cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Петровский Владимир Викторович
Биографияһы
Владимир Викторович Петровский 1897 йылдың 26 июнендә Әстерхан ҡалаһында тыуа. 1922 йылда Әстерхан медицина институтын тамамлай. 1945—1968 йылдарҙа Башҡортостан медицина институтында эшләй, институттың нормаль физиология кафедраһының мөдире була. Үпкә шеше һәм һыуыҡ тейеүҙән барлыҡҡа килгән сирҙәрҙең рефлекторлы механизмлы булыуын иҫбат итә. Тикшеренеүҙәре барышында ҡан һәм лимфа тамырҙарының организмда бер бөтөн система булып бәйләнешле эшләүҙәрен, ҡандың шыйыҡ өлөшө өсөн лимфа системаһының депо булып тороуын асыҡлай. Фәнни хеҙмәттәренең төп йүнәлеше — шартлы рефлекстарҙы өйрәнеү, лимфа һәм вена тамырҙарының тонуслылығына регуляция индереү мәсьәләләре.
Нечкаменсейяга
Нёчкаменсейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәкүров
Шәкүров — фамилия.
Биде
Биде́ (bidet) — енес ағзалары һәм күт йыуыу өсөн бәләкәй ванна, сантехника йығаҙы. Туалет ҡағыҙ ҡулланыуға альтернатива. Европа, Япония, Корея, мосолман илдәрҙә ҡулланыу тапты. XVII быуатта Францияла тыуҙы. Санфаянстан эшләнә.
Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
Пётр Беренсенең Йәйге һарайы — Санкт-Петербургта Йәйге баҡсала беҙҙең көндәргә тиклем тәүге ҡиәфәтендә һаҡланып ҡалған Пётр Беренсенең  резиденцияһы. Музей кеүек ҡулланыла (Рус музейы филиалы).
Бина
Йәйге һарай 1710—1714 йылдарҙа Доменико Трезини проекты буйынса барокко стилендә төҙөлә. Был бина ҡалалағы иң боронғо биналарҙың береһе. Ике ҡатлы бина ярайһы уҡ ябай һәм ун дүрт бүлмәнән һәм  ике аш бүлмәһенән тора.
Резиденция йылдың тик йылы ваҡытында —май айынан алып октябрь айына тиклем файҙаланыуға тәғәйенләнгән, шуға күрә уның стеналары бик йоҡа, ә тәҙрә  рамдары бер ҡатлы. Бина биҙәлешен рәссамдар  А. Захаров, И. Заварзин һәм Ф.Матвеев башҡарған.
Иҫке Монасип
Иҫке Монасип (Старомунасипово; икенсе атамаһы Һарт — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 635 кеше булған . ОКАТО коды — 80219822003.
Ауыл эргәһендәге ер-һыу
Иҫке Монасип ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары
Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
Бина
Һарай фасадын 29 барельеф биҙәй, уларҙа аллегорик формала Төньяҡ һуғыш  ваҡиғалары һүрәтләнгән. Барельефтарҙы немец архитекторы һәм скульпторы Андреас Шлютер башҡарған.
Иҫке Монасип
Географик урыны
Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан.
Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
Тарихы
Пётр өлөшләтә биҙәлгән һарайға 1712 йылда килә һәм унда вафатына тиклем һәр йәй һайын шунда йәшәй (1725). Ул түбәнге ҡатты биләй, ә икенсе ҡаттағы бүлмәләр   Екатерина  өсөн тәғәйенләнә. Пётр вафат булғандан һуң XIX быуаттың яртыһына тиклем һарайҙы сановниктар һәм һарай яны кешеләре А. И. Горчаков (1815 йылда), Д. И. Лобанов-Ростовский (1816 йылда), М. А. Милорадович (1822 йылдан), Е. Ф. Канкрин (1830 йй.), Ф. П. Вронченко (1840 йй.)  йәйге резиденция сифатында ҡуллана. Сановниктар бында һалҡынса көндәрҙә лә  йәшәй; уларға тик  икенсе ҡаты  ғына бирелә. Александр I ваҡытында йәй һәм яҙын батша резиденцияһына тамашасыларға инергә рөхсәтбула; 1840 йылда  «тарихи иҫтәлекле әйберҙәрҙең» ентекле описе төҙөлә,  уларҙың ҡайһы берҙәре реставрациялана.
Иҫке Монасип
Географик урыны
Алыҫлығы:
Пётр Беренсенең Йәйге һарайы
Тарихы
1934 йылда һарай бинаһында тарихи-көнкүреш музейы асыла. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында бина зыян күрә: рамдары юҡҡа сыға,  бүлмәләрҙә түшәмдәрендә һәм фасадта  штукатурка ҡойола, ҡыйығы  снаряд ярсыҡтарынан зыян күрә. Һарай реставрацияһы 1946 йылда башлана. 1947 йылда  музейҙар  йөрөү өсөн яңынан асыла. 1950—1960 йылдарҙа һарайҙың тәүге ҡиәфәтен тергеҙеү маҡсатында  киң  масштаблы  реставрация уҙғарыла, шул иҫәптән иҙәндәр алмаштырыла,   йылытыу системаһы үҙгәртелә, һылау, плафондарҙың һүрәте тергеҙелә, стеналарын туҡыма менән тышлау яңыртыла.
Иҫке Монасип
Тарихы
Иҫке Монасип ауылы тарихы викидәреслектә.
Һуңғы ике быуат эсендә Ағиҙел йылғаһы буйында һәм 11-се тирмәнең бер өлөшөндә 33 ихаталы Монасип ауылы барлыҡҡа килә. Уға нигеҙҙе Монасип Юлдашбаев һала (1752—1823). Уның балалары — Исхаҡ һәм Исмәғил. XIX быуат уртаһында Яңы Монасипҡа 15 ихата бүленеп сыға, Иҫке Монасипта 46 ихата ҡала. Халыҡ ярым күсмә тормошто дауам итә, йәйен 79 ихатанан 60 арба йәйләүгә күсә. 1842 йылда 404 кеше йәшәгән ауылда 500 ат, 200 һыйыр, 40 һарыҡ һәм 15 кәзә аҫырала. 24 фунт ужым бойҙайы, 344 фунт яҙғы бойҙай сәселә.
1806—1807 йылдарҙағы Францияға ҡаршы кампанияла Рахманғол Яҡшыбаев, рядовойҙар Хоҙайбиргән Ишҡолов, Йәнғол Туғыҙбаев, Иҫәнғол Ишимбәтов ҡатнаша. 1813—1814 йылдарҙа Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашҡан Мырҙағол һәм Ғәлибәй Рамаҙановтар, Ейәнбирҙе Тойғонов, Көмөшбай Булатов, Буланбай Айытҡолов Парижға барып етә һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 1828—1829 йылдарҙа рус-төрөк һуғышы ваҡытында Ниғмәтулла Арапов, Ҡадирбай Хәлилов, Ишкинйә Әйүпов, Мөхәмәтрәхим Мөхәмәтғәлин сик буйында кордон хеҙмәтендә була.
Икенсе версия тыуған яҡ тарихын өйрәнеүсе Рахманғолов Рәмзи Мансур улының (1928-2002) яҙмалары буйынса: Яңы Монасип төп ауыл була, ә Иҫке Монасип унан айырылып сыға. Р. М. Рахманғоловтың атаһы, заманына күрә уҡымышлы мулла Рахманғолов Мансурҙың Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында һаҡланған ҡулъяҙмаһында Иҫке Монасип ауылы тарихы тураһында түбәндәге яҙма һаҡлана: «XVII быуат башында уҡ Һарт ауылы билдәле булып, хәҙер халыҡ телендә Мишәр туғайы тип йөрөтөлгән урында - Ағиҙелдең бейек ярында урынлашҡан була. Ябағасыл исемле кеше ауылда баш була. Шул осорҙа Көйөргәҙе һыуы буйы Урта Баба ауылынан Биктимр исемле кеше Аҙау исемле улы менән килеп, 1669 йылда ил муллаһы булып хеҙмәт итә. Ауылдың иң үрге осонда мәсет була. Биктимерҙән һуң 1690-1740 йылдарҙа Аҙау имам була. Унан Ғәлимырҙа, Ғәбделсалих имам, Аҫылғужа мәзин, 1791 йылда Буран Йылҡыбай улы имам, Дәүләтгәрәй мәзин булалар. 1817 йылда халыҡ Үрге Мишәр туғайынан ошо Иҫке Монасип ауылы ултырған Ҡарағай туғайға күсеп, мәсетте лә һүтеп, ташып алалар. 1837 йылда духовный собраниенан рөхсәт алып, мәсетте йәнә төҙөтәләр».
Байтаҡ ғаиләләр: Буран Йылҡыбай улы (50 йәш), улы Ишемғужа (22 йәш); Мөхөмөткөнәфи улдары Хәсән, Мөхәмәтшәриф менән; Мөхәмәтғәле Рахманғолов (41 йәш); Юлдаш Ҡужағолов (55 йәш), Ҡужағол, Хоҙайбиргән (32 йәш); Әйүп Ишембәтов (24 йәш); Йомағол Ишҡолов (40 йәш), улы Исламбай (7 йәш); Монасип Юлдашбаев (63 йәш), улы Исмәғил (22 йәш) иркенерәк булған арғы яҡ ялан Ҡарағайтуғайға күсеп ултырып, яңы ауылдарын Һарт тип атайҙар, ә оло ауыл Мишәр тип атала башлаған. Мишәрҙә ҡалған ғаиләләр: Төлкөбай Тимрбаев (62 йәш), улы Сәғит Төлкөбав (18 йәш); Миңлбай Булатов (27 йәш), улдары Дәүләтбай (6 йәш), Буранбай (1 йәш); Шәриф Айҙағолов (42 йәш), улы Ҡыуандыҡ (2 йәш), туғаны Төрөкмән (35 йәш); Әйүп Сурағолов (41 йәш), улдары Ишем (10 йәш), Ишкенә (15 йәш), Ишбирҙе (4 йәш), Йәғәфәр ( 3 йәш).
Ҡасандыр Яңы һәм Иҫке Монасип ауылдары бер булып, күпмлер ваҡыттан икегә айырылыуҙары тураһында халыҡта таралған легенда ла бар. Уны 1982 йылда Әйүпова Нурия Хөснитдин ҡыҙы 1898 йылғы Төлкөбаев Сәғит Ғәли улынан яҙып алған. Элек Көйөргәҙе олоҫо Урта Баба ауылынан бер йәш егет Һарт ауылына ил муллаһы булып килә. Әүәле халыҡ сабата кеймәгән, сарыҡ йә итек кейгән, ә был мулла сабата кейә икән. Бының сабата кейгәнен күреп, Һарттар уны йә татар, йә мишәрҙер тип уйлай.Был мулла ауылдан кәләш алып донъя көтә башлай. Бер-бер артлы балалары күбәйә һәм ил муллаһы үҙенә ер һорай. Уға хәҙерге Мишәр туғайын бирәләр. Мулла ғаиләһе менән һәм тағы ла бер нисә ғаилә күсеп килеп, яңы ауылға нигеҙ һала.
Башҡортостан Фәндәр академияһы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре Зәйтүнә Шәрипова Нәби ауылы аҡһаҡалы Юныс Һатыбаловтан яҙып алған легенда ла иғтибарға лайыҡ. Уның һөйләүенсә, һал кәсебендә йөрөгән Һарт ауылы егеттәре Өфө яҡтарынан мишәр кәләштәр алып ҡайталар һәм Ағиҙел бөгөлөндәге ҡая аҫтындағы туғайға өй һалып төпләнәләр. Шунан алып ауылды күршеләре Мишәр тип йөрөтә башлайҙар икән.
Ауыл бөгөн
1986 йылға тиклем Иҫке Монасип ауылы Иҫке Монасип ауыл Советы үҙәге була. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге № 6-2/395 «Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының административ үҙәген күсереү тураһында» Ҡарары: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының административ үҙәген Иҫке Монасип ауылынан Яңы Монасип ауылына күсерергә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы рәйесе Ф. Солтанов Өфө, 12 декабрь 1986 йыл № 6-2/395 Иҫке Собханғол-Белорет юлынан ауылға тиклем ҡырсынташ юл. Ҡыш Ағиҙелдә боҙ торғанда Нәби, Ҡурғашлы, Байназар ауылдарына ҡышҡы юл һалына. Төп урамдар — С. Юлаев һәм Кепес урамдарына асфальт түшәлгән. Ауылға газ үткән.
Ауылда мәҙәниәт йорто, китапхана, фельдшерлыҡ пункты, дүрт магазин, урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәсет бар. Урта мәктәп бинаһына капиталь ремонт эшләнә, мәктәп өр-яңынан йыһазландырыла. Иҫке Монасип һәм Яңы Монасип ауылдары араһында яңы йөк машиналары йөрөмәле күпер төҙөлә.
Урамдары
Урам исеме :
{{Колонки|конец}}
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Билдәле шәхестәре
Башҡортостандың халыҡ мәғарифы алдынғыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Эльхинген монастыры
Эльхинген монастыры (Kloster Elchingen) — бавария коммунаһы Эльхинген (Швабия) территорияһында урынлашҡан һәм Аусбург епархияһына ҡараған элекке бенедикт аббатлығы ирҙәр монастыры; Изге Мария һәм апостолдар Пётр һәм Павелға арналған монастырға 1120 йылдан элегерәк нигеҙ һалынған; 1921 йылдан алып 2009 йылға тиклем унда конгрегацияһы монахтары йәшәгән.
Тарихы һәм тасуирламаһы
монастыры эргәһендә Дунай янындағы киң үҙәндә Равенштейн нәҫеленән граф Адальберт (1121 й. вафат булған) һәм уның ҡатыны Берта фон Болль (1142 й. вафат булған) 1120 йылға тиклем нигеҙ һалған. Янғындан һуң монастырь инде хәҙерге урынында — урта быуаттар һарай комплексында тергеҙелгән: урындағы лордтарҙың артабанғы быуыны икенсе тапҡыр монастырға нигеҙ һалыусылар булараҡ сығыш яһаған. Сығанаҡтар монастырҙы яңы урында асыу буйынса төрлө дата: 1128 йылдан 1142 йылға тиклем бирә. Беренсе монахтар Һирзауҙан һәм Лорхтан килгән ә Андреас фон Айххайм 1128 йылдан 1139 йылға тиклем беренсе аббат вазифаһын биләгән. Һәр осраҡта, монастырға нигеҙ һалыуҙы Рим Папаһы Иннокентий II 1142 йылдың 26 февраль документы менән раҫлаған; монастырь 1147 йылда Апостол Изге тәхете тарафынан яҡланған.
1150—1160 йылдарҙа төҙөлгән һәм нә һәм апостолдар Пётр һәм Павелға арналған беренсе 60 метрлыҡ өс нефлы роман базиликаһы — янғын һәм ҡайһы бер структур үҙгәрештәр булыуға ҡарамаҫтан — үҙенең төп өлөшөндә беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған: хәҙерге таш төҙөлмәнең барыһы ла тиерлек XII быуатҡа барып тоташа. Монастырь, күп сериялы иғәнәләр ярҙамында, тиҙҙән байтаҡ ер биләмәләренә эйә булған һәм байлыҡ туплаған — XIV быуаттағы монастырь реформалары осоронда байлыҡтар өлөшләтә ҡыҫҡартылған. Шул уҡ ваҡытта, бер нисә сауҙа юлы киҫешкән ерҙә урынлашҡанлығы монастырҙың күп тапҡыр таланыуына килтергән: йыш ҡына унан «яланғас стеналар» ғына ҡалған.
1430 йылда сыҡҡан сираттағы янғындан һуң, XV быуат монастырь башлыҡтары Фридрих Цвирнер (1431 йылдан 1461 йылға саҡлы идара иткән) һәм Паулюс Каст (1461—1491), монастырь диуарҙарын нығытыуҙы ла эсенә алған әүҙем төҙөлөш менән шөғөлләнгән. Тикшеренеүселәр фаразлауынса, хатта алыҫтан күрһә лә, монастырь төҙөлөшөнөң мөһабәт күренеше Фридрих III императорҙың тиҙ арала монастырға килеүен хәл иткән. Шулай уҡ Аббатлыҡтың сәйәси йоғонтоһо артҡан: уның монахтары башҡа шваб монастырҙарында даими рәүештә өлкән рухани настоятель булғандар.
Бер быуат тиерлек ваҡыт арауығында община бәхәстәр империя ҡалаһы Ульм менән бәхәстәр алып барған: һөҙөмтәлә император Максимилиан I 1495 йылда монастырҙы «ирекле империя аббатлығы» статусына күтәргән. Әммә бер аҙҙан башланған Реформация монастырға ауырлыҡтар килтергән: күрше Ульм сиркәүҙә католик ғибәҙәт ҡылыуҙы тыйған, ә аббат һәм монахтар йәшәгән урынын ваҡытлыса ташлап китергә мәжбүр булған. Шул уҡ ваҡытта монастырь һәм уның биләмәләрен протестант ҡала халҡы таламаған.
Шулай ҙа өс һуғыш: 1546 йылда Шмалькальден һуғышы, 1552 йылда Икенсе маркграф һуғышы һәм Утыҙ йыллыҡ һуғыш барышы ҙур бөлгөнлөккә килтергән. Емереклек эҙемтәләрен еңеп сығыу өсөн монастырға ярты быуат кәрәк булған. Аббаттар үткәргән хаж ҡылыусыларҙы дәртләндереү монастырҙың финанс именлегенә үҙ өлөшөн индергән. XVIII быуатта Эльхинген монастыры үҙенең юғары үҫешенә өлгәшә: 1715 йылда бында 42 монах булған. 1802 йылда монастырь секуляризацияланған — был осорҙа унда 25 монах йәшәгән. 1921 йылда унда ҡабаттан конгрегацияһы монахтары йәшәй башлаған: яңы ағзалар етешмәү сәбәпле, 2006 йылда монастырь «Oblatenprovinz» польша союзына тапшырылған.
Ютценбах
Ютценбах (Jutzenbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2006 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 566 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 211–244 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 37345 һәм автомобиль коды EIC.
Пахлава
Пахлава (йәки баклава) — ҡатлы ҡамырҙан, сәтләүек һәм ҡуйы шәрбәттән эшләнгән билдәле кондитер ашамлығы. Был тәм-том көнсығыш халыҡтары аш-һыуы: төрөк, әрмән, әзербайжан, лезгин, ғәрәп, ҡырым-татарҙар, болгарҙар һәм гректар әҙерләй. Төркиә, Әзербайжан, Әрмәнстанда билдәле, Иранда, Тажикстанда, Төркмәнстанда һәм Үзбәкстанда Науруз байрамы табынында ғәҙәти аш-һыу.
Тарих
Тарихсы Нури Джанлы һүҙҙәренә ҡарағанда, пахлава тураһында беренсе мәғлүмәт XV б. табыла: «Тахлава өсөн нәҙек ҡамыр әҙерләү ассирийҙарҙан килә. Фәтих солтан өсөн был аҙыҡты 1453 йылдың авгусында бешереп ашатҡандар. Солтанға тәм-том шул тиклем оҡшаған, хатта рецебын мәңгеләштерергә ҡушҡан. Шунан бирле пахлаваны байрам һайын әҙерләйҙәр».
Икенсе фекер буйынса, пахлаваны б. э. т. VIII быуатта Кесе Азия ярымутрауында уйлап сығаралар. Грек диңгеҙселәре һәм саүҙәгәрҙәре тәмен белеп ҡалып, әҙерләү ысулын Афинаға алып килә. Гректар ҡамырҙы камиллаштырып, нәҙек кенә итеп йәйә башлай.
Әҙерләү
Пахлава — күп ҡатлы десерт, ҡамыры бит нәҙеклегендә булырға тейеш, һәр ҡаты майлана һәм тура дүртмөйөш һауытҡа йәйеп бешерелә. Ваҡланған, ҡуйы шәрбәт һәм лимон һуты һеңдерелгән грек сәтләүеге йәки фисташканы ҡат араһына һалып сығалар. Төрлө төбәктә пахлаваны әҙерләү ысулы төрлөсә булыуы мөмкин.
Башһарт шарьяжы
Этимологияһы
Башһарт тау һырты Урал көньяғындағы иң юғары нөктәләрҙең береһе булып тора. Улар - геологик һәм мәҙәни-этнографик һәйкәл, Башҡорт тәбиғәт ҡурсаулығының иң әһәмиәтле объекттарының береһе. Ғәрәп исемен тәржемә иткәндә " Йылғалар башы", "Ғүмер башы" тигәнде аңлата.
Боронғо тикшеренеүселәр Әл-Бируни һәм Мәхмүд Гардизи ҙар IX быуатта сәйәхәттә булып, нәҡ ошо урындарҙы етенсе климаттың сиге тип билдәләп китә. Урта быуаттың күренекле ғалим-географы булып танылған Әл-Бируни Башһырт тауҙары тураһында яҙып ҡалдырған.
Тасуирламаһы
Ҡурсаулыҡ Уралдың төп бейек һырттары Ҡыраҡа һәм Урал-Тау өлөшөндә меридиандар буйынса  дөрөҫ йүнәлеш юғалтып ҡатмарлы бейеклектәр, ҡалҡыулыҡтар селтәренә тарҡалған ерҙә урынлашҡан.
Бында палеозой осоронда  тектоник япма — айырым тоҡомдарҙың бер ҡатламы бер-береһенең  өҫтөнә шылыуы һөҙөмтәһендә  Башһарт шарьяжы барлыҡҡа килгән. Был геологик аномалия барлыҡҡа килтергән бындай  ҡатламдарҙы фәндә аллохтондар тип атайҙар.
Тау ҙың битләүҙәре, һырты урман дар менән ҡапланған.Түбәһендә артыш өйкөм-өйкөм булып үҫә.Түбәһендә тау далаһы булған урындар бар.
Тау һырттарының ташлы битләүҙәрендә уҙған дәүерҙән ҡалған үҫемлек төрҙәрен, бергәлектәрен  күрергә  мөмкин. Мәҫәлән, ҡылғанлы дала  утрауҙарын һәм һирәк осраған лишайниктарҙы. Тауҙарҙа боронғо фаунаның ҡалдыҡтары һаҡланған эзбизташ киҫәктәре осрай. Донъяла уның аналогтары юҡ, бында силур осорона ҡараған  бик һирәк осрай торған палеонтологик табылдыҡтар осрай. Тура баҫып торған “бөтөн " таш диуарҙарҙа  бер-береһенә оҡшамаған боронғо ҡаҙылма юлаҡтар геологик тарихтан өҫкә ҡалҡып сыҡҡан иҫтәлектәр булып тора.Түбәнән аҫта ҡаҙанға оҡшаған тәрән тар үҙәктәр,  уйһыулыҡ һәм  үҙән дәр күренә.
Түбәһенә тиклем шундай уҡ исемле экологик һуҡмаҡ буйлап барып етергә мөмкин. Алып менеүсе юл һөҙәк һәм бик оҙондан түгел - ни бары 0,5 километр. Түбәлә урман менән ҡапланған тарлауыҡтарҙы, тәрән уяларҙы, тирә-яҡты күҙәтерлек майҙан да (вышка) эшләнеп ҡуйылған.
Палеозой осорона тиклем барлыҡҡа килгән, ерҙәге ҡаҙылма байлыҡтарҙың боронғо ҡатламы урынлашҡан Ҡыраҡа, Башһырт тауҙарын хатта бөтә донъя геологик һәйкәле итеү тураһында халыҡ-ара консилиумға ла сығарылған.
Северная Ключевая
'''Сев. Ключевая''' — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Промышленная йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кандаш
Кандаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Туш-кем йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Латыш уҡсылары һәйкәле
Латыш уҡсылары һәйкәле Латвияның баш ҡалаһы Ригала,  Латыш Уҡсылары майҙанында урынлашҡан.
1971 йылда Ҡыҙыл латыш  уҡсыларының  Мемориаль музй-һәйкәле өлөшө булараҡ ҡуйыла, уның  составына бер йыл элек асылған әлеге Латвия  оккупацияһы  музейы ла инә.
Ҡыҫҡаса тасуирламаһы
Үҙ дәүеренә ярашлы кейенгән һәм ҡоралланған латыш уҡсыларының өс монументаль фигураһынан торған 13 метр бейеклектәге скульптура композицияһынан ғибәрәт. Уның авторы — Латвия ССР-ының Сәнғәт академияһын тамамлаған Латвия ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре скульптор Валдис Карлович Албертс һәм архитектор Дзинтарс Дриба  — был эштәре өсөн өсөн 1972 йылда  СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Уҡсыларҙың монументаль төркөмө  украин  гранитынан эшләнгән. Таш күпер янында яр буйына йәнәш майҙан уртаһында бейек постаментҡа ҡуйылған. 2000 йылда постаментҡа яҙыу яҙыла: «Latviešu strēlniekiem 1915—1920» («1915—1920 Латышский уҡсыларына»). 2001 йылда һуйырташ менән биҙәлгән һәйкәл янын төҙөкләндереү тамамлана.
Абҙан (Архангел районы)
Абҙан (Абзаново) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл, Абҙан ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 836 кеше. Почта индексы — 453045, ОКАТО коды — 80203804001.
Тарихы
XVIII быуат материалдарынан күренеүенсә, Инйәр йылғаhы буйында урынлашҡан Абҙан ауылы тәүҙә Йәҡшембәт тип аталған. Ауылдың нигеҙ hалыусыhы ла билдәле — Ҡумрыҡ-Табын улусының старшинаhы Йәҡшембәт Урасов.
Абҙан Үркәев тә билдәле, бөгөнгө көндә ауыл уның исемен йөрөтә. XVIII быуаттың 70-се йылдарында ул улус старшинаhы ярҙамсыhы вазифаhын башҡарған. Һуңынан, Үркәев старшина вазифаhын үтәй башлағандан hуң, ауыл уның исемен йөрөтә башлай. 1795 йылда ауыл Абҙан тип теркәлгән.
V ревизия ваҡытында (1795 йыл) ауыл 12 хужалыҡтан торған, хужалыҡтарҙа 48 ир-егет hәм 56 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 21 йылдан hуң ауылда 121 кеше hәм 17 хужалыҡ иҫәпләнгән. 1859 йылғы X ревизия 227 кеше hәм 36 йорт күрhәткән. 37 йылдан hуң ауылда 176 ир-егет hәм 159 ҡатын-ҡыҙ, 60 хужалыҡ hаналған.
Ревизия Абҙандың улдары hәм ейәндәренең исемдәрен hанап сыға. Оло улы Абыҙгилде Абҙзанов (1777—1833) кантон етәксеhе ярҙамсыhы hәм юрта старшинаhы булып хеҙмәт иткән, 14-се класс дәрәжәhенә эйә булған. Уның балалары: Мырҙагилде, Ҡотлобулат, Ҡотләмбәт, Ҡотлогилде, Кинйәбулат — өс ҡатынынан булған. Кесе улы Муллагилде, 1781 йылда тыуған.
Улус халҡы малсылыҡ, умартасылыҡ, бер ни тиклем игенселек менән шөғөлләнгән. Ер эшкәртеү менән булышмаған ҡумрыҡ-табын халҡының күбеhе поташ заводы өсөн көл әҙерләү, Архангел заводына баҡыр рудаhы, шулай уҡ Өфө ҡалаhына поташ hәм дымлы поташты ташыу менән шөғөлләнгән.
1843 йылда 190 кеше (32 хужалыҡ) үҙ ихатаhында 225 ат, 30 hыйыр, 50 hарыҡ, 44 кәзә тотҡан. Игенселек күп кенә халыҡҡа яңы шөғөл булған. Шул уҡ йылда 8 сирек, йәки 64 бот, ҡышҡы hәм 41 сирек, йәки 328 бот, яҙғы иген сәселгән. Игенселектең үҫешен, ауылдың хужалыҡ келәтенә эйә булыуы раҫлап тора. Бөтә ихатаға 200 умарта hәм 30 солоҡ тура килгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 96 % тәшкил итә
1906 йылда — 375, 1920 — 497, 1939 — 776, 1959 — 880, 1989 — 915, 2002 — 899 кеше йәшәгән.
Географик урыны
Алыҫлыҡ :
Нгарка-Хо-Яха
Нгарка-Хо-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ярудей йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәғол ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Үтәғол ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үтәғол ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Октябрьск (Мәсетле районы)
Октябрьск (Октябрьск) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 394 кеше. Почта индексы — 452552, ОКАТО коды — 80242805008.
Урамдар
Урам исеме :
Рифат (Гомерҙың улы)
Рифат, Репат  — Тәүратҡа ярашлы, Гомерҙың икенсе улы, Иафеттың ейәне; Аскеназдың һәм Фогарманың ағаһы.
Әрмән тарихсылары Ованес Драсханакертци һәм Мовсес Каланкатуаци Рифаттың вариҫтарына савроматтарҙы индерә.
Иосиф Флавийға ярашлы, «Рифат» — рифаттарҙың йәки пафлагондарҙың тәүбабаһы. Татищев та шул уҡ фекерҙе әйткән.
Август Вильгельм Кнобель Рифаттан кельт халыҡтары килеп сыға тип фаразлаған.
Рипат (Рифат) тоҡомдары тип Ғәҙел Китабында бартон (моғайын бриттарҙыр?) тип атала тип атала.
Ҡайһы саҡта Рифат исемен ғәҙәттә Урал тип күҙ алдына баҫтырылған Рифей тауҙары менән бәйләйҙәр.
Нижа
Нижа (Ница) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Нижа
Алопа (мифология)
Алопа (Ἀλόπη) — аттик циклдағы грек мифологияһы персонажы, Посейдондың һөйәре һәм Гиппофоонттың әсәһе, үҙенең атаһы Керкион тарафынан үлтерелә. Бер нисә антик трагедияның, шул иҫәптән Еврипид трагедияһының төп героиняһы.
Мифологияла
Афина геройы Тесей Трезендан Афинаға йәйәү сәйәхәт иткәндә Керкионды үлтерә. Тарихсы Истр әйтеүенсә, Тесей үлтерелгән Керкиондың ҡыҙын урлай, ә Плутарх көсләү тураһында яҙа. Уларҙың береһе лә исемен атамай, әммә һүҙ тап Алопа хаҡында бара, тип фараз ителә. Тесей Гиппофоонтты Элевсин батшаһы итә.
Хәтер
Тарихи дәүерҙә Гиппофоонт Аттика филаларының береһенең эпонимы булып һаналған (Гиппофоонтидтар), шуға ла Алопа тураһындағы миф Афинала сағыштырмаса популярлыҡ яулай. Алопа Херил, Каркин Младший, Еврипид трагедияларының төп героиняһы була. Тәүге ике пьесаның текстары тулыһынса юғалған, Еврипид трагедияһынан бер нисә бәләкәй фрагмент ҡалған. Был пьесала, «Авг», «Александра», «Мудрая Меланиппа», «Гипсипила» кеүек, хәҙерге рухта, көнкүреш мотивтарын өҫтәп, драматург әсәһенән тартып алынған һәм хайуандар ашатҡан балалар тураһында классик сюжет эшләгән. Бәлки, Псевдо-Гигин үҙенең «Фабулаларында» тап Еврипид «Алопа»һының йөкмәткеһен һөйләйҙер. Хәйер, ул быны асыҡтан-асыҡ хаталар менән эшләй; тикшеренеүселәрҙе баланы ташлап китеү һәм уның мөғжизәле ҡотолоуы мотивын ике тапҡыр ҡабатлауы шулай уйларға мәжбүр итә. Алопа тураһында логограф Гелланик "Аттида"ның икенсе китабында яҙа, Ферекид был героиняны Фессалиялағы Алопа ҡалаһының эпонимы тип иҫәпләй (Филонид яҙған икенсе фараз буйынса икенсе Алопа — Акторҙың ҡыҙы эпоним булған).
Алопа һәйкәле кәм тигәндә беҙҙең эраға тиклем II быуатҡа тиклем Элевсиндан Мегараға барған юлда, Керкион палестраһы эргәһендә торған. Тап ошо урында Керкион ҡыҙын үлтергән тип иҫәпләнелә. Алопа тураһындағы миф Вилла Памфилиҙа табылған бер рим саркофагында һүрәтләү темаһы булып тора (был Еврипид трагедияһынан күренеш тип фараз ителә).
Тигияр
Тигияр — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кырлык
Кырлык — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ябаган йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күтүб әл-Арбаға
Тасуирламаһы
Шиғыйҙарҙың сөнниҙәрҙең китаптарынан айырылып торған хәҙистәр һәм риүәйәттәр йыйынтыҡтары менән файҙаланыуы, шиғыйҙарҙың юғарыла әйтелгән дүрт хәҙис йыйынтығы иң дөрөҫө һәм абруйлы китап тип иҫәпләнеүе билдәле (Күтүб әс-ситтә «Алтыкитаплыҡ»ҡа ҡаршы). Сөнни хәҙистәренән айырмалы рәүештә, шиғый риүәйәттәре тик гонаһһыҙ имамдарҙан (ун ике имам), Али ибн Әбү Талиптың ҡатыны Фатиманан таралған тоҡомдарынан йыйылған.
Дүрткитаплыҡ авторҙары
"Дүрткитаплыҡ"тың иң тәүге йыйынтығы «Әл-Кәфи»ҙең авторы әл-Күләйни 941 йылда үлгән. , «Мән лә йәхдүрүһү-л-фаҡиһ» авторы ибн Бабавайх әс-Садуҡ 918—992 йылдарҙа йәшәгән, «Һуңғы ике йыйынтыҡты — Тәхзиб әл-әхкәм» һәм «Әл-Истибсәр»ҙетуплаусы Шәйех әт-Туси 966—1067 йылдарҙа йәшәгән. Уларҙың барыһы ла хәҙерге Иран биләмәһендә тыуған һәм йәшәгән, унда хәҙер исламдың шиғый йүнәлеше дәүләт дине булып тора.
Аҙау (Архангел районы)
Аҙау (Азово) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 526 кеше булған. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203850002.
Нгатулава
Нгатулава — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының уң ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Аҙау (Архангел районы)
Тарихы
Эшләп килгән мәсет эргәһендә мәктәп — башланғыс конфессия мәктәбе асыла.
Нгатулава
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау (Архангел районы)
Тарихы
Ауылдың исеме антропоним Аҙауҙан алынған. 1816 йылғы ревизия тәүге төпләнеүсенең 60 йәшлек улы Йосоп Аҙауовты күрһәтә. Уның балалары Хисаметдин (1803 йыл), Хөсәйен (1791 йыл) һәм Искәндәр (1788 йыл).
152 кеше 95 ат, 40 һыйыр, 55 һарыҡ, 35 кәзә тотҡан. Иген сәселмәгән тиерлек: 1843 йылда бөтә ауылға 56 бот ужым һәм 128 бот яҙғы иген сәселә. 30 умартаһы һәм 8 солоғо булған.
Северная Уньга
Северная Уньга — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уньга йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юхзен
Юхзен (Juchsen) — Германиялағы, Саксония ерендәге. 2006 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1644 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ның почта индексы 98631 һәм автомобиль коды SM.
Суфиянов Суфый Хажи улы
Суфиянов Суфый Хажи улы  (29 декабрь 1914 йыл — 24 ғинуар 1999 йыл — 79‑сы гвардия уҡсылар полкы рота командиры (26‑сы уҡсылар дивизияһы, 11‑се гвардия армияһы, 3-сө Белоруссия фронты), Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
1914 йылдың 29 декабрендә Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Айһай-Мөрсәләй ауылында тыуған. 1933—1940 йылдарҙа Күгәрсен районының К. Маркс исемендәге колхозында эшләй башлай. 1936—1938 һәм 1942—1946 йылдарҙа Ҡыҙыл Армияла. 1942 йылда Мәскәү пехота училищеһын тамамлай.
Батырлығы
1942 йылдың июль башында Воронеж, 3-сө Белоруссия фронттарында хеҙмәт итә.
Советтар Союзы Геройы исеме 1945 йылдың 24 мартында бирелә.
Браслав күлдәре (милли парк)
Милли парк уникаль тәбиғәт комплексын кешеләрҙең хужалыҡ эшмәкәрлегенән яҡлау, уларҙы киләсәк быуындар өсөн һаҡлау хеҙмәтен үтәй. Ул 1995 йылдың авгусында ойошторола. Үҙәге булып Браслав күл төркөмдәре тора. Парк составына Браслав районының байтаҡ урман массивтары һәм һаҙлыҡтары менән көньяҡ өлөшө инә. Милли парктың дөйөм майҙаны 71500 гектар тәшкил итә. Ул төньяҡтан көньяҡҡа 56 км-ға һуҙылған, киңлеге 7 километрҙан 17 километрға тиклем. Биләмәһенең 29%-ын күлдәр биләй, урман 46%-ын алып тора.
Милли парк сиктәрендә бер нисә ҡыҙыҡлы тәбиғәт һәйкәлдәре урынлашҡан. Был айырым рельефтың асыҡ сағылған боҙлоҡ формалары, ҙур һарыҡташтар, күлдәрҙә утрауҙар, һирәк ағастар төркөмө. Бик күп һанда тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары: төрлө дәүер ҡаласыҡтары (Масковичи һәм башҡалар), ҡурғанлы ҡәберлектәр, ғибәҙәт ҡоролмалары бар.
Ботаниктар парк территорияһында үҫемлектәр донъяһының 500-ләп төрөн иҫәпләгән, шуларҙың 20 төрө Белоруссия өсөн һирәк төрҙәр булып тора.
Милли парктың хайуандар донъяһы бай һәм күп төрлө: бында 189 төр ҡош осрай, шуларҙың 45-е һирәк төргә һәм юҡҡа сығып барыусыларға ҡарай.
Белоруссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән хайуандар араһынан бурһыҡ (meles Meles), һеләүһен (Lynx lynx), һоро айыу (arctos Ursus), ҡара ҡауҙы (Ciconia nigra), һоро торна (grus Grus), ышылдаҡ аҡҡош (cygnus olor), күк аҡсарлаҡ (Larus canus), чернозобик (Calidris alpina) бар.
Браслав урманының башҡа хайуандары: бүре (Canis lupus), ҡабан (sus scrofa), илек (Capreolus capreolus), төлкө (vulpes vulpes), мышы (alces Alces), урман эте (nyctereutes procyonoides), һыуһар (Martes foina) һәм башҡалар.
«Браслав күлдәре» милли паркының төньяҡ өлөшөндә Василькишки утары урынлашҡан.
Таҙлар ауыл Советы (Ейәнсура районы)
Таҙлар ауыл Советы —  Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ейәнсура районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Абҙан ауылы.
Суфиянов
Суфиянов — башҡорт фамилияһы.
Караган (Чебдари ҡушылдығы)
Караган — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чебдар йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы (11 декабрь 1948 йыл) — совет инженер-технологы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары (1997), техник фәндәр докторы (1986), профессор (1989), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2015)
Биографияһы
Арыҫлан Фәрит улы Әхмәтов 1948 йылдың 11 декабрендә Львов ҡалаһында тыуа. Атаһы Әхмәтов Фәрит Ғәли улы (1926 йылғы) — Өфө нефть эшкәртеү заводында («Өфөнефтехим» асыҡ акционерҙар йәмғиәте) инженер, һуңынан директор урынбаҫары, КПСС-тың Өфө ҡала комитетының сәнәғәт буйынса секретары була, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), «Почёт Билдәһе» (1976) ордендары кавалеры. Әсәһе — Әхмәтова  Роза Сәмиғулла ҡыҙы.
Эш урындары: 1971 йылдан — Өфө нефть институтында инженер, ассистент, уҡытыусы, доцент, каталитик процестар тармаҡ лабораторияһы мөдире. 1987—1991 йылдарҙа — технология факультеты деканы, 1991 йылдан — кафедра мөдире. Бер үк ваҡытта 1997—2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы нефть һәм газ бүлексәһенең академик-секретары.
Әхмәтовтың ғилми эшмәкәрлек даирәһе: яҡшыртылған экологик үҙенсәлектәргә эйә яғыулыҡ, махсус тәғәйенләнешле нефть продукттары етештереү; уның тарафынан нефть эшкәртеүсе заводтарҙың нефть шламдарын үтилләштереү; әҙ бензоллы (1 проценттан кәм), ароматик углеводородтарҙың дөйөм күләме кәметелгән автомобиль бензиндарын эшләү технологияһы, бер нисә төрлө антисептик һәм профилактикалау сараһы эшләнгән.
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы 3 фән докторы һәм 30-ҙан ашыу фән кандидаты әҙерләгән.
Хеҙмәттәре
Әхмәтов Арыҫлан Фәрит улы — 350-нән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 50-ләгән уйлап табыу авторы.
Топливно-химическая переработка бензиновых фракций. Тематический обзор. М.: ЦНИИТЭнефтехим, 1990 (авторҙаш).
Ароматизация углеводородов на пентасилсодержащих катализаторах. М.: Химия, 2000 (авторҙаш).
Судовые топлива. Уфа: Гилем, 2001 (авторҙаш).
Түбәнге Кучема
Түбәнге Кучема (Кучема) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Компас
Ко́мпас (compassio;  — аҙымлап үлсәйем ) — Ерҙең магнит полюсына һәм донъя тарафтарына йүнәлеште күрһәтеп ориентацияға булышлыҡ итә торған прибор.
Компастың бер нисә төрлө төрө бар: магнитлы компас, гирокомпас, тау компастары, астрономик компас, шулай уҡ яһалма объекттар торошона иғтибарҙы йүнәлтеүсе компастар: радиокомпас, спутник компасы.
Компастың ел йүнәлештәре йәки елдәр розаһы тип аталған түңәрәк диаграммаһында баш хәрефтәр менән төньяҡ, көнсығыш, көньяҡ, көнбайыш күрһәтелгән. Компас менән файҙаланған ваҡытта диаграммалағы «N» хәрефен төньяҡты күрһәткән уҡ аҫтына ҡуйырға кәрәк. Компас диаграммаһы градустарға бүленгән. 0° төньяҡ була, сәғәт йүнәлеше буйынса 90° — көнсығыш, 180° — көньяҡ, 270° — көнбайыш. Был һандар азимут һәм навигацияла булышлыҡ итә.
Дүрт Бөйөк асыш араһында компас та бар, магнитлы компас Ҡытайҙа Хан династияһында күрәҙәлек итеү өсөн ҡулланылған (Б. Э.Т. 206 йылдан), артабан 11 быуатта Сун династияһында навигация өсөн файҙаланылған. Көнбайыш Европала һәм Ислам донъяһында компас ҡулланыу тураһында тәүге яҙмалар 13 быуаттан һаҡлана.
Магнитлы компас
Магнитлы компас — иң билдәле компас төрө. Компастың магнитлы уғы Ерҙең магнит көсө тәьҫирендә магнетик меридиан йүнәлешендә боролоп тигәҙләшә. Ерҙең магнит ҡыры энә өҫтөндәге уҡҡа тәьҫир итә. Бороусы момент (крутящий момент) уҡты донъя яҡтарына ярашлы бороп ҡуя, бер яғын төньяҡ магнит полюсына, икенсе яғын көньяҡ магнит полюсы. йүнәлешендә. Компастың уғы түбән ышҡылыу көсө булған подшипниклы күсәргә беркетелгән, шуға ул еңел борола. Компасты горизонталь өҫлөккә ҡуйғас, бер нисә секундтан уҡ тирбәлеүе туҡтала.
Навигация карталарында, ғәҙәттә географик полюс йәки Ерҙең әйләнеү күсәрен билдәләгән ысын полюс күрһәтелә. Компас ер өҫлөгөндә ҡайһы урында урынлашыуына ҡарап, географик полюс һәм магнит полюс араһындағы мөйөш төрлөсә була. Күпселек карталарҙа, картаны дөрөҫ ориентациялау өсөн урындағы магнит ауышлығы мөйөшө күрһәтелә. Ерҙең магнит полюстары ваҡыт үтеү менән әкренләп үҙгәрә һәм быуатлыҡ магнит вариацияһы тип атала. Был навигация өсөн һуңғы модификацияны ҡулланыу мотлаҡ тигәнде аңлата. Ҡайһы бер компастарҙа географик полюс ауышлығын ҡулдан көйләп була, бындай компастар ысын географик полюсты күрһәтә.
Европала компас XII—XIII быуаттарҙа уйлап табылған, әммә уның ҡулайламаһы бик ябай булған — һыуҙа йөҙөп йөрөгән бөкөгә магнит энә беркетелгән. Һыуҙа бөкө дөрөҫ йүнәлештә ориентирланған. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын XII быуат инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Европа әҙәбиәтендә компастың тәүге тасуирламаһын XII быуатта инглиз гуманисты, яҙыусы-энциклопедиясы Александр Никкам биргән тип иҫәпләнә. Был уйлап табыуҙы ул үҙенең ике трактатында телгә ала, De Naturis rerum трактатында былай тип билдәләй: «Диңгеҙҙәге матростар, көн болотло булғанда йәки төнгө ҡараңғылыҡта ниндәй йүнәлешкә хәркәт иткәндәрен аңламаһалар, энәгә магнит менән тейгәндәр, энә өйрөлөп  туҡтағас, осо төньяҡты күрһәткән».
Тарихы
Боронғо Хан династияһында компас магнитлы тәбиғи тимер рудыһынан эшләнгән. Навигация өсөн компасты 11 быуатта Сун династияһы ваҡтытында ҡулланы башлайҙар. Һуңынан компастарҙа магнит рудаһына ышҡып магнитланған энә ҡулланалар. Ҡоро компастар урта быуаттар Европаһында һәм Ислам донъяһында 1300 йылдарҙан ҡулланыла. 20 быуат башында, тирбәлеүҙе кәметеү өсөн, эсенә шыйыҡлыҡ тултырылған компастар эшләй башлайҙар.
Серебряный (йылға)
Серебряный — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Раевта преподобный Серафим Саровский сиркәүе
Раевта преподобный Серафим Саровский сиркәүе — Мәскәү ҡалаһының Төньяҡ-Көнсығыш административ округында урынлашҡан православие сиркәүе. Медведково метроһынан 10 минутлыҡ йәйәүле юлда урынлашҡан. Өс көмбәҙле кирбес ҡорам 1000 мәхәлләгә иҫәпләнгән. Ғибәҙәтхананың бейеклеге 43 метр. Ғибәҙәтхананың дөйөм майҙаны 1100 квадрат метр. Ғибәҙәтхана комплексы составына шулай уҡ административ һәм хужалыҡ корпустары, рухи-ағартыу үҙәге һәм сиркәү кибете менән ҡарауылсы инә. Ғибәҙәтхана эргәһендә китапхана эшләй, балалар һәм өлкәндәр өсөн йәкшәмбе мәктәбе асыла, хор түңәрәктәр, театр студияһы һәм изостудия ойошторола.
Төҙөлөшө
Төҙөлөш 2005 йылда башлана. Сиркәү бинаһы XVI быуат рус ғибәҙәтхана архитектураһының иң яҡшы традицияларында төҙөлгән. Үрге.тәхет преподобный Серафим Саровский хөрмәтенә изгеләндерелгән, аҫҡы. Изге Николай чудотворец, Архиепископ мир ликийский исеменә.
Изге Николай Көнөндә, 2014 йылдың 19 декабрендә, тантаналы рәүештә изгеләндереү һәм сиркәү көмбәҙенә тәре ҡуйыу тантанаһы үтә.
2016 йылдың 30 июлендә изгеләндерелә.
2017 йылдың 15 февралендә сиркәүҙе Мәскәү һәм бөтә Русь Патриархы Кирилл изгеләндерә.
Сергиев Посад (станция)
Сергиев Посад — тимер юл станцияһы, Мәскәү тимер юлының Ярославль йүнәлешендәге Мәскәү өлкәһенең шул уҡ исемдәге ҡалаһында урынлашҡан. Мәскәү-Курск ДЦС-1 тимер юл станциялары эштәрен ойоштороу үҙәгенең хәрәкәт менән идара итеүсе Мәскәү дирекцияһына ҡарай. Төп эштәре характеры буйынса аралаш, күләме буйынса 2-се класс эшенә ҡарай. 1862 йылда станция төҙөлә, 1933 йылда электрләштерелә.
Станцияла өс пассажир платформаһы — бер ҡабырға, ике утрау платформаһы. Улар араһына күсеү бары тик таҡта иҙәндәр аша, бында ер аҫты үткәүелдәре һәм күперҙәре юҡ. Турникеттар ҙа юҡ. 2014 йылда ҡабырғалағы платформаның тимер конструкциялары һүтеп алына һәм реконструкциялана, яңы пассажирҙар платформаһы модулдәрҙән торған ҡоролма булып тора, улар тотош ағастан түшәлгән. Платформаның нигеҙе генә бетондан тора, бөтә эшләнгән конструкция элементтары быяла композитлы материалдарҙан яһалған, асфальт урынына ныҡ көслө, экологик яҡтан таҙа материалдан торған, быяла сүс һәм полиэфир ыҫмаланан эшләнгән, тротуар плиткалары менән ҡапланған. Шулай уҡ ҡоймалар, эскәмйәләр ҙә шундай материалдан эшләнеп ҡуйылған. Мәскәү яғына барған платформа алыҫ юлға йөрөүсе поездарҙы ҡабул итеү маҡсатында түбән ҡуйылған.
Станция Мәскәү — Сергиев Посад электропоездары өсөн һуңғы туҡталыш, ә Мәскәү — Александров, Мәскәү — Балакирево аралаш туҡталыш пункты булып тора. Шулай уҡ Мәскәү яғынан килгән юлдарға бер нисә яҡын килеүсе йөк ташыу юлдары бар, улар нефть ҡойоу станцияһы, ТБИ (ЖБИ) заводы һәм Тураковоға алыр барыусы юлдар.
Неклей-Яга
Неклей-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Надым йылғаһының һул ярына тамағынан 459 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Назаров
Назаров — фамилия һәм топоним.
Һамам
Һамам (ғәр. حمّام‎) — Төркиә, Әзербайжан, Иран, Афғанстан, Урта Азия һәм башҡа шәрҡи илдәрҙәге мунса.
Төркиәнең һәр ауылында һамам бар. Баш ҡалаһы — Анкарала улар йөҙләп. Иң билдәлеһе — Джагалоғлу Хамамы, хужалары әйтеүенсә, унда Англия короле Эдуард, кайзер Вильгельм, Ференц Лист йыуынғаны булған. Истанбулда 5 тарихи хамам һаҡланған, уларҙың береһен атаҡлы архитектор Мимар Синан һалған.
Әзербайжанда хан һарайҙарының мунсаһы — һамамдары һаҡланған һәм ҡурсаулыҡ биләмәһенә ингән. Баҡыла бер нисә боронғо һамам бар.
Тарихы
Төрөк мунсаһы, йәки «һамам» рим термаларына оҡшатып барлыҡҡа килгән.Һамам атамаһы ғәрәпсә «һам» — «эҫе» тигән һүҙҙән барлыҡҡа килгән. Һамам ҡайнар һыулы ҙур ҡаҙан ярҙамында йылытылған. Һыу ҡайнағандағы быу мунса эсенә ҡабырғаларындағы тишектәрҙән ебәрелгән. Төрөк мунсаларының эсе һәр саҡ зиннәтле итеп биҙәлгән, сөнки Мөхәммәт (пәйғәмбәр) үҙе мунсаға йөрөүҙе фарыз тип белдергән, «Таҙалыҡ — диндең яртыһы» тигән(Муслим, Тәһәрәт, 1). Төрөк мунсалары шуға ла ныҡ таралған. Артабан Төркиәлә үҙе бер башҡа «һамам» фәлсәфәһе барлыҡҡа килгән, уның үҙенең айырым ғәҙәттәре һәм йолалары тормошҡа килеп ингән. Һамам Шәреҡтә һәр саҡ ысын ләззәт сығанағы тип һаналған.
Йыш ҡына һамам рәүешле итеп башҡа диндәрҙең ғибәҙәтханаларын һәм һирәкләп һаҡланып ҡалған  рим термаларын үҙгәртеп төҙәтә башлағандар.Һамамдар һүрәнерәк температура менән  мунса һәм сауналарҙан айырыла (температура 30 - 55 градус диапазонында), эҫелекте күтәрә алмаған кешеләргә бик яҡшы тура килә. Ҡатын-ҡыҙ унда йөрөргә яратыуы шуның менән аңлатыла ла инде. Төркиәлә ҡатын-ҡыҙ һамамы ирҙәрҙеке менән бер ерҙә төҙөлә һәм бер үк сығанаҡтан һыу менән тәьмин ителә, тик ишектәр ҡапма-ҡаршы яҡҡа асыла. Ике һамам төҙөң мөмкинлеге булмағанда ирҙәр һәм ҡатындар көнө иғлан ителә. Ҡатындар көнөндә ишеккә бау элеп ҡуйыла. Мосолман илдәренең күбеһендә тәртип шундай.
Төрөк ҡатындары өсөн һамамға барыу - үҙенә башҡа, байрам рәүешле ваҡиға. Һәр төрөк ҡатынын аҙнаһына бер тапҡыр мунсаға ебәрергә тейеш булған. Ҡатын-ҡыҙ иң матур кейемдәрен кейгән, үҙе менән тәмле-татлы алған. Улар бында көндәр буйы хәбәр һөйләп, кәңәш-төңәш итеп, яңылыҡтар белеп, ҡәһүә  эсеп иртәнән кискә хәтлем булып ҡайта торған булған.
Бөгөн
Төркиәнең һәр ауылында һамам бар. Илдең баш ҡалаһы — Анкаралаулар йөҙләп. Иң билдәле мунса — Джағалуғлы Һамамы, хужалары әйтеүенсә, унда Англия короле Эдуард, кайзер Вильгельм, Ференц Лист йыуынғаны булған. Истанбулда 5 тарихи хамам һаҡланған, уларҙың береһен атаҡлы архитектор Мимар Синан һалған.
Әзербайжанда хан һарайҙарының мунсаһы — һамамдары һаҡланған һәм ҡурсаулыҡ биләмәһенә ингән. Баҡыла бер нисә боронғо һамам бар.
Бик күп медиктар фекеренсә, һамам кеше сәләмәтлеге өсөн бик файҙалы. Европе тәүге төрөк һамамдары Германияла, Англияла барлыҡҡа килгән. XIX быуатта Англияла һәм Америкала һамамдар барлыҡҡа килеүендә Ричард Бартерҙың хеҙмәте ҙур. Ул заманда һамамдар бик күп ауырыуҙарҙан дауалай тип яҙғандар. К-п белгестәр һамамдар һыуыҡ тейеүҙән,астма, бронхит, юғары температуранан һәм холеранан ярҙам итә тип белдергәндәр.
Рәсүлев Зәйнулла Хәбибулла улы
Зәйнулла Рәсулев (Зәйнулла бин Хәбибулла бин Рәсүл, Зәйнулла-ишан; 20 март 1833 йыл — 2 февраль 1917 йыл) — башҡорт дин әһеле, ишан, йәмәғәт эшмәкәре һәм мәғрифәтсе. Нәҡшбәндиә тәриҡәте шәйехе, йәдитселек етәкселәренең береһе.
Халыҡта әүлиә һәм табип һымаҡ та билдәле булған. Шәрҡиәтсе В. В. Бартольд уны башҡорттарҙың «рухи короле» тип атай.
Сығышы һәм ғаиләһе
Зәйнулла Рәсулев 1833 йылдың 20 мартында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 25 мартында) Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Туңғатар улусының (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районының) Шәрип ауылында башҡорт муллаһы ғәиләһендә тыуған.