cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Норвег теле
Диалекттары
Лингвистарҙың күбеһенең, айырымлыҡтарҙың күп булыуы норвег диалекттары һанын иҫәпләү бик ҡатмарлы эш тигән, фекерҙәре тура килә. Төрлө төбәктәрҙә грамматика, синтаксис, һүҙлек һәм әйтелеш айырмалары айырым диалекттар тураһында хатта күрше ауылдар кимәлендә лә һөйләргә мөмкинлек бирә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа диалекттар бер-беренән шул тиклем дәрәжәлә айырыла, хатта ғәҙәти булмаған башҡа диалект йөрөтөүселәр уларҙы аңлай алмай. Күп лингвистар диалекттарҙың төбәкләштерелеү тенденцияһын билдәләй, ул урындағы диалекттар араһында айырманы кәметә; әммә һуңғы ваҡытта яңынан һуңғыларын һаҡлауға ҡыҙыҡһыныу уяна.
Норвегияла әйтеү нормаһы төшөнсәһе йәки норманы билдәләүсе ниндәй ҙә булһа мотлаҡ орфоэпик һүҙлектәр юҡ. Формаль яҡтан кодланған, төп йәки өҫтөнлөклө әйтелеш юҡ. Был норвег теленең һәр диалектында һөйләшкән кеше үҙ (норвег) һөйләше нормаларына ярашлы һәр төрлө шарттарҙа һәм һәр төрлө социаль контекста һөйләшергә хоҡуҡлы булыуын аңлата. Практикала Осло һәм илдең көньяҡ-көнсығышындағы башҡа ҡалалар халҡының букмоле диалектына нигеҙләнгән «стандарт көнсығыш норвег» (standard østnorsk) теле күп осраҡта Норвегияның киң мәғлүмәт саралары, театрҙары һәм ҡала халҡы өсөн әйтелеш нормаһы булып тора. Дәүләт Норвегия телдәре советының тел нормаларын әҙерләү һәм хуплау өсөн яуаплы органы эше әйтелешкә ҡағылырға тейеш түгел тип иҫәпләнә.
Норвег теле варианттарының айырымлығы миҫалдары
Түбәндә букмол һәм нюношктың радикаль формаһы - хёгношк, консерватив (йәғни дат теленә яҡын) риксмол формаһы һәм үҙенең дат теле менән сағыштырғанда букмол менән нюношк араһындағы айырманы һүрәтләгән бер нисә һөйләм бар:
B/R/D: Jeg kommer fra Norge N/H: Eg kjem frå Noreg Р: «Я [прибыл] из Норвегии»
B/R: Hva heter han? D: Hvad hedder han? N/H: Kva heiter han? Р: «Как его зовут?»
B/R/D: Dette er en hest N/H: Dette er ein hest Р: «Это лошадь»
B: Regnbuen har mange farger R/D: Regnbuen har mange farver N: Regnbogen har mange fargar H: Regnbogen hev mange fargar (или, скорее: Regnbogen er manglìta). Р: «В радуге много цветов» (букв.: «Радуга имеет много цветов»)
Норвег алфавиты
Норвег алфавиты латин алфавитына (латиница) нигеҙләнгән һәм 29 хәрефтән (дат алфавиты һымаҡ) тора:
Мачин тауҙары
Мачин тауҙары (шулай уҡ Мачин ҡалҡыулығы,  Мэчин, Мачин; румын.: Мунций Мячин) — хәҙерге Румынияның Добруджа (Тулча) тарихи-мәҙәни өлкәһендә урынлашҡан  боронғо, хәҙерге көндә ныҡ емерелгән тау сылбыры. Был ҡалкыулыҡтың көнбайыш һәм төньяғын Дунай йылғаһының түбәнге ағымы урап үтә. Көнсығыш яғы Ҡара диңгеҙ менән сикләнгән. Тау сылбыры ел эрозияһына, диңгеҙ һәм ҡоро ер өҫтөндәге температура кимәле үҙгәреүгә ныҡ емерелгән. Гранит тауҙар араһындағы уйһыулыҡтар балсыҡлы ултармалар менән тулған. Мачин тауҙарының төньяҡ өлөшө  Мачин ҡалҡыулығына һәм көньяғы Прикопан ҡалҡыулығына айырыла. Бынан тыш, вағыраҡ рельеф формаларын бүлеп ҡарарға була. Тачин тауҙары Болгариның төньяғынлағы Лудогие платоһына барып тораша.
Характеристика
Мачин тауҙары 400 млн йылдар элек (кайназой эраһында) формалашҡан һәм Европалаға иң боронғо тау булып иҫәпләнә. Бейеклеге диңгеҙ кимәленән ни бары 467 м (Цуцуяту һәм Гречь тауы) булыуға ҡарамаҫтан, Дунай үҙәненән Мачин тау һырты кеүек күренә. Башҡа түбәләр —  Приопча тауы (410 м.) һәм. Якова тауы (341 м.). Ҡоролоҡло дала ландшафта өҫтөнлөк алған. Уртаса яуым-төшөм кимәле 400—500 мм. Йылғалар аҙ һыулы һәм күп түгел: Таица (57 км), Телица (48 км), Слава (38,3 км). Июндең уртаса температураһы +22 (1968 йылда Юриловка ауылында максималь температура +38 °C); ғинуарҙың уртаса температураһы −1,5 °C һәм −1,9 °C. Йыш ҡына ел иҫә.
Тарихи әһәмиәте
Мачин ҡалҡыулығының төньяғында ҙур булмаған Мачин биҫтәһе бар. Был биҫтә 1787—1791 йылдарҙаға Урыҫ-төрөк һуғышы ваҡытында  1791 йылдың  28 июнендә (9 июль) Рәсәй тарихына инеп ҡалған. Ғосман империяһы ваҡытында Мачин тауҙары оборона ҡоролмаһы хеҙмәтен үтәгән. 1878 йылдан үҙаллы Румыния составында.
Йөҙ йыллыҡ йүкә (Дондағы Ростов)
Йөҙ йыллыҡ йүкә — Дондағы Ростовта, Адыгей урамы менән Киров проспекты мөйөшөндә, Елена Николаевна Манфановскаяның 2-се номерлы йорто ихатаһында үҫкән ҙур ағас.
Һүрәтләнеше һәм тарихы
Манфановская Елена Николаевна 2003 йылда вафат була. Йорт 1902 йылда төҙөлгән һәм бер үк ваҡытта янында ҙур баҡса ултыртылған була, бер ҡатлы йорттоң верандаһы баҡсаға сыға.
Йорт хужаһы Николай Манфановский, Елена Николаевнаның атайы, йәшеллек яратыусы була һәм үҙ ғаиләһе өсөн уңайлы күркәм баҡса булдыра. Баҡсаны йортта йәшәгән баҡсасы тәрбиәләй.
Николай Манфановский Волга-Кама банкының Ростов бүлексәһендә эшләй. Ул бер нисә хәйриә ойошмаһы эшендә әүҙем ҡатнаша һәм Баҡсасылыҡ йәмғиәте советы ағзаһы була, шул айҡанлы һуңынан Ростовтың шәхси почетлы гражданы исеме ала.
Йүкә — Манфановскийҙәр ғаиләһенән ҡалған берҙән-бер ағас. Баҡса XX быуат башында Киров проспекты буйлап Пушкин урамына тиклем һуҙылған була.
1912 йылда йортҡа икенсе ҡат ҡҫтәп төҙөйҙәр. Өй менән йәнәш үҫкән йүкә зарарланмай тороп ҡала.
1920-се йылдар башында йорттарын муниципализацияланғандан һуң, ғаиләнең элекке баҡсаһын планлы рәүештә юҡ итеү башлана. Пушкин урамы буйынса дүрт ҡатлы торлаҡ йорт төҙөлә, баҡса биләмәһе квартал эсендәге ихата булып ҡала.
