cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Парнас
Урыны
Иң бейек нөктәһе — Дельфий Парнас, Лиакур (Λιάκουρα, антик дәүерҙә Ликорея ; 2457. м.) түбәләре менән һәм Геронтобрахос ( — иҫке ҡая; 2395) м, һөҙөмтәлә уның ике түбәле тип атала. Парнас урман менән ҡаплаған, ә уның түбәһе — ҡар менән. Дельфий ғибәҙәтханаһы эргәһендә тарлауыҡтар һәм текә ярҙар күп; текә ҡая Гиампея итәгендә Аполлонға һәм алиһәләргә арналған Касталия сығанағы урынлашҡан. Шуға күрә лә Парнас алиһәләрҙең йәшәү урыны тип иҫәпләнә. Ьыл урында. Касталида һәм. Парнасид алиһәләре хөрмәт ителгән.
Тарлауыҡ буйлап 5 саҡрым оҙонлоҡта Парнас һәм Кирфи тауы араһынан, Парнастан көньяҡҡа һәм Коринф ҡултығынан төньяҡта урынлашҡан Плистос йылғаһы аға. Был тарлауыҡтың ҡырҙары текә килеп төшөп китә. Плистос үҙәне буйынса Давлидаға һәм Стиридаға Схистия юлы үтә.
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уның этимологияһының сығышын гректарға тиклем дәүер менән бәйләйҙәр, бәлки лувиецтар теле менән дә бәйле булыуы мөмкин. . Парнастың геология үҙенсәлеге — уның бай боксит ятҡылығы 1930 йылдар аҙағында даими табыш алыуға килтерә. Был тауҙың күп өлөшөнә экологик зыян килтергән.
Исеме
Тауҙың исеме — сығышы буйынса гректарға тиклем — атамаһы боронғо ҡала Каппадокияға (Дегирменйолға яҡын Шерефликочхисар районы) тигеҙләшә, ғәҙәттә, шуға ҡарап ғалимдар тарафынан анатолий субстратына индерелә.. Һүҙ хетт теленән сыҡҡан parna- «йорт», һәм был изге тауҙың исеме «алла йорто» тип аңлатыла. Был фекергә ҡаршылар формаль сәбәптәр буйынса топоним хетто-лувий теленә инмәй, ә палеобалҡан системаһыныҡы, тип ҡарайҙар. Улар тауҙың исемен Аполлон эпитеты «саранчовый (отвратитель)» (баш πάρνοψ, πάρνοπος «саранча») менән бәйләйҙәр.
Парнас мифологияла
Парнас тауы ерҙең тупланышы һаналған, Дельфы оҡшаш панэллин дәүләтенең дини мөнәсәбәттә үҙәге булып танылған. Риүәйәт буйынса, Олимпия аллалар ғаиләһе башлығы Зевс. (Диас) боҙоҡ кешеләр ырыуын туфан һыуы менән юҡ итергә хәл итә. Девкалион туфан һыуы булараҡ билдәле. Прометей Девкалиондың улы, атаһын тыңлап, үҙе һәм ҡатыны Пирра өсөн карап төҙөй. Өҙлөкһөҙ туғыҙ көн яуған ямғырҙың унынсы көнөндә, карап Парнасҡа килеп терәлгән, Девкалион унда аллалар атаһы һәм Зевс кешеләре хөрмәтенә ҡорбан килтергән. Ошонан һуң Зевс Девкалиондың кеше нәҫелен тергеҙгеү теләгең үтәгән.
Артабанғы мәҙәниәттә
Күп быуатлыҡ традициялар тауҙа йәшәүсе алиһәләр берләшмәһен метонимик рәүештә Парнас атамаһы менән исемләү, аҡрынлап сәнғәт эшмәкәрҙәренә һәм шағирҙарға ла таралған. XIX быуатта, француз әҙәбиәтенең шағир-парнасецтар ағымы барлыҡҡа килеү менән, был һүҙҙең ҡулланышы иң юғары нөктәһенә етә. Шағир-парнасецтар милли әҙәби традицияларына ла, шулай уҡ сит ил авторҙарына ла һиҙелерлек йоғонто яһаған, атап әйткәндә, Брюсов Валерийға ла. Һуңыраҡ Парнасты әҙәби фигураларҙың берләшмәһе булараҡ аңлау, һис шикһеҙ, ирония мәғәнәһенә әйләнә, атап әйткәндә, футуристик альманахтар исеме «Рыкающий Парнас» (1914) һәм пародиялар йыйынтығы « Парнас дыбом» (1925).
Тауҙың исеме (Mont Parnasse) Париждың Сена йылғаһының һул ярындағы бер кварталына бирелә. Унда рәссамдар һәм шағирҙар йыйылалар һәм халыҡҡа үҙҙәренең шиғырҙарын уҡыйҙар. Монпарнас кварталы әлеге ваҡытта ҡалаланың иң билдәле урындарҙың береһе булып тора, һәм уның зыяратында күп кенә мәҙәниәт һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре ерләнгән.
Парнас Джонатан Свифтың «Битва книг» әҫәрендә (1697) боронғо һәм хәҙерге заман кешеләре араһында идеология һуғышы урыны булып һүрәтләнә.
Монотеизм
Монотеи́зм («бер аллалыҡ» —греч. μονος — бер, θεος — Алла ) — дини тәғлимәт буйынса диндең иң юғары формаһы; берҙән бер һәм иң юғары Илаһи затҡа табыныу менән бәйләнгән.
Монотеизм индивидуум иғлан иткән бер шәхси һәм трансцендент Аллаға (политеизмдан һәм пантеизмдан айырмалы рәүештә) һәм инклюзив — бер нисә формала йәки сағылышта Аллаға ышаныу, әгәр улар барыһы ла бер үк Алла булһа, айырым булырға мөмкин , инклюзив — бер нисә формала йәки сағылышта, бөтәһе лә, асылда, бер Үк Алла булыу шарты менән, Алланы йәшәй тип ҡабул итә.
Монотеизмда Аллаһ тәжрибәнән ситтә аңлатып бирә алмаҫлыҡ зат, уның ҡапма-ҡаршыһы булып политеизм тора. Политеизмда аллалар шәхес булып тора.
Монотеизм Ибраһими диндәргә (иудаизм, христианлыҡ, ислам) генә хас, шулай уҡ индуизм фәлсәфәһендә, , сикхизм һәм башҡа диндәрҙә бар. Ҡайһы бер тикшереүселәр монотеизм бер төрлө түгел, уның эсендә теизм, пантеизм, панентеизм, деизм һәм башҡа ағымдар күҙәтелә тип иҫәпләй. .
Төшөнсәнең килеп сығышы
«Монотеизм» һүҙе грекса μονος (monos) — «берәү(яңғыҙ)», θεος (theos) — «илаһ» һүҙҙәренән сағыштырмаса яңы осорҙа барлыҡҡа килгән. Беренсе тапҡыр ул инглиз Кембридж неоплатонигы Генри Морҙың «Илаһилыҡ Сере» (The Grand Mystery of Godliness, 1660) тигән хеҙмәтендә осрай.
