cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Берия Лаврентий Павлович
Берия Лаврентий Павлович (ლავრენტი პავლეს ძე ბერია, Лавренти Павлес дзе Бериа; 29 март 1899 йыл, Рәсәй империяһы, Кутаиси губернаһы, Мерхеули — 23 декабрь 1953 йыл, Мәскәү) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре, дәүләт именлегенең генераль комиссары (1941), Советтар Союзы Маршалы (1945), Социалистик Хеҙмәт Геройы (1943), 1953 йылда был исемдәрҙән мәхрүм ителә.
1941 йылдан алып — СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе (И. В. Сталиндың) урынбаҫары (1946 йылдан — Министрҙар Советы) уның 1953 йылдың 5 мартында вафат булғанынан һуң — СССР Министрҙар Советы рәйесенең (Г. Маленков) беренсе урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта СССР-ҙың эске эштәр министры. СССР-ҙың Дәүләт оборона комитеты ағзаһы (1941—1944), СССР ГКО-һы рәйесе урынбаҫары (1944—1945). СССР-ҙың 7-се саҡырылыш Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы, депутаты, СССР-ҙың 1-3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты. ВКП(б) Үҙәк Комитеты ағзаһы (1934—1953), Үҙәк Комитет Политбюроһы ағзалығына кандидат (1939—1946), Политбюро ағзаһы (1946—1952), Башҡорт АССР-ы Юғары Советының депутаты (1947-1953)(Ишембай ҡалаһынан кандидат), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1952—1953). И. В. Сталинға иң яҡын торғандар рәтендә була. Оборона сәнәғәтенең һәм ПВО-ның, шул иҫәптән ядро ҡоралына һәм ракета техникаһына ҡағылышы булған бөтә эштәрҙең мөһим тармаҡтарының кураторы. 1945 йылдың 20 авгусынан СССР-ҙың ядро программаһын тормошҡа ашырыу менән етәкселек итә.
1953 йылдың 26 июнендә Л. П. Берия, власты баҫып алыу маҡсатында шпионаж һәм заговор формаһында тыуған илгә хыянат итеүҙә ғәйепләнеп, ҡулға алына. 1953 йылдың 23 декабрендә СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө буйынса атып үлтерелә.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Лаврентий Берия 1899 йылдың 29 мартында Кутаисси губернаһының Мерхеул ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Уның әсәһе Марта Джакели (1868—1955) — мегрел сығышлы, Серго Берия һәм ауылдаштары дәлилдәре буйынса, мегрел кенәз нәҫеле Дадиани менән алыҫ туғанлыҡта торған] .Тәүге ире вафат булғандан һуң Марта улы һәм ике ҡыҙы менән тороп ҡала. Һуңыраҡ, фәҡирлек арҡаһында, тәүге никахтан булған балаларҙы тәрбиәгә уның Дмитрий ағаһы ала.
Лаврентийҙың атаһы, Павел Хухаевич Берия (1872—1922) Мерхеулға Мегрелиянан күсеп килә. Ғаиләһендә өс бала тыуа, бер улы ике йәшендә үлә, ә ҡыҙы ауырыуҙан һуң телһеҙ булып ҡала. Лаврентийҙың уҡыуға һәләтле булыуын күреп, ата-әсәһе уға яҡшы белем бирергә тырышалар — Сухум юғары башланғыс училищеһында. Уҡыуға һәм йәшәүенә түләү өсөн уларға ярты йорттарын һатырға тура килә.
1917 йылда Берия бик яҡшы һөҙөмтәләр менән (башҡа мәғлүмәттәр буйынса уртаса уҡыған ) Сухум юғары башланғыс училищеһын тамамлай, һәм Баҡы урта механик-техник төҙөлөш училищеһында белем ала. 17 йәшенән алып ул әсәһен һәм ауырыу һеңлеһен ҡарай, улар уның янына күсеп киләләр. 1916 йылда Нобелдәр нефть компанияһының баш контораһында практика үтә, бер үк ваҡытта училищела уҡыуын дауам итә. 1919 йылда уны техник-төҙөүсе-архитектор һөнәре буйынса тамамлай.
1918 йылдан алып механика-төҙөлөш училищеһындағы йәшерен марксистик түңәрәктә тора, уның ҡаҙнасыһы була. 1917 йылдың март айында Берия РСДРП(б)-ға инә. 1917 йылдың июнь-декабрь айҙарында гидротехник отряды составында, техник булараҡ, Румын фронтына китә, Одессала хеҙмәт итә, артабан Пашканиҙа (Румыния) ауырыуы арҡаһында хеҙмәттән бушатыла һәм Баҡыға ҡайта, унда 1918 йылдың февраленән ҡала большевиктар ойошмаһында һәм Баҡы эшсе депутаттар Советы секретариатында эшләй. Баҡы коммунаһы баҫтырылғандан һәм төрөк-әзербайжан ғәскәрҙәре тарафынан Баҡы ҡалаһын баҫып алыуҙан һуң, Әзербайжанда Совет власы урынлаштырылғанға тиклем, йәшерен большевиктар ойошмаһы эшендә ҡатнаша (1920 йылдың апреле). 1918 йылдың октябренән 1919 йылдың ғинуарына тиклем — «Аҡ ҡала Каспий ширҡәте» заводында конторсы булып эшләй.
Әзербайжан контрразведкаһында
Берияның Әзербайжан Демократик Республикаһында (АДР) контрразведкалағы хеҙмәте асыҡланмаған. Уның һүҙҙәре буйынса, 1919—1920 йылдарҙа контразведкала эшләгән саҡта ул Царицындағы XI Ҡыҙыл Армия штабына тапҡан мәғлүмәтте тапшырған, әммә быны бер кем дә дөрөҫләй алмай. Шул уҡ ваҡытта 1953 йылда контразведка хеҙмәтендә булыуы уға ҡаршы ҡуйылған ғәйептәрҙең береһе була.
Рәсәй йәшерен хеҙмәттәр энциклопедияһына ярашлы, 1919 йылдың көҙөндә Баҡы большевистик подпольеһы етәксеһе А. И. Микояндың ҡушыуы буйынса ӘДР-ҙың дәүләт оборонаһы комитеты ҡарамағындағы контрреволюция менән көрәш буйынса ойошманың агенты була. А. В. Антонов-Овсеенко фекере буйынса, мусауатсылар разведкаһына Берия үҙенең класташы Мирза Балы рекомендацияһы буйынса алына, Балы уны М. Д. Багиров менән таныштыра (Берияның күрһәтмәләренә ярашлы, ул Багиров менән 1921 йылда танышҡан). Багировтың күрһәтмәләре буйынса, ул Берияның әзербажан контразведкаһында хеҙмәт итеүе тураһында Берияның үҙенән ишеткән: ''«Әйе, беләм. Бының турала миңә Берия үҙе 1921 йылда ӘзЧК-һына эшкә СОЧ-тың начальнигы һәм минең урынбаҫарым булараҡ килгәс тә һөйләне. Ул миңә, был разведкала партия ҡушыуы буйынса эшләнем, тине»''.
1923 йылдың 22 октябрендә яҙылған автобиографияһында Берия былай тип яҙа: 1953 йылда СССР-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко унан һорау ала. Берия, хеҙмәткә «Гуммет» социал-демократик ойошмаһының большевистик крылоһының заданиеһы буйынса эшкә төшөүе тураһында күрһәтмә бирә. Был эште Мирдаут Гуссейнов ҡушыуы буйынса башҡарған һәм уның эше (Измайлов аша) ''«башлыса контразведкаға килгән граждандарҙың хаттары менән эш итеүгә ҡайта».
Автобиографияға ярашлы, Берия «1919 йылдың көҙөндә „Гуммет“» партияһынан контразведкаға хеҙмәткә инә һәм «яҡынса 1920 йылдың мартында, Муссевиҙы үлтергәндән һуң», эшен ҡалдыра. Мирфәттәх Баҡы ресторандарының береһендә, көҙ башында, 1919 йылдың 5 сентябрендә, үлтерелә. Контрразведкала Берияның хеҙмәте 3-4 ай дауам итә.Ул Гусейнов кәңәше буйынса эштән китеү тураһында ғариза бирә, сөнки әзербайжан контразведкаһы тулыһынса мусаүатсыларҙыҡына әйләнә.
Ҡабаттан Грузияла
1920 йылдың апрелендә, Әзербайжанда совет власы урынлаштырылғандан һуң, Грузия Демократик Республикаһына легаль булмаған эшкә РКП(б)-ның Кавказ крайкомы һәм 11-се армия Реввоенсоветы ҡарамағындағы теркәү бүлеге вәкиле итеп ебәрелә. Барып етеү менән тиерлек Тифлиста ҡулға алына һәм Грузияны ташлап сығыу шарты менән азат ителә. Автобиографияһында Берия яҙа:
Һуңғараҡ, грузин меньшевистик хөкүмәтенә ҡаршы ҡораллы ихтилал әҙерләүҙә ҡатнашып, урындағы контразведка тарафынан фашлана, ҡулға алына һәм кутаиси төрмәһенә ултыртыла, һуңынан Әзербайжанға һөрөлә. Об этом он пишет: Был ваҡиғалар тураһында Берия былай тип яҙа:
Шатуновская О. Г. Баҡыла Берияны ҡулға алыу эпизодын тасуирлай: ''« … Берия… Әзербайжанда оҙаҡ булмай. Әзербайжанда уны төрмәгә ултырталар…уны провокатор булараҡ ултырталар, ә Багиров уны азат итә. Киров ул ваҡытта Тбилисиҙа постпред була. Ул 11 армияһы штабына, реввоенсоветҡа, Орджоникидзеға телеграмма һуға: „Провокатор Берия ҡасты, ҡулға алығыҙ.“»''.
Әзербайжан ЧК-нда хеҙмәттә
Яҡынса ошо ваҡытта ул Әзербайжан ЧК-һы рәйесе булған М. Багиров менән дуҫлаша. Л. П. Берия күрһәтмәләренә ярашлы, уларҙың 1921 йылдың яҡынса апрель айында танышалар, шул уҡ ваҡытта Багиров 1954 йылда һорау алған саҡта, улар шул уҡ йылдың февраленән алып тығыҙ бәйләнештә булалар, тип белдерә. Улар бик яҡын дуҫ булалар. Кавказ партия ойошмаһында уларҙы хатта «сиам игеҙәктәре» тип атайҙар. С. Р. Мильштейн да «бергә эшләгән ваҡытта һәм аҙаҡҡы көндәренә тиклем Берияның Багиров менән яңҡын мөнәсәбәттәре һаҡланды». Берия үҙе таныуы буйынса, Багиров менән уның мөнәсәбәттәре яҡшы була, әммә насар саҡтары ла булған — «мин уның менән риза булмаған йәки уға бирелгән заданиеларҙы үтәүҙе талап иткән саҡта». 1953 йылдың 19 авгусында АҠШ-тың Үҙәк разведка идаралығы тарафынан М. Д. Багиров тураһында әҙерләнгән белешмәһендә Берия Л. П. подпольела булған саҡта Багировтың һеңлеһенә өйләнгән, тип яҙыла. Әммә был белешмә дөрөҫлөккә тап килмәйҙер, сөнки Багировтың һәм Берияның биографияларында быға ҡағылышлы мәғлүмәт юҡ.
1921 йылда Берия Әзербайжан партия һәм чекистар етәкселеге яғынан вәкәләттәрен арттырған өсөн һәм енәйәт эштәрен уйлап сығарғаны ҡаты тәнҡиткә дусар ителә, әммә етди язанан ҡотолоп ҡала. (Уны Анастас Микоян .) яҡлап сыға.) 1921 йылдың декабрендә Әзербайжан партия ойошмаһын таҙартҡан саҡта Берияның «мусауат контразведкаһында» хеҙмәт итеүе тураһында һүҙ килеп сыға. Башта Әзербайжан Үҙәк Контроль Комиссияһы һәм Кавказ аръяғы партия ойошмалары тарафынан тикшереү үткәрелә, һуңынан тикшереү РКП(б)-ның Үҙәк Контроль Комиссияһы тапшырыла, һуңғыһында Берияны РКП(б) ҡарамағына күсерергә ҡарар ителә. 1922 йылдың 6 майында үткәрелгән Әзербайжан компартияһының Үҙәк комитеты Президиумы ултырышында ҡарар ҡабул ителә: «Берияның Әзербайжан ЧК-һындағы эше бик кәрәкле тип танырға, РКП Үҙәк Комитетын уны Әзербайжанда ҡалдырыуҙы һорарға».
1922 йылдың ғинуарында Багировты "революцион законһыҙлыҡты боҙоу өсөн " вазифаһынан бушатҡандан һуң, Берия уның урыннына ултыра. Ул ваҡыттағы рәсми документтарҙа ул Әзербайжан Ғәҙәттән тыш комиссияһы башлығы итеп күрһәтелә. Мәҫәлән, 8 апрелдәге Әзербайжан компартияһы Үҙәк Комитеты Президиумы ултырышы протоколында уның фамилияһы өсөнсө урында тора (Әз. ЧК-һы рәйесе ғәҙәттә өсөнсө булырға тейеш), ә Багировтың фамилияһы исемлектә күрһәтелмәгән. Кавказ аръяғы ЧК-һының Административ бүлегенең 8 июндәге 2703-сө һанлы бойороҡта ул Әз. ЧК-һы рәйесе тип исемләнгән.
Шул уҡ ваҡытта «Иттихат» мосолман ойошмаһын һәмуң эсерҙарҙың Кавказ аръяғы ойошмаһын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1922 йылдың йәйгеһен Берия Әзербайжан ғәҙәттән тыш комиссияһының Йәшерен-оператив бүлеге мөдире вазифаһына тәғәйенләнә.
Грузия дәүләт именлеге органдарындағы эше
1922 йылдың ноябрендә Берияны Тифлисҡа күсерәләр һәм Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы һәм Грузия ССР-ының халыҡ Комиссарҙары Советы ҡармағындағы Ғәҙәттән тыш комиссияһы (артабан Грузия Дәүләт сәйәси идаралығы тип үҙгәртелә) рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы армияһының Махсус бүлеге начальнигы вазифаһын биләй. 1923 йылдың июлендә Грузияның Үҙәк Башҡарма комитеты тарафынан Хәрби Хеҙмәт Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1924 йылда меньшевиктар ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, СССР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
1926 йылдың мартынан — Грузия ССР-ының Дәүләт Сәйәси идаралығы рәйесенең урынбаҫары, Йәшерен-оператив бүлеге начальнигы.
1926 йылдың 2 декабрендә Лаврентий Берия Грузия СССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Дәүләт сәйәси идаралығы рәйесе булып китә (әлеге вазифаны 1931 йылдың 3 декабренә тиклем биләй), Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ОГПУ-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары һәм Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһында Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ рәйесе урынбаҫары (1931 йылдың 17 апреленә тиклем). 1931 йылдың 17 апреленнән алып 1926 йылдың декабренә тиклем ошонда уҡ Йәшерен-оператив идаралығы начальнигы була. 1927 йылдың апреленән алып 1930 йылдың декабренә тиклем бер үк ваҡытта — Грузин ССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары. Ошо осорҙа И. В. Сталин менән осраша.
1930 йылдың 6 июнендәге Грузия ССР-ы КП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумы ҡарары буйынса Лаврентий Берия Грузия КП(б)-ның Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп тәғәйенләнә (һуңынан Бюро). 1931 йылдың 17 апрелендә Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы ГПУ-ның рәйесе, Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы ОГПУ-һының тулы хоҡуҡлы вәкиле һәм Кавказ Ҡыҙыл Байраҡ армияһының ОГПУ Махсус бүлеге начальнигы вазифаларын биләй (1931 йылдың 3 декабренә тиклем). Бер үк ваҡытта 1931 йылдың 18 авгусынан 3 декабренә тиклем — СССР-ҙың ОГПУ коллегияһы ағзаһы.
Кавказ аръяғында партия эшендә
1931 йылдың 31 октябрендә ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Л. П. Берияны Кавказ аръяғы крайкомының икенсе секретары вазифаһына тәғәйенләй (1932 йылдың 17 октябренә тиклем әлеге вазифаны биләй), 1931 йылдың 14 ноябрендә Грузия КП(б) Үҙәк Комитетының беренсе секретары итеп тәғәйенләнә (1938 йылдың 31 авгусына тиклем), 1932 йылдың 17 октябрендә — бер үк ваҡытта Кавказ аръяғы крайкомының беренсе секретары, Армения һәм Әзербайжан компартияларының Үҙәк Комитеттары ағзаһы итеп һайлана. 1936 йылдың 5 декабрендә Кавказ аръяғы СФСР өс үҙаллы республикаларға бүленә, Кавказ аръяғы крайкомы 1937 йылдың 23 апрелендәге ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты ҡарарына ярашлы бөтөрөлә.
1933 йылдың 10 мартында ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Секретариаты Берияны Политбюро, Оргбюро, Үҙәк Комитеты Секретариаты ултырыштары протоколдарына Үҙәк Комитет ағзаларына мәғлүмәттәр ебәреү исемлегенә индерә. 1934 йылда ВКП(бX-ның VII съездында беренсе тапҡыр Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1934 йылдың декабрь айында Берия Сталиндың 55 йәше тулыуға арналған мәжлесендә була.
Берия етәкселек иткән осорҙа төбәк халыҡ хужалығы тиҙ үҫешә. Берия Кавказ аръяғы нефть сәнәғәте үҫешенә ҙур өлөш индерә, ул эшләгән осорҙа сафҡа күп эре сәнәғәт объекттары индерелә (Земо-Авчал ГЭС-ы һәм башҡалар). Грузия бөтә Союз курорт зонаһына әүерелә. Субтропиктарҙа етештерелгән ауыл хужалығы продуцияһына (виноград, сәй, мандарин һәм башҡалар) юғары һатып алыу хаҡтары ҡуйыла: грузин крәҫтиәнлеге илдә иң хәллеләрҙән һанала.
Нестор Лакоба үҙенең вафаты алдынан (ағыуланыу һөҙөмтәһендә) Берияны үҙенең үлтереүсеһе тип әйткән, тиҙәр.
1937 йылдың сентябрендә Мәскәүҙән Г. М. Маленков һәм А. И. Микоян менән берлектә Әрмәнстан партия ойошмаһының «таҙартыуын» үткәрә. «Ҙур таҙартыу» Грузияла ла үтә, унда партия һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күбеһе репрессиялана. Бында Грузия, Әзербайжан, Әрмәнстан партия етәкселәре араһында заговор «асыла», заговорсылар, йәнәһе, Кавказ аръяғының СССР-ҙан сығыуын һәм Бөйөк Британия протектораты аҫтына күсеүҙе планлаштырған. Грузияла, мәҫәлән, мәғариф наркомы Гайоз Девдарианиға ҡаршы эҙәрлекләүҙәр башлана. Уның дәүләт именлеге органдарында һәм компартияла мөһим вазифалар биләгән Шалва ағаһы үлтерелә. Ахырҙа, Гайоз Девдариани 58-се статьяны боҙоуҙа һәм контрреволюцион эшмәкәрлек алып барыуҙа ғәйепләнә һәм НКВД тройкаһы хөкөмө буйынса 1938 йылда атып үлтерелә. Партия функционерҙарынан тыш, таҙартыуҙан урындағы интеллектуалдар ҙа репрессияларға дусар ителә, шул иҫәптән Михаил Джавахишвили, Тициан Табидзе, Сандро Ахметели, Евгений Микеладзе, Дмитрий Шеварднадзе, Георгий Элиава, Григорий Церетели һәм башҡаларight&printsec=frontcover&source=bl&ots=Uz4vxD0uOk&sig=fL2n2-cjFEB56bpjDSI_510RQgA&hl=en&ei=658tS-3tJZSAMrTEuIEJ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CAgQ6AEwAA#v=onepage&q=&f=false Beria: Stalin’s First Lieutenant], Princeton University Press, стр. 78. 1993. ISBN 0-691-03257-2. 1938 йылдың 17 ғинуарынан, СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советының 1-се сессияһынан СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы ағзаһы.
СССР НКВД-һында
1938 йылдың 22 авгусында СССР-ҙың эске эштәр халыҡ комиссары Н. И. Ежовтың беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Берия менән бер үк ваҡытта тағы ла бер беренсе урынбаҫар итеп (15.04.1937) М. П. Фриновский тәғәйенләнә. 1938 йылдың 8 сентябрендә Фриновский СССР-ҙың Хәрби-һауа Флоты наркомы итеп тәғәйенләнәы, шул уҡ көндә уны СССР-ҙың НКВД идаралығы начальнигы вазифаһында Берия алмаштыра — 1938 йылдың 29 сентябрендә НКВД структураһында тергеҙелгән Дәүләт именлегенең Баш идаралығы вазифаһында Берияны НКВД наркомының беренсе урынбаҫары В. Н. Меркулов алмаштыра. 1938 йылдың 11 сентябрендә Л. П. Берияға Дәүләт именлеге 1-се ранглы комиссар званиеһы бирелә.
1938 йылдың 25 ноябрендә Берия СССР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә. А. С. Барсенков һәм А. И. Вдовина фекеренсә, Берия НКВД башлығы вазифаһына килгәндән һуң репрессиялар ҡәтғи рәүештә кәмей. Оло террор тамамлана. 1939 йыл эсендә контрреволюцион енәйәттәрҙә ғәйепләнеү буйынса үлем язаһына — 2,6 мең, 1940 йылда — 1,6 мең кеше хөкөм ителә. 1939—1940 йылдарҙа 1937—1938 хөкөм ителмәгән кешеләрҙең күпселеге азат ителә; шулай уҡ хөкөм ителгәндәрҙең һәм лагерҙарға ебәрелгәндәрҙең бер өлөшө иреккә сығарыла. В. Н. Земсков мәғлүмәттәре буйынса, 1938 йылда 279 966 кеше азат ителә. МДУ-ның эксперт комиссияһы Барсенковтың һәм Вдовиндың дәреслегендә фактик хаталар таба һәм 1939—1940 йылдарҙа азат ителгәндәрҙең һаны 150—200 мең кеше тип баһалай. «Йәмғиәттең ҡайһы бер даирәләрендә уның 30-сы йылдарҙың иң аҙағында „социалистик законлылыҡты“ тергеҙгән кеше репутацияһы була», — тип билдәләй Яков Этингер.
Л. П. Берия 1940 йылда Лев Троцкийҙы үлтереү буйынса операцияһына кураторлыҡ итә, 1940 йылда әсиргә эләккән поляк офицерҙарының һәм башҡа кешеләрҙең судтан тыш атып үлтереүҙең инициаторы була. буйынса яуаплы операциялар л. п. 1940 йылда юҡ Лев Троцкий, инициаторы булған преисполненный 1940 йылда поляк офицеры атып һәм башҡа әсирҙәр йөҙө.
1938 йылдың 25 ноябренән 1941 йылдың 3 февраленә тиклем Берия совет тышҡы разведка менән етәкселек итә (ул саҡта СССР-ҙың НКВД-һы функцияларына инә; 1941 йылдың 3 февралендә тышҡы разведка яңы булдырылған СССР-ҙың дәүләт именлеге Халыҡ комиссариаты составына тапшырыла, уны Берияның элекке урынбаҫары Меркулов етәкләй). Мартиросян фекеренсә, Берия ҡыҫҡа срокта Ежов осорондағы законһыҙлыҡҡа һәм террорға нөктә ҡуя. Уның етәкселегендә 1939—1940 йылдарҙа Европал, Японияла һәм АҠШ-та совет тышҡы разведкаһының бик көслө агенттар селтәре булдырыла. 1939 йылдың 22 мартынан — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат. 1941 йылдың 30 ғинуарында Л. П. Берияға дәүләт именлегенең генераль комиссары званиеһы бирелә. 1941 йылдың 3 февралендә СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесенең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Ул НКВД, НКГБ, урман һәм нефть сәнәғәте, төҫлө металдар, йылға флоты наркоматтарына кураторлыҡ итә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышы башында, 1941 йылдың июнь аҙағында, Берия П. Cудоплатовҡа СССР-ҙағы Болгария илсеһе И. Стаменов аша, ниндәй шарттарҙа Германия СССР-ға ҡаршы һуғышты туҡтатырға ризалаша икәнлеген белергә ҡуша.
1941 йылдың 18 октябрендә Л. П. Берия бер ниндәй судһыҙ-ниһеҙ тикшереү аҫтында булған 25 кешене, шул иҫәптән ҡулға алынған хәрби начальниктарҙы һәм уларҙың ҡатындарын, атып үлтереү тураһында бойороҡ бирә.
1941 йылдың 30 июнендә Л. П. Берия Дәүләт Оборона комитеты (ГКО) ағзаһы булып тора. ГКО ҡарары менән Л. П. Берияға ГКО-ның самолеттар, моторҙар, ҡорал һәм минометтар етештереү буйынса ҡарарҙарын, шулай уҡ Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-Һауа Көстәре эше буйынса (авиаполктар булдырыу, уларҙы кәрәкле ваҡытта фронтҡа ташлау һәм башҡалар) ГКО ҡарарҙарын контролдә тотоу бурысы йөкмәтелә. ГКО-ның 1942 йылдың 8 декабрендәге ҡарарына ярашлы Л. П. Берия ГКО-ның Оператив бюроһы ағзаһы итеп тәғәйенләнә. Ошо уҡ ҡарар менән Л. П. Берияға өҫтәмә рәүештә Күмер сәнәғәте наркоматының һәм юлдар наркоматының эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү бурыстары йөкмәтелә. 1944 йылдың майында Берия ГКО рәйесенең урынбаҫары һәм Оператив бюроһы рәйесе итеп тәғәйенләнә. Оператив бюроһы бурыстарына, атап әйткәндә, оборона сәнәғәте, тимер һәм һыу юлы транспорты, ҡара һәм төҫлө металлургияһы, күмер, нефть, химия, резина, ҡағыҙ-целлюлоза, электр-техник сәнәғәте наркоматтарының, электр станцияларҙың эшен контролдә тотоу һәм күҙәтеү инә.
Берия шулай уҡ СССР-ҙың Ҡораллы көстәре Баш Командованиеһы Ставкаһының даими кәңәшсеһе вазифаһын биләй.
Һуғыш йылдарында ил етәкселегенең һәм партияның халыҡ хужалығы идаралығы менән бәйле булған (шулай уҡ фронтта ла) яуаплы йомоштарын башҡара. Ысынында 1942 йылда Кавказ оборонаһы менән етәкселек итә. Самолеттар һәм ракета техникаһы етештереүе өсөн яуаплы була.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 30 сентябрендәге Указына ярашлы Л. П. Берия «Хәрби ваҡыттың ауыр шарттарында ҡорлады һәм боеприпастарҙы етештереү арттырыу өлкәһендәге айырым ҡаҙаныштары өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Һуғыш йылдарында Л. П. Берия Ҡыҙыл Байраҡ ордены (Монголия, 15 июль 1942), Республика ордены (Тыва, 18 август 1943), Ленин ордены (21 февраль 1945), Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944 йылдың 3 ноябре) менән бүләкләнә.
Ядро проекты буйынса эштең башы
1943 йылдың 11 февралендә И. В. Сталин Дәүләт Оборона комитетының В. М. Молотовтың етәкселегендәге атом бомбаһын етештереү өсөн эш программаһы тураһында ҡарарға ҡул ҡуя. Әммә СССР ГКО-һының И. В. Курчатовтың 2-се һанлы лабораторияһы тураһындағы 1944 йылдың 3 декабрендә ҡабул ителгән ҡарарҙа нәҡ Л. П. Берияға «уран буйынса эштәрҙе күҙәтеү» ҡушыла,
Халыҡтар депортацияһы
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда халыҡтарҙы уларҙың күпләп йәшәгән урындарынан депортациялау тормошҡа ашырыла. Шулай уҡ Гитлер коалицияһына ингән халыҡтарҙың вәкилдәре (венгрҙар, болғарҙар, күп кенә финдар) депортациялана. Депортациялауҙың рәсми сәбәбе итеп дезертирлыҡ, коллаборационизм һәм Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында әлеге халыҡтарҙың күпселек өлөшө советтарға ҡаршы әүҙем ҡораллы көрәш алып барыуы күрһәтелә.
Л. Берияның етәкселегендә Төньяҡ Кавказ халыҡтарынан тәүгеләре булып ҡарасайҙар депортациялана — НКВД ғәскәрҙәре тарафынан күсереү 1943 йылдың 2 ноябрендә үткәрелә. Ҡарасай автономия өлкәһе территорияһы Грузия ССР-ы составына индерелә. Ҡарасайҙәрҙе күсереү сәбәптәренең береһе — Грузия территорияһын киңәйтеү.
1944 йылдың 29 ғинуарында Лаврентий Берия «чечендарҙы һәм ингуштарҙы күсереү тәртибе тураһында инструкция»ға ҡул ҡуя, ә 21 февралдә ул НКВД буйынса чечендарҙы һәм ингуштарҙы депортациялау тураһында бойороҡ сығара. 20 февралдә И. А. Серов, Б. З. Кобулов һәм С. С. Мамулов менән бергә Берия Грозныйға килә һәм операция менән шәхсән үҙе етәкселек итә, операцияла НКВД-ның, НКГБ-ның һәм "СМЕРШ"тың яҡынса 19 мең оператив хәҙмәткәрҙәре, шулай уҡ НКВД ғәскәрҙәренең «таулы урындарҙағы учениеларҙа ҡатнашыу өсөн» яҡынса 100 мең офицер һәм һалдат ҡатнаша. 22 февралдә республика етәкселеге һәм юғары рухи лидерҙар менән осраша, уларҙы операция тураһында иҫкәртә һәм халыҡ араһында кәрәкле эш алып барырға тәҡдим итә, ә инде икенсе көндө иртәнсәк ҡыуып сығарыу операцияһы башлана. 24 февралдә Берия Сталинға хәбәр итә: «Ҡыуып сығарыу һәйбәт үтә…Операцияға бәйле ҡулға алынырға тейешлеләрҙән 842 кеше ҡулға алынды». Шул уҡ көндө Берия Сталинға балҡарҙарҙы ҡыуып сығарырға тәҡдим яһай, ә 26 февралдә ул НКВД буйынса «Кабардин-Балҡар Республикаһынан балҡар халҡын ҡыуып сығарыу буйынса саралар тураһындағы» бойороҡҡа ҡул ҡуя. Быға тиклем бер көн алда Берия, Серов һәм Кобулов Ҡабарҙы-Балҡар обкомы секретары Зубер Кумехов менән осрашалар, осрашыу ваҡытында март башында Эльбрус алдына барып килеү тураһында килешелә. 2 мартта Берия Момулов һәм Кобулов оҙатыуында Эльбрус алдына барып ҡайта, Кумеховҡа балҡарҙарҙы — ҡыуып сығарыу, ә уларҙың ерен Ҙур Кавказдың төньяҡ һырттарында оборона рубежы булдырыр өсөн Грузияға биреү тураһында хәбәр итә. 5 мартта ГКО-ның КБ АССР-ҙан ҡыуып сығарыу тураһында ҡарары сыға, ә 8-9 мартта операция башлана. 11 мартта Берия Сталинға « балҡарҙарҙан 37 103 кеше ҡыуып сығарылды» тип хәбәр итә, ә 14 мартта ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы алдында отчет бирә.
Төрөк-месхеттарҙың, шулай уҡ Төркиә менән сиктәш йәшәгән курдтарҙың һәм хемшиндарҙың, депортацияһын эре акция тип әйтеп була. 24 июлдә Берия Сталинға хат аша (7896-се һанлы) мөрәжәғәт итә:
Уның билдәләүенсә, «СССР НКВД-һы Ахалцих, Ахалкалак, Адиген, Аспиндз, Богданов райондарынан, Аджар АССР-ының ҡайһы бер ауыл Советтарынан төрөк, курд, хемшиндарҙың 16 700 хужалығын ҡыуып сығарырға кәрәк тип таба». 31 июлдә Дәүләт Оборона Комитеты Грузия ССР-ынан Ҡаҙаҡ, Ҡырғыҙ һәм Үзбәк ССР-ҙарына 45 516 төрөк месхеттарҙы ҡыуып сығарыу тураһында ҡарар ҡабул итә (6279-сы һанлы, «совершенно секретно»). Райондарҙы немец оккупанттарынан азат итеү немец енәйәттәштәренең ғаиләләренә ҡарата яңы акциялар үткәреүен талап итә. 24 августа Берияның ҡултамғаһы аҫтында «Кавминтөркөмө курорттары ҡалаларынан әүҙем немец енәйәттәштәренең ғаиләләрен, хыянатсыларҙы һәм немецтар менән ирекле рәүештә киткән һатлыҡйәндәрҙе ҡыуып сығарыу тураһында» НКВД-ның бойороғо сыға. 2 декабрҙә Берия Сталинға түбәнге хат менән мөрәжәғәт итә: «Грузия ССР-нан Үзбәк, Ҡаҙаҡ һәм Ҡырғыҙ республикары райондарына 91 095 төрөк, курд, хемшиндарҙы уңышлы ҡыуып сығарыу менән бәйле СССР НКВД операцияһы барышында үҙҙәрен лайыҡлы күрһәткән НКВД-НКГБ хеҙмәткәрҙәрен һәм НКВД ғәскәрҙәре хәрбиҙәрен ССР Союзы ордендары һәм миҙалдары менән наградлауҙы һорай».
СССР-ҙың ядро проектына кураторлыҡ итеү
Аламогордо тирәһендәге сүллектә беренсе американ атом ҡоролмаһын һынауҙан һуң СССР-ҙа атом ядро ҡоралын булдырыу буйынса эштәр тиҙләтелә.
ГКО-ның 1945 йылдың 20 авгусындағы ҡарарына ярашлы ГКО ҡарамағында Махсус комитет ойошторола. Уның составына Берия (рәйес), Г. М. Маленков, Н. А. Вознесенский, Б. Л. Ванников, А. П. Завенягин, И. В. Курчатов, Л. П. Капица (һуңынан проектта ҡатнашыуҙан баш тарта) ), В. А. Махнев, М. Г. Первухин инәләр. Комитетҡа «урандың эске атом энергияһын файҙаланыу буйынса бөтә эштәр менән етәкселек итеү» йөкмәтелә. Артабан әлеге комитет СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Махсус комитетыһәм СССР-ҙың Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитеты тип үҙгәртелә. Берия, бер яҡтан, бөтә кәрәкле разведка мәғлүмәтен алыуҙы ойоштора һәм етәкселек итә, икенсе яҡтан — проектҡа дөйөм етәкселек итә. Проекттың кадрҙар мәсьәләләре М. Г. Первухинға, В. А. Малышевҡа, Б. Л. Ванниковҡа һәм А. П. Завенягинға йөкмәтелә . Бына Силәбе-40-та Берияны үҙ күҙҙәре менән күргән кешенең хәтирәләре:
1953 йылдың мартында Махсус комитетҡа оборона әһәмиәтле башҡа махсус эштәр менән етәкселек итеү йөкмәтелә. КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумының 1953 йылдың 26 июнендә (Л. П. Берияны ҡулға алған көндә) ҡарарына ярашлы Махсус комитет бөтөрөлә, ә уның аппараты яңы булдырылған СССР-ҙың урта машиналар төҙөү министрылығына тапшырыла.
1949 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигонында атом бомбаһына уңышлы һынау үткәрелә. 1949 йылдың 29 октябрендә Берияға I дәрәжә Сталин премияһы тапшырыла. П. А. Судоплатов яҙыуынса («Разведка и Кремль: Записки нежелательного свидетеля» китабы (1996), проекттың ике етәксеһенә — Л. П. Берия һәм И. В. Курчатовҡа «СССР-ҙың Почетлы гражданы» исеме бирелә, бүләкләнеүсегә «Советтар Союзының Почетлы гражданы Грамотаһы» тапшырыла. Артабан был исем бирелмәй.
Карьераһы
1945 йылдың 9 июлендә дәүләт именленең махсус званиеларын ҡабаттан аттестациялау ваҡытында Л. П. Берияға Советтар Союзы Маршалы званиеһы бирелә. 1945 йылдың 6 сентябрендә СССР Халыҡ Комисарҙары Советының Оператив бюроһы булдырыла, уның рәйесе итеп Берия тәғәйенләнә. Бюро ҡарамағына сәнәғәт предприятиеларының һәм тимер юлдары транспортының эше буйынса мәсьәләләр инә.
1946 йылдың мартынан алып Берия Политбюро ағзаларының «семерка» составына инә, «семеркаға» И. В. Сталин һәм уның иң яҡын ҡәрҙәштәре инә. «Яҡындар түңәрәге» дәүләт идаралығының иң мөһим мәсьәләләрен ҡарай, шул иҫәптән: тышҡы сәйәсәт, тышҡы сауҙа, дәүләт именлеге, ҡоралдар, ҡораллы көстәрҙең эшмәкәрлеге. 18 мартта Берия Политбюро ағзаһы булып китә, ә икенсе көндө СССР-ҙың Министрҙар Советы билдәләнә рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Әлеге вазифаһында МВД-ның, МГБ-ның һәм Дәүләт контроле министрлығының эше өсөн яуаплы була.
1949 йылдың март — 1951 йылдың июль айҙарында Берияның ил еткәселегендәге позийиялары ҡырҡа нығына, быға СССР-ҙағы беренсе атом бомбаһының уңышлы һынау үтеүе булышлыҡ итә. Әммә артабан уға ҡаршы йүнәлтелгән «мегрелдар эше» асыла.
1952 йылдың октябрендә үткән КПСС-тың XIX съезынан һуң Берия КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумына (элекке Политбюро), КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы бюроһына һәм Сталин тәҡдиме буйынса булдырылған КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы Бюроһының «Етәксе пятеркаһына» индерелә, ә шулай уҡ СССР-ҙың Министрҙар Советын Президиумы Бюроһы ултырыштарында Сталинды алмаштырыу хоҡуғын ала.
Сталиндың вафаты. Реформалар һәм власть өсөн көрәш
Сталиндың үлгән көнөндә —1953 йылдың 5 мартында Советтар Союзы Коммунистар партияһы Үҙәк Комитеты Пленумының, СССР-ҙың Министрҙар Советының, СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының берләшкән ултырышы үткәрелә, унда партия һәм СССР-ҙың Хөкүмәтенең юғары вазифаларына тәғәйенләүҙәр раҫлана. Хрущев, Маленков, Молотов һәм Булганин төркөмө менән алдан килешеү буйынса Берия СССР-ҙың Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары һәм СССР-ҙың эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә. 1953 йылдың 9 мартында Л П. Берия И. В. Сталинды ерләүҙә ҡатнаша, Мавзолей трибунаһынан матәм митингыһында сығыш яһай.
Берия, Маленков һәм Хрущев менән бер рәттән, ил етәкселегенә дәғүәселәрҙең береһе була. Лидерлыҡҡа көрәштә Берия көстәр ведомстволарына таяна. МВД етәкселегенә Берияның яҡындары үткәрелә. 19 мартта уҡ бөтә союздаш республикаларҙа һәм РСФСР-ҙың күпселек төбәктәрендә МВД етәкселәре алмаштырыла. Үҙ сиратында, яңы ҡуйылған МВД етәкселәре урта звеноһы кадрҙарын алмаштыралар.
