cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фригия
Фригияның ҡолауы
Был Б. э. т. 670 йылда Фригияға киммерийсылар ябырыла. Унан алдараҡ урарту батшаһы алдынан Руса II Фригияға, Мелитенаға һәм халдтарға (б. э. т. яҡынса 675 йыл) ҡаршы походтар ойоштора, һәм был фригийлыларҙы дала күскенселәре алдында, һис шикһеҙ, көсһөҙләндерә. Б. э. т. яҡынса 670 йылда фригий дәүләте киммерийсылар һөжүме арҡаһында ҡолай, ә Фригияның баш ҡалаһы, Гордион, емерелә. Киммерийсыларҙан еңелгән Мидас батша (шул уҡ микән, билдәһеҙ), үгеҙ ҡанын эсеп, үҙ-үҙенә ҡул һала. Хәйер, б. э. т. яҡынса 660 йылдарҙа Ассирия Фригияны үҙенең «провинция»һы тиһә лә, әммә Фракияға баҫып ингән трерҙар менән ике тиҫтәнән ашыу бөлгөнлөккә (Страбон мәғлүмәте буйынса) төшөрөп, илдең ысын хужаһы булып киммерийсылар ҡала.
Б. э. т. VI быуат башында лидия батшаһы Гигес Фригияның бер өлөшө яулай, ә б. э. т. VI быуат уртаһында бөтә Фригия, бер ни тиклем автономияһын һаҡлап, Крёз, биләмәләренә инә. Унан фарсылар ҡулына, фарсыларҙан Бөйөк Искәндәр монархияһына күсә. Искәндәр Зөлҡәрнәй үлгәндән һуң, Фригия Һыңаргүҙ Антигонға, һуңынан Лисимахҡа һәм Сәләүкиҙәргә эләгә. Б. э. т. 275 йылда галаттар ябырыла, һуңынан Пергам батшалығына (б. э. т. 189 йыл— Евмен Пергамскийға), күпмелер ваҡыт Понт батшаһы Митридатҡа ҡараған һәм, ниһәйәт, римлеләр (б. э. т. 133 йыл) биләмәһе була. Римлеләр тәүҙә Фригияны айырым провинция булдыралар, әммә һуңынан, республика осоронда уҡ, уны Азияпровинцияһына индерәләр. Шул ваҡыттан башлап Фригия тарихы башҡа Кесе Азия тарихы менән ҡушыла.
Дөйөм характеристикаһы
Фригияла, ихтимал, алтын табылған, был хаҡта Мидас тураһындағы урындағы хикәйәттәр һөйләй. Фригий ҡәбиләләре башлыса игенселек менән шөғөлләнә; боронғо фригий ҡануны үгеҙҙе үлтергән йәки игенселек ҡоралдарын ватҡан өсөн язалау тәғәйенләгән; риүәйәт буйынса, беренсе батша ике үгеҙгә эйә ябай крәҫтиән булған. Игенселек менән бер рәттән, көтөүлектәргә бай булыу һөҙөмтәһендә, малсылыҡ үҫешкән: рим осоронда фригий йөнө һәм буҫтауы данланған.
Фарсылар осоронда үҫешә башлаған сауҙа Рим империяһы дәүерендә ҙур кимәлгә күтәрелгән: Гиераполдә, Фригияла эске өлөшөндә, бер фабрикант үҙенең кәшәнәһенә үҙ ғүмерендә 72 тапҡыр Италия барғанын яҙырға ҡуша. Фарсы, македон, эллин йоғонтоһона ҡарамаҫтан, рим осоронда ла Фригияла үҙ тәңкәләре булған һәм фригий теле (б. э. VI быуатына тиклем) һаҡланған. Фригияның төп ҡалаһын күрһәтеп тә булмай, сөнки күп һанлы урта дәүмәлдәге ҡалалар төп роль уйнаған.
Иң иғтибарға лайыҡтары: Келены, фригий батшалығының боронғо баш ҡалаһы һәм фарсы хакимлығы ваҡытында бөйөк фригий сатрапияһының төп ҡалаһы, Меандр башы сығанағы янында; Колоссы (Хоны), Кидрары, һуңыраҡ Иераполь, Пелты, Кайструпедион, Дорилей һәм Котией, Сәләүкиҙәр ваҡытында Апамея-Кибот, ә римлеләр осоронда — кесе азия ярҙарынан урта Евфрат Лаодикия, Аполлония, Селевкия, Синнадаға табан каруан юлында торған. Фригийлыларҙың ҡаяларҙа йәшәүҙәре һәм ҡаяларҙа тотош ҡалалар уйыу ғәҙәттәре иң ҡыҙыҡлыһы. Боронғо замандарҙа Фригияла сиро-финикий ҡәбиләләренән үҙләштерелгән Астарта фригий культы дан тотҡан. Фригияның төп аллалары — Багайос, алиһә-әсә Амма (Кибела), Агдистис һәм Сабазий.
Мәҙәниәте
Фригий кейеме салбарлы оҙон туника менән ослайып тамамланған кәпәстән (хәйер, киләсәктә Бөйөк француз революцияһы һәм азатлыҡ символына әйләнәсәк «фригий ҡалпағы», бәлки, сығышы менән ошо урындыҡы ла булмағандыр, ә киммерийсылар йәки башҡа баҫҡынсылар килтергәндер). Шулай уҡ уларға бирсәткәләр һәм плащ таныш булған. Фригияла иң данлыҡлы культ Кибела культы булған.
Ароматик берләшмәләр
Ароматик берләшмәләр — эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын барлыҡҡа килтереүсе планар циклик структуралы молекулаларҙан торған тәбиғи һәм синтетик органик берләшмәләр.
Фригия
Теле
Фригий теле б. э. т. VIII быуаттан боронғо грек теленә туғандаш булған айырым алфавит ҡулланған яҙыу менән дәлилләнә. Тел тарихы ике осорға — иҫке фригий (б. э. т. VIII—V быуаттар) һәм яңы фригий (б. э. I—III быуаттары) осорона бүленә. Фригий теле тере тел итеп б. э. V быуатына ҡараған сығанаҡтарында телгә алына, әммә тел б. э. VII быуатында ғәрәп баҫҡынсылығы һөҙөмтәһендә тулыһынса юҡҡа сыҡҡандыр тигән фараз бар. Боронғо фригий осоронан 340 яҙыу һаҡланған, уларҙың яҡынса 250-һе Гордион эргәһендә табыла. 113 яңы фригий яҙыуы табылған, уларҙың барыһы ла тиерлек ҡәберлектәрҙе ҡыйратыуға һәм талауға һәләтле кешеләргә ҡарғыш менән тамамланған эпитафияларҙан ғибәрәт. Иң оҙон иҫке фригий яҙыуы 285 хәрефтән тора. Бынан тыш, фригий һүҙҙәре боронғо грек сығанаҡтарында, беренсе сиратта, Гесихийҙа, глосса үгеҙбалыҡ рәүешендә, һәм Фригияла грек телле яҙмаларҙан үҙләштермә сифатында таныҡланған.
Ароматик берләшмәләр
Ҡыҫҡаса мәғлүмәт
Ароматик берләшмәләр ҡайһы бер углеводородтар — арендар (бензол, нафталин һ.б.), гетероциклик йәки гетероароматик берләшмәләр (пиридин, тиофен, фуран) һәм уларҙың сығарылмалары, ш. уҡ аннулендар (циклооктатетраен), ҡайһы бер органик булмаған цикллы берләшмәләр (боразол) инә. Ароматик берләшмәләр иң мөһим үҙенсәлеге — химик тотороҡлолоҡ, эйәртеүле бәйләнештәрҙең берҙәм системаһын циклда һаҡлауға, алмашыныу продукттарын барлыҡҡа килтереүгә ынтылыш. Рәсәйҙә эшләп сығарылған ароматик берләшмәләр дөйөм күләменең 30%‑тан ашыуы Башҡортостанда нефть сеймалынан һәм пиролиз ыҫмалаһынан етештерелә. Ароматик углеводородтарҙың (АУ) С7—С9 фракциялары эреткестәр һәм бензиндың юғары октанлы компоненттары сифатында, айырым төрҙәре (бензол, толуол, ксилолдар, аҙ миҡдарҙа псевдокумол, дурол, нафталин) нефтехимия синтезында файҙаланыла. Алкил сығарылмалы АУ бензолды һәм уның гомологтарын олефиндар менән алкиллаштырыу ярҙамында алына. Полистирол һәм кумол (фенол һәмα-метилстиролетештереү өсөн сеймал) алыу өсөн ҡулланылған этилбензолдың ҙур күләмле производствоһы бар. Алкил сығарылмалы АУ шулай уҡ синтетик йыуыу саралары һәм өҫкө йөҙҙә актив матдәләр етештереүҙә, ике алкил сығарылмалы АУ ион алмаштырыусы ыҫмалаларҙы синтезлау, галоид сығарылмалы АУ гербицидтар, буяуҙар, биол. актив препараттар алыу өсөн файҙаланыла. Ароматик кислоталар һәм ангидридтарполимерҙар, алкид ыҫмалалары, пластификаторҙар, полиэфир сүстәр алыу өсөн сеймал хеҙмәтен үтәй. Фталле ангидрид пластификаторҙар, алкид ыҫмалалары етештереүҙә ҡулланыла.
Фригия
Теле
Фригий телен фәнни өйрәнеү 1820-се йылдарҙа башлана. Күп кенә ғалимдарға, мәҫәлән, Ю. В. Откупщиковҡа ярашлы, грек-фригий фаразлауы сиктәрендә буйынса, фригийлыларҙың теле боронғо грек теленә яҡын тел. Уны, башҡа һинд-европа телдәре менән сағыштырғанда, боронғо грек теле менән күберәк һыҙаттар берләштерә.
Геродот (Тарих 2.2) йәнәһе, мысыр фирғәүене Псамметих I үткәргән иң боронғо «лингвистик тәжрибә» тураһында телгә ала: ҡайһы тел боронғо икәнен белер өсөн, ул ике яңы тыуған сабыйҙы, үҙҙәре башлап тәүге һүҙен әйткәнсе, кеше менән аралашыуҙан мәхрүм итергә бойорған; балаларҙың тәүге һүҙе «бекос» була. Фригий телендә «бекос» һүҙе «икмәк» тигәнде аңлата, шуға күрә фирғәүен фригий телен иң боронғо тел тип таныған.
Ароматик берләшмәләр
Башҡортостанда етештереү
20 быуаттың 60-сы йылдарында Нефтехимия производстволары ҒТИ-нда сәнәғәттең электроника, электротехника тармаҡтары өсөн юғары темпеатураға айырыуса сыҙамлы полиимид плёнкалар, сүстәр яһау өсөн пиромеллит диангидридын синтезлау технологияһы уйлап табыла (Р.М.Мәсәғүтов, Ю.В.Чуркин). Псевдокумолдан алынған тримеллит ангидридынан юғары температураға (220°С тиклем) сыҙамлы эмаль, лак сифатында ҡулланылған полимерҙарҙы синтезлайҙар. 80-се йй. Химия институтындатында дарыуҙар, гербицидтар, буяуҙар һ.б. сығарыуҙа ҡулланылған пиридин, дипиридин, хинолин, фенантролин кеүек гетероароматик берләшмәләрҙе синтезлауҙың яңы ысулдары эшләнә (У.М.Джемилев, Ф.А.Сәлимов, Г.А.Толстиков). А.б. һәм улар нигеҙендәге продукттарҙың биол. тарҡалыуы түбән булыу сәбәпле, улар м-н эшләгәндә һәм ҡалдыҡтарын эшкәрткәндә хәүефһеҙлек сараларын мотлаҡ үтәү талап ителә.
Фригия
Фригия батшалары
Яҡынса б. э. т. 1800—1250 йылдарҙа Хетт дәүләте составында
Гордий династияһы
Б. э. т. 695—626 йыл самаһы киммерийсылар хакимлығы аҫтында
Б. э. т. 626—590 йылдар самаһы Лидия составында.
Батшалыҡ бөтөрөлә һәм Әһәмәниҙәр дәүләте(Фарсия)''составында б. э. т.'' 546—334 йылдар самаһы.
Муллайәнов
Муллайәнов — фамилия.
Түбәнге Ламская
Түбәнге Ламская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ламская ([[Обь ҡушылдығы)|Ламская]] йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стипендия
Стипендия (stipendium — оклад, жалование) — ҡағиҙә булараҡ, урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарында уҡыусыларға, шулай уҡ аспиранттарға һәм докторанттарға регуляр (ғәҙәттә ай һайын) түләнә торған пособие. Шулай уҡ уҡыу хаҡын түләү рәүешендәге регуляр булмаған финанс ярҙамы ла стипендия тип йөрөтөлә.
Тарихы
Уҡыусыларға стипендияны урта быуаттарҙа университеттарҙа һәм ҡала мәктәптәрендә түләй башлайҙар. Рәсәйҙә стипендиялар түләү XVIII быуатта индерелә. Стипендия өсөн аҡса хәйриә ҡылыусыларҙан, шулай уҡ баш ҡала магистраты, сиркәү, дәүләт ҡаҙнаһынан килә.
Рәсәйҙә стипендия төрҙәре
Студенттарға академик дәүләт стипендияһы — семестр дауамында үткән сессия йомғаҡтары буйынса бирелә (уҡыу уңыштарын иҫәпкә алған коэффициенттар менән). Бюджетҡа алынған беренсе курс студенттарына беренсе семестрҙа бөтәһенә лә бер төрлө стипендия түләнә, БДИ билдәләре стипендия күләменә йоғонто яһай алмай. Сессия йомғаҡтары буйынса академик бурыстары булған һәм «ҡәнәғәтләнерлек» тигән билдәләре булған студенттарға стипендия түләнмәй. Уҡыу йорттары академик стипендия күләмен үҙҙәре билдәләй, әммә ул минималь рөхсәт ителгәндән кәм булырға тейеш түгел. Ҡайһы бер төбәктәрҙә район коэффициенттары һәм өҫтәмәләре бар. Академик стипендия илдә иң таралған стипендия төрө булып тора.
Аспиранттарға, ординаторҙарға, ассистент-стажерҙарға дәүләт стипендиялары.
Почетлы стипендия — айырыуса яҡшы өлгәшкәндәргә уны булдырған орган (мәҫәлән, Ғилми советы стипендияһы, Хөкүмәт йәки Рәсәй Президенты стипендияһы).
Предприятие (компания) стипендияһы — юғары уҡыу йортон тамамлағас ошо предприятиеға килергә йөкләмә алған студенттарға бирелә.
Бер тапҡыр бирелә торған матди ярҙам — студент талабы буйынса семестрға бер тапҡыр бирелә.
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы  — агроном-селекционер. Төшлө емеш культуралары (слива һәм өрөк) буйынса белгес.
Биографияһы
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы 1939 йылдың 28 мартында Башҡорт АССР-ы Илеш районы Баҙытамаҡ ауылында тыуған.
1954—1965 йылдарҙа токарь булып эшләй.
Стипендия
Ленин стипендияһы
1960 йылда В. И. Лениндың тыуыуына 90 йыл тулыу уңайынан Министрҙар Советының 1960 йылдың 31 мартында сыҡҡан 371-се ҡарары һәм Юғары һәм урта махсус белем биреү министрлығының 1960 йылдың 3 майында сыҡҡан 255-се приказы менән булдырыла. Студенттарға 2-се курстан отличноға уҡыған һәм йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашҡан өсөн түләнә. 1 йыл мөҙҙәткә билдәләнә, әммә һынау  сессиялары һөҙөмтәләре буйынса оҙайтыла ала. Стипендия күләме 1960-сы йылдарҙа 80 һум тәшкил итә, 1980-се йылдарҙа — 120 һумға тиклем.
Сталин стипендияһы
СССР-ҙа шулай уҡ Сталин стипендияһы була, ул 1939 йылда Сталин премияһы менән бергә Сталиндың 60 йәше уңайынан булдырыла.
Башҡа исемле стипендиялар
СССР-ҙа Карл Маркс исемендәге стипендия юғары уҡыу йорттары студенттарына, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары һәм ғилми-тикшеренеү учреждениелары аспиранттарына бирелә (күләме менән В. И. Ленин исемендәге стипендияға тиң була), Ленин комсомолы исемендәге стипендия, партия, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре (И. Ф. Дзержинский, А. А. Жданов, М. И. Калинин, С. М. Киров, В. В. Куйбышев, В. М. Молотов (1940—1960 йылдарҙа), С.Орджоникидзе), фән, техника һәм мәҙәниәт эшмәкәрҙәре исемендәге стипендиялар була.
Муллайәнов Кәбир Ҡадир улы
Биографияһы
1968 йылдан Силәбе йәшелсә-емеш тәжрибә станцияһында (хәҙерге Көньяҡ Урал йәшелсәселек һәм картуфсылыҡ ғилми-тикшеренеү институты) техник, 1970—2000 йылдарҙа кесе ғилми хеҙмәткәре була.
Фәнни эшмкәрлеге
15 фәнни хеҙмәт авторы, «Көньяҡ Уралда һәүәҫкәр баҡсасылыҡ» йыйынтығы һәм «Урал өсөн емеш-еләк культураларының 100 сорты» авторҙарының береһе. Уралда сливаның сорт составын һәм уны үҫтереү агротехникаһын өйрәнә. 1960—1970 йылдарҙа 12-15 гектар майҙанда слива буйынса тәжрибә-производство питомнигын ойоштора. Башҡа белгестәр менән берлектә абрикос, сейә һәм слива сорттарының перспективалы төркөмөн сығара. Сливаның — 11, абрикостың — 7, сейәнең 4 сорты авторы.
Әстерхандың тарихи мәсеттәре
Әстерхандың тарихи мәсеттәре Исторические мечети Астрахани — Әстерхан ҡалаһында 1917 йылға тиклем төҙөлгән мәсеттәр.
Аҡ мәсет (11-се һанлы) — һуңғы классицизм стилендә 1810 йылда беренсе гильдиялы татар сауҙагәре Давид Измайлов аҡсаһына элекке ағас мәсет урынында таштан төҙөлгән. Беренсе яҙма телгә алыу 1777 йылға ҡарай. 1930—1992 йылдарҙа бина балалар баҡсаһы, тегеү цехы, икмәкхана, фанера фабрикаһы сифатында ҡулланыла. Был осорҙа бер нисә тапҡыр яңынан төҙөлә. 1992 йылда бина диндарҙарға кире ҡайтарыла. 1997 йылда мәсет эргәһендә "Хажи-Тархан " мәҙрәсәһе асыла. 2000 йылда мәсетте реставрациялау башлана. Эштәрҙең әүҙем фазаһы 2006—2008 йылдарға тура килә. Зоя Космодемьянская урамы, 41/15 адресы буйынса урынлашҡан.
Ҡара мәсет (№ 10) — 1816 йылда сауҙагәр Яҡупов аҡсаһына элекке ағас мәсет урынында төҙөлгән. 1930 йылда Округ башҡарма Комитеты президиумының 25 ғинуарҙағы ҡарары буйынса мәсет ябыла, ә уның бинаһы мәктәпкә бирелә. Артабан мәсет бинаһы емерек хәлгә килә, ә 2005 йылда уны тергеҙеү башлана. Зоя Космодемьянская урамы, 48 адресы буйынса урынлашҡан.
Нуғай мәсете (12-се һанлы) — ағас мәсет, 1830 йылда төҙөлгән. Йәшел төҫкә буялған. Совет осоронда эшләүен дауам иткән. Ҡазан урамы, 21 адресы буйынса урынлашҡан.
Йәшел мәсет (№ 8, Йорт мәсете) — ағас мәсет, элекке Батша слободаһы биләмәһендә урынлашҡан. Ул 1831 йылда ниндәйҙер Нураши Ниязов тигән кеше тарафынан төҙөлгән. Был мәсеттең мәхәлләһенә тирәләй йәшәгән йорт татарҙары һәм нуғайҙар-ҡарағаштар ингән. 1938 йылда мәсет Сталинград өлкә башҡарма Комитеты ҡарары буйынса ябыла һәм ятаҡ, поликлиника сифатында ҡулланыла. Әлеге ваҡытта мәсет бинаһы ташландыҡ һәм эшләмәй. Менжинский урамы, 90 адресы буйынса урынлашҡан.
Фарсы мәсете — шиғыйҙар мәсете, 1860 йылда фарсы йәмғиәте аҡсаһына төҙөлгән. Ул куб формаһындағы ярымсферик көмбәҙле һәм мөйөштәрендә дүрт манаралы бинанан ғибәрәт. Башта мәсеттең ағас ҡоймаһы һәм арка рәүешендәге ағас ҡапҡаһы була. Һуңғараҡ таш ҡойма төҙөлә. 1939 йылдан бина тегеү фабрикаһы цехы сифатында ҡулланыла. Элекке мәсеттең төп күләме хәҙерге көнгә тиклем һаҡланған, әммә бина үҙгәртеп ҡороуҙар менән ныҡ зыян күргән. Уны бөтәүле итеп торған һигеҙ ҡырлы ҡоролма менән мөйөштәрендәге манаралар юҡҡа сыҡҡан. Хәҙерге ваҡытта диндарҙарға ҡайтарылмаған берҙән-бер тарихи мәсет. Киров урамы, 40 адресы буйынса урынлашҡан.
Үҙәк мәсет (№ 9, Ҡазан мәсете) — 1898 йылда мулла Абдул-Ваһап Алиев һәм ҡазан сауҙагәре Мөхәммәт-Шакир Казаков аҡсаһына төҙөлгән. 1941—1950 йылдарҙа ябылған. Хәҙер шулай уҡ Ҡыҙыл мәсет исеме менән дә билдәле, уны Оло Исадтағы мәсет менән бутарға ярамай. Ҡазан урамы, 62 адресы буйынса урынлашҡан.
Оло Исадтағы мәсет (№ 13, Ҡыҙыл мәсет) 1900 йылда төҙөлгән. 1935—1990 йылдарҙа тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмай. Хәҙер шулай уҡ Кавказ мәсете тип билдәле, сөнки мәхәллә кешеләренең күпселеген кавказдан сыҡҡан кешеләр — шәфиғи мәҙһәбе яҡлылар тәшкил итә. Красная Набережная урамы, 112 адресы буйынса урынлашҡан.
Криушино мәсете — 1909 йылда 1897 йылдан эшләп килгән ғибәҙәт йорто урынында төҙөлгән. Үҙ исемен Криуши районы исеменән алған.1932-1997 йылдарҙа бакалея тауарҙары келәте, һуңыраҡ мәҙәниәт йорто сифатында ҡулланыла. 1940 йылда манараһы һүтелә. Артабан интерьерҙары юғала. 2004—2008 йылдарҙа ярым емерек хәлдән тергеҙелә. Әлеге ваҡытта әзербайжан общинаһына тапшырылған һәм «Баҡы» шиғый мәсете булараҡ эшләй (Баҡы). Баҡы урамы, 141 адресы буйынса урынлашҡан.
Мәсет № 30 — Әстерхан ҡалаһы Трусов районы Красноармейский ҡасабаһында урынлашҡан (Саян урамы, 6-сы йорт). Мәсет 1926 йылда төҙөлгән, совет осоронда эшләгән һәм Әстерхан өлкәһе Волга буйы районының Татар Абелёвкаһы (Татар-Абеловка) ҡасабаһына (хәҙер — ҡала эсендә) ҡараған. 1995 йылда, Яҡындағы Иҫке Кучергановка ауылында яңы мәсет асылыу менән бәйле, Саян урамындағы мәсетте училище-мәктәп булараҡ файҙалана башлайҙар, әммә 2000 йылда уға мәсет статусы кире ҡайтарыла.
Ҡамышлы Мәсете — Әстерханда Батша слободаһының «Ҡазан эсе» кварталы территорияһында урынлашҡан мәсет. XIX быуат уртаһында төҙөлә. 1920-се йылдарҙа ябыла һәм муниципалитетҡа тапшырыла. Һуңғараҡ шәхси биләмәгә тапшырыла. Мәсет эргәһендә шулай уҡ мәҙрәсә булған. Шулай уҡ шәхси биләмәгә тапшырыла. 2010 йылда элекке мәҙрәсә бинаһында янғын сыға.
Иллоккортоормиут
Иллоккортоормиут (вост.-гренл. Illoqqortoormiut, станда. гренл. Ittoqqortoormiit Иттоккортоормиит; Scoresbysund Скорсбисунн) — көнсығыш Гренландияның ҡалаһы. Был ҡала Сермерсоок коммунаһы территорияһында урынлашҡан. Элекке Иллоккортоормиут коммунаһының административ үҙәге, 2009 йылда бөтөрөлгән. Гренландияның иң алыҫта торған ҡалаларының береһе — уға тиклем тик самолетта ғына барырға мөмкин (Исландияның Констебель-Пинт ҡалаһынан осоусы самолетта аҙнаға ике тапҡыр ғына), артабан вертолетта йәки кәмәлә (йыл әйләнәһенә барлығы бер нисә ай буйына ғына). 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса ҡала халҡы 452 кеше тәшкил итә.
Географияһы
Ҡала Кангертиттивак фьорды (дат телендә Скорсбисунн) тамағында урынлашҡан.
Иллоккортоормиут коммунаһы 235 000 км² майҙанды биләй, көньяҡта Аммассалик менән, төньяҡта Төньяҡ-Көнсығыш Гренландия милли паркы менән сиктәш. Фаунаһы поляр айыуы, тюлень һәм һарыҡ-үгеҙҙән тора. Скорсбисунн фьорды — донъяла иң ҙур фьорд, уның оҙонлоғо 350 км, тәрәнлеге — 1500 метр, иң ҙур утрауы — Милн Ере.
Тарих
Ҡаласыҡҡа нигеҙҙе 1925 йылда Миккелсен Эйнар һәм «Густав Холм» карабында килгән 70 кеше һалған. Был Норвегияның Көнсығыш Гренландия төбәге менән ҡыҙыҡһыныу эҙемтәһе булып торған. Шул уҡ ваҡытта был Тасиилак халҡына ярҙам күрһәтеү маҡсатында эшләнгән, сөнки ундағы йәшәү шарттары насарая һәм ундағы кешеләрҙең күпеселеге үҙ ирке менән яҡшыраҡ шартлы ерҙәргә күсә башлаған була. Яңы ерҙәрҙә уларҙы тюлень, морж, нарвал, поляр айыуҙарына бай һунар биләмәләре көтә.
Шуның менән бергә, шулай уҡ был төбәктә инуит халҡы (эскимостар) йәшәгән, емереклектәр һәм башҡа археологик табылмалар быны дәлилләй.
Иҡтисад
Урындағы һунарсылар борондан уҡ айыу һәм киттарға һунар иткән, был шөғөл хәҙер ҙә ҡаланың мәҙәни-иҡтисади факторы булып тора. Ит һәм башҡа хайуандар аҙығы һунарсылар ғаиләләре хужалығының нигеҙе булып тора. Был аҙыҡ-түлекте һатыуҙан килем барлыҡҡа килә, әммә ул айырым миҙгелдә генә алып барыла. Палтус һәм креветкалар көтөүе Иллоккортоормиут янынан үтә, ләкин паковый боҙ арҡаһында бер нисә ай буйына уларҙы тотоу мөмкин түгел.
Һуңғы ваҡытта туризмдың роле арта.
Салынли-Яха
Салынли-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 224 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы (4 март 1958 йыл) — тау инженеры. Техник фәндәр докторы (2007). Рәсәй Федерацияһының почётлы нефтсеһе (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2015).
Биографияһы
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы 1958 йылдың 4 мартында Өфөлә тыуған. 1980 йылда Өфө нефть институтын «Нефть һәм газ скважиналарын быраулау» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң Өфөлә эшләй. 1985 йылда «Разработка композиционно-полимерной смазки и технологии её применения для улучшения показателей работы шарошечных долот» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1986 йылдан алып ғилми-тикшеренеү секторының начальник урынбаҫары, 1987 йылда — начальник, 1988—2007 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. 2006 йылда "Совершенствование геомеханического и триботехнического обеспечения работы системы «скважина — скважинная жидкость — инструмент» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай . 2009 йылда — нефть һәм газ скважиналарын быраулау кафедраһы мөдире, 2014 йылдан башлап фәнни һәм инновацион эштәр буйынса проректор. Фәнни эшмәкәрлеге «скважина-скважиналағы шыйыҡса-инструмент» системаһының триботехник һәм геомеханик аспекттарын, эшләү тотороҡлоғон өйрәнеүгә арналған. Тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре Одопту-диңгеҙ ятҡылығында (Сахалин утрауы) вертикалдән үтә йыраҡҡа сигенгән скважиналарҙы быраулауҙа файҙаланылған. 130‑ҙан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иғәптән вуздар өсөн уҡытыу‑методик ҡулланмалар, 12 уйлап табыу авторы. . Өс фән кандидатын әҙерләгән.
Республика балалар клиник дауаханаһы
Республика балалар клиник дауаханаһы — дәүләт һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы.
Исмаҡов Рөстәм Әҙип улы
Биографияһы
Диссертация советы ағзаһы, Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының (Волга-Кама бүлеге) ағза-корреспонденты.
Республика балалар клиник дауаханаһы
Тарихы
1972 йылда Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә асыла. Дауахана заманса үҫешкән, һәм бик бай матди-техник база булдырылған. Дауалау учреждениеһының баш табибы медицина фәндәре кандидаты, Башҡортостандың атҡаҙанған табибы Әхмәтшин Рөстәм Зәки улы.
Һиндостан тарихы
Һиндостан тарихы иң ҙур үҫеше б. э. т. III меңйыллыҡҡа тура килгән Һинд йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан Харапптар цивилизацияһы барлыҡҡа килгән дәүерҙән башлана. Һинд цивилизацияһынан һуң алмашҡа б. э. т. V быуатҡа саҡлы дауам иткән Веда осоро килгән. Веда цивилизацияһы индуизм һәм иртә һинд йәмғиәтенең башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып тора
Б. э. т. VI быуаттан башлап Һиндостан территорияһында бик күп Махаджанапад — бойондороҡһоҙ кенәзлек һәм республикалар барлыҡҡа килгән. Б.э.т. III быуатта Көньяҡ Азияның күпселек өлөшө Чандрагупта Маурья хакимлыҡ иткән Маурийҙар Империяһына берләшкән. Будда батшаһы Ашока идара иткән осорҙа империя сәскә атҡан. Б. э. т. II быуат башында Һиндостандың Үҙәк Азия тарафтарынан һөжүм артынан һөжүмгә дусар ителеүе һөҙөмтәһе булып, Һиндостан субконтиненты территорияһында Һинд-грек, -Һинд-скиф һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ Ҡушан империяһы барлыҡҡа килә. III быуатта Һиндостандың «алтын быуаты» тип йөрөтөлгән Гупттар династияһының хакимлыҡ осоро башлана.
Республика балалар клиник дауаханаһы
Базаһы
Болницала хәҙерге ваҡытта Башҡорт дәүләт медицина университетының 13 кафедраһы уңышлы эшләй. 45 медицина фәндәре кандидаты, һигеҙ медицина фәндәре докторы дауалау учреждениеһының ғилми потенциалын тәшкил итә. Коллективта эшләүсе 31 табип — «Башҡортостандың атҡаҙанған табибы», бер табип — «Рәсәйҙең атҡаҙанған табибы», ике тиҫтәнән ашыу шәфҡәт туташы «Башҡортостандың атҡаҙанған медицина хеҙмәткәре» тигән мәртәбәле исемдәрҙе йөрөтә.
Савукоски
Савукоска (Savukoski, с-саамск. Suovvaguoika ) —  Финляндиялағы төньяҡ община,  Лаппи провинцияһы. 2014 йылдың мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ һаны - 1115 кеше, ә майҙаны — 6495,95 км², уларҙың  57,62 км² һыу ятҡылыҡтары ала. Финляндия халыҡ һаны иң түбән тығыҙлыҡ. — 0,17 кеше/км². Күрше муниципалитеттар — Пелкосенниеми, Салл һәм Соданкюль.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы (15 сентябрь 1941 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп, комсомол, дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәре. Филология фәндәре кандидаты (1975), доцент (1982). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (1995), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2000). Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2008).
Республика балалар клиник дауаханаһы
Эшмәкәрлеге
Бер сменала 500-ҙән ашыу баланы ҡабул иткән консультатив поликлиниканы, 19 дауалау-диагностикалау хеҙмәтен, 785 урынға иҫәпләнгән 25 клиник бүлекте, көндөҙгө стационар бүлекте, 60 урынлыҡ телмәр һәм ишетеү һәләте насар булған балаларға ярҙам күрһәтеү үҙәген берләштерә. Йыл һайын стационар бүлектә республикабыҙҙың ҡала һәм райондарынан 25 меңдән ашыу балаға — консультатив ярҙам, көндөҙгө стационар бүлектә 500-ҙән ашыу балаға медицина ярҙамы күрһәтелә. Әйтергә кәрәк: был дауалау учреждениеһында ауырыуҙарҙы 113 төр йүнәлеш буйынса ҡабул итәләр.
Савукоски
Тарих
Саам ауылы Савукоси территорияһында боронғо ваҡыттан бирле бар (XVIII быуаттан бирле). 1916 йылда сенат императоры указы буынса, Савукоси ойошмаһы барлыҡҡа килә. «Сальный ихтилалы»исемле хәрби хәрәкәт 1922 йылда  савукоска территорияларын да баҫып ала. Совет-фин һуғышы аҙағында («һуғыштың дауамы») Сейтаярви ауылын совет партизандары 1944 йылдың йәйендә юҡ итәләр. Был ваҡытта ошо урында һәләк булған ауыл халҡына һәйкәл ҡуйыла.
Реппихау
Реппихау (Reppichau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 481 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 71 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6386 һәм автомобиль коды — ABI.
Һиндостан тарихы
Көньяҡ Һиндостанда төрлө дәүерҙә бер нисә династияға, шул иҫәптән Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династияларына өҫтөнлөк бирелгән була. Ошо Һиндостан хакимдары ҡурсалауы арҡаһында фән, сәнғәт,әҙәбиәт, астрономия һәм фәлсәфә сәскә атҡан.
XVI быуаттан башлап, Һиндостан менән сауҙа бәйләнештәрен үҫтереү теләге булған,бер нисә европа иле, шул иҫәптән Португалия, Нидерланды, Франция һәм Бөйөк Британия, Һиндостан ярымутрауының тарҡау короллектәре  власын тартып ала   һәм Һиндостан биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлана. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан  уңышлыраҡ булып сыға һәм 1856 йылда Һиндостандың күпселек өлөшөн Британ Ост-һинд компанияһы .үҙ контроле аҫтына ала. Бер йыл үтеүгә хәрби  Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Беренсе һуғыш йәки Сипайҙар ихтилалы тип аталған һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтары ихтилалы башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға улар, әммә ахырҙа баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британ Ост-һинд компанияһы бөтөрөлә һәм Һиндостан Британия Империяһының колонияһы булараҡ туранан-тура Британия тажы аҫтына күсә. Һинд колонияларын инглиз капиталын туплау һәм Англия сәнәғәте революцияһының мөһим факторы булып тора.
XX быуаттың тәүге яртыһында Һинд милли конгресы һәм башҡа сәйәси ойошмалар нигеҙ һинд милли-азатлыҡ хәрәкәтенә нигеҙ һала. 1920 һәм 1930 йылдарҙа, миллион һиндлы ахимса, йәки көс ҡулланмау принцибына нигеҙләнеп,  Махатма Ганди башлаған күп халыҡтың  граждандар буйһонмауы кампанияһына ҡушыла. Ахырҙа, 1947 йылдың 15 авгусында Һиндостан британия хакимлығынан тулыһынса  бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин шул уҡ ваҡытта Һиндостан дин билдәләре буйынса ике доминион — Һиндостан һәм Пакистанға .бүленә. Территорияларҙы айырыу размежевание һинд-мосолман дошманлыҡ  һәм ҡанлы бәрелеш шарттарында үткән. 1950 йылдың 26 ғинуарында илде парламент республикаһы тип иғлан иткән Һиндостан Конституцияһы ҡабул ителә. Әммә шул уҡ ваҡытта Һиндостан Британ милләттәр берләшмәһендә [./История_Индии#cite_note-CIA-9 [9] ] ҡала.
Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, күп милләтле һәм күп динле дәүләт булғанлыҡтан, Һиндостандың төрлө урындарында дин һәм ижтимағи нигеҙҙә ыҙғыш-талаш һәм ҡаршылыҡтар кисерә. Шуға ҡарамаҫтан, премьер-министр Индира Ганди, ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеп, граждандарҙың хоҡуғын сикләгән 1975 - 1977 йылдарҙы индермәгәндә, Һиндостан, либераль демократик донъяуи дәүләт булараҡ, үҙенең статусын яҡларға һәләтле булып сыға.
Һиндостандың милли хәүефһеҙлегенә янаусы төп ҡурҡыныс көс - терроризм, бигерәк тә Джамму һәм Кашмирҙа, Төньяҡ-Көнсығыш Һиндостанда, XXI быуат башына — Дели һәм Мумбаи кеүек ҙур ҡалаларҙа. Был күренештең иң сағыу миҫалы булып, Делиҙа 2001 йылдағы террорсыларҙың Һинд  парламентына  һөжүме тора.
1974 йылда Һиндостан ядро ҡоралына тәүге ер аҫты һынауҙарын үткәрә, шуның менән «ядро клубы»ның яңы ағзаһы булып китә" . 1998 йылда Һиндостан, биш сериялы шартлау ойоштороп, яңы һынауҙарын дауам итә. Реформа башлай.1991 йылда башланған реформалар Һиндостандың иҡтисадын  донъя йөҙөндәге илдәр араһында иң шәп үҫешкән тип танытты. 1996 йылда реформаларҙы дауам итеүсе Атал Биһари Ваджпаи хөкүмәте власҡа килә. 2004 йылдың яҙында уҙған парламент һайлауҙарынан һуң, башында Соня Ганди торған Һинд милли конгресы фирҡәһе еңеү яулай. 2004 йылдың 22 майында премьер-министр вазифаһын билдәле иҡтисадсы Манмохан Сингх биләй, 2014 йылда уға алмашҡа Нарендра Моди килә.
Периодизация
Һ индостан тарихы шартлы рәүештә бер нисә осорға бүленергә мөмкин:
Савукоски
География һәм тәбиғәт
Савукоска ауылы муниципалитеттың көньяҡ-көнбайыш сигендә урынлаша. Уның территорияһы, дүртмөйөшкә оҡшаш (яҡынса 100 км 70км), Кемийоки йылғаһы ҡушылыдыҡтары менән аға. Көнсығыш өлөшөндә Нуортт йылғаһының һыуйыйыуына инә, ул үҙенең һыуҙарын Рәсәй яғына алып бара. Был ерҙәр өсөн типик ланшафт — ҡырағай, кеше тормаған, киң һаҙлыҡтар һәм таралып торған сопкалы иркенлектәр. Савукоски майҙанының өстән бер өлөшө төрлө һаҡланған тәбиғи ерҙәргә тура килә. Төньяҡ өлөшөн Соданкюль  территорияһынан алып йәйәлгән Урхо Кекконен милли паркы биләй, ә Саллы яғынан — Варрио ҡурсаулығы. Савукоскила шулай уҡ Малтио ҡурсаулығы урынлашҡан. Савукоскиның төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә Рәсәй һәм Финляндия сигендә Корватунтури сопкаһы урынлашҡан,  легенда буйынса Санта-Клаустың (Йоулупукки) тыуған ере. 1920-1944 йылдарҙа Финляндияның көнсығыш сиге — Тарту тыныслыҡ килешеүе буйынса —  Корватунтури сопкаһынан алып төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә Төньяҡ Боҙло океан яғына ҡарай үтә. Савусокиның иң юғары һәм шул уҡ ваҡытта иң төньяҡ нөктәһе — Талккунапяя сопкаһы, Финляндия менән Соданкюль муницепалитеты сиге тоташаҡан ерҙә урынлашҡан.
Һиндостан тарихы
Палеолит
Нармада йылғаһы үҙәнендә ява Homo erectus-ына яҡын, ләкин прогрессивыраҡ баш һөйәге табыла. 1985 йылда narmadiensis Homo erectus төрсәһе тип тасуирлана. Ваҡыты — 236 мең йылдан  ашыу (минималь дата).
Одаяла (Тамилнад штаты) биш айлыҡ бала һөйәктәре табыла, һәм уны йә  Homo erectus төрөнә, йә иртә Homo sapiens төрөнә ҡарай тип әйтәләр. Керала штаты ярҙарында табылған феррикреттар (тимер ҡабыҡтар) һәм уларға оҡшаған Одаи феррикреттарының йәше 187 мең йыл менән билдәләнә.
Савукоски
Иҡтисад
Иң ҙур эш биреүсе булып муниципалитеттар булып тора. Урман идпралығы, Karjalainen Veljekset компанияһы, урман хужалығы берләшмәһе һәм  Пелкосенниеми-Савукоски һаулыҡ һаҡлау ассоциацияһы. Муниципалитет территорияһында фосфат ятҡылыҡтары табыла, әммә Сокли  тау предприятиеларын асылыуы һаманда һуҙыла. Мөһим торлағы булып болансылыҡ тора, бында болан иҫәбе кешенән ун тапҡыр күберәк.
Һиндостан тарихы
Палеолит
Соан йылғаһы исеме менән аталған соан мәҙәниәте табылдыҡтары Сивалик төбәгендә осрай.
Савукоски
Иҡтисад
Савукоскиның төньяҡ өлөшөндә, Нуорттийоки йылғаһы буйында 1912-1918 йылдарҙа Финляндиялағы иң беренсе эре механизацияланған урман эшкәртеү биләмәһе эшләй, уның менән ул саҡтағы  Кеми Ою компанияһының  урман эшкәртеү буйынса етәксеһе Хуго Рихард Сандберг етәкселек итә. Ул Американан ике сылбырлы тәгәрмәсле паровозға заказ бирә, улар ағас ҡырҡҡан биләмәнән әҙерләнгән ағасты һаллау  өсөн Кемь йылғаһы буйына ташыйҙар. Хәҙерге ваҡҡытта бер паровоз Тулппиолағы элекке урман эшкәртеү биләмәһендә, ә икенсеһе Лаппи провинцияһының Рованиемила музейҙа тора. . Савукосокила йыл һайын Пасхаға ҡаҡланған ит йәрминкәләре үткәрелә.
Һиндостан тарихы
Палеолит
Һиндостандың көньяғындағы Джвалапурам (en:Jwalapuram) 74 мең йыл элек тә күҙәтелгән Тоба вулканы атылыуына дәүерҙәш археологик мәҙәниәттә өҙлөклөк күҙәтелмәй.
Савукоски
Йәшәү пункттары
Община территорияһында түбәндәге ауыл биләмәләре урынлашҡан : Вийтаранта, Вяррий, Куоска, Лунккаус, Мартти, Ноус, Ровал, Рууваойя, Савукоска, Сейтайярви, Хихнаваар һәм Танхуа.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
Миҙхәт Әхмәтхан улы Мәмбәтов 1941 йылдың 15 сентябрендә Башҡортостан АССР-ының Хәйбулла районы Мәмбәт ауылында тыуған.
Һиндостан тарихы
Бронза быуаты
Б. э. т. III меңенсе йылдарында дравидтар Һинд йәки Харапп (Ракхигархи, Дхолавира, Лотхал ҡалалары) тигән атама алған тәүге һинд цивилизацияһын барлыҡҡа килтерә. Һинд дравидтарында төҙөлөш, бронза металлургияһы, кескәй дәүмәлле скульптура үҫешкән була. Мысыр һәм Месопотамиянан айырмалы рәүештә,  Һинд цивилизацияһы монументаль скульптура бөтөнләй хас түгел. Һаҡланып ҡалған бөтөн һындарҙың да күләме ҙур түгел. Хосуси милек мөнәсәбәттәре башланғыс хәлендә генә булған, ә ауыл хужалығы нигеҙендә һуғарыу ирригацион игенселек ята. Тышҡы сауҙа мөһим роль уйнаған: Харапп цивилизацияһы менән Месопотамия, Урта Азия менән бәйләнеш урынлаштырған, туранан-тура сауҙа бәйләнештәре Шумерға һәм Ғәрәбстанға еткән.
Савукоски
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һиндостан тарихы
Бронза быуаты
Һинд цивилизацияһының батышы б. э. т. XVII—XIV быуаттарына (?) тура килә. Тарҡалыштың аныҡ сәбәптәре билдәләнмәгән, ләкин был ваҡытта дравид халҡының көньяҡ-көнсығышҡа шылғаны һәм элекке үҫеш кимәлен  юғалта барғаны билдәле. Моғайын, быға тәбиғәт шарттарының насарайыуы йәки был ваҡытта Кавказ менән Һинд үҙәне араһындағы миграция процестары сәбәпсе булғандыр.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1959—1960 йылдарҙың август—ноябрь айҙарында Хәйбулла районының «Маҡан» иген совхозында төрлө эштә эшләй.
Һиндостан тарихы
Ганг йылғаһы үҙәне цивилизацияһы
Ганг — Һиндостандың иң ҙур йылғаһы, ә Ганг Дельтаһы — донъялағы иң ҙур дельта һәм, халҡының күплеге һәм тығыҙлығы юғары булһа ла, яуым-төшөм мул һәм тупраҡ уңдырышлы булғанлыҡтан, үҙәндең күпселек биләмәһендә халыҡ иҫән-һау көн күрә алған була. Ганг йылғаһының һул яҡ ярында  урынлашҡан Варанаси Һиндостандың иң боронғо ҡалаһы тип  иҫәпләнә. Легендаға ярашлы, Шива алла  яҡынса 5000 йыл элек уға нигеҙ һала. Варанасиға яҡынса 3000 самаһы йыл.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1965 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, Хәйбулла районының Иҫәнгилде һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры булып эш башлай.
1967 йылдың ғинуарынан алып Хәйбулла районының халыҡ мәғарифы бүлегенең мәктәптәр инспекторы.
Һиндостан тарихы
Веда осоро
Харапп цивилизацияһынан һуң, б. э. т. V быуатына саҡлы, веда осоро дауам иткән. Ведий цивилизацияһы иртә һинд йәмғиәтенең индуизм һәм башҡа мәҙәни аспекттары нигеҙе булып хеҙмәт иткән.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1967—1970 йылдаҙа Хәйбулла районында комсомол эшен башҡара.
1967—1970 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты секторы мөдире.
Һиндостан тарихы
Ведийлыҡ осороноң һуңы
Б. э. т. VI быуаттан башлап беҙҙең эраға территорияһында Һиндостан биләмәләрендә бик күп  Махаджанападтар — бойондороҡһоҙ короллектәр һәм республикалар барлыҡҡа килгән. Б. э. т. III быуатта, Көньяҡ Азияның күпселек өлөшө Чандрагупта хакимлыҡ иткән Мәүри  Империяһына берләшә.Будда батшаһы Ашока идаралыҡ иткәндә империя сәскә ата. Б. э. т. II быуат башында Һиндостан Үҙәк Азия яғынан сиратлап яһалған һөжүм кисерә. Бының һөҙөмтәһе булып Һиндостан субконтинентында Һинд-грек һәм Һинд-скиф һәм Һинд-парфян батшалыҡтары, шулай уҡ Ҡушан империяһы барлыҡҡа килә. III быуаттан башлап, Һиндостандың «алтын быуаты» тип атап йөрөтөлгән Гупт династияһы хакимлығы осоро башлана.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1971 йылда Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте эргәһендәге Юғары режиссёрҙар курсын тамамлай.
Һиндостан тарихы
Ведийлыҡ осороноң һуңы
Көньяҡ Һиндостанда төрлө династиялар, шул иҫәптән, Чалукья, Чера, Чола, Кадамба, Паллава һәм Пандья династиялары төрлө дәүерҙә өҫтөнлөк иткән. Ошо хакимдар ҡурсалауы аҫтында Һиндостанда фән, инженерия, сәнғәт, әҙәбиәт, астрономия, философия сәскә ата.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1971—1972 йылдарҙа — Башҡортостан өлкә нефть һәм химия сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре профсоюзының мәҙәниәт бүлеге мөдире.
Һиндостан тарихы
Будда осоро
Б. э. т. I меңйыллыҡ уртаһында,  ҡайғыртыусы һәм һаҡлаусы брахмандар — ҡанбабалар булыуға ҡарамаҫтан, Һиндостанда ведий дине кисерә. Боронғо Һиндостанда брахманизмға  оппозицияла торған тәғлимәттәр барлыҡҡа килеүен боронғо һинд йәмғиәтенең әүҙем өлөшөнөң ритуаллығы һәм формаль тәҡүәлеге менән айырылып торған ведий (брахман) диненә күңелдәре ҡайтыуы эҙемтәһе тип, шулай уҡ брахмандар һәм кшатриялар (Боронғо Һиндостанда яугирҙар һәм хакимдар ҡатламы) араһындағы билдәле бер  менән аңлатыла. Был хәл менән бәйле бер хәлгә иғтибар итеү мөһим, Будда ла, һәм Махавира Вардхамана ла (Һиндостанда брахман йолаһына ҡаршы булған джайнизмға нигеҙ һалған башҡа оппозиция төркөмө) брахман  ҡатламынан түгел, ә тап шул кшатрий ҡатламынан. Шулай итеп, ҡорбандар килтереүгә ҡоролған иҫке веда дине киҫкен кризис кисерә, брахмандар һәм изге Ведаларҙың абруйын кире ҡағыусы һәм үҙҙәренең маҡсаты итеп фәлсәфәне һәм йоганы (аңды үҙгәртеп ҡороу тәжрибәһе) аңлау аша хәҡиҡәтте үҙ аллы эҙләүсе шрамандар, фиҙаҡәрҙәр, илсе фәйләсуфтар, «еретик», аскет кеүек заманы өсөн яңы булған хәрәкәттәрҙең  барлыҡҡа килеүендә сағыла. Шундай дәрүиштәрҙең береһе, буддизмға тарихи нигеҙ һалыусы Будда Шакьямуни булған.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1976 йылдан — филология факультеты деканы урынбаҫары.
1980 йылдан — өлкән уҡытыусы, 1982 йылдан — башҡорт әҙәбиәте кафедраһы доценты.
Һиндостан тарихы
Фарсылар һәм гректар
Б. э. т. 327 йылда Искәндәр Зөлҡәрнәйн Александр Македонский ҙур армияһы менән Һиндостанды баҫып алырға ниәтләй. Ҡайһы бер өлкәләрҙе ул буйһондорған, ләкин Һиндостандың Төньяҡ-Көнбайыш ҡәбиләләре ҡаршылыҡ күрһәткән. Бына тигән еңеү яулағас, Александр көнсығыш походынан баш тартҡан һәм б. э. т. 325 йылда Һиндостандан киткән. Боронғо грек  цивилизацияһының Ганг һәм Гималай тауҙары цивилизацияһы менән осрашыуы Һиндостанды эллин донъяһына яҡынайтҡан, был осорҙа грек һәм фарсы йоғонтоһо Төньяҡ Һиндостандың көнбайыш райондарына үтеп инә башлай. Һинд цивилизацияһы ла шулай уҡ эллин илдәре мәҙәниәтенә, айырым алғанда, медицина һәм фәлсәфә өлкәһендә, ҡайһы бер йоғонто яһай. Б. э. т. 317 йылғы ихтилалдан һуң, гректар һинд биләмәләренән тулыһынса ҡыуылған.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
1983 йылдан Стәрлетамаҡ педагогия институтында: өлкән уҡытыусы, 1987 йылдан башлап башланғыс белем методикаһы кафедраһы мөдире.
1990 йылдан башлап Башҡортостан Республикаһы Министрҙар Советы Эштәре идаралығының — халыҡ мәғарифы, мәҙәниәт һәм администрация органдары бүлеге мөдире, 1994 йылдан — директор урынбаҫары.
1995—2008 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Премьер—Министры урынбаҫары.
Һиндостан тарихы
Маурьялар
Гректарға ҡаршы көрәш тулҡынында  Пенджаб һәм Һинд үҙәне Маурьялар ырыуы вәкиле Чандрагупта хакимлығы аҫтында берләшә — Магадханан варна буйынса шудра, Һинд һәм Ганг йылғалары үҙәнендә беренсе берҙәм Төньяҡ һинд державаһын төҙөгән. Б. э. т. IV быуат аҙағында Чандрагупта Камбоджаны, Гандхараны һәм Көнсығыш Ирандың күрше өлкәләрен яулаған.
Чандрагуптаның вариҫтары булып Биндусара (б. э. т. 293—268) һәм Ашока (б. э. т. 268—231), Боронғо Һиндостан тарихында иң ҡөҙрәтле хаким. Тәхеткә ултырғандан һуң, ул үҙенең бөтөн ағай-энеһен ҡырып бөткән һәм көньяҡта һәләкәтле һуғыштар тоҡандырып,  Декан яҫы таулығы биләмәләренең барыһын тиерлек ҡушҡан. Әммә һуңыраҡ Ашоканың тиранлығы империя эсендә «изгелек таратыу»ға бағышланған сәйәсәт менән алмашына, ҙур илдең төрлө өлөштәрендә йәшәгән халыҡтың рухи берләшеүе уның төп маҡсаты булып торған. Барса диндәрҙе лә һаҡлау вәғәҙә ителһә лә, буддизмды айырып ҡурсалау сәйәсәттең мөһим һыҙаты булған.
Буддизм фәлсәфәһенең ҡабул ителгән йолаларҙа һәм традицияларҙа тәрән тамырҙары булған. Күп быуаттар дауамында буддизм веда дине менән татыу йәшәгән, уның ҡайһы бер йолаларын һәм хоҙайҙарын үҙләштергән. Асылда Ганг үҙәнендә килеп сыҡҡан буддизм, һәр бер кешегә йүнәлтелгәнлектән, күмәк халыҡтың диненә әүерелгән.
Үҙәкләштереү сәйәсәтендәге  етешһеҙлектәр б. э. т. III быуат аҙағына уҡ биләмәләрен юғалта башлаған Маурьи державаһының тиҙ тарҡалыуына килтерә. Был осорҙа төрлө ҡәбиләләр йәшәгән Һиндостандың иҡтисади һәм ижтимағи үҫешендә айырма бик көслө булған. Б. э. т. 180 йылда Магадхала Маурьялар династияһы тулыһынса ҡолатылған.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
2005—2006 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты ярҙамсыһы (ваҡытлыса).
Арҡауыл ауыл советы (Салауат районы)
Арҡауыл ауыл советы — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
2008 йылдан алып «Уфаводоканал» муниципаль унитар предприятиеһының социаль үҫеш буйынса генераль директор ярҙамсыһы.
Һиндостан тарихы
Классик осор
Классик эпоха дошманлашҡан ваҡ династияларҙың сиратлап төрлө күләмдәге тиҙ тарҡалып торған эре державалар барлыҡҡа килтереүе, бик күп биләмәләренең тотороҡло дини, община-касталы һәм иҡтисади ахырғы системаһы формалашыуы менән ҡылыҡһырлана. Б. э. т. II — б. э. III быуаттарында Төньяҡ Һиндостан төньяҡ-көнбайыштан килгән төрлө көстәрҙең баҫҡынсылыҡ аренаһына әйләнә. Беренсе интервент — б. э. т. III быуат башында Сәләүкидтәр дәүләтенән бүленеп сыҡҡан эллинистик Грек-бактрия батшалығы. Грек-бактр юғары ҡатламы үҙенең сиктәрен Ғәрәп диңгеҙенә саҡлы киңәйткән һәм б. э. т. II быуатҡа юҡҡа сыҡҡан үҙенә бер төрлө Һинд-грек батшалығын барлыҡҡа килтергән.
Арҡауыл ауыл советы (Салауат районы)
Административ үҙәге — Арҡауыл ауылы.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Биографияһы
2011 йылдан «В. И. Ленин Йорт—музей» муниципаль учреждение директоры.
Һиндостан тарихы
Классик осор
Б. э. т. I быуатта Кашмир менән сиктәш ятҡан күсмә саҡтар дәүләтенән киң баҫып алыуҙар башланған, һәм, иң эреһе Һинд-скиф батшалығы булған, бер нисә биләмә барлыҡҡа килгән. Әммә б. э. I быуатының икенсе сирегенә  Парфиянан бөтә Һинд-скиф биләмәһен баҫып алған һәм үҙ сиратында Куджула Кадфиз I (30 — 79-сы йй. тирәһе) етәкселегендәге Бактрия кашандары ҡорбанына әйләнгән, сөнки улар Һинд тамағына саҡлы биләмәләрҙең күп  өлөшөн баҫып алған. Канишка (97 — 120 йыл) дәүерендә Ҡушан батшалығы үҙенең ҡеүәтле үҫешенә өлгәшә, ул саҡта дүрт донъяның бөйөк державаларының береһе һанала.Сәсәниҙәр Ираны ҡыҫырыҡлауы аҫтында III быуатта Ҡушан батшалығы үҙенең һуңғы  территорияларын юғалтҡан.
Төньяҡ Һиндостанды киләһе берләштереүселәрҙең береһе Гупт династияһының батшаһы Самудрагупта (335—380 йыл), ул үҙенең походтары менән Гималайға һәм үрге Һиндҡа барып еткән. Уның улы Чандрагупта II Викрамадитья (380—415 йй.) индерелгән. Һиндостанды үҫешенең «алтын быуаты»на еткергән. Әммә хатта  ҡеүәтле Гупт державаһы ла төньяҡ-көнбайыштан һөжүм иткән IV—V быуаттарҙа гупт Һиндостаны биләмәләрен дә үҙ дәүләтенә индергән   иран телле күсмә эфталиттарға ҡаршы тора алмаған. Был ваҡиға шартлы рәүештә боронғо Һиндостан тарихының  тамамланыу ваҡыты тип һанала.
Мәмбәтов Миҙхәт Әхмәтхан улы
Фәнни тикшеренеүҙәре
Ғилми эштәре башҡорт фольклористикаһы тарихына арналған, 18 — 19 быуаттарҙа Башҡортостанда урыҫ ғалимдарының тикшеренеүҙәр тарихын өйрәнә. 25-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Һиндостан тарихы
Мосолмандар хакимлығы
Синд һәм Пенджаб аша  мосолмандарҙың беренсе баҫып инеүен кире ҡайтарып, раджастхансылар Төньяҡ Һиндостанда һуңынан тағы ике бөйөк империя — декан Раштракут һәм бенгаль буддист Пала — менән Каннаудж ҡалаһын яулау өсөн «өс яҡлы көрәштә» ҙур Гурджара-Пратихара дәүләтен төҙөгән. X быуаттан XII быуат осоронда Үҙәк Азиянан ислам баҫып инеүенән һуң, Төньяҡ Һиндостан Дели солтанаты контроленә күсә. Һуңыраҡ субконтиненттың күп өлөшө составына ингән күп өлөшө һуңыраҡ Бөйөк Моголдар Империяһы составына ингән. Шуға ҡарамаҫтан, Виджаянагар империяһы кеүек бер нисә ерле короллек ярымутрауҙың көньяғында, Моголдарҙың ҡулы етмәҫлек ерҙә, булған. XVIII быуатта Моголдар империяһы тарҡала, уның урынына төбәктә өҫтөнлөклө урынды Маратхтар Империяһы биләй.
Европаның Һиндостандағы  колониялары тарихы
XVI быуаттан башлап, бер нисә европа иле, шул иҫәптән Португалия, Нидерланд, Франция һәм Бөйөк Британия, һиндостан менән сауҙа бәйләнештәре үҫтереү теләгенән, ярымутрауҙағы тарҡау короллектәрҙә власты үҙ ҡулына алып, Һиндостан  биләмәләрендә колония урынлаштырыу өсөн көрәш башлай. Инглиздәр башҡа колонизаторҙарҙан уңышлыраҡ булып сыға һәм 1856 йылда Һиндостандың  күпселек өлөшө Британ Ост-Һинд компанияһы контроле аҫтына эләгә. Бер йыл үткәс, һинд хәрби подразделениелары һәм батшалыҡтарының бөтә Һиндостанды биләп алған Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн Беренсе һуғышы йәки Сипайҙар баш күтәреүе исеме менән тарихҡа ингән ихтилал башлана. Британия компанияһы контроленә ҡаршы сыға ул, әммә ахырҙа  баҫтырыла. Һөҙөмтәлә Британ Ост-Һинд компанияһы бөтөрөлә һәм Һиндостан,  Британия тәхетенең туранан-тура идараһына күсеп, Британия империяһының колонияһына әүерелә. Һинд колонияларын иҙеү инглиз капиталын туплауҙың һәм Англия сәнәғәт революцияһының төп сығанағына әйләнә.
Португалия
Васко да Гама ның (1498—1502), Афонсу д’Албукерки (1503) һәм Һиндостандың беренсе португал вице-короле Франсишку ди Альмейданың (1505) ике сәйәхәтенән һуң, португалдар, Албукерка (1510) етәкселегендә, киләсәктә Һиндостандың португал колониялары үҙәге булып китәсәк Гоаны баҫып ала, ә  1538 йылда основали факторию на Гугли, хәҙерге Калькутта янында, Гуглиҙа, факторияға нигеҙ һала. XVI быуат башынан XVII быуатҡа саҡлы Һиндостан менән сауҙа итеү монополияһы уларҙың ҡулында була, ләкин 1580 йылдан инде, Португалия Испанияға ҡушылғас (Филипп II ваҡытында), тәүге илдең мәсьәләләре артҡы планға күсерелгән.
1640 йылда Португалия тағы ла бойондороҡһоҙлоҡ ала, ләкин был ваҡытҡа голландтар һәм инглиздәр Һиндостанда өҫтөнлөклө урын биләгәнлектән, так что колонии португал колониялары бөлгөнлөккә төшкән һәм һуңғараҡ уларҙан ни бары, ярты миллион халҡы булған, 1100 км² (1900 йылға ҡарата) ер биләгән Гоа, Даман һәм Диу ғына тороп ҡала.
Голландия
Голландтар, башҡа европа илдәре араһынан, португалдарҙың Һиндостандағы монополияһын тәүге емереүселәр була. 1602 йылда бер нисә ваҡ компанияларҙан өҙөп кенә Голланд Ост-Һинд компанияһы барлыҡҡа килә. Уның баш факторияһы Амбоинда була.
1652 йылда Мадрас ярында беренсе,  Палаколлу, факторияһына нигеҙ һалына, ә 1658 йылда голландтар португалдарҙың Цейлондағы һуңғы нығытмаһын, Джаффнапатамды, яулап алалар.
1661 һәм 1664 йылдарҙа улар  португалдарҙан  все их колонии на Малабар ярындағы барлыҡ колонияларын тартып алалар. Ләкин голландтарҙың Һиндостандағы беренселеге оҙаҡҡа бармай: 1758 йылда улар Чинсурах  янында инглиз губернаторы Клайв тарфынан тар-мар ителә һәм хурлыҡлы килешеүгә ҡул ҡуйырға мәжбүр була.
Англия, 1793 йылдан алып 1815 йылға саҡлы Франция менән һуғыш дауамында, Голландияның барса көнсығыш колонияларын тартып алған тиһәң дә була, шулай итеп, Һиндостанда Голландия биләгән бәләкәй генә ере лә ҡалмай.
Франция
Беренсе Француз Ост-һинд  компанияһына 1604 йылда нигеҙ һалына. Улар артынан: 2-се (1611), 3-сө (1615), 4-се (1642, Ришелье), 5-се (Кольбера, 1664) асылды.
1674 йылда Коромандель ярында Пондишериға нигеҙ һалынған, 1676 йылда — Чандернагорға.
Алтынсы компания бер нисә (Ост-Һинд, Вест-Һинд, Ҡытай, Сенегал) сауҙа компаниялары ҡушылыу юлы менән төҙөлгән (1719). Король уға, 1769 йылда тартып алынған, айырым хоҡуҡ биргән. 1790 йылда ул Милли йыйылыш тарфынан юҡҡа сығарыла.
Австрия
1723 йылда Австрия Ост-Һинд компанияһына нигеҙ һалынған, әммә ул көс-хәл менән эшләй торғас, ул 1784 йыл да бөлгөнлөккә төшә.
Швеция, Пруссия
Шулай уҡ Швед Ост-Һинд компанияһы (1731) һәм ике пруссия «Ост Һинд компанияһы» (1750 һәм 1753) ғүмерһеҙ булып сыҡҡан. Европалылар араһынан Һиндостанда тик инглиздәр генә нығынып ҡала алған.