cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ай-Юган (Екар-Егарт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Десанка Максимович
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
2007 йылдың 27 авгусында Белград ҡалаһындағы Ташмайҙан паркында тағы ла Десанка Максимович һәйкәле асыла. Скульпторы — Светлана Карович-Деранич.
Үҙенсәлекле китаптары
Мөһим йыйынтыҡтар:
Шүрәхбил ибн Хәсән
Әбү Ғабдуллаһ Шүрәхбил ибн Хәсән (شُرَحبيل بن حسَنة; Шурахбил ибн Хасана; 572—570 —, Амвас) — ғәрәп ғәскәр башы. Исламға тәүге килеүселәрҙең береһе, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең яҡын көрәштәше (сәхәбә), Сүриә менән Фәләстинде яулағанда төп командирҙарҙың береһе.
Биографияһы
Буласаҡ хәрби начальниктың бала сағы тураһында аҙ билдәле, шул иҫәптән тыуған ере лә билдәһеҙ. Атаһы Ғабдуллаһ ибн Мута ибн Әмр тураһында ла мәғлүмәттәр юҡ тиерлек
Ғазауаттарҙа әүҙем ҡатнашҡан. Үлер алдынан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Шүрәхбилде Мысырға илсе итеп ебәрә. Пәйғәмбәр үлгәндән һуң Мәҙинәгә кире ҡайта алған. Пәйғәмбәрҙең вафатынан һуң Шңрәхбил Хаҡ хәлифәт мосолмандарының һуғыштарында ҡатнашыуын дауам итә, Әмр ибн әл-Ғәс һәм Хәлит ибн әл-Вәлиттең ярҙамсыһы була. Йәмәмәлә мосолмандар еңгәндән һуң, хәлифә Әбү Бәкер (632—634 йылдарҙа идара итә) Византия Сүриәһе һәм Фәләстингә ғәрәп ғәскәрҙәрен һөжүмгә ебәрә.
Вафаты
Иорданияны баҫып алғанда Шүрәхбил ғәрәптәрҙең дүрт командирының береһе була. Әл-Балазури һәм әт-Табари һүҙҙәренсә, уның менән 7000 яугир булға. Фәләстинде яулап алғандан һуң Йәзид менән бергә төбәк идарасыһы вазифаһын ала, әммә шул уҡ йылда Амваста тағун (чума) эпидемияһы ваҡытында икеһе лә үлеп ҡала (уларҙан башҡа күп сәхәбәләр ҙә шул сирҙән вафат була). Уға 67 (Ибн әл-Ғәсир һүҙенсә) йәки 69 (әл-Балазури һүҙенсә) йәш була.
21 сентябрь
21 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 264-се көнө (кәбисә йылында 265-се). Йыл аҙағына тиклем 101 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ланге һарайы
Нападовкалағы һарай — XVIII быуат һуңындағы классицизм стилендә төҙөлгән бина өлгөһө. Элек уның хужаһы билдәле Дания шағиры, дипломат, тәржемәсе һәм ғалим Тор Ланге була (1851—1915).
Тарихы
XVIII быуат һуңында төҙөлгән һарай эргәһендә ҙур булмаған парк булған, һарай алды — асыҡ. Биләмә бейек стеналар менән уратып алынған, инеү урынында ҡапҡалар бар. Тәүҙә бина һары төҫтә була. Һуңынан тағы бер бина төҙөлә һәм иҫкеһе флигель булараҡ файҙаланыла башлай.
Яҙыусы Мельник Виктор Иванович революцияға тиклемге Рәсәй империяһын һәм һарайҙа йәшәүселәрҙе шулай һүрәтләй: «Нападовка ауылы һәм усадьба менән Дания шағиры, тәржемәсе һәм ғалим Тор Неве Ланге (1851-1915) исеме тығыҙ бәйле. Уның ҡаҙаныштары араһында украин халыҡ йырҙарының бик күп тәржемәһе, Украинаның иҫтәлекле урындарын ураһындарын һүрәтләү ҙур урын алып тора. Тап ул Дания халҡын беренсе тапҡыр Украина мәҙәниәте менән таныштыра. Ланге оҙаҡ йылдар Рәсәй империяһында йәшәй. 1883 йылда сығышы менән нападовка ауылынан булған Наталья Протопоповаға өйләнә һәм мәңгелеккә икенсе йортона — Протопоповтарҙың тыуған ерҙәренә эйә була. Оҙаҡ йылдар ланге ошо усадьбала эшләй, йәйге ялға һарайға килә. Тор Ланге 1915 йылдың 22 февралендә Нападовкала вафат була һәм Протопоповтарҙың ғаилә склебында ерләнә. Бары тик 1920 йылдарҙа ғына туғандары уның ҡалдыҡтарын Копенгагенға алып ҡайта". Советтар Союзы дәүерендә Тор Ланге һарайы, башҡа һарайҙар кеүек үк, икенсе маҡсатта ҡулланыла (унда мәктәп урынлаша). Әлеге ваҡытта һарайҙың:
Тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, усадьба яйлап емерелеп бара.
Хужалары
Нападовкалағы һарайға Валериан Прилуцкий (1740—1830) нигеҙ һала. Артабан бында уның улы Ян хужа була (? −1853), һуңынан уларҙың туғаны Юлиан Струтинскийға күсә. Һарайҙың һуңғы хужаһы Ланге була.
Галерея
.
Салауатнефтемаш
Тарихы
1957 йылда РМЗ базаһында Салауат машина эшләү заводы (СМЗ) булдырыла.
1989 йылда СМЗ НПО «Салауатнефтемаш» тип үҙгәртелә, уның составына «Ишембайнефтепроммаш» (Ишембай кәсепселек ҡорамалдары заводы һәм Ишембай машиналар эшләү заводы), Туймазы Химмашы, Октябрь ЗНПОЙ-ы, Благовещен арматура заводы, Маячный ҡасабаһындағы «Нефтехиммаш» заводы инә. Баш предприятие — Салауатнефтемаш.
2000 йылда «Салауатнефтемаш» НПО-һы «Салауатнефтемаш» АЙО-һы итеп үҙгәртелә. «Салауатнефтемаш» НПО-һына ингән предприятиелар үҙаллылыҡ ала.
2011 йылда «Салауатнефтемаш» эшләй башлауға 60 йыл тулды.
2014 йылда «Салауатнефтемаш» АЙО-һы Башҡортостан Республикаһының машиналар эшләү тармағы ойошмалары араһындағы конкурстың «Хеҙмәт шарттарын һәм хефһеҙлеген иң яҡшы ойоштороусы» номинацияһында 1000-дән ашыу кешеһе булған ойошмалар араһында еңеп сыҡты.
Предприятие продукцияһы
Газ өсөн ҡорамалдар, нефть химияһы һәм химия сәнәғәте.
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы импортты алмаштырыу программаһы сиктәрендә ҡорамалдар етештереү буйынса түбәндәге эштәр үткәрә:
Шулай уҡ, маҡсатлы финанслау булғанда, үҙенең булған буш майҙандарын импортты алмаштырыуға йүнәлтелгән өҫтәмә ҡоролма төрҙәрен етештереүгә әҙер.
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы үҙ тармаҡтары араһындағы һәм халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә («Газ комплексы өсөн ҡорамалдар һәм технологиялар» 13-сө халыҡ-ара күргәҙмә — «Нефтегаз-2010» Мәскәүҙең ЦВК «Экспоцентр», 2010. һ. б.), заманса ҡорамалдар һәм технологияларға, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһында сәнәғәт төҙөлөшөнә арналған халыҡ-ара конференцияларҙа әүҙем ҡатнаша. 2014 йылда Ҡаҙанда үткән «Нефть, Газ. Нефть химияһы» 21-се Халыҡ-ара Күргәҙмәнең ҡатнашыусыһы була.
