cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Красноусол
Урамдары
Яңы ауыл урамы (Новосельская (улица))
Яңы Тормош урамы (Новый Быт (улица))
Яңы Тормош тыҡрығы (Новый Быт (переулок))
Күл урамы (Озерная (улица))
Октябрь урамы (Октябрьская (улица))
Островский урамы (Островского (улица))
Парк урамы (Парковая (улица))
Пархоменко урамы (Пархоменко (улица))
Патриотик урамы (Патриотическая (улица))
Петров урамы (Петровская (улица))
Пионер урамы (Пионерская (улица)
Еңеү тыҡрығы (Победы (переулок))
Еңеү урамы (Победы (улица))
Тау урамы (Подгорная (улица))
Ялан урамы (Полевая (улица))
Пугачев урамы ((Пугачева (улица)))
Пугачев тыҡрығы ((Пугачева (переулок)))
Пушкин урамы (Пушкина (улица)))
Пятяри урамы (Пятяри (улица))
Пятяри тыҡрығы (Пятяри (переулок))
Р.Гәрпов урамы (Р.Гарипова (улица))
Йәйғор урамы (Радужная (улица))
Рафаэль Сабитов урамы (Рафаэля Сабитова (улица))
Ровенская урамы ((Ровенская (улица)))
Шишмә урамы (Родниковая (улица))
Рәсәй урамы (Российская (улица))
Сәғит Агиш урамы (Сагита Агиша (улица))
Баҡса урамы (Садовая (улица))
Баҡса тыҡрығы (Садовый (переулок))
Салауат тыҡрығы (Салавата (переулок))
Салауат Юлаев урамы (Салавата Юлаева (улица))
Свердлов урамы (Свердлова (улица)
Яҡты урам Светлая (улица))
Төньяҡ урам (Северная (улица))
Ауыл урамы (Сельская ( улица))
Сирень урамы (Сиреневая (улица))
Совет урамы (Советская (улица))
Ҡояшлы урамы ((Солнечная (улица))
Ҡарағай урамы (Сосновая (улица))
Социалистик урамы (Социалистическая (улица))
Спорт урамы (Спортивная (улица))
Степная (улица) (Степная (улица))
Тимирязев урамы (Тимирязева (улица))
Тимирязев тыҡрығы (Тимирязева (переулок))
Тыныс урам (Тихая (улица))
Толстой урамы (Толстого (улица))
Хеҙмәт урамы (Трудовая (улица))
Тургенев тыҡрығы (Тургенева (переулок))
Тюлькасская урамы (Тюлькасская (улица)
Усолка урамы Усольская (улица))
Ушаков урамы (Ушакова ( улица))
Ф.Яҡупов урамы (Ф.Якупова (улица))
Фабрика урамы (Фабричная (улица))
Фрунзе урамы (Фрунзе (улица))
Х.Дәүләтшина урамы (Х.Давлетшиной (улица))
Халиҡов урамы (Халикова (улица))
Сәскә урамы (Цветочная ( улица ))
Чапаев урамы (Чапаева (улица))
Чернышевский урамы ((Чернышевского (улица))
Чесноковка урамы (Чесноковка (улица))
Салуин
Салуи́н (သံလွင်မြစ် — Танлуин, Ҡытайҙа — Наг-Чу (ནག་ཆུ) һәм Нуцзя́н (怒江), шулай уҡ Нам-Конг , Кагчу , Акчу ) — Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы йылға. Ҡытай, Мьянма һәм Таиланд илдәре территорияһы аша аға.
Гидрография
Оҙонлоғо 2400 км (башҡа баһаламалар буйынса — яҡынса 3200 км), бассейн майҙаны 325 мең км².
Красноусол
Урамдары
Чкалов урамы (Чкалова (улица))
Салуин
Гидрография
Салуин йылғаһы Ҡытайҙың Тибет автономиялы районында, яҡынса 4547 метр бейеклегендә башлана. Башта көньяҡ-көнсығышҡа табан аға, артабан Юньнань провинцияһында көньяҡҡа борола һәм тамағына тиклем был йүнәлешен үҙгәртмәй тиерлек. Түбәнге ағымында Мьянманың көнсығыш сиктәре буйлап аға һәм үҙенең яҡынса 100 км оҙонлоғонда Мьянма һәм Таиланд илдәре араһында тәбиғи сик барлыҡҡа килтерә.
Красноусол
Урамдары
Ш.Бабич урамы (Ш.Бабича (улица))
Шайморатов урамы (Шаймуратова ( улица ))
Энтузиастар урамы (Энтузиастов ( улица ))
Юбилейная (улица) (Юбилейная (улица))
Юбилей тыҡрығы (Юбилейный (переулок))
Көньяҡ урамы (Южная (улица))
Алмағас урамы (Яблоневая (улица))
Еләк урамы (Ягодная (улица))
Гәрәбә урамы (Янтарная ( улица))
Ясная Поляна урамы (Ясная Поляна (улица))
Хала-Горк
Хала-Горк — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Губден-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузьма - Александровка
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йылға ҡултыҡтары (Ҡытай романы)
Романдың авторы тураһында бәхәстәр әле булһа тынмай. Уның 70 бүлектән торғанын Ши Найань (施耐庵 яҙған тигән фекер бар; шул уҡ ваҡытта был псевдоним аҫтында кем яҙғаны билдәле түгел, бәлки Ло Гуаньчжун булғандыр тиҙәр; 100 бүлеклеһен — Го Сюнь; 120 бүлеклеләрен Ян Дин-цзянь менән Юань У-я яҙған тигән фекер бар. Икенсе яҡтан ҡарағанда, Ши Най-ань тигән кеше ысынлап та булған, ул Ло Гуаньчжундан алдараҡ тыуған һәм уның уҡытыусыһы булған.
Эстәлеге
Роман ғәскәр башлығы Хун Синь нисек итеп даос дине үҙәге Лунхушандағы таш гөбөргәйел (биси) аҫтынан 108 йондоҙлоҡто иреккә сығарыуын тасуирлауҙан башланып китә.
Романда тағы Цай Цзинь исемле түрәнең тыуған көнөнә тип әҙерләнгән бүләкте Дунцицунь ауылы старостаһы Чао Гай менән уныү ете дуҫы урлағаны бәйән ителә. Уларҙы фашлайҙар, һәм был крәҫтиәндәр Ляншаньбоға ҡаса, Чао Гай юлбаҫарҙар башлығы итеп һайлана. Һуңыраҡ был юлбаҫарҙар янына бер-бер артлы яңы кешеләр килеп ҡушыла. Романдың киләһе биттәрендә улар менән булған хәлдәр тураһында урын алған. Бер аҙҙан йәрәхәтләнгән Чао Гай үлеп ҡала, һәм юлбаҫарҙар элекке кәтип (писарь) Сун Цзянды үҙҙәренең башлығы итеп һайлап ҡуя.
Ҡалған бүлектәрҙә юлбаҫарҙарҙың Сун династияһы көстәре менән көрәше һәм юлбаҫарҙың еңеүе тураһында һөйләнә. Император Хуэйцзун юлбаҫарҙарҙы ярлыҡай. Улар императорға Ляо дәүләте менән көрәштә ярҙам итә.
Роман тарихы
Беҙҙең дәүергәсә килеп еткән XV быуатта нәшер ителгән 100 бүлектән торған Го Сюнь романы иң боронғоһо тип иҫәпләнә. Ләкин был вариантта шиғырҙарҙан торған өлөштә шиғырҙар бик әҙ ҡалған. 1585 йылда Ли Чжи романды яңынан баҫтырып сығарған һәм элек романға инмәгән шиғырҙарҙы өҫтәгән һәм автор исеменән баш һүҙ яҙған. 1614 йылда Ян Дин-цзянь менән Юань У-я 120 бүлектән торған яңы китап сығарған, унда шул ваҡытҡа Ҡытайҙа билдәле булған Ляншаньбо батырҙары тураһындағы риүәйәттәрҙең барыһы ла, хатта Тянь Ху и менән Ван Цинға ҡаршы һуғыш та, ингән. Был китап- романдың иң тулы варианты. Ләкин халыҡҡа 1641 йылда нәшер ителгән роман барыһынан да нығыраҡ оҡшай. Унда 70 бүлек, билдәле әҙәбиәт теоретигы һәм тарихсыһы Цзинь Шэн-тань (1608—1661) уның редакторы була. «Йылға ҡултыҡтары» багу формаһында яҙылған тигән фекерҙе ул башлап әйтә. Багу — Мин һәм Цин династиялары осоронда имтихан ваҡытында яҙылырға тейешле һигеҙ өлөштән торған әҫәр. Ул башлап Ляншаньбо юлбаҫарҙарының ҡайһы бер эштәренә һоҡланып ҡарарға була, тик барыбер улар авантюрист, алдаҡсы һәм енәйәтселәр тип әйтергә баҙнат итә.
«4 май хәрәкәте»нән һуң «ябай халыҡ әҙәбиәте» менән ҡыҙыҡһыныу артҡас, романды фәнни өйрәнеү башлана. 1920 йылда профессор Ху Ши (редакторы Вана Юань-фан) романдың Шанхай вариантын нәшер итә. Ул роман тураһында бөтөнләй икенсе фекерҙә була. Цзайцзюйҙы ентекләп тикшергәндән һуң, Юань династияһы ваҡытында Ляншаньбо батырҙары тураһында риүәйәттәр әле бергә тупланмағаны асыҡлана, шуға күрә уларҙы багу (имтихан өсөн яҙылған әҫәр) тип ҡарау дөрөҫ түгел тигән фекер әйтелә. Бынан тыш, 70 бүлекле Цзинь Шэн-тань варианты- элекке тексты ижади эшкәртеү һөҙөмтәһе икәне асыҡлана. Ләкин 70 бүлектән торған роман авторының исеме һаман асыҡланмаған. «Ши Най-ань» псевдонимы аҫтында кем яҙғаны һаман да билдәһеҙ. 100 бүлектән торған романдың авторы тип Ло Гуаньчжунды таныйҙар (ул «Өс батшалыҡ» романын да яҙған тиҙәр). Корея һәм Япония мажаралы романдары менән сағыштырып ҡарағас, «Йылға ҡултыҡтары» был илдәргә Мин династияһы осоронда цзайцзюй -пьесалар рәүешендә үтеп ингәне асыҡлана.
СССР-ҙа роман (70 бүлекле) тәүге тапҡыр 1955 йылда редактор А. Рогачёв етәкселегендә нәшер ителә. Бынан һуң ул тағы өс тапҡыр баҫтырыла: 1959 (Мәскәү), 1998 (Рига) һәм 2008 (Мәскәү) йылдарҙа. 1968 йылда роман ҡыҫҡартылған варианта балалар өсөн баҫтырыла. Романды Е. А. Серебрякова менән Б. Л. Лисица тәржемә итә.Әҫәрҙең 100 һәм 120 бүлекле варианты рус теленә әлегә бер тапҡыр ҙа тәржемә ителмәгән.
Ляншаньбо төбәгенең 108 батыры
Хикәйәттең аҙағына яҡыная башлағас, Ляншаньбо лагерендә ташҡа сүкеп баш күтәргәндәрҙең юлбашсылары исемдәре яҙыла. Был исемлектә ул ваҡытта иҫән булмаған Чао Гай (Күк хакимы,Небесный князь) юҡ. Таштың алғы яғына «утыҙ алты ҡөҙрәтле һәм ҡурҡыу белмәҫ күктәге йондоҙ» исеме яҙыла. Уның артҡы яғына етмеш ике ҡеүәтле ер йондоҙоноң исеме яҙыла. Шулай итеп, 108 яҙмыш (тәҡдир) йондоҙо барлыҡҡа килә.
Елшән (Һарыҡташ районы)
Елшән, Ерекле(Елшанка — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы Новочеркасск ауыл Советы составындағы ауыл
Географияһы
Район үҙәге Һарыҡташ ҡасабаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнбайышҡа табан тура һыҙаттан яҡынса 14 км алыҫлыҡта.
Тарихы
Елшән сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү йылдарында Бүртә районында (хәҙер Беляев) яңы төҙөлгән «Белогорск» совхозы составына 5-се ферма сифатында индерелә. 1963 йылдың ғинуарынан Елшән «Красногорский» совхозы составына уның бүлексәһе хоҡуҡтарында ҡушыла
Халҡы
2002 йылда алынған халыҡ һаны буйынса 175 кеше (ҡаҙаҡтар 69 %), 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса 130 кеше йәшәгән
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһе географик атамаларының ҡыҫҡа топонимик һүҙлегендә Елшанка (башҡ. Елшән тип тә, Ерекле тип тә атап йөрөтөлә) топонимының килеп сығышы былай тип аңлатыла:
Аббенроде
Аббенроде (Abbenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 946 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,18 км2. Диңгеҙ кимәленән 178 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38871 һәм автомобиль коды — HZ.
Һулыш
Һулыш — кеше, хайуандар, үҫемлектәр һәм бик күп микроорганизмдар диссимиляцияһының төп өлөшө.
Һулыш — ул метаболизмдың, йәғни тере организмда матдәләр һәм энергия алмашыныуының тейешенсә барыуын тәьмин итеүсе физиологик процесс.
Тирә-яҡ мөхиттән кислород (О2) алып, гомеостаз (эске мөхиттең тотороҡлолоғон) тәьмин итә, организмда метаболизм һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләрҙе (СО2, H2O һ.б.) тышҡы мөхиткә сығара.
Тышҡы һулыш тигән төшөнсә аҫтында организм һәм тирә-яҡ мөхит араһында газ алмашыныу күҙҙә тотола. Ул үҙ эсенә кислород йотоу һәм углекислый газ сығарыуҙы, шулай уҡ был газдарҙың һулыш көпшәләре (трахея менән һулаусы бөжәктәр) йәки ҡан әйләнеше аша үтеүен ала.
Күҙәнәк һулышы аҡһымдарҙың күҙәнәк мембраналары аша үтеүен тәьмин итә; шулай уҡ митохондрияларҙа әселәндереү барышын көйләй — был аҙыҡтың химик энергияһын үҙгәртергә булышлыҡ итә.
Тышҡы мөхиттә тән туҡымаһының майҙаны ҙур булған осраҡта газдың күҙәнәктәргә шул туҡыма аша диффузияланып, һулыш алыныуы мөмкин (мәҫәлән, үҫемлектәрҙең япраҡтарында, ҡатмарлы тиреле хайуандарҙа). Тән туҡымаһы сағыштырмаса әҙ майҙанлы булғанда газ ҡан әйләнеше (умыртҡалылар һ.б.) йәки трахеялар (бөжәктәрҙә) аша эшкәртелә.
Үҫемлектәрҙең һулауы
Үҫемлектәрҙә һәм хайуандарҙа молекуляр кимәлдә һулыш процесының дөйөм принциптары оҡшаш. Әммә үҫемлектәр беркетелгән тормош алып барғанға күрә, уларҙың матдәләр алмашыныуы үҙгәреп торған тышҡы шарттарға даими яраҡлашырға тейеш. Шуға күрә уларҙың күҙәнәк һулышы ҡайһы бер үҙенсәлектәргә эйә (өҫтәмә окисланыу юлдары, альтернатив ферменттар).
Кешенең һулыш алыуы
Максималь һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 1500 мл һауа һаҡлана. Был үпкәнең ҡалдыҡ күләме тип атала. Тыныс ҡына һулыш сығарғандан һуң үпкәлә яҡынса 3000 мл һауа ҡала. Был күләмдәге һауа үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте (функциональная остаточная ёмкость) тип атала.
Альвеолалар эсендә һауаның функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте арҡаһында кислород менән углекислый газдың сағыштырмаса даими нисбәте һаҡлана. Сөнки үпкәнең функциональ ҡалдыҡ ҡеүәте һулыш алыу күләменә ҡарағанда бер нисә тапҡырға күберәк. Альвеолаларға һулыш алыу күләменең тик 2/3 өлөшө генә барып етә. Ул альвеолаларҙы елләтеү күләме тип атала.
Өлкән кешенең (һулыш алыу күләме 0,5 литр һәм минутына 14 һулыш алыу хәрәкәте менән) үпкәһе аша минутына 7 литр һауа үтә. Физик көсөргәнеш хәлендә минутлыҡ тын алыу күләме минутына 120 литрға етергә мөмкин.
Тыныс һулыш алғанда һулыш алыу һәм һулыш сығарыу ваҡыттары нисбәте — 1:1,3
Тын алмайынса кеше ғәҙәттә 5-7 минутҡа тиклем йәшәй ала, шунан һуң аңын юғалта. Һөҙөмтәлә баш мейеһендә кире ҡайтмаҫлыҡ үҙгәрештәр үлемгә килтерә.
Һулыш — организмдың аң менән һәм рефлектор (аңһыҙ) идара ителә алған бик аҙ үҙсәнлектәренең береһе. Йыш һәм өҫтән-мөҫтән тын алғанда нервы үҙәктәренең ҡуҙғыуы көсәйә, ә тәрән һулыш алғанда, киреһенсә, кәмей.
Һулыш алыу төрҙәре: тәрән һәм өҫтән, йыш һәм һирәк, өҫкө, урта (күкрәк менән) һәм түбәнге (ҡорһаҡ менән).
Һулыш алыу хәрәкәттәренең айырым төрҙәренә тамаҡ сиҡылдау һәм көлөү инә.
Һулыш алыу характеристикаһы
— Ритмика — һулыш алыу һәм сығарыуҙың билдәле бер интервал аша даими ҡабатланыуы.
— Йышлыҡ — минутына тын алыу һаны (ирҙәрҙә минутына 16-20, ҡатын-ҡыҙҙарҙа минутына 18-22).
— Тәрәнлек — һәр тын алыу хәрәкәтенә тура килгән һауа күләме.
Тышҡы һулыш
Кешенең һулышы тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙа барған күҙәнәк (эске) һулышы процестарынан тора. Тышҡы һулыш алыу функцияһын һулыш алыу системаһы ла, ҡан әйләнеше системаһы ла тәьмин итә.
Танау ҡыуышлығынан атмосфера һауаһы тамаҡ өҫтөнэ, унан һуң ҡурылдай аша көпшә рәүешендәге боғарлаҡҡа (трахеяға) үтә. Артабан боғарлаҡтан уң һәм һул үпкәләргә инеүсе 2 бронхылар буйлап үпкәләрҙәге (бронхыларҙың һәр береһе ағас һымаҡ тармаҡлана һәм һауа үткәреү көпшәләренең диаметры аҡрынлап бәләкәйләнә бара; иң ваҡ бронх көпшәләренең остары эсенә һауа тулған йоҡа көплө үпкә ҡыуыҡсалары шәлкеме менән тамамлана) альвеолаларға барып етә. Альвеолаларҙың бер ҡатлау эпителиаль күҙәнәктәрҙән төҙөлгән көбө ҡуйы капиллярҙар селтәре менән сырмалған.
Һәр үпкәлә 300—350 миллион тирәһе альвеола була, уларҙың дөйөм өҫкө йөҙө 100 квадрат метрҙан ашып китә. Был кәүҙәнең өҫкө йөҙөнән сама менән 50 тапҡырға ҙурыраҡ була.
Һулыш юлдарын үткәндә һауа механик өлөшсәләрҙән, микроорганизмдарҙан таҙартыла, йылына һәм дымлана.
Һулыш алыу бронхиолалары, альвеола үткәүелдәр һәм альвеоляр ҡыуыҡсалары менән бер альвеолалар ағасын тәшкил итә. Ә терминал (ос) бронхиола тармаҡтары — 1-се, 2-се һәм 3-сө тәртип (порядок) һулыш алыу бронхиолалары альвеолалар ағасы менән үпкәнең һулыш алыу паренхимаһының функциональ-анатомик берәмеген — acinus барлыҡҡа килтерә. Acinus (лат. acinus «виноград бунағы») — үпкәнең структур һәм функциональ берәмеге.
Һәр үпкә бүлкәһе төрлө баһалар буйынса 3-5-тән алып 5-50-100 ацинустан ғибәрәт.
Үпкәлә газдар алмашыныу һулыш алыу мускулдары ярҙамында, һулыш хәрәкәттәре аша башҡарыла. Альвеолаларҙа мембрана аша атмосфера һауаһы менән әйләнештәге ҡан араһында газ алмашыу үткәрелә.
Һулыш алыу хәрәкәттәре
Һулыш алыу һәм һулап сығарыу бер-береһен ритмик алмаштырып, үпкәләр аша һауаның үтеүен, уларҙа һауа алмашыныуын тәьмин итәләр.
Һулыш алыу менән һулап сығарыуҙың алмашынып тороуы оҙонса мейелә урынлашҡан һулыш алыу үҙәге менән көйләнә.
Һулыш алыу үҙәгендә ритмик рәүештә импульстар тыуып тора. Импульстар нервылар буйлап ҡабырға-ара мускулдарға һәм диафрагмаларға тапшырыла һәм уларҙың ҡыҫҡарыуына килтерә. Мускулдарҙың ҡыҫҡарыуы иҫәбенә ҡабырғалар күтәрелә, диафрагма ҡыҫҡарып яҫы тип әйтерлек хәлгә килә. Һөҙөмтәлә күкрәк ҡыуышлығының күләме арта. Үпкәләр күкрәк ситлегенең хәрәкәте артынан эйәрәләр. Эсендә һауа баҫымы атмосфера һауаһы баҫымынан түбәнерәк булып китә һәм үпкәләр эсенә һауа ағымы йүнәлә. Был һулыш алыу була (инспирация).
Унан һуң ҡабырға-ара мускулдар һәм диафрагма мускулдары йомшаралар, күкрәк ҡыуышлығының күләме бәләкәйләнә. Үпкәләр ҡыҫыла һәм эсендә һауа баҫымы атмосфераныҡынан юғарыраҡ була башлай һәм һауа тышҡа сығарыла. Был һулап сығарыу була (экспирация).
Шулай итеп, һулыш алыуҙың ике төрө бар:
— күкрәк менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе ҡабырғалар күтәрелеү юлы менән башҡарыла),
— ҡорһаҡ менән тын алыу (күкрәк киңәйеүе диафрагма ҡыҫҡарыу юлы менән башҡарыла).
Сағыштырма тынлыҡ хәлендә оло кеше 1 минутта яҡынса 16 һулыш алыу хәрәкәте яһай. Насар елләтелгән бинала йәки көсөргәнешле эш башҡарғанда һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы 2 тапҡырға һәм унан да күберәккә арта. Был һулыш алыу үҙәге нервы күҙәнәктәренең ҡандағы углекислый газға һиҙгерлеге һөҙөмтәһе булып тора. Ҡанда углекислый газ миҡдары күбәйһә, һулыш алыу үҙәгендә ярһыу көсәйә һәм нервы импульстары нервылар буйлап һулыш алыу мускулдарына тарала, һөҙөмтәлә һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығы һәм тәрәнлеге арта. Шулай итеп, һулыш алыу хәрәкәттәре нервылар ярҙамында һәм гумораль көйләнә.
Шулай итеп, һулыш процесы түбәндәге этаптарҙан тора :
— тышҡы һулыш (һулыш юлдары аша туранан-тура алвеолаларҙы һауа менән тәьмин итеү, вентиляция);
— үпкәләрҙә газ алмашыу (альвеолаларҙа һауа һәм кесе ҡан әйләнеше капиллярҙары араһында газдар алмашыныуы). Тышҡы һулыш һәм туҡымаларҙағы күҙәнәк һулышы араһындағы сик альвеолаларҙың периферия күҙәнәктәренең мембранаһы буйлап үтә;
— йөрәк-ҡан тамырҙары системаһы аша бөтә периферия ағзаларына һәм туҡымаларына, шул иҫәптән үпкәнең үҙенә кислород алып барыу, шулай уҡ катаболик процестар барышында барлыҡҡа килгән углекислый газды сығарыу алып китеү;
— артериаль ҡан менән туҡыма күҙәнәктәре араһында газ алмашыу;
— күҙәнәк (туҡымалар) һулышы— тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы. Уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углерод диоксидына окислана һәм аденозин трифосфатының (АТФ) молекулалары биосинтезы өсөн кәрәкле энергия бүленеп сыға. АТФ күҙәнәктә универсаль энергия сығанағы булып тора.
Һулыш рефлекстары
Саң йәки ҡырҡыу еҫле матдәләр танау ҡыуышлығына килеп ингәс, уның лайлалы шекәрәһендә урынлашҡан рецепторҙарҙы ҡуҙғыталар. Һаҡланыу рефлексы — сөскөрөү барлыҡҡа килә.
Сөскөрөү — танау тишектәре аша көслө һәм бик тиҙ рефлектор һулыш сығарыу ул. Сөскөрөү арҡаһында танау ҡыуышлығынан уны ҡуҙғытыусы матдәләр сығарып ташлана. Тымау төшкән саҡта танау ҡыуышлығында йыйылған лайла ла ошондай уҡ реакция тыуҙыра.
Йүткереү ауыҙ аша ҡапыл рефлектор һулап сығарыу ҡурылдайҙы ҡуҙғытҡанда барлыҡҡа килә.
Һулыш туҡтағанда беренсе ярҙам
Яһалма һулыш алдырыу. Һыуға батҡан, электр тогы йәки йәшен һуҡҡан, һөрөм газы менән ағыуланған һәм башҡа бәхетһеҙлеккә осраған кешеләргә беренсе ярҙам күрһәткәндә яһалма һулыш алдырталар.
һыуға батҡан кешегә беренсе ярҙам күрһәткәндә, бөтәһенән элек, уның һауа үткәреү юлдарынан һәм үпкәләренән һыуҙы мөмкин тиклем тиҙерәк сығарырға тырышырға кәрәк. Бының өсөн ҡотҡарыусы кеше, бер тубығына теҙләнеп, бәләгә осраған кешене, уның башы һәм кәүҙәһенең өҫкө өлөшө аҫҡа һалынып төшөрлөк итеп, үҙенең ботона һала.
Әгәр йөрәк типмәһә, был алымды йөрәккә тура булмаған массаж менән бергә ҡулланырға тура килә: үпкәләргә бер тапҡыр һауа өргәндән һуң, тиҙ баҫыу хәрәкәттәре менән дүрт-биш тапҡыр күкрәк һөйәгенең аҫҡы өлөшөнә умыртҡалыҡҡа перпендикуляр йүнәлештә баҫҡылап алалар.
Минутына 70 — 90 тапҡыр баҫҡылау ритмында күкрәк һөйәген өлкәндәрҙә — 4 — 5 см-ға, кесе йәштәге балаларҙа 1,5 — 2 см-ға төшөрәләр.
4 — 5 тапҡыр баҫҡылап алғас, бәләгә тарыусының ауыҙына йәки танауына яңынан һауа өрөргә кәрәк. Әгәр ауырыуҙың күҙ ҡараһы бәләкәйләнеп, тиреһе алһыуланһа, пульсы барлыҡҡа килһә, терелтеү саралары маҡсатҡа иреште тип иҫәпләргә мөмкин. Һыуға батҡан кеше үҙ -аллы һулыш ала башламайынса һәм аңына килмәйенсә тороп, беренсе ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатырға ярамай. Бынан һуң уға эҫе сәй эсерергә, одеялға төрөргә һәм больницаға тапшырырға кәрәк.
Тышҡы һулыш патологияһы
Тышҡы һулыш алыу патологияһының төп формаһы — һулыш алыу етешмәүсәнлеге. Патологик процесс барышына ҡарап киҫкен һәм хроник һулыш алыу етешмәүсәнлеге айырыла.
Бынан тыш, һулыш алыу етешмәүсәнлегенең өс төрө бар: обструктив тип; рестриктив төрө; ҡатнаш тип.
Тышҡы һулыштың төп боҙолоу төрҙәре: альвеолалар гиповентиляцияһы, альвеолалар гипервентиляцияһы, имгәнеү парфюмерияһының боҙолоуы, елләтеү-парфюмерия мөнәсәбәттәрен боҙоу, диффузияның боҙолоуы.
Йыш ҡына һулыш боҙолоуы төрҙәренең ҡушылыуы күҙәтелә.
Альвеолалар гиповентиляцияһы
Альвеолалар вентиляцияһының етерлек булмауы менән ҡылыҡһырлана, һөҙөмтәлә ҡанға кислород аҙ инә һәм ғәҙәттә ҡандан углекислый газдан таҙарыныу ҙа етерлек дәрәжәлә булмай. Гиповентилизация ҡандағы кислород миҡдарының (гипоксемия) кәмеүенә һәм ҡандағы (гиперкапния) углекислый газ миҡдарының артыуына килтерә.
Альвеолалар гиповентиляцияһының сәбәптәре: Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу, үпкәнең һулыш алыу өҫлөгөнөң кәмеүе, альвеолаларҙа һауа ҡыуыҡсаларының кирелеүе һәм кире үҙ хәленә ҡайтыуы боҙолоу, күкрәктәге ситлегендәге патологик үҙгәрештәр, һулыш мускулдарының боҙолоуы, тын алыуҙың үҙәктән көйләнеүе боҙолоуы.
Һулыш юлдарындағы һауа үтеүсәлеге боҙолоу төрҙәре:
— ваҡ бронхтарҙың (обструктив бронхит, бронхиаль астма) спазмаһы
— телдең төшөүе;
— трахеяға йәки бронхыға аҙыҡ, ҡоҫҡолоҡ, сит есемтәр эләгеүе;
— ҡурылдайҙың шешеүе йәки күбеүе;
— шеш йәки абсцесс һөҙөмтәһендә обтурация (ябылыу) йәки компрессия (ҡыҫылыу).
Һауа аша ауырыу йоғоусы сирҙәр
Микроорганизмдар һәм саң өҫкҡө һулыш алыу юлдарының лайлалы шекәрәһендә тотолоп ҡала. Унан лайла менән бергә сығарып ташлана. Был ваҡытта микроорганизмдарҙың күбеһе йоғошһоҙландырыла.
Һулыш алыу ағзаларына үтеп ингән микроорганизмдар араһында төрлө сир тыуҙырыусылар бар: грипп, туберкулез, ангина, дифтерия һәм ҡайһы бер башҡа ауырыуҙар.
Грипп
Грипп (киҙеү) ауырыуын вирустар тыуҙыра. Улар үтә бәләкәй һәм күҙәнәкле төҙөлөшлө түгел. Грипп вирустары ауырыу кешеләрҙең танауынан бүленеп сыға торған лайлала, уларҙың ҡаҡырығында һәм шайығында була. Сирле кешеләр сөскөргәндә һәм йүткергәндә, инфекция йәшереп ятыусы күҙгә күренмәй торған миллиондарса бик ваҡ тамсылар һауаға эләгә. Әгәр улар сәләмәт кешенең һулыш алыу ағзаларына үтеп инһә, уға грипп йоғоуы мөмкин. Шулай итеп, грипп — тамсылар аша таралыусы инфекция ул.
Грипп бик тиҙ тарала. Шуға күрә грипп менән сирләүсе кешеләргә предприятиеларҙа, учреждениеларҙа эшләргә, уҡыу йорттарына занятиеларға йөрөргә рөхсәт ителмәй. Гриптан өҙлөгөү ҡурҡыныслы.
Грипп менән ауырыусы кешеләр менән аралашҡанда, ауыҙҙы һәм танауҙы дүрт ҡат марлянан тегелгән повязка менән ҡапларға тейеш. Уның аша һауа үтә, ә сир тыуҙырыусы микробтар булған ваҡ тамсылар тотҡарланып ҡала.
Әйләнә-тирәләге кешеләрҙе грипп йоҡтороуҙан һаҡлау өсөн йүткергәндә һәм сөскөргәндә ауыҙҙы һәм танауҙы ҡулъяулыҡ менән ҡапларға кәрәк.
Туберкулез
Туберкулез — тамсылар аша ла, саң аша ла таралыусы инфекция ул. Ҡояш яҡтыһы төшмәй торған дымлы урындарҙа туберкулез тыуҙырыусы микробтар тереклек һәләтлелектәрен оҙаҡ ваҡыттар буйына һаҡлап ҡалалар. Ҡоро, яҡшы яҡтыртылған урындарҙа улар тиҙ үләләр.
Һулыш алыу параметрҙарын өйрәнеү өсөн ҡулайламалар
Капнография — пациент билдәле бер ваҡытҡа һулап сығарған һауала углекислый газ миҡдарын үлсәү һәм график яҡтан күрһәтеү өсөн ҡулайлама.
Пневмография — билдәле бер ваҡыт арауығында һулыш алыу хәрәкәттәренең йышлығын, амплитудаһын һәм формаһын үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама.
Спирография — тын алыуҙың динамик үҙенсәлектәрен үлсәү һәм график сағылдырыу өсөн ҡулайлама.
Туҡыма (күҙәнәк) һулышы
Туҡыма йәки күҙәнәк һулышы — тере организмдар күҙәнәктәрендә барлыҡҡа килгән биохимик реакциялар йыйылмаһы, уның барышында углеводтар, липидтар һәм аминокислоталар углекислый газға һәм һыуға окислана.
Бүленеп сыҡҡан энергия макроэргик берләшмәләрҙең химик бәйләнештәрендә (аденозин трипхосфор кислотаһы молекулаларында һәм башҡа макроэргтарҙа) һаҡлана һәм кәрәк булғанда организм тарафынан ҡулланыла ала. Катаболизм процестары төркөмөнә инә.
Аэроблы һулыш алыу. Кребс циклында АТФ молекулаларының төп өлөшө күҙәнәк һулышының һуңғы стадияһында окисланыусы фосфорилизация ысулы менән: электрон транспорт сылбырында етештерелә. Бында гликолиз, β-окисланыу, Кребс циклы һәм башҡа процестарҙа ҡыҫҡартылған НАД∙Н һәм ФАДН2, окисланыуы күҙәтелә.
Был реакциялар ваҡытында митохондрияларҙың эске мембранаһында (прокариоттарҙа — цитоплазма мембранаһында) локалләштерелгән электрон ташыусылар сылбыры арҡаһында бүленеп сыҡҡан энергия трансмембрана протон потенциалына әүерелә. АТФ-синтазаһы ферменты был градиентты АТФ-ты синтезлау, уның энергияһын химик бәйләнештәр энергияһына әйләндереү өсөн ҡуллана. НАД∙Н молекулаһы был процесс барышында 2,5 АТП молекулаһын, ФАДН2 — 1,5 молекула бирә ала. Аэробтарҙың һулыш алыу сылбырында электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булып кислород тора.
Анаэробик һулыш алыу — O2 урынына электрондың һуңғы ҡабул итеүсеһе булараҡ һулыш электрон транспорты сылбырын(ЭТЦ) ҡулланып органик булмаған йәки органик тәбиғәттәге органик субстраттар йәки молекуляр водород окисланыуының биохимик процесы.
Аэроблы һулыш алыу осрағындағы кеүек үк, реакция ваҡытында бүленеп сыҡҡан ирекле энергия трансмембрана протон потенциалы рәүешендә һаҡлана һәм ATФ-синтазаһы тарафынан АТФ синтезы өсөн ҡулланыла.
Кыче (Кабырза ҡушылдығы)
Кыче — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лохня
Лохня — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тарусса йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямғыр
thumb|300px|Ямғыр Ямғыр — болоттарҙан һыу тамсылары рәүешендә яуа торған яуым-төшөм. Һыу тамсылары 0,5 — 6-7 мм була. Вағыраҡ тамсылы ямғырҙы быҫҡаҡ ямғыр (ru:Морось) тип йөрөтәләр. Көсөргәнешлелеге буйынса 0,25 мм/сәғ ямғыр ваҡ ямғыр, 100 мм/сәғ тиклем ҡойма ямғыр (ru:Ливень) тип арала.
Хасил булыу механизмы
Ҡағиҙә булараҡ, ямғыр 0 °C температуранан түбәнерәк булған һалҡын тамсылар һәм боҙло кристалдарҙан торған ҡатнаш болоттарҙа (нигеҙҙә, ҡатлы ямғыр болоттарында һәм ҡалын ҡатламлы болоттарҙа) хасил була. Һыу парының туйыныу һығылмалылығы боҙ кристалдары өҫтөндәгегә ҡарағанда һыу тамсылары өҫтөндә ҙурыраҡ, шуға ла болот, һыу парҙары менән туйынмаған булһа ла, уның кристалдары күберәк була. Кристалдар, бер-береһенә йәбешеп, эреләнә бара, өҫтәүенә һыуынған һыу тамсыларын да үҙенә йәлеп итә, шулай ауырая барып, улар болоттоң түбәнге өлөшөнә, йәғни температураһы 0 °C булған ҡатламына төшөп ирей һәм ямғыр тамсыһына әүерелә. Шулай итеп, болоттарҙағы һыу тамсыларының берләшеүе ямғыр хасил итеүҙә ҡатнашмай тип әйтерлек, ҡатнашһа ла бик аҙ ғына миҡдарҙа.
Әгәр ҡояш нурҙары болоттан яуған тамсылар аша үтһә, билдәле бер шарттарҙа йәйғор барлыҡҡа килә.
Ямғыр оҙаҡ яумай торһа, ҡоролоҡ башлана.
Хасил булыу шарттары
Ямғыр планеталар атмосфераһында тик билдәле бер температура булған осраҡта ғына барлыҡҡа килә. Ер планетаһында һәм Сатурндың юлдашы Титанда шундай шарттар бар. Атап үтелгән күк есемдәре атмосфераларының түбәнге ҡатламдарындағы температура ниндәй ҙә булһа матдәне ике йәки өс агрегат хәлендә тота ала. Ерҙә — ул һыу, ер атмосфераһының түбәнге ҡатламдары һыуҙың өс ҡатында ла булыуын тәьмин итә ала. Титанда температура шарттары метан ямғырҙарының яуыуын тәьмин итә, сөнки метан шул шарттарҙа шыйыҡлыҡ та, газ да була ала.
Ямғыр болоттарының барлыҡҡа килеүе
Ҡуйырыуға яҡын, ләкин температуралары буйынса төрлө булған ике төрлө һауа массаһы буталғанда йәки дымлы һауа һыуығыраҡ ер өҫтөнә килеп тейгән саҡта, шулай уҡ юғарыға күтәрелеүсе һауа ағымында ямғыр болоттары хасил була. Беренсе осраҡта ҡушылманың дымлылығы һәр ваҡыт буталыусы массалар дымлылығынан юғарыраҡ була, ул сағында һауаның ҡуйырыуы ихтимал; шул сәбәпле барлыҡҡа килгән ямғыр талғын ғына яуа, әммә бик оҙаҡ яуһа, яуған һыу миҡдары бик күп булыуы ла бар. Европа илдәрендәге көҙгө оҙайлы ямғырҙарҙы шул категорияға индерергә мөмкин. Икенсе сәбәптән хасил булған ямғырҙар йылдың һыуыҡ осоронда диңгеҙ еле иҫкәндә яр буйында урынлашҡан илдәрҙә йыш яуа. Һауа юғары күтәрелгәндә көслө ямғырҙар яуа, был күренеш һыу парҙары миҡдары үтә күп булған йылы илдәрҙә күҙәтелә. Һауа, атмосфераның юғары, шыйығайтылған ҡатламдарына барып еткәс, киңәйә, ә уның температураһы төшә, һыу парҙарының бер өлөшө ҡуйыра башлай. Дымлы һауа өҫкә күтәрелгәндә тау һырттары буйлап яуған яуым-төшөм, шулай уҡ циклондар формалашҡан өлкәләрҙәге яуым-төшөм шундай типҡа ҡарай.
Яуым-төшөмдөң бүленеше
Ямғырҙарҙың һәм яуым-төшөмдөң Ер йөҙө һәм йыл миҙгелдәре буйынса бүленеүе бик мөһим климатик әһәмиәткә эйә.
Төбәктәр буйынса
Елһеҙ һыҙатта пассаттар килтергән йылы һәм парға бай һауаның өҫкә күтәрелеүе һөҙөмтәһендә океан өҫтәрендә йыл әйләнәһенә ярайһы уҡ күп миҡдарҙа ямғыр яуа. Атлантик океан өҫтөнән елһеҙ һыҙат (экваториаль ямғырҙар өлкәһе) йыл буйы көньяҡ киңлектең 5° һәм төньяҡ киңлектең 12° параллелдәре араһында әле төньяҡҡа, әле көньяҡҡа хәрәкәт итә. Бында йылдың күп өлөшөндә ямғырҙар көндөҙ яуа, ә төнөн күк йөҙө асыла. Яуым-төшөмдөң иң күп яуыуы бында түгел, ә дымлы елдәргә перпендикуляр булып ҡаршы торған тау һырттарында күҙәтелә. Миҫал итеп Бенгаль ҡултығынан төньяҡҡа табан Кхаси тауҙарының көньяҡ һырты Черапунджины атап үтергә була. Бында алты ай буйына (апрелдән сентябргә тиклем) көньяҡ-көнбайыш муссондар иҫә; ул Һинд океанынан килә, үтә юғары температурала, һыу парҙарына үтә бай була, ә дымлы һәм эҫе һаҙлыҡлы тигеҙлектән үткәндә тағы ла күберәк дым туплай. Тау һырттарына бер аҙ күтәрелгәс, ул яуым-төшөм булып яуа башлай. Черапунджила йыл һайын (йәғни алты йылы айҙа), уртаса 11 777 мм ямғыр яуа. Кхаси тауҙарынан тыш тағы ла түбәндәгеләрҙе ямғырлы урындар тип атап үтергә була: Һиндостандың көньяғындағы Малабар яры (ярҙа йыл һайын 3000 мм яуым-төшөм, тау һыртында — 6000-дән ашыу мм яуым-төшөм), Амазонка тигеҙлектәре, Үҙәк Американың бер өлөшө, Зонд һәм Молукку утрауҙары (1500-ҙән ашыу мм).
Урта киңлектәрҙәге бик ямғырлы төбәктәр — Ҡытайҙың күп өлөшө һәм Япония тотош. Яуым-төшөм бик аҙ миҡдарҙа яуған урындар: Сахара, Калахари, Ғәрәбстан, Ирандың күп өлөшө, Арал-Каспий уйһыулығы, Азия ҡалҡыулығының күп өлөшө, эске Австралия, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыштағы ҡалҡыулыҡтары, төньяҡ ярымшарҙың юғары киңлектәре, океандарҙағы пассаттар. Бының сәбәптәре төрлө; мәҫәлән, Сахарала һәм Арал-Каспий уйһыулығында йылдың күп өлөшөндә төньяҡтан иҫкән елдәр көньяҡҡа хәрәкәт итеү барышында ҡуйыра бара һәм шуға ла бик ҡоро; бында барометрик минимумдар бик һирәк була, булған осраҡта ла һауа бик ҡоро булыу сәбәпле, мул яуым-төшөм күҙәтелмәй. Азия ҡалҡыулығы елдәр килтергән дымды үҙенә йыйып торған тауҙар менән уратып алынған, эскә ҡоро елдәр генә үтә ала. Пассаттар эҫе илдәргә табан хәрәкәт иткәндә әкренләп йылына, ә океандар аша үткәндә бер аҙ парҙы үҙенә һеңдерә, ләкин етерлек кимәлдә булмағанға күрә, улар барыбер ҡоро булып ҡала. Бында ямғырҙар дауылдар үткәндә генә яуа, өҫтәүенә был мәлдә ҡот осҡос ҡойма ямғырҙар яуа.
Уртаса киңлектәрҙә яуым-төшөмдөң бүленеше, нигеҙҙә, циклондар һәм антициклондарҙың (барометрик минимумдар һәм максимумдар) хәрәкәт итеү йүнәлешенә һәм ҡабатланыуына бәйле. Бынан тыш тау һырттары ла ҡоролоҡҡа һәм һыу бүленешенә йоғонто яһай. Европала ямғырлы өлкәләрҙе ғәҙәттә циклон төрлө яҡлап уратып алына. Үтә мул яуым-төшөм циклон янында булмай, ә уның сиктәрендә генә күҙәтелә.
Рәсәйҙә
Рәсәйгә яуым-төшөмдө, башлыса, Кесе Азиянан, Урта, Ҡара диңгеҙҙәрҙән, бер аҙ — Төньяҡ Атлантиканан килгән циклондар алып килә. Ил буйынса яуым-төшөм тигеҙ таралмай, иң ҙур контраст Кавказ тауҙарының төрлө тарафында күҙәтелә: яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйҙарына һәм Кавказға (2000 мм-нан ашыу) тура килә, ә Каспий диңгеҙенең төньяҡ яр буйҙарында яуым-төшөм бик һирәк була (йылына 200 мм).
Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайыш Европа өлөшөндә лә яуым-төшөм мул — атап әйткәндә, Санкт-Петербургта. Ундағы климатҡа Төньяҡ Атлантиканың дымлы һауа массалары йоғонто яһай. Воркута районында яуым-төшөм күп, унда Атлантиканың дымлы һауа массалары Поляр Уралдың көнбайыш битләүҙәрендә һалҡын арктик масса менән ҡушыла. Алтай тауҙарының төньяҡ-көнбайыш битләүҙәрендә һәм Салаир һырты буйлап яуым-төшөм бик күп була.
Рәсәйҙә Алыҫ Көнсығышта Сахалинда һәм Курил утрауҙарында яуым-төшөм мул яуа.
Рәсәйҙең Ҡалмыҡстандан алып Алтай крайының Ҡулынды тигеҙлегенә тиклемге көньяҡ дала зонаһында яуым-төшөм бик аҙ. Был өлкәләр Атлантика һауа массаһының килеүе өсөн асыҡ булһа ла тигеҙлек рельефы яуым-төшөмдө тотоп ҡалыу өсөн шарттар тыуҙыра алмай. Алтай һәм Салаир һыртынан көнсығышҡа табан да яуым-төшөм аҙ, сәбәбе — дымлы һауа массаларының бында тиклем килеп етмәүе.
Алыҫ Көнсығышта яуым-төшөмдөң аҙлығы ҡоро ерҙең Тихого океандан көнбайышҡа табан урынлашыуына бәйле, һәм һауа массаларын дөйөм Атмосфера циркуляцияһы ярҙамында бер урындан икенсе урынға күсереү мөмкин түгел. Бында яуым-төшөм муссондар менән генә килә. Төньяҡ Боҙло океан ярҙарында һәм утрауҙарында ла яуым-төшөм миҡдары бик аҙ, сөнки бында һауа массаһында һалҡын һыу пары бик аҙ.
Йыл миҙгеленә ҡарап
Дөйөм алғанда Рәсәйҙә уртаса климатҡа хас булғанса яуым-төшөм йәйгеһен күп була: иң ямғырлы ай — июнь. Әммә Алыҫ Көнсығышта, муссон климамына бәйле, яуым-төшөм көҙ айҙарына тура килә, ә Кавказдың Ҡара диңгеҙ буйында — ҡыш һәм яҙға.
Ямғыр тамсылары
[[Файл:Raindrops sizes.svg|thumb|right|300px|Ямғыр тамсыларының типтары
A — тамсыларҙың булмаған тибы (тамыр алдынан тамсының формаһы);
B — 2 миллиметрҙан бәләкәйерәк ҙурлыҡтағы тамсылар (түңәрәк тип әйтерлек);
C — 2 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсылар (һауаға ышҡылыу сәбәпле бер аҙ йәйеңке);
D — 5 миллиметрҙан бәләкәйерәк тамсылар (ышҡылыу тамсының формаһын нығыраҡ үҙгәртә);
E — 5 миллиметрҙан ҙурыраҡ тамсыларҙың бер нисәгә бүленеү процесы.
]] Бәләкәй һыу тамсылары эрерәктәре менән ҡушылған, йәки һыу тамсылары боҙ кристалына ҡушылып туңған осраҡта (ул Бержерон—Финдайзен процесы булараҡ билдәле) тамсылар ергә тамырға әҙер. Әммә һауаның ҡаршылығы ғәҙәттә тамсыларҙың болотта йыйылып тороуын тәьмин итә. Һауа турбулентлығы ваҡытында һыу тамсылары бер-береһе менән бәрелешә, һәм ҙур тамсылар хасил була. Эре һыу тамсылары түбәнерәк төшә бара һәм бер-береһенә ҡушылыу дауам итә, шулай итеп, тамсылар һауа ҡаршылығын йырып сығыу һәм ямғыр булып яуыу хәленә етә. Температура юғарыраҡ булған болоттарҙа тамсылар, һыуҙың туңыу нөктәһенә еткәс, берләшә башлай. Температура һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән, боҙ кристалдары тейешле массаға еткән болоттарҙа тамсылар ергә яуа башлай. Ҡағиҙә булараҡ, түбәнгә яуыу өсөн боҙ кристалдарының ҙур массала булыуын шарт. Был процесс температураға бәйле, сөнки һыуытылған һыу тамсылары һыуҙың туңыу нөктәһенән түбәнәйгән осраҡта ғына болоттарҙа туплана ала. Бынан тыш болоттоң һәм ерҙең температураларында ҙур айырма булыу сәбәпле, был боҙ кристалдарының ямғыр булып яуғанда иреүе ихтимал.
Ямғыр тамсылары диаметрының уртаса үлсәме 0,1 миллиметрҙан 6-7 миллиметрға тиклем, ҡағиҙә булараҡ, шулнан артһа, улар тарҡала. Вағыраҡ тамсыларп болот тамсылары тип атала, һәм улар сферик формала була. Үлсәмдәре арта барыу менән һәм ҡаршы килгән һауа ағымының баҫымы аҫтында тамсының формаһы йәйеңке булып китә. Ямғырҙың ҙур тамсыларының түбәнге өлөшө йәйеңкерәк була. Бик эре тамсылар парашют формаһын ала. Был юлы халыҡ араһында киң таралған фекер раҫланмай: ямғыр тамсыларының формаһы күҙ йәше тамсыһына оҡшамаған. 2004 йылда Бразилияла һәм Маршалл утрауҙарында Ергә иң эре ямғыр тамсылары яуыу теркәлә — ҡайһы берҙәренең диаметры 10 миллиметрға етә. Уларҙың шул тиклем ҙур булыуы конденсаттың төтөндөң һауала эре киҫәксәләрендә хасил булыуы, йәки һауала уғата күп тамсыларҙың бәрелешеүе менән аңлатыла.
Ҡағиҙә булараҡ, ямғырҙың интенсивлығы һәм оҙайлығы бер-береһенә ҡапма-ҡаршы пропорционал, йәғни юғары интенсивлыҡтағы ямғыр, моғайын, ҡыҫҡа ваҡытлы булыр, ә бына әкрен генә баҫылып яуған ямғырҙың оҙаҡҡа һуҙылыуы ихтимал. Ирегән борсаҡтан хасил булған ямғыр тамсылары, ҡағиҙә булараҡ, башҡа тамсыларҙан ҙурыраҡ. Диаметры 0,5 мм булған ямғыр тамсыларының диңгеҙ кимәлендә һәм ел иҫмәгән саҡта яуыу тиҙлеге 2 м/с, тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта диаметры 5 мм булған тамсыларҙың тиҙлеге 9 м/секундан юғарыраҡ булыуы ла ихтимал. Ямғыр тамсыларының һыу өҫтөнә төшкәндә сыҡҡан өндө һыу өҫтөндә хасил булған һауа ҡыуыҡтары барлыҡҡа килтерә.
Кислоталы ямғырҙар
Ғәҙәти ямғырҙың кислоталылығы pH — 5,6. Ә бына кислоталы ямғырҙа ул күрһәткес түбәнерәк була. Әгәр һыуҙың кислоталылығы pH 5,5 булһа, һыу ятҡылығындағы файҙалы бактериялар үлә, был күрһәткес pH 4,5-кә етһә, балыҡтар тотошо менән, ер хайуандарының һәм Бөжәктәрҙең күбеһе юҡҡа сыға.
Төрлө кислоталар, шул иҫәптән иң көслө азот һәм көкөрт кислоталарынан барлыҡҡа килгән көкөрт оксидтарын һәм азотты һауаға сығарған сәнәғәт предприятиелары булған күп кенә төбәктәр өсөн кислоталы ямғырҙар ҙур проблема булып тора.
Ямғыр төрҙәре һәм атамалары
Шулай уҡ таш, ҡанлы, ҡара, һары, һөт, һоло, арыш бөртөктәренән, япраҡ, сәскә, хатта бөжәктәр, балыҡтарҙан һәм тәлмәрйендәрҙән дә ямғырҙар була.
Мәҙәниәттә һәм хужалыҡта ямғыр
Кешеләрҙең ямғырға ҡарата мөнәсәбәте донъяла төрлөсә. Европа кеүек уртаса климатлы төбәктәрҙә ямғыр моңһоулата: «Ҡалала ямғыр илаған кеүек ул минең минең йөрәгемдә лә илай» — тип яҙа Поль Верлен, ә бына ҡояш шатлыҡ булып күҙ алдына баҫа.
Ҡоролоҡло райондарҙа — мәҫәлән, Африканың, Һиндостандың, Алыҫ Көнсығыштың ҡайһы бер өлөштәрендә (был хаҡта Библияла яҙылған) — ямғыр Аллаһтан килгән фатиха тип иҫәпләнә , сөнки хәҙерге заманда яуым-төшөм эсә торған һәм һуғарыуҙа ҡулланылған һыу ямғыр яуыуға бәйле, шуға ла иҡтисади әһәмиәткә эйә. Ботсванала, сетсвана телендә, «ямғыр» һүҙе — «пула» тип атала — был ҡоролоҡло илдә яуым-төшөмдөң ни тиклем әһәмиәткә эйә булыуын белдереү өсөн милли валюта ла шул һүҙ менән атап йөрөтөлә.
Күп мәҙәниәттәрҙә ямғырҙан һаҡланыу өсөн кейемдәр һәм ысулдар уйлап табылған (курткалар, ямғырҙан һаҡлағыс бөркәнсектәр, зонттар), дренаж системалары (улаҡтар, һыу ағыҙғыстар, канауҙар, каналдар). Яуым-төшөм йыл әйләнәһенә йәки миҙгел-миҙгел күп булған урындарҙа йорттар ямғыр һыуҙары үтмәҫлек итеп төҙөлә.
Күптәр ямғыр яуған мәлдә һәм ямғырҙан һуң бик һәйбәт еҫ таралыуын билдәләй. Еҫтең сығанағы — үҫемлек майҙары. Был еҫте тупраҡ үҙенә һеңдерә һәм ямғыр яуған ваҡытта ул һауаға тарала. Йәшенле ямғырҙан һуң һауаға озон тарала.
Борондан уҡ ямғыр һыуының ауыл хужалығына файҙа килтереүе һәм үләндәрҙең үҫеүенә тәьҫир итеүе билдәле, шуға күрә ер эшкәртеүсе, шулай уҡ мал үрсетеү менән шөғөлләнгән халыҡтарҙың йәшәү кимәле ямғыр яуыуға бәйле булған. Ҡайһы бер халыҡтарҙа һәм башҡорттарҙа ямғыр саҡырыу йолаһы бар.
Астрономияла ямғырҙар
Ер атмосфераһына килеп ингәндә метеорҙар ағымы йондоҙҙар ямғыры, йәки йондоҙ аталыуы тип аталған күренеште барлыҡҡа килтерә. Падение Метеориттарҙың Ергә килеп төшөүе метеорит ямғыры (тимер, таш, утлы ямғыр) тип атала. Борон метеор һәм метеорит ямғырҙарын айырмағандар, шуға күрә ике күренеш тә утлы ямғыр тип аталған.
Башҡа күк есемдәрендәге ямғырҙар
Ямғырҙар Ерҙә генә яумай, ул башҡа планеталарҙа була. Яуым-төшөмдөң составы һәм характеры планета атмосфераһындағы физик шарттарға һәм уның составына бәйле.
Башҡортостан (Асҡын районы)
Башҡортостан (Башкортостан) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 45 кеше. Почта индексы — 452887, ОКАТО коды — 80204816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Һылтанмалар
Викимапия сайты аша космостан күренеш
Щепета
Щепета — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мела
Мела — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ручьи йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Морено Гонсалес Хуан Карлос
Хуан Карлос Морено Гонсалес (Juan Carlos Moreno González; 19 февраль 1911 йыл, Асунсьон — 30 ғинуар 1983 йыл, шунда уҡ) — Парагвай композиторы.
Биографияһы
Хуан Карлос Морено Гонсалес сәйәсмән һәм дипломат улы. Бала сағынан музыка менән мауыға. Ун бер йәшендә, фажиғәле осраҡ һөҙөмтәһендә ике аяғын да юғалта, был уны пианист булыу мөмкинлегенән мәхрүм итә.
Тәүге музыкаль белемде йортонда ала, аҙаҡ  Буэнос-Айреста (Аргентина) Хосе Мануэль Бенавенте һәм Артуро Лизаттиҙа уҡый.
1930 йылда Бразилияның Сан-Паулу ҡалаһында гармония өйрәнә, 1938 йылда хөкүмәт уға итальян оҫтаһы Фурио Франческиниҙа композицияға уҡыу өсөн стипендия бирә. 1940 йылда тыуған иленә ҡайта һәм «Атенео» Парагвай театрында музыка өлөшө буйынса етәксе була.
1964 йылда Асунсьон муниципаль консерватория төҙөлгәндән алып уның директоры булып эшләй, Асунсьон муниципалитетында мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса департамент етәксеһе була.
Ижады
Хуан Карлос Морено Гонсалес — күренекле композитор, тәү сиратта, Парагвай популяр музыкаһы композиторы.
Музыка ижад итеү менән йәш сағынан шөғөлләнә. 18 йәшендә инде «Margarita» тангоһы өсөн премия менән бүәләкләнә. 1950 йылдарҙа шағир  Мануэль Фрутос Пане менән бергә, Сарсуэлдың испан музыкаль-драма жанры менән илһамланып,   Парагвай фольклоры нигеҙендә  музыкаль комедия жанрынн төҙөй, уны Парагвай Сарсуэлаһы тип атай.
Артабанғы ун йыллыҡта Парагвайҙың бик күп популяр музыка әҫәрҙәре авторы.
Иран
Иран Ислам Республикаһы  ( — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н, шулай уҡ ҡулланыла Ира́н йәки Пе́рсия) — Азияның көньяҡ-көнбайышындағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тәһран.
Көнбайышта Ираҡ, төньяҡ-көнбайышта Әзербайжан, Әрмәнстан , Төркиә менән сиктәш һәм шулай уҡ БМО Именлек Советының 1993 йылғы ҡарарына ярашлы, әрмән көстәре тарафынан яулап алынған   биләмә — танылмаған Таулы Ҡарабах Республикаһы хәүефһеҙлек һыҙаты, төньяҡтан — Төркмәнстан , көнсығыштан — Афғанстан һәм Пакистан сиктәш.
Төньяҡтан Каспий диңгеҙе, көньяҡтан Һинд океанының Фарсы ҡултығы һәм Оман ҡултығы һыуҙары менән йыуыла.
Яҙмаларға ҡарағанда Иран тарихы биш мең йылды эсенә ала. Беренсе дәүләт булараҡ беҙҙең эраға тиклем 5 меңенсе йылда, Хузестанда Элам дәүләте төҙөлгән. Ә беҙҙең эраға тиклемге 3 меңенсе йылда инде Дарий I Әһәмәниҙәр дәүере Фарсы империяһы булған. Ул Грек иленән алып Һинд йылғаһынаса киңәйгән. Ул ваҡытта ил зороастризм динендә булған. XVI быуатта ислам ҡабул ителгән.
1979 йыл Иранда Ислам революцияһы булып уҙа. Етәксеһе булып аятулла Хөмәйни торған. Ошо ваҡытта монархия ҡолатыла һәм Ислам Республикаһы төҙөлә.
Иран иҡтисады ЭТП күләме буйынса Көнбайыш Азияла һәм Ислам донъяһында Төркиәнән ҡала икенсе урында килә һәм регионда технология яғынан иң үҫешкән илдәр иҫәбендә. Иран Евразияла стратегик мөһим төбәк, ул нефть, тәбиғи газ запастары ятҡылыҡтарына бай.
В 2012 йылдан (ошо йылдың 3 авгусынан сәркәтиб-ил булараҡ) Иран Берләшмәүселәр хәрәкәте лидеры, БМО-нан ҡала халыҡ-ара икенсе хәрәкәт булып тора.
Этимология
Ирандың әлеге исеме  һүҙе аша Airyāna килеп сыҡҡан, һәм үҙ атама һүҙ боронғо һинд иран халҡы — «arya» булып киткән. Йәғни арийҙар иле.
Беҙҙең эраға тиклем (550—327 йылдар) Әһәмәниҙәр осоронда «Aryānam Dahyunam» төшөнсәһе үҙгәреп  — «Арийҙар дәүләте» исеменә алмаштырылған. Тәүҙәрәк, беҙҙең эраға тиклемге 250 йылдарҙа һәм беҙҙең эраның 224 йылдарында Аршакиҙар иле тип йөрөтөлгән. Фрай Ричард билдәләүенсә: парфяндар экспансияһынан Aria термины (грек сығанаҡтарынан Ariane) таралып, ҙур арияға әйләнеп, арийҙар батшалығы эквивалент исемен ала һәм йәйерәп ятҡан Сәсәниҙәр үҙҙәренең илен шулай атай. Страбон Ариана (Άριανή) атамаһы аҫтында фарсы батшалығының көнсығыш провинцияларын: Гедрозия, Дрангиана, Арахозия, Паропамиз, Ария (йәғни Areia, боронғо фарсы телендә Haraiva, хәҙерге Герат), Парфия и Карманияны күҙ уңында тотҡан.