cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Будья Вәрәш
Ауыл тарихы
Ауылға 1627 йылда Уҫы даруғаһында Вәрәш исеме менән яһаҡлы удмурттар нигеҙ һалған, 1748 йылда ауылда 98 ир-ат иҫәпләнгән. 1859 йылда бында 32 йорт хужалығында 183 удмурт йәшәгән.
1870 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең 2-се станы Будья Вәрәш ауылында 28 йорт хужалығы һәм 187 кеше (90 ир-ат һәм 97 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнгән, барыһы ла удмурттар. Халыҡ ауыл хужалығынан тыш, умартасылыҡ һәм йөк ташыу менән шөғөлләнгән.
1896 йылда Бөрө өйәҙе VII станы Ҡыҙылъяр улусы Будзи-Вәрәш ауылында — 53 йорт хужалығында 351 кеше (176 ир-ат, 175 ҡатын-ҡыҙ) йәшәгән.
1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 78 йорт хужалығында 431 кеше йәшәй (199 ир-ат, 232 ҡатын-ҡыҙ)[8], Ауыл хужалығы иҫәбе буйынса — 77 хужалыҡта 477 кеше, бөтәһе лә тиерлек — удмурт мәжүсиҙәре. , по данным подворного подсчета — 477 жителей в 77 хозяйствах, почти все — удмурты-язычники.
1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡыҙылъяр улусына ҡарай.
1930 йылда «Боевик» колхозы ойошторола, 1937 йылда «Хрущев» колхозы составына инә. 1939 йылда ауыл халҡы 373 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 305 кеше.
1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 230 кеше тәшкил итә.
2002 йылда 201 кеше (85 ир-ат, 116 ҡатын-ҡыҙ), күпселек удмурттар (99 %).
2010 йылда 166 кеше (78 ир-ат, 88 ҡатын-ҡыҙ).
Ҡоро Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
Сухая Берёзовка  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Яңы Хажи
Яңы Хажи (Новохазино) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 339 кеше. Почта индексы — 452944, ОКАТО коды — 80237812003.
Ҡоро Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Яңы Хажи
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡоро Берёзовка (Берёзовка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зальцгиттер
Зальцгиттер (Salzgitter) — бер район составына ла инмәгән ҡала. Германияның Түбәнге Саксония федераль ерендәге ҡала. Зальцгиттер ҡалаһының халҡы — 98,1 мең кеше тәшкил итә (2013 йылдың 31 декабренә ҡарата халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы). Зальцгиттер ҡалаһының дөйөм майҙаны − 224,49 квадрат километр. Ҡала үҙәге диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә урынлашҡан. Бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 461,8 кеше. Зальцгиттер ҡалаһы үҙе ете районға бүленгән. Ҡала халҡының төп милләте-немецтар, улар — 91 %, башкалар −9 %.Халыҡтың дини конфессиялары: католиктар — 18 %, протестанттар − 40 %, башҡалар — 42 %. Был ҡаланың обер-бургомистры — Франк Клингебиль. Германияның Зальцгиттер ҡалаһы ҡорал етештереү менән XIV—XVI быуаттарҙан алып дан тотоп тора. Ҡаланың сәғәт бүлкәте UTS+1, йәй UTS+2. Рәсми коды 03 1 02 000, телефон коды +49 5341.
Иҡтисад
Зальцгиттер ҡалаһында Salzgitter AG ҡорос ҡойоу заводы һәм Volkswagen автомобилдәрен етештереү заводы урынлашҡан.
Туғанлашҡан ҡалалары
<references group="" responsive="">
Давыдов
Давыдов (Давыдова) — Давид (Давыд) исеменән барлыҡҡа килгән урыҫ фамилияһы.
Билдәле кешеләр
_____________
Уҫман (мәғәнәләр)
Уҫман — Рәсәйҙә топоним.
Печаль-Кы (Таз ҡушылдығы)
Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 693 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 181 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сутин ҡунаҡханаһы (Минск)
Сутин ҡунаҡханаһы («Гарни» ҡунаҡханаһы) — Минск ҡалаһындағы XIX быуат тарихи бинаһы, тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы (711Е000001 номерлы). Интернациональ урамы, 11-се йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
XIX быуатта хәҙерге ҡунаҡхана бинаһы территорияһында ағас бина була, 1881 йылда ҙур янғында янып юҡҡа сыға. Сауҙагәр Берко Нохимович Сутинға ҡараған хәҙерге бина 1887 йылда төҙөлгән. 1910 йылда бинаның күп өлөшөн 43 номерлы Сутин ҡунаҡханаһы биләй. Бынан тыш, бинаның подвалында һәм беренсе ҡатында Бериловичтың рестораны, шулай уҡ уның банк контораһы була. Бынан тыш китап магазины эшләй. 1920 йылда национализацияланғандан һуң һәм Бөйөк Ватан һуғышына тиклем бина ҡунаҡхана итеп ҡулланылыуын дауам итә. Һуғыштан һуңғы осорҙа ремонт ваҡытында бина балкондарын юғалта. Совет осоронда бинала Минск музыка училищеһы урынлаша. XX быуат аҙағында, бинала Белоруссия реставрация-проект институты була. XXI быуат башында бина реконструкциялана, һәм унда ҡабаттан «Гарни» ҡунаҡханаһы урынлаша.
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари — тарихсы, ҡазый.
Биографияһы
Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғариҙың биографияһы тураһында документаль мәғлүмәттәр юҡ.
Ризаитдин Фәхретдинов яҙып ҡалдырғанса, Яҡуп ибн Ноғман 1165 йылда вафат булған. «Сыуаш энциклопедияһы»нда (Чебоксар, 2009) 1058/59 йылда тыуған һәм 1164 йылда үлгән тип күрһәтелгән.
Имам әл-Хараймана әл-Джувейни мөриде. «Ислам энциклопедияһы»на (Истанбул, 1942) ярашлы, Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғари танылған башҡорт ғалимы булған.
Биләр ҡалаһының ҡазыйы.
Яҡуп ибн Ноғмандың «Тәуарихи Болғарийа» исемле тарихи-әҙәби әҫәр яҙғаны мәғлүм. Был әҫәр һаҡланмаған, әммә уның менән тарихсының замандаштары әл-Гарнати, Ҡәзүини һәм башҡа ғәрәп ғалимдарын таныш икәнлеге билдәле. Әҫәрҙең өҙөктәре беҙгә ғәрәп ғалимы әл-Гарнатиҙың яҙмалары аша килеп еткән, ул бер нисә тапҡыр Волга буйы Болғарында була һәм 1135—1136 йылдарҙа Яҡуп ибн Ноғман менән осраша.
