cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Олимпия Зевсы ҡорамы
Ҡорам 267 йылда герулдарҙың баҫҡынсылығы ваҡытында ныҡ зыян күрә һәм унан һуң тергеҙелмәй тиерлек. Феодосий мәжүси аллаларға табыныуҙы тыйғандан һуң, ҡорам элементтары сиркәүҙәр һәм йорттар төҙөгәндә ҡулланыла.
Ҡурай (телеканал)
«Ҡурай даны» милли телевизион премияһы
Премияның төп принцибы булып еңеүселәрҙе объектив һайлау тора. 2020—2021 йылдар дауамында Башҡортостан юлдаш телевидениеһы һәм «Ҡурай-ТВ» телеканалдарында дәғүәселәрҙең һәр береһе менән тамашасыларҙы таныштырған тапшырыуҙар эфирға сыҡты.
«Ҡурай даны» көмөш миҙалына лайыҡлыларҙы телетамашасылар һайлай — еңеүселәр интернет аша тауыш биреү юлы менән билдәләнә.
Олимпия Зевсы ҡорамы
Хәҙерге ваҡытта ҡорамдың 14 колоннанан торған, коринф капителе менән осланған бер мөйөшө, айырым торған 2 һәм йығылған бер колонна һаҡланып ҡалған.
Тонбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Харвута-Тарка
Түбәнге Харвута-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Харвута йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рейна Пепе
«Наполи»ҙағы ҡуртым
2013 йылдың 29 июлендә Рейна ҡуртым хоҡуғында «Наполи»ға күсә.
Торнау (Дюбенер-Хайде)
Торнау (Дюбенер-Хайде) (Tornau (Dübener Heide)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 564 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 118 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6774 һәм автомобиль коды — WB.
Рейна Пепе
«Наполи»ҙағы ҡуртым
2013 йылдың авгусында ул Emirates Cup миҙгел алды турнирында «Арсенал» менән уйнағанда Лукас Подольскийҙың пенальтиһын кире ҡаға, ә сентябрҙә, "Милан"ды 2:1 иҫәбенә еңеп, Марио Балотеллиҙың пенальтиһын үткәрмәй.
28 сентябрҙә Рейна үҙенең «Ливерпулдәге» карьераһы тамамланыуын белдерә:
2014 йылдың 3 майында финалда «Фиорентина» командаһын 3:1 иҫәбенә еңеп Рейна Италия кубогын яулай.
«Бавария»
8 августа «Ливерпуль» Рейнаның «Бавария» немец командаһына ҡушылыуын раҫлай. 2015 йылдың 14 мартында ул «Бавария» өсөн дебют үткәрә, «Вердер»ҙа ҡунаҡта 4:0-гә уйнай. Ул Испания командаһы тарихында Европаның дүрт: Испания, Англия, Италия һәм Германия юғар лигаларында уйнаған беренсе ҡапҡасы һәм беренсе испанлы.
2015 йылдың 9 майында, «Бавария» 2014/15 йылдар миҙгеленең бундеслигаһында икенсе ярымфинал матчында «Барселона» менән уйнарға тейеш була. Төп ҡапҡасы Мануэль Нойер запаста, өйҙәге уйында «Аугсбург» менән уйнарға ҡала, ә Рейна старт составында сыға. 14 минуттан һуң ул Раул Бобадильяға ҡарата ҡағиҙә боҙған өсөн ҡыҙыл карточка ала.
«Наполи»ға ҡайтыуы
2015 йылдың 23 июнендә 3 йылға контракт төҙөп, «Наполи»ға ҡайта. Неаполитан клубы менән ике тапҡыр Италияның вице-чемпионы һәм бер тапҡыр бронза призеры була.
«Милан»
2018 йылдың 2 июлендә Пепе Рейна ирекле агент сифатында «Милан» менән ике йылға контракт төҙөй.
"Астон Вилле"ла ҡутрымда
2020 йылдың 13 ғинуарында миҙгел аҙағына тиклем Астон Виллаға ҡуртым хоҡуғында күсә. 37 йәшлек Рейна "Милан"да даими уйнау тәжрибәһенә эйә булмай, һуңғы ике миҙгелдә ни бары 5 уйында ҡатнаша.
Йыйылма командалағы карьераһы
Рейна 2005 йылдан Испания йыйылма командаһының даими уйынсыһы булып тора. Башлыса Икер Касильястан ҡала (ә һуңғараҡ — Давид де Хеанан) икенсе йә өсөнсө голкипер була. Ул — 2010 йылда футбол буйынса Донъя чемпионатында, шулай уҡ 2008 һәм 2010 йылдарҙа Европа чемпионатында еңгән команда ағзаһы. 2005 йылдың 17 авгусында Рейна Хихонда Уругвай менән матчта дебютын уҙғара.
2008 йылдың октябрендә Эстонияны еңгәндән һуң (3:0) Рейна менән Касильяс оҙаҡ ваҡыт гол үткәрмәү буйынса милли рекорд ҡуя: был пар 710 минут ҡапҡаһына туп индермәй.
Клубтарҙа
2019 йылдың 26 майына ҡарата
Йыйылма командала
2017 йылдың 9 октябренә ҡарата
Ҡаҙаныштары
Командала
«Вильярреал»
«Ливерпуль»
«Наполи»
«Бавария»
Испания йыйылма командаһы (16 йәшкә тиклем)
Испания йыйылма командаһы
Бүрәт Республикаһы
Бүрәт Республикаһы (Буря́тия, Буряад Орон) — Рәсәй субъекты.
Халыҡ һаны — 973 860 кеше.
Рейна Пепе
Ҡаҙаныштары
Шәхси
Шәхси тормошо
2018 йылдың июлендә Пепе Рейна һәм «Наполи»ҙың элекке футболсылары Паоло Каннаваро, Сальваторе Ароникаға ҡарата бер туған Эспорзитолар — Каморраның юғары вазифалы ағзалары (неаполитан енәйәти төркөмө, мафияға тартым) менән бәйләнештә булыуы сәбәпле Италия Футбол федерацияһында тыңлауҙар үтә. Рейнаны шулай уҡ Каморра өсөн бушлай билеттар алырға тырышыуҙа ғәйепләйҙәр.
Копланка
Копланка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәреш
Кәреш (Карышево) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452072, ОКАТО коды — 80244825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
1812 йылда, 25 ир-ат һәм 19 ҡатын-ҡыҙ аҫаба ерҙәрҙән Аҙнай ауылына күсерелгән.Кәреш ауылы шулай барлыҡҡа килә. 1834 йылда – 76, 1870 йылда - 492, 1917 йылда - 147, 1920 йылда 149 башҡорт иҫәптә торған.
Урамы
•Тыныслыҡ урамы (Мира (улица))
Бөгөнгө ауыл
Әлеге ваҡытта ауылда 3 ғаилә йәшәй: Хәбибуллина Тәғлимә Әнүәр ҡыҙы (улы Редик),Ғилмиев Рифҡәт (ҡатыны),Әхмәтшина Минзилә Тимербулат ҡыҙы (ҡыҙы һәм ейәне). 2022 йылдың 7 майында Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм тыл хеҙмәтсәндәндәре хөрмәтенә тантаналы рәүештә мемориаль комплекс асылды.
