Мөслим_ибн_әл-Хажаж
Сәхих Мөслим
Мөслим ибн әл-Хажаж фиҡһ буйынса китаптар һәм мөхәддистәргә арналған биографик йыйынтыҡтар авторы. Мөслим имандың иң билдәле һәм беҙҙең көндәргә килеп еткән берҙән бер китабы хәҙистәр йыйынтығы  Сәхих Мөслим. Сәхихтән башҡа әл-Кунья вә-ль-әсмә, әт-Табакат һәм әт-Тамйиз тигән китаптары баҫылып сыҡҡан. Мөслим ибн әл-Хажаж Сәхих өҫтөндә 29 йәшендә (849 йыл) Нишапурҙа эшләй башлай, 15 йылдан һуң 864 йылда эшләп бөтә. Мөслимдең Сәхихы, әл-Бохари имамдың шуға оҡшаш китабы менән бер рәттән, традицион исламсылар һәм дин белгестәре араһында иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы булып тора. Сәхих Мөслим алты иң абруйлы сөннисе хәҙистәр йыйынтығына (Кутуб әс-ситта) инә. Мөслимдең Сәхихе әл-Бохари Сәхихенән ҡала икенсе иң абруйлы хәҙистәр йыйынтығы һанала һәм күбеһенсә Мөхәммәт әл-Бохари хеҙмәтендәге кеүек үк материалдарҙан тора. Был ике әл-Бохари һәм Мөслимдең китаптарын бергә «Сәхихейн» (ике Сәхих) тип атайҙар. Бер үк ваҡытта ике Сәхихтә лә килтерелгән хәҙистәр «килешеп эшләнгән» (муттафак алейхи) тигән исем алғандар. Имам ән-Нәүәүи һүҙҙәре буйынса, төҙөү теүәллеге буйынса Мөслимдең Сәхихенә етеүселәр юҡ, ләкин «был фекергә ҡарамаҫтан, әл-Бохари йыйынтығы шулай ҙа ышаныслыраҡ һәм унан файҙа күберәк». Бүлектәрҙе төҙөү яғынан Мөслимдең йыйынтығы башҡа хәҙистәр йыйынтығынан өҫтөнөрәк. Мәғриб илдәрендә күпмелер ваҡыт Мөслим Сәхихен әл-Бохари Сәхихенән өҫтөн күрәләр. Айырып әйткәндә, Ибн Хазм әл-Бохари имамды үҙенең йыйынтығына иснады өҙөлгән хәҙистәр индереүҙә ғәйепләй. Әл-Бохариҙан айырмалы рәүештә, Мөслим теге йәки был хәҙистең версияларын төрлө бүлектәргә һирәк индерә. Мөслим имам үҙе йыйған 300 000 хәҙисенең яҡынса 4000 ҡабатланмаған хәҙисен Сәхихҡә индерә. Мөхәммәт Фуада Абд әл-Баки редакторлаған баҫмаға 3033 ҡабатланмаған ышаныслы хәҙис ингән, автор хәҙистәрҙе номерлап сыҡҡан һәм күрһәткестәр ҡуйған.Хәҙистәрҙең дөйөм һаны, инеш һүҙҙә килтерелгән ете хәҙисте лә ҡушып иҫәпләгәндә, 7563 -кә етә. Мөслим хәҙистәрҙе быуындан быуынға тапшырыусыларҙың сылбырын асыҡлауға ҙур иғтибар бирә, (иснад) — хәҙистәрҙең ышаныслы булыуына төп талаптарҙың береһе. Ул хәҙистәрҙе, теге йәки был тапшырыусынан нисек ишеткән, тап шулай итеп әйтеп биргән (рави). Ул бөтә хәҙистәрҙе лә яҙған, хатта бер үк хәҙис төрлө кешеләрҙә айырылып торһа ла. Хәҙергеләрҙән айырмалы рәүештә, ул хәҙистәрҙең йөкмәткеһен биреүгә түгел, ә һүҙмә-һүҙ әйтеп биреүгә ҙур иғтибар биргән. Мөслимдең Сәхихе мусаннаф йыйынтығы тибында төҙөлгән, йәғни хәҙистәр билдәле бер тема буйынса урынлашҡан (аля-ль-абваб). Сәхихтә бөтәһе 52 бүлек (мәҫәлән, никах тураһында, мираҫҡа ҡалдырыу ҡағиҙәләре тураһында, ҡорбан тураһында, пәйғәмбәрҙәр тураһында, этик һәм медицина йөкмәткеле хәҙистәр). Кади Ийяд билдәләүенсә, һәр бүлектә килтерелгән беренсе хәҙис нигеҙ булып тора, ә ҡалғандары уға аңлатма ролен үтәйҙәр. Тарихи һәм биографик йөкмәткеле хәҙистәр Мөслимдең Сәхихен тарихи сығанаҡ итеп ҡарарға мөмкинлек бирәләр. Хеҙмәт мөһим башланғысҡа сәбәп булып тора (Китап әл-иман), унда автор материал һайлағанда үҙе таянған принциптарҙы әйтеп бирә. Һәр бүлектең инешендә Мөслим имам уға ингән хәҙистәрҙең хоҡуҡи мәғәнәһен асып бирә. Шулай итеп уны мөхәҙҙис тип кенә түгел, ә хоҡуҡ белгесе тип иҫәпләргә була. Сәхихҡа аңлатманы Мөхөтдин ән-Нәүәүи имам, Йәләлитдин әс-Суюти һәм Ҡаҙый Ийяд кеүек дин белгестәре яҙа. Түбәндә Мөслим Сәхихенә аңлатмалар исемлеге бирелгән: