cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зәйдиҙәр
Тәғлимәте
Имам (община башлығы) Али ырыуынан булырға тейешлеген танып, имамдың илаһи тәбиғәтен инҡар итәләр һәм ҡулдарынаа ҡорал тотоп асыҡтан-асыҡ сығыш яһаған һәр Али нәҫеле (алилы) имам булырға мөмкин тип иҫәпләйҙәр. Улар шулай уҡ төрлө мосолман илдәрендә бер үк ваҡытта бер нисә имамдың йәшәүен ихтималлығын таныған.
Ҡараһыу (Жарлы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәнәшәлек
Йылғалар төнөн һөйләшә, Болот тауҙарға ҡунғас, Йөрәктәр төнөн серләшә, Аяҡ тауышы тынғас. (М. Кәрим).
Йәнәшәлек халыҡ ижадында, ҡағиҙә булараҡ, тәбиғәт күренештәрен кеше тормошондағы ваҡиғалар, кешенең уй-кисерештәре менән бәйләп һүрәтләү аша бирелә һәм айырыуса ҡобайыр, йыр, таҡмаҡ, мәҡәл һәм әйтем кеүек жанрҙарҙа киң ҡулланыла. Ғәҙәттә, йәнәшәлек строфаның тәүге яртыһын үҙ эсенә ала һәм алда әйтеләсәк фекерҙең ниндәйерәк буласағына ишара яһай. Мәҫәлән: Йылтыр ғына йылтыр уттар яна - Юлаусынан ҡалған бер күмер. Былай ғына беҙҙең ултырыуҙар Үҙе генә булыр бер ғүмер. Был осраҡта кеше ғүмеренең усаҡтан ҡалған күмер менән сағыштырып йәнәшә ҡуйылыуы асыҡ күренә. Йәнәшәлек ярҙамында бер үк ваҡытта символик образ да тыуҙырыла. Йырҙарҙа, мәҫәлән, аҡҡан һыу йәки умырзая сәскәһе — үткән ғүмерҙе, бешкән еләк — ҡыҙҙарҙы, кәкүк — яңғыҙлыҡты, томан һәм ҡамыш — айырылыуҙы, ҡош юлы яуға китеүҙе белдерә. Ҡамсат бүрек, ебәк билбау, ҡурай кеүек символик образдар иһә халыҡ батырын характерлау өсөн ҡулланыла. Башҡорт халыҡ ижадында йәнәшәлектең киң таралған бер нисә төрө бар:
1. Тема йәнәшәлеге. Был осраҡта үҙҙәренең йөкмәткеһе менән оҡшаш күренештәр бер-береһенә йәнәшә ҡуйыла : Саңҡ-саңҡ итә бөркөт, ай, ҡыйғыр ҡош, Ирәндек тә тауҙың башында. Ҡыйғыр бөркөт кеүек, ай, Салауат Башҡорт ғәскәрҙәре башында.
2. Синтаксик йәнәшәлек структураһы яғынан бер төрлө йәки оҡшаш һөйләмдәрҙең йә, булмаһа, һүҙбәйләнештәрҙең йәнәш килеүе ярҙамында яһала; ул күп быуынлы булырға ла мөмкин. Синтаксик йәнәшәлек ҡобайыр, мәҡәл, әйтемдәрҙә айырыуса киң ҡулланыла:
Ваҡ һибелгән йондоҙҙан Балҡып торған ай артыҡ; Буш һимергән айғырҙан Ярһып торған тай артыҡ.
Дөйә һуйған йыйындан Тәкә һуйған туй артыҡ. Тауыш сыҡҡан туйыңдан Тыныс торған өй артыҡ.
Cинтаксик йәнәшәлектең бер төрө итеп анафора, эпифора, эске рифма, рәдиф ярҙамында яһалған ауаздашлыҡ йәнәшәлеген һайларға мөмкин:
б) Көҙгө ҡатыҡ, көмөш ҡашыҡ  Ҡыҙым менән кейәүемә,   Яҙғы ҡатыҡ, ярыҡ ҡашыҡ   Улым менән киленемә.
3. Баҫҡыслы йәнәшәлек. Был осраҡта образдар теҙмәһе үҙ-ара бәйләнеп бер-бер артлы тағатылып бара. Башҡорт халыҡ ижадында баҫҡыслы йәнәшәлек бик һирәк осрай. Бына, мәҫәлән, «Зәйнәбем» йырында ҡулланылған образдар теҙмәһе: аҡ күрнисә — алтын өҫтәл — таш тәрилкә — һимеҙ ҡаҙ — булат бәке — ебәк шаршау — матур ҡыҙ — матур егет:
… аҡ күрнисә эсендә кем, Аҡ күрнисә эсендә кем, Ебәк шаршау булһа ине кем, Зәйнәбем. Ебәк шаршау эсендә кем, Ебәк шаршау эсендә кем, Бер матур ҡыҙ булһа ине кем, Зәйнәбем. Матур ҡыҙҙың ҡуйынында, Матур ҡыҙҙың ҡуйынында, Матур егет булһа ине кем, Зәйнәбем.
4. Кире йәнәшәлек күренештәрҙең айырмалы яҡтарын һүрәтләүгә нигеҙләнә һәм күберәген мәҡәлдәрҙә осрай: а) Яҡшыға эйәргән түшәктә аунар,  Яманға эйәргән тиҙәктә аунар. б) Яҡшы бала яман атаның ишектәге башын түргә һалыр, Яман бала яҡшы атаның түрҙәге башын ишеккә һалыр. в) Тундың яңыһы яҡшы, дуҫтың иҫкеһе яҡшы. г) Яҡшы ҡатын яман ирҙе ир итер, Яман ҡатын яҡшы ирҙе ер итер. д) Ялған әйткән тотолор,  Дөрөҫөн әйткән ҡотолор.
Кадова
Кадова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кода йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирәк
Ботаник тасуриламаһы
Тирәк ағасының оҙонлоғо 40 — 45 метр (ҡайһы берҙә 60 метрға тиклем үҫә), ә олоно диаметры 1 метрҙан ашыу. Йәш ағастарҙың ҡабығы шыма, аҡһыл йәшел йәки ҡара һоро төҫтә; ҡарт ағастарҙың ҡайһы бер төрҙәрендә ҡабыҡтары шыма булып ҡала, ә икенселәрҙә ҡытырша һәм тәрән ярыҡтар менән. Ботаҡтары йыуан (талдан айырмалы рәүештә). Япраҡтары ботаҡта спираль рәүешендә урынлаша, һәм формаһы менән айрылып тора, ҡайһылары өсмөйөштән түңәрәккә йәки көрәк формаһында (һирәк). Һәм оҙон һап менән. Япраҡтарҙын ҙурлығы бер үк түгел: сит ботаҡтарҙа улар бәләкәй, ә үҙәк ботаҡтарҙа улар бик ҙур.
Тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ уҫешкән була, әммә ләкин, тамырҙарҙың өҫкө ҡатламы ғына иң ныҡ үҫешә.
Сәскәләре ике өйлө (бер өйлөләр һирәк була) һәм яҙ башында япраҡтарҙан иртәрәк барлыҡа киләләр. Сәскәләре башаҡҡа оҡшаш сәскәлеккә (һырғаларға) йыйылған.
thumb|right|Тирәк орлоғо
Тирәктең орлоғо ваҡ, оҙонлоғо 1 — 3 мм, һәм мамыҡ кеүеҡ, нәҙек сәстәр беркетелгән. Тирәк ағасы 40 — 60 йыл бик тиҙ уҫә, артабан үҫеүе һүлпәнәйә. Тирәктең ғүмер оҙонлоғо 60 — 150 йыл тирәһе.