Йүкә Бөйөк Ватан һуғышында бомбаға тотоу ваҡытында зыян күрмәй һәм беҙҙең көнгә тиклем һаҡланған.
Платов һәйкәле (Семикаракорск)
Тарихы
Матвей Иванович Платов Дон казактары баш ҡалаһы Черкасскта (хәҙер Старочеркасская станицаһы) тыуған.
Дон казактары геройы, ул 47 йыл ғүмерен һуғыш һәм көрәшкә бағышлаған. Платов М. И. — урыҫ-төрөк һуғышында ҡатнаша, Александр Васильевич Суворовтың көрәштәше. Очаков һәм Измаилды алыуҙа ҡатнаша, 1812 йылғы Ватан һуғышы геройы, Дон казак ғәскәренең ғәскәри атаманы. Урыҫ армияһының сит илгә походтарында Платов казак корпусы командиры була. Уның етәкселеге аҫтында казактар француз, төрөк һәм татар ғәскәрҙәре өҫтөнән еңеү яулай.
Ростов өлкәһендәге Семикаракорск ҡалаһында атаман һәм уның ҡаҙаныштары иҫтәлегенә 2010 йылда һәйкәл асыла. Һәйкәл асыуҙың инициаторы булып «Ғәҙел Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе рәйесе һәм «Мегапир» запастағы офицерҙар берекмәһе сығыш яһай.
Һәйкәлдең авторы — Ростов скульпторы Владимир Галикович Беляков.
Һүрәтләнеш
М. М. Платов һәйкәл бейек булмаған постаментҡа урынлаштырылған, ул, үҙ сиратында, таштар өйөмөндә тора. М. М. Платовтың бронза скульптураһы бөтә буйына һүрәтләнгән. Атаман гусар мундирында, һул ҡулы менән билгә таянып тора. Һәйкәл постаментында һәйкәлде тасуирлаған табличка беркетелгән.
Һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелгән.
Ильинка (Чир ҡушылдығы)
Ильинка — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы биләмәләрендә ағыусы йылға. Чир йылғаһының һул ҡушылдығы, уның тамағынан  228 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 12 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны — 94,2 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009665.
Тасуирлама
Йылға Боков районының  Ильин утарынан өҫтәрәк башлана. Район эсендәге грунтлы юлдар буйлап Коньков утарына тиклем аға, уны киҫеп сыға һәм  Чир йылғаһына ҡоя.
Боков районы  "Боков " совхозында был йылғала быуа төҙөлгән.
Кривая (Чир ҡушылдығы)
Кривая — Рәсәйҙең Волгоград һәм Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы Чир йылғаһының ҡушылдығы. Чир йылғаһы тамағынан 221 км өҫтәрәк уң яғынан килеп ҡоя. Йылға оҙонлоғо 56 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 509 км2.
Тасуирлама
Йылға Волгоград өлкәһендәге Серафимович районының Ягодное (Еләкле) утары янында башлана. Волгоград һәм Ростов өлкәһе сиге буйынса аҫҡа табан аға. Ростов өлкәһендә Шолохов районы Криушинский утарынан көнсығыштараҡ, унан — Волгоград өлкәһе Серафимович районының Рубашка утарынан көнбайыштараҡ аға һәм Ростов өлкәһе Боков районының Дубовый (Имәнле) утары янынан ағып үтә. Артабан Ростов өлкәһе Горбатов утарынан көнсығыштараҡ, Белавин һәм Астахов утарҙары аша үтеп, уларҙан көньяҡ-көнбайыштараҡ күл хасил итә. Һуңынан Дуленков утарын үткәс, ул Боковская станицаһынан көнсығыштараҡ Чир йылғаһына ҡоя.
Боков районында Кривая йылғаһы "Обливская ст.— Совет ст. — Боков ст. — Ҡарғын ст.— Боков ст. — Белавин утары — Имәнле утары " автомобиль юлын киҫеп үтә. Йылға аша йәйәүлеләр йөрөү өсөн тротуарлы ҙур күпер һалынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Чёрная (Чир ҡушылдығы)
Черная (Ҡара) — йылға. Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Шолохов, Боков райондары биләмәләрендә аға. Чир йылғаһы тамағынан 246 км өҫтәрәк, һул яҡтан килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 48 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 506 км2.
Тасуирлама
Черная йылғаһы Шолохов районының Верхнетокинский  утарынан өҫтәрәк башлана. Артабан өлкә эсендәге юлдар буйлап  Чукаринский һәм Кружилинский  утарҙары аша ағып үтә. Артабан Боков районының Грушинский  һәм Вислогузов утарҙарынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, өс тармаҡҡа бүленеп, Чир йылғаһына ҡоя.
Үҙ ағышында йылға күп кенә ҡултыҡтар һәм тармаҡтарға бүленә. Уның Кружилинский утары  янындағы ҡушылдыҡ йылғаһы - Семеновка.
Шуныһы ҡыҙыҡ, һәр йыл һайын июль айында Черная йылғаһы ярындағы аҡландарҙың береһендә "Автор йыры Малый Грушинский фестивале " үткәрелә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса йылға  Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009627.
Ростов ҡулсаһы (марафон)
Тарихы
2016 йылда марафон маршруты 42 километр тәшкил итә һәм 5 этапҡа бүленә. Старт иртәнге сәғәт 9-ҙа бирел һәм финишҡа тиклем йүгереп килеп етеүселәргә иҫтәлекле дипломдар тапшырыла.
2017 йылда «Ростов ҡулсаһы» йүгереүе 39-сы тапҡыр ойошторолоп үткәрелә. Уның алдағы йыл менән сағыштырғанда программаһына ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелгән: марафонда ҡатнашыусылар шулай уҡ мультимедиа йүгереү эскскурсияһында ҡатнаша алды. Йүгереү дистанцияһы 38 км тәшкил итә. Программала, ҡатнашыусылар ял итеп алһын өсөн дүрт туҡталыш планлаштырыла. Атлеттар Дондағы Ростовтың Театр майҙанында йыйыла.
Йүгереүҙә өс мең самаһы кеше ҡатнаша, уларҙың күпселеге профессионал түгел. Шулай ҙа барлыҡ йүгереүселәр ҙә дистанцияны тулыһынса үтеп, финишҡа килеп етә. Марафонда ҡатнашыусылар араһында Олимпия чемпионы Вартерес Самургашев та була. Йүгереүселәрҙең маршруты ҡала үҙәгенән һул яр буйлап, шулай уҡ Александровка аша үтә. Спортсылар Театр майҙанында финиш һыҙығын киҫә.
Гусынка (Чир ҡушылдығы)
Гусынка — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Боков районы  биләмәләрендә ағыусы йылға; Чир йылғаһының тамағынан 262 км өҫтәрәк һул  ярына килеп ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 126 км2. Йылға ағымының башында Гусиный йырыны  буйлап аға.
Белая (Кагальник ҡушылдығы)
Белая —Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға. Белая йылғаһы  Кагальник йылғаһының һул ярына йылға тамағынан  77 км өҫтәрөк килеп ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо — 73 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны  — 503 км2.
Тасуирлама
Белая йылғаһы Ростов өлкәһе Морозов районының Александр утарынан төньяҡтараҡ башлана. Цимлян һәм Морозов районы сиктәре буйлап аға, Цимлян районы  Ломовцев утарын киҫеп үтә һәм  артабан Ростов өлкәһенең Константин районы аша аға. Суворов утары,  Белоковыльный ҡасабаһы  һәм Белянский утарҙары янынан үтә, артабан ул  күл барлыҡҡа килтерә һәм аҙаҡ  Кагальник йылғаһына  һул ҡушылдыҡ булып ҡоя.
