cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Як-Пом-Иоль
Як-Пом-Иоль — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мадмас йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сямаю
Сямаю — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Море-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Липидтар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Липидтар — һыу ҙа эремәгән, әммә бензинда, эфирҙа, ацетонда эреүсән органик матдәләр. Уларҙы ябай һәм ҡатмарлы липидтарға бүлеп йөрөтәләр.
Ябай липидтар спирт һәм май кислоталарынан төҙөлгән. Атомар составтары: углерод(С), водород(H) һәм кислород(O).
Ҡатмарлы липидтарҙы барлыҡҡа килтереүсе компоненттар булып спирт, юғары молекуляр төҙөлөшлө майҙар һәм башҡа матдәләр тора. Атомар составтары: углерод (С), водорода (H) һәм кислородтан (О) тыш башҡа химик элементтарҙа инә. Күберәк осраҡта: фосфор (Р), көкөрт(S), азот (N).
Липидтар барлыҡ күҙәнәктәрҙең дә состав өлөшөнә инәләр.
Биологик мембраналарҙың төп компоненты булараҡ, липидтар күҙәнәктәрҙең мөхит менән матдәләр алмашыуында ҙур роль уйнайҙар. Мембрана ферменттарының әүҙемлеген көйләүҙә ҡатнашалар. Нервы импульсын тапшырыуҙа, мускулдар ҡыҫҡарыуҙа, күҙәнәк-ара контакт булдырыуҙа, иммун процесстарында мөһим урын алып торалар.
Липидтар күҙәнәктең, организмдың энергетик резервы. Һыу үткәрмәҫ һәм йылы изоляциялаусы япма барлыҡҡа килтерәләр. Ағзаларҙы механик тәьҫирҙәрҙән һаҡлайҙар.
Липидтарға составында май кислоталары булмаған матдәләрҙән терпендар һәм стериндарҙы ла индерәләр. Күп липидтар аҙыҡ булып торалар. Сәнәғәттә һәм медицина өлкәһендә сеймал булып торалар.
Липидтар гидрофоб органик матдәләр. Органик эретмәләрҙә генә эрейҙәр.
Липидтар хайуан һәм үҫемлектәрҙең бөтә күҙәнәктәре составында бар. Улар күп күҙәнәкле структуралар составына ла инә.
Липидтарҙың иң киң таралғандары — майҙар. Майҙар күҙәнәктә, ғәҙәттә, күп түгел: 5—10 % (ҡоро матдәләрҙән).
Әммә ҡайһы бер күҙәнәктәрҙең 90%-ын майҙар тәшкил итә. Хайуандарҙа бындай күҙәнәктәр тире аҫтында, күкрәк биҙҙәрендә, ҡаҙылыҡтарҙа урынлашҡан, һөтимәр хайуандарҙың бөтәһенең һөтөндә лә май бар.
Күҙәнәктә, майҙарҙан тыш, башҡа липидтар, мәҫәлән лецитин, холестерин бар. Липидтарға ҡайһы бер витаминдар (А, Д) һәм гормондар (мәҫәлән, енес гормондары) инә.
Липидтарҙы классификациялау
Липидтарҙы, шулай уҡ биологик тәбиғәттең башҡа берләшмәләрен классификациялағандағы кеүек бик бәхәсле һәм проблемалы процесс булып тора.
Түбәндә тәҡдим ителгән классификация, липидологияла киң таралған булһа ла, берҙән-бер классификация түгел.
Тәү сиратта төрлө липид төркөмдәренең структур һәм биосинтетик үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән.
Ябай липидтар
- Ябай липидтар — углеродты (С), водородты (H), кислородты (О) үҙ эсенә алған липидтар.
Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ)
Көньяҡ Өсмөйөш (йондоҙлоҡ) (Triangulum Australe) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — γ TrA, яҡтылығы 2,87 була. Майҙаны буйынса урыны — 83.
Липидтар
Ябай липидтар
- Май кислоталары миҫалдары: миристин (туйындырылған май кислотаһы) һәм миристолеин (монотуйынмаған кислота) 14 углеродлы атомға эйә
- Май кислоталары — асыҡ сылбырлы  бер нигҙле алифатик  карбон  кислоталары (туңмайҙарҙа, майҙарҙа, үҫемлек һәм  хайуандар сығышлы балауыҙҙарҙа була)
- Майлы альдегидтар — юғары молекуляр альдегидтар, молекулала углерод атомдары һаны 12-нән юғары.
- Майлы спирттар — 1-3 гидроксил төркөмлө юғары молекуляр  спирттар.
- Оҙон алифатик сылбырлы туйынған углеводородтар
- Сфингозин нигеҙҙәр.
- Балауыҙҙар — юғары май кислоталары һәм юғары молекуляр спирттарҙан торған ҡатмарлы эфирҙар.
- Триглицеридтар (майҙар).
Ҡатмарлы липидтар
Ҡатмарлы липидтар — уларҙың составына углерод (С), водород (H) һәм кислород (О) башҡа химик элементтар ингән липидтар.
Поляр липидтар
- Фосфолипидтар — күп атомлы спирттар менән составында фосфор кислотаһы ҡалдыҡтары булған  юғары төҙөлөшөлө   май кислоталары төҙөгән ҡатмарлы эфирҙар. Шулай уҡ составтарында төрлө химик характерҙағы өҫтәмә атомдар төркөмө бар.
- Гликолипидтар — липидтарҙың углеводтар менән ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән ҡатмарлы липидтар.
- Фосфогликолипидтар
- Мышьяклылипидтар.
Нейтраль липидтар
- Акилглицеридтар
-Диглицеридтар
-Моноглицеридтар
- Церамидтар
- Стерин эфирҙары
- N-ацетилэтаноламидтар
Оксилипидтар
- Липоксигеназ оксилипидтар
- Циклооксигенас оксилипидтар
Липидтарҙың биологик әһәмиәте
Липидтарҙың биологик әһәмиәте ифрат ҙур һәм күп төрлө.
Балауыҙ ер өҫтөндәге үҫемлектәрҙең (япраҡтарҙың һәм йәш үҫентеләрҙең) өҫкө йөҙөндә кутикула барлыҡҡа килтерә. Балауыҙ шулай уҡ бик күп бөжәктәр тарафынан етештерелә (бал ҡорттары унан кәрәҙҙәр төҙөй, ә ҡорттар һаҡлаусы япма барлыҡҡа килтерә).
Бөтә тере күҙәнәктәр плазматик мембраналар  менән уратып алынған. Уларҙың төп структур элементы булып ике ҡатлы липидтар (билипид ҡатлам) тора. 1 мкм² биологик мембранала миллионға яҡын липид молекулалары бар.
Мембраналарҙы тәшкил иткән бөтә липидтар ҙа амфифил үҙенсәлектәргә эйә: гидрофил һәм гидрофобик өлөштәрҙән тора. Һыу мөхитендә бындай молекулалар гидрофобик үҙ-ара тәьҫир итешеү һөҙөмтәһендә стихиялы рәүештә мицеллалар һәм биҡатлам барлыҡҡа килтерә. Бындай структураларҙа молекулаларҙың поляр баштары һыулы фазаға ҡарай, ә поляр булмаған ҡойроҡтары — эске яҡҡа ҡарап урынлаша. Бындай төҙөлөш принцибы бөтә тәбиғи мембраналарға хас. Гидрофобик ҡатламдың булыуы мембраналарҙың үҙ функцияларын башҡарыуы өсөн бик мөһим. Сөнки ул иондарҙы һәм поляр берләшмәләрҙе үткәрмәй.
