cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғинуар конфликты (1920)
Тарих башы
1919 йылдың 20 сентябрендә башҡорт автономияһының дошмандары Ырымбур губисполкомы хеҙмәткәрҙәре, И. А. Акулов етәкселегендәге РКП(б)-ның губкомы, Көнсығыш фронтының һәм 1-се армияһының юғары командованиеһы, ВЦИК-тың рәйесе М. И. Калинин һәм уның урынбаҫары С. С. Пестковскийҙың ҡатнашлығында ябыҡ ултырыш ойошторалар. Кәңәшмәлә ҡатнашыусылар Башҡорт АССР-ының ғәмәлдә булыу фактын танырға мәжбүр булалар, әммә республикала «ысын совет власын» урынлаштырыуҙы талап итәләр. Бер һүҙ менән әйткәндә, улар республика территорияһында шулай уҡ «хәрби коммунизм» бөтә Рәсәй иҡтисади сәйәсәте үткәрелеүен теләйҙәр. Башревком шул уҡ ваҡытта ирекле баҙарлы, эре һәм урта крәҫтиән хужалыҡтарын, шулай уҡ ауыл хужалығы продукцияһының төп күләмен етештергән яңғыҙаҡ крәҫтиән хужалыҡтарын һаҡлап алып ҡалыу менән үҙенең автономиялы иҡтисади сәйәсәтен үткәрә. Башревком үткәргән иҡтисади сәйәсәт күрше губарналар халҡын үҙ яғына ылыҡтыра, улар үҙ белдеге менән Башҡорт Республикаһының юрисдикцияһы аҫтына күсә башлай, һәм был хәл урындағы губерна комитеттарҙы ҡәнәғәтләндерә алмай. Әлеге кәңәшмәнең төп һығымталары түбәндәгенән ғибәрәт: 1) бөтә башҡорт хәрби подразделениеларын фронтҡа оҙатырға, шуның менән Башревкомды хәрби көстәрҙән мәхрүм итергә; 2) РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетын ойошторорға һәм уның составына урыҫ һәм татар коммунистары араһынан милли автономияға ҡаршы булғандарҙы индерергә; 3) Башобкомды, БашЧК-ны, үҙәк вәкилдәрен һәм урыҫ хеҙмәткәрҙәрен файҙаланып, Башревкомдың эшен көсһөҙләндерергә һәм хатта тарҡатырға; 4) Башревкомдан һәм иленән айырылған башҡорт ғәскәрен «коммунизацияларға».
Башҡорт хәрби частары Көнбайыш фронтына Польша менән һуғышҡа һәм Юденич ғәскәрҙәренән Петроградты обороналауға ебәрелә. 1919 йылдың 10 ноябрендә РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һайлана, уның рәйесе итеп бер үк ваҡытта Башревком рәйесе вазифаһын биләгән Йомағолов һайлана. Әммә ысынында Башобком РКП(б)-ының Үҙәк Комитеты вәкиле Артём (Ф. А. Сергеев) ҡул аҫтында була, сөнки хәрби-коммунистик диктатураһының абруйын күтәреү һәм бер үк ваҡытта Башревкомдың эшмәкәрлеген дискредитациялау өсөн башлыса ҡулланған финанстаруның ҡарамағында була. Башобком составына шулай уҡ татар коммунистары Каспранский, Измайлов, Рәхмәтуллин, Таһиров, Шәмиғолов һәм бер урыҫ коммунисты — ВЦИК-тың вәкиле Ф. Самойлов. Башобком ағзалары Ғ. Шәмиғолов һәм М. Таһиров башҡорттарҙың үҙбилдәнешенә ҡаршы булалар. 1918 йылдың февралендә үк Башҡортостан Хөкүмәте ағзаларын ҡулға алыуҙа ҡатнашалар, Башобкомдың ағзалары Ф. Самойлов һәм А. Измайлов шулай уҡ автономиялы республиканы булдырыуға ҡаршы булалар. Башревком уларға ҡаршы тора, шуға күрә Башобком милләтселеккә ҡаршы большевистик лозунгын файҙаланып, хатта Мәскәүҙә партия һәм совет функционерҙары араһында яҡлаусыларҙы табып, Башревкомды бөтөрөү буйынса эш алып бара. Күрше губерналарҙың совет матбуғатында Башревкомдың эшмәкәрлеге йыш ҡына нигеҙләнмәгән тәнкиткә дусар ителә.
Урындарҙа әленән-әле ер мәсьәләләре ҡубып сыға, был шулай уҡ революциянан һуң күсеп килгән халыҡтың артыуы менән бәйле була, ҡайһы бер райондарҙа уларҙың һаны 20 % тиклем арта. «Башкирпомощь» эшмәкәрлеге тирәһендә фекер төрлөлөгө барлыҡҡа килә, унда башта ВЦИК-тың вәкиле Т. И. Седельников етәкселек итә, 1919 йылдың декабрь уртаһынан — үҙәк комитеты вәкилдәре РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты вәкиле һәм билдәле революционер Артем (Ф. Сергеев). Башревком ағзалары В. И. Ленинға һәм И. В. Сталинға яҙған хатында «Башкиропомощь» составында ерле халыҡтың бер вәкиле лә булмауы тураһында еткерәләр, шулай уҡ уның етәксеһе Артемды (Ф. Сергеевты) унда «Башҡорт республикаһының иң аяуһыҙ дошмандарын (Дауге, Поленов, Сычев, Чистяков) йыйыуы» һәм «үҙ ҡулына партия обкомын алыуы», «Башреспубликаны бөтөрөү» буйынса эште башлауы һәм башҡалар тураһында яҙалар. «Башкирпомощь» урыҫ шовинистарҙың ысын милләтселәр ойошмаһына әйләнә һәм ҡарарҙа билдәләү буйынса зыян күргән башҡорт халҡына ярҙам күрһәтеү урынына урыҫ халҡының мәнфәғәттәрен яҡлаған орган ғына булып тора.
Конфликт барышы
1920 йылдың 2 ғинуарында РКП(б)-ның Үҙәк вәкиле Артем (Ф. Сергеев) РСФСР халыҡ комиссарҙары советы рәйесе В. И. Ленинға яҙған хатында, уның ҡултамғаһы булмаған «паникалы телеграммаларға» әһәмиәт бирергә кәрәкмәгәнлеге тураһында һәм «ысын кәрәк булғанда» ул үҙе йәки Дудник Ленинға хәбәр ебәрәсәктәр, тип яҙа. 1920 йылдың 10 ғинуарында Башобком республика хөкүмәтен — Башревкомды үҙгәртеп ҡороу буйынса тезистар ҡабул итә, шул иҫәптән, Башревкомдың «айырым башҡорт әһәмиәтенә эйә булғандар ғына түгел, ә дөйөм Союз әһәмиәтле» бөтә ҡарарҙары Башревком ҡарамағындағы ВЦИК-тың вәкиле тарафынан раҫланырға тейеш. РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты «үҙ өҫтөнә административ функцияларҙы» алмау буйынса элекке вәғәҙәләренән баш тартып, Башревкомдың ризалығынан тыш БашЧК-ның рәйесе вазифаһына үҙенең ағзаһы А. Ю. Измайловты тәғәйенләй. Шулай итеп, «башҡорт контрреволюцияһы менән көрәшеү буйынса» ВЧК-ның вәкиле Артем (Ф. Сергеев) республика территорияһында урынлашҡан барлыҡ ғәҙәттән тыш комитеттарҙы һәм махсус бүлектәрҙе үҙ ҡарамағына ала. БашЧК-ның ағзаһы К. Муценектың фекеренсә, Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш комитеты Башревкомға буйһонмай һәм республикала юғары власть булып тора, шуға күрә ул Башревком ағзаларын тикшерергә һәм контролдә тоторға хоҡуҡлы.
