cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы
Ғатауллин Рөстәм Шакирйән улы, Рөстәм Нурыев (2 август 1963 йыл) — иҡтисадсы, дәүләт хеҙмәткәре, сәсән, йәмәғәт эшмәкәре һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Рәсәй Федерацияһы дәүләт граждандар хеҙмәтенең 1-се класлы кәңәшсеһе (2005). Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Журналистар союзы ағзаһы (2018). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2003), Статистика отличнигы (2010). Башҡорт Википедияһы ирекмәне (2005) һәм хакимы (2006), «Башҡортостан викимедиасылары» төркөмө ағзаһы (2015). «Викимедиа РУ» Рәсәй йәмғиәт ойошмаһынының «Вики-премия» лауреаты (2014, 2018). «Мәсәтле районының 100 данлыҡлы исеме» проекты дипломанты (2019). Тел төрлөлөгөн һаҡлаған өсөн Милләттәр эштәре буйынса федераль агентлыҡтың «КЛЮЧЕВОЕ СЛОВО» исемле Бөтә Рәсәй йәмәғәт премияһы лауреаты (2020) Салауат Юлаев ордены кавалеры (2022).
Биографияһы
1970—1979 йылдарҙа Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбендә (хәҙерге ваҡытта Вафа Әхмәҙуллин исемен йөрөтә) белем ала.
1979—1983 йылдарҙа Өфө иҫәпте механизациялау техникумында (хәҙерге Өфө статистика, информатика һәм иҫәпләү техникаһы колледжы) уҡый.
1983—1985 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1985—2001 йылдарҙа Мәсетле районында эшләй.
1999 йылда ситтән тороп Бөтә союз финанс-иҡтисад институтын тамамлай.
2001 йылдан Өфөлә йәшәй һәм эшләй.
Хеҙмәт юлы
1985—1998 — механик, инженер-проектировщик, инженер-программист вазифаларын башҡара, Мәсетле районының статистик бүлегенең етәксеһе була.
1998—2001 йылдарҙа Мәсетле биләмәһе статистик бүлегенең етәксеһе була. 2001—2003 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика буйынса Дәүләт комитеты етәксеһе урынбаҫары.
2003—2005 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының статистика Комитеты етәксеһенең урынбаҫары.
2005 йылдан алып Дәүләт статистикаһы Федераль хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса территориаль органы етәксеһе урынбаҫары.
18 фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан.
Ижады
Ижады жанр төрлөлөгө менән айырыла. Башҡорт фольклор традицияларына, атап әйткәндә, бәйет, ҡобайыр, әйтеш жанрына мөрәжәғәт итә. Шиғриәтенә гражданлыҡ, лиризм хас. Публицистикала тарихи, әхләҡи-этик проблемалар, кеше яҙмыштарын яҡтырта. Ижадының төп темаһы — шәхестең ата-бабалар хәтере алдында яуаплылығы, рухи ҡиммәттәргә тоғролоҡ, тыуған еренең данлыҡлы үткәне менән ғорурланыу, туған телдең киләсәге өсөн борсолоу. «Реальные истории старого служака из Кряжа» мемуар-хикәйәләр йыйынтығының идея-йөкмәткеһе: «армия — тормош мәктәбе», «илһөйәрлек рухы» хәҙерге заман актуаль проблемаларының береһе. 4 китап авторы:
Затон-Көнсығыш
Затон-Көнсығыш  — Өфө ҡалаһы көнбайышындағы торлаҡ биҫтәһе. Ленин районына ҡарай. Биҫтә шәхси йорттарҙан тора. Территорияһында Сафронов коттедж ҡасабаһы урынлашҡан.
Икенсе Балҡан һуғышы
Икенсе Балҡан һуғышы, Союздаштар-ара һуғыш (Междусъюзническа война, Други балкански рат, Β΄ Βαλκανικός Πόλεμος Al doilea război balcanic, İkinci Balkan Savaşı) — 1913 йылдың 29 июненән 29 июленә тиклем бер яҡтан Болгария, һәм икенсе яҡтан Черногория, Сербия һәм Греция, шулай уҡ Болгарияға ҡаршы хәрби хәрәкәттәргә ҡушылған Ғосман империяһы һәм Румыния, араһында барған һуғыш. Һуғыш Австро-Венгрия һәм Германия империяһы дипломаттарының ҡотортоуы менән башланған, улар Балҡан союзын тарҡатырға ынтылған.
Һуғышты башлап ебәргән Болгария еңелгән, һөҙөмтәлә Франция, Австро-Венгрия һәм Германия империяһы Балҡан ярымутрауында Рәсәй империяһы позицияларын ҡаҡшатып, үҙ йоғонтоһон арттырғандар. Беренсе Балҡан һуғышында Болгария тарафынан яулап алынған территория, еңеүсе илдәр араһында бүленгән.
Тарихи тәүшарттар
Бөйөк державаларҙың Балҡан ярымутрауындағы үҙ-ара ҡаршылығы Болгария, Сербия, Греция һәм Черногорияның хәрби оборона союзы — Балҡан союзының барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Союз Рәсәй империяһы эгидаһы аҫтында ойошторолған һәм Австро-Венгрияға ҡаршы йүнәлтелгән булған, сөнки яңыраҡ тоҡанған Босния көрсөгө Балҡан ярымутрауында хәлдең тотороҡһоҙланыуына килтергән. Әммә Балҡан союзы Ғосман империяһы менән дошманлаша башлаған. Сөнки көсһөҙләнә барған империяла күп һанлы болгарҙар, гректар һәм сербтар йәшәгән. Бынана башҡа болгар хөкүмәте Балҡан ярымутрауының барлыҡ көнсығыш өлөшөн үҙ эсенә алған Бөйөк (Целокупная) Болгария империяһын төҙөп, Болгарияның сиктәрен максималь рәүештә киңәйтергә теләгән. Сербтар үҙенә Көнбайыш Македонияны һәм Албанияны ҡушып Адриатик диңгеҙгә сығыу юлын алырға теләгән. Черногорҙар Адриатик диңгеҙендәге эре төрөк порттарын һәм Яңы Баҙар (Новопазар) санджагын биләргә ынтылған. Гректарға, болгарҙар кеүек, үҙ илен сиктәрен максималь рәүештә киңәйтеү кәрәк булған. Һуңыраҡ, Беренсе донъя һуғышынан һуң баш ҡалаһы Константинополдә (Истанбулда) булған Византия империяһын тергеҙеү — Венизелостың бөйөк идеяһы барлыҡҡа килгән. Әммә союзда үҙ-ара ҡаршылыҡтарҙа булған. Мәҫәлән, Греция, Болгария һәм Сербия Македония өлкәһе, Греция һәм Болгария Фракия өлкәһе өсөн бәхәсләшкән. Союзға инмәгән Румынияның шулай уҡ Болгарияға үҙ территориаль дәғүәләре булған, ә Беренсе Балҡан һуғышы барышында был дәғүәләрҙе ул Болгарияға сәйәси баҫым өсөн файҙаланған.
Беренсе Балҡан һуғышы эҙемтәләре
1912 йылдың 9 октябрендә рәсми рәүештә Беренсе Балҡан һуғышы башланған, әммә фактик рүештә Черногрия төрөк ғәскәрҙәре менән алыштарҙы 4 октябрҙә үк башлаған. Тәүге ике ай дауамында барған һуғышта Балҡан союзының хәрби көстәре бөтә йүнәлештәрҙә һөжүм алып барған. Македонияла Ғосман империяһының Көнбайыш (Македон) армияһы, ә Кыркларели янында — Көнсығыш армияһы тулыһынса тар-мар ителгән. Чаталджи нығытмалы һыҙығында һуҙылған алыштар, Эдирне һәм Шкодер ҡалаларын оҙайлы ҡамауҙар яҡтарҙы солох һөйләшеүҙәрен башларға мәжбүр иткән. Һөйләшеүҙәр Ғосман империяһында власты баҫып алған йәш төрөктәр тарафынан өҙөлгән. Империяның яңы хөкүмәте дәүләттең милли аҙсылыҡтарына тиҫкәре ҡарашта булған, шунлыҡтан улар төрөктәрҙе Балҡан ярымутрауында һуғышты дауам итергә һәм империя составына «боласы төбәктәрҙе» ҡайтарырға саҡырған. 1913 йылдың 3 февралендә кисе сәғәт 7-лә хәрби хәрәкәттә йәнә башланған. Уның икенсе фазаһында Балҡан союзы Шкодер һәм Эдирне ҡалаларын бирелергә мәжбүр итә алған. Фронттың ҡалған участоктарында 30 майға ҡәҙәр позицион һуғыш барған. Шулай ҙа 30 майҙа йәш төрөктәр хөкүмәте Лондонда тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға ризалашҡан.
Лондон тыныслыҡ килешеүенә ярашлы, Ғосман империяһы үҙенең Европа биләмәләренең ҙур өлөшөн һәм Эгей диңгеҙендәге барлыҡ утрауҙарҙы юғалтҡан. Европа биләмәләренән төрөктәр ҡулында тик Истанбул һәм уның тирәһе тороп ҡалған. Албания бойондороҡһоҙлоҡ алған, әммә фактик рәүештә ул Австро-Венгрияның һәм Италияның протектораты булған.
Яңы дәүләттең төҙөлөүе Греция, Черногория һәм Сербияны ҡәнәғәтләндермәгән, улар албан ерҙәрен үҙ-ара бүлешергә теләгән. Бынан башҡа килешеү Ғосман империяһының элекке Европа биләмәләре буласаҡта нисек бүленеүен күҙалламаған. Балҡан союзының илдәре оккупацияланған территорияларҙы үҙаллы бүлергә тейеш булған. Был проблема тыуҙырған, сөнки Фракия менән Македония өлкәләре Беренсе Балҡан һуғышы тамамланған һуң уҡ союздаштар өсөн бәхәсле территориялар булып киткән. Был төбәктәрҙә хәл даими рәүештә киҫкенләшкән, Македония өлкәһе бәхәсле демаркация һыҙығы менән Греция, Болгария һәм Сербия араһында бүленгән. Дәүләттәрҙең яңы сиктәре билдәләнмәгән булып ҡалған.
Яңы сәйәси хәл
XIX быуат аҙағында бөтә Европа ҡоралланыуҙар ярышына ҡушылған Германия империяһы һәм Австро-Венгрия дөөйөм Европа һуғышы етеп килеүен төҫмөрләгән. Рәсәй империяһы уларҙың потенциаль дошманы булған, ә күпкә көслөрәк булып киткән Балҡан союзы уның союздашы булған. Бынан Ғосман империяһы, Германия һәм Австро-Венгрия хәүефләнгән. Стратегик мөһим Балҡан ярымутрауында Рәсәйҙең йоғонтоһон кәметеү өсөн, Балҡан союзын бөтөрөргә кәрәк булған. Австро-Венгрия союзға ҡаршы туранан-тура һуғыш иғлан итә алмаған, сөнки уның дөйөм Европа (фактик рәүештә бөтә донъя) һуғышына тиклем ҙурайыуы мөмкин булған.
Сербтар Германия һәм Австро-Венгрия дипломаттары менән ризалашҡан. Сербия һуғышҡа әҙерләнә башлай. Буласаҡ һуғыш буйынса майҙа уҡ ҡәтғи рәүештә илдең парламентында (скупщинала) фекер алышыуҙар булған. Шул уҡ ваҡытта Болгарияның көсәйеүен теләмәгән һәм Сербия менән дөйөм сиккә эйә булған Греция 1913 йылдың 1 июнедә Болгарияға ҡаршы Сербия менән килешеү төҙөй. Греция һәм Сербияның Балҡан ярымутрауында дөйөм мәнфәғәттәр — тәү сиратта транзит сауҙаһы булған. Рәсәй империяһы үҙ эгидаһы аҫтында ойошторлған Балҡан союзын тарҡатыуға ҡаршы булған. Рәсәй хөкүмәте мәсьәләне тыныс юл менән сисергә саҡырған. Яңы сиктәрҙе урынлаштырыу маҡсатында барлыҡ «ҡыҙыҡһыныусы яҡтарҙың» конференцияһын йыйырға ниәтләнгән. Хәл шулай уҡ йәш төрөктәр хөкүмәтенең реваншизмы менән ҡатмарлашҡан, улар үҙҙәренең юғалтҡан территорияларын ҡайтарырға теләгән.
Ғәскәрҙәрҙең тупланыуы
Болгарҙарға ҡаршы союздың төп удар көсө булған серб ғәскәрҙәре Болгария менән барлыҡ сик буйлап һуҙылған. Сербияның бөтәһе өс армияһы һәм ике үҙаллы отряды булған. Серб ғәскәрҙәре составына черногор ғәскәрҙәре ингән, уларҙың бер өлөшө королевич Александр Ҡарагеоргиевичтың 1-се армияһы составына эләккән. Серб ғәскәрҙәренең тағы бер өлөшө Скопьела резерв булараҡ ҡалдырылған. Шул уҡ ҡалала болгарҙарға ҡаршы көстәрҙең юғары командование штабы урынлашҡан.
Черногорияла Беренсе Балҡан һуғышынан һуң ғәскәрҙәр демобилизацияланып өлгөргән, шунлаҡтан йәнә демобилизация иғлан ителгән. Сербияла һәм Болгарияла көстәрҙе тултырыу маҡсатында өҫтәмә мобилизация уҙғарылған. 23 июндән 27 июнгә тиклем ике ил ғәскәрҙәренең илдәре уртаҡ сиктә туплана башланған. 28 июндә улар осрашҡан, шунда уҡ элекке Балҡан союзы илдәре һәм тыныслыҡ һөйләшеүҙәре аша низағты бөтөрөргә ынтылған Рәсәй империяһы араһында дипломатик көрсөк башланған. Шул уҡ көндө Санкт-Петербургта бәхәсле территориялар буйынса сиктәрҙе аныҡлау буйынса һөйләшеүҙәр датаһы тәғәйенләнгән, әммә һөйләшеүҙәр һуғыш тоҡаныуы менән өҙөлгән.
Ниәттәр
Болгар командованиеһы дошманға көньяҡта һөжүм итергә һәм Сербия менән Греция араһында бәйләнеште ябырға ниәтләгән. Артабан болгарҙар Скопьеға һөжүм итергә һәм Македонияны тулыһынса биләргә теләгән. Яуланған территорияларҙа болгар идаралығын булдырырға һәм урындағы халыҡ араһында пропоганда алып барырға ниәтләнгән. Төҫмөрләү буйынса, урындағы халыҡ болгар армияһын хупларға тейеш булған. Артабан Болгария хөкүмәте дошмандарына солох тәҡдим итергә һәм тынысылыҡ һөйләшеүҙәрен башларға теләгән. Ил хөкүмәте фаразы буйынса, Скопье ҡалаһын алғандан һуң Сербия баҫым аҫтында болгарҙарҙың барлыҡ шарттарына үтәргә риза буласаҡ.
Сербтар һуғыш алдынан бер ниндәй махсус пландар төҙөмәгән. Тик һуғыш башланып серб ғәскәрҙәре Болгария эсенә үтеп ингәндән һуң июль башында Сербия һәм Греция хөкүмәттәре һуғышты дипломатия ярҙамында еңергә ҡарар иткән. Бөтә фронт буйлап болгарҙарҙың һөжүмен туҡтатып, шул уҡ ваҡытта Болгарияны союз килешеүҙәрен боҙоуҙа ғәйепләп, шулай итеп уны изоляциялауға ниәтләнгән.
Болгар ғәскәрҙәренең һөжүме
Июндең һуңғы көндәрендә сик буйындағы хәл киҫкенләшкән. 1913 йылдың 29 июнендә иртәнге сәғәт 3-тәболгар ғәскәрҙәре һуғыш иғлан итмәйенсә сиктен Македония участкаһында һөжүмгә күскән. Сербияға был көтөлмәгән хәл булған, ул Петербургта һөйләшеүҙәр башланыуын көткән. Рәсәй империяһында Британ империяһының илсеһе Джордж Бьюкенен һуғыштың башланыуы буйынса ошолай тип иғлан иткән: «Болгария дошманлыҡ эшмәкәрлеге асыу өсөн яуаплы, Греция менән Сербия махсус провокацияла ғәйепләнелеүҙә бик тә лайыҡлы».
Башта болгар һөжүме Македон фронтында 4-се армияның тик биш дивизияһы һәм Салоники йүнәлешендә 2-се армия тарафынан башҡарылған. 4-се армияның частары Злета йылғаһы аша үтеп, ҡаршы ярҙа урынлашҡан серб ғәскәрҙәрен тар-мар иткән һәм ике өлөшкә бүленгән: беренсеһе сербтарға Криволак тирәһендә, икенсеһе Штиб янында һөжүм иткән. Һөжүм бик уңышлы һәм көтөлмәгән була, әммә Злета йылғаһынан 10 километр алыҫлыҡта урынлашҡан сербтарҙың 1-се армияһы дошмандың сик аша үтеүен күреп ҡалған һәм болгарҙарға ҡаршы сыҡҡан. Был армия менән королевич Александр Ҡарагеоргиевич шәхсән командалыҡ иткән.
Шул уҡ көндөң кисендә 19 сәғәттә болгарҙарҙың 2-се армияһы Салоники йүнәлешендә һөжүм башлай. Ҡеүәтле удар менән гректарҙың бөтә алдағы частары юҡ ителгән, ә тере ҡалғандары сигенгән. 2-се болгар армияһының 11-се дивизияһының частары Болгария-Греция сигендә Эгей диңгеҙе ярҙарына һәм Струма йылғаһына сыҡҡан. Болгарҙарға ҙурыраҡ масштабтағы һөжүм яһарға серб артиллерияһы ҡамасаулаған. Унан Салоники ҡалаһындағы болгар көстәренә ут асылған, артабан болгарҙар һөжүмде туҡтатҡан. 30 июндә пост-фактум Сербия, Греция һәм Черногория рәсми рәүештә Болгарияға һуғыш иғлан иткән. Греция короле Константин I шәхсән барлыҡ грек армияһы менән командалыҡ иткән һәм үҙ ғәскәрҙәренә контрһөжүмгә күсергә приказ биргән. Шул уҡ ваҡытта Пирот ҡалаһына һөжүм менән 1-се һәм 5-се болгар армияһы барған. Һөжүм тотҡарланған, армиялар сербтар тарафынан туҡтатылған. 2 июлдә болгарҙарға ҡаршы союз инициативаны үҙ ҡулына алған, һәм серб-грек ғәскәрҙәре әкренләп дошман позицияларына һөжүм итә башлаған. Сербтарға әсиргә айырым болгар частары һәм артиллерия эләккән. Мәҫәлән Велес ҡалаһы тирәһендә болгарҙарҙың 7-се дивизияһы тулыһынса әсирлеккә ала алғандар. Шул уҡ көндө Злета йылғаһы буйында сербтарға дошман көстәрен туҡтарыға ирешкән, ә төндә болгар ғәскәрҙәренең ҙур өлөшө ҡамалған һәм ҡеүәтле артиллерия уты тарфынан юҡ ителгән. Овче яланында 4-се болгар армияһының ҙур өлөшө ҡамауға эләккән.
Килкис янындағы алыш
Грек фронтындағы болгарҙарҙың бөтә төп көстәре Килкис ҡалаһы эргәһендә урынлашҡанға күрә, Греция командованиеһы уларҙы тар-мар итергә ҡарар иткән. Бының өсөн ҡыҫҡа мөҙәттә план төҙөлгән, уға ярашлы болгар армияһының һул флангалы частары гректарҙың өс дивизияһы тарафынан тотолорға тейеш, шул уҡ ваҡытта грек ғәскәрҙәренең дүрт үҙәк дивизиялары Килкистағы дошман үҙәгенә һөжүм итергә тейеш булған. Шул уҡ ваҡытта 10-сы грек дивизияһы Дойран күлен төньяҡтан уратып серб армияһы менән бәйләнешкә инеп бергәләп һөжүмгә күсергә тейеш булған. Фактик рәүештә план буйынса болгар ғәскәрҙәре ҡуласаға алынып тар-мар итергә ниәтләнгән. Гректар болгарҙарҙың көсөн күпкә артыҡ тип яңылыш иҫәпләгән, улар буйынса болгарҙарҙа 80 мең кеше һәм 150 орудие булған, ә ысынында болгарҙарҙа 35 мең һалдат булған.
2 июлдә гректар һәм болгарҙар араһында алыштар яңынан башланған. Тәү башлап һул флангыла 10-сы грек дивизияһы һөжүмгә күскән. Ул Вардар йылғаһы аша үткән, уның ҡайһы бер частары Гавгелиға һөжүм иткән, һәм шулай уҡ болгар ғәскәрҙәре менән планға инмәгән алышҡа ингән. Уң флангыла шулай уҡ 1-се һәм 6-сы дивизияларҙың һөжүме башланған. Алыш төнө буйы дауам иткән, ә 3 июлдә гректар Килкисҡа килеп еткән һәм ҡаланы алырға маташҡан. Кисен үҙәктең һәм уң фланганың болгар ғәскәрҙәре сиккә тиклем сигенгән. Болгар ғәскәрҙәренең һул флангаһы киләһе көнгә тиклем оборонаны дауам иткән. 4 июндә гректар дошмандың ҡалған ғәскәрҙәрен сигенергә мәжбүр иткән. Трофей булараҡ 12 артиллерия орудиелары һәм 3 пулемёт алынған. Алыштан һуң 10-сы һәм 5-се грек дивизиялары һул флагнга төркөмөнә берләшкән һәм бергәләп болгарҙарҙы эҙәрлекләй башлай.
Греция армияһының контрһөжүме
6 июлдә Болгарияның ғәскәрҙәре Дойран янында контрһөжүмгә күсергә маташҡан, әммә улар кире ҡағылған һәм сигенеү йәнә дауам ителгән. Болгарҙар Белашиц үткәүелендә нығынырға маташҡан. Урын таулы булған, ә көн эҫе торған, гректарға артиллерияны йәйелдерергә ауыр булған. Быға ҡарамаҫтан улар болгарҙарҙы позицияларҙан ҡыҫырыҡлауға өлгәшкән, ҙур юғалтыуҙарға менән булһа ла үткәүел алынған. 7 июлдә гректар Струмицаға ингән. Шул уҡ ваҡытта сигенеүсе һул флангалы болгар дивизияһы үҙенә өс грек дивизияларын йәлеп иткән, шулай итеп үҙәк болгар дивизияһының гректарға ҡаршы тороуын еңеләйткән. Өс көн дауамында ул үҙенә тартылған ғәскәрҙәргә ҡаршы тораған, әммә сигенергә мәжбүр була. Шул уҡ ваҡытта гректарға Струманың көнбайыш ярында Ветрина тирәһендә ҡаршылыҡ күрһәтелгән. 10 июлдә ҡаршылыҡ һындырылған, һәм болгар ғәскәрҙәре көнсығыш яр буйына күскән. Болгарҙар еңеүҙәренә иҫәпләй алмағандар, сөнки уларҙың армияһы көсһөҙләнгән һәм ышанысын юғалтҡан, ә дошман һан буйынса болгар ғәскәрҙәренән күпкә артығыраҡ булған.
