cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәйҙә мәғариф
Уҡытыу-методик яҡтан тәьмин итеү
2015 йылдың 1 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының 1559-сы һанлы бойороғона ярашлы, Рәсәйҙә бөтә мәктәп дәреслектәренең электрон версияһы булырға тейеш. Был шарт уҡыу әсбаптарының федераль исемлегенә индереү өсөн мотлаҡ булды. Электрон формалағы дәреслектең йөкмәткеһе баҫма версияға тап килергә һәм уны мультимедий һәм интерактив элементтар менән тулыландырырға тейеш. Мәскәү мэры Сергей Собянин башланғысы менән «Электрон белем биреү Мөхите» проекты әҙерләнде. Уҡытыу процесында дәреслектәрҙең электрон форматын файҙаланыу был проекттың бер өлөшө булып тора. «Электрон белем биреү Мөхите» сиктәрендә планшеттан тора, ул интерактив таҡта менән синхронлаштырылған һәм тауыш биреү, дәреслек, интерактив әсбап йәки белешмә өсөн пульт сифатында сығыш яһай ала.
Мәғариф сығымдары
Рәсәй мәғариф системаһында тулайым өҫтәлгән хаҡ күләме — 1,05 триллион һум (2009). 2005 йылда мәғарифҡа дәүләт сығымдары Эске тулайым продуктың 3,8 % тәшкил иткән, 2006 йылда — 3,9 тулайым эске продукт. 2006 йылда белем алыуға шәхси сығымдар тулайым эске тулайым продукттың (ВВП) 0,7%-ын тәшкил иткән. Мәғарифҡа дөйөм сығымдар 2006 йылда — 4,6 %, 2007 йылда — эске тулайым продукт 4,8 % тәшкил иткән.
2010 йылдың ноябрендә Рәсәй Хөкүмәте президиумы ултырышында Владимир Путин 2011—2015 йылдарҙа мәғарифты үҫтереү федераль программаһы сараларына 137 миллиард һум бүленәсәк тип белдерҙе. Был программа сиктәрендә һәләтле балаларға ярҙам итеүгә, шулай уҡ тикшеренеү университеттарында һәм дистанцион мәктәптәрҙә һәләтле йәштәрҙе үҫтереү үҙәктәрен булдырыуға етди средстволар йүнәлтеләсәк. Бынан тыш, программа сиктәрендә федераль вуздарҙың матди-техник базаһын яңыртыу дауам ителәсәк.
Мәғарифҡа дәүләт сығымдары
Берләшкән иҡтисади үҫеш корпорацияһы (ОЭСР) тикшеренеүҙәренә ярашлы, 2010 йылға Рәсәйҙә башланғыс һәм урта белем биреүгә шәхси сығымдар өлөшө 5 % кәмерәк тәшкил иткән (Бөйөк Британияла — 20 % ашыу, Австралияла — 18 %, Канадала һәм Германияла — 12 %). Юғары белемгә килгәндә иһә, бында хәл бөтөнләй башҡаса: шәхси сығымдар өлөшө 35 % тәшкил итә, был Бөйөк Британия (65 %) һәм Португалиянан (38 %) тыш, бөтә Европа илдәренән дә артығыраҡ.
2015 йылдың 22 сентябрендә РФ Дәүләт Думаһында сығыш яһап, Тәбиғәт ресурстары, тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология буйынса комитет рәйесе, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы В. И. Кашин, реформалар һөҙөмтәһендә вуздарҙа урындарҙың яҡынса 60%-ы түләүлегә әйләнде, тип билдәләне. Түләүле белем биреүҙе арттырыу һөҙөмтәһендә аҙ тәьмин ителгән рәсәйлеләрҙең күбеһе өсөн юғары белем алыу мөмкинлеге ябылды, ә юғары мәктәп социаль мобиллеккә ярҙам итеүсе «социаль лифт» булыуҙан туҡтаны.
Хеҙмәт хаҡы
Уҡытыусыларҙың эш хаҡы мәғарифтағы иң ауыр темаларҙың береһе булып ҡала, сөнки ул ҡағыҙҙа ғына һәм артыҡ сәғәт алып уҡытҡанда ғына үҫә.
2014 йылдың I кварталында мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары хеҙмәткәрҙәренең уртаса эш хаҡы айына 24 мең һум, дөйөм белем биреү учреждениеларында — 30 мең һум, балаларға өҫтәмә белем биреү учреждениеларында — 23 мең һум, башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү учреждениеларында — 25 мең һум, юғары һөнәри белем биреү учреждениеларында — 38 мең һум тәшкил иткән.
Уҡытыусының эш хаҡы төбәк иҡтисады буйынса уртаса кимәлдән кәм булмаған талап менән билдәләнә, шулай уҡ төбәк коэффициенттары, шул иҫәптән «төньяҡ» өсөн хеҙмәт хаҡы ла иҫәпкә алына. Иң түбән эш хаҡының береһе (2019 йыл) — Алтайҙа һәм Төньяҡ Кавказда (20 мең һум тирәһе), иң юғарыһы — Мәскәүҙә, Алыҫ Көнсығышта һәм автономиялы округтарҙа (90 мең һумға тиклем). Рәсәйҙә мәғариф өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең 23 % тиерлек 15,8 мең һумдан кәмерәк эш хаҡы, 20 % кәмерәк — 14,7 мең һум, тиелә 2019 йылғы Росстат тикшереүендә. 50 мең һумдан ашыу хеҙмәт хаҡын ни бары 15 % мәғариф хеҙмәткәре, 100 мең һумдан ашыу хеҙмәт хаҡын — 3%-ы ала.
Эш хаҡының аныҡ күләме мәктәптә иҫәпләнә. Йомғаҡлау суммаһы 4 өлөштән тора :
Ысынында иһә премиялар юҡ, ә дәртләндереүсе түләүҙәр өсөн ҡағиҙәләр даими үҙгәреп тора. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер эштәр уҡытыусыларға түләнмәй йәки, иң яҡшы осраҡта, уның өсөн билдәләнгәндең өстән бер өлөшөн генә алалар. Бынан тыш, уҡытыусыларға йәмәғәт башланғысында контрактта билдәләнмәгән нәмә менән шөғөлләнергә тура килә — класс йыйыштырыу, документация әҙерләү, Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы социаль прогнозлау үҙәге етәксеһе Франц Шерегиға ярашлы, һайлау өсөн участкаларҙы ойоштороуға ярҙам итеү. Шулай уҡ БДИ тапшырыуҙы ойоштороуҙа ҡатнашыу гел түләнмә тип әйтеп булмай. Хеҙмәткә түләүҙең түбән ставкаһын, күберәк эш хаҡы алыу өсөн уҡытыусыны өҫтәмә сәғәт йыйырға мәжбүр итә, ә бындай йөкләмә эмоция яғынан яныуға һәм һаулыҡҡа бәйле проблемаларға килтерә.
Уҡытыусылар араһында ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө юғары (85 %), ә эш хаҡының түбән кимәле уларҙы финанс үҙаллылығынан мәхрүм итә.
2021 йылда уҡытыусыларҙың эш хаҡын төбәк буйынса уртаса эш хаҡынан түбәнерәк билдәләүҙе тыйған федераль закон ҡабул ителде.