2014 йылдың майында «Салауатнефтемаш» АЙО-һы «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары» республика конкурсы лауреаты була.
Социаль сфера
Предприятие, ойошҡан рәүештә, һәр ярты йылға бер '''Күмертау ҡалаһының етем һәм ата-әсәләр ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар өсөн «Маячный» дәүләт белем биреү учреждениеһына бара. '''
Предприятиела Йәштәр Берләшмәһе  ойошторолған, ул Профсоюз комитеты ярҙамында ойошма биләмәһе сиктәрендә лә, унан тыш та үткәрелгән спорт, мәҙәни, белем биреү, производство сараларында ҡатнаша.
Предприятиеның перспективалары
«Салауатнефтемаш» АЙО-һы дәүләттең тармаҡты үҫтереү сәйәсәте буйынса дәртләндереү сараһына йүнәлтелгән. Әлеге ваҡытта нефть эшкәртеү заводтары менән килешеү эштәре алып барыла (2016 йылға тиклемге күҙаллауға ярашлы, НПЗ физик һәм әхлаҡи яҡтан иҫкергән ҡорамалдарҙын 50 % самаһын техник үҙгәртеп ҡороу һәм импортҡа алмаштырыласаҡ ҡорамалдарҙың яңыһын уйлап сығарыу иҫәбенә яңыртырға ниәтләй).
Сит ил партнерҙарын эҙләү һәм хеҙмәттәшлектә үҙ стратегияһын уйлап сығарыу предприятиеның ыңғай мәлдәре булып тора.
Вортюга
Вортюга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюма йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Салауатнефтемаш
Етәкселеге
Предприятие директорҙары:
Ҡыҙыҡлы факттар
Предприятиела РФ Президенты Ельциндың Башҡортостан Республикаһындағы даими вәкиле Харлов Алексей Иванович, МЧС эштәре буйынса министр, БР Президенты хакимиәтенең ведомство-ара берләшмәһе сәркәтибе Мәһәҙиев Марат Шарифович үҙҙәренең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
Кузь-Нюр-Соим
Кузь-Нюр-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ния-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Вортюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Кузь-Нюр-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Вортюга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузь-Нюр-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Слоча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе
Ғази Хөсрәв-бег мәҙрәсәһе (Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе; Gazi Husrev-begova medresa) — Босния һәм Герцеговинаның баш ҡалаһы Сараеволағы мәҙрәсә. 1537 йылда Ғази Хөсрәү-бәк тарафынан нигеҙләнгән. Босния һәм Гецеговинаның иң боронғо уҡыу йорто.
Тарихы
XVI быуаттың беренсе яртыһында Босния санджагының санджак бейе Ғази Хөсрәв-бег (Ғази Хөсрәв бей; 1480—1541) булған Ул Сараево инфраструктураһы үҫешенә ҙур өлөш индергән. 1537 йылдың 8 ғинуарында Ғази Хөсрәү-бәк ҡала мәҙрәсәһенә ниеҙ һалған, ул хәҙер уның исемен йөрөтә.
Мәҙрәсә поливалентлы булып тора. Уның үҙәк өлөшө уҡыу аудиториялары өсөн тәғәйенләнгән, ә сит яҡтарҙа торлаҡ бүлмәләре урынлашҡан.
Мәҙрәсә бинаһы Сараево ҡалаһының үҙәк өлөшөндә урынлашҡан һәм Ғосман империяһының шул дәүерҙәге алдынғы архитекторы фарсы Аджем Эзир-Алиның проекты буйынса төҙөлгән. Бинаны Дубровниктан килгән оҫталар, шулай уҡ урындағы төҙөүселәр төҙөгән. Мәҙрәсә истанбул (константинополь) стилендә таштан ҡоролған, ә ҡыйығы ҡара ҡурғаш менән ҡапланған. Компактлы, гармоник һәм монументаль бина Сараевоның символдарының береһе булып китә. Артабанғы бинаны реконструкциялауҙар башлыса уның оригиналь стилен һаҡлап ҡалған.
Мәҙрәсә профессорҙары Ғази Хөсрәв-бәк тарафынан билдәләнгән ҡәтғи критерийҙар нигеҙендә һайланған. Мәҙрәсәлә эшләү бик престижлы булған, шунлыҡтан унда күп кенә уҡытыусылар дәғүә иткәндәр, улар араһында ғәрәптәр, төрөктәр, албандар һәм босняктар булған. Мәҙрәсәлә заманса класстар, уҡыусылар өсөн яҡшы туҡланыу һәм уңайлы йәшәү шарттары булған. Белемдең юғары стандарты арҡаһында мәҙрәсәне тамамлаусылар артабан уңышлы карьера яһаған. Улар араһында судьялар, генералдар, имамдар, мөфтөйҙәр, профессорҙар, ғалимдар, академиктар, мэрҙар, дипломаттар, министрҙар һәм чиновниктар булған.
Ғази Хөсрәв бей мәҙрәсәһе ике бинаға бүленгән: малайҙар һәм ҡыҙҙар мәҙрәсәһе, уларҙа бөтә кәрәк-яраҡтары менән уҡыу аудиториялары булған. Шулай уҡ мәҙрәсәлә айырым малайҙар һәм ҡыҙҙар ятаҡтары бар.
Фёдоров Виктор Степанович
Федоров Виктор Степанович (1912 йыл — 1990 йыл — 1 февраль 1990 йыл) — совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биография
1912 йылдың 16 (29 майында) Армавир ауылында (хәҙерге Армавир, Краснодар крайы) эшсе ғаиләһендә тыуған. Милләте — урыҫ.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1926 йылда Грозный ҡалаһында нефть промыслаһы слесары уҡыусыһы булып башлай, бригада уҡыусылары мәктәбен тамамлай. 1928 йылда институтта уҡыуын дауам итә.
1932 йылда Грозный нефть институтын тамамлаған. Техник фәндәр кандидаты.
1935 йылдан уҡытыусы була.
1940 йылдан алып «Грознефтезаводтар» берекмәһендә хужалыҡ эшендә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 24 ғинуарындағы «Нефть сәнәғәте хеҙмәткәрҙәренә Социалистик Хеҙмәт Геройы исемен биреү тураһындағы» Указы менән «нефть сығарыуҙы арттырыуҙа, нефть продукттары сығарыуҙа, яңы нефть ятҡылыҡтарын тикшереүҙә һәм нефть скважиналарын быраулауҙа ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла һәм Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1946—1948 йылдарҙа СССР-ҙың көньяҡ һәм көнбайыш райондарында нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.
1948—1951 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть сәнәғәте министры урынбаҫары.
1951—1952 йылдарҙа СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
1952—1954 йылдарҙа — Ангара нефть химияһы комбинатының төҙөлөш начальнигы.
1954—1957 йылдарҙа — СССР нефть сәнәғәте министрының беренсе урынбаҫары.
1957—1958 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ хужалығы советы рәйесе.
1958—1963 йылдарҙа СССР Министрҙар Советының химия буйынса дәүләт комитеты рәйесе.
1963—1964 йылдарҙа СССР Дәүләт планы ҡарамағындағы Химия һәм нефть сәнәғәте дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары.
1965—1985 йылдарҙа — СССР-ҙың нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәте министры.
