cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәйге амфитеатр
Тарихы
2006 йылдың авгусында бинаның модернизациялау проекты әҙерләнә, унда  тамашасы урынын  6200-гә арттырыу һәм амфитеатр  өҫтөндә ҡыйыҡ ҡороу  күҙ уңында тотола. Реконструкция проектының баш архитекторы — Александр Зафатаев. Реконструкция һөҙөмтәһендә тамашасылар өсөн яңы уңайлы урындар  ҡуйыла, ике ҙур экран,  артистар өсөн уңайлы грим һалыу бүлмәләре, техник персонал өсөн кабинеттар булдырыла, Германия, Франция, АҠШ, Италиянан  махсус амфитеатр өсөн эшләнгән   тауыш һәм яҡтылыҡ  ҡорамалдары һатып алына. Реконструкция хаҡы 35 миллиард белорус һумы тәшкил итә.
Мартыновка
Мартыновка —
Котлия (йылға)
Котлия — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Иҫке баҙар (Джяковица)
Джяковицалағы иҫке баҙар (Оло баҙар) — Косово биләмәһендәге иң бороңғо баҙар. Баҙар урынлашҡан тарихи районда шулай уҡ XV быуатта төҙөлгән бороңғо ҡала мәсете Хадум бар.
Котлия (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке баҙар (Джяковица)
Ҙур баҙар Джяковица иҡтисадының йөрәге була, унда яҡындағы ауылдарҙан китерелгән тауарҙар менән сауҙа итәләр. Иҫке баҙар 1999 йылдағы Косово һуғышы ваҡытында емерелә, ә һуңынан яңынан тергеҙелә.
Мәсет тирәләй скульптура биҙәүле, иҫке Ғосман телендә уйып яҙылған яҙыуҙары булған ҡәбер таштары урынлашҡан. Элек Джяковицаның билдәле ғаиләләренең вәкилдәре шунда ерләнгән. Шулай уҡ мәсет комплексына 2008 йылда емерелгән хамам (төрөк мунсаһы), һәм 1671 йылда төҙөлгән бороңғо китапхана бинаһы (Косово һуғышы ваҡытында емерелгән) инә.
Иҫке баҙар ҡаланың үҙәге эргәһендә, Крана йылғаһының икенсе ярында, күпер аша 5 минутлыҡ юл алыҫлығында урынлашҡан. Баҙар яҡынса 3,5 гектар майҙанды биләй, ә уның төп урамының оҙонлоғо 1 км тәшкил итә, урам буйлап яҡынса 500 магазин урынлашҡан. Унда шулай уҡ мәсет, бер нисә төрбә һәм сәғәт башняһы урынлашҡан.
Араз Республикаһы
Араз (Аракс) Республикаһы (Araz Türk Cümhuriyyəti) — үҙ-үҙен иғлан иткән дәүләт. Нахичевандә 1918 йыл аҙағында Эриван губернаһы ерҙәрендә нахичеван хандары тарафынан иғлан ителгән дәүләт. Уның башында Нахичевандең милли (мосолман) советы аша генерал-губернатор Джафаркули Хан Нахичеванский торған.
1919 йылдың июнь аҙағында әрмән ғәскәрҙәре Нахичевань ҡалаһын алғандар һәм Аракс Республикаһы бөтөрөлгән. Был Әрмәнстан менән Әзербайжан Демократик Республикаһы араһында ҡораллы низағ барлыҡҡа килтергән.
Тарихы
1826—1828 йылдырҙағы рус-фарсы һуғышынан һуң Рәсәй империяһы һәм Персия араһында Төркмәнчай тынысылыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған, уның буйынса Эриван һәм Нахичевань ханлыҡтарының ерҙәре Персиянан Рәсәйгә күскән. Шул уҡ йылда, 1828 йылдың 21 мартында император Николай I указы менән Нахичевань ханлығы бөтөрөлгән. Эриван һәм Нахичевань ханлыҡтары территорияһынан Әрмән өлкәһе ойошторолған.
1830 йылда Әрмән өлкәһенең Нахичевань провинцияһы халҡының составы: мосолмандар — 17138 кеше, әрмәндәр — 13369 кеше, шул уҡ сығанаҡ буйынса Персиянан Нахичевань провинцияһына 10652 әрмән, ә Ғосман империяһынан 27 әрмән күсенгән.
Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)
Асҡын ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Араз Республикаһы
Тарихы
1840 йылдың 10 апрелендә император Николай I-нең «Кавказ аръяғы крайы менән идара итеү өсөн учреждение» тигән административ реформаһы тураһындағы указы менән Әрмән өлкәһе бөтөрөлгән. 1849 йылда элекке Әрмән өлкәһенең территорияһы Эриван губернаһы составына ингән.
Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһе Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә. 2008 йылда Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән берләштерелә.
Араз Республикаһы
Тарихы
Нахичеван ханы Эхсан-хан һәм уның тоҡомдарынан Рәсәй империяһында Нахичеванский фамилияһы нығынған. Был нәҫелдән күп кенә билдәле юлбашсылар, шул иҫәптән генералдар Исмаил, Келбали, Гусейн, Джамшид Хан Нахичеванскийҙар сыҡҡан.
Асҡын ауыл Советы (Асҡын районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереүгә һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһындағы» Законы, ст.1, п. 4 түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: д) Асҡын ауыл Советын Борма һәм Ҡуяштыр ауыл Советтары менән, «Асҡын» атамаһын ҡалдырып, берләштерергә, Асҡын — административ үҙәк. Борма ауыл Советының Яңы Борма, Үрге Никольский, Талог, Төй, Ҡуяштыр ауыл Советының Ҡуяштыр ауылдарын Асҡын ауыл Советы составына индерергә. Асҡын ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Борма, Мәтәле һәм Ҡуяштыр ауыл Советтарын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға;
Араз Республикаһы
Тарихы
Әрмәнстан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү мәлендә Эриван губернаһы өйәҙҙәренең ҙур өлөшө төрөк ғәскәрҙәре тарафынан оккупацияланған, улар Эриванға тиклем уҡ килеп еткәндәр. Бындай шарттарҙа 1918 йылдың 4 июнендә Әрмән милли советының делегацияһы Ғосман империяһы хөкүмәте менән Батуми килешеүенә ҡул ҡуйған, уға ярашлы Әрмәнстан республикаһы фактик рәүештә төрөктәрҙең сателлитына әүрелгән, сөнки Ғосман империяһы Әрмәнстандың бойондороҡһоҙлоғон был ваҡытта Әрмән милли советы контролдә тотҡан территорияның сиктәрендә таныған. Был территория Эриван губернаһының Эриван һәм Эчмиадза өйәҙҙәре менән сикләнгән, уның майҙаны — 12 мең км², халҡы яҡынса 1 млн кеше (шул иҫәптән ҡасаҡтар). Әммә Ғосман империяһы Беренсе донъя һуғышында еңелгәндән һуң һәм 1918 йылдың 30 октябрендә Мудрос тынысылыҡ килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, төрөк ғәскәрҙәре Әрмәнстандың оккупацияланған территорияларын ташлап китергә мәжбүр булған.
Батуми килешеүен танырға теләүҙән баш тартҡан генерал Андраник Озанян үҙенең яҡлылары менән бергә төрөк ғәскәрҙәренә ҡаршы тороуҙы дауам итеү маҡсатында илдең көньяғында яңы әрмән дәүләтен — Тау Әрмәнстанының Республикаһын төҙөй.
Араз республикаһында һуғыш һәм уның ҡолауы
Аракс (Араз) республикаһы 1918 йылдың 3 ноябрендә баш ҡалаһы Игдырҙа Нахичеванский нәҫеле хандары тарафынан иғлан ителгән. Йәш республиканың территория, уның хөкүмәтенең фекере буйынса, Эриван губернаһының Шаруро-Даралашез, Сурмали һәм Нахичевань өйәҙҙәренән, шулай уҡ Эриван һәм Эчмиадзи өйәҙҙәренең көньяҡ-көнбайыш өлөштәренән торорға тейеш булған. Тап ошо территорияны 1918 йылдың июнендә Ғосман империяһы оккупациялаған.
Әрмәнстан Демократик Республикаһының һуңғы премьер-министры Симон Врацян был ваҡиғаларҙы ошолай тасуирлаған : «1918 йылда Әрмәнстандың эске тормошонда Төркиә һәм Әзербайжан ҡулдары тарафынан Әрмәнстанды ҡанға батырыу ниәте менән ойошторолған дәүләткә ҡаршы мосолман хәрәкәттәре иң ауыр күренеш булған. Әрмәнстан ерендә үҙәге менән Нахичевандә айырым «Аракс республикаһы» иғлан ителгән, уның составына Сурмалу, Занги һәм Ведибасар, Мили, Шарур һәм Нахичеван ингән. Был республика төрөк пушкалары, артиллерияһы һәм мылтыҡтары менән ҡоралланған һәм төрөк офицерҙары һәм чавуштары командалығында хәрәкәт иткән үҙ армияһын тотҡан. Әзербайжан уларға аҡса ебәргән. Төркиә һәм Әзербайжан уларҙың эшмәкәрлеген йүнәлткән»
Британдар Араз республикаһын танымай, һәм уны Ғосман империяһының ниәте менән ойошторолған тип иҫәпләгән. Республика тик 4 ай дауамында һәм башлыса ҡағыҙҙа ғына йәшәгән.
Канада
Кана́да (Canada, Canada ) — Төньяҡ Америкала урынлашҡан дәүләт, ҙурлығы буйынса донъяла өсөнсө урында. Атлантик, Тымыҡ һәм Төньяҡ Боҙло океандары менән йыуыла. Көньяҡтан һәм төньяҡ-көнбайыштан АҠШ, төньяҡ-көнсығыштан Дания (Гренландия) һәм көнсығыштан Франция (Сен-Пьер һәм Микелон) менән сиктәш. Канада менән АҠШ сиге — донъялағы иң оҙон дәүләт-ара сик.
Халыҡ һаны буйынса донъяла 37-се ил (2023 йылдың 1 февраленә 39 432 111 кеше
Канада — инглиз һәм француз телдәре федераль кимәлдә рәсми тип таналған, ике телле, мәҙәниәте күп ҡырлы, парламентар системалағы конституцион монархия иле. Канаданың иҡтисады күп тармаҡлы, тәбиғи ресурстарға һәм сауҙаға нигеҙләнгән, сәнәғәте технологик яҡтан киң үҫешкән ил.
Этимологияһы
Канада атамаһы kanata һүҙенән килеп сыҡҡан, ул «ултыраҡ», «ауыл» һәм «ер», «ер» тигәнде аңлата. Улар — Жак Картье Гаспела 1534 йылдың йәйендә үҙҙәренең йәйге лагерында осратҡан тәүге индеецтар (минго ҡәбиләһе телендә kanötayë' — «ауыл, ҡала» һәм онондага ҡәбиләһе телендә ganatáje — «ҡала» ). 1535 йылда хәҙерге Квебек ҡалаһы ерендә йәшәүселәр, был һүҙҙе Стадакон ауылына ебәрер өсөн ҡулланған ). Картье экспедициянан һуң күп тә үтмәй лаврентий ҡәбиләһе эҙһеҙ юғала. Бының сәбәптәре тураһында бер нисә гипотеза бар, шул иҫәптән европалылар индергән ауырыуҙар һәм гурондар йәки ирокез конфедерацияһы тарафынан баҫып алына, әммә уларҙың береһе лә аныҡ ҡына раҫланмаған.
Географияһы
Канада Төньяҡ Американың күпселек өлөшөн биләй. Ҙурлығы буйынса донъяла икенсе ил. Дөйөм майҙаны 9 984 670 км² тәшкил итә, шуларҙың 9 053 507 км² — ҡоро ер. Илдең территорияһына 52 меңдән ашыу утрау инә, шуларҙың иң ҙуры — Баффин Еренең майҙаны 0,5 миллион километрҙан ашыу тәшкил итә. Илдең дөйөм майҙанының 27 проценттан ашыуы урман сигенән төньяҡтараҡ урынлашҡан. Канадала донъялағы иң төньяҡ даими кеше ултырағы Алет (Нунавут), Элсмир утрауының төньяҡ осонда, Төньяҡ полюстан 817 км алыҫлыҡта, Канада Ҡораллы Көстәре базаһы урынлашҡан.
Канада Атлантик океандан (Баффин һәм Лабрадор диңгеҙҙәре менән) көнсығыштан көнбайышта Тымыҡ океанға һәм илдең төньяғында Бофорт диңгеҙе менән Төньяҡ Боҙло океанға тиклем һуҙыла. Ил территорияһының көнсығыштан көнбайышҡа табан иң ҙур оҙонлоғо — Ньюфаундленд утрауындағы Спир мороно һәм Аляска менән Юкон сиге араһы - 5514 км, ә төньяҡтан көньяҡҡа — Элсмир утрауындағы Колумбия мороно һәм Эри күлендәге (Онтарио) Мидл утрауы араһы - 4634 км. Канаданың Арктика архипелагының яр буйын индереп, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо 202 мең километрҙан ашыу — донъяла иң юғары күрһәткес. 2022 йылдың июненә тиклем Канаданың бер генә дәүләт (Америка Ҡушма Штаттары) менән ҡоро ер сиге була. Канада менән АҠШ араһындағы ҡоро ер сигенең дөйөм оҙонлоғо — 8891 км (шул иҫәптән Аляска менән 2475 км). 2022 йылдың июнендә Канада һәм Дания Арктикалағы Ганс утрауын бүлешә, шулай итеп Дания Канада менән ҡоро ер сигенә эйә булған икенсе ил була (оҙонлоғо яҡынса 1 км). Диңгеҙ буйынса Канада Франция (Сен-Пьер һәм Микелон) менән сиктәш.
Рельефы и ер аҫты байлыҡтары
Канада рельефын схематик яҡтан диаметры 5,2 мең км-ҙан ашыу булған киң депрессия тип күрһәтергә мөмкин, шулай уҡ АҠШ территорияһының бер өлөшөн биләй. Депрессияның уйһыу өлөшө диңгеҙ кимәленән 600 м юғары бейеклектәге Канада ҡалҡанын барлыҡҡа килтерә, уның иң тәрән үҙәк өлөшөндә Гудзон ҡултығы урынлашҡан. Барлыҡҡа килгән «ҡалҡандың» ситтәре көнбайышта көнсығыштағыға ҡарағанда юғарыраҡ.
Канада ҡалҡаны илдең дөйөм майҙанының яҡынса яртыһын биләй. Ул - боронғо Прекамбрия тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән һәм һуңғы боҙлоҡ дәүерендә уңдырышлы тупраҡ ҡатламын юғалтҡан ташлы өлкә. Канада ҡалҡаны тирәләй ултырма тоҡомдарҙан торған уйһыулыҡтар. Канада ҡалҡанынан көньяҡ-көнсығышҡа табан Бөйөк күлдәр менән йәнәш һәм Изге Лаврентий йылғаһы үҙәне буйлап һуҙылған уйһыулыҡтар урынлашҡан. Былар майҙаны буйынса сағыштырмаса ҙур булмаған уйһыулыҡтар, унда халыҡ тығыҙ урынлашҡан һәм ере уңдырышлы, сәнәғәт һәм ауыл хужалығы үҫешкән.
Тарих
1867 йыл — Бөйөк Британия илгә доминион статусын бирҙе.
Халҡы
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Канадала 36 991 981 кеше йәшәгән, был 2016 йыл менән сағыштырғанда 5,2 процентҡа артыҡ. Халыҡ һаны буйынса Канада донъяла 38-се урынды биләй, һәм халыҡ тығыҙлығы (1 км²-ға яҡынса 4,2 кеше) — донъяла иң түбәндәрҙең береһе.
Майҙаны ҙур булыуға ҡарамаҫтан, Канада халҡының яҡынса 80 проценты АҠШ сигенән 150 км алыҫлыҡта йәшәй.
Провинциялар
Иҫкәрмәләр:
Квебек
Квебе́к (Quebec, МФА: или, Québec МФА: ) — Канаданың майҙан буйынса иң эре провинция. Баш ҡала — Квебек, 735 мең кеше. Иң эре ҡала — Монреаль.
Канадаға иммиграция
Канадаға Иммиграция — Канадаға халыҡтын күсеүе, иммиграция процессы.
Канада — иммигранттар иле. Канаданың юғары үсешле, этник дискриминацияһыҙ һәм конфликтһыҙ ил тип глобаль репутацияһы бар. 2006 йылда Канада 236 756 иммигрант ҡабул итте. Беренсе 10 илдәр-лидерҙар: Ҡытай (28 896), Индия (28 520), Филиппин (19 718), Пакистан (9808), АҠШ (8750), Бөйөк Британия (7324), Иран (7195), Көньяҡ Корея (5909), Колумбия (5382) һәм Шри-Ланка (4068).
Артабан Франция (4026), Марокко (4025), Румыния, Рәсәй, Алжир бара. Һәр ил 3500 иммигрант бирҙе.
1976 йылда Канадала Эммиграция Законы, 2002 — Ҡасаҡтар тураһында Закондар ҡабул ителә.
2010 йылда илдә 34 миллион кеше тормош күрә. Халыҡ үсеше — 5,6 %.
Иммиграция категориялар
Иҡтисад иммигранттар.
'''Ғаилә. Ҡасаҡтар . Иммигрант Канадала 1095 көн йәшәһә (3 йыл), мотлаҡ Канада гражданы булырға тейеш.
Рәсәйҙә Канада Илселеге
Рәсәйҙә Канада Илселеге  — Канаданың РФ-ла дипломатик миссияһы. Илсе: Джон Слоан (John C. Sloan). Илселек йорто Хамовникила, Староконюшенный тыҡрығында Н. И. Казаков йортонда тора. 1898 йылда мәскәй архитекторы К. К. Гиппиус (1864—1941) проекты буйынса төҙөлә, эклектика һәм модерн стиле.
Иҡтисады
Милли валюта — Канада доллары. 1970 йылдан Канаданың доллары курсы йөҙөүсән; был ваҡыт эсендә минималь курс 0,62 АҠШ доллары (2002 йылда) тәшкил итә, ә максималь — 1,07 АҠШ доллары (2007 йылда).
Канада иҡтисады донъяла иң үҫешкән иҡтисадтар иҫәбенә инә. 2020 йыл иҫәпләүҙәре буйынса, Канаданың реаль ЭТП-һы 1,742 триллион АҠШ доллары тәшкил итә, был күрһәткес буйынса ил донъяла 15-се урынды биләй. Йән башына реаль килем 2020 йылда 45,9 мең доллар тәшкил итә — донъяла 34-се күрһәткес. Иҡтисад структураһы һиҙелерлек үҙгәрештәр кисерә. Әгәр 1870 йылда иҡтисадтың иң мөһим секторы булып ауыл хужалығы торһа (37 %, хеҙмәтләндереү өлкәһендә — 36 %, сәнәғәттә — 22 % һәм тәбиғи ресурстар сығарыуҙа — 4 %), 1997 йылға Канада иҡтисады индустриаль һыҙаттар ала. Дөйөм милли продукттың 2/3 өлөшө һәм уның эшсе көстәренең 3/4 өлөшө самаһы хеҙмәтләндереү өлкәһенә тура килә. Милли продуктта сәнәғәттең өлөшө — 18 процент. Эшсе көстәр — 15,5 процент. Ауыл хужалығы һәм тәбиғи ресурстар милли продукттың 15 проценттан кәмерәк өлөшөн һәм эшсе көстәрҙең 5 проценттан саҡ ҡына күберәк өлөшөн тәшкил итә. 2010 йылда Канадала хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә дөйөм халыҡтың 39 проценты, сәнәғәт етештереүендә — 10 %, ауыл хужалығында — 1 % эшләй. Икенсе бөтә донъя һуғышынан һуң тәүге ярты быуат эсендә эшләүсе ҡатын-ҡыҙҙар һанының артыуы иҫәбенә эш көсө составында ҡатнашыу кимәле 55 % алып 64,8 % тиклем артҡан (ҡатын-ҡыҙҙар араһында — 24,7 % алып 57,4 % тиклем). 1980-се йылдарҙың беренсе яртыһында 9,9 процентҡа еткән милли эшһеҙлек кимәле шул ваҡыттан алып кәмей бара һәм 2019 йылда 5,67 % тип баһалана.
Канадала, башҡа алдынғы иҡтисадтарҙағы кеүек үк, Джини коэффициенты — халыҡтың иң бай һәм ярлы ҡатламдары араһында килем тигеҙһеҙлеге индексы әкренләп арта бара. Әммә 2020 йылдар башында Канадала ул Ҙур Ете илдәрендә иң түбәне булып ҡала, ә Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы илдәре араһында ул дәүләт тарафынан табышты ҡайтанан бүлгәнгә тиклем 9-сы урынды һәм ошо ҡайтанан бүлеүҙән һуң исемлектең уртаһына яҡыныраҡ урынды биләй.
Клаудио Монтеверди
Биографияһы
Клаудио Монтеверди 1567 йылда Төньяҡ Италияның Кремона ҡалаһында доктор, дарыуханасы, хирург Бальтазар Монтеверди ғаиләһендә тыуған. Ул биш бала араһында иң өлкәне була. Бәләкәй сағынан уҡ Кремонала кафедраль собор капельмейстеры М. А. Индженьериҙа уҡый. Монтеверди музыка сәнғәтен өйрәнә, дини йырҙар башҡарыуҙа ҡатнаша. Ул шулай уҡ Кремона университетында уҡый. Уның баҫылып сыҡҡан тәүге йыйынтыҡтары (латинса) мотеттарҙан һәм дини (итальян) мадригалдарҙан (Sacrae Cantiunculae, 1582; Spirituali Madrigali, 1583) тора. Уның артынан өс тауышлы канцонетталар йыйынтығы (1584), шунан биш тауышлы мадригалдарҙан торған ике йыйынтыҡ (1587; 1590) килә. 1590 (бәлки, 1591) йылдан алып 1612 йылға тиклем Монтеверди герцог Винченцо I Гонзага һарайында Мантуяла (1562—1612) башта йырсы һәм гамбала уйнаусы, ә 1602 йылдан герцог һарайында бөтә музыкаль тормоштоң ойоштороусыһы, капельмейстер булараҡ эшләй.
1599 йылда Монтеверди һарай йырсыһы Клаудия Каттанеоға өйләнә, уның менән 8 йыл йәшәй (1607 йылда Клаудия вафат була). Уларҙың ике улы һәм ҡыҙы тыуа, тик оҙаҡламай үләләр
1613 йылда Монтеверди Венецияға күсеп килә, унда Сан-Марко соборы капельмейстеры вазифаһын биләй. Был вазифала ул тиҙ арала хор музыканттарының һәм инструменталистарҙың профессиональ кимәлен тергеҙә (уға тиклем эшләгән Джулио Мартиненго Чезареның аҡсаны урынлы файҙаланмауы арҡаһында, капелла тарҡалыу хәлендә була). Ғибәҙәтхана идарасылары Монтеверди кеүек оҫта музыкантты эшкә алғандары өсөн бик шатлана, сөнки дин хеҙмәттәренең музыкаль өлөшө 1609 йылда Джованни Кроче үлгәндән һуң бик насар хәлдә була.
1632 йыл тирәһендә Монтеверди рухани булып китә. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ике һуңғы шедеврын яҙа: Возвращение Улисса (Il ritorno d’Ulisse in patria, 1641) операһы һәм Коронация Поппеи (L’incoronazione di Poppea, 1642) тарихи операһы. Һуңғыһының сюжеты нигеҙенә Рим императоры Нерондың тормошонан ваҡиғалар һалынған. Коронация  Поппеи әҫәре Монтеверди ижадының кульминацияһы тип иҫәпләнә. Ул трагик, романтик һәм комик күренештәрҙе (опера жанрының драматургияһында яңы аҙым), персонаждарҙың тормошсан портрет һыҙатламаларын, айырым бер йылылыҡ һәм хислелек менән айырылып торған көйҙәрҙе берләштерә. Операны башҡарыу өсөн бәләкәй оркестр ҙа етә, хор ҙа ҙур урын биләмәй. Оҙаҡ ваҡыт дауамында Монтевердиҙың опералары тарихи һәм музыкаль факт булараҡ ҡына ҡарала. 1960 йылдан башлап Коронация Поппеи донъя опера сәхнәләренең репертуарында тергеҙелә. Монтеверди Венецияла Санта-Мария Глориоза деи Фрари базиликаһында ерләнгән.
Ижады һәм стиле
Монтеверди ижады өс төркөм әҫәрҙәрҙән — мадригал, опералар һәм дини музыканан тора. Монтевердиҙың композицион техникаһының төп үҙенсәлеге — (йыш ҡына бер үк әҫәрҙә) һуңғы Яңырыу осоро композиторҙарына хас имитацион полифония һәм яңы барокко осороноң ҡаҙанышы булған гомофонияның берләшеүендә. Монтевердиҙың новаторлығы күренекле музыка теоретигы Джованни Артузи тарафынан тәнҡитләнә, уның менән бәхәстә Монтеверди (һәм уның туғаны Чезаре Джулио) үҙенең музыкала «икенсе практика» тип аталған яҡта булыуын белдерә. Ағалы-ҡустылы Монтеверди декларацияһына ярашлы, икенсе практика музыкаһында тотош шиғри текст өҫтөнлөк итә, уға музыкаль телмәрҙең бөтә элементтары, бөтәһенән элек, көй, гармония һәм ритм буйһона. Нәҡ текст һуңғыларҙың теләһә ниндәй даимиһыҙлыҡтарын аҡлай.
40 йәшенә тиклем Монтеверди башлыса мадригал жанрында эшләй (барлығы 8 йыйынтыҡ [«китап»]; туғыҙынсыһы, автор төҙөмәгән йыйынтығы, үлгәндән һуң баҫылған). Биш тауышлы мадригалдарҙан (барлығы 21) торған беренсе китабы өҫтөндә 4 йыл самаһы эшләй. Мадригалдарының тәүге һигеҙ китабы Ренессанс полифонияһынан барокко музыкаһына хас гомофонияға күсеш булып тора.
Монтевердиҙың иң популяр әҫәрҙәре араһында — «Ариадна» операһынан Ариадна һыҡтауы (итал. Lamento d’Arianna, инципит: «Lasciatemi morire») (1608; музыкаһы юғалған, либреттоһы тулыһынса һаҡланған). Ғүмере буйына Монтеверди уның өс версияһын баҫтырып сығара — мадригалдарҙың 6-сы китабында биш тауышлы мадригал төрөндә (1614), basso continuo менән бер тауышлы ария төрөндә (1623) һәм һуңғы латин контрафактураһын һуңғы — Мадонна һыҡтауы (ит. Lamento della Madonna) исеме аҫтында Selva morale дини музыка йыйынтығында (1640). Башҡа популяр әҫәрҙәре араһында — 2 тенор һәм b.c өсөн (О. Ринуччини тексына) «Zefiro torna» мадригалы
Лата-Марето-Яха
Лата-Марето-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бенедикт Спиноза
Бенедикт Спиноза (Benedictus de SpinozaBenedictus de Spinoza, тыумышы Барух Спиноза, ברוך שפינוזהברוך שפינוזהברוך שפינוזה; 24 ноябрь 1632 йыл, Амстердам — 21 февраль 1677 йыл, Гаага) — нидерланд философ-рационалисы һәм сығышы менән йәһүд булған натуралист, Яңы заман философияһының төп вәкилдәренең береһе.
Биографияһы
Барух де Спиноза йәһүд-сефардтар ғаиләһендә тыуа, уларҙың ата-бабалары Португалиянан ҡыуылғандан һуң Амстердамда төпләнә. Михаэль (Габриэль Алварес) һәм Ханна Дебора де Спиноза ғаиләһендә биш бала була: Исаак, Ребекка (икеһе лә Михаэлдең беренсе никахынан), Мириам, Барух һәм Габриэль. Әсәйҙәре бик иртә, 1638 йылда, Барухҡа ни бары алты йәш тулғанда, туберкулёз сиренән вафат була. 1654 йылда вафатына тиклем атаһы уңышлы эшләгән ғаилә фирмаһы хужаһы. Спиноза «Эц Хаим» башланғыс дини мәктәбенә йөрөй, унда иврит телен, Раша комментарийҙары менән Тораны, Талмудты һәм башҡа раввиндар әҙәбиәтен, шулай уҡ йәһүд дине нигеҙҙәрен һәм риториканы өйрәнә. Шунда уҡ ул Аверроэс һәм Аристотель хеҙмәттәре менән таныша. Аҙағыраҡ латин теле буйынса дәрестәр ала. Спиноза португал, испан, нидерланд һәм бер аҙ француз һәм итальян телдәрендә һөйләшә, әҙәби ивритты яҡшы белә; ғаилә теле, моғайын, ладино (сефард) теле булғандыр.
Раввиндар — хахам һәм дин таратыусы Исаак Абоаб-да-Фонсека (артабан, күрәһең, Спинозаны диндән айырыуҙа ҡатнашҡандыр ), Менаше бен Исраэль һәм Саул Мойтейра Спинозаның тәүге уҡытыусылары була. Спиноза ул ваҡытта уҡ Авраам ибн Эзра һәм Маймонид, Герсонид кеүек йәһүд философтарының хеҙмәттәрен өйрәнә, шулай уҡ Хасдай Крескастың «Аллаһ яҡтылығы» («Ор Адонай») трактаты һәм дини философ Авраам Коген Эррераның «Puerta del Cielo» («Йыһан ҡапҡалары») китабы менән таныш була. Был авторҙарға неоплатоник Иегуду Абрабанелде уның «Мөхәббәт тураһындағы диалогтары» («Dialoghi d' Amore») һәм ғәрәп-мосолман философтары: Әл-Фараби, Әбүғәлисина һәм Аверроэсты уларҙың хеҙмәттәре менән өҫтәргә кәрәк.
Атаһы вафат булғандан һуң Барух һәм уның ҡустыһы Габриэль фирмала идара итә башлай. Спинозаның «неортодоксаль» ҡараштары, уның сектанттарға (коллегианттар, протестантизмдағы бер ағым) яҡынлашыуы һәм ғәмәлдә иудаизмдан ситләшеүе, тиҙҙән уны бидғәттә ғәйепләүгә һәм йәһүд общинаһынан сығарыуға килтерә (херем, 1656 йылда).
Спиноза Бенедикт (латинса бәхетле) исемен ала, фирмалағы үҙ өлөшөн ҡустыһына һата ла, Амстердам ситендәге Оверкеркта төпләнә. Бында ул оҙаҡ йәшәмәй. Ҡабаттан әйләнеп ҡайта һәм (әлегә уға Амстердамда йәшәү рөхсәт ителгәнгә) экс-иезуит «күңелсәк доктор» ван ден Эндендың шәхси колледжына уҡырға инә, унда латин телен тәрәнерәк итеп камиллаштыра, грек телен, философиияны (грек, урта быуат философияһын һәм яңы философияны, шул иҫәптән Гоббс, Гассенди, Макиавелли, бәлки, Джордано Бруно хеҙмәттәрен дә), тәбиғи фәндәрҙе уҡый, һүрәт төшөрөргә һәм оптик быялаларҙы шымартырға өйрәнә, иврит теленән уҡыта. Бында ул Рене Декарт хеҙмәттәре менән таныша, шулай итеп, уның ижади эшмәкәрлек даирәһе киңәйә, әммә был уның «ысын инанысына» йоғонто яһамай. Декарт оҙаҡ ваҡыт Амстердамда йәшәһә лә, күрәһең, Спиноза менән ул бер ҡасан да осрашмағандыр — Спиноза ул мәлдә бик йәш була.
Бенедикт янына тоғро булған дуҫтары һәм уҡыусылары — Симон де Врис (Simon Joosten de Vries), Ярих Еллес (Jarig Jelles), Питер Баллинг (Pieter Balling), Лодевейк Мейер (en:Lodewijk Meyer), Ян Риувертс (Jan Rieuwertsz), фон Шуллер (von Schuller), Адриан Курбах (en:Adriaan Koerbagh), Йоханнес Курбах (Johannes Koerbagh), Йоханнес Бауместер (Johannes Bouwmeester) һәм башҡалар йыйыла.
1660 йылда Амстердам синагогаһы муниципаль властарға рәсми рәүештә мөрәжәғәт итеп, «әхләҡ һәм әҙәп нормаларын боҙған» өсөн Спинозаны хөкөм итеүен һорай. Спиноза тиҙ арала Амстердамдан ҡасып китергә мәжбүр була. Ул Рейнсбургтағы (ул саҡта коллегианттар үҙәге) Лейден ҡалаһы янындағы ауылда төпләнә. Линзаларҙы шлифовкалау уға йәшәүгә етерлек килем бирә. Ошонда ул «Алла, кеше һәм уның бәхете тураһында ҡыҫҡа трактат», «Аҡылды камиллаштырыу тураһында трактат», «Декарт философияһы нигеҙҙәренең» күпселек өлөшөн һәм «Этиканың беренсе китабын» яҙа. Ҡайһы саҡта уға Лейдендан студенттар килгеләй. 1661 йылда Спинозаға Лондон короллеге ғилми йәмғиәте рәйестәренең береһе Генри Ольденбург килә, уның менән байтаҡ йылдар хат алышҡан була.
1663 йылдың июнендә Спиноза Ворбюргҡа, Гаага янына күсенә, унда физик һәм математик Христиан Гюйгенс, филолог Фосс менән таныша. 1664 йылда Гаагала «Декарт философияһы нигеҙҙәрен» (тере сағында үҙенең Спиноза исеме аҫтында баҫтырылған берҙән-бер хеҙмәте) «Метафизик уйланыуҙар» хеҙмәте менән бергә баҫтырып сығара. Амстердамда «Теология-сәйәси трактатын» (1670) аноним рәүештә баҫтырғандан һуң Спинозаның атеист булыуы тураһындағы фекер нығына. Дәүләт башында философҡа ихтирам менән ҡараған ағалы-ҡустылы де Виттарҙың тороуы ғына (Ян де Витт картезиан ағымына ҡарай) Спинозаны етди эҙәрлекләүҙәрҙән ҡотҡара. Трактат менән параллель рәүештә ул «Йәһүд грамматикаһын» да яҙа.
1670 йылдың майында Спиноза Гаагаға күсенә (1671 йылда Павильюнсграхт (Paviljoensgracht) каналындағы йортта йәшәй; хәҙер был йорт латинса Domus Spinozana тип атала), ғүмеренең ахырынаса шул йортта ҡала. 1673 йылда Спиноза отказывается от приглашения пфальцского курфюрстан саҡырыу ала, әммә Гейдельбергск университетының философия кафедраһына эшкә урынлашыуҙан баш тарта, быны ул фекер әйтеү азатлығын юғалтырға теләмәүе менән аңлата. 1675 йылда Спиноза «Этикаһын» йомғаҡлай — был хеҙмәтендә философияһының бөтә төп положениелары системаға һалып бирелә. Әммә 1672 йылда ағалы-ҡустылы де Виттар дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә властан ҡолатыла һәм үлтерелә. Шуға ла «Этика» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығарыуҙан аяна, әммә хеҙмәттең ҡулдан яҙылған копиялары уның яҡын дуҫтары даирәһендә ҡулдан-ҡулға йөрөтөп уҡыла. 1675 йылда Спиноза немец математигы Эренфрид фон Чирнгаус менән таныша, ә 1676 йылда Гаагала туҡтап киткән Готфрид Лейбниц бер нисә тапҡыр Спиноза менән осраша.
Спиноза йәкшәмбе көн, 1677 йылдың 21 февралендә, туберкулёз сиренән вафат була (был сир менән 20 йыл буйы яфалана, оптик линзаларҙы шымартыу ҙа, ул заманда дауалау сараһы тип танылған тәмәке тартыу ҙа уның сирен тәрәнәйтә), ни бары 44 йәшендә яҡты донъя менән хушлаша. Уның кәүҙәһен 25 февралдә ерләп торалар, әммә тиҙҙән дөйөм ҡәбергә ерләйҙәр. 161 китаптан торған мөлкәте һатыла, документтарҙың бер өлөшө (шул иҫәптән хаттар ҙа) юҡ ителә. Спинозаның үҙенең теләге буйынса әҫәрҙәре Амстердам Rieuwertsz-да Еллестың баш һүҙе, баҫтырылған урынды һәм авторҙы атамайынса (B. d. S. Opera Posthuma) исеме менән баҫтырыла, 1678 йылда — нидерланд тәржемәһендә (Nagelate Schriften) баҫыла. Шул уҡ 1678 йылда Спинозаның бөтә әҫәрҫәрен дә баҫтырыу тыйыла.
Философияһы
"Этике"ла, үҙенең төп әҫәрендә, Спиноза метафизиканы логикаға оҡшаш итеп яҙа, түбәндәгеләр тәҫдим ителә:
Әгәр аксиомалар дөрөҫ булһа, бындай эҙмә-эҙлелек һығымталарҙың дөрөҫлөгөн тәьмин итәсәк.
Метафизика
Спиноза өсөн метафизиканың маҡсаты — кешенең рухи тигеҙлеккә, ҡәнәғәтлеккә һәм шатлыҡҡа өлгәшеүе. Был маҡсатҡа кеше үҙенең тәбиғәтен һәм ғаләмдәге үҙ урынын танып белеү аша ғына өлгәшә ала. Ә был үҙ сиратында ысырбарлыҡтың тәбиғәтен танып белеүҙе талап итә. Шуға күрә Спиноза йәшәйеште тикшереүгә мөрәғәт итә, сөнки йәшәйеш аңды билдәләй.
Рәсәйҙә Спиноза философияһы
1906 йылда Ҡаҙанда Мих. Лопаткин "Дини-сәйәси трактат"ты тәржемә итә, ә 1935 йылда был хеҙмәт Мәскәүҙә А. Ранович редакцияһында һәм Г. С. Тымянскийҙың дөйөм редакцияһында ҡабатлап баҫтырыла.
1927 йылдың мартында Коммунистик академияның философия секцияһында «Спинозаның вафатына 250 йыл тулыуға ҡарата» юбилей ғилми сессияһы үткәрелә. .
Феофан Прокопович, Александр Галич һәм Николай Надеждин кеүек авторҙар үҙ эштәрендә Спиноза философияһы менән ҡыҙыҡһына йәки уны атап үтә.
Н. Н. Страхов, В. С. Соловьёв, А. И. Введенский, Л. М. Лопатин, Н. Я. Грот, Б. Н. Чичерин, В. С. Шилкарский, В. Н. Половцова, С. Л. Франк, Е. Н. Трубецкой, Л. М. Робинсон, С. Н. Булгаков, Л. Шестов һәм башҡалар үҙҙәренең тикшеренеүҙәрен Спиноза философияһын өйрәнеүгә арнаған.
Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙә Т. А. Дмитриев, Н. В. Мотрошилова, С. В. Кайдаков, К. А. Сергеев, А. Д. Майданский кеүек ғалимдар Спиноза философияһын өйрәнеү менән шөғөлләнә.
Спинозаны урыҫ теленә тәржемә итеүселәр
Я. М. Боровский, В. К. Брушлинский, Л. Я. Гуревич, Н. А. Иванцов, В. И. Модестов, М. И. Лопаткин, Г. Полинковский, В. Н. Половцова, А. Б. Ранович, С. М. Роговин, А. И. Рубин, В. В. Соколов, Е. В. Спекторский, Б. В. Чредин
Мәҙәниәттә Спиноза
Спиноза хеҙмәттәренең йоғонтоһо философия менән генә сикләнеп ҡалмай, ә тормоштоң башҡа өлкәләрендә лә лә сағыла. Инглиз яҙыусыһы Джордж Элиот «Этики» хеҙмәтен инглиз теленә тәржемә итә һәм Спиноза кеүек үк хөрәфәттәргә ышаныуға ҡаршы сыға. Гёте Спинозаны уның тормошона һәм ижадына көслө йоғонто яһаған Уильям Шекспир һәм Карл Линней менән бер рәткә ҡуя. Спиноза Альберт Эйнштейндың донъяға ҡарашына ҙур йоғонто яһай. В телеграмме раввину Нью-йоркск синагогаһы раввины Герберт Гольдштейнға Эйнштейн түбәндәгеләрҙе яҙа: «Мин кешеләрҙең яҙмышы һәм ҡылыҡтары менән ҡыҙыҡһыныусы аллаға түгел, ә Спинозаның тәртипкә һалынған гармонияла үҙен күрһәткән аллаһына ышанам».
Спиноза тураһында хәтер
Спиноза — тыуған иле Нидерландта мөһим тарихи шәхес, фән өлкәһендәге иң абруйлы премия уның хөрмәтенә — Спиноза премияһы (англ. Spinoza Prize) тип атала. Нидерланд мәктәптәрендә тарих буйынса (Canon van Nederland) база программаһының 50 төп темаһына «Хәҡиҡәт эҙләгән өсөн» билдәһе менән индерелгән. Уның портреты евроны индергәнгә тиклем әйләнештә булған 1000-гульденлыҡ банкнотаға (аҡсаға) төшөрөлгән.
Әҙәбиәт
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAYg-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">К. Фишер  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAYg-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Яңы философияһы тарихы: Бенедикт Спиноза   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAYg-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAYg-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">АСТ, Транзиткнига   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAYg-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2005   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр  <div style="position: relative;" id="mwAYg-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">557, [3]    isbn  5-17-026924-2   <span id="тираж" class="cx-template-editor-param-key">тиражы  <div style="position: relative;" id="mwAYg-тираж-" data-key="тираж" class="cx-template-editor-param-value">5000
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAaA-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAaA-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза   <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">баҫма  <div style="position: relative;" id="mwAaA-издание-" data-key="издание" class="cx-template-editor-param-value">Изд. 2, добролюбов. һәм допы  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAaA-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAaA-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAaA-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1977   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр  <div style="position: relative;" id="mwAaA-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">222   <span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия  <div style="position: relative;" id="mwAaA-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAaI-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAaI-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза   <span id="издание" class="cx-template-editor-param-key">баҫма  <div style="position: relative;" id="mwAaI-издание-" data-key="издание" class="cx-template-editor-param-value">Изд. 3, стереотиптар  <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAaI-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAaI-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Китап йорто «ЛИБРОКОМ»   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAaI-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">2009   <span id="страниц" class="cx-template-editor-param-key">биттәр  <div style="position: relative;" id="mwAaI-страниц-" data-key="страниц" class="cx-template-editor-param-value">224   <span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия  <div style="position: relative;" id="mwAaI-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Донъя мираҫы фәлсәфәүи фекергә килә: бөйөк философ    isbn  978-5-397-00629-3
<div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAZ0-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1973   <span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе     <div title="Оформление библиографических ссылок на книжные издания." class="cx-template-editor-title">Книга <span id="автор" class="cx-template-editor-param-key">авторы  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-автор-" data-key="автор" class="cx-template-editor-param-value">В. В. Соколов  <span id="заглавие" class="cx-template-editor-param-key">феноменологияһында  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-заглавие-" data-key="заглавие" class="cx-template-editor-param-value">Спиноза   <span id="место" class="cx-template-editor-param-key">урын  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-место-" data-key="место" class="cx-template-editor-param-value">М. <span id="издательство" class="cx-template-editor-param-key">нәшриәтендә <div style="position: relative;" id="mwAZ0-издательство-" data-key="издательство" class="cx-template-editor-param-value">Фекер   <span id="год" class="cx-template-editor-param-key">йыл  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-год-" data-key="год" class="cx-template-editor-param-value">1973   <span id="серия" class="cx-template-editor-param-key">серия  <div style="position: relative;" id="mwAZ0-серия-" data-key="серия" class="cx-template-editor-param-value">Үткән аҡыл эйәһе
Елисей һарайы
Елисей һарайы (франц. Palais Élysée de l ) — Париж да Француз республикаһы президенты резиденцияһы (VIII округ,  Фобур Сент-Оноре,  55-се йорт). Мюрат залында шулай уҡ Франция министрҙар советы йыйылыштары үтә. 14 июлдә һарай баҡсаларында (Францияның Милли байрамы, элек - Бастилияны алыу көнө) Француз республикаһы көнө уңайынан байрамдар ойошторола.
Елисей һарайында президент Республика гвардияһы почетлы ҡарауылы менән сит ил дәүләттәре башлыҡтарын ҡабул итә.
Тарихы
Бина Латур д'Овернь һәм уның ҡатыны ғаиләһенән (тыумыштан Кроза) граф Эврё өсөн архитектор Арман-Клод Молле тарафынан 1718—1722 йылдарҙа регентлыҡ стилендә зиннәтле  айырым йорт булараҡ төҙөлә. Граф үлгәндән һуң, 1753 йылда Людовик XV уны байбикә Помпадур де  өсөн һатып ала, ул уның майҙанын арттыра. Байбикә үлгәндән һуң, 1764 йылда королдең алыҫ туғандарына күсә.
Наполеон I ваҡытында тәүге тапҡыр хөкүмәт ихтыяждары өсөн ҡулланыла. 1805 йылда һарайҙы Иоахим Мюрат һатып ала. Ул Неаполгә киткәндән һуң. унда император үҙе урынлаша.
1848 йылдан Икенсе республика президенты Луи Наполеон Бонапарттың  рәсми резиденцияһы була, ул 1852 йылда үҙен император Наполеон III тип иғлан итә һәм Тюильрила ябай резиденцияһын биләй. Елисей һарайы үҙе 1853—1867 йылдарҙа император бойороғо буйынса архитектор Лакруа тарафынан яңынан төҙөлә, һәм шул ваҡыттан алып уның тышҡы ҡиәфәте үҙгәрмәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Арка
thumb|right|150px|Арканың өс үлсәмле күренеше Арка — стенала (тәҙрәләрҙә, ҡапҡаларҙа, ишектәрҙә) йәки терәктәр араһында дуға рәүешендә эшләнгән уйым йәки архитектур ҡоролма. Күп осраҡта арка стенала тәҙрә, ишек уйымдары өсөн эшләнә. Эсе материал менән тултырылған аркалар ҙа осрай. Бындай аркаларҙың маҡсаты — стенаның ныҡлығын арттырыу, аҫта ятҡан ҡатламға ауырлыҡ әҙерәк төшһөн өсөн эшләнә. Архитекторҙар төҙөлөш материалдарының ныҡлығын иҫәпләй белмәгән ваҡытта уҡ, был архитектура алымы билдәле булған.
Архитектура тарихында арка
Боронғо Грецияла төҙөүселәр ғәмәлдә аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе ҡулланмай (иҫкәрмә: иртә крит-микен, йәки миной мәҙәниәте), ә таш ғибәҙәтханаларҙың интерьерын ябыуҙа ялпаҡ архитрав конструкциялар (ағас, йәки мәрмәр блоктар) ҡулланыла, шунлыҡтан бина эсенә бик күп таяуҙар ҡуйыла. Боронғо римлылар ҙа, Көнсығыштан аркалар һәм көмбәҙҙәрҙе үҙләштереп, үҙҙәренең архитектураһында уларҙы киң файҙалана башлай. Ярымтүңәрәк көмбәҙҙәр һәм аркалар — Роман архитектураһына хас характерлы элемент. Готика дәүерендә төҙөүсе-масондар (ташсылар), готик соборҙарҙың эске киңлеген арттыра барып, стена, пилондарға баҫымдың артыуы кеүек проблемаға тарый. Улар, баҫымды тышҡы таяуҙарға (контрфорстар һәм аркбутандар системаһына) йүнәлтеп, был проблеманы бик еңел хәл итә. Бына шулай ослайып торған формалағы аркалар һәм көмбәҙҙәр хасил була. Ослайып торған формалағы һәм ярым түңәрәк аркалар стеналарҙан баҫымды бөтөнләй ала.
Христиан архитектураһында яңы терминдар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, ғибәҙәтхананың алтарь өлөшөнә ингән урында ҡуйылған арка триумфаль арка тип атала.
Механика
Арка — ул таяуҙарға баҫымды кәметеүгә өлгәшкән үҙенсәлекле төҙөлөш конструкцияһы. Балкаға ғәҙәти механик көсөргәнеш төшә, ә аркаға көсөргәнеш ситтән саҡ ҡына ҡағыла, һәм горизонталь таяу реакцияһы хасил була. Арка көмбәҙҙән киңлегенең кәмерәк булыуы менән генә айырыла. Вертикаль йөкләнеш аҫтында арка төҙөлөш конструкцияһын ҡыҫыу эшен башҡара. Шарнирһыҙ, ике шарнирлы һәм өс шарнирлы аркалар була.
Арка өлөштәре атамалары
Иң өҫкө бик ташы — көмбәҙҙең йәки арканың өҫкө яғындағы сынаяҡ формаһындағы йәки пирамидаль таш элемент
Ослайып киткән таш (клинчатый камень)
Көмбәҙҙең тышҡы йөҙө (экстрадос)
Табан ташы (импост) — арканың табаны, терәк төбөндә арҡыры киҫелеше
Эске көмбәҙ (интрадос)
Үрге Кировский
Үрге Кировский (Верхнекировский) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 32 кеше. Почта индексы — 452432, ОКАТО коды — 80245844002.
Арка
Арка өлөштәре атамалары
Күтәрелеү араһы  — арканың бик ташы үҙәге менән арканың ике табан ташы үҙәге арауығы.