Ауырлыҡтар һәм ҡапма-ҡаршылыҡтар
2012 йылда РФ Мәғариф һәм фән министрлығы үткәргән юғары уҡыу йорттарында уҡытыуҙың һөҙөмтәлелеген тикшереү (мониторинг) ике төп проблеманы — Көньяҡ федераль округында вуздарҙың эффектив булмаған филиалдары (бында уртаса бөтә Рәсәйҙәгегә ҡарағанда хәл яҡшыраҡ) һәм Төньяҡ Кавказ федераль округындағы система кәмселектәрен күрһәтте.
Рәсәйҙә дини белем биреү
Рәсәйҙә эҙмә-эҙлекле рәүештә семинарияларҙа, дини училищеларҙа, дини академияларҙа, Изге Кирилл һәм Мефодий исемендәге Дөйөм сиркәү аспирантураһында һәм докторантураһында дини белем алырға мөмкин. Рәсәйҙең донъяуи белем биреү учреждениелары менән бергә православие дини юғары уҡыу йорттары ике кимәлле мәғариф системаһына (Болон процесына) күсә.
Ислам буйынса белемде мәҙрәсәлә алырға мөмкин.
Халыҡ-ара баһа
2014 йылда Pearson компанияһы заказы буйынса Британияның Economist Intelligence Unit тикшеренеү компанияһы төҙөгән мәғариф системалары рейтингында Рәсәй Европа илдәре араһында 8-се һәм донъяла 13-сө урынды биләй. Рейтинг халыҡ-ара тикшеренеүҙәр — атап әйткәндә, PISA, TIMSS һәм PIRLS тестары нигеҙендә төҙөлгән.
2016 йылғы PIRLS тикшеренеүҙәрендә башланғыс мәктәп уҡыусыларының тексты уҡыу һәм аңлау кимәлен һәм сифатын баһалауы, Рәсәй донъяның төрлө илдәре араһында 1-се урынды биләй.
2015 йылда үткәрелгән TIMSS тикшеренеүҙәрендә (4-се һәм 8-се синыф уҡыусылары араһында математика һәм тәбиғи фәндәр буйынса белем биреү сифатын баһалай), Рәсәй иң яҡшы ун ил иҫәбенә инде. Атап әйткәндә, Рәсәй 8-се класс уҡыусылары араһында математика буйынса — 6-сы һәм тәбиғәт белеме буйынса 7-се урынды биләне.
2018 йылда үткәрелгән PISA тикшеренеүҙәре 15 йәшлек уҡыусылар араһында математика буйынса — 30-сы, фәнни грамоталыҡ буйынса — 33-сө, уҡыу буйынса 31-се урын алған.
Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы (ОЭСР) мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй ОЭСР һәм БРИКС илдәре араһында урта (уртаса махсус йәки юғары) белемгә эйә булған өлкәндәр өлөшө буйынса лидер булып тора — 2012 йылда 50%-тан ашыу.
2010 йылда үткәрелгән Европа социаль тикшеренеү мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәй 25 йәштән 39 йәшкә тиклемге йәштәр төркөмөндә юғары белемгә эйә булыу буйынса Европала 8-се урынды биләй (39 %). Был күрһәткес буйынса ул Норвегия, Бельгия, Дания, Израиль, Финляндия, Польша һәм Украинанан ҡалыша, ләкин башҡа Европа илдәрен, шул иҫәптән Германия, Франция һәм Бөйөк Британияны уҙып китә.
2020 йылғы донъялағы иң яҡшы юғары уҡыу йорттары QS World University Rankings 2020 рейтингына Рәсәйҙең 25 юғары уҡыу йорто инә. Иң юғары позицияға эйә юғары уҡыу йорттары — Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының (84-се урын), Новосибирск дәүләт университетының (231-се урын), Санкт-Петербург дәүләт университетының (234-се урын) һәм Томск дәүләт университетының (268-се урын). Халыҡ-ара университеттар рейтингында Times Higher Education World Reputation Rankings (2015) Мәскәү дәүләт университеты — 25-се, ә Санкт-Петербург дәүләт университеты 71-80-се урындарҙы биләй.
Бынан тыш, Рәсәй вуздары түбәндәге өлкәләрҙә әҙерлек буйынса донъяның иң яҡшы 200 университеты иҫәбенә инә (QS 2022 йылғы рейтингына ярашлы):
Социологик һорау алыу мәғлүмәттәре буйынса
Халыҡтан социологик һорау алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Рәсәйҙәге ҙур һәм уртаса ҡалаларҙа йәшәүселәрҙең 84%-ы ҡалала яҡшы, заманса белем алырға мөмкин тип иҫәпләй.
Бөгөлгән урман
Бөгөлгән урман (шулай уҡ Кәкре урман, Krzywy Las, ингл. Forest Crooked), Польшала, Померания ерендәге Nowe Czarnowoла урынлашҡан сәйер бөгөлгән ҡарағай төркөмөнән торған сауҡалыҡ.
Сауҡалыҡ составында 1930 йыл тирәһендә ултыртылған барлығы 100-гә яҡын ҡарағай, ул саҡта сауҡалыҡ немец провинцияһы Померания сиктәрендә урынлашҡае була. Һәр ҡарағай дөйөм уникаль формаға эйә — ерҙән сыҡҡан урынынан уҡ 90 градусҡа төньяҡҡа ҡырҡа бөгөлә, ә һуңынан 1-3 метр кимәлендә сигмаға оҡшатып ҙур булмаған бөгөлгәндән һуң, вертикаль рәүештә күтәрелә. Моғайын, был ағастарҙың формаһы антропоген йоғонтоға дусар ителгән, тик маҡсаты ла, алымы ла билдәле түгел; бәлки, бонсай техникаһындағы кеүек, форма тартылыу ярҙамында бирергә кәрәктер. Бындай деформация, артабан йыһаздар эшләү йәки кәмәләр төҙөлөшөндә тәбиғи бөгөлгән ағасҡа мохтажлыҡтан сығып, шулай эшләнгән тип фаразлай.
Словен матицаһы
Институтҡа 1864 йылдың 17 февралендә император Франц Иосиф ризалығы менән нигеҙ һалына. Үҙ эшмәкәрлегенең тәүге йылдарынан алып, институт словен төбәгенең календарҙарын, карталарын, атластарын, шулай уҡ буйынса белешмәләр һәм китаптар сығарҙы.
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры — 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторолған оркестр.
Тасуирламаһы
Башҡортостан Республикаһы Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры 2001 йылда Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы эргәһендә ойошторола. Беренсе концерты 2001 йылдың 1 октябрендә ҡуйыла. Тәүге художество етәксеһе һәм дирижёры Р. М. Ғәйзуллин була.
Дирижёрҙар РСФСР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Калинин, РСФСР-ҙың, СССР-ҙың халыҡ артисы Н. Н. Некрасов, РФ-тың халыҡ артисы Д. Д. Хохлов, композиторҙар РФ-тың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Е. П. Дербенко,А. Т. Кәримов, А. М. Ҡобағошов, С. Ә. Низаметдинов, йырсылар Ф. Х. Бикбулатов, В. Ә. Йәләлетдинов, Ф. Ә. Килдейәрова һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге оркестр менән бәйле.
Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, башҡорт халҡының боронғо музыка ҡоралдарын, рус халыҡ музыка ҡоралдарын, симфоник оркестрҙы һәм өзләү тембрҙарын берләштереп, уникаль яңғырашҡа өлгәшә. Оркестр составынд ҡурай, баян, һуҡма, ҡыллы-һыҙғыслы (ҡыл ҡумыҙ, скрипка, альт, виолончель, контрабас) һәм сиртмә (думбыра, домра, балалайка-бас) музыка ҡоралдары, шулай уҡ ҡумыҙ, хайран, чоор (ҡырғыҙҙарҙың буй флейтаһы) бар. Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестрының дирижёрҙары: БР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Р. З. Әхмәтйәнов, Ғәйзуллин, Л. Т. Дәүләтбаев (2016 йылдан алып художество етәксеһе лә).