Гусынка (Чир ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы - Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Белая (Кагальник ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса  Дон бассейны округына ҡарай, йылға һыу хужалығы участкаһы - Дон йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Гусынка (Чир ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009610.
Белая (Кагальник ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010301012107000010635.
Ростов-Главный
Росто́в-Гла́вный — Төньяҡ Кавказ тимер юлының Ростов төбәгендәге, Ростов өлкәһенең административ үҙәге булған Дондағы Ростов ҡалаһында урынлашҡан үҙәк тимер юл станцияһы. Станция үҙ эсенә ике вокзалды — Төп һәм 1962 йылда асылған Ҡала яны вокзалын ала. 2009 йылда Ҡала яны вокзалы бинаһын тамырынан реконструкциялау һәм ремонтлау тамамлана.
Тарихы
Ростов вокзалына нигеҙ һалыныу датаһы 1876 йылдың ғинуар айы тип һанарға мөмкин. Тап шул саҡта ул, шул йылдарҙа булған өс тимер юл өсөн дөйөм вокзал була һәм беренсе поезды ҡабул итә. Ул заман өсөн был, ҡала һәм транспорт селтәре үҫеше перспективаларын иҫәпкә алып төҙөлгән, ҙур өс ҡатлы бина була.
Бина бер нисә тапҡыр реконструкциялауға һәм тергеҙеүгә дусар була. Беренсе «ҙур» Ростов вокзалы йөҙ йылдан ашыу тора. XX быуаттың 70-се йылдары аҙағында вокзал бинаһын, бейек ҡунаҡханаһы булған яңы вокзал төҙөргә урын азат итер өсөн, тулыһынса һүтәләр.
Хәҙерге торошо
2004 йылда вокзалды һуңғы реконструкциялау тамамлана. Көтөү залында 600 ултыра торған урын һыйған, беренсе перронда эскәмйәләр ҡуйылған һәм сәскә түтәлдәре эшләнгән. Вокзал яны майҙанында сәскәләр ултыртылған.
2006 йылда Ростов вокзалы аша 1,5 миллиондан ашыу пассажир оҙатылған. Юл йөрөү документтары һатыуҙан килем 606,5 миллион һум самаһы тәшкил итә. 2006 йылдан алыҫҡа йөрөүсе бер нисә поезд, Ростов — Главный станцияһына эште еңеләйтеү өсөн, ҡаланың көнбайыш өлөшөндәге Ростов-Первомайский станцияһына күсерелә. Ростов-Первомайск — 100 пассажир һыйҙырышлы яңы асылған вокзал.
2013 йылда йәйге миҙгелдә, Ростов-Главный станцияһы аша, яңы ике системалы ЭП20 электровоздары менән 101/102, 103/104 һәм 19/20 тиҙ йөрөшлө поездарының даими рейстары башланды. Шул уҡ ваҡытта, электровоздар Мәскәүҙән Адлерға һәм Мәскәүҙән Ростовҡа тиклем һәм кирегә алмашынмай бара.
Станция буйынса ҡала яны хәрәкәте
2015 йылдың авгусына ҡарата станция буйынса түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй:
Станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе поездар
2016 йылдың декабренә ҡарата станция буйынса алыҫҡа йөрөүсе түбәндәге поездар бар:
Абрамов бюсы (Семикаракорск)
Абрамов бюсы — Ростов өлкәһендәге Семикаракорск ҡалаһында ҡуйылған балыҡсылыҡ колхозы рәйесе Иван Васильевич Абрамов бюсы.
Тарихы
Семикаракорск ҡалаһында ҡаланың һәм райондың бер нисә билдәле кешеләренә бюст ҡуйылған: яҙыусы В. А. Закруткинға, яҙыусы Б. Н. Куликовҡа, төҙөүсе А. А. Араканцевҡа, балыҡсылыҡ хужалығы етәксеһе И. В. Абрамовҡа. Был бюстарҙың авторы Семикаракорск скульпторы, рәссам Иван Иванович Масличенко.
Абрамов Иван Васильевич бюсы ҡалала Абрамов проспекты һәм Атаман проспекты сатында ҡуйылған.
Грязная (Чир ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Абрамов бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Абрамов Иван Васильевич 1922 йылда Ростов өлкәһе Семикаракорский районындағы Мостовский утарында тыуған.
Грязная (Чир ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рф территорияһының һыу хужалығы районлаштырыу геомәғлүмәте системаһы һәм һыу ресурстарының федераль агентлығы иҫәпләүҙәре буйынса :
Абрамов бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һуғышта ҡатнаша. Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике Ватан һуғышы ордены, миҙалдар менән бүләкләнә. Һуғыштан һуң, 1961 йылдан алып «Заветы Ильича» балыҡ тотоу эше менән шөғөлләнеүсе колхоз рәйесе булып эшләй. Колхоз быуала һаҙан, аҡ амур, толстолобик һәм башҡа балыҡтары үҫтерә. Уның инициативаһы буйынса колхозда йылына 50 миллион балыҡ селбәрәһе етештереүсе инкубация цехы төҙөлә.
Грязная (Чир ҡушылдығы)
Тасуирлама
Йылға Совет районының Ҡыҙыл Дубрава утарынан төньяҡтараҡ башлана. Артабан ағымы аҫҡа табан Усть-Грязновский утары аша үтә һәм шунда уҡ Чир йылғаһына ҡоя. Грязная йылғаһының ике исемһеҙ ҡушылдыҡ йылғаһы бар.
Абрамов бюсы (Семикаракорск)
Тарихы
Колхоз үҙенең хеҙмәткәрҙәре өсөн китапханаһы, спорт залы булған 400 урынлыҡ мәҙәниәт Һарайы, «Алтын балыҡ» балалар баҡсаһы төҙөй.
Абрамов хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн Октябрь Революцияһы ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Абрамовҡа «РСФСР-ҙың атҡаҙанған балыҡ үрсетеүсеһе» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Абрамов И. В. 1985 йылдың 9 октябрендә вафат була. Балыҡсылыҡ хужалығы етәксеһе И. В. Абрамовтың исеме Семикаракорсктағы тыҡрыҡҡа һәм балыҡсылыҡ колхозына бирелә.
Һүрәтләнеш
Балыҡсылыҡ колхозына нигеҙ һалыусы Иван Васильевич Абрамовҡа бюст бейек булмаған түңәрәк постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәлдең ике яғында сәскә түтәле урынлашҡан. Һәйкәл эргәһендәге биләмә төҙөкләндерелгән.
Владимир Аронович Хавкин
Владимир (Вальдемар, Маркус-Вольф) Хавкин Аронович (Waldemar Haffkine, һуңғы йылдарҙа икенсе исем сифатында Мордехай-Вольф (Mordecai-Wolff ҡуллана); 3 март (15) 1860, Одесса, Рәсәй империяһы — 26 октябрь 1930, Лозанна, Швейцария) — рәсәй һәм француз бактериологы, иммунолог һәм эпидемиолог. Чума һәм холераға ҡаршы тәүге вакциналар төҙөүсе.
Биографияһы
Маркус-Вольф исеме аҫтында (идиш מרדכיואלף, Мордхе-Вольф) Одессала дәүләт йәһүд мәктәбе уҡытыусыһы Арон Хавкин һәм уның ҡатыны Розалия Дювид-Айзиковна Ландсберг (шул уҡ мәктәптә йәһүд теле уҡытыусыһы Дувид-Исаак Абрамович Ландсбергтың ҡыҙы) ғаиләһендә тыуған. дини мәктәптә уҡый, 1879 йылда Бердянск гимназияһын тамамлай.
Йәһүд булараҡ, Хавкиндың Рәсәйҙә ғилми тикшеренеүҙәр алып барыу мөмкинлеге булмай. Университет етәкселеге, талантлы студентҡа ғилми карьераға юл асырға тырышып, Хавкинға православиеға күсергә тәҡдим итә. Әммә Хавкин тәҡдимдән баш тарта. 1881 йылда Мечников Швейцарияға күсеп килә. 1888 йылда Хавкин Мечников артынан эйәреп, Лозанна университетының приват-доцент вазифаһын биләй. 1889 йылда Мечников тәҡдиме буйынса Парижда Пастер институты хеҙмәткәре була. Хавкин эшенең төп йүнәлеше булып кеше организмын йоғошло ауырыуҙарҙан һаҡлау тора. 1892 йылда Владимир Гавкин холераға ҡаршы тәүге һөҙөмтәле вакцина булдыра, был уның кеше өсөн хәүефһеҙ булыуын иҫбатлай.
Медицина әлегә тиклем сиргә ҡаршы көсһөҙ булғанлыҡтан, Британия хөкүмәте Гавкинға, йөҙҙәрсә мең кешенең ғүмерен өҙгән, холера эпидемияһы тоҡанған Һиндостанда, вакцинаһын һынап ҡарарға рөхсәт итә. 1893 йыл башында Хавкин Һиндостанға дәүләт бактериологы булып китә һәм ике йылдан саҡ ҡына ашыуыраҡ ваҡыт эсендә вакцина етештереүҙе яйға һала, шәхсән үҙе 42 000-дән ашыу кешене вакцинациялауҙа ҡатнаша. Һөҙөмтәлә прививка яһатҡандар араһында холера ауырыуы һәм унан үлем осраҡтары ун тапҡырға кәмегән. Һөҙөмтәлә вакцинация үтеүселәр араһында ваба менән сирләү һәм унан үлеү осраҡтары тиҫтәләгән тапҡырға кәмей. Шунан һуң Хавкин вакцинаһы киң ҡулланыла башлаған һәм әлегә тиклем яҡшыртылған килеш файҙаланыла.
1896 йылда һиндостандың ҙурлығы буйынса икенсе урында торған Бомбей ҡалаһын һәм уның тирә-яҡтарын солғап алған чума менән көрәшкә Хавкиндың өлөшө лә шул уҡ хәл иткес була. Властар үтенесе буйынса Гавкин иң ҡыҫҡа ваҡыт эсендә чумаға ҡаршы тәүге һөҙөмтәле вакцина булдыра, тәүҙә хәүефһеҙлеген үҙендә тағы ла иҫбатлай, ә һуңынан бер нисә йыл дауамында халыҡты вакцинациялауҙа туранан-тура ҡатнаша. Хавкиндың Бомбейҙа ойошторған ҙур булмаған чумаға ҡаршы лабораторияһы һуңынан Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла бактериология һәм эпидемиология буйынса тикшеренеү үҙәгенә әүерелә һәм 1925 йылдан Хавкин исемендәге институт (ингл.) тип атала.
1904 йылда Швейцарияға ҡайта. 1915 йылда Бөйөк Британия хәрби контораһында Беренсе донъя һуғышына ебәрелгән британ һалдаттарына прививкалар менән етәкселек итә.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Владимир Хавкин алып барған йәшәү рәүеше бик тыйнаҡ, хатта аскет та булған. Юғары эш хаҡы арҡаһында байлыҡҡа әйләнгән аҡсаһын ул хәйриә йәмғиәттәренә һәм мохтаждарға аноним рәүештә ярҙам итеүгә тотона. Уның бөтә ҡиәфәте тыйнаҡлыҡ һәм дворянлыҡ һулышын бирә «Мин уның принциптарына шул тиклем тоғро, ябайыраҡ, нескәрәк һәм үҫешкән йәнле кешене хәтерләмәйем», — тип яҙа уның тураһында доктор Хилл Яфе.
15 йыл дауамында Хавкин Парижда йәшәй, үҙен иудаизм әмерҙәрен үтәүгә бағышлай. Иудаизмға юлы тураһында Хавкин бик аҙ һөйләне. Был ваҡытта Хавкин үҙенең билдәле «Ортодоксаль иудаизм апологияһы» тигән мәҡәләһен яҙа, унда йәһүд халҡы тарихында иудаизмдың әһәмиәтен анализлап, йәһүд халҡын һаҡлап ҡалыуҙың берҙән-бер дини ысулы тигән һығымтаға килә. Был мәҡәләлә түбәндәге иҫкәрмә бар: «''Һәр ваҡыт, ни генә эшләһәм дә, халҡым күтәргән яуаплылыҡ йөгө даими иңемдә тороуын аңланым. Был уй ғүмерем буйына минең юл күрһәтеүсе йондоҙом булды''».
Ул замандарҙа сионистар хәрәкәте ҙур уңыштарға өлгәшә — Бальфур декларацияһы иғлан ителә. Әммә Хавкин дөйөм энтузиазм менән уртаҡлашмай: Һиндостанда ул Бөйөк Британияның колониаль сәйәсәтен яҡшы өйрәнә. Израиль ерендә йәһүд дәүләтен тергеҙеү идеяһын хуплап, ул, йәһүдтәр, улар дини принциптарға нигеҙләнгән осраҡта ғына буласаҡ, тип раҫлай. Ул йәһүдтәрҙе көткән күңелһеҙлек тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләй, һәм ваҡыт уҙыу менән уның күңелһеҙ фараздары аҡлана.
Дуҫтары Хавкин Эрец-Исраэль ҡалаһында һәм диаспорала йәһүдтәрҙең хоҡуҡтары тураһында эш яҙған һәм уны Женева тыныслыҡ конференцияһында ҡатнашыусылар иғтибарына тәҡдим иткән. 1920 йылда ул Бөтә донъя йәһүдтәр союзының үҙәк комитеты, 1860 йылда нигеҙ һалынған һәм филантропик, аң-белем таратыу маҡсаттарын күҙ уңында тотҡан тәүге халыҡ-ара йәһүд ойошмаһы ағзаһы булып китә. Был вазифала Хавкин ассимилятор тенденцияларына ҡаршы көрәшә, Көнсығыш Европа илдәрендә йәһүдтәрҙең гражданлыҡ хоҡуҡтарын яҡлай. Альянс һәм башҡа филантропик ойошма — Йәһүд колонизация йәмғиәте исеменән Гавкин Рәсәй, Польша һәм Литва буйлап сәйәхәт итә. Унда ул был илдәрҙең йәһүдтәренә яҡынлаша һәм популярлыҡ яулай бара. Еврейҙар араһында йәмәғәтселек һаулығы торошона айырыуса иғтибар биреп, ул йәһүдтәр араһындағы үҙгәрештәрҙе лә, атап әйткәндә, йәһүдтәр көнкүрешендәге үҙгәрештәрҙе лә һиҙә.
1928 йылдан Хавкин Швейцарияла, Лозаннала даими йәшәй. 1930 йылда Британия хөкүмәте тарафынан йәһүдтәрҙең Ерец Исраэльға инеүен ҡырҡа сикләгән «Аҡ китап» уны бөтөнләй хайран ҡалдыра. Ваҡиғаларҙың бындай боролошо тураһында ул үҙе күптән алдан әйтә.
Владимир Хавкиндың васыяты
1929 йылдың апрелендә Хавкин Берлинда була. Ул 1884 йылда немец йәһүдтәре тарафынан Эрец-Исраэль ҡалаһында (Сүриәне лә индереп) йәһүд колониялаштырыуҙы дәртләндереү маҡсатында ойошторолған «Эзра» йәмғиәте бюроһына инә һәм, үҙе үлгәндән һуң, Көнсығыш Европа ның мохтажлыҡ кисереүселәренә матди ярҙам фондына әйләнергә тейеш, тип хәбәр итә. Хавкин «Эзра» етәкселәренә фонд менән идара итеүҙе тәҡдим итә һәм был мәсьәләне ентекләп йәмғиәт рәйесе доктор Джемс Симон һәм баш секретарь, тарихсы Мордехай Вишницер менән тикшерә. Осрашыуҙа фондтың уставы һәм эш формаһы билдәләнә.
Рухи васыятын Хавкин үҙенең һуңғы хатында белдерә: «… Мин банкка ҡиммәтле ҡағыҙҙар формаһында аҡса һалдым. Был средстволарҙан проценттарҙы иудаизмды өйрәнеүгә ярҙам фондына күсерергә кәрәк. Ярҙам Польшала, Галицияла, Румынияла, Литвала, Венгрияла һәм Көнсығыш Европаның башҡа илдәрендә йешивтарға һәм башланғыс дини мәктәптәргә (талмуд-торға) субсидиялар формаһында күрһәтелергә тейеш.
…Был матди ярҙам бер нисек тә ешиваларға дәрестәрҙең тәртибен йәки йөкмәткеһен үҙгәртеү өсөн баҫым яһау сараһы булып хеҙмәт итә алмауын һыҙыҡ өҫтөнә алыуҙы үҙемдең бурысым, тип иҫәпләйем. Мәҫәлән, мин үҙем тәбиғи фәндәр өлкәһенә физика, химия, биология, геология, космография кеүек предметтар ешиваларҙың төп уҡыу программаһына файҙалы өҫтәмә бар, тип иҫәпләйем. Ешива стеналарынан сыҡҡан студенттар, был дисциплиналар менән танышыу арҡаһында, донъяуи фән ҡаҙаныштары менән һуҡыр ҡалмаясаҡ һәм ешивала алған белемдең ҙур әһәмиәтен шул тиклем еңел генә инҡар итмәйәсәк. Әгәр ҙә ешива студенттарын ниндәйҙер һөнәргә өйрәтһәләр, яҡшы һәм файҙалы булыр ине тип уйлау ҙа урынлы булыр ине, мәҫәлән, сәғәт оҫтаһы йәки ювелир эше, йәки башҡа ғәмәли эш. Киләсәктә үҙ хеҙмәте менән туҡланыу, теләктән һәм фәҡирлектән ҡасыу сараһы булыр ине. Әммә был идеяны ғәҙел итеп үҫтереү ни тиклем аҡыллы булһа ла, ҡайһы бер ешива лидерҙарының уны зыянлы тип иҫәпләүен беләм. Шуға күрә был мәсьәләлә уларҙың тулы азатлығын, шулай уҡ матди ярҙамды үҙ ихтыярын үҙгәртеү сараһы итеп файҙалана алмауын тағы бер тапҡыр ҡабатлайым.
Субсидия алған йешиваларға эш һәм кәңәш менән туранан-тура етәкселәрҙең ризалығы менән һәм дөйөм ятаҡтарҙа режим, кейем формаһы, гигиена һәм башҡа мәсьәләләрҙә ярҙам итергә кәрәк.
…Йәһүд общиналарының һәр ваҡыт (бигерәк тә хәҙер) йәшәүенең хәл иткес гарантияһы булып уларҙың Тәүрат тураһында ҙур белемдәренә нигеҙләнгән рухи лидерҙарҙы тәҡдим итеүе тора. Дини мәктәптәр һәм колледждар — һәм улар ғына рухи лидерҙар, уҡытыусылар һәм раввиндар әҙерләй, уларҙың Көнсығыш Европала миллионлаған йәһүдтәр өсөн абруйы, бөлгөнлөккә төшөүгә һәм сыуалыштарға ҡарамаҫтан, ҡаҡшамаҫ булып ҡала — был традицион тәрбиә үҙәктәре, улар күп быуын йәһүд халҡының интеллектуаль һәм әхлаҡи тормошон туҡландыра. Уларҙың ихтыяждары һәм михнәттәре унда булған һәр кемгә билдәле: бындай шарттарҙа уларға эшен дауам итергә тура килә — шуға күрә ошо ихтыярҙы төҙөүҙе үҙемдең бурысым тип иҫәпләйем. Мин һалған башланғысты тулыландырып һәм камиллаштырып, башҡаларҙың да минең артымдан барыуын теләү генә ҡала». Владимир Хавкин Лозаннала 1930 йылдың 28 октябрендә вафат була. Уның вафатынан һуң банк Эзраға ешива ярҙам фондының үҙ иҫәбендә 1 568 852 швейцар франкы (яҡынса 300 000 АҠШ доллары) булыуы тураһында хәбәр итә. Хавкин шулай уҡ Иерусалим иврит университетында (Гиват Рам кампусы) һаҡланған ғәйәт ҙур архив ҡалдырған.
Ғаилә ағзалары
Атаһы яғынан бүләсәре — Одесса медицина институты уҡытыусыһы Янина Александровна Хавкина (1956 йылда вафат була), табип Мейер Ильич Хавкин (1934 йылда Смоленскиҙа тиф ауырыуы эпидемияһы ваҡытында вафат була, пациенттан йоҡтора) һәм инженер-конструктор Рафаил Семенович Дуэль (1975 йылда Ригала вафат була). М. И. Хавкиндың ейәне, Анатолий Ильич Хавкин (1958 йылда тыуған), табип-педиатр, Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй медицина университеты профессоры (Рәсәй, Мәскәү). Рудольф Дуэль, Александр Викторович Дуэль (1988 йылда тыуған) бүләһе, финансист, 2019 йылда «Доктор Владимир Хавкин. Иң билдәһеҙ кеше» күргәҙмәһен асыу тантанаһы була, ул Рәсәйҙә, Украинала, шулай уҡ Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе илдәрендә һәм донъяла ғалимдың исемен популярлаштырыуға арналған.
Әсәһе яғынан ике туған ағаһы — журналистар А. А. Барский һәм С. А. Барский.
Мәжлес йыры (йыр)
«Мәжлес йыры» — башҡорт халыҡ йыры.
Һүрәтләмәһе
Оҙон йырҙар төркөмөнә ҡарай. Оҙон, архаик төҙөлөшлө көйгә нигеҙләнгән. Текст стандарт структуралы лаконик көйгә йырлана.
Йыр фәлсәфәүи-эпик характерҙа.
«Мәжлес йыры» йырында халыҡ аҡылы, киләсәккә ышаныс мотивтары асыҡ сағыла. Йыр кешене ҡыйыу һә түҙемле, тыйнаҡ һәм намыҫлы булырға, дуҫтарға һөйөү менән ҡарарға өйрәтә. Тулы драматизм һәм хистәр сафлығы хас был йырға.
Ҡунаҡта, байрам табынында, туйҙа барлыҡ хистәр, ҡотлауҙар, үҙ-ара маҡтау һүҙҙәре фәҡәт йыр формаһында бирелер булған. Йыр борон-борондан бындай осрашыуҙарҙың йөҙөк ҡашы — биҙәге булған, һәр ҡунаҡ хужаға хөрмәт йөҙөнән ниндәй ҙә булһа бер йыр йырлауҙы үҙенең намыҫ эше тип ҡараған. Мәжлес йырҙары, нигеҙҙә, яңғыҙ башҡарыла, ҡара-ҡаршы йырлау формалары ла осрай — бында туғандарҙың бер төркөмө икенсе төркөмгә мөрәжәғәт итә. Был жанрға бәйле бихисап традицион текстар көн итә. «Мәжлес йыры» башҡорт халыҡ йырҙарының тормош-көнкүреш йырҙар төркөмөнә инә. Был төркөм йырҙары ауыр тормош шарттарында ла халыҡ күңеленең оптимистик асылын сағылдыра. Уйын-көлкө, һый-хөрмәт, ҡунаҡ-төшөм тураһындағы йырҙар, һис шикһеҙ, донъянан төңөлмәгән, киләсәккә ышаныс менән ҡараған һәм үҙендә ҙур рухи көс барлығын тойған халыҡ күңелендә генә тыуырға мөмкин. «Мәжлес йыры» — бының асыҡ үрнәге.
Әҙәбиәт
Алкин М. Башҡорт фольклорында вокаль жанрҙар, уларҙы башҡарыу традициялары. — Өфө: Китап, 2002. — 288 бит.
Гнилая (Быстрая ҡушылдығы)
Гнилая — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе биләмәләрендә ағыусы йылға ; Быстрая йылғаһының тамағынан 136 км  өҫтәрәк уң ярына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 92 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны  — 948 км².
Тасуирлама
Гнилая йылғаһы Ростов өлкәһенең Облив һәм Милютин райондарының сигендә башлана, артабан  Орлов, Агропролетарский, Юдин утарҙары аша,  Милютин станицаһы, Новокузнецов, Старокузнецов, Широкий Лог, Терновый, Сулин һәм Новодонецкий утарҙары аша аға. Артабан  Тацин районының Калмыков, Лесной, Качалин, Майоро-Белашовка, Малокачалин һәм Борисовка утарҙары аша үтә. Малокачалин утарынан көньяҡтараҡ Гнилая йылғаһы Быстрая йылғаһына ҡоя.
Йылғала — ҡорбан, алабуға, сабаҡ, судак, суртан, һаҙан, йәйен балығы бар; бында балыҡ тотоу киң таралған.
Йылға ярында боронғо кешеләрҙең  Кременная 2 һәм 3-сө утрағы бар.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестрының мәғлүмәттәре буйынса  Дон  бассейны  округына ҡарай, йылғаныһ һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Дәүләт оборона комитеты
Дәүләт оборона комитеты (ГОКО, ГКО ) — СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында ойошторолған бөтә хәрби, сәйәси һәм хужалыҡ власы тулылығына эйә ғәҙәттән тыш идара итеү органы. СССР Дәүләт оборона комитетының барлыҡҡа килеүе ыңғай әһәмиәткә эйә була: һуғыштың тәүге көндәрендә ауыр шарттарҙа ул СССР етәкселегенең илбаҫарҙарға ҡаршы көрәштә көсөн һәм тәүәккәллеген күрһәтә. Дәүләт оборона комитеты эшмәкәрлегенең төп маҡсаты — илде хәүефле дошманға ҡаршы торорға һәм еңергә һәләтле хәрби көскә әүерелдереү.
Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ҡарарҙары бөтә граждандар, ойошма һәм власть органдары өсөн мотлаҡ булған. ВКП (б) Үҙәк Комитетының генераль секретары һәм СССР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе вазифаларын биләгән И. В. Сталин Дәүләт оборона комитетын да етәкләй. Һуңынан Юғары Баш командование ставкаһы рәйесе (1941 йылдың 10 июленән) һәм СССР оборона халыҡ комиссариаты рәйесе (1941 йылдың 19 июленән) вазифаларын биләй.
Дәүләт оборона комитетын булдырыу
Дәүләт оборона комитетын булдырыу идея 1941 йылдың 29 июнендә Кремлдә Молотов Вячеслав Михайловичта үткән кәңәшмәлә тәҡдим ителә, унда шулай уҡ Берия Лаврентий Павлович, Маленков Георгий Максимилианович, Ворошилов Климент Ефремович, Микоян Анастас Иванович һәм Вознесенский Николай Алексеевич ҡатнаша. Көндөң икенсе яртыһында кәңәшмәлә ҡатнашыусылар Яҡын дачаға юллана, унда ойошма ағзалары Сталин менән берлектә бурыстар билдәләнә, бүлеп бирелә.
Дәүләт оборона комитеты функциялары
Дәүләт оборона комитеты һуғыш осоронда бар хәрби һәм хужалыҡ мәсьәләләренә етәкселек иткән. Дәүләт Оборона комитеты һуғыш осоронда бар хәрби һәм хужалыҡ мәсьәләләренә етәкселек иткән. Дәүләт оборона комитеты ойоштороу үҙәктә һәм урындарҙа власть органдарының ҡаушап ҡалыуын һәм ведомстволылығын еңеп сығыуҙы, дәүләт эшмәкәрлегенең бөтә мөһим мәсьәләләрен берҙәм оператив үҙәктә туплауҙы маҡсат итеп ҡуйылды. Тәүҙә Дәүләт Оборона комитеты СССР-ҙа власть тулылығына эйә булған ғәҙәттән тыш орган булараҡ ойошторолған. Уның күрһәтмәләре һәр совет, хужалыҡ, партия, комсомол һәм хәрби орган, шулай уҡ бөтә СССР граждандары өсөн мотлаҡ була. Тап Дәүләт Оборона комитеты һуғыш осоронда илдең иҡтисади үҫеш планын билдәләгән һәм көн һайын уларҙың үтәлешен контролдә тотҡан. Дәүләт Оборона комитетының теләһә ниндәй документы законлы көскә эйә була.
Юғары Баш командующий Ставкаһы үҙенең башҡарма органы — Генераль штаб аша һуғыш хәрәкәттәренә етәкселек иткән.
Дәүләт оборона комитеты составы
СССР Юғары Советы Президиумының, СССР Халыҡ комиссарҙары советының һәм ВКП(б) Үҙәк комитетының 1941 йылдың 30 июнендәге берлектәге ҡарары менән Оборона дәүләт комитеты түбәндәге составта ойошторола:
Һуңынан Дәүләт оборона комитеты составы бер нисә тапҡыр үҙгәрә:
1941 йылдың 22 октябрендә Дәүләт оборона комитеты ҡала оборона комитеттарын (ГорКО) ойоштороу тураһында 830-сы ҡарар сығарҙы, унда «бөтә гражданлыҡ һәм хәрби власты туплау һәм фронт районының эргә-тирәләге тылында ҡаты тәртип булдырыу өсөн» ГорКО булдырылыуы билдәләнгәйне. Ҡала оборона комитеттары (ГорКО) килеп тыуған проблемаларҙы хәл итеү өсөн граждандар һәм хәрби власть органдары эшен яраштырып көйләргә тейеш булған. Уларҙың составына совет, партия органдары вәкилдәре, Эске эштәр Хәрби Комиссариаты органдары һәм хәрби командование етәкселәре ингән. Дәүләт оборона комитеты органдары бер үк ваҡытта власть һәм идара итеүҙең конституцион органдары аша ла эшләгән. 1941 йылдың 23 октябрендә Дәүләт оборона комитеты Советы ойошторола.
Дәүләт оборона комитеты постановлениеһы
Дәүләт оборона комитетының тәүге ҡарары («Красное Сормово» заводында Т-34 урта танктар етештереүҙе ойоштороу тураһында) — 1941 йылдың 1 июледә, һуңғыһы («СССР Дәүләт оборона комитетында һәм Хәрби-Диңгеҙ Флоты Халыҡ Комиссариаты (НКВМФ) базаһында булған комплектланмаған боеприпастар элементтары ҡалдыҡтарына хаҡ түләү тураһында» 9971-се) 1945 йылдың 4 сентябрендә сығарыла. Бындай ҡарарҙар нумерацияһы үтәнән-үтә һаҡланған.
Дәүләт оборона комитеты ҡабул ителгән 9971 ҡарарҙың һәм бойороҡтоң 44-е әлеге ваҡытта ла серле һаҡлауҙа ҡала (19 документ химик ҡорал етештереү менән бәйле һәм 17 документ Германиянан ҡорамалдарҙы сығарыуға арналған).
Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күбеһенә Сталин ҡул ҡуйған йәки мисәт менән нығытылған, ә ҡайһы берҙәре — Дәүләт оборона комитеты урынбаҫары Молотов һәм Дәүләт оборона комитеты ағзалары Микоян һәм Берия тарафынан раҫланған.
Дәүләт оборона комитетының үҙенең аппараты булмаған, уның ҡарарҙары тейешле наркоматтарҙа һәм ведомстволарҙа әҙерләнгән, ә эш башҡарыу ВКП(б) Үҙәк комитетының Айырым секторы тарафынан алып барылған.
Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күп өлөшө «Йәшертен», «Бик йәшерен», «Бик йәшерен/айырыуса әһәмиәтле» (бөтәһе 57 документ) йәки «Бик йәшерен/махсус папка» (бөтәһе ете документ) [номерынан һуң «с», «сс», «сс/ов» һәм «сс/оп» тигән билдәләр ҡуйылған] грифына эйә булған, ләкин ҡайһы бер положениелар асыҡ булған һәм матбуғатта баҫылған (мәҫәлән, Постановление ГКО № 813 от 19.10.41 «О введении в Москве осадного положения»).
Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙары һаны илдең юғары етәксе структуралары эшмәкәрлегенең әүҙемләшеү процесын йылдар буйынса сағылдыра: 1941 йылдың алты айында — 1087, 1942 йылда — 1592, 1943 йылда — 2396, 1945 йылдың һигеҙ айында 2711 ҡарар һәм бойороҡ ҡабул ителгән.
Дәүләт оборона комитеты ҡарарҙарының күпселеге һуғышҡа бәйле мәсьәләләргә ҡағылған:
Дәүләт оборона комитеты структураһы
Дәүләт оборона комитеты составына бер нисә структур подразделение (бүлексә) ингән. Эшмәкәрлеге алып барылған осорҙа Комитет структураһы идара итеүҙең һөҙөмтәлелеген күтәреү һәм ағымдағы шарттарға яраҡлашыу маҡсатында бер нисә тапҡыр үҙгәртелде.
Дәүләт оборона комитетының башҡа мөһим подразделениелары: Дәүләт оборона комитетының өс баш идаралыҡтан торған система һуғыштан һуңғы сәнәғәт тармаҡтарының үҫешенә иҫәп тотоп булдырылған һәм комитеттың үҙенән күпкә оҙағыраҡ ғәмәлдә булған. Был система совет иҡтисады ресурстарының байтаҡ өлөшөн атом өлкәһен, радиолокация тармағын һәм йыһан йүнәлешен үҫтереүгә йүнәлткән. Шул уҡ ваҡытта баш идаралыҡтар илдең оборона һәләтен күтәреү мәсьәләләрен генә хәл итмәй, уларҙың етәкселәренең дә әһәмиәтле булыуын билдәләй. Мәҫәлән, бер нисә йыл йәшеренлекте күҙ уңында тотоуҙан сығып эш иткәндән һуң, Беренсе баш идаралыҡ (ПГУ) үҙенең составы һәм эш һөҙөмтәләре тураһында, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумынан башҡа, бер ниндәй органдарға ла бер ниндәй мәғлүмәт бирмәй.
Урындарҙа ашығыс бурыстарҙы бойомға ашырыу маҡсатында СССР Дәүләт оборона комитеты вәкилдәре институты булған — тәғәйенләнгән кеше үҙенә йөкмәтелгән бурысты үтәү эшенә тотоноу хоҡуғын биргән Дәүләт оборона комитеты мандаты тапшырылған. Ошо документты күрһәткәндән һуң урындарҙа һәр етәксе һәм орган хеҙмәткәре мандатты күрһәтеүсенән алған бөтә күрһәтмәләрҙе үтәргә бурыслы ине. Вәкил Дәүләт оборона комитетына туранан-тура отчёт биргән һәм уға йөкмәтелгән бурысты үтәү өсөн яуап биргән.
Дәүләт оборона комитетын бөтөрөү
Дәүләт оборона комитеты, хәрби хәрәкәттәр тамамланыу менән бәйле һуғыш ваҡыты органы ролен үтәгән булараҡ, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 4 сентябрендәге Указы менән таратыла.
Дәүләт оборона комитеты Архивы
Дәүләт оборона комитеты таратылғандан һуң, уның документтары, үҙ секретариаты булмағанлыҡтан һәм эш башҡарыу мәсьәләләре ВКП (б) Үҙәк Комитетының Махсус секторы тарафынан башҡарылғанлыҡтан, ВКП (б) Үҙәк Комитеты Архивына тапшырыла; 1995 йылда (ярашлы рәүештә).
РФ Президентының 1994 йылдың 22 сентябрендәге һәм 1994 йылдың 21 ноябрендәге бойороғо һәм ҡушыуы менән документтар Рәсәй дәүләт социаль-сәйәси тарих архивына (РГАСПИ) тапшырылған.
СССР-ҙың ГКО фонды материалдары (644-се шифр) дүрт архив исемлектәренә (опись) тупланған :
Иҫкәрмәләр
}}
Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы
Камалетдинова Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы (25 август 1916 йыл — 15 ғинуар 2008 йыл) — башҡорт театр актёры, 1967 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1972), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1964).
Биографияһы
Фәриҙә Мирсаяп ҡыҙы Камалетдинова 1916 йылдың 25 авгусында Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Малаяҙ ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Татар Малаяҙы ауылы) тыуған.
1935 йылда Башҡорт сәнғәт техникумын тамамлағандан һуң (Хажи Бохарский курсы), Башҡорт дәүләт академия драма театрында эш башлай.
Төп ролдәре
Классик драматургияла:
Фин-уғыр халыҡтары
Фин-уғыр халыҡтары (фин-уғырҙар) — фин-уғыр телдәрендә һөйләшкән, Көнбайыш Себерҙә, Үҙәк, Төньяҡ һәм Көнсығыш Европала йәшәгән халыҡтарҙың тел берлеге.
Һаны һәм классификацияһы
Фин-уғыр халыҡтары ике төркөмгә бүленә: фин һәм уғыр төркөмдәре.
Фин-уғыр халыҡтарының дөйөм һаны — 25 миллион кеше. Уларҙың яҡынса 14 миллионы — венгрҙар, 5 миллионы — финдар, эстондар яҡынса 1 миллион самаһы, 843 меңе — мордвалар, удмурттар — 637 мең, мариҙар — 614 мең.
Тарихы
Тел ғилеме анализы һинд-иран төркөмө менән фин-уғыр тел төркөмө бәйләнеше булғанлығын күрһәтә. В. Н. Чернецов Көнбайыш Себерҙәге һуң осор уғыр халҡының (ханттар һәм мансиҙар) телендә, фольклорында һәм йолаларында иран һыҙаттары булыуын билдәләй.
Генетика
Өр-яңы генетик мәғлүмәттәргә ҡарағанда, N гаплотөркөмөн таратҡан ҡәбиләләр Көньяҡ Себерҙән миграциялаған. Был гаплотөркөмдөң юғары проценты, атап әйткәндә, Ляохэ йылғаһы үҙәнендә неолитта йәшәгәндәргә хас, был Владимир Напольскихтың фин-уғыр халыҡтары ата-бабаларының төньяҡ-көнсығыш Азиянан сыҡҡаны тураһындағы күҙаллауҙарына тап килә.
Куртлак
Куртлак — Рәсәйҙең Волгоград (108 км) һәм Ростов (42 км) өлкәләрендәге йылға, Чир (Дон бассейны) йылғаһының һул ҡушылдығы. Оҙонлоғо 150 км, бассейнының  майҙаны 2760 км². Йылға убалы дала ерҙәре буйлап аға, уның үҙәне һай , ағымының үрге яғында ер палеоген ултырмаларынан-ҡом һәм эоцен ҡомташынан тора, Платонов утарынан  түбән ҡом, аҡбур, опокалы тупраҡтан ғибәрәт. Йылға ер һуғарыу өсөн  өсөн ҡулланыла.
Ағым
Куртлак йылғаһы Волгоград өлкәһенең Клеть районы һәм Ростов өлкәһенең  Совет райондары  территорияларында аға.
Һыу режимы
Башлыса ҡар һыуы менән туҡлана. Яҙғы ташҡындар март- май айҙары буйынса бара, йылға кимәле 2 метрға тиклем күтәрелә (һуңғы көслө ташҡын  2003 йылдың 4 апрелендәбула, барлыҡҡа килгән боҙ тығыны арҡаһында йылға  ярҙарынан сыға). Йәй  тотороҡло һайыға. Был осорҙа ныҡ һайыға һәм  сөңгөлдәр  һәм шаршылар яһай. Яҡынса декабрҙең беренсе яртыһында туңа, апрель башында боҙҙан әрселә.
Куртлак әҙ һыулы йылға, уртаса йыллыҡ аҡма күләме 0,014 м³/, сығымдары — 0,44 м³/сек. Йылға кимәлен тәьмин итер өсөн йылғала  быуалар  бар.
Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы
Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы (1903 йыл — 16 февраль 1945 йыл) — Граждандар һуғышында, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары кавалеры.
Биографияһы
Ишемғужин Барый Бәҙретдин улы 1903 йылда Бөрйән районының Иҫке Монасип ауылында тыуған. Тыуған ауылында башланғыс мәктәпте тамамлай.
1932 йылда Дәүләкәндә киномеханиктар курсын тамамлай. Ул райондың иң беренсе киномеханигы булған һәм тауышһыҙ күсмә кино күрһәткән. Ат менән йөрөп кино ҡуйып,  ай эсендә райондың бөтә  ауылдарын урап сыға торған булған.
1939 йылда коммунистар партияһы сафына инә. 1940 йылға тиклем киномеханик булып эшләй. 1940 йылдың аҙағында, һаулығы насарайыу сәбәпле, колхозға ҡайта. Башта ат фермаһы мөдире, аҙаҡ идара ағзаһы, бригадир булып эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, тәүҙә фронт өсөн йылы кейем, аҡса йыйыу менән етәкселек итә. 1942 йылдың 3 ғинуарында һуғышҡа алына.
Ул Курск дуғаһында, Калинин, Волхов, Ленинград, Балтик буйы фронттарында, 364,286,2021 уҡсылар дивизияларының 375,372, 1214, 1212, 998, 191 уҡсылар полктары составында пехотала һуғыша. Воронеж, Курск, Калинин, Волхов, Гатчина, Нарва, Рига, Тукумс ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша.
Барый Ишемғужин һуғышта ете тапҡыр яралана: 25.08.1942; 16.03.1943;   22.06.1943;   04.08.1943;   22.09.1943;  17.01.1944;  19.07.1944 йылдарҙа.
Беренсе тапҡыр яраланғас ике аҙнаға ялға ҡайтаралар. Һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн «Батырлыҡ өсөн», «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалдары, ә 1945 йылдың 1 февралендә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 14 февралендә, һуңғы һуғыш алдынан ғаиләһенә хат яҙа: Башҡа хаты булмай.
Беренсе Балтик буйы фронтының 201-се Гатчина Ҡыҙыл Байраҡлы уҡсылар дивизияһының (командующийы армия генералы, СССР маршалы И. Х. Баграмян) 191-се Нарва уҡсылар полкы взводы командиры ярҙамсыһы, кесе сержант Барый Бәҙретдин улы Ишемғужин 1945 йылдың 16 февралендә Латвия ССР-ының Тукумс районы Джуксте хуторы янында һуғышта һәләк була. Джуксте ауыл Советы янындағы туғандар ҡәберендә ерләнгән. Туғандар ҡәберендә һәләк булғандарҙың исемдәре яҙылған ҡәбер ташы ҡуйылған.
Литвин Михаил Иосифович
Литвин Михаил Иосифович (1892 йыл — 12 ноябрь 1938 йыл) — СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты хеҙмәткәре, Дәүләт именлеге баш идаралығының (ГУГБ) йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы, 3-сө ранг дәүләт именлеге комиссары (20.01.1938).
Биографияһы
1916—1917 йылдарҙа батша армияһында хеҙмәт итә. 1917 йылда РСДРП(б) сафына инә.
1917—1918 йылдарҙа — Нәшриәтселәр (печатник) союзының завод комитеты союзы рәйесе, Йәнәсәй губерна халыҡ хужалығы советында, Красноярск ҡалаһында типография комиссары. Аҡтар тарафынан ҡулға алына, төрмәлә ултыра.
1921—1922 йылдарҙа — полк хәрби комиссары, фронт хәрби комиссары, Махсус бүлек начальнигы.
1922—1923 йылдарҙа — Бөтә Союз профессиональ союзының үҙәк советы (ВЦСПС) Алыҫ Көнсығыш бюроһының яуаплы секретары.
1926—1929 йылдарҙа — Ҡаҙағстан профсоюздары край советы рәйесе.
1929—1930 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй профсоюздар үҙәк советының Урта Азия бюроһы рәйесе.
1930—1933 йылдарҙа — ВКП(б) ҮК-ның Урта Азия бюроһының бүлеп таратыу бюроһы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеү бүлеге план-финанс кадрҙары секторы мөдире урынбаҫары, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлегенең План-финанс кадрҙары секторы мөдире, ВКП(б) ҮК-ның Бүлеп таратыу бүлеге мөдире
1933—1934 йылдарҙа — Украина Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының кадрҙар бүлеге мөдире.
1933—1937 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК ағзаһы. 1933—1934 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК кандидаты, 1934—1937 йылдарҙа — КП(б) ҮК-ы Ойоштороу бюроһы ағзаһы.
1934—1935 йылдарҙа — Украина Үҙәк Комитетының Сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире.
1935—1936 йылдарҙа — Украина КП(б) ҮК-ның ауыл хужалығы бүлеге мөдире, Украина КП(б)-ның Харьков өлкә комитетының 2-се секретары.
1936 йылдың октябренән 1937 йылдың майына тиклем — СССР Эске эштәр ХК Эске эштәр ХК-ның Дәүләт именлеге идаралығының Кадрҙар бүлеге начальнигы. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты.
Ҙур террор
1937—1938 йылдарҙа Литвин СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты Баш идаралығының йәшерен-сәйәси бүлеге начальнигы вазифаһын биләй, 1937 йылдың май-июнь айҙарында атыу исемлектәренә ҡул ҡуйған.
1938 йылдың 20 ғинуарынан — Ленинград өлкәһе буйынса Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты идаралығы начальнигы. Был осор СССР Эске эштәр ХК-ның 30.7.1937 йылда сыҡҡан 00447-се бойороғо буйынса ойошторолған республика, край һәм өлкә махсус өслөләрҙең составына инеүе һәм Сталин репрессияларында әүҙем ҡатнашыуы менән билдәләнә и активным участием в сталинских репрессиях.
1938 йылда Ленинградта 20 769 кеше атыла. Ленинград чекистары араһында: «Литвин эшләгәне — һуштан яҙырлыҡ» тигән фекер йәшәгән.
Үҙенә үҙе ҡул һалыуы
Н. И. Ежов М. И. Литвинды үҙенең беренсе урынбаҫары һәм СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариатының Дәүләт именлеге идаралығы начальнигы итеп тәғәйенләүҙе күҙ уңында тота, ләкин 1938 йылдың 22 авгусында И. В. Сталин был вазифаға Л. П. Берияны үткәрә. Ошо мәлдән Ежовтың карьераһы тайпыла башлаған. 1938 йылдың көҙөндә, Ежов тарафынан ҡуйылған яҡын кешеһе булараҡ, Литвин ҡыҫымға эләгә.