cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Могилевчик Захар Кузьмич
Наградалары
1949 йылда БССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә.
Парциаль баҫымлыҡ
Парциа́ль баҫымлыҡ (partialis — бер ни тиклем (ҡәҙәр), бер аҙ, өлөшләтә, pars — өлөш) — газ ҡушымтаның айырым алып өлөштөн баҫымы.
Дальтон закондары
Газ азоттан (N2), водородтан (H2) һәм аммиактан (NH3) торғас дөйөм баҫымы :
P \, = Газ ҡушымтаның дөйөм баҫымы
= азоттын (N2) парциа́ль баҫымы
= водородтын (H2) парциа́ль баҫымы
= аммиактын (NH3) парциа́ль баҫымы
Көпшә йыйыны
Көпшә йыйыны — балтырған, кесерткән, зәржә кеүек үләндәрҙең йәш япрағы сыҡҡас, уларҙы бешереп ашауға арналған йыйын. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, бер аҙна эсендә ошо йәш үләндәрҙән өс тапҡыр аш, бутҡа бешереп ашау мотлаҡ тип һанала. Ашар алдынан :
Иҫке ҡорһаҡ яңы аш,
төрлө рәнйеүҙәр ҡас,
тип теләктәр теләгәндәр.Байрам Башҡорттар йәшәгән һәр ерҙә үткәрелгән. Был йола бигерәк тә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында, Яңауыл, Тәтешле, Балтас, Туймазы райондарында киң таралған. Байрамса табын әҙерләп, ҡырға сығып, күмәкләп ашау ғәҙәткә ингән. Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы байрамды хөзөр (хозур) тиҙәр. Хөзөр һүҙе башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ул матурлыҡты, рәхәтлекте аңлата. Йылы яҙ көнөндә тәбиғәт ҡосағына сығып уҙғарылған был байрамдың йөкмәткеһен нәҡ шул һүҙҙең асылына тура килә лә инде.
Ушъятау
Ушъятау (Ошья-Тау) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы
Ҡолмөхәмәтов Хәйрулла Динмөхәмәт улы (1 сентябрь 1904 йыл) — крайҙы өйрәнеүсе, Салауат Юлаев исемен башҡорт халҡына яңынан ҡайтарыусы, тормошон һәм көрәш юлын өйрәнеп, уның шәжәрәһен төҙөүсе; Әйле ҡәбиләһе башҡорттарының шәжәрәһен тергеҙеүсе. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хужалыҡ һәм партия эше активисы''
Бенджамин Вальями
Бенджамин Вальями (Benjamin Vulliamy (1747—1811) — сәғәт эшләүсе, механик сәғәттәр төҙөлөшө өсөн яуаплы, 1780—1884 йылдарҙа Лондон рәсми ваҡыты уның сәғәте менән дөрөҫләнгән.
Биография
Бенджамин, сығышы буйынса швед сәғәтсеһе, 1730йылда Лондонға күсеп килгән Джастин Вальямдың (Justin Vulliamy) улы була. Джастан Пэл-Мэл урамындағы билдәле сәғәт эшләүсе Бенджамин Грейҙың (Benjamin Gray) иптәше булып китә, һәм тиҙҙән уның ҡыҙы Мэри Грейға өйләнә һәм улы Бенджамин тыуа. Джастин ҡайныһының эшен үҙләштерә һәм 1780 йылдан «Vulliamy & Son» ойошмаһына керә. 1797 йылдың 1 декабренә тиклем Джастин үлгәнсе атала-уллы бергә эшләйҙәр.
1780 йылда Бенджамин Льюис Вальями тыуа; ул үҙ ғүмерен сәғәт эшләүгә бағышлаған Вильями фамилияһынан һуңғыһы була. Бенджамин нәҫеленән башҡа бер кемдә был өлкәлә шөғөлләнмәй, ейәне Льюис Вальями күренекле архитектор була.
Вальями сәғәттәре
Вильями сәғәттәре юғары баһалана һәм ул заман технологияһының ҡаҙанышы тип ҡабул ителә.1793 йылда уның эшләгән сәғәтен Джорджа Макартни дипломатик миссия ваҡытында Ҡытай императорына бүләк итә .. Б. Вальями эшләгән хронометрҙар, фән һәм сәнгәт бер бөтөн булыуы символы булып, фарфор фигуралар менән биҙәлә. Сәғәттең дөйөм биҙәлешен Вальями үҙе эшләй, шулай уҡ Джона Дире (John Deare) кеүеҡ кренекле скульптурҙарҙы биҙәү эшенә саҡыра. Биҙәлеш ул замандағы был өлкәләге француз канундары буйынса башҡарыла. Вальям ғаиләһе фарфор фигуралар эшләү өсөн Дерби фарфор компанияһы (Royal Crown Derby) хеҙмәте менән фаҙалана. Бынан тыш, улар эште субподряд ысулы менән квалификациялы механиктарға тапшыралар, һәм иң һуңынан теүәлләү эшен башҡаралар.
Касёво
Касёво (Петропавловка) — Башҡортостанда юҡҡа сыҡҡан ауыл, хәҙер — Нефтекама ҡалаһының «Касёво» муниципаль берәмеге
Географияһы
Ауыл Шыверялка йылғаһы буйында Николо-Берёзовканан 17 км, Өфөнән 182 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1745 йылда Йәнәй улусының Һыуыҡһыу һәм Ҡалмаш ауылы башҡорттары «Касёво ауылы крәҫтиәндәренә 16 йылга оброк милегенә биләмә, солоҡ ағастары менән урман участкаһы, балыҡ тотоу һәм һунар итеү өсөн Кама йылғаһы буйлап өҫкә табан болон ситтәрендә: аҫ яҡтан - Игареев биләмәһенең Агашин һаҙлығынан алып Мысов баҫыуына тиклем, өҫ яҡтан Демидовкаға тиклем, Уран биләмәһенә һәм Корякин ерҙәренә тиклем ерҙәр бүлеп бирә». Касёво Башҡортостан территорияһында һарай крәҫтиәндәренең иң тәүге торағы булып тора. XVII быуат башында нигеҙ һалына. 1646 йылда Ҡазан өйәҙе Ар даруғаһының Сарапул улусында. «Ҡазан коменданты Никита Алферович Кудрявцевтың һарай Сарапул ауылының иҫәбен алыу китабына» (1710) ярашлы Касево ауылы халҡы 42 кеше тәшкил итә. 1719 йылда 1-се рәүиз ваҡытында ауылда 136 крәҫтиән иҫәпкә алынған. Касёво крәҫтиәндәре алпауыттыҡы түгел, ә һарай крәҫтиәндәре булған. Уларҙың төп шөғөлө игенселек була
Пугачёв фетнәһе ваҡытында Пугачёв кешеләренең береһе ауылды талай һәм храмды яндыра
1796—1865 йылдарҙа ауыл Ырымбур губернаһының Бөрө өйәҙе составында. 1865 йылда Ырымбур губернаһы территорияның бер өлөшөндә Өфө губернаһы ойошторола һәм Касёво ауылы Бөрө өйәҙе составында уның административ-территориаль буйһоноуына күсә. XIX — XX быуаттар башында Касёво Пермь, Вятка һәм Өфө губерналары сигендә урынлаша, һәм Бөрө өйәҙе Касёво улусының үҙәге була. 1922—1930 йылдарҙа — ауыл Башҡорт ССР-ы Бөрө кантоны Калегин улусы составында. 1930 йылда Башҡорт АССР-ында кантондар бөтөрөлөү менән Касёво Краснокама районы составына инә. 1932 йылда Краснокама районы Ҡалтасы районына ҡушыла һәм Касёво был райондың административ-территориаль буйһоноуында була. 1935 йылда район ҡабаттан Краснокама һәм Ҡалтасы районына бүленә, Касёво тағы Краснокама районы составында була. 1950 йылда Касёво ауылы яңы ойошторолған Нефтекама ҡалаһы составына инә.
1870 йылда Касёво ауылында 252 ихата була, халҡы 1361 кеше тәшкил итә. 1895 йылда — 280 йорт һәм 1289 кеше йәшәй. Ауылдың айырым кешеләренең хужалығында 3 май һығыу йорто, 5 тирмән, 35 кибет була. Аҙна һайын кесаҙна көндәрендә баҙар үткәрелә, йылына дүрт тапҡыр йәрминкә үтә (25 март, 29 июнь, 20 июль, 26 октябрь). 2-класлы ир-егеттәр училищеһә һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың земство мәктәбе, часовня һәм православие сиркәүе эшләй. 1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса — 289 ихатала 1485 кеше йәшәй.
1825 йылда ауылда яңынан төҙөлгән Петропавловск соборы асыла (хәҙер Петропавловск сиркәүе).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нефтекамск
ИгвАй-Ягум
ИгвАй-Ягум — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 538 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Устьянка
Устьянка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 645 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Обухов күпере
Обухов күпере — Фонтанка йылғаһы аша күпер. Санкт-Петербургтың Үҙәк районында урынлашҡан, Спас һәм Безымянный утрауҙарын тоташтырып тора. Ҡалалағы иң боронғо күперҙәрҙең береһе.
Урынлашыуы
Обухов күпере Мәскәү проспекты күсәре буйынса урынлашҡан. Күпер менән йәнәш Петербург дәүләт тимер юлдары университеты, Баҡса урамындағы Йосоповтар һарайы урынлашҡан.
Ағымының өҫтәрәк өлөшөндә Горсткин күпере, түбәндәрәк — Измайлов күпере тора.
Яҡын метрополитен станциялары — «Баҡса», «Сенная майҙаны» һәм «Спас».
Исеме
1739 йылдың 20 авгусында Санкт-Петербургтың Төҙөлөш комиссияһы был күперҙең исемен Саарский тип атай, сөнки күпер Сарский проспекты буйында торған. Әммә ғәмәлдә был атама ҡулланылмай. 1750 йылда Обухов күпере тигән атамаһы барлыҡҡа килә. Был атама күперҙе төҙөгән посад кешеһенең фамилияһы нигеҙендә бирелә. 1761 йылдан хәҙерге исеменең варианты барлыҡҡа килгән.
Тарих
Фонтанка аша Мәскәү проспектының башланған ерендә беренсе ағас күпер 1717 йылда төҙөлә. Күперҙең арҡырыһында киңлеге 70 см — ға тиң буш ярыҡ уйылған, ул караптарҙың мачталарын үткәреү өсөн тәғәйенләнгән, көндөҙ был ярыҡ өҫтөнә таҡталар йәйгәндәр.1738 йылда күпер үҙгәртеп ҡорола.
1785 йылда яңы таш күпер төҙөлгән, ул Фонтанка йылғаһы аша һалынған өс аралы ете таш типовой күперҙең береһе була. Проект авторы тип күп әҙәби сығанаҡтарҙа француз инженеры атала, ләкин уның авторлығы документаль иҫбатланмаған. Күпер, буйына өс аралы булып, ҡабырғаларында аркалары булған ҡоролма, уртаһындағы аралығы ағастан төҙөлгән. Йылғалағы терәк-таяуҙар өҫтөндә көмбәҙ менән осланған гранит манаралар булған. Был манаралар эсендә күперҙең урталағы ағас аралығын күтәрә торған механизмдар торған. 1865 йылда инженер Михайлов проекты буйынса күтәртмәле ағас аралыҡ даими торған тотороҡло таш түшәлмә менән алмаштырыла, күпер баштарында торған гранит манаралары һүтелә. Конструкцияһы буйынса күпер тотороҡло, көмбәҙле таш ҡоролмаға әйләнә, уның аралыҡтары буй күсәре буйынса 13,9; 9,17 һәм 14 метр тәшкил итә. Аралыҡтарҙың ҡабырғалары гранит менән көпләнгән. Күпер түшәлмәһенең ҡалынлығы күпер уртаһында 85 см, күпер баштарында 95-120 см-ға тиң булған. Урталағы аралыҡ, дуға формаһында булып, кирбес менән түшәлгән һәм гранит менән йөҙләнгән була, күтәрелеп торған уғы 1,52 метр. Күперҙең терәк-таяуҙары һәм яр буйындағы тотороҡло нығытмалары, шулай уҡ ҡойма рәшәткәләре һәм тотҡалҡалары металдан булған.
1930-сы йылдарҙың аҙағында күперҙе үҙгәртеп ҡороу ихтыяжы барлыҡҡа килә, сөнки уны киңлеге 16,5 метр ғына булғанлыҡтан киңлеге 30,6 метрлы Халыҡ-ара проспектҡа бара торған хәрәкәтте сикләгән, өҫтәүенә күперҙең үҙәк аралығындағы түшәлмәнең йөйҙәре 25 мм тиклем йырылған. 1937 йылда Күперҙәрҙе һәм яр буйҙарындағы күпер баштарын эксплуатациялау контораһының проек секторы яңы күпер проектын эшләй башлай. Авторҙары — инженер В. В. Демченко һәм архитектор Л. А. Носков. 1939 йылда күпер хәрәкәт өсөн асыла.
Тәүҙә тротуар өҫтөндә Ленинград газ селтәренең газ торбаһы һалынған. 1950 йылда газ шартлау арҡаһында тротуарҙың гранит плитәләре емерелә. Тороп ҡалған газ торбаһын бөкө тығып ябалар һәм өҫтөнә ҡом һибеп күмәләр. Был осраҡтан һуң Яңы Петергоф, Комсомол һәм башҡа күперҙәрҙәге газ торбаларын да бөкө менән тығып ябалар.
Конструкция
Буйына табан өс аралыҡлы тотороҡло күпер ике тотош шарнирлы параболик һыҙатлы итеп эшләнгән. Күпер терәк-таяуҙары һәм аралыҡтарының ҡашағалары тыштан гранит плитәләр менән йөҙләнгән. Күпер аралыҡтарының оҙонлоғо 14,4+18+14,4 метр. Күперҙең киңлеге ҡоймаларына тиклем 30,88 метр, транспорт йөрөгән өлөшөнөң киңлеге — 24,6 м, тротуарҙар — ике ситендә лә 3-әр метр. Йылғалағы терәк-таяуҙар һәм яр буйы терәктәре тимер-бетон, улар ағас свайлы нигеҙгә баҫтырылған, йылға эсендә 1600 ағас свай һуғып ергә индерелгән, свайҙарының оҙонлоғо — 11 метр Тротуары — гранит плитәләр менән, транспорт йөрөгән өлөшө -тимер-бетондан түшәлгән. Күперҙең ҡоймалары тотош гранит парапеттан тора. Күпер башланған нығытмаларҙа гранит обелискылар, улар өҫтөнә кронштейндарҙа түңәрәк быяла фонарҙар ҡуйылған.
Шебалык
Шебалык — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Белый Июс йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ринкявичюс Гинтарас
Гинтарас Ринкявичюс  (лит.  Gintaras Rinkevičius ; 1960, Вильнюс) — Литва дирижеры.
Биография
М. К. Чюрленис исемендәге Милли сәнғәт мәктәбен тамамлаған, шунан Ленинград консерваторияһын (1983) һәм Мәскәү консерваторияһының аспирантураһын уҡып бөткән (1986). Ринкявичюс Мәскәүҙә үткән Бишенсе Бөтә союз дирижерҙар конкурсыда (1983) һәм Берлинда үткән Герберт фон Караян фондының халыҡ-ара конкурсында лауреат исемен ала, (1985), 1986 йылда Ференчик Янош исемендәге Будапештта уткән Халыҡ-ара конкурсында махсус бүләк ала.
