cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Топология
Дифференциаль топология
Дифференциаль топология — топологияның диффеоморфизмға тиклем аныҡлыҡ менән шыма төрлөлөктәр һәм уларҙың башҡа төрлөлөктәрҙәге ҡушылмалары (урынлаштырмалары) тураһындағы бүлеге. Был бүлек аҙ үлсәмле топологияны, шул иҫәптән төйөндәр теорияһын һәм дүрт үлсәмле топологияны үҙ эсенә ала.
Цедденик
Цедденик (Zeddenick) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 157 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 57 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Коксар
Коксар — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Отрада ауыл Советы (Көйөргәҙе районы)
Отрада ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Иҫке Отрада ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Чалька
Чалька — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воря йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Елэнг-Юган
Елэнг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Елэнг-Лор куле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Француз теле дәрестәре
«Француз теле дәрестәре» — рус яҙыусыһы Валентин Распутиндың хикәйәһе.
Тәүге тапҡыр 1973 йылда Иркутскиҙың «Советская молодёжь» гәзитендә Александр Вампилов иҫтәлегенә арналған сығарылышта сыға.
Сюжеты
Герой йәшәгән ауылда башланғыс мәктәп кенә була, шуға күрә уҡыуын дауам итеү өсөн, район үҙәгенә китә. Был ауыр һуғыштан һуңғы осорҙа әсәһе, бер нәмәгә лә ҡарамаҫтан, улын уҡырға ебәрә. Ҡалала ул тағы ла нығыраҡ асыға, сөнки ҡалала бөтә нәмәне һатып алырға кәрәк була. Малай Надя инәйҙә йәшәй. Ҡан аҙлыҡтан яфаланғанға, көн һайын бер һумға бер стакан һөт һатып ала.
Икенсе көндө малай мәктәпкә туҡмалған килеш килә, ә Володяның синыфташы Тишкин Лидия Михайловнаға нимә булғанын һөйләй. Уҡытыусы малайҙың аҡсаға уйнауын белгәс, уның, ысынлап та, дауаланыу өсөн һөт һатып алыуын белгәс, уға ҡарата мөнәсәбәте үҙгәрә һәм уның менән француз теленән айырым шөғөлләнергә ҡарар итә. Уҡытыусы, уны үҙ өйөнә саҡырып, киске аш менән һыйларға уйлай, әммә малай оялсанлығы һәм ғорурлығы арҡаһында ашамай.
Лидия Михайловна малайҙы бик йәлләй һәм ярҙам итергә теләй. Әммә малай ярҙамды ҡабул итмәй. Посылка аша һалынған аҙыҡ-түлекте әсәһе ебәрмәгәнен аңлай һәм уҡытыусыһына кире килтерә. Шул саҡта Лидия Михайловна, малайға аҡса табыу мөмкинлеге биреү өсөн, «замеряшки» (ҡомарлы уйын) уйынын уйлап таба. Мәктәп директоры, уҡытыусының ҡылығы тураһында белеп ҡалғас, эштән сығара. Ҡатын Кубанға ҡайтып китә, әммә ул малайҙы онотмай һәм уға макарон изделиелары, хатта алма менән посылка ебәрә. Эшен юғалтҡандан һуң да ул малайҙы бер нәмәлә лә ғәйепләмәй һәм уның тураһында ла онотмай.
Хикәйәне экранлаштырыу
1978 йылда хикәйә мотивтары буйынса кинофильм төшөрөлгән (Уроки французского)
«Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы
«Петр Беренсенең Аҙауҙы алыуы» мемориаль таҡтаһы — Ростов өлкәһе Аҙау ҡалаһында Аҙау ҡәлғәһенең Алексей ҡапҡаларындағы мемориаль таҡта
Тарихы
1695—1696 йылдарҙа Рәсәйҙең Аҙау походтарына арналған «Петр Беренсенең Аҙауҙың алыуы» мемориаль таҡтаһы күп фигуралы композиция менән бронза   барельефтан ғибәрәт.
Рәсәйҙең Ғосман империяһына ҡаршы хәрби кампанияһы. Петрҙың һөҙөмтәһеҙ Ҡырым  походтарынан һуң башлана һәм  төрөктәрҙең  Аҙау ҡәлғәһен яулау менән тамамлана. Аҙауҙы алыу Рәсәйҙең Ғосман империяһы өҫтөнән ҙур еңеүе була һәм илде ҡырым татарҙары һөжүменән һаҡлай.
1996 йылда Алексей ҡапҡалары янында «Аҙау ҡәлғәһен алыу»  Петр таҡтаташы асыла. Барельефтың авторҙары композицияны төҙөгәндә голланд оҫтаһы Адриан Шхонебектың  1699—1700 йылдарҙа яҙылған «1696 йылда Аҙауҙы ҡамау» гравюраһын нигеҙ итеп ала. Был гравюра скульпторҙарға тарихи документ  булараҡ кәрәк була. Барельефтың композицияһын әҙерләү барышында гравюраның йөкмәткеһе үҙгәртеп эшләнә.
Атлылар төркөмөнөң алдында батша күрһәтелгән. Батшаның аты  тулы профилдә, ә батшаның үҙе тамашасыға дүрттән өс өлөшө күрһәтелгән. Петр тирәләй тарихи шәхестәр. Улар араһында уның сит ил һәм рус кәрәштәштәре баяр Федор Головин, полковник Алексей Шеин, генерал Франц Лефорт, адмирал Патрик Гордон һүрәтләнгән..
Монументаль бронза рельефтың күләме 150х240 см тәшкил итә. Кешеләрҙең фигуралары ваҡ деталдәрендә оҫта төшөрөлгән. Барельефтың авторҙары - скульптор һәм рәссам Г. Бегало һәм архитектор В.Т.Фоменко.
2007 йылдың 11 июнендә Алексей ҡапҡаларының икенсе яғында Рәсәй дәүләт эшмәкәре,  Андрей Первозванный орденының беренсе кавалеры граф Ф.А. Головиндың барельефы асыла. Һәйкәлдең авторҙары булып скульптор С.Н. Олешня һәм Аҙау ҡалаһының баш архитекторы В.И.Фоменко тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улы (16 февраль 1929 йыл — 19 июль 1982 йыл) — Үзбәк ССР-ының баш ҡалаһы Ташкентта йәшәп ижад иткән совет яҙыусыһы, прозаик, шағир, тәржемәсе, журналист һәм рәссам.
Биографияһы
Атаһы — Хәсән Ильясов, волга татары. Әсәһе — Сәйҙәкамал Хисамитдинова, сығышы менән башҡорт тархандары нәҫеленән. Йәүҙәт сабый сағында уҡ ата-әсәләре айырылыша. 1931 йылда Сәйҙәкамал Урта Азияға юллана һәм Яңыюл янындағы Үзбәк ССР-ының 5-йыллығы исемендәге совхозға килә. Бында икмәк бешереүсе Али Закировҡа кейәүгә сыға. Йәүҙәт Исламбаҡтыла ҡала, уны әсәһе яғынан өләсәһе тәрбиәләй. 1934 йылда Сәйҙәкамал улын үҙенә ала. 6 йәшендә Йәүҙәт үзбәк, ә киләһе йыл — рус мәктәбенә бара.
1935 йылда ғаилә совхоздан 3 км алыҫлыҡтағы Яңы Михайловка ауылына күсә. 1941 йылда Йәүҙәт ҡабыҡ заводына тарма сүсе йәки ташыусы булып эш башлай. 1943 йылда үгәй атаһы фронтҡа киткәс, әсәһе менән туған ауылы Исламбаҡтыға ҡайталар. Йәүҙәт колхозда эшләй, йылҡы малын көтә. 1944 йылда әсәһе менән тағы Сәмәрҡәнд өлкәһе «Зеравшан» сөгөлдөр совхозына күсә, Йәүҙәт тракторсы булып эшләй. 1944 йылда ғаилә Яңы Михайловка ауылына ҡайта, Али Закиров фронттан ҡайтҡас, уның менән бергә Крупская исемендәге колхоздың пекарняһына эшкә бара.
1952 йылдан «Ленинец» гәзитендә әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегенең мөдире, тәржемәсе һәм корреспондент булып эшләй.
1953—1958 йылдарҙа Ташкенттың матбуғат органдарында («Ташкентская правда», «Комсомолец Узбекистана», «Физкультурник Узбекистана») әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй. 1957 йылдан «Звезда Востока» журналының шиғриәт бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
1982 йылдың 19 июнендә, Ташкенттағы күлдә һыу төшкәндә, батып үлә. Версияларҙың береһе буйынса, быға шул осорҙағы Үзбәк ССР-ы Коммунистар партияһы үҙәк комитетының беренсе сәркәтибе Шәрәф Рәшитов бәйле була. Ҡаланың «Чилонзор ота» зыяратының үҙәк өлөшөндә ерләнгән.
Әҫәрҙәре
Ильясов Йәүҙәт Хәсән улының «Асыу һуҡмағы» повесы б. э. т. 519 йылда фарсы батшаһы Дарий I-нең сактарға ҡаршы ойошторған походы тураһында.
Стремовский Владимир Азарович
Стремовский Владимир Азарович (15 май 1917 йыл, Цибулёво, Херсон губернаһы, Рәсәй империяһы — 1983 йыл, СССР) — совет ғалим-юрисы, юридик фәндәр докторы, Кубань университетының енәйәт процесы кафедра профессоры (1970—1980).
Биографияһы
1917 йылдың 15 майында (2 май) Рәсәйҙең Херсон губернаһы Цибулево ауылында тыуған.
1940 йылда Харьков юридик институтын тамамлай, аспирантурала ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Ҡыҙыл Армияға саҡырыла, Белоруссияла оборона алыштарында һәм Мәскәүҙе һаҡлауҙа ҡатнаша. Һуғышты Көнсығыш Пруссияла тамамлай. Фронтта «Мәскәүҙе обороналаған өсөн», «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары һәм башҡа наградалар менән бүләкләнә.
1945—1960 йылдарҙа Харьков өлкәһе прокуратураһында тәфтишсе һәм прокурор-криминалис булып эшләй, бер үк ваҡытта Харьков юридик институтының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында, СССР КГБ юғары мәктәбендә, СССР Генераль прокуратураһы тәфтишселәренең квалификацияһын күтәреү курстарында уҡыта.
Рим
Рим (Roma ) — ҡала, 1870 йылдан Италияның баш ҡалаһы, Лацио өлкәһенең һәм Рим провинцияһының административ үҙәге. Тибр йылғаһында урынлашҡан. Халҡы — 2,73 млн кеше.
Стремовский Владимир Азарович
Биографияһы
1955 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереү (төп мәсьәләләр)» темаһына диссертация яҡлай. 1960 йылда тулыһынса ғилми һәм уҡытыу эшенә күсә, Ростов дәүләт университетының енәйәт хоҡуғы һәм процесы кафедраһында буласаҡ юристарҙы уҡыта. Бында ул 1970 йылға тиклем эшләй.
Рим
Рим — донъялағы иң боронғо ҡалаларҙың береһе, Рим империяһының боронғо баш ҡалаһы. Төрлө сәйәси шарттарҙа кеше йәшәй торған ҡала булып ҡалыуы сәбәпле, Римде беҙҙең эраға тиклем III быуатта, Антиклыҡ дәүерендә үк «Мәңгелек ҡала»(Roma Aeterna тип атайҙар. Уны тәү башлап, беҙҙең эраға тиклем I быуатта Рим шағиры Альбий Тибулл шулай тип атай. Ҡаланың шулай уҡ «ете ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тигән рәсми булмаған исеме лә бар. Иң беренсе, ауылдар Палатин ҡалҡыулығында урынлаша, һуңынан күрше Капитолий һәм Квиринал ҡалҡыулыҡтарына ла күсеп ултыра. Тағы ла һуңғараҡ ҡалған дүрт (Целий, Авентин, Эсквилин һәм Виминал ҡалҡыулыҡтарына ла халыҡ күсеп ултыра.
Стремовский Владимир Азарович
Биографияһы
1967 йылда «Совет енәйәт процесында алдан тикшереүҙең асылы һәм ҡатнашыусылары» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. .
Рим
Ҡаланың урынлашҡан ере
Рим Тибр йылғаһының һул ярында, 25 саҡрым алыҫлыҡта Тиррен диңгеҙе-нән һәм Апениндан диңгеҙгә төшөүсе Апеннин тау һыртынан, шулай уҡ 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, ҡала төҙөлөшө майҙаны ҡала һыҙаты майҙанының бары тик дүрттән бер өлөшөн генә алып тора.
Стремовский Владимир Азарович
Биографияһы
1970 йылда Кубань дәүләт университетының (Краснодар) енәйәт процесы кафедраһы профессоры вазифаһында уҡыта башлай.
Рим
БоронғоРим
Хәҙерге Рим урынына тәүге күсеп ултырыуҙар ҡалаға нигеҙ һалғанға тиклем була.
Батша осоро
Иң билдәле легендаға ярашлы, Альба-Лонга батшаһының ҡыҙы Рея Сильвия- нан һәм Марс (мифология) аллаһынан тыуған ағалы-ҡустылы Ромул һәм Рем Тибр йылғаһы яры буйында үҫә. Альба-Лонги тәхетенә уның законлы хакимы — олаталары Нумиторҙы кире ҡайтарып, Ромул менән Рем колония булдырыу өсөн Тибрға ҡайта. Егеттәр араһында бәхәс сыға: Ромул Ремды үлтереп, Палатинала нығынған ауыл төҙөй. Беҙҙең эраға тиклем I быуатта Римгә нигеҙ һалыныуы тураһында бер нисә дата иҫәпләп сығарыла. Уларҙың иң билдәлеһе — 21 апрель беҙҙең эраға тиклем 753 йыл. Ромул Римдең тәүге батшаһы була. Традиция Боронғо Римдең 7 баташаһы булыуын әйтә. Батша Сервий Туллий традицион рәүештә билдәле Сервиев стена- һының төҙөүсеһе тип атала. Батша осоронда Римдә тәүге храмдар барлыҡҡа килә, шул иҫәптә Веста храмы һәм Янус храмы. Тарихсы Тит Ливий мәғлүмәте буйынса, Сервий Туллий иҫәп алыу ваҡытында Римдә 80 мең граждан бар, тип һанаған.
Стремовский Владимир Азарович
Биографияһы
Енәйәт процесы, криминалистика, прокурор күҙәтеүе өлкәһендә 130-ға яҡын ғилми хеҙмәт (шул иҫәптән 14 монография һәм уҡыу әсбабы) яҙған.
1983 йылда вафат була.
Рим
Республика Риме
Ҡала оҙаҡ ваҡыт физик ҡына түгел, ә сакраль сик тә булып тороусы Сервиев стена -һы менән сикләнгән. Римдең сиген билдәләү өсөн померий) термины ҡулланылған. Рим дәүләте киңәйгәс, юлдар һалынған. Башта был юлдар ҡаланы Италия колониялары, һуңғараҡ төпкөл провинциялар менән бәйләгән. Римдең үҙәк өлөшө булып, Палатин һәм Квиринал араһындағы үҙән һанала. Ул Рим форум -ы булараҡ билдәле. Бынан мөһим урамдар таралған: Римдең төп изге Юпитер храмына күтәрелеүсе Via Sacra, уға параллель рәүештә Палатин итәгенән via nova һ.б. китә. Ҡала эсендә икенсе бер мөһим майҙан булып Тибр— Бычий форум мал баҙары тора. Ул ҡаланың иң йәнле сауҙа барған өлөшөндә урынлашҡан. Күршелә, тик ҡала стенаһынан тыш, йәшелсә баҙары ятҡан Forum Holitorium. Республика Римендә храмдар иҫәбе Рим халҡының юғары динле булыуын күрһәткән; тулы булмаған риүәйәттәр нигеҙендә ҡаланың һәр бер өлөшөндә изге урындар булған. Шулай уҡ ҡалала Ceres, Liber, Libera боронғо триада храмы урынлашҡан. Риүәйәттәр буйынса, ул беҙҙең эраға тиклем 496 йылда төҙөлгән. Рим дәүләте үҫкән һайын ҡала ла ҙур үҙгәрештәр кисерә. Померий -ҙы Луций Корнелий Сулла тарафынан киңәйтеү һәм яңы Гней Помпей биналарын төҙөүҙе Цезарь һәм Август эшмәкәрлеге алып барған. Аппиева юлы буйлап, Тибр янында, Марс майҙанында, porta Capena аръяғында барлыҡҡа килгән тотош ҡаласыҡтарҙы ҡаланың юридик өлөштәре итеп эшләргә кәрәк була (факттар буйынса улар был ҡала составына ингән була). Бары тик ошо юл менән генә ҡала үҙәгендә йәшәү өсөн түҙерлек шарттар булдырырға, тормошто ҡаланан ситкә йүнәлтергә һәм үҙәктәге йәмәғәт зданиеларына иркенлек бирергә була.
Император Риме
Цезарь Гай Юлий сенаттың яңы зданиеһын төҙөй һәм форумдың көнбайышы яғында уның исеме менән аталған яңы ғәйәт ҙур базиликаға (урта быуаттағы төҙөлөш тибы) нигеҙ һала. Марс майҙаны -нда йәмәғәт зданиелары өсөн яңы территория булдырыу ҙа уның идеяһы була. Тәүге идея Марс майҙаны — нда (Saepta Julia) тауыш биреү портигы төҙөлөшөндә, икенсеһе (fora) яһалма майҙандар булдырыуҙа сағылыш таба. Уларҙың тәүгеһе булып, Юлий Цезарь форумы менән ырыу башлығы Венера храмы тора. Цезарҙың бөтә пландары бары тик, 14 квартал ҡалаһы — н булдырған Октавиан Август ваҡытында ғына тормошҡа ашырыла. Ошо ваҡыттан алып, Рим үҙенең нығытылған ҡала үҙенсәлеген юғалта. Сервиево стенаһы киңлеге тулыһынса төҙөлөп бөтә, ҡала эсенә биҫтәләр ҙә инә.
Рим форум — ында, Курия Юлия һәм Базилика Юлия храмдарын реставрациялау һәм яңынан төҙөүҙән башҡа, Цезарь храмын һәм Римдең яңы сәйәси тормошо үҙәген төҙөү ҙә Августаға тура килә. Шулай уҡ беҙҙең көндәргәсә һаҡланған Пантеон (Рим) төҙөлә.
Нерон императоры идаралығында «Оло янғын» сыға. Флавии династияһының раҫлауы буйынса ғына ҡала тулыһынса яңынан төҙөлә һәм был юлы тағы ла матурыраҡ итеп. Полиция характерындағы саралар ҡаланың күренешен үҙгәртә. Яңы өйҙәр тағы ла күркәмерәк төҫ ала: һәр өй ҡыйыҡлы булырға тейеш була. Шул арҡала ҡала ябыҡ галерия төҫөн ала. Янғындан һуң Флавийҙар буш арауыҡтарҙы үҙҙәренең монументаль зданиеларына файҙалана. Палатин һәм Эсквилин үҙәнендә Колизей барлыҡҡа килә, уның тирәләй — бик күп эш йорттары төҙөлә.
Беренсе императорҙарҙың эшмәкәрлеген Траян тамамлай. Ул император майҙандарын ғәйәт ҙур майҙанлы Марс майҙаны менән бәйләй. Ошо ваҡытта төҙөлгән Траян колоннаһы бөтә донъяға билдәле. Адриан- дың төп хеҙмәте булып, Велийҙағы Венеры һәм Ром храмы тора. Тибр аръяғында Адриан үҙенә мавзолей төҙөй. Ошо ваҡытта шунда уҡ яңы цирк төҙөлә. Императорҙар бик ҙур Терм (йәмәғәт мунсалары) төҙөүҙә лә әүҙем эш алып бара.
Иң һуңғы зданиелар төҙөлөшө Рим империяһы ҡатмарлашҡан хәл арҡаһында яй бара. III быуат аҙағында Аврелиан стенаһы булараҡ билдәле булған яңы нығытма төҙөлә. Ул Тибр аръяғындағы өлөштө һәм бөтә ҡаланы уратып ала. Стена таможня һыҙығы һәм померий сиге менән тура килә. Тик күп осраҡта стена эсенә кәшәнәләр индерелгән, шул иҫәптә Цестия пирамидаһы һәм Еврисак кәшәнәһе. IV быуат -та христиан храмдарын төҙөү башлана. V быуат-та ҡала өсөн ауыр ваҡыттар башлана. 410 йыл — да Римде башлыҡ вестгот Аларих баҫып ала һәм талай. Ә 455 йыл — да уны вандал — дар вәхшиҙәрсә талай.
Рим урта быуаттарҙа
476 йыл- да Одоакр һуңғы көнбайыш-Рим императорын тәхеттән ҡолата. Тик тиҙҙән, үҙ сиратында остгот -ҡа Бөйөк Теодорих — ҡа үҙ урынын бирә. Византияла остготтар менән һуғышта (536—552) Рим алты тапҡыр ҡамауға эләгә һәм ҡулдан-ҡулға күсә. Шул уҡ ваҡытта остгот батшалары, иң элек Тотила, Рим халҡы араһынан бик күп аманат ала. Был иң билдәле фамилияларҙың юғалыуына һәм Рим халҡының 30-40 меңгә кәмеүенә килтерә. Сираттағы ике быуат (570—750) дауамында, италияның күп кенә өлөшө лангобард — тар тарафынан Византиянан көсләп тартып алынғас, папалар ҡаланың донъяуи эштәрендә тәүге ролде уйнай башлай. Римде ҡалдырған императорҙар айырым зданиеларҙы тотоп торһа ла, был реставрациялар бары тик ташлама ғына; күп кенә йәмәғәт зданиелары емерелә. Бөйөк Теодорих ҡына киң реставратор эшмәкәрлеге алып барырға маташып ҡарай, ләкин был оҙаҡҡа ярҙам итмәй. Зданиеларҙың емерелеүе ундағы бронза, мрамор һәм башҡа ҡиммәтле материалдарҙың сираттағы баҫып алыусылар тарафынан урланыуға килтерә. Иҫке биналар ҡаршылыҡһыҙ емерелә, христиан сиркәүҙәрендә йәки феодаль крепостарҙа ышыҡ тапҡандары ғына һаҡланып ҡала. Ватикан ҡалҡыулығы янында уңайлы урынлашҡан Адриана мавзолей — ы, Аврелиан стенаһын төҙөгәнгә тиклем ҙур крепость була, яйлап ул папаның алып булмаҫлыҡ Изге фәрештә замогы — на әйләнә. Бер нисә ҡамауҙы күтәрә Римде талау (1527 йыл)).
Рим Яңы һәм Хәҙерге ваҡытта
1798 йылдың февралендә француз ғәскәрҙәре Бертье Луи Александр етәкселеге аҫтында Римде яулай. Рим республикаһы иғлан ителә. Пий VI папаһынан совет власынан баш тартыуҙы талап итәләр. Ул риза булмай һәм Римдән ҡыуылып, һәргөндә үлә. Француздар римдән сәнғәт әҫәрҙәрен сығара. Шулай ҙа, тиҙҙән Австрия генералы Мак- тың Римгә хәрәкәте француздарҙы ҡаланы ҡалдырырға мәжбүр итә. 1798 йылдың 26 ноябрендә ул Неаполитан короллеге Фердинанд I (король Обеих Сицилий) ғәскәрҙәре менән яулап алына. Бынан һуң күп кенә республиканлылар язалана. 1799 йылдың сентябрендә неаполитанецтар Римде ҡалдыра, ә 1800 йылда уға яңы Пий VII папаһы килә. 1800 йылда Наполеон I Папа дәүләтен юҡҡа сығара, ә Пий VII Римдән сығарыла. Һуңынан 1811 йылда Наполеон Рим короле итеп, үҙенең яңы тыуған улын күтәрә Наполеон II. Француз хакимлығы дәүере ҡала төҙөкләндерешенең үҫеше менән билдәле була: хәйерселек бөтөрөлә, урамдар яҡтыртыла. Шул ваҡытта ҡаҙылма эштәрен ҡәтғи фәнни план буйынса алып баралар. 1848 йылда Римда Папа өлкәһендә 1848—1849 йылдарҙағы революция башлана. 1849 йылдың 6 февралендә Рим Республикаһы яңынан иғлан ителә. Тик 1849 йылдың июлендә Рим еткселегендәге француз ғәскәрҙәре тарафынан яулана һәм 14 июлдә Удино Римдә папа власын тергеҙеү тураһында иғлан итә. 1850 йылдың апрелендә папа Римгә кире әйләнеп ҡайта. Француз гарнизоны Римде 1866 йылда ғына ҡалдыра. 1870 йылдың 20 сентябрендә Италия короллеге (1861—1946) ғәскәрҙәре Римде ала һәм ул короллектең баш ҡалаһы була. 1922 йылда итальян фашистарының Римгә маршы уҙа. 1929 йылда Латеран килешеүе һөҙөмтәһендә Рим территорияһында Ватикан дәүләте төҙөлә. Икенсе Бөтә Донъя һуғышы вҡытында Рим, башҡа күп кенә Европа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, емерелеүҙәрҙән ҡаса ала, ләкин 1943-44 йылдарҙа немец оккупанттарына эләгә һәм 1944 йылдың 4 июнендә генә англо-американ ғәскәрҙәре тарфынан азат ителә. Анцио-Неттунск операцияһы
Үҙидаралыҡ
Һайланған орган — 48 советниктан (consiglieri) торған Баш ҡала йыйыны (assemblea capitolina), башҡарма комитет — Баш ҡала идаралығы (giunta capitolina), синдиктан (sindaco) һәм 12 асессорҙан (assessori) тора.
Административ бүленеш
Рим 19 Рим муниципиенаға (элек округтар), 22 Рим районына, 35 Рим кварталына, 6 Рим биҫтәһенә һәм 53 Рим зонаһына бүленә.
Климаты
Римдә субтропик, урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөм ҡышҡыһын күберәк, йәйгеһен сағыштырмаса һирәк. Климатик ҡыш (уртаса тәүлек температураһы нульдән түбән торған осор) булмай; ҡышҡы айҙарҙа температура ғәҙәттә 5-10 градус була. Дөйөм алғанда ҡыш йомшаҡ һәм ямғырлы, йәй бик оҙон һәм эҫе. Ҡышҡыһын ҡырау һәм ҡар яуыу бик һирәк осрай, ә температураның 40 градусты ашып китеүе бар.
Транспорт
Ҡалала автобус (350 маршрут, 8000-дән ашыу туҡталыш), трамвай (39 саҡрым юл, 192 туҡталыш) маршруттары үҫешкән. 2005 йылда Рим троллейбус хәрәкәте кире тергеҙелә, Термини вокзалынан бер генә линия бар (90-сы маршрут). 1955 йылда рим метрополитен-е асыла, әммә бөгөнгө ваҡытта метро Термини тимер юлы вокзалы янында киҫешеүсе ике, А һәм В линиялары менән генә сикләнә. 2005 йылға линияларҙың дөйөм оҙонлоғо 38 саҡрым тәшкил иткән. 2010 йылға В линияһын Пьяцца Болонья менән тоташтырыусы яңы В1 линияһын асыу планлаштырыла. 2015 йылға С линияһын, ә 2035 йылға D линияһын тулыһынса төҙөп бөтөргә, тип планлаштырыла. Тик археологик ҡаҙылмаларҙың күп табылыуы арҡаһында төҙөлөш эштәре туҡталып тора. Апеннин ярымутрауы-ның үҙәгендә урынлашҡанлыҡтан, Рим үҙәк Италияның төп тимер юлы селтәре булып китә. Римдең төп тимер юл вокзалы Термини — Европалағы иң ҙур вокзалдарҙың береһе. Ул яҡынса 400 000 пассажирҙы хеҙмәтләндерә. Икенсе мөһим тимер юлы вокзалдарының береһе — Тибуртина. Әлеге ваҡытта тиҙ йөрөшлө поездар өсөн терминал итеп реорганизациялана. Римдә ҡала яны бәйләнеше яҡшы үҫешкән. Әлеге ваҡытта 8 маршрут бар. Линияларҙың дөйөм оҙонлоғо — 672 саҡрым, станциялар иҫәбе — 128. Күп маршруттар Термини вокзалынан башлана. . Шулай уҡ, АТАС компанияһының 3 бойондороҡһоҙ линияһы бар: Рим-Лидо линияһы, Рим-Витербо линияһы һәм Рим-Джардинетти линияһы.
Термини вокзалынан ҡаланы Леонардо да Винчи аэропорты менән тоташтырыусы экспресс Леонардо маршруты йөрөй. Юлдағы ваҡыт — 30 минут.
Мәғариф
Римдә ошондай университеттар бар:
Туғандаш ҡалалар
Партнер-ҡалалар:
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — тышҡы преиодик көс тәьҫире аҫтында булдырылған мәжбүри тирбәлеү. Миҫал: ҡулды күтәреү һәм төшөрөү, ағастағы япраҡтар. Был осраҡта тышҡы көс тирбәлеү системаһына ҡарата ыңғай эш башҡара һәм энергия менән тәьмин итә. Ышҡылыу көсө тәьҫиренә ҡарамаҫтан, ул тирбәлеүҙе туҡтатмай. Система туҡтауһыҙ тирбәлеү булдырһын өсөн, уға тәьҫир итеүсе көс ҡулланырға кәрәк. Бындай көс тәьҫиренән тирбәлеүҙе мәжбүри тип атайҙар. Ул ҡағиҙә булараҡ, ике төрлө роль уйнай. Беренсенән, системаны бәүелтә һәм уға билдәле бер энергия запасын бирә. Икенсенән, ҡаршылыҡ көсөн һәм ышҡылыуҙы еңеү өсөн системаны даими рәүештә энергия менән тулыландырып торорға кәрәк. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр — элекке хәленә ҡайтарыу, ҡаршы һәм инерция көстәре генә түгел, ә ваҡытта үҙгәргән мәжбүр итеү көсө һалынған система. Бындай тирбәлеүгә тигеҙһеҙ юлда барған транспорттағы һелкенеү, судноның ишә торған винтынан барлыҡҡа килгән вибрация (ҡалтырау), кемдер этәреп ебәргән бәүелсәктең хәрәкәте миҫал булып тора. Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр амплитудаһы мәжбүр итеү көсө амплитудаһына пропорциональ. Бындай тирбәлеүҙәр системаһында амплитуда мәжбүр итеү көсөнөң йышлығына бәйле була. Тирбәлеү системаһы бындай йышлыҡта мәжбүр итеү көсө йоғонтоһона айырыуса һиҙгер булыусан. Был күренеш резонанс, ә уға ярашлы йышлыҡ — резонанс йышлығы, тип атала.
Баҫылмаған ирекле тирбәлеүҙәр
(незатухающие свободные колебания)
Баҫылған ирекле тирбәлеүҙәр
(затухающие свободные колебания)
Баҫылмаған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
(незатухающие вынужденные колебания)
Баҫылған ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
(затухающие вынужденные колебания)
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәрҙең иң ябай тигеҙләмәһе гармоник осцилляторҙың тирбәләүе:.
Консерватив гармоник осциллятор
Осцилятор өсөн икенсе Ньютон законы:. Тамғаларҙы алмаштырабыҙ:
Тиҙлекте координатаның икенсе сығарылмаһына алмаштырабыҙ, ябай дифференциаль тигеҙләмә тыуа:
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек
'''Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек'''— башҡорт мәҡәлдәре һәм әйтемдәре һүҙлеге. Төҙөүсеһе — филология фәндәре докторы Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов. Китап 2002 йылда Өфөлә «Китап» нәшриәтендә донъя күрә.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Консерватив гармоник осциллятор
Дифференциаль тигеҙләмәнең сығарылышы тиң тигеҙләмәнең дөйөм сығарылышы һәм тиң булмаған тигеҙләмәнең айырым сығарылышы суммаһы була. Дөйөм сығарылышы:
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек
Был йыйынтыҡҡа ингән бөтә мәҡәлдәр һәм әйтемдәр ҙә 1980 йылда сыҡҡан «Башҡорт халыҡ ижады. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр» китабынан алынған.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Консерватив гармоник осциллятор
бында A, \phi — башланғыс шарттарҙан табылған константалар.
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек
Эстәлеге
Был китапта «әсә» һүҙенә бәйләнешле (инә, ата, бала, егет, ҡатын, ҡыҙ, кейәү һ.б.) 106 һүҙ менән шул һүҙҙәр осраған 2452 мәҡәл һәм әйтем тупланған. Китапта башҡорт алфавиты, ике ҡушымта ла бирелә. Һүҙлектә «әсә» һүҙенә бәйле һүҙҙәр башта ҡалын хәреф менән күрһәтелә, һүҙлек өлөшөндәге мәҡәлдәр һәм әйтемдәр беренсе һүҙенән башлап алфавит тәртибендә урынлаштырылған. Был кәрәкле мәғлүмәтте эҙләүҙе еңеләйтә.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Консерватив гармоник осциллятор
Айырым сығарылышын табабыҙ. Бының өсөн тигеҙләмәгә күренешендәге сығарылышты ҡуябыҙ һәм константа өсөн ҡиммәт табабыҙ:
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек
Эстәлеге
Һүҙлектәге айырым ҡуйылған һүҙ мәҡәл һәм әйтемдәрҙә ҡыя яҙылыш менән айырып күрһәтелгән. Һәр мәҡәл, йәки әйтем аҙағында сығанаҡ йыйынтыҡтың нисәнсе битендә йәки биттәрендә торғанлығы һандар менән күрһәтелгән.
Ирекһеҙ тирбәлеүҙәр
Консерватив гармоник осциллятор
Ул саҡта тулы сығарылыш ошондай күренештә яҙыла:
Әсә: Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр. Һүҙлек
Эстәлеге
Китап "Башҡортостан Республикаһы халыҡтарының телдәрен һаҡлау, өйрәнеү һәм үҫтереү буйынса дәүләт программаһы"на ярашлы сығарыла. Ул башҡорт теле менән ҡыҙыҡһынған төрлө ҡатлам уҡыусыларына тәғәйенләнә.
Мань-Тосым-Я
Мань-Тосым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вайсандт-Гёльцау
Вайсандт-Гёльцау (Weißandt-Gölzau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1868 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,51 км2. Диңгеҙ кимәленән 79 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Аждаһа (дракон)
Аждаһа (дракон) (δράκων) — мифик йән эйәләренә ҡарата ҡулланылған дөйөм атама. Нәсрани культта Изге Георгий менән бәйле, европа дини сәнғәттә киң һүрәтләнгән. Шәрки Азияла шулай уҡ аждаһаға оҡшаш персонаждар күп, японда — рю (:wikt:竜|竜), ҡытайҙа лун ([:wikt:龍|龍), вьетнамда -лонг (龍), корейҙа-ёнь (룡), төркиҙәрҙә — аждаһа.
XX һәм XXI быуаттарҙа аждаһалар менән ҡыҙыҡһыныу арта ғына бара. В. Н. Дёмин әйтеүенсә, «аждаһа бумы бара», фантастик жанрҙарҙа — картина, китап, кинематограф, интернет-сайт һәм компьютер уйындарында был персонаж йыш ҡулланыла. Аждаһа фэнтезиҙа, фэншуйҙа һәм и астрологияла ҡулланыла (Аждаһа йылы — боронғо төркиҙәр мөсәле).
Этимологияһы һәм һүҙҙең ҡулланылышы
Аждаһа менән мифик йылындар араһында бәйләнеш күп һорауҙар тыуҙыра, улар бер-береһен алмаштырып та ҡулланыла.
Был йән эйәләренең тәпәйҙәренә иғтибар итәләр — йыландыҡы дүртәү, аждаһаныҡы икәү итеп һүрәтләнеүсән. Йылан — «йылан» һүҙе славян текстарында XI быуаттан осрай, ә «дракон» («аждаһа») грек теленән XVI быуатта ғына килеп ингән. Андрей Курбский «дракон» һүҙен Иблискә ҡарата ҡуллана (Король Яков библияһында ла «йылан», «аждаһа» һәм «иблис» синоним булараҡ ҡулланыла). 1663 йылғы Мәскәү Библияһында иблис йылан тип аталған, ә «Елизавета» Библияһында (1756) «йылан» да, «аждаһа» ла бер үк мәғәнәлә. XVIII быуат сығанаҡтарында сит телдән ингән «дракон» русса «йылан» тип алына. XIX быуатта "йылан"ды «аждаһа»ға әйләндерәләр, күрәһең ҡулланышҡа ныҡлы ингән булғандыр. Күренеүенсә, «аждаһа» һәм «йылан» бер үк мәғәнәлә ҡулланыла.
Шул уҡ ваҡытта Пропп Владимир Яковлевич йылан менән аждаһаны айырым итеп ҡарай, уныңса, һуңғыһы аҙаҡтараҡ килеп сыҡҡан. А. М. Беленицкий һәм В. А. Мешкерис аждаһа тураһында ҡатмарлы йылан кеүек образ итеп ҡарай, улар йылан төрө, гибрид йән эйәләре тип аңлаталар.
Надеждин (Ауырғазы районы)
Надеждин (Надеждино) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 42 кеше. Почта индексы — 453477, ОКАТО коды — 80205861003.
Аждаһа (дракон)
Этимологияһы һәм һүҙҙең ҡулланылышы
Латин һәм рус телдәрендә аждаһа атамаһы күренеше һәм орлоҡтары ғәҙәти булмаған тере организмдарға ҡарата ла ҡулланыла.
Надеждин (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауылға 1883 йылда урыҫтар һәм украиндар нигеҙ һала. Стәрлетамаҡ өйәҙенең Өршәк-Мең улусына ингән.
Аждаһа (дракон)
Мифологик аждаһа
Мифологик аждаһа хазина табыу өсөн үтелергә тейешле һынауҙарҙы кәүҙәләндерә. Был ғифриттең кәүҙәһенә инеп үлемһеҙлек тә алып була. Аждаһа менән көрәш — инициациялы мистерия, ваҡытлыса үлем һәм терелеү символикаһына эйә.
Надеждин (Ауырғазы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - татарҙар (52 %).
Аждаһа (дракон)
Мифологик аждаһа
Шулай уҡ төш күреү, ҡан темалары әһәмиәтле.
Ҡатын-ҡыҙ ағзаһы ҡаны йыланды ылыҡтыра. Йылан фаллик символ, ҡыҙ үҙе лә йылан асыллы. Йыш ҡына аждаһа ҡыҙ менән ҡушылып ҡына үлемен таба.
Йылан-аждаһа ағасҡа йә уның тамырҙарына уралған итеп һүрәтләнә, ул ҡош һәм йылан ҡушылмаһы образында ла була.
Аждаһаның енесе үҙенсәлекле. Һыу бикләгәндә һәм ҡыҙҙарҙы урлағанда ул ир рәүешле. Донъя яралтылыуҙа ул ҡатын сифатлы. Күп мифтарҙа енесе асыҡ түгел.
Аждаһа һыу менән бәйле. Ул һыуҙы бикләп тә ҡуя ала, таштыра ла (ҡойондар, һыу баҫыуҙар).
Йылан менән көрәшеү мотивы шулай уҡ «төп миф» теорияһына ингән.
Европа мәҙәниәтендә
Аждаһа Европа мәҙәниәтендә киң таралған. Ул йәһүди, аҙаҡ инде нәсрани дини текстарҙа осрай, шулай уҡ Яңы Ғәһедтә лә бар. Тәүратта ла аждаһа кеүек ғифриттар һүрәтләнә (Левиафан). «Аждаһа» һүҙен туранан-тура ҡулланыу (йәһүдсә תנין, грекса δράκων) Иҫке Ғәһедтә осрай (Втор.32:33, Неем.2:13, Пс.43:20 и 90:13, Иер.51:34), 12 тапҡыр — Иоанн Богослов асыштарында (12:3,4,7,9,13,16,17; 13:2,3,11; 16:13; 20:2).
Күпкә һуңғараҡ аждаһа Европа геральдикаһына килеп инә. Яңырыу эпохаһы ижадсылары аждаһаларҙы йыш төшөрә (башлыса антик сюжеттарҙа).
Бөгөнгө мәҙәниәттә
XX быуаттың 60 -сы йылдарында талантлы фәнни фантастика авторҙары аждаһа образынан сакраль мәғәнәне алып ташлай. Абсолют Яуызлыҡ йөрөткән образ урынына кешенең дуҫы статусы, хатта йорт хайуаны рәүешендә лә һүрәтләп ҡуялар. XX быуат аҙағы XXI быуат башы тағы ла арыраҡ китә — аждаһа ыңғай геройға ла әйләнеп китәу. 1996 йылда «Аждаһа йөрәге» фильмы аждаһаны типик булмағанса кеше рәүешле итеп күрһәтә һәм кешеләрҙең күңелен яулай. Джорджа Локхарда һәм Павел Шумил аждаһалары кешенән яманыраҡ ҡына түгел, улар хатта рухи, физик сифаттары һәм технологияны үҫештереү йәһәтенән яҡшыраҡ та булып сыға.
Заман аждаһаларын Тодд Локвуд, Майкл Уэлан, Ларри Элмор, Кит Паркинсон, Джеральд Бром, Фрэнк Фразетта, Джефф Изли, Владимир Бондарь, Джон Хоу кеүек рәссамдар һынландыра. Аждаһа классификацияһы компьютер уйындарында, фэнтези әҙәбиәттә ҡулланыла.
Аждаһаны татуировка итеп тә эшләйҙәр. Уэльс принцы (король Эдуард VII) тәненә Японияның иң мәшһүр оҫтаһынан аждаһа һүрәте төшөрткән булған. Донъялағы иң ҙур татуировка ла — аждаһа. Ул 1804 20 япон кешеһе тәненә төшөрөлгән булған.
Аждаһа образы заманға ярашлы үҙгәртелһә лә, уға сиркәү кире ҡарашлы. 2010 йылда Варнала (Болгария)алтын йомортҡа тотҡан ике аждаһа (ир һәм ҡатын енесле) һыны динле нәсраниҙарҙың нәфрәтен уятты. Улар скульптура композицияһы яуызлыҡты һынландыра, ә аждаһалар — иблистәр тип һанай.
Күңел асыуҙа
Аждаһа һыны менән йыш ҡына тематик парктарҙы биҙәйҙәр. Мәҫәлән, «аждаһа фонтаны» сингапур паркына ингән ерҙә тора, ул 1989 йылда төҙөлгән. 2007 йылда төҙөлөш башланыу сәбәпле парк аждаһаһы менән алып ташлана. Парк өҫтөндә ауыҙынан ут сығарыусы виверна рәүешендә парамотор осоп йөрөй. Гарри Поттер донъяһынан шундай уҡ персонаж паркта Universal Studios Florida Diagon бинаһы ҡыйығында ултыра.
Ғифрит тураһында күҙ аллауҙар
Иллюстратор Тодд Локвуд фекеренсә, аждаһа бесәйҙәргә ныҡ оҡшаған, ә бына йыланға һәм кеҫәрткегә оҡшаш була алмай. Аждаһалар осоп йөрөр өсөн көслө мускулатуралы булырға тейеш. Рәссам уларҙы шулай уҡ уйлай белгән көстәр тип һанай.
Башҡорт мифологияһында Аждаһа
Башҡорт мифологияһында Аждаһа ауыҙынан ут бөркөп торған күп башлы яуыз зат. «Меңйәшәр аждаһаны еңгән егет», «Әхмәт батыр менән Хоҙайбирҙе батыр» кеүек әкиәттәр персонажы. Фарсы мифологияһындағы Ажи-Дахакаға барып тоташа. Башҡорттар инаныуынса, йөҙ йыл йәшәгән йылан Аждаһаға әйләнә. Ул йылға-күлдәрҙә, һыулы урындарҙа йәшәй, уларға идара итә — ҡоролоҡ яһай ала йә ташҡындар, ғәрәсәттәр ебәрә. Унан һыу һорап алыр өсөн кешеләр ҡыҙҙарын уға ашарға биреп торорға мәжбүр була.
500—1000 йыл йәшәгәне Юха йыланға әйләнә, ти. Уны халыҡтың батырҙары ғына еңә алған.
Үтәев Рәшит Зиннәт улы
Үтәев Рәшит Зиннәт улы (10 ғинуар 1940 йыл — 8 апрель 2022 йыл) — журналист, йәмәғәтсе, шахматсы һәм шашкасы. 1968—2005 йылдарҙа «Баймакский вестник» гәзитенең мөхәррир урынбаҫары. 1969 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (1992) һәм Баймаҡ районының Сәғит Мифтахов исемендәге журналистар (1977) премиялары лауреаты.
Биографияһы
Рәшит Зиннәт улы Үтәев 1940 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Матрай районы Матрай ауылында тыуған.
1964 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1965 йылдан «Баймакский вестник» гәзитенең әҙәби хеҙмәткәре, 1968—2005 йылдарҙа — мөхәррир урынбаҫары.
Агросәнәғәт комплексы, ауыл хеҙмәтсәндәре проблемаларын сағылдырған мәҡәләләр авторы.
Интеллектуаль спорт уйындары — шахмат һәм шашҡа менән мауыға, улар буйынса Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районы командалары капитаны була, был спорт төрҙәренең төрлө кимәл бәйгеләрендә күп тапҡырҙар еңеүсе һәм призёр.
Журналистика ветераны 2022 йылдың 8 апрелендә вафат булды.
Немзи-Яха
Немзи-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байдарата мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баймырҙина Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы
Биографияһы
Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы Баймырҙина 1954 йылдың 23 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрйән районы Исламбай ауылында тыуған.
1973—1981 һәм 1985—1986 йылдарҙа башланғыс кластар уҡытыусыһы була. 1981—1985 һәм 1986—2009 йылдарҙа Иҫке Монасип урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.
Фәнүзә Фәсхетдин ҡыҙы — Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте съезы (2002), 2019 йылдың 10 — 12 апрелендә Өфөлә үткән I Бөтә Рәсәй башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары съезы делегаты
Беляев Тимофей Савельевич
Беляев Тимофей Савельевич (1768—1846 ) — рус шағиры һәм башҡорт эпосын рус теленә тәржемәләүсе.
Биографияһы
Беляев Тимофей Савельевич 1768 йылда Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Ташлы ауылында тыуған.
Ырымбур губернаһы прокуроры Н. И. Тимашевтың крепостной хеҙмәтсеһе булып тора.
Ул 1812 йылда Ҡазанда «Ҡуҙыйкурпәс. Бер ҡурайсы тарафынан башҡорт телендә яҙылған һәм 1809 йылда Урал тауы буйҙарында рус теленә тәржемә ителгән башҡорт хикәйәте» исемле китап баҫтырып сығара, был «Ҡуҙыйкурпәс һәм Маянһылыу» башҡорт халыҡ эпосын беренсе әҙәби эшкәртеү булып тора.
Китапҡа «Ҡушымтала» ул башҡорт риүәйәттәрен тәржемә итеү буйынса эшен дауам итәм тип яҙа.
Беляев Тимофей Савельевичтың «Минең кистәрем: башҡорт әкиәттәре» ҡулъяҙмаһы һаҡланған.
1813 йылда баҫып сығарылған «Урал тауҙары ҡурайсыһы йыры» авторы. Китапта башҡорт халҡының 1812 йылдағы Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында хикәйәләнә. Бер нисә шиғырҙың авторы булып тора.
Бейектау (һырт, Ишембай районы)
Бейектау — тау һырты. Көньяҡ Уралда, Башҡортостан биләмәһендә, Ишембай менән Ғафруи райондары сигендә урынлашҡан.
Урынлашҡан ере
Ишембай һәм Ғафури райондарында Рәүҙәк һәм Егән йылғалары ҡушылған урындан Ғафури районы Красноусол ауылына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 25 км, үҙәк өлөшөнөң киңлеге яҡынса 4 км, абсолют бейеклеге 350 м.
Рельефы
Түбәләре яҫы, йомро. Битләүҙәре 80—100 м тәрәнлектәге уйһыулыҡтар менән йырғыланған. Өҫкө пермдең көңгөр ярусы гипстары,ангидриттары һәм өфө ярусының ҡыҙыл төҫтәге ҡомташтарынан тора. Рельефында карст формалары үҫешкән: упҡындар, ҡоҙоҡтар, мәмерйәләр, юғалыусы йылғалар һәм карст сығанаҡтары. Һырт итәктәрендә Ҡарлыман, Яҡын Төлкәс һәм Кесе Әрмет йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) башлана. Ландшафтары элекке имәнлектәр урынындағы киң япраҡлы йыла, йүкә һәм саған урмандарынан тора. Бейектауҙың көнбайыш битләүҙәрен йүкә урмандары биләй.
Топонимика
Тауҙың атамаһы бейеклегенә бәйле.
Ем-Ега
Ем-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/957/5/82/17/24 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 73 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғилмияза (йыр)
Ғилмияза — башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Борон заманда хәҙерге Баймаҡ районының Таһир ауылында Исмәғил ҡарттың Ғилмияза исемле ҡыҙы булған. Йәйҙең бер йәмле көнөндә ҡатын-ҡыҙҙар еләк йыйырға сыҡҡан. Улар араһында Ғилмияза ла булған. Быларға ҡаршы бүрәнә тейәгән кешеләр осраған. Улар ялан яғынан килгәндәр икән. Шул кешеләр араһында Ғимиязаның атаһына үс тотоп йөрөгән аҡһаҡ Ҡыҙырас ҡарт та булған. Үсен алыр өсөн был әҙәм ҡыҙҙы юлаусыларға һатҡан да ебәргән, ти. Ҡатын-ҡыҙҙар, еләк йыя алмайынса, кире ауылға ҡайтып киткәндәр. Ҡурҡыштарынан был хәл тураһында улар бер кемгә лә әйтмәгән. Ҡыҙҙың ата-әсәһе илаған да илаған, Ғилмиязанан бөтөнләй төңөлә башлағандар.
Бер саҡ Садиҡ тигән берәү бер ауыл урамынан үтеп барған саҡта, моңло йыр ишетеп туҡтап ҡала. Был йырҙың көйө беҙҙең яҡтарҙыҡына оҡшаған тип, тәҙрә янына уҡ килеп тыңлай.
Был Ғилмияза булған була. Шул саҡ ҡыҙыҡай, тәҙрәнән тышҡа баға. Унда семәрләп эшләнгән сергеле көмөш ҡойошҡаны менән аҡыҡлы эйәре өҫтөндә ыҫпай егет ултыра ти. Бер аҙ ҡарашып торғас, был егет унан керергә рәхсәт һораған. Ҡыҙ, баш ҡағып, ризалыҡ биргән.
Егет өйгә ингәс, унан ҡайһы яҡтан килгәнен, был йырҙы нисек өйрәнгәнен һорашҡан. Ҡыҙ уға үҙенең башынан үткәндәрен һөйләп биргән, ти.
Садиҡ, Ғилмиязаның моңло, зарлы, серле йырына хайран ҡалып ҡайтып киткән. Ҡыҙҙың тыуған ауылына килеп, ҡыҙҙың атаһына:
— Исмәғил уҙаман, һөйөнсө, һинең юғалған ҡыҙың табылды, теләһәң, бөгөн үк алып ҡайтып бирәм, — тигән.
— Әгәр Ғилмияза ҡыҙым иҫән булһа, үҙеңә кәләш итеп бирәм, — тигән.
Был ваҡытта ҡыҙҙың юғалыуына егерме биш йыл уҙған була. Күп илауҙан ҡыҙҙың атаһының ике күҙе лә күрмәҫ булған.
Садиҡ һүҙендә торған, ҡыҙҙы алып ҡайтып тапшырған да:
— Ҡыҙыңды үҙе теләгән кешегә кейәүгә бир, — тип үҙ юлы менән китеп барған, ти.
Червоная
Червоная — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лосьминка йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коленьга
Коленьга (Кленга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мань-Уй-Люльна-Соим
Мань-Уй-Люльна-Соим — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сумысь-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Таҡталасыҡ
Географияһы
Республиканың төньяҡ-көнбайышында, Ағиҙел йылғаһы буйында , Нефтекама ҡалаһынан яҡынса 45 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
1980 йылда буласаҡ Башҡортостан АЭС-ы юлдаш ҡалаһы — Ағиҙел эшселәр ҡасабаһына индерелә.
Тарихы
Ауылға 1906 һәм 1911 йылдар араһында Бөрө өйәҙендә Минзәлә өйәҙенең Гәрәй түбәһе Үрге һәм Түбәнге Таҡталасыҡ (хәҙерге Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы Таҡталасыҡ ауылы) ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл улус үҙәге Яңы Ҡабан ауылынан 3 саҡрым алыҫлыҡта нигеҙләнгән. 1920 йылғы йәниҫәп буйынса унда 63 хужалыҡ иҫәпләнгән. Ошо йәниҫәптән һуң Яңы Хажи ауылы янында Таҡталасыҡ атамалы тағы бер ауыл барлыҡҡа килгән.
Бурҙар (хикәйә)
Тарихы
«Бурҙар» хикәйәһен А. П. Чехов Сахалинға сәйәхәткә йыйын ваҡытында яҙа. Композицияның Хикәйә 1890 йылдың 15 мартына ҡарата журналына ебәрелә һәм  исеме менән баҫылып сыға. Нәшриәтсе А. С. Суворин үҙенең хатында Чеховтың хикәйәһе тураһында фекерен яҙған. Чехов Суворинға: «Һеҙ, мин ат бурҙары хаҡында яҙғанлыҡтан, ат урлау — яуызлыҡ тип әйтеүемде көткәнһегеҙҙер. Әммә был минән башҡа ла күптән билдәле лә инде. Присяжный заседателдәр әйҙә уларҙы хөкөм итһен, ә уларҙың ниндәй булғандарын күрһәтеү — минең эш. Мин былай тип яҙам: һеҙ ат ҡараҡтары менән эш итәһегеҙ, ти, белеп ҡуйығыҙ: улар хәйерсе түгел, ә туҡ кешеләр. Улар культ кешеләре һәм ат урлау ғәҙәттәге урлашыу ғына түгел, ә ялҡынлы » — тип яуап яҙған.
Хикәйәлә һүрәтләнгән ат ҡарағы Мериктың исеме башҡа пьесалары һәм хикәйәләрендә лә осрай: «Баҫылып сыҡмаған пьеса» йәки (1879—1881),  этюды.
Хикәйәлә Таганрог эргәһендәге ерҙәргә хас билдәләргә урын бар.
Баҫмалары
Хикәйә тәүге тапҡыр 1890 йылдың 1 апрелендә журналының 5061-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫыла.
Хикәйә Чеховтың А. Ф. Маркс нәшер иткән Әҫәрҙәр йыйынтығына ингән.
Сюжеты
Хикәйәлә дауахана өсөн ваҡ-төйәк һатып алып Репиндан ҡайтып килгән фельдшер Ергунов тарыған мажаралы ваҡиғалар тасуирлана. Доктор уға был сәфәр өсөн үҙенең иң яҡшы атын биргән була.
Йонсоу көндә юлдан ҡайтып килгәндә ул элек үлтерелгән Андрей Чириков йортонда туҡтай. Өйҙә Андрейҙың ҡатыны һәм ҡыҙы Любка йәшәй. Был йортта Калашников һәм ат ҡарағы Мерик менән осраша. Әңгәмәләшкәндә, фельдшер үҙе һәм үҙенең эше тураһында һөйләй. Һуңынан уны һыйлайҙар, эсерәләр, шунан һуң ул мәлйерәп төшә һәм атты ҡулдан ысҡындыра. Ул, башы ауыртҡан көйө, йәйәүләп ҡайтып килгәндә: «Әгәр мин әлегә тиклем бур ҙа, мутлашыусы ла мошенник йәки хатта юлбаҫар булмағанмын икән, быны белмәгәндән һәм осрағы килеп сыҡмағандан ғына», — тип уйлай.
Йыл ярымдан һуң, дауахананан эштән сығарылған фельдшер, трактирҙан сығып, Репин буйлап барғанда, матур ҡуйы бурлат шәфәҡ ҡыҙыллығы күрә. Баҡһаң, был Чириков Андрейҙың ихатаһы яна икән. Ул йыл ярым элек үҙе менән нимә булғанын иҫенә төшөрә, һәм һуйылған ҡарсыҡ менән Любка нисек янғанын күҙ алдына килтерә, Мерикка күҙе ҡыҙа. Бай кешеләрҙең өйөнә ҡарап, «төндә байыраҡ берәрһенең өйөнә төшһәң, шәп булыр ине!» тип уйлай.
Михаил Зощенко дачаһы
Зощенко дачаһы— Сестрорецк ҡалаһындағы дача, унда 1946 йылдан 1958 йылға тиклем күренекле рус яҙыусыһы Михаил Михайлович  Зощенко йәшәгән. Ленинград ҡала советы башҡарма комитетының 1988 йылдың  5 декабрендәге 963-сө ҡарары  нигеҙендә  төбәк әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы тип иҫәпләнә. Ялан урамында урынлашҡан,  4-се  йорт
Тарихы
Зощенко был йортто 1939 йылда  ҡатыны исеменә һатып ала. Был йортҡа ғаилә йәйге айҙарҙа ял итеүгә килә. Бында Зощенко күп яҙа. Ялан урамында  1958 йылда 62 йәшендә вафат була.
Вафатынан һуң уның бүлмәләрендә 1970 йылға тиклем шул уҡ йыһаздар, шәхси әйберҙәре, әҫәрҙәре һаҡлана. Бында ял йорттарынан, шифаханаларҙан экскурсанттар, ленинград халҡы килә. Сәйәхәттәр һәм экскурсияларҙың Ленинград бюроһы методисы И. Рудницкая бында мемориаль музей ойошторорға тәҡдим итә,  райондың ҡомартҡыларын  һаҡлау йәмғиәтенең яуаплы секретары Б. Максимов  Ленинград ҡалаһы ҡомартҡыларҙы һаҡлау йәмғиәтенә тейешле хат ебәрә
1990 йылдар башында дача яна, емерелә һәм артабан һатыла. 2008 йылда уның урынына элекке яҙыусының дачаның хәтерләткән ҡаралтылар төҙөлә. Сергей Самусенко башҡарған дача макеты Сестрорецк ҡалаһындағы Курорт районының М.М. Зощенко исемендәге Үҙәк китапхананың фойеһында ҡуйылған.
Китапхана яҙыусының тормошо һәм ижады тураһында экспонаттар туплай. Китапхана алдындағы һәйкәле янында йыл һайын яҙыусының тыуған һәм хәтер көнөндә Зощенко уҡыуҙары үтә. Яҙыусының тормошо һәм ижады менән халыҡтың ҡыҙыҡһыныуы йылдар үтеү менән кәмемәй. Музей һәм күргәҙмәләр, шулай уҡ күсмә, сумаҙан төрөндә башҡарылған мобиль төрҙәре даими эшләй. Уларҙа — яҙыусының шәхси әйберҙәре һәм документтары, яҙыусының ҡатыны Вера Зощенконың фотоһүрәттәре, яҙыусының музаһы Лидия Чалованың ҡәләм портреты, хаттар.