cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эпистоляр әҙәбиәт
Эпистоляр әҙәбиәт (грекса epistole — хат) — яҙыусыларҙың, сәнғәт һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең, ғалимдарының ижтимағи-эстетик әһәмиәткә эйә хаттарынан торған йыйынтыҡ һәм китаптар. Башҡорт әҙәбиәтендә Мәжит Ғафуриҙең, Сәғит Агиштың, Зәйнәб Биишеваның, Мостай Кәримдең һ.б. хаттары әҫәрҙәр томдарында, йыйынтыҡтарында донъя күрҙе. Уларҙың хаттары үҙ тормоштарын, донъяға ҡараштарын сағылдырған шәхси пландағы документ булыуҙары менән әһәмиәтле.
Оло Кша
Оло Кша — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пор-Еган
Пор-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға айка-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хуциев Марлен Мартынович
Хуциев Марлен Мартынович  (4 октябрь 1925 йыл — 19 март 2019 йыл) — грузин сығышлы СССР һәм Рәсәй кинорежиссеры, сценарист, актер һәм педагог. СССР-ҙың халыҡ артисы (1986). Рәсәй Федерацияһының дәүләт премияһы лауреаты (1993). Рәсәй художество академияһының Почетлы ағзаһы.
Биографияһы
Марлен Хуциев 1925 йылдың 4 октябрендә Тифлиста (хәҙерге Тбилиси, Грузия) СССР эске һәм тышҡы сауҙа халыҡ комиссары урынбаҫары Хуциев Мартын Леванович (Хуцишвили) һәм актриса Нина Михайловна (ҡыҙ фамилияһы Утенелишвили) ғаиләһендә тыуған. Исеме Маркс, Ленин исемдәренән алынған акроним.
Тбилисиҙа 43-сө урта мәктәптә уҡый. 1950 йылда ВГИК-та режиссер факультетын тамамлаған (Игорь Савченко оҫтаханаһы).
1953—1958 йылдарҙа Одесса киностудияһында эшләй. 1959—1964 йылдарҙа — М. Горький исемендәге киностудияла, 1965 йылдан — "Мосфильм"да.
Байтаҡ фильмдарында сценарий авторы йәки авторҙашы булараҡ сығыш яһай. Актер булараҡ, башҡа режиссерҙарҙың фильмдарында төшә. 1967 һәм 1986 йылдарҙа «Современник» театрында «Случай в Виши» исемле спектакль ҡуя (Артур Миллерҙың пьесаһы буйынса)р.
1965 — 1986 йылдарҙа СССР кинематографистар союзы идаралығы секретары була.
1966 йылда Иосиф Сталиндың реабилитациялауына ҡаршы мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең хатына ҡултамға ҡуя.
1968—1971 йылдарҙа Үҙәк телевидениеның «Экран» ижади берекмәһенең художество етәксеһе була.
1978 йылдан алып ВГИК-та нәфис фильм режиссураһы оҫтаханаһы менән етәкселек итә. Профессор. 1987—2009 йылдарҙа ВГИК -тың уйын киноһы буйынса режиссура кафедраһы мөдире була.
1998 йылдан рәйесе Рәсәй кинематографистар союзының уйын киноһы буйынса комитет рәйесе.
2008 йылдың 19 декабрендә Рәсәй кинематографистар союзының рәйесе итеп һайлана. 17 март, 2009 йылдың 17 мартында съезд һөҙөмтәләрен законһыҙ тип таный.
2019 йылдың мартында Боткин дауаханаһына эләгә, шунда 94-се йшендә реанимация бүлегенд вафат була. 20 мартта Троекуров зыяратында ерләнә.
Үҙағас
[[Файл:16 wood samples.jpg|thumb|right|300px|Үҙағастың 16 төрө:
3. Ҡарағас Larix decidua
4. Артыш Juniperus communis
5. Уҫаҡ Populus tremula
6. Күгағас (Граб)Carpinus betulus
7. Ҡайын Betula pubescens
8. ерек Alnus glutinosa
9. Бук ағасы Fagus sylvatica
10. Имән Quercus robur
11. Ҡарама Ulmus glabra
12. Һары сейә ағасы Prunus avium
13. Груша (Армыттирәк) Pyrus communis
14. Саған Acer platanoides
15. Йүкә Tilia cordata
16. Ҡорос ағас Fraxinus excelsior
]] Үҙағас:
Иң боронғо ҡаҙылма ағас тоҡомдары 2011 йылда Канаданың Нью-Брансуик провинцияһында табылған. Был ағастар үҫкән боронғо урман ға сама менән 395—400 миллион йыл.
Төҙөлөшө
Ағас олононоң төп өлөшө үҙағастан тора. Ул төрлө формалағы һәм ҙурлыҡтағы күҙәнәктәрҙән төҙөлгән.
Күп күҙәнәктәрҙең тышсалары ҡалын булып, уларға ныҡлыҡ биреүсе матдәләр һеңгән. Үҙағас составында торба һымаҡ оҙон көпшәләр бар.
Уның йыуанлығы  үҙағасты  ҡулса кеүек уратып алған  камбий (күшкә)  тип аталған күҙәнәктәр ҡатлауының тереклек эшмәкәрлегенә бәйле. Камбий — йоҡа тышсалы, тар ғына оҙон бер ҡат күҙәнәктәр ҡатламы. Ағасты әрсегәндә, тышсалар йыртылып, камбий күҙәнәктәрендәге шыйыҡса ағып сыға һәм үҙағастың өҫтөн еүешләй.
Камбий һабаҡ тереклегендә ҙур роль уйнай. Уның күҙәнәктәре бүленеп, камбийҙың ике яғында ла яңы күҙәнәктәр ҡатламы барлыҡҡа килтерә.
Камбий күҙәнәктәренең бүленеүе арҡаһында ағастарҙың, ҡыуаҡтарҙың һәм күп йыллыҡ үләндәрҙең һабаҡтары йыуаная. Олононоң әйләнәһе 10 метрға еткән бик ҡарт имәндәр барлығы билдәле.
Һабаҡ (олон) йыуанлыҡҡа йылдың йылы ваҡытында, камбий күҙәнәктәре бүленгән саҡта үҫә. Камбий күҙәнәктәре бүленгән осорҙа үҙағас күҙәнәктәре йүкәлек күҙәнәктәренә ҡарағанда күберәк барлыҡҡа килә.
Көҙ аҙағында камбийҙа тынлыҡ осоро башлана. Яҙын, һут хәрәкәте башланғас та, камбий яңынан бүленә башлай. Камбийҙың яҙ көнө бүленгән күҙәнәктәренән үҙағаста сағыштырмаса йоҡа тышсалы киң аралы көпшәләр барлыҡҡа килә.
Ә көҙ барлыҡҡа килгән яңы көпшәләр күпселек ағастарҙа тар, аралы һәм ҡалын тышсалы була.
Үҙағас күҙәнәктәренең яҙ, йәй һәм көҙ барлыҡҡа килгән бөтә ҡатламдары йыллыҡ үҫеү балдағын тәшкил итә.
Көҙгө ваҡ күҙәнәктәр үҙағастың киләһе йылғы яҙғы эре күҙәнәктәренән айырылып тора. Шуға күрә үҙағастың арҡыры киҫемендә йәнәш ятҡан йыллыҡ балдаҡтар араһындағы сик күп ағастарҙа яҡшы күренә.
Лупа ярҙамында йыллыҡ балдаҡтар һанын иҫәпләп, бысылған ағастың йәки киҫелгән ботаҡтың йәшен билдәләргә мөмкин. Мәҫәлән, ҡайһы бер имән ағастары 1000 йылға тиклем йәшәй.
Йыллыҡ балдаҡтарҙың киңлегенә ҡарап, ағастың төрлө йылдарҙа ниндәй шарттарҙа үҫкәнен белергә була. Йыллыҡ балдаҡтарҙың тар булыуы дымдың етешмәгәнлеген, ағастың күләгәлә үҫеүен, уның насар туҡланыуын күрһәтә.
Йыллыҡ балдаҡтарға ҡарап, яҡтылыҡтың ҡайһы яҡтан төшкәнен дә билдәләп була. Йыллыҡ балдаҡтар ғәҙәттә ағастың көньяҡҡа ҡараған яғында киңерәк, ә төньяғында тарыраҡ була.
Был ағас олононоң төньяҡҡа ҡараған яғында камбий күҙәнәктәренең насарыраҡ үҫеүе менән аңлатыла. Бында улар төньяҡтан иҫкән һыуыҡ ел тәьҫиренә йышыраҡ дусар ителә һәм ҡояш та аҙыраҡ йылыта.
Һыу менән минераль матдәләр тамыр көпшәләре буйлап юғары күтәрелә. Тамырҙан үҙағас буйлап һабаҡтың эсенән өҫкә күтәрелә, япраҡтарҙа тармаҡлана. Һыу япраҡтарға бына ошо көпшәләр буйлап күтәрелә лә инде.
Һыуҙы үткәреүсе туҡыма күҙәнәктәренең стенкалары ҡартая барған һайын, аҡрынлап уларға химик составы менән целлюлозага яҡын торған тығыҙ матдә — лигнин һеңә. Ағасты төҙ тотоусы, уның ҡатылығын һәм ныҡлығын нәк ошо лигнин билдәләй.
Үҙағастың үҙсәнлектәре
Үҙағастың төп һәм иң мөһим үҙсәнлектәре:
Үҙағас анизотроп материал булып тора. Йәғни, сүстәренең йүнәлешенә ҡарап үҙсәнлектәре төрлөсә була. Мәҫәлән, сүстәр буй булғанында арҡыры булғанға ҡарағанда кибеп кәмеү әҙерәк була. Шулай уҡ, сүстәр радиаль йүнәлештә булғанында тангенталь йүнәлештәгенән кибеп кәмеү әҙерәк була.
Сүстәренең йүнәлешенә ҡарап, һыу һеңдереүсәнлек, дым үткәреүсәнлек, тауыш үткәреүсәнлек һәм башҡа сифаттары ла ныҡ айырыла.
(Әгәр өлгө өсөн алған 300 г үҙағас кипкәндән һуң  200 г-ға ҡалһа, сағыштырма еүешлек (300—200)/300*100 % = 33 % була)
Үҙағастағы дым ошолай билдәләнә: еүеш материалдан алынған өлгөнөң массаһы үлсәнә, унан үлсәнгән өлгө   100—105 °С температуралағы киптереү бүлмәһенә ҡуйыла.Шунан кипкән өлгөнө үлсәйҙәр. Массаларҙағы айырма өлгөләге дым(һыу) миҡдарын күрһәтә.
Практикала иң мөһиме үҙағастың сағыштырмаса еүешлеге. Тап шул күрһәткес үҙағастың ниндәй ҙә булһа технологик операцияға яраҡлығын билдәләй. Мәҫәлән, йәбештереү өсөн иң ҡулай сағыштырма еүешлек 4—6 %. Үҙағастың кибеүе начинается при относительной влажности менее 30 % түбәнерәк сағыштырмаса еүешлектә башлана. Үҙағастың бәшмәктәр тарафынан зарарланыуы 22 % -ан  80 %-ҡа тиклемге  сағыштырмаса еүешлектә мөмкин була)
Сағыштырмаса еүешлек буйынса үҙағасты ошондай категорияларға айыралар:
Үҙағас ни тиклем еүешерәк (сейерәк) булған һайын, уны сәнәғәттә ҡулланыу шул тиклем ҡатмарлыраҡ. Сей үҙағасты йәбештереүе ҡыйын. Әгәр сәнәғәттә сей үҙағас ҡулланһаң, ул кипкән һайын ярыла башларға мөмкин. Таҡталар араһында ярыҡтар барлыҡҡа килә башлай. Шуның өсөн дә, ҡуллана башлар алдынан үҙағасты киптереп алырға кәрәк. . Был үҙсәнлек үҙағастың еүешлегенә бәйле. Ҡоро үҙағас еүешенә ҡарағанда дымды күберәк йота. Дымланыуға ҡаршы тора алһын өсөн материалды майлы шал, эмаль йәки  лак менән ҡаплайҙар. Шулай уҡ, йотолған дым микдары үҙағастың тоҡомона бәйләнмәгән тиерлек. Үҙағас йота алған иң ҙур (максималь) дымлылыҡ мөхит температураһы 20°С  булғанда 30 % (абсолют) тәшкил итә һәм ағас тоҡомона ҡарамай тиерлек. Һыу йотоусанлыҡтан айырмалы, дым йотоусанлыҡ күҙәүлелегенә (пористость) ҡарамай.
Дым йотоусанлыҡҡа ҡарағанда, был осраҡта үҙағастың еүешлеге 30 % -тан артып китә.
Үҙағастың тышҡы яғы үҙәгенә ҡарағанда тиҙерәк кибә. Шуға, материалды киптергәндә технология күҙәтелмәһә, үҙағас салышая, ҡалтая. Үҙағас кипкәндә ҡалтайыу бөтә йүнәлештәпҙә лә бер төрлө булмай. Сүстәр йүнәлешендә бик әҙ генә була. Яҡынса 0,1 %. Ә сүстәрҙең арҡырыһына үҙгәрештәр баштағынан  5—8 % -ҡа тиклем айырмаға килтерә ала.
Бынан тыш, ҡалтайыу йыш ҡына үҙағастың ярылыуына ла алып килә. Ә был материалдың сифатын боҙа һәм унан эшләнеүсе әйберҙең баһаһын төшөрә.
Материалды киптергәндә һәм әйберҙе эшләгәндә технологияға таяныу, тейешле  техник сараларҙы ҡулланыу  ҡалтайыуҙан һәм ярыҡтар барлыҡҡа һаҡлай. Мәҫәлән, бүрәнәнең буйлап, буйына бысымдар эшләп була. Был ысул үҙағас кипкәндә барлыҡҡа килгән көсөргәнеште  бөтөрә.
Петрищева Полина Андреевна
Петрищева Полина Андреевна ( — ), Рәсәй паразитологы, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Петрищева Полина Андреевна Һамар губернаһының Мордовская Липовка ауылында (Куйбышев өлкәһенең Хворостянский районы) тыуған. Семинарияны тамамлағандан һуң 2 йыл зоология һәм биология уҡытыусыһы булып эшләй.
Һамар университетын тамамлай (1923), Һамар малярия станцияһында эшләй. 1930 йылдан — Төркмәнстанда тропик ауырыуҙар станцияһы мөдире (Каракалинск районы). 1932—1933 йылдарҙа Төркмән тропик институтының медицина энтомологияһы бүлеге мөдире була.
1933 йылдан СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз эксперименталь медицина институтының паразитология бүлегендә эшләй.
Медицина фәндәре докторы (1937). 1946 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
Фәнни һәм фәнни-популяр китаптар һәм брошюралар авторы:
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Сталин премияһы (1941) — 1939 йылда, «Яҙғы-йәйге һәм көҙгө энцефалиттар» исеме аҫтында билдәле булған кешенең йоғошло ауырыуҙарын тыуҙырыусыларҙы асҡаны һәм СССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариаты хуплаған уңышлы дауалау ысулдарын эшләгәне өсөн бүләкләнә.
- И. И. Мечников исемендәге Алтын миҙал — 1953.
- Ике Ленин ордены,
- ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены,
- Бразилияның Гаспар Вианна миҙалы.
Кесе Ирентек (күл)
Кесе Ирентек (Синегла́зов  — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге, Силәбе ҡалаһының көньяҡ ситендәге күл. Күлдең майҙаны — 9,92 км², уртаса киңлеге 2,6 км. Диңгеҙ кимәле өҫтөндәге бейеклеге —214,5 м.
Күл һай, уртаса тәрәнлеге — 2,4 м, максималь тәрәнлеге — 3,1 м. Һыу массаһының күләме — яҡынса 0,033 км³, климат шарттарына ҡарап үҙгәреүе киң вариантлы булыуы мөмкин. Күл соҡоро табаҡ формаһында, бер аҙ йырғыланған битләүҙәр менән сикләнгән. Төбө ләм ултырмалары менән ҡапланған, уларҙың дөйөм запасы 10 миллион м³-ҙан күберәк. Күлдең ярҙары тәпәш, күбеһенсә һаҙланған; күлдең яр буйҙары күп урындарҙа ағайрыҡ (тростник) һәм ҡамыш менән ҡапланған.
Күл буйҙарында Исаков, Синеглазов, Сосновский районына ҡараған Вознесенка , Полевой, Новосинеглазов ҡасабалары һәм ауылдары урынлашҡан. Күл тирәләй биләмәне шулай уҡ баҡсасылыҡ хужалыҡтары файҙалана, күлдең һыуы сәнәғәт предприятиеларының ағынты һыуҙары менән бысранған.
Күл эргәһендә археологик ҡомартҡылар урынлашҡан: күлдең көньяҡ-көнсығыш ярында — Андрон мәҙәниәтенең Фёдоровка һәм Алакүл этаптарына ҡараған «Синеглазов» бронза быуаты торамаһы, көньяҡ-көнбайыш ярында — «Синеглазовские курганы» , бронза һәм иртә тимер быуат дәүеренең «Синеглазов ҡурғандары» («Синеглазов-3» , «Синеглазов-4» ) урынлашҡан.
Ихтиофаунаһы
Күлдә табан балыҡ, алабуға, һаҙан (карп), пелядь, ротан, ялтырсабаҡ (верховка), аҡ амур, ҡарабалыҡ (линь), толстолобик, алабалыҡ йәки сөгә (сиг), рипус сабаҡ (плотва), суртан, чебак кеүек балыҡтар тереклек итә. Күлдең зоопланктоны динамик үҙгәрештәргә дусар ителә.
Тарихи мәғлүмәт
Кесе Ирентек (Синеглазов) күле хатта Рәсәйҙән ситтә лә билдәле — XX быуат башында бында б. э. X быуат боронғо артефакттары булған 12 ҡурған табылған. Археологтар фекеренсә, күл районы — Бөйөк Венгрияның мөмкин булған үҙәктәренең береһе.
Бик боронғо заманда, б. э. т. II мең йыллыҡтың 2-се сирегендә күлдең атамаһы Кесе Ирентек булған. Был территорияла һинд-арий телендә һөйләшкән кешеләр (скиф-сарматтар, Һынташты мәҙәниәт) йәшәгән. Күлдең ҡыҙғылт һары төҫтәге ҡомон пуштун лексемаһы жарендик, йарендик йәки «алтын-ерән, ерән» тип атаған.
Шулай уҡ боронғо латин телендә -ирен- «асыуат-тоҙло тупраҡ» йә «сүллек» тигәнде, латин телендә «ҡороған, һыуһыҙ урын» тигәнде аңлатҡаны Ирентек атамаһының боронғо осорға бәйлелеген дәлилләй.
Абадим
Абадим (Обадым) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Царева Рима Шөғәй ҡыҙы
Царева Рима Шөғәй ҡыҙы (1 май 1941 йыл) — СССР һәм Рәсәй юғары мәктәп педагогы. Филология фәндәре кандидаты (1975), педагогия фәндәре докторы (1998), профессор (1999). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1990), Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2004).
Биографияһы
Царева Рима Шөғәй ҡыҙы 1941 йылдың 1 майында Өфөлә тыуа.
1964 йылда ул Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай. Артабан Бәләбәй районының Спартак урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1965 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, 1985—1986 йылдарҙа филология факультетының декан урынбаҫары.
1975 йылда — «филология фәндәре кандидаты», 1998 йылда «педагогия фәндәре докторы» ғилми дәрәжәләргә диссертация яҡлай, бер йылдан профессор вазифаһына лайыҡ була.
1996 йылда — Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, 1990 йылда — РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы, 2004 йылда — Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре исемдәре менән бүләкләнә.
Цареваның ғилми эшмәкәрлеге юғары мәктәп педагогикаһы, сит ил әҙәбиәте тарихы мәсьәләләренә бағышланған.
Уның 240 тирәһе фәнни хеҙмәте бар.
Билалова Сулпан Билал ҡыҙы
Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (16 март 1965 йыл) — рәссам, дизайнер һәм педагог. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Биографияһы
Билалова Сулпан Билал ҡыҙы Башҡорт АССР-ы Борай районы Борай ауылында 1965 йылдың 16 мартында тыуған. Башҡортостан Республикаһының төрлө ҡалаларында йәшәгәндәр. Каникул осоронда ата-әсәһе, Сулпанды һәм башҡа балаларын Хәйбулла районына Әбүбәкер ауылында йәшәгән Мөслимә ҡарсәһенә һәм Борайҙағы өләсәһенә сиратлап ебәрә торған булғандар.
Мәләүез ҡалаһының 1-се урта мәктәбен тамамлаған.
1982—1987 йылдарҙа — Өфө ҡалаһындағы Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты) Художество-графика факультетында уҡый.
Хеҙмәт юлы
1987—1990 йылдарҙа — Дүртөйлө ҡалаһының 5-се урта мәктәбендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы.
1990—1999 йылдарҙа — Өфөнөң 2-се педагогия колледжын живопись, һүрәт, композиция һәм һыҙма геометрия уҡытыусыһы һөнәре буйынса тамамлай.
1999 йылда — «Аҡбуҙат» республика балалар-үҫмерҙәр журналының бүлек мөдире (Өфө)
1999—2007 йылдарҙа — «Аҡбуҙат» республика балалар-үҫмерҙәр журналының яуаплы секретары (Өфө).
2007—2015 йылдарҙа — Мәскәү ҡалаһындағы «АРС Комьюникейшнс» эвент-компанияһының креатив бүлеге арт-директоры.
2016 йылдан ирекле рәссам. Төрлө стилдәрҙә һәм жанрҙарҙа эшләй.
Сулпандың «Урал моңдары» альбомы тамашасы һөйөүен яуланы. 2018 йыл һуңында Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына бағышланған Бөтә Рәсәй һынлы сәнғәт конкурсында ҡатнашыусылар әҫәрҙәренең гала-күргәҙмәһендә «Станковая живопись» номинацияһы дипломы менән бүләкләнде.
Сулпан билал ҡыҙының Нидерландының Геффен ҡалаһында студияһы бар. Ғаиләһе менән Мәскәү ҡалаһында йәшәй.
Ғаиләһе
Атаһы Билалов Билал Заһит улы Хәйбулла районы Әбүбәкер ауылында 1934 йылда тыуған. Хәҙер улар Өфө ҡалаһында йәшәй. Билалов Билал Заһит улы — хәрби хеҙмәт ветераны, 3-сө, 9-сы холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт колонияларының начальнигы урынбаҫары. Әсәһе Билалова Сәкинә Кәлимулла ҡыҙы әсәһе Борай районы ҡыҙы, 1935 йылда тыуған. БДУ-ны тамамлаған. Педагог. Мәләүез ҡалаһының ҡала советы депутаты булған. Башҡортостан Республкаһының Халыҡты социаль яҡлау министрлығының бүлек мөдире булып эшләгән.
Апаһы Билалова Нәфисә Билал ҡыҙы 1992—2017 йылдарҙа БР Президенты һәм Башлығы Хакимиәтендә эшләй, 2017 йылдан БДУ-ның ижади оҫтаханаһы мөдире, БР Почётлы грамотаһы менән бүләкләнгән. Апаһының ҡыҙы Фатима Мостафина исемендәге 20-се ҡала башҡорт гимназияһын тамамлап, Өфө дәүләт нефть техник университетында уҡый.
Сулпан Билалованың ҡыҙы Мәскәү технология һәм дизайн университетын тамамлаған. Улы Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетының иҡтисад кибернетикаһы факультетында уҡый.
Һеңлеһе Гөлнара ла дизайнер.
Рәссам ҡатнашҡан әһәмиәтле күргәҙмәләр
1995 йылдан — персональ, ҡала, республика, шул иҫәптән махсус (графика; китап графикаһы), төбәк, бөтә рәсәй, сит ил, халыҡ-ара махсус (китап графикаһы; арт-симпозиумдар, арт-фестивалдәр) һәм төркөм, шул иҫәптән сит ил күргәҙмәләре экспоненты. Сулпан Билалованың күп кенә эштәре Башҡортостанда, Рәсәйҙә, Нидерландта, Португалияла, Францияла, Югославияла, Болгарияла, Германияла, Швецияла, Польшала, Кипрҙа шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Нәсихәт
Нәсихәттәр — башҡорт халыҡ педагогикаһында (этнопедагогика) кешенең эске һәм тышҡы донъяға мөнәсәбәте формалашыуына, әхлаҡ нормаларын аңлатыуға йүнәлтелгән өгөт‑нәсихәт рухындағы теҙмә һәм сәсмә әҫәрҙәр; тәртип, ҡылыҡ тураһында өйрәтеп әйтелгән һүҙ ; Тәртип-ҡылыҡҡа өйрәтеп һөйләгән һүҙ; өгөт.
Мәғлүмәт
Ғәрәп теленән килеп кергән һүҙ. Сығанаҡтары алғышҡа барып тоташа. Нәсихәтте өлкән быуын вәкиле (ғәҙәттә, йәмғиәттә абруйлы кеше, йолаларҙы белеүсе һәм һаҡлаусы) тапшыра, адресаты бер кеше, шул уҡ кешеләр төркөмө лә (коллектив) булырға мөмкин. Нәсихәт кеше тормошоноң һәм эшмәкәрлегенең бөтә өлкәләрен дә үҙ эсенә ала: хужалыҡ‑көнкүреш («Һәр эште яратып эшлә, яратмаһаң, тотонма, эш рухын асыуландырма»), ғаилә («Бойороҡ менән килдең йортҡа, буйһоноп йөрө, килен»), белем биреү («Белемле — иң көслө, арымай-талмай белем тупла») һ.б.; тормоштоң мөһим ваҡиғаларына (хәрби хеҙмәткә китеү, исем ҡушыу, кейәүгә сығыу һәм өйләнеү һ.б.) йәки берәй ситуацияға бәйле әйтелә. Ҡайһы бер кәсихәт афоризм, әйтем булып китә, икенселәре онотола, ҡулланылыштан төшөп ҡала. Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Ризаитдин Фәхретдиновтың нәсихәте киң билдәле.
Формалары
Дидактик характерҙағы күп кенә ҡобайырҙар, мөнәжәттәр һ.б. Н. киңәйтелгән формаһынан ғибәрәт. Башҡорт әҙәбиәтендә шиғыр‑нәсихәт аноним поэзияла, Аҡмулла, Шәйехзада Бабич, С.С. Яҡшығолов һ.б. ижадтарында осрай.
Изья-Шор (Оло Уҫы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миңлеғәле Шайморатов исемендәге башҡорт батальоны
Миңлеғәле Шайморатов исемендәге башҡорт ирекле батальоны— Рәсәй Федерацияһы Хәрби көстәре составындағы подразделение. 2022 йылдың май аҙағында «Диңгеҙ пехотаһы һәм Хәрби диңгеҙ флоты спецназы ветерандары» ойошмаһы РФ Президенты ҡарарына ярашлы башланған махсус операцияла ҡатнашыу өсөн Башҡортостанда ирекле батальон төҙөү тәҡдиме менән сығыш яһай. 2022 йылдың 6 июлендә Шишмә районында урынлашҡан «Патриот» паркында Башҡортостан Республикаһы башлығы Р.Ф.Хәбиров батальонға хәрби байраҡ тапшырҙы, яугирҙарҙың хәрби бурысты уңышлы башҡарыуына ышаныс белдерҙе һәм уларҙың тыуған яҡҡа иҫән-һау кире әйләнеп ҡайтыуын теләне. Шул уҡ көндө батальон хәрби оҫталыҡтарын камиллаштырыу өсөн Ырымбур өлкәһенә китте. Батальонды оҙатыу тантанаһында күп һанлы йәмәғәт эшмәкәрҙәре, яугирҙарҙың туғандары һәм яҡындары ҡатнашты.
Командирҙар
Батальон командиры —
2020 йыл
БМО ҡарарына ярашлы 2020 йыл Халыҡ-ара үҫемлектәр сәләмәтлеген һаҡлау йылы тип иғлан ителде.
Рәсәй Федерацияһында Хәтер һәм дан йылы.
Башҡортостанда Башҡорт теле йылы.
Ғинуар
<!--
Без точных дат
-->
Серяк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Географик атлас
Географик атлас — альбом йәки китап рәүешендә эшләнгән һәм билдәле системаға һалынған географик карталар йыйынтығы.
Рәсәй буйынса
17 быуат аҙағында — 18 быуат башында, территорияларҙы системалы географик тикшеренеүҙәргә бәйле, Рәсәйҙең айырым төбәктәре һәм киң райондарының һыҙмалары, карталары барлыҡҡа килә. Шуларҙың береһе булып тәүге Рәсәй атласы — С.У.Ремезовтың 23 картанан торған «Себер һыҙма китабы» тора. 1734 й. И.К.Кириловтың 37 картанан торған «Бөтә Рәсәй империяһы атласы» баҫыла. 1744 й. Ырымбур экспедицияһының (1734—44) геогр. бүлеге 1 ген. һәм 11 шәхси картанан торған «Ырымбур губернаһы атласың» төҙөй. Карталар төньяҡ киңлектең 39° алып 59° тиклем һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 48° алып 67° тиклем ятҡан биләмәһен күрһәтә.
И.Красильниковтың «Ырымбур губернаһы һәм уның менән сиктәш урындарҙы сағылдырған географик ландкарталар һәм һыҙмалары» беренсе төбәк атласы булып тора. Уралда тау сәнәғәте үҫешенә бәйле, «Заводтар атласы» төҙөлә, уға дөйөм һәм ҡайһы бер заводтарҙың тирә-яҡтары күрһәтелгән карталар ингән.
Башҡортостан буйынса
Иҙрисиҙең «торама өлкәләр» карталары (1154 й. төҙөлгән) Башҡортостан һәм уның биләмәһендәге географик объекттарҙы сағылдырған иң тәүге карталар йыйынтығы булып тора. А.Крескестың 8 картанан торған Каталония донъя атласы (1375—77) — йылғалар буйындағы биләмәләр географияһы тасуирламаһын яҡтыртҡан атластарҙың береһе. Карталарға Волга йылғаһы индерелгән, Кама йылғаһы буйындағы башҡорт тораҡтары күрһәтелгән. 16—17 быуаттарҙа сыҡҡан Көнбайыш Европа атластарында Башҡортостан «Башҡорттар», «Башҡорт урҙаһы», «Башҡортостан, йәғни башҡорттар иле» исемдәре менән бирелгән, ҡайһы бер географик объекттар һәм гидрографик селтәр аныҡ сағылдырылған. М.Вальдзеемюллерҙың (1516) 12 картанан һәм А.Ортелияның (1570) 70 картанан торған «Донъя театры» («Театр Мира») атластарында, П.Планкиустың 18 битле донъя картаһында (1592), ҡулъяҙма француз атласының «Себер һәм Оло Тартарияның генераль картаһы»нда («Генеральная карта Сибири и Большой Тартарии»), Г.Меркаторҙың (1595; 107 картанан тора), К.Лоттерҙың (1770) һ.б. атластарҙа Урал тауҙары (ҡайһы берҙәрендә — Төньяҡ һәм Көньяҡ Урал), Ағиҙел, Кама, Таналыҡ, Тубыл, Урал, Һаҡмар, Һамар, Ырғыҙ, Әй һ.б. йылғалар күрһәтелгән.
50‑се йылдар аҙағынан республикаларҙың, крайҙарҙың һәм өлкәләрҙең комплекслы фәнни-белешмә атластарын төҙөү эштәре яңынан башлана. 1976 йылда «Башҡорт АССР‑ы атласы» («Атлас Башкирской АССР»), 1992 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 1999 йылда ««Башҡортостан Республикаһы» дөйөм географик төбәк атласы» («Общегеографический региональный атлас «Республика Башкортостан»»), 2001 йылда башланғыс класс уҡыусылары өсөн «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»; 2003 йылда — башҡорт телендә), 2004 йылда ««Башҡортостан Республикаһы. Өфө» автомобиль атласы» («Автомобильный атлас «Республика Башкортостан. Уфа»»), 2005 йылда «Башҡортостан Республикаһы атласы» («Атлас Республики Башкортостан»), 2007 й. «Башҡортостан Республикаһының тарихи-мәҙәни энциклопедик атласы» («Историко-культурный энциклопедический атлас Республики Башкортостан») донъя күрә.
Пичуга
Пичуга — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волгоградское һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 621 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Корж Павел Диомидович
Корж Павел Диомидович (14 декабрь (27 декабрь) 1904 йыл — 19 февраль 1968 йыл) — СССР ғалимы, 1931—1968 йылдарҙа хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1934 йылдан — физика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр кандидаты (1947), профессор (1960). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры.
Пичуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Корж Павел Диомидович
100-ҙән ашыу фәнни эш авторы. Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — металдарҙа, иретмәләрҙә, мәғдәндәрҙәге айырым элементтарҙы контролдә тотоу һәм физик анализлау ысулдарын эшләү.
Биографияһы
Павел Диомидович Корж 1904 йылдың 14 декабрендә (яңы стиль буйынса йылдың 27 декабре) Нежин губернаһының Чернигов ҡалаһында тыуа.
Белеме
Киевта 1929 йылда Киев физика-математика институтын (хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) «физика-математика фәндәре уҡытыусыһы» һөнәрен алып тамамлай. 1946 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында (хәҙер МИСиС Милли тикшеренеү технология университеты) «Поведение термоэлектродвижущей силы некоторых сплавов» тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм 1947 йылда техник фәндәр кандидаты дәрәжәһен ала. 1960 йылда П. Д. Корж Магнитогорск тау-металлургия институтының (МГМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) физика кафедраһы профессоры дәрәжәһендә раҫлана.
Эшмәкәрлеге
1931 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының физика кафедраһына эшкә килә. 1932—1933 йылдарҙа физика уҡытыусыһы булып эшләй, 1934 йылдан алып ғүмеренең аҙағына тиклем физика кафедраһының мөдире була. 1935 йылда юғары уҡыу йорттарының фәнни хеҙмәткәрҙәре секцияһы етәксеһе, 1937 йылда — урындағы профсоз комитеты рәйесе була. 1947—1955 йылдарҙа металлургия факультетының деканы. Шулай уҡ уҡытыу бүлеге етәксеһе, ошо юғары уҡыу йортонда уҡытыу һәм ғилми эштәр буйынса проректор булып эшләй.
Ғалим үткәргән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә, уның тарафынан спектраль анализдың принципиаль яңы ысулдары тәҡдим ителә. Павел Корж исеме менән яңы эффектив анализлау — термоэлектрик анализлау ысулы бәйле. Тормошоноң һуңғы йылдары нда ул үҙе етәкләгән кафедрала коллегалары менән мәғдәнде байыҡтырыу һәм агломерациялау процесын контролдә тотоуҙа радиометрик анализлау ысулын ҡулланыуҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. СССР Фәндәр Академияһының Урал филиалы спектроскопия буйынса комиссия ағзаһы булып тора. Ғалимдарҙың плеядаһын тәрбиәләгән, улар араһында К. З. Финкин, Л. М. Велюс, А П. Шадрунова, Ю П. Кочкин, М. Н. Штутман һәм башҡалар бар.
Магнитогорск ҡалаһында 1968 йылдың 19 февралендә вафат була. Ҡаланың Уң яҡ яр буйы зыяратында ерләнгән. Һуңыраҡ уның менән йәнәш МГМИ-нда уҡытыусы булып эшләгән ҡатыны Салтун Вероника Александровна (1906—1990) ла ерләнә.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән, шул иҫәптән «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Рәсәй дәүләт иҡтисад архивында П. Д Корж тураһындағы документтар бар.
Оло Сарка
Оло Сарка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 315 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арчада
Арчада (Арчида) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хопер йылғаһының уң ярына тамағынан 863 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Поталых-Еган
Поталых-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юккун-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Дүртекәй
Иҫке Дүртекәй (Стародюртюкеево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452984, ОКАТО коды — 80208828004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек мариҙар (80 %) йәшәй.
Тарихы
Дүртекәй ауылы ике улыс Таҙлар һәм Танып (Кыр-Һунлар түбәһе) ерендә ултырған. Килешеү 1768 йылдың 28 июнендә рәсмиләштерелгән. Тәүге яҙма Янбарис Тойгилдин менән килгән 25 ғаиләгә  бирелде. Йыл һайын керҙәшлек өсөн барыһы ла аҫаба башҡорттарға йылына 1 һум 50 тин түләгән.
19 быуат уртаһында, мариҙарға йән башына 15-әр дисәтинә ер бүлеп бирелгәнгә тиклем, улар Таҙлар улусы ерҙәрен файҙаланған. "Башҡорт керҙәштәрен ер менән тәьмин итеү буйынса комиссия" ның 1786, 1812 йылдар өсөн керҙәшлек тураһында рәсми ҡағыҙҙарын тәҡдим итеүенә ҡарамаҫтан, ике ауыл - Иҫке Дүртекәй һәм Яңы Дүртекәй - 1748 йылда уҡ барлыҡҡа килгән, беренсеһендә - 138, икенсеһендә 79 кеше йәшәгән, тип раҫларға нигеҙ бар. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса ла уларҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын да билдәләргә мөмкин - был 1746 йыл.
1890-сы йылдарҙа ауылда земство мәктәбе асыла. Был мәктәп Сәйтәктә асылырға тейеш була, тик ул ауыл муллалары халыҡ диндән яҙыр тип ҡурҡып, халыҡты был эшкә ҡаршы өндәй.
2002 йылғы мәғлүмәткә ярашлы мариҙар йәшәй. Фельдшер‑акушерлыҡ пункты бар.
Үрге Сәләй
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (100 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында беренсе тапғыр теркәлгән ауылдар:Биҙ (37 ихатала 179 башҡорт йәшәй), Бәҙрәш (48 ихатала 238 башҡорт йәшәй, XIX быуат аҙағанда барлыҡҡа килеүе мөмкин), Асауҙы (285 башҡорт йәшәй), Сәүкияҙ (475 башҡорт йәшәй), Борғонбаш (425 башҡорт йәшәй), Яңы Күрҙем (77 башҡорт йәшәй), Сараштыбаш (425 башҡорт йәшәй), Юрмияҙбаш (184 башҡорт йәшәй), Ҡытҡыйылға (280 башҡорт йәшәй), Йосоп (301 башҡорт йәшәй), Үрге Сәләй (113 башҡорт йәшәй), 1-се Еремйәбаш (39 ихатала 216 башҡорт йәшәй).
Ленинград өсөн һуғыш
Ленинград өсөн һуғыш — Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Ленинградты обороналау буйынса Германия һәм Финляндия ҡораллы көстәренә ҡаршы СССР ғәскәрҙәренең хәрби хәрәкәттәре. 1941 йылдың 10 июленән 1944 йылдың 9 авгусына тиклем дауам итә. Алыштар Ленинград өлкәһендә, Эстон ССР-ында, Калинин өлкәһенең көнбайышында, Карел-Фин ССР-ының көньяғында бара. Германия һәм Финляндия ғәскәрҙәре менән бер рәттән СССР-ға ҡаршы зәңгәр дивизия составында Испания хәрбиҙәре һәм Ладога күлендә хәрәкәт иткән итальян хәрби-диңгеҙ көстәре ҡатнаша.
Һуғыш башланғанда Балтика флотының Төньяҡ һәм Төньяҡ-көнбайыш фронттары ғәскәрҙәрендә 540 мең кеше, 5000 орудие һәм миномет, 700 самаһы танкы (уларҙың 646-һы — еңел), төп класлы 235 хәрби самолет һәм 19 хәрби карап була. Дошмандың — 810 мең кешеһе, 5300 орудие һәм минометы, 440 танкыһы, 1200 хәрби самолеты була.
«Төньяҡ» армиялар төркөмө Ленинградҡа һөжүме башлағанда Төньяҡ-Көнбайыш фронты ғәскәрҙәренән пехота буйынса — 2,4, ҡорал буйынса — 4, минометтар буйынса — 5,8, танкылар буйынса — 1,2, самолеттар буйынса 9,8 тапҡырға өҫтөнлөрәк була.
В подготовленных в ставке Гитлера тезисах доклада «О блокаде Ленинграда» от 21 сентября указывалось: «...б) сначала мы блокируем Ленинград (герметически) и разрушаем город, если возможно, артиллерией и авиацией... г) остатки «гарнизона крепости» останутся там на зиму. Весной мы проникнем в город... вывезем все, что осталось живое, в глубь России или возьмём в плен, сровняем Ленинград с землей и передадим район севернее Невы Финляндии». Выполняя свой план, гитлеровское командование осуществляло бомбардировки и обстрелы города (за период битвы за Ленинград по городу было выпущено около 150 тыс. снарядов и сброшено 102 520 зажигательных и 4653 фугас, авиабомб).
1941 йылдың сентябре аҙағында Ленниградтың көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ территорияһында фронтта яйға һалына. Дошмандың Ленинградты яулап алыу планы барып сыҡмай, ә был уның «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң төп көсөн Мәскәүгә һөжүм итеү өсөн бороу ниәтен юҡҡа сығара.
Нәҡшбәндиә
Нәҡшбәндиә (الطريقة النقشبندية, ) — суфыйҙар тәриҡәте.
Тарих
Етәкселәренең береһе Баһаутдин Нәҡшбәнд (1318—1389) исеме менән аталған. Урта Азия хәнифәттәре араһында барлыҡҡа килә. Төп идеяһы — шәхес азатлығы, йәмғиәт тормошонда ҡатнашыу, һөнәр, игенселек һәм сауҙа менән шөғөлләнеү.
Нәҡшбәндиә йолаһының нигеҙен тын зекер (Алла исемен, ҡысҡырып әйтеүҙән айырмалы, эстән ҡабатлап тороу) һәм сөхбә (остаз менән мөриттең юғары рухи кимәлдәге даими әңгәмәләре) тәшкил итә. XV быуат алып — мосолман донъяһында иң киң таралған тәриҡәттәрҙең береһе. Урал-Волга буйы төбәгендә башҡорттар араһында нәҡшбәндиә таралыу алған тармаҡтары: мөджәддидиә (XVIII быуаттан алып) һәм хәлидиә (XIX быуаттың 2‑се яртыһы). XIX быуаттың 70-се йылдарынан алып З. Х. Рәсүлев тәриҡәттең рухи остазы була, уның эшмәкәрлегенең беренсе йылында 7 меңдән ашыу кеше (башлыса Урал аръяғы башҡорттары) нәҡшбәндиә мөритенә әүерелә; ул урындағы мосолмандарға ҡысҡырып зекер әйтеүҙе, Мәүлит байрамын билдәләүҙе, тиҫбе тартыуҙы һ.б. индерә.
Башҡортостанда Вәлидовтар, Ғ. Ғ. Ҡорбанғәлиев, М. Ғ. Ҡорбанғәлиев, Х. Һатлыҡов һ. б. Нәҡшбәндиә тәриҡәтендә була.
Изья-Шор (Неру-Ю ҡушылдығы)
Изья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Неру-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡ күл (Гатчина)
Аҡ күл — Гатчина ҡала территорияһындағы яһалма күл. Яһалма күл 1760 — 1790- се йылдарҙа Теплая йылғаһына быуа төҙөү юлы менән яһала.
Күл Санкт-Петербург хакимиәтенә буйһонған ҡарап Гатчина музей-ҡурсаулығына территлорияһына ҡарай.
Тасуирлама
Күл Һарай паркында урынлашҡан һәм парк композицияһының үҙәге булып тора.
Гатчина паркының күле буйында күп ҡоролмалар : Венера Павильоны, Терраса-пристань, Бөркөт Павильоны- бар.
Аҡ күлдең төньяҡ-көнбайыш ярында кәмә станцияһы урынлашҡан. Йәйге осорҙа паркта кәмәләрҙе һәм катамарандарҙы прокатҡа биреү хеҙмәттәре тәҡдим ителә.
Хайуандар донъяһы
Күлдә: сабаҡ, алабуға, карась, суртан, шамбы балыҡтары, хайуандарҙан — ондатра, даими йәшәргә килгән өйрәк, йәй — аҡсарлаҡ бар, йылына бер тапҡыр бер нисә көнгә аҡҡоштар килә.
Яҡындағы һыу ятҡылыҡтары
Аҡ күл Гатчинаның ике башҡа күлдәре менән тоташҡан — Серебряное һәм Черное күлдәре, шулай уҡ паркта һарайҙың яһалма һыу ятҡылыҡтары бар: Карп быуаһы, Сүмес быуаһы, Һыу лабиринты һәм «Холодные ванны» каналы.
Күлдән Ижора йылғаһының ҡушылдығы Теплая йылғаһы ағып сыға.
Утрау
Күлдә бер нисә тәбиғи һәм яһалма утрауҙар бар:
Экология торошо
2009 йылда Аҡ күлдең торошо бик насар була, һыу ятҡылығында эвтрофикация процесы бик әүҙем бара, һәм, эҙемтә булараҡ, күл һайығая һәм ләм менән ҡаплана .Был, бөтәһенән элек, һыу ятҡылыҡтарының бысраныуы һәм Гатчина гидросистемаһының боҙолоуы менән аңлатыла. 2003 йылда булған канализация коллекторының боҙолоуы быға төп сәбәпсе булып тора. Уның һөҙөмтәһендә Черная күленән һыу ағып сығыуын туҡтатыу өсөн ер дамба төҙөгәндәр, был Аҡ күлдең һыуын 30 %-ҡа кәметкән.
Күл төбөнән ләм ҡатламын сығарыу һәм яҡындағы һыу ятҡылыҡтарының һыу алмашыуын тергеҙеү талап ителә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Весёлый (Иглин районы)
Весёлый (Весёлый) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452409, ОКАТО коды — 80228830003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сигиляш
Сигиляш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воткинск һыу һаҡлығысы (Сайгаткин ҡултығы) һул ярына 6,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағайлы (Силәбе өлкәһе)
Ҡарағайлы — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районындағы ауыл, Мөслим ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Райондың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәгенә, Ҡоншаҡҡа, тиклем ара 21 км.
Тарихы
Ҡасабаға 1954-55 йылдарҙа нигеҙ һалынған, бында Солтай геолог-разведка партияһы хеҙмәткәрҙәре йәшәгән.
Халҡы
(1970 й. — 245, 1983 й. — 59, 1995 й.— 89 кеше йәшәгән)
Бидинск (ҡасаба)
Бидинск — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Арғаяш районындағы ҡасаба. Кузнецк ауыл биләмәһе составына инә.
Арғаяш районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Биҙа күле буйында, урынлашҡан. Район үҙәге Арғаяш ауылына тиклем 22 км, ауыл биләмәһенең үҙәге Кузнецк ауылына тиклем 4 км.
Исеменең килеп сығышы
Атама тарихы асыҡланмаған. Ҡасаба исеме күл исеменән алынғаны билдәле. Боронғо башҡорт ерҙәрендәге географик атамалары танымаҫлыҡ булып үҙгәргәненә күрә, тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаларын асыҡлау өсөн, һис шикһеҙ, төрки телле (башҡорт телле) белгестәр кәрәк. Күлдең атамаһы урыҫ вариантында Бида тип бирелә. Башҡорт академик һүҙлегендә биҙа һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар:  Биҙа I (урыҫса беда). 1. биҙаға ҡалыу; 2. Мәшәҡәтле, насар нәмә. 3. Биҙа һалыу (ғауғалау); Биҙа II. Ҡайһы бер сифат һәм рәүеш менән килеп, уның мәғәнәһен көсәйтә. Биҙа күп. Биҙа һәйбәт.; Биҙа III. Биҙа ҡороу (скандалить), Биҙалаланыу (капризничать), Биҙасыл (ноющий по пустякам) һәм башҡа бик күп варианттар. Башҡортостандың Яңауыл районында Беҙ йылғаһы бар (икенсе варианты Биҙ), Күгәрсен районында ла Биҙ йылғаһы аға. Топонимдар һүҙлегендә фин-уғыр vis (һыу, йылға) һүҙенән барлыҡҡа килеүе ихтимал, тип бирелә.
Ошоларҙан сығып, йылғаның исемен аныҡлап булыуы бар.
Халҡы
1970 йылда— 214 кеше, 1983 йылда — 89 кеше, 1995 йылда 77 кеше йәшәй.
Оло Хирла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Бидинск (ҡасаба)
Урамдары
— Иркен
Оло Хирла
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бидинск (ҡасаба)
Урамдары
— Ҡояшлы
Из-Юр-Вож
Из-Юр-Вож (Иж-Юр, Юр-Шар) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Воркута йылғаһының уң ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Великое күле (Рязань өлкәһе, Клепиковский күлдәре)
Великое күле — Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге Клепиковский районы территорияһындағы Клепиковские күлдәренең иң ҙур күле, Рязань ҡалаһынан төньяҡта тора.
Рыбная Солянка
Рыбная Солянка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солянка йылғаһының уң ярына тамағынан 1,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Великое күле (Рязань өлкәһе, Клепиковский күлдәре)
Күл — Ока йылғаһының ҡушылдығы Пра йылғаһы системаһына инә. Майҙаны 20,4 квадрат км тәшкил итә.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл Вожа йылғаһына ҡоя. Күл Шагара күленә ҡылым менән тоташҡан, яһалма канал менән Аҡ күл менән тоташып тора.
Рыбная Солянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Великое күле (Рязань өлкәһе, Клепиковский күлдәре)
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Ярҙары һаҙлыҡлы. Бында бер нисә утрау бар, уларҙың иң ҙуры — Березовый утрауы.
Заказник
Прудки ауылынан төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан Прудковская быуаһы янында 1977 йылда 280 гектар майҙанда комплекслы дәүләт заказнигы ойошторола. Заказникта һаҡланған төрҙәр — Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән нәҙек наяда һәм аҡ ҡойроҡло диңгеҙ бөркөт ө, ҙур подорлик (ҡарағош) һәм кесе ҡарағоштар бар, шулай уҡ Рязань өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ажау балығы, үлән тәлмәрйене, ҡыҙыл ҡорһаҡлы жерлянка, һыу көтөүсеһе, һоро өйрәк, аҡсарлаҡ һәм башҡалар.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Великое озеро близ села Криуша
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Почекуйка
Почекуйка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 1488 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыҙыҡлы тигеҙләмә
Һыҙыҡлы тигеҙләмә — уны төҙөүсе күпбыуындарҙың тулы дәрәжәһе 1-гә тигеҙ булған алгебраик тигеҙләмә. Һыҙыҡлы тигеҙләмәне түбәндәгесә күрһәтелә:
Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмә
Бер үҙгәреүсәнле һыҙыҡлы тигеҙләмәне:
Сығарылыштары һаны a һәм b параметрҙарына бәйле.
Әгәр a=b=0 булһа, тигеҙләмәнең сикһеҙ күп сығарылышы бар, сөнки.
Әгәр булһа, тигеҙләмәнең сығарылышы юҡ, сөнки.
Давид IV Төҙөүсе
Дави́д IV Төҙөүсе (დავით IV აღმაშენებელი, Давиҭ IV Агмашенебели) (1073 — 24 ғинуар 1125) — Багратион династияһынан Грузия батшаһы (1089—1125).
Ул идара иткән йылдарҙа грузин кенәзлектәре үҙәкләштерелгән дәүләткә берләшкән.
Власҡа ирешеү
Батша һарайы кешеләре, Азнаур юғары ҡатламына электән ҡаршы кешеләр, сәйәси түңкәрелеш ойошторған. Георгий II батша, үҙе лә бик ҡарт булмаған көйө, дәүләт эштәренән ситләшергә һәм үҙенең ун алты йәшлек улы Давидты тәхеткә ултыртырға мәжбүр булған, (1089).
Тышҡы сәйәсәт
Шул уҡ ваҡытта батша эре азнаурҙарҙың башбаштаҡлығына ҡаршы ҡәтғи көрәш асҡан. 1093 йылда Давид IV иң ҡеүәтле феодалдарҙың береһе булған клдекар эриставы Липарит Багвашиҙы ҡулға алған. 1097 йылда Давид IV уны Грузиянан ҡыуып ебәргән, ә бөтөн мөлкәтен үҙенеке тип иғлан иткән.
1092 йылда Коний солтаны Мәлик шах I вафат булған. Шунан һуң мәрхүмдең ағай-энеһе һәм улдары араһында низағлашыу һуғышҡа саҡлы барып еткән. Был көрәштә провинциялар хакимдары — әмир һәм атабәктәр әүҙем ҡатнашҡан.
XI быуатта Тәре походтары башланған. 1097 йылда тәре йөрөтөүселәр Кесе Азияла һәм Сүриәлә төрөк-сельджуктарҙы уңышлы ҡыҫырыҡлағндар, ә 1099 йылда Фәләстанды һәм Иерусалимды баҫып алғандар.