cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт ауыл советы
Тарихы
Башҡорт ауыл советы Половинный районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан һәм Ҡурған өлкәһенең Половинный муниципаль берәмеге составына инә. Өлкәнең Воскресенка, Пищальский, Менщиковка, Хлуповка, Половинский муниципаль берәмектәре һәм Ҡаҙағстан Республикаһы менән сиктәш. Муниципаль берәмек составына бер генә ауыл — Башҡорт ауылы ҡарай. Тораҡ пункты район үҙәгенән 12 километр, өлкә үҙәге булған Ҡурған ҡалаһынан 120 километр алыҫҡлыҡта урынлашҡан. Муниципаль берәмек сик буйы зонаһына инә, шуға мунципаль берәмек биләмәһендә сик буйы режимы ҡағиҙәләре индерелгән.
Папайя
Медицинала
Папайяның йәш япраҡтарынан тапма ауырыуҙарына ҡаршы сәй әҙерләйҙәр.
Аалто университеты
Тарихы
2012 йылда AppCampus өс йыллыҡ программаһы сиктәрендә Microsoft һәм Nokia компаниялары университетҡа мобиль ҡушымталар һәм смартфондар өсөн хеҙмәт күрһәтеүҙе, шулай уҡ Nokia,телефондары системаһы өсөн, мәҫәлән, Symbian өсөн операция системаларын эшләүгә һәр береһе туғыҙышар  млн евро инвестициялай
Башҡорт ауыл советы
Тарихы
Ауыл аша Половинный — Воскресенский автомобиль юлы үтә, ул Ҡурған өлкәһен Ҡаҙағстан Республикаһы менән бәйләй. Электрон почта адресы: bashkirsel@yandex.ru
Һылтанмалар
Тораҡ пункты район хакимиәте сайтында
Папайя
Папайя эпифитотияһы
Түңәрәк тимгелле папайя вирусы Оахҡа (Гавайи) 1937 йылда уҡ индерелә һәм ике тапҡыр Гавайи папайяһын етештереүгә ҡағыла. Сир бер нисә йыл дауамында, үҙгәреүенә һәм агрессив штаммға әйләнеүенә тиклем уртаса була, һәм 1950 йылда  эпифитотия башлана. 12 йыл дауамында папайя етештереү ерҙәре 94 % кәмей. Һуңынан уны етештереү Оахтан киҫкен карантин аҫтында Гавайи утрауындағы Пунаға күсерелә. 1971 йылда PRSV йорт яны участкаларында асыҡлана, әммә уның таралыуына юл ҡуймаҫ өсөн күп көс һалына. Вирус 1992 йылда коммерция хужалыҡтарында барлыҡҡа килә,  эпифитотия яңынан ҡабына һәм күрелмәгән масштабта була, бер йыл эсендә  100 % тиерлек классик сорттарҙы юҡ итә, һәм 1995 йылда Пунала папайя етештереү мөмкин булмай. Папайяның ике трансгенлы төрөн Деннис Гонсалвес һәм уның командаһы эшләй һәм 1998 йылдың  1 майында етештереү өсөн тәҡдим ителә. Һөҙөмтәлә шул асыҡлана, әгәр үҫемлектең ДНК сылбырына вирус тышсаһы аҡһымының генын өҫтәһәң, папайя вирусҡа бирешмәй. PRSV тышсаһы аҡһымы гены юғары эмбриогенлы үҫемлек туҡымаһына күптән түгел уйлап сығарылған ген пушкаһы ярҙамында индерелә, был 55-1 трансген һыҙығын эшләүгә килтерә, ул, аҙаҡ иҫбаталанғанса, Гавайи PRSV штаммдарын эффектив контролдә тота һәм яңы вирус күсермәләренең барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймай. Контролдә тотоусы ойошмаларҙан дәртләндереү буйынса тейешле процедураларҙы алып (FDA, EPA һ.б.), 1998 йылдың майында  трансгенлы  папайя коммерциялы ҡулланылыш өсөн үҫтерелә башлай. Гавайиҙа генетик модификацияланған емеште индереү ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә етештереүҙең баштағы күләмен тергеҙергә мөмкинлек бирә. Бөгөнгө көндә ул ғәҙәти папайяны тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарған.
Аалто университеты
Тарихы
Университеттың технологик тикшеренеү үҙәгендә 3D-баҫма мөмкинлектәр Финляндияла  фин бизнесына күп мөмкинлек асасаҡ тип иҫәпләйҙәр.
Папайя
Папайя эпифитотияһы
Тикшереү барышында кеше организмына бер ниндәй ҙә кире йоғонтоһо асыҡланмаған. Өҫтәүенә, кеше һәр ваҡыт папайяны уның вирусы  менән бергә ҡулланған, сөнки унда, ул үҫкән урында,  һәр ваҡыт был патоген була.
Аалто университеты
Тарихы
2014 йылда иҡтисад программаһы менән бәйле университет техник хеҙмәткәрҙәр һанын күпкә ҡыҫҡартты, ә  2015—2018 йылдар осоронда бер нисә йөҙ  уҡытыусыларҙы һәм хеҙмәткәрҙәрҙе эштән бушатасаҡ.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аҡ диңгеҙ
Аҡ диңгеҙ (Vienanmeri, Сэрако ямʼ, XVII быуатҡа тиклем — Ыҙғыр, Соловецк, Төньяҡ, Аҡ ҡултыҡ ) — Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң төньяғындағы эске диңгеҙ. Төньяҡ Боҙло океанға ҡарай.
Скандинав мифологияһында был диңгеҙ «Гандвик» һәм шулай уҡ «Йыландар ҡултығы» («Bäy of Serpents») атамалары менән билдәле.
География
Майҙаны — 90 мең км², күләме — 4,4 мең км³. Диңгеҙҙең максималь оҙонлоғо (Канин Нос морононан Кемь ҡалаһына тиклем) 600 км тәшкил итә.
Максималь тәрәнлеге 343 м, уртаса тәрәнлеге — 67 м.
2-Балахта
2-Балахта (Балахта) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахта (Первая Балахта) йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Аҡ диңгеҙ
География
Изге Нос (Святой Нос) морононан Канин Нос моронона тиклем шартлы рәүештә үткәрелгән һыҙыҡ Аҡ һәм Баренц диңгеҙҙәренең сиге тип иҫәпләнә.
2-Балахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аҡ диңгеҙ
География
Аҡ диңгеҙгә ҡойоусы эре йылғалар — Кемь, Мезень, Онега, Поной, Төньяҡ Двина.
2-Балахта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ диңгеҙ
География
Төп порттары: Архангельск, Беломорск, Кандалакша, Кемь, Мезень, Онега, Северодвинск.
Аҡ диңгеҙ — Балтика каналы Аҡ диңгеҙҙе Балтик диңгеҙе һәм Волга — Балтика һыу юлы менән тоташтыра.
Аҡ диңгеҙ тулыһынса Рәсәй Федерацияһының эске һыуҙары тип иҫәпләнә.
Климат
Диңгеҙҙең өҫкө ҡатламында һыу температураһы уның төрлө өлөштәрендә миҙгел буйынса үҙгәрә. Йәйен ҡултыҡтар һәм диңгеҙҙең үҙәк өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙары +15 — 16 °C-ҡа тиклем йылына, шул уҡ ваҡытта Онега ҡултығында һәм Горлала +9 °C-тан юғары күтәрелмәй. Ҡышын диңгеҙҙең үҙәк һәм төньяҡ өлөшөндә өҫкө ҡатлам һыуҙарының температураһы —1,3…—1,7 °C-ҡа тиклем, ә ҡултыҡтарҙа —0,5…—0,7 °C-ҡа тиклем төшә.
Диңгеҙ һыуының тоҙлолоғо 26 промилле һәм унан кәмерәк тәшкил итә.
Середина Антонина Александровна
Середина Антонина Александровна (23 декабрь 1929 йыл — 2 сентябрь 2016 йыл) — СССР спортсыһы (байдаркала ишеү), 1960 йылда ике тапҡыр олимпия чемпионы, ике тапҡыр донъя чемпионы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1960) һәм атҡаҙанған тренеры (1972), РСФСР-ҙың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре.
Биографияһы
Антонина Александровна Середина 1929 йылдың 23 сентябрендә Мәскәү өлкәһенең Тверь округы Рамешковский районындағы Ловцово ауылында 11 бала үҫкән күп балалы ғаиләлә тыуған. Спорт карьераһын төҙөлөш материалдарының Калинин техникумында башлай. Күп спорт төрҙәре, шул иҫәптән еңел атлетика, велоспорт менән шөғөлләнә, баскетбол һәм волейбол уйнай. Бухгалтерҙар курсын тамамлай. Төҙөлөш техникумын тамалағас һуғыштан һуң кирбес заводында эшләй. Ул ишкәкле спорт менән мауыға. 1950 йыл урталарында Мәскәүҙә Фадеева Мария Николаевна етәкселеге аҫтында күнекмәләр ала.
1960 йылда СССР-ҙың иң яҡшы спортсыһы тип таныла.
1966 йылда ГЦОЛИФК-ты тамамлай, уҡытыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1973).
1972, 1976, 1980 һәм 1988 йылдарҙағы Олимпия уйындарында СССР ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командаһының өлкән тренеры. Олимпия чемпиондары Юлия Рябчинская, Екатерина Курышко, Нина Гопова, Галина Крефтты әҙерләй. 1976 йылда СССР-ҙың иң яҡшы тренеры тип таныла.
«В любую погоду» (1977) китабының авторы.
Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.
Бикес
Бикес (Бекечево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 299 кеше. Почта индексы — 453334, ОКАТО коды — 80238875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рига ҡамауы (1709—1710)
1709-1710 йылдарҙағы Рига ҡамауы — Төньяҡ һуғышы барышында рус армияһының Рига ҡәлғәһендә ҡамауҙа ҡалған швед ғәскәрҙәренә ҡаршы хәрби операцияһы. Операция һөҙөмтәһендә рус ғәскәрҙәре тарафынан Рига баҫып алына.
Тарих башы
Полтава тирәһендәге шведтарҙың еңелеүенән һәм Переволочны янында швед армияһының капиуляцияһынан һуң Петр I Прибалтикала хәрби ғәмәлдәрҙе әүҙемләштерергә була һәм генерал-фельдмаршал Б. П. Шереметьевҡа Риганы баҫып алырға бойора.
Полтава тирәһенән Ригаға табан рус армияһын күсереү ямғыр һәм юл өҙөклөктәре арҡаһында ҙур ҡыйынлыҡтар менән бәйле була. Октябрь башында рус ғәскәрҙәре Динабургка яҡыная. Курляндияға сабауыл үткәреү өсөн Волконский етәкселегендә өс драгун полкынан торған ортяд ебәрелә. 15 (26) октябрҙә рус ғәскәрҙәре швед Лифляндияһы сиген аша үтәләр һәм Көнбайыш Двина буйлап Ригаға табан юлланалар. Төп көстәр йылғаның һул яры буйлап бара, ә генерал Р. Х. Боур командалығы аҫтындағы дүрт драгун полкы һәм Митрофан Лобанов етәкселегендәге Дон казактары — Көнбайыш Двинаның уң яры буйлап бара. 27 октябрҙә (6 ноябрь) рус армияһы Риганы бикләй һәм ҡамау эштәрен башлай.
Көстәр ҡуйылышы
XVIII быуат башында үҙенең һарайы һәм нығытылған ҡоролмаһы менән Рига ҡәлғәһе Европала иң ҡеүәтлеләрҙән һанала. Уны 5 бастионлы, 2 равелины һәм 2 шанцы булған бик ныҡ диуарҙар урата, диуар алдынан һыу менән тултырылаған соҡор ҡаҙылған.Ҡәлғә алдында ер һәм ҡойма менән нығытылған форштадт була. Көнбайыш Двина йылғаһының ҡаршы ярында Коброншанц форты урынлашҡан, ул дүрт бастион һәм бер ярымбастион менән нығытылған һәм шулай уҡ һыу соҡоро менән уратылған йылға аша йөҙмә күперҙе ышыҡлап тора.
Ҡәлғә гарнизонында генерал Нильс Стромбергтың етәкселегендә 13,4 мең 563 кеше пушка, 66 гаубица һәм 12 мортир иҫәптә тора.
Рус ғәскәрҙәрендә 1709 йылдың көҙөндә яҡынса 40 мең кеше иҫәпләнә, шулай уҡ 32 ялан артиллерия орудиеһы, уларға ноябрҙә 18 орудие өҫтәлә.
Көҙ — ҡыш
Рус ғәскәрҙәре яҡынлашҡас, Стромберг йылға аша йөҙмә күперҙе емерергә һәм Коброншансты, унда булған шведтарҙы Ригага эвакуациялап, ҡалдырырға ҡуша. Бер атыуһыҙ яуланған фортта артиллерия батареяһы урынлаша. Бынан тыш, шведтар диңгеҙҙән ярҙам алмаһын өсөн, рус ғәскәрҙәре Рига һәм Дюнамюнде ҡәлғәһе араһындағы йылғаның ике ярында ла артиллерия батареяларын урынлаштыралар. Йылғаның ике ярында урынлашҡан частарҙың үҙ-ара бәйләнештәрен көйләү маҡсатында Риганан ете километр үрҙәрәк күпер төҙөлә.
10 (21) ноябҙә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 9 (20) ноябрҙә ) Рига тирәһенә бер көнгә Петр I килеп китә, ул ҡалаға тоҫҡап өс тапҡыр атыу башҡара һәм шуның менән ҡәлғәне оҙайлы бомбаға тотоуға юл ҡуя. Башта бомбаға тотоуҙың файҙаһы аҙ була, сөнки рус ялан артиллерияһы йәҙрәләрҙе двина аша сығара алмай. Ноябрь аҙағында Шереметев етәкселегендәге рус армияһының күпселек өлөшө Курляндияға сығарыла һәм Митавала ҡышҡы фатирҙарға урынлаштырылалар. Рига тирәһендә Аникита Репнин командованиеһы аҫтында 6-меңлек отряды ҡала һәм ул ҡамау буйынса эштәрҙе дауам итә.
2 (13) декабрҙә ҡамау эштәре тамамлана. Шул уҡ ваҡытҡа Рига тирәһенә рус армияһының ауыр артиллерияһы килеп етә һәм риганы ҡыйратҡыс утҡа тота. Айырыуса 12 (23) декабрҙәге утҡа тотоу эффектлы була: Рига цитаделенең башняһы янып китә. Әле ҡоролмала дары баҙы була, һөҙөмтәлә шартлауҙан яҡынса 800 кеше һәләк була.
Яҙ — йәй
11 (22) мартында риганы ҡамауҙа тотҡан ғәскәрҙәргә фельдмаршал Шереметев ҡабаттан ҡайта һәм ҡамау эштәрен етәкләй. Апрелдә Рига тирәһенә Александр Меншиков килә, уға, ҡамауҙа ҡалғандар ғәскәрҙәргә швед флотын ебәрмәҫ өсөн, армияның нығытмаларын көсәйтергә ҡушыла. Уның эшмәкәрлеге һөҙөмтәһендә Двина тамағында яңы нығытмалар төҙөлә, ундағы 700 һалдат һәм 300 Дон казагы 32 орудие менән ҡоралландырыла. Бынан тыш, риганан ике километр түбәнерәк тағы ла бер нығытма төҙөлә, уға Александр Меньшиков хөрмәтенә Александршанц исеме бирелә, ә Двина аша свайлы күпер төҙөлә, уның ике яғынан пушкалар урынлаштырыла.
28 апрелдә (9 майҙа) швед флоты туғыҙ карап составында Ригаға Дюнамюнд яғынан йырып сығырға маташалар, әммә әлеге ниәт рус артиллерияһының ҡапма-ҡаршылығы арҡаһында томошҡа ашмай.
2-се Александровка
2-се Александровка (2-я Александровская) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 13 кеше булған. ОКАТО коды — 80215825014.
Рига ҡамауы (1709—1710)
Яҙ — йәй
Икенсе көндө бөтә рус көстәре Рига тирәһендә туплана: Александршанц һәм яңы күпер районында А. Д. Меншикотың дивизияһы урынлаша, Риганан үргәрәк — А. И. Репниндың дивизияһы, туп-тура Рига алдындағы позицияларҙы Л. Н. Алларттың дивизияһы биләй. Бынан тыш, Репниндың һәм Алларттың частары йылғаның ҡаршы ярҙарын (Коброншанц эргәһендә) һәм ағым буйлап аҫтараҡ яңы нығытымаларҙы биләйҙәр. 10 (21) майҙа Ригаға генерал Я. В. Брюс етәкселегендәге ҡамау артиллерияһы килеп етә.
2-се Александровка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Рига ҡамауы (1709—1710)
Яҙ — йәй
Май айында ҡамаусылар һәм ҡамауҙа ҡалғанда араһында чума эпидемияһы башлана.
27 майҙа (7 июндә) рус командованиеһына шведтар Риганы ҡамауҙан азат итергә теләүҙәре тураһында яңы агентура мәғлүмәттәр билдәле була. Шведтар генерал Станбоктың 20-меңлек корпусын Рига тирәһенә күсерергә, шулай уҡ генерал фон Крассовтың отрядын ҡушырға планлаштырыла. Десантҡа ҡаршы тороу өсөн Рига тирәһендәге биҫтәне биләп алырға һәм яҡындан ҡаланы бомбаға тотоу буйынса ҡарар ҡабул ителә. 30-31 майҙа (10-11 июндә) етәкселегендә бригадир Штаф һәм полковник Ласси етәкселегендәге дөйөм һаны 2400 кешенән торған ике рус отряды биҫтәне яулап ала, артабан унда 14 мортирлы өс рус батареяһы урынлаштырыла.
Июнь уртаһындаДюнамюндҡа 24 карап составындағы швед эскадраһы килеп етә, ул десантты төшөрөргә һәм Ригаға үтеп инергә маташа. рус артиллерияһының ҡаршылашыуы арҡаһында десантты төшөрөү килеп сыҡмай, ә өс швед карабы 9 (20) июндә ут аҫтында Ригаға барып етһәләр ҙә, Дюнамюндҡа кире әйләнергә мәжбүр булалар һәм швед эскадраһы диңгеҙгә китә.
Киләһе көндө шведтар ваҡытлыса һуғышты туҡтатып тороуҙы үтенәләр, әммә ваҡыты еткәс. капитуляциянан баш тарталар. рус ғәскәрҙәре Риганы көслө утҡа тоталар — 14 (25) июндән алып 24 июнгә (5 июлгә) тиклем 3388 бомба ташлана. Шведтар ҡабаттан ваҡытлыса тыныслыҡ һорайҙар һәм ике тәүлек үтеүгә 4 (15) июлдә Рига бирелә. Ошо уҡ көндө Ригаға Песочный ҡапҡалар аша генерал А. И. Репнин етәкселегендәге Ингерманланд, Киев, Әстерхан, Себер, Ҡазан һәм Бутырский пехота полктары инәләр. 12 (23) июлдә ҡалаға тантаналы рәүештә генерал-фельдмаршал граф Б. П. Шеремет инә.
Юғалтыуҙар
Рус армияһы барлыҡ швед артиллерияһын баҫып ала (561 пушка, 66 мортира, 7 гаубица). гарнизондың ҡалдыҡтары әсирлеккә бирелә — 5132 кеше, уларҙың 2905 ауырыуҙар. Шведтарҙың бер өлөшө 1700 йылда Нарва тирәһендә тотоп алынған урыҫ әсирҙәренә алмаштырыла, ҡалғандары шул көйөнсә азат ителә.
Тугулук
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ливия мәҙәниәте
Ливия мәҙәниәте — Ливия дәүләтенең һәм унда йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәте. Дөйөм ғәрәп һыҙаттарына эйә, шул уҡ ваҡытта милли күп төрлөлөк кенә түгел, илдең төрлө тарихи өлкәләргә (Триполитания, Феццан һәм Киренаика) бүленеүенә  бәйләнгән  ерле  колорит менән тулыландырылған.
Тел
Ливияла ғәрәп теле төп тел булып тора, илдә йәшәүселәрҙең күбеһе шул телдә һөйләшә. Илдең башлыса төньяҡ-көнсығышында, берберҙар араһында,  зуар һәм нефус   телдәре таралған. Джамахирия осоронда бербер телдәре төркөмө тйыу аҫтында була, әммә илдә власть алмашынғандан һуң да уларҙың хәле ныҡлы үҙгәргәне тойолмай. Илдең көньяҡ-көнбайышында, туарегтар араһында, тамашек теле киң ҡулланыла. Илдең көньяғында төйәкләнгән тубу ҡәбиләһе  тедага телендә аралаша; тедага  нил-сахара телдәр ғаиләһенә инә.
Дин
Ливия халҡының 97 проценты самаһы  сөнни мосолмандарға ҡарай. Киренаикала сенусит йоғонтоһо көслө, илдең ҡалған өлөшөндә йәшәгән халыҡ норматив ислам динен тота. Ливияның мосолман динле халыҡтары араһында  туарегтар айырым урын алып тора, улар   ҡайһы бер милли үҙенсәлектәрҙе дини ҡанундарҙан өҫтөн ҡуя. Мәҫәлән, туарегтар мөхитендә күп ҡатынлылыҡ таралыу таба алмаған; ҡатын-ҡыҙҙары йөҙөн япмай.
Халыҡтың 3 проценты самаһы христианлыҡтың   төрлө тармаҡтарына эйәрә (копттар, католиктар, протестанттар). Илдә граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә власть алмашынғас,  христианлыҡты таратыу буйынса өгөт-нәсихәт алып барыу  уголовный енәйәт һанала башлай.
Мәғариф
Көнбайыш тибындағы белем биреү илгә беренсе итальян оккупацияһы осоронда үтеп инә башлай, әммә бойондороҡһоҙлоҡ алғас ҡына киң таралыу ала.
Муаммар Каддафи идара иткән осорҙа белем алыу бөтә кимәлдәрҙә лә түләүһеҙ була. Бының һөҙөмтәһендә ул идара иткән йылдарҙа илдә йәшәгән халыҡтың грамоталылыҡ кимәле 25 проценттан 95 процентҡа тиклем күтәрелә. Тулы мәктәп белеме алыу — 12 йыллыҡ, 9 йыллыҡ белем алыу мәжбүри  булып тора.
Белем алыуҙың өсөнсө баҫҡысына  профессиональ-техник һәм  педагогия колледждары һәм дини уҡыу йорттары ҡарай.
Ливиялыларҙың сит илдә уҡыуы өсөн субсидия бирелә: уҡыу хаҡы ғына түләнеп ҡалмай, студенттар ай һайын йәшәү һәм торлаҡ ҡуртымлаған өсөн түләүгә  $2300 стипендия ала.
2011 йылда  Ливияла граждандар һуғышы башланғанға тиклем  10 университет һәм 14 ғилми-тикшеренеү үҙәге эшләй.
Илдең иң эре китапханалары - Триполиҙағы Дәүләт китапханаһы һәм Бенгазиҙағы Ливия университеты китапханаһы.
Әҙәбиәт
Яҡынса VII быуаттан  Ливия әҙәбиәте  ғәрәп әҙәбиәте йоғонтоһонда үҫә. XVI быуатта Ғосман империяһы составына ингәндән һу төбәк әҙәбиәте һүлпәнәйә. XVII-XVIII быуаттарҙа Омар бен әл-Фәрит һәм  Әхмәт әл-Бәхлүли кеүек суфый шағирҙары билдәлелек ала. XVIII-XIX быуаттарҙа Әхмәт әш-Шәриф, Мостафа бен Зикри һәм Сөләймән әл-Баруни кеүек әҙиптәр үҫеп сыға. Итальян оккупацияһы осоронда Әхмәт Рафиҡ әл-Мәхдәүи, Ибраһимаәл-Уста Умар һәм әс-Сәйит Әхмәт Ганнаб ватансыллыҡ рухында ижад итә. Бербер яҙыусыһы Сөләймән әл-Барони ҙа шул юҫыҡта яҙыша.
ХХ быуаттың 40-50-се йылдарында ливия әҙәбиәтендә   проза, айырыуса новелла жанры ныҡлы үҫә. Был йүнәлештә Мостафа әл-Мисурати, Әбү Харрус, Ришат әл-Хуни, Мөхәммәт Афиф, Талиб ар-Рави, Заима Сөләймән әл-Баруни һәм башҡалар эшләй.
70-се йылдарҙан хәҙерге заман ливия романсыһы һәм  новелласыһы Ибраһим әл-Куни  киң танылыу ала. Уның айырыуса билдәле новеллалары — «Сираттан тыш намаҙ», «Сихырсы тормошонан юғалған факттар», «Бер йотом ҡан», романдары — «Ай тотолоу», «Алтын бөртөгө», «Ҡанһыраған таш» һәм башҡалар.
Һынлы сәнғәт
Ливияла  Тадрарт-Акакус тау массивында  ҡаяларға соҡоп төшөрөлгән   неолит  осоро рәсемдәре бар, уларҙа һунар һүрәтләнә. Беренсе рәсемдәр беҙҙең эраға тиклем 12 мең йыл элекке дәүергә ҡарай. Иң боронғо петроглифтар буйволдарҙы, филдәрҙе, мөгөҙморондарҙы, һыу үгеҙҙәрен, жирафтарҙы сағылдыра. Яңыраҡ өлгөләр жирафтарҙы һәм дөйәғоштарҙы һынландыра, шулай уҡ төрлө йыртҡыстарҙың һәм үгеҙҙәрҙең һүрәттәре менән тулыландырыла. Был ҡатлам петроглифтары сифатлыраҡ һыҙмалы булып тора. Киләһе ҡатлам малсылыҡ осорона ҡарай. Ул осор ҡая һүрәттәрендә йорт малдары өҫтөнлөк итә (айырыуса үгеҙҙәр), ә ҡырағай хайуандар  әҙ төшөрөлгән  (антилопалар, жирафтар, дөйәғоштар), һунар итеү күренештәре лә ҙур урын алмай. Петроглифтарҙың бөтә төркөмдәрендә лә кеше рәсеме һирәк осрай, Тадрарт-Акакус ҡомартҡыларында ғына күберәк. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ уртаһында еңел арбаларға егелгән аттар һәм башһыҙ кешеләр рәсемдәре осрай башлай.
Шулай уҡ финикий, боронғо грек, рим һәм византий  сәнғәте өлгөләре һаҡланған.
Архитектура
Ливияның иң билдәле архитектура ҡомартҡыларының береһе тип Лептис-Магна тигән боронғо ҡала иҫәпләнә, уны беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡта финикийҙар нигеҙләгән, бында рим осоро харабалары һаҡланған.
Сабратала һәм Киренала рим һәм византий осорҙары архитектураһы ҡомартҡылары һаҡланған. Атап әйткәндә, Сабратала Рим театры һәм мәжүси ҡорамдар харабалары, шулай уҡ  VI быуаттың христиан сиркәүе урынлашҡан. Киренала ла дини һәм башҡа төрлө күп биналар һаҡланып ҡалған. Был ҡалаларҙың икеһе лә ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты булып тора.
Колониаль осорҙа ҡалаларҙа Европа   кварталдары төҙөлә.
Бойондороҡһоҙлоҡ яулағандан алып архитектура заманса төҫтә үҫә.
Музыка
Ливияла  традицион халыҡ музыкаһы өҫтөнлөк итә. Граждадахалыҡ музыкаһы фестивалдәре даими үткәрелеп тора. Труппалар сит илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй.
Аш-һыу
Ливия аш-һыуында башлыса үҫемлек майҙары һәм күп төрлө тәмләткестәр ҡулланыла. Иң билдәле ризыҡ тип төбәккә хас булған кус-кус һанала. Шулай уҡ бойҙай ононан әҙерләнгән асида  десерты менән дөгө, ит һәм йәшелсәнән бешерелгән рууз киң таралған. Ризыҡты ҡалаҡ-сәнске кеүек ҡоралдар ҡулланмайынса ҡул менән ашау ҡабул ителгән. Оҙон тәпәш өҫтәлдәр тирәләй аяҡты бөгәрләп ултырып ашайҙар.
Джамахирия осоронда илдә ҡоро закон хакимлыҡ итә.
Байрамдар
Каддафи осоронда түбәндәге байрамдар дәүләт статусына эйә була :
Яңы властар 23 октябрҙе илде Муамар Каддафиҙан «ҡотҡарыу» көнө тип иғлан итә.
Лозная
Лозная — Рәсәйҙәге йылға. Белгород өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға айҙар йылғаһының уң ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Айдар йылғаһы Рәсәй менән Украина сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡанбулат (Мәләүез районы)
Ҡанбулат (Ҡамбулат) — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы Ергән ауыл Советына ингән ауыл. Уға юрматы ырыуы Аҙнай түбәһе башҡорттары XVIII быуатта нигеҙ һалған. 1992—2013 йылдарҙа бөткән ауылдар исемлегендә була. 2014 йылда яңынан тергеҙелгән.
Тарихы
Юрматы ырыуы Аҙнай түбәһенең иң боронғо ауылдарның береһе.
Ауылға 1730 йылда Ҡанбулат (Ҡамбулат ) исемле юрматы кешеһе нигеҙ һала. 1816 йылғы VII ревизияла уның балаларының исемдәре атала. Ҡанбулат улы Ҡангилде (1751—1816)- уның улы Ҡолгилде (уның улы) Ҡолмөхәмәт. 1752 йылғы Табылды Ҡанбулат улы — уның улы Әлимбай (уның улы Сиреғол). 1767 йылғы Ишморат Ҡанбулат улы (уның улдары Мөхәмәтҡөнәфиә, Мөхәтәйәмил, Мөхәмәтхәмил).
1935-1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы ваҡытында Ергәнтау итәгендә Килмәк Нурушев етәкселегендәге башҡорт ғәскәре Ырымбур (Орск) ҡәлғәһен төҙөргә китеп барған хөкүмәт ғәскәре менән алыша (1735 йыл, июль). Алыш урыны тураһында (тауҙың төньяҡ, йәки көньяҡ итәгендә) әлегә тикшеренеүселәр аныҡ ҡына фекергә килмәгән.
1816 йылғы VII ревизия ваҡытында был ауылда указлы мулла Әлимғол Мырҙаҡаев (1751—1820) йәшәгән (ҡатыны Шәрәфә,1780 й.)-уның улы Хисаметдин (уның улы Ғәләүетдин,1811 йылғы). Әлимғолдоң улы Мөхәмәҙи (1805—1831), Әхмәҙи (1806-…). Мөхәмәҙиҙең улдары- Камалетдин (1828 й.), Сәйфетдин (1830 й.). 1970 йылдаҙа Ҡанбулат ауылының күпселеге Ергән һәм Йомаҡ ауылдарына күсә, сөнки ауылға перспективаһыҙ мөһөрө тағыла. Район советы президиумы ҡарары менән Ҡанбулат 1992 йылда иҫәптән төшөрөлә.
Ауыл бер нисә тапҡыр янып бөтә. Башта Ағиҙел буйында урынлашҡан ауыл әкренләп үргәрәк күсә. Һуңғы тапҡыр ауыл халҡы 1928—1929 йылдар тирәһендә әлеге урынға күсенә.
1920-1950 йылдарҙа ауылда башланғыс мәктәп эшләй. 1930 йылдар аҙағында балалар Ергән ете йыллыҡ мәктәбенә һәм Кинйәкәй ете йыллыҡ мәктәбенә йөрөп уҡый. Ергән ауылына уҡырға йөрөгән балалрға яҙлы-көҙлө ике Иҙел аша сығырға тура килһә, Кинйәкәйгә йөрөгәндәргә ҡара урман аша ун биш километр алыҫлыҡтағы ауылға барып, кешелә тороп уҡырға кәрәк була.
Һуғышҡа тиклем колхоз рәйесе Баязитов, бригадир-Баһауетдинов була. 1941 йылдың июнендә Кинйәкәй ауылында мәктәп өсөн утын әҙерләшергә Ҡамбулаттан бер бригада ир-егеттәр килә. 22 июндә ауыл Советы алдында йыйылған халыҡҡа һуғыш башланыуы тураһында хәбәр итәләр. Хөбөтдин исемле ағай: «Бөгөнгө күргән төштәрем шуға булған икән. Мин әйләнеп ҡайта алмам инде»,-тип илай. Ысынлап та уға һәм тағы егерменән артыҡ ир-егеткә Камбулатҡа (Ҡанбулат) кире ҡайтырға насип булмай.
Һуғыштан һуң ауыл халҡы колхозда эшләй, һуңыраҡ Ергәндең бер өлөшөндә ойошторолған СССР-ҙың 50-йыллығы исемендәге колхозға инә.
Ҡанбулат ауылы тергеҙелә
2013 йылда ауыл тергеҙелә. Бында әле бер кеше йәшәй.
Ауылды тергеҙеү тураһында документтар әҙерләгәндә ауыл атамаһы буйынса бәхәс ҡуба. Башта хәҙерге әйтелеше буйынса Ҡамбулат исемен ҡалдырырға тигән тәҡдим әйтелә (ҡарағыҙ: «Мәләүез районының Ҡамбулат ауылы тергеҙелә», ), әммә ауылға исеме боронғо Ҡанбулат исеме ҡушыла.
Урындағы үҙидара һәм йәмәғәт берекмәләре буйынса комитеты рәйесе Венера Шәрәфетдинова «Спутник FM» каналына биргән интервьюһында түбәндәгеләрҙе һөйләй: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Законопроектты әҙерләгәндә икенсе уҡыу ваҡытында комитет яңы булдырылған тораҡ пункт исемен «Камбулатово» тип «М» хәрефе менән яҙыу башҡорт атамаларын рус теленә әйләндереп яҙыу ҡағиҙәләренә тап килмәй тип тапты. Ошо сәбәпле комитет төҙәтмә әҙерләне, уға рашлы яңы булдырылған тораҡ пункт «Н» хәрефе менән «Канбулатово» тип атала. <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— http://sputnik107.com/node/22768 Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтенең 2014 йылдың 25 февралендәге «Башҡортостан Республикаһындағы географик объекттарға исем биреү тураһында» тигән 143-сө һанлы ҡарары :Башҡортостан Республикаһы Дәүләт йыйылышы— Ҡоролтайы тәҡдиме буйынса түбәндәге исемдәр бирергә:
«Ҡанбулат» — Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районында булдырылған ауылға;
«Тирәкле» — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районында булдырылған ауылға;
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /> 2014 йылдың 28 мартында «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәр сиктәрен, статустарын һәм административ үҙәктәре тураһында» закон ҡабул ителә (28.03.2014 й. № 77-З):
Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәр сиктәрен, статустарын һәм административ үҙәктәре тураһында» 126-з һанлы законы 2 статьяһының 1 бүлегенә… түбәндәге үҙгәрештәр индерергә:
1) 37 пункттың «з» подпунктында «Үрге Юлдаш» һүҙенән һуң «Ҡанбулат» тип өҫтәргә <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— http://www.rg.ru/2014/04/01/bashkiriya-zakon77-reg-dok.html Шулай итеп, 2004 йылда үҙгәртелгән закон ошолай яңғырай:"з) Ергән ауыл Советы: Ергән ауылы — административ үҙәк, Тирәкле, Үрге Юлдаш, Ҡанбулат, Климовка, Нурдәүләт, Һабаш, Семеновка, Столяровка,Йомаҡ (37з ҡушымта);"
Географик урыны
Ағиҙел йылғаһының урта ағымының уң яҡ ярында, Ергәнтау битләүендә урынлашҡан.
Ауылдан (Ағиҙел аша сығып):
Ауыл хужалығы
1917 йылға тиклем ҡанбулаттар 168 бот ужым, 464 бот ярауай иген сәскән. Ауыл халҡы 588 ат, 458 һыйыр малы, 23 һарыҡ, 4 баш кәзә 42 умарта иҫәпкә алынған. Ләкин был һандар ҙур шик тыуҙыра, сөнки Беренсе донъя һуғышы ваҡытында ауыл хужалығы иҫәбен алғанда халыҡ бөтә булған малын дәүләттең өҫтәлмә йыйымдарынан ҡурҡып, иҫәпкә индермәгән.
Малсылыҡ, игенселектән тыш ҡанбулаттар умартасылыҡ һәм йәшелсә үҫтереү, баҡсасылыҡ менән шөғөлләнә. Ауылда ваҡ ҡош-ҡорт күпләп тотола.
Тағы ҡарағыҙ
-Мәләүез районы
-Ергән ауыл Советы (Мәләүез районы)
-Ергәнтау
Әҙәбиәт
- Станислав ШАХОВ. Как крестьяне и чиновники в Башкирии вернули к жизни деревню-призрак//КП-Уфа, 28 Ноября 2012
Эзоп
Эзо́п (Αἴσωπος) — боронғо легендар грек шағиры-мәҫәл яҙыусы. Фараз буйынса б. э.т. 600 йылдар тирәһендә йәшәй. Эзоптың үҙенсәлекле шиғырҙары һаҡланмаған. «Эзоп мәҫәлдәре» («басни Эзопа») беҙгә һуңыраҡ осорҙағы шиғри эшкәртеүҙәр формаһында килеп етә — латинсаға шағир Федр (I быуат), грек теленә шағир Бабрий (II быуат) һәм тағы ла һуңғараҡ — латинсаға шағир Авиан (V быуат башы) тәржемә итә.
Антик традицияла биографияһы
Эзоптың тарихи шәхес булыу-булмауын тәғәйен генә әйтеү мөмкин түгел. Тәүге тапҡыр уны Геродот телгә ала (II, 134): Эзоп Мысыр батшаһы Амасис хакимлек иткән дәүерҙә (б. э. т. 570—526 йылдар) йәшәгән, Самос утрауында йәшәүсе Иадмондың ҡоло булған, һуңыраҡ иреклек алған һәм Дельфы ҡалаһында йәшәүселәр тарафынан үлтерелгән, бының өсөн улар Иадмондың нәҫелдәренә аҡса түләгән.
Йөҙ йылдан күберәк ваҡыт үткәс, Гераклид Понтийский Эзоптың сығышы менән Балҡан ярымутрауының ул дәүерҙәге тарихи өлкәһе Фракиянан икәнлеген бәйән итә. Уның фаразы буйынса, Эзоп боронғо грек космологы һәм мифтарҙы аңлатыусыһы Ферекидтың замандашы була, уның тәүге хужаһының исеме — Ксанф.
Мираҫы
Авторы Эзоп тип һаналған сәсмә формалағы 426 ҡыҫҡа әҫәрҙән торған мәҫәлдәр йыйынтығы һаҡланып ҡалған.
Тәржемәләр
руссаға тәржемәләр:
Камчадалдар
Урыҫ камчадалдарының сығышына һәм мәҙәниәтенә ительмендар ҙур йоғонто яһаған, шулай уҡ коряктар һәм чувансылар. Камчадалдарҙың теле — урыҫ. Сәйәхәтсе С. П. Крашенинников хеҙмәттәрендә локаль һәм диалект төркөмдәре атамалары бирелә: кшаагжи, кыхчерен, улар Жупанова һәм Немтик йылғалары араһында йәшәгән; чупагжу йәки бурин — Үрге Камчатка зинданы (Верхнекамчатск) һәм Жупанова йылғаһы араһында; лингурин — Немтик һәм Белоголовый йылғалары араһында һәм кулес — Белоголовый йылғаһынан төньяҡҡа табан
Даими рәүештә йәшәгән урыҫ халҡы 1730-сы йылдарға барлыҡҡа килә һәм, үҙенең аҙ һанлығы арҡаһында, күпселектә край аборигендары менән ҡушылған, ә камчадалдар составына ингән ительмендарҙың өлөшө урыҫ телен һәм мәҙәниәтен ҡабул итә. XХ быуат башына Камчаткала яҡынса 3600 урыҫ-ительмен кешеһе йәшәй, улар мәҙәниәт, көнкүреш һәм урыҫ теле уртаҡлығы менән бер этнографик төркөмдө тәшкил итә.
Рәсәй райондары һәм ҡалалары буйынса камчадалдар өлөшө
Рәсәй территорияһында 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса 229 камчадал йәшәй һәм улар айырым халыҡ итеп билдәләнгән.
(дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса камчадалдарҙың өлөшө 5 % -тан арттҡан муниципаль берәмектәре күрһәтелгән) :
Камчатка крайы:
(дөйөм халыҡ иҫәбе буйынса камчадалдарҙың өлөшө 5 %-тан арттҡан муниципаль берәмектәре күрһәтелгән):
Камчадалдар тип үҙҙәрен Магадан өлкәһендәге Охот диңгеҙе буйҙарында борондан йәшәгән кешеләр ҙә таный, улар Ола, Гижига, Ямск, Тауйск, Армань һәм башҡа ҡасабаларҙа йәшәйҙәр.
Сосера
Сосера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чужга йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса рустар 90 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Покровка ауылы XIX быуат уртаһында 1235 кешенән тора. 1920 йылда 126 йорт хужалығында 704 кеше йәшәгән.
Сит-Чоры-Кы (Правой ҡушылдығы)
Сит-Чоры-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Правая йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Балахтон
Балахтон (Балахтонка) — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1465 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Сит-Чоры-Кы (Правой ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Балахтон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сит-Чоры-Кы (Правой ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балахтон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Мадмас
Кесе Мадмас — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зырянская Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Митерёв Георгий Андреевич
Митерёв Георгий Андреевич (1900 йыл—1977 йыл) — совет табибы, СССР-ҙың  Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1939—1946 йй.), СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министры (1946—1947 йй.), медицина фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
1900 йылдың 23 апрелендә (5 май)  һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Бариновка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1919—1921 йылдарҙа — уҡытыусы, балалар йорто мөдире.
1925 йылда Һамар университетының факультетын тамамлай. 1925—1926 йылдарҙа — Һамар үҙәк дауаханаһында һәм венерик диспансерҙа стажер.
1926—1930 йылдарҙа — венерик диспансер һәм һәм Мәләкәс район һаулыҡ һаҡлау бүлеге менән етәкселек итә (Һамар губернаһы).
1930 йылдан алып — Ульяновск дауаханаларында
1932—1933 йылдарҙа Урта-Волга крайының санитар инспекторы.
1933 йылдан Н.И. Пирогов исемендәге Куйбышев  үҙәк дауаханаһының баш табибы.
1936—1939 йылдарҙа — Куйбышев клиник дауаханаһында баш табип.
1939 йылдың июнь-сентябрь айҙарында — РСФСР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары.
1939 йылдың 8 сентябрендә  СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары  итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында РККА-ның яралы яугирҙәренә һәм халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеү һәм эпидемияға ҡаршы көрәш буйынса ҙур эште етәкләй. .
1947 йылдың 17 февралендә «йөкмәтелгән эшен алып бара алмай» тип вазифаһынан төшөрөлә, ә 1947 йылдың авгусында Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағында намыҫ судында уға  «дәүләткә ҡаршы һәм патриотизмға ҡаршы ҡылыҡтары өсөн»  ҡаты шелтә бирелә.
1947 йылдан Ф.Ф. Эрисман исемендәге Дәүләт ғилми-тикшеренеү санитар  институтының директоры.
1954—1971 йылдарҙа  Ҡыҙыл Тәре һәм СССР Ҡыҙыл Ярым ай йәмғиәттәр союзының  башҡарма комитеты рәйесе. 1971 йылдың июнендә пенсияға сыға.
Награда һәм премиялары
Һамар ҡалаһында Митерев Георгий исеме менән медицина университеты янындағы йөрөү урыны атала
Бикеш (Күгәрсен районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Александровка (Бедеева Поляна ауыл советы, Благовещен районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 171 кеше булған. ОКАТО коды — 0201500004200.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шангала
Шангала — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы,Ростов өлкәһе,Краснодар крайы,Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кугульта йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Егорлык йылғаһы Новотроицк һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балдаштык
Балдаштык — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сыр йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Арыҫлан петроглифтары
Арыҫлан петроглифтары — ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр, Силәбе өлкәһенең Наҙы-Петровск районында Өфө йылғаһының уң ярында урынлашҡан Яман-таш ҡаяһындағы археология ҡомартҡыһы, Арыҫлан ауылынан йылға ағымы буйлап өс километр түбәндә, һәм  шул уҡ исемле тимер юл станцияһынан көнбайышҡа ҡарай 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Дөйөмләштерелгән мәғлүмәттәр буйынса һүрәттәр һуңғы тимер быуатҡа ҡарай (б.э. 9 - 7 бб.) Ул охра менән башҡарылған геометрик, зооморф һәм антропоморф һүрәттәрҙән тора.
Сит-Чоры-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Сит-Чоры-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 358 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Арыҫлан петроглифтары
Өйрәнеү тарихы
Һүрәттәр 1968 йылда В. Т. Петрин тарафынан табыла, 1990 йылдар башында уларҙы В.Н. Широков өйрәнә
Балдаштык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сит-Чоры-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Арыҫлан петроглифтары
Тасуирламаһы
Көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнбайышҡа ҡараған ҡаяның эзбизташлы асыҡ урыны, ҙур ишелмә өҫтөндә һыу өҫтөнән яҡынса 15-18 м бейеклектә урынлашҡан. Һүрәттәр ишелмәнән 1 – 1,7 м бейеклектә төшөрөлгән
Һигеҙ метрлы панно сиктәрендә 2 төркөм һүрәттәр бүленә: төньяҡ ( 6 фигура менән) һәм үҙәк (8 һүрәт); шулай уҡ  2 яңғыҙ һүрәт табылған. Төньяҡ төркөмдә һулдан ситке позицияны айыуға оҡшаш хайуан һыны биләй: үҙәктә Ф-рәүешле тәшбихтә һындан композиция һәм 3 хайуан һүрәте (һулдағыһы насар һаҡланған һәм аңлашылмай, башҡа икеһе – тояҡлылар, бер-береһенә баштары менән урынлашҡан); уларҙан  уң яҡта -  2 тәшбихтә һындан торған композиция, улар араһында б.э. 2-се мең йыллыҡтың икенсе яртыһы – 2-се мең йыллыҡтың  беренсе быуаттарҙа  археологик ҡомартҡыларҙан  металл ҡойолмалар буйынса танылған стилдә атҡа оҡшаш тояҡлы хайуан төшөрөлгән. Үҙәк төркөмдә ике композиция бүленә. Өҫкө төркөмдә геометрик фигура ҡалдыҡтары һәм башы икегә бүленгән, аяҡһыҙ Ф-рәүешле тәшбихтәле йән эйәһенең һынына уңға башын борған тояҡлы хайуан һүрәте күренә. Был композиция аҫтында баштарын һулға борған 2 тояҡлы һүрәт төшөрөлгән, тәшбихтә һын улар араһында, уңда һәм һулда – вертикаль йүнәлтелгән зигзагтар. Бер тояҡлының күләме ҙур түгел, һыҙыҡлы  манера менән башҡарылған, икенсеһе - ҙур, силуэт менән төшөрөлгән. Артабан уңда ҡыҙыл тап өҫтөнән тәшбихтә һын һәм селтәрле һүрәт ҡалдыҡтары
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1960-64 йылда уҡ урындағы манси ғаиләһе туғандары ҡаяға изге урын тип килгән. ХХ быуаттың 1 -се яртыһында мансы ғаиләһенең ҡаяларҙа яҙылған нәмәләрҙе хөрмәт итеүе тураһында мәғлүмәттәр В.Н.Чернецовтың тикшеренеүҙәрендә килтерелгән. Хәҙерге уғыр халҡының традицион йолалары менән бәйле Көньяк Урал яҙмаларын өйрәнгәндә алынған мәғлүмәттәр Көньяҡ Урал төбәгенең этник мөхитен тергеҙеү өсөн файҙаланылырға мөмкин. Арыҫлан петроглифтары янында ҡаҙыныуҙар ваҡытында Петрин ҡорбан комплексы ҡалдыҡтарын таба (балсыҡ һауыт-һаба ҡалдыҡтары, охра киҫәктәре, таш әйберҙәр, шул иҫәптән песта, шулай уҡ илек, ат, ҡош һәм ҡайһы бер билдәһеҙ фрагменттаҙың һөйәктәре). Табылған артефакттар бында ҡорбан салыу урыны булыуын раҫлай. Керамик фрагменттарҙағы орнамент буйынса әйбер комплексы сылва мәҙәниәтенә ҡарай.
Сит-Чоры-Кы (Худосей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡоро Вычера
Сухая Вычера — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычера йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Аяла Пруденсия
Пруденсия Аяла (Prudencia Ayala; 28 апрель 1885 йыл — 11 июль 1936 йыл) — Сальвадор журналисы, шағир, экстрасенс һәм йәмәғәт эшмәкәре, Сальвадорҙа ҡатын-ҡыҙ хоҡуҡтарын әүҙем яҡлаусы.
Биографияһы
Пруденсия Аяла Сальвадорҙа Сонсакате тигән ҡаласыҡта 1885 йылдың 28 апрелендә тыуа.
Сығышы менән Сальвадорҙың ерле халҡына ҡараған ғаиләнән. Пруденсияның ата-әсәһе — индеецтар Аурелия Айяла менән Висенте Чиефа.
Ҡыҙыҡай ун йәшендә атаһы һәм әсәһе менән бергә Санта-Ана ҡалаһына күсә, унда профессор Мария Луиза Кристофиненың башланғыс мәктәбенә уҡырға төшә. Фәҡир йәшәгән ғаиләлә баланы уҡытырлыҡ аҡса булмай, һәм уға уҡыуын ташлап, үҙ алдына белем алыу менән мәшғүл булырға тура килә.
Пруденсия тегенсе һөнәренә өйрәнә. Йәнә ул экстрасенслыҡ, күрәҙәлек һәләттәренә лә эйә була, «серле тауыштар» уның аша киләсәк тураһында һөйләй. Ошо һәләттәре менән ҡыҙ Сальвадорҙың ерле халҡы араһында билдәлелек яулай. Әммә башҡа милләт халыҡтары уның һәләттәрен танымай, ҡабул итмәй.
Пруденсия Аяла 1936 йылдың 11 июлендә Сан-Сальвадорҙа вафат була.
Ижады һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
Пруденсия Аяланың күрәҙәлектәре Санта-Ананың гәзиттәрендә баҫылып сығып тора, ҡалала уны «Санта-Ана сибиллаһы» тип йөрөтәләр. 1914 йылда ул Германия кайзеры ҡолаясағы һәм АҠШ-тың Беренсе донъя һуғышына ҡушыласағы тураһында күрәҙәлек итә.
1913 йылдан алып уның мәҡәләләре Сальвадорҙың көнбайышында сыға торған «Диарио де Оссиденте» гәзитендә баҫыла башлай. Мәҡәләләрендә Пруденсия Аяла империализмға ҡаршы, феминизм һәм Үҙәк Америка синдикализмы яғында сығыш яһай, АҠШ-тың Никарагуаға баҫып инеүенә ҡаршы була. Ошо ваҡыттарҙа төрлө баҫмаларҙа уның бер нисә шиғыры нәшер ителә.
1919 йылда үҙе алып барған бағанала Сальвадорҙағы ҡаласыҡтың мэрын тәнҡитләгән өсөн төрмәгә ултыртыла. Бер нисә айҙы Гватемала зинданында үткәрә, уны түңкәрелеште ойоштороусылар менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләйҙәр. 1921 йылда «Эссибле. Гватемалаға барған саҡтағы мажаралар» тигән китабын баҫтырып сығара. Унда диктатор Мануэль Эстрада-Кабрера хакимлығының һуңғы айҙарын ентекле тасуирлай. Уның шулай уҡ «Үлемһеҙ, аҡылһыҙ мөхәббәт» (1925) һәм «Төтәүсе тап» (1928) тигән китаптары нәшер ителә. 1920-се йылдар аҙағында «Ҡатын-ҡыҙҙың ғәфү ителеүе» тигән гәзитте ойоштора һәм уға етәкселек итә. Гәзит биттәренән Сальвадор ҡатын-ҡыҙҙарының хоҡуҡтарын ҙур әүҙемлек менән яҡлап сығыш яһай.
Пруденсия Аяланың 1932 йылғы крәҫтиән ихтилалында ҡатнашыуына шаһитлыҡтар юҡ, әммә ул баш күтәреүселәр менән хеҙмәттәшлек иткәндер тигән фекер йәшәй.
Хәтер
Сан-Сальвадорҙың үҙәгендә, кафедраль собор эргәһендә, Пруденсия Аяланың иҫтәлегенә мемориаль таш ҡуйылған. 2009 йылдың мартында, Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнө уңайынан, Пруденсия Аялаға бағышлап «Пруденсия сихыры замандарында» тигән пьеса ҡуйыла.
Лайм
Киң япраҡлы лайм
Киң япраҡлы лайм (Citrus latifolia) йәки фарсы лаймы. Уның емештәре лимонды хәтерләтә, улар эре (диаметрында 6—8 см), йоҡа (1,5 мм) шыма тышсаһы менән. Ысын лаймға ҡарағанда еҫе көсһөҙөрәк. Ғәҙәттә орлоҡһоҙ, составы буйынса ысын лаймға оҡшаш. Яҡынса ысын лаймдың лимон менән гибрид төрө (культиген).
Татлы лайм
Шулай уҡ был ырыуҙан башҡа икенсе яҡын төр бар — татлы лайм (Citrus limetta), йәки лиметта йәки татлы лимон. Лаймдың был төрҙәре «лаймс», «һинд лиметы» (Citrus auraria limetta), «цитрон-лимет» исемдәр аҫтында билдәле.
Каффир-лайм
Папеда сәнскеле (Cītrus hȳstrix), йәки лима йәки каффир-лайм.
Ботаник тасуирлама
Ҙур булмаған ағас йәки 1,5 м алып 5,0 м тиклем бейеклектәге ҡыуаҡ, сатыры ҡуйы, ботаҡтары ҡыҫҡа сәнскәктәр менән ҡапланған. 1-7 сәскә менән, сәскә атыуы ремонтантлы; емештәре ҙур түгел — диаметрында 3,5—6 см, оҙонса, йәшкелт, һутлы, бик әсе. Тышсаһы йәшел, һарғылт-йәшел йәки һары, тулы өлгөргәнлек ваҡытында бик йоҡа.
Сәскә атыуы һәм емеше өлгөрөүе бөтә йыл буйына дауам итә. Әммә төп сәскә атыуы ямғырлы миҙгел башланыу менән билдәләнә (май—июнь). Төп уңышты август, сентябрь һәм октябрь айҙарында йыялар. Емештәре 8-10°С температура һәм һауаның сағыштырмаса 85-90 % дымлылығы ваҡытында  1,5—2 ай һаҡлана. Тропиктарҙа, ғәҙәттә, Мексика сортын үҫтерәләр.
Таралыуы
Лаймдың тыуған иле тип Малакка ярымутрауы иҫәпләнә. Лаймдың сәнәғәт культураһы беренсе тапҡыр  XIX быуаттың  70-се йылдарында Монтсеррат утрауында (Кесе Антиль утрауҙарынан) барлыҡҡа килә. Лаймдың миллионлаған ағастарын Һиндостан, Шри-Ланка, Индонезия, Мьянма, Бразилия, Венесуэла,  Көнбайыш Африка илдәрендә үҫтерәләр.
Халыҡ-ара баҙарына лайм башлыса Мексика, Мысыр, Һиндостан, Куба һәм Антил утрауҙарынан килтерелә. Лаймды ғәҙәттә диңгеҙ кимәленән 1000 м бейеклеккә тиклем тропик зоналарҙа  культивациялайҙар. Күп белгестәр, лайм тупраҡ шарттарына талапсан түгел, ташлы һәм ярлы ҡомло тупраҡта үҫеүе мөмкин, тип иҫәпләй. Ләкин лайм күпселек цитрус культураларына ҡарағанда, тупраҡ-климат шарттарына һиҙгер. Иң яҡшы тупраҡ — тәрән һөрөлгән һәм яҡшы дренажлы еңел балсыҡлы. Лайм түбән температураларға тотороҡлоғо буйынса һуңғы урындарҙың береһен биләй, минус 1-2°С ваҡытында зыян күрә, лимон насар уңыш биргән дымлы тропик климат шарттарына яҡшы ҡулайлашҡан, шуға күрә тропиктарҙа лайм — төп «әсе цитрус».
Сорттары һәм гибридтары
Лаймдарҙың күп сорт тары бар:
Лаймдың лимонайм (лайм × лимон), лаймкват (лайма × кумкват) һ.б. кеүек гибридтары билдәле.
Ҡулланыу
Башлыса сей килеш, шулай уҡ һут һәм сегменттар консервалауҙа ҡулланалар. Һутында 6-8 % лимон кислотаһы бар, яҡшы сорттарҙа орлоҡтар аҙ (0-4). Лайм еҫе лимон еҫенән айырыла.
Лайм һуты лимон кислотаһын алыу өсөн файҙаланыла. Майы алкоголһеҙ эсемлектәр етештереүҙә ароматизатор кеүек ҡулланыла.