Ареал
Тәбиғәттә тирәк ағасының күп төрҙәре йылға буйында һәм дымлы ҡыялыҡтарҙа үҫә. Ә культур рәүештә ултыртылған ағас теләһә ниндәй ерҙә үҫә. Ябай тирәк ағасы һаҙлы урында үҫә алмай, сөнки ошондай ерҙә тамыры менән һулай алмай.
Яны-Тосым-Я
Яны-Тосым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Тосым-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Тирәк
Культивация
Тирәктәрҙең күбеһен декоратив ағас итеп үҫтерәләр. Улар башҡа ағастарға ҡарағанда бейегерәк һәм бик шәп үҫә. Бик тиҙ тамыр биреүсе ағас, хатта һынып төшкән ботаҡтары тамыр ебәреп уҫә алалар.
Тал ағасы кеүек, тирәктең тамыр системаһы бик ныҡ үҫешкән, ағастан 40 метрҙан ашыуға тарала, шуға ла ошондай ағастарҙы өй эргәһендә һәм керамик торбалар үткән ерҙә ултыртыуы — яҡшы уй түгел.
Ҡулланыу
Тирәк ағасының уҙағасы бик эре көпшәләрҙән тора, шуға ла ныҡ сыҙамлы булмай.
Яны-Тосым-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Тирәк
Етештереү
Тирәкте ҡағыҙ етештергәндә ҡулланалар. Тирәктән ҡиммәт булмаған ағас материалдары эшләйҙәр, мәҫәлән, осһоҙ фанера, поддон, һ. б. Тамырында дубиль матдәләр күп булғанлыҡтан, европа идәрендә тире эшкәрткәндә ҡулланылған дубиль матдәләр алалар.
Яны-Тосым-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирәк
Ауыл хужалығы
thumb|right|Тирәк Аүыл хужалығында ел эрозияһынан һаҡлау өсөн трәкте яландарҙа ҡыршау итеп ҡулланалар. Тирәк ағасы түмәрҙәрендә бәшмәк үҫтерәләр.
Секцялар һәм төрҙәре
thumb|right|Тирәк
Был ырыуға 6 секцияға бүленгән 25 — 35 төр ағастар ҡарай. [17]
Мексика тирәктәре секцияһы (Abaso)
Үҫеү ареалы — Мексика. Ҡалған тирәктәр секцияһы менән сағыштырғанда Мексика тирәктәренең бөтә органдары ла бәләкәй.
Дельта һымаҡлылыр секцияһы (Aigeiros)
Ҡалғандарҙан үҙенсәлекле дельталы япраҡтары менән айрыла, япраҡ һабаҡтары уҫаҡтаҡы кеүек оҙон. Ошо секцияла сатырҙары пирамида формаһындағы ағастар бар, улар Рәсәйҙең көньяҡ райондарында үҫә.
Populus секцияһы
Иң киң таралган төркөм. Ҡалған тирәктәр төркөмөнән япрпҡтары һәм бөрөләре сайыр һымаҡ матдә бүлеп сығармауы менән айрыла.
Бальзамлы тирәктәр секцияһы (Tacamahaca)
Япраҡтары һәм бөрөләре хуш еҫле ыҫмалаға бай.
Туранга секцияһы (Turanga)
Бал секциялағы тирәктәр уҫаҡҡа оҡшаған, үҙағасы йомшағыраҡ. Ҡалған тирәктәрҙән олоно менән айрылып тора, бындай тирәктәрҙең олоно талдыҡы кеүеҡ күп төплө.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Тал һымаҡтар Төркөм:Евразия флораһы
Ҡолсора
Ҡолсора (Кульчурово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 455 кеше булған. Почта индексы — 453662, ОКАТО коды — 80206837001.
Тарихы
Тораҡ пункты беренсе мәртәбә 1795 йылда рәсми рәүештә телгә алына. 1801 йылда Муллаҡай һәм Иҙрис ауылдарынан сыҡҡан башҡорттар яңы Ҡолсора ауылын булдыралар. Ауылға нигеҙ һалыусы — Ҡолсора Исмәғилев. Ҡолсораның атаһы — 1755 йылғы башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы Исмәғил Айытҡолов. Ҡолсораның ағалары Басай, Иманғол һәм Иҫәнғол Исмәғилевтар Басай ауылына нигеҙ һалалар. Ҡолсораға яңы ғаиләләр ҡушыла. 1812 йылда Иҙрис ауылынан 13 ғаилә күсенә. 1816 йылғы VII ревизия буйынса ауылда 26 йортта 180 кеше йәшәй. 1859 йылда 66 йортта — 325 кеше. 26 йылдан ауылда йорттар һәм халыҡ һаны кәмеүе күҙәтелә: 44 йортта 270 кеше йәшәй.
Ҡолсораның ике улы була: Яҡшымбәт (1762 йылғы, уның балалары — Алласын, Әбделмән) һәм Арыҫланғол (1765—1813), уның улдары — Яхъя, Ишдәүләт, Ишмырҙа.
Ауылдан 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар була. Вәлит Яҡшымбәт улы Ласынов (1790—1858) ике көмөш миҙал менән бүләкләнә, яурынына яралана. Уның улдары — Ҡотлоәхмәт (уның улдары — Йәрмөхәмәт, Мөхәмәтйән), Юлмөхәмәт, Динмөхәмәт. Вәлит 6-сы кантондың начальнигы була. Көмөш миҙалы менән бүләкләнгәндәрҙең араһында Мәһәҙи Муллаҡаев. Буранбай Моталлапов, Байрамғол Мөхәмәтрәхимов, Ҡолгилде Аллағолов, Ҡаҙнабай Иманбаев 15-се башҡорт полкы составында Парижды яулауҙа ҡатнашалар. .
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһы уң ярында урынлашҡан.
Яры-Се
Яры-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ою-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәрмәкәй
Йәрмәкәй (Ермекеево) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3937 кеше. Почта индексы — 452190, ОКАТО коды — 80 225 807 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихи белешмә
Ауылға Ҡаҙан даругаһы Ҡыр-Елан волосы Әбделкәрим ауылы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1742 йылда керҙәшлек килешеүе буйынса яҫаклы татарҙар (улар һуңынан типтәрҙәр катлауына күсә) нигеҙ һала. Тәүге төпләнүсе Йәрмәкәй Сөйөндөковтың (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, Йәрмәк Бәйкәшевтың) исеме менән аталған. 1749 йылдан бире керҙәш башкорттар, 18 быуат аҙагында — шул уҡ волостың Исламбахты ауылы татарҙары (дәүләт игенселәре) килеп утыра. 1795 йылда 11 йортта 59 кеше йәшәгән, 1865 йылда Йәрмәкәй (Бәйкәй) исеме менән теркәлгән, 140 йортта — 749 кеше. Игенселек, терлекселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. волос идараһы урынлашҡан, мәсет, училище, 4 һыу тирмәне булған. 1906 йылда мәсет, 3 бакалея кибете, теркәлгән; ауылда волос идараһы урынлашҡан була.
А.Х.Ғәлләмов, Ф.Г.Гиләжев, З.М.Йәнекәева, Г.М.Золоева, Э.А.Имелбаева, М.Х.Садыкова шул ауылда тыуған.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы (3 май 1945 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991). РСФСР‑ҙың (1986) һәм Башҡорт АССР‑ының (1980) атҡаҙанған төҙөүсеһе. Рәсәй Федерацияһының 3-сө саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты.
Вологда селтәре
Вологда селтәре —Волого́дское кру́жево — коклюшкалар (махсус ағас таяҡтар) менән үрелгән урыҫ селтәренең бер төрө;Вологда өлкәһендә киң таралған. Вологда селтәрендәге барлыҡ төп рәсемдәр бер төрлө киңлектәге, тигеҙ генә бормаланып торған, өҙөклөкһөҙ киндер таҫма менән башҡарыла (уны «вилюшка» тип атайҙар). Вологда селтәрен бәйләү өсөн яҫтыҡ-валик; коклюшка (артыш йәки ҡайындан); башлы энәләр; ҡаҙауыстар талап ителә. Вологда селтәрҙәре өсөн типик материал — ағартылған йәки эшкәртелмәгән етен. XVII быуатта селтәр оҫталары көмөш һәм алтын ептәрҙән селтәр бәйләү ысулдарын үҙләштергәндәр.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
Рәфҡәт Миҙхәт улы Шакиров 1945 йылдың 3 майында Башҡортостан АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Атаһы Шакиров Миҙхәт Закир улы (1916—2004) 1969—1987 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, әсәһе — Ләлә Ғимран ҡыҙы (1921—2000). Ҡартатаһы — күренекле башҡорт тел белгесе һәм педагог Закир Шакир улы Шакиров (1881—1968).
1967 йылда Өфө нефть институтының нефтехимия факультетын тамамлай.
Вологда селтәре
Тарихы
С. А. Давыдованың рәсми тикшереүҙәре күрһәткәнсә, крепостнойлыҡ осоронда, провинцияның барлыҡ алпауыт йорттарында Санкт-Петербургҡа һәм Мәскәүгә ебәрер өсөн селтәр етештереүсе «фабрикалары» булған. Ваҡыт үтеү менән, алпауыт оҫтаханаларынан селтәр туҡыу халыҡ мөхитенә күсә һәм халыҡ сәнғәтенең бер төрөнә әүерелә, урындағы халыҡтың ихтыяждарын һәм зауығын сағылдыра.
Селтәр бәйләү оҫталығы үҫешенә XIX быуатта Петербург Мария практик мәктәбе (Мариининская практическая школа) тамамлаған таланттар — Анфия Фёдоровна һәм Софья Петровна Брянцевы, Рахиль Фиолетова һәм Анна Чурина булышлыҡ итә; улар меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙҙы ошо һөнәргә өйрәтә. 1893 йылда Вологда губернаһында 4000 селтәр оҫтаһы был кәсеп менән шөғөлләнә, 1912 йылда — 40 000.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
1971—1973 йылдарҙа Афғанстанда газ үткәргес һәм 1977 йылдан Нигерияла продукт үткәргес төҙөүҙә ҡатнаша.
Вологда селтәре
ХХ быуатта
1928 йылда Вологда ҡалаһындағы селтәр бәйләү һөнәри-техник мәктәбе асыла.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
1979 йылдан Өфөләге «Главвостоктрубопроводстрой» идаралығында эшләй: начальник урынбаҫары, 1982 йылдан производство буйынса 1‑се урынбаҫар вазифаларын үтәй. 1982 йылда СССР Халыҡ хужалығы академияһын тамамлай.
1986 йылдан Мәскәүҙәге Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Союз ғилми-тикшеренеү институтында (артабан Үткәргес торбаларҙы, яғыулыҡ‑энергетика комплексы объекттарын төҙөү һәм файҙаланыу буйынса Бөтә Рәсәй ғилми-тикшеренеү институты — Инжиниринг нефть-газ компанияһы) генераль директор, 1995—1999 йылдарҙа президент вазифаларын үтәй.
Вологда селтәре
ХХ быуатта
1930 йылда Вологда селтәр бәйләүселәр союзы булдырыла, 1935 йылда — уның нигеҙендә нәфис ижад лабораторияһы асыла.
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
1999 йылда Рәсәй Федерацияһы Дәүләт думаһының 3‑сө саҡырылыш депутаты итеп һайлана, Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы фракцияһы ағзаһы була.
Вологда селтәре
ХХ быуатта
XX быуаттың 30-сы йылдарында совет ысынбарлығын сағылдырған образдар барлыҡҡа килә. XX быуаттың 40-сы йылдарына тиклем үлсәмле селтәр, һуңыраҡ айырым әйберҙәр — яға, жабо, пелерина, шарф, галстук, бирсәткә һ.б.етештерелә башлай
Шакиров Рәфҡәт Миҙхәт улы
Биографияһы
2006 йылдан Милли һыу ҡоролмалары төҙөүселәр ассоциацияһы Советы рәйесе булып тора.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 96 уйлап табыу ав­торы. 1988 йылдан Шельф һәм поляр инжинирингы буйынса халыҡ-ара йәмғиәт (ISOPE); Америка инженер-механиктары йәмғиәте (OMAE) ағзаһы.
Вологда селтәре
ХХ быуатта
Вологда селтәрҙәре бер нисә тапҡыр күргәҙмәләрҙә иң юғары бүләктәргә лайыҡ була: 1925 йылда 1925 йыл Парижда үткән заманса декоратив сәнәғәт һәм сәнғәт күргәҙмәһендә алтын миҙал, 1937 йылда Парижда — Гран-при, 1958 йылда Брюсселдә — алтын миҙал. Шул уҡ Брюссель күргәҙмәһендә «Русские мотивы» тип аталған селтәр пәрҙә иң юғары Гран-при премияһы менән бүләкләнә.
XXI быуатта
2010 йылдың 3 ноябрендә Вологда Кремль майҙанындағы элекке Дәүләт банкыһы йортонда Селтәр музейы асыла. Музейҙың дөйөм майҙаны — 1400 м², экспозиция майҙаны — 600 м². Төп экспозицияла Вологда өлкәһе, был традицион сәнғәт һөнәренең нигеҙе һәм үҫеше тураһында һөйләгән 500 -ҙән артыҡ әйбер тәҡдим ителә.
Вологда селтәре менән ундағы музей-ҡурсаулыҡта, Вологда селтәр музейында, Бөтә Рәсәй декоратив- ғәмәли һәм халыҡ сәнғәте музейында, шулай уҡ «Снежинка» селтәр фирмаһы музейында таныша алаһығыҙ.
Стрелка (Түбәнге Новгород)
Ока һәм Волганың Стрелкаһы (йыш ҡына ябай Стрелка) — Түбәнге Новгородтың тарихи үҙәгендәге тәбиғәттең төп иҫтәлекле урындарының береһе. Ока һәм Волга йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Стрелка Ока менән Волганы айырып тора, ә элек ул Түбәнге Новгородҡа килгән һәм унан ебәрелгән йөк суднолары порты булған. Стрелкала ҡаланың йәнә бер иҫтәлекле урыны — Александро-Невский соборы бар. Бында шулай уҡ инженер Шуховтың 1896 йылдағы Бөтә Рәсәй күргәҙмәһенә эшләп ҡуйған селтәрле конструкциялары ла тергеҙелгән. Уның ҙур ғына өлөшөн тарихи-мәҙәни үҙәк биләй.
2015—2018 йылдарҙа Стрелкала футбол буйынса Донъя чемпионатын үткәреү өсөн стадион төҙөлә. 2018 йылдың 12 июнендә шул исемдәге метро станцияһы асыла. Стрелкала урынлашҡан йөк порты Кстово һәм Бор ҡалаларына күсерелә. Уның урынына яңы парк ултыртыла.
Рус батшалығы һәм Рәсәй империяһы
Рәсәй империяһы дәүерендә Волга ярындағы пристандәргә Ока йылғаһы яғынан яңы Петербург пристандәре өҫтәлә. 1817 йылда Макарьевонан йәрминкәне күсереү Стрелканың йылға порты булараҡ үҫешенә булышлыҡ итә. Шул ваҡыттан алып һыу юлдарының йөк әйләнеше 70 миллион боттан артып китә. 1880 йылда Стрелкала Александр-Невский (Яңы йәрминкә) соборы төҙөлә. Бөтә Рәсәй күргәҙмәһен үткәргән ваҡытта, 1896 йылда, унда төрлө ҡунаҡ ихаталары, күргәҙмә павильондар төҙөлә, шулай уҡ ҡаланы йәрминкә менән тоташтырған беренсе трамвай йөрөй башлай. Был ваҡиға Стрелканы тулыһынса үҙгәртә, ул мәлдә Түбәнге Новгород ҡалаһы составына инмәгән Кунавин (Канавин) слободаһының иң йәнле урындарының береһенә әйләнә.