Черта (йылға)
Черта  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2965/538/25 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Комаров Владимир Николаевич (өлкә башҡарма комитеты рәйесе)
Комаров Владимир Николаевич (1911 йыл — 30 декабрь 1974 йыл) — совет партия һәм дәүләт эшмәкәре, Амур өлкә башҡарма комитеты рәйесе (1956—1960).
Биографияһы
1930 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1941 йылда ауыл хужалығы техникумын, 1954 йылда — ВКП(б) — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы юғары партия мәктәбен тамамлай.
1930 йылдан алып 1951 йылға тиклем Башҡорт АССР-ында агроном, зоотехник, район ер бүлеге мөдире, хеҙмәтсәндәр депутаттары район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Бер нисә йыл дауамында КПСС-тың район комитетының беренсе секретары итеп һайлана.
Ҡырғыҙстандың дәүләт символдары
Ҡырғыҙ Республикаһының дәүләт символдары — уның флагы, гербы һәм гимн ы — Ҡырғыҙ Республикаһы Конституцияһының 14-се статьяһы менән 1-се бүлеге («Конституция ҡоролошо нигеҙҙәре») тарафынан билдәләнә :
Флагы
Флаг ҡыҙыл төҫтәге 3:5 пропорциялы тура мөйөшлө туҡыманан ғибәрәт, уның уртаһында ҡояш дискыһы һәм унан сыҡҡан алтын төҫтәге ҡырҡ нур һүрәтләнгән. Ҡояш дискыһы эсендә ҡырғыҙ тирмәһе элементы сағыраҡ һүрәтләнгән.
Гербы
Герб зәңгәр төҫтәге түңәрәктән ғибәрәт, уның аҫҡы өлөшөндә — алғы планда — аҡ төҫтәге ыласын урынлашҡан, өҫкө өлөшөндә — артҡы планда — зәңгәр күл, Алатау тауҙарының яҡтыртылған өлөшө аҡ төҫтә, ә яҡтыланмаған яғы — зәңәрәк төҫтә, шулай уҡ ҡояш дискыһы һәм унан таралған алтын төҫтәге нурҙар. Түңәрәктең өҫкө өлөшөн — Ҡырғыҙ, түбәнге өлөшөн — Республикаһы тигән яҙыуҙар ҡаймалай. Ҡабырғаларында мамыҡ һабаҡтары һәм алтын төҫтәге бойҙай башаҡтары.
Нойенхоф һарайы
Нойенхоф һарайы (нем. Schloss Neuenhof ) — Люденшайд ҡалаһындағы һарай, ҡаланың көньяғында, Эльспеталь районында урынлашҡан. бинала хужалары граф фон Буше-Кессель йәшәгәнлектән һарай интерьеры килеүселәр өсөн ябыҡ.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Нойенхоф һарайы Люденшайдтың иң әһәмиәтле тарихи ҡомартҡыларының береһе булып тора. Һарай тураһында 1326 йылғы документта беренсе тапҡыр телгә алына: тикшеренеүселәр фекеренсә, был һарай һәр яҡлы нығытылған замок булған. 1981 йылда бөгөнгө көндәге йырын урынында XIV быуат һауыт-һаба ярсыҡтары табылған. 1643 йылда замоктың төп бинаһы алдағы урта быуат бинаһының фундаментын ҡулланып төҙөлгән, ә төп корпусы 1693 йылдағы янғындан ныҡ зыян күргән — уны реконструкциялау, ҡоролманың бер нисә төкәтмәләрен иҫәпкә алып, 1695 йылда тиклем дауам итә. XVIII быуатта бина күп һанлы структур үҙгәрештәр кисерә: мәҫәлән, 1746 йылда башнялар араһына  ризалит өҫтәлә. Бина тарихында һуңғы ҙур этабы булып  1808 йылда уның  төньяҡ «алғы нығытмаһының» үҙгәртеп ҡоролоуы була.
Замок аҡһөйәктәр фон Нойенхоф ырыуының резиденцияһы була: әммә ырыу вәкилдәре XIX быуаттан алып 1970 йылдарға тиклем һарайҙа йәшәмәй. Икенсе донъя һуғышы осоронда 1943—1944 йылдарҙа һарайҙа  хәрби әсирҙәр, урындағы урман хужалығының «мәжбүри хеҙмәткәрҙәре» урынлаштырыла. Һуғыштан һуң поместьеның күп өлөшө конфискациялана һәм оҙаҡ йылдар дауамында бельгия хәрби командованиеһы файҙалана. 1974 йылда граф фон Буш-Кессель үҙ ырыуының боронғо резиденцияһына бөтөнләйгә күсә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кичка (Осуга ҡушылдығы)
Кичка — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осуга йылғаһының һул ярына тамағынан 5,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исламда донъя бүленеше
Исламда донъя бүленеше — дини билдә буйынса буйынса географик бүленештәр идеяһы.
Тарихы
Ғәҙәттә ислам дине белгестәре донъя илдәрен дар әл-ислам (ислам территорияһы), дәр әл-куфр (көфөрлөк территорияһы), дәр әл-хәрб (һуғыш территорияһы), дәр әс-сүлх (солох территорияһы), дәр әл-хүднә (ваҡытлы килешеү территорияһы), дәр әл-хийәд (нейтраль территория) тип айырып йөрөтәләр.
Ислам юриспруденцияһының төп сығанаҡтары тип һаналғанҠөрьәндә лә, Мөхәммәт Пәйғәмбәр хәҙистәрендә лә улар тегә алынмай. Тәүге тапҡыр бындай бүлеүҙе хәнәфи хоҡуҡ мәктәбен (мәҙһәб) нигеҙләүсе имам Әбү Хәнифә тәҡдим итә. Һуңғараҡ был концепция урта быуаттарҙа абруйлы сәләфи ғалим Ибн Тәймиә (1263—1328) эшләп еткерә. Уның йәшәгән йылдары Яҡын Көнсығышты монгол яулап алыуҙарына тап килгән. Ислам дәүләттәренән ситтә булған бөтә территориялар ҙа дәр әл-күфргә инә. Хәҙерге ислам дине белгестәре Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр сөннәтендә күрһәтмә булмау һәм уның бөгөнгө сәйәси хәлгә тап килмәүе сәбәпле, донъяның бындай бүленешен ҡабул итеү мөмкин түгел тип һанай.
Ислам территорияһы
Ислам территорияһының бер нисә исеме бар:
Дәр әл-ислам — мосолмандар йәшәгән, мосолман дине ҡануны ғәмәлдә булған ерҙәрҙе мосолман донъяһы булараҡ билдәләү. Дәр әл-ислам үҙ эсенә ислам идара итеү системаһын алған, ислам дине закондары үтәлгән бөтә илдәрҙе ала. Исламда ҡайһы бер хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар) дар әл-ислам халыҡтың күпселеген мосолмандар тәшкил иткән һәм теге йәки был кимәлдә ислам закондары үтәлгән бөтә илдәрҙе күҙ уңында тота. Улар фекеренсә, был илдәрҙә ислам идараһының булыуы мотлаҡ түгел.
Пайцдорф
Пайцдорф (Paitzdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 392 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Төньяҡ Македония
Төньяҡ Македония Республикаһы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында рәсми рәүештә Македония элекке Югослав Республикаһы составындағы атамаһы ҡулланыла (Република Северна Македонија, Republika e Maqedonisë së Veriut) — Европалағы ил, Балҡан ярымутрауында урынлашҡан. Европа Берләшмәһе ағзаһы статусына кандидат. Төньяҡ Македония дәүләт статистика идаралығы мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 2 073 702 кеше тәшкил итә, территория - 25 333 км². Халыҡ иҫәбе буйынса донъяла 145-сө һәм территорияһы буйынса 145-се урынды биләй. Төньяҡта Сербия һәм Косово Республикаһы, көнбайышта — Албания, көньяҡта — Греция һәм көнсығышта Болгария менән сиктәш.
Баш ҡалаһы - Скопье. Берҙән бер дәүләт теле булып македон теле һанала. Албан теле «икенсе рәсми тел» статусына эйә, тик халыҡ-ара, оборона, үҙәк полиция һәм монетар сәйәсәт өлкәләрендә ҡулланылмай.
85 административ-территориаль берәмеккә бүленә, уларҙың 84-е урындағы үҙидарасыларҙың үҙ аллы берәмеге булараҡ Скопье ҡалаһы һәм общиналар булып тора.
Диңгеҙгә сығыу юҡ. Төньяҡта Косово Республикаһы һәм Сербия, көнбайышта Албания, көньяҡта  Греция, көнсығышта Болгария менән сиктәш. Этномәҙәни төрлөлөк менән айырылып тора. Дөйөм ил халҡының 67 % православ, 30 % мосолман һәм 3 % башҡа конфессияларға ҡарай. Аграр-индустриаль ил йылдам үҫешеүсән иҡтисадҡа эйә. 2017 йылда һатып алыу һәләте буйынса тулайым продукт күләме 31,03 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән (йән башына 14 900 АҠШ доллары тирәһе). Аҡса бирәмеге — македон денеры.
30 марттан НАТО ағзаһы 2020.
Территорияһы һәм исеме
Дәүләт элегерәк Македония тип аталған булған, күп төшөнсәле Македония, Боронғо Македония дәүләте, күрше Греция һәм Пиринская Македония тарихи провинцияһы менән буталышҡа килтергән. Төньяҡ Македония 1912 йылға тиклем Ғосман империяһының (52,4% өлөшө Греция биләмәһендә урынлашҡан, 9,6% Болгарияла урынлашҡан) 35,8 процент самаһы майҙанын биләгән, ә уның халҡы 40,9 процентын тәшкил иткән.
Элек Төньяҡ Македония Республикаһы территорияһы Югославияның иң көньяҡ өлөшөн биләгән. Уның хәҙерге сиктәре Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң билдәләнгән. 1947 йылдың авгусында Югославия Социалистик Федератив Республикаһы президенты (СФРЮ) Иосип Тито һәм Болгария премьер-министры Георгий Димитров Бледта осрашып, Македония ( грек һәм бөтә болгар Македонияһы) Югославия союзына, Болгария Балкан дәүләттәре Федерацияһына инә тип килешәләр. Шулай итеп СФРЮ составында Социалистик Македония Республикаһы барлыҡҡа килә - шул рәүешле македондар СФРЮ составында үҙ аллы халыҡ тип таныла. СССР менән СФРЮ араһындағы дәүләт-ара мөнәсәбәттәрҙе насарайтҡандан һуң Болгария Бледта өлгәшелгән килешеүҙәрҙе ғәмәлдән сығара.
Илдең атамаһы тураһында бәхәстәр
1991 йылда Югославияның айырым дәүләттән бүленгәндә Төньяҡ Македонияның территорияһы үҙгәрешһеҙ ҡала. Шул уҡ ваҡытта был айырым дәүләттең барлыҡҡа килеүе Греция менән "Македония" һәм "македонцы" тигән атамаларҙы файҙаланыу буйынса сәйәси бәхәскә килтерҙе.
1993-2019 йылдарҙа БМО-ла Грецияның талабы буйынса Элекке Югославия Республикаһы македония (англ. Former Yugoslav Republic of Maconia, FYROM, макед). Република Македони (Former Yugoslav Republic of Macedonia, FYROM, Поранешна Југословенска Република Македонија). Шундай уҡ исем ошо осорҙа Халыҡ-ара олимпия комитеты һәм Олимпия һәм Паралимпия уйындары составында файҙаланыла.
2004 йылдың 4 ноябрендә АҠШ рәсми рәүештә конституцион исеме менән илде - Македония Республикаһы тип таныны. Шул уҡ ваҡытта Европа союзы элекке исем менән файҙалана - элекке Көньяҡ Македония Республикаһы; Евросоюз шулай уҡ Грецияға Македония Республикаһы атамаһы буйынса килешкәс кенә был ойошманың тулы хоҡуҡлы ағзаһы булырына гарантия биргән.
2011 йылдың апрелендә Македония Республикаһы Гаагала Халыҡ-ара судҡа дәғүә белдергән. Македония Грецияны ЕС һәм НАТО инеүе өсөн ҡаршылыҡтар тыуҙырған өсөн ғәйепләй. 2011 йылдың 5 декабрендә Халыҡ-ара суд Грецияның ЕС-тағы, НАТО һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларға инеүҙе ҡамасауларға хоҡуғы юҡ тип ҡарар сығара.
Ҡалҡан (йондоҙлоҡ)
Ҡалҡан (йондоҙлоҡ) (Scutum) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Sct, яҡтылығы 3,85 була. Майҙаны буйынса урыны — 84.
Лау Джон Джау
Лю Цзюньчжоу (, 1870—1939) — ҡытай подданныйы, сәй үҫтереү һәм эшкәртеү буйынса белгес, 1893—1926 йылдарҙа Чаквиҙа сәй плантациялары идарасыһы булып эшләй. Грузин сәйен етештереүҙә төп роль уйнай. Сәй үҫтереүҙәге ҡаҙаныштары өсөн Станислав һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Иртә йылдары
Лю Цзюньчжоу 1870 йылда Гуандун провинцияһында тыуа, тыуғанда Лю Чжаопэн исемен ала. Сығышы менән хакка халҡы вәкиле. Улар үҙ заманында Гуандунға Хунань провинцияһынна килә һәм Хань империяһына нигеҙ һалған Лю Банға тиклем 76 быуын шәжәрәһенә эйә була. 1885 йылда, ун биш йәшендә, ул Чжэцзянға сәй эштәренә өйрәнергә китә, 1888 йылда Рәсәйҙең сәй һатыусы сауҙагәре Константин Абрамович Поповтың вариҫы һәм эшен дауам итеүсе туғаны Константин Семенович Попов менән таныша. 1893 йылдың ноябрендә К. С. Поповтың саҡырыуы буйынса Лю Цзюньчжоу 10 белгес менән Батумиға ҡала ситендә сәй плантациялары булдырыу өсөн килә.
