cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡалпаҡ
Тәғәйенләнеше һәм эшләнеше
Ир-ат өсөн ҡалпаҡ тирәсләп, кейеҙҙән йәки һаламдан үреп эшләнгән. Был баш кейемен эшләпә тип тә атағандар.
Ҡатын-ҡыҙ ҡалпағын ғәҙәттә айырым ғына кеймәгәндәр, ә өҫтөнән яулыҡ ябынғандар. Уны тәңкә-мәрйен менән биҙәп, түбәтәй рәүешле итеп тә, ситен ҡатырып (эсенә ҡатырға йә ҡаты туҡыманы ҡатлап һырып ҡуйып) текә итеп теккәндәр ҙә, түбәһен янсыҡлап тегеп,йөн менән суҡлап биҙәгәндәр. Уны маңлайға ғына кейеп, осон түбәгә һалып ҡуйғандар. Был "артлы" йәки "текә" ҡалпаҡ тип аталған.
Тарихы
Ҡалпаҡ, таҡыя менән бер рәттән, башлыса ҡыҙҙарҙың баш кейеме тип һаналған. Уны алтын һәм көмөш ептәр менән сиккәндәр, мәрйен баҫҡандар. Ынйылы ҡалпаҡтар, уҡалы ҡалпаҡтар булыуы билдәле
Ҡалпаҡты татар ҡатын-ҡыҙҙарының ғына баш кейеме тип һанау хата.Ҡалпаҡты йышыраҡ бай ғаиләләрҙә, ҡала ерендә йәшәгән башҡорттар араһында ҡулланғандар.
Пруссия подданыйы атаҡлы фотограф Фишер Карл Андреевич 1878 йылдан Ырымбурҙа йәшәй һәм бик күп башҡорт кешеләрен (балаларҙы ла, ололарҙы ла) фотоға төшөрөп ала, тотош галерея булдыра. Был образдар араһында ҡалпаҡ кейгән башҡорт ҡатыны ла бар .
Әҙәбиәттә
Һәҙиә Дәүләтшина "Бабай...йәпрәйгән ҡалпағы аҫтынан ҡыҙҙар яғына боролоп ҡараны" Шәйхзада Бабич Әсҡәпъямал, нурың арта сәсҡап менән,
Ынйы теҙгән кесерәк кенә ҡалпаҡ менән
Башкиров
Башкиров — фамилия.
Сол-Пада
Сол-Пада — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейм-Паюта йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәнәүезтамаҡ
Мәнәүезтамаҡ (Менеузтамак) — Башҡортостан Республикаһының Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 878 кеше. Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (60 %) һәм башҡорттар (38 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Мәнәүезтамаҡ ауылына типтәрҙәр нигеҙ һала. Был тарихи мәғлүмәтте Өфө провинция канцелярияһының 1746 йылдың 26 авгусындағы яҙмаһы һәм 1763 йылдың 13 майында Илекәй-Мең улусы башҡорттарының 1776 йылдың 13 майы, 1794 йылдың 24 июне, 1796 йылдың 5 февралендәге яҙмалар дәлилләй.
1795 йылдағы иҫәпләүҙәр буйынса, 50 йортта 263 типтәр (улар Мәтәүбаш, Һайран, Торонтайыш һәм Уразбахты ауылдарынан), 7 йортта - 36 хеҙмәтле татар теркәлгән.1816 йылда 372 типтәр, 35 яһаҡлы татар, 6 мишәр,1834 йылда - 420, 1870 йылда - 750, 1917 йылда - 1870 типтәр, 307 татар, 15 урыҫ,1920 йылда 1793 типтәр һәм татар иҫәпкә алынған. XIX быуаттың аҙаҡтарында 2 мәсет, 3 тирмән, 11 бакалея кибете булған. Шишәмбе көндө баҙар ойошторолған.
Грайфенхаген (Саксония-Анхальт)
Грайфенхаген (Саксония-Анхальт) (Greifenhagen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 271 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,68 км2. Диңгеҙ кимәленән 279 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Мәнәүезтамаҡ
Ауыл тарихы
1796 йылда керҙәшлек килешеүҙәре буйынса бында типтәрҙәрҙең яңы төркөмдәре килеп ултыра. Ауыл исеме гидронимдан алынған. 1795 йылда 58 йортта 300 кеше йәшәгән, 1865 йылда 120 йортта 750 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, училище, 11 кибет, 3 һыу тирмәне булған. 1906 йылда 2 мәсет, 5 сауҙа кибете, 2 тимерлек, һыу тирмәне, 2 икмәкхана, мөгәзәй теркәлгән.
Паха-Яха
Паха-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черток Юрий Владимирович
Черток Юрий Владимирович (31 ғинуар 1957 йыл, Нукус, Ҡарағалпаҡ АССР-ы, Үзбәк ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй спортсыһы һәм тренеры, шашкасы (халыҡ-ара шашка). АҠШ (2009), РСФСР (1989) һәм ике тарҡыр (1973, 1975) Ҡаҙаҡ ССР-ы чемпионы. Лондонда үткән Бөтә донъя интеллектуаль олимпиадаһының көмөш призеры (1999). Халыҡ-ара шашка буйынса СССР-ҙың спорт мастеры, (1978), халыҡ-ара мастер (1998). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1998), Башҡортостандың атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1994). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2001), «Ишембай районы алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән иң беренсе бүләкләнеүсе (2012). «Башнефть» шашка клубы рәйесе һәм төп тренеры, республикаһы һәм Рәсәй йыйылма командаларының баш тренеры (стажы 25 йылдан ашыу), Халыҡ-ара шашканың төбәк-ара федерацияһы башҡарма директоры һәм Европа шашка конфедерацияһында Рәсәй вәкиле.
Европа клубтары системаһын булдырыу инициаторҙарының береһе, Рәсәйҙә ярыштар үткәреүҙең клубы системаһына нигеҙ һалыусы (Рәсәйҙәге тәүге профессиональ шашка клубы төҙөлә — «Нефтсе», Ишембай (хәҙер — «Башнефть», Өфө), 1999 йыл). Рәсәй халыҡ-ара шашка федерацияһы (ФМШР) нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Һөнәри эшмәкәрлеге
Биш йәшендә шашка уйнай башлай. 13 йәшендә Ҡарағанда Пионерҙар йортоноң шашка секцияһына яҙыла. Беренсе тренеры — Борис Маркович Гинзбург — икенсе разрядлы шашкасы, «мине нимәгәлер өйрәтеүе мөмкин түгел ине, шуға күрә бер нисә дәреслек биреп, мин үҙ аллы шөғөлләндем» (интервьюнан).
14 йәшендә, күнекмәләр ала башлауҙан бер йыл үткәс, Ҡарағанда өлкәһе чемпионатында өлкәндәр араһында өсөнсө урын яулай. 16 йәшендә — Ҡаҙағстан буйынса өлкәндәр араһында чемпион, 18 йәшендә — рус һәм халыҡ-ара шашка буйынса республика чемпионаты еңеүсеһе.
Ошо ике йылдан спорт карьераһы туҡталып ҡала. Интервьюһында: «Ярыштарға теләкһеҙ генә ебәрәләр ине. Тиҙерәк Ҡаҙағстанға ҡайтып, үҙемде яратҡан уйыныма бағышлауымды түҙемһеҙлек менән көттөм», — ти.
Иң беренсе түңәрәктә Гөлнара Ваһапова (хәҙер тренер, спорт мастерҙары, Сафина), Игорь Федоров (хәҙер тренер, спорт мастеры), Ольга Кувайцева (тренер, спорт мастеры Беллер), Елена Демочкина (тренер, гроссмейстер Мильшина), Анатолий Татаренко (спорт мастеры), Александр Мельников (тренерҙары, спорт мастеры) шөғөлләнә. Саҡ ҡына һуңыраҡ Виталий Штумпф (спорт мастеры), Гүзәл Ишморатова (хәҙер гроссмейстер Георгиева), Ринат Ишембаев (халыҡ-ара мастер), Фидан Ишморатов (тренер, спорт мастеры) килә.
1986 йылда Ишембай ҡалаһында шашка клубы асыла, ул ҡаланың шашка тормошо үҙәгенә әйләнә. Шул уҡ йылда Ишембайҙа беренсе тапҡыр РСФСР чемпионаты үткәрелә, ә 1988 йылда — ҡатын-ҡыҙҙар араһында СССР чемпионаты. Шул ваҡыттан алып Ишембайҙа Рәсәй беренселектәре һәм чемпионаттары үткәреү йолаға әүерелә. 1989 йылда шашка буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе (һуңынан — СДСЮШОР)асыла.
1999 йылдан Юрий Черток Рәсәйҙә беренсе «Нефтяник» профессиональ шашка клубы рәйесе һәм төп тренеры була, 2002 йылдан «„Башнефть“ профессиональ шашка клубы» АНО-һының рәйесе һәм баш тренеры. 2002 йылда Өфө ҡалаһына күсенә һәм уның артынан көслө уҡыусылары һәм тренерҙары ла эйәрә, «Башнефть» клубы ла урынын алмаштыра. Юрий Черток РФ Шашка федерацияһының вице-президенты һәм РФ йыйылма командаһының баг тренеры булып китә.
Юрий Чертоктың тәрбиәләнеүселәре — утыҙҙан ашыу спорт мастеры. Улар араһында донъя һәм Европа чемпионаттары еңеүселәре, призерҙары (классика, блиц, тиҙ уйын, команда зачеты) — Тамара Танһыҡҡужина, Александр Георгиев, Муродулло Амриллаев, Айнур Шәйбәков, Олеся Абдуллина, юниоркалар араһында донъя чемпионы Елена Демочкина (Мильшина), Тамара Танһыҡҡужина, Гүзәл,Георгиева Олеся Абдуллина.
Әл-Миҡдәд ибн әл-Ғәмр
Әл-Миҡдәд ибн Ғәмр, тулы исеме Әл-Миҡдәд ибн Ғәмр әл-Баһрани (مقداد بن عمرو البهرائي; Аль-Микдад ибн Амр аль-Бахрани;  —, ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәштәренең береһе. Әл-Миҡдәдте мосолман-шиғыйҙар Али ибн Әбү Талиптың дүрт арҡалашының береһе булараҡ, хөрмәт итә. Ул тәүҙә Эфиопияға, Һуңынан Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Ул шулай уҡ Әбү Бәкергә ант бирмәгән сәхәбәләрҙең береһе.
Биографияһы
Әл-Миҡдәд сығышы менән Баһра ҡәбиләһенән. Исламға тиклемге осорҙа ул әл-Асвад әз-Зөһри менән килешеү төҙөй, һуңғыһы уны уллыҡҡа ала.
Ул алтынсы булып ислам динен ҡабул итә һәм йәш мосолман дәүләтенең барлыҡ ҙур ваҡиғаларында ҡатнаша. Бәҙер һуғышындағы алыш ваҡытында һыбайлыларҙың береһе була. Мысырҙы яулауҙа ҡатнаша.
Вафаты
653 йылда Мәҙинәлә вафат була.
Мәҙинәлә Әл-Баҡый зыяратында ерләнгән.
Гаспарян Дживан Арамаисович
Биографияһы
Алты йәшендә үҙ аллы дудукта — гобойға оҡшаш телле тынлы музыка ҡоралында — уйнарға өйрәнә. Шулай уҡ зурнала һәм швиҙа уйнай.
1948 йылда милли йыр һәм бейеү ансамбле артисы булып китә. Шул уҡ йылды солист сифатында Ереван филармония оркестры менән беренсе профессиональ сығышы була.
ЮНЕСКО-ның дүрт алтын миҙалына эйә: 1959, 1962, 1973, 1980 йылдарҙа алған. 1973 йылда «Әрмәнстандың халыҡ артисы» тигән исемгә лайыҡ булған берҙән-бер музыкант. Ереван консерваторияһы профессоры, бик күп профессиональ дудуксылар әҙерләгән.
2002 йылда  «Музыка сәнғәтендәге ҡаҙаныштары өсөн» WOMEX  (World Music Expo) наградаһын ала.
Әрмән музыкаһын башҡарған кескәй генә ансамбль менән донъя буйлап бер нисә гастролдә була.
Серж Танкян, Андреас Волленвейдер, Лайонел Ричи, Питер Гэбриел, Ханс Циммер, Брайан Мэй, Борис Гребенщиков, Ирина Аллегрова, Владимир Пресняков, Роман Мирошниченко, Игорь Крутой, Майкл Брук һәм Дерек Шериньян кеүек күп музыканттар менән эшләй.
2010 йылдың 27  майында Ева Ривас менән «Евровидение-2010» йыр конкурсында ҡатнаша, дудук партияһын  башҡара,  29 майҙа финалда сығыш яһай.
2011 йылдың 29 апрелендә «Три легенды в Кремле» тигән концертта ҡатнаша, унда Рәсәй Президент оркестры һәм Мәскәү Сретение монастырының ирҙәр хоры менән сығыш яһай. Концертта шулай уҡ кесе Дживан Гаспарян, йырсылар Ксения Титовченко һәм Липарит Аветисян, скрипкасы Инга Родина, ҡомло анимация оҫтаһы Артур Кириллов һәм башҡа артистар ҡатнаша.
Косолманка
Косолманка (Оло Касылманка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының уң ярына тамағынан 851 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Шайбалы хоккей буйынса Белоруссияның йыйылма командаһы, халыҡ-ара турнирҙарҙа Беларус Республикаһының данын яҡлаусы төркөм. Беренсе матчын ул 1992 йылдың 7 ноябрендә үткәрә. Донъя чемпионатында иң яҡшы һөҙөмтә — 2006 йылда 6-сы урын, Олимпия уйындарында — 2002 йылда 4-се урын. Халыҡ-ара хоккей федерацияһы рейтингы буйынса 9-сы урынды биләй.
Тарих
1992 йылғы Олимпия уйындарында Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берекмәһенең йыйылма командаһы ҡатнашҡандан һуң, элекке союздан республикаларҙа милли командалар ойошторола башлай. [Рәсәй командаһы, СССР-ҙың вариҫы булараҡ, донъя Чемпионатында туранан-тура «А» төркөмөнә инә, ә башҡаларға дивизиондың иң түбәнге баҫҡысынан — «С» төркөмөнән башларға тура килә.
Йыйылма команданың тәүге рәсми уйыны
Был уйындағы команда составы: Леонид Фатиков, Олег Хмыль, Олег Романов, Сергей Стась, Александр Алексеев, Олег Леонтьев, Дмитрий Ничиухин, Эдуард Дьяконов, Дмитрий Панков, Василий Панков, Вадим Бекбулатов, Эдуард Занковец, Аркадий Павлюченко, Владимир Каленицкий, Юрий Файков, Артур Аминов, Андрей Андриевский, Андрей Кошкин, Игорь Ковалевский.
Икенсе көнөндә тәүге тапҡыр Александр Гаврилёнок һәм Сергей Шитковский сыға.
«А» төркөмөнә юл
1990-сы йылдар уртаһында донъя чемпионатының түбәнге дивизионында көнәркәшлек көслө була — Белоруссия, Ҡаҙаҡстан, Латвия дәүләттәренең командалары өҫкө баҫҡысҡа күтәрелеү өсөн тырыша. Белорус командаһының тәүге ынтылышы уңышһыҙлыҡҡа юлыға. 1994 йылда Словакияның Попрада ҡалаһындағы хәл иткес уйында улар хужаларға 1:2 иҫәбенә отола. 1995 йылда Ҡаҙаҡстан, Украина командаларын үтеп "В" төркөмөнә инеүгә өлгәшә. Киләһе баҫҡысҡа күтәрелеү өсөн тағы ике йыл талап ителә. 1996 йылда Нидерландтың Эйндховен ҡалаһында Латвия менән Бөйөк Британия командаларынан отола. 1997 йыл белорустар өсөн уңышлы була. Апрель айында Польшаның Сосновец ҡалаһында Анатолий Варивончик етәкселегендә улар "А" төркөмөнә сыға. Бынан ике ай алдараҡ Австрияның Инсбрук ҡалаһында үткән турнирҙа Ҡаҙаҡстан менән Норвегияның йыйылма командаларын еңеп, 1998 йылғы ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡатнашыу хоҡуғын яулай.
2002 Олимпия уйындары
2002 йылдағы Солт-Лейк-Сити Олимпия уйындарында белорус командаһы Владимир Крикунов етәкселегендә үҙ тарихындағы иң ҙур уңышҡа өлгәшә. 20 февралдә Вест-Вэллей боҙонда улар сирек финалда Швеция командаһын еңеп, ярым финалға сыға. Журналистар был осрашыуҙы боҙҙағы икенсе мөғжизә тип атай.
Литр
pic|200px|right|thumb|Бер литр һәр ҡыры 10 см-ға тигеҙ булған куб күләменә тигеҙ. 1 литр һыу = 1 кг (4 °C булғанда) Литр (л, l, L, ℓ) — күләм үлсәү берәмеге. Литр сәғәт, тәүлек кеүек берәмектәр менән бергә Үлсәү системаһы (СИ) берәмеге түгел, шулай ҙа Үлсәү системаһындағы (СИ) башҡа берәмектәр менән ҡулланырға була. Үлсәү системаһындағы (СИ) стандарт күләм үлсәү берәмеге — куб метр (м³).
Литр дәүмәле
1 литр 1 кубик дицеметрға тигеҙ: 1 л = 1 дм³.
Был аныҡлау 1964 йылда Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 12-се Генераль конференцияла ҡабул ителә.
Быға тиклем, 1901 йылғы Үлсәм һәм үлсәүҙәр буйынса 3-сө Генераль конференция ҡарары нигеҙендә, литр нормаль атмосфера баҫымында (760 мм терекөмөш бағанаһы) һәм температурала 1 кг һыуҙың күләме тип билдәләнә. Шулай итеп, 1,000028 дм³ 1 литр тип ҡабул ителгән.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2011
2011 йылғы Донъя чемпионатында Белоруссияның йыйылма командаһы 29 апрелдә Канаданан 1:4 менән отола, 1 майҙа шундай уҡ иҫәпкә Швейцариянан еңелә. 3 майҙа белорустар овертаймда француздарҙан да еңелеп, өс уйындан бары бер мәрәй ала. Һөҙөмтәлә, икенсе этапҡа үтмәй һәм юғары девизионда үҙ урынын һаҡлау өсөн осрашыуҙар үткәрә. Тәүге матчта Австрияны 7:2 менән еңә. 7 майҙа Латвиянан 3:6 иҫәбенә отола, 8 майҙа Словения командаһынан 7:1 менән өҫкә сыға.
Литр
Һүҙҙең килеп сығышы
«Литр» һүҙе француз күләм үлсәү берәмеге, 0,831018 литрға тигеҙ булған, «литрон» (фр. litron) һүҙенән килеп сыҡҡан. Ә «литрон» һүҙе грек-латин телендәге «litra» һүҙенән килеп сыҡҡан. Боронғо грек колонияларында, бигерәк тә Сицилияла, литр тип көмөш (һәм уға бәрәбәр ауырлыҡтағы) аҡсаны атағандар.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2011
Һөҙөмтәлә, Юғары лигала ҡалып, чемпионатты 14-се позицияла тамамлай һәм донъя рейтингында 11-се урынға төшә. Иң яҡшы уйынсылар - Андрей Костицын, Дмитрий Коробов, Андрей Степанов, Андрей Михалёв, Михаил Грабовский, Евгений Ковыршин, Дмитрий Мелешко. Чемпионат һөҙөмтәләре буйынса, Белоруссия командаһы иң күп шайба ташлай - шуларҙың икәүһе аҙсылыҡта индерелә, ҡапҡаға һуғылғандар һаны буйынса өсөнсө урын (10,47 %), күпселекте оҫта файҙаланыуҙа бишенсе урын (37-нең 7), команда уйынына тамашасылар йөрөүе буйынса - 12-се урын (5 225 тамашасы).
Литр
Тамғалау
Рәсәйҙә литр бәләкәй «л» хәрефе менән билдәләнә. Ошо уҡ тамға Белоруссия, Украина, Ҡаҙағстан һәм Монголияла ҡулланыла. 1990 йылдарға тиклем Болгарияла ҡулланылды (1994 йылда үлсәү берәмектәре латин хәрефтәренә алыштырылһа ла рәсми булмаған рәүештә кирилл хәрефтәре ҡулланыла).
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2011
Чепионаттан һуң команданың тренеры итеп Кари Хейккиля тәғәйенләнә.
Литр
Тамғалау
Тәүҙәрәк Халыҡ-ара үлсәү системаһындаСИ литрҙы тамғалау өсөн бәләкәй l хәрефен ҡулланғандар. Был ғалим исеменән барлыҡҡа килгән үлсәү берәмектәрен ҙур хәреф менән яҙырға тигән килешеүгә яраҡлы булған. l бәләкәй латин хәрефен «1» цифраһы менән бутарға мөмкин булған, был буталыш медицина вәкилдәре араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Төрлө илдәрҙең метеролигия ойошмалары литрҙы ҙур хәреф менән (L) яҙыуҙы раҫларҡа тырышып ҡарай. Шул туралы бер тарихи ваҡиға бар.Канаданың Ватерлоо университеты хеҙмәткәре Кеннет Вулнер Клод Эмиль Жан-Батист Литр исемле мифик ғалимды уйлап сығара һәм шул ғалим исеме менән литрҙы ҙур хәреф менән яҙырға ирешеп ҡарай. Мәҡәлә 1978 йылда университеттың «Chem13 News» журналында донъя күрә. Көлкө көнөнә арналған мәҡәләллә француз ғалимы Клод Литрҙың (1716—1778) биографияһы ентекләп яҙыла.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2012
2012 йылғы Донъя чепионатында Белоруссияның йыйылма командаһы «H» төркөмөндә уйнай (Хельсинки). 7 матчтың алтыһында еңелә һәм чемпионатта 14-се урында була. Осрашыуҙар: 4 май 0:1 (Финляндия), 6 май 2:3 (Швейцария, 8 май 3:2 (Ҡаҙаҡстан), 10 май 3:5 (АҠШ), 12 май 1:5, 14 май 1:2 (Франция), 15 май 1:5 (Канада). Һөҙөмтәле уйынсылар Алексей Калюжный, Евгений Ковыршин, Михаил Грабовский, Алексей Угаров Дмитрий Коробов.
Литр
Тамғалау
Шаярып яҙылған мәҡәлә булыуға ҡарамаҫтан мәҡәләне Халаҡ-ара теоретик һәм ғәмәли химия союзының (UPAC) «Chemistry International»журналы күсереп яҙа. Киләһе һанында хата тураһында белдереү яһай. Был ваҡиғанан һуң 1979 йылда үлсәмдәр һәм ауырлыҡтар буйынса XVI Генераль ассамблея литр өсөн ике тамға ҡулланыуҙы рәхсәт итә: бәләкәй хәреф l һәм ҙур хәреф L. АҠШ-тың Стандарттар һәм технологиялар буйынса институты литрҙы билдәләү өсөн тик L символын ҡулланырға тәҡдим итә, был алым Канада һәм Австрияла киң ҡулланыла.
Шайбалы хоккей буйынса Беларусь йыйылма командаһы
Донъя чемпионаты - 2012
11 майҙа АҠШ менән осрашыуҙан һуң Андрей Мезин команданан китә һәм ике ҡапҡасы ғына ҡала, 14 майҙа Франция менән уйында Виталий Коваль етди травма ала һәм Канада менән булған матчта өсөнсө ҡапҡасы Дмитрий Мильчаков ҡына уйнай. Виталий Коваль боҙҙа 266 минут 26 секунд була, ҡапҡаға һуғылған 163 шайбаның 150-һен кире ҡаға (92,02 %), Андрей Мезин - 69 минут 50 секундта 38-ҙең 35-ен (89,47 %), Дмитрий Мильчаков 81 минут  17 секундта 38 шайбаның 32-һен тота (84,21 %).
Турнирҙа команданың уйыны: аҙсылыҡта уйнау буйынса иң яҡшы һөҙөмтә (92,86 %), күпселекте файҙаланыу буйынса 15-се урын. Бының менән команда 2013 йылғы Донъя чемпионатында ҡатнашыу мәмкинлеген ала.
Донъя чемпионаты - 2013
2013 йылғы Донъя чемпионатында белорус командаһы ете уйындың алтыһында отола. Чехия - 0:2, Швеция - 1:2, Канада - 1:4, Норвегия - 1:3, Швейцария - 1:4, Дания - 2:3. Берҙән-бер еңеү Словения менән осрашыуҙа - 4:3. Команда башҡаларға 10 шайба индерә, үҙенекенә 21 шайба үткәрә. Һөҙөмтәлә, «S» төркөмөндә 7 урында була.
Донъя чемпионаты - 2014
2014 йылғы Донъя чемпионаты Минск ҡалаһында үтә. Глен Хэнлон етәкселегендәге Белоруссия йыйылма командаһы 7-се урынға сыға. Төркөм этабы уйындары буйынса белорустар Ҡаҙаҡстан, Швецария, Германия, Латвия, АҠШ командаларын еңә, Франция, Рәсәй командаларынан отола. Һөҙөмтәлә, В төркөмөндә өсөнсө урынды яулап, сирек финалға сыға. Бында ул Швеция командаһы менән уйнап, 2:3 иҫәбенә еңелә.
Каталония
Катало́ния (Catalunya, исп. Cataluña, окс. Catalonha) — Испанияла урынлашҡан тарихи регион һәм автономиялы берлек. Пиреней ярымутрауының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан. Баш ҡалаһы — Барселона ҡалаһы. Рәсми телдәре — испан, аран һәм каталан теле.
Ай-Ева-Юган
Ай-Ева-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 381 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Поды
Урта Поды — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 101 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роднина Марина Владимировна
Роднина Марина Владимировна (Марина Володимирівна Родніна, Marina Rodnina; 19 ноябрь 1960 йыл, Киев, Украина ССР-ы, СССР) — биохимия профессоры, Леопольдина Немец Фәндәр академияһы ағзаһы, Геттингенда Макс Планк йәмғиәтенең Биофизик химия институтының физик биохимия бүлексәһе директоры. Трансляция ваҡытында рибосомаларҙың эшләү механизмына бағышланған күренекле эштәр авторы.
Биографияһы
Марина Роднина тамамлаған Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетын тамамлаған. Һуңынан молекуляр биологияны өйрәнә һәм 1989 йылда Украина Милли фәндәр академияһында Молекулыр биология һәм генетика институтында фән кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Камышинка (Шегарка ҡушылдығы)
Камышинка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 342 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡашҡа ауылы тирә- яғындағы шишмәләр.
Ҡашҡа (рус. Кашкино) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 843 кеше[1]. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819001.
Шишмәләр
Сөйөш ауылы юғарыраҡ урында, әсәһе ҡуйынына һыйынған сабыйҙай, тирә — яғын уратып алған тауҙар араһында урынлашҡан. Ә тау аҫтынан Төй йылғаһы аға. Йылға буйында саф һыулы шишмәләр күп.
Тал шишмәһе. Шишмә тал ағасы төбөнән ағып сыҡҡанға, халыҡ уны ошолай тип атап йөрөтә.
Улаҡлы шишмә Элек-электән Улаҡлы шишмә тип йөрөтөлә. Иң беренселәрҙән булып был шишмәне Сөйөш ауылы кешеһе Ғәлләметдин Шәрәфетдинов күргән (1888 йылда тыуған). Ул бейек Арҡа тауында аҡбур сығарған һәм арып, һыу эсәһе килеп, Төй йылғаһы буйына төшкән. Йылға буйында таштар араһынан таҙа һыу аҡҡанын күрә һәм тәрән соҡор яһай. Һыуы һалҡын булһа ла, ҡулға йомшаҡ тойола, тамаҡ кипкәнен бөтөрә. Шишмәне күреп, һыу алырға ауыл халҡы ла йөрөй башлай. Башта һауытҡа сүмес менән тултыралар. Берҙән- бер көндө ошоно күргән Ғәлләметдин бабай ике метрға яҡын юкә ағасының эсен алып, ҡабығын шишмә сыҡҡан урынға ҡаға. Бына ошонан һуң инде улаҡтан һыу аға. Халыҡ уны Улаҡлы шишмә тип йөрөтә башлай. Яҙ көнө һыу таша, улаҡты ағыҙа. Унан һуң ағастан эшләп ҡуялар. Һыу ташыу ваҡытында ағыҙып алып китә. Тик 20 быуат уртаһында Һөйөш ауылы кешеһе Мөхәмәтйәнов Низаметдин тимерҙән торба ҡаға. Шишмә һыуы бөгөн дә туктамай аға ла аға. Ҡайҙарҙан ғына килеп алмайҙар уны, ҡар, буран тип тормайҙар. Шишмәнән юл аша бейек Арҡа тау. Унда бигерәк тә ер еләге уңа, бәшмәк куп була. Ҡунаҡҡа ҡайтыусылар һәм ауыл халҡы йыш ҡына тау итәгендә еләк йыйғандан һуң, Ҡашҡа, Сөйөш ауылдарына һоҡланып ҡарап ултырырға күнеккән. Шулай ук Төй йылғаһы буйында балыҡ ҡармаҡлап ултырырға яратыусылар ҙа бихисап. Улаҡлы шишмә һыуын төрлө ерҙәрҙән килеп алалар, юлсылар туҡтап сарсауҙарын баҫтыра, бит-ҡулдарын йыуып, хәл ала. Ул аш-һыу әҙерләргә, сәйгә лә бик тәмле, йомшаҡ, сәйнүккә юшҡын да ултырмай. 20 -се быуат аҙағында шишмәнән юғарылағы юлды киңәйтәләр һәм ер ҡуйынынан бәреп сыҡҡан шишмә, юлды арҡылыға бүлеп ағыу сәбәпле, ауыл халҡына техника менән йөрөү өсөн ҡыйынлыҡтар тыуҙырған була. Халыҡ был юлдан Гөмбә ауылына һәм ҡырға бара. 2000 йылда Хәүзетдин ағай һыу ағыу өсөн арҡылыға торба һалып ҡалдырып, юлды төҙөкләндерергә тәҡъдим итә. Торбалар хәстәрләнә. 16 метр озонлоғонда иретеп йәбештереп, баш-баштарына сүп-сар тығылмаһын өсөн тимер селтәр беркетелә. Канау ярып, торба һалына. Юл да, шишмә лә һаҡланып ҡалына. 2017 йылда «Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы» уңайынан был аҙ ғына өҫтәрәк аҡҡан шишмәне ауыл халҡы төҙөкләндерә. Ул таҡта менән ҡапланып, лакланған, ә ҡыйығы ҡалай менән ябылған. Һыу алыу урынына тотоноп төшөр өсөн баҫҡыс яһалған, таҡтанан иҙән дә теҙелгән. Шишмә янындағы майҙанға ваҡ таш килтереп, тигеҙләп йәйелгән, сүп-сар һалыу өсөн махсус тартмалар ҙа, ял итеп алыу өсөн эскәмйә лә эшләп ҡуйылған. Улаҡлы шишмә менән ошо шишмә араһы бик яҡын булғанлыҡтан, халыҡ Улаҡлы шишмә тип йөрөтә. (Аҫҡы һәм Өҫкө Улаҡлы шишмә -халыҡ телендә)
Төпһөҙ шишмә — тәбиғәт күрке. Тау- урмандар ҡосағында урынлашҡан Гөмбә ауылы янында ысын тәбиғәт байлығына әйләнгән тере һыу — Төпһөҙ шишмә сылтырап аға. Төпһөҙ шишмәнең ағып сыҡҡан урыны ҙур ғына, шул уҡ ваҡытта сикһеҙ тәрән, ҡуйы зәңгәр булып ялтырап тора. Тирә-яғында төрлө-төрлө ағастар үҫә: ҡайын, йүкә, тал, ҡарағай, муйыл, зирек. Шишмәгә ҡағылышлы ла һорауҙар бик күп. 1870 йылдарҙа ауыл ҡарттары шишмәнең тәрәнлеген үлсәргә булалар. Улар 12 дилбегә бәйләп төшөргәндәр, тик төбөнә төшөп етә алмағандар. Ауылдың аҡһаҡалдары һөйләүенсә, 1982 йылда урып-йыйыу ваҡытында, шишмәгә комбайн төшөп бата. Нисек кенә тырышһалар ҙа, уны табып, тартып ала алмайҙар. Хатта башҡаланан водолаздар ҙа килеп эҙләп ҡарай. Шул ваҡыттан һуң ауыл халҡы уны «Төпһөҙ шишмә» тип йөрөтә башлай. Ауыл халҡы һөйләүенсә, шишмә феномен күренешкә эйә: бер арта, бер кәмей. Төй йылғаһы ташһа, шишмә лә таша. Элегерәк шишмә аша күпер ҙә, һыу тирмәне лә булған. Быуа урыны әле лә беленеп тора. Шишмә Төй йылғаһына ағып төшә. Ҡатын-ҡыҙҙар элек-электән шишмәнән көйәнтәләп һыу ташый. Шишмә һыуы эсергә лә тәмле, сәс һәм кер сайҡарға ла бик йомшаҡ. Йәй көнө һыу бигерәк һалҡын, ә ҡыш ҡөнө йылы. Ял итер өсөн урын да эшләп ҡуйылған. 2017 йылда «Экология һәм махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләре йылы» уңайынан Гөмбә ауылында Шишмә байрамы үтте. Ул «Асҡын районының тәбиғәт байлыҡтары» ижади конкурсы нигеҙенә ярашлы, бик тәрән эстәлекле булды. Ауыл халҡы сараны үткәреү урынын яҡшы итеп әҙерләне, тирә-яғын йыйыштырҙы. «Һыу юлы башлау» йолаһы күрһәтелде. Нәфҡиә апа Ғилмийәрова йәш ҡыҙҙарға шишмәнән һыу алыу тәртибе тураһында һөйләне. «Иртән- иртүк алып ҡайтҡан һыу шифалы була. Элек ололар йәш киленгә һыу юлын ҡояш ҡалҡҡан саҡта күрһәткән. Һыу алғанда „бисмилла“әйтеп, яйлап ҡына, тыныс күңел менән алырға кәрәк. Уның да күңеле, аҡылы бар. Ҡояш байығас, һыуға барырға ҡәңәш ителмәй — һыу пәрҙәләнгән була, йоҡлай. Әгәр барырға тура килһә, һыуҙан рөхсәт һорарға кәрәк», — тип ата-бабаларыбыҙҙан ҡалған теләк- кәңәштәрен еткерҙе. Шишмә буйында, ҡырҙарҙа үҫкән шифалы үләндәр тураһында ла һүҙ барҙы. Тәбиғәт — тере шишмә. Ул бер ҡасан да ҡараусыһыҙ булмаҫҡа, ҡорорға тейеш түгел. Уны яҡларға һәм һаҡларға бурыслыбыҙ. Һыу — ерҙәге тереклек өсөн иң кәрәкле матдә. Ер шарының картаһына ҡараһаҡ, уның бик күп өлөшө һыу ятҡылыҡтарынан тора. Ер шарының 70%-ын һыу алып тора. Тимәк, ерҙә һыу бик күп тип уйларға була. Ләкин диңгеҙ, океан һыуы эсергә яраҡһыҙ, тоҙло. Эсергә яраҡлы һыу ерҙә бик аҙ. Йылға, шишмә, күл буйҙарын таҙа тотоу, эсер һыуҙы һаҡлап тотоноу — һәр кешенең изге бурысы.
Р.S. Ҡашҡа моделле китапханаһы Өлкән китапханасыһы Сабирова Гөлфиә Мәғсүмйән ҡыҙы Ҡашҡа ауылының аҡһаҡалы Васбий Имаев менән тыл ветераны Фәтхиә Фәзлетдиноваларҙан (иҫән сағында) яҙып алған.
Иҫкәрмәләр
Чишмә - яшәү чыганагы. Сабирова Г.М. — Ышаныч. Аскын районының ижтимагый-сәяси гәзите,2 апрель 2021.
Сығанаҡтар
Чишмә - яшәү чыганагы. Сабирова Г.М. — Ышаныч. Аскын районының ижтимагый-сәяси гәзите,2 апрель 2021.
Переправа (йылға)
Переправа — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Букура Думбрава
Букура «Фани» Думбрава (1868 йылдың 28 декабре, Братислава — 1926 йылдың 26 ғинуары, Порт-Саид) — Венгрияла тыуған румын романисы, мәҙәниәт пропагандисы, сәйәхәтсеһе һәм теософы. Уның нигеҙҙә немец телендә яҙылған әҙәби әҫәрҙәре хайдук батырҙарының легендар ҡаһарманлығы тураһындағы романтик тарихтарҙы бәйән иткән. Китаптары уға немец телле Европала ла, шулай уҡ Румынияла ла коммерция уңышы алып килә.
Думбрава бер үк ваҡытта бер нисә мәҙәни проект пропагандалаған: ләкин уның эшмәкәрлеге башлыса Румынияла туризм үҫешенә һәм тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға йүнәлтелгән. Ул илендә тәүге туристик клубтарҙың ҡайһы берҙәренә нигеҙ һалыусы әүҙем сәйәхәтсе һәм альпинист булған. Уның, ҡағиҙә булараҡ, художество эше бөтөнләй иҫкә алынмаһа ла, юл очерктары румын әҙәбиәтендә хәҙерге көнгә саҡлы стандарт булып ҡала.
Үҙ карьераһының күп өлөшө дауамында Думбрава ҡатын-ҡыҙҙарҙың румын масонлығына инеүенә булышлыҡ иткән. Оло йәшкә еткәс, ул эштәрендә спиритуализмға иғтибарын арттырған, һәм, Джидду Кришнамуртиның уҡыусыһы булараҡ, ул Теософик йәмғиәттең Румын ложаһын ойошторған. Британ Һиндостанынан ҡайтып килешләй, Адьярҙа үткән теософик конференцияһында булғандан һуң, вафат булған.
Балалыҡ йылдары
Буласаҡ яҙыусы Братислава ҡалаһында тыуған (ул саҡта — Прессбург) тыуған; уның атаһының тамырҙары йә венгр-словак, йә словак-венгр булған; ә әсәһе этник немка булған. Думбрава үҙе лә немец мәҙәниәтендә тәрбиәләнгән һәм тирә-яҡғындағы кешеләр уны «немка» тип ҡабул иткән. Думбрава үҙенең сабый бала сағын үткәргән Австро-Венгрияның төрлө биләмәләренә күсеп йөрөп үткәргән, 4 йәшендә Венаны күргән. Румын короле Кароль I менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булғанлыҡтан, бер йылдан ғаилә Румыния Короллегенә күскән. Думбраваның атаһы страховкалау йәмғиәте етәксеһе булып эшләгән, ә ҡайһы бер тарихсылар уны «zur Brüderlichkeit» масон ложаһының етәксеһе тип һанай.
Король ғаиләһе тиҙҙән Фанниҙың фортепианола уйнағанына, уның немец телендә шиғырҙар яҙыу һәләтенә һәм румын романтик әҙәбиәтен бирелеп уҡыуына иғтибар иткән. Синая һарайында ул ышаныслы кеше һәм королева Елизаветаның фрейлинаһы булып киткән, ә 1884 йылдың июлендә — ирле-ҡатынлы королдәрҙең ҡунағы сифатында юғары йәмғиәттә ҡабул ителгән.
1886 йылда Думбрава филантроп һәм йәмәғәт активисткаһы булып киткән: ул Тибишуа йәмғиәтенә нигеҙ һалған һәм йәкшәмбе мәктәбенең бинаһын түбәнге ҡатлам балаларына биргән. Һуңғы йылдарында ул, нигеҙҙә, музыка тәнҡитсеһе, «арт-промоутер», скульптор Кэрол Шторк һәм музыка белгесе Ион Попеску-Пасареа менән эшләп, Румын академияһы тикшеренеүсеһе һәм дини дисциплиналар уҡытыусыһы булып эшләгән. 1905 йылда Думбрава, сәйәсмән Винтилэ Брэтиану менән бергә, румын фольклорын: атап әйткәндә, халыҡ бейеүҙәре һаҡлау һәм үҫтереү маҡсатында, «Чиндиа» йәмғиәтен ойошторған.
Фанни атаһының масон ҡараштарына эйәреп, «Ҡатнаш масонлыҡ» тигән ҡаршылыҡлы ағымға ҡушылған. Ул Анни Безант һәм Le Droit Humain менән хат алышҡан.
Әҙәби дебюты
Думбрава тәүге китабын — «Der Haiduck» (1908) — Регенсбургтағы В. Вундерлинг нәшриәтендә баҫтырған. Шул уҡ йылда ул Теодором Ника тәржемәһендә Бухареста донъя күргән (икенсе һәм өсөнсө баҫмалары — 1911, дүртенсе баҫма — 1914). Автор шәхес псевдоним аҫтында йәшеренгәнлектән, «серлелеге менән арбауы» арҡаһында китап ҙур һорау менән файҙаланған, ә ҡайһы бер уҡыусылар хатта уны королева Елизаветаның үҙен әҙәби яҡтан һынап ҡарауы, тип фаразлаған.
«Mercure de France» әҙәби журналында «Der Haiduck» тарихи романы «мауыҡтырғыс сюжетлы» һәм «бөтөнләй адекват айыҡ аҡыллы» «Румынияның беренсе патриоттары» эше тип һүрәтләнгән. Трансильванияла тәнҡитсе Илари Ченди китаптың үҙенә лә, Германияла был китапты яҡшы ҡабул итеүҙәренә лә шатланып ғәжәпләнгәнен хәбәр иткән. Чендиҙың һүҙҙәре буйынса, был эш румын крәҫтиәндәрен ыңғай яҡтан, «саф һәм боронғо йәшәү рәүешен» һүрәтләү менән айырылған. Был эш Николай Абраш (йәки «Ябраш») — Джиануҙың төп союздашы — хайдук баш күтәреүселәр хәрәкәтенә хыянат итеүсе кеүек кире мифты мәңгеләштергәне өсөн тәнҡитләнгән.
Романдың икенсе баҫмаһы королева Елизаветаның («Сильва Кармен» псевдонимы аҫтында) инеш һүҙе менән донъя күргән. Шул уҡ ваҡытта Думбрава үҙе «Der Pandur» тип атаған «1821 йылғы Валахия ихтилалы тарихы» китабын тамамлаған. Яңы китап шулай уҡ Германияла баҫылып сыҡҡан, ә аҙаҡ автор уны тулыһынса румын теленә тәржемә иткән. Яңы хикәйәләү үҙәгендә милли яңырыу сағылышы итеп, шул уҡ ваҡытта — аяуһыҙ полководец һәм һай йөҙгән сәйәсмән итеп һүрәтләнгән халыҡ батыры Тудор Владимиреску. Трилогияның 1848 йылғы Валах революцияһына арналған йомғаҡлау өлөшө — баҫтырылып та сыҡмаҫ элек осраҡлы рәүештә яндырыла. Думбрава был эшкә кире әйләнеп ҡайтмай, әммә 1918 йылға «Сивилла китабы» тигән шартлы атама биреп, тағы бер роман яҙырға башлаған.
Сураш (Асҡын районы)
Сураш (Чурашево) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 233 кеше. Почта индексы — 452895, ОКАТО коды — 80204843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сураш ауылы ХVIII быуатта билдәле булыуын төрлө мәғлүмәттәр раҫлай. Беренсе версия буйынса, ауылдың исеме уның урнашыуына бәйле булырға мөмкин. Сарс һәм Күнгәк йылғалары ҡушылып, матур дуға яһап, ауылды ике тапҡыр уратып- уратып аға. Халыҡ телендә ул «Су— ураш» тигәнде белдереп, ауылға исем биргән (ауылды Су- һыу уратҡан мәғнәһендә). Икенсе версия лә бар. Сураш ауылында тыуып үҫкән профессор, юридик фәндәр докторы Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы «Чураш» исемле тарихи-социологик — очергында сураш ырыуы хатта IX—X быуаттарҙа, иң тәүге башҡорттар тураһында иҫкә алынғанда уҡ, билдәле булыу мөмкинлеген яҙа. ХVIII быуаттың 30-сы йылдарында, башҡорт ихтилалдары ваҡытында, ауыл Иҫке Сарс (хәҙерге Солтанбәк) кеүек үк Тевкелев карателдәре тарафынан яндырылған һәм оҙаҡ ҡына тергеҙелмәгән булыуы ихтимал. 1795 йылдағы V ревизия мәғлүмәттәрендә ауыл күрһәтелмәгән, ә алдағы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, 1816 йылда — 23, 1834— 40, 1850- 68, 1858 йылда 92 ир-ат заты булыуы билдәле. 1717 йылдың башында уҡ билдәле булған Себер юлының Балыҡсы волосы Сураш башҡорто Чермшак Илеков «с товарыщи» Танып волосы башҡорттарын Үҙәй ауылы Ураҙай Аҙнағолов, Кулымбет Чискаконов, Ямек Кәҙерғолов Өфө йылғаһының уң яғындағы борт ерҙәренә оҙатыуҙы яңынан башлап ебәрә. Килешеү төҙөп, шул ерҙәргә керҙәштәрҙе (припущенники) керетеү эштәрен башлап ебәреү тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған.
Мёзер
Мёзер (Möser) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 8188 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39291 һәм автомобиль коды — JL.
Көньяҡ диалект
Башҡорт теленең Көньяҡ диалекты (шулай уҡ юрматы диалекты; көньяҡ диалект) — башҡорт теленең өс диалектының береһе.
Таралыу ареалы
Башҡорт теленең Көньяҡ (юрматы) диалекты Башҡортостандың Әлшәй, Архангел, Ауырғазы, Баймаҡ, Бишбүләк, Белорет, Бөрйән, Ғафури, Дәүләкән, Ейәнсура, Йылайыр, Иглин, Ишембай, Ҡырмыҫҡалы, Күгәрсен, Көйөргәҙе, Мәләүез, Миәкә, Нуриман, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Фёдоровка, Хәйбулла, Шишмә райондарында, шулай уҡ Ырымбур, Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә башҡорттарҙың компакт йәшәгән урындарында таралған.
Һөйләштәр
Башҡорт теленең көньяҡ диалектында 5 һөйләш айырып күрһәтелә:
Фонетика
Башҡорт теле көньяҡ диалектының төп фонетик үҙенсәлектәре:
Ыҡ-һаҡмар һөйләшендә күҙәтелә:
Грамматикаһы
Башҡорт теле Көньяҡ диалектының төп грамматик үҙенсәлектәре :
Көньяҡ диалектын тикшереү тарихы
1859 йылда баҫылып сыҡҡан М. М. Биксуриндың йыйынтығында башҡорт теле буйынса материалдар бирелгән. «Башҡортостан халыҡтары мәҙәниәте» һүҙлек-белешмә авторҙары фекеренә ярашлы, «Батша-баһадир әкиәте» башҡорт теленең көньяҡ диалектында баҫылған. С. Ф. Миржанова фекеренсә, Мирсәлих Биксурин, үҙендә көньяҡ һөйләштәренең айырым һыҙаттарын һәм өлөшләтә башҡорт теленең көнсығыш диалекты үҙенсәлектәрен һыйҙырған ырымбур башҡорттары телен файҙаланған, шулай уҡ китапта көньяҡ диалекттың дим, ыҡ-һаҡмар һәм урта һөйләштәренең үҙенсәлектәре сағылған. И. Ғ. Ғәләүетдинов иҫбатлағанса, Мирсәлих Биксурин китабындағы башҡорт текстарында бөтөн башҡорт һөйләштәренең тиерлек үҙенсәлектәре сағылдырылған һәм улар наддиалект характерлы.
Косья (Иса ҡушылдығы)
Косья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ис йылғаһының уң ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тефта Ташко-Коко
Тефта Ташко-Коко (2 ноябрь 1910, Әл-Фәйүм, Мысыр — 22 декабрь 1947, Тирана, Албания) — Албания опера йырсыһы.
Биографияһы
XIX быуатта йырсының ата-бабалары (хәҙерге ның) Фрашери ауылын ташлап китеп Мысырға йәшәргә күсә. Тефтаға 11 йәш тулғанда атаһы вафат була, һәм ул ғаиләһе туған яғына Корча ҡалаһына әйләнеп ҡайта. 1927 йылда Тефта ғаиләһе менән бергә Францияның Монпелье ҡалаһына күсенә, бында ул музыка мәктәбен тамамлай. 1932—1935 йылдарҙа Парижда Милли консерваторияла белем ала (педагогтары Жана Сере һәм Лео Берманди). 1935 йылдың ноябрендә Албанияға ҡайта һәм шунда уҡ концерт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай, илдең иң популяр йырсыларының береһе булып китә. Концерттары илдең барлыҡ эре ҡалаларында үткәрелә һәм улар ҙур ажиотаж менән оҙатып барыла. Концерттарҙа Тефта менән бергә пианистар Тонин Гуаразиу, ә һуңынан Лола Алекси сығыш яһайҙар.
1930-сы йылдар аҙағында йырсының тәүге фонограмма яҙмалары килеп сыға. Тефта репертуарында Албанияның төрлө төбәктәренең йырҙары була, улар араһында «Kroi fshatit tone», «Dola ne penxhere» һәм «Zare trendafile» бигерәк тә ҙур популярлыҡ яулай. 1940 йылда йырсы Кристо Кочоға кейәүгә сыға. 1941 йылда парҙар Миланға бара һәм үҙенең йырҙарын профессиональ тауыш яҙҙырыу ҡоролмаһында яҙҙырып ала. Шулай уҡ Италияла Тефта бер нисә итальян операларында (шул иҫәптән «Травиата» һәм «Севилья цирюльнигы») сығыш яһай.
Италиялағы турне барышында йырсының һаулығы насарая, бигерәктә был улы Эно тыуғандан һуң ныҡ һиҙелә. 1944 йылда Албания фашистарҙан азат ителгәс, туған иленә ҡайта һәм албан радиоһында бер нисә радио-концерт уҙғара. Тираналағы Миша Иордан сәнғәт мәктәбендә вокал буйынса дәрестәр бирә.
1946 йылды һаулығы үтә ныҡ ҡаҡшағас, дауаланыуға СССР-ға ебәрелә, бында Тефтала яман шеш ауырыуын табалар. 1947 йылда Тирана ҡалаһында вафат була.
Хәтер
Үлгәндән һуң Албанияның халыҡ артисы исеме бирелә. 1973 йылда уның тураһында Këndon Tefta Tashko Koço (Тефта Ташко-Коко йырлай) тигән документаль фильм төшөрөлә. Тирана урамдарының береһенә уның исеме бирелгән.
Абдулсаттар Абдуллатифов
Абдулсаттар Абдуллатифов (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Салалова-Яха
Салалова-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кара диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Абдулсаттар Абдуллатифов
Биографияһы
Абдулсаттар Абдуллатифов (Абдулсаттар Абдуллатиф улы Ғүмәров) Ырымбур губернаһы Гәрә улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының ) Таҡталасыҡ ауылында йәшәгән. Зауряд-сотник булып хеҙмәт итә.
Салалова-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — яр һыҙатының 15.02.03 гидрографик берәмеге эсендәге, Рәсәй Федерацияһының һыу территориялары һәм эске диңгеҙ һыуҙарындағы Кара диңгеҙе утрауҙары (Аҡ утрауын да индереп). Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абдулсаттар Абдуллатифов
Биографияһы
1807 йылда 3-сө Башҡорт полкы составында Рус-прусс-француз һуғышында ҡатнаша.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 5-се Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 5-се Башҡорт атлы полкы Бөгөлмә өйәҙе Ҡарабан ауылында 12-се, 11-се һәм 10-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 29 авгусында Ҡазан менән Чебоксар аша Түбәнге Новгородҡа бара. 15 октябрҙән кенәз П. М. Волконский отряды составына керә, Сураж һәм Велиж ҡалаларында урынлаша. 1 ноябрҙән генерал-майор М. М. Свечин отряды составына инә. 1812 йылдың 14-16 ноябрендә Березина буйындағы алыштарҙа ҡатнаша. Артабан Витебскиҙа һәм Борисовта була. 1813 йылдың ғинуарында Данциг (Гданьск) ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. 1813 йылдың октябренән 1814 йылдың апреленә ҡәҙәр Минск губернаһында хеҙмәт итә, шул уҡ ваҡытта полктың бер өлөшө Лейпциг янындағы алышта ҡатнаша һәм һуғышты Парижда тамамлай.
Кандарла
Кандарла — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Варкута
Урта Варкута — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Лор-Юган
Ай-Лор-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лейв-Горт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡумрыҡ
Ҡумрыҡ — табын төркөмө башҡорттары составындағы ырыу
Этник тарихы
Ҡумрыҡ ырыуының сығышы Көньяҡ Себерҙәге боронғо төрки халыҡтары менән бәйле.
Яҡынса XIII—XIV быуаттарҙа ҡумраҡтар, табындар менән бер үк осорҙа, Башҡортостанға күсенәләр. Риүәйәттәрҙән билдәле булыуынса, ҡумрыҡтарҙың «ырғыҙ далаларынан» (төньяҡ Арал янындағы Ыҡ йылғаһы күҙ уңында тотола) күсенеүе Аҡ Урҙа хандары араһындағы «оло һуғыш» менән бәйле .
Ҡумрыҡтар Инйәр йылғаһы бассейнында урынлаша, бында улар күршеләш көн иткән көҙәй ырыуҙары менән ҡушыла.
Y-DNA — тикшеренеүҙәр
Y-DNA — тикшеренеүҙәр ҡумрыҡ ырыуының ҡайһы бер вәкилдәрендә I2 гаплотөркөм барлығын асыҡлаған.
Йәшәгән урындары
Оҙаҡ ваҡыт ҡумрыҡ ырыуының аҫаба ерҙәре табын улыҫы составына ҡараған.
1700 йылда Ҡумрыҡ-Табын улыҫы, Күрпәс — Табын улыҫынан айырылып, үҙ — аллы булып китә: «с оного по себе собственно сами начали было именоваться кумрук-табынцами..»
1731 йылда ҡумрыҡ-табын башҡорттары үҙҙәренең 53814 дисәтинә ерҙәрен өс түбә (улыҫ бүлексәләре Бәкриш, Оломан, Минәүс) араларында бүләләр.
Ҡумрыҡ-Табын улыҫы территорияһында XVIII быуатта барлығы 10 ауыл ғына — Абҙан, Айытмәмбәт,Аҙау, Ғәйфулла, Тимербай, Оҙондар, Тәүәкәс, Тирәкле, Яҡсан — була. 1798—1865 йылдарҙа был ауылдар 7-се башҡорт кантоны составына инәләр.
Ҡумрыҡ-Табын улыҫы ауылары административ яҡтан Өфө провинцияһы Стәрлетамаҡ өйәҙе составында була, һуңынан Ырымбур губернаһына, ә 1865 йылдан алып— Өфө губернаһына ҡарай. 1930 йылдың 20 авгусынан улар Башҡортостандың Архангел районы составына инәләр.
Улыҫта йәшәүселәр малсылыҡ, умартасылыҡ, өлөшләтә игенселек менән шөғөлләнәләр. Игенселек менән шөғөлләнмәгән ҡумрыҡ — табындар поташ заводы өсөн көл әҙерләгән, баҡыр мәғдәнен Архангел заводына, шадрик һәм поташ (онтаҡ рәүешендәге һелтеле матдә (көлдән, хлорлы кальцийҙан алына) Өфө ҡалаһына алып барғандар.
XVIII быуат материалдарына ярашлы Инйәр йылғаһы буйындағы Абҙан ауылына Ҡумрыҡ — Табын улыҫының старшинаһы Яҡшымбәт Урасов нигеҙ һалған. Уның исеме, 1760 йылда Ырымбур тау етәкселегенә улыҫ территорияһында нефть ятҡылығы табылыуы тураһында хәбәр итеүе сәбәпле, билдәлелек ала.
Ғүтбә ибн Ғәзүән
Ғүтбә ибн Ғәзүән әл-Мәзини (عُتبة بن غَزْوان المازني;Утба ибн Газван; 581 тирәһе, Ғәрәбстан — ) — ғәрәп дәүләт һәм хәрби эшмәкәре, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше. Тарихта ислам ҡабул иткән етенсе кеше.
Биографияһы
Эфиопияға һижрәттә ҡатнашҡан, һуңынан Мәҙинәгә күскәндә Пәйғәмбәр янында булған. Бәҙер, Өхүд һәм Ур һуғыштарында ҡатнаша. Мөхәммәт ғәләйһиссәләм үлгәндән һуң, икенсе хаҡ хәлиф Усман ибн Әффан Ғүтбәне фарсы фронтындағы отрядтарҙың береһенең командующийы итеп тәғәйенләгән. Ихтимал, Басра ҡалаһына ул нигеҙ һалғандыр. Ғүтбә уның беренсе идарасыһы булған.
Ғүмәр ибн әл-Хәттаб хәлифәте осоронда (идара итеү йылдары 634—644) Ғүтбә Убаллаға ҡаршы кампанияла ҡатнашып, 2000 кешегә етәкселек иткән, был яу 635 йылдың июненән сентябренә тиклем дауам иткән. Убалла баҫып алынғандан һуң, Ғүтбә ғәскәрен Тигр йылғаһы аша сығарып, Фурат, Бағдад төбәктәрен биләп алған
Тиҙҙән хәлифә уны Басра наибы (идарасыһы) итеп тәғәйенләй.
Вафаты
639 йылда Хижәзгә килә һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттабтан хаж ҡылыр эшенән бушатыуын һорай. Ғүмәр баш тарта, әммә, Басраға ҡайтҡанда, Ғүтбә дөйәнән йығылып төшөп һәләк була.
Караганов Сергей Александрович
Караганов Сергей Александрович (12 сентябрь 1952 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй политологы һәм иҡтисадсыһы. Тарих фәндәре докторы. Юғары иҡтисад мәктәбе Милли тикшеренеү университетының донъя иҡтисады һәм сәйәсәте факультетының элекке деканы.
Сығышы
Атаһы — Караганов Александр Васильевич (1915—2007), СССР Кинематографистар союзы секретары (1965—1986). Әсәһе — Караганова Софья Григорьевна (1918—2013), шағир Евгений Долматовскийҙың беренсе ҡатыны.
Белеме
1974 йылда Мәскәү дәүләт университетының иҡтисад факультетын «сәйәси иҡтисад» һөнәре буйынса тамамлай.
1979 йылда тарих фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү  өсөн «Транснациональные корпорации и внешняя политика США» темаһына диссертация яҡлай (07.00.05 һөнәре — тышҡы сәйәсәт һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр тарихы).