cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Владимир кенәзлеге
Атамаһы
Фәнни әҙәбиәттә кенәзлекте уның барлыҡ этаптарында билдәләү өсөн бер нисә термин ҡулланалар. Осор өсөн IX—XI быуаттар өсөн — «Ростов ере», XI быуатта — XII быуат уртаһында — «Ростов-Суздаль кенәзлеге», XII быуат уртаһынан — «Бөйөк Владимир кенәзлеге». Совет тарихнамәһендә XII быуат уртаһынан — XIII быуат уртаһына тиклем осорҙа «Владимир-Суздаль кенәзлеге» атамаһы киң тарала. Дөйөм төбәктең тарихын билдәләү өсөн Төньяҡ-Көнсығыш Русь термины йыш ҡулланыла.
Йылъяҙмаларҙа кенәзлек Суздаль ерҙәре (атама XIII быуаттан килә) һәм Владимир Бөйөк княжениеһы (артабан өҫтөнлөк ала) тип атала; әҙәби ҡомартҡыларҙа ҡайһы берҙә — Залесье ерҙәре, Залесье (йәғни «урман» артындағы ерҙәр тип Киев ерҙәренә ҡарата әйтелә); Новгород йылъяҙмаһында — Низовский ерҙәре, йәғни түбәнлектәге ерҙәр.
Балакирев Милий Алексеевич
Балакирев Милий Алексеевич (21 декабрь, 1836 (2 ғинуар, 1837) — 16 [29] май 1910) — рус композиторы, пианист, дирижер һәм педагог, «Бөйөк бишәү» төркөмө етәксеһе.
Биографияһы
Милий Балакирев Түбәнге Новгородта титуляр советник Балакирев Алексей Константиновичтың (1809—1869) дворян ғаиләһендә тыуа.
Новгород дворян институтын (1849—1853) тамамлағас, Милий ике йыл (1853—1855) Ҡазан университетының математика факультетында ирекле тыңлаусы була. Башлыса музыканан дәрестәр биреп тапҡан әҙ генә аҡсаға йәшәй. Бында композитор Михаил Иванович Глинканың «Ғүмер — батша өсөн» («Иван Сусанин») операһының мотивтарына ҡоролған фортепиано өсөн фантазияһын, «Һин һоҡландырғыс наҙ менән тулы» тигән тәүге романсын 1855 һәм концерт Allegroһын яҙа.
1855 йылда Балакирев Улыбышев менән Петербургҡа китә, унда М. И. Глинка менән осраша, ул йәш композиторҙы үҙен милли рухтағы әҫәрҙәр ижад итеүгә бағышларға өндәй. Етди музыкаль белем алыу Балакиревтың, әлбиттә, үҙенән генә тора. 1855 йылда Петербург тамашасыһы алдында тәүге тапҡыр виртуоз-пианист сифатында сығыш яһай.
1862 йылдың 18 мартында Ломакин Г. Я. менән бергә император яҡлауы аҫтындағы "Түләүһеҙ музыка мәктәбе"нә нигеҙ һала. Эш башлаған осорҙарҙа был мәктәп үҙ эшмәкәрлеген йәнле йәйелдерә. Мәктәп ойошторған концерттарҙа Ломакин вокал, хор пьесаларына дирижерлыҡ итә, ә оркестр буйынса — Балакирев Милий. Михаил Глинканың «Ғүмер — батша өсөн», «Руслан һәм Людмила» операларын ҡуйыуға идара итеү өсөн 1866 йылда Милий Балакирев Прагаға саҡырыла — уның ныҡышмалығы һәм арыу-талыу белмәй эшләүе арҡаһында ҙур уңыш яулана, айырыуса «Руслан һәм Людмила» операһы буйынса.
1867 йылдың көҙөнән алып 1869 йылдың яҙына тиклем Милий Балакирев Император рус музыка йәмғиәтенең симфоник концерттарына (1867 йылда Гектор Берлиоз менән бергә) дирижерлыҡ итә. Күбеһенсә Берлиоз һәм Лист әҫәрҙәре, шулай уҡ рус композиторҙары Римский-Корсаков, Бородин, Мусоргскийҙың оркестр өсөн әҫәрҙәре башҡарыла. Н. Рубинштейн Балакиревты Мәскәү консерваторияһына саҡыра, әммә ул системалы музыкаль белеме етерлек булмауы сәбәпле профессор урынын биләй алмауына һылтана, «белгәндәре тик отҡорлоҡтан һәм музыкаль күнекмәләрҙән генә» тип һанай.
1868 йылдың 28 ғинуарында Ломакин музыка мәктәбе менән етәкселек итеүҙән баш тартҡандан һуң, Балакирев, ойоштороусыларҙың береһе булараҡ,ошо мәктәптең директоры вазифаһын үҙ өҫтөнә ала һәм 1874 йылдың көҙөнә тиклем эшләй. 1870 йылдарҙа Балакирев етәкселек эшенән рус музыка йәмғиәтенең симфоник йыйылышы тарафынан ситләтелә, музыка шөғөлөнән китеп тора һәм 1872 йылдың 6 июлендә Варшава тимер юл магазины контораһында ябай хеҙмәткәр булып эш башлай. Был ваҡытта ул монастырға китергә әҙерләнә, әммә рухани Иван Верховский тырышлығы менән был уйынан баш тарта. Музыкаль һәм йәмәғәт эштәренә 1870 йылдарҙың аҙағында ғына кире ҡайта. 1881 йылда ул йәнә музыка мәктәбен етәкләй. Вегетариан булып китә.
1883 йылда Балакирев батша һарайындағы йыр капеллаһының мөдире итеп тәғәйенләнә. Балакирев йыр капеллаһының бөтә булған музыкаль эшен үҙ ҡулына туплай, фәнни класс программаһын эшләй, ярҙамсыһы итеп музыка класы инспекторы вазифаһын биләгән Николай Римский-Корсаковты саҡыра. Балакирев осоронда йыр капеллаһы бинаһы яңынан ҡорола, ул матур залдары, уҡыусылар өсөн иркен бүлмәләре булған күркәм бинаға әүерелә. Балакирев капелла эргәһендәге оркестр класының үҫешенә айырыуса ҙур иғтибар бүлә. Был тауышын юғалтыу арҡаһында хорҙы ҡалдырырға мәжбүр булған капелла йырсыларына ла ҡулай була, сөнки яңы мөмкинлектәр асылғанлыҡтан улар ҡайҙалыр ситтә эш эҙләп йөрөү зарурлығынан ҡотола.
Балакирев Тихвин зыяратының Александр Невский лавраһында ерләнә.
Музыкаһы
Композитор Балакирев эшмәкәрлеге киң түгел, ләкин бик тә мөбәрәк. Ул бер нисә оркестр, фортепиано һәм вокал әҫәре яҙа, араһында бигерәк тә «Король Лир»ға 1860 увертюра һәм антракттарҙан торған оркестр музыкаһы; чех темаларына увертюра 1856; рус темаһына ике увертюра, уларҙың тәүгеһе 1857 йылда ижад ителгән, ә икенсеһе, «Русь» 1862 йылда, Рәсәйҙең меңйыллығына Бөйөк Новгородта асылған һәйкәлгә ҡарата яҙылған; испан темаһына увертюра; 1882 йылда (Түләүһеҙ музыка мәктәпбендәге концертта) тәүге тапҡыр башҡарылған «Тамара» симфоник поэмаһы (Лермонтов тексына) айырылып тора. Фортепиано әҫәрҙәренән Балакиревтың ике мазуркаһы (As-h һәм dur-moll), скерцо, көнсығыш темаһына яҙылған «Исламей» фантазияһы 1869 билдәле. Ҙур оҫталыҡ менән яҙылған «Исламей» пьесаһы фортепиано музыка әҫәрҙәренең техник яҡтан иң ауыры. Был әҫәр Морис Равелде «Төнгө Гаспар» циклын ижад итергә илһамландырған. «Балакиревтың „Исламей“ пьесаһына ҡарағанда ла ауырыраҡ пьеса ижад итергә теләгәйнем», — ти Равель үҙенең «Скарбо»һы тураһында.
Фортепиано өсөн Балакирев «Руслан һәм Людмила» операһынан "Черномор маршы"н, Глинканың "Һабантурғай йыры"н, Берлиоздың «La Fuite en Egypte» әҫәренең икенсе өлөшөнә увертюраһын (инеү), Людвиг ван Бетховен квартетынан каватинаны (ор. 130), Глинканың "Арагон хотаһы"н ике ҡулға, Глинканың «Кенәз Холмский», «Камаринская», «Арагон хотаһы», «Мадрид төнө» әҫәрҙәрен дүрт ҡулға һала.
Балакиревтың вокал әҫәрҙәре араһында йыр һәм романстары («Алтын балыҡ», «Кил миңә», «Индер мине, эй төн, йәшереп», «Ярһыу», «Күк йөҙөндә яҡты ай күренде», «Ишетәмме һинең тауышыңды», «Йәһүд моңо», «Грузин йыры» һ. б.) ҙур популярлыҡ менән файҙаланған, уларҙың һаны 20-ләп (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 43) булған.
Телгә алынмаған әҫәрҙәре араһында — 2 симфонияһы (1897; 1908), оркестр өсөн сюитаһы 1909 — С. Ляпунов тарафынан тамамланған), 2 фортепиано концерты (1855; 1910 — С. Ляпунов тамамлаған), фортепиано өсөн бик күп әҫәрҙәр: соната, мазуркалар, ноктюрн, вальстар һ. б. Балакиревтың 1866 йылда баҫылып сыҡҡан «Рус халыҡ йырҙары йыйынтығы» (бөтәһе 40 йыр) рус музыкаль этнография өлкәһендә бик ҡиммәтле музыкаль өлөш булып тора.
Яранка (Илеть ҡушылдығы)
Яранка  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Балакирев Милий Алексеевич
Музыкаһы
Балакиревтың һәләте бигерәк тә тәүге әҫәрҙәрендә һәм оркестровкалауҙы нескә аңлауында сағыла, Балакирев музыкаһы үҙенсәлекле, көй яғынан бай («Король Лир» музыкаһы, романстары) һәм гармоник яҡтан бик матур һәм ҡыҙыҡлы. Системалы курсты Балакирев бер ҡасан да үтмәй. Балакирев өсөн бай музыкаль тәьҫораттар булып был ваҡыттарҙа бала саҡта музыка һөйөүсенең башҡарыуында ишеткән Шопендың (e-moll) фортепиано концерты, һуңыраҡ Глинканың — «Батша өсөн тормоштан» «Зарыҡтырма, бәғерем» триоһы тора. Был композиторҙарға ул ғүмер буйы тоғро ҡала. Композитор һәм пианист булараҡ уға И. Ф. Ласковскийҙың йоғонтоһо ҙур була. Музыкаль ансамблдәрҙә ҡатнашыу һәм айырыуса Улыбышевтың йортонда партитураларҙы, оркестрға дирижерлыҡ итеүҙе өйрәнеү уны музыкаль яҡтан үҫтерә. Тәүге әҫәрҙәрен ижад итеүгә ынтылыш та ошо осорға ҡағыла. Гензельттың фортепиано концерты рухында яҙылған фортепиано, беренсе өлөштә туҡтап ҡалған һыҙғыслы музыка ҡоралдары, флейта һәм кларнет септеты һәм тамамланмай ҡалған рус темаларына яҙылған оркестр менән фортепиано фантазияһы. Уның ҡулъяҙма эскизы (1852) Санкт-Петербургтың асыҡ китапханаһында һаҡлана.
Яранка (Илеть ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балакирев Милий Алексеевич
Оркестр әҫәрҙәре
• «Король Лир» (Шекспир трагедияһына музыка)
• Өс рус йырҙары темаһына увертюра. Испан маршы темаһына увертюра
• «В Чехии» (өс чех халыҡ йырҙарына симфоник поэма)
• «1000 лет» («Русь»). Симфоник поэма
• «Тамара». Симфоник поэма
• Беренсе симфония C-dur
• Икенсе симфония d-moll
• Шопендың 4 пьесаһынан торған сюита
Романстары һәм йырҙары
• Ты пленительной неги полна (А. Головинский)
• Звено (В. Туманский)
• Испанская песня (М. Михайлов)
• Песня разбойника (А. Кольцов)
• Баркаролла (А. Арсепьев из Гейне)
• Колыбельная песня (А. Арсепьев)
• Взошёл па небо месяц ясный (М. Япенич)
• Когда беззаботно, дитя, ты резвишься (К. Вильде)
• Рыцарь (К. Вильде)
• Так и рвется душа (А. Кольцов)
• Приди ко мне (А. Кольцов) • Песня Селима (М. Лермонтов)
• Введи меня, о, ночь (А. Майков)
• Еврейская мелодия (М. Лермонтов Байрондан)
• Исступление (А. Кольцов)
• Отчего (М. Лермонтов)
• Песня золотой рыбки (М. Лермонтов)
• Слышу ли голос твой (М. Лермонтов)
• Грузинская песня (А. Пушкин)
• Над озером (А. Голенищев-Кутузов)
• Пустыня (А. Жемчужников)
• Не пенится море (А. Толстой)
• Когда волнуется желтеющая нива (М. Лермонтов)
• Я любила его (А. Кольцов)
• Сосна (М. Лермонтов Гейненан)
• Nachtstiick (А. Хомяков)
• Среди цветов поры осенней (И. Аксаков)
• Догорает румяный закат (В. Кульчинский)
• Запевка (Мей)
• Сон (Лермонтов)
• Беззвездная полночь дышала прохладой (А. Хомяков)
• 7-е ноября (А. Хомяков)
• Взгляни, мой друг (В. Красов)
• Шепот, робкое дыханье (А. Фет)
• Песня (М. Лермонтов)
• Из-под таинственной холодной полумаски (М. Лермонтов)
• Спи (А. Хомяков)
• Заря (А. Хомяков)
• Утес (М. Лермонтов)
• Фортепиано менән бер тауыш өсөн рус халыҡ йырҙары йыйынтығы (40)
Фортепиано әҫәрҙәре
• «Исламей»
• Соната b-moll
• Колыбельная песня
• Каприччио
• Песня рыбака
• Думка
Хоршеваш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Балакирев Милий Алексеевич
Фортепиано әҫәрҙәре
• Фантастическая пьеса. Прялка
Хоршеваш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Балакирев Милий Алексеевич
Фортепиано әҫәрҙәре
• Песнь гондольера. Юмореска
• Экспромт на темы двух прелюдий Шопена
• Семь мазурок
• Испанская мелодия
• Три ноктюрна
• Novellette
• Грезы
• Три скерцо
• Испанская серенада
• Тарантелла
• Токката
• Полька
• В саду (Идиллия)
• Меланхолический вальс
• Бравурный вальс
• Вальс-экспромт
• Семь вальсов
• Эскизы, Tyrolienne
• Концерт Es-dur для фортепиано с оркестром
Үҙ аллы әҫәр әһәмиәтенә эйә булған эшкәртеүҙәр
• Фантазия на темы оперы «Иван Сусанин»
• Транскрипция на «Жаворонка» Глинки
• на «Аррагонскую хоту» Глинки
• на «Ночь в Мадриде» Глинки
• Вступление к «Бегству в Египет» Берлиоза
• Неаполитанская песня Ф. Листа
• «Не говори», романс Глинки
• Каватина из квартета Бетховена, ор. 130
• Романс из концерта Шопена, ор. 11
• Увертюра к опере Ундина А. Львова (переложение и 4 руки)
• Два вальса-каприз (А. С. Танеев вальстарын үҙгәртеп)
• Для фортепиано в 4 руки
• Сборник 30 русских песен
• Сюита: а) Полонез, б) Песенка без слов, в) Скерцо
• Для двух фортепиано в 4 руки
• Бетховен. Квартет ор. 95, f moll
Варфоломеев Василий Михайлович
Варфоломеев Василий Михайлович (1 ғинуар 1923 — 11 сентябрь 1988) — совет яугире, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, Дан орденының тулы кавалеры, II Украина фронты, 7-се гвардия армияһы, 190-сы армия запас уҡсылар полкының  армия батальоны ротаһының 3-сө отделениеһының ПТР тоҫҡаусыһы, өлкән сержант.
Биографияһы
Василий Михайлович Варфоломеев 1923 йылдың 1 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районы Карповка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Балакирев Милий Алексеевич
Фортепиано аккомпанементы аҫтындағы виолончель өсөн
• Романс
Варфоломеев Василий Михайлович
Биографияһы
Урыҫ. 1936 йылда башланғыс мәктәпте тамамлаған, колхозда эшләгән.
1942 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Баҡалы район хәрби комиссариаты хәрби хеҙмәткә саҡыра. 1942 йылдың 10 июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтында алыша.
Балакирев Милий Алексеевич
Хор әҫәрҙәре
• Колыбельная песня (для женских или детских голосов с сопровождением малого оркестра или рояля)
Варфоломеев Василий Михайлович
Биографияһы
Һуғыштан һуң Василий Михайлович Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә, Түбәнге Кама ҡалаһында (Татарстан) «Татнефтьстрой» тресының автотранспорт колоннаһында водитель булып эшләй.
1988 йылдың 11 сентябрендә вафат була. Түбәнге Камала ерләнгән.
Балакирев Милий Алексеевич
Хор әҫәрҙәре
• Две былины для смешанного 4-х голосного хора: а) Никита Романович, б) Королевич из Кракова
Варфоломеев Василий Михайлович
Батырлығы
II Украина фронты составындағы 7-се гвардия армияһының 190-сы армия запас уҡсылар полкы армия батальоны 3-сө ротаһының ПТР-ы тоҫҡаусыһы, ҡыҙылармеец Василий Варфоломеев 1944 йылдың 10 ғинуарынан 20-һенә тиклем разведка төркөмө составында Кировоград өлкәһе Тарасовка ауылы янында дошман тылына бер нисә рейд үткәрә, бер нисә гитлерсыны юҡ итә. 1944 йылдың 29 февралендә гвардия хеҙмәткәре Варфоломеев Василий Михайлович яуҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм батырлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән (№ 53188).
Балакирев Милий Алексеевич
Хор әҫәрҙәре
• Кантата на открытие памятника Глинке
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Рәсәй империяһының Үҙәк Азия биләмәләре — был исем аҫтында ғәҙәттә хәҙерге замандағы Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Төркмәнстан, Үзбәкстан территорияһын күҙ уңында тоталар, әлеге илдәр Рәсәй империяһы составына өлкәләр сифатында ингәндәр, атап әйткәндә, Урал, Турғай, Акмулла, Семипалатинск, Семиреченск, Фирғәнә, Һырдаръя, Сәмәрҡәнд һәм Каспий аръяғы өлкәләре, шулай уҡ теге йәки был кимәлдә автономия һаҡлап ҡалған Бохара әмирлеге һәм Хиуа ханлығы. Ошо сиктәрҙә Үҙәк Азия биләмәләре үҙ эсенә 721 7 684 кеше (1897) менән 3 501 510 км² (3076628 квадрат саҡрым) ала. Кайһы берҙә Семипалатинск һәм Аҡмулла өлкәләрен Себергә беркеткәндәр.
Балакирев Милий Алексеевич
Хор әҫәрҙәре
• Мазурка Шопена (переложение для смешанного хора a capella, слова Л. Хомякова)
Варфоломеев Василий Михайлович
Батырлығы
1944 йылдың июнь башында гвардия ҡыҙылармеецы Варфоломеев разведчиктар төркөмө менән дошмандар урынлашҡан румын ҡалаһы Пашкани районына тәүгеләрҙән булып һөжүм итә, расчёты менән бергә ут нөктәһен юҡ итә. Йәрәхәтләнә, әммә сафта ҡала. 1944 йылдың 29 июлендә гвардия красноармеецы Варфоломеев Василий Михайлович яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн II дәрәжә Дан ордены менән бүләклән (№ 4959).
1944 йылдың 3 ноябрендә 190-сы армия запас уҡсылар полкының разведка взводы командиры өлкән сержант Василий Варфоломеев һәм разведчиктар төркөмө Венгрияның Сольнок ҡалаһы тирәһендә фронт линияһын кисеп сыға. Һуғышта Ясладань торама пунктын баҫып алалар. Дошмандың тиҫтәнән ашыу пехотасыларын әсирлеккә алып, разведчиктар уны, төп көстәр килгәнсе, тота. Немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғыштарҙа командование заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы Указы менән өлкән сержант Варфоломеев I дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 19), Дан орденының тулы кавалеры була.
Балакирев Милий Алексеевич
Санкт-Петербургтағы адрестар
• 1861 — килем йорто — Офицер урамы, 17
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Рәсәйҙең Урта Азияға экспансияһы XIX быуат дауамында иң эре колониаль державаһы Англия яғынан ҡаршылыҡҡа дусар була (дипломатик һәм башҡа хәрби булмаған), сөнки Англия Рәсәйҙең төбәкте колониялаштырыуын Һиндостандағы үҙенең хакимлығына потенциаль ҡурҡыныс итеп ҡабул итә. Ҡаршылыҡтар сиктәрендә, XIX быуаттың башынан, Рәсәйҙең йоғонтоһо сфераһын Урыҫ Урта Азияһы тип атай башлайҙар.
Тарихы
Урыҫ дәүләтенең Урта Азия менән бәйләнештәре XVI быуатта булдырыла башлай. Бохара ханы 1589 йылда Мәскәү менән сауҙа мөнәсәбәттәрен булдырыу өсөн араларҙы яҡынайтыуға ынтыла. Михаил Федорович заманынан алып урыҫтар үҙҙәренең сауҙагәрҙәре өсөн баҙарҙар асыу маҡсатында Урта Азияға илселәрен ебәрә; мәҫәлән, 1620 йылда Бохараға — Иван Данил Хохлов; 1669 йылда Хиуаға — Федотов һәм Бохараға — ағалы-ҡустылы Пазухиндар; 1675 йылда Бохараға — Василий Даудов ебәреләләр. Был илселектәрҙең реаль сәйәси һөҙөмтәләре булмай, әммә Урта Азия тураһында мәғлүмәттәрҙе киңәйтеүгә булышлыҡ итә, улар «Ҙур Һыҙма китабына» индерелә.
Балакирев Милий Алексеевич
Санкт-Петербургтағы адрестар
• 1865—1873 йылдар — Д. Е. Бенардаки йорто — Нева проспекты, 86, кв. 64;
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Тарихы
1700 йылда Бөйөк Петрға урыҫ подданлыйлығына уны ҡабул итеү үтенесе менән Хиуа ханы Шаһ-Нияздан илсе килә. 1713—1714 йылдарҙа ике экспедиция ойошторола: Кесе Бохараға — Бухголец экспедицияһы һәм Хиуаға — Бекович-Черкасский экспедицияһы. 1718 йылда Пётр I Бохараға Флорио Беневиниҙы оҙата, ул 1725 йылда Урта Азия тураһында бик күп мәғлүмәт йыйып ҡайта. Шулай ҙа Петр Бөйөктөң был илдә нығыныу теләге уңышһыҙлыҡҡа тарый. Бекович-Черкесскийҙың экспедицияһы айырыуса уңышһыҙ була, 4-меңлек отрядтан тик бер нисә тиҫтә Яйыҡ казагына кире ҡайтырға насип була. Бухголецтың экспедицияһы һөҙөмтәһендә Иртыш яны һәм Алтай Рәсәй биләмәләренә инә. 1755—1758 йылдарҙа Ҡытай империяһы тарафынан Жунғар ханлығы ҡыйратыла һәм Рәсәй Ҡытай экспансияһына ҡаршы Иртыш, Тубыл-Ишем һәм Колыван-Кузнецк хәрби линияларын булдыра.
Петрҙан һуң XIX быуат башына тиклем Урыҫ дәүләте уға буйһонған ҡаҙаҡтар менән генә мөнәсәбәттәр булдыра ала. 1801 йылда Павел I Наполеон Бонапарттың Һиндостанға берлектәге походы идеяһын күтәреп алырға була. Уның үҙ алдына ҡуйған маҡсаттары билдәһеҙ, әммә ғинуар айында атаман Платов етәкселегендә яҡынса 20 мең кешенән торған казак отряды походҡа сыға. Мартта отряд Ырғыҙ үҙәненә барып етә (Һарытау губернаһы сиге), бында уларға Павел I вафаты тураһында хәбәр килә һәм тәхеткә ултырған Александр I бойороғона ярашлы уларға кисекмәҫтән ҡайтырға тура килә.
Балакирев Милий Алексеевич
Санкт-Петербургтағы адрестар
• 1882—1910 — килем йорто — Коломенская урамы, 7, 7.
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Тарихы
1819 йылда Хиуаға Муравьев Николай ебәрелә, уның «Төркмәнстанға һәм Хиуаға сәйәхәт» китабы (М., 1822) — илселектең берҙән-бер һөҙөмтәһе була.
23 май
23 май — григориан стиле буйынса йылдың 143-сө (кәбисә йылында 144-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 222 көн ҡала.
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Тарихы
1841 йылда Афғанстан менән һуғыш алып барған инглиздарҙың аванпостары Амударъяның һул яҡ ярына яҡынлашҡас, Бохара әмире саҡырыуы буйынса Рәсәйҙән Бохараға сәйәси-фәнни миссия ебәрелә. Миссия составына Тау инженерҙары корпусының майоры Бутенев Н. Ф. (начальнигы), ориенталист Ханыков, натуралист А. Леман һәм башҡалар инәләр. 1841 йылғы Бохара экспедицияһы исеме аҫтында билдәлелек алған миссия сәйәси яҡтан бер ниндәй ҙә һөҙөмтәләргә өлгәшмәй, әммә унда ҡатнашыусылар Бохара тураһында бик күп ҡиммәтле тәбиғи-тарихи һәм географик хеҙмәт баҫып сығаралар, улар араһында Н. Ханыковтың «Бохара ханлығы тасуирламаһы» айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә.
23 май
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Тарихы
1859 йылда Бохарала полковник граф Николай Игнатьев йәшәй.
Ҡаҙағстан территорияһын үҙләштереү
1581 йылда Рәсәй ҡаҙаҡ йәйләүҙәренән төньяҡтараҡ ятҡан Себерҙе үҙләштерә башлай. 1640 йылда урыҫ казактары Урал йылғаһы тамағында Гурьев ҡалаһына нигеҙ һала, 1718 йылда урыҫ воеводаһы Василий Чередов Иртышта Семипалатинск ҡалаһына нигеҙ һала, ә 1720 йылда Усть-Каменогорск ҡалаһы барлыҡҡа килә. Әлеге ҡалалар хәҙерге ваҡытта Ҡаҙағстан территорияһында, әммә ул ваҡытта Гурьев тирәһендә — нуғайҙар, Ә Семипалатинск һәм Усть-Каменогорск ҡалалары янында — жунгарҙар күсмә тормош алып бара.
23 май
Рәсми булмаған
}}
Рәсәй империяһының Урта Азия биләмәләре
Ҡаҙағстан территорияһын үҙләштереү
Ҡаҙаҡтар ул осорҙа ҡәбилә-ырыу тормошн алып бара һәм өс урҙаға бүленә: Кесе йөҙ, Урта йөҙ һәм Оло йөҙ. Ҡаҙаҡтар хәҙерге Ҡаҙағстан далаларында бер үҙҙәре генә күсенеп йәшәмәй. Көнбайышта — нуғайҙар, көнсығышта — ҡаҙаҡтар менән ҡатмарлы мөнәсәбәттәрҙә булған жуңғарҙар. Манғышлаҡ ярымутрауында төркмәндәр көн күрә. 1718 йылда Кесе йөҙ менән Әбелхәйер хан хакимлыҡ иткән саҡта Рәсәй менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдыра, ә 1731 йылда уны «аҡ батшабикә» Анна Иоанновна үҙ ҡанаты аҫтына ала. Бер йылдан, 1732 йылда, Һәмәк хан осоронда, жуңғарҙарҙың юлбаҫар һөжүмдәренән һаҡланыу өсөн Рәсәй подданлыйғыһын Урта йөҙ ҙә ҡабул итә. Оло йөҙ Коканд ханлығы аҫтында ҡала.
Ҡаҙаҡ ерҙәрендә Рәсәйҙең булғанлығын тәьмин итеү маҡсатында Көкшетау (1824), Акмулла (1830) ҡалалары, Новопетровск нығытмаһы (хәҙер Форт-Шевченко — 1846), Урал (хәҙер Ырғыҙ — 1846), Ырымбур (хәҙер Турғай — 1846) нығытмалары, Раим (1847) һәм Капал (1848) нығытмалары. 1854 йылда Верный нығытмаһы (хәҙерге Алматы) булдырыла. Коканд ханлығы тар-мар ителгәндән һуң ғына, 1867—1868 йылдарҙа, Александр II «Етеһыу һәм Һырдаръя өлкәләре менән идара итеү тураһында Положение»ға һәм «Турғай, Урал, Аҡмулла һәм Етеһыу өлкәләре менән идара итеү буйынса Положение»ға ҡул ҡуя. Бүкәй урҙаһы Әстерхән губернаһы составында индерелә. Кокандтан тартып алынған Етеһыу территорияһында Етеһыу казак ҡәскәре ойошторола, уның составына Себерҙән күсерелгән казактар инә. Батша хөкүмәте яулап алынған территорияларҙағы казак ултыраҡтарына төбәкте буйһондороу сараһының гарантияһы тип ҡарай.
1882 йылда Көнбайыш-Себер генерал-губернаторлығы урынына Акмулла, Семипалатинск һәм Етеһыу өлкәләренән Дала генерал-губернаторлыҡтары ойошторола.
Коканд ханлығын ҡушып алыу
1850 йылда Иле йылғаһы аръяғына Коканд ханы өсөн терәк пункты булып хеҙмәт иткән Туйсүбәк нығытмаһын ҡыйратыу маҡсатында экспедиция ойошторола, әммә 1851 йылда ғына яулап алырға насип була. 1854 йылда Алматы йылғаһында Верное нығытмаһы төҙөлә, бөтә Иле аръяғы крайыРәсәй составына инә. Артабан сиктәрҙе нығытыу маҡсатында Ырымбур хәрби губернаторы Обручев 1847 йылда,Һырдаръя йылғаһы тамағы янында, Раим (һуңынан Арал) нығытмаһын төҙөй һәм Аҡ Мәсетте яулап алырға тәҡдим итә. 1852 йылда, яңы Ырымбур губернаторы Перовскийҙың башланғысы буйынса полковник Бларамберг, 500 кешенән торған отряды менән ике Коканд ҡәлғәһен ҡыйрата — Көмөш Ҡурған һәм Сим Ҡурғанды- һәм аҡ Мәсетте һөжүмләй, уның комендатны һуңынан билдәле булып киткән Ҡашғарияның хакимы Яҡуп бәк була. Әммә Аҡ мәсет кире тартып алына. 1853 йылда Перовский шәхсән үҙе 2767 кешенән торған отряды һәм 12 орудиеһы аҡ мәсеткә табан юллана. Аҡ Мәсетте 3 орудиелы 300 кеше һаҡлай, 27 июлдә Перовский уны яулап ала. Бер аҙҙан Аҡ-Мәсеттең исеме Форт-Перовский тип үҙгәртелә. Шул уҡ йылда Коканд халҡы Аҡ мәсетте ике тапҡыр кире ҡайтарырға маташалар, әммә 24 августа ғәскәри старшина Бородин (3 орудие менән 275 кешеһе була) Ҡомһыуатта 7000 кокандлыларҙы тар-мар итә, ә 14 декабрҙә майор Шкуп (4 орудие, 550 кеше) Һырдаръя йылғаһының һул ярында 13000 кокандлыларҙы (уларҙың 14 еҙ орудиеһы була) ҡыйрата. Бынан һуң Һырдаръянынң түбәнге ағымы буйлап бер нисә нығытма төҙөлә (Һырдаръя линияһы: Ҡаҙалы, Ҡармаҡсы, 1861 йылдан — Жусалы).
1860 йылда көнбайыш-себер етәкселеге полковник Циммерман етәкселегендәге ҙур булмаған отрядты кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә, әлеге отряд Бишкәк менән Тоҡмаҡ (Ҡырғыҙстан) Коканд нығытмаларын ҡыйрата. Коканд ханлығы ғазауат (һуғыш) иғлан итә һәм 1860 йылдың октябрь айында 20000 һанлы ғәскәрҙе Оҙон ағас нығытмаһы тирәһендә (Верныйҙан 56 саҡрым алыҫлыҡта)туплай, ғәскәр полковник Колпаковский (3 рота, 4 орудие һәм 4 йөҙлөк) тарафынан ҡыйратыла. Шул уҡ Колпаковский кокандлылар терегеҙгән Бишкәкте лә яулай һәм был юлы унда урыҫ гарнизоны булдырыла; был ваҡытта инде ҙур булмаған Туҡмаҡ һәмҠастыҡ ҡәлғәләре лә яулана Ырымбур яғынан Һырдаръяның түбәнге ағымы буйлап һәм көнбайыш Себер яғынан Алатау буйлап төҙөлгән нығытылмалар яйлап Рәсәйҙең сиктәрен яба бара, әммә шулай ҙа 650 саҡрымлыҡ ҙур ғына киңлек тороп ҡалған була һәм ҡаҙаҡ далаларына ситтән килеп инеү өсөн ҡапҡалар булып ҡала.
1864 йылда полковник Черняев етәксәлегендәге 2500 кешенән торған отряд — Әүлиә ата (совет осоронда Жамбыл) ҡәлғәһен (5 июндә), шул уҡ ваҡытта полковник Веревкин етәкселегендәге 1200 кешелек отряд Форт-Перовскийҙан Төркөстанға табан юллана, һәм 12 июндә Төркөстан баҫып алына.
Хәрби эпизодтарҙың береһе Иҡан бәрелеше исемен ала. 1864 йылдың 4 декабрендә Төркөстан коменданты полковник Жемчужников яҫауыл Серов етәкселегендә Урал казактарының бер йөҙлөгөн разведкаға ебәрә. Көтмәгәндә Иҡан ҡышлағы эргәһендә йөҙлөк Коканд армияһының төп көстәренә тап була (етәксеһе — Коканд ханлығының регенты мулла Әлимҡол), улар Төркөстанды кире ҡайтарыу маҡсаты менән юлға сыҡҡан була. Казактар ҡамауға эләгә һәм ике көн дауамында (4 һәм 5 декабрҙә) аҙыҡһыҙ-һыуһыҙ оборона тоталар. Икенсе көндөң ахырында яҫауыл Серов йөҙлөккә үҙаллы Коканд армияһы аша сығырға бойора, артабан казактар Төркөстандан уларға ҡаршы ебәрелгән отряд менән осрашып, ҡәлғәғә ҡайталар.
Әүлиә Атала гарнизонын ҡалдырып, Черняев 1298 кеше менән Шымкентҡа юллана, үҙенең янына Ырымбур отрядын ҡушып алып, 20 июлдә Шымкетты яулай. Атабан Ташкентҡа һөжүм яһала (Шымкенттан 114 саҡрым алыҫлыҡта), әммә һөжүм кире ҡағыла.
Черняевтың ғәмәлдәре үтә ҡаты була, хатта 1864 йылда хәрби походта ҡатнашҡан билдәле сәйәхәтселәр А. Северцов һәм Чокан Валиханов генералға ризаһыҙлыҡ белдерәләр. Черняев менән килешә алмаған Валиханов хеҙмәтен ҡалдырып, Етеһыуға ҡайта.
1865 йылда яңы яуланған крайҙан, элекке Һырдаръя линияһы территорияһын ҡушып, Төркөстан өлкәһе ойошторола, уның хәрби губернаторы итеп Черняев тәғәйенләнә.
Ташкентты баҫып алыу
Бохара әмире Ташкентты яулап алырға йыйыныуы тураһында имеш-мимештәр Черняевты 29 апрелдә ҙур булмаған Ниязбәк коканд нығытмаһын алырға мәжбүр итә. Артабан Черняев 1951 кешенән һәм 12 орудиенан торған отряды менән Ташкенттан 8 саҡрым алыҫлыҡта лагерь ҡора. Ташкентта Әлимҡол етәкселегендә 50 орудие менән 30000 кокандлылар тупланған була. 9 майҙа Әлимҡол сабауылға сыға, уның барышында үлемесле яралана. Уның вафаты Ташкенттың оборонаһында кире яҡтан сағылыш таба, ҡалал төрлө төркөмдәрҙең үҙ-ара көрәше көсәйә, ҡәлғә диуарҙары насар һаҡлана. Черняев был хәлдәр менән бик оҫта файҙалана һәм өс көнлөк һөжүмдән һуң (15-17 июндә) Ташкентты баҫып ала.
Бохаранан айырылған Хоҙаяр хан 1868 йылда уға генерал-адъютант фон-Кауфман тәҡдим иткән сауҙа килешеүен ҡабул итә, бынан һуң урыҫтар Коканд ханлығында һәм кокандлылар урыҫ ерҙәрендә ирекле йәшәү һәм йөрөү, ҡаруанһарайҙар төҙөү, сауҙа агенстволарын (ҡарауанбаштар) тотоу хоҡуҡтарын алалар, пошлиналар тауар хаҡынан 2,5%-тан артыҡ булырға тейеш булмай.