Рәсәй империяһында
Ҡытай белгестәре менән бергә үҫентеләр һәм сәй ҡыуаҡтары орлоҡтары ла килә. Улар Попов алған ерҙәргә ултыртыла. 1896 йылда Джон Джау (Лю Цзюньчжоу кириллицала исемен шулай яҙа) Чаквиға ғаиләһен дә алып килә. Шул уҡ йылда ул Кавказда үҫтерелгән япраҡтарҙан беренсе сәй әҙерләй, ә 1900 йылда Поповтың плантациялары сәйе Парижда Бөтә донъя сауҙа-сәнәғәт күргәҙмәһендә алтын миҙалға лайыҡ була. Поповтың уңышы дәүләттең сәй эшенә аҡса һалыуына нигеҙ булып тора. 1901 йылда Лау Джон Джау Чаквала сәй плантациялары булдырған Удел ведомствоһының саҡырыуын ҡабул итә һәм дәүләт Чаква сәй факторияһы мөдире сифатында дәүләт хеҙмәтенә күсә. 1908 йылда Лау Джау Джон империя мәнфәғәтенә оҙаҡ йылдар хеҙмәт иткән өсөн өсөнсө дәрәжә Станислав ордены менән наградлана һәм Рәсәй орденына лайыҡ булған беренсе Ҡытай подданныйы була.
1911 йылда властарҙың рөхсәте менән Лау Джон Джау Батуми эргәһендә ер ала һәм үҙенең шәхси сәй плантацияһын ойоштора, «Джон Лау Джау» сәйен сығара башлай.
1917 йылғы революциянан һуң
Беренсе донъя һуғышы һәм унан һуңғы Грузияны СССР составында индереүгә килтергән низағтан һуң, дәүләт һәм шәхси сәй плантациялары бушап ҡала, һөҙөмтәлә улар яңы власть ҡулына күсә. 1921 йылда Аджарияла совет власы ныҡлы урынлашҡандан һуң, Лау Джау Джон Аджар АССР-ының Наркомземына эшкә алына һәм Грузияла сәй етештереүҙе тергеҙеүҙә ҡатнаша. 1925 йылда сәй етештереү тармағындағы хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн яңы власть уны Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләй.
Лау Джон Джау сәй тармағын механизациялауға һәм интенсификациялаштырыуға ышанмай, элеккесә ҡул хеҙмәтенә һәм традицион ҡоралдарға өҫтөнлөк бирә. Уның бандай ҡааршы ҙур күләмдә осһоҙло сәй етештереүҙе талап иткән совет власы сәйәсәтенә тура килмәй һәм ул эштәге коллегаларының, матбуғаттың тәнҡитенә дусар була. Уны үҫешкә ҡамасаулауҙа ғәйепләйҙәр. Лоу Джон 1926 йылда тәҡдим ителгән совет гражданлығынан баш тарта һәм кире Ҡытайға ҡайта. 1939 йылда Харбинда вафат була.
Вариҫтары
Лау Джон Джауҙың биш балаһы була: ике ул һәм өс ҡыҙ. Улар өсөн рус теле икенсе туған тел була, улар Батуми гимназияһын тамамлай. Өлкән улы Лю Шаочжа Петербург университетының физика-математика факультетында юғары белем ала һәм Рәсәйҙәге, Ҡытайҙағы революцион ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатнаша. Ҡытайға ҡайтҡандан һуң Лау Джон Джауҙың балалары һәм башҡа вариҫтары рус телен юғалтмай, Ҡытайҙың алдынғы университеттарында рус телен уҡыта.
Чаквиҙа Лау Джон Джау ҡытай стилендә төҙөгән йорт, 2020 йылға ҡарата, дәүләт милкен булып иҫәпләнә. Лау Джон Джауҙың архив әйберҙәрени Батумиҙа Аджария дәүләт музейында күрергә мөмкин.
Наным-Я
Наным-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бордж Таментфуст
Бордж Tamentfoust (برج تامنفوست) — Алжирҙың Таментфуст ҡалаһы янында  Ғосман империяһы осоронан ҡалған ҡәлғә. Ғосман империяһы осоронда Алжирҙа оборона өсөн бер нисә Форт төҙөлгән, Бордж Таментфуст шуларҙың береһе. Алжирҙа Бордж Таментфуст фортынан башҡа тағы бер нисә форт һаҡланып ҡалған, ҡаһы берҙәре емерелгән. Форт Таментфуст ҡалғыулығынан иң бейек урынында, Алжир ҡултығының көнбайышында төҙөлгән.
Тарихы
Форт 1661 йылда Исмәғил паша хакимлек иткән осорҙа төҙөлә. Һуңынан, 1685 йылда Италиян сығышлы төрөк наместнигы Хөсәйен Мозоротто фортта реконструкция эштәре үткәрә. Төҙөлөү теүәл датаһы бәхәсле булып ҡала. Француз тарихсыһы Эмиль Бутин билдәләүе буйынса, форт 1668 йылда Авраам Дюкейн етәкселегендә француз армияһы Алжирҙы утҡа тотҡан ваҡытта оборона өсөн төҙөлгән. Икенсе француз тарихсыһы Жорж Марсэ әйтеүенсә, форт 1722 йылда Мөхәммәт Дэй-Паша хакимлеге осоронда төҙөлгән.
Архитектураһы
Форт һигеҙҡырлылыҡ формаһында төҙөлгәгән, эсендә ун бер бүлмә бар. Бүлмәләр өс төркөмгә бүленеп һигеҙҡырлылыҡтың ете яғында урынлашҡан. Бүлмәләрҙең береһендә намаҙ уғыу өсөн михраб ҡуйылған, бүлмә артыҡ бер нисек тә биҙәлмәгән. Бүлмәләр өҫтөндә амбразуралы таш стена баррикадалары ҡуйылған. Диуар эре таштарҙан төҙөлгән, бейеклеге соҡор төбөнән иҫәпләгәндә туғыҙ метрға етә. Форттың төкәтмәһе булып икенсе "Бордж Әл-Ingliz" (برج الإنجليز) форты төҙөлгән, был ҡәлғә лә соҡор менән уратып алынған
Галерея
<Gallery> File:Terrassebordj.JPG|Зубчатая стена форта </Gallery>.
Сярна-Вис
Сярна-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сярна-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вәхит (исем)
. Вәхит (Вахыт Вахит) — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла
Этимологияһы
Сығышы менән ғәрәп теленә бәйле. Ғәрәпсәнән тәржемәһе яңғыҙ, тиңдәшһеҙ тигәнде аңлата. Әбделвәхит, Ғәбделвәхиттән ҡыҫҡартылған
Билдәле шәхестәр
Хызыров Вәхит Ғәлибай улы (16 ноябрь 1965 йыл) — йырсы (лирик тенор). 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының хор артисы, 1994 йылдан — хәҙерге Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, шул иҫәптән 2003—2004 йылдарҙа художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1991 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, 1998—2013 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2001) һәм Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1999).
