cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүриәлә граждандар һуғышы
Химик ҡорал менән бәйле хәл
2013 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә Сергей Лавров менән Сүриәнең сит ил эштәре министры Вәлид Муалләм һөйләшеүҙәрҙән һуң химик ҡорал запастарын халыҡ-ара контролгә ҡуйырға ризалашты. 13 сентябрҙә президент Бәшәр Асад илдең химик ҡоралды тыйыу буйынса конвенцияға ҡушылыуы тураһында документҡа ҡул ҡуйҙы. Өс көндән Сүриә Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһына (ОЗХО) уның биләмәһендәге хәрби ағыулау матдәләре тураһында бөтә мәғлүмәтте еткерә. 14 сентябрҙә Женевала Сергей Лавров менән Джон Керри Сүриә химик ҡоралын 2014 йылдың уртаһына тиклем юҡ итеү тураһындағы килешеүгә өлгәште. 27 сентябрҙә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы бер тауыштан тейешле резолюцияны ҡабул итте, ә 14 октябрҙә Сүриә ОЗХО-ның 190-сы ағзаһы булды. Химик ҡоралдың арсеналдарын бөтөрөүҙең ентекле планы 15 ноябрҙә ОЗХО-ның башҡарма советы тарафынан раҫлана.
2014 йылдың 27 декабрендә Мәскәүҙә Рәсәй, Америка Ҡушма Штаттары, Кытай, Сүриә, Норвегия, Дания һәм Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эксперттары химик ҡоралды хәүефһеҙ сығарыуҙы ойоштороу буйынса фекер алышты. Уның тәүге партияһы 2014 йылдың 7 ғинуарында Сүриәнән Дания судноһында сығарылды. 7 июлдән 13 авгусҡа тиклем Урта диңгеҙҙә Америка судноһы бортында иң хәүефле химикаттар юҡ ителә. 2015 йылдың ғинуарында Сүриәлә химия ҡоралы етештереү һәм һаҡлау буйынса объекттарҙы бөтөрә башланылар.
2015 йылдың авгусында химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы менән Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһының (ОЗХО) берлектәге механизмы булдырылды. 2016 йылдың 4 ғинуарында ОЗХО Сүриә хөкүмәте химик ҡоралды юҡ итеү процесының тамамланыуын раҫланы. Эштәр Америка Ҡушма Штаттары, Финляндия, Бөйөк Британия һәм Германия предприятиеларында алып барылған.
Сүриәлә химик ҡорал етештереү буйынса 12 объектты 2015 йыл аҙағына тиклем юҡ итеү күҙ уңында тотолғайны, әммә хәлдең ҡатмарлашыуы менән бәйле Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы белгестәре бөтә объекттарҙың да юҡ ителеүен раҫлай алманы.
2017 йылдың 4 апрелендә Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында химик һөжүм, шуның ҡорбаны - 80-дән ашыу кеше тураһында билдәле булды. Хомс ҡалаһынан 40 саҡрым алыҫлыҡтағы (Хомс провинцияһы) Урта диңгеҙ акваторияһындағы америка хәрби кораблдәре Эш-Шайрат авиабазаһына һөжүм яһаны, һәм Сүриә властарын ғәйепләне. Рәсәйҙә был һөжүмде суверенлы дәүләткә ҡаршы агрессия тип атанылар.
2017 йылдың 26 октябрендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советында Сүриәлә химик ҡорал ҡулланыу осраҡтарын тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы механизмының берлектәге доклады таратылды. Докладта: Сүриәнең Хан-Шейхун ҡалаһында зарин ҡулланған өсөн Сүриә Ғәрәп Республикаһы, ә 2016 йылдың сентябрендә Ум-Хош тораҡ пунктында көкөртлө иприт файҙаланған өсөн ИГ яуаплы, тип әйтелә. Рәсәй яғы докладты һәүәҫкәр һәм факттарҙы һайлауҙа фаразлауға нигеҙләнгән тип баһаланы.
2017 йылдың 18 ноябрендә Сүриәлә химик һөжүмде тикшереү буйынса Химик ҡоралды тыйыу ойошмаһы-Берләшкән Милләттәр Ойошмаларының берләштерелгән механизмы эшләүҙән туҡтаны, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы химик ҡоралды ҡулланыуҙы тикшереүсе эксперттарҙың мандатын оҙайтыу хаҡында килешә алманы. Рәсәй Америка резолюция проектына вето һалды. Үҙ сиратында, ете ил Рәсәй тәҡдим иткән резолюцияны хуплауҙан баш тарта.
2018 йылдың 7 апрелендә бер нисә хөкүмәткә ҡарамаған ойошма хөкүмәт ғәскәрҙәрен Дума ҡалаһы (Көнсығыш Гута) халҡына ҡарата химик һөжүм ойоштороуҙа ғәйепләне. Дамаскиҙа һәм Мәскәүҙә баҫылған видеоматериалдарҙы махсус ҡуйылған һәм ялған тип атап, был ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаҡтылар. Шуға ҡарамаҫтан, Америка Ҡушма Штаттарының Дәүләт департаменты Сүриәлә химик ҡоралды ҡулланған өсөн Рәсәйгә һәм Иранға ҡәтғи рәүештә яуаплылыҡ йөкмәтте, ә президент Трамп Асадҡа ярҙам өсөн Рәсәйгә «ҙур хаҡ түләргә тура киләсәген» иҫкәртте. Сүриә биләмәһендә Рәсәй менән туранан-тура хәрби бәрелеш ҡурҡынысы янаған мөнәсәбәттәрҙе артабан киҫкенләштереү теләге Көнсығыш Гута Рәсәйҙең Америка Ҡушма Штаттары һәм Көнбайыш менән мөнәсәбәттәрендә киҫкенләшкән көрсөк фонында булды.
Хәрби енәйәттәр
Конфликт дауамында төрлө абруйлы халыҡ-ара ойошмаларҙан һәм киң мәғлүмәт сараларынан конфликтта ҡатнашыусылар тарафынан ҡылынған төрлө енәйәттәр тураһында даими хәбәрҙәр килә.
Бындай эштәр кешелеклеккә ҡаршы енәйәт һәм башҡа халыҡ-ара енәйәттәр тип аталырға мөмкин. Улар Сүриәлә язаһыҙ ҡылынған граждандарға киң масштаблы йәки системалы һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ ҡаралырға мөмкин.
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының кеше хоҡуҡтары буйынса Юғары комиссары Нави Пиллэй Сүриә властарын Сүриәлә гражданлыҡ шәхестәренә ҡаршы енәйәттәрҙең террористар тарафынан ҡылыныуы тураһында мәғлүмәтте бойондороҡһоҙ тикшерергә саҡырҙы. Рәсми Дамаск был боҙоуҙарҙы террорсыларға индерә, тип билдәләне ул. Сүриәләге енәйәттәр өсөн ғәйепте Пиллэй хөкүмәткә лә, оппозицияға ла йөкмәтә. Уның һүҙҙәренсә, властар тыныс граждандар йәшәгән райондарҙы ата, оппозиционерҙарҙы үлтерә, язалауҙар ҡуллана. Ул оппозицияны хөкүмәттең фаразланған мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәрен үлтереүҙә, шартлатыу ҡулайламаларын ҡулланыуҙа, балаларҙы «тере ҡалҡан» сифатында файҙаланыуҙа ғәйепләй.
2013 йылдың 11 сентябрендә Бразилиянан Паулу Пиньейра етәкләгән Сүриәлә кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙарҙы тикшереү буйынса БМО комиссияһының доклады баҫтырылды. Докладтан күренеүенсә, Сүриә хөкүмәте ғәскәрҙәре баш күтәреүселәр баҫып алған биләмәләрҙе баҫып алыу өсөн көрәш барышында хәрби енәйәттәр ҡылған. Был енәйәттәр тыныс граждандарҙы үлтереүҙе һәм дауаханаларҙы бомбаға тотоуҙы үҙ эсенә ала.
Бер үк ваҡытта оппозиция яғында һуғышҡан ислам боевиктары ла хәрби енәйәттәр ҡылған: судһыҙ һәм тикшереүһеҙ язалауҙар, аманатҡа ҡалғандарҙы баҫып алыу һәм торлаҡ кварталдарын утҡа тотоу. Докладта килтерелгән мәғлүмәттәр 2013 йылдың 15 майынан 15 июленә тиклем осорҙо үҙ эсенә ала. 2013 йылдың аҙағында «The Telegraph» британ гәзите халыҡ-ара «Human Rights Watch» (HRW) ойошмаһы Сүриәләге боевиктарҙың (ҡораллы оппозицияның) енәйәттәре тураһында доклад баҫтырып сығара: «Хьюман Райтс Вотч йыйған дәлилдәр енәйәттәр, аманат алыуҙың һәм оппозиция көстәре яғынан башҡа башбаштаҡлыҡтарҙың кешелеклелеккә ҡаршы енәйәт кимәленә етеүен дәлилләй, - тиелә докладта. - Ошо енәйәттәрҙең масштабы һәм ойошторолоуы уларҙың даими рәүештә булыуын күрһәтә, шулай уҡ граждандарға һөжүм итеүҙең бер өлөшө булараҡ планлаштырыла».
2017 йылдың февралендә Atlantic Council Алепполағы Рәсәй енәйәттәре хаҡында доклад баҫтырып сығарҙы.
Террористик акттар
Сүриәлә даими рәүештә башлыса Сүриәләге тыныс халыҡҡа ҡаршы йүнәлтелгән террористик акттар бара. Бигерәк тә кешеләр күп йыйылған урындар: майҙандар, баҙарҙар, дауаханалар, мәктәптәр, университеттар акт объекттары булып хеҙмәт итә. Христиан сиркәүҙәре, мәсеттәр, ғибәҙәтханалар ҙа теракттарҙан яфа сигә.
Дини эҙәрлекләү. Дини объекттарҙы һәм архитектура ҡомартҡыларын талау
Конфликтҡа тиклем ил халҡының 5 % тиерлек тәшкил иткән мәсихселәр властар яғынан эҙәрлекләүҙәргә дусар ителмәгән, оппозицияның еңеүе общинаның юҡҡа сығыуына килтерер тип, күп осраҡта хөкүмәткә тоғро ҡалған. Был хәл менән бәйле мәсихселәр боевиктарҙың бигерәк ҙур ҡыҫымына дусар ителгән. 1200 самаһы мәсихсе һәләк булған, төрлө деноминациялағы 450 меңдән ашыу (2 миллиондан ашыу) мәсихсе Сүриәне ташлап киткән сыҡҡан. Дамаск һәм Алеппо христиан кварталдарында миномёттан атыу көндәлек күренеш булған. Дини эшмәкәрҙәрҙе урлау һәм үлтереү ҙә ғәҙәти күренешкә әйләнә. Шулай итеп, 2012 йылдың ғинуарында Хама ҡалаһында сыуалыштар ваҡытында православие руханийы Василий Нассерҙы атып үлтерәләр. 2013 йылдың 22 апрелендә Антиохиянан Алеппоға юлда боевиктар православие митрополиты Павел Алеппскийҙы (Павел Язиджи) һәм сиро-яковит Алеппский митрополиты Григорий Иоанн Ибраһимды (Gregorios Johanna Ibrahim) баҫып ала. Уларҙың артабанғы яҙмышы тураһында дөрөҫ мәғлүмәт һаман юҡ.
Һуғышмандар тиҫтәләгән христиан сиркәүҙәрен емергән. Атап әйткәндә, ҡораллы экстремистар Эль-Кусейр ҡалаһы эргәһендәге, сүриә-ливан сигенән 20 километрҙа, Илья-Пәйғәмбәрҙең боронғо православие монастырына һөжүм иткән. Һуғышмандар христиан ғибәҙәтханаһын бушатҡан, сиркәүҙең кәрәк-яраҡтарын алып сыҡҡан, ҡыңғыраулығын шартлатҡан, миһрап, емертелгән, Сүриәлә христиандар ҙа, мосолмандар ҙа ихтирам иткән боронғо пәйғәмбәрҙең статуяһын ҡырған. Ғибәҙәтхананың йәше мең ярымдан ашҡан, ул архитектура ҡомартҡыһы булараҡ дәүләт һағында торған. 2013 йылдың сентябрендә боевиктар Ракка ҡалаһындағы Ғайса пәйғәмбәрҙең әсәһе грек-католик сиркәүенә баҫып инә, христиан культы әйберҙәрен яндыра, сиркәү эсендәге һындарҙы һәм тәреләрҙе юҡ итә һәм ҡыңғыраулыҡтан тәрене ырғыта. Әрмән католик сиркәүендә террористар манаралағы тәрене бәреп төшөрә.
2013 йылдың июль аҙағында Раккала итальян руханийы Даль’Ольо Паолоны урлағандар. 14 августа Reuters агентлығы уны, башын киҫеп, умыртҡа һөйәген һындырып, язалағандарын хәбәр итә. Ул 2013 йылдың йәйендә исламсылар тарафынан үлтерелгән өсөнсө рухани була. Бынан алда интернетта француз руханиы Франсуа Мурадты һәм уның менән бергә булған тағы ла бер кешене язаланыу видеояҙмаһы урынлаштырылған була. Отец Паоло Даль’Ольо кеүек, һуғышмандар уларҙың башын киҫкән.
2013 йылдың декабрендә боевиктар Маалула ҡалаһындағы апостолдарға тиң Изге Фёкланың Иконийская монастырын баҫып алына. Унан ун ике монахиня урлана.
Күпселеген сөнниҙәр тәшкил иткән боласылар (мөртәттәр), исламда икенсе йүнәлеш - шиғисылар яҡлыларҙың табыныу объекттарына һөжүм итә. Мәҫәлән, 2013 йылдың 1 июнендә фетнәселәр Бальбекта Шиғиның изге урындарының береһенә - Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең тыуасары Сәйет Хавлдың ҡәберенә һөжүм итә. Кәшәнәләрҙе утҡа тотоу һөҙөмтәһендә кәшәнә зыян күргән.
Баҫып алынған биләмәләрҙә ҡораллы конфликт барышында хөкүмәткә ҡаршы формированиелар музейҙарҙы һәм археологик объекттарҙы талауҙы ойоштора. Йыйылған аҡсаға ҡорал һәм һуғыш припастары һатып алына.
Ҡасаҡтар
Рәсәй хәрбиҙәре баһалауынса, 2018 йылдың аҙағында, хәрби хәрәкәттәр осоронда, 2011 йылдан башлап Сүриәнән 6,9 миллиондан ашыу ҡасаҡ киткән. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының ҡасаҡтар эштәре буйынса Юғары комиссары идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2018 йылдың 1 декабренә 45 дәүләттә рәсми рәүештә теркәлгән 6 664 415 Сүриә ҡасаҡтары, шул иҫәптән 1 999 325 ҡатын-ҡыҙ һәм 398 852 бала була.