Йәһүдилек
Хәҙерге заман ийәһүдилеге ҡәтғи монотеистик дин булып тора, унда Бер Илаһтан башҡа илаһтар юҡ, уға буйһонмаған бер ни ҙә юҡ тип иҫбатлана. Әммә тарихындағы тәүге этапта йәһүдтәрҙең динен монолатрия рәүешендә булған тип һанала , ә монотеизм  б.э.т. VI быуатта, йәһүдтәр Вавилон әсирлегенән ҡотолоп ҡайтҡас башланған. Монотеист йәһүдилек артабан христианлыҡ һәм ислам диндәре барлыҡҡа килеүенә нигеҙ бирә.
Йәһүд философы һәм дин ғалимы Моше бин Маймон (משה בן מימון, ғәр. Муса бин Маймун (XII быуат) һәм башҡа йәһүд тикшеренеүселәре фекеренсә, монотеизм — баштан уҡ Юғары Көскә табыныуҙа өҫтөнлөк тотҡан. Башҡа культтар иһә бер илаһлыҡ идеяһының деградацияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Шул уҡ фекерҙе ҡайһы бер хәҙерге заман ғалимдары ла хуплай.
Христианлыҡ
Христианлыҡ Ибраһимдға барып тоташҡан, донъяларҙы һәм кешене барлыҡҡа килтергән бер Илаһҡа (монотеизм) табыныуҙы ҡабул иткән. Шул уҡ ваҡытта христианлыҡтың ҡайһы бер йүнәлештәре монотеизмға Троица идеяһын индерә : тәбиғәте менән бер үк Илаһ-Ата (Бог Отец), Илаһ-Ул (Бог Сын) һәм Илаһ-Изге-Рух (Святой Дух).
Троица тәғлимәте арҡаһында башҡа ибраһими диндәрҙә (йәһүдилек, ислам) христианлыҡты тритеизм йәки политеизм тип аңлау бар. Бындай концепция христианлыҡ тарихында ваҡыт-ваҡыт ҡалҡып сығып тора, мәгәр был фекер Беренсе Никей соборында кире ҡағыла.
Христианлыҡ инанысының күренекле систематизаторы, абруйлы сиркәү әһеле Иоанн Дамаскин был мәсьәлә буйынса шулай яҙған:
Итак, мы называем ипостаси (Св. Троицы) совершенными, чтобы не ввести сложности в Божеское естество, ибо сложение — начало раздора. И опять говорим, что три ипостаси находятся одна в другой взаимно, чтобы не ввести множества и толпы богов. Исповедуя три ипостаси, признаем несложность и неслитность (в Божестве); а исповедуя, что эти ипостаси единосущны одна другой, и признавая в них тождество воли, действия, силы, власти и, если можно сказать, движения, мы признаем их нераздельность и то, что Бог есть един; ибо Бог, Слово и Дух Его истинно один Бог.
Шул уҡ ваҡытта христианлыҡты монотеизм тип иҫбатлаусы антитринитарийҙар Троица тәғлимәтен кире ҡаға.
Ислам
Тәүхид тәү сиратта  политеизмды ("ширк") бөтә йәһәттән инҡар итеүҙе аңлата, ул шәһәҙәт аша бәйән ителә.Тәухид бөтә тереклектең раббыһы - уларҙы  яралтҡан берҙән-бер Аллаһ булыуын таныу тигәнде аңлата. Һәм Ул мәңгелек, Ул бөтә Ғаләмдәге процестарға идара итә. Улар барыһына ла кәрәк, ә Ул үҙе бер кемгә лә йәки нәмәгә лә мохтаж түгел. Тәухид христианлыҡтағы Троица доктринаһын, йәнәһе, улы йәки ҡыҙы бар тип раҫлауҙы, шулай уҡ йәһүдилектәге  Аллаһ бер хенә халыҡты (йәһүдиҙәрҙе) өҫтөн күрә тигәнде кире ҡаға. Тәүхидтең мөһим доктринаһы - Бер Аллаһҡа ғына табыныу зарурлығыШирк — Аллаһы тәғәләгә тиңдәш тотоу - мәжүсилек. Ширк - иң оло гонаһ, бының өсөн кеше ғәфү ителә алмай. Ширк оло һәм кесегә бүленә. Ширк оло һәм кесегә бүленә. Оло ширк — Аллаһы тәғәләгә буйһонмау һәм Уға тиңдәш бар тип һанау. Кесе ширк — был монафиҡлыҡ (ике йөҙлөлөк), ундай кеше донъялыҡта үҙенә файҙа алыр өсөн  динле булып ҡылана.
Ислам тәғлимәтенә ярашлы, Әҙәмдән алып Мөхәммәт Пәйғәмбәргә тиклем барлыҡ пәйғәмбәрҙәр ҙә хаҡ тәүхид тотҡан. Ислам үҙе иһә, Ҡөрьәнгә һәм Пәйғәмбәр Сөннәтенә ярашлы, Ибраһим пәйғәмбәр Тәүхиде хәнәфилекте тергеҙә.
Бәһаисылыҡ
Бәһаи динендә (бәһаисылыҡ, бәһаи, بهاء — Дан) - Илаһ концепцияһы шудай уҡ монотеистик һәм трансцендент инаныслы. Юғары Көс «шәхсиәтле, белеп бөтөрөп булмай торған, барлыҡ яңылыҡтар  сығанағы, мәңге бар, бар нәмәне белеп тора, ҡөҙрәтле һәм һәммә ерҙә лә бар» булараҡ һүрәтләнә. Юғары Көс менән кешеләр араһында бары тик Уның илселәре - пәйғәмбәрҙәр генә. Бәһаиҙарҙың фарыз доғалары асыҡтан-асыҡ монотеистик рухта.
Телескоп
Телеско́п (τῆλε[tele] — йырыҡ, алыҫ + [skopein] — күҙәтәм) — электромагнит нурланышын (мәҫәлән, күҙгә күренгән яҡтылыҡты) йыйып, күҙәтеүсегә алыҫтағы объекттарҙы күҙәтеп өйрәнергә ярҙам итә торған ҡорамал; күк йөҙөндәге есемдәрҙе күҙәтә торған оптик прибор ; йондоҙҙарҙы һәм планеталарҙы ҡарай, тикшерә торған махсус ҡоролма.
1608 йылда беренсе телескоп уйлап табылған тип иҫәпләнә. Бер йылдан һуң 1909 йылда Италияның Падуи ҡалаһы профессоры Галилео Галилей үҙенең беренсе телескобын эшләй һәм йондоҙҙарҙы өйрәнеү өсөн ҡуллана. Телескоптан ул Ай өҫтө кратерҙар менән ҡапланған икәнен күргән.
Барлыҡ электоромагнит спектры өсөн дә телескоптар бар:
Бынан тыш, Нейтрино детокторҙарын йыш ҡына нейтрино телескобы тип, атайҙар. Шулай уҡ гравитацион тулҡын детекторҙарын да телескоп тип атайҙар.
Ленинский (Мишкә районы)
Ленинский (Ленинское) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 306 кеше. Почта индексы — 452355, ОКАТО коды — 80243850005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яхан-Сору
Яхан-Сору (Сорулугол) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Еча
Еча (Яча) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лая йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Винкельштедт
Винкельштедт (Winkelstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 320 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 31 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39624 һәм автомобиль коды — SAW.
