cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Копин Роман Валентинович
Сәйәси эшмәкәрлеге
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс академияһын «Финанстар һәм кредит» һөнәре буйынса тамамлай. 2008 йылдың 3 июлендә, Чукотка губернаторы Роман Абрамовичтың вәкәләттәре ваҡытынан алда туҡтатылғандан һуң, Чукотка автономиялы округы губернаторы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
2008 йылдың 11 июлендә Рәсәй Президенты Чукотка автономиялы округы Думаһына өлкә губернаторы вәкәләттәрен биреү өсөн Р. Копин кандидатураһын тәҡдим итә, 13 июлдә округ парламенты депутаттары бер тауыштан президент тәҡдим иткән кандидатураны хуплай. 2008 йылдың 24 июлендә Роман Копин Чукотка губернаторы вазифаһына инә.
2008 йылдың 1 декабренән 2009 йылдың 25 майына тиклем һәм 2012 йылдың 4 ғинуарынан 28 июленә тиклем — Рәсәй Федерацияһы дәүләт Советы Президиумы ағзаһы   ..
2013 йылдың 8 сентябрендә Чукотка автономиялы округы губернаторы итеп һайлана. 24 сентябрҙә ант ҡабул итә һәм рәсми рәүештә вазифаһын биләй.
«Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһының Чукотка төбәк округы сәйәси Советы ағзаһы.
Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡыҙы Аринаны һәм улы Михаилды ..
Горюхин Юрий Александрович
Горюхин Юрий Александрович (28 февраль 1966 йыл) — Башҡортостанда тыуып һәм йәшәп рус телендә ижад итеүсе яҙыусы һәм журналист, 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союзы ағзаһы, «Бельские просторы» журналының баш мөхәррире. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2009).
Биографияһы
Юрий Александрович Горюхин 1966 йылдың 28 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1983 йылда Өфө авиация институтына уҡырға инә, 1987 йылда Мәскәү технология институтының Өфө филиалына күсә һәм уны 1990 йылда тамамлай. 1998 йылға тиклем финанс-юридик колледжында инженер-программист, инженер-метролог, артабан әҙәбиәт һәм информатика уҡытыусыһы булып эшләй. 1995—2000 йылдарҙа ситтән тороп А. М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтында уҡый. 1998—2001 йылдарҙа Башҡортостанда рус телендә нәшер ителә башлаған «Бельские просторы» ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журналының проза бүлеге мөхәррире була. 2001—2002 йылдарҙа «Учительская газетаның» махсус хәбәрсеһе һәм редакциялағы (Мәскәү) бүлектә мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. 2002 йылдан «Бельские просторы» журналында эшләй: башта яуаплы сәркәтип була, 2007 йылдан — баҫманың баш мөхәррире.
Әҙәби ижады
Юрий Горюхин ижад менән уҙған быуаттың 90-сы йылдарында әүҙем шөғөлләнә башлай. Уның «Крайний подъезд справа» исемле тәүге повесы 1998 йылда Мәскәүҙә сыҡҡан «Соло» журналында баҫыла. Шунан бирле уның әҫәрҙәре Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең төрлө әҙәби журналдарында даими донъя күрә. ''Финалист Национальной литературной премии Ивана Петровича Белкина (лучшая повесть года, 2002). Финалист премии имени Юрия Казакова (лучший рассказ года, 2003, 2005). Шорт-лист Всероссийской литературной премии имени Бажова (2012). Шорт-лист Международного литературного Чеховского конкурса «Краткость — сестра таланта»(2013).''
Сыр
Сыр — сыр эшләргә яраҡлы һөттән эшләнә. Һөттө ферменттар йәки һөт ойотҡос бактериялар ярҙамында эретеп, шулай уҡ төрлө һөт ризыҡтарын махсус тоҙҙар ярҙамында эркетләндереү юлы менән дә сыр эшләйҙәр.
Этимология
Урыҫ телендәге «сыр» һүҙе сыръ, йәғни сырой йә сей һүҙенә барып тоташа.
Күҙләнсек (сычуг) сырҙары
Эшләнешенә ҡарап, сырҙарҙы ҡаты, йомшаҡ, тоҙлоҡло һәм эшкәртелгән йәки ҡайнатылғанға бүлеп йөрөтәләр.
Күҙләнсек ферменты (реннин, шул уҡ химозин) — һуйылған быҙауҙың ашҡаҙанындағы күҙләнсектән алынған фермент. Уларға ун көн тулмаған була әле. Күҙләнсек ферменты һөттө эретеү һәм сыр эшләү өсөн файҙаланыла. Мәгәр ойотҡо бактерия йәки Chymax тигән матдә ярҙамында эшләнгән «этик» сырҙар ҙа бар.
Тоҙлоҡлолары
Улар башҡаларынан тоҙлоҡта тотоп эшләнеүе һәм һаҡланыуы менән айырыла, ҡыртышы юҡ, муртыҡ, майлылығы, ҡоро матдәгә ҡарата — 40—45 %, тоҙо 7 % — (Осетинский, сулугуни, брынза һ.б.). Тоҙлоҡло сырҙарҙы ла йомшаҡ һәм ҡаты төрҙәргә бүләләр.
Һөттө ойотоп эшләнгәндәре
Айыртылған һөттө ойотоп эшләнә. Өлгөрөү ваҡыты 1—1,5 ай бара. Әҙер булғас, тоҙ, тәмләткестәр ҡушып киптереп алалар һәм формаларға һалалар. Сырҙы ҡырҡҡан ваҡытта «һүрәте» юҡ, ул тигеҙ генә. «Зелёный тёрочный» тигәне иң билдәле.
Бындай сырҙы ҡырылған (онтаҡланған), эремсек һәм эремсек рәүешле сырҙарға бүләләр.
Эшкәртелгән (ҡайнатылған) сырҙарҙы ойотолған натураль сырҙарҙан эремсек, ҡаймаҡ, һөт, аҡ май, тәмләткестәр һәм өҫтәмәләр (какао-порошок, кофе, ванилин һ.б.)ҡушып ҡайнатып эшләйҙәр.
Ҡайнатылған сырҙар шәрбәт булыуы мөмкин, паста, колбаса, консерва рәүешле итеп тә эшләйҙәр. Бәшмәк, һуған ҡушылғандары ла бар. Һөмбаш (лосось), сәтләүектәр ҡушылған бик ҡыйбатлы сорттары ла етештерелә.
Ҡурғашҡа төрөлгән йәки герметик тышлыҡтарға һалынған сырҙар оҙағыраҡ һаҡлана һәм температура үҙгәреп торғанына бирешмәй. Был уларҙы етештергәндән һуң һатыу ваҡытын оҙайта һәм ситкә алып китеп һатырға ла мөмкинлек бирә.
Ыҫланғандары
Ҡайһы бер сырҙарҙы тәмен һәм еҫен яҡшыртыу, оҙағыраҡ һаҡларға мөмкинлек алыу маҡсатында ыҫлайҙар. Рәсәйҙә бындай сырҙарҙың иң билдәлеләре —ыҫланған сулугуни һәм колбаса-сыр.
Француз сыры мимолет
Францияла, Лилль тирәһендә мимолет тигән йомро сыр яһайҙар. Ул һыйыр һөтөнән эшләнә. Мимолетты башта Нидерландта эшләгәндәр, унан Францияға ла килеп еткән, бында уны беренсе донъя һуғышынан бирле эшләйҙәр булһа кәрәк.
Тәүҙә уны йомшаҡ килеш ҡулланғандар (mimou — французса йомшағыраҡ), уны оҙаҡ һаҡламағандар, майлы ғына, сәтләүек, емеш тәме итеберәк торған. Һуңғараҡ уның ярты йылдан алып ике йылға тиклем һаҡлағанда бик үҙенсәлекле ҡырҡыуыраҡ, емеш тәме биреп торған ризыҡҡа әйләнеүен асыҡлағандар.
Ысын мимолет килеп сыҡһын өсөн сырҙың өҫтөнә Acarus тигән ваҡ талпан ебәрәләр. Талпан сыр араһынан ваҡ ҡына юлдар ҡалдырып тишеп сыға һәм ризыҡҡа «тын алырға» мөмкинлек бирә
Сыр етештеү һәм ҡулланыу
Франция һатылған сырҙың хаҡы буйынса иң алда тора; Алмания (Германия) — икенсе урында (миҡдары буйынса — беренсе). Экспортҡа сыр ебәргән 10 илдән Ирландия, Яңы Зеландия, Нидерланд, Австралия ғына башлыса экспортҡа сыр етештерә (ярашлы рәүештә продукцияларының 95 %, 90 %, 72 % и 65 % экспортҡа ебәрелә).
Алмания (Германия) ситтән иң күп сыр һатып алған ил, икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Бөйөк Британия һәм Италия.
Эмменталь һәм камамбер Францияла иң күп тотонолған сырҙар. Исландия ҡулланыу буйынса өсөнсө урында — йән башына 25,4 кг. АҠШ-та сыр ҡулланыу арта бара, 1970 һәм 2003 йылдар араһында өс тапҡырға артҡан. Моцарелла — Американың яратҡан сыры, сөнки пиццала төп урында тора.
Сыр тарихы
Рәсәйҙә сыр Петр Беренсегә тиклем тәбиғи юл менән «сей» көйө яһалған, йәғни ҡайнатылмай эшләнгән. «Сырой» һүҙенән сыр килеп сыҡҡан да инде. Петр Беренсе осоронда Рәсәйга башлап Европалағы сыр сорттарын индерә башлағандар.
Мәҙәниәттә
Чикаголағы Бөтөн донъя күргәҙмәһендә диаметры 9 м һәм ауырлығы 10 т тартҡан «бәһлеүән» сыр ҡуйылған.
Рәсәйҙә 721 кг ауырлыҡтағы сыр Алтайском крайында етештерелгән һәм Барнаулда 2007 йылдың 14 сентябрендә үткәрелгән «Сыр байрамыда» күрһәтелгән.
Францияла «Килеп сыҡҡан урындарға бәйле атамаларҙы контролдә тотоу законы» ҡабул ителгән. Йәғни, атама Францияның географик өлкәһенә бәйле икән, был исем менән тауар ошо өлкәлә генә етештерелә ала. Бөгөнгә 36 шундай сыр иҫәпләнә.
Инглиз телендә сыр (cheese) тигәндә ирендәр йылмайғандағы кеүек һуҙыла (урыҫ телендә «ирис», «кишмиш», «кризис» һ.б. тигәндәге кеүек). Быны портретҡа фотография төшөргәндә ҡулланыусандар.
Сысҡан сыр ярата тиеүҙәре дөрөҫлөккә тап килмәй. Ғәмәлдә кимереүселәр еҫе көслө булмаған аҙыҡтарға өҫтөнлөк бирә. Сыр өлгөрһөн өсөн оҙаҡ һаҡлап ҡуйыу арҡаһында сысҡандар эйәләшеп алыуы мөмкин.
Башҡорт сыры — ҡорот
Айыртылған һөттән ҡатыҡ ойоталар. Ҙур һауытҡа (батманға, мискәгә һ.б.) күп кенә йыйылғас (бер нисә көн дауамында), ҡаҙанға йәки башҡа һауытҡа һалып өҫтөнә күбеге сыҡҡансы ҡайнаталар. Ҡайнатылған эркеттең күбеген һөҙөп алғас, таҙа тоҡҡа ҡойоп элеп ҡуялар. Бер нисә көн үтеүгә уның һыуы ағып бөтә һәм барлыҡҡа килгән ҡоротто тоҙлап баҫып йоморсаҡтар яһарға мөмкин. Быныһы йәш ҡорот тип атала. Бында иң мөһиме — уны киптерә белеү. Йәш ҡоротто йомғаҡлап таҡтаға һалырға ла өҫтөнә сепрәк ябып бер нисә көн ҡояшта киптерергә була.Әммә иң ҡулайы — төтөнгә ҡуйып ыҫлау. Элгәре ҡоротто тик шулай итеп эшләгәндәр ҙә. Ул боҙолмай, оҙаҡ һаҡлана, иҙеп ашҡа һалалар, табынға киҫәкләп ваҡлап та бирәләр. Бал, шәкәр ҡушып, сәй табынына ла ҡуялар.
Байҙар бал эсә (йыр)
Байҙар бал эсә — Башҡорт халыҡ йыры.
«Байҙар бал эсә» — лирик йыр. Тормош-көнкүреш йырҙарының төркөмөнә ҡарай. Йырҙа социаль тигеҙһеҙлек мотивтары, бәхет эҙләп ил гиҙеүсе егеттәр образы. Тормош-көнкүреш йырҙарында тыуған төйәк, мал һәм ир-егет образдарының айырылмаҫ берҙәмлеге сағылыр булған. Шулай уҡ тормош-көнкүреш йырҙарында үткән ғүмер темаһы һәм уның философик асылы ла бирелер булған.
Үтә байҙар бал эсә,
Урта байҙар буҙа эсә.
Беҙҙең кеүек ярлы-фәҡир
Тал төбөнән һыу эсә.
Тимерле арба, төҙөк юл,
Барыр ерем алыҫ ер.
Михнәт сигеп, малдар таба
Беҙҙең кеүек фәҡир ир.
Арҡа ерҙә ат уйнай,
Түбә ерҙә төлкө уйнай.
Көн итеүен көн дә уйлай.
Ялан ерҙән ел иҫер,
Елкән төбөн ҡом киҫер.
Яҡшы ат башын нуҡта киҫер,
Фәҡир башын юҡ киҫер.
Риф
Риф — башҡорт ир-ат исеме, башҡа мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.
Этимология
Риф башҡорт теленә неологизм булараҡ 1930 йылдарҙа килеп ингән, Рев (революция) исеменең үҙгәртелгән варианты булыуы ихтимал
Билдәле кешеләр
Мифтахов Риф Фәйзрахман улы (17 сентябрь 1939 йыл — 22 апрель 2020 йыл) — башҡорт шағиры, журналист, тәржемәсе. 1976 йылдан СССР-ҙың Яҙыусылар, 1970 йылдан — Журналистар союздары, 1997 йылдан —Башҡортостан Республикаһының Кинематографистар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премия лауреаты (2002). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
Тойғонов Риф Ғәлим улы (псевдонимы — Тойғон; 24 октябрь 1946 йыл — 8 ғинуар 2014 йыл) — башҡорт шағиры һәм йәмәғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының (2006) һәм Башҡортостан Республикаһының (1997) атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Сергей Чекмарёв һәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, 2012—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы рәйесе.
Арыҫланов Риф Хәмит улы (14 июнь 1968 йыл) — журналист, радио-һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, композитор. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Юлдаш» мәғлүмәт-музыка каналының баш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013).
Ғәбитов Риф Фәтих улы (5 декабрь 1952 йыл) — бейеүсе, балетмейстер. 2000—2004 йылдарҙа Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1994), Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1995).
Рәимов Риф Мөхсин улы (30 декабрь 1904 йыл — 15 февраль 1953 йыл) — Башҡортостандың дәүләт, партия һәм йәмәғәт эшмәкәре, тәүге башҡорт совет тарихсыларының береһе, тарих фәндәре докторы (1950). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Әхмәҙиев Риф Барый улы(13 февраль 1954 йыл) — башҡорт әҙәбиәте белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2013—2018 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы. 1994 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2004), профессор (2010). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Ҡыйғы районының почётлы гражданы
Сәхәбетдинов Риф Рәйес улы (9 декабрь 1955 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, авиация генерал-майоры (2003). Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә, Тажикстандағы тыныслыҡ миссияһында һәм Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияларҙа ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы, Рәсәй Геройы (2001).
Абдуллин Риф Мөҙәрис улы (1 ғинуар 1948 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1999—2002 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған рәссамы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1994).
Ғәйнанов Риф Фәтҡелбаян улы (14 май 1958 йыл — 14 ноябрь 2009 йыл) — Бөтә донъя һәм Бөтә Рәсәй билбау көрәше федерацияһын ойоштороусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған спорт мастеры. ЮНЕСКОның милли спорт төрҙәре буйынса кәңәшсеһе.
Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Гәрәев Риф Рәхим улы (Гареев Риф Рахимович; 24 февраль 1938 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре, 1985—1989 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты секретары, БАССР министры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Сәйфуллин Риф Ғәли улы (4 октябрь 1949 йыл) — театр актёры. 1977 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1988).
Сөләймәнов Риф Сафа улы (9 июнь 1936 йыл) — хеҙмәт ветераны, ғалим-музыка белгесе‑фольклорсы. 1986 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Сәнғәт ғилеме докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2000), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1990). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Сәйетгәрәев Риф Рәйес улы (23 август 1960 йыл — 18 июнь 1996 йыл) — СССР һәм Рәсәй спидвей спортсыһы, мотоциклда уҙышыусы. Мотоуҙыш буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры. Шәхси һәм команда зачетында СССР һәм Рәсәй чемпионы, үләндә үткәрелгән спидвейҙа Европа чемпионы.
Вахитов Риф Хәйрулла улы (Вахитов Риф Хайруллович) (4 сентябрь 1940 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Зарипов Риф Әхмәтнур улы (Зарипов Риф Ахматнурович) (25 март 1947 йыл) — комсомол, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Юғары Советтың Мандат комиссияһы ағзаһы.
Хисаметдинов Риф Мотиҡ улы (Хисаметдинов Риф Мутигович) ( 3август 1936 йыл, Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы — 14 июнь 2004 йыл) — педагог, партия эшмәкәре, комсомол етәксеһе. ВЛКСМ-дың XIV съезы делегаты.
Нәсибуллин Риф Шәхрислам улы (15 октябрь 1936 йыл) — удмурт тел белгесе-диалектолог, шағир-тәржемәсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1999), профессор (2000). Удмурт Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1996), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Оло Барьерлы риф - донъялағы иң ҙур мәрйен рифы.
Мәрйен рифтары - һыуҙан эзбизты эшкәртеп алырға һәләтле мәрйен (коралл) полиптары һәм башҡа төр һыу үҫентеләре колониялары барлыҡҡа килтергән эзбиз геологик структуралар.
Балалар уйыны
Балалар өсөн уйындар— уйындар аша бала логик фекерләргә, тирә-йүнде танып белергә,фиэик яҡтан таһыллы булып үҫергә булышлыҡ итә.
Бесәй - сысҡан
Балалар түңәрәк яһап тора. Һынашмаҡ әйтеп  бесәй менән сысҡан һайлана. Бесәй түңәрәктең тышҡы яғында сысҡан эс яҡта тора .Балалар хор менән бер, ике, өс бесәй сысҡанды тот тип ҡысҡыралар һәм ҡулдарын өҫкә күтәрәләр.Бесәй түңәрәк буйлап сысканды баҫтыра уйын сысканды тотканса дауам итә. Уйын шулай дауам итә, ҡабатлана.
Һәпәләк
Һынашмаҡ буйынса уйынды башлаусы һайлана. Уның күҙен  яулыҡ менән бәйләйҙәр.Ҡалған балалар  сәпәкәй ләп кенә аяҡ остарында ғына  тауышһыҙ йөрөйҙәр. Күҙен бәйләгән бала  балаларҙы баҫтырып, тотоп бөткәнсе уйын дауам итә.
Йәшенмәк
Һынашмаҡ буйынса уйынды башлаусы һайлана.123456 йәшендек мин эҙләргә сыҡтым тил әйткәс эҙләй башлай  йәшенгән балаларҙы табыл боткәс кем беренсе табылған шул уйынды башлаусы була .Уйын шулайдауам итә.
Йәшерәм яулыҡ
Балалар бер түңәрәк яһап теҙелешеп ултыралар.Бер  бала яулыҡ ала ла йөҙҙәре менән түңәрәк эсенә ҡарап ултырған иптәштәрен тирәләп көйләп йөрөй. Йәшерәм  яулыҡ йәшерәм яулыҡ Йәшел ҡайын артына.ҡ Һиҙҙермәйсә һалып киттем бер иптәштең артына.Шул арала һиҙҙермәйсә генә яулыҡты бер иптәшенең артына һалып китә.Йыр бөтөп яулыҡ һалыусы туҡтағас барлыҡ балалар ҙа үҙ тирәләрен ҡарай.Яулыҡ кем янында һалып ҡалдырылҡан булһа шул кеше яулыҡты алып йүгерә башлай.Ә тегеһе уның урынына бара һалып ултыра.Уйын шул рәүештә дауам итә.
Добрыня Никитич
Добрыня Никитич — рус халыҡ эпос ында популярлыҡ буйынса Илья Муромец тан һуң икенсе урында торған батыр.
Былина сюжеттары
С. Н. Азбелев иҫәбе буйынса героик эпостың 54 сюжеты бар. Уның мәғлүмәттәре буйынса, Добрыня Никитич уларҙың алтыһының төп геройы булып тора (Азбелев төҙөгән индекс буйынса No 14-19 ).
14. Илья Муромец менән Добрыняның алышы
15. Добрыня һәм Бәрейҙе (Нечистая) эҙәрлекләү (риүәйәттә унынсы быуат ваҡиғалары тасуирлана, йәнәһе, Добрыня унда булған)
16. Добрыня менән Йылан (күпселек варианттарҙа Добрыня Йылан менән һуғышып ҡына ҡалмай, шулай уҡ кенәз Владимирҙың туғаны Забава Путятичнаны әсирлектән азат итә)
17. «Добрыня и Маринка»
18. Добрыня һәм Настасья
19. Добрыня һәм Алеша («Добриня юлда», «Добрыня үҙенең ҡатынының туйында»)
20. Добрыня һәм Василий Казимирович
Ҡайһы бер сюжеттарҙың варианттары тиҫтәләрсә (№ 15, 18, 19, 24 айырыуса билдәле). 16-сы һәм 17-се сюжеттар айырым яҙмаларҙа ғына билдәле.
Дунай Иванович тураһындағы эпостарҙа Добрыня Никитич төп урында тора (Азбелев төҙөгән индекс буйынса № 23 һәм 24).[9]) ).
24. Дунай Ивановичтың Добрыня Никитич менән алышы
25. Дунай Иванович — димсе (Дунай менән Добрыня кенәз Владимирға кәләш табалар)
Характеры һәм прототибы
Добрыня образы былиналарҙа сағыу бирелгән. Ҡыйыу һәм ҙур физик көскә эйә, шул уҡ ваҡытта «белеме» — йәғни әҙәплелек һәм дипломатия менән айырылып тора. Ул «12 телдә һөйләшкән һәм ҡоштоң һөйләшеүен белгән».
Добрыня Никитич исеме менән бәйле сюжеттарҙы тикшереү был герой тураһында түбәндәге һығымталар яһарға мөмкинлек бирә.
Татарҙарға тиклемге осорҙа кенәз Владимир I Святославовичтың туғаны һәм воеводаһы Добрыня тасуирланған легендалар һәм йырҙар була. Добрыни Никитичтың исеменә беркетелгән иң боронғо мотив — уның йылан менән көрәшсе һәм ҡоҙа булараҡ роле. Ике сюжетта ла ҡайһы бер тарихи ваҡиғаларҙың булыуы ихтимал.
Йылан менән бәйле тәүге сюжет төньяҡта, Новгород ерендә эшкәртелгән булырға тейеш.
Бәлки, Добрин Никитичтың Владимирға ҡатын (Рогнеданы) эҙләүе тураһындағы төп эпос төньяҡта барлыҡҡа килгәндер, ә һуңынан Киев циклына инеүе бар. Добрыня Никитичтың юлда булыуы тураһындағы былина көнсығыш әкиәте менән бәйле.
Былиналар буйынса Добриня Никитич Рязань ҡалаһынан. Шуға күрә ҡайһы бер тикшеренеүселәр, мәҫәлән, М. Г. Халанский, Владимир менән бер рәттән геройҙың тағы бер прототибы бар, тип иҫәпләй. Липица һуғышы һәм Калка һуғышы тураһында һөйләгән йылъяҙмаларҙа телгә алынған «Алтын билбау» (Золотой Пояс) ҡушаматлы Рязань яугире — Добрыня. Добрыня- Алтын билбауҙың тыуған һәм ерләнгән урынында, Шилов районында, геройға һәйкәл ҡуйылған һәм йыл һайын «Добрыня даны» фестивале үткәрелә.
Брусянка (Иҫәт ҡушылдығы)
Брусянка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 509 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Узун-Су
Үрге Узун-Су — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға БатпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чакрым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Победа (Архангел районы)
Победа (Победа) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 453032, ОКАТО коды — 80203813008.
Бенсдорф (Саксония-Анхальт)
Бенсдорф (Саксония-Анхальт) (Behnsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 657 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,86 км2. Диңгеҙ кимәленән 137 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39356 һәм автомобиль коды — BK.
Сычёвка (Песчаная ҡушылдығы)
Сычёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хабито-Сё
Хабито-Сё — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/НАДЫМ/153/128 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красный Ключ (Мишкә районы)
Красный Ключ (Красный Ключ) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452356, ОКАТО коды — 80243835005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Солза
Үрге Солза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сол-озеро күле - Солза күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҙур һыу (фильм)
Ҙур һыу (Големата вода) — 2004 йылда төшөрөлгән Македония фильмы, режиссеры һәм сценарисы Иво Трайков; Живко Чингоның шул уҡ исемдәге романы экранлаштырылған. Композиторы — Кирил Джайковский. 2004 йылдың 30 мартында экрандарға сыҡҡан.
Сюжеты
Сюжеты 1971 йылда сыҡҡан Живко Чинго романына нигеҙләнгән, был — фильмдың башында йөрәк өйәнәгенән һуң дауаханаға оҙатылған Лем Никодиноский хәтирәләре. Лем үҙенең бала сағы тураһында хәтерләй: нисек итеп ата-әсәһен юғалта һәм Икенсе донъя һуғышы тамамлағандан һуң тимер дисциплина хөкөм һөргән етемдәр өсөн приютҡа эләгә. Приют директоры Аритон етемдәрҙе бер-береһе менән даими рәүештә талаштырырға тырыша, уларҙы яңы власҡа дошман тип һанай, һәм уларҙы яңы идеологияға эйәрергә мәжбүр итә. Харизматик дуҫы Исак менән Лем, үҙ дәрәжәһен юғалтмайынса, Аритонға отпор биргән балаларҙың береһе булып китәләр
Тәнҡит һәм премиялар
«Ҙур һыу» фильмы Валенсия кинофестивалендә Гран-при яулай һәм хатта, 2005 йылда сит телдәге иң яҡшы фильм булараҡ, «Оскар» премияһына тәҡдим ителә, әммә шорт-листҡа эләгә алмай. Тәнҡитселәр киноға юғары баһа бирә: мәҫәлән, Tomatoes Rotten сайты фильмға 21 баһалама нигеҙендә 71 % баһа биргән, икенсе Metacritic сайты 15 баһалама нигеҙендә фильмға 62 балл баһа ҡуйған.
Зарип (исем)
Зарип (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Зарип (Зариф) башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгән, ҡупшы, телгә оҫта тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Байғусҡаров Зариф Закир улы (30 июнь 1967 йыл) — юрист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 7-8-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты."Берҙәм Рәсәй" фракцияһы һәм Дәүләт Думаһының Дәүләт ҡоролошо һәм ҡануниәт буйынса комитеты ағзаһы.
Фамилияла
Зарипов Ирек Айрат улы (27 март 1983 йыл) — Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры. Йәмәғәт эшмәкәре. Ванкувер Паралимпиадаһының дүрт тапҡыр чемпионы, Сочи олимпиадаһында Рәсәй вәкиле, терәк-хәрәкәт ағзалары зарарланған инвалидтарҙың Рәсәй физкультура һәм спорт федерацияһының беренсе вице-президенты. Халыҡ телендә «Башҡорт Маресьевы» тигән исем алған, уның спорт буйынса иптәштәренә рәсми рәүештә лә «заман Маресьевтары» тигән шундай бүләктәр тапшырыла
Зарипова Рина Баян ҡыҙы (12 (19) март 1941 йыл — 10 ғинуар 2008 йыл) — журналист, уҡытыусы, тәржемәсе. 1973—2002 йылдарҙа «Татарстан яшьләре» гәзитенең хаттар бүлеге мөдире. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995), «Бәллүр каләм» («Гәлсәр ҡәләм») журналистар бәйгеһе лауреаты (2001).
Зарипов Хәкимйән Сәрйәр улы (18 октябрь 1929 йыл — 4 апрель 2012 йыл) — башҡорт яҙыусыһы һәм драматургы, юрист, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премияһы лауреаты (1999)
Зарипов Нур Талип улы (15 июнь 1925 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәбиәт ғалимы, филология фәндәре кандидаты. 1951 йылдан — КПСС, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Зарипов Айрат Йәнсура улы (12 октябрь 1962 йыл) — ғалим-социолог, философия фәндәре докторы, Башҡортостан Фәндәр Академияһында Фәлсәфә буйынса фәнни кәңәшмәнең ғилми сәркәтибе, Рәсәйҙең Халыҡ-ара эштәр буйынса Советы эксперты.
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (Зарипов Ирек Фәсхетдинович; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл) — ветеринария табибы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Зарипов Хәмитйән Камал улы (15 октябрь 1910 йыл — 9 февраль 1990 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре.Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1950—1970 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Саҡмағош районының «Еңеү» колхозы рәйесе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Зарипов Хөсәйен Ғабдрахман улы (31 март 1916 йыл — 17 август 1956 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, уҡсылар полкы сапёры, рядовой. Дан орденының тулы кавалеры.
Әбүзәров Салауат Нәзир улы
Әбүзәров Салауат Нәзир улы, Салауат Әбүзәр (29 ғинуар 1967 йыл) — башҡорт шағиры, драматург һәм журналист. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2017) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
Биографияһы
Салауат Нәзир улы Әбүзәров 1967 йылдың 29 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Ташаҫты ауылында тыуған. Имәндәш урта мәктәбен тамамлаған. СССР Дәүләт именлеге комитетының Сик буйы ғәскәрҙәре составында илебеҙҙең Алыҫ Көнсығышында хеҙмәт итә. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, Ғафури районы мәктәптәбендә балалар уҡыта. Аҙаҡтан Өфөгә килеп, «Башҡортостан» гәзите, «Ағиҙел» һәм «Һәнәк» журналдары редакцияһында эшләй, әлеге көндә «Башҡортостан» гәзитенең әҙәбиәт һәм мәҙәниәт бүлеге мөдире.
Әҙәби ижады
Мәктәп йылдарында уҡ шиғырҙар яҙа башлаған Салауат Әбүзәров әҙәбиәткә ныҡлап уҙған быуаттың 90-сы йылдары башында килә. Үҙенең «Еремә йыр» (1990) исемле тәүге шиғри йыйынтығы менән үк ул уҡыусылар иғтибарын йәлеп итә, ә 1995 йылда ул Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Яҙыусылар союзына ҡабул ителә. Әүҙем ижад итеп, ул артабан бер-бер артлы тағы ла өс китап сығара: «Ыҙғыш алмаһы» (2002), «Туғыҙынсы тулҡын» (2004) һәм «Йыһан емеше» (2009).
Шиғриәт менән бер рәттән Салауат Әбүзәров драматургия жанрында ла үҙен өлгөргән әҙип итеп танытты. 1996 йылда уның тәүге драма әҫәрен яҡташтары — Ғафури районының «Ҡаран» халыҡ театры һәүәҫкәрҙәре сәхнәләштерһә, алдағы тиҫтә йылда өмөтлө драматургтың пьесалары билдәле театрҙар репертуарында ныҡлы урын алды. Был йәһәттән уның «Хыялый» лирик комедияһын тәү сиратта билдәләргә кәрәк. Әҫәрҙең ҡыҫҡаса йөкмәткеһе түбәндәгесә: Ғиззәт исемле төп герой тәбиғәттең хозур бер мөйөшөндә урынлашҡан ауылында ҡатыны Шәфиҡә менән көн күрә. Ғиззәт бабай шиғри күңелле, хыялдарға бай кеше, ул бар булмышы менән гелән күккә һәм йондоҙҙарға тартыла. Ул йыр-моңға ғашиҡ, өҙҙөрөп гармунда уйнай, шиғырҙар ижад итә. Ауылдаштары уны «хыялый» тип йөрөтә (әҫәрҙең исеме нәҡ шунан алынған да инде). Һәүәтемсә генә барған көндәрҙең береһендә ауылға эшкә яңы табип килә — Йондоҙ исемле йәш һылыу ҡыҙ. Ғиззәт бабай менән Шәфиҡә әбейгә йәш белгесте үҙҙәренә фатирға индерергә тәҡдим итәләр. Улар шатланып риза була. Тап шунан башлана ла инде комедияның төп ваҡиғаһы: Йондоҙҙоң төпһөҙ күҙҙәренә, ҡояштай йөҙөнә һәм матур ҡарашына тәү күреүҙән иҫе киткән Ғиззәт бабай ҡыҙға ғашиҡ була. «Бына ул уның күптәнге хыялы! Матурлыҡ һәм камиллыҡ!» Күңелендә ҡабынған һөйөү хистәре бабайҙы кеше ышанмаҫлыҡ хеҙмәт батырлығына этәрә. Ул ысын мәғәнәһендә күккә күтәрелерлек осҡос — ысын самолет эшләй башлай. Бына ошолар тураһында ышандырырлыҡ итеп бәйән иткән хәл-ваҡиғаларҙы тамашасы иҫе китеп ҡараһа, театр һәм тел белгестәре пьесаның бай һәм сағыу телдә яҙылғанына ла иғтибар итте. Һәр образдың үҙенсәлекле телмәре төрлө тамашасыны ныҡлап арбай, әҫәрҙә һүрәтләнгән ваҡиғаларҙы тәрән кисерештәр менән ҡабул итергә ярҙам итә. Шуға ла был әҫәр Башҡортостандың төп сәхнәһе булған М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театры менән бер рәттән Арыҫлан Мөбәрәков исемендәге Сибай башҡорт дәүләт драма театры, Мирхәйҙәр Фәйзи исемендәге Ырымбур дәүләт татар драма театры һәм Татарстандың Яр Саллы татар дәүләт театрҙарында ҙур уңыш менән ҡуйылды.
Миҫал өсөн Яр Саллы театрының Өфөлә 2013 йылдың октябрендә үткән гастролдәре тураһында әйтеү ҙә етә. «Башҡортостан» гәзите билдәләүенсә (2015, 30 октябрь), дүрт көн дауам иткән был гастроль «билдәле башҡорт шағиры, драматург Салауат Әбүзәрҙең „Хыялый“ лирик комедияһы менән асылды. Авторҙың тәрән йөкмәткеле тәүге пьесаһы үтә лә бәхетле булып сыҡты. Хәҙер был әҫәр М.Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия театрының, шулай уҡ Ырымбур, Яр Саллы, Сибай театрҙарының репертуарын байытып тора.» Был йәһәттән театрҙың баш режиссеры, Татарстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Муса Йәлил исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Фаил Ибраһимовтың һүҙҙәре лә иғтибарға лайыҡ: «Беҙ гастролебеҙҙе юҡҡа ғына Салауат Әбүзәрҙең „Хыялый“ пьесаһы менән асманыҡ. Был әҫәрҙе тамашасыларыбыҙ күптән яратып өлгөрҙө, уны ҡарарға халыҡ эркелеп йөрөй. Салауат Әбүзәр — саф күңелле, ихлас ижадсы. Шуға уның әҫәрҙәре лә шәп килеп сыға. Талантлы драматургтың яңы пьесалары киләсәктә лә беҙҙең репертуарҙы биҙәр тип ышанам». Тамашанан һуң ошо әҫәр буйынса фекер алышыуҙа Башҡорт дәүләт университетының татар филологияһы кафедраһы доценты, ғалим Рәүф Иҙрисов түбәндәгеләрҙе белдерҙе: «Әбүзәрҙе беҙ тәү сиратта ялҡынлы шағир булараҡ беләбеҙ. Уның һәр әҫәре еренә еткерелеп ижад ителә. Мин Салауат Әбүзәрҙе башҡорт йә иһә татар халҡының ғына түгел, тотош төрки донъяһының хазинаһы, тип атар инем».
Авторҙың ошолай киң билдәлелек яулаған һәм юғары баһаға лайыҡ булған «Хыялый» лирик комедияһы менән бергә «Әсир» драмаһының "Сәхнә әҫәрҙәренең республика конкурсы"нда беренсе урын алыуы ла күп нәмә тураһында һөйләй. 2013 йылда «Әсир»ҙе тәүгеләрҙән булып тағы ла драматургтың яҡташтары сәхнәләштерҙе. Был әҫәрҙең Еҙем-Ҡаран ауыл мәҙәниәт йортонда «Ҡаран» халыҡ театры һәүәҫкәрҙәре күрһәткән премьераһы ҙур уңыш менән үтте һәм ысын мәғәнәһендә тамашасы күңелен әсир итерлек тамаша булды. Салауат Әбүзәровтың «Байраҡ аҫтында» пьесаһы ла, 2012 йылда Ейәнсура районының «Үҫәргән» халыҡ театры тарафынан бик матур сәхнәләштерелеп, уны ҡараусыларҙың һөйөүен яулағайны. Драматургтың Сибай дәүләт башҡорт драма театрының танылған режиссеры Дамир Ғәлимов сәхнәләштергән «Ғүмерлек ғазап» спектакле лә Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙең күп кенә төбәктәрендә лә күп тамашасыны йыйҙы.
Ерек (Ғафури районы)
Ерек (Зириково) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 161 кеше. Почта индексы — 453060, ОКАТО коды — 80221813003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фоторәсемдәр
200px
Мероэ
Мероэ — хәҙерге Судан территорияһындағы боронғо ҡала. Беҙҙең эраға тиклем VI быуатта Напат Боронғо Мысыр фирғәүене Псамметих II тарафынан ярлыландырылғандан һуң Куш дәүләтенең баш ҡалаһы була. Нил йылғаһының көнсығыш яғында Асуан һәм Хартум араһында урынлашҡан. Мероит дәүерендә мероит теле Куш дәүләтенең теле булып тора. Мероэ мәҙәниәте Боронғо Мысыр йоғонтоһо аҫтында була. Беҙҙең эраға тиклем беренсе быуаттарҙа — беҙҙең эраның беренсе быуаттарында Мероэ римляндарҙың баҫҡынсылығына уңышлы ҡаршы тора, әммә IV быуаттың беренсе сирегендә аксумиттарҙың өҙлөкһөҙ рейды һөҙөмтәһендә ҡолай.
Мероэ тарихы
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттың икенсе яртыһында дәүләтенең баш ҡалаһы Мероэға күсерелә (ошонан Мероит батшалығы атамаһын ала ла инде). Баш ҡала күсерелгәндән һуң, Напат дини үҙәк әһәмиәтен һаҡлап ҡала. Бында батша кәшәнәләре — пирамидалар урынлаша, һайлауҙы ҡанбабалар раҫлаған батшаны тәхеткә ултыртыу тантаналары үткәрелә.
Яҡынса беҙҙең эраға тиклем III быуат урталарында батша Мероэ Эргамен (Ирк-Амон) быға тикдем үҙҙәренә оҡшамаған батшаларға ҡаршы булып, үҙҙәренең кандидатураһын тәҡдим итеү хоҡуғына эйә Напат ҡанбабаларының сәйәси йоғонтоһон юҡҡа сығара. Эллин Мысыры батшаһы Птолемей IV менән батша Эргамендың даими дипломатик бәйләнештә булыуы тураһында мәғлүмәттәр һаҡланған. Шул ваҡыттан батша власы нәҫелдән-нәҫелгә күсә, шулай уҡ Мероэ дини һәм мәҙәни үҙәккә әйләнә, тигән фараздар бар.
Мысырҙа фарсы хакимлығы осоронда Мероит батшалығы үҙенең төньяҡ территорияларын юғалта. Беҙҙең эраға тиклем II—I быуаттарҙа, Птоломейҙар державаһының сәйәси ҡеәүте кәмеүе һәм Мысырҙа социаль көрәш киҫкенләшеүе һөҙөмтәһендә Мериот батшалығы Мысыр эштәренә ҡыҫыла башлай, илдең көньяғындағы халыҡ хәрәкәтен хуплай. Беҙҙең эраға тиклем 30-сы йылдарҙа римлеләр Мысырҙы баҫып алғас һәм Фиваида халҡы уларға ҡаршы торорға маташҡас, кандакиҙар етәкселегендәге эфиоптар Мысырға баҫып инә, әммә кире ҡағыла, ә мысырлылар баҫтырыла. Беҙҙең эраға тиклем 23-сө йылда префект Гай Петроний етәкселегендәге рим ғәскәре Напатаны баҫып ала, төньяҡ Эфиопияны Римдең Мысыр провинцияһына ҡуша.
Беҙҙең эраның III быуатында батшалыҡ ҡаҡшай башлай. Мериаот батшалығы территорияһында Алва, Мукурра, Нобатия дәүләттәре барлыҡҡа килә.
Хәҙерге заман
Европалыларҙан иң беренсе булып Мероэ пирамидаларына 1821 йылда Линан де Бельфон етә. Шул уҡ йылда улар тәүге тапҡыр француз ғалимы һәм сәйәхәтсеһе Фредерик Кайо тарафынан өйрәнелә. 1834 йылда бында итальян авантюрисы Джузеппе Ферлини экспедиция ойоштора. Хазина эҙләп Ферлини яҡынса 40 пирамиданы емерә, уларҙың 5-е нигеҙенә тиклем юҡ ителә. Маҡсатына өлгәшеү өсөн, Ферлини шартлатҡыс ҡулланған тип иҫәпләнә.
Археологтар Мероэны 1902 йыл да ҡаҙа башлай. 1909—1914 йылдарҙа был эштәрҙе инглиз археологы Джон Гарстанг алып бара (әммә бер ҡасан да уларҙың һөҙөмтәләре баҫылмай), 1920—1923 йылдарҙа батша некрополдәрен америка ғалимы Джордж Рейснер тикшерә. Мероэны инглиз археологы Питер Шинниҙың тикшереүе ҙур әһәмиәткә эйә.
2009 йылдың ғинуарынан алып Мероэнан 9 километр көньяҡтараҡ I—III быуат Мероит цивилизацияһының Әбү Эртейл археологик ҡомартҡыһында Рәсәй-Италия археологик экспедицияһы эшләй.
2011 йылда Мероэ алыҫ булмаған һәм Нага археологик зоналары менән бергә ЮНЕСКО-ның Кешелектең бөтә донъя мираҫы һәйкәле тип иғлан ителә.
Мероэ пирамидалары
Куш батшалығы осоро ҡәберлеге Мероэ эргәһендә өс урында Бегаравай зыяраты (Begarawiyah) тип аталған өс урында урынлашҡан:
Көньяҡ зыярат пирамидалары
Көньяҡ зыяраттағы ҡәберҙәр беҙҙең эраға тиклем 720—300 йй. менән билдәләнә Көньяҡ зыярат пирамидалары :
Яңы Сембер
Яңы Сембер (Новосимбирка) — Рәсәй Ырымбур өлкәһендәге. Ҡыуандыҡ ҡала округының ауылы.
Географияһы
Ауыл Ырымбур өлкәһенең үҙәк өлөшөнөң көнсығышында, Ташлы йылғаһының һул ярында, райондың административ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ яҡынса 45 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 471 метр.
.
Тарихы
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының хәҙер инде бөтөрөлгән Яңы Сембер ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауыл халҡының гендер структураһында ир-егеттәр 47 %, ҡатын-ҡыҙҙар 53 % процент тәшкил иткән.
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләренә ярашлы, 816 кешенән торған халыҡтың милли структураһын 70 % урыҫтар тәшкил иткән
Яңы Зейәш
Яңы Зейәш (Ҡаратал ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы. ауыл советы составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Бәзәдә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайыштараҡ 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнаша.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Грязнуха (Иҫәт ҡушылдығы)
Грязнуха  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе, Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 423 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Теча йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Табунная
Табунная — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Быстрая йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡондоҙло (Боровка ҡушылдығы)
Ҡондоҙло (Кондузла) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Боровка йылғаһына уң яғынан тамағынан 77 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км, бассейны майҙаны — 312 км².
Быҙаулыҡ районының төньяҡ өлөшөндә аға.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы башҡортса ҡондоҙ һүҙенән һәм -ло аффиксынан барлыҡҡа килгән
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007460.
Үрге Берёзовая (Теренсу ҡушылдығы)
Үрге Берёзовая — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Теренсу йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәшелсә
Йәшелсә — ашамлыҡ өсөн баҡсала үҫтерелгән төрлө үлән-үҫемлек һәм уның емештәре (ҡыяр, кишер, сөгөлдөр, һуған, помидор һәм башҡалар; кулинар атама. Үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштөренә, мәҫәлән, һабағына, емешенә, орлоғона йәки бүлбегә ҡарата ҡулланыла.  Емеш-еләк, ярма һәм сәтләүектән башҡа ашарға яраҡлы үҫемлектәр йәшелсә тип һанала. Ботаника күҙлегенән ҡарағанда, йәшелсә үлән үҫемлектәрҙең ашарға яраҡлы өлөштәре. Йәшелсә тип ҡайһы саҡ ботаникала еләк йәки емеш тип һаналған үҫемлектәр ҙә аталыуы мөмкин. Мәҫәлән, ҡарбуз.
В. И. Даль әйткәнсә, йәшелсә ул — «огородина, съедомая ботва и коренья: луки, капуста, морковь, репа, свёкла с ботвой и пр., также плоды огородные, как огурцы, арбузы, а встарь, и плоды древесные, садовые, также варёные и обсахаренные: пряные и составные овощи». Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге «все вообще огородные растения, идущие в пищу человека» тип һяҙған. Т. Ф. Ефремова фекеренсә, «огородные плоды и зелень, употребляемые в пищу».
Йәшелсә кешенең рационында бик мөһим урын тота. Йәшелсә етештерә торған ауыл хужалығы тармағы йәшелсәселек тип атала
Этимология
«Овощ» һүҙе (иҫке русса «овошт» — емеш) XIV быуат аҙағында рус телендә әүҙем ҡулланыла башлай. Был һүҙ үҫемлектәрҙең емешен дә, еләнен дә дә, уларҙың үҫеү һәм өлгөрөү процесын да күҙ уңында тотҡан. . Слово «овощ» происходит от того же корня, что и wachsen — «расти», augu  «Овощ» һүҙе немец. wachsen— «үҫергә», яҡтыртылған тамырҙан килеп сыҡҡан. augu — «таралырға».
Аш-һыуҙа
Дөрөҫ туҡланыу — организмды ваҡытында һәм тейешенсә әҙерләнгән, туҡлыҡлы матдәләре етерлек булған тәмле |ризыҡ менән тәьмин итеп тороу. Аҙыҡты төрлө йәшелсәләр менән байытып биреү сәләмәтлек өсөн файҙалы, айырым алғанда һәр витаминдың үҙләштерлеүенә булышлыҡ итә. Дөрөҫ туҡланыуҙың мөһим өлөшө — витаминдарға һәм минераль матдәләргә бай йәшелсәләрҙе көн дә һәм мотлаҡ ҡулланыу.
Йәшелсә диета буйынса туҡланыуға ярҙам итә. Кеше көнөнә йәшелсәне 600 г -дан да кәм ашамаҫҡа тейеш.
Түбәндәге таблицала ҡайһы бер йәшелсәнең химик составы һәм аҙыҡ ҡиммәте күрһәтелгән :
Йәшелсә аппетитты көсәйтә, аш биҙҙәренең эшен көсәйтә .Ҡайһы бер йәшелсә эшкәртелмәй ҡулланыла. Ләкин йышыраҡ уларҙы бешерәләр, быҡтыралар, ҡуралар йә мейескә тәгәрәтеп бешерәләр. . Шуны әйтергә кәрәк, бешергәндә һәм дөрөҫ һаҡламағанда йәшелсәнең биологик ҡиммәте түбәнәйә. Йәшелсәне оҙағыраҡ һаҡлау өсөн консервалайҙар, тоҙлайҙар, маринадлайҙар, әсетәләр, туңдыралар һәм киптерәләр. Тоҙлап әҙерләгәндә һәм тиҙ генә туңдырғанда файҙалы матдәләре күберәк һаҡлана.
Йәшелсә культуралары
Йәшелсә культуралары түбәндәге төркөмдәргә бүленә[1]:
Әҙәбиәттә
Әҙәби әҫәрҙәрендә түбәндәге йәшелсә осрай:
Чебдар (Башкаус ҡушылдығы)
Чебдар — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ниғәмәт ауыл Советы (Баймаҡ районы)
Ниғәмәт ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ойоштороу ваҡыты: 2009 йылдың 3 марты.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл советы 1961 йылда барлыҡҡа килә, уның составына Үрге Яйыҡбай, Түбәнге Яйыҡбай, Иҫән һәм Ниғәмәт ауылдары ингән. Ауыл Советы биләмәһендә «Салауат» исемендәге колхоз урынлаша, шулай уҡ «Баймаҡ» Ял йорто.
Советтың беренсе рәйесе — Мырҙаҡаев Йыһанур Мостафа улы
«Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнеүселәр
2-се Этҡол ауыл Советының Герой әсәләре: