cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шаповалов Евгений Петрович
Биографияһы
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында. 1944 йылда М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияны тамамлай. Гвардия мотоуҡсылар бригадаһы командиры, гвардия подполковнигы П. Е. Шаповалов 1945 йылдың апрель-май айҙарында Берлин өсөн һуғыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Уның бригадаһы Нейсе, Шпрее йылғаларын, Тельтов-каналды кискәндә, урам һуғыштарында, дошмандың күп ғәскәрен һәм хәрби техникаһын юҡ итә, 1200-ҙән ашыу һалдаты һәм офицерын әсирлеккә ала, хәрби әсирҙәр лагерын азат итә. Һуңынан Шаповалов бригадаһы Праганы азат итә.
Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1951 йылда бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәр Хәрби академияһы янындағы академия курстарын тамамлай. 1955 йылдан генерал-майор Е. П. Шаповалов — запаста.
1960—1965 йылдарҙа Киев өлкәһенең Фастов районында совхоз директоры булып эшләй. 1965 йылдан пенсияла. Киевта йәшәй.
1977 йылдың 8 ноябрендә вафат була, Киевта Лукьяновский хәрби зыяратында ерләнгән.
Хәтер
Яугир-головачевсылар «Карл Маркс» теплоходында 1975 йылда, Волга буйлап, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүенең 30-йыллығы хөрмәтенә, ике экскурсия яһай. Осрашыуҙа сығыш яһаусылар араһында Е. П. Шаповалов була.
Башҡорт дебет шәле
Башҡорт дебет шәле — биҙәү-ғәмәли сәнғәтенең бер тармағы. Был кәсеп бигерәк тә Башҡортостан Республикаһының көньяҡ-көнсығыш яғында (Әбйәлил, Баймаҡ, Белорет, Ейәнсура,Күгәрсен, Хәйбулла райондары), Ырымбур өлкәһенең башҡорттар күпләп йәшәгән Һарыҡташ, Ҡыуандыҡ һәм Һаҡмар райондарында киң таралған. Был райондарҙың тәбиғи шарттары йоҡа (нескә, нәҙек) һәм шул уҡ ваҡытта ныҡ, иләү өсөн юғары сифатлы, һығылмалы сүсле дебет кәзәһе тоҡомо үрсеүгә булышлыҡ иткәндер. Элек-электән башҡорттар күпләп мал тотҡан. Кәзә-һарыҡты һөт йәки ит өсөн генә түгел, ә йөнөнән, тиреһенән өҫкө кейем тегеү өсөн дә аҫрағандар. Шул ваҡыттан алып шәл бәйләү кәсебе лә барлыҡҡа килгән.
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
Башҡортостанда шәл бәйләү XVIII быуаттан уҡ билдәле булған.
Башҡорттарҙың шәл бәйләү оҫталығы тураһында урыҫ ғалимдары ла яҙып ҡалдырған. Шәл бәйләү кәсебе башҡорттар араһында боронғо булыуын билдәле этнограф, «Башҡорттар» монографияһының авторы С. И. Руденконың Көньяҡ Уралда сәйәхәте ваҡытында ҡулдан бәйләнгән, һуғылған дебет шәлдәрҙе һәм ҙур дебет шарфтарҙы табыуы дәлилләй. Бер нисәһен ул Петербургтағы Рус этнографик музей фондына тапшыра. С. И. Руденко 19-сы быуаттың икенсе яртыһында башҡорттар дебет шәлдәре бәйләп кәсеп иткән, тип яҙа.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
Владимир Алексеевич Секин 1924 йылдың 15 майында Пенза өлкәһенең Белинский районы Поим ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Владимир Алексеевич 1935 йылда ғаиләһе менән Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсеп килә. Стәрлетамаҡ ҡалаһының балалар техник станцияһына йөрөй, самолет моделдәре менән шөғөлләнә; 1940 йылда 3-сө урта мәктәптең һигеҙ синыфын тамамлағас, Стәрлетамаҡ нефть техникумына уҡырға инә.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
Дебет шәл (айырым райондарҙа уны мамыҡ шәл, тип тә йөрөтәләр) һәр башҡорт ҡатынының, бигерәк тә ололарҙың, айырылғыһыҙ кейем төрө. Шәлдең уртаһы һәм ситтәре айырым бәйләнә. Ҡыш ябына торған дебет шәлдәрҙең уртаһы ҡалын һәм ҡабарынҡы була. Ситтәре геометрик биҙәкле. Остары кәкресәкле. Иң оҫта шәл бәйләүселәр генә шәлде уртаһы менән ситтәрен дә бер ыңғай бәйләй ала. Шәл — халҡыбыҙҙың данын ҡитғаларға танытҡан кәсеп. Шулай ҙа дебет шәлдәр¬ҙең тыуған яғы Башҡортостандың көньяғындағы Ейәнсура районы тип ныҡлы дәлилләп була.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
Һуғыш алдынан нефть техникумында уҡыуын ҡалдыра һәм аэрофлоттың 101-се Стәрлетамаҡ өйрәнеү эскадрильяһында осоусы һөнәренә уҡый башлай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армияға китә, Энгельс хәрби-авиация училищеһына уҡырға йүнәлтмә ала. 1944 йылда училищены тамамлай, Ил-2 самолет штурмовикты үҙләштерә.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
Башҡорт шәлен «Ырымбур шәле» тип исемләп йөрөтәләр. Әүәл Ейәнсура яҡтарында ҙур баҙар булмау сәбәпле, башҡорт ҡатындары үҙҙәренең шәлдәрен Ырымбур, Орск яҡтарына алып барып һатҡан.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
1944 йылдың июненән 1945 йылдың майына тиклем Ил-2 штурмовигында Белоруссия, Польша һәм Германияла һуғыша. Фронтта булыуының беренсе аҙнаһында лейтенант Секин 28 хәрби осош яһай; 7 тапҡыр лётчик-штурмовиктың самолетын дошман артиллерияһы бәреп төшөрә.
Беренсе наградаһын, Ҡыҙыл Йондоҙ орденын, Владимир Секин 1944 йылдың июлендә ала. 1945 йылда Герой Йондоҙон уға маршал Рокоссовский тапшыра.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
1857 йылда «Ырымбур шәле» исеме аҫтында башҡорт дебет шәле беренсе мәртәбә Парижда халыҡ-ара күргәҙмәлә күрһәтелә һәм абруй ҡаҙана.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң 12 йыл хәрби авиацияла хеҙмәт итә — Төньяҡ ғәскәр төркөмөндә, Карпат аръяғы һәм Байкал аръяғы хәрби округында. Ил-10 штурмовигын, МиГ-15бис, истребителен үҙләштерә. Йәш осоусыларҙы өйрәтә.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
1893 йылда Чикагола ла халыҡ-ара күргәҙмә уҙғарыла. Унда Ырымбур губернаһынан вәкилдәрҙе лә ҡатнаштырыу бурысын Петербург ҡатын-ҡыҙҙары комитеты үҙ өҫтөнә алған. Шулай итеп, башҡорт дебет шәлен ошо күргәҙмәгә алып барып, ҙур ҡаҙаныштар яулап ҡайтҡандар.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
Запасҡа подполковник дәрәжәһендә сығып, ҡатыны Александра Дмитриева, улдары Владимир, Валерий, ҡыҙы Наталья менән бергә Стәрлетамаҡ ҡалаһына ҡайта. 1971 йылда Стәрлетамаҡ аэроклубын етәкләй, 1987 йылға тиклем мебель комбинатында транспорт цехы начальнигы булып эшләй.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
Хәҙерге көндә лә Ейәнсура шәлдәре Ырымбур өлкәһендә иң сифатлылар рәтендә һанала. Электән телдән-телгә тапшырылып килгән бер риүәйәт бар. Императрица Екатерина II үҙенең Урал тарафтарына оҙайлы сәфәрендә ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа бөгөнгө Ейәнсура биләмәһендә туҡталып китә. Башҡорттарҙың тупһаға аяҡ баҫҡан һәр кешегә бүләк биреү йолаһына ярашлы, хөрмәт йөҙөнән батшабикәнең иңенә ҡабарып торған шәл һалалар. Тауарҙың сифатлы икәнен иҫбатлау өсөн батшабикәнең күҙ алдында шәлде балдаҡ аша үткәрәләр.