Башревком Измайловты БашЧК-ның рәйесе итеп тәғәйенләнеүен ғәмәлдән сығара. Әҙерләнгән заговорҙы тамырынан өҙөү маҡсатынан, Башревком бойороғона ярашлы, Башҡортостан Ғәҙәттән тыш комиссияһын (БашЧК), Т. Имаҡов биләй, шул уҡ ваҡытта уның элекке етәксеһе С. Мырҙабулатов БашЧК-ның ағзаһы булып ҡала. 1919 йылдың октябрендә Башҡорт Хәрби-революцион комитетының (Башревком) комиссариатарын ойошторолған саҡта, «Килешеү…»гә ярашлы шулай тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеген булдырыу планлаштырыла. 1920 йылдың 12 ғинуарында Башревком Президиумы «БЦИК (Башвоенревком) ҡарамағындағы тышҡы мөнәсәбәттәр бүлеген тураһында Положение»ны раҫлай. Бүлек мөдире итеп К. М. Рычков (Раҡай) тәғәйенләнә.
Әммә РКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты, тышҡы мөнәсәбәттәр бүлегенең функциялары «тулыһынса айырылыуҙың беренсе аҙымы тигәнде аңлата» тип белдерә. 1920 йылдың 13 ғинуарында, Артем (Ф. Сергеев) тәҡдиме буйынса, Башобком Башҡорт АССР-ының иҡтисади өлкәһендәге хоҡуҡтары тураһында резолюция ҡабул итә: «коммунистик төҙөлөш РСФСР-ҙың хужалыҡ тормошо берҙәмлеген билдәләүсе булалараҡ автономиялы республиканы ойоштороу тураһындағы килешеү айырымланыуҙы аңлатмай, ә киреһенсә, илдең хужалыҡ тормошо берҙәмлее принцибына нигеҙләнә». Шулай итеп, партия эшмәкәрҙәре төрлө юлдар менән автономиялы республиканың сәйәси хоҡуҡтарын ғына түгел, ә иҡтисади хоҡуҡтарын да сикләргә тырыша.
1920 йылдың 14 ғинуарында Башревком үҙенең ашығыс ултырышын үткәрә, ултырышта Башҡорт республикаһында «БССР, Башревком һәм башҡорт эшмәкәрҙәренә ҡаршы эш иткән» кешеләр төркөмө булыуы, шулай уҡ улар заговор әҙерләүе тураһында иғлан ителә: «Измайлов Абдрахманды, Шәмиғолов Ғәлиҙе, Мостафин Сәғҙейҙе, Муценекты ваҡытлыса иректән мәхрүм итеп, төркөм авантюраһын киҫкен рәүештә тамырынан өҙөргә… Сергеев-Артемдың, Самойловтың һәм башҡаларҙың әүҙем сығыш яһау осрағында эштән ситләштереү буйынса саралар күрергә… Ҡулға алыуҙар тураһында ВЦИК-ХКС — Ленинға, Троцкийға, Сталинға…, Петроград төркөмө башҡорт частарына, иптәш Мортазиндың бригадаһына, запастағы полкка һәм бөтә кантон ревкомдарына кисекмәҫтән хәбәр итергә…». 1920 йылдың 16 ғинуарында Измайлов, Шәмиғолов, Мостафин БашЧК-ның рәйесе Т. Имаҡов һәм эске эштәрҙең халыҡ комиссары Ф. Төхвәтуллин тарафынан ҡулға алына.
1920 йылдың 16 ғинуарында Башревкомдың «БССР-ҙың бөтә халҡына һәм ҡыҙылармеецтарға өндәмә»һе сыға. Өндәмәлә заговорҙы асыу, уның маҡсаты — «БССР-ҙы бөтөрөү» булыуы, ә ҡатнашыусылары «электән башҡорт хәрәкәтенең аяуһыҙ дошманы, власты яратыусы Шәмиғолов Ғәли, башҡорт ярлы-ябағайҙары менән бер нәмәһе лә уртаҡ булмаған, башҡорт ярлыларының мәнфәғәттәрен һуҡыр тингә лә ҡуймаған Измайлов исеме аҫтында йөрөгән ҡаҙанлы Исмәғилев һәм башҡалар», тип белдерә, шунда уҡ РСФСР-ҙың үҙәк властарына заговор хаҡында хәбәр ителеүе тураһында әйтелә.
1920 йылдың 16 ғинуарында РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты вәкиле Артемдың (Ф. Сергеев) башланғысы буйынса ғәҙәттән тыш ултырыш үткәрелә, ултырышта Х. Йомағолов менән Т. Имаҡовты, бөтә вазифаларынан бушатып, партия судына биреү тураһында ҡарар сығарыла. Республикала «контрреволюция менән көрәшеү» саралары тураһында РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе В. И. Ленинға һәм Төркөстан фронтының командующийы М. Фрунзеға еткереү хәл ителә.
Үҙәк властары республикала барған ваҡиғаларға ашығыс рәүештә ҡыҫылалар һәм РКП(б)-ның Башобкомы һәм БашЧК-ның ағзаларын яҡлап сығалар. 1920 йылдың 16 ғинуарында В. И. Ленин Башревкомдың рәйесе Х. Йомағоловҡа телеграмма юллай: «Башвоенревком рәйесе Йомағоловҡа эштәрҙе урынбаҫарына тапшырырға һәм кисекмәҫтән Мәскәүгә аңлатмалар биреү өсөн килергә ҡушыла». Шул ул көндө Төркөстан фронты командующийы М. В. Фрунзе бойороғона ярашлы Стәрлетамаҡҡа 300 кешенән торған атлы отряд ебәрелә, шулай уҡ М. Л. Мортазин командованиеһы аҫтындағы Башҡорт айырым кавалерия бригадаһының һөжүмен булдырмаҫ өсөн саралар күрелә, сөнки РКП(б)-ның вәкиле Артем (Ф. Сергеев) «Башревкомдың ҡораллы көрәшкә әҙерләнеүенә» ныҡлы ышана. Шулай уҡ М. В. Фрунзе Башҡорт АССР-ның хәрби комиссарына һәм Стәрлетамаҡ ҡалыһы комендантына РКП(б)-ның Башобкомы һәм БашЧК ағазаларын кисекмәҫтән азат итергә ҡуша, һөҙөмтәлә улар 1920 йылдың 19 ғинуарында азат ителә. 1920 йылдың 20 ғинуарында ВЦИК үҙенең телеграммаһында «ВЦИК РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты менән килешеү буйынса Стәрлетамаҡҡа Артем (Сергеевты), Преображенский һәм Самойлов иптәштәрҙе ебәреүен, уларҙың шовинистик сәйәсәт алып барыуының мөмкин булмауы һәм ВЦИК уларҙың Башреспубликаға ҡаршы агитация алып барыуына ышанмауын» белдерә.
Үҙәктең, Төркөстан реввоенсоветының теләктәшлек күрһәтеүе автономия дошмандарын республиканы бөтөрөү буйынса артабанғы аҙымдарға илһамландыра. Башревком рәйесенең урынбаҫары Ә. Ә. Вәлидовтың Мәскәүҙә булыуына һәм был ваҡиғаларҙа ҡатнашмағанына ҡарамаҫтан, Шәмиғолов Үҙәккә уны атып үлтерергә кәңәш бирә. Ә Артем (Ф. Сергеев) 1920 йылдың 24 февралендәге ВЧК-ның рәйесе Ф. Э. Дзержинский исеменә ебәрелгән телеграммала К. М. Рычковты (Раҡайҙы) атырға кәрәклеге тураһында яҙа. РКП(б)-ның Ырымбур губкомы рәйесе, И. А. Акулов 1920 йылдың 26 ғинуарында РКП(б)-ның Үҙәк Комитетына һәм шәхсән В. И. Ленинға доклад ебәрә, унда «Башҡортостан автономияһы тормош һынауҙарын күтәрә алманы, иҡтисади, сәйәси, милли-мәҙәни шарттар арҡаһында күтәрә лә алмай ине, әммә беҙҙең көнсығыш сәйәсәте автономиялы республикалар ойоштороуҙы талап итеүен иғтибарға алып» Башревкомдан башҡорт эшмәкәрҙәрен ситләтеп, уларҙы «Үҙәктән ебәрелгән иптәштәр һәм татарҙарҙан партия хеҙмәткәрҙәре — Шәмиғолов, Измайлов, Мостафин һәм башҡалар» менән алыштырыр кәрәк, сөнки урыҫтар һәм татарҙар «байтаҡ көскә эйә булған һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән халыҡ, башҡорт күсмә халҡы хаҡында быны әйтеп булмай», тип яҙыла. Докладҡа ярашлы, башҡорттар наҙан халыҡ һәм яртылаш интеллигент төркөм кешеләренән тыш, «уларҙың бер нимәһе лә юҡ», ә был «яртылаш интеллигенттар» «бер Колчак режимына яраҡлашалар, бер совет режимына» Шулай уҡ докладта «һис шикһеҙ Шәмиғоловты, Измайловты, Мостафинды һәм башҡаларҙы Башҡортостандан кире саҡыртып алып, башланған эште туҡтатырға ярамай», тип күрһәтелә. Һөҙөмтәлә, РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты башта уларҙы икенсе урынға күсерергә тигән ҡарар сығарыуға ҡарамаҫтан, Шәмиғолов Измайлов, Мостафин Башобком составында ҡалдыралалар.
1920 йылдың 24 ғинуарында Ленин һәм Йомағолов араһында һөйләшеүҙәр үтә, уның барышында РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы рәйесе «бер ниндәй ҙә ҡатмарлыҡтар булмауына» өмөтөн белдерә һәм 1920 йылдың 30 ғинуарында Башревкомға телеграмма ебәрҙе, унда ул кисекмәҫтән ВЦИК-тың ҡарарына ярашлы Ғинуар конфликты буйынса тейешле сараларҙы кисекмәҫтән башҡарыуҙы талап итә һәм һәм Артемға (Ф. Сергеевҡа) һәм Самойлов биреү кәрәклеге тураһында директивалар һәм «Башконституцияны лояль үтәү» кәрәклеге буйынса директива бирелеүе һәм «улар ҡатмарлылыҡҡа юл ҡуймаҫтарына» ышаныс белдерә. 30 ғинуарҙа Төркөстан фронты командующийы М. В. Фрунзе һәм Төркөстан Реввоенсоветы ағзаһы И. Любимов башҡорт халҡына мөрәжәғәтнамә менән сығалар, унда совет власы Башҡорт республикаһын бөтөрөргә һәм «бөтә урындарға урыҫ һәм башҡа халыҡтарҙан комиссарҙар ултыртырға» теләй тигән киң таралған имеш-мимештәр кире ҡағыла, контрреволюционерҙарҙың мәкерле соҡсоноуҙары ҡәтғи рәүештә фаш ителә.
Әммә үҙәк властары ҡабул иткән саралар конфликт ситуацияһын ыңғай хәл итмәй. 1920 йылдың февраль уртаһында Бәләбәй, Минзәлә һәм Бөрө өйәҙҙәрендә «Ҡарағош яуы» тоҡана, ихтилалдың башланыуын Башревком һәм уның етәксеһе Ә. Ә. Вәлидов менән бәйләйҙәр. Башревком партия органдарының административ, иҡтисади һәм республиканың башҡа сфераларына ҡыҫылыуына ҡаршы сығыш яһай, сөнки был мәсьәләләр Башобком һәм РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты компетенцияһына инмәй. Үҙ сиратында РКП(б)-ның Башобкомы Башревкомдың эшмәкәрлеген дискредитациялау буйынса эшен дауам итә.
Мәскәүгә килгәндән һуң Х. Йомағолов партия хөкөмөнә дусар ителә һәм РКП(б) сафынан сығарыла. 1920 йыл 24 февралендә Стәрлетамаҡ ҡалаһына Башревком рәйесенең урынбаҫары Ә. Ә. Вәлидов ҡайта һәм уны 1920 йылдың 1 мартында Башревком рәйесе итеп һайлайҙар. Артабан ВЦИК-тың вәкилә Ф. Н. Самойлов был хаҡта былай тип яҙа: ''«Вәлидов Мәскәүҙән ҡайтҡас, беҙ башҡорт ревкомы менән берлектә эшләрлек мөнәсәбәттәр булдырып булыр тип ихлас ышана инек. Вәлидов башҡорт „юлбашсылары“ араһында иң аҡыллыһы икәнен беҙ белә инек. Шуға күрә, Йомағоловтың авантюраһына йөрәк түрендә ниндәй генә ҡарашта булмаһа ла, асыҡтан-асыҡ уны хуплай алмаҫ тип уйлағайныҡ. Әммә беҙ ныҡ ҡына яңылыштыҡ. Стәрлетамаҡҡа килеү менән Вәлидов беренсе көндәрҙән үк асыҡтан-асыҡ Башревком яҡлы булды һәм уның бөтә эштәрен тартынмайынса хупланы»''.
1920 йылдың 7-9 мартында Стәрлетамаҡта II өлкә партия конференцияһы үтте. Конференцияла РКП(б) Башобком эше тураһында доклад менән Артем (Ф. Сергеев) сығыш яһай һәм, тулыһынса Башобкомдың эшен хуплап, килеп сыҡҡан ҡатмарлыҡтар һәм конфликттар тураһында һөйләй. Конференцияла Башобком составына Үҙәктән ебәрелгән коммунистар (Артем, Ф. Самойлов һәм башҡалар) менән бер рәттән Башревкомға оппозицияла булған урындағы партия ағзалары һайлана (Ш. Хоҙайбирҙин, Ф. Әхмәҙуллин) һәм уның яҡлылары (К. Каспранский, И. Рәхмәтуллин, Ф. Төхвәтуллин һәм башҡалар). Башобкомдың сәйәси секретары итеп К. Каспранский һайлана. Өлкә комитеттың яңы составы һәм уның секретары Үҙәк вәкилдәрен ҡәнәғәтләндермәй, сөнки улар республикала тулыһынса үҙ диктатын урынлаштырырға теләй. Һуңынан ВЦИК-тың вәкиле Ф. Н. Самойлов, Вәлидов йыш ҡына секретарь Каспранский аша үҙенең талаптарын Башҡортостан партия өлкә комитетына ла көсләп таға, тип яҙа.
1920 йылдың 10 мартында Стәрлетамаҡта ярлылыҡ менән көрәшеү буйынса Бөтә Башҡорт съезы асыла, уның барышында Башревком һәм Артем етәкселегендәге «Башкирпомощь» араһында килешмәүсәнлек барлыҡҡа килә. Республика хөкүмәте «Башкирпомощь» ойошмаһын һәм ярлылыҡ менән көрәшеү комитеттарын башҡорт ярлыларын Башҡорт АССР-ының етәкселәренә һөсләтеүҙә ғәйепләй. 10 март төнөндә, съездың эш барышында, Башревком рәйесе Ә. Ә. Вәлиди йортона ҡораллы һөжүм яһала, әммә атышыу барышында һаҡсылар һөжүмде кире ҡаға.
1920 йылдың мартында РКП(б)-ның Үҫәргән кантоны комитеты рәйесе Поленов, «Башкирпомощь» ойошмаһының вәкилдәре Чистяков һәм Пирожников етәкселегендә 200 кешенән торған үҙаллы ойошторолған ҡораллы отрядҡа таянып, кантон крәҫтиән ер съезын үткәрә, унда Артем да ҡатнаша. Съезд яңы кантон башҡарма комитетының составын һайлай. Кантисполком кантон ЧК-һын һәм милицияны баҫып ала, шулай үҙенең хәрби комиссариатын булдыра. Башҡорт ауылы Ейәнсурала урынлашҡан Үҫәргән кантонының административ үҙәге Чеботаревка исемле урыҫ ауылына күсерелә. Урындағы партия канткомы эшен тикшереү өсөн Башревком комиссияһы ебәрелә, әммә ул Чистяковтың ҡораллы отрядына тап була. Һуңыраҡ асыҡланыуынса, РКП(б)-ның Үҫәргән канткомының эштәрен РКП(б)-ның Ырымбур губкомы координациялай.
1920 йылдың 12 мартында Башревком ВЦИК-ка, РКП(б)-ның Үҙәк Комитетына, шәхсән В. И. Ленинға, Л. Д. Троцкийға һәм И. В. Сталинға, көнсығыш коммунистик ойошмаларының үҙәк бюроһына һәм Төркөстан фронтының Реввоенсоветына мөрәжәғәт итә. Белдереүҙә «башҡорттарҙың азатлыҡ хәрәкәте Совет башҡортостанының тәүге көндәренән үк Көньяҡ Урал урыҫ халҡының ҡаршылығына осраны», ә күрше губерналарҙың партия һәм совет органдары, Башҡортостан билмәһендә үҙҙәренең конференцияларында, съездарында «Башҡорт республикаһына ҡаршы резолюциялар сығарҙылар», тип күрһәтелә. Шулай уҡ белдереүҙә Башҡорт АССР-ынан бөткөһөҙ мыҫҡыллауҙар һәм йәберләүҙәр тураһында әйтелә (күп кенә партия хеҙмәткәрҙәре республиканы бөтөрөүгә өндәйҙәр ине), ғинуар конфликтының төп сәбәптәре аңлатыла, партия органдарының республика административ эштәренә ҡыҫылмауы һәм БашЧК-ның һәм «Башкирпомощь» ойошмаһының тулыһынса -Башревкомға, ә башҡорт частарының — Башвоенкоматҡа буйһонорға тейешлеге мәсьәләһе ҡуйыла. Әлеге проблеманы хәл итеү өсөн Башревком шулай уҡ РКП(б)-ның Башобкомын үҙгәртеп ҡороуҙы тәҡдим итә һәм республика учреждениеларынан бер нисә кешене (Артемды, Чистяковты, Шәмиғоловты, Таһировты, Поленовты һәм башҡаларҙы) саҡыртып алыу мәсьәләһен ҡуя. Был талаптарҙың үтәлмәү осрағында Башревком Башҡорт АССР-ының артабан ғәмәлдә булыуын мәғәнәһеҙ тип һанай. РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты был документты ультиматум тип исемләй һәм Башревкомдың рәйесе Вәлидовты Мәскәүгә саҡыртып ала.
1920 йылдың 12-15 мартында Башревком кантон революцион комитеттары вәкилдәренең съезын ойоштора, уның көн тәртибенә түбәндәге мәсьәләләр индерелә: 1) кантревком милиционерҙарын ҡоралландырыу һәм кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү тураһында; 2) коммуналь хужалыҡ тураһында; 3) һыу аҫты йөкләмәләре тураһында; 4) канткомдар һәм кантревком араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында; 5) Башреспубликаның милли теле тураһында; 6) кантревком резиденцияларын башҡорттар күпләп йәшәгән пункттарға күсереү тураһында һәм башҡалар. Съезда «Башҡорт Совет Республикаһының кантон хәрби-революцион комитеттары тураһындағы ваҡытлы положениеның проекты» ҡабул ителә, уға ярашлы кантревкомдарҙың, хоҡуҡтары һәм бурыстары киңәйтелә — улар «кантон территориялары сиктәрендә совет власының юғары органдары» тип иғлан ителәләр һәм «уларҙың ҡарамағында» иң тәү сиратта «Бөтә Башҡорт хәрби ревкомының (Башревкомдың) бөтә ҡарарҙарын тормошҡа ашырыу» булып тора. Шулай итеп, Башревком съезд ҡарарҙары аша кантондарҙа ревкомдарҙың һәм парткомдарҙың ҡаршылашыуын, шулай уҡ ҡораллы бәрелешкә еткерә торған конфликттарҙы туҡтатырға ниәтләй.
Өфө кәңәшмәһе
Һуңынан ғинуар конфликтының тикшереүен үткәргән Төркөстан фронтының махсус комиссия Шәмиғоловтың һәм Измайловтың ғәйебен асыҡлай, уларға ҡаршы «яуаплы партия совет эшмәкәрҙәре» күрһәтмәләр бирәләр. Тулы хоҡуҡлы вәкил Ф. Седельниковтың фекере буйынса «Йыл башында „йомшаҡ телле быҙау“ иптәш Артём үҙенең ваҡ һәм һай сәйәсәте һәм тулыһынса тиерлек эшкинмәгәнлеге менән Башҡортостанды баш түбән ҡуйҙы». 1920 йылдың 18 ғинуарында Көнсығыш фронты Реввоенсоветының ағзаһы Б. П. Позерн В. И. Ленинға телеграмма ебәрә: «Башревком рәйесе иптәш Йомағолов Мәскәүгә китә, әммә иптәштәр Артем, Самойлов, Дудник менән нишләргә, улар Башревкомға, башҡорт эшмәкәрҙәренә ҡаршы көсәйтелгән агитацияһын дауам итәләр, шул иҫәптән коммунистар, Башреспубликаға ҡаршы… Кисекмәҫтән башҡорттарҙы һөсләтеүҙе туҡтатыр кәрәк, юҡһа бәрелеш ҡотолғоһоҙ». РКП(б)-ның Үҙәк Комитетына докладында К. М. Рычков (Раҡай), партия функционерҙар милли мәсьәләләрҙе хәл итергә әҙер түгеллеген күрһәтә, шулай уҡ «Башҡортостанда власть башҡорт халҡының хоҡуҡи аңында тамыр йәйһә генә ғүмерле була..Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, элекке режим да, иптәш Артем да башҡорттар араһында власҡа ҡарата, бигерәк тә урыҫтар етәкселегендә, нәфрәт тыуҙырыу өсөн барыһын да эшләне» тип яҙа'. П. Н. Мостовенко, Ғ. Шәмиғолов һуңғараҡ уға ғинуар конфликты тураһында һөйләгән саҡта « был юҫыҡта Үҙәктең ҡарашында шөбһәләнеү булмаһа, барыһы ла әҙер ине, егеттәр ҙә, дөрөҫөн әйткәндә, башревкомсыларҙы ҡулға алырға һәм автономиялы республика уйынын бөтөрөргә атлығып торалар ине, тип бер-ике мәртәбә үкенә ине», тип яҙа. Артабан Мостовенко был ваҡиғаларҙың сәбәптәре тураһында яҙа: «… башҡорт эштәренә Өфөгә килеп тулған хеҙмәткәрҙәрҙең һәм урындағы күпселектең эшендәге ныҡлап барлыҡҡа килгән үҙенсәлектәр һәм тәжрибә менән минең башҡорт эштәренә ҡарашымды яраштырып булмаҫында… мин инандым. Ысынында бында милли мәсьәләгә ҡарата бөтөнләй үҙенә бер айырым самаһыҙлыҡ хөкөм иткәне ап-асыҡ ине».
Ғинуар конфликты һәм унан һуңғы ваҡиғалар 1920 йылдың 14 мартында Өфөлә РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты вәкилдәре Л. Д. Троцкий, Башревком ағзалары — Ә. Ә. Вәлидов, Ф. Н. Төхвәтуллин һәм Ф. Дудник, Башобком ағзалары — Ф. Самойлов, И. Ш. Рәхмәтуллин һәм Ә. Ә. Каспранский, вәкилдәр — Артем, Е. А. Преображенский, Өфө губерна башҡарма комитеты рәйесе — Б. М. Эльцин ҡатнашлығында кәңәшмә үткәреүгә этәргес була. Көн тәртибенә түбәндәге мәсьәләләр индерелә: Башревком һәм уның Президиумы тураһында, Башҡорт АССР-ының сиктәрен билдәләү тураһында, урындағы хеҙмәткәрҙәрҙе БАССР-ҙың хужалыҡ органдарына күрше губерналар менән ылыҡтырыу, ер сәйәсәте тураһында, яуаплы вазифаларға хеҙмәткәрҙәрҙе тәғәйенләү тәртибе тураһында, БАССР-ҙа партия һәм совет учреждениелары араһындағы мөнәсәбәттәр тураһында, ғинуар инциденты хаҡында. Л. Д. Троцкий Башревкомдың ғинуарҙағы ғәмәлдәренә ҡаршы сығыш яһай, шул уҡ ваҡытта Ә. Ә. Вәлидовтың һәм уны яҡлаусыларҙың Башҡорт АССР-ындағы Башобком сәйәсәтенә ҡарата контрдәлилдәренә теләктәшлек күрһәтә. Кәңәшмә резолюцияһында, «Башревкомды контрреволюцион учреждениеһы тип баһалау бөтөнләй ярамағанлығы» һәм партия ойошмалары «бер нисек тә совет учреждениеларҙың практик административ эштәренә ҡыҫылырға тейеш түгел, ә хеҙмәтсәндәрҙең сәйәси ойошмалары етәкселәре булып ҡалырға тейеш», тип билдәләнде һәм ошо юҫыҡта РКП(б)-ның Үҫәргән канткомының эштәре тәнкитләнде. Шулай уҡ кәңәшмәнең йомғаҡлау документында, «Башреспубиканың партия һәм совет ойошмаларының төп бурысы — Башреспубликаны коммунистик илгә, бөйөк Коммунистик Федерацияһының бер өлөшөнә әүерелдереү, ә быға хеҙмәтсәндәрҙең киң ҡатламын коммунизм идеяһы сфераһына ылыҡтырыу аша һәм уны ойоштороуҙан тыш ирешеп булмай», һәм «яҡын арала Өлкә Комитеты составына башҡорттарҙы мөмкин тиклем күберәк ылыҡтырыу кәрәклеге күҙаллана» тип билдәләнә. Кәңәшмәлә Л. Д. Троцкийҙың тәҡдиме буйынса Ғинуар конфликты «тулыһынса бөтөрөлдө» тигән ҡарар сығарыла.
Өфө кәңәшмәһе ҡарарҙарын Башревком хуплап ҡаршы ала, ә уға ҡаршы тороусылар әлеге ҡарарҙарҙы ысынбарлыҡты иҫәпкә алмаған тип һанай. РКП(б)-ның Башобкомы Өфө кәңәшмәһенең ҡарарҙарын иңҡар итә һәм Башревкомды дискредитациялау буйынса үҙенең эшен дауам итә, даими рәүштә РКП(б)-ның Үҙәк Комитетына «Башревкомдың милләтсел ғәмәлдәре» тураһында мөрәжәғәттәр ебәрә. Ошондай уҡ сәйәсәтте күрше губерналарҙың партия һәм совет органдары дауам итәләр.
Һөҙөмтәләр
Ғинуар ваҡиғаларынан һуң, үҙәк власы Башҡорт автономиялы республика хоҡуҡтарын сикләү буйынса әҙерлек башлай. 1920 йылдың 7 февралендә ВЦИК янында РСФСР-ҙың федератив ҡоролошо мәсьәләләре буйынса комиссия ойошторола, ә 1920 йылдың 15 февралендә ВЦИК РСФСР һәм уның составындағы автономиялы дәүләт берәмектәре араһындағы мөнәсәбәттәрҙе билдәләү буйынса комиссия төҙөй. Мәскәүҙә ВЧК-ның махсус бүлеге янында ғинуар конфликты буйынса комиссия булдырыла, уның март айындағы һығымтаһында Башревком асылда Башҡорт АССР-ын РСФСР-ҙан тулыһынса айырымланыуға йүнәлтелгән сепаратистик сәйәсәт алып барыуы тураһында әйтелә. Башҡорт мәсьәләһе буйынса Л. Б. Каменев, И. В. Сталин, Л. Д. Троцкий составында махсус комиссия булдырыла. 1920 йылдың 5 апрелендә комиссия составында Ф. Э. Дзержинский һәм А. Е. Преображенский индерелә. 1920 йылдың 8 апрелендә РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты пленумының ултырышы үткәрелә, унда башҡорт мәсьәләһе буйынса И. В. Сталин сығыш яһай. ВЧК рәйесе Ф. Дзержинский Йомағоловты, Рычковты һәм башҡа РКП(б)-ның Башобкомы ағзаларын ҡулға алыуҙа ғәйеплеләрҙе — ҡулға алырға, ә һәм Вәлидовты Мәскәүгә саҡыртып алырға тәҡдим итә. Башҡорт эштәре буйынса комиссия «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡортостан Совет Автономияһы тураһында килешеү»гә өҫтәмә буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. Әлеге тәҡдимдәрҙе иҫәпкә алып, 1920 йылдың 14 апрелендә РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы Башҡорт АССР-ының конституцион-хоҡуҡи хәле тураһында махсус ҡарар ҡабул итә.
1920 йылдың 19 майында ВЦИК һәм РСФСР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советы «Автономиялы Совет Башҡорт республикаһының Рәсәй Совет Республикаһына ҡарата мөнәсәбәттәре тураһында» декретына ҡул ҡуя, «Известия ВЦИК» гәзитендә декрет «Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһының дәүләт ҡоролошо тураһында»ғы ҡарар тип бирелә. Әлеге декрет тулыһынса тиерлек «Үҙәк Совет власының Башҡорт хөкүмәте менән Совет Автономиялы Башҡортостан тураһында Килешеү»ҙе юҡҡа сығара. Декретҡа ярашлы, автономиялы республикаһы ҡарамағынан аҙыҡ-түлек, финанстар наркоматтары, Халыҡ хужалығы Советтары, эшсе-крәҫтиән инспекцияһы һәм башҡалар тулыһынса алып ташлана. Республиканан декретты юҡҡа сығарыу буйынса һәм Вәлидов менән Йомағоловты кире ҡайтарыу талабы менән мөрәжәғәттәр килә башлай. 1920 йылдың 7 июнендә ВЦИК ПРезидиумы президиумы ултырышы үткәрелә һәм унда Башревком мәсьәләһе буйынса ҡарар ҡабул ителә, уға ярашлы X. Йомағолов, Вәлидов, ВЦИК вәкилдәре, шулай уҡ Башҡорт АССР-ында үҙ-ара көрәшеүсе төркөмдәрҙе яраштырыу буйынса һәләтһеҙлеген күрһәткән Артем, Ф. Самойлов республиканан саҡыртып алыуға дусар ителәләр. Йомағоловты ВЦИК составына ситләштерергә һәм һәм «яуаплы коммунистарҙы,Башҡортостан өлкә комитетының ағзаларын ҡулға алған һәм башҡа ошоға бәйле хоҡуҡ боҙоу актына бәйле эштәре өсөн» хөкөмгә тарттырырға.
Башревкомдың 1-се составы декретты ҡабул итеүгә протест йөҙөнән отставкаға киткәндән һуң, уның яңы составына автономияға ҡаршы тороусылар, шул иҫәптән Башобкомдан Ғинуар конфликтында ҡатнашыусылар индерелә. Һөҙөмтәлә, республикала әүҙем рәүештә «хәрби коммунизм» сәйәсәте индерелә башлай, урындағы халыҡҡа ҡарата массауи репрессиялар үткәрелә, ахыр сиктә былар барыһы ла башҡорттарҙың ихтилалдарына килтерә, баш күтәреүселәр Ә. Ә. Вәлидов һәм Х. Ю. Йомағолов етәкселегендәге элекке Башревкомды власҡа ҡайтарыуын талап итәләр. Ихтилалдың ҡанһыҙ баҫтырылыуы һәм халыҡты талауҙар халыҡты 1921-1922 йылдарҙағы аслыҡтың фажиғәле эҙемтәләренә килтерә.
Конго Демократик Республикаһы
Конго Демократик Республикаһы (франц. République Démocratique du Congo), Конго ДР — Үҙәк Африкалағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Киншаса. Дәүләт теле — француз теле. 26 провинцияға бүленә. 1960 йылдарға тиклем Конго Демократик Республикаһы Бельгияның колонияһы булған.
Этномәҙәни төрлөлөгө менән айырыла.
Федератив дәүләт, президент республикаһы. 2019 йылдың 24 ғинуарында президент вазифаһын Феликс Чисекеди биләй.