11 июлдә король Константиндың грек армияһы сербтарҙың 3-сө армияһы менән бәйләнешкә ингән. Шул уҡ көндө гректар диңгеҙ яғынан 1912 йылдан Болгария составында булған Кавала ҡалаһына килеп ингән. Шулай уҡ гректар Серре ҡалаһын алырға ирешкән, ә 14 июндә улар Драма ҡалаһын биләгән. Грек армияһы төньяҡҡа һөжүм иткән һәм 8 июлдән 18 июлгә тиклем Кресне тарлауығында алыштар алып барып Болгарияның баш ҡалаһы Софияға ҡурҡыныс менән янаған.
Низағҡа Румынияның һәм Ғосман империяһының ҡыҫылыуы
Румыния короллеге Беренсе Балҡан һуғышы барышында уҡ Ғосман империяһы яғында низағҡа кереү менән Болгарияға баҫым яһаған. Ул Көньяҡ Добруджала сик һыҙығын үҙ файҙаһына үҙгәртеүҙе талап иткән. Икенсе Балҡан һуғышы башланыу менән румын етәкселеге һөжүм инициативаһын юғалтыуҙан хәүефһеҙләнгән, шунлыҡтан Болгарияға баҫып инергә әҙерләнгәнref name="one" />.
1908 йылда Ғосман империяһында түңкәрелеш булған, власҡа йәш төрөктәр килеү менән реваншизм идеялары өҫтөнлөк алған. Ғосман империяһы 1913 йылғы Лондон тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Европала барлыҡ юғалтылған территорияларын ҡайтара алмаған, шунлыҡтан Икенсе Балҡан һуғышы менән файҙаланған. Фактик рүешт солтан хәрби хәрәкәттәр башлауға бер ниндәй приказ сығармаған. Уның инициаторы йәш төрөктәр ойошмаһының лидеры Әнүәр паша була. Операция менән командалыҡ итеү Иззет-паша тәғәйенләнгән.
12 июлдә төрөк ғәскәрҙәре Марица йылғаһы аша үткән. Уларҙың авангарды кавалерияның бер нисә частарынан торған, улар араһында курдтарҙан торған бер иррегуляр часть булған. Бер үк ваҡытта 14 июлдә румын армияһы Добруджа районында Румыния-Болгария сиге аша үткән һәм Ҡара диңгеҙ яры буйлап Варнаға табан йүнәлгән. Румындар ҡаты ҡаршылыҡ көткән, әммә ул булмаған. Бынан башҡа румын кавалерияһының ике корпусы ҡаршылыҡһыҙ Болгарияның баш ҡалаһы Софияға етеп килгән. Румындар ҡаршылыҡ күрһәтелмәгән, сөнки барлыҡ ғәскәрҙәр илдең көнбайышында — серб-болгар һәм грек-болгар фронттарында һуғышҡан. Шул уҡ ваҡытта артабанғы бер нисә көн эсендә Көнсығыш Фракияла төрөктәр тарафынан болгарҙарҙың барлыҡ көстәре юҡ ителгән, ә 23 июлдә Ғосман империяһының ғәскәрҙәре Эдирне ҡалаһын яулап алған.
Тыныслыҡ килешеүҙәре
Икенсе Балҡан һуғышы тамамланғандан һуң 1913 йылдың 10 авгусында Румынияның баш ҡалаһы Бухарестта — Бухарест тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған. Ғосман империяһы уға ҡул ҡуйыуҙа ҡатнашмай. Болгария һуғышта еңелгән яҡ булараҡ Беренсе Балҡан һуғышы барышында барлыҡ яулап алынған территорияларҙы һәм уларға өҫтәп Көньяҡ Добруджаны юғалтҡан. Шуға ҡарамаҫтан илдең Эгей диңгеҙенә сығыу юлы һаҡланып ҡалған. Килешеүгә ярашлы :
Константинополь (Истанбул) тыныслыҡ килешеүендә тик Болгария һәм Ғосман империяһы араһында сик һәм ошо илдәр араһында солох хаҡында һүҙ барған. Уға 1913 йылдың 29 сентябрендә Истанбулда тик Болгария һәм Ғосман империяһы ҡул ҡуйған. Килешеүгә ярашлы Ғосман империяһы Көнсығыш Фракияның бер өлөшөн һәм Эдирне ҡалаһын кире ҡайтарған.
Яңы бәхәсле территориялар
Килешеү арҡаһында Сербия территорияһының майҙаны 87 780 км² тиклем артҡан, ҡушылған ерҙәрҙә 1,5 миллион кеше йәшәгән. Греция үҙ биләмәләрен 108 610 км² тиклем киңәйткән, ә уның халҡы 2,66 миллион кешенән 4,363 миллион кешегә тиклем артҡан. 1913 йылдың 14 декабрендә төрөктәрҙән һәм болгарҙарҙан яуланған территорияларҙан тыш, Грецияға Крит утрауы күскән. Румыния Болгариянан майҙаны 6960 км² һәм халҡы 286 мең тәшкил иткән Көньяҡ Добруджаны алған.
Ҙур территориаль юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан Болгария составында Ғосман империяһынан яулап алынған Фракияның үҙәк өлөшө (майҙаны — 25030 км²) ҡалған. Фракияның болгар өлөшөндә 129490 кеше йәшәгән. Шулай итеп был юғалтылған Добруджа өсөн «компенсация» булып торған. Әммә һуңыраҡ Болгария был территорияны ла юғалтҡан.
Балҡан ярмутрауында Беренсе Балҡан һуғышы осоронан уҡ күп кенән сиселмәгән территориаль мәсьәләләре тороп ҡалған. Мәҫәлән, Албанияның сиктәре аҙҙаҡыға тиклем билдәләнмәй ҡалған, Греция һәм Ғосман имерия араһында Эгей диңгеҙендәге утрауҙар бәхәсле булып ҡалған. Шкодер ҡалаһының статусы бөтөнләй билдәләнмәгән. Ҡалала элеккесә бөйөк державалар — Австро-Венгрия, Италия, Франция һәм Бөйөк Британияның ҙур контингенты тороп ҡалған, шулай уҡ уға Черногория дәғүә иткән. Сербия йәнә һуғыш барышында диңгеҙгә сығыу юлын алыуға ирешә алмай, Албанияның төньяғын аннексияларға маташҡан, был Австро-Венгрия һәм Италия сәйәсәтенә ҡапма-ҡаршы барған.
Беренсе донъя һуғышы
Тыныслыҡ килешеүе Балҡан ярымутрауында сәйәси хәлде ҡәтғи үҙгәрткән. Балҡан союзының тулыһынса тарҡалыуын Германия империяһы һәм Австро-Венгрия хуплаған. Болгария батшаһы Фердинанд I һуғыштың былай тамамланыуы менән ҡәнәғәт булмаған. Раҫлауҙар буйынса килешеүгә ҡул ҡуйғандан һуң ул «» тигән фразаны әйткән. Үҙ сиратында Икенсе Балҡан һуғышында Сербия короллеге Рәсәй империяһының ярҙамын юғалтҡан, әммә күпкә көсәйгән. Австро-Венгрия үҙ сиктәрендә көслө дәүләт барлыҡҡа килеүенән хәүефләнгән, сөнки һуғышта Болгария менән Ғосман империяһы һуғышта еңелгәндән һуң Сербия короллеге Балҡан ярымутрауында иң көслө держава була алған. Шулай уҡ Австрия тажының Воеводина өлкәһендә күп һанлы сербтар йәшәгән. Воеводинаның айырылыуынан, ә артабан империяның тулыһынса тарҡалыуынан хәүефләнеп, Австро-Венгрия хөкүмәтесербтар һуғыш иғлан итеү өсөн сәбәп эҙләгән.