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы (Абшарипов Вахит Абшарипович) (1909-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировочный отделениеһының санинструкторы. Медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Әбдерәхимов Вәхит Рәхмәт улы (10 ғинуар 1961 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре һәм дәүләт хеҙмәткәре. 2001—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ йөк автотранспорт предприятиеһы директоры, 2009—2010 йылдарҙа Стәрлетамаҡ ҡалаһы ҡала округы хәкимиәте башлығы. Рәсәй Федерацияһының почётлы автотранспортсыһы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре
Ғәлимов Вәхит Ғәзим улы (1921 — 28 октябрь 1943,) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944).
Әбүталипов Вәхит Абдулталип улы (Абуталипов Вахит Абдулталипович) (1906—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында ҡылыссы.
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы (Абшарипов Вахит Абшарипович) (1909-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировочный отделениеһының санинструкторы. Медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры
Иҫәнғолов Вәхит Абдрахман улы (18 октябрь 1934 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты 1975), доцент (1975).
Фамилиялар
Вәхитов Ғәбделхай Ҡәйүм улы, Хәй Вәхит (2 декабрь 1918 йыл — 7 июль 1978 йыл) — Татарстан Республикаһы драматургы, шағир. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1956 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1978) һәм Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1978), Татар АССР-ының Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1961). Татар драматургияһы классигы.
Вәхитов Айрат, Сәлмән Булга́рский (Салма́н Булга́рский), (1977) — Рәсәй ислам руханийы, тәржемәсе, журналист, хоҡуҡ һаҡсыһы, Тәүбә мәсете имамы (1997—1999), Ҡөрьәндең руссаға тәржемәһе авторы (Тафсир Ибн Касира).
Вәхитов Аҡмал Ғилфан улы (1900 йыл — 1957 йыл) — совет нефтсе-геологы. Граждандар һуғышында ҡатнашҡан. Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Вәхитов Артем Олегович (1991 йылда тыуған) — тай боксы һәм кикбоксинг буйынса сығыш яһаусы Рәсәй спортсыһы.
Вахитов Венер Абсатар улы (1945 йыл) — ғалим-биохимик, биолог һәм биотехнолог, БР Фәндәр академияһы академигы, биология фәндәре докторы, профессор, РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Вәхитов Ғәҙел Ғәләүетдин улы (1928 йыл— 2014 йыл) — Рәсәй инженеры-нефтсе, ғалим, техник фәндәр докторы (1965); СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1981).
Вахитов Мулланур Муллазянович (1885 йыл — 1918 йыл) — татар революционеры, совет ижтимағи-сәйәси эшмәкәре, Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Вәхитов Руслан Мовлед улы (1960 йыл — 2000 йыл) — Алхан-Юрт ауылы хакимиәте башлығы (1993—2000), Рәсәй Федерацияһы Геройы (2009).
Вәхитов Рөстәм Ринат улы (1970 йыл) — Рәсәй ғалимы, философ һәм публицист.
Вәхитов Шәүәли Мөхәмәт улы (15 декабрь 1932 йыл — 20 декабрь 2020 йыл) — ауыл хужалығы ветераны. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), БАССР-ҙың атҡаҙанған малсыһы (1973). КПСС-тың XXV съезы делегаты. Башҡорт АССР-ының алтынсы (1963—1967), һигеҙенсе, туғыҙынсы (1971—1980), унынсы, ун беренсе (1985—1990) саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шәхси исеме Әбделвәхит булған шәхестәр
Әбделвәхит Әбдрәшитов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Әбделвәхит Рафиҡов ([[1774 — ?) — хәрби эшмәкәр, йорт старшинаһы. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Йыр
Әбделвәхит — башҡорт халыҡ йыры
Топонимияла
Вәхит (ауыл) (Вахитово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Кукмара районындағы ауыл.
Габриэла Мистраль
Лусила де Мариа дель Перптуо Сокорро Годой Алькайяга, ҡыҫҡаса Лусила Годой Алькайяга (Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga), билдәле псевдонимы Габриэла Мистраль (Gabriela Mistral; 7 апрель 1889 йыл — 10 ғинуар 1957 йыл) — Чили шағиры, мәғрифәтсе, дипломат, ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары өсөн көрәшеүсе, әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы лауреаты.
Пабло Неруда, Висенте Уидобро һәм Пабло де Рока менән бергә Мистраль Чили шиғриәтендәге дүрт мәшһүр шағир араһына индерелә.
Биографияһы
16 йәштән уҡытыусы булып эшләй. 1924 йылдан Италияла, 1933—35 — Испанияла, 1935—37 — Португалияла, 1938—46 — Бразилиялала, АҠШ-та дипломатик эштә; Милләттәр Лигаһы һәм БМО (1946) эшендә ҡатнаша.
Тәүге шиғырҙары 1903 йылда баҫыла. Мистралдең шәхси драмаһы уны трагик "Үлем сонеттары"н ижад итеүгә илһамландыра (1914). «Өмөтһөҙлөк» (1922) тигән шиғыр китабында шағирәнең күңел төбөндә ятҡан кисерештәре асыла. «Тала» (1938) тигән шиғыр йыйынтығы поэзияһының диапазоны киңәйеүен дәлилләй: тынғыһыҙ күңелдең асырғаныуҙары Латин Америкаһындағы миллиондарса кешенең хис-тойғоларына ауаздаш була. Мистраль ҡитғала беренсе булып индеецтарҙың кисерештәрен поэзияла сағылдыра. Уның һуңғы йыйынтығы — «Һыҡҡыс» (1954).
Чили шағирәһе псевдонимын Фредерик Мистраль хөрмәтенә ала. Шуныһы ҡыҙыҡ: Фредерик Мистраль дә Нобель премияһы лауреаты (1904) була.
Меркурийҙағы кратерға Габриэла Мистраль исеме бирелгән.
Габриэла Мистраль традицион булмаған енси йүнәлештә тора, уның Дорис Дана менән яҙышҡан мөхәббәт хаттары баҫылып сыҡҡан.
Хәтер
2010 йылда Сантьягола уның исемендәге мәҙәни үҙәк (Centro Cultural Gabriela Mistral — GAM) асыла.
Ле-Сабль-д’Олон
Л-Сабль-д’Олон(Les Sables-d'Olonne) — Франциялағы порт ҡалаһы, Францияның Луара иле төбәгенең Вандея департаменты ҡалаһы) шул исемдәге округтың супрефектураһы.
Яр буйындағы тораҡ пункттар Атлантик океан яры буйындағы тораҡҡа нигеҙ 1218 йылда трубадур Савари-де-Молеон тарафынан һалына. Халыҡ треска балығын тотоу менән шөғөлләнә. Пират Франсуа Олондың тыуған ауылы, уның исеме менән аталған.
Чертанда
Чертанда — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иня йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ле-Сабль-д’Олон
1944 йылда сигенгән нацистар портты емерә.
Әлеге ваҡытта Ле-Сабль-д’Олондың иҡтисады туризм һәм балыҡ тотоуға нигеҙләнгән.
Ҡалала пляждар, Ренессанс дәүеренең һәм ХХ быуат сиркәүҙәре күп, бында музейы (элекке аббатлыҡ) һәм зоопарк бар. Ҡаланан алыҫ түгел урында XII быуат монастыры һәм автомобиль музейы урынлашҡан.
Был ҡалала Ж. Сименон яҙған «Отпуск Мегрэ» хикәйәһе ваҡиғалары бара.
Һәр дүрт йылға бер тапҡыр Vendée Глоба елкәнле яхтала донъя тирәләй парус ярыштары үткәрелә.
Шыршы урманы
Шыршы урманы —  шыршы өҫтөнлөк иткән тоҡомдарҙан торған тәбиғи йәки сәсеп үҫтерелгән урман  (Picea). Мәңге йәшел ҡара ылыҫлы урман; типтарының төрлөлөгө менән айырылып  тора.
Таралыуы
Шыршы урмандары Төньяҡ ярымшарҙың урта бүлкәтендә таралған. Улар Европа, Азия һәм Төньяҡ Америка майҙандарының байтаҡ өлөшөн биләй. Россия Федерацияһы территорияһында дөйөм урман фондының 11 % тирәһе тәшкил итә. «Урман энциклопедияһы» (1985) мғлүмәттәре буйынса, улар ҡарағас, ҡарағай һәм ҡайын урмандарынан һуң дүртенсе урында тора. Рәсәйҙең Европа өлөшөндәге көнбайыш яртыһында ябай шыршы (Picea abies), төньяҡ һәм Көнсығыш өлкәләрҙә — Себер шыршыһы (Picea obovata), Алыҫ Көнсығышта аян шыршыһы (Picea ajanensis), шулай уҡ корея (Picea koraiensis) һәм глен (Picea glehnii) шыршылары осрай..
Экология
Шыршы урмандары төрлө тупраҡтарҙа үҫә ала. Улар ҡоролоҡҡа ярайһы һиҙгер, әммә оҙайлы еүешлекте күтәрә алмай. Тамыр системаһы өҫтә ятыу арҡаһында шыршы урмандары түбәнге янғындарҙан ныҡ зыян күрә һәм елдән дә йығылып бара. Тәбиғи үҫкән шыршылар, ҡағиҙә булараҡ, төрлө йәшкә етә: уртаса алғанда, 150-170 йыл йәшәйҙәр, ике йәки йөҙ өс йөҙ йәшкә еткән ағастар осраштыра. Шуның арҡаһында шыршылар башҡа тоҡомдар менән уңышлы көрәшә һәм тышҡы мөхиттең кире йоғонтоларынан ҡаршы тора ала. Шуның менән бергә, ҡағиҙә булараҡ, йәш үҫентеләр урман күләгәһендә бик үҫә алмай. Шыршы урмандарында төрлө көртмәлеләр, грушанка, майник, седмичник, плаун, йәшел мүктәр һ.б. осрай
Әһәмиәте
Шыршы урмандары ҙур хужалыҡ әһәмиәтенә эйә, сөнки сәнәғәттең күп тармаҡтары өсөн сеймал сығанағы булып тора. . Шыршы ағасы төҙөлөштә, целлюлоза-ҡағыҙ сәнәғатендә, музыка ҡоралдары яһау өсөн ҡулланыла. Шыршы урмандарында бәшмәк, еләк һәм дарыу үҫемлектәре йыялар. Бынан тыш, шыршы урмандары тупраҡ һаҡлау, һыу һаҡлау, һауыҡтырыу һәм эстетик функциялар башҡара..
Йәзбә (йондоҙлоҡ)
Йәзбә (йондоҙлоҡ) (Circinus) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — α Cir, яҡтылығы 3,2 була. Майҙаны буйынса урыны — 85.
Коваль Ирина Леонидовна
Ирина Леонидовна Коваль — Рәсәй табип-вирусологы, Калининград өлкәһенең гигиена һәм эпидемиология үҙәге хеҙмәткәре. Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы (2020).
Биографияһы
Ленинград санитар-гигиена медицина институтының санитар-гигиена факультетын «санитар-гигиена эштәре» һөнәре буйынса тамамлай.
1982 йылда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. Калининградтың Ленинград районы санитар-эпидемиология станцияһында лаборант, дезинфектор, ҡала санэпидстанцияһында табип-бактериолог, өлкә санитар-эпидемиология станцияһында табип-вирусолог, Калининград өлкәһенең Дәүләт санитар-эпидемиологик күҙәтеү үҙәгенең айырыуса хәүефле һәм вирусологик тикшеренеүҙәр лабораторияһында табип-вирусолог булып эшләй. Хәҙерге ваҡытта «Калининград өлкәһенең гигиена һәм эпидемиология үҙәге» федераль бюджет һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы вирусология лабораторияһының табип-вирусологы булып эшләй.
2020 йылда COVID-19 пандемияһы менән көрәш сиктәрендә лаборатор диагностика бүлегенең «ҡыҙыл зонаһында» тәүлек әйләнәһенә эшләй. Вируслы инфекция диагностикаһының бөтә алымдарына юғары профессиональ кимәлдә эйә булараҡ, ПЦР-тикшеренеү өсөн яңы приборҙы беренселәрҙән булып үҙләштерә һәм лабораторияла эшкә индерә. Инфекция йоҡторғандарҙы һәм ауырығандарҙы асыҡлау буйынса иң ауыр һәм эпидемиологик планда хәүефле эштә булып, тикшеренеүҙәргә беренсел проба әҙерләү менән шөғөлләнә. Был ҡаҙаныштары өсөн «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» исеменә лайыҡ була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт Геройы» исеме (2020 йылдың 21 июнендә) — «(COVID-19) коронавирус инфекцияһы менән көрәштә күрһәткән айырым хеҙмәт ҡаҙаныштары, фиҙакәрлек һәм юғары профессионаллек өсөн».
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (БДСО-ҒА; World Trade Organization, Organisation mondiale du commerce (OMC), Organización Mundial del Comercio) — интеграцион ойошм, 1995 йылдың 1 ғинуарында ағза-дәүләттәрҙең халыҡ-ара сауҙа һәм сауҙа-сәйәси мөнәсәбәттәренлибералләштереү маҡсаты менән ойошторолған. БДСО 1947 йылда төҙөлгән Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәр (ГАТТ) нигеҙендә ойошторола һәм 50 йыл буйына тиерлек ғәмәлдә халыҡ-ара ойошманың функцияһын үтәгән, әммә шуға ҡарамаҫтан, халыҡ-ара юридик ойошма булмаған ойошма булып тора.
