cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ Осетия дәүләт медицина академияһы
Тарихы
Вуз студенттары төрлө фәнни конференцияларҙа, Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара олимпиадаларҙа ҡатнаша, уларҙа бик йыш призлы урындар яулай. СОГМА сығарған студенттарға сит илдәрҙә лә һорау ҙур.
Факультеттары
Хәҙерге ваҡытта уҡыу йортонда биш факультет бар: дауалау, стоматология, педиатрия, фармацевтика, медицина-профилактика.
Билдәле уҡытыусылар
Брин Вадим Борисович (1943) — медицина фәндәре докторы, профессор, РАЕН ағзаһы, физиология кафедраһы мөдире.
Плахтий Сергей Яковлевич (1935) — гуманитар, социология һәм иҡтисад фәндәре кафедраһы профессоры, күп китаптар һәм монографиялар авторы.
Хетагурова Зара Владимировна (1933—2014) — медицина фәндәре докторы, профессор, табип-ревматолог.
Касохов Тимофей Борисович (1960) — медицина фәндәре докторы, профессор, Төньяҡ Осетия-Алания Республикаһының атҡаҙанған табибы, РАЕ-ның атҡаҙанған фән һәм мәғариф эшмәкәре, 3-сө балалар ауырыуҙары кафедраһы мөдире.
Етәкселеге
Ректоры (2015 йылдан) — Ремизов Олег Валерьевич.
Президенты — Салбиев Казбек Дахцикоевич.
Туҡмаҡлы
Туҡмаҡлы (Тукмаклы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203828004.
Ниғмәтулла ауыл Советы (Әлшәй районы)
Ниғмәтулла ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 60-З һанлы «Башҡортостан Республикаһында айырым ауыл биләмәләренең сиктәрен үҙгәртеү һәм берләштереү тураһындағы» Законына ярашлы Ниғмәтулла ауыл Советына Байдаковка ауыл Советы ҡушыла, административ үҙәге Ниғмәтулла ауылында урынлаша.
Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы
Кәлимуллин Сәмиғулла Мәсифулла улы (25 август 1914 йыл — 19 сентябрь 1989 йыл) — рәссам-сәхнә биҙәүсе. 1946—1974 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры рәссамы. 1954 йылдан СССР-ҙың Рәссамдар, 1947 йылдан — СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1955).
Биографияһы
1940 йылда Өфө сәнғәт училищеһын тамамлай һәм Баймаҡ колхоз-совхоз театрының директоры була.
Театрҙа Сәмиғулла Кәлимуллин 30-ға яҡын спектаклде биҙәй, шул иҫәпкә Уильям Шекспирҙың «Отелло» (1954), Лев Толстойҙың «Тере мәйет» (1958); Әнғәм Атнабаевтың «Ул ҡайтты» (1960), Ибраһим Абдуллиндың «Онотолған ант» (1967); Зәйнәб Биишеваның «Нәҙер» (1974), Мостай Кәримдең «Ҡыҙ урлау» (1958) әҫәрҙәренә ҡуйылған спектаклдәре лә инә.
Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Мәскәүҙә А. А. Бахрушин исемендәге театр музейында һаҡлана.
Күргәҙмәләре
Сәмиғулла Мәсифулла улы 1938 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Мәскәүҙә башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында (1955), Ленинградта БАССР мәҙәниәте көндәрендәге күргәҙмәләрҙә ҡатнаша (1969).
Өфөләге шәхси күргәҙмәләре (1964, 1973).
Синара (Иҫәт ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Екатеринбург ҡалаһынан Тинес йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Акула
Аку́лалар (Selachii)  — кимерсәкле балыҡтар (Chondrichthyes), пластина айғолаҡлылар (Elasmobranchii) иҫәбенә инә. Үҙҙәренә башҡа үҙенсәлектәренән: торпедаға оҡшаған оҙонса кәүҙәле, ҡойроҡта ҙур гетероцеркаль йөҙгөс, ғәҙәттә һәр яңағында ла бик күп үткер тештәре була.
«Аку́ла» һүҙе боронғо исланд «hákall» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Иң боронғо төрҙәре 420—450 млн йыл элек йәшәгән
Бөгөнгә 450 төрө билдәле: тәрән һыуҙа йәшәүсе 17 сантиметр ғына оҙонлоҡтағы ваҡтары Etmopterus perryi, иң оҙон балыҡ һаналған кит һымаҡ акула (Rhincodon typus) — оҙонлоғо 20 метрға етә.
Диңгеҙҙәрҙә һәм океандарҙа ныҡ таралған, һыуҙың өҫкө ҡатламында ла, 2000 метр тәрәнлектә лә йәшәй. Башлыса диңгеҙ һыуында көн итһәләр ҙә, сөсө һыуҙа йәшәй торғандары ла бар.
Күпселек акулалар йыртҡыс хайуандар иҫәбенә инә, әммә 3 төрө — кит һымағы, гигант һәм ҙур ауыҙлы акулалар — фильтраторҙар, улар планктон, кальмар һәм ваҡ балыҡтар менән туҡлана.
Һөлдәһе
Акуланың һөлдәһе һөлдә балыҡ һөлдәһенән һиҙелерлек айырыла — унда һөйәк юҡ, һәм ул тулыһынса шмәк туҡымаларынан барлыҡҡа килгән. Һуңғы асыштар буйынса эволюция процесында һөйәктәр юғала. Һөлдәлә түбәндәге бүлектәр бүленә:
Аксиаль һөлдә — күп һанлы умыртҡа һөйәгенең умыртҡа һөйәге;
Ике киҫәкле баш һөйәге — баш мейеһе ҡумтаһы һәм ауыҙ ҡыуышлығы һәм гильза аппараты һөлдәһе;
Пектораль һәм ҡорһаҡ ҡауырһындары менән парлы аяҡ-ҡулдар;
Ишһеҙ йөҙгөстәр — ҡағиҙә булараҡ, ҡойроҡ, аналь и ике арҡа йөҙгөсө.
Теймәгән ҡауырһындар һөлдәһе мускулға сумған һәм фин нигеҙенә үтеп ингән радиалдарҙан тора. Каудаль фин — гетероцеркаль, ә умыртҡа һөйәгенең осо уның өҫкө ҡалағына инә. Ҡауырһын ҡалаҡтарын эластотрихиялар тотоп тора.
Тиреһе
Акулаларға хас плакоид ҡабырсаҡтары балыҡтар араһында филогенетик йәһәттән иң боронғоһо булып тора. Ҡабырсаҡтары — тиренән тышҡа сығып торған шпик менән тамамланған ромбик плиталар. Структураһы һәм көсө буйынса ҡабырсаҡтар тешкә яҡын, был уны тире тештәре тип атарға сәбәп бирә. Был тештәрҙең нигеҙе киң, тигеҙләнгән формаһы һәм бик күренекле билдәләнгән тажы бар. Күпселек осраҡта таждар бик үткер һәм бер-береһенә һығыла, шуға күрә ҡулыңды баштан ҡойроҡҡа йтабан күсереп барһаң, тире сағыштырмаса шыма булып күренергә мөмкин, ә киреһенсә — кире яҡҡа һыпырһаң, тупаҫ, шытырҙап тора.
Кабырза
Кабырза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Акула
Тиреһе
Минераль өлөшө корий күҙәнәктәренән барлыҡҡа килгән дентиндан тора, ул ҡабырсаҡтарҙың тоташтырғыс туҡыма нигеҙен нығыта. Дентин составы һөйәккә яҡын, әммә тығыҙыраҡ. Тештәрҙең дентин ҡатламы коллаген кейгән ҡаты минераль апатиттан тора. Микроструктураһы арҡаһында тештәрҙең ныҡлығы һәм тотороҡлолоғо акуланы яҡшы һаҡлаусы ҡабыҡ менән тәьмин итә (эре хайуандарҙан да, шул иҫәптән башҡа акулаларҙан да, бәләкәй паразиттарҙан да), шул уҡ ваҡытта кольчуга кеүек ҡамасауламай. Плакоид шкалаһының шпиктары тағы ла сыҙамлыраҡ, сөнки ул эпидермистың базаль ҡатламы күҙәнәктәренән барлыҡҡа килгән эмаль — витродентин аналогы менән ҡапланған. Плакоид тәңкәһенең ҡан тамырҙары һәм нервы остары менән тоташтырылған туҡыма тултырылған ҡыуышлығы бар.
Кабырза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Акула
Тиреһе
Акуланың кәүҙәһеннең шыуып торған формаһында (обтекаемость) тире тештәренең формаһы, урынлашыуы һәм составының ҡушылыуы ҙур роль уйнай. Мәҫәлән, аҡ акулала был тештәргә рельефлы протрузиялар гольф-туп хәрәкәт иткәндә күҙәтелгән аэродинамик эффект менән сағыштырырлыҡ гидродинамик эффект тыуҙыра. Иң бәләкәй протрузиялар һәм депрессиялар булыуы турбулентлыҡты һиҙелерлек кәметә. Тештәрҙең формаһы, төҙөлөшө, ҙурлығы төрҙәрҙән төрҙәргә тиклем үҙгәреп тора. Ғалимдар фекеренсә, иң етеҙ төрҙәрҙең тиреһе һыуға ҡаршы тороу һәләтен 8 процентҡа тиклем кәметә. Мако акулаһы, һығылған ҡабырсаҡтар, һөйрәлеүҙе тағы ла кәметергә һәләтле, был уның тиҙлеге сәғәтенә 80 км-ға тиклем тиҙлекте арттыра Бынан тыш, тештәрҙең гидродинамик үҙенсәлектәре һунарсыға тағы ла бер файҙалы йоғонто яһай — шау-шыуһыҙлыҡ. Ҡауырһындары хәрәкәт иткәндә тауыш тулҡындары тыуҙырған һөйәкле балыҡтарҙан айырмалы рәүештә, аҡ акуланың йыртҡысты эҙәрлекләгәндә хәрәкәт итеүе уның ҡорбаны өсөн һөжүм мәленә тиклем тиерлек инҡар ителмәй тиерлек.
Кабырза
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акула
Таралыуы
Акулалар бөтә океандарҙа һәм климат зоналарында таралған. Күбеһенсә диңгеҙ һыуында йәшәйҙәр. Ҡайһы бер төрҙәр, мәҫәлән, үгеҙ акулаһы, киң таралған һоро акула һәм башҡалар сөсө һыуҙа йәшәргә һәләтле, йылғаларға ярайһы уҡ алыҫ йөҙөп йөрөй. Никарагуаның яңы күлендә тоҙло һыуҙарға йөҙөп бармаған акулалар бар.
Курашов Сергей Владимирович
Курашов Сергей Владимирович (18 сентябрь (1 октябрь) 1910 йыл, Тамбов губернаһы   — 27 август 1965 йыл, Мәскәү) — СССР һаулыҡ һаҡлау эшмәкәре һәм йәмәғәт эшмәкәре, СССР ФА ағза-корреспонденты (1965), СССР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау министры (1959—1965).
Акула
Таралыуы
Тәрәндә улар башлыса 2000 метрға тиклем, ҡайһы берҙә 3000 метрға тиклем төшә, ә түбәндә бик һирәк күҙәтелә. Португал акулаһы 3700 м тәрәнлектә йәшәй ала.
Иҫкәрмәләр
Төркөм:Хайуандар
Курашов Сергей Владимирович
Биографияһы
1931 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тәмамлай, 1941 йылдың май айынан алып 1942 йылдың мартына тиклем — Ҡазан медицина институты ректоры, ул 1966—1994 йылдарҙа С.В. Курашов исемен йөрөтә.
1936—1941 йылдарҙа аҡылы зәғифлеләр өсөн Ҡазан округ дауаханаһының баш табибы булып эшләй (хәҙер Татарстан Республикаһының В.М. Бехтерев исемендәге республика клиник психиатрия дауаханаһы)
Төп эштәре һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороуға, балалар һәм йәш үҫмерҙәр сәләмәтлеген һаҡлауға, курорт эшен үҫтереүгә, сит ил һаулыҡ һаҡлауға бағышланған
Күп томлыҡ «Законодательство по здравоохранению СССР» баҫмаһының мәхәррире.
Залужье (Ырымбур өлкәһе)
Залужье — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ҡасаба.
Курашов Сергей Владимирович
Биографияһы
1962 йылда 15-се Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы президенты.
Залужье (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Залужье ҡасабаһы Яңы Уральск ауылынан 8 км түбәнерәк Яйыҡ йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Курашов Сергей Владимирович
Биографияһы
22-се КПСС съезында (1961), КПСС ҮК ағзаһына кандидат итеп һайлана.
Залужье (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Залужье ҡасабаһы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә дөйөм. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
.
Тарихы
Залужье ауылы Октябрь революцияһына тиклем Аул N° 1, һуңғараҡ — Аул N° 8 тип аталып йөрөгән. 1960 йылғы исемлектәрҙә — «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы. 1966 йылдың 17 октябрендә РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы «Ырымбур өлкәһенең ҡайһы бер тораҡ пункттарының исемен үҙгәртеү тураһында» Указ ҡабул итә. Указ шул йылда «Ведомости Верховного Совета РСФСР» журналының 42-се һанында баҫылып сыға (20 октябрь). Шул Указға ярашлы, «Приуральский» совхозының 3-сө фермаһы Залужье тип атала башлай.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, яҙғы ташҡында Яйыҡ йылғаһында һыу ҡасаба сигенә тиклем килеп етә, һуңынан был туғайҙарҙа күпереп һутлы үлән үҫә, шунда бесән сабалар, мал көтәләр. Бына шул туғайҙар аръяғында ултырған ауыл Залужье (Туғай аръяғы) тип атала ла инде.
Август
Август (Урағай)
Башҡортостан
10 — Башҡортостан умартасылары көнө
Курашов Сергей Владимирович
Биографияһы
СССР Юғары Советы 5-6-сы саҡырылыш һәм РСФСР-ҙың 4-се саҡырылыш депутаты.
1965 йылдың 27 авгусында вафат була, көлө һалынған урна Мәскәүҙең Ҡыҙыл майҙанында стенала урынлаштырыла.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, ике «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
Ҡазан
Ҡазанда Курашов исеме урам аталған. Курашов урамында, атап әйткәндә, Ҡазан дәүләт медицина университеты урынлашҡан, ул элек, 1966 йылдан 1994 йылға тиклем, шулай уҡ уның исемен йөрөткән (С.В. Курашов исемендәге Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Ҡазан дәүләт медицина институты). Хәҙерге ваҡытта университетта Сергей Владимирович Курашов исемле стипендия бар.
Ниғмәтйәнов
Ниғмәтйәнов(а), Ниғәмәтйәнов(а) — фамилия.
Талүлән
Талүлән, баллы ҡыуаҡ (Дрок краси́льный, Дрок кровожа́дный, Genísta tinctória) — ғаиләһенән 0,5-1,5 м бейеклегендәге ағыулы ҡыуаҡ. Июнь-июль айҙарында һары сәскә ата, июль-августа емеше өлгөрә.
Таралыуы
Нигеҙҙә ҡоро тупраҡлы ҡарағай урмандарында, урман ситендә, тау-ҡыуаҡлыҡ биттәрендә, юл буйҙарында үҫә. Бөтә Евразияға таралған. Башҡортостандың бөтә райондарында ла үҫә.
Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы
Әхмәтвәлиев Рәсих Хасип улы (27 декабрь 1956 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2010). 1992 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, Maison Artistes des ағзаһы, France (2002).
Биографияһы
Рәсих Хасип улы Әхмәтвәлиев 1956 йылдың 27 декабрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Бикәй ауылында донъяға килә
Мәктәптән һуң уҡыуын Өфө музыка-педагогия училищеһының художество-график факультетында дауам итә. Училищены тамамлағас, 1976 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә.
1981 йылда М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының художество-график факультетын тамамлай
«Инйәр» ижади төркөмө ағзаһы (1989—1993), 1992 йылдан алып РФ Рәссамдар союзы ағзаһы, 1990 йылдан алып «Сыңғыҙхан» ижади берекмәһе ағзаһы.
1991 йылда Америка Ҡушма Штаттарында эшләй.
2002—2008 йылда Францияла йәшәй һәм эшләй (Онфлер,Париж ҡалаларында), ул унда Bartoux галереяһы менән хеҙмәттәшлек итә, 2009 йылда — Visio dell’Arte, Paris галереяһы менән Францияның «Көҙгө салон», Карузель Де-Лувр париж күргәҙмәләрендә ҡатнаша. Париж, Онфлёр, Сан-Поль Ванс, Межев, Куршавель ҡалаларының Роберт Барто галереяларында даими экспозициялары бар.
Кубист техникаһында эшләй, үҙ эштәренең стилен фигуратив сәнғәт тип иҫәпләй. Һынлы сәнғәтенең төп темаһы — ҡатын-ҡыҙ матурлығы, ҡыйыу һыбайлы образы.
Рәссамдың картиналары Третьяков дәүләт галереяһында, М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт сәнғәт музейында (Өфө), Новосибирск дәүләт сәнғәт музейында, Тулуз Лотрек музейында (Париж, Франция), Лондон сәнғәт академияһында (Англия), «Ҡазан» Милли мәҙәниәт үҙәгендә (Ҡазан), «Мираҫ» галереяһында (Өфө), «Academia» сәнғәт галереяһында (Өфө), ГНИ «Урал» МК һәм НП БР (Өфө) һаҡлана.
Эштәре
«Ню» (2001), «Йәйге ел» (1997), «Сәскә еҫе» (De fleur Parfum) (2002), «Les transparantes cavaliers» (2008) һ. б.
Күргәҙмәләре
1983 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Республика һәм бөтә союз художество күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
Шәхси күргәҙмәһе Францияла «Сант-Катерин» галереяһында үтә.
Турата
Турата — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сентябрь
Сентябрь (Һарысай)
Маевка (Мишкә районы)
Маевка (Маевка) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 452350, ОКАТО коды — 80243880003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Акпе-озень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белоруссия милли парктары һәм ҡурсаулыҡтары исемлеге
Беларусь Республикаһы территорияһында 2 ҡурсаулыҡ һәм 4 милли парк бар.
Босний теле
Босний теле (босняк, босан, бошняк; үҙ исеме: bosanski jezik / босански) — көньяҡ славян төркөмө теле. Традицион рәүештә сербохорват этнолекты иҫәпләнә.
Хервупыря-Яха
Хервупыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нгарка-Пыря-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Босний теле
Яҙмала латиница, һәм кириллица, элек ғәрәп яҙмаһы, глаголица, босанчица (кириллицаның урындағы төрө) ҡулланылған.
Ареалы һәм һаны
Шулай уҡ Көнбайыш Европа, Төркиә һәм Төньяҡ Америка илдәренең хеҙмәт мигранттары, иммигранттар һәм уларҙың нәҫелдәре араһында босний теле таралған.
Төркиәлә, төрлө баһалар буйынса, 100 меңдән 200 тиклем босний телендә кеше һөйләшә.
Социолингвистик мәғлүмәттәр
Босний теле Боснияла һәм Герцеговинала серб һәм хорват теле менән бер рәттән рәсми тел булып тора. Унда өс тел рәсми һанала. Республикала билдәләнгән тиң хоҡуҡлылыҡ һәм рәсми декларацияланған телдәр булғанда, уларҙы этник-территориаль билдәһе буйынса (айырым уҡытыу, киң мәғлүмәт сараларын ың милли йүнәлеше) ҡулланыу дифференциацияһы барлыҡҡа килә. Быға ярашлы, Босния һәм Герцеговинала босний теле тик мосолман общиналарын символлаштыра (әҙәби телдәрҙең байтаҡ оҡшашлығын һәм һөйләшеүселәрҙең диалект айырмаларын иҫәпкә алып, һәр ваҡыт уларҙың милли сығышы менән яраҡлаштырыла).
