cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда совет хәрби әсирҙәре
Халыҡ-ара конвенциялар мәсьәләләре тураһында
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәренең нацист тотҡонлоғонда түҙеп торғоһоҙ ауыр хәле сәбәптәрен гитлер етәкселеге СССР-ҙың 1907 йылғы «Ер өҫтө һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» Гаага конвенцияһын танымауында һәм 47 ил тарафынан имзаланған хәрби әсирҙәрҙең хоҡуҡи статусын билдәләүсе 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауында тип аңлата.
Ысынында иһә, Гаага конвенцияһына СССР түгел, ә Рәсәй империяһы ҡул ҡуя, ә Женева конвенцияһы хәрби әсирҙәргә мөнәсәбәтте, уларҙың илдәре конвенцияға ҡул ҡуйғаны-ҡуймағанына ҡарамай, ҡанунлаштыра
Был конвенция положениелары һөйләшеп килешеүсе юғары яҡтар тарафынан теләһә ниндәй осраҡта ла үтәлергә тейеш. Һуғыш башланып киткәндә, бер яҡтың конвенцияла ҡатнашмауына ҡарамаҫтан, уның положениелары конвенцияға ҡул ҡуйған һәр һуғышыусы яҡ өсөн мотлаҡ күҙәтелергә тейеш.
1931 йылдың 25 авгусында сит ил эштәре халыҡ комиссары М. М. Литвинов СССР 1929 йылдың 27 июлендә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең Женевала ҡабул ителгән бер, атап әйткәндә: «Яралы һәм сирле хәрби әсирҙәрҙең хәлен яҡшыртыу тураһында» конвенцияһына ҡушыла тип белдерә.
Советтар Союзы 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡул ҡуймауының төп сәбәбе — әсирҙәрҙе милли билдә буйынса бүлеп ҡарау менән риза булмағанлыҡтан. СССР-ҙың конвенцияға ҡул ҡуйыуҙан баш тартыуы нацистарға был фактты совет әсирҙәрен көнбайыш илдәре әсирҙәренә ярҙам итеүсе Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һ. б. ойошмаларҙың яҡлауынан һәм контроленән мәхрүм ҡалдырыу маҡсатында ҡулланыла. Вермахтың ер өҫтө көстәренең баш командованиеһы штабы начальнигы Ф. Гальдер Нюрнберг процесында Гитлерҙың һүҙҙәрен килтерә: «рустар Гаага конвенцияһын танымағанлыҡтан, уларҙың хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт тә Гаага конвенцияһы ҡарарҙары менән тап килмәҫкә тейеш».
1941 йылдың 17 июлендә В. М. Молотов СССР-ҙағы Швеция Ҡыҙыл Тәреһе аша тапшырылған хөкүмәт нотаһында, ике яҡтың үҙ-ара килешеүе нигеҙендә Гаага конвенцияһына ҡушылыуын белдерә. Әммә Германия был нотаны кире ҡаға. Һуңынан Советтар Союзы ике тапҡыр, СССР Сит ил эштәре халыҡ комиссариатының 1941 йылдың 25 ноябрь һәм НКИД-тың 1942 йылдың 27 апрель ноталарында, герман хәрби әсирҙәренә мөнәсәбәт Гаага конвенцияһы принциптарына таянып үтәлеүен белдерә, ә немец яғы уны үтәмәүҙә ғәйепләнә. Шулай уҡ 1942 йылдың 27 апрель нотаһына СССР Гаага конвенцияһына де-факто ҡушылды тип әйтелә.
Нюрнберг процесында яҡлаусы яҡ, йәнәһе, СССР Женева конвенцияһында ҡатнашыусы булмауына нигеҙләнеп, конвенция совет хәрби әсирҙәренә ҡағылмай тигән белдереү менән сығыш яһаны. Әммә Халыҡ-ара хәрби трибунал яҡлаусы яҡтың дәлилдәрен нигеҙһеҙ тип тапты. Һәм тағы шуға иғтибар ителә: һәр ваҡыт һәм төрлө осраҡта ла әсирҙәргә ҡарата халыҡ-ара хоҡуҡтың дөйөм принцибы ҡулланылырға тейеш: әсирлектә тотоу бер маҡсатҡа — әсирҙәрҙең хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыуына кәртә ҡуйыуға хеҙмәт итергә тейеш. Яҡлауһыҙ кешеләрҙе үлтереү йәки үслек менән кешегә ниндәйҙер зыян килтереү — хәрби традицияға ҡаршы килә.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Комитеты президенты Макс Хубер һуғыш башланыу менән үк, 22 июндә, СССР, Германия, Румыния һәм Финляндия хөкүмәттәренә һәләк булыусылар, яраланыусылар һәм әсирҙәр исемлектәре менән алмашыу кәрәк, тип тәҡдим итә. Ҡыҙыл Тәре лә фронтта зыян күргәндәрҙең барыһын да ҡайғыртырға тейеш була. Хәрби әсирҙәр менән булған хәлде төҙәтергә тырышып, 1941 йылдың 27 июнендә сит ил эштәре халыҡ комиссары В. М. Молотов МККК рәйесенә исемлектәр менән алмашыуға һәм «Ҡоро ер һуғышы закондары һәм йолалары тураһында» тип аталған Гаага конвенцияһына мөнәсәбәтен ҡайтанан ҡараға әҙерлеге тураһында хәбәр итә. Әммә 1929 йылғы Женева конвенцияһына ҡушылыу тураһындағы мәсьәләне совет хөкүмәте тағы ла күтәреп сыҡмай. Бер үк ваҡытта СССР СССР Халыҡ комиссарҙары советының шул конвенцияға нигеҙләнгән һәм һуғышты халыҡ-ара ҡануниәт нормаларын таянып алып барыуын документ ярҙамында 1941 йылдың 1 июль «Хәрби әсирҙәр тураһында» положениеһы менән раҫлай. Положениеға өҫтәп, «НКВД лагерҙарында хәрби әсирҙәрҙе тотоу һәм иҫәпкә алыу тәртибе тураһында» тигән 1941 йылдың 7 авгусы һәм 1941 йылдың 15 авгусы «Хәрби әсирҙәр лагерҙарының торошо тураһында» бойороҡтары донъя күрә.
Совет етәкселегенең әсирлеккә эләккән совет хәрбиҙәренә мөнәсәбәте
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән, фронт һыҙығы аръяғында аҙ ғына ваҡыт булған хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм бөтә граждан шәхестәр ҙә хыянатсы тигән шик аҫтына эләгә. Кадрҙар буйынса һәр анкетала ла: «Һеҙҙең туғандарығыҙ оккупацияланған территорияла булдымы?» тигән һорау барлыҡҡа килә.
1926 йылғы РСФСР Уголовный Кодексының 193-сө статьяһы «киҫкен хәрби хәл янамаған мәлдә әсирлеккә бирелгәндәргә — мөлкәтен конфискациялау һәм атыу» язаһы ҡарала. В статье 22 «Положения о воинских преступлениях» 1927 года говорилось, что сдача в плен, не вызванная боевой обстановкой, а также переход на сторону врага предусматривают высшую меру наказания (расстрел) с конфискацией имущества. Закон йөкмәткеһе буйынса «һуғыш хәле менән бәйләнмәгән ораҡта әсиргә бирелеү» өсөн яза ҡаралған була. 1926 йылда Положениеның алда исемләнгән статьяһына шундай аңлатма бирелә: «ҡайһы бер саҡта һуғыш яланында ҡаршы тороу мөмкинлеге лә булмай, һуғышсыны юҡ итеү ҙә маҡсатҡа яраҡһыҙ була. Бындай осраҡта әсирлеккә бирелеү мөмкин тип ҡарала һәм бындай хәл суд эҙәрлекләүенә лә килтерергә тейеш түгел».
Фронт һыҙығы аръяғында булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙе ситтән тороп Тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләү практикаһы киңәйә барған. Бының өсөн оператив юл менән уларҙың, йәнәһе, антисовет эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт табыу ғына кәрәк булған. Бер ниндәй тикшереүһеҙ, ҡайһы берҙә хатта бары тик кемдеңдер ғаризаһы буйынса, вердикт сығарылған.
Юғары Баш командование Ставкаһының 1941 йылдың 16 авгусында сыҡҡан 270-се Бойороғона ярашлы, айырыу билдәләрен (знаки отличия) олҡоп алып әсирлеккә бирелеүсе командирҙар һәм сәйәси хеҙмәткәрҙәр (политработники) дезертир тип иғлан ителә һәм уларҙың ғаиләһенә ҡулға алыныу яна. Ҡаршы тороуҙың бөтә юлдарын ҡулланып ҡарамай, әсирлеккә эләккән командирҙар һәм ҡыҙылармеец төркөмдәре дәүләт пособиеһынан һәм ярҙамынан мәхрүм ителгән. Бойороҡ «үҙебеҙҙең ғәскәрҙәр яғына йырып сығыр өсөн һуңғы мөмкинлеккә тиклем һуғышырға» саҡырған.
Хәрби әсирҙәр өсөн немец лагерь системаһы
Германияла сит ил әсирҙәрен тотоу мәсьәләлре буйынса герман армияһының ҡораллы көстәре Дөйөм идараһы составындағы хәрби әсирҙәр бүлеге шөғөлләнгән занимался отдел военнопленных германской армии в составе Общего управления вооружённых сил. Идаралыҡты оҙаҡ йылдар дауамында генерал Герман Рейнеке етәкләгән.
Хәрби әсирҙәр бүлеге етәкселәре:
Совет хәрби әсирҙәре, пленға эләгеү менән, йә фронт һыҙығы зонаһы, йә немец ғәскәрҙәренең оператив тылында урынлашҡан "дулаг"тарҙа тотолған. Унан уларҙы хәрби әсирҙәр өсөн стационар лагерҙарға — "шталаг"тарға, ә команда составын — офицер лагерҙарына — "офлаг"тарға күсергәндәр.
Хәрби әсирҙәр өсөн лагарҙар биш категорияға бүленгән:
Хәрби әсирҙәрҙең дивизион йыйыу пункттары
Йыйыу пункттары фронт һыҙығына йәки операция үткәреү районына яҡын булдырылған. Бында әсирҙәр тулыһынса ҡоралһыҙландырылған, тәүге иҫәп документтары төҙөлгән.
Дулаг, Шталаг
Әсирҙәрҙең артабанғы хәрәкәт этабы «Дулагтар» — ғәҙәттә тиер юл үҙәктәрендә урынлашҡан күсереү лагерҙары. Әсирҙәрҙе беренсел сортлағандан һуң, һуғыш хәрәкәттәренән алыҫ ятҡан урында, тылда даими урынлашыу урыны булған лагерҙарға оҙтҡандар. Ҡағиҙә булараҡ, бөтә лагерҙар ҙа номерҙары буйынса айырылған, уларҙа ғәҙәттә әсирҙәр күп булған.
Мәҫәлән, Смоленск янындағы Шталаг-126-ла 1942 йылдың апрелендә 20 мең кеше тотолған. Рига районында урынлашҡан Саласпилс концлагерында (Шталаг-350) 1941 йылда 40 мең кеше була. «Шталаг» тибындағы лагерҙар уға буйһоноусы төп хеҙмәт лагерҙары селтәренең нигеҙе булып торған. Уларында бер нисә мең тотҡон булып, бер-береһенән төп лагерҙың атамаһына ҡушылған хәрефтәре менән айырылған.
Һуғышҡа тиклем Германия һәр береһенә рим цифраһы менән билдәләнгән үҙ номеры ҡушылған 17 хәрби округҡа бүленгән. Өсөнсө рейхтың:
Шулай итеп, «Шталаг IV Б» һүҙендә IV цифраһы күрһәтелгән округҡа ҡарауын, «Б» индексы — был округта урынлашҡан стационар лагерь номеры аңлатҡан. Әйткәндәй, Дрезден округында төрлө ҡалалар эргәһендә Stalag — А, С, D, E, G һәм LW5 (хәрби-һауа көстәренең хәрби әсир лётчиктары өсөн махсус) индекстары менән IV цифралы Stalag-тар була. Шулай уҡ офицер составы хәрби әсирҙәре һәм генералитет өсөн махсус лагерҙар була, улар IV A, B, C һәм D Offizierlager (ҡыҫҡартып Oflag — Офлаг), уларҙы эшләтмәгәндәр. Ҡайһы бер урында «КМ» индексы менән билдәләнгән «Дулаг» һәм «Шталаг» тибындағы оряк әсирҙәргә тәғәйенләнгән лагерҙар була. Heillager (Heilag — Хайлаг, йәки ябай «Н» индекслы) лагерҙар «сирлеләрҙе һәм яралыларҙы дауалау» лагерҙары була. Уларҙан башҡа ауырып киткән йә яраланған әсирҙәргә тәғәйенләнгән ҙур лазареттар була.
Һәр лагерь администрацияһы түбәндәге бүлектәрҙән торған:
Кесе хеҙмәт лагерҙары
Шталагтарға ҡараған урындағы айырымArbeitskommando тигән атама йөрөткән ваҡ лагерҙар — ғәрәп цифрҙары менән билдәләнгән үҙ номерҙары менән бик күп хеҙмәт командалары була. Хеҙмәт һәм йәшәү шарттары бик ауыр лагерҙарҙа штраф командалары эшләгән, унда төрлө лагерҙарҙан «ғәйепле» хәрби әсирҙәрҙе килтергәндәр.
Кесе хеҙмәт лагерҙары төп хеҙмәт лагерҙарына йәки даими Шталагтарға буйһонған. Урынлашҡан тораҡ пункты атамаһы һәм буйһонған төп хеҙмәт лагеры атамаһы буйынса айырылғандар. Мәҫәлән, Эльзастағы Виттенһайм ауылындағы 1943 йылдан эшләгән рус хәрби әсирҙәре лагеры «Виттенһайм Шталаг УС» тип аталған. Кесе хеҙмәт лагерҙарында тотҡондар һаны бер нисә тиҫтәнән алып бер нисә йөҙгә еткән.
Тотҡонлоҡ шарттары һәм үлем күренештәре
Шунан әсирҙәрҙе стационар лагерҙарға — «шталагтар»ға, команда составын — офицер лагерарына — «офлаг» күсергәндәр.
Фронт лагерҙары һәм "дулаг"тар ауыл хужалығы, келәт биналарында, әммә йышыраҡ — асыҡ арауыҡта — йырындарҙа, карьерҙа, уйһыу ерҙәрҙә урынлашҡан. Совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь бик ябай ысул ҡулланып төҙөлә: бер нисә гектар асыҡ арауыҡты сәнскеле сым менән кәртәләп алып, тирә-яғына ҡарауыл вышкалары ҡуйыла. Әсирҙәр араһында күпләп үлем осраҡтары ғына һуңыраҡ нацистарҙы совет һалдаттарын һәм офицерҙарын барактарға йәки ат аҙбарҙарына ҡуйырға мәжбүр итә, әммә уларында ла әсирҙәрҙе тотоу шарттары бик насар була.
Советтар Союзына һөжүм итеүенең тәүге айҙарында совет хәрби әсирҙәрен, немецтар араһында коммунизм таралыуынан ҡурҡып, рейх территорияһына ебәрмәгәндәр. Һәм хәрби әсирҙәр лагерҙарында эпидемия башланғас, ә Германия иҡтисады эшсе ҡулдар етмәүен тойғас ҡына, Гитлер әсирҙәрҙе Германияға оҙатырға рөхсәт бирә.
Совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен әсиргә алған ерҙәренән (нигеҙҙә Белоруссиянан, Украинанан һәм көнбайыш Рәсәйҙән) йәйәү йәки тимер юл эшелондарында Польша, Германия һ. б. илдәр территоиияһындағы немец лагерҙарына килтергәндәр.
1943 йылдан башлап немец командованиеһы «хеҙмәт батальондары», хеҙмәт командалары формалаштыра башлай. Элекке совет хәрби хеҙмәткәрҙәрен һәм Германияға эшкә ҡыуып килтерелгән «көнсығыш эшселәре» (остарбайтеры) сикһеҙ эксплуатацияға дусар ителгән: немец властары хеҙмәт командаларын порттарҙа һәм тимер юл станцияларында тейәү-бушатыу, яңынан ҡороу-тергеҙеү эштәрендә, күмер һәм тау-мәғдән сәнәғәтенең, ҡара һәм төҫлө металлургияның төрлө ауыр хеҙмәттәрендә файҙаланғандар. Эш һәм ял, байрам, төнгө эштәрҙә хеҙмәт итеүҙе яйға һалыу һ. б. закондар уларға ҡағылмаған. «ИГ Фарбениндустри» концерны директорының бер күрһәтмәһендә ныҡышмалы рәүештә «хәрби әсирҙәрҙең хҙмәт етештереүсәнлеген күтәреүҙе ризыҡ биреү нормаһын ҡыҫҡартыу, <…> шулай уҡ армия инстанциялары язалары аша тормошҡа ашырырға була тип яҙылған була. Әгәр көнсығыш эшселәренең кемелер хеҙмәт етештереүсәнлеген түбәнәйтә башлаһа, уға ҡарата көс, хатта ҡорал ҡулланырға» тиелә.
Көн һайын хәлдәрен алған физик хеҙмәт, туҡланыуҙың ҡытлығы хәрби әсирҙәрҙең ауыр хәлен ҡатмарлаштырған. Шулай, вермахт Ҡораллы көстәре Юғары командованиеһының 1941 йылдың 8 октябрь бойороғо буйынса, совет булмаған хәрби әсиҙәр менән сағыштырғанда, совет хәрби әсирҙәренең 28 көнлөк нормаһы (проценттарҙа) һәм (күтәргеһеҙ ауыр хеҙмәтте иҫәпкә алыр кәрәк) бына нисек булған :
Эшсәнлеген тергеҙер өсөн һәр хәрби әсиргә 6 аҙнаға: аҙнаһына 100 грамм яһалма бал, аҙнаһына 50 грамға яҡын тәрәс балығы (треска), аҙнаһына 3,5 килограмға яҡын картуф бүленгән. Шуның менән бергә өҫтәмә ризыҡты 6 аҙна ғына алырға мөмкин булған. Марштар ваҡытында йөҙәрләгән хәрби әсир, аслыҡтан да, физик өҙлөгөүҙән дә, шулай уҡ буйһонмағаны һәм ҡасырға маташҡаны өсөн атылып, күпләп үлтерелгән.
Совет хәрби әсирҙәре бигерәк тә йыйыу лагерҙарында күпләп ҡырылған, сөнки әсирлеккә төшкәндең тәүге көндәрендә уларҙы йүнләп ашатмағандар. Күптәр хәлһеҙлектән үлгән; бынан тыш, уларҙы йыш ҡына маҡсатлы юҡ иткәндәр. Совет хәрби әсирҙәрен күпләп үлтерергә ынтылған нацист Германияһы властары Ҡыҙыл Армия һалдаттарын, бер ниндәй ҙә медицина ярҙамы күрһәтмәйенсә, аслыҡтан һәм йоғошло сирҙәрҙән юҡҡа сығыу сигенә ҡуйҙы. Мәҫәлән, Польша территорияһында ғына, польша органдары мәғлүмәттәре буйынса, күп һанлы нацист лагерҙарында вафат булған 883 485 совет хәрби әсире ерләнгән
Концентрацион лагерҙарҙа ағыулы матдәләр ҡулланып, иң беренсе күпләп совет хәрби әсирҙәрен юҡ иткәндәре билдәле булды; шунан аҙаҡ ҡына был ысул —холокост, йәһүдтәрҙе юҡ итеү, өсөн ҡулланылған.
Йәһүд милләтле хәрби әсирҙәр
Немец командованиеһының махсус директиваларында әсирлеккә эләккән йәһүдтәр юҡ ителергә тейеш тип яҙылған була. Йыш ҡына йәһүд хәрби әсирҙәрен урында уҡ үлтергәндәр, ҡайһы осраҡта уларҙы, башҡа хәрби әсирҙәрҙән айырып алып, һуңғараҡ үлем лагерҙарына оҙатҡандар. Павел Маркович Полян «Немецтарҙың йәһүдтәрҙе физик юҡ итеү системаһы булараҡ холокост, хронология буйынса ҡарағанда, 1941 йылдың 22 июненән, Ванзей конференцияһынан күпкә алда һәм граждан йәһүд кешеләрен юҡ итеүҙең тәүге акцияларынан ике көн алдараҡ, йәһүд хәрби әсирҙәрен системалы рәүештә үлтереүҙән башланған», тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
Совет йәһүд хәрби әсирҙәренең 94%-ы һәләк булған, ти Павел Полян. Йәһүд хәрби әсирҙәрен юҡ итеүҙең төп ысулы — атып үлтереү була. «Плен» китабы авторы доктор Арон Ильич Шнеер фекеренсә, Ҡыҙыл Армия йәһүд хәрби тотҡондарының күпләп ҡырылыуы немецтарға улар тураһында бергә хеҙмәт иткән кешеләренең мәғлүмәт биреүе, «һатыуы», менән бәйле. Шнеер үҙенең фекерен күп һанлы факттар һәм шаһиттарҙың һөйләгән һүҙҙәре менән нығыта.
Һебертсһаузен полигоны
1937/1938 йылдарҙа СС ғәскәрҙәре Дахау концлагерынан ни бары 2 километр алыҫлыҡта төҙөлгән Һебертсһаузен атыу полигонының дөйөм майҙаны 85.000 m² була. 1941—1942 йылдарҙа "Комиссарҙар тураһында бойороҡ"то үтәп, язалау буйынса яуаплы снайперҙар взводы бында 4 меңдән ашыу совет хәрби әсирен — башлыса офицерҙарҙы, коммунистик эшмәкәрҙәрен һәм йәәһүдтәрҙе атып үлтергән. Уларҙың бөтәһен дә Дахау, Рёнелағы Һаммельберг, Нюрнберг-Лангвассер, Мемминген, Мосбург концлагерҙарынан, шулай уҡ Штутгарт хәрби округынан «алдан һайлап алғандар». «Һайлап алынғандарҙы» Һебертсһаузен полигонына килтереп атҡандар. Һәләк булғандарҙы концлагерь территорияһындағы крематорийҙа, шулай уҡ Мюнхен крематорийында яндырғандар.
Һуғыштан һуң элекке атыу полигоны территорияһы америка ғәскәрҙәре биләмәһенә күсә һәм атырға өйрәтеү полигоны булараҡ файҙаланыла. 1997 йылда атыу территорияһы сәйәси-уҡытыу эштәре дәүләт үҙәге күҙәтселеге аҫтында тора һәм унда иҫтәлекле саралар үткәрелә. 2014 йылда мемориаль Дахау концлагеры мемориаль комплексы элекке Һебертсһаузен полигоны территорияһында яңы хәтер урыны асты. Хәҙерге ваҡытта мемориаль таҡталарҙа Һебертсһаузендә һәләк булған 816 совет хәрби әсире исеме яҙылған. Оҙайлы ваҡытҡа һуҙыласаҡ перспективала 1500—2000 иемде эҙләп табыу планлаштырыла.
Һуғыш барышында хәрби әсирҙәрҙе Германия яғында файҙаланыу
Хәрби әсирҙәр араһынан лагерҙа ҡарауыл-конвой хеҙмәтен атҡарырлыҡ подразделениелар формалашҡан. 1941 йылдың көҙө немец армияһы тылында оккупацияланған территорияларҙа тәртип һаҡлау маҡсатында полиция командалары, «казак» роталары һәм эскадрондары формалаша башлай. 1942 йылдың йәйе ер өҫтө ғәскәрҙәре Генераль штабы этник һәм казак ялан частары һәм подразделениелары ойоштороу тураһында директива әҙерләй. Алдараҡ, 1941 йылдың ноябренән, совет граждандары, шул иҫәптән хәрби әсирҙәр араһынан төҙөлөш һәм тәбмин итеү транспорт батальондары формалаштырыу тураһында директивалар донъя күрә. Дөйөм алғанда, немец командованиеһының совет граждандарынан формалаштырған ҡораллы төҙөлөш формированиеларында һуғыш барышында 250 мең кеше тупланған була.
Башлыса төҙөлөш частары немец оператив тылында һаҡ-ҡарауыл һәм этап-кәртә хеҙмәтен башҡарған, шулай уҡ партизандарға һәм тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән язалау акцияларында ҡатнашҡан.
Шуларҙы ла иҫәпкә алғанда, полицияла, Германии ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән совет граждандарының һаны 200—300 мең кешенән артмаған. Был формированиеларҙы булдырыу һәм файҙаланыуға мөнәсәбәте булған немец хәрби хеҙмәткәрҙәре күрһәтеүенсә, уларҙа совет хәрби әсиҙәре өлөшө яҡынса 60 % була, ҡалғандары — урындағы халыҡ һәм эмигранттар.
Вальтер Шелленберг үҙенең хәтирәләрендә былай тип яҙҙы :
Хәрби әсирҙәр өсөн лагерҙарында меңәәрләгән рус кешеһен һайлап, уҡытып, парашюттарҙа төпкөл урыҫ территорияһына төшөргәндәр. Уларҙың бурысы булып, ағымдағы мәғлүмәтте еткереүҙән башҡа, халыҡты сәйәси тарҡатыу һәм диверсиялар булған. Башҡа төркөмдәр совет партизандарына ҡаршы көрәш маҡсатында ебәрелгән. Уңышҡа тиҙерәк өлгәшеү маҡсатында беҙ рус хәрби әсирҙәре араһынан фронт һыҙатында уҡ теләүселәрҙе туплай башланыҡ.
Һуғыштан һуң: репатриация, фильтрация һәм амнистия
Һуғыш осоронда уҡ ҡамауҙан сыҡҡан хәрби хеҙмәткәрһәр һәм фронт һыҙығын аша сыҡҡан армияла хеҙмәт итергә тейешле граждандар, фильтрация үткәәндән һуң, нигеҙҙә тыл ғәскәрҙәрен, атап әйткәндә хеҙмәт армияларын тулыландырған. Был армиялар хәрби-сәнәғәт объекттары, миҫал өсөн, Куйбышев авиацион заводын һ. б. төҙөгән.
«Әсирлектә һәм дошман ҡамауында булған Ҡыҙыл Армияның элекке хәрби хеҙмәткәрҙәрен», Оборона Дәүләт комитетының 1941 йылдың 27 декабрь постановлениеһы менән СССР НКВД-һы тикшереү-фильтрацион лагерҙар селтәре булдырыла. 1942 йылда алдараҡ булдырылған Южский спецлагерынан башҡа Вологда, Тамбов, Рязань, Курск, Воронеж һ. б. өлкәләрҙә тағы 22 лагерь барлыҡҡа килә. Ысынында иһә был махсус лагерҙар күпселек өлөшө ниндәй ҙә булһа енәйәттә ҡатнашмаған әсирҙәргә тәғәйенләнгән була.
1944 йылда Советтар Союзына әйләнеп ҡайтыусы хәрби әсирҙәр һәм репатриирланғандар һаны киҫкен арта. Шул уҡ йылдың йәйендә фильтрация һәм дәүләт именлеге органдары тикшереүенең яңы системаһы эшләнә һәм индерелә.
1945 йылдың яҙ һәм йәйендә Германияла һәм Европаның башҡа илдәрендәге тикшереү-фильтрация һәм йыйыу-күсереү пункттарына бик күп репатрианттар тула, һәм был пункттарҙың үткәреү мөмкинлегенән күпкә артып китә.
Совет һәм рәсәй хәрби тарихсыһы Г. Ф. Кривошеев СССР Эске Эштәр Халыҡ Комссариатының мәғлүмәттәренә таянып түбәндәге цифрҙар килтерә: тотҡонлоҡтан ҡайтҡан 1 836 562 һалдат араһынан 233 400 кеше коллаборационизмда йәки дошман менән хеҙмәттәшлек итеүҙә ғәйепләнде һәм ГУЛАГ системаһында яза мөҙҙәтен үтте
Һуғыш ваҡытында тотҡонлоҡтан азат ителгән хәрби хеҙмәткәрҙәр күпселек осраҡта оҙаҡҡа һуҙылмаған тикшереүҙән һуң, рядовой һәм сержант составы ғәҙәти частарҙа, ә офицерҙар, ҡағиҙә булараҡ, офицер званиеһынан мәхрүм ителгән һәм офицер штраф батальондарына оҙатылып, хәрби хеҙмәттә тергеҙелгән. Һуғыштан һуңғы осорҙа азат ителгән офицерҙар, тағы ла ентеклерәк тикшереү үтер өсөн, НКВД лагерҙарына һәм Ҡыҙыл Армияның Главупраформ запас частарына ебәрелгән.
Һуғыштан һуң тотҡонлоҡтан азат ителгән герман армияһында йәки хыянатсыл формированиеларында хеҙмәт итмәгән рядовой һәм сержант составы хәрбиҙәре йәш билдәһе буйынса ике ҙур төркөмгә — демобилизация йәшендәгеләргә һәм демобилизация йәшенә етмәгәндәргә бүленә. 1945 йылда, демобилизация тураһындағы бойороҡ сиктәренә ҡараған рядовой һәм сержант составындағы әсирҙәр, армиянан запасҡа сығарылған ҡыҙыылармеецтар өйҙәренә ҡайтарылған. Демобилизация йәшенә етмәгән рядовой һәм сержант составына ҡараған хәрби әсирҙәр Оборона дәүләт комитетының 1945 йылдың 18 август махсус постановлениеһына ярашлы, хеҙмәт батальондары составында сәнәғәттә хеҙмәт итергә һәм һуғыш ваҡытында емерелгән объекттарҙы тергеҙеү эштәренә ебәрелгән. Эшсе батальондарға яҙылғандарҙы йәшәү урындарына ҡайтарыу шуға ярашлы йәштәге сроклы хеҙмәт үткән хәрби хеҙмәткәрҙәрҙең ҡасан демобилизацияланыуына бәйле булған.
1956 йылда бик күп хөкөм ителгән хәрби әсирҙәрҙең эштәре яңынан ҡаралған. По инициативе Жуков Георгий Константинович, юстиция министры Горшенин Константин Петрович һәм генераль прокурор Руденко Роман Андреевич башланғысы менән КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Совет министрының берлектәге 1956 йылдың 29 июнендәге «Об устранении последствий грубых нарушений законности в отношении бывших военнопленных и членов их семей» тигән постановлениеһы сыға. После этого началось внесение прокурорских протестов на приговоры советским военнопленным. По итогам рассмотрения внесенных во втором полугодии 1956 года протестов военной прокуратуры суды прекратили дела с полной реабилитацией в отношении 253 осужденных, а еще 13 осужденным приговоры изменили с переквалификацией. Мәҫәлән, 1956 йылдың 11 декабрендә СССР Юғары суды пленумы, енәйәт составы булмау сәбәпле, элекке хәрби әсир П. Охотинды иреккә сығара. Эште яңынан ҡарау немец лагерында ашнаҡсы вазифаһын башҡарған Охотинды, йәнәһе, кухняла тәртип боҙған хәрби әсирҙәрҙе туҡманы тигән һүҙҙәрҙең яла яғыу икәне асыҡлана (ошо яла яғыу арҡаһында ул, Ленинград хәрби округы трибуналы тарафынан 1948 йылдың 16 июлендә 25 йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына оҙатылған була). 20 сентября 1956 года постановление Президиума Верховного совета СССР распространило указ об амнистии от 17 сентября 1955 года на бывших советских военнослужащих, осужденных за пособничество врагу. Элекке хәрби әсирҙәргә хөкөм язаһы ысынында ултырған кеүек кәметелә һәм азат ителергә тейеш була. Вафат булған (атылған) элекке хәрби әсирҙәр тикшерелмәгән.
Германия яғынан компенсация
Германия властары оҙайлы ваҡыт совет хәрби әсирҙәренә бер ниндәй ҙә компенсация түләмәне. Фәҡәт 2015 йылда ғына Бундестаг, элекке совет хәрби әсирҙәренә, тере ҡалған 4 мең потенциал претендентҡа 2,5 мең евро компенсация түләүҙе күҙаллап, Германия бюджетына 10 млн евро һалдырҙы. Компенсация шарттары Германия Финанс министрлығының 2015 йылдың 30 сентябрь Инструкцияһында ҡаралған:
Рәсәй баһаһы
1990-сы йылдарҙа Рәсәйҙә йәшерен материалдарҙы һәм документтарҙы астылар, һәм төрлө илдәр тарихсылары араһында диалог башланды. Һөҙөмтәлә ҙур халыҡ-ара конференция үткәрелде һәм хәрби әсирлек тарихы буйынса бик күп коллектив хеҙмәттәр баҫылды.
2005 йылда баҫылған РФ Оборона министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда барлығы 4,559 млн совет хәрби хеҙмәткәре әсрлеккә эләгә.
Тарихсы Г. Ф. Кривошеев мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан һуғышы осоронда 3 396 400 хәрби хеҙмәткәр хәбәрһеҙ юғалды һәм әсирлеккә эләкте. Улар араһынан 1 836 000 хәрби хеҙмәткәр кире әйләнеп ҡайтманы (һәләк булды йә эмиграцияға китте) — 1 783 000.
Немец баһалауы һәм сығанаҡтары
Һуғыш осорондағы немец документтарына ярашлы, 1944 йылдың 1 майына ҡарата совет әсирҙәре буйынса статистика түбәндәгесә була:
Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы
Байбурина Зөһрә Фәнил ҡыҙы (17 апрель 1962 йыл) — йырсы (меццо‑сопрано). Сит ил юғары мәктәптәре уҡытыусыһы. Профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (1996).
Биографияһы
Зөһрә Фәнил ҡыҙы Байбурина 1962 йылдың 17 апрелендә Башҡорт АССР-ының Краснохолмский ҡасабаһында тыуған.
1990 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай (Миләүшә Мортазина класында уҡый) һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында солист булып эшләй башлай. 1993 йылдан Көнбайыш Европа илдәре (Швеция, Испания, Германия һәм башҡа дәүләттәр) буйлап гастролдә йөрөй. 1995 йылда Заһир Исмәғилев операларында төп ролдәрҙе башҡарғаны өсөн Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы бирелә.
1998 йылда Италияның Милан ҡалаһында Юғары музыка мəктəбен (Л. Беренго класы; 2000 йылдан алып шунда уҡ уҡыта) һəм Альбиссола‑Марина ҡалаһында Р. Скотто опера академияһын (Р. Скотто класы) тамамлаған. 2010 йылдан башлап Манхэттен музыка мəктəбендə (Нью‑Йорк ҡалаһы, АҠШ) уҡыта.
Ижади эшмәкәрлеге
Бай тембрлы матур тауышҡа, сағыу сəхнə оҫталығына эйə. Төп партиялары: Концерт репертуарында операларҙан ариялар, ватан һəм сит ил композиторҙарының вокаль музыкаһы. Бельгия, Германия, Испания, Франция, Швейцария һәм башҡа илдəрҙə гастролдəрҙə була. Италияның Мантуя ҡалаһында (1997), Алькамо һəм Кортемилья ҡалаларында (1998), Сан‑Ремо ҡалаһында (1999), Францияның Марманде ҡалаһында (1999) үткән халыҡ‑ара конкурстар лауреаты. Испанияның Барселона ҡалаһында (1994), Италияның Варалло ҡалаһында (1995, 1996) һәм Адрия ҡалаһында (1998) үткән халыҡ‑ара конкурстар дипломанты.
Оло Петряк
Оло Петряк — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 939 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Юнкуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Креба-Нойдорф
Креба-Нойдорф (Kreba-Neudorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 987 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 143 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы
Юлмөхәмәтов Миндибай Бәхтиәр улы (Юлмухаметов Миндибай Бахтиярович; 15 май 1947 йыл) — ғалим-педагог, мәғариф эшмәкәре. 1987—2007 йылдарҙа Башҡортостандың мәғариф министры урынбаҫары. Педагогия фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре.
Биографияһы
Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов 1947 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ы Учалы районы Ильинка ауылында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1966 йылда урта мәктәпте тамамлағандан һуң, ул Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. БДУ-ла Радищев исемендәге стипендия алып уҡый, уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1971 йылда Иманғол урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Артабан Ҡунаҡбай урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр.
1986 йылда Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов Башҡортостан уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтының туған телдәр кабинеты мөдире итеп алына. Бында ул республика мәктәптәрендә туған тел һәм әҙәбиәт уҡытыу методтарын һәм алымдарын камиллаштырыу буйынса әүҙем эшләй, туған телдәр уҡытыуҙы яҡшыртыу программаһын төҙөй, имтихан билеттары һәм башҡа ҡулланмалар әҙерләй.
1987 йылда Башҡортостан Халыҡ мәғарифы министрлығына мәктәптәр инспекторы итеп тәғәйенләнә һәм шул уҡ йылда мәғариф министры урынбаҫары вазифаһына күсерелә.
1988—2005 йылдарҙа Мәғариф министрлығының аттестация комиссияһы рәйесе.
2007 йылдан Башҡортостан Республикаһы ғилми-методик уҡытыу үҙәгенең директор урынбаҫары.
Дәреслектәре һәм уҡытыу программалары
Миндибай Бәхтиәр улы Юлмөхәмәтов — мәғариф министрлығында эшләгән йылдарҙа дәреслектәр, методик ҡулланмалар яҙыуҙа һәм баҫтырып сығарыуҙа әүҙем ҡатнашҡан авторҙарҙың береһе. Уның авторҙашлығында:
Ғилми-тикшеренеү эштәре
1997 йылда Мәскәүҙә «Башҡорт мәктәбенең V—IX синыфтарында туған тел һәм әҙәбиәт дәрестәре араһындағы үҙ-ара бәйләнештәрҙе тормошҡа ашырыу» темаһына диссертация яҙа һәм уны уңышлы яҡлай.
Бычинская
Бычинская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Махня йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морат Абдалов
Морат Абдалов (Мрат Абдалов, Мурат Абралов, Мрат Абталов; 1706 — ?) — батыр. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачевтың полковнигы.
Биографияһы
Морат Абдалов (бәлки Абдулов йәки Абралов) Нуғай даруғаһы Бөрйән улусының Морат ауылында (С. У. Таймаҫов буйынса — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Таулыҡай ауылы) тыуған һәм көн иткән башҡорт батыры. 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ла ҡатнашыуы билдәле.
1773 йылдың декабрь айынан алып Морат Абдаловтың 600 яугирҙән торған отряды Иҫәт провинцияһында һуғыша. 16 декабрҙә, Уй ҡәлғәһен ҡамауға алып, подполковник Декастро-Лацеродо командаһына ҡаршы һуғыша. 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышының әүҙем яугиры Төркмән Йәнсәйетовтың отряды менән берлектә Ҡарағай, Петропавловск һәм Магнит ҡәлғәләренә һөжүм итә.
1774 йылдың май айы башында батшаға тоғро булған старшина Кейекбай Яманһарин отрядын тар-мар итә. Ошо уҡ йылдың май һәм июнендә Һаҡмар йылғаһы буйында Төрөкмән Йәнсәйетов отряды менән берлектә подполковник И. Л. Тимашев командалығындағы хөкүмәт ғәскәренә ҡаршы һуғыша. 22 майҙа Урғаҙа һәм Таналыҡ ҡәлғәләрен алыуҙа ҡатнаша. 5 июндә Преображенск заводын ҡыйрата. Октябрь айында Морат Абдалов, ахырыһы, ихтилалды артабан дауам итеүҙең мөмкин булмауын аңлап, подполковник И. Л. Тимашевҡа килеп баш һала.
Башҡорт батыры Морат Абдаловтың артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ҡатай ауыл биләмәһе
Ҡатай ауыл биләмәһе — Һатырау өлкәһенең Перелюб районындағы ауыл биләмәһе. Административ үҙәге — Ҡатай ауылы. Биләмәһендә 4 ауыл бар.
Пыела
Пыела — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пывсянъю
Пывсянъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 136 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крибштайн
Крибштайн (Kriebstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2384 кеше йәшәй. Майҙаны — 31 км2. Диңгеҙ кимәленән 272 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9648 һәм автомобиль коды MW.
Пытыр-Ю
Пытыр-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варен-Еган (йылға)
Варен-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/271    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Варен-Еган (река)
Рахманғол Иртуғанов
Рахманғол Иртуғанов (Рахмангул Иртуганов) — 1771—1773 йылдарҙа Рәсәй ғәскәренең Уҫы даруғаһы поход старшинаһы, 1780 йылдан алып Ғәйнә улусы старшинаһы.
Биографияһы
Рахманғол Иртуғанов Уҫы даруғаһының Ғәйнә улусы башҡорто. Рәсәй империяһы ғәскәренең 1771—1773 йылғы Польшаға походында Рахманғол Иртуғанов Ғәйнә олоҫо Уҫы даруғаһының поход старшинаһы булараҡ ҡатанаша. Уның империяға тоғро хеҙмәттәре юғары баһалана: 1780 йылда ул Ғәйнә улусы старшинаһы итеп тәғәйенләнә.
1771 йылдың ноябрь айында Польша һәм Бөйөк Литва кенәзлеген берләштергән федератив дәүләт Речь Посполитаяға ебәрелгән Башҡорт ғәскәренең 1-се партияһы командиры була. Ошо уҡ йылдың 16 декабрендә составына Уҫы даруғаһының Ғәйнә һәм Ирәкте улустары, Ҡаҙан даруғаһының Һеңрән улустарынан тупланған 311 башҡорт менән походҡа сыға. 1772 йылдың апрель айынан алып декабргә тиклем Польша һәм Литва территорияһында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша. 1773 йылдың март айында 277 башҡорттан торған партия Өфөгә ҡайтарыла.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда Рахманғол Иртуғанов Рәсәй хөкүмәтенә «тоғро» башҡорт булараҡ таныла. Е. И. Пугачев полковниктары Ейән Ҡуштанов менән Мөҡсин Мәҙийәров, поход старшинаһы Әҙел Әшмәновты ҡулға алып, хөкүмәт ғәскәре ҡулына тапшыра.
Пычим
Пычим — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варка-Игай
Варка-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лонтын-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вишера (Кама ҡушылдығы)
Ви́шера - Рәсәйҙең Пермь крайындағы йылға, Кама йылғаһының һул ҡушылдығы (Кама һыуһаҡлағысының Вишера ҡултығына ҡоя.
Оҙонлоғо — 415 км, һыу йыйыу бассейны майҙаны — 31 200км². Һыуҙың Рябинино ҡасабаһы янында йыллыҡ уртаса сығымы — 473 м³/с. Йылғаның уртаса һыу йыйыу бейеклеге 317 метр тәшкил итә. Йылғаның уртаса һарҡыуы — 0,2 м/км.
Географияһы
Пермь крайының оҙонлоғо буйынса бишенсе йылғаһы, Уралдың иң гүзәл йылғаларының береһе. Крайҙың төньяҡ-көнсығышынан, Коми Республикаһы һәм Свердловск өлкәһе сигендә башлана. Башлыса Уралдың тау итәктәре буйлап, күпселеген тар үҙәндәрҙән аҡҡҡан шәп тау йылғаһы сифатына эйә; һай урындары һәм һикәлтәләре күп. Бассейнда карст күренештәре киң таралған.
Вишера йылғаһының уң сығанағы — Кесе Вишера — Яны Ёмки һыртынан, һул сығанағы — Ҙур Вишера — Поясовый Камень һырты түбәһенең береһе Поримонгит-Ур армыттарынан, Коми Республикаһының, Свердловск өлкәһе һәм Пермь крайының тап сигендә генә баш ала. Сығанаҡтары Вишерский Камень менән бүленгән һәм Армии тауы итәгендә ҡушыла.
Улс йылғаһының сығанағынан алып тамағына тиклем Вишера йылғаһы — күп һанлы шаршылары булған ярһыу тау йылғаһы. Бында уның киңлеге — 70 метрға тиклем етә.
Урта Вишера — Улс тамағынан Колва тамағына тиклем — киңлеге 150 метрға тиклем, күп һанлы шаршыларға һәм ятыуҙарға бай. Бында йылға үҙәне байтаҡҡа киңәйә, әммә ҡаялар тағы ла күп ҡала.
Түбәнге Вишера (Колва йылғаһының ҡушылған урынынан Вишераның Камаға ҡойған еренә тиклем) — урыны менән 900 метрға тиклем йәйелә алған тигеҙлек йылғаһы. Барлыҡ үҙәне ағымы һәм ярҙары буйынса йүнәлешендә — ҡаялар һәм таштар, шаршылар күп. Вишераға юғары ташҡын, ямғырҙан һуң һыу ташыуҙары һәм йәйге түбән урта кимәл хас. Йылға, ҡар өҫтөнлөк алған, ҡатнаш туҡлана. Октябрь аҙағында — ноябрь башында туңа, апрель аҙағында әрселә. Ҡыуғын ойоштороуға уңайлы. Красновишерск ҡалаһына тиклем даими рәүештә пассажирҙар йөрөтөлә. Вишера бассейнында алмаз ятҡылыҡтары бар.
Үрге ағымында Вишера ҡурсаулығы урынлашҡан. Лыпья йылғаһы тамағынан үрҙәрәк балыҡ тотоу тыйыла, Лыпья һәм Велс йылғалары тамаҡтары араһында Велс һәм Вая ҡасабалары халҡы өсөн сикләнгән һанда рөхсәт ителә. Йылғала тереклек иткән төп балыҡтар — бәрҙе һәм таймень йәки ҡыҙыл балыҡ.
Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар — Красновишерск ҡалаһы, Велс, Вая, Вишерогорск, Усть-Язьва, Рябинино ҡасабалары.
Ҡушылдыҡтары
Вишера йылғаһының төп һул ҡушылдығы — Мойва, Велс, Улс, Вижаиха, Язьва, Акчим; төп уң — Лопья, Лыпья, Оло Вая, Колва.
(тамағынан алып алыҫлығы билдәләнгән)
Криммичау
Криммичау (Crimmitschau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала кеше йәшәй. Майҙаны — 61,04 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8451 һәм автомобиль коды Z (элек: WDA).
Ҡабырсаҡлы Яр
— Ростов өлкәһенең Раздорская станицаһы эргәһендә урынлашҡан боронғо неолит торағы. 1983 йылдағы Т. Д. Белановская алып барған ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәләре буйынса бында ҡабырсаҡлы яр мәҙәниәте билдәләнә. Ҡабырсаҡлы Яр торағы федераль әһәмиәттәге археология мираҫы объекты статусына эйә
Тарихы
Ҡабырсаҡлы Яр неолит торағы Поречный утрауында, Раздорская станицаһы эргәһендә урынлашҡан. Был боронғо биләмәлә беҙҙең дәүергә тиклем 7000 — 3000 йыл элекеке неолит һәм энеолитты ла индереп, егерме өс мәҙәни ҡатлам табылған. Мәҙәни ҡатламдар 5 − 10 сантиметр ҡалынлығында ҡом һәм ҡомло тупраҡ менән айырыла. Ҡайһы бер ҡатламдарында бик күп ҡабырсаҡ осрай, диуарҙар ҡатламдары табыла. Ҡатламдарҙағы компоненттарҙың айырмаһы тораҡ халҡы уны даими рәүештә ҡалдырып, күпмелер ваҡыттан һуң кире ҡайтыуы хаҡында һөйләй. Бәлки, бал Дондың ташыуы менән дә бәйлелер. Мәҙәни ҡатламдарҙың күплеге был урындың боронғо кешеләр һәм Дондың урта быуат халҡы араһында популяр булыуын раҫлай. Төбәктең иртә неолит һәйкәлдәре араһында Ҡабырсаҡлы Яр биләмәһе иң боронғо булып тора.
Күп һанлы археологик табылдыҡтар бында йәшәүселәрҙең төп шөғөлө булып балыҡсылыҡ һәм иҫәпләнә. Ҡабырсаҡлы Яр халҡы неолит осоронда хайуандарҙы ҡулға эйәләштерә башлай. Түбәнге ҡатламдар беҙҙең эраға тиклем етенсе меңъйыллыҡҡа ҡарай. Раздорская II торағынан айырмалы, Ҡабырсаҡлы Яр торағының мәҙәни ҡатламдарында биҙәкле керамика табыла.
1956 йылда Ҡабырсаҡлы Яр биләмәһен мәктәптең археология түңәрәге етәксеһе, тыуған яҡты өйрәнеүсе Л. Т. Агарков (1923—1992) таба. 1959 йылда был урында Ленинград дәүләт университеты археология кафедраһының Төньяҡ Донецк отрядтары ҡаҙыныу эштәре алып бара. 1961 йылдан 1979 йылға тиклем өҙөклөктәр менән эштәр Ленинград унивесрситеты көсө менән Т. Д. Белановская етәкселегендә алып барыла. Университет студенттары — археологтар һәм тарихсылар унда йәйге археология практикаһын үтә.
Биләмәлә табылған артефакттарға керамика — балсыҡ һауыт-һаба инә. Материалды анализлау һауыт-һаба сеймалына ваҡ ҡына итеп төйөлгән ҡабырсаҡтар булыуын күрһәтә. Икенсе һәм өсөнсө мәҙәни ҡатламда бай биҙәлешле осло төплө һауыттар осрай. Биҙәктәр тура һәм зигзаглы һыҙаттар, овал ярҙамында эшләнгән. Шулай уҡ биҙәлмәгән һауыт-һаба ла табыла.
Ҡабырсаҡлы Яр биләмәһендә табылған эш ҡоралдары араһында — үтектәр, беҙҙәр һ. б. бар. Улар хайуан һөйәктәренән, болан мөгөҙөнән,, кварциттан һ. б. эшләнгән.
Хәҙерге ваҡытта Т. Д. Белановская алып барған ҡаҙыныу эштәре һөҙөмтәһендә табылған Ҡабырсаҡлы Яр артефакттары кололекцияһы Дәүләт Эрмитажында һаҡлана. Унда боронғо балсыҡ һауыт-һаба, сәнғәт әйберҙәре һәм ҡоралдар бар. Биләмәнең археологик материалы шулай уҡ Раздорская этнография музей-ҡурсаулығының археология коллекцияһына ҡуйылған.
Радбеж
Радбеж — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Семирецкая йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы
Маннанова Флора Фәтих ҡыҙы (19 сентябрь 1946 йыл) — стоматолог, юғары категориялы табип. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998), СССР‑ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1986).
Биографияһы
Флора Фәтих ҡыҙы Маннанова 1946 йылдың 19 сентябрендә Германияның Галле ҡалаһында тыуған.
1974 йылда Ҡазан дәүләт медицина институтының стоматология факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Башҡортостанда Өфө ҡалаһының 1-се стоматология поликлиникаһында стоматолог-ортопед һәм ортодонт булып хеҙмәт юлын башлай. 1979—1981 йылдарҙа Ҡазан дәүләт медицина институтының ортопедик стоматология кафедраһында көндөҙгө бүлектә аспирантура тамамлай һәм 1981 йылда «Особенности диагностики и лечения аномалий прикуса у детей с нарушенным носовым дыханием» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.