Дары
thumb|Төтөнһөҙ нитроцеллюлоза дарыһы N110thumb|Төтөнһөҙ дарылы патрон Дары — юғары баҫымлы газдар барлыҡҡа килтереп кислородһыҙ янырға һәләтле күп компонентлы шартлатҡыс ҡушылма, снаряд, ракета һәм пуля атыу өсөн файҙаланылған шартлатҡыс матдә; кислородһыҙ тирәлектә, йылылыҡ һәм газ һымаҡ продукттар бүлеп сығарып, тотороҡло яныуға һәләтле, энергиялы ҡаты системалар. Дарының тышҡы оксидлаштырғыстарҙан башҡа ғына яныу һәләте улар составында бер юлы яғыулыҡ һәм оксидлаштырғыс (мәҫәлән нитроэфирҙар, кислородтан тыш, галоген атомдары ла кергән ҡушылмалар) булыу менән бәйләнгән. Тәбиғәте буйынса дарылар шартлатҡыс матдәләргә, дөрөҫөрәге, шартламайынса йәки детонацияланмайса тотороҡло яныуға һәләтле булған атҡыс шатлатҡыс матдәләр класына керә. Дары түбәндәге төрҙәргә бүленә: ракета, баллистика, артиллерия, миномёт өсөн; атыу ҡоралы, торпеда миналары, идара ителеүле бомбалар өсөн; магнитогидродинамик генераторҙар, оборона техникаһы өлгөләре өсөн плазмалылар; халыҡ хужалығының нефть сығарыуҙы интенсивлаштырыу, аусылыҡ, башҡа өлкәләре өсөн һ.б. дары үлсәмдәре һәм геометрик формалары төрлө (пластиналар, бөртөк һәм бер йәки бер нисә каналлы көпшә, бер йәки күп каналлы шашка һ.б.) булған элементтарҙан тороусы ҡоролмалар (зарядтар) рәүешендә ҡулланыла.
Тарихы
Дарының беренсе вәкиле калий селитраһы, күмер һәм көкөрттөң 75:15:10 нисбәтендәге механик ҡушылмаһы — төтөнлө дары булып тора. Бындай составтағы ҡатышма күптән уҡ яндырыу һәм емереү сараһы итеп файҙаланылған, тигән фекер йәшәй. Шулай ҙа матди һәм яҙма иҫбатлауҙар табылмаған. Тәбиғәттә селитра йыш осрай, ә дары өсөн кәрәкле калий селитраһы бөтөнләй осрамай.
Ҡытайҙа дары эшләү рецепты 1044 йылда барлыҡҡа килә. Дарының иртәрәк эшләнеүе лә ихтимал, ҡайһы бер тарихсылар дарыны уйлап табыусы — II быуатта йәшәүсе Вэй Боян, тип иҫәпләй.
Дары өсөн кәрәкле калий селитраһын алыу ҡатмарлы технологик алымдар талап итә. Калий селитраһын етештереү XV —XVI быуатта химия үҫеш алғас ҡына мөмкин була. Сағыштырмаса өҫтө юғары булған углерод материалдарын алыу ҙа, тимер металлургияһы үҫеш алғас мөмкин булған. Пиротехник үҙенсәлеге булған органика һәм тәбиғи селитра ҡатнашмаһын дары урынына ҡулланыу мөмкин һанала.
Утлы атыу ҡоралында беренсе тапҡыр төтөнлө дары ҡулланыла, ул 2 быуатта Ҡытайҙа уйлап табылған, тип фаразлана. Европала, шул иҫәптән Рәсәйҙә, дарыны 14 быуатта ҡуллана башлайҙар һәм ул 500 йыл дауамында хәрби өлкәлә һәм халыҡ хужалығында файҙаланыла торған берҙән-бер шартлатҡыс матдә була.
Дарыны беренсе уйлап табыусы монах Бертольд Шварц булған, тип иҫәпләнә. Төтөнлө дарының атыу үҙенсәлеге һуңыраҡ билдәле була һәм ут атыу ҡоралы үҫешенә сәбәпсе була. Европала һәм Рәсәйҙә XIII быуаттан уҡ билдәле һәм XIX быуат ураһына тиклем берҙән бер шартлатҡыс матдә булып ҡала.
Пироксилинлы дарыны беренсе тапҡыр Францияла 1884 йылда П. Вьель уйлап таба, баллистик дарыны 1888 йылда Швецияла А. Нобель тәҡдим итә, төтөнһөҙ дары 1889 йылда Рәсәйҙә З.В. Калачёв тарафынан уйлап табыла.
Ракета снарядтары өсөн баллистик дары ҡоролмалары беренсе тапҡыр 1930 йылдарҙа СССР-ҙа эшләнә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡулланыла («Катюша» гвардия миномёттары). Реактив двигателдәр өсөн яңы составтағы ҡатнашмалы дары һәм уларҙан ҡоролмалар 1940 йылдарҙың икенсе яртыһында башта АҠШ-та, унан һуң башҡа илдәрҙә лә эшләнә башлай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында реактив снарядтарҙа уңышлы ҡулланылған баллистик дары XX быуаттың 30-сы йылдарында СССР-ҙа эшләнә.
Дарыны артабанғы камиллаштырыу уның техник характеристикаһын яҡшыртыу, махсус яңы рецептуралар эшләү йүнәлешендә алып барыла.
Составы һәм етештереү
Ҡара дары, ҡағиҙә булараҡ, өс компоненттан тора: селитра, күмер һәм көкөрт. Дары янғанда нитрат күмер яндырыу өсөн кислород бирә; көкөрт — күмер-селитра ҡатнашмаһын цементлай. Бынан тыш, тоҡандырыу температураһы күмергә ҡарағанда түбәнерәк булған көкөрт дары тоҡандырыу процесын тиҙләтә.[9]
Ғәҙәттә, дары эшләү өсөн калий селитраһы (калий нитратыы) алына, сөнки башҡа селитралар менән сағыштырғанда гигроскопик түгел (мәҫәлән, натрий селитраһы). Нитрат юғары дәрәжәлә таҙа булырға тейеш — 99,8 %; 1920-се йылдарҙың совет стандарттары буйынса натрий селитраһының 0,03 проценттан юғары булмауы рөхсәт ителә. Шулай уҡ хлор ҡушылмаларын натрий хлориды 0,03 %-тан артыҡ булмаһа өсөн ҡулланырға рөхсәт ителә[1].
Чилиҙа, Һиндостанда һәм башҡа илдәрҙә калий селитраһының бай ятҡылыҡтары интенсив рәүештә үҙләштерелә. Әммә оҙаҡ ваҡыт дары эшләү өсөн тоҙ яһалма рәүештә — селитряниция ысулы менән дә алына. Был төҙөлөш сүп-сары, эзбизташ, мергель менән ҡатнаш үҫемлек һәм хайуан сүп-сарынан торған өйөмдәр була. Серегән ваҡытты барлыҡҡа килән аммиак нитрифлана һәм тәүҙә азотлы кислотаға, ә һуңынан азот кислотаһына әүерелә. Азот кислотаһы эзбизташ менән реакцияға инеп кальций нитратын Ca(NO3)2 барлыҡҡа килтерә һәм йыуылып алына. Поташтан торған ағас көлө өҫтәгәндән һуң кальций карбонаты CaCO3 төпкә ултыра һәм калий нитраты барлыҡҡа килә.
