cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сальск ипподромы
Тарихы
2000-се йылдарҙа ат һарайының иң билдәле вәкиле булып 2011 йылда Ростов ипподромындағы сабыштарҙың береһендә 7-се урынды алыусы саф тоҡомло инглиз туры айғыры Пилигрим (2007 йылда тыуған) һанала.
1997 йылдан 2011 йылға тиклем «Сальская» дәүләт завод атлыҡсаһы Рәсәй Ауыл хужалығы министырлығы ҡарамағында була. 2012 йылда «Сальская» дәүләт завод атлыҡсаһы эшмәкәрлеген яңынан башлай.
2011 йылда ипподромда урындағы матбуғатта ҙур яңғыраш алыусы үлтереш була.
Ипподромда йыш ҡына байрам саралары үтә, мәҫәлән, 2012 йылда Сальсктың 200 йыллығын һәм 2013 йылда Сальск ҡалаһының ҡала көнөн байрам итәләр.
Елизавета Петровна
Елизавета Петровна (тыу. 18 (29) декабрь, 1709 й., Коломна —25 декабрь 1761 й. (5 ғинуар 1762), Санкт-Петербург) — 1741 йылдың 25 ноябренән (6 декабрь) 1761 йылдың 25 декабренә (1762 йылдың 5 ғинуары) тиклем Романовтар династияһынан Рәсәй императоры, Петр Беренсе менән Екатерина Беренсенең кинйә ҡыҙы, ул атаһы менән әсәһе никахҡа ингәнгә тиклем ике йыл алда тыуа. Елизавета Петровна Европалағы ике ҙур низағ мәлдәрендә илгә етәкселек итә: Австрия мираҫы өсөн һуғыштар һәм ете йыллыҡ һуғыш. Ул хакимлыҡ иткән дәүерҙә Себер ерҙәре тикшерелә, һәм кешеләр унда күсенеп төпләнә башлай.
Елизавета Петровна хакимлыҡ иткән осорҙа Петр заманындағы йолалар һәм идеалдар тергеҙелә, Хакимлыҡ иткән Сенат ҡайтанан тергеҙелә, Мәскәү университеты асыла, мөһабәт һарайҙар төҙөлә һәм матурлыҡ юғары баһалана башлай.
Бала сағы, белеме һәм тәрбиәһе
Батшабикә Елизавета Петровна 1709 йылдың 18 (29) декабрендә Коломна һарайында тыуа. Был бик тантаналы көн була: Петр I баш ҡалала Карл Ун икенсене еңеүен билдәләү өсөн Мәскәүгә килгән була. Батша ошонда уҡ Полтавала еңеүҙе лә байрам итергә теләй, әммә ул баш ҡалаға аяҡ баҫыу менән уның кинйә ҡыҙы тыуыуы тураһында хәбәр итәләр. «Еңеү байрамын бер аҙға кисектереп торайыҡ һәм был донъяға ҡыҙымдың килеүен ҡотларға ашығайыҡ!», — ти ул.
Һигеҙ йәшендә үк батша ҡыҙы Елизавета матурлығы менән кеше иғтибарын үҙенә йәлеп итә башлай. 1722 йылда ике ҡыҙы ла сит илдән ҡайтып килгән императорҙы, испанса кейенеп, ҡаршы алырға сыға. Шул саҡта француз илсеһе батшаның кинйә ҡыҙының ғәжәп һоҡланғыс булыуын билдәләй. 1723 йылда Петр Беренсе һарайында балдар үткәреү йолаһы индерелә, балға цесаревналарҙың икеһе лә алтын һәм көмөш ептәр менән сигеү һалынған күлдәктәрҙә, бриллианттар ҡуйылған баш кейемдәрендә килә. Елизаветаның оҫта бейеүенә барыһы ла һоҡлана. Француз илсеһе Леви, әгәр кәкес танаулы һәм ерәнерәк сәсле булмаһа, Елизавета үтә камил һылыуҡай тип таныла алыр ине, тип билдәләй.
Елизавета системалы белем алмай һәм, XVIII быуаттың икенсе яртыһы публицисы кенәз М. М. Щербатов һүҙҙәре буйынса, һылыуҡай хатта еткән ҡыҙ булғас та «Бөйөк Британияның утрау булыуы тураһында белмәй». Уҡымышлы йәһүд Веселовский етәкселегендә ул тик француз телен генә бар нескәлегендә үҙләштерә һәм бик матур итеп яҙырға өйрәнә. Нәҡ Елизаветанан һуң урыҫтарҙың һәр нәмәлә французсаны өҫтөн күреүе башлана. Ата-әсәһе Елизаветаны уның тиңдәше Людовик Ун бишенсегә, йәки йәшерәк герцог Орлеанскийға кейәүгә бирергә теләүе сәбәпле, Елизаветаны уҡытыу француз телендә алып барыла. Елизавета Петровна 16 йәшендә французса туған телендә һөйләшкән кеүек һөйләшә. Әммә Петрҙың туғанлашыу тураһындағы тәҡдимдәрен француз Бурбондары итәғәтле, әммә ҡәтғи рәүештә кире ҡаға. Елизаветаны башҡа фәндәргә уҡытыу әллә ни мәшәҡәт тыуҙырмай. Бөтөнләй грамотаһы булмаған әсәһе лә ҡыҙының уҡыуы менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай. Үҫмер ҡыҙ бер ҡасан да китап тотоп уҡып ултырмай, ә һыбай йөрөүҙе, кәмәлә йөҙөүҙе, матурлығы тураһында хәстәрләүҙе өҫтән күрә. Биографы Казимир Валишевский шундайыраҡ итеп ҡылыҡһырлай :
Тәхеткә ултырғанына тиклем
Остермандың туғандар араһында никах проектына императорға үҙенең ҡыҙын бирергә теләгән Меншиков ҡаршы төшә. Шунан һуң Елизаветаның портреттары Мориц Саксонскийға һәм Карл-Август Голштинскийға ебәрелә. Голштинский был тәҡдим менән ҡыҙыҡһына һәм Петербургҡа килә, ләкин алтарға барып етә алмайынса мәрхүм булып ҡуя. Бындай ҡайғынан һуң Елизавета кейәүгә сығыу тураһындағы уйынан бөтөнләй баш тарта һәм беренсе «галанты» — һылыу денщик Бутурлин менән осраша башлай.
Петр II үлгәндән һуң 1730 йылды ғинуарында Екатеринаның васыяты бөтөнләй онотола: Елизавета урынына уның ике туған һеңлеһе Анна Иоанновнаға тәхеткә тәҡдим ителә. Ул хакимлыҡ иткәндә (1730—1740) цесаревна Елизавета бик үк йәберләнмәһә лә, фавориттар араһында булмай, бурысҡа батмаҫ өсөн «аҡ тафтанан тегелгән ябай күлдәктә йөрөй». Үҙ аҡсаһын түләп, Скавронскийҙар нәҫеленә ҡараған ике туған һеңлеләрен тәрбиәләүгә үҙ аҡсаларын тотона һәм уларға лайыҡлы кейәүҙәр табырға тырыша. Ике туған һеңлеләренән тыш Елизавета үҙ янына киләсәктә генерал-поручик буласаҡ Алексей Яковлевич Шубин (уға Елизавета мөхәббәт поэмалары яҙа), лейб-медик Лесток, камер-юнкерҙар Михаил Воронцов һәм Петр Шувалов һәм уның буласаҡ ҡатыны Мавра Шепелеваларҙы туплай.
Һарай түңкәрелеше
Анна Иоанновна һәм Бирондан ҡәнәғәт булмағандар Бөйөк Петрҙың ҡыҙына оло өмөттәр бағлай. Шуға ҡарамаҫтан, күҙәтеүселәр фекеренсә, заговор башында тороу өсөн ул етерлек дәрәжәлә эшлекле булмай. Англия илсеһе ФинчШекспир пьесаһында яңғыраған Цезарь һүҙҙәрен бер аҙ үҙгәртеп туған иленә түбәндәге яҙыуҙы ебәрә: «Заговор башында булыу өсөн Елизавета артыҡ тулы кәүҙәле».
Анны Леопольдовна регент булған осорҙа властың абруйы һәм йоғонтоһо бөтөүенән файҙаланып, 1741 йылдың 25 ноябрендә (6 декабрь) төнөн заговор инициаторҙары Лесток Иоганн Германн һәм үҙенең музыка уҡытыусыһы Шварц оҙатыуында 31 йәшлек Елизавета, Преображенского полкының гренадер ротаһын үҙ артынан эйәртеп, батша һарайына йүнәлә.
…ул Преображен казармаларына һәм гренадер ротаһына үтә. Гренадерҙар уны көтөп торған була.
— Минең кем булыуымды беләһегеҙме? — тип һорай ул һалдаттарҙан, — Минең арттан барырға теләйһегеҙме?
— Нисек инде һине белмәҫкә, әсәкәйебеҙ цесаревна? Һинең арттан утҡа, һыуға инергә лә ризабыҙ, — тип күмәкләп бер тауыштан яуап бирә һалдаттар.
Цесаревна тәрене алып, тубыҡланып, тулҡынланыуын баҫа биреберәк, ҡысҡырып өндәшә:
— Ошо тәре менән ант итәм — һеҙҙең өсөн үлергә лә ризамын! Атайыма хеҙмәт иткән кеүек, миңә лә хеҙмәт итәсәгегеҙгә ант итәһегеҙме?
— Ант итәбеҙ, ант итәбеҙ! — тип яуап ҡайтарҙы бер тауыштан һалдаттар…<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Н. Э. Гейнценың «Романовтар. Елизавета Петровна» романынан («Романдарҙа династиялар» циклынан) Бөтәһе лә казармаларҙан сығып Ҡышҡы һарайға йүнәлә. Ҡаршылыҡ осратмайынса, үҙенә тоғро 308 гвардиясы ярҙамында Елизавета Петровна үҙен яңы император тип иғлан итә, бәләкәй Иван Алтынсыны ҡәлғәғә ябып ҡуйырға һәм Брауншвейг фамилияһын йөрөткәндәрҙең бөтәһен дә (Анна Иоанновнаның туғандары, шул иҫәптән Иван Алтынсының регенты — Анна Леопольдовнаны ла) һәм уның яҡлыларҙы ҡулға алырға ҡуша. Элекке императрицаның фавориттары Миних, Левенвольде һәм Остерман үлем язаһына хөкөм ителә, әммә Европаға яңы императорҙың дошмандарына ҡарата түҙемле булыуын күрһәтеү өсөн үлем язаһы Себергә һөргөн менән алмаштырыла.
Тәхеткә ултыртыу тантаналары
Тәхеткә ултыртыу тантанаһы 1742 йылдың апрелендә үткәрелә һәм, бер ҡасан да булмағанса, үҙенең үтә тантаналы шарттарҙа үтеүе менән айырылып тора. Был тантананы иҫкә төшөрөп тороу өсөн Мәскәүҙә тәхеткә ултыртыу кортежы үткән Ҡыҙыл ҡапҡа 1927 йылға тиклем һаҡлана. Шул мәлдә үк батшабикәнең сағыу тамашаларҙы яратауы һәм улар ярҙамында халыҡ күңелендә һаҡланып ҡалырға тырышыуы күренә. Күмәк амнистия иғлан ителә, ә кисен Кремль диуарҙарын салют залптары дер һелкетә, әйләнә тирәләге йорттар фасадтары барса туҡымаһы менән ҡаплана. Тантаналар тураһында иҫтәлек итеп «Елизавета Петровнаның тәхеткә ултырыу альбомы» нәшер ителә.
Икенсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса Рәсәйгә Көнсығыш Пруссияның бер өлөшө ҡушылғандан һуң тарихтың урыҫ армияһының был ерҙәрҙе баҫып алыуына бәйле биттәренә, Елизавета Петровна батшалыҡ иткән осорҙағы ваҡиғаларға ҡыҙыҡһыныу арта башлай.
Батшалыҡ итеүе
Императрица Елизавета Петровна күп тапҡырҙар Бөйөк Петр сәйәсәтен дауам итеүе тураһында иғлан итә. Ысынлап та, шулай була. Сенаттың роле, Берг- һәм Мануфактур-коллегия, Төп магистрат ҡайтанан тергеҙелә. Министрҙар кабинеты бөтөрөлә. Сенат закондар сығарыу инициативаһы хоҡуғына эйә була. Ете йыллыҡ һуғыш дәүерендә Сенат өҫтөнән торған даими эшләүсе кәңәшмә — батша хәҙрәттәре һарайы эргәһендәге конференция барлыҡҡа килә. Конференция эшендә хәрби һәм дипломатик ведомстволар етәкселәре, шулай уҡ императрица махсус рәүештә саҡырған кешеләр ҡатнаша. Йәшерен канцелярияның эшмәкәрлеге бөтөнләй һиҙелмәй башлай.
1744—1747 йылдарҙа һалым түләүселәрҙең һанын белеү өсөн 2-се халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә.
1740-сы йылдар аҙағы — 1750-се йылдарҙың беренсе яртыһында Петр Шувалов инициативаһы буйынса бик етди үҙгәртеп ҡороуҙар үткәрелә. 1753 йылдың 31 декабрендә Елизавета Петровна эске таможня йыйыуҙарын бөтөрөү тураһындағы указға ҡул ҡуя. 1754 йылда Сенат Шувалов тарафынан әҙерләнгән Эске таможня пошлиналарын һәм ваҡ-төйәк йыйымдарҙы бөтөрөү тураһындағы ҡарарҙы ҡабул итә. Был төбәктәр араһындағы сауҙа бәйләнештәрен байтаҡҡа йәнләндереүгә килтерә. Дворяндар (заём), Сауҙагәрҙәр һәм Баҡыр (Дәүләт) банкылары кеүек тәүге урыҫ банкыларына нигеҙ һалына.
Реформалар
1754 йылда Закондар йыйылмаһын төҙөү өсөн яңы комиссия булдырыла, Елизавета батшалыҡ иткән осор аҙағына был комиссия бөтөрөлә, әммә үҙгәртеп ҡороуҙар процесы ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763) тарафынан туҡтап ҡала. Социаль сәйәсәттә дворяндарҙың хоҡуҡтарын киңәйтеү эше дауам итә. 1746 йылда дворяндарға үҙ милекенә ер һәм крәҫтиәндәрҙе алыу хоҡуғы бирелә. 1760 йылда алпауытарға крәҫтиәндәрен, рекрут иҫәбенән, Себергә һөргөнгә ебәреү хоҡуғы бирелә. Алпауыттарҙың административ власы көсәйеүгә ҡарамаҫтан, был указ күсенеүселәр һанын арттыра, Көнбайыш Себер тракты һыҙатында яңы тораҡ пункттарының хасил булыуына килтерә. Алпауыт рөхсәтенән тыш крәҫтиәндәргә аҡса эшен алып барыу тыйыла. 1755 йылда заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр Урал заводтарында даими эшләүселәр булып теркәлә.
Шуға ҡарамаҫтан, Елизавета батшалыҡ иткән осорҙа армияла ла, шулай уҡ крепостной крәҫтиәндәргә ҡарата ла ҡаты тән язаһы киң ҡулланыла. Закон буйынса үҙ крәҫтиәндәрен язаларға хоҡуғы булмаһа ла, алпауыттар йыш ҡына крәҫтиәндәрен үлтергәнсе ҡамсы менән ярыр була.
Хөкүмәт дворяндарҙың асыҡтан-асыҡ енәйәтенә күҙ йомоп ҡарай, сөнки ғәмәлдә алпауыттар урындарҙа берҙән-бер һөҙөмтәле эшләүсе идарасылар булып тора. Улар урындағы тәртипте күҙәтә, рекруттар йыя һәм һалымдарҙы йыйып тапшыра.
Эске идара итеү
Кадрҙарҙың етешмәүе һәм эске идаралыҡты тотоу өсөн ҡаҙнала аҡса булмау сәбәпле, урындарҙа власть насар эшләй. Полиция хеҙмәткәрҙәре тик Санкт-Петербург һәм Мәскәүҙә генә була, уларының да эше бик насар ҡуйылған була; жандармериялар бөтөнләй юҡ, йәмәғәт тәртибенә ҡаршы эшләнгән енәйәттәр буйынса гарнизондар һалдаттары бер ни эшләй алмай; йыш ҡына боланы һалдаттар үҙҙәре үк башлап ебәрер була. Йыш ҡына урындағы властар енәйәтселәр менән бер яҡлы булып сығыш яһай. Шулай, 1749—1753 йылдарҙа Мәскәүҙә янғындарҙың йыш булыуын тикшергән махсус йәшерен комиссия Мәскәү полицияһының енәйәтсе Ванька Каин менән берлектә эшләүен асыҡлай. Был енәйәтсе криминал даирәлә конкуренттарын бөтөрөү өсөн полицияла хеҙмәт итеүен файҙалана. 1747—1750 йылдарҙа ошондай янғындар Можайск, Ярославль, Бахмут, Орел, Кострома ҡалаларында ла була.
Һөҙөмтәлә Елизавета хакимлыҡ иткән һуңғы йылдарҙа 60-тан ашыу монастырь крәҫтиәндәре сыуалыштары теркәлә; Елизаветаның тәхеткә ултырыуы ла башҡорттарҙың сираттағы ихтилалы башланыу менән тап килә. 1754—1764 йылдарҙа Уралдағы 54 заводта 200 меңгә яҡын крәҫтиән болаларҙа ҡатнаша. 1743—1745 йылдарҙа эрзяларҙың христианлаштырыуға ҡаршы ихтилалы була.
Хакимлыҡ итеү һыҙаттары
Елизавета Петровнаның эске сәйәсәтенә тотороҡлолоҡ хас. Күп кенә билдәләре буйынса Елизавета Петровна алған курсты мәғрифәтселек абсолютизмы сәйәсәте тип атарға мөмкин, аҙаҡ быны Екатерина II дауам итә.
Мәҙәни ҡаҙаныштар
Елизавета Петровнаның хакимлыҡ итеүенә Рәсәйгә мәғрифәтселек дәүеренең килеүе һәм хәрби-уҡыу йорттарының үҙгәртеп ҡоролоуы хас. 1744 йылда башланғыс мәктәптәр селтәрен киңәйтеү тураһында указ сыға. Тәүге гимназиялар асыла: Мәскәү (1755) һәм Ҡаҙанда (1758). Фаворит И. И. Шувалов инициативаһы буйынса 1755 йылда Мәскәү университетына нигеҙ һалына, ә 1757 йылда Сәнғәт академияһы асыла. М. В. Ломоносовҡа һәм башҡа урыҫ фәне һәм мәҙәниәте вәкилдәренә ярҙам күрһәтелә. Д. И. Виноградовтың тикшеренеүҙәре нигеҙендә 1744 йылда Санкт-Петербургта Порцелин мануфактураһы (Император фарфор заводы) асыла.
Батша резиденцияһын төҙөкләндереүгә ҡаҙнанан ғәйәт күп аҡса бүленә. Батша һарайы архитекторы Растрелли Ҡышҡы һарайҙы төҙөтә, шунан алып Ҡышҡы һарай Рәсәй монархтарының төп резиденцияһына әйләнә, Царское Селолағы (Пушкин ҡалаһы) Екатерина һарайы ла шундай уҡ статуста була. Фин ҡултығындағы Бөйөк Петр резиденциялары Стрельна һәм Петергоф та яңынан үҙгәртеп ҡорола. Киң ҡолас менән алып барылған төҙөлөштәр сит ил оҫталарын йәлеп итеп кенә ҡалмай, ә урында художество кадрҙарының барлыҡҡа килеүенә этәргес була. Архитектор Растреллиҙың ҡупшы, төрлө биҙәктәр ҡулланып эшләнгән һарайҙары архитектура тарихында Елизавета бароккоһы тип атала.
Хатта императрица Ярославлдән Федор Волков труппаһын баш ҡалаға күсерергә ҡуша һәм 1756 йылдың 30 авгусында (10 сентябрь) император театрын булдырыу тураһындағы указға ҡул ҡуя.
Тышҡы сәйәсәте
Елизавета Петровна дәүләт власына килгәндән һуң дәүләткә идара итеүҙә Франциянан ебәрелгән маркиз де Ла Шетарди ҙур роль уйнай, әммә үҙенең сановниктары һәм, иң тәүге сиратта, вице-канцлеры, ә һуңынан канцлеры П. А. Бестужев-Рюмин йоғонтоһо аҫтында императрица 1742 йылда, Версалдең теләгенә ҡаршы барып, Франция менән союзға инеү идеяһынан баш тарта, уның ҡарауы 1743 йылда Швеция менән урыҫ-швед һуғышын туҡтатҡан солох төҙөй, ә 1743—1746 йылдарҙа Австрия һәм Англия менән элекке союзға кире ҡайта.
Императрица ихтыяры менән 1758 йылға тиклем илдең тышҡы сәйәсәтенә идара иткән Бестужев-Рюмин халыҡ-ара мөнәсәбәттәр системаһында Рәсәйҙе Европа яҙмышына өҫтөнлөклө йоғонто яһай алған бөйөк державаларының береһе сифатында нығытыуҙы төп бурысы тип иҫәпләй.
1744 йылдан Рәсәй өсөн үтә йәһәт көсәйә барған Пруссия һәм уның короле Фридрих II уның төп тышҡы сәйәси дошманына әйләнә. Шул уҡ йылда Пруссиның Саксонияны баҫып алыуы Елизавета Петровнаның асыҡтан-асыҡ Пруссияға бәрелешкә барыуына килтерә. Ләкин Фридрих II Рәсәйҙең һуғышҡа әҙер булыуын аңлап, 1745 йылда Саксония менән солох килешеүе төҙөй һәм ғәскәрен унан сығара. Шуға ҡарамаҫтан, Пруссия короле Рәсәй йоғонтоһонда булған Польша менән Курляндияны ҡулына төшөрөү идеяһынан баш тартмай. Үҙе өсөн хәүеф янаған Рәсәйҙе көсһөҙләндерергә тырышып, Фридрих II Швеция, Төркиә һәм Ҡырым менән бәйләнешен нығыта. 1745 йылдан көслө урыҫ корпусы Курляндияла Фридрих II менән һуғышҡа даими әҙерлектә тотла. 1746 йылда Пруссия агрессияһына ҡаршы бергәләп көрәшеүҙе күҙҙә тотҡан Рәсәй-Австрия союз килешеүе төҙөлә.
1756 йылда Дипломатик революция ғәмәлгә аша: Франция, Австрия һәм Рәсәй Пруссия короле Фридрих Икенсегә ҡаршы һуғышыу өсөн көстәрен берләштерә. Шул уҡ йылда Ете йыллыҡ һуғыш башлана, урыҫ армияһын бик аҙ ғына ҡулланып, Австрия һәм Франция хәрби көсө ярҙамында Пруссия державаһын бөтөрөрөү теләге менән был һуғышта Рәсәй ҙә ҡатнаша.
