cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халыҡ-ара валюта фонды
Кредит биреүҙең төп механизмдары
3 Резерв кредиттар стэнд-бай (ингл.  Stand-by Arrangements ) тураһында килешеүҙәр (1952 йылдан) ағза илгә ХВФ-тан билдәле бер суммала һәм билдәле ваҡытҡа һөйләшеп килешелгән шарттарҙа милли валютаға алмашҡа сит ил валютаһы алыу хоҡуғын бирә. 50-се йылдарҙан 70-се йылдар уртаһына тиклем стэнд-бай кредиттары тураһында килешеүҙәрҙең мөҙҙәте — бер йылға тиклем, 1977 йылдан 18 айға, хатта түләү баланстары дефициты артыу менән бәйле 3 йылға тиклем була.
4 Киңәйтелгән кредит биреү механизмы  (ингл.  Extended Fund Facility ) (1974 йылдан) резерв һәм кредит өлөштәрен тулыландыра. Ул квоталарға ҡарағанда ҙурыраҡ күләмле һәм оҙайлыраҡ мөҙҙәтле кредиттар биреүҙе күҙҙә тота. Илдең ХВФ-ҡа бындай үтенесенең нигеҙе булып түләү балансы тигеҙлегенең етди боҙолоуы торорға мөмкин. Киңәйтелгән кредиттар ғәҙәттә өс-дүрт йылға бирелә.
Донъя банкынан айырмалы, ХВФ эшмәкәрлеге сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡытлы макроиҡтисади кризистарға бәйләнгән. Донъя банкы тик фәҡир илдәргә генә кредит бирә ала, ә ХВФ ағза илдәрҙең теләһә ҡайһыһына кредит бирә.
Тәнҡит
ХВФ-ты (Донъя банкын кеүек үк) ғалимдар һәм сәйәсмәндәр йыш әрләй. Сәбәптәр күп, әммә иң йыш телгә алынғаны — уның АҠШ мәнфәғәтендә эш алып барыуы һәм кризистан сығыу өсөн уның тәҡдимдәренең файҙаһыҙлығы.
Фонд эшмәкәрлеге тураһында ҡарарҙар ҡабул иткәндә тауыштар иғәнәләргә нисбәтле була. Фонд ҡарарҙарын хуплау өсөн 85 % тауыш кәрәк. АҠШ-тың тауыштары бөтә тауыштың 17 процентын алып тора. Был үҙаллы ҡарар ҡабул итеү өсөн етмәһә лә, Фондтың теләһә ҡайһы ҡарарын бикләүгә етә. АҠШ Сенаты Халыҡ-ара валюта фондына ниндәй ҙә булһа ғәмәлде башҡарыуҙы, мәҫәлән, ҡайһылыр илгә кредит бирҙертмәгән закон проекттарын ҡабул итә ала. Ҡытай иҡтисадсыһы профессор Ши Цзяньсюнь билдәләүенсә, квоталарҙы ҡайтанан бүлеү ойошманың база сикләүҙәрен һәм ундағы көстәр нисбәтен үҙгәртә алмай, АҠШ-тың өлөшө шул көйө ҡала: «Ҡушма Штаттар әүәлгесә ХВФ-тағы тәртиптәргә етәкселек итә».
ХВФ бурысҡа аҡсаны үҙ шарттарын ҡуйып бирә, улар араһында — капиталдарҙың йөрөү ирке, хосусилаштырыу (шул иҫәптән тәбиғи монополияларҙы — тимер юл транспортын һәм коммуналь хеҙмәттәрҙе), хөкүмәттең социаль программаларға — мәғарифҡа, һаулыҡ һаҡлауға, торлаҡты арзанайтыуға, йәмәғәт транспортына һ.б. сығымдарын кәметеү йә бөтөнләй бөтөрөү; тирә-яҡ мөхитте һаҡлауҙан баш тартыу; эш хаҡтарын кәметеү, хеҙмәтсәндәрҙең хоҡуҡтарын сикләү; фәҡирҙәргә һалымдарҙы арттырыу һ.б. [неавторитетный источник? 87 дней]
ХВФ-тың 1980-се йылдарҙа Югославияға биргән кредитының ҙур өлөшө был кредитты хеҙмәтләндереүгә һәм ХВФ тәҡдимдәрен үтәүгә тотонола. Фонд Югославияны төбәктәрҙе иҡтисади тигеҙләүҙән баш тарттыра, был сепаратизмға һәм 600 меңләп кешенең ғүмерен өҙгән граждандар һуғышына килтерә. [неавторитетный источник? 87 дней]
1989 йылда ХВФ Руандаға үтес биргәндә хөкүмәттең фермер хужалыҡтарына ярҙам күрһәтеүҙе туҡтатыу (бындай ярҙам күп илдәрҙә, шул иҫәптән АҠШ-та ла, норма булып тора) һәм урындағы валютаны девальвациялау талабын ҡуя. Был халыҡтың килемдәренең юҡҡа сығыуына, хуту менән тутсиҙар араһында миллион ярым кешене һәләк иткән ҡанлы граждандар һуғышы тоҡаныуға сәбәпсе була. [неавторитетный источник? 87 дней]
1980-се йылдарҙа нефть хаҡтары ҡапыл төшкәнлектән Мексика иҡтисады бөлә. ХВФ ошолай эш итә: кредиттар күләмле хосусилаштырыуға, дәүләт сығымдарын ҡыҫҡартыуға алмашҡа бирелә. Дәүләт сығымдарының 57%-ы тышҡы бурысты ҡаплауға тотонола. Һөҙөмтәлә илдән 45 млрд доллар сығып китә. Эшһеҙлек иҡтисади әүҙем халыҡтың 40%-ына етә. Илде НАФТА-ға инергә һәм АҠШ корпорацияларына иҫ киткес ҙур льготалар бирергә мәжбүр итәләр. Мексика эшселәренең килемдәре тиҙ арала кәмей. [неавторитетный источник? 87 дней]
Реформалар һөҙөмтәһендә Мексика — тәүләп кукурузды йортлаштырған ил — уны ситтән ала башлай. Мексика фермерҙарына булышлыҡ итеү системаһы тулыһынса юҡ ителә. Ил НАФТА-ға ингәндән һуң, 1994 йылда либералләштереү тағы ла йылдамлана төшә, протекциялау тарифтары юҡҡа сыға башлай. АҠШ иһә үҙенең фермерҙарына ярҙамын дауам итә, һәм улар Мексикаға кукурузды бик әүҙем һата.
Бурысты сит ил валютаһында алдырыу илдең иҡтисадын экспортҡа йүнәлеш тоторға мәжбүр итә, аҙыҡ-түлек хәүефһеҙлеген күҙәтеүгә бер ниндәй урын ҡалдырмай (Африканың күп илдәрендә, Филиппинда һ.б. тап шулай була).
Профессор Ашока Моди ХВФ-тың иҡисади прогноздарының дөрөҫ булмауын билдәләй. Мәҫәлән, һуңғы 20 йылда һәр бер етди кризис алдынан бер-ярты йыл элек — 1994—1995 йй. Мексика кризисынан башлап 2008 йылғы донъя финанс системаһының коллапсына тиклем — ХВФ тотороҡлолоҡ вәғәҙә итә.
Занзибар
Административ үҙәге — Занзибар ҡалаһы (257 мең кеше (2003)).
Тарих
Урта быуаттарҙа Занзибарҙа Көнсығыш Африканан килтерелгән ҡолдар менән һатыу итеү үҫешә. Ваҡыт үтеү менән ҡолдар менән сауҙа итеү Омандан сыҡҡан ғәрәп сауҙагәрҙәре контроле аҫтына күсә, улар төбәк аҡһөйәктәренең йәҙрәһен тәшкил итә. XVI быуатта Занзибар Португалияның колониаль биләмәләре составына керә, бындағы солтан власы оҙаҡ ваҡытҡа номиналь булып ҡала. XVII быуат уртаһында Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә ғәрәптәр яңынан үҙ йоғонтоһон ҡайтара башлай.
1853 йылға ҡарай Оман солтаны Сәйет ибн Солтан Көнсығыш Африка яр буйының ҙур ғына өлөшөн үҙ контроле аҫтына ала һәм баш ҡалаһын Маскаттан Занзибарға (Унгуджаға) күсерә. Африканан килтерелгән фил һөйәгенә һәм ҡолдарҙы һатыуға һорау артҡас, утрау яңынан иҡтисади үҫеш кисерә. Занзибарҙа киң төҙөлөш башлана, утрауҙаңы архитектура ҡомартҡылары ЮНЕСКО тарафынан Бөтә донъя мираҫына индерелә.
1861 йылда Занзибар солтанлығы Оман солтанлығынан айырыла, ә 1890 йылда Британия империяһы протекторатына әүерелә.
1963 йылда Бөйөк Британия хөкүмәте утрауҙарҙы ғәрәп солтанына тапшыра һәм Занзибар бойондороҡһоҙ дәүләт тип иғлан ителә. 1964 йылда утрауҙа ихтилал тоҡана: Занзибарҙың ҡара тәнле халҡы ғәрәптәр хакимлығы аҫтында ҡалғығыһы килмәй һәм уны бөтөрә. Һөҙөмтәлә Занзибар континенталь Африкала урынлашҡан Таньганьика менән берләшә һәм Берләшкән Танзания Республикаһы (Берләшкән Таньганьика һәм Занзибар Республикаһы) барлыҡҡа килә.
Статус
Занзибарҙың башлығы — Занзибар президенты һәм бер үк ваҡытта Танзанияның вице-президенты булып тора. Уның вәкәләтлегенә архипелагтың эске эштәре ҡала, шул уҡ ваҡытта тышҡы сәйәсәт — Танзанияға күсә.
2005 йылдан Занзибарҙың үҙ флагы һәм парламенты була, Занзибар президенты ла һаҡланып ҡала.
Президент Занзибар революцион хөкүмәте башлығы булып тора. Президент 5 йылға бер һәм тик бер генә срокка һайлана.
Лабрадор диңгеҙе
Лабрадор диңгеҙе — Лабрадор ярымутрауы, Ньюфаундленд һәм Гренландия араһында урынлашҡан Атлантик океандың бер өлөшө. Майҙаны — 840 мең км², тәрәнлеге — 4316 м. Координаталары: 60°N, -55°W.
Лабрадор диңгеҙе яҡынса 40 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән.
А. П. Чехов һәйкәле (Дондағы Ростов)
Тарихы
Антон Павлович Чеховҡа һәйкәл төрлө ҡалалар территорияһында ҡуйылған: Мәскәү, Таганрог, Көньяҡ-Сахалинск, Красноярск, Томск һәм ҡайһы бер ҙур булмаған тораҡ пункттарҙа. Дондағы Ростовта һәйкәл төҙөү идеяһы 2010 йылдың яҙында барлыҡҡа килә. Был эште ойоштороу һәм тормошҡа ашырыу өсөн комиссия ойошторола һәм махсус конкурс үткәрелә. Конкурс һөҙөмтәһе буйынса Ростов скульпторы, Рәсәйҙең атҡаҙанған рәссамы Анатолий Скнариндың һәйкәл проекты һайлап алына. Автор яҙыусының образын табылған архив фотоһүрәттәре буйынса төҙөгән.
Һәйкәлдең урынлаштырыласаҡ урынын тиҙ генә билдәләй алмайҙар. Бер нисә вариант ҡарала: Семашко һәм Станиславский урамдары сатында сауҙагәр Максимов йорто янындағы территория, Буденный проспектындағы китап Йорто янында һәм Пушкин урамында Асыҡ китапхана эргәһендә. Шулай уҡ яҙыусыға һәйкәлде Пушкин һәм Чехов урамдары киҫелешендә урынлаштырырға тигән тәҡдим дә була. Һайлау комиссияһы ошо тәҡдимдә туҡтала. Һәйкәл асыу тантанаһы 2010 йылдың 28 ғинуарында үтә. Һәйкәлдең бейеклеге 2,5 метр тәшкил итә.
Гудзон боғаҙы
География
Боғаҙ Лабрадор ярымутрауы һәм Баффин Ере утрауы араһында урынлашҡанң. Гудзон боғаҙы Лабрадор диңгеҙен Гудзон, Унгава һәм Фокс ҡултыҡтары менән тоташтыра.
Утрауҙары — Милл, Солсбери, Ноттингем, Чарльз, Биг-Айленд, Баттон, Резольюшен, Эджелл, Диггес, Гудвин.
Боғаҙ оҙонлоғо — 800 км, киңлеге — көнсығышта 115 км-ҙан һәм көнбайышта 240 км-ға тиклем. Тәрәнлеге 115 метрҙан 704 метрға барып етә. Һыу артымы бейеклеге 12,4 метрға барып етә. Йыш ҡына штормдар күҙәтелә. Йылдың 4 айы дауамында боғаҙҙа суднолар йөрөй ала.
Боғаҙ Генри Хадсонға бағышлап аталған, ул 1610 йылда боғаҙ аша үткән.
Девис боғаҙы
Тарих
Боғаҙға диңгеҙ сәйәхәтсеһе Джон Дейвис (1550—1605) исеме бирелгән, ул 1580-се йылдарҙа ошо төбәктә бер нисә тапҡыр булып Гренландия һәм Баффин Ере утрауҙарын өйрәнгән. Боғаҙ уға яҡын ятҡан ҡоро ер өлөштәре менән бергә Дейвис тарафынан 1583 йылда асылған.
Тәбиғәт байлыҡтары
Боғаҙ территорияһында нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары бар.
Зинов Аркадий Владимирович
Зинов Аркадий Владимирович (27 февраль 1976 йыл) — балет артисы, мәҙәниәт һәм дәүләт эшмәкәре. 2018 йылдың октябренән Красноярск крайының мәҙәниәт министры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2011), Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2002) артисы.
Биографияһы
Аркадий Владимирович Зинов 1976 йылдың 27 февралендә Өфөлә тыуған.
1994 йылда Өфө хореография училищеһын педагог Шамил Тереғолов класы буйынса тамамлай һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһына ҡабул ителә. 2003 йылдан башлап Красноярск опера һәм балет театрында эшләй. Англия, Ҡытай, АҠШ буйлап гастролдәрҙә йөрөй.
2009 йылдан Красноярск хореография колледжының художество етәксеһе, артабан — директоры. 2018 йылдың октябрендә Аркадий Зинов Красноярск крайының мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнде.
Яруллин Ғималетдин Минһаж улы
Яруллин Ғималетдин Минһаж улы (19 сентябрь 1957 йыл) — журналистика ветераны. 2003—2017 йылдарҙа «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2014).
Биографияһы
Ғималетдин Минһаж улы Яруллин 1957 йылдың 19 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Һигеҙ йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, 1973—1977 йылдарҙа Мәсәғүт педагогия училищеһында уҡый. Башланғыс синыфтар уҡытыусыһы һөнәрен алғас, хеҙмәт эшмәкәрлеген Ҡариҙел районының Тигермән һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып башлай.
1977 йылда СССР Ҡораллы Көстәренә саҡырыла һәм 1979 йылда хәрби хеҙмәттән запасҡа ҡайтарылғандан һуң Ҡыйғы районы Аҫылғужа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә ике йыл физкультура һәм хеҙмәт уҡытыусыһы булып эшләй.
1981 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә һәм уны 1986 йылда тамамлағас, артабанғы яҙмышын журналистика менән бәйләй. Башта республика башҡорт телендә нәшер ителгән сатир һәм юмор журналы "Һәнәк"тә бүлек мөхәррире була. Етерлек тәжрибә туплап алғандан һуң ул балалар һәм үҫмерҙәр гәзите "Йәншишмә"гә баш мөхәррир итеп тәҡдим ителә. Артабан Ғималетдин Яруллин «Йәшлек» гәзитен етәкләй. Аҙаҡтан йыл ярым дауамында Башҡортостан телевидениеһында эшләп ала. 2003 йылда «Сельские узоры» республика аграр журналының директоры (баш мөхәррире) итеп тәғәйенләнә һәм 2017 йылдың октябренәсә ошо вазифала эшләй.
Новочеркасск станоктар эшләү заводы
Новочеркасск станоктар эшләү заводы (НСЭЗ) — төрлө станоктар етештереү предприятиеһы. Новочеркасскиҙә урынлашҡан. Хәҙер юҡ.
Хеҙмәт колонияһы
Новочеркасск станоктар төҙөү заводы 1938 йылда НКВД системаһының Новочеркасск енәйәтселәрҙең бәлиғ булмағандар өсөн хеҙмәт колонияһы базаһында төҙөлгән һәм Станоктар төҙөү Халыҡ Комиссариатына буйһонған.
Хеҙмәт колонияһы 1922 йылда ойошторола, уның төп бурысы — кесе йәштәге енәйәтселәр тәрбиәләү. Был 1922 йыл колония ТН-15 токарь станоктары етештерә башлай. 1938 йылда СССР Эске эштәр Халыҡ Комиссариаты ҡарамағына буйһона. 1938 йылда хеҙмәт колонияһы станоктар эшләү заводы итеп үҙгәртелә. 1932—1942 йылдарҙа унда ТН-15 тибындағы станоктар сығарыла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа
1945 йылдан алып 1956 йыл буйынса заводта төрлө номенклатуралы продукция сығара, бер үк ваҡытта металл киҫеүсе яңы станок етештереүҙе үҙләштерә. РСФСР Госпланы Новочеркасск станоктар эшләү заводында 12, 18 һәм 25 мм диаметрлы тимер сыбыҡтарҙы эшкәртеүсе токарь-револьвер станоктары һәм вертикаль-ҡырыу станоктары сығарыуҙы 1956 йылдың декабрендә туҡтата.
Завод 1957 йылда бары тик револьверлы станоктар сығарыу менән шөғөлләнә, административ яҡтан СССР станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте министрлығына буйһона. Завод 1957 йылда Халыҡ хужалығы Советы ҡарамағына тапшырыла.
1963 йылдың февраль айында илдә Совнархоздарҙы эреләтеү сәбәбендә завод Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советының станоктар эшләү һәм инструменттар сәнәғәте идаралығы ҡарамағына тапшырыла. Был буйһондороу Төньяҡ-Кавказ халыҡ хужалығы Советы Ҡарары № 22 (1963 йыл, 29 ғинуар) буйынса башҡарыла.
1967 йылдың тарихи белешмәһе буйынса, 60-сы йылдарҙа станоктар етештереү заводы түбәндәге станоктарҙы етештергән: Заводтың сәнәғәт майҙаны 4,35 гектар тәшкил итә, сәнәғәт майҙансығынан 6 км алыҫлыҡта торған Хотунок станцияһы янындағы тимер юл тармаҡтары 0,9 гектар ерҙе биләй.
Айыуханов Мәсғүт Баян улы
Айыуханов Мәсғүт Баян улы (28 август 1924 йыл — 10 март 2000 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почётлы академигы (1995), иҡтисад фәндәре докторы (1980), профессор (1982), БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Биографияһы
Мәсғүт Баян улы Айыуханов 1924 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Дәүләкән волосы Яңы Айыухан ауылында тыуған.
1955 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай. 1961 йылдан институтта эшләй, 1980 йылдан 1990 йылдарға тиклем — Башҡортостан ауыл хужалығы институтының кафедра мөдире.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының ауыл хужалығы Бүлегендә тора.
Флорида боғаҙы
Флорида боғаҙы (Straits of Florida) — Мексика ҡултығы һәм Атлантик океанды тоташтырыусы боғаҙ.
География
Төньяҡта Флорида ярымутрауы һәм Флорида-Кис утрауҙар теҙмәһе, ә көньятан — Куба утрауы менән сикләнгән. Оҙонлоғо 650 км, киңлеге 150 км, уртаса тәрәнлееге 150 м. Боғаҙ аша Флорида ағымы үтә.
1977 йылғы АҠШ һәм Куба араһындағы килешеү менән был ике дәүләт араһында боғаҙ буйлап иҡтисади сик билдәләнгән.
Басс боғаҙы
Басс боғаҙы — Австралия һәм Тасмания утрауын айырыусы һәм Һинд океанын Тымыҡ океан менән тоташтырыусы боғаҙ.
География
Боғаҙ киңлеге 240 км, ә уртаса тәрәнлеге яҡынса 50 м тәшкил итә. Боғаҙ яҡынса тик 10 000 йыл элек диңгеҙ кимәле күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Быға тиклем Тасмания Австралия ҡитғаһының бер өлөшө булып торған. Боғаҙға 1798 йылда уны асҡан Мэтью Флиндерс тарафынан карап врачы Джордж Басс исеме бирелгән.
Албания милли китапханаһы
Албания милли китапханаһы (Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë) — Албанияның иң ҙур китапханаһы. Илдең баш ҡалаһы Тиранала урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Китапхана 1920 йылда нигеҙләнә һәм 1922 йылдың 10 декабрендә рәсми рәүештә асыла.
Китапхана фонды составына китаптар, матбуғат баҫмалары, карталар, атластар, микрофильмдар һәм башҡа һаҡланыу берәмектәре керә.
Бык (Днестр ҡушылдығы)
Бык (Bîc) — Молдовалағы йылға. Днестрҙың уң ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 155 километр. Бык йылғаһында Молдавияның баш ҡалаһы – Кишинев урынлашҡан. Үрге ағышында Кодры ҡалҡыулығы буйынса үтә. Ҡайһы бер йылдарҙа бер нисә тәүлектән ике-дүрт айға тиклем ҡорой. Йылғала Гидигич һыуһыҡлағысы бар. Ҙур ҡушылдыҡтары: Быковец һәм Ишновец. Икеһе лә уң ҡушылдыҡ.
Йылғаның торошо
Кишиневҡа яҡынлашҡан һайын һыуы бысрағыраҡ була бара. Ҡала эргәһендә һыу фаунаһының бер нисә төрө генә осрай. Ҡаланан сыҡҡанда йылғала бары тик үле һыу ғына ҡала, ә бысраныу кимәле норманы тиҫтәләрсә тапҡырға артып китә. Шул уҡ ваҡытта йылғаның баш ҡала участкаһында иң хәүефле хәл-торош күҙәтелә. Дәүләт Экологик үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 10 йыл инде Кишиневтан Гура Быкулуйға тиклем арауыҡта бер ниндәй йән эйәһе юҡ. Экспреттар белдереүенсә, йылғаны предприятиеларҙан ағып төшкән токсик матдәләр (97 процент) бысрата. Ҡалған өс процент көнкүреш ҡалдыҡтарын тура килә. Икенсе зыянлы фактор – йылға ярҙарында рөхсәтһеҙ автомобилдәр йыуыу.
Мозамбик боғаҙы
Мозамбик боғаҙы — Африка һәм Мадагаскар утрауын айырыусы Һинд океанының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан.
География
Оҙонлоғо (1760 км) буйынса Ер шарында иң ҙур боғаҙ. Иң бәләкәй киңлеге — 422 км, тальвегтың иң бәләкәй тәрәнлеге — 117 м, иң ҙур тәрәнлеге — 3292 м.
Төньяҡтан көньяҡҡа йүнәлгән 1—1,5 узел тиҙлеге менән тотороҡло ағымы бар.
Утрауҙары: Нгазиджа, Мохели, Анжуан (өсөһөлә Коморҙар), Майотта, Бан-дю-Гейзер, Глорьёз, Жуан-ди-Нова, Европа, Бассас-да-Индия (барыһы ла Францияның биләмәләре).
Көнсығыш Себер диңгеҙе
Көнсығыш Себер диңгеҙе (Илин Сибиирдээҕи байҕал) — Яңы Себер утрауҙары һәм Врангель утрауы араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Майҙаны — 944 600 км². Яр буйы административ рәүештә Рәсәй Федерацияһының Саха Республикаһына һәм Чукот автономиялы округына ҡарай.
Атамаһы Ю. М. Шокальский тәҡдиме менән Рус география йәмғиәте тарафынан бирелгән, 1935 йылдың 27 июнендә СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитеты тарафынан раҫлана.
География
Диңгеҙ боғаҙҙар аша Чукот диңгеҙе һәм Лаптевтар диңгеҙе менән тоташа. Уртаса тәрәнлеге — 66 м, иң тәрән урыны — 155 м. Йылдың күп өлөшөндә диңгеҙ боҙ менән ҡаплана. Тоҙлолоғо йылғалар тамағы эргәһендә 5 ‰-дән төньяҡта 30 ‰-гә барып етә.
Йылғаға ҡойоусы ҙур йылғалар: Индигирка, Колыма.
Диңгеҙ ҡултыҡтары: Чаун, Омулях, Хром, Колыма.
Ҙур утрауҙар: Яңы Себер утрауҙары, Ляхов утрауҙары, Де-Лонг утрауҙары, Врангель. Диңгеҙ үҙәгендә утрауҙар юҡ.
Хужалыҡта әһәмиәте
Балыҡ тотоу, морж һәм тюлендәрҙе аулау тармаҡтары үҫеш алған. Төп порт — Певек.
Албанияның административ бүленеше
Элек өлкәләр префектура тип йөрөтөлгән  (алб. prefekturë, күпл. prefektura).
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-ru <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-ru <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-en
Чехов урамы (Таганрог)
Географияһы
Урам Шевченко һәм Грек урамдары ҡушылған урындан, Таганрогтың диңгеҙ порты эргәһенән башлана. Үҙенең башланған урынынан урам, ҡаланың тарихи үҙәге аша төньяҡ-көнбайышҡа, Роза Люксембург һәм Александр урамдары араһынан Ҡыҙыл майҙанға һәм Үҙәк баҙарға тиклем һуҙыла. Уларҙы ике тармағы менән урап үтеп, сиратлап Комсомол һәм Гоголь тыҡрыҡтары менән киҫешә. Транспорт урамы менән киҫешкән урында Чехов урамы көнбайышҡа табан боролоп, Калинин, Жданов, Ломоносов, Фадеев һәм башҡа урамдар менән киҫешә. Чехов урамы Таганрогтың яңы «Простоквашино» биҫтәһендә тамамлана.
Урамдың оҙонлоғо — 7850 м.
Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Шевченко урамынан башлана.
Урам исемдәре
Хронологик тәртиптә был урамдың элекке исемдәре — 5-се Буй, Сауҙагәрҙәр, Полиция, Александр. 1862 йылдан 1904 йылға тиклем император Александр I хөрмәтенә урам Александр урамы тип аталған. Яҙыусы исеме менән урам 1904 йылда, Чехов Антон Павлович вафат булған йылда аталған.
Бофорт диңгеҙе
Бофорт диңгеҙе (Beaufort Sea, mer de Beaufort) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе.
География
Диңгеҙ Канаданың — Төньяҡ-Көнбайыш территориялары һәм Юкон территорияһы, АҠШ-тың Аляска штаты төньяҡ яр буйҙарын йыуа. Бофорт диңгеҙенә Канада Арктик архипелагының көнбайыш өлөшө йәнәш ята. Диңгеҙҙең төньяҡ-көнбайыш сиктәре тип Барроу (Аляска) моронан Лендс Энд моронона (Принс-Патрик утрауы) тиклемге һыҙыҡ иҫәпләнә. Көнсығышта Банкс утрауы менән сиктәш.
Диңгеҙ майҙаны яҡынса 476 000 км². 1826 йылда поляр тикшеренеүсе Джон Франклин британ гидрографы һәм адмиралы Фрэнсис Бофортҡа арнап диңгеҙгә уның исемен бирә.
Диңгеҙ ағымдары циклональ әйләнеш барлыҡҡа килтерәләр. Диңгеҙгә ҙур Маккензи йылғаһы, һәм шулай уҡ уртаса оҙонлоҡтағы йылғалар (Андерсон, Кугалук, Конгакут, Хулахула, Сагаваниркток, Иткиллик, Колвилл, Икпикпук) һәм бихисап ваҡ шишмәләр һыуҙарын ҡоя. Маккензи йылғаһы күп кенә ваҡ утрауҙарҙан һәм һайлыҡтарҙан торған оло дельта барлыҡҡа килтереп Маккензи ҡултығына ҡоя. Бофорт диңгеҙенең иң ҙур утрауҙары — Хершель (11 км²) һәм Бартер (8 км²) Маккензи йылғаһы тамағынан көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Бофорт диңгеҙенең бухталары һәм ҡултыҡтары: Диз, Смит, Гаррисон, Прадо, Камден. Заливы: Маккензи, Кугмаллик, Ливерпул, Амундсен.
Тоҙлолоғо 28—32 ‰. Һыу температураһы февралдә 0°С-тан түбән һәм августа 4°С-ҡа тиклем.
Йылдың күп өлөшөндә Бофорт диңгеҙенең бөтә акваторияһы тиерлек боҙ аҫтында була, тик августта ғына боҙлоҡ яр буйынан 50 — 100 км-ға алыҫая. Төньяҡ өлөшө даими боҙлоҡтар менән ҡапланған.
2006 йылға ҡарата Бофорт диңгеҙе буйлап сик буйынса АҠШ һәм Канада араһында бәхәс бар.
Тәбиғәт байлыҡтары
Диңгеҙҙең төп тәбиғи байлыҡтары булып шельфтәге нефть ятҡылыҡтары булып тора. 1986 йылда диңгеҙҙә тәүге нефть сығарыусы платформа асыла.
Гудзон ҡултығы
Гудзон ҡултығы (Hudson Bay, baie d'Hudson, Kangiqsualuk ilua) — Төньяҡ Боҙло океандың бер өлөшө, шулай уҡ Атлантик океанына йәнәшә урынлашҡан.
География
Ғәмәлдә ул көнбайыштан, көньяҡтан һәм көнсығыштан Канада провинциялары (Квебек, Онтарио, Манитоба, Нунавут) менән сикләнгән эске диңгеҙ булып тора. Лабрадор диңгеҙе менән Гудзон боғаҙы аша, ә Төньяҡ Боҙло океан менән — Фокс боғаҙы һыуҙары аша тоташа.
Акваторияһының майҙаны — яҡынса 1,23 млн км². Тәрәнлеге — 258 метрға тиклем. Октябрҙән июлгә ҡәҙәр боҙ менән ҡаплана.
Баффин диңгеҙе
Баффин диңгеҙе, ҡайһы саҡта Баффин ҡултығы, Билот ҡултығы (Baffin Bay, Baie de Baffin) — Төньяҡ Боҙло океан диңгеҙе. Гренландияның көнбайыш ярҙарын йыуа һәм Атлантик океандың Лабрадор диңгеҙе менән сиктәш. Диңгеҙ көньяҡтан төньяҡҡа 1130 км-ға һуҙылған. Йылдың күп өлөшөндә айсбергтар күп булғанлыҡтан навигация мөмкин түгел.
Гудзон ҡултығы
География
Ҡултыҡтың иң ҙур утрауҙары: Саутгемптон, Котс, Мансел, Ноттингем, Солсбери, Лонг-Айленд, Белчер утрауҙары, Оттава утрауҙары, Слипер утрауҙары.
Баффин диңгеҙе
Тарих
1585 йылда инглиз тикшеренеүсеһе Джон Дэвис европалылар араһында тәүгеләрҙән булып Баффин диңгеҙе һыуҙарына үтеп инә. Уильям Баффин Арктикаға биш экспедицияла ҡатнаша һәм 1616 йылда Баффин диңгеҙен тасуирлай. Был экспедициялары барышында тикшеренеүсе Гудзон ҡултығы аша Американы төньяҡтан уратыуы мөмкин түгелеген иҫбат итә.
Гудзон ҡултығы
География
Ҡултыҡҡа ҡойған эре йылғалар: Телон, Черчилл, Нельсон, Северн, Уиниск, Хейс, Каскаттама, Кетл, Нискиби, Та-Анн, Тлевиаза, Карибу, Сил, Настапока, Птит-Бален, Гранд-Бален, Когалук, Повонгнитук.
Баффин диңгеҙе
География
Баффин диңгеҙе — көнбайышта Баффин Ере, көнсығышта Гренландия һәм төньяҡта Элсмир утрауҙары менән сикләнгән Төньяҡ Боҙло океандың бер өлөшө.
Атлантик океан менән Девис боғаҙы аша һәм Төньяҡ Боҙло океан менән Нэрс боғаҙы аша тоташа.
Гудзон ҡултығы
Хужалыҡта әһәмиәте
Треска, сельд, камбала балыҡтарын тотоу, тюлень аулау тармаҡтары үҫешкән. Төп порттары — Черчилл, Порт-Нельсон.
Баффин диңгеҙе
География
Шулай уҡ Баффин диңгеҙе Лабрадор диңгеҙенең дауамы булып тора.
Тәбиғәт
Баффин диңгеҙендә ваҡ балыҡ һәм ҡыҫала һымаҡтар менән туҡланыусы яҡынса 21 000 кит-белухалар тереклек итә
Эстонияла ислам
Эстонияла ислам — ислам диненең Эстонияла таралышы.
2011 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы үҙҙәрен мосолман тип атағандарҙың һаны 1508 кеше тәшкил иткән. Әммә башҡа тикшеренеүҙәр һәм сығанаҡтарға ярашлы Эстонияла мосолмандарҙың иҫәбе күпкә юғарыраҡ: 10 меңдән 20 меңгә тиклем.
Тарихы
1721 йылда Төньяҡ һуғыштан һуң Эстония һәм Ливония Рәсәй империяһына ҡушылғандан һуң, Эстонияға тәүге мосолмандар, башлыса сөнни татарҙар һәм шиғый әзербайжандар, күсеп киләләр. Әммә хәҙерге мосолмандарҙың күрпселек өлөшөн совет осоронда (1940—1991) килгән кешеләр тәшкил итә. Бойондороҡһоҙ Эстонияла тәүге мосолман общинаһы — «Narva Muhamedi Kogudus» 1928 йылда теркәлә, ә икенсеһе — «Tallinna Muhamedi Usuühing» — 1939 йылда. Община тарафынан төҙөлгән Нарва ҡалаһындағы йорт мәсет итеп үҙгәртелә. Икенсе донъя һуғышы осоронда, 1944 йылда ҡаланы бомбардировкалағанда мәсет бинаһы тулыһынса юҡ ителә
Хәҙерге ваҡытта Эстонияла бер мәсет эшләй
2008 йылдың көҙөндә Шарджа ғәрәп әмирлеге хакимы Солтан бин Мөхәммәт әл-Ҡасими Таллиндың ҡала властарына мәсет һәм мосолман мәҙәни үҙәк төҙөү өсөн ер участкаһын бүлеп биреүҙе һорап мөрәжәғәт яһай. Әммә Эстонияның баш ҡалаһында мәсет төҙөү тураһында ҡарар әле лә юҡ.
Мосолман этник төркөмдәре
Түбәндәге таблицала 2000 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүммәтеренә ярашлы, Эстонияла мосолман этник төркөмдәренең һаны күрһәтелгән.
Ҡаһарман кантон (йыр)
Тәүге тапҡыр И. В. Салтыков тарафынан яҙып алына, «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Х. Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫтырыла. «Ҡаһарман кантон» йырының варианттарының артабанғы яҙмаларын А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский. Бейеү көйө характерындағы шаян йыр.
Тарихы
«Ҡаһарман кантон» йыры тарихи шәхескә — 9-сы башҡорт кантоны башлығы Ҡаһарман Ҡыуатовҡа арналған. Ҡаһарман Ҡыуатов Үҫәргән ырыуы старшинаһы Буранғол Ҡыуатовтың ғаиләһендә донъяға килә. 1817 йылда Ҡаһарман атаһы урынына 9-сы башҡорт кантон начальнигы итеп билдәләнә. Тырыш хеҙмәте өсөн «Владимир лентаһындағы алтын миҙал» менән бүләкләнә. 1820 йылда уға полковник званиеһы бирелә. 1832 йылда Ҡаһарман Ҡыуатов кантонлыҡ эшен ҡустыһы Таһирға тапшырып, артабан башҡорттарға белем биреү хыялын тормошҡа ашырыу эшен дауам итә. Ырымбур генерал-губернаторы Перовский Василий Алексеевич менән яҡшы мөнәсәбәттә була, Ҡаһармандың һорауы буйынса 1834 йылда Ҡазанға, Петербургка 50 башҡорт балаһы уҡырға ебәрелә. Ул Каруанһарайҙы төҙөү эшендә лә әүҙем ҡатнаша. Ҡаһарман Ҡыуатов бик ҡыйыу, ғәҙел кеше булған.
1815 йылда кантон Дәүләтшин 14 ҡыпсаҡ ырыуы ауылдары ер биләмәһен бөрйәндәр файҙаһына күсерә, шуның өсөн 16 мең һум ришүәт алған була. Был эште Ырымбурҙың юғары чиндары ике тапҡыр тикшерә, эш батшаға барып етә. Ҡаһарман ҡыпсаҡтарға үҙ ерҙәрен ҡайтарып биреүҙә ярҙамлаша. Был эште йомоп килеүсе чиновниктар Чернов, Богданов, Дәүләтшин эштән бушатыла. Ҡыпсаҡтар шау-шыу ҡуптарып, бирелгән ришүәт, мал-тыуарҙарын кире ҡайтарып ала. Был ваҡиға оло йыйын, байрам менән тамамлана. Ҡаһарман Ҡыуатов ул йыйынға ике улын, Мәхмүт һәм Мөхәмәтйәнде, ебәрә. Уларға ҡыпсаҡтар көмөш менән биҙәлгән эйәрле ат бүләк итә, иңдәренә ебәк елән яба.
Ҡаһарман кантон 60 йәшендә вафат була.
«Ҡаһарман кантон» йырында кантон башлығы Ҡаһарман Ҡыуатовтың, идара итеүҙең кантон системаһы бөтөрөлгәндән һуң, кәләше Шәһиҙә штатский кешегә кейәүгә сыҡмайым тигәс, хәрби формаһын штатский кейеменә алмаштырырға теләмәй йөрөүенән көләләр.
Көйө аҙ орнаментлы, ҙур булмаған диапазонлы, ике өлөштән тора (йырҙың башы оҙон көй стилендә, ҡушымтаһы етеҙ башҡарыла). Йырҙың Ҡаһарман кантон менән ҡатыны Шәһиҙә араһындағы диалог рәүешендәге варианты ла бар.
Башҡарыусылар
Х. Әхмәтов тарафынан тауыш һәм фортепиано өсөн, М. З. Бәширов тарафынан хор (a capella) өсөн эшкәртелгән.
Йырҙың тексы
'''А. Ф. Хөсәйенов яҙмаһы'''
Молукка диңгеҙе
Молукка диңгеҙе (Molucca Sea) — Минданао, Сангихе, Сулавеси, Сула, Молукка һәм Талауд утрауҙары араһындағы Тымыҡ океан диңгеҙе.
География
Майҙаны 291 000 км². Иң тәрән урыны 4180 м. Һыу өҫтө температураһы 27-28 °С. Тоҙлолоғо 34 ‰.
Төп порт — Давао (Минданао утрауында урынлашҡан).
Албан аш-һыуы
Албан аш-һыуы (алб. Kuzhina shqiptare) — албандарҙың милли аштары. Урта диңгеҙ буйы аш-һыуы төркөмөнә ҡарай, төрлө халыҡтарҙың, шул иҫәптән итальян һәм төрөк аш-һыуы йоғонтоһонда формалаша. Албан аш-һыуына ит һәм балыҡ аштары бешергәндә ҡара борос һәм мәтрүшкә, бөтнөк, базилик, розмарин кеүек Урта диңгеҙ буйы үләндәрен ҡулланыу хас. Чили боросо менән һарымһаҡ та  тотонола.
Йәшелсә табындан һис ҡасан  өҙөлмәй. Йәшелсәне башлыса илдең Урта диңгеҙ буйы төбәктәрендә үҫтерәләр һәм урындағы баҙарҙарҙа һаталар, ерле халыҡ яңы йыйып килтерелгән йәшелсәне иртән сығып ала, әммә баҙарҙар көнө буйы эшләй. Албандарҙың төп ризығы —  ланч, ланчта төп ашамлыҡ булып gjellë (быҡтырылған ит) тора һәм ул төрлө йәшелсә менән әҙерләнә, табынға йәнә  яңы өҙөлгән томат, ҡыяр, йәшел боростан турама һәм зәйтүн бирелә. Турамаға тоҙ, зәйтүн майы, һеркә һәм/йәки лимон һуты һибелә.
Бешеренгәндә ит киң ҡулланыла, һуғымдың эсәк-ҡарыны менән башы  деликатес һанала. Һөт ризыҡтары аш-һыуҙың мөһим өлөшө булып тора, уларҙы икмәккә ҡушып ашайҙар йә иҫерткес эсемлектәр, атап әйткәндә, раки менән ҡулланалар. Диңгеҙ ризыҡтары башлыса һыу буйы төбәктәрендә һәм ҡалаларында  (Дуррес, Влёра, Шкодер, Лежа һәм  Саранда) таралған.
Ҡабымлыҡтар
Lang-al  1  Bukë misri      Lang-al   1  Bukë gruri Албан мәҙәниәтендә икмәк мөһим урын алып тора, атап әйткәндә, албан теленән "ашай-ашай йөрөү" тигән фраза "икмәк ашай-ашай йөрөү" (për të ngrënë bukë) рәүешендә яңғырай.
Социалистик урам (Таганрог)
Социалистик урам — Таганрогтың тарихи үҙәк өлөшөн Бабушкин урамы районы менән тоташтырған урам.
Географияһы
90-сы һәм 92-се йорттар тирәһендә (1-се Күн тыҡрығы) Социалистик урамды Малая Черепаха йылғаһы киҫеп үтә.
Тарихы
Социалистик урамдың элекке исемдәре — Камышанский урамы, һуңынан Броневский урамы, революционер В. А. Броневский (1858—1928) хөрмәтенә. 1952 йылда Социалистик урам тип үҙгәртелгән.
Тасман диңгеҙе
Тасман диңгеҙе (Tasman Sea) — Австралия менән Яңы Зеландияны айрыусы Тымыҡ океан диңгеҙе.
География
Тасман диңгеҙе Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Көнсығыштан көнбайышҡа табан яҡынса 2000 километрға, төньяҡтан көньяҡҡа яҡынса 2800 километрға һуҙылған. Максималь тәрәнлеге — яҡынса 5200 м.
Диңгеҙ голланд сәйәхәтсеһе Море носит имя голландского мореплавателя Абель Тасман исемен йөрөтә, ул европалылар араһында тәүгеләрҙән булып Тасмания һәм Яңы Зеландияға барып етә. Һуңыраҡ инглиз сәйәхәтсеһе Джеймс Кук 1770-се йылдарҙа, үҙенең тәүге донъя тирәләй экспедицияһы барышында, диңгеҙҙе тулыраҡ өйрәнә.
Төп утрауҙары — Лорд-Хау, Болс-Пирамид, Норфолк.
Азатлыҡ урамы (Таганрог)
Азатлыҡ урамы — Таганрог ҡалаһы урамы. Инструменталь һәм Транспорт урамдары араһында урынлашҡан. Урамдың оҙонлоғо 2120 метр тәшкил итә. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Инструменталь урамынан башлана.
Тарихы
Әлеге ваҡытта ҡала урамдарында бер-бер артлы бер яҡлы хәрәкәт индереүгә бәйле, Азатлыҡ урамы өлөшләтә шуға күсерелгән. Бер яҡлы хәрәкәт 2009 йылдың 1 авгусында Инструменталь урамдан алып Колхоз тыҡрығына тиклем индерелгән.
Бабурин Михаил Фёдорович
Бабурин Михаил Фёдорович (19 сентябрь (2 октябрь) 1907 йыл — 9 сентябрь 1984 йыл) — скульптор. СССР Художество академияһы академигы (1973). СССР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1965). Беренсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1950).
Биографияһы
Михаил Бабурин Федорович 1930 йылда Ленинградта Юғары художество-техник институтты тамамлай. 1932—1936 йылдарҙа аспирантурала уҡый. 1961—1984 йылдарҙа В. И. Суриков исемендәге Мәскәү сәнғәт институтында һәм Пенза сәнғәт училищеһында уҡый.
СССР сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы (1973). Монументаль, монументаль-декоратив һәм станокта башҡарылған скульптуралар өлкәһендә эшләй. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының 400 йыллығы хөрмәтенә һәйкәл авторы.
Сауҙагәр көнө
Сауҙагәрҙәр көнө — туристик йүнәлешле фольклор байрамы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында беренсе тапҡыр 2016 йылдың май аҙағында үткәрелгән.
Тарих
Таганрог ҡалаһы үҙенең сауҙа һәм сауҙагәрҙәр менән бәйле бик күп тарихи традициялары менән билдәле. XIХ быуат башынан алып уның территорияһында сауҙагәрҙәр биржаһы булған, унда сит ил һәм урындағы сауҙагәрҙәр һатыу эше менән шөғөлләнгән .Йыл һайын яҙ Никольская йәрминкәһе үткәрелгән, был сара ҡала тормошонда иң әһәмиәтле ваҡиғаларҙың береһе тип иҫәпләнгән. XIХ быуаттың беренсе яртыһында Таганрог территорияһында «Ярмарочный двор» ойошторолған.
2016 йылда, ошо фактты иҫтә тотоп, Таганрог ҡалаһында — "Сауҙагәрҙәр көнө"тигән фольклор характерлы байрам ойошторола. Сараны үткәреү урыны итеп Приморье паркы һайланған, уның адресы-Инструментальная урамы, 25-2-се һанлы йорт. 2016 йылда байрам 28 май көнө үткәрелгән. Ҡала хакимиәте һәм эшҡыуарҙар был сараны хуплап сыҡҡан, ярҙам саралар үткәрешкән. Уларҙың төп маҡсаты — элекке быуаттарҙа Таганрогта йәшәгән сауҙагәрҙәр һәм меценаттар тураһында һөйләү. Иң яҡшы сауҙагәр костюмында байрамға килеүсе кешегә 3000 һум күләмендә бүләк ҡаралған. Дондағы Ростов һәм Таганрог ҡалаһынан 10 кеше үҙҙәренең сауҙагәр костюмдарын күрһәткән.
Байрам ваҡытында уҙғарылған йәрминкә сауҙаһына урындағы етештереүселәр үҙ продукцияһын: сувенирҙар, биҙәүестәр, аҙыҡ-түлек продукттары — сығарған.
Шмидт урамы (Таганрог)
Шмидт урамы — Таганрогтың үҙәк тарихи өлөшөндәге урам.
Географияһы
Шмидт урамы Добролюбов тыҡрығы һәм Комсомольск төшөү юлы араһында урынлашҡан. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Комсомольск төшөү юлынан башлана. Урамдың оҙонлоғо — 430 м.
Тарихы
Шмидт урамының элекке исемдәре — Кесе-Грек, Кесе-Биржа, Воронцов. «Очаков» крейсерындағы ихтилал етәксеһе П. П. Шмидт хөрмәтенә 1929 йылда Шмидт урамы тип үҙгәртелә.
Беренсе көндән үк был урамда етеш йәшәгән кешеләр, бай сауҙагәрҙәр һәм Таганрог үлсәме буйынса юғары рангтағы чиновниктар төпләнгәндәр. 1803 йыл картаһы буйынса урамдың таҡ яғы буйынса таможня һәм биржа залы күрһәтелгән, ә яр аҫтында май шәм һәм туң май заводы урынлашҡан.
Кесе-Грек урамы, 7 адресы буйынса оҙаҡ йылдар Варваци йорто торған. Уны халыҡ, Таганрог ҡамауҙа булған ваҡыттарҙан алып, ҡоролмаға ҡаҙалған күп һандағы пулялар һәм йәҙрәләр арҡаһында, «пулялы йорт» тип атай. 1903—1910 йылдарҙа был йортта коммерция училищеһы урынлашҡан. Йорт һаҡланмаған.
Юкатан боғаҙы
Юкатан боғаҙы — Куба утрауы һәм Юкатан ярымутрауы араһындағы боғаҙ. Мексика ҡултығы һәм Кариб диңгеҙен тоташтыра.
География
Минималь киңлеге — 217 км. Иң тәрән урыны 2779 м (Кубаутрауы янында).
Юкатан боғаҙы аша көньяҡтан төньяҡҡа Юкатан ағымы (Кариб ағымының дауамы) үтә, уның тиҙлеге 2—9 км/сәғ тәшкил итә. Был ағым Мексика ҡултығында һыуын арттыра һәм ҡултыҡтан Флорида боғаҙы аша сыҡҡан Гольфстримде башлаусы ағымының барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Юкатан боғаҙы Үҙәк һәм Көньяҡ Америкаларынан АҠШ-ҡа һәм Мексикаға барған суднолар өсөн йөрөү юлы булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Төп порттары: Канкун (Мексика) һәм Ла-Фе (Куба).
Сангар боғаҙы
География
Киңлеге 18—110 км, оҙонлоғо — 96 км. Суднолар йөрөшлө өлөшөндә боғаҙҙың тәрәнлеге 110 метрҙан 491 метрғаса барып етә.
Төп ағымы көнбайыштан көнсығышҡа табан йүнәлгән, уның боғаҙ уртаһындағы тиҙлеге яҡынса 3 узел тәшкил итә. Һыу артымдары 2 метрға барып етә.
Сангар боғаҙының картаһын тәүге тапҡыр рус адмиралы И. Ф. Крузенштерн төҙөй.
Ике яҡ яр буйҙары ла текә һәм урман менән ҡапланған. Хоккайдо утрауы яр буйында Хакодате ҡала-порты урынлашҡан. Көньяҡта диңгеҙ һыуҙары Хонсю утрауының эсенә үтеп инеп Муцу ҡултығын барлыҡҡа килтерә, бында Аомори ҡала-порты урынлашҡан.
Ҡышын боғаҙ туңмай.
Әһәмиәте
Ғәҙҙәттәге 20 диңгеҙ миленән айырмалы рәүештә, Японияның территориаль һыуҙары яр буйынан тик 3 диңгеҙ миленә генә тарала. Был АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ көстәре Япония территорияһында йәҙрә ҡоралын тыйыу тураһындағы законды боҙмайынса ғына Сангар боғаҙы аша үтә алыу шартына бәйле.
Отранто боғаҙы
О́транто (Canale d'Otranto) — Италия һәм Албания яр буйҙары араһында урынлашҡан Адриатик һәм Ион диңгеҙҙәрен тоташтырыусы боғаҙ. Италиялағы Отранто ҡалаһының исеме буйынса аталған. Киңлеге 75 км, максималь тәрәнлеге — 850 м.
Дзержинский урамы (Таганрог)
Дзержинский урамы — Таганрогтың иң оҙон урамдарының береһе.
Юлыҡ
Юлыҡ — топоним.
Тайвань боғаҙы
Тайвань боғаҙы (臺灣海峽, элек Формоза боғаҙы тип аталған) — Азия ҡитға өлөшөнөң көнсығыш яр буйы һәм Тайвань утрауы араһындағы боғаҙ.
Дзержинский урамы (Таганрог)
Географияһы
Дзержинский урамы Фрунзе урамы һәм Москатов урамы араһында урынлашҡан. Ул ике вокзал майҙанын, Ихтилал майҙанын һәм Вокзал яны майҙанын тоташтыра. Оҙонлоғо 4565 метр. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу Фрунзе урамынан башлана.
Тарихы
Элекке исеме — Иҫке Почта урамы.
Тайвань боғаҙы
Төп порттары: Гаосюн, Фучжоу һәм Сямынь.
Дзержинский урамы (Таганрог)
Тарихы
1926 йылда Иҫке Почта урамына, ҡала шлагбаумынан алып металлургия заводының тимер юл аша сыға торған еренә тиклем, урам түшәү буйынса эште тамамлау өсөн, Ҡала советы 27131 һум суммаһында аҡса бүлә.
1926 йылда партия һәм дәүләт эшмәкәре Ф. Э. Дзержинский хөрмәтенә исеме Дзержинский урамы тип үҙгәртелә.
Тайвань боғаҙы
География
Тайвань боғаҙы Көньяҡ Ҡытай һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәрен тоташтыра. Боғаҙ оҙонлоғо яҡынса 400 км, киңлеге — 130—380 км. Фарватерҙа иң һай тәрәнлеге — 60 м, максималь тәрәнлеге — 1773 м. Ҡышын боғаҙҙағы ағым (тиҙлеге яҡынса 1 км/сәғ) көньяҡ-көнбайышҡа, ә йәйен — төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Боғаҙҙың төньяҡ өлөшөндә һыу артымы 7,5 метрға барып етә. Һыу артымы ағымдарының тиҙлеге 6,5 км/сәғ тиклем барып етә.
Дзержинский урамы (Таганрог)
Тарихы
Феликс Дзержинский, уның атаһы Дзержинский Эдмунд Иосифович Таганрог классик ирҙәр гимназияһында бер нисә йыл математика уҡытыуына ҡарамаҫтан, Таганрогта булмай.
Шулай ҙа Таганрог һәм Ф. Э. Дзержинскийҙы билдәле бер мөнәсәбәттәр бәйләй: ул 1922 йылда Таганрог металлургия заводын ябылыуҙан ҡотҡарып ҡала. Таганрог металлургия заводы буйһонған «Югосталь» тресы, 1922 йылда заводты тергеҙеү мөмкин түгел һәм ул артабан эшләү өсөн яраҡһыҙ тип ҡарар итә. Ҡорамалдарҙы һүтә башлайҙар, һәм тик СССР Бөтә Союз Халыҡ хужалығы рәйесе Дзержинскийҙың ҡыҫылыуы ғына заводты юҡ итеүҙән ҡотҡарып ҡала. Был хәл урам исеменә билдәле бер мәғәнә бирә, сөнки бөгөнгө көндә Дзержинский урамы ҡаланың боронғо тарихи өлөшөн металлургия заводы районы менән бәйләгән төп магистраль.
Тайвань боғаҙы
География
Ҡитға яр буйы бихисап утраулы ҡултыҡтар менән ҡырҡылған, Тайвань утрауы яр буйы тигеҙерәк. Боғаҙҙың көньяҡ өлөшөндә Пэнху архипелагы урынлашҡан.
Тоннель
Ҡытай Халыҡ Республикаһы хөкүмәте боғаҙ аҫтында Фучжоу һәм Тайбэй ҡалаларын тоташтырыусы транспорт тоннелен төҙөү планын эшләй. Төҙөү урынына ҡарап тоннелдең оҙонлоғо 127 километрҙан 207 километрғаса барып етә, һуңғы варианты ниндәй генә булһа ла был донъялағы иң оҙон һыу аҫты тимер юл тоннеле буласаҡ.
Бүгәс (йыр)
«Бүгәс» («Бүгәс маршы», «Бүгәсәү», «Оло юл») — башҡорт халыҡ йыры, һалмаҡ көй. Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. «Бүгәс» йыры варианттарын Салауат Галин, Кирәй Мәргән яҙып алған. Крәҫтиәндәр һуғышы тураһындағы йырҙарға ҡарай.
Тарихы
«Бүгәс» йырының тексында тарихи шәхес — Емельян Пугачев һүрәтләнә. Халыҡ уны халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе ғәҙел батша итеп күрһәтә.
Емельян Пугачев — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында Яйыҡ казактарының күтәрелеүенән баш­лана. Ошо ваҡытта Яйыҡ буйына ҡасҡын Дон казагы Емельян Пугачев килеп сыға. Ул үҙен ябай халыҡты, бигерәк тә казактарҙы яҡлаған өсөн ҡатыны Екате­рина II зыянлыҡ күргән «император Петр III» тип таныта. Пугачев казактарҙы үҙенә хеҙмәткә саҡыра. Казактар «императорға» хеҙмәт итергә риза була.
Пугачев бөтә иҙелгән халыҡтарға яңы манифесттар тарата башлай. Манифестарында ул һәр халыҡҡа иң мохтаж нәмәһән, шунан тыш бөтәһенә лә ер, мәңгелек ирек вәғәҙәләй.
1773 йылғы ихтилалға бер йыл тигәндә, Пугачев ҡулға алына һәм 1775 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә язалап үлтерелә. Был ваҡытта Пугачевҡа 33 йәш тирәһе була. Шул иғтибарға лайыҡ: Пугачев тураһында урыҫтар, ныҡ тыйылған булғанғалыр, йыр ижад итмәгәндәр. Башҡорт илендә лә исеме бик ҡаты тыйыу аҫтында булһа ла, халҡыбыҙ Бүгәс батша тураһында йырҙар сығарған һәм ике быуат буйына уларҙы һаҡлап килгән. Шуларҙың береһен 1961 йыл яҡташыбыҙ, фольклорсы-ғалим Салауат Галин Һарытау әлкәһенең Пугачев районы Ҡондоҙло ауылында йәшәүсе Мөхтәров тигән ағайҙан яҙып алған. «Бүгәс» (йәки «Бүгәс маршы») йырында Бүгәс батшаның ба­тырлығы, дошманына аяу белмәй һуғышыуы бәйән ителә, көрәштең маҡсаты ыҡсым ғына итеп аңлатыла.
Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.
Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы
Баязитов Мөхәммәтсафа Атаулла улы (21 апрель 1877 йыл — 26 декабрь 1937 йыл) — дин һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Нур» гәзитен нәшер итеүсе, Ырымбур дини мосолман йыйылышының (Ырымбур мосолман диниә назараты) һуңғы мөфтөйө. Рәсәйҙә беренсе рәсми мосолман ойошмаһы рәйесе — мөфтөй күҙәтеү, мәсеттәр төҙөү, никах теркәү, мөлкәт бүлеү, мосолман ғөрөф-ғәҙәттәрен дөрөҫ үтәлешен тикшереү эше менән шөғөлләнә. Репрессияланған, үлгәндән һуң аҡлана.
Биографияһы
Мөхәммәтсафа Атаулла улы 1887 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында Ғатаулла Баязитов ғәиләһендә тыуған. Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәммәдиә» мәҙрәсәһендә белем ала һәм Петербург университетының көнсығыш телдәре факультетын тамамлай.
Атаһы вафат булғандан һуң Петербургҡа 2-се мәхәлләгә имам булып эшләргә килә, һуңынан С.-Петербургтың һәм Петербург хәрби округының ахуны булып киткән. Хәрби уҡыу йорттарының, Рәсәй сит ил эштәре министрлығының тәржемәсеһе була һәм «Нур» гәзитен баҫтырыуҙы дауам итә.
1915 йылда Солтанов Мөхәммәтйәр Мөхәмәтшәриф улы үлгәндән һуң Ырымбур мосолман дини йыйылышына мөфтөй итеп тәғәйенләнә, әммә мосолман элитаһы уны кире ҡаға. 1916 йылда Петроградта мосолман фракцияһы янында бюро ойошторола, ул ваҡыт үтеү менән Рәсәй мосолмандарының берҙән-бер законлы вәкәләте була. Февраль революцияһынан һуң Мөхәммәт-Сафа мөфтөй вазифаһынан Өфө мосолман лидерҙары тарафынан бушатыла һәм ошаҡ һөйләп йөрөүҙә ғәйепләнеп ҡулға алына һәм өйҙәге тотҡонлоҡҡа урынлаштырыла.
1918 йылдан алып Петроград мәсете имамы. Совет власы йылдарында ул осраҡлы эш хаҡына йәшәй. «Оло террор» йылдарында репрессиялана. 1937 йылдың 26 декабрендә атып үлтерелә. «Хрущев иреүе» йылдарында үлгәндән һуң аҡлана.
Ғәрәп әҙәбиәте
Ғәрәп әҙәбиәтенең (الأدب العربي) тамырҙары Ғәрәбстан ярымутрауында (Аравийского полуостров) көн иткән йәмғиәттәрҙең боронғо ауыҙ-тел ижадына (устную словесность родоплеменных обществ) барып тоташа. Ул күсеп йөрөгән малсылар (бәҙәүиҙәр) араһында тыуһа ла, (среди кочевников-скотоводов (бедуинов), земледельческих оазисов) ер эштәре менән шөғөлләнергә мөмкинлек булған оазистарҙың ярым күсмә (полукочевого) тормошта көн күреүселәрендә лә, ултыраҡ тормошта йәшәгән ҡала халҡы араһында ла таралыу алған була.
Ғәрәп әҙәбиәтендә төп урынды шиғриәт биләй (бишек, хеҙмәт, һунарсы йырҙары); дошманды тәнҡитләү (хиджа), маҡтау (фахр), үс йыры (песни-мести) (cap)һәм матәм йыры йәки элегия (риса) жанрҙары, шулай уҡ мөхәббәт һәм һүрәтләү лирикаһы (насиб и васф) элементтары иртә барлыҡҡа килә. Сәсмә нәфис әҙәбиәт башланғыстары итеп ҡаралған оратор телмәре, ырыуҙар алыштары һәм башҡа иҫтәлекле ваҡиғалар тураһында хикәйәттәр ҙә (Айәм әл-Ғәрәп) быуаттар төпкөлөнә китә. V—VII быуаттарҙа сәскә атыу осорон кисергән шиғриәт шиғри тел, метрика һәм эстетик идеалдар йәһәтенән артабанғы ғәрәп әҙәбиәте өсөн үҙенсәлекле эталонға әйләнеп, оҙаҡ ваҡытҡа уның тематикаһын һәм художестволы алымдарын билдәләй. Ҡасида һәм формаһыҙ (аморфный) фрагмент (кыта, мукатта) боронғо ғәрәп шиғриәтенең төп әҙәби формалары була. Уның характерлы үҙенсәлеге — монорим; һәр шиғыр, ҡағиҙә булараҡ, бер һөйләмдән тора һәм үҙ аллы мәғәнәүи һәм эстетик берәмекте тәшкил итә. Ғәрәп риүәйәттәре исламға ҡәҙәр (V быуат аҙағы — VII быуаттың 1-се яртыһы) ижад иткән яҡынса 125 шағир исемен беҙҙең көндәргәсә еткергән. Улар араһында ҡасиданың классик тибын ҡулланған Имру аль-Кайс (500—540); Тарафа (543—569), Харис ибн Хиллиза әл-Йашкури (? — 570), Зухайр ибн Аби Сульма (530—627), Антара ибн Шаддад әл-Әбси (525—615) һәм башҡалар.
Ҡөрьән — ғәрәп телендәге тәүге яҙма ҡомартҡы булып иҫәпләнә, һәм уның йоғонтоһо артабанғы бөтә ғәрәп әҙәбиәтендә һиҙелә. Кәәб ибн Зөхәйер (? — 662), Хәсән ибн Сабит (? — 674), Абу Зүәйеб аль-Биғә әл-Джади (? — 699) был дәүерҙең бөйөк шағирҙәре булып һанала. Әл-Әхтәл (640—710), Әл-Фәрәздәк (641—732), Джәрир ибн Әтийә (653—733) Өмейәттәр һарайында Омейядов шиғыр ижад итә. Ғәрәп хәлифәлегендәге эре ҡалаларҙың аристократия даирәләрендә шиғриәттең яңы күренештәре тыуа: ҡыҫҡа шиғырҙарҙағы мөхәббәт лирикаһы үҫеш ала. Мәккәнән Өмәр ибн Абу Рабиа (641 — яҡынса 712/718), Мәҙинәнән Әл-Әхүәс, Дамаск хәлифе Әл-Вәлид II ибн Йәҙид был жанрҙың сағыу вәкилдәре булып таныла.
Ғәрәбстандың бәҙәүиҙәр мөхитендә идеаль йәки «узралы» (узра ырыуы атамаһынан) мөхәббәткә дан йырлаусыларҙың арҙаҡлы төркөмө (плеядаһы) тыуа. Бер-береһен өҙөлөп һөйгән парҙар (Йәмил менән Бусайна, Мәжнүн менән Ләйлә, Кәйес менән Лубне) тураһында аҙағыраҡ романтик повестар ижад ителә. VIII быуат уртаһынан ғәрәптәрҙең үҙҙәре менән бергә улар баҫып алып бойһондорған халыҡтар вәкилдәре лә ғәрәп әҙәбиәтенә һиҙелерлек өлөш индерә башлай. Ғәрәп хәлифәтендә тарихи үткәндәр менән ҡыҙыҡһыныу көсәйә, тел, стиль һәм метрика теорияһы эшләнә, боронғоноң мөһим яҙма ҡомартҡылары заманса ғәрәп теленә күсерелә. Урта фарсы (пехлевий) теленән тәржемәләр прозаның артабанғы үҫешенә бигерәк тә ыңғай йоғонто яһай. Ибн әл-Мөҡәффә "Ҡәлилә һәм Димнә"не тәржемәләй. Ғәрәп шағриәтенең бер ни тиклем яңырыуы күҙәтелә, был тәү сиратта ҡасиданың өҫтөнлөк алыуында сағыла — үҙ аллы темалы ҡыҫҡа нәфис шиғырҙар «яңы стилдә» (бадит) тыуҙырыла. Был «яңы стилгә» шағир Бәшшәр ибн Бурд (783 йылда вафат) нигеҙ һала.
Аббасид һарайындағы әҙиптәр төркөмө мөхәббәт лирикаһын үҫтереүҙе артабан дауам итә. Улар араһынан шиғыр оҫтаһы Абу Нувас (762—815) һиҙелерлек айырылып тора. Ғәрәп хәлифәтенең тарҡалыуы әҙәбиәттең урындағы төбәктәргә күсеүенә килтерә, һәм ул Мысырҙа, Сүриәлә, Ливанда, Ираҡта һәм Иранда үҙ аллы үҫә башлай. Әбү ат-Таийб әл-Мүтәнабби (915—965) хәлифәт тарҡалған осорҙоң күренекле шағиры булып таныла. Уның маҡтау һәм сатирик ҡасидалары стиль биҙәгестәренә, нескә метафораларға, гипербола һәм сағыштырыуҙарға ныҡ бай. Сүриә шағиры һәм аҡыл эйәһе Әбул-Ала әл-Мәәрри (973—1057), ҡатмарландырылған икеләтә рифмалар индереп, шиғыр техникаһын камилләштерә.
Әбу Хәйән ат-Тәүхиди (1009 йылда вафат) һәм Әт-Танухи (940—994) X быуаттың күренекле прозаиктары булып таныла. Донъяуи әҙәбиәттә рифмалы проза киң таралыу ала. Әбү Бәкер әл-Хорезми (993 йылда вафат) бындай форманы ҡулланып, йор һүҙле «Послания» («Расаиль») яҙһа, Бәҙи аз-Заман әл-Хәмәдәни (1007 йылда вафат) үҙенсәлекле жанр — макаманы тыуҙыра.