cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әрмән батшалығы
Әрмән батшалығының тарҡалыу эҙемтәләре
Ани батшалығын баҫып алыу IX—XI быуаттарҙа Византия империяһының көнсығыш сәйәсәте үҫешенең бер баҫҡысы булып торған.
Дине
Багратидтар Әрмән батшалығы осорона әрмәндәр христианлыҡта торған, бынан тыш, хәҙерп ҙә күҙәтелгәнсә, әрмәндәрҙең байтағы миафизит булған. Һәм уларҙың иң төп сиркәү институты — Әрмән апостол сиркәүе. 931 й. тиклем әрмән католикосының Әрмән апостол сиркәүе резиденцияһы Двинда, һуңынан Ахтамар утрауындағы монастырҙа, артабан Ширак өлкәһенең Аргина местечкоһында, ә 992 йылдан Ани -баш ҡалала булған. Шуға ҡарамаҫтан Византия империяһының рәсми диненә ҡараған әрмән-халкидонлылар ҙа булған. Әрмән-халкидонлылар башлыса Тао-Кларджети кенәзлегендә йәшәгән, һәм улар әрмән батшалары биләмәләренә инмәгән. Византия империяһы күп тапҡырҙар Әрмәнстан менән мөнәсәбәттәрендә догматика мәсьәләләрен күтәргән, әммә был һөҙөмтәһеҙ тамамланған. X быуат уртаһында тондракийлылар хәрәкәте әрмән дәүләте һәм сиркәүенә тағы бер тыуҙырған. Был хәрәкәт антифеодаль характерлы булған. Дини көплөк аҫтында халыҡтың ижтимағи тигеҙһеҙлеккә ҡаршы сығыуы сағылғаны аңлашыла. Моғайын, шунан сығып, АшотIII сиркәү ерҙәрен байтаҡҡа киңәйткән һәм әүҙем сиркәүҙәр төҙөү эшмәкәрлеген йәйелдергән. Әммә тондракий хәрәкәтен бөтөнләй юҡ итеүгә өлгәшә алмағандар. Үҙәге Тондрак местечкоһында урынлашҡан был хәрәкәт XI быуат урталарына саҡлы дауам иткән. Дини (догматик) бәхәстәр урта быуаттар феодал йәмғиәтендә ғәҙәти күренеш булған. X быуат уртаһында Сюник митрополиты католикос Агванктың үҙ епархияларын Әрмән сиркәүе юрисдикцияһынан сығарып Византий сиркәүе ышығына лоно инергә ынтылышын католикос Ананией Мокаци уңышлы туҡтатҡан, һәм илдең конфессия һәм смиркәү берлеген һаҡлап ҡалған. Мокаци үҙенең миафизит догматикаһын яҡлап көрәшеүендә хатта Абас батшаға халкидониттар менән никахҡа инеүҙе тыйыуҙы юллап мөрәжәғәт иткән.
Хәлифәлек власын нығытыу маҡсатында Әрмәнстанды яулап алыу дәүерендә илдең ҡайһы бер биләмәлренә ғәрәп ҡәбиләләре күсерелгән, шуларҙан иң әһәмиәтлеһе — кайсиктар ҡәбиләләре булған. Шулай итеп, Әрмәнстанда мосолман утраусыҡтары ла булғанв. X быуат мосолман авторы Ибн-Һәүкәл Двин тураһында былай тип яҙған: «Ҡала тирәләй стена; унда христиандар күп, һәм храм менән йәнәшә, Химс мәсете кеүек, йәмиғ мәсете. … Әрмәнстандың күп өлөшөндә христиандар йәшәй».
Мәҙәниәте
Багратидтар әрмән дәүләте йәшәгән осорҙа мәҙәниәттең бөтә төрҙәре лә уңышлы үҫешкәнлеге билдәләнә : тарихнамә, фәлсәфә, математика, медицина, әҙәбиәт, архитектура, миниатюра, фреска һынлы сәнғәте, ҡулланма сәнғәт һәм сәнғәт менән фәндең башҡа өлкәләре тағы ла яҡшыраҡ үҫешкән, дөйөм алғанда, мәҙәни яңырыу осоро булған, һәм был Юғары Урта быуаттарҙа дауам иткән һәм Әрмән Яңырыуы тип билдәлелек алған. Был мәҙәни үҫеш бигерәк тә Ани ҡалаһында — илдең сәйәси һәм иҡтисади үҙәгендә күҙәтелгән. Ани «40ҡапҡа һәм 1001сиркәү ҡалаһы тип аталған». Ҡала мәҙәниәте йылдам үҫкән. Архитектура яңынан үҙешә. Әрмәнстандың төрлө биләмәләрендә бына тигән архитектура һәйкәлдәре ҡалҡып сыҡҡан — Ани соборы һәм Ани ҡалаһында архитектор Трдаттың Гагиктың түңәрәк сиркәүеI, Ташир-Дзорагеттағы Ахпат монастыры һәм Санаин, батша нәҫеленең кесе быуындары төҙөткән Карстағы Изге апостолдар сиркәүе. Донъяуи биналар ҙа төҙөлгән, шулар араһында Багратидтар һарайы һәм нығытылған Амберд һарайын билдәләргә кәрәк. Баш ҡала АшотIII һәм СмбатII төҙөткән стеналар менән уратып алынған булған. Батшалыҡтың кесе кенәз йорттары шулай уҡ Мармашен, Кечарис һәм Хцконк монастырҙары кеүек архитектура һәйкәлдәрен төҙөткән. Ани Багратидтарына вассал буйһоноуҙа торған башҡа әрмән биләмәләрендә лә архитектура шулай уҡ юғары үҫеш кисергән. Васпураканда Изге Тәре сиркәүе (Ахтамар), Татев монастыры, Сюниктағы Ваганаванк һ. б. төҙөлгән. Әрмән архитекторҙары халыҡ-ара танылыу алған.
Багратидтар шулай уҡ яҙма мәҙәниәтте ҡурсалағандар. Әрмән әҙәбиәтенең һәм яҙмаһының боронғо традициялары интеллектуаль эшмәкәрлек үҙәктәре һәм, Карстағы кеүек, ҙур китапханалары булған Татев, Севанаванк, Ахпат, Санаин һ. б. монастырҙарҙа дауам иттерелгән. Санаин, Ахпат монастырҙары, Ширак өлкәһе һ. б. урындар шулай уҡ белем биреү үҙәктәре булып хеҙмәт иткән. Боронғо әрмән тарихнамәһе өлкәһендә тәү сиратта үҙ заманының ваҡиғалары тураһында баһалап бөткөһөҙ ҡиммәт мәғлүмәт ҡалдырған Ованес Драсханакертциҙы, Ухтанесты, Степанос Таронециҙы атап китер кәрәк. Шул уҡ осорҙа ғалим һәм философ Григор Магистрос, мистик шағир Григор Нарекаци, шағир Вардан Анеци, гимнограф Степанос Апаранци һ.б. ижад иткән. Шулай уҡ дини богословская әҙәбиәт үҫешкән, һәм был өлкәлә Хосров Андзеваци, Самуэл Камрджадзореци, Анания Санахнеци һ.б. исемдәрен атап китергә була. IX быуаттың һуңғы сирегендә башланған яңы милли үҫеш осоро ҡулъяҙма китап һәм әрмән миниатюраһы үҫешенә булышлыҡ иткән.
X быуатта «Давид Сасунский» эпосы ижад ителгән.
Иҡтисады
IX быуат башында уҡ Әрмәнстан үҫешкән феодализм осорона аяҡ баҫҡан. Багратидтар дәүерендә Әрмәнстан, территорияһында бер нисә транзит юл киҫешкән донъя әһәмиәтендәге сауҙа үҙәгенә әйләнә, ҡалаларҙың — Ани, Вагаршапат, Двин, Карс һ. б. йылдам үҫеше күҙәтелә.
Әрмәнстанда үҫешкән айреник тип аталған бер һүҙһеҙ феодаль ер милекселеге булған. Стратегик ресурстарға — ергә һәм һуғарыу каналдарына — туранан-тура батша вассалдары, кенәздәр, шулай уҡ һуңғыларҙың вассалдары хужа булған. Шулар менән бергә сиркәү ҙә эре ер биләүсе булған. Мәҫәлән, Татев монастырына 47 ауыл ҡараған. Әрмәнстанда феодаль эксплуатация күҙ алланған, һәм был антифеодаль крәҫтиән хәрәкәтенә килтергән. Ҡағиҙә булараҡ, улар тондракийлылар сектант тәғлимәтк көплөгөнә төрөнөп эшләнгән. Улар ер, тулы тигеҙлек нигеҙендә, дөйөм ҡулланышҡа бирелергә тейеш тигәндәр. Әрмән батшалығы өсөн ҡатмарплы сәйәси осорҙа, 910-сы йылдарҙа, был хәрәкәт бөтә Айрарат өлкәһен ялмап алған. Бындай крәҫтиән ихтилалдары 930-сы йылдарҙан башлап көсәйгән.
Батшалыҡта сауҙа һәм һнәрселек үҫешкәнлектән, ҡалалар уңышлы үҫкән, X быуат аҙағына Ани ҡалаһы иң мөһиме — баш ҡала булған. Бында туҡымалар, келәмдәр, һауыт-һаба, фаянс һәм металл изделиелар эшләнгән. Был осорҙа ҡалала 100 меңгә яҡын кеше йәшәгән, ул заманының иң ҙур ҡалаларының береһе булған. Халыҡ-ара транзит юлдар киҫелешендә мөһим сауҙа пункты булған. Әрмәнстандың башҡа ҙур ҡалалары араһында Арцн, Ахлат, Ван, Карс һәм Двин ҡалалары айырылып тора. Двиндан, мәҫәлән, Әрмән кошениленән ҡыҙыл буяу сығарғандар. X быуат ғәрәп географы Ибн-Һәүкәл, ғәрәптәр Дабиль тип йөрөткән Двинда булғандан һуң, былай тип хәбәр итә:
Двин, үҙенең географик урынлашыуы арҡаһында, халыҡ-ара сауҙа итеүҙә мөһим пункт булып торған. Карс ҡалаһы Ҡара диңгеҙ буйы ҡалаларына барған юлда шулай уҡ сауҙа пункты әһәмиәтенә эйә булған. Атап әйткәндә, Трапезундҡа китеп барған юлда артабан Арцн ҡалаһы булған. Ҡала халҡы 150 мең кеше тәшкил иткән. Арцн үҙенең буҫтауы һәм келәмдәре, металл һәм фаянс изделиелары етештереүе менән дан тотҡан. Эре ҡалалар сауҙагәрҙәре халыҡ-ара сауҙала әүҙем ҡатнашҡан. X быуат ғәрәп авторы Әл-Мәсүҙи былай тип яҙған:
Армияһы
Багратидтар дәүерендә әрмән армияһы пехотанан һәм атлы ғәскәрҙән торған, ғәскәр һаны йыш ҡына 100 меңгә еткән Шулай, IX—X быуаттар сигендә йәшәгән тарихсы Товма Арцруниға ярашлы, СмбатI 100 мең яугирҙан торған армия менән етәкселек иткән. Ани ҡалаһында ГагикI батшаның тәхеткә ултырыу тантаналарын бәйән итеп, Матеос Урхаеци написал: «Шул көндө ул 100 мең һайлап алынған яугирҙан торған ғәскәрен ҡараны, [улар] барыһы ла яҡшы ҡоралланған, алышта дан алған һәм айырыуса ҡыйыу». Әммә һәр ваҡыт шунса яугир һаны һаҡланылмаған. Мәҫәлән, АшотIII батша 974 йылда Иоанн Цимисхий армияһына ҡаршы 80 меңлек ғәскәр йыйған. Әхмәд ибн Лотфулла (Мюнеджим-баши) төрөксә Müneccimbaşı Ahmed Dede билдәләүенсә, АшотIII Двинды ҡамағанда, әрмән ғәскәрендә ялланма һалдаттар ҙа булған. Әрмән ғәскәре пехотаһы нигеҙҙә крәҫтиәндәрҙән йыйылған. ғәскәр ике төп подразделениенан — марзпетакан һәм аркунакандарҙан торған. Беренсеһе бөтә ил территорияһынан формалашҡан һәм хәрби начальникка — марзпету йәки ''марзпану'ға буйһонған'. СмбатеI заманында Гурген Арцруни марзпан булған тиелә, ә ГагикI осоронда — Ашот. Ғәскәр нигеҙен атлылар тәшкил иткән. Һан буйынса ул пехотаның яртыһын, йәғни бөтә армияның 1/3 өлөшөн тәшкил иткән. Илдең сиктәрендә тарҡалыш һәм вассал дәүләттәр барлыҡҡа килгән саҡта шулай уҡ вассал подразделениеларҙың үҙенсәлекле һыҙаттары күҙәтелгән. Шулай, мәҫәлән, уларҙың һәр береһенең үҙ флагы һәм әләме булған. Вассал батшалыҡтарҙың ҡайһы бер ғәскәрҙәре хатта үҙ марзпаны ла булған. Мәҫәлән, X быуат аҙағында Васпуракан ғәскәрҙәренең марзпаны Тигран, Ташир-Дзорагета ғәскәрҙәренеке — марзпан Деметр булған. Степанос Таронациҙың Карс ғәскәрҙәренең кейеме хаҡындағы фекере иғтибарға лайыҡ. СмбатII Давид Куропалатҡа ебәргән әрмән ғәскәрҙәре тураһында былай тип хәбәр итә: «[Бында шулай уҡ] үҙенең ҡыҙыл кейем кейгән отряды менән карс батшаһы, йәш Абас, бар ине.». В период ослабления армянского государства, в 1040-х годах, Ваграм Пахлавуни командовал 30-тысячной армией, собранной только из Ани и окрестностей :
Әрмән батшалығын көнсығыштан һәм көньяҡ-көнсығыштан Сюник һәм Арцах ҡәлғәләре, көнсығыштан һәм көньяҡтан Васпуракан һәм Мокк, көнбайыштан Бейек Әрмәнстан һәм Цопк ҡәлғәләре һаҡлаған. Ани ҡалаһы эргәһендәге Карс һәм көнбайыштан Артагерс, төньяҡтан Тигнис һәм Магасаберд, көньяҡтан һәм көнсығыштан Гарни, Бджни һәм Амберд стратегик әһәмиәткә эйә булған.