БДСО яңы сауҙа килешеүҙәрен төҙөү һәм уларҙы ғәмәлгә индереү өсөн яуаплы, шулай уҡ ойошма үҙ илдәренең параменттары тарафынан ратификацияланған һәм ҡултамғаһын ҡуйған күпселек ағза-дәүләттәр тарафынан бөтә килешеүҙәрҙең дә үтәлешен күҙәтә. БДСО үҙ эшмәкәрлеген 1986—1994 йылдарҙа Уругвай раунды сиктәрендә төҙөлгән Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәргә (ГАТТ) ярашлы алып бара. Сауҙа мәсьәләләре һәм либералләштереүҙең глобаль мәсьәләләре буйынса, шулай уҡ донъя сауҙаһының артабанғы үҫеш перспективалары күп яҡлы сауҙа тураһындағы фекер алышыу һәм һөйләшеүҙәрҙә (раундта) алып барыла. Әлеге ваҡытта 8 раундта бындай һөйләшеүҙәр үткәрелгән, шул иҫәптән Уругвайҙа, ә 2001 йылда туғыҙынсы раунд Доһала (Катарҙа) алып барыла. Доһа раундында бөтә һөйләшеүҙәр үҫешеүсе илдәрҙең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән. 2012 йылдың декабренә ҡарата Доһа ҡалаһында үткәреләсәк раундтың киләсәге билдәһеҙлектә: уның эш программаһы 21 өлөштән тора, ә 2005 йылдың 1 ғинуарына раундтың баштан билдәләнгән иң һуңғы ваҡыты үтеп киткән. Һөйләшеүҙәр барышында күпселек илдәрҙең ирекле сауҙа һәм протеционизмға ынтылышы, бигерәк тә ауыл хужалығы субсидияларына ҡағылышлыһы, ойошмала конфликт барлыҡҡа килтергән. Әлегә тиклем был ҡаршылыҡтар Доһа раундының прогресына һәм яңы һөйләшеүҙәргә төп ҡамасаулаусы булып тора. 2012 йылдың июленә ҡарата, БДСО системаһында ағымдағы ауыл хужалығындағы мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн төрлө төркөмдәр араһында һөйләшеүҙәр алып барыла — был раундта буласаҡ һөйләшеүҙәрҙе торғонлоҡҡа килтерә.
БДСО -ның штаб-фатиры Женевала (Швейцария) урынлашҡан. БДСО -ның Башлығы (Генераль директоры) 2021 йылға ҡарата — Нгози Оконджо-Ивеала, ойошманың үҙҙәренең штатында 600-гә яҡын кеше.
БДСО ҡағиҙәләре буйынса ҡайһы бер үҫешеүсе илдәр өсөн ташламалар ҡаралған. Әлеге ваҡытта үҫешеүсе илдәр — БДСО ағзалары, (уртаса алғанда) үҫешкән илдәр менән сағыштырғанда, юғары кимәлдә үҙ илдәренең баҙарҙарын таможня-тариф һаҡлау күләменә эйә. Шуға ҡарамаҫтан, үҫешкән илдәрҙең дөйөм таможня-тариф күләме күпкә юғары, бының һөҙөмтәһендә үҫешеүсе илдәрҙең башҡа илдәр баҙарҙарына сығыу күләме етди сикләнгән.
БДСО ҡағиҙәләре бары тик сауҙа-иҡтисади мәсьәләләрен генә көйләй. Ҡайһы бер Европа илдәре һәм АҠШ хеҙмәт шарттары тураһында бәхәстәр башларға тырыша (быға ярашлы хеҙмәткәрҙәрҙең закон тарафынан һаҡланыуын конкурент өҫтөнлөк тип һанарға мөмкинлек тыуҙырыр ине), әммә үҫешеүсе илдәр быға протест белдерәләр, улар раҫлауынса, бындай саралар хеҙмәткәрҙәренең һанын, эш урындарын ҡыҫҡартыуға һәм уларҙың килем кимәле менән конкуренция һәләтен кәметәсәк.
БДСО-ның тарихы
Донъя сауҙаһы роленең артыуы индустриаль илдәрҙе XIX быуатта таможня пошлинаһы мәсьәләләре буйынса кооперацияны халыҡ-ара һанаулы кимәлдә тоторға мәжбүр итә. 1929 йылда барлыҡҡа килгән гобаль иҡтисади кризис һәм ҡайһы бер үҫешкән илдәрҙә уны, сит ил тауарҙарына юғары таможня пошлиналары ҡуйып, эске баҙарҙы туранан-тура һаҡлап еңергә тырышыуҙар, сит сауҙа күләмдәре арта барған һайын, уларҙы бөтә илдәр тарафынан танылған халыҡ-ара хоҡуҡи сиктәрҙә көйләргә кәрәклеген күрһәтә.
Тышҡы сауҙаны либералләштереү талаптарының иҡтисади нигеҙе булып XIX быуатта Давид Рикардо уйлап тапҡан иҡтисади сағыштырма өҫтөнлөк теорияһы тора.
Гавана конференцияһында СССР ҡатнашыуға саҡырылмай, сөнки ул Халыҡ-ара валюта фонды һәм Халыҡ-ара реконструкция һәм үҫеш банкында ағза булыуҙан баш тартҡан була. Совет хөкүмәте был ойошмаларҙа АҠШ-тың ҙур йоғонтоға эйә булғанлығын күрә һәм был идеологик блоктар араһында ҡапма-ҡаршы тороуҙы (Һалҡын һуғышты) килтереп сығарыр һәм был ойошмалар сиктәрендә СССР мәнфәғәттәре иҫәпкә алынмаҫ, тип ҡурҡа.
АҠШ БДСО-ның һәм Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәрҙең (ГАТТ) төп әйҙәүсеһе булыуына ҡарамаҫтан, АҠШ конгресы ниндәйҙер сәбәптәр менән БДСО Уставын ратификацияламай, тәүҙә ваҡытлыса килешеү бер ниндәй ойошмаһыҙ эшләүен дауам итә.
1986 йылдан 1994 йылға тиклем дауам иткән Уругвай һөйләшеүҙәр раунды иң уңышлыһы була. 1994 йылда оҙайлы һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә Марракешта БДСО төҙөү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыла, ул 1995 йылдың 1 ғинуарынан үҙ көсөнә инә. Ағза-илдәр, был ойошма сиктәрендә тауарҙар һатып ҡына ҡалмайынса, бөтә донъялағы постиндустриаль йәмғиәттең донъя сауҙаһында хеҙмәт күрһәтеүҙең роле артыу менән бәйле (XXI быуат башында — яҡынса 20 %) тышҡы сауҙа өлкәһен көйләүсе Хеҙмәт күрһәтеү менән сауҙа итеү тураһында генераль килешеү (GATS) ҡабул итә. Шулай уҡ Марракеш килешеү сиктәрендә Интеллектуаль милек менән сауҙа итеү хоҡуҡтары (TRIPs) тураһында килешеү ҡабул итә, интеллектуаль эшмәкәрлек һөҙөмтәләре менән сауҙа итеү БДСО-ның хоҡуҡи нигеҙҙәренең бер өлөшө булып тора.
Шулай итеп, халыҡ-ара ойошмалар төҙөү ынтылыштары 50 йыл уңышһыҙ үткәндән һуң һәм Тарифтар һәм сауҙа тураһындағы Генераль килешеүҙәрҙең (ГАТТ) ваҡытлыса конструкцияларына таянып сауҙа алып барылғандан һуң, ниһайәт, 1995 йылдың 1 ғинуарында БДСО барлыҡҡа килә һәм эш башлай.