Донъялағы иң фәҡир илдәрҙең береһе. Эске тулайым продукт күләме һатып алыу мөмкинлеге паритеты буйынса 2019 йыл өсөн 78,297 миллиард АҠШ доллары тәшкил иткән (йән башына яҡынса 800 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — конго франкы.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Конго Демократик Республикаһы — көнбайыш экваториаль Африка иле. Илдең территорияһын Конго йылғаһы бассейны биләй. Көнсығыштан ил территорияһы Африка ярығы (рифт) менән сиктәш. Көнбайыштағы сигендә диңгеҙгә сығыу юлы бар, яр буйы һыҙығының оҙонлоғо ни бары 37 км — был донъяла оҙонлоғо буйынса иң бәләкәй яр һыҙыҡтарының береһе.
Конго Республикаһы, Үҙәк Африка Республикаһы, Көньяҡ Судан, Уганда, Руанда, Бурунди, Танзания, Замбия, Ангола, шул иҫәптән менән Ангола эксклавы Кабинда менән ҡоро ер сиге бар.
Конго Демократик Республикаһының территорияһы өлөшләтә экваториаль климат бүлкәтенә, өлөшләтә субэкваториаль йәки саванналарға ҡарай.
Рельефы
Конго Демократик Республикаһы киң үҙәк яйланан ғибәрәт (Конго уйпатлығы) ғибәрәт, көнсығышта тауҙар, көньяҡта һәм көньяҡ-көнбайышта тигеҙлектәр һәм саванналар, төньяҡта баҫыуҙар менән уратып алынған тропик урмандар менән ҡапланған. Бейек тау массивы Рувензори илдең көнсығыш сигендә урынлашҡан.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Ер аҫты байлыҡтары — баҡыр, кобальт, кадмий, боксит, тимер мәғдәне, күмер, таш, алмас, алтын, көмөш, нефть, цинк, марганец, ҡурғаш, уран. Республика территорияһында урандың бөтә донъяла табылған запастарының яртыһынан күберәге урынлашҡан. Малахит һәм колумбит-танталит ятҡылыҡтары бар. Ил территорияһында Африка баҡыр бүлкәтенең өлөшө урынлашҡан.
Хайуандар донъяһы
Фаунаһы фил, арыҫлан, гепард, леопард, каракал, шимпанзе, горилла, жираф, окапи, зебра, бүреләрҙән ғибәрәт. Йылғаларҙа крокодил һәм бегемоттар, ә саванналарҙа — Африка буйволдары, антилопа һәм башҡа үлән ашаусы тояҡлылар күп. Шулай уҡ күп төрлө йыландар, шул иҫәптән, донъяла иң ағыулы йыландарҙың береһе мамба осрай. Ҡоштар араһында: фламинго, берғаҙан, тутыйғош, селән, нектарница, Африка тәгәрлеге. Бик күп бөжәктәр, шул иҫәптән малярия серәкәйе һәм йоҡо ауырыуына килтереүсе цеце себене бар.
Тарихы
Пигмейҙар Конгоның боронғо халҡы булған. Б. э. т. II мең йыллыҡта төньяҡтан игенселек менән шөғөлләнеүсе банту ҡәбиләләре килә башлай, улар үҙҙәре менән игенселек, мәғдән эшкәртеү оҫталығын алып килә, беренсе дәүләт ойошмалары төҙөй. Улар араһында иң мөһиме Конго короллеге була, ул яҡынса XIV быуаттарҙа барлыҡҡа килә, хәҙерге Анголаның төньяғын биләгән. Был дәүләт хакимдары мани-конги титулын йөрөткән, ә баш ҡалаһы Мбанза-Конго булған.
1876 йылда илгә бельгиялылар үтеп инә.
1885—1908 йылдарҙа ил Конго Ирекле дәүләте исеме аҫтында Бельгия короле Леопольд II-нең шәхси милке булған. Тарихтың был осорона аяуһыҙ диктатура хас, ул урындағы халыҡты каучук һәм фил һөйәге табыуға мәжбүр иткән. 1908 йылда Леопольд был территорияны Бельгия хөкүмәтенә һата һәм ил Бельгия Конгоһы булараҡ билдәле колония була.
1960 йылдың майында Патрис Лумумба етәкселегендәге Конго Милли хәрәкәте урындағы парламентта һайлауҙарҙа еңеп сыға. 1960 йылдың 30 июнендә ил Конго Республикаһы исеме аҫтында бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Африканың бөйөк Конго йылғаһының уң ярында урынлашҡан Урта Конго бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән «Конго республикаһы» исемен һайлағанға күрә, күпмелер ваҡыт был илдәрҙе баш ҡалаларының исемдәре менән генә айыралар — Конго-Браззавиль Республикаһы һәм Конго-Леопольдвиль Республикаһы (Леопольдвилдең хәҙерге исеме Киншаса).
Бер аҙҙан һуң бойондороҡһоҙлоҡ алыу менән ил Катанга (Бельгияның Union Minière корпорацияһы менән бәйле CONAKAT, уң партияның лидеры Моиз Чомбе етәкселегендәге ) һәм Көньяҡ Касаи көньяҡ-көнсығыш провинцияларында (Лумумбаның элекке көрәштәше Альбер Калонджи етәкселегендә) сепаратизмы менән осраша.
1960 йылдың 5 сентябрендә президент Касавубу Лумумбаны премьер-министры вазифаһынан алып ташлай, был ваҡиға илдәге күп йыллыҡ сәйәси көрсөккә сәбәпсе була.
1961 йылда конголез армияһы генераль штабы начальнигы Мобуту (буласаҡ диктатор, 1971 Конгоны Заир тип үҙгәртә) оппозициялағы Лумумбаны уның дошмандарына — үҙҙәре иғлан иткән Катанганың ҡораллы көстәренә йәшерен тапшыра, бельгиялылар ярҙам иткән сепаратистар Лумумбаны ҡаты язалайҙар һәм үлтерәләр (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, АҠШ ЦРУ-һының махсус операциялары Конгоның милли лидерын үлтереүҙе планлаштыра ).
1965 йылдың ноябрендә Мобуту АҠШ һәм Бельгиянан үҙенең ғәскәрҙәрен премиялауға финанс ярҙамы ала, дәүләт түңкәрелеше ҡыла һәм президент Касавубуны ҡолата.
1966 йылда Мобуту хөкүмәте баш ҡалаға яңы исем — иҫке Леопольдвиль исеме урынына Киншаса исемен бирә.
1971 йылдың 27 октябрендә ил атамаһы Заир тип үҙгәртелә.
1997 йылда Мобуту диктатураһы ҡолатылғандан һуң (Беренсе конголез һуғыш һөҙөмтәһендә), ил хәҙерге исеме — Конго Демократик Республикаһы исемен йөрөтә.
1998—2002 йылдарҙа ил Бөйөк Африка һуғышының (Икенсе Конголез һуғышы) аренаһы булып тора, уға Үҙәк һәм Көньяҡ Африканың барлыҡ дәүләттәре йәлеп ителә.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәргә эйә, ул 1960 йылдың 7 июлендә СССР менән төҙөлә
Халҡы
Халыҡ һаны — 101,8 миллион (халыҡ иҫәбен алыу: июль 2020; донъяла 15-се урын).
Йыллыҡ артымы — 3,18 %.
Тыуым — 1000 ҡатын-ҡыҙға 41 (бер ҡатын-ҡыҙға 5,77 тыуым, донъяла 3-сө урын).
Үлем — 1000 кешегә 8,4.
Сабыйҙар үлеме — 1000 сабыйға - 64,5
Уртаса ғүмер оҙонлоғо: йәш ир-егеттәр - 59, ҡатын-ҡыҙҙар - 63 йәш.
СПИД менән зарарланыу (ВИЧ) — 0,8 % (2018 йылғы баһа буйынса, зарарланыусылар 800 000).
Грамоталылыҡ — 88,5 % ир-егет; 66,5 % ҡатын-ҡыҙ (2016 йыл баһаһы). Башланғыс белем биреү колониаль осорҙа уҡ билдәләнә, шул уҡ ваҡыттағы Африка өсөн был бик һирәк күренеш була.
Ҡала халҡы — 45,6 %.
Этник составы: 200-ҙән ашыу халыҡ, 242 тел, башлыса банту; күп һанлы халыҡтар — монго, луба, конго һәм мангбету-азанде - бергә халыҡтың 45 % тәшкил итә.
Телдәр
Конго Демократик Республикаһының дәүләт теле булып француз теле тора, этник нейтраль тел, ул илдә йәшәгән төрлө милләт вәкилдәре араһында аралашыуҙы еңеләйтә.
Конго Демократик Республикаһында дөйөм алғанда 242 йәнле һөйләү теле бар. Ethnologue 215 тел иҫәпләй. Рәсми тел булып француз теле тора, ул колониаль осорҙан мираҫ булып күскән. Дүрт тел «милли» статусҡа эйә: конго, лингала, суахили, луба.
Лингала (үҙәктә һәм төньяҡ-көнбайышта милләт-ара аралашыу теле), кингвана (суахили диалекты, илдең үҙәк һәм көнсығышында), киконго (көньяҡ-көнбайыш), чилуба (үҙәге һәм көньяҡ-көнбайыш). Шулай уҡ, колониаль осор дауамында илдең рәсми теле булып голланд теле торған, әммә артабан уны француз теле ҡыҫырыҡлап сығарған. Дөйөм алғанда дәүләт территорияһында яҡынса 242 тел ҡулланышта ҡала.
Ил Бельгия колонияһы булған саҡта, башланғыс мәктәптә 4 тел уҡытылған, был күренеш Конгоны Европа колониаль осоронда халҡы милли телдәрҙәге грамотаға эйә булған иң һирәк Африка иле тип күрһәтә. Колониаль осорҙа һолланд һәм француз телдәре рәсми телдәр була, әммә француз теле иң мөһим тел булып ҡала.
Административ бүленеше
Конго Демократик Республикаһы 26 провинцияға бүленә. Һәр провинцияның башында губернатор тора, уны халыҡ 5 йыл мөҙҙәткә һайлай. Провинцияларҙа Закондар сығарыу власының юғары органдары булып халыҡ вәкилдәренең урындағы советтары тора, улар халыҡ тарафынан биш йыл мөҙҙәткә һайлана.
Дәүләт ҡоролошоноң нигеҙҙәре
Конго Демократик Республикаһы — президентлыҡ төрөндәге федератив республика. Дәүләттең төп законы булып конституция тора, ул 2006 йылда ҡабул ителә. 2006 йылғы конституция, шулай уҡ Өсөнсө республика конституцияһы булараҡ та билдәле, 2006 йылдың февралендә үҙ көсөнә инә. Яңы конституция буйынса КДР парламенты ике палаталы: Сенат 108 ағзанан тора, улар төбәк парламенттар тарафынан биш йылға һайлана һәм 500 кешенән торған Милли йыйылыш, уны биш йыл мөҙҙәткә халыҡ һайлай. Башҡарма хакимиәт президент һәм Милли йыйылышта күпселек тәшкил иткән һәм партиянан премьер-министр етәкләгән хөкүмәт араһында бүленгән була. Хөкүмәт парламент алдында яуаплы, ә президент икенсе мөҙҙәткә һайланыу мөмкинлеге менән биш йылға һайлана. Яңы конституция шулай уҡ төбәктәргә яңы вәкәләттәр бирә. Провинцияларҙа закон сығарыу органдары губернаторҙарҙы — төбәк хөкүмәте башлыҡтарын һайлау хоҡуғына эйә. Шулай уҡ яңы конституция буйынса Юғары суд өс яңы институтҡа бүленә. Конституцияға аңлатма биреү прерогативаһы Конституция судына күсә.
Хөкүмәте
Дүрт йыллыҡ күсеү осоронан һуң ике конституция араһында властың бөтә тармаҡтары кимәлендә яңы сәйәси институттар булдырылды, яңы административ бүленеш, ДРК сәйәси системаһы ҡабул ителде, ниһайәт, президент демократик республикаһының тотороҡло төрөн ҡабул итте. 2003 йылғы күсеү Конституцияһы ҡағиҙәләренә ярашлы, ике палатанан - Сенаттан һәм Милли йыйылыштан торған закондар сығарыу органы булдырылды. Бынан тыш, Сенат яңы конституция әҙерләү өсөн яуаплы. Башҡарма власть президент һәм дүрт вице-президент етәкселегендәге 60 ағзанан торған министрҙар кабинетына йөкмәтелде. Президент ҡораллы көстәрҙең Юғары баш командующийы вәкәләттәрен алды. Күсеү конституцияһы шулай уҡ конституцияны аңлатыуға хоҡуҡлы Юғары суд етәкселегендә сағыштырмаса бойондороҡһоҙ суд системаһын билдәләне.
Парламенты
Конго Демократик Республикаһы парламенты ике палаталы:
2011 йылғы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Милли ассамблеяла иң күп урынды (500-ҙән 62) президент Кабил Жозеф партияһы ала (Реконструкция һәм халыҡ демократик партияһы).
2007 йылдың 19 ғинуарында Сентаҡа һайлауҙар йомғаҡтары буйынса, президент партияһы 22 урын, 7 партия — 14-тән алып 2 урынға тиклем, 18 партия — 1-шәр урын, шулай уҡ Сенатҡа 26 партияһыҙ үтә.
Коррупция
1965-1997 йылдарҙа Конго Демократик Республикаһы менән етәкселек иткән Мобуту Сесе Секоның коррупцияны ғәмәлдә һөҙөмтәһендә, 1996 йылда ил иҡтисади бөлгөнлөккә төшә. Үҙенең хакимлығы ваҡытында Мобуту 4 миллиардтан алып 5 миллиард АҠШ долларына тиклем аҡса үҙләштерә. 2009 йылдың июлендә Швейцария суды Мобутуның сит ил активтарын ҡайтарыу буйынса (Швейцария банктарында булған 6,7 миллион АҠШ долларына яҡын) элекке дәғүәләрҙең ваҡыты сыҡҡан, шуға күрә активтар уның ғаиләһенә тапшырылырға тейеш, тип билдәләй.
Президент Кабил Жозеф, 2001 йылда власҡа килгәс, иҡтисади енәйәттәр менән көрәш буйынса комиссия ойоштора.
Иҡтисады
Тәбиғи ресурстары — кобальт, германия, тантал, алмаз донъяла иң ҙур запасы, уран, вольфрам, баҡыр, цинк, ҡурғаш запасын бериллий, литий, ниобийҙың Африкала иң ҙур запасы, нефть, күмер, мәғдән тимер, марганец, алтын, көмөш, бокситтың ҙур ятҡылыҡтары. Тәбиғи малахит менән тәьмин итеү буйынса лидер. Ҙур гидроэнергия һәм урман ресурстары.
Граждандар һуғышынан һуң, илдең иҡтисади хәле 2002 йылдан яҡшыра башлай. ДРК властары халыҡ-ара финанс ойошмалары һәм ярҙам күрһәткән илдәр менән мөнәсәбәттәрҙе тергеҙҙе. Экспорт килемдәренең төп сығанағы булған тау сеймалын табыу өлкәһендәге эштәрҙе тергеҙеү 2006-2008 йылдарҙа эске тулайым продукттың артыуына килтерҙе. Әммә 2008 йыл аҙағынан ДРК-ла етештерелгән төп экспорт тауарҙарына ихтыяждың һәм хаҡтарҙың төшөүе ил иҡтисадында яңы торғонлоҡҡа килтерҙе.
Йән башына эске тулайы продукт буйынса ХВФ мәғлүмәте 2017 йылда — 790 доллар тирәһе. (донъяла 185-се урын).
Сәнәғәт - тау мәғдәне (алмаз, алтын, баҡыр, кобальт, цинк), ҡулланыу продукцияһы (текстиль, аяҡ кейеме, тәмәке, аҙыҡ-түлек һәм эсемлектәр), урман материалдары.