Босния һәм Герцеговинанан тыш, босний теле Сербияның ҡайһы бер төбәктәрендә рәсми статусҡа эйә. Төбәк телдәре йәки аҙ һанлы телдәр тураһында Европа хартияһын ратификациялаусы Югославияның 2006 йылғы декларацияһында яҡлау һәм үҫтереү гарантияланған телдәр иҫәбенә босний теле лә инндерелә.
Сербияла урындағы үҙидара тураһындағы закондарға ярашлы, босний теле Санджак тарихи өлкәһенең Раш һәм Златиборд округтарының бер нисә округында сербтар менән бер рәттән икенсе рәсми тип танылды. «Косовоның ваҡытлыса үҙидараһының Конституция нигеҙҙәре» буйынса дәүләттең бөтә закондары албан, серб, инглиз, төрөк һәм босний телдәрендә баҫыла. Ул 2001 йылда Косово төбәгенең серб регионында төп закон сифатында ҡабул ителә, ул де-факто Косово Республикаһының бойондороҡһоҙ дәүләт булып тора. Босний теленә төрөк һәм сиған телдәре менән бер рәттән был телдәрҙе йөрөтөүселәр һаны 5 % кәм булмаған Косовоныңтеге йәки был төбәгендә рәсми таныу хоҡуғы бирелә. 2008 йылдан алып Драгаш общинаһы — босний телен рәсми телдәргә (албан һәм серб телдәре менән бер рәттән) индергән берҙән-бер төбәк (халыҡтың төп халҡын албандар һәм горан милләтенең славян-мосолман этник төркөмө тәшкил итә).
Шулай уҡ босний теле Черногорияла ҡанун тарафынан танылған төбәк теле булып тора.
2005 йылдан Сербский Республикаһында Мәғариф министрлығы језик босански «босний теле», «боснийлылар теле» атамаһы урынына рәсми рәүештә «босняц теле», «босний теле» тигән исем индерә. Был ҡарар урындағы мосолман халҡында ҡаршылыҡ тыуҙыра.
Тел үҙенсәлектәре
Босний әҙәби теле нормаларының (ул штокав һөйләшенә (сербский, хорват һәм черногор) нигеҙләнгән өс әҙәби стандарттан айырылып тора) төп билдәләренә инә:
Грамматикала босний теленең серб һәм хорват әҙәби телдәренән айырмаһы юҡ.
Калинишна
Калинишна — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ручьи йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 6 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казас (Уҫы ҡушылдығы)
Казас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Спорт ориентирлашыуы
Спорт ориентирлашыуы — спортсыларҙың спорт картаһы һәм компас ярҙамында билдәле булмаған трассаны ошо төбәктә урынлашҡан контроль пункттары (КП) аша үтеүен үҙ эсенә алған спорт төрө. Ярыш һөҙөмтәләре дистанцияны үтеү ваҡытына (ҡайһы бер осраҡта штраф ваҡыты ла быға индерелә) йәки йыйылған мәрәйҙәр һанына ҡарап сығарыла.
Тарихы
Борон замандан урында тейешле йүнәлеш ала белеү (ориентирлашыу) оҫталығы һәм юл үтеү күнекмәләре киң файҙаланылған, әммә тарихи факттарҙы күҙәтеүҙе Европаның төньяҡтағы илдәрендә үткәрелеп килгән хәрби ярыштарҙан башлау дөрөҫөрәк булыр. Спорт төрө булараҡ ориентирлашыуҙың барлыҡҡа килеүен XIX быуат аҙағында Швеция, Норвегия, Бөйөк Британияның хәрби гарнозондары араһында ярыштар үткәрелә башлау менән бәйләргә кәрәк.
1897 йылдың 31 октябрендә Осло (Норвегия) янында Тьалве спорт клубы граждандар араһында ориентирлашыу буйынса тәүге күмәк ярышты үткәрә. Хәҙерге заман ориентирлашыу ярыштары 1918 йылда барлыҡҡа килә. Майор Эрнст Килландер, Стокгольм һәүәҫкәр спорт ассоциацияһы Президенты, швед ауылдары урынлашҡан тәбиғи мөхитте уның хәрби тәжрибәһенә нигеҙләнгән яңы спорт төрө өсөн файҙаланырға ҡарар итә. Ярышты соҡор-саҡырлы урында үткәреүҙе уйлап таба, был осраҡта спортсы йүгереп кенә ҡалмай, ә, карта һәм компас ҡулланып, үҙ маршруттарын табырға тейеш була.
1946 йылда ориентирлашыусыларҙың Скандинавия комитеты булдырыла, ул халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә юл аса.
1960 йылда Стокгольм янында ете ил ҡатнашлығында Асыҡ халыҡ-ара ярыштар булып үтә.
1961 йылдың 21 майында Копенгагенда үткәрелгән конгреста Халыҡ-ара ориентирлашыу спорты федерацияһы булдырыла. Европаның 10 иле — Болгария, Чехословакия, Дания, ГДР, Финляндия, Венгрия, Норвегия, Швеция, Швейцария, ГФР ориентирлашыу федерацияның тәүге ағзалары булып теркәлә.
Йүгереп ориентирлашыу
Йүгереп ориентирлашыу ярыштары бирелгән йүнәлеш («ЗН»), һайлап алыу («ВО») һәм хатта маркёрлы трасса («МТ») кеүек һәм башҡа төрлө дисциплиналар буйынса күп һанда үткәрелә. Йүгереп спорт ориентирлашыу буйынса донъя чемпионаты 1966 йылдан үткәрелә.
Саңғыла ориентирлашыу
Саңғыла ориентирлашыу буйынса ярыштар тотороҡло ҡар япмаһы булған шарттарҙа түбәндәге дисциплиналарҙа үткәрелә: бирелгән йүнәлеш, маркёрлы трасса, Ориентатлон (Ski-O-thlon) — алдағы ике төрҙөң комбинацияһы. Бирелгән йүнәлеш ярыштарында спортсы саңғы юлдары, шулай уҡ саңғыла хәрәкәт итеү тиҙлеген билдәләүсе төрлө төрҙәге саңғы юлдары төшөрөлгән махсус картаны файҙалана. Саңғыла ориентирлашыу спорты буйынса Донъя чемпионаттары 1975 йылдан алып үткәрелә.
Тимербулат
Тимербулат — ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған ир-ат исеме.
Спорт ориентирлашыуы
Велосипедта ориентирлашыу
Велосипедтарҙа ориентирлашыу ярыштары түбәндәге дисциплиналарҙа үткәрелә: бирелгән йүнәлеш, маркёрлы трасса, һайлап алыу йәки ошо төр ярыштарҙың комбинациялары. Спорт картаһында велосипедта үтеү тиҙле генә йоғонто яһайасаҡ юл төрҙәре күрһәтелә. Велосипедтарҙа ориентир табыу спорты буйынса донъя чемпионаттары 2002 йылдан алып үткәрелә.
Тимербулат
Этимологияһы
Тимербулат — «тимер» һәм «булат» һүҙҙрен ҡушып яһалған ҡушма исем. Ныҡлыҡ билдәһен аңлата.
Спорт ориентирлашыуы
Дөрөҫ ориентирлашыу, трейл ориентирлашыуы
Халыҡ-ара исеме —Trail Orienteering (TrailO, шулай уҡ PreO, Рәсәйҙә иҫкесә исеме — «һуҡмаҡ буйынса ориентирлашыу») — карта ярҙамында урындағы хәлде дөрөҫ баһалауҙы үҙ эсенә алған ориентирлашыу төрө. Ҡатнашыусылар контроль ваҡытта (ғәҙәттә бирелгән эҙмә-эҙлелек менән) һәр береһендә күҙ күреме алыҫлығында бер нисә призма (флаг) урынлаштырылған пункттарҙан торған араны үтә. Ҡатнашыусылар урында ошо призмаларҙың (флагтарҙың) ҡайһыныһы картала билдәләнгән нөктәгә һәм бирелгән легендаға тап килеүен (береһе лә билдәләнмәүе һәм тап килмәүе ихтимал) асыҡларға һәм теркәп ҡуйырға бурыслы. Шул уҡ ваҡытта картаға урында булған ориентирҙарҙың ҡайһы берҙәре аңлы рәүештә индерелмәүе лә мөмкин.
Тимербулат
Билдәле шәхестәр
Тимербулат Имашев (Булат Имашев) (27 февраль 1908 йыл — 12 апрель 1946 йыл) — театр актёры һәм режиссёр. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1944), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1942). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944).
Спорт ориентирлашыуы
Дөрөҫ ориентирлашыу, трейл ориентирлашыуы
Ҡатнашыусыларҙың рөхсәт ителгән һуҡмаҡтар (юлдар) йәки төбәктең маркёрланған участкалары аша ғына хәрәкәт итеүе ҡаралған. Спортсы үҙе һайлап йәйәү (йүгереп) йәки велосипедта, йәки ҡул йәки электр моторы ярҙамында хәрәкәткә килтерелгән бер урынлыҡ коляскала старт алырға мөмкин. Араны үтеү ваҡыты иҫәпкә алынмай, һөҙөмтә тик дөрөҫ яуаптар һанына ҡарап иҫәпләнелә. Дистанцияны үтеү ваҡыты иҫәпкә алынмай, ярыш һөҙөмтәһе дөрөҫ яуаптар һаны буйынса билдәләнә. «Тайм-КП» тип аталған ҡайһы бер контроль пункттарында ҡарар ҡабул итеү ваҡыты өҫтәлмә рәүештә теркәлә, ләкин бындай осраҡта контроль пункттар араһында хәрәкәт итеү ваҡыты иҫәпкә алынмай.
Тимербулат
Билдәле шәхестәр
Тимербулат Каримов (2 ноябрь 1974 йыл) — Рәсәй эшҡыуары, Иваново өлкәһенең Плёс ҡала Советы рәйесе, "Мостай Кәрим фонды"н ойоштороусыларҙың береһе, күренекле башҡорт яҙыусыhы Мостай Кәримдең ейәне. Рәсәйҙең Дуҫлыҡ ордены кавалеры (2018).
Спорт ориентирлашыуы
Дөрөҫ ориентирлашыу, трейл ориентирлашыуы
Теүәл ориентирлашыу буйынса донъя чемпионаты (World Trail Orienteering Championships — WTOC) 2004 йылдан алып үткәрелә. Ярыштар баштан уҡ классик дистанцияла (элек «TrailO», хәҙер «PreO») үткәрелеп килә. 2013 йылдан Донъя чемпионаты программаһына «Спринт» («ТемпО») дисциплинаһы индерелә. Спринт тик "Тайм-КП"ларҙан ғына тора. 2016 йылдан команда ярыштары «Трейл-О Эстафеталарҙа» (TrailO Relay) ярыштары менән алмаштырыла.
Бирелгән йүнәлештә ориентирлашыу
Бирелгән йүнәлештә ориентирлашыу «ЗН» дистанцияны бирелгән тәртиптә үтеүҙе күҙҙә тота. Ҡатнашыусы старт бирелгән ваҡытта (айырым осраҡтарҙа стартҡа тиклем 1 минут ҡалғас) старт урыны, КП, линияларҙың тотошҡан урындары күрһәтелгән һәм КП-ларҙы эҙмә-эҙлелектә үтеү билдәләнелгән картаны ала. Еңеүсе дистанцияны иң ҡыҫҡа ваҡытта үтеүгә ҡарап билдәләнә.
Тимербулат
Фамилияларҙа
Тимербулатов Вил Мамил улы (1 июнь 1952 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. профессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998). Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры (1994—2011).
Спорт ориентирлашыуы
Бирелгән йүнәлештә ориентирлашыу
Спорт лабиринты (ультраспринт) ярыштары бәләкәй майҙансыҡта яһалма тотҡарлыҡтар араһында үткәрелә. Уның оҙонлоғо 100—500 метр тәшкил итә, лабиринт карталарының масштабы 1:100 була.
Тимербулат
Фамилияларҙа
Тимербулатов Мәхмүт Вил улы (24 ғинуар 1974 йыл) — ғалим-хирург, проктолог. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2018), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы профессоры (2016), медицина фәндәре докторы (2004).Рәсәй хирургтар йәмғиәте һәм Рәсәй эндоскопик хирургтар йәмғиәте, Башҡортостан Республикаһы хирургтар ассоциацияһы Президиумы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге Дәүләт премияһы (2007), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Ғ. Х. Ҡоҙаяров исемендәге премияһы (2000) лауреаты.
Спорт ориентирлашыуы
Маркёр трассаһында ориентирлашыу
Маркёрланған трассала «МТ» ориентирлашыу ҡатнашыусыға старт урыны билдәләнгән спорт картаһы бирелеүҙән ғибәрәт. Маркёрланған трасса буйынса барып, ҡатнашыусы юлында осраған КП-ларҙы картаға энә йәки масус компостер ярҙамында билдәләп ала. Финишта судьялар контроль пункттарының теүәл билдәләнеүен тикшерә һәм, хатаға ҡарап, штраф яҙа. Маркёрланған трассала ориентирлашыу ярыштары, нигеҙҙә, Рәсәйҙә һәм элекке СССР илдәрендә генә үткәрелә.
Башҡа классификациялары
Башҡа критерийҙар буйынса ла ярыштар айырыла:
Тимербулат
Фамилияларҙа
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы (2004), Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009) лауреаты.
Спорт ориентирлашыуы
Рәсәйҙә ориентирлашыу спорты
Рәсәйҙә ориентирлашыу спорты Федерацияһы булдырылған, «Рәсәй азимуты» тип аталған күмәк ярыштар уҙғарыла.
Рәсәй спортсылары донъя ориентирлашыу ярыштары элитаһына ҡарай, иң юғары кимәлдә үткәрелгән бөтә төр ориентирлашыу ярыштарында юғары баһалы бик күп миҙалдар яуланды. Ватан спорты тарихындағы тәүге ҡаҙаныштарҙың бер нисәһе генә: 1994 йылда Иван Кузьмин ориентирлашыу буйынса донъя чемпионатында отҡан Рәсәйҙең тәүге спортсыһы. Был хәл Италаияла спринт дистанцияһында саңғы ориентирлашыуы ярышында булды. Һөҙөмтәлә Иван Кузьминға Рәсәй оринтирлашыусылары араһында иң беренсе булып Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры исеме бирелде.
2005 йылда Руслан Грицан велосипедта ориентирлашыу буйынса донъя чемпионаттарында (Баньск-Быстрица, Словакия, 2005) Рәсәй ориентирлашыусылары араһында иң тәүге алтын миҙал яулаусы булды. Өҫтәүенә ул ошо чемпионатта ике алтын миҙал яуланы: урта һәм оҙон дистанцияларҙа.
2011 йылда Францияла Дмитрий Кучеренко трейл-ориентирлашыуҙа Рәсәй спортсылары араһында беренсе донъя чемпионы булды.
В. А. Михельсон исемендәге метеорология обсерваторияһы
'''В. А. Михельсон метеорология обсерваторияһы''' (Метеорологическая обсерватория имени В. А. Михельсона) — Рәсәйҙә, Мәскәүҙең Төньяҡ административ округында урынлашҡан метеорология обсерваторияһы. К. А. Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһының структура подразделениеһы булып тора. В. А. Михельсон исемендәге обсерватория комплексы төбәк әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә инә.
Урынлашыуы
В. А. Михельсон исемендәге метеорология обсерваторияһы Мәскәү ҡалаһының Төньяҡ административ округында, Петровский-Разумовский дәүләт ҡурсаулығы менән сиктәш К. А. Тимирязев исемендәге аыл хужалығы академияһы биләмәһендә урынлашҡан. Станция В. П. Горячкин исемендәге Мәскәү дәүләт агроинженерия университетының академия корпустары, тәжрибә ҡырҙары һәм ҡоролмалары менән уратып алынған.
Барометр табағы диңгеҙ кимәленән 163,4 метр бейеклектә ҡуйылған.
Тарихы
1865 йылда Пётр ауыл хужалығы академияһын төҙөгәндә даими метеорология күҙәтеүҙәре үткәреү зарурлығы тыуа. Ҙур әҙерлек эштәре алып барғандан һуң, бары тик 1879 йылдың 1 ғинуарында Ер эшкәртеү кафедраһы профессоры Фадеев метеорология приборҙарының беренсе күрһәткестәрен теркәүгә өлгәшә һәм Мәскәүҙәге һауа торошон тикшереүҙең өҙлөкһөҙ процесын башлап ебәрә. Күҙәтеүҙәр программаһы үҙ эсенә атмосфера баҫымын, температураны, ҡояш балҡышы, һауа дымлылығы, болотлолоҡто, ел тиҙлеге һәм йүнәлешен, тупраҡтың төрлө тәрәнлектә һәм атмосфера күренештәре ваҡытындағы температураһын, яуым-төшөм һәм ҡар ҡатламы характеристикаһын теркәүҙе үҙ эсенә ала. Рәсәй территорияһында 1886 йылда тап ошонда беренсе тапҡыр актинометрик күҙәтеүҙәр үткәрелә башлай.
Обсерватория үҫешенә билдәле физик һәм метеоролог, профессор В. А. Михельсон ярҙам итә, 1894—1927 йылдарҙа уның етәксеһе була. Уның инициативаһы менән ҡояш радиацияһын тикшереү киңәйтелә, тап ул актинометрик приборҙарҙың күбеһен эшләй.
1895 йылда В. А. Михельсон ауыл хужалығын күҙәтеү селтәре ойоштора, унда 161 пункты инә. Обсерватория алдынғы урынды биләй һәм ошо селтәрҙең фәнни-методик үҙәгенә әүерелә.
1927 йылда обсерватория В. А. Михельсон исемен йөрөтә башлай. 1930 йылдарҙа ул метеорология кафедраһының уҡыу базаһына әйләнә. Бында даими яңы технологиялар ҡулланыла һәм күҙәтеүҙәрҙең заманса методикаһы эшләнә.
Эшмәкәрлеге
Метеорология обсерваторияһы даими һауа торошо хаҡында мәғлүмәткә мохтаж бик күп ойошмалар менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра. Мәскәү метеобюроһы менән ҡыҫҡа ваҡытлы һауа торошо фаразы иҫәпләнә. Мәғлүмәттәрҙе Рәсәй гидрометүҙәге үҙ эшмәкәрлегендә ҡуллана.
Метеообсерватория мәғлүмәттәре сит илдәрҙә һәм беҙҙең илдә сығарылған агроклимат белешмләрендә, Агроклимат атластарында һәм башҡа баҫмаларҙа ҡулланыла.
Һуңғы йылдарҙа станция хеҙмәтен Мәскәү ҡалаһының бик күп хеҙмәттәре файҙалана:
Метеорология обсерваторияһының эшмәкәрлеген К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы студенттарына, аспиранттарына белем биреү маҡсатында ғилми эшмәкәрлектә киң ҡулланыла.
Кликен
Кликен (Klieken) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1113 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 65 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6869 һәм автомобиль коды — WB.
Фаруҡ
Фаруҡ — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фаруҡ (Фәрүҡ) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, яҡшыны, яманды айыра белеүсе тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Фаруҡ I (فاروق الأول‎ 11 февраль 1920 йыл — 18 март 1965 йыл) — 1936—1952 йылдарҙа Мысыр һәм Судан короле. Фаруҡ Мөхәммәт Али династияһына ҡараған һәм атаһы король Әхмәт Фуад I үлгәндән һуң тәхеткә ултыра. 1952 йылғы Июль революцияһы һөҙөмтәһендә ҡолатыла, Фаруҡ тәхеттән баш тартҡандан һуң, улы Әхмәт Фуад II, вариҫы сифатында, тәхеткә ултыра.
Фаруҡ мырҙа (1526 йыл — 1527 йыл) — Һиндостан һәм Афғанстан хакимы, юлбашсы, Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һалыусы (1526), шағир һәм яҙыусы Бабурҙың улы, шаһзада.
Ғатауллин Фәрүҡ Зәйнулла улы — Башҡортостан Республикаһындың Баймаҡ районындағы Ниғәмәт ауылының абруйлы кешеһе, БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы.
Октябрь
Октябрь (Ҡарасай)
Был байрам халыҡ-ара профессиональ һәм бөтәһе 54 42 ай була.
Татлы тамыр
Татлы тамыр (Лакри́ца, Соло́дка го́лая, Соло́дка гла́дкая, Лакри́чник, Glycyrrhíza) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 80 см-ға етә. Июнь-июль айҙарында аҡһыл миләүшә төҫлө сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Франция, көньяҡ көнсығыш Европа, төньяҡ Африка, Үҙәк Азияла таралған. Рәсәйҙең көньяҡ төбәктәрендә осрай. Башҡортостанда бик һирәк осрай. Шуға ла уны айырыуса һаҡсыл файҙаланыу талап ителә.
Тоҙҙар
Тоҙҙар — (salt, sal) — ҡатмарлы матдәләр, улар һыу иретмәһендә металл катиондарына һәм кислота ҡалдыҡтарына диссоциациялана. ИЮПАК — (International Union of Pure and Applied Chemistry, международная неправительственная организация, способствующая прогрессу в области химии) тоҙҙарҙы химик ҡушылма кеүек билдәләй. Улар катиондар менән аниондарҙан тора. Тағы бер билдәләмә бар: кислоталарҙың нигеҙҙәр менән ҡатнашып һыу бүлеп сығарыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән матдәләр тоҙҙар тип атала.
Бынан тыш,  металл катиондарынан башҡа тоҙҙарҙа аммоний катиондары NH4+ булырға мөмкин һәм уларҙың органик сығарылмалары, шулай уҡ комплекслы катиондар һ. б. Анион булып тоҙҙарҙа кислота ҡалдығының аниондары һанала; Брёнстенд кислоталарының, шулай уҡ органик булмаған һәм органик, бында ингән карбаниондар һәм комплекслы аниондар.
М. В. Ломоносов үҙенең химия һәм физика тураһында хеҙмәттәрендә  "тоҙ" : төшөнсәһен аңлатып яҙа:
"Тоҙҙар мурт матдәләр, һыуҙа эрей, өҫтәүенә, ул үтә күрелмәле; янмай, саф килеш, утҡа тәьҫире бар. Уларҙың төрҙәре: купорос, башҡа металл тоҙҙары, әсеүташ, натрий тоҙо, һыра ташы тоҙо һәм поташ (һелтеле тоҙ), осоусан аммиак тоҙы, селитра(аммоний), ябай шишмә тоҙы, диңгеҙ һәм таш нишатыры, инглиз тоҙы һәм башҡа химик юл менән алынған тоҙҙар."
Тоҙ төрҙәре
Тоҙҙарҙы, кислоталарҙағы протондарҙы алмаштырып йәки нигеҙҙәге гидроксо төркөмдәрҙе алыштырыуҙан сыҡҡан әйбер тип ҡарағанда, тоҙҙарҙың киләһе төрҙәрен күрһәтергә була<span class="mw-ref" id="cxcite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94376_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false" data-sourceid="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94376_4-1"> [4]  <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94376_4-1" rel="dc:references" contenteditable="false"> : Ҡатнашлығында катиондар һәм аниондар һаны буйынса түбәндәге  тоҙ төрҙәрен айыралар<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94376.E2.80.94377_7-0" rel="dc:references" contenteditable="false"> : Шулай уҡ гидрат тоҙҙар  айырым ҡарала (кристаллогидраттар) улар составына  кристалл һыу молекулалары инә, мәҫәлән, Na2SO4·10 H2O, һәм комплекслы тоҙҙар: комплекслы катион йәки комплекслы анион — (K4[Fe(CN)6], [Cu(NH3)4](OH)2). Эске тоҙҙар  биполяр иондар, йәғни ыңғай зарядлы һәм бер үк ваҡытта, кире зарядлы атомлы молекулалар менән барлыҡҡа килә<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94377_8-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Кислородлы кислоталар тоҙҙары исемлеге
Тоҙ исемдәре, ҡағиҙә булараҡ, ярашлы кислоталар. атамаһына бәйле. Сөнки күп кенә кислоталар атамалары күп тылҡылған һүҙҙәр (нитрат, фосфат, карбонат һ. б.), тоҙҙарҙа ла шулай уҡ һаҡлана<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9446_9-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Тоҙҙарҙың традицион исемдәре анион төп килеш һәм катион эйәлек килеш<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9448_10-0" rel="dc:references" contenteditable="false">   атамаларынан яһала. Анион исемдәре кислота яһаусы элементтарҙың урыҫ һәм латын атамалары нигеҙендә төҙөлә. Әгәр кислота яһаусы элемент бер окисланыу дәрәжәһендә булһа, уның исеменә суффикс -ат өҫтәлә: Әгәр кислота яһаусы элемент ике окисланыу дәрәжәһен ҡабул итә ала икән, был элемент менән барлыҡҡа килгән  анион өсөн, суффикс -ат ҡулланыла, ә әҙерәк окисланыу дәрәжәле  элементтарлы анионға — суффикс -ит: Әгәр элемент өс дәрәжәле окисланыу ҡабул итһә, ул ваҡытта юғары, урта һәм түбән дәрәжәле окисланыу ярашлы рәүештә ҡулланған суффикстар -ат, -ит һәм суффикс -ит — гипо- приставкаһы менән бергә ҡушыла: Ахыр сиктә, элементтар окисланыу дүрт дәрәжә алһа, юғары окисланыу дәрәжәһенә пер- приставкаһы һәм суффикс -ат  ҡулланыла, арбан (уларҙың окисланыу дәрәжәһе кәмеү тәртибендә) суффикс -ат, суффикс -ит һәм суффикс -ит менән приставка гипо- ҡулланыла: Приставкалар мета-, орто-, поли-, ди-, өс-, просо- һ. б., кислоталар атамаһында булһа, ғәҙәттә, аниондар исемендә лә һаҡлана<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9448_10-1" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Катион исеме уны барлыҡҡа килтергән элементтарының атамаларына тап килә: кәрәк ваҡытта катионда атомдар һаны күрһәтелә (катион диррури(2+) Hg22+, тетрамышьяк катионы(2+) As42+) һәм атомдың окисланыу дәрәжәһе, әгәр ул үҙгәреүсән булһа<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9413.E2.80.9414_12-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Әсе тоҙҙар исеме анион атамаһына приставка гидро- өҫтәлеп яһала. Әгәр бер анионға  водород атомы берәүҙән артыҡ булһа, уның һаны ҡабатлау приставкаһы менән күрһәтәләр (NaHCO3 — натрий гидрокарбонаты, NaH2PO4 — натрий дигидрофосфаты). шуға оҡшаш, нигеҙ тоҙҙары өсөн приставка гидрокси- ҡулланыла ((FeOH)NO3 — тимер гидроксонитраты(II))<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9450.E2.80.9451_13-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Кристаллогидраттарға  исем биреү өсөн,ғәҙәттәге тоҙҙар атамаһына гидрат һүҙе өҫтәлә (Pb(BrO3)2·H2O — ҡурғаш гидрат броматы(II), Na2CO3·10 H2O— натрий декагидрат карбонаты). Әгәр кристаллогидраттың  структураһы билдәле булһа, комплекслы ҡатнашмалар исемлеген ҡулланырға мөмкин ([Be(H2O)4]SO4 — тетрааквабериллия сульфаты(II))<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9453_14-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Ҡайһы бер класс тоҙҙарының  төркөм исемдәре бар, мәҫәлән, әсеүташ — икәүле дөйөм күренешле сульфаттар өсөн MIMIII(SO4)2·12 H2O — натрий, калий, рубидий, цезий, таллий йәки аммоний — былар MI — катиондары, ә алюминий, галлий, индий, таллий, титан, ванадий, хром, марганец, тимер, кобальт, родий йәки иридий<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9454_15-0" rel="dc:references" contenteditable="false">  MIII — катиондары.
Артыҡ ҡатмарлы йәки һирәк тоҙҙар өсөн системалы исемдәр ҡулланыла; улар комплекслы ҡатнашмалар<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9446_9-1" rel="dc:references" contenteditable="false">  исемлеге ҡағиҙәләре буйынса эшләнә. Был исемлек нигеҙендә, тоҙҙар тышҡы һәм эске сфераларға бүленәләр (катион һәм анион): һуңғыһы үҙәк атомдан һәм уға бәйле лиганд — атомдарҙан тора.Тоҙҙоң исемен яһау түбәндәге яҙыу менән аңлатыла. Башта эске сфера (анион) төп килештә яҙыла: лиганд атамалары (приставкалар) һәм үҙәк элемент атамаһы (тамыр) менән суффикс -ат һәм окисланыу дәрәжәһен күрһәтеп яҙыла. Унан тышҡы өлкәнең атомдар атамаһын (катион) эйәлек килештә яҙалар<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9465_16-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Кислородһыҙ кислоталар тоҙҙарының исемлеге
Кислородһыҙ кислоталар тоҙҙары исемдәрен  бинар ҡатнашмаларының дөйөм ҡағиҙәләре ҡулланып барлыҡҡа килә: йә булмаһа һан приставкаларын күрһәтеп универсаль исемлек ҡағиҙәләре, йә, окисланыу дәрәжәһен күрһәтеп, Шток ысулы ҡулланыла, өҫтәүенә, икенсе ысул ҡулайлыраҡ иҫәпләнә.
Галогенид исемдәре галоген атамаһынан суффикс -ид һәм катион (NaBr — натрий бромиды SF6 — көкөрт фториды(VI), йәки көкөрт гексафториды  Nb6I11 — гексобоний ундеркаиодиды) барлыҡҡа килә. Бынан тыш, псевдогалогенидтар — галогеноидтарға хас анионлы тоҙҙар кластарға бүленә. Уларҙың исемдәренең барлыҡҡа килеүе: (Fe(CN)2 — тимер цианиды(II), AgNCS — көмөш тиоцианаты(I))<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9428.E2.80.9430_17-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Анион сифатында көкөрт, селен һәм теллур, тәшкил иткән халькогенидтар  сульфидтар, селенидтар һәм теллуридтар тип атала. Сероводород һәм селеноводород һытыҡ тоҙ барлыҡҡа килтерергә мөмкин. Уларҙы ярашлы рәүештә, гидросульфидтар һәм гидроселенидтар — (ZnS — цинк сульфиды, SiS2 — кремний дисульфиды, NaHS — натрий гидросульфиды). Ҡуш сульфидтар  ике катионды дефис аша күрһәтелеп әйтәләр: (FeCu)S2 — тимер-баҡыр дисульфиды<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9B.D0.B8.D0.B4.D0.B8.D0.BD.E2.80.941983.E2.80.94.E2.80.9432.E2.80.9433_18-0" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Физик үҙенсәлектәре һәм тоҙҙарҙың төҙөлөшө
Ҡағиҙә булараҡ, тоҙ ионлы кристаллик рәшәткәле  кристаллик матдәләр. Мәҫәлән, һелтеле галогенидтар һәм щелочноземельный металдар (NaCl, CsCl, CaF2) аниондарҙан төҙөлгән, улар тығыҙ туп төргәк нигеҙендә урынлашҡан һәм төргәктәге буш урынды алып торған катиондар. Ионлы тоҙ кристалдары шулай уҡ кислота ҡалдыҡтарынан төҙөлөргә мөмкин. Улар сикһеҙ анион фрагменттарына һәм бушлыҡтағы катиондар менән күләмле каркастарына берләшкән (силикаттар). Бындай берләшеү физик үҙенсәнлектә сағыла: уларға  юғары эреү температура хас, ҡаты хәлендә яҡшы  диэлектрик.
Һыуҙа иреү үҙенсәнлеге тоҙҙар өсөн мөһим. Был критерий менән иреүсән, аҙ иреүсән һәм иремәүсән тоҙҙар айырыла.
Тәбиғәттә сыҡҡан урыны
Күп кенә минералдар — тоҙ ятҡылығы була (мәҫәлән, галит, сильвин , флюорит ).
Табыу ысулдары
Төрлө ысулдар ҡулланыла:
Кристаллогидраттар ғәҙәттә һыу эретмәһенән  кристаллизацияланған тоҙҙан табалар. Шулай уҡ тоҙ кристаллосольваттары һыуһыҙ эретмәләрҙән төшөүе билдәле (мәҫәлән, CaBr2·C 32H5OH)<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.97.D0.B5.D1.84.D0.B8.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.941995.E2.80.94.E2.80.94377_8-2" rel="dc:references" contenteditable="false">.
Химик үҙенсәлектәре
Химик үҙенсәлектәрен уларҙың составына кереүсе катиондар һәм аниондар сифаты билдәләй.
Әгәр реакция өлкәһенән, реакция һөҙөмтәһендә продукт барлыҡҡа килә икән,тоҙҙар кислоталар һәм нигеҙҙәр менән аралаша  (ултырма, газ, аҙ диссоцияланыусы матдәләр, мәҫәлән, һыу):
Ирекле металл, тоҙ  составында металдар активлығы электрохимик рәттә торған металдан  һулдараҡ торһа, тоҙҙар металдар менән бәйләнешкә инә.
Бәйләнеш өлкәһенән, бәйләнеш продукты сыҡһа, тоҙҙар үҙ-ара аралаша (газ, ултырма йәки һыу барлыҡҡа килә); шул иҫәптә реагент атомдарының окисланыу дәрәжәһе үҙгәреү бәйләнеше ихтимал:
Ҡайһы бер тоҙҙар йылытҡанда тарҡала: