cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кордильер
Барлыҡҡа килеү теорияһы
Кордильерҙың төп тау барлыҡҡа килеү процестары Төньяҡ Америкала юра осоронда башлана, Көньяҡ Америкала аҡбур осоро аҙағында һәм башҡа материктарҙа тау системалары барлыҡҡа килеү менән тығыҙ бәйләнештә үтә. Кордильерҙың формалашыуы тамамланмаған, быны йыш ҡына ер тетрәүҙәр һәм интенсив вулканизм (80-дән ашыу әүҙем вулкандар бар). Кордильер рельефын формалаштырыуҙа шулай уҡ дүртенсе боҙланыу дәүере (бигерәктә төньяҡ киңлектең 44°-тан төньяҡҡа табан һәм көнбяҡ киңлектең 40°-танкөньяҡҡа табан өлөштәрендә) мөһим роль уйнай.
Березуйка (Вазуза ҡушылдығы)
Березуйка  — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вазуза йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каланов Рим Ғариф улы
Каланов Рим Ғариф улы (20 июль 1955 йыл) — ғалим-хирург, онколог. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1997), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2005).
Биографияһы
Рим Ғариф улы Каланов 1955 йылдың 20 июлендә БАССР‑ҙың Краснокама районы Иҫке Нуғай ауылында тыуа. Мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белем алыу теләге егетте Башҡорт дәүләт медицина университетына алып килә, вузды ул 1980 йылда тамамлай. Диплом алғандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай һәм 1984 йылға тиклем шунда эшләй. 1989 йылдан алып Башҡорт дәүләт медицина институты, артабан, юғары уҡыу йортоноң атамаһы үҙгәртелгәс, Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта, шул уҡ ваҡытта 1992 йылдан башлап Өфөнөң ашығыс медицина ярҙамы дауаханаһында табип, 1995 йылға тиклем бүлек мөдире булып эшләй. 2012 йылдан алып Рим Ғариф улы хеҙмәт юлын Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһы табибы булып дауам итә.
Ниедзью (Ёлва ҡушылдығы)
Ниедзью  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының уң ярына тамағынан 150 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зелиц
Зелиц (Seelitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1941 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 224 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9306 һәм автомобиль коды MW.
Ветца
Ветца — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сежа йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Водовка
Водовка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гжать йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зематаль
Зематаль (Sehmatal) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 7048 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 700–800 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9465 һәм автомобиль коды ANA.
Түбәнге Видзъю
Түбәнге Видзъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вымь йылғаһының һул ярына тамағынан 393 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һауыз
Тасуирламаһы
Һауыздар башлыса квадрат йәки түңәрәк формала төҙөлгән. Һыу ятҡылығы яҡтарын йөҙләү өсөн сәтләүек һәм ылыҫлы ағастарҙан эшләнгән бурсалар файҙаланылған. Ҡайһы ваҡыт яндырылған кирбес ҡулланғандар. Әммә күпселек осраҡта ҡала кварталдарындағы күп һанлы һауыздар балсыҡтан булған. Тимериҙәр дәүерендә стандарт һауыз яҡтары 20 зира тәшкил иткән.
Насар төҙәлгән һауыздар һыу менән бәйле төрлө ауырыуҙарҙың таралыуына сәбәп була. Һауыздар аша Үҙәк Азияла ришта, пендин сей яраһы, тапма һәм башҡа сирҙәр тарала.
Һауыз һәм арыҡ системаларының күпселеге бөгөнгө көнгә тиклем Сәмәрҡәнд ҡалаһының тарихи үҙәгендә урынлашҡан, улар ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән.
Һауыздар бөгөн
Һыу үткәргестәр төҙөлөү менән һауыздар һәм арыҡтар эсәр һыу сығанағы булыуҙан туҡтай һәм яйлап юҡҡа сыға башлай. Шул рәүешле арыҡтар, һауыздар, сардобалар асыҡ канализацияға әүерелә башлай һәм ауырыу сығанаҡтарына әйләнә. Хәҙер һауыҙдар башлыса янғынға ҡаршы һыу ятҡылыҡтары булараҡ файҙаланыла, эҫе-ҡоро климатлы ҡалаларҙа кәрәкле микроклимат тәьмин итә.
Зирау
Зирау (Syrau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 599 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 443 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8548 һәм автомобиль коды V.
Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы
Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы (20 ноябрь 1922 йыл — 7 октябрь 2015 йыл ) — башҡорт опера йырсыһы (меццо-сопрано). Башҡорт АССР-ының (1949) һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1955), Башҡорт АССР-ының (1951) һәм РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1957).
Биографияһы
Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙы Сәлиғәскәрова Башҡорт АССР-ы Бәләбәй кантоны Иҫке Ихсан ауылында тыуған.
1938 йылдан хор артисы була.
1938—1972 йылдарҙа Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.
1941—1942 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһының Башҡорт опера студияһында шөғөлләнә, унда уҡыған сағында театрҙа эшләүен дауам итә. Өфө музыка училищеһы уҡытыусыһы Римма Лазаревна Фишерҙан вокал дәрестәре ала.
1947 йылда Бөтә Рәсәй театр йәштәре смотрында ҡатнаша һәм «Кармен» операһынан Хабанераны башҡарған өсөн беренсе премия менән бүләкләнә. Һуңынан Прагала үткән Бөтә донъя демократик йәштәр һәм студенттар фестивале лауреаты була.
1953 йылдан КПСС ағзаһы. 3-сө саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты.
Ижады
Театрҙағы дебют сығышы 1941/42 йыл миҙгелендә П. И. Чайковскийҙың «Евгений Онегин» операһындағы Ольга партияһы була. Театрҙың төп солистарының береһенә әүерелә. Жорж Бизеның «Кармен» операһындағы Кармен партияһы Мәғәфүрә Ғәлиулла ҡыҙының иң яҡшы партияларының береһе була. Йырсының концерт репертуарында сит ил, рус һәм башҡорт композиторҙарының ариялары һәм романстары, шулай уҡ халыҡ йырҙары була.
20-нән ашыу партия башҡарған:
Башҡорт операһы
Башҡорт операһы — башҡорт музыкаль театр сәнғәте төрө.
Тарихы
Башҡорт операһының барлыҡҡа килеүе башҡорт халыҡ музыкаһы, рус классик сәнғәте һәм донъя опера традициялары йоғонтоһо аҫтында бара. ХIХ быуат аҙағында Өфөлә спектаклдәр, шул иҫәптән опералар, ҡуйыу мөмкинлеген биргән театр биналары төҙөлә. 1890—1891 йылдарҙа Өфөлә антрепренёр Семёнов-Самарскийҙың опера труппаһы спектаклдәр күрһәтә, был труппала Ф. И. Шаляпин эшләй. Өфөлә ул солист булараҡ беренсе тапҡыр сәхнәгә сыға. Өфөлә Н. Н. Алмазовтың опера труппаһы ла спектаклдәр менән сығыш яһай.
Башҡорт йолаларын, риүәйәттәрен, халыҡ йырҙарының поэтик нигеҙен үҙ эсенә алған музыкаль спектаклдәр башҡорт операларының тәү үҫентеләре булып тора. Башҡорт драматургияһы ла башҡорт опера репертуарын формалаштырыуға булышлыҡ итә. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә ҡуйылған опера әҫәрҙәренең бер өлөшө драматик спектаклдәр нигеҙендә ижад ителә.
Башҡорт драма театры спектаклдәре (М. Фәйзиҙең «Ғәлиәбаныу», Х. Ибраһимовтың «Башмағым», М. Буранғоловтың «Башҡорт туйы») өсөн яҙылған башҡорт профессиональ музыкаһы ла башҡорт операһын хасил итеүгә тәүшарттар тыуҙырыша.
1930 йылда Ҡазанда һәм Өфөлә Ғ. С. Әлмөхәмәтов, В. И. Виноградов һәм С. Х. Ғәбәшиҙең «Эшсе» операһы (М. Ғафуриҙың шул исемдәге поэмаһы буйынса) премьераһы була. 1932 йылда Ғ. Әлмөхәмәтов инициативаһы буйынса республикала милли артист һәм композитор кадрҙарын әҙерләү маҡсатында Башҡорт опера студияһы асыла. 1940 йылда Өфөлә Аксаков халыҡ йорто сәхнәһендә беренсе башҡорт операһы — М. Вәлиевтең С. Мифтахов драмаһы буйынса ижад ителгән «Һаҡмар» операһы, ә бер нисә айҙан, декабрҙә, А. Эйхенвальдтың «Мәргән» тигән операһы ҡуйыла.
Үҙаллы жанр булараҡ башҡорт операһы Башҡорт АССР-ында ХХ быуаттың 40-сы йылдарында аяҡҡа баҫа.
Гостижа
Гостижа — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вазуза йылғаһының һул ярына тамағынан 3,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Башҡорт операһы
Тарихы
Ғ. С. Хәбибуллин, Х. Л. Ғәлимов, Б. Н. Вәлиева, З. И. Илбаева, М.  Ғ. Сәлиғәскәрова, М. Х. Хисмәтуллин һәм башҡалар опера спектаклдәрен беренсе башҡарыусылар була. Музыкала башҡорт халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре интонациялары киң ҡулланыла.
Гостижа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Башҡорт операһы
Тарихы
Халыҡ легендалары мотивтары буйынса, башҡорт халыҡ көйҙәренә нигеҙләнеп, 1940—1944 йылдарҙа композитор А. А. Эйхенвальдтың «Мәргән» һәм «Ашҡаҙар» (М. Буранғолов либреттоһы) опералары сәхнәгә сығарыла.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт операһын үҫтереүҙә Өфөгә Мәскәүҙән, Ленинградтан, Киевтан эвакуацияланған музыканттар һәм композиторҙар ҡатнаша. Һуғыш йылдарында башҡорт эпосы мотивтары буйынса Х. Ш. Заимовтың һәм А. Э. Спадавеккианың «Аҡбуҙат» операһы ижад ителә. Башҡортостанда граждандар һуғышы тураһындағы ҡаһарманлыҡ йүнәлеше Р. Ә. Мортазиндың «Азат» (Б. Бикбай либреттоһы, 1949) операһында дауам иттерелә. Башҡортостанда колхоздар төҙөүгә Н. И. Пейконың «Айһылыу» операһы (Ғ. Әмири либреттоһы, 1949) бағышлана.
Гостижа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡорт операһы
Тарихы
50-се йылдарҙа З. Ғ. Исмәғилевтең «Салауат Юлаев» операһы тыуа, 60-сы йылдарҙа, башҡорт халыҡ йыры һәм риүәйәте мотивтарына таянып, Исмәғилевтең «Шәүрә» (Б. Бикбай либреттоһы) операһы ижад ителә (дирижеры И. М. Альтерман, реж. Хисмәтуллин, 1963).
60 — 70-се йылдарҙа революция һәм граждандар һуғышы темаһына Мортазиндың «Дауыл» (Һ. Дәүләтшинаның «Ырғыҙ» романы буйынса Р. С. Янбулатова либреттоһы, 1969), башҡорт нефтен асыусыларға арнап Х. Ф. Әхмәтовтың «Замандаштар» (Б. Бикбай либреттоһы, 1970), йәштәр тураһында Исмәғилевтең «Ағиҙел тулҡындары» (М. Кәрим либреттоһы, 1972) опералары барлыҡҡа килә.
80 — 90-сы йылдарҙа З. Исмәғилевтең «Урал илселәре» (И. Дилмөхәмәтов либреттоһы, 1982, Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылыуы тураһында), Әхмәтовтың «Нәркәс» (И. Х. Йомағолов трагедияһы буйынса, 1994), С. Ә. Низаметдиновтың «Ҡара һыуҙар» (Кәрим поэмаһы буйынса, 1989), Исмәғилевтең «Аҡмулла», Д. Д. Хәсәншиндың «Бөйөк рядовой» («Александр Матросов»), Н. Ә. Дауытовтың «Гөльямал», А. М. Ҡобағошовтың «Шоңҡар», Низаметдиновтың «Ай тотолған төндә»; балалар өсөн — Р. Х. Ғәзизовтың «Марсҡа осоу», А. Х. Ғабдрахмановтың «Һоро муйын», Дауытовтың «Тараҡан» («Тараканище») опералары донъяға килә.
Түбәнге Вочес
Түбәнге Вочес — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Атамбаев Алмазбек Шаршенович
Атамба́ев Алмазбе́к Шарше́нович (Алмазбек Шаршенович Атамбаев; 17 сентябрь 1956 йыл; Фрунзе (Чүй) өлкәһе Арашан ауылы) — СССР һәм Ҡырғыҙстандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 2011 йылдың 1 декабренән 2017 йылдың 24 ноябренә тиклем Ҡырғыҙ Республикаһы Президенты Ҡырғыҙ Республикаһының 12-се һәм 16-сы премьер-министры (2010—2011), 1994—2011 һәм 2018—2019 йылдарҙа Ҡырғыҙстан социал-демократик партияһы рәйесе.
Үҙәк Азия илдәренең күпселек президенттарынан айырмалы рәүештә, Алмазбек Атамбаев үҙенең вәкәләттәрен Конституция билдәләгән мөҙҙәтен оҙайтырға тырышманы һәм власты президент тарафынан һайланған СДПК партияһы кандидаты Сооронбай Жээнбековҡа тапшырҙы.
2019 йылдың июнендә республика парламенты уны енәйәт эше асыуға килтергән ғәйепләүҙәр арҡаһында экс-президент һәм тейелгеһеҙ статусынан мәхрүм итте.
2021 йылдың башына уларҙың береһе буйынса ғына, криминаль авторитет Батукаевты азат итеүгә ҡағылышлы, хөкөм ҡарары сығарылды. 2020 йылдың 30 ноябрендә Ҡырғыҙ Республикaһының Юғары суды хөкөм ҡарарын юҡҡа сығара һәм яңынан ҡарау маҡсатында эште Первомайский судына ебәрә. 2021 йылда ла Атамбаевҡа ҡарата енәйәт эштәре буйынса судтар дауам итте. Атамбаев үҙ адресына бөтә ғәйепләүҙәрҙе лә кире ҡаға.
Алмазбек Атамбаев Ҡырғыҙ ССР-ы, Фрунзе өлкәһе Ворошиловград районының Арашан ауылында 1956 йылдың 17 сентябрендә тыуған, ҡырғыҙ, юғары белемле. 1980 йылда Серго Орджоникидзе исемендәге Мәскәү институтын (хәҙер — Дәүләт идара итеү университеты) инженер-иҡтисадсы, производство идаралығы ойоштороусыһы һөнәре буйынса тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген инженер булып башлай, ә һуңынан Ҡырғыҙ ССР-ы элемтә министрлығы предприятиеларында әйҙәүсе иҡтисадсы була. 1981 йылда 4-се юл-эксплуатация идаралығына баш инженер вазифаһына күсерелә.
1983 йылдан совет дәүләт хеҙмәтендә, Ҡырғыҙ ССР-ы Юғары Советы президиумында төрлө вазифаларҙа эшләй. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы булып тора. 1987 йылдан 1989 йылға тиклем — Фрунзе ҡалаһы Первомайский район башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары. 1989 йылдан бөтә постарҙы ҡалдырып, эшҡыуарлыҡ карьераһын башлай. Йыл директор була. 1989—1997 йылдарҙа «Форум» фәнни-производство фирмаһы директоры була. Һуңғараҡ Алмазбек Атамбаев «Апрель» телеканалына биргән интервьюһында тәүге капиталын китап һатыуҙан килгән килемдән туплауын белдерҙе. Һәм шул килемде, мәҫәлән, аҡсаһының күпмелер өлөшөн Рәсәйҙәге һәм Төркиәләге производствоға һала. Экс-президент 1999 йылда «Форум» сәнәғәт төркөмө илдәге ҙур алтын табыу предприятиеһы «Кумтор» күпме һалым түләй, шунса уҡ һалым түләне тип иҫкә төшөрҙө.
1999 йылдан 2004 йылға тиклем «Форум» Сәнәғәт төркөмө директорҙар советы рәйесе вазифаһын биләй. 2004 йылдан 2005 йылға тиклем «Кыргызавтомаш» Корпорацияһының директорҙар советы рәйесе. 2004 йылда Ҡырғыҙстандың топ-100 бай кешеләренә индерелгән.
Президент булғанға тиклем сәйәси эшмәкәрлеге
1993 йылда Атамбаев Ҡырғыҙстандың социал-демократик партияһы инициаторҙарының береһе булды. 1994 йылдан алып ошо партияны етәкләй
1995 йылда һайланған халыҡ вәкилдәре йыйылышы депутаты Жогорку Кенеш Халыҡ вәкилдәре Йыйылышы депутаты итеп һайлана, «Реформа» фракцияһын төҙөй һәм етәкләй. Үҙ округынан ҡабат 3-сө саҡырылыш Жогорку Кенеш депутатына кандидат итеп күрһәтелә, әммә һайлауҙарҙа еңелде. 2000 йылда Ҡырғыҙ Республикаһы президенты һайлауҙарында өсөнсө урынды биләй.
Ләлә революцияһынан һуң, 2005 йылдың сентябренән 2006 йылдың апреленә тиклем, — Ҡырғыҙ Республикаһының сәнәғәт, сауҙа һәм туризм министры. 2007 йылдың 30 мартынан 2007 йылдың 28 ноябренә тиклем — Республика премьер-министры.
Апрель революцияһынан һуң, 2010 йылдың 7 апреленән ваҡытлы хөкүмәт башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары. 2010 йылдың 13 июлендә отставкаға китә.
Үҙ кандидатураһын Ҡырғыҙстан премьер-министры вазифаһына ҡуя, ләкин Жалалабад өлкәһе губернаторы Бектур Асановтың позицияһы арҡаһында парламент ярҙамына ирешә алмай. Фәҡәт Бектур Асановтың Жалалабад өлкәһенең губернаторы посынан отставкаһынан һуң ғына, 2010 йылдың 17 декабрендә, яңынан хөкүмәт башлығы тип раҫлаған. 2010 йылдың 17 декабрендә Ҡырғыҙстан Республикаһы яңы конституцияһы буйынса Ҡырғыҙ Республикаһының беренсе премьер-министры итеп һайлана.
Өс тапҡыр республика президенты вазифаһына үҙ кандидатураһын ҡуя. Өсөнсө тапҡыр — 2011 йылдың 30 октябрендә, — тәүге турҙа Ҡырғыҙстан президенты итеп һайлана. 2011 йылдың 1 декабренән вазифа биләй.
Алмазбек Атамбаевтың инаугурацияһы 2011 йылдың декабрендә баш ҡалала Ҡырғыҙ милли филармонияһы бинаһында үтте. Был инаугурацияла Ҡырғыҙстан тарихында тәүге тапҡыр яңы һайланған дәүләт башлығы менән власты тапшырыусы элгәрге башлыҡты бер сәхнәлә күрергә мөмкин булды. Был инаугурацияға почётлы ҡунаҡтар сифатында Төркиә һәм Грузия президенттары— Абдуллаһ Гөл һәм Михаил Саакашвили, шулай уҡ күрше илдәрҙең премьер-министрҙары һәм сит ил дәүләттәренең һәм халыҡ-ара ойошмаларҙың башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтары, урындағы чиновниктар — барлығы бер меңгә яҡын ҡунаҡ саҡырылғайны.
Президент вазифаһында
Атамбаевтың президент срогы ҡырғыҙ һәм халыҡ-ара ҡарарлыҡ матбуғатта киң яҡтыртыла барған һәм халыҡ-ара матбуғатта киң яҡтыртыла барған ғауғалар менән билдәләнде. Атамбаевтың шәхси хеҙмәтләндереү даирәһе — уның водителдәре, һаҡсылары һәм башҡаларҙың юғары вазифаларға тәғәйенләнеүҙәре йыш ҡына ғауға сығанағы булып торҙо. Атамбаевтың "яҡын араһы"нан 6 йыл эсендә дәүләт чиновнигы булараҡ иҫ китергес карьера эшләгән һәм Ҡырғыҙ Республикаһында 100 иң бай кеше исемлегендә урын биләгән билдәле шәхестәрҙең береһе водитель Икрамжан Илмиянов булды. Тағы ла береһе — Эркин Сопоков, 2012 йылда Ҡырғыҙ Республиканың Һалым хеҙмәте рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, һуңыраҡ — Ҡырғыҙ Республикаһының Истанбул ҡалаһында (Төркиә) консул була. Атамбаевты уратып алысылар араһына ингән тағы бер билдәле персонаж — Атамбаев ябай оппозиционер сағында уҡ уның һаҡсыһы булып хеҙмәт иткән Эркин Мамбеталиев. Илмиянов һәм Мамбеталиев Ҡырғыҙстан Эске эштәр министрлығы полковнигын үлтереү буйынса енәйәт эше фигуранттары. А. Атамбаевтың һаҡсыһы Э. Мамбеталиевҡа Енәйәт кодексының 30-97 статьяһы буйынса аңлы рәүештә кеше үлтереү ғәйепләүе белдерелгән. 2008 йылда ул 8 кеше үлтергәне өсөн ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм ителә. 2010 йылдың апреле ваҡиғаларынан һуң, Ҡурманбек Баҡиевтың президент вазифаһынан төшөрөлөүе һөҙөмтәһендә, ә йыл ярымдан һуң Атамбаев президент итеп һайланғандан һуң, Мамбеталиевтың эше «яңы асылған хәлдәр буйынса» ҡайтанан ҡарала. Был ниндәй хәл икәнен Бишкәк ҡала суды аңлатыуҙан баш тарта. Һөҙөмтәлә суд, Мамбеталиев депутатты үлтереүҙә ғәйепле түгел, ә башҡа кешеләрҙе үлтергәне өсөн 15 йыл төрмә срогына хөкөм ителә, тип белдерә. Әммә элекке спецназсы ул срокты ла тултырмай: суд, амнистияға таянып, уны иреккә сығара.
2016 йылда Атамбаев Конституцияға төҙәтмәләр индереү буйынса референдум үткәрә. Был инициативаны граждандар йәмғиәте вәкилдәре, хоҡуҡ яҡлаусылар, журналистар, оппозиционерҙар власты узурпациялау ынтылышы, тип атаны
.
Атамбаев президентлығының тамамланыу фазаһы (2016—2017 йылдар) власть яғынан журналистарға, активистарға, оппозиция сәйәсмәндәренә һәм хоҡуҡ яҡлаусыларға ҡаршы йүнәлтелгән күп һанлы гражданлыҡ һәм енәйәти суд процестары менән билдәләнде. Ҡайһы бер суд процстарында Атамбаев шәхсән үҙе дәғүәсе (истец) булып сығыш яһай, һәм Ҡырғыҙ Республикаһы Генераль прокуроры уның мәнфәғәтен яҡлай.
Енәйәт эше һәм суд процесы
2019 йылдың 27 июнендә Жогорку Кенеш ҡарары буйынса, генераль прокуратура, президент вазифаһын башҡарған осорҙа «коррупция», «вазифа вәкәләттәрен арттырыу», «законһыҙ байығыу» кеүек ғәмәлдәр ҡылынғанлығын дәлилләп, Атамбаев, экс-президент, шуның менән бәйле тейелгеһеҙлеге, статусынан мәхрүм ителде. 2019 йылдың 7 авгусында Ҡырғыҙстан хоҡуҡ һаҡлау органдары Атамбаевты ҡулға алырға маташа, әммә был мөмкин булмай. . 8 августа, икенсе тапҡыр ҡулға алырға тырышҡанда, Атамбаев бирелә. Бишкәк район суды ҡарары менән, Атамбаев ҡулға алына һәм һаҡ аҫтына ҡуйыла. Экс-президентты тотоу махсус операцияһы барышында 136 кеше зыян күрә, 1 спецназсы һәләк була.
2020 йылдың йәйендә Бишкәктә Атамбаев эше судта ҡарала. 1 июндә, судья алдында хөкөм ителеүселәр өсөн тәғәйенләнгән быяла кәртә артында тороуҙан баш тартҡанлыҡтан, Атамбаев тыңлауҙар аҙағына тиклем суд залынан сығарыла.
2020 йылдың 6 октябре төнөндә, һайлау һөҙөмтәләре менән риза булмау арҡаһында, Ҡырғыҙстанда күмәк халыҡ протесы башланғанда, Милли хәүефһеҙлек дәүләт Комитеты етәкселеге митингҡа сыҡҡан төркөм менән һөйләшкәндән һуң, Алмазбек Атамбаевты СИЗО-нан сығаралар. 9 октябрҙә Атамбаев, уны яҡлаусылар С. Исаков һәм О Бабанов менән бергә, үҙәк Ала-Тоо майҙанында сығыш яһағандан һуң, үҙен үҙе премьер тип иғлан иткән С Жапаров яҡлылар менән бәрелешә. Экс-президенттың машинаһына ут асыла. 10 октябрҙә ГКНБ хеҙмәткәрҙәре, сыуалыш ойоштороуҙа ғәйепләп, Атамбаевты ҡабат ҡулға ала.
Мауығыуҙары
Атамбаев йырҙар яҙыу менән мауыға, һәм уларҙы гитарала уйнап башҡара. Яҙыусыларҙың Ҡырғыҙ Әҙәбиәт фондын етәкләй. Ҡырғыҙстандың экс-президенты Аҡаев Асҡар Аҡаевичтың 2014 йылдың 21 февралендә в интервью «7 канал»дың «Ачык Соз (Открытый разговор)» программаһына биргән интервьюһында Атамбаевты 1990-сы йылдарҙа ул етәкләгән Яҙыусылар союзына бирелгән 50 миллион һум рәсәй грантын үҙләштереүҙә ғәйепләне.
Ғаиләһе
Алмазбек Атамбаев 1988 йылдан икенсе никахта. Ҡатыны — Раиса Минәхмәдовна Атамбаева (ҡыҙ фамилияһы Шаһиева) милләте буйынса татар, һөнәре буйынса табип, медицина фәндәре докторы. Алмазбек Атамбаев йыш ҡына шаяртып үҙен «татар халҡының кейәүе» тип атай. Уларҙың ике балаһы — улы Ҡадир һәм ҡыҙы Алия бар.
Түбәнге Ель
Түбәнге Ель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Лупья йылғаһының һул ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернобыль АЭС-ы
'''В. И. Ленин исемендәге Чернобыль атом электр станцияһы, ЧАЭС''' — 1986 йылдың 26 апрелендә Украина территорияһында булған билдәле авария арҡаһында туҡтатылған атом станцияһы.
Хәҙерге рәсми атамаһы — Черно́быль атом электр станцияһы махсуслаштырылған дәүләт предприятиеһы (Чернобыль АЭС-ы ДМП). Станция Экология министрлығы буйһоноуында тора.
Әлеге ваҡытта станцияны ғәмәлдән сығарыу һәм һәләкәт булған 4-се энергия блогы өҫтөндә яңы саркофаг ҡороу этабы бара. Яңы саркофагты ҡороу проектын 2020 йылдың 30 ноябренә тамамлау планлаштырылған. 2022 йылдың 24 февраленән -апрелдең башына тиклем РФ-һы Махсүс хәрби операцияһын үткәргәндә ЧАЭС-һы Рәсәй Ҡораллы көстәренең контролендә торҙо.
Географик урыны
Чернобыль АЭС-ы Украинаның төньяғында, Беларусь Республикаһы менән аралағы сиктән 11 километр алыҫлыҡта, белорус-украин Полесьеһының көнсығышында, Днепрға ҡойған Припять йылғаһы буйында урынлашҡан.