Дары өсөн составында углерод 80-90 % булырға тейеш, ыҫмалаһыҙ ағас төрҙәренән пиролиз ярҙамында алына; ыҫмала ағасын ҡулланыу дары үҙенсәлектәренә насар йоғонто яһай, ә ылыҫлы төрҙәр күмер барлыҡҡа килтермәй. Әммә ылыҫлы утын яныу процесын башлап ебәреү өсөн ҡулланыла. XIX быуатҡа тиклем күмер соҡорҙа яндырыла, был үҙенсәлеге буйынса бер төрлө продукт алырға мөмкинлек бирмәй. Пиролиз процессын индергәс кенә юғары сортлы күмер етештерелә башланы. Теге йәки был өлкәлә ағас булыуына һәм күмер сығарыу мөмкинлегенә ҡарап, дары етештереү өсөн урындағы талаптар барлыҡҡа килә, сөнки нәҡ ағастың сифаты һәм күмер яндырыу дәрәжәһе дарының сифатын билдәләй. Күмерҙең ҡыҙҙырыу дәрәжәһе ни тиклем түбән булһа, уның яныу тиҙлеге лә шул тиклем түбәнерәк була, был һәр ваҡыт кире фактор булып тора. Күмерҙә таҙа углерод миҡдары 75-80 проценттан кәм булмаҫҡа тейеш; билдәле булыуынса, дарыла күмер миҡдары кәмегәндә уның яныу тиҙлеге арта, әммә күмерҙә углеродтың проценты артыу менән ул кәмей бара. Һунар дарыһында селитраның миҡдары бер аҙ арта, мәҫәлән, француз һәм немец һунар дарыһы 78 % селитра, 10 % көкөрт һәм 12 % күмер була. "Шахта" сорттары (шартлатыу өсөн), киреһенсә, көкөрт һәм күмер күберәк була; Мәҫәлән, Рәсәйҙә 66,6 % селитра, 16,7 % көкөрт һәм 16,7 % күмер ҡатнашмаһы ҡулланыла. XIX быуатта иң ябай ракеталарҙа ҡулланылған дарыла селитра миҡдары артырыу юғары импульс бигән. Киреһенсә, селитра миҡдары кәмегәндә был күрһәткес түбәнәйгән.
Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы
Әхмәмәтов Шәрәф Хисам улы (1929 йыл — 1999 йыл) — башҡорт шағиры.
Бишкүмәс
Бишкүмәс (Бишкумачево) — Улуймән йылғаһы буйында Бүләр, һуңынан Байсар волосының Бүләр түбәһенә (хәҙеге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) ҡараған аҫаба башҡорттар ерендә нигеҙләнгән ауыл.
Ҡәлмиәр ауыл Советы (Тәтешле районы)
Ҡәлмиәр ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге  — Иҫке Ҡәлмиәр ауылы.
Тарихы
Ҡәлмиәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Тәтешле районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әрмәндәр
Әрмәндәрҙең дөйөм һаны яҡынса 10-12 млн. кеше.
Тарих
II б.э.т. мең йыллыҡ VI б.э.т. быуатҡа тиклем Әрмән таулығында әрмән халҡы формалашҡан тип һанала.
Үҙатамаһы - һай (Հայ), бер фараз буйынса Урарту төбәге  Һати атамаһынан килеп сыҡҡан.
522 б.э.т. фарсы батшаһы Дарий I Беһистун яҙмаһында Арминия илен телгә ала. Атама Мелитенаға сиктәш төбәк Armi, фарсыса Armina атамаһынан сыҡҡан.
Әрмәндәрҙең боронғо ҡанбабалары фригиялылар, мушки, хурриттар, урартуҙар ҡәбиләләре булған тип һанала.
Әрмәндәрҙең генетикаһы
Сенгер институтының эҙләнеү мәғлүмәттәренә ҡарағанда, әрмәндәрҙең генетик популяцияһы б.э.т. 3 меңенсе йылдарҙа барлыҡҡа килгән һәм әрмән популяцияһының генетик ҡатнашыуы б.э.т. 1200 йылдарҙа туҡтаған.
FTDNA-ның әрмән проекты мәғлүмәте буйынса, әрмәндәр араһында  Y-хромосом гаплогруппалары R1b1a2 (26,5 %), J2a (19,1 %), G2a (9,5 %), J1* (8,3 %), E1b1b1 (6,8 %), J1c3d (5,5 %), T1 (5,5 %) таралған.
Ельцин Борис Николаевич
Бори́с Никола́евич Е́льцин (1 февраль 1931 йыл — 23 апрель 2007 йыл) — СССР-ҙың хужалыҡ һәм партия, Рәсәйҙең дәүләт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының беренсе Президенты. Был вазифаға 2 тапҡыр һайлана: (12.06.1991, 3.07.1996).
Биографияһы
Борис Николаевич Ельцин 1931 йылдын 1 февралендә РСФСР-ҙын Урал өлкәһе Бутка районы административ үҙәге Бутка ауылында (хәҙерге Свердловск өлкәһенең Талица районы Бутка ауылы) тыуҙы.
1950—1955 йылдарҙа Урал политехник институтында инженер-төҙөлөш факультеты студенты.
1955—1963 йылдарҙа «Уралтяжтрубстрой» һәм «Южгорстрой» трестарында, мастер, участок начальниһы, эш етештереүсе (прораб, производитель работ).
1963 −1968 йылдарҙа Свердловск йорттар төҙөү комбинатында эшләй. 1963—1966 йылдарҙа баш инженер, 1966 −1968 йылдарҙа директор.
1968—1976 КПСС-тың Сверлдловск өлкә комитетында төҙөлөш бүлеге начальнигы.
1976 йылдан башлап КПСС‑тың Свердловск өлкә комитетының 1‑се секретары.
1985—1986 йылдарҙа КПСС ҮК секретары, бер үк ваҡытта 1985 йылдан алып КПСС‑тың Мәскәү ҡала комитетында 1‑се секретарь.
1987 йылдан башлап СССР‑ҙың Дәүләт төҙөлөш комитеты рәйесенең 1‑се урынбаҫары — СССР министры,
1990—1991 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы рәйесе.
1991—1999 йылдарҙа Рәсәй Президенты.
Өҫән-Ивановка заказнигы
«Өҫән-Ивановка» заказнигы («Усень-Ивановский» заказник) — Бәләбәй һәм Дәүләкән райондары территорияһындағы Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан дәүләт ботаника заказнигы (1991).
Ельцин Борис Николаевич
Биографияһы
2000 йылдан алып Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин фондына етәкселек итә.
Өҫән-Ивановка заказнигы
Тасуирламаһы
Өҫән-Ивановка заказнигы эре утраулы тотош урман менән ҡапланған Өҫән менән Илен йылғалары менән Асылыкүл араһында һыу айырғыс. Асылыкүл тәбиғи паркының бер өлөшөн биләй. Өҫән-Ивановка менән Ҡыҙрас ауылдары аралары, Гускарино һәм Веровка ауылдары аралары инә. Шулай уҡ уның территорияһына ике урман хужалығы — Мәтәүбаш һәм Өҫән-Ивановка урман хужалыҡтары инә. Өҫән-Ивановка заказнигы 1991 йылда Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы урмандарының төп төрҙәрен һаҡлау һәм тергеҙеү маҡсатында ойошторола. Рельефы урманлы-далалы. Майҙаны далалары һәм туғайҙары менән ун ике мең гектар, 55 % урман биләй. Иң ҡиммәтле тәбиғәт объекты булып реликт ҡарағай урмандары тора. Бөгөнгө көндә заказникта төрлө йәштәге яһалма урман ултыртмалары, башлыса ҡарағас,ҡарағай ағастары үҫтерелә. Йылға ярҙары буйлап киң япраҡлы урмандар, япраҡлы-ҡарағай урмандары таралған.Өҫән менән Илен йылғаларының текә яр битләүҙәрендә күп йәшле ҡарағай ағастарын осратырға мөмкин. Оҙаҡ ваҡыт ҡырҡылған урман урынында япраҡлы-ҡарағай ағастарын йүкә,ҡайын, ҡарағас ағастары алмаштыра. Йылға үҙәне буйлап һуҙылған әрәмәләрҙә һоро ерек, өйәңке,ҡарама ағастары үҫә. Тәбиғәт комплексы һирәк осрай торған һәм юғалыуға дусар булған үҫемлектәргә бай.Ҡаурый ҡылған,өсҡалаҡ күк көпшә,һылыу ҡылған,Заллеский ҡылғаны, кәкүк ситеге (әҙрәс гөл), күксин үлән үҫә.Хайуандар донъяһы айырым өйрәнелмәгән, дөйөм алғанда, Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығының киң япраҡлы урманына хас булған төрҙәре йәшәй.
