cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Порхов
Яңы ваҡыт
XX быуат башында 5 башланғыс уҡыу йорто, була: кесе халыҡ уҡыу йорто 1790 йылда ) өйәҙ ике синыфлы (1814), өйәҙ 2с синыфлы (1832), ҡала ике синыфлы (1900) һәм ҡала дүрт синыфлы (1907) училищелар асыла; 1912 йылда улар барыһы ла юғары башланғыс училище тип үҙгәртелә. Унан тыш, ҡалала шулай уҡ мәхәллә училищеһы (1814 йылда асыла ), өйәҙ дини училищеһы (1835 йылда асыла ) һәм ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы (1906 йылда асыла ). 1912 йылда  Порховта реаль училище — сәнәғәтсе В.П. Ардамацкий аҡсаһына   махсус урта уҡыу йорто асыла.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Порховта рус армияһының  яралы һалдаттары һәм офицерҙары өсөн бер нисә госпиталь  ойошторола.
Иң яңы ваҡыт
Граждандар һуғышы йылдарында Порхов мотлаҡ Ҡыҙыл армия ҡулында була. Әммә 1919 йылдың 25 майында ҡала өсөн киҫкен хәл тыуа,  Псковты  генерал-майор П.А.Родзянконың Төньяҡ корпусы көстәре алғандан һуң Ҡыҙыл Армия частары  Порхов һәм  Утрау яғына күсенә. 10 июндә Порхов өйәҙе ҡамауҙа була; Порхов оборонаһын ойоштороуҙы 10-сы уҡсылар дивизияһының хәрби комиссары Я.Ф. Фабрициус етәкләй. Июль аҙағында — август башында полковник С.Н. Булак-Балахович частары ҡаланан инде 6-7 саҡрым алыҫлыҡта була; Балахович Порховҡа һөжүм итергә тырышып ҡарай, ләкин уңышһыҙлыҡҡа тарый. Порхов янында алыштарҙа уның көстәре сигенергә мәжбүр була, август аҙағында инде Порхов өйәҙенең  бөтә территорияһы ҡыҙылармеецтар  ҡулында була.
ВЦИК Президиумының 1927 йылдың 1 авгусындағы ҡарары менән СССР-ҙа административ-территориаль реформа сиктәрендә губерналарға һәм өйәҙҙәргә  бүлеү юҡҡа сығарыла, ә Порхов Ленинград өлкәһенең  Псков округы  составына индерелә, яңы барлыҡҡа килгән  Порхов районының административ үҙәге була.
1940 йылдың июнендә Порховта 3-сө танк дивизияһы ойошторола.
1941 йылдың 11 июлендә ҡаланы немец-фашист ғәскәрҙәре оккупациялай. Үҙәк майҙанда оккупанттар дар ағасы ҡуя һәм унда халыҡты көсләп яза ҡарарға ҡыуа.
1943 йылдың 13 ноябрендә ҡаланың кино залында  партизан К.А. Чехович шартлау ойоштора, һөҙөмтәлә  750 немец һалдаты генерал һәм офицерҙары һәләк була.
Порхов немец-фашист оккупанттарынан 1944 йылдың 26 февралендә Ленинград-Новгород операцияһы барышында Ленинград фронты 54-се  армияһының 198-се, 285-се һәм 288-се дивизиялары азат итә. 1944 йылдың 23 авгусында Порхов һәм Порхов районы  Псков өлкәһе составына индерелә.
Ҡала ере булараҡ муниципаль берәмектең статусы һәм сиктәре Псков өлкәһенең 2005 йылдың 28 февралендәге  «Псков өлкәһе территорияһында яңы  төҙөлә  торған муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү  һәм уларҙың статусы тураһында»  420-ОЗ номерлы  Законы менән билдәләнгән
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһы  араһында 983-сө урында тора
Иҡтисады
Порховта бер нисә сәнәғәт предприятиеһы  эшләй :
Ғибәҙәтханалар
Порховта, башҡа ҙур ҡалаларҙан айырмалы рәүештә, бер нисә православие сиркәүе һаҡланған :
Беҙҙең көндәргә тиклем килеп емәгән >:
Грузияла шарап яһау
Грузияла шарап яһау — Грузияның шарап етештереү буйынса мөһим иҡтисад тармағы.
Тарихы
Грузия йөҙөмдөң һәм шарап эшләүҙең барлыҡҡа килеү урыны иҫәпләнә. Грузия территорияһында үткән геологик дәүерҙәге йөҙөм (виноград) япраҡтары ҡалдығы табылған. Унда шулай уҡ бронза дәүере ҡалдыҡтары булған йөҙөм төштәре менән көршәктәр, шарап яһау ҡоролмаһы — таш ҡыҫҡыстар, йөҙөм иҙгестәр, шарап, металл һәм балсыҡ шарап һауыттары бар. Улар беҙҙең эраға тиклем IX—X быуаттарға ҡарай.
Грузияла йөҙөмдөң автохтон (ерле) сорттары бар. Шулай уҡ төрлө шарап етештереү технологияһы булдырылған: кахетин, имеретин, рача-лечхум (йәки тәбиғи-ярым татлы шарап етештереү). Грузияла яһалған шарап донъяның ҡырҡлап иленә ебәрелә (2011).
Грузия 2011 йылда 0,75 литрлыҡ 18,5 миллион шешә шарапты экспортҡа ебәргән. Экспорттың күпселек өлөшө — 73 % — Украина, Ҡаҙағстан һәм Беларусь республикаларына тура килә.
Йөҙөм сорттары
Грузияла 500-ҙән ашыу йөҙөм төрө бар. Айырыуса билдәле сорттар:
Аҡ сорттар: Ҡыҙыл сорттара:
Етештереү технологияһы
Төрлө ысулдарҙан түбәндәгеләрҙе айырым билдәләп була:
Имеретин — йөҙөм төшө һәм ботаҡтары менән иҙелә, аҙаҡ ботаҡтар алына, ә һуты, емеш тышы, төшө әсетеү өсөн ҡалдырыла.
Шараптың тәме әсе, тигеҙ була (Свири, Дими, Тбилисури).
Кахетин — был ысулда ботаҡтар ҙа 3-4 айға әсетеүгә ҡалдырыла, аҙаҡ яҡшылап һөҙәләр. Ҡуйы әсе тәм бирә.
Кахетин шараптарына Кахети, Мукузани, Ркацители, Саперави шараптары инә.
Тағы бер уникаль ысул — тәбиғи-ярым татлы шараптар етештереү. Бында шәкәрле йөҙөмдө тулыһынса әсетеп бөтөрмәйҙәр, ошоға бәйле тәбиғи шәкәр һаҡлана. Әсетеү ҙә спирт ярҙамында түгел, ә һыуытыу менән башҡарыла. Шешәләргә ҡойор алдынан шарапты пастеризациялайҙар. Был ысул менән билдәле грузин шараптары Хванчкара, Оджалеши, Пиросмани әҙерләнелә.
Грузияла шарапты һәр саҡ балсыҡ һауыттарҙа әсетәләр.
Грузин шарабы каталогы
Грузин шараптары менән 100 баллы шкала стандарты буйынса бойондороҡһоҙ рейтинглы онлайн-каталог 2014 йылда асыла. Әлеге ваҡытта унда грузин шараптарының халыҡ-ара конкурстарҙа алтын миҙал яулаған төрҙәренең барыһы ла индерелгән. Каталогта рус теле менән эшләү мөмкинлеге ҡаралған.
Эйхенвальд Антон Александрович
Биографияһы
Антон Александрович Эйхенвальд 1875 йылдың 13 майында Мәскәүҙә тыуған. Атаһы Айхенвальд Александр Федорович Художество академияһы рәссамы, фотограф була, әсәһе Ида Ивановна Айхенвальд (ҡыҙ фамилияһы Папендик) — арфасы, Мәскәү консерваторияһы профессоры.
Мәскәүҙә Антон Александрович гимназияла, унан һуң Һынлы сәнғәт, әүәләү һәм төҙөлөш сәнғәте училищеһында уҡый.
Тәүге музыка дәрестәрен әсәһе бирә, артабан Н. С. Кленовскийҙа (гармония), С. И. Танеевта (контрапункт), Н. А. Римский-Корсаковта (инструментовка) уҡый.
1892 йылдан Мәскәүҙә Н. С. Кленовскийҙың музыка кластарында уҡыта һәм музыкаль фольклор йыйыу менән шөғөлләнә.
Артабанғы эш урындары: Һарытауҙа опера хормейстеры (1894—1895), Түбәнге Новгородта (1901—1903, 1910), Ҡазанда (1907—1909), Тифлиста (1910), Баҡыла (1910, 1911), Һарытауҙа һәм башҡа ҡалаларҙа опера труппаларының дирижёры, антрепренёры.
1917 йылдан Красноярск ҡалаһының Халыҡ консерваторияһында һәм театрында эшләй. 1922 йылдан — Дәүләт музыка фәне институтының ғилми хеҙмәткәре (фольклор), 1934—1937 йылда — Төркмән ғилми-тикшеренеү институтының ғилми хеҙмәткәре (Ашхабад).
1924—1926 йылда опера һәм симфоник дирижёр булараҡ — Францияла, Бельгияла, 1927—1928 йылдарҙа Швейцарияла гастролдә йөрөй. Парижда уның «Жар-птица» балет-пантомимаһының премьераһы була (1925).
Төрлө йылдарҙа Ҡазан, Тифлис, Харьков, Одесса, Пермь, Һарытау, Өфө, Куйбышев, Ашхабад һәм башҡа ҡалаларҙың музыка училищеларында уҡыта.
1937 йылда А. Эйхенвальд — Ҡазан музыка фольклоры кабинетының мөдире. Башҡорт һәм татар музыка ижады өлгөләрен йыя. Фонографҡа 60-тан ашыу халыҡ йырын яҙып ала. Ләкин тиҙҙән эштән ҡыуыла һәм «фашланған халыҡ дошманы» тип иғлан ителә.
Һарытауҙа опера һәм балет театрын асыуҙа ҡатнаша.
30-сы йылдар башында БАССР Мәғариф халыҡ комиссариаты Антон Александровичты Өфөгә саҡыра. Өфөлә А. Эйхенвальд Башҡорт дәүләт опера театрын асыуҙа ҡатнаша, «Мәргән» легенда-героик операһын (М. Буранғолов либреттоһы), «Ашҡаҙар» драматик операһын яҙа.
1944 йылдан ул — СССР Совет композиторҙары союзының Куйбышев бүлексәһе рәйесе. Куйбышев опера һәм балет театрының дирижёры (1948—1949).
Хеҙмәттәре
Антон Эйхенвальд Волга буйы һәм Урта Азия халыҡтарының 4000 самаһы халыҡ көйөн яҙып ала.
«Ёлочка, или Зима» (1913, Одесса), «Жар-птица» (1925, Париж), «Всадники» (1947) балеттары.
Романстар, йырҙар, ике башҡорт маршы, башҡорт темаларына квартет.
«Степь» (1928, Һамар), «Мәргән» (1940, Өфө), «Ашҡаҙар» (1944, Өфө), «Солнечный камень» (Ғ. Туҡай әкиәте буйынса, 1946).
Кантаталар — Төркмәнстандың 10 йыллығы (1934), Башҡортостандың 25 йыллығы (1944).
Сюиталар, увертюралар, 4 ҡыллы квартет, скрипка, виолончель өсөн пьесалар, 50 романс һәм йыр.
Ушмаль
Ушмаль (Uxmal) — майяларҙың ҙур ҡалаһының емереклектәре. Юкатан ярымутрауының төньяҡ-көнбайышында, хәҙерге Мексиканың Юкатан штаты биләмәһендә, Мерида ҡалаһынан көньяҡҡа табан 68 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Мексикала Паленке, Чичен-Ица һәм Калакмуль, Белизда Караколь һәм Шунантунич, Гватемалала Тикаль менән бер рәттән, Ушмаль майя мәҙәниәтенең иң мөһим археологик ҡомартҡыларының береһе булып иҫәпләнә. 1996 йылда ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә.
Ушмаль төбәктең иң үҙенсәлекле архитектура стиленә эйә булған майя ҡалаларының береһе тип иҫәпләнә. Ҡала биналары үҙенең ҙурлығы һәм биҙәлеше менән билдәле. Сакба тип аталған боронғо юлдар биналарҙы тоташтыра һәм был райондың башҡа ҡалалары менән бәйләнеш булдыра. Биналар Пуук стиле өсөн хас. Улар майя аласыҡтары өсөн хас булған фриздар менән биҙәлгән шыма тәпәш стеналы. Мәҫәлән, «Тылсымсы пирамидаһы» һәм Хакимдар һарайы кеүек ҡайһы бер биналар урындағы рельефты башҡа ҡаралтыларҙан юғарыраҡ күтәрелер өсөн файҙалана.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ушмаль тигән атама майя телендә «ox-mal» — «өс тапҡыр» тигәнде аңлата (бәлки, ҡаланың өс осоро күҙ уңында тотолалыр, йәғни нигеҙ һалынғандан һуң тағы ике тапҡыр тергеҙеү булған).
Пуук стиле архитектураһы өлгөһө булып тора.
Тарихы
Юкатан ярымутрауында боронғо майяларҙың мәҙәни һәм сәйәси үҙәктәренең береһе. Ушмалдең нигеҙ һалыныу ваҡыты һәм боронғо тарихы әлегә билдәһеҙ. Беҙҙең эраның Х быуатының аҙағында Ушмалде тольтектар менән бәйләнгән тутуль-шив ҡәбиләһе баҫып алған. XIII—XV быуттарҙа Ушмаль Юкатанда сәйәси хакимлыҡ өсөн Майяпан һәм Чичен-Ица менән үҙ-ара һуғыш алып бара. Был ваҡиғаларҙың теүәл хронологияһы сығанаҡтарҙың ҡапма-ҡаршылығы арҡаһында билдәһеҙ, әммә, күрәһең, беҙҙең эраның XIII быуат башында булған. Ул Майяпан ғәскәре тарафынан ҡыйратыла. Тутуль-шив үҙенең баш ҡалаһын Мани ҡалаһына күсерә. Һуғыштар 1441 йылда Майяпандың ҡолауы менән тамамлана. Испандар ҡаланы күргәс, ул күптән инде ташландыҡ хәлда булған.