АЭС-тың өс километрлы санитар-һаҡ зонаһынан көнбайышта түбәндәгеләр бар:
Станцияның тасуирламаһы
АЭС торған майҙандан көньяҡ-көнсығышта тәүге дүрт энергоблоктың турбиналары конденсаторҙарын һәм башҡа йылылыҡ алмашҡыстарын һыуытыу өсөн Припять йылғаһы кимәленән 7 метрға өҫтәрәк өҫкө йөҙө 22 км² майҙанлы быуа эшләнә.
2000 йылдың 15 декабрендә, 23 йыл һәм бер көн эксплуатациялағандан һуң, станция энергия эшләп сығарыуҙы туҡтата.
Тарихы
СССР Министрҙар Советының 1966 йылдың 29 июнендә сыҡҡан Ҡарары менән 1966—1977 йылдарҙа атом станцияларын файҙаланыуға тапшырыу планы раҫлана. Уға ярашлы, 11 900 мегаватлыҡ, шул иҫәптән РБМК реакторҙары ҡуйылған 8 000 мегаватлыҡ энергетика ҡеүәттәрен эшкә ҡушыу планлаштырыла. Атом электр станцияларының береһе Үҙәк энергетика районында — Көньяҡтың Берләшкән энергетика системаһындағы (БЭС) иң ҙур төбәктә — электр энергияһына ихтыяжды ҡәнәғәтләндерергә тейеш була. Украинала беренсе атом электр станцияһының беренсе энергоблогын — 1974 йылда, икенсеһен 1975 йылда файҙаланыуға индереү планлаштырыла.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
1990 йылдың 27 октябренән алып 1991 йылдың 31 авгусына тиклем — Ҡырғыҙ ССР-ыпрезиденты. 1991 йылдың 31 авгусынан 2005 йылдың 11 апреленә тиклем — Ҡырғыҙ Республикаһы президенты. Дүрт тапҡыр (1990, 1991, 1995 һәм 2000) президент һайлауҙарында еңә. Бынан тыш, 1995 һәм 2003 йылдарҙағы бөтә халыҡ референдумдары барышында үҙ вәкәләттәрен оҙайта алды. Уның президентлыҡ осоро, бер яҡтан, сағыштырмаса сәйәси тотороҡлолоҡ дәүере тип баһаланһа, икенсе яҡтан — киң йәйелгән ришүәтселек һәм эшһеҙлек менән билдәләнә һәм илдә Ләлә революцияһы (унан һуң Рәсәйгә ҡасып килә) башланыуға алып килә. Ул ҡасып китеү менән, Республика Генпрокуратураһы Аҡаевҡа һәм уның ғаилә ағзаларына ҡарата енәйәт эше ҡуҙғата, Рәсәй Федерацияһына уны биреү тураһында тейешле запрос ебәрелә, әммә Рәсәй уны биреүҙән баш тарта. Ҡолатылғанынан бирле Мәскәүҙа мәжбүри эмиграцияла, һөнәри нигеҙҙә фәнни эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. 2021 йылдың 2 авгусында, 16 йыл эсендә тәүге тапҡыр, Ҡырғыҙстанға ҡайта. Илгә килеп етеү менән ГКНБ-ға алып китәләр.
Чернобыль АЭС-ы
Майҙансыҡ һайлау
Атом электр станцияһын урынлаштырыу өсөн майҙансыҡ эҙләп, 1965—1966 йылдарҙа «Теплоэлектропроект» проект институтының Киев бүлексәһе тарафынан Киев, Винница һәм Житомир өлкәләрендә 16 нөктә тикшерелә.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Профессор, физика-математика фәндәре докторы. 1989—1990 йылдарҙа Ҡырғыҙ ССР-ы фәндәр академияһы президенты. 2006 йылдың майынан Рәсәй фәндәр академияһының сит ил ағзаһы. Халыҡ-ара инженер академияһының почётлы ағзаһы.
Чернобыль АЭС-ы
Майҙансыҡ һайлау
Припять йылғаһының уң ярында, Чернобыль районының Копачи ауылынан 4 километр алыҫлыҡта, Чернобыль ҡалаһынан 15 километрҙа, Чернигов — Овруч тимер юлының Янов станцияһы эргәһендә яраҡлы майҙансыҡ табыла.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
Асҡар Аҡаевич Аҡаев 1944 йылдың 10 ноябрендә Ҡырғыҙ ССР-ы Фрунзе (Чүй) өлкәһе Кемин районы Воронцовка ауылында колхозсы Аҡай Тоҡоев ғаиләһендә тыуа. Сығышы менән — Сарыбағыш ҡәбиләһенән. 1961 йылда урта мәктәпте алтын миҙал менән тамамлай.
Чернобыль АЭС-ы
Майҙансыҡ һайлау
Был майҙансыҡ Дәүләт комиссияһы тарафынан тәҡдим ителә һәм Украина Компартияһының Киев Өлкә Комитеты, Киев өлкә Советы башҡарма комитеты, УССР-ҙың Энергетика һәм электрификация министрлығы һәм мәнфәғәте булған башҡа ойошмалар менән яраштырыла. 1967 йылдың 18 ғинуарында УССР Госпланы коллегияһы АЭС-ты Киев өлкәһенең Копачи ауылы эргәһендә урынлаштырырға тәҡдим итә, буласаҡ станцияға Чернобыль атамаһы бирелә. 1967 йылдың 2 февралендә КПСС ҮК һәм СССР Министрҙар Советы Ҡарары менән УССР Госпланының АЭС-ты Киев өлкәһенең Копачи ауылы эргәһендә урынлаштырыу тураһындағы тәҡдиме раҫлана.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
1968 йылда отличие менән тамамлай Ленинград теүәл механика һәм оптика институтын тамамлай һәм аспирантураға уҡырға инә. 1980 йылда Мәскәү инженер-физик институтында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Чернобыль АЭС-ы
Энергетика ҡоролмаһы тибын һайлау
2000 МВт ҡеүәтле Чернобыль АЭС-ы төҙөлөшө проекты «Теплоэлектропроект» институтының Урал бүлексәһе тарафынан төҙөлә. СССР Энергетика министрлығы 1967 йылдың 29 сентябрендә раҫлаған проект өс төрлө реактор өсөн төҙөлә:
СССР-ҙың Энергетика һәм электрификация министрлығы менән Уртаса машиналар эшләү министрлығының 1969 йылдың 19 июнендә сыҡҡан һәм 1970 йылдың 14 декабрендә СССР Министрҙар Советы тарафынан раҫланған берлектәге Ҡарары менән проектта РБМК-1000 (Реактор Большой Мощности Канальный мощностью 1000 МВт) реакторын ҡулланыу раҫлана. СССР Минэнергоһының 1970 йылдың 30 мартындағы бойороғо менән Чернобыль АЭС-ын артабан проектлау «Гидропроект» институтына йөкмәтелә. ЧАЭС-тың беренсе сиратының реактор бүлексәһе проекты субподрядсы — СССР Уртаса машиналар эшләү министрлығының ВНИПИЭТ институты тарафынан башҡарыла.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
1990 йылдың июлендә КПСС-тың XXVIII съезында КПСС Үҙәк Комитеты.ағзаһы итеп һайлана. 1990 йылдың 27 октябрендә республиканың Юғары Советы тарафынан ойошторолған Ҡырғыҙ ССР-ы президенты вазифаһына һайлана.
Чернобыль АЭС-ы
Төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу
РБМК-1000 проектының ғилми етәксеһе итеп — Курчатов исемендәге Атом энергияһы институты (АЭИ), ә баш конструкторы итеп СССР Уртаса машиналар эшләү министрлығының Энерготехника ғилми-тикшеренеү һәм конструкторлыҡ институты (ЭҒТКИ) тәғәйенләнә. КПСС ҮК һәм СССР Министрҙар Советының 1969 йыл 28 май Ҡарары менән Чернобыль АЭС-ының тәү сираттағы объекттары төҙөлөшөнә смета-финанс хисапламаһы раҫлана. Электр станцияһын төҙөү Кременчуггэсстрой коллективына йөкмәтелә. Станция һәм юлдаш ҡала төҙөлөшө идаралығы начальнигы итеп Кизима В. Т., баш инженеры итеп Луков И. П. тәғәйенләнә. СССР энергетика һәм электрификация министрының 1969 йыл 17 декабрь бойороғо менән 1970 йылдың 1 ғинуарында Чернобыль АЭС-ы дирекцияһы ойошторола. 1970 йылдың апрелендә В. И. Ленин исемендәге Чернобыль АЭС-ы директоры итеп Брюханов В. П. тәғәйенләнә, ул төҙөлөшкә һәм станцияға 1986 йылдың апреленә тиклем етәкселек итә.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
1991 йылдың авгусында ГКЧП барлыҡҡа килеүен һәм уның ҡан ҡойошҡа килтергән ғәмәлдәрен тәнҡитләй (Ҡырғыҙ Республикаһы территорияһында ГКЧП ғәмәлдәрен тыйыу буйынса бер нисә указ сығара). Ҡырғыҙ Республикаһы Юғары Советы менән бергә ҠР бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Атала башҡа элекке союздаш республикаларҙың башҡа президенттары менән бергә БДБ булдырыуҙа ҡатнаша; бер нисә халыҡ-ара килешеүгә һәм көрсөктән сығыу клешеүҙәренә ҡул ҡуйҙы. 1992 йылдың 2 мартында БМО штаб-фатирында Ҡырғыҙстанды БМО берләшмәһе ағзаһы итеп ҡабул итеү буйынса тауыш биреүҙә ҡатнаша. БМО штаб-фатиры янында Ҡырғыҙстан флагы күтәрелеүен күҙәтте.
Чернобыль АЭС-ы
Төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу
1970 йылдың 4 февралендә буласаҡ энергетиктар ҡалаһы — Припят ь төҙөлә башлай. 1970 йылдың майында ЧАЭС-тың 1-се энергоблогының нигеҙ урыны билдәләнә, 1971 йылдың июлендә Чернобыль подстанцияһының 110 кВ электр тапшырыу линияһы төҙөлөп бөтә, ә шул уҡ йылдың 7 декабренә Чернобыль АЭС-ы объекттарын ҡабул итеү буйынса даими комиссия ойошторола. 1972 йылдың 15 авгусында, Төҙөүселәр көнөндә, көндөҙгө 11 сәғәттә тантаналы шарттарҙа станцияның беренсе сиратының төп корпусы нигеҙе һалына башлай.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
<!-- В октябре 1991 года (на выборах) и январе 1994 года (на референдуме) — подтверждены президентские полномочия. 24 декабря 1995 года — переизбран президентом на второй срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. 29 октября 2000 года — переизбран президентом на третий срок. Его поддержали более 70 % голосовавших на выборах. В феврале 2003 года (на референдуме) — подтверждены президентские полномочия.
Чернобыль АЭС-ы
Төҙөү һәм файҙаланыуға тапшырыу
КПСС ҮК һәм СССР Министрҙар Советының 1972 йылдың 15 авгусындағы № 648-200 ҡарары менән 1976—1981 йылдарҙа ЧАЭС-тың икенсе сиратын төҙөү планлаштырыла. Уның техник проекты Министрҙар Советының 1975 йылдың 1 декабрендәге № 2638Р ҡарары менән раҫлана.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
24 марта 2005 года в результате народного протеста, названного «тюльпановой революцией», сопровождавшейся столкновением с милицией, окружением президентской резиденции и её погромом Акаеву при помощи спецслужб удалось скрыться с территории республики. Народные массовые протесты были вызваны фальсификацией выборов, незаконным изменением Конституции Киргизской республики, изъятием демократических формулировок и переделкой статей Конституции в личных тоталитарных целях. Немаловажным фактором недовольства народных масс явилась семейно-клановая коррупция. В период президентства Акаева неоднократно назревала конфликтная ситуация и политический кризис. Генеральная прокуратура Киргизской Республики после бегства Акаева возбудила уголовные дела в отношении него и членов его семьи, отправив в Российскую Федерацию соответствующие запросы о выдаче. 11 апреля 2005 года — де-юре парламент республики (Жогорку Кенеш Киргизской Республики) принял отставку. По данным киргизского МИДа, работает профессором в МГУ, занимая там должность главного научного сотрудника Института математических исследований сложных систем имени И. Р. Пригожина.
В мае 2006 года избран иностранным членом Российской академии наук за выдающиеся исследования в области оптической обработки информации. 2009 год — координатор подпрограммы «Комплексный системный анализ и моделирование мировой динамики» Президиума РАН. 2014 год — научный руководитель Научно-учебной лаборатории мониторинга рисков социально-политической дестабилизации Национального исследовательского университета «Высшая школа экономики» в Москве.
Чернобыль АЭС-ы
Энергоблоктарҙы эшкә ҡушыу
1975 йылдың 16 майында ЧАЭС директоры приказы менән 1-се энергоблокты файҙаланыуға тапшырыу буйынса комиссия төҙөлә.
1977 йылдың май башында ЧАЭС-тың монтажсылар, төҙөүселәр, көйләүселәр һәм эксплуатациялау персоналы 1-се энергоблокты эшләтеү-көйләү эштәренә тотона. '''1977 йылдың 14 декабрендә ЧАЭС-тың беренсе энергоблогын ҡабул итеү тураһында актҡа ҡул ҡуйыла. '''1978 йылдың 24 майында беренсе энергоблок 1 000 МВт ҡеүәтенә сығарыла.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Биографияһы
2 августа 2021 года Государственный комитет национальной безопасности Киргизии объявил, что Акаев доставлен в Бишкек. Было заявлено, что Акаев сам вызвался приехать в Бишкек и согласился сотрудничать со следствием. -->
Чернобыль АЭС-ы
Энергоблоктарҙы эшкә ҡушыу
1978 йылдың 16 ноябрендә икенсе блокты эшкә ҡушыу башлана. 1979 йылдың 10 ғинуарында икенсе энергоблокты ҡабул итеү тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. Ошо уҡ йылдың 28 майына 2-се энергоблок проектта ҡаралған 1 000 МВт ҡеүәтенә сыға. 1979 йылдың 5 октябрендә Чернобыль АЭС-ының ике энергоблоктан торған беренсе сираты 2 000 МВт номиналь ҡеүәт кимәленә сыға. ЧАЭС-тың беренсе энергоблогын үҙләштереүгә — 8 ай, икенсеһенә 5 ай ваҡыт китә.