2001 йылдың көҙөндә БДСО-ның донъя сауҙаһын артабан либералләштереү тураһында Доһи һөйләшеүҙәр раунды башлана. Уға индерелгән мәсьәләләр араһында донъяла аграр продукция менән донъя сауҙа итеүҙе либералләштереү, шул иҫәптән субсидияларҙы бөтөрөү һәм тарифтарҙы кәметеү, финанс хеҙмәте күрһәтеү һәм интеллектуаль милекте һаҡлау була. Әммә һөйләшеүҙәр күп йәһәттән ауыл хужалығы баҙарына инеүҙә проблемалар арҡаһында оҙаҡҡа һуҙыла. Үҫештәре алға киткән илдәр үҫешеүсе илдәрҙең сәнәғәт секторына күберәк инергә теләй, һуңғылары, үҙ сиратында, бының иҡтисади үҫеш темпын кәметеүгә килтереүенән ҡурҡа.
2012 йылдың 22 авгусында Рәсәй Федерацияһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инә һәм уның 156-сы ағзаһы була.
БДСО-ның маҡсаттары һәм принциптары
БДСО-ның төп маҡсаты итеп ниндәйҙер маҡсаттарға һәм һөҙөмтәләргә өлгәшеү түгел, ә халыҡ-ара сауҙа итеүҙең дөйөм принциптарын урынлаштырыу тора. Декларацияға ярашлы, БДСО-ның эше ошо төп принциптарға таяна:
БДСО-ның ойоштороу структураһы
Ойошманың рәсми юғары органы булып БДСО-ның Министрҙар конференцияһы тора, ул ике йылға бер тапҡыр йыйыла. БДСО ойошторолғандан алып бындай ун бер конференция үткәрелгән, глобалләшеүгә ҡаршы булыусылар уларҙың һәр береһенә тиерлек әүҙем протестар күрһәткәндәр.
Ойошманың башында Генераль дирктор тора, уға ойошма советы буйһона. Совет ҡарамағында ағза-илдәрҙең сауҙа сәйәсәте буйынса махсус комиссияһы бар; был комиссия ҡатнашыусы илдәр тарафынан БДСО сиктәрендә үҙ йөкләмәләрен үтәүҙе күҙәтә. Дөйөм башҡарма функцияһынан тыш, Генераль совет шулай уҡ БДСО килешеүҙәренә нигеҙләнеп төҙөлгән бер нисә комиссияны етәкләй. Уларҙың иң мөһиме булып Тауар менән сауҙа итеү советы (Совет-ГАТТ), хеҙмәт күрһәтеү менән сауҙа итеү мәсьәләләре буйынса совет һәм интеллектуаль милек менән сауҙа итеүҙең хоҡуҡи аспекттары мәсьәләләре буйынса совет. Бынан тыш, Генераль Советҡа башҡа күп комитеттар һәм эш төркөмдәре буйһонған, улар БДСО-ның юғары органдарын үҫешеүсе илдәр, бюджет сәйәсәте, финанс-бюджет мәсьәләләре тураһындағы мәғлүмәттәр менән тәьмин итә.
Бәхәстәрҙе сисеүсе органдар
БДСО-ға ингән ағза-илдәр араһында килеп сыҡҡан бәхәстәрҙе «Бәхәстәрҙе сисеүҙе көйләү ҡағиҙәләре һәм процедуралары тураһында декларация» нигеҙендә көйләү менән Бәхәстәрҙе сисеү органы (ОРС) шөғөлләнә. Был квазисуд илдәр араһында килеп сыҡҡан аңлашылмаусанлыҡты, ҡаршылыҡтарҙы тәҫьирләнмәйенсә һөҙөмтәле сисеү өсөн булдырылған. Де-факто уның функцияһын БДСО (Вто)-ның генераль советы үтәй, ул третей төркөмө докладтары нигеҙендә теге йәки был бәхәс тураһында ҡарар ҡабул итеү менән шөғөлләнә. Был совет БДСО барлыҡҡа килгәндән алып күп осраҡта сәйәси хәлдәр арҡаһында килеп сыҡҡан ҡатмарлы сауҙа мәсьәләләрен сисергә мәжбүр була. ОРС тарафынан ҡабул ителгән күп кенә ҡарарҙарға төрлөсә ҡараш тыуған.
Айырым ҡарарҙар
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһының Бәхәстәрҙе көйләү комиссияһының ҙур ижтимағи резонанс тыуҙырған ҡайһы бер ҡарарҙары:
БДСО-ға ағзалыҡҡа инеү һәм ағзалыҡ
БДСО-ға ағза булып 164 ил ингән, шул иҫәптән: халыҡ-ара танылған 160 дәүләт (БМО ағзалары), өлөшләтә танылған Тайвань, 2 бойондороҡлы территория (Гонконг һәм Макао) һәм Европа союзы. БДСО-ға инеү өсөн дәүләт меморандум (ғариза) бирергә тейеш, ошо меморандум нигеҙендә БДСО дәүләттең БДСО-ға ҡағылышлы сауҙа һәм иҡтисади сәйәсәтен тикшерә.
БДСО һәм СССР тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән илдәр
Шулай итеп, СССР тарҡалғандан һуң совет илдәре БДСО-ла:
Володарский (Бүздәк районы)
Володарский (Володарское) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 452725, ОКАТО коды — 80217819002.
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы
Рәсәйҙең БДСО-ға ҡушылыуы тураһында һөйләшеүҙәр
Рәсәйҙең Бөтә донъя сауҙа ойошмаһына инеүе тураһында һөйләшеүҙәр 1993—2011 йылдарҙа 18 йыл дауамында алып барыла.
Володарский (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы
Рәсәйҙең БДСО-ға ҡушылыуы тураһындағы акт
2011 йылдың 16 декабрендә Женевала «1994 йылдың 15 апрелендә Марракештағы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһын булдырыу тураһындағы килешеүгә Рәсәй Федерацияһын ҡушыу тураһында» протоколына ҡул ҡуйыла
2012 йылдың 7 июле — РФ Дәүләт думаһы «1994 йылдың 15 апрелендә Марракештағы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһын булдырыу тураһындағы килешеүгә Рәсәй Федерацияһын ҡушыу тураһындағы протоколын ратификациялау»ҙың № 89689-6 закон проектын теркәй
2012 йылдың 10 июлендә — дәүләт думаһы закон проектын ҡабул итә.
2012 йылдың 18 июлендә — закон проекты Федерация Советы тарафынан хуплана.
21 июль 2012 йыл — Рәсәй Федерацияһы Президенты законға ҡул ҡуя.
2012 йылдың 23 июлендә — 2012 йылдың 21 июленән федераль законға, № 126-ФЗ «Рәсәй Федерацияһының1994 йылдың 15 апрелендә Марракештағы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы булдырыу тураһындағы килешеүгә Рәсәй Федерацияһының ҡушылыуы тураһындағы протоколды ратификациялау» тигән 2012 йылдың 21 июленән федераль закон № 126-ФЗ "Российская газета"ның 166-сы һанындағы "Интернет порталда рәсми хоҡуҡи мәғлүмәт"тә (www.pravo.gov.ru), Рәсәй Федерацияһы 30-сы һанлы Ҡануниәт йыйылмаһының 4177 статьяһында баҫылып сыға.