Ғалимдар фаразлауынса, ҡалала 25 меңгә яҡын кеше йәшәгән. Бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡалған биналарҙы беҙҙең эраның 700—1000 йыл арауығына индерергә мөмкин. Ушмалгә ҙур, квадрат майҙандар хас, уларҙың ситтәрендә Пуук классик стилендәге биналар урынлашҡан, шулай уҡ бында ғына ошо стилдең һуңғы варианты осрай.
Тикшеренеү
Урындағы халыҡ һәр ваҡыт боронғо емереклектәр хаҡында белһә лә, Европа фәне өсөн тәүгеләрҙән булып уларҙы ике сәйәхәтсе һәм майя цивилизацияһын асыусы — инглиз рәссамы һәм археологы Фредерик Кезервуд, Америка юрисы һәм дипломаты Джон Ллойд Стефенс тапҡан һәм тасуирлаған. 1840 йылда, Копан менән Паленкены тикшергәндән һуң, улар Ушмалдәге емереклектәрҙе ҡарап сыға. Был емереклектәр уларға ҙур йоғонто яһаған. 1841 йылда Нью-Йоркта Казервудтың һүрәттәре менән биҙәлгән Стивенс китабы сыға, унда Ушмаль, уның ҡоролмалары һәм ҡорамдары һүрәтләнә.
Һуңыраҡ 6 төркөмгә бүленгән Ушмаль емереклектәре XIX быуаттан алыр күп тапҡыр АҠШ һәм Мексика археологтары (Дж. Стивенс, У. Холмс, К. Рупперт, А.Рус, Х. Акста, С. Саэнс һәм башҡалар) тарафынан өйрәнелә.
Иҫтәлекле урындары
Күп һанлы монументаль архитектура ҡомартҡылары араһында иң мөһимдәре:
«Хаким һарайы» артында өлөшләтә таҙартылған йәки тулыһынса балсыҡлы тупраҡ ҡатламы аҫтында йәшерелгән башҡа пирамидалар урынлашҡан.
Емерелеүе
Ғалимдар билдәләүенсә, Ушмалдең биналар диуарҙарында Xenococcus кеүек эрозия процесын булдырыусы күп кенә фототрофтар йәшәй. Шулай уҡ диуарҙарҙың емерелеүе Gloeocapsa һәм Synechocystis бактерияларының популяциялары бик ҙур булыуына бәйле, ә насар яҡтыртылған биналар цианобактериялар йәшәгән урын булып тора.
Дмитриевка (Йылайыр районы)
Дмитриевка (Дмитриевка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 224 кеше. Почта индексы — 453689, ОКАТО коды — 80227813001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса милләттең күпселеген урыҫтар (80 процент) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы
Хөсәйенов Әхәт Рәхмәтулла улы (5 август 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр актёры, яҙыусы, юмористик хикәйәләр авторы. 1982 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1990).
Биографияһы
Әхәт Рәхмәтулла улы Хөсәйенов 1946 йылдың 5 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Үтәгән ауылында тыуған.
Ҡыҙыл Бүләк
Ҡыҙыл Бүләк (Кызыл Буляк) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452673, ОКАТО коды — 80207855003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Унола (Үрге Шарда ҡушылдығы)
Унола — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Шарда йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡымыҙ
thumb|220px| thumb|Kumys|220px| Ҡымыҙ — бейә һөтөнән әсетеп әҙерләнгән күпереп торған аҡ төҫтәге эсемлек. Ҡымыҙҙы иң беренсе күсмә халыҡтар эшләргә өйрәнгәндәр һәм уңы эшләү ысулын быуаттар буйына сер итеп һаҡлағандар.
Рәсәйҙә ҡымыҙ менән дауалау учреждениеһы тәүге тапҡыр Постников Нестор Васильевич тарафынан 1858 йылда Һамар губернаһында асыла. Башҡортостанда (Өфө губернаһы) беренсе ҡымыҙ дауаханаһы 1890 йылда С. Аксаковтың ейәнсәре О. Аксакова тарафынан төҙөлә. 1892 йылда Шафран тимер юл станцияһы тирәләй санаторийҙар селтәре барлыҡҡа килә. 1898 йылда Андреевский санаторийы асыла. Бөгөн Башҡортостан ҡымыҙ менән дауалау үҙәге булып тора. «Шафран», «Йоматау», «Алкино», «Глуховская», «Чехов», «Аксаков» исемендәге шифаханалар һәм башҡа ойошмалар бар. Шәхси эшҡыуарҙарҙа ҡымыҙ етештереү эшенә ҡушала.
Ҡымыҙ тарихынан
Ҡымыҙ тураһында иң беренсе яҙманы Геродот (б. э. т. 484—424 йылдар) ҡалдырған. Ул скифтарҙың ағас батманда ҡымыҙ бешеүҙәре тураһында яҙған.
Немец һәм урыҫ сәйәхәтсеһе ғалим-энциклодедист Паллас 1770 йылда: «Башҡорт далаһына ҡымыҙ эсергә Московиянан һәм Дондан төрлө халыҡ йыйыла, сөнки һаулыкҡа уның файҙаһы бик ҙур», — тип яҙа. Был файҙалы эсемлек тураһында заманында мәшһүр урыҫ яҙыусылары В. Даль, С. Аксаков, Л. Толстой һ. б. үҙ һүҙҙәрен әйтеп ҡалдырған. Ҡымыҙҙы пропагандалаусы инглиз Дж. Каррик хатта башҡорт аттарын Англияға ла алып ҡайта.Әммә беҙҙәге кеүек ҡымыҙ килеп сыҡмай. Башҡорт апайҙарын да алып барып ҡымыҙ бешеп ҡарайҙар. Әммә эсемлек башҡорт ерлегендәге кеүек тәмле килеп сыҡмай. Башҡортостан ерлегендә үҫкән ҡылғанға һәм үҫемлектәргә күрә башҡорт ҡымыҙы ҡабатланмаҫ тәмгә эйә, шифалы. Ирәндек ҡылғаны менән туҡланған бейә һөтөнән бешкән Баймаҡ ҡымыҙы айырыуса тәмле, тиҙәр.
Составы һәм үҙенсәлектәре
Ҡымыҙ әсегән ваҡытта аҡһым еңел үҙләштерелә торған матдәләргә, ә һөт шәкәре — һөт кислотаһына, этил спиртына, углекислотаға һәм төрлө аңҡығыс матдәләргә әүерелә. Былар барыһы ла ҡымыҙҙы туҡлыҡлы, еңел үҙләштерелеүсән, тәмле еҫле, яратып эселә торған эсемлеккә әйләндерә.
Ғәҙәттә ҡымыҙҙа 0,2 % - 2,5 % этил спирты була. Ныҡ әсегән ҡымыҙҙа (бейә һөтөнән генә) спирт 4,5 % -ҡа етә. Әселек: 60—120 °Т.
Ҡымыҙ өсөн бейә һөтөн махсус ойотҡо менән әсетәләр, ундағы бактериялар С һәм В төркөмө витаминдары, шулай уҡ Этанол(алкоголь) барлыҡҡа килтерә,  күп итеп углекислота бүленеп сыға, тап ул ҡымыҙҙы күбекләндереп тора ла инде. Микроорганизмдар йоғонтоһонда ҡымыҙҙың аҡһымдары иреп бөтә йәки ваҡ ҡына бөрсөктәр рәүешендә була.