Әһәмиәте
Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығы заказнигы Асылыкүл бассейнында һыу һаҡлағыс һәм һыу ағымын көйләү әһәмиәтенә эйә булып тора. Шулай уҡ фәнни, урман тергеҙеү,эталон һәм тарихи әһәмиәте лә ҙур. Заказникты һаҡлау режимы булдырылған. Башҡортостан Республикаһының Министрҙар Кабинеты 26 февраль 1999 йылдың Ҡарарына № 48 ярашлы тәбиғәт комплексында бөтә төр ҡырҡыу (һайланма санитар ҡырҡыуҙарҙан башҡа), айырым һаҡланған урман участкаларында урман культураларын ултыртыу, ер һөрөү,мал көтөү,мал көтөү лагерҙары төҙөү,төҙөлөш эштәре башҡарыу, тәбиғи байлыҡтар эҙләү,нефть сығарыу, мелиоратив эштәр башҡарыу тыйыла. Халыҡҡа территорияла йөрөргә,еләк-емеш,бәшмәк йыйыу, бесән әҙерләү,ғилми эштәр алып барыу рөхсәт ителә.
Ельцин Борис Николаевич
Биографияһы
2007 йылда вафат булды. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Башҡортостан Республикаһы Суверенитеты,Рәсәйҙен демократик һәм федератив үсешендә Борис Ельцин роле
Рәсәйҙә демократик һәм федератив принциптар тергеҙеү өсөн Борис Ельцин күп көс һалған.
Урал яҡтарынан кеше булараҡ, ул милли проблемаларҙы яҡшы аңлаған. 1990 йылдын 6 августа, Мортаза Рәхимов менән осрашыуҙан һуң ул Өфөлә үҙенең танылған һүҙҙәрҙе әйтә: «күпме йотоп ебәреү көсө булғанса, суверенитетты алығыҙ».
Борис Николаевич осоронда Федератив договорға һәм Башҡортостан Республикаһының уға ҡушымтаһына, «Рәсәй Федерацияһы дәүләт власы органдары менән Башҡортостан Республикаһы дәүләт власы органдары араһында хакимиәт даирәһе сиктәрен билдәләү һәм үҙ-ара вәкәләттәр бүлешеү тураһында» килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Ельцин 1990 һәм 1996 йылдарҙа Башҡортостанға килә һәм Өфө, Ағиҙел, Нефтекама һәм Стәрлетамаҡ ҡалаларында була.
Бүләктәр
СССР һәм РСФСР Юғары Советтары депутаты. СССР-ҙың Ленин (1981), ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1974), «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары, Рәсәйҙең 1‑се дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2001) ордены, шулай уҡ сит дәүләттәрҙең һәм сиркәү ордендары менән бүләкләнгән.
Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы
Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы (23 ноябрь 1903 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). Ике Ҡыҙыл Байраҡ (икеһе лә 1943), 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәғит (ҡайһы бер сығанаҡтарҙа — Сәғид ) Рәхмәт улы Әлибаев 1903 йылдың 23 ноябрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең Яманһары ауылында тыуа (хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы).
1926 йылда Ырымбур башҡорт педагогия техникумын тамамлай.
1926—1928 йылдарҙа БАССР-ҙың Йылайыр кантонында Баймаҡ һәм Мөхәмәтйәр мәктәптәре директоры була.
1929—1932 йылдарҙа «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитенең мәҙәниәт бүлеге мөдире.
1932 йылда Н. К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә академияһын тамамлай.
1932—1936 йылдарҙа Ырымбур башҡорт педагогия техникумы директоры була. Шул уҡ ваҡытта Ырымбур юғары коммунистик ауыл хужалығы мәктәбендә — уҡытыусы.
1936—1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы мәктәптәр бүлеге инструкторы.
1941—1945 йылдарҙа 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы комиссары, полк командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары.
1946—1954 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәғариф министры.
1959—1966 йылдарҙа — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтының Башҡортостан филиалы директоры.
СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1974 йылдың 2 ғинуарында вафат була. Өфө ҡалаһының Мосолман зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Башҡортостан Республикаһы Көйөргәҙе районының Яманһары ауылында Сәғит Әлибаев урамы бар.
Смирнов Виталий Борисович
Cмирнов Виталий Борисович (13 апрель 1937 йыл, Сталинград, РСФСР — 25 ғинуар 2019 йыл, Мәскәү, Рәсәй Федерацияһы) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, филология фәндәре докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре, рус журналистикаһы һәм әҙәбиәте тикшеренеүсеһе, тәнҡитсе һәм яҙыусы.
Биографияһы
Виталий Борисович Смирнов 1937 йылдың 13 апрелендә Сталинград ҡалаһында тыуа,  РСФСР.
1959 йылда илология факультетын тамамлай, Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Һарытау гәзиттәрендә журналист булып эшләй.
1965 йылда филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн диссертаця яҡлай. Диссертацияһының темаһы: "Глеб Успенский в «Отечественных записках».  Шулай уҡ «Глеб Успенский и Салтыков-Щедрин (Глеб Успенский в „Отечественных записках“)». монографияһын яҙа.
1967 йылда яңы ғына төҙөлгән Башҡорт дәүләт педагогия институтының рус һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә.
1980 йылда Ленинградта СССР Фәндәр академияһының Рус әҙәбиәте институтында «Литературная история „Отечественных записок“ (1868—1884): „Отечественные записки“ в общественно-литературном процессе 70 — 80-х годов» темаһына   докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Шул уҡ йылда Волгоградҡа күсенә,  бында  Волгоград дәүләт университетында уҡытыусы эшмәкәрлеген башлай. Рус һәм сит ил әҙәбиәте, журналистика һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара, һуңынан — журналистика кафедраһы мөдире.
Рәсәй Журналистар союзы һәм Яҙыусылар союзы ағзаһы була. 1994 йылдарҙа «Отчий край» илююстрациялы  әҙәби-нәфис журналының баш мөхәррире була.
400-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 13 китап һәм монография авторы. 1860—1880 йылдарғаҙы ижтимағи-әҙәби процестың хәрәкәт иттереүсе рус «йыуан» журнал феномены тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә.
Санкт-Петербург Гуманитар фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була, Бөтә Рәсәй «Сталинград» әҙәби премия лауреаты.