Тәүге Багратидтар заманында батша ғаиләһе ағзалары ғына спарапет вазифаһына эйә булған. Шулай, АшотI заманында туғаны Абас, СмбатI дәүерендә туғаны Шапух, артабан туғанының улы Ашот спарапеттар булған. Был традиция X быуат уртаһындағы тарҡалышҡа саҡлы дауам иткән. АшотIII дәүерендә үк спарапет сифатында Гор Марзпетуни телгә алынған. Шул ваҡытта, Ованес-Смбат һәм ГагикII осоронда Әрмәнстандың спарапеты Ваграм Пахлавуни булғанда, Пахлавуни тоҡомон юғры күтәреү башланған.
Ани батшалығының вассал дәүләттәре
X быуатта барлыҡҡа килгән дүрт әрмән батшалығы, шулай уҡ бер нисә әрмән кенәзлеге Багратидтар менән вассал мөнәсәбәттәрҙә (дашинк ухти)торған. Тәүгеләре рәтенә Васпуракан, Карс, Сюник һәм Ташир-Дзорагет батшалыҡтары ингән. Вассал дәүләттәр Багратидтарҙың барлыҡ тышҡы сәйәси акцияларында ла ҡатнашҡандар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, һәр береһе үҙ-үҙҙәрен сәйәси күтәрергә ынтылғанлыҡтан, улар араһындағы мөнәсәбәттәр йыш ҡына интригаға бай булған.
Билдәле бер ваҡыт арауығында Ани Багратидтарынан Әрмәнстандың тарихи өлкәһе Алиовитта, Ван күленең төньяғындағы Эрджиш (Арчеш) өлкәһендә йәшәгән каисиктар, шулай уҡ Кура йылғаһының һул ярындағы Камбечан һәм Шеки (Шаке) тарихи өлкәһе вассал бойондороҡлоҡта торған.
Тао-Кларджети (Тайк) әрмәндәре лә Әрмән Багратидтары менән вассал мөнәсәбәттәр менән бәйле булған.
Васпуракан батшалығы
Өлкә боронғо әрмән Арцруни ырыуыныҡы. Бында батшалыҡ 908 йылда Гагик Арцруни дәүерендә барлыҡҡа килгән. Нигеҙҙә сиктәре Нахичевань төбәгенә тиклем барып тоташҡан Ван күленең көнсығыш бассейнын, Аракс йылғаһы буйын, биләгән, ә көньяҡта Урмия күленә терәлгән. Сенекерим Арцруни батшалығы осоронда, XI быуат башында Васпуракан территорияһында 10 ҡала, 4 мең ауыл, 72 ҡәлғә, 115 монастырь булған. Сәлжүк баҫҡынсылығы башланыу, шулай уҡ византия ғәскәрҙәренең һөжүмдәре Сенекеримды 1021 йылда Васпуракан батшалығын Византия батшалығына бирергә мәжбүр иткән.
Сюник батшалығы
987 йылда Ани батшалығының ваҡытлыса көсһөҙләнгән дәүерендә  Сюник сюзерены Смбат I Саакян Раввадид Абу-л-Хайдж һәм арцах кенәздәре ярҙамы менән Сюникты айырым батшалыҡ тип иғлан итә. Бары бер йыл үтеүгә, 988 йылда, Абу-л-Хайдждың вафатфнан һуң, СмбатI Саакян Әрмәнстан батшаһы Смбат II-нең юғары власын таный. Батшалыҡ боронғо әрмән ырыуы Сюни вәкилдәре тарафынан идара ителгән. Әрмәнстан батшаһы ГагикI 990-сы йылдар башында үҙенең вассалынан ҡайһы бер өлкәләрҙе, шул иҫәптән Вайоц-Дзорҙы тартып алған. Дөйөм алғанда Сюни кенәздәре Багратидтарҙың тоғро союздашы булып ҡалғандар.
Карс батшалығы
963 йылда Әрмәнстандың баш ҡалаһын Карстан Аниға күсергәндән һуң ике йыл үтеүгә барлыҡҡа килгән. Тәүге хаким Мушег — Мәрхәмәтле АшотIII-нөң туғаны. Был батшалыҡҡа Карс һәм Вананд өлкәһе ингән. Бында анийские Багратидтары сюзерен ғына булмаған, ә азгапет — династияның өлкән вәкилдәре лә булған. Батшалыҡ территорияһы Византия менән көрәштә алдынғы форпост ролен үтәгән. Шаһиншаһ СмбатII ҡушыуы буйынса тәхеткә килгән Абас батша дәүерендә ҡеүәтле дәүләт булған, әммә уның вариҫы Гагик Карсский 1064 йылда , сәлжүктәр һөжүме башлағанлыҡтан, батшалыҡты Византияға бирергә мәжбүр булған.
Ташир-Дзорагет батшалығы
IX быуат аҙағынан уҡ был өлкәләр Әрмәнстан составында булған һәм Гнтуни ырыуы наместниктары тарафынан идара ителгән. Батшалыҡҡа 978 йылда, атаһы үлгәндән һуң Таширға һәм уның тирәһендәге өлкәләргә эйә булған Мәрхәмәтле АшотIII-нөң кесе улы Кюрике I (Гурген) нигеҙ һалған. Ул ырыуҙың яңы — Кюрикидтар тармағының башында торған. Ани Багратидтары, сюзерен булыуҙан тыш, бында шулай уҡ азгапет — династияның өлкән вәкиле лә булғандар. Матеос Урхаеци хәбәр иткәненсә, «… улар әрмән батшалары ырыуынан булған һәм Ширак йортона буйһонған». Баштараҡ Самшвилде ҡәлғәһе, ә 1065 йылдан — Лори Берд ҡәлғәһе батшалыҡтың үҙәге булған. 1001 йылда Ерһеҙ ДавидI-нең Ани Багратидтарына буйһонмаҫҡа тырышыуы ҡаты баҫтырылған. Бында стратегик әһәмиәткә эйә Каян, Махканаберд, Гаг һ. б. урынлашҡан булған.
Хачен кенәзлеге
Хачен Антик Әрмәнстандың Арцах провинцияһы территорияһын биләгән. АшотI осорона яҡын заманда боронғо Арраншаһиктар әрмән ырыуына ҡараған кенәз Григор-Амам урта быуаттар Алуанкы территорияһында батшалыҡ тергеҙгән. Берт нисә йыл үтеүгә, 890-сы йылдар уртаһында, аталары үлгәндән һуң, улдары был территорияны үҙ-ара бүлешкән. X быуат башынан улар Багратидтарҙың вассалы булған. Гардман кенәзе Саак Севадтың баш күтәреүваҡиғаһы билдәле. Был ҡаршылығы өсөн Ашот II Саакты ҡаты язалаған, һуҡырға әйләндергән. X быуат аҙағында ГагикI был территорияны.
