cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карнагалка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Венера
Венера — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Венера исеме башҡорт теленә латин теленән килеп ингән. Венера планетаһының (Зөһрә йондоҙо) исеме; Таңсулпан, Сулпан, Зөһрә исемдәре менән бер мәғәнәлә.
Билдәле шәхестәр
Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы (19 декабрь 1940 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1963 йылдан Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1995—2011 йылдарҙа дөйөм һәм сағыштырма-тарихи тел белеме кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000).
Яҡупова Венера Ғабдулла ҡыҙы (6 июль 1959 йыл) — журналист, «Казанские ведомости» гәзитенең баш мөхәррире (1995 йылдан). ТР журналистар союзы президиумы ағзаһы. ТР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995). Татарстан журналистарының Хөсәйен Ямашев исемендәге Республика бүләгенә эйә (1990). РФ һәм Татарстан журналистар, Татарстан Яҙыусылар (2002 йылдан) һәм Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Йомағолова Венера Әхмәт ҡыҙы (17 сентябрь 1955 йыл) — кинорежиссёр, тележурналист, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2006); Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы (2002); Евразия Телевидение һәм радио академияһының ағзаһы.
Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы (10 июнь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ҡурсаҡ театры артисы. Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. «Незнайка на луне» мультсериалында Незнайка ролен тауышландырыу арҡаһында киң билдәлелек ала.
Абыҙгилдина Венера Хәмит ҡыҙы (18 март 1939 йыл — 5 май 2006 йыл)- табип- офтальмолог, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1991), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1981).
Дәүләтбаева Венера Ғилемхан ҡыҙы (15 декабрь 1940 йыл) — юғары категориялы нейроофтальмолог, иридодиагност. Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы. Балалар офтальмологы.
Васильева Венера Әнүр ҡыҙы (9 июнь 1962 йыл) — статистик, иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе. Статистика отличнигы. Дәүләт статистикаһының Почетлы хеҙмәткәре.
Ильясова Венера Йомай ҡыҙы (4.5.1959, Туймазы ҡалаһы) — журналист. Журналистар союзы ағзаһы (2006).
ЙӘНГИРОВА Венера Мәғәсүм ҡыҙы (10 апрель 1953 йыл) — педагог. Педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2007).
Әйүпова Венера Хәҙис ҡыҙы (10 ғинуар 1955 йыл) — музыка белгесе. БАССР‑ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2010). Халыҡ‑ара музыка эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1996).
Ғәлимова Венера Үзбәк ҡыҙы (6 февраль 1950 йыл) — офтальмолог. Медицина фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Рәсәй Федерацияһының (2005) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған табибы.
Ғәлимова Венера Хәким ҡыҙы (1 октябрь 1937 йыл) — балет артисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (1998), БАССР‑ҙың халыҡ (1975) һәм атҡаҙанған (1969) артисы. Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1961).
Хәбирова Венера Әхмәҙулла ҡыҙы (1943 йыл) — «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһының элекке монтажсыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Хәкимова Венера Миҙхәт ҡыҙы (16 февраль 1958 йыл) — инженер-иҡтисадсы. Социология фәндәре кандидаты. «Башҡортостан Республикаһы» нәшриәт йорто дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры, Башҡортостандың атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
Рәхмәтуллина Венера Тимерғәле ҡыҙы — йырсы, Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, Башҡортостан Республикаһының (2020) атҡаҙанған артисы.
Ағишева Венера Әхтәм ҡыҙы (10 май 1950 йыл) — уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996). «Башҡорт теле һәм әҙәбиәте» республика конкурсы лауреаты (2002).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Был алиһә хөрмәтенә ҡояш системаһының икенсе эске планетаһына Венера тип атама бирелгән. Йәғни, был планета һөйөү символы булып тора.
Топоним
Венера — Минск өлкәһенең Логолы районындағы ауыл.
Венера — Липецк өлкәһендә элекке ҡасаба.
Венера — Мордовияның Инсар районында ҡасаба.
Венера — Ырымбур өлкәһенең Абдулла районында ҡасаба.
Венера — Һамар өлкәһенең Похвистровка районындағы ҡасаба.
Венера — Липецктағы район, элекке Липецк өлкәһендәге ҡасаба.
Венера — Запорожье өлкәһенең Запорожье районындағы Розовка ауылының 1958 йылға тиклемге исеме.
Британия Һиндостаны
Британия Һиндостаны (British Raj) — 1757—1947 йылдарҙа Бөйөк Британияның Көньяҡ Азияла колониаль территорияһының исеме.
Хәҙерге Һиндостан, Пакистан, Бангладеш, Бирма ерендә урынлашҡан.
Баш ҡалаһы — беренсе форт Уильям, артабан — Калькутта һәм Дели). Шулай уҡ илден икенсе «йәйге» башҡалалар булды: Мурри (1864 йылға тиклем), Шимла (1864—1934).
Тарих
1934 Британия Һиндостаны контролдән Бирма сыҡты. Ул 1939-1945 йылдарҙа Япония протекторатта булды.
1947 йылда Британия Һиндостанға Азатлыҡ бирелде. Ил ике доминионға бүленә: Һиндостан һәм Пакистан.
1971 Пакистан ике илғә бүленә: Бангладеш һәм Пакистан.
Уильям Джон Кофе
thumb|left|Кофе ижад иткән [[Эразм Дарвин бюсы]] Уильям Джон Кофе (William John Coffee, 1774—1846) — гипс, форфор, терракота менән эшләүсе инглиз рәссамы һәм скульпторы. Хеҙмәт карьераһын Ҡытай фарфоры фабрикаһында модеольер булып башлай, ғүмеренең аҙағын Америкала үткәрә ..
Эш дәүерендә Уильям Кофе урындағы сановниктар һәм тарихи шәхестәр бюстарын ижад итә. Улар араһында Дерби музейы һәм сәнғәт галереяһында ҡуйылған Эразм Дарван бюсы бар. 1816 йылда Уильям Дерби Америкаһа эмиграцияға китә. Бында Томас Джефферсон һәм Джеймс Мэдисон скульптураларын эшләп танылыу яулай. Бынан тыш, ул Джефферсон йортоноң һәм Виргин университетының гипс молдингын эшләй.
Пироговка (йылға)
Пироговка  — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/175 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Пироговка (река)
Тау - Ураҙбай
Тау - Ураҙбай (Горный Уразбай) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 23 кеше. Почта индексы — 453457, ОКАТО коды — 80215819002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чучекса
Чучекса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 364 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ковач (Алатырь ҡушылдығы)
Ковач — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 190,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каро (Улена ҡушылдығы)
Каро — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәйнәп (исем)
Зәйнәп (Зәйнәб) — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Зәйнәп (Зәйнәб) башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән, «тулы кәүҙәле», «таҙа», «кәкүк» мәғәнәләрен аңлатҡан ҡатын-ҡыҙ исеме.
Билдәле шәхестәр
Зәйнәп Абдулла ҡыҙы Биишева — (2 ғинуар 1908 йыл — 24 август 1996 йыл) — башҡорт прозаигы, шағир, драматург һәм тәржемәсе. 1949 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ның халыҡ яҙыусыһы (1990), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1968), өс «Почёт Билдәһе» ордены (1960, 1968, 1976) кавалеры.
Зәйнәп Яхъя ҡыҙы Ханларова — (Zeynəb Yəhya qızı Xanlarova; 28 декабрь 1936 йыл) — йырсы (лирик сопрано). СССР-ҙың халыҡ артисы (1980), Баҡы ҡалаһында тыуған. Зәйнәп Фазлытдин ҡыҙы Фәрхетдинова — татар эстрада йырсыһы, Татарстандың халыҡ артисы (2009)
Зәйнәб бинт Йәһеш — (زينب بنت جحشвафаты - 20/642) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе.
Зәйнәб - Мөхәммәт Пәйғәмбәр ейәнсәре — (ғәрәп. زينب بنت علي‎) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ейәнсәре, ҡыҙы әз-Зәһрә Фатиманың һәм хәҙрәти Ғәли Әбү Талиптың өсөнсө ҡыҙы. Уны бигерәк тә шиғыйҙар ҙурлай. Кербәләләге хәлдәрҙе, Пәйғәмбәрҙең ейәне имам Хөсәйендең шәһит булып киткәнлеген мосолмандарға бәйән итеп ҡалдырған.
Зәйнәп Ҡараташ — билдәле төрөк публицисы.
Зәйнәб бинт Һүзәймә — (زينب بنت خزيمة‎; — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, хаҡ мосолмандар Инәһе. Әмир ибн Сасә ырыуынан булған. Фәҡирҙәргә һәм меҫкендәргә рәхимлелеге, шәфҡәтлелеге өсөн уға «Үмм Мискин» (меҫкендәр инәһе) тигән ҡушамат биргәндәр.
Зәйнәп Али ҡыҙы Махаева — Дағстандың эстрада йырсыһы, Дағстан Республикаһының (2008), Чечен Республикаһының халыҡ артисы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Зәйнәб Биишева исемендәге премия — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы хакимиәте һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзының 1999 йылда берлектә булдырған әҙәби премия, йыл һайын халыҡ яҙыусыһының тыуған көнө — 15 ғинуарҙа тапшырыла.
Зәйнәб Биишева музейы — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты Биишева Зәйнәб Абдулла ҡыҙының йорт-музейы Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы Туйөмбәт ауылында урынлашҡан.
Итбаев Валерий Ҡәйүм улы
Итбаев Валерий Ҡәйүм улы (21 ғинуар 1947 йыл) — инженер-механик. Ғалим, педагог. Техник фәндәр докторы (1996), профессор (2000). Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған машиналар эшләүсеһе (1997). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте премияһы лауреаты (1997).
Биографияһы
Валерий Ҡәйүм улы Итбаев 1947 йылдың 21 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Бикбау ауылында тыуа. 1970 йылда Өфө авиация институтын «инженер-механик» һөнәре буйынса тамамлай һәм шунда уҡ эшләй башлай. Авиация двигателдәренең динамикаһы һәм ныҡлығы өлкәһендәге белгес.
Өфө дәүләт авиация техник университетында 1970 йылдан эшләй: кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, 1986 йылдан алып ғилми лаборатория етәксеһе, авиация двигателдәре кафедраһы профессоры, бер үк ваҡытта 2001-2015 йылдарҙа механизм һәм машиналар ҡороуҙың нигеҙҙәре кафедраһы мөдире була. «Сборка в машиностроении и приборостроии» журналының редколлегия ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары үткәргес торба системаларының, осоу аппараттары двигателдәре элементтарының һығылмалылығы, машиналарҙың динамикаһы һәм ныҡлығы өлкәһенә арналған. Уның етәкселегендә һәм туранан-тура ҡатнашлығында предприятиелар менән хужалыҡ килешеүҙәре буйынса 40-тан ашыу эш башҡарылған: һығылмалы металл үткәргес торбаларҙы проектлау буйынса универсаль программа-методик комплекс, терминдар һәм һығылмалы металл үткәргес торбаларҙы шартлы билдәләү буйынса тармаҡ стандарты әҙерләнгән, «Буран» орбиталь самолеты өсөн һығылмалы металл үткәргес торбалар иҫәпләп сығарылған һәм һынауҙар үткәрелгән, «КамАЗ», «ВАЗ» автомобилдәренең газ сығарыу системалары өсөн һығылмалы металл үткәргес торбалар эшләнгән. Итбаев Валерий Ҡәйүм улы ҡатнашлығында һығылмалы металл торба һәм сильфон компенсаторҙар, уларҙың вибрацияға тотороҡлолоғон һәм ныҡлығын билдәләү ысулдары эшләнгән. Асыштары Башҡортостандың, Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренең, БДБ илдәренең сәнәғәт предприятиеларында индерелгән. 150‐нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 19 уйлап табыу авторы. Ул 1998 йылда РФ Хөкүмәте премияһы лауреаты була. Итбаев етәкселегендә 2 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Постолка (Иж ҡушылдығы)
Постолка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иж йылғаһының уң ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юрий Гагарин һәйкәле (Ташкент)
Юрий Гагарин һәйкәле Ташкентта совет осоусы-космонавты, Советтар Союзы Геройы — донъя тарихында йыһан арауығына осош яһаған беренсе кеше Юрий Алексеевич Гагарин хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәл.
Тарихы
XX быуаттың 60-сы йылдар башында Ташкентта, беренсе ботаника баҡсаһы территорияһында, Анхор каналының һул яры буйында, Юрий Алексеевич Гагарин хөрмәтенә аталған парк ойошторолған була. 1969 йылда паркта обелиск ҡуйыла, ул бетон куб ҡаҙап ҡуйылған стела күренешендә була, кубтың бер яғында космонавтың портреты рәүешендә барельеф эшләнгән.
1979 йылда обелиск һәйкәл менән алыштырыла, һәйкәлдең скульпторы космос темаһына эштәре менән билдәле Григорий Постников, архитекторы Сабир Адылов. Һәйкәл асыу тантанаһында космонавтар Георгий Береговой һәм Владимир Джанибеков ҡатнаша.
1995 йылда һәйкәл ҡаланың Чиланзар районына, Юрий Гагарин исемен йөрөткән урамға, «Чайка» кинотеатры ҡаршыһына күсерелә, һуңғараҡ кинотеатрҙың исеме лә беренсе космонавт хөрмәтенә үҙгәртелә.
Һәйкәлдең тасуирламаһы
Бронза скульптура Юрий Гагаринды йыһан скафандрында, шлемһыҙ, ракетаның конденсацияланған эҙе рәүешендә стилләштерелгән 28 метрлыҡ стела фонында, Ер шары түбәһендә баҫып тора итеп һүрәтләй. Юғары күтәрелгән уң ҡулында Ерҙең беренсе яһалма юлдашы макетын тотоп тора. Һәйкәлдең алһыу гранит менән көпләнгән постаментында металл хәрефтәр менән «ЮРИЙ ГАГАРИН»исеме теҙеп яҙылған.
Һәйкәл композицияһы менән һәм стилистик Мәскәүҙә 1958 йылда, Рига метро станцияһы вестибюле янында урамда ҡуйылған Беренсе Ер юлдашы монументы (скульпторы С. Ковнер) менән оҡшаш.
Һәйкәл тәүге асылған урында, Ю. А. Гагарин исемендәге паркта, постамент бейек ҡалҡыулыҡҡа ҡуйылған була, уның итәгенән түбәһенә киң гранит баҫҡыс илтә. Яңы урында һәйкәлдең постаменты тигеҙ бетон майҙансыҡҡа ҡуйыла.
Хәҙерге торошо
Юрий Гагарин һәйкәле һәм уның эргәһендәге майҙан, Рәсәй дипломаттары һәм дәүләт власы вәкилдәре ҡатнашлығында, Халыҡ-ара авиация һәм космонавтика көнөнә бағышланған тантаналы саралар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә
Үзбәкстан киң мәғлүмәт сараларында байрам саралары үтмәгән көндәрҙә монумент тирәһендәге йәмһеҙ күренешкә ҡағылышлы бер нисә мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуң, урындағы власть һәйкәл янындағы территорияны матурлау эшенә тотона.
Һылтанмалар
Все три варианта памятника Гагарину в Ташкенте
Роберт де Ниро
Кесе Ро́берт Де Ни́ро (Robert De Niro, Jr.,, Нью-Йорк, АҠШ) — америка актёры, режиссёры һәм продюсеры. «Алтын глобус» (1981, 2011) премияларына һәм «Оскар» кинопремияһына эйә беренсе актёр, 1981), (1975 — кинематограф тарихында беренсе тапҡыр инглиз телендә уйналмаған роль өсөн, 1981).
Артистың генеалогияһы
Роберт Де Нироның шәжәрә ағасы яңы тормош эҙләп Италияның Молизе регионындағы Ферраццано местечкоһынан ҡатыны Анджелина Меркурио менән Америкаға эмиграциялаған атаһының ҡарт олатаһынан — Джованни ди Ниронан (Giovanni di Niro – Ниронан килгән Джованни тигәнде аңлата) башлап документаль күҙәтелә. АҠШ иммиграция хеҙмәтенең хаталы яҙыуы арҡаһында «di» ҡушымсаһы «De» киҫәксәһе булып киткән.
Был парҙың улы тыуған. Ошо егет Ирландия иммигранты Эдвард О’Рейллиҙың ҡыҙы Хелена О’Рейллиға өйләнгән. Шул никахтан, үҙ сиратында, 1922 йылда өлкән Роберт Де Ниро, һуңғараҡ — билдәле скульптор һәм рәссам-абстракционист, тыуған. Провинстаунда (Массачусетс) Һанс Һофмандың курстарында һынлы һүрәт сәнғәте (живопись) серҙәрен өйрәнгәндә, ул Вирджиния Адмирал менән таныша, ә һуңғараҡ (1942 йылда) уға өйләнә. Ҡатыны ла, өлкән Де Ниро кеүек, шиғриәткә һәм һынлы сәнғәткә һәләтле ижади кеше булған. Ҡыҙҙың ғаиләһендә — инглиз, немец, француз һәм һолланд тамырҙары. Бер йылдан был ғаиләлә улдары Роберт тыуа. Тағы ла өс йыл үтеүгә Де Нироның ата-әсәһе айырыла.
Балалыҡ һәм йәшлек йылдары
Роберт Де Ниро Кескәй Италия йәиһә түбәнге Манхэттенға күрше Гринвич-Виллидж районының бер милләт кешеләре компакт йәшәгән һәм күп йылдар Нью-Йорктың художество һәм артистик богемаһының һыйыныр мөйөшө булған урамдарында үҫкән. Робертҡа, йөҙө үтә аҡ булғанға, «Һөт-Бобби» тигән ҡушамат таҡҡандар. 10 йәшендә Де Нироның «абсолют» артислыҡ дебюты була. Мәктәптә «Оз иленең һоҡланғыс тылсымсыһы» әкиәтен ҡуйғанда, ул Ҡурҡаҡ Арыҫлан ролен уйнаған. Дөйөм белем биреүсе хосуси мәктәптә бер нисә йыл уҡығандан һуң, Роберт, әсәһенең талабы буйынса, Нью-Йорктағы Фьорелло Ла Гуардия исемендәге музыка, сәнғәт һәм башҡарыу оҫталығы Юғары мәктәбенә уҡырға инә (шуныһы ҡыҙыҡ, был уҡыу йортонда Аль Пачино ла уҡыған). Де Ниро Стелла Адлерҙың (ул элегерәк Константин Сергеевич Станиславский таныш булған һәм уның «Иң төп бурыс» теорияһын әүҙем пропагандалаған) курстарына ), шулай уҡ Ли Страсбергтың актёрлыҡ студияһына йөрөй . Театр оҫталығы классик мәктәбенең вариҫтары Роберт Де Нирола Станиславский системаһына бирелгәнлек тәрбиәләгән.
1960-сы һәм 1970-се йылдар
Төрлө сығанаҡтарҙа ҡабул ителгән Де Нироның ролдәрен күрһәтеү хронологияһына ҡарағанда, уның кинолағы, «Манхэттендағы өс бүлмә» фильмындағы, тәүге эше эпизодик роль түгел (1965). 1963 йылда актёр Брайан Де Пальманың «Туй кисәһе» (1969) фильмында кейәү егеттең дуҫтарының береһен уйнай. Еңел комедияны, фарсты төшөрөү бер үк ваҡытта бер нисә йәш актёр өсөн старт майҙансығына әүерелгән. Әммә сығарыусы компанияның банкротлығы арҡаһында әҙер фильм 6 йыл дауамында «кәштәлә» ята һәм экрандарға тик 1969 йылда сыға.
1973 йыл Роберт Де Ниро карьераһындағы иң мөһим йылдарының береһе булды. Ул «Барабанға аҡрын һуҡ» фильмында бейсболист Брюс Пирсон ролен башҡара, һәм шул роль өсөн Нью-Йорк кинотәнҡитселәре берләшмәһенең Премияһына (икенсе планлы иң яҡшы роль), шуның менән бергә билдәлелек һәм тамашасы иғтибарына лайыҡ була. Икенсенән, «Уҫал урамдар» фильмы менән ул Мартин Скорсезе менән күп йылдарға һуҙылған хеҙмәттәшлеген башлай. Джонни Боя роле өсөн Де Ниро шулай уҡ премияға, был юлы АҠШ кинотәнҡитселәренең Милли советы премияһына, «икенсе планлы иң яҡшы роль» номинацияһына, лайыҡ була. Йыл һуңында Фрэнсис Форд Копполаның «Крёстный атай-2» проектында йәш Вито Корлеоне роленә кинопроба үтә. Был статуста раҫланғансы, Де Ниро трилогияның беренсе фильмындағы Санни Корлеоне, Майкл Корлеоне, Карло Рицци ролдәрендә уйнап ҡараған була. Дон Вито роле өсөн Роберт Де Ниро икенсе планлы иң яҡшы ир-егет роле өсөн «Оскар» премияһына лайыҡ була. Был премияны биреү ике төрлө прецедент менән бәйле. Фильмдың персонажы Вито Корлеоне итальян телендә һөйләшә, шулай итеп, беренсе тапҡыр ролен сит телдә һөйләшеп уйнаған америка актёрына Оскар бирелә. Марлон Брандо һәм Роберт Де Ниро бер үк персонажды (әммә төрлө йылдарҙа) уйнаған һәм «Оскар»ға лайыҡ булған берҙән-бер артист булдылар.
Тәнҡтиселәр ҙә, күмәк тамашасы ла уңышлы тип табылған ролдәр бер-бер артлы донъя күрә: «Таксист» фильмындағы Трэвис Бикл, «Егерменсе быуат» (1976) фильмындағы Альфредо Берлингьери, «Нью-Йорк, Нью-Йорк» (1977) мюзиклындағы Джимми Дойл, «Боландар һунарсыһы» фильмындағы Михаил Вронский. Бөтөн был эштәр иң престижлы кинематографик премияларға йә шул премияларҙың берәй номинацияһына лайыҡ булған. «Таксист» фильмындағы «көҙгө алдында» сәхнәһе актёрҙың ролде скрупулёз рәүештә эшкәртеүен раҫлай. Фильмдың сценарисы Пол Шрейдер, Кевин Джексонға интервью биргәндә, Де Нироның «Һин миңә әйттеңме?» фразаһын импровизациялауын иҫенә төшөрөп, түбәндәгене әйтте :
1980-се һәм 1990-сы йылдар
1980 йыл — Роберт Де Нироның кинематографик карьераһының артабанғы пигы. Боксёр Джейк Ламоттаның иҫтәлектәре мотивына нигеҙләнеп ҡуйылған Мартин Скорсезеның «Ҡоторған үгеҙ» тип аталған сираттағы эше ике «Оскар» премияһына лайыҡ була. Шуның береһе Де Нироға, иң яҡшы актёрға, тапшырылған. Ҡара-аҡ фильм үтә тупаҫ реалистик манерала төшөрөлгән һәм спортсы тормошоноң төрлө этаптарын күрһәтә. Өлкәнәйә барған персонажына максималь тап килер өсөн, Де Ниро ауырлығын 27 килограмға үҫтерә. «Һуҡ миңә!» тигән билдәле сәхнәлә [ Джо Пеши һәм Де Ниро ысынлап тороп бер-береһен туҡмайҙар. Актёр эштәрен ысынбарлыҡҡа тура килтерер өсөн Роберт Де Ниро йыш ҡына башҡаса кәүҙәләндереүҙең өҫтәлмә методтарын файҙаланған: «Ҡоторған үгеҙ» өсөн бокс дәрестәре алған, "Ҡурҡыу мороно"нда уйнар өсөн тешен ҡушлата, «Нью-Йорк, Нью-Йорк» (1977) фильмы өсөн саксофонда уйнарға өйрәнә, 1976 йылда өс ай таксист булып эшләй. «[[Комедия короле]» (1983 йыл) фильмын төшөргәндә, Де Ниро, эләгешеп китеү сәхнәһе алдынан, үҙенең партнёры Джерри Льюисҡа тупаҫ антисемит тирадаһын төбәп әйтә. Был һөҙөмтәһеҙ ҡалмай. Льюис былай тип хәтерләй: «Мин камералар ҡайҙа икәнен дә оноттом… Мин Боббиҙың үңәсенә үрелдем [Бобби — Роберт исеменең иркәләтеү формаһы]».
1984 йылда Серджо Леоненың "Бер ваҡыт Америкала"тигән гангстер сагаһы прокатта ҙур уңышҡа өлгәшә. Роберт Де Ниро унда характерлы, төрлө «миҙгелле» «Туҡмас» («Лапша») ҡушаматлы Дэвид Ааронсон ролен, йәш бутлегер сағынан аҙап ҡалған ҡартлыҡ осорона тиклем, уйнай. Был фильмдан һуң режиссёрҙар һәм продюсерҙар Де Нироның талап ителгәнлеген өс бер төрлө йүнәлештә файҙалана башлайҙар: енәйәтсе «Бразилия» (1985), «Ҡағылғыһыҙ» (1987), «Дан егеттәр» (1990), «Алыш» (1995) һ.б.); полицейский /спецагент/ («Төн уртаһына саҡлы өлгөрөргә» (1988), «Ронин» (1998), «Шоу башлана» (2002) һ.б.); демоник яуыз («Ангел йөрәге» (1987), «Ҡурҡыу мороно» (1991), «Фанат» (1996) һ.б.). 1990-сы йылдар уртаһына тиклем был фильмдар тәнҡитселәрҙең позитив һәм хатта һоҡланыулы баһаһына лайыҡ булды, ә 1995 йылдан башлап, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡараштар нейтраль була барған, быны, мәҫәлән, кино өйрәнеүсеһе Роджер Эберт баһаһынан асыҡ күреп була.
1993 йылда Де Ниро үҙен «Бронк тарихы» фильмы режиссёры сифатында һынап ҡарай. Фильмдың әҙәби нигеҙе итеп Чезз Палминтериҙың автобиографик пьесаһын һайлаған. Чезз Палминтери тәүҙә Де Нироға әҫәрен экранлаштырыуҙы рөхсәт итмәй, Де Ниро уға төп ролдәрҙең береһен тәҡдим итә һәм киноны төшөрөү процесын артистар һайлауҙан башлап музыка мәғлүмәте алыуға тиклем контролдә тотоуға өлгәшә. Де Нироның ҡуйыусы (постановщик) сифатында дебютын тәнҡитселәр ыңғай ҡабул итә. 1993 йыл — актёрҙың атаһы вафат булған йыл. Картина өлкән Роберт Де Нироға бағышланған
XXI быуат
Роберт Де Ниро төрлө жанрлы фильмдарҙа өҙлөкһөҙ төшә. Ул: «Хәрби сумыусы»ла — АҠШ офицеры (2000),  фильмында — сейфтарҙы профессиональ ватыусы (2001), «15 минутлыҡ дан» драматик боевигы детективында (2001), «Шоу башлана» комедия боевигы детективында (2002).
Де Нироның был дәүерҙәге һәм һуңғыраҡ ижадындағы бөтөн фильмдары коммерция йүнәлешендә, яҡшы аҡса йыйһалар ҙа, профессиональ эксперттарҙың яғымлы-нейтраль тәнҡитенә генә эйә була улар. Роберт Де Ниро талантын һәм мөмкинлектәрен бөтөн күләмендә файҙалана алмауын, һуңғы тиҫтә йылдарҙағы бәхәсле кинопроекттарҙа ҡатнашыуын бына нисек аңлатырға мөмкин. 2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акттан һуң Де Ниро түбәнге Манхэттендың террористик акттарҙан зыян күргән райондарын иҡтисади тергеҙеүгә ярҙам итеү маҡсатында «Трайбек» кинофестивален ойоштороусыларҙың береһе була. Де Ниро йондоҙҙар менән ҙур гонорарлы фильмдарҙа уйнай, һәм уларҙың төп абруйы аҡсаны шәфҡәтлелек сараларына, фестивалде ойоштороуға һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеүҙә.
Мартин Скорсезе «Мөртәт» фильмын төшөрөргә тотона, ул Де Нироға офицер Куинан ролен тәҡдим иткән була (картинала был ролде Мартин Шин уйнай), ләкин актёр, «Алдаҡ әүрәтеү» яңы проектында режиссёр сифатында эшләүе һәм буш ваҡыты булмауы сәбәпле, тәҡдим ителгән ролдән баш тарта. Де Ниро фильмына көслө һәм популяр актёрҙарҙы: Мэтт Деймонды, Анджелина Джолиҙы, Джо Пешиҙы, Алек Болдуинды йәлеп иткән. Әммә Де Нироның режиссёр эше негатив тәнҡиткә дусар ителә. Мәҫәлән, Роджер Эберт шундай хөкөм сығара: «нан Джордж Тенеттың операцияһы — уңышһыҙлыҡ, тип һанаһағыҙ, һеҙ Де Нироның был ведомство тарихы тураһындағы төшөнкө һәм ышандыра алмаҫлыҡ фильмын күрмәйенсә бөлгөнлөк тураһында бер нимә лә белмәйһегеҙ».
2009 йылда актёрға Лос-Анджелестағы бүлексәһе кинематограф үҫешенә шәхсән өлөш индергән өсөн «Британия» премияһын тапшыра.
2011 йылдың ғинуарында Роберт Де Нироға карьераһы дауамында кинематограф үҫешенә индергән өлөшө өсөн икенсе «Алтын глобус» (Сесиль Б. Де Милль премияһы категорияһында) тапшырыла. «Кино яңылыҡтары» сайты фекеренсә, премия тапшырыу церемонияһында актёр әйткән рәхмәт һүҙҙәре был саралағы иң сағыу сығыштарҙың береһе булған.
2011 йылда Де Ниро ҡатнашлығында «Профессионал» (2011), «Иҫке Яңы йыл» (2011), «Ҡараңғылыҡ өлкәләре» америка фильмдары, һәм шулай уҡ «Мөхәббәт: Ҡулланыу инструкцияһы» тигән итальян картинаһы төшөрөлә. Актёрҙың эшен ИД Коммерсантъ тәнҡитселәре актёрҙың был уңышын, «һуңғы йылдарҙа аптыратырлыҡ даимилыҡ менән үтә ахмаҡ голливуд комедияларында уйнағаны өсөн реабилитация, тип атаны».
2012 йылда Роберт Де Ниро ҡулы тейгән дүрт картинаның: «Флинн булырға», «Ҡыҙыл уттар» (2012), «Фрилансерҙар» һәм «Минең егетем — псих» релизы була. Һуңғы фильмда актёр биполяр аффектив төшөнкөлөк менән сирләгән өлкән Пэт Солитаноны, йәш уҡытыусының атаһын, уйнай. Был башҡаса кәүҙәләнеш (перевоплощение) бөтөн АҠШ кинотәнҡитселәре берлегенең бер нисә премияһы менән билдәләнгән һәм 1991 йылдан һуң Де Ниро өсөн «Оскар»ҙың тәүге номинацияһы була.
2012 йылдың ноябрендә төп геройҙарҙы башҡарыусы бәхәсһеҙ йондоҙ квартеты: Роберт Де Ниро, Майкл Дуглас, Морган Фримен һәм Кевин Клайн ҡатнашлығында «Вегастағы һуңғы малай» (Last Vegas) кинокомедияһы төшөрөлә башлай. Донъя прокатына 2013 йылдың һуңында сығарыла.
2013 йылдың 4 февралендә алдындағы тышҡы ихатаһында уҙғарылған тантаналы церемония сиктәрендә актёр үҙенең ҡул һәм аяҡтарының күсермәһен ҡалдыра һәм былай ти :
Де Ниро ҡатнашлығындағы иң көтөлгән проекттарҙың береһе булып Бернард Мейдофф афераһына бағышланған журналист тикшеренеүҙәрен экранизациялау тора. Роберт Де Ниро донъя иҡтисадында киң билдәле финанс пирамидаһын ойоштороусы енәйәтсе Бернард Мейдофф ролен уйнай, шулай уҡ картинаның продюсеры ла була.
2015 йылдың аҙағында Де Ниро «Бронк тарихы»н ҡуйыуға кире әйләнеп ҡайта, был юлы уны, 8 «Оскар» премияһына эйә Алан Менкен яҙған музыкаға нигеҙләнеп, мюзикл итеп төшөрә. Сценарийҙың авторы — Чезз Палминтери. 2016 йылдың 4 февралендә спектаклдең премьераһы була һәм тәнҡитселәр уны яҡшы баһалай.
Кинола эшләгән йылдарында Роберт Де Ниро америка һәм донъя кинематографының иң кәрәкле артистарына әйләнгән. Rolling Stone журналы «Де Ниро — бөтөн дәүерҙәрҙең иң бөйөк актёрҙарының береһе»,- тип яҙҙы.
Эшлекле әүҙемлеге
Роберт Де Ниро бизнеста ла әүҙем һәм уңышлы кеше. Үҙ аҡсаһының (средство) күпселек өлөшөн актёр Нью-Йорктың Трайбекалағы төрлө предприятиеларын инвестициялауға тотона.
ТрайБеКа (TriBeCa, Triangle Below Canal Street — мәғәнәһе Кэнэл стрит көньяғындағы өсмөйөш) — айырым административ статусҡа эйә булмаған Түбәнге Манхэттен районының йәнле һөйләштәге атамаһы. Ул Tribeca Productions «Трайбека Продакшнс» (фильмдар һәм телепрограммалар төшөрөү) һәм «Трайбека» кинофестивале компанияһының атамаларында ҡулланыла. Был проекттарҙы Роберт Де Ниро кинопродюсер Джейн Розенталь менән партнёрлыҡта тормошҡа ашырған.
АҠШ-та популяр булған япон кухняһы шеф-ашнаҡсыһы Нобу Мацухиса (Nobu Matsuhisa) һәм башҡа партнёрҙар менән Де Ниро ҡунаҡхана һәм ресторан бизнесында, һәм бөтөн донъя «Nobu» ресторандар селтәрендә юғары класлы хеҙмәт күрһәткән Nobu Hospitality (Нобу ҡунаҡсыллығы) компанияһының хужаһы булып тора. Әйтер кәрәк, Мәскәүҙә 2009 һәм 2015 йылдарҙа ике «Nobu» рестораны асылды.
Һанап үткәндәрҙән тыш, Де Ниро (ХХ быуат уртаһына оҡшатып стилләштерелгән) «Трайбека Гриль», «Локанда Верде» ресторандарының, «Гринвич Отель» ҡунаҡханаһы һәм башҡа предприятиеларҙың уртаҡ милексеһе булып тора.
Шуға ҡушып, Роберт Фрэнсис Форд Коппола менән бергә Сан-Францисколағы «Рубикон» ресторанының да хужаһы булып тора. Ресторан ҡайһы бер йылдар исемлегендә 1700 атамаға еткән һәм күп тапҡыр махсус премиялар менән билдәләнгән шараптар картаһы менән дан алған.
Роберт Де Ниро социаль-әүҙем позицияла тора һәм шәфҡәтлек эшмәкәрлеген дауам итә. 2014 йыл аҙағында актёр Антигуа һәм Барбуда утрау дәүләтенең айырым иҡтисади вәкиле итеп тәғәйенләнде. Был илдең премьер-министры һәм бразиль бизнесмены Джеймс Пакер (James Packer) менән берлектә дәүләттең туристик бизнесына 250 миллион АҠШ доллары индереү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылған. Британия баҫмаһы The Guardian фекеренсә, актёрҙың был эшкә өлөшө булып проектты үҙ аҡсаһы менән финанслау түгел, ә инвесторҙарҙы һәм курорттың потенциаль ҡунаҡтарын йәлеп итеү тора. 2015 йылдың ғинуарында актёр Нью-Йоркта 2014 йылдың 20 декабрендә атылған полиция офицерҙары ғаиләләренә ярҙам итеү маҡсатында йәмәғәт шәфҡәтлек фонды асыу инициаторы булды.
Шәхси тормошо
Роберт Де Нироның тәүге ҡатыны афроамерика сығышлы актриса һәм йырсы Дайэнн Эбботт (Diahnne Abbott) була. Ул иренең фильмдарында төшкән бер нисә кескәй: «Нью-Йорк, Нью-Йорк» фильмында клуб йырсыһы камео, «Комедия короле»ндә Рита эпизодик ролдәре аша билдәле. Де Ниро Дайэннаның тәүге никахынан тыуған Дренаны үҙ ҡыҙы итеп иғлан итә. Дрена Де Ниро һуңғараҡ атаһы менән: «Мутлашыу», «Ҙур өмөттәр»  (1998), «Рокки һәм Буллвинклдең мажаралары», «Ламарканың һуңғы эше» фильмдарында төшкән. Де Нироның тәүге никахынан Рафаэль исемле улы ла бар. Үҫкәс, йәш егет атаһы юлынан китә, ләкин актёрлыҡ һөнәренән бик тиҙ төңөлә һәм күсемһеҙ милек менән сауҙа итә башлай. 1988 йылда Де Ниро һәм Эбботт айырылыша.
Артист оҙаҡ йылдар дауамында элекке модель Туки Смит (шулай уҡ афроамериканка) менән, мөнәсәбәттәрен юридик рәсмиләштермәгән көйө, бәйләнештә торған. 1995 йылда, экстракорпораль аталандырыу ярҙамында, суррогат әсә сағыштырмаса йәш булмаған ирле-ҡатынлыға ике игеҙәк малай — Джулиан Хенри һәм Аарон Кендрикты тыуҙырған. Де Ниро йыш ғына үҙенең атайлығын публика алдында һыҙыҡ өҫтөнә ала.
1997 йылда Роберт Де Ниро икенсе тапҡыр өйләнә. Яңы һайлаған ҡатыны — кейәүгә сыҡмаҫ элек стюардесса булып эшләгән Грейс Хайтауэр. 1998 йылда уларҙың улдары Эллиот, ә 2011 йылда — ҡыҙҙары Хелен тыуған.
2004 йылда уҙған Венеция кинофестивалендә Роберт Де Нироға почётлы итальян гражданлығы биреү планлаштырылған була. Был теләк менән «Италия улдары» америка йәмғиәте һәм Италия премьер-министры Сильвио Берлускони ҡәтғи рәүештә риза булмаған. Де Нироның итало-американлы образын күп тапҡырҙар ысынбарлыҡҡа тап килмәгән гангстер һәм енәйәтсе итеп асыуы бындай мөнәсәбәттең нигеҙе булып тора тип аңлатылған. 2006 йылдың 21 октябрендә, шуға ҡарамаҫтән, уға италия гражданлығы бирелә.
Роберт Де Ниро сәйәсәттә эҙмә-эҙлекле АҠШ Демократик партияһына тоғро. 2008 йылдың 4 февралендә ул «Супершишәмбе» алдынан һайлау алды митингыһында ҡатнаша һәм Барак Обама яҡлы була.
Ҡыҙыҡлы факттар
Икенсе төркөмдә: «Шоу башлана», «Малавита», «Бер ваҡыт Һолливудта», «15 минутлыҡ дан», «Оло туй», «Ҡыҙыл уттар», «Мотель», «Факерҙар менән танышыу 2», «Тегенеһен анализла», «Иҫке Яңы йыл».
Кинофильмдарҙағы актёрлыҡ оҫталығы
Роберт Де Ниро лайыҡ булған номинация һәм наградалар буйынса мәғлүмәттең күп булыуы түбәндәге таблицаға уның тик кино актёры сифатындағы ҡаҙаныштары һәм үҙен күрһәткән конкурстар сиктәрендә алғандары ғына индерелде. Телевидение наградалары, ҡыҫҡа сроклы конкурс проектары (Америка кинопремияһы American Movie Awards тураһындағы махсус мәғлүмәт, Комедия жанрындағы ҡаҙаныштары өсөн америка премияһы American Comedy Awards) һәм айырым корпорация наградалары бында индерелмәгән(Blockbuster Entertainment Awards)
Плутарх
Плута́рх (бор. грек.Πλούταρχος}}) (46 й. тирәһе, Хе­ро­нея, Бе­о­тия — 127 й. тирәһе, үлгән урыны билдәһеҙ) — боронғо грек яҙыусыһы һәм фәлсәфәсеһе, йәмәғәт эшмәкәре. Грецияның һәм Римдең күренекле сәйәси эшмәкәрҙәренең образдарын тергеҙгән «Сағыштырмаса тормош юлдарын яҙыу (тәржемәи хәлдәре)» хеҙмәтенең авторы булараҡ яҡшы билдәле. Плутархтың төрлө темаларға публицистик, әҙәби һәм фәлсәфәүи әҫәрҙәрен «Әхлаҡи әҫәрҙәр» («Моралиялар»), бында башҡалары менән бер рәттән популяр булған 9 томлыҡ "Табындағы әңгәмәләр"е лә ингән, атамаһы менән берләштереп алыу ҡабул ителгән.
Биографияһы
Плутарх Беотияның ҙур булмаған Херонея ҡалаһында йәшәгән хәлле ғаиләлә тыуған. Йәш сағында Афинала Плутарх фәлсәфә (башлыса платоник Аммонийҙа), математика, риторика фәндәрен өйрәнгән. Артабан Плутархтың фәлсәфәүи ҡараштарына перипатетиктар һәм стоиктар һиҙелерлек йоғонто яһаған. Ул үҙен платоник тип атаған, ләкин ысынында эклектик булған, уны башлыса фәлсәфәнең ғәмәли ҡушымтаһы ҡыҙыҡһындырған. Йәш кенә көйө Плутарх ағаһы Ламприй һәм уҡытыусыһы Аммоний менән тарҡалышҡа дусар ителгән Аполлон культы һаҡланған Дельфыға килгән. Был сәйәхәт Плутархтың тормошона һәм әҙәби эшмәкәрлегенә етди йоғонто яһаған.
Афинанан Херонеяға ҡайтыу менән Плутарх ҡала общинаһынан Ахайя провинцияһының рим проконсулына йөкләмә алған һәм уны уңышлы үтәгән. Артабан ул йәмәғәт вазифаларын үтәгән һәм үҙенең ҡалаһына тоғро хеҙмәт иткән. Үҙенең улдарының уҡыуын ойоштороп, Плутарх өйөндә йәштәрҙе йыйған һәм үҙе остаз да лектор ҙа булып, үҙенә ҡарата бер хосуси академия булдырған. Плутарх замандаштарына ижтимағи эшмәкәр ҙә һәм фәлсәфәсе булараҡ та яҡшы билдәле булған. Ул күп тапҡырҙар Римғаһәм Италиияның башҡа урындарында булған, уҡыусыларын грек телендә уҡытҡан (латынь телен ул «йәше уҙғас ҡына» өйрәнә башлаған). Римдә Плутарх неопифагорейсылар менән осрашҡан, шулай уҡ бик күп билдәле кешеләр менән дуҫлашҡан. Улар араһында Арулен Рустик, Луций Местрий Флор (император Веспасиандың көрәштәше), Квинт Сосий Сенецион (император Траяндың яҡын дуҫы) булған. Римдәге дуҫтары Плутархҡа ҡиммәтле ярҙам күрһәткән. Тик формаль рәүештә генә Местриев нәҫеле ағзаһы булып киткәнлектән, (рим юридик практикаһына ярашлы), Плутарх рим гражданлығын һәм Местрий Плутарх тигән яңы исем алған. Благодаря Сенекион арҡаһында ул үҙенең провинцияһында иң абруйлы кеше булып киткән: император Траян Ахайя наместнигына, Плутарх менән алдан кәңәшләшмәйенсә, ниндәй ҙә булһа саралар үткәрмәҫкә ҡушҡан. Бындай дәрәжәләре, почётлы архонт-эпоним һәм шулай уҡ башҡа ҙур булмаған магистратуралар вазифаһында булғаны Плутархҡа тыуған илендә, Херонеяла, йәмәғәтселек һәм ағартыу эше менән ирекле шөғөлләнеү мөмкинлеге биргән.
Илленсе йәшенә аяҡ баҫҡас, Плутарх Дельфылағы Аполлон храмының жрецы булып киткән. Ғибәҙәтханаға һәм оракулға элекке әһәмиәтен ҡайтарыу эшендә тырышлығы өсөн амфиктиондар уны хөрмәт иткән һәм уға статуя ҡуйған.
Ижады
Ламприй каталогына ярашлы, Плутарх үҙенән һуң 210 данаға яҡын хеҙмәтен ҡалдырған. Шуларҙың байтаҡ өлөшө беҙҙең дәүергә лә килеп еткән. Яңырыу (Возрождение) эпохаһы матбуғатсыларынан һаҡланған йола буйынса, Плутархтың әҙәби мираҫын төп ике төркөмгә бүләләр: «Моралии» (Ἠθικά, ) тигән дөйөм атама менән билдәле булған фәлсәфәүи-публицистик әҫәрҙәре, һәм биографиялары (тәржемәи хәлдәре йәғни тормош юлдары).
«Моралиялар»ға, традиция буйынса, 80-гә яҡын әҫәр индерелә. Иң иртә ижад ителгәндәре риторик характерлы, мәҫәлән, Афина ға маҡтау, Фортуна (Τύχη), уныңАлександр Македонский тормошондағы һәм Рим тарихындағы роле («Бөйөк Александрҙың уңышы һәм ғәййәрлеге тураһында», «Александрҙың даны тураһында», «Римлеләрҙең уңышы тураһында») хаҡында фекер йөрөтөү.
Платон хеҙмәттәренә аңлатмалар биреүгә бағышланған («Платондың „Ти­мея“һында йәндең килеп сығыуы тураһында», «Пла­то­н мәсьәләләре» һ.б.), һәм эпи­ку­рей­сылар һәм стои­ктарҙың («„Күҙгә салынмай ғына йәшә?“ тигән әйтем яҡшымы», «Ко­ло­тҡа ҡаршы», «Эпи­ку­рға эйәрһәң, хатта рәхәт тормоштоң да барып сыҡмауы хаҡында», «Стоиктарҙағы ҡапма-ҡаршылыҡ тураһында») ҡараштарын тәнҡитләгән яҙмаларында Платон үҙенең фәлсәфәүи позицияларын бәйән иткән. Теоретик фекерләүгә инеп китмәһә лә, Плутарх уларҙа фәлсәфә тарихы буйынса бик күп ҡиммәтле мәғлүмәт биргән.
Бәхетле булыу һәм етешһеҙлектәрҙе еңеп сығыу буйынса кәңәштәр туплаған башҡа әҫәрҙәре тәрбиә маҡсатында яҙылған (мәҫәлән, «Артыҡ ныҡ ҡыҙыҡһыныусанлыҡ хаҡында», «Үтә күп һөйләүсәнлек хаҡында», «Артыҡ баҙнатһыҙлыҡ хаҡында»). Ғаилә тормошона бағышланған әҫәрҙәренә ҡыҙының үлеме менән бәйле яҙылған «Ҡатынымды йыуатыу» әҫәре ҡарай. Күп кенә әҫәрҙәрендә Плутархтың педагогик ҡыҙыҡһыныуҙары сағылған («Йәш кешегә нисек итеп шағирҙарҙы тыңларға», «Лекцияларҙы нисек ҡулланырға» һ.б.). Тематик яҡтан уларға Плутархтың хакимдарға һәм дәүләт эшмәкәрҙәренә нәсихәттәр урын алған сәйәси әҫәрҙәре яҡын тора («Мо­нар­хия, де­мо­кра­тия һәм оли­гар­хия хаҡында», "Дәүләт эштәре хаҡында нәсихәттәр һ.б.)
«Моралиялар»ға, диалогик формала яҙылған популяр хеҙмәттәре менән бер рәттән, тағы ла стилистик яҡтан фәнни трактаттарға яҡын торған башҡа эштәре лә ингән. Шулай, «Ай түңәрәгендәге төҫ тураһында» тигән трактаты ул дәүерҙә популяр булған төрлө астрономик идеяларҙы сағылдырған; в конце трактата Плутарх трактат аҙағында Платон Академияһында (Халкидондан килгән Ксенократ) ҡабул ителгән Ай иблистәр иле тигән теорияға мөрәжәғәт иткән.
Плутарх шулай уҡ хайуандар психологияһы менән дә ҡыҙыҡһынған («Хайуандарҙың зирәклеге тураһында»).
Плутарх тәрән динселлек менән айырылып торған һәм әхлаҡ һағында тороусы традицион мәжүси динен таныған. Был те­маға ул күп һанлы әҫәрҙәрен, шул иҫәптән Дельфылағы оракул Аполлонға ҡағылышлы «пифий» диалогтарын («Дельфылағы „Е“ тураһында», «Пифия бүтән шиғыр менән шелтәләмәүе хаҡында», «Оракулдарҙың түбәнселеге хаҡында»), «Ни өсөн хоҙай әжер ҡайтарыуҙы оҙаҡҡа һуҙа» диалогын һ.б. бағышлаған. «Исид һәм Осирис хаҡында» трактатында Плутарх Осирис мистерияларының һәм боронғо мысыр мифологияһының төрлө-төрлө синкретик һәм аллегорик интерпретацияларын бәйән иткән.
Плутархтың боронғолоҡ менән ҡыҙыҡһыныуын уның грек-рим донъяһында урын алған төрлө ғөрөф-ғәҙәттәрҙең әһәмиәтен һәм килеп сығышын (культ мәсьәләләренә күп урын бүленгән) асыусы «Грек мәсьәләләре» (Αἴτια Ἑλληνικά, ) һәм «Рим мәсьәләләре» (Αἴτια Ῥωμαϊκά, ) әҫәрҙәре күрһәтә. Плутархтың Биографияларында күренгән көләмәстәргә (анекдоты) һәүәҫлеге лакедемон ҡанатлы һүҙҙәр йыйынтығында сағылған. Хәҙерге көндә лә популяр булған 9 китаптан торған "Табын әңгәмәләре"ндә грек әҙәбиәтендә традицияға әйләнгән симпосия (мәжлес) формаһы яҙыусыға күп төрлө тормошсан һәм фәнни темаларҙы күтәрергә (абруйлы сығанаҡтарҙағы күп һанлы цитаталарға таянып) һәм тикшерергә мөмкинлек бирә.
Плутархтың "Моралиялар"ына традиция булараҡ боронғо замандарҙан бирле уныҡы тип иҫәпләнгән башҡа билдәһеҙ һәм уның исеме аҫтында киң танылыу алған авторҙарҙың әҫәрҙәре лә индерелгән. Шулар араһында иң мөһимдәре — «Музыка тураһында» (беҙгә дөйөм антик музыка тураһында белем бирерлек иң төп сығанаҡ) һәм «Балаларҙы тәрбиәләү тураһында» трактаттары (Яңырыу эпохаһында уҡ күп телдәргә тәржемә ителгән һәм XIX б. башына саҡлы төп нөсхәгә тап килгән (аутентик) әҫәр) бар. Төп нөхсәгә тап килмәгән (неаутентичный) әҫәрҙәргә ҡарата хәҙерге заман ғалимдары шартлы рәүештә Псевдо-Плутарх исемен ҡулланалар. Шулар араһында — фаразланғанса б.э. яҡынса II быуатында йәшәгән билдәһнеҙ авторҙың «Кесе сағыштырмаса тормош юлын яҙыу» (икенсе атамаһы — «Параллель грек һәм рим тарихтары йыйылмаһы») һәм «Йылғалар тураһында» әҫәрҙәрен әйтер кәрәк; был әҫәрҙәр антик мифология һәм тарих буйынса күп мәғлүмәткә бай күренһә лә, фәндә раҫлап ҡабул ителгәнсә, тулыһынса уйлап сығарылған. «Батшалар һәм полководецтар апофегмалары» ҡанатлы һүҙҙәр йыйынтығы ла төп нөсхә түгел. Телгә алынғандарҙан тыш, Плутарх исеме аҫтында уныҡы булмаған (күпселек осраҡта, аноним) күп кенә әҫәрҙәр һаҡланған.
Сағыштырмаса тормош юлдарын яҙыу
Плутарх үҙенең әҙәбиәттәге даны өсөн эклектик фәлсәфәүи фекер йөрөтөүҙәре, этика мәсьәләләренә бағышланған әҫәрҙәре менән түгел, ә тормош юлдарын яҙыуы (быларҙың, әйтер кәрәк, этикаға туранан-тура мөнәсәбәте бар) менән бурыслы. Плутарх үҙенең маҡсаттарын Эмилий Павелдың (Aemilius Paulus) тормош юлының инеш өлөшөндә билдәләп ҡуя: боронғо осорҙоң бөйөк кешеләре менән аралашыу үҙ эсенә тәрбиә мәсьәләләрен индерә, әгәр ҙә бәйән ителгән тормош юлдарының барыһы ла ҡыҙыҡһындырырлыҡ булмаған осраҡта, кире өлгө лә үҙенсә ҡиммәт, ул ғибрәт итерлек тәьҫир итә, айбандыра һәм дөрөҫ йәшәү өлгөһөн һайлау тураһында уйландыра, фәһем бирә. Плутарх үҙенең биографияларында этика өлкәһендә, кешенең һәр хәрәкәте яҡшылыҡ (благодетель) тыуҙыра, һәм шуның өсөн кеше эшмәкәрлеге хәл иткес әһәмиәткә эйә, тип раҫлаусы перипатетиктар тәғлимәтенә эйәрә. Плутарх, сиратлап тыуыуы, йәшлеге, холҡо, эшмәкәрлеге, вафат булыуы тураһында — перипатетик биографиялар схемаһына эйәреп яҙа. Плутарх үҙен бер урында ла факттарҙы тәнҡитләп тикшереүсе тарихсы итеп күрһәтмәй. Яҙыусы алырлыҡ ҙур тарихи материал ирекле файҙаланыла («биография яҙабыҙ, ә тарихты түгел»). Плутархҡа иң тәүҙә кешенең психологик портреты кәрәк; уларҙы аныҡ асып биреү өсөн, ҙур теләк менән һүрәтләнгән кешеләрҙең шәхси тормошонан миҫалдар, көләмәстәр һәм тапҡыр хикмәтле һүҙҙәр килтерә. Тексҡа бик күп әхлаҡи фекер йөрөтөүҙәр, шағирҙарҙың төрлө цитаталары индерелгән. Авторҙың таланты, уның кешеләргә хас һыҙаттарға ынтылышы һәм рухты ҡанатландырыусы әхлаҡи оптимизмы нәфис, тойғоло хикәйәләүҙәрен тыуҙырған, уңыш килтергән. Плутарх Биографиялары беҙҙең өсөн тарихи әһәмиәткә лә эйә, сөнки ул аҙаҡтан юғалтыуға дусар ителгән бик күп ҡиммәтле сығанаҡтарға таянып яҙған.
Плутарх биографиялар яҙыуға йәш сағынан уҡ тотонған. Башта ул Беотияның күренекле кешеләренә: Гесиодҡа, Пиндарға, Эпаминондҡа иғтибар иткән. Артабан ул Грецияның башҡа өлкә вәкилдәре: спарта батшаһы Леонид, Аристомен, Арат Сикионский тураһында яҙа башлаған. Хатта фарсы батшаһы Артаксеркс II дә биографияһы бар. Римдә булған сағында Плутарх, гректарға тәғәйенләп, рим императорҙары биографияһын яҙған. Тик ғүмеренең аҙағында ғына ул үҙенең иң мөһим «Сағыштырмаса тормош юлдарын яҙыу (тәржемәи хәлдәре)» (Βίοι Παράλληλοι; Vitae parallelae) әҫәрен яҙған. Был Греция һәм Римдең күренекле тарихи шәхестәренең ҡушарлап сағыштырып яҙылған биографиялары булған. Хәҙерге ваҡытта иртә осорҙа яҙылған 22 шәхестең парлап һәм бер нисә берәмек (Арат Сикионский, Артаксеркс II, Гальба һәм Отондың) сағыштырмаса тормош юлдары билдәле. Парҙарҙың ҡайһы бере уңышлы төҙөлгән: Афинаға һәм Римгә мифик нигеҙ һалыусылар — Тесей һәм Ромул; тәүге закон сығарыусылар — Ликург Спартанский һәм Нума Помпилий; иң бөйөк полководецтар — Бөйөк Александр һәм Гай Юлий Цезарь; иң бөйөк ораторҙар — Цицерон һәм Демосфен. Башҡалар иреклерәк сағыштырылған: «бәхет балалары» — Тимолеонт һәм Эмилий Павел, йәки кеше яҙмыштарының көтөлмәгән үҙгәрештәрен һынландырыусы пар — Алкивиад һәм Кориолан. Плутарх һәр парҙан һуң, моғайын, сағыштырмаса ҡылыҡһырлау (synkrisis), геройҙарҙың уртаҡ һыҙаттарына һәм төп айырымлыҡтарына ҡыҫҡаса күрһәтеп яҙырға ниәтләнгәндер. Әммә бер нисә парҙың (айырып әйткәндә, Александр һәм Цезарҙың) сағыштырмаса тасуирлауы юҡ, йәғни һаҡланмаған (йәки, бының булыуы икеле, яҙылмағандыр ҙа). Тормош юлдары яҙмалары текстарында киҫелешкән һылтанмалар ҙа осрай, һәм был беҙгә килеп еткән текстар корпусына ҡарағанда тәүяҙмалар күберәк булған тигән һығымтаға киләбеҙ. Леонид, Эпаминонд, Сципион Африканскийҙың тормош юлдарының яҙмалары юғалған.
Тарихи тәнҡиттең һәм сәйәси фекерләүҙең тәрәнлеге етерлек булмауына ҡарамаҫтан, Плутарх биографиялары авторҙың кешелекле һәм йылы тойғоларын юғары баһалаған бөгөнгө күп һанлы уҡыусыларында ла төрлөлөгө һәм фәһемле йөкмәткеһе менән тәрән ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Рецепция
Плутархтың компилятив методына һәм эклетик стиленә ҡарамаҫтан, Яңырыу (Возрождение) эпохаһынан башлап XX быуатҡа саҡлы уның мираҫы әүҙем өйрәнелгән, тәржемә ителгән һәм яңынан баҫтырылған. 1935 йылда Халыҡ-ара астрономдар союзы Айҙың Ергә күренгән яғындағы бер кратерына Плутарх исемен биргән.
рус теленә тәржемәләр
Плутархты рус теленә XVIII быуаттарҙан уҡ тәржемә иткәндәр: Тәржемәләрҙе ҡарағыҙ: Степан Писарев, «Наставления Плутарха о детоводстве» (СПб., 1771) һәм «Слово о непреступающем любопытстве» (СПб., 1786); Ив. Алексеев, «Нравственные и философические сочинения Плутарха» (СПб., 1789); E. Сферин, «О суеверии» (СПб., 1807); С. Дистунис һ.б. «Плутарховы сравнительные жизнеописания» (СПб., 1810, 1814—16, 1817—21); «Жизнеописания Плутарха» В. Герье редакцияһында (М., 1862); А. Сувориндың арзан баҫмаһында Плутарх биографиялары (В. Алексеев тәржемәһе, т. I—VII) һәм шундай атама менән «Жизнь и дела знаменитых людей древности» (М., 1889, I—II); «Беседа о лице, видимом на диске луны» («Филол. обозрение» т. VI, 2-се китап); ҡабат баҫылған: Сравнительные жизнеописания. / В. А. Алексеев тәржемәһе. М.: Альфа-кн. 2008. 1263 б.
Саф математика
Саф математика — тулыһынса абстракт математика, ул, ғәмәли математиканан айырмалы рәүештә, реаль донъяның объекттары менән мөнәсәбәт урынлаштырмайынса, абстракт структураларҙы өйрәнә. Саф математикаға арифметиканы, алгебраны, юғары анализды (функциональ анализ, сикһеҙ бәләкәй дәүмәлдәр анализын, шулай уҡ дифференциаль иҫәпләүҙе, интеграль иҫәпләүҙе һәм вариацион иҫәпләүҙе), һандар теорияһын, геометрияны, тригонометрияны индерәләр.
Бертран Рассел саф математика тураһында: «Саф математика — ул шундай предмет, унда беҙ нимә тураһында һөйләгәнебеҙҙе белмәйбеҙ, һәм беҙ һөйләгән нәмә ысынмы икәнен дә белмәйбеҙ ». Годфри Харди, «Математик апологияһы» эссеһында теманы тулыһынса асып, эшмәкәрлеге бер ниндәй практик файҙа килтермәгән «саф математик» булыуы менән ғорурлана.