cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Травиата
II пәрҙә
Виолетта Альфредтың тәҡдименә ризалаша һәм юғары ҡатлам вәкилдәренең шау-шыулы тормошонда ҡатнашыуҙан баш тарта. Хәҙер ғашиҡтар Париж ситендәге бер йортта йәшәй. Альфред һөйгәненең етеш тормошҡа түләр өсөн уға белдермәй генә мөлкәтен һатыуы тураһында белеп ҡала. Оялып, ул бер аҙ аҡса табыу ниәте менән Парижға китә. Ул юҡта Альфредтың атаһы Жорж Жермон килә. Ул, куртизанка улының ғына түгел, бөтә ғаиләнең абруйына тап төшөрә, тип иҫәпләй: Альфред Виолетта менән араһын өҙмәһә, ҡыҙының йәрәшкән егете уны ташларға йыйына. Альфредтың атаһы Виолеттанан улы менән ғишыҡ мөнәсәбәттәрен туҡтатыуҙы талап итә. Виолетта туберкулёз менән сирләгәнен һәм тиҙҙән үләсәген белә, шуға өлкән Жермондың өгөтөнә күнә. Ул Альфредҡа хушлашыу хаты яҙа ла өйҙән китә. Альфред ҡайтҡас хатты табып уҡый: ул Виолетта үҙен аҡса арҡаһында ташлаған тип уйлай. Хаттан ул ҡыҙҙың элекке йәшәү рәүешен дауам итергә йыйыныуы тураһында белә. Жорж Жермон улын өйгә ҡайтырға өгөтләй, тик теге ризалашмай. Көтмәгәндә ул Виолеттаның әхирәте Флора Бервуанан балға саҡырыу ҡағыҙын табып ала. Альфред Парижға ҡайтырға һәм хыянат өсөн үс алырға ҡарар итә.
Флораның һарайында бал-маскарад
Виолетта залға барон Дуфоль менән ҡултыҡлашып килеп инә, әммә ул шат түгел: һөйгәне менән айырылышыуҙы ауыр кисерә. Ҡунаҡтар араһында Альфред та бар, ул ҡомарланып кәрт һуға һәм уйында даланлы булып сыға. Ул барон менән ыҙғышырға сыйыҡ эҙләй. Ҡунаҡтар төрлө залдар буйлап таралышҡас, Виолетта Альфредтың китеүен һорай. Альфред Виолетта менән генә китәсәген белдерә. Ҡыҙ Дуфолде яратыуы тураһында әйтеп һала. Көнсөл Альфред залға бөтә ҡунаҡтарҙы йыя ла бөтәһе алдында Виолеттаны кәмһетә, һөйөү өсөн түләү итеп, кәрттә отоп алған аҡсаһын йөҙөнә бәрә. Виолетта аңын юғалтып иҙәнгә йығыла. Альфредтың атаһы был ҡылығы өсөн улын битәрләй. Дуфоль көндәшен дуэлгә саҡыра. Виолетта хәсрәткә бата, сөнки Альфредҡа дөрөҫөн һөйләй алмай.
III пәрҙә
''Февраль. Виолеттаның бүлмәһе''
Виолеттаның хәле бик насарлана, ул түшәктән дә тормай, хеҙмәтсеһе Аннинаға аҡсаһын ярлыларға таратырға ҡуша. Уға өлкән Жермондан хат килтереп бирәләр; ул дуэлдә улының баронды яралағаны һәм ошо сәбәпле уның бер аҙға сит илгә китәсәге хаҡында яҙа. Әммә тиҙҙән кире ҡайтасаҡ, сөнки ҡарт выжданы ғазаплауға түҙмәйенсә улына дөрөҫлөктө әйтә. Асыҡ тәҙрәнән Виолеттаға музыка тауыштары һәм шау-шыу ишетелә — Парижда карнавал! Шул саҡ Альфред килеп инә, ғашиҡтар бәхетле, киләсәккә пландар ҡора, әммә Виолеттаның хәле бөтә. Альфред мөхәббәттә ант итә, ә Виолетта уға буласаҡ кәләше тағып йөрөргә тейеш буласаҡ медальонды бүләк итә. Альфред ҡаты хәсрәткә бата, Виолетта бер мәлгә генә хәлләнгәндәй тойола ла Альфредтың ҡулында донъя ҡуя.
Прототиптар
Опера «Камелиялы ханым» тигән роман буйынса яҙылған, ә роман нигеҙенә автобиографик тарих һалынған, шунлыҡтан операның төп персонаждарының прототиптары бар. Виолеттаның прототибы — билдәле Париж куртизанкаһы Мари Дюплесси, ул һылыулығы ғына түгел, аҡылы менән дә танылған булған. Дюплесси Александр (кесе) Дюманы ла әсир итә. Дюплесси менән улының араһын атай Дюма боҙған тип һанала. Парижға әйләнеп ҡайтыуына кесе Дюманың һөйгәне 1847 йылда туберкулёздан үлгән була. Бер аҙҙан «Камелиялы ханым» тигән роман донъя күрә. 1848 йылда роман театрҙа ҡуйыу өсөн эшкәртелә, әммә әхлаҡһыҙ тип танылғанлыҡтан дүрт йылдан ғына ҡуйылыуға рөхсәт ителә.
Дискография
Башҡарыусылар: Виолетта — Личия Альбанезе, Альфред — Жан Пирс, Жермон — Роберт Мерилл, NBC хоры һәм оркестры, дирижёр — Артуро Тосканини.
Башҡарыусылар: Виолетта — Елизавета Шумская, Альфред — Иван Козловский, Жермон — Павел Лисициан, СССР-ҙың Ҙур театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Александр Орлов, 1947 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Елизавета Шумская, Альфред — Сергей Лемешев, Жермон — Павел Лисициан, Флора — О. Инсарова, Гастон — Б. Бобков, барон Дюфоль — М. Соловьёв, маркиз — Г. Воробьёв, доктор Гренвиль — В. Горбунов, Аннина — Т. Парфененко. СССР-ҙың Ҙур театры хоры һәм оркестры. Дирижёр С. Сахаров. 1951 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Рената Тебальди, Альфред — Гиацинт Пранделли, Жермон — Джино Орландини, Флора — Лилиана Пеллегрино, Итальян радиоһы хоры һәм оркестры, дирижёр — Карло Мария Джулини, 1952 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Мария Каллас, Альфред — Франческо Альбанезе, Жермон — Уго Саварезе, Coro Cetra, Турин радиоһы оркестры, дирижёр — Габриэле Сантини, 1953 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Г. Диомидова, Альфред — Сергей Лемешев, Жермон — Павел Лисициан. СССР-ҙың Ҙур театры хоры һәм оркестры. Дирижёр Т. А. Докшицер. 1956 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Мария Каллас, Альфред — Альфредо Краус, Жермон — Марио Серени, «Сан-Карлуш» театры (Лиссабон) хоры һәм оркестры, дирижёр — Франко Гийоне, 1959 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Тереза Стратас, Альфред — Фриц Вундерлих, Жермон — Герман Прей, Аннина — Бригитта Фассбендер. Bayerisches Staatsorchester хоры һәм оркестры, Мюнхен. Дирижёр Джузеппе Патане. 1965 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Монсеррат Кабалье, Альфред — Карло Бергонци, Жермон — Шерил Милнс, RCA-ның Италия бүлексәһе хоры һәм оркестры, дирижёр — Жорж Претр, 1967 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Галина Вишневская, Альфред — Владимир Атлантов, Жермон — Алексей Большаков, СССР-ҙың Ҙур театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Борис Хайкин, 1968 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Беверли Силлз, Альфред — Николай Гедда, Жермон — Роландо Панераи, Король филармония оркестры, дирижёр — Альдо Чеккато, 1971 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Джоан Сазерленд, Альфред — Лучано Паваротти, Жермон — Маттео Манугуерра. Дирижёр Ричард Бонинг. London Opera Chorus. National Philharmonic Orchestra. DECCA. 1980 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Кристина Галлардо-Домас, Альфред — Роберто Ароника, Жермон — Владимир Чернов, «Метрополитен-опера» театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Роберто Аббадо, 2000 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Анна Нетребко, Альфред — Роландо Вильясон, Жермон — Томас Хэмпсон, Вена филармония оркестры, дирижёр — Carlo Rizzi, Зальцбург фестивале, 2005 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Амалия Гогешвили, Альфред — Сергей Балашов, Жермон — Евгений Поликанин, Флора — Ирина Ващенко, Гастон — Валерий Микицкий, Дюфоль — Дмитрий Ульянов, Маркиз — Денис Макаров, Доктор — Дмитрий Степанович, Аннина — Валерия Зайцева, Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыка театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Феликс Коробов, 2007 йыл.
Башҡарыусылар: Виолетта — Диана Дамрау, Альфред — Пётр Бечала, Жермон — Желько Лучич. Ла Скала театры хоры һәм оркестры, дирижёр — Даниэле Гатти, Ла Скала театрында миҙгелде асыу. 2013 йыл.
Видеояҙмалар
Башҡарыусылар: Виолетта — Анна Нетребко, Альфред — Роландо Вильясон, Жермон — Томас Хэмпсон, Вена филармония оркестры, дирижёр — Карло Рицци, реж. Вилли Деккер, Зальцбург фестивале, 2005 йыл;
Башҡарыусылар: Виолетта — Мирей Делюнш, Альфред — Мэтью Поленцани, Жермон — Желько Лучич. Париж оркестры, дирижёр — Ютака Садо, реж. Петер Муссбах, Экс-ан-Прованс опера фестивале, 2003.
Астрономияла
Джузеппе Верди операһының төп героиняһының исеме 1905 йылда асылған Виолетта астероидына бирелгән.
Абдуллин Ғәли Хәлил улы
Абдуллин Ғәли Хәлил улы (Абдуллин Гали Халилович) (1914 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкының административ хеҙмәте гвардия старшинаһы, полк штабының өлкән писаре. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Ғәли Хәлил улы Абдуллин 1914 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе Дыуанай улусы (хәҙер — Башҡортостан Благовар районы) Күсәрбай ауылында тыуған. 1942 йылдың декабрендә Стәрлетамаҡ ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Хәрби хеҙмәте
Абдуллин Ғәли Хәлил улы 1-се Белорус фронтында 7-се кавалерия корпусы составындағы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, шайморатовсы. 62-се гвардия кавалерия полкы штабында өлкән писарь вазифаһын башҡара йәғни хәрби званиеһы буйынса полктың административ хеҙмәте гвардия старшинаһы була. Ғ. Абдуллиндың ҡаһарманлығы тураһында 62-се гвардия полкы командиры гвардия подполковнигы Маркарян наградаға тәҡдим итеү ҡағыҙында түбәндәгеләрҙе белдерә:
Хәтер
Абдуллин Ғәли Хәлил улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Благовар районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Оло Козьял
Оло Козьял — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сылва йылғаһының һул ярына тамағынан 295 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сылва, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урта Вежа
Урта Вежа — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Погорелица
Погорелица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воломша йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мечников Илья Ильич
Мечников Илья Ильич (15 май 1845 йыл, Харьков губернияһының Ивановка, хәҙер (Двуречанский районы)|Ивановка — 15 июль 1916 йыл, Париж) — Рәсәй империяһы һәм француз биологы, (микробиологы, цитологы, эмбриологы, иммунологы, физиологы һәм патологы). Физиология һәм медицина өлкәһендә Нобель премияһы лауреаты(1908)
Эволюцион эмбриологияға нигеҙ һалыусыларҙың береһе, фагоцитоз һәм күҙәнәк эсендә матдәләр һеңдерелеүен тәүләп асыусы, шешеүҙең сағыштырма патологияһын, иммунитеттың фагоцитар теорияһын, фагоцителла теорияһын асыусы, фәнни геронтологияға нигеҙ һалыусы.
Ғаиләһе
Илья́ Ильи́ч Ме́чников Харьков губернияһындағы Купян өйәҙе, атаһы гвардия офицеры, помещик Илья Иванович Мечников (1810—1878) һәм әсәһе Эмилия Львовныа Мечникованың (ҡыҙ фамилияһы Невахович, 1814—1879) Ивановка имениеһендә тыуған. Уның буласаҡ ата-әсәһен Эмилия Львовнаның ағаһы — Илья Ивановичтың хәрби хеҙмәт буйынса дуҫы таныштыра.
Атаһы яғынан Илья Ильич Мечников боронғо молдаван бояр нәҫеленә ҡараған. Әсәһе — Эмилия Львовна Невахович, Варшавала тыуып үҫкән — билдәле еврей публицисы һәм мәғрифәтсеһе Лев Николаевич Неваховичтың ҡыҙы (1776—1831). Лев Николаевич рус-еврей әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы тип һанала (бигерәк тә уның «Иудей ҡыҙының әсе ауазы» («Вопль дщери иудейской») тигән китабы билдәле, СПб., 1803).[6][7] Эмилия Неваховичтың ағалары: Михаил Львович Невахович (1817—1850) — карикатурасы, Рәсәйҙә тәүге юмор йыйынтығы "Ералаш"ты баҫтырыусы (СПб., 1846—1849); Александр Львович Невахович (?—1880) — драматург, 1837—1856 йылдарҙа Император театрҙарының репертуар бүлеге етәксеһе. Илья Иванович Мечников ҡатынының ике ағаһы менән дә дуҫ булған. И. И. Мечниковтың өлкән ағаһы — Лев Ильич Мечников — швейцар географы һәм социологы, анархист, Италияла милли-азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы (рисорджименто). Икенсе ағаһы — Иван Ильич Мечников (1836—1881), Тула округ судында прокурор, Киев суд палатаһы рәйесе булып хеҙмәт итә һәм Л. Н. Толстойҙың «Иван Ильичтың үлеме» повесындағы геройҙың прототибы булған (1886).
Илья Иванович Мечников, мөлкәтен юғалтҡас, Санкт-Петербургтан китергә мәжбүр булған һәм үҙенең Ивановкалағы имениеһенә йәшәргә ҡайтҡан 1843 йылда улы Николай, ә ике йылдан һуң Илья тыуа. И. И. Мечников тыуғандан һуң күп тә тормай ғаилә имениенең икенсе осондағы [[Мечниково (Двуречанский районы)|Панасовкаға (шул уҡ Купянский өйәҙендә) иркенерәк өйгә күсә, буласаҡ ғалимдың балалыҡ йылдары шунда үткән. Николай Мечников губерна секретары булып киткән, Харьков университеты|Харьков университетында уҡыған дәүерҙә 1868—1869 йылдарҙағы студенттар сыуалыштарында ҡатнашҡаны өсөн полицияның ҡаты күҙәтеүе аҫтына алғандар.
Мечниковтар ғаиләһендә дүрт улдан тыш Екатерина исемле ҡыҙҙары ла булған(1834). И. И. Мечниковтың һеңлеһенең ҡыҙы — опера йырсыһы Мария Кузнецова.
Илья Ильич ике тапҡыр өйләнгән һәм ике тапҡыр үҙ ғүмерен өҙөргә тырышып ҡараған. 1869 йылда Петербургта ул Людмила Федорович менән никахлаша. Туберкулёз арҡаһында, кәләш шул хәтлем көсһөҙ булған, уны сиркәүгә ултырғыста ултырған килеш алып ингәндәр. Мечников һөйгән йәрен һауыҡтырыуына бик өмөтләнгән. Ләкин дүрт йылдан һуң, Людмила Васильевна Мадейрала туберкулёздан үлә. Өмөтһөҙлөктән Мечников күп порция морфий эсә. Бәхеткә ҡаршы, морфий дозаһы артыҡ ҙур булып сыға — ул ҡоҫоп ебәрә.