Әбдел
ӘБДЕЛ - башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар. Әбдел исеме алла ҡоло тигәнде аңлата.
Ҡусҡар (йылға)
Ҡусҡар (Кошкариха) — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бәғерәк йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә гидроним ҡусҡар, йәғни тәкә тигәндән килеп сыҡҡан тигән фараз яҙа.
Сәтләүек ағасы
Сәтләүек ағасы (Лещи́на обыкнове́нная, Córylus avellána) — ғаиләһенән эре ҡыуаҡ. Бейеклеге 7 м-ға етә. Март-апрель айҙарында сәскә ата, август-сентябрҙә емеше (сәтләүеге) өлгөрә.
Таралыуы
Сәтләүек ағасының тәбиғи ареалы Европа, Кавказ һәм Урта Азия. Бөтә ергә культивацияланған. Башҡортостанда киң таралған. Япраҡлы ағас урманында, урман ситендә, йырғанаҡтарҙа үҫә.
Игаза
Игаза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 631 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәмбе
Шәмбе — аҙнаның йома менән йәкшәмбе араһындағы көнө. Йәһүд һәм христиан йолаһы буйынса иң һуңғы (етенсе) аҙна көнө булып тора. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы ла, шәмбе аҙнаның етенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның беренсе көнө.
Календарҙа шәмбе тотҡан урын
Йәһүдилектән килгән йола буйынса, шәмбе — аҙнаның һуңғы көнө. Был килешеү Израиль һәм АҠШ-та стандарт булып тора, әммә Европала күптәр уны аҙнаның алтынсы көнө тип һанай. Улар йәкшәмбе көндө аҙна һуңы тип иҫәпләй
Инглиз телле  квакерҙар ғәҙәттәгесә шәмбене «етенсе көн» һанай, мәжүсиҙәрҙең  — Saturday һүҙен танымай.
Илебеҙҙә шәмбе көн традициялары
Шәмбе — күпселек илдәрҙә ял көнө.
Шәмбе көн бурыс ҡайтарыу йолаһы ла булған. Батша Рәсәйендә мәктәп һәм семинарияларҙа аҙна эсендә эш боҙған уҡыусыларға экзекуцияуткәрелә торған булған, улар субботка тип аталған. Пасх буйынса етенсе аҙнала көньяҡ губернияларҙа  киндер сәскәндәр.
Рәсәйҙә һәм элекке СССР илдәренең ҡайһы берҙәрендә  совет осоронан (1919 йылдың 10 майынан) шәмбе өмәләре үткәрелеп килә. Был эш түләүһеҙ, ирекмәндәр тарафынан башҡарыла. Ғәҙәттә ул яҙ көнө йәмәғәт урындарында таҙалыҡ булдырыу, төҙөкләндереү, ағастар ултыртыу кеүек эштәр менән үткәрелә.
1967 йылдың 7 мартынан СССР-ҙа ике көн ял иғлан ителә, шәмбе рәсми рәүештә ял көнө булып китә.
Башҡорт халҡында шәмбе
Башҡорттар, мосолман булараҡ, йоманы аҙнаның етенсе көнө, ә шәмбене беренсе көнө тип һанаған. Дин тотоусылар өсөн был әле лә шулай. Шәмбе көн менән бәйле ҡайһы бер хөрәфәттәр ҙә йәшәп килгән. Халыҡ телендә "шәмбеләр" тигән ғибәрә бар, ул йәһүдилек динендәгеләр тигәнде аңлата
Бөгөн генә йома, иртән - шәмбе,
Береһе көнгә - урыҫ аҙнаһы,
Көндәр юрта шулай бер-бер артлы,
Асыла, ябыла ғүмер ҡапҡаһы.
Тәүәкәс
Тәүәкәс (Тавакачево) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 623 кеше. Почта индексы — 453030, ОКАТО коды — 80203846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә. 1906 йылда — 475 кеше; 1920—632; 1939—630; 1959—599; 1989—599; 2002—554; 2010—594 кеше йәшәгән.
Тарихы
Инйәр йылғаһы буйындағы Абҙан һәм Оҙондар ауылдары араһында башҡорт ауылы Тәүәкәс урынлашҡан.
Инйәр йылғаһы эргәһендәге Тәүәкәс ауылы XVIII быуат уртаһынан билдәле. Тәүге төпләнеүсе Тәүәкәс Иманов 1729—1816 йылдарҙа йәшәгән. Тәүәкәстең балаларын һәм ейәндәрен VII рәүиз күсерә. Өлкән улы — Бараҡ (1769—1845), уның балалары — Аҫылғужа, Көҙәбай, Мырҙабай. Ҡунаҡҡол һәм йорт старшинаһы Ҡолһары Тәүәкәсовтар — игеҙәктәр, 1773 йылда тыуғандар. Ҡолһарының улы Сәйфелмөлөк. Әбүбәкер Тәүәкәсов 1777—1847 йылдарҙа йәшәгән. Тәүге төпләнеүсенең иң кесе улы Яҡшембәт, 1782 йылда тыуған.
1813 йылда бында Ҡарлыман ауылынан Хәмит Мағазов ғаиләһе күсеп килә.
Ауылдың үҫешен түбәндәге мәғлүмәттәрҙән күрергә мөмкин: XVIII быуат аҙағында 17 йорт була, 1816 йылда — 22, 1859 йылда — 40, 1896 йылда — 78. 1795 йылда Тәүәкәстә 164 кеше, 1859 йылда — 225, 1896 йылда — 431 кеше йәшәгән.
Халыҡ малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 152 кешенең (38 йорт) 255 аты, 130 һыйыры, 200 һарығы, 50 кәзәһе булған. Игенселек менән өлөшләтә шөғөлләнгәндәр. Шул уҡ 1834 йылда 64 бот ужым һәм 184 бот яҙғы иген сәселә; мөгәзәй төҙөгәндәр. Халыҡтың 150 умартаһы һәм 12 солоғо булған.
Тайтояҡ
Тайтояҡ, ҡолонтаяҡ (Копы́тень европе́йский, Ásarum europaéum) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 5-10см. Апрель аҙағында һәм йәй башында ҡыҙғылт сәскә ата.
Таралыуы
Европаның һәм Көнбайыш Себерҙең урман һәм урман далыһы зонаһында таралған. Ғәҙәттә урман эсендә үҫә.
Әҙәбиәт
Төркөм:Декоратив баҡса үҫемлектәре Төркөм:Евразия флораһы
Хар-Сорт-Ай-Хетта
Хар-Сорт-Ай-Хетта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 341 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топчуган
Топчуган — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 497 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зайчиха (Чулым ҡушылдығы)
Зайчиха — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чан ҡуле һыу бассейны һәм һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тадрарт-Акакус
Акакус, йәки Тадрарт-Акакус, تدرارت أكاكوس — Ливия биләмәһендәге Сахара сүллегендә тау массивы. Ливия ҡалаһы Гаттан көнсығышҡа ҡарай  урынлашҡан һәм Алжир сигенән яҡынса  100 км төньяҡҡа һуҙыла. Tadrart һүҙе туарег төркөмөндәге тамахак телендә  «тау» тигәнде аңлата.
Ҡаялағы һүрәттәр
Акакус тау массивы өлкәһе ҡаялағы һүрәттәре менән билдәле, улар 1985 йылда ЮНЕСКО-ның  Бөтә донъя  мираҫы иҫәбенә индерелгән. Һүрәттәр үҙ эсенә бик мөһим осорҙо ала, беҙҙең эраға тиклем 12 000 — б.э. 100 йылдарына ҡарай һәм урындағы ланшафтта, флора һәм фауналағы байтаҡ үҙгәрештәрҙе сағылдыра. Һүрәттәрҙә кешеләр, шулай уҡ жираф, фил, страус, дөйәләр һәм аттар төшөрөлгән. Кешеләр төрлө ғәҙәти осраҡтарҙа һүрәтләнә,  мәҫәлән, улар музыка ҡоралдарында уйнай йәки бейеп йөрөй
XXI быуат башында был урында нефть разведкаһы башлана, был ҡая сәнғәте ҡомартҡыларын ҡурҡыныс аҫтына ҡуя. Нефть ятҡылыҡтарын локалләштереү өсөн ҡулланылған ер аҫты шартлатыуҙары, һүрәттәр булған бер нисә ҡаяға байтаҡ зыян килтерә.
Шөгөр районы (ТАССР)
Шөгөр районы (Шөгер районы, Шугурский район) — 1930 йылдан 1959 йылға тиклем ғәмәлдә булған Татарстан АССР-дың юҡ ителгән административ-территориаль берәмеге. Ленинтаудан көньяҡ-көнбайышҡа 25 саҡрым, Татарстандың төньяғында урынлашҡан. Административ үҙәк - Шөгөр ауылы.
Тарих
Шөгөр районы территорияһы 1920 йылға тиклем Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙендә, 1920 йылдан 1930 йылға тиклем Бөгөлмә кантонында урынлашҡан.
1930 йылдың 10 августында элеккеге Бөгөлмә кантоны территорияһында барлыҡҡа килә.
1952 йылдың 8 майында Татарстан АССР-дың Чистай өлкәһе составына, ә 1953 йылдың 21 февралендә Бөгөлмә өлкәһе составына инә. 1953 йылдың 30 апрелендә өлкәләр бөтөрөүгә бәйле рәүештә Татарстан АССР-дың туранан-тура ҡарамағына ҡайтарыла.
1959 йылдың 12 октябрендә Шөгөр районы юҡҡа сыға, ә уның территорияһы Лениногорск һәм Беренсе Май райондарына тапшырыла.
Кобленц (Гёда)
Кобленц йәки Коблица (Coblenz; ) — Үрге Лужицалағы ауыл (Германия). Кобленц ауылы Гедә коммунаһына, Баутцен районы, Саксония федераль ере составына инә. Дрезден административ округына буйһона.
Географияһы
Будишиндан ун саҡрым самаһы көнбайышта һәм Геда коммунаһының административ үҙәгенән төньяҡ-көнбайыштараҡ өс саҡрымда тора. Ауылдың төньяғында А4 (Дрезден — Вроцлав) автомобиль юлдары үтә.
Шөгөр районы (ТАССР)
Административ бүленеш
1945 йылға районда 21 ауыл Советы булған: Керкәле, Кирлегәс, Ҡуаҡбаш, Ҡузай, Мордва Ивановкаһы, Мордва Ҡармалҡаһы, Мөкмин-Ҡаратай, Түбәнге Шыршылы, Яңы Иштирәк, Яңы Сережкино, Сарабиҡҡол, Спиридоновка, Иске Варваринка, Иске Иштирәк, Иске Ҡуаҡ, Суғышлы, Туҡтар Урдалыһы, Урмышлы, Федотов, Шөгөр Юлтимер. Район майҙаны 1800 км² тәшкил иткән.
Халыҡ
1939 йылда халыҡ һаны 39148 кеше тәшкил иткән, шул иҫәптән татарҙар - 68%, мордва - 13,5%, урыҫтар - 13%.
Кобленц (Гёда)
Тарих
1222 йылда беренсе тапҡыр Cobuliz исеме аҫтында телгә алына.
1936—1994 йылда ауыл Добраница, Недашюц, Пицшвиц, Цишковица коммуналары составына инә. 1974 йылдан алып хәҙерге Геда коммунаһы составында тора.
Әлеге ваҡытта ауыл «Лужицкий ултыраҡ өлкәһе» мәҙәни-территориаль автономияһы составында тора, бында Бранденбург һәм Саксония ерҙәре ҡануниәт акттары ғәмәлдә, улар Германия территорияһында лужиц теле һәм лужиц мәҙәниәтен һаҡлап ҡалдырыуға булышлыҡ итә.
Халыҡ
Рәсми теле-немец теле, шулай уҡ юғары лужиц теле.
Оно Арноштың «Dodawki k statisticy a etnografiji łužickich Serbow» статистика яҙмаһы буйынса 1884 йылда бында 83 кеше йәшәгән (уларҙың 77 — серб-лужиц (93 %) булған.
Лужиц демографы Арношт Черник үҙенең «Die Entwicklung der sorbischen Bevölkerung» әҫәрендә ауылдағы халыҡтың дөйөм һаны 1956 йылда 696 кеше булһа, шуларҙың 35, 2 % (161 кеше лужиц телен яҡшы белгән, 22 — икмәк-тоҙлоҡ белгән һәм бәлиғ булмағандарҙан 62 кеше лужиц телен белгән) тип яҙған.
1936 йылда ауыл башҡа ауылдар менән берләштереү арҡаһында тораҡ пункты статусын юғалта, шуның һөҙөмтәһендә уның халҡы һаны 1836 йылдағы 88 кешенән 1925 йылда 588 кешегә тиклем арта. 1994 йылда ул ҡабат тораҡ пункты статусына эйә була, бында 2011 йылда 55 кеше йәшәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Абай Ҡонанбаев
Абай (Ибраһим) Ҡонанбаев (, 1845—1904) — ҡаҙаҡ шағиры, философ, композитор, мәғрифәтсе, аҡыл эйәһе, йәмәғәт эшмәкәре, ҡаҙаҡ яҙма әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе классигы, мәҙәниәтте мәғрифәтле либераль ислам нигеҙендә рус һәм Европа мәҙәниәтенә яҡынайтыу рухында реформалаусы.
Ысын исеме — Ибраһим, өләсәһе Зере биргән Абай (Абай «иғтибарлы», «һаҡ») ҡушаматы ғүмерлеккә йәбешеп ҡала. Абайҙың туғаны — Шәкәрим Кудайбердиев шулай уҡ билдәле ҡаҙаҡ шағиры.
Биографияһы
Абай Ҡонанбай улы Рәсәй империяһының Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығындағы Семипалатинск өйәҙенең (1845 йылдан — Семипалатинск өлкәһе, хәҙерге административ бүленеш буйынса Көнсығыш-Ҡаҙағстан өлкәһенең Абай районы) Сыңғыҙ тауҙары араһында көн күргән Арғын ҡәбиләһе Тубыҡты ырыуының байы Ҡонанбай Оскенбаев (Ускенбаев) ғаиләһендә 1845 йылда тыуған. Абай ғаиләһе урындағы билдәле зат була: олатаһы (Оскенбай) һәм ҡарт олатаһы (Ырғыҙбай) үҙ ырыуҙары менән юлбашсы һәм бей сифатында идара итә.
Бала саҡта өйгә мулла саҡыртып уҡытыу Семипалатинскиҙа Әхмәт-Риза мулланың мәҙрәсәһендә дауам ителә, унда ғәрәп, фарсы һәм башҡа көнсығыш телдәре өйрәтелә. Абай бер үк ваҡытта рус мәктәбенә лә йөрөй. Биш йыл уҡығандан һуң шиғырҙар яҙа башлай, тәүге осорҙа уларҙың авторы итеп үҙенең дуҫы Кокпай Джантасовты күрһәтә. 13 йәшлек Абайҙы атаһы ырыу башлығы эшмәкәрлегенә өйрәтә башлай. 28 йәшендә ул был эштән ситләшеп, үҙен тулыһынса белем алыуға бағышлай. 40 йәшендә генә үҙенең тәүге өлгөрөп еткән шиғырҙарын ижад итә. Сәйәси һөргөнгә ебәрелгән Е. П. Михаэлис, Н. Долгополов, С. Гросс менән аралашыу Абай өсөн әһәмиәтле ваҡиға була.
Абайҙың донъяға ҡарашын формалаштырыуҙа Көнсығыштың гуманистик идеяларға тоғро шағирҙары (Фирҙәүси, Алишер Навои, Низами, Физули, Ибн Сина һәм башҡалар), шулай уҡ рус классиктары әҫәрҙәре, улар аша Европа әҙәбиәте йоғонто яһай. Ул Крыловты, Лермонтовты, Пушкинды, Гётене һәм Байронды тәржемә итә.
Халыҡ йырына әүерелгән «Қараңғы түнде тау қалғып» («Горы дремлют в тёмной ночи») шиғырының тарихы ҡыҙыҡлы. Гёте яҙған «Wanderers Nachtlied» («Ночная песнь странника»), Лермонтов рус теленә «Горные вершины спят во тьме ночной…» тип тәржемә итһә, тағы ярты быуаттан һуң Абай Ҡонанбаев уның йөкмәткеһен ҡазаҡ телендә яңғырата.
Абай Кунанбаев ҡаҙаҡтар араһында рус һәм Европа мәҙәниәтен таратыуға булышлыҡ итә. Һуңынан уның өлгөһөнә Турар Рыҫкулов эйәрә.
Күпмелер ваҡыт Абай волость идарасыһы була. Совет әҙәбиәтселәре раҫлауынса, Абай ауылының ҡайһы бер ғәҙәттәренән әсе көлгән, « ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡол хәленә», совет биографияһында яҙылғанса, «социаль яуызлыҡҡа һәм әҙәпһеҙлеккә» ҡаршы сыҡҡан. Совет әҙәби сығанаҡтары был фразаны ҡабатлап, ҡайһы саҡта ссылается уны раҫлау өсөн «Наконец, волостным я стал…» (1889), «Управитель начальству рад…» (1889) и «Кулембаю» (1888) шиғырҙарына һылтана. Абай Ҡонанбаев ҡаҙаҡ шиғриәтендә новатор була, уның йыл миҙгелдәренә арнап яҙылған: «Яҙ» (1890), «Йәй» (1886), «Көҙ» (1889), «Ҡыш» (1888) шиғырҙары, шиғриәттең тәғәйенләнеше тураһындағы шиғырҙары (яҡшыға өйрәтергә һәм яманды ғәйепләргә) быны раҫлай. «Мәсғуд» (1887) һәм «Сказание об Азиме» поэмаларының сюжеттары көнсығыш классик әҙәбиәте мотивтарына нигеҙләнә. «Искәндәр» поэмаһында Аристотель йөҙөндә аҡыл һәм Искәндәр Зөлҡәрнәй (Александр Македонский) йөҙөндә яулаусы тәкәбберлеге ҡапма-ҡаршы ҡуйыла.
Ҡаҙаҡ әҙәбиәте тарихында Абай ҡаҙаҡ шиғриәтен яңы дәүмәл һәм рифма менән байытып, лайыҡлы урын биләй. Ул яңы һигеҙъюллыҡ, алтыъюллыҡ һ.б. шиғри формалар индерә.
Абай яҡынса 170 шиғыр яҙа һәм 56 тәржемә эшләй, «Слова назидания» («Қара сөздер») поэмаһын ижад итә.
Абай шулай уҡ талантлы һәм ғәҙенсәлекле композитор була. Ул ике тиҫтә самаһы көй сығара, улар беҙҙең көндәрҙә лә популыр. Ҡайһы бер шиғырҙарына үҙе көй яҙа, ә уның «Көзімнің қарасы» («Ты зрачок глаз моих», Мария Петровых тәржемәһе) шиғырына яҙған йыры халыҡ йырына әүерелә. {{Врезка | Выравнивание   = left | Ширина         = 280px | Заголовок      = | Содержание     =     Ты зрачок глаз моих
Иҡтисад (Ғафури районы)
Иҡтисад (Иктисад) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 7 кеше. Почта индексы — 453053, ОКАТО коды — 80221843003.
Абай Ҡонанбаев
Биографияһы
Ты — зрачок глаз моих,
Иҡтисад (Ғафури районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абай Ҡонанбаев
Биографияһы
Пламень душ золотых.
Столь глубок шрам от них.
И мудрец весь седой,
Покачав головой,
Скажет: «Нет, средь живых
Не встречал я такой!»
Весь в слезах я брожу
И тоской исхожу,
Жемчуг слов дорогих
Для тебя нахожу.
Не страшись, что в тиши
Говорю от души,
Иль самой невдомёк!
Дивный день предреши…
{{oq|kk|{{начало цитаты}} Көзімнің қарасы,
Көңілімнің санасы,
Бітпейді ішімде,
Ғашықтың жарасы.
Қазақтың данасы,
Жасы үлкен ағасы.
Бар демес сендей бір
Адамның баласы.
Жылайын, жырлайын,
Ағызып көз майын.
Айтуға келгенде,
Қалқама сөз дайын.
Жүректен қозғайын,
Әдептен озбайын.
Көп сөйлеп созбайын.
Тереңдеп қарайсың,
Телміріп тұрмайсың.
Бихабар жүргенсіп,
Бек қатты сынайсың.
Сан кісі мұңайсын,
Сабырмен шыдайсың.
Күйемін, жанамын,
Еш рахым қылмайсың.
Ақылсыз би болмас,
Сәулесіз үй болмас.
Жүректе оты жоқ,
Адамда ми болмас.
Шын ғашық сый болмас,
Сый болса, сыр болмас.
Арызымды айтайын,
Құй болар, құй болмас.
Я бір кез, я құлаш.
Ақ тамақ, қызыл жүз,
Қара көз, имек қас,
Қараса жан тоймас.
Аузың бал, қызыл гүл,
Ақ тісің кір шалмас.
Қыр мұрын, қыпша бел,
Ақ етің үлбіреп,
Қарағым, бермен кел,
Бізге де көңілің бөл,
Қалқамның нұсқасын,
Көр, көзім, бір кенел.
{{Конец цитаты|источник={{Викикитапхана|:s:kk:Көзімнің қарасы}}}}}} }}
Абай Ҡонанбаев XIX быуат һуңында − XX быуат башында тыуып килгән ҡаҙаҡ милли интеллигенцияһына ла ҙур йоғонто яһай. Алаш-Орда хәрәкәте етәкселәре Абайҙы үҙҙәренең рухи етәксеһе итеп ҡабул итә. Әлихан Букейханов Абайҙың беренсе биографы була. Уның «Абай (Ибраһим) Ҡонанбаев» — мәҡәләһе 1905 йылда «Семипалатинск листок» гәзитендә ҡаҙаҡ халыҡ шағирына некролог итеп баҫтырыла.
1914 йылда тюрколог В. В. Гордлевский ҡаҙаҡ әҙәбиәтенең билдәле вәкилдәре сифатында Абай Ҡонанбаев менән Миржакип Дулатовты һайлай һәм уларҙың мәҡәләләре билдәле көнсығыш белгесе, академик Н. И. Веселовскийҙың 70 йәшенә арнап сығарылған "Восточный сборник"та баҫтырыу өсөн һайлап ала.
Ҡарһүҙ
Абайҙың билдәле әҫәре булып «Қара сөз» («Ҡарыһүҙ», «Ҡарһүҙ») прозаик поэмаһы тора. Ул үҙ эсенә 45 ҡыҫҡа ҡарһүҙҙе һәм философик трактатты ала. Был ҡарһүҙҙәрҙә этник ҡаҙаҡтарҙың тарихы, педагогикаһы, әхлағы һәм хоҡуҡтары проблемалары күтәрелә. Был әҫәрҙе ул оло йәштә, еңел-елпелек үтеп, аҡыл тупланғас ижад итә. Уны тәржемә итергә тырышыусылар бик аҙ, сөнки ул шиғри ғына түгел, философик фекерләүҙе лә талап итә. 1945 йылда, Абайҙың тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата «Художественная литература» нәшриәтендә уның әҫәрҙәренең рус теленә тәржемәһе донъя күрә, уға Виктор Шкловский тәржемәһендә «Ҡарһүҙ» ҙә инә. Һуңғараҡ был тәржемә 1954 һәм 1979 йылдарҙа донъя күрә. Шулай уҡ ҡаҙаҡ яҙыусыһы Сатимжан Санбаевтың «Ҡарһүҙ» (1970) һәм яҙыусы Ролан Сейсенбаевтың «Һүҙҙәр китабы» (1992—1993) тигән тәржемәләре сыға.
Бонистика
1993 йылда Абайҙың рәсеме Ҡаҙағстан Республикаһы Милли банкының 20 тенгелек банкнотаһына һүрәтләнә.
Исток (Оло Инца ҡушылдығы)
Исток — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Инцы йылғаһының уң ярына тамағынан ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Темәс ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Темәс ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 1931 йыл.
Башҡортостан Республикаһының "Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы"на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. Ауыл Советы 1918 йылдың 2 декабрендә ойошторола. 1930-сы йылдарҙы уның составына Әмин, Ғөбәйҙулла, Ишей, Күнзавод, 1-се Урман заводының кардоны, Ҡорт үлгән ҡасабаһы, 2-се Урман заводының ҡасабаһы, 3-сө Урман заводының ҡасабаһы, Сәксәй Урман участкаһы ҡасабаһы, Сапсал башы ҡасабаһы, Темәс ауыл, Һәүәнәк совхозының 3-сө фермаһы ҡасабаһы, 2-се ферма ҡасабаһы, Яман йылға ҡасабаһы ингән.
Совет территорияһында үҙәк усадьба һәм Һәүәнәк совхозының 3 бүлексәһе, Темәс урман сәнәғәт хужалығы, Кирбес заводы, 3 фермер хужалығы бар. Шулай уҡ психоневрология диспансеры һәм урмансыллыҡ.
Ауыл советының беренсе рәйестәре: Муса Сәлихов, Талха Ғәлин (1917—1919). 1930 йылда рәйес итеп Саварбаев һайлана. Уның урынбаҫары — Й. Әүәлбаева, секретары — А. Мостафин.
Ауыл Советы етәкселәре
Башлығы: Камалетдинов Бикйән Таңғатар улы.
Лезга
Лезга — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Багаряк йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8,5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белоруссияла ислам
Белоруссияла ислам XIV—XVI быуаттарҙа польша-литва татарҙары тарафынан индерелгән, хәҙерге ваҡытта илдең мосолман общинаһына шулай уҡ мосолман иммигранттары инә. 2009 йылғы йән иҫәбен алыу барышында дингә мөнәсәбәт хаҡында һорау ҡуйылмай, әммә иҫәп алыу һөҙөмтәһендә илдең этник составы билдәләнгән, уның буйынса ислам динен яҡынса 30000 кеше тота.
Тарих
Ислам диненең хәҙерге Белоруссия территорияһында тәүге таралыу осоро XIV—XVI быуаттарға килә. Был осорҙа Бөйөк Литва кенәзлегенең бер нисә кенәздәре дәүләт сиктәрен һаҡлау хеҙмәтен үтәү өсөн Алтын Урҙанан һәм Ҡырымдан мосолман халҡын саҡыра. XIV быуат аҙағында 100 меңдән ашыу польша-литва татарҙары хәҙерге Белоруссия һәм Литва, шулай уҡ Польшаның төньяҡ-көнсығышына килеп урынлаша, улар иҫәбенә ялланған һаҡсылар, ирекле иммигранттар, һәм шулай уҡ хәрби әсирҙәр ингән.
Хәҙерге торошо
1994 йылда Бөтә Белоруссия мосолмандары конгрессы үтә, бында Беларусь Республикаһы мосолман диниә назараты ойошрола. Уны башта доктор Исмаил Александрович, ә 2005 йылдан — Әбүбәкер Шабанович етәкләй.
1997 йылда 23 мосолман общинаһы теркәлгән, шул иҫәптән 19 — Белоруссияның көнбайыш өлкәләрендә.
2007 йылда Белоруссияла 30 мосолман дини ойошмаһы иҫәпләнгән.
Мәсеттәр
Белоруссия территорияһындағы тәүге мәсеттәр XIV—XV быуаттарҙа барлыҡҡа килгән. 1994 йылда Слонимда, ә 1996 йылда — Смиловичила мәсет асыла. 1997 йылдың июлендә Белоруссияға польша-литва татарҙарының килеүенә 600-йыллығына Новогрудокта мәсет асыу тантанаһы була. XIX быуатта Ивье ҡалаһында мәсет төҙөлә, ул белорус ағас архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Шулай уҡ Гомель, Ивье, Слоним, Новогрудок, Клецк, Видзы һ.б. тораҡ пункттарҙа мәсет һалынған.
Белоруссияның баш ҡалаһындағы элекке мәсет 1962 йылда емерелә, ә 2016 йылда Минскта яңы мәсет асыла.
Мөгөҙьяпраҡ
Мөгөҙяпраҡ (Ceratophýllum, Роголистник) — мөгөҙьяпраҡ һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 10 төрө билдәле, ике ярымшарҙың да уртаса бүлкәтендә таралған. Башҡортостанда сумған мөгөҙяпраҡ һәм яртылаш сумған мөгөҙяпраҡ үҫә.
Үлән баҫа башлаған һыу ятҡылыҡтарында, йылғаларҙа һәм һыу ағымы яй булған ҡылымыҡтарҙа осрай. Сумған мөгөҙьяпраҡ Башҡортостандың бөтә биләмәһендә тиерлек, яртылаш сумған мөгөҙьяпраҡ Башҡортостандың Урал алдында (Дәүләкән районы) таралған. Балыҡтар һәм һыуҙа йөҙөүсе ҡоштар өсөн аҙыҡ булып тора.
Ботаник яҙма
Тамырһабағы булмаған күп йыллыҡ үлән, һыу ятҡылыҡтарының төбөнә аҫҡы япраҡтары ярҙамында берегә. Һабағы 60—100 см оҙонлоҡта, нескә, шыма, мурт, өҫкө өлөшөндә ҡуйы тармаҡлы, уларҙың осонда көҙ көнө ҡышлау бөрөләре барлыҡҡа килә. Япрағы сәнске һымаҡ бер, ике йәки өс еп рәүешле өлөшкә теленгән, ҡарағусҡыл йәки асыҡ йәшел төҫтә, ҡаты йәки йомшаҡ, быуын тирәләп урынлашҡан. Сәскәһе ваҡ, яңғыҙар, күрекһеҙ, һеркәлек сәскәләренең сәскә эргәлеге аҡһыл төҫтә, емешлек сәскәләренеке — йәшкелт; һыу аҫтында япраҡ ҡуйынында урынлашҡан. Июнь—август айҙарында сәскә ата. Емеше — бер йәки өс сәнскеле ваҡ сәтләүек.
}}
Тәкбир
Тәкби́р  — Исламда: Аллаһу тәғәләне «Аллаһу әкбәр» тип ҙурлау (الله أكبر). Ғәрәп теленән «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе: «Аллаһ — бөйөк!» тигәнде аңлата йәки «Аллаһ — бөйөктәрҙән бөйөк». Тантаналы осраҡтарҙа ҡулланыла. Тәкбир аҙанда, намаҙҙа, Ҡорбан байрамында һәм зекерҙә әйтелә. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләттең байрағында яҙылған. Тәкбир Ҡөрьән Кәримдә, Ислам барлыҡҡа килгән осорҙағы риүәйәттәрҙә билдәләнгән, шулай уҡ хәҙерге ислами сәйәси төркөмдәрҙә ҡулланыла.
Этимологияһы
Әкбәр — кәби́р тигән сифаттың сағыштырма һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе — «олораҡ», «мөһимерәк» тигәнде аңлата. Аллаһы тәғәлә сифаты булараҡ «бөйөктәрҙән бөйөк» мәғәнәһендә ҡулланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе тәкби́р тип атала ( «данлау»), шул уҡ к-б-р өндәренә ҡоролған.
Ҡулланылышы
Тәкбир төрлө осраҡта ҡулланыла; йышыраҡ тантана, шатлыҡ билдәһе булып тора. Атап әйткәндә, тәкбир мосолман яугирҙәрҙең ораны булараҡ ҡулланыла. Мөһим телмәрҙәрҙән һуң ҡул сабыу урынына ла тәкбир әйтелә.
Мосолман йолаларында тәкбир йыш ҡулланыла. Хәләл иткә лә мал тәкбир әйтеп салына. Многократное произнесение такбира является одной из характерных особенностей мусульманского культа. Ғәрәп яҙмаһында шамаилдәр өсөн дә файҙаланыла. «Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе Ҡорбан байрамы ваҡытында йыш әйтелә һәм тәшриҡ-тәкбир тип атала.
Намаҙ
«Аллаһу әкбәр» ғибәрәһе намаҙҙа ла ҡулланыла. Тәкбир намаҙҙы башлағанда (тәхримдә) мотлаҡ, ҡалған өлөштәрендә сөннәт. Намаҙҙа тәкбирҙә әкбәр һүҙендә тәүге ә өнөнә баҫым яһап әйтәләр.
Ҡорбан байрамында
Ҡорбан байрамында һәм тәшриҡ көндәрендә тәкбир былай әйтелә: «Аллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр, лә илаһа иллә-Ллаһ, үә Ллаһу Әкбәр, Аллаһу Әкбәр үә ли-Ллаһи-л-хәмд»
Байраҡтарҙа
«Аллаһу Әкбәр» ғибәрәһе бер нисә дәүләт байрағында яҙылған:
Ливия гимнында
«Аллаһу әкбәр» һүҙҙәре гимныңдың ҡушымтаһында яңғырай. Ул 1969 йылда Мүғәммәр Ҡаддафи идара иткәндә ҡабул ителгән.
Март
Март (Буранай)
Кәримов Вил Сәғит улы
Кәримов Вил Сәғит улы (21 март 1935 йыл — 31 октябрь 2017 йыл) — режиссёр, дәүләт эшмәкәре. 1969—1976 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры, 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1985).
Биографияһы
Вил Сәғит улы Кәримов 1935 йылдың 21 мартында БАССР-ҙың Учалы районы Кәрим-Төпәй ауылында (хәҙер Кәрим) тыуған.
1959 йылда А. В. Луначарский исмендәге дәүләт театр сәнғәте институтын (ГИТИС-ты) тамамлаған.
1969 йылда Мәскәүҙә Юғары партия мәктәбен тамамлаған. 1959 йылдан — Башҡорт драма театры актеры, ә 1962—1964 йылдарҙа режиссер булып эшләй. 1964—1967 йылдарҙа — КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты инструкторы була.
1976—1983 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетының баш режисеры.
1969—1976 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ының мәҙәниәт министры.
1983 йылдан — Башҡорт дәүләт филармонияһының художество етәксеһе, 1988—1990 йылдарҙа — Башҡортостан профсоюздарының өлкә советы инструкторы.
1990—1992 йылдарҙа — республика Мәҙәниәт министрлығының бүлек начальнигы, 1992 йылдан алып «Башкортостан» киностудияһы директоры, 1993—2000 йылдарҙа — режиссеры була.
Башҡорт АССР-ы Юғары советының 8-9 саҡырылыш депутаты.
Вил Кәримов — ижади династия вәкиле: диктор Рәсимә Кәримованың ағаһы, Башҡорт драма театры һәм Йәштәр театры актрисаһы Роза Кәримованың тормош иптәше, режиссер һәм алып барыусы Булат Кәримовтың атаһы.
Фильмографияһы
«Сәскә ат, Башҡортостан!» документаль фильмы (1969), «Һауынсы портреты» (1977), «Йомарт ер» (1979), «Тамырҙар» (1992), «Ғәскәров», «Төньяҡ амурҙары», «Ҡурай» һәм башҡа фильмдар, 20-нән ашыу тематик концерт тамашаһы, шул иҫәптән Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә Башҡортостан сәнғәте оҫталары концерты (Мәскәү, 1985) сценарийҙары авторы һәм режиссеры.
Каячка
Каячка — Рәсәй йылғаһы. Новосибирск өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 274 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чан ҡуле һыу бассейны һәм һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лепешкин
Лепешкин (Лепешкино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 299 кеше. Почта индексы — 452353, ОКАТО коды — 80243810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сығанаҡтар
Лепешкино
Тирәкле (Архангел районы)
Тирәкле (Тереклы) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 602 кеше булған. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816006.
Халыҡ һаны
1906—698, 1920—866, 1939—1084, 1959—748, 1989—599, 2002—577, 2010—520 кеше йәшәгән. Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 96 % тәшкил итә.
Тарихы
Баҫыу йылғаһы буйында Тирәкле — ҡумрыҡ-табындарҙың иң ҙур төп ауылы. Исеменең сығышы — Тирәкленән (йәғни тирәк үҫкән урын — күк тирәк — тирәк төрө).
«Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса материалдар»ҙа 15 тапҡыр ауылдың исеме осрай.
1795 йылда ауылда 353 кеше һәм 50 йорт иҫәпләнгән, 1859 йылда — 492 кеше һәм 81 йорт, 1896 йылда — 562 кеше һәм 105 йорт.
Мәсет эргәһендә мәктәп эшләй.
Ауыл халҡы — малсылар. 1839 йылда 508 кешегә (76 йорт) 280 ат, 105 һыйыр, 25 һарыҡ һәм 30 кәзә тура килә. Дүрт йылдан һуң 48 бот ужым һәм 200 бот яҙғы иген сәселгән. XIX быуат аҙағында икмәк магазины эшләй башлай. Умартасылыҡ хужалыҡта һиҙелерлек урын биләгән: 300 умарта һәм 15 солоҡ. Бынан тыш, ауыл халҡы мәғдәнде Архангел заводына, шулай уҡ Өфөгә поташ ташыған.
Ауылда 2 бакалея кибете булған.
Аҡ Урҙа (резиденция)
Аҡ Урҙа (Ақорда — аҡ ставка, яҡты ставка) — Ҡаҙағстан республикаһы президентының резиденцияһы. Ҡаҙағстандың баш ҡалаһы Астанала, Ишим йылғаһының һул яҡ ярында, Һыулы-йәшел бульвар башында, Бәйтерек монументынан 300 метр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Астананың яңы административ үҙәге территорияһында, Ишим йылғаһы ярында Ҡаҙағстан Республикаһы президентының резиденцияһын төҙөү 2001 йыл дың сентябрендә башлана.
Архитектураһы
Бина монолит бетондан эшләнгән. Осло ҡыйығы менән бергә бейеклеге 80 метр тәшкил итә. Фасады 20 — 40 сантиметр ҡалынлығындағы итальян мәрмәре менән йөҙләнгән. Бина ер өҫтөндәге ҡаттарҙан тора, беренсе ҡаттың бейеклеге — 10 метр, ҡалғандарыныҡы, һәм ике ер аҫтыныҡы 5-әр метр. Бинаның дөйөм майҙаны 36 720 квадрат метр.
Подвалда техник хеҙмәттәр: аш-һыу бешереү булмәһе, ашхана һәм гараж урынлашҡан.
Беренсе ҡатта 1 800 квадрат метр майҙанлы үҙәк инеү холы урынлашҡан, уның иҙәненә гранит түшәлгән. Бынан тыш, 1-се ҡатта:
Икенсе ҡатта офис бүлмәләре урын алған.
Дүртенсе ҡатта:
Меренге
Мере́нге (merengue) — Доминика Республикаһының музыкаль  стиле һәм бейеүе, Кариб байссейнындағы  Латин Америкаһы илдәрендә лә, АҠШ-тағы был илдәрҙән сыҡҡан кешеләрҙән торған общиналарҙа ла киң таралған.
Меренге музыкаһы
Меренге музыкаһына етеҙ  темп хас, шартлы рәүештә ул өс өлөштән тора: ритмик өлөш, мелодик өлөш, вокал. Меренгены башҡарыу өсөн кәм тигәндә өс  музыка ҡоралы кәрәк, уларҙың икеһе  — Антиль утрауҙары өсөн традицион ҡоралдар: гуиро (йәки гуира) һәм  тамбора. Тамбора — Африка сығышлы һуҡма музыка ҡоралы,  кәзә тиреһе тарттырып яһалған ағас барабан. Тамборҙа уйнар өсөн уның бер яғына — ус менән, икенсе яғына һәм тирәсенә ағас таяҡса менә һуғалар. Гуиро — киптерелгән ҡабаҡтан эшләнгән музыка ҡоралы, ҡабаҡҡа горизонталь киртектәр яһайҙар һәм шулар буйлап ағас таяҡсаны йөрөтөп, тауышын сығаралар. Хәҙерге заман меренгеһында ҡалай гуиро ла ҡулланыла, ул гофрелатылған тышлы  көпшә рәүешендә эшләнә. Был музыка ҡоралдарының икеһе лә меренгеның ритмик өлөшөн башҡара, улар  фольклор вариантта ла,  популяр варианттарҙа ла ҡулланыла.
Классик һәм хәҙерге меренге
Хәҙерге заман меренгеһында аккордеон ҡатнашмай тиерлек. Уны клавишалы   — фортепиано һәм тынлы — торба, тромбон, саксофон музыка ҡоралдары алмаштырҙы. Торба менән тромбон, «тропик» йүнәлешендәге музыка киң ҡулланылып, көйҙө дәртле һәм тантаналы итә. Атап әйткәндә, Пуэрто-Рико утрауында меренге өсөн торбаларҙың шаңҡытҡыс партиялары хас. Доминика музыканттары йыш ҡына оркестрға бер йә ике саксофон индерә; был осраҡта көйҙөң һүрәте бер аҙ тигеҙләнгәндәй була. Фольклор ансамблдәре лә ҡайһы берҙә саксофон ҡуллана.
Музыкаль жанрҙың тыуыуы
Меренгеның килеп сығыуы буйынса һаман бәхәстәр бара. Был жанрҙың барлыҡҡа килеүенә ҡағылышлы бер нисә версия йәшәп килә:
Тарих яҙыусылар фекеренсә, меренге барлыҡҡа килеүҙең өсөнсө версияһы ысынбарлыҡҡа нығыраҡ тап килә кеүек. Әйтәйек, 1838—1849 йылдарҙа упа абанера (upa habanera) бейеүе киң таралыу ала, ул тәүҙә Пуэрто-Рикола, шунан  Санто-Домингола модаға керә. Был бейеүҙең бер хәрәкәте «меренге» тип атала. Полковник Альфонсека был популяр көйҙөң фрагменттарын үҙ әҫәрҙәренә индерә башлағансы уның исемен бер кем дә хатта иҫкә лә алмағандыр.
Тәүҙә меренге киң ҡулланыла торған трес, куатро ( кариб гитараһы төрҙәре),  доминика бандуррияһы кеүек  халыҡ музыка ҡоралдары ярҙамында башҡарыла. Үткән быуаттың аҙағында Доминика Республикаһына Европанан диатоник аккордеон индерелә, был бик уңайлы музыка ҡоралы  бандуррияны һәм гитараларҙы алмаштыра. Әммә шул уҡ ваҡытта  аккордеондың көй мөмкинлектәре  музыкаға бер аҙ сикләү барлыҡҡа килтерә,  шунлыҡтан меренге  шул замандан бирле ғәмәлдә бер үҙгәреш тә кисермәй.