1988 йылда Ринкявичюс Литва дәүләт симфоник оркестрын етәкләй һәм уның алыштырғыһыҙ етәксеһе булып тора. Бер үк ваҡытта Латвия милли операһы етәксеһе була (1996—2003), 1996 һәм 2000 йылда баш музыкаль Латвия премияһына лайыҡ була, ә 1997 йылда Латвияла йыл дирижеры булып танылған. 2002—2005 йылда Мальма театрының опера оркестры етәксеһе, ә 2007 йылда Новосибирск академик симфоник оркестры етәксеһе була.
Новосибирсктан башҡа, Ринкявичюс төрлө коллективтар менән йыш ҡына Рәсәйҙә торлө сығыштар яһай. Сергей Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», Чайковский опералары менән, «Пиковая дама», Пуччини «Богема» һәм «Турандот», Верди «Набукко» Ҙур  театрҙа, «Реквиемом» Верди «Яңы опералар» балеттарында дирижер була, 1996 йылда Мәскәүҙә Виктор Третьяковтың 50 йәшенә үткәрелгән юбилей концерттарында ҡатнаша, рецензенттан һоҡланғыс баһаламаһын ала: Оркестр һәм солисы берҙәм, Гинтарас Ринкявичюс оркестр менән киҫкен, йылдам идара итә. Музыка, һуңғы нота уйнағандан һуң, һыҙғы һуңғы хәрәкәттәр яһағандан һуң, дирижер таяҡсаһынын һуңғы ҡыбырлаунан һуң ғына, тын алырға мөмкинлек бирә. . Ҡатыны — Татьяна Ринкявичен, «Рус классикаһы» исемле хор етәксеһе, Рус драма театрынын художество етәксеһе. Вильнюс (2002—2009). Ҡыҙҙары — Рита Ринкявичюте (1984) — пианист, Сауле Ринкявичюте (1986) — скрипкасы.
Лисовский Александр Николаевич
Биографияһы
Александр Николаевич Лисовский 1858 йылдың 21 ғинуарында Полтавщинала дворяндар ғәиләһендә тыуған. 1878—1881 йылдарҙа И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университетында (Новороссийск Император университетында) белем ала. Гимназиялар 8ём прогимназиялар өсөн боронғо тел белгесе һөнәренә эйә була.
1881 йылдың 21 авгусынан алып Өфө гимназияһында латынь телен уҡыта һәм класс тәрбиәсеһе (остаз) була. Иң яҡшы уҡытыусы абруйына өлгәшеп, 1886 йылда 8 класс чины — коллеж асессоры дәрәжәһе ала. 1887 йылдан — 7 класс чины (надворный советник) бирелә. 1892 йылдан — 6 класс чинына (коллежский советник) чинына, 1894 йылдан 5 класс чинына (статский советник) өлгәшә. 1898 йылда Өфө Мариин ҡыҙҙар гимназияһының педагогик советының рәйесе итеп тәғәйенләнә. 1909 йылдың 1 июленән 1917 йылға тиклем яңы асылған Өфө уҡытыусылар институтына (буласаҡ Башҡорт дәүләт университеты) директоры вазифаһына тәғәйенләнә.
Александр Николаевич Лисовскийға барлыҡ ойоштороу эштәрен башҡарырға тура килә:уҡыу-уҡытыу процестарын, факультатив предметтарҙы асыҡлау, китапхана булдырыу, уҡыу әсбаптарын табыу, институт бинаһын төҙөү, Халыҡ мәғәрифы министрлығында студенттарға стипендия юллау һәм башҡалар. Бигерәк тә институтта һүрәт эшләү кабинетын булдырыуға ныҡ иғтибар бүлә. Шәхси өлгөһө менән уҡыусыларына дини һәм әхләки тәрбиәсе-остаз булып дан ала.
1917 йылда директор вазифаһына Я. С. Яворский тәғәйенләнә. А. Н. Лисовский педагогика буйынса уҡытыуға күсә. 1917 йылғы революцияға институт етәкселеге иғтибар бирмәй, үҙ бурыстарын үтәүен дауам итә.
А. Н. Лисовский 1920 йылда вафат була.
Бад-Радкерсбург
Бад-Радкерсбург Австрияның Зюдостштайермарк округы составына инә. Был ҡалала 1442 кеше йәшәй (2005 йылдың 31 декабренә ҡарата). Бад-Радкерсбург ҡалаһының майҙаны 2,17 квадрат километр тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә урынлашҡан. Ҡаланың рәсми коды — 6 15 13.
Сәйәси хәл
Коммуна вәкилдәре советы (Gemeinderat) 15 кешенән тора. Улар барыһы ла һайланып ҡуйылған.
Осер (футбол клубы)
«Осер» (Association de la Jeunesse Auxerroise) — француз футбол командаһы, ул 2-се Лигала ҡалаһы исеменән сығыш яһай. Барлыҡҡа килеүе —1905 йыл. Клубтың йорт стадионы — «Аббе-Дешам», ул Йонна йылғаһы ярында урынлашҡан һәм тамашасыны һыйҙыра. 1996 йылда Франция чемпионы.
«Осер»командаһының Франция һәм Европала уңышлы сығыш яһауы аҙ халыҡлы бәләкәй ҡала өсөн (40 мең кеше) бер ниндәй бәхәсһеҙ рәүештә ҙур ҡаҙаныш булып тора. 1980 йылдан алып клуб 1-се Лигала уйнап килә. Был уңыштар күп йәһәттән тренер Ги Ру эшмәкәрлеге менән аңлатыла, 40 йылдан ашыу клубты ул етәкләй. 2006/07 йылдар миҙгелендә «Нант» клубы 2-се Лигаға төшкәс, «Осер» клубы Францияның Юғары дивизионында гелән беренсе булып уйнай, ләкин 2011/12 миҙгелендә «Осер» 1-се Лигала һуңғы урынды биләй. 2012 йылдың 12 майында Марселдең «Олимп» командаһынан еңелгәндән һуң клубтың Юғары дивизионда уйнау өмөтөн өҙөлә. Киләһе «Монпелье» менән уйнаған саҡта көйәрмәндәр уларҙы помидор менән бәргеләй.
2010/11 йылдар миҙгелендә «Осер» квалификацион раундта - Петербург ҡалаһының «Зенит» командаһын еңә.
Шулай уҡ «Осер» үҙенең футбол академияһы менән данлыҡлы. Был академия Францияның иң яҡшы академияларының береһе булып һанала. Бында билдәле уйынсыларҙы сығарғандар, мәҫәлән Базиль Болив, Диомед Бернар, Эрик Кантон, Филипп Мексес, Бакари Санья,ДжибрильСиссе, Жан-Марк Феррери һәм башҡа күптәр.
Статистика буйынса, 1-се Лигала һуңғы урынды биләгән командалар араһында 1932/33 миҙгеленән башлап «Осер» 2011/12 миҙгелендә гол/туп үткәреү айырмаһы буйынса иң яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшә: -0,289 (-11 тапҡыр 38 уйында)<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (8 июля 2016)">сығанаҡ 929 көн күрһәтелмәгән ].
Черданцев Александр Алексеевич
Черданцев Александр Алексеевич  (15 ноябрь 1871 йыл — 16 июль 1943 йыл) — тыуған яҡты өйрәнеүсе ғалим, провизор. 1922—1925 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге художество музейы директоры. «Урал библиографик һүҙлеге»нең авторы.
Биографияһы
Александр Алексеевич Черданцев 1871 йылдың 15 ноябрендә Пермь губернаһының Лисвяный ҡасабаһында тыуған, ғалим Черданцев Иван Алексеевичтың ағаһы. 1899 йылда, Мәскәү университетының медицина факультетын тамамлағандан һуң, Екатеринбургта Үрге Иҫәт заводында дауахана дарыуханаһы идарасыһы булып эшләй. 1900 йылда ул Урал тәбиғәт белемен яратыусылар йәмғиәте ағзаһы булып китә.
1915 йылда Өфөгә Император кеше йәнле йәмғиәте аптекаһына мөдир булып эшкә килә. 1917 йылда Өфө губерна музейы комитеты рәйесе итеп һайлана.
1919—1931 йылдарҙа Өфө губерна санитария бүлегенең фармацевт өлкәһе мөдире булып эшләй, 1922—1925 йылдарҙа — М. В. Нестеров исемендәге Өфө дәүләт художество музейы директоры, 1932—1942 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Китап палатаһы менән хеҙмәттәшлек итә.
Хеҙмәттәре
Александр Алексеевич Черданцев төрлө яҡлы кеше була, һынлы сәнғәт, фарфор, скульптура, гравюралар, китаптар белгесе, 100-ҙән артыҡ ғилми хеҙмәт яҙған, нумизматика буйынса үҫемлектәр гербарийы каталогын төҙөгән.
Ул Китап палатаһы, Мәскәүҙәге В. И. Ленин исемендәге СССР-ҙың дәүләт китапханаһы, М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге Дәүләт асыҡ китапханаһы материалдары буйынса тыуған яҡты өйрәнеү белешмә картотекаһы төҙөй.
Ғалим «Урал библиографик һүҙлеген» ( Екатеринбург һәм Пермь дәүләт архивтарында һаҡлана), «1917 йылға тиклем Өфө губернаһының ваҡытлы матбуғат библиографияһын» булдырыу инициаторы була. 1929—1931 йылдарҙа ул «Башҡортостан хужалығы» журналында тыуған яҡты өйрәнеү библиографияһын баҫтырып сығара.
Сурмет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйетҡол (Күгәрсен районы)
Сәйетҡол (Саиткулово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 193 кеше булған. Почта индексы — 453342, ОКАТО коды — 80238860005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 89 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
VII ревизия материалдарына ярашлы, тәүге төпләнеүсенең улы йорт старшинаһы 67 йәшлек Әбделсәләм Сәйетҡолов билдәле. Әбделсәләмдең улы 1790 йылда зауряд-яҫауыл булып хеҙмәт итә. 1859 йылдың X ревизияһында улдарының һәм ейәндәренең исемдәре яҙылған. 1859 йылғы ревизия уның улдарының һәм ейәндәренең исемдәрен теркәгән. Сәйетбатталдың өлкән улы Шаһингәрәйҙең (48 йәш) улдары Хисаметдин, Низаметдин, Шәмсетдин, Ғималетдин булған. Икенсе улы, 44 йәшлек Тимербулат, указлы мулла булып хеҙмәт итә. Уның улы — 11 йәшлек Шәһиғәле. Сәйетбатталдың өсөнсө улы — 40 йәшлек Зәйнәғәбдин. Уның 7 йәшлек улы Мөхәмәтсабир була.
1842 йылда 383 кешегә 1072 бот яҙғы иген сәселә.
1855—1863 йылдарҙа Сәйетҡол ауылында 2-се Башҡорт кантоны штаб-фатиры урынлашҡан була. 1858 йылда бында урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Һуңғы ике йылда ошондай уҡ мәктәптәр Ырымбур өйәҙенең Иҫәнғол, Силәбе өйәҙенең Мәтәл ауылдарында барлыҡҡа килә. 1862 йылда Башҡорт ғәскәрендә 27 урыҫ-башҡорт мәктәбе эшләй, унда ябай ғаиләләрҙән 466 бала, бай ғаиләләрҙән 32 кеше уҡый. 1869 йылда Сәйетҡол ауылында башҡорт ҡыҙҙарын рус грамотаһына, йәшелсәлеккә һәм йорт хужалығына уҡытыу буйынса мәктәп асыла. Сәйетҡол ауылы 1866 йылдан алып ауыл йәмғиәте үҙәге була, уға, бынан тыш, Яҡшембәт, Мораҙым, Муса, Бикеш ауылдары инә.
Емцев Борис Тихонович
Емцев Борис Тихонович (23 декабрь 1919 йыл — 2 ноябрь 2017 йыл) — гидромеханика өлкәһендә белгес, техник фәндәр докторы. МЭИ-ның Гидравлика кафедраһы (1972—1982) һәм гидромеханика һәм гидромашиналар кафедраһы (1983—1987) мөдире. МЭИ-ның атҡаҙанған профессоры, Һыу хужалығы фәндәре академияһының почетлы академигы (1994). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Борис Тихонович Емцев 1919 йылдың 23 декабрендә Херсон ҡалаһында тыуған. 1941 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай, «Механика» (һөнәр «Гидромеханика») һөнәре ала, өйләнгән. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас ҡатыны менән Себергә эвакуациялана. Шунда улар ауыл мәктәбендә уҡыталар.
1942 йылдың авгусында Ҡыҙыл Армия сафына алына, Омск ҡалаһы районында кесе лейтенанттар әҙерләү курстарында әҙерлек үтә. 1942 йылдың октябренән 1945 йылдың майына тиклем фронтта була, офицер званиеһы ала, Волховта, Балтика буйында һәм Германияла хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Демобилизацияланғандан һуң, 1946 йылдың сентябрендә Мәскәү энергетика институтының гидроэнергетика факультетында эшләй башлай. Бында ул эҙмә-эҙлекле кесе фәнни хеҙмәткәр, ассистент, доцент, профессор вазифаларын биләй. 1972 йылдан МЭИ-ла гидравлика кафедраһы мөдире. Гидромашиналар кафедраһы гидравлика кафедраһы менән берләшкәс, 1988 йылға тиклем берләшкән гидромеханика һәм гидромашиналар кафедраһының мөдире булып шулай уҡ Б. Емцев эшләй.
1952 йылда техник фәндәр кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай, 1968 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1970-се йылдарҙа уның етәкселегендә Плявиняс ГЭС-ында, Кама ГЭС-ында, Волга ГЭС-ында һәм башҡа энергетик объекттарҙа гидравлик тикшеренеүҙәр башҡарыла.
Борис Тихонович Емцев 100-гә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография, «Техническая гидромеханика» дәреслеге авторы. 1982 йылда Б. Т. Емцевҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре» исеме бирелә. Уның етәкселегендә МЭИ-ла 20 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнә һәм яҡлана, гидравлика фәнни мәктәбе ойошторола.
Борис Тихонович Емцев төрлө йылдарҙа МЭИ Энерго-машиналар төҙөү факульте́тының (ЭнМФ МЭИ) кандидатлыҡ Советы ағзаһы һәм «Водгео» Ғилми тикшеренеү институтының докторлыҡ Советы ағзаһы, СССР Юғары аттестация Комиссияһының эксперт советы ағзаһы, СССР юғары уҡыу йорттары министрлығының гидравлика буйынса фәнни-методик советы ағзаһы һәм рәйесе, гидравлик тикшеренеүҙәр Халыҡ-ара ассоциацияһының (МАГИ) Почетлы ағзаһы, Совет Милли комитет ағзаһы (1975—1989).
Борис Тихонович Емцев 2017 йылдың 2 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән (3 участка).
Ҡар һыуына барыу йолаһы
thumb|left|Ҡар һыуы Ҡар һыуына барыу йолаһы — башҡорттар араһында киң генә таралған йола. Яҙын ҡарҙар иреп, гөрләүектәр ағып ятҡан мәлдә үткәрелгән. Ҡыш буйы ялыҡҡан күңелдәрҙе күтәреүҙең бер сараһы ла булып торған. Көҙҙән үк ҡар һыуы алына торған уйым, соҡор билдәләнгән. Ул тирәлә сүп - сар ташлау, ярау итеү тыйылған. Ауылдан ярты км тирәһе алыҫлыҡта булған.
Ерҙәр асыла төшкәс, йәш ҡыҙҙар һәм килендәр көйәнтәләр алып, йырлашып ҡар һыуы алып ҡайтҡандар. Был бөтә ауыл менән байрам итеү йолаһы ла. Был осорҙа ирегән һыу төшөп, шишмәләр һәм ҡойолар ҡомарған. Шулай уҡ оло һыу ҙа бысранған.
Ҡар һыуы таҙа ла, шифалы ла булған. Халыҡ телендә йырҙар ҙа башҡарылып килә.
Халыҡ йолаһы - фәнни тәжрибәлә
Ҡар һыуының юғары биологик активлы һыу  икәне билдәле.Томск ҡалаһы ғалимдәре 1958-1961 йылдарҙа кешеләр, хайуандар, үҫемлектәр күҙәнәктәрендә уйландырырлыҡ тәжрибәләр үткәреп, был иҫбатлауҙы  нығытты. Сысҡандар менән үткәрелгән тәжрибәлә, енси үрсемгә ныҡ тәьҫир итеүе билдәләнде. Ә ирегән ҡар һыуы эскән тауыҡтар, ябай һыу эскән тауыҡтарға ҡарағандә ике тапҡыр күберәк йомортҡа һалғандәр. Бойҙайҙың уңышы 56 % ҡа, ҡыярҙыҡы 250% ҡа күтәрелгән. Төрлө йәштәге биш ауырыуҙы дауалағанда лә ыңғай һөҙөмтәләр биргән. Ҡандағы холестерин кәмегән, матдәләр алмашыныуы көсәйгән.
Турат (тау)
Турат (Турат, Турайка, Турай-гора) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районындағы (хәҙерге Ҡыуандыҡ ҡала округы) тау.
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы (20 март 1949 йыл, Өфө) — инженер-электромеханик. Техник фәндәре докторы (1996), профессор (1999). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
Турат (тау)
Географияһы
Турат тауы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округында 1990 йылда юҡҡа сыҡҡан Имәнле-Покровка ауылы эргәһендәге тау. Тау ауылдан 2 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауыл атамаһына Имәнле ҡушымтаһы юҡҡа ғына бирелмәгән — ул ошо йылға буйында урынлашҡан булған. Тау ҙа Имәнле йылғаһы буйында. Үҙ сиратында йылғаға атамаһы ярҙарындағы имәнлектәргә күрә бирелгән.
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Биографияһы
Фәрит Абдулғәни улы Ғиззәтуллин 1949 йылдың 20 мартында Өфө ҡалаһында тыуған.
Турат (тау)
Этимологияһы
Тау атамаһының килеп сығышын Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән ''С. М. Стрельников'' яҙып алған. Уның «Кувандыкский край в географических названиях» тигән китабында ошондай риүәйәт килтерелә: башҡорт ауылында бер ярлы егеттең Турат ҡушаматлы шәп аты булған. Атҡа ҡыҙығыусылар күп булған, бер мәл егет, эҙәрлекләүсе дошмандарҙан ҡасып, ошо бейек тауға сабып менеп киткән. Тау итәгенә, Имәнле йылғаһының башына төшөргә ниәтләнгән, мәгәр текә ҡаянан аты менән ҡолап төшөп һәләк булған. Уларҙың иҫтәлегенә бағышлап тауға Турат исеме бирелгән
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Биографияһы
1972 йылда Өфө авиация институтының электромеханика факультетын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты — ӨДАТУ) «Электр машиналары һәм аппараттары» һөнәре буйынса тамамлай. Артабан шунда уҡ эшләй башлай. 1979 йылда — кандидатлыҡ, 1994 йылда докторлыҡ диссертацияларын яҡлай.
Турат (тау)
Этимологияһы
Билдәле булыуынса, Имәнле-Покровка ауылы 1884 йылда Орск өйәҙе Үҫәргән улусы ерҙәрендә барлыҡҡа килгән. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, беренсе булып күсеп килеүселәр Преображенск заводының иҫке дин тотоусылар, икенселәре буйынса Воронеж һәм Харьков губерналарынан күсеп килгән урыҫтар һәм украиндар булған. . Тимәк, егет икенсе бер ауылдан сабып килгән.
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Биографияһы
1999 йылда Ғизәтуллинға профессор ғилми исеме бирелә. 1996—2011 йылдарҙа — «Осоусы аппараттарҙың һәм ер өҫтө транспортының электр ҡорамалдары» кафедраһы мөдире. 2011 йылдан әлегә тиклем — «Электромеханика» кафедраһы профессоры. «Электр энергетикаһы һәм электр техникаһы» йүнәлеше буйынса махсус фәндәр уҡытыусыһы.
Турат (тау)
Этимологияһы
Турат атамаһы башҡорт телендәге туры һәм ат һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән, тип яҙа С. М. Стрельников.
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге төрлө тәғәйенләнешле двигателдәрҙең ҡабыҙыу системалары, уларҙы тикшереү өсөн цифрлы диагностик аппаратура эшләү менән бәйле. Фәрит Абдулғәни улы Ғиззәтуллин яныусы ҡатышмаларҙың осҡон разряды ярҙамында тоҡаныу процестарын тикшерә. Тикшеренеү һөҙөмтәләре Өфөләге «Молния» ғилми производство предприятиеһында һәм П. И. Баранов исемендәге Үҙәк авиация моторҙар эшләү институтында (Мәскәү) газ турбиналы самолёт двигателдәренең, махсус ҡулланылышлы ер өҫтө транспорты двигателдәренең ҡабыҙыу системаларын эшләгәндә файҙаланылған.
Турат (тау)
Этимологияһы
Башҡорт теленең һүҙлегендә туры һүҙе былай тип аңлатыла: Ҡараһыу ҡыҙыл, ял-ҡойроғо ҡара (йылҡы төҫөнә ҡарата)
Ғиззәтуллин Фәрит Абдулғәни улы
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
— Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002).
— С. П. Королёв исемендәге миҙал.
— «Ғилми мәктәпкә нигеҙ һалыусы» тигән абруйлы исем.
— В. Лейбниц исемендәге миҙал.
— Орден LABORE ET SCIENTIA (ТРУДОМ И ЗНАНИЕМ)
Лумпциг
Лумпциг (Lumpzig) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 561 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 225–301 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 4626 һәм автомобиль коды — ABG.
Толстой Лев Николаевич
Лев Николаевич Толстой ( — ) — граф, рус әҙәбиәтендә һәм рус фәлсәфәһендә киң билдәле, бар донъяға танылған яҙыусы. Севастополь оборонаһында ҡатнашыусы (1854—1855). Мәғрифәтсе, публицист, дини — фәлсәфәүи фекерләүсе, «Толстовсылыҡ» тигән яңы ағым барлыҡҡа килтереүсе. 1873 йылдан Санкт-Петербург Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, һүҙ сәнғәтендә маҡтаулы академик (1900).
Биографияһы
Олатаһы Илья Андреевичтың һыҙаттарын «Һуғыш һәм солох» әҫәрендәге эскерһеҙ, тәжрибәһеҙ ҡарт граф Ростовҡа бирә. Илья Андреевичтың улы, Николай Ильич Толстой (1794—1837), Лев Николаевичтың атаһы була. Характерының ҡайһы бер үҙенсәлектәре һәм биографияһының факттары менән ул «Бала саҡ» һәм «Үҫмерлек» әҫәрҙәрендәге Николеньканың атаһына, өлөшләтә «Һуғыш һәм солох» әҫәрендәге Николай Ростовтың атаһына оҡшай. Әммә реаль тормошта Николай Ильич Николай Ростовтан яҡшы белеме менән генә түгел, Николай Беренселә хеҙмәт итергә мөмкин булмаған ҡараштары менән айырыла. Рус армияһының сит илгә Наполеонға ҡаршы походында ҡатнашыусы, шул иҫәптән Лейпциг янында «халыҡтар алышында» ҡатнашҡан һәм француздарҙа әсирлектә булған, әммә ҡасып китә алған, солох төҙөлгәндән һуң Павлоград гусар полкының подполковнигы чинында отставкаға китә. Енәйәт эштәре тикшереүе аҫтында үлеп ҡалған атаһының, Ҡазан губернаторының хеҙмәттәге бурыстары арҡаһында бурыс төрмәһенә эләкмәҫ өсөн, отставканан һуң бер аҙҙан чиновник хеҙмәтенә барырға мәжбүр була. Атаһының кире өлгөһө Николай Ильичҡа үҙенең тормош идеалын — ғаилә шатлыҡтары менән бойондороҡһоҙ шәхси тормош булдырырға ярҙам итә. Үҙенең емерек эштәрен тәртипкә килтереү өсөн, Николай Ильич 1822 йылда (Николай Ростов кеүек), Волконскийҙар нәҫеленән булған инде йәш түгел кенәз ҡыҙы Мария Николаевнаға өйләнә, никах бәхетле була. Ғаиләлә биш бала тыуа: Николай (1823—1860), Сергей (1826—1904), Дмитрий (1827—1856), Лев, Мария (1830—1912).
Толстойҙың әсәһе яғынан олатаһы, Екатерина генералы, кенәз Николай Сергеевич Волконский, «Һуғыш һәм солох» әҫәрендәге ҡырыҫ ригорист Болконский менән күпмелер оҡшашлыҡҡа эйә. Лев Николаевичтың әсәһе «Һуғыш һәм солохта» һүрәтләнгән кенәз ҡыҙы Марияға оҡшап китә, ул да иҫ киткес һөйләү һәләтенә эйә була.
Бала сағы
Лев Толстой 1828 йылдың 28 авгусында Тула губернаһының Крапивен өйәҙендә — әсәһенең нәҫелдән-нәҫелгә килгән имениеһы Ясная Полянала тыуа. Ғаиләлә дүртенсе бала була. Әсәһе 1830 йылда, ҡыҙы тыуып ярты йыл үткәс, өҙлөгөүҙән вафат була. Левҡа ул саҡта ике йәш тә тулып өлгөрмәй.
Етем ҡалған балаларҙы тәрбиәләү менән йыраҡ туғандары Т. А. Ергольская шөғөлләнә. 1837 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә, Плющихала урынлаша, сөнки өлкән улына университетҡа инеү өсөн әҙерләнергә кәрәк була. Тиҙҙән ҡапыл ғына аталары, Николай Ильич эштәрен тамамламай вафат булып ҡала (шул иҫәптән милек менән бәйле ғаиләнең бурыстары буйынса), һәм өс кесе бала яңынан Ясная Полянаға күсә, унда улар Ергольская һәм атаһы яғынан инәһе, графиня А. И. Остен-Сакен күҙәтеүе аҫтында йәшәй. Бында Лев Николаевич 1840 йылға тиклем ҡала, Остен-Сакен вафат булғас, балалар Ҡазанға, яңы опекунға, — атаһының һеңлеһе П. И. Юшковаға күсә.
Юшковтарҙың йорто Ҡазанда иң күңеллеһе булып һанала, ғаиләнең бөтә ағзалары ла тышҡы ялтырауыҡты юғары баһалай. «Минең йомшаҡ күңелле инәйем, — тип һөйләй Толстой, — изге йән эйәһе, һәр ваҡыт миңә минең өсөн ирле-ҡатын менән бәйләнеш булдырыуҙы теләмәҫ инем тип һөйләй».
Лев Николаевичтың йәмғиәттә айырылып торғоһо килә, әммә уға тәбиғи тартыныусанлығы һәм тышҡы һөйкөмлөлөгөнөң булмауы ҡамасаулай. Беҙҙең йәшәйештең төп мәсьәләләре — бәхет, үлем, Аллаһ, мөхәббәт, мәңгелек тураһындағы төрлө, үҙе әйткәнсә аҡыл һатыуҙар, ул дәүерҙә уның тормошоноң характерына йоғонто яһай. «Үҫмерлек», «Йәшлек» повестарында, «Терелеү» романында ул һөйләгән Иртеньевтың һәм Нехлюдовтың үҙ-үҙен камиллаштырыуға ынтылыштары тураһында Толстой тарафынан үҙенең был ваҡыттың аскетлыҡ уҡталыуҙары тарихынан алына. Былар бөтәһе лә, тип яҙа тәнҡитсе С. А. Венгеров, Толстойҙың, «Үҫмерлек» повесынан әйтелгәнсә, «хистәрҙең сафлығын һәм аңдың асыҡлығын юҡ итеүсе даими әхлаҡи анализлау ғәҙәтен» булдыра. Был осорҙоң үҙ-үҙен анализлау миҫалын килтереп, үҙенең үҫмерлек фәлсәфәүи мин-минлегенең ҡабартылыуы тураһында көлөп әйтә һәм шул уҡ ваҡытта реаль кешеләр менән аралашҡанда, уларға игелек күрһәтеүсе булып күренеп, «үҙенең һәр һүҙе һәм хәрәкәте өсөн уңайһыҙланмаҫҡа күнегергә» һәләтһеҙлеген билдәләп китә.
Белеме
Тәүҙә уның белеме менән йомшаҡ күңелле немец Россельманын (уны Карл Иванович исеме аҫтында Толстой «Бала саҡ» повесында күрһәтә) алмаштырыусы гувернер-француз Сен-Тома ("Үҫмерлек"повесында St.-Jérôme прототибы) шөғөлләнә.
1843 йылда П. И. Юшкова, бәлиғ булмағандар туғандарының опекуны ролен үҙ өҫтөнә алып, (өлкән Николай ғына бәлиғ була) уларҙы Ҡазанға килтерә. Лев ағалары Николай, Сергей һәм Дмитрий кеүек Ҡазан Император университетына (ул ваҡытта иң данлыҡлы) уҡырға инергә ҡарар итә, унда математика факультетында Лобачевский, ә Көнсығыш факультетында Ковалевский эшләй. 1844 йылдың 3 октябрендә Лев Толстой көнсығыш (ғәрәп-төрөк) теле төркөмөнә үҙе түләп уҡыу сифатында ҡабул ителә. Имтихан биргәндә, уҡырға инеү өсөн мотлаҡ «төрөк-татар теленән» яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә. Йыл һөҙөмтәләре буйынса тейешле предметтарҙан өлгәшмәй, күсерелеш имтиханын бирә алмай һәм беренсе курс программаһын яңынан үтергә мәжбүр була.
Курсты тулыһынса ҡабатлауҙан ҡотолоу өсөн юридик факультетҡа күсә, унда ла ҡайһы бер предметтарҙан баһалар буйынса проблемалар дауам итә. 1846 йылдың күсерелеш май имтихандары ҡәнәғәтләндерерлек тапшырыла (бер биш ала, өс дүртле, дүрт өслө; уртаса һөҙөмтә өс килеп сыға), һәм Лев Николаевич икенсе курсҡа күсерелә. Юридик факультетта Лев Толстой ике йылдан әҙерәк уҡый: «башҡалар тарфынан Һәр төрлөсә көсләп бирелгән белемде ул ауыр ҡабул итә, һәм тормошта өйрәнгәндәренең барыһына ла ул үҙе — ҡапыл, тиҙ һәм көсөргәнешле хеҙмәте менән өйрәнә», — тип яҙа С. А. Толстая үҙенең «Л. Н. Толстойҙың биографияһына материалдарҙа». 1904 йылда Толстой былай тип хәтерләй: "…тәүге йылда… мин бер нәмә лә эшләмәнем. Икенсе йылда мин шөғөлләнә башланым… унда профессор Мейер бар ине, ул… миңә эш бирҙе — Екатеринаның «Наказы» менән Монтескье. Esprit des lois <"Дух законов" сағыштырырға…был эш мине мауыҡтырҙы, мин ауылға киттем, Монтескьены уҡый башланым, был уҡыу миңә сикһеҙ горизонттар асты, мин Руссоны уҡый башланым һәм университетты ташланым, сөнки ысынында шөғөлләнгем килде".
Әҙәби эшмәкәрлегенең башланыуы
1847 йылдың 11 мартынан Толстой Ҡазан госпиталендә була. 17 марттан көндәлек алып бара, унда, Бенджамин Франклинға оҡшатып, үҙ-үҙен камиллаштырыу буйынса үҙ алдына бурыс һәм маҡсаттар ҡуя һәм уларҙың үтәлешен билдәләй, уңыштарын һәм уңышһыҙлыҡтарын, фекерҙәр барышын, ҡылыҡтарының мотивтарын анализлай. Был көндәлекте ҙур булмаған тәнәфестәр менән ғүмере буйына алып бара.
1847 йылдың яҙында дауаланыуын тамамлап, Толстой университетта уҡыуын ҡалдыра һәм Ясная Полянаға китә, ундағы эшмәкәрлеге өлөшләтә «Алпауыт иртәһе» әҫәрендә һүрәтләнә: Толстой крәҫтиәндәр менән яңыса мөнәсәбәттәрҙе яйларға тырыша. Йәш алпауыттың халыҡ алдында ғәйеп хисен нимә менән булһа ла юйырға маташыу Д. В. Григоровичтың «Антон-хәсрәт тоҡсайы» повесы һәм Иван Сергеевич Тургеневтың «Һунарсы яҙмалары» барлыҡҡа килгән йылға ҡарай.
Көндәлегендә Толстой үҙенә күп һанлы тормош ҡағиҙәләре һәм маҡсаттар ҡуя, әммә уларҙың тик аҙ өлөшөнә генә өлгәшә. Насип булғандары араһында — инглиз теле, музыка, юриспруденция менән етди шөғөлләнеү. Бынан тыш, 1849 йылда тәүге тапҡыр крәҫтиән балалары өсөн мәктәп асһа ла, Толстойҙың педагогика һәм хәйриә менән шөғөлләнә башланыуы был көндәлектә лә, хаттарында ла яҙылмаған. Төп уҡытыусыһы булып, крепостной Фока Демидович була, ләкин Толстой үҙе лә йыш ҡына дәрестәр үткәрә.
1848 йылдың октябрь урталарында Толстой Мәскәүгә китә, шунда төпләнә, унда—Арбат районында күп туғандары һәм таныштары йәшәй. Сивцево Вражекта ваҡытлыса йәшәп тороу өсөн Иванованың фатирына инә. Мәскәүҙә ул кандидатлыҡҡа имтихандар тапшырырға әҙерләнә башлай, әммә дәрестәр башланмай ҡала. Бының урынына уны тормоштоң бөтөнләй башҡа яғы — донъяуи тормош йәлеп итә. Донъяуи тормоштан тыш, Мәскәүҙә Лев Николаевичтың 1848—1849 йылдың ҡышында беренсе тапҡыр кәрт уйыны менән мауығыуы барлыҡҡа килә. Бик ҡомарлы уйнағаны һәм йөрөштәрҙе һәр ваҡытта ла төптән уйламағаны арҡаһында йыш ҡына еңелә.
1849 йылдың февралендә Петербургҡа китеп, буласаҡ ҡатынының ағаһы К. А. Иславин менән ваҡытты типтереп үткәрә («Иславинға булған ғишыҡ минең өсөн 8 ай Петербургтағы ғүмеремде боҙҙо»). Яҙ еткәс, Толстой хоҡуҡ кандидатына имтихан тапшыра башлай; енәйәт хоҡуғынан һәм енәйәт суд эшмәкәрлегенән ике имтиханды уңышлы тапшыра, ләкин өсөнсө имтиханды тапшырып тормай һәм ауылға күсеп китә.
Һуңыраҡ тағы Мәскәүгә килә, унда ваҡытын йыш ҡына ҡомарлы уйындарҙа үткәрә, был уның финанс хәленә кире йоғонто яһай. Ғүмеренең был осоронда Толстой бигерәк тә музыка менән ҡыҙыҡһына (үҙе роялдә һәйбәт уйнай һәм яратҡан әҫәрҙәрен башҡалар башҡарыуында юғары баһалай). Музыка менән мауығыуы һуңыраҡ уны «Крейцер сонатаһын» яҙыуға дәртләндерә.
Толстойҙың яратҡан композиторҙары Йоһанн Себастьян Бах, Георг Фридрих Гендель һәм Фредерик Шопен була. Толстойҙа музыкаға ҡарата һөйөү уяныуына уның 1848 йылда Петербургҡа сәфәре ваҡытында бейеү класының бик үк уңайлы булмаған шарттарында һәләтле, әммә юлдан яҙған немец музыканты менән осрашыу булышлыҡ итә, ул музыкантты һуңынан Толстой «Альберт» повесында һүрәтләй. 1849 йылда Лев Николаевич үҙенең янына музыкант Рудольфты саҡырып ала, уның менән Ясная Полянала дүрт ҡул менән фортепианола уйнай. Шул уҡ ваҡытта музыка менән мауығып, көнөнә бер нисә сәғәт Роберт Шуман, Фредерик Шопен, Вольфганг Амадей Моцарт, Феликс Мендельсон әҫәрҙәрен уйнай. 1840 йылдар аҙағында Толстой үҙенең танышы Зыбин менән авторҙашлыҡта вальс ижад итә, уны 1900 йылдар башында композитор Сергей Иванович Танеевҡа уйнап ишеттерә. күрһә янында башҡара, Танеев Толстойҙың берҙән-бер музыкаль әҫәрен нотаға һала. Вальс Л. Н. Толстойҙың повесы буйынса төшөрөлгән «Отец Сергий» фильмында яңғырай.
Күп ваҡыты шулай уҡ күңел асыуға, уйынға һәм һунарға китә.
1850— 1851 йылдарҙа «Бала саҡ» повесын яҙа башлай. 1851 йылдың мартында «Кисәге көндөң тарихын» яҙа. Уның университетты ҡалдырыуына 4 йыл үткәс, Ясная Полянаға Лев Николаевичтың Кавказда хеҙмәт иткән ағаһы Николай килә, ул ҡустыһын Кавказдағы хәрби хеҙмәткә ҡушылырға саҡыра. Лев ҡапыл ғына риза булмай, әммә Мәскәүҙәге ҙур отолоу һуңғы ҡарарҙы тиҙләтә. Яҙыусының биографтары ағаһы Николайҙың йәш, тормош тәжрибәһе булмаған Левҡа ыңғай йоғонтоһон билдәләй. Өлкән ағаһы ата-әсәһе булмаған саҡта уға дуҫ һәм остаз була.
Бурыстары буйынса иҫәпләшеү өсөн, үҙ сығымдарын минимумға тиклем ҡыҫҡартырға кәрәк була —һәм 1851 йылдың яҙында Толстой Мәскәүҙән Кавказға бер маҡсатһыҙ сығып китә. Тиҙҙән ул хәрби хеҙмәткә урынлашырға ҡарар итә, ләкин уның өсөн кәрәкле документтар етмәй, улар Мәскәүҙә ҡала, Толстой биш ай самаһы Пятигорскиҙа ябай өйҙә документтарының килгәнен көтөп йәшәй. Ваҡытының байтаҡ өлөшөн казак Елишка даирәһендә һунарҙа үткәрә, ул «Казактар» повесында Ерошка исеме аҫтында бер геройҙың прототибы була.
1851 йылдың көҙөндә Толстой, Тифлиста имтихандар тапшырып, Терек ярындағы Кизляр янындағы казактар станицаһында урынлашҡан 20-се артиллерия бригадаһының 4-се батареяһына юнкер булып инә. Ҡайһы бер үҙгәрештәр менән ул «Казактар» повесында һүрәтләнә. Повесть Мәскәү тормошонан ҡасып киткән йәш бариндың эске йәшәү рәүеше картиналарын тергеҙә. Толстой казактар станицаһында ҡабаттан яҙа башлай һәм 1852 йылдың июлендә, ул ваҡытта популяр булған «Современник» журналы редакцияһына, буласаҡ «Бала саҡ» автобиографик трилогияһының беренсе өлөшөн ебәрә, уға «Л. Н. Т.» инициалдары менән генә ҡул ҡуя. Ҡулъяҙманы журналға ебәргән сағында Лев Толстой хат яҙа: «…''мин һеҙҙең хөкөмдө түҙемһеҙлек менән көтәм. Ул мине яратҡан шөғөл менән дауам итеүгә дәртләндерер, йәки башланған эште яндырырға мәжбүр итер''».
«Современник» журналының мөхәррире Н. А. Некрасов, «Бала саҡ» ҡулъяҙмаһын алғас, шунда уҡ уның әҙәби ҡиммәтен таный һәм авторға уны дәртләндереүсе яғымлы хат яҙа. И.С. Тургеневҡа яҙған хатында Н. А. Некрасов былай ти: «Был яңы, һәм, күрәһең, ышаныслы талант». Әлегә тиклем билдәһеҙ булған авторҙың ҡулъяҙмаһы шул уҡ йылдың сентябрендә баҫылып сыға. Ысынында яңы башлаусы һәм илһамланған автор «Осорҙоң дүрт үҫеше» тетралогияһының дауамы өҫтөндә эшләй, һуңғы өлөшө— «Йәшлек»— яҙып бөтөлмәй. Ул «Алпауыт иртәһе», «Һөжүм», «Казактар» әҫәрҙәренең фабулаһын төптән уйлай (тамамланған хикәйә «Урыҫ алпауытының романы» фрагментынан ғибәрәт"). 1852 йылдың 18 сентябрендә «Современник» журналында баҫылып сыҡҡан «Бала саҡ» ҙур уңышҡа эйә була; баҫылып сыҡҡандан һуң авторҙы киң әҙәби билдәлелек яулаған Иван Сергеевич Тургенев, Гончаров, Д.В. Григорович, Островскийҙар менән бер рәттән йәш әҙәбиәт мәктәбенең корифейҙарына беркетәләр. Тәнҡитселәр Аполлон Григорьев, Анненков, Дружинин, Чернышевский психологик анализ тәрәнлеген, төплө авторлыҡ ниәтен һәм реализмдың сағыу баҙыҡлығын баһалай.
Сағыштырмаса һуң яҙа башлағанлыҡтан Толстой үҙен бер ҡасан да профессиональ әҙип тип һанамай, профессионаллекте һөнәр мәғәнәһендә түгел, ә әҙәби ҡыҙыҡһыныуҙарҙың өҫтөнлөгө мәғәнәһендә аңлай. Ул әҙәби партияларҙың мәнфәғәттәрен йөрәгенә яҡын ҡабул итмәй, әҙәбиәт тураһында теләр-теләмәҫ әңгәмәләшә, әхлаҡ, иман, ижтимағи мөнәсәбәт мәсьәләләре тураһында һөйләшеүҙәргә өҫтөнлөк бирә.
Хәрби хеҙмәттә
Юнкер булараҡ, Лев Николаевич Кавказда ике йыл була, унда Шамил етәксеһе аҫтында күп кенә тау кешеләре менән бәрелештәрҙә ҡатнаша, һәм хәрби кавказ тормошоноң хәүефтәренә дусар була. Георгий тәреһе хоҡуғына эйә була, әммә үҙенең ҡараштарына ярашлы уны хеҙмәттәш һалдатҡа «тапшыра», хеҙмәттәштең хеҙмәт шарттарын еңеләйтеү шәхси шөһрәткә ынтылыусанлыҡтан юғары тора, тип һанай. Ҡырым һуғышы башланыу менән Толстой Дунай армияһына күсә, Ольтениц алышында һәм Силистрия ҡамауында ҡатнаша, ә 1854 йылдың ноябренән 1855 йылдың авгусына тиклем Севастополдә була.
Оҙаҡ ваҡыт йыш ҡына һөжүмгә дусар булған 4-се бастионда йәшәй, Черная янындағы алышта батарея менән командалыҡ итә, Малахов Курганын штурмалау ваҡытында утҡан тотҡан ерҙә була. Ҡамауҙың бөтә ауырлыҡтары һәм ҡурҡыныстарына ҡарамаҫтан, Толстой был осорҙа «Урман киҫеү» хикәйәһен яҙа, унда кавказ тәьҫораттары сағыла, һәм 1854 йылдың декабрендә" өс "Севастополь хикәйәләре"нең беренсеһен — "Севастополь хикәйәһен яҙа. Был хикәйәне «Современник» журналына ебәрә. Ул тиҙ арала баҫтырып сығарыла, һәм Севастополь һаҡсыларының өлөшөнә төшкән ҡот осҡос картиналары менән тетрәндергес тәьҫир яһап, бөтә Рәсәй уҡыусылары тарафынан ҡыҙыҡһыныу менән уҡыла. Хикәйәне Рәсәй императоры Александр II күреп ҡала ; ул һәләтле офицерҙы һаҡларға ҡуша.
Толстой Севастополь оборонаһы өсөн «Батырлыҡ өсөн» яҙыуы менән 4-се дәрәжәләге Изге Анна ордены, «1854—1855 йылдарҙа Севастополде һаҡлаған өсөн» һәм «1853—1856 йылдарҙағы һуғыш иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнә, Һуңынан ул «Севастополде яҡлауҙың 50-йыллығы иҫтәлегенә» тигән ике миҙал менән : Севастополь оборонаһының ҡатнашыусыһы булараҡ көмөш һәм «Севастополь хикәйәләренең» авторы булараҡ бронза миҙалдар менән бүләкләнә.
Толстой батыр офицер абруйы менән файҙалана һәм билдәлелек менән уратып алынғанға күрә, уның карьера өсөн бөтә мөмкинлектәре була. Шуға ҡарамаҫтан, һалдат стиленә һалынған бер нисә сатирик йыр яҙыуы карьераһының боҙолоуына килтерә. Йырҙарҙың береһе 1855 йылдың 4 (16) авгусында Черная йылғаһы эргәһендә үткән алыштағы уңышһыҙлыҡҡа арнала, унда генерал Реад баш командующийҙың бойороғон дөрөҫ аңламай Федюхин бейеклектәренә һөжүм итә. Бер нисә мөһим генералдың намыҫына тейгән «Как четвёртого числа, нас нелёгкая несла горы отбирать» тип аталған йыры ҙур уңышҡа эйә була, Ул йыр өсөн Лев Николаевичҡа штаб начальнигы ярҙамсыһы А. А. Якимах алдында яуап бирергә тура килә. Штурмдан һуң 27 августа (8 сентябрь) Толстой Петербургҡа курьер итеп ебәрелә, унда 1855 йылдың майында «Севастополь» хикәйәһен тамамлай һәм 1855 йылдың авгусында" "Севастополь хикәйәһен яҙа, улар 1856 йылда авторҙың тулы ҡултамғаһы менән «Современник» журналының беренсе һанында сыға. «Севастополь хикәйәләре» уның яңы әҙәби быуын вәкиле булыу абруйын тулыһынса нығыта, һәм яҙыусы 1856 йылдың ноябрендә поручик званиеһында хәрби хеҙмәтте бөтөнләйгә ҡалдыра.
Европа буйлап сәйәхәте
Петербургта йәш яҙыусыны аҡһөйәктәр салонында һәм әҙәби түңәрәктәрҙә асыҡ йөҙ менән ҡаршы алалар. Ул бигерәк тә Иван Сергеевич Тургенев менән тиҙ дуҫлаша, уның менән күпмелер ваҡыт бер фатирҙа йәшәй. Тургенев уның менән «Современник» түңәрәгендә таныша, бынан һуң Толстой Н. А. Некрасов, И. С. Гончаров,И. И. Панаев, Д. В. Григорович, А. В. Дружинин, В. А. Соллогуб кеүек билдәле яҙыусылар менән дуҫтарса мөнәсәбәт булдыра.
Был ваҡытта «Буран», «Ике гусар» яҙыла, «Севастополь августа» һәм «Йәшлек» әҫәрҙәре тамамлана «Казактар» дауам ителә.