Алға (Алға ауыл советы, Дәүләкән районы)
Алға (Алга) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 295 кеше. Почта индексы — 453417, ОКАТО коды — 80222804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Алға ауыл советы үҙәге. Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 33 км алыҫлыҡта Асылыкүл тәбиғи паркы территорияһында урынлашҡан. Ауыл 1926—1930 йылдар арауығында барлыҡҡа килә. Ҡоръятмаҫтан һәм Яҡты Юл ҡасабаһынан күсеп килгән башҡорттар нигеҙ һала. Коллективлаштырыу осоронда ауылдың ер майҙаны 1533,2 га (1929). Ауыл халҡы 1932—1950 йылдарҙа «Алға», 1950—1953 йылдарҙа «1-се Май», 1958—1985 йылдарҙа «Россия», 1985—2008 йылдарҙа «Дружба» колхозында эшләй. 1939 йылда Берҡаҙан торфын сығарыу һәм эшкәртеү башлана, бының өсөн Алға колхозынан 221,74 га ер бирелә. 1944 йылда йәшелсә орлоҡтары, баҡса культуралары, тамыр аҙыҡтар әҙерләү буйынса ғаилә хужалыҡтары ойошторола.
Халҡы: 1939 йылда — 219 кеше; 1959 йылда — 276; 1989 йылда — 274; 2002 йылда — 293; 2010 йылда — 295 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана бар, почта бүлексәһе бар. 2014 йылда башланғыс мәктәп (Ҡоръятмаҫ урта мәктәбе филиалы) ябыла.
Урамдары
Урам исемдәре :
Тәбиғәт ҡомартҡылары
Ауыл эргәһендәге быуа, Асылыкүл һәм Алға шишмәһе (Гөлбикә шишмәһе) — тәбиғәт ҡомартҡылары. Ауылдың төньяғынан, Асылыкүлдең яр буйынан 500 м, ҡурғандар урынлашҡан.
Аксаков
Аксаков — күп мәғәнәле төшөнсә. Аксаков фамилияһы менән бәйле ҡулланыуға ингән.
Кешеләр
Аксаков Сергей Тимофеевич
Ректификация
Ректификация (син. дистилляция) — шыйыҡсаны төрлө фракцияларға бүлеү процессы.
Ректификация XIX быуаттан спирт һәм нефть сәнәғәтенең төп технологик процессы тип һанала. Хәҙер ул бөтә донъяла органик синтез, изотоптар, полимерҙар алыу өсөн ҡулланыла.
Заһиҙуллин Шамил Зариф улы
Заһиҙуллин Шамил Зариф улы (14 август 1944 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-терапевы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1972), профессор (1993). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (1996) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостандың атҡаҙанған табибы (1991), Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2003).
Биографияһы
=== Сығышы === Шамил Зариф улы Заһиҙуллин 1944 йылдың 14 авгусында Өфөлә табиптар ғаиләһендә тыуған.
Уның олатаһы Шәкир Заһиҙуллин сығышы менән Ҡазандан. Мулла атаһы егетте Мәскәүгә сауҙа эшенә өйрәнергә оҙата. Шәкир-абый тире буйынса эксперт булып китә һәм Өфө сауҙагәре Абдуллатиф Хәкимовта идарасы булып эшләй («Хәкимиә» мәҙрәсәһенә нигеҙ һалыусы һәм тыуған Өфө ҡалаһының почётлы гражданы). Ш. Заһиҙуллин ысын зыялы була — уҡымышлы кеше, зыялый. Ҡатыны Минисара менән бергә биш ул тәрбиәләп үҫтерәләр: Зәкир (прокурор булып эшләй), Зариф, Мөхәмәт (финансист, «Башмелиоводстрой» тресында эшләй), Мәхмүт (Бөйөк Ватан һуғышы һәләк булған) һәм Ғәли. Шәкир, ҡатыны вафатынан һуң икенсе тапҡыр өйләнә; икенсе никахынан ҡыҙы Мәрйәм тыуған, ул невропатолог булып китә.
З. Ш. Заһиҙуллиндың атаһы, Зариф Шәкир улы (1904 йылдың 14 [27] февралендә, Өфөлә тыуған — 4 август 1982, Өфөлә вафат булған), — терапевт, ғалим һәм клиника табибы; педагог. Медицина фәндәре докторы, профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы, Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. 1934—1972 йылдарҙа БДМИ-ла эшләй. (1956—1972 йылдарҙа — госпиталь терапия кафедраһы мөдире). 1942 йылда «О некоторых гемодинамических изменениях при крупозной пневмонии» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. «Действие башкирских сернистых нефтей и их продуктов на сердечно-сосудистую систему рабочих нефтепромыслов и нефтеперерабатывающих заводов» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (Ҡазан, 1961). 110 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы; З. Ш. Заһиҙуллиндың әүҙем ҡатнашлығында фәнни-практик конференциялар йомғаҡтары буйынса терапияның актуаль һорауҙары буйынса 8 хеҙмәттәр йыйынтығы сығарыла. З. Ш. Заһиҙуллин етәкселегендә 5 докторлыҡ һәм 9 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. Ике «Почёт Билдәһе» ордены һәм алты миҙал менән бүләкләнгән.
Әсәһе, Ғәйшә Усман ҡыҙы Заһиҙуллина (ҡыҙ фамилияһы — Тереғолова; 1903—1991), терапевт. БАССР Министрҙар Советы дауаханаһында профессиональ патология бүлеге, аҙаҡ терапия бүлеге мөдире булып эшләй.
Апаһы Земфира Зариф ҡыҙы (1 декабрь 1929 йыл тыуған) Өфө ҡалаһының 3-сө мәктәбен (элекке Мария гимназияһы) һәм Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Башҡорт дәүләт университетының татар филологияһы кафедраһында уҡыта. Уның ире Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (1925—1971) — атаҡлы башҡорт композиторы.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Ш. З. Заһиҙуллиндың фәнни эшмәкәрлеге эске ауырыуҙар клиникаһының иң актуаль проблемаларын түбәндәге төп йүнәлештәр буйынса үҙ эсенә ала:
Профессор З. Ш. Заһиҙуллин 15 йыл дауамында — университет ғилми советының ғилми секретары; өс йыл дауамында дауалау факультетының дәүләт йомғаҡлау аттестация комиссияһы рәйесе була. БДМУ-ның эске ауырыуҙар, кардиология һәм педиатрия буйынса кандидатлыҡ диссертацион совет рәйесе һәм уны ойоштороусы булып тора (1997—2002), ә уны үҙгәртеп ҡорғандан һуң — докторлыҡ диссертацион совет рәйесе урынбаҫары (2012 йылға тиклем), БДМУ-ла «эске ауырыуҙар» проблемалы комиссияһы рәйесе урынбаҫары.
Шамил Зариф улының ғилми-тикшеренеү эштәре материалдары Башҡортостан Республикаһында инфекцион булмаған ауырыуҙарҙы профилактикалау, бөйөр синдромлы геморрагик биҙгәкте дауалау һәм профилактикалау, яңы медицина технологиялары, Башҡортостан Республикаһында шифахана һәм курорттарҙы үҫтереү буйынса республика маҡсатлы программалар төҙөүҙә ҡулланыла.
Ғалим 800-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография, 4 уйлап табыу авторы. Алты медицина журналының мөхәрририәт советы ағзаһы (улар — «Казанский медицинский журнал»; «Болезни органов дыхания»; «Новые медицинские технологии», Санкт-Петербург ҡалаһы; «Медицинский вестник Башкортостана»; «Российские медицинские вести», Мәскәү ҡалаһы). Рәсәй, Европа респиратор йәмғиәте ағзаһы.
Профессорҙың ғилми етәкселеге аҫтында 50-нән ашыу кандидатлыҡ һәм 8 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән һәм яҡланған. Уның иң билдәле уҡыусы-докторанттары:
== Һулыш алыу органдары ауырыуҙары буйынса XXI Милли конгресс == 2011 йылдың 25-28 октябрендә Өфөлә һулыш аоыу органдары ауырыуҙары буйынса XXI Милли конгресс — Башҡортостан тарихында беренсе шундай медицина һәм фәнни форум үтте. Уның эшендә Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән вәкил булып 800 делегат ҡатнаша; ҡатнашыусыларҙың дөйөм һаны 4800 кешенән арта. Профессор Ш. З. Заһиҙуллин конгресстың президенты була.
== Танылыуы ==
Ғаиләһе
З. Ш. Заһиҙуллиндың ҡатыны— Әлимбәкова Земфира Фәрит ҡыҙы (1947 йыл 29 июль), офтальмохирург. БДМИ тамамлай. 1971—2001 йылдарҙа күҙ ауырыуҙарының Өфө ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 10 йыл дауамында ҡара ҡылау һәм глаукома бүлеге мөдире. Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы.
Ҡыҙы Заһиҙуллина Айгөл Шамил ҡыҙы (1973 йыл 18 ноябрь) — офтольмолог. 1997 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын уңышлы тамамлай. Медицина фәндәре кандидаты. Доцент, БДМУ-ның дипломдан һуң белем биреү институты офтальмология кафедраһы мөдире.
Улы Заһиҙуллин Нәуфәл Шамил улы (1 ғинуар 1977) — терапевт, ғалим һәм клиника табибы, педагог. Медицина фәндәре докторы, БДМУ эске ауырыуҙарҙы диагностикалау кафедраһы профессоры. 2000 йылда Башҡорт дәүләт медицина университетын отличие менән тамамлай. Рәсәй Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн алтын миҙалы менән бүләкләнә (2009). Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының медицина буйынса Г. Н. Терегулов исемендәге премияһы лауреаты (2011). 2014 йылда Рәсәйҙең йәш ғалимдарына — «Медицина» йүнәлеше буйынса фән докторҙарына дәүләт ярҙамы өсөн бирелгән Рәсәй Федерацияһы Президенты грантын яулай.
Торженьга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — йылғаның башынан алып Төньяҡ Двина Вычерга йылғаһына ҡойғанға тиклем, Юг һәм Сухона йылғаларын индермәйенсә (инештән Кубен гидроузлына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Турхан солтан
Турхан Хәтижә солтан (Turhan Hatice Sultan; яҡынса 1627/1628 — 5 июль, 1683) — ғосман солтаны Ибраһим Беренсенең ҡатыны, титулы — хәсикә, солтан Мәхмәт Дүртенсенең әсәһе, Вәлидә солтан һәм улы тәхеткә ултырғандың тәүге йылдарында Ғосман империяһының регенты; Ҡатын-ҡыҙ Солтанаты осороноң һуңғы вәкиле.
Биографияһы
Турхан Хәтижә солтан 1627 йәки 1628 йылдар тирәһендә тыуған, тыуғас та Надя тигән исем бирелә, сығышы менән урыҫ ғаиләһенән. Баҫҡынсыларҙың бер һөжүме ваҡытында әсиргә эләгә һәм ҡоллоҡҡа һатыла. 12—14 йәштәр тирәһендә Турхан Топҡапы һарайына солтан Ибраһим Беренсенең әсәһе Көсем солтанға Ҡырым ханынан бүләк сифатында тапшырыла. Энтони Алдерсон Турхандың Йософ исемле ағаһы булыуын һәм уның 1689 йылда үлеүен билдәләй, әммә уның ҡасан һәм нисек Истанбулға килеп эләгеүе билдәһеҙ.
Хәсикә һәм солтандың тол ҡатыны
Көсем, һәрәмдә (гарем) был ҡыҙҙың киләсәге матур ғына булыр тип иҫәпләп, уны үҙенең кесе ҡыҙы Әтикә солтан һарайына тәрбиәгә тапшыра. Әтикә һарайында ҡыҙсыҡ үҙенең статусына ярашлы белем ала һәм тиҙҙән Топҡапыға ҡайтарыла, һәм ул солтандың кәнизәгенә (һөйәркәһенә) әйләнә. Һылыулығы һәм аҡылы менән башҡаларҙан айырылып торған зәңгәр күҙле Турхан тиҙ арала Ибраһим Беренсене үҙенә ҡарата һәм хәсикә статусын ала. 1642 йылдың 2 ғинуарында Турхан Хәтижә үҙенең өлкән улын, буласаҡ солтан Мәхмәт Дүртенсене таба. Турхан менән Ибраһимдың тағы ике ҡыҙы була — Гәүһәрхан солтан һәм Әтикә солтан. Икенсе улы Әхмәтте (ул бәләкәй сағында вафат була) тапҡандан һуң Турхан үҙенең солтанға булған йоғонтоһон юғалта.
Ибраһимдың психик торошоноң насарайыуы һәм, эҙемтә булараҡ, Ғосман дәүләтендә килеп тыуған киҫкен хәл һөҙөмтәһендә 1648 йылда һарай даирәһендәге төркөмдәр һәм хатта солтандың әсәһе, Ибраһим Дүртенсене тиҙ арала ҡолатырға кәрәк, тигән һығымтаға килә. 1648 йылдың 8 авгусында солтан ҡолатыла һәм бер нисә көндән һуң үлтерелә. Ғәйәт ҙур илдең башлығы булып Турхандың алты йәшлек улы Мәхмәт ҡала. Мәхмәт тәхеткә ултырғас та Турхан вәлидә титулын алырға һәм уға ярашлы бөтә өҫтөнлөктәргә эйә булырға тейеш була. Ләкин Турхан йәше буйынса тап килмәй: ул 20 йәштән саҡ ҡына олораҡ булғанға һәм тәржрибәһе булмауына һылтанып, уны бәләкәй солтандың өләсәһе Көсем солтан властан ситләтә, был мәлгә Көсем солтан инде ике тапҡыр вәлидә-регент булып өлгөргән була.
Ҙур амбицияларға эйә булған Турхан бирешергә теләмәй. Көсем өс йыл власта булған осорҙа Турхан байтаҡ ҡына кешене, шул иҫәптән ҡара алашарҙар башлығы менән бөйөк вәзирҙе үҙ яғына ауҙара; әммә янычарҙар Көсем яҡлы була. Көсем вәлидә-регент вазифаһын яҡшы үтәүгә ҡарамаҫтан, янычарҙарҙың ил тарихына ҙур йоғонто яһауы сәбәпле, халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ тыуа.
1651 йыл башында Турхан, Көсем солтан ризалығы менән яңысарҙар Мәхмәт Дүртенсене ағыулап, уның урынына Көсемдең икенсе ейәне шаһзада Сөләймәнде тәхеткә ултыртырға йыйыныуҙарын белеп ҡала (Сөләймәндең әсәһе Сәлиха Дилашуб солтан Көсем яҡлы була). Турханға был хәбәрҙе Көсемдең хеҙмәтсеһе Мәликә-хатын еткерә. 1651 йылдың 2 сентябренә ҡарай төндә Турхан яҡлылар Көсем солтанды йоҡлаған сағында быуып үлтерә. Әммә был «ҡара эш» Мәхмәт Дүртенсенең әсәһе Турхан солтан ҡушыуы буйынса эшләнеү-эшләнмәүе билдәһеҙ булып ҡала.
