cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Орск нефть техникумы
Тарих
1992 йылда техникумдың исеме Орск химик-механик техникум итеп үҙгәртелә, әммә 2007 йылда элекке исеме кире ҡайтарыла. 2012 йылдан алып техникум коллективы менән Татьяна Борисовна Кочеткова етәкселек итә.
Мәғариф өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәттең лицензия һәм аккредитацияһын техникум 2008 йылда ала.
2010 йылда техникум Ырымбур өлкәһе мәғариф министрлығы тәҡдиме нигеҙендә «Рәсәйҙең алдынғы мәғариф учреждениеһы» милли реестрына индерелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сезелка
Сезелка — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 412 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һалмаҡ һаны
Һалмаҡ һаны Ip — һыуҙы тотоулығы күрһәткән тупраҡтын характеристикаһы. Аға алыу һәм йәйеү сикләмәһе айырмаһы (разность между пределами текучести и раската) .Йәғни был һыуҙын %. Уны өҫтәп һыу һалмаҡ хәлдән аға башлай (процентное содержание воды, которое придётся добавить к грунту, чтобы он из пластичного состояния перешел в текучее). Һалмаҡ һаны нигеҙендә балсыҡтар айырыла:
Ip=0,01-0,07 — ҡомло тупраҡ (супесь).
Ip=0,12-0,17 — ҡаты балсыҡлы тупраҡ
Ip=0,17-0,27 — еңел балсыҡ
Ip > 0,27 — ҡаты балсыҡ
Искитим
Искитим — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Искитим районының административ үҙәге.
Ыҫмалабаш
Ыҫмалабаш – балалар уйыны.
Вострецов (Борай районы)
Вострецов (Вострецово) — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 330 кеше булған. 1966 йылға тиклем ауылдың атамаһы Казанцев була. Почта индексы — 452974, ОКАТО коды — 80218819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ыҫмалабаш
Ҡаҙ ҡанатынан ике ҙур ҡауырһынды алып, уларҙы һырттары менән бергә ҡуйып бәйләйҙәр. Йоҙороҡтай ыҫмаланы йомарлап, уға ҡауырһындарҙың башын теркәйҙәр. Был уйын ҡоралы тулайым ыҫмалабаш тип атала. Уны сәпкә атып, алыҫҡа ташлап йәки һауаға сөйөп уйнайҙар.
Әҙәбиәт
Беренсе китап. – ISBN 5-295-01280-8. Икенсе китап. – ISBN 5-295-01534-3
Кесе Никитинка
Кесе Никитинка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Никитинка йылғаһының һул ярына тамағынан 4,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка (Ҡармыш ауыл Советы, Әлшәй районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 452115, ОКАТО коды — 80202828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Утендорф
Утендорф (Utendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 471 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,09 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Табидзе Галактион Васильевич
Галактио́н Васильевич Таби́дзе (გალაკტიონ ვასილის ძე ტაბიძე;, Кутаиси янында урынлашҡан Чквиши ауылы— 17 март 1959, Тбилиси) грузин шағиры. Грузин ССР-ның халыҡ шағиры (1933). Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1944). XX быуаттың төп грузин шағирҙарының береһе, грузин шағирҙарының артабанғы быуындарына ҙур йоғонто яһай.
Биографияһы
тыуған 1891 йылдың 6 (18) ноябрендә Кутаиси янындағы Чквиши ауылында (хәҙерге Ван муниципалитеты) ауыл уҡытыусыһы, рухани ғаиләһендә тыуа.
1908 йылдан алып Тбилиси дини семинарияһында уҡый. Шул уҡ йылда баҫыла башлай.
1914 йылда тәүге шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға. 1915 йылда Һәм 1916 йылдың аҙағында Мәскәүгә килә, унда А. А. Блок, В. Я. Брюсов һәм К. Д. Бальмонт менән таныша. Шулай уҡ Петроградта була. 1916 йылдан грузин символистары ижади төркөмө «Голубые рога» журналында баҫыла.
1915 йылда, һуңғараҡ Орёл төрмәһендә тотолған сәйәси золом ҡорбаны, башҡа сәйәси тотҡондар менән 1941 йылдың 11 сентябрендә Медведев урманында бергә язаланаған ,совет партия эшмәкәре Ш. С. Окуджаваның һеңлеһенә (ოლღა ოკუჯავა) өйләнә.
1919 йылда «Артист шиғырҙары» йыйынтығын баҫтырып сығара. 1924 йылда «Мнатоби» (Светоч) журналын ойоштороусыларҙың береһе була.
Поэмалар авторы:
һәм шиғырҙар:
1930 йылдарҙағы Сталин таҙартыуҙарын кисергән Табидзе Сталиндан һуңғы осорҙа совет властары баҫымы аҫтында була. Был уны депрессияға һәм алкоголизмға килтерә. Һөҙөмтәлә ул психиатрия клиникаһына урынлаштырыла, унда өсөнсө ҡаттың тәҙрәһенән һикереп үҙен һәләк итә. Мтацминда Пантеонында ерләнгән, ҡәбер ташы — Бидзина Авалишвили.
- Б. А. Әхмәҙуллина
-И. Дадашидзе
-В. Н. Ерёменко
-О. В. Ивинская
-В. Н. Леонович
-Б. К. Лившиц
-В. Г. Полетаев
-А. С. Цыбулевский һ. б.
Табидзеның иң билдәле әҫәрҙәре иҫәбенә «Мир состоит из гор…» һәм «Ветер дует» шиғырҙары инә. Беренсеһенә Александр Пушной һәм Анатолий Бальчев музыка һалған (был йыр «Простые истины» йәштәр сериалында яңғырай), икенсеһенә — Гия Канчели көй ижад иткән.
Йорт-музей шағир тыуған Чквиши ауылында асыла. Тбилисиҙа шағир исеме менән аталған урам бар.
Крутая (Песчаной ҡушылдығы)
Крутая (Кораль) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Ағараҡ
Оло Ағараҡ — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тап йылғаһының һул ярына тамағынан 163 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әлифба Башняһы
Әлифба Башняһы (груз. ანბანის კოშკი [Анбанис кошки], күберәк Әлифба Башняһы булараҡ билдәле — Грузияла, Батуми ҡалаһында, урынлашҡан130 метр бейеклектәге башня . Башня үҙенең структураһы буйынса ДНК структураһына оҡшаш. Унда грузин яҙмаһы хәрефтәре һүрәтләнгән. Башня диңгеҙ ярынан ҡарағанда ҡаланың төньяғында урынлашҡан, шуның арҡаһында ҡала панорамаһына, шулай уҡ тауҙарға һәм Ҡара диңгеҙгә яҡшы күренеш асыла. Башняны төҙөү өҫтөндә испан CMD Ingenieros, компанияһы эшләй, ә баш архитекторы Альберто Доминго Кабо (ул шулай уҡ Кутаиси ҡалаһындағы) грузия парламенты бинаһының архитекторы була. Төҙөлөш өсөн президент фондынан һәм ҡала мэрияһынан 65 миллион лари аҡса бүленә, әммә 64 миллион ғына кәрәк була . Төҙөлөш үҙе 2010 йылдың 10 октябрендә башлана һәм 2011 йылдың декабрендә тамамлана. Әлеге ваҡытта объектты хеҙмәтләндереү өсөн йыл һайын яҡынса 60 000 лари тотонола.
Черепаново
Черепаново — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Черепаново районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 18 846 кеше йәшәй.
Орсаев Егор Орсаевич
Орсаев Егор Орсаевич (12 июнь 1910 йыл — 25 сентябрь 1951 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, сержант. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Егор Орсаевич Орсаев 1910 йылдың 12 июнендә Өфө губернаһының Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының  Мишкә районы) Камай ауылында тыуған.
Мари. Башланғыс белемле. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Армияға саҡырылғанға тиклем колхозда бригадир булып эшләй.
Егор Орсаевич 1942 йылда Башҡорт АССР-ының Мишкә район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла.
Һуғыштан һуң, Е. О. Орсаев Камай ауылында колхоз рәйесе булып эшләй.
1951 йылдың 25 сентябрендә вафат була. Башҡортостандың Мишкә районы Камай ауылында ерләнгән.
Батырлығы
«683-артиллерия полкының орудие командиры (214-се уҡсылар дивизияһы, 52-се армия, 1 Украина фронты) сержант Орсаев Егор 1945 йылдың 26 ғинуарында поляк ҡалаһы Олау (Олав) районында Одра йылғаһы буйындағы алыштарҙа батырлыҡ күрһәтә. Одра йылғаһына яҡынлашып килгән уҡсылар ротаһын һаҡлап, ул дошмандың ике пулеметын юҡ итә. Орудиеһын йылғаның ҡаршы яғына күсереп, ҡыйыу артиллерист өҫтәмә көстәр килгәнгә тиклем баҫып алған  сик һыҙыҡтарын тотоп тора».
Хәтер
Мишкә ауылында урта мәктәп һәм урам Герой исемен йөрөтә.
Камай ауылында Герой йәшәгән йортта  Е.О. Орсаевҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Ханжи-Уть-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Купино (Новосибирск өлкәһе)
Купино — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Купино районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 13 711 кеше йәшәй.
Аяна алтын, кейенә көмөш
Аяна алтын, кейенә көмөш – балалар уйыны.
Уйнарға теләүселәр түңәрәккә баҫа. Һанашмаҡ әйтеп, бер көтөүсе һайлана. Уны уртаға сығарып, күҙен бәйләйҙәр. Түңәрәк ҡап уртаға бүленеп, ике рәт барлыҡҡа килтерә һәм ҡара-ҡаршы әйтешәләр:
–	Күктә-күктә ниҙәр бар?
–	Буҙ сәкмәнле йылан бар.
–	Күкрәгендә ниҙәр бар?
–	Тәңкә менән йофар бар.
–	Ниңә бирәйем һиңә.
–	Йофарҙарын бир миңә?
–	Ник бирәйем мин һиңә.
Әҙәбиәт
Беренсе китап. – ISBN 5-295-01280-8. Икенсе китап. – ISBN 5-295-01534-3
Крутая (Чека ҡушылдығы)
Крутая  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чека йылғаһының уң ярына тамағынан 112 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Утлебен
Утлебен (Uthleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1201 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 170 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99765 һәм автомобиль коды — NDH.
Әсхәт
Әсхәт — төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әсхәт (Әсҡәт) — «иң бәхетле» мәғәнәле мосолман ир-ат исеме. Был исемдең «Әсҡәт» варианты ла бар.
Билдәле шәхестәр
Әсхәт Мәсғүт улы Мирзаһитов (13 октябрь 1928 йыл — 24 ноябрь 1989 йыл) — башҡорт драматургы, актёр, режиссёр һәм тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре. 1973—1988 йылдарҙа БАССР Яҙыусылар союзы идараһы председателе, 1976—1988 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзы секретары. Башҡорт АССР-ының IХ, Х һәм ХI саҡырылыш Юғары Советы депутаты һәм Юғары Совет рәйесе. Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1978) һәм Халыҡтар дуҫлығы (1984) ордендары кавалеры. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (1976) һәм республика комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге (1969) премиялар лауреаты.
Әсхәт Ғиниәт улы Басиров (11 ноябрь 1927 йыл — 3 октябрь 2012 йыл) — нефтсе, СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе (1972), Рәсәй Федерацияһы Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының почетлы нефтсеһе (1994).
Әсхәт Тажетдин улы Әшрәпов (15 апрель 1931 йыл — 19 апрель 2008 йыл) — кинооператор һәм кинорежиссёр; Ҡаҙаҡ ССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979) һәм ике тапҡыр Дәүләт премияһы лауреаты (1967, 1970). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971). Әсхәт Урал улы Рәхмәтуллин (16 май 1978 йыл, Өфө, СССР) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. «Салауат Юлаев» СДЮШОР тренеры. Рәсәйҙең спорт мастеры.
Әсхәт Хәтмулла улы Моҡатанов (10 апрель 1936 йыл — 3 август 2010 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. Биология фәндәре докторы (1987). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996) һәм Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2001).
Крутая (Пеша ҡушылдығы)
Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының һул ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кикрикүк
Кикрикүк – балалар уйыны.
Был уйынды урамда йәки яланда уйнарға мөмкин. Уйнаусылар ике рәт булып бер-бер артлы баҫалар, алда ишһеҙ бер бала була. Ул: “Аҡтыр, күктер, бөтәгеҙ ҙә йүгеректер, кикрикүк!” – тип ҡысҡыра.
Был һүҙҙәрҙән һуң иң арттағы иш икеһе ике яҡтан алға йүгерә, ә “кикрикүк” тигән бала уларҙың береһен тоторға тейеш. Теге иш тоталмай яңынан ҡауышһа, баҫтырған бала яңынан көтөүсе була булып ҡала. Көтөүсе береһен тотһа, тотолғаны менән рәттәр алдына барып баҫа, ә ишен юғалтҡан бала, көтөүсе булып, иң алда тора һәм уйынды дауам иттерә.
Әҙәбиәт
Беренсе китап. – ISBN 5-295-01280-8. Икенсе китап. – ISBN 5-295-01534-3
Рея (мифология)
Рея (һ. б.Ῥέα. — боронғо грек мифологияһында титанида, олимпия аллаларының әсәһе. Уран менән Геяның ҡыҙы. . Исеме «ағым» һәм «еңеллек» тигәнде аңлата. Титан Кроностың ҡатыны һәм һеңлеһе, йорт усағы алиһәһе Гестияның, ялан һәм уңдырышлылыҡ алиһәһе Деметраның. ғаиләләр һәм ырыуҙары алиһәһе Гераның, ер аҫты батшалығы аллаһы Аиданың, диңгеҙ аллаһы Посейдондың, күк күкрәү һәм йәшен аллаһы Зевстың әсәһе  . Орфиктар буйынса, Протогендың ҡыҙы. Рим пантеонында уға Опа һәм Кибела (Magna Mater) тап килә.
Кронос, атаһының яҙмышына дусар булыры тураһында күрәҙәлек ала һәм яңы тыуған сабыйҙарын аяуһыҙ рәүештә үлтерергә тотона. Рея баланы донъяға килтереү менән, Кронос уны йота. Әйткәндәй, ул хатта ҡыҙҙарын да йәлләп тормай. Ләкин Реяға иң кесеһен, Зевсты ҡотҡарып алып ҡалыу мөмкин була. Гея һәм Уран кәңәше буйынса Зевсты ул Ликтос өлкәһендә тыуҙыра, Дикти тауында йәшерен рәүештә урынлаштыра; йә уны йөклө сағында Крит утрауындағы мәмерйәлә, Дикти тауында тыуҙыра; йә, Аркадиялағы гиганттар һаҡлаған Тавмасион тауына килә (унда Реяның мәмерйәһе була), Зевсты Ликея тауында тыуҙыра, унда Кретеяның урыны була, һуңынан Лимакс йылғаһына ташлай. .
Кроносҡа ул, сабый һымаҡ итеп япмаға төрөлгән ташты алып барып бирә, титан быны һиҙмәй һәм ташты йота. Мифтың икенсе вариантында Рея Посейдонды һарыҡтар көтөүе араһында йәшереп ҡотҡара, ә Кронос айғырҙы йота. .
Д.О.Торшилов шулай уҡ Реяның ер алиһәһе булараҡ хөрмәт ителеүен билдәләй, уның эпитеты — Пандора.
Кнос ерендә Рея торлағының нигеҙе күрһәтелә. Мантинея янындағы Алесион (Блуждания) тауы уның аҙашып йөрөүҙәренән алынған. .
Һуңғы антиклыҡ осоронда Рея Фригия аллаларының Бөйөк әсәһе менән тиңләштерелә һәм Рея-Кибела исемен ала, уның культы оргиастик характер менән айырылып тора. Фригияла Рея Дионисты һауыҡтыра. Унда ул серҙәрҙе аңлай һәм Реянан кейем ала.
Рея хөрмәтенә 1905 йылда асылған Рея астероиды (577), шулай уҡ 1672 йылда асылған Сатурн юлдашы Рея аталған.
Воткөрйә
Воткөрйә (Воткурзя) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452972, ОКАТО коды — 80218840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яҡут
Яҡут (Якутово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 364 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яҡут ауылы — Бөрйән улусы Байыулы түбәһе башҡорттарының торамаһы. Уларҙың ере ҡаҙна ҡулына күскән. Унда 1834 йылда — 586, 1859 йылда 841 кеше йәшәгән. Ул XIX быуат уртаһынан Яңы Яҡут ауыл тип аталған. Яңы Мораптал улусы үҙәгенән өс саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
1842 йылда 622 кешегә 245 сирек (1960 бот) яҙғы иген сәселә. Аҙансы Әбделфәиз Вәлитов бер үҙе 178 бот иген сәскән.
Топонимия
Яҡут ауылы Ташлытау итәгендә урынлашҡан. Ташлытау Яҡуттың кешеләренә оҡшай, сөнки ҡышын балалар тау шыуа, ә йәйен бында аттарын ебәрәләр. Тау янында Юшатыр йылғаһы ағып ята. Был тауҙа таштар күп булған өсөн уны Ташлытау тип атағандар. Шулай уҡ Әүлиә тауы ла бар. Ул тауға кешеләрҙе дауалап йөрөүсе әүлиә ерләнгән, тиҙәр. Ҡуянтау тауында ҡуяндар күп булғанға шулай аталған, тиҙәр.
Минцлов Сергей Рудольфович
Минцлов Сергей Рудольфович (1 ғинуар 1870 йыл — 18 декабрь 1933 йыл) — рус яҙыусыһы, тарихи романдар авторы, рус китабы белгесе, библиограф, бер нисә археологик экспедицияла ҡатнашыусы. Рус китабы китапханаһын йыйыусы һәм системаға һалыусы. А. Р. Минцлованың ағаһы.
Ырыу тарихы тураһында
Сергей Рудольфович Минцлов тамырҙары менән Литванан сыҡҡан боронғо мәҙәни традициялы ғаиләлә тыуа. Минцловтар ырыуының ике вәкиле тевтон армияһының король Владислав Ягайло командалығы аҫтында тармар ителгән 1410 йылғы Грюнвальд һуғышында һәләк була. Буласаҡ яҙыусы Рудольф Иванович Минцловтың ҡартатаһы оҙаҡ йылдар буйына Император Халыҡ китапханаһында сит ил телдәре бүлегендә мөдир була. Уның ҡатыны, Сергей Минцловтың өләсәһе, Эрнестина де Галле, үҙ туған француз телендә талантлы шиғырҙар яҙа. Сергейҙың атаһы Рудольф Рудольфович Минцлов (1845—1904) — юрист, публицист һәм библиофил.
Тормошоноң башы
Сергей Минцлов Новгород кадет корпусында уҡып, уны шаҡтай уңышлы тамамлай. Ата-әсә улына Санкт-Петербургта шәп хәрби йәки чиновник карьераһың планлаштыра. Минцловың Санкт-Петербургта перспективалы баш ҡала гвардияһында хеҙмәт итергә балыҡ мөмкинлектәре лә була. Әммә Минцлов үҙ яҙмышын элек-электән Литва мәҙәниәте һәм тарихы менән ҡыҙыҡһыныуы арҡаһында Вильнола торған Өфө полкында хеҙмәт итергә ҡарар итә. Әммә хәрби хеҙмәт уның бар эш ваҡытын да биләп тормай — Минцлов йыш ҡына бөлгөнлөккә төшкәнлектән емерелгән шляхтичтар усадьбаларына йөрөй, уларҙың интерьерын ныҡышмалы фәнни тикшерә, һуңғараҡ ул тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһен Пруссия дәүләт китап һаҡлағысына бүләк итә. Күрәһең, уның был мөкиббән китеп тарих менән ҡыҙыҡһыныуы артабанғы яҙмышын билдәләй. Йәшләй дворян имениеларына иғтибар бүлеү тәжрибәһе арҡаһында ул отставкаға сыға һәм барлыҡ иғтибарын поляк-литва көнкүреше раритеттарын коллекциялауға бағышлай.
Александровский училищеһында уҡыуы
Тиҙҙән йәш тикшеренеүсе Мәскәүгә китә һәм унда Александровский хәрби училищеһына уҡырға инә. Бында Рәсәйҙең иң яҡшы академик белемле уҡытыусылары (уларҙың күбеһе Мәскәү университетынан саҡырыла торған була) һәм уларҙа уҡыу уға бик ныҡ оҡшай. Атап әйткәндә, Сергей күренекле рус филологы, боронғо рус текстары белгесе, Федор Иванович Буслаевтың лекцияларына йөрөүҙән үҙенә ҙур ләззәт ала.
Ижади эшмәкәрлеге
Һуңынан Сергей Минцлов — Новгород археология институтын тамамлай. Төрлө ваҡытта Минцлов һирәк дана менән сыҡҡан китаптар эҙләп табыу маҡсаты менән Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәре буйынса библиографик экспедициялар үткәрә. Артабан ул барыбер губерна һәм земство учреждениеларына эшкә инә. XIX быуаттың барлыҡ 90-сы йылдарында ул чиновник хеҙмәте менән шөғөлләнә, бер үк ваҡытта яҙыусы хеҙмәтен дә уңышлы алып барырға өлгөрә, бик күп әйберҙәр яҙа. Библиографияны ла ҡалдырмай, артабан был эше 1904 йылда Санкт-Петербургта нәшер ителгән ҡиммәтле «Рәсәйҙә рус телендә яҙылған һирәк китаптар» каталогына әйләнә. Был библиографик баҫманың айырым ҡиммәте китапҡа Рәсәйҙә цензура рөхсәт итмәгәнлек арҡаһында нәшер ителмәй ҡалған китаптар инеүҙә. 1911—1912 йылдарҙа Новгородта МИнцловтың биш томлы «Обзор записок, дневников, воспоминаний, писем и путешествий, относящихся к России» хеҙмәте баҫылып сыға. Әлеге мәлдә был уникаль йыйынтыҡ булып тора, сөнки ул үҙ эсенә егерменсе быуатҡа тиклем яҙылған 5000 мемуар тексты алған һәм рус мемуар әҙәбиәтендәге иң эре йыйынтыҡ булып тора. Артабан, 1913 йылда «Сергей Рудольфович Минцлов китап һаҡлағысы» хеҙмәте нәшер ителә һәм ул китап һөйөүселәр даирәһендә авторға киң популярлыҡ килтерә. 1904 йылда Минцловтың «За мёртвыми душами» китабы Гоголь реминсценциялары тураһында һәм Минцлов ижадындағы аллюзиялар тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинселек бирә.
Эмиграцияға тиклем Рәсәйҙәге вазифалары
Минцлов 1909 йылда шәхси характерҙағы шарттар йоғонтоһо аҫтында бер нисә тапҡыр гражданлыҡ хеҙмәте менән шөғәлләнә: 1910—1911 — Өфө губернаһының Стәрлетамаҡ өйәҙе Богоявленский ауылында (хәҙер Красноусол) земство начальнигы; 1911—1912 — Новгород губернаторының айырым йомоштары буйынса чиновнигы; 1912—1913 — Полтава губернаһында байтаҡ вазифалар.
Эмиграцияла
Беренсе бөтә донъя һуғышы башланғандан һуң, 1916 йылда, яҙмышы ҡушҡанынса Минцлов Трапезундҡа килеп эләгә, ул бында рус телендәге хәрби гәзитте етәкләй, мөхәррир колонкаһында йыш ҡына үҙ шәхси фекере менән сығыш яһай. Киләһе 1917 йылда сәйәси хәлдәр арҡаһында тыныслығын юғалтҡан Петроградҡа ҡайта. Шуға күрә Минцлов уүҙенең Выборгтағы имениеһында яҙыусылыҡ эше менән шөғөлләнергә була, тик революция тулҡындары был тымыҡ мөйөшкә лә килеп етә — Выборг 1918 йылда Финляндияға ҡушыла һәм шулай итеп Минцлов автоматик рәүештә сит ил территорияһында тороп ҡала. Киләһе туҡталышты Минцлов Сербияла яһай һәм ундағы Земун ҡалаһында, ижади тынғы табырға тырышып, төпләнеп ҡала. Ахырҙа Минцлов 1922 йылдың уртаһында рус диаспораһы булған Ригаға күсеп килә, ул заманда Париж һәм Берлинға күскән эмигранттарына ҡарағанда бәлә-ҡаза күрмәй йәшәй башлай. Ҡалала ижади атмосфера уңайлы булғанлыҡтан, Минцловтың ижади репутацияһы ныҡ үҫә, уны Риганың төрлө нәшриәттәре үҙҙәренә саҡыра, әҫәрҙәрен нәшер итә. Ошо уҡ йылда Минцлов тантаналы рәүештә үҙенең 40 йыллыҡ ижади юбилейын билдәләй, латыш иҫке обрядсылары лидеры Иван Заволоко менән дуҫлаша. Дөйөм алғанда, Минцлов 20 китап сығара, шул иҫәптән уларҙың байтаҡ өлөшө Минцловтың үҙ нәшриәтендә баҫыла.
Ижад һыҙығы
Уның иң әһәмиәтле мемуарҙар тонында яҙылған «Петербург в 1903—1910 годах» китабы, шундай уҡ тонлы «Далёкие дни» хәтирәләр китабы, эпистоляр «Трапезондская эпопея» йыйынтығы Ригала 1931 йылда донъя күрә.
Сергей Рудольфович Минцлов Пильский Петр Моисеевичтың яҡын дуҫы була һәм бер нисә Рәсәй мәҙәни-тарихи йәмғиәтенә инә. Пильский уның эштәре тураһында маҡтау һүҙҙәре яҙа, Минцловтың тикшеренеүсе библиофил ғына түгел, ә романдар яҙыусы булыуын да билдәләп үтә.
Минцловтың юғалған китапханаһы һәм Минцлов — әҙәби персонаж
Сергей Минцловтың беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған китапхана йыйылмалары бөтөн түгел. Уның китаптары тураһында тулыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн Риганың рус китаптарын йыйыусыһы Рубинчик Станиславтың китаптарына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Станислав Рубинчиктың «Рукопись, найденная в саквояже» китабы, Минцловтың юғалған йыйылмаһына бағышланып, еңел беллетристика формаһында яҙылған. Был мауыҡтырғыс мажаралы роман әҙәби герой Минцловтың төрлө тормош хәлдәре, уның тырышып китаптарын эҙләүе тураһында һөйләй. Китап 1978 йылда Ригала баҫылып сыға, ә китапты Рига рәссамы Елена Антимонова иллюстрациялар менән биҙәгән. Минцлов китапхана коллекцияһына килгәндә, уның элек яҙыусы йәш сағында йыйылғаны, Выборгҡа күсереп алып кителһә лә, өлөшләтә 1917 йылда революция осоронда, ә өлөшләтә — XX быуаттың 30-сы, 40 сы йылдарында юғала.
Ғәйнетдинов
Ғәйнетдинов — фамилия.
Минцлов Сергей Рудольфович
Башҡа әҙәби хеҙмәттәре
Минцловтың тарихи романдары рус эмигранттары араһында ҙур популярлыҡ менән файҙалана; 1933 йылда Париждың Тургенев китапханаһында уҡыусылар араһында китап таратыу буйынса уның тарихи романдары беренсе урынды биләй.
Сергей Рудольфович Минцлов Ригала вафат була, Покровский зыяратында ерләнә.
Төркиәлә туризм
Ил туристар өсөн популяр йүнәлештәр буйынса донъяла алтынсы урынды биләй.
Төркиәнең был тармаҡты үҫтереү өсөн бөтә шарттары бар: ярҙары дүрт диңгеҙ менән йыуыла (Урта диңгеҙ, Эгей, Мәрмәр һәм Ҡара диңгеҙҙәр), яр буйында субтропик урта диңгеҙ климаты хөкөм һөрә (яр буйы һыҙатының оҙонлоғо — 7200 км), ярҙарында 355 пляж урынлашҡан. Төркиәлә 700 мең урынлыҡ 2870 ҡунаҡхана бар, ул термаль сығанаҡтар һаны (1300) буйынса Европала икенсе һәм донъяла етенсе урынды биләй; иҫтәлекле урындары, тарихи һәм археологик ҡомартҡылары күп (боронғо грек һәм боронғо рим ҡалаларының, шул иҫәптән легендар Трояның харабалары, Византия һәм Ғосман империялары ҡомартҡылары). Эске транспорттың үҫешкән селтәре ил буйлап уңайлы сәфәр ҡылыу мөмкинлеген бирә.
Мысыр менән бер рәттән Төркиә лә экскурсияларҙағы юл һәләкәттәре һаны буйынса алдағы урындарҙы биләй.
Йүнәлештәре
Илдең туристар айырыуса күпләп бара торған урындары:
Статистика
2012 йылда Төркиәгә килгән авиакомпаниялар пассажирҙарының һаны 130 миллион тәшкил итә, уларҙың 45 миллионы Истанбулдың Ататөрк аэропортына, 25 миллионы Анталия аэропортына тура килә.
2015 йылда (һәм артабанғы 2016 йылда) Төркиәнең туризм тармағында хәл киҫкен үҙгәрә, был F-16 төрөк истребителенең Сүриәлә Рәсәйҙең Су-24-ен бәреп төшөрөүенә һәм шул сәбәпле Рәсәй-Төркиә мөнәсәбәттәренең насарланыуына бәйле була. Төркиәнең туризм йүнәлеше булараҡ абруйы ҡаҡшауға теракттар йышайыуы ла сәбәпсе була.
Февралдә шул асыҡлана: Рәсәйҙән ял итеүселәр килмәүе һәм теракттарҙан ҡурҡып Европанан да туристар кәмеүе арҡаһында отельерҙар Төркиәләге 1300-ләп ҡунаҡхананы һатыуға ҡуя (уларҙың дөйөм хаҡы 10 млрд евро самаһы). Бәләкәй генә ғаилә пансиондары ла, ҙур-ҙур люкс отелдәре лә һатыуға ҡуйыла. 2016 йылдың яҙында отелдә йәшәү хаҡтары ныҡ арзаная.
Төркиә һуңғы 17 йыл эсендә (1999 йылдан) сит ил туристарының ныҡ кәмеүе менән бәрелешә. Йыл йомғаҡтарынан күренеүенсә, Төркиә туристар менән бергә 15 млрд долларҙы юғалта.
Шулай ҙа киләһе йылына туристар ағымы йәнләнә төшә һәм тиҙҙән ағым ғәмәлдә элекке хәленә ҡайта.
Рәсәй йүнәлеше
Рәсәй туристик фирмалары башлыса Анталья һәм уның тирәһендәге ҡалалар (Кемер, Аланья, Белек һ. б.) йүнәлешендә эшләй. Һуңғы йылдарҙа Мәрсин иле лә популярлыҡ ала бара.
Төркиәгә Рәсәйҙән килгән туристар һаны: 2010 — 3,1 млн; 2011 — 3,4 млн; 2012 — 3,6 млн; 2013 — 4,3 млн; 2014 — 4,26 млндан ашыу; 2015 — 3,44 млн; 2016—860 мең. 2017 — 4,7 млн.
Сеитьма
Сеитьма — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Исса йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балаклея
Балаклея (Балаклія) — Украинаның Харьков өлкәһендәге ҡала. Изюм районына инә.
1923 йылдың мартынан 2020 йылдың июленә тиклем ҡала Харьков өлкәһендә иң ҙуры булған һәм хәҙерге көндә бөтөрөлгән Балаклея районының административ үҙәге булған.
Исеменең килеп сығышы
Ҡала үҙ исемен Балаклейка йылғаһынан алған (астионимдың гидронимик версияһы), был төрки телдә «балыҡлы йылға» тигәнде аңлата.
Тарихы
Хәҙерге торлаҡ пунктының тарихы 1663 йылда башлана. Атаман Яков Черниговец элекке Балаклея татар биҫтәһен нығытылған торлаҡ пунктҡа әйләндерә һәм шулай уҡ нығытмалар төҙөтә.1670 йылда Балаклея слобода казак полкы барлыҡҡа килә, ләкин 1677 йылда ул Харьков полкының бер өлөшө булып китә.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың 10 декабрендә, 44-се Германия пехота дивизияһы частары район үҙәген яулап ала. Балаклея 1943 йылдың 5 февралендә Көньяҡ-Көнбайыш фронттың 6-сы армияһы Николай Ватутин етәкселегендә азат ителә. Балаклеяла йәшәгән 500 кешегә немец баҫып алыусыларына ҡаршы көрәш өсөн дәүләт бүләктәре бирелә.
Географияһы
Балаклея ҡалаһы Харьковтан 84 км йыраҡлыҡта, Северский Донец йылғаһының һул ярында, Балаклейка йылғаһы Крайняя Балаклейка, Средняя Балаклейка һәм Волосская Балаклейка йылғалары менән ҡушылып, Северский Донец йылғаһына ҡойған урында урынлашҡан. Ҡаланы урмандар (ҡатнаш урмандар) уратып алған.
Фәрзәнә
Фәрзәнә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Фәрзәнә фарсы теленән ингән ҡатын-ҡыҙ исеме. Мәғәнәһе уҡымышлы, аҡыллы, зирәк тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Аҡбулатова Фәрзәнә Фәтих ҡыҙы (1 февраль 1960 йыл) — яҙыусы, журналист. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар (1999) һәм Яҙыусылар (1995) союздары ағзаһы, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Сәғитова Фәрзәнә Фәтҡулла ҡыҙы (20 апрель 1943 йыл) — йырсы, вокал буйынса педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Профессор (2009). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018), Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983). Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге призына республика йәш йырсылар конкурсы лауреаты (1970).
Ғөбәйҙуллина Фәрзәнә Хәйбулла ҡыҙы (14 октябрь 1945 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, тәржемәсе һәм педагог-методист. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011), Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы отличнигы (1993). Башҡортостан Республикаһының Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2021) һәм Көйөргәҙе районы хакимиәтенең Баязит Бикбай исемендәге премияһы (2014) лауреаты.
Абдуллина Фәрзәнә Фәйзи ҡыҙы (6 декабрь 1926 йыл) — педагог‑методист, мәктәп дәреслектәре авторы. РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1982), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1977), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1964).
Ғиләжева Фәрзәнә Ғәйнетдин ҡыҙы (1940 йыл), хеҙмәт ветераны. 1970—1995 йылдарҙа Дүртөйлө районы мәҙәниәт йорто хеҙмәткәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Фарзана Салик (бенг. ফরজানা সালিক), күберәк Шапла Салик булараҡ билдәле, (бенг. শাপলা সালিক) — Бөйөк Британия йырсыһы, сығышы менән Бангладештан, Лондонда йәшәй.
Фәрзәнә, Элахе (Farzana Dua Elahe) — Habit To Оthers псевдонимы аҫтында сығыш яһаусы британ актрисаһы һәм музыкаль DJ. Саут-Ист Лондон ҡалаһында тыуған. BRIT School мәктәбендә белем ала.
Хансп-Ега
Хансп-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тать-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чулым (ҡала)
Чулым — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Чулым районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 10 926 кеше йәшәй.
Алыш
Алыш — балалар уйыны.
Уйнаусылар сүкәйгән килеш тубыҡтарына ҡайыш йәки йүкәнән яһалған дүңгәләк кейәләр. Ҡулдар тубыҡ аҫтына ҡыҫтырыла. Балалар шул килеш һикергеләп йөрөй һәм бер-береһен, ҡулбаштары менән төртөп, йығырға тырыша. Йығылғаны уйындан сыға бара.
Кесе Порожняя (Вильва ҡушылдығы)
Кесе Порожняя — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вильва йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минһажетдинов Марат Хәләф улы
Минһажетдинов Марат Хәләф улы (18 май 1934 йыл — 2 июль 1972 йыл) — башҡорт совет фольклорсыһы һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1964).
Биографияһы
Марат Хәләф улы Минһажетдинов 1934 йылдың 18 майында Башҡорт АССР‑ының Учалы районы Ҡобағош ауылында Минһажетдинов Хәләф менән Минһажетдинова Мәүзифа ғаиләһендә тыуған. Ғаиләһендә башҡорт йолаларын белеп, туған телде ҡәҙерләргә өйрәнеп үҫә ул. Әсәһе танылған әкиәт һөйләү оҫтаһы, атаһы ла һөнәр-кәсеп белгән кеше була.
Өс томлыҡ «Башҡорт халыҡ ижады» әкиәттәр йыйынтығын төҙөүсе «Башҡорт совет әҙәбиәте тарихы» (2-се киҫәк, Өфө, 1966) китабының авторҙашы, бер нисә уҡыу программалары, юғары уҡыу йорттары һәм мәктәптәр өсөн башҡорт әҙәбиәте курсы китаптарының авторҙашы.
1977 йылда Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына дәғүә итеүгә тәҡдим ителгән, тик уны ала алмай.
1962 йылдан алып 1972 йылда вафат булғанына тиклем Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы булып эшләй.
Хәтер
1994 йылда Учалы районы һәм Башҡортостандың Учалы ҡала хакимиәте ҡарары буйынса иң яҡшы уҡытыусы өсөн М. Х. Минһажетдинов исемендәге йыл һайын тапшырылыусы премия булдырыла
Пенза (аэропорт)
Пенза Аэропорт (Терновка) (IATA: PEZ, ICAO: UWPP) — Пенза өлкәһендәге берҙән-бер граждандар аэропорты. Пенза ҡалаһының Первомайский районында урынлашҡан, ҡала үҙәгенән 9 саҡрым алыҫлыҡта. Федераль әһәмиәттәге аэропорттарҙың статусына эйә.
Тарих
1936 йылда Пенза өлкәһендә һауа юлдары аша йөк ташыу башлана. 1939 йылда Терновкала граждандар һауа флоты (ГВФ) асыла, ул транзит рейстар ҡабул итә. 1963 йылда пассажирҙар терминалы төҙөлә, 1970-80 йылдарҙа өлөшләтә, һуңынан тотош 2003 йылда реконструкциялана. 1970 йылдар башында осоу-ултырыу һыҙаты яһалма япма менән ҡапланған. 1980 йылда, йәйге миҙгелдә, аэропорт көнөнә СССР һәм союздаш республикаларға 60-тан артыҡ рейстар оҙата. 1990-сы йылдарҙағы көрсөктә Пензанан осоштар географияһы ҡырҡа кәмей, даими рейстар үтәү 1998 йылдың көҙөндә туҡтатыла. 1999—2003 йылдарҙа аэропорт йәй көнө генә эшләй.
2003 йылдың көҙөндә аэропорт «икенсе һулыш» ала: пассажирҙар терминалы тулыһынса ремонтлана, һәм октябрь уртаһында дүшәмбе, шаршамбы һәм йома Як-40 самолетында Мәскәүгә даими рейстар тергеҙелә. Яңы 2004 йылда рейстар һаны аҙнаға 5 тапҡыр үткәрелә. Йәйге осорҙа элекке Сочи һәм Санкт-Петербург транзит рейстары асыла. 2006 йылдың башында Мәскәүгә рейстар һаны ике тапҡырға арта: рейстар ике көнгә бер тапҡыр башҡарыла, ә июндә Саратов — Пенза — Санкт-Петербург рейстары асыла, Уны Һарытау авиалинияларының Як-42 самолеттары үтәй. 2008 йылдың йәйендә Як-42 самолетында Пензанан Мәскәү, Һарытау, Санкт-Петербург һәм Сочи рейстары буйынса осоштар яһала, әммә финанс кризисы арҡаһында Як-42 рейстары көҙөн туҡтатыла. 2010 йылдың февралендә Мәскәүгә өҫтәмә рейстар асыла, улар «Руслайн» авиакомпанияһының CRJ-200 самолеттарында башҡарыла, әммә улар оҙаҡ эшләй алмай. 2013 йылдың июлендә аэропортты реконструкциялауҙың сираттағы этабы башлана: ул тулыһынса ремонтлана, осоу-ултырыу майҙаны яңынан япма менән тулыһынса ҡаплана. Ремонт бөткәс, аэропорт тарихында тәүге тапҡыр Пенза Ту-154 самолеттарын ҡабул итә башлай.
Техник мәғлүмәт
2008 йылда осоу-ултырыу юлы 700 метр оҙонлоҡтан — 2,8 км тиклем оҙайтыла. Шулай уҡ юлдар реконструкциялана һәм киңәйтелә. Перрон 2 ике тапҡырға тиерлек ҙурайтыла. Аэропорт бөтә төр пассажир самолеттарын, Boeing 747 һәм Airbus A380-дән тыш, ҡабул итә ала (ҡайһы берҙәре — сикләүҙәр менән)
Һауа судноларының ҡабул ителеүсе типтары
Ан-2, Ан-12, Ан-24, Ан-26, Ан-28, Ан-30, Ан-140, Ан-148, Ил-114, Л-410, Ту-134, Ту-154, Ту-204, Ту-214, Як-40, Як-42, airbus a319, ATR 42, ATR 72, Bombardier CRJ 100/200, 120 Brasilia Embraer EMB, 170 ERJ Embraer, 190 ERJ Embraer, Pilatus PC-12, 2000 SAAB, Sukhoi Superjet 100, 208 Cessna һәм еңел вертолеттарҙың бөтә төрҙәре. Осоу-ултырыу һыҙатының классификация һаны (PCN) 31/R/B/X/T.
Ваҡиға
1986 йылдың 22 июнендә Ту-134 самолеты осоу-ултырыу юлынан ситкә сығыу арҡаһында осоу туҡтатыла. 59 кеше йөрәк өйәнәгенән һәләк була
Аэропорт эргәһендәге территорияларҙа авиаторҙар хөрмәтенә иҫтәлекле билдәләр
Пенза ҡалаһының Үҙәк урамында, Пенза аэропорт бинаһына инеү урыны алдында, Пенза ветерандар ойошмаһы ағзалары инициативаһы буйынса авиаторҙарға арналған ике иҫтәлекле билдә ҡуйыла.
2001 йылда Пензала 1941-1945 Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Пензаның «Терновка» хәрби аэродромында эшләгән авиаторҙарға Иҫтәлекле билдә ҡуйыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Крутиха (Тара ҡушылдығы)
Крутиха  — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының уң ярына тамағынан 436 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кәрим (исем)
Кәрим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа Кәрим исеме киң таралған.
Этимология
Кәрим ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Башҡортсаға тәржемәлә йомарт, киң күңелле, рәхимле, мәрхмәтле, бөйөк, ҡәҙерле, хөрмәтле тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Дияров Кәрим Мөхәмәҙи улы (15 ғинуар 1910 йыл — 17 ноябрь 1986 йыл) — педагог, ҡурайсы. 1946—1975 йылдарҙа Баймаҡ районы мәктәптәре уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983).
Иҙелғужин Кәрим Абдулла улы (2 ноябрь 1895 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Тинчурин Кәрим Ғәли улы (15 сентябрь 1887 йыл — 15 ноябрь 1938 йыл) — татар драматургияһы классигы, артист һәм режиссёр. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ишбаев Кәрим Ғайса улы (9 февраль 1937 йыл — 15 март 2015 йыл) — ғалим-башҡорт тел белгесе, педагог. 1976—2015 йылдарҙа хәҙерге Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1977 йылдан — башланғыс белем биреү педагогикаһы һәм методикаһы кафедраһы мөдире, 1983 йылдан — башланғыс кластар факультетының декан урынбаҫары, 1990 йылдан башҡорт һәм рус филологияһы һәм уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (2000). Рәсәй Федерацияһының (2009) һәм Башҡортостан Республикаһының (2002) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1992), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2005). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры (1986).
Ярлы Кәрим (төп исеме Кәримов Ғабдулла Әхмәтвәли улы; 16 июнь 1901 йыл — 1937 йыл) — шағир, журналист. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1917—1919 йылдарҙағы башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәре, Башҡорт айырым уҡсылар бригадаһының сәйәси хеҙмәткәре. 1920—1926 йылдарҙа «Башҡортостан хәбәрҙәре», «Башҡортостан» гәзиттәре, РКП (б)-ның Стәрлетамаҡ өйәҙ комитеты хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған шағир Фәтих Кәримдең бер туған ағаһы. Милләте башҡорт.
Кәрим Абдул-Джаббар Фердинанд Льюис Алсиндор (кесе) (ингл. Ferdinand Lewis Alcindor,Jr.; 16 апрель 1947 йыл, Нью-Йорк, АҠШ), (Kareem Abdul-Jabbar) — Американың профессиональ баскетболсыһы. Милли баскетбол ассоциацияһы (НБА) тарихында даими чемпионаттарҙа тупланған мәрәйҙәр һаны буйынаса (38 387) лидер. НБА-ның иң мөһим уйынсыһы тип тә иң күп тапҡыр танылыу алған (6 ҡабат). Бөтә йондоҙҙар матчтарында ла иң күбе ул ҡатнашҡан (19 тапҡыр), 15 мәртәбә бөтә йондоҙҙҙарҙың шартлы йыйылма командаһына индерелгән, 11 ҡабат шартлы һаҡ йыйылма командаһына алынған. Алты тапҡыр НБА чемпионы титулына эйә булған, ике мәртәбә финалдың иң мөһим уйынсыһы тип танылған. 1995 йылда Баскетбол Дан залына, 1996 йылда ассоциация тарихындағы иң яҡшы 50 уйынсы иҫәбенә индерелгән. НБА-лағы бөтә карьераһы дауамында ике клуб — «Милуоки Бакс» һәм «Лос-Анджелес Лейкерс» өсөн генә уйнаған. Ислам динен ҡабул иткәндән һуң күпмелер ваҡыт үткәс, 1971 йылда исемен алмаштыра. Баскетболсы карьераһын 42 йәшендә тамамлай.
Фамилияла
Мостай Кәрим (тулы исеме — Мостафа Сафа улы Кәримов; 20 октябрь 1919 йыл — 21 сентябрь 2005 йыл) — шағир, драматург, тәнҡитсе, публицист, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1992). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1939 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1951—1962 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, 1962—1989 йылдарҙа РСФСР Яҙыусылар союзы идараһы секретары. РСФСР-ҙың IV—XI саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1979). Башҡортостандың халыҡ шағиры (1963). РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1982). ЮНЕСКО ҡарамағындағы Х. К. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара балалар һәм үҫмерҙәр өсөн китаптар советының Почётлы дипломы эйәһе (1978). Ленин премияһы (1984), СССР‑ҙың Дәүләт премияһы (1972), РСФСР‑ҙың К. С. Станиславский исемендәге дәүләт премияһы (1967), Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1967), М. А. Шолохов исемендәге премия (1999) лауреаты.
Кәримов Таһир Шакир улы (5 ғинуар 1912 йыл — 21 июнь 1978 йыл) — композитор.
Кәримов Тимербулат Олег улы (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе[1], "Мостай Кәрим фонды"н ойоштороусыларҙың береһе[2], күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).
Кәримов Илгиз Мостафа улы (10 ғинуар 1942 йыл — 15 март 2019 йыл) — тәржемәсе, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Мостай Кәримдең улы.
Кәримов Әхим Кәрим улы (5 декабрь 1917 йыл — 28 август 2015 йыл) геохимик, геология-минерология фәндәре докторы (1969), профессор (1973). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Кәримов Ҡәүи Кәрим улы (15 ғинуар 1947 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2000), профессор (2001). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1993), СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1990), Башҡортостан Республикаһының белем биреү отличнигы (1997), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Кәримов Әмир Хәбибулла улы (20 апрель 1915 йыл — 23 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың атҡаҙанған летчик-һынаусыһы.
Кәримов Ғәлимйән Тимербай улы (15 март 1952 йыл) — уҡытыусы, журналист, партия органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. 1988 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы.
Ауылдар
Кәрим (Бишбүләк районы) (Каримово) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Кәрим (Учалы районы) (шулай уҡ Төпәй) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Илсеғол ауыл Советына ҡарай.
Беренсе йөк ташыу компанияһы
«Беренсе йөк ташыу компанияһы» ААЙ ( «БЙТК»ААЙ) — Рәсәйҙә иң эре йөк ташыу компанияһы. Компания 2007 йылда «Рәсәй тимер юлдары» ААЙ реформа ваҡытында, Рәсәй тимер юлдарының йөҡ ташыу машиналар һәм инфраструктура нигеҙендә тыуҙы. Рәсәй тимер юлдары - монополия булғас, ул башҡа йөҡ ташыусы компаниялар менән конкуренлашмаған. «Беренсе йөк ташыу компанияһы» «Рәсәй тимер юлдарға» конкуренция эшләү өсөн маҡсаты менән тыуҙы. . Беренсе йөк ташыу компанияһына «РЖД» 200 мең вагон бирҙе.
Кәрим (исем)
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мостай Кәрим урамы — Өфө ҡалаһындағы урам. Ҡаланың тарихи өлөшө булған Ленин районында урынлашҡан.
Беренсе йөк ташыу компанияһы
Хужалар
100% акцияны миллиардер Владимир Лисиндын «Независимая транспортная компания» тота. Беренсе йөк ташыу компанияһына Рәсәйҙең 22 % вагон тота.
Ҡоролош
Компания 14 филиалдан тора: Беренсе йөк ташыу компанияһы VR Group менән Украинала « Freight One Scandinavia Ltd» аҫты. Беренсе йөк ташыу компанияһы Ҡаҙаҡстанда филиалды асасаҡ.
Мырҙағол
Мырҙағол (Мурзагулово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 99 % тәшкил итә(40 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каргат (ҡала)
Каргат — Рәсәйҙең Новосибирск өлкәһендәге ҡала, Каргат районының административ үҙәге.
2021 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8914 кеше йәшәй.
Паровоз (балалар уйыны)
Паровоз — балалар уйыны.
Әҙерлек
Балалар ишләшеп ике тигеҙ төркөмгә бүленә. Һыҙыҡ һыҙыла. Беренсе яҡ һыҙыҡтың бирге яғына, икенсе төркөм –аръяғына баҫа.
Уйындың аңлатмаһы
Һыҙыҡ өҫтөндә ҡапма-ҡаршы ике башлыҡ тора. Улар бер-береһенең ҡулын ныҡ итеп тоталар, ә иптәштәре улар артынан теҙелешә. Сигнал булыу менән һәр ике төркөмдөң уйынсылары, бер-береһенең биленән тотошоп, һыҙыҡ аша тартыша башлай. Ҡайһы яҡ ҡаршы төркөмдө үҙ яғына һөйрәп сығара, шул яҡ еңеүсе була.