cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Афанасьев Сергей Александрович
Биографияһы
1946 йылда Ҡораллы Көстәр Министры бойороғо менән, ул СССР Ҡораллы Көстәр Министрлығының Төп техник идараһына күсерелә, унда ул өлкән инженер, бүлек начальнигы һәм бүлек начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1955 йылда ул СССР Оборона сәнәғәтенең техник идараһы башлығы итеп билдәләнә.
1957 йылда Ленинград иҡтисади районы Совнархозы Рәйесенең оборона сәнәғәте буйынса урынбаҫары итеп билдәләнә. 1958 йылдан башлап Ленинград, 1961 йылдан алып 1965 йылға тиклем — РСФСР СНХ рәйесе һәм РСФСР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары.
1965 —1983 йылдарҙа — СССР дөйөм машина төҙөлөшө министры. Был постта уға «нулдән» эште ойошоторорға тура килә, ул ракета-космос техникаһын булдырыу өҫтөндә эшләүсе күп кенә ғилми-тикшеренеү институттарын һәм конструкторлыҡ бюролары берләштерә.
Дөйөм машина төҙөлөшө министрлығы ҡыҫҡа ваҡыт эсендә КБ-ның һуңғы асыштарын индерә  һәм континенталь баллистик ракеталарының һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн баллистик ракеталарының иң яҡшы өлгөләрен  булдырыу буйынса етештереүҙе яйға һала ала. Шахта һәм башҡа бик мөһим яйланмалар хәрби дежурлыҡҡа 1000 БР һәм 500 БР тирәһе тора.
Шул уҡ ваҡытта был ҙур хужалыҡтың барлыҡ привод рычагтары министрлыҡта була.
Министрлыҡ шулай уҡ орбиталь станциялар, шул иҫәптән Мир станцияһын булдырыуҙы тәьмин итә. Уның етәкселегендә Бармин, Глушко һәм башҡа бик күп танылған конструкторҙар була. Ул шулай уҡ Сергей Королев һәм Виктор Макеев менән эшләй.
1960 йылдар аҙағы — 1970 йылдар башында хәрби ракета тибын һәм ебәреү шахталарын һайлау мәсьәләһе буйынса киҫкен көрәш бара, улар АҠШ өҫтөнән өҫтөнлөк тәьмин итергә тейеш була. Был тарихта төп кешеләр булып конструкторҙар В.Н.Челомей һәм М.Т.Янкель тора, уға шулай уҡ оборона министрлығы һәм КПСС Үҙәк Комитеты бүлектәре инә. Министр һөҙөмтәлә Челомейҙы хуплай. Ләкин министр позицияһы СССР оборона министры Устинов позицияһына тура килмәй. Бындай ведомство-ара ҡаршылыҡтар эште ҡыйынлаштыра.
Ракета-космос тармағының әһәмиәте Сергей Афанасьевка ҡатмарлы мәсьәләләрҙе хәл иткәндә туранан-тура Политбюро ағзаларына ғына түгел, ил лидерҙарына, шул иҫәптән Брежнев, Андропов, Черненко һәм Горбачевҡа ла сығырға мөмкинлек бирә.
Свердловск өлкәһенән СССР Юғары Советы депутаты булараҡ, ул Ельцин обкомының беренсе секретаре менән яҡындан таныш булған, улар йыш ҡына бергә өлкә предприятиеларында булған.
Афанасьев Берияға ҡаршы һүҙ әйткән бик аҙҙарҙың береһе була. 1950 йылдарҙа Кремлдә үткән кәңәшмәлә Берия илдең көньяғындағы заводтарҙың береһендә хәрби ракеталар сығарыуҙы рекордлы ҡыҫҡа сроктарҙа — бер нисә ай әҙерләү бурысын ҡуя. Сергей Афанасьев, ул ваҡытта йәш инженер, был тормошҡа ашмаҫлыҡ бурыс тип әйтә һәм күберәк ваҡыт талап итә. Кәңәшмәнән һуң ҡатнашыусыларҙың береһе генә йәш инженерҙы яҡлап сыға, һәм Афанасьевты эштән алһалар, производство башы бер йылға һуҙыласаҡ, сөнки уға реаль алмаш юҡ, тип аңлата.
Бейек кәүҙәле (яҡынса 182 см) һәм командир тауышына эйә булған.
1983—1987 йылдарҙа —  ауыр һәм транспорт машина төҙөлөшө министры, ә 1988 йылдан СССР Оборона министрлығының генераль инспекторҙар төркөмөндә консультант булып эшләй
Ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем ул С.П. Королев исемендәге «Энергия» РКК баш ғилми консультанты була.
Уны Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.
2016 йылдың 19 февралендә территориаль берәмектәр, урамдар, метрополитен станциялары, ойошмалар һәм башҡа объекттар исемдәре буйынса ҡала ведомстволары комиссияһы ҡарары менән Сергей Александрович Афанасьев исеме «Техномаш „фәнни-производство берләшмәһе " федераль дәүләт унитар предприятиеһына бирелә“».
Зелёная(Вешеедиха ҡушылдығы)
Зелёная — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Векшеедиха йылғаһының һул ярына тамағынан 0,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ямбо-Ты-Вис
Ямбо-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыа-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Таһир һәм Зөһрә (дастан)
Таһир һәм Зөһрә — көнсығыш әкиәт-риүәйәте. Байтаҡ төрки телле халыҡтарҙың фольклорында осрай. Хикәйәләү идеяһы Ромео һәм Джульетта һәм Ләйлә һәм Мәжнүндең фажиғәле мөхәббәт тарихы тураһындағы әҫәрҙәргә оҡшаш. Сюжеттың әҙәби эшкәртеүен беренсе тапҡыр үзбәк шағиры Сәйәди башҡара (17 — 18 бб.)
Көнсығыш әҙәбиәтенә барып тоташҡан Таһир менән Зөһрә дастаны шулай уҡ башҡорт ауыҙ‑тел ижады ҡомартҡыһы. Шиғри‑сәсмә формала йәшәй. 1960 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡотош ауылы Р.Л.Теләкәеванан К.Мәргән яҙып алған.
Сюжеты
Көнсығыш шаһының һәм уның вәзиренең балалары булмай, улар ныҡ ҡайғыра. Бер ваҡыт улар баҡсаға бара, унда улар оҙаҡ ваҡыт инеү урынын тапмай, ә ингәс, унда бер ҡартты күреп, үҙҙәренең проблемаларын һөйләй. Ҡарт һәр ҡайһыһына берәр алма бирә һәм ҡатындарына ашатырға ҡуша. Шаһ һәм вәзир шулай итәләр ҙә, ә һуңыраҡ уларҙың ҡатындары балаға үҙа. Ҡарт, алма биргәндә, малайҙы Таһир, ә ҡыҙҙы Зөһрә тип ҡушығыҙ, һәм улар йәрәшелгән булһындар, тип әйтә.
Шаһтың балаһы тыуғас, уға ҡыҙ тыуҙы тип хәбәр итәләр. Ул тураһында хыялланған шаһ баланы үлтерергә ҡуша. Шул уҡ көндә вәзирҙең улы тыуа. Вәзир өйөнә саба, әммә атынан йығылып үлә. Таһир әсәһе менән ҡараусыһыҙ тороп ҡала.
Күп ваҡыт үтә, бер көндө шаһ элекке вәзиренең ҡатынын малай менән күрә. Шул саҡта шаһ, ҡыҙын үлтерергә ҡушып, ҙур хата яһағанын аңлай. Әммә яңы вәзир серҙе белә — шаһтың ҡыҙын үлтермәйҙәр. Был турала ул шаһҡа һөйләй, тегенеһе шатлана һәм ҡыҙын ҡабул итә.
Таһирҙы һандыҡҡа ултыртып йылғаға ташлайҙар, уны икенсе дәүләт шаһының ике ҡыҙы тотоп алғанға тиклем ул оҙаҡ йөҙә. Өлкәненә һандыҡ, кесеһенә Таһир эләгә, шаһ уға ҡыҙын кейәүгә бирә. Әммә Таһир һәр ваҡыт Зөһрәһен иҫенән сығармай һәм ҡатыны менән һөйләшмәй.
Шаһ Зөһрәне ихтыярына ҡаршы урындағы байға кейәүгә бирә. Бер ваҡыт ул Таһир менән йөрөгәнен төшөндә күрә, һәм ул Таһирҙы үлмәгән тип уйлай. Таһирҙы эҙләргә төрлө кешеләрҙе ебәрә, уларҙың береһе уны таба. Таһир ҡатынына Зөһрәне яратыуы тураһында әйтә һәм ҡайтып китә.
Сапҡынсы менән Таһир Зөһрәгә китеп барғанда юлда бер ҡалала туҡтайҙар, унда ике юлбаҫарҙы эҙләгән булалар. Таһирҙы юлдашы менән теге юлбаҫарҙар тип ҡабул итеп, төрмәгә бикләйҙәр. Таһир төрмәнең тәҙрәһе янында Зөһрә тураһында йыр башлай, быны Таһир менән Зөһрәне белгән сауҙагәрҙәрҙең береһе ишетеп ҡала. Сауҙагәр кешеләргә был турала һөйләй, һәм юлсыларҙы ебәрәләр.
Ниһайәт, Таһир менән Зөһрә осраша, әммә Зөһрәнең ире белеп ҡалып, ярһый, Таһирҙы тотоп алалар һәм үлтерәләр. Зөһрә хәнйәр алып, хәйлә менән Таһирҙың ҡәберенә үтә һәм үҙенә үҙе ҡул һала.
Экранлаштырыу
Бынан тыш сюжет һыҙығы күп фильмдарға хас:
Окты-Юган
Окты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горный Полуй ҡылымығының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
El Nafeza
El Nafeza (йәки El Nafeza Foundation, «Тәҙрә») — ярлы халыҡ араһында эш менән булышлыҡты күбәйтеүҙе һәм илдә экологик хәлде яҡшыртыуҙы үҙенең маҡсаты итеп ҡуйған Мысырҙа урынлашҡан социаль предприятие. Дөгө һаламы, нил томбойоҡтары һәм банан һабаҡтары кеүек ауыл хужалығының етештерелгән ҡалдыҡтарынан эшләнгән ҡағыҙҙан предприятие сифатлы төҫлө әйберҙәр эшләй. Икенсе ерҙәрҙә яҡшы эш табырға мөмкинселектәре әҙ булған ярлыларҙы El Nafeza уҡыта һәм эшкә урынлаштыра. Ойошма ҡағыҙ етештереүе технологияһына ярыл ауыл райондарында йәшәгән кешеләрҙе өйрәтеп, уларҙы традицион булмаған табыш сығанағы менән тәьмин итә. Был эштәрҙә күбеһенсә ҡыҙыҡайҙар, ишетмәгән, һөйләшә алмаған кешеләр эшләй. Ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һауаның сифатлығын яҡшыртыуына килтереүҙә һәм климат үҙгәреүенә ҡаршы көрәшеүҙә ҙур роль уйнай.
Төҫлө әйберҙәр (яҙыу өсөн китаптар, фотоальбомдар, рамкалар сумкалар, бүләк ҡумталары, абажурҙар, канцеляр ҡағыҙҙар, папкалар һәм конверттар) эшкәртелгән сеймалдан тәбиғи төҫтәр ҡушылып эшләнә. Шулай уҡ El Nafeza мысыр ҡағыҙын етештереү элекке технологияларын популярлаштырыу маҡсаты менән һөнәрселәр өсөн семинарҙар үткәрә. Дөгө һаламынан кеүек ауыл хужалығы ҡалдыҡтарынан ҡулдан ҡағыҙ етештереү сәнғәтен популярлаштырған яҡын көнсығышта берҙән-бер предприятие була. Иҫке Ҡәһирәлә урынлашҡан төп офистан, уҡыу үҙәгенән һәм төп етештереүҙән башҡа, El Nafeza компанияһының Ҡәһирәлә, Александрияла, Юғары Мысырҙа офистары һәм цехтары бар, ә Кенияла ауыл хужалығы ҡалдыҡтарынан ҡағыҙ эшләгән бүлексәһе бар. Ашока фонды һәм һынлы сәнғәт институты яғынан булған ярҙамдарынан һуң (2005—2008 йылдар) El Nafeza таҙа табыш алыуға сыға һәм ситтән финанслауҙан баш тарта (аҙаҡтан Ашока фонды El Nafeza компанияһын матбуғат баҫмалары аша һәм методик материалдары биреү менән генә ярҙам итә).
Йыл һайын El Nafeza уҡыу үҙәге оҫталарҙы уҡыта. Шул оҫталар үҙҙәре ҡағыҙ һәм унан әйберҙәр етештерәсәк төркөмдәрҙе ойошторалар һәм уҡыталар. Ойошма тәжрибә менән бүлешеү һәм бүлендек һынлы сәнғәт проектарын ойошторор өсөн бөтә донъялағы йәмәғәт ойошмалары, һынлы сәнғәт музейҙары һәм галереялары, рәссамдар һәм дизайнерҙар менән тығыҙ эшләй.
Владимир (ҡала)
Географияһы
Клязьма йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорты
Владимир — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Үҙəк Совет власы менəн Башҡорт хөкүмəте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү
Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү (Рәсәй эшсе-крәҫтиән хөкүмәте менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт Совет автономияһы тураһында килешеү) — Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының (АБСР) барлыҡҡа килеүе, дәүләт һәм идара итеү ҡоролошо тураһындағы документ. 1919 йылдың 20 мартында Мәскәүҙә төҙөлгән.
Һөйләшеүҙәрҙең беренсе этабы
А. В. Колчактың 1918 йылдың 21 ноябрендә Ваҡытлы Бөтөн Рәсәй хөкүмәтенең Башҡорт хөкүмәтен бөтөрөү тураһындағы күрһәтмәһен раҫлаусы фарманы донъя күргәс, Башҡортостан автономияһын һаҡлап ҡалыу маҡсатында, Башҡорт хөкүмәте совет власы яғына сығырға ҡарар итә. Һөйләшеүҙәр алып барыу өсөн, Мәскәүгә Г. Б. Ҡарамышев һәм С. С. Атнағолов бара. Әммә был миссия уңышһыҙ тамамлана. Беренсе делегат ҡулға алына һәм эште үтәй алмай, ә икенсеһе, фронт һыҙығын үтеп сыҡһа ла, ышанып тапшырылған йомошто үтәмәҫкә ҡарар итә. Ҡабаттан, 1918 йылдың декабрь уртаһында һөйләшеүҙәр алып барыу миссияһы М. Д. Халиковҡа һәм Х. Сәғитовҡа йөкмәтелә. 1919 йылдың 30 ғинуарында Муллаян Халиҡов Өфө губерна революцион комитеты менән һөйләшеүҙәр башлай. Ҡултамғалар ҡуйылған һөйләшеү протоколдары күсермәһе, Башҡорт хөкүмәте ағзаларын таныштырыу маҡсатында, Халиҡовҡа тапшырыла.
Өфө губревкомы уҙған һөйләшеүҙәр тураһында РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе В. И. Ленинға хәбәр итә. 1919 йылдың 6 февралендә оҙатылған телеграммаға яуап булып, Мәскәүҙән Өфө губревкомы рәйесе Б. Н. Нимвицкий исеменә М. Д. Халиков менән һөйләшеүҙәрҙе дауам итеү, талап ителгән милли автономияны гарантиялау һәм Башҡорт армияһына, әгәр Ҡыҙыл Армия яғына сыҡһа, амнистия иғлан ителәсәге тәҡдиме менән телеграмма килә.
1919 йылдың 8 февралендә уҙған Башҡорт хөкүмәтенең һәм Башҡорт ғәскәренең берлектәге ултырышында Өфөлә ҡаралған килешеүҙәр тураһында һөйләшелә һәм урындағы етәкселәр менән Рәсәй Социалистик Федератив Совет Республикаһы үҙәк органдары араһында Башҡортостан һәм уның совет власы менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре тураһында килешеүҙе кисектермәйсә төҙөү буйынса йомғаҡлау һөйләшеүен ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Бының өсөн Өфөгә Башҡорт Хөкүмәте Рәйесе М. А. Ҡулаевты, Башҡорт өлкә советы ағзалары М. Д. Халиҡов һәм Х. Сәғитовты, Башҡорт ғәскәре командиры адъютанты А. И. Бикбауовты ебәрергә ҡарар ителә. Шулай уҡ М. А. Ҡулаевты һәм М. Д. Халиҡовты Мәскәүгә Үҙәк совет власы менән һөйләшеүҙәр алып барыу маҡсатында ебәреү тәҡдиме индерелә.
Һөйләшеүҙәрҙең икенсе этабы
Башҡорт хөкүмәте 16 февраль ултырышында 1919 йылдың 18 февралендә сәғәт 10-да совет власы яғына сығыу тураһында Ҡарар ҡабул итә. Шул уҡ көндө, Ҡарарҙа күрһәтелгән срокта, Башҡорт ғәскәренең совет власы яғына сығыуын башлау тураһында Бойороҡ донъя күрә.
А. В. Колчактың Рәсәй хөкүмәте был пландарға аяҡ салырға маташа. 1919 йылдың ғинуар башында уҡ Башҡорт хөкүмәтенә оппозицияла торған һәм башҡорт милли хәрәкәте лидерҙарының береһе булған М. Ғ. Ҡорбанғәлиев аҡтар менән йәшерен һөйләшеүҙәр алып барған, һәм А. В. Колчак уға 1919 йылдың 15 февралендә казак хеҙмәте тибындағы үҙидаралыҡ вәғәҙә иткән. 18 февралдә Колчак Көнбайыш армияһы командующийына Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте лидерҙары Ә. Ә. Вәлидовты һәм М. А. Ҡулаевты ҡулға алыу тураһында шифрлы телеграмма ебәргән булған, тик телеграмманың эстәлеген сисеү тотҡарланыу сәбәпле, улар әсирлеккә эләкмәй ҡалған. 1919 йылдың 20 февралендә А. В. Колчак башҡорттарға, урында хәл ителәсәк эштәрендә үҙидаралыҡ рөхсәт итәсәген белдереп, мөрәжәғәт иткәнлектән, ҡайһы бер башҡорт ғәскәри подразделениеларының большевиктар яғына сығыуы кисектерелгән.
1919 йылдың 18 февралендә Өфөлә РСФСР хөкүмәте вәкилдәре һәм башҡорт делегацияһы ҡатнашлығында ултырыш уҙғарылған, РСФСР Милләттәр эштәре буйынса Халыҡ комиссариатынан (Наркомнацтан) — М. Х. Солтанғәлиев, Өфө ревкомынан — Б. Н. Нимвицкий, партия губкомынан — В. Седенков һәм 5-се Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) Реввоенсоветынан нарком В. М. Смирнов ҡатнашҡан, Башҡорт хөкүмәте һәм Совет хөкүмәте вәкиллеге араһында килешеүҙең яҡынса проекты эшләнгән. Килешеүгә ҡултамға ҡуйылып, раҫланыр саҡта ғына, 19 февралдә, Көнсығыш фронты Реввоенсоветынан, һөйләшеүҙәрҙе туҡтатып торорға һәм уны Симбирскиҙа уҙғарырға тигән телеграмма килеп төшә, сөнки, Башҡорт ғәскәренең ҡыҙылдар яғына күсеүе башланыу айҡанлы, бындай һөйләшеүҙәр 1-се Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) частары урынлашҡан ерҙә башланған булған.
1919 йылдың 21-22 февралендә I Бөтә Башҡорт хәрби съезында килешеүҙе әҙерләү буйынса башҡарылған эш ыңғай баһа алған, Ваҡытлы революцион комитет һайланған һәм уға Башҡортостан Хөкүмәтенең идаралыҡ (власть) вазифаһы тулыһынса тапшырылған.
1919 йылдың 21 февралендә, килешеүҙе ҡабул итеү маҡсатында, башҡорт делегацияһы Сембергә, Көнсығыш фронты Реввоенсоветы штабына килгән. Тимер юлда тыуған ҡыйынлыҡтар арҡаһында делегаттар Симбирскиға тик 1919 йылдың 27 февралендә генә барып еткән. Ошо көндө үк улар Көнсығыш фронты Реввоенсоветы ағзалары менән осрашҡан һәм килешеүҙең баштағы тексына ҡултамға ҡуйған (Сембер яҡынса килешеүе).
Тулы килешеүгә ҡул ҡуйыу
1919 йылдың 7 мартында башҡорт делегацияһы, Тулы килешеү төҙөү маҡсатында, Мәскәүгә килә. Делегацияның эшен Мәскәүгә килгән Башревком ағзаһы Әхмәтзәки Вәлидов әүҙем ҡеүәтләгән. 1919 йылдың 9 мартында, уткер дискуссиялар һәм консультациялар барышында, 14 параграфтан торған Мәскәү баштағы килешеүе булараҡ тарихҡа ингән килешеү ентекләп эшләнгән. Башҡортостан яғынан уға М. А. Ҡулаев, М. Д. Халиҡов, Ә. И. Бикбауов, РСФСР яғынан — И. В. Сталин, А. З. Каменский ҡул ҡуйған. Яраштырыу һәм иҫкәрмәләр индереү маҡсатында килешеү күсермәләре РСФСР халыҡ комиссариаттарына таратылған. Өҫтәмәләр индергәндә, килешеү проекты «Килешеү» («Соглашение») тигән тулы атама алған, уның структураһына һәм йөкмәткеһенә күп үҙгәрештәр индерелгән.
1919 йылдың 20 мартында РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советында (СНК) килешеүҙе раҫлау һәм ВЦИК-ка тапшырыу тураһындағы ҡарар ҡабул ителгән. Ултырыш барышында килешеүгә В. И. Ленин ҡул ҡуйған. Шул уҡ көндә килешеү ВЦИК тарафынан тулыһынса раҫланған — документҡа Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) рәйесе бурыстарын башҡарыусы М. Ф. Владимирский һәм ВЦИК секретары А. С. Енукидзе ҡултамғаларын ҡуйған.
1919 йылдың 23 мартында «Килешеү» тексы «Известия ВЦИК» (№ 63/615) гәзитендә баҫылып сыҡҡан.
Документҡа ҡул ҡуйғандан һуң булып үткән ваҡиғалар
1919 йылдың һуңына Республика Хөкүмәте килешеүҙең төп положениеларын тормошҡа ашырыу маҡсатында күп әһәмиәтле эштәр башҡарған. Әммә үҙәк хөкүмәттең эшмәкәрлеге автономияны сикләүгә йүнәлтелгән булған. 1920 йылдың 19 майында РСФСР ВЦИК һәм СНК-ларының «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына мөнәсәбәте тураһында» декреты («Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһында дәүләт ҡоролошо тураһында» Постановлениелары) сыҡҡандан һуң, республика Килешеү гарантиялаған сәйәси һәм иҡтисади хоҡуҡтарынан ғәмәлдә ҡолаҡ ҡаҡҡан. Етәксе органдар һәм халыҡтың (баҫтырылған Бөрйән-Түңгәүер ихтилалын индереп) автономия хоҡуҡтарын сикләүгә ҡаршы сығыуы һөҙөмтәһеҙ булған һәм Башревкомды юҡҡа сығарыу факты менән тамамланған. Һуңғараҡ автономия хоҡуғы алған республикалар ҙа 1920 йылдың 19 майында сыҡҡан декреттың принциптарына тура килгән шундай уҡ стандарт хоҡуҡ йыйылмаһына эйә булған.
Документтың структураһы һәм йөкмәткеһе
Документ структураһы Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһының йәмғиәт, дәүләт һәм идара төҙөлөшөнә ҡараған 16 параграф аша күрһәтелгән.
1-се параграф Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы Кесе Башҡортостан сиктәрендә барлыҡҡа килә һәм РСФСР-ҙың федератив өлөшө, тип билдәләй.
1-се, 3-сө, 4-се параграфтары республика территорияһын билдәләй. 2-се һәм 3-сө параграфтарҙа республика составына ингән айырым өйәҙҙәрҙең улус һәм халыҡ йәшәгән урындары тасуирлана. 4-се параграф был территорияларҙа уҙғарылған халыҡ фекерен йыйғанға саҡлы Башҡорт хөкүмәтенә буйһонмаған (үҙәге Златоуст ҡалаһына ҡараған тау-завод район һәм Стәрлетамаҡ өйәҙенең көньяғына ҡараған ҡайһы бер улустары) территорияларҙы билдәләй.
5-се параграф республика территорияһындағы тимер юлдар, заводтар һәм рудниктар үҙәк Совет власы ҡарамағында ҡала, тип билдәләй. Тағы ла урындағы сәнәғәт етештергән продукттарҙы бүлгәндә, тәү сиратта республика ихтыяждары һәм хәжәттәре ҡәнәғәтләндерелергә тейеш, тип билдәләй.
6-сы параграф Республиканың, нигеҙе 13 кантондан торған, идара-территория төҙөлөшөн билдәләй. Бында ниндәй кантон ҡайһы территорияны биләүе тасуирлана һәм уның административ үҙәге күрһәтелә.
Документтың 7-се параграфы 4-се пунктта күрһәтелгән территориялар статусына мөрәжәғәт итә. Башҡортостанға ҡушыла ҡалһа, улар айырым административ берәмек тәшкил итергә тейеш була.
Документтың 8-се параграфы Республикала власть төгәл 1918 йылдың 10 июлендә Советтарҙың V Бөтә Рәсәй съезында раҫланған РСФСР Конституцияһына нигеҙләнеп ойошторола, тип һыҙыҡ өҫтөнә ала.
9-сы һәм 10-сы параграфтары Башҡорт армияһы төҙөүҙе регламентлай. Ул «Рәсәйҙәге генә түгел, донъя контрреволюцияһы»на ҡаршы көрәшеү маҡсатында төҙөлгән. Армияның структураһы, буйһоноуы, идаралығы, ҡоралланыуяы һәм йөкмәткеһе билдәләнә.
11-се параграф Республикала эске тәртип һаҡлауға бағышланған, һәм тәртип «ҡоралланған пролетариат» тарафынан урынлаштырылырға тейеш, тип билдәләй.
13-сө параграф Башҡортостанда Советтар съезы саҡырылғанға тиклем Башҡорт Совет Республикаһы сиктәрендә власть тулылығы Башҡортостан хәрби-революцион комитетына күсә тип билдәләй. Был параграф шулай уҡ съезд саҡырыу буйынса махсус ҡатнаш комиссия булдырыу кәрәклеген билдәләй. Уның составына биш кеше инергә тейеш булған, шуларҙың икәүһен Башҡорт революцион комитеты ебәрергә (делегировать итергә) тейеш, тағы икәүһен — Үҙәк Совет власы, бишенсе кеше яҡтарҙың һәм комиссияның килешеүе аша билдәләнгән.
14-се параграф ике яҡтың да, Башревкомдың (йәки Башҡортостан Үҙәк Башҡарма Комитетының) да һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының да тулы хоҡуҡлы вәкилдәрен ебәреүҙе (делегировать итеүҙе) рәсмиләштергән.
15-се параграф ваҡытлыса, Башҡортостанда Советтар съезы саҡырылғанға тиклем, республиканың баш ҡалаһы итеп Темәсте билдәләй.
16-сы параграф Башҡорт Хөкүмәте ағзаларын, идара учреждениеларын һәм йәмәғәтселек ойошмаларын, республика РСФСР-ға инмәҫ борон башҡарған эшмәкәрлектәре өсөн, яуаплылыҡҡа (репрессияға) тарттырмау гарантияһын нығыта.
