cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шолтома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рейзинь Лилия Яновна
Рейзинь Лилия Яновна (Шенберг ; 27 сентябрь 1924 йыл — 25 февраль 2014 йыл) — СССР-ҙың мәғариф алдынғыһы. Рига урта мәктәбе директоры. 10-сы саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты (1979—1984). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978).
Биографияһы
Рейзинь Лилия Яновна 1924 йылдың 27 сентябрендә Рига ҡалаһында хеҙмәткәрҙәр ғаиләһендә тыуа.
1944 йылда Риганың 2-се урта мәктәбен тамамлағандан һуң, хеҙмәт һәм педагогик эшмәкәрлеген тыуған мәктәбендә уҡытыусыһы вазифаһында башлай.
1949 йылда, ситтән тороп Латвияның П. Стучка исемендәге дәүләт университетының химия факультетын. Артабан Риганың 9-сы урта мәктәбендә химия уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1950 йылда Сигулдский районында уҡыта. 1956 йылда — Лигатне ҡалаһында завуч була. 1960 йылдан — Риганың 24-се мәктәбе завучы.
1963 йылдан 45-се мәктәп директоры. Л. Я Рейзинь етәкселегендә Латвия ССР-ының алдынғы мәктәбенә әүерелә. Йыл һайын белем усағында СССР халыҡтары дуҫлығы фестивале үткәрелә, унда башҡа республикалар һәм социалистик илдәр вәкилдәре лә ҡатнаша. 1968 йылда мәктәп музыка йүнәлешендә эшләй башлай, күп йылдар йыр һәм бейеү байрамы лауреаты була. Мәктәптә уҡыусыларҙың һөнәр һайлауына, хеҙмәт һәм эстетик тәрбиә биреүгә ҙур иғтибар бүленә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йыл 1 ғинуарындағы Указы менән «хеҙмәт уңыштары өсөн» Л. Я .Рейзинь Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1971 йылдың 20 июлендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Л. Я. Рейзинь Ленин орденына лайыҡ була.
1978 йылдың 27 июнендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «уҡыусыларға белем һәм коммунистик тәрбиә биреү эштәрендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн» Лилия Яновна Рейзинь «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы менән бүләкләнә.
1988 йылда пенсияға сыға. Рига ҡалаһында йәшәй. 2014 йылдың 25 февралендә вафат була, Лесная зыяратында ерләнгән.
Ростов өлкәһе башҡорттары
Ростов башҡорттары — Ростов өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттар диаспораһы. Был төбәккә улар төрлө йылдарҙа күсеп килгәндәр, автохтон халыҡ иҫәбенә инмәйҙәр.
Өлкәлә башҡорттар һаны
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарына ярашлы 2002 йылға ҡарата башҡорттар һаны Рәсәй Федерацияһы субъекттары исемлегенә ингән, 2008 йыл дың 1 март ына ҡарата административ-территориаль бүленештәге үҙгәрештәр иҫәпкә алынған.
Был мәғлүмәттәргә ярашлы, Рәсәйҙә 1 673 389 башҡорт, йәғни бөтә халыҡтың 1,15 проценты, йәшәй. Шуларҙың 1142 вәкиле Ростов өлкәһендә көн итә
Башҡорт диаспораһы йәмғиәте
Ростов өлкәһе башҡорттары күпләп йәшәгән этник төркөмдәр иҫәбенә инмәһә лә, йәмәғәт башланғысында милләттәштәрҙең данлы үткәндәрен барлау буйынса ҙур эшмәкәрлек алып баралар. Дондағы Ростов өлкәһенең башҡорт диаспораһы йәмғиәте рәйесе Мәхмүт Сәлимов былай ти: "Үҙем өсөн башҡорт йәштәрен патриотик рухта тәрбиәләүҙең өс ҡағиҙәһен астым. Беренсеһе - Тыуған илгә хеҙмәт итеү, тыуған илде яратыу, икенсеһе - ата-әсәңде хөрмәт итеү, өсөнсөһө - башҡорт халҡының тарихын, уның үткәнен белеү. Ошо ябай ғына өс ҡағиҙә нигеҙендә бик һөҙөмтәле эш алып барырға мөмкин"
Өлкәлә башҡорт яугирҙары иҫтәлеге
112-се (һуңынан 16-сы Чернигов гвардия дивизияһы) Башҡорт кавалерия дивизияһы Ростов өлкәһенең бик күп тораҡ пункттарын һаҡлап фашистар менән алыш алып барған һәм ҡаһармандарса һуғышҡан.
Ростов өлкәһендә Атаевка тип аталған ҡасаба бар. Атама Советтар Союзы Геройы башҡорт эскадрон командиры  Анҡылыс Атаев иҫтәлегенә бирелгән. Ул үҙенең утыҙ яуҙашы менән 79.9 бейеклегендә батырҙарса һәләк булған. Хәҙер был урын «Ҡаһармандар бейеклеге» тип атала. Улар сигенмәй һәләк була, әммә хәрби бурысын үтәй. Алыш тынғас, 300-ҙән ашыу фашисты юҡ ителгәне,   3 танк һәм бронетранспортер ҡыйратылғаны асыҡлана.
Әгер (йылға)
Әгер, Айғыр (Агир) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Ростов өлкәһе башҡорттары
Өлкәлә башҡорт яугирҙары иҫтәлеге
Белая Калитва ҡалаһы урамдарының береһенә дивизия командиры милли ҡаһарманыбыҙ Шайморатов Миңлеғәле Минһажетдин улы исеме бирелгән.
Өлкә башҡорттарының йәмәғәт эшмәкәрлеге
Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәгән башҡорттар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының данлы юлдары буйлап бер нисә йыл инде хәтер сәфәре ойоштора. 2017 йылда иҫтәлекле акцияны һәм автоуҙышты Бөтә донъя баш­ҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты, “Башҡортостан” гәзите һәм Ростов өлкәһенең “Яҡташтар” башҡорт-татар мил­ли-мәҙәни үҙәге ойоштора
Әгер (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ростов өлкәһе башҡорттары
Өлкә башҡорттарының йәмәғәт эшмәкәрлеге
Был хаҡта “Башҡортостан” гәзитенең ул саҡтағы баш мөхәррире Азамат Юлдашбаев яҙып сыға: "Былтыр көҙгөһөн Дондағы Ростов ҡалаһында йәшәүсе отставкалағы подполковник, яҙыусы, яҡташыбыҙ Мәхмүт Сәлимовтан Обливская станицаһында 1942 йылда ҡаты алыштар булыуы, 112-се Башҡорт атлы дивизияһынан беҙҙең яҡташтарҙың ерләнеүе тураһында хат килеп төштө. Шулай итеп, Мәхмүт Бакир улы менән бәйләнеш башланды. Унан һуң инде “әйҙә, 9 майға автосәйәхәт ойошторайыҡ” тигән тәҡдим барлыҡҡа килде. Ярты йыл буйы һөйләшеүҙән – һүҙгә, һүҙҙән эшкә күстек. Бөтә донъя баш­ҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты был идеяны хупланы."
Ростов башҡорттары Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығын ғилми сара – «Рәсәй тарихында башҡорт халҡының хәрби тарихы биттәре. 1798-2019 йылдар» тип аталған төбәк-ара түңәрәк өҫтәл үткәреп билдәләне.
Икенсе донъя һуғышы
Икенсе бөтә донъя һуғышы (1 сентябрь 1939 — 2 сентябрь 1945) — кешелек тарихында иң ҙур һуғыш. Был һуғышта 72 дәүләт һәм Ер шары халҡының 80 % ҡатнашҡан, һуғыш хәрәкәттәре 40 дәүләт территорияларында булған, 57 миллион тирәһе кеше һәләк булған.
Йосопов Ислам Йосоп улы
Йосопов Ислам Йосоп улы (1 сентябрь 1924 йыл—16 апрель 1991 йыл) — инженер-радиотехник. Техник фәндәр докторы (1971), профессор (1978). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1985). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Икенсе донъя һуғышы
Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары
Икенсе донъя һуғышы 1939 йылдың 1 сентябрендә Германияның Польшаға һөжүм итеүе менән башланған. 3 сентябрь Бөйөк Британия һәм Франция Германияға һуғыш иғлан иткәндәр. 17 сентябрь совет ғәскәрҙәре Польшаның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған (1939 йылғы Совет-герман килешеүҙәрен ҡара). 30 ноябрь совет ғәскәрҙәре Финляндия территорияһына ингән (Ҡышҡы һуғыш 1940 йылдың 12 мартына тиклем дауам иткән һәм формаль яғынан совет сығанаҡтарҙа Икенсе донъя һуғышының өлөшө тип иҫәпләнмәй). 1940 йылдың апрель һәм май айҙарында Германия ғәскәрҙәре Дания, Норвегия, Бельгия, Нидерланды, Люксембург, июнь айында Францияны баҫып алғандар. 1940 йылдың июнь айында СССР Литва, Латвия, Эстония һәм Румынияның көнсығыш төбәктәрен баҫып алған. 1940 йылдың 10 июлендә Германия яҡлап Италия һуғышҡа ингән, уның ғәскәрҙәре август һәм сентябрь айҙарында Британия Сомалийы, өлөшләтә Кения һәм Судан баҫып алғандар, Мысыр территорияһына ингән. Декабрь айында улар Британия ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителеп, 1941 йылдың ғинуар — май айҙарында Көнсығыш Африканан ҡыуылған. 1941 йылдың апрелендә Германия Греция һәм Югославияны баҫып алған. Япония Ҡытайҙың көньяҡ төбәктәрен һәм француз Һиндоҡытайының төньяҡ өлөшөн оккупациялаған.
Йосопов Ислам Йосоп улы
Биографияһы
Ислам Йосоп улы Йосопов 1924 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Илеш районы Буралы ауылында тыуа. 1942 йылдың июнендә хәрби хеҙмәткә алына һәм Харьков хәрби авиация училищеһы курсанты итеп ҡабул ителә. Уны тамамлағандан һуң 1944 йылдың июнендә 14-се һауа армияһының хәрби осоштарын тәьмин итеүсе 81-се карап авиа төркөмөнө взводы командиры вазифаһына ебәрелә. Шул уҡ йылда Харьков лётчик-күҙәтеүселәр һәм штурмандар хәрби авиация училищеһын, 1952 йылда Рига хәрби-диңгеҙ авиация элемтә училищеһын тамамлаған. 1942 йылдан алып СССР Ҡораллы көстәрендә хеҙмәт иткән: 1952 йылдан башлап Прилуки ҡалаһында Алыҫ араға осоусы авиацияла радиолокация сараларын эксплуатациялау буйынса инженер, 1962 йылда Воронеж ҡалаһында — СССР Оборона министрлығы ғилми-тикшеренеү институтында эшләй. 1972 йылдан алып Өфө нефть институтында эшләй: өлкән ғилми хеҙмәткәр, профессор, производство процестарын автоматлаштырыу кафедраһы, 1978 йылда — автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраһы мөдире. Уның етәкселегендә илдә тәүге автоматлаштырылған идара итеү системалары кафедраларының береһе асыла, унда 1974 йылда инженер-системотехниктар әҙерләнә башлай.
Икенсе донъя һуғышы
Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары
1941 йылдың 22 июнендә Германия Советтар Союзына һөжүм иткән (Бөйөк Ватан һуғышын ҡара). 1941—1942 йылдарҙа Гитлерға ҡаршы коалицияның нигеҙе формалашҡан (СССР, Бөйөк Британия һәм Америка Ҡушма Штаттары).
Йосопов Ислам Йосоп улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ҡатмарлы техник объекттар менән автоматлаштырылған идара итеү системаларын уйлап табыуға бәйле. Йосопов тарафынан билдәһеҙлек һәм сикле ресурс шарттарында идара итеү буйынса автоматлаштырылған ҡарар ҡабул итеү методологияһы эшләнгән. 150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 40 уйлап табыу авторы. . СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының физика һәм математика бүлексәһенең ғилми-техник советы ағзаһы була.
1991 йылдың 16 апрелендә Өфөлә вафат була.
Икенсе донъя һуғышы
Европалағы һәм Төньяҡ Африкалағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары
Ҡыҙыл Армияның Сталинград (1942—1943), Курск (1943) һәм Днепр (1943) яуҙарындағы еңеүҙәре Икенсе донъя һуғышының боролошон билдәләгән. 1943 йылдың майында Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Төньяҡ Африканы азат иткәндәр. 1943 йылдың июлендә Италияның фашист режимы емерелгән, октябрь айында Италия Германияға һуғыш иғлан иткән. Германия ғәскәрҙәре Италия территорияһын баҫып алған. 1943 йылдың июль-август айҙарында коалиция ғәскәрҙәре Италияға, 1944 йылдың июнендә, икенсе фронт булдырып, Нормандияға ингәндәр. 1944—1945 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре Үҙәк һәм Көньяҡ-көнсығыш Европа илдәрен азат иткән. 1945 йылдың апрелендә союздаш ғәскәрҙәр Төньяҡ Италияны азат иткән, Көнбайыш Германияны баҫып алған. 1945 йылдың 2 майында Ҡыҙыл Армия Берлинды яулап алған. 8 май Берлин янындағы Карлсхорст тигән урында Германия ғәскәре башлыҡтары шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйғандар. СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия хөкүмәт башлыҡтарының Берлин конференцияһы (17 июль — 2 август, 1945, Потсдам) Европаның һуғыштан һуңғы ҡоролошоноң нигеҙҙәрен билдәләгән.
Йосопов Ислам Йосоп улы
Төп хеҙмәттәре
Автоматизированные системы принятия решений. М., 1983; Автоматизированное управление ситуациями в агропромышленном комплексе. Уфа, 1988 (авторҙ.).
Икенсе донъя һуғышы
Атлантика өсөн һуғыш
Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан Бөйөк Британияның Хәрби диңгеҙ көстәре Германияныҡынан күпкә көслөрәк ине. Бөйөк Британияның хәрби флотына ҡаршы көрәшеү өмөтһөҙ эш тип иҫәпләп, Германияның хәрби диңгеҙ флотының баш сардары Редер крейсер һуғышы стратегияһын һайлаған, йәғни дошмандың транспорттарын юҡ итеү стратегияһын. Был идеяны ғәмәлғә ашырыр өсөн утыҙынсы йылдар аҙағында «Дойчланд», «Адмирал Шеер», «Адмирал граф Шпее» исемле «кеҫә линкорҙары» төҙөлгән. Шул уҡ маҡсатҡа «Бисмарк» һәм «Тирпиц» исемле линкорҙар арналған.
Германия күпләп һыу аҫты кәмәләре төҙөй башлаған. Тәүҙә уларҙың хәрби хәрәкәттәре уңышлы булған, ләкин 1943 йылдың апреленән алып Германияның һыу аҫты кәмәләре ауыр юғалтыуҙар кисерә башлаған.
Атлантика өсөн һуғыш осоронда, 1939 йылдан алып 1945 йылға тиклем, Германия 340 һыу аҫты кәмәһен юғалтҡан. Гитлерга ҡаршы коалиция көстәре 4 245 транспорт карабы юғалтҡан.
Атлантика өсөн һуғышта Германияның хәрби флоты ныҡ көсһөҙләнгән. Һөҙөмтә булараҡ, Германия хәрби диңгеҙ көстәре, коалиция көстәре Нормандияға диңгеҙ яғынан ингәндә, етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмаған.
Алыҫ Көнсығыш һәм Тымыҡ океандағы хәрби хәрәкәттәр театрҙары
1931 йылдан алып япондар Маньчжурияны һәм Төньяҡ Ҡытайҙы баҫып ала башлағандар. 1941 йылдың 7 декабрендә, һуғыш иғлан итмәй, Перл Харборға һөжүм итеп, Япония АҠШ-ҡа ҡаршы һуғыш асҡан (был һуғыш Тымыҡ океандағы һуғыш исеме аҫтында билдәле). 1941—1942 йылдың башында Япония Малайзия, Индонезия, Филиппин, Бирманы баҫып алған. Тымыҡ океандағы һуғыш Мидуэй атоллы янындағы яуҙан һуң боролош алған.
1944—1945 йылдарҙа Бөйөк Британия һәм Америка ғәскәрҙәре Маршалл һәм Мариан утрауҙарын, Филиппиндарҙы азат иткән һәм Японияның Окинава утрауын баҫып алған. Америка авиацияһы Япониялағы Хиросима (1945 йылдың 6 авгусында) һәм Нагасаки (9 авгусында) ҡалаларына атом бомбаларын төшөргән. 1945 йылдың 9 авгусында Советтар Союзы Японияға һуғыш иғлан иткән, совет ғәскәрҙәре Японияның Квантун армияһын тар-мар иткән, Төньяҡ-Көнсығыш Ҡытай, Төньяҡ Корея, Көньяҡ Сахалин һәм Курил утрауҙарын азат иткән. 1945-се йылдың 2 сентябрендә Япония шартһыҙ капитуляция тураһындағы актҡа ҡул ҡуйған.
Ислам ғаилә хоҡуғы
Ислам ғаилә хоҡуғы (ғәр. әл-мөнәҡәһәт үә-л-фәрә'ид; Исламское семейное право) — ислам фиҡһында ғаилә-никах мөнәсәбәттәрен көйләү системаһының бер өлөшө.
Төп үҙенсәлектәре
Мосолман ғаилә хоҡуҡтарының төп үҙенсәлектәре: дини идеология һәм әхлаҡ менән тығыҙ бәйләнеш; ғаиләгә ярҙам итеүгә айырым иғтибар; ир менән ҡатын араһында тигеҙлек төшөнсәһенә дифференциацияланған ҡараш.
Ғаилә хоҡуҡтарының тәғәйен һәм аныҡ нормалары, никах-ғаилә мөнәсәбәттәрен, ҡатын-ҡыҙҙарҙың хәлен, айырылышыуҙы регламентлау, мираҫ һәм башҡа шәхси статус хоҡуҡтары Ҡөрьән һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сөннәте менән билдәләнгән.
XIX быуаттан башлап ҡайһы бер мосолман илдәрендә Көнбайыш Европа өлгөләренә ярашлы реформалар үткәрелә. Атап әйткәндә, был реформалар полигамия, ҡатын инициативаһы буйынса айырылышыу мәсьәләләренә ҡағыла һ. б. Мосолман илдәре властары ҡабул иткән колониаль властарҙың йоғонтоһон кисергән ғаилә кодекстары ислам активистары яғынан «Ҡөрьәнгә ҡаршы килә» тигән тәнҡит объекты булып тора.
Никахлашыу
Исламда никах изге эш һанала һәм был һәр бәлиғ булған мосолманға рөхсәт ителә. Мосолмандарға ир менән ҡатын бер-береһенә йәше һәм йәмәғәт хәле буйынса тап килеүенә иғтибар итергә кәңәш ителә. Килешеү төҙөгәндә атаһының йәки кәләштең опекунының ризалығы етә. Мосолман ҡатын-ҡыҙҙарына мосолман булмағандарға (кафырҙарға) кейәүгә сығыу тыйыла. Мосолман ирҙәргә христиандарға йәки йәһүдтәргә өйләнергә рөхсәт ителә. Исламда ҡатын менән никахһыҙ йәшәү тыйыла (харам), ул зина ҡылыу тип иҫәпләнә (зина).
Кейәүгә сығыр алдынан тол йәки айырылышҡан ҡатын ғиҙҙәт мөҙҙәте үтеүен көтөргә тейеш, ул мәҙһәбкә бәйле 4-20 аҙна тәшкил итә.
Шәриғәт өйләнер алдынан әйттерергә теләгән ҡатын-ҡыҙға күҙ һалырға ҡуша. Был шулай уҡ ҡатын-ҡыҙға ла ире булырға тейеш кеше менән танышыу өсөн кәрәк. Кәләш һайлағанда ир-егеттәргә уның дин, холҡона, матурлығына, бала табыу һәләтенә һәм сығышына иғтибар итергә кәңәш ителә. Иң мөһиме-яҡын туғанына түгел, ә алыҫ туғанына өйләнеү.
Никахлашыу бер нисә этаптан тора:
Мәхрәм
Мәхрәм тип туғанлыҡ сәбәптәре буйынса ҡатын-ҡыҙҙың кейәүгә сығырға хоҡуғы булмаған яҡын туғаны атала, әммә уның менән яңғыҙ ҡалырға һәм сәйәхәткә юлланырға хоҡуғы бар. Ән-Ниса сүрәһенең 22 һәм 23 аяттарында ир-ат мәхрәм булған ҡатын-ҡыҙҙар категорияһы билдәләнгән. Уларға түбәндәгеләр инә:
Ҡатын-ҡыҙҙарҙың түбәндәге категориялары шулай уҡ мәхрамдар булып тора, әммә улар менән никахҡа инеү ҡатын менән айырылышыу йәки уның үлеме осрағында мөмкин була:
Күп ҡатынлылыҡ
Бөтә фаҡиһтар ҙа бер үк ваҡытта ирҙең бер нисә, иң күбендә дүрт ҡатын алыуы ихтимал тигән фекерҙә. Был Ән-Ниса сүрәһе нең 3-сө аятына нигеҙләнгән.
Кәнизәктәр
Законлы ҡатын-ҡыҙҙарҙан тыш, шәриғәт кәнизәктәр институтын да күҙ уңында тота. Кәнизәктәр тип һәләк булған (үлтерелгән) дошмандың ҡатын-ҡыҙҙары күҙ уңында тотола.
Үмм әл-үәләд
Хужаһының улын тыуҙырған кәнизәк үмм әл-үәлад тип, ирекле ҡатын — үмм әл-ибн тип атала.
Енси тормош
Исламда енси тәртип никах сиктәрендә йәки кәнизәк менәнрөхсәт ителә, башҡаһы зина ҡылыу булараҡ ҡарала һәм шәриғәт буйынса эҙәрлекләнә. Шулай уҡ аналь секс, күрем, бала тыуғандан һуң ҡан ағыуы, ауырыуҙар һәм ураҙа ваҡытында тыйыла.
Мираҫ
Мираҫ мәсьәләһен өйрәнгән һәм вариҫтары өлөшөн иҫәпләү менән шөғөлләнгән ислам хоҡуғы (фиҡһ) дисциплинаһы ғилм әл-мүвариҫи (علم الموارث) тип атала.
Мираҫлыҡ тураһындағы ҡағиҙәләрҙең төп сығанағы булып Аллаһтың Ҡөрьәндәге һүҙҙәре һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең аңлатмалары (сөннәт) иҫәпләнә. Шулай уҡ ғөләмәләрҙең бер тауыштан сығарылған ҡарарҙары — Ижмә — мираҫ мәсьәләләрендә абруйлы һанала
Ҡарман (Яңауыл районы)
Ҡарман (Карманово) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1251 кеше. Почта индексы — 452810, ОКАТО коды — 80259845001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дәүләт төҫлө металдар һәм алтын университеты
Дәүләт төҫлө металдар һәм алтын университеты (ГУЦМиЗ) — 1930—1958 йылдарҙа Мәскәүҙә, 1958—2006 йылдарҙа Красноярскиҙа   ғәмәлдә булған  юғары уҡыу йорто. Себер федераль университет составына инә.
Тарихы
1930 йылда (СССР халыҡ хужалығы Юғары Советының 1930 йылдың 17 апрелендәге 1238-се бойороғо менән) Мәскәү тау академияһының  төҫлө металлургия факультеты базаһында  Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институты булараҡ.нигеҙ һалына
СССР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 7 майындағы указы менән Мәскәү төҫлө металдар һәм алтын институтына М. И. Калинин исеме бирелә.
1958 йылдың декабрендә СССР Министрҙар Советы ҡарары менән институт Красноярск ҡалаһына күсерелә һәм исеме Красноярск төҫлө металдар институты тип үҙгәртелә
2004 йылда академияға университет статусы бирелә.
2006 йыл аҙағына Себер федераль университет составына инә. Ачинск ҡалаһында филиалы һәм Саяногорск ҡалаһында вәкиллеге бар. Лаборатория корпусы 2003 йылдың 27 ноябрендә булған  янғындан көслө зыян күрә, был янғында бер кеше һәләк булған. Бөгөнгө көнгә тулыһынса тергеҙелгән.
Ойоштороу структураһы
Дәүләт төҫлө металдар һәм алтын университеты составына дүрт институт һәм дүрт факультет инә, уларҙа уҡытыу утыҙ дүрт һөнәр буйынса алып барыла. 1998 йыл мәғлүмәттәре буйынса, 1200 ситтән тороп уҡыусыларҙы ла индереп, университетта 4100 студент уҡый
Тау эше һәм геология институты (ИГДиГ)
1998 йылда тау-геология факультеты базаһынданда нигеҙ һалынған. Институтының составына туғыҙ кафедра инә:
Институтта уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:
Металлургия институты
1998 йылда металлургия факультеты базаһында барлыҡҡа килә. Институт составына туғыҙ кафедра инә:
Институтта уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:
Иҡтисад һәм иҡтисади системалар менән идара итеү институты
1998 йылда донъя иҡтисады һәм производство менән идара итеү һәм иҡтисад кафедралары базаһында ойошторола. ИЭиУЭС составында һигеҙ кафедра инә:
Институтында уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәре буйынса алып барыла:
Технология институты
1998 йылдың апрелендә технология факультеты базаһында ойошторола. ТИ составына алты кафедра инә:
Институтта уҡытыу түбәндәге һөнәрҙәр буйынса алып барыла:
Фундаменталь белем биреү факультеты
1998 йылда ойошторолған.
ФФО структураһы
Факультета уҡытыу түбәндәге йүнәлештәр буйынса алып барыла:
Гуманитар факультет
1993 йылдың июнендә нигеҙ һалынған. Факультет составына биш кафедра инә:
Факультетта уҡытыу «Социаль менеджмент» һөнәре буйынса алып барыла, шулай уҡ өҫтәмә белем биреү сиктәрендә «профессиональ коммуникациялар өлкәһендә тәржемәсе» квалификацияһы биреп белгестәр әҙерләү.
Ситтән тороп уҡыу факультеты
1960 йылда барлыҡҡа килә. Ун биш һөнәр буйынса әҙерлек алып барыла:
Уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү факультеты
1995 йылда ойошторолған.
Коспода
Коспода (Kospoda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 418 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 340 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7806 һәм автомобиль коды — SOK.
Мөхәммәт Иҡбал
Аллама Мөхәммәт Иҡбал (علامه محمد اقبال, Allama Muhammad Iqbal; 1877 — 1938) — Британ Һиндостаны шағиры, сәйәсмәне һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, адвокат. Философ һәм аҡыл эйәһе, «Пакистандың рухи атаһы» тип иҫәпләнелгән шәхес, был илдең киләсәген алдан хәбәр итеүсе. Урду телендәге әҙәбиәттең төп фигураһы.. Уның хеҙмәттәре урду, фарсы, панджаб һәм инглиз телдәрендә яҙылған.
1922 йылда король Георг Бишенсенән ул рыцарь-бакалавр дәрәжәһен ала. Англияла Хоҡуҡ һәм философияны өйрәнеп, Иҡбал Бөтә Һиндостан Мосолман лигаһының Лондон бүлексәһе ағзаһы булып китә. Аҙаҡ, Лиганың 1930 йылдың декабрендәге сессияһы ваҡытында, киң билдәле президент телмәре булып яңғыраған һәм Аллаһабад Мөрәжәғәтнамәһе булараҡ танылған телмәрендә ул Британия Һиндостанының төньяҡ-көнбайышында мосолман дәүләтен төҙөүҙең көнүҙәк булыуын дәлилләй.
Көньяҡ Азияның аралашыу урду телендә барған ҙур өлөшөндә, Иҡбал Шайр-э-Машрик (урду: مشرق شاعر, «көнсығыш шағиры») булып һанала. Уны шулай уҡ Муфаккир-и-Пакистан (урду: پاکستان مفکر, «Пакистандың аҡыл эйәһе»), Мусавар-и-Пакистан (урду: پاکستان مصور, «Пакистанды булдырыусы») һәм Хәким-уль-Уммат (урду: حکیم الامت, «Өммәнең аҡыл эйәһе») тип тә атайҙар. Пакистан хөкүмәте рәсми рәүештә уны «Пакистандың милли шағиры» тип атай. Уның тыуған көнө Йом-е Веладат-е Мөхәммәт Иҡбал (урду: «Мөхәммәт Иҡбалдың тыуған көнө») Пакистандың дәүләт байрамы булараҡ билдәләнелә.
Иҡбалдың йорто элеккесә Сиалкотта урынлашҡан, һәм килеүселәр өсөн Манзилем Иҡбал һәр саҡ асыҡ. Ғүмеренең күп өлөшөн шунда йәшәгән һәм шунда вафат булған йорто Лахорҙа урынлашҡан, һәм ул Джавед Манзил тип атала. Музейы Лахорҙың (Пенджаб, Пакистан) тимер юл вокзалынан алыҫ түгел Аллама Иҡбал Роудта урынлашҡан. 1975 йылдан алып ул Пенджабтың боронғолоғо тураһындағы Законға ярашлы дәүләт яҡлауына алынған, ә 1977 йылда ул Пакистандың милли ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Биографияһы
Иҡбал 1877 йыллың 9 ноябрендә Сиалкотта дин тотҡан тегенсе ғаиләһендә тыуа. Уларҙың ғаиләһе ислам динен ҡабул иткән брахмандарҙан сыға. Иҡбалдың әсәһе, Имам Биби Кашмирҙан, оҙаҡ ваҡыт Самбриал ҡалаһында(Сиалкот районы) йәшәй. Итәғәтле һәм тыйнаҡ ҡатын-ҡыҙ булараҡ, ул ярлыларға һәм күршеләренә ярҙам итә. Ул 1914 йылдың 9 ноябрендә Сиалкотта вафат була.
Иҡбал башланғыс белемде тыуған ҡалаһында ала; дүрт йәштән Ҡөрьәнде өйрәнә башлай. 1892 йылда Гуджарат табибының ҡыҙы Кәрим-Бибигә килешеү буйынса өйләнә.
1895 йылда Иҡбал Лахорҙағы хөкүмәт колледжына уҡырға инә, унда философия, ғәрәп, инглиз телдәре һәм әҙәбиәттәрен өйрәнә башлай; уҡытыусылар араһында ориенталист Томас Уокер Арнольд була, ул Иҡбалға, аң даирәһен киңәйтеү өсөн, Европаға барырға кәңәш итә. 1899 йылда Иҡбал магистр дәрәжәһен ала.
Артабан белемен Англияла (Тринити-колледж, Кембридж университеты) һәм Германияла (Мюнхендың Людвиг-Максимилиан университеты) дауам итә. 1908 йылдан философия профессоры. Мюнхенда «Фарсияла метафизика үҫеше» («The development metaphysicsof in Persia», 1908) темаһы буйынса диссертация яҡлай. Философия һәм юриспруденция, ғәрәп теле һәм әҙәбиәтен өйрәнә. Бөйөк Британияла Иҡбал Бѳтә Һиндостан Мосолман лигаһының Лондон бүлексәһе ағзаһы була. Германияла Гете, Гейне һәм Ницше хеҙмәттәре менән таныша.
1908 йылдан Лахорҙа йәшәй, унда философиянан уҡыта, әммә артабан ваҡытын юридик практикаға йүнәлтә.
1890-сы йылдар аҙағында матбуғатта сығыш яһай башлай. 1915 йылда шиғыр китабын («Минең үҙемдең серҙәрем») баҫтырып сығара. Шиғырҙарын урду, фарсы һәм пенджаб телдәрендә яҙа. Тәүҙә ул үҙенең туған теле булған урду телендә яҙһа, Европала йәшәгән сағында фарсы телендә яҙыуға күсә. «Шәхес тылсымдары» («Асрāр-и худи», 1915) һәм «Үҙ-үҙеңдән баш тартыу кинәйәһе» («Рамуз- бекхуди» фәлсәфәүи поэмаларын, 1918), «Фарсы доғалары» («Забур-е Аджам», 1927) йыйынтығын, «Джавид-наме» (1932) һәм «Мосафир» («Мусафир», 1934) поэмаларын баҫтырып сығара. Әҙәбиәткә ул Руми ижады йоғонтоһонда килә. Ижадында суфыйсылыҡ һәм мистикаға ҙур урын бүлә. Урду телендә баҫылып сыҡҡан «Ғазраил ҡанаты» («Бал-и Джабраил», 1935) шиғырҙар йыйынтығы публицистик тематикаһы менән айырылып тора. 1923 йылда баҫылып сыҡҡан «Көнсығыштан Хат» («Пайам-и машрик») лирик шиғырҙар йыйынтығы И. В. Гетеның «Көнбайыш-көнсығыш диван» поэмаһына яуап булып тора.
1922 йылда король Георг V Иҡбалға рыцарь дәрәжәһен бирә.
1920-се йылдар урталарынан ул Һиндостандың сәйәси тормошонда әүҙем ҡатнаша. 1926 йылда Иҡбал Пенджаб Закондар сығарыу йыйылышына һайлана. 1928 йылда исламды яңыртыу идеяһы менән сығыш яһай («Исламда дини фекерҙе яңыртыу» — «The reconstruction of religious thought in islam», Лохорҙа баҫылған — 1930, тулыландырылған инглиз баҫмаһы — 1934.). 1930 йылда Иҡбал Мосолман лигаһы сессияһының почетлы рәйесе сифатында бойондороҡһоҙ Һиндостан федерацияһы составында мосолман дәүләтен төҙөү өсөн сығыш яһай. Һуңынан тап ошо тәҡдим Иҡбалды «Пакистандың рухи атаһы» иғлан итеүгә нигеҙ була. Иҡбалдың вафатынан һуң уның идеяларын Пакистан хәрәкәте үҫтерә һәм айырым бойондороҡһоҙ Пакистан дәүләтен барлыҡҡа килтерә. Артабан Иҡбал Лондонда ике түңәрәк өҫтәл ултырышында ҡатнаша, Францияла (Анри Бергсон һәм Массиньон менән таныша), Испания, Италия (Муссолини менән осраша) була, Иерусалимда мосолмандар конференцияларында ҡатнаша. Ул 1933 йылдың көҙөнә, Ҡабул ҡалаһында университетын ойоштороуҙы тикшереү өсөн Афғанстанға саҡырыла. Үҙ ижадының социаль-революция дәүерендә, «коммунистик атеизмды » кире ҡағып, социализм идеялары яҡлы була: уның ижадында Аллаһы Тәғәлә Ленин менән осраша һәм Ерҙәге бөтә иҙелгән халыҡтарҙы ихтилалға күтәреү өсөн Ғазраилфәрештәне Ергә ебәрә.
Иҡбал 1938 йылдың 21 апрелдә Лахор ҙа вафат була. 1953 йылда «Иҡбал йәмғиәтенә» («Базм-е-Иҡбал») нигеҙ һалына. Уның улы Джавид Иҡбал философ һәм Юғары суд судьяһы була судьяһы.
Хәтер
Пакистан, Һиндостан, Бөйөк Британия, Канада һәм башҡа илдәрҙә Иҡбалдың ижади мираҫын өйрәнеү өсөн ғилми йәмғиәттәр булдырылған. Пакистанда Иҡбал Академияһы (Лахор) эшләй. Исламабадта Асыҡ университет, Фейсалабадта крикет стадионы һәм Лахорҙа халыҡ-ара аэропорт уның исемен йөрөтә.
Форт Лахорҙа Бадишаһи мәсете алдында урынлашҡан баҡсала Хазури Багтағы Иҡбал кәшәнәһе Пакистан хөкүмәте тарафынан рәсми рәүештә һаҡлана. Пакистанда уның тыуған көнө «Иҡбал көнө» (9 ноябрь) байрамы булараҡ билдәләнә.
Соя һөтө
Соя һөтө — соянан етештерелгән үҫемлек сығышлы шыйыҡса. Һөткә оҡшаған. Соя һөтөнөң тыуған иле Көнсығыш Азия тип иҫәпләнә. Үҫемлек һөтөнөң башҡа төрҙәре кеүек үк (дөгө, һоло, баҙам), кулинарияла соя һөтө ҡулланыла. Соя һөтө тофу, соя йогурты һәм башҡа эсемлектәр (мәҫәлән, һөт коктейлдәре) етештереү өсөн ҡулланыла.
Исеме
Соя һөтөнә ҡытай термины һүҙмә-һүҙ «соя шыйыҡсаһы» тигәнде аңлата (豆漿/dòu jiāng). Көнбайыш илдәрендә һәм Рәсәйҙә тағы бер термин ҡулланыла: dòu nǎi (豆奶), был «соя һөтө» тигәнде аңлата; Ҡытайҙа dòu nǎi (豆奶) һыйыр һәм соя һөт онтағынан ҡатнаш ҡоро һөт тип атала. Соя һөтө өсөн япон термины — tounyū (豆乳). Германияла соя һөтөн «соя эсемлеге» исеме аҫтында ғына һатыу рөхсәт ителә (Sojadrink).
Етештереү
Соя һөтө етештереү өсөн бер нисә сәғәт алдан һеңгән соя борсаҡтары таҙартыла. Килеп сыҡҡан масса ҡайнатыла, фильтрлана һәм һыуытыла.
Соя һөтөн сәнәғәттә һеңдерелгән сояны һыуҙа таҙарталар, һуңынан массаһы ҡыҫыла, ә шыйыҡсаны ҡыҫҡа ваҡытҡа 135-150 °C температураға тиклем йылыталар.
Өйҙә соя һөтөн һеңдерелгән йәки ҡоро соя борсаҡтарынан 15-20 минут эсендә әҙерләргә мөмкин.
Аҙыҡ ҡиммәте
Соя һөтөндә соя аҡһымы (яҡынса 3 %), шулай уҡ микроэлементтар бар. Күп төрҙәре өҫтәмә рәүештә кальций һәм В12 витамины менән байытыла, улар һыйыр һөтөндә лә осрай. Соя һөтө организм тарафынан еңел үҙләштерелә.
Ыңғай сифаттары
Соя һөтө һыйыр һөтөнә туҡлыҡлы рәүештә яҡын. Тәбиғи формаһында һыйыр һөтө менән бер үк күләмдә аҡһым була (әммә унан аминокислоталар миҡдары менән айырыла). КТәбиғи соя һөтөндә кешенең аш һеңдереү формаһында кальций аҙ, шуға ла күп кенә етештереүселәр соя һөтөн кальций менән байыта. Һыйыр һөтөнән айырмалы рәүештә, соя һөтө туйындырылған майлылығы түбән һәм унда холестерин юҡ. Соя һөтөндә глюкоза һәм фруктозаға тарҡалған төп дисахарид булараҡ сахароза бар. Унда галактоза юҡ һәм галактоземия менән ауырыған сабыйҙар өсөн күкрәк һөтөнә альтернатива булараҡ ҡулланыла ала.
Кире йоғонтоһо
Сояның файҙалы үҙенсәлектәре күп булыуға ҡарамаҫтан (айырыуса соя һөтө), соя сәнәғәте ҡайһы бер сәбәптәр арҡаһында тәнҡиткә дусар була, уларҙың ҡайһы берҙәре түбәндә һанап кителгән:
Һуңғы тикшеренеүҙәр (2009—2010) соя сперматозоидтарҙың сифатына һәм һөйәк тығыҙлығына йоғонто яһай тигән раҫлауҙарҙы кире ҡаға.
Соя һөтө, ҡағиҙә булараҡ, сабыйҙарҙы һәм имсәк балаларҙы ашатыу өсөн яраҡлы булмаһа ла, соя аҡһымына нигеҙләнгән сабый ашамлыҡтары (ҡатышмалары) бар, улар башлыса һыйыр һөтөнә аллергия булған балаларҙа лактоза түҙемһеҙлеге осрағында ҡулланыла. Был ҡатнашмаларҙа, ҡағиҙә булараҡ, өҫтәмә рәүештә углеводтар, майҙар, витаминдар һәм минералдар була. Әммә соя аҡһымына түҙемһеҙлек менән килгән балалар соя һөтө менән туҡланмаһын өсөн хәстәрлек күрергә кәрәк.
Кесе Зонд утрауҙары
Кесе Зонд утрауҙары (Kepalauan Nusa Tenggara, Pequenas Ilhas da Sonda) — Малай архипелагы составында утрауҙар төркөмө. Оло Зонд утраҙары менән бергә Зонд архипелагын барлыҡҡа килтерә.
Географияһы
Кесе Зонд утрауҙары Яванан көнсығышҡа табан урынлашҡан алты ҙур һәм күп һанлы бәләкәй утрауҙарҙан тора. Уларҙың дөйөм майҙаны 87 мең км², ә халҡы — 14 миллион кеше (2010) тәшкил итә. Иң ҙур утрауҙары (көнбайыштан көнсығышҡа табан) — Бали, Ломбок, Сумбава, Флорес һәм Тимор. Флорестан көньяҡҡа табан Сумба утрауы урынлашҡан.
Кесе Зонд утрауҙары вулкан сығышлы, шунлыҡтан уларҙың ландшафты бигерәк таулы. Ломбок утрауындағы Ринджани тауы — архипелагтың иң юғары нөктәһебулып тора, уның бейеклеге 3726 метр тәшкил итә.
Бали һәм Ломбок араһында Уоллес һыҙығы урынлашҡан, ул Азия һәм Австралия ҡитғаһы араһындағы сикте барлыҡҡа килтерә. Комодо утрауы үҙенең комодо варандары менән билдәле, улар тәңкәлеләр отрядның иң эре төрө булып тора. Флорес утрауында кешеләрҙең бәләкәй буйлы төрөнөң ҡалдыҡтары табылған, утрауға арнап был төр флорес кешеһе тип аталған.
Административ бүленеше
Кесе Зонд утрауҙарының ҙур өлөшө Индонезия составына керә. Тимор утрауының көнсығыш өлөшөндә Көнсығыш Тимор дәүләте урынлашҡан. Утрауҙарҙың Индонезия территорияһы өс провинцияға бүленә: Бали, Көнбайыш Кесе Зонд утрауҙары һәм Көнсығыш Кесе Зонд утрауҙары:
Иҡтисады
Ауыл хужалығы продукцияһынан утрауҙарҙа бигерәктә дөгө һәм кофе яҡшы үҫә. Нефть, тимер, марганец һәм баҡыр ятҡылыҡтары бар.
Сэрый-Кикя (Поколька ҡушылдығы)
Сэрый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мыктос
Мыктос — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ы йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Отару
Отару |小樽市|Отару-си}} — порт ҡалаһы, Сирибэси округында Хоккайдо япон утрауының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Ҡала Исикари ҡултығы ярында урынлашҡан һәм оҙаҡ ваҡыт ҡултыҡтың иң ҙур порты булып һаналған. Отару —Саппоро биҫтәһенең иң ҙур туристик үҙәге.
Ҡаланың майҙаны 243 км², халҡы 126 019 кеше ( 2014 йылдың 30 июненә ҡарата) , халыҡ тығыҙлығы — 51796 кеше/км²
Географияһы
Отару — Сирибэси округының төньяҡ өлөшөндә Япон диңгеҙенең яры буйындағы порт ҡалаһы. Ҡаланың көньяҡ өлөшө тауҙың текә битләүҙәрендә урынлашҡан, шуға күрә ҡаланың бейеклеге битләүҙәрҙән алып ярға тиклем ҡырҡа кәмей. Яр буйҙары һәм тауҙар араһындағы территория тулыһынса торлаҡтар менән төҙөлгән, тау битләүҙәрендәге ҡаланың төҙөлгән өлөшөн сака-но мати йәки «ҡалҡыулыҡтағы ҡала» тип атайҙар.
Климаты
Яҡынса уртаса температура +19°C һәм юғары дымлылыҡ менән йәй  йылы. Ҡыш ҡарлы, ноябрҙән алып мартҡа тиклем булған  ҡар ҡатламының бейеклеге  1,22 м тәшкил итә.
Шакиров Закир Шакир улы
Шакиров Закир Шакир улы (Мөхәмәтзакир Мөхәмәтшакир улы; 3 ноябрь 1881 йыл — 3 декабрь 1968 йыл) — күренекле башҡорт телсеһе, мәғрифәтсе-педагог. Хеҙмәт Геройы (1928), Ленин (1954) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) ордендары кавалеры. Башҡортостан АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1944).
Отару
Климаты
2000 йылдың 1 авгусында абсолют температура +34,9 °C  алып  -18 °C тиклем (1954 йылдың 24 ғинуары). Айлыҡ яуым-төшөм һаны  379,8 мм алып 1962 йылдың авгусынан 2007 йылдың июнендә 12,0 мм тиклем  тирбәлә.
Тарихы
Ҡалаға айналар нигеҙ һала «Отару» исеме айн сығышлы һәм «ҡомло йылға» тип тәржемә ителә. Яҡындағы Тэмия мәмерйәһендә айн тарихының иртә дәүерендәге беҙҙең эраның 400 йыл самаһындағы семәрле һындары бар. Отару ауылына 1865 йылда нигеҙ һалына, ә 1880 йылда Хоккайдоның тәүге тимер юлы линияһында Саппоро менән тоташа.
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
Атаһы — Мөхәмәтшакир Мөхәмәтйән улы (1854—?), милләте буйынса башҡорт, 1880 йылда Ҡотлояр ауылынан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Борай районы) Ҡарасайылға ауылына уҡытыусы һәм мулла булып килә. Әсәһе — Ғәлимә Нурмөхәмәт ҡыҙы Вәлидова (1868—?) Ҡарасайылға ауылында тыуған. Ғаиләлә 8 малай һәм 1 ҡыҙ үҫкән.
Отару
Тарихы
Ҡала Хоккайдоның эшлекле һәм финанс үҙәге, шулай уҡ Көньяҡ Сахалин менән сауҙа порты булараҡ үҫешә. 1922 йылдың 1 авгусында ҡала статусын ала. 1924 йылдың 26 декабрендә Тэмия станцияһында 600 берәмек динамит менән йөк составы шартлай, складтар, порт ҡоролмалары һәм яҡын тирәләге райондар зыян күрә. Урындағы властар белдереүенсә,  94 кеше һәләк була, 200-ләбе яралана. 1950 йылдарҙан   күмер сәнәғәте бөлгөнлөккә төшә, шуға күрә иҡтисади үҙәк статусы  Отарунан Саппороға күсә.
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
Тәүге белемде атаһы уҡытҡан Ҡарасайылға рус-башҡорт мәктәбендә ала, география, тарих, арифметика фәндәрен, төрки грамматикаһын, рус һәм ғәрәп телдәрен өйрәнә, Ҡөрьән һәм башҡа дини китаптарҙы уҡый. 1895—1897 йылдарҙа Рәсмәкәй йәдитселек мәҙрәсәһендә белем ала.
1898 йылдың сентябрендә Ҡазан ҡалаһында «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһенә уҡырға килә. Бында ғәрәп, төрөк һәм фарсы телдәрен, географияны, ғөмуми тарихты, тел ғилемен, педагогиканы, математиканы өйрәнә. Тарих, география, фәлсәфә тарихы, сәйәси экономия, педагогика буйынса китаптар менән таныша. Ҡазанда Ҡәйүм Насыри, Николай Катанов, Ғүмәр Ҡыуатов, Ғабдулла Туҡай, Мәжит Ғафури, Зариф Бәшири менән осраша, улар менән дуҫтарса мөнәсәбәттә булған. 1902 йылда мәҙрәсәлә уҡыуҙы тамамлай.
Отару
Иҫтәлекле урындары
Викториан стилендә урам лампалары менән биҙәлгән канал Отаруның төп иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. Ҡала күп туристарҙы Япониянан да, шулай уҡ  Рәсәйҙән һәм башҡа илдәрҙән дә йәлеп итә.
Ҡаланың көнбайыш өлөшөндә билдәле иҫтәлекле урындарының береһе — Нисин Готеэн (Сельди  йорто). Был ҙур ағас бина 1897 йылда төҙөлә, ул урындағы балыҡ сәнәғәте магнатының өйө булған. башта бина күрше Томари ауылында төҙөлгән булған һәм унан 1958 йылда Отаруға күсерелә. Килеүселәр беренсе ҡаттағы 120 -ләп эшселәр йәшәгән алама бүлмәләр  менән магнат йәшәгән ҡупшы бүлмәләр араһындағы айырымлыҡтарҙы асыҡ күрә алалар.
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
1903—1904 йылдарҙа ауыл мәҙрәсәһендә арифметика һәм география буйынса дәрестәр бирә. 1906—1907 йылдарҙа Пенза губернаһы Инсар өйәҙе Ғайса (Иса) ауылында мөғәлимлек итә. 1907—1908 йылдарҙа «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә географияны, тарихты, татар һәм төрөк телдәрен уҡыта. «Әл-Ислах» гәзитендә «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡыуҙың хәле тураһында мәҡәлә, 1908 йылда «Баянул хаҡ» гәзитендә типтәрҙәрҙең этнографияһына бағышланған «Өфө губернаһы типтәрҙәре, кемдәр улар?» мәҡәләһен баҫтыра. 1909 йылда «Мохтасар дәреслек рәсемле география» («География буйынса рәсемле ҡыҫҡаса дәреслек») тигән ғөмуми георгафияға арналған дәреслеге нәшер ителә.
1909—1912 йылдарҙа Ҡазанда Халыҡ мәғарифы министрлығының татар балалары өсөн рус мәктәбендә уҡыта. 1912—1915 йылдарҙа А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университетының тарих-фәлсәфә факультетында уҡый, бер үк ваҡытта тел ғилеме, тәрбиә мәсьәләләре, китапхана эше буйынса курстарға йөрөй. 1915 йылда матди ауырлыҡтар арҡаһында университетта уҡыуҙы ташларға мәжбүр була.
Отару
Саңғы курорты
Отару — мөһим тау саңғыһы курорты. Убалы ҡаланың бер өлөшө ҡышҡы спорт төрҙәре өсөн, бөтәһенән элек, саңғы спорты өсөн иң яҡшы урын булған Тэнгуяма тауының тәпәш битләүҙәрендә урынлашҡан.
Шакиров Закир Шакир улы
Биографияһы
1915—1917 йылдарҙа Өфө ҡалаһында Өфө губернаһы земство идаралығының мәғариф бүлегендә милли мәктәптәр инспекторы һәм мөдир ярҙамсыһы булып эшләй. 1914 йылда «әл-Әҙәп» журналында «Уҡытыусы — ул тәрбиәсе лә» мәҡәлә булып сыҡҡан хеҙмәтен 1917 йылда айырым китап («Төрөк-татар халыҡтарында бала тәрбиәһе») булып сыға. Шулай уҡ 1917 йылда Өфө губернаһы географияһына арнлаған «Өфө вилайәте географияһы» китабын нәшер итә. Был осорҙа башҡорт тел ғилемен өйрәнә башлай, һүҙлектәр, әҙәби әҫәрҙәр каталогын төҙөй, диалект һүҙҙәрҙе йыйыу менән шөғөлләнә.
1917 йылдан 3 йыллыҡ мосолмандар педагогия курстарында уҡыта. Өфө губернаһы земство идаралығының Башҡорт уҡытыусылар семинарияһын, татар-башҡорт гимназияһын ойоштороуҙа ҡатнаша һәм уларҙа уҡытыусы, директор булып эшләй. Өфөлә ололар өсөн гимназия ойоштороуҙың инициаторы була.
1919—1930 йылдарҙа 2-се һанлы берҙәм хеҙмәт мәктәбе мөдире булып эшләй. Бер үк ваҡытта, 1919—1921 йылдарҙа Көнсығыш халыҡтары (1921 йылдың февраленән — Көньяҡ Урал буйы) музейының мөдире вазифаһын үтәй. Был осорҙа Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте эшендә, экспедицияларында әүҙем ҡатнаша, «Башҡорт аймағы» журналында ғәрәп графикаһы нигеҙендә айырым башҡорт яҙыуын булдырыу мәсьәләләре буйынса фәнни мәҡәләләр яҙа. «Мәхмүд әл-Ҡашғариның „Китаби дивану лөғат әт-төрк“ исемле әсәре», «Тюркологияның хәҙерге хәле, киләсәктә үҫтереү юлдары», «Башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәренә ярашлы, башҡорттар һәм татарҙар үҙҙәре нимәләр эшләгәндәр?», «Төньяҡ Монголия» һ.б. фәнни мәҡәләләрен баҫтыра. Яңы башҡорт алфавиты комитетында эшләй. 1926 йылда Баҡыла төркиәтселәр съезында ҡатнаша.
Бер үк ваҡытта, 1932—1941 йылдарҙа — Башҡортостан тел һәм әҙәбиәт фәнни-тикшеренеү институтында, 1933—1934 йылдарҙа — Башҡортостан халыҡ мәғарифы кадрҙары квалификацияһын күтәреү институтында эшләй.
1928—1932 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы тарафынан ойошторолған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа (етәксеһе Н. К. Дмитриев) ҡатнаша. Башҡортостан АССР-ының Тамьян-Ҡатай кантонына (хәҙерге Баймаҡ, Белорет һәм Әбйәлил райондары) М. М. Билалов, Ғ. Й. Дәүләтшин, С. Ғ. Мирасов менән бергә йырҙар, әкиәттәр, риүәйәттәр, хикәйәләр, мәҡәлдәр, йомаҡтар яҙып алалар, ҡурайсыларҙың «Ҡараташ аҫты суҡ муйыл», «Ирәндек», «Төйәләҫ», «Ғилмияза», «Сибай», «Баяс», «Аҡ яурын — сал бөркөт», «Бейеш», «Һаҡмар», «Наволихин» көйҙәрен фонографҡа яҙҙыралар. 1929 йылда Закир Шакиров етәкселегендә ғилми экспедиция урындағы башҡорт һөйләштәрен, фольклорҙы өйрәнеү маҡсатында Башҡортостан АССР-ының Арғаяш кантонына һәм элекке Ялан кантоны ауылдары буйлап йөрөй, экспедиция тарафынан йыйылған ҡайһы-бер материалдары «Башҡортостанды өйрәнеү йәмғиәте тарафынан 1929 йылдың майында Арғаяш кантонында тел һәм фольклорҙы күҙәтеү өсөн ойошторолған экспедицияның ҡыҫҡаса отчеты» мәҡәләһе булараҡ «Белем» (1930, № 2), «Культура революцияһы» (1931, № 2—3), «Краеведческий сборник» (1928—1930, № 3—4) журналдарында һ.б. баҫылып сыға. Шакиров үҙе йыйған башҡорт халыҡ йырҙарының иҫәбе 800-гә барып еткән. Шулай уҡ экспедиция барышында мәғрифәтсе Аҡмулланың биографияһы буйынса материалдар йыя, «Аҡмулланың бер шиғыры» тигән ҡулъяҙмаһында һәм «Хәтерҙә ҡалған бер иҫтәлек» мәҡәләһендә шағирҙың «Башҡорттарым, уҡыу кәрәк!» шиғырының табылыу тарихы тураһында яҙа.
1932 йылда йортонда янғын сығып китеүе арҡаһында, 2000 томдан торған шәхси китапханаһы, шулай уҡ ҡулъяҙмалары һәм экспедицияларҙа йыйған материалдары юҡҡа сыға. 1932 йылдың 21 декабрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, «Крәҫтиән иттифағы» милли ихтилалсылар ойошмаһы ҡатнашыусыһы булараҡ 58-11 статья буйынса ғәйепләнә. Ғәйепләү иҫбат ителмәгәс енәйәт эше туҡтатыла.
1932—1939 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтында тел ғилеме кафедраһы мөдире вазифаһын башҡара.
1968 йылдың 3 декабрендә Өфөлә вафат була. Мосолман зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге этнопедагогика, география, этнография, этнолингвистика, башҡорт тел ғилемен өйрәнеүгә арналған. 40-тан артыҡ фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән терминологик һүҙлектәр һәм башҡорт теле буйынса дәреслектәр авторы.
СССР Фәндәр Академияһы ойошторған халыҡ ижадын, башҡорт халҡының йәнле һөйләү телен өйрәнеү буйынса комплекслы экспедицияларҙа ҡатнаша, мәктәп уҡыусылары һәм өлкәндәр, хөкүмәт органдарында эшләүселәр өсөн дәреслектәр, ҡулланмалар һәм программалар төҙөй. Ике, өс телле һәм термиопологик һүҙлектәр төҙөүҙә өүҙем ҡатнаша.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Шакирова Ғәфифә Яҡуп ҡыҙы (1891—1958) Ябалаҡ ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған.
Улы — Шакиров Миҙхәт Закир улы (1916—2004), КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1969—1987). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981), Ленин ордены кавалеры (1964, 1971, 1976, 1981, 1986). Уның улы Шакиров Рифхәт Миҙхәт улы (1945 т.), инженер-механик, техник фәндәре докторы (1985), профессор (1991).
Ҡыҙы — Шакирова Лиә Закир ҡыҙы (1921—2015), педагогия фәндәре докторы (1974), профессор (1975). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), СССР мәғарифы отличнигы (1976), Ленин ордены кавалеры (1971).
Савченко Юрий Николаевич
Савченко Юрий Николаевич (2 декабрь 1925 йыл — 5 сентябрь 2014 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең табип-нейрохирургы, педагог һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы, профессор. РСФСР-ҙың фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1990). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2004).
Биографияһы
Юрий Николаевич Савченко 1925 йылдың 2 декабрендә Томск ҡалаһының билдәле медицина профессоры Савченко Николай Иванович (1896—1980) ғаиләһендә тыуған.
1942 йылда, ун ете йәшендә, Ю. Н. Савченко Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм ҡыҫҡа ваҡытлы Өфө һәм зенит-артиллерия хәрби училищеһының курстарын үткәндән һуң, ғәмәлдәге армияға фронтҡа ебәрелә, Бөйөк Ватан һуғышында 286-сы гвардия зенит артиллерияһы полкының 6-сы гвардия танк корпусы 3-сө гвардия танк армияһы составында ҡатнаша, гвардия кесе лейтенанты һәм лейтенант, взвод командиры һәм зенит батареяһы командиры була. 1-се Украин фронтында һуғыша, Украина, Польша, Австрия һәм Германияны азат итеүҙә ҡатнаша, Берлин ҡалаһын штурмлауҙа һәм Прага ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышта ҡатнашыуы өсөн I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдан алып 1950 йылға тиклем Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡый. 1950 йылдан ординатурала белем ала. 1951 йылдан 1954 йылға тиклем Ленинград фәнни-тикшеренеү нейрохирургия институтында аспирантурала уҡый. 1954 йылдан 1958 йылға тиклем Европа институттарында, башлыса, Монреаль неврология институтының нейрохирургия кафедраһында стажирровка үтә.
1970 йылдан алып 1997 йылға тиклем — ассистент, доцент, профессор һәм неврология кафедраһы мөдире булып эшләй, 1997 йылда — Омск дәүләт медицина институтының дауалау факультеты деканы. Уҡытыусылыҡ эшмәкәрлеге менән бер рәттән — һаулыҡ һаҡлауҙың Омск өлкә бүлегенең неврология һәм нейрохирургия буйынса штаттан баш белгесе. Төп эшмәкәрлегенән тыш Ю. Н. Савченко неврологтарҙың фәнни йәмғиәте бүлексәһе рәйесе, нейрохирургтарҙың Бөтә донъя ойошмалары ағзаһы, нейрохирургтарҙың Бөтә союз йәмғиәте идараһы ағзаһы булып тора.
1954 йылдарҙа Н. Ю. Савченко «медицина фәндәре кандидаты» ғилми дәрәжәһенә «Нарушение функций некоторых внутренних органов у больных с опухолями спинного мозга» темаһына диссертация яҡлай, 1968 йылда — «медицина фәндәре докторы» дәрәжәһенә «Функционально-морфологическая характеристика эпилепсии и сходных состояний» темаһына диссертация яҡлай.
Ю. Н Савченко етәкселегендә ике тиҫтәнән ашыу кандидатлыҡ һәм докторлыҡ диссертацияһы яҡлана, ул 300-гә яҡын ғилми эштәр, шул иҫәптән монография, уйлап табыу таныҡлығы авторы булып тора.
1990 йылда КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР Министрҙар Советы ҡарары менән Ю. Н. Савченко Фән һәм техника өлкәһендә дәүләт премияһына лайыҡ була.
2004 йылдың 8 майында Рәсәй Президенты Указы менән «һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге ҡаҙаныштары һәм күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн» Ю. Н. Савченко РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән почетлы исемгшә лайыҡ була.
2014 йылдың 5 сентябрендә Омск ҡалаһында вафат була, Иҫке-Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы
Янғуразов Әхмәт Мөхәмәтвәли улы (10 сентябрь 1910 йыл—12 сентябрь 1978 йыл) — иҡтисадсы. Иҡтисад фәндәре канидаты (1953). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1974). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. . Ҡыҙыл Йондоҙ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.