Аҡаев Асҡар Аҡаевич
Фәнни эше
Рәсәй фәндәр академияһы сит ил ағзаһы, «МИР: Модернизация. Инновация. Развитие» журналының фәнни-редакция советы ағзаһы. Фәнни иҫәпләүҙәр теорияһы өлкәһендә, макроиҡтисад, клиодинамика һ. б. өлкәһендә ғилми хеҙмәттәре бар.
Чернобыль АЭС-ы
Энергоблоктарҙы эшкә ҡушыу
1981 йылдың 3 декабрендә өсөнсө энергоблок эшләй башлай. 1982 йылдың 9 июненә ул 1 000 МВт күләмендәге проект ҡеүәтенә сыға.
Авариялар
1982 йылдың 9 сентябрендә планлы ремонттан һуң 1-се энергоблок реакторын эшләтеп ҡараған саҡта, 62-44-се технологик каналының йылылыҡ сығарыу сборкаһы зыянлана. Һөҙөмтәлә актив зонаның графит түшәмәһе боҙола, ватылған йылылыҡ сығарыу сборкаһынан радиоактив матдәләр реакторҙан ситкә һарҡыла.
Авариянан һуң ремонт эштәре 3 ай буйы бара. Артабан бындай инциденттарҙы булдырмау саралары күрелә. 1986 йылдың 26 апрелендә 1:23:47 (башҡа сығанаҡтар буйынса, 1:23:45) сәғәттә 4-се энергоблоктағы 8-се турбогенераторға проект һынауы үткәргәндә шартлау була, ул реакторҙы тулыһынса емерә. Энергоблок бинаһы, машина залының ҡыйығы ла зыянлана. Төрлө биналарҙа һәм ҡыйыҡта, бөтәһе 30-ҙан ашыу урында, янғын башлана. 26 апрелдә сәғәт 5-кә янғын һүндерелә.
26 апрелдә 20 сәғәттә 4-се блоктың үҙәк залының төрлө мөйөшөндә тағы янғындар башлана. Уны вертолет техникаһы менән һүндерәләр.
Авария һөҙөмтәһендә тирә-яҡ мөхиткә 14·1018 Бк ташланты сыға, ул сама менән 380 миллион кюри радиоактив матдәнан тора, уның составында уран, плутоний, иод-131, цезий-134, цезий-137, стронций-90 изотоптары була. <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон устанавливает во фрагменте текста стиль, заменяющий обычные пробелы на неразрывные, что удобно, например, для оформления инициалов.">S  Текст <span data-key="1" title="Текст для применения данного стиля" class="cx-template-editor-param-desc">  14 Бк    4-се энергоблоктағы шартлау ваҡытында бер кеше һәләк була, йәрәхәттәрҙән тағы бер кеше мәрхүм була. 27 апрелдә зыян күргән 104 кеше Мәскәүҙең 6-сы дауаханаһына оҙатыла. Артабан 134 кешелә (ЧАЭС хеҙмәткәрҙәре, янғын һүндереү һәм ҡотҡарыу командалары ағзалары) нур ауырыуы башлана, уларҙың 28-е бер нисә ай эсендә вафат була.
Авария эҙемтәләрен бөтөрөү өсөн СССР Министрҙар Советы бойороғо менән хөкүмәт комиссияһы төҙөлә, уның рәйесе итеп СССР Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары Б. Е. Щербина тәғәйенләнә. Эштәрҙең төп өлөшө 1986—1987 йылдарҙа башҡарыла, уларҙа яҡынса 240 000 кеше ҡатнаша. Ликвидаторҙарҙың дөйөм һаны (артабанғы йылдарҙағыларын да һанағанда) йәмғеһе 600 000-гә етә. Тәүге көндәрҙә бөтә көс ҡыйралған реакторҙан сыҡҡан радиоактив ташлантылар күләмен кәметеүгә йүнәлтелә. Унан һуң территорияны таҙартыу, ҡыйралған реакторҙы күмеү эштәре башлана. Шартлау көсө менән АЭС территорияһына һибелгән киҫәктәр йыйып алына, саркофаг эсенә тултырыла, шунан бөтәһе бетон ҡойоп көпләнә. 4-се блок тирәләй бетондан «саркофаг» ҡорола. «Саркофаг» төҙөгәндә 400 мең куб метрҙан ашыу бетон һалына, 7 000 тонна металл конструкциялар ҡорола. 1986 йылдың 30 ноябрендә Дәүләт ҡабул итеү комиссияһы тарафынан Акт төҙөлөп, консервацияланған дүртенсе энергоблок техник хеҙмәтләндереүгә ҡабул ителә.
1986 йылдың 22 майында КПСС ҮК һәм СССР Министрҙар Советының 583-сө Ҡарары менән ЧАЭС-тың 1-се һәм 2-се энергоблоктарын файҙаланыуға тапшырыу мөҙҙәте билдәләнә — 1986 йылдың октябре.
СССР Минэнергоһы тарафынан 1986 йылдың 27 июнендә раҫланған станцияны таҙартыу, йүнәтеү, яңыртыу, хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса раҫланған саралар ғәмәлгә ашырылып бөткәс, 18 сентябрҙә беренсе энергоблок ректорын эшкә ҡушырға рөхсәт бирелә. 1986 йылдың 1 октябрендә беренсе энергоблок эшләй башлай һәм 16 сәғәт 47 минутта ул селтәргә тоташтырыла. 5 ноябрҙә 2-се энергоблок эшләй башлай.
1987 йылдың 24 ноябрендә өсөнсө энергоблок реакторында физик эшләтеп ебәреү үтә, энергетик эшләтеү 4 декабрҙә була. 1987 йылдың 31 декабрендә Хөкүмәт комиссияһының 473-сө ҡарары менән ЧАЭС-тың ремонтланған 3-сө энергоблогын файҙаланыуға тапшырыу тураһындағы актҡа ҡул ҡуйыла. 5-се һәм 6-сы блоктар төҙөлөшө, объекттар юғары кимәлдә әҙер булыуға ҡарамаҫтан, туҡтатыла. 1987 йылдың 27 майында өсөнсө сираттың төҙөлмәйәсәге тураһында рәсми белдерелә.
1986 йылдың 27 апрелендә ЧАЭС-тың юлдашы — Припять ҡалаһының һәм 10 километрлы зоналағы башҡа торама пункттарҙағы халыҡ эвакуациялана. Артабан 30 километрлы зонанан халыҡ күсерелә.
1986 йылдың 2 октябрендә Чернобыль АЭС-ы хеҙмәткәрҙәре һәм уларҙың ғаилә ағзалары өсөн яңы Славутич ҡалаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1988 йылдың 26 мартында беренсе фатирға ордер тапшырыла.
Авария һөҙөмтәһендә 5 миллион гектар самаһы ер ауыл хужалығы әйләнешенән алына, АЭС тирәләй 30-километрлы зона ҡулланыуҙан алына, йөҙҙәрсә ваҡ торама пункт бөтөрөлә, 200 000 самаһы кеше эвакуациялана.
1986 йылдың 23 майында 02:10 сәғәттә дүртенсе авариялы энергоблокта көс кабелендәге ҡыҫҡа тоташыу арҡаһында янғын сыға. Янғын 7 сәғәт дауам итә.
Янғынды һүндереү ваҡ төркөмдәр тарафынан бронетехника ярҙамында башҡарыла. Уны һүндереүҙә 268 янғын һүндереүсе ҡатнаша, ҡайһы берҙәре ярайһы уҡ һиҙелерлек нурланыш дозаһы ала: радиацион ерлек сәғәтенә 200 рентген тәшкил итә.
1991 йылдың 11 октябрендә икенсе энергоблоктың 4-се турбогенераторын ремонтҡа туҡтатҡанда авария була.
Йәнә 2013 йылдың 12 февралендә 14 сәғәт 03 минутта 4-се блоктың машина залының ҡыйығы менән стена панелдәре өлөшләтә емерелә. Емерелгән майҙан ҙурлығы 600 м² самаһы тәшкил итә. Зыян күреүселәр булмай.
1990-сы йылдарҙа файҙаланыу. Тулыһынса ябыу
1997 йылдың 22 сентябренән «Чернобыль АЭС-ы» етештереү берекмәһен үҙгәртеп ҡороу һәм уны «Энергоатом» атом энергияһы эшләп сығарыу милли компанияһына ҡушыу башлана. 2001 йылдың 25 апрелендә ЧАЭС Чернобыль АЭС-ы дәүләт махсуслаштырылған предприятиеһы итеп үҙгәртелә, ә 2005 йылдың 15 июлендә Украина МЧС-ы идаралығына тапшырыла.
1990 йылдың 17 февралендә Украин ССР-ы Юғары Советы һәм Украин ССР-ы Министрҙар Советы Чернобыль АЭС-ы энергоблоктарын 1990 йылда файҙаланыуҙан сығарыу мөҙҙәтен билдәләй, 17 майҙа СССР Министрҙар Советы энергоблоктарҙы файҙаланыуҙан сығарыу программаһын эшләү тураһында бойороҡ сығара.
2 августа Украин ССР-ы Юғары Советы яңы атом станцияларын төҙөүгә һәм булғандарының ҡеүәттәрен арттырыуға биш йыллыҡ мораторий иғлан итә.
1991 йылдың 11 октябрендә икенсе энергоблокта булған янғын Украина Юғары Советы өсөн Чернобыль АЭС-ында икенсе энергоблокты кисекмәҫтән ябыу, шулай уҡ 1993 йылда беренсе һәм өсөнсө энергоблоктарҙы ябыу тураһында ҡарар сығарыуға нигеҙ була. Әммә 1993 йылда уҡ 1990 йылғы яңы атом станцияларын төҙөүгә Мораторий мөҙҙәтенән элек туҡтатыла һәм Украина Министрҙар Кабинеты тәҡдиме менән Чернобыль АЭС-ын уның техник торошона ярашлы артабан файҙаланыу тураһында ҡарар сығарыла.
Донъя йәмәғәтселеге һәм үҙ өҫтөнә алған йөкләмәләр баҫымы аҫтында Чернобыль АЭС-ын файҙаланыуҙан сығарыу тураһында һуңғы ҡарар ҡабул ителә. Украина Министрҙар Кабинетының 1997 йыл 22 декабрь ҡарары менән 1996 йылдың 30 ноябрендә туҡтатылған 1-се энергоблокты мөҙҙәтенән алда файҙаланыуҙан алыу маҡсатҡа ярашлы тип табыла.
Украина Министрҙар Кабинетының 1999 йыл 15 март ҡарары менән 1991 йылда булған авариянан һуң туҡтатылған 2-се энергоблокты файҙаланыуҙан мөҙҙәтенән алда алыу маҡсатҡа ярашлы тип табыла.
2000 йылдың 29 мартында Украина Министрҙар Кабинеты 3-сө энергоблокты файҙаланыуҙан ала. Апрелдә Украина Президенты Кучма Л. Д. Указы менән Чернобыль АЭС-ы проблемаларын комплекслы хәл итеү буйынса ведомство-ара (хөкүмәт) комиссия ойошторола.
2016 йылдың октябрь аҙағына реактор бинаһы өҫтөнә арка ҡороу уңышлы тамамлана.
Электр станцияһы хеҙмәткәрҙәре
Етәкселәр Станцияның билдәле хеҙмәткәрҙәре Электр станцияһын төҙөүселәр
Топографик карталар
Карта  1  M-36-I      Карта   1  M-36-I
Ольховка (Уҫы районы)
Ольховка (элекке атамаһы — Уймужбаш) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайы Уҫы ҡала округындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Уймуж йылғаһы буйында, район үҙәге Уҫы ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 20 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Держа (Касня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ольховка (Уҫы районы)
Тарихы
1926 йылда ауылда 70 башҡорт һәм 76 урыҫ йәшәгән.
Халҡы
2002 йылда 34 кеше (урыҫтар — 76%) даими йәшәгән, 2010 йылда — 28 кеше.
Сент-Хеленс
Сент-Хеленс — әүҙем стратовулкан, АҠШ-тың Вашингтон штатында Скамания округында, Сиэтл ҡалаһынан көньяҡҡа табан 154 километр алыҫлыҡта һәм Портленд (Орегон) ҡалаһынан төньяҡҡа табан 85 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. XVIII быуатта был районда топографик эштәр алып барған тикшеренеүсе Джордж Ванкуверҙың дуҫы Британия дипломаты лорд Сент-Хеленс хөрмәтенә аталған. Каскад тауҙарында урынлашҡан һәм 160 әүҙем вулканды үҙ эсенә алған «Тымыҡ океан ут ҡулсаһы» вулкандарының береһе булып тора.
Вулкан 1980 йылдың 18 майында һәләкәтле атылыуы менән билдәле, был ваҡытта 57 кеше һәләк булған. Ҡорбандарҙың сағыштырмаса күп булыуы вулкандың һирәк осраған «йүнәлтелгән шартлау» тибы булыуы менән бәйле. Вулкандың атылыуы һәм көл болотоноң таралыуы фотограф Роберт Ландсбург тарафынан төшөрөлгән, ул был вулкан атылыуында һәләк булған, әммә пленканы һаҡлап ҡалған. Атылыу һөҙөмтәһендә вулкандың бейеклеге 400 метрға кәмей.
Золанд-ам-Ротштайн
Золанд-ам-Ротштайн (Sohland am Rotstein) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1369 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2894 һәм автомобиль коды GR.