cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорттарҙың телмәр этикеты
Изге теләктәр
Башҡорттарҙа изге теләктәр телмәр этикетының мотлаҡ өлөшө булып тора, сөнки улар әүәлдән әйтелгәндәрҙең матдиләшеүенә ышанғандар. Теләктәр ситуацияға ҡарап — ҡаршы алыу һәм оҙатыу, ҡотлау, ҡайғы уртаҡлашыу, рәхмәт белдереү һ.б. — әйтелә.
Үтенес
Башҡорттарҙа әҙәпле итеп үтенеү талап итеүҙән йышыраҡ ҡулланыла. Үтенесте белдергән ҡылым менән бергә  зинһар, әле, инде тигән һүҙҙәрҙе ҡушып әйтеп, әҙәплелек күрһәтелә (Бына ошоно рәхим итеп алығыҙ әле).
Һылтанмалар
http://rujourn.ru/page.php_id=52.html
Ҡуңыр буға (эпос)
«Ҡуңыр буға» — башҡорт эпосы, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижады өлгөһө.
Һүрәтләү
«Ҡуңыр буға» эпосын тәүге тапҡыр 1865 йылда Р. Г. Игнатьев яҙып ала һәм «Оренбургские губернские ведомости» баҫмаһында сығара (№ 32, 218—219 б.).
Эпостың башҡа варианттарын М. А. Буранғолов, К Мәргән, Ғ. Сәләм һәм башҡалар яҙып алған. 1969 йылда Р. З. Шәкүров әҫәрҙең тағы бер өлгөһөн Асҡар ауылында М. Мирхәйҙәровтан яҙып ала.
Барлығы эпостың Башҡортостанда, Һамар һәм Ырымбур өлкәләрендә яҙып алынған ундан ашыу варианты теркәлгән. Улар Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө Ғилми Үҙәгенең фәнни архивында һаҡлана.
«Ҡуңыр буға» әҫәренә хайуандар тураһында башҡорт хикәйәттәре («Аҡһаҡ ҡола», «Ҡара юрға») инә. Был эпоста бәхет һәм именлек килтереүсе изге малға ышаныу ята.
Эпик хикәйәттә һыйыр малының хужаһы менән ҡаршылығы һүрәтләнә. С. А. Галин фекеренсә, әҫәрҙә матриархат менән патриархат көрәше сағыла.
Сюжет
Үҙенең эстәлеге буйынса «Ҡуңыр буға» изге хайуандар тураһында эпик хикәйәткә ҡарай. Эпоста Урал һырты буйлап юғалған һыйыр көтөүен юллап барыусы героиня һүрәтләнә.
Эпостың героиняһы тыуған йортонан алыҫҡа кейәүгә сыға һәм бирнәгә бирелгән һыйырын алып китә. Бер нисә йылдан һуң был малдың быҙауҙары Урал тауының уң армыттары яғына йүнәлә. Хужабикә уларҙың эҙенән «Ҡуңыр буға» йырын көйләп бара. Был йырҙа Уралдың һоҡланғыс тәбиғәте, башҡорт батырҙарының ҡаһарманлығы тураһында әйтелә. Героиня ара-тирә «Ҡуңыр буға, һәү-һәү» тип һыйырҙарын саҡыра. Шулай ҡыҙ малдар артынан атаһы йортона ҡайтып етә.
Ҡуңыр буға исемен Урал тауының көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай барған «Ҡуңыр буға юлы» менән бәйләйҙәр. Борон был юлды башҡорт ғәскәрҙәре дошмандар баҫҡанда ҡулланған, тип иҫәпләнә.
Джон Кописки
Джон Максвелл Кописки (John Maxwell Kopiski; 17 июль 1949 йыл) — Рәсәйҙең поляк-инглиз сығышлы эшҡыуары, фермер, «Богдарня» агрокультура туристик комплексына һәм «Рождество» һөт-ит копмлексына нигеҙ һалыусы.
Биография
Джон Кописки 1949 йылдың 17 июлендә Лондонда тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, ҡорос һатыусы Coutinho Caro & Co компанияһында тәжрибә туплай. 1972 йылдан Бангладештағы, ә һуңыраҡ Пакистандағы һәм Көньяҡ Африкалағы компанияның филиалдары менән идара итә.
1993 йылда Рәсәй гражданлығын ала. Ул Ким Филбинан ҡала, Рәсәй гражданлығы алған икенсе инглиз.
Рәсәйгә күскәс, Владимир өлкәһенең Петушинск районында «Богдарня» фермаһын һәм «Рождество» ит-һөт комплексын аса. Аграр бизнесын башлағанда, беренсе капиталы 500 мең доллар була («Богдарня» фермаһы өсөн). Һуңыраҡ тағы ла 300 миллион һум «Рождество» МЖКһын төҙөүгә тотона. 2006 йылда 240 миллион һум льготалы кредит ала: яңы хужалыҡ агроетештереү комплексын үҫтереү милли проектында ҡатнаша.
2007 йылда «Вимм-Билль-Данн» компанияһы менән һөт менән тәҡмин итеү контракты төҙөй. Һуғыраҡ балаларға аҙыҡ етештереүсе «Агуша» компанияһына һәт һатыу тураһында контракт төҙөй.
2009 йылда фермер хужалығын үҫтереү өсөн, Владимир һәм Липецк өлкәләре бюджетынан 700 миллион һумлыҡ кредит ала.
2015 йылда Рәсәй Президенты В. Путин менән тура линияла ҡанташа.
Социаль эшмәкәрлек
LavkaLavka фермер кооперативы ҡатнашыусыһы. Улар бергәләп ит фестивале үткәрә.
Джон Кописки Петушинск районы балалары өсөн балалар лагеры төҙөй. Унда балалар өсөн төрлө мастер-класстар һәм дәрестәр үткәрелә.
Экотуризмды үҫтерә.
"Богдарни"ның базаһында мотоскейтта йөрөргә өйрәтәләр, парус спорты дәрестәре үткәрелә. Лапта һәм бура һуғыу уйыны популярлаштырыла. Бушлай туранан-тура бәйләнешле зоопарк эшләй.
Ул шулай уҡ Петушинск районы уҡыусылары өсөн ижади конкурстар үткәрә.
Хужалыҡтың үҙенсәлектәре
Кописки малды һауыҡта бәйләмәй тотоу технологияһы менән аҫырай. Малды йыл буйы асыҡ урында тота. Ике айға тиклемге быҙыуҙарҙы әйләнә-тирәләге мөхиткә тиҙерәк өйрәнһендәр өсөн, махсус урында тота. Һуңынан уларҙы асыҡ урынға күсерәләр. Был технология тураһында ул Чехияла өйрәнә. Шунан һуң ул үҙе Рәсәй мал ҡараусыларын өйрәтә башлай. Технологияны дөрөҫ ҡулланғанда Копински фермаһындағы һыйырҙар йылына ун мең литрға тиклем һөт бирә.
Кописки бер фермаһында сыр эшләүҙе яйға һалған, унда унлаған төр сыр етештерелә. Төп сыр уйлап табыусы американлы Джей Роберт Клоуз, ул Рәсәйгә күсеп килгән.
Копискиҙың фермаларында күпселек урындағы халыҡ эшләй. Әммә хужалыҡта сит ил кешеләре лә бар. Ферма эштәрен алып барыр өсөн Америка белгестәрен саҡырған. Кемдәрелер АҠШ-тан Рәсәйгә ғаиләһе менән күсеп килгән.
Башҡорт, дон, вятка, белорусс, ғәрәп, ахалкетин тоҡомло аттарын, орлор һәм рус юртаҡ аттарын, немец ганноверҙарын һәм француз першерондарын үрсетә.
2015 йылға ҡарата Копискиҙың хужалығында 3700 баш һыйыр иҫәпләнә.
Дингә ҡарашы
Рәсәйгә күскәс, православиены ҡабул итә.
Петушинск районындағы Воспушка ауылында емерелгән сиркәүҙе тергеҙә.
Владимир өлкәһе Крутово ауылында өй һатып алғас, аграр бизнес менән шөғөлләнә башлай. Ауыл янында монастырь бар. Джон Кописки монастырҙың игуменьяһына емерелгән ферма урынында скит төҙөргә һәм фермалағы ҡалған һыйырҙарҙы монастырға һатып алырға тәҡдим итә. Игуменья килешмәй. Шунда Кописки үҙе һыйырҙар һатып алып ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә булып китә.
Шәхси тормошо һәм ҡыҙыҡһыныуҙары
Музыка менән ҡыҙыҡһына. Ғаилә ансамбле төҙөй. Бергәләп компакт-дисктар яҙалар.
Үҙен социал-демократ тип иҫәпләй.
B Lab
B Lab донъялағы социаль үҙгәрештәр өсөн булған инновацион коммерциялы һәм коммерциялы булмаған моделдәрҙе алға ебәрә, үҙ сертификаттарының секторын ҙурайтыр өсөн оҙайлы капитал баҙарын һәм стратегик инициативаларҙы үҫтерә, социаль яуаплыҡ предметына корпорацияларҙың уставтарын яҡшырта, социаль предприятияларҙы һәм бизнесты берләштерә. Баҙарҙа B Lab сертификациялары Det Norske Veritas, Underwriters Laboratories һәм Technischer Überwachungsverein компаниялары менән ярыша. 2014 йылдың яҙына ҡарата 27 илдән булған 1 мең тирәһе компаниялар экономиканың 60 тармағында B Lab сертификаттарын ала, тағы ла 16 мең компания ойошманың ҡоралдары менән ҡуллана.
Башланғыс этапта «B Lab» ойошмаһын күп билдәле заказчиктар һәм инвесторҙар хуплай — Рокфеллер фонды, Халыҡ-ара үҫеш буйынса АҠШ агентствоһы, Deloitte, Prudential Financial һәм Halloran Philanthropies. B Lab компанияларҙың яңы төрөн уйлап сығара — В Corporation («В» «файҙалы» тигәнде аңлата). Был юридик билдә һәм компанияларға үҙҙәрен социаль яуаплы ҡулланыусы һәм инвесторҙарға һанарға мөмкинлек биргән сертификациялар системаһы. B Corporation сертификатын һәм статусын алыр өсөн, компаниялар үҙҙәренең оәоштороу килешеүҙәрен үҙгәртергә тейеш: менеджерҙар акционерҙар тураһында ғына тулҡынланырға тейеш түгел, улар компания эшселәренең, берләшмәләрҙең һәм тирә-яҡтың мәнәфәғәттәрен иҫәпкә алалар. Бындай үҙгәрештәр эшҡыуарҙарға эске байлыҡтарын юғалтыуҙарына ҡурҡмай ғына сит инвесторҙарҙы алалар.
2014 йылда Сколл фонды «В Lab» ойошмаһын донъяның социаль эшҡыуарҙар конкурсының финалисты кеүек бүләкләй. Шулай уҡ B Lab корпорациялар һәм дәүләт ҡануниәте тураһында булған айырым информацион сайтты етәкләй.
Игол 1-се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Игол-Его
Игол-Его — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котыг-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Секирь
Секирь — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нем йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы
Йәнбирҙина Зөбәржәт Нәби ҡыҙы (18 сентябрь 1945 йыл — 9 май 2009 йыл) — шағир, 1990 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006). Хәким Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (2001).
Ижады
Зөбәржәт Йәнбирҙинаның «Йөҙөк ҡашы» исемле тәүге шиғырҙар йыйынтығы 1978 йылда сыға. Уның ижадына тәрән хис-тойғолар, тел байлығы, образлылыҡ хас. «Күк мунсаҡ» (1991), «Ил инәһе» (1995), «Һандал» (2001), «Даға сыңы» (2005) һәм башҡа шиғри йыйынтыҡтарына ингән әҫәрҙәренең төп темаһы — туған халҡының яҙмышы, тормошта кешенең үҙ урыны, ҡатын-ҡыҙ бәхете.
Яҙылып бөтмәгән «Көҫәпәй» романы (1-се һәм 2-се бүлектәре 1977 һәм 2001 йылдарҙа «Ағиҙел» журналында баҫылып сыға. Зөбәржәт Йәнбирҙина башҡорт балалар шиғриәте өлкәһендә лә ижад итә. Кескәйҙәр өсөн яҙылған «Ҡолонсаҡ» (1992), «Айбулатым — ейәнем» (1994) китаптары авторы. Әҫәрҙәре рус теленә тәржемә ителгән. Шиғырҙарына йырҙар яҙылған.
Ярославль өлкәһе
Яросла́вль өлкәһе (Ярославская область) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.
Административ үҙәге — Ярославль ҡалаһы.
География
Ярославль өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Владимир, Вологда, Иваново, Кострома, Мәскәү һәм Тверь өлкәләре менән сиктәш.
Майҙаны — 0 км².
Тарих
Ярославль өлкәһе 1936 йылдың 11 мартында ойошторолған. 1944 йылдың 13 авгусынан алып хәҙерге сиктәрендә.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Өлкә халҡының 98 % — Рәсәй Федерацияһы граждандары. Башлыса урыҫтар (96 %) йәшәй. Ярославль өлкәһендә 2002 йылда — 397 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Административ-территориаль бүленеш
Өлкә территорияһында 100 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 3 ҡала округы, 17 муниципаль район, 10 ҡала биләмәһе һәм 70 ауыл биләмәһе бар.