Шул уҡ ваҡытта Сербия үҙе радикалләштерелгән. Бер үк ваҡытта ике һуғыштар һәм дәүләттең ҡапыл көсәйеүе милли күтәрелеш тыуҙырған. 1913 йылдың аҙағында серб ғәскәрҙәре Албанияның бер өлөшөн оккупацияларған маташҡан, һөҙөмтәлә Албания көрсөгө башланған, ул Сербия ғәскәрҙәрен яңы барлыҡҡа килгән дәүләттән сығарыу менән тамамланған. Бер үк ваҡытта серб контрразведкаһы ҡурсаулығы аҫтында һуғыштар барышында «Ҡара ҡул» төркөмө ойошҡан, ул барлыҡ тиерлек власть органдарын контролдә тотҡан.
«Млада Босна» булараҡ билдәле булған төркөмдөң бер өлөшө, Боснияла эшмәкәрлек иткән һәм үҙ алдынды уны Австро-Венгриянан айырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған. 1914 йылда «Ҡара ҡул» булышлығында Сараевола Австро-Венгрияның крон-принцы үлтерелгән. Һөҙөмтәлә Австро-Венгрия Сербияға ультиматум ебәрә, уның артынан Беренсе донъя һуғышы башланған.
Реваншты көткән Болгария яңы һуғышта Австро-Венгрия һәм Германия яғына сыҡҡан. Уның хөкүмәте дәүләтте 1913 йылдың майындағы сиктәрҙә тергеҙергә теләгән, бының өсөн йәнә Сербияны еңер кәрәк булған. Башланған донъя һуғышы ике Балҡан һуғыштары менән сағыштырғанда Балҡан ярымутрауында күпкә ҙурыраҡ үҙгәрештәргә килтергән. Шулай итеп Икенсе Балҡан һуғышы алыҫҡа алға китеүсе эҙемтәләргә эйә булған.
Оханск
Оханск — Рәсәй ҡалаһы, Пермь крайы Оханский районының административ үҙәге,ҡала биләмәһе статусына эйә.
Географияһы
Кама йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Кама буйлап Пермгә тиклем ара 126 км. Оханск аша Ҡазан-Пермь боронғо тракты үтә.Пермға тиклем 66 км. Яҡындағы Нытва тимер юл станцияһына тиклем ара 35 км тәшкил итә.
Тарих
Оханскҙың нигеҙләнеүе Пермь крайын үҙләштереүсе. Строгановтар менән бәйле.
1597 йылда Кама йылғаһынан алып Ошап тамағына тиклем ерҙәрҙе Строгановтар ала. Хәҙерге заман районындағы Острожка тораҡ пункты улар тарафынан иң беренсе булып нигеҙләнә (1597 йыл). Артабанғы йылдарҙа ошо ауыл аша рус халҡы был ерҙәрҙә тарала бара. Тораҡ пункттар барлыҡҡа килә.
Батша Алексей Михайлович указы буйынса 1647 йылда строгановтарҙың аҫаба халыҡ иҫәбен алыу үткәрелә. Ошо иҫәп буйынса, кама йылғаһының уң яҡ ярында — Охань теркәлә. Соликамскиҙың халыҡ иҫәбен алыуҙы үткәргән воеводаһы, уны «оханщик»тип картаға яҙып ҡуйған.
Строганововтарҙың аҫабаһы булараҡ Оханск улус тип аталған.
1775 йылда император Екатерина II указына ярашлы, Оханский ауылы улус үҙәге була. йылда Екатерина II Пермь губернаһын ойоштора. Оханский ауылына ҡала статусы бирелә һәм ул Оханский өйәҙенә әүерелә, уға 48 улус инә. 1783 йылда Оханск өйәҙ ҡалаһының үҙ гербы була.
Ҡала халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, һунар итеү һәм балыҡ тотоу менән шөғөлләнгән. Оханск, өйәҙ үҙәге, элеккесә күберәк ауылға оҡшап торған.
XIX быуат башында Оханск өйәҙе яйлап башҡа ауылдарҙан айырыла, бигерәк тә Оханск йәшеллеккә күмелә башлай, 1828 йылда таштан Успенский соборы төҙөлә. Оханск дауаханаһы, ирҙәр мәхәллә училищеһы, ҡыҙҙар гимназияһы, реаль училище, типография, театр, почта, музей, китапхана барлыҡҡа килә.Ҡала үҙәгендә 30-ға кибет һәм таш усадьбалар барлыҡҡа килә. Уларҙың барыһы ла тиерлек бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.
Граждандар һуғышы Оханский өйәҙендә кире яҡтан сағыла. Ҡала һәм район халҡы кәмей. Өйәҙ 1923 йылдың ғинуарында Оханскиҙа йәшәүҙән туҡтай. Уның территорияһында бер нисә район, шул иҫәптән Оханский районы барлыҡҡа килә.
Иҡтисад
Сәнәғәт предприятиеларынан — Оханск тегеү фабрикаһы.
Оханск урман хужалығы ағас эшкәртеү менән шөғөлләнә
Бөгөн ҡала халҡының бер өлөшө ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Егән (мәмерйә)
Егән (башҡортса атамаһы Ваҡ-Ҡарағай-Ҡаршы, Айыу тауы) — Башҡортостандың Ишембай районындағы мәмерйә, Киндерле ҡотоғо һәм Бәреш йылғаһы араһындағы тәбиғәт ҡомартҡыһы, ул ҡорой башлаған Көнғүб йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан. Һуңғы голоцен фаунаһының ҡаҙылма ҡалдыҡтары бар (һөйрәлеүселәр).
Мәмерйәгә инеү урыны эзбизле ярҙың аҫтындағы убылған соҡорҙа урынлашҡан. Бейеклеге ике метр һәм киңлеге биш метр — был карст мәмерйәһенә инеү ярығының ҙурлығы. Ҡыуыш эсендә киңлек — 70-кә 40 метр булған зал бар. Залдың иҙәне яйлап өҫкә менә һәм бәләкәй залға алып килә, ә ул горизонталь туннелгә китә.
Ғәйет мөбәрәк
Байрамдарҙа ҡотлауҙар
«Ғәйет мөбәрәк» тип ҡотлауҙан тыш мосолмандар ошондай тәбрикләүҙәр ҙә ҡуллана:
Егән (мәмерйә)
Урынлашыуы: Ғүмәр ауылы, Маҡар урман хужалығы, Шихан урмансылығы, 52-се квартал. Теүәл урынлашыуы: Егән йылғаһы үҙәненең уң битләүендә, Көнғүбә йылғаһы тамағынан 1 км өҫтә урынлашҡан.
Ғәйет мөбәрәк
Рамаҙан инеү һәм Ураҙа байрам менән ҡотлау
Рамаҙан инеү һәм Ураҙа байрамы менән мосолмандар ошо рәүешле ҡотлаша:
Егән (мәмерйә)
1985 йылдан алып тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә. Һаҡланыусы биләмәнең майҙаны 100 гектар. Һаҡлау нәмәһе:
Туризм урыны. Яҡында Салауат мәмерйәһе һәм Ҡуҡрауыҡ шарлауығы. Бүжә тауынан йәйәүле туристар һуҡмағы бара.
Егән мәмерйәһе- руссанан туранан-тура тәржемә. Егән- йылға исеме.
Усманов Ғиндулла Ғариф улы
Усманов Ғиндулла Ғариф улы (18 июнь 1875 йыл — 1956 йыл) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Ҡурмас
Ҡурмас — башҡорт аш-һыуының традицион аҙығы.
Усманов Ғиндулла Ғариф улы
Биографияһы
Усманов Ғиндулла Ғариф улы 1875 йылдың 18 июнендә Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Ғүмәр ауылында тыуған.
Ҡурмас
Тарихы
Бүрәт, ҡаҙаҡ, монгол, сыуаш, татар, үзбәк һ.б. халыҡтарҙың аш-һыуында осрай. Башҡорттар ҡурмасты бойҙайҙан, арпанан, һирәкләп арыштан, борсаҡтан һ.б. эшләй. Бөтөн орлоҡтарҙы майланған ҡаҙанда ҡуралар йәки ҡыҙҙыралар. Ҡоро килеш ашайҙар, һаҡлыҡҡа әҙерләйҙәр. Иҙелгән ҡурмасты бутҡа (талҡан бутҡаһы), өйрә, талҡан эшләү өсөн файҙаланалар, бал йәки май менән бутап. сәй янына ҡуялар.
Усманов Ғиндулла Ғариф улы
Биографияһы
1884—1891 йылдарҙа Арыҫлан ауылы мәҙрәсәһендә белем ала.
Ҡурмас
Ҡулланылышы
Ғәҙәттә ҡарғатуй, төрлө ер эшкәртеүгә бәйле йолалар һәм мосолман байрамдары үткәргәндә ризыҡ әҙерләү өсөн ҡулланылған.
Усманов Ғиндулла Ғариф улы
Биографияһы
1917 йылға тиклем Шәрип улусы сәркәтибенең ярҙамсыһы, һуңынан Өфө өйәҙенең ер идаралығында эшләй. 1930-сы йылдарҙа колхоздар ойоштороуҙа ҡатнаша.
1956 йылда Ғүмәр ауылында вафат булған.
Ҡурмас
Ҡурмас, талҡан яһау өсөн ошо ҡорамалдар фарыз
Эре иләк, йәйпәк ҡаҙан, оҙон һаплы ағас ҡалаҡ, ҡул тирмәне.
Усманов Ғиндулла Ғариф улы
Ижады
Ғиндулла бәләкәйҙән үткер телле, йырҙар, бәйеттәр, әкиәттәр һәм башҡалар тураһында ишеткәндәрен яҙҙырырға яратҡан, ваҡыт уҙыу менән үҙе лә шиғырҙар яҙа башлаған. Тәүге шиғыры «Мин йырлайым» тип аталған тәүге шиғыры 1913 йылда ижад ителгән, автор был әҫәрен башҡорт халҡының яҙмышы өсөн борсолоп яҙған.
Әлеге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең ғилми архивында уның шиғырҙары менән бер нисә ҡулъяҙмалары һаҡлана. Әҫәрҙәренең бик аҙ өлөшө — «Ваҡыт», «Бәхет», «Баһа бирелә» шиғырҙары, «Ҙур ыласын», «Кем көслө?» әкиәттәре «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫылған.
Ҡурмас
Ҡурмас, талҡан яһау өсөн ошо ҡорамалдар фарыз
Ҡурмас, ғәҙәттә, усаҡта, талғын утта, йәйпәк ҡаҙанда ҡурыла. Өс-дүрт ус бойҙай һалып, ағас ҡалаҡ менән болғап торорға кәрәк. 5 — 6 минуттан бойҙай үҙенән-үҙе сыртлап һикерешә башлай. Шул саҡ бер нисә бөртөгөн алып йә тешләп, йә бармаҡ араһына ҡыҫып, өлгөргәнлеген һынайҙар. Тешләгәндә сәсрәп китһә, бармаҡ араһында ыуалһа, тимәк, ҡурмас ҡурылып өлгөргән. Уны тиҙ генә ҡаҙандан һирпеп алырға ла, киндер туҡымаға йәки ике-өс ҡат марляға йәйеп һалырға кәрәк.
Ҡурмасты талҡанға әйләндереү өсөн ағас йәки таш ҡул тирмәне алына. Талҡан һырымай торған туҡыма йәки ҡаты ҡағыҙ йәйеп, унда тирмәнде ултырталар. Тирмәндең өҫкө яртыһын алып, аҫҡыһына беркетелгән тимер үҙәгендәге «баҡа»һы өҫтөнә бер, кәрәк булһа — ике лезвие ҡалынлығындағы фольга ҡатлап һалына. Шул осраҡта ҡурмас он булып та, ярма булып та тартылмай, ә талҡан була. Был — буласаҡ талҡандың талҡыһы ғына (бына ошо талҡыны баҙарҙа талҡан тип һаталар ҙа инде). Талҡыны һыуға йәки һөткә, ҡаймаҡҡа һалып, тәменә ҡарап, шәкәр өҫтәйҙәр, һыйыр майы ҡуйылығында итеп, ашарҙан алда ғына болғаталар. Бына быныһы инде — талҡан.
Талҡанды сама менән — бер ашарлыҡ ҡына итеп болғатырға кәрәк, «һуңынан»ға ҡалдырһаң, ул тиҙ әсей (бигерәк тә һөт, ҡаймаҡта эшләнгәне тиҙ боҙола).
Нядиголова-Яха
Нядиголова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ою-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нанг-Я
Нанг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кеушинский
Кеушинский — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1032 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иңһәлек
Иңһәлек — башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының яурынына һалына торған биҙәү әйбере. Уны ал яҡтан күкрәккә кейелә торған һаҡалға беркеткес менән тоташтырып кейгәндәр
Эшләнеше
Иңһәлекте туҡымаға тәңкә-мәрйен баҫып, сулпы-мәрйен менән аҫтан суҡлап, тотош иңде, яурынды ҡапларлыҡ итеп яһайҙар. Уны ғәҙәттә йәш ҡатындар байрам кейеме элементы булараҡ ҡулланған.
Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы
Ишмөхәмәтов Ғайса Харис улы (22 май 1966 йыл) — уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
Биографияһы
Ғайса Харис улы Ишмөхәмәтов 1966 йылда Ейәнсура районы Саҙалы ауылында тыуған. 1990 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Республика, район матбуғатында сығыш яһай.
Ломбуха
Ломбуха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Подюга йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мбабане
Мбаба́не (Mbabane) — Эсватининың баш ҡалаһы, Хохо округының административ үҙәге. Халҡы — 95 мең кеше (2007).
Тарихы
XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында ҡәлғә булараҡ нигеҙләнгән.
Иҡтисады
Автомобиль юлы аша тимер юлы менән тоташҡан, был тимер юлы Мапуту портына (Мозамбиктың баш ҡалаһы) йүнәлгән. Ҡалала аҙыҡ-түлек, еңел һәм металл эшкәртеү сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан, ауыл хужалығы сеймалы эшкәртелә. Мбабане эргәһендә асбест сығарыла.
Ҡалала шулай уҡ Эсватини фонд биржаһы һәм Эсватини университетының медицина факультеты урынлашҡан.
Ваныш ауыл Советы (Борай районы)
Административ үҙәге — Ваныш-Алпауыт ауылы
Тарихы
Ваныш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2008 йылда Шуҡшан ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә:  в)) Ваныш-Алпауыт ауылында административ үҙәге менән «Ваныш» атамаһын һаҡлап, Ваныш  һәм Шуҡшан ауыл Советтарын берләштерергә.Шуҡшан ауыл Советының Оло Шуҡшан, Варҙитамаҡ, Ҡотлояр, Бәләкәй Шуҡшан, Яңы Ҡарғалы, Йомаҡай ауылдарын Ваныш ауыл Советы составына индерергә. Ваныш ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Иҫәп мәғлүмәттәренән Шуҡшан ауыл Советын алып ташларға
Рогец
Рогец (Rogätz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2214 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 39 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39326 һәм автомобиль коды — BK.
Нервы туҡымаһы
Нервы туҡымаһы — сығышы буйынса эктодерманан яһалған туҡыма булып тора. Нервы системаһы ның нигеҙен тәшкил итә һәм уның функцияларын тормошҡа ашырыу өсөн махсуслашҡан.
Нервы туҡымаһы баш һәм арҡа мейеләренең массаһын, нервы төйөндәрен төҙөй. Нервы күҙәнәктәренән китеүсе нервы сүстәре, организмдың төрлө өлөштәре араһында йылдам бәйләнеш тәьмин итеп, баш һәм арҡа мейеләренән бөтә ағзаларға һәм туҡымаларға тарала.
Нервы туҡымаһы организмда туҡымалар, ағзалар, ағзалар системалары эшмәкәрлеген, уларҙың үҙ-ара һәм тирә-яҡ мөхит менән бәйләнешен көйләй.
Структураһы
Нервы туҡымаһы төп күҙәнәктәр — нейрондарҙан (нейроцит) һәм эйәрсен күҙәнәктәрҙән( нейроглия) тора.
Шулай уҡ, нейроглияға эпендима (ҡайһы бер ғалимдарыбыҙ, уны  глиянан айырып ҡарай ) һәм, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса, олон күҙәнәктәре (өсөнсө ҡарынсыҡта  торалар, унан еҫ һиҙеү тамырсаһына күсәләр,  шулай уҡ,   тешле йыйырсаларында  тупланалар) инә.
Нейрондар
Нейрондар —төп нервы күҙәнәктәре. Нервы системаһының структуралы-функциональ берәмектәре булып торалар. Күп һанлы үҫентеләре булған йондоҙ формалы күҙәнәктәр. Ҡыҫҡа, ныҡ тармаҡланған үҫентеләре — дендриттар (грекса дендрон — ағас).
Улар башҡа нейрондарҙан, рецептор күҙәнәктәрҙән йәки туранан-тура тышҡы ҡуҙғытҡыстарҙан сигналдарҙы ҡабул итәләр.
Нейрондың оҙон, күбеһенсә аҙ тармаҡланыусан үҫентеһе лә була. Ул аксон (грекса аксис — үҫенте) тип атала. Аксон сигналдарҙы нейрон тәненән башҡа нервы күҙәнәктәренә һәм иннервациялаған (нервылар менән тәъмин ителгән) ағзаларға тапшыра.
Оҙон үҫентеләр йыш ҡына аҡ төҫтәге май һымаҡ матдәнән торған шекәрә (миелин тышса) менән көпләнгән була. Уларҙың үҙәк нервысистемаһындағы тупланмалары аҡ матдә барлыҡҡа килтерә.
Нейрондарҙың ҡыҫҡа үҫентеләренең һәм тәндәренең ундай шекәрәһе юҡ. Уларҙың тупланмалары һоро матдәне барлыҡҡа килтерә.
Һиҙгер нейрондарҙың тәндәре үҙәк нервы системаһы юлында нервы төйөндәрендә ята.
Нервы төйөндәре — нервы күҙәнәктәре тәндәренең үҙәк нервы системаһынан ситтәге тупланмалары. Арҡа һәм баш мейеләре бөтә агзаларға нервылар менән бәйләнгән.
Һиҙгер һәм хәрәкәт нейрондары араһындағы бәйләнеш арҡа һәм баш мейеләрендә өҫтәмә нейрондар тарафынан бойомга ашырыла. Уларҙың тәне һәм үҫентеләре мейенән ситкә сыҡмай.
Нервылар — нервы күҙәнәктәренең шекәрә менән көпләнгән оҙон үҫентеләре тупланмалары булып тора.
Хәрәкәт нейрондарының аксондарынан торған нервылар хәрәкәт нервылары тип атала. Һиҙгер нервылар һиҙгер нейрондарҙың дендриттарынан тора.
Күпселек нервыларҙа аксондар ҙа, дендриттар ҙа бар. Бындай нервылар ҡатнаш нервылар тип атала. Улар буйынса импульстар ике йүнәлештә — үҙәк нервы системаһына һәм унан ағзаларға бара.
Нейроглия
Нейроглия — функциялары һәм, өлөшләтә килеп сығышы буйынса берҙәм булған, ярҙамсы күҙәнәктәрҙән торған ҡатмарлы комплекс.
Вожеровка
Вожеровка (Вожера) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Монза йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Нервы туҡымаһы
Нейроглия
Микроглия (фагоцит күҙәнәктәр) күҙәнәктәре «глия» төшөнсәһенә ҡараһалар ҙа, мезодерма сығышлы булараҡ туранан-тура нервы туҡымаһы түгелдәр.
Вожеровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Нервы туҡымаһы
Нейроглия
Макроглия (эпендимоциттар, астроциттар, олигодендроциттар — глиобласт сығышлы күҙәнәктәр. Терәк, туҡландырыу, секретор һәм сикләү (һаҡлау) функцияларын үтәйҙәр.
Вожеровка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нервы туҡымаһы
Нейроглия
Эпендималь күҙәнәктәр (эпендимоциттар) үҙәк нервы системаһындағы (ҮНС) ҡарынсыҡтарҙың эске йөҙөн көпләйҙәр. Был күҙәнәктәрҙең өҫкө йөҙөндә шыйыҡса ағымын тәьмин итеүсе төксәләр бар
Эмбриогенез
Нервы туҡымаһының яралғы булараҡ барлыҡҡа килеүе нейруляция процесында бара (нервы көпшәһе барлыҡҡа килеү дәүерендә). Мөхит йоғонтоһо һәм башҡа тән структураларының үҫеше (бигерәк тә хорданың) хордалыларҙың эктодермаһында бураҙна барлыҡҡа килтерә. Бураҙнаның ситтәре яҡынайып нервы көпшәһе барлыҡҡа килтерә һәм эктодерманан айырыла.
Бураҙнаның ситтәре ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән тип атала. Уның кәүҙә тапҡырына тура килгән күҙәнәктәренең бер өлөшө латераль һәм вентраль йүнәлештәрҙә күсеп ганглиоз пластинка барлыҡҡа килтерә. Ганглиоз пластинка нейробласт һәм глиобластарға башланғыс бирә. Улары үҙ нәүбәтендә нейрондарҙың, спиналь һәм вегетатив ганглийҙар нейроглияһының башланғысы булып торалар.
Нервы һырты күҙәнәктәренең бер өлөшө эктодерма аҫтында тарала һәм меланобласттарҙы— тиренең пигмент күҙәнәктәре башланғыстарын барлыҡҡа килтерә.
Баш бүлегенең нерв күҙәнәктәре баш һөйәге-мейе нервы ядроларын формалаштырыуҙа ҡатнаша. Уларҙың бер өлөшө баштың ян яҡтарындағы эктодерманың ҡалынайған ерҙәренән — нервы плакодтарынан.
Нервы көпшәһе күҙәнәктәре — медуллобластар, — нейробласт һәм глиобластарға — нейрондарҙың һәм арҡа һәм баш мейеһе нейроглияһы башланғыстарына дифференцияланалар (махсуслашалар).
Махсуслашыуҙың мөһим билдәһе булып цитоплазмла нәҙек кенә фибриллалар барлыҡҡа килеүе тора. Әкренләп уларҙың һаны арта бара. Организмда Дефинитивный нейрондар араһында билдәле тәртиптә күҙәнәк-ара үҙенсәлекле бәйләнеш — синапс урынлаша.
Глиобластар миграция һәм макроглияны тәшкил итеүсе глиоциттарға махсуслашыу тамамлағандан һуң да, юғары пролифератив әүҙемлеген һаҡлап ҡала.
Микроглия нервы туҡымаһы гистогенезы барған урынға күсеүсе һөйәк кимеге моноцитобластарынан барлыҡҡа килә.
Түбән төҙөлөшлө хордалыларҙың нейруляция процесы башҡасараҡ бара.
Палпунг
Палпунг (དཔལ་སྤུངས།,Dpal-spungs) — Кагью тибет буддизмы мәктәбенең Тай Ситу етәкләгән Кагью Кармен түбәнге мәктәбе монастыры. Был монастырь Ҡытай Халыҡ Республикаһының Сычуань провинцияһы Гардзе-Тибет автономиялы округының Деге өйәҙендә урынлашҡан. Палпунг исеме «тәғлимәт һәм практиканың данлы берҙәмлеге» тигәнде аңлата.
Тәүҙә Палпунг монастыры Бабанг тип аталған. Ул Дегенан бер ни тиклем алыҫлыҡта, Тибет сиге янында урынлашҡан. Монастырь XII быуатта нигеҙләнгән, йөҙ йылдар дауамында уның дини һәм сәйәси йоғонтоһо һиҙелерлек һәм абруйға эйә булған. Хәҙерге Палпунг Тхубтен Чокхор Линг монастыры Дегела урынлашҡан.
Шулай уҡ Палпунг монастыры бөтә донъяла таралған монастырҙар конгрегацияһы итеп ҡабул ителә.
Тарих
Хәҙерге Палрунг Тхубтен Чокхор Линг монастыры 1727 йылдар тирәһендә батша Денба Церинои тарафынан нигеҙләнгән тип фараз ителә. Был монастырь дүрт лама тармаҡтарының реинкарнацияһы урыны, атап әйткәндә, Ситу Ринпоче йәки Тай Ситу ламаһының урыны булып тора, бынан шулай уҡ Джамгон Конгтрул һәм Беру Кьенце ламалары ла сыҡҡан. Ҡорам комплексы Кармапалар менән тарихи бәйле булған: мәҫәлән, 16-сы Кармапа Рангджунг Ригпе Дордже Урта Тибеттағы Цурпху монастырының төп резиденцияһына китерҙән алда башта тәхеткә Палпунгта ултыра.
Монастырь сәскә атҡан осорҙа бында 1000 монах йәшәгән, бында өлкәнең бөтә яҡын тирәһе өсөн төп будда университет булған. Монастырь китапханаһында 324 000 текст һәм танкгтың 10 150-нән ашыу һүрәте һаҡланған. Монастырь типографияһы Дегелағы Паркханга типографияһынан һуң икенсе урынды биләп торған.
Монастырь 1950 йылдағы Мәҙәни революция барышында емерелә. 1958 йылдар монастырь дәүләт һағы аҫтына алына, ә 1982 йылда яңынан тергеҙелә һәм асыла. 1998—1999 йылдарҙа монастырь донъя әһәмиәтендәге ҡомартҡы иҫәбенә индерелә.
Һиндостандағы Палпунг һәм Палпунг конгрегацияһы
16-сы Тай Ситу Тибеттан алты йәшендә ҡасып китә. Ул Һиндостанда 16-сы Кармапаның уҡыусыһы булып белем ала. 22 йәшендә ул Һиндостандың Химачал-Прадеш штатында Палпунг Шераб Линг монастырын нигеҙләй.
Хәҙер был монастырҙа яҡынса 750 монах йәшәй. Монастырь ир һәм ҡатын-ҡыҙ монахтар өсөн өс йыллыҡ ретрит ойоштора.
Конгрегация Ҡытайҙың һәм Тибеттың барлығы 180 ҡорамын һәм монастырҙарын үҙ эсенә алып тора. Уларҙың тармаҡтары АҠШ-та, Европала, Азияла һәм Австралияла бар.
Хеҙмәт кенәгәһе
Хеҙмәт кенәгәһе — граждандың эш мәшғүллеге тураһындағы яҙмаларҙан торған рәсми персональ документ.
Тәүге тапҡыр эшкә урынлашҡанда тултырыла, эш биреүсе ойошманың кадрҙар бүлегендә һаҡлана, уға хужаһының шәхси мәғлүмәттәре (фамилияһы, исеме, атаһының исеме), тыуған йылы һәм датаһы, белеме, профессияһы һәм специальносы яҙыла; эшкә ҡағылышлы бөтә үҙгәрештәр, эш биреүсе менән мөнәсәбәттәр хеҙмәт кенәгәһендә теркәлә һәм кадрҙар бүлегенең яуаплы хеҙмәткәренең ҡултамғаһы менән раҫлана. Эштән бушатылыу тураһындағы яҙмаларға граждандың үҙенең ҡултамғаһы ҡуйыла. Эштән киткәндә йә башҡа эш урынына күскәндә хеҙмәт кенәгәһе граждандың ҡулына тапшырыла, яңы ойошма менән хеҙмәт мөнәсәбәттәрен рәсмиләштергәндә уның кадрҙар бүлегенә тапшырыла.
1918—1922
1917 йылғы революциянан һуң хеҙмәт һәм хеҙмәткә түләү факторҙарын законлаштырған институттар булдырыу ихтыяжы тыуа. 1918 йылғы РСФСР Конституцияһы менән бергә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты (ВЦИК) тарафынан «Хеҙмәт тураһындағы закондар кодексының 80-се статьяһына ҡушымта» — «Хеҙмәт кенәгәләре тураһында ҡағиҙәләр» ҡабул ителә. Был декларация яңы дәүләтселек формаһындә хеҙмәт мөнәсәбәттәрен рәсмиләштереүҙең беренсе тәжрибәһе була.
1919 йылдың 25 июнендә ВЦИК «Петроград һәм Мәскәү ҡалаларында хеҙмәт кенәгәләре индереү тураһында декрет» сығара, был документ граждандарға хеҙмәт эшмәкәрлеген 16 йәштән башларға рөхсәт итә. Был йәшкә етмәгән кешеләрҙе эксплуатациялау законһыҙ тип табыла. Декреттың ҡануни положениелары 1922 йылдың ноябренән көсөн юғалта.
1923 йылда хеҙмәт кенәгәләре бөтөрөлә һәм улар урынына шәхес таныҡлыҡтары индерелә.
1926—1970
1958 йылдың 9 июлендә «Предприятиеларҙа, учреждениеларҙа һәм ойошмаларҙа хеҙмәт кенәгәләрен тултырыу тәртибе тураһында инструкция» раҫлана. 1970 йылға тиклем был Инструкция күп үҙгәрештәр кисерә.
1973—1991
1973 йылдың 6 сентябрендә СССР Министрҙар Советы һәм ВЦСПС «Эшселәрҙең һәм хеҙмәткәрҙәрҙең хеҙмәт кенәгәләре тураһында» ҡарар ҡабул итә. 1974 йылдың 20 июлендә Предприятиеларҙа, учреждениеларҙа һәм ойошмаларҙа хеҙмәт кенәгәләрен алып барыу тәртибе тураһында инструкция раҫлана, уға үҙгәрештәр һәм өҫтәмәләр 1985 , 1987 1990 йылдарҙа индерелә.
1991— хәҙергә тиклем
Әлеге ваҡытта хеҙмәт кенәгәләре менән эшләү Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең «Хеҙмәт кенәгәләре тураһында»ғы 2003 йыл 16 апрель (№ 225) ҡарары, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт социаль үҫеш министрлығының «Хеҙмәт кенәгәләрен тултырыу инструкцияһын раҫлау тураһында»ғы 2003 йыл 10 октябрь (№ 69) ҡарары менән көйләнә; был закон акттары Рәсәй Федерацияһы Юстиция министрлығы тарафынан 2003 йылдың 11 ноябрендә (№ 5219) теркәлгән.
Хеҙмәт кенәгәләрен алып барыу, иҫәптә тотоу, һаҡлау һәм тапшырыу эштәрен ойоштороу өсөн яуаплылыҡ ойошманың етәксеһенә йөкмәтелә, ә хеҙмәт кенәгәләрен ваҡытында һәм дөрөҫ итеп тултырыу, уларҙы иҫәптә тотоу, һаҡлау һәм тапшырыу өсөн махсус яуаплы кеше етәксенең бойороғо менән тәғәйенләнә.
Дуев Вениамин Николаевич
Дуев Вениамин Николаевич (14 октябрь 1931 йыл, Сыуаш АССР-ы, Козлов районы, Емёткино ауылы — 14 май 2009 йыл, Первуральск, Свердловск өлкәһе) — совет инженер-металлургы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған металлургы, РСФСР-ҙың халыҡ депутаты (1990 −1993).
Биографияһы
1931 йылдың 14 октябрендә Сыуаш АССР-ының Козлов районы Еметкино ауылында тыуған.