Коканд ханлығын аннексиялау
1875 йылда Хоҙаяр хан менән риза булмағандарҙы ҡыпсаҡ автобашы (автобашы — хан иерархияһындағы титул) Абдрахман- (уның атаһын Хоҙаяр үлтерә) үҙ етәкселеге аҫтына ала, Абдрахман Кокандты Рәсәйгә ҡушыуға ҡырҡа ҡаршы була, уға урыҫтарҙың бөтә дошмандары һәм дин башлыҡтары ҡушыла.
Ихтилал хәҙерге Ҡырғыҙстан территорияһында башлана. Баш күтәреүселәргә хандың өлкән улы Насретдин хан ҡушыла, ә Иссы-Әүлиә муллаһы урыҫтарға ҡаршы ғазауатҡа өндәй. Июлдә ихтилалсылар Кокандты баҫып ала, бында уларға Хоҙаяр хандың икенсе улы Мөхәммәт-Әлимбәк ҡушыла. Хоҙаяр үҙе Хужандҡа ҡаса.
29 августа Кауфман бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ Кокандты яулай, Насретдин хан әсирлеккә бирелә. 8 сентябрҙә Марғилон яулана. Бер-бер артлы көрәштәштәрен юғалтып, Абдрахман сигенә. Уны эҙәрлекләп, Скобелев отряды юлға сыға. 10 сентябрҙә һалдаттар һәм казактар Ош ҡалаһына инә. Абдрахман көрәштәренең бер төркәмә менән тауҙарҙа йәшенә.
22 сентябрҙә Кауфман Насретдин хан менән килешеү төҙөй, уға ярашлы хан үҙен урыҫ батшаһының ҡоло итеп таный, йылына бер тапҡыр 500 һумлыҡ яһаҡ түләүгә ризалаша һәм Нарындан төньяҡҡа бөтә ерҙәрҙе лә Рәсәйгә тапшыра; ул ерҙәрҙән Наманған бүлеге ойошторола. Килешеү Бохара һәм Хиуа килешеүҙәре тибында төҙөлә. Килешеүгә яаршлы, хан, Рәсәйҙән тыш, бер ниндәй ҙә ил менән дипломатик килешеүҙәр төҙөй алмауы ҡарала. Әммә урыҫ ғәскәрҙәре сығып китеүе менән ханлыҡта боларыш ҡуба. Автобашы Абдрахман Насретдинды ханлыҡтан төшөрә һәм хан итеп Булат бәкте иғлан итә. Насретдин Худжантҡа ҡаса. Булат бәк үҙенең ғәскәрҙәрен Андижан ҡалаһында туплай. Октябрь башында генерал-майор Троцкийҙың отрядтары ҡырғыҙҙарҙы бер-нисә тапҡыр еңәләр, Насретдин урыҫтар ҡурсаулығы аҫтына, Худжандҡа, ҡаса. Кокандлылар Наманғанды баҫып алалар һәм урыҫ гарнизоны көскә уларҙың һөжүмен кире ҡағыуға өлгәшә.
Наманған бүлегенең начальнигы Михаил Скобелев Түрә Ҡурғандағы Батыр түрә күтәргән боланы баҫтырған саҡта, уның булмауы менән файҙаланып, Наманған халҡы урыҫ гарнизнын һөжүмләй. Әйләнеп ҡайтҡас, Скобелев ҡаланы ҡаты бомбаға тота.
Һуңынан Скобелевтың 2800 кешенән торған отряды Андижанға йүнәлә, уға 8 ғинуарҙа һөжүм итә, ғәскәрҙәр ҡаланы 20 пушканан утҡа тота, 20 меңгә яҡын кеше емереклектәр аҫтында һәләк була. 10 ғинуарҙа Андижан халҡы бирелә. 1876 йылдың 28 ғинуарында Абдрахман да бирелә һәм Екатеринославҡа һөрөлә. Насретдин баш ҡалаһына ҡайта һәм үҙ яғына руханиҙарҙы һәм Рәсәйгә фанатик рәүештә ҡаршы булған партияны ылыҡтырырға уйлай, һөҙөмтәлә Скобелев тиҙ арала Кокандты яулауҙы ашыҡтыра.
Алайҙағы ҡырғыҙҙарҙың ихтилалы тағы ла ярты йыл дауам итә әле. Скобелев 1876 йылдың июль-август айҙарында Алайға экспедициялар ойоштора һәм ҡырғыҙҙарҙың башлығы Абдулбәкте Ҡашғар биләмәләренә ҡасырға мәжбүр итә, артабан ҡырғыҙҙар ҙа тулыһынса буйһондорола.
Бохара әмирлеген буйһондороу
Бохараға ҡаршы ҡәтғи саралар ҡулланыла. 1868 йылдың 1 (13) майында Сәмәрҡәндкә сығыу тураһында бойороҡ сыға. Барыһы 3500 кешенән торған 16 орудиелы ғәскәр 1 майҙа Зараушан үҙәненә табан ҡуҙғала. 40-50 мең кешелек һәм 150 орудиелы Бохара армияһы Сәмәрҡәнд тирәһендәге Супан-ата бейеклектәрендә урынлаша. Отряд командующийы бохаралыларға парламентер ебәрә.
Ошо арала Рәсәй ғәскәрҙәре флангыһында бохаралылар йыйылып китә, генерал Кауфман полковник Штрандманды уларҙы таратып ебәреү өсөн 4 йөҙлөк казактарҙы ебәрә. Казактар бохаралыларҙы бер нисә саҡрым ҡыуып бара.
2 сәғәттән ашыу ваҡыт үтеүгә ҡарамаҫтан, илсе яуап менән ҡайтмай, шул уҡ ваҡытта бохаралылар яғынан сигенеүгә әҙерлек тә күренмәй. Генерал Кауфман ғәскәрҙәрен ике колонна менән алға табан йүнәлтә. Көслө ут аҫтында ике колонна ла күкрәккә тиклем һыу эсендә дошман позицияһына сыға. Бохаралылар, 21 орудиены һәм башҡа төрлө ҡоралды ҡалдырып, ҡаса. Рәсәй яғынан юғалтыуҙар барыһы 40 кеше була (шул иҫәптән, яралалыр).
Киләһе көндө Сәмәрҡәнд генерал Кауфманға бирелә. Искәндәр Зөлҡәрнәй, риүәйәттәр буйынса, Сәмәрҡәндтең беренсе яулап алыусыһы була, Александр II-гә уны аҙаҡҡы тапҡыр буйһондорорға насип була. Артабан, Зараушан үҙәнендә позицияларҙы нығытыу өсөн, Кауфман төрлө ерҙәргә болаларҙы баҫтырыу һәм ҡайһы бер нығытылған пунктарҙы баҫып алыу өсөн, отрядтар ебәрә. Әмиргә ҡаршы үҙе Кауфман да сыға, Сәмәрҡәндтә ҙур булмаған отряд ҡына ҡалдырыла. Майор Штемпель менән 658 кеше ҡала, шул иҫәптән, Кауфман үҙе менән бергә алмаған сирлеләр ҙә.
Генерал Кауфман ҡаланан сығып китеүе менән Сәмәрҡәнд халҡы муллалар агитацияһына бирелә. 1 июндә баҙарҙа күмәк халыҡ йыйыла, ҡыйыҡ баштарынан урыҫтарға ҡарай таштар ырғытыла, ҡала диуарҙары артында тағы ла бик күп кеше йыйыла (65 мең кеше).
Майор Штемпель цитаделгә сигенә һәм оборонаға әҙерләнә. Цитаделгә шулай уҡ йәһүд ғаиләләре һәм урыҫ сауҙагәрҙәре (Хлудов, Трубчанинов, Иванов һәм башҡалар) йәшенә. Сауҙагәрҙәр һәм Урта Азияла сәйәхәт ҡылыусы билдәле рәссам Василий Верещагин цитателде обороналауҙа әүҙем ҡатнашлыҡ күрһәтәләр.
2 июлдә бохаралылар ҡалаға бәреп инәләр, күмәк кеше цитадель диуарҙарына ташлана, айырыуса ҡапыл һөжүм Сәсмәрҡәнд ҡапҡаларына яһала, ҡапҡаларға ут төртәләр. Прапорщик Мимик һәм полковник Назаров бер нисә һөжүмде кире ҡағалар, янғынды бөтөрөү сараларын күрергә тырышалар.
Ҡапҡаларҙы ысҡындырып ергә ташлағас ҡына янғынды һүндерә алалар. Ҡапҡалар алдына ҡуйылған орудиенан бохаралылар утҡа тотола.
Һөжүм төнгә ҡарай ғына тыма, төн тыныс үтә. Генерал Кауфман хәйерсе кейемендә урыҫтарға һатылған егетте ебәрә.
Киләһе көндө ҡаты һөжүмдәр дауам итә. Ҡапҡаларҙы һәм емерек урындарҙы һаҡлау өсөн сирлеләр һәм яралылар йәлеп ителә. Комендант майор Штемпель, сигенеү осрағын ҡайғыртып, һарайҙы оборонаға әҙерләй башлай. Һарайға бөтә булған дары һәм снарядтар алып киленә, дошмандың һөжүменә ҡаршы тороп булмаған осраҡта һарайҙы шартлатыу тураһында ҡарар сығарыла.
7 июндә генерал Кауфмандан тиҙҙән килеп етеүе тураһында хәбәр килә.
8 июндә Бохара ғәскәрҙәрен цитадель гарнизоны һөжүмләй. Тиҙҙән казактар һәм генерал Кауфман килеп етә, ул гарнизонға рәхмәтен белдерә. Баҙарҙы, ҡаланың төп үҙәге булараҡ, яндырырға бойора.
Сәмәрҡәндте ҡолатҡандан һуң Ҡаттаҡурған ҡәлғәһе алына, ә 1868 йылдың 2 июнендә әмир Ербулаҡ бейеклектәрендә тулыһынса еңелеүгә дусар була һәм Рәсәй менән солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. 1868 йылдың 23 июнендәге солох килешеүенә ярашлы Бохара ханлығы Рәсәйгә Сәмәрҡәнд, Ҡаттаҡурған, Панчакент һәм Урғытты — Зараушан үҙәненең иң гүзәл ерҙәрен — бирергә тейеш була. Бынан тыш, Бохара әмире 500 мең һум түләргә, урыҫ сауҙагәрҙәренә ханлыҡтағы мөлкәтен һаҡлау һәм шәхсән хәүефһеҙлеген тәьмин итергә, бөтә ҡалаларҙа ла сауҙа агентлыҡтарҙы ойошторорға, урыҫ тауарҙарынан хаҡынан 2½% артыҡ пошлина алмаҫҡа һәм урыҫ сауҙагәрҙәренә ханлыҡ аша башҡа ерҙәргә ирекле үтеүҙе тәьмин итергә тейеш була.
Шулай итеп, Бохара ханлығының үҙаллығына нөктә ҡуйыла. Ошо мәолдән алып Бохара әмире урыҫ дәүләтенең бөтә теләктәрен кисекмәҫтән үтәргә тейеш була, ә урыҫ дәүләте, үҙ сиратында, Бохара ханлағында рәсәй менән һуғыштан һуң болаларҙы баҫтырырға ярҙам итә. Шул уҡ 1868 йылда урыҫ ғәскәрҙәре, әмир үтенесе буйынса, Ҡаршы бейлегендә Мозаффар әмиргә ҡаршы баш күтәреүселәрҙе ҡыйраталар (әмирҙең өлкән улы Ҡатта түрәне тәхеткә ултыртырға теләйҙәр) һәм ҡаланы әмиргә ҡайтарып бирәләр. 1870 йылда урыҫ ғәскәрҙәре боласы Шаар һәм Китап ҡалаларына яулап алалар һәм Шәһрисәбз бейлеге ҡабаттан Бохараға ҡушыла.
1868 йылда Бохара территорияһынан 2047 км² (200000 мең кешенән 257 кв. миль) ере тартып алына һәм Зараушан округы ойошторола (тулыһынса 1872 йылда ҡушыла).
1873 йылғы Искәндәр күле экспедицияһы тарафынан Рәсәйгә Матчин, Фалгар, Фараб, Магиан һәм Кштут тау бейлектәре территориялары ҡушыла (31500 кешенән 244000 кв. миль).
1873 йылда Бохара, Рәсәйҙең ярҙамында, ситтә ҡалған Ғиссар һәм Куләб бейлектәрен ҡайтарып ала, ә 1877 йылда Дарвозды һәм Ҡаратегинды яулап, үҙ сиктәрен киңәйтә. Әмир Музаффарҙың вафатынан һуң, 1885 йылда, уның улы Сәйет-Абдуләхәт хан тәхеткә ултыра.
Хиуа ханлығын буйһондороу
Экспедицияға етәкселек итеү Айырым Ырымбур корпусының командиры, генерал-адьютант В. А. Перовскийға йөкмәтелә, ул Рәсәй ҡарамағында булған территорияларҙа тыныслыҡты һәм сауҙаны тәьмин, әсирлеккә алынған урыҫ подданыйҙарын азат итергә тейеш була. ПЕровский Илецк защита ҡәлғәһе аша Хиуаға тиклем 1250 саҡрым үтергә тейеш була, ысынында юл оҙонлоғо 1400 саҡрым булып сыға.
Поход 1839 йылдың ноябренә тәғәйенләнә, алдағы йәй көндәрендә Хиуа юлында ике терәк пункттары һәм аҙыҡ-түлек складтары булырлыҡ туҡтау урындары планлаштырыла: беренсеһе — Эмба йылғаһында (Ырымбурҙан 500 саҡрым алыҫлыҡта), икенсеһе — Аҡбулаҡ йылғаһы эргәһендә (Эмбанан 150 саҡрым алыҫлыҡта). Экспедиция отряды өс ярым пехота батальонынан һәм 20 орудиелы өс Урал һәм Ырымбур казактары пехотаһынан тора (барыһы 4 мең кеше. Отряд ноябрь башында дүрт эшелон менән юлға сыға; бик ҙур дөйә транспортынан хәрәкәт бик тиҙ бара (10 мең дөйәгә тиклем). Йылдың аҙағында ғәскәрҙәр Илек йылғаһында (Ырымбурҙан 150 саҡрым алыҫлыҫта), ә 19 декабрҙә беренсе туҡтау урынына килеп етәләр. Һыуыҡ был ваҡытта −30 градусҡа тиклем барып етә. Йылы кейем һәм яғыулыҡ етешмәй. Эмбаға килеп етеүгә бик тәрән ҡар ята; отряд башлыса юлһыҙ барырға мәжбүр була. Бигерәк тә дөйәләр артабанғы юлға эшкинмәй. Эмбалағы туҡтау урынында бер нисә көн ял итергә тура килә. Ошо уҡ ваҡытта Хиуала әлеге поход тураһында хәбәрҙар булалар, экспедицияға ҡаршы Хиуа ғәскәрҙәренең бер нисә отрядын юллана. Уларҙың береһе (2 мең кешегә тиклем) 18 декабрҙә урыҫтарҙың ҙур булмаған отряды баҫып алған Аҡ Булаҡ янындағы туҡталышҡа һөжүм яһай, әммә ҡаты бәрелештән һуң һөжүм кире ҡағыла. 30 декабрҙә генерал Перовскийҙың ғәскәрҙәренең 1-се эшелоны Эмба нығытманан сыға, артабанғы өс көндә ҡалған өсәүһе. Хәрәкәт бик ныҡ тотҡарлана; тәрән ҡар, буран, һыуыҡ, яғыулыҡтын булмауы ауырыуҙарға һәм үлемгә килтерә. Аҡ булаҡҡа етеп барғанда сафта 1900 кеше, 5200 дөйә (уларҙың 2500 ғына артабанғы юлға яраҡлы) була. Бындай шарттарҙа Перовский экспедицияны туҡтатыу буйынса ҡарар сығара. Кире яҡҡа поход 4 февралдә башлана. 18-дә отряд бик ауыр хәлдә Эмба нығытмаһына әйләнеп килә, ошо көндәр эсендә 1800 дөйә юҡҡа сыға. Эмбала мәжбүри рәүештә өс айлыҡ туҡталыш эшләнә, яңы дөйәләр кәрәк була. 20 майҙа ғына Эмбанан Ырымбурға табан хәрәкәт башлана, 2 июндә отряд 1200 ауырыуҙарҙы һөйрәп, юлда 1000 кешене юғалтып, Ырымбурға кире ҡайта. Коканд менән Бохараны буйһондорғандан һуң Рәсәй хөкүмәте яңы яулап алынған ерҙәр тирәһендә үҙенең контроле аҫтында булмаған Хиуа ханлығының ғәмәлдә булыуын күҙ алдына килтерә алмай.
1869 йылда Шир-Али хан бөтә Афғанстандың хакимы булып ала. Рәсәй хакимдары уны Британ Һиндостан йоғонтоһо аҫтына эләккән тип уйлай, сөнки Хиуа ханы Рәсәй сиктәренә үҙенең ғәскәрҙәрен ебәрә. Шуға күрә генерал Столетов етәкселегендә 1869 йылда Каспий диңгеҙенең көнсығыш ярында Красноводск фортыy төҙөлә. Артабан Хиуа походы 1873 йылда Кауфман етәкселегендә башҡарыла. Дүрт отряд ойошторола (Төркөстан, Красноводск, Манғышлаҡ һәм Ырымбур), отрядтарҙа барыһы яҡынса 13000 кеше, 4600 ат һәм 20000 дөйә туплана, улар февраль аҙағында һәм март башында өс колонна менән Жеззах, Казалинск һәм Каспий диңгеҙенән юлға сыға. Хиуаға тиклем Красноводск отряды барып етмәй. Бик ауыр юл михнәттәре менән, һыуһыҙ сүллектәрҙә эҫелектән интегеп, берләшкән отрядтар Хиуаға майҙың аҙағында ғына барып етә. 1873 йылдың 28 майында генерал Н. В. Веревкин етәкселегендә Ырымбур-Маңғышлаҡ ғәскәренең бер өлөшө Хиуаға яҡынлаша, ҡаланың диуарҙары буйлап урынлаштырылған демонтир һәм монтир батареяларынан ут аса. Ҡалала паника башлана, хан һөжүмде көтмәйенсә, ҡаланы бирергә ҡарар итә һәм Кауфманға илселәрен ебәрә, әммә төркмәндәр һәм шулай уҡ Хиуа халҡы араһында ла хандың абруйы бик ныҡ төшкән була, ҡаланы яҡлаусылар Шаһ Абат ҡапҡалары яғынан урыҫтарға ҡаршы торорға ниәт итәләр. Кауфман — утты туҡтатырға, ә Веревкинға Һары Күпрәк күперендә Төркөстан отряды менән ҡушылырға бойора. 29 майҙың иртәһендә Веревкин Шах Абат ҡапҡаларын асыуын талап итә. Хиуа етәкселәре, Кауфманды Хазарасп ҡапҡаларында көтәләр һәм Веревкиндың талабына ҡолаҡ һалмайҙар. Веревкин Шаһ Абат ҡапҡаларын көс менән алырға бойора, ҡапҡалар гранаталар менән үтәнән-үтә тишелә, 2 ракета станоктары менән 2 рота ҡапҡаларҙы яулап алалар. Шулай итеп, Кауфман етәкселегендә Төркөстан һәм өлөшләтә Ырымбур отрядтары менән тантаналы рәүештә ,бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ, Хазарасп ҡапҡалары аша инергә әҙерләнгәндә, Хиуа Ырымбур отряды тарафынан яулап. Хан Хиуанан Хазауатҡа, төркәмнәдәргә, ҡаса, улар ярҙамынан ул көрәште дауам итергә ниәтләй, әммә 2 июндә әйләнеп ҡайта. Рәсә хөкүмәте Хиуа ханлығын тулыһынса буйһондороуҙы маҡсат итеп ҡуймағанға күрә, хан үҙ урынында ҡалдырыла. Хан янында Рәсәй ғәскәрҙәрен аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү, шулай уҡ ҡол хәлендә булған фарсыларҙы азат итеү өсөн махсус совет булдырыла.
Иле өлкәһе
1871 йылда, дунған һәм уйғырҙар ихтилалы барышында Иле өлкәһенең Иле йылғаһының үрг ағымында урынлашҡан Күлжин соланаты ҡушылдырыла Ҡытай менән 1881 йылғыИле крайы буйынса килешеүгә ярашлы, урыҫ хөкүмәте Ҡытайға Иле өлкәһен (Синьцзян-Уйғыр автономиялы район) кире ҡайтара, әммә Күлжәлә, Чуғучаҡта, Ҡашғарҙа һәм Улан Батырҙа үҙ илселектәрен булдырыу өсөн мөмкинлектәр ала.
Төркмәнстанды яулап алыу
Хиуа оазисының ултыраҡ халҡы буйһона, әммә хан төркмәндәрҙе күндерә алмай, йыл һайын 20 мең яҡшы ҡоралланған, ҡыйыу, ғәйрәтле яугирҙарҙы биргән төркмәндәр, ысынында, Хиуа оазисына хужа булалар. Төркмәндәр яһаҡ түләмәй, урындағы халыҡты бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ талайҙар. Кауфманға ла 300 мең һумлыҡ контрибуцияны бирергә теләмәү сәбәпле Кауфман 1873 йылдың 7 июлендә төркмән йәйләүҙәренә ҡарата көс ҡулланырға мәжбүр була. 13—15 июлдә бик ҡаты бәрелештәр була. Төркмәндәргә буйһонорға тура килә һәм, крайҙы тулыһынса баҫтырғандан һуң, 12 августа Хиуа ханлығы менән килешеүгә ярашлы: 1) Ҡаҙаҡ далаларының тулыһынса тынысланыуы, 2) хан 2 000000 һум күләмендә контрибуция 3) ҡолдар менән һатыу итеү туҡтатыла һәм Рәсәй подданыйҙарынан булған әсирҙәр азат ителә 4) хан үҙен «императорҙың буйһоноусан фәҡире» итеп таный һәм 5) 1874 йылда булдырылға Каспий аръяғы бүлегенә яңы ер биләмәләре инә.