cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сермән
Транспорт
Ауыл аша Р316 Стәрлетамаҡ — Белорет — Магнитогорск автомобиль юлы үтә.
Пышега (Сюма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Сермән
Тарихы
Ауылға ҡасан нигеҙ һалынғаны тураһында аныҡ мәғлүмәт юҡ, шулай ҙа урындағы зыяратың ҡәбер ташына уйылған «1702 йылда Сермән ауылында Стәрлетамаҡ сауҙагәре Ғиләз ерләнгән» тигән яҙыу ниндәйҙер мәғлүмәт бирә һымаҡ. Әммә күрһәтелгән йылда Стәрлетамаҡ булмаған – был ҡала Ашҡаҙар пристане янында 1766 йылда ғына барлыҡҡа килә. Шуның өсөн, ташта уйылған яҙыуҙың дөрөҫ уҡылмауы йәки башҡа Стәрлетамаҡ тураһында әйтелеүе ихтимал.
Пышега (Сюма ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сермән
Тарихы
1795 йылда үткән V Рәүиз яҙмаларында ауылдың исеме Сермән тип бирелә, икенсе исеме Аҡкөсөк тип бирелә. Ул осорҙа ул Ҡатай башҡорттарының иң ҙур ауылы булып тора: 60 хужалыҡта 205 ир-ат, 200 ҡатын-ҡыҙ тора.
Ауыл ике өлөштән тора - бер яғы Сермән, икенсе, Белорет ҡалаһы яғына ҡараған осо - Аҡкөсөк тип аталған. ХХ быуат аҙағында ике ауыл киңәйә барып, ҡушылған. Был атамалар ҡайҙан килеп сыҡҡан һуң? Урындағы халыҡта йөрөгән риүәйәт буйынса, ауылға Аҡкөсөк исемле кеше нигеҙ һалған; ауылдың урынын уның атаһы Сермән һайлап алған, ти.
Ауылды нигеҙлеүсе кешенең исеме тарихи документтарҙа ла раҫлана – Аҡкөсөк Таһиров 1773 —1775 йылдарҙағы Крәҫтиән һуғышында ҡатнашыусы булараҡ сығанаҡтарҙа иҫкә алына ( "Документы ставки Пугачева", "Крестьянская война 1773—1775 гг. на территории Башкирии" йыйынтыҡтары). Ауыл ошо кешенең хөрмәтенә аталыуы шулай уҡ уның ғәскәри төркөмөнә ингән Абузар Абдулғайыр тарафынан Кинйә Арыҫланов исеменә яҙған рапорттала ла әйтелә. Был рапоррта Аҡкөсөк ауылы телгә алына; был ауылда тороусы Батыр Бәпәйев менән Ураҙгилде Имәнғоловты карателдәр әсирлеккә алған, тип белдерелә.
Ауылдың өсөнсө исеме Ҡормашты булған.
Бәләкәй Башҡортостан осоронда Сермән Тамъян-Ҡатай кантонының үҙәге була. .
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сермән балалар йорто
Сермән балалар йорто 1919 йылда ата‑әсәһе революция (1917) йәки Граждандар һуғышы ваҡытында һәләк булған балалар өсөн хеҙмәт коммунаһы булараҡ асыла; 1930-сы йылдарҙа хеҙмәт колонияһы була. 1941 йылда Йырматау һәм Темәс балалар йорттарын ҡушалар. 2008 йылда Арыҫлан Мөбәрәков исеме бирелә. 1942 йылдан башлап 2 меңдән ашыу бала уҡып сыҡҡан (2015), улар араһында Арыҫлан Мөбәрәков, Мөхөтдин Тажи, Әбүс, йәш яҙыусы А. Баймөхәмәтов бар. Балалар йорто ихатаһында Мөбәрәковҡа һәйкәл ҡуйылған (2008).2016 йылда балалар йорто ябыла
Саликол-Я
Саликол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 332 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брайтенхаген
Брайтенхаген (Breitenhagen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 509 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 52 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39240 һәм автомобиль коды — SLK.
Пау-Юх-Юган
Пау-Юх-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Атлым йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Башҡорт халыҡ ижады (китап серияһы)
«Башҡорт халыҡ ижады» («Башкирское народное творчество») — күп томлы, системаға һалынған башҡорт фольклорының фәнни баҫма өлгөләре.
Тарихы
1954—1959 йылдарҙа башҡорт телендә беренсе баҫманың өс томы әҙерләп сығарыла. Беренсе томы үҙ эсенә халыҡ иртәктәрен (эпостар), ҡобайырҙар, бәйеттәр, йырҙар, мәҡәлдәр һ. б. ала. Икенсе томға халыҡ әкиәттәре һәм анекдоттары, ә өсөнсөһөнә — совет осоро фольклоры индерелә.
Артабан, 1972—1985 йылдарҙа, Башҡорт китап нәшриәтендә баҫып сығарылған 18 китаптан торған яңы баҫма әҙерләнә; СССР-ҙың Фәндәр Академияһы Башҡорт филиалының тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында 1972—1975 йылдарҙа был серия өҫтөндә ғилми эш менән Ә. И. Харисов етәкселек итә, ә 1975—1985 йылдарҙа — Ғ. Б. Хөсәйенов һәм К. Мәргән.
«Эпос» дөйөм жанр тамғаланышы аҫтында тәүге өс китапта эпик әҫәрҙәр («Урал батыр», «Аҡбуҙат», «Заятүләк менән Һыуһылыу» һәм башҡалар) тәҡдим ителә. «Әкиәттәр» үҙ эсенә 5 китап һыйҙыра: хайуандар тураһында һәм тылсымлы — героик, батырҙар, социаль-көнкүреш, сатирик әкиәттәр. «Йыр» жанры өс китапта күрһәтелә: эпик һәм лиро-эпик, йола таҡмаҡтары, йырҙар һәм көйҙәр. Ҡалған жанрҙар айырым китаптарға индерелә — «Бәйеттәр», «Риүәйәттәр, легендалар», «Йомаҡтар», «Мәҡәлдәр, әйтемдәр», «Анекдоттар». Хәҙерге ваҡыттағы фольклор ике китапта сығарыла: «Бәйеттәр, йырҙар, такмаҡтар», «Әкиәттәр, риүәйәттәр, телдән хикәйәләр, сәсәндәр ижады».
Баҫманы әҙерләүҙә һәм төҙөүҙә ҙур өлөш индергән ғалимдар 1987 йылғы Салауат Юлаев исемендәге премияға лайыҡ булдылар: Әхнәф Харисов, Нур Зарипов, Лев Бараг, Фәнүзә Нәҙершина, Мөхтәр Сәғитов, Әхмәт Сөләймәнов. 1977 йылда премияға кандидат итеп Марат Минһажетдинов та күрһәтелә.
1987 йылдан алып 2010 йылға тиклем урыҫ теленә тәржемәләнгән «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығы нәшер ителә. Барыһы «Китап» нәшриәте 12 том сығарҙы. Һәр том түбәндәге айырым жанрҙарҙан тора: «Эпос», «Риүәйәттәр һәм легендалар», «Батырҙар тураһында әкиәттәр», «Тылсымлы әкиәттәр һәм хайуандар тураһында әкиәттәр», «Көнкүреш әкиәттәре», «Шаян әкиәттәр һәм анекдоттар», «Мәҡәлдәр, әйтемдәр, ырымдар һәм йомаҡтар», «Йырҙар (Октябргә тиклемге осор)», «Совет осоро йырҙары», «Тарихи эпос», «Бәйеттәр», «Йола фольклоры».