1953 йылдың мартынан алып июнгә тиклем Берия МВД башлығы вазифаһында министрлыҡ буйынса бойороҡтары һәм Совминға һәм Үҙәк Комитетына тәҡдимдәре менән "Табиптар эшен, Мегрелдар эшен туҡтатыуҙың һәм башҡа закондар сығарыусы һәм сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙың инициаторы була:
Ҡулға алыу, суд, яза
Ысынында бер ниндәй ҙә… «Берия заговоры» булманы. Үҙәк Комитеты Президиумы буйынса иптәштәр уны былай ғына (превентивно) уны ҡулға алдылар. Бигерәк улар уның интригалар ҡороу һәләтлегенән ҡурҡалар ине. Берәй нәмә уйлап табыр тип ҡурҡалар ине. Әммә заговор һуңынан уйлап табылды, кешеләргә бит ни өсөн Сталиндың иң тоғро уҡыусыһын ҡулға алғандарын нисектер аңлатырға кәрәк бит.
Үҙәк Комитеты ағзаларының һәм юғары хәрби етәкселәренең ярҙамына таянып, 1953 йылдың 26 июнендә Хрущев СССР-ҙың Министрҙар Советы кәңәшмәһен йыя, унда Берияның биләгән вазифаһына тура килмәүе һәм бөтә вазифаларҙан бушатылыуы (КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан тыш) тураһында һорау ҡуйыла. Башҡалар араһында, Хрущев уны ревизионизмда, ГДР-ҙағы киҫкен хәлгә антисоциалистик ҡарашта һәм 1920-се йылдарҙа Бөйөк Британия файҙаһына шпионлыҡ итеүҙә ғәйепләй. Берия уны Үҙәк Комитының Пленумы тәғәенләүен һәм тик Пленум ғына уны бушата алыуын иҫбат итергә тырыша, әммә махсус сигнал буйынса бүлмәгә маршал Жуков етәкселегендә генералдар төркөмө килеп инә һәм Берияны ҡулға ала.
Берия Бөйөк Британия һәм башҡа илдәр файҙаһына шпионажда, совет эшсе-крәҫтиән ҡоролошон юҡҡа сығарыуға ынтылышта, капитализмды тергеҙеүҙә һәм буржуазия өҫтөнлөгөн аяҡҡа баҫтырыуҙа, шулай уҡ әхләҡи тарҡалыуҙа власть менән артыҡ файҙаланыуҙа, Грузияла һәм Кавказ аръяғында үҙенең хеҙмәттәштәренә меңләп енәйәт эшен уйлап сығарыуҙа һәм законһыҙ репрессиялар ойоштороуҙа ғәйепләнә.
КПСС-тың Үҙәк Комитетының июнь айында үткәрелгән пленумында Үҙәк Комитеттың бөтә ағзалары тиерлек Л. Берияның ҡортоҡослоҡ эшмәкәлеге тураһында белдереүҙәр менән сығыш яһайҙар. КПСС-тың Үҙәк Комитеты пленумының 7 июлдәге ҡарарына ярашлы Берия Президиум ағзалығынан бушатыла һәм КПСС-тың Үҙәк Комитеты составынан сығарыла. 1953 йылдың 27 июлендә Л. П. Берияның портреттарын алып ташлау буйынса циркуляр нәшер ителә.
Берия Мәскәү хәрби округының ер аҫты бункерында тотола.
Тикшереү төркөмөн 1953 йылдың 30 июнендә СССР-ҙың Генераль прокуроры итеп тәғәйенләнгән Руденко Р. А. етәкләй. Тәфтишселәр төркөмө составына СССР Прокуратураһы тәфтишселәре һәм СССР-ҙың Баш хәрби прокуратураһынан Цареградский, Преображенский, Китаев һәм башҡа юристар инә.
1953 йылдың 3 октябрендәге һәм 19 октябрендә һорау алыу протоколдары.
Уның менән бергә дәүләт именлеге органдарынан иң яҡын арҡаҙаштары ғәйепләнелә, уларҙы һуңғараҡ киң мәғлүмәт сараларында «Берия бандаһы» тип атайҙар:
1953 йылдың 23 декабрендә Берияның эше Советтар Союзы Маршалы И. С. Конев етәкселегендәге СССР-ҙың Юғары судының Махсус суд присутствиеһы тарафынан ҡарала. Берияның судтағы аҙаҡҡы һүҙенән :
Нимәлә үҙемде ғәйепле итеп таныуым тураһында мин судҡа инде күрһәтмәләр биргәйнем. Мин мусауат контрреволюцион разведкаһындағы хеҙмәтем тураһында оҙаҡваҡыт йәшерҙем. Әммә мин белдерәм, хатта унда хеҙмәттә булған саҡта ла бер ниндәй зыян килтермәнем. Тулыһынса үҙемдең әхләки-көндәлек тарҡалыуымды таныйым. Бында исемләнгән катындар менән күп һанлы бәйләнештәр мине граждан һәм партияның элекке ағзаһы булараҡ хурлыҡҡа төшөрә. … 1937—1938 йылдарҙағы социалистик законлыҡты боҙоп күрһәтеү һәм арттырып ебәреүҙәр өсөн яуаплы булыуымды танып, судты ҡомһоҙлоҡ һәм дошманлыҡ маҡсаттарым булмауын иҫәпкә алыуын һорайым. Енәйәттәремдең сәбәбе — ул йылдарҙың шарттары. … Үҙемде бөйөк Ватан һуғышы осоронда Кавказ оборонаһын ҡаҡшатырға маташыуҙа ғәйепле итеп һанамайым. Мине хөкөм иткәндәминең эштәремде ентекле тикшереүҙе, мине контрреволюционер итеп һанамаҫҡа, Енәйәт кодексының миңә ҡарата тейешле статьяларҙы ҡулланыуҙы һорайым.
Суд хөкөмө:
СССР-ҙың юғары Советының Махсус Суд присутствиеһы ҡарары: Берия Л. П., Меркулов В. Н., Деканозов В. Г., Кобулов Б. З., Гоглидзе С. А., Мешик П. Я., Влодзимирский Л. Е. шәхси мөлкәтен конфискациялау һәм хәрби званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм итеү менән үлем язаһына — атып үлтереүгә хөкөм ителәләр.
Бөтә ғәйепләнеүселәр шул уҡ көндө атып үлтерелә, Л. П. Берияны башҡаларҙан бер нисә сәғәт алда Мәскәү хәрби округы штабы бункерында СССр-ҙың генераль прокуроры Р. А. Руденко алдында атып үлтерәләр. Хөкөмдө табель ҡоралынан үҙ башланғысы менән генерал-полковник (һуңынан Советтар Союзы Маршалы) П. Ф. Батицкий башҡара. Язаланғандың кәүҙәһе 1-се Мәскәү (Дон) крематорийы мейесендә яндырыла. Яңы Дон зыяратында ерләнә (башҡа раҫлауҙарға ярашлы, Берияның көлө Мәскәү йылғаһы өҫтөнән таратылған ).
Совет матбуғатында Л. П. Берияның һәм уның хеҙмәткәрҙәренең суды тураһында ҡыҫҡа белдереү баҫтырылып сыға. шуға ҡарамаҫтан, ҡайһы бер тарихсылар фекеренсә, Берияны ҡулға алыу, хөкөм итеү һәм язалау формаль билдәләр буйынса законһыҙ башҡарыла: башҡаларҙан айырмалы рәүештә ҡулға алыу ордеры бер ҡасан да булмай; һорау алыу протоколдары күсермәләрҙә генә бар, Берияның ҡулға алыу һәм атып үлтереүгә тиклем осорҙа төшөрөлгән архив йәки нәшер ителгән фотоһүрәте йәки видеоматериалы юҡ. Кремацияһы тураһындағы белешмә юҡ. Ҡулға алыусыларҙың тасуирламалары бер-береһенән ҡәтғи рәүештә айырыла. Ошо һәм башҡа факттар Л. П. Берияның ҡулға алған ваҡытта атып үлтерелеүе, ә суд процесы бары тик фальсификация булыу версияһын раҫлай (мәҫәлән, билдәле яҙыусы һәм журналист Е. А. Прудниковтың теорияһы).