Репертуары
Оркестрҙың репертуарыында М. Х. Әхмәтовтың «Башҡорт рапсодияһы», «Дуҫым Рәмилгә соло-фантазия»һы, «Лезгинкалар сюитаһы»; Н. Ә. Дауытовтың «Йәшлек увертюраһы», А.Ключарёв көйҙәре темаһына фантазия, «Бейеү көйө» концерты, «Ҡыҙҙар бейеүе»; А. К. Кукубаевтың «Һыбайлылар», «Лирик пьеса»; И. И. Хисаметдиновтың «Салауат тураһында хикәйәт», Фортепьяно менән оркестр өсөн концерт пьесаһы; халыҡ музыкаһы эшкәртмәләре [Н. Я. Инякин эшкәртеүендә «Әпипә», Дауытовтың «Бала ҡарға», Әхмәтовтың «Ҡолой кантон», Хисаметдиновтың «Зөлхизә» әҫәрҙәре һәм башҡалар]; татар, урыҫ, ҡаҙаҡ, үзбәк композиторҙарының әҫәрҙәре, сит ил авторҙары әҫәрҙәренең эшкәртмәләре һәм башҡалар инә.
2007 йылдан бирле репертуары Милли халыҡ музыка ҡоралдары оркестры өсөн махсус ижад ителгән үҙенсәлекле әҫәрҙәр менән байый.
Тандошка
Тандошка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Генрих I (Англия Короле)
Ге́нрих I, Бокле́рк (Henry I Beauclerc; сентябрь 1068, Селби, Йоркшир, Англия —, Лион-ла-Форе, Нормандия) — 1100-1135 йылдарҙа Англия Короле.
Вильгельм I Яулап алыусының кесе улы.
Дубошин Георгий Николаевич
Биографияһы
Георгий Николаевич Дубошин 1904 йылдың 25 декабрендә Мәскәү губернаһының Серпухов ҡалаһында тыуған. 1924 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Уның бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге Мәскәү дәүләт университетында һәм П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институтында үтә. Мәскәү дәүләт институтын тамамлағандан һуң, 1924 йылдан дәүләт астрофизика институтының теоретик бүлегендә эшләй башлай, ул 1931 йылда яңынан булдырылған П. К. Штернберг исемендәге дәүләт астрономия институты (ГАИШ) составына инә. ГАИШ-та теоретик астрономия бүлегендә эшләй, һуңынан ул күк механикаһы бүлеге тип үҙгәртелә, 1956—1979 йылдарҙа — бүлек мөдире. 1935 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһе бирелә. 1930 йылдан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта (1935 йылдан — профессор, 1956—1979 йылдарҙа — күк механикаһы һәм гравиметрияһы кафедраһы мөдире, 1979 йылдан — профессор-консультант). Мәскәү күк механикаһы мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, күк механикаһы буйынса бер нисә фундаменталь дәреслек авторы.
Күк механикаһынан тыш, астродинамика, теоретик механика, тотороҡлолоҡ теорияһы, тартылыу теорияһы, дифференциаль тигеҙләмәләрҙе интеграллау теорияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр алып бара. А. М. Ляпуновтың есемдәрҙең өҙлөкһөҙ тәьҫир иткән көстәр йоғонтоһо аҫтында хәрәкәтенең тотороҡлолоғо тураһында теорияһын үҫтерә (1940). Сатурн юлдаштарының хәрәкәтенең юғары аныҡлыҡтағы теорияһын эшләй. Күк йөҙө механикаһында алға ынтылышлы хәрәкәт һәм әйләнмәле хәрәкәт араһында үҙ-ара бәйләнеште тәүге тапҡыр ныҡлап өйрәнә, үҙ-ара тартылыусы n ҡаты есемдәр системаһының алға ынтылышлы-әйләнешле хәрәкәтенең дифференциаль тигеҙләмәләрен яҙа. Йыһан аппараттарын тотороҡландырыу мәсьәләләрендә практик әһәмиәткә эйә булған, яһалма күк есемдәренең масса үҙәктәре тирәләй әйләнешле хәрәкәтен өйрәнә. Материаль нөктәләр системаһының үҙ-ара арауыҡҡа ғына түгел, тиҙлеккә һәм тиҙләнешкә бәйле көс тәьҫирендә хәрәкәттәрен тикшерә.
Астродинамикала Орион трапецияһында, ζ Персей ассоциацияһында, «Орион ҡылысы» төркөмөндә йондоҙҙар хәрәкәтен өйрәнә.
Халыҡ-ара астронавтика академияһы ағзаһы (1969), Халыҡ-ара астрономия союзының «Күк йөҙө механикаһы» 7-се номерлы комиссияһы президенты (1970—1973). «Күк йөҙө механикаһы» халыҡ-ара журналының редакторы (1971 йылдан).
РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1976).
СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1971), СССР Фәндәр академияһының М. В. Ломоносов исемендәге премияһы лауреаты (1969).
1986 йылда вафат була. Введенское зыяратында ерләнгән (11 уч.).
Һылтанмалар
Персональная страница на сайте Летопись Московского университета
Әхмәҙуллин Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы
Әхмәҙуллин Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы (4 ғинуар 1904 йыл — 7 декабрь 1968 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы Әхмәҙуллин 1904 йылдың 4 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Шаранбаш-Кенәз ауылында күп балалы ғаиләлә дүртенсе бала булып тыуа. Ата-әсәһе заманына күрә белемле кешеләр була, уҡый, яҙа белә. Кәшфулмәғән белемде мәҙрәсәлә ала. Ғәрәп, латин телдәрен белә, кириллица менән таныш була. Йәш сағында Үзбәкстан яҡтарында балаларға белем биреп йөрөй. Өйләнә, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем биш, һуғыштан һуң тағы ла дүрт балалары тыуа.
Хәрби юлы
1941 йылдың ноябрендә Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа саҡырыла. Әхмәҙуллин Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улы 112-се башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкына эләгә. Полктың командиры, майор Ғариф Дәүләт улы Макаевтың адъютанты булып хеҙмәт итә. 1943 йылда ғаилә Кәшфулмәғән Әхмәҙулла улының хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында хәбәр ала. Бәхеткә күрә ул иҫән ҡала. Һуңғы яуҙа ул ҡаты яралана, контузия ала, госпиталгә эләгә. Һаулығына бәйле 1944 йылдың мартында тыуған яҡтарына ҡайтарыла. Һуғыш яралары, һуғыштан һуңғы ауыр ваҡыт үҙен белгертә, һаулығы ҡаҡшай. 1968 йылдың 7 декабрендә вафат була.
Летнинская
Летнинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсүл
Географик урыны
Ҡандыболаҡ йылғаһы (Урал йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
Рәсүл ауылына Нуғай даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған, XVIII быуаттан, 1776 йылдан, билдәле. Ауылға Пугачёв ихтилалында ҡатнашыусы Ҡаратабын улусы старшинаһы тархан Итжыймасов Рәсүл нигеҙ һала. Ауылдың икенсе исеме Тайсын. Риүәйәт буйынса Тайсын — Рәсүлдең уллыҡҡа алған ҡалмыҡ малайы. XIX быуатта Рәсүл ауылында 14 йорт-хужалыҡ була, унда бөтәһе 64 кеше: 32 ир-ат һәм 30 ҡатын-ҡыҙ йәшәй.
Йәйләүгә 250 кешенән торған 34 йорт-хужалыҡ сыҡҡан. Уларҙың 80 аты, 47 һыйыры, 87 һарығы һәм 9 баш кәзәһе булған. Был ауыл халҡы ла яйлап игенселеккә күскән. 1859 йылда ауылдағы 36 хужалыҡта — 148 кеше, 1866 йылда 36 хужалыҡта 167 кеше йәшәгән.
Совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 52 йортта 275 кеше йәшәгән.
Хәҙерге осор
Рәсүл ауылы Иманғол ауыл Советына ҡарай. Ауылда Иманғол урта мәктәбе филиалы Рәсүл төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
1900 йылда 219 кеше йәшәгән.
Тоҡбуға
Тоҡбуға (Баджир Тук-Буга, Бадчкыр Токбуга; ? — 1313 йыл) — Алтын Урҙаның дәүләт һәм хәрби эшмәкәре. Алтын Урҙа хакимы (1312—1313).
Биографияһы
Тоҡбуға сығышы менән башҡорттарҙан. Бөйөк бей була.
Тоҡтағу (Тоҡта) хан хакимлығы осоронда Һырдаръя буйында диктатор итеп тәғәйенләнә.
«Сыңғыҙнамә»гә ярашлы, 1312 йылда Тоҡтағу (Тоҡта) хан вафат булғас, Алтын Урҙа тәхетен Тоҡбуға биләй.
Уның исеме Үтәмеш Хажиның «Сыңғыҙнамә»һендә «Баджир Туҡбуға», Хажи Абдулғафарҙың «Умдет әл-Тәуарих»ында «Баджар Туҡбуға», ә Ғәли Желайырҙың «Жами әл-Тауарих» әҫәрендә «Бадчҡыр Туҡбуға» тип яҙылған. Был боронғо әҫәрҙәрҙә ырыу-ҡәбиләгә бәйлелек шәхси исем алдына ҡуйылған һәм бөтә исемдең бер өлөшө булып тора.
Тарихта роле
Үзбәк хан хакимлығынан һуң (1313—1341) Башҡортостанда берҙән-бер хаким йөҙөндәге власть вертикале булыуы тураһында бер ниндәй ҙә хәбәр юҡ, ә һуңыраҡ башҡорт ҡәбиләләренең бейҙәре генә теркәлә. Әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа ҡеүәтенең иң юғары нөктәһенә еткән хан Башҡортостанда урындағы династияны юҡҡа сығарған.
Яңы Уръябаш
Яңы Уръябаш (Новый Орьебаш) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 126 кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исемдәре :
Бөтә халыҡ Ҡайғы көнө (Германия)
Бөтә халыҡ ҡайғы көнө, Халыҡтың матәм көнө (Volkstrauertag) — Адвент көнө (13 -19 ноябрь) алдынан, һуңғының алдындағы (предпоследний) йәкшәмбелә, Германияла һуғыш һәм дәүләт ирекһеҙләүе ҡорбандарын иҫкә алыу көнө
Тарихы
1919 й. Германияның хәрби ҡәберҙәрҙе тәрбиәләү буйынса Халыҡ союзы Беренсе донъя һуғышында һәләк булғандарҙы хәтерләү көнөн билдәләргә тәҡдим итә. Ул Рейхстагта 1922 йылда беренсе тапҡыр билдәләнде, ә 1926 йылдан башлап ул Бөйөк постың икенсе йәкшәмбеһендә бөтә ил буйынса билдәләнде. 1934 й., нацистар властҡа килгәндән һуң, был көн Батрыҙарҙы хәтерләү көнө (Heldengedenktag) тип аталды, 1939 йылдан ул йыл һайын 16 мартта, ә 1945 йылда һуңғы тапҡыр билдәләнде. 1948 йылдан Көнбайыш Германияла Беренсе донъя һәм Икенсе донъя һуғышы ҡорбандарын хәтерләй торған Бөтә халыҡ ҡайғы көнөн билдәләй башланылар, ә 1952 йылдан, традиция буйынса үлем, ваҡыт һәм мәңгелек тураһында уйлай торған Адвента алдынан, һуңғының алдындағы (предпоследний) йәкшәмбелә билдәләнә башланды. Хәҙер ул һуғыш ҡорбандарын ғына түгел, дәүләт ирекһеҙләүе, көс ҡулланыуы ҡорбандарын да хәтерләүгә арнала.
Был көндө Германия Президенты хөкүмәт ағзалары һәм сит ил дипломаттары алдында телмәр тота. Бынан һуң Германия Гимны һәм Der gute Kamerad йыры яңғырай. Бөтә тораҡ пункттарҙа ла мемориалдарға венок һалыу тантанаһы үткәрелә.
Ташта (Черняй ҡушылдығы)
Ташта  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Черняй йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леушинка (йылға)
Леушинка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Леушинский Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артюр Рембо
Жан Николя Артюр Рембо (Jean Nicolas Arthur Rimbaud ; 1854 йыл—1891 йыл) — француз шағиры.
Биографияһы
Артюр Рембо 1854 йылдың 20 октябрендә Францияның төньяҡ-көнсығышында Шарлевилдә тыуа. Фредерик Рембо (1814—1878) һәм Мари-Катрин-Витали Рембо (1825—1907) ғаиләһендә икенсе бала була. Атаһы һөнәре буйынса хәрби, үҙенең хәрби карьераһының күп өлөшөн сит илдәрҙә үткәрә, Алжирҙа хеҙмәт итә (1844—1850), ә 1854 йылда «император указы буйынса» Почётлы легион ордены менән бүләкләнә Капитан Рембо «ҡыҙыу, тыныс һәм йомарт», оҙон мыйыҡлы һәм һаҡаллы егерь һымаҡ һүрәтләнә. Әсәһе, тыумыштан Куиф, хәлле крәҫтиән ғаиләһенән булған. Малайға дүрт йәш булғанда, атаһы ғаиләһен ҡалдыра; шул ваҡыттан алып Артюрҙы әсәһе тәрбиәләй. Башланғыс белемде Рембо Шарлевиль лицейында ала. 1870 йылда тәүге шиғырын баҫтырып сығарғас, 16 йәшендә Рембо Францияның төньяғы һәм Бельгияның көньяғы буйлап сәйәхәткә сыға.
Ун ете йәшендә Рембо Парижда шағир Поль Верлен менән таныша һәм күпмелер ваҡыт уның яҡын дуҫы, һөйәре булып китә. Верлен Рембоны Парижға саҡыра һәм уға юл хаҡын түләй. Парижға килгәс, Рембо Верлендың йортонда төпләнә, әммә тиҙҙән Верлендың 17 йәшлек йөклө ҡатыны Матильда Моте тупаҫлығы һәм әшәкелеге өсөн уны ҡыуып сығара. Рембо сиратлап әҙәбиәтсе һәм тәнҡитсе Теодор Банвиль, шағир һәм шансонье Шарль Кро, композитор Жан (Эрнест) Кабане, рәссам Жан-Луи Форенда йәшәй. Верлен менән Рембо «Дрянные мальчишки» һәм «Чертыхатели» әҙәби түңәрәктәре йыйылыштарында ҡатнаша, дуҫлаша, иҫерткес эсемлектәр эсә, бәхәсләшә һәм татыулаша.
Декабрь аҙағында «Дрянные мальчишки»ҙың сираттағы төшкө аш мәлендә Рембо ғауға ҡуптарып, фотограф Каржды таяҡ-шпага менән еңелсә яралай; Рембо түңәрәктән ҡыуыла; Верлен уға Париждың XIV округында, Монпарнас районында  Кампань-Премьер урамында бер бүлмәне ҡуртымға ала.
Парижда Рембо Париж коммунаһы ихтилалында ҡатнаша.
1872 йылда Поль Верлен ғаиләһен ташлап китә һәм Рембо менән Лондонға китә. Бер аҙ шунда йәшәп, улар Европа буйлап сәйәхәт итә һәм ҡыҙыу бәхәстә абсент тәьҫире аҫтында Рембоның беләгенә атҡандан һуң, улар Брюсселдә айырылыша. Верлен ике йыл төрмәгә хөкөм ителә. Верлен менән айырылшҡандан һуң Рембо өйөнә, Роше фермаһына ҡайта.
Шунан һуң Рембо 1880 йылға тиклем яҙышыуҙан туҡтай һәм донъя буйлап сәйәхәт итә. Һуңынан Африкала (башлыса Мысыр һәм Эфиопияла), шулай уҡ Йеменда ул ҡәһүә, тәмләткестәр һәм тиреләр менәнсауҙа менән шөғөлләнә. Эфиопия ла оҙаҡ ваҡыт Харар ҡалаһында йәшәй, Аддис-Абебала Европа ҡоралы партияһын һатыу өсөн император Менелик Икенсегә бара.
1891 йылдың февраль айында Аденда (Йемен) Рембо уң тубығында ауыртыу һиҙә башлай. Башта артрит тип уйлай. Дауалау бер ниндәй ҙә һөҙөмтә килтермәй, һәм шул уҡ йылдың мартында ауыртыу шул тиклем көслө була, хатта ул Францияға дауаланыу өсөн юлланырға әҙерләнә. Китер алдынан Рембо Британия табиптарының береһе менән кәңәшләшә, ул Рембоға «туберкулез синовиты» тигән хата диагноз ҡуя, ашығыс аяҡтарын ампутацияларға тәҡдим итә. Рембо, финанс эштәрен яйға һалыр өсөн, Аденда 7 майға тиклем ҡала, шунан һуң L’Amazone пароходында кире Францияға 13 көнлөк сәфәргә сыға. Марселгә килеү менән уны госпиталгә («Hôpital de la Conception») һалалар, унда бер аҙнанан һуң, 27 майҙа, уң аяғын ампутациялайҙар. Операциянан һуңғы анализ уның һөйәк яман шеше, остеосаркома булыуын асыҡлай.
23 июлдән 23 авгусҡа тиклем ғаилә фермаһында ҡыҫҡа ваҡыт булғандан һуң Рембо кире Африкаға юлланырға маташа, ләкин юлда уның сәләмәтлеге шул тиклем насарая, уны шул госпиталгә алып баралар, бында уға һеңлеһе Изабель килә. Ауыртыу түҙеп торғоһоҙ була, һәм 1891 йылдың 10 ноябрендә, ул 37 йәшендә вафат була.
Рембоны, уның тыуған Шарлевиль ҡалаһында ерләйҙәр.
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
XX быуатта Рембо мираҫы бәхәс предметы була. Рембоның француз шиғриәтендә танылған эйәрсендәре Гий Аполлинер һәм Поль Элюар булып тора. Рембоның донъяға ҡарашы һәм шиғриәте Генри Миллерҙың ижадына йоғонто яһай, ул үҙенең рухи туғанлығын «Время убийц» эссеһында сағылдыра.
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Үмәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Баҡалы районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлгән. Почта индексы — 452672. ОКАТО коды — 80207863000. Объединен с сельским поселением Киләй ауфыл Советы менән берләштерелгән. 1992 йылда ойошторолған.
Артюр Рембо
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
Артюр Рембо XX быуаттың икенсе яртыһында киң популярлыҡ яулай. Уның образы кинематографта бер нисә тапҡыр файҙаланыла. Кристофер Хэмптондың пьесаһы буйынса төшөрөлгән Агнешка Холландтың «Полное затмение» (1995) фильмы киң танылыу яулай, унда шағир ролен Леонардо Ди Каприо (фильм Рембо образының тарихи дөрөҫлөгөнә дәғүә итмәй), шулай уҡ Верлен ролен Дэвид Тьюлис башҡара.
Дэвид Моррелл Джон Рэмбоны булдырғанда Рембо образы менән илһамлана. Автор «Первая кровь» китабының инеш һүҙендә Артюр Рембоны телгә ала, ул Морреллға үҙенең фамилияһының ҡатмарлы булыуы һәм уның яңғырашы менән яҙылышының тап килмәүе менән хәтерҙә ҡала. «Франция авторының һәм алманың исеме тап килде, мин бында көс шаңдауын тойҙом», - тип яҙа Моррелл. . Һуңғараҡ ул, Артюр Рембоның иң билдәле әҫәре «Одно лето в аду» (Une Saison en Enfer), тип атала, Исеме Вьетнам әсирлегендә Джон Рэмбо тарафынан кисерелгән ғазаптар өсөн яраҡлы метафора була,- тип өҫтәй.
Артюр Рембоға арналған һәм Жан-Робер Ипустеги тарафынан башҡарылған президент Франсуа Миттеран заказы буйынса скульптура композицияһы — «Путник в башмаках, взлетевших кверху»(l’Homme aux semelles devant), 1985 йылда Арсенал китапхана бинаһы алдында, Парижда, Сюлли урамында ҡуйыла. Скульптура исемендә Поль Верлендың Артюр Рембоға биргән ҡушаматы — «Путник в башмаках, подбитых ветром» (l’Homme aux semelles de vent). 1991 йылда режиссёр Ришар Диндоның Arthur Rimbaud — Une biographie фильмы сыға. Фильмда актёрҙар Бернар Блош, Кристиана Коэнди, Мадлен Мари, Альбер Дельпи, Жан Дотремай, Бернар Фрейд, Ханс-Рудольф Тверенболд, Жак Боннаффе (тауыш) төшә.
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Ауыл советы составы
Үмәр ауылы — административ үҙәк.
Артюр Рембо
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
Рембоның ижады шағирә һәм йырсы Патти Смитҡа ныҡ йоғонто яһай, һәм үҙ эштәрендә ул уның цитаталарын бер нисә тапҡыр телгә ала.
Юрий Соповтың «Артюр Рембо» (1919) поэмаһы.
Жан-Поль Сартрҙың «Детство хозяина» әҫәрендә төп герой үҙен Рембо менән сағыштыра — «Үҙ-үҙеңде егерме йәшеңдә үлтерергә кәрәк ине», хәҙер Люсьен көҙгөгә йыш ҡарай һәм аҡрынлап үҙенең килбәтһеҙ йәш һомғоллоғона һоҡланырға өйрәнә. «Мин Рембо» — тип уйлай ул, кистәрен йомшаҡ хәрәкәттәр менән кейемдәрен һалып, һәм үҙенең, үтә матур сәскә кеүек, ғүмере ҡыҫҡа һәм фажиғәле булыуына ышана башлай»
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
1992 йылда Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 9 ғинуарында 6-2/10-сы һанлы «Баҡалы районында Яңы Илек һәм Үмәр ауыл Советтарын ойоштороу тураһындағы» Указы сыға. Унда түбәндәге юлдар бар:
Артюр Рембо
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
Владимир Высоцкий шағирҙың исемен үҙенең «О фатальның датах и цифрах» шиғырында телгә ала.