«Тәуарихи Болғарийа» әҫәренең өҙөктәре шулай уҡ Ҡәзүини ҡулъяҙмаларында һәм фольклор материалдарында осрай.
Яҡуп ибн Ноғмандың «Тәуарихи Болғарийа» тарихи-әҙәби әҫәре традициялары, Хисаметдин ибн Шәрәфетдин Мөслими, Ғәли Соҡорой һәм Тажетдин Ялсығол әл-Башҡордиларҙың шул уҡ исемдәге әҫәрҙәрендә дауам ителгән.
Яр Даниловский
Яр Даниловский — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осередь йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Лиски ҡалаһынан Павловск ҡалаһына тиклем, Битюг йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тисулька
Тисулька — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Серта йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нейфельд
Нейфельд (Нейфельд) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452734, ОКАТО коды — 80214843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Баскакова Ирина Ивановна
Ири́на Ива́новна Баска́кова  — совет еңел атлеты, спринтер йүгереүе буйынса белгес. 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында еңел атлетика буйынса СССР-ҙың йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай, донъя һәм Европа чемпионаттарында бронза миҙалдар яулай, «Дуҫлыҡ-84» турниры еңеүсеһе, Универсиаданың ике тапҡыр чемпионы, милли әһәмиәттәге беренселектәрҙә еңә һәм призлы урындар яулай. Ленинград һәм СКА өсөн сығыш яһай. СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
1974 йылда тренер В. Безруков етәкселегендә еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай, аҙағыраҡ А. Ивановта шөғөлләнә. Армия Спорт клубы (Ленинград) өсөн сығыш яһай.
Ҡуһа (йылға)
Ҡуһа — Куса - Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тамағы: КАС/ВОЛГА/1804/177/487/382/388. Йылға оҙонлоғо 59 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Баскакова Ирина Ивановна
Биографияһы
Тәүге тапҡыр 1981 йылда өлкәндәрҙең Бөтә Союз кимәлендәге ярышында үҙе тураһында белдерә, Минскиҙа үткән ССС-ҙың ҡышҡы чемпионатында 300 метрға йүгереүҙә бронза миҙал яулай. Һуңыраҡ Мәскәүҙә СССР-ҙың йәйге чемпионатында 400 метрға йүгереп бронза миҙалға лайыҡ була, 4 × 200метр һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафеталарҙа, Ленинград командаһы составында сығыш яһап, ярашлы рәүештә алтын һәм көмөш миҙал яулай. Совет милли йыйылма командаһы составына эләгә, Загребта Европа кубогы ярыштарында ҡатнаша һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеп, унан көмөш миҙал алып ҡайта. Шулай уҡ, студент булараҡ, Бухарест универсиадаһында ҡатнаша һәм 400 метрға шәхси йүгереүҙә һәм 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеү яулай.
Ҡуһа (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баскакова Ирина Ивановна
Биографияһы
1982 йылда Киевта СССР чемпионатында 400 метрға йүгереүҙә алтын миҙал яулай. Артабан Афинала Европа чемпионатында шул уҡ дистанцияла бишенсе була, шунда уҡ 4 × 400 метрлыҡ эстафета ватандаштары Елена Корбан, Ирина Ольховниковый һәм Ольга Минеева менән бергә бронза миҙал алыуға өлгәшә.
1983 йылда Мәскәүҙә VIII СССР халыҡтарының йәйге спартакиадаһы сиктәрендә ил чемпионатында 400 метрға йүгереүҙә, Мария Пинигинаны ғына алға үткәреп, финишҡа икенсе булып килә. Хельсинкиҙағы донъя чемпионаттарында бишенсе һөҙөмтә күрһәтә һәм Елена Корбан, Марина Харламова һәм Мария Пинигина менән берлектә 4 × 400 метрлыҡ эстафетала бронза призеры була. Бынан тыш, көмөш миҙал яулай Лондонда Европа кубогы өсөн ярыштарҙа 4 × 400 метрлыҡ эстафетала көмөш миҙалға лайыҡ була.
Ҡуһа (йылға)
Этимологияһы
Мәгәр 1990-сы йылдарҙағы эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә урыҫса Куса тип аталған гидронимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова.
Баскакова Ирина Ивановна
Биографияһы
1984 йылда-лос-Анджелеста үтәсәк йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыуға кандидат сифатында ҡарала, әммә Советтар Союзы ахыр сиктә бер нисә көнсығыш блок иле менән бергә сәйәси сәбәптәр буйынса был ярышҡа бойкот иғлан итә. Уның урынына Баскакова Прагала үткәрелгән «Дуҫлыҡ-84» альтернатив турнирҙа сығыш яһай, унда Ирина Назарова, Мария Пинигина һәм Ольга Владыкина менән бергә 4 × 400 метрлыҡ эстафетала еңеүсе була.
Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн «СССР-ҙың халыҡ-ара класлы спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ була.
Иовсю (Иовсю ҡушылдығы)
Иовсю  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иовсю йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Насыров Илшат Рәшит улы
Биографияһы
Илшат Рәшит улы Насыров 1960 йылдың 30 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Хәйбулла районының Әбеш ауылында тыуған.
1985 йылда А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының фәлсәфә факультетын тамамлай.
1990—1992 йылдарҙа Хәйбулла районының «К новой жизни» («Хайбуллинский вестник») район гәзите редакцияһында эшләй.
1995—1997 йылдарҙа Сәғүд Ғәрәбстаны Короллегенең баш ҡалаһы Эр-Риядта Сәғүд Короле университетының ғәрәп теле һәм мәҙәниәте институтында белем ала һәм уны тамамлай.
Хәҙерге ваҡытта Мәскәү ҡалаһында Рәсәй фәндәр академияһының Фәлсәфә институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше ғәрәп-мосолман фәлсәфәһе, суфыйсылыҡ менән бәйле. Зәйнулла Рәсүлевтың ҡайһы бер әҫәрҙәрен ғәрәп теленән тәржемә итеп баҫтыра. Бер нисә фәнни мәҡәләһе күренекле башҡорт зыялылары Морат Рәмзигә һәм Әхмәтзәки Вәлиди Туғанға арналған. Ғалим тиҫтәнән ашыу халыҡ-ара фәнни конференцияларҙа сығыш яһаған.
Мялсома
Мялсома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 70 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Лепша ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чебоксар (мәғәнәләр)
Чебоксар — күп мәғәнәле һүҙ.
Краснокама районы
Краснокама районы (Краснокамский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Николо-Берёзовка ауылы. Районда 27 821 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 31,3 %, мариҙар — 26,5 %, татарҙар — 25,8 %, урыҫтар — 14,7 %, башҡа милләттәр — 1,7 %.
28 декабрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Әстерхан дәүләт университеты
Әстерхан дәүләт университеты (АГУ, АДУ, 1996 йылға тиклем - С. М. Киров ис. Әстерхан дәүләт педагогика институты, 2002 йылға тиклем - Әстерхан дәүләт педагогика университеты ) — Әстерханла урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Рәсми исеме: «Әстерхан дәүләт университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһы. Рәсәйнең көньяҡ-көнбайышында уҡыу-уҡытыу, фәнни һәм социомәҙәни үҙәк. CDIO бөтә донъя инициативаһында ҡатнашыусыһы. Каспий регионы Университеттары Ассоциацияһы ағзаһы. Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы университетын формалаштырыусы Рәсәйнең 16 база юғары уҡыу йорто составына инә.
Дөйөм мәғлүмәт
Юғары уҡыу йорто бөтә актуаль йүнәлештәр буйынса белгестәр уҡыта. Хәҙер үк Әстерхан дәүләт университетында әҙерлектең тә күп варианты бар, һәм кадрҙар баҙары талаптарын иҫәбенә алып, даими рәүештә яңылары булдырыла. Һығылып-бөгөлөп торған программа һәм ихтыяж ҙур булған АДУ профессионалдарын уҡытыуға юнәлдерелгән булыу сәбәпле, барлыҡ студенттарға өҫтәмә белем алыу мөмкинлеге бирә. Айырым иғтибар лингвистик әҙерлеккә бирелә, шуның өсөн теләсә ниндәй һөнәр вәкилдәре, физик-техник һәм ижади, уҡыу ваҡытында бер йәки бер нисә сит тел үҙләштерәләр. Бындай алым уҡыуҙы тамамлай торған синыф уҡыусыларына Россияла һәм сит илдәрҙә дәрәжәле эш урындарына дәғүә итергә мөмкинлек бирә.
Берҙәм фәнни-белем биреү киңлеген булдырыуға хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр ярҙам итә, улар даими төҙөлә. Бындай рәсми документтар Франция, Ҡытай, Япония, Италия һәм башҡа илдәрҙең эре юғары уҡыу йорттары менән халыҡ-ара элемтәләрҙе регламентлай. Үҙ сиратында һәм региональ Рәсәй масштабындағы предприятиелар менән бер нисә килешеү төҙөлгән, был иһә студенттар өсөн дөйөм кафедралар, практика өсөн урындар булдырырға, конкрет тармаҡ ихтыяждары өсөн ҙур һәм корпорациялар һорауҙары буйынса маҡсатлы әҙерлек алып барырға мөмкинлек бирә.
Абу Нувас
Абу́ Нува́с әл-Хәсән бине Һани әл-Хәкәми (أبو نواس الحسن بن هانئ الحكميأبو نواس الحسن بن هانئ الحكميأبو نواس الحسن بن هانئ الحكمي ; VIII быуат уртаһы — 813 һәм 815 йылдар арауығында) — танылған ғәрәп шағиры, Һарун әл-Рәшид һәм әл-Әмин осоро. Тыуғандағы исеме Әбү Ғәли Хәсән ибн Һани ад-Димашки; Абу Нууас — «Бөҙрәләр атаһы», «Бөҙрә» — псевдоним.
Әстерхан дәүләт университеты
Дөйөм мәғлүмәт
Сығарылыш класс уҡыусыларын алға табан уңышлы эшкә урнаштырырға уҡыуҙан тыш секторҙарҙың үҫеш алған системаһы булышлыҡ итә. Йыл һайын социалләштереү буйынса саралар уҙа, уларға һәр студент ҡушыла, ижтимағи ойошмалар, профсоюз, волонтерлыҡ хәрәкәте, ижади һәм спорт секциялары даими эшләй.
Юғары уҡыу йорто заманса инфраструктураға эйә. Уҡыу корпустары мультимедиа аудиториялары, өр-яңы йыһаздар менән йыһазландырылған, Каспий юғары мәктәбе биналары Евросоюз тәржемәселәре кабиналары дәрәжәһендә йыһазландырылған, ә физика-математика институты лабораторияларында роботтар булдырыу өсөн «нулдән» база бар. Университетта уникаль бассейн, спорт залдары, уңайлы студенттар ҡунаҡхана комплексы, профилакторий һ.б. бар. Шулай уҡ һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән студенттарҙы өйрәнеү өсөн дә шарттар тыуҙырылған.
Абу Нувас
Бала сағы һәм ижадының башланған осоро
Абу Нувас атаһының кем булыуын белмәй. Йәшлек ҡорона ингәс, ул Багдадҡа күсенә, бәлки, Валибах ибн әл-Хабаб компанияһында эшләгәндер. Тиҙҙән ул тапҡыр һәм юмористик шиғриәте менән таныла. Ижадында ҡала тормошона һәм шарап эсеүгә бәйле тәьҫораттары сағыла, хатта тупаҫ юмор ҙа була. Ул үҙенең шиғырҙарында тормоштағы кире күренештәрҙән асыҡтан-асыҡ көлә, сатираға ҙур урын бирә. Шағир ислам динендә тыйылған темаларға ла үҙ ижадында урын бүлә.
Әстерхан дәүләт университеты
Дөйөм мәғлүмәт
Һуңғы унйыллыҡта АДУ инновацион ғилми-тикшеренеү үҙәге статусына эйә була һәм был йүнәлешендә үҫеш алыуын дауам итә. Технопарк, лабораториялар һәм башҡа бүлексәләр базаһында фәндең төрлө тармаҡтарында бик күп тикшеренеүҙәр алып барыла. АДУ бөтә донъя күләмендәге ҡайһы бер ғалимдарҙың ҡаршы алыу майҙансығына әүерелә, ә вуз тикшеренеүселәренең ер эше бурыстарын иҫәбенә алып алып барыла.
Печаль-Кы (Часелька ҡушылдығы)
Печаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Әстерхан дәүләт университеты
Дөйөм мәғлүмәт
Әстерхан дәүләт университеты төбәктең иң эре уҡыу-уҡытыу үҙәге. Юғары уҡыу йорто Россияла генә түгел, сит илдәрҙә лә уңышлы эшләп килеүсе меңләгән үрге квалификациялы белгестәр әҙерләгән. Институтты тамамлаусылар иҡтисади, сәйәси, фәнни һәм башҡа өлкәләрҙәге ойошмаларҙа яҡшы урын алып торалар.
Печаль-Кы (Часелька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Абу Нувас
Бала сағы һәм ижадының башланған осоро
VIII—IX быуаттарҙа Басра ғәрәп филологияһының төп үҙәктәренең береһе була, Абу Нувас тап ошонда ғалим-филологтар менән дуҫлаша һәм уларҙан шул заман өсөн бик яҡшы белем алыуға өлгәшә. Шағир Вәлибей ибн әл-Хубаб менән дә танышырға насип була уға. Абу Нувасҡа шиғырҙары халыҡ араһында киң билдәле булған Вәлибейҙең шәкерте булыу бәхете тейә: уҡытыусыһы шиғыр төҙөлөшө сәнғәте менән таныштыра, шиғриәт бәйгеләренә уны ла алып йөрөй. Шулай итеп, уҡытыусыһы ярҙамы менән Абу Нувас милләттең «алтын йәштәре» араһына инә. Тәүҙә Басрала, аҙағыраҡ ғәрәп мәҙәниәтенең икенсе бер үҙәге — Әл-Күфәлә һәм хәлифәттең баш ҡалаһы — Бағдадта алдынғы ҡарашлы йәштәр йәмғиәтендә бар йәһәттән үҫешә. Бында уның ижади талантын күрәләр һәм шиғриәтте үҙ ҡанаты аҫтына алған данлыҡлы хәлиф Һарун әр-Рәшидтең даирәһенә яҡынайталар. Хәлифтең һарай шағиры булараҡ Абу Нувас хакимлыҡ иткән династияны, империяның абруйлы кешеләрен данлаған шиғырҙар яҙа.
Печаль-Кы (Часелька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әстерхан дәүләт университеты
Университет структураһы
Университетта ЮНЕСКО "белем алыусы ижтимағи һәм социаль-тотороҡло үҫеш" кафедраһы эшләй.
Абу Нувас
Бала сағы һәм ижадының башланған осоро
Әммә Абу Нувас һәр саҡ тормоштан йәм табып ҡына йәшәгән тип әйтеп булмай: уның шиғырҙарында ғаләмдең камил булмауы, ябай халыҡтың ыҙа сигеүе һәм социаль ғәҙелһеҙлек тураһындағы уйланыуҙары ла сағылдырыла.
Абу Нувас шиғриәтенә дини йәһәттән хөр фекерлелек менән бергә ислам диненең төп ҡанундарын инҡар итеү, скептицизм, шул уҡ ваҡытта әҙәпһеҙлек һәм хис-тойғоларға бирелеү хас. Уның ижады аша беҙ урта быуат шиғриәт сәнғәтенең структураһын күрә алабыҙ. Шағир төрлө жанрҙарҙа яҙа: тормош тураһындағы элегиялар менән бер рәттән кире күренештәрҙе сатира утына тота, шул уҡ ваҡытта мөхәббәтте, шарап һәм мәжлес шатлыҡтарын данлай.
Әстерхан дәүләт университеты
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Әстерхан университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Абу Нувас
Бала сағы һәм ижадының башланған осоро
Абу Нувас ижадында тап шундай жанр төрлөлөгө күренә: хәмрийәт, тардийәт, һиджа һәм мөхәббәт лирикаһы, васфи, мәҙхиә, риса, зухдийәт.
Урта быуатттың ҡайһы бер тәнҡитселәре, шул иҫәптән күренекле прозаик һәм филолог Әл-Джаһиз да иң тәүге сиратта Абу Нувас шиғриәтенең стиличстика буйынса ҡаҙаныштарын юғары баһалай. "Мин Абу Нувастан да телде яҡшыраҡ белгән, һүҙҙәрҙе камил теҙмәгә һала алған шағирҙы осратҡаным булманы, " — ти Әл-Джаһиз. Башҡалар шағирҙың яңы идеяларға бай булыуын маҡтай.
Абу Нувас еңел-елпе тормошто өҫтән күрә, ҡурсалаусыларының уға күп нәмәне ғәфү итеүенә ҡарамаҫтан, насар ҡылығы өсөн уны күп тапҡырҙар зинданға ябалар. Абу Нувастың шиғырҙары, халыҡсан телдә яҙылғанға һәм сағыу образлылығы менән айырылып торғанға күрә, халыҡ араһында киң популярлыҡ яулай.
Был дәүер — ғәрәп мәҙәниәте һәм фәненең алтын быуаты, ә Бағдад донъялағы иң эра ҡалаларҙың береһе була. Абу Нувас белемле тип иҫәпләнгән яңы хәлифтең уға мәрхәмәт күрһәтеүенә өмөтләнә.
Абу Нувас йәшәгән осорҙа Бағдад һарайы аҡһөйәктәре даирәһендә исламдың шарап ҡулланыуҙы тыйыуы тураһында бөтөнләй оноталар. Шарап лафкалары тик ураҙа мәлендә генә ябылыр була.
Һарун әл-Рәшид тарафынан тәхеттән ҡолатылған Бармекидтарҙы данлаған элегия яҙған Абу Нувас аҙаҡ Мысырға ҡасырға мәжбүр була. Тик Һарун әл-Рәшид вафатынан һуң ғына, 809 йылда Абу Нувас Бағдадҡа ҡайта. Һарун әл-Рәшидтең 22 йәшлек улы Мөхәммәт әл-Әмин (Абу Нувастың элекке шәкерте) тәхеткә ултырыуы шағир өсөн ҡулай була. Халыҡ араһында киң танылған Касида шиғырын ул әл-Әмин хөрмәтенә яҙа. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Абу Нувас хәлиф әл-Әминдең һарай шағиры булып хеҙмәт итә. Шағирҙың замандаштары, уны йыш ҡына әҙәпһеҙлектә ғәйепләһә лә, медицинаны, астрономияны һәм башҡа фәндәрҙе яҡшы белеүен таный.
Ҡыуылыу һәм төрмәгә ябылыу
Ғалимдарҙың күбеһе Абу Нувас шиғырҙарын әл-Әмин хакимилыҡ иткәндә яҙған тип бара. Әл-Әмин хөрмәтенә яҙылған панегерик элегияһы иң ныҡ танылған әҫәре була.
Шуға ҡарамаҫтан, Абу Нувас иҫерек килеш ғауға күртәргәндән һуң әл-Әминдең сыҙамлылығы бөтә, һәм шағирҙы төрмөгө ябып ҡуялар. Әл-Мәмүн Зонборҙың секретары алдап, иҫерек Абу Нувасты имам Али тураһында сатирик шиғыр яҙырға өндәй. Аҙаҡ Зотор, Абу Нувасты төрмәлә оҙағыраҡ тотоһондар өсөн, был шиғри әҫәрҙе кеше алдында уҡый. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, Абу Нувас төрмәлә үлә, йәки Исмаил бине Абу Сахелем тарафынан ағыулап үлтерелә.
