cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
АҠШ Конституцияһы
Төҙөү һәм ратификация тарихы
1783 йылда Версаль тыныслыҡ килешеүе менән Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш тамамлана. Америка үҙаллылығы өсөн һуғыш ваҡытында 1777 йылда Икенсе Континенталь конгресс Конфедерация статьялары конституцион документ ҡабул итә.
Конфедерация статъялары бик насар документ була: бер штат, законға ҡаршы булып, законды юҡҡа сығарыра ала. Джордж Вашингтон документты «ҡом бауы» тип атаны. Шулай булғас, ошо документты алмаштырыу кәрәк була.
Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле
Балаларҙың тыныслыҡ һәйкәле (原爆の子の像) — Хиросиманы атом бомбаһына тотоу ваҡытында зыян күргән Садако Сасаки һәм башҡа меңдәрсә бала иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
Монумент Хиросима ҡалаһының тыныслыҡ паркында урынлашҡан. Ул япон балаларының, шул иҫәптән Садако Сасакиҙың синыфташтары йыйған аҡсаға рәссамдар Кадзуо Кикути һәм Киеси Икэбэ проекты буйынса эшләнгән. Атом бомбаһы балалары исемле һәйкәл 1958 йылдың 5 майында (Японияла балалар көнө) асыла.
Садако монументтың өҫкө өлөшөндә, ҡулына торна-оригами тотоҡан килеш һынландырылған. Һәйкәл тирәләй бөтә донъянан көн һайын меңдәрсә торна-оригами һауаға осорола. Боронғо япон йолаһы буйынса, кем мең торна эшләй, ул теләк теләй һәм уның хыялы мотлаҡ тормошҡа аша. Торна-оригамиҙар уларҙы эшләгән һәм һауаға осороу өсөн һәйкәлгә килгән балалар атом һуғышын теләмәй. Көн һайын һәйкәл эргәһенән мең торна-оригами осороу тардицияһы Садаконың мең дана эшләп өлгәрмәйенсә, лейкемиянан вафат булып ҡалыуы менән бәйле. Әммә 1955 йылдың авгусында уҡ ҡыҙҙың маҡсатына өлгәшеүенә ҡарамаҫтан, торналарҙы эшләүен дауам итеүе билдәле. Үкенескә күрә, уның теләге тормошҡа ашмай, ул 1955 йылдың 25 октябрендә 12 йәшендә вафат була.
Статуя формаһы буйынса торнаға оҡшаған бронза постаментта тора. Ул ел иҫкән һайын эленеп ҡуйылған тыныслыҡ ҡыңғырауы һелкенеүенән зыңғырлай. Ике өлөшөнә лә физика өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты Хидеки Юкава үҙ аҡсаһын бирә.
Һәйкәл нигеҙендә ҡара мәрмәр плитаға япон телендә түбәндәге текст яҙылған:
Оҡшаш монументтар
Бындай уҡыусылар йыйған аҡсаға төҙөлгән һәйкәл шулай уҡ Санта-Фела (АҠШ) бар, ул 1995 йылда Сиэтлда (АҠШ) атом бомбардировкаларының 50 йыллығы иҫтәлегенә асыла.
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар — Башҡортостанда сәйәси мотивтар менән граждандарға ҡулланған язаларҙың һәм хоҡуҡтарҙы сикләүҙәрҙең төрҙәрен үҙ эсенә алған һәм дәүләт яғынан тәьҫир итеү саралары.
1920-се йылдарҙағы сәйәси репрессиялар
1921 йылда Башҡортостандың күп кенә яуаплы хеҙмәткәрҙәре ҡулға алына, шул иҫәптән өлкә РКП(б) обкомының сәйәси секретары А. А. Бейешев. БашЧК-һы, ғәҙәттән тыш вәкәләтле орган булараҡ, ҡулға алыу һәм судтан тыш репрессиялар үткәреү хоҡуғына эйә була. 1922 йылдан башлап Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһы (БЧК) БашГПУ итеп үҙгәртелә.
БАССР-ҙа крәҫтиәндәрҙең репрессиялары ҡуйылған хаҡтар буйынса икмәкте һатырға теләмәгән өсөн үткәрелә. РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 107-се статьяһында мөлкәттең тулы йәки өлөшләтә конфискацияһы менән өс йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡаралған була.
1928 йылдың 4 ай эсендә 2424 кеше хөкөм ителә. Икмәк эштәре буйынса хөкөмдө халыҡ судтары сығара. Мәжбүри эштәргә һәм бер йылға тиклем срокка иректән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр.
Сталин осорондағы репрессиялар
30-cы йылдарҙа иң таралған ғәйепләү контрреволюцион енәйәт тип баһаланған һәм РСФСР-ҙың Енәйәт кодексының 58-се статьяһына тура килгән колхоз төҙөүгә, мәсеттәрҙе ябыуға ҡаршы агитация булған.
1934 йылдан енәйәттәр тикшереүе менән айырым судтар — «махсус коллегиялар» шөғөлләнә.
Уйлап сығарылған экзотик енәйәт төрҙәренән, мәҫәлән, ошондайҙар ҙа булған — «башҡорт халҡының күпселеге ҡулланған һөйләштең таралыуын кисектереү маҡсатын күҙ уңында тотҡаны һәм башҡорт массаларының советлашыуында ҡыйынлыҡтар тыуҙырғаны өсөн» (Башҡортостан партия өлкә комитетының пропаганда, агитация һәм матбуғат бүлеге мөдире Р. В. Әбүбәкеровтың ғәйепләнеү документтарынан).
1933 йылда СССР-ҙа «Нефть сәнәғәтендәге контрреволюцион ҡоротҡос диверсион һәм шпион ойошмаһы тураһында» эше уйлап сығарыла, ә 1936—1937 йылдарҙа БАССР-ҙа «Башнефть» тресының Геолог — эзләнеү контораһы (ГРК) геофизик цехының начальнигы С. Харитонов, «Воcтокнефть» тресының баш геологы Я. Давидович, ГПК-ның баш геологы В. Скворцов һәм башҡа нефстселәр ҡулға алына. 1937 йылдың 25 декабрҙә утыҙ ике нефтселәр мөлкәтте конфискациялау менән атыуға хөкөм ителә.
1937—1938 йылдарҙа «Башнефть» тресының идарасылары Сергей Ганшин, А. Петерсон, И. Опарин бер-бер артлы хөкөм ителәләр һәм атып үлтереләләр. Улар барыһы ла ҡоротҡостарға булышлыҡ итеүҙә ғәйепләнә.
Комсомолецтар 1937 йылда ойошторолған «Йәштәрҙең крәҫтиән союзы» эше буйынса хөкөм ителәләр. ВЛКСМ-дың Башҡорт өлкә комитетының беренсе секретары Б. С. Манаков ҡулға алына, ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының секретары М. М. Ползунов, «Башҡортостан комсомолы» гәзите редакторы Коростелин, уның урынбаҫары А. Л. Бабин, ВЛКСМ-дың өлкә комитеты секретары Ю. Г. Әхмәров һәм башҡалар репрессиялана. Башҡортостан райондарында комсомолдар араһында ойошмала төрлө исемдәр аҫтында төҙөлгән яҡынса 18 контрреволюцион ояһы «фаш ителә». Етәкселектән 19 район комитеты секретарҙары ҡыуыла. ВЛКСМ сафтарынан 1673 кеше сығарыла, шул иҫәптән «дошман элементтары» — 273, «синфи — яттар» — 366 кеше.
1937 йылдың октябрендәге Башҡорт өлкә комитеты Пленумы
1937 йылда Башҡортостанда күп тармаҡлы милләтсе баш күтәреүселәр ойошмаһын фаш итеү буйынса эре эш уйлап сығарыла.
1937 йылда Башҡортостанға ВКП(б) Үҙәк комитеты янындағы партия контроле Комиссияһы ағзаһы М. М. Сахьянова килеп китә, ул «халыҡ дошмандарын» фаш итеү буйынса Башҡорт партия ойошмаһының эшмәкәрлеген тикшерә. Сахъянова БАССР-ҙың өлкә комитетын ҡоротҡосоҡто фашлау буйынса эшлекһеҙлектә ғәйепләй, 29 августа И. В. Сталин һәм Н. И. Ежов исеменә ул үҙенең фекерен ҙур докладной яҙыу тапшыра. Икенсе яҙыуҙы ВКП (б) Үҙәк комитетының ойоштороу — партия бүлегенә тапшыра. Бында Башҡортостандың етәкселегенең эшмәкәрлеген ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡарарға мөмкинлек булмаған осраҡта, Өфө горкомының һәм ВКП (б) райкомдары секретарҙары составын тикшереү кисекмәҫтән үткәрелергә тейеш тип билдәләнә, сөнки ВКП (б) өлкә комитетының етәкселегендә элекке «вәлидовсылар» оялаған һәм шуға күрә улар дөрөҫ партия йүнәлешен тәьмин итә алмай, дошмандарҙы фаш итеү менән тик НКВД органдары шөғөлләнә, «ә партия ойошмаһы, партия һәм партияһыҙ массалар ситтә ҡала».
1937 йылдың 7-11 сентябрендә Өфө ҡала партия пленумы ВКП (б)-ның февраль — март айында үткән Пленумы ҡарарҙарын тормошҡа ашырылыуын тикшерә. Пленум ВКП (б) өлккә комитеты секретарҙары Быкиндың һәм Иҫәнсуриндың отчеттары менән пленум үткәрергә ҡарар сығара.
1937 йылдың көҙөндә республикаға ВКП(б) Үҙәк комитеты секретары А. А. Жданов килә.
«Халыҡ дошмандарын» фаш итеү бер үк сценарий менән бара: республикаларҙың партия — совет активтары советтарға ҡаршы буржуаз — милләтселектә, Троцкий — Бухарин заговорында, дошмандарҙы асыҡлау эштәрендә бушаҡлыҡ күрһәтеүҙә ғәйепләнә. Иң актив ролде Мәскәү үҙәк матбуғаты башлай, республика етәкселегенә хөкөм алдан уҡ сығарыла. Шулай, 1937 йылдың 17 сентябрендә «Правда» һәм «Известия» гәзиттәрендә бер-беренә оҡшаш материалдар донъя күрә — «Башҡортостандағы буржуаз милләтселәре төркөмө», «Башҡорт милләтселәре һәм уларҙың яҡлаусылары» мәҡәләләре. «Правда» гәзите раҫлауынса, Башҡорт өлкә комитеты «валидовсыларҙы» фаш итеү урынына — уларға таяналар, сөнки бөтә төп етәксе урындары «валидовсыларға» тапшырылған. Мәҡәләлә атап үтелгән өлкә комитеты секретары Я. Быкин, Совнарком рәйесе З. Булашев БАССР-ҙың 15 йыллығын билдәләү айҡанлы республиканың социаль — иҡтисади һәм мәҙәни үҫешендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены, ЦИК-тың секретары Х. Кальметьев — СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты Почетлы грамотаһы менән бүләкләнәләр.
ВКП (б) Башҡорт өлкә комитетының 3-се пленумында А. Жданов Троцкий — Бухарин блогын ҡыйратыуға, шпиондарҙы һәм диверсанттарҙы юҡ итеүгә саҡыра. Пленум барышында 274 кеше ҡулға алына, шул иҫәптән БашЦИК-тың рәйесе А. Таһиров, республика Госплан рәйесе Ш. Дауытов, Башҡортостан Совнаркомы рәйесе З. Ғ. Булашев, партияның өлкә комитеты секретарҙары Быкин, Ә. Р. Иҫәнсурин, республика военкомы М. Л. Мортазин, БашЦИК секретары Х. Кальметьев, мәғариф наркомы И. Х. Абыҙбаев, яҙыусылар Дауыт Юлтый, Ғабдулла Амантай, Ғөбәй Дәүләтшин, Төхфәт Йәнәби, Имай Насыри һәм башҡалар.
А. Жданов Пленумдағы үҙенең йомғаҡлау һүҙендә: ''«Башҡортостандағы контрреволюцияның төп үҙәгенә удар эщләнде. Бағаналар төптән киҫелде, ҡоймалар еңелерәк ҡолаясаҡ. Башҡортостан оазис түгел икәне, ә синфи көрәш урыны икәне ап — асыҡ. Ләғнәтле исемдәрҙе оноторға. Уҫаҡ ҡаҙыҡ уларҙың ҡәберенә»'', — тигән һығымта яһай.
1937 йылдың 26 ноябрендә ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары А. Т. Заликин И. В. Сталинға, А. А. Ждановҡа, А. А. Андреевҡа, М. Ф. Шкирятовҡа, Г. М. Маленковҡа, В. М. Молотовҡа Башҡортостандағы «халыҡ дошмандарын» фаш итеү барышы тураһында докладной яҙыу ебәрә: партия, совет һәм хужалыҡ етәксе органдарынан фаш ителгән, партиянан сығарылған һәм НКВД органдары тарафынан ҡулға алынған өҫтәмә 248 кеше; 33 МТС директоры, 25 райземотдел мөдире партиянан сығарылған һәм эштән ҡыуылған; 15 ветврач, 25 өлкән агроном ҡулға алынған һ. б.
Ҡайһы бер тикшереүселәрҙең һанауҙары буйынса, Башҡортостанда репрессияға яҡынса 50,3 мең кеше дусар була.
Ғәйепләүҙең төп фашлаусы дәлиле булып хөкөмгә тарттырылғандарҙың ғәйепте шәхси таныуы тора. Шуға күрә тәфтишмеләр төрлө ысул менән ғәйепләнеүселәрҙе кәрәкле күрһәтмәләрҙе ғәйепләнеүселәрҙән алырға тырышалар һәм язалар ярҙамында уларҙы алғандар. Язаларҙы ҡулланыуҙы 1937 йылда ВКП (б) Үҙәк комитеты рөхсәт итә. НКВД-ның иң «яратҡан» алымы «конвейер» булған. Ҡулға алынған кешенән һорауҙы күп сәғәттәр һәм тәүлектәр дауамында, бер туҡтауһыҙ кеше ыңғай яуап биргәнгә тиклем йәки иҫһеҙ ҡолағанға тиклем алып барғандар. Йыш ҡына мораль баҫым итеп ғаиләһенең ҡурҡыныс аҫтында ҡалыуы тураһында иҫкәрткәндәр. Заложник хәлендә тотҡондоң ғаиләһе, хатта балалары ла була. 1935 йылдың 7 апрелендәге Указға ярашлы балаларға 12 йәштән алып енәйәт кодексының язалары ҡаралған. Репрессияға дусар булғандарҙың ғаилә ағзалары «халыҡ дошманы ғаилә ағзаһы» булараҡ концлагерҙарға ебәрелгән.
Репрессияланғандарҙы махсус төҙөлгән ҡасабаларҙа урынлаштыралар. Белорет районында Нура, Көҙ-Йылға, Капкалка, Ермолаево, Үрге Тюльма ; Нуриман районында — Матур Аҡлан (Красивая Поляна), Осиновый Лог, Гоголевские прудки; Ҡариҙел районында — Березовый Лог, Үрге Рәзим; Дыуан районында — — Кульвараш;Өфө районында — Мотор заводы һәм ЦЕС (Сипайлово ауылы янында), 1948 йылдан — Новостройка (Салауат ҡалаһы) ҡасабалары ойошторола, улар ГУЛАГ-тың холоҡто төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһына инәләр.
Һәр махсус ҡасаба комендант етәкселегендәге ҙур булмаған концентрацион лагерҙы кәүҙәләндергән. Ҡасабаларҙың эшкә йәлеп итерлектәре урман йығыуҙа, торлаҡтар һәм сәнәғәт объекттарын төҙөүҙә файҙаланған. Махсус ҡасабаларының аҙыҡ — түлек менән тәьмин итеүе бик насар була. Медицина хеҙмәтләндереүе бөтөнләй булмай тиерлек. Ауыр эш, аслыҡ, ҡышҡы һыуыҡтар массауи үлемгә сәбәпсе була. 1932—1933 йылдарҙа ғына 2156 вафат була.
Башҡортостанда сәйәси репрессиялар һәм холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары системаһы И. В. Сталиндың вафатына тиклем ғәмәлдә була.
Хөкөм ителгәндәрҙе реабилитациялау КПСС-тың 19-сы конференцияһынан һуң башлана. КГБ, Прокуратура һәм БАССР-ҙың Юғары суды хеҙмәткәрҙәре зыян күреүселәрҙе аҡлау буйынса бик ҙур эш башҡаралар. 1991 йылдың апрель башына 42 мең кеше аҡлана, шул иҫәптән 23 меңдән ашыу судтан тыш органдары менән хөкөм ителгәндәре.
1991 йылдың 11 февралендә Башҡортостан республикаһы Министрҙар Советының «Массауи репрессиялар осоронда нахаҡтан енәйәт яуаплылыҡҡа тарттырылған һәм артабан аҡланған граждандарҙың матди — көнкүреш шарттарын яҡшыртыу тураһында» ҡарары, ә 1993 йылдың 7 июлендә — Башҡортостан Юғары Советы Президиумы «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын пенсия менән тәьмин итеү тураһында» указы сыға.
Репрессив сәйәсәт күләме тураһында статистик мәғлүмәттәр
Башҡорт АССР-ы тарихында барыһы 50 меңдән ашыу кеше репрессияланған.
БАССР-ҙа репрессияланған:
70-74 йәшлек репрессияланғандарҙың араһында 80 % атып үлтерелә, 60 — 64 йәштәгеләр араһында — 36,4 % , 55-59 йәштәгеләр араһында өстән бер өлөшө атып үлтерелгән.
БАССР-ҙың ОГПУ янындағы «тройка» 1931 йылдың өс ай эсендә атыуға, концлагерҙарға ябыуға — 72, һөргәнгә — 76 руханиҙарҙы хөкөм итә.Репрессияланған руханиҙарҙың 69 % мулалар, 13 % — православие руханиҙары; дөйөм һандан 23,3 % юғары язаға (атыуға) тарттырылған; руханиҙарҙы күпләп ҡулға алған йылдарҙан — 1930 йыл (36 %) һәм 1937 йыл (31 %).
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының министрҙар Кабинеты 1995 йылдың 5 ғинуарында «Сәйәси репрессия ҡорбандары иҫтәлеген мәңгеләштереү буйынса саралар тураһында» ҡарарын ҡабул итә.
Башҡортостан Республикаһының сәйәси репрессиялар ҡорбандарының 5 томлыҡ Хәтер китабы баҫтырып сығарылды. Биографик белешмәләр составы: фамилияһы, исеме, атаһының исеме, тыуған йылы һәм урыны, милләте, партиялылығы, белеме, эш урыны һәм вазифаһы, ҡулға алыу датаһы, хөкөм сығарыу датаһы, ғәйепләнеү статьялары, яза сараһы, атыу датаһы, реабилитация датаһы. Иллюстрациялар: документтар, портреттар.
Өфө ҡалаһының Совет районы Юбилей скверында (элекке Иваново зыяраты — репрессия ҡорбандары ерләнгән урын) сәйәси репрессия ҡорбандарына һәйкәл урынлаштырыла. Авторҙары: архитектор Леонид Дубинский; скульптор, проект авторы — Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы Ю. Солдатов.
Сәйәси репрессия ҡорбандарының һәм сәйәси репрессияларҙан зыян күргәндәрҙең мәнфәғәттәрен һәм хоҡуҡтарын яҡлау, ҡорбандар тураһында иҫтәлектәрҙе һаҡлау һәм мәңгеләштереү, Башҡортостан Республикаһындағы тоталитаризм енәйәттәре тураһында тарихи дөрөҫлөктө тергеҙеү маҡсатында Сәйәси репрессиялар ҡорбандары Ассоциацияһы булдырыла.
Юпитер
Юпитер (символы: ) — Ҡояш системаһындағы иң ҙур планета. Ҡояштан бишенсе урында урынлашҡан. Ҡояш системаһындағы бөтә планеталарҙың суммар массаһынан Юпитер ике тапҡыр ауырыраҡ. Сатурн, Уран, Нептун менән бергә Юпитер газ гиганты тип квалификациялана.
Планета кешеләргә бик борондан билдәле, был месопотамия, вавилон, грек һәм башҡа халыҡтарҙың мифологияларында һәм төрлө дини ышаныуҙарында сағылыш таба. Юпитерҙың хәҙерге атамаһы боронғо Римдең йәшен уҡтарын атыусы Аллаһы исеменән алынған.
Юпитерҙағы ҡайһы бер атмосфера күренештәре: шторм, йәшен, поляр балҡыштар үҙҙәренең масштабы буйынса ерҙәге ошондай күренештәрҙән байтаҡҡа көслөрәк. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: уның атмосфераһында барлыҡҡа килгән Ҙур ҡыҙыл тап — XVII быуаттан алып билдәле булған гигант шторм.
Юпитерҙың кәмендә 79 юлдашы бар, шуларҙың иң эреләре — Ио, Европа, Ганимед һәм Каллисто — уларҙы Галилео Галилей 1610 йылда аса.
Бөйөк ҡапма-ҡаршы тороштар (Марстың Ергә иң яҡын килгән хәле) ваҡытында (уларҙың береһе 2010 йылдың сентябрендә була) ябай күҙ менән ҡарағанда төнгө күктә Юпитер Ай менән Венеранан ҡала иң сағыу есем булараҡ күренә. Юпитер дискы һәм юлдаштары — бер нисә асыш яһаған һәүәҫкәр астрономдар өсөн популяр күҙәтеү объекты. Һәүәҫкәр астрономдар, мәҫәлән, 1994 йылда Юпитерға килеп бәрелгән Шумейкер-Леви кометаһын аса, ә 2010 йылда Юпитерҙың Көньяҡ экваториаль бүлкәтенең юҡҡа сығыуын билдәләй.
Инфраҡыҙыл диапазон
Спектрҙың инфраҡыҙыл өлкәһендә H.2 һәм He молекулалары, шулай уҡ башҡа бик күп элементтар һыҙаттары бар. Тәүге икәүһе планетаның барлыҡҡа килеүе тураһындағы мәғлүмәтте еткерһә, ҡалғандарының сифат һәм һан составы уның эске эволюцияһы тураһында һөйләй.
Әммә водород һәм гелий молекулалары зарядлы киҫәксәләргә (дипольный момент) эйә түгел, тимәк, был элементтарҙың абсорбцион һыҙаттарының удар ионлаштырыу иҫәбенә йотолоу асыҡтан-асыҡ беленгәс кенә күренә. Был, бер яҡтан, икенсе яҡтан — был һыҙаттар атмосфераның иң өҫкө ҡатламында барлыҡҡа килә һәм бынан да тәрәнерәк ҡатламдар тураһындағы мәғлүмәтте еткерә. Шуға күрә Юпитерҙа гелий менән водородтың ифрат күп булыуы тураһындағы иң ышаныслы мәғлүмәттәр ошо планетаға төшөрөлгән «Галилео» аппаратынан ғына алына.
Ҡалған элементтарға килгәндә, уларҙы анализлағанда һәм аңлатма биргәндә лә ауырлыҡтар тыуып тора. Әлегә Юпитер атмосфераһында ниндәй процестарҙың барыуын һәм уларҙың планетаның химик составына (уның эсенә лә һәм тышҡы ҡатламдарына ла) ни тиклем көслө йоғонто яһай алыуын тулы ышаныс менән әйтеү мөмкин түгел. Шуға ла спектрҙы ентекле аңлатыуҙа билдәле бер ҡыйынлыҡтар тыуып тора. Әммә элементтарҙың күп булыуына йоғонто яһарға һәләтле бөтә процестар ҙа локаль һәм ныҡ сикләнгән, шуға ла улар матдәләрҙең таралыуын глобаль рәүештә үҙгәртергә һәләтле.
Юпитер Ҡояштан алған энергия менән сағыштырғанда 60 процентҡа күберәк энергияны тирә-яғына һибә (спектрҙың башлыса инфраҡыҙыл өлкәһендә). Ошо энергияны эшләп сығарыусы процестар иҫәбенә Юпитер һәр йылда яҡынса 2 сантимерға кәмей. П. Боденхеймер фекеренсә (1974), планета формалашҡан саҡта ул 2 тапҡырға ҙурыраҡ һәм ундағы температура ла, хәҙергегә ҡарағанда, байтаҡҡа юғарыраҡ булған. .
Ҡыҫҡа тулҡынлы диапозрн
Юпитерҙың гамма-диапазонда нурланышы поляр балҡыш, шулай уҡ дискының нурланышы менән бәле. Тәүге тапҡыр 1979 йылда Эйнштейн исемендәге йыһан лабораторияһында теркәлә.
Ерҙәге поляр балҡыш рентген һәм ультрафиолетта тап килә тиерлек, әммә Юпитерҙа улай түгел. Рентген поляр балҡышы, ультрафиолет балҡышына ҡарағанда, ҡотопҡа күпкә яҡын урынлашҡан. Элекке күҙәтеүҙәр нурланыштың һәр 40 минут һайын балҡыуын асыҡлаһа, һуңғы күҙәтеүҙәрҙә бындай күренеш һирәк осрай.
Юпитерҙағы һаҙағай балҡышының рентген спектры кометаларҙың рентген спектрына оҡшаштыр, тип фаразланғайны, әммә Сhandraлағы күҙәтеүҙәр буйынса, был улай түгел. Шулай уҡ 250 эВ-нтан алып 350-эВ-ҡа тиклем спектраль өлкәлә түбәнерәк энергияларҙа нурланыш һыҙаттары бар, бәлки, улар көкөрт менән углеродтан сығалыр.
Гамма-нурланыштың поляр балҡыш менән бәйле булмауы беренсе тапҡыр 1997 йылда ROSAT-тағы күҙәтеүҙәр мәлендә табыла. Спектр поляр балҡыш спектрына оҡшаш, әммә тик 0,7—0,8 кэВ тирәһендә генә.
XMM-Newton йыһан обсерваторияһы күҙәтеүҙәре күрһәтеүенсә, дискының гамма-спектрҙа нурланышы — Ҡояштың рентген нурланышының сағылышы ғына.
Планетаны радио ярҙамында күҙәтеү
Юпитер — Ҡояш системаһының оҙон тулҡында дециметрлы-метрлы диапазонда эшләүсе иң көслө радиосығанағы (Ҡояштан һуң). Радионурланыш спорадик характерҙа, һәм максимумда 106 Янскихҡа етә.
Әлеге ваҡытта Юпитерҙың эске төҙөлөшөнөң түбәндәге моделе киң танылыу алған:
Орбитаһы һәм әйләнеше
Тәбиғи юлдаштарҙың хәрәкәтен, шулай уҡ йыһан аппараттары траекторияһын анализлағандан һуң Юпитерҙың гравитация яланын тергеҙергә була. Бик тиҙ әйләнеү сәбәпле, был планета башҡа сферик симметриялы есемдәрҙән һиҙелерлек айырыла. Гравитация потенциалы Лежандра полиномдары рәүешендә тасуирлана
Массаһы
Юпитер — Ҡояш системаһының иң ҙур планетаһы, газ гиганты. Экваторының радиусы 71,4 мең км тәшкил итә, был Ер радиусынан 11,2 тапҡырға артығыраҡ. Юпитер — Ҡояш менән масса үҙәге яҡынса 7 процент ҡояш радиусына Ҡояштан ситтә урынлашҡан берҙән-бер планета.
Юпитерҙың массаһы Ҡояш системаһының башҡа планеталарының берлектәге суммар массаһынан 2,47 тапҡырға, Ер массаһынан 317,8 тапҡырға артығыраҡ, ә Ҡояш массаһынан яҡынса 1000 тапҡырға аҙыраҡ. Тығыҙлығы (1326 кг/м³) яҡынса Ҡояш тығыҙлығы менән бер тип әйтерлек һәм Ер тығыҙлығынан 4,16 (5515 кг/м³) тапҡырға ҡалыша. Шул уҡ ваҡытта уның өҫтөндәге тартыу көсө ерҙәгенән 2,4 тапҡырға күберәк
Юпитер — «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ»
Был планетаның теоретик моделдәре күрһәтеүенсә, әгәр ки Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан бер аҙ ғына артығыраҡ булыуы планетаның тығыҙланыуына килтерер ине. Әммә әгәр ҙә Юпитерҙың массаһы уның хәҙерге массаһынан дүрт тапҡырға ҙурыраҡ булһа, планетаның тығыҙлығы шул тиклем артыр ине, һөҙөмтәлә ныҡ күтәрелгән гравитацияның йоғонтоһо аҫтында планетаның үлсәме ныҡ кәмер ине. Күрәһең, аномаль төҙөлөшкә һәм тарихҡа эйә булған планета тап ошондай максималь диаметрлы була алалыр. Массаһының артабан артыуы дауам итһә, йондоҙ формалаштырыу барышында Юпитер хәҙерге массаһынан 50 тапҡырға ауырыраҡ көрән карликҡа әүерелер ине. Тап ошо дәлил астрономдарҙың Юпитерҙы «уңышһыҙ эшләнгән йондоҙ» тип һанарға нигеҙ бирә.
Химик составы
Юпитерҙың эске ҡатламдарының химик составын хәҙерге күҙәтеү ысулдары менән билдәләү мөмкин түгел, әммә атмосфераһының тышҡы ҡатламдарында элементтарҙың күплеген сағыштырмаса юғары теүәллек менән асыҡларға мөмкин, сөнки ул ҡатламдар 1995 йылдың 7 декабрендә планета өҫтөнә төшөрөлгән «Галилео» аппараты тарафынан ентекле тикшерелә. . Юпитер атмосфераһында төп ике төп компонент — молекуляр водород һәм гелий. Атмосфераһында шулай уҡ һыу (H.2O), метан (CH4), көкөртлө водород (H.2’S), аммиак (NH-ТӨРКӨМДӘРЕ3) һәм фосфин (PH3) кеүек күп кенә ябай берләшмәләр бар. Уларҙың күплеге (10 барҙан түбән) тәрән тропосферала Юпитер атмосфераһы углерод, азот, көкөрт һәм, бәлки, кислородҡа бай булыуы ихтимал.
Структураһы
Юпитерҙың үҙенсәлеге — тышҡы ҡиәфәтенә хас һыҙаттар. Бер нисә фараз уларҙың килеп сығышын аңлата. Мәҫәлән, бер фараз буйынса, йылытыу иҫәбенә планета-гигантта барлыҡҡа килгән конвекция күренеше һөҙөмтәһендә атмосферала һыҙаттар барлыҡҡа килә. 2010 йылдың яҙында ғалимдар тағы ла бер гипотеза тәҡдим итә, уға ярашлы, һыҙаттар уның юлдаштары йоғонтоһо һөҙөмтәһендә тыуа. Юлдаштарының тартыу көсө йоғонтоһо аҫтында Юпитерҙа матдәләрҙең үҙенсәлекле «бағаналары» пәйҙә була, әйләнә-әйләнә улар һыҙаттарҙы барлыҡҡа килтерә, тигән фараз да бар.
2000 йылдың аҙағында үткәрелгән «Кассини» зонды үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә Оло ҡыҙыл таптың аҫтан килгән спираль формаһындағы ағымға бәйле булыуы асыҡлана (атмосфера массаларының вертикаль әйләнеше); башҡа өлкәләр менән сағыштырғанда был урында болоттар юғарыраҡ урынлашҡан, ә температура түбән. Болоттарҙың төҫө вертикаль ағымдың бейеклегенә бәйле: күк төҫтәгеһе — иң юғары бейеклеккә күтәрелгәне, унан түбәнерәк көрән төҫ, артабан — аҡ. Ҡыҙыл төҫтәгеһе — иң түбән бейеклеккә эйә булған атмосфера ағымы. Ҡыҙыл таптың тиҙлеге — 360 км/сәғ. Унда уртаса температура −163 °C, шул уҡ ваҡытта таптың үҙәк өлөшөндәге һәм ситендәге температура бер-береһенән 3-4 градусҡа айырыла.
Юпитер гидродинамик тигеҙләнештә тора;
Юпитер термодинамик тигеҙләнештә тора.
Оло ҡыҙыл тап — көньяҡ тропик зонала урынлашҡан оваль формалағы һәм даими рәүештә үҙгәреп тороусы участка. Уны 1664 йылда Роберт Гук аса. Әлеге мәлдә ул 15х30 км (Ерҙең диаметры ~12,7 мең км) ҙурлығында, ә 100 йыл элек күҙәтеүселәр ҡыҙыл таптың 2 тапҡырға ҙурыраҡ булыуын билдәләгән. Ҡайһы берҙә ул асыҡтан-асыҡ күренмәй. Оло ҡыҙыл тап — уникаль гигант дауыл.
Ай (ваҡыт)
Ай — календарҙағы ваҡыт берәмеге, яҡынса Айҙың Ер тирәләй бер тапҡыр әйләнеп сығыу арауығына тигеҙ.
Һары станцияһы янындағы һуғыш
Һары станцияһы янындағы һуғыш — Граждандар һуғышы осоронда, 1918 йылда, Көньяҡ-көнбайыш фронттың Орск участкаһында булып үткән хәл иткес һуғыштарҙың береһе.
Тарихы
Орск фронты командующийы Н. П. Карнаухов, Ырымбур казак ғәскәренең штаб начальнигы генерал-майыр А. Н. Вагин һәм Айырым Башҡорт корпусы командующийы генерал-лейтенант Х. И. Ишбулатов тарафынан 2-се батальондың һалдаттары һәм офицерҙарына яу барышында күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлыҡтары өсөн рәхмәт белдерелә. Күп кенә башҡорт хәрби хеҙмәткәрҙәре аҡтар командованиеһының наградаларына лайыҡ була ..
Сығанаҡтар
Национально‑государственное устройство Башкортостана (1917—1925 гг.): док. и материалы. В 4 т. Т.2. Ч.1. Уфа, 2002;
А. А. Ва­лидов — организатор автономии Башкортостана. У истоков федерализма в России (1917—1920): сб. док. и материалов. В 2 ч. Ч.1. Уфа, 2005.
Әҙәбиәт
Таймасов Р. С. Участие башкир в Гражданской войне. Кн.1. В лагере контрреволюции (1918 — февраль 1919 гг.). Уфа, 2009.
Озерная (Мехреньга ҡушылдығы)
Озёрная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миҙиәк мәҙрәсәһе
Миҙиәк мәҙрәсәһе — XIX—XX быуаттарҙа Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙенең Миҙиәк ауылында урынлашҡан мәҙрәсә.
Тарихы
1860 йылда ауылдың йәмиғ мәсете базаһында мәктәп булараҡ асыла. Һуңғараҡ, 1883 йылдың декабрь айынан мәҙрәсәгә әйләндерелә. Нигеҙ һалыусыһы Ғ. Ғ. Ҡорбанғәлиев. Ырымбур мосолмандар назаратына буйһонған. 1874 йылдан халыҡ мәғарифы ҡарамағында була. Дворян Ғ. Ҡорбанғәлиев ярҙамында тотола.
Уҡытыу‑тәрбиә эшенә Ҡорбанғәлиев һәм мөғәллим Д. Көсөков етәкселек итә. Башлыса 7—11 йәшлек ир балалар ҡабул ителгән. Уҡыу ваҡыты — 7—10 йыл. XIX—XX быуаттарҙа Башҡортостанға йәдитселек үтеп ингән. Әммә был мәҙрәсә иҫке ысуллы була. Уҡыу программаһына Ҡөрьән өйрәнеү ғилеме, хәҙис өйрәнеү ғилеме, фикһ, ғәрәп теле, төрки һ.б. инә. 1913 йылда 320 уҡыусы булған. .
Бының сәбәбе булып Ырымбур крайы ахуны Ғабдулла ишандың, яңылыҡтар керетеүгә ҡаршы тороуы тора. Был мәҙрәсә бик данлыҡлы мәҙрәсәләрҙән иҫәпләнгән. Унда ғәрәп теле, фарсы теле, Ҡәръән тәфсире ныҡлап өйрәтелгән.
Себерҙән һәм Байкал аръяғынан аҡтар хәрби частәре менән бергә башҡорт ғәскәре киткәс, Миҙиәк мәҙрәсәһе ябыла.
Сөләймән (Ауырғазы районы)
Сөләймән (Сулейманово) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 453499, ОКАТО коды — 80205828006.
Тарихы
Сөләймән ауылы Бишауыл-Табын улусына ҡарай. XIX быуатта ауылда 12 йортта 61 кеше иҫәпләнгән. Ун туғыҙынсы быуаттың тәүге яртыһында йорттар һәм халыҡ һаны үҙгәрмәй тиерлек. 1850 йылда 9 йортта 90 кеше йәшәгән. Сөләймән ауылына нигеҙ һалыусының улдарының исемдәре билдәле. Уларҙың өлкәне Иманбай Сөләймәнов (1736—1818) оҙон ғүмерле була, Имәнбайҙың улының, 1760 йылғы Әбделвәғәптең улдары бик күп булған: Әбдрәхим, Мөхәмәтҡол, Фәйзулла, Хәйрулла, Хәйбулла, Сәйфулла. 1842 йылда 77 кешегә 72 бот ужым, 112 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Моур-Вош-Юган
Моур-Вош-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының һул ярына тамағынан 518 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Мариэтта Яннаку
Мариори (Мариэтта) Яннаку (Μαριορή (Μαριέττα) Γιαννάκου, ) — грек сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре. Яңы демократия партияһы ағзаһы. 2019 йылдан Греция парламентының ғәмәлдәге депутаты. Элек — Европа парламенты депутаты һәм Европа халыҡ партияһы фракцияһы ағзаһы (1984—1990, 1999—2000, 2009—2014), мәғариф һәм дин эштәре буйынса министр (2004—2007), һаулыҡ һаҡлау министры (1990—1991).
Моур-Вош-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
Мариэтта Яннаку 1951 йылдың 5 июнендә Лаконияла Еракион  ауылында тыуған. Панайотис Яннакистың  ҡыҙы.
Моур-Вош-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
Афина университетының медицина мәктәбен тамамлай.
1974 йылдың октябрь айында Яңы демократияның йәштәр ойошмаһын нигеҙләүселәрҙең  береһе була, башҡарма комитет  ағзаһы булып тора. 1979 йылда Яңы демократия партияһына инә, 1997 йылда — үҙәк комитеты ағзаһы, 1998 йылда — башҡарма комитеты ағзаһы. 2004 йылдың 29 июлендә партияның VI съезында партия политсоветы ағзаһы итеп һайлана. 2007 йылдың июлендә VII съезда политсовет ағзаһы итеп яңынан һайлана. 1981—1984 йылдарҙа — партия  президенты кәңәшсеһе.
Дүрт тапҡыр Европа парламентына һайлана. Беренсе тапҡыр 1984 йылғы һайлау һөҙөмтәләре буйынса һайлана. Европа халыҡ партияһы фракцияһы ағзаһы була. Киләһе һайлауҙарҙа яңынан һайлана, Европа парламентында  Яңы демократия төркөмөн  етәкләй.
Греция парламентына биш тапҡыр һайлана. 1993 йылда һайлау йомғаҡтары буйынса Греция парламентына тәүге тапҡыр  депутат итеп һайланған. Киләһе һайлау йомғаҡтары буйынса яңынан һайланған.
2000 йылда парламент һайлауҙары йомғаҡтары буйынса  йәнә депутат итеп һайлана. Киләһе һайлау йомғаҡтары буйынса яңынан һайлана.
1990 йылдың 11 апрелендә Мицотакис Константинос хөкүмәтендә һаулыҡ һаҡлау министры портфелен ала, 1991 йылдың 7 авгусына тиклем вазифаны биләй. 2004 йылдың 10 мартында Костас Караманлистың беренсе кабинетында мәғариф һәм дин эштәре буйынса беренсе министр портфелен ала. 2006 йылда уның инициативаһы буйынса Греция парламенты Афина мәсетен төҙөү тураһында законды хуплай. 2006 йылда мәғариф реформаһы тураһында иғлан итә, был уҡытыусыларҙың һәм студенттарҙың  протесын тыуҙыра. 2007 йылдың 16 сентябрендә отставкаға китә.
Пыянгарка-Яха
Пыянгарка-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сядор-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Дәүләкән интернат-лицейы уҡытыусылары
Башҡортостандың Дәүләкән районы Дәүләкән интернат-лицейының директорҙары, уҡытыусылары, тәрбиәселәр исемлеге. Исемлеккә мәктәптә кәмендә бер уҡыу йылы эшләгән директорҙар, уҡытыусылар һәм тәрбиәселәр инә.
Пыянгарка-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
2009 йылда Европа парламентына һайлауҙар йомғаҡтары буйынса йәнә депутат итеп һайлана,  Европа парламентында Яңы демократия  төркөмөн етәкләй.
Дәүләкән интернат-лицейы уҡытыусылары
Уҡытыусылары, тәрбиәселәр
Уҡытыусылар тураһында тулыраҡ мәғлүмәт бында: [https://davlinter.edusite.ru/sveden/employees2.html Руководство. Педагогический (научно-педагогический) состав]
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
2019 йылда парламент һайлауҙары Һөҙөмтәһе буйынса  йәнә депутат итеп һайлана. НАТО Парламенты ассамблеяһында Греция парламенты   делегацияһы башлығы булып тора.
Пыянгарка-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мариэтта Яннаку
Биографияһы
Француз, инглиз, испан һәм немец телдәрендә һөйләшә.
Шәхси тормошо
1983 йылда Панайотис Куцикосҡа  кейәүгә сыға, 1997 йылда айырылыша. Ҡыҙы — Зои-Электра Куцику (, 1991 йылдың 19 декабрендә тыуған).
Филатов Николай Николаевич (медик)
Шулай уҡ властарҙың 2020 йылда Рәсәйҙә COVID-19 таралыуын туҡтатыу өсөн күрелгән сараларҙы ҡаты тәнҡитләүе арҡаһында танылыу яулай.
Ғилми эштәр, асыштары һәм баҫмалары
Николай Филатов — 300-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, улар араһында:
Киң мәғлүмәт сараларында сығышы
2020 йылдың мартында Н. Филатов «Бизнес Online» баҫмаһына биргән интервьюһында COVID-19 гриппҡа ҡарағанда күпкә кәм контагиозен, тип белдерә, сусҡа киҙеүенән үлем осрағы 18 %, ҡош киҙеүенән (H7N9) — 34 %, әммә был йоғошло ауырыуҙарҙың таралыуы һәләкәт килтермәне һәм  COVID-19 һымаҡ шау-шыу менән оҙатылманы, тип хәбәр итә.
Һуңғараҡ, 2020 йылдың майында, ул шул уҡ баҫмаға эксперт сифатында COVID-19 менән көрәш стратегияһын тикшереү өсөн Рәсәй Федерацияһы Президенты менән осрашыуға саҡырылыуын хәбәр итә, «балаларҙы сығарырға һәм ял итеү зоналарын асырға кәрәк», тип фекерен әйтә, әммә кәңәшмәнең башҡа ҡатнашыусыларын үҙенең хаҡлығында күндерә алмай .Ошо уҡ май интервьюһында Н. Филатов 2020 йылдың йәйендә сирҙең кәмеүен һәм һуңынан был сирҙең мөһимлеген юғалтыуын фаразлай : Көҙ көнө был хаҡта көн темаһы булараҡ берәү ҙә хәтергә төшөрмәйәсәк. Ниндәйҙер бер нисә сығанаҡ барлыҡҡа килеүе лә ихтимал, ләкин был бер ниндәй ҙә проблема булмаясаҡ. Кешеләр бынан үлеүҙән туҡтаясаҡ, сөнки аҙ вирулентлы ҡуҙғытыусы ғәҙәти булмаған иммун яуап механизмын ғәмәлгә индерә алмай.
Костряж
Костряж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кема йылғаһының уң ярына тамағынан 9,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минут
Минут (мин, min) — ваҡыт үлсәү берәмеге [. 1 минут 60 секундҡа (1/60 сәғәткә йәки тәүлектең 1/1440 өлөшөнә) тигеҙ. Минут — үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була.
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы
Биографияһы
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 1926 йылдың 10 июлендә БАССР-ҙың Йылайыр кантоны Үрге Нөгөш ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Үрге Нөгөш ауылы) тыуған.
Шәкир Аллабирҙе улы Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан 1943 йылдың 8 февралендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1943—1950 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә, Корея сиген һаҡлай. Сержант хәрби дәрәжәһе бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, совет-япон һуғышында (1945—1950) ҡатнаша. 1950 йылдың 23 сентябрендә демобилизациялана
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 1941—1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл Байраҡ» промартелендә, 1962—1978 йылдарҙа Бөрйән урман сәнәғәте хужалығында сайырсы булып эшләй. 1983 йылдан алып пенсияға сыҡҡансы (1986) Ғәлиәкбәр мәктәбендә уҡыусыларҙы умартасылыҡ һөнәренә өйрәтә.
Ишмөхәмәтов Шәкир Аллабирҙе улы 2006 йылдың 26 июлендә Ғәлиәкбәр ауылында вафат була һәм ауыл зыяратында ерләнә
Кутна-Гора
Кутна-Гора (Kutná Hora), элекке. Куттенберг (Kuttenberg) — Урта Чехия крайы ҡалаһы. Кутна Гора районының администраив үҙәге һәм киң вәкәләтле муниципалитеты. Праганан көнсығышҡа табан 60 км алыҫлыҡта, Кутна-Гора яҫы таулығында, диңгеҙ кимәленән 254 метр бейеклектә урынлашҡан.
Халҡы — 21,1 мең кеше (2005 йыл мәғлүмәттәре буйынса).
Тарих
Ҡалаға XIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙ һалынған. Кутна-Гора урта быуаттарҙың көмөш сығарыу индустрияһы үҙәге. XIII быуатта ҡала Европа рудниктары сығарған көмөштөң өсөнсө өлөшөн сығарыу һөҙөмтәһендә Чехия корллегенең байлыҡ буйынса икенсе ҡалаһы була.
Тап рудниктар таусылар ҡасабаһы барлыҡҡа килеүҙен төп сәбәпсеһе булған, шуларҙың береһенә "Antiqua Cuthna"исеме бирелә, был «иҫке монах рясаһы (кейеме)» тигәнде аңлата. Бер монах, риүәйәт буйынса, күрше убала йоҡоға талған, ә йоҡо ваҡытында көмөш ҡойолмаларын төшөндә күргән. Уянғас, ул ысынлап та төшөндә күргән урында көмөш тапҡан һәм уны рясаһы менән ҡаплап ҡуйған. Кутна-Гора Европала беренсе «көмөш биҙгәге» урынына әйләнә. Шахта тирәләй теләһә нисек урынлашҡан бәләкәй өйҙәр, трактирҙар, мунсалар, кибеттәр барлыҡҡа килә. Һуңынан таралышып торған ҡасабалар король өҫтөнлөктәрен алған Кутна-Гора ҡалаһына берләшә
Иҫтәлекле урын
Күп готика архитектураһы ҡомартҡылары менән данлыҡлы.
Ҡаланың тарихи үҙәге ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы исемлегенә инә.
Иҡтисад
Быяла өрөү заводы, һыра етештереү, Philip Morris тәмәке фабрикаһы, «Foxconn» компанияһының заводы бар.
Зульцхайм (Түбәнге Франкония)
Зульцхайм (нем. Sulzheim ) —  Германияла,   Бавария ерендәге община
Түбәнге Франкония административ округына буйһона. Швайнфурт районы составына инә. Герольцхофен идаралығына буйһона. Халҡы 1972 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны 26,77 км² тәшкил итә. Рәсми коды — 09 6 78 183.
Халҡы
2015 йылдың 31 декабренә ҡарата Зульцхайм общинаһы халҡы 2069 кеше тәшкил итә
Пил-Ватне-Сос
Пил-Ватне-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тарновске-Гуры
Тарновске-Гуры (Терновские Горы) (Tarnowskie Góry, Tarnowitz) — Польша ҡалаһы. Польшаның Силезия воеводствоһындағы Тарновске-Гуры повятына инә. Ҡала гминаһы статусына эйә. 83,47 км² майҙанды биләгән. Халҡы: 60 879 кеше (2014 йыл мәғлүмәттәре буйынса). Халыҡ тығыҙлығы бер квадрат километрҙа-735 кеше.
Тарих
Тарновцы ҡала атамаһы боронғо ауыл исеменән килеп сыҡҡан (Tarnowice) (Тарновец районы Иҫке (Stare Tarnowice)), ул иҫке поляк теленән шахты тип тәржемә ителә. Ҡала тарихы бында көмөш, ҡурғаш һәм цинк табыу һәм сығарыу менән бәйле. Риүәйәт буйынса, беренсе киҫәк көмөштө Рыбка исемле крәҫтиән яҡынса 1490 йылда ер ҡаҙығанда табып алған. Ошо ваҡыттан алып хәҙер ҡала торған урынға күскенселәр килә башлай, тәүге ауылдар барлыҡҡа килә.
Гусевка (Салауат районы)
Гусевка (Гусевка) — Башҡортостандың Салауат районындағы ауыл. Малаяҙ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 199 кеше. Почта индексы — 452490, ОКАТО коды — 80247835003.
Географик урыны
Гусевка ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Илек йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 8 километр һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төнбяҡ-көнсығышҡа табан 37 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Тәүге төпләнеүселәр 8 йорт тәшкил иткән. Мырҙалар ырыуы башҡорттары ерҙе ҡотомға биргән.
1896 йылда йорт һаны ике тапҡырға артҡан — 16 йортта 148 кеше йәшәгән. Игенселек, заводтарҙа йөк ташыу, ағас яндырып күмер әҙерләү менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Күптәнән бирле һөрөлгән ер убалы урында урынлашҡан. Ҡатнаш сәсеү әйләнеше ҡулланылған. 2 елгәргес һәм һуҡҡыс булған. Барыһы ла баҡсаларында йәшелсә үҫтергән. Илтәй ауылы башҡорттарынан һөрөнтө ерҙәрҙе һәм сабынлыҡ биләмәләрен ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡуртымға алыу тәжрибәһе ҡулланылған.
Ҡышҡы көндәрҙә заводтарға мәғдән һәм күмер ташығандар.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Гусевка ауылында һыу тирмәне, бакалея кибете теркәлгән.
Муен-Лор-Юган
Муен-Лор-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Моур-Вош-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Гусевка (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1920 йылда 33 йортта 225 кеше донъя көткән. Ирле-ҡатынлы Торгашовтар йорттарында шәхси мәктәп асҡан.
1930-сы йылдар башында дәүләт мәктәбе асыла. 1936-1937 йылдарҙағы янғындан һуң мәктәп төҙөлә
Муен-Лор-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гусевка (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Гусевка һәм яҡын ауылдарҙа хужалыҡтарҙы коллективлаштырыу 1929-1930 йылдарҙа башлана. Урында крәҫтиәндәрҙең күпселеге хәлле хужалыҡтарҙа яланып хеҙмәт итеүсе ярлыларҙан (батрак) торған. Ғаиләһе 8 кешенән торған Гусев Яков кулак булараҡ, сәйәси золомға дусар ителә. Уның хужалығынан 10-12 пар сабата, 2 тоҡ бойҙай, һуғылған балаҫ тартып алына. Өйҙәре, килемле хужалығы була, батрак хеҙмәтен ҡуллана. Гусев Яков, улдары Григорий һәм Михаил менән Себергә һөрөлә. Кулак Андреевтың өйөндә башланғыс мәктәп урынлаша. Ер Илек ауылында йәшәгән барин Обенцовтыҡы була. Иген, кейем-һалым, ҡорамалдар, мал тартып алына.
Муен-Лор-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гусевка (Салауат районы)
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
Хәлле крәҫтиәндәр үҙ ерендә тырышып эшләгән, уларҙың уртаса алғанда, 10-12 йылҡы малы, 7-8 һыйыры һәм быҙауы, 20-25 һарығы, 2-5 га ере булған. Сәйәси золомдан һәм һөргөндән ҡотолоу маҡсатында, колхозға ингәндәр.
Гусевка ауылындағы тәүге колхоз Эҫем ҡалаһының күренекле революционеры Гузаков исемен йөрөткән. Гусев Мартын колхоз рәйесе була. Колхозда йыйылған тәүге уңышты Башҡорт өйәҙе вәкилдәре алып киткән. Колхозсыларҙың милеген мотлаҡ страховкалағандар, 1000 һум займ, һәр мал башына, төҙөлмәләргә һәм ергә һалым индерелгән. Түләй алмаған осраҡта, күрһәтелгән суммаға тигеҙ мөлкәт тартып алынған. Крәҫтиәндәр, һалым һәм займ түләү өсөн, һөрөнтө һәм болон ерҙәрен һатып алған, үҫтергән игенен малға алмаштырған, тарттырылған онон Кропачёво станцияһында һатҡан.
Хеҙмәт хаҡы аҡсалата түләнмәгән, хеҙмәт көндәре менән һаналған (5 хеҙмәт көнө – 10 тин), йылына 500 хеҙмәт көнө эшләнергә тейеш булғандар. Бер ғаиләгә эш хаҡы 500 һум һәм 2-5 кг икмәк (1 бот икмәк 400 һум) тәшкил иткән. Ауыл хужалығын коллективлаштырыу крәҫтиән тормошон яҡшыртмаған. Үлем осраҡтар артҡан. 13-14 йәшлек үҫмерҙәр хеҙмәте ҡулланылған, 10-11 йәшлек балалар утауҙа, көтөүсе булып хеҙмәт иткән.
1930 йылдарҙан бирле хәҙерге атамаһы ҡулланыла, ә 2005 йылдан хәҙерге статусына эйә.
Әлеге ваҡытта ауылда Янғантау урта мәктәбе филиалы — Гусевка төп мәктәбе, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Гусевка ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Баҡса ҡомағы
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙә оҙонлоғо 11—15 см. Арҡаһы ерән төҫмөрлө һорғолт көрән, муйыны, тамағы, күкрәге, ҡорһағы аҡ; күҙенән алып ҡолаҡ төбөнә тиклем ҡара һыҙат үтә. Мороно осло, ҡолаҡтары ҙур, түңәрәк. Артҡы аяҡтары алғыларынан бер аҙ оҙонораҡ. Ҡойроғо (оҙонлоғо 12 см тиклем) ҡуйы ҡыҫҡа, осонда аҡ ҡаймалы йәйенке бумала барлыҡҡа килтереүсе оҙон йөн м‑н ҡапланған. Полигам. Енси яҡтан 2 йылда өлгөрә, йылына 1 тапҡыр 5—10 бала тыуҙыра. 4 йылдан ашыу йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Ҡышын йоҡоға тала.
Туҡланыуы
Орлоҡтар, емеш‑еләк, бөжәктәр һәм уларҙың балағорттары, ваҡ умыртҡалылар, ҡош йомортҡалары м‑н туҡлана.
Таралышы
Башлыса Европа һәм Төньяҡ Африка урмандарында таралған. Ҡуйы ваҡ ағаслы ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандарҙа, урман ситендә, ҡырҡындыла, иҫке үртәндә, баҡсала осрай; ояларын ағас ҡыуышлыҡтарында ҡора, ҡайһы ваҡыт сит өңдәрҙе файҙалана. Башҡортостанда һирәкләп Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында осрай. Талпан энцефалитын тыуҙырғысты йөрөтөүсе. Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән/
Һылтанмалар
База данных Позвоночные животные России: садовая соня
Суртанды (күл)
Суртанды  — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан күлдәрҙең береһе. Әбйәлил ауылынан 6 км төньяҡҡа ҡарай Йәлембәт менән Һамар ауылдары эргәһендә. Йәнгел менән Ҡаран йылғалары бассейнына ҡарай. Географик координаталары: 53°31’32"N 58°42’28"E.
Ҡылыҡһырлама
Максималь оҙонлоғо 4,6 км Киңлеге уртаса алғанда 1,6 км Уртаса тәрәнлек: 2,8 м Иң тәрән урыны: 4 м Һыу йыйыу майҙаны: 57,8 кm² Күлдең өҫкө йөҙө: 7,4 кm² тирәһе Һыу күләме 90, 7 млн m³ Майҙаны: 7,2 кm²
Географияһы
Күл 716 гектар тирәһе майҙан биләй. Йомоҡ (ябыҡ) һыу ятҡылығы булып тора. Тектоник юл менән барлыҡҡа килгән.
Күлдең кимәле ҡырҡа үҙгәреп тороусан. Төбө оҙонсай соҡорҙан ғибәрәт. Соҡорҙо бүлеп торған тар ғына муйын менән Кесе Суртанды тигән өлөшө айырылып тора.
Һыу ташҡан мәлдә муйын һыу аҫтында ҡалып, күл бер бөтөнгә әүерелә.
Ярҙарының күп өлөшө һөҙәк, урыны менән бер аҙ ташлы.
Һыуының составы тоҙлораҡ. Гидрокарбонатлы, магний, натрийлы, минералләшеүе сода тибында. Биоген элементтарға бай эвтроф күл булып тора.
Күлде тулыландырып тороусы сығанаҡ ҡатнаш. Әммә төп сығанаҡ булып яуым-төшөм тора.
Күл эргәһе ныҡ һаҙыматлы. Һыу-һүл ваҡытында яр ситтәрен ҡамыш, күрән, екән баҫып китә. Янына яҡын килеүе ҡыйынлаша. Быларҙан тыш һыу ебәгенең (рдест) бер нисә төрө, һыу боросо (горец прикрепленный) осрай.