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
1. Баҡалы районында Яңы Илек ауыл Советын, административ үҙәген Яңы Илек ауылында урынлаштырып, һәм Үмәр ауыл Советын, административ үҙәген Үмәр ауылында урынлаштырып, ойошторорға.
2. Яңы Илек Ауыл Советы составына Яңы Илек һәи Иҫке Илек ауылдарын индерергә, был ауылдарҙы Киләй ауыл Советы составынан сығарырға.
Артюр Рембо
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
Павел Кашиндың «Талисман» альбомында Рембоның шулай уҡ исемле шиғыры буйынса башҡарыусының авторлыҡ тәржемәһендә «Пьяный корабль» йыры бар.
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
Үмәр ауыл Советы составына Үмәр ауылын индерергә, был ауылды Киләй ауыл Советы составынан сығарырға.
Артюр Рембо
Рембо хәҙерге мәҙәниәттә
Артюр Рембоға Олег Митяев «Шарлевиль» йырын бағышлай (1991).
2004 йылда танылған немец рәссамы-концептуалисы Оттмар Хёрль француз шағирының 150 йыллығы уңайынан Рембо ҡалаһының майҙанына уға арналған 800 скульптура ҡуя.
2015 йылда «Артюр Рембо, роман с Хараром / Rimbaud, le roman de Harar» (реж. Жан-Мишель Джиан / Jean-Michel Djian) документаль фильм сыға.
Үмәр ауыл Советы (Баҡалы районы)
Тарихы
2008 йылда киреһенсә үҙгәртелә: айырып алынған ауыл Советтары ҡайтанан Киләй ауыл Советы составына индерелә.
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1 түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: в) «Киләй» атаһын һаҡлап, Киләй, Яңы Илек һәм Үмәр ауыл Советтарын берләштерергә, администрпатив үҙәген Киләй ауылында урынлаштырырға. Яңы Илек ауыл Советының Яңы Илек, Иҫке Илек ауылдарын, Үмәр ауыл Советының Үмәр ауылын Киләй ауыл Советы составына индерергә Киләй ауыл Советының сиктәрен төҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Яңы Илек һәм Үмәр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға.
2008 год йылға Татарстан Республикаһы, түбәндәге муниципаль берәмектәр менән сиктәш була: Киләй ауыл Советы, Яңы Илек ауыл Советы («Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы (ред. 19.11.2008) „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы“ Законы»).
Собханғолов Абдрахман Собханғол улы
Собханғолов Абдрахман Собханғол улы (Субхангулов Абдрахман Субхангулович 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1943 йылдың 15 октябрендә Украинала барған һуғышта хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Собханғолов Абдрахман Собханғол улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының элемтә отделениеһы командиры булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 15 октябрендә Украинаның Чернигов өлкәһендә барған аяуһыҙ һуғыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә ҡыҙылармеец Собханғолов Абдрахман Собханғол улының Көйөргәҙе районы Яҡшембәт ауылында йәшәүсе атаһы А. С. Собханғолов күрһәтелгән.
Лова (Мулымья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көньяҡ Америка тарихы
Көньяҡ Америка тарихын шартлы рәүештә өс этапҡа бүлергә мөмкин. Беренсеһе — автохтон цивилизацияларҙың барлыҡҡа килеү, сәскә атыу һәм бөлгөнлөккә төшөү осоро (инкылар һ.б.). Икенсеһе — 1500—1800 йылдарға Европа баҫып алыуҙары (Конкиста) һәм колониализм дәүере, ул саҡта континенттың күп өлөшө Европаның ике иленә (Испания һәм Португалия) бойондороҡло була. Өсөнсө — бойондороҡһоҙлоҡтан һуңғы осор.
Колумбҡа тиклемге цивилизация
Индеецтарҙың һәм эскимостарҙың ата-бабалары Америкаға яҡынса 15 мең йыл элек Төньяҡ-Көнсығыш Азиянан Беринг диңгеҙе һәм Беринг боғаҙы (Берингия) районы аша күсеп килгән тип иҫәпләнә. Тәүге күскенселәрҙең мәҙәниәт кимәле Иҫке Донъяның һуңғы палеолит һәм мезолит мәҙәниәттәренә тап килә. Индеецтарҙың ике ҡитғала ла йәшәүе һәм уларҙың яңы ерҙәрҙе үҙләштереүе күп мең йыллыҡтар дауам итә. Y-хромосомалы Q гарлогруппаһын тикшереү күрһәтеүенсә, Көньяҡ Америкала 18 мең йыл элек йәшәй башланғандар.
Европалылар тарафынан Көньяҡ Американы колонизациялау
1498 йылда элек Вест-Һинд утрауҙарын асҡан Колумб экспедицияһы Ориноко (хәҙерге Венесуэла) йылғаһы дельтаһына барып етә.1499 йылда тағы бер сәйәхәтсе Алонсо де Охеда Америго Веспуччи менән бергә Суринамға барып етә һәм Америка яры буйлап Венесуэлаға күсә. 1500 йылда португал диңгеҙ сәйәхәтсеһе Кабрал Бразилия (Terra da Vera Cruz) ярҙарына сыға. 1509 йылда Алонсо де Охеда хәҙерге Колумбияның Кариб диңгеҙе ярын өйрәнә. Шул уҡ ваҡытта Көньяҡ Америкала беренсе испан тораҡ пункты 1513 йылда Охеданың көрәштәше Нуньес-де-Бальбоа Панама муйынын үтеп Тымыҡ океанға сыға. Урындағы халыҡтан ул көньяҡтағы бай ил тураһында белеп ҡала, был артабанғы асыштарға этәргес бирә. 1516 йылда сәйәхәтсе Хуан Диас де Солис хәҙерге Аргентина ярҙарына барып сыға.
1529 йылда Испания короле Көньяҡ Америка ерендә Яңы Кастилия губернаторлығын ойоштора. Колонистар асьендалар булдыра, уларға индеецтар крепостной сифатында беркетелә (Encomienda). 1532 йылда Франсиско Пизарро хәҙерге Перу территорияһында урынлашҡан Инка дәүләтен яулап ала. Шул уҡ йылда португалдар үҙҙәренең тәүге Сан-Винсенти ҡасабаһына нигеҙ һала, португал Бразилияһында территория феодаль капитанлыҡтар араһында бүленә. 1535 йылда Писсаро Көньяҡ Америкала Испания биләмәләренең баш ҡалаһы Лимаға нигеҙ һала. 1536 йылда Яңы Андалусия губернаторы итеп тәғәйенләнгән Педро-де-Мендоса Буэнос-Айрес ҡалаһына нигеҙ һалған. Көньяҡ Америкала Куско католик архиепархияһы булдырыла. 1542 йылда Көньяҡ Америкалағы испан губернаторлаҡтары Перу вице-короллеге тип үҙгәртелә. Суд процестарын хәл итеү өсөн аудиенсиялар ойошторола. Испанияның беренсе вице-короле Бласко Нуньес Вела була. 1551 йылда Лимала доминикандарҙың монахтар мәктәбе базаһында Сан-Маркос университеты ойошторола.
1555 йылда француз гугеноттары Рио-де-Жанейрола колония төҙөргә маташа. 1587 йылда чикитос индеецтары ерҙәрендә (Боливия) иезуит миссиялары барлыҡҡа килә. XVIII быуат уртаһында Гуарани һуғышы башлана, был иезуиттар орденын тыйыуға килтерә.
Тәүшарттар
Һуғыш халыҡтың мегаполис сәйәсәтенә ҡарата ризаһыҙлығы арҡаһында килеп сыға: колонияларҙың иҡтисади үҫешенә ҡамасаулаған күп төрлө тыйыуҙар, дискриминация, юғары һалымдар. Һуғыш башланыуға шулай уҡ милли аңдың уяныуы, Америка һуғышы йоғонтоһо, Бөйөк француз революцияһы, Сен-Домингела ҡолдар ихтилалы (1791—1803) булышлыҡ итә.
Колонияларҙың элитаһы булып Испаниянан ебәрелгән чиновниктар, генералдар һәм офицерҙар тора, улар Испаниянан килгән иммигранттарҙың вариҫтарҙы — креолдарҙы һанға һуҡмайҙар. Уларға етәксе административ вазифалар биләү рөхсәт ителмәгән.
Креолдар Испания властарының колонияларға башҡа илдәр менән сауҙа итеүҙе тыйыуға ҡаршы төшәләр, сөнки был испан сауҙагәрҙәренә үҙ тауарҙарына хаҡтарҙы күтәрергә мөмкинлек бирә. Бөйөк Британия Испанияла үҙ колониялары өсөн сауҙа азатлығын алырға теләй. Шуға күрә креолдар Испания властары менән көрәштә британ ярҙамына өмөтләнә.
Азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусылар араһында төрлө мәнфәғәттәр һәм йүнәлештәр була. Азатлыҡ хәрәкәте башында креол дворяндарынан офицерҙар торған. Әммә азатлыҡ хәрәкәтенең иң радикаль көсө булып индеецтарҙан һәм метистарҙан торған крәҫтиәндәр һәм һөнәрселәр тора, улар ер биләүселәрҙе һәм ростовщиктар ҡыҫырыҡлауҙан ҡотолорға, үҙ ерҙәренең хужаһы булырға теләй, шулай уҡ азатлыҡҡа өмөтләнгән ҡара тәнле ҡолдар (негрҙар) ҙа була. .
1808 йылда Испанияла Наполеон ғәскәрҙәренең баҫып инеүенән һуң булған һәм илдең Франциянан бойондороҡлолоғона килтергән ваҡиғалар һуғыш башланыуға этәргес бирә.
1809 йылда Чукисакта (хәҙер Сукре), Ла-Пасе һәм Үрге Перуның башҡа райондарында (хәҙер Боливия), Китола сыуалыштар була, Валладолидта (хәҙер Морелия, Мексика) испандарға ҡаршы заговор барлыҡҡа килә. Баш күтәреүселәр бер ҡайҙа ла уңышҡа өлгәшмәһәләр ҙә, колонияларҙа хәл киҫкенләшә. Испан ғәскәрҙәренең метрополяла еңелеүе (1810 йылдың башы) һәм илдең күпселек өлөшөн француздар тарафынан оккупациялауы тураһындағы хәбәр испан Америкаһында ҡораллы ихтилалдар башланыуға сәбәп була.
Венесуэла республикаһы
Боливар Венесуэлала Испания хакимлығын ҡолатыуҙа (1810 йылдың 19 апреле) һәм уны бойондороҡһоҙ республика тип иғлан итеүҙә (1811 йылдың 5 июле) әүҙем ҡатнаша. Шул уҡ йылда революцион хунта (халыҡ йыйылышы) Боливарҙы Британия хөкүмәтенән ярҙам һорап Лондонға ебәрә. Боливар Луи Лопес Мендес исемле агентты Лондонда Венесуэла исеменән һалдаттар заёмы һәмуларҙы йыйыу тураһында килешеү төҙөү өсөн ҡалдыра һәм ҡорал менән кире ҡайта.
Тиҙҙән испан генералы Монтеверде венесуэла дала-лланостарының ярым ҡырағай халҡына — һуғышсан льянеростарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә. Льянеростарҙың регуляр булмаған формированиелары башында «Сарға Бовес» ҡушаматлы астурий Жозе Томаш Бовес ҡуйыла. Һуғыш сиктән тыш аяуһыҙ характер ала. Боливар, бөтә әсирҙәрҙе юҡҡа сығарырға бойороҡ биреп, дошманға тейешле яуап бирергә ҡарар итә. Боливар армияһын испан ғәскәрҙәре тар-мар иткәндән һуң, 1812 йылда Нью-Гранадала (хәҙер Колумбия) төпләнә, унда «Картахенанан манифест» тигән хеҙмәт яҙа, ә 1813 йыл башында тыуған иленә ҡайта. 1813 йылдың авгусында уның ғәскәрҙәре уның Каракасты яулай. Каракас хакимиәте Боливарҙы тантаналы рәүештә «Венесуэланы азат итеүсе» (El Libertador) тип иғлан итә. II Венесуэла республикаһы булдырыла, уны Боливар етәкләй. Әммә түбәнге синыфтар мәнфәғәтендә реформалар үткәрергә ҡыйыулыҡ күрһәтмгәнгә күрә, уларҙың ярҙамына таяна алмай һәм 1814 йылда еңелә. 1814 йылдың 6 июлендә Симон Боливар баш ҡаланы ташлап китергә мәжбүр булға. Ямайкала һыйыныу эҙләргә мәжбүр булған Боливар 1815 йылдың сентябрендә, испан Америкаһының тиҙҙән азат ителәсәгенә ышаныс белдереп, асыҡ хат баҫтыра.
Колумбияны булдырыу
Ниһайәт, ҡолдарҙы азат итеү һәм башҡа социаль проблемаларҙы хәл итеү кәрәклеген аңлап, Боливар Гаити президенты А. Петионды баш күтәреүселәргә хәрби ярҙам күрһәтергә күндерә һәм 1816 йылдың декабрендә Венесуэла ярҙарына килеп төшә.Ҡоллоҡто бөтөрөү (1816) һәм 1817 йылда азатлыҡ армияһы яугирҙәренә ер биреү тураһындағы указ уға социаль базаһын киңәйтергә мөмкинлек бирә. Симон Боливар отряды яғына льянерос отрядтары күсә, Бовес вафатынан һуң (1814 йыл) уларҙа яңы лидер — Хосе Антонио Паэс — барлыҡҡа килә, үҙе лә сығышы буйынса льянерос.
Боливар голланд негоцианты (башҡа илдәр менән ҙур сауҙа эштәре алып барған күмәртәләп һатыусы сауҙагәр) Брион ярҙамында 1817 йылдың майында Ангостурҙы баҫып ала һәм Бөтә Гвиананы Испанияға ҡаршы күтәрә. Һуңынан Боливар элекке арҡаҙаштары Пиар менән Мариноны ҡулға алыу тураһында бойороҡ бирә (тәүгеһе 1817 йылдың 16 октябрендә язалана).1818 йылдың февралендә Лондондан ирекмәндәр ебәреү арҡаһында яңы армия булдырыуға өлгәшә. 1819 йылда уның ғәскәрҙәре Яңы Гранаданы яулай. Ошо уҡ йылдың декабрендә ул Колубия республикаһы президенты итеп һайлана, унда Венесуэла менән Яңы Гранада ла инә. 1822 йылда колубиялар Кито провинцияһынан (хәҙер Эквадор) испандарҙы ҡыуып сығаралар. Кито провинцияһы Колумбияға ҡушыла.
Колумбия Федерацияһының тарҡалыуы
Боливар планы буйынса Көньяҡ Ҡушма Штаттары (Sur de Estados Unidos) ойошторола, уға Колумбия, Перу, Боливия, Ла-Плата һәм Чили инә. 1826 йылдың 22 июнендә Боливар Панамала бөтә был дәүләттәрҙең вәкилдәре конгресы йыя, әммә тиҙҙән ул тарҡала.
Боливар тиҙ арала Колумбияға килә һәм диктаторлыҡ вәкәләттәрен үҙ өҫтөнә алып, 1828 йылдың 2 мартында Оканьяла милли йыйылышты йыя, бында дәүләт конституцияһының кәрәклеге тураһында мәсьәлә ҡарала, әммә Конгресс бер ниндәй уртаҡ килешеүгә килә алмай һәм бер нисә ултырыштан һуң ябыла.
Шул уҡ ваҡытта перуандар Боливия кодексынан баш тарталар һәм Боливрҙы президент титулынан мәхрүм итәләр. Перу һәм Боливияла власты юғалтҡандан һуң, Боливар Боготаға 1828 йылдың 20 июнендә килә һәм унда Колумбия хакимы булараҡ үҙенең резиденцияһын булдыра. Әммә 1828 йылдың 25 сентябрендә федералистар уның һарайына инеп, һаҡсыларҙы үлтерә, Боливар үҙе мөғжизә менән генә ҡотолоп ҡала. Шул уҡ ваҡытта халыҡ уның яҡлы була, һәм боливар фетнәне баҫтырыуға өлгәшә. Баш күтәреүселәрҙең лидеры Сантандер башта үлем хокоионә тарттырыла, һуңынан илдән ҡыуыла.
Киләһе йылда анархия көсәйә. 1829 йылдың 25 ноябрендә Каракастың үҙендә 486 абруйлы граждан Венесуэланың Колумбиянан айырылыуы тураһында иғлан итә.
Тибезя
Тибезя — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матильда (Англия Королеваһы)
Мати́льда, йәки Мод (Matilda, саксон теле ндә — Maud йәки Maude, 1102 йыл — 10 сентябрь 1167 йыл), — 1141 йылда Англия королеваһы, Генрих I ҡыҙы һәм вариҫы. 1135 йылда, Генрих I үлгәндән һуң, Матильдана тәхеттән төшөрөү 1135-1154 йылдарҙа Англияла Матильда яҡлылар һәм Стефан Блуаский яҡлылар араһында Граждандар һуғышына килтерә. 1141 йылда Матильда власты үҙ ҡулына ала, әммә оҙаҡҡа түгел. Граждандар һуғыша 1154 йылда Матильданың улы Генрих II Плантагенеттың коронацияһы менән тамамлана. Матильданың беренсе ире Изге Рим империяһы императоры Генрих V булғанға, императрица Матильда (Empress Matilda) исеме менән тарихта билдәле.
Аналитик геометрия
Был ысулдың нигеҙендә координаталар ысулы тип аталған, беренсе башлап Декарт 1637 йылда ҡулланған ысул ята. Һәр геометрик бәйләнешкә был ысул, фигураның йәки есемдең координаталарын бәйләүсе ниндәйҙер тигеҙләмәне ярашлы ҡуя. Бындай геометрик үҙсәнлектәрҙе «алгебралаштырыу» ысулы үҙенең универсаль булыуын иҫбат итте һәм күп тәбиғәт фәндәрендә һәм техникала емешле ҡулланыла. Математикала аналитик геометрия шулай уҡ геометрияның башҡа бүлектәре өсөн нигеҙ булып тора — мәҫәлән, дифференциаль, алгебраик, комбинаторлы һәм иҫәпләү геометрияһы.
Тарихи белешмә
Аҙаҡ Европала Николай Орезмский (XIV быуат) координаталы һүрәтләү (ваҡытҡа бәйле функция өсөн) ҡуллана, ул координаталарҙы, географик координаталарға оҡшаш рәүештә, оҙонлоҡ һәм киңлек тип атай. Был ваҡытҡа координаталар тураһында үҫешкән төшөнсә астрономияла һәм географияла булған була. Хәл иткес аҙым, Виет (XVI быуат) тигеҙләмәләрҙе яҙыу өсөн символлы тел төҙөгәндән һәм системалы (символик) алгебраға баш һалғандан һуң яһала.
1637 йылдар тирәһендә Ферма Мерсенн аша «Введение в изучение плоских и телесных мест» мемуарын тарата, унда (Виет символикаһында) 2-се тәртиптәге төрлө кәкре һыҙыҡтарҙың тура мөйөшлө координаталарҙа тигеҙләмәләрен яҙып сыға. Тигеҙләмәләрҙең күренешен ябайлаштырыу өсөн ул координаталарҙы үҙгәртеүҙе киң ҡуллана. Ферма, асыҡ итеп, таҙа геометрик ысулға ҡарағанда яңы ҡараш ни тиклем ябайыраҡ һәм емешлерәк икәнен күрһәтә. Ләкин Ферманың мемуары киң билдәлелек яуламай. Декарттың шул уҡ 1637 йылда баҫылып сыҡҡан, Фермаға бәйһеҙ рәүештә һәм күпкә тулыраҡ шул уҡ идеяларҙы үҫтергән «Геометрияһының» йоғонтоһо күпкә ҙурыраҡ була.
Декарт геометрияға кәкре һыҙыҡтарҙың киңерәк класын, шул иҫәптән «механик» (спираль һымаҡ трансцендент) индерә, һәм һәр кәкре һыҙыҡты билдәләүсе тигеҙләмә бар тип иғлан итә. Ул алгебраик кәкре һыҙыҡтар өсөн тигеҙләмәләр төҙөй һәм уларҙы классификациялай (һуңғараҡ Ньютон тарафынан төплө итеп киренән эшләнә). Декарт кәкре һыҙыҡтарҙың төп характеристикалары координаталар системаһын һайлауға бәйле түгеллеген һыҙыҡ өҫтөнә ала, ләкин иҫбат итмәй.
Декарттың координаталар системаһы хәҙерге менән сағыштырғанда әйләндереп ҡуйылға була (ординаталар күсәре горизонталь), һәм тиҫкәре координаталар ҡаралмай. «абсцисса» һәм «ордината» терминдары һирәкләп төрлө авторҙарҙа осрай, ләкин тик Лейбниц XVII быуат аҙағында «координата» термины менән бергә уларҙы киң ҡулланыуға индерә. «Аналитик геометрия» атамаһы XVIII быуаттың иң аҙағында нығына.
Декарт «Геометрияға» яңы ысулдың сикһеҙ ҡеүәтен сағылдырыусы күп миҫалдар индерә, һәм боронғоларға билдәле булмаған күп һөҙөмтәләргә ирешә. Арауыҡта ҡулланылырға мөмкин булыуын да телгә ала, тик был идея унда үҫеш алмай.
Декарттың аналитик ысулын шунда уҡ ван Схоутен, Валлис һәм башҡа күп күренекле математиктар ҡулланыуға алалар. Улар «Геометрияның» идеяларына аңлатма бирәләр һәм тулыландыралар, уның етешһеҙлектәрен төҙәтәләр, яңы ысулды башҡа мәсьәләләрҙә ҡулланалар. Мәҫәлән, Валлис беренсе тапҡыр конус киҫелештәрен яҫы кәкре һыҙыҡ һымаҡ ҡарай (1655 йыл), шуның менән бергә, Декарттан айырмалы рәүештә, ул инде тиҫкәре абсциссаларҙы һәм ҡыя мөйөшлө координаталарҙы ҡуллана.