cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыҡ-ара волейбол федерацияһы
Тарихы
1961 йылда ФИВБ-ның Марселдә уҙған VIII Конгресы үҙенең структураһында Европала, Азияла (Австралия һәм Океанияны индереп), Африкала, Төньяҡ Америкала һәм Көньяҡ Америкала урынлашҡан илдәрҙә волейбол уйындарын ойоштороу һәм үҫтереүҙе йөкмәткән биш континенталь комиссия булдырыу тураһында ҡарар ҡабул итә.
1964 йылда Токиола үткән Олимпия уйындары программаһына ярашлы волейбол буйынса тәүге ярыштар үткәрелә.
1965 йылда Польшала яңы төр ярыш — ирҙәр командалары араһында Донъя кубогы ә 1973 йылда Уругвайҙа — ҡатын-ҡыҙҙар араһында шундай уҡ турнир үтә.
1972 йылда ФИВБ Конгресы континенталь комиссияларҙы континенталь конфедерациялар тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә. Уға ярашлы Азия (AVC), Африка (CAVB), Европа (CEV), Төньяҡ, Үҙәк Америка һәм Кариб бассейны илдәре (NORCECA) һәм Көньяҡ Америка (CSV) конфедерациялары төҙөлә.
1984 йылда ФИВБ президенты итеп мексикан Акоста Рубен Эрнандес һайлана, федерацияның штаб-фатиры Париждан Лозаннаға күсә. Акоста башланғысы буйынса волейболда күп төрлө реформалар үткәрелә — 1993 йылда коммерция турнирҙары (Донъя лигаһы һәм Гран-при) булдырыла. Уйын ҡағиҙәләре лә мөһим үҙгәрештәр кисерә («ралли-пойнт» системаһы индерелә, командала бары тик һаҡсы бурыстарын үтәүсе уйынсы — либеро булдырыла). 1996 йылда пляж волейболы спорттың олимпия төрө статусын ала. ФИВБ-ның 2008 йылдың 16-17 июнендә Дубайҙа үткән XXXI Конгресында Акоста, үҙ вәкәләтенең тамамланыуына ике йыл ҡалғас, президент вазифаһын ҡалдыра, уның урынына алмашҡа Вэй Цзичжун килә. 2012 йылдың 21 сентябрендә Анахайме ҡалаһында (Калифорния) үткән XXXIII конгреста ойошманың яңы президенты итеп Бразилиянан Ари Граса .һайлана.
Хәҙерге ваҡытта ФИВБ —— 222 милли федерация берләштергән иң эре спорт ойошмаһы булып тора.
Халыҡ-ара волейбол федерацияһы структураһы
Халыҡ — ара волейбол федерацияһының юғары органы — ике йылға бергә (донъя чемпионаттары һәм олимпия уйындары үткәреү ваҡытында саҡырылған) Донъя Конгресы саҡырыла. ФИВБ (1947 йылдан) барлыҡҡа килгәндән бирле 33 конгресс үткәрелде. Һуңғыһы 2012 йылдың 19 — 21 сентябрендә Анахаймда (АҠШ Калифорнияһы) үткән.
ФИВБ алдында Конгресс ҡуйған бурыстарҙы, шулай уҡ устав талаптарын хәл итеү өсөн, Конгресс делегаттары 4 йыллыҡ мөҙҙәт менән 30 кешенән торған Административ совет һайлай. Административ совет үҙ ағзалары составынан Конгресс ҡарарҙарын тормошҡа ашырыусы Башҡарма комитет һайлай, шулай уҡ ФИВБ-ның көндәлек эшмәкәрлеген ойоштора. Уның эшенә Конгресс 4 йыл мөҙҙәт менән һайлаған Халыҡ-ара волейбол федерацияһының Президенты етәкселек итә.
ФИВБ алдында торған махсус бурыстарҙы хәл итеү өсөн, уның структураһында даими техник комиссияһы, комитеты һәм советы булдырылған: ФИВБ 5 континенталь конфедерацияға бүленгән, һәм улар ФИВБ-ның структура бүлектәре булып тора. Улар үҙҙәренең географик зоналарында ФИВБ-ның тулы хоҡуҡлы вәкилдәре. Бер үк ваҡытта милли федерациялар үҙҙәренең региональ конфедерацияларында ФИВБ ағзалары булып та торалар. Ғәҙәттә ил үҙ төбәге конфедерацияһының ағзаһы буып тора, әммә ҡайһы бер ҡағиҙәнән ситкә тайпылыш бар.
Төбәк берләшмәләре исемлеге:
Рәсми ярыштар
Халыҡ-ара волейбол ойошмаһы үҙенең эшмәкәрлеге сиктәрендә түбәндәге турнирҙарҙы үткәреү өсөн яуаплы:
Европала
56 илдең милли федерациялары: Австрия, Әзербайжан, Албания, Англия, Андорра, Әрмәнстан, Белоруссия, Бельгия, Болгария, Босния һәм Герцеговина, Венгрия, Германия, Гибралтар, Гренландия, Греция, Грузия, Дания, Израиль, Ирландия, Исландия, Испания, Италия, Кипр Республикаһы, Косово Республикаһы, Латвия, Литва, Лихтенштейн, Люксембург, Македония Республикаһы, Мальта, Молдавия, М, Норвегия, Польша, Португалия, Рәсәй, Румыния, Сан-Марино, Төньяҡ Ирландия, Сербия, Словакия, Словения, Турция, Украина, Уэльс, Фарер утрауҙары, Финляндия, Франция, Хорватия, Черногория, Чехия, Швейцария, Швеция, Шотландия, Эстония.
Азия, Австралия һәм Океанияла
65 илдең милли федерациялары: Австралия, Афғанстан, Бангладеш, Бахрейн, Бруней, Бутан, Вануату, Көнсығыш Тимор, Вьетнам, Гонконг, Гуам, Һиндостан, Индонезия, Иордания, Ираҡ, Иран, Йемен, Ҡаҙағстан, Камбоджа, Катар, Ҡырғыҙстан, Кирибати, Ҡытай (Тайвань), Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы, Корея Республикаһы, Кувейт, Кук Утрауҙары, Лаос, Ливан, Макао, Малайзия, Мальдив утрауҙары, Маршалл Утрауҙары, Монголия, Мьянма, Науру, Непал, Ниуэ, Яңы Зеландия, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ОАЭ, Оман, Пакистан, Палау,, Папуа — Яңы Гвинея, Самоа, Америка Самоаһы, Сәғүд Ғәрәбстаны, Төньяҡ Мариан утрауҙары (Сайпан), Сингапур, Сүриә, Соломон Утрауҙары, Тажикстан, Таиланд, Тонга, Тувалу, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Фиджи, Филиппин, Француз Полинезияһы (Таити),
Африкала
53 илдең милли федерациялары: Алжир, Ангола, Бенин, Ботсвана, Буркина-Фасо, Бурунди, Габон, Гамбия, Гана, Гвинея, Гвинея-Бисау, Джибути, Мысыр, Замбия, Зимбабве, Кабо-Верде, Камерун, Кения, Комор Утрауҙары, Конго, Конго Демократик Республикаһы, Кот-д’Ивуар, Лесото, Либерия, Ливия, Маврикий, Мавритания, Мадагаскар, Малави, Мали, Марокко, Мозамбик, Намибия, Нигер, Нигерия, Руанда, Руанда, Сан-Томе и Принсипи, Сейшель Утрауҙары, Сенегал, Сомали, Судан, Сьерра-Леоне, Танзания, Того, Тунис, Уганда,, Чад, Экватор Гвинеяһы, Эритрея, Эфиопия,.