Документтың әһәмиәте
1919 йылдың мартында Килешеү нигеҙендә Башҡорт автономияһын таныу ҙур тарихи әһәмиәткә эйә булған, һәм башҡорт халҡы уны ҙур ҡәнәғәтләнеү менән ҡаршы алған. Башҡортостан РСФСР-ҙың килешеү башланғысында барлыҡҡа килгән беренсе һәм берҙән-бер автономиялы республикаһы булды. Республиканы РСФСР-ҙың федератив өлөшө сифатында таныу Башҡортостан һәм Рәсәй араһындағы мөнәсәбәттәрҙе килешеү нигеҙендә ҡороу традицияларын тергеҙеү һәм яңыртыу факты булып торҙо. Республиканың дәүләт-хоҡуҡи статусы юридик яҡтан нығытылды һәм уға киң вәкәләттәр бирелеү тормошҡа ашырылды. Был Килешеү Рәсәйҙең федерализацияһына башланғыс һалған — күп халыҡтарға совет формаһындағы дәүләтселек алыу мөмкинлеге (автономиялы милли республика, автономиялы милли өлкә һ. б.) асылған. Документты баҫтырып сығарған дата Башҡорт АССР-ының барлыҡҡа килгән көнө тип йөрөтөлә. Хәҙерге көндә Килешеү Башҡортостан Республикаһы Конституцияһы преамбулаһында телгә алына. Документҡа ҡул ҡуйған көн, 20 март — Башҡортостан Республикаһында иҫтәлекле көн.
Ойпа
Ойпа — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Оус йылғаһының уң ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балхашту
Балхашту — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Табатай йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Усманов Әбүбәкер Нурийән улы
Усманов Әбүбәкер Нурийән улы (24 апрель 1910 йыл — 13 июнь 1982 йыл) — ғалим-тарихсы һәм фольклорсы, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1937—1971 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1939 йылға тиклем һәм 1943 йылдан институт директоры, 1951 йылдан директор урынбаҫары; 1940 йылдан Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Сәнғәт эштәре идаралығы начальнигы, 1941—1943 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты секретары. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1948 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Тарих фәндәре кандидаты (1960). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1970). 1946—1948 йылдарҙа Ағиҙел журналының редколлегия ағзаһы.
Балхашту
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Усманов Әбүбәкер Нурийән улы
Биографияһы
Әбүбәкер Нурийән улы Усманов 1910 йылдың 24 апрелендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Балтас районы) Имән ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1926-1930 йылдарҙа Бөрө педагогия техникумында уҡый, 1930 йылдан ВЛКСМ-дың Бөрө ҡала комитетының пионерҙар бюроһы рәйесе булып эшләй.
1933 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай, шунда уҡытыусы итеп ҡалдырыла.
1932—1937 йылдарҙа ВЛКСМ Өлкә комитетының мәҙәниәт һәм пропаганда бүлеге мөдире була.
1940—1941 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ы Халыҡ Комиссарҙары Светының Сәнғәт буйынса идаралығы начальнигы.
1941—1943 йылдарҙа ВКП(б)-ның Башҡортостан Өлкә комитеты секретары була.
100-сө Баҡалы һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1982 йылда вафат була. Өфөлә Мосолман зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Усманов Әбүбәкер Нурийән улы — 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы, башҡорттарҙың 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыуы мәсьәләләрен өйрәнә.
Шулай уҡ башҡорт фольклорын йыйыу, өйрәнеү, баҫтырыу менән шөғөлләнә.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Тура мөйөшлө координаталар системаһы — яҫылыҡта йәки арауыҡта үҙ-ара перпендикуляр күсәрле тура һыҙыҡлы координаталар системаһы. Иң ябай һәм йыш ҡулланылыусы координаталар системаһы. Теләһә ниндәй үлсәмле арауыҡ өсөн бик еңел һәм тура дөйөмләштерелә, был да уның киң ҡулланылыуына булышлыҡ итә.
Бәйле терминдар: күсәрҙәрендә бер төрлө масштаблы тура мөйөшлө координаталар системаһын ғәҙәттә декарт системаһы тип атайҙар (Рене Декарт исеме менән аталған), ә дөйөм декарт координаталар системаһы тип аффиналар координаталар системаһын (тура мөйөшлө түгел) атайҙар.
Яҫылыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Яҫылыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы ике үҙ-ара перпендикуляр координаталар күсәрҙәре X'X һәм Y'Y менән яһала. Координаталар күсәрҙәре O нөктәһендә киҫешә, был нөктә координаталар башы тип атала, һәр күсәрҙә ыңғай йүнәлеш һайлана.
Яҫылыҡта A нөктәһенең урыны ике x һәм y координаталары менән билдәләнә. x координатаһы һайланған үлсәү берәмектәрендә OB киҫегенең оҙонлоғона, y координатаһы — OC киҫегенең оҙонлоғона тигеҙ. OB һәм OC киҫектәре A нөктәһенән ярашлы рәүештә Y'Y һәм X'X күсәрҙәренә параллель үткәрелгән һыҙыҡтар менән билдәләнә.
Шуның менән бергә, әгәр B нөктәһе OX' нурында ятһа (ә һүрәттәге кеүек OX нурында түгел), x координатаһына минус тамғаһы ҡуйыла. Әгәр C нөктәһе OY' нурында ятһа, y координатаһына минус тамғаһы ҡуйыла. Шулай итеп, OX' һәм OY' нурҙары координаталар күсәрҙәренең тиҫкәре йүнәлештәре булып торалар (һәр координаталар күсәре һанлы күсәр итеп ҡарала).
x күсәре абсциссалар күсәре, ә y - ординаталар күсәре тип атала. x координатаһы A нөктәһенең абсциссаһы, y  координатаһы —  A нөктәһенең ординатаһы тип атала.
Был символик рәүештә ошолай яҙыла: йәки йәки координатаның конкрет нөктәгә ҡарауы индекс ярҙамында күрһәтелә: һәм башҡалар.
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы (был параграфта өс үлсәмле арауыҡ күҙ уңында тотола, күберәк үлсәмле арауыҡтар тураһында — түбәндәрәк ҡарағыҙ) өс үҙ-ара перпендикуляр OX, OY һәм OZ координаталар күсәрҙәре менән яһала. Координаталар күсәрҙәре O нөктәһендә киҫешә, был нөктә координаталар башы тип атала, һәр күсәрҙә уҡ менән күрһәтелгән ыңғай йүнәлеш һәм күсәрҙәрҙә киҫектәрҙе үлсәү берәмеге һайлана. Үлсәү берәмеге ғәҙәттә (не обязательно ) бөтә күсәрҙәр өсөн бер үк. OX — абсциссалар күсәре, OY — ординаталар күсәре, OZ — аппликаталар күсәре.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүе — дәүләт иҡтисадында билдәле бер мөҙҙәт эсендә (ҡағиҙә булараҡ, бер йылда) продукция етештереү күләмен арттырыу.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта A нөктәһенең урыны өс координата: x, y һәм z менән билдәләнә. Һайланған үлсәү берәмектәрендә x координатаһы OB киҫегенең оҙонлоғона, y координатаһы — OC киҫегенең оҙонлоғона, z координатаһы — OD киҫегенең оҙонлоғона тигеҙ. Отрезки OB, OC һәм OD киҫектәре A нөктәһенән ярашлы рәүештә YOZ, XOZ һәм XOY яҫылыҡтарына параллель үткәрелгән яҫылыҡтар менән билдәләнәләр.
Символик рәүештә был ошолай яҙыла: йәки йәки координатаның конкрет нөктәгә ҡарауы индекс ярҙамында күрһәтелә: һәм башҡалар.
Иҡтисад үҫеүе
Йозеф Шумпетер беренсе булып иҡтисад үҫеүе менән иҡтисад үҫеше айырмаһын күрһәткән, иҡтисад үҫеүен тәьмин итеүсе төп көс булараҡ инновацияларҙың асылын билдәләгән.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Һәр күсәр һанлы тура һыҙыҡ итеп ҡарала, йәғни ыңғай йүнәлеше бар, ә тиҫкәре нурҙа ятҡан нөктәләргә координаталарҙың тиҫкәре ҡиммәттәре бирелә (алыҫлыҡ минус тамғаһы менән алына). Йәғни, мәҫәлән, әгәр B нөктәһе һүрәттәге кеүек OX нурында түгел, ә уның O нөктәһенән кире яҡҡа йүнәлгән дауамында (OX күсәренең тиҫкәре өлөшөндә) ятһа, ул саҡта A нөктәһенең x абсциссаһы тиҫкәре булыр ине (минус OB алыҫлығына тигеҙ). Ҡалған ике күсәр өсөн ошоға оҡшаш рәүештә.
Иҡтисад үҫеүе
1911 йылда донъя күргән «Иҡтисади үҫеш теорияһы» тигән монографияһында Йозеф Шумпетер иҡтисад үҫеүен һан үҙгәреше тип баһалаған, йәғни ул бер үк тауарҙарҙы һәм хеҙмәттәрҙе етештереү һәм ҡулланыуҙың ваҡыт үтеү менән арта барыуынан ғибәрәт.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Өс үлсәмле арауыҡта бөтә тура мөйөшлө координаталар системаһы ике класҡа бүленә — уң (шулай уҡ ыңғай, стандарт терминдары ҡулланыла) һәм һул. Ғәҙәттә һүҙһеҙ генә уң координаталар системын ҡулланырға тырышалар, ә уларҙы график һүрәтләгәндә, күсәрҙәрҙе, әгәр мөмкин булһа, бер нисә ғәҙәттәге (традицион) тороштарҙың береһендәге кеүек урынлаштыралар. (2-се һүрәттә уң координаталар системы һүрәтләнгән). Уң һәм һул координаталар системын боролош ярҙамында, ярашлы күсәрҙәре (һәм уларҙың йүнәлештәре) тап килерлек итеп, тура килтереп һалып булмай. Ниндәйҙер конкрет алынған координаталар системаһы ниндәй класҡа ҡарай икәнен, уң ҡул ҡағиҙәһе, винт ҡағиҙәһе һәм башҡалар ярҙамында асыҡлап була (күсәрҙәрҙең ыңғай йүнәлештәрен, OX күсәрен сәғәт уғы йүнәлешенә ҡаршы 90°-ҡа борғанда, әгәр был боролошто OZ күсәренең ыңғай йүнәлеше яғынан күҙәткәндә, уның ыңғай йүнәлеше OY күсәренең ыңғай йүнәлеше менән тап килерлек итеп һайлайҙар).
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисади үҫеш, Йозеф Шумпетер билдәләүенсә, производстволағы, продукциялар һәм хеҙмәттәрҙәге, идара итеүҙәге, шулай уҡ йәшәйештең башҡа өлкәләрендәге һәм иҡтисади эшмәкәрлек төрҙәрендәге ыңғай сифат үҙгәрештәренән тора.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡ өс үҙ-ара перпендикуляр координаталар яҫылығы менә бүленгән һигеҙ өлкәнең һәр береһе октант тип атала.
Иҡтисад үҫеүе
Башҡасараҡ әйткәндә, Йозеф Шумпетер үҫештең, прогрестың төп этәргесе тип инновацияларҙы һәм инновацияларға ихтыяжды һәм ихтыяждан артып киткән тәҡдимде барлыҡҡа килтереүсе эшҡыуарлыҡ ресурсын атай.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Күп үлсәмле арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Тура мөйөшлө координаталар системаһы теләһә ниндәй сикле үлсәмле арауыҡта ла, өс үлсәмле арауыҡтағыға оҡшаш рәүештә ҡулланылырға мөмкин. Координаталар күсәрҙәренең һаны арауыҡ үлсәменә тигеҙ була (был параграфта уны n тип тамғаларбыҙ).
Иҡтисад үҫеүе
Ҡыҫҡаһы: үҫеү — һан үҙгәрештәре, ә үҫеш — йәшәү сифатын күтәреүгә йүнәлтелгән сифат үҙгәрештәре.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Күп үлсәмле арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Координаталарҙы тамғалау өсөн ғәҙәттә төрлә хәрефтәр ҡулланмайҙар, ә бер үк хәрефте һанлы индекс менән ҡулланалар. Йышыраҡ был: Был йыйылманан ирекле i-нсы координатаны тамғалау өсөн: ә йыш ҡына x_i, тамғалауын бөтә йыйылманы тамғалау өсөн ҡулланалар, подразумевая, бында индекс бөтә: ҡиммәттәр йыйылмаһын урап сыға тип күҙаллана.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисади үҫеш күрһәткестәре йыйылмаһынан айырмалы, иҡтисад үҫеүе — ябайыраҡ булған һан күрһәткесе. Реаль етештереү тигәндә реаль (йәғни инфляция факторҙарынан таҙартылған) эске тулайым продукт (ЭТП), һирәгерәк — реаль тулайым милли продукт (ТМП), саф милли продукт (СМП), йәғни милли табыш (МТ) аңлана.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Күп үлсәмле арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Арауыҡтың теләһә ниндәй үлсәмендә тура мөйөшлө координаталар системаһы ике класҡа бүленә, уң һәм һул (йәки ыңғай һәм тиҫкәре). Күп үлсәмле арауыҡтар өсөн ниндәй ҙә булһа бер координаталар системаһын ирекле рәүештә (шартлы рәүештә) уң тип атайҙар, ә ҡалғандарын, улар шул уҡ йүнәлешлеме йәки түгелме булыуына бәйле рәүештә, уң йәки һул тип атайҙар.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүе халыҡтың тормош кимәленең һәм сифатының үҫеүе менән — ғүмер оҙайлығының артыуы, медицина хеҙмәтләндереүенең сифаты, һәр кемдең сифатлы белем ала алыу мөмкинлеге, эш көнө ҡыҫҡарыу, граждандарҙың хәүефһеҙлеге һ.б. менән тығыҙ бәйләнгән.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Күп үлсәмле арауыҡта тура мөйөшлө координаталар системаһы
Ике үлсәмле квадрант һәм өс үлсәмле октант төшөнсәләренең n-үлсәмле Евклид арауығы өсөн дөйөмләштерелгән төшөнсәһе — ортант йәки гипероктант.
Иҡтисад үҫеүе
Үҫеү һәм үҫеш теориялары берҙәм ҡараш сиктәрендә бер үк авторҙар тарафынан сығарыла, уларҙа кеше капиталы һәм инновациялар үҫеүҙең һәм үҫештең төп факторҙары булып тора.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
Векторҙың тура мөйөшлө координаталарын билдәләү өсөн (теләһә ниндәй үлсәмле векторҙарҙы күрһәтеү өсөн ҡулланып була) шулай итәләр, башы координаталар башында булған векторҙың (йүнәлешле киҫектең) координаталары уның осоноң координаталары менән тап килә.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең типтары
Иҡтисад үҫеүенең экстенсив һәм интенсив типтары бар. Беренсе осраҡта үҫеү — экстенсив факторҙар, икенсеһендә интенсив факторҙар иҫәбенә бара. Фән һәм техника ҡаҙаныштары иҫәбенә үҫеүҙең интенсив факторҙары өҫтөнлөк ала бара. Ғәмәлдә иҡтисад үҫеүенең экстенсив һәм интенсив типтары саф килеш күҙәтелмәй. Улар бер-береһе менән тығыҙ үрелеп, бер-береһенә йоғонто яһап тормошҡа аша.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
Башы координаталар башы менән тап килмәгән векторҙар (йүнәлешле киҫектәр) өсөн тура мөйөшлө координаталарҙы ике ысулдың береһе менән билдәләргә мөмкин:
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең типтары
Хәҙерге заман үҫеү теорияһында иҡтисад үҫеүенең дүрт тибын айыралар: алдынғы илдәрҙең тигеҙ үҫеүе (АҠШ-та, Европала күҙәтелә), үҫеү мөғжизәләре (Япония, Көньяҡ Корея, Гонконг), үҫеү фажиғәләре (Үҙәк Африканың ҡайһы бер илдәре) һәм иҡтисадтың үҫмәүе (мәҫәлән, Зимбабве).
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
Тура мөйөшлө координаталарҙа векторҙар өҫтөндәге бөтә ғәмәлдәрҙе бик ябай яҙып була: йәки
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең типтары
Рәсәйҙә 2000—2008 йылдарҙа иҡтисад сағыштырмаса тигеҙ үҫте.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
йәки йәки
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүен тәьмин итеүсе шарттар
Иҡтисад үҫеүенә йоғонто яһаусы шарттар : Иҡтисад үҫеүенең интенсив һәм экстенсив шарттары бар : Тотороҡло үҫеү хеҙмәт етештереүен үҫтереү, инновациялар ҡулланыу, тотороҡло инвестициялар һәм ғәмәли сығымдарҙы ҡыҫҡартыу иҫәбенә бара. Техник прогресс, физик һәм кеше капиталын туплау, инфраструктура һәм иҡтисад институттары булдырыу иҡтисадтың оҙайлы киләсәктә үҫеүенә килтерә.
Донъяла иҡтисад үҫеүенең тарихы
Хәҙерге типтағы иҡтисад үҫеүе тәүләп Англия ла, XVIII быуаттың икенсе яртыһында, сәнәғәт инҡилабы һөҙөмтәһендә ғәмәлгә аша. XVIII быуат башынан донъяла бер кешегә тура килгән реаль килем сама менән 10 тапҡырға артҡан, үҫешкән илдәрҙә был күрһәткес тағы ла юғарыраҡ. Төрлө илдә йән башына тура килгән килем 10-30 тапҡырға айырыла. Иң фәҡир илдәрҙә халыҡ көнөнә яҡынса 1 АҠШ доллары на (аҡсалата ғына түгел, натураль килемде лә индереп) йәшәй (АҠШ-тағы хаҡтар менән иҫәпләгәндә).
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
(Был теләһә ниндәй n үлсәме өсөн дөрөҫ, тура мөйөшлө координаталар менән бер рәттән,ҡыя мөйөшлө координаталар өсөн дә). йәки (Тик бөтә күсәрҙәрендә берәмек масштаблы тура мөйөшлө координаталарҙа).
Иҡтисад үҫеүе
Донъяла иҡтисад үҫеүенең тарихы
XX быуатҡаса иҡтисад үҫеүе тиҙлеге буйынса теүәл генә мәҡлүмәттәр юҡ, реаль ЭТП һәм иҡтисад үҫеүе тиҙлеген баһалау өлкәһендә иң билдәле тикшеренеүҙәрҙе Ангус Мэддисон үткәрә. 1973 йылдан һуң иҡтисадтың үҫеүе глобаль кимәлдә әкренәйә.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
арауыҡтың теләһә ниндәй үлсәме өсөн,
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүе масштабтарын үлсәү
Иҡтисад үҫеүен үлсәү донъя илдәренең ЭТП етештереүен (ил эсендә билдәле бер осор эсендә, инфляцияны иҫәпкә алып, барлыҡ етештерелгән тауарҙарҙың һәм хеҙмәттәрҙең баҙар хаҡы буйынса) йә уны тотоноуын (сығымдар буйынса) хисаплау юлы менән башҡарыла.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Векторҙың тура мөйөшлө координаталары
Күренеүенсә, былар бөтәһе, кәрәк булһа, векторҙар өҫтөндәге бөтә ғәмәлдәрҙе һандар өҫтөндәге ябай ғәмәлдәргә ҡайтарып ҡалдырырға мөмкинлдек бирә.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүе масштабтарын үлсәү
Яҡынса баһалар "етмеш ҡағиҙәһе"н файҙаланып эшләнә. Мәҫәлән, уға ярашлы, иҡтисад үҫеүе йылына яҡынса 3,5 % менән барһа, реаль ЭТП 20 йылдан ике тапҡырға арта, ә 1000 йылда реаль ЭТП тапҡырға үҫә.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
Тура мөйөшлө координаталар системаһы (теләһә ниндәй үлсәмле) шулай уҡ координаталар күсәрҙәре менән бер йүнәлешле орттар (берәмек векторҙар) йыйылмаһы менән һүрәтләнә. Орттар һаны координаталар системаһының үлсәменә тигеҙ һәм улар бөтәһе лә бер береһенә перпендикуляр. Бындай орттар базис төҙөй, шуның менән бергә ортонормалаштырылған.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең неокейнссы теориялары
Иҡтисад үҫеүенең төрлө теориялары һәм моделдәре бар.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
Өс үлсәмле арауыҡ осрағында бындай орттар ғәҙәттә йәки
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең неокейнссы теориялары
Ҡайһы йүнәлеште өҫтөн күреүҙәренән сығып, ғалимдар билдәле моделдәр ярҙамында тулайым ихтыяж (неокейнссылар) йәки тулайым тәҡдим динамикаһын билдәләүсе шарттарҙы (неоклассик>тар) тасуирларға тырыша.
Сямжена
Сямжена — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кубена йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
Шулай уҡ уҡ менән тамғалау ҡулланылырға мөмкин (\vec{i}, \vec{j} һәм \vec{k} йәки \vec{e}_x, \vec{e}_y һәм \vec{e}_z) йәки теге йәки был әҙәбиәттә ҡулланылған ғәҙәттәге вектор тамғалау ысулына ярашлы башҡа тамғалауҙар.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең неокейнссы теориялары
Кейнс I=S (инвестициялар=һаҡлыҡтағы средстволар) шарты үтәлгән осраҡта өлгәшелә торған макроиҡтисади тигеҙлек проблемаларын ҡараған.
Апольда
Апольда (Apolda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 23 131 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99501-99510 һәм автомобиль коды — AP.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең неокейнссы теориялары
Ул инвестицияларҙың ЭТП-ға күбәйтеп арттырыусан (мультипликатив) йоғонтоһон, шулай уҡ тулайым ихтыяждың иҡтисад үҫешенә йоғонтоһон нигеҙләй.
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
Шуның менән бергә, уң координаталар системаһы осрағында орттарҙы вектор ҡабатлау өсөн түбәндәге формулалар дөрөҫ:
Сямжена
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Иҡтисад үҫеүе
Иҡтисад үҫеүенең неокейнссы теориялары
Дельта ЭТП=m*дельта I
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
3-тән ҙурыраҡ үлсәмдәр өсөн (йәки үлсәм теләһә ниндәй булырға мөмкин булған дөйөм осраҡта) ғәҙәттә орттар өсөн һанлы индекслы был тамғалауҙар урынына йыш ҡына ҡулланалар бында n - арауыҡ үлсәме.
Сямжена
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҡтисад үҫеүе
Харрод — Домар моделе
Неокейнссы моделдәрҙең иң ябайы — 1939 йылда Р. Харрод һәм 1946 йылда Е. Домар тарафынан тәҡдим ителгән Харрод—Домар моделе. Моделгә түбәндәгеләр хас:
Тура мөйөшлө координаталар системаһы
Орттар
Теләһә ниндәй үлсәмле вектор базис буйынса тарҡала (координаталары тарҡалма коэффициенттары булып тора): йәки ә ортонормалаштырылған базис өсөн координаталарҙы орттар менән скаляр ҡабатландыҡ аша бик еңел табырға мөмкин:
Тарихы
Беренсе булып тура мөйөшлө координаталар системаһын Рене Декарт 1637 йылда үҙенең «Геометрия» хеҙмәтендә индерә. Шуға күрә тура мөйөшлө координаталар системаһын шулай уҡ — Декарт координаталар системаһы тип атайҙар. Геометрик объекттарҙы һүрәтләүҙең координаталар ысулы аналитик геометрияға башланғыс булды. Координаталар ысулы үҫешенә шулай уҡ Пьер Ферма үҙ өлөшөн индерҙе, әммә уның хеҙмәттәре тәү башлап ул үҙе үлгәс баҫылып сыға. Декарт һәм Ферма координаталар ысулын тик яҫылыҡта ғына ҡулланалар.
Өс үлсәмле арауыҡ өсөн координаталар ысулын беренсе булып Леонард Эйлер XVIII быуатта ҡуллана. Орттарҙы ҡулланыу, күренеүенсә, Гамильтонға һәм Максвеллға ҡайтып ҡала.
Йөн (материал)
Йөн (Шерсть) — хайуандарҙың (һарыҡтар, кәзә, дөйәләр һ. б.) тиреһендәге эшкәртеү өсөн йыйылған төктәр япмаһы. Сәнәғәттә эшкәртелгән йөндөң төп өлөшөн һарыҡ йөнө тәшкил итә.
Составы һәм төҙөлөшө
Төп өлөштәрҙең береһе — күп күләмле көкөрт ингән аҡһым кератины.
Сүстәрҙең физик-химик үҙенсәлектәре
Йөндөң термик сыҙамлылығы юғары түгел: киптереүҙең сикке температураһы 60—70 °С; 100—105 °С температурала йөн дымын юғалта, сүс ҡаты һәм һыныусан була башлай, ә 120 °С булғанда йөн һарғая һәм тарҡала башлай. Йөндөң йылы үткәреүсәнлеге түбән, шуға күрә йөн туҡыманың йылы һаҡлау сифаты юғары. Янған ваҡытында йөн көйгән сәс еҫе сығара.
Йөн ағартыу өсөн составында хлор булған берләшмәләрҙе ҡулланырға ярамай, хлорҙан йөн ҡарағусҡыллана, сүстәрҙең ныҡлығы ныҡ кәмей; йөндө натрий перекисе, натрий пербораты, натрий гидросульфиты йәки ронгалит менән ағартырға кәңәш ителә. Йөн таптарын сығарыу өсөн теләһә ниндәй иреткестәрҡулланырға мөмкин, сөнки улар йөнгә зыян килтермәй.
Алыу ысулдары
Хайуандарҙың йөнөн, ҡағиҙә булараҡ, ҡырҡып, һирәгерәк тарап алалар (мәҫәлән, кәзә дебетен).
Ангора — ҡуян йөнөнән, кашемир һәм мохер — кәзә йөнөнән, альпака — альпака йөнөнән эшләнгән ептәр.
Ҡулланыу
Йөндән еп эшләп сығарыла, артабан уны туҡымаға һәм трикотажға әйләндерәләр. Башлыса һарыҡ йөнөнән эшләнгән йөн туҡымалар бобрик, бостон, букле, велюр, габардин, саржа, драп, коверкот, хәтфә (плюш), ратин, фай, шевиот, шотландка һ.б. исемдәр менән һатыуға сығарыла.
Йөндән шулай уҡ махсус технология буйынса баҫып, кейеҙ әйберҙәр эшләп сығаралар (кейеҙ, быйма, тула ойоҡ).
Иҡтисадта
2017 йылда халыҡ-ара йөн баҙары 4,31 миллиард АҠШ доллары менән баһалана. Төп экспортер — Австралия, уның өлөшөнә донъя баҙарында һатылған йөндөң 60 проценттан ашыуы тура килә, артабан Көньяҡ Африка Республикаһы (8,7 %), Яңы Зеландия (8,5 %), Уругвай (2,1 %) һәм Бөйөк Британия (1,9 %) килә. Төп импортер — Ҡытай (65 %), артабан Италия (5,8 %), Чехия (4,9 %), Һиндостан (4,8 %) килә.
Австралия, Ҡытай, АҠШ һәм Яңы Зеландия төп йөн етештереүселәр булып тора
Никифоровка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Омрась-Юган (Несь-Юган ҡушылдығы)
Омрась-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Несь-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.