cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эрих Хонеккер
Һуғыштан һуң
Һуғыштан уң  Хонеккер  Германия коммунистар партияһының йәштәр  эше буйынса  секретары һәм  Антифашист йәштәр комитетының Үҙәк комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1945 йылдың  майында  СССР-ҙан тәүге Вальтер Ульбрихт төркөмө  (эмигрант- коммунистар) менән ҡайтҡан  Ганс Мале  Хонеккер менән таныша  һәм уны  был төркөм эшенә йәлеп итә. Вальдемар Шмидт Хонеккерҙы  Вальтер Ульбрихт менән таныштыра. Йәйгә тиклем Хонеккерҙы  ары ниндәй эшкә йәлеп итеү тураһында ҡарар ҡабул ителмәй тора, сөнки уның партия линияһы буйынса ҡаты шелтәһе була- 1945  йылдың яҙындағы төрмәнән ҡасыуы  көрәштәштәре тарафынан партия дисциплинаһын боҙоу итеп  ҡабул ителә. . 1946  йылда Хонеккер  Азат немец йәштәре союзын ( FDJ)  булдырыу менән шөғөлләнә, уны был  ойошманың рәйесе итеп һайлайҙар  һәм  ошо вазифала ул 1955  йылға тиклем эшләй. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа әйтелгәнсә, СССР етәкселеге баҫымы аҫтында Германия   социал-демократик парияһы  менән  Германия коммунистар партияһы   берләшкәндән һуң,   Хонеккер 1946  йылдың апреленән башлап,  Германия социалистик берҙәм партияһы  ағзаһы була.
ГДР- ҙа карьераһы
1949 йылдың 23 майында көнбайыш оккупацион зонала СССР-ҙың элекке союздаштары  Германияны берҙәм ил итеп һаҡлау тураһындағы Ялта һәм Потсдам килешеүҙәрен боҙоп, Германия Федератив Республикаһын нигеҙләүгә ризалыҡ бирә   .
1949 йылдың  7 октябрендә Германия Демократик Республикаһы  иғлан ителә,  Эрих Хонеккерҙың сәйәси карьераһы бик тиҙ үҫә башлай. Германия йәштәр азат союзы етәксеһе вазифаһында ул 1950 йылдан башлап, Берлинда өс  тапҡыр Германия йәштәр фестивале  ойоштора. Тәүге фестивалдән һуң Германия социалистик берҙәм партия Үҙәк комитеты ағзаһы итеп  һайлана. Хонеккер йәштәр араһында дини хәрәкәткә ҡаршы була.
1953 йылда И.В.Сталин вафатынан  һуң, башҡа Көнсығыш Европа илдәрендәге кеүек үк,  ГДР-ҙа халыҡ иҡтисади сәйәсәтте үҙгәртеүҙе талап итеп, төрлө акциялар ойоштора  башлай. ГДР-ҙағы 1953 йылдың 17 июнендәге халыҡ күтәрелешенән һуң Хонеккер  Герман Матерн  менән бергә  партия ағзалары араһында барған дискуссияла   Вальтер Ульбрихт яҡлы була, ә Политбюро ағзаларының күбеһе Рудольф Гернштадт  етәкселегендә   уны   вазифаһынан алырға тырыша. 1955 йылдың 27 майында  Эрих Хонеккер  йәштәр союзы етәксеһе вазифаһын Карл Намокелгә тапшыра. 1955—1957 йылдарҙа  Эрих Хонеккер Мәскәүҙә КПСС Үҙәк комитеты янындағы Юғары партия мәктәбендә уҡый,  КПСС-тың XX съезында   Н. С. Хрущёвтың  И. В. Сталиндың шәхес культын тәнҡитләгән докладын тыңлай.
ГДР–ға ҡайтҡас, Эрих Хонеккер 1958  йылда Германия социалистик берҙәм партияһы  Политбюроһы ағзаһы итеп һайлана һәм  хәүфһеҙлек өсөн яуаплы вазифала эшләй. 1960 йылда Хонеккер ГДР Милли оборона советына индерелә. ГСБП Үҙәк комитетының хәүфһеҙлек буйынса  секретары  булараҡ, Хонеккер 1961 йылдың авгусында Берлин стенаһын төҙөтөүҙе  ойоштороусылар рәтендә була.
Генераль секретарь вазифаһында
Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты ның агитация һәм пропаганда буйынса секретары Иоахим Герман  Хонеккерҙың иң яҡын фекерҙәше була. Уның менән Хонеккер «Neues Deutschland» гәзитен сығарыу,Aktuelle Kamera  телевизион тапшырыуында яңылыҡтар биреү тәртибе кеүек мәсьәләләрҙе тикшерә. 1978 йылда Хонеккер иҡтисадтағы хәл тураһындағы насар яңылыҡтарға яуап итеп, Йәмәғәт  фекерен өйрәнеү институтын яба. Хонеккер дәүләт хәүфһеҙлеге  органдарының    эшмәкәрлегенә лә  күп иғтибар бүлә,  көн дә Политбюро кәңәшмәһенән һуң Эрих Мильке  менән   аралаша, сөнки ГДР    ул саҡта   капиталистик илдәр менән көрәштең иң алғы һыҙығында тора тип иҫәпләнә. .
Эске сәйәсәттә башта, тәү сиратта, мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә либералләшеү һиҙелә, быны ГДР-ҙа  Йәштәр һәм студенттарҙың  бөтә донья фестивален үткәреү менән   бәйләйҙәр. Ләкин бер аҙҙан ГДР-ҙағы режимды тәнҡитләүсе  Вольф Бирмандан  гражданлығын  алалар,  ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге министрлығы  эске сәйәси хәрәкәтте  баҫтырып килә. Хонеккер  ГФР менән ГДР араһындағы сикте законһыҙ боҙусыларға ҡаршы  автоматик рәүештә атыусы пружиналы ҡорамалдар   ҡуйыу һәм  законһыҙ сикте боҙоусыларға ҡаршы ут асыу яҡлы була. .  Иҡтисадта  Хонеккер    дәүләт милке һәм үҙәкләштереү  курсын үткәрә. Иҡтисадтағы проблемалар  артыуға ҡарамаҫтан, халыҡтың йәшәү кимәлен тотороҡландырыу өсөн ГФР-ҙан миллиардтарса кредиттар алып торорға тура килә. Иҡтисади ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, 1980-сы йылдарҙа Хонеккерҙың халыҡ-ара  авторитеты үҫә,  мәҫәлән, 1987  йылдың  7 сентябрендә  ГФР-ҙың канцлеры Гельмут Коль уны  Боннда рәсми шарттарҙа ҡабул итә. ГФР-ҙа  Эрих Хонеккер  Дюссельдорф, Вупперталь, Эссен, Трир  ҡалаларында, Баварияла  була,   10 сентябрҙә   Саарҙа тыуған ҡалаһында ғы телмәрендә бер ваҡыт ике Германияны бүлеп торған сиктәр бөтәсәк, тигән фекерен еткерә. Был сәйәхәт 1983  йылдан башлап планлаштырылған булһа ла, СССР етәкселеге быға ҡаршы булғанлыҡтан, кисектерелеп  килә. 1988 йылда Хонеккер   дәүләт визиты менән  Парижға барып ҡайта, уның  АҠШ-ҡа ла барып ҡайтырға теләге була, шул сәбәпле ГДР –ҙың  һуңғы йылдарында Хонеккер Бөтә донья сионистар  конгресы  менән мөнәсәбәттәрен яҡшырта.
1982 йылдың  25 авгусындағы  Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы  Икенсе донъя һуғышы ваҡытында  фашизм менән көрәшкә  ҙур шәхси өлөш  индергәне өсөн һәм  70  йәшлек юбилейы айҡанлы  Эрих  Хонеккерға  Советтар Союзы Геройы   исеме бирелә ( Ленин ордены  һәм  «Алтын Йондоҙ»  миҙалы тапшырыла). 1983 йылда   Берлин  янында  «Харнекоп» тип аталған бункер төҙөлә,  унда  ядро һуғышы башланһа,ГДР етәкселеге һәм совет хәрби советниктары йәшеренергә тейеш була. Уның  констукцияһының күп өлөшө Семипалатинск полигонында  ныҡлы тикшереү үтә.
СССР-ҙағы “үҙгәртеп ҡороу” һәм Хонеккерҙың вазифаһынан китеүе
1989 йылдың 7-8 июлендә    Варшава Килешеүе Ойошмаһының  Бухарестағы     Иҡтисади ярҙам советы  (СЭВ) Сәйәси- консультатив комитеты сиктәрендә үткән кәңәшмәһендә СССР  етәкселеге рәсми рәүештә  Брежнев доктринаһынан ( был ойошмалағы илдәрҙең  сәйәсәтен контролдә тотоу)  баш тарта һәм   һәр ил үҙ яҙмышын үҙе һайлай ала тип белдерә. Советтар Союзы етәкселеге Варшава килешеүенә ингән илдәрҙең киләсәк яҙмышы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөнән төшөрә. Хонеккерҙы 1989 йылдың  7 июлендә  эс  ауыртыуы менән Румынияның  дәүләт  дауаханаһына алып китәләр, һуңыраҡ ул Берлинға  оса. 1989 йылдың 16 һәм 18 авгусында Хонеккерға операция эшләнә. Уның үт ҡыуығы алып ташлана һәм туҡ эсәгенә лә операция яһала. Уролог Петер Альтхаус әйтеүенсә, операция ваҡытында  Хонеккерҙың уң яҡ бөйөрөндәге рак шеше  алып ташланмай ҡала, шеш тураһында Хонеккерға бер ни ҙә әйтмәйҙәр. Ҡайһы берәүҙәр табиптар шеште күрмәгән, тигән фекерҙә.1989  йылдың сентябренә тиклем  Хонеккер  вазифаһын башҡара алмай,  уны  Политбюро  алмаштыра, Хонеккер был осорҙа Гюнтер Миттаг  һәм  Иоахим  Герман менән генә аралаша. 1989 йылдың август айында  Хонеккер тик бер нисә алдан планлаштырылған осрашыуҙа ғына ҡатнаша. 1989 йылдың 14 августа Эрфурт  микроэлектроника комбинатының  32-битлы процессорының эшсе өлгөһөн   тапшырғанда : «Ишәк тә,  үгеҙ  ҙә  социализм прогресын туҡтата алмай »- тип белдерә.
Был осорҙа ГДР халҡы  урамдарға протест менән сыға,  «Республиканан ҡасыусылар» Чехословакия һәм   Венгриялағы  ГДР илселеге аша   һәм   «туғандаш социалистик илдәр» сиктәре аша  күпләп ҡаса,  айына уларҙың һаны бер нисә меңгә етә. 1989 йылдың  19 авгусында Венгрия халыҡ республикаһы    Шопрон  янында Австрия менән сиктән сығыу пунктын аса,  ә 1989  йылдың  11 сентябрендә  Австрия менән сиген бар ерҙә лә аса. ГДР граждандары меңәрләп Австрия аша ГФР-ға сыға башлай. 1989 йылдың  3 октябрендә ГДР  күрше илдәр менән сиктәрен яба. ГДР, шулай итеп, Көнбайыш илдәренән генә түгел,  хатта Көнсығыш блогы илдәренән дә  тимер шаршау менән айырыла. ГДР  граждандары күпләп протест акциялары ойоштора, Чехословакия  менән  сиктәш райондарҙа забастовкалар менән янай башлай. ГФР менән ГДР берләшкәндән һуң бер нисә йыл үткәс, ошо акцияларҙа ҡатнашҡан кешеләрҙең  күптәре капиталистик   ГФР-ҙағы   тормошто ниндәйҙер әкиәт итеп күҙ алдына килтереп, яңғылышыуҙарын әсенеп һөйләй.
Эрих Хонеккерҙың КПСС  Үҙәк комитеты генераль  секретары  Михаил Сергеевич Горбачёв  менән үҙ-ара мөнәсәбәте  һалҡыная бара. Хонеккер Гобрачевтың  үҙгәртеп ҡороу, Көнбайыш менән яҡынайыу  сәйәсәтен  хата тип иҫәпләй,  үҙен   алданған кеше итеп тоя. Ул СССР-ҙан килгән рәсми хәбәрҙәрҙе ГДР  территорияһында тараттырмаҫҡа тырыша. 1989 йылдың    6-7 октябрендә  ГДР-ҙың  40- йыллығы  байрам ителә, был сарала ҡатнашҡан М. С. Горбачёвтан халыҡ   ҡысҡырып: «Горби, Горби, беҙгә  ярҙам ит!»- тип үтенә. Ике етәксе араһындағы һөйләшеү барышында  Хонеккер ГДР-ҙың уңыштары тураһында һөйләй, ә Горбачев ГДР-ға банкротлыҡ янағанын белеп тора.
Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһының кризис ултырышында (1989 йылдың 10-11 октябрендә) Хонеккерға аҙна аҙағына тиклем  илдәге хәл тураһында  доклад әҙерләргә ҡушыла, Данияға рәсми сәйәхәте кисектерелә, Хонеккер ҡаршы булһа ла Эгон Кренц  рәсми хәбәр баҫтырыуға рөхсәт ала. Кренц армия һәм ГДР  хәүефһеҙлек министрлығының  ярҙамы тураһында алдан килешеп ҡуя. Горбачёв менән Мәскәүҙә осрашҡанда Политбюро ағзаһы Гарри Тиш Хонеккерҙы вазифаһынан бушатырға теләүҙәре  тураһында һөйләй. Партияның төп идеологы Курт Хагер ҙа  1989 йылдың  12 октябрендә  Мәскәүҙә Горбачёв менән  Хонеккерҙы властан алыу  тураһында һөйләшә.
Хоҡуҡи яуапҡа тарттырылыуы
1989 йылдың ноябрь урталарында  ГДР Халыҡ палатаһында   коррупция һәм  үҙ вазифаһын    законһыҙ, уҫал ниәт  менән ҡулланыу осраҡтарын тикшереү өсөн комитет төҙөлә. 1989 йылдың  1 декабрендә  комитет рәйесе доклад менән сығыш яһай,  ул Германия социалистик берҙәм партияһының элекке етәкселәрен  власть менән уҫал ниәттә  үҙ мәнфәғәттәрендә файҙаланыуҙа ғәйепләй. 1978 йылдан башлап,  Эрих Хонеккер ГДР-ҙың архитектура академияһы  аша  20   мең  марка ала. ГДР прокуратураһы  партияның элекке 30  урта звено етәксеһенә  ҡаршы эш аса,  уларҙың унауһы   Германия социалистик берҙәм партияһы Үҙәк комитеты Политбюроһы ағзаһы була. Уларҙың күбеһе  ҡулға алына,  1989 йылдың  3 декабрендә Хонеккерҙың  Вандлицтағы  (Берлин янындағы коммуна) күршеләре  Гюнтер Миттаг менән  Гарри Тиш  шәхси байыу, халыҡ милкенә ҡул һуҙыуҙа ғәйепләнеп, яуапҡа тарттырыла. Эрих Хонеккерҙы шул уҡ көндә партиянан сығаралар. 1992 йылда ул яңы барлыҡҡа килгән   Германия коммунистар партияһына (1990) инә һәм  ғүмеренең аҙағынаса  был партия ағзаһы булып ҡала.
1989 йылдың   5 декабрендә  Хонеккерға ҡарата енәйәт эше асыла, уны  дәүләткә хыянат итеүҙә,   сәйәси  һәм иҡтисади власты уҫал ниәт менән  үҙ мәнфәғәтендә  файҙаланыуҙа ғәйепләйҙәр. Тикшереүҙе ГДР-ҙың милли хәүфһеҙлек ведомствоһы ( ГДР-ҙың дәүләт хәүфһеҙлеге миниcтерствоһының вариҫы) алып бара, ведомство  Эрих  Хонеккерға ҡаршы алып барылған  тикшереү  саралары планын  билдәләй. Хонеккерҙың иҡтисади енәйәттәре тураһындағы эште ГДР прокуратураһың иҡтисади енәйәттәр бүлеге  тикшерә. Хонеккерҙың өйөндә үткәрелгән тентеү ваҡытында уның  ҡиммәтле эш һәм һунар мылтыҡтары коллекцияһы тартып алына, банктағы  иҫәбе ябыла (барлығы 218  мең  ГДР  маркаһы була,  75 миллион  ГДР  маркаһы  урлаған  тигән һүҙ уйҙырма булып сыға) ). Хонеккер  үҙен яҡлауҙы   Вольфганг Фогель   һәм Фридрих Вольффҡа  тапшыра. ГДР-ҙың Халыҡ палатаһы  Вандлицтағы   ГДР етәкселеге йәшәгән  урман ҡасабаһын санаторийға әйләндереү тураһында ҡарар сығара. Хонеккерҙарға  1989  йылдың  22 декабрендә Вандлицтағы өйҙәренән китергә  ҡушыла, 1990 йылдың 3 ғинуарында улар  өйҙәрен ҡалдырып китә.
1990 йылдың 6 ғинуарында  яңынан табиптар  тикшергәндән һуң,ГДР  телевидениеһының яңылыҡтар программаһынан  Хонеккер  бөйөрөндә яман шеш ( рак )  табылыу сәбәпле   ҡулға алынмаясағы тураһында  ишетә. 1990 йылдың  10  ғинуарында  Берлиндағы «Шарите»   клинкаһында доктор Альтхаус   Хонеккерҙың бөйөрөндәге  яман шеште алып ташлай. 1990 йылдың  29  ғинуарында  Хонеккер  яңынан ҡулға алына һәм Берлиндағы Руммельсбург  тикшереү изоляторында ултыра,30 ғинуарҙа   ҡала суды ҡарары менән яңынан иреккә сыға. Был ваҡытта Хонеккерҙарҙың үҙ фатиры булмай.
Адвокат Фогель Хонеккерҙың үтенесе буйынса  Берлин-Бранденбург евангелистар сиркәүенә мөрәжәғәт итә. Лобеталдәге дауалау учреждениеһы етәксеһе пастор Уве Хольмер  Хонеккерҙарҙы үҙ йортона саҡыра. Икенсе көн үк пасторҙың  Хонеккерға ярҙамына яуап итеп, йәмәғәтселек разаһыҙлыҡ белдерә башлай. Демонстранттар Хонеккерҙарҙы  христиандарҙың хоҡуҡтарын боҙоуҙа ғәйепләй. 1990 йылдың  мартында  Хонеккерҙар Линдовтағы ял йортона китә, ләкин  икенсе көндө  үк  улар сәйәси протестар  арҡаһында   Хольмерҙың өйөнә кире килә. Бер аҙҙан Хонеккерҙар Белицтағы совет госпиталенә килә. Хонеккерҙы табиптар яңынан тикшерә һәм  бауырында яман шеш бар икәнен асыҡлай. 1990 йылдың  2  октябрендә  ГФР менән ГДР берләшер алдынан  ГДР  Генераль прокуратураһы  ГФР Генераль прокуратураһына Хонеккер эшен тапшыра. 1990 йылдың    30 ноябрендә   Тиргартен участка суды   Эрих Хонеккерҙы ҡулға алырға рөхсәт бирә, ул  1961  йылда Германияның ике өлөшө араһындағы сикте боҙғандарға ҡаршы ут асырға бойороҡ биреүҙә һәм ошо бойороҡто  1974 йылда яңынан ҡабатлауҙа ғәйепләнә. . Белицтағы хәрби госпиталдә Хонеккер  совет хәрбиҙәре тарафынан һаҡланғанлыҡтан, ҡулға алынмай. 1991 йылдың 13 мартында  Хонеккерҙар    аэродромынан совет хәрби самолетында Мәскәүгә оса, Эрих Хонеккер  СССР президенты    М. С. Горбачёвтың  «шәхси ҡунағы»на әйләнә.
Германияға экстрадиция
Совет дипломаттары Федераль канцлер ведомствоһына Хонеккерҙарҙың Мәскәүгә китергә йыйыныуы тураһында хәбәр итә. ГФР хөкүмәте Советтар Союзын халыҡ-ара хоҡуҡ ҡағиҙәләрен боҙоуҙа  ғәйепләп, протест белдереү менән генә сикләнә. Был саҡта  берләшкән  үҙаллы Германия менән мөнәсәбәттәрҙе көйләү тураһындағы килешеү СССР Юғары Советы  тарафынан ратификацияланмаған була. Был килешеү 1991 йылдың 15 мартында  ғына көсөнә инә,  ГФР-ҙың сит ил эштәре министры уны  ратификация тураһындағы грамота менән бергә ала. Ошо ваҡыттан алып, Хонеккер эше буйынса  Мәскәүгә баҫым көсәйә бара.
Горбачёв менән Хонеккер араһындағы мөнәсәбәт  бер нисә йыл дауамында насарая бара. СССР-ҙың  ГФР-ҙағы элекке  илсеһе Валентин Михайлович Фалин Горбачевҡа  ГДР-ҙы ГФР –ға ҡушып ҡуйырға бер ниндәй  рәсми  гарантияһыҙ  рөхсәт биреү был илдәге Советтар Союзының ысын дуҫтары, дәүләт, партия эшмәкәрҙәре,  армия, полиция хеҙмәткәрҙәре,  педагогтар һәм башҡа күптәр өсөн ауыр трагедия буласаҡ, был СССР  өсөн дә бик хәүефле тип  аңлатырға тырышһа ла,  Горбачев был   Германия халҡының эше, тип ҡыҫылмауҙы хуп күрә. . СССР, башҡа Көнсығыш Европа илдәрендәге кеүек, ауыр тарихи осор кисерә. 1991 йылындағы дәүләт түңкәрелеше (ГКЧП) ойоштороу   уңышһыҙ тамамланһа ла,  ул Горбачевтың  позицияларын  тағы ла нығыраҡ ҡаҡшата. РСФСР  Президенты  Б. Н. Ельцин  КПСС-тың  эшмәкәрлеген тыя ( М. С. Горбачёв уның Генераль секретары була ). 1991 йылдың 25 декабрендә Горбачёв СССР-ҙың Президенты вафиһын ҡалдырыуы тураһында рәсми рәүештә хәбәр итә. 1991 йылдың декабрендә РСФСР етәкселеге Хонеккерҙарға  экстрадиция менән янап,илдән китергә ҡуша. 1991 йылдың 11 декабрендә Хонеккерҙар Чилиҙың Мәскәүҙәге илселегендә йәшеренә. Маргот Хонеккер  иҫләүенсә, ул саҡта  Хонеккерҙарҙы  Төньяҡ Корея менән  Сирия ҡабул итергә әҙер була, ләкин улар Чилиға нығыраҡ ышана. 1973 йылдағы хәрби путчтан һуң ГДР  бик күп Чили кешеһен ҡабул итә, бында шулай уҡ Чилиҙың социалистар хөкүмәте илсеһе Клодомиро Альмейда  йәшәй,  Хонеккерҙарҙың ҡыҙы Соня Чили кешеһенә кейәүгә сыға. Был саҡта Чилиҙа хәрби диктатура бөтөрөлөп,  һул буржуаз хөкүмәт власта тора. ГФР хөкүмәте Рәсәй менән Чили хөкүмәттәренән, ҡулға алыу тураһындағы  ордерға ярашлы, Хонеккерҙың  ГФР-ға  тапшырылыуын  талап итә.
1992 йылдың февраль айында Хонеккер ультразвук тикшереүе үтә, табиптар  уның бауырында метастазалы  шеш таба. Өс аҙнанан һуң үткәрелгән компьютер томограммаһы тикшереүе  ваҡытында был  диагнозды раҫламайҙар. Шул сәбәпле Хонеккерҙы симулянтлыҡта ғәйепләйҙәр. Рәсәй юстиция министры Германия телевидениеһына өс көндән һуң биргән интервьюһында, Чили илселегенән сығыу менән Хонеккер ГФР-ға оҙатыласаҡ, тип белдерә. 1992 йылдың 7 мартында Чили илсеһе Альмейда Сантьягоға саҡыртып алына, уны  Хонеккерға ярҙам итер өсөн  уның үлемесле сире тураһында ялған хәбәр таратыуҙа ғәйепләйҙәр. Альмейданы вазифаһынан алалар. 1992 йылдың 18 мартында Рәсәй парламентында депутат булған табиптар  протест акцияһы ойоштора, йәнәһе, Хонеккер онкология сирле  оло  кешегә һис оҡшамаған, март айындағы тикшереү  ваҡытында  уның  диагнозын алдап ҡуйғандар. 1992 йылдың июнендә Чили  президенты  Патрисио Эйлвин  федераль канцлер Гельмут Колде Хонеккер Чилиҙың Мәскәүҙәге илселеген ҡалдырасаҡ тип ышандыра. Рәсәй етәкселеге лә үҙенең Хонеккерҙы Германия ҡулына  тапшырыу  тураһында 1991 йылғы ҡарарын  үтәргә тырыша. 1992 йылдың 29 июлендә  Эрих Хонеккер  Берлинға оса,   Тегель  аэропортынан уны Моабит төрмәһенә алып китәләр. Маргот Хонеккер «Аэрофлоттың»  тура рейсы менән Мәскәүҙән Чилиға, ҡыҙы Соня янына   оса.
ГФР –ҙа хөкөмгә тарттырылыуы һәм Чилиға китеүе
1992 йылдың  29 июлендә  Хонеккер Берлиндағы Моабит төрмәһе дауаханаһына  килтерелә. 1992 йылдың  12 майында уны 1961 йылдан 1989 йылға тиклем  68 кешене атып үлтереүҙә ғәйепләйҙәр. Был осорҙа ул  ГДР Дәүләт советы һәм  ГДР милли оборонаһы советы рәйесе була. Уның менән бергә Эрих  Мильке, Вилли Штоф, Хайнц Кесслер, Фриц Штрелец  һәм  Ганс Альбрехт  яуаплылыҡҡа тарттырыла. Эрих Хонеккер ГДР милли  оборонаһы  советы рәйесе булараҡ, Көнбайыш  Берлин  менән сиктә  инженер-техник ҡоролмаларҙы  яҡшыртырға, ГФР менән сикте боҙоусыларға ҡаршы ҡоролмалар  ҡуйырға бойороҡ бирә. 1992 йылдың 12 ноябрендә Хонеккерға  енәйәти яуаплылыҡҡа тарттырыу тураһында  ғәйепләү ҡағыҙы бирелә. Ул халыҡтың ышанысын үҫал ниәттә файҙаланыу һәм социалистик милекте   урлауҙа ғәйепләнә. Һүҙ Вандлиц   ГДР элитаһы ҡасабаһы  тураһында бара.
Бик күп хоҡуҡ белгестәре был процесс ни менән бөтөрөн аныҡ ҡына әйтеүе ауыр тип иҫәпләй, сөнки  Хонеккер инде юҡҡа сыҡҡан дәүләт- ГДР етәксеһе була, уны ниндәй ҡануниәт нигеҙендә яуапҡа тарттырырға икәнен белмәйҙәр. 1992 йылдың  3 декабрендә   Эрих Хонеккер  Берлин стенаһы янындағы кешеләрҙең үлеме өсөн сәйәси яуаплылыҡты таный,  ләкин хоҡуҡи һәм әхлаҡи яуаплылыҡтан  баш тарта. Берлин стенаһын төҙөү мәсьәләһе буйынса  Хонеккер 1961 йылда, һалҡын һуғыш   киҫкенләшкән осорҙа, Германия социалистик берҙәм партияһы  етәкселеге  Өсөнсө донья һуғышын булдырмауҙың башҡа ысулын тапмағас, ошо ҡарарға килеүен һөйләй. Өсөнсө донья һуғышында миллиондарса   кеше һәләк булыр ине. Был күмәкләп ҡабул ителгән ҡарарҙы бөтә социалистик илдәрҙең дә етәкселеге хуплай. Ул был процестың сәйәси  сәбәптәр  менән бәйле икәнен айырып әйтә. Хонеккер әйтеүенсә, Берлин стенаһы янында  49  кеше һәләк була,  быны  ул АҠШ -тың Вьетнамға ҡаршы алып барған һуғышында (1964-1973)  һәләк булғандар иҫәбе менән сағыштыра. Шулай уҡ ул капиталистик илдәрҙә үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар иҫәбенең  ни тиклем  күп булыуын дә телгә ала. ГДР, уның фекеренсә,  социализм капитализмдан яҡшыраҡ икәнен иҫбатланы. ГДР граждандарын ГДР дәүләт  хәүфһеҙлеге  министрлығы тарафынан эҙәрлекләүҙе Хонеккер  Көнбайышта  журналистарҙың сенсация һәм  тәнҡит  артынан ҡыуыуы менән сағыштыра.
Шәхси тормошо
Эрих Хонеккер өс тапҡыр өйләнгән. 1945 йылда төрмәнән сыҡҡас, Хонеккер ҡатын-ҡыҙҙар төрмәһенең элекке  надзирателе Шарлотта  Шануэлгә өйләнә,  ул  1947 йылда вафат була. 1947—1953 йылдарҙа Хонеккер  Германия азат йәштәр союзының  эшмәкәре Эдит Бауманға өйләнә, уларҙың  Эрика исемле ҡыҙҙары тыуа (1950 йылғы,  ҡыҙы Анке).
1953 йылда Хонеккер Эдит Бауман менән айырылыша, был ваҡытта инде  уның  ГДР Халыҡ палатаһы депутаты Маргот Файст менән уртаҡ ҡыҙҙары  Соня тыуған була (1952 йылғы). Шул уҡ йылда Маргот менән Эрих Хонеккер  өйләнешә. Уларҙың ҡыҙы Соня Чилиҙан ГДР-ға килгән ҡасаҡ- коммунист  Леонардо Яньес  Бетанкурға кейәүгә сыға,  1974 йылда Эрих  Хонеккерҙың ейәне Роберто Яньес Бетанкур   тыуа. Хонеккерҙың ҡыҙы Соня менән  Леонардо Яньес Бетанкур 1993 йылда айырылыша. Улар һәм улдары Роберто  әлеге ваҡытта Чилиҙың баш ҡалаһы Сантьягола йәшәй. Хонеккерҙың ейәнсәре Мариана 1988 йылда ике йәшендә  үлгән. Маргот Хонеккер 2016 йылдың  6 майында Сантьягола  вафат булған.
Германия азат йәштәре союзын етәкләгән саҡта Хонеккерға Чехословакия президенты  Клемент Готвальд (1948-1953)   һунар мылтығы бүләк итә, шул саҡтан алып, ул әүҙем һунарсыға әйләнә.
Хонеккерҙың ейәне Роберто Яньес Бетанкур – рәссам- абстракционист. 2013 йылда «Корнфельд» арт-галереяһында (Берлин)  уның  сюрреалистик картиналары күргәҙмәһе ҡуйыла. Бынан тыш Роберто шағир ( «Яҙғы ямғыр»   йыйынтығы), композитор булараҡ та билдәле. Роберто Яньес үҙенең сәйәси ҡараштары тураһында журналистарға бер ни ҙә һөйләмәй. Тыуған иле тип ул Чилиҙы иҫәпләй.
Смуха спорт клубы
Смуха спорт клубыК(نادي سموحة الرياضيالرياضي نادي سموحة) — Искәндәриә ҡалаһындағы мысыр футбол клубы. Команда  86 000 самаһы тамашасыны һыйҙырған Борг әл Ғәрәп стадионында өйҙәге матчтарын үткәрә. 2010 йылдан клуб мысыр Премьер-лигаһында сығыш яһай.
Тарихы
«Смуха»ға 1949 йылдың 29 декабрендә нигеҙ һалынған. 2008/2009 миҙгелендә команда Икенсе дивизионда икенсе урын алды һәм ул саҡта мысыр Премьер-лигаһына яҡынайған саҡта ғына, һуңғы матчының беренсе юлында «Кафр-эз-Зайят» клубынан отолоп һәм «Әл-Мансур» мысыр элитаһына путёвканан ҡолаҡ ҡағып, еңелде. Киләһе йылда 2010 йылдың 28 апрелендә «Смуха» үҙенең Икенсе дивизион төркөмөндә «Әбү-Кир-Семад» командаһын 7:1 иҫәбе менән тар-мар итеп үҙенә беренсе урынды һәм Премьер-лигаға сығыуҙы тәьмин иткән.
Премьер-лиганың дебют миҙгелендә «Смуха» арттан икенсе 15-се урынды биләй, әммә киләһе йылда ҡатнашыусылар һаны киңәйгәнлектән, лиганы ташлап китә алмай. Артабанғы ике чемпионат сәйәси сәбәптәр буйынса тамамланмаған. 2014 йылда клуб «Замалек» командаһын 2:1 иҫәбе менән отоп, финал турнирында «Әл-Әхли» командаһына туп айырмаһы буйынса ғына юл биреп, чемпионатта икенсе урынды биләй. Шул уҡ йылдың июлендә «Смуха»  Мысыр Кубогының ярым финалында  «Әл-Әхли»ҙе 2:1 иҫәбе менән еңә, ләкин турнир финалында минималь иҫәп менән «Замалек»тан еңелә.
Фортопианка
Фортопианка — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы,Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Белая (Кубань ҡушылдығы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы (Салимьянов Багданур (Богданур) Салимьянович февраль 1897 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы 1897 йылдың февралендә хәҙерге Башҡортостандың Ҡыйғы районы Түбәнге Ҡыйғы ауылында тыуа. 1942 йылдың февралендә Башҡортостандың Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалери дивизияһы штабы взводының ат ҡараусыһы булып хеҙмәт итә.
Сәлимйәнов 9-сы Көнбайыш Кавказ полкынан 275-се Кавказ полкының 3-сө эскадроны ҡылыссылар взводын тулыландырып, 1942 йылдың 19 ғинуарында полк менән бергә Блиновское утарында һөжүм итеү һуғышында ҡатнаша. 1942 йылдың 25 ноябрендә Чугунки утары янында еңелсә яралана. Госпиталгә бармай, частта ҡала, 1943 йылдың 1 ғинуарына тиклем һөжүм итеү һуғыштарында ҡатнаша. 1943 йылдың 8 ғинуарында Яюлони утары янында яу яланынан яралы штаб начальнигын алып сыға һәм ҡайтышлай өс тапҡыр еңелсә яралана, эскадрондың медицина-санитар часына ебәрелә.
1943 йылдың мартында һауығып сығыу менән егеүле транспортҡа ат ҡараусы булып ебәрелә. Һуғыштарҙа ҡатнашыуы буйынса күрһәтелгән осорҙа Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы үҙен ҡыйыу яугир итеп күрһәткәне өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Дивизия штабының комендант взвод коноводы вазифаһында Сәлимйәнов 1942 йылдың ноябренән була. Дивизияның Одер йылғаһы янында Берлин ҡалаһын уратып алыу һәм Бранденбург ҡалаһын яулау буйынса Һөжүм итеү барышында батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Үҙенең туранан-тура коновод бурыстарынан тыш Сәлимйәнов 1945 йылдың 5 апреленән 3 майына тиклем бер нисә тапҡыр тар-мар ителгән немец ғәскәрҙәренең йәшеренеп ҡалған тарҡау төркөмдәрен юҡ итеү буйынса ҡатнаша. Үҙенең аттарын бик яҡшы тәрбиәләй һәм дивизияның оҙайлы ауыр марштарына ҡарамаҫтан уның аттары һәр саҡ һәйбәт торошта була. 1945 йылдың 22 июлендә Сәлимйәнов Баһданур Сәлимйән улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була.
Акилов Терентий Семёнович
Акилов Терентий Семёнович (1901 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы. Гвардия сержанты. III дәрәжә Дан ордены (1945), «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1944) менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Терентий Семёнович Акилов 1901 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер — Йылайыр районы) Ҡананикольский ауылында тыуған.
1942 йылдың 5 ғинуарында Йылайыр хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Гвардия сержанты Акилов Терентий Семёнович 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 20-се һауа һөжүменә ҡаршы оборона (ПВО) айырым дивизионының ДШК (Дегтярёв—Шпагин эре калибрлы пулемёт) менән ҡоралланған 3-сө эскадроны химинструкторы.
Хәтер
Акилов Терентий Семёновичтың исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Пекша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Орехово-Зуево ҡалаһынан Владимир ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баттал
Баттал (Батталово) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Миндәк ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 316 кеше. Почта индексы — 453746, ОКАТО коды — 80253848004.
Тарихы
Баттал ауылына Верхнеурал өйәҙе Күбәләк улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. XVIII быуат аҙағында Баттал (Әнәк) исемле ике утар булған. 1795 йылғы V рәүиз ваҡытында ундағы 5 йортта 47 кеше теркәлгән. XIX быуат уртаһында 197 кеше 34 йортта йәшәгән. 11 ғаилә Ҡобағош ауылына күсеп киткән. Ауыл халҡы артабан бик үк артмаған. Тәүге төпләнеүсе билдәһеҙ, әммә уның улдарының һәм ейәндәренең исемдәре билдәле. Өлкән улы Аҙнағол (1762—1848), уның улдары — Килмөхәмәт (уның — Мәһәҙей, Мәғәфүр), Абдрахман (уның — Бикмөхәмәт, Мөхәмәтзариф, Сафа), Юлмөхәмәт (уның — Шәриф, Ҡолмөхәмәт, Әхмәтйәнн, Хисмәтулла). Икенсе улы Бәхтегәрәй (1764—1843), уның 4 улы — Абдулмәжит (уның — Күмәккилде, Юлбирҙе, Дәүләтбирҙе, Ғәҙелша), Абдулхалиҡ, Ҡунаҡсура (1791—1843), уның балалары Ғәлекәй, Ғәлиәсҡәр, Ғәлиулла һәм Фәтҡулла, 4-сеһе Абдулнасир, 1802 йылғы (уның улдары — Шәрип, Йыһанша). Батталдың өсөнсө улы Йомағол (1770—1849); дүртенсе улы — Аҙнабай, 1781 йылғы.
30 йорт-хужалыҡтан 218 кеше йәйләүгә сыҡҡан. Ауылдан 2—4 саҡрым алыҫлыҡта 15 июндән 1 сентябргә тиклем Аҡры, Әнтәк, Ҡораменәй, Реҡарғаз, Ҡылы йылғалары буйында күсенеп йөрөгәндәр. 1842 йылда ауыл халҡына 150 ат, 100 һыйыр, 150 һарыҡ тура килгән. 216 бот ужым ашлығы һәм 456 бот яҙғы иген сәскәндәр. Ишмөхәмәт Аҙнағолов һәм Хөббихужа Исламғолов 100—113 бот яҙғы иген сәскән.
1866 йылда 32 йорт-хужалыҡта 215 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны күп артмаған. 1920 йылда барыһы 222 кеше иҫәпләнгән.
Хәҙерге осор
Озёрный урта мәктәбе филиалы төп мәктәп эшләй, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда башҡорттар йәшәгән (100 %).
Иржи Менцель
Иржи Менцель (Йиржи Мензель, Jiří Menzel; 23 февраль 1938 йыл) — чех кинорежиссеры, актёр, сценарист, Вера Хитилова, Милош Форман һәм башҡалар менән бер рәттән — 1960 йылдарҙа Европа кинематографы дөйөм яңырыу осорон кисергән саҡта яңы чех киноһы тулҡынының төп вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Яҙыусы һәм журналист Йозеф Менцелдең улы. Театр менән мауыға һәм Прагалағы Музыка сәнғәте академияһының театр факультетына документтарын тапшыра, әммә уҡырға инә алмай. Бынан һуң ул шул уҡ академияның кино һәм телевидение факультетына уҡырға инә, Вера Хитилова һәм башҡа яңы тулҡын режиссерҙары менән Отакара Вавра оҫтаханаһында уҡый.
1960 йылда тәүге ҡыҫҡа метражлы «Панелле йорттар» фильмын төшөрә, әлеге фильмды ул Академияның 3-сө курсында уҡығанда ижад итә. Режиссерҙы беренсе эштәренән үк көндәлек тормошҡа иғтибарлығы айырып тора.
«Махсус күҙәтеү аҫтындағы поездар» (1966, романы Б. Грабал әҫәре буйынса, иң яҡшы сит ил фильмы өсөн Оскарға, Мангейм — Хайдельберг халыҡ-ара кинофестиваленең төп призына, Британия кино һәм телевидение сәнғәттәре академияһы премияһна лайыҡ була).
Оло Ҡасаҡ
Оло Ҡасаҡ (Большекачаково) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 510 кеше. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805001.
Иржи Менцель
Биографияһы
Нормалләштереү дәүерендә Менцелдең күп кенә фильмдары (мәҫәлән, «Һабан турғайҙары ептә») тыйыла һәм экрандарға 1990 йылдарҙа ғына сығарыла.
Кинола актёр булараҡ та төшә, шул иҫәптән яңы тулҡын буйынса коллегалары Марта Месарош һәм Кшиштоф Занусси фильмдарында. Театрҙа әүҙем эшләй.
Разград
Разград (болг. Разград) — Лудогория Республикаһында,  Лудогорие тарихи өлкәһендәге ҡала. Разград өлкәһендә урынлашҡан, Разград общинаһына инә. Халҡы-33,4 мең кеше тәшкил итә.
Фуабго
Фуабго — Рәсәйҙәге йылға. Адыгей Республикаһы, Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туха йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Питкэрн Утрауҙары
Питкэрн Утрауҙары — Тымыҡ океанда Бөйөк Британияның берҙән-бер диңгеҙ аръяғы биләмәһе. Ул биш утрауҙы үҙ эсенә ала, уларҙың береһендә халыҡ йәшәй. Тымыҡ океандың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, көнбайышта Франция Полинезияһы менән сиктәш. Питкэрн утрауы 1606 йылдың 26 ғинуарында Педро Фернандес де Кирос тарафынан асыла.
Утрауҙар башлыса үҙҙәренең тәүге төпләнеүселәре Британияның «Баунти» карабынан фетнәселәр, шулай уҡ утрауға үҙҙәре менән алып киткән Таити ҡатын-ҡыҙҙары булғанға күрә билдәле. Карап хөрмәтенә утрауҙағы ҡултыҡ аталған.
Этимологияһы
Питкэрн утрауҙарын 1767 йылда инглиз диңгеҙ йөҙөүсеһе Ф. Картерет экспедицияһы аса һәм ул утрауҙың яр буйын беренсе булып күреп ҡалған гардемарин Роберт Питкерн хөрмәтенә атала.
Географик мәғлүмәттәр
Питкэрн янартау һәм мәрйен сығышлы 5 утрауҙан тора: Хендерсон, Дюси (Дьюси), Сэнди, Оэно һәм Питкэрн. Утрауҙарҙың дөйөм майҙаны 46,5 км², шуларҙың иң ҙуры — Хендерсон (37,3 км²).
Питкэрн утрауы — сығышы буйынса янартаулы (бейеклеге 335 метрға тиклем булған вулкандар, күптән һүнгән), текә ҡаялы һәм яр буйы ныҡ йырғыланған берҙән-бер кеше йәшәгән утрау. Үлсәмдәре: 3х1,5 км; майҙаны: 4,6 км². Хендерсон утрауында полинезиялыларҙың эшмәкәрлек эҙҙәре табылһа ла, башҡа утрауҙарҙа сөсө һыу булмау сәбәпле кеше йәшәмәй.
Утрауҙарҙың климаты — диңгеҙ субтропик климаты. Уртаса айлыҡ температура август айында (ҡыш) уртаса 18 градустан февралдә (йәй) 24 градусҡа тиклем тәшкил итә. Июль һәм август айҙары иң ҡоро айҙар һәм утрауҙарға йөрөү өсөн иң уңайлы осор.
Иҫкәрмә: Питкэрн утрауҙарының дөйөм майҙанын билдәләгәндә(46,5 км²) Дюси атоллының дөйөм майҙаны (3,9 км2) уның һыҙаттары арҡаһында иҫәпкә алына (Дюси атоллы түңәрәк формала, лагуна атолл эсендә урынлашҡан).
Тарихы
Дюси һәм Хендерсон утрауҙарын тәүге тапҡыр европалылар 1606 йылдың 26 ғинуарында асҡан, тип иҫәпләнә. Тәүге асыусы булып Португалияның диңгеҙҙә йөҙөүсеһе Педро Фернандес де Кирос иҫәпләнә. Ул был утрауҙарҙы ярашлы рәүештә «La Encarnación» (кәүҙәләнеш) һәм «San Juan Bautista» (Изге Иоанн Креститель) тип атай. Әммә ҡайһы бер ғалимдар Киростың тап ниндәй утрауҙарға барып, ошо исемдәр менән атауына шикләнеүен белдерә, ә ысынында «La Encarnación» тип — Хендерсон утрауын, ә «San Juan Bautista» Питкэрн утрауын атауын уйлай.
Питкэрн утрауын икенсе тапҡыр 1767 йылда Британияның «Суоллоу» («Ҡарлуғас») шлюбы командиры Филипп Картерет аса һәм уны тәүгеләрҙән булып күреп ҡалған диңгеҙ офицерының улы исеме менән атай. Көслөтулҡын һөҙөмтәһендә Картерет ярға төшөргә маташмай, ләкин текә ҡаянан ағып төшкән шишмәләрҙе һәм ҡалҡыулыҡтарҙағы бай үҫемлектәрҙе күрә.
Башта утрауҙа кеше йәшәмәй һәм тәүге тапҡыр 1790 йылда «Баунти» карабының фетнәселәр командаһы һәм диңгеҙселәр был утрауға алып киткән Таити ҡатын-ҡыҙҙары килеп урынлаша. Бер нисә йылдан утрауҙа аҡ моряктарҙың хеҙмәтселәре булған Таити ирҙәренең ихтилалы менән бәйле фажиғәле ваҡиғалар була. 1808 йылда утрауға капитан Фолджер етәкселегендәге карап килә, уның отчеты буйынса ''«... Улар бында ултырғандан һуң алты йыл тирәһе үткәс, уларҙың хеҙмәтселәре уларға һөжүм итә һәм, һөйләүсенән тыш, бөтә инглиздәрҙе үлтерә (Александр Смиттан тыш - иҫкәрмә), һәм ул ауыр яралана. Шул уҡ төндә таити тол ҡатындары фетнә күтәреп, яҡташтарын үлтерә...»''. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, был ваҡиғаларҙан һуң моряктар Джон Адамс (шул уҡ Александр Смит), Вильям МакКой, Эдвард Янг һәм Мэттью Квинтал иҫән ҡала. МакКой менән Квинтал самогон ҡыуырға өйрәнә, иҫерек килеш ғауғалар ҡуптара. Һөҙөмтәлә 1799 йылда Адамс менән Янг ҡатындарына бәйләнгән һәм балаларын үлтереү менән янаған Квинталды үлтерә, ә МакКой үҙе батып үлә. 1800 йылда Янг астманан үлеп китә, әммә наҙан Адамды уҡырға һәм яҙырға өйрәтеп өлгөрә. 1808 йылда утрауҙа 8 ҡатын, 1 ир (Джон Адамс) һәм 25 бала, шул иҫәптән ҡатнаш сығышлы 24 бала һәм 1 ҡыҙ — таҙа ҡанлы таити ҡыҙы иҫәпләнә.
Адам 1829 йылда үҙе үлгәнгә тиклем община менән идара итә. Ҡатын-ҡыҙҙар никахта ла, никахһыҙ ҙа бик иртә бала таба башлай, утрау халҡы ла тиҙ арта.
1823 йылда колонияға урындағы ҡыҙҙарға өйләнгән Джон Баффет менән Джон Эванс ҡушыла. 1828 йылда утрауҙа Джордж Нобс килеп урынлаша, ул пастор булып китә.
1831 йылда Лондон питкэрҙарҙы Таитиға күсерергә ҡарар итә, һөҙөмтәлә ике ай дауамында 12 кеше вафат була, ә 65 кеше кире әйләнеп ҡайта. 1832 йылда утрауға пуритан Джошуа Хилл килә. Ул үҙен Англия властары вәкиле итеп күрһәтә һәм диктатура урынлаштыра, шулай уҡ спиртлы эсемлектәрҙе ҡыуыуҙы тыя. 1838 йылда ялған асыла һәм Хилл утрауҙан ҡыуыла, Джонн Ханн Нобс уның яңы лидеры булып китә.
1856 йылда тыуымдың күплегенән зыян күргән 4,6 саҡрым майҙанлы утрауҙың бөтә халҡы Норфолк утрауына күсенә, ләкин күпмелер ваҡыттан һуң халыҡтың бер өлөшө кире әйләнеп ҡайта. Әлеге ваҡытта Норфолкта Питкэрнға ҡарағанда «Баунти» моряктары тоҡомдары (800-гә яҡын кеше) күберәк йәшәй.
1870 йылдан алып 37 йыл буйы Пикэрнда тыуған, әммә Англияла йәшәгән Джеймс МакКой утрау менән идара итә. Уны 22 тапҡыр рәттән яңынан һайлайҙар.
1904 йылда утрауҙа һалым һалына. 1914 йылда Панама каналы асылыу менән утрауға даими рәүештә караптар йөрөй башлай, сөнки Питкэрн каналдан Яңы Зеландияға тура юлда ята.
Дәүләт ҡоролошо
Утрауҙар Бөйөк Британияның Яңы Зеландиялағы юғары комиссары идара иткән диңгеҙ аръяғы биләмәһе статусына эйә; урындағы үҙидара органы — 10 ағзанан торған бер палаталы утрау советы бар (5-һе дөйөм тауыш биреү юлы менән һайлана, 5-һе — тәғәйенләнә, бөтәһе лә бер йылға тәғәйенләнә). Баш ҡалаһы — Адамстаун ҡасабаһы — Питкэрн утрауҙарындағы берҙән-бер торама пункт.
Халҡы
Утрауҙа башлыса инглиз-полинезия метистары, «Баунти» судноһынан фетнәселәрҙең тоҡомдары йәшәй. Халыҡтың тарихи максимумы (233 кеше) 1937 йылда өлгәшелгән, шунан һуң ул яйлап кәмегән һәм һуңғы бер нисә тиҫтә йылда яҡынса 50 кеше тәшкил итә. Икенсе донъя һуғышынан һуң халыҡ кәмеүенең төп сәбәбе булып йәштәрҙең, тәү сиратта, Яңы Зеландияға иң яҡшы тормош перспективаларын эҙләп эмиграцияһы тора. Халыҡтың ҡартайыуы етди проблема булып тора, шуға күрә Питкэрн хөкүмәте утрауҙың иммигранттар өсөн абруйын күтәреүгә йүнәлтелгән саралар күрә.
2017 йылдың декабрендә халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 49 урындағы халыҡ һәм 5 ситтән килеүсе кеше булған. 2018 йылдың мартында утрауҙа 55 самаһы кеше, шул иҫәптән килеүселәрҙең һәм уларҙың ғаилә ағзаларының килешеүҙәре буйынса эшләүсе урындағы халыҡ һәм 13 йәшкә тиклемге балалар йәшәгән, әммә был иҫәпкә урындағы ваҡытлыса йәшәгән халыҡты һәм 13 йәшенән алып Яңы Зеландияла уҡып йөрөгән балаларҙы индермәйенсә.
Питкэрн утрауҙарын һәм башҡа сығанаҡтарҙы өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәре буйынса халыҡ тураһында тарихи мәғлүмәттәр :
Рәсми теле — инглиз теле, әммә халҡы XVIII быуат таити һәм инглиз телдәрен ҡушҡан питкэрн телендә һөйләшә. Телдә урындағы идиомалар бик күп, шуға күрә, ҡағиҙә булараҡ, ул сит кешеләр өсөн аңлашылмай.
Дине
1886 йылда утрауға адвент миссионеры Джон Тау килә, ә 1890 йылда Пикэрн халҡы англикандан адвентизмға күсә. Шәмбе ял көнө була, яңы дини ҡанундар буйынса бысраҡ хайуандар тип танылған Баунтиҙан килтерелгән бөтә сусҡалар юҡ ителә. Бөгөн адвентизм Питкэрн утрауында берҙән-бер дин булып тора, әммә тиҫтәләгән питкэрндарҙың бер нисәүһе генә сиркәү хеҙмәтенә даими йөрөй.
Ҡораллы көстәре
Питкэрн утрауҙары Бөйөк Британияның диңгеҙ аръяғы биләмәһе булып тора, шуға күрә уларҙы яҡлау бурысы Бөйөк Британияның Оборона министрлығына һәм Бөйөк Британияның Хәрби көстәренә йөкмәтелә.
Иҡтисады
Питкэрн утрауҙарының уңдырышлы тупрағы цитрус, шәкәр ҡамышы, ҡауын, банан, ямс һәм ҡуҙаҡлы культуралар кеүек төрлө йәшелсә һәм емеш-еләк төрҙәрен үҫтерергә мөмкинлек бирә. Ошо ваҡ иҡтисади зонаның урындағы халҡы бартерҙы әүҙем файҙалана һәм бер-береһе менән диңгеҙ байлыҡтары, шәхси участкала үҫтерелгән аҙыҡ-түлек йәки ваҡ әйберҙәр менән алмаша. Килемдең төп нигеҙе — утрауҙа сығарылған коллекция почта маркаларын, балды һәм һөнәрселек кәсебе продукцияһын туранан-тура Панама каналы аша Бөйөк Британиянан Яңы Зеландияға үтеүсе судноларға һатыу. Сауҙа утрауҙың рельефы йырғыланған һәм унда порт йәки осоу һыҙаты юҡлыҡтан ҡатмарлаша, шуға күрә бөтә сауҙагәрҙәр ҙә диңгеҙ аша үткән судноларға тиклем йөҙөп барыу өсөн баркастар менән файҙалана. Көндәр матур торһа, утрауға утрауҙар янынан үткән тикшеренеү судноларынан туристар килә. Иҡтисади әүҙем халыҡ һаны 35 кеше (2011 йылдағы мәғлүмәттәр буйынса) тәшкил итә. 16-65 йәшлектәрҙең бөтәһе өсөн дә йәмәғәт эштәре мотлаҡ (башлыса юлдарҙы тәртиптә тотоу буйынса).
Утрауҙағы электр энергияһы газ һәм дизель электр станциялары менән етештерелә.
Андре Моруа
Андре Моруа (André Maurois, ысын исеме Эмиль Саломон Вильгельм Эрзог, Émile-Salomon-Wilhelm Herzog, 1885 йылдың 26 июлендә — 1967 йылдың 9 октябре) — француз яҙыусыһы һәм Француз академияһы ағзаһы. Һуңынан псевдонимы уның рәсми исеме булып китә.
Питкэрн Утрауҙары
Иҡтисады
Аҡса — Яңы Зеландия доллары, ул 100 центҡа тиң. Валюта менән алмаша алырлыҡ бер кем дә юҡ. Кредит карталарын һәм туристик чектарҙы ла файҙаланып булмай тиерлек. Ресторан һәм кафе булмау сәбәпле, бөтә өлкәләрҙә лә — кәмәләр йәки катерҙан алып аҙыҡ-түлек һатып алыуға тиклем сәйлектәр ҡунаҡ ҡарамағына ҡалдырыла.
Андре Моруа
Романизацияланған биография жанр оҫтаһы (Шелли, Байрон, Бальзак, Тургенев, Жорж Санд, Дюма-атай һәм Дюма-ул, Гюго тураһындағы китаптар) һәм ҡыҫҡа ирониялы-психологик хикәйәләр авторы. Моруаның төп әҫәрҙәре араһында — «Превратности любви» (1928), «Семейный круг» (1932) психологик романдары, «Мемуарҙар» (1970 йылда баҫылған) һәм яҙыусының бөтә ирониялы нескә талантының нәфислеген күрһәткән «Письма незнакомке» («à Lettres inconnue l», 1956) әҫәрҙәре тора.
Питкэрн Утрауҙары
Иҡтисады
1988 йылдан алып әйләнештә файҙаланылмаған коллекция тәңкәләре һуғыла.
Андре Моруа
Биографияһы
Андре Моруа 1871 йылдағы франция-пруссия һуғышынан һуң, франция гражданлығын ҡабул итеп, Нормандияға күскән, католик диненә индерелгән, Эльзас йәһүд хәлле ғаиләләренең береһендә тыуған. 1897 йылда Эмиль Эрзог Руан лицейына уҡырға инә. 16 йәшендә ул лиценциат дәрәжәһенә лайыҡ була. Эмиля Шартье тигән үҙенең бер уҡытыусыһы кәңәше буйынса, Эколь Нормалгә уҡырға инеү урынына, курсты тамамлағандан һуң, атаһының буҫтау фабрикаһына хеҙмәткәр булып эшкә инә. Беренсе бөтә донъя һуғышында хәрби тәржемәсе һәм бәйләнештәр офицеры булып хеҙмәт итә.
Питкэрн Утрауҙары
Транспорты
Питкэрн утрауында аэропорт юҡ. Утрауға Франция Полинезияһында Гамбье утрауҙары төркөмөнән Мангарев утрауынан рейс яһаған суднола барырға мөмкин. Карап утрауға терәлеп тора алмай, йөктәрҙе һәм пассажирҙарҙы утрауға баркас менән ташыйҙар.
Андре Моруа
Биографияһы
Моруа 1918 йылда «Молчаливый полковник Брамбл» (Les Silences du colonel Bramble) романын баҫтырып сығара. Был роман Францияла һәм Бөйөк Британия менән АҠШ- та бик уңышлы әҫәр итеп ҡабул ителә. 1921 йылда «Речи доктора О’Грэди» (Discours du docteur O’Grady) романы донъя күрә. Андре Моруа «Круа-де-фе» журналы редакцияһында хеҙмәткәр булып эшләй. 1938 йылдың 23 июнендә Француз академияһына ағза итеп һайлана.
Питкэрн Утрауҙары
Бәйләнеш
Утрауҙа юлдаш телефоны бар. Утрауҙа йәшәүселәр йыш ҡына радио ярҙамында аралаша. Һәүәҫкәр радио ярҙамында бәйләнештәр һәм тышҡы донъя менән мәғлүмәт менән алмашыу тормошҡа ашырыла. Адамстаунда сымһыҙ 128 кбит селтәре бар. Халыҡ сит ил станцияларын ҡыҫҡа тулҡынлы диапазонда тыңлай ала. Сит ил телеканалдарын спутник антеннаһы ярҙамында ҡарарға мөмкин, күп ғаиләләрҙә DVD-плеерҙар бар.
Андре Моруа
Биографияһы
Икенсе донъя һуғышы башында Моруа француз армияһында капитан булып хеҙмәт итә. Францияны немец ғәскәрҙәре баҫып алғас, ул АҠШ-ҡа күсеп китә, ундағы Канзас университетында уҡытыусы булып эшләй. Ошо ваҡытта Шопен (1942), Эйзенхауэр (1945), Франклин (1945) һәм Вашингтон (1946) биографияларын яҙа. 1943 йылда Төньяҡ Африкаға китә, 1946 йылда Францияға әйләнеп ҡайта.
Питкэрн Утрауҙары
Туризм
Биләмәнең йыллыҡ килеменең 80 процентын килтереп, туризм Питкэрнды тәьмин итеүҙә мөһим роль уйнай. Туристар утрауҙың тарихын өйрәнеп, урындағы ғаиләләр менән ваҡыт уҙғара. Шулай уҡ ҡайһы бер ғаиләләр туристарға ҡуртымға биреү өсөн айырым автономлы йорттар төҙөгән. Йыл һайын унға яҡын круиз судноһы утрауға бер нисә сәғәткә инеп, урындағы халыҡ өсөн сувенирҙарын һатып алыуҙан һәм паспорттарҙағы сикте үтеү тураһында матбуғат ҡуйыуҙан табыш тәьмин итә.
Андре Моруа
Биографияһы
1967 йылдың 9 октябрендә вафат була.
Питкэрн Утрауҙары
Белем
Белем 5 йәштән 16 йәшкә тиклемгеләр бушлай һәм мотлаҡ. Балалар Пулау мәктәбендә Яңы Зеландияның мәктәп программаһы нигеҙендә уҡый. Уҡытыусы Яңы Зеландияның квалификациялы уҡытыусылары иҫәбенән губернатор тарафынан тәғәйенләнә. 2000 йылда утрау балалары «Питкэрнда минең яратҡан урыным» тигән китап сығарҙы.
Андре Моруа
Ғаиләһе
Ике тапҡыр өйләнгән була. Беренсе никахындағы ҡатыны — Жанна-Мари Ванда Шимкевич, уларҙың өс балаһы тыуа — Жеральд (1920), Оливье һәм ҡыҙы Мишель (1914). Беренсе ҡатыны сепсистан үлгәндән һуң (1924), тиҙҙән Симон Кайява менән икенсегә никахҡа инә.
Питкэрн Утрауҙары
Инеү ҡағиҙәләре һәм таможня ҡағиҙәләре
Рәсәй граждандары өсөн Питкэрн утрауына визаһыҙ инеү мөмкинлеге иммиграция властарының ҡарары буйынса 14 көнгә тиклем, бер суднола инеү һәм сығыу, финанс средстволары булыу һәм йыйым түләү шарты менән ҡаралған. Дөйөм алғанда виза Бөйөк Британияның консуллыҡ учреждениеларында рәсмиләштерелә.
Остроленка воеводалығы
Остроленкский воеводствоһы (województwo ostrołęckie) — Польша воеводствоһы, 1975—1998 йылдарҙа ғәмәлдә булған, ойошторолоу датаһы — 1 июнь 1975 йыл.
Польшаның административ бүленешендәге 49 төп берәмектәренең береһе булып торған, 1998 йылда Польшала үткәрелгән административ реформа һөҙөмтәһендә 1998 йылдың 31 декабрендә ғәмәлдән сығарылған. Остроленкский воеводствоһы 6498 квадрат километр майҙанды биләгән. Остроленок ҡалаһы воеводствоның административ үҙәге була, унда 1998 йылда 411 600 кеше йәшәй. Воеводстоның рәсми теле-поляк теле була. Административ реформанан һуң, воеводство үҙенең эшмәкәрлеген туҡтата һәм уның территорияһының ҙур өлөшө Мазовецкий воеводствоһына ҡарай, бәләкәйерәк бер өлөшө — Варминьско-Мазурский воеводствоһына (Розоги гминаһына) индерелә.
Ҡалалары
Воеводствоның халыҡ һаны буйынса иң эре ҡалалары (1998 йылдың 31 декабренә ҡарата ):
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Инкыларҙа малсылыҡ
Малсылыҡ Инка империяһы нда хужалыҡ итеүҙең айырым бер тармағы булып торған.
Анд тауҙарындағы илдәрҙе испандар баҫып алғанға тиклем Көньяҡ Америкала дөйәләр төркөмөнә ҡараған малдар иҡтисадта мөһим роль уйнай. Бигерәк тә — лама һәм альпака — дөйәләр төркөмөнә ҡараған был малдарҙы ҡулға эйәләштерәләр һәм бик эре көтөүҙәрен булдырыуға өлгәшәләр. Викунья һәм гуанако тигән хайуандарҙы ҡулға эйәләштерә алмайҙар. Әммә уларға коллектив һунарҙы яҡшы ойошторалар.
Малсылыҡ тармағында инкылар түбәндәге эш ҡоралдарын ҡуллана: таш, бысаҡ йәки туми. Хроникаларға ярашлы, инкылар бронза менән таштан да бау үрер булған. Был эш ҡоралдарының күбеһе ҡырағай хайуандарҙың йөнөн ҡырҡыуҙа ҡулланылған, аҙаҡ уларҙы иреккә ебәргәндәр. Ә бына гуанакоға һунар иткәндәр, сөнки уның ите бик шифалы тип һаналған.
Нәзиров Ромэн Ғафан улы
Нәзиров Ромэн Ғафан улы (4 февраль 1934 йыл — 16 ғинуар 2004 йыл) — ғалим-әҙәбиәт белгесе. 1965—2004 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1997). «Ф. М. Достоевскийҙың ижади принциптары» монографияһының, шулай уҡ фольклор мотивтары тарихы һәм XIX быуаттағы рус әҙәбиәте поэтикаһының төрлө аспекттары буйынса бер нисә тиҫтә мәҡәлә авторы.
Биографияһы
Ромэн Ғафан улы Нәзиров 1934 йылдың 4 февралендә Украина ССР-ының Харьков тыуған.
Йәш сағында тарихсы булырға хыяллана. 1952 йылда Ленинградтағы А. И. Герцен исемендәге Дәүләт педагогия институтының тарих факультетына инеү өсөн имтихандарҙы уңышлы тапшыра. Анкетаһында атаһы Ғаффан Шәмғүн улы Нәзировтың репрессияланыуын йәшермәй яҙа, һәм уға имтиханда алынған «отлично» билдәләре лә ярҙам итмәй: Ленинград институттарына егетте ҡабул итмәйҙәр.
1953 йылда Ромэн Нәзиров К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тарих-филология факультетына инә. Уны 1957 йылда тамамлай һәм Башҡорт АССР-ының Ауырғазы районында ауыл мәктәбендә уҡытыусы булып эш башлай, шунан һуң Өфөлә нәшер ителгән «Ленинец» йәштәр гәзитендә хеҙмәт итә.
1962—1965 йылдарҙа — Мәскәү дәүләт университетының рус әҙәбиәте кафедраһында аспирантурала уҡый; 1966 йылда «Ф. М. Достоевскийҙың 1859—1866 йылдарҙағы әҫәрҙәрендә социаль һәм этник проблематика» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Артабанғы ҡырҡ йылға яҡын ғүмерен ғалим Башҡорт дәүләт университетында эшләүгә арнай. 1992 йылдан рус әҙәбиәте һәм фольклоры кафедраһына етәкселек итә.
Ғилми ҡыҙыҡһыныуҙар даирәһе: рус һәм сит ил әҙәбиәте, мифология, культурология.