1939 йылдан алып ВКП(б) ағзаһы. КПСС ҮК ағзаһы (1976—1986), КПСС ҮК-на ағзалыҡҡа кандидат (1961—1976). СССР Юғары Советының 5 — 10-сы саҡырылыш депутаты.
1985 йылдан алып пенсияла. 1990 йылдың 1 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнгән.
Ҡадирова Лена Ғәли ҡыҙы
Биографияһы
Лена Ғәли ҡыҙы Ҡадирова Татарстан Республикаһының Апас районында тыуып үҫкән. 1950 йылдар аҙағында Әстерханға күсеп китә, 1960 йылдан Нариман татар драма һәм комедия театрында эшләй, Х.Вахиттың «Беренсе мөхәббәт» спектаклендә Рәхилә ролендә дебют яһай. Уның эштәре «Химик» һәм «Волга» газеталарында, Әстерхандың иң иҫке «Идел» татар газетаһы, Ҡазандың «Татар иле» баҫмаларында баҫыла.
Астрахань өлкәһендә үҙгәртеп ҡороу йылдарында Төбәк халыҡтарының телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү тарафтарҙары активлаша, уларҙы киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыуҙы талап иткән, татар телендә радиотапшырыуҙар асылыуҙы башлап ебәргән Әстерханда һәм беренсе татар тапшырыуҙарын алып барыусы була. «Аҡ арна» газетаһына нигеҙ һалыусы һәм ҡаҙаҡ телендә радиотапшырыуҙар асыуға ирешкән Мәжлис Утенков менән бергә эшләй, төйәк телевидениеһында сығыш яһай. Ике йыл дауамында 1990 йылда С.Ғатауллинаның этномәҙәни активлығын күтәреү тулҡынында барлыҡҡа килгән «Ялҡын» фольклор ансамблен етәкләй.
2002 йылдың 29 майында алтмышынсы йәшендә Әстерханда вафат була. Әстерхандағы Үҙәк мосолман зыяратында ерләнгән.
Сергеевка
Сергеевка —
Красный Восток (Ауырғазы районы)
Красный Восток (Красный Восток) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80 205 822 006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәскәү башҡорттары
Мәскәү башҡорттары — Мәскәү ҡалаһында һәм Мәскәү өлкәһендә йәшәүсе башҡорт диаспораһы.
Демография
Мәскәү һәм Мәскәү губернияһында башҡорттар XIX быуат аҙағында уҡ йәшәгәндәр. 1897 йылда Рәсәй империяһында уҙғарылған халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Мәскәү губернияһында 64 кеше уҙенең туған теле итеп башҡорт телен күрһәткән. 1920 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Мәскәү ҡалаһында 18 башҡорт теркәлгән, Мәскәү губернияһында башҡорттар теркәлмәгән. XX быуаттың икенсе яртыһынан алып бөгөнгө көнгә тиклем Мәскәү үҙәк регионында башҡорттар һаны күбәйә килә. 2010 йылда үткән Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса Мәскәү ҡалаһында һәм Мәскәү өлкәһендә йәшәүсе башҡорттар һаны 10 меңдән артҡан (Мәскәүҙә — 6609 кеше, Мәскәү өлкәһендә — 3975 кеше).
Пушкин урамы (Өфө)
Пушкин урамы — шағир Александр Сергеевич Пушкин хөрмәтенә аталған. Ул Ленин һәм Киров райондары биләмәһендә урынлашҡан. Өфө Телеүҙәк районынан төшөп һәм Воровский урамына терәлеп, көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай һуҙыла. Пушкин һәм Совет урамдары киҫелешендә Совет майҙаны урынлашҡан.
Тарихы
Урам Өфө ҡала думаһының ҡарары менән 1889 йылда ике боронғо — Күгәрсен һәм Почта урамдарынан барлыҡҡа килә. Тиҙҙән губерна тыуған яҡты өйрәнеү музейы эргәһенә юкә аллеяһы ултыртыла, ул бер аҙҙан Пушкин аллеяһы тип атала.
1903 йылда урамға бут таш түшәлә, һыу үткәргестәр үтә, урамға фонарҙар урынлаштырыла. Мариинский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эргәһендә ылаусы туҡталҡаһы асыла.
1940 йылдар аҙағында шағирҙың тыуыуына 150 йыл айҡанлы, аллея сөгөн рәшәткәләр менән кәртәләп алына. Аллеяға төп инеү урыны Ленин урамы яғында урынлашҡан, инеү урынында яҡтыртҡыстар менән кирбестән тумбалар тора, улар араһында Пушкиндың бюсы ҡуйылған. Артабан, 1970 йылда ҡомартҡы Актерҙар Йорто алдына күсә, 2015 йылдан бюст Өфө дәүләт авиация техник университеты ҡаршыһындағы Пушкин Аллеяһына урынлаштырыла.
Биналар һәм ҡоролмалар
Пушкин урамы иң матур урамдар иҫәбенә инә. Ул урамда боронғо айырым йорттар урынлашҡан, мәҫәлән, Костерин йорто һәм революцияға тиклемге «Шарк» типографияһы.
Ялан Йылайыры
Ялан Йылайыры (Йылайыр, Крепостной Зилаир) — Башҡортостан йылғаһы. Һаҡмар ҡушылдығы, тамағынан алып дөйөм оҙонлоғо 584 км. Һыу ағымы — 100 км. Һыу йыйылыу майҙаны — 897 км². Тамағы Иҫке Яҡуп ауылы янында.
Гидрография
Йылға бормаланып аға. Төбө ҡом-ташлы, ярҙары һөҙәк һәм текә, ҡыуаҡлыҡтар һәм урман менән ҡапланған.
XIX быуатта  Ялан Йылайырының һыу бассейны территорияһында  төньяҡ болан булыуы теркәлә. 1939 йылда ла бер нисә баш болан күренгән.
Һыу реестрҙары
Россия дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәрен буйынса Урал бассейн округына ҡарай, йылғаның хужалыҡ учпсткаһы — Һаҡмарға тиклем. Йылға бассейны — Урал.
Мәғлүмәттәр буйынса геомәғлүмәти һыу хужалығы системаһын районлаштырыуҙарынса, һыу ресурстары Федераль агентлығы :
Нагоряны мәмерйәләре
Нагоряны мәмерйәләре (Нагорянські печери) — Украиналағы урындағы әһәмиәткә эйә тәбиғи геологик ҡомартҡы. Винница өлкәһе Могилев-Подольск районының Нагорян ауылында урынлашҡан. Днестр йылғаһының һул яғындағы ҡая.
Майҙаны 1 гектар. 1969 йылдан һаҡланған тәбиғәт статусына эйә. «Днестр» ойошмаһы ҡарамағында. Нагоряны мәмерйәләре урта һәм юғары палеолит эпохаһына ҡарай. Ҡаяла төрлө дәүмәлдәге уйымдар бар. Тикшеренеүселәр фаразы буйынса, уларҙа неандерталецтар йәшәгән. Ҡаяның үҙәк өлөшөндә йыйындар үткәрелгән мәмерйә бар, шулай уҡ унда экзогамия ғаиләһе барлыҡҡа килгән. Бынан тыш, мәмерйәләр территорияһында казак үҙәге булған монастырь торған. Тарихсылар раҫлауынса, Нагорны мәмерйәләре - Гайдамактарҙың йыйылыу урыны. Ҡаяла Тарас Шевченконың рәсеме бар. Уны монастырь монахтарының береһе эшләгән. Шулай уҡ ҡая таштарында бынан 40 мең йыл элек яҙылған пиктограммалар ҙа бар.