Совет осоро
Советтар Союзы осоронда Стрелка территорияһы ҙур үҙгәрештәр кисерә. 1918 йылдың 5 февралендә берҙәм пристандәр идаралығы булдырыла. 1932 йылда уның майҙанында ҙур йөк порты төҙөлә. 30-сы йылдар аҙағында шулай уҡ Александр-Невский соборын һүтеү башлана. Собор урынында В. И. Лениндың һәйкәл-маяғын төҙөү планлаштырыла. Әммә соборҙың сатырҙары ғына һүтелә. Ғәмәлдә собор бинаһы келәт һәм порт хеҙмәткәрҙәре өсөн коммуналь торлаҡ булараҡ файҙаланыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында немец авиацияһының портҡа һөжүмен кире ҡағыу өсөн собор ҡыйығында, үҙәк сатыр урынында, зенит пулеметы ҡуйыла. Стрелканы обороналау арҡаһында Люфтваффе порт территорияһына һәм Ока күперенә бер генә бомба ла ташлай алмай. Һуғыштан һуң Стрелкалағы порт тауар әйләнеше ныҡ арттыра һәм Советтар Союзы тарихында ғәйәт ҙур портҡа әйләнә. Һалҡын һуғыш дәүерендә Стрелкала ядро ҡоралына ҡаршы торорлоҡ ер аҫты бункерҙары селтәре төҙөлә. 1983 йылда Александр-Невский соборы реставрациялана башлай.
Хәҙерге заман
СССР тарҡалғандан һуң Стрелкалағы порт хосусилаштырыла. Уның тирәһендәге территорияла шәхси йорттар һәм гараждар төҙөлә, шулай уҡ ул үҫентеләр һәм сүп-сар менән ҡаплана. 90-сы йылдарҙа ҡала хакимиәтен һәм шунда йәшәүселәрҙе Стрелканың тышҡы күренеше тураһындағы мәсьәлә борсомай. Александр-Невский соборын реставрациялау тамамлана. Хәл тик 2000-се йылдар башында, порт янындағы буш урында яңы төҙөлөш ҡоролмалары хасил була башлағас ҡына үҙгәрә. Тәүҙә «Етенсе күк» биҫтәһе төҙөлә, бер аҙ һуңыраҡ шул исемдәге гипермаркет асыла. Был биләмәләрҙе үҫтереү буйынса пландар: торлаҡ массивтарын төҙөүҙе һәм Волга ярҙары буйлап яңы трассалар һалыуҙы күҙаллаған 80-се йылдарҙың генпланынына индерелә. Территорияға яңы йорттар һалына юлдар һәм башҡа төрлө инфраструктура булдырыла. 2010 йылдар башында был территорияла «Стрелка-Сити» сауҙа-эшлекле үҙәген төҙөү планы барлыҡҡа килә. Әммә 2015 йылда Стрелка территорияһында 2018 йылда үткәреләсәк футбол буйынса Донъя чемпионаты өсөн стадион төҙөү, ә уның тирә-яғындағы территорияны тулыһынса реконструкциялау планлаштырылыуы билдәле була. Шул уҡ йылда йылға порты күсерелә, ә уның функциялары Кстово, Бор һәм башҡа ҡалалар араһында бүленә.
Реконструкциялау барышында 1896 йылдағы күргәҙмәнең селтәрле металл конструкциялары табыла, улар Себер пристаненә күсерелеп, 1902 йылда келәт итеп үҙгәртелгән була. Ҡала йәмәғәтселеге был конструкцияларҙы элекке урынында һаҡлап ҡалыу өсөн сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта элекке губернатор Валерий Шанцев та йәмәғәтселек фекере яҡлы була. Был конструкцияларҙы реставрациялау һәм уларҙы башҡа төрлө тәғәйенләнеш буйынса файҙаланыу, планлаштырыла. 2017 йылдың 1 авгусында 30-сы йылдарҙа Советтар Союзы осоронда төҙөлгән иҫке бетон келәттәр һүтелә. Был конструкцияларҙы тарихи ҡиммәте буйынса йәмәғәтселек фекере бүленә: конструкцияларҙы һүтеүгә ҡаршылар «селтәрле конструкциялар менән тарихи пакгауздар», тип иҫәпләй, һәм был хата фекер булып сыға. Ә бит XIX быуат пакгауздары үҙ урынында тора. 2017 йылдың декабрендә металл конструкцияларҙы реставрациялау өсөн бетон һәм кирбес көпләүҙе ҡул менән һүтәләр. 2018 йылдың 4 майындапакгауздың асылған металл конструкцияларын аҡ төҫкә буяй башлайҙар.
2016 йылдың 1 ноябрендә Стрелканан Мещера күле биҫтәһе буйлап Волганың яр буйына шоссе юл һалыу башлана. Урындағы халыҡ уның проекты менән төҙөлөшөнә ҡаршы сығыш яһай. Улар был территорияны үҙҙәренең туранан-тура ял итеү урыны тип иҫәпләй һәм шулай уҡ, экология зонаһы, тип атай. Әммә, ғәмәлдә яр буйы тулыһынса ҡыйралған һәм сүп-сарға күмелгән. Өҫтәүенә Волганың яр буйына юл һалыу проекты 1977 йылда уҡ төҙөлгән була, ә 2010 йылда раҫлана.
Һалҡын һуғыш дәүерендә Стрелкала ядро ҡоралына ҡаршы торорлоҡ ер аҫты бункерҙары селтәренең төҙөлөүе тағы ла бер асыш була. Уларҙы 2016 йылдың декабрендә генә табалар. Йәмәғәтселек уларҙы һаҡлау һәм унда Һалҡын һуғыш музейын ойоштороу тураһындағы фекерҙе белдерә.
Хиршрода
Хиршрода (Hirschroda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 181 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 232 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6636 һәм автомобиль коды — BLK.
Варь-Ях
Варь-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 258 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иосиф II
Иосиф II (Joseph II.; 13 март 1741 йыл, Вена — 20 февраль 1790 йыл, Вена) — дәүләт эшмәкәре, реформатор, мәғрифәтле абсолютизмдың сағыу вәкиле. 1764 йылдың 27 мартынан алып Германия короле, 1765 йылдың 18 авгусында Изге Рим империяһы императоры итеп һайлана, Мария Терезияның өлкән улы, 1780 йылдың ноябрь аҙағына тиклем уның хакимдашы була; 1780 йылдың 29 ноябрендә, әсәһенең вафатынан һуң, Габсбургтар биләмәләрен — Австрия эрцгерцоглығын, Богемия һәм Венгрия короллеген мираҫ итеп ала.
Әсәһенең хакимдашы
Атаһы Франц I Лотарингскийҙың вафатынан һуң император итеп һайлана һәм әсәһе тарафынан Австрия биләмәләре менән идара итеүгә ылыҡтырыла. Уларҙың бергә идара иткән дәүере киң үҙгәртеп ҡороу эшмәкәрлеге менән айырылып тора, сөнки Австрияны һәләкәт сигенә ҡуйған Ете йыллыҡ һуғыш ваҡытында реформалар кәрәклеге асык рәүештә беленә, шул уҡ ваҡытта сиктәр аша XVIII быуат француз фәлсәфәһенең мәғрифәтселек идеялары үтеп инә.
«Мәғариф» партияһы (Aufklärungspartei) әҙәбиәттә һәм хатта Австрияның хөкүмәт даирәләрендә, императрицаның консерватив ҡараштарына ҡарамайынса, өҫтөнлөк ала бара, һәм ниһайәт үҙгәрештәр яҡлыларҙың башында Иосиф сығыш яһай. Иосиф ҡатнашлығында Мария Терезия хөкүмәте крәҫтиәндәрҙең хәлен еңеләйтә, дәүләт власын нығыта, клерикаль һәм феодаль элементтарға зыян килтереп, иезуиттарҙың орденын юҡҡа сығара һәм ҡаты язалауҙарҙы бөтөрә. Шулай ҙа Мария Терезияның компромистарға бай сәйәсәте уның улын ҡәнәғәтләндермәй. Әсәһен ныҡ яратыуына ҡарамаҫтан, Иосиф ғүмеренең иң яҡшы йылдарын уның менән йәшерен, ҡайһы бер саҡта байтаҡ киҫкенләшкән (мәҫәлән, дингә тигеҙ ҡарау проблемалары буйынса) көрәштә үткәрә.
Үҙаллы хакимлығы. Иосифтың мәғрифәтле абсолютизмы
Уның кеше йәнле эшмәкәрлеге бөтә ҡыйырһытылғандарҙы, ҡыҫырыҡланған крәҫтиәндәрҙән башлап, йәтимдәр, сирлеләр, һаңғырау — телһеҙ, законһыҙ тыуғандарға тиклем, үҙ эсенә ала. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, Иосиф өсөн сентиментализм һәм хис — тойғоға бай XVIII быуаттың бер аҙ ситкә йүнәлтелгән миһырбанлыҡ бөтөнләй сит. Әҙ генә ҡаршылыҡ күрһәтеүгә лә ул ҡаты яуап ҡайтара; тышҡы сәйәсәттә ул үҙенең дәүләтенең мәнфәғәтенән генә сығып, эш итә. Был юҫыҡта ул Мария Терезия дипломатияһына йоғонто яһай һәм Польшаны беренсе тапҡыр бүлешеүҙә Австрияның ҡатнашыуы уның намыҫында. Модала булған яҙыусыларҙан маҡтау һүҙҙәрен ул көтмәй; Францияға күп ғауға тыуҙырған сәйәхәтендә (1777 йыл) Вольтер менән осрашыуы уның теләгенә ярашлы килеп сыҡмай.
Дини сәйәсәте
1781 йылдың 13 октябрендә ул дингә тигеҙ ҡараш тураһындағы указ сығара һәм халыҡҡа белем таратыу йәки ауырыуҙарҙы ҡарау (20 декабрь) эшенә булышлыҡ итмәгән монастырҙәрҙы һәм рухи ордендарҙы юҡҡа сығара. Чехия менән Моравия территорияларында ғына Иосиф II дини реформаһы һөҙөмтәһендә 1782—1785 йылдарҙа 100-ҙән артыҡ монастырь ябыла.
Сиркәү дәүләткә тығыҙ бәйләнә һәм уның Рим курияһы менән бәйләнеше ныҡ ҡына сикләнә. Халыҡ мәғарифы дәүләт ҡарамағына ҡуйыла, шул уҡ ваҡытта дәүләт башланғыс белем биреү тураһында айырым хәстәр күрә (Австрияла башланғыс алыу белем мәжбүригә әйләнә). Католик сиркәүе хакимлыҡ итеүсе булып ҡала, әммә православие динендәгеләргә, лютерандарға һәм кальвинистарға гражданлыҡ хоҡуҡтары бүләк ителә, ә йәһүдтәрҙең хәле күпкә еңеләйтелә. 1782 йылдан өҫтөнлөк иткән диндән баш тартыу енәйәт булып һаналмай башлай, әммә хөкүмәтдини фанатиктар күп булған илдә намыҫ иреклеген индерергә баҙнат итмәй: динде һайлау хоҡуғы сроктар һәм башҡа кәртәләр менән сикләнә, сектанттарға ҡарата Иосиф ҡайһы бер ҙә хатта үтә ҡаты ла була.
Императорҙың католик сиркәүенән тыш дини йүнәлештәргә ҡарата мөнәсәбәте миҫалы итеп, абрамиттарҙы көсләп католиктарға әйләндерергә тырышыуҙы уның бойороғо менән туҡтатыу тарихын килтерергә мөмкин.
Крәҫтиән реформаһы
Урта быуаттарҙың икенсе мираҫы — феодализм менән — шулай уҡ көсөргәнешле көрәш тоҡана. Магнаттарҙың өҫтөнлөктәрен юҡҡа сығарып һәм закон алдында бөтә граждандарҙың да тигеҙлеген урынлаштырып, Иосиф дворянлыҡты тик хеҙмәт итеүсе сословие тип таный һәм чиновниктар араһына разночинецтар инеүенә юл ҡуя. Иосиф Богемияла (1781 йылдың 1 ноябрендә) крепостной хоҡуҡты юҡҡа сығара, бер аҙҙан башҡа провинцияларҙа ла һәм крәҫтиәндәр бүлеп биргән ерҙе һатып алыуын хуплай. Ауыл халҡының йәшәү кимәлен күтәреү тураһында хәстәрләп, ул 1786 йылдың 20 апрелендә иғлан ителгән патентҡа ярашлы, бер тигеҙ ер һалымын урынлаштырырға ниәтләй, әммә был теләген уға бойомға ашырырға яҙмай.
Уның сәйәсәте дөйөм ҡәнәғәтһеҙлек тыуҙыра һәм ҡаршылыҡҡа дусар була. Феодалдар һәм клерикалдар реформалар эшен тотҡарларға тырышалар һәм папа Пий VI Венаға һөҙөмтәһеҙ сәйәхәт ҡылһа ла, императорҙың дәртен һүндереүгә өмөтләнеп, клерикалдарҙың даими ҡаршылыҡ күрһәтеүе һөҙөмтәһеҙ ҡалманы. Йәмғиәттең бөтә ҡатламдарына ла эҙмә — эҙлекле, ҡаты һәм йыш ҡына әҙәпһеҙ регламент ҡуйыу, тормоштоң бөтә тармаҡтарына ла: ғибәҙәт ҡылыуҙан, ерләүҙән корсет кейеүгә тиклем бюрократик ҡыҫтырылыу оҡшамай. Нәҡ шул йәмғиәт төркөмдәре файҙаһына реакцияға ҡаршы көрәшкән саҡта уларҙың түҙемһеҙлеге күренә, мәҫәлән, Валахия (Румыния) крәҫтиәндәре баш күтәрә (1784). Былар барыһы ла Иосифтың хәлен айырыуса ҡатмарлаштыра. Габсбургтарҙың үҙәкләштереү, немец телен индереү, провинциялар иркен юҡҡа сығарыу, ҡатламлы-вәкәләтле ҡоролош ҡалдыҡтарын Вена бюрократияһы менән алмаштырыуҙан торған традицион сәйәсәтенә ҡаршы сыҡҡан Иосиф II уңышһыҙлыҡҡа осрай.
Тышҡы сәйәсәте
Иосиф эске эштәргә бөтә иғтибарын туплай алмай, сөнки өҙлөкһөҙ халыҡ-ара ҡатмарлылыҡтарға тарый. Үҙенең дәүләтенең сиктәрен киңәйтүе пландары менән ул бер күршеһенә лә тынғылыҡ бирмәй — тәү нәүбәттә, элекке Австрия дошманы, Пруссия короленә. Австрия өсөн Германия империяһынан өҫтөнлөк бирә алырлыҡ Баварияның ҡушылдырылыуы айырмалыҡлы табышты кәүҙәләндерә. Ошо юҫыҡта Мария Терезия дәүерендә уңышһыҙ уҡталыуҙан һуң Иосиф 1780 йылдарҙың икенсе яртыһында Австрия Нидерландтарын ҡайтарыу юлы аша маҡсатҡа ирешергә ниәт ҡыла, әммә уның баҫып алыуҙары һәм ваҡ хужалар менән тупһыҙ мөғәләмәһе Фридрих II етәкселегендәге Германия кенәздәре союзын уға ҡаршы туплай (Fürstenbund). Шулай итеп, башланған эштән баш тартырға тура килә. Шулай уҡ Шельде йылғаһында судносылыҡ өсөн Иосифтың Голландия менән бәрелеше лә уңышһыҙлыҡ менән бөтә.
Төркиәне бүлгеләүгә самалап, Иосиф барыһынан да нығыраҡ Рәсәйҙән союздашлыҡ көтә. Екатерина II шәхсән дуҫы һәм ихлас союздашы булараҡ граф Фалькенштейн исеме аҫтында үҙенең Рәсәйгә икенсе сәйәхәте ваҡытында Иосиф II көтмәгәндә Бөйөк француз революцияһы йоғонтоһо аҫтында башланған һәм үҙен Бельгия ҡушма штаттары тип иғлан иткән Бельгиялағы ихтилал тураһында хәбәр ала (ул ваҡытта Бельгия- Габсбургтар империяһына инә). Брабант революцияһының төп сәбәптәре Австрия императоры тарафынан был биләмәнең тарихи иреккә бәйле хоҡуҡтарын (Joyeuse entrée хартияһы шул иҫәптән) һәм илдәге учреждениеларҙы юҡҡа сығарыуға бәйле. Илде әле яңыраҡ ҡына әйбер һымаҡ икенсе илгә алмаштырырға ниәт иткәндәр, феодалдар һәм сиркәү әһелдәре демократик элементтарҙа үҙҙәренә терәк таба, хәрби көс тә, папа тарафынан өгөт — нәсихәт тә, хөкүмәттең тантаналы ташламалары ла Бельгияны тулыһынса ҡәнәғәтләндермәй. Ошо уҡ осорҙа,шул уҡ сәбәптәр арҡаһында, Австрия менән берләштереү сәйәсәте Венгрияның тарихи бойондороҡһоҙлоғон һанға һуҡмағанға, халыҡ теләгенә ҡаршы немец телен көсләп индергәнгә Венгрияла эштәр хәүефле йүнәлеш ала, ә магнаттар физиократтар тәҡдим иткән ер һалымын индереүгә ҡабалан әҙерлектән ҡурҡа.
Уңышһыҙ һуғыш һәм вафаты
Рәсәй—Төркиә һуғышы башлана (1787—1792). Һуғышта еңеүсе даны менән үҙенең ҡаҡшаған абруйын тергеҙеү өсөн Иосиф Рәсәйҙең ярҙамсы союздашы роле менән сикләнмәй, Австрия—Төркиә һуғышын (1787—1791) башлап, үҙенең барлыҡ көстәрен төрөктәргә ҡаршы йүнәлтә һәм үҙе ғәсҡәр башына тора. Уның өсөн һәләкәтле булған ҡарар- хәрби эште яратыуы һөҙөмтәһе, был тышҡы сәйәсәт менән мауығыуы арыу-талыуҙы белмәгән реформатор шәхесендәге төп ҡапма-ҡаршылыҡ. Баштараҡ Австрия ғәскәре уңышҡа ирешә: фельдмаршал Эрнст Гидеон Лаудонға төрөктәрҙе Банаттан ҡыуып сығарырға һәм Белградты алырға насип була, ә принц Кобургский Валахияны һәм Бухаресты яулап ала.
Әммә бик тиҙҙән хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм походта эләктергән үлемесле биҙгәк сире уны Венаға ҡайтырға мәжбүр итә. Бында хәленең мөшкөллөгөн һиҙгән император,хәүефле эске сыуалыштар барғанын белеп, крәҫтиән реформаһынан һәм дингә тигеҙ ҡараш законынан башҡа бөтә булған бойороҡтарын юҡҡа сығара. Үлем түшәгендә, бик ауыр ғазаптарға ҡарамаҫтан, ул аҙаҡҡы көнгә тиклем дәүләт эштәре менән шөғөлләнә һәм 1790 йылдың 20 февралендә ҙур дәрәжә һәм ныҡлыҡ менән вафат булып ҡала.
Иосиф II-нең тура вариҫтары булмай, шуға ла ҡустыһы Леопольд II тәхеткә ултыра, ә уның ҡыҫҡа батшалығынан һуң — Франц II.
Библиографияһы
Иосифтың яҡын кешеләре менән хатлашыуы халыҡҡа Arneth’a, Beer'ә, Brunnefa, Geffroy, Wolf' баҫмаларында еткерелә. Урыҫ император тарихи йәмғиәте тарафынан Иосиф II тышҡы сәйәсәте буйынса документтар баҫтырыла.
Яры-Яха (йылға)
Яры-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Торасовей ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Золотухина Наталья Михайловна
Наталья Михайловна Золотухина (1930, Клин, Мәскәү өлкәһе) — юрист һәм тарихсы, сәйәси һәм хоҡуҡи фекер үҫеше тарихы буйынса белгес; юридик фәндәр докторы (1988); Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының хәрби университетының дәүләт  хоҡуғы һәм теорияһы һәм юридик хоҡуҡ  кафедраһы профессоры, Рәсәй дәүләт суды университетының өлкән ғилми хеҙмәткәре һәм профессоры; Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Наталья Михайловна Золотухина 1930 йылда Мәскәү өлкәһенең Клин ҡалаһында тыуған. 1954 йылда Мәскәү юридик институтын тамамлай, һуңынан 1966 йылда Бөтә Союз юридик ситтән тороп уҡыу институтында "Политические воззрения Вильяма Годвина" темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1988 йылда "Развитие политических и правовых учений в период формирования и утверждения сословно-представительной монархии в России" темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эштәре
Наталья Золотухина 100-ҙән ашыу ғилми баҫма авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән, бер нисә монография һәм уҡыу әсбаптары бар; нигеҙҙә, урта быуат рус хоҡуҡи һәм сәйәи фекер проблемаларында махсуслаша:
Киембай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калева
Калева — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаткүл
Ҡаткүл Каткуль, Кадкуль, Садкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Ҡаткүл Урал регионының урманлы далаһы өсөн ғәҙәти һыу ятҡылығы, Силәбе ҡалаһынан  100 – 110, Екатеринбургтан – 220 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Ярҙарында – Ҡаткүл, Терекүл ауылдары, Алабуға, Тәрәнкүл ҡасабалары.
Географик координаты: оҙонлоғо - 62°17′20.45″E (62.289014), киңлеге - 55°34′6.89″N (55.56858).
Тасуирламаһы
Ҡоролоҡло йылдарҙа күл береһе ҙурыраҡ ике өлөшкә бүленә, ташҡынлы йылдарҙа яңынан ҡушыла ла ҡылымыҡтар аша Терекүл менән дә тоташа.Тап шуның өсөн дә уларҙа бер үк төрлө балыҡтар үрсей.
Яны-Тур-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ҡаткүл
Флораһы һәм фаунаһы
Үҫемлектәре урманлы далаға хас. Ярҙарын ҡамыш баҫҡан.
Яны-Тур-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаткүл
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә алабуға,  табан балыҡ, ротан менән верховка үрсей.Күлгә карп, алабалыҡ һәм рипус ебәрелеп тора.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡортса "ҡат" һәм "күл" тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал.
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип яҙа: ''Кадкуль (Каткуль), озеро, деревня, Красноармейский район; Катбаш, озеро, территория города Миасса. От ... кад — «повторно», «вторично»''.
Әйткәндәй Шувалов Н.И. бик күп йылға-күлдәрҙең атамаларын ир-ат исеме менән бәйләй. Был осраҡта ла ул Ҡатҡол тигән исем булыуы ихтимал тип фаразлай. Әммә башҡорт халҡы ғәҙәттә күлдәргә тәүге өлөшөнә ниндәйҙер сифат, хәл-ваҡиғаға бәйле һүҙгә "күл" һүҙен ҡушып атама биреүсән.
Родиния
Роди́ния («Родина» йәки «родить» һүҙенән ) — фаразланыуынса, протерозой — докембрий эонаһында бар булған гипотетик суперконтинент.
Яҡынса 1,1 миллиард йыл элек барлыҡҡа килгән һәм 750 миллион йыл элек тарҡалған. Ул ваҡытта Ер бер гигант ҡоро ерҙән һәм Мировия тип аталған бер гигант океандан торған. Родиния йыш ҡына билдәле иң боронғо суперконтинент тип иҫәпләнә, әммә уның позицияһы һәм һыҙаттары һаман да бәхәс предметы булып тора. Геофизиктар фаразлауынса, Родинияға тиклем башҡа суперконтиненттар ҙа булған: Кенорленд максималь йәше ≈2,75 млрд йыл элек, Нуна (Колумбия, Хадсонленд) —максималь йәше ≈1,8 млрд йыл элек. Родиния Прото-Лавразияға (төньяҡ континент) һәм Прото-Гондванға (көньяҡ континент) тарҡалғандан һуң, континенттар яңынан Паннотия (≈600 — 540 млн йыл элек) суперконтинентына берләшә. Паннотиятарҡалғандан һуң, континенттар Пангея суперконтинентына берләшә һәм яңынан тарҡалып, хәҙерге хәлендә формалаша.
Материктарҙың фаразланған урынлашыуы
Плиталарҙың ситтәрендә Көньяҡ Америка һәм Антарктида менән һиҙелерлек тап килеүҙәр был ике континент протерозойҙа тоташҡан тип фаразларға мөмкинлек бирә. Уларҙан төньяҡтараҡ, күрәһең,, Австралия һәм Һиндостан урынлашҡандыр. Гренландия менән Төньяҡ Америка Европа менән тоташҡан булырға тейеш. Европа менән Азия бәрелешкәндә бөгөнгө көндә иң боронғо тау массивтарының береһе булған һәм эрозия эҙемтәһендә формалашҡандан һуң сағыштырмаса бәләкәйерәк булып ҡалған Урал тауҙары барлыҡҡа килгән.
Палеоклимат реконструкцияларының береһенә ярашлы (хәҙерге фәндә таралған «Земля-снежок » фаразы), Родиния дәүерендә, йәғни яҡынса 850—635 миллион йыл элек, планетала глобаль боҙлоҡ осоро башлана, һәм Родиния тарҡалғас ҡына тамамлана. Криогений атамаһын алған геохронологик осор, фаразлауҙар буйынса, Родинияның күп өлөшө экваторға. яҡын урынлашҡан булған. Эдиакарийҙа, 600 миллион йыл элек, Родинияның ярсыҡтары полюстарға таралғандан һуң, уларҙа күп күҙәнәкле ябай тормош үҫешә башлай, Мировия Панталасса һәм Панафрикан океандарына әйләнгән.
2013 йылдың февралендә Nature Geoscience журналында геологтарҙың Һинд оеканындағы Маврикий утрауында составында циркон минералдар булған ҡом табылыуы тураһында мәҡәлә баҫылып сыға, быны ситләтелгән Родинияның ҡалдыҡтары тип иҫәпләргә мөмкин.
2017 йылда тәҡдим ителгән фараз буйынса Родиния суперконтинентының тарҡалыуы Ерҙең сәйәхәтсе планета менән туранан-тура булмаған бәрелешеүе арҡаһында килеп сыға. Был яҡынса 750 миллион йыл элек, Ҡояш системаһыныың Ҡош Юлы галактика еңдәренең береһе аша булыуы мөмкин. Һөжүмдең фаразланған районы Колорадо яйлаһына тура килгән.
Тургенева Анна Алексеевна
Тургенева Анна (Ася) Алексеевна (иренең фамилияһы буйынса — Бугаева, 12 май 1890 йыл — 16 октябрь 1966 йыл) — рус рәссамы һәм скульпторы, антропософы.
Яҙыусы Андрей Белыйҙың беренсе ҡатыны, уның «Серебряный голубь» повесындағы Катяның прототибы.
Биографияһы
Тургенева Анна Алексеевна 1890 йылдың 12 майында Мәскәү губернаһында Алексей Николаевич Тургенев һәм Софья Николаевна Бакунина ғаиләһендә тыуа. Атаһы яғынан Иван Сергеевич Тургеневтың ике туған ейәнсәре тура килә; әсәһе яғынан Бакуниндар тоҡомонан. Наталья Тургенева-Паццоның, Татьяна Тургеневаның (1896—1966) һәм Михаил Тургеневтың (1903—1939) һеңлеһе. Шағирә Марина Цветаева былай тип хәтерләй: <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Цветаева апалы-һеңлеле Тургеневтарға «Осужденные» шиғырын бағышлай.
Аннаның үҫмер йылдары Мәскәүҙә үтә, унда башланғыс художество белеме ала. Һуңынан, ата-әсәһе айырылышып, әсәһе яңы никахҡа ингәс, туғандары менән апаларында — камера йырсыһы Мария Оленина-д' Альгеймда йәшәйҙәр.
1906—1908 йылдарҙа Парижда рәссам-символист Луис Хоукинста, 1909—1910 йылдарҙа Брюсселдә гравер А. Данста уҡый. 1909 йылда Анна Тургенева Мәскәүҙә рус яҙыусыһы һәм шағиры Андрей Белый менән таныша; уға тормошҡа сыға, улар Европа һәм Яҡын Көнсығыш (Мысыр, Фәләстанда, Иерусалим) буйлап сәйәхәт итә.
1914 йылдың 23 мартында Бернда гражданлыҡ никахын теркәтәләр (Анна Бугаева фамилия ала), идея йәһәтенән сиркәүҙә никахлашыуҙан баш тарта. Ире менән Дорнахта (Базель эргәһе), Анна Рудольф Штейнер даирәһенә инә һәм ул етәкләгән антропософ йәмғиәтенә керә. Татыу булыуы менән таныштырҙы һәм Сабашникова В. М. һәм М. А. Волошин (улар 1906 йылда өйләнешә) менән таныша һәм дуҫлаша.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Анна Тургенева сит илдә тороп ҡала, ә Андрей Белый Рәсәйгә ҡайта. 1921 йылда Берлинда осрашалар, әммә уларҙың никахы тиҙ арала тарҡала. Анна шағир А. Б Кусиковҡа кейәүгә сыға.
Һуңғы йылдарында А. А. Тургенева ҡаты ауырый һәм туғаны Мария Поццо тәрбиәһендә була (1911—1990).
1966 йылдың 16 октябрендә Швейцарияла, Арлесхаймда вафат була.
Өфө тепловоз ремонтлау заводы
Өфө тепловоз ремонтлау заводы — Өфө (Башҡортостан) ҡалаһында урынлашҡан тимер юл транспорты һәм сәнәғәт предприятиелары ихтыяждары өсөн тепловоз ремонтлау заводы. ӨФӨ тепловоз ремонтлау заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте тепловоздар, ҡуш тəгəрмəстəр, тартыу двигателдəре, ике машиналы агрегаттар ремонтлау, рессорҙар, рессор табаҡтары, бронза һəм суйын ҡойолмалар, сүкелгəн металл киҫəктəре етештереү эштəрен башҡара. Составына тепловоз йыйыу, дизель, ремонт‑механика, тəгəрмəс, тимерлек‑ҡойоу, ярҙамсы цехтар инə. Продукцияһын һəм хеҙмəттəрен ҡулланыусылар — Башҡортостан Республикаһы һəм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбəктəре, яҡын һəм алыҫ сит илдəр предпиятиелары.
Заводҡа нигеҙ 1888 йылда Өфө тимер юл оҫтаханалары булараҡ һалынған. Граждандар һуғышы йылдарында оҫтаханалар өлөшлəтə ҡыйратыла, 1927 йылда улар тергеҙелə башлай, 1930—35 йылдарҙа үҙгəртелə. 1930 йылдан алып Өфө паровоз вагондары ремонтлау заводы, 1940 йылдан — Өфө паровоз ремонтлау заводы тип үҙгәртелә. 1968 йылда, тепловоздар ремонтлай башлау менән бәйле, завод Өфө тепловоз ремонтлау заводы исеме ала.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында завод биләмәһендә эвакуацияланған Гомель вагон ремонтлау заводы, Станиславский паровоз вагон ремонтлау заводы, Изюм паровоз вагон ремонтлау заводы, Запорожье паровоз вагон ремонтлау заводы урынлаштырыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында завод эшселәре хәрби продукция сығара. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бронепоездар, автомобилдəр ремонтлай, снарядтар, ялан кухнялары етештерə. Улар бронепоездар ремонтлау ғына түгел, ә уларҙы төҙөгәндәр ҙә. Шулай, 1942 йылда, пландан тыш ике бронепоезд төҙөлә: «Александр Невский» һәм «Полководец Суворов», был бронепоездарҙың экипажы заводсы-ирекмәндәрҙән төҙөлә. Тағы ике бронепоезд «Салауат Юлаев» һәм «Өфө» 1943 йылда төҙөлә.
Әлеге ваҡытта завод ТГМ23, ТГМ40, ТЭМ1, ТЭМ2, ТГМ4, ТГМ6 сериялы тепловоздар ремонтлай. 2012 йылда заводта 350 кеше эшлəгəн.
2000 йылдар башында завод музейы яңынан тергеҙелә.
Вологда майы
Вологда майы — Вологодское масло - Вологда өлкәһе территорияһында етештерелгән, дымдың массалағы күләм өлөшө 16,0%-тан да артыҡ булмаған, һөт өҫтөнән алынған, тоҙ ҡушылмаған тәмле май, үҙенең айырым тәме һәм хуш еҫе арҡаһында киң билдәле. Ул һөт өҫтөн (Ҡаймаҡ) юғары температура тәьҫире аҫтында махсус эшкәртеү һөҙөмтәһендә алына.а.
Тарихы
Вологда майын Николай Васильевич Верещагин, һуғыш рәссамы Василий Верещагиндың ағаһы уйлап тапҡан. Ул, Швейцария, Голландия, Дания, Германия һәм башҡа Европа илдәрендә һөтсөлөктө өйрәнгән. 1860-сы йылдар аҙағында ул Вологда, Новгород, Ярославль һәм Тверь өлкәләрендә сыр етештереүҙе ойоштора һәм Европанан май етештереү белгестәрен саҡырып килтереп, Рәсәй оҫталарын әҙерләтә. 1870-сө йылда, бөтә Донъя Париж һөт күргәҙмәһендә Верещагин Нормандиянан килгән бик тәмле майға иғтибар итә. Был май уны яңы май бешеү ысулын эҙләргә дәртләндерә.
Азелебен
Азелебен (Aseleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 523 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Вологда майы
Тарихы
1871 йылда Н. В. Верещагин һәм Бумановтар ғаиләһе Вологда губернаһы Марфино ауылында беренсе май заводы ойошторған, 1872 йылда Фоминскиҙа асҡандар (хәҙер — Молочное ауылы)
Верещагин майҙы юғары температурала йылытылған ҡаймаҡтан бешергә тәҡдим итә, был уға «сәтләүек» тәме бирә. Верещагин яңы төр майҙы «парижса» тип атай, әммә донъяның башҡа илдәрендә «Петербург майы» тип таныйҙар, сөнки Рәсәйҙән ул ошо ҡаланан ғына килтерелгән. Вологда губернаһындағы үләндәр ҙә, климат та иҫ киткес тәмле һөт һәм май алырға мөмкинлек бирә.
Сауҙа маркаһы
Техник яйға һалыу һәм метрология Федераль агентлығының 2010 йылдың 1 ғинуарында ҡабул ителгән ҡарары буйынса, «Вологда майы» исемен бары тик Вологда өлкәһе территорияһында урынлашҡан предприятиялар ғына ҡуллана ала. Вологда өлкәһенән ситтә етештерелгән «Вологда майҙары» ялған (контрафакт тауар) тип һанала. Сауҙа маркаһын ҡулланыу хоҡуғын билдәле бер компанияға түгел, ә регионға биреү ҡарарының Рәсәйҙә хоҡуҡи оҡшашлығы булғаны юҡ. Европа Союзында оҡшаш юридик статус — «Protected Designation of Origin» йәки ингл. «Protected Geographical Status» бар. Майҙың сығарылған урынының теркәлеү һаны — 27.
Май музейы
2009 йылдың октябрендә Рәсәйҙә беренсе булып Вологда өлкәһе, архитектура һәм этнографик музейында «Вологда майы музейы» асыла.
Туймазытехуглерод
«Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһында урынлашҡан нефть химияһы предприятиеһы. Бындай предприятиелар Рәсәйҙә ни бары ете генә. Ярты быуат дауамында бында синтетик каучук ингеҙендә резина эшләгәндә тултырыусы һәм көсәйтеүсе сифатында ҡулланылған техник углерод сығарыла. Эшләй башлаған 1958 йылдан алып бөгөнгәсә «Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте миллион ярым тоннанан ашыу техник углерод сығарған.
Техник углерод шыйыҡ углеводород сеймалы — нефть һәм һәм таш күмер эшкәртеү продукттарының юғары температурала тарҡалыуынан барлыҡҡа килә. Техник углерод эшләү өсөн технологик ағым эсенә вертикаль реакторҙарҙы, һыуытҡыс — быуландырғыс һәм электрофильтрҙарҙы инә. Алынған техник углеродтың транспорт һәм технологик үҙенсәлектәрен яҡшыртыу өсөн уны өҫтәмә рәүештә эшәкртергә — гранулларға мөмкин. Экспортҡа күпселек осраҡта шундай продукция оҙатыла. Предприятиела техник углерод эшләү процесы тулыһынса автоматлаштырылған һәм механизизациялаштырылған. Продукцияны Рәсәй Федерацияһының 40-тан ашыу предприятиеһы (Санкт-Петербург, Мәскәү, Тамбов, Тула, Волжск, Краснодар, Саранск, Өфө, Екатеринбург, Омск, Барнаул ҡалаларындағы резино- һәм асбетехник изделиелар эшләүселәр), Германия, Польша, Украина һәм Үзбәкстан ҡуллана. Техник углерод ҡулланып алынған резина һығылмалылылығы һәм ныҡлығы менән айырылып тора.
Производство һөҙөмтәлелеген һәм эш сифатын күтәргәне өсөн «Туймазытехуглерод» асыҡ акционерҙар йәмғиәте төрлө наградаларға лайыҡ була:
Люденшайд китапханаһы
Люденшайдтың ҡала китапханаһы (нем. Stadtbücherei Lüdenscheid ) — халыҡ өсөн асыҡ китапхана, Люденшайд ҡалаһында урынлашҡан;  шулай уҡ  Халыҡ Люденшайд ҡалаһының Халыҡ  китапханаһы булараҡ билдәле (нем. Stadt Lüdenscheid Volksbibliothek der ). 1857 йылда  асылған һәм  бөтә халыҡ ҡатламдары өсөн асыҡ булған Германияның иң боронғо китапханаларының береһе статусына дәғүә итә.
Тарихы һәм тасуирламаһы
Люденшайд ҡала китапханаһы «Люденшайд ҡалаһының  Халыҡ китапханаһы» булараҡ  1857 йылдың 10 майында барлыҡҡа килә — был уны  донъяла иң боронғо герман китапханаһы итә. Китапхана бинаһы  Graf-Engelbert-Platz майҙанында, Иҫке ҡаланың  көнсығыш өлөшөндә — Вильгельмштрассе сауҙа үҙәгенән һәм яңы Ратушанан алыҫ алыҫ түгел урынлашҡан.