Назино_фажиғәһе
Ваҡиғалар барышы
«Трудопоселенецтарҙың» беренсе партияһы (5917 кеше) Назино ауылына ҡаршы ятҡан кеше йәшәмәгән утрауға 1933 йылдың 19 майында төшөрөлә. Күпселектә был көсһөҙләнгәнә, яңыҡҡан, яртылаш шәрә кешеләр була. Бер нисә көн эсендә утрауҙа дүрт палатка ҡуйыла, унда йонсоған кешеләрҙе урынлаштыралар, бер палаткала сабыртмалы тиф ауырыуына шикле кешеләр һалына. Көндәр бик һыуыҡ тора, көслө ел туҡтамай, ҡар яуа, өҫтәүенә криминаль элементтарҙың талауҙары арҡаһында 1933 йылдың 21 майында 70 мәйет табыла. Улар араһында биш мәйеттең ҡайһы бер йомшаҡ органдары ҡырҡып алынған була, шул иҫәптән бауыр, йөрәк һәм үпкә. Енәйәт урынында өс кеше тотола һәм конвой начальнигына оҙатыла. Бер палаткала паек бирелә башлайҙар: 500 г икмәк, 32 г ярма, 13 г шәкәр, тоҙ. Ауырлы ҡатындар Назино ауылына ебәрелә. Величко яҙа: Ас, йонсоған кешеләр, ҡыйыҡһыҙ, бер ниндәй ҡоралһыҙ һәм… хеҙмәткә һәм бигерәк тә ҡыйынлыҡтар менән ойошҡанлы көрәшергә күнекмәгән кешеләр ҡотолғоһоҙ хәлгә тарыйҙар. Туңған килеш улар тик ут яғырға, ултырырға, ут янында йоҡларға, утрау буйлап сөрөк, мүк, ағас ҡабығын эҙләп йөрөй генә алалар. Башҡа төрлө берәй нәмә эшләп булған микән, әйтеп булмай, сөнки өс тәүлек дауамында бер кемгә лә бер ниндәй аҙыҡ-түлек бирелмәй. Утрауҙа янғындар башлана, төтөн. Кешеләр ҡырыла башлай. Улар тереләй костер янында йоҡлаған саҡта яналар, йонсоуҙан һәм һыуыҡтан, бешеүҙән һәм уратып алған дымлылыҡтан үләләр… Ҡояшлы көндөң беренсе тәүлегендә ҡәбер ҡаҙыусылар бригадаһы 295 кенә мәйетте күмә ала, ҡалғандарын икенсе көнгә ҡалдыра <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Тик дүртенсе йәки бишенсе көнгә генә утрауға арыш онон алып киләләр һәм уны спецпоселенецтарға бер нисә йөҙ грамм итеп тарата башлайҙар. Ондо алып, кешеләр һыуға йүгерәләр һәм кәпәстәрҙә, силғауҙарҙа, пинжәктәрҙә һәм ыштандарҙа ондо һыулап ашайҙар. Ошо уҡ ваҡытта бик күптәр ондо шул килеш ашай (сөнки ул икмәк түгел); ҡолайҙар һәм һауа етмәгәнлектән быуылып үләләр <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Утрау комендатураһы һәм уның хәрби хеҙмәткәрҙәре, беренсенән, уларҙың ҡул аҫтындағы кешеләргә ҡарата үҙ бурыстарын аңлап етмәгән һәм, икенсенән, килеп тыуған катастрофанан аптырашта ҡалғандар, тип фаразлап була. Башҡаса таяҡтар, бигерәк тә винтовкалар прикладтары менән туҡмау системаһын һәм трудпоселенецтарҙы берәмләп атыуҙы бер нисек тә баһалап булмай. Бындай етәкселек һәм тәрбиәләү ысулдары утрауҙа беренсе көндәрҙән үк башланған ниндәй булһа ла кешелек ойошмаһының тарҡалыуына етди ярҙам ғына була. Был тарҡалыуҙың төп күрһәткесе кешене кеше ашау /людоедство булһа, уның массауи формалары башҡаса кәүҙәләнә: утрауҙа ысынында хөкөм һөргән мародерҙар бандалары һәм шайкалары барлыҡҡа килә. Бандалар кешеләргә баржаларҙа уҡ көн күрһәтмәй, трудпоселенецтарҙан икмәк, кейемде тартып ала, кешеләрҙе туҡмай һәм үлтерә. Бында инде, утрауҙа, ысын мәғәнәһендә, тәүге нәүбәттә, аҡсаһы һәм алтын тештәре булған кешеләргә һунар ойошторола. Уларҙың хужаһы бик тиҙ юҡҡа сыға, ә һуңынан ҡәбер ҡаҙыусылар аҡтарылған ауыҙлы кешеләрҙе күмә башлайҙар <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Урындағы хәҙмәткәрҙәрҙең баһаһы буйынса, депортацияланған алты мең кешенән ҡурҡыныс үлем менән от 1,5 — 2 мең кеше үлгән. Величко шулай хәбәр итә: Мин бик күп ғәйепһеҙ кешеләрҙең депортациялау миҫалдарын килтерә алыр инем. Бынан тыш хеҙмәт поселениеһына килгәндәр араһында осраҡлы эләккәндәр, беҙҙең элементтар — эшселәр, партиецтар [ сексоттар күҙ уңында тотола] булыу бәләһе бар. Нисә кеше булған, әйтеүе ауыр, шулай уҡ, кемдәр улар [учет составы категорияһы планында һәм ҡайҙа хеҙмәт итәләр] икәнен дә асыҡлап булмай, сөнки уларҙың ғаризалары буйынса документтар тартып алына һәм урындағы изоляция башҡарған органдар һәм башлыса эшелондарҙа рецидивистар тарафынан тартыуға тотонола [документтар енәйәтсе-рецидивистар өсөн самокруткаға тотонолоуы күҙ уңында тотола ], әммә улар араһынан ҡайһы берҙәре үҙҙәре менән документтарын килтергән: партия билеттары һәм кандидат карточкалары, комсомол билеттары, паспорттар, завод справкалары һәм башҡалар… <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">