cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тойғонов Әхмәт Шаһиғәли улы
Биографияһы
1966—1976 йылдарҙа Әхмәт Шаһиғәли улы Ишембай ҡалаһындағы 2-се интернат-мәктәптә (хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатында) өлкән тәрбиәсе булып эшләй, шулай уҡ тарих фәненән дә уҡыта. Интернат-мәктәптә тәрбиәләнеүселәр хәтерендә Әхмәт Шаһиғәли улы талапсан, ләкин атайҙарса хәстәрлекле тәрбиәсе булып ҡалған. Балаларҙы үҙаллы тормошҡа әҙерләү, яуаплылыҡ тойғоһо тәрбиәләү өсөн интернаттағы балалар үҙидаралығы булдырыла, өлкән класс уҡыусылары түбәнерәк класс уҡыусылары тураһында хәстәрлек күрһәтә, алдынғы уҡыусылар артта ҡалыусыларға уҡыуҙа ярҙам итә.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында фронтовик ҡаты ауырый, ҡыҙы янында Өфө ҡалаһында йәшәй.
2003 йылдың 3 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Бабасыр уты
Бабасыр уты —— (Gentiana), бабасыр уты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Ҡыҫҡаса тасуирлама
Бер йәки күп йыллыҡ үлән. Һабағы үрмәле йәки төҙ, ябай, бейеклеге 15—60 см. Япрағы ҡыяҡ, киң ланцет, еңсә формаһында, ҡапма‑ҡаршы. Сәскәһе күк, шәмәхә йәки зәңгәр төҫтә, яңғыҙ, ҡуйын йәки ос ярымсатырҙарға йыйылған. Тажы көпшәле йәки буранка һымаҡ. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрҙә өлгөрә.
Таралышы
Яҡынса 400 төрө билдәле, киң таралған, ләкин башлыса Төньяҡ ярымшарҙың уртаса бүлкәтендә үҫә. Башҡортостанда 3 төрө: ятыусан йәки түшәлмә бабасыр уты, сатраш бабасыр уты, үпкә бабасыр уты. Һирәкләп тау болондарында, аҡландарҙа, урман ситтәрендә, ҡыуаҡлыҡтар араһында республиканың бөтә территоряһында осрай.
Файҙаһы
Баллы, буяу, декоратив үҫемлектәр. Составында әсе матдәләр бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Реликт түшәлмә бабасыр уты Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Минзәлә
Минзәлә (1781 йылда нигеҙләнгән) — бөгөнгө Татарстан Республикаһындағы ҡала, ошо исемдәге район үҙәге.
Халҡы
2010 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — урыҫтар — 49,3 %, татарҙар — 46,8 %.
Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы
Хоҙайбирҙина Тамара Шәһит ҡыҙы (10 август 1923 йыл — 27 апрель 1998 йыл) — балет артисы. РСФСР-ҙың (1955) һәм БАССР-ҙың (1953) атҡаҙанған артисы. Профессиональ башҡорт балериналарының тәүгеләренең береһе.
Биографияһы
Өфө ҡалаһында Башҡортостандың партия һәм дәүләт эшмәкәре, журналист һәм яҙыусы Хоҙайбирҙин Шәһит Әхмәт улы ғаиләһендә тыуған.
1941 йылда Ленинград хореография училищеһын педагогы М.Ф.Романова класында тамамлай.
1964 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет солисы, бер үк ваҡытта 1960—71 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында, 1968 йылдан хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта.
Ижады
Ижадына юғары башҡарыу техникаһы, музыкаллек хас булған.
Репертуарында донъя халыҡтары бейеүҙәре, шул иҫәптән “Мөғлифә”, “Бүләк”, “Һыу буйында осрашыу” башҡорт бейеүҙәре һәм башҡалар бар.
Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнашҡан (1955). “Сыңрау торна” (“Журавлиная песнь”; Свердловск к/ст, 1959) фильм-балетында төшкән. Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты (Бухарест, 1953).
Зинченко Александр Владимирович
Зинченко Александр Владимирович (Олександр Володимирович Зінченко; 23 декабрь 1996 йыл) — спортсы, Украина футболсыһы, «Манчестер Сити» клубы һәм Украина йыйылма командаһының ярымһаҡсыһы, ҡуртым хоҡуғында Голландияның «ПСВ» клубы өсөн сығыш яһай. Украина йыйылма командаһы тарихындағы голдың иң йәш авторы.
Биографияһы
Александр Владимирович Зинченко 1996 йылдың 15 декабрендә Житомир өлкәһенең ҙур булмаған Радомышль ҡалаһында тыуа. Атаһы Владимир Зинченко, элекке футболсы, улының беренсе уҡытыусыһы була. 2004 йылдың 1 сентябрендә һигеҙ йәшендә Александр балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбена алына һәм Радомышль ДЮСШ-һының «Карпатия» командаһы өсөн сығыш яһай башлай, унда һөжүм итеү буйынса матур һәм һөҙөмтәле уйыны менән айрылып тора.
2004 йылдан 2008 йылға тиклем «ДЮСШ-Карпатия» командаһында өлкә ярыштарында — алыштырғыһыҙ еңеүсе, Бөтөн Украина ярыштарында призер була.
Зинченконың беренсе тренеры — Сергей Владимирович Борецкий (һуңынан Радомышла районының футбол федерацияһы башлығы). Ул уға Донецк «Шахтера» уйнау өсөн фарм-клубта ҡарау ойоштора.
Клуб карьераһы
Тиҙҙән 16 йәшлек Александр «Шахтер» составына инә һәм 19 йәшкә тиклемгеләр командаһының капитаны була. Шулай уҡ 17 йәшкәсә Украина йыйылма командаһында саҡырылып, унда 7 матчта уйнай һәм 1 гол индерә. 2014 йылда уйынсы менән Ҡаҙандың "Рубин"ы ҡыҙыҡһына башлай, әммә уның агенттары менән һөйләшеп килешә алмай. Шул йылда Зинченко һәүәҫкәрҙәрҙең "Митино футбол лигаһы"нда уйнап, формаһын юғалтмай. 2015 йылдың 12 февралендә менән «Өфө» менән контракт төҙөй. Премьер-лигала дебюты 2015 йылдың 20 мартында үтә. Унда «Өфө» уступило «Краснодар»ға 0:2 иҫәбе менән еңелә, Александр тәнәфестән һуң алмашҡа сыға һәм 45 минут уйнай. 2015 йылдың 25 июлдә Рәсәй чемпионатының икенсе турында «Ростов» (1:2) клубына ҡаршы уйнағанда беренсе голын индерә.
2015 йыл башында Зинченкоға Рәсәй чемпионатында легионер булып иҫәпләнмәҫ өсөн Рәсәй гражданлығы алырға тәҡдим итәләр. Ләкин ул һуңғараҡ Украина гражданлығына өҫтөнлөк биреп, РФ гражданлығынан баш тарта.
Көйәрмәндәр араһында үткәрелгән һорау алып буйынса июлдә "Өфө"нөң иң яҡшы футболсыһы тип таныла (1021 тауыш, 49,4 %).
2016 йылдың 4 июлендә «Манчестер Сити» клубы менән 5 йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя. Уйынсы менән баш тренер Хосеп Гвардиола шәхсән үҙе ҡыҙыҡһыныу белдерә. Уйынсы ПСВ-ға 2016/17 миҙгел һуңына тиклем ҡуртымға бирелә. Голландия командаһы өсөн үҙенең беренсе матчын Александр 8-се турҙа, 55-се минутта алмашҡа сығып үткәрә
Йыйылма командалағы карьераһы
2015 йылдың 10 октябренндә Зинченко Украина йыйылма командаһына Евро-2016 квалификация раундының йомғаҡлау уйынында Испания йыйылма командаһына ҡаршы уйнау өсөн саҡыртып алына. Ул 88-се минутта алмашҡа сыға һәм Украина йыйылма командаһының иң йәш дебютанттары исемлегенең өсөнсө урынын биләй.
2016 йылдың майында Украина йыйылма командаһының баш тренеры Михаил Фоменко Александрҙы Европа чемпионаты 2016-ның финал өлөшөнә бирелгән заявкаға индерә. Украина һәм Румыния йыйылма командаларының 2016 йылдың 29 майындағы иптәштәрсә матчында, 19 йәшлек хавбек икенсе таймда алмашҡа сыға һәм өсөнсө минутында уҡ гол индерә. Был гол Александрға Андрей Шевченконың рекордын уҙып, Украина йыйылма командаһы тарихында иң йәш гол авторы булырға ярҙам итә.
Кесе Обь
Кесе Обь — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/351 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 461 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Архангел (мәғәнәләр)
Архангел —
Вулиагмени
Вулиагмени (λίμνη Βουλιαγμένης) — Грециялағы тоҙло күл, Аттикалағы Көнсығыш Аттикала Вари-Вула-Вулиагмени общинаһына ингән шул уҡ исемле бәләкәй ҡала янында урынлашҡан. 50 һәм 100 метрға тиклем тәрәнлектәге минераль һыуҙар күлгә инә, минераль һыуҙың температураһы 22 алып 29° C тиклем тәшкил итә. Күл шулай уҡ 17 метр тәрәнлектәге сөсө һыу сығанаҡтары менән туҡлана. Күл ер аҫты мәмерйәһе һәм диңгеҙ менән бәйле. Күл диңгеҙҙән алыҫ түгел Имитос тауының көньяҡ өлөшөндә ята. Күлдең формаһы оҙонса түңәрәк, оҙонлоғо 260 м, киңлеге 145 метр, майҙаны 1,59 гектар. Һыу өҫтө диңгеҙ өҫтөнән ярты метрға юғары. Һаҡлана торған участкаларҙың Натура 2000 селтәренә инә.
Карныш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вулиагмени
Күл яҡынса 2000 йыл ҙур эрозия һәм тектоник әүҙемлек арҡаһында ер аҫты мәмерйәһенең йыйылмаһы емерелеүенән барлыҡҡа килә. Күлдең сағыштырмаса йәш булыуы арҡаһында Павсанияға тиклем ул боронғо бер ниндәй ҙә сығанаҡтарҙа телгә алынмай. Мәмерйә был төбәк өсөн хас эзбизле ҡаяларҙа барлыҡҡа килә. Күл менән бәйле мәмерйә системаһы 3123 м тиклем тикшерелгән. Мәмерйәлә 14 тоннель бар, уларҙа сталагмиттар табылған. Күл төбө көкөрт берләшмәһенә бай булған ылымыҡлы ерлектән тора. Күлдең һыуында минералдарҙың һәм калий, натрий, литий, аммоний, кальций, тимер, хлор, йод кеүек микроэлементтарҙың миҡдары юғары. Күлдең һыуы ревматик ауырыуҙарға спорт йәрәхәттәрендә, нервы системаһы ауырыуҙарына, дерматоз һәм гинекология ауырыуҙарына ҡаршы ҡулланыла. Күлдә һыу инеү түләүле.
1980 йылда күлдә яңы төр, актиний табыла:, урындағы эндемик. Шулай уҡ күлдә башҡа ике умыртҡаһыҙҙар төрө табылған: Abra segmentum (Récluz, 1843) һәм glaucum Cerastoderma. Һуңғы төрө күлдә һыуҙы микробтарҙан таҙартыуға булышлыҡ итә. Шулай уҡ күлдә Garra rufa балығы йәшәй.
Хорстдорф
Хорстдорф (Horstdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 633 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 61 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6785 һәм автомобиль коды — WB.
Мягрома
Мягрома — Рәсәй йылғаһы, Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мяткурга йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глинка һәйкәле (Смоленск)
Бронза скульптура композиторҙы пюпитр  янында  дирижерлыҡ таяҡсаны менән һүрәтләй. Шул уҡ ваҡытта ниндәйҙер билдәһеҙ сәбәптәр менән композиторҙың пальтоһы ҡатын-ҡыҙҙар рәүешенә эшләнгән, пальтоһының төймәләре һул яҡта.
Глинканың пюпитрға арты менән тороуы осраҡлы түгел. Был уның дирижер ғына түгел, ә тап ноталарҙы яттан белгән композитор икәнлегенә баҫым яһай.
Постамент ситтәрендә яҙыуҙар менән бронза веноктар урынлашҡан: «Глинкаға — Рәсәй, 1885 йыл»; «М. И. Глинка Ельнин өйәҙенең Яңы Спас ауылында 20 майҙа тыуған, 1857 йылдың 3 февралендә Берлинда вафат булған, Санкт-Петербургта Александро-Невский лавраһында ерләнгән». Һәйкәлдең үҙенсәлекле селтәрле рәшәткәләре нота юлдары рәүешендә башҡарылған, уларҙа  бронза тамғалар менән Глинка әҫәрҙәренән  24 өҙөк яҙылған
Көнөнә ике тапҡыр һәйкәл эргәһендә ҡуйылған динамиктан композитор әҫәрҙәре яңғырай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive=""> <div class="NavHead collapsibleBox-title collapsibleBox-title-rightHideLink" id="81" style="background-color:<nowiki>#</nowiki>A3EEA3">Достопримечательности Смоленска
Һандуғас (йыр)
«Һандуғас» — киң танылыу алған башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Йыр башҡарыусылар
«Һандуғас» йыры Лилиә Биктимерова, Мәғәфүр Хисматуллин, Мәүлитбай Ғайнетдинов, Вәхит Хызырова һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә.
Көйҙө ҡулланыу
«Һандуғас» йырының көйө Н.Пейконың «Айһылыу» операһында ҡулланыла.
Пандым-Юган
Пандым-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уэдделл диңгеҙе
Уэдделл диңгеҙе (Weddell Sea) — Антарктида янындағы диңгеҙ. Диңгеҙ суднолар йөрөү өсөн уңайһыҙ.
Пилю-Яха
Пилю-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Рәшитова Таңһылыу Фәрәй ҡыҙы
Таңһылыу Рәшитова (Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы Рәшитова) (1905 йылдың 1 ғинуары — 1988 йылдың 21 феврале) — башҡорт театр актёры, 1924—1970 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актрисаһы, милли театрыбыҙ йондоҙҙарының береһе, йәмәғәт эшмәкәре. Иң тәүге башҡорт артистарының береһе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944). Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1940). 1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала Советы депутаты. Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Көҙән ауылынан.
Биографияһы
Рәшитова Сәғиҙә Фәрәй ҡыҙы 1905 йылдың 1 ғинуарында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Көҙән ауылында (хәҙерге Ишембай районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1922-1924 йылдарҙа Ырымбурҙағы Башҡорт халыҡ мәғарифы институтында уҡый, үҙешмәкәр театрҙа уйнай.
1932 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлай (педагогтары В. Ғ. Муртазин-Иманский, М. А. Мәһәҙиев, Х. Ғ. Бохарский).
1924—1970 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.
1988 йылдың 21 февралендә Өфөлә вафат була.
Псевдонимы
1922 йылда Башҡорт халыҡ мәғарифы институтының һәүәҫкәр коллективы Мөхәмәтша Абдрахман улы Буранғоловтың 1917 йылда халыҡ йырҙары һәм легендаларына таянып ижад ителгән «Ашҡаҙар» пьесаһын ҡуя. Пьесаның сюжеты: йәш һунарсы Йомағол һәм Таңһылыу исемле ҡыҙ бер-береһен ярата. Ҡыҙҙың атаһына йыш ҡына башҡа яҡтан яусылар килә һәм, бик күп уйланғандан һуң, ата-әсәһе ҡыҙҙы Йомағолға кейәүгә бирергә ризалыҡ бирә. Туй була, йәштәр бәхетле тормош ҡора. Ләкин һунарға барған сағында Йомағол һәләк булып ҡала. Уның ата-әсәһе ҡурайсылар һәм йырсылар саҡыра, һәм улар һунарсының вафатына бағышланған «Ашҡаҙар» йырын ижад итә.
Спектакль етди уңышҡа өлгәшә, тамашасы Таңһылыу ролен башҡарған Сәғиҙә Рәшитованың уйнағанын бигерәк тә юғары баһалай. 1924 йылда ул Өфө башҡорт театрына саҡырыла һәм, үҙенә Таңһылыу Рәшитова тигән сәхнә исемен алып, танылған актриса булып китә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1939—1945 йылдарҙа Өфө ҡала советы депутаты итеп һайланған.
Хәтер
Тыуған ауылы Ишембай районы Көҙән ауылында Таңһылыу Рәшитова урамы бар.
Әҙәбиәт
Зөбәиров Ә.Ф. Башҡорт дәүләт күсмә театры ауылдарҙа. Өфө, 1928; Мәһәҙиев М. Театр тураһында: мәҡәләләр йыйынтығы. Өфө, 1962.
Иврит телендәге әҙәбиәт
Иврит телендәге әҙәбиәт (ספרות עברית).
Иврит телендәге әҙәбиәттең тарихы  3 мең йыллыҡ ваҡыт арауығын алып тора.
Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклем
Беренсе осор Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклемге ваҡытты биләй. Бабил ассирийҙары Изге Ерҙе буйһондорған мәлгә үк ғивриҙарҙың үҙ әҙәбиәте булған. Уларҙың Биш китабы беҙҙең көнгә бик боронғо формаһын һаҡлаған көйө   килеп еткән; Нун улы Йушағ, Исраил хакимдары, Шемуел (урыҫ. Самуил) пәйғәмбәр китаптары, йәнә ҡайһы бер пәйғәмбәрҙәрҙең (Ғамос, Һошеяғ, Ишағыяһ, Миха, Хавваҡҡуҡ, йәғни урыҫ. Амос, Осия, Исаия, Михей, Аввакум) телмәрҙәре йыйынтыҡтары, аҡыллы фекерҙәр һәм дини йырҙар булған.
Икенсе Ҡорам һәм Таннайҙар осоро
Икенсе осор Беренсе Ҡорам емертелеүҙән башлана. Ғивриҙар (еврейҙар) Бабил әсирлегенән әйләнеп ҡайтҡас (беҙҙең эраға тиклем VI  быуат), китаптарҙы өйрәнеүгә Ғөзәйер һәм Нөхәмиә (урыҫ. Ездра һәм Неемия) тарафынан бик етди мөнәсәбәт булдырыла. Улар ойошторған  софрим  (кәтиптәр) даирәһе алдына Муса ҡанундарын күсереп күбәйтеү һәм халыҡҡа таратыу бурысы ҡуйыла. Фарисейҙар мәктәбен нигеҙләгән закон эйәһе Хиллел (беҙҙең эраға тиклем сама менән 30 йыл)  аңлатма эшләүҙең  ете үҙгәрешһеҙ ҡағиҙәһен (мидот)  сығара. Йөҙ илле йылдан һуң рабби Ишмаэл уларҙың һанын ун өскә еткерә.
Изге Яҙмалағы йолалар үтәү ҡағиҙәләренә һәм башҡа дини бойороҡтар башҡарыуға, шулай уҡ гражданлыҡ һәм енәйәтселек хоҡуҡиәтенә ҡағылышлы даирә Галаха тип атала (евр. הלכה һүҙмә-һүҙ: барыу, хәрәкәт итеү); Библияның хикәйәләүҙәргә, пәйғәмбәрҙәрҙең телмәрҙәренә ҡағылышлы өлөшө Агада (евр. הַגָּדָה, арами. אַגָּדָה — хикәйәт) тип йөрөтөлә. Галаха әҙәбиәте ғивриҙар өсөн генә ҡыҙыҡ булһа, агада әҙәбиәте дөйөм ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки ундағы легендаларҙың, аҡыллы һүҙҙәрҙең, нәсихәттәрҙең күпселеге христианлыҡ һәм ислам донъяһы менән уртаҡ булып тора һәм бөтә кешелек ҡаҙанышы тип һанала. Телдән әйтелгән ҡанунды яҙып ҡуйыу тыйылған, ул быуындан-быуынға телдән тапшырылған.
Мишна (дини ҡанундарҙың яҙма тексы) аҡһаҡалдары  (I—II быуат)  таннай (תַּנָּאִים, таннаим,  «теүәл  ятлап тапшырыу өсөн ҡат-ҡат ҡабатлау» тигән мәғәнәне бирә) тип йөрөтөлгән. Мишнаның беҙҙең көнгә килеп еткән һуңғы редакцияһы беҙҙең эраның 200 йылы тирәһендә рабби аҡһаҡалдары башлығы Йәһүҙә ә-Наси тарафынан төҙөлгән. Ул таннаимдарҙың һуңғыһы була. Боронғо хеҙмәттәрҙән Тосефта Мишна рәүешендә төҙөлгән йыйынтыҡ була. Ә  Мехилта, Сифра һәм Сифре тигән хеҙмәттәр һәр осраҡ өсөн телдән әйтелгән ҡанундың яҙма ҡанундан нисек килеп сыҡҡанын аңлата.
Аморалар осоро
Мәктәптәрҙә Изге Яҙма менән бергә  Мишнаны өйрәтә башлайҙар. Тосефта, Мехилта, Сифра, Сифре кеүек китаптар тикшеренеү объектына әйләнә. Мишна һәм башҡа ошондай хеҙмәттәрҙе өйрәнгәндә Фәләстин менән Бабил дәүләтенең   юғары мәктәптәрендә 300 йыл буйы (III—V быуаттар) аморалар  (אָמוֹרָאִים, амораим; берлектә   — амора, аңлатыусылар) тарафынан әйтелгән фекерҙәр йыйынтыҡҡа индерелә барған һәм улар өс быуат эсендә аҡыл эйәләренең тикшеренеүҙәре һәм фекер алышыуҙарының мөһабәт конспекты булып торған. Амораларҙың хеҙмәте Гемара тип атала  һәм Мишнаға аңлатмаларҙы ла үҙ эсенә ала; Мишна менән Гемара бергә Талмудты хасил итә. Мишна берәү, ә уға эшләнгән гемаралар — икәү, ''Йәрүсәлимдеке  һәм Бабилдыҡы. Бабил Талмуды әлеге көндә лә ''ғивриҙәр өсөн ҡулланма әһәмиәткә эйә.
Талмудта ғиври халҡы тормошоноң  600—700 йыллыҡ осоро сағыла. Талмудта Изге Яҙмаларға аңлатмаларҙан тыш астрономия һәм тәбиғәт, тарих буйынса мәғлүмәттәр, шулай уҡ риүәйәттәр, көләмәстәр һәм легендалар ҙа бар. Талмудта 1900 ғалимдың исеме телгә алынған. Исраил еренә хужа булған Византия империяһы тарафынан эҙәрләүҙәр башлағас  (IV быуат) һәм Бабилда хакимлыҡ иткән Фарсы батшалығы осоронда (V быуат) бик күп ғиври уҡытыусылары аҫыла, юғары мәктәптәр ябыла, уҡытыусылар һәм тыңлаусылар йыйындары тыйыла. Иҫ киткес ҙур уҡыу материалы киләһе быуын уҡытыусылары  — саворайҙар тарафынан яҙып алына һәм тәртипкә килтерелә.
Библия менән Мишнаның ғиври телендәге текстары буйынса бәхәстәр һәм фекер алышыуҙар Исраилдың һәм Бабил дәүләтенең юғары мәктәптәрендә был илдәрҙең арами теле диалекттарында алып барыла. Ул заманда  был һөйләштәр менән ғивриҙәр ҙә, ғиври түгелдәр ҙә ҡуллана. Гемара тексы ла ошо телдәрҙә яҙылған. Ике Талмудтың да теле семит телдәрен өйрәнеү һәм тел белеме фәне өсөн бик ҙур әһәмиәткән эйә. Ул ваҡыттағы арами теле боронғо сүриә теленән яңыраҡ, сүриә теленән иҫкерәк була. Был текстар боронғо семит телдәре, ғиври һәм ғәрәп телдәренең үҫеш тарихын өйрәнеү мөмкинлектәрен киңәйтә.
Саворайҙар һәм Гаондар осоро
Өсөнсө осор Талмудҡа үҙгәртеүҙәр индереүҙе тыйыуҙан  (йәғни Талмудты бикләү) башлана һәм ғивриҙәрҙе Пиреней ярымутрауынан ҡыуғанға тиклем бара (500—1492). Исраил илендә — башлыса Агада, Бабилияла  Галаха ижад ителә. Амораларҙың  эшен  саворайҙар (фекер төйнәүселәр, бизмәнгә һалыусылар)  дауам итә. Саворайҙар  (VI быуат) Бабил Гемараһында тупланған  материалды тикшерә, уны дини ғәмәлиәттә ҡулланыу мөмкинлектәрен өйрәнә, мөһим фекерҙәрҙе билдәләй. Изге Ерҙәге ғалимдар ҙа Изге Яҙмаға агадик аңлатмаларҙан йыйынтыҡтар төҙөй. Бөтә был агадик текстар Мидраш тигән атама аҫтында берләштерелә. Библия тексын  дөрөҫ уҡыу, боҙмау мәсьәләләре менән масореттар (Масорой, מָסוֹרָה — риүәйәт) шөғөлләнә. Уларҙың тырышлығы менән Танах, беҙҙең эраның V быуатында ниндәй сүрәттә булһа, шулай һаҡланған.
Ришоним осоро
IX  быуатҡа доғалар тамамланған төҫ ала һәм Бабилиянан Сидуртигән атама аҫтында доға йыйынтыҡтары  Көнбайыштағы бөтә ғиври общиналарына ебәрелә. Был төп доғалар бер ҡасан да бер ерҙә лә бер һүҙе лә үҙгәртелмәй уҡыла. Ә төрлө осраҡтар өсөн сығарылылған һәм  доғалыҡҡа индерелгән доғалар, киреһенсә, теләгәнсә үҙгәртелә ала, улар пиют тип атала. Тәүбәгә килеү мәлдәренә   слихот тигән доғалар тәғәйенләнә. Ҡорамдың яндырылыуы көнө тураһында хәтирәләр уңайынан  кинот тигән һыҡтаулы йырҙар сығарыла. Синагога шиғриәте осоро мең йыл дауам итә. Бөтә ошо осор эсендә мең ярымлап ғиври  шағиры ун биш мең самаһы доға шиғыры һәм гимны яҙа. Доғаларҙың күбеһе шиғри күркәмлеге менән һоҡландыра. Айырыуса билдәле авторҙар:  Шломо ибн Габироль, рабби Ицхаҡ ибн Гагиат (XI быуат), Авраам һәм Моше ибн Эзра,  Иеһуда Галеви, Иммануэль Римский, Эльазар а-Калир. һ.б.
Бабилияла  саборейҙарға алмашҡа  гаондар  килә  ( VII быуат уртаһында). Улар Талмудтың бөтә ерҙә танылыуына өлгәшә. Талмудсылар ғәрәптәрҙән изге китап теленең грамматик һәм лексикографик камиллығына өйрәнә. Ғәрәп шиғриәте өлгөһөндә ғиври шағирҙары шиғырҙарын үлсәмдәр һәм рифмалар менән биҙәргә өйрәнә. Ғиври ғалимдары философия, медицина, математика, астрономия,  тәбиғәт ғилеме, географи я һәм тарих китаптарын ғиври теленә тәржемә итә. Рабби Саадия Гаон (892—942) аңлатмалар менән Изге Яҙманы  ғәрәп теленә тәржемә итә. Ғәрәпсә уҡый-яҙа белгән ғивриҙәргә  Иуда бен Ҡораиш (900 йыл тирәһе) сағыштырма тел белеменең әһәмиәтен аңлата. Вәлид Мәрвән ибн Джанах (яҡынса 990 — 1060 йылдар) уның  ҡараштарын дауам итеүсе була.
Ғивриҙәр экзегетика өлкәһендә күп эшләй. Айырыуса Библияға Францияла йәшәгән рабби Шломо бен Ицхаҡ (исем-шәрифенең тәүге хәрефтәренән ҡыҫҡартып яһалған Раши тигән исем аҫтында билдәле)   (1040—1105) эшләгән аңлатмалар ҡыҫҡалығы, ябайлығы, аңлайышлылығы менән айырылып тора. Был аңлатмалар ғиври әҙәбиәтенең иң таралған әҫәренә әүерелә. Рашиҙың аңлатмалары баҫылып сыҡҡан  беренсе  ғиври китабы була һәм әлеге көндә лә ғиври үҫмерҙәре өсөн һәйбәт дәреслек һанала.
X быуаттың  урталарында Мысырҙағы, Төньяҡ Африкалағы һәм Испаниялағы ғиври общиналары Бабилиялағы юғары мәктәптән бойондороҡһоҙға әйләнә. Башҡа илдәргә эләккән ғалимдар ҙа юғары мәктәптәр аса башлай. Талмудты аңлатмалар менән тулыландырыуҙа Римдағы  рабби Натан бен Иехиел,  рабейну Хананель (1050), уның замандашы  рабби Гершом, айырыуса рабби Шломо бен Ицхаҡ (Раши) уңышлы эшләй. Германияла һәм Францияла ғивриҙәр ике быуат буйы Талмудҡа Раши яһаған аңлатмаларға өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индереү менән шөғөлләнә. Үҙҙәренең хеҙмәтен улар Тосафот (йәғни өҫтәмәләр, глоссарийҙар) тип атай. Был белгестәр араһында иң билдәлеләре  Рашиҙың ейәндәре  Шмуэль бен Меир һәм рабби Яаков Там (Рабейну Там) була.
Ҡайһы бер раввиндарҙың эшмәкәрлеге тулыһынса дини ғәмәлиәт мәсьәләләренә арнала. Был раввиндар  поски́м (פוסקים — decisores, хәл итеүселәр) тип атала.
VIII  быуат уртаһында раввиндарҙың уларға килгән һорауҙарға яуаптарынан төҙөлгән әҙәбиәт барлыҡҡа килә  (תשובת — тшувот — яуаптар), ул әле лә дауам иттерелә. Ислам илдәрендә, шулай уҡ  Италияла, Германия ла,   Испанияла, Францияла һәм Польшала  үҫешә. Урта быуаттарҙа ғивриҙәрҙең бөтә ерҙә тиерлек үҙ  суды була, ул граждан эштәрен генә түгел, йыш ҡына енәйәт эштәрен дә ҡарай. Шунлыҡтан күп һанлы һорауҙарҙа һәм яуаптарҙа йыш ҡына социаль, коммерция, сәйәси һәм башҡа мәсьәләләр ҡарала, тауарҙар һәм уларҙың хаҡтары, көмөштөң алтынға ҡарата хаҡы иҫәпләнә, сауҙа мөнәсәбәттәре, сауҙа юлдары, һуғыштар һәм ҡамауҙар, ғиври общиналарының донъяуи һәм дини хакимдарға мөнәсәбәте тураһында һөйләшелә.
IX быуат башында ғивриҙәр астрономия буйынса хеҙмәттәр яҙа. XIII быуатта улар ғиври теленә Птолемей һәм Эвклид, шулай уҡ бик күп ғәрәп телле астрономдарҙың һәм  математиктарҙың хеҙмәттәрен тәржемә итә. 1130 йылдар тирәһендә Барселонанан Авраам бен-Хия га-Наси   астрономия, оптика һәм  математика буйынса ҙур энциклопедик хеҙмәт яҙа. Мәшһүр шағир һәм Тораны өйрәнеүсе Авраам ибн Эзра математика һәм астрономия буйынса бик күп мәҡәләләр яҙа. 1300 йыл тирәһендә  Ицхаҡ Израэли  математика һәм календарь ғилеме буйынса әһәмиәтле хеҙмәт яҙа. Ғөмүмән, тәбиғәт белемдәре өлкәһендә ғивриҙәр шөғөлләнмәгән бер тармаҡ та булмаған. Уларҙың күбеһе табип булып эшләгән. Императорҙар һәм королдәр, хәлифтәр һәм солтандар, шулай уҡ христиан динендә ғивриҙәрҙә дауаланыуҙы тыйған   ҡарарҙар булһа ла, хатта епископтар һәм папалар ҙа ғиври табиптарында дауаланған. Ғивриҙәр антик философияны таратыуға ла ҙур өлөш индергән.
Рамбамдың ғәрәп телендәге «Морэ Невухим» («Ҡаушағандарҙың кәңәшсеһе») тигән дини-философик хеҙмәте үҙе иҫән сағында уҡ ғиври теленә, XIII быуатта  Латин теленә тәржемә ителә, хәҙәрге заманға тиклем ғиври дини-философик фекеренең үҙәге булып ҡала, христиан  философияһы үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
Ахроним осоро
1492 йылда Пиреней ярымутрауынан ҡыуылған ғивриҙәрҙең бер өлөшө  ғосмандарға һыйына, икенсе өлөшө — Төньяҡ Африкаға һәм Италияға, XVII быуаттан  Нидерланд һәм  Англияға барып төпләнә. Китап баҫыу уйлап табылғандан һуң  35 йылдан Италияла беренсе ғиври китаптары баҫтырыла. Типографиялағы хәреф йыйыусы  һәм китап баҫыусы һөнәрҙәрен ғивриҙәр изге һөнәрҙәргә индерә. XV быуат аҙағына  Италияла, Испанияла һәм Португалияла 14 ғиври типографияһы була. Шул осорҙан башлап Европа, Азия һәм Американың төрлө төбәктәрендә  ғивриҙәр тарафынан һәм ғивриҙәр өсөн 20000  исемдәге китап баҫыла. Бынан тыш  күп тапҡырҙар Библия нәшер ителә, бер нисә тиҫтә мең  литургия китабы баҫыла. Ғивриҙәргә ҡағылышлы испан, португал, француз, итальян, голланд, инглиз һәм айырыуса немец телендә күп китап нәшер ителә.
Төрлө илдәргә сәселеп ултырған ғивриҙәр дин ғилемендә генә түгел, донъяуи фәндәрҙә лә ҙур уңышҡа өлгәшә. «Меор Эйнаим» («Күҙ нәры»)   тигән китабында Азария де Росси  (1511—1578) ғиври боронғолоғо проблемалары тураһында яҙа, ошо уҡ темаға киң эрудициялы  медицина докторы Авраам Порталеоне (1612 йылда мәрхүм була) һоҡланғыс хеҙмәт яҙа. Математика һәм механика буйынса Иосиф дель Медигоның (1655 йылда мәрхүм була) бына тигән хеҙмәттәре билдәле. Табип Товия Коген (вафаты 1729 йылда) медицина фәндәре буйынса ҡыҫҡа энциклопедия сығара. Эммануил Порто  (1636) астрономияны өйрәнеү буйынса ҡулланма яҙа. Ғиври тарихын, бөтә донъя тарихын һәм математик география дәреслеген   Давид Ганз яҙа. Талмуд осоро ғалимдары тураһында материалдарҙы Иехил Гейлприн, Давид Конфорте (1640)  һәм  Хаим-Иосиф Давид Азулаи (вафаты 1808 йылда) туплай.
Философия тарихы буйынса Леон Ғивриҙың «Dialoghi di amore» тигән китабы Европа телдәренең бөтәһенә лә тиерлек тәржемә ителә. XVI быуатта йәшәгән Меир ибн-Мегаш, Давид Мессир Леон, Авраам Шаломдың  дини-фәлсәфәүи хеҙмәттәре киң танылыу ала.
Рабби Ицхаҡ Лурияның (вафаты 1572 йылда) менән уның шәкерттәре Хаим Виталь һәм Моше Кордевейроның тәғлимәте Каббаланың үҫешенә этәргес бирә.
Көнбайыш Европала Мендельсон дәүерендә барлыҡҡа килгән боронғо ғиври телендәге нәфис әҙәбиәттең ғүмере  ҡыҫҡа була. Яңы телдәрҙәге  ғиври шағирҙары барлыҡҡа килеүгә башланғысты  Нафтали Гартвиг Вессели һала. Шиғырҙарҙан тыш ул «Мозаида» тигән поэма ла яҙа. Ғиври телен яңыртырға ынтылған ошо шағир йоғонтоһонда Мендельсон мәктәбе 1783 йылда «Ғиври телен дәртләндереү йәмғиәте»н төҙөй. Яңы шағирҙар Испанияла ғиври шиғриәтенең нигеҙе булып торған дини-милли элементты һанға һуҡмай. Улар Клопштокты, Гердерҙы, Шиллерҙы, Юнгты, Оссианды, Адиссонды һәм башҡаларҙы тәржемә итә, драма жанрына айырым өҫтөнлөк бирә. Яңы ғиври драматургтарынан иң билдәлеһе — Давид Франко-Мендес (1713—1793),  «Аталияның үсе» («Gemul Ataljahu») драмаһының авторы. Тиҙҙән Европала Библия телендә яҙған бер ижадсы ла ҡалмай, хатта йәһүҙиәлек буйынса ғалимдар ҙа яңы телдәргә күсеп бөтә.
Рәсәйҙә һәм Галицияла хәл башҡасараҡ була. Бында ғивриҙәр төрлө дини мәсьәләләр буйынса боронғо ғиври телендә  трактаттар яҙа. Ошо уҡ телдә донъяуи әҙәбиәт тә ижад ителә, ғиври ваҡытлы матбуғаты сыға.
Исаак Бер-Левинзон (1788—1860) урыҫ ғивриҙәре өсөн Европала Мендельсон эшләгәнде тормошҡа ашыра. 1828 йылда Левинзондың «Теуда Беизраиль» («Исраилдарға өгөттәр») тигән беренсе китабы сыға. Был китабында ул боронғо ғиври телен өйрәнеүҙе дини бурыс итергә кәрәк тигән фекерен белдерә. Ул фәндәрҙе һәм сит телдәрҙе, айырыуса ғивриҙәр үҙҙәре йәшәгән илдең телен өйрәнеүҙәрен мотлаҡ һанай. «Бет-Иегуда» («Йәһүҙә йорто») тигән китабында (1839 йылда баҫыла һәм поляк теленә тәржемә ителә)  ғивриҙәрҙең  белем алыуы буйынса эштәр программаһы тәҡдим итә. Диндәштәренең һәм милләттәштәренең белемле булыуы идеяһына бирелгән ғивриҙәр  (С. И. Фин, М. Страшун, М. А. Гинцбург, А. Б. Лебензон, A. Мапу һ.б.) боронғо ғиври телендәге донъяуи әҙәбиәткә нигеҙ һала.
Боронғо ғиври телендәге урыҫ-поляк мәғрифәтсел әҙәбиәтендә мөһим ролде Абрам-Бер-Лебензон (1793—1878) етәкселегендәге шағирҙар уйнай, улар Вильнола түңәрәк ойоштора,  реформа кисергән беренсе синагоганы аса. Лебензон  үҙе лирик һәм дидактик әҫәрҙәр яҙа. «Эмет вә Эмуна» («Хәҡиҡәт һәм ышаныс», 1867) тигән аллегорик драмаһы уның талантын айырыуса асыҡ сағылдыра. Шулай уҡ  Л. О. Гормон,  Михей Иосиф Лебензон,  Меир Леттерис, А. Готлобер, Л. Левин, Каминер, И. Гольдман, Еренкранц, С. Бахер, С. Рубин, Б. Гинцберг, М. И. Штерн, Долинский, Л. Минц кеүек әҙәбиәтселәр билдәлелек ала. Романдар  авторҙары Р. А. Браудес, П. Смоленский әҫәрҙәре танылыу таба.
Хәҙерге заман әҙәбиәте
Иврит телендәге XX һәм XXI быуаттар әҙәбиәте телде йәнле һөйләш теле итеп яңыртҡан саҡта тыуа. Израилдең хәҙерге заман яҙмаһы нигеҙе икенсе алия менән килгән ғиври эмигранттары тарафынан һалына (Агнон, Шмуэль Йосеф, Давид Шимони, Яков Фихман һ.б.). Беренсе донъя һуғышына тиклем ғиври әҙәбиәте Көнсығыш Европала үҫә. Һуғыштан һәм Рәсәй ихтилалынан һуң күп яҙыусылар Фәләстингә эмиграциялай. 1921 йылда Тель-Авивта 70 яҙыусы осраша һәм иврит телендә ижад иткән яҙыусылар ассоциацияһын төҙөй. 1920 йылда һәм 1930-сы йылдарҙа Фәләстин иврит телендәге әҙәбиәттең үҙәгенә әүерелә. Иврит әҙәбиәтен башлап ебәреүселәрҙең күбеһе сионсы була  — Ахад һа-Ам һәм Шаул Черниховский Тель-Авивта йәшәп, ивритса ижад иткән йәш яҙыусыларға ҙур йоғонто яһай.
Буковский Сергей Анатольевич
Буковский Сергей Анатольевич (Сергій Анатолійович Буковський; 18 июль 1960 йыл) — совет, украин кино режиссёры, Украина Кинематографистар союзы ағзаһы, Украинаның атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1996) һәм халыҡ артисы (2008), Тарас Шевченко исемендәге Милли премия лауреаты (2004).
Биографияһы
Сергей Анатольевич Буковский 1960 йылдың 18 июлендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған.
Эше һәм наградалары
Эшләгән ваҡытында 30-ҙан ашыу документаль кино- һәм телефильм төшөргән:
Иҫкәрмәләр
Ҡалып:Украинаның халыҡ артисы
Элеваторный (Силәбе өлкәһе)
Географияһы
Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге Ҡоншаҡҡа тиклемге ара — 69 км.
Халҡы
(1970 — 327, 1983 йылда — 188, 1995 — 153)
Урамдары
- Вокзал урамы
- Йәшел урам
- Урман урамы
Иҫке Күҙәк
Иҫке Күҙәк (Старокузяково) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 362 кеше. Почта индексы — 453471, ОКАТО коды — 80205816005.
Этимологияһы
Атамаһы иҫке ‘старый’ һәм шәхси Күҙәк исеменән сыҡҡан.
Географияһы
Район үҙәгенән төньяҡҡа табан 26 км һәм Аҡкүл тимер юлы станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км алыҫлыҡта Һарыйылға һәм Өйәҙән йылғалары (Өршәк йылғаһы бассейны) араһында урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл 1710 йылдан, типтәрҙәр Өфө өйәҙе Алмантай ауылынан Мең улусының Муса ауылы башҡорттары менән килешеү нигеҙендә күсенгәндән билдәле. 1783 йылғы ревизия ваҡытында унда 90 типтәр күрһәтелгән. 1859 йылда 63 йортта 291 кеше йәшәгән. Яңы Күҙәк ауылы төп ауылдан 1782 йылда айырылып сыға, ул саҡта 20 кеше иҫәпләнә (хәҙерге Әхмәр ауылы). 77 йылдан һуң 23 йортта 128 ир-егет һәм ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. Ревизия төп Күҙәк ауылына нигеҙ һалыусының улдарын теркәгән: 1746 йылда тыуған Әмир, 1751 йылғы Рафиҡовтар һәм 1758 йылғы Таңатар Күҙәковтар. Е.Пугачёв хәрәкәтендә Күҙәк ауылынан 40 кеше ҡатнаша. Шулай уҡ ауылда Кирәевтәр, татар дворяндар нәҫеле йәшәгән.
1782 йылда Яңы Күҙәк (20 быуаттың 30‑сы йылдарҙа Әхмәр ауылы ҡушыла) бүлендек ауылы барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1865 йылда Иҫке Күҙәк (81 йортта 438 кеше йәшәгән; игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу тирмәне булған) һәм Күзәк (30 йортта — 557 кеше; малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр; мәсет, училище, һыу һәм ат тирмәне булған) ауылдары теркәлгән. 1906 йылда был ике ауыл бергә Иҫке Күзәк булараҡ иҫәпкә алынған; мәсет, татар мәктәбе, 2 бакалея кибете, 7 мөгәзәй булған. 1920 йылда Иҫке Күҙәк, 2‑се Иҫке Күҫәк (Зәйет) һәм Зәйет ауылдары булараҡ теркәлгәндәр, һуңынан улар бергә иҫәпкә алына башланған.
Ауыл статусын 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з Башҡортостан Республикаһы Законына ярашлы ала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар ( %).
Борисюк Татьяна Петровна
Борисюк Татьяна Петровна (Таццяна Пятроўна Барысюк, 18 октябрь 1971, Минск) — белорус шағиры, тәнҡитсе, әҙәбиәтсе, прозаик һәм тәржемәсе. "Арт.С" шиғри театрҙа «Татьяна көнө» шиғри һәм музыкаль кисәләрен һәм «Иҫәп мистикаһы» кисәһен алып барыусы. Беларусь Милли фәндәр академияһының белорус мәҙәниәте, теле һәм әҙәбиәтен өйрәнеү үҙәгендә эшләй.
Биографияһы
Татьяна Борисюк ижади ғаиләнән сыҡҡан һәм рус телле белорус шағиры Петр Петрович Борисюктың (1938–2001) ҡыҙы була.
Минск ҡалаһының 138-се, 149-сы мәктәптәрендә уҡый. 1986 йылдан 1990 йылға тиклем Минск 1-се педагогия техникумында уҡый. 1995 йылда Белорус дәүләт университетының  филология факультетын тамамлай.
2001 йылда Беларусь Милли фәндәр академияһының Янка Купала исемендәге Әҙәбиәт институтын тамамлай, унда хәҙер әҙәби мөнәсәбәттәр бүлегенең кесе ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
2004 йылдан Белоруссия Яҙыусылары союзы ағзаһы.
1993 йылда шағир һәм тәнҡитсе булараҡ «Першацвет» («Первоцвет») журналында тәүге тапҡыр баҫылып сыға. «Агледзіны» антологияһында, «Панядзелак» альманахында, «Літаратурны квартал», «Дзень паэзіі-2005», «Першацвет», «Маладосць», «», «Думка Беларуская», «Полымя», « » журналдарында, «Літаратура і мастацтва» гәзитендә  һәм башҡа баҫмаларҙа нәшер ителә.
50-нән ашыу әҙәби тәнҡит мәҡәләләре, шул иҫәптән хәҙерге белорус шиғриәте буйынса конференцияларҙа күҙәтеү, мәҡәләләр, ижади портреттар һәм  докладтар авторы.
Татьяна Борисюктың ҡайһы бер шиғырҙары рус теленә тәржемә ителә(«Моим читателям»; «Почему нашу Русь называют Белою?»; «Советы Лилит»; «Хмурым утром проснувшись» и другие).
Баһаламалар
Белорус тәнҡитсеһе һәм әҙәбиәт белгесе академик Владимир Гниломедов Татьяна Борисюктың «Автопортрет» шиғырҙар китабын 2002 йылда нәшер ителгән  иң яҡшы ун китап араһында тип атай.
Солтангәрәевтәр
Биографиялары
1973 йылда Өфө циркы эргәһендәге Башҡорт цирк студияһын тамамлай.
1973 йылдан «Башҡортосан егеттәре» атлы цирк труппаһында ҡатнашыусы, ә 1981 йылдан шул исемдәге труппаның художество етәксеһе булып эшләй башлай.
2005 йылдан Өфө циркының хеҙмәтте һаҡлау буйынса инженеры.
2010 йылдан Өфө цикының директор урынбаҫары. Миҙхәт Сәйфулла улы Солтангәрев халыҡ ижады менән хеҙмәттәшлек итә: 2010 йылда уҙғарылған «Салауат йыйыны» Република фольклор байрамы өсөн ат өҫтөндә төрлө трюктар күрһәтеүгә ҡоролоған театрлаштырылған тамаша авторы. 2015 йылда Баймаҡ районы Темәс ауылында үткән «Башҡорт аты» этно-фестивале өсөн номерҙар әҙерләй.
Римма Рәүеф ҡыҙы Солтангәрева (12 август 1953 йыл — цирк артисы, һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1984), «Па-де-труа» номерының етәксеһе. Римма Рәүеф ҡыҙы Солтангәрәева — 1953 йылдың 12 авгусында Башҡорт АССР-ы Дәүләкән районы Исмәғил ауылында тыуған.
1973 йылда Башҡорт цирк студияһын тамамлай.
1973—1974 йылдарҙа «Бал ҡорттары» художество-акробатик төркөмөндә эшләй.
1976—1980 йылдарҙа «Па-де-труа» труппаһы ҡатнашыусыһы, 1980 йылдан башлап уның етәксеһе вазифаһын башҡара. Бер үк ваҡытта 1982—2005 йылдарҙа «Башҡортостан егеттәре» труппаһында ҡатнашҡан. Солтангәрәев Илдар Миҙхәт улы (17 март 1975 йыл) — цирк артисы, һыбайлы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (1998).
Илдар Миҙхәт улы Солтангәрев — 1975 йылдың 17 мартта Өфө ҡалаһында цирк артистары Солтангәрәевтар ғаиләһендә тыуған. 2000 йылда Мәскәү физик культура академияһын тамамлай.
1987—2005 йылдарҙа «Башҡортостан егеттәре» труппаһында ҡатнашҡан.
Солтангәрәевтәр Рәсәй һәм сит илдәр: Бельгия, Германия, Ҡытай, Монголия, Төркиә буйлап гастролдәрҙә булалар.
Бүләр
Бүләр — башҡорт ҡәбиләһе.
Тарихы
Этник яҡтан Волга болғарҙарына барып тоташа. Х быуат ҡәбиләнең бер өлөшө Паннонияға күсенә. XIII—XIV быуаттарҙа бүләрҙәр Кама буйы урмандарында һәм Ялан Зәй йылғаһы (Кама йылғаһы ҡушылдығы) буйында, артабан Ыҡ (Кама йылғаһы ҡушылдығы) һәм Сөн йылғалары үҙәндәрендә төпләнә, бында байлар, гәрә, ирәкте, йылан, йәнәй ҡәбиләләре менән күрше була. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуынан һуң ҡәбиләнең аҫаба ерҙәре Ҡазан даруғаһының Бүләр улусын тәшкил итә. Бында, П. И. Рычков мәғлүмәттәре буйынса, XVIII быуат уртаһында 231 йорт иҫәпләнә. XVIII—XIX быуаттарҙа аҙағында бүләрҙәр йәшәгән ерҙәр Бәләбәй өйәҙенә, Бөрө өйәҙенә һәм Минзәлә өйәҙенә, идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се (10-сы, 11-се), 11-се (12-се) башҡорт кантондарына (1798—1854) ҡарай.
Ҡәбилә ерҙәре
Бүләр ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәре хәҙерге Башҡортостандың Илеш, Йәрмәкәй, Саҡмағош, Баҡалы райондары, Татарстандың Аҡтаныш, Аҙнаҡай, Минзәлә, Мөслим райондарына тура килә.
Кесе Речка (Ендырь ҡушылдығы)
Кесе Речка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырь йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш
Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш (American Revolutionary War, American War of Independence) йә Американ Революция — бер яҡтан Бөйөк Британия, икенсе яҡтан АҠШ (13 колониялар) һуғыш 1775—1783 йылдар. АҠШ инеп сыҡты.
Чорномин һарайы
1810—1820 йылдарҙа төҙөлгән. Төҙөлөш эштәре менән Одессалағы граф Воронцовтарҙың һарайын төҙөүе менән билдәле Франц Карлович Боффо шөғөлләнә.
Һарайҙың икенсе атамалары: "20 долларлыҡ банкноталағы һарай", "Ҡыйралған һөйөү веногы".
Хәҙер һарайҙа ауыл мәктәбе урынлашҡан, хеҙмәт флигелендә - урындағы дауахана.
Кастово
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
П. И. Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы
Пётр Чайковский һәм Надежда фон Мекк исемендәге музей(Музей Петра Ілліча Чайковського і Надії Філаретівни фон Мекк) — Украинала Браилов ҡала тибындағы ҡасабала (Винница өлкәһе Жмеринка районы) урынлашҡан музей. Ров йылғаһы ярында урынлашҡан Һарай-парк комплексы, 1868 йылда тимер юлы магнаты Карл фон Мекк тарафынан төҙөлгән.
Тарихы
XIX быуат башында Браилов хужаһы Фелециан Юковский була. 1868 йылда ул усадьбаны билдәле тимер юлы эшҡыуары Карл фон Мекка һата. Фон Мекк (1821—1876) Жмеринка-Одесса тимер юлы инженеры булып эшләй. XIX быуаттың 60-сы йылдарында классицизм стилендә ике ҡатлы һарай төҙөй. Һарайҙы 7 гектарлыҡ иҫ китмәле парк уратып алған. Парк уның ҡатыны Надежда фон Мекк проекты буйынса һалынған: өс күлдән торған каскад бар, күлдәрҙе күперҙәр тоташтыра. Хәҙерге ваҡытта һаҡланып ҡалған күперҙәрҙең береһе ҡабатланмаҫлыҡ романтик тәьҫораттар ҡалдыра. Парк менән бер үк ваҡытта ҡапҡа ҡарауылсыһы өсөн матур биҙәлгән аласыҡ төҙөлгән.
Надежда Филаретовна Мекк (1831—1894) үҙенең бөйөк урыҫ композиторы Петр Чайковский (1840—1893) менән дуҫлығы арҡаһында тарихҡа инә. Мәскәү филармонияһы директоры Николай Рубинштейндың тәҡдиме буйынса 1876 йылда фон Мекк ғаиләһе Чайковскийға музыкаль әҫәрҙе ижад итергә заказ бирә. Шулай башлана имение хужабикәһәнең күренекле композитор менән дуҫлығы.
Фон Мекктың вафатынан һуң уның ҡатыны баронесса Надежда Филаретовна фон Мекк үҙе бар мөлкәте менән идара итә башлай. Бай тол ҡатынды меценатлыҡ мауыҡтыра.
Браиловтағы усадьба хужабикәһе бөйөк композитор Чайковскийҙың талантына ғашиҡ булған кеше була. Етеш йәшәгән кеше булараҡ, ул Чайковскийға йыл һайын бирелә торған субсидия тәҡдим итә (6 мең һум) һәм ошо сәбәп менән башланған хатлашыу дуҫлыҡҡа әүерелә. Уларҙың танышыуы ситтән тороп танышыу була. 13 йылдан ашыу улар хатлашалар һәм бер тапҡыр ҙа осрашмайҙар. Үҙ-ара килешеү буйынса улар осрашмаҫҡа ҡарар итәләр һәм сит кешеләргә үҙ дуҫлыҡтары тураһында хәбәр итмәҫкә килешәләр. Бөгөнгө көндә лә был мөнәсәбәттәрҙең сере аңлатылмаған сер булып ҡала.
Тарихҡа ла әлеге усадьба Надежда Филаретовна менән Петр Чайковскийҙың ошо серле, ныҡ һәм оҙайлы дуҫлыҡ арҡаһында инә.
Бөтәһе Браиловта Чайковский биш тапҡыр (башҡа сығанаҡтар буйынса — өс тапҡыр) була. Бында ул беренсе оркестр сюитаһын, «Орлеан ҡыҙы» оркестр операһын ижад итә, шулай уҡ бында ул 14 романс һәм бик күп башҡа әҫәрҙәрен яҙа.
Браилов тирәһендә Ров йылғаһы өҫтөнән Чайковский ҡаяһы күтәрелгән  — композитор бында ижад итергә яратҡан. Бына нисек Чайковский Браилов тураһында яҙып ҡалдырған:
"«Браиловҡа сәфәрҙәрем минең хәтеремдә ғүмеремдең иң илһамлы көндәренең бәхетле хәтирәләре булып ҡаласаҡ»."
Композитор матур биҙәлгән манарала ижадҡа бирелгән, бынан урындағы монастырға иҫ китерлек күренеш асыла.
1881 йылда Надежда фон Мекк йорт композиторы сифатында Париж консерваторияһы студенты Клод Дебюссины (1862—1913) саҡыра. Чайковский ижады менән һуғарылған атмосфера йәш композиторҙың ижадына йоғонто яһамай ҡалмай, һуңғараҡ Дебюсси күрекле француз композиторы булып китә.
Икенсе донъя һуғышы осоронда һарай бик ҙур зыян күрә. Бөйөк композиторға хөрмәт йөҙөнән уны тергеҙәләр, әммә архитектура үҙенсәлектәре һаҡланмай. Берҙән-бер Чайковскийҙы хәтерләткән урын — йорт мөшөндәге декоратив манара. Бөгөнгө көндә элекке усадьбала лицей урынлашҡан, ә имение базаһында Петр Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы ойошторолған.
Ожегов һүҙлеге
«Слова́рь ру́сского языка́» — дөйөм ҡулланыу лексикаһының аңлатмалы норматив һүҙлеге. Совет лингвисы С. И. Ожегов тарафынан төҙөлгән.
П. И. Чайковский һәм Надежда фон Мекк музейы
Музейҙы ойоштороу. Бөгөнгө торошо
Музей 1979 йылда Браилов ПТУ эргәһендә ойошторола һәм хәҙерге көндә фон Мекк ғаиләһенең һарай комплексында урынлашҡан. Музей коллекцияһы яҡынса 2 000 экспонат тәшкил итә һәм бөйөк композиторҙың һәм уның дуҫы һәм меценат Надежда фон Мекктың үҙ-ара бәйләнештәренә арналған. Уникаль музыкаль китапханаһында композиторҙың тормошо һәм ижады тураһында тасуирлаған бай экспозиция тупланған, Чайковский эшендә ҡулланған һирәк нота баҫмалары ҡуйылған. Бөтә экспонаттарҙы — мебель, музыкаль ҡоралдар, кәнсәләр кәрәк-яраҡтары — музейға фон Мекк вариҫтары ҡулланыу өсөн бүләк иткәндәр.
Иғтибарҙы фонарь-бүлмә йәлеп итә — элек Н. Фон Мекктың һәм П. Чайковскийҙың эш кабинеты, уның экспозицияһы музыка даһийының тормошо һәм ижады хаҡында һөйләй. Зал интерьерында Надежда Филаретовнаның шәхси әйберҙәре урынлашҡан. Артабанғы экспозиция залында Надежда фон Мекктың шәхси фотоальбомынан фотокүсермәләре ҡуйылған, улар элекке Браиловты, уның эргә-тирәһен һәм архитектураһын сағылдыра. Витриналарҙа П. Чайковскийҙың үҙе йәшәгән саҡтағы әҫәрҙәр баҫмалары урынлашҡан.
Музей фондтарына иң ҙур өлөштө йылдар дауамында фон Мекк ғаиләһенә һәм композитор Чайковскийға ҡағылышы булған мемориаль һәм тематик әйберҙәрҙе йыйған коллекционер П. Пляцек эшләй.
Ожегов һүҙлеге
Тарихы һәм баҫмалары
9-сынан (1972) 23-сөгә (1991) тиклемге баҫмалары  Н. Ю. Шведова редакцияһында сыға, ул 9-сы баҫмаға төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (57 мең һүҙ),  13-сөгә һәм 16-сыға (1981 һәм 1984) төҙәтеүҙәр яһай, 21-се баҫмаға (1989 йыл, 70 мең һүҙ) төҙәтеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә. 1992 йылда һүҙлек «Толковый словарь русского языка» (75 мең һүҙ) тигән атама ала һәм унда беренсе тапҡыр Н. Ю. Шведова авторҙаш итеп күрһәтелә. (1997) С. И. Ожегов менән Н. Ю. Шведованың берлектәге дүртенсе баҫмаһы (1997)  5 меңдән ашыу өҫтәмә менән баҫылып сыға. Һүҙлекте артабан камиллаштырыу һөҙөмтәһе булараҡ Н.Ю. Шведова редакцияһында һәм төп авторлығында «Толковый словарь русского языка с включением сведений о происхождении слов» (2007 йыл, 82 мең һүҙ) нәшер ителә.