Урыҫ-швед һуғышы (1741—1743)
1740 йылда прус короле Фридрих II, Австрия императоры Карл Алтынсының үлеменән файҙаланып, Cилезияны баҫып алырға ҡарар итә. Шулай итеп, Австрия мираҫы өсөн һуғыш башлана. Австрияға ҡаршы алып барған һуғышында Пруссия менән Франция был хәрби бәрелештә Рәсәйҙе үҙҙәренең яғында һуғышырға күндерергә тырыша, улар хатта Рәсәйҙең был һуғышҡа ҡыҫылмауына ла риза була. Шул маҡсаттан сығып, француз дипломатияһы Швеция менән Рәсәй араһында низағ тыуҙырырға тырыша. Швеция Рәсәйгә һуғыш иғлан итә.
Урыҫ ғәскәрҙәре генерал Ласси командалығында Финляндияла швед ғәскәрҙәрен тар-мар итә һәм уның террриторияһын биләп ала. Абос солох трактаты (Абос солохо) 1743 йылда һуғышты йомғаҡлап ҡуя. Трактат 1743 йылдың 7 (18) авгусында Або ҡалаһында (хәҙерге Турку, Финляндия) Рәсәй яғынан А. И. Румянцев һәм И. Люберас, Швеция яғынан — Й. Седеркрейц һәм Э. М. Нолькен тарафынан ҡул ҡуйыла. Һөйләшеүҙәр барышында швед тәхетенә вариҫ итеп Петр Өсөнсө Федоровичтың ике туған ағаһы, Гольштейн принцы Адольф Фредрикты һайлау шарты менән, Рәсәй үҙенең территориаль дәғүәләрен сикләргә ризалашыуы тураһында белдерә. 1743 йылдың 23 июнендә Адольф швед тәхет вариҫы итеп һайлана, был ваҡиға үҙ-ара килешеүгә табан юлды аса.
Солох трактатының 21-се статьяһы илдәр араһында мәңгелек солох урынлаштырыу һәм дошманлашҡан союздарға инмәү бурысын йөкмәтә. 1721 йылғы Ништадт тыныс килешеүе раҫлана. Фридрихсгам һәм Вильманстранд ҡалалары менән бергә Кюменегор провинцияһы, Нейшлот ҡалаһы менән Саволак провинцияһының бер өлөшө Рәсәйҙең ҡул аҫтына күсә. Илдәр араһындағы сик Кюммене йылға буйлап үтә.
Ете йыллыҡ һуғыш (1756—1763)
1756—1763 йылдарҙа Европала һәм Төньяҡ Американың Европа колонияларында, Азия һәм Африка илдәрендә Ете йыллыҡ һуғыш бара. Һуғышта ике коалиция ҡатнаша: Пруссия, Англия һәм Португалия — бер яҡта; Франция, Австрия, Рәсәй, Швеция, Саксония һәм Испания — икенсе яҡта, Герман милләтенең Изге Рим империяһы ғәскәрҙәре икенсе яҡта ҡатнаша.
1756 йылдың йәйендә Фридрих II һуғыш иғлан итмәйенсә Саксонияға баҫып инә һәм, саксондарға ярҙамға ашыҡҡан Австрия ғәскәрҙәрен тар-мар итеп, уның капитуляциялауына өлгәшә. 1756 йылдың 1 (12) сентябрендә Австрияның союздашы Рәсәй үҙ бурыстарын үтәүе һәм Пруссияға ҡаршы сығыш яһауы тураһында белдерә. 1757 йылдың йәйендә урыҫ армияһы Апраксин командалығында Көнсығыш Пруссияға инә. 19 августа Гроссман-Егерсдорф ауылы янында фельдмаршал Левальд командалыҡ иткән прусс корпусы урыҫ армияһына һөжүм итә. Апраксин көтөлмәгән һөжүмде кире ҡағырға әҙер булмай, әммә П. А. Румянцевтың урман аша килгән резерв бригадаһы ғына дошмандың һөжүмен кире ҡағыуҙы тәьмин итә. Дошман, 8 мең яугирен юғалтып, сигенергә мәжбүр була. Әммә Апраксин дошман артынан эҙәрлекләү ойоштормай һәм үҙе Курляндияға сигенә. Үтә ҡаты ауырып ятҡан Елизавета һауыҡҡандан һуң Апраксинды вазифаһынан ситләтә һәм тикшереү органдарына тапшыра. 1758 йылдың яҙында тышҡы сәйәси интригаларҙа сынығыу үткән канцлер Бестужев-Рюмин йәбергә дусар була.
В. В. Фермор яңы командующий итеп тәғәйенләнә. 1758 йылдың башында Рәсәй ғәскәрҙәре бер ниндәй һуғышһыҙ (Левальд корпусы Пруссия еренә шведтарҙың баҫып инеүенә ҡаршы һуғышыу өсөн Померанияға күскән була) Кенигсбергты, һуңынан бөтә Көнсығыш Пруссияны яулай, уның бөтә халҡы императрицаға тоғро буласағын белдереп ант итә. Шул мәлдән башлап һәм һуғыш аҙағына тиклем Көнсығыш Пруссия Рәсәй ҡул аҫтында була.
1758 йыл кампанияһына Рәсәй армияһы Польша аша Берлинға юл тота. Шул уҡ йылдың август айында Цорндорф ауылы янында урыҫ ғәскәрҙәре һәм Фридрих II үҙе командалыҡ иткән прусстар араһында ҡанлы бәрелеш була, әммә ул бер яҡҡа ла еңеү килтермәй. Ошо алыштан һуң Фермор, ҙур юғалтыуҙар кисереп, сигенергә һәм командыҡ итеүҙән китергә мәжбүр була. бынан һуң була-оло юғалтыу өсөн тапшырыу һәм командованиеһы сигенергә мәжбүр була.
1759 йылдың1 (12) авгусында 60 меңлек урыҫ армияһы Кунерсдорф ауылы янында 48 меңлек прусс армияһы менән ҡаты бәрелешә. Фридриха II армияһы тулыһынса тар-мар ителә: ҡанлы бәрелештән һуң прусстар яғында король үҙе һәм 3 мең һалдаты ғына ҡала. Ошо еңеүе өсөн фельдмаршал чины бирелгән Салтыков Кунерсдорф һуғышынан һуң бер ниндәй яҡлауһыҙ ҡалған Берлинға табан хәрәкәтен дауам итмәй, быны өсөн уны ныҡ тәнҡитләйҙәр, һәм ул ауырыуы буйынса армияға командалыҡ итеүҙән баш тарта. Уның урынына фельдмаршал А. Б. Бутурлин тәғәйенләнә, уның менән дә урыҫ армияһы ҡораллы бәрелештәрҙән ҡасырға тырыша.
1760 йылдың 28 сентябрендә (9 октябрь) Берлин яулап алына; уны бик аҙ ғына ваҡытҡа Рәсәй генералы Тотлебен яулап ала һәм хәрби складтарҙы тулыһынса емертә. Әммә Фридрих корпусы яҡынлашыу менән сигенә.
1761 йылдың 5 (16) декабрендә генерал П. А. Румянцевтың урыҫ корпусы ныҡышмалы ҡамап алыуҙан һуң Помераниела Кольберг ҡәлғә-портыняулап ала, шулай итеп, урыҫ ғәскәре Бранденбург эргәһендә генә тыл базаһына хужа була һәм киләһе йылына иртә яҙҙан Берлинға һөжүм итеү мөмкинлеген ала. Армия командующийы итеп ҡайтанан фельдмаршал П. С. Салтыков тәғәйенләнә.
1761 йылдың 25 декабрендә (1762 йылдың 5 ҡинуары) Елизавета, тамағынан ҡан килеү сәбәпле, ул саҡтағы медицина асыҡлай алмаған хроник сирҙән вафат була.
Тәхеткә Петр III ултыра. Яңы император Фридрихҡа бөтә яулап алынған ерҙәрҙе кире ҡайтара һәм уның менән союз төҙөй. Пруссия короле Елизаветаның үлемен Бранденбург йорто мөғжизәһе булараҡ ҡабул итә. Тик яңы һарай түңкәрелеше һәм тәхеткә Екатерина Икенсенең ултырыуы ғына Рәсәй ғәскәрҙәренең элекке союздаштары-австриялыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башлауын һәм Рәсәйҙең Данияға ҡаршы һуғыш асыуын булдырмай.
Шәхси тормошо һәм характерҙарында
Сит ил кешеләре һөйләүенсә, Елизавета йәш сағынан уҡ шәхси тормошонда ирекле ғәҙәттәрҙе өҫтөн күрә. Кенәз Александр Григорьевич Долгоруков раҫлауынса, Елизаветаның Алексей Яковлевич Шубиндан тыуған ике балаһы: малайы һәм ҡыҙы була. Замандаштары араһында уның Алексей Разумовский менән йәшерен сиркәү никахында (морганатик) тороуы тураһында имеш-мимештәр йөрөй. Был йәһәттән бер ниндәй ҙә документ һаҡланмаған. XVIII быуат аҙағында Петербург йәмғиәтендә Елизаветаның Алексей Разумовскийҙан улы һәм Иван Шуваловтан ҡыҙы булыуы тураһында хәбәр тарала. Елизавета Петровна үлгәндән һуң үҙҙәрен батшабикәнең Разумовский менән никахынан тыуған балалары тип йөрөтөүселәр байтаҡ була; улар араһында иң билдәлеһе — кенәз ҡыҙы Тараканова.
Елизавета батшалыҡ итеүенең башын кәрәгенән артыҡ байлыҡ һәм муллыҡ осоро тип атарға була. «Елисавет бик күңелле батшабикә була: йырлай һәм күңел аса, тик тәртип кенә юҡ», — тип шаярта А. К. Толстой. Һарайҙа даими рәүештә бал-маскарадтар үткәрелә, батшалыҡ итеүенең тәүге ун йылында бал-маскарадтарҙа ҡатындар ирҙәр, ә ирҙәр ҡатын-ҡыҙ кейемендә йөрөргә тейеш була. Был йәһәттән Елизавета Петровна үҙе үрнәк күрһәтә. Вафатынан һуң императрицаның кейем шкафында 15 мең күлдәк булыуы асыҡлана. Ғүмеренең аҙағында, ауырыу сәбәпле һәм үтә йыуан булыуы сәбәпле, Елизавета һарай кисәләренән ситләшә..
Елизавета атаһы һәм әсәһе яғынан бар туғандарын хәтерләй һәм белә, хатта ярайһы алыҫ йәшәгәндәрен дә: мәҫәлән, Леонтьевтар, Стрешневтар, Матюшкиндар, Дашковтар. Ул һәр саҡ туғандарының хәлен белешеп тора, кәрәк булғанда ярҙам итә, хатта уларҙың ҡыҙҙарына лайыҡлы кейәү табыу мәсьәләһен дә күҙҙән ысҡындырмай. Уның әсәһенә тәрбиә биргән пастор Глюктың ғаиләһен дә онотмай.
Динилеге һәм сәйәхәттәре
Вафатынан һуң Елизаветаның еңел-елпе характерҙа булыуы танылһа ла, ул бик ныҡ дини булыуы менән дә айырылып тора. Мәҫәлән, даими рәүештә йәйәүләп Петербургтан Мәскәүгә һәм уның тирәһендә урынлашҡан Саввино-Сторожевский, Яңы Иерусалим һәм бигерәк тә Троица-Сергиев монастырҙары кеүек изге урындарға ғибәҙәт ҡыла. Троицк юлы буйлап барғанда уны бөтә һарай кешеләре һәм фаворриттары оҙатып йөрөй.
Тәхет вариҫы булыуы
Елизавета Петровна вафатынан һәм Петр Өсөнсөнөң тәхеткә ултырыуынан һуң Екатеринбургтағы аҡса һуғыу йортонда күпмелер ваҡыт императрица Елизаветаның һүрәте төшөрөлгән аҡса һуғыу дауам ителә, сөнки Елизавета Петровнаның үлеме тураһындағы хәбәр Екатеринбургҡа бик һуңлап барып етә. 1762 йылда Елизавета Петровна һүрәте төшөрөлгән аҡсалар ҡайтанан һуғыла, әммә күпмеһелер барыбер һаҡланып ҡала.
Хәтер
Ете йыллыҡ һуғышта ҡанлы ваҡиғалар булыуға ҡарамаҫтан, улар Рәсәйгә бер ниндәй сәйәси дивидендтар килтермәһә лә Елизавета үҙе тураһында бик яҡшы хәтер ҡалдыра. « Батша ҡыҙы Софьяның идаралығынан һуң тәүге тапҡыр Рустә йәшәүе еңелләшә, бер генә батшалыҡ та үҙе тураһында ошондай һәйбәт хәтирәләр ҡалдыра алманы», — ти В. О. Ключевский.
Урада
Урада — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Узяр
Узяр — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ошья йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирҙәр гимназияһы (Новочеркасск)
Ирҙәр гимназияһы — Новочеркасск ҡалаһындағы элекке уҡыу йорто. Хәҙерге ваҡытта бинала атаман М. И. Платов исемендәге 3-сө мәктәп эшләй. Бина Ростов өлкәһенең федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Мәктәп бинаһы Ермак проспектының ҡыҙыл һыҙығы буйында урынлашҡан һәм кварталдың ҙур өлөшөн ҡаплай. 1875 йылда төҙөлгән, проект авторы — архитектор А. А. Кампиони.
Бина ике ҡатлы, кирбестән эшләнгән, башы тимер менән ябылған. Өс бер аҙ тумпайып торған вертикаль сығынты, тура дүртмөйөшлө йөҙлөктәрҙә бер тигеҙ ритмлы тәҙрә уйынтылары уның архитектура күренешен тыуҙыра. Бинаның беренсе ҡаты дүртмөйөшлө таштар менән көпләнгән, икенсе ҡат ҙур булмаған дүртмөйөшлө сығынтылар биҙәк рәүешендә урынлашҡан кәрниз һәм кескәй йәйәле ярым фронтонлы парапет менән ослана. Урта сығынтыла төп инеү урыны урынлашҡан. Гимназияның үҙенең өй сиркәүе булған. Төҙөлөш ҡатмарлы конфигурациялы. Уның нигеҙендә коридор системаһы, класс бүлмәләре ике яҡлап урынлашҡан.
1970 йылда ҡуйылған мемориаль йәҙүәл буйынса, ирҙәр гимназияһының билдәле тамамлаусылары араһында тарихсы-декабрист В. Д. Сухорукое, народоволец Генералов Василий Денисович, «Ленинская Искра» агенты С. В. Андронов, геолог һәм географ Мушкетов Иван Васильевич, рәссам Крылов Иван Иванович, композитор Шишов Иван Петрович, Советтар Союзы Геройы Сухов Константин Васильевич. Әммә Сухорукое һәм Мушкетов шул уҡ урында 1875 йылға тиклем урынлашҡан гимназия бинаһында уҡығандар.
Суворов Василий Иванович (генерал-аншеф)
Суворов Василий Иванович ( — ) — йәшерен канцелярия эшмәкәре, генерал-аншеф, сенатор, 1761—1762 йылдарҙа Көнсығыш Пруссияның генерал-губернаторы. Генералиссимус А. В. Суворовтың атаһы.
Биографияһы
Генераль ғәскәри писарь Иван Григорьевич Суворовтың (1670—1715) һәм уның ҡатыны Марфа Ивановнаның улы. Бөйөк Петрҙың исем улы (крестник), хеҙмәт юлын унда денщик (адъютант) һәм тәржемәсе булып башлай. Император вафатынан һуң лейб-гвардиянан бомбардир-сержант итеп сығаралар. Атаһы ҡартайған көнөндә Кремлдең Благовещен соборында протоиерей тигән легенда ысынбарлыҡҡа тап килмәй.
Анна Иоанновна батшалыҡ иткәндә «ялан ғәскәрҙәрендә прокурор була». 1738 йылда Федор Ушаков менән бергә Тобольскиға батша йәберенә дусар булған кенәз Иван Долгорукийҙың «эшен» тикшереп йомғаҡлау өсөн ебәрелә. Язалауҙарҙан И. Долгорукий аҡылдан яҙа. Был хәл В. Пикулдең «Һүҙ һәм эш» романында эпизод итеп һүрәтләнә.
1740 йылда Генерал-берг-директориумға прокурор итеп күсерелә. Суворов был уреждение башлығын «үҙ белдегенсә» идара итеүендә ғәйепләй, һәм был эште Хакимлыҡ итеүсе сенат тикшерергә мәжбүр була. Был ваҡытҡа Суворов полковник чинында була.
1741 йылдың 2 февралендә ялан ғәскәрҙәре прокуроры вазифаһынан бушатыла һәм коллеж советнигы чинында граждандар эштәре менән шөғөлләнеүгә тәғәйенләнә.
1753 йылдың 29 мартында сенат тарафынан Изге Синодҡа обер-прокурор итеп тәҡдим ителә, ләкин батша хәҙрәттәре резолюцияһы буйынса бригадир итеп ҡуйыла, ә 1753 йылдың декабрендә генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.
1758 йылдың 7 ғинуарында генерал-поручик чинын ала, шул уҡ ваҡытта Хәрби коллегияла ҡатнашыуын дауам итә.
1760 йылдың июнендә Изге Александр Невский ордены менән бүләкләнә.
1760 йылдың 16 авгусында сенатор итеп тәғәйенләнә. 1760 йылдың 12 сентябрендә икенсе төрлө: «16-августа сенатор итеп тәғәйенләнгән Суворовты хәрби компания тамамланғанға тиклем армиянан сығармаҫҡа» тигән указ бирелә. 1760 йылдың декабрь айында Көнсығыш Пруссияға генерал-губернатор итеп (иҫәп буйынса өсөнсө) тәғәйенләнә. Был вазифаһында һарайҙа үткәрелгән күңел асыуҙарға сығымдарҙы ҡыҫҡарта, яңы поход иконостастарын (Кенигсберг, Мемель һәм Пиллау) эшләтә. Ер лоттарын (амттар) аукционға ҡуя башлай, бының менән ҡаҙнаға килемде арттыра. Урындағы чиновниктар Петербургҡа яңы губернаторҙың уҫаллығынан зарлана. Яраланған улы Александр (ул саҡта подполковник чинында) атаһы янында король һарайында ял итә.
1761 йылдың 27 декабрендә губернаторлыҡтан төшөрөлә.
1762 йылдың 30 ғинуарында Петр III Указы нигеҙендә Суворов Тобольскиға губернатор итеп тәғәйенләнә, әммә был вазифала эшләй алмай, сөнки июндә Петр Өсөнсөнө тәхетенән төшөрөүҙә ҡатнаша, уға императорға шәхсән тоғро булғандарҙы ҡоралһыҙландырыу һәм юҡ итеү йөкмәтелә. Яңы императрица Екатерина II Суворовҡа Преображен полкы лейб-гвардияһы премьер-майоры һәм Измайлов лейб-гвардияһы полкы подполковнигы чиндарын бирә. Сәйәси эҙәрлекләү менән шөғөлләнә, атап әйткәндә камер-юнкер Федор Хитрово (1763) эше буйынса.
1763 йылдың 3 (14) мартында генерал-аншеф чинын ала. 1763 йылда В. И. Суворов рәйеслегендә ағастары ҡырҡылған урман һыҙаттарын һатыу буйынса махсус комиссия булдырыла.
1766 йылда беренсе дәрәжә Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
Ғүмеренең аҙағында сенатор була. 1768 йылда ул отставкаға сыға һәм Никита ҡапҡалары янынан Матвей Ржевскийҙың тол ҡатынан йорт һатып ала..
Суворов бер нисә сил ил телен белә һәм Вобандың «Ҡәлғәләргә нигеҙ һалыу» әҫәрен тәржемә итә. Нигеҙҙә хәрбиҙәргә арналған әҫәрҙәрҙән торған бай китапханаһы уның улы Александр Васильевич Суворовтың да хәрби һөнәр һайлауына булышлыҡ итә.
Суворов Василий Иванович 70 йәшендә вафат була һәм Никита ҡапҡалары янындағы Федор Студит сиркәүендә ерләнә.
Ғаиләһе
Василий Иванович Суворов15 йәшендә «Мәскәүҙең боронғо хеҙмәт итеүсе дворяндар тоҡомона» ҡараған Петербург судъяһы ҡыҙы Авдотья Федосеевна Мануковаға өйләнә. Йәш кәләш бирнәгә Орел өйәҙендә имение һәм Арбатта Никола Явленный сиркәүе янында йорт ала. Шунда уларҙың улы һәм ҡыҙҙары тыуа:
Чикашка
Чикашка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/191/12    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Креолдар
Креол (créole; criollo һәм crioulo, криолу; creare — «булдырыу, үҫтереү») — колониаль осорҙа, башлыса Америкала, Африкала һәм Азияла барлыҡҡа килгән ҡатнаш сығышлы төрлө этник (йыш ҡына этнораса) берләшмәләр.
Башта креолдар тип Европанан күсеп килеүселәрҙең ғаиләләрендә Америкалағы Испания колонияларында (шул иҫәптән Луизианала) тыуғандарҙы атағандар (Европанан килгәндәргә ҡаршы ҡуйып). Көньяҡ һәм Үҙәк Америка ла испан термины Criollo негр йәки индеец ҡаны ҡушылған кешеләргә лә ҡағыла башлай; бындай киң мәғәнә айырыуса Бразилияға хас.
Хәҙерге ваҡытта был термин түбәндәге мәғәнәләргә эйә:
Креол теле
Креол телдәре — пиджин эволюцияһының артабанғы баҫҡысы, ул яйлап ҡатнаш сығышлы халыҡтың байтаҡ өлөшө өсөн туған телгә әйләнә һәм үҙ аллы телгә әүрелә.
Ғәҙәттә пиджиндың креол теленә әүерелеүе ҡатнаш никахтар ҙур өлөш булған урындарҙа барлыҡҡа килә, сөнки бында пиджин милләт-ара аралашыу теле функцияһын үтәргә мәжбүр. Бөгөн донъяла бөтә донъя буйынса киң таралған алтмыштан ашыу креол теле бар.
Әбү Мансур әл-Матуриди
Абу Мансу́р Муха́ммад ибн Муха́ммад ибн Мәхмүт әл-Матури́ди әс-Сәмәрҡәнди́ (أبو منصور محمد بن محمد بن محمود الماتريدي السمرقندي; һижри 870, Матурид, Сәмәрҡәнд янында — һижри 944, Сәмәрҡәнд) — ислам аҡыл эйәһе, кәләм— матуридизм мәктәптәренең береһенә нигеҙ һалыусы һәм исем биреүсеһе (эпонимы).
Биографияһы
Әбү Мансур әл-Матуриди Сәмәрҡәнд эргәһендә Матурид ауылында тыуған. Хәнәфи фиҡһы һәм башҡа дини дисциплиналар буйынса белемде Сәмәрҡәндтә ала . Һуңынан аль-Матуриди үҙе фиҡһ һәм кәләм уҡытҡан. Уның тормошо тураһында бик аҙ билдәле, хәнәфи табаҡаттары (замандаштары) уның тураһында юл ыңғайы ғына телгә ала. Ошо сығанаҡтарҙан уҡытыусыһы Әбү Нәсүр әл-Ийәдиҙең һәм бер нисә яҡын уҡыусыһының исемдәре генә билдәле. Әбү-л-Мүин ән-Насафиҙың (1114 й. вафат булған) «Табсират әл-әдиллә»һәндә әл-Матуриди хеҙмәте һәм тәғлимәте тураһында ентекле мәғлүмәт, шулай уҡ уның замандаштары һәм уҡыусылары тураһында мәғлүмәт бирелгән.
Ән-Насафиға ярашлы, әл-Матуриди танылған ислам дин белгесе Әбү Насүр әл-Ийядиҙең уҡыусылары түңәрәгендә ҡатнашҡан. Шул уҡ ваҡытта уның менән бергә Әбү-л-Ҡасим әл-Хәким әс-Сәмәрҡәнди, Әбү Бәкер Мөхәммәт ибн әл-Йаман әс-Сәмәрҡәнди һәм Әбү Сәләмә Мөхәммәт ибн Мөхәммәт та уҡый. Уның икенсе уҡытыусыһы «Иршад әл-мөхтәди» һәм «Китаб әз-заваид үә-л-фәүәид» хеҙмәттәре авторы Әбү-л-Хәсән әр-Рүстүғфани (Рүстағфани) була. Әл-Матуриди һәм әр-Рүстүғфани хеҙмәтенең хаҡ хәлен билдәләргә маташҡан кеше ижтиһад (үҙ аллы һығымта яһау) һөҙөмтәһендә дөрөҫ юлдан яҙлыҡты икән, уны нисек баһаларға тип бәхәс ҡорғандары билдәле. Беренсеһе бындай ижтиһад дөрөҫ түгел тип иҫәпләгән, ә икенсеһе, дөрөҫ баһалағанда ла, баһаламаған хәлдә лә, һығымта яһау зирәклеккә бәйле тигән.
Бөтә сығанаҡтар ҙа әл-Матуриди һижри 332 йәки 333 йылда (940 йыл) вафат булған тип күрһәтә. Күптәр уның Әбү-л-Хәсән әл-Ашариҙан саҡ ҡына һуңыраҡ вафат булыуын иҫкә ала. Уның ҡәбере Сәмәрҡәндтә Чокардиза (Chokardiza — Йакардиза) ғалимдар зыяратында урынлашҡан. Әл-Ҡорашиға ярашлы, әл-Матуридиҙың кәүҙәһе Түрбәт әл-Мөхәммәди төрбәһендә ерләнгән, унда Мөхәммәт исемле 400-ҙән ашыу мосолман ерләнгән.
Мираҫы
Әл-Матуриди һәм уның эйәрсендәре кәләм дисциплинаһының бер нисә һорауына, изге текстарҙың рационалистик аңлатмаһына өҫтөнлөк биреп, әшәриҙәр рухында яуап бирәләр : улар Ҡөрьәнде шөһрәтле тип иҫәпләгәндәр һәм был мәғәнә һүҙ аша бирелгән ваҡытта барлыҡҡа килгән тип һанағандар, ләкин диндарҙар Аллаһы Тәғәләне теге донъяла күрер, кешенең бөтә ғәмәле Алла тарафынан ярала, ә кеше бары тик үҙ ихтыяры һәм һәләте ярҙамында уны үҙләштерә (кәсеб), Аллаһы Тәғәләнең асыл атрибуттары (белем, ҡөҙрәт һ.б.) ысынбарлыҡ һәм мәңгелек. Ләкин әшәриттәрҙән айырмалы рәүештә әл-Матуриди Алланың асыл атрибуттарын ғына түгел, ә ғәмәл атрибуттарының мәңгелеген дә таныған; мутазилиттар кешенең ихтыяр ирке, шул иҫәптән — ике ҡапма-ҡаршылыҡ араһынан һайлауы, иман дини йолаларҙы үтәү генә түгел, ә Аллаһты һүҙҙәр нигеҙендә таныуҙан ғибәрәт, тигән фекерҙә булған.
Әл-Матуриди тәғлимәте Мәүәрәннәһер хәнәфиҙәре араһында таралған.
Әбү Мансур әл-Матуриди, Сәмәрҡәндтән һәм уның тирә-яғынан килгән төрлө мәҙһәб вәкилдәре менән алып барған диспуттарында уңыш ҡаҙанған. Ул кәррамиҙар, шиғыйҙар һәм мөғтәзилиҙәр менән дискуссияларҙа фекер алышҡан, уларҙың ҡараштарын кире ҡағыуға хеҙмәттәренең береһен бағышланған.
Хеҙмәттәре
Әл-Матуриди хеҙмәттәрен түбәндәге категорияларға бүлергә була:
Әл-Матуриди ижадынан билдәлеләре:
Шуларҙан хәҙерге көнгә тиклем «Та’вилат аль-Куран» һәм «Китаб ат-таухид» генә һаҡланған.
Хәтер
2000 йылда Үзбәкстанда имам Әбү Мансур әл-Матуридиҙың тыуыуына 1130 йыл тулыуы киң билдәләнде. Был датаға уның хеҙмәттәрен нәшер итеү, халыҡ-ара конференция уҙғарыу һәм Сәмәрҡәндтә уның ҡәберендә мемориаль комплекс асыу ойошторолдо.
Дюррёрсдорф-Диттерсбах
Дюррёрсдорф-Диттерсбах (Durrrohrsdorf-Dittersbach) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4415 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1833 һәм автомобиль коды PIR.
Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы
Ямалетдинов Шаһый Ямалетдин улы (15 март 1914 йыл — 28 май 1968 йыл) — Бөйөк Ватан һәм 1945 йылдағы совет‑япон һуғышында ҡатнашыусы. Танк батальонының орудие командиры, гвардия старшинаһы. Башҡорт АССР-ының 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1946).
Биографияһы
1914 йылда Ырымбур губернаһы Үрге Урал өйәҙе Шығай ауылында тыуған.
Батырлығы
1942 йылдан башлап Көньяҡ-Көнбайыш һәм 2-се Украина фронттарында хеҙмәт итә.
Советтар Союзы Геройы исеме 1946 йылдың 15 майында бирелә.
Хәтер
Тыуған районы үҙәге Белоретта Ш. Ямалетдиновҡа бюст ҡуйылған.
Районда 1990 йылдан бирле ҡаһарман иҫтәлегенә еңел атлетика эстафетаһы үткәрелеп килә
Шагирт
Шагирт — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Беүә йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Нарчуг
Нарчуг — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәһәрстан
Шәһәрстан (фарсы. شهرستان‎ фарсы. شهر‎ [ʃāhɾ] — ҡала һәм фарсы. ستان‎ [stān] — урын), мәҙинә — Иран һәм Урта Азия ҡалаларының Урта быуаттарҙа ҡала эсендә, ләкин цитаделдең тышҡы яғында урынлашҡан бер өлөшө. Ғәҙәттә ҡала диуарҙарының, ҡайһы берҙә урамдарҙың геометрик яҡтан дөрөҫ һыҙаттарын ҡабатлаған.
Шәһәрстанда хөкүмәт учреждениелары, казармалар, кибеттәр, һөнәрселек оҫтаханалары, юлаусылар йорттары һәм торлаҡтары урынлашҡан. Тышҡы яғында сауҙа-һөнәрселек биҫтәләре (рабад), некрополдәр, каруанһарайҙар, усадьбалар, ҡайһы берҙә — цитадель булған.
Планлаштырылыуы
Йыш ҡына шәһәрстан стеналары дөрөҫ дүртмөйөш формаһында булған. Ҡаланы ғәҙәттә сауҙа көмбәҙҙәре менән ҡапланған үҙәк сауҙа урамы киҫеп үтә. Үҙәк урамдарҙы бушатыу өсөн улар буйлап ҙур булмаған майҙандар — «кеҫәләр» төҙөлә, мәҫәлән, Бохарала Пои Калон ансамбле шундай.
Шәһәрстан ҡала кварталдары — һөнәрселек билдәләре буйынса күсеп ултырған мәхәлләләргә бүленә. Һәр мәхәлләлә үҙенең Һауыз һәм квартал мәсете була, ә халыҡ урындағы үҙидараны тормошҡа ашыра.
Го
Го (碁碁, 围棋 вэйци, кор. 바둑 падук) — Боронғо Ҡытайҙа төрлө сығанаҡтар буйынса 2-5 мең йыл элек барлыҡҡа килгән өҫтәлдә уйнай торған логик уйын. XIX быуатҡа тиклем Көнсығыш Азия илдәрендә генә үҫешеп, XX быуатта бар донъяға тарала. Уйнаусыларҙың дөйөм һаны буйынса ер шарында иң таралғандарҙың береһе һәм бөтә донъя интеллектуаль уйындарҙың биш төп тәртиптәре араһына инә.
Уйын атамаһы
Ҡытайҙа кит. трад.  圍棋, упр. 围棋, пиньинь : wéiqí, «вэйци» (һүҙмә-һүҙ «уратып алыусы шашкалар»). Ҡытайса башҡа боронғораҡ исеме — 弈 (пиньинь yì) «и». Шулай уҡ «ҡул әңгәмәһе» йәки «ҡул менән һөйләшеү» (кит. трад.  手談, упр.  手谈 , пиньинь : shǒu tán , палл. : шоу тань) тип атайҙар, йәғни уйындың үҙенсәлеге  — бында кешеләр түгел, ә таҡтаға таш төшөргән ҡулдар әңгәмәләшә.
Японияла уйынды 囲碁 — «i-go», «и-го» тип беләләр.
Кореяла — 바둑, «падук».
Европа һәм Америкала уйынды, япондарға оҡшатып, «Go» тиҙәр. Инглиз телендә баш хәрефтән — «Go» тип яҙырға ғәҙәтләнгәндәр, сөнки «go» (барырға) ҡылымынан айырыр кәрәк. Ин Чанци индергән «Goe» яҙыуы киң таралмаған. Урыҫ телендә «го» тип яҙыу дөрөҫ була.
Тарихы
Боронғо ҡытай яҙмаларында һаҡланған легендаларға ярашлы, уйындың килеп сығыуын беҙҙең эраға тиклем өсөнсө йәки икенсе меңйыллыҡ башына, билдәле ҡытай императоры йәки уның яҡындарына бәйләйҙәр. Объектив тарихи дәлилдәр уйындың ысынлап та 2500 йыл элек киң таралғанын һәм нәҡ ошо ваҡыт яҙмаларында го уйынын телгә алыу осрай. Тәүге сифатлы таныҡлыҡтар һәм уйын партияларын тасуирлау беҙҙең эраның беренсе быуаттарына ҡарай. VII быуатта Япония ға эләгә, унда XV быуаттан башлап көслө күтәрелеш кисерә. XX быуаттан Европа һәм Америкала билдәләлек яулай. Хәҙерге ваҡытҡа күпселек Европа илдәре, шул иҫәптән Рәсәй ҙә, үҙ федерацияларын булдырған.
Таралыуы
Го—Ер шарындағы иң киң таралған өҫтәл уйындарының береһе. 2000 йылда донъяла яҡынса 27 миллион кеше го уйынын уйнаған, уртаса алғанда, 222 кешегә бер уйынсы килә.
22 миллиондан артыҡ уйынсы (80 %) — Көнсығыш Азия халҡы :
Азиянан башҡа әҙерәк таралған булһа ла, уйынсылар һаны Европала һәм Америкала ла ҙур ғына : Иң әҙ таралған илдәр—Яҡын Көнсығыш һәм Африка илдәре — бер нисә йөҙ уйынсынан артыҡ түгел.
Төп ҡағиҙәләр
Ике уйынсы уйнай, береһенә—аҡ, икенсеһенә ҡара таштар эләгә. Уйындың маҡсаты — таҡтала ҡаршы яҡтың мөмкин тиклем күберәк таштарын үҙеңдең таштарың менән уратыу. Уйын башланыр саҡта таҡта буш була. Беренсе булып ҡара таштар йөрөй, унан һуң аҡтар. Артабан йөрөштәр сират буйынса бара.
Уйын һөҙөмтәһе
Уйын тамамланғас, мәрәйҙәрҙе һанайҙар. Үҙ таштары менән уратылған һәр нөктә һәм ҡаршы яҡтың һәр ҡамап алған ташы йәки уйын аҙағына таҡтала ҡалған һәр ташы өсөн берешәр мәрәй яҙыла. Бынан тыш, аҡ төҫ менән уйнаусыларға ҡараларҙың беренсе аҙымы өсөн нисә мәрәй өҫтәлә ала. Күберәк очко йыйған кеше еңә.
Го ойошмалары
Профессиональ уйынсылар ойошмалары Японияла, Көньяҡ Кореяла, Ҡытайҙа һәм Тайвандә урынлашҡан: Дөйөм уйынсылар һаны дүрт илгә мең ярым кешенән артмай. Профессиональ уйынсылар турнирҙарын мәғлүмәт саралары һәм сәнәғәт концерндары финанслай. Был берекмәләр һәүәҫкәр уйынсыларға ла ярҙам итә.
Рәсәйҙә, Европала һәм Америкала профессиональ ойошмалар юҡ. Улар һәүәҫкәр статусына эйә. Азияға ҡағылмаған иң боронғоһо Америка ассоциацияһы (AGA) — ул 1934 йылдың авгусында ойошторола. Европа илдәренең тәүге милли федерацияларыы 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. 1956 йылдан башлап Европа го федерацияһы бар.
1982 йылда Халыҡ-ара го федерацияһы (International Go Federation) нигеҙләнгән.
Го Рәсәйҙә
Рәсәйҙә  XIX быуат аҙағы — XX быуат башында килеп сыға, әммә таралмай. Бары тик 1965 йылда Ленинградта тәүге турнир үткәрелә. 1977 йылда ССР-ҙың иң көслө уйынсыһы исеменә ярыштар үтә. Уның еңеүсеһе Валерий Асташкин шул уҡ йылды Европа чемпионатында 6-сы урынды ала. 1990 йылда рәсми СССР чемпионаты үтте.
Рәсәй го федерацияһы хәҙерге ваҡытта го уйынын үһтереүсе төп ойошма булып тора.
Дюрхеннерсдорф
Дюрхеннерсдорф (Durrhennersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1121 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 396 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы — Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың Өфөләге музейы.
Тарихы һәм һүрәтләү
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы Башҡортостандағы әҙәби музейҙарҙың тәүгеһе булып тора. Ул 1948 йылдың 5 мартында Мәжит Ғафури 1923 — 1934 йылдарҙа йәшәгән йортта асыла. Был бина — XIX быуаттың архитектура һәйкәле. Музейҙа алты зал бар. Ҡунаҡ бүлмәһендә, йоҡо бүлмәһендә һәм эш кабинетында шағир фатирындағы йыһаз тергеҙелгән.
Төп экспозиция Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафуриҙың тормошо һәм ижад юлы тураһында һөйләй. Йортта әҙәби хеҙмәткәрҙең ҡулъяҙмалары һәм документтары ғына түгел, XX быуат башындағы интерьерҙың, шарттарҙың һаҡланыуы ла иғтибарға лайыҡ. Ул Октябрь революцияһынан һуң Рәсәйҙә ойошторолған иң тәүге әҙәби музейҙарҙың береһе. Музей фондтарында Мәжит Ғафуриҙың мемориаль әйберҙәре, ҡулъяҙмалары һаҡлана.
Алты залдың өсөһөндә Ғәбделмәжит Нурғәли улы ғаиләһе менән йәшәгән йылдарҙағы интерьер бермә-бер ҡабатлана. Ҡалған өсөһөнөң экспозицияһы шағирҙың ижадын һәм тормош юлын бар нескәлектәрендә ентекле сағылдыра.
Мәжит Ғафуриҙың мемориаль йорт-музейы — Башҡортостан Республикаһы Милли әҙәбиәт музейы мәҙәниәт һәм сәнғәт дәүләт бюджет учреждениеһы филиалы.