Дауалауҙа ҡулланыу
Ҡымыҙ микробтарға ҡаршы бик көслө матдә, унда тәбиғи антибиотиктар күп. Ул ашҡаҙан эшмәкәрлеген яҡшырта, эсәк-ҡарынды таҙарта.
Ҡымыҙ өҙлөккән кешеләрҙе дауалағанда, туберкулёз, цинга, гастрит, ашҡаҙан аҫты биҙе, аҙ ҡанлылыҡ, неврастения, йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙары һәм ҡорһаҡ тифын  дауалағанда ҡулланыла.
Кешене генә түгел, ҡымыҙ мал-тыуарҙы дауалағанда ла  — диспепсия, яраларҙы бөтәштереү өсөн дә файҙаланыла.
Тыйылған осраҡтар
Ҡымыҙҙы ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары киҫкенләшкән ваҡытта, лактоза һәм ҡымыҙҙы организм ҡабул итмәгәндә ҡулланырға ярамай.
Өй шарттарында ҡымыҙ эшләү ысулы
Әгәр ҙә өй шарттарында ҡымыҙ яһап эсергә теләһәгеҙ, уны ҙур быяла банкала ла бешергә мөмкин. Әсегән бейә һөтөн (ул ҡатыҡ һымаҡ ҡуйы була) банкаға һалып, уға яңы ғына һауылған һөт ҡушып болғаталар ҙа, банканың ҡапҡасын ябып, бер-ике сәғәт буйы туҡтауһыҙ тиерлек бешәләр (болғаталар). Банка йылы урында торорға тейеш. Бер аҙҙан, әгәр ҡымыҙҙың өҫтөнә һыуы һарҡып сыға башлаһа, 1—2 аш ҡалағы самаһы шәкәр ҡомо ҡушып, йәнә берәр сәғәт бешәләр. Әсеүе һәм бешеүе еткән ҡымыҙ болғатҡан саҡта күперелеп торор.
Ҡымыҙ бешеү өсөн ағас күнәгегеҙ, бешкәгегеҙ булһа, эсемлек бигерәк тә уңыр. Йәй, көндәр эҫе торғанлыҡтан, ҡымыҙ тиҙ әсеп, иҫкереп бара, шуға күрә ҡымыҙ бешер алдынан ҡоро ағас таптарына йәки ҡайын туҙына ут төртөп ағас күнәкте шуның өҫтөнә ҡаплап, ыҫлап алырға кәрәк. Шулай иткәндә ҡымыҙ тәмле лә була, оҙағыраҡ та һаҡлана.
Такасаки (кенәзлек)
— Японияның Эдо дәүерендәге (1590—1871 йылдар) феодаль кенәзлеге. Такасаки-хан Хонсю утрауындағы Кодзукэ провинцияһында (хәҙерге Гумма префектураһында) урынлашҡан.
Хандың административ үҙәге: Такасаки замогы (Кодзукэ провинцияһында — хәҙерге Гумма префектураһында, Такасаки ҡалаһында).
Тарих
Хэйан осоро аҙағында Такасаки замогы тирә-яғындағы өлкәне Вада ырыуы контролдә тота. Муромати осоронда Вада ырыуы Канто төбәгенең канрэйы вазифаһын үтәүсе Уэсуга ырыуына хеҙмәт итергә күсә. 1561 йыл Вада Нарисигэ, Уэсуги Кэнсиндың Канто канрэйы итеп ҡуйылғанына асыуланып, Такэда ырыуы яғына күсә. Уның улы, Вада Нобунори Одавара замогындағы Го-Ходзё ырыуына күсә. 1590 йылда Одавара замогы янындағы алышта Уэсуги Кагэкацу һәм Маэда Тосииэ командалығы аҫтындағы ғәскәр командирҙарының бойороғо буйынса Вада замогын емерә.
1590 йылда Токугава Иеясу Канто төбәген үҙ контроле аҫтына алғас, ул Ии Наомасаны, үҙенең иң ышаныслы дүрт генералдарының береһен, Минова замогының хакимы итеп ҡуя, уға 120 000 килем коку дөгөһө тәғәйенләнә. Шуға ҡарамаҫтан, 1597 йылда Токугава Иеясу бойороғо буйынса Ии Наомаса Накасэндонан Микуни-Кайдоға барған стратегик юлды контролдә тотоу маҡсатында емерелгән Вада замогы урынында яңы замок төҙөй. 1598 йылда Ии Наомаса яңы замокка күсеп килә, уны яңы, Такасаки, исеме менән атай һәм Минова замогынан унда йәшәгән кешеләрҙе яңы замокка күсереп алып килә.
1600 йылда Ии Наомаса Хиконэ-ханға (Оми провинцияһына) 180 000 коку дөгө килеме менән күсерелә. 1604 йылда Такасаки-хан элек Усуи-хандың (1590—1604 йылдарҙа) хакимы булған Сакаи Иэцугуға (1564—1618) тапшырыла. Уның килеме 50 000 коку дөгөгә тиклем түбәнәйә. 1616 йылда Сакаи Иэцугу Такада-ханға, Этиго провинцияһына күсерелә (1616—1618).
1616—1617 йылдарҙа Такасаки-хандың хужаһы Мацудайра Иэнагу (1562—1633) була. Һуңынан 1617—1619 йылдарҙа кенәзлек менән Мацудайра Нобуеси (1580—1620) идара итә. 1619 йылда уны Сасаяма-ханға күсерәләр (1619—1620).
1619 йылда Такасаки-ханға Омигава-хандан Андо Сигэнобу (1557—1621) күсерелә. 1621—1657 йылдарҙа кенәзлек менән уның тәрбиәгә алынған улы Андо Сигэнага (1600—1657) идара итә, шунан уның улы Андо Сигехиро (1640—1698) кенәзлекте үҙ контролендә тота. 1695 йылда Андо Сигэхиро Мацуяма-ханға (Биттю провинцияһына) күсерелә.
1695 йылда Такасакиҙың яңы даймё итеп Мацудайра Тэрусада (1665—1747) тәғәйенләнә, элек ул Мибу-ханда (1692—1695) хакимлыҡ иткән була. 1710 йылда ул Мураками-ханға (1710—1717) күсерелә. Мацудайра шулай уҡ Токугава Цунаеси һәм Токугава Иэнобу сёгундары ваҡытында бер нисә мөһим вазифалар башҡара, уның килеме 75 000 коку дөгөгә тиклем арта.
Бакумацу осоронда Такасаки-хан отрядтары Мито провинцияһы ихтилалын (1864—1865) баҫтырыуҙа ҡатнаша. Һуңғы даймё, Мацудайра Тэруна (1860—1871), сегунат бойороғо буйынса Босин һуғышында Кофу замогын һаҡлай.
1871 йылда Такасаки-хан кенәзлеге территорияһында Такасаки префектураһы булдырыла, һуңғараҡ ул хәҙерге Гумма префектураһының бер өлөшөнә әйләнә.
Половинная (Шегультан ҡушылдығы)
Половинная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегультан йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Немыд (Берёзовая ҡушылдығы)
Немыд  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Ҡырмыҫҡалы (Стәрлетамаҡ районы)
Ҡырмыҫҡалы (Кармаскалы) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 773 кеше. Почта индексы — 453150, ОКАТО коды — 80249836005.
Немыд (Берёзовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сутыя-Яха
Сутыя-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгапкай-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тесовая (Ванжиль ҡушылдығы)
Тесовая  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының уң ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямская (Яйыҡ ҡушылдығы)
Ямская — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 2264 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеуральск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Думбыра
Думбыра — боронғо башҡорт ҡыллы музыка ҡоралы. Ул байтаҡ төрки халыҡтарында таралған, мәҫәлән, ҡаҙаҡтарҙа (думбыра), үзбәктәрҙә, алтайҙарҙа (топшур), тываларҙа (топшулуур) һәм башҡалар, шулай уҡ тажиктарҙа (дутар). Ҡаҙаҡ думбыраһы менән сағыштырғанда, башҡорт думбыраһы грифының ҡыҫҡараҡ булыуы менән айырыла.
Думбыра сәсәндәрҙең музыка ҡоралы булған. Боронғо ҡобайырҙар, эпостар (шулай уҡ мәшһүр «Урал батыр» эпосы ла) барыһы ла көйгә һалынып башҡарылған, шуға ла думбыра, аккомпанемент булараҡ, мотлаҡ булған. Боронғо думбыраның төҙөлөшө тураһындағы бәхәстәр тынмай. Үкенескә ҡаршы, боронғо думбыра халыҡ араһында ла һаҡланмаған. Бөгөнгө көндә беҙ уның тураһында тик халыҡ ижадынан һәм урыҫ этнографтары, яҙыусылары яҙмаларынан ғына сығып беләбеҙ. Думбыраның нисә ҡыллы булыуы ла аныҡ ҡына билдәле түгел. Кемдер, ҡаҙаҡтарҙыҡы кеүек, ике ҡыллы булған, тиһә, икенселәре урыҫ халыҡ инструменты домра кеүек (ә ул, билдәле факт, боронғо төрки милли инструментынан килеп сыҡҡан), өс ҡыллы булған, тип иҫәпләй. Археолог һәм этнограф Р. Г. Игнатьев үҙенең «Салауат Юлаев — Пугачёв бригадиры, йырсы һәм импровизатор» тигән әҫәрендә биш ҡыллы "бандура"ны атап үтә.
Ни өсөн халҡыбыҙ, йөҙәр йыл буйы йырҙарын, эпостарын һаҡлап килһә лә, думбыраһын шулай тиҙ онотҡан һуң? Был ХVII—XVIII быуаттарҙағы батша колониаль сәйәсәте менән бәйле. Сәсәндәр, белеүебеҙсә, башҡорт халҡының азатлыҡ көрәшендә әүҙем ҡатнашҡан, уның илһамландырыусыһы булған. Шуға ла улар, ихтилалдар баҫтырылған ваҡытта, ҡаты эҙәрлекләүгә дусар булған. Думбыралар, сәсән музыкаль ҡоралы булараҡ, юҡ ителгән, уны халыҡ күңеленән юйырға тырышҡандар. Үкенескә ҡаршы, улар маҡсатына ирешә — думбыра онотола, әммә бөтөнләйгә түгел.
Заманса инструмент өс ҡыллы, кварта-квинта төҙөлөшлө, 19 ладлы, корпусы ағастан йәбештерелеп эшләнелә. Әлбиттә, был инструмент боронғонан бик ныҡ айырыла — ул оркестр талаптарына ҡулайлаштырылған. Сопрано, альт, бас думбыралар эшләнә.
Александрино (парк)
Александрино  — Санкт-Петербург ҡалаһының Киров районында урынлашҡан. Паркты Ветерандар проспекты ике өлөшкә — төньяҡ һәм көньяҡ өлөшкә бүлә. Площадь — 110,52 га.
Александрино паркы XIX быуат башында барлыҡҡа килә һәм  Александрино (төньяҡ өлөшө )) һәм  Ульянка   (көньяҡ )өлөшө ) усадьбаларының элекке парктарын үҙ эсенә ала, улар  XVIII быуаттың икенсе яртыһында   дәүләт һәм хәрби эшмәкәр  Иван Чернышевҡа ҡараған, ә XIX быуат уртаһында уларҙы граф Дмитрий Шереметев һатып алған. XIX быуат уртаһында Александрино усадьбаһында пейзаж паркы (архитектор Николай Бенуа, К. Мюллер һәм башҡалар.) ойошторола.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында парк территорияһы туранан-тура Ленинград оборонаһының алғы һыҙығына яҡын була. Парк байтаҡ емерелә, Ульянка усадьбаһы юҡҡа сыға, Александрино усадьбаһының төп йортоноң  (Чернышёв  дачаһы ))  галереяһы һәм көнсығыш флигеле тулыһынса емерелә, 1960 йылдарҙа бина тергеҙелә  . 1970  йылдарҙан алып Александрино паркы   күрше Ульянка һәм Дачное райондары халҡының ял итеү урыны булып тора .  1980 йылдарҙа парктың үҙәк өлөшө  ял итеү зонаһы сифатында тергеҙелә
Парк тығыҙ төҙөлөш  ҡурҡынысы аҫтында тора. Тарихи ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса ҡала комитеты рөхсәт иткән парк аша төҙөлөш техникаларының үтеп йөрөүен суд законһыҙ тип таный.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вернштедт
Вернштедт (Wernstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 218 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Әшрәпов Әсхәт Тажетдин улы
Әшрәпов Әсхәт Тажетдин улы (15 апрель 1931 йыл — 19 апрель 2008 йыл ) — кинооператор һәм кинорежиссёр; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979) һәм ике тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1967, 1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Биография
Әсхәт Тазетдин улы Әшрәпов 1931 йылдың 15 апрелендә Башҡорт АССР-ының Ҡыяуыҡ ауылында тыуған.
1950 йылда ВГИК-тың кинооператорҙар факультетын тамамлаған (Э. К.Тиссе һәм А. В. Гальперин оҫтаханаһы). 1955 йылдан «Казахфильм» студияһында ҡораусы-оператор булып эшләй.
1991 йылда «Башҡортостан» киностудияһын ойоштроуҙа ҡатнаша. 1990 йылдарҙа Ҡаҙағстандың Кинематографистар союзы кинофондының директоры һәм ошо уҡ союздың сәркәтибе, «Эдельвейс» һәм «Альянс» киностудиялары директоры була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Лола Абдукаримова, кино актрисаһы;
Ижады
15 документаль һәм 17 нәфис фильм төшөрә.
Айғырбатҡан (Әбйәлил районы)
Айғырбатҡан — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы утар, Асҡар ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 453620, ОКАТО коды — 80201810002.
Халыҡ һаны
2002 йылғы иҫәп алыуға ярашлы, халыҡтың күпселеге — башҡорттар (100 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Утар исеме башҡорт телендә айғыр һыуға батҡан (Айғыр батҡан) тигәнде аңлата.
Триалети һырты
Триалети һырты (თრიალეთის ქედი) — Грузияла Тбилисиҙан көнбайышта Кураның уң яғы буйлап һуҙылған тау һырты, оҙонлоғо — 150-нән 200-гә тиклем километр, киңлеге — 30 километр самаһы. Һырт эре һыубүләр булып тора. Палеоген дәүерендә влкандар эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә хасил булған, флишлы һәм вулкан сығышлы тоҡомдарҙан яһалған.
Иң юғарғы нөктәһе — Шавиклде тауы (2850 м), грузинсанан тәржемәһе — Ҡара ҡая. Башҡа түбәләре — Саквелосмта (2803 м), Арджевани (2757 м), Далицаварятаг (2708 м), Ортатави (2513 м), Кенчакаро (2320 м), Кваджвари (2280 м).
Триалети битләүҙәренән Храми, Гуджаретисцкали йылғалары, Тедзами, Алгети, Дигмисцкали, Вере ҡушылдыҡтары ағып сыға.
Һырт башлыса япраҡлы ағас тоҡомдары — имән, граб, бук менән ҡапланған, бейегерәк көнбайыш битләүендә аҡ шыршы, ҡарағай, шыршы ағастарынан торған ылыҫлы һәм ҡатнаш урмандар үҫә. Урмандарҙа ваҡ-төйәк күлдәр күп. Көньяҡ битләүҙәрендә — туғайҙар.
Һырттың төньяҡ битләүендә урта быуаттарҙа төҙөлгән Кватахеви монастыры урынлашҡан.
Ванкувер (Вашингтон)
Ванкувер — Колумбия йылғаһының төньяҡ ярында, Вашингтон штатында урынлашҡан ҡала.
Фердинанд I (Болгария батшаһы)
Фердинанд I (1887 йылға тиклем Леопольд Мария принц Карл Фердинанд Максимилиан Саксен-Кобург-Готский; 26 февраль 1861 — ) — Болгария кенәзе 1887 йылдың 7 июленә тиклем, һуңынан Болгария батшаһы (Өсөнсө Болгар батшалығын нигеҙләүсе) 22 сентябрь 1908 йылдан 3 октябрь 1918 йылға тиклем Саксен-Кобург-Готский династияһынан. Әсәһе яғынан француз короле Луи-Филипп I ейәне, атаһы яғынан Фердинанд Саксен-Кобург-Заальфельдскийҙың ейәне. Шулай уҡ ботаник, энтомолог һәм филателист булараҡ билдәле.
Йәш сағында
1887 йылда Баттенбергский Александр тәхеттән баш тартҡандан һуң, Вальдемар, Дания принцы — Рәсәйҙең ҡаршы эш итеү һөҙөмтәһендә — уңышһыҙ була, болгар халыҡ йыйылышы Д.Тончев тәҡдиме буйынса, С.Стамболов.тәьҫире менән, болгар тәхетенә принц Фердинанды һайлай. Фердинанд шундуҡ ризалыҡ менән яуап бирә «үҙ ғүмерен болгар халыҡы мәнфәғәтенә арнарға, әгәр Юғары Порт һәм державалар һайлауҙы таныһалар». Державалар, һәм, бигерәк тә, Рәсәй, һайлауҙы раҫлауҙан баш тарта. Шуға ҡарамаҫтан, Фердинанд Болгария территорияһына инә һәм болгар халҡына прокламациялар менән мөрәжәғәт итә. Унда былай тип әйтелә: " державаларҙың протесы минең шәхескә ҡаршы йүнәтелмәгән, ә тик һайлау формаһына. Ул илгә килергә хәл итә,державалар үҙҙәренең ҡаршы килеүҙәренән баш тартыуына өмөт белдерә ". 14 августа ул Тырновола конституцияға тоғролоҡ анты бирә.
Идаралығы
Фердинанд Стефан Стамболовҡа министрлыҡты ойошторорға йөкмәтә. Стамболов 7 йыл буйы Болгарияның һәм кенәздең үҙенең тулы хоҡуҡлы хакимы була, теләмәһә лә, уға даими буйһоноусан һәм хатта асыҡтан-асыҡ мыҫҡыллауҙарҙы кисерә. Халыҡ алдында Рәсәй менән араны өҙөү өсөн уның яуаплы ғына түгел, әммә Стамболовтың тупаҫлығы һәм залимлығы өсөн дә яуаплылыҡ тота. Шуның өсөн дә Фердинанд үҙенә ҡарата шәхси симпатия уята алмай, һәм үҙе лә шулай уҡ зиннәтлелек менән һоҡлана һәм болгар халҡы, хатта кенәз Александрҙың ябайлығына күнккән юғары ҡатлам өсөн ғәҙәти булмаған этикет нормаларын үтәүҙе ҡәтғи талап иткән.
1893 йылда Фердинанд принцесса Мария-Луиза Пармаға өйләнә. Кәләшенең ата- әсәһе инанған католиктар була. Фердинанд конституция статьяларын үҙгәртеүгә ирешергә тейеш була. Тәхет вариҫы, мотлаҡ,православие булырға тейеш, тигән талап ҡуйыла. Стамболов тарафынан үҙгәртеү индерелә, шул уҡ ваҡытта үҙенең шәхси маҡсаттарын күҙ уңында тота.. Фердинанд, күрәһең, Стамболовтан ҡотолорға тырышып ҡарай, уның өсөн ысын мәғәнәһендә түҙеп торорлоҡ булмай башлай, һәм шуның менән бергә Болгарияны көрсөккә килтерә, әммә Австро-Венгр империяһының дипломаик агенты, Фердинандтың берҙән-бер таянысы , Стамболовты алыуға ҡәтғи ҡаршы протест күрһәтә. Ниһайәт, 1894 йылдың майында, Стамболов кенәздең уға күрһәтелгән шәхси хат баҫтыра. Фердинанд сығырынан сыға, Стамболовтың был ҡылығын намыҫһыҙлыҡ,тип баһалап, уны отставкаға ебәрә. Был тәүәккәл аҙым кенәздең шаҡтай популярлығын күтәрә һәм ошо ваҡыттан алып ул үҙаллы була. Болгарияның сәйәси тормошонда үҙ сәйәсәтен алып барыу мөмкинлеген ала. Фердинанд Болгария менән Рәсәйҙе татыулаштырыу өсөн, католик иғәнәһенән һәм ҡатыны менән бәйләнештән баш тарта. 1896 йылда православиеға ул үҙенең улы Бористы ҡуша Элек ул католик инаныстарында булған.. Рәсәй һәм уның артынан башҡа державалар кенәзде таныйҙар, уның менән Драган Цанков һәм Петко Каравелов партиялары дуҫлашалар. Династияға ҡаршы оппозицияла булған юлбашсылар конституция оппозицияһына күсәләр, хатта етәксе партияларҙың башлыҡтары һәм ағзалары була алалар.
1915 йылда Болгария Беренсе донъя һуғышында Германия яғында һуғыша (был юлы Төркиә менән берлектә), Балҡанда хәлде үҙ файҙаһына үҙгәртергә иҫәп тота.
Тәхеттән баш тартыуы һәм эмиграция
Һуғышта еңелгәндән һуң, Фердинанд I улы Борис III файҙаһына тәхеттән баш тарта (1918) һәм илде ташлап китә. Кобургта йәшәп, Фердинанд улы БорисIII үлемен, икенсе улы Кирилл атылыуын, ейәне I Симеон II тәхеттән ҡолатылыуын һәм Болгарияла коммунистар власын урынлашыуын кисерә.
Мауығыуҙары
Фердинанд яҙыусы һәм филателист булған. Варна эргәһендәге Евксиноград һарайы — уның франкофиль әҙәби зауығын дәлилләүсе күрһәткес.
Ағаһы Август менән бергә 1879 йылдың авгусында Бразилия буйлап сәйәхәт итә. Ул үҙен дәртле ботаник һәм энтомолог итеп таныта. Уның коллекцияларын бер өлөшөн Словакияның Света-Антон замогында күрергә мөмкин. Тәхеттән баш тартҡас, Света-Антонда ул оҙаҡ йәшәй.
Рәсәйгә визиты ваҡытында фирма «Фаберже» магазинында булған, мотлаҡ, ярайһы ҙур суммаға тауар һатып алған. Бер килгәнендә ярым шаяртып Карл Фаберже фирмаһы башлығына болгар министры булырға тәҡдим иткән.
Кенәз поездарға ла битараф булмаған һәм бер нисә тапҡыр «Восточный экспресс»ты ҡаршы алған, машинист кабинаһына инеп, беренсе заң бирергә яратҡан.
Ғаиләһе
1893 йылда Мария Луиза Бурбон-.Пармскаяға өйләнә. Был никахта дүрт балаһы тыуа:
Фердинанд кенәз 1908 йылдың 28 февралендә икенсе тапҡыр өйләнгән: уның ҡатыны Элеонора була (1860—1917), Рейсс Генрих IV-Шлейц-Кестрицский кенәз ҡыҙы. Был никахтан балалары булмай..
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Баҡсаһарай
Баҡсаһарай (Bağçasaray, Багъчасарай, Бахчисарай, Бахчисарай) — Ҡырым Республикаһыдағы /Ҡырым Автономиялы Республикаһыдағы ҡалаһы. Элекке Ҡырым ханлығының баш ҡалаһы.
Морат (археологик ҡомартҡы)
Морат (Мурат) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Оҙонгүл ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—III мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Морат Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Оҙонгүл ауылынан төньяҡҡа ҡарай 1 км алыҫлыҡта урынлашҡан б.э.т. XII—III мең йыллыҡтарға ҡараған археологик ҡомартҡы. Ул Көньяҡ Уралда Кесе Ҡыҙыл йылғаһы бассейндағы Оҙонкүл күленең көньяҡ-көнбайыш ярының киң морононда табылған. Күп ҡатламлы торамалар иҫәбенә инә.
Табылдыҡтары
Ҡомартҡы майҙанының 460 м² ере ҡаҙылған.
Тупраҡ араһынан 20 меңдән ашыу әйбер табылған. Күбеһенсә балсыҡ һауыт ватыҡтары, саҡматаш һәм йәшмә әйберҙәр һаҡланып ҡалған.
Мезолит дәүеренә ҡараған түбәнге ҡатламда — бысаҡҡа оҡшаш пластиналар һәм уларҙан эшләнгән әйберҙәр.
Неолит дәүеренә ҡараған киләһе ҡатламда — ябай һәм арҡыры балталар, һөңгө остары һәм уҡ башаҡтары, ҡырғыстар, һәүерташ штамптар, таш бысаҡтар һәм ауыҙ тирәләре биҙәкле туҫтаҡ ярсыҡтары, таш әйберҙәрҙән торған туплам: 12 башаҡ, пластина киҫәге, балта, ҡырғыс.
Энеолит дәүеренә ҡараған өҫкө ҡатламда — шымартылған таштан ҡорал һ.б. әйбер һыныҡтары, таштан һалынған торлаҡ ҡалдыҡтары, усаҡ эҙҙәре табылған. Керамика Суртанды мәҙәниәте һауыттары ярсыҡтарынан тора.
Табылдыҡтар күрһәтеүенсә, бында йәшәгән халыҡ һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал ҡәбиләләренең таралып ултырыу процесын сағылдыра.
Асыш авторы
1963 йылда Г. Н. Матюшин асҡан һәм ул табышын 1966 йылға тиклем өйрәнгән. Геральд Николаевич — СССР һәм Рәсәй ғалим-археологы. 1961 йылдан СССР Фәндәр академияһы Археология институты ғилми хеҙмәткәре, 1977 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Тарих фәндәре докторы (1988), Рәсәй тәбиғи фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1992) 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Граф (титул)
Граф, графиня (Graf) — Иртә Урта Быуаттарҙа Көнбайыш Европала короллектә вазифалы кеше. Юғары Урта Быуат дәүеренән маҡтаулы дворян титулы.
Дворян титулдарының традицион көнбайыш европа иерархияһына ярашлы граф титулы аралаш урынды биләй: шевалье, барон һәм виконт титулдарынан юғарыраҡ, ләкин  маркиз, герцог, бөйөк герцог һәм принцтан түбәнерәк.
Франк дәүләтендә —маркграф һәм Изге Рим империяһы нда  ландграф титулдары булған.
Титул IV быуатта Рим империяһы да барлыҡҡа килгән һәм башта юғары сановниктарға бирелгән (мәҫәлән,, «баш коллегияһының казначейы»).
VI быуаттың икенсе яртыһында Франк дәүләтендә граф (гауграф) үҙ округында-графлыҡ/гау (Gau — башта, ауыл общиналары боронғо германдарҙа, һаны яҡынса 100 кеше) суд, административ һәм хәрби власҡа эйә булған. Карл II Лысый указы буйынса (877) граф вазифаһы һәм биләмәһе мираҫ буйынса күсә башлай.
Феодаль тарҡаулыҡ осоронда — графлыҡтың феодаль хөкөмдары була, һуңынан (феодаль тарҡаулыҡты бөтөрөлгәс) юғары дворянлыҡ титулы булып китә. Европаның идара итеү формаһы монархия булған күпселек илдәрендә формаль рәүештә титул булып һаҡланыуын дауам итә.
Россия ла титул Петр I тарафынан индерелә (1706 йылда беренсе булып Б&nbsp;П.&nbsp;Шереметев ала). XIX быуат аҙағында 300-ҙән ашыу граф нәҫеле була. Рәсәйҙә граф титулы ВЦИК һәм Совнарком дың 1917 йылдың 11 ноябрендәге Декреты буйынса бөтөрөлә.
Төшөнсә тарихы
Граф атамаһы Graf  һүҙенән алынған. Этимологияһы көнбайыш герман һүҙлегенә барып тоташа. *ǥ(a)rēƀjōn > һ. б.-фриз. grēva, һ. б.-ислами. greifi, сағ-уның. grêve; әммә һүҙҙең килеп сығышы  билдәһеҙ.
IX быуатта латын ҡулъяҙмаларында формаһында тәүге тапҡыр grafio, graphio формаһында осорай. Көнбайыш герман һүҙе латин comes «юлдаш» ты тәржемә итеү өсөн ҡулланылған, Урта быуаттарҙа ул «король юлдашы» > «граф», ҡайҙан ст.-фр. cuens, ситл. килеш conte (< comitem) > comte «граф» мәғнәһен ала.
Һүҙҙең инглиз теленәге этимологияһы ҡыҙыҡлы. Дөйөм герман нигеҙе булараҡ боронғо инглиз телендә ġerēfa  — этимологияһы «күҙәтеүсе, идарасы») кеүек яңғыраған. Һуңынан дөйөм герман формаһы ике формала эволюцияләнә — grave (дат теленән) һәм инглиз формаһы reeve. Рус телендә һуңғы формаһы shire-reeve (этимология scir — ер биләмәһе + reeve — күҙәтеүсе) булараҡ билдәле, йәки рус транскрипцияһы — шериф.
Биләмә менән, йәки төшөмлө урын менән идара итеү хоҡуғы биргән документ graphio тип аталған, тәржемә иткәндә, яҙыу йәки грамота. Йолом түләүҙән килгән килемле ер биләмәләре тулыһынса граф ҡарамағына күскән, ул законлы хужа — королдең эшлекле партнерына әйләнә. «Король юлдашы» бәйләнешен эшлекле хеҙмәттәшлек мәғәнәһендә ҡарарға кәрәк. Бындай практика Алтын Урҙа осоронда рус кенәзлектәренә күсерелә, бурыстарын ваҡытында түләгән осраҡта, рус кенәздәре, Бөйөк хан ярлыгы буйынса идара итеү хоҡуғы алған.
Рәсәйҙә графтар
Рәсәйҙә беренсе графтар билдәләү Изге рим империяһы императорынан килә (1701 − Ф. А. Головин, 1702 − Меншиков Д. А., 1707 − И. Г. Головкин, 1715 − А.&nbsp;А.&nbsp;Матвеева).
Беренсе граф титулын рус батшаһынан Б. П. Шереметев (1706 йыл) Астрахань ихтилалын баҫтырған өсөн ала. Аҙаҡ Петр I И. Г. Головкин (1709), П. М. һәм Ф. М. Апраксин, Н. М. Зотов һәм И. А. Мусин-Пушкин (1710), Брюс В. Я. (1721), А. М. Апраксин (1722), П. А. Толстой (1724) ҙарға бирә.
Граф ырыуҙары Рәсәй (125 бала, шул иҫәптән Польша батшалығы графлығы һәм Бөйөк Финляндия кенәзлеге), ул дәрәжә йәки бүләк ителгән (һуңғы титулы ала. Б. В. Фредерикс) йәки ҡәрҙәшлек фамилияһы буйынса император рөхсәте менән ир енесе буйынса тура вариҫ булмаһа (мәҫәлән,, Кушелев-Безбородко (1816), Всему Крыму-Эльстон (1856), Головкин-Хвощинский (1895)), шулай уҡ сит ил кешеләренә бүленгән. Был үҙ сиратында сит ил дәүләттәре титулын алған Рәсәй ырыуҙарына (мәҫәлән, ағаһы Зубов (1793, Изге Рим империяһы), Рәсәй подданныйлығын ҡабул иткән сит ил граф ырыуҙарына (мәҫәлән,, Словацкий (1837, Франция), Борғо (1860, Швеция), Нессельрод (1705, изге рим империяһы), Ностица (1849, Силезия), Подгорчиани (1769, Венеция) бүленгән. Граф дәрәжәһе нәҫелдән-нәҫелгә күскән, әммә айырым осраҡтарҙа шәхси булырға мөмкин (к. м. Пржездзецкий, 1843). Ҡайһы бер осраҡта, титул менән бүләкләүгә өҫтәп почетлы исем (Муравьев-Амур (1858), Паскевич-Эриван (1828), Суворов-Рымник (1789) дә ҡушылған. Графтар титуллашҡан «һеҙ сиятельство»; граф ырыуҙары дворян ырыуҙарының 5-се шәжәрә китабына кертелгән. 1894 йылда 310 ырыу иҫәпкә алынған (шул иҫәптән ирҙәр линияһы буйынса 70 тирәһе).
Тимофеевка (Ванжиль ҡушылдығы)
Тимофеевка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванжиль йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ульянка (усадьба)
Ульянка — Санкт-Петербург янында Петергофюлындағы элекке усадьба, 1806—1917 йылдарҙа  графтар тоҡомо   Шереметевтарға ҡараған. Хәҙерге адресы: Стачкалар проспекты, 206.
Тарихы
Усадьба бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә, 1806 йылда уның хужаһы  граф Николай Шереметев була. Шереметевтар Ульянка менән революцияға тиклем биләй. Һуңғы хужаһы, граф Александр Шереметев 1884 йылда янғын һүндереү командаһына нигеҙ һала, уның өсөн элекке кабак урынында  депо төҙөй. Имение менән йәнәш ҙур булмаған зыярат менән Петр Митрополит ғибәҙәтханаһы, ә имение артында  урманға күсеүесе баҡса урынлаша.
Революциянан һуң
Революциянан һуң имение урынында мәктәп колонияһы «Сиҙәм» ойошторола, усадьбаның бер нисә ҡоролмаһы емерелә, дөйөм алғанда ул һаҡланып ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ульянка, Ленинградтың  башҡа көньяҡ биҫтәләре кеүек, тулыһынса тиерлек емерелә. Архитектор И. Д. Корсини проекты буйынса төҙөлгән Шереметевтарҙың усадьбаһы, шулай уҡ Петр Митрополит ғибәҙәтханаһы  һәм янғын һүндереү депоһы  емерелә. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа усадьба урынында 456-сы мәктәп  бинаһы төҙөлә   (хәҙер — Киров районындағы балалар һәм үҫмерҙәр ижады һарайы филиалы).
Унола (Түбәнге Шукша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Проничева
Проничева — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 382 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Сауыҙ торалары
Сауыҙ торалары (Саузовские стоянки) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан неолит — энеолит дәүеренә ҡараған археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Торалар Башҡортостан Республикаһының Краснокама районы Сауыҙ ауылынан көнбайышҡа табан 1,2 км алыҫлыҡта Сауыҙ күле буйында урынлашҡандар.
Табылдыҡтар
Сауыҙ торалары 3 нығытылмаған тораманан ғибәрәт.
Беренсе — I — дөйөм майҙаны 4000 м², уның яҡынса 700 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Квадрат рәүешендә 5 ҡаралты табылған, майҙаны яҡынса 65 м², иҙәндә усаҡтары булған. Улар бурап эшләнгән, тип фараз ителә.
Балсыҡ һауыттар Яңы Ильин рәүешле: ҡалын тышлы, шамот һәм ҡом ҡушып эшләнгән, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән. Шулай уҡ Гарин мәҙәниәте:йоҡа тышлы, үҫемлек ҡалдыҡтары ҡушып эшләнгән һауыттарынан табылған.
Яу йә һунар ҡоралдары: кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар, бысаҡ йөҙҙәре, баҡыр һөңгөләр; эш ҡоралдары: кремнийтан эшләнгән арҡыры балталар, ҡырғыстар, баҡыр беҙ) табылған. Хайуан һөйәктәре лә килеп сыҡҡан.
Икенсе — II — 1000 м² ер ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡтары, хужалыҡ соҡорҙары булған 3 яртылаш ер өй асыҡланған. Яу йә һунар ҡоралы: оҙонса, яҫы кремний уҡ башаҡтары, бысаҡтар; эш ҡоралдары: кремний ҡырғыстар, арҡыры балталартабылған. Бында ла хайуан һөйәктәре сыҡҡан.
Өсөнсө — III — 300 м² ере ҡаҙып тикшерелгән. Усаҡлы торлаҡ табылған. Ҡалын тышлы балсыҡ һауыттар тешле мөһөр менән биҙәлгән.
Тораны асыусылар һәм өйрәнеүселәр
Сауыҙ тораһы 1954 йылда археологтар И. К. Голунова һәм В. И. Забелина тарафынан асыла. 1955—56 йылдарҙа О. Н. Бадер, 1962—63 йылдарҙа Г. Н. Матюшин , 1980—81 йылдарҙа А. А. Выборнов, Г. Т. Обыдённова, М. Ф. Обыдённов өйрәнә.