Берияның Хрущев, Маленков һәм Булганиндарҙың бойороғо буйынса 1953 йылдың 26 июнендә үҙенең Малая Никитская урамындағы йортонда ҡулға алыу ваҡытында үлтереүе Сергей Медведевтың документаль-тикшереү фильмында күрһәтелә(беренсе канал 2014 йылдың 4 июне).
Берияны ҡулға алғандан һуң уның иң яҡын арҡаҙашы, Әзербайжан ССР-ы Компартияһы Үҙәк Комитетының 1-се секретары Мир Джафар багиров ҡулға алына һәм язалана. Артабанғы йылдарҙа «Берия бандаһының» башҡа ағзалары хөкөм ителә һәм атып үлтерелә йәки оҙайлы сроктарға хөкөм ителә:
Бынан тыш, яҡынса 100 генерал һәм полковник званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм ителә
Рәсәй Федерацияһы Юғары суды Хәрби коллегияһының 2002 йылдың 29 майындағы белдереүенә ярашлы Берияның сәйәси репрессияларҙы ойоштороусы булараҡ реабилитацияға хоҡуғы булмай :
…Алдан әйтелгәндән сығып, Хәрби коллегияһы Берия, Меркулов, Кобулов һәм Гуглидзе дәүләт кимәлендә ойошторған һәм шәхси рәүештә үҙ халҡына ҡарата масауи репрессиялар үткәреүсе етәкселәр булған тигән һөҙөмтәгә килә. Шуға күрә «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында»ғы Закон уларға, террорҙа ғәйепләнеүселәргә, ҡағыла алмай.
…1991 йылдың 18 октябрендәге «Сәйәси репрессиялар ҡорбандарын реабилитациялау тураһында» Законының 8, 9, 10 статьяларына һәм РСФСР-ҙың Енәйәти-процессуаль кодексының 377—381 статьяларына нигеҙләнеп, Рәсәй Федерацияһының Юғары суды Хәрби коллегияһы ҡарар сығара: «Берия Лаврентий Павлович, Меркулов Всеволод Николаевич, Кобулов Богдан Захарьевич, Гоглидзе Сергей Арсеньевич аҡлауға хоҡуҡлы түгелдәр».
2000-сы йылдар башында Л. П. Берия ҡайһы бер тикшеренеүселәр тарафынан Сталиндың сәйәсәтен башҡарыусы тип кенә ҡабул ителә.
Ғаиләһе һәм шәхси тормошо
Ҡатыны — Нина (Нино) Теймуразовна Гегечкори (1905—1991). 1990 йылда 86 йәшендә Лаврентий Берийҙың тол ҡатыны интервьюһында иренең эшмәкәрлеген тулыһынса аҡлай.
Берияны хөкөм иткәндән һуң уның яҡын туғандары һәм бергә ҡулға алынғандарҙың яҡын туғандары Красноярск крайына, Свердловск өлкәһенә һәм Ҡаҙағстанға ҡыуып сығарыла.
Сәкмән
Сәкмән (Çəpkən) — ир-аттың халат менән кафтан аралығындағы өҫ кейеме. Ғәҙәттә буҫтауҙан тегелә. Сәкмәндең һул яҡҡа ҡаратып элеп кейгәндәр: ҡаптырмаһын уң яҡ сабыуға, ә элмәген уң яғына теккәндәр. Сәкмәндәр  төрки халыҡтарҙа киң ҡулланылған, шулай уҡ казактар ҙа кейә торған булған. Үҙәк һәм Урта Азия, Көньяҡ Себер, Ҡаҙағстан, Төньяҡ Кавказ, Волга буйының күп халыҡтарында таралған була.
Башҡорт сәкмәне
Башҡорт сәкмәндәрен йөн туҡыманан (буҫтауҙан) итәк-яғаһының ситтәрен, ең остарын сигеп, шулай уҡ ҡыҙыл буҫтау, уҡа менән әҙепләп текккәндәр. Биле киң, иркен - елбәгәй, һирәкләп билбау бәйләп, бишмәт, кәзәкей өҫтөнән кейгәндәр.Шулай уҡ ғәскәри кейем дә булған.
Халыҡ йырҙарында
Килбәтһеҙ ҙә иргә килешмәй </tt> Тар сәкмәндәр ябынып</tt>
Пакса-Юган
Пакса-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хар-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Этекәй
Иҫке Әтекәй (Староитикеево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. Батыр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 197 кеше. Почта индексы — 453483, ОКАТО коды — 80 205 804 010.
Тарихы
XVIII быуаттың 40-сы йылдарында нигеҙләнгән башҡорт ауылы. 1779 йылда Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә типтәрҙәр килеп ултыра. Сотник Этекәй Дәүләтов исеме менән аталған ауылға нигеҙ һала. 1774 йылғы Юлбирҙе Этекәйев йорт старшинаһы булып хеҙмәт иткән — ауылдар менән идара иткән. Уның улдары — Юлбирҙе Этекәев (1774) билдәле. Ул бер төркөм ауылдар менән идара иткән, йорт старшинаһы булған. Юлбирҙенең улдары — Фәйзулла, Ихсан, Мөхәмәтғәле, Йосоп. Шулай уҡ ауыл кешеләренең береһе Ғүмәр Исламғолов исеме менән Ғүмәр ауылы тип теркәлгән. XIX быуаттың 1‑се яртыһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә.
1795 йылда 32 йортта 203 кеше — 167 башҡорт, 22 типтәр, 14 мишәр йәшәгән. Мишәрҙәр һәм типтәрҙәр бында меркет-мең башҡорттары менән керҙәшлек килешеүен 1747 һәм 1779 йылдарҙа төҙөгән. 1865 йылда 35 йортта — 236 кеше Был ике ауылдың халҡы игенселек, малсылыҡ һәм кәсепселек менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 295 башҡортҡа 608 бот ужым һәм 1082 бот яҙғы иген сәселгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (77 %) йәшәй.
Ревизия материалдары
1850 йылда Иҫке Этекәй ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Сира (биография)
Сира  — иртә мосолман тарихнамәһенең үҙенсәлекле жанры, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош юлы тасуирламаһы
Тарихы
«Пәйғәмбәр тормошон һүрәтләү» мәғәнәһендә сира һүҙен тәүге тапҡыр Ибн Хишам (834 йылда вафат) ибн Исхаҡтың (704—767) «Һәҙә китаб сират рәсүл Аллаһ» хеҙмәте нөсхәһендә ҡуллана. Пәйғәмбәр тормошо хаҡындағы риүәйәттәрҙе иң тәүҙә күплектәге сияр формаһы ҡулланғандарҙыр, моғайын. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормош тасуирламаһын төҙөү исламдың дини-хоҡуҡи ҡоролошон (Хөкөм) Мөхәммәттең үҙенең өлгөһөнә һәм өгөт-нәсихәттәренә ярашлы теркәргә, шулай уҡ мосолмандарҙың башында Пәйғәмбәр торған ғазауаттарын данларға ынтылыу менән бәйләнгән.
Сира гел генә ул ваҡыттағы ысынбарлыҡты сағылдыра алмай. Ул эшкәртеүгә дусар ителә, һөҙөмтәлә ныҡ үҙгәрә. Пәйғәмбәр ҡатнашҡан ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар легендар төҫ ала, бер яҡлы ғына бирелә. Мөхәммәттең Мәҙинә осоро тураһындағы риүәйәттәрендә ғәрәптәрҙең исламға тиклемге хәрби батырлыҡтар һәм походтар жанрының йоғонтоһон асыҡ айырырға мөмкин.
Мөхәммәт сираһының төп һыҙаттары VIII быуат башында нығына. Тәүге эштәр Рәсүлуллаһтың ғазауаттары — Мәғази жанры сиктәрендә яҙылып, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шәхесе менән сикләнә. Сира Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең тормошо һәм эшмәкәрлеге ғәрәптәрҙең «дөйөм тарихы» контексына индерелгән жанр рәүешендә үҫешә.
Ибн Исхаҡ концепцияһына ярашлы, ислам йәһүд һәм христианлыҡтың изге тарихын дауам итә һәм тамамлай. Ибн Исхаҡ төҙөгән «Сира» — һуңғыһы Мөхәммәт булған бөтә пәйғәмбәрҙәрҙең тарихы. Ибн Исхаҡтың хеҙмәте өс өлөштән тора.
Ибн Исхаҡ Сираһы Әл-Вәкиди Сираһы (747—823) менән бергә был жанрҙың артабанғы бөтә эштәре өсөн төп сығанаҡ була, уның үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Төрҙәре
Ғәрәп әҙәбиәтендә сира исеме аҫтында башҡа кешеләрҙең (хакимдар, ғалимдар) биографияһы ла билдәле, мәҫәлән, Сират Әхмәт ибн Толон әл-Бәләүи (X быуат) һәм Сәлих ибн Әхмәт ибн Хәнбәл (818—878) тарафынан яҙылған Сират Әхмәт ибн Хәнбәл. Ҡайһы берҙә сира һүҙе күплек һанда ҡулланылған, мәҫәлән, Сияр әл-Ғәүзәи әш-Шәфиғи (вафаты 820 йылда). Сира атамаһы шулай уҡ легендар һәм тарихи шәхестәр тураһында ғәрәп халыҡ романдарына ла (Сират Антар, Сират Байбарс) ҡулланыла.
1812 йылғы Ватан һуғышы
Һуғыштың сәбәбе булып, Рәсәйҙең Бөйөк Британия һәм Ирландия берләшкән короллегенә ҡаршы Наполеон тәҡдим иткән блокадаһын хупламауында, шулай уҡ Наполеондың европа дәүләттәре менән, Рәсәй мәнфәғәттәре менән иҫпләмәшмәй, алып барған сәйәсәте.
Һуғыштың беренсе этабында (1812 йылдың июненән сентябренә тиклем) урыҫ армияһы, һуғыша-алыша, Рәсәй империяһы сиктәренән Мәскәүгә сигенгән, һәм Мәскәү ваҡиғалары алдынан Бородино ҡаты алышы пәйҙә булған.
Һуғыштың икенсе этабында (1812 йылдың октябренән декабренә тиклем) наполеон армияһы, һуғыш бөлгөнлөгө барып етмәгән урындарҙа ҡышҡы фатирҙарға урынлашып, көс йыймаҡсы булып, башта хәйләләшергә маневрировала маташҡан, ә һуңғараҡ урыҫ армияһы, аслыҡ, ҡыш һыуығы эҙәрлекләүенән ҡасып, кире сигенгән.
Һуғыш Наполеондың Бөйөк армияһының тулыһынса тиерлек тар-мар ителеүе, Рәсәй территорияһының азат ителеүе, һуғыш хәрәкәттәренең 1813 йылда Варшава герцоглығы һәм Германия биләмәләренә күсерелеүе менән тамамланған. Наполеонармияһының еңелеү сәбәптәре араһында, рәсәй тарихсыһы билдәләгәнсә, Н. Троицкий һуғышта бөтөн халыҡ ҡатнашыуын һәм армияның ҡаһарманлығын атап киткән, француз армияһының Рәсәйҙең ҙур биләмәләрендә һәм ҡырыҫ тәбиғәт-климат шарттарында һуғышырға әҙер булмағанлығында күргән, баш командующий Михаил Илларионович Кутузов һәм башҡа генералдарҙың полководец һәләттәрендә, тип билдәләгән.
Конфликттан ваҡиғалар
1807 йылдың 7 июлендә Рәсәй императоры Александр I Франция императоры Наполеон I менән Тильзит тыныслыҡ килешеүен төҙөй, уға ярашлы Рәсәй Британия империяһын континенталь блокадалауға ҡушылырға тейеш булған. Рәсәй хөкүмәте был килешеүҙе Наполеон армияһы менән һуғышҡа әҙерләнеү һәм көс йыйыу өсөн файҙалана.
Тильзит тыныслыҡ килешеүе һәм Эрфурт конгрессы һөҙөмтәләре буйынса, 1808 йылда Рәсәй империяһы Швециянан Финляндияны тартып ала һәм тағы ла бер нисә территорияны ала; шулай итеп, Наполеонға бөтә Европаны тиерлек яулап алыу.
1811 йылда Наполеон бөтә донъяны, шул иҫәптән Рәсәйҙе лә баҫып аласағын белдерә. Бөйөк Француз ғәскәре, австрия биләмәләрен һуң, (ҡара: Бишенсе коалиция һуғышы), Рәсәй империяһы сиктәренә терәлеп килеп еткән.
Франция яғынан
1807 йылдан һуң Наполеондың берҙән-бер төп дошманы булып Ҡушылған Бөйөк Британия һәм Ирландия короллеге ҡалған. Бөйөк Британия Францияның Америкалағы һәм Һиндостандағы колонияларын баҫып алған булған һәм шуның менән француз сауҙаһына аяҡ салған. Англия диңгеҙҙә хужа булғанын иҫәпкә алһаҡ, Наполеондың тормошҡа ашырҙай берҙән-бер ҡоралы ул Бөйөк Британияны континенталь, уның һөҙөмтәлелеге башҡа европа илдәренең санкцияларҙы үтәргә теләгәненән торған. Наполеон Александр I-нән континенталь блокаданы тағы ла эҙмә-эҙлекле тормошҡа ашырыуҙы ныҡышып талап иткән, ләкин Рәсәй, үҙенең иң төп сауҙа партнёры булған Бөйөк Британия менән мөнәсәбәт өҙөргә теләмәүенә барып терәлгән.
1810 йылда урыҫ хөкүмәте нейтраль илдәр менән ирекле сауҙа индергән, һәм был Рәсәйгә Бөйөк Британия менән сауҙаны аралашсылар аша алып барыу мөмкинлеген биргән, һәм, илгә индерелгән тауарҙарға тариф урынлаштырған, ә был таможня ставкаларын, бигерәк тә француз тауарҙарына, күтәргән. Был хәл Это вызвало негодование француз хөкүмәтенең ризаһыҙлығын тыҙырған.
Наполеон, нәҫелдән күскән монарх булмағанлыҡтан, үҙенең тәхеткә ултырыуының легитимлығын раҫлау маҡсатында Европаның бөйөк монарх йорттары вәкиле менән никахлашыуға ынтылған. 1808 йылда рәсәйҙең батшалыҡ иткән йортона Наполеон менән Александр I-нең һеңлеһе, бөйөк кенәз ҡыҙы Екатерина Павловнаның никахы тураһында тәҡдим яһалған. Был тәҡдим Екатеринаны принц Саксен-Кобургский һылтауы менән кире ҡағылған. 1810 йылда Наполеондың тәҡдиме, был юлы икенсе бөйөк кенәз ҡыҙы — 14 йәшлек Анна Павловнаға ҡағылышлы (һуңғараҡ Нидерланд королеваһы) икенсе тапҡыр кире ҡағыла. Шул уҡ 1810 йылда Наполеон Австрия империяһы императоры Франц IIнең ҡыҙы, принцесса Мария-Луиза Австриялыға, өйләнгән. Тарихсы Евгений Викторович Тарле фекеренсә, «австрия никахы» Наполеонға «Рәсәй менән һуғышырға тура килгәндә, бик шәп тыл һағы булып торған». Александр I тарафынан Наполеондың тәҡдимен ике тапҡыр кире ҡағыу һәм Наполеондың австрия принцессаһы менән никахлашыуы рәсәй-француз мөнәсәбәттәрендә ышаныстың киҫкенләшеүенә һәм насарайыуыеа килтергән.