Төньяҡ, Үҙәк Америка һәмКариб диңгеҙе бассейны илдәренең
35 милли федерацияһы: Ангилья, Антигуа һәм Барбуда, Антиль (Нидерланд) утрауҙары, Аруба, Багам утрауҙары, Барбадос, Белиз, Бермуд утрауҙары, Британия Виргин утрауҙары, Америка Виргин утрауҙары, Гаити, Гваделупа, Гватемала, Гондурас, Гренада, Доминика, Доминикан Республикаһы,Кайман Утрауҙары, Канада, Коста-Рика, Куба, Мартиника, Мексика, Монтсеррат, Никарагуа, Панама, Пуэрто-Рико, Сальвадор, Сент-Винсент һәм Гренадин, Сент-<font style="background-color: rgb(189, 212, 255);">К итс һәм Невис, Сент-Люсия, Суринам, АҠШ, Тринидад һәм Тобаго, Ямайка.
Көньяҡ Америкала
12 милли федерацияһы: Аргентина, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Гайана, Колумбия, Парагвай, Перу, Уругвай, Француз Гвианаһы, Чили, Эквадор.
Уран (мифология)
Уран (Οὐρανός «күк йөҙө»), римлеләрҙә Целум (Caelum) — боронғо грек мифологияһында күктең кәүҙәләнеше, Геяның (ерҙең) ире, аллаларҙың иң боронғо быуынына ҡарай. Гея Уранды тыуҙырған йәки ул уны төшөндә тапҡан ; йәки Уран Хаостың (башҡа мифтарҙа Эфирҙың улы) һәм Гемераның улы йәки Офиондың һәм өлкән Фетиданың улы. Титандарҙың һәм титан-аллаларҙың атаһы. «Беренсе булып бөтә донъя менән идара итә башлаған».
Гесиод буйынса, Гея, Уран менән никахҡа инеп, тауҙарҙы (версия буйынса), нимфаларҙы, Понтты, титандарҙы, циклоптарҙы һәм йөҙ ҡуллы алпамышаларҙы — гекатонхейҙарҙы тыуҙырған. Урандың төп һыҙаттарының береһе уның сикһеҙ үрсемлелеге була. Ул үҙенең ҡурҡыныс ҡиәфәттәге балаларын күрә алмай. Уларҙы Геяның ҡарынына йәшереп, Уран уға ауыр ғазаптар килтергән.
Әсәйенең хәлен еңеләйтеү өсөн кесе улы Кронос ураҡ ярҙамында атаһын бестерә. Урандың емешле көсө шул тиклем ҙур була, хатта ергә төшкән ҡан тамсыларынан эриниялар, ә диңгеҙгә төшкән орлоҡтан һәм ҡандан — алиһә Афродита тыуған. Һөҙөмтәлә Уран ғифрит илаһтар нәҫелен дауам итеүҙән ситләтелә һәм власть уның улы Кроносҡа күсә.
Евгемер буйынса, ул океанда һәләк була Һәм Авлакия ҡәлғәһендә ерләнә. IV орфик гимн уға арналған.
Этимологияһы
Иң ышаныслы версия һүҙҙе *ṷorsó- (грек. ouréō «һейеү», боронғо һинд varṣá «ямғыр», хетт. ṷarša- «томан») тамырынан яһалған *worsanós протогрек формаһына алып барып тоташтыра. Һинд-европа тамырының мәғәнәһен иҫәпкә алғанда, Урандың исемен «ямғыр биреүсе» тип аңлатырға кәрәк. Ж. Дюмезиль тәҡдим иткән һинд арий аллаһы исеме Варуна менән бәйләнеш этимологик нигеҙһеҙ.
Образдың сығанаҡтары һәм параллель
Тикшеренеүселәр Ж. Дюмезиль һәм уны хуплаусы М. Элиада Уран образының, иҫәбе буйынса икенсе күк илаһ-батшаһы булараҡ, һинд-европа тамырҙарын асыҡлайҙар, как второго по счёту күктәр батшаһы. Грек Ураны образына параллель булып, уларҙың фекеренсә, ведий Варунаһы тора.
Табыныу
Уран, ҡатыны Геянан айырмалы рәүештә, мифтарҙа мөһим роль уйнамай, шуға күрә гректар уға аҙ табыналар, һәм әлегә Урандың бер генә ғибәҙәтханаһы ла табылмаған. Тик «Теогония» ла ғына Уран гекатонхейрҙарҙың, циклоптарҙың һәм өлкән титандарҙың атаһы, өлкән олимпсыларҙың һәм кесе титандарҙың олатаһы, кесе олимпсыларҙың, өлкән олимпсыларҙың балаларының һәм кесе титандарҙың балаларының ҡарт олатаһы, кесе олимпсыларҙың балаларының, өлкән олимпсыларҙың ейәндәренең, һәм кесе титандарҙың ейәндәренең олатаһының атаһы (уларҙың ҡайһы берҙәре инде үлгеле йәки ярым алла булғандар) булараҡ әһәмиәтле роль уйнай.
Һүрәттәре
Гректарҙың Уранға башҡа аллаларға ҡарағанда аҙыраҡ табыныуы тураһында һүрәттәр ҙә һөйләй. Урандың бер боронғо һүрәте лә юҡ, улар хатта боронғо грек керамикаһында ла юҡ, шулай уҡ урандың һуңғы һүрәттәре лә аҙ. Дөрөҫ, Еврипид шулай ҙа күк илаһтары, шул иҫәптән Уран да төшөрөлгән келәмде тасуирлай. Рим мифологияһында Урандың исеме бөтөнләй телгә алынмай, Сатурндың үҙенең атаһын, күк аллаһын ҡолатыуы ғына телгә алына. Әммә уның һүрәте Прим-Портта император Август статуяһының кейемендә бар.
Хәҙерге мәҙәниәттә
Уран аллаһы хөрмәтенә Ҡояш системаһындағы Ҡояштан алыҫлығы буйынса етенсе планета Уран, шулай уҡ химик элемент аталған.
Кесе Быгат
Кесе Быгат — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мисс йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Туйкин Кәбир Кәрим улы
Туйкин Кәбир Кәрим (Әхмәткәрим) улы (10 июнь 1887 йыл — 15 февраль 1938 йыл) — яҙыусы, драматург һәм шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Башланғыс белемде ауылындағы мәҙрәсәлә ала. Унан һуң Ҡазанда «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡый. Мәҙрәсәне тамамлағас, армияла хеҙмәт итә. Хеҙмәтен тултырып ҡайтҡас, ауылдарында балалар уҡыта. 1909 йылда ғәйепләнеп Һамар төрмәһенә ултыртыла. Бер нисә ай төрмәлә булғандан һуң азат ителә Ҡайтҡас, Ырымбур ҡалаһына юллана, унда Кәримовтарҙың типографияһында хәреф йыйыусы булып эшләй.
Революциянан һуң Туйкин уҡытыусы булып китә. 1923 йылғаса ауыл мәктәптәрендә уҡыта. 1923 йылдан Бөгөлмә ҡалаһына күсә һәм мәктәп ойоштороуҙа ҡатнаша. 1929 йылғаса шул ойошторолған мәктәптең директоры була.