Вәлидә-регент
Шулай итеп, Турхан вәлидә титулын ала һәм регент итеп тәғәйенләнә, ә уның яҡлылар һарай даирәһендә төп вазифаларҙы биләй: Турхан солтандың өлкән ҡара алашары Сөлеймән аға тейешле вазифаһын ала. Турхан солтан иң тәүге сиратта, һарай алашарҙарына таянып, янысарҙар яҡлы булған бөтә вәзирҙәрҙе лә һарайҙан ҡыуа. Бөйөк вәзир Турхан яғына сыға, шәйхелислам вазифаһын солтан әсәһе яҡлы булған Әбүсәйет әфәнде биләй. Янычарҙар башлыҡтары, шул иҫәптән уларҙың етәксеһе солтан Мәхмәт Дүртенсегә һәм уның әсәһенә ҡаршы заговорҙы ойоштороусы Ҡара Чавуш Мостафа аға алыҫ провинцияларға губернаторҙар итеп тәғәйенләнә һәм солтан приказы буйынса тиҙҙән үлтерелә, ә уларҙың ғәйәт ҙур мөлкәттәре тартып алына. Оло йәштәге һәм үҙ һүҙе бөтөнләй булмаған бөйөк вәзир итеп тәғәйенләнә.
Турхан бөтә власты үҙ ҡулында тотһа ла, улын илгә идара итеүҙән ситләтмәй: ул Мәхмәт менән бергә эшлекле идара итеү тандемы булдырыуға өлгәшә, шулай итеп, йәш солтан бәлиғ булғансы ил менән идара итеүҙә талап ителгән тәжрибәне туплауға өлгәшә. Әсәһенең власты шулай оҫта бүлә алғаны өсөн Мәхмәт ғүмере буйына әсәһен ярата һәм хөрмәт итә. Тәжрибәһеҙлеге арҡаһында Турхан хөкүмәттең башҡа ағзаларына, бигерәк тә сәйәси мәсьәләләр буйынса уның кәңәшсеһе булған бөйөк вәзиргә тулыһынса ышана.
Турхандың уңышлы идара итеүенә өс проблема ҡамасаулай: флоттың насар торошта булыуы, Крит утрауында венециандар менән һуғыш һәм шул һуғыш өсөн киткән сығымдар барлыҡҡа килтергән финанс көрсөгө. Көрсөктө еңеү өсөн Турхан бөйөк вәзир вазифаһына тәғәйенләй, ә ул илдә ҡаты һаҡлыҡҡа ҡоролған бер нисә реформа үткәрә. Реформаларҙы халыҡ ҡабул итмәй, бер-бер артлы алмашынып торған бөйөк вәзирҙәр ғәйәт ҙур империяға идара итеүгә һәләтле булмай, һәм Турхан әкренләп власын юғалта бара. 1656 йылдың 1 мартында янычарҙарҙың яңы болаһы башлана, ике көндән һуң боласылар етәкселәрен солтан Мәхмәт ҡабул итә. Улар 31 сановникты язалауын талап итә, был исемлектә Турхан солтан да һәм баш ҡара евнух та була. Солтан әсәһен ярлыҡауҙарын һорай. Янычарҙар бының менән ризалаша, әммә башҡалары язалана. Бер нисә аҙна буйы Турхан солтан яҡлылар эҙәрлекләнә. Янычарҙар Сиявуш пашаны бөйөк вәзир вазифаһына ҡайтара, бер аҙҙан һуң Сиявуш паша баҡыйлыҡҡа күсә.. Бола ике ай буйы дауам итә, шунан һуң солтан кәңәшселәре янычарҙар араһына талаш-тартыш индереүгә өлгәшә. Тиҙҙән янычарҙар командующийы язаға тарттырыла, ә янычарҙар тыныслана. 1656 йылдың 15 сентябрендә бөйөк вәзир итеп Күпрөлү Мәхмәт паша тәғәйенләнә, ул үҙенән алдағы вәзирҙәргә ҡарағанда киңерәк вәкәләттәр ала. Ошо тәғәйенләнештән һуң империяла ҡатындар идараһы бөтә һәм Күпрөлү династияһы дәүере башлана. Тарихсы раҫлауынса, Күпрөлү Мәхмәт пашаны был вазифаға тап Турхан вәлидә солтан һәм уның яҡлылар тәҡдим итә..
Регентлыҡтың тамамланыуы
Дәүләт эштәре менән бөйөк вәзир Күпрөлү Мәхмәт паша шөғөлләнә башлай, шуға күрә Турхан әүҙем рәүештә төҙөлөшкә тотона. Вәлидә беренсе проектын 1658 йылда башлай: 1655 йылда венециандар Дарданелл боғаҙы аша башҡа илдәр караптарын үткәрмәй, һөҙөмтәлә Истанбулға ҡайһы бер тауарҙарҙы (шул иҫәптән аҙыҡ-түлекте) килтереү мөмкин булмай. Турхан боғаҙға ике яҡтан да инеү урынында ике ҡәлғә төҙөүгә заказ бирә (был проектты элегерәк Көсем солтан тәҡдим иткән була). Ҡәлғәләрҙең береһе Европа яғында, икенсеһе — Азияла. Уларҙы төҙөү 1661 йылда тамамлана, улар беҙҙең көндәргә тиклем һаҡлана. Был проект Турхан Хәтижәне артабан шул уҡ районда ҡәлғәләр төҙөгән Мәхмәт Яулаусы һәм башҡа солтандар менән бер рәткә ҡуя. Истанбулда Яңы Вәлидә Мәсетен төҙөп, Турхан ҙур танылыуға өлгөшө. Был мәсеттең тарихы бик ҡыҙыҡ: хәҙерге Истанбулдың тарихи районы Әминәнүләге мәсеткә нигеҙ 1597 йылда солтан Мәхмәт Дүртенсенең бишенсе быуын өлөсөһе Сафия солтан һалған була. Әммә 1603 йылда уның улы солтан Мәхмәт Өсөнсөнөң вафаты мәсет төҙөлөшөн туҡтатыуға килтерә. 1660 йылда төҙөлөп бөтмәгән мәсет янындағы территорияла янғын сыға. Янғын Турхандың иғтибарын йәлеп итә, һәм мәсет төҙөлөшө уның бойороғо буйынса 1665 йылда төҙөлөп бөтә. Комплексҡа мәсеттән тыш монар павильоны, мәҙрәсә, фонтан, тәмләткестәр баҙары һәм Турхан солтандың ҙур кәшәнәһе инә. Комплекс ҡатын-ҡыҙ төҙөгән беренсе империя мәсете данын яулай.
Турхан Ҡатын-ҡыҙ Солтанатының һуңғы вәкиле — бәләкәй улы эргәһендәге вәлидә-регент. Ул мәрхәмәтлелек менән бик әүҙем шөғөлләнә һәм халыҡ араһында ярлыларҙы ҡурсылаусы булараҡ таныла. Турхан Хәтижә солтан 1682 йәки 1683 йылдың 5 июлендә Әдирнәлә вафат була һәм Яңы Вәлидә Мәсетендә үҙенең төрбәһендә ерләнә, аҙағыраҡ уның улы һәм артабанғы быуындары ла шунда уҡ ерләнә.
Мәҙәниәттә
Турхан «Махпейкер» (2010) төрөк фильмының персонаждарының береһе; Турхан ролен Башаҡ Парлак башҡара. Шулай уҡ «Күркәм быуат. Көсем империяһы» төрөк сериалының икенсе миҙгеле аҙағында ла персонаждарҙың береһе Турхан, уның ролен Ханде Догандемир башҡара.
Турхан — украин журналисы Александра Шутконың «Хатидже Турхан» романының геройы.
Кремер Изабелла Яковлевна
Изабелла Яковлевна Кремер, Иза Кремер булараҡ билдәле (21 октябрь 1887 йыл, Бельцы, Бессарабия губернаһы — 7 июль 1956 йыл, Кордова, Аргентина) — йырсы, опера һәм оперетта артисы.
Биографияһы
Иза Кремер Бельцыла Яков Кремер һәм Анна Розенблит ғаиләһендә тыуа. Изабелланың иртә менән музыкаға һәләте асыла. Беренсе идиш йырын әсәһенән бишектә ишетә. Биш йәшендә ул йәһүд туй музыкаһы менән мауыға, үҫмер сағында халҡының ярлылығы тураһында шиғырҙар яҙа. Утыҙ йыл үткәс, Иза сәхнәлә идиш телендә башҡарыусы тәүге йырсы була.
Ғаилә ауырлыҡтарына ҡарамаҫтан, ата-әсәһе ҡыҙҙың музыкаға һәләтен үҫтереү өсөн бөтә керемдәрен һала. 1912 йылдан алып Миланда ике йыл буйы билдәле педагог Луиджи Ронцила йыр дәрестәре ала, ҙур булмаған театрҙарҙа сығыш яһай, һуңынан тыуған иленә ҡайта. Уны Одессаға саҡыралар, бында Пуччининың «Богема» операһы буйынса беренсе тапҡыр сығыш яһай. Һуңынан «Травиата» операһында Виолетта партияһын башҡара.
Одессала, Петроградта, Мәскәүҙә һәр саҡ ҙур уңыштар ҡаҙана. Ҡайһы берҙә был ҡалаларҙа оперетталарҙа сығыш яһай. «Ярлы студент», «Идеаль ҡатын», «Ниһайәт яңғыҙ», «Поляк ҡаны» оперетталары менән сығыш яһай. 1919 йылда, революциянан һуң, Иза Кремер «Одесса яңылыҡтары» мөхәррире булған ире Хейфецо менән Францияға күсеп китә. Һуңынан, ирен ҡалдырып, донъяның бик күп илдәре буйлап гастролдәрҙә йөрөй, донъя күләмендә танылыу таба, йыр һәм романстар башҡарыусы ғына түгел, актриса булараҡ та дан яулай. Граждандар һуғышы ваҡытында уның үлеме тураһында ялған хәбәр баҫылып сыға.
1923 йылда йәһүдтәргә ҡаршы сығыштарға һәм хатта үҙенә үлем ҡурҡынысы янауға ҡарамаҫтан, Иза Варшавала йәһүдтәр өсөн концерт бирә. 1933 йылда ул Йәһүд мәҙәниәте йәмғиәтендә сығыш яһар өсөн Германияға килә. Йырсы испан республикансыларына ярҙам йөҙөнән концерттар бирә.
1943 йылдың декабре башында Иза Кремер Морис Шевалье, Марлен Дитрих һәм Вадим Козин менән бергә Тәһран конференцияһы ҡатнашыусылары өсөн концертта ҡатнаша.
1946 йылдың март айында «Сева рекорд» фирмаһында Иза Кремерҙың яңы граммофон пластинкалары сыға — «Йәһүд телендә популяр йырҙар».
1947 йылдың 25 апрелендә «Таймс-холл» залында Иза Кремерҙың концерты үтә, ул Рио-де-Жанейрола йәшәй һәм йыш ҡына Нью-Йоркҡа даими килеп йөрөй.
Идиш телендәге билдәле «Майн штэйтэлэ Бэлц» (Минең штетл Бельцы) йыры шағир Яков Якобс һәм композитор Александр Ольшанецкий тарафынан Иза Кремер өсөн махсус яҙыла. Был йырҙы ул беренсе тапҡыр 1932 йылда Нью-Йоркта «Дос лид фун гето» опереттаһында башҡара.
Нарышкин-Шуваловтар һарайы
Нарышкин-Шуваловтар һарайы — Санкт-Петербургта XIX быуат архитектураһы ҡомартҡыһы Фонтанканың Яры буйы урамы һәм Итальян урамы мөйөшөндә урынлашҡан. Бина архитектура эклетикаһы осоро өсөн типик (неоренессанс һәм һуңғы классицизм элементтарының берләшеүе).
Тарихы
Һарай хәҙерге ҡиәфәтендә бер нисә этапта төҙөлә. Бинаның һул өлөшө 1780 йылдарҙа билдәһеҙ архитектор проекты буйынса Воронцовтар тарафынан төҙөлә. Иҫке йорттан уңдағы флигелде 1821—1822 йылдарҙа участканың яңы хужаһы Д. Л. Нарышкин (бәлки, К. И. Росси проекты буйынса) төҙөткән. Э. Д. Нарышкин күсемһеҙ милекте үҙенең ҡустыһы Л. А. Нарышкинға һата, ул бер рәт эске бүлмәләрҙең реконструкцияһын үткәрә (архитекторы Бернар де Симон), 1844—1849 йылдарҙа бинаның ике өлөшө берҙәм фасад менән берләштерелә (архитекторы Н. Е. Ефимов)
Совет осоронда һарай күп тапҡыр үҙенең тәғәйенләнешен үҙгәртә. Унда Матбуғат йорто (обэриуттар эшмәкәрлеге усағы), Техника йорто, ә 1965 йылдан һуң — сит ил халыҡтары менән дуҫлыҡ һәм тыныслыҡ йорто урынлаша.
2001 йылда һарай бинаһы алдында Фонтанка яр урамына төшкән урында иҫтәлекле «Блокада мәкеһе» билдәһе ҡуйыла.
2006 йылдан һарайҙа реставрация үтә. 2013 йылдың 19 ноябрендә унда рәсми рәүештә Фаберже музейы асыла. Ул Рәсәйҙә федераль масштабтағы тәүге шәхси музейға әүерелә. Пасха ювелир изделиелары һарайҙың күк ҡунаҡ бүлмәһендә урынлашҡан. Башҡа залдарҙа шулай уҡ XIX быуаттың рус фарфоры, рус иконалары, һынлы сәнғәт, көмөш, таш киҫеү изделиелары, затлы әйберҙәр, мемориаль әйберҙәр коллекцияһы күргәҙмәгә ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Беларусь Республикаһы Президенты
Беларусь Республикаһы Президенты (Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь) дәүләт башлығы, Беларусь Республикаһы конституцияһы, кеше һәм гражданин хоҡуғы һәм ирке гаранты. Ул башҡа дәүләттәр һәм халыҡ-ара ойошмалар менән мөнәсәбәттә Беларусь Республикаһы исеменән эш алып бара. Президент булып Беларусь Республикаһында тыуған, йәше 35-тән кәм булмаған, һайлау хоҡуғы булған һәм һайлауҙан алда ун йылдан да кәм түгел Беларусь Республикаһында даими йәшәгән Беларусь Республикаһы гражданины һайлана ала. Рәсми рәүештә, Президент 5 йылға һайлана. Беларусь Конституцияһына ярашлы, Президент бөтә вәкәләтлек осоронда сәйәси партияларҙа һәм сәйәси маҡсаттар ҡуйған башҡа йәмәғәт ойошмаларында ағзалығын туҡтата.
Президенттың статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары
Президенттың статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары Беларусь Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнә :
Статья 80:
Статья 81: Статья 82:
Статья 84: Беларусь Республикаһы президенты:
Резиденциялар
Резиденцияларҙың иң яңыһы — Еңеүселәр проспектындағы Бойондороҡһоҙлоҡ Һарайы. Унда президент көн һайын эшкә килә. Элекке эшләүсе резиденция — Минск үҙәгендәге «Ҡыҙыл йорт». Совет осоронда Маркс урамы, 38-се йортта коммунистик партия урынлаша, ә хәҙер — президент администрацияһы.