Мечников икенсе тапҡыр Одессала 30 йәшендә 17 йәшлек студентка Ольга Белокопытоваға өйләнә. Ҡатыны тиф йоҡтороп ауырыу ҡайғыһынан, ул тағы суицидҡа ынтылған. Мечников возвратный тиф бактерияларын үҙенә кереткән, әммә ҡаты сирләгәндән һуң, ул барыбер терелгән. Ҡатыны Ольга ла һауыҡҡан
Эшмәкәрлеге
1856—1862 йылдарҙа, икенсе кластан башлап, Харьковтағы 2-се ирҙәр гимназияһында уҡый (алтын миҙалға тамамлай). Был ваҡытта ул ағаһы Николай менән К. И. Шульцтың хосуси пансионында, Рождественская урамындағы 1-се йортта (1856—1858) һәм титуляр советник Г. К. Гвоздиковтың Благовещенская урамындағы 14-се йортонда (1858—1864) йәшәгәндәр. Харьков университетын тамамлай (1864), Германияла умыртҡаһыҙҙарҙың яңы кластарын аса. Н. И. Пироговтың ярҙамы менән Германияла Р. Лейкартта һәм К. Зибольдта махсуслашҡан (специализировался), Италияла умыртҡаһыҙ хайуандарҙың эмбриологияһын өйрәнгән, шунда ул Александр Онуфриевич Ковалевский менән танышҡан. Планарийҙарҙы өйрәнгәндә, 1865 йылда күҙәнәк эсендәге аш һеңдереү феноменын асҡан. Эмбриология методтары менән умыртҡалыларҙың һәм умыртҡаһыҙҙарҙың килеп сығыу нигеҙе бер төрлө булыуын иҫбат иткән, Новороссийск император университеты (хәҙер И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты) доценты булып киткән. 1867 йылда Петербург университетында магистрлыҡ диссертацияһын яҡлаған, 1868 йылдан — ул атап киткән университеттың приват-доценты булған.
Иван Михайлович Сеченов Мечниковты С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһына профессор вазифаһына тәҡдим иткән, ләкин ул һайланмай ҡалдырылған һәм шуға протест күрһәтеп отставкаға киткән, И. М. Сеченов, А. О. Ковалевский, Н. А. Умов менән Одессалағы Новороссийский университетында эшләгән.
1873 йылда уның ҡатыны Людмила Васильевна Феодорович туберкулёздан үлгән, суицидҡа ынтылыусан ҡара ҡайғылы Мечников үҙенә ҡул һалырға ла уйлаған, әммә һуңынан ғүмерен туберкулёз менән көрәшеүгә бағышларға булған. 1875 йылда ул Ольга Николаевна Белокопытоваға, ысын мәғәнәһендә ярҙамсы булып киткән һөйөклө кешеһенә, өйләнә (1858—1944), һәм күҙәнәк эсендәге аш һеңдереүҙең мөһим функцияһын — фагоцитар күҙәнәк иммунитетын аса. 1879 йылда үҫемлектәрҙе зарарлы бөжәктәрҙән һаҡлауҙың биологик методын тәҡдим итә.
Батша хөкүмәте һәм уң йүнәлешле профессураның мәғариф өлкәһендәге реакцион сәйәсәтенә протест йөҙөнән ул отставкаға сыға һәм Одессала шәхси лаборатория ойоштора, һуңынан, 1886 йылда, Николай Фёдорович Гамалея менән берлектә, йоғошло ауырыуҙар менән көрәшеү маҡсатында донъяла икенсе булып асылған беренсе рус бактериологик станцияһын булдыра.
1887 йылда Мечников Рәсәйҙән китә һәм Парижға күсеп килә, уға Луи Пастер нигеҙ һалған институтта лаборатория бирелә. 1905 йылдан ул институттың директоры урынбаҫары булып эшләй башлай. Ғүмеренең аҙағына тиклем Парижда йәшәһә лә, Мечников Рәсәй менән бәйләнештәрен өҙмәй. 1911 йылда ул Пастер Институтының Рәсәйҙәге чума сығанағына ойошторолған экспедицияһына етәкселек иткән, чума сире генә түгел, туберкулёз тураһында ла мөһим күҙәтеүҙәр алып барған. Үҙен эстәлеге һуғышҡа ҡаршы ҡоролған «Летопись» журналына йәлеп итеүсе Климент Аркадьевич Тимирязев менән, Иван Михайлович Сеченов, Иван Петрович Павлов, Николай Алексеевич Умов, Дмитрий Иванович Менделеев һ. б.менән ул систематик рәүештә хат алышып торған.
Бөйөк ғалим 1916 йылдың 15 июлендә Парижда, бер нисә тапҡыр миокарда инфарктын үткәргәндән һуң, 71 йәшендә үлгән. Илья Мечников үҙенең тәнен медицина тикшеренеүҙәре өсөн ҡулланыуҙы, һуңынан уны кремациялауҙы һәм Пастер институты трриторияһында ерләүҙе васыят итеп ҡалдырған. Уның васыятын үтәгәндәр.
Фәнни эшмәкәрлеге
Мечниковтың ғилми хеҙмәттәре биология һәм медицинаның төрлө өлкәләренә ҡараған. 1879 йылда бөжәктәрҙең микоздарын барлыҡҡа килтереүсе нәмәләрҙе тапҡан. 1866—1886 йылдарҙа Мечников сағыштырма һәм эволюцион эмбриология проблемаларын өйрәнгән, Александр Онуфриевич Ковалевский менән икеһе был йүнәлешкә нигеҙ һалыусы булып тора. Күп күҙәнәкле хайуандарҙың килеп сығыуы тураһындағы оригиналь теорияға нигеҙ һалған (ҡара: Фагоцителла теорияһы).
Мечников хеҙмәттәрендә ҡартайыу проблемалары ла әһәмиәтле урын биләгән. Ул, кеше үҙ организмын микробтар һәм башҡа ағыуҙар менән ағыулауы арҡаһында, уға ҡартайыу һәм үлем ваҡытынан алда килә, тип иҫәпләгән. Мечников был тәңгәлдә эсәк флораһына ныҡ ҙур әһәмиәт биргән. Ошо ҡараштары нигеҙендә, Мечников кеше организмының үҙен-үҙе ағыулауына ҡаршы профилактика һәм гигиена сараларын тәҡдим иткән (аҙыҡты стерилизациялау (микробиология), ит ашауҙы сикләү һ.б.).
Ҡартайыу һәм организмдың үҙен-үҙе ағыулауына ҡаршы көрәшерлек төп сараһы, тип Мечников болғар әсе-һөт таяҡсаларын — Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus — атаған. Ул донъяла тәүгеләрҙән булып болғар студенты Стамен Григоров асышының әһәмиәтен баһалаған. 1905 йылда уҡ Мечников, Пастер институты директоры булараҡ, йәш болғар ғалимын үҙенең асышы тураһында ул замандың микробиология өлкәһендәге иң көслө белгестәре алдында Парижда лекция уҡырға саҡырған.
1907 йылда болғар таяҡсаһының һәм болғар әсе һөтөнөң функциональ үҙенсәлектәре тураһында донъялағы тәүге медицина тикшеренеү һөҙөмтәләре баҫылған.
Мечников Григоровтың тикшеренеүҙәренең нигеҙлелеген дәлилләү маҡсатында, уларҙы үҙе ҡабаттан ғәмәлдә тикшереп ҡарай. 1908 йылда, француз фәндәр академияһының нигеҙләнеү иҫтәлекле йыллығында, уның Әсе һөт тураһында бер нисә һүҙ мәҡәләһе баҫылып сыға. Ҡартайыу мәсьәләләрен өйрәнеп һәм 36 ил буйынса йыйған мәғлүмәткә таянып, Мечников Болгарияла «йөҙ йәшкә еткәндәр»ҙең күп булыуын билдәләй — 1000 кешегә 4. Ул быны болғар йогурты менән бәйләгән (Болгарияла уны кисело мляко — «кислое молоко» тип атайҙар). Мечников үҙенең хеҙмәттәрендә киң йәмәғәтселеккә болғар йогуртының файҙаһын пропагандалаған. Һәм үҙе лә ғүмеренең аҙағынаса әсе һөт аҙығын ғына түгел, болғар таяҡсаһының таҙа культураһын регуляр ҡулланған.
Иртә ҡартайыуға ҡаршы көрәштең аҙаҡҡы маҡсатын Мечников ортобиоз — йәғни «тәбиғи үлем менән тыныс тамамлана торған тулы һәм бәхетле йәшәү циклына» өлгәшеү тип атаған , . Хәҙерге заман фәнендә Мечниковтың ортобиоз тураһындағы ғилеменә нигеҙләнеп эшләнгән дисциплина-аралаш «ортобиотика» йүнәлеше барлыҡҡа килде.
Мечниковтың хеҙмәттәрендә күп кенә дөйөм теоретик һәм фәлсәфәүи проблемаларға ҡағылып үтелгән. Дарвинизм һорауҙарына бағышланған иртә хеҙмәттәрендә лә (Төрҙәрҙең барлыҡҡа килеү мәсьәләләре очергы, 1876, һ.б.), Мечников эволюция мәсьәләләрен хәҙерге заман ғалимдары аңлауынан алдараҡ, көн элгәре һиҙемләп, киләсәк өсөн күп идеяларҙы нигеҙләп, мираҫ итеп ҡалдырған.
Мечников үҙен рационализм яҡлы тип атаған («Рациональ донъяға ҡарашты ҡырҡ йыл эҙләү», 1913), дини, идеалистик һәм мистик фекерҙе тәнҡитләгән. Кешелек прогресында төп ролде фән уйнай, тип иҫәпләгән.
Мечников рус микробиологтары, иммунологтары һәм патологтарының беренсе мәктәбен булдырған; йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы көрәшеүҙең төрлө формаларын ентекләп эшләүсе фәнни-тикшеренеү учреждениеларын асыуҙа әүҙем ҡатнашҡан; Рәсәйҙәге байтаҡ бактериологик һәм иммунолок институттары Мечников исемен йөрөтә. Башҡортостанда, Өфө ҡалаһында, Мечников исемендәге «Иммунопрепарат» дарыу эшләп сығарыусы предприятиеһы эшләй.
иҫтәлек
Мечникова исеме менән аталғандар:
Аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә
Әсе-һөт стрептококк һәм болгар таяҡсаһы ҡушып ойотолған пастеризацияланған һөттән мечников эремсеген яһайҙар. Уны яһау өсөн ГОСТ техник шарттары эшләнгән Р 53505-2009.
Венчурлы капитал
Венчурлы капитал (venture — хәүефле, авантюралы) — вкладсыларҙың үҫеш кисереүсе йә баҙарҙа урын биләү өсөн көрәшеүсе йәш   предприятиеларҙы һәм  фирмаларҙы (стартаптарҙы) финанслау өсөн тәғәйенләнгән, шунлыҡтан бик юғары йә сағыштырмаса юғары хәүефкә дусар булған капиталы; ышанысһыҙ ҡиммәтле  ҡағыҙҙарға йә  предприятиеларға юғары килем өмөт итеп һалынған оҙон мөҙҙәтле инвестициялар. Классик инвестицияларҙан (аҡсаның кире ҡайтарылыуы) айырмалы, венчурлы финанслау моделенә һалған аҡсаны бик юғары юғалтыу хәүефе хас, ә табышлылыҡ уңышлы һалынмаларҙан юғары килем алыуҙан тора. Венчурлы капитал менән, ҡағиҙә булараҡ, инновациялы компаниялар эш итә.
Венчурлы фонд — предприятиеның сит вкладсыларның фонд ойоштороу юлы менән инвестициялау өсөн финанс капиталын туплау механизмы, ғәҙәти капитал баҙары һәм банк  заемдары өсөн үтә юғары юғалтыу хәүефе менән бәйләнгән.
Тарихы
Хәҙерге венчурлы капитал индустрияһының атаһы тип генерал Джорджиз Дориот иҫәпләнә. 1946 йылда Дориот Америка  ғилми-тикшеренеү корпорацияһын (АНИК) төҙөй, уның иң ҙур уңышы  булып  Диджитал Эквипмент Корпорейшн тора. Диджитал Эквипмент 1968 йылда үҙенең акцияларын биржаға урынлаштырғас, АНИК йылына 101 % рентабеллелеккә етә. АНИК 1959 йылда Диджитал Корпорейшнға инвестициялаған 70 мең доллар 1968 йылда  37 миллион доллар капитал хаҡына өлгәшә. Венчурлы финанслау юлы менән ойошторолған беренсе компания тип 1959 йылда Венрок Эсоушиэйтс фирмаһы нигеҙләгән Фэйрчайлд Семикондактор  иҫәпләнә. Икенсе донъя һуғышына тиклем  венчурлы капитал рәүешендәге инвестициялар менән бик бай кешеләр һәм ғаиләләр генә шөғөлләнә. Профессиональ нигеҙҙә эшләүсе венчурлы индустрияны үҫтереүгә беренсе аҙым булып АҠШ-та 1958 йылда сыҡҡан «Бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа инвестициялар тураһында» закон тора.
Дөйөм алғанда, венчурлы капитал  технологик  яҡтан новатор  предприятиелар, башлыса АҠШ предприятиелары менән тығыҙ бәйләнгән.
Кремний үҙәненең үҫеше
1960-сы һәм 1970-се йылдарҙа венчурлы фирмалар үҙ вкладтарын яңы үҫә йә киңәйә башлаған компанияларға һала. Ҡағиҙә булараҡ, был компаниялар электрон һәм мәғлүмәт технологиялары, шулай уҡ  медицина өлкәләрендәге ҡаҙаныштарҙы файҙалана. Һөҙөмтәлә венчурлы финанслау технологияларҙы финанслау синонимына әүерелә. 1974 йылда венчурлы фирмалар фонд биржаһы емерелеүгә бәйле ваҡытлыса һүлпәнәйә, сөнки был осорҙа инвесторҙар инвестициялар фондының яңы төрөнә ышанып етмәй. 1978 йыл күрһәткестәре венчурлы капитал өсөн рекордлы юғарылыҡта була. Был индустрияның табыштары 1978 йылда 750 миллион доллар тәшкил итә.
1980-се йылдар
1980 йылда АҠШ ҡануниәте пенсия фондтарына стартап кеүек альтернатив   капитал төрҙәрен  инвестицияларға рөхсәт итә. 1983 йылда Америка  фонд  баҙары киҫкен үҫеп китә. Ошо уҡ йылды әле лә эшләгән уңышлы ҙур компанияларҙың күбеһе нигеҙләнә.
1980-се йылдарҙа беренсе тапҡыр урынлаштырылған акцияларҙың үтә күп булыуы, шулай уҡ    венчурлы фондтарға идара итеүселәрҙең күбеһенең тәжрибәһеҙлеге арҡаһында венчурлы капиталдан табыш бик аҙ алына. Венчурлы фирмалар үҙҙәренең портфель компанияларын уңышлыға әйләндерер өсөн сығымдарын кәметә, бик тырышып эшләй.
Интернет-компаниялар үҫеше
1990-сы йылдар аҙағында Сэнд Хилл Роудта —  Менло-Паркта (Калифорния) булған донъяға билдәле венчурлы компанияларҙың дәррәү үҫеше күҙәтелә. 2000 йылда Американың фонд биржаһы NASDAQ-та акциялар ҡырҡа арзаная, технологиялар өлкәһендә түбән тәгәрәү күҙәтелә. 2003 йылда венчурлы индустрия күләме 50 процентҡа тиклем ҡыҫҡара. Интернет-компанияларҙың әүҙемләшеүе (Microsoft компанияһының Skype  ip-телефон  селтәрен, News Corporation компанияһының   MySpace веб-сайтын һатып алыуы,  Google-дың уңышлы  IPO компаниялары) венчурлы индустрияны йәнлдәндерә.
Марин (Башҡортостан)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хәлилов Валерий Михайлович
Хәлилов Валерий Михайлович (30 ғинуар 1952 йыл — 25 декабрь 2016 йыл) — Рәсәй дирижеры, композитор. А. В. Александров исемендәге Рәсәй армияһы академия йыр һәм бейеү ансамбленең художество етәксеһе һәм начальнигы (2016 йылдың апрель -декабре). Р әсәй Федерацияһы Ҡораллы көстәренең хәрби-оркестр хеҙмәте начальнигы һәм төп хәрби дирижеры (2002—2016). Генерал-лейтенант (2010). Рәсәй композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (2014).
Биографияһы
Валерий Михайлович Хәлилов 1952 йылдың 30 ғинуарында Үзбәк ССР-ы Термез ҡалаһында хәрби дирижер ғаиләһендә тыуған. Атаһы, Хәлилов Михаил Николаевич, 1950 йылда П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының хәрби-дирижерлыҡ факультетын тамамлай ; әсәһе — Васильевна Клавдия Виноградова. 1961 йылда ғаиләһе менән Мәскәүгә күсә.
1963 йылдан — Мәскәү хәрби-музыка мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (кларнет класы — педагогы Е. М. Егоров, фортепиано класы — Т. И. Соколова).
Беренсе хеҙмәт урыны — ПВО радиоэлектроникаһы Пушкин юғары команда училищеһы оркестры дирижеры.
1980 йылда Валерий Хәлилов етәкселегендә Ленинград хәрби округының хәрби оркестрҙар конкурсында 1-се крынды ала. 1981 йылда Валерий Хәлилов П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһының хәрби-дирижерлыҡ факультетында хәрби кафедраһы уҡытыусыһы итеп тәғәйенләнә. 1984 йылда СССР Ҡораллы көстәренең хәрби-оркестр идаралығына күсерелә.
2002—2016 йылдарҙаРәсәй федерацияһының хәрби-оркетр хеҙмәте начальнигы һәм баш дирижер. Был вазифала улйыш ҡына йыйылма хәрби оркестр етәксеһе булараҡ Ҡыҙыл Майҙандағы Парадтарҙа сығыш яһай. Тарихта генералүлейтенант хәрби званиеһы булған хеҙмәт начальнигы.
2016 йылдың апрелендә ансамбленең художество етәксеһе А. В. Александров исемендәге Рәсәй армияһы йыр һәм бейеү академия ансамбле .начальнигы вазифаһына тәғәйенләнә.
Валерий хәлилов халыҡ-ара хәрби-музыкаль фестивалдәрендә ҡатнаша («Кремль таңдары» һәм «Спас башняһы». «Амур тулҡындары» (Хабаровск) һәм «Быуат маршы» (Тамбов), шулай уҡ Көньяҡ Сахалида Халыҡ-ара хәрби-музыка фестивалендә. Австрия, Швеция, АҠШ, Венгрия, Германия, КХДР, Монголия, Польша, Финляндия, Франция, Швейцария, Бельгияла сығыштар яһай.
Валерий Хәлилов — тынлы оркестр өсөн әҫәрҙәр: «Адажио», «Элегия», марштар: «Кадет», «Йәшлек», «Рында», «Улан», йырҙар һәм романстар авторы.
Хәлилов Валерий Михайлович 2016 йылдың 25 декабрендә Сочиҙа авиация һәләкәтендә вафат була. Уның менән бергә Сүриәгә осоп барған 91 кеше һәләк була шул иҫәптән Александров исемендәге ансамблдең 64 артисы.
2017 йылдың 16 ғинуарында, васыятына ярашлы, Владимир өлкәһе Киржач районында ерләнә.
Хәтер
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте бойороғо буйынса Валерий Хәлилов исеме 2016 йылда Мәскәү хәрби-музыка училищеһына бирелә.
Хабаровскиҙә уҙғарылған «Амур тулҡындары» халыҡ-ара хәрби-музыка фестивале Хәлилов исемен йөрөтәсәк.
Хәлилов Валерий исеме Владимир өлкәһендәге Киржач ҡала урамдарының береһенә бирелгән.
Тыва Республикаһы башлығы Ш. В. Ҡара-оол указына ярашлы, 2017 йылдың 7 ғинуарында Тыва дәүләт филармонияһына Хәлилов Валерий Михайлович исеме бирелде.
Масленникова Римма Николаевна
Масленникова Римма Николаевна (3 август 1937 йыл) — хеҙмәт алдынғыһы. Воткинск машиналар төҙөү заводы быраулаусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1982). Удмурт Республикаһының һәм Воткинск ҡалаһының почетлы гражданы.
Биографияһы
Римма Николаевна Масленникова 1937 йылдың 3 авгусында Удмурт АССР-ының Воткинск ҡалаһында тыуған. 16 йәшендә Воткинск машиналар төҙөү заводына эшкә урынлаша, унда тәүҙә төрлө эштәрҙә эшләй, ә һуңынан станоксы һөнәрен үҙләштерә һәм алты йыл буйы ағас эшкәреү эше менән шөғөлләнә. Заводта балалар коляскалары етештереү буйынса цех асылыу менән ул быраулаусы өйрәнсеге булып күсә һәм даими үҙенең квалификацияһын арттырып, был һөнәрҙе үҙләштерә. Яңы быраулау автоматтары килеү менән хеҙмәтенең етештереүсәнлеген күп тапҡырға арттыра. Римма Николаевнаға шәхси келәймә менән продукция биреү ышанып тапшырыла.
Быраулаусының хеҙмәт ҡаҙаныштары күп тапҡыр билдәләнә. Етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн уға Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены, «Хеҙмәт ветераны» миҙалы, «Унынсы биш йыллыҡ ударникгы», «Социалистик ярыш еңеүсеһе» (1979, 1980) билдәләре тапшырыла, «Коммунистик хеҙмәт ударнигы» исеме бирелә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 15 майындағы Указы менән «унынсы биш йыллыҡ план заданиеларын ваҡытынан алда үтәгәне өсөн» Римма Николаевна Масленниковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Производство эшмәкәрлегенән тыш Римма Николаевна йәмәғәт эшмәкәрлегенә иғтибар бүлә. КПСС ағзаһы (1974 йыл), тармаҡтың профсоюз комитеты ағзаһы итеп һайлана, депутаттарҙың Ҡала советы депутаты, йәшәү урыны буйынса активисы булып тора.
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов Игорь Васильевич (12 ғинуар 1903 йыл, Рәсәй империяһының Өфө губернаһы Эҫем Заводы — 7 февраль 1960 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың ғалим-физигы, атом бомбаһын уйлап табыусы. Өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы (1949, 1951, 1954). СССР Фәндәр академияһы (1943) һәм Үзбәк ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1959), физика-математика фәндәре докторы (1933), профессор (1935). Атом энергияһы институтына нигеҙ һалыусы һәм уның беренсе директоры (1943—1960). СССР-ҙа атом проблемалары буйынса баш ғилми етәксе, ядро энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланыуға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Ленин премияһы һәм дүрт Сталин премияһы лауреаты. СССР-ҙың почётлы гражданы.
Биографияһы
Өфө ер үлсәү училищеһын тамамлаған һәм Эҫем ҡалаһының почётлы гражданы булған Василий Алексеевич Курчатовтың (1869—1941) ғаиләһендә тыуа. Василий Алексеевич Эҫем тау-завод дачаһында урман һәм ер төҙөлөшө буйынса лесничий ярҙамсыһы, һуңынан Сембер һәм Таврия губерналарында ер үлсәүсе-ер төҙөүсе була. Әсәһе — Мария Васильевна Курчатова (ҡыҙ фамилияһы Остроумова) (1875—1942) — кейәүгә сыҡҡансы Өфө Златоуст Никольск училищеһында уҡытыусы булып эшләй. Игорь Курчатов — милләте буйынса рус. Атаһы яҡлап олтатаһы Алексей Константинович, сығышы менән Мәскәү янынан крепостной крәҫтиәндең улы, Эҫем тимер менән эшләү заводының казначейы. Әсәһе яҡлап олатаһы Остроумов Василий Антонович мәхәллә руханийы була.
2015 йылдың ноябрендә Силәбелә академик Курчатовтың тыуыуы тураһындағы метрика яҙмаһы табылыуы хаҡында мәғлүмәт тарала. Документты Силәбе архивы фондтарында Көньяҡ Урал краеведы һәм тарихсыһы Николай Александрович Антипин таба. Асыҡланыуынса, Өфө губернаһы Өфө өйәҙе Эҫем заводының метрика кенәгәһендә 1903 йылғы «хосуси ер үлсәүсе Василий Алексеев Курчатов менән уның законлы ҡатыны Мария Васильевнаның, икеһе лә православный» Игорь исемле улы тыуыуы тураһында 1903 йылғы яҙма һаҡланған булған.
1924 йылдың йәйендә Феодосияла гидрометеорология үҙәгендә эшләй. Павловск магнит-метеорология обсерваторияһында профессор В.Оболенский етәкселеге аҫтында тәүге фәнни эшен яҙа. Ноябрҙә Петроград политехынан сығарылғандан һуң Баҡыла Әзербайжан политехник институтының физика кафедраһына ассистент булып урынлаша.
1925 йылда Баҡыла бергә эшләгән профессор С. Н. Усатый тәҡдиме буйынса Курчатов Ленинградта академик А. Ф. Иоффе етәкселегендәге Физика-техника институтына ғилми хеҙмәткәр булып эшкә инә.
1927 йылдың 3 февралендә Марина Дмитриевна Синельниковаға — коллегаһы һәм иптәше Кирилл Синельниковтың ҡыҙ ҡәрҙәшенә — өйләнә. ЛТФИ-ҙа уҡыта башлай.
1930 йылдың 1 октябренән — Ленинград физика-техника институтының физика бүлеге мөдире.
Ғилми эшмәкәрлеген Курчатов диэлектриктарҙың үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙән башлай.
СССР-ҙа тәүгеләрҙән булып (1932 йылда) атом ядроһы физикаһын өйрәнә башлай. Был ваҡытта И. В. Курчатов Радий институтының физика бүлеге хеҙмәткәре була, бүлеккә В. Г. Хлопин етәкселек итә. Шул уҡ ваҡытта Курчатов ЛФТИ-ҙа А. Ф. Иоффе тарафынан асылған атом ядроһы өйрәнеү лабораторияһының етәксеһе лә була. 1932 йылда Г. А. Гамов (һуңыраҡ АҠШ-ҡа эмиграциялай) һәм Л. В. Мысовский институттың ғилми советына яңы приборҙың проектын тәҡдим итә, ул раҫланғас, Г. А. Гамов (башланғыс осоронда), И. В. Курчатов һәм Л. В. Мысовский тарафынан Европала тәүге циклотрон эшләнә (1937 йылда эшкә ҡушыла); И. В. Курчатов тикшеренеүҙәрен нәҡ ошо ҡоролмала башлай. 1936 йылда И. В. Курчатов, Б. В. Курчатов, Л. И. Русинов һәм Л. В. Мысовский тарафынан Радий институтында яһалма рәүештә барлыҡҡа килтерелгән ядроларҙың изомерия күренеше асыла.
1942 йылдан Ҡаҙанда, унан һуң Мәскәүҙә эшләй. 1943 йылдың 29 сентябрендә СССР Фәндәр академияһының ғәмәли ағзпһы итеп һайлана.
1948 йылда Курчатов ВКП(б)-ға инә. КПСС-тың XX съезы делегаты.
Беренсе атом бомбаһын яһау буйынса эш
Курчатовты совет атом проектына башланғыс һалыусы тип атайҙар. Ул уны 1942 йылдың 28 сентябрендә бирелгән старттан башлап үҙе вафат булғансы алып бара.
1943—1945 йылдарҙа эштәр СССР Фәндәр академияһының 2-се Лабораторияһында бара һәм тикшеренеүҙәрҙән тора. Эштәргә И. В. Сталин үҙе кураторлыҡ итә, ағымдағы мәсьәләләр менән химия сәнәғәте халыҡ комиссары М. Г. Первухин шөғөлләнә.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре (الإمارات العربية المتحدة — әл-Имарат әл-Арабия әл-Муттахида) — ете әмирлектән (إمارات — имарат,  — имара) торған федератив дәүләт. Һәр әмирлек абсолют монархия төҙөлөшөндәге дәүләт: Әбү-Даби, Ғәжмән, Дубай, Рәс-әл-Хәймә, Үмм-әл-Ҡайуайн, Әл-Фүжәйрә һәм Шәржә (Шәрҡиә). Һанап үтелгән әмирлектәрҙең ҡайһы бере кәрлә дәуләт тигән төшөнсәгә тура килә. Иң ҙур әмирлек Әбү-Дәбиҙың әмире Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең президенты булып тора. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең баш ҡалаһы — Әбү-Дәби ҡалаһы.
Курчатов Игорь Васильевич
Беренсе атом бомбаһын яһау буйынса эш
1944 йылдың 8 декабрендә Оборона дәүләт комитетының «Уран рудаларын сығарыу һәм эшкәртеүҙе үҫтереүҙе тәьмин итеү саралары тураһында» № ГКО-7102сс/ов ҡарары сыға.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Һәр әмирлек үҙ биләмәһендәге углеводородтарҙы үҙ мәнфәғәтендә файҙалана ала, шуға күрә иң эре һәм бай Әбү-Дәби әмирлегенең йоғонтоһо ҙур. Нефть запасының күләменә ярашлы, һәр әмирлек дөйөм сәйәсәтте билдәләүҙә ҡатнаша. Мәҫәлән, Дубай әмире Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең хөкүмәт башлығы булып тора.
Курчатов Игорь Васильевич
Беренсе атом бомбаһын яһау буйынса эш
Бөтә мәсьәләләр иң юғары кимәлдә хәл ителә — СССР Оборона халыҡ комиссариатының Кадрҙар буйынса баш идаралығы начальнигы генерал-полковник Ф. И. Голиков, РККА Генераль штабының Ғәскәрҙәрҙе формалаштырыу һәм комплектлау буйынса баш идаралығы начальнигы генерал-полковник И. В. Смородинов, Хәрби-диңгеҙ флоты халыҡ комиссары флот адмиралы Н. Г. Кузнецов, НКВД халыҡ комиссары урынбаҫары В. В. Чернышев, атом проекты етәксеһе А. П. Завенягин һәм СССР Оборона дәүләт комитеты ағзаһы Л. П. Берияның урынбаҫары В. А. Махнев комиссия ағзаһы итеп раҫлана.
1945 йылдың 20 авгусында атом тармағын булдырыу маҡсатында Оборона дәүләт комитеты эргәһендә Махсус комитет ойошторола. Шул уҡ көндө Беренсе идаралыҡ ойошторола, уға Б. Л. Ванников етәксе итеп тәғәйенләнә, Курчатов проекттың фәнни бүлегенә етәксе итеп ҡуйыла. Курчатов техник советтың составына индерелә.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Халҡы 8.5 млн кеше, күпселеге (70 % яҡын) көньяҡ һәм көньяҡ-көнсығыш Азиянан килгән эшселәр. Ерле халҡын нигеҙҙә сөнни мосолмандар тәшкил итә.
Курчатов Игорь Васильевич
Беренсе атом бомбаһын яһау буйынса эш
1946 йылда И. В. Курчатов дәүләттең юғары вазифалы кешеләре менән осрашҡандан һуң, Сталин тарафынан атом фәненең һәм техникаһының үҫешен билдәләгән алтмышлап документҡа ҡул ҡуйыла.
Атом яғыулығы етештереү технологияларын эшләү өсөн Ф-1 реакторы төҙөлә. Ғәмәли эксперименттар һөҙөмтәһендә А-1 сәнәғәт реакторы, Б заводы һәм В заводы менән «Маяк» комбинаты төҙөлә. Эштәргә Л. П. Берия етәкселек итә, И. В. Курчатов менән бергә Я. Д. Раппопорт, А. Н. Комаровский, С. Н. Круглов кеүек ғалимдар эшләй, төҙөлөштәрҙе В. А. Сапрыкин, Д. К. Семичастный һ. б. алып бара.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
1967 йылдан Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзаһы.
Курчатов Игорь Васильевич
Атом проектының үҫеше
Һуғыштан һуң бер нисә йылдан СССР-ҙың Курчатов етәкселегендәге (Лаврентий Берия кураторлығындағы) хәрби ядро программаһы тәүге емештәрен бирә: 1949 йылдың 29 авгусында беренсе совет атом бомбаһы — РДС-1 шартлатыла.
Курчатов етәкселегендә шулай уҡ донъялағы беренсе водород бомбаһы РДС-6с сығарыла, уның ҡеүәте 400 кт була. Был бомба 1953 йылдың 12 авгусында шартлатыла.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Тарихы
Фарсы ҡултығының көньяҡ һәм Оман ҡултығының төньяҡ-көнбайыш ярҙары буйлап урынлашҡан ҙур булмаған шәйехтәр биләмәләре VII быуатта урындағы халыҡ араһында ислам динен таратҡан Ғәрәп хәлифәлеге составына инә. Шул дәүерҙә Дубай, Шарджа, Фуджейра ҡалалары барлыҡҡа килә. Хәлифәлектең көсө кәмей барған һайын шәйехтәр биләмәләре ҙурыраҡ автономия ала бара. X—XI быуаттарҙа Ғәрәп ярымутрауының көнсығыш өлөшө кәрмәттәр дәүләте составына инә, ә ул тарҡалғандан һуң Оман йоғонтоһона эләгә.
Курчатов Игорь Васильевич
Атом проектының үҫеше
Һуңғараҡ Курчатов коллективы рекордлы 52000 кт ҡеүәтле АН602 термоядро бомбаһын (Батша бомба) эшләй.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Тарихы
XV быуат аҙағында төбәк Европа йоғонтоһона ылыҡтырыла. Көнбайыш державалар араһынан беренселәрҙән булып Португалия, Бахрейн һәм Джульфар, шулай уҡ Ормуз ҡултығын контроллеккә алып, ярымутрауҙа нығынып ҡала. XVIII быуатта яр буйындағы ғәрәп кенәзлектәренең, нигеҙҙә, сауҙа менән шөғөлләнгән халҡы караптары Фарсы ҡултығы порттары араһындағы йөктәр ташыуҙы үҙ ҡулдарына алған һәм урындағы халыҡты йәшәү сығанағы булған кәсепте алып барыуҙан мәхрүм иткән Бөйөк Британияға ҡаршы көрәшә башлай. Был хәл «Көнсығыш һиндостан компанияһы» һәм урындағы ғәрәп халҡы араһында бер туҡтауһыҙ низағтар башланыуға килтерә. Инглиздәр үҙҙәренә ҡаршы көрәш алып барған ғәрәптәрҙе пираттар, ә кенәзлектәр районын "Пираттар яры" тип атай.
Курчатов Игорь Васильевич
Атом проектының үҫеше
1950-се йылдар уртаһында Курчатов идара ителеүсе термоядро синтезы менән шөғөлләнә.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Британия протектораты
Кенәзлектәр территорияларында инглиздәрҙең хәрби базалары булдырыла. Сәйәси власть инглиз сәйәси агенты ҡулында була. Шуға ҡарамаҫтан инглиз протекторатын урынлаштырыу төбәк өсөн хас булған патриархаль система емерелмәй. Урындағы халыҡ боронғо йолаларынан баш тартмай. Аҙ һанлы булыуҙары һәм ҡәбиләләр араһында бер туҡтауһыҙ талаш-тартыш булыуы сәбәпле, улар колонизаторҙарға етди ҡаршылыҡ күрһәтә алмай.
Курчатов Игорь Васильевич
Атом проектының үҫеше
Хәрби проблеманы хәл итеү менән бер рәттән атом энергияһын тыныс маҡсаттарҙа ҡулланыу мәсьәләләре өҫтөндә лә эшләй. Коллективтың был юҫыҡтағы эше һөҙөмтәһендә 1954 йылдың 26 июнендә Обнинск АЭС-ы эшкә ҡушыла. Ул донъяла беренсе атом электр станцияһы була.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Британия протектораты
Шулай ҙа был территорияларҙа элее-электән уңдырышлы Лива һәм Эль-Айн оазистарында йәшәгән Бани-яз (Мәҡтүмдәр нәҫеле) ҡәбиләһе өҫтөнлөклө тип таныла. 1833 йылда Бани-яздың (Мәҡтүмдәр нәҫеленең) бер тармағы оазистан китә һәм, бойондороҡһоҙ ҡала тип иғлан итеп, Дубайҙа төпләнә. Ошо көнгә тиклем Дубай әмирлегендә хакимлыҡ иткән Мәҡтүм династияһына бына шулай нигеҙ һалына.
Курчатов Игорь Васильевич
Вафаты
1960 йылдың февралендә Курчатов Барвиха санаторийына дуҫы академик Ю. Б. Харитонды күрергә килә. Эскәмйәлә һөйләшеп ултырғанда әңгәмә бер мәлгә тынып ҡала, ә Харитон Курчатовҡа боролоп ҡарағанда ул инде йән биргән була. Йөрәккә ойош ҡан төйөрө ултырыу үлемдең сәбәбе була.
1960 йылдың 7 февралендә ғалимдың кәүҙәһе кремациялана, көлө һалынған урна Мәскәүҙә Ҡыҙыл майҙанда Кремль стенаһына ҡуйыла.
Распопова Ольга Владимировна
Распопова Ольга Владимировна (27 декабрь 1978 йыл) — Рәсәй еңел атлеткаһы, уртаса дистанцияға йүгереү буйынса белгес. Рәсәй йыйылма командаһы өсөн еңел атлетика буйынса 2000 йылдарҙың беренсе яртыһында сығыш яһай, 800 метрға йүгереү буйынса Европа кубогы ярыштарында еңеүсе, милли әһәмиәттәге беренселектәрҙә чемпион һәм призер, Сиднейҙағы Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Мәскәү һәм Новосибирск өлкәләре исеменән сығыш яһаған. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Курчатов Игорь Васильевич
Ғаиләһе һәм яҡындары
Курчатовтың күп уҡыусылары һәм ҡулы аҫтында эшләгән хеҙмәткәрҙәре билдәле ғалим булып китә, улар араһында — Андрей Сахаров, Виктор Адамский, Юрий Бабаев, Юрий Трутнев, Юрий Смирнов, Аркадий Бриш, Әмир Амаев.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Бойондороҡһоҙ дәүләт
1971 йылдың 2 декабрендә Килешеүле Омандағы ете әмирлектәрҙең алтыһы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре атамаһы аҫтында федерация булдырылыуы тураһында иғлан итә. Етенсе әмирлек, Рәс-Әл-Хәймә, федерацияға 1972 йылдың 10 февралендә инә.
Курчатов Игорь Васильевич
Проекттар етәксеһе
И. В. Курчатов ҡатнашлығында Европалағы беренсе циклотрон эшләнә (1937). Уның етәкселеге аҫтында Мәскәүҙәге беренсе циклотрон (1944), Европалағы беренсе атом реакторы (1946), беренсе совет атом бомбаһы (РДС-1, 1949), донъяла беренсе термоядро бомбаһы (РДС-6с, 1953), донъяла беренсе сәнәғәт атом электр станцияһы (Обнинск АЭС-ы, 1954), һыу аҫты кәмәләре һәм атом боҙватҡыстары («Ленин» атом боҙватҡысы, 1959) өсөн донъяла беренсе атом реакторы (1958), идара ителеүсе термоядро реакцияларын тормошҡа ашырыу өсөн иң ҙур ҡоролма эшләнә (1958).
Распопова Ольга Владимировна
Биографияһы
Ольга Владимировна Распопова 1978 йылдың 27 декабрендә Новосибирск өлкәһенең Барабинск ҡалаһында тыуған. Дүртенсе синыфта уҡыған саҡта уҡ тренер Нагайцев Михаил Николаевичта спорт менән шөғөлләнә башлай. Башта бейеклеккә һәм оҙонлоҡҡа һикерә, әммә тиҙ арала йүгереүгә күсә. Һуңыраҡ Новосибирскиға күсеп килә, унда Новосибирск дәүләт педагогия университетын тамамлай. Һуңынан Мәскәүҙә «Динамо» һәм ЦСК МЧС клубтарында тренерҙар А. Г. Бухашеев, С Плескач-Стыркина, Я И. Ельяновтар ҡулы аҫтында йүгереү менән шөғөлләнә.
Курчатов Игорь Васильевич
Хәтер
И. В. Курчатов һәйкәлдәре:
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Бойондороҡһоҙ дәүләт
Сәғүд Ғәрәпстанының ҡаты энергетика сәйәсәте арҡаһында, бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ҡапыл ғына нефть һәм нефть продукттарына хаҡтар күтәрелә, был хәл яңы ойошҡан дәүләткә иҡтисади һәм тышҡы сәйәсәт өлкәһендә үҙаллы аҙымдар яһарға булышлыҡ итә. Нефттән килгән табыш һәм аҡсаларҙы оҫта рәүештә сәнәғәткә, ауыл хужалығына, мәғарифҡа, күп һанда ирекле иҡтисады зоналар булдырыуға йүнәлтеүгә бәйле Әмирлектәр ҡыҫҡа ғына ваҡытта сағыштырмаса яҡшы иҡтисади муллыҡҡа өлгәшә. Туризм һәм финанстар өлкәләре байтаҡҡа үҫешә.
Распопова Ольга Владимировна
Биографияһы
Бөтә Рәсәй кимәлендәге беренсе ҙур уңышына 2000 йылдың миҙгелендә ирешә, Тула ҡалаһында үткән Рәсәй чемпионатында 800 метрға йүгереүҙә көмөш миҙал яулап, финишта бары тик Наталья Цыганованан ғына ҡалыша. Чемпионат һөҙөмтәһе буйынса Сиднейҙағы Йәйге Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлау хоҡуғына эйә була — алдан һайлап алыу ярышы этабында 2:01,95 һөҙөмтәһен күрһәтә һәм ярымфинал стадияһын үтә алмай ҡала.
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов исеме бирелгән
Рәсәйҙең Курск өлкәһендә, Ҡаҙағстандың Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкәһендә Курчатов ҡалалары, Силәбе ҡалаһында Курчатов районы бар.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Географияһы
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре Ғәрәп ярымутрауының Фарсы ҡултығы һыуҙарынан йыуылған төньяҡ-көнсығыш өлөшө территорияһында ята. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре ҡоро ерҙә көньяҡта һәм көнбайышта Сәғүд Ғәрәбстаны һәм көнсығышта Оман менән сикләшә. Төньяҡтағы яр буйҙары Фарсы ҡултығына тура килә, ҡаршы яҡта Иран, ә төньяҡ-көнсығышта 50 км алыҫлыҡта — Катар. Һәр бер әмирлектең биләгән майҙаны яҡынса Португалия майҙанына тиң. Әбү-Дәби әмирлегенә Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре майҙанының 85 проценты тура килә; ә әмирлектәрҙең иң бәләкәйе — Аджман — ни бары 250 км².
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов исеме бирелгән
Рәсәйҙәге иң эре фәнни үҙәк — Курчатов институты һәм Белоярск атом электр станцияһы уның исемен йөрөтә. Ровно АЭС-ында 1980-се йылдарҙа Курчатов исемендәге нейтрино лабораторияһы эшләй. Элементтарҙың периодик системаһындағы яһалма синтезланған 104-се элемент «Курчатовий» тип уның исеме менән аталған. Игорь Васильевич Курчатов хөрмәтенә бер бәләкәй планетаға 2352 Курчатов астероиды тигән атама бирелгән.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Географияһы
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре территорияһының күп өлөшөн Руб-әл-Хали сүллеге биләй, ул — донъяла ҡом менән ҡапланған иң ҙур өлкәләрҙең береһе. Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәренең яр буйҙарында тоҙ ятҡылыҡтары бар. Илдең төньяҡ һәм көнсығыш төбәктәре тауҙарҙан тора. Фаунаһы: ғәрәп леопарды, тәбиғәткә кире ҡайтарылған ғәрәп ориксы, бер үркәсле дөйә һәм ҡырағай кәзәләр. Яҙғы һәм көҙгә ҡоштар миграцияһы мәлендә Үҙәк Азиянан һәм Көнсығыш Африканан килгән ҡоштар ил территорияһы аша үтә. Таулы өлкәләрҙән ситтәрәк урынлашҡан Фуджейра и Рас-Әл-Хәймә әмирлектәрендә илде йәшеллеккә күмеү программаһы һөҙөмтәләре булараҡ үҫемлектәр күп: илдең көнсығыш сигендәге Бураими оазисында хөрмә пальмалары урманы бар, ағастар муниципаль парктарҙан күсереп ултыртылған.
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов исеме бирелгән
«Академик Курчатов» тигән ғилми-тикшеренеү судноһы 1966 йылда һыуға төшөрөлә.
Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре
Климат
Илдең климаты бик эҫе һәм ҡоро (тропик сүллеге). Йыш ҡына ҡом бурандары була. Йәйге айҙарҙа күләгәлә уртаса эҫелек 40—45 °С була, ләкин йыш ҡына 50 °С градусҡа барып етә. Ҡышҡы температура: көндөҙ 20—23 °С, төнөн һыуыҡ, ләкин ҡырау төшмәй, булһа ла бик һирәк кенә. Яуым-төшөм юҡ тип әйтерлек, ноябрь һәм май айҙарында ғына бер аҙ ямғыр яуа, йыллыҡ норма яҡынса 100 мм.
Курчатов Игорь Васильевич
Курчатов исеме бирелгән
Рәсәй Фәндәр академияһы ядро физикаһы һәм ядро энергетикаһы өлкәһендәге ҙур уңыштар өсөн И. В. Курчатов исемендәге Алтын миҙал һәм премия тапшыра.