Был ҡасаҡтарҙың күбеһе түбәндәге дәүләттәрҙә: Төркиәлә (3,6 миллион), Ливанда (952 мең самаһы), Иорданияла (674 мең самаһы), Германияла (534 мең самаһы), Ираҡта (252 мең самаһы) була. Донъяның ун иленән 1,7 миллион кеше тыуған иленә ҡайтырға теләк белдергән (башлыса Ливан, Төркиә, Германия, Иордания, Ираҡ, Мысыр). 2018 йылдың декабренә ҡарата, һуғыш хәрәкәттәренән әҙ зыян күргән 412 тораҡ пунктта яҡынса 1,5 миллион урынға иҫәпләнгән ҡасаҡтарҙы ҡабул итеү һәм урынлаштырыу пункттары асылған. Шулай уҡ хәрби хәрәкәттәр зонаһында урынлашҡан ҙур ҡалаларҙа һәм ауылдарҙа инфраструктураның 40-70  %-ҡа емерелеүе ҡасаҡтарҙың ҡайтыуын ҡатмарлаштыра.
Иҡтисади эҙемтәләр
<!-- Вооружённый конфликт и наложенные на Сирию экономические санкции имели катастрофические последствия для сирийской экономики. Сильнейший удар был нанесён индустрии туризма, дававшей ежегодно 8 млрд долларов стране, привлекавшей иностранную валюту и составлявшей 12 % ВВП Сирии. Сирийская экономика лишилась практически всей нефтяной отрасли. Прекратились иностранные инвестиции.
К маю 2012 года убытки от международных санкций в отношении Сирии составили 4 млрд долларов США, санкции привели к дефициту товаров первой необходимости.
Как заявил в 2013 году представитель Управления ООН по координации гуманитарных вопросов, для того, чтобы возобновить нормальную жизнь в Сирии и отстроить все разрушенные здания, уйдут десятилетия.
По оценке Управления Верховного комиссара ООН по делам беженцев (УВКБ) на 2013 год, существование почти половины населения Сирии зависит от гуманитарной помощи. Гуманитарную помощь получают миллионы сирийских беженцев и внутренне перемещённых лиц, причём продолжающееся насилие приводит к новым перемещениям гражданских лиц и ограничивает доступ к нуждающимся в помощи. .
В марте 2014 года премьер-министр Сирии Валид аль-Хальки заявил, что ущерб от боевых действий за три года войны составил 4,7 триллиона фунтов (около 31,2 миллиарда долларов). -->
Конфликтты көйләү буйынса дипломатик тырышлыҡ
2011 йылда протесттар башланғандан алып Сүриәлә ҡан ҡойоуҙы туҡтатырға маташалар. Көнбайыш илдәре Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Бәшәр Асад хөкүмәтенә ҡаршы ҡаты саралар ҡабул итеүен талап итте. Әммә конфликтты хәл итеүҙең башҡа варианттары ла тәҡдим ителде, улар власты тыныс юл менән тапшырыуҙы күҙ уңында тота ине.
Ошо тәҡдим нигеҙендә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Именлек советы Совет ағзаһы булған 15 дәүләттең 13-ө хуплаған резолюция проектын тауышҡа сығарҙы. Әммә, вето хоҡуғы менән файҙаланып, Рәсәй һәм КХР резолюция ҡабул итеүҙе япты. Рәсәй вәкилдәре резолюция тексында Сүриәгә хәрби баҫып инеү һәм "ливия сценарийы"ның ҡабатланыуы хәүефен ҡараны.
Был резолюцияны үткәрмәү өсөн яуап рәүешендә «Сүриә дуҫтары» төркөмө — халыҡ-ара дәүләттәр төркөмө (АҠШ, Канада, Бөйөк Британия, Германия, Италия, Франция, Төркиә, Мысыр, Иордания, Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны һ. б.) булдырылды, уларҙың вәкилдәре 2012—2014 йылдарҙа Сүриәләге хәлдәрҙе БМО Именлек Советы сиктәренән тыш тикшереү өсөн даими осрашып торҙо. «Сүриә дуҫтары» конференцияларында халыҡ-ара ойошмалар — Ғәрәп дәүләттәре лигаһы, Европа союзы, Фарсы ҡултығының Ғәрәп дәүләттәре хеҙмәттәшлеге советы, Ислам хеҙмәттәшлеге ойошмаһы һәм башҡалар ҡатнашты. Сүриә оппозицияһы революцион һәм оппозицион милли коалицияһы ҡатнашты.
2012 йылдың мартында Сүриәлә ҡораллы конфликтты көйләү буйынса тыныс планды Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы генераль секретарының махсус вәкиле Кофи Аннан тәҡдим итте. Планда, атап әйткәндә, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының махсус механизмының һөҙөмтәле контроле аҫтында бөтә яҡтарҙың ҡораллы көс ҡулланыуын туҡтатыу, зыян күреүселәргә гуманитар ярҙам күрһәтеү һәм Сүриә-ара инклюзив сәйәси диалог башлау күҙ уңында тотола. Тәү сиратта тыныс пландағы талаптар Сүриә властарына йүнәлтелде, улар «Сүриә халҡының өмөт-ышанысын һәм ынтылышын иҫәпкә алырға», хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатырға һәм ауыр ҡоралдарҙы ҡалаларҙан алып китергә тейеш ине. Сүриә оппозицияһы ла ошондай уҡ йөкләмәләрҙе үтәргә тейеш ине. Апрель уртаһында килешеү иғлан ителде, Сүриә биләмәһенә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының бер нисә йөҙ күҙәтеүсеһе килде. Май аҙағында тыныслыҡ өҙөлә, һәм июнь башында ҡораллы хәрәкәттәр тергеҙелә. 2012 йылдың авгусында финанс көрсөгө арҡаһында Кофи Аннан отставкаға китеү тураһында ҡарар ҡабул итте.
2014-2019 йылдарҙа Италия дипломаты Стаффан де Мистура БМО-ның Сүриәләге генераль секретарының махсус вәкиле булды. Ул Кофи Аннандың отставкаһына киткәндән һуң тәғәйенләнде.
2015 йылдың көҙөндә Сүриә буйынса Вена тыныслыҡ һөйләшеүҙәре үтте. 2011-2014 йылдарҙағы һөйләшеүҙәр бынан алдағы уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, ул Сүриәләге ҡораллы конфликтты хәл итергә маташты.
Яңы һөйләшеүҙәр алып барыуға 2015 йылдың 30 сентябрендә Сүриәлә башланған Рәсәй Һауа-йыһан көстәренең хәрби операцияһы сәбәпсе булды. Рәсәй ғәмәлдәре президент Бәшәр Асад файҙаһына көстәр балансын үҙгәртте. Шулай итеп, Сәғүд Ғәрәбстаны, Америка Ҡушма Штаттары һәм Европа союзы илдәре хуплаған оппозицияның Башар Асадты властан ситләтеү ниәте ҡурҡыныс аҫтында ҡалды. Венала Сүриә буйынса тыныслыҡты көйләүҙең яңы планы 2016 йылда үткән, Женевала Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы етәкселегендә Сүриә-ара һөйләшеүҙәр башлауҙы күҙ уңында тота.
2017 йылдың ғинуарында Астана өс иле - Рәсәй, Төркиә һәм Иран башланғысы менән Астана форматында тыныс һөйләшеүҙәр башланды. Астана процесы һөҙөмтәһендә конституция комитеты составы төҙөлдө, ул 2019 йылдың аҙағында Сүриәнең яңы Конституцияһы проекты өҫтөндә эшләй башланы.
Ғәрәп дәүләттәре Лигаһы һәм Сүриә
ЛАГ-тың 24-се саммитында 2013 йылдың мартында рәсми рәүештә ошо ойошмаға ағза булып торған илдәргә Бәшәр Асадты еңеүгә өлгәшкән Сүриә оппозицияһына хәрби ярҙам күрһәтергә рөхсәт ителде. ЛАГ-та оппозицияны ҡоралландырыу Сүриәлә дошмандарҙың көсөн тигеҙләй һәм сәйәси ҡарарға өлгәшеүҙе тиҙләтә тип уйлайҙар.
2014 йылдың мартында Ғәрәп дәүләттәре лигаһы «тыныс халыҡты күпләп үлтереү»ҙе ғәйепләне һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡырҙы.
Комментарийҙар
<references group="К"/>
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы (7 ноябрь 1955 йыл — 5 ғинуар 2022 йыл) — башҡорт тарихсы ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (2004). Рәсәй Империяһы мосолмандары һәм төбәктәге ислам тарихын өйрәнеүсе, Башҡортостан Республикаһының Ижтимағи-сәйәси һәм хоҡуҡ тикшеренеүҙәре институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
Биографияһы
Лариса Әсхәт ҡыҙы Ямаева 1955 йылдың 7 ноябрендә Бүрәт-Монгол АССР-ының (хәҙерге Бүрәт Республикаһының) баш ҡалаһы Улан-Удэла Совет Армияһының хәрби хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.
1974 йылдан СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында лаборант булып эшләй башлай һәм бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университеты тарих факультетының киске бүлегендә уҡый, уны 1979 йылда тамамлай.
1978—1980 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһының Башҡортостан филиалының ВЛКСМ комитеты секретары була. 1977 йылдан КПСС ағзаһы.
Эски Эмарет
Эски Эмарет — Истанбулдағы мәсет.
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
1986 йылда, кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлап, М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының аспирантураһын тамамлай.
Эски Эмарет
1970 йылдарҙа Фиктрет Чухадароглу (Fikret Çuhadaroglu) менән реставрацияллана.
Ямаева Лариса Әсхәт ҡыҙы
Биографияһы
1994—2003 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр Академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 2003 йылдан Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар университеттың Ватан тарихы кафедраһы мөдире, 2005 йылдан — тарих һәм хоҡуҡ факультеты деканы.
2006 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре, 2008 йылдан — бүлек мөдире һәм әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
2015 йылдан — Башҡортостан Республикаһының Ижтимағи-сәйәси һәм хоҡуҡ тикшеренеүҙәре институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
Ғалим оҙайлы һәм ҡаты ауырыуҙан 2022 йылдың 5 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре ХХ быуат башындағы рәсәй мосолмандарының сәйәси тарихына, башҡорттарҙа ислам дине таралыуы үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә бағышланған. 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
1986 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында «тарих фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 2003 йылда Ырымбур дәүләт университетында «Либеральное общественно-политическое движение российских мусульман в начале XX в.» тигән темаға докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Белебеевский сельскохозяйственный листок
Белебеевский сельскохозяйственный листок — ай һайын сыға торған «Справочный листок Белебеевского уездного земства» гәзитенә ҡушымта, Бәләбәйҙә 1914 йылдың беренсе яртыһында сыға.
Тарихы
1914 йылда сыға, № 1 (ғинуар) — № 5 (май).
Өйәҙ земство идаралығы отчёттары, статистика мәғлүмәттәре, ауыл хужалығы темаһына мәҡәләләр баҫыла. Редакторҙары: Ф. И. Мозафаров, С. Н. Левашев. 36 см, 16 б.
Редакторҙары
Төрлө ваҡыттарҙа: өйәҙ земство идаралығы рәйесе урынбаҫарҙары: Ф. И. Мозафар, С. Н. Левашев.
Шах Солтан мәсете
Шах Солтан мәсете (Şah Sultan Camii) — Истанбулдын Әйүп районында урынлашҡан мәсет.
Сөләймән I апаһы — Шах Солтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса төҙөлгән.
Ливенцовка ҡәлғәһе
Ливенцовка (Левенцовка) ҡәлғәһе — беҙҙең дәүергә тиклем XVII быуатта Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре тарафынан төҙөлгән нығытма. Дондағы Ростовтың Совет районында, Үле Донец йылғаһының уң ярында, Каратаево һәм Ливенцовка ҡасабалары араһында урынлашҡан археологик комплекстың бер өлөшө булып тора. Бронза быуаының фортификация нығытмаһын археологтар 1950 йылдарҙа таба. 1977 йылда Көнсығыш Европаның боронғо ҡәлғәләренең береһенең ҡалдыҡтары Ростов башҡарма комитеты тарафынан урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныла.
Тарихы
Дон ярҙарындағы күп һанлы археологик табылдыҡтар был ерҙәрҙә кешеләр еҙ быуатында уҡ йәшәй башлағанын раҫлай. Бында электән климат йомшаҡ була, географик урынлашыуы ла уңайлы — ит һәм балыҡ күп, Донда элек-электән бизондар, йөнлө мөгөҙморондар һәм мамонттар йәшәй. Ул ваҡытта әле һуңғы боҙлоҡ осоро таммаланмаған була. Кешеләр был территорияла ҙур ҡәбиләләр булып йәшәй, шулай үҙеңдең тамағыңды туйҙырыу күпкә еңел була. Эш ҡоралдарын улар кремнийҙың йоҡа пластиналарынан эшләй. Артабан пластиналар ағас йәки һөйәк ҡоралдар менән эшкәртелә — итеп энәләр, һөңгө, кинжал һәм бысаҡтар эшләнә.
Бронза быуат осоронда (беҙҙең дәүергә тиклем XXXIII—XIII/XI быуаттар) хәҙерге Дондағы Ростов ситендә беҙҙең эраға тиклем өсөнсө мең йыллыҡ менән билдәләнгән ҡәлғә ҡоролмалары урынлаша. Унда йәшәүселәрҙең мәҙәниәте тураһында мәғлүмәт бик әҙ, бары тик бер нисә аморф ҡына табыла. Күҙаллауҙар буйынса, бында арийҙар йәшәй, әммә ҡәлғә дошмандарҙың баҫҡынсылығына сыҙамай һәм халыҡ Урта Азияға күсенә.
Һүрәтләнеше
Археология комплексы 1920 йылдарҙа, А. А. Миллер етәкселегендә Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт академияһының Төньяк Кавказ археология экспедицияһы эштәре барышында табыла. Комплексты тикшереү күп тиҫтә йылдар дауамында бара һәм бөгөн дә туҡтамай. Ливенцовка нығытмаһы үҙе һуңыраҡ, 1950 йылдарҙа табылаһәм донъяның фәнни-тарихи даирәләрендә ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Был архитектура һәйкәле Троянан бер нисә йөҙ йыл алдараҡ төҙөлгән, тип күҙаллана. Шулай итеп, Ливенцовка ҡәлғәһе бөтөн Көнсығыш Европала боронғо нығытма булып тора.
Археология ҡомартҡыһы территорияһында аҡ таштан һалынған диуарҙар ҡалдығы, соҡорҙар һәм ҡәлғәнең эске ҡоролошо ҡалдыҡтары һаҡланған. Шулай уҡ йөҙләгән уҡ башы, улар табыла. Нығытмала ҡурғандар һәм ҡәберлектәр бар. Ливенцовка ҡәлғәһенең оҙонлоғо периметр буйынса 280 метр тшкил итә. Комплекс территорияһы ни бары 25 процентҡа ғына тикшерелгән.
Әлеге ваҡытта территория ҡыҙғаныс хәлдә. Ростовтың крайҙы өйрәнеүселәре һәм тарихсылары Ливенцовка нығытмаһын тергеҙеү проектын эшләгән. Уға ярашлы бында асыҡ һауалағы археологик парк тәҙәләргә һәм уға туристар йәлеп ителергә тейеш. Бының өсөн башта Ливенцовка археология комплексы территорияһының сиген билдәләргә кәрәк. Был территорияны хужалыҡ эштәре алып барыу һәм урындағы халыҡ тарафынан рөхсәт ителмәгән сүп-сар түгеү урыны итеү, археология һәйкәлдәренә зян килтереүсе юлдар һалырға тырышыуға бәйле. Комплекстың бер өлөшө әлеге ваҡытта сүплеккә әйләндергән. Шулай уҡ ҡоролмаларҙың ҡалдыҡтарын кешеләр дача ихтыяждары өсөн алыу ихтималлығы кү:ҙаллана, сөнки барлыҡ фрагменттарҙы совет археологтары кире күмә.
Хоҡуҡи бәхәс
2012 йылда ҡәлғә территорияһы коттедж ҡасабаһы төҙөлөшөнә бирелә. Йәмәғәтселектең төрлө инстанцияларға мөрәжәғәтенән һуң шул уҡ йылда Совет районы прокуратураһы 37 участкаға милек хоҡуғы теркәүҙе - законһыҙ, ә һытау-һатып алыу килешеүен ғәмәлдә түгел тип таныуҙы талап итеп судҡа мөрәжәғәт итәй. 2013 йылдың яҙында суд ерҙең законһыҙ бирелеүен таный.
Әхмәт Хәйеров
Әхмәт Хәйер улы Хәйеров — башҡорт кантон башлығы.
Биографияһы
Әхмәт Хәйер улы Хәйеров Ырымбур губернаһында 1825 йылда тыуған. Сығышы менән ябай башҡорт.
1836 йылда Ҡаҙан гимназияһына уҡырға инә, һуңынан Ҡаҙан Император университетында уҡый, уны действительный студент дәрәжәһендә тамамлай.
1853-1854 йылдарҙа 7-се башҡорт кантоны (үҙәге — Хәсән ауылы) башлығы булып хеҙмәт итә.
1863-1865 йылдарҙа 4-се Силәбе кантоны башлығы ярҙамсыһы була.
4-се башҡорт полкы составында 1853-1856 йылдарҙа Ҡырым һуғышында ҡатнаша, Андрей лентаһындағы «1853-1856 йылдарҙа Көнсығыш һуғышы иҫтәлегенә» бронза миҙал менән бүләкләнә.
1859-1860 йылдарҙа — 10-сы кантон башлығы, 1861-1863 йылдарҙа — 9-сы кантон башлығы.
Миһримаһ Солтан мәсете
Архитектор Синан проекты буйынса Сөләймән I ҡыҙы Миһримаһ өсөн төҙөлә. 1562 −1565 йылдарҙа төҙөлә.
Мәхмүт-паша мәсете
Зал Мәхмүт паша мәсете  (Zal Mahmut Paşa Camii) — Сөләймән I-нең вәзире Зал Мәхмүт паша һәм уның ҡатыны Шаһ Солтан (Сөләймән I ейәнсәре, Сәлим II ҡыҙы) тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1574—1580 йылдарҙа төҙөлгән мәсет.
Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы
Йәнбәков Әсғәт Ҡотлоғужа улы (1 ғинуар 1953 йыл — 3 август 2012 йыл) — драма актёры. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1981), БАССР-ҙың халыҡ артисы (1991). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1979—2003).
Биографияһы
Әсғәт Ҡотлоғужа улы Йәнбәков 1953 йылдың 1 ғинуарында БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауылында ишле ғаиләлә тыуған. Атаһы Ҡотлоғужа ағайҙы башҡорт йырҙарын иҫ киткес матур башҡарыусы, дәртле бейеүсе, өҙҙөрөп ҡурайҙа уйнаусы итеп хәтерләйҙәр. Әсғәт тә бәләкәйҙән, 5-6 йәштән, оҫта гармунсы, мандолинасы һәм ҡурайсы була. Атаһы Ҡотлоғужа 1962 йылда ауыр һуғыш яраларынан вафат була. Әсғәт Ишмырҙа ауылы мәктәбендә 8 класты тамамлағандан һуң, Баймаҡ мәктәп-интернатында уҡый. Ҡаҙан инженерлыҡ-төҙөлөш институтына имтихандарҙы уңышлы бирә, әммә күңеле буласаҡ һөнәргә тартмай һәм ул ҡайтышлай Өфө сәнғәт институтына инеп ҡарарға була. Имтиханға һуңлап килеүенә ҡарамаҫтан, комиссия Әсғәтте һынап ҡарарға була һәм бер һүҙһеҙ театр бүлегенә ҡабул итә. 1974 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлағандан һуң (Р.М.Әйүпов курсы) Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театрына эшкә килә. Башҡорт халыҡ йырҙарын оҫта башҡарыусы булараҡ тамашасыларҙың күңелен тиҙ арала арбап ала. 1989 йылда республика буйынса «Иң яҡшы ирҙәр роле» исеменә лайыҡ була.
Сибай башҡорт драма театрындағы төп ролдәре — Рифай («Аҫыл ҡоштар», М.Ғәли; дебют, 1974), Ғәфүр («Туй күлдәге», Ғ.Ғ. Әхмәтшин), Арыҫлан («Әсәйемдең сал сәстәре», Ә.М.Мирзаһитов), Рәми («Төн, йәки Һәҙиә менән Рәми», Н.Ғәйетбай).
Стәрлетамаҡта Башҡорт драма театры асылғас, уның художество етәксеһе Гөлдәр Ильясованың саҡырыуы буйынса Әсғәт Йәнбәков ғаиләһе менән яңы урынға күсә һәм ошо театрҙа 12 йыл эшләй. Әсғәт Йәнбәков — лирик драматик актёр. Сәхнә һөйкөмлөлөгөнә, вокаль башҡарыу оҫталығына эйә була. Әсғәт һәм Рәмзиә (улар Сибайҙа өйләнешә) өсөн театр яңы тамаша — драматург Х. Ибраһимовтың «Ҡатыным — алтыным» комедияһын сәхнәләштерҙе, улар унда ирле-ҡатынлы Мирғәзиз менән Мәҙинә ролдәрен башҡарҙы.
Стәрлетамаҡ башҡорт драма театрында — Сәғиҙулла («Яҙҙар моңо», А.Ғаффарҙың шул уҡ исемле повесы буйынса), Сынтимер («Айғырыңды үтескә бир», Р.М.Кинйәбаев), Фәрит («Күктән төшкән бәхет», Н.Асанбаев) һәм башҡалар. Уның комик ролдәре йәнле, нескә юмор менән айырылып тора: Ғилметдин мулла («Һижрәт», Н.Иҫәнбәт), Ғәлим («Диләфрүзгә дүрт кейәү», Т. Ғ.Миңнуллин), Малыбай («Шәүрәкәй», М.А.Буранғолов) һәм башҡалар.
30 йыл ғүмерен сәнғәткә, театрға бағышлаған актёр 60-лап ролде йөрәге аша үткәреп, сәхнәгә сығара.
Һөйөклө ҡатыны вафат булғандан һуң, Әсғәт Ҡотлоғужа улы Сибайға, Сибай драма театрына эшкә ҡайта.
2012 йылдың 3 авгусында, улы Арыҫландың тыуған көнөндә, Сибай ҡалаһында вафат була.
Хәтер кисәһе
2018 йылдың 25 апрелендә Сибай башҡорт драма театры Башҡортостандың халыҡ артисы Әсҡәт Йәнбәков, уның һөйөклө ҡатыны Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Рәмзиә Ҡудашева, уларҙың яратҡан улы талантлы актёр, йырсы, режиссёр Арыҫлан Йәнбәковҡа бағышланған хәтер һәм ҡәҙер кисәһен уҙғарҙы.
Ходжаев йорто (Таганрог)
Ходжаев йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән йорт. Түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Итальян тыҡрығы, 22.
Тарих
Итальян тыҡрығында (элегерәк Исполком тыҡрығы) бер ярым ҡатлы йорт 1863 йылда сауҙагәр улы, ҡала думаһы ағзаһы Антон Архипович Ходжаев аҡсаһына төҙөлгән. Таганрог ирҙәр гимназияһы яҡшы уҡыусы балалар өсөн бер нисә стипендия булдырыла, шулар араһында иң дәрәжәле 250 һумлыҡ Пагонаттың ике стипендияһы һәм 150 һумлыҡ Ходжаевтың өс стипендияһы була. 1880 йылдың март айында уның 55 йәшлек ағаһы Василий атылып үлгән.
Һуңыраҡ йортто һыу дауаханаһы табибы, грек подданныйы Николай Диварис һатып ала, ә 1900-сы йылдар башында йортто студент Александр Сергеевич Золотарев милкенә әйләнә. Совет власы йылдарында бина милли объектҡа үҙгәртелә, хәҙер был торлаҡ йорт.
Һүрәтләү
Итальян тыҡрығындағы 22-се һанлы йорт симметрияһыҙ бер ярым ҡатлы осло башлы кәрнизле кирбес йорт. Бинаның ике яҡ ҡабырғалары декоратив аттик менән эшләнгән. Йорттоң алғы яғында һигеҙ ярым циркуль формалы, баллюстрадалы тәҙрәләр, бинаның барлыҡ яҡтары ла рустовкалы.
Икенсе ҡаттың тәҙрәләре өҫтөндә сандриктар эшләнгән, түбәнге ҡат тәҙрәләре йоҙаҡ формалы таштар менән биҙәлгән. Бинаның фасады үҙәгендә йортҡа инеү урыны, йорт эсендә ишек алды менән үтәләй тоташҡан коридор. Унда селтәрле металл рәшәткәләр бар. Ишек алдына йорттоң уң яғынан инә торған селтәрле металл ҡапҡа, ул таш бағаналарға беркетелгән.
Рустовка, йоҙаҡ һымаҡ таштар, тәҙрә йөҙлөктәре, сандриктар, теш кеүек эшләнгән кәрниз — йортто төҙөгәндә ҡулланылған классик архитектура традициялары. Бинаның алғы яғы асимметриялы. Ишек өҫтөндәге тәҙрәнең коринф ордерының ярым колонналары бер нимәгә лә таянмайынса тәҙрәләрҙе һыҙатлап тора. Йорт бер нисә тапҡыр төрлө төҫкә буялған. Хәҙерге ваҡытта ул йәшел төҫтә, ваҡ архитектура деталдәре аҡ төҫтә.
Хазанкин Роман Григорьевич
Хазанкин Роман Григорьевич (3 апрель 1947 йыл) — мәғариф ветераны, педагог-методист. 1975 йылдан Белорет ҡалаһы мәктәптәре, 1990—2013 йылдарҙа — үҙе ойошторған Компьютер мәктәбе уҡытыусыһы һәм ғилми-методик етәксеһе, бер үк ваҡытта 1992—1999 йылдарҙа Вятка педагогия университеты, 2002—2011 йылдарҙа хәҙерге М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2008), РСФСР мәктәбенең (1987) һәм Башҡортостандың (2007) атҡаҙанған уҡытыусыһы. СССР-ҙың дәүләт (1990), Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы (2006) һәм Н. К. Крупская исемендәге премия (1985) лауреаты, II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының миҙалы кавалеры (2001). Белорет ҡалаһының почётлы гражданы (1997).
СССР һәм Рәсәй педагогы, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1987). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1990), Рәсәй Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2006)
Биографияһы
Роман Григорьевич Хазанкин 1947 йылдың 3 апрелендә Ҡытайҙың Тяньцзинь ҡалаһында тыуған.
Хазанкиндың ата-әсәһе, Григорий Наумович һәм Любовь Давыдовна (ҡыҙ фамилияһы Дондо) шулай уҡ Ҡытайҙа, Харбин ҡалаһында тыуғандар. Уларҙың ата-әсәһе Ҡытайға Рәсәй империяһы]нан, Томск ҡалаһынан эш эҙләп күсенеп китә. Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе тәүҙә Рәсәй гражданы булған, һуңынан [[СССР гражданлығын алған. Р. Г. Хазанкин һәм уның өлкән ағаһының тыуыу факты СССР-ҙың Ҡытайҙағы Генконсульствоһында теркәлә. 1947 йылда СССР-ҙың Ҡытайҙа йәшәгән бөтә граждандарын Тыуған иленә ҡайтыу кампанияһы башлана (Ҡытайҙан СССР-ға репатриациялау). Р. Г. Хазанкиндың ата-әсәһе ике балаһы һәм үҙҙәренең ата-әсәһе менән бергә 1947 йылдың октябрь айында СССР-ға әйләнеп ҡайта. Улар Башҡорт АССР-ының Белорет ҡалаһында төпләнә. Р. Г. Хазанкиндың бөтә бала сағы, үҫмер осоро һәм оло тормошо Белорет менән бәйле (юғары уҡыу йортонда, аспирантурала уҡыған һәм армияла хеҙмәт иткән бер нисә йылдан башҡа).
Математикаға уҡытыу системаһы
Р. Г. Хазанкин мәктәп уҡыусыларын «Вертикаль педагогика» тип аталған математикаға уҡытыу системаһына нигеҙ һалыусы. 1970-се йылдар аҙағында эшләнеп, үҙе һәм уның юлынан барыусылар тарафынан әлегә тиклем ҡулланыла һәм уҡыусыларҙы уҡытыу һәм тәрбиәләүҙә тотороҡло юғары һөҙөмтәләр бирә.
Системаның үҙенсәлектәре:
Математиканан дәрестәр системаһы
Р. Г. Хазанкиндың тағы бер педагогик асышы — дәрес системаһы, ул үҙ эсенә ала:
Рөстәм Паша мәсете
Рөстәм Паша мәсете (Rüstem Paşa Camii) — Истанбулдың мәсете.
Сөләймән I кейәүе Рөстәм Паша тарафынан, архитектор Синан проекты буйынса, 1561 йылда төҙөлгән. Мәсеттең 1 манараһы бар.
Корё
Наиболее известные достижения государства — гончарное искусство Корё и Трипитака Кореана — буддийский канон (Трипитака), вырезанные на десятках тысяч деревянных досок. В Корё в 1234 году была создана первая в мире металлическая печатная матрица (см. Чикчи).
Основание
В конце IX века Объединённое Силла, раздираемое внутренней борьбой, ослабло и потеряло власть над наместными королями. Страна погрузилась в хаос гражданской войны и восстаний, после чего на Корейском полуострове вновь, теперь уже ненадолго, возникли три государства.
Ван Гон (왕건), наместник Сонгака (современный Кэсон), основал Корё в 918 году. Эра Трёх королевств кончилась после того, как Корё завоевало Силла и Хупэкче в 936 году.
Политическая структура
В целях усиления власти центрального правительства четвёртый король династии, Кванджон, выпустил несколько постановлений, включая указ об освобождении рабов 958 года и указ об обязательном экзамене для государственных служащих. Кванджон также объявил себя императором, независимым от каких-либо других стран.
К началу правления 11 короля династии Мунджона (문종, 文宗) центральная власть серьёзно укрепилась, отобрав практически весь суверенитет у уездных наместников. Мунджон и короли после него делали акцент на невоенное, гражданское управление страной.
Борьба за власть
Клан Ли из Инджу отдавал своих девушек в жёны королям, начиная с Мунджона до 17 короля, Инджона. Со временем этот клан получил больше власти, чем сам король, что привело к государственному перевороту Ли Чагёма в 1126 году. Переворот провалился, однако сила монарха была подорвана и в Корё началась серия конфликтов среди знати за лидерство в стране.
В 1135 Мё Чхон выступил с предложением о переносе столицы в Согён (современный Пхеньян). Предложение раскололо элиту страны на два лагеря. Одна фракция, во главе с самим Мё Чхоном, выступала за перенос столицы и последующий поход против Маньчжурии. Другая, во главе с Ким Бусиком (автором Самгук Саги), хотела сохранить статус-кво. Мё Чхону не удалось убедить короля и он поднял восстание, которое, тем не менее, окончилось крахом.
В 1170 году группа военачальников во главе с Чоном Чунбу и Ли Ыйбаном  подняла восстание и одержала в нём верх. Король Инджон был отправлен в ссылку, а королём стал Мёнджон. В истории Корё начался период военного управления. В 1177 к власти пришёл молодой воевода Кён Тхэсун. Он начал попытки возвратить монарху полную власть, однако в 1184 он умер и его преемником стал сын простолюдина Ли Ыймин. Его правление было жестоким, что привело к восстанию другого генерала Чхве Чхунхона, который убил Ли Ыймина и принял власть в 1197. В течение следующего 61 года клан Чхой правил страной, установив военную диктатуру. Пост короля был сделан, по сути, декоративным. Преемниками Чхве Чхунхона стал его сын, Чхве У, внук Чхве Хан и правнук Чхве Ый. Приняв власть, Чхве Чхунхон сместил Мёнджона с трона, заменив его на Синджона, а после его смерти, сместив ещё двух королей, остановил свой выбор на Коджоне.
Монгольские вторжения
В 1231 году началось нашествие на Корё монголов под предводительством Угэдэя. Это нашествие было частью большой кампании по захвату Китая. Королевский двор бежал в Канхвадо на берегу залива Кёнги в 1232 году. Военный правитель того времени Чхве Чхунхон (최충헌, 崔忠獻) настоял на сопротивлении. Несколько десятилетий Корё отчаянно сопротивлялось, однако наконец в 1259 было вынуждено подписать мирный договор. Несколько воевод, отказавшихся сдаться, возглавили Восстание Самбёльчхо и обосновались на островах возле южного побережья Корейского полуострова, включая Чиндо. Династия Корё была данником монгольской династии Юань до тех пор, пока Конмин не извлёк выгоду из восстания Чжу Юаньчжана и не начал освобождение от монгольского ига.
Падение
В 1388 году король У планировал кампанию по завоеванию китайского Ляонина. Он послал в поход армию генерала Ли Сонге (позднее Тхэджо), однако, дойдя до границы, тот остановился и возглавил восстание. Через 4 года, в 1392 году Корё пало, а генерал Ли стал основателем новой династии Чосон. -->
Разин Андрей Владимирович
Разин Андрей Владимирович (23 октябрь 1973 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Үҙәк һөжүмсе позицияһында уйнаны, әлеге ваҡытта Континенталь хоккей лигаһындағы «Северсталь» хоккей клубының баш тренеры.
Биографияһы
Андре́й Влади́мир улы Ра́зин 1973 йылдың 23 октябрендә Тольятти ҡалаһында тыуған.
Хоккей менән 5 йәштән шөғөлләнә башлай. Тәүге тренеры — Александр Коновалов. Һамар ҡалаһындағы «ЦСК ВВС-Маяк» хоккей клубы өсөн сығыш яһай, 1992 йылдан Тольятти ҡалаһының «Лады» хоккей клубының төп составына саҡырыла башлай. 1994 йылда, Милләт-ара хоккей лигаһының чемпионатында һәм кубогында еңгән "Лада"ның чемпион миҙгеленән һуң, магнитогорскиҙың «Металлург» хоккей клубына күсә. 1996 йылда "Металлург"тың төп составында уйнмағанға күрә Һамар ҡалаһының ЦСК ВВС клубына күсә. Әммә бер йылдан уҡ кире Магнитогорскка ҡайта. Шунда ул ваҡыт үтеү менән Рәсәй һәм хоккей евролигаһы чемпиондары кубогын һәм чемпиондар исемен яулап, команданың мөһим уйынсыларҙың береһенә әйләнә(2000 йылда финал уйынында Разиндың дубле «Металлург» командаһына Евролигала икенсе чемпионлыҡты һәм Европа суперкубогы яулаусылары исемен килтерә ).
2000 йылда Карьяла кубогында Рәсәй йыйылма командаһында тәүге тапҡыр уйнай. 2001 йылда донъя чемпионатында ҡатнаша. Шунда «Металлург» буйынса партнёрҙары Рәүил Гусманов һәм Александр Гольц менән бер звенола уйнап, ул 7 уйында 7 (3+4) мәрәй йыя.
2001 йылда мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубына күсә. 2002 йылда донъя чемпионатына әҙерләнгән ваҡытта йәрәхәтләнә, әммә йыйылма команданың составына инә һәм турнирҙа бер уйында уйнамайынса команда менән бергә донъя чемпионатының көмөш миҙалсыһы була.
Тренер карьераһы
Хоккейсы карьераһын тамамлағас балалар һәм юниорҙар командаларының тренеры һәм хоккей агенты булып эшләй. 2012 йылдың 8 ноябренән 2012/13 йылдар миҙгеленең аҙағына тиклем Юғары хоккей лигаһында ҡатнашҡан «Кристалл» командаһын етәкләй. 2013 йылдың 4 декабрендә Ижевск ҡалыһының «Ижсталь» хоккей клубының баш тренеры була.
2015 йылдың 2 апрелендә Братина кубогы ярымфиналының өсөнсө уйынында икенсе период барышында Разин Тверь хоккей клубының баш тренеры менән Алексей Ждахин менән һуғыша. Ике тренерҙы ла уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуалар. Аҙаҡтан ике тренерға өс уйын дауамында булған дисквалификация һалалар. Шуның өсөн Разин «Торосҡа» ҡаршы финалдың ике тәүге уйынын үткәрә. Разиндың командаһы 2:4 иҫәбе менән финалда еңелә.
Андрей Разин 2015 йылдың апрелендә, юғары хоккей лигаһында миҙгел тамамланғас, Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубына эшләргә күсә. Команда менән Разин конференцияла етенсе урында урынлашалар. Плей-офф уйындарының тәүге раундында «Автомобилист» алты уйында магнитогорскиҙың «Металлург» хоккей клубына отола.
Яңы миҙгелдә «Автомобилист» үҙенең уйынын таба алмай йонсой. Баш тренер, уйынсылар һәм клуб етәкселеге араһында бик һорауҙар тыуа. Шунан Ҡазандан «Аҡ Барс» хоккей клубына 5:0 иҫәбе менән отолғас, 31 октябрҙә Разин вазифаһынан бушатылды. Андрей үҙе был турала ҡыуанысын белдерҙе. 2016 йылдың 10 декабрендә Андрей Разин Ханты-Мансиҙан «Югра» хоккей клубында Андрей Соколовты алмаштыра.
2017 йылдың 11 май көнөндә Андрей Разин Словакия чемпионатындағы «Попрад» хоккей клубының тренер-консультант вазифаһын башҡара башлай. 2017 йылдың 28 декабрендә Андрей Разин Владивостоктан «Адмирал» хоккей клубының баш тренеры итеп 2019/2020 йылдар миҙгеле тамамланғасыға тиклем контракт төҙөй. Әммә 14 ғинуарҙа, «Адмирал» баш тренеры булараҡ биш уйындан һуң, Андрей Разин команданан контракт буйынса гарантиялар бирелмәгәнгә китә.
2018 йылдың 28 ноябрендә Андрей Разин Череповецк ҡалаһынан «Северсталь» хоккей клубы менән миҙгел аҙағына тиклем контракт төҙөй. Яңы тренер килгәндә команда Көнбайыш конференцияһында һуңғы урында була. Разин етәкселегендә «Северсталь» КХЛ даими чемпионатында рәттән 7 осрашыуҙа еңеү яулай — был команданың КХЛ тарихында яңы рекорды. Череповец командаһы Андрей Разин менән ике урынға күтәрелә һәм бик матур уйындар күрһәтә. 2019 йылдың 9 апрелендә тренер клуб менән бер йылға яңы килешеү төҙөйҙәр. Разинға 2019/2020 йылдар миҙгелендә Евгений Михалкевич, Андрей Карпин һәм Александр Гольц ярҙам итә, тип иғлан ителә.
Шәхси тормошо
Андрей Разиндың Татьяна исемле ҡатыны бар.
Сәлимиә мәсете
Сәлимиә мәсете (Selimiye Camii) — Әдирнә (Әдирнә иле) ҡалаһында урынлашҡан мәсет.
Сәлим Cолтан тарафынан, Синан архитекторы проекты буйынса, 1569—1575 йылдарҙа төҙөлгән. Осман империяһының эллеке баш ҡалаһында урынлашҡан.
Бобров дивизионы
Бобров дивизионы — спорт, географик һәм башҡа принциптар нигеҙендә командаларҙы бүлеү маҡсаты менән 2008 йылда нигеҙләнгән Континенталь хоккей лигаһының дүрт дивизионының береһе. Был дивизион Көнбайыш конференцияһы составына инә.
Совет футболы һәм хоккейы легендаһы Всеволод Бобров иҫтәлегенә аталған.
2010/2011 йылдар миҙгеле
«Динамо» Минск Тарасов дивизионына күсә.
2012/2013 йылдар миҙгеле
Дивизионға «Витязь», «Донбасс» һәм «Слован» керә, ә Тарасов дивизионына «Спартак» һәм ЦСКА командалары күсте.
2013/2014 йылдар миҙгеле
«Медвешчак» һәм ЦСКА дивизион составына инәләр, ә «Витязь» кире Тарасов дивизионына ҡайта.
2014/2015 йылдар миҙгелендә
Финанс мәсьәләләр арҡаһында «Лев» дивизиондан сыға һәм ЦСКА тағы ла Тарасов дивизионына ҡайта. Уларҙың урындарын «Атлант» һәм «Йокерит» ала.
2015/2016 йылдар миҙгеленән башлап
Финанс мәсьәләләр арҡаһында «Атлант» дивизион составынан сыға. Уның урынына үткән миҙгелдә ҡатнашмаған «Спартак» командаһы килә.
2018/2019 йылдар миҙгеленән алып
Тарасов дивизионына күскән Минскиҙан «Динамо» һәм Братиславанан «Слован» урынына шул уҡ дивизиондан Мәскәүҙең «Динамо» һәм Череповецтан «Северсталь» күсә.
КХЛ йондоҙҙар уйыны
2017 йылдан башлап КХЛ йондоҙҙар уйынының форматы үҙгәре, хәҙер ул дүрт команда ҡатнашлығында үткән мини-турнир була. Көнбайыш конференцияһына ингән дивизиондар үҙ-ара ярымфиналда, кем финалға сыға икәнен, билдәләй.
Янкелевич йорто
Янкелевич йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петровская урамында урынлашҡан ике ҡатлы йорт. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. 2002 йылдың 31 декабрендәге 124-се һанлы бойороҡ. Адресы: Таганрог ҡалаһы, Петровская урамы, йорт 32.
Тарихы
Йорттоң хужаһы коммерция суды рәйесе Мартос була. Йорт янында ҙур баҡса булған. Унда хужабикәләр сәскәләр үрсетәләр һәм уларҙы тәрбиәләйҙәр. Баҡса ҡапҡаһы Греческая урамына асыла. 1825 йылда бында император Александр I — һәм уның ҡатыны Елизавета Алексеевна була. 1891 йылдың октябрендә 20 көн айырма менән Александра Давыдовна Гире һәм уның артынса — Екатерина Петровна Обыденная вафат була. Беренсеһе 90 йәштә, икенсеһе — 89 йәштә була.
Уларҙың вафатынан һуң өйҙә сауҙагәр Яков Янкелевич һәм чиновник Николай Талалаев йәшәйҙәр. Талалаев өйгә терәтеп тағы ла бер ҙур булмаған 6а номерлы йорт төҙөй. XX быуат башында бер ҡатлы йорт урынында сауҙагәр Шая-Бер-Лейб Симонович яңы ике ҡатлы, хаҡы 14 мең һум менән баһаланған йорт төҙөй. 1910 йылдан 1925 йылға тиклем ике ҡатлы йорттоң һуңғы хужалары надворный советник Яков Сотниковтың ҡыҙҙары Софья һәм Вера була. 1912 йылда Янкелевичтың йортонда М. Ольшвангтың «Үҙ-ара һатыу итеү» магазины урынлаша. Бер ваҡыт хужаның йортона полицейскийҙәр килә һәм өйҙә тентеү яһай. Улар өйҙә икенсе бер магазиндан юғалған туҡымаларҙы эҙләйҙәр. Ольшванг бер ни тиклем ваҡытҡа ҡулға алына. 1912 йылда өйҙә шулай уҡ работало управление Таганрог сауҙа порты идараһы эшләй. Порт етәксеһе надворный советник А. П. Семенюта күрше йортта йәшәгән була. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, Таганрог немец илбаҫарҙары ҡулында булған ваҡытта, бында доктор Д. Зимонттың медицина кабинеты эшләгән. Зимонт киң профилле белгес була — хирургия ауырыуҙары, ҡолаҡ, тамаҡ, танау ауырыуҙары буйынса. Йортта шулай уҡ табип, эске һәм балалар ауырыуҙарын дауалау буйынса белгес Александр Николаевич Кан үҙ эшен алып бара.
Архитектураһы
Ҡыҙыл кирбестән һалынған йорттоң тура дүртмөйөшлө тәҙрәләрен кәрниздәр һәм сандриктәр биҙәй. Икенсе ҡаттың мөйөшөндә һәм йорттоң ситтәрендә оҙон балкондар бар. Төп ишек йорттоң мөйөшөндә урынлашҡан. Совет власы йылдарында йорт хөкүмәт милке итеп үҙгәртелгән. Хәҙерге ваҡытта был торлаҡ йорт, беренсе ҡатта матурлыҡ салоны эшләй. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. Вдоль по Питерской (хроника обывательской жизни). Таганрог, 2000.
Сәйетов Илдар Ширҡәт улы
Сәйетов Илдар Ширҡәт улы (25 ғинуар 1957 йыл — 14 октябрь 2020 йыл) — театр һәм кино актёры. 1983—2020 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы. Халыҡтар дуҫлығы ордены кавалеры (2019).
Биографияһы
Илдар Ширҡәт улы Сәйетов 1957 йылдың 25 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баҡалы районы Баҡалы ауылында тыуған.
Баҡалыла 2-се урта мәктәпте тамамлағас, урындағы кирбес заводында эшләй, хәрби хеҙмәтен үтәй.
1983 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтынының (хәҙер Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) театр сәнғәте факультетын (педагогтары — Рифҡәт Исрафилов, Павел Мельниченко) тамамлай һәм вафатына тиклем Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләй.
Бер үк ваҡытта Башҡортостан телевидениеһы менән хеҙмәттәшлек итеп, «Китап тартмаһында», «Сатира һәм юмор» тапшырыуҙарын алып бара. «Беҙ өсәү инек», «Кинйә» телефильмдарында төшә.