1995 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө фәнни үҙәгенең тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында Ә. М. Сөләймәновтың ғилми етәкселегендә яңы йыйынтыҡ баҫтырыла башлай — «Башҡорт халыҡ ижады» (үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр менән). Хәҙер башҡорт телендә 13 том баҫтырылды, бөтәһе 36 том баҫтырып сығарырға планлаштырыла.
Хәкимйәнова Айгөл Мөжәүир ҡыҙы «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығына инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар яҙа.
Библиография
2. Башҡорт халыҡ ижады. 2-се том / Төҙөүсе мөхәррире, инеш мәҡәлә яҙыусы һәм аңлатмалар биреүсе Ә. И. Харисов. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1959. 282 б.
3. Башҡорт халыҡ ижады. 3-сө том. Совет осоро / Төҙөүсе мөхәррире, баш һүҙ яҙыусы һәм аңлатмалар биреүсе Кирәй Мәргән. Өфө: Башҡортостан китап нәшриәте, 1955. 310 б. 1972-1985 йылдарҙа башҡорт телендә 18 китаптан торған баҫмалар нәшер ителә: 1. Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 1-се китап. / Төҙөүсе, баш һүҙ яҙыусы, аңлатмалар биреүсе М.М. Сәғитов. Яуаплы редакторы Ә.И. Харисов. Өфө, 1972. 242 б.
2. Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 2-се китап. / Төҙөүсе, баш һүҙ яҙыусы, аңлатмалар биреүсе М.М. Сәғитов. Яуаплы редакторы Ә.И. Харисов. Өфө, 1973. 370 б.
3. Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. 3-сө китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Н.Т. Зарипов. Яуаплы редакторы Ғ.Б. Хөсәйенов. Өфө, 1982. 342 б.
4. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 1-се китап. / Төҙөүселәре М.Х. Минһажетдинов менән Ә.И. Харисов, инеш мәҡәлә яҙыусы М.Х. Минһажетдинов, аңлатмалар биреүсе Л.Г. Бараг менән М.Х. Минһажетдинов. Яуаплы редакторы Н.Т. Зарипов. Өфө, 1976. 374 б.
5. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 2-се китап. / Төҙөүселәре М.Х. Минһажетдинов менән Ә.И. Харисов, инеш мәҡәлә авторы М.Х. Минһажетдинов, аңлатмалар биреүсе Л.Г. Бараг менән М.Х. Минһажетдинов. Яуаплы редакторы Н.Т. Зарипов. Өфө, 1976. 374 б.
6. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 3-сө китап. / Төҙөүселәре Н.Т. Зарипов менән М.Х. Минһажетдинов, инеш мәҡәлә авторы Н.Т. Зарипов, аңлатмалар биреүсе Л.Г. Бараг менән Н.Т. Зарипов. Яуаплы редакторҙары Ә.И. Харисов менән Ғ.Б. Хөсәйенов. Өфө, 1978. 351 б.
7. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 4-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә авторы Ә.М. Сөләймәнов, аңлатмалар биреүсе Л.Г. Бараг менән Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы С.Ә. Галин. Өфө, 1981. 398 б.
8. Башҡорт халыҡ ижады. Әкиәттәр. 5-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы Ә.М. Сөләймәнов, аңлатмалар биреүсе Л.Г. Бараг менән Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Н.Т. Зарипов. Өфө, 1983. 390 б.
9. Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 1-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе С.Ә. Галин. Яуаплы редакторы К.Ә. Әхмәтйәнов. Өфө, 1974. 388 б.
10. Башҡорт халыҡ ижады. Йырҙар. 2-се китап. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы һәм аңлатмалар биреүсе С.Ә. Галин. Яуаплы редакторы К.Ә. Әхмәтйәнов. Өфө, 1977. 294 б.
12. Башҡорт халыҡ ижады. Бәйеттәр. / Төҙөүселәре М.М. Сәғитов менән Н.Д. Шоңҡаров, инеш мәҡәлә яҙыусы Ғ.Б. Хөсәйенов менән М.М. Сәғитов, аңлатмалар биреүсе М.М. Сәғитов. Яуаплы редакторы Ғ.Б. Хөсәйенов. Өфө, 1978. 398 б.
14. Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Ф.А. Нәҙершина. Яуаплы редакторы Кирәй Мәргән. Өфө, 1980. 470 б.
15. Башҡорт халыҡ ижады. Риүәйәттәр һәм легендалар. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Ф.А. Нәҙершина. Яуаплы редакторы Кирәй Мәргән. Өфө, 1980. 414 б.
16. Башҡорт халыҡ ижады. Совет осоро. Бәйеттәр, йырҙар, таҡмаҡтар. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүселәре М.М. Сәғитов менән М.Ә. Мәмбәтов. Яуаплы редакторы Кирәй Мәргән. Өфө, 1981. 392 б.
17. Башҡорт халыҡ ижады. Совет осоро. Әкиәттәр, риүәйәттәр, хәтирәләр, сәсәндәр ижады. / Төҙөүселәре, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Н.Т. Зарипов менән Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Ғ.Б. Хөсәйенов. Өфө, 1982. 422 б.
18. Башҡорт халыҡ ижады. Көләмәстәр. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә яҙыусы, аңлатмалар биреүсе Ә.М. Сөләймәнов. Өфө, 1985. 381 б. 1987-2010 йылдарҙа урыҫ телендә 12 томлыҡ баҫмалар нәшер ителә:
1. Башкирское народное творчество. Эпос. / Сост. М.М. Сагитов. Коммент. Н.Т. Зарипова, М.М. Сагитова и А.М. Сулейманова. Уфа, 1987. 541 с.
3. Башкирское народное творчество. Богатырские сказки. / Сост. Н.Т. Зарипов. Вступ. ст., коммент. Л.Г. Барага и Н.Т. Зарипова. Уфа, 1988. 448 с.
4. Башкирское народное творчество. Волшебные сказки. Сказки о животных. / Сост. Н.Т. Зарипов. Вступ. ст., коммент. Л.Г. Барага и Н.Т. Зарипова. Уфа, 1989. 510 с.
6. Башкирское народное творчество. Шуточные сказки и кулямасы. / Сост. А.М. Сулейманов. Вступ. ст., коммент. Л.Г. Барага и А.М. Сулейманова, Уфа, 1992. 462 с.
7. Башкирское народное творчество. Пословицы, поговорки, приметы, загадки. / Сост., автор вступ. ст. и коммент. Ф.А. Надршина. Уфа, 1993. 464 с.
8. Башкирское народное творчество. Песни (дооктябрьский период). / Сост., авт. вступ. ст. и коммент. С.А. Галин. Уфа, 1995. 400 с.
9. Башкирское народное творчество. Песни советского периода. / Сост., авт. вступ. ст. и коммент. Б.С. Баимов, М.А. Мамбетов. Уфа, 1996. 400 с.
10. Башкирское народное творчество. Исторический эпос. / Сост., автор вступительной статьи и комментариев Н.Т. Зарипов. Уфа, 1997. 395 с.
