cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡортостан Алтын Урҙа составында
Монголдар ябырылыуы һәм Алтын Урҙа составына инеүе
Башҡорттарҙың тарихи риүәйәттәрендә («Бошман-Ҡыпсаҡ батыр», «Мәргән һәм Маянһылыу», «Хандар заманында бөрйәндәр» һ. б.) урындағы халыҡтың баҫҡынсыларға ҡаршылыҡ күрһәтеүе сағылған. Башҡорт риүәйәте "Биксура"ла 1232 йылда булып үткән ваҡиғалар һүрәтләнә: ''«Сыңғыҙ һәм Батый яуына тиклем Ағиҙел, Ыҡ, Мәллә һәм Миңзәлә йылғалары мул һыулы, балыҡҡа бай, ә үҙәндәре ҡуйы урман менән ҡапланған булған. Был урындарҙа байлар һәм бүләр тигән башҡорт ырыуҙары күсенеп йөрөгән. Улар иркенлектә йәшәгән. Малдар, табылған ризыҡ барыһына ла уртаҡ булған. Уларҙың ерҙәренән Батыйхан ғәскәре менән уҙғандан һуң, башҡорт ырыуҙарының тыныс тормошо юҡҡа сыға. Хан болғарҙар илен яуларға ынтылған һәм юл ыңғайы башҡорт ҡәбиләләрен талаған, бөлгөнлөккә төшөргән… Был хәл Ҡарағай атайҙың улы Биксура юҡ саҡта булған. Биксура һунарҙан ҡайтып баҫҡынсыларҙың ҡанһыҙ эштәрен үҙ күҙҙәре менән күргәс, ҡайғыһынан тетрәнгән ир нәфрәт хистәрен кисергән. Әсәһенең һөйләгәнен тыңлағандан һуң, туғандары, сәңгелдәктә ятҡан улы менән һау буллашҡан, арғымағына атланған да сабып күрше: байлар, ыласын, бүре ырыуҙарына киткән. Унда ул ут-һыуҙы кисерлек егеттәрҙе йыйған һәм Батый хан ғәскәренә ҡаршы сыҡҡан. Арттарынан төшөп, уларҙы ҡыйратҡан. Батый хандың болғарҙарға тәүге һөжүме өҙөлгән. Өс йыл үтеүгә Батый хан болғар иленә яңынан ҙур ғәскәр ебәргән. Биксура егеттәре менән тағы ла көрәшкә күтәрелгән»''.
Ваҡиғалары 1230—1232 йылдарҙа Көньяҡ Урал үҙәгендә барған «Аҙанташ» тигән башҡорт легендаһында: ''«Борон замандарҙа башҡорттарға… монголдар һөжүм иткән, һәм уларҙың ғәскәре иҫәпһеҙ-хисапһыҙ булған. Башҡорттар, үҙ ерҙәрен һаҡлап, үтә саялыҡ менән һуғышҡандар, әммә, дошмандың күп һанлы ғәскәренә ҡаршы тора алмайса, еңелгәндәр. Һуғыш яланында тар-мар ителгән ғәскәрҙең ҡалдыҡтары ҡуйы урман шырлыҡтары төпкөлөнә һәм тау тарлауыҡтарына ҡасҡан. Бында бер уҡымышлы батыр йәшеренеп йәшәгән. Ул үҙе эргәһенә бөтә тере ҡалған ырыуҙаштарын йыйырға һәм дошмандан еңелеү үсен алырға ҡарар иткән. Тау-урмандарға таралып киткән халыҡ бер урынға тупланған. Был кешеләрҙән батыр ғәскәр туплаған, бөтә Башҡортостан буйынса, баҫҡынсыларға көслө яу асырға кәрәклеген хәбәр итеүсе сапҡындар ебәргән. Ҡыш үҙғансы башҡорттар баҫҡынсыларҙың көслө ғәскәрен ҡыйратҡан һәм үҙ еренән ҡыуып ебәргән»''. «Үҫәргәндәр» легендаһында ла шулай уҡ башҡорттарҙың монголдарға ҡаршы күп йыллыҡ көрәше хаҡында бәйән ителә: ''«Һарыҡташ менән Ҡыуандыҡ араһында Һаҡмар үренә тау һырттары һуҙыла. Шунда айырыуса ҡан ҡойошло һуғыштар барған. Шайтантау йәғни тиҙәр был тау теҙемдәрен. Атама шул осорҙарҙан һаҡланып ҡалған… Бер ваҡыт үҫәргәндәргә… яуылай монгол ҡәбиләләре һөжүм иткән. Яйыҡ һәм Һаҡмар үҙәндәре өҫтөндә үҫәргәндәрҙең һаҡсы постары һәм ҡәлғәләре булған. Ошо урында улар монголдарҙы ҡаршы алған да инде. Бик күп аяуһыҙ ҡаты алыштар булып үткән. Ике яҡтан да бик күп кеше үлтерелгән. Дөрөҫөрәге, нығытылған һаҡлаулы ерҙә алышҡан үҫәргәндәр дошманына ҡарағанда күпкә аҙыраҡ яугирын юғалтҡан… Ҙур ҡыйынлыҡ менән ҡәлғә кеүек һаҡлау постары нығытмаларҙы баҫып алған монголдар өс сиктә туҡтап ҡалған…»''. Ә икенсе башҡорт риүәйәтендә был нығытмаларҙың һүрәтләнеше килтерелгән: ''«Борон беҙҙең ата-бабалар ҡытайҙар (монголдар) менән һуғышҡан. Ҙур бер соҡор ҡаҙғандар, уны тирә-яғына өйөм булдырғандар, өҫтөнән ҡолғалар һәм бүрәнәләр теҙгәндәр, шунан туҙ һәм ер менән ҡаплағандар — һәм ышаныслы нығытма килеп сыҡҡан. Ә ҡалдырылған тар тишектәрҙән дошманға атырға мөмкин булған. Башҡортса был ҡәлғә маса тип аталған»''.
1235 йылда бөйөк ҡаған Үгәҙәй монголдарҙың көнбайышҡа дөйөм империя походы тураһында хәбәр иткән һәм сыңғыҙ батша улдарын, «унда уҫал халыҡ», тип киҫәткән. "Монголдарҙың серле хикәйәте"ндә башҡорттар Сүбәҙәй еткселегендәге татар-монголдарға иң көслө ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡтар иҫәбенә индерелгән: «Сыңғыҙхан Сүбәҙәйгә баҫып алырға ҡушҡан халыҡтар, атап әйткәндә, Ҡаңлы, Кибсаут, Бачжиат (башҡорттар), Орусут, Асут һәм шулай уҡ мул һыулы Адиль (Ағиҙел-Волга) һәм Чжая (Яйыҡ) йылғалары аръяғындағы ҡалалары яғынан көслө ҡаршылыҡҡа осраған». В. А. Злыгостев фекеренсә, был осраҡта Үгәҙәй һәм Сүбәҙәй беренсе сиратта башҡорттарҙы һәм болғарҙары күҙ уңында тотҡан, сөнки 1234—1235 йылдарҙа был төбәктә агрессорға ысын мәғәнәһендә башҡа етди ҡаршылашырлыҡ көс булмаған. "Мең ырыуы шәжәрәһе"ндә поход башланыуы тураһында былай тиелгән: ''«…Үгәҙәй хан… Жучи хан улына (Батый), үҙенең улы Гөйөккә, Толуйхандың улына, Мүнкә хан һәм Сағатай хандың улдарына урыҫ, черкес, болғар, туран, башҡорт һ. б. йорттарҙы яуларға ҡушҡан. Был осорҙа… Алаҡым бәк башҡорт бәге (хаким) булған»''.
Рәшид әд-Дингә ярашлы, ''«Ҡыпсаҡ далаһын баҫып алырға тәғәйенләнгән батша улдары… барыһы ла бергә… 633 һижрә йылының (б. э. 1236 йылының 11 февраль — 11 марты) йәғни бичин-йыл, маймыл йылы яҙында юлға сыҡҡан; йәйҙе улар юлда үткәргән, ә көҙ көнө Болғар биләмәләре сиктәрендә шулай уҡ ошо яҡтарға тәғәйенләнгән Жучи ырыуы: Батый, Ордой, Шәйбан һәм Танғутҡа ҡушылған. Шунан Батый Шәйбан, Буралдай һәм ғәскәре менән бүләрҙәргә (булғар) һәм башҡорттарға һөжүм иткән һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә уларҙы яулаған»''.
Башҡорт риүәйәте "Аҡман-Тоҡман"да ошо осор ваҡиғалары былай һүрәтләнә: «Борон был урындарҙың хужаһы башҡорттар булған. Был ерҙең һәм һыуҙарҙың матурлығын һүҙ менән һөйләп бөтөрөрлөк түгел… Башҡорттар үҙҙәренең көтөүе һәм йылҡы өйөрҙәре менән бер урындан икенсеһенә күсеп йөрөгәндәр. Һәр ырыуҙың, аймаҡтың яҙғы, ҡышҡы һәм көҙгө торағы булған. Әммә 1236 йылдың йәйендә көнсығыштан ҡурҡыныс ҡара сиреү ябырылған. Был осорҙа бөтә кеше, бөтә мал йәйләүҙә, урмандарҙа, тауҙарҙа, йылғалар үҙәнендә булған. Башҡорт ерҙәре буйлап дошман сиреүенең тик бер өлөшө генә уҙған. Төп көстәре көньяҡтаныраҡ, яйыҡ буйы ерҙәренән үткән. Һуңғараҡ монгол ханы башҡорттарға үҙенең нөкәрҙәрен — яугирҙарын — ебәргән һәм халыҡты буйһондорған». Башҡорттарҙың бөрйән ҡәбиләһе риүәйәтенә ярашлы: ''«Батый заманында ҡанһыҙ алыштар… булған. Халыҡ үҙенең ерҙәрен һаҡлаған, хан ғәскәрҙәрен урмандарға һәм тауҙарға ебәрергә тырышмаған. Тимер тау һырттарында урынлашҡан Тимер ауылы (Бөрйән районы) яныдағы яу айырыуса аяуһыҙ булған… Ҡойолған ҡандан эргәлә аҡҡан йылғаның һыуы ҡыҙарған. Шул ваҡиғаларҙан һуң был йылғаны Буҙарған тип атай башлағандар. Шунда уҡ, һырт башында, ун туғыҙ ҡорған бар. Был ошо яуҙа һәләк булған ун туғыҙ батырҙың ҡәбере тиҙәр. Урындағы халыҡ хан һуғышсыларынан тау тарлауыҡтарында ҡасып йәшәгән»''. Икенсе легендала былай тиелә: ''«Монголдар беҙҙең ерҙәргә яҡынлағас, башҡорттарҙың барыһы ла бер булып килмешәктәргә ҡаршы ҡалҡҡан. Әммә көстәр тиң булмағанлыҡтан, ата-бабаларыбыҙ урмандарға китергә тейеш булған. Һәм улар бик оҙаҡ партизан кеүек һуғышҡан. Шунан бирле башҡорттар тураһында сая яугирҙар тигән дан таралған»''.
Монголдарҙың Бөйөк көнбайыш походы башланғандан һуң, башҡорт ҡәбиләләре конфедерацияһы Монгол империяһының берләшкән көстәренә ҡаршы тора алмаған һәм баҫҡынсылар менән килешеүгә барырға мәжбүр булған. Башҡорттарҙың сыҙам булыуы һәм ныҡлығын белгән монголдар уның менән компромисҡа барырға әҙер булған. 1236 йылда башҡорттар авраһында булған сәйәхәтсе Юлиан Венгерский Рим Папаһы Григорий IX-ға үҙенең докладында бер нисә тел белгән монгол илсеһен осратҡан. В. А. Злагостевтың фаразлауынса, был илсе 1215 йылда король Ерһеҙ Иоаннға ҡаршы ихтилалда ҡатнашҡан, һуңынан монголдарға хеҙмәт иткән Роберт исемле инглиз илсеһе булыуы мөмкин. Артабан Юлиан былай тип яҙған: ''«Татар халҡы (монголдар) улар (башҡорттар) эргәһендә йәшәй. Әммә ошо татарҙар, улар менән бәрелешкәндә, яуҙаы еңеү менән тамамлай алмаған, киреһенсә, башҡорттар менән тәүге ҡаты алышта уҡ ҡыйратылғандар»''. Юлиан буйынса, башҡорттар татар-монголдар менән 14 йыл. В период 1221/1223—1235/1237 годов дауамында бер туҡтауһыҙ һуғышҡандар, шуның менән монголдарҙың көнсығышҡа һөжүмен тотҡарлаған. Башҡорттар күп тапҡырҙар яуҙарҙа еңеп сыҡҡан һәм, ахырҙа, дуҫлыҡ килешеүен төҙөгән.
Магамет Ғариф улы Сафарғәлиев буйынса, тарихи мәғлүмәттәр «Алтын Урҙа барлыҡҡа килгән ваҡытта монголдар етерлек кимәлдә урыҫтарҙың, черкестарҙың, алан, мордва, башҡорттарҙың элекке династияларын һаҡлау факттарын раҫлай». «Үҫәргән ырыуы шәжәрәһенә» һәм "Үҫәргәндәр тарихы"на ярашлы, башҡорттарҙың вәкиле булараҡ Мөйтән бейҙе Сыңғыҙхан ҡабул иткән. Мөйтән бей алтын урҙалыларҙан беренсе булып Ҡама ҡушылдығы Ағиҙел, Тубыл, Ишем (Иртышҡа саҡлы), Яйыҡ йылғаһы үрендәге бассейндары улус ерҙәренә ярлыҡ («мисәт менән нығытылған бүләк ҡағыҙы — битич») алған. Мөйтән бейҙең улус ерҙәре тулыһынса IX—XIII бб. башындағы Тарихи Башҡортостан территорияһы менән тап килә. И. В. Антонов фаразлауынса, Мөйтән бей ставкаһы Ханҡала тауында урынлашҡан (Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы) Батыйға ярлыҡ алырға барған, һәм үҙенең яугирҙары менән 1237—1238 йылдарҙа Рускә йүнәлтелгән походтарында ҡатнашҡан. Башҡортостан территорияһының Алтын Урҙа (Жучи улусы) составына инеүе Мөйтән бейҙең монголдар менән вассал килешеү төҙөүенең һөҙөмтәһе булған, ә Мөйтән бей бөтә башҡорт ерҙәренең аталған номиналь хакимы итеп тәғәйенләнгән.
"Юрматы ҡәбиләһе шәжәрәһе"ндә былай тиелгән: «Ул дәүерҙә беҙҙең олатайыбыҙ Юрматы һәм башҡа ырыуҙар ҙа Сыңғыҙханға тоғролоҡҡа ант иткән, тип әйтелә». «Сыңғыҙхан ҡиссаһы» («Дафтар-и Чингиз-наме» йыйынтығы) хикәйәтенә ярашлы, түбәндәге башҡорт ырыуҙары юлбашсылары Ҡыят бей, Һанаҡлы — Ҡоңрат бей улы, Үйшин Майҡы бей (табын), Урҙас бей (Мең ырыуынан), Тамъян-бей (Тамъян), Ҡыпсаҡ бей (Ҡыпсаҡ), Юрматы бей (Юрматы), Кәрәйет бей (Гәрәй), Мөйтән бей (Үҫәргән), Бөрйән бей (Бөрйән), Ҡалдар бей (Ҡырғыҙ), Һалйот бей (Һалйот), Ҡатай бей (Ҡатай), Бөркөт бей (Уран һәм Ғәйнә) үҙҙәренең аҫаба ерҙәрен һәм власть символдарын (оран, онгон, тамға) Сыңғыҙхандың үҙенән алған.
Идара итеү системаһы
Башҡорттар бейлеккә хоҡуҡ алған (ярлыҡ — грамота), йәғни ысынында Башҡорт улусы билдәләнгән автономлыҡ хоҡуғы нигеҙендә тулыһынса Монгол империяһы составына ингән һәм Жучи Улусының (Алтын Урҙа) бер өлөшө булып китә. Башҡорт улусының үҙәге (баш ҡалаһы) Өфө II ҡаласығына тиңләштерелә һәм хәҙерге Өфө сиктәрендә урынлашҡан Башкерти (Башҡорт) ҡалаһы булыуы мөмкин. Был ҡаланы беренсе тапҡыр XIV быуатта Ибн Хәлдун телгә алған, һәм артабан XIV—XVI быуат көнбайыш европа авторҙарының картографик хеҙмәттәрендә (шул иҫәптән Башкерти (Башҡорт) ҡалаһы Герард Меркатор картаһында Өфө (Ҡариҙел) йылғаһы тамағында билдәләнгән).
Монгол дәүләтегең хоҡуҡи иерархияһында башҡорттар урҙа хандарына тәү сиратта хәрби хеҙмәт итергә тейешле һәм үҙенең ырыу-ҡәбилә системаһын һәм идаралығын һаҡлаусы өҫтөнлөктәр менән файҙаланған халыҡ, хоҡуҡи яҡтан ҡарағанда, улар араһында «союз» мөнәсәбәттәре түгел, сюзеренлыҡ-вассаллыҡ мөнәсәбәттәре булған. Был ваҡытта башҡорттарҙың үҙ ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғы рәсми раҫланған. Тәүге монгол хандарының Сыңғыҙхан нигеҙләгән сәйәсәтенә ярашлы, әгәр дәүләт үҙ ирке менән ҡушыла икән, монголдар яңы подданныйҙарына эске үҙидарала киң хоҡуҡтар биргән. Хан исеменән ер биләмәләре раҫланған һәм хәрби ҡоролош һаҡланған, әммә артабан башҡорттарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары ла хатта Алтын Урҙа хакимдары тарафынан раҫланған. Ярлыки гарантировали сохранение вотчинных земель отдельных башкирских племён и родов.
Өфө II ҡаласығында, Яҡтыкүл, Петровский, Берек-Алға ауыл тораҡтарында һ. б. археологик комплекстарҙа табылған археологик ҡаҙылмалар, шул иҫәптән алтын урҙа көмөш тәңкәләренең табылыуы урта быуат башҡорттарының Алтын Урҙа осоронда үҫешкән сауҙа-иҡтисад мөнәсәбәттәренә йәлеп ителгәнлеген күрһәтә.
XIII—XIV быуаттарҙа башҡорттарҙа башында урҙа ханы торған феодал, ҡатлам-иерархик йәмғиәт формалашҡан. Плано Карпиниға ярашлы, «хан юлбашсыларға ҡайҙа булырға икәнен, юлбашсылар меңбаштарына, меңбаштары — йөҙбаштарына, йөҙбаштары — унбаштарына урынын күрһәткән». Хан исеменән Башҡортостан менән төрлө башҡорт ҡәбиләләренең бейҙәре идара иткән. Бейҙәр ҡәбиләләр араһында ер бүлеү, халыҡтан һалым йыйыу менән шөғөлләнгән, һәм шулай уҡ үҙенә хеҙмәт иткән нөгәрҙәргә йәғни меңбаштарына урҙа ғәскәрен яугирҙар менән тәьмин итеү бурысын һ. б. ҡуйған
Күтәрә алмаҫлыҡ йөкләмәләр һәм һалымдар йәки монголдарҙың талау баҫҡынсылығы арҡаһында Башҡортостанда шулай уҡ ихтилалдар тоҡанған. Рәшит әд-Дин хәбәр итеүенсә, ''«Болғар һәм Башғирд ҙур ил, барып етә алмалыҡ урында урынлашҡан. Монголдар яулап алыуына ҡарамаҫтан, ундағы халыҡ яңынан баш күтәргән, һәм ул әлегә саҡлы тулыһынса буйһондоролмаған»''. "Мең ҡәбиләһе шәжәрәһе"нә ярашлы, «(баҫып алғандан һуң) өс быуын ғүмерендә бары тик талау ғына булды». Башҡорт риүәйәте «Аҡман-Тоҡман» былай тип бәйән итә: ''"Башҡорттар, сыҙай алмаҫлыҡ хәлгә еткерелгәнлектән, ханға ҡаршы баш күтәргән. Улар араһында батыр егет Сураман булған. Ул ҙур ғына ғәскәр йыйған һәм һәм яһаҡ йыйған хн нөгәрҙәрен үлтергән. Ҡайһы берҙәре ҡасып ҡотолған. Хан Сураманға ҡаршы ғәскәр ебәргән, ләкин батырҙар көрәште лдауам иткән. Уның менән бергә ҡатыны ла алышҡан. Ваҡыт үткән һайын, халыҡ хәл-торошҡа яраҡлашып алған. Урмандарҙа һәм тауҙарҙа йәшенеп ятҡан баш күтәреүселәр, хан яһаҡ йыйыусыларын ҡарауыллап тороп, көтмәгәндә һөжүм иткәндәр. Алыш башланған. Мал алдан уҡ урман, тау төпкөлөнә ҡыуып ебәрелгән. Шулай итеп йәй үткән. Юлһыҙ ҡыш айҙарында, урман-тауҙарҙы ҡар ҡаплағанлыҡтан, хан отрядтары ҡара урман эсенә үтеп инә алмаған. Ҡыш тынысыраҡ булған. Йәй етһә, тағы ла яуҙар башланған. Ханға ҡаршы көрәш бик оҙаҡ дауам иткән. Көрәш бер аҙ тынып торған да тағы көсәйгән. Йәш кенә көйө көрәш юлын һайлаған Сураман да ҡартая башлаған. Бер ҡаты һуғышта ул һәләк булған, артабан көрәш башында уның ҡатыны торған. Бер ваҡыт ул ҡаты яраланған. Үлер алдынан ул улдарын саҡырып алған да (улар икәү булған: өлкәне — Аҡман, кесеһе — Тоҡман) былай тигән: «Балаҡайҙарым минең, минең сәғәтем етте, атайығыҙ артынан китәм. Ул һәләк булғанда, һеҙ бәләкәй инегеҙ. Бәхилләшкәндә, атайығыҙ былай тигәйне: „Тубыҡланып йәшәгәнсе, аяғөҫтө үлер кәрәк“. Улдарым минең, һеҙ хәҙер үҫеп буй еткерҙегеҙ, егет булдығыҙ, атайығыҙ васыятын онотмағыҙ». Аҡман менән Тоҡман көрәште дауам иткән, һәм уның осо-ҡырыйы булмаған. Бер ваҡыт улар иң ышаныслы йөҙләп егет менән Урал тауҙары шырлығына ҡышларға юлланған. Әммә улар араһында хыянатсы булған. Бер төндә ул, ҡасып китеп, хан ҡуштандарына, гә һатылып, Аҡман менән Тоҡмандың ҡышлау урынын күрһәткән. Хан унда күп һанлы ғәскәр ебәргән. Батырҙарҙы тауҙарға һырыҡтырғандар. Бик ҡыйынлыҡ менән эҙ яҙлыҡтырып, улар Урал артына барып сыға алған. Әммә унда ла батыр егеттәрҙе дошмандар көтөп торған. Был ҡар бер иреп, бер туңып торған иртә яҙ көндәре булған. Ҡаты бурандар башланған. Ҡасаҡтарҙың ризыҡтары бөткән, йәшеренеп, ял итерлек бер урын да булмаған. Яланғас дала, күҙ асҡыһыҙ буран. Аҡман, Тоҡман һәм уларҙың яуҙаш дуҫтары, аслыҡтан һәм бик талсыҡҡанлыҡтан, туңып үлгән. Бәғзеләренә генә яҡындағы ауылға барып етеү бәхете тейгән. Әммә унда ла хан ғәскәрҙәре торған. Егеттәр, аҡтыҡ ҡандары тамғансы, алышҡан. Улар араһында бик ҡыйыу ике ҡыҙ ҙа булған. Улар ҡулға алынған һәм дошмандың аяуһыҙ язаларына дусар ителгән."'' К середине XIII века часть башкирской знати была готова отстаивать свои права, в данном случае Сураман и его жена, а также их сыновья Акман и Токман вели неравную борьбу уже не против завоевателей, но против суверенов.
Батый (Саин-хан) үҙ биләмәләрен өс улусҡа: Урҙа, Батый һәм Шибанға бүлгән. Батый һәм Шибан улустары араһындағы сик проходила по нижнему течению реки Яйыҡтың түбәнге ағымынан уҙған, үрге һәм урта ағымында ул Башҡорт улусын Шибан улусынан айырған. Башҡорттар ҡанаттар һәм унлы системаларға бүленмәгән булған. Шибан улусы составына урал арты башҡорттарының ерҙәре инеүе мөмкин. Шибан улусы составына ингән урал арты башҡорттарының ерҙәрендә урындағы башҡорт бейҙәре, шулай уҡ алтын урҙа чиновниктары вәкилдәре идара иткән. Шулай итеп, Тарихи Башҡортостан территорияһында ике «ил» — үҙ кенәздәре — бейҙәре хакимлыҡ иткән Башҡорт һәм Табын илдәре булған.
Башҡорт улусы ул — Батый улдарына яһаҡ түләгән үҙ хакимы булған вассал биләмә, ә урал башҡорттары — Шибаниҙар. Яйлап Башҡортостанда власть тулыһынса Шибаниҙарға күскән. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә, хандарҙың ставкаһы хәҙерге Өфө ҡалаһы ( ҡаласығы) һәм Ырымбур (Аҡтүбә ҡаласығы) урынлашҡан булған. Әбү әл-Ғазиға ярашлы, Шибан улусы хакимдарының йылъяҙмаһы түбәндәгесә булған:
Башҡорт фольклорында Башҡортостан һәм Көнбайыш Себерҙә идара иткән Шибани хандар Турахандар тип аталған. Әхмәтзәки Әхмәтшаһ улы Вәлидов фаразы буйынса, Турахан кәшәнәһендә 1482 йылда Мәхмүдәк-оғлан — себер ханы Күсемдең ҡарт ҡарттаһы күмелгән булған. С. У. Таймасов фаразлағанса, Себер ханлығында тәхетте Әбелхәйер хан (Үзбәк ханлығы) биләгәндән һуң һәм себер ханы Хажимөхәмәт вафат булғандан һуң, Хажимөхәмәттеъң улы — Мәхмүдәк хәҙерге Өфө территорияһында йәшәгән.
1310-сы йылдарҙа инглиз Вильгельм менән бергә «6 йыл буйына бер туҡтауһыҙ» Башҡортостанда йәшәгән Иоганка Венгр үҙенең 1320 йылда ордендың генералына яҙған хатында былай тип хәбәр иткән «бөтә Баскардия хакимы» Себер (Sibur) иле менән килешеү төҙөгән ти, һәм был Тайбуғалар идара иткән Тайбуға йортона тап килә. Хатта шулай уҡ башҡорт хакимының бирелгәнлеген һәм һалымды теүәл түләүҙе күҙәтеүсе ниндәйҙер «татар судьяһы» телгә алына, ул баскак наместнигы булған.
Вениамин Петрович Юдин, Үтәмеш хажиҙың «Сыңғыҙнамә» әҫәрен өйрәнеп, Алтын Урҙала власты ҡулына алған Бажир Тоғбуға әмир башҡорт булған тип фаразлай. Тиҙҙән Сыңғыҙлылар яҡлылар тарафынан ул үлтерелгән, ә Үзбәк хан хаким булып киткән. Алтын Урҙаның үҫеше Үзбәк хан хаким иткән осорға (1313—1341) тап килә, шулай уҡ ошо дәүергә Башҡортостанда урындағы хакимды йәки хакимлыҡ итеүсе династияны юҡҡа сығарыу тура килгән. XIV быуатта, Алтын Урҙаны үҙәкләштереү сәбәпле, элекке улустарҙы башында әмирҙәр торған өлкәләр тип йөрөтә башлағандар.
XIV быуаттың икенсе яртыһында Алтын Урҙала тарханлыҡ институты үҫеш алған. Тархандар һалым һәм административ иммунитетына эйә булған. 1355—1380 йылдарҙағы «Бөйөк » йылдарында Алтын Урҙа тәхетендә 25 хан алмашынған. Үҙ-ара низағ Башҡортостанға ла ҡвғылған, һәм ул хәрби хәрәкәттәр аренаһына әйләнгән.
Шәрәф әт-Дин Йездиға ярашлы, Туҡтамыш хан, Аҡһаҡ Тимергә ҡаршы сығыу маҡсатында, ''«Жучи улусында ҙур ғәскәр йыйған. Урыҫтар, черкестар, болғарҙар, ҡыпсаҡтар, аландар, Ҡырым менән Ҡаф һәм Аҙаҡ, башҡорттар … (халҡынан) бик ҙур ғәскәр йыйылған»''. Әммә дошман ҡыҫымында Туҡтамыш ғәскәре төньяҡҡа сигенергә мәжбүр була, уның «Ҡырҡкүл» (Ҡандракүл) буйында ваҡытлыса туҡталғаны билдәле. Туҡтамыш хакимлығы осоронда үҙенең пожалованиелары менән Башҡортостанда башҡорттар йөҙөндә хәрби-сәйәси таянысҡа эйә булған һәм шуның өсөн сигенергә уның территорияһын һайлаған. Әммә Тимер был осраҡты дошманының көсһөҙлөгө тип атаған һәм эҙәрлекләүен дауам иткән, уның ғәскәренең маршруты Тубыл, артабан Яйыҡ, Һаҡмар һәм Ыҡ йылғаларының үрге ағымы аша уҙған. 1391 йылдың июнендә Ҡондорса йылғаһы эргәһендәге "Халыҡтар ҡаты алышы"нда шул осорҙоң ике донъя: Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың һәм Сәмәрҡәнд әмире Аҡһаҡ Тимер армияларының ҡан ҡойошло һуғышы булған. Ҡаты алыш алтын урҙалыларҙың еңелеүе, бик күп ҡалаларҙың емерелеүе менән тамамланған. «Һуңғы һартай» башҡорт эпик хикәйәтенә ярашлы, Ялыҡ бей башҡорттарҙың отрядтары төбәктең төрлө ерҙәренә һибелеп, урындағы халыҡты талаусы һәм үлтереүсе Тимер ярандарына ҡаршы көрәшен етәкләгән.
Әбд әл-Ғаффар Ҡырымиҙың хәбәр итеүенсә, 1419 йылғы яуҙа хан Ҡәҙербирҙенең Иҙеүкәйға ҡаршы яуында һуңғыһы үлтерелгән, уның улдары Кейҡыуат һәм Нуретдин «Тура виләйәтенә киткән һәм унда башкурд тигән халыҡ араһында йәшәргә ҡалған». Башҡорт риүәйәттәре буйынса, Нуретдин (башҡ. Мораҙым ?—1440) Дим йылғаһы үҙәнендә ерләнгән.
"Үҫәргән тарихы"нда, башҡаларынан тыш, Олоғмөхәмәт менән Барак хандың 1422—1423 йылдарҙағы ҡаршы тороуына бәйлнгән ваҡиғалар теркәлгән: ''«Турахан. Ағиҙел йылғаһы буйында тигән тау билдәле. Был уның ставкаһы урыны. Ул башҡорт халҡының ханы булған. Уның улы Күсем хан булған. Шул осорҙа Һарай ҡалаһында Барак хан менән алыш булған, йәғни ер-һыу өсөн ҡаты алыштар барған. Һуңынан Күсем хан үҙенең кесе туғаны Бирҙебәкте көслө ғәскәр менән төньяҡтан ебәргән. Бураҡ уң яҡтан с правой Мансур бейҙе ебәргән. Артабан ике яҡтан (бер-береһенә) ҡаршы торған, ҡаты алышҡа әҙерләнгән. Һөйләшеүҙәр алып барғанда, түбәндәге килешеү төҙөгәндәр: Волга ҡушылдығы Һамар йылғаһының уң яры Бураҡ ханға бирелгән, нуғайҙар уның подданныйы булған; Һамар йылғаһының төньяҡ яғы Күсем ханға тейгән, уның подданныйы башҡорттар булған. Артабан килешелгәндән һуң, Бирҙебәк солтан (һәм) Мансур Ағиҙел йылғаһының ике (ҡапма-ҡаршы) ярынан уҡтан атыуҙа ярышҡандар. Уларҙың һәр ҡайһыһы бына тигән уҡсы һәм әмир булған, һәм икеһенең дә уҡтары Ағиҙелдең ике яҡ яры буйлап һуҙылған юлдарҙы аша осоп үткән. Шундай Прожив с Шундай мул һыйлы табын һәм күңел асыу менән бер ай ваҡыт үткән, кире киткәндәр, йәғни үҙ илдәренә ҡайтып киткәндәр. Башҡорт һәм нуғай халыҡтары күпмелер ваҡытҡа тыныслыҡта (йәшәргә), Ураҡ мырҙа (Ураҡ Мамай) заманына тиклем ҡалғандар»''.
Алтын Урҙала власть көрсөгө менән бәйле, күп кенә төбәктәр яйлап айырымлана һәм үҙаллылыҡ ала. Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң, тарихи Башҡортостан территорияһы Нуғай Урҙаһы, Ҡаҙан ханлығы һәм Себер ханлығы хакимлығында булған.
Дине
Көньяҡ Уралға Урта Азия ҡала үҙәктәренән, бигерәк тә Бохаранан килгән Йәсәүиә һәм Нәҡшбәндиә тәриҡәттәренең суфый миссионерҙары башҡорттарҙы иртә осорҙа ислам диненә ылыҡтырыуҙа ҙур роль уйнаған. Башҡортостандың Учалы районындағы Әүештау башына күмелгән шәйех Мөхәммәд Рамаҙан әл-Әүеш эшмәкәрлеге XIII быуатҡа, ә «Башҡортостандың тәүге имамы» Хөсәйенбәктең эшмәкәрлеге XIV быуатҡа ҡарай, уның хөрмәтенә Хөсәйенбәк кәшәнәһе төҙөлгән. "Хажи мәсете"н төҙөүҙе имам Хөсәйенбәк эшмәкәрлеге менән бәйләйҙәр. Хажи мәсетендә бөтә башҡорт эске үҙидаралығының юғары власы булған башҡорт халыҡ йыйындары үткәрелгән. Был йыйындарҙа төбәктең артабанғы киләсәген билдәләгән бик мөһим ҡарарҙар ҡабул ителгән. Йыйындарҙа башҡорт ырыуҙары вәкилдәре бөтә ырыуҙарҙың дөйөм хәрәкәте тураһында килешкәндәр, батша хөкүмәтенең теге йәки был берҙәм позицияһын булдырғандар, ихтилал башлау йәки һуғышты йә баш күтәреүҙе туҡтатыу хаҡында ҡарар ҡабул иткәндәр, ғәскәрҙәрҙең хәрби подразделениелары етәкселәрен һайлағандар. Шулай уҡ был йыйындарҙа хан тәғәйенләгәндәр йә төшөргәндәр, сөнки бында уларҙы ихтилал йә һуғыш барышында ғына кәрәкле хәрби начальник тип һанағандар. Йыйында ҡабул ителгән ҡарарҙар һәр башҡорт өсөн мотлаҡ тип иҫәпләнгән, уны раҫлау Ҡөрьәнгә таянып, мосолман дини әһелдәре ҡатнашлығында, ант итеү формаһында ойошторолған.
1310-сө йылдарҙа инглиз Вильгельм менән «6 йыл буйына өҙлөкһөҙ» Башҡортостанда йәшәгән минориттар ордены Иоганка Венгр үҙенең 1320 йылда орден генералына яҙған хатында: ''«Мин, динле (брат) Иоганка, ике венгр һәм бер инглиз динлеһе менән Баскардияға, татарҙарға (монголдарға) буйһонған ҙур халыҡ йәшәгән ерҙәргә, барып еттек, ике венгр динлеһе дин мәсьәләләре буйынса беҙҙән ситләштеләр, ә мин һәм инглиз Вильгельм бында 6 йыл буйы бер туҡтауһыҙ йәшәнек. Унда башҡорттарҙың хөкөмдарҙары, суҡындырылмаған несториан менән ағыуланмаған татарҙар бар ине; беҙ динебеҙ тәғлимәтен еткергәйнек, улар уны шатланып ҡабул итте. Бөтә Баскардия хакимы һәм уның ғаиләһендәге күпселек кеше бөтөнләйе менән сарацин хаталаныуын (ислам) йоҡторғайны… Беҙ динебеҙ тураһында тәғлимәтте йышыраҡ ҡабатлай башлағайныҡ һәм сарацин ғалимдарына бөтә мөмкин булған саралар, һәм, һәм , һәм һәм миҫалдар, менән ҡанундарығыҙ ялған һәм мәжүси, тип раҫларға тотонғайныҡ…, улар, бик ныҡ ярһып, беҙҙе үлтерергә ынтылдылар. Беҙҙе тотоп һәм, аяуһыҙлыҡ менән, бығаулап, төрмәгә ташланылар һәм беҙ… шатланып үлемебеҙҙе көттөк, әммә улар татарҙарҙан ҡурҡҡанлыҡтан, бындай эшкә баҙнат итмәнеләр. Татарҙар христиандарҙы яраталар, ә башҡорттарҙы күрә алмайҙар һәм эҙәрлекләйҙәр»'' тип хәбәр иткән.
Үзбәк хан (1313—1341) осоронда ислам Алтын Урҙа ханлығының рәсми диненә әүерелгән. Ул хакимлыҡ иткән йылдарҙа башҡорттарға, миссионерлыҡ маҡсаты менән, Болғарҙа дини белем алған мосолман ләре йыш килгән. Башҡортостан йылғалары — Ағиҙел, Өршәк, Дим, Сәрмәсән, Ыҡ үҙәндәрендә 20-нән артыҡ мосолман миссионерҙары ҡәбере билдәле. Әл-Үмәри хәбәр иткәнсә, «Башҡорттар ерҙәрендә ҙур ихтирам менән файҙаланған мосолман ҡазыйы [булған]».
Репин Илья Ефимович
Репин Илья Ефимович (5 август 1844 йыл — 29 сентябрь 1930 йыл)  — Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы, педагог, профессор, Император художество академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
1870 йылдарҙан башлап, Репин рус реализмының төп фигураларының береһе була. Рәссам һынлы сәнғәт әҫәрҙәрендә тирә-йүндәге тормоштоң бөтә төрҙәрен сағылдырыу мәсьәләһен хәл итеүгә өлгәшә. Ижадында ул хәҙерге замандың бөтә өлкәләрен яҡтыртырта, йәмәғәтселекте борсоған темаларға ҡағылыла, көн үҙәгендәге мәсьәләләргә сағыу яуап бирә. Репиндың художестволы теле һығылмалылыҡ менән ҡылыҡһырлана, XVII быуаттағы испан һәм голланд рәссамдарының һәм хәҙерге француз импрессионистарының төрлө стилистик йүнәлештәрен ҡабул итә.
Репин ижадының сәскә атыуы 1880-се йылдарға тура килә. Замандаштарының портреттары галереяһын булдыра, рәссам-тарихсы һәм көндәлек тормош күренештәр оҫтаһы булып таныла. Тарихи һынлы сәнғәт өлкәһендә уны тәҡдим ителгән хәлдең эмоциональ сағылышын асыу мөмкинлеге йәлеп итә. Рәссамдың стихияһы — хәҙерге заман, хатта легендар үткәндәр темаһына картиналар ижад итеп, ул, тамашасы менән әҫәрҙәре геройҙары араһындағы алыҫлыҡты кәметеп, тормошсан хәҙерге заман оҫтаһы булып ҡала. Сәнғәт тарихсыһы В. В. Стасов фекеренсә, Репин ижады — «реформанан һуңғы Рәсәй энциклопедияһы». Ғүмеренең һуңғы 30 йылын Репин үҙенең Пенаталағы Куоккалалағы имениеһында, Санкт-Петербург тирәһендә үткәрә. Был территория Финляндияға күскәндән һуң, 13 йылы мәжбүри эмиграцияла. Һуңғы йылдарҙа Библия сюжеттарына мөрәжәғәт итә. Куоккалала Репин мемуарҙар яҙа, уның бер нисә очеркы «Далёкое и близкое» хәтирәләр китабына индерелгән. Уҡытыусы булараҡ билдәле рәссамдар плеядаһын тәрбиәләй: Б.M. Кустодиев, И. Е. Грабар, И. С. Куликов, Ф. А. Малявин, А. П. Остроумова-Лебедева, Н. И. Фешин, В. А. Серов.
Сығышы. Бала сағы, үҫмер йылдары
Илья́ Ефи́мович Ре́пин 1844 йылдың 5 авгусында (иҫке стиль буйынса 24 июль) Рәсәй империяһы Харьков губернаһы (хәҙер Украинаның Харьков өлкәһе) үҙәгенән йыраҡ түгел урынлашҡан Чугуев ҡалаһында тыуған. Атаһы яғынан олатаһы, хеҙмәт итмәгән казак Василий Ефимович Репин, сауҙа эше менән шөғөлләнгән, ҡунаҡхана тотҡан. Метрик китаптар буйынса 1830-сы йылдарҙа вафат була. Бөтә иҡтисади мәшәҡәттәр ҡатыны Репина Наталья Титовна иңенә төшә. Рәссамдың атаһы Ефим Васильевич (1804—1894) ғаиләлә балаларҙың иң өлкәне була Илья Ефимович үҙенең бала сағына арналған мемуарҙарында атаһын «билет һалдаты» тип телгә ала. Ул ағаһы менән йыл һайын 300 саҡрым араны үтеп, Донщинаға бара, унан һатыуға ат өйөрөн ҡыуа. Чугуев 11-се үлан полкында хеҙмәт иткән осорҙа Ефим Васильевич өс хәрби кампанияла ҡатнаша, наградаларға эйә була. Илья Репин тыуған ҡалаһы һәм Слобода Украина менән бәйләнеште ғүмеренең аҙағына тиклем һаҡлап ҡалырға тырыша, рәссам ижадында украин мотивтары мөһим урын биләй.
Рәссамдың әсәһе яғынан олатаһы Бочаров Степан Васильевич та ғүмеренең күп йылдарын хәрби хеҙмәткә бағышланған. Уның ҡатыны Пелагея Минаевна, ҡыҙ фамилияһын тикшеренеүселәр асыҡлай алмай. 1830 йылдар башында Бочаровтарҙың ҡыҙы Татьяна Степановна (1811—1880) Ефим Васильевичҡа кейәүгә сыға. Башта Репиндар иренең ата-әсәһе менән бер ҡыйыҡ аҫтында йәшәйҙәр ; һуңыраҡ ғаилә башлығы, ат менән сауҙа итеп, аҡса йыя, Северский Донец ярына иркен йорт һала. Татьяна Степановна уҡымышлы һәм эшмәкәр ҡатын була. Балаларын әҙәби рухта тәрбиәләй: уларға Пушкин, Лермонтов, Жуковский әҫәрҙәрен ҡысҡырып уҡый. Шулай уҡ крәҫтиән балалары ла, өлкәндәр ҙә уҡыған бәләкәй мәктәп ойоштора. Унда предметтар аҙ була: матур яҙыу, арифметика һәм дин ҡануны. Ғаиләлә йыш ҡына аҡса менән проблемалар тыуа. Татьяна Степановна ҡуян тиреһенән һатыуға тун тегеп, аҡса эшләргә тырыша.
Репиндар йортона тәүге тапҡыр акварель буяуҙарын Илья Ефимовичтың ике туған ҡустыһы Трофим Чаплыгин алып килә. Һуңыраҡ рәссам үҙе хәтерләүенсә, ҡарбуздың «яңырыуын» күргән мәлдә уның тормошо үҙгәрә: балалар алфавитына урынлаштырылған ҡара-аҡ картина кинәт асыҡлыҡ һәм һутлылыҡ яулай. Шул көндән буяуҙар ярҙамында донъяны үҙгәртеү идеяһы буласаҡ рәссамды ҡалдырмай:
Мине йыуатыр өсөн Трофим миңә үҙенең акварель буяуҙарын ҡалдырҙы. Шул көндән мин төҫтәргә ғашиҡ булдым, өҫтәлгә беректем, сысҡан кеүек еүешләнеп бөткәнһең, тип оялтып, төшкө ашҡа көс-хәл менән айырып алалар ине,. 1855 йылда ата-әсәһе ун бер йәшлек Ильяны топографтар мәктәбенә уҡырға бирә. Был һөнәр Чугуевта абруйлы һанала. Ләкин ике йылдан һуң уҡыу йорто бөтөрөлә, Репин иконалар яҙыу оҫтаханаһына рәссам И.M. Бунаковҡа эшкә урынлаша. Тиҙҙән Бунаковтың талантлы уҡыусыһы тураһында хәбәр тирә-яҡҡа тарала; йәш оҫтаны рәссамдар һәм алтын ялатҡыстар кәрәк булған подрядсы ойошмалар саҡыра башлай. Ун алты йәшендә егет оҫтахананан да, ата-әсәһе йортонан да сығып китә: уға айына 25 һум икона биҙәү артелендә эш тәҡдим итәләр, ҡаланан ҡалаға заказдар үтәлеү менән күсә бара.
Репин 1863 йылдың йәйендә Острогожск янындағы Воронеж губернаһында рәссам Иван Крамский тыуған ҡалала эшләй. Урындағы оҫталарҙан ете йыл элек тыуған урынын ҡалдырып, Император художество академияһына уҡырға барған яҡташының «Моисей источает воду из скалы» картинаһы өсөн бәләкәй алтын миҙал алғанын белә. Был Илья Ефимович Репин тормошоноң ҡырҡа үҙгәреүенә этәргес була: көҙгөһөн, йәйге айҙарҙа эшләп алған аҡсаһын йыйып, Санкт-Петербургҡа китә.
Сәнғәт академияһы
Академияла һигеҙ йыл дауамында, Репин күп дуҫтар таба. Улар араһында Василий Поленов та була, уның йортонда яңы эш башлаусы рәссамды һәр саҡ йылы ҡаршы алалар. Марк Антокольский баш ҡалаға Вильнанан скульпторға уҡырға килә, былай тип яҙа: «Тиҙҙән беҙ яҡынлаштыҡ, сөнки сит илдә яңғыҙҙар ғына яҡынлаша ала». 1869 йылда Репин сәнғәт белгесе Владимир Стасов менән таныша, ул оҙаҡ йылдар Репиндың «яҡын аралашыу даирәһенә» инә. Крамскийҙы үҙенең туранан-тура остазы тип һанай: Иван Николаевич ижад иткән артелдә Репин уның кешеһе була, уға үҙенең эскиздарын күрһәтә, кәңәштәрен тыңлай. Крамский үлгәндән һуң Репин хәтирәләр яҙа, унда рәссамды үҙенең уҡытыусыһы тип атай. Уҡыу йылдарында Репин бер нисә награда ала. Улар араһында: «Ангел смерти избивает всех перворождённых египтян» эскизы өсөн көмөш миҙал (1865), «Иов и его друзья» әҫәре өсөн бәләкәй алтын миҙал (1869) һәм «Воскрешение дочери Иаира» картинаһы өсөн ҙур алтын миҙал (1871). Йылдар үткәс, «Воскресенский…» тарихын иҫенә төшөрөп, Репин рәссамдар даирәһендә уны яҙырға әҙерләнгәндә аҡса етмәүен, өмөтһөҙлөккә бирлеп, имтихандарға әҙерләнгән Академия студенты күрше фатирҙан тәҙрә аша ҡыҙҙы нисек күҙәтеүе тураһында жанрлы картина ижад итеүен һөйләй. Илья Ефимович ошо эшен «Трентий» магазинына алып бара, килешеү комиссияһына бирә. Тиҙҙән уға байтаҡ сумма бирелгәс, ғәжәпләнә: «Мин ғүмерем буйына ундай бәхет кисермәнем, буғай!». Был аҡса буяуҙарға һәм полотноға етә, ләкин уларҙы булдырыу ижади ғазаптарҙан ҡотҡармай: «Дочери Иаира» сюжеты килеп сыҡмай. Бер кис, Крамскийҙан ҡайтҡас, Репин, әгәр «терелтеү һәләте бирелгән» кеше иртә вафат булған һеңлеһе Устаны тергеҙеүгә өлгәшһә, туғандарының ниндәй хистәр кисереүен күҙ алдына килтерергә тырыша. Һөҙөмтәлә уҡыу программаһы буйынса ҡуйылған Инжил сюжеты «тормоштоң тере картинаһында» сағыла: Интерьерҙың тәрәндә күләгәле булыуы уң яҡтан тынлыҡ атмосфераһын тыуҙыра, ҡайғы һәм көтөү тойғоһо сағыла…Бында Репинды бөтә ижади юлы дауамында йәлеп иткән лирик йоҡо һәм уяныу темаһы башлана..
«Бурлактар Волгала»
Репиндың тәүге билдәле картиналарының сюжетына тормош картиналары этәргес бирә. 1868 йылда, эскиздар өҫтөндә эшләгәндә, Илья Ефимович Невала баржа йөрөтөүселәрҙе күрә. Буш торған, вайымһыҙ йәмәғәтселектең яр буйында йөрөүе һәм ҡайыштарҙа һал тартыусы кешеләр араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ Академия уҡыусыһын шул тиклем тетрәндерә, хатта ҡуртымға алынған фатирға ҡайтҡас, ул «тере көс тартыуы» һүрәтләгән эскиздар эшләй башлай. Яңы эшкә сумып эшләргә академик йөкләмәләре ҡамасаулай. Ләкин рәссам дуҫтары менән уйын ваҡытында ла, таныш ханымдар менән аралашҡанда ла өлгөргән идеяһынан ҡотола алмай.
Немец сәнғәт тарихсыһы Норберт Вольф фекеренсә, «Бурлаки на Волге» картинаһы халыҡ-ара сәнғәт берләшмәһендә сенсация тыуҙыра, сөнки уның авторы "жанр сәхнәһен, академик классификацияла «түбәнерәк» монументалләштерә. Һәр бер герой индивидуаллек маркаһын йөрөтә; шул уҡ ваҡытта «экзистенциаль һәм примордиаль» пейзажға урынлаштырылған бөтә персонаждар төркөмө Дантеның "Божественная комедия"н хәтерләтә.
Иркутск дәүләт университетының педагогия институты
Иркутск дәүләт университетының педагогия институты (ПИ ИДУ) — Иркутск дәүләт университеты составындағы педагогик йүнәлештәге институт, Иркутск ҡалаһында урынлашҡан.
Исемдәре
Иркутск дәүләт университетының педагогия институты үҙенең тарихында бер нисә тапҡыр исемен үҙгәртә< ..
Тарихы
2008 йылдың 27 ноябрендә Иркутск дәүләт педагогия университеты уға Ҡояш системаһындағы бәләкәй планетаның исеме бирелеү тураһында сертификат № 2585 ала. Ирпедина астероиды (Иркутский педагогический институт) юғары уҡыу йортон тамамлаусылар — Николай һәм Людмила Черныхтар тарафынан 1979 йылдың 21 июлендә асыла, исемен Халыҡ-ара астрономия союзы 1984 йылда раҫлай.
Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән министрлығы 2013 йылда вузды Көнсығыш-Себер дәүләт мәғариф академияһының Иркутск дәүләт университетына структур бүлек сифатында ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡороу тураһында приказға ҡул ҡуя.
Билдәле тамамлаусылары
- Дулов, Александр Иванович (1918—2005) — тарих фәндәре докторы, профессор; Мәскәү оборонаһында ҡатнашыусы, уҡсылар взводының командиры, кесе лейтенант.
- Дулов, Всеволод Иванович — тарих фәндәре докторы, профессор, СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты.
- Рождественский, Игнатий Дмитриевич — шағир.
- Черных, Людмила Ивановна — астроном.
- Шестакова, Юлия Алексеевна — яҙыусы.
Ингала
Ингала — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 91 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Огайо (йылға)
Огайо (Ohio River) — АҠШ-тың көнсығышындағы йылға, Миссисипи йылғаһының һул һәм иң мул һыулы ҡушылдығы.
Гидрология
Бассейн майҙаны 528,1 мең км². Метрополис ҡалаһы янындағы һыу сығымы яҡынса 8000 м³/сек, йыл дауамында ағып төшкән һыу күләме яҡынса 250 км³. Иң ҙур һыу күтәрелеше урындары: Питсбург (10‒12 м), Цинциннати (17‒20 м), тамағында (14‒16 м). Ваҡыты менән көслө һыу баҫыуҙары күҙәтелә; 1887, 1913, 1927, 1937 йылдарҙа улар ҙур һәләкәткә килтерә. Огайо һыуҙары сәнәғәт предприятиеларының ҡалдыҡтары тарафынан ныҡ бысранған.
Огайо йылғаһы Аппалач тауҙарында башланған Аллегени һәм Мононгахела йылғаларының Питтсбургта ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Оҙонлоғо 1579 км (Аллегейни йылғаһы менән бергә — 2102 км). Луисвилл ҡалаһына тиклем Огайо йылғаһы Аппалач платоһы, ә артабан — Үҙәк тигеҙлектәр буйлап аға.
Йылға буйында урынлашҡан иң ҙур ҡалалар: Питтсбург, Хантингтон, Портсмут, Цинциннати, Ковингтон, Луисвилл, Уилинг, Эвансвилл һәм Метрополис.
Эре ҡушылдыҡтары: Аллегейни, Мононгахела, Бивер, Уилинг-Крик, Литл-Маскингум, Дак-Крик, Маскингум, Литл-Канова, Хокинг, Канова, Гайандотт, Биг-Сэнди, Литл-Сэнди, Сайото, Литл-Сайото, Литл-Майами, Ликинг, Майами-Ривер, Солт, Кентукки, Грин-Ривер, Уобаш, Камберленд, Теннесси.
Хужалыҡта әһәмиәте
Йылғаның барлыҡ оҙонлоғонда суднолар йөрөй ала (суднолар йөрөшөнөң гарантиялы тәрәнлеге 2,7 м). Суднолар йөрөшө тәрәнлеген тәьмин итеү өсөн Огайола гидроузелдар каскады төҙөлгән. Йылға бассейнындағы һыу юлдарының дөйөм оҙонлоғо яҡынса 4000 км. Луисвилл ҡалаһы янындағы тупһаларҙы уратып каналдар яһалған. Йылға бассейнында эре ГЭС-тар бар, уларҙың күбеһе Теннесси йылғаһында урынлашҡан.
Бөкләнде
Бөкләнде (Букленды) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 307 кеше. Почта индексы — 452350, ОКАТО коды — 80243880002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ишҡар ауыл Советы (Илеш районы)
Ишҡар ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ишҡар ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Оло Үтәш
Оло Үтәш (Большой Утяш) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 172 кеше. Почта индексы — 453068, ОКАТО коды — 80221816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Еҙем‑Ҡаран ауыл Советы составында. Район үҙәгенән төньяҡта 46 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышта 67 саҡрым алыҫлыҡта Тәпәреш йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Кесе Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә Үтәш исеме менән нигеҙләй, тип фаразлана. 1795 йылда Үтәш исеме менән 3 ауыл иҫәпкә алына: беренсе ауылда 7 йортта 88 кеше, икенсеһендә 40 йортта — 171 кеше, өсөнсөһөндә 10 йортта — 90 кеше йәшәгәнлеге теркәлгән. 1865 йылда Оло Үтәштә 40 йортта 255 кеше йәшәгән. Оло Үтәш ауылында X ревизия мәғлүмәттәре буйынса 41 йорт, Кесе Үтәштә 32 йорт булған. Икеһенең дөйөм һаны 346 ир-ат һәм 344 ҡатын-ҡыҙ булған. Урта Үтәш X ревизия менән күрһәтелмәгән. 1816 йылда үткәрелгән VII ревизияла Үтәш ауылдарында 80 йорт хужалығының 14 күп ҡатынлы ғаиләһе (17,5 %) теркәлгән. 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар: Ҡорманғол Әлмөхәмәтов, Абдулла Рафиҡов, Мәүлитҡол Мөҡшинов, Мөхәмәтйәр Буранғолов, Ҡотлогилде Әбүкәев, Сәбифетдин Ишморатов, Исхаҡ Яманов, Кинйәғол Хәлитов, Йомағол Әмиров, Мостафа Әсәҙуллин, Таип Таңгынов һәм Сәйетборхан Ҡотлобаев «1814 йылдың 19 мартында Парижды алған өсөн» һәм «1812 йылдағы Ватан һуғышы иҫтәлегенә» миҙалдары менән бүләкләнгән. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана һәм утын саналары яһау менән шөғөлләнгән. Мәсет, училище булған. 1919—1920 йылдарҙа — Табын кантоны үҙәге. Халҡы: 1906 йылда — 317 кеше; 1920 йылда — 434 кеше; 1939 йылда — 621 кеше; 1959 йылда — 416 кеше; 1989 йылда — 248 кеше; 2002 йылда — 213 кеше; 2010 йылда — 172 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002). Башланғыс мәктәп‑балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәсет бар
Урамдары
Исемдәре:
Дуҫлыҡ урамы (Дружбы (улица))
Йәштәр урамы (Молодёжная (улица))
Яңы урам (Новая (улица))
Сукбак
Сукбак (Сунбик, Кара-Су) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Оло Үтәш
Урамдары
Йылға урамы (Речная (улица))
Сукбак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Оло Үтәш
Урамдары
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Мәктәп урамы (Школьная (улица))
Баҙан (Уҫы ҡушылдығы)
Базан — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силәбе юғары танк команда училищеһы
Бөйөк Октябрь 50 йыллығы исемендәге Силәбе юғары танк команда училищеһы (ЧВТКУ) — Силәбе ҡалаһының Совет районында урынлашҡан СССР Ҡораллы Көстәрҙең һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәҙең элекке юғары хәрби уҡыу йорто.
Бөйөк Ватан һуғышы осоро
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән СССР-ҙың етәкселеге яңы хәрби училищеларҙы тылда ойоштороу һәм дәүләттең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан хәрби училищеларҙы илдең көнсығышына күсереү тураһында һорау уйҙы.
Генераль штабының 1941 йылдың 30 июлендәге орг / 1 / 524382 һанлыДирективаһына ярашлы Силәбе танк училищеһы ойоштора башлай. Шәхси состав менән комплектлау хәрби частарҙан, Ҡыҙыл Армия уҡыу йорттарынан һәм өлкә хәрби комиссариаттары йүнәлеше буйынса килгән хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәбенә башҡарылған. Дислокация урыны итеп артиллерия полкының хәрби ҡаласағы һайлана.
1941 йылдың 8 авгусында училище тулыһынса формалаша һәм 1941 йылдың 12 авгусында асылған Урал хәрби округы составына инә..
Силәбе танк училищеһы алдына ҡуйылған төп бурыс — КВ-1 тибындағы ауыр хәрби машиналар өсөн танк (экипаж№ командирҙарын, хәрби-механиктар, ә һуңыраҡ КВ-1С, В-85, ИС-1, ИС-2, ИС-3-сө һәм СУ-152, ИСУ-152, ИСУ-122 ауыр үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмалары өсөн хәрби водителдәр әҙерләй.
Уҡыу ваҡыты команда составы өсөн — 8 ай, техник составы өсөн 9 ай билдәләнә. Танк (экипаж) командиры лейтенант һәм кесе лейтенант исеменә лайыҡ була. Өлкән механиктарға техник-лейтенант исеме бирелә.
1941 йылдың сентябрендә белем биреү процесы башлана, унда 64 курсант взвод йәлеп ителә.
Силәбе ҡалаһында танк училищеһы урынлаштырыу, тарихсылар фекере буйынса, ҡалала 1940 йылдан КВ-1 танкын сығарған Силәбе трактор заводы менән бәйле.
Курсанттар танк һәм үҙйөрөшлө орудиялар етештереү менән шөғөлләнгән Силәбе трактор заводы эшселәре бригадаларына беркетелә һәм төрлө цехтарҙағы бөтә этаптарҙа ла производствола туранан-тура ҡатнаша Бындай производство практикаһы һөҙөмтәһендә курсанттар хәрби машиналар һәм агрегаттар конструкциялары тураһында белемдәрен арттыралар.
1941 йылдың 1 декабренә училищеның шәхси составы 2 500 кеше тәшкил итә. Белгестәрҙең тәүге сығарылышы (552 кеше) 1942 йылдың май аҙағында була.
1943 йылдың 26 авгусында Силәбе танк училищеһы (ЧТУ) Силәбе танк-техник училищеһы (ЧТТУ) итеп исемләнә башлла. Был училищеның ауыр танктарға һәм ауыр үҙйөрөшлө артиллерия ҡоролмаларына хәрби техниктар һәм өлкән механиктар-водителдәр әҙерләүгә тулыһынса күсеүе менән бәйле.
1942—1945 йылдарҙа училищела төрлө һөнәр буйынса бөтәһе 37 хәрби белгес сығарыла. Дөйөм алғанда, бронетанк ғәскәрҙәре өсөн 6 863 офицер әҙерләнә
Һуғыштан һуңғы осор
1945 йылдың көҙөнән Силәбе танк-техник училищеһы уҡытыуҙың 3 йыллыҡ ҡыҫҡартылған курсына күсә.
1948 йылдың 10 июнендә Силәбе танк-техник училищеһы тарҡатыла.
60-сы йылдар уртаһында СССР оборона министры Малиновский Р. Я. Силәбе танк училищеһын тергеҙеү буйынса башланғысты хуплай.
1966 йылдың 30 ноябрендә Силәбе юғары танк команда училищеһын булдырыу тураһында бойороҡ сығарыла. 16 декабрь 1966 йылда училище буйынса беренсе бойороҡҡа ҡул ҡуйыла.
1967 йылдың ғинуар-февралендә училищеның уҡытыусылар составы тәғәйенләнә. 1967 йылдың апрелендә махсус төҙөлөш отряды училище өсөн объекттар, атыу өсөн полигон танкылар йөрөтөү өсөн танкодромдар төҙөүгә тотона.
1970 йылдың майында училище танктар ғәскәрҙәре өсөн лейтенанттарҙың тәүге сығарылышын башҡара.
СССР-ҙың бөтә юғары хәрби училищелары кеүек үк, Силәбе танк училищеһында уҡыу 4 йыл дауам итә. Сығарылыш уҡыусыһы лейтенант исеменә лайыҡ була һәм юғары техник белем тураһында диплом менән бүләкләнә.Тамамлаусыға «танк взводы командиры» хәрби һөнәре бирелән. Дилом буйынса — «Сылбырлы техниканы файҙаланыу һәм ремонтлау инженеры».
Училище СССР тарҡалғандан һуң
СССР тарҡалғандан һуң училище Рәсәй Ҡораллы Көстәренең танк ғәскәрҙәре өсөн кадрҙар әҙерләүҙе дауам итте.
1995 йылдан училищела, Дәүләт-ара килешеүҙәргә ярашлы, башҡа дәүләттәр өсөн белгестәр әҙерләнә башлай. Училищела Грузия, Ҡырғыҙстан, Тажикстан, Әрмәнстан, Ангола, Гвинея, Мали, Лаос, Иордания, Мозамбик, Эфиопия һәм Уганда Ҡораллы көстәр өсөн белгестәр уҡый.
1998 йылдың 1 ноябрендә, хәрби уҡыу йорттары реформаһы барышында, Силәбе юғары танк команда училищеһы Силәбе танк институтына үҙгәртелде.
Уҡыу йорто статусы үҙгәреү сәбәпле, уҡыу срогы 5 йылға тиклем оҙайтыла. Тамалаусыларға «инженер» квалификацияһы бирелә. Курсанттарҙы әҙерләү түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:
2000 йылда курсанттар әҙерләүҙә киләһе этаптар билдәләнде:
2002 йылда хәрби уҡыу йорттарының сираттағы реформаһы менән бәйле уҡыу ваҡыты 4 йылға тиклем ҡыҫҡартыла:
Сығарылыш уҡыусыһына «менеджер» квалификацияһы бирелә.
Училищены бөтөрөү
2005 йылдың 31 декабренә ҡараған төндә Силәбе танк институты батальонында ғәҙәттән тыш хәл була. Оҙайлы кәмһетеүҙәр арҡаһында рядовой Андрей Сергеевич Сычев инвалид булып ҡала. Был хәл киң резонанс тыуҙырҙы, ә тикшереү барышы киң мәғлүмәт сараларында ентекле яҡтыртыла. Төбәк хөкүмәте Танк институтының уҡыу-матди базаһын һәм педагогик составын Көньяҡ Урал дәүләт университетының хәрби белем биреү факультеты составына тапшырыу юлы менән һаҡлап ҡалырға ҡарар итә.