cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Икрянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әрҙәш
Әрҙәш (Ардашево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 55 кеше. Почта индексы — 452969, ОКАТО коды — 80218843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һамар дәүләт техник университеты
Һамар дәүләт техник университеты (СамДТУ) — Һамар ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто, Рәсәй.
Тарихы
1930 йылда Һамар ҡалаһында механика, энергетика һәм химия-технология институттары асыла.
1933 йылда, элекке үҙ аллы булған өс юғары уҡыу йорто берләшеп Урта-Волга индустриаль институты барлыҡҡа килә.
1935 йылда Урта-Волга индустриаль институты, Куйбышев индустриаль институты тип үҙгәртелә. Институтҡа В. В. Куйбышев исеме бирелә (КИИ).
1962 йылда Куйбышев политехник институты В. В. Куйбышев исемендәге Куйбышев политехник институты (КПтИ) тип атала башлай. Сызрань ҡалаһында филиалы асыла.
1980 йылда институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1992 йылда юғары уҡыу йортона университет статусы бирелә.
2014 йылда Новокуйбышевск ҡалаһында филиалы асыла.
2015 йылда Һамар дәүләт архитектура-төҙөлөш университеты (СГАСУ) менән берләштерелә.
2016 йылда Рәсәйҙең 11 төбәк терәк вуздарының береһенә әүерелә.
Рейтингы
1RAEX (РАЭКС-Аналитика) Рейтинг агентлығы мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорто исемлегендә Һамар дәүләт техник университеты 2017 йылда 49-сы, ә 2018 йылда 52-се урында биләй.
Билдәле тамамлаусылары
Ҡарағыҙ: Категория: Категория:Выпускники СамГТУ
Брусляна
Брусляна (Бруснянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Удер
Удер (Uder) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2557 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37318 һәм автомобиль коды — EIC.
Иҫке Ладога ҡәлғәһе
Тарих
753 йылдар тирәһендә, Иҫке Ладога Готланд утрауынан килгән кешеләр тарафынан нигеҙләнгән, ул Любша ҡәлғәһенән Волхов йылғаһының ағымы буйлап 2 км өҫтәрәк урынлашҡан. Был кешеләр үҙенсәлекле урта европа сығышлы славян мәҙәниәте вәкилдәре булған, ә ауыл, үҙ сиратында, 700 йылдарҙа урындағы фин-прибалттарҙан тартып алынған. 760-сы йылдарҙа Ладога ауылы төньяҡ-көнбайышта: Поднестровье, Днепрҙың һул яры, Дунай буйы, Днепр крайы, йәки Волга һәм Көнбайыш Двина (прага, пеньков йәки колочин мәҙәниәтенә оҡшаш) иртә славян мәҙәниәте вәкилдәре тарафынан емерелгән һәм улар урынына бура конструкциялы йорттар менән ҡабаттан төҙөлгән (быстрая айырмалы рәүештә скандинавтарҙың бағанаға ултыртып төҙөлгән конструкциялы йорттарҙан айырмалы рәүештә) һәм унда «глазчатый (күҙле, тишекле)» муйынсаҡтар эшләп башҡалар менән тауар алмаштырыу ойоштороп ебәрелгән. Был тораҡ 830 йылға тиклем торған һәм яңынан варяг-скандинавтар тарафынан баҫып алынған.
Артабан "Повесть временных лет" ошо хәлдәрҙе былай тип бәйән итә: Изгнали варяг за море, и не дали им дани, и начали сами собой владеть, и не было среди них правды, и встал род на род, и была у них усобица, и стали воевать друг с другом. И сказали себе: «Поищем себе князя, который бы владел нами и судил по праву». И пошли за море к варягам, к руси. Те варяги назывались русью, как другие называются шведы, а иные норманны и англы, а ещё иные готландцы, — вот так и эти. Сказали руси чудь, словене, кривичи и весь: «Земля наша велика и обильна, а порядка в ней нет. Приходите княжить и владеть нами». И избрались трое братьев со своими родам, и взяли с собой всю русь, и пришли, и сел старший, Рюрик, в Новгороде, а другой, Синеус, — на Белоозере, а третий, Трувор, — в Изборске. И от тех варягов прозвалась Русская земля. Новгородцы же — те люди от варяжского рода, а прежде были словене.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Ипатьевский һәм Радзивилловский йылъяҙмалары хәбәрҙәрендә 862 йылда Ладожка йылғаһының Волховҡа ҡойған урынында бында кенәзлеккә саҡырылған Рюрик ағас ҡәлғә төҙөтә, унда дружинаһы менән бергә үҙе урынлаша. Был Рюриктың Волхов йылғаһы буйлап көньяҡҡа, Рюрик ҡаласығына, күсеүенән алда була. Йылъяҙмаларҙа датаны билдәләләүҙәге хаталарҙы күҙаллалағанда ла, был йыл археология буйынса танылған мәғлүмәт булып тора. Шулай итеп, беренсе урында ағас ҡәлғәнең нығытмалары бары тик IX быуаттың 60 -сы йылдарында төҙөлгән. Шул ваҡытта ғы нығытма ултыраҡтың бер өлөшөн генә һаҡлаған, сөнки ул тәүҙә бары тик кенәз дружинаы өсөн генә хеҙмәт иткән. Олег Вещий идаралыҡ иткән саҡта, IX—X быуаттар сиктәрендә, ағас ҡәлғә нығытма урынына таш ҡәлғә төҙөлгән, ул шул ваҡыттағы көнбайыш европа оборона ҡоролмаларына оҡшаш булған.
x быуатта Иҫке Ладога ҡәлғәһенең стратегик әһәмиәте Балтик диңгеҙенән урыҫ ерҙәренә һөжүм итеү юлдарын ҡаплап тороуҙан ғибәрәт. Тарихта был ҡәлғәнең нисә тапҡыр дошман һөжүменән урыҫ ерҙәрен һаҡлап ҡалыуы мәғлүм түгел. Әммә 997 йылда норвег Эйриктың (Eirik Håkonsson), ҡәлғәне оҙайлы ҡамауҙа тотҡандан һуң, баҫып алғаны һәм емергәнлеге билдәле.
Xi быуат башында ағас ҡәлғә яңынан төҙөкләндерелә.
XX быуат
[[Файл:Prokudin_20893v_Old_Ladoga_1909.jpg|мини|Староладожский ҡәлғәһе. Изге Георгий сиркәүенең ишек алды
Фотоһүрәт С. Прокудин-Горскийҙыҡы. 1909 йыл.]] 1884-1885 йылдарҙа Н. Е. Бранденбург, харабаларҙы ҡаҙып, Иҫке-Ладога ҡәлғәһен тикшерә, өйрәнә. Уның хеҙмәт һөҙөмтәһе булып «Иҫке Ладога» (СПб., 1896) тигән фәнни хеҙмәте тора.
Ахирәт
Ахирәт Кесе (үлем) һәм Ахыры заманды  (ҡиәмәт), йәннәт( ожмах), йәһәннәм (тамуҡ) үҙ эсенә ала. Ахыры заман етеү тип Исрафил фәрештә сурға  беренсе өргәндән икенсеһенә тиклемге ваҡытты атайҙар.
Иҫке Ладога ҡәлғәһе
XX быуат
1909-1910 йылдарҙа археологик ҡаҙыу эштәре алып барыла, ә 1911-1913 йылдарҙа — Иҫке Ладогалағы Ер ҡаласыҡ системалы ҡаҙыла. Уның етәксеһе - Рус Этнография музейының ғилми хеҙмәткәре Н. И. Репников.
Ахирәт
Ахирәткә бағышлап бик күп шағирҙар ижад иткән.
Иҫке Ладога ҡәлғәһе
XX быуат
1931 йылда Иҫке Ладога ҡәлғәһен археологик тикшеренеүҙәр системалы рәүештә В. А. Богусевич етәкселегендә алып барыла, артабан был эште П А. Раппопорт дауам итә.
Музей
1972 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының Матди мәҙәниәт тарихы институтының археология экспедицияһы А. Н. Кирпичников етәкселегендә ҡәлғәлә ҡаҙыныуҙар башлай.
1984 йылда Иҫке Ладога тыуған яҡты өйрәнеү музейы федераль әһәмиәткә эйә тарихи-архитектура һәм археологик музей-ҡурсаулығы статусын ала.
Колонка (Әлшәй районы)
Колонка (Колонка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452107, ОКАТО коды — 80202870008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Наташев Алексей Емельянович
Наташев Алексей Емельянович (12 август 1928 йыл — юрист, совет енәйәт һәм енәйәт төҙәтеү хоҡуғы, шулай уҡ криминология белгесе; Ленинград дәүләт университетын тамамлаған (1951), юридик фәндәр докторы, диссертацияһын совет холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт ҡануниәте тураһында яҡлаған (1973);СССР Эске эштәр министрлығы академияһының яза башҡарыуҙы үтәүсе органдар менән идара итеү кафедраһының профессоры һәм начальнигы; криминология һәм енәйәт иҫкәртеү ойошмалары кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Алексей Наташев Оло Дьяконовский ауылында тыуған. Был ауыл Вологда өлкәһе Шекснинский районы территорияһында (шул йылдарҙа Вологда губернаһы) урынлашҡан. Урта белем алғас, ул А. А. Жданов исемендәге Ленинград дәүләт университетына уҡырға инә һәм уны 1951 йылда тамамлай. Юғары белем алғас, Бөтә Союз юридик фәндәр институтының (бөгөн — Рәсәй ҡануниәтен һәм хоҡуҡ институты) аспирантураһына уҡырға инә.
1960 йылда Наташев аспирантураны тамамлай һәм ике йылдан һуң, РСФСР эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә ғилми етәксеһе профессор Борис Утевский етәкселеге аҫтында «Наблюдательные комиссии и их роль в осуществлении советской исправительно-трудовой политики» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай — юридик фәндәр кандидаты була. 1973 йылда шулай уҡ Эске эштәр министрлығы Юғары мәктәбендә «Теоретические основы советского исправительно-трудового законодательства (задачи, сущность и применение)» темаһына докторлыҡ диссертацияһыяҡлай — юридик фәндәр докторы булып китә.
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (20 сентябрь 1915 йыл — 5 ғинуар 1945 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). Советтар Союзы Геройы (1940). Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемгә лайыҡ булыусы.
Биографияһы
Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы Арыҫланов ның шул уҡ исемле өйəҙе 1‑се Кинйəабыҙ (2-се Кинйәабыҙ) ауылында 1915 йылдың 20 сентябрендә крәҫтиән ғәиләһендә тыуған. Арыҫлановтар нəҫеленəн. Милләте башҡорт.
1937 йылда Стәрлетамаҡ нефть техникумын тамамлай. Шул уҡ йылда Көйөргәҙе район военкоматы уны Ҡыҙыл Армия сафына ала.
1939 йылда Көнбайыш Украинала хəрби хəрəкəттəрҙə ҡатнаша.
Брусун
Брусун — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
1941 йылда В. И. Ленин исемендәге Ульяновск Ҡыҙыл Байраҡлы танк училищеһын тамамлай. 1941—1945 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
Брусун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы
Биографияһы
Курск, Орёл, Харьков, Смоленск, Дебрецен (Венгрия) ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнашҡан.
1945 йылдың 5 ғинуарында Венгрияның Будапешт ҡалаһында батырҙарса һәләк була.
Батырлығы
Герой исеменə 13‑сө армия 97‑се уҡсылар дивизияһының 136‑сы уҡсылар полкының танк башняһы атыусыһы, взводтың кесе командиры булараҡ 1940 йылдың 24 февралендә Кууста ҡалҡыулығы (Карелия) янындағы һуғышта күрһəткəн батырлығы өсөн лайыҡ була.
Леметь (Теша ҡушылдығы)
Леметь — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зарипов
Зарипов — башҡорт фамилияһы, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланышта.
--
Яман-Таш ҡаяһы (Ҡариҙел)
Яман-Таш ҡаяһы— Силәбе өлкәһе Наҙыпетровск районына ҡараған ҡая.
Райондың иң матур тәбиғәт урындарының береһе. Ҡариҙел йылғаһы ның үрге ағымында, йылғаның Тимофеев һәм Зәйкә таштары араһында, Арыҫлан ауылы янында урынлашҡан Яман-Таш мәмерйәһе комплексы. Айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләре составына инә (Силәбе өлкә советының халыҡ депутаттары башҡарма комитеттары ҡарары менән тәбиғәт ҡомартҡыһы статусы бирелгән № 407 1989 йылдың 23 октябренән).
Этимологияһы
Башҡорт телендәге "яман " һүҙе - "насар" мәғәнәһен бирә. Йәғни атама Яман-Таш - "насар таш" тигәнде аңлата. Уның исеме мәмерйәләрҙең береһенә хас ғәжәп үҙенсәлектән барлыҡҡа килгән тип иҫәпләйҙәр.
Ел билдәле бер йүнәлештә иҫкән саҡта мәмерйәлә ҡот осҡос геүләү ишетелгән. Шулай уҡ XVIII-XIX быуаттарҙа йылға буйлап баркаларҙа металл ташығанда ҡая янында йылғаның өлөшө үтеү өсөн бик ҡатмарлы урындарҙың береһе булған.
Яман-Таш ҡаяһы күп һанлы мәмерйәләре һәм тау ҡыуыштары, иҫ китмәле тәрән уяһы ( ситтәр тарлауыҡҡа “гномдар тарлауығы” тигән атамаһын биреп тә ҡуйғандар), шулай уҡ ҡаяға төшөрөлгән боронғо һүрәттәре менән ҡыҙыҡлы.
Һүрәтләмә
Боронғо заманда был ҡаялар изгеләштерелгән булған. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1960-64 йылдарҙа уҡ мансий ғаиләһе ҡаяға изге урын булараҡ килеп тә йөрөгән. Ҡая өҫтөндәге боронғо яҙмалар, һүрәттәр (ПИСАНИЦА) һаҡланған. Археологтар ғибәҙәт йолаларын күҙәтеү эҙҙәрен дә тапҡан.
Ҡая Ҡариҙел йылғаһынан бер аҙ ситтәрәк тора. Ҡаяның үҙенең генә бейеклеге - 40 метр. Әгәр йылғанан иҫәпләһәң, тағы ла юғарыраҡ - 60 метр тәшкил итә..
Түбәһенән Яман-Таш ҡая диуарына, Ҡариҙел йылғаһына шундай күркәм панорама асыла.
Ҡая массивын аҫҡа ҡарай урталайға телгән, ғәҙәти булмаған  тарлауыҡ ( егүҙәк) буйлап төшөргә мөмкин. Ул таш ҡаланың " урамын" хәтерләтә. Диуарҙың бейеклеге - ете метрға тиклем етә. Һөҙәк битләүе буйынса ҡая аҫтына төшөп була. Ҡая нигеҙендә бик күп мәмерйәләр һәм тау ҡыуыштары барлыҡҡа килгән. Уларҙың ҡайһы берҙәре бер нисә метрға тиклем юғарылыҡта көмбәҙ барлыҡҡа килтерә.
Доньяға асылыу тарихы
1996 йылда Яман-Таш ҡаяһында спелеоархеолог Владимир Юрин тикшеренеү эштәре алып бара. Ул бында 11 мәмерйә һәм тау ҡыуышлыҡтарын асыҡлай. Уларҙың барыһын бергә Яман-Таш мәмерйә комплексы тип атай.
Тау ҡыуыштарының береһендә ғәжәйеп матур таш бағана (колонна )күтәрелә. Әммә ҡаялар һәм мәмерйәләр вандалдарҙан ныҡ зыян күргән.
Фән өсөн ҡаялағы боронғо һүрәттәр 1968 йылда археолог В.Т. Петрин тикшергәндән һуң билдәле була, Һуңынан 1990-сы йылдар башында В.Н. Широков тарафынан өйрәнелә.
Ғалимдар һүрәттәрҙе ике төркөмгә бүлә: төньяҡ (6 фигура менән ) һәм үҙәк (8 һүрәт төшөрөлгән). Шулай уҡ 2 яңғыҙ һүрәт табыла.
Бында түбәндәге һүрәттәрҙе күрергә мөмкин:
- Айырыуҙы хәтерләткән хайуан фигураһы;
- Ф-формалы антропоморф һындан һәм өс хайуан һүрәтенән композиция;
- уртаһында атҡа оҡшаған тояҡлы хайуан торған ике антропоморф һындан композиция;
-айыуҙарҙан тыш, ҡаяларҙа антропоморф һындар һәм араһынан береһе дөйәне хәтерләткән хайуандар һүрәте.
В.Т. Петрин ошо һүрәттәр эшләнгән ҡая эргәһендә ҡаҙыныу эштәре алып бара һәм ҡорбан комплексы ҡалдыҡтарын таба: балсыҡ һауыт-һаба киҫәктәре, охра киҫәктәре, таштан эшләнгән әйберҙәр (шул иҫәптән төйгөс була),илек, ат, ҡош һөйәктәре асыҡланған. Һүрәттәрҙең йәше аҙаҡҡы тимер быуатына ҡарай.
Каланцасс
Каланцасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арғаяш (күл, Арғаяш районы)
Арғаяш — (Аргая́ш) - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл
Тасуирламаһы
Күл Силәбе өлкәһенең Арғаяш районына һәм үҙенең ярындағы ҡасабаға атама биргән, райондың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Күл төбөнә ҡалын ләм ҡатламы түшәлгән, органик матдәләргә бай, микроорганизмдарға йәшәү өсөн уңайлы шарттар бар. Ҡеүәтле ләм  ҡатламы 0,5 – 0,7 м тәшкил итә, күләме 2 млн. куб метрҙан ашыу. Яр һыҙаттары һөҙәк, башлыса муртыҡ ултырмаларҙан тора.
Һыуы сөсө, минераллылығы 800 - 1000 мг/л. Өҫтөнлөклө иондары буйынса һыуы гидрокарбонатлы-магнийлы типҡа ҡарай.
Тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
Географияһы
Күл Урал тауҙарының Көнбайыш Себер уйһыулыҡтарына күсә барған Урал аръяғы тигеҙлегендә урынлашҡан. Боронғо тектоник ҡуҙғалыш һәм экзоген процестар арҡаһында барлыҡҡа килгән сөмкәлә хасил булған.
Көньяҡ-көнбайыш яры буйлап автомобиль юлдары үтә күл Силәбе — Ҡыштым — Екатеринбург тимер юлы һәм шул уҡ йүнәлештә автомобиль юлы үтә.
Этимологияһы
Күл атамаһының барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: На ландкарте Исетской провинции 1742 г. — Агаяш. В записях ХIХ в. встречается в форме Яргояш. Обычно воспроизводится от башкирских слов: яр — «берег», кояш — «солнце» и переводится «солнечный берег». Соответствует и древнему тюркскому личному мужскому имени Агайяш или Аргайяш, Ергаяш. Любопытно отметить, что название другого озера Аргаяш, что на территории города Миасса, в источниках ХVIII в. записано Ергаяш. .
Флораһы һәм фаунаһы
Урман-дала үҫемлектәре үҫә, тупрағы - һелтеле ҡара тупраҡ һәм һоро урман төрөнә ҡарай.
Күлдә табан балыҡ, алабуға, сабаҡ, шырт балыҡ, суртан, карп тереклек итә.
Балыҡсылыҡ хужалығы алабалыҡ, рипус, карпом, суртан селбәрәләре ебәреп тора башлаған.
Байымова Юлиә Айҙар ҡыҙы
Байымова Юлиә Айҙар ҡыҙы (1987 йылда тыуған) — Рәсәй ғалим-физигы, физика-математика фәндәре докторы, Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры (2018 йыл).
Профессиональ биографияһы
Байымова Юлиә Айҙар ҡыҙы Өфө дәүләт авиация техник университетын (ӨДАТУ, 2004—2010, инженер-физик, бишле билдәләре менән диплом) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының Металдарҙың үтә үҙлелеге проблемаһы институты аспирантураһын (Өфө, 2010—2014) тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге:
Докторлыҡ диссертацияһы: «Структура и физические свойства наноматериалов на основе графена» 01.04.07 — шыйыҡлатылған торош физикаһы һөнәре буйынса физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн. 2016 йылдың 3 ноябрендә яҡлай.
2018 йылдың яҙында Рәсәй фәндәр академияһы профессоры итеп һайлана.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары һәм ҡаҙаныштары
Эшмәкәрлек өлкәһе: пластик деформация, кристалл төҙөлөшө дефекттары, графен, һығылмалы деформация технологияһы, молекуляр динамика, наноматериалдар, күләмле углеродлы материалдар, алмасҡа оҡшаш структуралар, механик үҙсәнлектәре, ауксетика.
Ю. А. Байымова ҡатнашлығында:
Ғилми баҫмалар
Рәсәй ғилми-тикшеренеү Үҙәге мәғлүмәттәре буйынса 2018 йылға Ю. А. Байымова бөтәһе 1300-ҙән ашыу тапҡыр өҙөк алынған 110-дан ашыу баҫылып сыҡҡан хеҙмәт авторы,; Хирш индексы — 23.
Ҡолой (исем)
Ҡолой — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ҡолой — ҡушма исем. «Ҡол» һүҙенә «ой» өндәшеү ялғауының ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Ту-Яун
Ту-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Ҡолой (исем)
Билдәле шәхестәр
Ҡолой (Мөхәмәтҡолой) Көсөков (1763 — 1840 йылдан һуң) — 5-се Башҡорт кантоны начальнигы (1800—1825). Башҡорт халҡы уға арнап, ҡапма-ҡаршы мәғәнәле ике «Ҡолой кантон» йырын сығарған.
Ту-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡолой (исем)
Билдәле шәхестәр
Мәүлә Ҡолой (ысын исеме — Муллағол ) — төрки суфый шағиры. Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани артынан эйәреүсе.
Ту-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡолой (исем)
Ауылдар
Ҡолой — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Ҡолой ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Сәнғәттә
Ҡолой кантон (йыр) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көйҙәрҙең береһе. Тәүге тапҡыр 1920-се йылдарҙа билдәһеҙ автор яҙып ала. Йырҙың бер нисә варианты 1951 йылда «Совет музыкаһы» журналының 3-сө һанында донъя күрә. Йырҙың варианттарын артабан фольклорсы ғалимдар Л. Н. Лебединский, С. Ә. Галин, К. Й. Рәхимов, И. В. Салтыков, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала. Йырҙың көйө бик һағышлы.
Икча
Икча (Икича) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вельт йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лапужевка
Лапужевка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шелдаис йылғаһының һул ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Домашников Виктор Борисович
Домашников Виктор Борисович (6 март 1956 йыл) — рәссам. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Виктор Борисович Домашников 1956 йылдың 6 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған, билдәле рәссам Борис Домашниковтың улы. 1979 йылда Башҡорт дәүләт университетының география факультетын тамамлай.
Әүермән
Әүермән — кешенән икенсе затҡа, шулай уҡ атмосфера күренешенә, үҫемлеккә йәки предметҡа, һәм киреһенсә, үҙенең тышҡы йөҙөн сихри юл менән ваҡытлыса үҙгәртә алған мифик зат
Домашников Виктор Борисович
Биографияһы
Әлеге ваҡытта рәссам булып эшләй.
Әүермән
Европа фольклорында әүермәндәрҙең иң үҙенсәлекле образы булып кеше-бүре вервольф (ликантроп), славян мифологияһында волколак булараҡ билдәле.
Домашников Виктор Борисович
Биографияһы
1983 йылда йәштәрҙең республика, бөтә союз, зона һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, 1996 йылдан алып ЮНЕСКО-ның Халыҡ-ара рәссамдар федерацияһы ағзаһы. 2006 йылда Парижда стажировка үтә.
Әҫәрҙәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, СССР Рәссамдары союзы коллекцияһында, Амзин һынлы сәнғәт музейында, Тобол һынлы сәнғәт музейында, «ВОСТОК» (Өфө) фондының хәҙерге заман сәнғәте галереяһында, «УРАЛСИБ» банкында һәм «Башкомснаббанкта», Францияның, Голландияның, Вьетнамдың, АҠШ-тың, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә, Ҡытайҙың шәхси йыйылмаларында һаҡлана.
Әүермән
Мифологияла
Фольклор әүермәне хайуандарға ғына түгел, ә таяҡ киҫәктәренә, бесән һөңгөһөнә, сәскәгә, ташҡа йәки хатта томан йәки томанға оҡшаған атмосфера күренешенә лә әйләнә ала. Әүерелеү алдынан әүернә ер өҫтөнә бәрелә, ергә йәки бүкәнгә ҡаҙалған бысаҡ аша һикерә, сихырланған кейем кейә, йәки башҡа төрлө формаға күсеүҙе аңлатҡан символик хәрәкәт ҡыла.
Домашников Виктор Борисович
Төп эштәре
2001 йылда тәүге портреты х/м 82×73 м. һәм егерме беренсе портреты х/м 65х75. 1987 йылда «Экспрессионист Милан Коньович», 1986,2005 й.й. «Йорт эргәһендә ромашкалар», 1990 йылда "Сергей Аксаков ", «Скульптор Александр Матвеев», 1991 йылда «Радонежскийҙың йәшәйеше» сериялары, 1992 йылда «Сығанаҡ эргәһендә мөғжизә», «Табутҡа һалыу», «Рәссам Николай Захарыч», 1997 йылда «Автопортрет», 2005 йылда «Һары ерлектә зәңгәр шыршылар».
Әүермән
Мифологияла
Православие славяндарында, әүермән — суҡындырылмай үлгән бала йәки йәне ирекһеҙҙән ғәләмәтләнгән мөртәт. Төньяҡта әүермәне йыш ҡына кикимора тип атайҙар. Әүермәндәрҙең үҙенсәлеген йорт эйәһенә һәм сихырсыға ҡайтарып ҡалдыралар. Ҡәһәрләнгән һәм суҡындырылмаған балалар йәки сихырсылар төрлө матди төрҙәр ҡабул итә һәм һуңынан шулай уҡ хайуандарға әйләнә алған.
Классик әҙәбиәттә әүерелеүҙәрҙең күп миҫалын Овидийҙың «Метаморфозалар»ында табырға мөмкин, мәҫәлән, Цирцея тарафынан Одиссей кешеләренең сусҡаға әүерелеүе һәм Апулейҙың «Алтын ишәк» әҫәрендә Луцийҙың ишәккә әүерелеүе. Протей аллалар араһында ҡиәфәтен үҙгәртеү һәләте менән билдәле була; Менелай һәм Аристей уны унан мәғлүмәт алыу өсөн тотоп ала, һәм тик уны төрлө үҙгәрештәр ваҡытында ғына тотоп алып, уңышҡа өлгәшәләр. Шул уҡ сәбәп арҡаһында Нерей Гераклға Гесперид алмаһын ҡайҙа табыу тураһында һөйләй.
Әрнәш
Әрнәш (Арняшево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 102 кеше. Почта индексы — 452969, ОКАТО коды — 80218843004.
Әүермән
Мифологияла
Океанида Метида, Зевстың беренсе ҡатыны һәм Афина алиһәһенең әсәһе, легендалар буйынса, үҙенең ҡиәфәтен теләһә кемгә үҙгәртә ала. Бер тарихта ул шул тиклем ғорур була, хатта уның ире Зевс уны алдап себенгә әйләндерергә мәжбүр итә. Һуңынан ул уны йота, сөнки уларҙың Метида менән Зевстан да ҡеүәтлерәк улы тыуыуынан ҡурҡа. Әммә Метида ауырлы була. Ул уның башында йәшәргә ҡала һәм ҡыҙы өсөн хәрби кейемдәр эшләй. Уның ҡоралдар эшләү тыҡылдауынан Зевстың башы ауырта, һәм Гефест уның башын балта менән тишә. Афина атаһының башынан тулы буйлы һәм хәрби кейемдә килеп сыға.
Әрнәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әүермән
Мифологияла
Брем Стокерҙың нәфис «Дракула» әҫәрендә вампир шулай уҡ әүермән булып тора: ҡарт граф, йәш матур кеше, гигант ярғанат, томан һәм ҙур ҡара эт кеүек бер нисә ҡиәфәттә һүрәтләнә.
Әүермәндәр тыумыштан йәки әйләндерелгән булған тип һаналған. Тыумыштан әүермәндәр — былар ҡарғыш йөрөтөүселәр, йәки әгәр йөклө ҡатын көтмәгәндә бүре күрһә йәки бүре үлтергән хайуандың итен ашаған осраҡта була.
Ышаныстарға ярашлы, әүермәндәр күп кенә күренекле һәләттәргә эйә була (кешенең генә түгел, хайуандың да мөмкинлектәренән юғарыраҡ): ғәҙәттән тыш көс, етеҙлек һәм сослоҡ, оҙон ғүмер, төнгө күреү һ. б. Борондан әүернәне уға үлемесле яра яһап, мәҫәлән йөрәгенә сәнсеп йәки башын киҫеп үлтерергә мөмкин тип һаналған. Йәнлек ҡиәфәтендәге әүермәндең яраһы уның кеше тәнендә лә ҡала. Бындай ысул менән тере кешелә әүермәнде фаш итергә мөмкин: йыртҡыстың яраһы һуңыраҡ кешелә күренһә — ул әүермән була ла инде.
Образдың сығанаҡтары
Әүермәндең фольклор образы психиатрия сире менән бәйле булыуы мөмкин, был осраҡта кеше үҙен ниндәй ҙә булһа хайуан, мәҫәлән, бүре тип һанай. Әүермәнлектең тәүге билдәле тасуирламаһын грек табибы Марцелл Сидийский килтерә (Б.э.II ), һуңыраҡ урта быуат инквизияһы процестары ваҡытында суд табиптары ауырыуҙың күп осраҡтарын килтерә.
Башҡа генетик тайпылыш, «тыумыштан гипертрихоз», биттә һәм кәүҙәһенең өҫкө өлөшөндә сәс япмаһының мул үҫеүенә килтерә. Бер Мексика ғаиләһендә гипертрихоздың тәүге документлаштырылған тасуирламаһын 1984 йылда Гвадалахары университетынан Хосе Мария Канту етәкселегендәге төркөм үткәрә. Тарихи яҡтан, был тайпылыш менән тыуғандар ҡайһы берҙә циркка эшкә тотоналар, унда «әүермәндәр» йәки «маймыл кеше» сифатында тамашасыларҙың күңелен асыу өсөн сығыш яһайҙар.
Мәҙәниәттә һәм сәнғәттә
Әүермәндәр темаһы элек-электән төрлө халыҡтарҙың фольклорында бар, әҙәбиәттә, кинематографта популяр Сәнғәттә ликантроп-әүермән образы киң таралыу ала, башҡа образдар һирәгерәк осрай. Хәҙерге заман әүермәндәре образының күп кенә һыҙаттары, мәҫәлән, тешләү аша зарарланыу һәм көмөш пуляларҙан ҡаршы тора алмаусанлыҡ тик XX быуатта кинофильмдар арҡаһында ғына барлыҡҡа килә.
Әүермәндәргә арналған беренсе телһеҙ «Оборотень» фильмы 1913 йылда сыға. Унан һуң тағы ла бер нисә телһеҙ фильм төшөрөлә. Беренсе тауышлы «Le Loup Garou» немец фильмы була. 1935 йылда Universal Pictures студияһы «Лондон әүермәне» фильмын, ә 1941 йылда «Кеше-бүре» фильмын сығара. Был фильмдар кинематографик әүермәндәрҙең тышҡы ҡиәфәтенең һәм тәртибенең күп стереотиптарын билдәләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Өфө дәүләт нефть техник университеты
Өфө дәүләт нефть техник университеты — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә урынлашҡан юғары техник уҡыу йорто.
Тарихы
1941 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Черниковск ҡалаһына (хәҙерге Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы) эвакуациялана.
1943 — И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институты Мәскәүгә ҡайтарыла. Өфөлә филиалы асыла.
1948 — Өфө нефть институты.
1990 — институт «Өфө дәүләт нефть техник университеты» исемен ала.
2016 йылда уҡыу йортона Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты ҡушылғандан һуң, Өфө дәүләт нефть техник университеты илдең терәк вуздары исемлегенә инә.
Тамамлаусылар
''Өфө дәүләт нефть техник университетын тамамлаусылар категорияһын ҡарағыҙ. Унда инмәгәндәр түбәндә яҙылған.''
Хозур (роман)
Хозур (Huzur) — төрөк яҙыусыһы Әхмәт Танпынарҙың романы.
Йөкмәткеһе
Роман «Ихсан», «Нуран», «Суат», «Мумтаз» тигән дүрт өлөштән тора, һәр береһе персонаждарҙың береһенең исеме менән аталған. Романдар тасуирланған ваҡиғалар бер көн эсендә — Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан 1939 йылдың 31 авгусында — бара. Романға шулай уҡ персонаждарҙың флешбектары һәм иҫтәлектәре лә индерелгән.
Тасуирлау үҙәгендә — 27-28 йәштәрҙәге университет уҡытыусыһы Мумтаз. Мумтаздың атаһын грек ғәскәрҙәре үлтергән, йорттарын яндырған. Бынан һуң малай әсәһе менән ҡасаҡҡа әүерелә. Тиҙҙән әсәһе лә мәрхүм була. Мумтаз тәүҙә Аданда йәшәй, шунан Истанбулға күсә, бында ике туған ағаһы Ихсан ҡатыны менән йәшәгән була.
Истанбулда Мумтаз романдағы ваҡиғалар башланырҙан бер йыл элек Нуран тигән йәш ҡатынға ғашиҡ була. Нурандың беренсе иренән Фатима исемле ҡыҙы була. Нурандың ҡыҙы әсәһенең Мумтаз менән бәйләнешенә бер ҙә шат түгел, һәм быны уңайы сыҡҡан һайын һиҙҙереп тора.
Шуға ҡарамаҫтан, Нуран менән Мумтаз туйға әҙерләнә. Ошо ваҡыт Нуран үҙенә күптән ғашиҡ булып йөрөгән Суаттан хат ала. Суат Ихсан һәм Мумтаз менән дә таныш. Нуран Суаттың хатын Мумтазға күрһәтә. Тиҙҙән Мумтаз, Нуран һәм Суат бер мәжлестә бергә булып сығалар. Суат бөтәһенән дә алдараҡ ҡайтып китә. Өйҙәренә ҡайтып инһәләр, Мумтаз менән Нуран унда үҙенә-үҙе ҡул һалған Суаттың кәүҙәһен таба.
Мумтаз һәм Нуран Суат менән хәлдә үҙҙәрен ғәйепле һанай. Нуран Мумтазды ташлай.
Ихсан ауырып китә, Мумтаз уны тәрбиәләй. Урамда Мумтаз таныштарынан Нурандың беренсе иренә кире ҡайтҡанын ишетә. Ихсандың хәле насарлана, Мумтаз табип саҡыра. Табип ауырыуға дарыуҙар алырға ҡуша. Дарыу алып ҡайтып килгәнендә Мумтаздың күҙенә Суат күренгәндәй була һәм ул аңын юғалта. Йығылғанда дарыуҙары ватыла. Өйгә ҡайтҡас, Мумтаз Ихсандың хәле яҡшырғанын белә. Өйҙә Мумтаз тағы аңын юғалта. Карауатта ятҡанда ул радионан дикторҙың һуғыш башланыуы тураһында белдергәнен ишетә.
Тәнҡит
«Хозур» — Танпынарҙың беренсе романы. Тәүҙә ул 1948 йылдың февраленән июненә тиклем өҙөк-өҙөк «Cumhuriyet» гәзитендә баҫыла. 1949 йылда роман айырым китап булып сыға. Артабанғы йылдарҙа кәм тигәндә 15 тапҡыр ҡабат нәшер ителә.
Төп герой Мумтаз образы өлөшләтә автобиографик, уға күп йәһәттән Әхмәт Таныпарҙың йәшлегендәге һыҙаттары хас. Мумтаздың ағаһы Ихсандың образын ул яҙыусы һәм шағир Яхъя Кемал Бейатлынан алып тасуирлай. Нуран образы ла ысын булған бер ҡатындан алынған. Суат образының ғына ысын прототибы юҡ, ул Ф. М. Достоевский әҫәрҙәре геройҙары йоғонтоһонда уйлап сығарылған.
Романдың төп темаһы — Ататөрк реформалары барышында төрөк йәмғиәтенә көнбайыштың йоғонтоһо. Көнбайышлаштырыу аҙағына тиклем еткерелмәй, реформаларҙың күпмелер файҙаһы тейһә лә, «реформаларға тиклемге» йәмғиәттең күп яҡтары юғалтыла.
Яҙыусы Орхан Памуҡ «Хозур»ҙы Истанбул тураһында яҙылған романдарҙың иң мәшһүре тип атай.
1998 йылда драматург Кенан Ышыҡ роман нигеҙендә шундай уҡ исемдәге пьсаны сәхнәләштерә.
Чебоксары ҡалаһы гимны
Чебоксары ҡалаһы гимны (Шурă Шупашкар, Светлый город Чебоксары) — Сыуашстандың баш ҡалаһының гимны. 2011 йылдың 14 июнендә ҡабул ителгән.
Гимндың һүҙҙәре
{| border="0"
Урыҫса
Светлый город Чебоксары
Удештедт
Удештедт (Udestedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 809 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,3 км2. Диңгеҙ кимәленән 174 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99198 һәм автомобиль коды — SOM.
Лашма (Мокша ҡушылдығы)
Лашма  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 420 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бурсяк
Бурсяк (Оло Бурсяк) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сейәлеҡул (Шаран районы)
Сейәлеҡул (Чияли-Куль) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районына ингән Сөн йылғаһының һул яғында, Тархан һәм Иҫке Тамъян ауылдары араһынды, Тархан ауылына 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан ауыл. Бөгөнгө көндә ул ауыл юҡ.
Тарихы
Сейәлеҡул ауылын Октябрь революцияһынан һуң 1927 йылдарҙа Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Шаран районының Йомаҙыбаш ауылына ингән бер нисә ғаилә килеп урынлашып, ҡороп ебәрә. Был ергә килеп урынлашыу инициаторҙары булып Нәбиуллин Фәйзулла Нәбиулла улы (1867), уны хуплаусы Вәлиуллин Ғәйнулла (1875), Фәйзуллин Сәләхетдин (1898), Хәбибуллин Нурлығаян (1905), Хәлиуллин Фәтҡулбаян (1892), Фәррәхов Ғәрәфутдин (1889), Фәррәхов Ғәлимйән (1909) һаналалар. Килеп урынлашыуҙың сәбәбе, шул осорҙағы аслыҡ була. Ғаиләләрҙең күбеһе күп балалы, яңы урынға килеүселәргә ғаиләләге ир-ат һанынан ер бүленгән була.
Топонимы
Ауыл исеменә килгәндә ауыл халҡында төрлө ҡулланышта йөртөлөп әйтелә. Берәүҙәр Сейәлеҡул (Вишневая рука), сөнки ул урынлашыуы буйынса кеше ҡулына оҡшаш булған, икенселәре — Сейәлекүл (Вишневое озеро, күле булмаһа ла бик матур быуаһы булыуы хаҡында билгеле. Быуа янында һыу тегермәне урынлаша, 1912 йылда ул тегермәнде Демин Иван Гаврилович төҙөтә. Быуа майҙаны буйынса бик оло була һәм күлде хәтерләтә.
Ауылдың урынлашыу структураһы
(Һыҙма схемаһы бар)
Сейәлеҡул ауылының йорттары урынлашыу тәртибе: 1.Хәлиуллин Фәтҡулбаян Хәлиулла улы (1892),1953 йылдан Иҫке Тамьян ауылына күсә 2.Каррамов Нуретдин Каррамулла улы (мулла) (1882) йылдан Иҫке Тамьянда йәшәй 3.Хәбибуллин Нурлығаян Хәбибулла улы (1905), 1949 йылдан Иҫке Тамьянда йәшәй 4. Фәррәхов Ғәлимьян Фәррәх улы (1909), 1950 йылдан Иҫке Тамьянда йәшәй 5.Фәйзуллин Сәләхетдин Фәйзулла улы (1898), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була 6.Фәррәхов Ғәрәфетдин Фәррәх улы (1889),1942 йылда вафат була 7.Нәбиуллин Фәйзулла Нәбиулла улы (1868), 1939 йылда вафат була 8.Хәлиуллин Ғәли Хәлиулла улы, 1940 йылдан Хабаров өлкәһе яғына сығып китә 9.Хәбибуллин Лоҡман Хәбибулла улы, 1940 йылдан Хабаров өлкәһе яғына сығып китә 10.Вәлиуллин Хәмит Вәлиулла улы (1923), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була 11.Хәбибуллин Ямалетдин Хәбибулла улы,1940 йылдан Хабаров өлкәһе яғына сығып китә 12.Хәбибуллин Йәмғутдин Хәбибулла улы, 1940 йылдан Хабаров өлкәһе яғына сығып китә 13.Тәлипов Кәнзел Тәлип улы (1894), 1953 йылда Төмәнәк ауылына күсеп китә 12.Сәдыҡов Абзалетдин Сәдыҡ улы,1939 Ҡандра яғына күсенеп китә 13.Фәррәхов Фәрхутдин Фәррәх улы (1895), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. 14.Фәйзуллин Абзалетдин Фәйзулла улы (1925),1958 йылдан Иҫке Тамъян ауылына күсә 15.Сәдыҡов Мөғәлим Сәхибгәрәй улы (1895), 1939 йылда Ҡандра яғына күсенә 16.Сәдыҡов Сафа Шәйсолтан улы (1910), Бөйөк Ватан һуғышында һәләк була. Ауылдың уң яҡында ни бары 3 йорт урынлаша, артабан ҡайынлыҡ китә. 1.Фәйзуллин Хәләфетдин Фәйзулла улы (1905), 1964 йылда вафат була 2.Хәлиуллин Ғайса Кәрәй улы (1910), 1947 Туймазы районы яғына күсеп китә 3.Вәлиуллин Ғәйнулла Вәлиулла улы (1875), Иҫке Тамъян
Ауылдың халҡы
1939 йыл ғы халыҡты иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса Сейәлеҡул ауылында 90 кеше, ә 1959 йылда 30 кеше йәшәй. 1929 йылда Йомаҙыбаш ауылының крәҫтиәндәре (аҫҡы бүлеге), Ҡыҙылтау һәм Сейәлеҡул ауылдары «Марс» ауыл хужалығы артеле булып ҡушылалар. 1935 йылда «Марс» колхозы уставы ҡабул ителгән.1935 йылда Сейәлеҡул ауылынан 27 хужалыҡ «Марс» колхозынан сығып «Ударник» колхозына инә. Сөнки «Ударник» колхозы эш көнө иҫәбенә ашлыҡты башҡа хужалыҡтарға ҡарағанда ике тапҡыр күберәк биргән.
1960 йылда Сейәлеҡул ауылында йәшәүсе ғаиләләр: 1.Демин Иван Гаврилович — 9 кеше 2.Вәлиуллин Ғайнулла Вәлиулла улы — 8 кеше 3.Фәйзуллин Хәләфетдин Фәйзулла улы — 5 кеше 4.Фәйзуллина Сайма Ғәҙелша ҡыҙы — 3 кеше 5.Нәбиуллина Шәйҙә Сибиғәт ҡыҙы — 5 кеше. 1968 йылда Сейәлеҡул ауылында Демин Александр Иванович ғаиләһе генә йәшәй.
Ауылдың ликвидацияға эләгеү сәбәбе
Сейәлеҡул ауылы «Перспективаһыҙ ликвидацияланған ауылдар» программаһына индерелә. Приказ буйынса, халыҡтың теләгенә ҡарамай, перспективаһыҙ тип ҡарала."Ҡара" исемлеккә индерелгән, ауылдың алдағы тормошо хәл ителгән була, сөнки ауылда булған сәнәғәт һәи иҡтисад күренештәре бөтөрөлөгән, ябылған була. Халыҡ башҡа ерҙәргә күсенә. 1953 йылдың 15 июлендә БАССРҙың Юғары Президиум советы ҡарары буйынса Ҡыр-Теләүле һәм Баҙғыя сельсоветы ҡушылалар, үҙәге булып Баҙғыя ауылы һанала. 1967 йылда ауылды ликвидациялау осоронда барлыҡ хужалыҡ Иҫке Тамьян, Иҫке Теләүле һәм Ҡыр-Теләүле ауылдарына күсенәләр. 1968 йылдың 31 октябренән Сейәлеҡул ауылы кешеләренең башҡа ауылдарға күсеп китә башлауҙары сәбәпле һәм төрлө иҫәп документтарынан һәм Баҙғыя сельсоветынан сығарылыуы ҡарала.
Әҙәбиәт
1.Память. Списки погибших в Великой Отечественной войне 1941—1945 годов. Книга 20 — Уфа, «Китап», 1999 год.
3. «Край родной навек любимый», энциклопедическое издание по истории Шаранского района, Уфа, издательство «Мир печати», 2011 год.
4. «Из истории Юмадыбаш», ГУП РБ РИК «Туймазинский вестник», 2015 год.
5. «Конники и кони Шаранского района», ГУП РБ РИК «Туймазинский вестник», 2006 год.
6. «Башкирских нефтяников славные имена», г. Уфа,1997 год.
7. Похозяйственные книги за 1940—1971 годы (архив района).
8. «Герои тыла», списки тружеников, награжденных медалью «За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941—1945 гг.», том 17, г. Уфа, 2010 год.
9. «Башкирия в годы Великой Отечественной войны», Уфа, Китап, 1995 год.
10."Туймазинская земля. Дела и люди", Уфа, 2005 год.
11.Из истории села Шаран(1752-2002гг.), Уфа, издательство «Слово», 2003 год.
13. «Деревенька ты моя, деревенька…» ООО Издательский дом "Черагул, Уфа, 2006 год
14. «Тевкелевы и крестьяне нашего края», Уфа, 2014 год
15. «Страницы истории малых деревень», ГУП РБ РИК «Туймазинский вестник», 2012 год.
16. «Генералы Башкортостана», Уфа, издательство «Китап», 1995 год.
17. «История сел и деревень Башкортостана», Уфа, «Китап»,1993 год
19. «Материалы по истории родного края» Н. А. Фомин, Уфа, издательство «Хан», 2010г.
20. «Сведения о репрессированных жителях Шаранского района», районная газета «Знамя Октября» от 24,26 ноября и 1,3,8,15 декабря 1992 года, № 125,126,127,128,129,130.
21. Материалы из архива Министерства обороны СССР.
22.Населенные пункты Башкортостана по материалам всесоюзных переписей населения 1939, 1959 и 1970 годов, том 2, Китап, 2018 год.
23."Красивая Поляна.1931". Уфа ГУП РБ БИ «Китап».2020 год
Ломовка (Теша ҡушылдығы)
Ломовка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теша йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Теша йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ока ҡушылдыҡтары бассейны Мокша йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бәхеткә юл
«Бәхеткә юл» - Л. Рон Хаббард яҙған китап. Был китапта 21 өгөт. Шул өгөттәр бергә дини булмаған әхләҡ кодекс тип һанала. Колумбияла 9 миллион дана таратылғандан һуң енәйәт кимәле күпкә төштө.
Красная Звезда (Әлшәй районы)
Красная Звезда (Красная Звезда) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 56 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202804005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Көнбағыш
Көнбағы́ш (Helianthus) — астралар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек төрө. Был төрҙә иң билдәлеһе — май бирә торған көнбағыш (подсолнечник масличный, Helianthus annuus). Был төргә шулай уҡ аҙыҡҡа бәрәңгеләрен ҡуллана торған, күп йыллыҡ үҫемлек топинамбур йәки ер алмаһы (Helianthus tuberosus) инә. Декоратив үҫтерелә торған көнбағыш та бар, мәҫәлән, осло япраҡлы көнбағыш (подсолнечник остролистный, Helianthus argophyllus).
Май бирә торған көнбағыш — оҙонлоғо 4—5 м, йыуан һабаҡлы, бер эшләпәле йәки ботаҡланған бер нисә эшләпәле булып үҫкән бер йыллыҡ үҫемлек; эшләпә киңлеге ғәҙәттә 15—20 см, ярты метрға еткәне лә бар; сәскәһенeң сите һары, сите ҡыҙғылт һары төҫтә. Көнбағыш емеше — дүрт ҡырлы оҙонса орлоҡса (семянка). Емеш ҡабығы эсендә орлоҡ тиресәһе менән ҡапланған орлоҡ. 100 г ҡыҙҙырылған көнбағышта 20,7 7 аҡһым, 3,4 г көлһыу, 52,9 г май бар.
Көнбағыш тарихы
Көнбағыштың тыуған иле — Төньяҡ Америка. Беренсе көнбағышты индейҙар ҡәбиләләре культуралаштырғандыр, күрәһең. Яҡынса б.э. тиклем 3000 йылдарҙа хәҙерге Аризона һәм Нью-Мексико штаттары территорияһында көнбағыш үҫтереүҙе археология раҫлай. Ҡайһы бер археологтар көнбағыш бойҙайға ҡарағанда ла иртәрәк культуралаштырылған тип иҫәпләй.
Мексикала ацтектарҙа һәм отомиҙарҙа, Перула Инка мәҙәниәтендә көнбағыш Ҡояш аллаһы символы булып хеҙмәт иткән.
Индейҙар көнбағыш орлоғон төйөп он итеп файҙаланған, онталған көнбағыш орлоғо уларҙың яратҡан ризығы булған. Шулай уҡ көнбағыштан май алғандар, майҙы икмәк бешереүҙә һәм косметологияла сәс һәм тире майлау өсөн файҙаланғандар. Көнбағыштан ҡуйы ҡыҙыл буяу алғандар.
Европаға көнбағышты 1500 йылда испан бойһондороусылары алып килә. Тәүҙә медицинала файҙаланыла, шулай уҡ декоратив үҫемлек итеп файҙаланалар.
Көнбағыштан май етештереүҙе инглиздәр уйлап сығара, был турала 1716 йылғы патент бар. Шулай ҙа көнбағыш майын етештереү Рәсәйҙә киң ҡолас ала.
Рәсәйгә көнбағыш орлоғон Голландиянан Пётр I алып ҡайта. Үҫемлек башта декоратив үҫемлек итеп файҙаланыла. Көнбағыш майын етештереү сәнәғәтен 1828 йылда крепостной крәҫтиән Бокарёв юлға һала. Бокарев етен һәм киндер майы етештереү менән таныш була. 1833 йылда граф Шереметьев рөхсәте менән сауҙагәр Папушин, Бокарёв ярҙамында, беренсе көнбағыш майы заводын төҙөй. Бөйөк Пост (Великий Пост) көндәрендә ашау тыйылмағанға күрә, көнбағыш майы киң таралыу ала. XIX быуат уртаһында Воронеж һәм Һарытау өлкәләрендә көнбағыш ултыртыу сәсеү майҙанының 30—40 % биләй.
Совет селеционерҙары В. С. Пустовойт һәм Л. А. Жданов көнбағыштың майлылығын һәм ҡоротҡостарға тотороҡлолоғон арттырыуға ирешәләр. Көнбағыш үҫтереү буйынса донъяла абруйлы премия Пустовойт исемен йөрөтә.
XIX быуатта Рәсәй эмигранттары көнбағыш культураһын киренән АҠШ һәм Канадаға алып баралар. Тиҙҙән АҠШ (Рәсәйҙән һуң) көнбағыш майы етештереүсе алдынғы илдәр рәтендә була.
Бөгөнгө көндә көнбағыш һәм көнбағыш майы етештереү бөтә донъға таралған.
Көнбағышты файҙаланыу
thumb|right|200 px|Көнбағыш майы Көнбағыштың төп ҡулланышы — көнбағыш майы алыу, һуңынан аҙыҡ әҙерләүҙә һәм техник ихтыяжда файҙаланыу. Көнбағыш майынан гидрогенизация ысулы менән маргарин алалар. Май шулай уҡ лак-буяу һәм һабын етештереү сәнәғәтендә файҙаланыла. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡүлланылған майҙы мотор яғыулығына өҫтәмә итеп файҙаланалар. Май етештереү ҡалдыҡтары (көнбағыш төпрәһе (жмых)) юғары аҡһымлы мал аҙығы итеп файҙаланыла.
Ҡыҙҙырылған көнбағыш — халыҡтын яратҡан ризығы.
Көнбағыш орлоғо PP һәм Е витаминдары, шулай уҡ туйындарылмаған май кислоталарына бай.
Көнбағыш — бал биреүсе үҫемлек. Сәскә атҡан көнбағыш балы алтын-һары төҫтә, хуш еҫле, ауыҙҙы бөрөштөрә торған тәмле була.
Көнбағыш декоратив үҫемлек итеп ултыртыла.