1930 йылда сәләмәтлеге ҡаҡшау сәбәпле, пенсияға сыға һәм 1935 йылғаса ауылда йәшәй. Артабанғы йылдарын Бөгөлмә ҡалаһында уҙғара. 1937 йылда Һазый Атласи эше буйынса ҡулға алына, 1938 йылдың февралендә атып үлтерелә.
Позднов Виктор Андреевич
Позднов Виктор Андреевич (21 октябрь 1929 йыл — 11 октябрь 2010 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 1952—1992 йылдарҙа Башҡортостан ижади‑производство комбинаты рәссамы, бер үк ваҡытта 1981—2010 йылдарҙа Өфөләге «Таң» Республика үҙешмәкәр рәссамдар клубы етәксеһе. 1960 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған рәссамы (1973). «Тыуған ил буйлап» Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт күргәҙмәһе дипломанты (Мәскәү, 1981).
Туйкин Кәбир Кәрим улы
Биографияһы
1912 йылда «Яман юлдаш» тигән китабы донъя күрә.
Позднов Виктор Андреевич
Биографияһы
Виктор Андреевич Позднов 1929 йылдың 21 октябрендә хәҙерге Воронеж өлкәһенең Борисоглебск ҡалаһында тыуған.
Туйкин Кәбир Кәрим улы
Биографияһы
1919 йылда Ырымбурҙа «Төрөк тарихы» тигән хеҙмәте баҫылған.
Позднов Виктор Андреевич
Биографияһы
Бала саҡтан һүрәт төшөрөргә ярата, рәссам булырға хыяллана. Үҫмер осоро Бөйөк Ватан һуғышы йылдарына тура килә. Атаһы һуғышта ҡатнаша.
1946 йылда Позднов К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһына уҡырға инә. Унда өс йыл ярым һынлы сәнғәт бүлегендә уҡығандан һуң, скульптура бүлегенә күсә. Һынлы сәнғәт буйынса уҡытыусыһы, үҙ ваҡытында И. Е. Репиндың уҡыусыһы, билдәле рәссам Горюшкин-Сорокопудов була, ә скульптуранан дәрестәрҙе бөйөк Родендың уҡыусыһы Казашвили Елена Дмитриевна бирә.
Позднов Виктор үҙенең курсташтары менән һоҡланғыс рәссам Горюшкин-Сорокопудов Иван Силовичтның оҫтаханаһына йөрөй. Уға килгән студенттар үҙҙәре менән этюдтарын тотоп килә, сөнки танылған рәссамдәң һәм педагогтың фекере улар өсөн мөһим була. Иван Силович Поздновтың уйлаусан һәм һәләтле студент тип билдәләп, эштәренә шунда уҡ иғтибар итә.
Виктор дәрестән һуң буш ваҡыттарында күп уҡый, урындағы футбол командаһында уйнай. Футболды ныҡ ярата, «әгәр ҙә һынлы сәнғәткә китмәһәм, футболсы йәки табип булыр инем» тип һөйләй. Пензала буласаҡ ҡатыны Раиса Петровна Медунова менән осраша, уның менән оҙаҡ йылдар йәшәй.
Пенза училищеһын 1951 йылда тамамлағас, Виктор Позднов Ленинград Сәнғәт академияһына уҡырға инә. Әммә уҡыуҙы дауам итер өсөн аҡса булмай. Һуғышта алған яраларынан атаһы үлеп ҡала, әсәһенә һәм һеңлеһенә ярҙам итер кәрәк була. Пенза училищеһында бергә уҡыған Александр Бурзянцев менән 1952 йылда Позднов Өфөгә килә. 50-се йылдарҙа инде, ул саҡта йәш рәссам, үҙен бик һәләтле рәссам булараҡ таныта. Ул Мәскәүҙәге Бөтә Рәсәй күргәҙмәһендә ҡатнаша һәм уның картиналары «Урал ҡайынлығы», «Һалдар» үҙенең ҡыйыу, үҙенсәлекле композициялы сиселеше менән күптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Был эштәр музейҙар тарафынан һатып алына. Ҙур талантҡа һәм батырлыҡҡа эйә булған Позднов Виктор Андреевич, социалистик реализм осоронда, рәссамдарҙың эшмәкәрлегенә регламент ҡуйылған саҡта, үҙенең тирә-яҡ донъя менән кешенең рухи бәйләнеше өҫтөнлөк иткән картиналарында образдарҙы аңлатып бирә.
1960 йылда Позднов СССР Рәссамдар союзы ағзаһы була. 1959 йылда яҙылған «Иҫке Урал заводы» уға танылыу һәм билдәлелек килтерә. Картина 1960 йылда уңыш менән күргәҙмәлә Өфөлә, аҙаҡ Мәскәүҙә «Совет Рәсәйе» күргәҙмәһенә ҡуйыла.
Рәссам йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн дә ваҡыт таба. 1959 йылда ул РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе ҡарамағындағы Художество советының иң йәш рәисе булып һайлана һәм был вазифала 1966 йылға тиклем эшләй. 1967 йылдан — Башҡортостан Рәссамдәр союзы идараһы ағзаһы.
1973 йылда Позднов Викторға «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы» исеме бирелә.
«Атайҙар йыры» монументаль-эпик композицияһында Башҡорт атлы дивизияһының героик тарихы темаһы легенда һәм эпос һымаҡ яңғырай.
Позднов Виктор 2010 йылдың 11 октябрендә вафат була. Ул сағыу, бай эстәлекле ғүмер кисерә һәм үҙенән һуң художество төрлөлөгө буйынса ғәҙәттән тыш картиналар коллекцияһы һәм талантлы уҡыусылар плеядаһын ҡалдыра. (В. Лесин, Т. Ерастов, А. Романов, Ю. Лощ,, А. Маслик, Н. Файрушин, С. Ерофеев, Х. Рязапов).
Позднов Виктор Андреевич сәнғәт фәне өлкәһендә киң белемгә эйә була, ораторлыҡ сәнғәтен камиллыҡта белә.
Уның картиналары Рәсәйҙең билдәле музейҙарында һәм Бөйөк Британия, АҠШ, Канада, Швеция, Япония, Франция, Швейцария, Германия, Португалия кеүек сит илдәрҙә шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Рәссамдың ҡыҙы Елена Викторовна Позднова Башҡорт дәүләт педагогия институтының художество-график факультетын тамамлай, шулай уҡ рәссам.
Картиналары
Поздов Викторҙың яртаҡан жанры пейзаж була. «Урал ҡайынлығы», «Һалдар», «Май айының беренсе көндәре». Йыш ҡына ул тарихи темаларға мөрәжәғәт итә, уның «Ленин һәм Крупская Өфөлә. 1900 йыл» тип аталған эше «Ленин тураһында иң яҡшы әҫәрҙәр» китабына инә. Мәскәү. Авторы Р. Я Аболина.
«Башҡортостан атлылары» полотноһы һәм уның тәүге варианттарының береһе — «Атайҙар йыры» (1967—1969), «В. И. Ленин һәм Крупская Өфөлә» (1969), һуңғыраҡ эштәре «Башҡортостан 20-се йылдарҙа» (1986—1989), монументаль-эпик композицияһы «Атайҙар йыры», «Башҡортостанда июлб айы. Сабынлыҡ мәле» (1983—1985 й.й.) «Ағиҙел йылғаһы буйында апрель» 1998 й.
Рәссамдың төп эштәре: Краснодонсы, (1956), Ағиҙелдә ташҡын (1956), Ҡайын һалдар (1958), Ул Башҡорттар В. И. Ленин янында (1959), Урал ҡайынлығы (1959), Индустриаль пейзаж (1959), Иҫке Урал заводы (1959), Усть-Ҡатау (1959), Яҙ, (1959), Башҡорт мотивтары (1963), Шофер портреты (1963), Монтажлаусы (1964), Пейзаж (1965), Димдә яҙ (1966), Һал бәйләү (1966—1967), Урмансылар (1966—1967), Чандарҙа көҙ (1967), Таштуғай (1967), Быраулау урынына (1968—1970), Индустриаль пейзаж (1969, 1969), Саҡмағош районында яҙ (1970), Атайҙар йыры (1970), Воскресенское ауылынан ҡатын-ҡыҙҙар (1972), Көньяк Башҡортостан (1972), Төнгө милиция (1972), Н. П. Грен портреты (1972), Еләк ҡайнатмаһы (1973), Тыуған илдә яҙ (1973), Ағиҙел текә ярында, (1974), Миләш менән натюрморт (1974). Йәштәр бригадаһы (1974), Ауҙар (1974), Бай табыш (1974). Йәштәр бригадаһы (1974). Эстакада (1974), Беҙҙең Иҫәнғол (1975), Ауҙар менән натюрморт, (1975). Уралсы- яҡташтар (1975). Ҡайтыу (1975). Май айының тәүге көндәре (1975). Ебетелгән алмалар (1975). Ҡарт ҡайындар янында (1976). В. И. Ленин һәм М. И. Ульянов (1976—1977). Литва балыҡсылары (1977). Октябрҙың тәүге көндәре (1977), Март ҡояшы (1977).
Шәкерт
Шәкерт (Шакирд) — мәҙрәсәлә йә башҡа ислам уҡыу йортонда уҡыусы, студент.
Батайск
Батайск (Батайск) — Ростов өлкәһендәге ҡала.
Географияһы
Ҡуйһыу йылғаһы ярында урынлашҡан.
Ҡасияр
Ҡасияр (Касиярово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 191 кеше. Почта индексы — 452965, ОКАТО коды — 80218837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Селищня
Селищня — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Антоновка (Мәләүез районы)
Антоновка (Антоновка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 443 кеше. Почта индексы — 453863, ОКАТО коды — 80241885001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Буль алгебраһы
Буль алгебраһы тип  ике бинар операцияһы \land (конъюнкция аналогы), \lor (дизъюнкция аналогы), бер унар операцияһы \lnot (инҡар итеү аналогы) һәм ике айырылып торған элементтары: 0 (йәки Ялған) һәм 1 (йәки дөрөҫлөк) булған буш булмаған A күмәклеге атала, бында A күмәклегенең теләһә ниндәй a, b һәм c  элементтары өсөн түбәндәге аксиомалар дөрөҫ:
Тәүге өс аксиома (A, \land, \lor) рәшәткә булыуын аңлата. Шулай итеп, Буль алгебраһына, һуңғы ике аксиома үтәлгән дистрибутив рәшәткә тигән билдәләмә бирергә мөмкин. Һуңғыһынан алдағы аксиоманан башҡа бөтә аксиомалар үтәлгән структура псевдобуль алгебра тип атала. Джордж Буль хөрмәтенә аталған.
Ҡайһы бер үҙсәнлектәре
Аксиомаларҙан күренеүенсә, иң бәләкәй элемент булып 0 тора, иң ҙур элемент 1, ә теләһә ниндәй a элементының өҫтәмәһе ¬a бер мәғәнәле билдәләнә. A күмәклегенән бөтә a һәм b өсөн түбәндәге тигеҙлектәр дөрөҫ:
Төп тождестволар
Был бүлектә юғарыла тасуирланған үҙсәнлектәр һәм аксиомалар, тағы ла бер нисәү өҫтәлеп, ҡабатлана.
Юғарыла тасуирланған үҙсәнлектәр һәм аксиомаларҙың йыйылма таблицаһы:
Ҡапма-ҡаршылыҡ ҡағиҙәһе
Буль алгебраларында ҡапма-ҡаршылыҡлы раҫлауҙар бар, улар йә бер үк ваҡытта дөрөҫ, йәки бер үк ваҡытта дөрөҫ түгел. Атап әйткәндә, әгәр ниндәйҙер Буль алгебраһында дөрөҫ булған формулала, бөтә конъюнкцияларҙы дизъюнкцияларға, 0-де 1-гә, ≤ -ҙе >-ға һәм киреһенсә йәки <-ҙе ≥ -гә һәм киреһенсә алмаштырғанда, шулай уҡ был Буль алгебраһында дөрөҫ булған формула килеп сыға. Был аксиомаларҙың бындай алмаштырыуҙарға ҡарата симметриялығынан килеп сыға.
Буль алгебраларының вәкилдәре
Теләһә ниндәй сикле Буль алгебра ниндәйҙер күмәклектең бөтә аҫкүмәклектәре Буль алгебраһына изоморфлы икәнен иҫбат итергә мөмкин. Ошонан, теләһә ниндәй сикле Буль алгебрала элементтар һаны икенең дәрәжәһе булыуы килеп сыға.
Стоун теоремаһы, теләһә ниндәй сикле Буль алгебра ниндәйҙер компактлы тулыһынса бәйле булмаған Хаусдорф топологик арауығының бөтә асыҡ-йомоҡ күмәклектәренең Буль алгебраһына изоморфлы.
Аксиомалаштырыу
1933 йылда америка математигы Буль алгебралары өсөн түбәндәге аксиомалаштырыуҙы тәҡдим итә: Бында Хантингтондың тамғалауҙары ҡулланылған: + дизъюнкцияны аңлата, n — инҡар итеүҙе.
Герберт Роббинс шундай һорау ҡуя: түбәндәгесә яҙылған һуңғы аксиоманы ҡыҫҡартып буламы, йәғни түбәндә яҙылған аксиомалар менән билдәләнгән структура Буль алгебраһы буламы?
Роббинс алгебраһын аксиомалаштырыу: Был һорау 1930-сы йылдарҙан алып асыҡ ҡала һәм Тарскийҙың һәм уның уҡыусыларының яратҡан һорауы була.
1996 йылда Вильям МакКьюн, уға тиклем алынған ҡайһы бер һөҙөмтәләрҙе ҡулланып, был һорауға ыңғай яуап бирә. Шулай итеп, теләһә ниндәй Роббинс алгебраһы Буль алгебраһы була.
Basshunter
Basshunter псевдонимы менән киң танылыу алған швед йырсыһы, музыка продюсеры һәм диджей. Үҙенең исеме Юнас Эрик Олтберг (Jonas Erik Altberg; 22 декабрь 1984 йыл).
Биографияһы
Ю́нас Э́рик О́лтберг 1984 йылдың 22 декабрендә Швецияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан Хальмстад ҡалаһында тыуған. Basshunter (Бэйсхантер) псевдонимы менән танылыу алған.
Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы
Дилмөхәмәтов Ишмулла Ишҡәле улы (15 сентябрь 1928 йыл — 19 октябрь 1984 йыл) — башҡорт актёры, атаҡлы ҡурайсы, йырсы һәм композитор. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1975), Башҡорт АССР-ының халыҡ (1973) артисы.
Биографияһы
Ишмулла Дилмөхәмәтовтың үҙенсәлекле артист һәм ҡурайсы-башҡарыусы булып үҫешеүендә драма театрында эшләүе ҙур роль уйнай. 60-сы йылдарҙа ул башҡорт эстрадаһының алдынғы артистарының береһе, бик маһир ҡурайсы, талантлы йырсы-импровизатор, башҡорт фольклорының белгесе була.
Уның ижады менән ҡурайҙа элекке оҫталарҙың уйнауына хас булған өзләү ҡушып уйнауҙың тергеҙелеүе бәйле. И. Дилмөхәмәтовтың репертуарына күп башҡорт халыҡ вокаль һәм иструменталь көйҙәре инә: «Урал», «Буранбай», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Таштуғай», «Сыңрау торна», «Хәтирә» һ. б.
Дилмөхәмәтов либреттоһына Заһир Исмәғилев «Урал илселәре», «Аҡмулла», «Ҡаһым түрә» операларын яҙа. Рәсәй делегацияһы составында башҡорт сәнғәтен Францияла, Италияла, Швецияла, Швейцарияла, Германияла, Польшала, Венгрияла, Афғанстанда, Пакистанда, Бирмала, Иранда, Японияла тамашасыларға еткерә.
Шадымка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скопинка
Скопинка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сынйырлы китаптар
Сынйырлы китаптар (chained books, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китаптар»; chained library тигәндән, һүҙмә-һүҙ — «сынйырлы китапхана») — Урта быуаттар Европаһында йәмәғәт китапханаларында китаптарҙы һаҡлау ысулы, китаптар тимер сынйырҙар менән кәштәләргә беркетеп ҡуйылған. Китаптарға беркетелгән сынйырҙар ярайһы уҡ оҙон булған һәм китапты кәштәнән алып уҡырға мөмкинлек биргән, әммә китапты алып сығып китә алмайҙар. Был сара китапханаларҙың уҡыу залдарында Урта быуаттарҙан башлап XVIII быуатҡа тиклем йәшәй, сөнки һәр дана китап ҙур ҡиммәткә эйә булған. Урта быуаттарҙа йәмәғәт китапханаларының күбеһендә китап ҡулға бирелмәй, уны тик шунда ғына уҡығандар.
Сынйыр китап тышлығына беркетелгән тимер дүңгәләккә тоташтырылған.
Франциск Триггенең сынйырлы китапханаһы (Francis Trigge Chained Library) 1598 йылда Грентэм (Линкольншир) ҡалаһында нигеҙләнгән, ул руханиәткә йә мәғарифҡа ҡағылышы булмаған кешеләргә китап уҡыу мөмкинлеген асҡан. Атап әйткәндә, унда Грентэмда йәшәүселәр һәм сокмендар йөрөгән. Был китапхана әле лә бар, ул хәҙерге йәмәғәт китапханаларының элгәре һанала ала. Белем биреү учреждениеһынан, сиркәүҙән йә монастырҙан айырым үҙ аллы йәшәгән китапханаларға тағы бер миҫал — 1701 йылда Дублинда асылған Марш китапханаһы (Marsh’s Library). Китапхана тәүләп асылған бинаһында һаман йәшәп килә. Марш китапханаһында сынйырлы китаптар булмай, уның урынына китап уҡыусыны рәшәткә артына бикләгәндәр.
Кесе Крутая (Чарка ҡушылдығы)
Кесе Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Чарка йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Налибок шырлығы
Налибок шырлығы, Налибок урмандары (Налібоцкая пушча) — Белоруссияның төньяғындағы Ошмян ҡалҡыулығынан алып көнсығығышта Минск ҡалҡыулығына тиклем. — Көнбайыш Березина һәм Уса йылғаларының уң ҡушылдыҡтары бассейнанда урынлашҡан ҙур урман массивы. Шырлыҡтың майҙаны 1400 кв. километрҙан 2400 кв. километрға тиклем барып етә, билдәләү критерийҙарына бәйле сиктәш территорияларҙы ла иҫәпкә алғанда ул ғәмәлдә тағы ла ҙурыраҡ. Хәҙерге ваҡытта шырлыҡ Минск өлкәһенең Воложин һәм Столбцов райондары, шулай уҡ Гродно өлкәһенең Новогруд, Корелич һәм Ивьев райондары территориларында ята. Налибок шырлығы тарихи һәм мәҙәни юҫыҡтан ҡарағанда Белоруссияның славян, Балтика һәм Европа йолалары бергә уҡмашҡан уникаль төбәге. 2009 йылдан башлап йыл һайын Налибок шырлығында Налибока марафоны үтә.
Тарихы
Ҡуйы урман эсендә ултырған Налибоки ауылы атамаһы шырлыҡтың исеме булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ағалы-ҡустылы Бельскийҙарҙың партизан отряды Налибок урманында йәшеренә, шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр алып барған Булаттың отряды ла, ошонда урынлашып, дошманға ҡаршы һуғыша.
Чернобыль АЭС-ындағы авариянан һуң шырлыҡ территорияһы өлөшләтә радиоактив зарарланыуға дусар була (мәҫ., Ивенец ҡалаһы районы). 2013 йыл мәғлүмәттәре буйынса бер нисә ауыл «күсенеү хоҡуғына эйә» статусына эйә. Унда йыйылған еләк-емеш, бәшмәктәр дозиметрик контроль үтергә тейеш.
Тәбиғәте
Налибок шырлығы — Көнбайыш Березина һәм Уса йылғалары тирәһендәге тотош урман менән ҡапланған массив. Ул граб-имән-ҡуйы төҫтәге ылыҫлы урман зонаһына ҡараған Неман-Передполесский геоботаник округына ҡарай.
Налибок шырлығы күл-боҙлоҡ һәм аллювиаль ҡатламлы Үрге Янеман уйһыулығының көнсығыш өлөшөн биләй. Рельефы тулҡынлы. Массивтың көньяғында Кромань күле йәйрәп ята.
Шырлыҡта тупраҡ күбеһенсә кәҫ-көллө һәм таш-ҡом ҡатыш. Березина, Ислочь, Волка һәм түбәнге ағымында Уса йылғаһы үҙәндәре территорияһы һаҙлыҡлы, уның торфлы-һаҙ тупрағында ерек һәм ҡайын урмандары үҫә. Ерек һәм шыршы урмандарында ҡара көртмәле һәм ҡымыҙлыҡ күп. Шырлыҡтың үҙәк һәм көнсығыш өлөштәре бик аҙ һаҙланған, унда ҡарағайҙың бихисап төрөн осратырға була. Урман сөйәлле ҡайын менән ҡапланған. Дардар урмандары ла осрай. Һирәк үҫемлектәр бар: үгеҙ күҙе, ләлә һәм башҡалар.
Шырлыҡта хайуандар донъяһы Белоруссияның урта һыҙатындағы урмандарындағы кеүек. Зубр, болан, мышы, ҡабан, төлкө, янут эте, урман һыуһары, ҡара көҙән, шәшке, аҫ, ҡуян, үрғуян; һыубаҫар һыу ятҡылыҡтарында — ҡондоҙ, ҡама. Ҡоштар: һуйыр, ҡор, сел, ҡара ҡауҙы, кесе подорлик, балыҡсы турғайы һ. б. Йылғаларында Белоруссияла һирәк осраған бәрҙе балығы бар. XXI быуат башында бер быуаттан һуң шырлыҡта көрән айыуҙар күренә башлай, Березинский ҡурсаулығынан килгәндәрҙер, тигән фараз бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Энтль-Леппым-Игль
Энтль-Леппым-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Локкум-Ягун йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҙәндәр (тарихи өлкә)
Үҙәндәр — Волга һәм Урал (Яйыҡ) бассейндары араһына йырып ингән һәм Рәсәйҙең Һарытау өлкәһе һәм Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе буйлап параллель рәүештә аҡҡан Оло Үҙән һәм Кесе Үҙән дала йылғалары бассейны өлкәһенең тарихи атамаһы.
Үҙәндәр тәбиғәте
Оло һәм Кесе Үҙән йылғалары Дөйөм Һырттың көньяҡ-көнбайыш битләүендә башланалар, башлыса көньяҡ йүнәлештә ағалар. Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһе сиктәрендә йылғалар Ҡамыш-Һамар исеме аҫтында билдәле булған ваҡ күлдәр һәм һаҙлыҡтарҙың киң системаһына күсәләр. Унда ысынлап та ҡамыш күп. Йәй ахырында йылғаларҙың түбәнге ағымында һыу әскелтем-тоҙло була һәм ҡулланыуға яраҡһыҙға әйләнә. Бер версия буйынса, ҡасандыр Үҙәндәр Каспий диңгеҙенең төньяҡ ҡултығына ағып төшкәндәр. Каспий диңгеҙе һуңынан көньяҡҡа сигенгән һәм үҙенең артынан Ҡамыш-Һамар күлдәренең бер бөтөн системаһын барлыҡҡа килтергән, әлеге күлдәрҙең кимәле Каспий диңгеҙенекенән түбән. Был күлдәр ултырма тоҙло күлдәр, һыуы ныҡ әсе һәм электән «үҙән» тоҙо исеме аҫтында билдәле. 1973 йылдан алып Һарытау һуғарыу каналы аша 15 апрелдән 15 ноябргә тиклем йыл һайын Оло Үҙән инешенә уртаса 13,2 м³/с сығымы менән Волга һыуын биреү ойошторола. Һөҙөмтәлә гидрологик режим ҡырҡа үҙгәрҙе: йәйге осорҙа ағып төшкән һыу күләме артты.
Үҙәндәрҙә бик күп балыҡ көн итә; текә битләүҙәрҙә һәм һыу төбөндә йыш ҡына мамонт (тештәр, һуҡҡы тештәр, һөйәктәр) һәм Европа турының (Bos primigenius) ҡалдыҡтарын табалар, ерле халыҡҡа улар «ҡәҙимге үгеҙ» исеме аҫтында билдәле. Яҙғы ташҡындар бесәнгә бай киң туғайҙарҙы барлыҡҡа килтерә, элекке ваҡытта бында йөҙ меңләп һарыҡ һәм ун меңләп йылҡы көткәндәр.
Үҙәндәрҙең боронғолоҡтары
Үҙән археологик ҡомартҡылары билдәле, улар араһында урта быуат ҡәберлектәре менән ҡурғандар. Мокринск кәберлегендә Алтын Урҙа осорондағы көмөш тәңкәләр табылған. Бында оҙаҡ ваҡыт нуғайҙар көн иткән, улар менән Яйыҡ казактары һуғыш алып барған.
«Үҙәндәр» тарихи-географик термины
Күп быуаттар дауамында Үҙәндәр (үҙенең бөтә һуҙымында), административ- географик сиктәренә өлөшләтә генә инһә лә (уның түбәнге ағымында), Яйыҡ казак ғәскәре йоғонтоһонда булалар. Нәҡ Яйыҡ казактары дөйөмләштергән атама итеп ҡыҫҡа һәм үткер Үҙәндәр (Узени)  һүҙен ҡулланышҡа индерәләр.
Үҙәндәрҙә төрлө яҡтарҙан ҡасҡындар ҡамыш араһында ер өйҙәрен төҙәгәндәр. Бында XVIII быуат аҙағына күбәйеп киткән старообрядсылар скиттары һәм храмдары урынлаша. Уларға нигеҙ һалыусылар Яйыҡ «горынычтары», шулай уҡ Үҙәк Рәсәйҙән килгән староверҙар һәм Петр III мәрхәмәтле указынан һуң — Речь Посполитаянан старовер- реэмигранттар була. Тап ошонда, Үҙәндәргә, 1772 йылда Чика-Зарубин Ембулат һәләкәтенән һуң ғәскәр байрағын алып килә. Тиҙҙән Чика үҙен батша тип атаған Емельян Пугачевтың арҡалашы булып китә. Шуныһы иғтибарға лайыҡ, Үҙәндәрҙә,Казак Таловкаһы тирәһендә Творогов һәм башҡа заговорсылар Пугачевты тотоп хөкүмәткә тапшыралар
Һәр хәлдә Пугачев ихтилалынан һуң «Үҙәндәр» казак термины Рәсәй империяһының рәсми делопроизводствоһына индерелә. 1787 йылдың 3 декабрендә Екатерина II «О построении укрепления при урочище Узенях, в Саратовской губернии» исемле указына ҡул ҡуя.
1787 йылдың 11 декабрендәге указды алған Воронеж һәм Һарытау генерал-губернаторы В. А. Чертков ҡыйын хәлгә ҡала, сөнки ҡыш ваҡытында Үҙәндәргә барып етеү мөмкинлеге булмай. Наместник П. С. Потемкиндың элекке Һарытау Волга аръяғы планынан ҡәлғә урынын һайлайҙар. Әйтергә кәрәк, урын бик уңайлы һайланған булып сыға: көньяҡтан — йылға, уның аръяғында — имән урманы, төньяҡтан — асыҡ күренеп ятҡан дала. Декабрь аҙағында проектлау һыҙмалары Санкт-Петербургка оҙатыла.
Оло Үҙән йылғаһындағы ҡәлғәғә нигеҙ 1788 йылдың май айында һалына. Капитан Зубков етәкселегендәге инженер командаһы участкаларҙы билгәләүгә тотона. Төҙөлөш эштәренең шаһиты — Һарытау Крестовоздвиженск сиркәүе дьягы Г. А. Скопин көндәлегендә яҙып ҡалдырған:
Шулай итеп, ҡала-ҡәлғә төбәк менән береш атама ала. Ҡәлғә төҙөк күпмөйөш формаһында төҙөлгән. Уны өс сажин киңлегендәге һәм тәрәнлеге ике сажин булған соҡор урата. Соҡорҙан ике сажин алыҫлыҡта — ер үре, унда 49 орудиелы 12 батарея урынлаша.Ҡәлғәнең биш ҡапҡаһыбула: Һарытау, Ырғыҙ, Урал һәм ике Үҙән. Шулай уҡ биш будкалы һәм платформалы күперҙәр була.
1788 йылдың 21 авгусында Екатерина Үҙәндәргә крәҫтиәндәрҙең күсеп ултырыуы тураһында Указ сығара. Был указға ярашлы, Үҙәк Рәсәйҙән һәм Украинанан әҙ ерле крәҫтиәндәрҙең Волга аръяғына күсенеүе башлана. 1790 йылда Чертанла ауылына нигеҙ һалына (һуңғараҡ Новоузенск ҡалаһы тип үҙгәртелә).
1797 йылдың ғинуарында Павел I Ырғыҙға, Яйыҡҡа һәм Үҙәндәргә үҙенең шәхси вәкилен — сенатор П. С. Руничты ебәрә һәм уға киләһе наказын бирә:
«Үҙәндәр» термины А. С. Пушкиндың "Пугачев болаһы тарихында " һәм П. П. һәм П. Семенов-Тян-Шанскийҙарҙың «Рәсәй» китабының VI томында, шулай уҡ ҡайһы бер википедия мәҡәләрендә осрай. Граждандар һуғышы йылдарында Үҙәндәрҙә ҡыҙыл частары һәм Яйыҡ казак ғәскәре араһында ҡаты һәм аяуһыҙ бәрелештәр бара. Казактар был тиңһеҙ көрәштә еңеләләр. Совет фәнни һәм белешмә әҙәбиәтендә «Үҙәндәр» термины бик һирәк осрай. 1928 йылда Үҙәндәрҙең байтаҡ өлөшө Новоузенск районы составына инә — Волга аръяғында иң эре район. Баштан Новоузенск районы Пугачев округы составына инә. 1930 йылда Түбәнге Волга крайының ҡарамағына күсерелә, ә 1934 йылдан — Һарытау өлкәһенә. 1937 йылда Үҙәндәргә Совет Әзербәйжанынан курдтар күсерелә.
Фоллерсрода
Фоллерсрода (Vollersroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 196 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99438 һәм автомобиль коды — AP.
Супруг (Юрга ҡушылдығы)
Супруг — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юрга йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шалма
Шалма — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Ҡайдаров Әбдуәли Туғанбай улы
Кайдаров Абду-Али Туғанбай улы (Әбдуәли Туғанбайұлы Қайдаров 13 декабрь 1924 йыл — 27 февраль 2019 йыл) — ғалим-тел белгесе. Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы. (1983), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1982), Ҡаҙағстан Республикаһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1994). I (1944) һәм II (1985) дәрәжә Ватан һуғышы, Халыҡтар Дуҫлығы (1984), Ҡыҙыл Йондоҙ (1945), III дәрәжә Дан ордендары кавалеры.
Фәнни, әҙәби хеҙмәттәре
Ҡайһы бер хеҙмәттәре :
Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы
Садиҡова Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы (25 май 1931 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, драматург, шағир һәм журналист. 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1981). Бәләбәй районының Фәтих Кәрим исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Биографияһы
Мөкәрәмә Хафиз ҡыҙы Садиҡова 1931 йылдың 25 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй районы Йәрмәкәй ауылында тыуған. Бәләкәй сағынан уҡ йәтим ҡала. Тәүҙә Бәләбәй, унан һуң Өфөләге балалар йорттарында тәрбиәләнә, белем ала. 1947—1949 йылдарҙа ағас эшкәртеү заводында эшләй. 1949—1953 йылдарҙа театр училищеһында уҡый, бер үк ваҡытта Башҡортостан радиоһы крмитетында эшләй. Һуңғараҡ ситтән тороп М. Горький исемендәге әҙәбиәт иниститутында ьбелем ала. Күп йылдар «Башҡортостан пионеры» гәзитендә эшләй. Яҙыусылар союзында әҙәбиәтте пропагандалау бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.
Мөкәрәмә Садиҡованың беренсе шиғырҙары һәм хикәйәләре 1951 йылдан матбуғат биттәрендә баҫыла башлай. Бер-бер артлы ун биш китабы донъя күрә.
1985 йылда режиссёр Лек Вәлиев тарафынан Башҡорт Дәүләт академия театры сәхнәһендә уның «Һауалағы торна» комедияһы ҡуйыла. (Сәхнә әҫәре булараҡ исеме"Бергенәм-Гөлгөнәм" тип аталған). Шулай уҡ Татарстан сәхнәләрендә лә уның әҫәрҙәре буйынса спектакелдәр ҡуйыла. Сибай театрында ҡуйылған спектакеле телевизион фильм итеп тә төшөрөлә.
Китаптары
«Бәхет эҙләгәндә», «Ерән сәс», «Был йөрәккә нимә кәрәк?», «Гөлгөнәм — бергенәм» («Һауалағы торна»), «Аҙашма юлдарыңда»
Кесе Иты
Кесе Иты — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының һул ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мартин Гаррикс
Мартин Гаррикс (Martin Garrix) ысын исеме — Мартэйн Гарритзен (Martijn Garritsen), 14 май 1996 йыл) — нидерланд диджейы һәм музыкаль продюсеры.
Музыкаль карьераһы
'Мартин Гаррикс 1996 йылдың 14 майында Амстердам ҡалаһында тыуған.
Ростовтың күтәрелә торған тимер юлы күпере
Ростовтың хәрәкәтсән (күтәрелә торған) тимер юлы күпере — ике юллы биш тороҡло һәм урта өлөшөндә күтәрелә торған күпер. Дондағы Ростовта Темерник йылғаһы тамағы менән йәнәш урынлашҡан. Күпер аша күп пассажир поездары, һәм әҙ миҡдарҙа йөк поездары үтә.
1874 йылда күпер
Караптарҙың күпер аша үтеүе ҡатмарлы була,  күперҙең бағаналары менән караптарҙың бәрелештәре йыш була. Шуға күрә 1879 йылда Дон комитеты инициативаһы менән махсус ысҡындырғыс баржа төҙөлә
1917 йылда күпер
Уңайһыҙлыҡтары һәм бер юллы күперҙең етерлек кимәлдә үткәреү һәләтенә эйә булмауы 1912 йылда яңы ике юллы күпер төҙөргә ҡарар ҡабул итеүгә килтерә. Профессор Станислав Белзецкий ғалим күпер төҙөүсе Николай Белелюбский һәм профессор Григория Передерия ҡатнашлығында урта өлөшө вертикаль күтәрелеүсе өс тороҡло күпер проектын эшләй. Был Рәсәйҙә ошондай конструкциялы беренсе күпер була. 1917 йылда төҙөлгән күперҙе Ростов халҡы Америка күпере тип атай, сөнки бындай күперҙәр XIX быуат аҙағында тик Төньяҡ  Америкала төҙөлгән. Иҫке күпер 1920 йылдарҙа һүтеп алына, уның конструкциялары Сочи — Адлер тимер юлын төҙөүҙә ҡулланыла.
Һуғыштан һуңғы осор
1945 йылда Америка күперенең таяуҙарында ваҡытлыса  хәрәкәтһеҙ күпер төҙөлә. 1949—1952 йылдарҙа литерлы күпер урынына яңы күпер төҙөлә, уд бөгөнгө көнгә тиклем ҡулланыла. Үҙенең конструкцияһы буйынса ул иҫке Америка күперенән аҙғағына айырыла. 1945 йылғы күпер һүтеп алына, ә таяуҙары әлегә тиклем тора.
2001—2003 йылда күперҙе реконструкциялау үткәрелә, шахталары араһында тотороҡлоҡ өсөн урҙалар урынлаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шөғәйеп (пәйғәмбәр)
Шөғәйеп (شعيب, ғәрәпсә әйтелеше [ʃuʕajb]) — ислам пәйғәмбәре, мәдйәниҙәргә һәм әйкәтиҙәргә ебәрелгән нәби. Библиялағы Иофор менән тиңләштерелә. Ҡөрьәндә 10 тапҡыр телгә алына.
Тарихы
Мәдйән ҡәбиләһе Фәләстиндең көньяғында урынлашҡан. Был ҡәбиләнең бөтә кешеләре лә һатыу һәм һатып алыу ваҡытында хәрәмләшкән була. Мәдйәндәр сәйәхәтселәргә һөжүм итә, талау менән шөғөлләнә. Улар Аллаһтан ҡурҡмағандар, сөнки ялған илаһтарға табынғандар, шулар уларҙы яралтҡан тип уйлағандар.
Аллаһ уларға бер Аллаһҡа табынһындар, кешеләргә изгелек эшләргә, намыҫлы сауҙа алып барырға өйрәнһендәр өсөн Шөғәйепте ебәрә. Мәдйән халҡы пәйғәмбәрҙе кире ҡаға, туғандары булмаһа, уны хатта үлтерерҙәр ине. Шөғәйеп уларҙы Аллаһ юҡ итә алыуын иҫтәренә төшөрә, әммә Мәдйән халҡы уға ышанмай.
Артабан Шөғәйеп сауҙала алдашмау талабы менән Әл-Әйкәт халҡына юллана. Әйкәттәр ҙә пәйғәмбәрҙе кире ҡаға һәм уны алдаҡсы тип атай. Пәйғәмбәрлек миссияһын иҫбатлау өсөн күктән ярсыҡтар төшөрөүҙе талап итәләр. Ҡайһы бер кешеләр иман килтергән, Шөғәйепкә ҡушылып Мәдйәнгә килгән. Пәйғәмбәр Шөғәйеп Мәдйән һәм әл-Әйкәт халҡына, әгәр улар ерҙә фетнә ҡылыуҙы туҡтатмаһалар, Аллаһ язаһын бирәсәк тип аңлатыуын дауам итә. Халыҡтың аҡһаҡалдары, әгәр улар үҙҙәре тотҡан дингә ҡайтмаһа, Шөғәйептең диндарҙарын ҡаланан ҡыуасағын әйтә. Шөғәйеп мәжүсилек динен ҡабул итеүҙән баш тарта, шунан һуң уларға мөнәсәбәт насарайғандан-насарая башлай.
Шөғәйеп ҡәберҙәре
Ҡөрьәндә Пәйғәмбәрҙең вафат булған урыны күрһәтелмәгән һәм ерләнгән урыны буйынса һәр хәлдә дүрт версия бар.
Плутоний мәмерйәһе
Плутоний мәмерйәһе — Силәбе өлкәһенең Әшә районында, Әшә ҡалаһының төньяҡ ситенән бер саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан мәмерйә.
Һүрәтләмә
Плутоний мәмерйәһенең эсендәге юлдар ҡатмарлы коридор-лабиринт тибындағы горизонталь карст ҡыуышлыҡтар булып тора.
Девон дәүеренә тура килгән эзбизташтарҙың массивында һалынған. Аджигардак һыртының төньяҡ-көнбайыш ситендә (Эҫем йылғаһының һул яры), Әшә ҡалаһынан көнсығышҡа 1 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Әшә-Миньяр автомобиль юлдарынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 160 метр алыҫлыҡта ята.
Тибы — коридор -лабиринт Мәмерйә юлдарының дөйөм оҙонлоғо―257 метр
Уртаса киңлеге ―2,5 метр
Уртаса бейеклеге ― 2 метр
Ер аҫты һыҙаты майҙаны ― 642,5 квадрат метр
Күләме ― 1284 кубометр
Мәмерйәгә ингән урындың бейеклеге― 0,8 метр Киңлеге― 2,5 метр Урыны — төньяҡ-көнбайыштан Аджигардак һырты.
Әшә-Миньяр автомобиль юлының араһы― 160 метр
Мәмерйәнең төп коридоры (киңлеге 2-2,5 метр, бейеклеге 1 метрҙан артмай) көньяҡҡа ҡарай һуҙыла һәм 35 метрлыҡ коридор аша Осрашыуҙар мәғәрәһенә (Грот встреч)) алып килә. Был урында коридор икегә айырыла. Унан 35 метр үткәс, мәғәрәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшендә был тармаҡтар яңынан ҡушыла. Был 34 метр оҙонлоҡтағы мәғәрә (максималь киңлеге 30 м, бейеклеге 4 м) көньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған.
Осрашыуҙар мөғәрәһе (Грот встреч)
Плутоний мәмейәһенең иң ҙур тау ҡыуышлығы.
Мәғәрәнең оҙонлоғо ― 34 метр Максималь киңлеге― 30 метр Бейеклеге― 4 метр.
Кәшкәләү
Кәшкәләү (Кәшкел; Кашкалево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 271 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825001.
Плутоний мәмерйәһе
Осрашыуҙар мөғәрәһе (Грот встреч)
Осрашыуҙар мөғәрәһенең иң иҫтәлекле нәмәләренең береһе булып тау ашалыу процесында барлыҡҡа килгән ҡалдыҡтарҙан хасил булған дүрт таш бағана. Улар мәғәрә көмбәҙен тотоп торған колонна кеүек күренәләр. Уларҙың иң ҙуры — 22 x 6 метр, иң бәләкәйе — 6 x 3 метр ҙурлыҡта. Был таш ҡалдыҡтарын уратып алған балдаҡ һымаҡ мәғәрә юлдарының дөйөм оҙонлоғо 100 метр.
Кәшкәләү
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Плутоний мәмерйәһе
Осрашыуҙар мөғәрәһе (Грот встреч)
Мәмерйәнең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә төп коридор тәүҙә көньяҡҡа (60 метр) үтә, унан өс тапҡыр үҙ йүнәлешен тура мөйөшяһап үҙгәртә. Икенсе боролош алдынан көньяҡ йүнәлештә 11 метрлыҡ юл айырылып (балсыҡ менән тулған) тупаҡ барып тамамлана.
Воронеж дәүләт инженер технологиялары университеты
Тарихы
Университет 1930 йылда Воронеж ауыл хужалығы институтының технология факультеты базаһында барлыҡҡа килә һәм Воронеж аҙыҡ-түлек сәнәғәте институты (ВИППП) исеме ала. 1932 йылда юғары уҡыу йорто Воронеж химия-технология институты (ВХТИ) тип атала.
Плутоний мәмерйәһе
Осрашыуҙар мөғәрәһе (Грот встреч)
Коридорҙың башында, 2 урында (тектоник хоҡуҡ боҙоуҙар зоналарында) түшәмдә бер нисә органлы торба бар, түшәмдәге ярыҡтарҙан мул итеп һыу тама. Карст массивының ярыҡтары аша инфильтрацион һыуҙың интенсив кереме һөҙөмтәһендә бында тәрәнлектәре 0,5 - 0,7 м булған 13 ×3 м һәм 5-6 × 3 ҙурлыҡтағы 2 ер аҫты күлдәре барлыҡҡа килә. Төп коридор йомро формалағы тау ҡыуышы менән тамамлана.
Воронеж дәүләт инженер технологиялары университеты
Һуғыш йылдарында
1941 йылдың 22 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы башланғас уҡыу йортоноң тормошо ҡырҡа үҙгәрә. Күп кенә студенттар һәм хеҙмәткәрҙәр фронтҡа китә. Һуғыш институт эштәренең тематикаһына үҙгәрештәр индерә, уның хеҙмәткәрҙәре реактив миномет установка («Катюша») өсөн деталь (трубка тип аталған) эшләүҙә ҡатнаша, шулай уҡ танкка ҡаршы  яндырғыс саралар эшләй.
1942-1943 йылдарҙа институт Бийск ҡалаһына эвакуациялана, 1944 йылда ғына Воронежға кире ҡайтарыла. Әммә 1947 йылда Ленинградҡа күсерелә, унда яңы исем ала — Ленинград аҙыҡ-түлек сәнәғәте технологияһы институты (ЛТИПП).