Үрге Кировский
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арка
Арка өлөштәре атамалары
Терәк стена
Ике табан үҙәге араһындағы алыҫлыҡ хисап уйымы (расчётная пройма) тип атала. Күтәреле араһы үҫеше артҡан һайын, арканың янбаҫым арауығы кәмей. Арка күсәре бөгөлөшкә ҡыҫылыу минималь булһын өсөн һайлап алынған; шул саҡта арка иң көслө һәм иң сыҙамлы буласаҡ. Арканың ныҡлығы уның формаһына бәйле. Иң ябай аркалар ярым түңәрәк формала, әммә теоретик йәһәттән иң көслөһө — парабола йәки сылбырлы һыҙыҡ формаһындағы аркалар. Параболик аркаларҙы тәүге тапҡыр испан архитекторы Антони Гауди ҡуллана. Бындай аркалар бөтә баҫымды терәк стенаға күсерә һәм өҫтәмә элементтар талап итмәй.
Үтәнән-үтә булмаған уйымды ҡаплаусы аркалар һуҡыр тип атала. Бының маҡсаттарының береһе — материалды һаҡсыл тотоноу ыңғайы стенаның ныҡлығын арттырыу. Борон заманда еңеллек өсөн дә арка эшләү ҡулланылғаны билдәле, мәҫәлән, стеналағы уйымды ябыу яҫы арка рәүешендә эшләнеп, уға төшкән ауырлыҡты бушатыу маҡсатында, өҫтөнә һуҡыр арка яһалған.
Арка типтары
Арка формалары:
ғәрәпсә (мавританса) — юғары төҙөлөш үҙәге, Көнсығыш халыҡтары архитектураһында киң таралған,
аркбутан — төрлө кимәлдә табанлы арка, асыҡтан-асыҡ арка арауығын тышҡы терәгенә тапшыра,
ике көрәкле — бер үк ҙурлыҡтағы ике бәләкәй арканан тора, уларҙың импосталары һәм тоташыуҙары бер кимәлдә урынлашҡан,
ике үҙәкле — бер радиустағы ике дуғанан барлыҡҡа килгән дуға, тупаҫ мөйөш менән киҫешә,
диагональ — кросс-көмбәҙ диагональ буйынса квадрат йәки тура өсмөйөш, йәғни Нервюра, «тергеҙелгән» тип атала,
эллипсҡа оҡшаш — киҫелешендә эллипс барлыҡҡа килә,
артмаҡлы — өҫкө яҡтан урынлаштырылған түңәрәк арканың бер төрө,
кире, реверс — дуғаның аҫҡа ҡарап торған ҡабарынҡылығы менән,
тешле — эске йөҙөндә тигеҙ ятҡан осло сығынтылы арка,
түш ҡырласына оҡшаш — (йәки «ишәк һырты») — түңкәрелгән судноның арҡыры киҫелеше күренешендә, урыҫ зодчествоһвнда ҡулланыла,
ҡапҡа оҡшаш йәки эллиптик — өс, биш, ете үҙәктән торған дуға; бер төрөн — эйәр формаһындағы арка,
тартма һымаҡ (ҡыҫылған)  — үксә аҫтынаныраҡ үҙәктән ярым түңәрәк формаһында түңәрәкләп ҡамалған,
уҡлы (түңәрәк) — ярым түңәрәктән кәм дуғалы (бер үҙәкле),
күп көрәкле многолопастная — осло мөйөш булып киҫешкән өс йә бер нисә ҡыяларҙан төҙөлгән арка төрө,
овал — көмбәҙендә овалдың бер өлөшөн барлыҡҡа килтерә,
перспективалы- кесерәйә барыусы радиустар менән стена эсенә туплана, порталдар эшләгәндә ҡулланыла һ.б.
Йәйәгә оҡшаш арка
Йәйә арка — сирек түңәрәк формаһындағы арка. Боронғо Римдә бындай аркаларҙы тәҙрә уйымдарына ҡуйғандар.
Уҡ арка
Көнсығышта аркалар ҡыҫылып, бер-береһе менән киҫешеп уҡ аркаға әйләнә.
Һылтанмалар
Төркөм:Архитектура
Десанка Максимович
Десанка Максимович (Десанка Максимовић; 16 май 1898 йыл — 11 февраль 1993 йыл) — серб яҙыусыһы. 1959 йылдан Сербия фән һәм сәнғәт академияһы ағзаһы.
Биографияһы
Десанка Максимович 1898 йылдың 16 майында Валево ҡалаһы янындағы Рабровица ауылында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Бранковинала, серб ауылында, үткән.
1919 йылда Белградҡа күсә. Был 1924 йылда Белград университетының философия факультетын тамамлай. Артабан Сорбоннала уҡыған, Жанна д'Арк тураһында фәнни хеҙмәт яҡлаған. Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһына серб телен уҡытҡан. 1933 йылда рус эмигранты Сергей Сластиковҡа кейәүгә сыға.
1920 йылдан әҫәрҙәре баҫыла башлай, 1924 йылда беренсе шиғырҙар йыйынтығы, ә һуңғараҡ — тағы ла егерменән ашыу шиғырҙар йыйынтығы, шулай уҡ романдары баҫылып сыға.
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, бер нисә премияға лайыҡ булғас һәм Серб академияһына һайланғас, шағирә халыҡ араһында танылыу яулай.
Ижады
Максимович «бына инде бер нисә тиҫтә йыл дауамында был илдең егеттәре һәм ҡыҙҙары, уның шиғырҙарын тиҙ арала ятлап, бөтә тормошо буйы хәтерендә тотҡан» ,мөхәббәт шиғырҙары менән дә, шулай патриотик шиғырҙары менән дә билдәле. Дөйөм алғанда, уның шиғриәте тормошсан, романтик характерлы.
Шиғырҙың нигеҙен серб теленең тәбиғи көйө мелодияһы һәм ритмы тәшкил итә. Лексик яҡтан бай тасуири- телмәр, ҡатмарлы түгел, үҙ эсенә халыҡ идиомаларын һәм халыҡ эпитеттарын ала.
Уның иң билдәле йыйынтығы һирәк кенә осраштырғылаған рифмалы ирекле шиғри юл менән яҙылған һәм закон көсөн раҫлаусы авторитар, шәхсиәтһеҙ Стефан Душан батша монологтары — һәм халыҡты, көсһөҙҙәрҙе, түбән төшкәндәрҙе, кафырҙарҙы, еретиктарҙы яҡлап сығыш яһаған һәм шағирәнең мөхәббәтте һәм шиғриәтте яҡлаған яуап монологы.
рус, француз һәм поляк телен яҡшы белгән; рус һәм поляк шиғриәтен тәржемә иткән.
Ай-Юган (Екар-Егарт ҡушылдығы)
Ай-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Екар-Егарт йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Десанка Максимович
Ижады
Максимовичты рус теленә тәржемә итеүселәр араһында Маргарита Алигер («Ярлыҡау талап итәм» йыйынтығының тулы тәржемәһе), Леонид Мартынов, Давид Самойлов, Борис Слуцкий, Иосиф Бродский, Василий Конов булған. Уның рус теленә тәржемә ителгән шиғырҙар йыйынтығы, атап әйткәндә, рус, украин, литва һәм әрмән телдәрендә сыға.
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
1990 йылдың 27 октябрендә, шағирә үҙе тере саҡта уҡ, Валево ҡалаһында (Сербияның Колубарский округы) Десанка Максимовичҡа беренсе һәйкәл ҡуйыла. Был йәһәттән ул ризаһыҙлыҡ белдергән, әммә уны, йөҙө Десанка Максимовичҡа оҡшаған шиғриәт һәйкәле был, тип ышандырғандар.