Секин Владимир Алексеевич
Биографияһы
2005 йылдың 20 декабрендә вафат була.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
Әҙер селтәр шәлде балдаҡ аша үткәреү йолаһы әле лә йәшәй. Борондан ейәнсуралар шәл бәйләү өлкәһендә дан тотҡанға күрә, фәҡәт Иҫәнғол ауылында Бөйөк Ватан һуғышына тиклем уҡ (30 — сы йылдарҙа)"Свобода" тип аталған артель булдырылған. Был артель Ырымбурҙа ойошторолған 34 кәсепхана араһына ингән. Бәләкәй генә ойошманан ҙур, ҡеүәтле предприятиеға әйләнгән. Артелдә 1200 өйҙә эшләүсе оҫтабикә теркәлгән булған.
Секин Владимир Алексеевич
Батырлығы
«Дошмандың тере көстәренә, атыу ҡоралдарына һәм техникаһына һөжүм итеүгә һәм бомба ташлауға 130 һөҙөмтәле штурм яһаусы хәрби осош яһағаны, шул уҡ ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн» 1945 йылдың 18 авгусында В. А. Секинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Башҡорт дебет шәле
Башҡортостанда шәл бәйләү йолаһы
60-70 йылдарҙа бөтә илдә, шул иҫәптән Башҡортостанда ла, ошондай уҡ дәүләт предприятиелары тергеҙелә башлай. Шәл бәйләү процесы ике этаптан ойошторола: башта бәйләү ҡорамалында шәлдең уртаһы бәйләнгән, ә һуңынан ҡулдан ситтәре селтәрләнгән. Хәҙерге көндә бындай кәсепханалар ябылған, әммә шәл бәйләү әле лә күп ғаиләләргә килем, табыш алып килә. Шәл бәйләү кәсебе дауам итә генә түгел, артабан үҫешә бара. Алда һаналып киткән төбәктәрҙән башҡа, Мәләүез, Салауат, Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Күгәрсен, Ауырғазы, Көйөргәҙе, Миәкә, Ғафури һәм башҡа райондарҙың вәкилдәре лә төрлө конкурстарҙа әүҙем ҡатнаша.
Секин Владимир Алексеевич
Хәтер
Стәрлетамаҡ ҡалаһының Маршал Г. К. Жуков исемендәге скверында ғы Геройҙар аллеяһында В. А. Секиндың бюсы ҡуйылған. 2005 йылда 3-сө һанлы ул уҡыған мәктәптә Геройҙың бюсы ҡуйылған. Герой йәшәгән йортҡа (Тыныслыҡ урамы, 57) ике телдә — башҡорт һәм рус телендә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Башҡорт дебет шәле
Дебет шәленең төрҙәре
Дебет шәленең башҡа төрҙәре лә бар: селтәр шәл һәм һуғылған шәл. Башҡорттарҙың һуғылған шәле — туҡыусылыҡ өлкәһендә башҡа бер халыҡта ла аналогы булмаған күренеш. Бындай шәл туҡыу станогында һуғыла. Оҙон итеп яҫылыҡ һуғылғас, уны ике-өс өлөшкә ҡырҡалар һәм уларҙы ҙур шаҡмаҡ итеп бер-береһенә тегәләр. Ситтәрен оҙон суҡтар менән биҙәйҙәр. Селтәр шәлдең уртаһы ла, ситтәре лә семәрле, биҙәкле була. Бындай шәлде йылы миҙгелдәрҙә ябыналар. Аҙаҡҡы ваҡыт селтәр палантиндар модаға инә башлай. Республикала халыҡ-ара һәм төбәк шәл бәйләү оҫталары конкурстары, күргәҙмәләре үткәрелә. Беренсе күргәҙмә Өфөлә 1992 йылда үтә. Был күргәҙмәлә 100- ашыу дебет шәле, селтәрле шәл һәм палантиндар күрһәтелә. Иң оҫта бәйләүсе тип Ейәнсуранан Хәтифә Исмағилова таныла. Икенсе конкурс Күмертау ҡалаһында 1996 йылда үткәрелә. Төбәк-ара халыҡ ижады фестивале 1998 йылда Ҡурған ҡалаһында үтә һәм унда ла беҙҙең оҫтабикәләр уңышлы ҡатнаша.
Ейәнсура районында «Шәл байрамы» тип ойошторолған сара махсуслаштырылған « Ейәнсура шәле» конкурс-күргәҙмәһенә әүерелеп, хәҙер өр-яңы статуста — «Башҡорт шәле» республика фестивале тип атала. 2015 йылда Гран-прины Иҫәнғол ауылынан Зөлфиә Бикбулатова яулаған. Был конкурсты Республика Халыҡ ижады үҙәге ойоштора. Ярыш ҡалын шәл, йоҡа шәл һәм селтәр шәл; яҫы һәм оҙонса палантиндар; ҡара һәм аҡ шәл; төҫлө палантиндар номинациялары буйынса үтә. Йылдан-йыл конкурста ҡатнашыусылар һәм райондарҙың һаны арта бара.
Розенберг Геннадий Самуилович
Розенберг Геннадий Самуилович (30 май 1949 йыл) — ғалим-эколог, фитоценолог. 1992—2018 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Һамар фәнни үҙәгенең Волга бассейны экологияһы институты директоры. Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2000), биология фәндәре доктор (1984), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2010).
Биографияһы
Геннадий Самуилович Розенберг 1949 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. Башҡорт дәүләт университетының ике факультетын: физика-математика факультетын (ихтималлыҡ теорияһы белгесе) һәм биология факультетын (ботаника һәм экология буйынса белгес) тамамлаған. 1971—1973 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, Амурҙағы Комсомольскиҙа мотоуҡсылар взводы командиры була.
Карьераһын инженер булып башлай, тиҙҙән СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы Биология институты ҡарамағындағы геоботаника лабораторияһы мөдире була.
1987 йылда Тольятти ҡалаһына күсә, Рәсәй фәндәр академияһы Волга бассейны экологияһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре була, лабораторияны етәкләй. 1990 йыл—1992 йыл йылдарҙа институт директораты ағзаһы була, ә 1991 йылдың декабренән уның директоры була. 2018 йылдың декабрендә директор вазифаһын ҡалдыра
Өйләнгән, ҡыҙы бар
Фәнни эшмәкәрлеге
Геннадий Самуиловичтың авторлығында беренсе фәнни эше студент йылдарында уҡ барлыҡҡа килә. 1969 йылда ул техник кибернетика буйынса «Анализ одной процедуры создания сообщений» тип аталған эшен баҫтырып сығара. Армияла хеҙмәт итеү йылдарында ла ул ғилми эшмәкәрлеген туҡтатмай, был осорҙа уның бер нисә ғилми мәҡәләләре баҫылып сыға.
1977 йылда Розенберг Мәскәү дәүләт университетында кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1984 йылда Тарту дәүләт университетында биология фәндәре буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1996 йылда профессор дәрәжәһе бирелә.
2000 йылдың 26 майында ул Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты булып һайлана.
Экология институтының экосистемалар менән идара итеү лабораторияһында мөдир.
Г. С. Розенберг — фитоценология һәм дөйөм экология өлкәһендәге белгес. Ул был өлкәлә бер нисә фундаменталь һөҙөмтәләр алған, экосистемаларҙың структураһын һәм динамикаһын анализлауҙың яңы ысулдары, эре төбәктәрҙең экологик анализы өсөн эксперт системаһын эшләй. Уның тарафынан яңы экологик күҙаллау процедураһы тәҡдим ителгән. Волга бассейнының, Һамар өлкәһенең һәм Тольятти ҡалаһының комплекслы экологик анализы үткәрелә. Төрлө масштабтағы территорияларҙың тотороҡло үҫеш критерийҙары эшләнә.
Шулай уҡ Г. С. Розенберг Рәсәй Федерацияһы биология фәндәре бүлегенең гидробиология һәм биология проблемалары буйынса Ғилми совет ағзаһы (ә 2006 йылдан — бюро ағзаһы), Рәсәй Фәндәр академияһы Һамар ғилми үҙәге президиумының ағзаһы (2006 йылдың июненән), сит илдәрҙә йәшәгән ғалим-ватандаштар менән эшләү буйынса Рәсәй фәндәр академияһы Советы ағзаһы (2008 йылдың июненән), Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһы биология фәндәре бүлегенең биология буйынса төбәк советы ағзаһы булып тора.
Бер нисә йыл дауамында Розенберг «Рәсәйҙә экологик хәүефһеҙлек» һәм «Биологик төрлөлөк» дәүләт фәнни-техник программаларының бүлектәрен етәкләй.
СССР-ҙың Тәбиғәт буйынса дәүләт комитетының экологик эксперт советы ағзалығы ваҡытында ул Башҡортостан (Ағиҙел йылғаһында) һәм Крапивин (Томи йылғаһында) һыуһаҡлағыстары проекттарының экологик нигеҙһеҙлеген иҫбатлауҙа ҡатнаша, башҡа экологик экспертизаларҙа ҡатнаша.
Шулай уҡ Розенберг башҡа күп йәмәғәт, дәүләт һәм дәүләт-ара комиссияларҙың, комитеттарҙың, советтарҙың ағзаһы була.
Педагогик эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлегенән тыш Геннадий Розенберг уҡытыу эш менән дә шөғөлләнә: Һамар дәүләт университетында, Һамар дәүләт иҡтисад университетында һәм Тольятти дәүләт университетында лекциялар уҡый, В. Н. Татищев исемендәге Волга университетында инженер экологияһы һәм биотехнология кафедраһы мөдире, докторантура һәм аспирантураны етәкләй.
Уның етәкселегендә һәм уның консультацияһы аҫтында 5 докторлыҡ һәм 22 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана. Ул Рәсәй фәндәр академияһы Волга бассейны экология институты ҡарамағында биология фәндәр докторы дәрәжәһен биреү буйынса диссертация советы рәйесе, шулай уҡ Түбәнге Новгород университетында шундай уҡ советтың ағзаһы.
2001 йылдан ул биология фәне буйынса Юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы.
Нижневартовск дәүләт педагогия институтына, И. П. Огарев исемендәге Мордовия дәүләт университетына һәм Әстерхан дәүләт педагогия университетына саҡырылған профессор (visiting professor) булып тора.
Мөхәриррлек эшмәкәрлеге
Г. С. Розенберг күп журналдар редколлегияһының ағзаһы булып тора:
шулай уҡ төбәк «Живая вода» (Һамар) экологик гәзитенең йәмәғәт координацион советы ағзаһы.
Бүләктәре һәм премиялары
Геннадий Розенберг — 1994 йыл—1996 йыл һәм 1997 йыл—1999 йылдар өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының Дәүләт ғилми стипендияһы лауреаты
Экологик белем биреү циклдары өсөн ул 2004 йылда фән һәм техника өлкәһендә Һамар губерна премияһы менән билдәләнә.
2005 йылдан Рәсәй Федеарцияһы тәбиғи ресурстар Министрлығының «Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса ҡаҙаныштары өсөн» почетлы миҙалы менән бүләкләнә.
2007 йылда ул «Биологик төрлөлөктө һаҡлау».номинацияһында Жигули дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы тарафынан бирелгән И. И. Спрыгин исемендәге премияға лайыҡ була.
2008 йылда ул юғары уҡыу йорттары уҡытыусылары һәм фәнни-тикшеренеү учреждениеһы хеҙмәткәрҙәре араһында 2007 йылдың иң яҡшы ғилми китабы конкурсында «Тирә-яҡ мөхит һәм кеше экологияһы» номинацияһында лауреат була (Сочи ҡалаһы)
Рәсәй Федерацияһының фән һәм техника өлкәһендә Хөкүмәт премияһы (2010 йыл).
Истомина Авдотья Ильинична
Истомина Авдотья Ильинична (6 ғинуар 1799 йыл — 26 июнь 1848 йыл) — Санкт-Петербург балетының легендар бейеүсеһе.
Биографияһы
Авдо́тья (Евдоки́я) Ильи́нична Исто́мина 1799 йылдың 6 ғинуарында Санкт-Петербургта тыуған. 1816 йылда Петербург театр училищеһын тамамлай һәм урындағы Ҙур театр сәхнәһендә сығыш яһай башлай. Тиҙҙән ул балет труппаһының төп бейеүсеһенә әйләнә.
Авдотья Истомина — атаҡлы балетмейстер Шарль-Луи Дидлоның талантлы уҡыусыларының береһе. Александр Сергеевич Пушкин үҙенең киң билдәле «Евгений Онегин» романында нәҡ уны һүрәтләй. Шарль-Луи Дидло үҙе ижад итеп, 1818 йылда сәхнәгә ҡуйған «Зефир һәм Флора», шулай уҡ ошо йылдағы «Африка арыҫланы» («Африканский лев») балет спектаклдәрендә бейеүсе ҙур уңыштарға өлгәшә. 1820 йылда сәхнәләштерелгән «Калиф Багдадский», «Евтимий һәм Евхариса», «Роланд һәм Моргана», «Лиза һәм Колен», унан һуңыраҡ ҡуйылған «Лелия Нарбонская» һәм башҡа балеттарҙағы сығыштарынан һуң да Авдотья Истоминаны тамашасы оҙайлы һәм ҡайнар алҡыштарға күмә.
Ҡай бер ваҡыттарҙа Авдотья Истомина шулай уҡ комедия жанры булған водевилдәрҙә, телмәрле ролдәрҙә лә уйнай. Бейеүсе янында һәр саҡ уның таланты һәм матурлығына, сәхнә ижадына ғашиҡтар өйкөлөшөп йөрөй. Ул заман йәш егеттәр араһында Авдотья Истомина арҡаһында дуэлдәр берәү генә булмай, уларҙың ҡайһы берҙәре хатта фажиғәле тамамлана (ҡара —ru:Четверная дуэль).
Балеттан киткәндән һуң ғына, бары тик 1840-сы йылдарҙа, Авдотья Истомина драма актёры П. С. Экунинға кейәүгә сыға.
Талантлы бейеүсе 1848 йылдың 26 июнендә ваба (холера) сиренән вафат була.
Авдотья Истомина Санкт-Петербургтың хәҙерге Ҡыҙыл гвардия районында урынлашҡан Оло Охта зыяратында (ru:Большеохтинское кладбище) ерләнгән.
Аҙыҡ өҫтәмәләре
"'Аҙыҡ өҫтәмәләре"' — технологик маҡсаттарҙа етештереү процесында, төргәндә, ташығанда йәки һаҡларға кәрәк булғанда теләгән үҙенсәлектәр барлыҡҡа килтереү өсөн аҙыҡ-түлеккә ҡушыла торған матдәләр: мәҫәлән,  еҫ (ароматизаторҙар), төҫ (буяу), һаҡлау оҙайлығын арттырыу өсөн ҡулланылған (консерванттар), тәм биргестәр, консистенция булдырыу һәм башҡа матдәләр өҫтәү. Ҡайһы бер кешеләр аҙыҡ-түлекте шул көйө ҡулланырға ынтыла, әммә ябай тоҙ һәм борос та өҫтәмә булып тора.
Файҙаланыу стандарттары
Күп илдәрҙең ҡануниәттәрендә етештерелгән продукттарҙа ҡулланылған өҫтәмәләрҙе күрһәтеү талап ителә. Классификацияла өҫтәмәнең тулы исеме лә (АҠШ-та, мәҫәлән — «һеркә кислотаһы») йәки тәртип номеры күрһәтелеүе лә мөмкин: «Е» хәрефе менән (Евросоюзда), мәҫәлән, E260 — һеркә кислотаһы номеры.E хәрефе ҡуйылмаған өҫтәмәләр ҙә бар, мәҫәлән, 154 номерлы өҫтәмә — был Brown FK буяуы, ул Бөйөк Британияла ғына ҡулланыла.
Аҙыҡ-түлек өҫтәмәләре һәм ҡушылмаларының халыҡ-ара стандарттары Халыҡ-ара ауыл хужалығы ойошмаһының (JECFA) Берләшкән  эксперттар комитеты   һәм ФАО/ВОЗ Халыҡ-ара комиссияһы ҡабул иткән  Алиментариус Кодексы (Codex Alimentarius) менән билдәләнә һәм  ВТО-ға ингән илдәрҙең уларҙы үтәүе мотлаҡ.
Аҙыҡ-түлек стабилизаторҙары
Аҙыҡ-түлек стабилизаторҙары — кондитер,  икмәк бешереү, һөт һәм ит ризыҡтары етештереү сәнәғәтендә текстура һәм форма биреү,  оҙайлы ваҡыт дауамында һаҡларлыҡ консистенция биреү өсөн ҡулланыла торған матдәләр. Мәҫәлән: изонатрий аскорбаты (Е-316), натрий цитраты (Е-331), кальций цитраты (Е-333), калий тартраты (Е-336), натрий фосфаты (Е-339), калий фосфаты (Е-340), кальций фосфаты (Е-341) һәм башҡалар
Номерҙар буйынса классификация
Европа союзы илдәрендә аҙыҡ-түлек өҫтәмәләре   классификацияһы өсөн  нумерация системаһы эшләй (1953 йылдан алып эшләй]. Һәр өҫтәмә Е хәрефе менән башланған уникаль номерға эйә.  Нумерация системаһы  халыҡ-ара Кодекс Алиментариус тарафынан ҡабул ителгән. Кодтың беренсе һаны уның дөйөм тәғәйенләнеше хаҡында һөйләй:
Киң ҡулланыштағы ҡайһы бер матдәләрҙең, мәҫәлән, ванилин һәм модификацияһыҙ крахмалдың коды юҡ.
Максим Горький урамы (Дондағы Ростов)
Максим Горький урамы — Дондағы Ростовтың үҙәк өлөшөндәге урам. Уның башы Сиверс проспекты һәм Доломановский тыҡрығы араһында ята. Урам көнбайыштан көнсығышҡа Ченцов урамына тиклем һуҙыла. Пролетар яҙыусы Алексей Максимович Горький хөрмәтенә аталған, ул Дондағы Ростов ҡалаһына өс тапҡыр килгән. 1938 йылдың 28 мартында шуның иҫтәлегенә Яр буйы урамында мемориаль таҡтаташ ҡуйылған: «Бында Дондағы Ростов порты биләмәһендә 1891 йылдың йәйендә йөк ташыусы булып бөйөк пролетар яҙыусыһы Максим Горький (Пешков Алексей Максимович, 1868—1936) эшләй».
Тарихы
Урамдың тәүге исеме — Сенная. Башта ул ҡаланың төньяғында һуңғы урам була — ҡала сите, аулаҡ урын, бында күрше урамдарҙа урынлашҡан уҡыу йорттарына яҡын ҡаланың бөтә фәхешханалары тупланған була.
Хәҙерге торошо
Максим Горький — машиналар юлы тар булған киң урам, сөнки унда тротуарҙар киң һәм унда трамвай юлдары урынлашҡан. Урамда күп белем биреү учреждениелары урынлашҡан: Көньяҡ Федераль университеттың идара итеү һәм хоҡуҡ институты, Хәҙерге гуманитар академияның Ростов филиалы, Ростов дәүләт иҡтисад университеты, Ростов дәүләт иҡтисад университетының колледжы, Дондағы Ростов төҙөлөш колледжы, Ростов дәүләт юл бәйләнеше университеты техникумы. Шулай уҡ, урамда Дондағы Ростовтың иң боронғо производство биналарының береһе — Дон тәмәкеһе фабрикаһы бинаһы урынлашҡан.
Урам төҙөкләндерелә
2012 йылда урамды глобаль реконструкциялау башлана һәм ул бөгөн дә дауам итә. Еңел автотранспорт өсөн трамвай юлдарын үтеү юлы төҙөү һәм машиналар йөрөй торған юлды киңәйтеү аша, дүрт һыҙатлы ике яҡлы хәрәкәт булдырыла. Был реконструкцияның маҡсаты Красноармейская һәм Пушкин урамдарында, шулай уҡ Оло Баҡса урамында автомобилдәр ағымы көсөргәнешлелеген кәметеү.
Баштағы план буйынса реконструкция Сиверс проспектынан башланырға тейеш була. Эштәр 956 миллион һумлыҡ тип баһалана. Әммә 2014 йыл башында, киреһенсә, урамдың урта өлөшө реконструкциялана (Буденный проспектынан юғары), ә уның башында эш башланды ғына әле.
Иғтибарға лайыҡ биналар һәм ҡоролмалар
Таҡ яғында: Йоп яғында:
Көнсығыш фронтының контрһөжүме
Көнсығыш фронтының контрһөжүме —1919 йылдың яҙын — йәйендәге РККА-ның Көнсығыш фронтының Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтына ҡаршы масштаблы һөжүме.
Алдағы ваҡиғалар
Көнсығыш фронтында ҡыҙылдар ҙа, аҡтар ҙа һөжүм итергә 1919 йылдың яҙында әҙерләнә ине, әммә аҡтар беренсе булып башлайҙар. Уларҙың операциялары 1919 йылдың март — апрелендә фронт үҙәгендә стратегик йырып сығыуға килтерҙе. Большевиктарҙың командованиеһы көнсығышҡа стратегик резервтарын ташларға мәжбүр булды: 2-се уҡсылар дивизияһын һәм һәм ике уҡсы бригадаһын, шулай уҡ ҡыҙыл Көнсығыш фронты командование ҡарамағына Ҡазанда формалашып бөтөп барған 35-се уҡсылар дивизияһы инде.
Әммә ҡыҙылдарҙа Фрунзе командованиеһы аҫтында Көньяҡ ғәскәрҙәр төркөмө запаста була. Баштағы план буйынса һөжүмдә уға төп роль тәғәйенләнә: аҡтарҙың һөжүменән һуң барлыҡҡа килгән ситуация билдәләнгәс, Фрунзе башланған һөжүмде туҡтата һәм ғәскәрҙәрҙе яңынан төркөмдәргә бүлгеләй. Шуның менән үҙенең һул флангын нығыта (уға аҡтар тылдарына инеү менән янай) һәм стратегик резерв булдыра. 9 апрелдә Фрунзе ҡарамағына өҫтәмә рәүештә 5-се армия бирелә.
Совет командованиеһының пландары
Ҡазанда үткән кәңәшмәнән һуң, 10 апрелдә, Көнсығыш фронты Реввоенсоветының директиваһы сыға. Директиваға ярашлы Көньяҡ төркөмгә Бутулук — Сорочинск — Михайлов районында бөтә көстө йыйып? 5-се армияны ҡыҫырыҡлауын дауам иткән дошман көстәрен көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай бер удар менән ҡыйратырға кәрәк була. Артабан 5-се армияһы частарының Быҙаулыҡ һәм Боғорослан йүнәлешендәге дауам иткән сигенеүен туҡтатырға кәрәклегенә күрһәтелә ине, әммә төп удар өсөн тәғәйенләнгән көстәр менән түгел, ә Һамарҙа формалашҡан частар ярҙамында. Ошо директива менән бер үк ваҡытта 2-се армия командармы В. И, Шорин дөйөм етәкселегендә Төньяҡ армиялар төркөмө булдырыла (2-се һә 3-се армияларҙы берләштерә): уның алдында генерал Гайда армияһын ҡыйратыу бурысы ҡуйыла. Армия төркөмдәре араһындағы сикләүсе һыҙыҡ Бөрө, Чистополь һәм Кама инеше аша үткәрелгән була.
Совет контрһөжүме алдынан ғәскәрҙәрҙең торған урыны
Пермь һәм Сарапул йүнәлештәрендә 37 мең ҡыҙыл яугирына ҡаршы 33 мең аҡтар һуғыша; фронтты ҡҙгән урында аҡтарҙың 40 мең яугиры була, ә ҡыҙылдарҙың — 24 мең. Ханжиндың армияһы16 апрелдә Боғоросланды баҫып ала һәм 250—300 км фронтта һуҙыла; был фронтта Вятка йылғаһының тамағынан Боғоросланға тиклем аҡтарҙың веер формаһын алып биш дивизияһы хәрәкәт иткән. Ханжиндан һулғараҡ, унан ныҡ ҡына ҡалышып, Ырымбур йүнәлешендә үҙенең ғәйрәтле ғәмәлдәре менән 1-се армия тарафынан тотҡарланған Беловтың армия төркөмө хәрәкәт итә.
Фрунзе ниәте
Фрунзе удар төркөмөн Быҙаулыҡ районында тупларға һәм дошмандың һул флангына һөжүм итергә була. Ошо ваҡыт эсендә 5-се армия аҡтарҙың хәрәкәтен Боғоросланда туҡтатырға тейеш була, сөнки дошмандың тере көстәрен ҡыйратыу барлыҡ башҡа мәьәләләрҙе лә сисүгә булышлыҡ итер ине.
Дөйөм хәлдең торошон иҫтә тотоп, фронт командованиеһы Волганы фронталь ышыҡлау өсөн алдан Фрунзе өсөн тәғәйенләнгән резервтарҙың бер өлөшөн йүнәлтә. Шул уҡ ваҡытта аҡтар фронты уң яҡтан һикелтәлр формаһын ала, был һикәлтәләр үҙ-ара бәйле булмай. Килеп сыҡҡан ситуацияла Фрунзе һикәлтәләрҙе айырым ҡыйратырға ҡарар итә. Төп удар көсө Төркөстан армияһы исемен ала.
19 апрелдә Фрунзе ошонда план ҡора: юллап түбәндәге ҡарар ителде: 1-се армия, һөжүмгә күсеп, дошмандың VI корпусын тотҡарларға тейеш була, был ваҡытта Төркөстан армияһы уң яҡтан 5-се армия менән берлектә дошманды ҡыйратырға һәм уның Боғорослан төркөмөн (III корпус) төньяҡҡа алып ташларға һәм уның Бәләбәй менән бәйләнешен киҫергә тейеш. төркөстан армияһының атлы ғәскәре III һәм IV корпустары араһында разведка алып бара, 1-се армия менән бәйләнеш тота һәм аҡтарҙың III корпусының тылдарына һөжүм яһай. 5-се армия Боғоросланды яулап алыу өсөн дошманды фронттан атакалай.
Шул уҡ ваҡытта фронт командованиеһы алдан Фрунзе өсөн тәғәйенләнгән, быға тиклем киҫектерелеп килгән өҫтәмә көс ярҙамында Сергиевск аҫтында аҡтарҙың II корпусын ҡоршауға алыу өсөн тағы ла бер удар эшләргә ҡарар сығара.
Чистополгә янаған хәүеф Көнсығыш фронты командованиеһын үҙенең армияларының Төньяҡ төркөмдәрен әүҙемләштерергә мәжбүр итә, бының һөҙөмтәһендә 3-се армияға, 29 апрелдән дә ҡалмайынса, Кама йылғаһынан көнбайышыраҡ урында торған дошманды ҡыйратыу маҡсатында һөжүмгә күсергә бойороҡ бирелә.
Операциялар
Шул ваҡытта аҡтар һөжүмен дауам итә. Генерал Белов Ырымбурға бер нисә уңышһыҙ һөжүмдән һуң фронттан үҙенең резервын —генерал Бакичтың IV корпусын индерергә була. Был корпус Иманғол ауылын эргәһендәге Һайылмыш йылғаһы аша сығып, Ырымбурҙы төньяҡтан баҫып алыуға һәм уңыш йылмайған саҡта Яңы-Сергиевск яғына алға китеп V һәм VI корпустары менән берлектә ҡыҙылдарҙың 1-се армияһын ҡамауға алыу менән тамамланыуға булышлыҡ итә. Әммә Гай яңынан төркөмдәргә бүленергә өлгөрә һәм 22 — 25 апрелендәге өс көн дауамындағы алышта Белов төркөмөн ҡыйрата, уның ике дивизияһын тулыһынса тиерлек юҡҡа сығара, өҫтәүенә ҡыҙылдар яғына IV корпусының ҡалдыҡтары ла күсә. Һөҙөмтәлә Бәләбәйгә һөжүм иткән Ханжин армияһының тыл коммуникациялары асыла. Ҡыҙылдарҙың 1-се армияһы оператив иреклек ала. .
Әммә Ханжин армияһы һөжүмен дауам итә. 25 апрелдә аҡтар Сергиевск янындағы Саллы ауылын баҫып алалар. Бөтә Көнсығыш төркөмөнөң тыл тимер юлы коммуникацияларындағы Кинель узел стансаһын хәүеф аҫтына ҡуя. Шул уҡ көндә Чистополь бирелә. Ошо ваҡиғалар Көнсығыш фронтының командованиеһын Төркөстан армияһының тулыһынса тупланыуын да көтмәйенсә Көньяҡ төркөмөнә һөжүмгә күсергә бойороҡ бирергә мәжбүр итә. Чистополь йүнәлешендә Чистополде ҡайтарып алыу өсөн 2-се армияһының уң флангына һөжүмгә күсергә бойора.
Боғорослан операцияһы
28 апрелдә Боғоросландан көньяҡ-көнсығышыраҡ ҡыҙылдар тарафынан аҡтарҙың 11-се һәм 6-сы пехота дивизиялары тулыһынса тар-мар ителә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ҙур арауыҡтар булыу сәбәпле аҡтарҙың II корпусы һөжүмен дауам итә һәм 27 апрелдә Сергиевскиҙы яулап ала.
Дошман көстәренә удар төркөмдөң маневры тиҙ арала тәьҫир итһен өсөн, Көнсығыш фронтының командованиеһы Төркөстан армияһының Сембер һәм Һамар йүнәлештәрендәге Бөгөлмәгә һәм 5-се армияһының уң флангын — Шалашниково стансаһына төбәп, һөжүм үҙәген алыштырырға ҡарар итә. Шулай итеп, Көньяҡ төркөмөнөң удар часы фронты төньяҡ-көнсығыш йүнәлешенән төньяҡ-көнбайышҡа үҙгәртелә. 4 майҙа 5-се армия частары Боғоросланды яулап алалар. 5 майҙа аҡтар Сергиевскиҙы ташлап китә һәм Бөгөлмәгә сигенә. 4 майҙа аҡтар Чистополде ҡалдыралар һәм көнсығышҡа табан сигенә башлайҙар, әммә 2-се армия участкаһында Гайданың Себер армияһы ҡыҙылдарҙың 28-се — уҡсылар дивизияһын ҡыҫырыҡлап, Вятка йылғаһы аръяғына сығырға мәжбүр итә.
Килеп тыуған хәлдән сығып, 6 майҙа Фрунзе дошманды тулыһынса ҡамап алыу буйынса яңы план ҡора. Тыуған хәүеф арҡаһында аҡтар Бөгөлмәне ҡалдыралар һәм унда 13 майҙа ҡыҙыл 5-се армия инә.
Бәләбәй операцияһы
Көнсығыш фронтының яңы командующийы А. А. Самойло 5-се армияны ҡыҙыл армияларҙың Төньяҡ төркөмөнә ярҙам итеү өсөн ҡулланырға ҡарар итә. 10 майҙа 5-се армия Көнсығыш фронтының командованиеһы ҡарамағына күсә һәм уға Бөгөлмәне алғандан һуң үҙенең фронтын төньяҡ-ҡөнсығыш йүнлешендә бойорола. Артабан ул 2-се армияға ярҙам итер өсөн юлланырға тейеш ине.
17 майҙа Самойло 5-се армияның тп көстәренең төньяҡҡа киҫкен боролоуын билдәләгән яңы директива бирә; шул уҡ ваҡытта һөжүмгә 2-се һәм 3-се армиялар күсергә тейеш була. Әммә Бәләбәй районындағы ҡаршылыҡ төйөнө әле юҡҡа сығарылмаған булыу сәбәпле, Фрунзе ҡарамағына 5-се армия составынан 25-се һәм 2-се уҡсылар дивизиялары бирелә. 25-се дивизия алдына Бәләбәйҙе төньяҡтан урап алыу бурысы ҡуйыла, 1-се һәм Төркөстан армиялары Фрунзе планы буйынса эш итәләр. Аҡтар уратып алыу хәүефенән ҡасып, 17 майҙа Бәләбәйҙе ташлап сығалар һәм тәртипһеҙ рәүештә Ағиҙел аръяғына Өфөгә табан сигенәләр. Самойло дошмандың ҡыйратылыу масштабтарын дөрөҫ баһаламай һәм Көнсығыш төркөмө армияларының аҡтарҙы эҙәрләүен туҡтата. Фрунзе был ҡарар менән риза булмай һәм 19 майҙа Самойло эҙәрлекләү тураһында директива сығара.
Өфө операцияһы
Бөгөлмә — Бәләбәй операцияһы тамамланғандан һуң Көнсығыш фронтының командованиеһы Көньяҡ төркөмө алдына яңы бурыс ҡуя: дошманды эҙәрлеүен дауам итеү менән бер рәттән Өфө — Стәрлетамаҡ (Стәрлетамаҡты 28 майҙа 1-се армия атлы ғәскәре баҫып ала) районын яулап алырға, Ырымбур һәм Урал өлкәләрендәге ихтилалдарҙы баҫтырырға һәм ныҡлап ошо райондарҙы еңеп алырға. Көньяҡ төркөмө командованиеһына 5-се армияһы ярҙам итергә тейеш була. Ошо бурысты тормошҡа ашырыу өсөн Көньяҡ төркөмө командованиеһы төньяҡтан 5-се армияһының һәм көньяҡтан Төркөстан һәм 1-се армиялары көстәре менән дошманды ҡыҫымға алыуҙы планлаштырыла. Аҡтар шул уҡ ваҡытта 6 пехота полктарының удар көсөн Өфөнән аҫтараҡ Ағиҙел йылғаһы инешендә туплай, улар үҙ сиратында Төркөстан армияһы флангтарын ҡыҫымға алырға ниәтләй.
25 майҙа ҡыҙыл ғәскәрҙәренең Көньяҡ төркөмө 28 майҙан башлап дөйөм һөжүмгә күсеү тураһында бойороҡ ала. Ошо тотҡарлау аҡтарға көс йыйырға мөмкинлек бирә. 28 майҙа аҡтарҙың удар төркөмө Ағиҙел йылғаһы аша сыға, әммә 29 майҙа ҡыҙылдарҙың 5-се армияһы тарафынан ҡыйратыла. Командование директиваларын үтәп, 5-се армия 30 майҙа Ағиҙел йылғаһы аша сыға һәм Бөрө ҡалаһын яулай һәм 2-се ҡыҙыл армияһы фронтының ваҡиғалар барышына йоғонто яһай.
7 июндән 8 июнгә ҡараған төндә Көньяҡ төркөмө ҡыҙыл ғәскәрҙәренең 25-се уҡсылар дивизияһы частары Ҡыҙыл Яр стансаһы янында Ағиҙел йылғаһы аша сыға. Уңышты йәйелдереп, командование үҙенең резервы — 31-се уҡсылар дивизияһын һуғышға индерә һәм 9 июндә Өфөнө ҡыҙыл ғәскәрҙәре яулап ала. Аҡтар Өфөнән өҫтәрәк Ағиҙел йылғаһы буйында 16 июнгә тиклем тора, артабан Ханжин армияһы көнсығышҡа табан сигенә башлай.
Һөҙөмтәләр һәм эҙемтәләр
Көньяҡ һәм үҙәк фронт участкаларындағы аҡ армияларын тар-мар итеү ҡыҙыл армияларына Урал һыртына сығыу шарттарын булдыра һәм төньяҡ фронт участкаһында аҡтарҙың алға барыуын юҡҡа сығара, аҡ ғәскәрҙәрҙең төньяҡ төркөмө тыл коммуникацияларына хәүеф тыуҙыра.
Ивановский Георгий Иванович
Ивановский Георгий Иванович (19 ноябрь 1906 йыл, Дон ғәскәре өлкәһенең Таганрог ҡалаһы, хәҙерге Рәсәйҙең Ростов өлкәһе ҡалаһы — 25 февраль 1985 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — хужалыҡ эшмәкәре, УССР Юғары Советының 5 саҡырылыш депутаты. СССР Юғары Советының 1-се саҡырылыш депутаты. 1938–1940 йылдарҙа Украинаның Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы (б) була. 1960—1961 йылдарҙа Украина Коммунистар партияһы ревизия комиссияһы ағзаһы.
Биографияһы
1920 йылдан алып Таганрог металлургия заводының домна цехында эшләй. 1924–1928 йылдарҙа — Таганрог механика-металлургия техникумында уҡый.
1927 йылда ВКП(б) ағзаһы булып китә.
1928 йылда инженер, домна цехы начальнигы урынбаҫары, домна мейестәре начальнигы, Ф. Э. Дзержинский исемендәге Днепропетровск металлургия заводында «Доменстрой» начальнигы булып эшләй. Днепродзержинский металлургия институтын тамамлаған.
1937–1939 йылдарҙа — төҙөлөш начальнигы, Криворог металлургия заводы директоры. 1939—1940 йылдарҙа — С. М. Киров исемендәге Макеевский металлургия заводы директоры.
1940–1941 йылдарҙа — СССР дәүләт контроле халыҡ комиссары урынбаҫары. 1941—1942 йылдарҙа — СССР боеприпастары халыҡ комиссарының 1-се урынбаҫары. 1941 йылда — һуғыш припастары һәм башҡа хәрби техника етештергән заводтарҙы күсереү буйынса СССР оборона Дәүләт комитеты вәкиле. 1942 йылдан — СССР боеприпастар халыҡ комиссариатының 179-сы комбинат директоры. 1943 йылда — СССР-ҙың көньяҡ райондарында боеприпастар етештергән заводтарҙы тергеҙеү буйынса СССР Дәүләт оборона комитеты вәкиле.
Һуңынан СССР ауыр индустрия предприятиелары төҙөлөшө министры урынбаҫары булып эшләй. 1951—1953 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы дәүләт матди резервтар Баш идаралығы начальнигы.
1957 йылдың май айы–1960 йыл — Запорожье иҡтисади административ районы халыҡ хужалығы советы рәйесе.
1965–1973 йылдарҙа — халыҡ хужалығын матди-техник тәьмин итеү буйынса СССР Министрҙар Советы Дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары.
Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Албания Фәндәр академияһы
Албания Фәндәр академияһы  — Албанияның иң мөһим ғилми учреждение. Академия составында 28 мөхбир ағзаһы,, 11 ағза-корреспонденты һәм 26 хөрмәт ағзаһы бар.
Ике отделение:
Академияла составында подразделениялар бар:
Албания Фәндәр академияһының китапханаһы — иң ҙур ғилми китапханаһы илдә (8,12 млн том). 1975 йылда нигеҙ һалынған.
Рим империяһы
Рим империяһы (Imperium Romanum, Βασιλεία Ῥωμαίων) — Боронғо Рим дәүләтселеге үҫешендәге республиканан һуңғы фаза, уға идара итеүҙең автократик формаһы һәм Европа менән Урта диңгеҙ буйында ҙур территоииялар биләү хас була. Донъяла бөтә Урта диңгеҙ буйына эйә булған берҙән-бер дәүләт. Рим империяһы йәшәүенең ваҡыт сиктәре беренсе император Октавиан Августан башлап, империяның Көнбайыш һәм Көнсығыш өлөштәргә бүленгәненә һәм артабан Көнбайыш Рим империяһының ҡолауына тиклемге, йәғни б.э.т. 27 йылдан б.э. 476 йылға тиклемге арауыҡты алып торған. Рим империяһының Көнсығыш өлөшө Константинополдәге үҙәге менән 1000 йыл самаһы йәшәй.
Рим империяһы тарихын осорҙарға бүлеү
Дәүләт-хоҡуҡи ҡоролошо йәһәтенән ике төп осорға бүленә:
1. Принципат — республика һәм монархия һыҙаттарынан торған дәүләт ҡоролошо формаһы, б.э.т. I б. — б.э. III б.
2. Доминат (284—476) — монархияға яҡын торған сәйәси ҡоролош.
Принципат
Август принципаты республика магистратураһы менән хәрби монархия элементтарынан тора. Магистратуралар етәкселеге һайлау йә тәғәйенләү юлы менән ҡуйыла, ләкин монарх саны тәхетте мираҫҡа алыуҙы йә тар даирәлә һайлау үткәреүҙе күҙҙә тота. Принципат тарихында һайлау ҙа, мираҫҡа алыуҙа күҙәтелә, һуңғыһы хатта уллыҡҡа алыуҙы ҡулланып та тормошҡа ашырыла: император буласаҡ вариҫын уллыҡҡа ала.
Августтың идара итеүе (б.э.т. 31 й. — б.э. 14 й.)
Икенсе триумвират беренсеһе кеүек хосуси нигеҙҙә ҡоролмай, ул киң вәкәләтле дәүләт учреждениеһы була: халыҡ йыйыны ҡарары менән триумвирҙарға дәүләтте ҡороу — triumviri rei publicae constituendae causa —йөкмәтелә. Бөтә ойоштороу власын ҡулына туплағас, Октавиан уны үҙенең һалдаттарын бүләкләү һәм урынлаштырыу өсөн генә файҙалана ла шунан унан баш тарта һәм провинцияларҙың баш командующийы званиеһы менән сикләнә (лат.  imperator perpetuns ). Киләһе йылына ул Агриппа менән бергә цензор булып китә һәм «сенатта беренсе» (лат.  princeps senatus ) тигән исемде ала.
Ошо рәүешле үҙенең сенатҡа мөнәсәбәтен белдереп, Октавиан үҙ өҫтөнән ғүмерлеккә бирелгән баш командующий званиеһынан да баш тарта һәм тик сенатың ныҡышыуы арҡаһында ғына был власты тағы 10 йылға ҡабул итеп ала. Был мөҙҙәт үткәс, ул тағы 10 йылға оҙайтыла. Ул проконсул власы менән республиканың башҡа магистратуралары власын — ғүмерлек трибунат (б.э.т. 23 й.), цензор (лат.  praefectura morum ) һәм баш понтифик власын — берләштерә. Уның власы, шулай итеп, ике йүнәлеште эсенә ала: ул римлыларға ҡарата республика магистратураһынан һәм провинцияларға ҡарата хәрби империумдан ғибәрәт була. Октавиан бер үҙе сенат президенты ла, император ҙа була. Был ике дәрәжә Августҡа 27 йылда сенат тарафынан бирелгән «арҙаҡлы» тигән почетлы титулда сағыла.
Август һәр нәмәлә сама белә. Ул Боронғо римдағы март айынан башлана торған йылдың алтынсы айына үҙенең исемен бирергә рөхсәт итә, ләкин үҙен илаһилаштырыуға юл ҡуймай, бары тик «илаһ улы» тигән (лат.  divi filius ) ҡушымтаны ғына рөхсәт итә. Римдан ситтә генә үҙенең хөрмәтенә ҡорамдар төҙөргә (лат.  Roma et Augustus ) һәм жрецтар коллегияһы — Августалдар ойошторорға рөхсәт итә. Августтың власы унан һуң килгән императорҙар власынан шул тиклем ныҡ айырыла, уны тарихта айырым термин менән принципат тип атап йөрөтәләр. Август сенатты тергеҙеп кенә ҡалмай, ул сенат менән власты уртаҡлаша. Бөтә провинциялар сенаттыҡына һәм императорҙыҡына бүленә. Беренселәренә тыныс төбәктәр ҡарай, уларҙың проконсул званиеһындағы хакимдары әүәлгесә сенатта йәрәбә һалып ҡуйыла һәм уның контроле аҫтында була, улар ҡарамағында ғәскәр булмай. Ғәскәрҙәр торған һәм һуғыштар барған төбәк булыу ихтималлығындағы провинциялар Август менән ул тәғәйенләгән легаттар власына тура буйһона, легаттар пропретор званиеһында була.
Финанс хакимиәте лә шулай бүленә:сенат ҡарамағында — эрарий (aerarium) — сенат ҡарамағында, император провинцияларынан килгән килемдәр император ҡаҙнаһына (лат.  fiscus ) инә.
Августтың эске сәйәсәте консерватив-милли төҫтә була. Цезарь провинциалдар алдында Римға бөтә юлдарҙы аса. Август иһә граждан итеп һәм сенатҡа тик яҡшы сифатлы элементтарҙы ғына үткәрә. Цезарь өсөн, бигерәк тә Марк Антонийға, гражданлыҡ хоҡуғы биреү килем сығанағы булып тора. Ә Август өсөн «Рим гражданлығы дәрәжәһенә зыян килтергәнсе ҡаҙна зыян күрһен». Ошо ҡараштан сығып, ул хатта әүәл бүләк ителгән гражданлыҡты ла тартып алғылай.
Август граждандарҙың һаны билдәле булырға тейеш тип иҫәпләй һәм ҡулланыуҙан сығып өлгөргән цензды яңынан индерә. 28 йылда ҡорал йөрөтөргә һәләтле граждандар һаны 4 063 000 була, ә 19 йылдан 4 163 000-гә етә. Август Рим ды төҙөкләндереү һәм биҙәү тураһында хәстәрлек күрә. Ул халыҡтың рухи көсөн һаҡларға, ғаиләне нығытырға, холоҡ-фиғел ябайлығын тергеҙергә тырыша. Иҫкергән ҡорамдарҙы яңырта, әхлаҡи тарҡалыуҙы тыйған, никахҡа инеүҙе һәм балалар тәрбиәләүҙе дәртләндергән закондар сығара (Leges Juliae и Papia Poppeae, б.э.т. 9 й.). Өс улы булғандарға һалым ташламалары бирелә (лат.  jus trium liberorum ).
Август үҙе лә Римда үрнәккә әйләнергә тырыша. Донъя хакимы Палатиндағы ябай ғына өйҙә йәшәй, «йорт хужабикәһе» императрица Ливия Августа үҙ ҡулы менән туҡыған кейемдәрҙе генә кейә.
Уның дәүерендә провинциялар яҙмышында текә үҙгәреш була: Рим поместьеларынан улар дәүләт өлөшөнә әйләнә (лат.  membra partesque imperii ). Проконсулдарға жалованье түләнә, уларҙың провинцияла булыу мөҙҙәте оҙайтыла. Элек провинциялар Рим мәнфәғәтендә таланыуҙан бушамаһа, хәҙер, киреһенсә, Рим субсидиялар бирә. Август провинциаль ҡалаларҙы төҙөкләндерә, уларҙың бурыстарын ҡаплай, бәлә-ҡазалар ваҡытында ярҙамға килә.
Республиканың даими армияһы булмай — һалдаттар үҙҙәрен бер йылға саҡырған, унан һуң «поход тамамланғанға тиклем» үҙ байрағы аҫтында тотҡан полководецҡа присяга бирә. Августтан башлап, баш командующий власы ғүмерлеккә бирелә, ә армия даимиға әйләнә. Хеҙмәттә булыу мөҙҙәте 20 йыл була, унан һуң «ветеран» почётный ялға һәм аҡса йә ер менән тәьмин ителеүгә хоҡуҡ ала. Дәүләт эсендә кәрәкмәгән ғәскәрҙәр сик буйлатып урынлаштырыла. Римда 6000 кешелек һайланма отряд тора, ул римлы граждандарҙан (преториандарҙан) туплана, 3000 преториан Италияға ҡуйыла. Август граждандар һуғышы барғанда йыйылған күп һанлы легиондарҙың 25-ен һаҡлап ҡалдыра (3-өһө Публий Вар еңелгәндә һәләк була). Уларҙан Үрге һәм Түбәнге Германияла — 8, Дунай буйҙарында — 6, Сүриәлә — 4, Мысырҙа һәм Африкала — 2-шәр, Испанияла 3 легион тора. Һәр легионда 5000 һалдат була. Хәрби диктатура, республика учреждениелары һәм провинциялар менән генә сикләнмәйенсә, Римда ла урынлаша — уның алдында сенат хөкүмәтлек әһәмиәтен юғалта, халыҡ йыйыны бөтөнләй юҡҡа сыға. Комициялар урынын легиондар ала — улар властың ҡоралы булып тора.
Цезарь вариҫы булған Август, Германияла һуғышсан ҡәбиләләрҙе буйһондороп, Римға төньяҡтан янаған хәүефте юҡҡа сығарыу бурысын ҡуя. Императорҙың уллыҡҡа алған улдары Өлкән Друз менән Тиберий Рим легиондарын Германияның уртаһына уҡ индерә. Ләкин план яртылаш ҡына тормошҡа аша: Тевтобург Урманында Публий Варҙың еңелеүе (б.э. 9 й.) Римды биләмәләрен Эльбаға тиклем йәйелдереү ниәтенән баш тарттыра, ул Рейн менән сикләнә. Көньяҡта, германдар күпләп урынлашмаған төбәктәрҙә, сикте Дунайғаса еткереү һәм Реция (Винделиция менән) һәм Норик тигән яңы провинциялар булдырырға мөмкинлек сыға. Көнсығышта римлылар айырыуса ҡаты ҡаршылыҡҡа осрай. Тиберийҙың Далмация һәм Паннония менән һуғышта фиҙакәр алышы һәм еңеүе һөҙөмтәһендә (б.э. 9 й.) Рим Дунай буйлап сик ҡора һәм яңы өс провинция — Паннония, Далмация һәм Мёзия провинцияларын ойоштора.
Август көньяҡта ла Рим хакимлығы биләмәләрен арттыра. Сүриә тарафынан тынғыһыҙланған Мысыр Римға йәбешеп ята һәм батшабикәһе Клеопатраның Цезарь менән Марк Антонийҙы арбап алыуы арҡаһында бойондороҡһоҙлоғон һаҡлай. Ҡартайған батшабикә һалҡын ҡанлы Августтың да ыңғай ҡарашына өлгәшә, һәм Мысыр Рим провинцияһына әйләнә. Төньяҡ Африканың көнбайышында ла Август ваҡытында Рим хакимлығы нығына. Рим пикеттары Марокконан алып Мысыр сигендәге Киренаикаға тиклем мәҙәниәтле өлкәләрен сүлдәге күсмә ҡәбиләләрҙән һаҡлап тора.
Юлийҙар-Клавдийҙар династияһы: Август вариҫтары (14—69 йй.)
Август хасил иткән дәүләт ҡоролошоноң етешһеҙлектәре ул вафат булғас та күренә башлай. Ул уллыҡҡа алған Тиберий менән үҙенең ейәне, Август тарафынан утрауға һөрөлгән йүнһеҙ егет, араһындағы мәнфәғәттәр һәм хоҡуҡтар бәрелеше хәл ителмәй ҡала. Ҡаҙаныштары, аҡылы һәм тәжрибәһе буйынса Тиберий (14—37) дәүләттә беренсе кеше булырға хоҡуҡлы. Уның деспот булғыһы килмәй: үҙенә ялағайланып әфәнде (dominus) тип өндәшеүселәргә ул ҡолдарға ғына — әфәнде, ә провинциалдарға — император, граждандарға граждан булыуы тураһында әйтә. Провинциялар өсөн ул хәстәрлекле һәм эшлекле хаким була. Ләкин Римда ялағайҙар менән ошаҡсылар арҡаһында сенат менән мөнәсәбәттәре тиҙ арала боҙола. Ғаиләһендәге фажиғәле хәлдәр Тиберийҙың күңелен ҡатыра. Тарихҡа «сенаттағы намыҫһыҙ алыштар (лат.  impia bella )» тигән исем алған ҡанлы сәйәси ваҡиғалар башлана, улар Тациттың үлемһеҙ әҫәрендә тулы һүрәтләнә.
Флавийҙар династияһы (69—96 йй.)
Власть баш күтәргән йәһүдтәргә ҡаршы һуғыштың баш командующийы Веспасианға эләгә. Веспасиан (70—79) һәләтле ойоштороусы була. Ул батавтарҙың ихтилалын баҫтыра, сенатҡа мөнәсәбәттәрҙе көйләй, дәүләт хужалығын тәртипкә килтерә, үҙе Боронғо Римдағы әхлаҡи ябайлыҡ өлгөһө була. Уның улы Йәрүсәлим де тар-мар иткән Тит (79—81) кешелекле була, ә Веспасиандың кинйә улы Домициан (81—96) властың мираҫ буйынса тапшырылыуы Римға бәхет килтермәүен тағы бер тапҡыр раҫлай. Домициан Тиберийҙан үрнәк ала, Рейнда һәм Дунайҙа һуғыша, сенат менән дошманлаша һәм заговор һөҙөмтәһендә һәләк була.
Антониндар — биш яҡшы император (96—180)
Был заговор эҙемтәһе булып власҡа генералды түгел, ә сенат мөхитендәге кешене, Нерваны (96—98), тәғәйенләү тора. Ул, Ульпий Траянды (98—117) уллыҡҡа алып, Римға иң яҡшы императорҙарҙың береһен бирә. Траян Испанияла тыуып үҫә; уның юғары үрләүе империяла барған социаль йүнәлештең һәйбәт билдәһе була. Ерле императорҙар Юлийҙар һәм Клавдийҙарҙан һуң, Рим тәхетенә килмешәк Гальба, унан һуң Италия муниципийҙарынан императорҙар, ниһайәт, Испания провинциалы ултыра. Траян икенсе быуатты империя өсөн яҡшы осорға әйләндергән императорҙар рәтен башлай: улар бөтәһе лә — Адриан (117—138), Антонин Пий (138—161), Марк Аврелий (161—180) — провинциянан сыҡҡан (Антонин — Галлияның көньяғынан, ҡалған икеһе — испан); һәр береһе үҙҙәренән элгәрге императорҙың уларҙы уллыҡҡа алыуы аша үрләгән. Траян полководец булараҡ дан ала, империя уның осоронда иң ҙур майҙандарҙы биләй.
Траян төньяҡта сиктәрҙе Карпаттан Днестрға еткерә, көнсығышта дүрт провинция булдыра: Әрмән, Месопотамия, Ассирия, Ғәрәп провинциялары.
Тыныслыҡ һөйгән Адриан хакимиәттә һәм хоҡуҡиәттә үҙгәрештәр менән шөғөлләнә. Август кеүек үк, Адриан провинциялар буйлап күп йөрөй; Афинала үҙ өҫтөнә архонт вазифаһын алыуҙан да кәмһенмәй, үҙе үк ҡала идаралығының проектын төҙөй. Заман менән бергә атлап, ул Августҡа ҡарағанда белемлерәк була. Адриан финанс реформалары менән «донъяны байытыусы» ҡушаматын алһа, уның вариҫы Антонинды, бәлә-ҡазаға дусар булған провинциялар тураһында хәстәрлек күргәне өсөн, «кешелек атаһы» тип йөрөтәләр. Цезарҙар рәтендә иң юғары урынды Марк Аврелий биләй, уны философ тип йөрөтәләр. Олпат йәштә тәхеткә ултырған дүрт императорҙан һуң власть мираҫ буйынса йәнә лайыҡһыҙ йәш кешегә эләгә. Коммод (180—193) идара итеүҙе әшнәләренә тапшырып ҡуя, үҙе, Неронға оҡшап, данды яу яланында түгел, ә циркта, тамашала алырға йыйына. Ул заговорсылар ҡулынан һәләк була.