cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ким Юлий Черсанович
Биографияһы
Юлий Кимдың дискографияһында йөҙҙән ашыу диск, йыр яҙмалары менән аудио- һәм видеокассеталар иҫәпләнә. Уның йырҙары бөтә автор йырҙары антологияларына, шулай уҡ хәҙерге рус шиғриәтенең байтаҡ шиғри антологияларына ингән, улар иҫәбендә «Строфы века» (төҙөүсеһе Евгений Евтушенко, 1994) бар.
Кинематографсылар союзы (1987), Яҙыусылар союзы (1991), Рус ПЕН-клуб (1997) ағзаһы. Биш йөҙгә яҡын йыр (күптәре кинофильмдарҙа һәм спектаклдәрҙә яңғырай), өс тиҫтәгә яҡын пьеса һәм тиҫтәләгән китап авторы.
«Алтын Остап» премияһы лауреаты (1998). Булат Окуджава исемендәге Рәсәй дәүләт премия лауреаты (2000). 2015 йылда рус шиғриәтен дәртләндереү ойошмаһының жюри ҡарары менән Кимға «Шағир» милли премияһы бирелде.
1998 йылдан алып алмашлап Иерусалимда һәм Мәскәүҙә йәшәй. «Ирусалимский журнал» редколлегияһы ағзаһы, «Иерусалимский альбом» проекты ҡатнашыусыһы һәм ойоштороусыларҙың береһе.
2008 йылдың 7 мартында Ким башҡа бардтар менән бергә «Под интегралом» клубын тергеҙеүгә һәм 1968 йылғы фестивалдең ҡырҡ йыллығына арналға «Снова „Под интегралом“ — 40 лет спустя» автор йыры фестивалендә ҡатнаша.
2008 йылда Юлий Ким «Культура» телеканалында «Линия жизни» («Ғүмер һыҙаты») программаһы геройы була.
2010 йылда П. И. Чайковский музыкаһына Гарри Бардиндың «Гадкий утёнок» (тулы метражлы йәнһүрәте музыкаһына шиғырҙар (Ханс Кристиан Андерсен) яҙа.
2020 йылғы үҙизоляция ваҡытында Юлий Черсанович «Тамза» автор йыры клубы трансляцияһы сиктәрендә сәғәт ярымлыҡ концерт бирҙе. Шул уҡ осорҙа Израилдә үҙенең йорт концерттары серияһы уҙҙы, унда бард йырланы ғына түгел, шәхси тормошонан ваҡиғалар хаҡында ла һөйләне.
2021 йылдың декабрендә шағир «Эхо Москвы» радиоһында эфирға сыҡҡан «Дифирамб» тапшырыуының ҡунағы булды, ай аҙағында иһә уның 85 йыллығы уңайынан «Төрлө үләндән гөлләмә» тип аталған бардтың юбилей кисәһе уҙҙы.
Йәмәғәт позицияһы
1996 һәм 2003 йылдарҙа Рәсәй властарын Чечнялағы һуғышты туҡтатырға һәм һөйләшеүҙәр алып барыу процесына күсергә саҡырған мәҙәниәт һәм фән эшмәкәрҙәре араһында була.
2001 йылда НТВ телеканалын яҡлап хатҡа ҡул ҡуя. «Яблоко» партияһына ярҙам итә.
2014 йылдың сентябрендә «Бишенсе колонна маршы» сатирик йырын ижад итә, уның авторы Украиналағы һуғышты ғәйепләй.
И всплыло в одночасье забытое давно Немыслимое счастье быть с властью заодно. Бери, начальник, шире, врежь Киеву под дых — Чтоб видели чужие, как наши бьют своих!
Һуңыраҡ шул уҡ тематика буйынса икенсе йырын яҙа:
Я с Украиной не воюю, я отношений с ней не рвал, как я ей пел, так и пою я, так i співаю, як співав…
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы
Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (берлеге) (Union internationale pour la conservation de la nature, IUCN, Международный союз охраны природы, МСОП) — планетаның биотөрлөлөгөн һаҡлау мәсьәләләрен яҡтыртыусы коммерцияға ҡарамаған халыҡ-ара ойошма. Ойошма яңылыҡтар бирә, төрлө илдәрҙә конгресстар үткәрә, яҡлауға мохтаж төрҙәрҙең исемлеген әҙерләй. БМО-ның Генераль Ассамблеяһында ойошманың күҙәтеүсе статусы бар. Ойошма 1948 йылда төҙөлгән, шиаб-квартираҙы Гланде (Швейцария) ҡалаһында урынлашҡан. Союз 82 илде (шул иҫәптән Рәсәйҙең тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлығы), 111 хөкүмәт учреждениеларын, 800-ҙән артыҡ хөкүмәткә ҡарамаған ойошманы, 181 илдән 10 000 -гә яҡын ғалим һәм экспертты берләштерә.
Мәсьәләләре
Тәбиғәттең бөтөнлөгөн һәм төрлөлөгөн һаҡлау маҡсатында йоғонто яһау, дәртләндереү һәм бөтә донъя йәмәғәтселегенә ярҙам итеү, шулай уҡ тәбиғәт ресурстарын тиң хоҡуҡлы файҙаланыу.
Союз, ағза-ойошмаларҙан башҡа 6 фәнни комиссияны һәм профессиональ секретариатты берләштерә.
Хәүефлелек дәрәжәләре
1963 йылдан Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы (Международный союз охраны природы, МСОП) хәүеф янаған хайуандар һәм үҫемлектәр исемлеген (Ҡыҙыл китап) төҙөй. Унда хәүефлелек 5 дәрәжәгә бүленә:
Махсус һаҡланған биләмәләрҙең классификацияһы
1978 йылда союз махсус Ерҙең махсус һаҡланған территорияларын квалификациялау системаһын ҡабул итә, 1994 йылда был системаны яңырта;
Симонович йорто (Таганрог)
Симонович йорто — мәҙәни мираҫ объекты, ул  Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһы Чехов урамы,30-сы йортта  урынлашҡан .Ростов өлкәһе Хакимиәте Башлығы Ҡарары (16.01.1995 йылдың 7-се һанлы) нигеҙендә һаҡланырға һәм реставрацияланырға тейеш.
Тарих
Сауҙагәр Чиликин 1850 йылдарҙа ҡаланың Чехов урамында 30 -сы номер аҫтындағы йортто төҙөгән. 1890-сы йылдарға тиклем йорт уның милке була, ә  Чиликин һуңынан өйҙө ростов саүҙагәре Макус Гордонға һата. 1906 йылда йорттоң  хужаһы  Логачевҡа алышына. 1915-1918  йылдарҙа  йорт Симонович ҡулына күсә һәм үҙенең тарихи исемен уның хөрмәтенә ала. Был йортта Симонович үҙе йәшәмәй, ул йортто Округ полицияһы идаралығына ҡуртымға (арендаға) бирә. Бинаның бер өлөшөндә ер эштәре комитеты урынлаша. XXI быуатта был йортта типография эшләй.
Һүрәтләү
Йорт ике ҡатлы, таштан төҙөлгән. Селтәрле ҡыйыҡ ҡуйылған ҡунаҡ күтәрмәһе йорттоң бер яҡ ситендә урынлашҡан. Йорт мөйөшө әҙерәк түңәрәкләнгән формала, уның өҫтөндә үҙенсәлекле фронтон бар. Тәҙрәләр өҫтө төрлө декор элементтары менән биҙәлгән.
Биксурин Алик Сәлих улы
Биксурин Алик Сәлих улы (21 сентябрь 1937 йыл) — балет артисы, театр һәм мәғариф эшмәкәре. 1956—1976 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, 1988—1990 йылдарҙа театрҙың директоры, 1985—2008 йылдарҙа Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография училищеһы директоры.Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1969).
Биографияһы
Алик Сәлих улы Биксурин 1937 йылдың 21 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған. Милләте — башҡорт.
Башҡорт дәүләт университетында уҡып, хоҡуҡ фәндәре буйынса белгес булып сыҡҡан, Ленинград хореография училищеһын тамамлаған.
1956—1976 — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы булып эшләй. 1976—1985 — төҙөлөш эшселәре профсоюзы өлкә комитетында ойоштороу-инструктор бүлеге мөдире. 1988—1990 йылдарҙа опера һәм балет театры директоры. 1985 йылдан хаҡлы ялға киткәнсә Башҡортостан Республикаһының Р. Нурыев исемендәге хореография училищеһы директоры булып эшләй. Был училище Али Сәлих улының тырышлығы менән барлыҡҡа килә. Атаҡлы балерина Элеонора Ҡыуатова үҙенең «Культура» гәзитенә биргән интервьюһында: «80-се йылдар уртаһында уҡ Биксурин Өфөлә хореографик училище асыу хыялы менән йәшәй башлай. Шул ваҡытта уҡ ул мәктәбе булмай тороп театрҙың (Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының — иҫк.) юҡҡа сығасағын аңлай. Ысынлап та, 90-сы йылдарҙа артистар сит илдәргә китә башланы, бейер кеше лә ҡалманы тиерлек. Биксурин юллап ныҡышмал йөрөнө, төҙөнө. Һәм ниәтенә иреште», — тип хәтерләй.
Зәңгәр мәсет (мәғәнәләр)
Зәңгәр мәсет — киң таралған мәсеттәр атамаһы.
Каска (индтар)
Каска — Канадала йәшәгән инд халҡы. Элек-электән Канаданың Юкон күле тирәһендә йәшәйҙәр. Каска телендә һөйләшәләр.
Багдасаровтар йорто (Таганрог)
Багдасаровтар йорто— Таганрог төҙөлөшөнөң тарихи объекты. Ул XIX быуат аҙағында төҙөлгән һәм бер туған Багдасаровтарҙың йорто булған. Адресы: Таганрог ҡалаһы, Тургенев тыҡрығы, 7.
История
XIX быуатта был участокта хаҡы 1000 һум тәшкил иткән ҙур булмаған архитектура ҡоролмаһы төҙөлә. Ул сауҙагәр ҡатын Софья Луцкая милке була. Унан һуң, ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында, йорт емерелә һәм уның урынында 1898 йылда Тургенев тыҡрығында бер туған Мелкон һәм Григорий Багдасаровтар йорт һалып сыға. Йортто төҙөү уларға 3000 һумға төшә. Ваҡыт үтеү менән, Октябрь революцияһы ваҡытында йорттоң хаҡы арта һәм 24 мең һум тәшкил итә.
Өй бер нисә ҡаттан тора, юғары ҡаты арендаға бирелә. XX быуат башында йорт хужаһы сәүҙәгәр Иван Васильевич Кафери була. Уның колбаса заводы, сусҡа майын иретеү кәсепханаһы, үҙе йәшәгән ике йорто була. Шуның өҫтәүенә ул Тургенев тыҡрығындағы йортто һатып ала. Заманында ул үҙ эшен бисквит һатыуҙан башлап ебәрә. Элек үҙе йәшәгән Александров урамындағы ике йортон ул ҡуртымға биреп табыш ала. Ҡатыны Анастасия Васильевна менән никахта уның өс балаһы тыуа, уларҙың исеме Василий, Иван һәм Параскева. Бина өлөшләтә торлаҡ фатирҙары итеп файҙаланыла.
Йортта Валентина Абрамова Говберг (сиған романстарын һәм рус халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы) үҙенең апаһы Елена Абрамовна менән йәшәй. Елена Абрамовна Таганрог ҡалаһының танылған адвокаты Яков Борисович Светта кейәүҙә була. Свет йәһүд закондары присяжный поверенныйының ярҙамсыһы булып эшләй.
1920-се йылдарҙа уң яҡтағы ишек алды флигелендә Федор Васильевич Орешко менән уның ҡатыны Раиса Константиновна йәшәй. Ваҡыт үтеү менән уларҙың ҡыҙҙары Ольга һәм Вера тыуа. Федор Васильевич ҡала прокуратураһы бухгалтеры була һәм эштәрен бик дөрөҫ итеп алып барыуы менән таныла. Ваҡыт үтеү менән ҡыҙы Вера сәғәт төҙәтеү оҫтаһы була, ә Ольга тарих һәм сәнғәт менән ҡыҙыҡһына. Уның тормошо бик ҡатмарлы— ул Сталин репрессияһына эләгә. Орешколар ғаиләһе хужаһыҙ хайуандар тураһында хәстәрлек күреүселәр булып ҡала халҡы иҫендә һаҡланып ҡалған.
1930-сы йылдарҙа был йортта фатирҙа скрипкасы Михаил Стешенко йәшәй. Уның уйынын «Луч» кинотеатры тамашасылары сеанс башланырҙан алда тыңлаған. Шулай уҡ фатирҙа скрипкасы Бейнцман да йәшәй, ул Молл оркестрында уйнаған.
Каска теле
Каска — Канаданың Юкон күле тирәһендә йәшәгән Каска индтарының теле. Каско теле, на-дене телдәре төркөмөнөң, Атабаск телдәре төркөмсәһенә ҡарай. Канаданың статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, Каска телен 450 кеше белә (2006).
Харьков
Харьков (Харків) — Украиналағы ҡала. Харьков өлкәһенең административ үҙәге.
Украинала кеше һаны буйынса икенсе ҡала. СССР тарҡалғанға тиклем Мәскәү һәм Санкт-Петербургтан ҡалышып, танк, трактор, турбиналар төҙөү буйынса икенсе урында индустрия, фән һәм транспорт үҙәге булараҡ өсөнсө урындағы ҡала булған. XX быуаттың икенсе яртыһында — Көньяҡ-Көнсығыш Европаның төп транспорт магистрале бынан үтә.
Ҡалаға нигеҙ 1654 йылдар тирәһендә һалынған. Элек был урында Харьков тигән боронғо рус ҡаласығы булған, XI быуатта ҡыпсаҡтарҙың  Шарукань ҡаласығы йәки V быуатта һундарҙың  Харька ҡаласығы булған  тигән фараздар бар. 1917 йылдың декабренән 1918 йылдың ғинуарына тиклем Украина Халыҡ Республикаһы Советының, 1918 йылдың февраль – мартында Донецк – Кривой Рог республикаһының, 1919 йылдан 1934 йылға тиклем Украина Совет Социалистик Республикаһының беренсе баш ҡалаһы була.
Ҡалала 142 фәнни-тикшеренеү институты , 45 юғары уҡыу йорто, шул иҫәптән Харьков университеты (1805 йылда нигеҙләнгән) һәм Харьков пилитехник университеты (1885 йылда нигеҙләнгән) ; 16 музей, ҡала картиналар галереяһы , 6 дәүләт театры , 80 китапхана эшләй.
Ҡала Ленин (1970) Һәм Октябрь Революцияһы ордендары (1983) менән наградланған. Ҡаланың Европа Советынан алған наградалары бар (2010) ). 2013 йылдың 8 июлендә Харьков «хәрби дан ҡалаһы» (Украина тарихында беренсе тапҡыр) исемен ала. 2012 йылда, Украинала беренселәрҙән булып, футбол буйынса Европа чемпионатын ҡабул итә.
Билдәле шәхестәре
http://bashenc.online/ru/articles/75084/
Физик-географик урыны
Ҡала Рәсәй урта һыҙаты ҡалыҡыулығының көньяғында урынлашҡан. Ҡалала Харьков, Лопань, Уды, Немышля, Алексеевка, Саржинка, Очеретянка, Роганка, Студенок йылғалары бар. Диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге — 135 м. Иң юғары нөктәһе 205 м, иң түбән нөктәһе — 94. Ҡаланың рельефы тигеҙ түгел. Ҡалаың агломерацияһы бар.
Климат
Харьков уртаса климат бүлкәтендә урынлашҡан. Харьковта климаты уртаса – континенталь, ҡыш сағыштырмаса йомшаҡ һәм оҙайлы, йәй ваҡыты менән ҡоро килә.
Эске бүленеш
Ҡала 9 районға бүленә:
Ишембай олимпия резервы мәктәбе
ИСДЮШОР, Шашка буйынса олимпия резервының Ишембай республика балалар һәм үҫмерҙәр махсус спорт мәктәбе — Ишембай ҡалаһының балаларға өҫтәмә белем биреү учреждениеһы, шашка буйынса махсуслашҡан. 1989 йылда балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе булараҡ асыла. Адресы: Башҡортостан Республикаһы, Ишембай ҡалаһы, Ленин проспекты, 51. Директоры: Д. Х. Сакаев.
ИСДЮШОР бинаһы — йөҙгә яҡын Рәсәй беренселеге һәм чемпионаты үткәреү урыны.
Корноухов Евгений Александрович
Корноухов Евгений Александрович (13 февраль 1972 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. Омск хоккейы тәрбиләнеүсеһе. Йәштәр хоккей лигаһы чемпионатында сығыш яһаған «Омские Ястребы» һәм Континенталь хоккей лигаһындағы «Авангард» хоккей клубтарының элекке баш тренеры.
Биографияһы
Евгений Александрович Корноу́хов 1972 йылдың 13 февралендә Омск ҡалаһында тыуған. Омск хоккейы тәрбиәләнеүсеһе. «Шахтёр» (Прокопьевск, 1992), «Ермак» (Ангарск, 1993—1996), «Янтарь» (Северск, 1997—1998) хоккей клубтары өсөн һөжүмсе позицияһында уйнай.
Тренер
2009 йылда тренер булараҡ «Локомотив»-94 менән бергә Рәсәй беренселегенең көмөш миҙалдарын яулай. «Авангард» (Омск, 1991 йылғы команда), «Локомотив» (Ярославль, 1993 һәм 1994 йылдарҙағы командалар) спорт мәктәптәрендә һәм «Локо» (Ярославль, 2009—2010) командаһында баш тренер булып эшләй. 2010—2013 йылдарҙа «Омск ҡарсығалары» йәштәр хоккей клубын етәкләй.
Уның тәрбиәләнеүселәре: 2011 йылғы йәштәр араһында донъя чемпиондары Никита Пивцакин һәм Сергей Калинин, 2008 йылдағы юниорҙар араһындағы донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы Эдуард Рейзвих, алдағы йылда ошо уҡ донъя беренселегендә көмөш миҙалын яулаусы Станислав Калашников.
2011—2012 һәм 2012—2013 йылдар миҙгелдәрендә «Омск Ҡарсығаларын» Йәштәр хоккей лигаһының чемпионатында еңеүгә килтерә.
2013 йылдың 17 сентябренән 20-һенә тиклем «Авангард» хоккей клубында баш тренер вазифаһын ваҡытлыса башҡара. Артабан, шул йылда, баш тренерҙың ярҙамсыһы булараҡ, Өмөт кубогын еңә. 2013/14 йылдар һөҙөмтәләре буйынса «Йәштәргә юл» тигән бүләккә өлгәшә.
2015 йылдың 7 апрелендә киләһе ике йыл «Авангард» хоккей клубының баш тренеры булып эшләүе тураһында билдәле була. Даими чемпионатта «Авангард» Көнсығыш конференцияһында 60 уйында 106 мәрәй йыйып беренсе урында яулай. Гагарин кубогының тәүге раундында «Нефтехимик» командаһын дүрт уйында үтә. Конференция ярымфиналында «Салауат Юлаев» хоккей клубына серияла 3-4 иҫәбе менән еңелә һәм артабанғы көрәштән Омск хоккейсылары төшөп ҡала. «Авангард» икенсе йыл рәттән конференция ярымфиналында еңелә.
2016/2017 йылдар миҙгеле башланыр алдынан һигеҙ көн ҡалғас, Евгенийҙы клуб етәкслеге эштән бушатырға була. Шул миҙгел алдынан уйындарҙа «Авангард» Корноухов етәкселеге аҫтында 8 уйын үткәрә, шуларҙың һуңғы өсәүҙен генә еңәләр.
Статистика (баш тренер)
Һуңғы яңыртыу: 2016 йылдың 24 март көнөндә''
Солтанәхмәт мәсете
Зәңгәр мәсет йәки Солтанәхмәт мәсете (Sultanahmet Camii) — әһәмиәте буйынса Истанбулдың беренсе мәсете. 6 манаралы Истанбулдағы иң ҙур мәсет. Дүрт манараһы ғәҙәттәгесә: яҡтар буйлап, ә ике бәләкәйерәге — тышҡы мөйөштәрендә. 1609—1616 йылдарҙа ғосман солтаны Әхмәт I күҙәтеүе аҫтында архитектор Седефкадар Мәхмүт Аға проекты буйынса төҙөлгән. Ислам һәм донъя архитектураһының күренекле өлгөһө һанала. Мәсет Мәрмәр диңгеҙ буйында, Истанбулдың тарихи үҙәгендә, Солтанәхмәт районында, Айя Суфия мәсете ҡаршыһында урынлашҡан. Мәсет баш ҡала символдарының береһе булып тора.
Төҙөлөш тарихы
Әхмәт I хакимлығы башында Ғосман империяһы бер үк ваҡытта ике - Австрия һәм Иран менән һуғыш алып барған. 1606 йылдың 11 ноябрендә Австрия менән Житваторок килешеүе төҙөлгән, уға ярашлы, йыл һайын Австриянан һалым түләүҙе талап итеүҙән ғосмандар баш тартҡан һәм Габсбургтарҙың императорлыҡ титулын таныған. Был еңелеү һәм башҡа ваҡиғалар Төркиәнең абруйын төшөрөүгә килтерә, һәм солтан Әхмәт I мәсет төҙөргә һәм шул рәүешле Алла ярлыҡауын һорарға ҡарар итә. Өҫтәүенә, төрөк солтандары ҡырҡ йыл дауамында бер яңы мәсет тә төҙөмәгән. Төҙөлөш 1609 йылдың авгусында, солтанға 19 йәш булғанда, башланған. Әхмәттән алдараҡ хакимлыҡ иткән солтандар мәсеттәрҙе һуғыштар барышында алынған аҡсаға төҙөгән, ләкин Әхмәт бер һуғышта ла әһәмиәтле еңеү яуламағанлыҡтан, уға үҙенең хазинаһындағы аҡса тотонорға тура килгән. Эштәрҙе ойоштороу һәм барышын тасуирлау алты томға ентекле яҙылған, әлеге ваҡытта улар Топҡапы һарайының китапханаһында һаҡлана. Ипподром майҙанында мәсет төҙөү маҡсатында византия һәм иртә ғосман осоро биналары емерелтелгән. Улар араһында Византияның Оло һарайы (Константинополь), Ипподромдың тамашасы урыны ҡалдыҡтары һәм юғары ҡатламдарҙың һарай ҡаралтылары ла бар ине.
Мәсеттең архитекторы - Седефкар Мехмет Аға, ул Синан архитекторының уҡыусыһы һәм баш ярҙамсыһы, үҙенең уҡытыусыһынан да уңышлыраҡ булырға ҡарар иткән. Мехмет Аға, архитектура һәләте асыҡлағанға тиклем, янычар полкында хеҙмәт иткән, унда һыу менән тәьмин итеүгә бәйле ҡоролмалар өсөн яуап биргән.
Архитектураһы
<!-- Архитектура мечети сочетает в себе два стиля — классический османский и византийский. По легенде, султан приказал построить стандартное количество (4) золотых (алтын) минарета, но архитектор что-то напутал и построил шесть (алты) минаретов. Строительство мечети длилось семь лет и было завершено в 1616 году, за год до смерти султана. Для строительства мечети был использован камень и мрамор. Название «Голубая мечеть» она получила благодаря огромному количеству (более 20 тыс.) белых и голубых изникских керамических изразцов ручной работы, которые использовались в декорациях интерьера. Керамика доставлялась из изникских фабрик, которые славились своим качеством. Ахмед I приказал фабрикам присылать в Стамбул самые красивые экземпляры, и запретил вывоз продукции на другие строительства, вследствие чего дела фабрики пришли в упадок. Центральный зал размером 53 х 51 метр накрыт куполом диаметром 23,5 метра и высотой 43 метра. Купол и полукупола украшены надписями — сурами из Корана и изречениями пророка Мухаммеда, которые были искусно выполнены Сейидом Касымом Губари из Диярбакыра. Купол опирается на четыре огромные колонны, диаметром по 5 метров. В узорах мечети преобладают растительные мотивы — традиционные тюльпаны, лилии, гвоздики и розы, а также орнаменты различных цветов на белом фоне. Кроме того, было подсчитано, что для узоров керамических плиток было использовано более 50 вариаций изображения тюльпанов. Пол мечети выложен коврами. Внутри мечеть хорошо освещена — свет падает из 260 окон. Первоначально стёкла, использованные для окон, были привезены из Венеции, но позднее были заменены.
Одним из поразительных элементов мечети является михраб — молитвенная ниша, которая вырезана из цельного куска мрамора. На нём установлен чёрный камень, привезённый из Мекки. Рядом с михрабом находится минбар — место имама для чтения проповедей.
С западной части мечети есть особенный вход, над которым висит цепь. Этим входом мог пользоваться султан, въезжая во двор мечети на лошади. Цепь была специально низко повешена для того, чтобы султан каждый раз наклонялся, что символизировало ничтожность султана по сравнению с Аллахом.
Мечеть строилась в составе огромного архитектурного комплекса, в который вошли: медресе, больница, благотворительные заведения, кухни, караван-сарай. В XIX столетии больница и караван-сарай были разрушены.
Четыре минарета мечети имеют по три балкона и два минарета по два балкона. Первоначально балконов было 14 в соответствии с количеством османских султанов — предшественников Ахмеда I, включая его самого. Позднее прибавилось ещё два балкона, так как к султанам причислили сыновей Ахмеда I. Рядом с мечетью находится мавзолей, в котором похоронен сам Ахмед I.
Двор Голубой мечети имеет такой же размер, как и сама мечеть. Стены двора украшены аркадами.
Когда строительство Голубой мечети было завершено, оказалось, что величайшая святыня исламского мира — мечеть Масджид аль-Харам в Мекке теперь сравнялась по количеству минаретов (их было 6) с Мечетью Султана Ахмета, это было признано святотатством и было принято решение пристроить к мечети аль-Харам ещё один минарет, чтобы она вновь превзошла все существующие сооружения. -->
Сумы
Сумы (Суми) — Украиналағы ҡала. Сумы өлкәһенең административ үҙәге.
Эске бүленеш
Ҡала 2 районға бүленә:
Яугир-интернационалистар һәйкәле (Шахты)
Яугир-интернационалистар һәйкәле —  Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһындағы һәйкәл.
Тарихы
2005—2006 йылдарҙа Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында Афғанстанда, Чечня һәм башҡа ҡыҙыу нөктәләрҙәге хәрби низағтарҙа һәләк булған яугирҙарға һәйкәл ҡуйыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Афғанстан ветерандары ҡала союзы, Чечня һуғышы ветерандары советы, «Баграм» һуғышта ҡатнашыусылар һәм ветерандар союзы уны локаль низағтарҙа һәләк булыусыларға берҙәм һәйкәл итеп күҙаллай. Сульптура өсөн ҡаланың мәҙәниәт һәм ял паркының мемориаль зонаһы һайлана.
Һәйкәл төҙөү буйынса асыҡ конкурс иғлан ителә. Унда ҡаланың баш дизайнеры, архитектор Виктор Логачев еңеү яулай. Уның проекты буйынса, хәрби ҡаһарманлыҡ символы булған ҡыҙыл йондоҙ, үҙәк өлөштә эйелтелгән әләмдең бетон һүрәтләнеше һәм һәләк булған яугирҙарҙың фамилиялары яҙылған стела бөтөн композицияны тәшкил итә. Һәйкәл аҡ бетон һәм керамогранит алиталар менән йөҙләнгән. Мемориаль гранит плиталарҙа 59 фамилия яҙылған. Уларҙың 13-ө — үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 21-е үлгәндән һуң Ҡаһарманлыҡ ордены менән бүләкләнә. Барлығы урындағы һуғыштарҙа Шахта ҡалаһынан 2 543 кеше ҡатнаша. 217 яугир ордендар һәм миҙалдарға лайыҡ була.
Һәйкәлдәр 2010 йылдың 15 февралендә, Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыуҙың 21 йыллығына асыла. Ул Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булыусыларҙың исемдәре яҙылған диуар эргәһендә урынлашҡан. Элек был урында Афғанстанда һәләк булыусылар иҫтәлегенә таш ҡуйылғын була. Һәйкәлгә: «Беҙ һинең ҡаһарманлығыңды иҫләйбеҙ, һәләк булған һалдат!» — тип яҙылған.
Америка тәбиғәт тарихы музейы
Америка тәбиғәт тарихы музейы (American Museum of Natural History) — Манхеттенда (Нью-Йорк, АҠШ) урынлашҡан донъялағы иң ҙур музейҙарҙың береһе.
Музейҙың 32 миллиондан артыҡ экспонаты бар, уларҙың тик аҙ өлөшө генә бер юлы күрһәтелә ала . Музейҙа 200-ҙән артыҡ кеше эшләй, музей йыл һайын 100-ҙән артыҡ экспедицияны спонсорлай.
Шабаев Илшат Рәйес улы
Шабаев Илшат Рәйес улы (8 ғинуар 1978 йыл) — Рәсәй бейеүсеһе, хореограф, мюзиклдар артисы. MTV каналының «Бейеү майҙаны йондоҙо» (рус. «Звезда танцпола») проекты, ТНТ каналының «Бейеүҙәр» (рус. «Танцы») проекты еңеүсеһе.
Биографияһы
Ике йәшендә ғаиләһе Ырымбурға барып урынлаша. В. Я. Быков етәкселегендәге «Чечетка» балалар коллективында бейей.
Ырымбур мәҙәниәт училищеһын һәм Мәскәү мәҙәниәт институтын тамамлай.
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы
Фәтхетдинов Салауат Зәки улы (10 ғинуар 1960 йыл) — йырсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, спортсы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2005), Татарстандың (1995) һәм Башҡортостандың (2019) халыҡ артисы. Ульяновск өлкәһенең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2022). Автоуҙыштар буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005).
Биографияһы
Салауат Зәки улы Фәтхетдинов 1960 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Тәтешле районындағы башҡорт ауылы Аҡсәйеттә тыуған. Сығышы менән ирәкте башҡорттарынан, шул уҡ ваҡытта үҙе милләтен татар тип иҫәпләй.
1989 йылда Ҡазан мәҙәниәт институтының режиссура бүлеген тамамлай. 1989—2000 йылдарҙа Яр Саллы ҡалаһында йәшәй, бында ул 1989 йылдан алып Яр Саллы ҡала мәҙәниәт йортоноң методисы һәм шул уҡ ҡаланың экперименталь концерт берекмәһе етәксеһе һәм солисы була. 1993 йылдан Ҡазан мәҙәниәт һәм сәнғәт университетының актёр оҫталығы кафедраһы мөдире булып эшләй.
2006 йылда автокросс буйынса Рәсәй чемпионатының бронза призын, ә 2008 һәм 2009 йылдарҙа автокросс буйынса Рәсәй чемпионы титулын яулай.
Мәрхәмәтлелек менән шөғөлләнә.
2019 йылдың мартында Салауат Фәтхетдиновҡа «Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
2021 йылдың мартында йырсы Татарстан Республикаһы мәҙәниәт министры кәңәшсеһе итеп тәғәйенләнде, был вазифаны ул йәмәғәт башланғысында башҡарасаҡ.
2022 йылдың 25 мартында Башҡортостандың Халыҡтар дуҫлығы ордены менән бүләкләнде.
Ижади эшмәкәрлеге
Салауат Фәтхетдинов репертуарында Башҡортостан һәм Татарстан авторҙарының йырҙары, шулай уҡ халыҡ йырҙары бар. Рәсәй, Германия, АҠШ, Төркиә һәм Финляндия буйлап гастролдәрҙә булды.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ләйсән, ҡыҙҙары — Лиана һәм Алина, улы — Рөстәм.
Сауҙагәр Кудрин йорто (Таганрог)
Сауҙагәр Кудрин йорто — Ростов өлкәһенеңТаганрог ҡалаһында Шмидт урамы, 10 адресы буйынса XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән архитектура һәйкәле. Күпселек сығанаҡтарҙа ул Кудриндар ғаиләһенең милке булараҡ иҫкә алына, әммә ҡайһы берҙәрендә Ремиҙарҙың күсемһеҙ милке тип билдәләнә.
Тарихы
Оҙаҡ ваҡыт Таганрогтағы Шмидт урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан йорттоң хужалары Кудриндар ғаиләһе була. Йорт XIX быуаттың беренсе сирегендә архитектор Дюпон де Ларю таарфынан төҙөлә. Бина хужаһы II гильдия сауҙагәре Яков Кудрин була, ҡатыны — Доминика Авксентьевна. 1830 йылға ҡарата, ғаиләлә ете бала: 3 малай һәм 4 ҡыҙ тәрбиәләнеүе билдәле. 1830 йылдар аҙағында Яков Кудрин вафат булғандан һуң, ғаилә эштәре менән уның улы Гавриил етәкселек итә. Ғаилә металл деталдәр — беркеткес әйберҙәр һатыу менән шөғөлләнә. Шулай уҡ Кудриндар милкендә ағас һаҡланған складтар иҫәпләнә. Һуңынан, Гавриил Кудрин коммерция судында сауҙагәрҙәрҙең вәкиле була. Күпмелер ваҡыттан һуң Кудриндар ғаиләһенең Таганрогта эштәрен ҡалдырып, Харьков ҡа күсенә. Әммә Гавриилдың бер туғаны — Антон Яковлевич Кудрин Харьковта юридик белем алғас, ҡабат Таганрогка ҡайта. 1864 йылда ул Ксаверия Иосифовна Яблуновскаяға өйләнә. Улдары Яков тыуа. Антон Яковлевич Кудрин 1901 йылда вафат була. Шмидт урамы, 10 адресындағы йорт уның вариҫтары Нина Кудрина менән Августина Поповаға ҡала. 1910 йылда йортта Коммерция училищеһы директоры Евгений Михайлович Гаршин йәшәүе мәғлүм.
1992 йылда бина урындағы әһәмиәттәге архитектура һәйкәле тип таныла. 2003 йылда бында «Кораблик» балалар баҡсаһы урынлаша.
Һүрәтләнеше
Танагрогтағы Шмидт урамы,10 адресы буйынса урынлашҡан йорт ярымподваллы бер ҡатлы бинана ғибәрәт. Ул иртә классицизм стилендә төҙөлә. Фронтоны өс мөйөшлө һәм, архитекторҙың күҙаллағанса, ябайлаштырып эшләнгән ионий-коринфск стилендәге ике колонна һәм ике ярымколонна менән тотоп торола. Колонна олононда вертикаль улаҡтар — каннелюралар эшләнгән. Төп ишек ҙур булмаған кәрниз менән биҙәлгән. Фасад биҙәлешен элек шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин булған. Үҙәк өлөш әүәләп эшләнгән һындар менән биҙәлгән ярымколонна менән айырыла. Фасадтың ҡабырға өлөштәре парлы ярымколонналар һәм дүрт мөйөшлө тәҙрәләр менән тирәсләнә. Ярымподвал ҡатының тәҙрәләре һәм уйымдары бар. Үҙгәртеп ҡорғандан һуң, ҡайһы бер архитектура деталдәре һәм элементтары юғалтыла
Пан Ги Мун
Пан Ги Мун (반기문, ханча: 潘基文, дөйөм латин транскрипцияһы — Ban Ki-moon; 13 июнь 1944 йыл) — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары (1.01.2007—31.12.2016), Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры (2004—2006).
Биографияһы
Пан Ги Мун 1944 йылдың 13 июнендә Япон империяһы Корея генерал-губернаторлығы Тюсэй-Хокудо провинцияһы Ымсон өйәҙенең Тюсю ҡалаһында (хәҙерге Корея Республикаһы Чхунчхон-Пукто провинцияһының Чхунджу ҡалаһында) тыуған. Корей теленән тыш инглиз, француз һәм япон телдәрен белә, рус телен өйрәнә.
1970 йылда Сеул милли университетын тамамлай, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өлкәһендә бакалавр дәрәжәһен ала. 1985 йылда Гарвард университеты янындағы Кеннеди исемендәге идаралыҡ мәктәбендә дәүләт иларалығы магистры дәрәжәһен ала.
37 йыл дауамында Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министрлығында хеҙмәт итә. Корея Республикаһының Һиндостан, Австрия, Словения һәм АҠШ дәүләттәрендәге илселектәрҙә эшләй. 2004—2006 йылдарҙа Корея Республикаһының сит ил эштәре һәм сауҙа министры була.
2006 йылдың 13 октябрендә БМО Генераль Ассамблеяһы менән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының 8-се Генераль секретары итеп тәғәйенләнә. БМО-ның эшмәкәрлеген ойоштороу һәм солохто яҡлау эштәре буйынса бер нисә мөһим реформалар үткәрә. Пан Ги Мун күбеһенсә иғтибарын глобаль йылыныуға һәм Дарфур регионы (Судан) мәсьәләрен хәл итеүгә йүнәлтә.
2011 йылдың 21 июнендә Пан Ги Мун Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль секретары итеп икенсе биш йыллыҡ ваҡытҡа раҫлана.
Стәрлетамаҡ-Арена
«Стәрлетамаҡ-Арена» — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы 2500 урынлыҡ ябыҡ боҙ катогы һәм 500 урынлы спортзалы булған күп профилле физкультура-сәләмәтләндереү комплексы. Ҡаланың көньяҡ-көнбайыш микрорайонында түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Коммунистик урамы, 101-се йорт. 2012 йылдың 28 декабрендә асылған.
Тарихы
Башҡортостанда ҙурлығы буйынса икенсе урында торған Стәрлетамаҡта боҙ аренаһын төҙөү кәрәклеге тураһында 2000-се йылдар башында уҡ һүҙ ҡуҙғатыла.
Икенсе төҙөү (2007—2012)
2007 йылда Башҡортостандың ул саҡтағы етәксеһе Мортаза Рәхимовтың Стәрлетамаҡ мэры Спартак Әхмәтов менән осрашыуы барышында, хоккейҙың ялҡынлы көйәрмәне Рәхимовтың талабы буйынса, ҡаланың көньяҡ-көнсығыш районында, 1-се һанлы клиник хәстәханаһы һәм "Шихан " һыра заводы араһында, Боҙ һарайы төҙөү буйынса ҡарар ҡабул ителә. Әхмәтов эшләгән саҡта төҙөлөш башланып өлгөрмәй, әммә тендер үткәрелә һәм документация әҙерләнә. Иҫәп буйынса, стадиондың төҙөлөүе 850 миллион һумға төшөргә тейеш була; төҙөлөш иғәнәселәре «Берҙәм Рәсәй» партияһы һәм Спорт министрлығы үҙ өҫтөнә алды. Төҙөлөш 2008 йылда, Илгиз Шәрипов ҡала хакимиәте башлығы вазифаһын башҡара башлағандан һуң, башланды. Һарайҙың асылыуы иң башта 2009 йылда һәм коррективтар индерелгән планға ярашлы 2010 йылда сафҡа индерелергә тейеш була. Әммә кризис арҡаһында төҙөлөш эштәре туҡтатыла, аҡса ҡалала ла, партияла ла, министрлыҡта ла булмай. 2009 йылда ҡала мэры итеп Вәхит Әбдрәхимов тәғәйенләнә, һәм арена төҙөлөшө яңынан аяҡҡа баҫтырыла. Тик ҡыҫҡа ваҡытҡа ғына, сөнки Алексей Изотов ҡаланы етәкләй башлағандан һуң, 2010 йылда, төҙөлөш эштәре тағы ла туҡтатыла. Был ваҡытҡа проекттың инициаторы һәм спонсоры Башҡортостан Президенты Мортаза Рәхимов отставкаға китә. Төҙөлөш эштәре һүлпәнәйә, әммә эшселәр үҙ эштәрен шулай ҙа дауам итәләр.
2011 йылдың башында «Берҙәм Россия» партияһы һәм Стәрлетамаҡ администрацияһы боҙ аренаһы булмауын һәм төҙөлөп ятҡан бина башҡа спорт төрҙәре өсөн ҡулайлаштырыласағын раҫланылар. Был яңылыҡ ҡала халҡында ҡәнәғәтһеҙлек уятты. 2011 йылдың 20 апрель ҡала администрацияһы йорто алдында боҙ аренаһын яҡлап сығыусыларҙың митингы ойошторолдо, гәзиттәрҙә публикациялар һәм Интернетта фекер алышыуҙар булды. 2011 йылдың майында республика президенты Хәмитов Стәрлетамаҡҡа сәфәре барышында аренаға инеп сыҡты һәм шунда уҡ Стәрлетамаҡ чиновниктары һәм граждандары менән йыйылыш үткәрҙе. Төҙөлөштө дауам итеү тураһында ҡарар ҡабул ителде. 2012 йылдың ҡышында Рөстәм Хәмитовтың сираттағы визитынан һуң аренаның тапшырылыу ваҡытының иң аҙаҡҡы срогы билдәләнде — 2012 йылдың 31 декабре, 12.00 сәғәт.
Тәғәйенләнеүе һәм ҡулланыуы
Аренала уйын спорт төрҙәре өсөн (гандбол, футбол, волейбол, баскетбол) кесе зал һәм 2 498 урынлыҡ боҙ катоклы ҙур зал планлаштырылған. Трибуналар — өс яҡтан, дүртенсе диуар табло һәм комментаторҙар кабиналары өсөн тәғәйенләнгән. Шулай уҡ ҙур зал волейбол матчтары һәм концерттар ваҡытында файҙалана ала. Арена сафҡа индерелгәндән һуң хоккей командаһын булдырыу планлаштырыла. Объектты төҙөү хаҡы — 850 миллион һум, боҙҙо тотоу йылына 159 миллион һумға төшәсәк.
Сөләймәниә мәсете
Сөләймәниә мәсете (Süleymaniye Camii) — Истанбулдың Вефа районында урынлашҡан мәсет.
Сөләймән I тарафынан Синан архитекторы проекты буйынса 1550—1557 йылдарҙа төҙөлгән. Мәсеттең 4 манараһы бар.
Божеховский Пётр Максимович
Божеховский Пётр Максимович (20 август 1938 йыл) — хеҙмәт ветераны, элекке партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1993). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986). Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы (2011).
Биографияһы
Пётр Максимович Божеховский 1938 йылдың 20 авгусында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Күнзавод ауылында донъяға килгән. Бик иртә эшкә өйрәнә, кирбес заводында бала саҡтан эшләй, мәктәпкә 10 йәшендә генә бара: Темәс ауылындағы ете йыллыҡ мәктәпкә йөрөргә тура килә. Артабан Түбә урта мәктәбендә уҡый. Атаһын 1938 йылда ҡулға алаларһәм нооябрь айында атып үлтерәләр. Үҙ тамырҙарын белмәй үҫә, Варшава ҡалаһы яғынан икәнен генә әсәһенән ишеткәне була. 1958 йылдан алып 1961 йылға тиклем «Һәүәнәк» совхозында автослесарь, шофер булып эшләй, һуңынан Башҡорт ауыл хужалығы институтының әҙерлек курстарына уҡырға инә, артабан институтты тамамлағандан һуң 1966 йылда тыуған яҡтарына ҡайта
1966 йылдан «Һәүәнәк» совхозында — инженер, 1971 йылдан партком секретары булып эшләй. 1975 йылдан — КПСС-тың Баймаҡ райкомы бүлегенең мөдире, 1977 йылдан — Баймаҡ райсоветының башҡарма комитетында ауыл хужалығы етештереү идаралығы начальнигы, 1982 йылдан — «Баймаҡ» Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ) директоры, 1988 йылдан — КПСС-тың Баймаҡ райкомының 2-се секретары, 1990 йылдан — Баймаҡ агросәнәғәт берләшмәһенең Гостехнадзор инспекцияһы начальнигы, 1995 йылдан — Баймаҡ районы Ауыл хужалығы һәм етештереү идаралығының начальнигы, 1998 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы муниципаль район хәкимиәтенең Ауыл хужалығы һәм етештереү идаралығының начальнигы.
Бөтә булған белемен, тәжрибәһен, энергияһын П. М. Божеховский район колхоздарының, совхоздарының материаль базаһын нығытыуға, ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәренең тормошон һәм мәҙәни кимәлен күтәреүгә йүнәлтә. Үҙ эшен һәйбәт белгән, башҡорт телендә иркен һөйләшкән, кеселекле һәм шул уҡ ваҡытта талапсан етәксе Баймаҡ районында бер эштә лә һынатманы, ҡайҙа эщләһә лә — һөҙөмтәле эшләне. 2011 йылдың 11 июнендә Баймаҡ районы ауыл хужалығының үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Баймаҡ районының һәм Баймаҡ ҡалаһының Почетлы гражданы исеменә лайыҡ була.
Төлкө утрауҙары
Төлкө утрауҙары (Fox Islands) — Алеут утрауҙары теҙеменең көнсығыш өлөшөндәге утрауҙар.
Географик урыны
көнбайыштан көнсығышҡа:
Тарих
Был утрауҙарҙы беренсе булып 1741-се йылда дат диңгеҙ сәйәхәтсеһе Витус Беринг икенсе камчатка экспедиция ваҡытында аса. 1763-сө йылда Алеуттар урыҫ сәнәғәтселәренә ҡаршы ихтилалға күтәреләләр.
Көнбайыш конференцияһы (КХЛ)
Көнбайыш конференцияһы — Континенталь хоккей лигаһында ҡатнашҡан командаларҙы географик принцип буйынса бүлеү өсөн ҡулланған ике конференцияның береһе.
Көнбайыш конференцияһы 2009 йылда төҙөлә. Көнбайыш конференцияһы составында ике дивизион бар: Бобров һәм Тарасов дивизиондары.
Һал
Һал — һыу өҫтөндә йөҙөү, йөк ташыу өсөн тәғәйенләнгән яҫы ҡоролма. Корпусы булмаған кәмәләрҙең төп өлөшө. Ошо төшөнсәгә тура килгән кәмәләр булыуға ҡарамаҫтан, ғәҙәттәге һал ағас, герметик ябылған мейескәләр, һауа менән тултырылған камералар (пантондар) кеүек ғәҙәттәге һыуҙа йөҙә торған материалдарҙан эшләнә, һәм йөҙөү өсөн двигателе булмай.
Кеше эшләгән һалдар
Ғәҙәттә иң ябай һалдар ағастан һәм ҡамыштан эшләнә. Хәҙерге заманда пантон, мейескәләр, полистирол блоктар ҡалланалар. Һауа менән тултырылған һал эшләү өсөн ныҡлы, күп ҡатлы, резиналы туҡыма ҡулланалар. Тәғәйенләнеше һәм ҙурлығына ҡарап өҫкө ҡоролма, мачта, руле булырға мөмкин. Урман ағыҙыу эшендә бүрәнәлерҙе бергә бәйләп һал эшләйҙәр һәм йылға ағышы буйынса ағыҙалар йәки йылға ағышына ҡаршы тарталар. Был ысул 20 быуат урталарына тиклем киң ҡулланылған, хәҙер һирәк ҡулланыла. Ял итеү өсөн һығылмалы материалдарҙан эшләнгән, көслө ағымлы һыуҙа йөҙә торған һал ҡулланалар.
Тәбиғи һалдар
Биологияла, бигерәк тә утрау биогеграфияһында кеше ҡулы менән эшләнмәгән һалдар мөһим төшөнсә. Бындай һалдар шторм, цунами, ер тетрәү ваҡытында ҡоро ерҙән айырылған буталсыҡ үҫемлектәрҙән, хәҙерге ваҡытта һәләкәткә осораған корабль ҡалдыҡтарынан, пластик контейнерҙарҙан тора. Һыуҙа батмай торған үҙенсәләге булғанға улар йөҙҙәрсә, хатта меңдәрсә миль ара үтәләр, тулҡындарҙа тарҡалып емерелеп бөтөлөр, ҡайһы саҡта ҡоро ярға килеп туҡтайҙар.
Тәбиғи һалдарҙа йөҙөү осмай торған хайуандар өсөн океанда таралыу сараһы булып тора. Ошондай һалдарҙа һөтимәрҙәр, ер-һыу хайуандары, һөйрәлеүселәр, шулай уҡ умыртҡаһыҙҙар һәм үҫемлек орлоҡтары, бәхетле осраҡ тура килһә, утрауҙарға күсенеп таралған һәм үрсегән.
Сүриәлә граждандар һуғышы
Сүриәлә граждандар һуғышы — 2011 йылдың яҙында Сүриә территорияһында локаль граждандар ҡаршы тороуы булараҡ башланған һәм Бәшәр Асад режимына ҡаршы ихтилалға әйләнгән күп яҡлы, күп кимәлле ҡораллы конфликт. Ваҡыт үтеү менән, уға төбәктең төп дәүләттәре генә түгел, шулай уҡ халыҡ-ара ойошмалар, хәрби-сәйәси төркөмдәр һәм донъя йөҙөндәге державалар йәлеп ителде.
Конфликттың төп ҡатнашыусылары — президент Башар Асад яғында сығыш яһаусы даими ҡораллы һәм хәрбиләштерелгән формированиелар (Сүриә ғәрәп ҡораллы көстәре, Милли оборона көстәре һ.б.), «уртасыл» Сүриә оппозицияһының формированиелары (Ирекле Сүриә армияһы, ғәрәп сөнни ҡәбилә берләшмәләре), курд регионалсылары (төбәкселәре — халыҡ үҙоборона отрядтары, Сүриә демократик көстәре), һәм шулай уҡ үҙ ирке менән сит илдәрҙән килгән күп һанлы ислам һәм йыһат террорсы группировкалары (Ислам дәүләте — ИГ) ан-Нусра фронты — хәҙерге ваҡытта «Хайят Таһрир аш-Шәм» һ. б.) һәм башҡалар.
Бәхәс яҡтары башҡа дәүләттәрҙән хәрби ярҙам ала: Рәсәй һәм Иран хөкүмәт көстәренә ярҙам күрһәтә, ә Сүриә оппозицияһы көнбайыш державаларынан, Төркиәнән һәм Фарсы ҡултығы монархияларынан ярҙам ала. Хөкүмәт яғында шулай уҡ Иран тарафынан булдырылған, уҡытылған һәм ҡоралланған сит ил хәрби формированиелары сығыш яһай. Конфликтҡа сит ил дәүләттәре һәм ойошмалары байтаҡ йәлеп ителеүе арҡаһында бер төркөм эксперттар уны төбәк державалары араһындағы һуғыш тип баһалай.
2011 йылдың мартында «Ғәрәп яҙы» тулҡынында башланған хөкүмәткә ҡаршы сығыштар Сүриәнең төрлө ҡалаларында күләмле сыуалыштарға килтерҙе, шул уҡ йылдың йәйендә үк киң күләмле ҡораллы конфликтҡа әйләнде. Оппозицияның төп талаптары 1962 йылдан ғәмәлдә булған ғәҙәттән тыш хәл режимын бөтөрөүҙе һәм илдә демократик үҙгәртеп ҡороуҙар үткәреүҙе күҙ уңында тотҡан президент Башар Асадтың отставкаһын үҙ эсенә алды.
Әйүп Солтан мәсете
Әйүп Солтан мәсете (Eyüp Sultan Camii) Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет. Османдар Константинопольды баҫып алғас беренсе төҙөлгән мәсет. 1458 йылда төҙөлгән. Мәсеттә Абу Айюб аль-Ансари ҡәбере, Мөхәммәдтен әйверҙәре һаҡлана.
Сүриәлә граждандар һуғышы
Баш күтәреүселәр рәтендәге тарҡалыу арҡаһында автоматлаштырылған тәьминәт системаларының позициялары ярайһы уҡ түбәнәйә, һәм донъяуи оппозиция икенсе планға күсә. Хөкүмәт көстәренә ҡаршы тороуҙа ислам төркөмдәре төп роль уйнай башлай, улар араһында «Фронт ан-Нусра» (Әл-Ҡаиданың Сүриә бүлексәһе) һәм «Ислам дәүләте» (ИГ) террористик ойошмалары һуғышҡа һәләтлеләрҙән һанала.
Ислам дәүләтенең һөжүм итеүе һәм 2014 йылдың йәйендә Сүриә менән Ираҡтың ярайһы ҙур биләмәләрен террорсылар баҫып алыуы АҠШ-тың һәм уның союздаштарының Сүриәгә хәрби интервенцияһына килтерҙе. 2014 йылдың сентябренән алып улар Сүриәлә исламсыларҙың позицияларына авиаудар эшләне, шулай уҡ «уртасыл оппозиция» отрядтарын ҡораллындарҙы һәм өйрәтте. 2015 йылдың 30 сентябрендә Рәсәй Федерацияһының Һауа-йыһан көстәре Сүриәлә президент Башар Асад менән килешеү буйынса дәүләт ғәскәрҙәре тығыҙ координацияла хәрби операция башланы. 2015 йылдың октябрендә Америка Ҡушма Штаттары етәкселегендәге Сүриәләге халыҡ-ара коалиция ярҙамында «Ислам дәүләте» менән көрәшеү маҡсатында үҙәген үҙоборона ғәскәрҙәре тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре хәрби альянсы ойошторола.
2017 йыл Сүриәләге хәлгә киҫкен үҙгәрештәр алып килде. 2015 йылда Сүриәлә, шулай уҡ Ираҡта ҙур биләмәләрҙе контролдә тотҡан «Ислам дәүләте» төркөмөн тар-мар итеү йылдың төп йомғағы булды. Ислам дәүләтен тар-мар итеү Рәсәйгә 2017 йылдың аҙағында Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең операцияһын туҡтатыу тураһында иғлан итергә мөмкинлек бирҙе. Ә хәрби хәрәкәттәрҙең әүҙем фазаһын тамамлау тыныслыҡҡа килтермәгән — Сүриә оппозицияһы һәм уға булышлыҡ итеүсе тышҡы көстәр, әгәр власть башында Бәшәр Асад ҡалһа, һуғыштан һуңғы аяҡҡа баҫыуҙа ҡатнашырға йыйынмауы тураһында белдереүен дауам итте.
2018 йылдың уртаһына ҡарата, Ислам дәүләте университеты боевиктары Сүриәнең көньяғында Даръа провинцияһындағы ҙур булмаған биләмәләрҙе, шулай уҡ Әл-Букамаль һәм Дейр-эз-Зор ҡалалары араһында Евфраттың көнсығыш ярындағы бер нисә тораҡ пунктты контролдә тотҡан. ИГ Хомс һәм Дейр-эз-Зор провинциялары тоташҡан ерҙә, Хомс һәм Эс-Сувейда провинциялары сигендә, Сүриә сүлендәге ике анклавта ла һаҡланған.
2018 йылдың башында Төркиәнең Юғары көстәре Төркиә биләмәһендә әҙерләнгән Сүриә милли армияһы отрядтары менән берлектә «Операция „Оливковая ветвь“» «Зәйтүн ботағы» хәрби операцияһын уҙғарҙы, һөҙөмтәлә март уртаһына Африка ҡалаһы һәм эргә-тирәләге район уларҙың контроленә күсте. Йыл дауамында Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре, хөкүмәт берләшмәләре һәм союздаштар Сүриәнең үҙәгендәге, көньяғындағы һәм көньяҡ-көнбайышындағы ҙур биләмәләр өҫтөнән контролде тергеҙҙе, ҡораллы оппозицияның бик күп анклавтарын бөтөрҙө. 2017 йылда Рәсәй, Төркиә һәм Иран аралашсылығы һөҙөмтәһендә ойошторолған дүрт деэскалация зонаһының берәүһе, Идлиб провинцияһын һәм Хама провинцияһының төньяҡ райондарын үҙ эсенә алған биләмә, генә 2018 йылдың аҙағына Сүриә биләмәһендә ҡалды. Был зона Төркиә Ҡораллы Көстәренең контроль-күҙәтеү постары һәм бер-береһе менән көнәркәш булған төркөмдәр («Хайят Таһрир әш-Шам» (ХТШ), «Джебхат Таһрир Сүриә» һ.б.) тарафынан контролдә тотола.
АҠШ тарафынан ойошторолған һәм финансланған Сүриәнең төньяҡ провинцияларының курд райондары (төньяҡ-Көнсығыш Сүриәнең үҙ иғлан ителгән Сүриә Курдистаны Автономиялы хакимиәте) «Сүриә демократик көстәре» контролендә булды. Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә автономиялы хакимиәте шулай уҡ ғәрәп-сөнни ҡәбиләләре һәм ҡыйратылып бөтмәгән ИГ ғәскәре ярсыҡтары һаҡланған Дейр-эз-Зор провинцияһының бер өлөшөн һәм Эр-Ракка провинцияһының Евфрат аръяғы тип йөрөтөлгән көньяҡ өлөшөндәге объекттарҙы контролдә тотто.
2019 йылдың октябрендә, Төркиә армияһының Сүриәнең төньяғына сираттағы баҫып инеүе һөҙөмтәһендә, Төньяҡ-Көнсығыш Сүриә Автономиялы хакимиәте менән килешеү буйынса, курдалар күҙәтеүендәге биләмәгә Сүриә-Төркиә сигенә сыҡҡан Сүриә хөкүмәт ғәскәрҙәре индерелде. Үҙ-үҙеңде яҡлаусы курд отрядтары сиктән 30 километр алыҫлыҡтағы зонанан сығарыла. Был зонала хәүефһеҙлекте Төркиә армияһы менән берлектә зонала патруллек иткән Рәсәй хәрби полицияһы тәьмин итә.
ИГ көстәренең ҡалдыҡтары һуңғы ваҡытта асыҡ ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасып, партизандар һуғышы ысулына иҫәп тота. Баш күтәреүселәр һуғышын алып барыу өсөн иң уңайлы урын (бәлки, ИГ-ны тергеҙергә маташыу) Сүриә-Ираҡ сигенең ике яғына ла яҡын райондар булыр, тип уйлай эксперттар.
2020 йылдың 31 мартына ҡарата Сүриә ҡораллы көстәре — ил биләмәһендә 63,57 %, СДС — 25,57 %, баш күтәреүселәр төркөмдәре (шул иҫәптән ХТШ) Төркиәлә — 9,72 %; ИГ — 1,14 %.
2011 йылдан халыҡ-ара берләшмә Сүриәлә сәйәси көйләүгә ирешергә маташты. Сүриә властары һәм оппозицияның төрлө вәкилдәре араһында һөйләшеүҙәр ҡатнашыусылар составы менән айырылып торған төрлө форматтарҙа үтте. Америка Ҡушма Штаттары Женева процесының өҫтөнлөгөн талап итә, шул уҡ ваҡытта Рәсәй, Төркиә һәм Иран Астанала һөйләшеүҙәр алып барыу процесын хуплай.
Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙы һәм 3 398 852 бала була. Күпселек ҡасаҡтар Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (яҡынса 952 мең), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (яҡынса 252 мең) дәүләттәрендә урынлашҡан. 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән бик аҙыраҡ зыян күргән 412 ауылда яҡынса 1,5 миллион урынлыҡ ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70 % емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра.
Халыҡ-ара ойошмалар ваҡиғаларҙа ҡатнашҡан бар яҡтарҙы ла, шул иҫәптән Сүриә хөкүмәте, ИГИЛ, оппозиция баш күтәреүселәр төркөмдәрен, Рәсәйҙе, Төркиәне һәм АҠШ етәкләгән коалицияны кеше хоҡуҡтарын етди боҙған һәм күп кеше үлтергән өсөн ғәйепләй.
Конфликттың тәүшарты
Илдәге оҙаҡҡа һуҙылған һәм ҡан ҡойошло граждандар һуғышына сәйәси, иҡтисади, социаль, дини һәм башҡа факторҙарҙың тап килеүе булышлыҡ итә. 1963 йылдан алып 2011 йылға тиклем илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан ителгән, һәм биш кешенән торған йәмәғәт йыйылыштары тыйылған. Хәүефһеҙлек көстәре тотҡарлау һәм ҡулға алыу буйынса киң вәкәләттәргә эйә булған. 2000 йылғы Дамаск яҙынан һуң демократик үҙгәрештәр көтөлөүенә ҡарамаҫтан, Бәшәр әл-Асад, киң хәбәр ителеүенсә, бер ниндәй яҡшыртылыуҙарҙы ла тормошҡа ашыра алмай. 2011 йылғы ихтилал башланыр алдынан баҫылып сыҡҡан Хьюман Райтс Вотчтың отчётында билдәләнеүенсә, ул власҡа килгән мәлдән алып кеше хоҡуҡтары өлкәһендәге хәлде ярайһы уҡ яҡшырта алмаған. Социаль-иҡтисади тигеҙһеҙлек Хафез әл-Асад үҙ ғүмеренең һуңғы йылдарында ирекле баҙар сәйәсәтен башлағандан һуң ярайһы уҡ арта һәм Бәшәр әл-Асад власҡа килгәндән һуң көсәйә. Хеҙмәт күрһәтеү секторына баҫым яһау тормошҡа ашырылған сәйәсәт ил халҡының әҙселегенә, нигеҙҙә хөкүмәт менән бәйләнеше булған кешеләргә һәм Дамаск һәм Алеппо сөнни сауҙагәрҙәре синыфы ағзаларына ғына файҙа килтерҙе. 2010 йылда Сүриәнең эске тулайым продукты Сахаранан көньяҡҡараҡ урынлашҡан Африка илдәре менән генә (Нигерия һәм унан түбәнерәк) сағыштырырлыҡ, һәм йыллыҡ үҫеш темпы 3,39 % Ливан кеүек башҡа үҫешеүсе күршеләренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк — йән башына ни бары 2834 доллар тәшкил итте. Шулай уҡ илдә бигерәк тә йәштәр араһында эшһеҙлектең юғары кимәле күҙәтелде. Һуғыш башында хөкүмәт менән ризаһыҙлыҡ Сүриәнең Дараа һәм Хомс кеүек ярлы ҡалалар, шулай уҡ ярлыраҡ райондарында, башлыса консерватив сөнниҙәр араһында, бик көслө була.
2000 йылда атаһын президент вазифаһында алмаштырған Бәшәр Асад иҡтисадты либералләштереү буйынса башҡа саралар иҫәбендә фермерҙарға яғыулыҡ һәм аҙыҡ-түлек һатып алыуға субсидияларҙы ҡыҫҡартты. Көндәр ҡоро тороуға ҡарамаҫтан, ҡарар кире ҡағылмағанлыҡтан, был ауыл хужалығындағы хәлде тағы ла киҫкенләштерҙе.
2009 йылда әле Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярымай халыҡара хәрәкәте, ҡоролоҡ һөҙөмтәһендә 800 мең самаһы кеше йәшәүен тәьмин итерлек аҡсаһын (средство) юғалтҡан, ә 2010 йылда, БМО баһалауы буйынса, миллионға яҡын кеше аслыҡ сигенә еткән, тип хәбәр иткәйне.
Оҙаҡҡа һуҙылған ҡаты ҡоролоҡҡа ҡаршы тора алмаған ауыл райондарынан күмәк халыҡ Дамаск, Алеппо, Дейр-эз-Зор һәм башҡа ҡалаларға ағылды.