cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы
Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1951). Ғәлимов Сәләм исемендәге (1968) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1972). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1969) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Нариман Ғиләжетдин улы Сабитов 1925 йылдың 11 ғинуарында Ҡазан ҡалаһында тыуған.
Атаһы Татар дәүләт драма театрынының актеры була. Бала сағынан музыкаға һөйөү тәрбиәләп, улына башланғыс музыкаль белемде үҙе бирә.
Буласаҡ композитор 1932 йылдан Өфөлә йәшәй. Профессиональ музыкант булырға теләк уны П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү консерваторияһына алып килә. 1944 йылда Нариман Сабитов Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге башҡорт студияһында уҡырға инә.
1944—48 йылдарҙа композиция буйынса В. А. Белый класында уҡый. Артабан композитор һәм педагог, СССР-ың халыҡ артисы Анатолий Александров класында композиция буйынса белем ала. Фортепиано (П. Я. Слободской) класында белем ала. Бер үк ваҡытта күренекле педагогтар Виктор Сергеевич Смирнов һәм Иван Дмитриевич Дружинин ҡулы аҫтында симфоник дирижерлыҡ итеү курсын үтә. 1953 йылда уҡыуын тамамлап Өфөгә ҡайта.
Ижади эшмәкәрлеге
1954 йылдан 1971 йылға тиклем Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында дирижер булып эшләй. 1953—1967 йылдарҙа баш дирижер була. Башҡортостандың тәүге профессиональ композиторҙарының береһе. Театр, симфоник, камера-вокаль, ансамбль һәм хор музыкаһы үҫешенә ҙур өлөш индерә. Ошо уҡ йылдарҙа театрҙа башҡорттарҙан тәүге профессиональ дирижер Ғәйнетдин Моталов менән бергә башҡорт композиторҙарның опера һәм балеттарын сәхәнәгә сығарыу өсөн күп көс һалалар. Улар шул дәүерҙә Мәскәү, Свердловск консерваторияларын тамамлап ҡайтҡан милли йырсыларға төп партияларҙа сығыш яһап, сәхәнә йондоҙҙарына әүрелергә ярҙам итә.
Ижади эшмәкәрлеге темаларҙың күп төрлөлөгө хайран ҡалдыра. Башҡорт һәм татар музыкаль фольклорына мөрәжәғәт итеп, композицияның классик һәм заманса алымдарын менән берләштереүгә өлгәшә. Ижадында балеттар төп урынды биләп тора: «Гөлнәзирә». «Тау бөркөтө», «Яратам һине, тормош», « Айгөл иле».
Тәүге башҡорт концерттарының авторы: скрипка менән оркестр өсөн (1951. 1959, 1965), фортепьяно менән оркестр өсөн (1958). Әҫәрҙәре араһында: «Героик поэма» («Героическая поэма»; 1950), «Һунар» («Охота»; 1955), «Яулыҡ тураһында поэма» («Поэма о платке»1961); бөтәһе лә — симфоник оркестр өсөн) картиналары, Ғ.М.Рамазанов шиғырына «Үлемһеҙлек» (1952) кантатаһы һ.б.
Балалар музыкаһы әҫәрҙәре тәьҫирлеге, сағыу образлылығы менән айырылып тора: «Буратино» [1960, А. Н. Толстойҙың «Алтын асҡыс, йәки Буратино мажаралары» («Золотой ключик, или Приключения Буратино») повесы б-са], «Мурзилка-космонавт» (1963; икеһе лә — үҙенең либреттоһы) балеттары.
«Мыйыҡһыҙ тылсымсы» («Безусый волшебник»; 1967, С. В. Волков-Кривуша менән авторҙашлыҡтағы либреттоһы) операһы, фортепьяно өсөн 4 полифоник миниатюра (1951), «Балалар альбомы» («Детьский альбом»; 1969) фортепьяно пьесалары циклы, инструменталь пьесалар, хор әҫәрҙәре. Нариман Сабитов 200-ҙән ашыу йыр һәм романс, башҡорт һәм татар әҙиптәре шиғырҙарына вокаль һәм хор циклдары ижад итә. Композитор шулай уҡ күп кенә башҡорт халыҡ йырҙары музыкаль яҡтан эшкәртә. Бынан тыш ул 30-ҙан ашыу спектакль һанала. Улар араһында Римский-Корсаковтың «Батша кәләше» (Царская невеста"), Джузеппи Вердиҙың «Трубадур», Ж.Бизеның «Кармен», «Аҡбуҙат», Замандаштар опералары, Ч.Пуньиҙың «Эсмеральда», Л.Делибтың «Лакмс», А. П. Петровтың «Өмөт ярҙары» ("Берег надежды) һәм үҙенең балеттары. Уның ҡатнашлығында егерменән артыҡ сит ил, рус һәм башҡорт композиторҙарының әҫәрҙәре сәхнәләштерелә. 1968 йылда «Мин яратам һине, тормош!» балеты өсөн Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһына лайыҡ була.
1970 йылда башҡарылған «Айгөл иле» балеты һәм 1971 йылда баҫтырылған «Яңғыраһын йырҙар» исемле йыр һәм романстар йыйынтығы өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була (1972 йылда, мәрхүм булғандан һуң). Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы 1971 йылдың 7 июнендә Севастополдә гастроль ваҡытында мәрхүм булып ҡала. Өфөлә ерләнгән.
Уның эшен улы дауам итә. Рөстәм Нариман улы, (5.12. 1955, Өфөлә тыуған) — композитор, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры дирижеры. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре.
Мостай Кәримдең «Ташлама утты, Прометей!» трагедияһы буйынса «Прометей» балетына яҙған музыка өсөн Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була (2010).Шулай уҡ, Рәсәйҙең композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премия лауреаты.
Ижады
Опера:
Оратория-хор әҫәрҙәре:
Музыкаль театр өсөн әҙәрҙәр:
Симфоник әҫәрҙәр:
Камера-вокаль әҫәрҙәр:
Siemens
Акция түбәндәге фонд индекстары иҫәп-хисап базаһына индерелгән: DAX, S&P Global 100, Dow Jones EuroStoxx 50, Dow Jones Stoxx 50, Dow Jones Global Titans 50.
Siemens AG концерны донъяның 190 артыҡ илендә тәҡдим ителгән, был уны FIFA (208 милли ассоциация) һәм The Coca-Cola Company (200 дән артыҡ) ҡатнашыу менән бер рәттән географияһы буйынса компаниялар һәм ойошмалар араһында лидерҙарҙың береһе булып тора. 2009/2010 финанс йылы нәтижәләре буйынса (2008 йылдың 1 октябренән 2009 йылдың 30 сентябренә тиклем) компанияның әйләнеше 75,978 млрд евро тәшкил иткән. 2010 йылдың 30 сентябренә хеҙмәткәрҙәр һаны 405 000 кеше тәшкил итә.
Володарский күпере
Володарский күпер — Санкт-Петербург ҡалаһында Нева йылғаһы аша һалынған күтәртмәле күпер. Был күпер Ҡушма Халыҡ һәм Иваново урамдарын (Нева районы) тоташтырып тора. Үҙәк дуға магистраленең өлөшө булып тора. Ҡалалағы берҙән-бер трамвайҙар төшөү өсөн эстакадалы күпер (йылғаның һул ярында). Ағымдың үрге яғында Ҙур Обухов күпере, түбәндә — Фин тимер юл күпере.
1932—1936 йылдарҙа был күпер инженер Г. П. Передерий проекты буйынса ике ҡанатлы күтәртмәле, өс аркалы, өс арауыҡлы, металл күпер итеп төҙөлә. 1986—1993 йыл иҫке күпер һүтелә һәм металл балкалы күпер менән алмаштырыла.
Исеме
Күперҙең исеме 1918 йылда буласаҡ күпер районында атып үлтерелгән революция эшмәкәре В. Володарский иҫтәлегенә бирелгән.
1936 йылғы күпер
1932 йылда күпер төҙөөү алдынан ҡоролманың даими арка аралары өлөштәренең моделе әҙерләнелә, улар натураль ҙурлыҡтың 1/5 өлөшөн (20 м), тәшкил итә, Был аркалар Таврия баҡсаһында ҡуйыла һәм уға икеләтә ауырлыҡтағы йөк аҫып һынайҙар. Һынауҙар Г. П, Передерий, В. И. Крыжановский, В К. Качурин, А А. Долженко ҡатнашлығында үтә.
1932—1936 йылдарҙа күпер төҙөлгән.. Уны академик Г. П. Передерий, В. И. Крыжановский һәм Ленмосттрестың баш инженеры Ш. А. Джабуа етәкселегендә төҙөйҙәр. Оло Неваның тәрәнлеге ҙур булғанлыҡтан (15 м тиклем), суднолар йөрөү өсөн һәм интенсив боҙ китеүе арҡаһында ҡоролманың оҙонлоғо буйынса аралары тимер-бетондан төҙөлә һәм яр ситендәге таяныстарға бетон менән мул түшәлә. Лебедка ярҙамында аркаларҙы ҡуйыла торған урындарына понтондарҙа килтерәләр. Ҡоролманың аралыҡтары өлөштәре буйынса эштәр математика академигы А. Н. Крылов етәкселегендә алып барыла. Уның етәкселегендә гигант понтондар иҫәпләп булдырыла. . Понтондарҙың хәрәкәт итеүе ЭПРОН-ға — «Айырыуса тәғәйенләнгән һыу аҫты эштәре экспедицияһы» — ҡушыла, улар лебедкалар менән һыу аҫтына батҡан караптарҙы күтәреүҙә махсуслашҡан булып, тейешле тростары, якорҙары һәм башҡа ҡорамалдары булған була. Массалары 4000 тоннға яҡын күпер аралыҡтарын бындай понтондарҙа күсереп йөрөтөү күпер төҙөү тарихында беренсе тапҡыр ғәмәлгә ашырыла. 1935 йылдың 6 ноябрендә беренсе конструкция ҡуйыла, икенсеһе — 1936 йылдың 11 авгусында ҡуйыла. 1936 йылдың 6 ноябрендә хәрәкәт өсөн күпер асыу тантанаһы була. Күпер төҙөү менән бер рәттән йылғаның һул яҡ ярының биш киломерт араһы төҙөкләндерелә, ул Октябрь революцияһынан һуң ҡалала беренсе булып төҙөкләндерелгән яр буйы була :33. Күпер роҙонлоғо буйынса өс аралы тимер-бетон аркалы ҡоролма итеп төҙөлә, уның аҫтынан суднолар йөрөрлөк була, күперҙең урта аралығы ҡанаттары ике яҡҡа күтәртмәле була һәм Нева йылғаһының ике ярында ла юл тағатыуы тора. Күпер схемаһы: 101 + 43,6 + 101 метр булып, күперҙең дөйөм оҙонлоғо 325,24 метрға тигеҙ. Күперҙең киңлеге фермалары күсәре янында — 20,2 м, транспорт юлының киңлеге — 18 м, тротуарҙарының киңлеге — 3-әр метр. Күтәртелә торған ҡанатының массаһы — 385 тонна, ҡаршылыҡ күрһәтеүсе йөктөң массаһы — 400 тонна. Күпер схемаһы конструктив яҡтан Большеохтинский күперенә оҡшаш.
Был Нева йылғаһы аша һалынған эре тимер-бетон күпер, шулай уҡ 1917 йылдан һуң төҙөлгән иң ҙур күпер.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Володарский күпере Фин вокзалының дублеры сифатында ҡулланыла, уның аша Неваның бер ярынан икенсе ярына хәрәкәтсән состав йөрөтөлә күсерелә. Бының өсөн белгестәр төркөмө 1940 йылда профессор Г. П. Передерий һәм күпер төҙөү оҫталары А. Гастев, В Качурин, инженерҙар В. Крыжановский һәм С. Душечкин махсус тест үткәрә. Өҫтәмә рәүештә күпер аркаларының даими көсөргәнешен тикшереү өсөн өҫтәмә тимер юл паровозы менән һынап ҡарайҙар.
Ширмуга
Ширмуга (Шурмуга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Телза йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Парамонова Анна Васильевна
Парамонова Анна Васильевна (30 октябрь 1923 йыл — 19 ғинуар 2022 йыл) — табип-стоматолог. РСФСР-ҙың атҡаҙанған (1978) табибы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Биографияһы
Анна Васильевна Парамонова 1923 йылдың 30 октябрендә Пенза өлкәһенең Саранск өйәҙе Лопатино ауылында тыуған.
1941 йылда А. В. Парамонова унынсы синыфты тамамлай һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң хәрби комиссариат юлламаһы буйынса СССР Халыҡ комиссариаты боеприпастарының 583-сө Саранск заводында эшләй башлай, һуғыш аҙағына тиклем заводта эшләй.
1945 йылдан алып 1949 йылға тиклем Ҡазан стоматология институтында уҡый, уны тамамлағандан һуң Мородовия АССР-ының Ичалковский районы дауаханаһында стоматолог булып эшләй.
1953 йылдан 1962 йылға тиклем — Ичалковский район һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире. 1962 йылдан 1981 йылға тиклем — Ичалковский үҙәк район дауаханаһының баш табибы. А.ВА.Парамонованың туранан-тура ҡатнашлығында һәм етәкселегендә яңы дауахананың беренсе һәм икенсе хирургия корпусы, бала табыу йорто, балалар бүлексәһе менән поликлиника, ашхана, ашығыс ярҙам станцияһы һәм ҡан ебәреү станцияһы төҙөлә.
1965 йылдың 24 декабрендә һәм 1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиусы указы менән «Яҡшы хеҙмәте өсөн» Анна Васильевна Парамонова «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» миҙалы һәм «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1978 йылдың 23 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән «Халыҡ һаулығын һаҡлауҙы үҫтереүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Парамонова Анна Васильевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә. Ошо уҡ йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы исеменә лайыҡ була.
1981 йылдан 1992 йылға тиклем 1-се Саранск стоматология поликлиникаһында стоматолог булып эшләй.
1992 йылдан алып хаҡлы ялда. Саранск ҡалаһында йәшәй.
Кольцовка (Сережа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостафа (исем)
Мостафа — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мостафа — ғәрәптәрҙән башҡорттар һәм башҡа төрки телле халыҡтар араһында таралған ир балаларға ҡушыла торған мосолман исеме. Мәғәнәһе — «һайлап алынған», «башҡаларҙан өҫтөн».
Билдәле шәхестәр
Мостай Кәрим — (тулы исеме — Мостафа Сафа улы Кәримов; 20 октябрь 1919 йыл — 21 сентябрь 2005 йыл) — шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951—1962 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Башҡортостандың халыҡ шағиры (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). ЮНЕСКО ҡарамағындағы Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР-ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР-ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967), М. А. Шолохов исемендәге премия (1999) лауреаты.
Мостафа Кәмал Ататөрк — (Ғәзи Мостафа Кәмал-паша Mustafa Kemal Аtatürk; 1881 — 10 ноябрь 1938) — ғосман һәм төрөк реформаторы, сәйәсмән, дәүләт эшмәкәре һәм хәрби етәксе; Төркиәнең Республика халыҡ партияһын ойоштороусы һәм уның тәүге лидеры; Төркиә Республикаһының беренсе президенты, хәҙерге Төркиә дәүләтенә нигеҙ һалыусы.
Мостафа Кәрим улы Солтанов — (9 февраль 1912 йыл — 18 февраль 2009 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт журналисы, 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1977), Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (1992). Ҡыҙыл Йондоҙ, II һәм III дәрәжә Дан, II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, Күмертау ҡалаһының почётлы гражданы.
Мостафа Шакир улы Ғәзизов — (5 октябрь 1923 йыл — 27 октябрь 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, танк полкының разведка взводы уҡсыһы, командир ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы (аҙаҡтан гвардия капитаны). Башҡортостандан Дан орденының беренсе тулы кавалеры.
Мостафа Фазылғәфәр улы Солтанов (1906 — 27 апрель 1992) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия ҡыҙылармеецы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы 45-мм батареяһы тоҫҡаусыһы «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943) кавалеры.
Мостафа Матар (10 сентябрь 1995 йыл) — Ливан футболсыһы ҡапҡасы сифатында уйнай.
Фамилияла
Мостафина Фатима Хәмит ҡыҙы (26 декабрь 1913 йыл — 2 ноябрь 1998 йыл) — башҡорт ғалим-педагогы, СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре. 1936—1944 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары, 1951—1955 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, 1955—1971 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының мәғариф министры. РСФСР-ҙың 5‑се саҡырылыш Юғары Советының Президиум ағзаһы, Башҡорт АССР-ының 4‑се, 6-сы һәм 7‑се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Философия фәндәре кандидаты (1950). РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960), СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1968), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957). Ленин (1960) һәм ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966, 1971) ордены кавалеры.
Мостафин Йәмил Мостафа улы(20 май 1927 йыл) — башҡорт СССР прозаигы, тәржемәсе. СССР Яҙыусылар союзы (1971) һәм Рәсәй Яҙыусылар союзының Юғары ижади советы ағзаһы. СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең әҙәби премиялары лауреаты. БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991).
Мостафин Өлфәт Мансур улы (4 май 1959 йыл — 29 октябрь 2020 йыл) — дәүләт эшмәкәре, ғалим. Техник фәндәр кандидаты. 2018 йылдың 29 октябренән Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы (21 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-химик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2010—2013 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Мостафин Ғабдулла Сөләймән улы (5 апрель 1917 йыл — 1995 йыл) — башҡорт СССР рәссамы. 1938 йылда СССР Рәссамдар союзы ағзаһы.
Мостафин Урал Сабирйән улы (17 ғинуар 1951 йыл) — хеҙмәт ветераны, шағир, яҙыусы. 2014 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союздары ағзаһы. Баймаҡ районының Батыр Вәлид исемендәге (2002) һәм Сәғит Агиш исемендәге әҙәби премиялар лауреаты (2011).
Мостафин Эдуард Роберт улы (7 ноябрь 1991 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы. Рәсәй чемпионтаты чемпионы һәм призеры, Рәсәйҙең спорт мастеры (2012).
Топонимикала
Мостафа (Ауырғазы районы) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл.
Мостафа (Баҡалы районы) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл.
Мостафа (Стәрлебаш районы) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл.
Мостафа (Туймазы районы) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Мостафа (Ырымбур өлкәһе) — Ырымбур өлкәһенең Шарлыҡ районындағы ауыл.
Иҫке Мостафа — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Яңы Мостафа — Ауырғазы районындағы ауыл.
Мокрая Чеварда
Мокрая Чеварда — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының һул ярына тамағынан 240 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэрый-Кикя (Вели-Сурун-Еган ҡушылдығы)
Сэрый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вели-Сурун-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шехостанка
Шехостанка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырыкмас йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы
Нурмөхәмәтов Әнүәр Әбүбәкер улы (9 май 1943 йыл—17 март 2009 йыл) — театр актёры, режиссёр, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1969 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1983), Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы лауреаты (1980).
Биографияһы
Әнүәр Әбүбәкер улы Нурмөхәмәтов 1943 йылдың 9 майында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Яңы Усман ауылында тыуа. Әнүәр Әбүбәкер улы 1965 йылда — Өфө сәнғәт училищеһын (Ш.Р.Рәхмәтуллин, Р.С.Сыртланов курсы), 1975 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын (Ғ.Ғ.Ғиләжев курсы) уңышлы тамамлай.
1965 һәм 1968 йылдарҙа — Салауат драма театры актёры, 1975 йылда — режиссёры, 1978 йылдан баш режиссёры, 1987—2004 йылдарҙа «Башҡортостан» ТРК-ның телевидение студияһы режиссёры, баш режиссёры, художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1990—1996 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы булып эшләй.
Башҡорт драма театры һәм Сибай драма театры сәхнәләрендә спектаклдәр ҡуйған. Төп ролдәре: Айтуған (“Утлы өйөрмә”; дебют, 1965), Артур (“Һалдат улы”, икеһе лә — Ә.М.Мирзаһитов), Василий (“Туй көнө” — “В день свадьбы”, В.С.Розов) һ.б. образдар. Нурмөхәмәтов режиссёр эштәренә художество кәүҙәләнешенең ябайлығы, заман темаларына тартылыу, әүҙем гражданлыҡ позицияһы хас. Салауат башҡорт драма театрында — Ф.А.Әсәновтың “Тол ҡатын”, Т.Ғ.Миңнуллиндың “Дуҫтар йыйылған ерҙә”, Ф.Ә.Иҫәнғоловтың ш. уҡ исемле романы б‑са “Арыш башағы”; Башҡорт драма театрында — Ә.Һ.Бикчәнтәевтең “Йәшенле таң” (дебют, 1974), М.Фәйзиҙең “Аҫылйәр”; Сибай башҡорт драма театрында Г.Д.Хугаевтың “Андро менән Сандро” (“Андро и Сандро”) пьесаһы б‑са “Күрше хаҡы” спектаклдәрен ҡуя. “Ырыуымдың бишек йыры” (1992), “Мине Матросов тип эҙләгеҙ” (2001), “Шәһит Хоҙайбирҙин” (“Шагит Худайбердин”; 2006) документаль һәм “Миҙал” (2000) нәфис, шул иҫәптән күп сериялы “Һарығолаҡ” (1990, 1995), “Ай ҡыҙы” (2001, 2002; бөтәһе лә — “Башҡортостан” ТРК‑һы), фильмдары режиссёры.
Бер үк ваҡытта Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта. Уның башланғысы менән бында нәфис тапшырыуҙар режиссерҙарын әҙерләү буйынса махсус курс асыла.
2009 йылдың 17 мартында Өфө ҡалаһында вафат була.
Быков Николай Николаевич
Быков Николай Николаевич (1923—1978) — СССР табибы-хирургы, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, 2-се Һарытау өлкә дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1969).
Биографияһы
Николай Николаевич Быков 1923 йылдың 22 декабрендә һарытау ҡалаһында тыуған.
1942 йылдан, ун туғыҙ йәшендә, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына саҡырыла һәм ғәмәлдәге армияға фронтҡа ебәрелә. Бөйөк Ватан һуғышында 15-се гвардия һауа-десант полкында  автоматсы-десантсы  вазифаһында ҡатнаша. Төньяҡ-Көнбайыш фронтта һуғыша, 1943 йылдың 9 мартында Иҫке Русса ҡалаһы өсөн алыштарҙа ике аяғына, арҡаһына һәм башына ҡаты  яралана. 1943 йылда госпиталдә дауаланып сыҡҡандан һуң Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәткә яраҡһыҙ тип табыла. 1951 йылдың 3 майында Н. Н. Быков һуғышта күрһәткән батырлыҡтары һәм ҡаһарманлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1943 йылдан 1948 йылға тиклем   Һарытау медицина институтында уҡый. 1948 йылдан 1955 йылға тиклем Һарытау өлкәһе Базарно-Карабулак районының  Хватовск участка табибы вазифаһын башҡара. 1955 йылдан 1957 йылға тиклем һуғыш инвалидтары өсөн Һарытау госпиталендә табип-хирург булып эшләй.
1957 йылдан 1976 йылға тиклем, туғыҙ йыл дауамында, Н. Н. Быков 2-се Һарытау өлкә дауаханаһының урология бүлеге мөдире булып эшләй.
1969 йылдың 4 февралендә  СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «совет халҡы һаулығын һаҡлау өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн»  Быков Николай Николаевичҡа Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә
1976 йылдан 1978 йылға тиклем 2-се Һарытау өлкә дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире вазифаһында эшләй.
Һарытау ҡалаһында 1978 йылдың 27 июнендә вафат була, Елшан зыяратында ерләнә.
Шовша
Шовша (Шошва) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ильин күле - Лепша йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы (15 сентябрь 1940 йыл) — паразитолог-гельминтолог. Медицина фәндәре докторы (1997), профессор (1997).
Иҡназар
Иҡназар (Икназарово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845012.
Шовша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғафурова Зөһрә Мофазал ҡыҙы
Фәнни тикшеренеүҙәре
1982 йылда медицина фәндәре кандидатына дәғүә итеп, «Особенности эпидемиологии и профилактики тениаринхоза на территориях функционирования индустриальных комплексов по откорму крупного рогатого скота» темаһына диссертация яҡлай. 1996 йылда Мәскәүҙә «Эколого-социальные основы эпидемиологии и профилактики основных гельминтозов на Южном Урале» темаһына докторлыҡ диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре кеше гельминтоздары эпидемиологияһы мәсьәләләренә арналған. Ғафурова тарафынан Көньяҡ Уралдың төрлө климатик зоналары өсөн гельминтоздарҙы иҫкәртеү буйынса саралар программаһы төҙөлә. Уның ҡатнашлығында паразитар ауырыуҙарҙы иҫкәртеү буйынса федераль санитар ҡағиҙәләр, норма һәм гигиена нормативтары эшләнә. 100‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Клостер-Фесра
Клостер-Фесра (Kloster Veßra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 338 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Лавров Игорь Дмитриевич
Лавров Игорь Дмитриевич (Калуга, СССР, 15 март 1945 йыл) — урыҫ пианисы, уҡытыусы һәм композитор, Венесуэлала йәшәй. Әлеге ваҡытта  Милли  эксперименталь сәнғәт университетының  фортепьяно кафедраһы профессоры (Каракас ҡалаһы, Венесуэла).
Карьераһының башы
Игорь Дмитриевич Лавров 1945 йылдың 15 мартында Калугала профессиональ пианистар ғаиләһендә тыуған. Әсәһе – Лаврова Галина Евгеньевна – фортепиано уҡытыусыһы, Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлаған. Оләсәһе — Лидия Федоровна Лазарева, Санкт-Петербург Консерваторияһын тамамлаған.
Биш йәшенән оләсәһе Лидия Лазарева менән фортепьянола шөғөлләнә башлай. Һигеҙ йәшендә беренсе тапҡыр концерт менән, ә ун йәшендә оркестр менән сығыш яһай.
1963 йылда С.И.Танеев исемендәге Калуга өлкә музыкаль колледжын тамамлай (Наталья Владимировна Юзефович класы ), ә 1970 йылда Гнесиндар исемендәге дәүләт музыка-педагогия институтын ((Гнесиндар исемендәге ГМПИ) (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы), маэстро Теодор Давидович Гутман класы (Генрих Густавович Нейгауз уҡыусыһы).
1964—1967 йылдарҙа СССР оборона министрлығының   генерал-майор Назаров Николай Михайлович етәкселегендә  Айырым күрһәтмә оркестрында армияла (ОПОМО) хеҙмәт итә.
1970—1993
Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтын тамамлағандан һуң бөтә группалаштары менән тиерлек (бөтә сығарылыш менән) нигеҙ һалыусы һәм музыка етәксеһе Исмәғилев Заһир Ғариф улы етәкләгән яңы асылған Өфө дәүләт сәнғәт институтына (бөтә сығарыу) ебәрелә.
1970—1989 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтында эшләй, унда махсус фортепьяно кафедраһы мөдире була.
1970—1973 йылдарҙа Дәүләт музыка-педагогия институтында ситтән тороп  ассистентура-стажировка бүлегендә уҡый.
Йәшлек дуҫы һәм коллегаһы пианист Монастырский Вадим Наумович (хәҙер профессор Иерусалим музыкаһы һәм бейеүе академияһы) менән бергә 11 ноябрҙә  Өфөлә  Гутман Теодор Давидовичтың тыуған көнөндәге концерттар күп йыллыҡ традицияға әйләнә һәм күп һанлы тамашасыны йыя.
1977—1980 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы юлламаһы буйынса Дакар ҡалаһында Сенегалдың Милли консерваторияһында эшләй.
1985 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы исемен ала.
1989 йылда уны Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогия институтына саҡыралар, 1993 йылға тиклем шунда эшләй.
Игорь Лавров мастер-кластар менән СССР-ҙа, Германия, Франция, Сенегал, АҠШ һәм Гамбияла (Crossroad School, California State University, University of Southern California) сығыш яһай. Музыкант башҡарыусыларҙың төрлө милли һәм халыҡ-ара конкурстарында  жюри ағзаһы сифатында ҡатнаша.
1991—1992 йылдарҙа Лос-Анджелеста Southwestem Youth Music Festival  жюри составына инә, Dominguez Hill, Ambassador Auditorium һәм The Maestro Foundation концерт менән сығыш яһай.
1993—хәҙерге ваҡыт
1993 йылдан маэстро Хосе Антонио Абреу саҡырыуы буйынса Венесуэлала йәшәй һәм эшләй. Милли эксперименталь сәнғәт университетының фортепьяно кафедраһы профессоры, (Каракас, Венесуэла). Уның уҡыусылары күп һанлы милли һәм халыҡ-ара фестиваль һәм конкурстарҙың лауреаты була.
Солист сифатында Венесуэлала Симон Боливар исемендәге симфоник оркестр, Гран Марискаль де Аякучо оркестры, Милли филармония оркестры һәм Каракастың Муниципаль оркестры менән сығыш яһай.
1993 йылда саҡырылған артист сифатында Чайковский фестивалендә, 1997 йылда  Халыҡ-ара скрипка музыкаһы фестивалендә, 1998 йылда Каракаста  Монпелье фестивалендә, 1999 йылда IV кларнет фестивалендә, 1998 йылдан 2001 йылға тиклем  IUDEM фестивалдәрендә, 1999 йылда Венесуэлала Товар Колонияһында Халыҡ-ара камера музыкаһы фестивалендә, Каракаста йыл һайын уҙған рус музыкаһы фестивалдәрендә  (2010 йылдан) сығыш яһай. Венесуэлала “Harriet Serr”, “Sylvia Eisenstein” һәм “Yamaha” конкурстарында жюри  булып ҡатнаша.
2012 йылда Каракаста ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында эшләгән Хорхе Серрано Сәнғәт мәктәбендә Игорь Лавровтың концерт залы асылған.
Уҡыусылары
Елена Свертилова, Диана Хисмәтова, Лилиә Валямова, Войтин Анатолий, Рөстәм Шәйхетдинов, Natasha García, Alí Rafael Durán, Alla Pushnenkova, Javier Bracho, Patrice Laré, Luis Parés-Reina,  Ana Laura Manero, Adolfo Vidal  һ. б.
Ғаиләһе
Ҡыҙы – Елена Игоревна Лаврова, пианист, Рәсәй ҙең Обнинск ҡалаһында йәшәй.
Ҡатыны – Гөлнара Ғәлимшина, пианист, фортепиано уҡытыусыһы.
Шурванка
Шурванка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Люк йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу
[[Файл:Map of Russia - Economic regions.svg|500px|thumb|Рәсәйҙең иҡтисади райондары:
{{legend|#fbf77a;|1. Үҙәк}} {{legend|#7f3f11;|2. Үҙәк Ҡара тупраҡлы}} {{legend|#00bce9;|3. Көнсығыш Себер}} {{legend|#fece2c;|4. Алыҫ Көнсығыш}} {{legend|#62d2c5;|5. Төньяҡ}} {{legend|#ff898b;|6. Төньяҡ Кавказ}} {{legend|#e100fb;|7. Төньяҡ-Көнбайыш}} {{legend|#37c60a;|8. Волга буйы}} {{legend|#b1f940;|9. Урал}} {{legend|#ee2c45;|10. Волга-Вятка}} {{legend|#c0ce90;|11. Көнбайыш Себер}} {{legend|#2e3092;|12. Калининград}}]] Рәсәйҙе иҡтисади районлаштырыу — Рәсәй Федерацияһының иҡтисади райондарға территориаль бүленеше. Хәҙерге ваҡытта Рәсәйҙе ун ике иҡтисади районға бүләләр.
Калининград өлкәһе үҙаллы иҡтисади районға айырылған.
Рәсәй империяһы
Был классификацияны аныҡлап Арсеньев үҙенең «Статистические очерки России» (1848) тигән хеҙмәтендә Алаун киңлегенә Санкт-Петербург губернаһын (тарихи Ингерманландия менән сағыштырып, шулай уҡ Новгород, Тверь, Смоленск һәм Псков губерналарын индергән . 1871 йылда П. П. Семёнов-Тян-Шанский Рәсәйҙең Европа өлөшөн (Финляндия, Польша батшалығы һәм Кавказ менән бергә) 14 «тәбиғи» өлкәгә бүлгән, уларҙың сиктәрен губерналар буйынса түгел ә өйәҙҙәр буйынса аныҡлаштырған. Рәсәйҙең дәүләт статистикаһы мәнфәғәттәре өсөн ғалим губерналарға бәйләнгән 12 өлөшлө классификация тәҡдим иткән.
Был классификацияларҙан тыш (авторҙар төрлө ваҡытта Рәсәйҙең статистика органдарына етәкселек иткән), рус ғалимдары һәм методистары үҙҙәренең фәнни хеҙмәттәрендә, география курстарында һәм географик йыйынтыҡтарында үҙҙәренең районлаштырыуҙың оригиналь схемаларын яҙғандар. И. И. Вильсон «Объяснении к хозяйственно-статистическому атласу» (1869) тигән хеҙмәтендә 6 губерналар буйынса төркөм айырған: Төньяҡ, Балтик буйы, Көнбайыш, Көньяҡ-Көнбайыш, Үҙәк, Көнсығыш һәм Көньяҡ. Кенәз А. И. Васильчиков үҙенең «Землевладение и земледелие» тигән хеҙмәтендә 8 губерналар буйынса төркөм айырған.
Физик һәм иҡтисади-географик факторҙарҙы тарихи һәм халыҡ-ара иҡтисади факторҙар менән өҫтәп Д. И. Менделеев Рәсәйҙең 14 иҡтисади крайын айырған. 1898 йылда Д. И. Рихтер үҙенең «Опыт разделения Европейской России на районы по естественным и экономическим признакам» («Труды ВЭО», 1898) тигән хеҙмәтен баҫтырған; шул уҡ темаға ул 1904 йылда И. А. Стебутға арналған йыйынтыҡта ҡайтҡан.
СССР
Яңы шарттарҙа районлаштырыу комплекслы үҫеште тәьмин итеүсе ҡорал булып киткән, улар бер нисә крайҙы, өлкәне һәм хатта союздаш республиканы үҙ эсенә алған.
1963 йылда таксономик сетка раҫланған, ул 1966 йылда аныҡлаштырылған, уның составында 18 эре иҡтисади район (шуларҙың 10 РСФСР составында) һәм Молдавия ССР-ы булған. 1967 йылда Яҡут АССР-ы Көнсығыш Себерҙән Алыҫ Көнсығышҡа күсерелгән.
Рәсәй Федерацияһы
Үәҙерге ваҡытта Рәсәйҙең статистика органдары тарафынан Рәсәй Федерацияһын 12 иҡтисади районға бүлеү ҡулланыла. Иҡтисади төбәктәрҙең дөйөм Рәсәй классификаторы (Общероссийский классификатор экономических регионов, ОКЭР) Рәсәй Федерацияһы Иҡтисади үҫеш министрлығы тарафынан тотола.
Был сетка РСФСР-ға ингән (1967 йылғы таксономияла) СССР иҡтисади райондары составына тулыһынса тиерлек тура килә, бер ни тиклем айырмалар бар:
Дерби ебәк фабрикаһы
thumb|Здание музея|left|Музей бинаһы, хәҙерге куренеш thumb| Ломбе фабрикаһы [[XVIII быуатта]] thumb|Дерби ебәк фабрикаһында 1910 йылғы янғын; [[Кин, Альфред Джон картинаһы]] Дерби ебәк фабрикаһы,  Ломбе фабрикаһы (Lombe’s Mill) — ебәк етештереү буйынса беренсе фабрика һәм 2001 йылда Бөйөк Британияның Дервент йылғаһы үҙәнендәге Бөтә донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелгән иң көньяҡ нөктә. Фабрика 1702 һәм 1717 йылдарҙа, Джон Ломбе (John Lombe) Пьемонттан ебәк иләү машиналары (filatoio һәм torcitoio) һәм итальян оҫталарын алып ҡайҡас төҙөлә ; архитекторы — Джордж Сороколд (George Sorocold).
Урыны
Һыу тирмәне кеүек эшләгән Ломбе фабрикаһы Дервент йығаһының көнбайыш ярында,Томас Колчет тирмәненән йыраҡ түгел урынлаша. Хәҙерге көндә был фабрика урынында плотина төҙөлгән. Был урында йылға ағышы көслө булған.
Тарихы
2011 йылдың 3 апрелендә элекке фабрика бинаһында урынлашҡан Дерби индустрия музейы (Дерби тарихы һәм сәнәғәте музейы), башҡа музейҙарға реконструкция үткәрергә аҡса бүлеү өсөн, Дерби ҡала советы ҡарары менән ябыла. Ябылыу сәбәптәрен аңлатҡан һәм асылыу датаһы тураһында отчетта аныҡ белдереү юҡ. «Ҡаланың киләсегенә ыңғай тәҫир»ен иҫәпкә алып мезей тиҙҙән асыласаҡ, тип билдәләнә.
Итальян етештереүханаһы
Ебек иләү етештереүханаһы һыу тирмәненә оҡшаш була. Яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, ул дүрт мөйөшлө, биш ҡатлы, оҙонлоғо 33,5м, киңлеге 12м бина була. Дервент һыуы таштан эшләнгән аркалар аша аҡҡан. Тирмән бейеклеге 17м. Машиналар икенсе ҡатта урынлашҡан. Ебәк иләү машиналары өсөнсө ҡатта урынлаша. Бөтә машинаналарҙа 7м диаметрлы һәм 2м киңлегендәге һыу ҡуласаһы менән тоташҡан. Беренсе ҡаттан өҫкө ҡаттарға әйләнеү көсөн тапшырған күсәрҙең майҙаны 0,45 кв.м. Һыу ҡуласаһынан алған әйләнеү көсөн вертикаль вал горизонталь валға тапшыра. Torcitoios һәм filatoios ебәк иләу машиналары ошо әйләнеү көсө менән эшләй. Ебәк етештереүҙә йылытыу ҡулланылған станокка 1718 йылда патент алына. Ломбе йылы һауа өрҙөрөү өсөн янғын һүндереү машинаһының пар двигателен ҡуллана.
Синара Төркөмө
Синара Төркөмө— Рәсәй ҡуптармаҡ холдингы. Синара төркөменең өстенлекле бизнес-йүнәлештәре-транспорт машина төҙөлөшө, финанс хеҙмәттәре, девелопмент. Рәсәйҙә рельс транспорты өсөн күсмә состав ике иң эре етештереүселәр араһында береһе (Трансмашхолдинг менән бергә).
Компанияның Үҙәк офисы Екатеринбург ҡалаһында урынлашҡан. Forbes журналы версияһы буйынса, 2018 йылға РРәсәйҙең иң эре шәхси компаниялары рейтингында 73 урынды алып тора.
Белов Василий Михайлович
Белов Василий Михайлович (5 ғинуар 1925 йыл — 15 апрель 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, уҡсылар батальоны телефонсыһы, ҡыҙылармеец. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Василий Михайлович Белов 1925 йылдың 5 ғинуарында Мәскәү өлкәһенең Строкино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте урыҫ. Колхозда эшләгән. 1941 йылдың октябрендә колхоз көтөүен Иваново өлкәһе аша Башҡортостанға ҡыуып алып килә. Ошонан һуң Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Подлуб ауылында йәшәй.
1943 йылдың ғинуарында Башҡорт АССР-ы Боҙаяҙ район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.
Һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн ҡыҙылармеец Белов Василий Михайловичкә СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Был ваҡытта госпиталдә ятҡан Василий Белов үҙенә илдең юғары дәрәжәле исеме бирелеү тураһында белмәй ҡала. «Алтын йондоҙ» миҙалы һәм Ленин ордены шулай уҡ тапшырылмай. 1980 йылдарҙа, В. М. Беловтың артабанғы яҙмышы билдәле булғас, уға юғары наградаларҙы тапшырмаҫҡа ҡарар итәләр, сөнки был ваҡытҡа ул инде ике тапҡыр яуапҡа тарттырылған була.
1944 йылдың ғинуарынан В. М. Белов ҡабат һуғышта ҡатнаша, әммә икенсе часть составында. 1945 йылдың май айында өсөнсө тапҡыр яралана.
1945 йылда совет-япон һуғышында ҡатнаша.
1950 йылдың мартында демобилизациялана. Мәскәү өлкәһенең Раменский районы Дубки ауылында йәшәй. 1950—1958 йылдарҙа «Ильич юлы» колхозында эшләй, ә 1959—1960 йылдарҙа — 1-се һанлы Мәскәү һыуытҡысының техник бүлеге йөк ташыусыһы, 1960—1962 йылдарҙа — Люберцы ауыл хужалығы машиналары эшләү заводының ярҙамсы эшсеһе, 1962—1970 йылдарҙа — 1-се һанлы Мәскәү һыуытҡысында йөк ташыусы булып эшләй. 1970 йылда яуызлыҡ ҡылғаны өсөн хөкөмгә тарттырыла һәм 1972 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү урындарында була. Азат ителгәндән һуң яңынан йөк ташыусы булып эшләй. 1973 йылда һуғышҡан өсөн икенсегә хөкөм ителә һәм 1978 йылға тиклем иркенән мәхрүм ителә. 1978 йылдан йөк ташыусы, 1985—1986 йылдарҙа 1-се һанлы Мәскәү һыуытҡысында йөк күсереүсе булып эшләй.
1993 йылдың 15 апрелендә вафат була.
Хәтер
Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөлә, ҡаланың Еңеү паркында урынлаштырылған һалындырылған байраҡтар рәүешендә стилләштерелгән гранит плитала Геройҙың исеме соҡоп яҙылған. Герой хөрмәтенә иҫтәлекле плита 2005 йылдың майында Мәскәү өлкәһенең Раменское ҡалаһында Еңеү майҙанының Дан аллеяһында ҡуйылған. Советтар Союзы Геройы В. М. Белов тураһында биографик мәҡәлә 2005 йылда башлап тәүге тапҡыр баҫтырып сығарылған 8 томлыҡ «Башҡорт энциклопедияһының» 1 томында (а-б) урынлаштырыла.
Евграфовка
Евграфовка (Евграфовка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453445, ОКАТО коды — 80215840004.
Вилен һарайҙары
Вилен һарайҙары— Бөйөк Литва кенәзлегенең  баш  ҡалаһы Вильнаның таш һарайҙар комплексы, Вилия йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Комплекс өс һарайҙан: Өҫкө («Тау»), Түбәнге («Үҙән») һәм Ҡыйыштан тора, һуңғыһы 1390 йылда тәре йөрөтөүселәр тарафынан яндырыла  һәм бер ҡасан да тергеҙелмәй. XIV быуаттан алып XVII  быуат урталарына тиклем бөйөк литва кенәздәренең  резиденцияһы булып хеҙмәт итә, XVIII быуат аҙағына тиклем төрлө административ институттар урынлаша.
Тарихы
Түбәнге һарайҙы төҙөү  XIII быуат аҙағы  — XIV быуат башына ҡарай, Һарай тауы итәгендә ятҡан  (Гедимин  тауҙары) ауыл һарай итеп үҙгәртелә. XIV быуат башында 9-10 м бейеклеккә һәм 3,1 м киңлеккә еткән стеналарҙың  күпселеге төҙөлөп бөтә. Түбәнге һарайҙың стеналарының оҙонлоғо километрҙан ашыу була.
Күпселек башнялары бер-береһенән алыҫ торған. Түбәнге һарайҙың  иң боронғо башняларының ҡалдыҡтары кафедраль соборҙың  манараһының фундаменты аҫтында   һаҡланған, уның аҫтында  XV быуат аҙағында  —XVI быуат аҙағында ҡулайлаштырылған. Планға ярашлы башня 13,5 метр яҡтары менән  квадрат булған.
Вилен һарайҙары тураһында 1323 йылдың 2 октябрендә билдәләнгән яҙма сығанаҡтарҙа бөйөк литва кенәзе Гедимин Тевтонскийҙың орденға һәм Ригаға мөрәжәғәтнәмәһендә  телгә алына.
Һарай тауындағы Үрге һарайҙың таш стеналарын төҙөү XIV быуаттың беренсе яртыһына ҡарай тигән фараз бар. XV быуат башында бөйөк литва кенәзе Витовт бойороғо буйынса Үрге һарай яңынан төҙөлә, был, бәлки, 1419 йылда уның көслө янғын ваҡытында зыян күреүе тураһында һөйләй. Беҙҙең көндәрҙә Һарай тауының бейеклеге 48 метр тәшкил итә. Үрге һарайҙың стеналарының оҙонлоғо 320 метр тәшкил итә, һарай үҙе 110—120 метрға 50—60 метр күләм майҙанды биләй.
Литва суҡындырылғандан һуң XIV быуат аҙағында Түбәнге һарайҙың көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә   рим-католик кафедраль соборы һәм Вилен епископтарының һарайы төҙөлә. Артабан бында сиркәү үҙәге формалаша,  уларҙа шулай уҡ викарий   һәм вилен капитул резиденцияһы урынлаша.
XIII—XIV быуаттарҙа Һарай тауының көнбайыш итәгендә таш һарай төҙөлә. XV быуатта  был урында готика стилендә бер нисә ҡоролма була, улар  XVI быуаттың беренсе яртыһында ренессанс стилендә   бөйөк кенәздәрҙең яңы  резиденцияһы составына индерелә.
XVI быуат уртаһында Түбәнге һарайҙың төньяҡ өлөшөндә  арсенал (цейхгауз) барлыҡҡа килә,  XVII быуат башында ул өс төп корпустан тора.
Рус-поляк һуғышы ваҡытында, 1655 йылда, һарайҙарҙы бер ҡыйынлыҡһыҙ һәм айырым һуғышһыҙ  рәсәй ғәскәрҙәре баҫып ала. 1661 йылдың 11 июлендә Вильна кире ҡағыла, ләкин замок өсөн көрәштәр декабргә тиклем дауам итә. Һөҙөмтәлә һарайҙар ныҡ зыян күрә, тергеҙеүгә тик кафедраль собор, арсенал һәм епископ һарайы ғына дусар була.
Һум символдары
Һум аҡса берәмеге сифатында XIII быуаттан билдәле, һәм уны ҡыҫҡаса яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар һәм ҡыҫҡартыуҙар ваҡыты менән үҙгәреп торған. Беренсе билдәле варианттарҙың береһе — «һум»һүҙен ҡыҫҡартыу, юл хәрефтәренең бәйләнеше «р» һәм "у"нан.ғибәрәт Ул урыҫ яҙмаһы эволюцияһы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән һәм XIII быуаттың икенсе яртыһынан алып XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем ҡулланыла.
Әлеге ваҡытта «һум», атамаһы менән өс аҡса берәмеге йөрөй, ҡыҫҡаса яҙыу өсөн урындағы власть органдары вәкилдәренең һәр береһе үҙҙәренең айырым билдәһәләрен раҫлай
Бөтәһе өсөн берҙәм ҡыҫҡартыу ябай булған, «р.» һәм «һум» тора,былар «һум» һүҙен ҡыҫҡартыу өсөн Рәсәй империяһында уҡ ҡулланылған. .
Аҡса берәмектәренең "һум"атамаһы менән ҡыҫҡаса тарихы
Аҡса берәмеге булараҡ «һум» һүҙе XIII быуат Новгород грамоталарында осрай. беренсе тапҡыр осрашты. Гривнаның эквиваленты булып, көмөш ҡойолма, йәки уның яртыһы тора, ул гривенный-кунный аҡса системаһының элементы була (ҡара. «Древнерусская гривна», «Древнерусская куна»), эре иҫәп-хисап яһау өсөн ҡойолма-гривна, ә ваҡ-төйәк өсөн — сит ил дирхемдары һәм денарийҙары (кун) файҙаланылған XIV—XV быуаттарҙа һум аҡса иҫәпләү берәмеге булып китә, билдәләнгән көмөш һанына эквивалент булып түгел.ә ваҡ аҡса берәмектәре һанына (аҡса, алтын). Был осорҙоң мөһим документты булып минея Соловецкий монастыры йыйылышының тора, ул xv быуаттың икенсе яртыһына ҡарай. Унда түбәндәге әһәмиәтле метрологик нисбәте булған : "гривна һумлыҡ көмөш"теркәлгән. Елена Глинскаяның аҡса реформаһынан, (XVI быуаттың 30-сы йылдарында үткәрелгән) аҡса әйләнеше Мәскәү кенәзенә буйһонған территорияларҙа унифицирлаштырылған, булып торған, бөтә ерҙә лә бер денг 200 һумға тигеҙ булып ҡала. (ике денг бер тингә, тигеҙләшә, ул ваҡытта тин ваҡ аҡса берәмеге булып тора).
Тәүге тәңкәләр («һум» һүҙенең абруйы билдәләнеү менән) 1654 йылда баҫтыралар, (Алексей Михайловичтың аҡса реформаһы барышында) әммә әйләнештә йылдан ашыу ғына була, сөнки тәңкәләрҙә көмөш йөҙ тингә ҡарағанда түбән була— ысынбарлыҡта яңы бер тәңкә 64 тингәә. Шул уҡ ваҡытта Алексей Михайлович ваҡ тәңкәләр номиналынан (« начетный аҡса») төргәктәре әҙерләүҙе тәжрибәләй, улар ҙурыраҡ сумма барлыҡҡа килтерә, атап әйткәндә,дәүләттең беренсе кешеләре хәйриә өсөн тарата. Бындай төргәктәрҙе, шул иҫәптән, тәңкәләрҙең ҡиммәте тураһында, мәҫәлән, үҙенең әҫәрендә Котошихин Григорий подьячий посол приказын телгә ала: « Батша нисек итеп монастырҙарға, сиркәүҙәргә походҡа йөрөй, һәм уның йөрөүе өсөн ҡағыҙға аҡса әҙерләйҙәр, 2гривна ла, полуполтина, полтина, бер һум, ике һум 10 һәм 5 һумлыҡ 20 һәм 30 кемгә күпме бирергә бойорған , әҙер булһын.
Йәнә һумлыҡ тәңкәләр һуғыу 1704 йылда Петр I ваҡытынан бөгөнгө көнгә тиклем (ҡыҫҡа осорҙанан тыш) яңартыла. Башта был 28 грамм ауырлыҡ, саф көмөш миҡдары 25-26 грамм тәшкил иткән, көмөш тәңкәләр була. 1764 йылға был миҡдар 18 грамға тиклем түбәнәйә, башлыса көмөш тәңкәләрҙә Рәсәй империяһы осоронан уҡ үҙгәрмәй.. Петр реформаһынан 1917 йылға тиклем Рәсәй империяһының. һум берҙәм һәм төп аҡса берәмеге булып ҡала. Тик ҡайһы бер осорҙар һумға оҡшаш суррогат ассигнация һум аҡса берәмектәре менән ҡылыҡһырлана. Был Рәсәйҙә 1769 йылда тәүге ҡағыҙ аҡсалар барлыҡҡа килеү менән бәйле була (ҡара: „Ассигнация“), тиҙ осһоҙланыу арҡаһында 1769—1849 йылда аҡса суммаһы иҫәбе көмөш һумлыҡ һәм ассигнация һум бүленеш булған ,ҡиммәте буйынса улар айырылғандар.
Граждандар һуғышы башланыу һәм империяһының тарҡалыуы арҡаһында „һум“ исеме күбеһе үҙ-ара бәйләнмәгән аҡса берәмектәре (совет һумы, дон һумы, алыҫ көнсығыш һумы, кавказ аръяғы һумы, латыш һумы һәм башҡа). СССР төҙөлөү менән»һум" — Советтар Союзының һәм уның составына ингән республикаларҙың берҙәм аҡса берәмеге. Бынан тыш СССР-ҙың һумынан башҡа совет осоро тарихының һуңғы осоронда үҙаллы аҡса берәмеге булараҡ инвалютный һум һәм переводный һумдар булғандар
СССР тарҡалғандан һуң, яңынан, Граждандар һуғышы йылдарындағы кеүек, бик күп үҙ-ара бәйләнмәгән көсһөҙ, тик дөйөм атамаһы булған аҡса берәмектәре барлыҡҡа килә: рәсәй һум ы, беларус һум ы, грузин һумы, латыш һумы, таджик һумы һәм башҡалар). Аҙаҡ күбеһе икенсе үҙенсәлекле аҡса берәмектәре исеме менән әйләнештән ҡыҫырыҡланып сығарыла (ҡара. мәҡәләләр «Рублевая зона»). Әлеге ваҡытта"һум" исеме, бер нисек тә үҙ-ара бәйле булмаған, аҡса берәмектәре булып тора рәсәй һум ы, беларус һумы, днестр һумы (аҡса берәмеген өлөшләтә таныған дәүләттәр).
Юғарыла «һум», исеме йөрөткән аҡса берәмеге осорҙары йыш ҡына үҙенсәлекле күҙәтеү системаһы атамалары менән характерлана. Түбәндә уларҙың ҡайһы берҙәре һүрәтләнә.