Аҙаҡ ҡайһы бер замандаштары, төрмәлә сағында Абу Нувас бик дини кеше булып китә, тип билдәләй. Әммә күпселек, был дини шиғырҙары хәлифтән ярлыҡау алыу өсөн яҙылған, тип иҫәпләй.
Ижады
Абу Нувастың шиғри мираҫы бик ҙур. Ул шиғриәттең төрлө жанрҙарына мөрәжәғәт итә, өҫтәүенә һунарсылар шиғриәтен — тардийят жанрын уйлап таба. Шарап тураһындағы шиғырҙары — хамрийят уға дан һәм шөһрәт килтерә.
Абу Нувастың мөхәббәт лирикаһына төрлө метафоралар, риторик ҡабатланыштар һәм башҡа шиғри алымдар хас. Лирик шиғырҙарында диалогтар киң ҡулланыла.
Фарсы мәҙәни йолалары Абу Нувас өсөн илһам сығанағы була. Шиғырҙарында фарсыларҙың тарихи һәм фольклор батырҙарының исемдәре осрай, зороастризм йолалары һәм традициялары һүрәтләнә. Уның әҫәрҙәре буйынса фекер йөрөткәндә, Абу Нувас ижады фарсы халыҡтарын ғәрәп Хәлифәте хакимлығынан ҡотҡарыу яҡлы булған Шуубия мәҙәни-сәйәси ағымына ҡарай.
Бәҙәүәндәрҙең "псевдоклассицизмы"на ҡаршы булғанға күрә, уны «яңы стилдең» күренекле вәкиле тип атарға була. Абу Нувас үҙенең шиғырҙарында боронғо ғәрәп шиғриәтенең штамптарынан көлә Тик панегирик шиғырҙарында ғына шағир традицион ҡанунды күҙәтергә тырыша.
Урта быуат әҙәбиәтсеһе ибн Джинни: «Абу Нувас 700 урджузды яттан белә», — тип раҫлай. Абу Нувас шәкерттәрен, образдар хазинаһы булған иҫке шиғриәтте тамырына тиклем белеү кәрәк тип өйрәтә. Әммә шәкерттәре иҫке әҙәбиәтте ниндәй кимәлдә белеүҙәрен күрһәткәндән һуң, ә хәҙер уларҙы тотошо менән онотоғоҙ, ти. Шулай итеп, Абу Нувас штамптарға ҡарата ҡарашын бына шулай белдерә.
Абу Нувастың күп кенә шиғырҙары робағиҙарҙы хәтерләтә. Ул беренсе булып строфалар формаһын ҡуллана башлай.
Шағирҙы бөйөк шиғри һүҙ оҫтаһы, үткер фекерле кеше булғаны өсөн генә түгел, ә ислам ҡанундарының асылын фашлаусы булараҡ та ихтирам итәләр. Был осор аҙаҡ «яңырыу осоро» тип атала башлай.
Мираҫы һәм хәтер
Абу Нувас — классик ғәрәп әҙәбиәтенең иң бөйөк вәкилдәренең береһе. Унан һуңғы осорҙа ижад иткән күп кенә шағирҙарҙың һәм яҙыусыларҙың, шул иҫәптән Ғүмәр Хәйәм менән Хафиз Ширазиның ижадтарында Абу Нувастың йоғонтоһо һиҙелә. «Мең дә бер кисә » әкиәттәрендә Абу Нувасҡа карикатура төшөрөлөүе лә күп нәмә тураһында һөйләй. «Боронғо Ғәбәбстанды», бәҙәүәндәрҙең тормошон һағыныуҙан һәм Бағдадтағы тормошто төкөрөктәрен сәсеп маҡтауҙарынан көлгән шиғырҙары киң танылыу алған шиғырҙары иҫәбенә инә.
Абу Нувастың шиғри мираҫы бик ҙур. Үҙенең шиғырҙарын ул бөтә традицион жарнрҙарҙа ла ижад иткән. Уны тардийят жанрын тыуҙырыусы ла тип атайҙар.
Әл-Хатиб әл-Бағдади, Бағдад тарихы авторы, Абу Нувас Бағдадта Шинизи зыяратында ерләнгән, тип яҙа. Ҡалала шағир хөрмәтенә аталған бер нисә урын бар. Абу Нувас исемендәге урам Тигр йылғаһының элек рассәмдәр күргәҙмәләре һәм театр күренештәре ҡуйылған көнсығыш ярҙары буйлап һуҙылған. Бағдадта Абу Нувас исемендәге парк Джумһуриянан «14 июль» күперенә тиклем барып етә.
Тәржемәләр һәм әҙәбиәт ғилеме
Абу Нувастың ғәйәт ҙур хеҙмәттәре әлегә тиклем ғәрәп теленән тәржемә ителмәгән. Инграмстың 1933 йылдағы биографик тикшеренеүҙәрендә (W.H. Ingrams), «Abu Nuwas in Life and Legend» («Абу Нувас в жизни и легендах») Абу Нувас тураһындағы мәғлүмәттәр өс өлөшкә бүленгән: шәхси, апокрифик һәм мифик. Абу Нувас тураһында тағы ла ике абруйлы тикшеренеү эше бар, улар: Рейнольд Никольсон (Reynold A. Nicholson) «A Literary History of the Arabs» («Ғәрәп әҙәбиәте тарихы», 1 ред. — 1907; 2 ред. — 1930); Филипп Хитти (Philip K. Hitti) «The History of the Arabs» («Ғәрәптәр тарихы», 1937; һигеҙенсе редакция — 1963 йыл). Абу Нувас тураһындағы был әҫәрҙәрҙә замандаштарының уға булған ҡараштары сағылдырылған. Джеймс Критчектың хеҙмәте лә билдәле (James Kritzeck) «Anthology of Islamic Literature from the Rise of Islam to Modern Times» («Ислам барлыҡҡа килгәндән алып беҙҙең көндәргә тиклем ислам әҙәбиәте антологияһы», 1966).
Хаммарстрём Луиза
Хаммарстрём Луиза (Lovisa (Louise) Katarina Hammarström, 25 май 1849 йыл — 5 ноябрь 1917 йыл) — Швеция химигы, илдең химия буйынса махсус белем алған беренсе ҡатын-ҡыҙы.
Биографияһы
Луиза (Ловис) Хаммарстрем Хошё (Hosjö församling) Даларны приходында тыуған. Уның атаһы медицина белеме алған дин әһеле була. Ҡыҙыҡай бик йәшләй етем ҡала. Металлургия производствоһында эшләгән химиктар менән аралашыу арҡаһында ул бала саҡтан химия менән ҡыҙыҡһына башлай. Артабан ул Стокгольм ҡалаһының Констфак университеты (Konstfack) студент булып китә, химия буйынса дәрестәр ала, ә 1870 йылдың икенсе яртыһында ул Вернер Кронквист лабораторияһында ассистент булып эшләй, мышаяҡҡа анализдар яһай. Шунан һуң Брангбро (1881—1887), Фагерста (1887—1891), Шиссхюттана (1893) предприятиеларында химик-минералог була. 1893 йылда, 18 йыл ассистент булып эшләгәндән һуң, ул Коппарбергта (хәҙер Даларна лены) үҙ лабораторияһын аса һәм минералогия һәм геология өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәрә. Бында ул башлыса руда, металл һәм химия матдәләргә дөйөм химик анализ яһай. Эльса Кронквист (моғайын, Вернер Кронквистың ҡыҙылыр), Мария Лейдстрем уның ассистенттары була. Луиза Хаммарстрёмдың шәхси лабораторияһы 16 йыл эсендә барлығы 29 мең анализ яһай.
Луиза Хаммарстрём 1917 йылда Стокгольмда вафат була
Бык(Фёдоровка ҡушылдығы)
Бык — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Фёдоровка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тонгул
Тонгул — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 102 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кучевыш
Кучевыш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Екатерина күпере (Ҡыйғы районы)
Екатерина күпере — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Теплый Ключ ауылы эргәһендәге күпер. Фаразланғанса, Екатерина трактында XVIII быуатта төҙөлгән күперҙәрҙең береһе, Ҡыйғы районының иҫтәлекле урындарынан һанала.
Күперҙе һалыу ысулы үҙенсәлекле — күпер монументаль һәм шул уҡ ваҡытта тупаҫ та түгел.
Хәҙерге Ҡыйғы районы аша боронғо Златоуст — Красноуфимск трассаһы үткән.
Ошо юлдан Пугачёв менән Салауат Юлаев ғәскәрҙәре хәрәкәт иткән.
Алексей Ивановтың «Увидеть русский бунт» китабында был күперҙең фотографияһы бар. Автор боронғо архитектура ҡомартҡыһының емерелә барыуына эсе боша: «Ни өсөн Рәсәй ер йөҙөнән юғала барған боронғо ҡомартҡылар, мәҫәлән, рыцарь ҡәлғәләре тураһында хәстәрлек күрмәй?»
Был — Себергә каторжандарҙы ҡыуған тракт, «Екатерина» күперҙәре, ти автор.
2020 йылға ҡарата торошо буйынса күпергә реставрация талап ителә. Был күпер — тарихи ҡомартҡы, ул һаҡлауға һәм яңыртылыуға мохтаж.
Мяндова
Мяндова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға 23 йылғаһының һул ярына тамағынан км өҫтәрәк Осиновка ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абай майҙаны
Абай майҙаны (Абай алаңы) — Ҡаҙағстанда Алматы республика һарайы алдындағы ҡала майҙаны.Ҡаҙаҡ шағиры һәм мәғрифәтсеһе Абай Кунанбаев (1845—1904) хөрмәтенә аталған
Иҫтәлекле урындар
Майҙанда Абай Кунанбаев һәйкәле, йәмәғәт баҡсаһы һәм гранит менән ҡапланған бер нисә фонтан бар. Майҙан тирәләй «Ҡаҙағстан» ҡунаҡханаһы, «Арман» кинотеатры һәм майҙанды Кок-Тобе паркы менән тоташтырыусы трос вагоны төҙөлә. Билдәле булыуынса, Абай майҙаны йыш ҡына йәмәғәт йыйылыштары, тантаналар һәм концерттар үткәреү урыны булып тора. .
Абай Кунанбаев һәйкәле
1960 йылда Абай Кунанбаевтың тыуыуына 115 йыл тулыу айҡанлы майҙан уртаһында архитектор Хәкимжан Наурызбаев тарафынан һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлдең бейеклеге ун өс метр.
Һәйкәл янында шиғырҙар уҡыу йолаһы бар. Мәҫәлән, 2014 йылдың июнендә Халыҡ-ара әҙәби фестиваль сиктәрендә ҡаҙаҡ, украин һәм рәсәй шағирҙары үҙ шиғырҙарын башҡарҙы. .
Республика һарайы
[[Файл:International conference on Primary Health Care - Conferencia Internacional sobre Atención Primaria de Salud - Almaty -1978.jpg|мини|250пкс|Республика һарайы 1970 йылда төҙөлгән. Алматы ҡалаһының иң ҙур залы булып тора һәм йыш ҡына йәмәғәт йыйылыштары, тантаналар, концерттар һәм башҡалар өсөн урын булараҡ ҡулланыла.
«Арман» кинотеатры
Арман кинотеатры — цифрлы кинотеатр, 1968 йылда төҙөлгән. Кинотеатрҙа дүрт зал, ихата һәм клуб бар.
Канат юлы
Абай майҙанынан 2006 йылда асылған Кок-Тобе тауындағы паркка канат юлы аша барырға мөмкин. 2014 йылдың сентябрендә тау яңы трос вагоны төҙөү, тауҙың төньяҡ яғын һәм паркты реконструкциялау өсөн ябыла. 2016 йылдың мартында канат юлын төҙөү һәм паркты тергеҙеү тамамлана. 2007 йылда The Beatles һәйкәле ҡуйыла.
Яңы кабель вагонында 17 кабина, һәр береһе 8 кешеһыйҙырышлылы. Сәғәтенә 750 кешене -ткәрә ала. Канат юлының оҙонлоғо — 1620 метр, станциялар араһындағы бейеклек айырмаһы — 250 метр. Тиҙлекте 0,5 м/с-тан 6 м/с тиклем көйләргә мөмкин.
Ираса
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ҡарғалы
Түбәнге Ҡарғалы (Нижние Каргалы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 179 кеше. Почта индексы — 452731, ОКАТО коды — 80214816004.
Печель-Кикя
Печель-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ханчей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Булатйылға
Булатйылға (Булат-Елга; башҡа атамалары: Булат; Бүләкйылға) — Башҡортостан Республикаһының Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 74 кеше булған. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1844-1847 йылдарҙа башлыса Уртаул һәм Бәҙрәш ауылдарынан күсеп килгән башҡорт ғаиләләре нигеҙ һалған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, Бәҙрәш һәм башҡа тораҡ пункттарҙан ). 1850 йылда бында 22 йорт хужалығында 186 башҡорт йәшәгән, туғыҙ йылдан һуң — 37 йорт хужалығында һәм 210 кеше булған (105 ир-ат һәм 105 ҡатын-ҡыҙ). Халыҡ ауыл хужалығы, һатыуға ағас әҙерләү, умартасылыҡ, эре мөгөҙлө малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
1904 йылда Пермь губернаһы Уса өйәҙенең Яңы Уртауыл улусы ауылында — 72 йорт хужалығы була. 71 йорт хужалығында 363 кеше (176 ир-ат, 187 ҡатын-ҡыҙ) аҫаба башҡорттар йәшәгән. Крәҫтиән общинаһына яҙылмаған йортта 6 кеше иҫәпләнә (3 ир-ат, 3 ҡатын-ҡыҙ).
1920 йылда 97 йорт хужалығында 513 кеше йәшәй (231 ир-ат, 282 ҡатын-ҡыҙ).
1926 йылға ауыл Урал өлкәһенән Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына күсерелә.
1939 йылда ауылда 583 кеше йәшәй, 1959 йылда — 522 кеше.
1982 йылда бында яҡынса 220 кеше йәшәгән.
1989 йылда 153 кеше (64 ир-ат, 89 ҡатын-ҡыҙ) теркәлгән.
2002 йылда 98 кеше (41 ир-ат, 57 ҡатын-ҡыҙ), башлыса башҡорттар (82 %) йәшәй.
2010 йылда 74 кеше (35 ир-ат, 39 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә.
Төр (биология)
Карл Линней — хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең хәҙерге биологик систематикаһына нигеҙ һалыусы
XVII быуат аҙағына хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең төрлөлөгө тураһында бик күп мәғлүмәт туплана.
Натуралистар үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың яңынан-яңы формаларын тасуирләгәндәр. Был йәнле тәбиғәттең  реаль төркөмдәр — төрҙәрҙән тороуы  тураһында төшөнсә барлыҡҡа килтергән.
Бер төргә кергән заттар бер-береһенә бер ғәилә балалары һымаҡ оҡшаған. Шул уҡ ваҡытта, икенсе бер шундай уҡ үҙ-ара оҡшаш заттар йыйылмаһынан айырыла. Мәҫәлән, бүре, төлкө, ҡарға, ҡабыҡ, имән, ҡайын, бойҙай, һоло һәр береһе айырым төр тип һаналған.
Тасуирланған төрҙәр һанының артыуы:
- тупланған мәғлүмәттәрҙе бер системаға һалыуҙы,
- уларҙың исемдәрен стандартлаштырыуҙы,
- иерархик система төҙөүҙе,
- бының өсөн ҙурыраҡ системалы берәмектәр төҙөүҙе талап иткән.
Шулай итеп, үҫемлектәр һәм хайуандар, донъяһының классификацияһын эшләү зарурлығы тыуған. Биологияның яңы тармағы — систематика барлыҡҡа килгән.
Систематика— үҫемлектәрҙе һем хайуандарҙы үҙҙәренең оҡшаш һәм бер-береһенән айырмалы яҡтарына ҡарап төркөмдәргә бүлеү менән шөғөлләнә торган фән.
Был йүнәлештә төп эш булып натуралист Карл Линнейҙың «Тәбиғәт системаһы» (1735) тора. Был хеҙмәттә хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең хәҙерге заман систематикаһына нигеҙ һалына.
Линией системаһының иң бәләкәй һәм төп берәмеге булып төр һанала.
Төр атамаһы
Һәм төрҙө билдәләү өсөн икеләтә латин номенклатураһын (бинар номенклатура) индерә.
Төрҙөң исеме ике һүҙҙән төҙөлә:
-беренсе һүҙ итеп был төр ингән ырыу исеме алына (нимә ул тигән һорауға яуап бирә) ,
Шулай итеп, итөрҙөң исеменән үк уның ниндәй ырыуға ҡарағанын .белеп була. Мәҫәлән, Туғай клеверы, Тау клеверы, Аҡ айыу, Һоро айыу, Ғәҙәти шимпанзе, Кәрлә шимпанзе һәм башҡалар.
Линней, үҙенә тиклемге ғалимдар тәҡдим иткәнсә, үҫемлектәрҙең һом хайуандарҙың һәр бер төрөна латинса исем биргән:
- Canis familiaris— йорт эте,
- Canis lupus— ғәҙәти бүре,
-Felis dottiestiса— йорт бесәйе,
-Felis silvestris —урман бесәйе,
-Felis lybica —дала бесәйе
- Ribes rubrum — ҡыҙыл ҡарағат.
Латинса атамалар төрлө илдәрҙең ғалимдарына бер-береһе менән арала­шырға ярҙам итә. Ике исемле номенклатура арҡаһында бер ырыуға ингән төрҙәрҙең оҡшашлығын, дөйөмлөгөн, берҙәмлеген белеп була.
Карл Линней төрҙәрҙе   —  ырыуҙарға, ырыуҙарҙы  — отрядтарға, отрядтарҙы кластарға берләштереп иерархиялы системаға нигеҙ һала. Бер-береһенә эҙмә-эҙ буйһонған таксондар — система төркөмдәре принцибын  булдыра.
XVIII быуат аҙағында донъяның күпселек биологтары Линней системаһын ҡабул итә.thumb|right|100px|Биологик классификацияның төп һигеҙ таксономик рангтары. Тереклек домендарҙан тора, һуңғылары артабан группаларға бүленә. Аралаш төп булмаған рангтар бында күрһәтелмәгән. thumb|270px|left| [[Карл Линней «Үҫемлек төрҙәре» (Species Plantarum) хеҙмәтенең титул бите. Хеҙмәтте нәшер итеү датаһы — 1753 йылдын 1 майы биологик систематиканы ҡабул итеү датаһы тип иҫәпләнә. ]]
Шулай итеп:
- Төр (species) — морфологик, физиологик һәм биохимик үҙенсәлектәре нәҫелдән килеү буйынса оҡшаш булған, иркен ҡауышыусы һәм үрсемле тоҡом биреүсе, йәшәүҙең билдәле бер шарттарына яраҡлашҡан һәм тәбиғәттә билдәле бер өлкәлә — ареалда йәшәгән заттар йыйылмаһы.
- Төр — тере организмдарҙың (хайуандар, үҫемлектәр һәм микроорганизмдар) систематикаһының төп берәмеге. Элементар (иң бәләкәй) таксономик һәм систематик берәмек.
Төр критерийҙары
Төрҙәр бер-береһенән бик күп билдәләр менән айырыла. Төрҙөң үҙе өсөн генә хас билдәләрен һәм үҙсәнлектәрен критерийҙар тип атайҙар. Төрҙөң бер нисә критерийын айырып йөрөтәләр.
Морфологик критерий нигеҙендә бер төр заттарының тышҡы һәм эске төҙөлөшөнөң оҡшашлығы ята. Әммә ҡайһы саҡта бер төр эсендәге заттар шул тиклем үҙгәреүсән була. Тик морфологик билдәләре буйынса ғына төрҙө билдәләү мөмкин булмай.
Әммә ул төрҙәрҙең заттары бер-береһе менән ҡауышмайҙар. Былар — игеҙәк төрҙәр. Уларҙы ғалимдар бөтә систематик төркөмдәрҙә лә табалар. Мәҫәлән, ҡара ҡомаҡтың 38 һәм 42 хромосомалы ике игеҙәк төрө бар.
Элек бер төр тип иҫәпләнгән тапма (биҙгәк) серекәйенең 6 игеҙәк төрөн асҡандар. Шулай итеп, төрҙө айырыу өсөн морфологик билдәләр генә етмәй.
Генетик критерий — ул һәр төр өсөн генә хас булған билдәле һандағы, ҙурлыҡтағы һәм формалағы хромосомалар йыйылмаһы.
Был — төрҙөң төп билдәһе. Төрлө төрҙәргә ҡараған заттарҙың хромосомалар йыйылмаһы ла төрлөсә була. Шуға күрә улар ҡауыша алмай һәм тәбиғи шарттарҙа бер-береһенән айырылған була.
Физиологик критерий нигеҙендә бер төргә ҡараған заттар тереклегенең бөтә процестары оҡшаш булыуы, иң элек үрсеү оҡшашлығы, ята.
Топкий (Чет ҡушылдығы)
Топкий — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 330 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Төр (биология)
Төр критерийҙары
Төрлө төр вәкилдәре, ғәҙәттә, ҡауышмайҙар. Ҡауышһалар ҙа, тоҡом ҡалдыра алмайҙар.
Топкий (Чет ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Төр (биология)
Төр критерийҙары
Төрҙәрҙең ҡауыша алмауы уларҙың енес органдарының төҙөлөшөндә, үрсеү ваҡыттарында айырмалыҡтар булыу менән аңлатыла.
Топкий (Чет ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төр (биология)
Төр критерийҙары
Әммә тәбиғәттә ҡайһы бер төрҙәр ҡауыша һәм үрсемле тоҡом ҡалдыра ала (һары турғайҙарҙың, ҡыҙылтүш турғайҙарҙың, тирәктәрҙең, талдарҙың ҡайһы бер төрҙәре).
Тимәк, заттарҙың ҡайһы төргә ҡарауын билдәләү өсөн физиологик критерий етерлек түгел.
Географик критерий — ул тәбиғәттә төр таралған билдәле бер ареал. Уның ҙур йәки бәләкәй, өҙөк-өҙөк йәки өҙлөкһөҙ булыуы мөмкин.
Бөтә ерҙә лә таралған төрҙәр бар. Уларҙың күбеһе кеше эшмәкәрлеге менән бәйләнгән (ҡый үләндәренең күп төрҙәре, зарарлы бөжәктәр). Төрҙө билдәләгәндә географик критерий шулай уҡ хәл иткес була алмай.
Экологик критерийҙың нигеҙе — төр йәшәгән тышҡы мөхит факторҙары йыйылмаһы. Мәҫәлән, зәһәр лютик болондарҙа, яландарҙа таралған. Еүеш урындарҙа үрмәләүсе лютик үҫә. Йылға, быуа буйҙарында, һаҙлыҡлы урындарҙа өткөс лютик осрай.
Хәҙерге ваҡытта һәр төрҙөң органик дон;ья системаһындағы урынын дөрөҫөрәк билдәләү өсөн ғалимдар төрҙәрҙең башҡа критерийҙарын эшләнеләр (аҡһымдар һәм нуклеин кислоталары айырмалыҡтары буйынса).
Төрҙө билдәләү өсөн ниндәй ҙә булһа бер критерийҙы ғына файҙаланыу аҙ. Уларҙың бер-береһен раҫлаған критерийҙар йыйылмаһы ғына төрҙө дөрөҫ билдәләй.
Төр концепциялары
Төр, таксон булараҡ, органик донъяның теләһә ниндәй системаһының төп структур берәмеге булып тора. Бөтә таксономик иерархияның структураһы уның сиктәрен билдәләүгә бәйле.
Шуның менән бергә был таксондың күп кенә уникаль үҙенсәлектәре булғанлыҡтан, төр проблемаһы биология фәненең үҙ аллы өлкәһе тип ҡарала ала.
Хәҙерге фәндә әлегә тиклем төрҙөң биологик асылын дөйөм аңлау юҡ.
Иң киң таралған 7 концепция :
= Статистика= 2011 йылда Ерҙә тере организмдарҙың тасуирланған төрҙәренең һаны яҡынса 1,7 млн, шул иҫәптән: умыртҡалылар — 64 мең төр, умыртҡаһыҙ хайуандар — 1,3 млн төр, үҫемлектәр (шул иҫәптән ҡыҙыл һәм йәшел ылымыҡтар) — 308 мең төр, бәшмәктәр (шул иҫәптән лишайниктар) — 48 мең төр (башҡа сығанаҡтар буйынса — яҡынса 100 мең төр):
Яңы Аҡтанышбаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урыҫ әҙәбиәте
Урыҫ әҙәбиәте.
Төркөм:Әҙәбиәт
Киндельбрюк
Киндельбрюк (Kindelbruck) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1734 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,29 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99638 һәм автомобиль коды — SOM.
Ҡуртамыш
Ҡуртамыш — Рәсәйҙәге ҡала (1956 й), Ҡурған өлкәһе Ҡуртамыш районының административ үҙәге.
Административ-территориаль ҡоролошо буйынса район буйһоноуындағы ҡала булып тора. Муниципаль ҡоролош сиктәрендә ҡала биләмәһе статусында Ҡуртамыш ҡалаһы муниципаль берәмеген хасил итә, уның составында берҙән-бер тораҡ пункт.
Ҡала халҡы — кеше.
Ҡуртамыш (Тубыл ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Сыбыр теленнән ҡортамыш (рогоз).