Сүмәйә бинт Хәйәт
Сүмәйә бинт Хәйәт (سمية بنت خياط;Сумайя бинт Хайят; вафаты,  — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләренең береһе, Ислам динен ҡабул иткән тәүге ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе.
Биографияһы
Сүмәйә бинт Хәйәттең ире Йәсир ибн Әмир ағалары менән Йәмәндән Мәккәгә бер ағаһын эҙләп килгән. Мәккәлә ҡалғас, ул Әбү Хүзәйфә менән дуҫлаша һәм Әбү Хүзәйфәнең ҡоло Сүмәйәгә өйләнә. Улдары Ғәммәр ибн Йәсир тыуғандан һуң Әбү Хүзәйфә Сүмәйәне азат итә. Һуңынан Сүмәйәя Йәсир әл-Әзрә әр-Румиға кейәүгә сыға.
Сүмәйә һәм уның ғаилә ағзалары асыҡтан-асыҡ ислам динен тота башлағас, Мәккә мөшриктәре, исламдан ваз кистерергә тырышып, уларҙы мыҫҡыл итергә тотона. Уларҙы көн ҡыҙыуында сүллеккә сығаралар, тимер күлдәк (һайман) кейҙерәләр, әммә ғаиләһе һынауҙарҙы сабырлыҡ менән үтеүен дауам итә һәм буйһонмай. Хатта ире Йәсирҙең үлеме лә уны һындырмай, һәм ул үҙен әл-Мүғира менән Әбү Йәһел ғаиләләренә ҡарата бик уҫал тота башлай. Бер ваҡыт Әбү Йәһел Сүмәйәгә: "Ул Мөхәммәт кә тик уның матурлығы арҡаһында ғашиҡ булғанға ғына ышана! " — тип әйткән, әммә ҡатын уға ҡаты телләнеп яуап бирә. Асыуланған Әбү Йәһел Сүмәйәнең йөрәгенә һөңгө ҡаҙап үлтерә. Шулай итеп ул ислам хаҡына мөслимәләр араһынан беренсе шәһит булып сыға.
Медынка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузь-Соим
Кузь-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ванька-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Амня (йылға)
Амня  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/648/138 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 374 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хабаровск
Хабаровск (Хабаровск) — Рәсәйҙең Амур йылғаһы буйындағы ҡалаһы. Хабаровск крайының административ үҙәге.
Латуй-Яха
Латуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сол Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гризен
Гризен (Griesen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 364 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 60 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6786 һәм автомобиль коды — WB.
Рәсәй Федерацияһы мосолмандары диниә назараты
Тарихы
Рәсәй Федерацияһының Үҙәк һәм Европа төбәктәре диниә назараты булараҡ барлыҡҡа килгән.
Идаралыҡ
РФ диниә назаратының резиденцияһы Мәскәү ҡалаһындағы йәмиғ мәсете комплексында урынлашҡан. Ҡарарҙар ҡабул итеүсе Юғары органы булып ошо РФ диниә назараты составындағы йәмғиәттәрҙең делегаттары һәм мәхәллә ағзалары съезы — Мәжлис тора. Эшмәкәрлекте туранан тура РФ диниә назаратының Уставына ярашлы, уның Президиумы һәм рәйесе етәкләй. Улар биш йыл һайын һайлана.
Ҡоролошо
РФ мосолмандары диниә назараты ҡоролошонда: Аппарат (эске эштәр департаменты һәм мәғариф һәм фән департаменты), РФ мосолмандары диниә назараты эштәр идаралығы, Төҙөлөш һәм архитектура бүлеге,протоколдар бүлеге, РФ мосолмандары назаратының матбуғат хеҙмәте.
Рәйестең урынбаҫарҙары
Рәйестең урынбаҫарҙары: рәйестең беренсе урынбаҫарҙары — Дамир Ғиззәтуллин, Дамир Мөхөтдинов, рәйес урынбаҫары — Рафиҡ Фәттәхетдинов. Мәскәү өлкәһе йәмиғ мәсете имамы, Мәскәү ҡалаһы мөхтәсибе Илдар Әләүтдинов.
Урта һәм юғары уҡыу йорттары
РФ мосолмандары диниә назараты ҡарамағында бер нисә урта һәм юғары уҡыу йорттары бар:Мәскәү ислам университеты  (ректоры — Марат Мортазин), Х. Фәйезханов исемендәге Нижегород ислам институты (ректоры — Дамир Мөхөтдинов), Мәскәү йәмиғ мәсете янындағы башланғыс мәҙрәсә(директоры  — Йәғәфәр Файзрахманов), Мәскәү ислам колледжы (директор вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы — Ислам Зарипов), Мәскәү тарихи мәсет янындағы башланғыс мәҙрәсә ( директоры — тарихи мәсет имам-хатибы Хәсән Фәхретдинов), "Маһинур" исемендәге  Нижегород ислам мәҙрәсәһе (директоры — Абдулбарый Мөслимов), шәйех Абдулйәлил Биккинин исемендәге Нижегород  ислам мәҙрәсәһе (директоры — Ренат Исләмов)
Матбуғат баҫмалары
РФ мосолмандары диниә назаратының рәсми матбуғат баҫмаһы булып, Бәтә Рәсәй мосолмандары гәзите "Ислам минбәре" тора. Уның мөхәррире тарих фәндәре кандидаты Дамир Хәйретдинов. Баҫма 1994 йылдан нәшер ителә.
Наградалары
РФ  мосолмандары диниә назаратының наградаһы — «За духовное единение» миҙалы.
Һылтанмалар
Официальный сайт
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Соловей-разбойник (Одихмант улды, Рахман улы, Рахмат улы) — көнсығыш славян мифологияһында һәм былинала геройҙың антропоморф дошманы, ул дошмандарын ҡот осҡос һыҙғырыуы менән еңә. Белорус эпосындағы мөгөҙлө Йыланға (Соловей) менән туған.
Ул йә кеше рәүешендә, йә ҡош ҡанатлы серле ғәйәт ҙур йән эйәһе рәүешендә һүрәтләнә, ул ҡунған имән ағасы бөгөлә.
Былиналарға ярашлы, Соловей-разбойник ғаиләһе менән йәшәй, ныҡлы йорто бар.
Иҫке Көрмәнкәй
Иҫке Көрмәнкәй, Көрмәнкәй (Старокурманкеево) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 315 кеше. Почта индексы — 453402, ОКАТО коды — 80222828004.
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Образдың килеп сығышы
Соловей тураһында легенданы XVII быуаттың ҡулъяҙма йыйынтыҡтарының береһендә П. И. Мельников таба һәм 1845 һәм 1847 йылдарҙа «Түбәнге новгород губерна ведомостары»нда баҫтыра.<div style="background-color: #f2fff2; border: solid 1px #bfffbf; padding: 6pt; margin: 1em auto; width: 87.5%"> Ул [риүәйәт] халыҡ хәтерендә әле лә йәшәй һәм егерме йыл элек (1867) XVII быуаттың бер ҡулъяҙма йыйынтығында табыла. Боронғо заманда, хәҙер Түбәнге Новгород торған урында, Скворец исемле көслө мордвин йәшәгән. Ул шулай уҡ көслө мордвин — Соловей менән дуҫ була, Соловей Илья Муромецҡа таныш. Христиан дине ҡабул иткәнгә тиклем муҡшыларҙа һәм эрзяларҙа ҡоштарҙың исемдәре киң тарала.
Иҫке Көрмәнкәй
Халыҡ һаны
1795 йылда — 216 кеше; 1816 йылда — 294 кеше; 1834 йылда — 388 кеше; 1870 йылда — 581 кеше; 1906 йылда — 423 кеше иҫәпкә алынған.
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Йәшәү урыны тураһында фараздар
Ой, ты, гой еси, Илья Муромец! Пряма дорожка не проста стоит: Заросла дорога лесами Брынскими, Протекла тут речка Смородина; Еще на дороге Соловейко-разбойничек Сидит на тридевяти дубах, сидит тридцать лит, Ни конному, ни пешему пропуска нет… Сидит Соловей-разбойник на сыром дубу, Сидит Соловей-разбойник, Одихмантьев сын. А то свищет Соловей да по-соловьему, Он кричит, злодей-разбойник, по-звериному, И от его ли то от посвиста соловьего, И от его ли то от покрика звериного Те все травушки-муравы уплетаются, Все лазоревы цветочки осыпаются, Темны лесушки к земле все преклоняются, А что есть людей — то все мертвы лежат. Прямоезжею дороженькой — пятьсот есть вёрст, Ай окольноей дорожкой — целая тысяча.
Иҫке Көрмәнкәй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Халыҡтың 97 процентын башҡорттар тәшкил итә (2002).
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Йәшәү урыны тураһында фараздар
Был фараздарға ярашлы, Илья Муромец Киевҡа Чернигов тан тура юл менән бара, уны юлбаҫар Соловей утыҙ йыл буйына һала, атлыларҙы ла, йәйәүлеләрҙе лә үткәрмәй, ә ҡорал менән түгел, ә үҙенең һыҙғырыуы менән үлтерә. Илья Муромец асыҡ яланға сыға һәм батырҙарҙың эҙҙәрен күрә, һәм ул улар буйлап барһа, һаҙлыҡлы урмандарға, калин күперенә һәм Смородинка йылғаһына килеп сыға. Соловей-разбойник үҙенең үлеме яҡынайыуын аңла һәм Илья Муромец килеп етеүгә егерме саҡрым ҡалғас, көслө итеп һыҙғыра башлай; әммә батыр ҡурҡмай. Ун саҡрым ҡалғас, ул тағы ла көсләрәк һыҙғыра башлай, хатта Илья Муромецтың аты һөрлөгөп киткән. Илья Муромец туғыҙ имән өҫтөнә ҡоролған оя аҫтына килә; һәм ояла ултырған Соловей-разбойник урыҫ батырын күреп, һыҙғырыуы менән уны үлтерергә теләй. Карачев ҡалаһынан (Брянск өлкәһе) көнсығышҡа ҡарай Брынь урмандарында урынлашҡан Девять Дубов (Девять Дубов) (Орел өлкәһе) тигән ауыл бар. Унда Смородинка йылғаһы ла бар, ул былинала телгә алына.
Иҫке Көрмәнкәй
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан көнсығышҡа табан 10 км алыҫлыҡта Дим йылғаһы буйында урынлашҡан. 1865 йылға тиклем Ҡырҡ-Өйлө-Мең улусы, 1865—1867 һәм 1923—1930 йылдарҙа Дәүләкән, 1867—1923 йылдарҙа Ҡаҙанғол улустарында, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. 2021 йылдың 12 июленән ауыл Советы үҙәге. Ауылға Нуғай даруғаһы Ҡырҡ-Өйлө‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса шул уҡ даруғаның Бөрйән улусы башҡорттары Көрмәкәй (Көрмәнкәй) исеме менән нигеҙ һала, 1738 йылдан алып билдәле. Мең ырыуы еренә күсеп килеүгә һәм был урындарҙы биләүгә Өфө провинциаль концелярияһы һәм Башҡорттар эше комиссияһының 1738, 1755 һәм 1757 йылдарҙағы указы нигеҙ була. Һуңыраҡ шул уҡ шарттарҙа бында яһаҡлы татарҙар килеп урынлашҡан (килешеү ваҡыты тамамланғас, күсеп китәләр). 1795 перепись буйынса 216 башҡорт, 172 татар иҫәпкә ингән. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улы улус старшинаһы Аслай Көрмәкәев билдәле. Малсылыҡҡ, игенселек, умартасылыҡ, сабата үреү мәнән шөғөлләнгәндәр. XIX быуаттың 1‑се яртыһында Яңы Көрмәнкәй бүлендек ауылы (XX быуат 50‑се йылдарҙан алып Дәүләкән ҡалаһы эсендә) барлыҡҡа килгәндән һуң хәҙерге исемен ала. 1858, 1896 (1916 йылда яна) йылдарҙа төҙөлгән Көрмәнкәй йәмиғ мәсете теркәлә. XIX быуат аҙағы XX баштарында ҡымыҙ әҙерләү һәм дауалау менән билдәле ауыл. Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән ҡымыҙ менән дауаланырға киләләр. 1929 йылда ер маҙаны 973 га тәшкил итә. 1929—2007 йылдарҙа Салауат исемендәге колхозда эшләйҙәр. 1967 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан ауылдаштарына һәйкәл ҡуйыла. Башланғыс мәктәп (Дәүләкән башҡорт гимназия‑интернаты № 3 филиалы), клуб бар.
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Исемдәре
Ахматович, Одихмантьевич, Рәхмәт улы, Рахманов — академик Ягич билдәләмәһе буйынса, ҡатмарлы образ, унда ҡош һәм кеше һыҙаттары бар, ҡурҡыныс герой. Соловей-разбойниктың улдары һәм баһадир ҡыҙы бар.
Иҫке Көрмәнкәй
Урамдары
Исемдәре:
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Исемдәре
Илья Соловейҙы Киевҡа алып килә һәм уны язалап үлтерәләр. Бер осраҡта ул һуғышта Ильяға ярҙам итә.
Үҙ сиратында, үҙенең көнсығыш гипотезаһына таянып, В. Ф. Миллер Соловей-разбойникты иран ҡошо Симургҡа, батырҙар Аулад, Кергсарға, аҡ дейеүгә оҡшата. Бәлки, шуғалыр ҙа ул төркиҙәр ҡиәфәтендә һүрәтләнәлер. Еруслан Лазаревич тураһындағы әкиәттә Ивашка-һаҡсы образында оҡшашлыҡ табалар.
XVIII быуатта Соловей-разбойник образы кеше ҡиәфәтендә рус биҙәү-ҡулланма сәнғәтендә киң ҡулланыла.
Восточная Поча
'''Вост. Поча''' — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Кинола
1956 — «Илья Муромец» (СССР), режиссёры — Александр Птушко. 1973 — Александр Роуҙың «Золотые рога» фильмында кесеСоловей-разбойник персонажы бар. 1974 — «Иван да Марья» — Николай Лавров. 1982 — «Там, на неведомых дорожках…» — Олег Анофриев. 2002 — «За тридевять земель» — Владимир Бадов. 2004 — «Богатыри Online» — Андрей Шарков. 2012 — «Соловей-Разбойник» — Иван Охлобыстин. 2013 — «Три богатыря» (мюзикл) — Николай Басков. 2016 — «Дружина» — Сергей Дьячков.
Восточная Поча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Соловей-разбойник (рус фольлоры)
Йәнһүрәттәрҙә
1978 — «Илья Муромец и Соловей-разбойник» (йәнһүрәт, СССР). Режиссёры — Иван Аксенчук, Соловейҙы Пётр Вишняков уҡый. 2002 — «Соловей-Разбойник» (йәнһүрәт, Рәсәй). Режиссёры Екатерина Ломова, Соловейҙы Рөстәм Юскаев уҡый. 2006 — «Бабка Ёжка и другие» (Рәсәй), режиссёры — Валерий Угаров, Соловейҙы Алексей Колган уҡый. 2007 — «Илья Муромец и Соловей-Разбойник» (Россия), режиссёры — Владимир Торопчин, Соловейҙы Андрей Толубеев уҡый. 2016 — «Иван Царевич и Серый волк 3» (Рәсәй), режиссёры — Дарина Шмидт, Солоейҙы Анатолий Петров уҡый. 2018 — «Сказочный патруль»(Рәсәй), режиссёрҙары — Андрей Колпин, Наиль Мубинов һәм Анастасия Чернова, Соловейҙы Диомид Виноградов уҡый. 2018 — «Три богатыря и наследница престола» (Рәсәй), режиссёры — Константин Бронзит, Соловейҙы Максим Сергеев уҡый. 2021 — «Кощей. Начало»(Рәсәй), режиссёры — Андрей Колпин, Соловейҙы Диомид Виноградов уҡый.
Восточная Поча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Газ
Газ, йәки газ хәлендәге торош (gas һүҙенән, χάος (háos) һүҙенә барып тоташа) — матдәнең дүрт төп агрегат хәленең береһе, газ уны төҙөүсе өлөшсәләр (молекулалар, атомдар йәки иондар) араһындағы бик көсһөҙ бәйләнештәр, шулай уҡ уларҙың ныҡ хәрәкәтсән булыуы менән характерлана. Газ өлөшсәләре бәрелештәр аралығында ирекле һәм тәртипһеҙ хәрәкәт итәләр, бәрелешкәндән һуң уларҙың хәрәкәт характеры ҡырҡа үҙгәрә.
Тотороҡло шыйыҡ йәки ҡаты агрегат хәле булған матдәләрҙең газын пар тип атайҙар. Реаль газ, үҙсәнлектәре идеаль газдың үҙсәнлектәренән бик айырылмаған ныҡ үтә ҡыҙҙырылған пар ул. Ошоноң менән бәйле парҙарҙың һәм реаль газдарҙың термодинамик һүрәтләнешендә ике торошто ғына айырып ҡарарға кәрәк — туйынған парҙар (ике фазалы системалар) һәм үтә ҡыҙҙырылған парҙар — (бер фазалы газ хәлендәге торош). Реаль газ төшөнсәһенең икенсе билдәләмәһе лә бар, ул матдәнең газ хәлендәге торошоноң туйынған парҙан алып үтә ныҡ ҡыҙҙырылған һәм ныҡ һирәкләнгән бөтә диапазонын үҙ эсенә ала.
Шыйыҡлыҡтар кеүек үк, газдар ағыусан һәм деформацияға ҡаршылыҡ күрһәтәләр. Шыйыҡлыҡтарҙан айырмалы рәүештә, газдарҙың билдәле бер күләме юҡ, ә бирелгән бөтә күләмде (мәҫәлән, һауыттың) биләй. Планетар масштабта газды атмосферала гравитация тотоп тора.
Газ хәле — йыһанда матдәнең иң таралған агрегат хәле (йондоҙ-ара матдә, томанлыҡтар, йондоҙҙар, планеталар атмосфераһы һәм башҡа шулар). Газ һәм газ ҡатнашмалары химик үҙенсәлектәре буйынса күп төрлө — инерт газдарҙан алып шартлатҡыстарға тиклем. «Газ» төшөнсәһе атомдар һәм молекулалар йыйылмаһына ғына түгел, ә башҡа элементар квант өлөшсәләренә (йәғни квант системаһына) — фотондар, электрондар, броун өлөшсәләре йыйылмаһына, шулай уҡ плазмаға тарала.
Шыйыҡлыҡты парға әйләндереү өсөн, уны йылытыу мотлаҡ түгел. Бейеккә мендереп атмосфера баҫымын кәметергә, йәки вакуумлаштырырға мөмкин.
Этимологияһы
«Газ» һүҙе (gas) XVII быуат башында Фламанд тәбиғәт фәндәре белгесе Я. Б. ван Гельмонт тарафынан үҙе алған «үле һауаны» (углекислый газды) тамғалау өсөн уйлап сығарыла. Я. И. Перельман әйтеүенсә, Гельмонт шулай тип яҙған: «Бындай парҙы мин газ тип атаным, сөнки ул боронғоларҙың хаосынан айырылмай тиерлек».
Немец теленән алынған gasen «ҡайнау» һүҙенең тәьҫире булыуы ла мөмкин.
Рәсәйҙә газдарҙы атау өсөн М. В. Ломоносов «һығылыусан шыйыҡлыҡтар» терминын ҡуллана, ләкин ул үҙләшеп китмәй.
Макроскопик характеристикалары
Газдарҙың күпселеген туранан-тура беҙҙең һиҙеү органдары ярҙамында күҙәтеү ҡатмарлы йәки мөмкин түгел, улар дүрт физик үҙсәнлектәре йәки макроскопик характеристикалары: баҫым, күләм, өлөшсәләр миҡдары (химиктар мольде ҡуллана) һәм температура ярҙамында тасуирлана. Был дүрт характеристика Роберт Бойль, Жак Шарль, Джон Дальтон, Гей-Люссак һәм Амедео Авогадро кеүек ғалимдар тарафынан электән төрлө газдар өсөн төрлө шарттарҙа күп тапҡыр тикшерелә. Уларҙы ентекләп өйрәнеү һөҙөмтәһендә, был үҙсәнлектәр араһында, идеаль газ торошо тигеҙләмәһе менән күрһәтелгән математик бәйләнеш урынлаштырырға мөмкин була.
Газдың төп үҙенсәлеге булып, уның үҙенә бирелгән бөтә арауыҡты тултырыуы тора. Газдар һәр ваҡыт буталалар. Газ — изотроп матдә, йәғни уның үҙсәнлектәре йүнәлешкә бәйле түгел. Тартылыу көсөн иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин булған, йәки улар башҡа көстәр менән тигеҙләшкән осраҡтарҙа, баҫым газдың бөтә нөктәләрендә лә бер төрлө (см. Паскаль законы).
Тартыу көсө ҡырында тығыҙлыҡ һәм баҫым һәр нөктәлә бер төрлө түгел, барометрик формула буйынса бейеклек артыу менән кәмей. Ярашлы рәүештә, тартыу көсө ҡырында газдарҙың ҡатышмаһы ла бер төрлө булмай башлай. Ауыр газдар аҫҡараҡ төшәләр, ә еңелерәктәре — өҫкә күтәреләләр. Тартыу көсө ҡырында, газға сумдырылған теләһә ниндәй есемгә, Архимед көсө тәьҫир итә, ул еңел газдар йәки эҫе һауа тултырылған һауа шарҙары һәм башҡа һауала йөҙөүсе аппараттарҙың осоуы өсөн ҡулланыла.
Газ ныҡ ҡыҫылыусан — баҫым артҡанда уның тығыҙлығы арта. Температураһы күтәрелгәндә газдар киңәйәләр. Ҡыҫҡанда газ, әгәр уның температураһы критик температуранан кәмерәк булһа, шыйыҡ хәлгә күсергә мөмкин. Критик температура конкрет газдың характеристикаһы булып тора һәм уның молекулалары араһында тәьҫир итешеү көсөнә бәйле. Шулай, мәҫәлән, гелий газын 4,2 К-дан кәмерәк температурала ғына шыйығайтырға була.
Һыуытҡанда шыйыҡ фазаны урап, ҡаты есемгә әйләнеүсе газдар бар. Шыйыҡлыҡтың газ хәленә күсеүе парға әйләнеү тип атала, ә ҡаты есемдең туранан-тура газға әйләнеүе — сублимация тип атала.
Шыйыҡлыҡ һәм газ хәлендә булыуы
Температура һәм баҫымдың билдәле бер киңлегендә (диапазонында) бер үк матдәнең газы һәм шыйыҡлығы тигеҙләшкән ике фазалы система рәүешендә бергә булырға мөмкиндәр. Шыйыҡлыҡ өҫтөндәге газды туйынған пар тип атайҙар.
Микроскопик характеристикалары
Әгәр газды ҡеүәтле микроскоп аҫтында күҙәтеп булған булһа, билдәле формаһы һәм күләме булмаған, тәртипһеҙ (хаотик) хәрәкәттә булған өлөшсәләр (молекулалар, атомдар һәм башҡалар) йыйылмаһын күрергә мөмкин булыр ине. Газдың был нейтраль өлөшсәләре, бер-береһе менән йәки һауыттың стенаһы менән бәрелешкәндә генә йүнәлештәрен үҙгәртәләр. Әгәр был тәьҫирләшеүҙәр (бәрелештәр) абсолют һығылыусан тип уйлағанда, был матдә реаль газдан идеаль газға әүерелә. Газға микроскопик ҡараш күҙлегенән ҡарағанда, был өлөш молекуляр-кинетик теория менән тасуирлана. Был теорияла ятҡан бөтә таяныс шарттарҙы кинетик теорияның «Төп постулаттары» бүлегендә табырға мөмкин.
Газ молекулаларының йылылыҡ хәрәкәте
Газ молекулаларының йылылыҡ хәрәкәтенең мөһим һыҙаты булып — хәрәкәттең тәртипһеҙлеге (хаотик булыуы) тора. Молекулалар хәрәкәтенең өҙлөкһөҙ характерҙа булыуының эксперименталь иҫбатланышы булып диффузия һәм броун хәрәкәте тора.
Диффузия — бер матдә молекулаларының икенсе матдәгә үҙенән үҙе үтеп инеү күренеше. Матдәләрҙең үҙ-ара диффузияһы һөҙөмтәһендә, улар биләгән күләмдең бөтә өлкәләрендә лә уларҙың концентрацияһының яйлап тигеҙләшеүе бара. Диффузия процесының тиҙлеге матдәнең төрөнә һәм температураһына бәйле икәне асыҡланған.
Молекулалар хәрәкәтенең хаотик булыуын дәлилләүсе иң ҡыҙыҡлы күренештәрҙең береһе, броун хәрәкәте, ул газда үлсәнеш хәлендә булған матдә өлөшсәләренең йылылыҡ хәрәкәте рәүешендә сағыла. Был күренеште 1827 йылда тәүге тапҡыр Р. Броун күҙәткән, күренеш уның исеме менән аталған. Бындай өлөшсәләр хәрәкәтенең тәртипһеҙлеге газ молекулаларының өлөшсәгә төрлө яҡтан импульс тапшырыуының осраҡлы характерҙа булыуы менән аңлатыла. Өлөшсә ни тиклем бәләкәйерәк һәм системаның температураһы ни тиклем юғарыраҡ булһа, броун хәрәкәте шул тиклем нығыраҡ беленә. Температураға бәйле булыу, температура артыу менән молекулаларҙың хаотик хәрәкәтенең тиҙлеге артыуын дәлилләй, тап шуның өсөн уны йылылыҡ хәрәкәте тип атайҙар.
Авогадро законы
Авогадро законы — теләһә ниндәй газдарҙың бер тигеҙ күләмендә, баҫым һәм температура бер үк булғанда, молекулаларҙың һаны тигеҙ.
Был закон итальян ғалимы Амедео Авогадро тарафынан 1811 йылда химия буйынса тәжрибәләр нигеҙендә асылған. Закон ныҡ ҡыҫылмаған газдарға (мәҫәлән, атмосфера баҫымы аҫтындағы газдарға) ҡағыла. Ныҡ ҡыҫылған газдар осрағында уны дөрөҫ тип иҫәпләп булмай. Авогадро законы, билдәле бер температурала газдың баҫымы берәмек күләмдәге газ молекулаларының һанына ғына бәйле булыуын, ә ниндәй молекулалар икәненә бәйле булмауын аңлата.
Үҙенең молекуляр массаһына тигеҙ булған граммдарҙағы матдә миҡдары, грамм-молекула йәки моль тип атала. Әйтелгәндәрҙән сығып, төрлө матдәләрҙең молдәрендә бер үк һанда молекула бар. «Авогадро һаны» исеме алған бер моль матдәләге молекулалар һаны, мөһим физик дәүмәл булып тора. ГОСТ 3651.2-97 буйынса, Авогадр даимиһы ҡиммәте:
Авогадро һаны, CODATA−2010 мәғлүмәте буйынса,
Авогадро даимиһын асыҡлау өсөн күп һанда һәм төрлө тикшеренеүҙәр (броун хәрәкәтен, электролиз күренешен һәм башҡалар) эшләнә, улар етерлек берҙәм һөҙөмтәгә килтерәләр һәм матдәнең молекуляр төҙөлөшөнөң ысын булыуының асыҡ дәлиле булып торалар.
Кинетик теория
Кинетик теория газдарҙың молекуляр төҙөлөшөн һәм молекулалар хәрәкәтен ҡарап, уларҙың макроскопик үҙсәнлектәре тураһында төшөнсә бирә. Импульс һәм кинетик энергия билдәләмәһенән башлап, импульс һаҡланыу законын һәм геометрик бәйлелектәрҙе ҡулланып, системаның макроскопик үҙсәнлектәрен (температура һәм баҫым) микроскопик үҙсәнлектәре (бер молекуланың кинетик энергияһы) менән бәйләп була.
Кинетик теория, атом төшөнсәһенән сығып, термодинамик күренештәрҙе аңлата. Теория, йылылыҡ бик күп һандағы микроскопик өлөшсәләрҙең (атомдар һәм молекулаларҙың) хаотик хәрәкәте эҙемтәһе булып тороуын постулат итеп ала. Теория газ системаһы тышҡы тәьҫиргә нисек яуап биреүен аңлата. Мәҫәлән, газ абсолют нулдән (был ваҡытта уның (классик) өлөшсәләре абсолют хәрәкәтһеҙ) башлап йылынғанда, өлөшсәләрҙең тиҙлеге уның температураһы күтәрелеү менән арта. Был уларҙың ваҡыт берәмеге эсендә юғары тиҙлек иҫәбенә һауыт стенаһы менән күп һанда бәрелешеүенә килтерә. Бәрелешеүҙәр һаны артыу менән уларҙың һауыт стенаһына тәьҫире арта, уға пропорциональ рәүештә баҫым да арта.
Газдарҙа электр тогы
Газдар — бик насар үткәргестәр, ләкин ионлаштырылған торошта газ электр тогын үткәрергә һәләтле. Газдың үткәреүсәнлегенең көсөргәнешкә бәйлелеге һыҙыҡлы түгел, сөнки ионлашыу дәрәжәһе ҡатмарлы закон буйынса үҙгәрә. Газды ионлаштырыуҙың төп ысулдары ике: термик ионлаштырыу һәм электр разряды менән ионлаштырыу. Бынан тыш, үҙ-аллы электр разряды бар (миҫал — йәшен).
Термик ионлаштырыу — атомдарға электронды ядронан айырып алырға етерлек кинетик энергия биреү һәм газдың температураһы күтәрелеү һөҙөмтәһендә артабан ионлашыуы һәм газ атомдарының, уларҙың кинетик энергияһына әүерелгән бәрелешеүҙәргә килтергән йылылыҡ хәрәкәте. Газдарҙы ионлаштырыу өсөн кәрәк булған температура бик юғары (мәҫәлән, водород өсөн был күрһәткес 6000 К тәшкил итә). Газдарҙы ионлаштырыуҙың был төрө башлыса тәбиғәттә таралған. Әгәр газдың эске электр ҡырының ҡеүәте ниндәйҙер сик ҡиммәтенән артһа, түбән температурала ла газ шулай уҡ, электр тогын үткәрә ала. Был осраҡта сик ҡиммәте — электр ҡыры тәьҫиренән электрондың атом ионлашһын өсөн кәрәк булған кинетик энергия алыуы. Артабан электрондар электр ҡырында яңынан ионлашыу өсөн тиҙлеген арттыралар һәм ике атомды ионлаштыралар һәм шулай артабан — процесс сылбырлы булып китә. Һуңғы сиктә бөтә ирекле электрондар ҙа ыңғай электродҡа, ыңғай иондар — тиҫкәре электродҡа барып етәләр. Ионлашыуҙың бындай тибы башлыса сәнәғәттә таралған.
Катодты ток көсө ҙур булған электр разряды менән йылытҡанда, ул электрондарҙың катодтан йылылыҡ электрон эмиссияһы (есемдәрҙең йылытыуҙан, ток тәьҫиренән электрондарҙы, иондарҙы һауаһыҙ бушлыҡҡа йәки газ мөхитенә бүлеп сығарыуы) дәрәжәһенә тиклем йылына (дуға разряды).
Күсеү процесстары
Газдарҙың йылылыҡ үткәреүсәнлеге бәләкәй, сөнки энергия молекуланан молекулаға һирәк бәрелешеүҙәр һөҙөмтәһендә тапшырыла. Йөндөң һәм мамыҡтың, күләменең күп өлөшө һауа менән тулған материалдарҙың яҡшы йылылыҡ һаҡлау үҙсәнлеге ошоноң менән аңлатыла. Ләкин газдарҙа йылылыҡ тапшырыуҙың икенсе механизмы эшләй — конвекция.
Ҡыҫылыусанлыҡ
Ҡыҫылыусанлыҡ (z) — ул газдың сағыштырма күләменең моляр массаһы шундай уҡ булған идеаль газдың сағыштырма күләменә бүлендеге. Ҡағиҙә булараҡ, был һан берәмектән саҡ ҡына бәләкәй, шуның менән бергә туйыныу һыҙығына яҡын булғанда һәм ҡатмарлы органик газдар, мәҫәлән, метан өсөн стандарт шарттарҙа, берәмектән һиҙелерлек айырыла z=0,9981.
Ҡыҫылыусанлыҡ коэффициентын бер нисә ысул менән иҫәпләргә мөмкин:
Йылылыҡ һыйҙырыусанлығы
Газдың йылы һыйышлығы унда барған процесс характерына ныҡ бәйле. Йышыраҡ изобар йылы һыйышлығы c_p һәм изохор йылы һыйышлығы c_v ҡулланыла; идеаль газ өсөн c_p=c_v+R.
Йылы үткәреүсәнлек
Газдарҙың йылы үткәреүсәнлеге — матдә күсермәйенсә, йылылыҡ энергияһын газ өлөшсәләренең бәрелеше һөҙөмтәһендә йүнәлешле күсереү күренеше.
Һуҙылыусанлыҡ
Шыйыҡлыҡтарҙан айырмалы рәүештә, газдарҙың кинематик һуҙылыусанлығы температура үҫеү менән арта, шулай ҙа динамик һуҙылыусанлыҡ өсөн бәйлелек әҙерәк беленә. Шулай уҡ баҫым артыу менән һуҙылыусанлыҡ арта.
Прандтль һаны
Прандтль һаны (кинематик һуҙылыусанлыҡтың йылы үткәреүсәнлеккә) сағыштырмаһы газдар өсөн ғәҙәттә берәмектән бер аҙ бәләкәй.
Газдың ябайлаштырылған моделдәре
Торош тигеҙләмәһе (газдар өсөн) тип газ үҙсәнлектәрен яҡынса тасуирлау йәки моделләштереү өсөн ҡулланылған математик моделде күҙ уңында тоталар. Хәҙерге ваҡытта, бөтә газдарҙың теләһә ниндәй шарттарҙа үҙсәнлектәрен теүәл әйтеп бирә алған берҙәм торош тигеҙләмәһе юҡ. Шуға күрә билдәле бер температуралар һәм баҫымдар диапазонында конкрет газдар өсөн күп һанда теүәл торош тигеҙләмәләре эшләнгән. Газдарҙың йышыраҡ ҡулланылған математик моделдәре — «идеаль газ» һәм «реаль газ» моделдәре.
Идеаль газ
Идеаль газ — молекулаларын материаль нөктәләр тип һанарға мөмкин булған, ә молекулалар араһындағы тартылыу һәм этәрелеү көстәрен иҫәпкә алмаҫҡа мөмкин булған газ ул. Тәбиғәттә ундай газ юҡ, ләкин баҫымы 200 атмосферанан ҙур булмаған һәм бик түбән булмаған температуралы реаль шыйығайтылған газдар үҙсәнлектәре буйынса идеаль газға яҡын торалар, сөнки бындай шарттарҙа молекулалар араһындағы алыҫлыҡ уларҙың үлсәменән күпкә ҙур. Феноменологик термодинамика күҙлегенән идеаль газ (билдәләмә буйынса) гипотетик тип атала, тәбиғәттә булмаған, газ торошоноң Клапейрон — Менделеев тигеҙләмәһе: теүәл үтәлгән газ
Идеаль газдың өс төрөн айырып ҡарайҙар:
Идеаль газдыҡ эске энергияһы түбәндәге тигеҙләмә менән бирелә:
бында
Реаль газ
Реаль газ — ул молекулалары араһында молекула-ара тәьҫир итешеү көстәре булған газ.
Тәжрибә күрһәтеүенсә, идеаль газдарҙың закондары реаль газдар өсөн критик температуранан ҙурыраҡ температураларҙа ғына юғары теүәллек менән үтәләләр. Баҫым артҡанда һәм температура критик температуранан кәмегәндә, бөтә реаль газдарҙың үҙ-үҙен тотошонда һиҙелерлек тайпылыш күҙәтелә. Реаль газдарҙың тышҡы көстәрҙән бәйлелеге идеаль газға ҡарағанда һиҙелерлек бәләкәй. Реаль газдар ҡуйыралар, ә идеаль газ торошо тигеҙләмәһе матдәнең газ хәленән шыйыҡ хәлгә күсеүен аңлата алмай.
Молекула-ара тәьҫир итешеү көстәре — ҡыҫҡа аралыҡта тәьҫир итеүсе көстәр, йәғни R ≤ 10−9 алыҫлығында ғына һиҙеләләр һәм алыҫлыҡ артыу менән бик тиҙ кәмейҙәр.
бында a һәм b коэффициенттарын Ван дер Ваальс даимилары тип атайҙар, улар матдәнең химик тәбиғәтенә, температураһына һәм баҫымына бәйле.
Массаһы m булған ирекле миҡдарҙағы газ өсөн Ван-дер-Ваальс тигеҙләмәһе ошондай күренештә:
Шлайсхайм һарайы
Шлайсхайм һарайы (Schloss Schleißheim) — барокко осороноң һарай-парк ансамбле. Баварияның Мюнхен ситендәге Обершлайсхайм коммунаһында урынлашҡан Виттельсбах ырыуы резиденцияларының береһе.