Ауыл хужалығы — кофе, шәкәр, пальма майы, каучук, сәй, хинин, кассава (тапиока), банан, тамыраҙыҡ, кукуруз, емеш-еләк; малсылыҡ һүлпән үҫешкән.
Тышҡы сауҙаһы
Экспорт (8,3 млрд доллар. 2017) — баҡыр, кобальт, алмас, алтын, ағас материалдары, нефть, кофе. Экспорт тауарҙарын төп һатып алыусылар (2017): Ҡытай — 39,7 %, Бельгия — 21,7 %, Көньяҡ Корея — 7,2 %, Сәғүд Ғәрәбстаны — 7,1 %.
2017 йылда 5, 0 миллиард суммаһына тауар импортлана — аҙыҡ-түлек, машиналар эшләү продукцияһы, транспорт саралары, яғыулыҡ. Импорт менән менән төп тәьмин итеүсе илдәр (2017): Ҡытай — 19,4 %, Көньяҡ Африка Республикаһы — 9,9 %, Замбия — 10,6 %, Бельгия — 9 %.
Конго Демократик Республикаһының тышҡы бурысы — 5,324 млрд доллар. (2017 йыл).
Рәсми статистикала Конго тышҡы сауҙаһының мөһим пункты төшөп ҡалған — тантал сеймалының күләгәләге экспорты. Хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары һәм халыҡ-ара матбуғат тарафынан ҡара баҙарҙа Конгонан танталит менән легаль булмаған сауҙа итеү мәсьәләләре әүҙем яҡтыртыла. Донъяның иң эре электроника етештереүселәре мафияһы, Конго менән күрше хөкүмәттәр был енәйәттә ҡатнашыусы булараҡ ғәйепләнә. 2003 йылда «The New York Times» гәзитендә Ҡаҙағстандың «Казатомпром» предприятиһы адресына Конго сеймалын законһыҙ рәүештә импортлауға ҡағылышлы яҙыуҙар күренә. Ошо уҡ мәсьәлә «ОКО» гәзитендә яҡтыртыла (2003 йылдың 11 апрелендәге № 114 гәзит ). 2002 йылда Бельгияла хоҡуҡ һаҡлау ойошмалары тарафынан «Минең кеҫя телефонында ҡан таптары юҡ! Конгола һуғышты туҡтатығыҙ!» социаль кампанияһы үткәрелә. Тантал сеймалын законһыҙ һатыу проблемаларына 2010 йылда йылда «Кровь на твоем мобильном» документаль фильмы арнала.
Мәҙәниәте
Ил ҙур этномәҙәни төрлөлөгө менән айырыла (200-ҙән ашыу халыҡ, 242 тел бар).
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы RTNC (Radio-Télévision nationale congolaise «Конголез милли радиоһы һәм телевидениеһы»); элек — OZRT (Office zaïrois de radiodiffusion et de télévision «Заир телевидение һәм радиотапшырыуҙар идаралығы»), үҙ эсенә RTNC 1 (1976 йылдан) һәм RTNC2 (1999 йылдың мартынан) телеканалдарын, дөйөм милли RTNC Nationale Chaîne радиостанцияһын һәм төбәк радиостанциялар селтәрен ала (RTNC Chaîne Kinshasa һ. б.).
Спорт
Конго Демократик Республикаһы даими йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша, ғәҙәттә 5-10 төр буйынса спортсы ебәрә. Әлегә Олимпия уйындарында миҙал яулаған спортсылары юҡ.
Тагевербен
Тагевербен (Tagewerben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 808 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 128 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6667 һәм автомобиль коды — BLK.
Зәңгәрһыу урам (Өфөнөң Ленин районы)
Зәңгәрһыу урам— Өфө ҡалаһы  Ленин районының Т ымыҡ ҡасабаһында (тораҡ массив) урынлашҡан.
Почта индексы — 450017, ОКАТО коды — 80401380000.
Тымыҡ ҡасабаһының  көньяҡ ситендә урынлашҡан. Көньяҡ һәм көнсығыш яғында — тәбиғи мөхит (Киндер күле, урман). Урамдың оҙонлоғо — 529 метр. Ҙәңгәрһыу урам Арбат һәм Троицкий урамдары менән киҫешә.
Урамдың рәсми исеме 1995 йылдың 29 ноябрендә барлыҡҡа килә (Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡала советы Президиумының  1995 йылдың 29 ноябрендәге 10/20- сы һанлы ҡарары менән «Өфө ҡалаһының Ленин районы Тымыҡ ҡасабаһындағы урамдарҙың һәм тыҡрыҡтарҙың исемен үҙгәртеү тураһында»)
Джюгас (футбол клубы)
«Джюгас» (Futbolo klubas Džiugas) — Литваның футбол клубы. Тельшя ҡалаһында урынлашҡан. 2014 йылда барлыҡҡа килгән.
Рочуга (Северная Гбача ҡушылдығы)
Рочуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Северная Гбач йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кучук-Бай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няулата-Яха
Няулата-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Огуркина
Огуркина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2153/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Суруш
Сухой Суруш — Рәсәй йылғаһы. Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Суруш йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суҡ йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Правдин Фёдор Николаевич
Правдин Фёдор Николаевич (31 май 1908 йыл, Мәскәү — 5 март 1988 йыл, шунда уҡ) — СССР-ҙың ғалим- энтомологы, биология фәндәре докторы, профессор, тура ҡанатлыларҙың систематикаһы буйынса белгес. РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Сәфәрова Афаг Бәшир ҡыҙы
Баширгызы Афаг (Afaq Bəşirqızı), ысын исем-шәрифе Афаг Бәшир ҡыҙы Сәфәрова (Afaq Bəşir qızı Səfərova) (15 август 1955 йыл) — совет һәм Әзербайжан театр һәм кино актрисаһы. Әзербайжандың халыҡ артисы (1993), «Шохрат» ордены кавалеры.
Правдин Фёдор Николаевич
Биографияһы
1908 йылдың 31 майында Мәскәүҙә тыуған. 1926—1930 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының биология бүлегендә уҡый. Үлән ашаусыларҙең баш төҙөлөшө тураһында диплом эше Эрнест Георгиевич Беккер етәкселеге аҫтында башҡарыла, был эше 1932 йылда Зология журналында баҫылып сыға. Университеттан һуң каучук һәм гуттаперчаның Бөтә союз институтында эшләй. 1938 йылда Мәскәү дәүләт университетында «Насекомые как биологический фактор в жизни тау-сагыза в Кара-Тау» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1940—1941 йылдарҙа РСФСР-ҙың ҡурсаулыҡтары буйынса Баш идаралыҡта эшләй. РСФСР-ҙың ҡурсаулыҡтарында бөжәктәр тикшереүҙе ойоштора. Һуғыш йылдарында артиллерия полкының химия хеҙмәте начальнигы була. 1943 йылда каучуклы үҫемлек институтында эшләү өсөн кире ҡайтарып алына. 1944 йылдан 1952 йылға тиклем институтта үҫемлектәрҙе һаҡлау  бүлеген етәкләй. 1949 йылда «Насекомые и сложноцветные растения» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1952 йылдан алып 1973 йылға тиклем В.И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында зоология һәм дарвинизм кафедраһы профессоры булып эшләй. 1973 йылдан алып 1985 йылға тиклем Эволюцион морфология һәм хайуандар экологияһы институтында  эшләй. 1988 йылдың 5 мартында Мәскәүҙә вафат була.
Сәфәрова Афаг Бәшир ҡыҙы
БиографияҺы
Сәфәрова Афаг Бәшир ҡыҙы 1955 йылдың 15 авгусында Баҡыла, актёр Бәшир Сафароглы ғаиләһендә тыуа. 1972 йылда мәктәпте тамамлап, ике йылдан һуң Мира аға Әлиев исемендәге театр институтына уҡырға инә.
Кеше һөлдәһе һөйәктәре
Кеше һөлдәһе 206 һөйәктән тора.
Йәйә эсендә уларҙың урыҫса һәм латинса исемдәре бирелгән, икенсе йәйәләге цифрҙар бер төрлө һөйәктәр һанын күрһәтә.