниттар өсөн материалдар булып ғәҙәттә тимер, никель, кобальт, һирәк ер металдарының ҡайһы бер иретмәләре (мәҫәлән, неодим магниттарҙа), шулай уҡ ҡайһы бер тәбиғи минералдар, мәҫәлән, магниттар тора.
Даими магниттар магнит ҡырының автономиялы (энергия ҡулланмаусы) сығанағы булараҡ ҡулланыла. Магниттың үҙенсәлектәре магнит материалының магнит гистерез элмәгенең демагнетлаусы киҫелешенең үҙенсәлектәре менән билдәләнә: ҡалдыҡ индукция (остаточная индукция) Br һәм коэрциатив көс (коэрцитивная сила ) Hc ни тиклем юғары булһа, магниттың магнитланыуы һәм тотороҡлолоғо ла шул тиклем юғарыраҡ була. Даими магниттарҙың характерлы ҡырҙары 1 Т (10 кгф) булыуы мөмкин.
Электромагнит — магнит ҡыры электр тогы аҡҡанда ғына барлыҡҡа килгән ҡоролма. Ҡағиҙә булараҡ, был соленоид катушка, эсендә  юғары магнитлы үтәлеүсәнлекле ферромагнит (ғәҙәттә тимер) сердечник ҡуйыла.
Электромагниттарының характерлы ҡырҙары тимерҙең туйыныуы, йәғни магнит ҡырының юғары ҡиммәттәре буйынса дифференциаль магнит үтәлеүсәнлегенең ҡырҡа түбәнәйеүе менән билдәләнә.
Асыу тарихы
Магнус исемле көтөүсе тураһында боронғо легенда бар. (Лев Толстойҙың балалар өсөн «Магнит» хикәйәһендә был көтөүсе Магнис тип атала). Бер заман ул таяғының тимер осо һәм итегенең ҡаҙаҡтары ҡара ташҡа тартылыуын белеп ҡалған. Был ташты табылған Кесе Азия лағы Магнезия ҡалҡыулығы исеме менән «Магнус ташы» йәки ябай ғына «магнит» тип атала башлай.
Шулай итеп, беҙҙең эраға тиклем күп быуаттар дауамында ҡайһы бер тау тоҡомдарының тимер киҫәктәренең тартыу үҙенсәлегенә эйә булыуы билдәле булған. Был турала беҙҙең эраға тиклем VI быуатта грек физигы һәм философы Фалес Милетский яҙып үткән. Магнит үҙенсәлектәрен беренсе фәнни өйрәнеү XIII быуат та ғалим Петр Перегрин тарафынан үткәрелгән. 1269 йылда уның «Магнит китабы» х баҫылып сыға, унда ул магнетизмдың күп кенә факттары тураһында яҙа: магниттың ике полюсы бар, уларҙы ғалим төньяҡ һәм көньяҡ тип атай; һындырып полюстарҙы бер-береһенән айырыу мөмкин түгел. Перегрин шулай уҡ полюстарҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүенең ике төрө — тартылыу һәм этәрелешеү тураһында яҙған. Беҙҙең эраның XII—XIII быуаттарына Европа ла, Ҡытай ҙа һәм донъяның башҡа илдәрендә навигацияла магнит компас тары ҡулланылған. . 1600 йылда инглиз табибы Уильям Хильберттың «Магнит тураһында» хеҙмәте баҫылып сыға. Билдәле факттарға Хильберт мөһим күҙәтеүҙәр өҫтәй: магнит көсөн тимер арматура ярҙамында көсәйтеү, йылытҡанда магнетизмды юғалыуы һәм башҡалар. 1820 йылда дат физигы Ханс Кристиан Орстед лекцияла үҙенең уҡыусыларына магнит энәһе янында электр тогын ҡабыҙып, электр менән магнетизм араһында бәйләнеш булмауын күрһәтергә тырыша.
Тыңлаусыларының береһе әйтеүенсә, ағымды ҡабыҙғандан һуң магнит энәһе тирбәлә башлағанын күреп, ул ысын мәғәнәһендә «хайран ҡалған». Эрстедтың ҙур ҡаҙанышы — ул күҙәтеүенең әһәмиәтен юғары баһалай һәм экспериментты ҡабатлай. Гальвания батареяһының полюстарын оҙон сым менән тоташтырып, Орстед сымды горизонталь һәм ирекле аҫылмалы магнит энәһенә параллель һуҙып тора. Ток ҡабыҙылғас энә тиҙ генә борола, сым йүнәлешенә перпендикуляр торорға тырыша. Токтың йүнәлеше үҙгәргәс, икенсе яҡҡа борола. Тиҙҙән Эрстед магниттың ток аҡҡан сымда ниндәйҙер көс менән эш итеүен иҫбатлай.
Электр тогы менән магниттың үҙ-ара тәьҫир итешеүен асыу ҙур әһәмиәткә эйә була. Электр һәм магнетизм тәғлимәтендә яңы дәүер башлана. Был үҙ-ара тәьҫир итешеү физик эксперимент техникаһын эшләүҙә мөһим роль уйнай.
Эрстедтың асышы тураһында белгәс, француз физигы Доминик Франсуа Араго тәжрибәләр серияһын башлай. Баҡыр сымды быяла көпшәгә урап, уға тимер таяҡ ҡуя. Электр схемаһы ялғағас, таяҡ магнитлана һәм тимер асҡыстар таяҡҡа йәбешәләр; электр тогы һүндерелгәс асҡыстар төшөп китә.
Араго ток үткәреүсе сымды магнит тип уйлаған. Был күренеште өйрәнгәндән һуң дөрөҫ аңлатмаһын француз физигы Андре Ампер бирә, ул электр энергияһы менән магнетизм араһында эске бәйләнеш бар тип белдерә. 1820 йылдың сентябрендә үҙенең һөҙөмтәләре тураһында Француз Фәндәр академияһына хәбәр итә.
Әбдрәшит ауыл Советы (Әлшәй районы)
Әбдрәшит ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы сауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Республики Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 50-3 һанлы «Башҡортостан Республикаһында ауыл биләмәләренең сиктәрен, статустарын һәм административ үҙәктәрен үҙгәртеү тураһындағы» Законына ярашлы Әбдрәшит ауыл Советы, Ҡырым ауыл Советы менән берләштерелеп, берлетәге Әбдрәшит ауыл Советын барлыҡҡа килә, админитратив үҙәк Әбдрәшит ауылында урынлаша.
Изеге
Изеге (Әкиәтләшкән версия) — башҡот халыҡ фольклоры ҡомартҡыһы, эпос (тарихи ҡобайыр). Дөйөм төрки «Идиге» эпосына барып тоташа. Шиғри-сәсмә формала йәшәп килә.
Иформанттар һәм яҙып алыусылар
«Изеге» (әкиәтләшкән версия) 1959 йыл Башҡортостандың Ейәнсура районы Байдәүләт ауылында Сәйфуллин Абдулла Хәлил улынан (1897 йылғы) Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми сотруднигы диалектолог Сәриә Миржанова яҙып ала. Информаторҙың әйтелгән ауылда пожарник булыуы, ҡыш көндәрендә һунарға йөрөүе хаҡында иҫкәрмә бирелә. Ошо уҡ вариант 1967 йылда шул уҡ Байдәүләт ауылында 70 йәшлек Хәсәнова Тутыянан Әнүр Вахитов тарафынан яҙып алына. Вариант Тутыя Хәсәнова тарафынан ҡыҫҡараҡ һөйләнһә лә, Сәйфуллин Абдулла башҡарыуында әйтелмәй ҡалған ҡайһы бер деталдәре менән мөһим. Әкиәт йоғонтоһо эләккән был вариант «Иҙеге» эпосының уртаҡ мотивтарын һәм һуңғы быуаттарҙа башҡорт халыҡ аңында тыуған үҙенсәлекле эпизодтарҙы, мөһим деталдәрҙе сағылдырыуы менән ҡыҙыҡлы.
Сюжеты
Хикәйәләү Изегенең ата-әсәһе вафатынан һуң, эш эҙләп Туҡтамыш хандың көтөүҙәренә барып сығыуы, Ҡарабай исеме менән малайлыҡҡа ялланыуынан башланып китә. Хан һәр саҡ төпсөнөп һорашып эшкә ала торған булған, сөнки күрәҙә уға: «Ханым-солтаным, әжәлең һинең Изеге тигән кешенән булыр. Бик һаҡланып йөрө», — тигән.
Изеге ҙурайып, егет ҡорона инә. Хан шулай ҙа бынан шикләнә. Бер ваҡыт шулай көтөүҙәрен ҡарап йөрөгәндә, Изеге бынан йылҡы көтөүенә күсереүҙе һорай. Хан бының үткерлегенә иҫе китә. — һинең исемең Ҡарабаймы? Алдамайһыңмы? Изеге түгелме һин? — Юҡ, мин — Ҡарабай, ҡайҙа ул миңә изгелек тейеү! Хан быны йылҡы көтөүенә, 12 көтөүгә ебәрә. Изеге китә йылҡы көтөүлегенә. Бара, 12 көтөүсе малай. Былар бер-берен тыңламай икән, иреш тә һугыш, ти. Изеге ҡарап йөрөй-йөрөй ҙә бер көндө 12 малайҙы йыйып алып былай ти: — Давай, беребеҙҙе ҡазый итеп ҡуяйыҡ. Ҡазый булған кеше хандың бер тыу бейәһен һуйып туйларға тейеш. Ҡалғандарыбыҙ ҡазыйҙың һәр һүҙен тыңларға тейеш булабыҙ. Быны ишеткәс, бөтә малай ҡурҡышып китә: — Булдыра алһаң, әйҙә үҙең бул, беҙ һинең һүҙеңдән сыҡмаҫбыҙ, — тиҙәр. Изеге риза була. Хандың тыу бейәһен тотоп ала, килеп һуйып ташлай. Малайҙар булышалар. Ҙур ҡаҙанға һалып тороп бешереп ашайҙар. Изегенең батырлығына иҫтәре китеп, бының һәр бер һүҙен тыңлап ҡына тора башлайҙар. Артабан Изегенең ханға барып көтөүҙәр тураһында хәбәр итеп тороуы, ул килгән һайын хандың ырғып һикереп тороуы, ҡурҡыуы, ханбикә әмәлләп ултыртҡан ҡатыҡты бысағы менән турап эскәне, сыхырҙы һиҙгәне, бынан китергә йыйынғаны тасуирлана.
Ҡайтып малайҙарын йыйып ала ла: «Мин бында бер көн дә тора алмайым, миңә китергә кәрәк. Кем минең менән китергә теләй?» — тип һорай. Ун бер малай Изеге менән китергә булып, аттарына менгәндәр. Бер малай бармай ҡала. Былар сығып киткәс, теге малай ат менән ханға саба. Ханға килеп етеп, иптәштәрен ошаҡлай. Хан йәһәт кенә күрәҙә килтертә. Күрәҙә: «Ханым, ул егет Ҡарабай булмаған, ул Изеге булған. Айыл башы биреп дуҫлашҡан Янбай дуҫы бар. Шул ҡайтарып алһа, алыр, бүтәнде тыңламаҫ. Әгәр ҡайтарып алып күңелен күрмәһәгеҙ, һеҙгә яҡшылыҡ булмаҫ,» — тип күрәҙә һамаҡлай:
Ул китер ул, китер ул,
Сын Тимерханға етер ул;
Сын Тимерхан ҡул бирһә,
Хаҡ тәғәлә юл бирһә,