Ауыл Богородский урамы
Ауыл Богородский урамы — Өфө ҡалаһының Калинин районы нда урынлашҡан. Элекке исеме — Сәнәғәт урамы (1992 йылға тиклем).
Тарихы
Элекке исеме — Сәнәғәт урамы —  Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе хөрмәтенә аталған. 1992 йылдың 7 октябрендә Өфө ҡала советы Президиумының  4/6 һанлы ҡарары  менән исеме үҙгәртелә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Халыҡ араһында 1980 йылдарҙа ИНОРС участкаһынан алып Һупайлы биҫтәһенә тиклемге юл үҙенең насар торошо арҡаһында Иҫерек юл исемен ала.
Бубыл (Берёзовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоласлы
Ҡоласлы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Эҫем йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягеллон университеты
Ягеллон университеты (Uniwersytet Jagielloński, Universitas Jagellonica Cracoviensis) йәғни Краков университеты — Краковтағы юғары уҡыу йорто — Польшала иң боронғо һәм иң ҙурҙарҙың береһе, Европала иң боронғоларҙың береһе.
Тарихы
Университетҡа нигеҙ һалыу тураһында грамота 1364 йылдың 12 майында Бөйөк Казимир III тарафынан сығарыла. 11 кафедра булдырыла: һигеҙ хоҡуҡ белеме, ике медицина һәм берәүһе — ирекле сәнғәт кафедралары. Дини тәғлимәт кафедраһын булдырыуға ул саҡта Рим папаһынан рөхсәт килмәгән. Польша короллеге канцлеры университеттың башлығы була, уның эшмәкәрлеге һәм артабанғы үҫеше тураһында хәстәрлек күрергә тейеш була. Ойоштороу һәм төҙөлөш эштәре башлана. Әммә улар король үлгәндән һуң туҡтап ҡала, ә Людовик Венгерский идара иткән осор университетты үҫтереү өсөн бик үк уңайлы булмай.
1400 йылдың 26 июлендә Польша короле һәм бөйөк Литва кенәзе Владислав Ягелло (Ягайло), королева Ядвиганың аҡсалары иҫәбенә университет эшмәкәрлеген тергеҙә (уның исеме шуның менән аңлатыла ла инде — Ягеллон университеты), был Речь Пополитая өсөн генә түгел, Бөйөк Литва кенәзлеге өсөн дә айырыуса әһәмиәтле була. Сөнки әле Кёнигсберг (1544) һәм Вильно (1579) университеттары әле нигеҙләнмәгән була. Краков университеты кенәзлек йәштәре өсөн төп юғары мәктәп була. Ягелло университетта белем алған литваларға ярҙам иткән: 1409 йылда ул ярлы студенттарҙы, айырыуса «Литванан һәм Рустән килгәндәрҙе» урынлаштырыу өсөн йорт бүлергә бойора. XV быуат уртаһына тиклем Краков университетында Литванан 70 самаһы егет белем алған.
Башта университет Studium Generale тип аталған, артабан Краков академияһы (Akademia Krakowska), аҙаҡ Төп таж мәктәбе (Szkoła Główna Koronna). XIX быуатта хәҙерге Ягеллон атамаһын ала, ул Ягеллондар династияһы менән бәйләнеште белдерә.
1977 йылда студент-оппозиционер Станислав Пыяс һәләк булғандан һуң, Ягеллон университеты Студенттарҙың теләктәшлек комитеттары, 1980 йылда — Студенттарҙың бойондороҡһоҙ союзы хәрәкәттәренең үҙәге була.
Факультеттар
Әлеге ваҡытта Ягеллон университетында (шул иҫәптән Collegium Medicum UJ) 15 факультет иҫәпләнә:
Университет 46 йүнәлеш һәм 127 һөнәр буйынса әҙерлек алып бара. 2010 йылда Ягеллон университетында 49379 студент белем алған.
<!--
Известные преподаватели
-->
«Берлек» (промартель, Бөрйән районы)
"«Берлек» промартеле — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылындағы ойошма.
Тарихы
«Берлек» промартеле 1930 йылда Яңы Мөсәт ауылында ойошторола һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнә. Беренсе рәйесе — М. Бүләкбаев. Һуңғараҡ артель «Яңы юл» колхозына инә. 1936 унан сыға һәм 1942 йылға тиклем үҙаллы була.
1942 йылда «Берлек» промартелендә кәсепселек эше йәйелдерелә. Уны Ҡасҡынбаев С. С. етәкләй. Артель ағас ҡырҡыу һәм ағыҙыу, төрлө сеймал әҙерләү, поташ производствоһы, ыҫмала һәм дегет етештереү, күмер үртәү, һалабаш әҙерләү менән шөғөлләнә. Ағасты Алағуян йылғаһы буйлап Ағиҙел йылғаһына тиклем (Иҫке Собханғол эргәһендә) ағыҙалар. Ағас күмерен яндырыу, дегет һәм ыҫмала Иҫке Ыҙма йылғаһы буйында башҡарыла.
1957 йылда «Берлек» промартеле бөтөрөлә һәм Бөрйән урман сәнәғәте хужалығының ағас әҙерләү пунктына әүерелә.
2-се Маҡан
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002929
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200292
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Прайс Леонтина
Мэри Вайолет Леонтина Прайс (Mary Leontyne Price Violet; йыл, ) — америка опера йырсыһы (сопрано). Метрополитен-операның төп йырсыһы булып һаналған беренсе афроамерикан ҡатын-ҡыҙы.
Биографияһы
Леонтина Прайс Лорел ҡаласығында (Миссисипи infns) урман ҡырҡыусы һәм акушер ғаиләһендә тыуған. Фортепианола уйнарға өс йәшендә өйрәнә башлай.
Бродвейҙа профессиональ карьераһын 1952 йылда башлай, тәүге соло концертын Нью-Йоркта 1954 йылда бирә, ә опера йырсыһы булараҡ дебюты 1957 йылда Сан-Франциско Операла үтә.
Артабан бер нисә тапҡыр Вена операһы, Лондонда Король опера театры һәм Миланда Ла-Скала сәхнәләрендә сығыш яһай. Башлыса Моцарт, Джузеппе Верди, Джакомо Пуччини опералары ҡуйылышында партиялар башҡара.
Уның тауышы тәнҡитселәр тарафынан «сағыу», «бай, һығылмалы һәм баҙыҡ» кеүек баһалана.
Опера сәхнәһенән Леонтина Прайс 1985 йылда китә, әммә һуңынан тағы 12 йыл дауамында оркестры концерттары бирә.
Батанов Николай Яковлевич
Батанов Николай Яковлевич (16 сентябрь 1916 йыл — 13 март 1983 йыл) — партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1946 йылдан КПСС-тың Боҙаяҙ район комитетының икенсе, 1952 йылдан — Хәйбулла һәм 1962 йылдан — Ҡырмыҫҡалы район комитеттарының беренсе секретары. 1972—1979 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының партия комиссияһы рәйесе. РСФСР-ҙың 5-се, Башҡорт АССР-ының 4—9-сы саҡырылыш Юғары Советтары депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1957).
Биографияһы
Николай Яковлевич Батанов 1916 йылдың 16 сентябрендә Һамар губернаһы Боғорослан өйәҙе Берёзовка ауылында (хәҙер — Ырымбур өлкәһе Әсекәй районы Баландино ауылы) тыуған.
Хәрби хеҙмәттә
1938 йылдың сентябренән 1946 йылдың сентябренә тиклем Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһында хеҙмәт итә, Япония милитаристарына ҡаршы һуғышта ҡатнаша.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
1931 йылдан башлап — Боғорослан районы Кривая Лука ауылы мәктәбендә уҡытыусы. 1936−1938 йылдарҙа Дәүләкән район халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы, Башҡорт АССР-ының Боҙаяҙ районы (хәҙер Ауырғазы районы) Болотин ауылы ете йыллыҡ мәктәбендә директор булып эшләй.
Административ карьераһы
РСФСР-ҙың бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1959—1963), Башҡорт АССР-ының дүртенсе, бишенсе, алтынсы, етенсе, һигеҙенсе, туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советының депутаты (1955—1980) итеп һайлана.
Эшмәкәрлеген баһалау
Николай Батанов сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереүгә ҙур өлөш индерә. 1952—1956 йылдарҙа уның етәкселеге аҫтында Хәйбулла районында 77 мең гектар сиҙәм ер күтәрелә, өс яңы сиҙәм совхозы ойошторола, иген әҙерләү 2,6 тапҡырға арта.
1956 йылда райондың колхоз һәм совхоздары 133 521 гектар майҙандың һәр гектарынан 15,1 центнер иген йыйып ала, был планға ҡарата 105 процент тәшкил итә, дәүләткә бөтәһе 1015 мең центнер ашлыҡ тапшыра, был район һуңғы өс йыл эсендә тапшырғандан 384 мең центнерға күберәк була.
Сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштергәндәге, 1956 йылда уңыш йыйыу һәм иген етештереүҙә айырым ҡаҙаныштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1957 йылдың 11 ғинуарындағы указы менән Николай Батановҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1983 йылдың 13 мартында вафат була.
Немнюга (Пинега ҡушылдығы)
Немнюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 279 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡуғанаҡбаш
Ҡуғанаҡбаш (Куганакбаш) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 835 кеше. Почта индексы — 453172, ОКАТО коды — 80248825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Стәрлебаш ауылынан 15 саҡрым алыҫлыҡта Мукатаевка ауылынан сыҡҡан типтәрҙәр йәшәй. 1783 йылда улар яңы ауыл- Ҡуғанаҡбаш (Алатана) ауылына нигеҙ һалғандар. 1795 йылдағы бишенсе ревизияға тиклем Ашҡаҙар ауылынан 215 яһаҡлы татар күсеп килә. Бында сауҙагәрҙәр ҙә,мещандар ҙа, дворяндар ҙа йәшәгән. 1859 йылдағы X ревизияла ауылда 107 кеше йәшәгәнлеге күренә. Ерһеҙ башҡорттар унау булған. 1920 йылда халыҡ һаны ни бары 87 кеше тәшкил иткән.
Арнштедт
Арнштедт (Arnstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Бровкина Алевтина Фёдоровна
Бровкина Алевтина Федоровна (Дадонова) (30 июнь 1930 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй табип-офтальмологы, Рәсәй онкоофтальмология мәктәбенә нигеҙ һалыусы, медицина фәне докторы (1970). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1984), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1991). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте Премияһы (2002) лауреаты, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы (2004), РФА академигы (2013) , балалар офтальмологияһы һәм орбиталь патология курсы менән Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының офтальмология кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Силәбенең 1-се мәктәбен тамамлай.
1954 йылда Ленин орденлы Беренсе Мәскәү медицина институтының (1-се МОЛМИ) дауалау факультетынан һуң терапия буйынса интернатураға уҡырға инә. .
Брянск өлкә күҙ дауаханаһында табип-офтальмолог булып эшләй артабан Мәскәү 36-сы клиник дауаханала офтальмолог булып эшләй.
Мәскәү күҙ клиник дауаханаһында ординатура тамамлай, һәм шунда офтальмолог булып эшкә тороп ҡала. 1965 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. .
1970 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. . 1980 йылда профессор дәрәжәһен ала.
1970 йылдан 2004 йылға тиклем Гельмгольц исемендәге Мәскәү күҙ ауырыуҙары ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, бында өлкән ғилми хеҙмәткәрҙән алып офтальмоонкология хеҙмәте етәксеһенә тиклем юл үтә, һәм 1976 йылда илдә беренсе офтальмоонкология һәм радиология ғилми-клиник бүлеген ойоштора, ул ауыр патологияны иртә диагностикалау һәм дауалау ысулдарын эшләу менән шөғөлләнә шулай уҡ бөтә ил буйынса 12 төбәк үҙәктәренең эшен координациялай. 2003 йылдан алып А. Ф. Бровкина етәкләгән ҡала офтальмоонкология үҙәге Мамонов тыҡрығында Мәскәү Күҙ Клиник Дауаханаһында урынлашҡан, ул өҙлөкһөҙ һөнәри белем биреүҙең Рәсәй медицина академияһының ғилми-педагогик һәм дауалау базаһы булып тора.
Дипломдан һуң белем биреү Рәсәй медицина академияһының балалар офтальмологияһы һәм орбиталь патология курсы менән офтальмология кафедраһы профессоры булып эшләй.
Ғаиләһе
Ире — Нестеров Аркадий Павлович (1923—2009), табип-офтальмолог, Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Фәнни эшмәкәрлеге
А. Ф. Бровкина 420-нән ашыу ғилми эш авторы, шуларҙан медицина вуздары өсөн 18 китап , монография һәм дәреслек. Уның етәкселеге аҫтында офтальонкология һәм орбиталь патология буйынса 40 кандидатлыҡ һәм 11 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Офтальмоонкология өлкәһендә 40-тан ашыу уйлап табыуға патент авторы.
Лаги (Ельцовка ҡушылдығы)
Лаги  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ельцовка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Марета-Яха (Еса-Яха ҡушылдығы)
Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Еся-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антоновка алмағасы
Анто́новка — алманың ҡышҡы сорты, халыҡ селекцияһы. Үҙәк Рәсәйҙә һәм Урта Волга буйында киң таралған. Баҡсасылыҡ хужалыҡтары өсөн төп сәнәғәт сорты булып һанала. Алмалары эре, хуш эҫле, яҡшы һаҡланыусан, юғары уңышлы (бер алмағастан 300 кг-ға тиклем һәм унан да күберәк) булыуы һәм ҡутыр ауырыуына сыҙамлылығы менән юғары баһалана. Ҡышҡа сыҙамлылығы уртаса. Алмағасы бейек, ябалдашы ныҡ, йәш алмағастыҡы ҡыҫынҡы, пирамида һамаҡ, емеш бирү осоронда − ҡуйы япраҡлы, түңәрәк була. Йәш ботаҡтары быуынлы, ҡоңғорт төҫтә, япраҡтары оҙонса-түңәрәк − эллиптик формала, зәңгәр төҫмөрлө ҡуйы йәшел төҫтә, төпсөк япраҡтары оҙон, ланцет һамаҡ. «Ябай антоновка» оҙон вегетациялы сорттарга керә. 6-7 йылдан һуң, тулыһынса 15 йылдан алма бирә башлай, алмалары уртасанан ҙурыраҡ һәм эре (100—150 г), түңәрәк йәки конус һамаҡ. Алманың ҡабығы ялтырап тора, йыйып алғанда һарғылт-йәшел, тулыһынса өлгөргәс асыҡ-һары төҫтә була. Емеш һабы ҡыҫҡа, уртаса йыуанлыҡта. Емеш һабы урынлашҡан соҡор тирән һәм киң, был сортка ғына хас булғанса ҡоңғорт төҫтә. Алманың йомшағы аҡ, бер аҙ һарғылт төҫтә, ярмалы, әскелтем-баллы, хуш эҫле, һаҡлағанда үҙенә генә хас булған үҙенсәлекле тәм керә.
Бубыл (Колва ҡушылдығы)
Бубыл  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хархалуп Анна Максимовна
Анна Максимовна Хархалуп (Малюта) совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Молдавия ССР-ының Каменский районы «Новая заря» колхозы звеноһы башлығы. Социалистик Хеҙмәт Геройы
Биографияһы
Анна Максимовна Хархалуп 1928 йылдың 7 авгусында Молдавия АССР-ының Каменский районы Валя-Адынкэ  ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған
1948 йылда Хархалуп Анна Макисмовна етәкләгән звено 3 гектар майҙанда һәр гектарынан «Трапезонд» сортлы 23, 2 центнер тәмәке уңышы йыйып ала.
Төп эшенән тыш Анна Хархалуп йәмәғәт эшмәкәрлеге менән дә шөғөлләнә — IV саҡырылыш Молдавия ССР-ы Юғары Советының депутаты итеп һайлана.
1993 йылдың 17 февралендә тыуған ерендә вафат була.
Ҡолотай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маркушина йорто
'''Почётлы граждан Е. П. Маркушина йорто ' (Маркушина йорто'') — модерн стиле элементтары менән XIX быуат аҙағындағы бер ҡатлы ағас бина. Сызрань ҡалаһыныңның Совет урамында урынлашҡан, 87-се  йорт. Төбәк әһәмиәтендәге Рәсәй халыҡтарының мәҙәни мираҫы объекты.
Тарихы
Революцияға тиклемге земство йыйымы тупланмаһының һаҡланып ҡалған архивтарына ярашлы почетлы граждан Маркушина Екатерина Петровна йорттоң хужабиәһе була. Был ҡатламға инеү ҡағиҙәләрен һәм башҡа һаҡланып ҡалған документтарҙы иҫәпкә алып, уның үҙ дәрәжәһен алмауы, ә ата-бабаларының береһенән мираҫ итеп алып ҡалыуы ихтимал.
«Элекке хужалары» графаһынан 1919—1925 йылдар өсөн национализацияланған һәм муниципалләштерелгән биналарҙың исемлегендә Екатерина Петровна, башҡа хәлле ҡала кешеләре кеүек үк, үҙенең мөлкәтен ҡалдырып китергә һәм билдәһеҙ йүнәлештә юлға сығып китергә мәжбүр булыуы аңлашыла.
Революциянан һуң национализацияланған йортта латыш коммунистары клубы ойошторола. Был турала бөгөнгө көндә диуарҙағы табличка хәтерләтә: «1919—1920 йылдарҙа был бинала латыш коммунистары клубы урынлашҡан».
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бинала фельдшер-акушерлыҡ мәктәбе, ә 1946 йылда санитар-бактериологик лаборатория урынлаша. Һуңынан оҙаҡ ваҡыт унда ДОСААФ спорт-техник клубы урынлаша. 1990 йылдарҙан йортта шәхси реклама агентлығы эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Абакан
Абакан (Ағбан; Ағбан, Абакан) — Рәсәй Федерацияһындағы Хакас Республикаһының баш ҡалаһы.
Географияһы
Йәнәсәй йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Абакан — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Бунун
Бунун, шулай уҡ Вонум  — Тайвань аборигендарының халҡы, сығышы менән илдең көнсығышында Тайдун ҡалаһы өҫтөндәге тауҙарҙан. Бунундар үҙҙәренең вокаль полифоник музыкаһы менән билдәле. Улар бунун телендә һөйләшә.
Башҡа ҡәбиләләрҙән айырмалы рәүештә, бунундар бөтә утрау буйлап урынлаша. 2000 йылда бунундарҙың иҫәбе 41,038 — йәғни Тайвань аборигендарынан 10 % тәшкил итә, иң ҙур ҡәбилә төркөмдәренән дүртенсеһе булып тора Бунун биш ҡәбиләгә бүленә: такбунуаз, такитудух, такибака, такиватан һәм исбукун.
Тарихы
XX быуат башында христиан миссионерҙары килмәҫ элек бунундарҙың ҡанһыҙ яугир һәм башкиҫәрҙәр даны булған. Бунун бейек тауҙа йәшәүсе ҡәбиләләр (атаял һәм тароко менән бергә) рәтенә керә, улар сит-яттарға — ҡытайҙарға ла, һәм башҡа аборигендарға ла дошмандарса мөнәсәбәттә булғандар. Бунундар һунар итеү һәм ауыл хужалығы менән шөғөлләнеү мөмкинлеге булған ерҙәр өсөн яңы райондар эҙләп, даими рәүештә тауҙар буйлап күсенә.
Тайванде япондар тарафынан колониялаштырыу осоронда (1895—1945), бунундар япон властары тарафынан «тынысландырылған» иң һуңғы ҡәбиләләр рәтенә ингән. Ҡаты ҡаршылыҡтарҙан һуң улар түбәнге битләүҙәргә күсеп уйһыулы ауылдарға урынлашырға мәжбүр була. Япондар һунарҙы сикләй һәм бик мул һуғарылған зоналарҙа дөгө үҫтереүгә булышлыҡ итә. Күп кенә бунун вәкилдәре полиция хеҙмәткәре булып эшләй, һуғыш осоронда бунундар япон армияһына саҡырыла.
Гоминьдан (Ҡытай хөкүмәте) утрауҙа властҡа килеү менән, төбәктәге халыҡтың мәҙәни мәнфәғәтен ҡыҫырыҡлап, әүҙем рәүештә ҡытай теле көсләп индерелә. Тик 1990-сы йылдарҙа илдә демократия үҫеш алыу осоронда бунун мәҙәниәтенең сәскә атыуы башлана.
Мәҙәниәте
Риүәйәткә ярашлы, бик боронғо замандарҙа Ер тирәләй ике ҡояш йөрөгән һәм түҙерһеҙлек эҫе булған. Ата һәм уның улы күп кенә маташыуҙарҙан һуң бер ҡояшты атып алыуға ирешә һәм ул айға әүерелә. Ай уларҙан ауылдарына ҡайтып үҙ халҡы менән өс шартты үтәүҙе талап итә. Улар айҙың үҫеше һәм ҡартайыуын даими рәүештә күҙәтеп барып кәрәкле ритуалдар башҡарырға тейеш була. Улар бөтә ғүмерҙәре дауамында Күк һәм Ерҙең ата-бабаларын хөрмәтләп мкхсус ритуалдар үтәргә тейеш була. Бынан башҡа улар тәртипһеҙ булмаҫҡа, тыныс ҡәбилә булырға тейештәр.
Бунун динендә күк йөҙөндәге күренештәр бик ҙур әһәмиәткә эйә. Ай буйынса календарь төҙөлгән. Бунун — айҙың циклдарын яҙып барып уларҙың ваҡиғаларға һәм уңыш алыуға йоғонтоһон күҙәткән Тайвань аборигендары араһынан берҙән-бер ҡәбилә булған.
Бер нисә ритуалдар христиан динен ҡабул итеүҙән һуң ҡалдырылған. Әммә хәҙерге йәмғиәт һаманда ҡайһы-бер ритуалды үтәй һәм балаларҙан өлкәндәрҙе хөрмәт итеүҙе ҡәтғи рәүештә талап итә.
Бунун йырҙарына полифоник система хас. Улар араһынан бигерәктә «Пасибутбут» йыры билдәле, ул композиторҙаҙың һәм музыка белгестәренең иғтибарын йәлеп итә.
Болан ҡолаҡтары байрамы
Болан ҡолаҡтары байрамы апрель-майҙа, йәш егеттәр тауҙарға һунарға барғанда уҙғарыла. Үлтерелгән хайуандарҙы элеп ҡуялар һәм йәш егеттәр һәм балалар уларға атып ҡорал менән файҙаланырға өйрәнә. Был фестиваль йәш егеттәрҙең инициацияһы тип иҫәпләнә.
Түбәнге Елюга
Түбәнге Елюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинегская Ентала йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Бунун
Болан ҡолаҡтары байрамы
Хәҙерге ваҡытта был фестиваль театрлаштырылған тамашалар менән оҙатыла.
Түбәнге Елюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гөйгөл (милли парк)
Гөйгөл милли паркы (Göygöl Milli Parkı) — 2008 йылда Гөйгөл районы биләмәһендә булдырылған милли парк. Уның дөйөм майҙаны 12,755 гектар (127,55 км²). Парк Гөйгөл дәүләт ҡурсаулығы биләмәләрендә урынлашҡан.
Урал (Баймаҡ районы)
Урал (Урал) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 250 кеше. Почта индексы — 453653, ОКАТО коды — 80206813007.
Исеменең килеп сығышы
Урал бүлексәһенең исеме Урал йылғаһы исеменән алынған. 2008 йылдың 9 февралендә Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарары (60-сы) менән Урал бүлексәһе Урал ауылы тип үҙгәртелә.
Географик урыны
Урал йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Тарихы
1929 йылда Йылайыр кантонында Йылайыр совхозы ойошторолоу сиктәрендә хужалығы ҡасабаһы булараҡ нигеҙләнә, һуңыраҡ, 1950-се йылдарҙа, «Йылайыр» совхозының Урал бүлексәһе итеп үҙгәртелә. 1930 −1933 йылдарҙа Ҡала яны хужалығы — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районы Баймырҙа ауыл Советы составында, 1933—1941 йылдарҙа — Баймаҡ районы Баймырҙа ауыл Советы, 1941 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем Баймаҡ районы Йылайыр ауыл Советы составында. 2005 йылда хәҙерге статусын ала, 2008 йылдан — Урал ауылы исемен йөрөтә. Халҡы «Йылайыр» ДУАХП‑нда эшләй. Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, магазин бар. Башланғыс мәктәп 2015 йылда ябылған. 2020 йылдың көҙөндә бында капиталь ремонттан һуң ауылға ингән юлда күпер асылды
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, ауылда урыҫтар (40 %), башҡорттар (35 %) һәм башҡа милләт вәкилдәре йәшәй.
Агуреева Полина Владимировна
Агуреева Полина Владимировна (9 сентябрь 1976 йыл) — Рәсәйҙең театр һәм кино актёры, романстар башҡарыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2019) һәм дәүләт премияһы лауреаты (2001)
Актрисаның ижадында өҫтөнлөк иткән трагик һәм драматик ролдәр һөйөүҙең донъяла юғары ҡиммәт булыуын раҫлай, мәрхәмәт, яҡшылыҡ һәм мәңгелек гүзәллек менән һуғарылған.
«Бирнәһеҙ» спектаклендә Лариса роле өсөн «Драма — иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» номинацияһында «Алтын битлек» премияһы лауреаты, 2009.
«Тормош һәм яҙмыш» телесериалында иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле өсөн Рәсәй Кинематография сәнғәте һәм фәндәре академияһының «Алтын бөркөт» премияһы лауреаты.
Театрҙа һәм кинематографияла
1997 йылда — Мәскәү театрында «П. Фоменко оҫтаханаһы» театры актрисаһы. «Варвары» спектакле менән тәүге тапҡыр сығыш яһай. Тәүге тапҡыр төп ҡатын-ҡыҙ ролен уйнай. Спектакль иң уңышлыларҙың береһе була, һәм «Оҫтахана» репертуарында әлеге ваҡытҡа тиклем бар.
Шулай уҡ Олег Меньшиковтың антрепризында «Горе от ума» комедияһында Лизаны уйнай. Ригала Британия драматургы Том Стоппард пьесаһы буйынса Е.Невежинаның постановкаһында ҡатнаша.
Үҙенең тәүге наградаһы «Дебют» премияһын, Агуреева «Холодно и горячо, или Идея господина Дома» спектаклендәге роле өсөн («Московские дебюты-97» театр фестиваленең гран-прийы) ала.
Агурееваның кинематография карьераһы 2003 йылда башлана. Режиссер Сергей Урсулякта ихлас төшә — «Долгое прощание» фильмы (актрисаның кинола дебюты, экрандан беренсе тапҡыр бында Агуреева Марина Цветаева шиғырына романс йырлай), «Ликвидация», «Исаев», «Жизнь и судьба» телесериалы. Урсулякты яҡын кеше күрә, зирәк кеше, һәм уның менән һәр ваҡыт теге йәки был фильмда төшөргәме- юҡмы икәнен кәңәшләшергә була тип иҫәпләй.
Агурееваның кинола партнёрҙары Михаил Пореченков, Сергей Маковецкий, Александр Балуев, Евгений Дятлов була.
Агурееваға кинематографияла артист даны 2007 йылда эфирға Урсуляктың «Ликвидация» телесериалы сыҡҡандан һуң килә. Полина майор Кречетовтың һөйгәне — йырсы Тоня ролендә төшә. Был фильмдан һуң Агуреева романстар башҡарыусы һымаҡ билдәле була. Ике йыл үткәс Полина шул уҡ актёрҙар командаһы менән С.Урсуляктың киҫкен сюжетлы «Исаев» телесериалында граф Воронцовтың һәләкәтле ҡатыны ролендә сығыш яһай. Вольтер һәм Дюма әҫәрҙәре буйынса экрандан геройҙар телмәрен биреү өсөн, актриса бөтә көсөн йыйып, француз телен үҙләштерә.
2009 йылда Полина Завтра/2morrow3 кинофестивалендә жюри ағзаһы була, фрнацуз режиссёры Брюно Дюмондың «Хадевич» фильмына өҫтөнлөк бирә. «Фильмдарҙың үҙҙәренә ҡарағанда, уларҙы тикшереү ҡыҙыҡ була» тип фекер әйтә.
2012 йылдың майына тиклем «Практика» театрында Иван Вырыпаев пьесаһы буйынса режиссёр Виктор Рыжков ҡуйған «Июль» спектакле менән мәшғүл була.
П. И. Чайковский исемендәге Концерт залында С.Урсуляк ҡуйған «Король-болан» спектаклендә Полина тәүге тапҡыр вокаль фрагменттарын сәхнәлә лә башҡара.
2013 йылда «Оҫтаханала» Александр Блок шиғырҙары буйынса спектакль-композицияһы репетицияларын һәм инсценировкаларын үткәрә. Блоктың тормошо трагик, ә шиғриәтен — сәйер һәм ҡурҡыныс, әммә яҡтылыҡ тыуҙырыусы тип иҫәпләй.
Агуреева 2014 йылда Оҫтаханала Евгений Каменькович менән бергә Луиджи Пиранделлоның «Гиганты горы» пьесаһы буйынса спектакль ҡуйып, икенсе тапҡыр театр режиссёры булараҡ сығыш яһай (премьера 2014 йылдың 15 апрелендә үтә). Полина үҙе графиня Илсе ролендә уйнай. Спектакль жанры буйынса сәнғәт тураһында тамамланмаған миф кеүек күрһәтелә.
Агурееваның ҡатнашлығында фильмдар бөтә үҙәк каналдарҙа трансляциялана, үҙе йыш ҡына рәсәй матбуғатында һәм радиола интервью бирә. 2015 йылға ҡарата театрҙа Агуреева спектаклдәр менән мәшғүл. «Белые ночи» (Настенька), «Бесприданница» (Лариса), «Война и мир. Начало романа» (Наташа Ростова, Жюли Карагина, Элен Курагина), «Одна абсолютно счастливая деревня» (Полина), «Пять вечеров» (Тамара) спектаклдәрендә ҡатнаша).
2015 йыл Агуреева биографик «Бриллиант тәре» киноповесында төшә, уның үҙәгендә хирург һәм православ епископ Луканың яҙмышы (Войно-Ясенецкий) (Балуев Александр башҡарыуында), ул сиркәүҙе совет эҙәрлекләү ваҡытында изге сан ҡабул итә. Полина табиптың ярҙамсыһы Софья Велецкая ролен башҡара. Фильм финанслау менән проблемалар барлыҡҡа килеү сәбәпле тамамланмай ҡала.
Романстары
Агуреева башҡарыуында фильмдарҙа яңғыраған романстарҙы тәнҡитселәр актрисаның һирәк талантының тағы бер яғы тип атай. Марина Цветаева һәм Иосиф Бродский шиғырҙарына романстары популярлыҡ яулай. Шулай уҡ Фоменко театрында башҡарылған (2011 йыл) «Девушка из Нагасаки» йырына (Вера Инбер шиғырына) вокаль номер билдәлелек ала.
Шәхси тормошо
2003—2007 йылдарҙа режиссёр Иван Вырыпаев менән никахта була. Унан улы Петр тыуа (2005 йылда, П. Н. Фоменко хөрмәтенә аталған). Актриса Мәскәүҙең көньяҡ-көнбайышында йәшәй, ә уның ата-әсәһе Мәскәү янындағы урман уртаһында ҙур ағас йорт йәшәй. Полинаның ике улын әсәһе һәм бала ҡараусы тәрбиәләргә ярҙам итә.
2013 йылдан «Петр Фоменко оҫтаханаһы» актёры Федор Малышевта кейәүҙә (1991 йылдың 12 мартында тыуған).
2015 йылдың йәйендә Полина һәм Федорҙың Тимофей тыуа.
Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы
Туйсина Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы (10 май 1942 йыл) — башҡорт бейеүсеһе, РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) һәм БАССР-ҙың халыҡ артисы (1974), Башҡортостандың Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең элекке солисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1974), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Биографияһы
Рәшиҙә Ғилметдин ҡыҙы Туйсина 1942 йылдың 10 майында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған.
Рәшиҙә 1960 йылда Баймаҡта пионервожатый булып эшләгән сағында Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленә бейеүселәр йыйыу тураһында иғлан ишетә. Конкурста үҙе яратып бейегән «Заһиҙа»ны башҡара. Ансамбль етәксеһе Фәйзи Ғәскәров тал сыбығындай нәҙек, һомғол буйлы йәш ҡыҙҙың киләсәктә башҡорт бейеүе сәнғәтенең ынйыһы буласағын төҫмөрләп ҡала һәм ансамблгә саҡыра. Шунан бирле ошо танылған коллективта оҙаҡ йылдар эшләп, дан һәм шөһрәт ҡаҙанып ҡына ҡалмай, ә башҡорт бейеү сәнғәтен донъя кимәленә күтәрә.
Бейеүсенең репертуарында «Заһиҙа», «Гөлнәзирә», «Ете ҡыҙ», «Шаян ҡыҙҙар» һ.б. бейеүҙәр бар.
1968 йылда Рәшиҙә Туйсина ире Әнүәр Ишбирҙин һәм Салауат Дәүләтбаев менән Софияла Йәштәр һәм студенттарҙың IX Бөтә донъя фестивалендә ҡатнаша. Фестивалдән бейеүсе алтын миҙал алып ҡайта. Шул уҡ йылда уға Ғәлимов Сәләм исемендәге премия бирелә.
Мәскәүҙең Кремль һарайы, Франция, Һиндостан, Испания, Германия, Швеция, Пакистан, Финляндия һәм башҡа илдәр тамашасылары алҡышлай.
Башҡорт бейеү сәнғәтен юғары кимәлгә күтәргәне өсөн Рәшиҙә Туйсинаға Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ишбирҙин Хәлил Әнүәр улы
Заһиҙә (бейеү)
Томилов Михаил Иванович
Томилов Михаил Иванович (18 ноябрь 1929 йыл — 15 июль 2008 йыл) — агроном, СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ хеҙмәткәре. 1967—2000 йылдарҙа Мәсетле районы Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Башҡорт АССР-ының (1989) һәм Рәсәй Федерацияһының (1997) атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), «Почёт билдәһе» (1973) ордендары, «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышындағы фиҙакәр хеҙмәте өсөн» (1948) миҙалы менән бүләкләнгән. Райондың почётлы гражданы.
Биографияһы
Михаил Иванович Томилов 1929 йылдың 18 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Ямаш волосы Кесе Ыҡтамаҡ ауылында тыуған.
Рәсми хеҙмәт юлын 1946 йылда колхозда тракторист булып башлай.
1958 йылдан Мәсетле районы Ленин исемендәге колхозда бригадир, партия ойошмаһы сәркәтибе (секретаре) булып эшләй.
1967 йылда Ленин исемендәге колхоз рәйесе итеп һайлана һәм 2000 йылда хаҡлы ялға киткәнсе шул вазифала эшләй.
Марета-Яха (Юрибей ҡушылдығы)
Марета-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.