11. Башкирское народное творчество. Баиты. / Сост. Б.С. Баимов. Вступ. ст. Г.Б. Хусаинова, Б.С. Баимова. Коммент. Б.С. Баимова. Уфа, 2004. 424 с.
12. Башкирское народное творчество. Обрядовый фольклор / Сост., авт. вступ. ст. и коммент. Р.А. Султангареева и А.М. Сулейманов. Уфа, 2010. 590 с. 1995 йылдан алып башҡорт телендә сығарылған баҫмалар:
1. Башҡорт халыҡ ижады. Йола фольклоры. / Төҙ., башһүҙ һәм аңлатмалар авт. Ә. М. Сөләймәнов и Р.А. Солтангәрәева. Яуаплы ред. Г.Б. Хөсәйенов Өфө, 1995. 557 б.
2. Башҡорт халыҡ ижады. Легенда һәм риүәйәттәр. / Төҙ., башһүҙ һәм аңлатмалар авт. Ф.А. Нәҙершина. Яуаплы ред. К. Мәргән һәм Ә. М. Сөләймәнов. Өфө, 1997. 439 б.
3. Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. / Төҙөүсе А.М. Сөләймәнов. Инеш һүҙ яҙыусы М.М. Сәғитов, һүҙ ахыры Ә.М. Сөләймәнов менән Р. Рәжәпов. Аңлатмалар М.М. Сәғитов менән Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Н.Т. Зарипов. Өфө, 1998. 448 б.
4. Башҡорт халыҡ ижады. Эпос. / Томға материалдар һайлап алыу, коммент. авторҙары М.М. Сәғитов, Б.С. Байымов. Инеш мәҡәлә авторҙары М.М. Сәғитов, Б.С. Байымов, С.Ә. Галин. Яуаплы редакторҙары. Ә.И. Харисов, С.Ә. Галин. Өфө, 1999. 400 б.
5. Башҡорт халыҡ ижады. 5-се том. Тарихи ҡобайырҙар, хикәйәттәр, иртәктәр. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә, коммент., глоссарий авторы Н.Т. Зарипов. Яуаплы редактор З.Ғ. Ураҡсин. Өфө, 2000. 391 б.
6. Башҡорт халыҡ ижады. 6-сы том. Эпос: ҡисса һәм дастандар. / Төҙөүсе, комментарийҙар һәм һүҙлек авторҙары Н.Т. Зарипов, Ә.М. Сөләймәнов, Ғ.Б. Хөсәйенов, З.Я. Шәрипова. Инеш мәҡәлә яҙыусы. Н.Т. Зарипов, һүҙ ахыры Ә.М. Сөләймәнов. Өфө, 2002. 552 б.
7. Башҡорт халыҡ ижады. 7-се том. Яҙма ҡисса һәм дастандар. // Төҙөүселәре Ә.М. Сөләймәнов, Ғ.Б. Хөсәйенов, М.Х. Нәҙерғолов. Инеш һүҙ яҙыусы Ә.М. Сөләймәнов. Һүҙ ахыры Ә.М. Сөләймәнов, Ғ.Б. Хөсәйенов, М.Х. Нәҙерғолов, Ф. Сибәғәтов. Яуаплы редакторы Ә.М. Сөләймәнов. Өфө, 2004. 624 б.
8. Бшҡорт халыҡ ижады. 8-се том. Эпос: иртәктәр һәм эпик ҡобайырҙар. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар авторы Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы Р. Бикбаев. Өфө: Китап, 2006. 491 б.
9. Башҡорт халыҡ ижады. 9-сы том. Йомаҡтар. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар авторы Ф.А. Нәҙершина. Яуаплы редакторы Ф.Ғ. Хисамитдинова. Өфө: Китап, 2007. 416 б.
10. Башҡорт халыҡ ижады. 10-сы том. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар авторы Ф.А. Нәҙершина. Өфө: Китап, 2006. 543 б.
11. Башҡорт халыҡ ижады. 11-се том. Новеллистик әкиәттәр / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар авторы Ә.М. Сөләймәнов. Яуаплы редакторы С.Ә. Галин. Өфө: Китап, 2008. 566 с.
12. Башҡорт халыҡ ижады. 13-сө том. Хайуандар тураһында әкиәттәр / Төҙөүсе, инеш мәҡәлә һәм комментарийҙар авторы Г.Р. Хөсәйенова. Яуаплы редакторы Ф.А. Нәҙершина. Өфө: Китап, 2009. 199 б.
Уҡҫынны
Уҡҫынны (Уксунны) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 453488, ОКАТО коды — 80205813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (100 %).
Мәрүәт
Мәрүәт (от Perlmutter (мәрүәт) — «ынйы әсәһе») — сөсө һәм диңгеҙ һыуҙарында йәшәгән моллюск ҡабырсаҡтарының эске ҡатламы, органик һәм органик булмаған тәбиғи композит. Ынйы менән мәрүәт  бер үк тиерлек матдәләрҙән тора.
Сығарыу
Мәрүәтле ҡабырсаҡтарҙы иң күп сығарған урындар:  Фарсы ҡултығы, Ҡыҙыл диңгеҙ, Цейлон, Япония, Борнео һәм Филиппин, Тымыҡ океандың ҡайһы бер тропик утрауҙары. Йыш ҡына бул ҡабырсаҡтар ынйы өсөн аҫралған моллюскыларҙан ҡала.
Мәрүәт ҡайһы бер сөсө һыу моллюскыларынан да алына, атап әйткәндә, ғәҙәти мәрүәтле ҡабырсаҡ файҙаланыла.
Тасуирлама
Мәрүәт алты мөйөшлө арагонит пластинкаларынан тора ( Кальций карбонаты CaCO кристалдары)3), дәүмәлдәре - киңлеге 10-20 микрон, ҡалынлығы ярты микрон (0,5) в толщину, улар параллель ҡатлам булып урынлашҡан.
Кристалл үҙәге аша үткән яҡтылыҡ икенсе кристалдарҙа сағыла, йәйғор эффекты барлыҡҡа килә.
Ҡулланылышы
Мәрүәт борондан көнкүрештәге төрлө нәмәләрҙе инкрустациялау һәм биҙәүестәр эшләү өсөн ҡулланыла.
Мәрүәт шулай уҡ төймә, музыка ҡоралдары баҫмаҡтары,  ювелир әйберҙәре,   декоратив сәнғәттә — мәҫәлән,  Федоскино миниатюраһы эшләүҙә ҡулланыла.
Алыҫ Көнсығыш сәнғәтендә — Японияла, Ҡытайҙа, Кореяла, Вьетнамда — мәрүәт юғары урында тора, уның менән ширмаларҙы, шкатулкаларҙы, елпеүестәрҙе, тараҡтарҙы, төрлө панноларҙы биҙәйҙәр.
Беҙҙең көндәрҙә мәрүәт косметология сәнәғәтендә, музыка ҡоралдарын биҙәүҙә (атап әйткәндә, электрогитаралар) ҡулланыла.
Сопча-Ю
Сопча-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 144 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антонин һәм Фаустина ҡорамы
Антонин һәм Фаустина ҡорамы (итал. Antonino di Tempio e Faustina ) — Рим форумындағы ҡорам,  император Антонин Пий бойороғо буйынса  беҙҙең эраның 141 йылында  вафат булған ҡатыны Фаустина  хөрмәтенә төҙөлгән. Антониндың вафатынан һуң 161 йылда ҡорамды ирле-ҡатындарҙың икеһенә лә арнайҙар.
Һуңғы тарихы
XI быуаттан да һуң ҡалмай  (бәлки, VII быуатта уҡ) ҡорам изге Лаврентий сиркәүенә  (in San Lorenzo Miranda) әйләнә, риүәйәткә ярашлы, ул 258 йылда бында император Валериана ваҡытында хөкөм ителә. Христианлаштырыу  арҡаһында ҡоролма беҙҙең көндәргә тиклем яҡшы һаҡланған.
1429–30 йылдарҙа папа Мартин V сиркәүҙе аптекарҙар коллегияһына   (Speziali Collegio degli) тапшыра. Сиркәү музейында Рафаэльға яҙылған рецепты күрергә мөмкин.
1536 йылда Изге Рим империяһы императоры Карл V килеүгә үҙенсәлекле антик ҡорамды  асыҡ ҡалдырыу маҡсатында  сиркәүҙең өс капеллаһы һүтеп алына.
1602 йылда  барокко стилендә хәҙерге фасады төҙөлә
Тасуирлама
Бина пеперин блоктарҙан торған юғары платформала тора. Ҡорамға үтеү урыны бейеклеге 17 м булған ун коринф колонналарҙан тора (фасад буйлап алты һәм икешәр арҡыры киҫемдә). Архитравта Divo Antonino et / Divae Faustinae ex S(enatus) c(onsulto) — «Сенат ҡарары буйынса Илаһи  Антонинға һәм илаһи Фаустинаға» тип яҙылған. Антаблементты уратып алған мәрмәр фриздә грифондарҙың һүрәттәре һаҡланған. Элек мәрмәр менән көпләнгән целланың ҡабырға стеналары,  платформа һымаҡ уҡ, вулкан туфтарынан  эшләнгән
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Пепеляев Пётр Кузьмич
Пепеляев Пётр Кузьмич (14 июнь 1920 йыл — 6 октябрь 1955 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Пётр Кузьмич Пепеляев 1920 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Торналы  ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, рус. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай. Колхозда тракторсы булып эшләй.
1940 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың июленән. 3-сө гвардия кавалерия корпусы 5-се гвардия кавалерия дивизияһы 178-се гвардия артиллерия-миномёт полкының өлкән разведчигы булараҡ, Сталинград өсөн алышта, Донбассты азат итеүҙә ҡатнаша. Дошмандың тиҫтәләгән ут нөктәһен баҫтыра. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән наградлана.
1946 йылда гвардия старшинаһы Пепеляев П. К. демобилизациялана. Тыуған ауылына ҡайтып, Мөрсәлим тимер юл станцияһында эшләй, һуңынан колхозда шофер була. Башҡортостандың Салауат районындағы Ҡалмаҡол ауылында йәшәй.
1955 йылдың 6 октябрендә фәжиғәле һәләк була.
Батырлығы
178-се гвардия артиллерия-миномёт полкының (5-се гвардия кавалерия дивизияһы, 3-сө гвардия кавалерия корпусы, 1-се Балтик буйы фронты) өлкән разведчигы Пепеляев Петр 1943 йылдың 22 декабрендә Белоруссияның Витебск өлкәһе Городок ҡалаһынан 20 километрҙараҡ көньяҡ-көнбайышта эскадрондың хәрби порядогында эш итеп, дошман батареяһын асыҡлай һәм үҙ орудиеларының утын төҙәтеп, уны юҡ итә. Разведкала немецтарҙың ьупланған урынын күрә һәм командованиеға хәбәр итә. Дошман төркөмө совет артиллерия утына тотола, өлөшләтә тарҡатыла һәм юҡ ителә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы Указына ярашлы, «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия сержанты Пепеляев Петр Кузьмич 3-сө дәрәжә Дан ордены менән наградлана (№ 61278).
1944 йылдың 4 июлендә178-се гвардия артиллерия-миномёт полкының (5-се гвардия кавалерия дивизияһы, 3-сө гвардия кавалерия корпусы, 3-сө Белорус фронты) өлкән разведчигы гвардия сержанты Пепеляев П. К. Белоруссияның Минск өлкәһе Молодечненское районының Красное ауылы эргәһендә яралана, ләкин утты төҙәтеүен дауам итә.
1944 йылдың 10 авгусында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия сержанты Пепеляев Петр Кузьмич 2-се дәрәжә Дан ордены менән наградлана (№ 2988).
1945 йылдың 27 ғинуарында гвардия сержанты Петр Пепеляев, 2-се Белорус фронты составында, Алленштайн (хәҙер Олыптын, Польша) ҡалаһынан 10 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан Гросс-Дамерау тораҡ пункты өсөн барған һуғыштарҙа дошман батареяһын һәм пулемёт нөктәһен баҫтырыуға булышлыҡ итә. 1945 йылдың 29 ғинуарында Вормдитт (хәҙерге Орнет, Польша) 10 километр көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан Гудник тораҡ пункты өсөн алышта гвардия сержанты Пеепляевтың сәпте күрһәтеүе буйынса артиллерия уты менән дошмандың боеприпастар тейәлгән ике автомашинаһы һәм һалдаттары бҡ ителә. 1945 йылдың 30 ғинуарында Вормдитт ҡалаһынан 13 километр көньяҡ-көнбайыштараҡ ҡурҡыу белмәҫ артиллерия разведчигы ҡаты яралана, әммә сафта ҡала.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 10 апрелендәге Указына ярашлы, «немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия сержанты Пепеляев Петр Кузьмич 1-се дәрәжә Дан ордены менән наградланып (№ 884), Дан орденының тулы кавалеры була.
Ариадна (хикәйә)
Ариадна ― рус яҙыусыһы А. П. Чеховтың 1895 йылда яҙылған хикәйәһе.
Баҫмалары
Хикәйә тәүге тапҡыр «Урыҫ фекере» («Русская мысль») журналында 1895 йылдың декабрендә баҫыла.
Тәүге әҙер әҫәр «Артист» журналында баҫтырыуға тәғәйенләнгән була, ләкин 1895 йылдың 13 мартында Вукол Лавров Чеховҡа ул журналдың бөлөүе тураһында яҙа һәм хикәйәһен журналында баҫтырырға рөхсәт һорай. Башта Чехов икеләнә. "Урыҫ фекере"нә ярамаҫтыр тип уйлайым. Уҡы, зинһар, һәм Виктор Александровичтың да уҡыуын үтен. Әгәр минең менән риза булһағыҙ, хикәйәне миңә кире ҡайтарығыҙ, әгәр риза булмаһағыҙ, тиҙҙән ебәрәсәк тағы бер хикәйәмде («Үлтереү») баҫтырмаҫ элек, быныһын сығармағыҙ. Лавров 12 апрелдә, хикәйә «кинәнес менән» баҫылып сығасаҡ, тип яуап бирә. Һуңғараҡ ул иҫләүенсә, Чехов, «үҙенә талапсан булғанлыҡтан», "Ариадна"ны баҫтырмауҙы үтенгән булһа ла: «Беҙ хикәйәне уҡыныҡ, һәм, әлбиттә, автор фекере менән килешмәнек» тип яҙған.
Чехов, ҙур булмаған үҙгәртеүҙәр өҫтәп, «Ариадна» хикәйәһен Адольф Маркс 1899―1901 йылдарҙа нәшер иткән әҫәрҙәр йыйынтығының 9 томына индерелгән.
Сюжеты
Одессанан Севастополгә китеп барғанда, хикәйәсе пароход бортында Иван Шамохин исемле кешене осрата, һәм Иван үҙенең Ариадна Котлович исемле ҡатынға мөхәббәте тарихын һөйләй. Башта Ариаднаның сибәрлегенән, нәзәкәтлелегенән, башҡаларға, тапҡырлығынан һәм башын юғалтҡан ул, ҡатын уның өсөн камиллыҡ кәүҙәләнеше булып тора. Яйлап ҡына ҡатындың һоҡландырғыс артында ысынында ығы-зығы һәм һалҡынлыҡ йәшеренгәнлеген аңлай ул. Шундай һөйкөмлө һәм изгелексән йәш кешенең һис шикһеҙ үҙенә ғашиҡлығы ҡәнәғәтләнеү килтергәнлектән, Ариаднаға Шамохин менән күрешеү оҡшай. Иргә был ҡатындың һоҡланыуынан ҡотолорға тырышыуы файҙаһыҙ: ул тулыһынса Ариаднаның йоғонтоһо аҫтында була… Шул уҡ ваҡытта Ариадна, үҙе ҡасандыр уның тәҡдименән баш тартҡан һәм (һуңғараҡ билдәле булғанса) бының өсөн үҙен ғәфү итә алмаған, «хәлле, ләкин бөтөнләй әһәмиәтһеҙ» кенәз Мактуев тураһында уйлай.
Сағыштырма дымлылыҡ
Сағыштырма дымлылыҡ  — һыу быуҙарҙын парциаль баҫымы һауа дымлылыҡҡа бүленеү.
Һауаның абсолют дымлылыҡ
Һауаның абсолют дымлылыҡ — һауаның 1 м³һыу быуы массаһын күрһәткән физик дәүмәл.
Ариадна (хикәйә)
Сюжеты
Ариадна Рәсәй ауыл төпкөлөнә, (йәки ул уны нисек ҡабул итһә, шуға) уның фәҡирлегенә ерәнеп ҡарай. Ул өйләнгән ир Лубков менән Европаға ҡасып китә. Шамохин өмөтһөҙ дәртенән ярылырҙай хәлдә, әммә шуға ҡарамаҫтан Опатияла туҡтаған ошо ике парға ҡушылырға ризалаша. Ариадна һәм Лубков менән Көньяҡ Европа буйынса сәйәхәт иткәндә, уға бер мәлдә ҡот осҡос аңлау килә: уның һөйгәнен, алдаҡ, яһалма тормош алып бара, ә уның берҙән-бер мотивацияһы булып уға барыһының да һоҡланыуы кәрәклеге тора. Сәйәхәт иткән ваҡытта үҙенең һөйгәненең һәм күрә алмаған кешеһенең һөйәркә булғандары мәғлүм булғас, Шамохин уларҙан ҡасып китә, һәм атай йортона ҡайта. «Тоғролоҡһоҙ» Лубков ҡатынды ҡалдырып киткәндән һуң, «ташланған Ариадна» Шамохинды тағы үҙенә саҡыра. Улар физик яҡтан яҡынаялар, Шамохиндың инде ике тапҡыр поместьеһын залогҡа һалған атаһының Рәсәйҙән ебәргән аҡсаһын туҙҙырып, сәйәхәттәрен дауам итәләр.
Сағыштырма дымлылыҡ
Һауаның абсолют дымлылыҡ
Cөнки төрлө температурала һаула тик констант һыу булырға мөмкин, сағыштырма дымлылыҡты индерҙеләр.
Ариадна (хикәйә)
Сюжеты
Һуңғараҡ хикәйәләүсе парҙы Ялтала осрата. Ариаднаның Рәсәйгә ҡайтыуының берҙән-бер сәбәбе — унда принц Мактуевты осратыу теләге икәне асыҡлана. (Эмоциональ яҡтан тулыһынса бушап ҡалған) Шамохин хисле итеп былай ти: «Раббым… әгәр уның кенәз менән мөнәсәбәте яҡшырһа, был бит азатлыҡ, ул саҡта мин ауылға, атайыма ҡайтып китә алам!»
Сағыштырма дымлылыҡ
Сағыштырма дымлылыҡ
Эквивалент табыу — отношение молярной доли водяного пара в воздухе к максимально возможной при данной температуре. Измеряется в процентах и определяется по формуле: где: RH_{\,_\,} — относительная влажность рассматриваемой смеси (воздуха); — парциальное давление паров воды в смеси; — равновесное давление насыщенного пара.
Салы-Кол-Я
Салы-Кол-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Висим йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Сағыштырма дымлылыҡ
Сағыштырма дымлылыҡ баһалау
Һауаның сағыштырма дымлылыҡты баһалау өсөн уның температураһын (T) һәм Ысыҡ нөктәһе (Td) белерғә кәрәк. T һәм ''Td Цельсия градустарҙа булғанда:
Ариадна (хикәйә)
Тәнҡитселәр фекере
Хәҙерге заманда Чеховтың классик әҫәре тип танылған был хикәйә буйынса яҙыусының замандаш тәнҡитселәре һүлпән фекерҙә булған. гәзитенән Виктор Петрович Буренин әҫәрҙе мәғәнәһеҙ һәм «бөгөнгө модалы идеялар»ҙың уңышһыҙ, тип иҫәпләй.
Салы-Кол-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Сағыштырма дымлылыҡ
Сағыштырма дымлылыҡ баһалау
Ҡайҙа парциаль баҫымлыҡ e_p :
Салы-Кол-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сағыштырма дымлылыҡ
Сағыштырма дымлылыҡ баһалау
и влажное давление пара воды в смеси при температуре оценено e_s :
Иҫкәрмәләр
Vlhkost vzduchu Относительная влажность
Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич
Ворович Иосиф Израилевич-Гиршевич (атаһының исеме йыш ҡына ҡыҫҡартылған формала күрһәтелә — Израилевич ; 21 июнь 1920 йыл, Чернигов губернаһы Стародуб — 6 сентябрь 2001 йыл, Дондағы Ростов) — СССР һәм Рәсәй математигы, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
Биографияһы
Иосиф Израилевич-Гиршевич Ворович 1937 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика факультетына уҡырға инә. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, ул 1941 йылдың октябрендә ваҡытынан алда сығарыла. 1941-1950 йылдарҙа — Ҡыҙыл Армия сафында; Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1944 йылда Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа инженер академияһын тамамлай.
1950 йылдан Ростов дәүләт университетында эшләй; 1959 йылдан ул Ростов дәүләт университетының эластик теорияһы кафедраһын етәкләй. 1971 йылда ул үҙе нигеҙ һалған, хәҙерге ваҡытта уның исемен йөрөтөлгән, ғәмәли механика һәм математика ғилми-тикшеренеү институты директоры була
2000 йылда Ворович хөрмәтенә астероид 10049 Ворович тип атала.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эштәре тирә-яҡ тмөхит механикаһының математик мәсьәләләренә, тышсаларҙың һыҙыҡһыҙ теорияһына, көсәнеште концентрациялау проблемаларына, һығылыусанлыҡ теорияһының, математик экологияның ҡатнаш бурыстарына ҡарай. 300-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт һәм 14 монография авторы.
1970 йылда ул СССР Фәндәр академияһының машина төҙөлөшө, механика һәм идара итеү процестары проблемалары бүлеге буйынса ағза-корреспонденты итеп һайлана; 1990 йылдан СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы.
Сәйет Йәғәфәров
Сәйет Йәғәфәров (Сәйет батыр, Сәфәр хан) — 1681—1684 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе. Башҡорт старшинаһы, мулла.
Биографияһы
Сәйет Йәғәфәров сығышы менән руханиҙар ғаиләһенән булған.
1682 йылдың июнь башында Кама аръяғы ҡәлғәләре янында батша хөкүмәте ғәскәрҙәре менән ҙур алышта Сәйет яралана.
Әхмәтзәки Вәлиди Туған яҙыуынса, 1704—1711 йылғы баш күтәреүҙәр осоронда башҡорттар Бәрҫеүән буйында Ҡазый мәсетендә ҡоролтайға йыйылалар, унда Алдар тархан (750 башҡорт менән бергә), 1707 йылда ҡаҙаҡтар араһына ҡасҡан Сәйет батырҙың улы (500 ҡаҙаҡ менән бергә) килә. Ҡоролтайҙа улар Өфөгә һөжүм итергә ҡарар итәләр.
Пюдля
Пюдля — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Франческо Петрарка
Франческо Петрарка (Francesco Petrarca; 20 июль 1304 йыл — 19 июль 1374 йыл) — итальян шағиры, гуманистарҙың өлкән быуыны башлығы, итальян Проторенессансының бөйөк эшмәкәрҙәренең береһе, Варлаам Калабрийскийҙың уҡыусыһы.
Биографияһы
Петрарка 1304 йылдың 20 июлендә Ареццола тыуа. Атаһы, Флоренция юрисы Пьетро ди сер Паренцо (ҡушаматы — Петракко) Данте менән бер үк ваҡытта Флоренциянан «аҡ» гвельфтар партияһында торған өсөн ҡыуыла һәм ошонда үҙенә һыйыныу таба. Тоскананың ҙур булмаған ҡалалары буйлап бәргеләнеп йөрөгәндән һуң туғыҙ йәшлек Франческоның ата-әсәһе Авиньонға, ә һуңынан әсәһе күрше Карпантраға күсеп килә.
Бында, хәҙерге Францияның көньяғында, Петрарка мәктәкә бара, латин телен өйрәнә, Рим әҙәбиәте менән ҡыҙыҡһына. Уҡыуын тамамлағас (1319), Петрарка атаһының теләге буйынса, тәүҙә Монпельела, һуңынан Болон университетына, хоҡуҡ өйрәнә башлай. Атаһы 1326 йылда вафат булғанға тиклем шунда ҡала. Тик Петрарканы юриспруденция бөтөнләй ҡыҙыҡһындырмай, ул классик яҙыусылар менән күберәк мауыға башлай.
Университетты тамамлағас, юрист булып китмәй, ә йәшәү сараһы табыр өсөн руханилыҡ ҡабул итә, сөнки атаһынан мираҫ булып Вергилий әҫәрҙәренең ҡулъяҙмаһы ғына ҡала. Авиньонда папа һарайына урынлашҡандан һуң, Петрарка рухи дәрәжәгә эйә була һәм ҡеүәтле Колонна ғаиләһе менән яҡынлаша. Уның ағзаларының береһе Джакомо университет дуҫы була, ә киләһе йылда (1327) беренсе тапҡыр Лаура де Новты күрә. Яуапһыҙ мөхәббәте уның шиғриәтенең төп темаһына әүерелә һәм Авиньондан Воклюзға ките сәбәбенең береһе булып тора.
Петрарка шулай уҡ 1336 йылдың 26 апрелендә Ванту тауы түбәһенә күтәрелеүе (ағаһы менән) рәсми теркәлеүе менән дә билдәле. Уға тиклем тау түбәһенә Жан Буридан һәм ошо урында йәшәгән халыҡ менгән булһа ла, уларҙың тауҙы буйһондороуы рәсми теркәлмәй.
Дж. Колоннаның ҡурсалауы һәм әҙәби билдәлелеге уға бер нисә сиркәү синекуры килтерә; ул Сорг йылғаһы үҙәнендә йорт һатып ала, унда тәнәфестәр менән 16 йыл йәшәй (1337—1353). Шул уҡ ваҡытта Петрарканың хаттары һәм әҙәби әҫәрҙәре уға дан килтерә, һәм ул бер үк ваҡытта тиерлек Париждан, Неаполдән һәм Римдан лавр тажы менән бүләкләүгә саҡырыу ала. Петрарка Римды һайлай һәм «Африка» поэмаһы өсөн тантаналы рәүештә Капитолияла Санта-Мария-ин-Арачели сиркәүенлә 1341 йылдың Пасхаһында лавр тажы менән бүләкләнә. Был көндө ҡайһы бер тикшеренеүселәр Яңырыу дәүере башы тип һанай.
Парма тираны Аццо ди Корреджо һарайында бер йыл самаһы йәшәгәндән һуң, ул ҡабаттан Воклюзға ҡайта. Боронғо Римдың бөйөклөгөн тергеҙеү тураһында хыялланып, ул Рим республикаһын тергеҙеү буйынса вәғәз тарата башлай, Кола ди Риенци (1347) «трибунаһы» авантюраһын хуплай, был уның Колонна менән мөнәсәбәттәрен боҙа һәм Италияла төпләнеүенә сәбәп була. Италия буйлап күп һанлы дуҫлыҡ бәйләнештәре булдырған (шул иҫәптән Бокаччо менән) ике оҙайлы сәйәхәттән һуң (1344—1345,1347-1351), Петрарка 1353 йылда, папа тәхетенә Петрарканы мәғжизәсе тип һанаған Иннокентий IV ултырғас, мәңгелеккә Воклюзды ҡалдыра.
Флоренцияла тәҡдим ителгән кафедраны кире ҡағып, Петрарка Миланда Висконти һарайы ҡарамағында йәшәй; төрлө дипломатик миссиялар үтәй, Прагала император Карл IV янында була. 1361 йылда Петрарка Миланды ҡалдыра һәм Авиньонға ҡайтырға һәм Прагаға күсенергә уңышһыҙ маташыуҙарҙан һуң Венецияға күсә (1362—1367), унда никахһыҙ тыуған ҡыҙы ире менән йәшәгән була.
Бынан ул йыл һайын тиерлек Италия буйлап оҙайлы сәйәхәттәргә сыға. Ғүмеренең һуңғы йылдарын Петрарка Франческо I да Каррар һарайында, өлөшләтә Падуяла, өлөшләләтә ҡала ситендәге Аркуа ауылында үткәрә, шунда 1374 йылдың 19 июленә ҡарай төндә, 70 йәше тулыуға бер көн ҡалғас вафат була. Уны иртән өҫтәл артында ҡулына ҡәләм тотоп, Цезарҙың тормошон һүрәтләгәндә үлгән килеш табалар. Урындағы зыяратта кейәүе Броссано уға ҡыҙыл мәрмәрҙән һәйкәл ҡуя, бюсы 1667 йылда ултыртыла.
Ижады
Петрарка әҫәрҙәре ике тигеҙ булмаған өлөшкә бүленә: итальян шиғриәте һәм латин телендә яҙылған төрлө әҫәрҙәр.
Итальян телле ижады
Әгәр Петрарканың латин әҫәрҙәре күберәк тарихи әһәмиәткә эйә булһа, шағир булараҡ уның донъяла танылыуы итальян шиғырҙарына нигеҙләнгән. Петрарка үҙе уларға иғтибарһыҙ ҡарай, сөнки уларҙы тамашасылар өсөн түгел, ә үҙе өсөн, «дан өсөн түгел, ҡайғылы йөрәген еңеләйтергә тырышып» яҙғанмын тип һанай. Петрарканың итальян шиғырҙарының самимилығы, тәрән ихласлығы замандаштарына һәм аҙаҡҡы быуындарға ҙур йоғонто яһай.
Үҙенең һөйгәнен ул Лаура тип атай һәм уның хаҡында, беренсе тапҡыр 1327 йылдың 6 апрелендә Санта-Кьяра сиркәүендә күреүе һәм 21 йылдан һуң вафат булыуы тураһында ғына хәбәр итә, шунан һуң ул уны тағы 10 йыл данлай. Уға бағышланған, традицион рәүештә Il Canzoniere (ит. Йыр китабы), йәки Rime Sparse, йәки (латынь буйынса) Rerum vulgarium fragmenta тип аталған ике өлөшлө сонеттар һәм канцон йыйынтығы — Петрарканың итальян телендәге әҫәренең әһәмиәте буйынса үҙәк урында торған әҫәре. Лаураға һөйөүҙе һүрәтләүҙән тыш, "Канцоньере"ла төрлө йөкмәткеле, башлыса сәйәси һәм дини шиғырҙар бар. Ул XVII быуат башына тиклем 200 самаһы тапҡыр нәшер ителә һәм XIV быуатта Л. Марсильиҙан алып XIX быуатта Леопардиға тиклем бик күп ғалимдарҙың һәм шағирҙарҙың фекерҙәрен йыйып, Петрарканың итальян һәм дөйөм әҙәбиәт тарихында әһәмиәтен билдәләй.
Итальян телендәге икенсе әҫәрендә, «Триумфы» поэмаһында, шағир аллегорик рәүештә мөхәббәттең — кешене, сафлыҡтың — мөхәббәте, үлемдең — сафлыҡты, дандың — үлемде, ваҡыттың — данды һәм мәңгелектең ваҡытты еңеүен һүрәтләй.
Петрарка итальян лирикаһы өсөн ысын художестволы форма булдыра: уның ижадында шиғриәт беренсе тапҡыр шәхси хистәрҙең эске тарихы булып тора. Кешенең эске тормошона ҡыҙыҡһыныу Петрарканың латин әҫәрҙәре аша үтә, улар уның гуманист булараҡ әһәмиәтен билдәләй.
Латин ижады
Быға, беренсе сиратта, уның ике автобиографияһы инә: береһе, тамамланмаған, вариҫтарына хат формаһында («Эpistola ad posteros») авторҙың тышҡы тарихын һүрәтләй, икенсеһе, Петрарка менән Августин диалогы рәүешендә («О презрении к миру», 1343), уның әхлаҡи көрәшен һәм, ғөмүмән, эске тормошон һүрәтләй. был көрәш сығанағы булып Петрарканың шәхси ынтылыштары һәм традицион-аскетик рухиәте ҡаршылығы тора; бынан Петрарканың этник мәсьәләләргә айырым иғтибары тыуа, уларға ул 4 трактат бағышлаған ( («О средствах против превратностей судьбы»),, һәм . Дини-аскетик ҡарашлы Августин менән алышта Петрарканың донъяға гуманистик ҡарашы еңә.
Ҡәтғи диндар католик булып ҡалып, Петрарка был трактаттарҙа, шулай уҡ хатлашыуҙарҙа һәм башҡа әҫәрҙәрҙә үҙенеңклассик әҙәбиәткә һөйөүен (латин әҙәбиәтенә, сөнки грек телен уҡымай) сиркәү доктринаһы менән яраштырырға тырыша, өҫтәүенә, шул уҡ ваҡытта схоластарға һәм уға замандаш руханиҙарға ҡәтғи һөжүм итә.
Айырыуса папа баш ҡалаһының — «яңы Вавилондың» аҙғынлығына ҡаршы киҫкен сатирик тәнҡит менән тулы «Адресһыҙ хаттар»ҙа.
Был хаттар дүрт китаптан тора, уларҙың барыһы ла аныҡ йә уйҙырма шәхестәргә адреслана. Цицерон һәм Сенеканың хаттары менән бәйле был үҙенсәлекле әҙәби жанр ҙур уңыш менән файҙаланыла һәм латин һүҙенең оҫталыҡ кимәле лә, йөкмәтке йәһәтеннә көнүҙәк тә булып тора.
Петрарканың гуманизм тарихында әһәмиәте шунда: ул кешенең эске тормошоноң бөтә яҡтарына тәрән ҡыҙыҡһыныуы, хәҙерге заманға һәм үткәндәргә ҡарата тәнҡитле мөнәсәбәте, боронғо әҙәбиәттә яңы донъяға ҡараш булдырыу һәм яңы ихтыяждарҙы аҡлау өсөн нигеҙ һәм таяныс табырға тырышыуы менән иртә гуманистик әҙәбиәттең бөтә йүнәлештәренә нигеҙ һала.
Музыкаға йоғонтоһо
Музыка тарихы өсөн Петрарканың төрлө итальян шиғырҙары — мадригалдар, секстиндар, канцондар, сонеттар — ҙур әһәмиәткә эйә була. Тәүге тапҡыр уларҙы үҙҙәренең донъяуи әҫәрҙәренең (башлыса мадригалдарҙы) нигеҙенә XIV быуат композиторҙары (Ars nova) һала. XVII быуат башындағы мадригалистар — Адриан Вилларт, Киприан де Роре, Лука Маренцио, Клаудио Монтеверди -Петрарканың шиғырҙарын айырыуса интенсив тауышландыра. Яңырыу дәүере тамамланыу менән музыканттарҙың Петрарка менән ҡыҙыҡһыныуы кәмей, әммә XIX быуат романтиктарында яңы көс менән тоҡана (Ф. Шуберт йырҙары, Ф. Листың фортепиана өсөн «Петрарка сонеттары»). Һирәкләп уларға XX быуатта ла композиторҙар мөрәжәғәт итә (А. Шёнберг. Серенаданың 4-се өлөшө, Петрарка сонеты тексына 24 op). Петрарканың ике сонеты Е. М. Солонович тәржемәһендә (IX, XVII) Хелавистың 2009 йылда сыҡҡан «Леопард в городе» соло альбомына ингән ала.
Пелк-Колт-Юган
Пелк-Колт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Кур-Ех йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манжур (йыр)
«Манжур» (урыҫ. Маньчжурия) (Манжур) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй (оҙон моңло йыр).
Йөкмәткеһе
Башҡарыусының һүҙҙәренсә, «Манжур» йырын уның туғаны, 1905 йылғы урыҫ-япон һуғышында ҡатнашҡан Р. Йәрмөхәмәтов ижад иткән, ижадсының үҙен аҙаҡ «Япон» тип тә йөрөткәндәр. Йырҙың йөкмәткеһендә һалдаттарҙың ауыр тормошо һәм уларҙың тыуған илдәрен, тыуған ерҙәрен һағыныуы сағылыш тапҡан.
Характеристикаһы
«Манжур» йырының шиғыры 9—8 ижекле юлдарҙан тора. Ул ҡушымта менән башҡарыла. Оҙон һәм һәлмәк башҡарылған көйҙәргә ҡарай. Әммә йырлағанда темпты үҙгәртеүҙәр хас.
Башҡарыусылар
Киләсәктә был тарихи йыр ҙа халыҡ йырын өҫтөн күргән йырсыларыбыҙ репертуарында урын алыр, тигән ышаныс бар.
Нелка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәбитова Зәкиә Муллағәле ҡыҙы
Ғәбитова Зәкиә Муллағәле ҡыҙы (14 февраль 1962 йыл) — филолог. Филология фәндәре кандидаты, доцент, Дәүләт автономиялы һөнәри белем биреү учреждениеһы Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының башҡорт теле һәм башҡа туған телдәр һәм әҙәбиәттәр кафедраһы мөдире.
Биографияһы
1984 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының башҡорт филологияһы факультетын тамамлай.
2004 йылда «70-80-се йылдар башҡорт тарихи прозаһының лексик-семантик һәм стилистик проблемалары» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Республика уҡытыусылары тарафынан педагогик практикала ҡулланылған уҡытыу-методик комплекттар һәм әсбаптар авторы.
«Башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы», «Татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы», «Педагог-тикшеренүсе», «Уҡытыусы-мастер» конкурстарын, башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиадаларҙы ойоштороусыларҙың береһе.
Зәкиә Муллағәле ҡыҙы Башҡортостан Республикаһы Мәғарифты үҫтереү институтының ғилми советы, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең терминология комиссияһы, Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу буйынса комиссияһы, Мәғариф министрлығының уҡытыу-методик советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Юғары аттестация комиссияһы составына инә. «Башkортостан уkытыусыһы» журналының редакция коллегияһы ағзаһы.
55 йәшлек юбилейы алдынан, Зәйнәб Биишеваның исемен һәм ижадын пропагандалау һәм популярлаштырыу, халыҡ яҙыусыһының хәтерен мәңгеләштереү буйынса эшмәкәрлеген юғары баһалап, 2016 йыл өсөн З. Биишева исемендәге премия бирелә.
Гданьск
Гданьск (, Gduńsk, Gedanum, Dantiscum, 1308—1945 йылдарҙа Да́нциг атамаһын йөрөткән, Danzig ) — Польшаның төньяғындағы ҡала, халыҡ һаны буйынса илдә алтынсы урында (461 935 кеше, 2014 йыл). Күрше Сопот һәм Гдыня ҡалалары менән бергә Труймясто («өс ҡала») агломерацияһын барлыҡҡа килтерә, уның халҡының дөйөм иҫәбе — 747 637 кеше (2017).
Гданьск — Балтик диңгеҙе буйында эре порт, сәнәғәт үҙәге (айырым әйткәндә нефтехимия һәм машиналар эшләү — караптар эшләү һәм йүнәтеү үҫешкән).
Тарихы
Гданьск тәүге тапҡыр йылъяҙмала 997 йылда Пруссияға Адальберт (Войцех) миссияһына бәйле телгә алына. Әммә археологик ҡаҙыу мәғлүмәттәренә ярашлы Гданьск урынында V быуатта уҡ торама булған.
997 йылдан 1308 йылға ҡәҙәр Польша составында булған. 1308 йылдың 14 ноябрендә Тевтон ордены рыцарҙәре тарафынан баҫып алынған һәм Пруссияға ҡушылған. Ҡала Данциг тип атала башлай.
1361 йылдан Гданськ Ганза берләшмәһенең мөһим ағзаларының береһе булып китә.
1466 йылда Тевтон ордены һәм Польша араһындағы Ун өс йыллыҡ һуғыш тамамланғандан һуң, Гданськ Польша составына ҡайтҡан. Әммә ҡала Польша короле Казимирҙан киң привилегиялар алған, улар арҡаһында уның Польшаға бойондороҡлоғо фактик рәүештә номиналь булып ҡалған: ҡала үҙаллы вазифа башҡарыусларҙы һайлаған, бойондороҡһоҙ тиерлек тышҡы сәйәсәт алып барған һәм тәңкә баҫтырыу хоҡуғына эйә булған.
Польша мираҫы өсөн һуғыш барышында 1734 йылда ҡала Рәсәй империяһы генералы Миних тарафынан алынған. 1793 йылда Польшаны бүлеү һөҙөмтәһендә ҡала Пруссия составына ингән. 1807 йылда Наполеон ғәскәрҙәре ҡаланы алғандан һуң ул ирекле ҡала (Данциг республикаһы) тип иғлан ителгән. 1813 йылда рус ғәскәрҙәре (улар составында башҡорт полктары була) ҡаланы оҙайлы ҡамауҙан һуң алғандар, бынан һуң ул йәнә Пруссия составына кергән.
Ике донъя һуғышы араһында
Беренсе донъя һуғышыынан һуң 1919 йылғы Версаль тыныслыҡ килешеүенә ярашлы Данциг ирекле ҡала статусын алған һәм Милләттәр лигаһы идаралағы аҫтында булған. Шулай уҡ килешеү Польшаға Данцигҡа илтеүсе территорияларҙы тапшырған, был биләмәләр Көнсығыш Пруссияны Германиянан айырған. Ҡаланың күпселек өлөшөн немецтар тәшкил иткән, әммә поляктарға үҙҙәренең учреждениеларын (мәҫәлән, мәктәптәр, китапханаар һәм башҡалар) ойошторорға хоҡуғы булған. Бынан башҡа Версаль килешеүе буйыынса Польшаға Данцигтың тышҡы эштәрен алып барыу һәм ирекле ҡаланың тимер юлдары менән идара итеү бирелгән. Польшаға Данцигтың һыу юлдары, доктары һәм башҡалары менән ирекле ҡулланыу хоҡуғы тапшырылған. Данциг Польшаның таможня зонаһына ингән. 1926 йылдан Милләттәр лигаһы ризалығы менән Польша Данциг гаванендә хәрби ҡорал складын тотҡан.
Икенсе донъя һуғышы
1939 йылда Германия Поляк Республикаһынан Данцигты ҡайтарыуҙы һәм Көнсығыш Пруссия менән тоташтырыусы коридорҙы талап иткән. Польшаның бынан баш тартыуы Икенсе донъя һуғышы башланыуына формаль сәбәп булған.
1939 йылдың 1 сентябрендә ҡалаға немец ғәскәрҙәре һөжүм иткән һәм уны алған. Данциг Көнсығыш Пруссия составына кергән.
1945 йылдың март аҙағында СССР ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгән. Совет ғәскәрҙәренең бомбалар ташлауҙары һәм ҡаланы штурмлау барышында ул ныҡ емерелгән, Гданьск үҙәгенең 70—80 % емерелгән.
Һуғыштан һуң Потсдам конференцияһы ҡарары буйынса Көнсығыш Пруссия бөтөрөлгән. Уның көньяҡ өлөшө, майҙанының яҡынса өстән ике өлөшө, шул иҫәптән Гданьск Польша составына бирелгән. Немец халҡы депортацияланған.