Игол-Ту
Игол-Ту — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Игол йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тамбов өлкәһе
Тамбов өлкәһе — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Үҙәк федераль округ составына инә.
Административ үҙәге — Тамбов ҡалаһы.
Географияһы
Тамбов өлкәһе Рәсәй Федерацияһының Рязань, Пенза, Һарытау, Воронеж һәм Липецк өлкәләре менән сиктәш.
Майҙаны — 0 км².
Тарихы
Тамбов өлкәһе 1937 йылдың 27 сентябрендә ойошторолған.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Тамбов өлкәһендә 2002 йылда — 177 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Административ-территориаль бүленеш
Өлкә территорияһында 307 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 7 ҡала округы, 23 муниципаль район, 13 ҡала биләмәһе һәм 264 ауыл биләмәһе бар.
Их-Игол (Нин-Кан-Еган ҡушылдығы)
Их-Игол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нин-Кан-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирне
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сепис
Сепис — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лётма йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Казыль-Кы
Казыль-Кы — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Котлос-Колик-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостан комонимдары/А
Башҡортостан комонимдары/А — А хәрефенә башланған ауыл, утар, ауыл ҡасабаһы атамалары.
Сёрдъёль
Сёрдъёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доһа
До́һа (الدوحة, Ад-Доһа) — Фарсы ҡултығының яр буйында урынлашҡан Катар дәүләтенең баш ҡалаһы. Халҡы — 521 283 кеше (2010). Катарҙың иң ҙур ҡалаһы, бында ил халҡының 50%-ты йәшәй (агломерацияһы 796 947 кеше).
Мәктәптә Катар Университеты һәм Париж HEC бизнес мәктәбе кампусы кабул ителә.
Климат
Доһа ҡалаһының климаты, бөтә Ғәрәбстан ярымутрауындағы һымаҡ, үтә эҫе һәм тропик сүлле булып тора. Йәйге айҙарҙа уртаса максималь температура +40 °C-тан арта, ә күләгәләге температура йыш ҡына +45 °C һәм унан да күберәк була. Иң юғары температура 2010 йылдың 14 июлендә теркәлә һәм +50,4 °C тәшкил иткән. Йәйен яуым-төшөм булмай. Ҡышҡы айҙарҙа температура кәмей, һирәк яуым-төшөм булыуы күҙәтелә. Йылына уртаса яуым-төшөм 76 мм тәшкил итә. ә ҡайһы йылдарҙа ул бөтөнләй булмай. Иң түбән температура 1992 йылдың 24 һәм 25 ғинуарында күҙәтелә һәм +5,0 °C тәшкил иткән.
Тарих
1850 йылда ҡалаға нигеҙ һалына, тәүге осорҙа Әл-Бида исемен йөрөткән. 1883 йылда бында шәйех Ҡасымдың отрядтары менән төрөк ғәскәренә ҡаршы алышы булған һәм төрөктәр еңелеүгә дусар булғандар.
1916 йылда Доһа ҡалаһы Британия империяһының Катар протетораты үҙәге, ә 1971 йылдан алып — бойондороҡһоҙ Катар дәүләтенең баш ҡалаһы булып китә.
Төп урамы — Әл-Кoрниш.
Демография
Доһа ҡалаһының даими йәшәүсе халҡының күпселек өлөшөн иммигранттар тәшкил итә. Иң күп эмигранттар төркөмө Көньяҡ Азиянан килгәндәр, шулай уҡ Көнсығыш Азиянан һәм ғәрәп Левантынан килгәндәрҙә күп. Тағы ла Дохала АҠШ, Франция, Бөйөк Британия, Көньяҡ Африка Республикаһы, Норвегия һәм башҡа ил вәкилдәре төйәкләнгәндәр.
Иҡтисад
Доһа ҡалаһы нефть һәм балыҡсылыҡ сәнәғәт тармаҡтарының үҙәге булып тора. Ҡалала илдең иң ҙур компанияларының, шул иҫәптән Qatar Petroleum, Qatargas һәм RasGas компанияларының штаб-фатирҙары урынлашҡан. Доһа шулай уҡ туристик һәм авиацион үҙәк булып тора.
Мәҙәниәт
Доһа ҡалаһында Милли музей, Милли китапхана, Милли университет урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларына Әл-Коут (XIX быуат), Ҙур мәсет, хөкүмәт бинаһы (1969), баҙар, этнография музейы бинаһы инә.
Спорт
2000 йылда бында еңел атлетика буйынса ярыштар уҙғарыла.
2006 йылда Азия уйындары үткәрелә.
2022 йылда бында футбол буйынса донъя чемпионаты уҙғарыласаҡ.
Сибиряк-Ёль
Сибиряк-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пив-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канехлог-Игол
Канехлог-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аствацатур (шағир)
Аствацатур (Աստուածատուր, тыуған һәм вафат булған ваҡыты билдәһеҙ) — әрмән шағиры. XVI йәки XVII быуатта йәшәгән.
Аствацатурҙың тормош юлы хаҡында мәғлүмәт һис юҡ. Шарап, йөҙөм һәм йөҙөм баҡсалары хаҡында бер поэма яҙғанға билдәле.
Рязань өлкәһе
Административ үҙәге — Рязань ҡалаһы.
География
Рязань өлкәһе төньяҡта — Владимир өлкәһе, төньяҡ-көнсығышта — Түбәнге Новгород өлкәһе областью, көнсығышта — Мордовия, көньяҡ-көнсығышта — Пенза өлкәһе, көньяҡта — Тамбов һәм Липецк өлкәләре, көнбайышта — Тула өлкәһе, төньяҡ-көнбайышта — Мәскәү өлкәһе менән сиктәш.
Тарих
Рязань өлкәһе 1937 йылдың 26 сентябрендә ойошторолған. Быға тиклем уның территорияһы Мәскәү һәм Воронеж өлкәләре составында була.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, өлкә халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — кеше/км2. Ҡала халҡы — %.
Административ-территориаль бүленеш
2006 йылдан алып өлкә территорияһында 314 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 4 ҡала округы, 25 муниципаль район, 31 ҡала биләмәһе һәм 254 ауыл биләмәһе бар.
Сиздан-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канэ-Игол
Канэ-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Карспыль-Еган
Карспыль-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мегтыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кат-Еган
Кат-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кысом Юголь-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камтун-Еган
Камтун-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 568 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санскрит
Санскрит (деванагари: संस्कृतवाच्, ) — Һиндостан дың ҡатмарлы синтетик грамматика лы боронғо теле. «Санскрит» һүҙе «эшкәртелгән, камиллашҡан» мәғәнәлә. . Санскрит грамматикаһы архаик һәм бик ҡатмарлы. Санскрит донъяның флектив телдәренең береһе.
Таралыуы
Санскрит Төньяҡ Һиндостанда эпиграфика телдәре сифатында беҙҙең эраға тиклем I быуаттан таралған. Санскритты теге йәки был халыҡ теле итеп ҡарарға ҡарарға кәрәк түгел, антик дәүерҙән башланған ниндәй ҙә булһа социаль элита мөхите мәҙәниәт теле булараҡ билдәү дөрөҫ. Был мәҙәниәт башлыса һинд дини текстарынан ғибәрәт, һәм шулай уҡ латынь һәм көнбайыштағы грек теленә яҡын. Санскрит көнсығышта артабанғы быуаттарҙа ғалимдарҙың һәм дин әһелдәренең мәҙәни аралашыу теле була. Хәҙерге ваҡытта санскрит Һиндостандың рәсми танылған 22 телдәренең береһе.
Мәҙәниәт һәм башҡа телдәргә йоғонтоһо
Санскрит Һиндостандың һәм Непал телдәре үҫешенә, башлыса лексикаһына, йоғонто яһай. Санскрит йәки будда мәҙәниәте өлкәһендәге башҡа телдәргә кави теленә, тибет телдәренә йоғонтоһо бар. Һиндостанда санскрит. гуманитар фәндәр һәм дини культ теле, тар даирәлә — йәнле һөйләү теле булараҡ ҡулланыла. Көньяҡ- Көнсығыш һәм Үҙәк Азия һәм Көнбайыш Европа мәҙәниәтенә йоғонто яһаған художестволы, дини, фәлсәфәүи, юридик һәм фәнни әҙәбиәт санскритта яҙылған.
Санскритта лексика һәм грамматика буйынса «Восьмикнижие»(«Һигеҙ китап») китабында Панини йыйған әҫәрҙәр тарихта телде өйрәнеү буйынса иң тәүге әҫәр булып тора. Улар Европала морфологияның һәм күп кенә лингвистик дисциплиналарҙың барлыҡҡа килеүенә йоғонто яһай.
Исеме
Брахман әйтелешенә хас, унда ижек ri боронғо һуҙынҡы ṛ урынына ҡуйыла, «санскрит» һүҙен әйтеүҙең прототибы булып хеҙмәт итә, хәҙер ул Европа өсөн традицион булып киткән. संस्कृता saṃskṛtā һүҙенең мәғәнәһе — «әҙәби», халыҡ, әҙәби булмаған пракриталарҙан айырмалы рәүештә.Атама үҙе телдең милләте тураһында бер ни ҙә әйтмәй, сөнки боронғо Һиндостанда, моғайын, һиндар башҡа әҙәби телдәр барлығын әлегә белмәгәндәр. Беҙҙең заманда был һүҙҙе уның милләте тураһында һөйләгән башҡаларға оҙатып, ниндәй ҙә булһа телде ошо һүҙ менән атарға тура килер ине.
«Санскрит» атамаһы күптән түгел генә барлыҡҡа килә., Күп быуаттар дауамында был тел ябай ғына वाच IAST тип атала: (vāc) йәки शब्द IAST: (śabda) «һүҙ, тел» тип атала. Бер нисә метафорик атама, мәҫәлән, गीर्यवांणणषा IAST: (gīrvāṇabhāṣā) «аллалар теле», уның дини характерын күрһәтә.
Яҙмаһы
Санскрит өсөн берҙәм яҙыу системаһы юҡ. Әҙәби әҫәрҙәрҙең башлыса ауыҙ-тел аша тапшырыуы менән аңлатыла. Тексты яҙырға кәрәк булғанда, ғәҙәттә, урындағы алфавит ҡулланылған. Санскрит өсөн билдәле булған иң боронғо яҙыу системаһы брахми тип атала.
Брахмиҙа боронғо һинд тарихының уникаль ҡомартҡыһы — «Ашока яҙмалары» (беҙҙең эраға тиклем III быуат) яҙылған. Яҡынса шул уҡ осорға кхарошта яҙмаһы ҡарай. IV быуаттан алып беҙҙең эраның VIII быуатына тиклем гупта яҙыуҙың төп төрө була. VIII быуаттан шарада яҙыла башлай.
Деванагари санскрит яҙмаһы булараҡ VII быуатта әүҙем ҡулланыла башлай һәм X—XII быуат аҙағында булдырыла. Яҙыуҙы үҙләштергәндән һуң да һиндтар, мәҙәниәтте юғалтыуҙан йәки коррупциянан һаҡлау маҡсатында, текстарҙы ятлауын дауам итә.
Тарихы
Санскрит һинд-европа тел ғаиләһенең һинд-иран тармағына ҡарай. Санскрит Төньяҡ Һиндостан телдәре һинд, урду, бенгал, маратһи, кашмир, пәнджәб, непал телдәренә һәм хатта сиған теленә йоғонто яһай.
Шул уҡ һинд-европа телле ғаилә эсендә санскрит satem төркөмөнөң башҡа телдәре кеүек үк ҙур өн үҙгәрештәре кисерә (был үҙгәрештәр балтик, славян һәм боронғо әрмән телдәрендә айырыуса асыҡ күренә), һинд-иран телдәре фракия һәм албан телдәре менән уртаҡ һыҙатлы булыуы менән билдәләнә
Санскрит һәм башҡа һинд-европа телдәренең уртаҡ һыҙаттарын аңлатыу маҡсатында күп ғалимдар миграция теорияһын яҡлай, улар раҫлауынса, хәҙерге Һиндостанға һәм Пакистанға төньяҡ-көнбайыштан беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ башында санскрит телендә һөйләшеүсе ата-бабалар килгән. Был теорияның дәлиле булып һинд-иран телдәренең балтик һәм славян телдәре менән тығыҙ бәйләнеше, һинд- европалы булмаған фин-уғыр телдәренән үҙләштергән һүҙҙәренең булыуы тора. ,һәм флора һәм фауна өсөн дөйөм ҡулланышлы һинд-европа һүҙҙәре бар. Аҙ һанлы ғалимдар һәм ярайһы уҡ күп һинд тикшеренеүселәре ҡапма-ҡаршы фекерҙе яҡлайҙар. Улар һинд-иран теленең боронғо формаһында һөйләшеүселәр Һиндостандың автохтон халҡы булған тип иҫәпләйҙәр һәм уларҙы Харап цивилизацияһын төҙөүселәр менән бәйләйҙәр.
Уға ҡәрҙәш тел боронғо иран теле менән бер рәттән (авестан һәм иҫке фарсы телдәрен үҙ эсенә алған тармаҡ) менән бер рәттән булған. . Күп кенә һинд йәки урта һинд-арий телдәрен өйрәнеү, Санскрит теле менән бер рәттән, Һиндостандың төньяғында антиклыҡта, кәм тигәндә, тағы ла бер һинд-арий теленең булыуы тураһындағы фекергә килтерә. Был тел, фараз ителеүенсә,санскрит менән уртаҡ сыанаҡтан, ләкин санскритта булмаған хәҙерге һинд теленә үҙенең һүҙлеген һәм фонеик составын тапшырырға мөмкин.
Хеттар илендә табылған һинд-европа телендә (хетт) төҙөлгән документтарға ҡарап, унда бер нисә һинд- арий һүҙҙәре — исемдәр (йылҡы үрсетеү терминдары), шулай уҡ яңғыҙлыҡ исемдәр бар. Беҙҙең эраға тиклем XIV быуатта Көнбайыш Азияла индо-арий теленең ниндәй ҙә булһа формаһында һөйләшкәнен билдәләргә мөмкин. . Ләкин бронза дәүерендә Кесе Азия ның һиндлашыуы тураһындағы дәлилдәргә күп кенә тел белгестәре, был осраҡта һүҙ «боронғо һинд теле» йәки шулай уҡ «боронғо һинд-арий» теле тураһында түгел, ә ниндәйҙер мәҙәни кимәлдә йәки ведийға тиклемге санскритҡа яҡын булған дини йолалар теле булараҡ ҡулланылған һинд-иран теле тураһында бара, тип уйлайҙар.
Санскрит һәм рус теле
Һинд-европа теле булғанлыҡтан, санскрит рус теле менән ҡәрҙәш бик күп һүҙҙәргә эйә. Улар өсөн уртаҡ булған бик боронғо һинд-европа теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр. Шуларҙың бер нисәһе::
Веда санскриты
Веданың иң боронғо ҡомартҡыларҙың береһе «Рига-веда» танылған, һуңғы — Упанишада. "Рига-веда"ның үҙенең ваҡытын билдәләүе бик ауыр, һәм ведий теленең актуаль тарихының башы: изге текстар иң иртә дәүерҙә ҡысҡырып һөйләнелә һәм ятлана (әлеге ваҡытта ла шулай эшләнә). Тел белгестәре хәҙер күп кенә тарихи страталарҙы веда телендә (кәм тигәндә ике-өс) текстарҙың грамматикаһына һәм стилистик үҙенсәлектәренә таянып айыралар. "Рига-веда"тәүге туғыҙ китабын шартлы рәүештә «боронғо веда телдә» яҙылған тип була.
Эпик санскрит
Эпик санскрит — веданан классикҡа күсеү формаһы Санскриттың был формаһы ниндәйҙер лингвистик эволюция кисергән веда санскриттың һуңғы формаһы булып тора (мәҫәлән, тел үҫешенең был стадияһында субъюнктиваның юҡҡа сығыуы билдәләнә)
Эпик санскрит — санскриттың классик алдынан булған формаһы һәм б.э тиклем V йәки IV быуаттарҙа ҡулланыла. Санскриттың был формаһы өсөн «һуңғы веда тел» билдәләмәһен һайларға мөмкин була.
.Трактаттың үҙендә Панини үҙе һөйләшкән телде тасуирларға тырыша, фразаның ведик боролоштарын ҡуллана. Нәҡ ошо дәүерҙә Санскрит тәртипкә һәм нормаға килтерелә .Эпик санскритта «Рамаяна » һәм «Маһабһаратам » әҫәрҙәре яҙылған.
Эпос теленең Панини ижадында яҙылған телдән тайпылыуы, ғөмүмән, уның Паниниға тиклем барлыҡҡа килеүе менән түгел, ә пракриттар йоғонтоһо аҫтында барлыҡҡа килгән «яңылыҡтар» менән аңлатыла. Санскриттың традицион ғалимдары ришиҙарҙан алынған «IAST: ārṣa» (आर्ष) кеүек тайпылыштарға ҡарай. Эпоста классик санскрит теленә ҡарағанда күберәк «пракритизмдар» (дөйөм телдән үҙләштерелгәндәр) бар.
Шулай уҡ будда гибриды санскрит урта быуаттар Һиндостан ы дәүеренең пракритала яҙылған иртә будда текстарына нигеҙләнгән әҙәби тел була, артабан улар классик Санскрит тарафынан ассимиляция лана бара.
Пракриттарҙың барлыҡҡа килеүе
Беренсе пракрит (тәбиғи, ғәҙәти, ябай - урта һинд телдәре һәм диалекттары) барлыҡҡа килә (प्रकृति, ' йәки ' «ғәҙәти [тел]») беҙҙең эраға тиклемге III&nbsp;быуатҡа тура килә.. Был ваҡиғаны күбеһенсә Ашока батшаһы яҙмалары асыҡларға булышлыҡ итә. Был телдәр санскритҡа ҡарағанда аҙыраҡ «затлы» диалекттарға, йәғни көндәлек практикала ҡулланылған йәнле һөйләш һәм халыҡ телдәренә тап килә. Улар тиҙ арала бер-береһенән айырылып, һинд субконтинентында булған бик күп һинд-арий телдәрен тыуҙыра. Улар бөтәһе лә бер индо-арий тамырынан сыҡҡан, һәм һәр береһе үҙ эволюцияһын кисергән һәм үҙ яҙмышына эйә. Башҡалар араһында һинд, пәнжәб һәм бенгал тел дәре лә шул уҡ пракрит телдәренән алынған.
Пракриттарҙың береһе «пали»ҙың яҙмышы башҡаса. Был тел үҙе буддизмының тхеравада йүнәлешендәге изге теленә әүерелә һәм шул ваҡыттан бирле үҫешмәй тиерлек, ғибәҙәт ҡылыуҙа һәм дини текстарҙа беҙҙең көндәргә тиклем тәүге торошонда һаҡлана. Ниһайәт, джайнизм дине икенсе пракритала — Ардамагадхала яҙылған, ул үҙенең күп һанлы күрһәтмәләрен һаҡлап ҡалырға мөмкинлек биргән. Шуға ҡарамаҫтан, быларҙың барыһы ла һинд тарихының классик осоронда ҡулланылған пракриттарҙың дөйөм идеяһын бирә.
Классик санскрит
Пракриттарҙың тәүге тәнҡите беҙҙең эраға тиклем II быуатта Патанджалиҙың Паниниҙың грамматикаһы тураһындағы комментарийҙарында («Маһабһаратамда») барлыҡҡа килә. Был әҫәрҙә комментатор, санскрит элеккесә тере тел булып тора, әммә диалекталь формалар уны ҡыҫырыҡлап сығара ала, тип раҫлай. Шулай итеп, трактат пракриттарҙың барлығын таный, ләкин телдең һөйләү формаларын ҡулланыу ҡәтғи рәүештә ғәйеп ителә, шул уҡ ваҡытта грамматик нормаларҙы яҙыу тағы ла стандартлаштырыла.
Нәҡ ошо мәлдән санскрит үҙенең үҫешендә бөтөнләй туҡтап ҡала, классик санскритҡа әйләнә. Ул шулай уҡ saṃskr̥ta термины менән билдәләнә (ләкин әлегә Патанджали тарафынан ҡулланылмай), уны «тамамланған, тамамланған» тип тәржемә итергә мөмкин; камил эшләнгән» (шул уҡ эпитетта төрлө ризыҡтар һүрәтләнгән).
Тивариға ярашлы (1955), классик санскритта дүрт төп диалекты бар: пашчимоттар ' (төньяҡ-көнбайыш, шулай уҡ көнбайыш, йәки төньяҡ), мадхьядеши (."үҙәк иле"), пурви ' (көнсығыш) һәм дакшини  (көньяҡ, классик дәүерҙә барлыҡҡа килә). Беренсе өс диалекттың элгәреһе Брахмандарҙа (изге китаптар) бар. Веда, иң беренсе уларға таҙа тел булып (Каушитаки -брахман", 7.6) ҡаралған.
Беҙҙең дәүер барлыҡҡа килгәндән һуң тел тәбиғи формала ҡулланылмай, ул бары тик грамматика рәүешендә генә бар һәм бөтөнләй үҫешмәй. Санскрит ғибәҙәт ҡылыу теленә һәм билдәле бер мәҙәни берләшмәгә ҡараған телгә әйләнә, уның тере телдәр менән бәйләнеше булмай, йыш ҡына «лингва франкаһы»(«lingua franca>») һәм әҙәби тел булараҡ ҡулланыла (хатта боронғо һинд телендә һөйләшмәгән халыҡтар ҙа, мәҫәлән, дравид халыҡтары ла ҡуллана). Был хәл XIV быуат быуат тирәһендә пракриттарҙан сыҡҡан нео-һинд телдәре яҙма рәүештә ҡулланыла башлағанға тиклем, XIX быуат быуатҡа тиклем, Санскрит Һиндостандың милли телдәре тарафынан әҙәбиәттән бөтөнләй ҡыҫырыҡланғанға тиклем дауам итә.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, дравид теле ғаиләһенә ҡараған тамил теленең санскрит менән ҡәрҙәшлеге юҡ, ләкин ул шулай уҡ бик боронғо мәҙәниәткә ҡарай. Санскрит менән беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уҡ конкуренцияла үҫешә.. Санскриттың хатта был телдән бер нисә үҙләштерелгән һүҙе лә бар.
Санскриттың һөйләү телендә ҡулланылыуын күп һанлы социолингвистик тикшеренеүҙәр уның һөйләү телендә ҡулланыуы сикле булыуын һәм телдең бөтөнләй үҙләштерелмәүен асыҡ күрһәтә. Ошо фактҡа таянып, күп кенә ғалимдар, был төшөнсәнең билдәләмәһе шул тиклем асыҡ булмаһа ла, санскрит «үле» телгә әйләнгән тигән һығымтаға килә. Шелдон Поллок (2001) санскрит телен икенсе «үле» тел менән сағыштырып һүрәтләй:
Санскритты әҙәбиәттән һәм сәйәси даирәләрҙән ҡулланыуҙан ҡыҫырыҡлап сығарыу уны хуплаған власть институттарының көсһөҙләнеүе, шулай уҡ үҙ милли әҙәбиәтен үҫтерергә ынтылған йәнле һөйләү телдәр менән конкуренцияның көсәйеүе менән бәйле.
Был процестың күп һанлы төбәк вариациялары Һинд субконтиненты нда Санскриттың юғалыуына сәбәпсе була. Мәҫәлән, XIII быуат тан һуң кашмири теле Виджаянагар империяһының ҡайһы бер райондарында санскрит менән бер рәттән әҙәби тел булараҡ файҙаланыла, ләкин санскрит эштәре унан ситтә таралмай, киреһенсә, телугу теле һәм каннада теле менән яҙылған китаптар бөтә Һиндостанға тарала.
Санскритты һөйләү телендә ҡулланыу кәмеүгә ҡарамаҫтан, санскрит Һиндостандың яҙма мәҙәниәтендә ҡулланылыуын дауам итә, урындағы телдәрҙе кем уҡый ала, шул санскритты ла уҡый. Санскрит Википедияһы бар. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғандан алып 3000-дән ашыу санскрит эше булдырыла.
Санскритты тергеҙеү буйынса даими тырышлыҡ һөҙөмтәһендә 14 135 кеше санскрит — 2001 йылғы Һинд халыҡ иҫәбен алыуҙа уларҙың туған теле булыуын күрһәткән. Шулай уҡ 2011 йылда Непал халыҡ иҫәбен алыуҙа 1669 кеше санскрит телен беренсе тел тип һанай. Санскрит буйынса өҙлөкһөҙ ғилми эш традицияларын һаҡлап ҡалыу өсөн Һиндостан да ла, Непал да ла санскритта эш алып барыусы Санскрит университеттары булдырылған. Шуларҙың иң билдәлеләре — Непалдың Санскрит университеты һәм Раштрия Санскрит Санстхан..
Фонетика
Классик санскриттың 36-ға яҡын фонемаһы бар. Әгәр аллофон дар иҫәпкә алынһа (һәм яҙыу системаһы уларҙы иҫәпкә алһа), телдәге өндәрҙең дөйөм һаны 48-гә тиклем арта. Телдең мөһим үҙенсәлеге булып балтик телдәрендәге кеүек семантик айырыусы оҙонлоҡ тора. Был үҙенсәлек рус телендә һөйләшеүселәр өсөн санскритҡа өйрәнеүҙә һиҙелерлек ҡыйынлыҡ тыуҙыра.
Һуҙынҡылар
Түбәндә санскрит һуҙынҡылары килтерелә. Деванагариҙа (яҙыу системаһында) һуҙынҡылар юл башында һәм ижектә төрлөсә — беренсе осраҡта хәреф менән (беренсе бағананы ҡарағыҙ), икенсеһендә — диакритик (икенсе бағана) менән билдәләнә.
Оҙон һуҙынҡылар ҡыҫҡа һуҙынҡыларға ҡарағанда яҡынса ике тапҡырға оҙонораҡ яңғырай. Барыһынан да бигерәк танылыу алған оҙайлыҡтың өсөнсө дәрәжәһе — алдашыу (плути) тип аталған. Башлыса саҡырыу килешендә ҡулланыла. Һуҙынҡылар /e/ һәм /o/ — һинд-иран телендәге өндәрҙең аллофондары, шуға күрә, асылда, ябай оҙаҡҡа һуҙылған өндәр булһалар ҙа, дифтонгтар кеүек ҡарала.
Тартынҡылар
Таблицала Санскриттың тартынҡы өндәре һәм уларҙың Деванагариҙа, Халыҡ-ара фонетик алфавитта, IAST-та билдәләре күрһәтелә. Деванагари — ижекле яҙыу, шуға күрә, улар ижек һымаҡ уҡылмаһа, бөтә тартынҡы хәрефтәр ҙә яҙыуҙа вирамаға (знак-билдә) эйә.
Морфологияһы
Санскриттың грамматикаһы бик ҡатмарлы. Санскритта өс һан — берлек, күплек һәм ике кешене белдереүсе һан, өс зат — беренсе (мин), икенсе (һин) һәм өсөнсө (ул.-он, она, оно.), ун бишкә яҡын заман формаһы һәм һөйкәлеше бар. Сифат ҡылымдар (причастие) системаһы үҫешкән: актив хәҙерге заман, пассив хәҙерге заман, актив үткән заман, пассив үткән заман, һ.б. инфинитив. Сифат ҡылым инфинитивы һүҙ яһаусы аффикстар, ҡылымдар һәм һөйкәлештәр менән барлыҡҡа килә.
Ҡылымлы тамыр
Санскритта «ҡылымлы тамыр» төшөнсәһе бар. Ҡылымлы тамырҙарының тулы исемлеге Дату-пата санскрит китабында бирелгән. धातुफाटः. Был китапты б.э.т. IV быуатта грамматика белгесе Панини яҙған. Китапта ошондай 2000-дән ашыу тамыр бар, шуларҙың 566-һы иң йыш ҡулланыла. Дату-патхала ҡылымлы тамырҙар ҡылымдарҙың зат менән үҙгәрешенә ҡарап 10 ганға (бүлектәргә) бүленә.
Ҡылым тамырҙарынан ҡылымдар ғына түгел, башҡа һүҙ төркөмдәре — сифат ҡылымдар, исемдәр, сифаттар яһала.
Исемдәр, сифаттар һәм сифат ҡылымдар (һәр саҡ тиерлек) тамырға 17-18 беренсел суффикстар (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм 100-ҙән артыҡ иррегуляр суффикстар ҡушылып яһала. "अ ,अ (ण), अन, त, अक, तृ, इन्, तुम् (तुकाम् तुमनस्), अनीय, य, तव्य, तवत् (तवन् तवति), त्वा, ति, क्विप्, अम् (ण), अत्, आन / मान"Деванагари алфавитындағы хәрефтәр дөйөм параметрҙар буйынса бағаналарға һәм терминдарға системалаштырылған кеүек, санскриттың ҡылымлы тамырҙары ла параметрҙар оҡшашлығы буйынса төркөмдәргә бүленә:
— 10 ган (зат менән үҙгәреш буйынса)
килеш нигеҙендә таблица буйынса тамамлаған. 17 карант бар-тартынҡы тамамланған нигеҙгә күсә ала (च् थ् प् ध् द् त् ज् भ् य् व् न् स् श् ष् र् म् ह्), 10 һәм карант-һуҙынҡы (ओ आ औ ऐ उ अ इ ई ऋ ऊ). Карант — хәрефтәре, уларҙың нигеҙендә тамамлана. Был таблица буйынса нюанс бар, карант (төп тамамлаған сағыштырмаса үҙгәргән таблица).
— सेट् һәм аните अनिट् infix " һәм «һәм» йыйылмаһына, һүҙ формалашыу һәм берләшеү ваҡытында барлыҡҡа килә йәки килеп сыҡмай;
— зат менән үҙгәреш буйынса тематик һәм атематик («а» инфиксы өҫтәү зат менән үҙгәрткәндә),
Приставка (тамыр алдындағы ҡушымталар)
Санскритта 22 приставка бар. Приставкалар тамыр менән бергә нигеҙ барлыҡҡа килтерә. Улар беренсел суффикстар, йә нигеҙ төрөн үҙгәртеү юлы менән ҡылымдар һәм зат ялғауҙары ҡушып исемдәр, сифат ҡылымдар һәм сифаттар барлыҡҡа килтерергә мөмкин.
Приставкалар тамыр һәм уның үҙенсәлектәрен ҡабул итәләр.
Нигеҙҙәрҙең килеш менән үҙгәреше
Исемдәр, сифаттар, сифат ҡылымдар,һандар һәм алмаштар санскритта 8 килештә ,3 һанда (берлек, двойственное — 2 кеше мәғәнәһендә һәм күплек). Исемдәр ҡылым тамырына беренсел һүҙ яһаусы ялғау (аффикс) ҡушыу юлы менән яһала, барлыҡҡа килгән берләшмә нигеҙе тип атала йәки stem Һүҙҙе телмәрҙә ҡулланыу өсөн, тейешле килеш ялғауы һәм һан ҡабул итә.
Санскритта килеш ялғауҙары таблицаһы: Нигеҙҙәр килеш менән менән үҙгәртелгән таблицаһы. 17 карант- тартынҡы бар, нигеҙ тамамланырға мөмкин (च् 嬤् त् थ ध् ् ् द ् प् भ् न् य ् य ् र् व् 尝 尝 ष् स्), һәм 10 карант-Һуҙынҡылар (औ ओ ऐ ऐ ऋ ऊ उ इ इ आ अ). Карант — нигеҙ тамамланған хәреф. Һәр каранттың был таблицала үҙ килеш менән үҙгәреш нюанстары бар (ялғауҙар төп таблицаға ҡарата үҙһгәрә).
Килештәр санскритта түбәндәге һорауҙарға яуап бирәләр:
Ҡылымдар
— интранзитивный һәм транзитивный (күсемле һәм күсемһеҙ) — эш-хәрәкәттең объекты булһа (мәҫәлән, «китап уҡыу-читать книгу» — хәрәкәттең объекты бар, «йәшәргә-жить» — хәрәкәткә объект юҡ);
— интранзитивный һәм транзитивный өсөн (күсемле һәм күсемһеҙ) — буйынса эш-хәрәкәттең объекты булмаһа (мәҫәлән, «китап уҡыусы» — хәрәкәттең объекты булырға, «йәшәргә» — хәрәкәткә объект юҡ);
— өс төрө: атманепадать (आत्मनेपदम्,) парасмайпасть (परस्मैपदम्) һәм убхайпадь (उभयपदम्) ҡылым буйынса. Был атманепадать — табыш алыу — хәрәкәт субъект, парасмайпадь булыр — билдәһеҙ башҡа субъект, убхайпадь — ике варианты ла булыуы мөмкин.
Замандар
Замандар зат менән үҙгәреш буйынса Сарвадхату (хәҙерге, ябай үткән заман, императив, оптатив) һәм Артхадхату (ябай киләсәк заман, мөмкин булған киләсәк заман, перфект, аорист, фатихалы һөйкәлеш, кондиционалис) системаһына бүленә. Оптатив императив, кондиционалис һәм фатихалы һөйкәлеш — асылда заман түгел, ә һөйкәлештәр. Сарвадхату Атхадхатунан заманда тамыр үҙгәрештәренең дөйөм ҡағиҙәләре менән айырыла.
Ҡылымдың теләһә ниндәй заманы тамырҙан ике юл: заман һәм һөйкәлеш нигеҙен яһау һәм нигеҙгә зат йәки һөйкәлеш ялғауҙарын ҡушыу менән барлыҡҡа килә.
Хәҙерге заман
वर्तमानकालः (laṭ.) — санскрит грамматикаһында заман исеме, praesens (pr..) — латин һүҙе, көнбайыш лингвистика менән ҡабул ителгән.
Хәҙерге заман ҡылымдарының зат ялғауҙары тематик ган өсөн (в iast) :
Слуда-Ёль
Слуда-Ёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вочь йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Санскрит
Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары)
Хәҙерге заман нигеҙе төрлө тамыр өсөн төрлөсә формалашҡан. Нигеҙ формалашҡан принциптар буйынса тамырҙар 10 ганга бүленә. Гандар ике тематик өлөшкә бүленә (нигеҙ «а» хәрефенә тамамланған, «термин» тема — грек грамматикаһынан) һәм атематик (нигеҙҙең аҙағында «а» юҡ).
Тематик ган
Слуда-Ёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санскрит
Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары)
I гана: гун дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अ». Миҫалдар: √ भू; гун тамыр + अ + ति = भवति.
Тик был нигеҙҙә хәҙерге заманда гандың ҡайһы бер тамырҙары үҙгәреш кисерә: √ गम् — गच्छ्, √ इष् — इच्छ्, √ दृश् — पश्य्, √ पा — पिब्, √ स्था — तिष्ठ्. Был ганда яҡынса 1000 тамыр.
IV гана: тамыр + инфикс «य». Миҫалдар: √ नृत् + य + ति = नृत्यति.
VI гана: тамыр + инфикс «а». Миҫалдар: √ लिख् + अ + ति = लिखति
X гана: гун йәки вриддхи дәрәжәһендә тамыр + инфикс «अय». Миҫалдар: √ चुर्; гун тамыр + अय + ति = चोरयति.
Атематик ган
II гана: ялғау үҙгәрмәй торған тамырға өҫтәлә: инфикс юҡ. Миҫалдар: √अस् + ति = अस्ति.
V гана: инфикс न् (उ) тамыр эсендә. Миҫалдар: √युज् + नु + ते = युङ्क्ते.
Кедровая Речка (Вах ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Упсала-Цирк
АНО «Упсала-Цирк» — рәсәй циркы, коммерция булмаған үҙ-аллы социаль-мәҙәни хеҙмәт ойошмаһы, ҡарауһыҙ бабаларҙы һәм үҫмерҙәрҙе цирк педагогика алымдары менән социаль яраҡлаштырыу. 2000 йылда Санкт-Петербургта эшләй башлай. Ойошманың маҡсаты — урам тормошон алыштытырлыҡ тормош барлыҡҡа килтерергә, балаларҙы йәмғиәткә ҡайтарырға һәм уларҙың бөтә яҡлап үҫешеүенә мөмкинлек булдырыу.
Тарихы
«Упсала-Цирк» 2000 йылда Санкт-Петербургта немец студенты Астрид Шорн һәм театр режиссёры Лариса Афанасьева тырышлығы менән барлыҡҡа килә. Улар ҡарауһыҙ ҡалған балаларҙы коррекцион мәктәптәнҙән, милицияның балалар комнатаһынан һәм урамдан йыйнағандар. Шорн проекттың төп алып барыусыһы була, циркка тренерҙар һәм аҡса эҙләй, фондтарға хаттар яҙа, ойоштороу эшен тотошлайы үҙе алып бара, уның тырышлығы менән цирк Германиянан, Франциянан финанс ярҙам ала. Афанасьева режиссураға һәм художестволы ҡуйылышҡа яуап бирә. Дүрт ай үткәс Берлинда Cabuwazi цирк фестивалендә «Йөрәк менән ишетергә» беренсе номерын ҡуялар һәм лауреат булалар. Тәүге ваҡытта цирк Европала сығыш яһай, Европа хәйриә фондтары ярҙамы менән. 2005 йылда өс группала 30 бала шөғөлләнгән, ә айлыҡ бюджет $5000 тиклем күтәрелгән. «Упсала-Цирк» Мюнхендә халыҡ-ара цирк фестивале премияһын ала.
2012 йылдан башлап бөтә спектакльдәргә музыканы билдәле композитор Дмитрий Максимачёв яҙа.
2013 йылға ҡарата йыллыҡ бюджет 11 миллион һумға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта сығымы ҡапланыу 10-12 % була. Аҡса билет һатыу һәм сувенирҙар һатыуҙан килә: футболкалар, сумкалар һәм башҡалары. Икенсе йылына рентабеллек 30 % тиклем барып етә. Әгәр тәүҙә цирк уңайлыраҡ һәм килемлерәк Европала күберәк сығыш яһаһа, шул ваҡыттан башлап Рәсәйҙә сығыш яһай башлайҙар. Евгения Горькаеваның «Душевный базар» социаль проекты менән бергә, труппа Красноярскта, Новосибирскта, Сочила, Краснодарҙа, Ростове-на-Донула, Уралда, Владивостокта, Хабаровскта һәм башҡа региондарҙа була.
Санскрит
Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары)
VII гана: инфикс тамыр эсендә न. Миҫалдар: √भिद् + न+ ति = भिनत्ति.
Кедровая Речка (Вах ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санскрит
Хәҙерге заман нигеҙе (шулай уҡ сарвадхату бөтә замандары)
VIII гана: инфикс उ. Миҫалдар: √कृ + उ + ति = करोति.
Миҫалдарҙа 3-сө зат, берлектә,, хәҙерге заман.
Санскрит синтаксисы. Самасалар
Санскрит синтаксисы — иң ҡатмарлы һәм бер өлөшө унан алынған телдәрҙән айырылып тора. .
Синтаксис самасалар — бер нисә мәғәнәгә берләшкән исемдәрҙән, сифаттарҙан, сифат ҡылымдарҙан, һандарҙан, алмаштарҙан барлыҡҡа килгән ҡушма һүҙҙәр менән ҡатмарлашҡан.
Һүҙҙәр самасала килеш, һан һәм род (енес төшөнсәһе) ялғауҙарын юғалта. Был тәржемәне ҡатмарлаштыра, улар нигеҙ тип атала (тамыр +суффикс, инфикс, приставка). Ҡушма һүҙ төрлө типтағы самасаларҙан торорға мөмкин.
Грамматиктар самсаларҙы ошондай типтарға айыралар: