cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бөйөк Ватан һуғышы
Советтар Союзы
1941 йылдың 22 июненә сик буйы округтарында һәм СССР-ҙың флоттарында 172 дивизияһынан торған 15 армия составында шул иҫәптән 40 танк (яртылаш комплектланған) дивизияһы була; 3 289 850 һалдат һәм офицер, 59 787 орудиелар һәм миномёт, 12 782 танк, улар иҫәбенән 1475 Т-34 һәм КВ танкы, 10 743 самолёт. Өс флот составында 220 мең кеше, төп класлы 182 корабле (3 линкор, 7 крейсер, 45 лидер һәм эсминец һәм 127 һыу аҫты кәмәһе). Дәүләт сиген һаҡлауҙы һигеҙ сик буйы округтарының (уларҙың бишәүһе — көнбайышта) частары алып барҙы (ҡоро ер һәм диңгеҙ). Эске эштәр оператив частары һәм подразделениелары менән бергә улар 100 мең кеше тәшкил итә.
Көнбайыштан буласаҡ һөжүмде кире ҡағыу биш сик буйы округтары — Ленинград, Прибалтика махсус, Көнбайыш махсус, Киев махсус һәм Одессаға йөкмәтелә. Диңгеҙ яғынан уларға өс флот ярҙам итергә тейеш була: Төньяҡ, Ҡыҙыл байраҡлы Балтика һәм Ҡара диңгеҙ флоттары.. Генерал Ф. И. Кузнецов командованиеһы аҫтындағы Прибалтика хәрби округы үҙ эсенә 8-се һәм 11-се армияларҙы ала, 27-се армия формалашыу этабында була. Әлеге частар Балтика диңгеҙенән Литваның көньяҡ сигенә тиклем 300 километрлыҡ фронтта оборона тоталар.
Армия генералы Д. Г. Павлов командованиеһы аҫтында Көнбайыш айырым хәрби округы ғәскәрҙәре Минск-Смоленск йүнәлешен Литваның көньяҡ сиктәренән Припять йылғаһына тиклем 470 километрлыҡ фронтта ышыҡлап торорға тейеш була. Округ составына 3-сө, 4-се һәм 10-сы армиялар инә. Бынан тыш 13-сө армияның соединениелары һәм частары Могилев, Минск, Слуцк райондарында формалаша.
Генерал Я. Т. Черевиченко командованиеһы аҫтында Одесса хәрби округы ғәскәрҙәре (22дивизия) Липкандарҙан Дунайҙың тамағына тиклем 480 километрлыҡ сиктәрҙе ҡаплап тора.
Генерал М. М. Попов командованиеһы аҫтында Ленинград хәрби округы ғәскәрҙәре илдең төньяҡ-көнбайыш райондарының сиктәрен һаҡлар торорға тейеш була (Мурманск өлкәһе, Карелия-Финляндия ССР-ы һәм Карелмуйыны), шулай уҡ Эстония ССР-ының төньяҡ яр буйын һәм Ханко ярымутрауҙыю. Был участка ҡоро ер сигенең оҙонлоғо 1300 километр тәшкил итә, ә диңгеҙ участкаһы — 380 километр. Бында 7- се, 14-се, 23-сө армиялар һәм Төньяҡ флоты урынлашалар.
Тағы ла 7 армия (16-сы, 19-сы, 22-се, 24-се, 28-се, 20-се, 21-се) 77 дивизия составында РККА-ның икенсе стратегик эшелонын булдыралар. Улар иҫәбенән 23 дивизия көньяҡ-көнбайышҡа иәғәйенләнә, 9 — көнбайышҡа һәм 19 — Мәскәүҙән көнбайышыраҡ формалаша. Көнбайыш окрунтарына тәғәйенләнгән 32 дивизиянан 22 июнгә 16 дивизия килеп етә. Совет ғәскәрҙәренең Белосток төркөмө фәжиғәле тар-мар ителеүе арҡаһында икенсе эшелон тулыһынса Көнбайыш фронтына ебәрелә.
Көстәр нисбәте
Еңеүһеҙ тип һаналған Герман армияһы Европа хәрби ғәмәлдәре театрында эре ғәскәри операцияларын үткәреү буйынса бик ҙур тәжрибәһе була. Вермахт Европала бөтә эре алыштарҙы уңышлы үткәргән һәм «хәрби сәнғәт теорияһына билдәле өлөш индергән» внесших заметный вклад в теорию военного искусства немец генералдарының плеядаһын" тәрбиәләүгә өлгәшә, шул иҫәптән сателлитарҙың ярҙамынан тыш бик көслө инглиз-француз армияһын тар-мар итеүгә өлгәшә, уның һөҙөмтәһендә Франция капитуляциялана, ә Англия, үҙенең бөтә ауыр ҡоралын юғалтып, ысынында ҡоро ер армияһынан мәхрүм ителә.
Төп күрһәткестәр буйынса Ҡыҙыл армияһының өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан хәрби ғәмәлдәрҙә ғәскәрҙәр төрҙәренең һәм тылды тәьмин итеүһынау үткән тулыһынса йәйелдерелгән һәм тупланған немец ғәскәрҙәре уларға ҡаршы торған совет ғәскәрҙәр өҫтөнән ҙур өҫтөнлөгө була, сөнки һуғыш башланыуға совет ғәскәрҙәре һөжүмде кире ҡағырлыҡ кимәлдәге әҙерлекле булмайҙар, сөнки күпселектә маршта булып ҡаллалар йәки тәүге позицияға килеп өлгөрмәйҙәр (мәҫәлән, 3-сө танк төркөмө СССР-ҙың 11-се армияһына ҡарағанда танктарҙа 10 тапҡыр өҫтөнлөклө була). Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, вермахт техникаһының мөһим өҫтөнлөгө булмаған. Шулай, Германия ҡораллыуындағы танктар 23 тоннанан еңелерәк булһа, шул уҡ ваҡытта РККА-ның Т-34 һәм Т-28 урта танкылары 25 тоннанан ауырыраҡ була, шулай уҡ КВ-1 һәм Т-35 ауыр танкылары 45 тоннанан да ашыу. Тарихсылар, ҡағиҙә булараҡ, Т-34 урта һәм КВ ауыр танкылары «яңылар» тип билдәләйҙәр. Уларға ҡаршы немецтарға 88-мм зенит орудиеларын ҡулланырға тура килә, һуңынан улар «Тигр» танкыларының истребителдәренә урынлаштырыла. Әммә ут ҡеүәтлеге буйынса был танкылар T-IV немец танкыһына тиңләшә. Немец классификацияһы буйынса T-IV танкыһы ауыр тип һанала (0,6 мең штук), әлеге классфикация буйынса совет армияһында 1,9 мең ауыр танкы була.
Самолеттарға килгәндә, немец авиацияһының 70 % СССР-ға һөжүм итеү өсөн тупланған була, ә СССР-ҙың көнбайыш сигендә яҡынса 40 % авиацияһы була. Люфтваффта истребителдәр һәм бомбардировщиктарҙың өлөшө тигеҙ була (яҡынса 1 мең көнсығыш сигендә), СССР-ҙа истребителдәр - яртыһын, ә бомбардировщиктар — дүрттән бер өлөшө.
СССР
Белорус ССР-ы (оккупация), Карелия-Фин ССР-ы (оккупация), Молдавия Совет Социалистик Республикаһы (оккупация), Латвия ССР-ы (оккупация), Литва ССР-ы (оккупация), Украина Совет Социалистик Республикаһы (оккупация), Эстония ССР-ы (оккупация), шулай уҡ бер нисә башҡа союздаш республикалар территорияһы. РСФСР өлкәләре: Архангельск (авиация һөжүмдәре), Әстерхан (авиация һөжүмдәре), Брянск, Вологда, Воронеж, Горький (авиация һөжүмдәре), Калинин, Калуга, Курск, Ленинград (блокада), Липецк, Мәскәү (алыштар), Мурманск, Новгород (алыштар), Орел, Псков, Ростов, Рязань, Һарытау (авиация һөжүмдәре), Смоленск, Сталинград (алыштар), Тамбов (авиация һөжүмдәре), Тула, Ярославль (авиация һөжүмдәре). Крайҙар: Краснодар, Красноярск (Диксон (утрау), диңгеҙҙәге хәрби ғәмәлдәр) һәм Ставрополь. Шулай уҡ: Абхазия АССР-ы (ГССР), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы, Ҡаҙаҡ ССР-ы (Гурьев ҡалаһына авиация һөжүме), Ҡалмыҡ АССР-ы, Ҡырым АССР-ы, Марий Эл (авианалёттар) , Төньяҡ Осетия — Алания, Чечен-Ингуш АССР-ы, Сыуаш АССР-ы (авиация һөжүме).
Башҡа илдәр
Бөйөк Ватан һуғышы эсенә совет ҡораллы көстәренең башҡа баҫып алынған һәм фашистик блогы дәүләттәре — Германия, Польша, Финляндия, Норвегия, Румыния, Болгария, Сербия, Чехословакия, Венгрия, шулай уҡ Германия составына ингән Австрия, Өсөнсө Рейх булдырған Хорватия һәм Словакия территорияларында алып барған хәрби ғәмәлдәре лә инә.
Бөйөк Ватан һуғышында төп периодтар
Бөйөк Ватан һуғышы барышында тарихнамә өс төп периодты билдәләй : Беренсе период (22 июнь 1941 йыл — ноябрь 1942 йыл). Германияның СССР-ға баҫып инеүе. Һуғыштың баштағы периоды. Блицкригтың ҡыйратылыуы. Мәскәү өсөн алыш. 1942 йылдың йәйендәге уңышһыҙлыҡтар һәм еңелеүҙәр.
Өсөнсө период (ғинуар 1944 йыл — 9 май 1945 йыл). Дошманды СССР территорияһы сиктәренән артабан ҡыуыу. Европа илдәрен баҫып алыуҙан азат итеү. Фашистик блогының тарҡалыуы. Берлин операцияһы. Германияның бер һүҙһеҙ капитуляция яһауы.
Совет-япон һуғышы Бөйөк Ватан һуғышының логик дауамы итеп һанала.
Беренсе период (22 июнь 1941 йыл — ноябрь 1942 йыл)
1941 йылдың 18 июнендә СССР сик буйы хәрби округтарының ҡайһы бер соединениелары тулы хәрби әҙерлеккә килтерелә. 13—15 июндә көнбайыш округтарына СССР-ҙың халыҡ оборона комиссариатының һәм СССР-ҙың генеараль штабының директивалары ебәрелә («Хәрби әҙерлекте күтәреү буйынса…») беренсе һәм икенсе эшелондарҙың частарын «өйрәтмәләр» үткәреү һылтауы менән сик буйына хәрәкәт итеүе тураһында. Директиваларға ярашлы, беренсе эшелон уҡсылар частары сик буйынан 5—10 километр оборонаға торорға тейеш; икенсе эшелон частары, уҡсылар һәм механизацияланған корпустар сик буйынан 30—40 километр алыҫлыҡта оборонаны тоторға тейеш була.
СССР-ҙың Хәрби-сәйәси етәкселеге 21 июндең 23 сәғәт 30 минутта биш сик буйы хәрби округтарына өлөшләтә хәрби әҙерлеккә килтереүенә йүнәлтелгән ҡарар ҡабул итә. Директивала оператив һәм мобилизацион пландары билдәләнгән сараларҙың бер өлөшөн генә үткәреү тәҡдим ителә. Асылда, директива тулы кимәлдәге планды ғәмәлгә индереүҙе рөхсәт итмәй, сөнки унда «ҙур ҡатмарлыҡтарға килтерә алырлыҡ бер ниндәй ҙә провокацияларға бирелмәҫкә» тип әйтелә. Әлеге сикләүҙәр аптырата, Мәскәүгә запростар китә, ә һуғыш башланыуына һанаулы минуттар ҡала бара. 21 июндәге 1-се һанлы Директива Германияның мөмкин һаналған бәреп инеүдатаһын хәбәр итә — «1. 1941 йылдың 22—23 июнендә немецтарҙың ЛХО, Приб. МХО, Көнб. МХО, КМХО, Од. МХО фронттарында ҡапыл бәреп инеүе ихтимал». Шулай уҡ әлеге директива частарға тулы хәрби әҙерлеккә КИЛТЕРЕРГӘ түгел, ә тулы хәрби әҙерлектә БУЛЫРҒА тәҡдим итә. Шулай итеп, 1-се һанлы директиваһы, уға тиклем көнбайыш округтарына частарҙы хәрби әҙерлеккә килетереү тураһында директивалар — НКО һәм ГШ-ның 12—13 июнендәге директивалар — һәм Генераль штабының 18 июнендәге тулы хәрби әҙерләккә килтереү буйынса телеграммаһы булыуын раҫлай. 1-се һанлы директива көнбайыш округтары частарын хәрби әҙерлеккә килтереүгә бойороҡ бирмәй. Әлеге директиваның маҡсаты — бары тик теүәл датаны еткереү һәм округатр командованиеһына "тулы хәрби әҙерлектә булыу, немецарҙың йәки уларҙың союздаштарының көтөлмәгән һөжүмен ҡаршы алыу " тураһында иҫкәртеү. Ҡайһы бер ғәскәрҙәр 15-18 июндәге директиваларҙы алмай, шуға күрә частарҙы тулы хәрби әҙерлеккә килтереү өсөн ваҡыт етмәй ҡала. Хәбәр итеү өсөн генә 25—30 минут урынына уртаса ике сәғәт ярым талап ителә. Көнбайыш округтары частарын тулы хәрби әҙерлеккә килтереү бер нисә этапта, 13-15 июндән алып бер нисә көнө дауамында, үтергә тейеш була, әммә көнбайыш округтары командованиеһының 12-13 июнендәге директиваларҙы асыҡтан-асыҡ инҡар итеүе (айырыуса Белоруссияла) хәлде ҡатмарлаштыра.
Был шарттарҙа беренсе эшелондың хатта даими хәрби әҙерлекле булған (6-9 сәғәт эсендә әҙерләнеп өлгөргән) соединениеларының һәм частарҙың барыһы 30 минут ваҡыты ғына булып сыға, ә ҡайһы бер соединениелар бөтөнләй 1-се һанлы директива тураһында хәбәрҙар булмай. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бойороҡто ваҡытында алыу сик буйы райондарында дошман күпселек өлөштә ғәскәрҙәр менән бәйләнеште өҙөүе арҡаһында килеп сыға. Һөҙөмтәлә округтар һәм армиялар штабтарының тиҙ арала бойороҡтар биреү мөмкинлеге булмай.
Жуков белдереүенсә, көнбайыш сик буйы хәрби округтары етәкселәре (Западный особый, Киевский особый, Прибалтийский особый һәм Одесский) был ваҡытта ялан командалыҡ пункттарына юллана һәм тәғәйенле урынға 22 июнь көнө барып етергә тейеш була. Шулай уҡ Г. К. Жуков үҙенең «Хәтирәләрендә һәм уйҙарында» немец һөжүме алдынан бер нисә көнө элек көнбайыш округтары частары ысынлап та сик буйы оборона рубеждарына шылыу буйынса бойороҡтар алға («күнекмәләр» исеме аҫтында), тип яҙа. Әлеге бойороҡтар (Жуков уларҙы «тәҡдимдәр» тип исемләй) оборона наркомы С. К. Тимошенконан көнбайыш округтары командующийҙарына ебәрелә.
Балтика төньяғында «Барбаросса» планын үтәү 21 июнь көнө кискә ҡарай башлана, был ваҡытта фин порттарында торған немец мина ҡаплаусылары Фин ҡултығына ике ҙур мина яланын ҡуялар. Әлеге мина яландары, ахыр сиктә, Балтик флотын Фин ҡултығының көнсығыш өлөшөндә тотҡарлап ҡалдыралар.
1941 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһы
1941 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһының төп ваҡиғалары үҙ эсенә башта РККА-ның Беренсе стратегик эшелоны өс фронттының өс стратегик оборона операцияһын ала (22 июнь — 9 июль). Уларҙың сиктәрендә (22—29 июндә, аҙаҡҡы көнө шартлы) сик буйы алыштар булып ала. Артабан вермахт ғәскәрҙәре РККА-ның Икенсе Стратегик эшелоны армиялары менән осрашырға тура килә.
Һуғыш башы
1941 йылдың 22 июнендәге сәғәт 2:30 һәм 3:00 араларында (ваҡыт В. М. Молотовтың һуңғы хәтирәләренә ярашлы тергеҙелә ), йәки сәғәт 5:30-ҙа (1941 йылдың 22 июнендәге Молотовтың радиосығышында ошо ваҡыт күрһәтелә) ), СССР-ҙағы Германия илсеһе В. Шуленбург СССР-ҙың эске эштәр министры В. М. Молотовҡа килә һәм белдереү яһай. Белдереүҙә совет хөкүмәте Германияла һәм Германия оккупациялаған илдәрҙә ҡоротҡос эш алып барыуы, Германияға ҡаршы йүнәлтелгән тышҡы сәйәсәт алып барыуы һәм «герман сик буйҙарында үҙенең бөтә ғәскәрҙәрен тулы хәрби әҙерлектә тотоуы» тураһында хәбәр ителә. Белдереү киләһе һүҙҙәр менән тамамлана: «Шуға күрә Фюрер герман ҡораллы көстәренә был хәүефкә уларҙың ҡарамағындағы булған бөтә саралар менән ҡаршы торорға ҡуша» . Нота менән бергә ул документтар комплекты тапшыра (Риббентроп Деканозовҡа ошондай уҡ комплект тапшыра). Ошо уҡ көндө СССР-ға ҡаршы — Италия һәм Румыния, иртәгәһенә — Словакия һуғыш иғлан итәләр.
Ҡайһы бер хәҙерге заман тарихсылар (Виктор Резун, мәҫәлән)  нацистик Германияның позицияһын яҡлап сығалар, уның СССР-ға ҡаршы агрессияһын һәм сәйәсәтен аҡлайҙар, шул уҡ ваҡытта профессиональ тарихсыларҙың күпселеге Германияның СССР-ға һөжүм итеүе уның нацистик раса сәйәсәте, йәһүд мәсьәләһен хәл итеү, Көнсығышта йәшәү өсөн яңы мөмкинлектәр яулауҙы тормошҡа ашырыу буйынса стратегик пландарына ярашлы үткәрелә, тип белдерә, әлеге пландар Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем ҡабул ителә һәм нацистарҙың Германияла власҡа килгәнгә тиклем үк формалашҡан була .
1941 йылдың 22 июнендә Германияның СССР-ға баҫып инеүе башлана. 4:00-тә империяның сит ил эштәре министры Иоахим фонРиббентроп Берлиндағы совет илсеһе Владимир Георгиевич Деканозовҡа һуғыш иғлан итеү тураһында нота һәм уға беркетелгән өс ҡушымта тапшыра: «СССР-ҙың Германияға һәм һәм национал-социализмға ҡаршы йүнәлтелгән диверсион эше тураһында Германия эске эштәр министры, СС Рейхсфюреры һәм герман полицияһы шефы доклады», «Совет хөкүмәтенең пропагандаһы һәм сәйәси агитацияһы тураһында Германия сит ил эштәре министрлығы доклады», «Германия хөкүмәтенә Совет ғәскәрҙәренең Германияға ҡаршы туплауы тураһында герман армияһының Юғары командованиеһы доклады». 1941 йылдың 22 июненең таңында артиллерия һәм авиация әҙерлегенән һуң немец ғәскәрҙәре СССР-ҙың сик буйы аша үтәләр.
1941 йылдың 22 июнендә сәғәт 3:06-ла Ҡара диңгеҙ флоты штабы начальнигы контр-адмирал Иван Елисеев СССР-ҙың һауа киңлегенә килеп ингән герман самолеттарына ҡаршы ут асырға бойора, быға ярашлы ул тарихҡа инеп ҡала: Бөйөк Ватан һуғышында был СССР-ға һөжүм иткән немец ғәскәрҙәренә ҡаршы беренсе хәрби бойороҡ була.
3:07-лә Г. К. Жуков тәүге хәрби ғәмәлдәр тураһында хәбәр ала.
Ошо уҡ көндө румын һәм немец ғәскәрҙәре Прут йылғаһын аша үтәләр һәм Дунай аша үтергә маташалар, әммә совет ғәскәрҙәре уларға быны эшләргә мөмкинлек бирмәй һәм хатта румын территорияһындағы плацдармдарҙы яулап алалар. Әммә 1941 йылдың июль — сентябрь айҙарында немец ғәскәрҙәре ярҙамында румын ғәскәрҙәре бөтә Бессарабияны, Буковинаны һәм Днестр һәм Көньяҡ Бугтың араһын баҫып алалар.
Серзуха
Серзуха — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма (старица) йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башы
22 июндә көндөҙгө сәғәт 12-лә В. М. Молотов радио аша СССР граждандарына рәсми белдереү менән сығыш яһай һәм уларға Германияның СССР-ға һөжүм итеүе һәм ватан һуғышы башланыуы тураһында хәбәр итә.
Серзуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башы
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 22 июнендәге Указына ярашлы 23 июндән 17 хәрби округтарҙың 14-дә 1905—1918 йылғы хәрбиҙәрҙең мобилизацияһы иғлан ителә. Ҡалған өс округта — Байкал аръяғы, Урта Азия һәм Алыҫ Көнсығыш — мобилизация бер айҙан һуң иғлан ителә («оло өйрәнеү сборҙары» исеме аҫтында йәшерен рәүештә үткәрелә) < ref name="victory.mil.ru">.
23 июндә Баш Командованиеһы Ставкаһы булдырыла (8 августан — Юғары Башкомандованиеһы Ставкаһы). 30 июндә СССР-ҙың дәүләт оброна комитеты (ГКО) булдырыла. Июндән халыҡ ополчениеһы формалаша башлай. И. В. Сталин 8 августа Юғары Баш командующий булып китә. Финляндия немецтарға үҙенең территорияһынан һөжүм итергә рөхсәт итмәй һәм Петсамолағы һәм Саллолағы немец частары сик буйын аша үтергә баҙнат итмәйҙәр. Совет һәм фин пограничтиктары араһында эпизодик атышыуҙар булып ала, әммә, дөйөм алғанда, совет-фин сик буйында тыныс лыҡ һаҡлана. 22 июндән башлап, немец люфтваффе брмбардировщиктары фин аэродромдарын Германияға ҡайтыр алдынан ҡулланғандар. 23 июндә Молотов фин илсеһен үҙенә скаҡыртып ала һәм Финляндиянан СССР-ға ҡарата аныҡ билдәленеүен талап итә, әммә фин илсеһе Финляндия ғәмәлдәренә баһа биреүҙән баш тарта. 24 июндә Германия вермахтының баш командованиеһы фин армияһы ставкаһы ҡарамағындағы вәкиленә Финляндияның Ладога күленән көнсығышҡа табан операцияға әҙерләнеү буйынса күрһәтмә ебәрә 25 июндең иртәһендә совет командованиеһы Финляндияның 18 аэродромына һөжүм яһарға ҡарар сығара, һөжүмдә 460 тирәһе самолет ҡатнашырға тейеш була. 25 июндә СССР-ҙың Көньяҡ һәм Урта Финляндия ҡалаларына, шул иҫәптән Хельсинкиға һәм Туркаға, һәм совет пехотаһының һәм артиллерияһының дәүләт сик буйындғы киң масштаблы һауа һөжүмдәренә яуап итеп, Финляндия СССР менән ҡабаттан һуғыш хәлендә тороуын. 1941 йылдың июль-август айҙарында фин армияһы бер нисә операция барышында 1939—1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышы һөҙөмтәһендә СССР-ға күскән территорияларҙы биләп ала.
Венгрия башта СССР-ға ҡаршы һуғышта ҡатнашмай, һәм Гитлер Венгриянан ярҙам көтмәй. Әммә венгр идара итеүсе даирәләр Венгрияның һуғышҡа инеүен талап итәләр, сөнки Гитлер Трансильванияны Румыния файҙаһына биреүенән ҡурҡалар. 1941 йылдың 26 июнендә Совет ғәскәрҙәре Кошицены бомбаға тотҡан икәне билдәле, әммә был герман провокацияһы булыуы мөмкин, тигән фекер бар. Венгрия СССР-ға ҡаршы һуғышты 1941 йылдың 27 июнендә иғлан итә. 1941 йылдың 1 июлендә Германия күрһәтмәһе буйынса венгр Карпат төркөмө совет 12-се армияһына һөжүм итә. Герман 17-се армияһына беркетелгән Карпат төркөмө СССР-ҙың көньяҡ өлөшөнә бик төпкә үтә. 1941 йылдың авгусында Германия яғында хәрби ғәмәлдәрен шулай уҡ испан ирекмәндәренән торған Зәңгәр дивизияһы башлай. 10 августта ГКО 1890—1904 йылғы хәрбиҙәрҙәрен һәм Кировоград, Николаев һәм Днепропетровск өлкәләре һәм Людиново — Брянск — Севск (Орел өлкәһе) райондары территорияларында 1922—1923 йылғы призывниктарҙы годов мобилизациялау тураһында ҡарар сығара. 15 августа әлеге мобилизация Ҡырым АССР-ына йәйелдерелә, 20 августа — Запорожье өлкәһенә , 8 сентябрҙә — Орел һәм Курск өлкәләренең бер нисә районына , 16 октябрҙә — Мәскәүҙә һәм Мәскәү өлкәһенә. Дөйөм алғанда, 1941 йылдың аҙағына 14 миллиондан ашыу кеше мобилизациялана.
Ошо уҡ ваҡытта немец ғәскәрҙәре стратегик инициативаны һәм һауала өҫтөнлөктө үҙ ҡулдарына алалар һәм сик буйы алыштарында совет ғәскәрҙәрен еңәләр.
Стратегик операциялар һәм һуғыш башындағы сик буйы алыштары
Баштағы һуғыш осоронда СССР-ҙың сик буйы райондары Литва, Латвияның көньяҡ өлөшө, Белоруссия һәм Көнбайыш Украина территорияларында 1941 йылдың 21-29 июнендә ҡаплау ғәскәрҙәренең һәм сик буйы ғәскәрҙәренең хәрби ғәмәлдәре. Улар бер үк ваҡытта үткәрелгән өс стратегик оборона операциярының өлөшө була (1941 йылдың 22 июндән 9 июлгә тиклем), уларҙың сиктәрендә сик буйы обороналау алышы үткәрелә :
Ҡыҙыл Армияһы частары менән берлектә беренсе дошман һөжүмен үҙ иңенә көнбайыш сигендә тупланған сик буйы частарының һәм подразделениеларының шәхси составы ала (быны өсөн тәғәйенләнмәһә лә). Төньяҡ-көнбайыш һәм көнбайыш йүнәлештәрендәге сик буйы ғәскәрҙәрендә дөйөм һаны 87 459 кешенән торған 48 погранотряд, 10 айырым погранкомендатура, 8 сик буйы суднолары отряды һәм башҡалар була : Пограничниктар дошманды туҡтатыу өсөн уларҙың көсө етерлек булмағанын беләләр. Әммә, хәрби бурысына һәм Присягаға тоғро ҡалып, улар Ватан сиктәрен аҙаҡҡы мөмкинлеккә тиклем, аҙаҡҡы кешегә тиклем һаҡлайҙар. Һәм шуның менән 1941 йылдың июнь-июлендә үк Еңеүҙе яҡынайталар
1941 йылдың 29 июне, «Völkischer Beobachter» нацистик гәзите: …Урыҫ һалдаты Көнбайыштағы беҙҙең дошмандан үҙенең үлемдән ҡурҡмауы менән айырыла. Сыҙамлыҡ һәм фатализм уны окопта үлтерелгәнгә тиклем йәки ҡул һуғышында һәләк булғанға тиклем сыҙарға мәжбүр итә …
Рәсәй Федерацияһының Оборона министрлығы Хәрби тарихы институты (ИВИ) монографияһында : Луга, Смоленск, Киев һәм Кишинев тирәһендә йәйелгән ҡаты алыштар менән һуғыштың иң тәүге (баш) осоро тамамлана. Ошо мәлдән ике яҡтың да ғәскәрҙәре алдында яңы бурыстар барлыҡҡа килә. Алышҡа совет Ҡораллы Көстәренең икенсе стратегик эшелоны соединениелары инә. Яңы стратегик обороналау операциялары башлана
Заполярьела һәм Карелиялағы стратегик обороналау операцияһы (1941 йылдың 29 июне-10 октябре) сиктәрендә Мурманск, Кандалакш һәм Кестеньг йүнәлештәрендә — обороналау операциялары, Выборг-Кексгольм фронт обороналау операцияһы, Ухта, Ругозер, Петрозаводск һәм Олонец йүнәлештәрендә обороналау оперциялары үткәрелә.
Фронттар төркөмдәренең обороналау операциялары
1941 йылдың июль уртаһынан Ставка, бер нисә яңы фронттарының барлыҡҡа килеүе менән бәйле, «фронт төркөмдәренең» операцияларын ойоштора башлай, операцияларға ике-өс берекмә йәлеп ителә, йыраҡ хәрәкәтле авиацияның көстәре һәм саралары, илдең ПВО ғәскәрҙәре, ә Приморье йүнәлешендә — флоттар һәм флотилиялар. Ошолайтып ярайһы ғына оҙаҡ ваҡыт стратегик фронтты тоторға һәләтле төркөмдәрҙе булдырырға мөмкилек тыуа. Ысынында был осорҙағы стратегик обороналау операциялар шул уҡ өс төп йүнәлештәрҙә бара.
1941 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһының һөҙөмтәләре
1941 йылдың 1декабренә герман ғәскәрҙәре Литваны, Латвияны, Белоруссияны, Молдавияны, Эстонияны, РСФСР-ҙың байтаҡ өлөшөн, Украинаны баҫып алалар, 850—1200 километрға тиклем төпкә инеп үтәләр, ошо уҡ ваҡытта вермахт 740 кеше юғалта (шул иҫәптән 230 мең үлеләр). РККА-ның кире ҡайтмаҫлыҡ юғалтыуҙары 1941 йылдың аҙағына 3 миллион 138 мең кеше тәшкил итә
СССР бик күп төрлө хәрби техникаһын юғалта, шул иҫәптән, яҡынса 8000 самолёт, һуғыштың тәүге көндәрендә күпселегендә аэродромдарҙа, әммә люфтваффе лә байтаҡ юғалтыуҙар кисерә: беренсе айҙа уҡ немец ғәскәрҙәре яҡынса 1200 самолёт юғалта, был һан Британия өсөн алыштағы һандан ике тапҡырға күберәк.
СССР иң мөһим сеймал һәм сәнәғәт үҙәктәрен юғалта: Донбасс, Кривой Рог бассейндары. Минск, Киев, Харьков, Смоленск, Одесса, Днепропетровск ҡалалры дошманға ҡалдырыла. Ленинград ҡамауҙа ҡала. Украиналағы һәм Рәсәй көньяғындағы аҙыҡ-түлек сығанаҡтары дошман ҡулына эләгә. Оккупацияланған территорияларҙа миллионлап совет градждандары ҡала. Йөҙҙәрсә мең граждандар һәләк була йәки Германияға ҡоллоҡҡа ҡыуыла.
Мәскәү һөжүмен герман командованиеһы һыуыҡҡа тиклем үткәрә алмай, сөнки «Үҙәк» төркөмө 2-се һәм 3-сө танк армиялары «Төньяҡ» төркөмөнә Ленинград һәм «Көньяҡ» — Киев йүнәлештәрендә ярҙамға ебәрелә. Совет ғәскәрҙәренең Киев төркөмөн юҡҡа сығарыуға ҡарамаҫтан, төньяҡта немецтар Ленинградта хатта яҡын да килә алмайҙар. Бынан һуң 2-се һәм 3-сө армиялар менән берлектә 4-се армияла («Төньяҡ» төркөмөнән) Мәскәүгә ебәрелә. Гейнц Гудериан үҙенең мемуарҙарында («Һалдат хәтирәләре») ошолай яҙа:
Һис шикһеҙ, Киев өсөн алыштар эре тактик уңышты аңлата ине. Әммә ошо тактик уңыш шундай уҡ стратегик әһәмиәтле булыуы шикле булып ҡала. Хәҙер барыһы ла немецтарҙың һыуыҡтарға тиклем хәл иткес һөҙөмтәләргә өлгәшә алыуынан тора ине, хатта көҙгө юл өҙөклөгө осорона тиклем. Дөрөҫөн әйткәндә Ленинградты тығыҙыраҡ ҡыҫыуға маҡсатында планлаштырылған һөжүм туҡтатылған ине инде… Әммә төп һөжүмде көсәйтелгән «Үҙәк» армиялар төркөмө Мәскәү йүнәлешендә эшләргә тейеш ине. Бар микән бының өсөн етерлек ваҡыт?
Тикшеренеүселәр шулай уҡ вермахтың Мәскәүҙе ҡышҡа тиклем биләй алмауын мөһим әһәмиәткә эйә, тип билдәләйҙәр. «„Күсәр“ илдәре һәм Союздаштар» йыйынтығында (Англия, 1994 йыл), К. Рейнгардт яҙа: «…Гитлерҙың пландары һәм Германияның һуғышты уңышлы тамамланыу перспективалары, моғайын, 1941 йылдың октябрендә селпәрәмә килә һәм, һис шикһеҙ, 1941 йылдың декабрендә Мәскәү өсөн алышта урыҫ контрһөжүме башланыуы менән бәйле»
1941—1942 йылдарҙың ҡышҡы кампанияһы
16 ноябрҙә немецтар Мәскәүгә икенсе һөжүм этабын башлайҙар һәм уны төньяҡ-көнбайыштан һәм көньяҡ-көнбайыштан уратып алырға ниәтләйҙәр. Дмитров йүнәлешендә улар Москва-Волга каналына барып етәләр һәм Яхрома тирәһендә уның көнсығыш ярына сығалар, Химки йүнәлешендә Клин ҡалаһын алалар, Истрин һыуһаҡлағысы аша сығалар, Солнечногорск һәм Красная Полянаны биләйҙәр, Красногорск йүнәлешендә Истра йылғаһын яулайҙар. Көньяҡ көнбайышта Гудериан Кашираға яҡынлаша. Әммә Көнбайыш фронты армияларының ҡаты ҡаршылашыуы һөҙөмтәһендә ноябрь аҙағында — декабрь башында немецтар бөтә йүнәлештәрҙә лә туҡтатыла. Мәскәүҙе яулау пландары селпәрәмә килә.
Ростов һөжүмләү операцияһы барышында 1941 йылдың ноябрендә совет ғәскәрҙәре Дондағы Ростов ҡалаһын азат итәләр, немец ғәскәрҙәре төркөмө үҙенең шәхси составынан 70 %-ҡа тиклем кеше һәм хәрби техникаһын юғалта.
1941—1942 йылдарҙың ҡышында Мәскәү тирәһендә контрһөжүм үткәрелә.
1941 йылдың 5 декабрендә Мәскәү яулап алыу ҡурҡынысы аҫтынан сығарыла. Совет ғәскәрҙәре дошманды көнбайыш йүнәлешендә 80—250 километрға сигендерәләр, Мәскәү һәм Тула өлкәләрен, Калинин һәм Смоленск өлкәләренең күп кенә райондарын азат итәләр.
Немец ғәскәрҙәре оккупациялаған территорияларҙа партизан хәрәкәте йәйелдерелә, ул немец ғәскәрҙәрен тәьмин итеүгә ҙур ҡамасаулыҡ килтерә.
Көньяҡ фронтта совет ғәскәрҙәре стратегик яҡтан бик мөһим булған Ҡырым һағында торалар.
«Барбаросса» планының юҡҡа сығыуы
Немец армияһы Ленинград тирәһендә, Мәскәү һәм Дондағы Ростов йүнәлештәрендә стратегик маҡсаттарына ирешә алмай.
Немец тарихсыһы К. Рейнгардт 1941 йылдың декабрендә — 1942 йылдың ғинуарында Вермахт штабында «күп кенә генералдар Германия һуғышта еңелде» тигән һығымтаға килделәр, тип билдәләй.
Совет командованиеһының пландары
1942 йылдың 5 ғинуарында ВГК Ставкаһында киңәйтелгән кәңәшмә уҙғарыла, унда киләсәктәге стратегик пландарҙы тишерәләр. Төп докладты Генштаб начальнигы маршал Б. М. Шапошников яһай. Ул Мәскәүҙән дошманды артабанғы алып ташлау планын ғына түгел, башҡа фронттарға масштаблы стратегик һөжүмләү пландары менән таныштыра: Ленинградты ҡамауҙан азат итеү һәм дошманды Украинала һәм Ҡырымда ҡыйратыу. Стратегик планына ҡаршы Г. К. Жуков ҡаршы сыға. Ул танкылар һәм артиллерияның етешмәүе сәбәпле немец оборонаһын үтә сығырға мөмкинлетәр булмауын һәм тәҡдим ителгән стратегия тере көстә файҙаһыҙ юғалтырыуҙарға ғына килтерәсәген һыҙыҡ өҫтөнә ала. ЖуковтыСССР Госпланы начальнигы Н. А. Вознесенский яҡлап сыға, ул тәҡдим ителгән планды тейешле техника һаны һәм ҡорал менән тәьмин итеп булмауын. Планды Л. П. Берия һәм Г. М. Маленков яҡлап сығалар. Дикуссияның ахырында Сталин планды раҫлай: «Яҙ килгәнгә тиклем немецтар һөжүм итә аламаһын өсөн, беҙ уларҙы тиҙ арала ҡыйратырға тейешбеҙ».
1942 йылдың ҡышҡы кампанияһы операциялары
Ҡабул ителгән планға ярашлы, 1942 йылдың башында һөжүмләү операциялары планлаштырыла: Ржев-Вязем стратегик һөжүмләү операцияһы, Керчь-Феодосия десант операцияһы һәм башҡалар. Десант барышында совет ғәскәрҙәре Керчь ярымутрауындағы плацдармды баҫып алалар. Немец-румын ғәскәрҙәре ҙур ҡыйынлыҡ менән фронтты тергәҙәләр, Судакта һәм Феодосияла ярҙамсы совет десанттары ҡыйратыла. Әммә ноябрҙәге Севастополь немец һөжүме уңышһыҙлығын һәм Керчь ярымутрауы тулыһынса ҡыҙыл Армияһы тарафынан алыуын иҫәпкә алып, дәйөм алғанда, Ҡырымда хәлдәр бер аҙ яҡшырҙы тип әйтеп була. Мәскәү тирәһендә дошман совет ғәскәрҙәренең һөжүмдәрен кире ҡаға.
Ҙур юғалтыуҙарға ҡарата ғәйеплеләрҙең эше язаһыҙ ҡала. Ғәмәлдә мин шуға инандым, әгәр армия командирҙары: «Бойороҡ үтәлә, алға ҙур булмаған төркөмдәр менән яй ғына» тип хәбәр итһәләр, тимәк, күршеһе бер урында тора һәм дары еҫе еҫкәмәгән күршеһен алдарға теләй, ә үҙенең аҫтындағыларға: «Һеҙ былай, еңелсә генә, исем өсөн генә һөжүм итегеҙ», — ти. Дошман бөтә көсө менән башта береһенә, иң әүҙеменә, ә иң әүҙемдәре яңылар, утта булмағандар була, ябыралалар… Кесе чин күҙ буяуҙан һәм яңылыш докладтан, бойороҡто үтәмәүгә ҡарағанда ла, нығыраҡ ҡурҡырға тейеш. Бойороҡто үтәмәгән өсөн атып үлтереү менән янайҙар, ә дөрөҫ булмаған доклад менән ваҡытты ғына һуҙам. Һөжүм итә алмайым тип әйтергә ярамай, ә һөжүм итмәҫкә һәм «Бойороҡто үтәйбеҙ, яйлап алға ваҡ төркөмдәр менән шылышабыҙ» ''- тип әйтергә була, һәм бының өсөн бер кемде лә атып үлтермәйҙәр…
…Ошондай уҡ күҙ буяуҙы формалашыу, комплектлау һәм тулыландырыу системаһында ла күрҙем. Фронтҡа частар бөтөнләй әҙерлекһеҙ ебәрелә. Әйтерһең, юрый ғына беҙҙең кешеләрҙе һәм беҙҙең яҡшы ҡиммәт техниканы онтау өсөн ошондай мясорубка эшләнгән. Ни өсөн шулай эшләнә? Хөкүмәттең күҙен бәйләү һәм Бөйөк Сталинды алдау өсөн эшләнә, тип уйлайым: «Бына беҙ ниндәй маладистар, шунынса бригада булдырҙыҡ, шунынса дивизия һәм башҡалар», ә ысынында бөтә соединениеларҙа һәм беҙҙә лә ошолай эштәр барҙы: Казалинскиҙа формалаштыҡ, формалашыуҙы бөттөк тигәндә, шундуҡ эшелондарға ултырттылар, ҡоралды Люблинола бирҙеләр, ҡоралды биреү менән юлға сыҡтыҡ. Ҡорал менән эш итергә туҡталыштарҙа һәм вагондарҙа булыштыҡ. Тулыландырыуға 1000 кеше бирҙеләр, бөтөнләй әҙерлекһеҙ, ҡоралды ла һәм һуғыша ла белмәйҙәр. Алғы һыҙыҡта өйрәтергә тура килә
1942 йылдың 18 ғинуарында Барвенково-Лоза операцияһы башлана. Ике аҙна дауамында ҡаты бәрелештәр бара, уларҙың һөҙөмтәһендә совет ғәскәрҙәре 100 километрлыҡ немец оборонаһын йырып сығыуға, көнбайыш һәм көньяҡ-көнбайыш йүнәлештәрендә 90 — 100 километрға ттөпкә үтергә һәм Северский Донецтың уң ярындағы плацдармды яулап алырға өлгәшәлә.
1942 йылдың йәйе-көҙө
Вермахтың юғалтыуҙары тураһында дөрөҫ булмаған мәғлүмәттәре нигеҙендә РККА-ның ҡышҡы һөжүме ваҡытында СССР Юғары Командованиеһы ғәскәрҙәргә үтәй алмаҫлыҡ бурыстар ҡуя: тулыһынса дошманды ҡыйратырға һәм бөтә ил территорияһын азат итеү.
Төп хәрби ғәмәлдәр көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә була: Ҡырым фронтының еңелеүе, Харьков операцияһының фажиғәһе (12—25 май), Воронеж-Ворошиловград стратегик обороналау операцияһы (28 июнь — 24 июль), Сталинград алышы (17 июль — 18 ноябрь), Төньяк Кавказ стратегик обороналау операцияһы (25 июль — 31 декабрь). Дошман 500—650 километрға үтеп инә, Волгаға сыға, Баш Кавказ һырты артылыштарының бер өлөшөн баҫып ала.
Бер нисә эре операция үҙәк йүнәлештә үткәрелә: Ржев-Сычёв операцияһы (30 июль— 23 август), уның менән бер үк ваҡытта Сухиничи, Козельск районында Көнбайыш фронты ғәскәрҙәре һөжүме менән бергә ҡушылған операция (22 — 29 август), бөтәһе кеше юғалтыла ; ә шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә: Любань һөжүмләү операцияһы (7 ғинуар — 30 апрель), 2-се удар армияһын ҡамауҙан сығарыу буйынса операция менән ҡушыла (13 май — 10 июль); дөйөм юғалтыуҙа —  кеше. СССР өсөн ситуация фәжиғәле характер ала: халыҡ араһында «Ни шагу назад!» тип исемләнгән 227-се һанлы бойороҡта И. Сталин, СССР-ҙың территориаль юғалтыуҙары арҡаһында нацистик Германия кеше һәм аҙыҡ-түлек потенциалында өҫтөнлөк алыуын, СССР үлем сигендә тороуын, артабан сигенергә урын юҡлығын әйтә. Герман армияһында ҡайһы бер дивизиялар алты батальонлы штатҡа (туғыҙ батальонлынынан) күсә; Сталинград йүнәлешендәге хәрби роталарҙың шәхсән составы 27 кешегә тиклем ҡыҫҡартыла (штат буйынса 180). 1,168 миллион кешелек юғалтыуҙарҙы ҡаплар өсөн Гитлер герман союздаштырының яңы көстәрен йәлеп итә. Байтаҡ фронт участкаларын Германия союздаштары биләй — румын 3-сө һәм формалашып ятҡан 4-се армияһы, 8-се итальян һәм 2-се венгр армиялары. К весне 1942 йылдың яҙына хәрби ғәмәлдәр театрының көньяҡ йүнәлешендә СССР-ҙа 52-нән дә кәм түгел союздаштар дивизиялары була, шул иҫәптән, 10 венгр, 6 итальян, 5 румын ref>The Luftwaffe: a history John Killen Barnsley: Leo Cooper, 2003.
1941 йылдың 3 июлендә Сталин халыҡҡа «Всё для фронта! Всё для победы!» лозунгыһы менән мөрәжәғәт итә; 1942 йылдың йәйенә (яҡынса бер йылдан) СССР иҡтисадының хәрби рельстарына күсерелеүе тамамлана (Германияла 1943 йылда ғына күсерелә).
Вайтим
Вайтим  (vajtim) йәки гема (gjëmë, гег диалектендә gjâmë) — албандарҙа үлгәндәрҙе илау йолаһы, шулай уҡ уның менән бәйле фольклор жанры.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
СССР-ҙа һуғыш башланыу менән халыҡтың, етештереү көстәренең, учреждениелар һәм матди ресурстарҙың эвакуацияһы башлана. Көнсығыш райондарына байтаҡ предприятиелар күсерелә (1941 йылдың икенсе яртыһында ғына — яҡынса 2600), 2,3 миллион мал башы сығарыла. 1942 йылдың беренсе яртыһында 10 мең самолёт, 11 мең танк, 54 мең орудие сығарыла. Йылдың икенсе яртыһында уларҙың һаны 1,5 тапҡырға арта. Барыһы 1942 йылда СССР бөтә төрҙәге уҡсы ҡоралды (револьверҙар һәм пистолеттарҙан тыш) — 5,91 миллион берәмек, бөтә төрҙәге һәм калибрҙағы орудие һәм миномёттар (авиация, диңгеҙ һәм танк/САУ пушка) — 287,0 мең штук, бөтә төрҙәге танк һәм САУ-ҙар — 24,5 мең штук, бөтә төрҙәге самлеттар — 25,4 мең штук, шул иҫәптән хәрби — 21,7 мең штук. Байтаҡ хәрби техникаһын ленд-лиз буйынса ла алалар, уларҙың бөтә тапшырмалары совет етештереүенең 4 % тәшкил итә, танк һәм самолёттар буйынса — 10 % һәм 12 %, автомобилдәр буйынса тапшырмалар һуғыш йылдарында СССР-ҙа уларҙың етештереүен биш тапҡырға арттыралар, һуғыш аҙағына Ҡыҙыл Армиялағы бөтә автомолдәр һанынан 33 % процентын тәшкил итә.
СССР, Бөйөк Британия һәм АҠШ араһындағы килешеүҙәр һөҙөмтәһендә 1941—1942 йылдарҙа Гитлерға ҡаршы коалиция барлыҡҡа килә.
Вайтим
Көньяк Албанияла
Көньяҡ Албанияла, ғәҙәттәгесә, был йолала ҡатын-ҡыҙҙар ғына ҡатнашҡан, уларҙың һәр береһе поэтик текстты яҙып, мәрхүмде үлемдән терелтеҙе үтенә һәм уның нимәгә эйә булыуын һөләй, һуңынан хор рефрен башҡара. Элегерәк хәлле ғаиләләр профессиональ илаусыларҙы яллаған. 1670 йылда Ғосман сәйәхәтсеһе Элия Челеби Гирокастра өлкәһендә булғанда был йоланың шаһиты була[ : — вайтимд бер төрө, Лаберия өсөн хас албан изополифоник йырлау төрө. .
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Оккупация режимы
Вайтим
Төньяк Албанияла
Gjâma e Burrave, Төньяҡ Албанияға хас ( Шкода өлкәһендә) һәм Косовоның ҡайһы бер төбәктәре, ирҙәр генә башҡарған һәм ир-аттарҙы ҡайғыртҡанда ғына башҡарыла тоған йыр. Черногория албандары, үҙҙәре йолала ҡатнашмайҙар, Төньяҡ Албаниянан профессиональ илаусыларҙы (gjâmatarë) яллайҙар. .Был йолала кәм тигәндә ун кеше ҡатнаша. Улар күкрәктәренә һуғалар һәм биттәрен тырнап, ҡабатланылар: "O i mjeri unë për ty o biri / nipi / miku jem" (Алб. - "Ах, мин бәхетһеҙ, о, улым / бер туғаным / дуҫым").
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Гитлер үҙенең СССР-ға ябырылыуын кәмселекле расаларға ҡаршы үткәрелгән «Тәре походы» булараҡ баһалай ;; 1941 йылдың 13 майында уҡ ул хәрбиҙәргә «Барбаросса» планын тормошҡа ашырыу барышында ябай халыҡҡа ҡарата ниндәй булһа ла яуап ғәмәлдәрен ҡулланырға рөхсәт итә:
Граждан кешеләре тарафынан вермахт хеҙмәткәрҙәренә йәки улар менән бергә булған кешеләргә ҡарата дошмандарса ғәмәлдәр башҡарған осраҡта, уларҙың бер ниндәй ҙә ғәмәлдәре тыйыла һәм ғәйеп йәки хәрби енәйәт тип һанала алмай… Гудериан әйтеүенсә:
Вайтим
Төньяк Албанияла
'Gjâma e Burrave' барлыҡҡа килеүен 1468 йылда албан юлбашсыһы Скандербег үлеме менән бәйләйҙәр. Был версия Марина Балетның Лека Дудиндың милли герой өсөн ҡайғы-хәсрәттән сәстәрен һәм һаҡалдарын йолҡоп алыуы тураһында һүҙҙәренә нигеҙләнгән. .
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Гитлер бөтә урыҫтарҙы Сталин байрағы аҫтына туплай алды Һуғыш барышында немец оккупацияһына Белоруссия, Украина, Эстония, Латвия, Литва ССР-ҙары территориялары һәм РСФСР-ҙың 13 өлкәһе дусар ителә.
Молдавия ССР-ы һәм Украинаның ҡайһы бер көньяҡ райондары (Транснистрия) Румыния ҡарамағында була, Карелия-Финляндия ССР-ы фин ғәскәрҙәре тарафынан оккупациялана.
Вайтим
Төньяк Албанияла
'Gjâma e Burrave' традицияһы албан католиктары араһында мосолмандар ҡарағанда күберәк таралған, сөнки ислам нигеҙендә, ир-аттарға үлгәндәр өсөн илау тыйыла.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Өсөнсө рейхтың Советтар Союзына ҡаршы һуғышы баштан уҡ Уралға тиклемге территорияны һәм СССР-ҙың тәбиғәт ресурстарын баҫып алыуға йүнәлтелгән була. Планлы рәүештә юҡҡа сығыу ҡурҡынысы аҫтында йәһүдтәр генә түгел, ә 1941—1944 йылдарҙа германия тарафынан баҫып алынған совет территорияһында йәшәгән славяндар ҙа ҡала. Әле яңыыраҡ ҡына ГФР тарихсыларының тикшеренеүҙәре темаһы булып СССР-ҙың «түбән раса» итеп иғлан ителгән һәм юҡҡа сығарыуға тәғәйенләнгән славян халҡына ҡаршы йүнәлтелгән «икенсе холокост» тора —
Өлкәләр губерналар тип атала башлай, өйәҙҙәр (1943 йылың ғинуарынан — райондар) һәм улустар булдырыла, халыҡ иҫәбе алына. Немец хәрби һәм административ власть органдары менән (хәрби комендатуралар, округ һәи район идаралыҡтары, ауыл хужалығы идаралыҡтары, гестапо һәм башҡалар) бер рәттән урындағы үҙидара органдары һәм полиция була. Ҡала-өйәҙҙәр башлыҡтары итеп бургомистрҙар ҡуйыла, улус идаралыҡтарын улус старшиналары етәкләй, ауылдарҙа старосталар тәғәйенләнә. Енәйәт һәм граждандар эштәрен ҡарау өсөн мировой судтар ойошторола. Урындағы учреждениеларҙың эшмәкәрлеге немец командованиеһының бойороҡтарын һәм ҡарарҙарын үтәүгә, оккупацияланған халыҡҡа ҡарата Гитлерҙың сәйәсәтен һәм пландарын бойомға ашырыу өсөн булдырыла.
Вайтим
Төньяк Албанияла
Коммунистик режимда был ғөрөф-ғәҙәт тыйылған, ә 1990 йылдан һуң уны ҡайтанан аяҡҡа баҫтырыу эштәре башланған.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Бөтә хеҙмәткә яраҡлы халыҡ немецтар асҡан предприятиеларҙа, немец армияһы өсөн нығытмалар төҙөүгә, шоссе һәм тимер юлдарын ремонтлауға, уларҙы ҡарҙан таҙартыуға, ауыл хужалығына йәлеп ителә. Колхоздар бөтөрөлә һәм община хужалыҡтары булдырыла, совхоздар урынына «госхоздар» (немец власының дәүләт хужалыҡтар) ойошторола. Халыҡ кисекмәҫтән ит, һөт, иген, фураж буйынса билдәләгән нормаларҙы үтәргә тейеш була. Немец һалдаттары дәүләт һәм йәмәғәт мөлкәтен талайҙар һәм юҡ итәләр, халыҡты йорттарынан ҡыуалар. Кешеләр йәшәүгә яраҡһыҙ ер өйҙәрендә (землянкаларҙа), һарайҙарҙа көн күрәләр, уларҙың йылы кейемдәрен, аҙыҡ-түлеген, малдарын тартып.
Немецтар тарафынан сәйәси мәктәптәр булдырыла — пропаганда һәм агитация өсөн махсус учреждениелар. Сәйәси темаларға күмә тыңлауҙар мотлаҡ рәүештә ҡала предприятиеларында һәм ойошмаларында, ауылдарҙа үткәрелә. Лекциялар һәм докладтар урындағы радио аша ла уҡыла. Шулай уҡ Д. Малявин пропагандистик календарҙар тураһында хәбәр итә.
Уҡытыу совет дәреслектәре буйынса алып барыла, әммә уларҙан нацистик идеологияһына тап килмәгән бөтә нәмә алып ташлана. Балаларын мәктәпкә ебәрмәгән ата-әсәләргә штраф һалына. Уҡытыусылар менән гестапола һөйләшеүҙәр алып барыла һәм ике аҙналыҡ сәйәси курстар ойошторола. 1943 йылдың апреленән алып тарихты уҡытыу тыйыла һәм «ағымдағы ваҡиғалар дәрестәре» индерелә, был дәрестәрҙә немец гәзиттәрен һәм махсус немец сәйәси брошюраларын ҡулланыу талап ителә. Сиркәү ҡарамағындағы мәктәптәрҙә балалар өсөн дини дәрестәр ойошторола. Ошо уҡ ваҡытта Германияға китапханаларҙан бик күп һанлы китаптар сығарыла йәки улар юҡ ителә.
Вайтим
Төньяк Албанияла
Үлгәндәрҙе илау традицияһы албан һуғышсыларының албан йырҙарында ла сағылыш тапҡан[5.
Бөйөк Ватан һуғышы
1942 йылдың йәйе-көҙө
Оккупация территорияларының күпселегендә был осор ике-өс йыл дауамында бара. Илбаҫарҙар 18-45 йәштәге совет граждандары өсөн (йәһүдтәр өсөн — 18 йәштән 60 йәшкә тиклем )) ҡаты хеҙмәт йөкләмәһен булдыралар. Өҫтәүенә эш көнө, хатта зыянлы производстволарҙа, тәүлегенә 14—16 сәғәт тәшкил итә. Эштән баш тартыу, бойороҡтарҙы үтәмәү, әҙ генә ғәйеп өсөн, талауға һәм көсләүгә ҡаршылашыу, партизандарға ярҙам күрһәтеү, комсомолда һәм, йәһү йәки сиған милләтеннән булған өсөн һәм бер ниндәй сәбәпһеҙ атып үлтереүҙәр, аҫып үлтереү аша язалау, үлемес хәлгә тиклем туҡмауҙар һәм язалауҙар ҡарала. Штрафтар, төрмәгә ултыртыу, концлагерҙарға ебәреү, малды тартып алыу һәм башҡалар ҡулланыла. Шулай, Белоруссияла һуғыш барышында һәр дүртенсе кеше һәләк була   (бында ҡорал менән һуғышҡан партизандар, фронтҡа саҡырылған дар; «һәләк булғандарҙың» байтаҡ өлөшөн сигенгән немецтар менән Көнбайышҡа эвакуацияланған советтарға ҡаршы ҡораллы формированиелар ағзалары, оккупацион хакимиәттәре хеҙмәткәрҙәре, полицайҙар һәм башҡалар тәшкил итә).
Оккупацияланған территорияларҙа үлем лагерҙары ойошторола, унда, дөйөм иҫәпләүҙәр буйынса, яҡынса 5 миллион кеше һәләк була. Барыһы оккупацияланған территорияла ябай халыҡтан 7,4 миллион кешенән ашыу һәләк була.
Беҙ хужалар халҡы һәм аяуһыҙ һәм ғәҙел хаким итергә тейешбеҙ. Мин был илдән аҙағына тиклем бөтәһен дә һурып аласаҡмын. Беҙ, хатта иң ваҡ немец хеҙмәткәре раса һәм тәбиғәт яғынан урындағы халыҡтан мең мәртәбәгә өҫтөнлөклө икәнен, аңларға тейешбеҙ (Эрих Кох, Украина рейхкомиссары, 1943 йылдың 5 марты, Hans-Erich Volkmann (Hrsg.), Das Russlandbild im Dritten Reich, Köln 1994, 43 бит).
Оккупацияла ҡалған совет халҡына Германияға мәжбүри эштәргә хеҙмәткә яраҡлы кешеләрҙе ҡыуып алып китеү ҙур зыян килтерә. Совет ҡолдарын унда «остарбайтер» тип атайҙар (көнсығыш эшселәре). Германияға эштәргә көсләп сығарылған совет граждандарының дөйөм һанынан (5 269 513 кеше), һуғыш тамамланғандан һуң, 2 654 100 кеше кире ҡайтарыла. Төрлө сәбәптәр арҡаһында ҡайтмайҙар һәм эмигрант булып китәләр — 451 100 кеше. Ҡалған 2 164 313 кеше һәләк булған йәки әсирлектә вафат булған.
1942—1943 йылдарҙағы ҡыш кампанияһы
1942 йылдың 19 ноябрендә совет ғәскәрҙәренең контрһөжүме башлана, 23 ноябрҙә Сталинград һәм Көньяҡ-Көнбайыш фронттары частары Дондағы Калач ҡалаһы тирәһендә тоташалар һәм 22 дошман дивизияһын ҡамауға алалар. 16 декабрҙә башланған «Кесе Сатурн» операцияһы барышында Манштейн етәкселегендәге «Дон» армиялар төркөмө етди еңелеүгә дусар ителә. Ҡайһы бер сит ил тикшеренеүселәр фекере буйынса, тап Сталинград янында Икенсе Донъя һуғышының һынылышы күҙәтелә. Германияла Икенсе Донъя һуығышында беренсе тапҡыр дөйөм милли траур иғлан ителә. Гитлерға ҡаршы коалиция илдерендә, айырыуса Бөйөк Британияла, Сталинград янындағы еңеү ҙур тантана тип ҡабул ителә: Сталинград янындағы еңеү хөрмәтенә Бөйөк Британия тарафынан совет һалдаттарының ҡаһарманлығы таныу символы булараҡ Тегеран коференцияһында министр Уинстон Черчилль (король Георг VI указына ярашлы) булараҡ И. Сталинға уникаль Сталинград Еңеүе ҡылысын шәхсән үҙе тапшыра.
Совет-герман фронтының үҙәк участкаһында һөжүм операциялары («Марс» операцияһы) уңышһыҙ тамамланыуға ҡарамаҫтан, көньяҡ йүнәлештәге уңыш, дөйөм алғанда, совет ғәскәрҙәренең ҡышҡы каманияһының уңышын тәьмин итә — бер немец һәм Германияның 4 союздаш армияһы ҡыйратыла.
Ҡышҡы кампанияның башҡа ваҡиғалары булып Төньяҡ Кавказ һөжүм операцияһы һәм Лениград блокадаһын йырыу (1943 йылдың 18 ғинуары). Ҡыҙыл Армия Көнбайышҡа табан ҡайһы бер йүнәлештәрҙә 600—700 километрға алға сыға һәм биш дошман армияһын ҡыйрата.
1943 йылдың 19 февралендә Манштейн етәкселегендәге «Көньяҡ» армиялар төркөмө Харьков тирәһендә контрһөжүм башлай, совет ғәскәрҙәре ваҡытлыса көнсығышҡа сигенә (ҡайһы бер йүнәлештәрҙә 150—200 километрға). Совет частарының бер аҙы Воронеж фронтында фронт командующийы Филипп Голиковтың хаталары арҡаһында ҡамауға эләгә. Голиков алыштан һуң вазифаһынан бушатыла. Әммә совет командованиеһы ҡабул иткән саралар март аҙағында немец ғәскәрҙәрен туҡтатырғамөмкинлек бирә һәм фронтта хәлдәр тотороҡлана.
1943 йылдың ҡышында немец Вальтер Моделдең 9-се армияһы была вынуждена оставить Ржев-Вязьма сығынтыһын ҡалдырып китергә мәжбүр була. Калинин (Максим Пуркаев) һәм Көнбайыш (Василий Соколовский) фронттары ғәскәрҙәре дошманды эҙәрлекләй. Һөҙөмтәлә совет ғәскәрҙәре фронт линияһын 130—160 километрға шылдыралар.
Стратегик һөжүм операциялар осоро тамамланыуы
«1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы» ун ике томлыҡ хеҙмәте авторҙары түбәндәген билдәләй : Һуғыш барышында 14 стратегик һөжүм операцияһы үткәрелә…
1943 йылда Курск стратегик һөжүм операцияһы уңышлы үткәрелә, әлеге операция стратегик һөжүм операциялар осорон тамамлай.
М. Ю. Мягков Потсдамдағы Хәрби-тарихи тикшеренеүҙәр институтының яңы хеҙмәтен телгә ала (Б. Вагнерҙың главаһынан) :
Сталинград тирәһендәге еңелеүҙе «һуғыштың төп һынылышы» тип әйтеү хата булыр ине, дөрөҫөн әйткәндә, Сталинград тирәһендәге еңелеү Германияны еңеүгә килтерергә һәләтле булған хәрби операцияларҙың мөмкинлектәре тарайыу процесының һуңғы стадияһын билдәләй. 1941 йылдың июлендә Смоленск тирәһендәге алыш һәм уның һөҙөмтәһе булып Мәскәүгә һөжүмдең туҡтап тороуы, декабрҙәге уңышһыҙлыҡ, «иҡтисади Сталинград» тип исемләнгән совет сәнәғәтенең күпселек өлөшөн илдең көнсығыш төбәктәренә эвакуациялау, шулай уҡ Гитлерҙың 1942 йылдың июлендә «Блау» операцияһында ҡатнашыусыларҙы бүлеү буйынса ҡарары ла әлеге процестың төп стадиялары булып тора. Сталинград тирәһендәге фажиғә «төп һынылышты» тыуҙырған процесты тамамлай.
1943 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһы
12 апрелдә ВГК Ставкаһында фронттар советтары тәҡдимдәре һәм Генераль штабының фекере ҡаралаҺ һөҙөмтәлә 1943 йылдың йәйенә һәм көҙөнә ғәмәлдәр планы эшләнә. Төп ваҡиғалар Курск стратегик плацдармында күҙаллана (Курск сығытығы), әлеге сығынтыҡтан дошмандың Орлов һәм Белгород-Харьков төркөмдәренә фланг ударҙары яһалырға тейеш була. Курск балконы түбәһенән удар Киев ҡалаһына йүнәлеште аса һәм «Көньяҡ» дошман төркөмөн ҡыйратыу буйынса һәм Һул яҡ Ураинаны азат итеү пландары менән тап килә.
1943 йылдың йәйге-көҙгө кампанияһының төп ваҡиғалары Курск алышы һәм Днепр өсөн алыш була.
Ҡыҙыл Армияһы 500—1300 километрға алға сыға, һәм, уның юғалтыуҙары дошмандыҡынан артығыраҡ булыуға ҡарамаҫтан (1943 йылда совет армияларының үлеләр иҫәбенә юғалтыуҙары бөтә һуғыш осоронда үҙ максимумына етә), немец яғы юғалтыуҙарын бик тиҙ тулыландыра алмай, 1943 йылдың өсөнсө һәм дүртенсе кварталдар дауамында РККА, дөйөм алғанда, Көнбайышҡа тотороҡло рәүештәге алға китеште күрһәтә.
28 ноябрь — 1 декабрҙә И. Сталин, У. Черчилль һәм Ф. Рузвельттың Тегеран конференцияһы уҙғарыла. Конференцияның төп мәсьәләһе — Икенсе фронтты асыу.
Өсөнсө период (ғинуар 1944 йыл — 9 май 1945 йыл)
Өсөнсө һуғыш осоро Германия ҡораллы көстәренең һан яғынан байтаҡҡа артыуы менән билдәле, айырыуса техника яғынан. Мәҫәлән, Танкылар һәм үҙ йөрөшлө ҡоралмалар (САУ) вермахта 1945 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 12 990 берәмек тәшкил итә, шул уҡ ваҡытта 1944 йылдың 1ғинуарына — 9149 , 1943 йылдың 1 ғинуарына — барыһы 7927 берәмек булған.