cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алматы
Административ бүленеше
2014 йылдың 2 июлендә яңы Наурызбай районы барлыҡҡа килә. Алматы ҡалаһының рәсми сиктәре ҡала картаһында күрһәтелгән.
Власть органдары
Ҡала аҡимы (мэр) Ҡаҙағстан Республикаһы президенты тарафынан мәслихәт (ҡала йыйылышы) хуплауы менән тәғәйенләнә.
Халыҡ һаны
1981 йылдың 19 декабрендә ҡаланың миллионсы кешеһе тыуған. Ҡала үҙенсәлеге булып күп теллелек тора, урыҫ һәм ҡаҙаҡ теле киң ҡулланыла.
Шадринск
Урта профессиональ белем биреү
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 10
- Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 11
- Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 12
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 15
- Дөйөм белем биреү мәктәп-интернаты № 16
- Дөйөм белем биреү мәктәбе № 20
Мәҙәниәт һәм сәнғәт
Шадринскҡа тарихи ҡала статусы, РСФСР-ҙың мәҙәниәт министрлығы Коллегияһының, РСФСР-ҙың дәүләт төҙөлөшө Коллегияһының һәм Бөтә Рәсәй тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау йәмғиәте Үҙәк Советы Президиумының «РСФСР-ҙың тарихи урындар исемлеген раҫлау тураһында» ҡарары нигеҙендә, 1990 йылда бирелә. 2015 йылдың башына ҡарата Шадринск ҡалаһында 160 төбәк әһәмиәтендәге, шул иҫәптән федераль әһәмиәтендәге 1 тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыһы иҫәпләнә. Шулар и5ёбендё туғандар ҡәберлеге һәм яңғыҙ ҡәберлектәр, зыяраттар, скульптор Иван Шадрға һәйкәл — 17, кесе формалар (ҡапҡалар) — 9, йәмәғәт биналары (православие приходы, мәктәптәр, китапхана, музей, медицина учреждениелары, архив, театр, балалар баҡсаһы, магазиндар) тарафынан биләнгән — 87, торлаҡ йорттар — 45, урынында юҡ — 3. Шадринск дәүләт драма театры ҡала ғорурлығы булып тора. Театр бинаһы 1910 йылда, Шадринск приказчиктар йәмғиәте клубы булараҡ төҙөлә. Театр әлегә тиклем ошо бинала урынлашҡан.
1970-се йылдарҙа Шадринск ҡала башҡарма комитеты бәхәсле ҡарар ҡабул итә, уға ярашлы драма театрының нигеҙләнеү датаһын 1896 йыл тип иҫәпләргә кәрәк. Шул ваҡыттан башлап миҙгелдәр иҫәбе ысынбарлыҡтағы 1910 йылдан түгел, ә тәғәйенләнгән 1896 йылдан башлана. Шулай, мәҫәлән, 2018/19 йылдар миҙгеле 122-се, (ә 108-се түгел) театр миҙгеле тип һанала.
Ҡалала Уралдың иң боронғо музейҙарының береһе, 1918 йылда нигеҙ һалынған В. П. Бирюков исемендәге Шадринск тыуған яҡты өйрәнеү музейы эшләп килә. Музей экспонаттарының нигеҙен Урал тыуған яҡты өйрәнеүсеһе Владимир Бирюковтың коллекцияһы тәшкил итә.
Шадринск ҡалаһында ике кинотеатр эшләй — ЦДиК «Октябрь» (1928 йылда нигеҙ һалына) һәм «Киномир». Уларҙа Рәсәй һәм сит ил кинофильмдары күрһәтелә.
Шадринск ҡалаһында «Колизей» күңел асыу үҙәге бар, «Шадринский Андеграунд» төнгө клубы эшләй (хәҙерге исеме «Music Hall»). Унда «Руки вверх», «Мумий Тролль», Мара, «Ария» һәм башҡа төркөмдәр сығыш яһаған.
Шадринск ҡалаһында Спас-Преображенск соборы, Воскресенск сиркәүе, Николаев сиркәүе эшләй.
2012 йылда XX быуат башындағы Шадринск күренеше һәм геральдик символдар һүрәтләнгән почта конверты сығарыла.
2017 йылдың 3 октябрендә Шадринск Батша ҡыҙы-тәлмәрйендең һәм Елена Прекраснаяның тыуған урыны тип таныла. Был хәл XIX быуаттың мәғрифәтсеһе һәм тыуған яҡты өйрәнеүсеһе А. Н. Зырянов арҡаһында була.
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡалала һәм районда телевидение 1963 йылдан трансляциялана. Трансляция 2 телевышка аша бара. Советтар Союзы тарҡалғанға тиклем 4 союз һәм бер өлкә каналы трансляциялана. 1990 йылдан ҡала каналы барлыҡҡа килә. Әлеге ваҡытта төп федераль каналдар ҡабул ителә (20 канал).
Радио Шадринскта 1920—1930 йылдарҙа барлыҡҡа килә. 2004 йылдың 31 декабренән 2011 йылға тиклем Шадринск мәғлүмәт-музыкаль радиостанцияһы эшләй.
- «Шадринский рабочий» гәзите 1988 йылда «Шадринская новь», ә 1990 йылда — «Исеть» тип үҙгәртелә.
Кандалка (Майна ҡушылдығы)
Кандалка  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Майна йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Шадринск
Киң мәғлүмәт саралары
- «Ваша выгода» 1999 йылдан бирле сығып килә, әлеге ваҡытта шишәмбе һәм йома көндәре сыға.
Кандалка (Майна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Алматы
Спорт
Алматыла 2011 йылда Ҡышҡы Азия уйындары үтә. Уның өсөн заманса ареналар төҙөлгән: боҙ стадионы, саңғы һәм биатлон стадиондары, яңы тау саңғыһы базаһы, 90 һәм 120-метрлыҡ трамплиндар, сана-бобслей трассалары.
Шадринск
Киң мәғлүмәт саралары
- «Автоагрегат» — Шадринск автоагрегат заводы гәзите (ААЙ «ШААЗ»). 1943 йылдан аҙна һайын сыға.
Кандалка (Майна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шадринск
Киң мәғлүмәт саралары
- «Деловой Шадринск» — аҙналыҡ мәғлүмәти бюллетенень. 1999 йылдан бирле сығып килә.
- «Стиль жизни» — «Урал» Шадринск ҡала ҡулланыусылар йәмғиәте сығарған гәзит, 2002 йылдан алып сыға.
Дауам итеүсе баҫмалар
1994 йылдан ҡалала тыуған яҡты өйрәнеү альманахы «Шадринская старина» баҫыла. 2020 йылдың башына 27-се сығарылышы донъя күрә (http://gash.archives.kurganobl.ru/o_prezentacii_27_vypuska__kraevedcheskogo_almanaxa.html)
Спорт
Ҡалала боҙҙағы спидвей буйынса Рәсәй чемпионаты (1995, 2001, 2010, 2016 йылдарҙа), үҫмер спортсылар араһында боҙҙағы спидвей буйынса Рәсәй чемпионаты (2000, 2003, 2007, 2009, 2011 йылдарҙа) һәм үҫмерҙәр араһында ауыр атлетика буйынса Рәсәй беренселеге үтә (2011 йылда).
2008 йылда Шадринскта тыуған ауыр атлет Алла Важенина, 75 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында, Пекинда үткән олимпия уйындарында алтын миҙал яулай.
Ҡалала «Торпедо», «Торпедо-ГОНГ» һәм «Политех» футбол клубтары; «Торпедо», «Шадр» һәм «Полиграфмаш» хоккей клубтары; «Технокерамика» пляж футбол клубы; спидвей клубы «Торпедо-ШААЗ» бар.
Ҡаланың спорт объекттары: «Торпедо» һәм «Политех» стадиондары; «Олимп» бассейны; «Юниор», «Олимп», «Юность» спорт комплекстары, «Поддубный исемендәге», «Ермак», балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе, «балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе-Гонг» балалар спорт клубтары һәм еңел атлетика манежы; Өлкә балалар-үҫмерҙәр спорт һәм адаптив физик культура үҙәге. Шадринск дәүләт педагогия университетында егерме йылдан ашыу физик культура һәм спорт факультеты эшләй.
Туғандаш ҡалалар
Туғанлашҡан ҡалалар — ул туғандарса мөнәсәбәттәр тураһында килешеү төҙөлгән ҡалалар.
-, , Учалы районы — 2013 йылдың 7 июненән
- Феодосия,  — 2014 йылдың 20 июненән.
-, Атлантик департаменты, Абомей-Калави (франц. Abomey-Calavi) — 2017 йылдың 10 майынан.
Чернецов Алексей Владимирович
Чернецов Алексей Владимирович (1 март 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. Тарих фәндәре докторы (1988), профессор (1996).
Биографияһы
1968 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
Юғары һөнәри белем алғандан һуң СССР Фәндәр академияһының Археология институты хеҙмәткәре булып эшләй (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институты, 1968—1972 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының археология кафедраһы аспирантураһында ситтән тороп уҡый.
Кесе Струговая
Кесе Струговая — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Струговая йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Чернецов Алексей Владимирович
Биографияһы
Археология институтында 1968—1991 йылдарҙа лаборант, өлкән лаборант, кесе фәнни хеҙмәткәр, фәнни хеҙмәткәр, өлкән фәнни хеҙмәткәр вазифаларында эшләй.
Кесе Струговая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Чернецов Алексей Владимирович
Биографияһы
1991 йылда Алексей Чернецов РФА Археология институтының славян-рус археологияһы бүлеген етәкләй һәм уҡытыу эшмәкәрлеген башлай — башта изге Иоанн Богослов исемендәге Россия православие университетында (РПУ), артабан — Россия дәүләт гуманитар университетында (РГГУ, 1996 йылдан ошо юғары уҡыу йортоноң музейология кафедраһы профессоры була).
Кесе Струговая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернецов Алексей Владимирович
Биографияһы
А. В. Чернецов РФА Археология институтының фәнни советы (1991 йылдан), институттың диссертация советы (1988 йылдан); РГГУ диссертация советы ағзаһы (2001 йылдан). Ғалим шулай уҡ «Живая старина» журналының редколлегия ағзаһы (1994 йылдан) «Российская археология» журналының редколлегияһында эшләй (2001 йылдан).
Червленная (Карповка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Червленная йылғаһы, инештән Береславск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Дон йылғаһы Хопёр һәм Северский Донец йылғалары ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Абҙаҡ (Белорет районы)
Яңы Абҙаҡ (Новоабзаково) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 295 кеше. Почта индексы — 453565, ОКАТО коды — 80211804005.
Видеоблог
Видеоблог (ҡыҫҡ. "влог" ингл. vlog - video blog йәки vildeo log]) — мәғлүмәтте еткерер өсөн видео ҡулланылған блогтарҙың бер төрө.
Видеоблог - веб-телевидениеның бер төрө. Видеоблогтағы яҙмалар мотлаҡ рәүештә видеолы була. Видеонан тыш влогтарҙа текст, рәсем һәм башҡа метамәғлүмәт булыуы ихтимал. Видеоблог форматындағы яҙмалар Youtube платформаһында урынлаша һәм таратыла.
Дөйөм Youtube каналдарынан айырмалы рәүештә влог бары тик бер авторҙың яҙмаларынан тора.
Рәсәйҙә видеоблогтар
Башҡорт телендә беренсе видеоблог 22 октябрь 2017 йылында асылды
Яртен-Се
Яртен-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мядолова-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кыркыла
Оло Кыркыла — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сараса йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Социаль реклама лабораторияһы
АНО «Социаль реклама лабораторияһы» — тулы цикллы Рәсәй реклама агентлығы, социаль реклама эшләүгә һәм етештереүгә махсуслашҡан. 2002 йылдан Гюзелла Николайшвили етәкселеге аҫтында эшләй. Социаль реклама буйынса коммерция булмаған ойошмалар араһынды иң алдыңғыһы һанала.
Тарихы
Лабораторияға 2002 йылда сәйәси фәндәр кандидаты Гюзелла Геннадиевна Николайшвили нигеҙ һала. Беренсе етди проекттарының береһе «Социальная реклама.ру» сайты була, ул 2003 йылдан эшләй башлай һәм хәҙерге көндәлә уңышлы эшләп килә. 2003—2008 йылдар арауығында Рәсәйҙең ун туғыҙ төбәгендә һәм Киевта, Сухумила, Ригала ошошманың хеҙмәткәрҙәре социаль рекламаға бәйле иллегә яҡын семинар-тренингтар үткәрә.
Николайшвили эре социаль реклама ойошмаһының директоры булараҡ, Рәсәйҙең һатыу итеү һәм етештереү палатаһы ойошторған "түңәрәк өҫтәл"дә ҡатнаша.
2013 йылда Creative for Good бөтә донъя экономик форумы «Социаль реклама лабораторияһын» иң яҡшы донъя кейстары библиотекаһына индерә.
Эшмәкәрлеге
Лаборатория коммерция булмаған ойошмалар һәм фондтар өсөн социаль реклама етештереү менән шөғөлләнә. Заказ биреүселәр булып дәүләт структуралары һәм шәхси хәйриә фондтары сығыш яһай, уларҙың иҫәьендә ЮНИСЕФ, Роспотребнадзор, «Перспектива» төбәк йәмәғәт инвалидтар ойошмаһы, «Альфа» ветерандар ассоцацияһы, Халыҡ-ара медицина корпусы, «Фокус-Медиа» һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш фонды, «Открытый театр» хәйриә проекты һәм башҡалар.
Тиф (хикәйә)
Тиф (хикәйә) —  Антон Павлович Чехов әҫәре. Хикәйә 1887 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 23 мартында «Петербург гәзитенең» 80-се һанында «Летучие заметки» бүлегендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Тиф» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, шул уҡ йылдың 23 мартында «Петербург гәзитенең» 80-се һанында «Летучие заметки» бүлегендә А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1888 йылда А. Ф. Маркс баҫҡан йыйынтыҡҡа «Рассказы» атамаһы аҫтында индерелә. «Рассказы» йыйынтығына автор үҙгәртеүҙәр индерә.
Чехов тере саҡта хикәйә инглиз, болгар, венгр, немец, серб-хорват, словак, фин, француз һәм чех телдәрендә тәржемә ителә.
Тәнҡит
Тәнҡитсе Д. П. Голицынға хикәйә бик оҡшай. Ул авторға: «Һеҙҙең «Тиф» хикәйәһен мин беренсе тапҡыр ощо көндәрҙә уҡып сыҡтым, һәм мин Һеҙгә әйтергә тейешмен, был әҫәр — бик һәйбәт әйбер. Ғөмүмән, минең аңлауымса, Һеҙҙең сюжет уйларға ҙур оҫталығығыҙ бар, һәм башығыҙҙа үҙенсәлекле темалар тулып ята».
В. А. Тихонов был хикәйәне Чеховтың иң тәрән әҫәрҙәренең береһе тип һанай: «Изге төндөң» матурлығына төшөнгән кеше бары тик һиҙгер, йомшаҡ, наҙлы күңелле шағир булырға тейеш, мотлаҡ - шағир. Тәрән һәм нескә, һиҙгер күҙәтеүсе генә «Враги», «Ведьма»  һәм шуның кеүек башҡа хикәйәләрҙе аңларға мөмкин. Күҙәтеүсе «Степь» хикәйәһе буйлап эҙһеҙ генә, бер нимә лә күрмәйенсә үтә алмай. Психолог «На пути» һәм «Дома» хикәйәләрендә кеше күңеленең һәр бер боролошон күрә. Психопатолог «Тиф» һәм «Припадок» хикәйәләрен уҡығанда ғазаплана».
И. А. Бунин хикәйәнең психологик анализының тәрәнлеген билдәләп, уны Чеховтың иң һәйбәт өҫәрҙәре иҫәбенә индерә. Ул: «Әлбиттә, табип булып эшләүе уға был юҫыҡта эшләргә күп нимә биргән,» - ти.
Кире фекерҙәр араһында — тәнҡитсе К. К. Арсеньевтың әйткәне. Ул хикәйәне «Чехов әфәнде очерктарының төп көсө булып торған йөкмәткеһе һәм айырым матурлыҡтары был әҫәрҙә бик ярлы» яҙылған хикәйәләргә индерә.
Тәнҡитсе К. Говоров әҫәрҙә Чеховтың маҡсаты - «һауыҡтырыу мәшәҡәттәрен» һүрәтләү генә тип әйтә. Был бурыс яҙыусы өсөн «балаларса ғына». Тәнҡитсе Медведский хикәйәлә «авторҙың бөтөнләй психологияны һүрәтләргә ҡулынан килмәүен» билдәләй.
Сюжет
Хикәйә йәш поручик Климовтың почта поезында Петербургтан Мәскәүгә барыуын күрһәтеү менән башлана. Ул поезда үҙен насар тоя, нишләптер ауыҙы кибә, башы томандағы кеүек була, ундағы уйҙар мейеһенән тышта мөстәнләп ҡыҙырып йөрөгән кеүек була башлай. Уның янында вагонда бер кеше ултыра — әллә фин, әллә швед. Климов был халыҡтар тураһында «бигерәк алама халыҡ. Ер шарында бары тик урын алып ҡына тора. Нимәгә кәрәге бар инде уларҙың ?» - тип уйлай. Ул шулай уҡ «француздар һәм итальяндар тураһында ла уйланырға теләй, ләкин ул халыҡтар эсендәге шармансылар, шәрә ҡатындар һәм сит ил олеографиялары тураһындағы хәтирәләр уның уйҙарын туҡтата». Фин уға һүҙ өндәшеп ҡарай, тик офицер ауырыуға һылтанып, фин менән һөйләшеүҙән баш тарта.
Поездан төшкәс, ул ат яллай һәм өйөнә ҡайтып төшә. Уға табип саҡыралар, ләкин поручиктың хәле ауырайғандан-ауырая башлай. Һеңлеһе ул һауыҡһын өсөн доға ҡыла. Бер нисә көн уҙып китә. Климовҡа әҙерәк хәл инә, ул аңына ҡайта. Инәһе уның тиф менән ауырығанлығы тураһында әйтә. Климов һеңлеһе Катяны эҙләй башлай һәм уның тиф менән ағаһынан зарарланыу арҡаһында үлеп киткәнлеген асыҡлай. Был хәбәрҙе ишеткән поручиктың ауырыуҙан терелеүгә шатлығы онотолмаҫ юғалтыу ҡайғыһы менән алмашына.
Ибраһим разъезы
Ибраһим разъезы (Разъезда Ибрагимово) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 453015, ОКАТО коды — 80235855006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сарото
Сарото — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының уң ярына тамағынан 268 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беллер Ольга Александровна
Беллер Ольга Александровна  (25 сентябрь 1973 йыл) — спортсы-шашка уйнаусы (халыҡ-ара һәм рус шашкалары), тренер. Тиҙ программа буйынса Рәсәй чемпионы (2001 йыл), шәхси-команда Рәсәй чемпионатының бронза призеры (2002 1-9 март, Тверь), РСФСР профсоюздарының физкультура-спорт йәмғиәте беренселеге еңеүсеһе (1986), ҡыҙҙар араһында рус шашкаһы буйынса РСФСР беренселегенең көмөш (1987) һәм бронза (1991) призеры. Рәсәй йыйылма командаһы составына инә.
Биографияһы
Ольга Александровна Беллер (ҡыҙ фамилияһы Кувайцева) 1973 йылдың 25 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған.
2-се урта дөйөм белем биреү мәктәбен, Ишембай нефть колледжын (1994), Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (2007), Стәрлетамаҡ физик культура институтын (2010) тамамлаған.
Ҡаҙаныштары
12 йәшендә ҡатын-ҡыҙҙар араһында БАССР чемпионы була (1985). Ишембай ҡалаһының 2-се урта мәктәбе командаһы: Анатолий Татаренко, Дмитрий Фролов, Ольга Кувайцева, Ольга Титова составында ВЛКСМ Үҙәк Комитеты призына «Чудо-шашки» ярыштарының РСФСР беренселеге еңеүсеһе һәм СССР беренселеге призеры (1987).
Бадра
Бадра (Badra) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 576 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99706 һәм автомобиль коды — KYF.
Блог
Блог (ҡыҫҡ. «блог» ингл. blog — web log йәғни «интернет селтәрендәге көндәлектәр, онлайн-көндәлектәр» һүҙҙәренән булдырылған неологизм) — даими рәүештә билдәле ваҡыт айырмаһы менән өҫтәлә барған яҙмалар: текст, рәсем, видео йәки башҡа мультимедиа мәғлүмәте.
Блог алып барыусыларҙы «блогер» тип атайҙар. Интернет селтәрендәге блогтарҙың йәмғеһен «блогосфера» тиҙәр.
Блогтар, ғәҙәттәге веб-форум һәм чаттарҙан айырмалы рәүештә: — авторҙың шәхси фекерен, ҡараштарын белдерә; — комментарийҙар ҡалдырыу мөмкинселеген авторҙың ихтыярына бәйләй.
Беренсе блог тип 1992-се йылдан башлап алып барылған Тим Бернерс-Ли сәхифәһе һанала. 1996-сы йылда блогтар киң тарала башлай. 1999 йылының августында Сан-Франциско ҡалаһындағы Pyra Labs компанияһы түләүһеҙ блог алып барыу өсөн Blogger.com сайтын аса.
Портколынъя
Портколынъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 463 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Талажанка
Кесе Талажанка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Талажанка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Карамалка
Карамалка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 1744 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Кесе Талажанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Карамалка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Думала
Думала — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черек Хуламский йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Ҡаръяуҙы (Саҡмағош районы)
Яңы Ҡаръяуҙы (Новые Карьявды) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 276 кеше. Почта индексы — 452221, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ключ (Кармаюр ҡушылдығы)
Ключ  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калмаюр йылғаһының һул ярына тамағынан 9,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Сумульта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Веб-форум
Веб-форум (ингл. web forum йәғни "интернет селтәрендәге форум"]) — теләгән темаға интернет селтәрендә бәхәсләшеү мөмкинселеге биргән майҙан. Форумдың бер темаһын айырым ҡулға алғанда ул "ҡунаҡ дәфтәре" тәшкил итә.
Интернет ҡулланыусылары темаға ҡағылышлы фекерҙәрен белдерә ала, һорау-яуап рәүешендә әңгәмәләшә ала, кәңәштәр бирә ала.
Веб-форумдар дөйөм мәсәләләргә арналған була ала http://www.farit.ru/ һәм билдәле темаларға иғтибар иткән форумдар ҙа була: музыка, сәйәхәт, эшҡыуарлыҡ һ.б. Форум тематикаһын хужаһы билдәләй.
Форум биттәре айырым, әүҙем бит тә була ала, берәй веб-порталдың өлөшө лә була ала.
Ярте-Се
Ярте-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Се-Яха (Зеленая) йылғаһының һул ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сер (хикәйә)
Сер — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың 11 апрелендә «Осколки» журналының 15 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Тайна» хикәйәһе 1887 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1887 йылдың  11 апрелендә «Осколки» журналының 15 һанында А.Чехонте ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. Хикәйә шулай уҡ А. Ф. Маркс нәшер иткән баҫмаға ла индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә поляк, серб-хорват һәм словак телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
«Сер» хикәйәһе тураһында А. С. Лазарев хатында: «Чехов хикәйәһе иҫ киткес матур. (Чехов бер ваҡытта ла «ҡәнәғәтләнерһеҙлек» яҙмай)»,-тип билдәләй.
«Книжный вестник» журналының рецензиялаусыһы «Сер» хикәйәһен Чехов әҫәрҙәр йыйылмаһының беренсе томына ингән иң матур хикәйәләренең береһе тип иҫәпләй. } (1936)
Сюжет
Шулай Пасха көндәренең береһендә статский кәңәшсеһе Навагин визиттарҙан ҡайта һәм үҙҙәренә визит менән килеүселәр исемлеген уҡый башлай, улар араһында Федюков фамилияһын осрата. Был кешене ул бер нисек тә иҫенә төшөрә алмай. Швейцар шулай уҡ Федюковты күрмәгән һәм белмәй булып сыға. Навагиндың ҡатыны спирит була, һәм ул иренә Федюковтың Навагинға симпатия менән ҡараусы өрәктер тип аңлата һәм, бәлки, уға берәй нимә кәрәк түгелме икәнлеген һорарға кәңәш бирә. Навагин йәмәғәтенә ышанмай. Ике аҙна буйына уйланып йөрөгәндән һуң ул ҡатынына Федюковтың рухын саҡырырға ҡуша.
Спиритизм сеансында уның ҡатыны Федюковты саҡыра һәм уның йәне менән һөйләшә. Спиритизм сеанстары көн һайын дауам итә һәм Навагин менән Федюков араһында диалог барлыҡҡа килә. Навагин шулай уҡ Наполеонды, Ганнибалды, Аскоченскийҙы, үҙенең инәһе Клавдия Захаровнаны саҡыра, һәм улар барыһы ла Навагинға ҡыҫҡа, ләкин бик дөрөҫ һәм тулы мәғәнәле яуаптар бирә. Навагин гипнотизм, медиумизм, бишопизм, спиритизм, дүртенсе үлсәм һәм башҡа шундай «томандар» менән мауығып китә. Бынан тыш, Навагин хатта үҙе лә нимәлер яҙырға маташа. Биш ай буйына ул: «И мое мнение» тигән реферат яҙа. Рефератын ул заказлы хат менән спиритик журналға ебреп баҫтырырға була. Ошо ваҡыт уның янына Навагиндың үтенесе буйынса бәләкәй улына метрика ҡағыҙы яҙырға урындағы кесе рухани килә. Кесе рухани уға: «Таныҡлыҡ иртәгә үк әҙер буласаҡ! Иртәгә сиркәүҙәге киске ғибәҙәт ҡылыу алдынан берәйегеҙ сиркәүгә ҡағыҙҙы алырға килһен. Мин унда буласаҡмын. Федюковты саҡырырға ҡушығыҙ, мин һәр саҡ сиркәүҙә булам…» - ти
Теге саҡта Навагинға визит яһаусы Федюков ошо кеше булып сыға. Үҙенең был ҡылығын кесе рухани былай тип аңлата: «Мин, Һеҙ ғәли йәнәптәәре, тәре менән йөрөгән ваҡытта һәр ваҡыт юғары вельможалар өйө янынан үтеп барғанда, уларға инеп имзамды ҡуйып сығам… Быны мин шул тиклем яратам… Алғы бүлмәлә ятҡан визит яһаусылар исемлеген күреп ҡалһам, шулар араһына үҙ имзамды яҙып ҡалдырырға ҡулым ҡысый башлай, ғәфү итегеҙ…» Был һүҙҙәрҙән Навагин «телһеҙ таш кеүек ҡата» һәм үҙен бер ваҡытта ла борсомаҫҡа ҡуша.
Сезым-Юган
Сезым-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тань-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Перевозчиков Андрей Егорович
Перевозчиков Андрей Егорович (1908—1978) — совет инженер-конструкторы һәм сәнәғәтте ойоштороусыһы, СССР суднолар төзөлөшө сәнәғәте министрлығының "Айсберг" ЦКБ етәксеһе һәм баш конструкторы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
1934 йылдан 1939 йылға тиклем Ленинград корабль төҙөү институтында уҡый. 1939 йылдан 1950 йылға тиклем Невск проект-конструкторлыҡ бюроһында түбәндәге вазифаларҙа эшләй: 1939 йылдан 1946 йылга тиклем — конструктор һәм өлкән конструктор, 1946 йылдан 1950 йылга тиклем — йыһаздар бүлеге начальнигы булып эшләй. А. Е. Перевозчиков «Сталинград» ауыр крейсерын проектлауҙа ҡатнаша.
1950 йылдан 1955 йылга тиклем 17-сы номерлы Үҙәк конструкторлыҡ бюроһында, 615, 611 һәм 629 тибындағыһыу аҫты кәмәләрен проектлау бүлеге етәксеһе, баш конструктор урынбаҫары һәм баш конструктор булып эшләй. 1955 йылдан 1962 йылға тиклем 50-се номерлы Үҙәк конструктор бюроһы етәксеһе була, йылға хәрби һәм десант корабтары төҙөүҙе ойоштороусы була. 1961 йылдан 1962 йылға тиклем 14-се Үҙәк конструктор бюроһының етәксеһе һәм баш конструкторы була, уның етәкселегендә һәм бюро ҡатнашлығында балыҡ тотоу флоты — диңгез граждан суднолары өсөн проектлау кеүек эштәр башҡарыла.
1962 йылдан 1978 йылғатиклем, уналты йыл дауамында, А. Е. Перевозчиков СССР суднолар төзөлөшө сәнәғәте министрлығының «Айсберг» Үҙәк конструкторы һәм етәксеһе була. А. Е. Перевозчиков етәкселегендә һәм уның туранан-тура ҡатнашында «Ленин» атом боҙ ватҡысын модернизациялаү эштәре алып барыла, «Арктика» атом боҙ ватҡысын, шулай уҡ төрлө хәрби һәм гражданлыҡ боҙ ватҡыс судноларын һәм һыу аҫты кәмәләре өсөн йөҙөү базаларын проектлау һәм төзөү эштәре алып барыла. .
1966 йылның 25 июлендә СССР Югары Советы Президиумы Указы менән Андрей Егорович Перевозчиков Ленин ордены менән бүләкләнә.
1976 йылдың 7 ғинуарында СССР Юғары Советы Президиумының "Юғары хеҙмәт уңыштары, туғыҙынсы биш йыллыҡ заданиеларын ваҡытынан алда үтәүе, яҡшы сифатлы продукция етештереү һәм "Арктика" атом боҙ ватҡысы төзөлөшөнә ҙур өлөш индергәне өсөн"  Андрей Егорович Перевозчиков Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
Перевозчиков Андрей Егорович 1978 йылдың 7 августында вафат була, Комаров заяратында ерләнгән.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Сығышы
Анатолий Николаевич Пепеляев 1891 йылдың 15 июлендә Томск ҡалаһында тыуған. Уның атаһы — нәҫелле дворян, һуңғараҡ батша армияһы генерал-лейтенанты Николай Михайлович Пепеляев; әсәһе — сауҙагәр ҡыҙы Некрасова Клавдия. Томскиҙа атаһының йорто һаҡланып ҡалған (Кузнецов урамы, 18 йорт). Ғаиләлә алты ир бала һәм ике ҡыҙ тәрбиәләнә. Өлкән улынан башҡалары хәрби белем алалар.
Уҡыу
1902 йылда Пепеляев Омск кадет корпусына уҡырға инә һәм уны 1908 йылда уңышлы тамамлай. Ошо уҡ йылдаСанкт-Петербургтағы Павлов хәрби училищеһына инә. 1910 йылда подпоручик чинында училищены тамамлай.
Хеҙмәт башы һәм өйләнеү
Хәрби училищены тамамлағандан һуң Анатолий Николаевич 42-се Себер уҡсылар полкының пулемет командаһына ебәрелә, команда уның тыуған Томск ҡалаһында урынлаша. 1914 йылда, Беренсе донъя һуғышы башланыр алдынан, Пепеляевт поручик дәрәжәһенә үрләтелә.
1912 йылда Пепеляев Гавронская Нина Ивановнаға (1893—1979) өйләнә, ул Верхнеудинск ҡалаһынан була. Никахта ике ул тыуа: Всеволод, 1913 йылдан 1946 йылға тиклем харбинда йәшәй, 1946—1947 йылдарҙа РККА Байкал аръяғы Хәрби округының хәрби разведкаһы хеҙмәткәре; икенсе улы — Лавр (1922—1991), эмигрант бюроһы хеҙмәткәре, япон хәрби миссияһы курсын тамамлай, репресиялана. Ташкентта вафат була.
Беренсе донъя һуғышы (Февраль революцияһына тиклем)
Фронтҡа Пепеляевполкының ат разведкаһы командиры булып китә. Был вазифала ул Пшасныш һәм Сольдау тирәһендә батырлыҡ күрһәтә. 1915 йылдың йәйендә уның етәкселегендә сигенеу ваҡытында юғалтылған окоптар кире ҡайтарыла. 1916 йылда, ике айлыҡ отпуск ваҡытында, Пепеляев Прапорщиктар мәктәбендә тактиканы уҡыта. 1917 йылда, февраль революцияһы алдынан, Анатолий Николаевич капитан дәрәжәһенә үрләтелә.
1917 йылғы революциялар
Керенский осоронда ул подполковник дәрәжәһенә күтәрелә һәм бынан тыш 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә, шулай уҡ исемле Георгий ҡоралы менән.
Октябрь революцияһынан һуң батальон һалдат депутаттары советы уны батальон командиры итеп һайлай. Әлеге факт Пепеляевтың һалдаттар араһында ҙур популярлыҡҡа эйә булыуы тураһында һөйләй.
Совет хөкүмәте һәм Брест-Литва солохо һөҙөмтәһендә хәрби ғәмәлдәр туҡтатыла, һәм Пепеляев Томскиға ҡайтып китә.
Большевиктар менән көрәш
1918 йылдың март башында Пепеляев Томскиға килеп етә. Унда ул үҙенең элекке дуҫы капитан Достоваловты осрата. Достовалов Пепеляевты йәшерен офицерҙар ойошмаһына ылыҡтыра. Был ойошма 1918 йылдың 1 ғинуарында ойошторола һәм уны полковниктар Вишневский һәм Самароков етәкләй. Пепеляев ошо ойошма штабы начальнигы итеп һайлана. Ойошма үҙ алдына 1917 йылдың 6 декабрендә ҡалала власҡа килгән большевиктарҙы ҡолатыу маҡсатын ҡуя.
1918 йылдың 26 майында большевиктарға ҡаршы ихтилалға әҙерләнгән Пепеляев отряды көтмәгәндә монахтарҙы репрессиялау һәм монастырь ҡиммәттәрен тартып алыу өсөн килгән губерна ВЧК-һының тулы составы менән тиерлек күҙгә-күҙ осраша. Пепеляевсылар ошо монастырҙа йәшенгән була. Бөрелеш барышында чекист Д. И. Кривоносенко отряды тулыһынса ҡыйратыла. Киләһе көндө Томск губерна совдепы етәкселәре (Н. Н. Яковлев һәм уның көрәштәштәре) ашығыс рәүештә, «Томск буржуазияһының» байлыҡтарын тейәп, бер нисә пароходта ҡаланан ҡаса. 28 майҙан алып 2 июнгә тиклем губерна баш ҡалаһы хужаһыҙ ҡала. 1918 йылдың 2 июнендә Себер өлкә думаһы интеллигенцияһы (потанинсылар) власты үҙ иңенә ала. Артабан Петр Вологодский етәкселегендә «Ваҡытлы Себер хөкүмәте» (ВСП) ойошторола. Ҡала халҡы, Рус армияһының ҡораллы формированиелары һәм чехословак корпусы тарафынан хуплана. Анатолий Пепеляев Томск офицерҙар составы менән етәкселек итә, 1918 йылдың 13 июнендә 1-се Урта Себер корпусын булдыра һәм ошо корпусты үҙе етәкләй. Шулай уҡ Пепеляев штурмлау частарын булдырыу идеяһын яҡлай. командиры подполковник хәрби формированиелары власы һәм таиландта Пепеляев томск, 1918 йылдың 13 июнендә булдырылды һәм улар 1-се урта-Себер корпусы ВСП, һәм ул үҙе етәкләй. Булдырыу идеяһын хуплап, штурмлауҙа өлөшө.
Үҙенең корпусы менән Пепеляев Транссиб буйлап көнсығышҡа табан юллана, уның маҡсаты — Себерҙе большевиктарҙан азат итеү.
18 июндә — Красноярск, 11 июлдә — Иркутск ҡалалары яулап алына, ә 20 августа уның ғәскәрҙәре Верхнеудинск ҡалаһына бәреп инә.
Август аҙағында Читанан көнбайыштараҡ (Оловянная станцияһы)Пепеляев корпусы Семеновтың Байкал аръяғы казактары менән тоташа.
Әлеге поход өсөн Пепеляев полковник дәрәжәһенә лайыҡ була.
Пермь — Вятка походы
Өфө директорияһы етәксеһе Авксентьевтың бойороғона ярашлы Пепеляевтың корпусы көнбайыш Себергә юллана, үҙе Анатолий Николаевич 27 йәшендә генерал-майор (10 сентябрь 1918) чинына лайыҡ була.
1918 йылдың октябренән алып уның частары Уралда урынлаша. Ноябрҙә Пепеляев ҡыҙылдарҙың 3-сөармияһына ҡаршы Пермь операцияһын башлай. Әлеге операция ваҡытында Омскиҙа түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа адмирал Александр Колчак килә. Пепеляев, эсер Авксентьевты үҙһенмәгәнгә күрә, Колчактың юғары власын ихлас таный.
25 декабрҙән алып ташлап, большевиктар ғәскәре 1918 Пепеляев Пермь, яҡынса 20 000 ҡыҙылармеецтар әсиргә алына, уларҙың барыһы буйынса бойороғо буйынса пепеляев йортона ебәрәләр. Шуның менән бәйле, тип тура азат Пермь, нисек тапҡыр итәм, 128-ю йыллығына Мысырлылар ҡәлғәһен алыуҙа Суворов, Анатолий Николаевич һалдаттары таҡҡан «Себер Суворов». Пермь алыу өсөн 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнгән.
31 ғинуарҙа Пепеляев генерал-лейтенант чинын ала.
Перь ҡалаһын алғандан һуң Пепеляевтың частары тағы ла 45 километр көнбайышҡа табан үтәләр, әммә ҡаты һыуыҡтар арҡаһында хәрәкәт туҡтай.
1919 йылдың 4 мартында Колчак ғәскәрҙәрренең һөжүме башлана, һәм Пепеляев үҙенең корпусын көнбайышҡа табан йүнәлтә.
Апрель аҙағында ул Балезино ауылы районында Чепца йылғаһы буйында тора. 24 апрелдә Колчак армиялары үҙгәртеп ҡорола, һәм Пепеляев Себер армияһының Төньяҡ төркөмө командиры итеп тәғәйенләнә.
Шул уҡ ваҡытта фронт хәрәкәтен ҡабаттан туҡтата һәм 30 майҙа ғына Пепеляев, Миллер ғәскәрҙәре менән тоташыр өсөн, Вяткаға һөжүмен башлай ала. Пепеляев бер үҙе май айында һөжүм итеүгә өлгәшә, сөнки башҡа Колчак армияларының һөжүмдәрен ҡыҙылдар кире ҡаға.
2 июндә Пепеляев Глазов ҡалаһын яулай.
Арыш
Арыш (Secále cereále) — ҡыяҡлылар ғаиләһенән бер йыллыҡ йәки күп йыллыҡ бөтөклө культура; оҙонса нәҙек орлоҡло, ҡыяҡ япраҡлы ашлыҡ һәм уның орлоғо. Арыш — культуралы үҫемлек, башлыса, төньяҡ ярымшарҙа үҫтерелә. Арыш ырыуында (Secale) Кесе һәм Урта Азияла, Кавказ аръяғында, Көньяҡ Африкала үҫеүсе 6—8 ҡырағай төрө билдәле.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Бөйөк Себер Боҙ походы
Июнь айындағы сигенеүҙән һуң Пепеляев башҡа эре хәрби уңыштарға өлгәшмәй.
Арыш
Арыш культураһының яҙғы һәм көҙгө формалары бар.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Бөйөк Себер Боҙ походы
1919 йылдың 21 июлендә Колчак рәсми рәүештә Көнсығыш фронтын булдыра, фронт 4 армияға бүленә (1-се, 2-се, 3-сө һәм Ырымбур), айырым Себер казак корпусы һәм айырым Дала төркөмө. 1-се армия командиры итеп Пепеляев тәғәйенләнә. Әммә был үҙгәрештәр һөҙөмтәле булмай, һәм Колчак армиялары көнсығышҡа табан сигенеүен дауам итәләр.
Арыш
Этимологияһы
Русский һүҙе «рожь» праславян *rъžь һүҙенә барып тоташа, һуңғыһы инде диалект һүҙе *rugis (ошонан инглиз rye) алып килә.
Морфологик үҙенсәлектәре
Сәсеү арышы (S. cereale) — бер йә ике йыллыҡ сәсеү үләне. Төньяҡ ярымшарҙа киң игелә торған культура. Уның дөньякүләм игеү майҙанының яртыһынан артыҡ өлөшө Рәсәйҙә тупланған. Башаҡ ҡабырсыҡтарытары беҙ һымаҡ. Башаҡсыҡтар ике сәскәле һәм улар ҡатмарлы башаҡ күсәренең һәр быуынында берәрләп урынлаша. Сәскәнең аҫҡы ҡабырсағы оҙон ҡылсыҡлы. Һабағы эсе ҡыуыш һалам. Тәбиғи төр булараҡ, арыш диплоид формалы. һуңғы тиҫтә йылдарҙа селекционерҙар күҙәнәктәрҙә хромосом һанын икеләтеп уш башаҡлы йәиһә тетраемешле арыш алыуға өлгәште, был сорттар (1000 орлоҡтоң массаһы 50—55 г етә), көслө, йығылыуға бирешмәүсе эре орлоҡ формалаштыра.
Тамыр системаһы
Арыш 1—2 м тәрәнлеккә тиклем еткән суҡлы тамыр системаһына эйә, шуның өсөн уға еңел ҡомло тупраҡ та ҡурҡыныс түгел , ә юғары физиологик әүҙемлеге арҡаһында тупраҡтан ауыр иреүсән берләшмәләрҙән дә файҙалы матдәләр алыуға һәләтле. Арыштың үҙәге, бойҙай (2—3 см) менән сағыштырғанда, тупраҡтың өҫкө яғынан әллә ни тәрән булмаған (1,7—2 см) кимәлдә лә формалаша. Арыш, бойҙайға ҡарағанда, сыҙам һәм талапсан түгел. Әгәр орлоҡ тупраҡта тәрәнерәк ятһа, арыш ике өркөмләнеү үҙәгенә: беренсеһе — тәрән, һуңыраҡ икенсеһе — тупраҡтың өҫкө яғына яҡыныраҡ, эйә була, һәм шуныһы төп тармаҡ була ла инде. Арыштың төп йәйеү тиҙлеге юғары — һәр үҫемлек 4—8, ә яйлы шарттарҙа — 50—90-ға тиклем үренде формалаштыра. Ғәҙәттә 25 см тәрәнлеккә үҫеш ала, айырым тамырҙары 1-1,5 м тәрәнлеккә етә һәм фосфор һәм калийҙы үҙләштерегә һәләтле.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Бөйөк Себер Боҙ походы
Декабрҙә Пепеляев һәм Колчак араһында конфликт барлыҡҡа килә. Рәсәйҙең Юғары Хакимы ултырған поезд Тайга станцияһына килеп еткәс, Пепеляев ғәскәрҙәре тарафынан тотҡарлана. Пепеляев Колчакка Себер Земство Соборын саҡырыу, баш командующий Сахаровты отставкаға ебәреү, Омскиҙы ҡыҙылдарға ҡалдырыу буйынса ультиматум ебәрә. Был ваҡытта инде Сахаров ҡулға алынған була. Пепеляев колчактың үҙен дә ҡулға алыу менән янай. Шул уҡ көндө станцияға Колчак хөкүмәтендә премьер-министр вазифаһын үтәгән Пепеляевтың ағаһы, Виктор Николаевич, килеп етә. Ул генерал менән адмиралдың араларын «ямай». Һөҙөмтәлә,11 декабрҙә Сахаров вазифаһынан бушатыла.
Арыш
Һабағы
Арыш һабағының эсе ҡыуыш, биш-алты (һирәгерәк өс йә ете) үҙ-ара ҡуша үҫкән төйөндәргә эйә, тура, яланғас йә фәҡәт башаҡ аҫтарында ғына мамыҡланған була. Һабаҡ бейеклеге үҫтереү шарттарына һәм сортына бәйле, 70-тән 180—200 см (уртаса 80—100 см) тирәһе. Япрағы ланцет.
Көҙҙән сәселгән арыш тупраҡтар дым һәм башҡа минераль матдәләр ала һәм ҡоролоҡто яҡшы кисерә. Башҡа ужым культураларына ҡарағанда һалҡынға сыҙамлы үҫемлек. Ҡышҡы 19—21°С һалҡынды еңел кисерә. Яҙын 0,5—2°С йылылыҡта үҫә башлай. Вегитация осорон көҙөн туҡтатып яҙын дауам итә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Бөйөк Себер Боҙ походы
20 декабрҙә Пепеляев ғаиләһе менән Томскиҙан ҡасырға мәжбүр була. Артабан ул сабыртмалы тиф менән ауырыу сәбәпле санитар вагонына урынлаштырыла. 1920 йылдың ғинуарында пепеляев Верхнеудинск ҡалаһына оҙатыла, шунда ул һауыға. 11 мартта Пепеляев Себер партизан отрядын ойоштора һәм уның менән бергә Сретенск ҡалаһына китә. Әммә уның етәксеһе атаман Семенов япондар менән хеҙмәттәшлек иткәнгә күрә, Пепеляев ғаиләһе менән 1920 йылдың 20 апрелендә Харбинға китә.
Арыш
Һабағы
Сәскәһе — ҡатлаулы башаҡ. Ситтән һеркәләнә. Емеше — шыма, тар, тирән бураҙналы бөртөк.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Харбин һәм Приморье
"Хәрби союзы"н булдыра, уның етәксеһе итеп генерал Вишневский тәғәйенләнә. Тәүҙә ойошма Благовещен ҡалаһындағы большевиктар менән бәйләнештәр булдыра. Тиҙҙән Пепеляев бәйләнештәрҙе өҙә. 1922 йылда Пепеляевты эсер Куликовский тап итә һәм большевиктарға ҡаршы баш күтәреүселәргә ярҙамға Якутияға поход ойоштороуға күндерә.
Арыш
Һабағы
Арыш ҡиммәтле аҙыҡ культураһы. Арыш бөртөктәренән икмәк бешерелә. Йәшел массаһы сенаж һәм силосҡа һалына, үлән оно һәм гранулалар эшләүҙә файҙаланыла.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Харбин һәм Приморье
1922 йылдың йәйендә Пепеляев, хәрби часты ойоштороу өсөн, Владивостокка юллана. Әлеге формирование Охотск диңгеҙе буйлап Охотск һәм Аянға барып сығырға тейеш була. Был ваҡытта Владивостокта власть алмашына, «Приморье хакимы» итеп генерал Дитерихс тәғәйенләнә. Уға Якутия походы оҡшап ҡала һәм ул Пепеляевҡа аҡса яғынан ярҙам күрһәтә.
Арыш
Япраҡтары
Япраҡтары киң һыҙыҡлы, яҫы, һабағы менән төҫтә. Япраҡ пластинкаһы оҙонлоғо — 15—30 см, киңлеге — 1,5—2,5 см. Пластинка нигеҙендә һабаҡты уратҡан ҡыҫҡа телсәле һәм ҡыҫҡа яланғас һәм йөнтәҫ ҡолаҡсыҡтары (auriculate) бар. Япраҡ пластинкаһы ҡайһы берҙә үрге яғынан бер аҙ сәстекәй була, һәм был дым етмәгәндә лә сыҙамлы һәм еңел ҡомло тупраҡҡа ла ҡулайлашҡан булыуын күрһәтә. Арыш япраҡтарының телсәһе һәм ҡолаҡсыҡтары иртә ҡорой һәм ҡойола.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Харбин һәм Приморье
Һөҙөмтәлә, «Татар боғаҙы милицияһы» сафтарына (маскировка өсөн отряд шулай нарыҡлана) ирекле рәүештә 720 кеше яҙыла. Шулай уҡотрядҡа генерал-майор Вишневский, генерал-майор Ракитин һәм башҡа к-ренекле кешеләр инә. Отряд ике пулемет, 185 000 мылтыҡ патроны һәм 9800 ҡул гранатаһы менән ҡораллана.
Арыш
Япраҡтары
Һабаҡтың үрендә сәскәлек — береһе оҙонораҡ, бер аҙ аҫҡа эйелгән ҡатмарлы башаҡлы; башаҡ аҫтындағы һабаҡ бер аҙ сәстекәй. Һыныуға бирешмәүсән башаҡ, ваҡ өлөшсәләргә ватылмай торған ныҡ һабаҡлы, оҙонлоғо 5—15 см һәм киңлеге 0,7—1,2 см, шаҡмаҡ, дүрткел үҙәктән һәм үҙәктең сығынтыларына яҫы яғы менән ҡаратылып урынлашҡан яҫы башаҡтарҙан тора. Башаҡтар, өсөнсө сәскә бәбәкле һәм ике сәскәле, һәм бары тик triflorum төрөндә генә өс сәскәле. Башаҡ ҡауаҡсаһы һыҙыҡлы-беҙ һымаҡ,бер тамырсыҡлы, сәскә ҡыуаҡсаларынан ҡыҫҡараҡ, әкренләп ослая барған, ҡылсыҡһыҙ йә 2—3 мм оҙонлоғонда ҡыҫҡа ҡылсыҡлы, ҡырласы буйлап ҡытыршы; тышҡы сәскә ҡауаҡсаһы башаҡтыҡынан бер аҙ оҙонораҡ, оҙонлоғо 1,5 см тирәһе, ҡыяҡ япраҡлы ланцетовидная, башаҡ буйын күпкә уҙып киткән оҙон ҡылсыҡлы, биш тамырсыҡлы жилка, ҡырласы йыуаныраҡ, шырт ҡыллы щетинистый, бер ан ураҡҡа оҡшап серповидно бөгөлгән керпекле; ҡылсыҡтары ҡытыршы, тура, оҙонлоғо 2—5 см.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Харбин һәм Приморье
Ике карап бөтә ирекмәндәрҙе һыйҙыра алмай, шуға күрә 1922 йылдың 31 авгусында диңгеҙгә тик 553 кеше сыға, уларҙы Пепеляев һәм Ракитин етәкләй.
Арыш
Сәскәһе һәм емештәре
Өс ле, башаҡтан сығып торған оҙонсаҡай ле, үрге е мамыҡлы нан тора; ел аша һеркәләндерелә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Харбин һәм Приморье
Вишневский, ҡалған ирекмәндәрҙе тәртиптә тотоу һәм тағы ла «Милиция» сафтарын тулыландырыр өсөн, Владивостокта ҡала.
Арыш
Сәскәһе һәм емештәре
Берһе оҙонсаҡай, ҡырҙарынан бер аҙ ҡыҫылған, эске яҡтың уртаһынан тәрән бураҙналы; өлгөргәндән һуң, ул башаҡтан ҡойолоп төшә. Арыш орлоғо размеры, формаһы һәм буяуы буйынса айырылып тора. Уның оҙонлоғо 5—10 мм, киңлеге 1,5—3,5 мм, йыуанлығы 1,5-3 мм. Диплоидлы арыштың 1000 дана орлоғо массаһы — 20—35 г, тетраплоидлыһының — 50—55 г. Орлоҡ формаһы оҙонсаҡай (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән артыҡ) йә оҙонса түңәрәк (оҙонлоғоноң киңлегенә нисбәте 3,3-тән кәмерәк) өҫкө яҡтан һиҙелеп торған йыйырсыҡлы. Төҫө буйынса аҡ, йәшкелт, һоро, ҡара көрән була.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
Сентябрь башында «Татар боғаҙы милицияһы» десант менән Терней йылғаһы районында ҡыҙыл партизандары менән көрәш алып барған Себер флотилияһына ярҙам күрһәтә.
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Онтогенезда арыш, бойҙай кеүек үк, органогенездың шул уҡ фенологик фазаларын һәм этаптарын үтә. Бер үк төрлө шарттарҙа арыш шытымдары 1—2 көнгә иртәрәк күренә. 1—2 көниалдараҡ өлкөмләнә лә башлай. Өлкөмләнеү быуыны тупраҡтың өҫкө яҡынараҡ (1,7—2,5 см) урынлаша, йышыраҡ ике йә өс быуынлы үҫемлектәр осрай. Арыштың өлкөмләнеүе нигеҙҙә көҙгө осорҙа була. Яҙ көнө ул 18—20 көн үҫеш эсендә торба һона, ә 40—50 көндән башаҡлана. Башаҡ ҡоҫоу башланғанға саҡлы 7—12 көн алдан сәскә ата (бойҙайҙың 4—5 көндән) һәм был 7—9 көн дауам итә. сәскә атҡандан һуң 10—14 көн үткәс фазаһы етә һәм 8—10 көн дауам итә. Башаҡланғандан һуң 2 ай үтеүгә арыш өлгөрә. Уңыш йыйғандан һуң өлгөрөүе оҙағыраҡ дауам итә, шуға ла арыш башағының һирәк осраҡта мөмкин. Диплоид сорттарҙа 1000 орлоҡтоң ауырлығы — 23—38 г, ә тетраплоидлы сорттарҙа — 35—62 г.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
6 сентябрҙә Охотскиға десант төшөрөлә. Был ҡалала комендант капитан Михайловский етәкселегендә база булдырыла. Шулай уҡ генерал Ракитин төркөмө ойошторола, ул да, Пепеляевтың төп соединениелары менән берләшеү өсөн. Якутияға төпкәрәк үтергә тейеш ине. Бүленештең маҡсаты — Ракитин Амга-Охотск тракты буйлап аҡ партизандарҙы йәлеп итергә тейеш була, ә пепеляев караптарҙа көньяҡҡа табан йүнәлә һәм 8 сентябрҙә Аянға барып етә. Шул ук көндө йыйылыш үткәрелә, һәм Пепеляев "Татар боғаҙы милицияһы"ның исеме «Себер ирекле Дружина» (СДД).