cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Этҡол (Этҡол районы)
Этимологияһы
Өсөнсө фараз күл һәм ауыл исемен Этҡол тигән ир-ат исеменән булыуы, ул ошо ерҙәрҙең аҫаба хужаһы икәнән билдәләй. Ир-атҡа Этҡол исеме мәжүсилек осоронда эткә табыныу билгеһе итеп йәки эт кеүек ныҡ булһын тигән теләк менән дә ҡушылған. Этҡол һүҙенең тағы бер вариантында башҡорттарҙа яңы тыуған сабыйҙарҙы ҡурсыусы эт культы булыу менән аңлатыла.
Еткуль, озеро, село, районный центр, бывшее военное поселение-крепость, основанная в 1737 г. В источниках ХVIII в. — Иткуль, Эткуль, Ыткуль. Название от распространенного в прошлом у башкир древнего мужского имени Эткул, в диалектах Иткул, где эт (ит) — «собака», кол (кул, гул) — «раб», «невольник», в значении «помощник». В русском языке переосмыслено в куль — «озеро». Имя сохраняет следы древних поверий. В древности у башкир существовал культ собаки. Она считалась покровителем новорожденного. Верили в ее помощь при болезни детей, она отпугивала злых духов.
Дүртенсе фараз күл исемен "Эткүл" булыуын һәм эт һәм күл һүҙҙәренән төҙөлөүен билдәләй. Уже в 1742 году озеро Еткуль на картах обозначено. Удивительно, но очертания его практически не изменились с тех пор. Считается, что название «Еткуль» произошло от башкирских слов «эт» — «собака» и «кул» — озеро. Получается, соответственно, «собачье озеро». Так как каких-либо фактических обоснований для этого удивительного словосочетания не нашли, то в качестве более понятной версии выдвигается предположение о заимствовании для озера мужского имени Эткол.
Шулай уҡ ваҡытта башҡорт авторҙары Ишбулды Ғәбдинов, Спартак Ильясов, Әлим Зарипов үҙәренең баҫмаларында ауылдың исемен Эткүл тип күрһәтә.
Ҡаратабындар йәшәгән ерҙәрҙә Мейәс, Сыбаркүл, Силәбе, Эткүл, Этле ҡарағай, Үрге Яйыҡ ҡәлғәләре һалына
Ырымбур комиссияһы етәксеһе В. А. Урусов 1740 йылдың 13 мартын­ да Сенатҡа яҙған донесениеһында: «Себер юлындағы башҡорт ерҙәрендә (йәғни, беҙҙең төбәктә — Ә. 3.) Миәс, Силәбе, Эткүл, Сыбаркүл, Уҡлы-Ҡарағай, Үрге-Яйыҡ ҡәлғәләре һалынды», — тип хәбәр итә.
Тарихы
Этҡол нығытмаһы башҡорттар ерендә 1736 йылда транзит пункты булараҡ һәм һаҡ маҡсатында ҡоролған.
Нығытманы үҙ ерҙәрендә төҙөүгә башҡорт тарханы Таймаҫ Шәһимов рөхсәт биргән
Бының өсөн императрица Анна Иоанновна Таймаҫ Шәһимов ҡылыс бүләк иткән, ә шунда йәшәгән башҡорттарҙы яһаҡтан азат иткән
Нығытма казактары ылауҙарҙы, юғары чиновниктарҙы оҙатып йөрөгән, сиктә хеҙмәт иткән, хәрби кампанияяларҙа ҡатнашҡан, мал көткән, иген иккән, кәсеп иткән, фарфор балсығы сығарып, империя башҡалыһына ебәргән. Сиркәү яҙмаларына ярашлы, 1781 йылға нығытма тирәләй байтаҡ ауылдар барлыҡҡа килгән. 5-се Генераль ревизия мәғлүмәттәре 1795 йылда 23 ауылды иҫәпкә алған.
1919 йылдың август башында Этҡолда совет власы урынлаша. 1929 йылда ауылда С. М. Киров исемендәге колхоз ойошторола. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында эткүлдәр «Челябинский колхозник» тигән танк колоннаһы төҙөүгә аҡса йыйыу ойоштора. 1957 йылда ауылда совхоз бүлексәһе була.
Иҡтисад һәм социаль өлкә
Ауылда «Еткульский» ауыл хужалығы кооперативы, ремонт-техник предприятие, юл төҙөү участкаһы, нефть һурҙыртыу станцияһы, автоколонна, икмәк заводы, сыр һәм һөт заводтары, минераль һәм газлы һыу етештереү предприятиеһы, 2 лесхоз, көнкүреш һәм сауҙа предприятиелары бар.
Ауылда башланғыс һәм урта мәктәп, балалар сәнғәт мәктәбе, район балалар ижады йорто, балалар -үҫмерҙәр физик әҙерлеге клубы, Мәҙәниәт йорто, район һәм балалар китапханаһы, 3 балалар баҡсаһы, больница, поликлиника, тыуған яҡты өйрәнеү музейы
Күлтабан
Күлтабан (Культабан) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 415 кеше. Почта индексы — 453654, ОКАТО коды — 80206813003.
Географик урыны
Күлтабан (Яугул) күле буйында урынлашҡан.
Тарихы
Башҡорт риүәйәттәре буйынса, Күлтабан «Ҡылтабан» һүҙенән килеп сыҡҡан. Әсирлеккә эләккәндәрҙең, ҡасмаһын өсөн, аяҡ табанын ярып, эсенә ваҡ итеп туралған ат ҡылын тултырғандар. Яра бөтәшкәндән һуң кеше аяғына баҫа алмаған, ултырып йәки билдәле рәүештә тороп эшләй алған. Күлдең икенсе исеме — Яугүл — ошо тирәлә ниндәйҙер яу булыуын күрһәтә.
XIX—XX быуаттар сиктәрендә утар барлыҡҡа килгән, янындағы һыу ятҡылығы исеме бирелгән. 1891 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы тораҡ пункттары араһында күрһәтелмәгән. 1900—1901 йылдарҙа Күлтабан (Калтубан) утары әлеге 1-се Бөрйән улусы составында күрһәтелгән.
Ул ваҡытта тораҡ пункты Яүгул атамаһы аҫтында билдәле булған.
1925 йылда ауылда барыһы өс хужалыҡ күрһәтелгән.
Күлтабан баҡсаһы
Гильберт арауығы
Ги́льберт арауығы (Гильбертово пространство) — Евклид арауығының дөйөмләштерелеүе, сикһеҙ үлсәмлек мөмкинлегенә эйә һәм скаляр ҡабатландыҡ нигеҙендә барлыҡҡа килгән метрика буйынса тулы. Давид Гильберт хөрмәтенә уның исеме менән аталған.
Күлтабан
Тарихы
1952 йылда ойошторола, ул ваҡытта совхоз-ара урман питомнигы тип атала. Тәүге директоры — Дмитриев Калистрат Титович, техник етәксеһе — Недопекина Екатерина Дмитриевна, хужалыҡ мөдире — агроном Мурзиков Петр Павлович. 1954 йылда питомник Йылайыр игенселек совхозының Култубан бүлексәһе балансына күсерелә. 1952 йылда 2 гектар ер майҙанында алмағастар ултыртыла, беренсе уңыш 1956 йылда алына. 1961 йылда питомник 88 гектарлыҡ майҙанда урынлаша. ХХ быуаттың 90-сы йылдар аҙағынан баҡса бөлгөнлөккә төшә.
Гильберт арауығы
Ги́льберт арауығында һыҙыҡлы операторҙар мөһим тикшереү объекты булып торалар. Ги́льберт арауығы төшөнсәһе Гильберттың үҙенең һәм Эрхард Шмидтың интеграль тигеҙләмәләр теорияһы буйынса хеҙмәттәрендә формалашҡан, ә абстракт билдәләмәһе Джон фон Неймандың, Рис Фридьештың һәм Стоундың эрмит операторҙары теорияһы буйынса хеҙмәттәрендә бирелгән.
Күлтабан
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гильберт арауығы
Билдәләмә
Гильберт арауығы — (ысын йәки комплекслы һандар яланы өҫтөндә) һыҙыҡлы (векторлы) арауыҡ, унда :
Күлтабан
Халыҡ һаны
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (64 %) йәшәй.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл советы 7-cе округы (Күлтабан ауылы буйынса) депутаты — Ирина Егоровна Корнева — Ауыл старостаһы — Мөхәмәтйәнов Ринат Миңлеяр улы — Башланғыс кластары уҡытыусыһы — Венера Фәрит ҡыҙы Селянкина — Фельдшер-акушерлыҡ пункты мөдире — Ирина Александровна Канайкина — Комсомол ауылы мәҙәниәт йорто (Баймаҡ «Халыҡ ижады үҙәге» филиалы) мөдире — Ирина Егоровна Мещерякова — Башҡортостан Республикаһының «Урал аръяғы Агро» дәүләт унитар ауыл хужалығы предприятиеһы машина-технологик станцияһының «Күлтабан» МТФ-һы директоры— Илдус Басир улы Сабанбаев — Башҡортостан Республикаһын Баймаҡ районы КФХ «Терешин» КФХ-һы етәксеһе — Василий Анатольевич Терешин (М. М. Маннапов әҙерләгән)
Гильберт арауығы
Билдәләмә
Шулай итеп, Гильберт арауығы ул нормаһы ыңғай билдәләнгән скаляр ҡабатландыҡ нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм тип билдәләнгән Банах арауығы (тулы нормалаштырылған арауыҡ).
Әгәр түбәндәге параллелограмм тигеҙлеге (тождество) үтәлһә һәм бары тик шул саҡта ғына ирекле нормалаштырылған арауыҡта норма ниндәйҙер скаляр ҡабатландыҡ нигеҙендә барлыҡҡа килә ала:
Әгәр параллелограмм тождествоһын ҡәнәғәтләндергән Банах арауығы ысын арауыҡ булһа, уның нормаһына тап килгән скаляр ҡабатландыҡ түбәндәге тигеҙлек менән бирелә Әгәр был арауыҡ комплекслы арауыҡ булһа, уның нормаһына тап килгән скаляр ҡабатландыҡ түбәндәге тигеҙлек менән бирелә
Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге. Ортогоналлек
Гильберт арауығында Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге мөһим әһәмиәткә эйә:
Был тигеҙһеҙлек ысын Гильберт арауығы осрағында ике x һәм y элементтары араһындағы \varphi мөйөшөн түбәндәге формула буйынса табырға мөмкинлек бирә
Айырым алғанда, әгәр скаляр ҡабатландыҡ (x,y)=0 нулгә тигеҙ, ә элементтар үҙҙәре нулдән айырмалы булһа, был элементтар араһындағы мөйөш 90^\circ-ҡа тигеҙ була, был x һәм y элементтарының ортогоналлегенә ярашлы. Ортогоналлек төшөнсәһе комплекслы Гильберт арауығында ла (x,y)=0 бәйләнеше ярҙамында индерелә. Элементтарҙың ортогоналлеген тамғалау өсөн \perp символы ҡулланыла. Гильберт арауығының M һәм N аҫкүмәклектәре өсөн, әгәр теләһә ниндәй ике f \in M, g \in N элементтары ортогональ булһа, (M\perp N) ортогональ.
Парлы ортогональ векторҙар өсөн Пифагор теоремаһы (дөйөмләштерелгән) ғәмәлдә:
Арауыҡтың ниндәйҙер A аҫкүмәклегенә ортогональ бөтә элементтар күмәклеге, йомоҡ һыҙыҡлы төрлөлөк (аҫарауыҡ) була һәм был күмәклектең ортогональ өҫтәмәһе тип атала.
Әгәр күмәклектең теләһә ниндәй ике элементы ортогональ һәм һәр элементтың нормаһы 1-гә тигеҙ булһа, элементтар аҫкүмәклеге ортонормалаштырылған система тип атала.
Гильберт арауығының базистары һәм үлсәнеше
Гильберт арауығының векторҙар системаһы, әгәр ул бөтә арауыҡты барлыҡҡа килтерһә, йәғни, әгәр арауыҡтың ирекле элементы был система элементтарының һыҙыҡлы комбинациялары менән нормаһы буйынса мөмкин тиклем теүәл яҡынайтыла алһа, тулы була. Әгәр арауыҡта элементтарҙың иҫәпле тулы системаһы булһа, ул саҡта арауыҡ сепарабелле — йәғни иҫәпле бөтә ерҙә лә тығыҙ күмәклек була, уның ябыуы арауыҡ метрикаһы буйынса бөтә арауыҡ менән тап килә.
Әгәр арауыҡтың һәр элементын \{e_i\} системаһы элементтарының һыҙыҡлы комбинацияһы итеп берҙән-бер ысул менән күрһәтеп булһа, бирелгән \{e_i\} тулы системаһы базис була. Әйтергә кәрәк, Банах арауыҡтарының дөйөм осрағында система элементтарының тулылығынан һәм һыҙыҡлы бәйләнешһеҙлегенән уның базис булыуы килеп сыҡмай. Әммә сепарабелле Гильберт арауығы осрағында тулы ортонормалаштырылған система \{e_i\} базис була. Ортонормалаштырылған система сепарабелле Гильберт арауығында тулы булһын өсөн, ортонормалаштырылған системаның бөтә элементтарына ла ортогональ булған, нулдән айырмалы элементының булмауы кәрәкле һәм етерлек. Шулай итеп, арауыҡтың һәр f элементы өсөн ортонормалаштырылған \{e_i\} базисы буйынса тарҡалма бар:
Тарҡалма коэффициенттарын Фурье коэффициенттары тип атайҙар. Был осраҡта элемент нормаһы өсөн Парсеваль тигеҙлеге үтәлә:
Гильберт арауығындағы бөтә ортонормалаштырылған базистар бер үк ҡеүәткә эйә, был Гильберт арауығының үлсәмен ирекле ортонормалаштырылған базис (ортогональ үлсәм) үлсәме итеп билдәләргә мөмкинлек бирә. Гильберт арауығы иҫәпле үлсәмле булған осраҡта һәм тик шул осраҡта ғына сепарабелле.
Бер үк үлсәмгә эйә булған теләһә ниндәй ике Гильберт арауығы изоморфлы. Атап әйткәндә, теләһә ниндәй ике сикһеҙ үлсәмле сепарабелле Гильберт арауыҡтары бер-береһенә һәм \ell^2 -  квадратик-ҡушылыусы эҙмә-эҙлелектәр арауығына изоморфлы.
Сепарабелле булмаған Гильберт арауыҡтары — иҫәпле базисы булмаған арауыҡтар бар. Атап әйткәндә, махсус үлсәмле сепарабелле булмаған L^2 арауығы миҫалы ҡыҙыҡлы.
Ортогональ тарҡалмалар
L — H Гильберт арауығындағы ниндәйҙер аҫарауыҡ булһын, ти. Ул саҡта теләһә ниндәй f \in H элементы өсөн берҙән-бер f=g+h тарҡалмаһы дөрөҫ, бында g \in L, ә h \perp L. L аҫарауығына ортогональ h элементтары йыйылмаһы L аҫарауығының ортогональ өҫтәлмәһе булған (йомоҡ) M аҫарауығын барлыҡҡа килтерә,.
H арауығы L һәм M аҫарауыҡтарының тура суммаһына тарҡалған тип әйтәләр, был ошолай яҙыла. Оҡшаш рәүештә тип яҙыла.
Һыҙыҡлы функционалдар арауығы
Һыҙыҡлы өҙлөкһөҙ (сикләнгән) функционалдар арауығы шулай уҡ һыҙыҡлы арауыҡ барлыҡҡа килтерә һәм эйәртеүле арауыҡ тип атала.
Гильберт арауығында сикләнгән һыҙыҡлы функционалдың дөйөм күренеше тураһында Рис теоремаһы бар: теләһә ниндәй сикләнгән һыҙыҡлы f функционалы өсөн H Гильберт арауығында шундай берҙән-бер y \in H векторы бар, бында теләһә ниндәй x \in H өсөн f(x)=(x,y). Шуның менән бергә f һыҙыҡлы функционалдың нормаһы y векторының нормаһы менән тап килә:
Был теореманан, Гильберт арауығы H өҫтөндә сикләнгән һыҙыҡлы функционалдар арауығы H арауығының үҙенә изоморфлы булыуы килеп сыға.
Гильберт арауыҡтарында һыҙыҡлы операторҙар
A һыҙыҡлы операторы бирелгән базиста матрица элементтары ярҙамында берҙән-бер түбәндәгесә күрһәтелә ала:.
A^* һыҙыҡлы операторы, әгәр теләһә ниндәй x һәм y элементтары өсөн тигеҙлеге үтәлһә, A операторына эйәртеүле тип атала. Эйәртеүле операторҙың нормаһы операторҙың үҙенең нормаһына тигеҙ.
Һыҙыҡлы сикләнгән оператор эйәртеүле (симметрик) тип атала, әгәр A^*=A булһа.
Бөтә арауыҡта бирелгән, һәр элементҡа уның ниндәйҙер аҫарауығына проекцияһын ярашлы ҡуйған P операторы, "проектлаусы" оператор тип атала. Проектлаусы — ул шундай оператор, бында P^2=P. Әгәр бынан тыш P проектлаусыһы үҙэйәртеүле оператор булһа, ул ортогональ проектлаусы ла була. Ике проектлаусы операторҙың ҡабатландығы, әгәр улар алмаштырыла алһа һәм бары тик шул саҡта ғына, проектлаусы була:.
Миҫалдар
Төп миҫал — Евклид арауығы.
\ell^2 Квадратик-ҡушылыусы эҙмә-эҙлелектәр арауығы: уның нөктәләре ысын һандарҙың сикһеҙ эҙмә-эҙлектәре, улар өсөн рәте йыйыла, унда скаляр ҡабатландыҡ түбәндәге тигеҙлек менән бирелә:
[a,b] киҫегенән, квадраттары Лебег буйынса интегралланыусы ысын ҡиммәттәр ҡабул иткән L^2[a,b] үлсәнмәле функциялар арауығы — йәғни
Комплекслы һандар яланы өҫтөндә \ell^2 һәм L^2[a,b] арауыҡтары, комплекслы һандар эҙмә-эҙлҙлелектәре һәм комплекслы ҡиммәтле функциялар өсөн скаляр ҡабатландыҡ билдәләмәһе тик икенсе ҡабатлашыусының комплекслы эйәртеүсәнлеге менән генә айырыла:
Развилка (Грачёвка ҡушылдығы)
развилка  — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы, Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Грачёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салҡар - Ике ҡура
Салҡар — Ике ҡура — Шалкар-Ега-Кара — Ырымбур өлкәһененең Светлинский районында урынлашҡан тымыҡ күл. Өлкәлә иң ҙур күл. Төбәк кимәлендә гидрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Һыу ятҡылығы сынаяҡ рәүешендә түбәнәйеп урынлашҡан, ярҙары башлыса бик һөҙәк. Яр һыҙығы оҙонлоғо 96 километр. Майҙаны: 9660 гектар, тәрәнлеге — 4 метр, күл төбө (грунт) тығыҙ балсыҡлы ләм менән ҡапланған. Һыуы үтә күренмәле ҡыҙғылт төҫтә.
Ағымһыҙ күл, тик яҙғы ташҡын ғына Буруктал йылғаһы менән тоташтыра. Шуның өсөн һәр 10 йыл һайын кибә, ә 3 йылға бер тапҡыр төбөнә тиклем туңа. Ҡайһы бер йылдарҙа күл гирлаһынан түбәнгәрәк бер нисә эре һәм ваҡ сөңгөлдәргә тарҡала. Минераллашыу ул ваҡытта 4 г/л етә. Уртаса минераллашыу — 3-5 г/л.
Күлдең ихтиофаунаһы булып табан балыҡтар тора. Ә Буруктал менән берләшкән ваҡытта алабуға, һаҙан, опто, сабаҡ һәм башҡа ҡайһы бер балыҡ төрҙәре күлгә үтеп инә. Яр буйҙарында аҡсарлаҡ төрөнә ҡараған ҡоштар оя ҡора.
Этимологияһы
Шалкар (ҡаҙаҡса) — иркен, еки — ике, кора — ҡура, аҙбар, һарай мәғәнәһен аңлата. Күл тарихи башҡорт ерҙәрендә урынлашҡан, ҡаҙаҡтар ул төбәккә һуңғараҡ килеп урынлашҡан, шуға күрә атаманың башҡорт теленән ингән булыу ихтималын күҙҙән ысҡындырмаҫҡа кәрәк. Башҡорт теленең һүҙлегендә: Салҡар - йәйелеп, йәйрәп ятҡан; киң. Ике һаны -башҡортса ла шулай. Ҡура һүҙе лә шундай уҡ мәғәнә бирә
Һылтанмалар
— Чибилёв А. «Природное наследие Оренбургской области». Оренбургское книжное издательство, 1996 г.
Ройден (Флеминг)
Ройден (Флеминг) (Reuden (Fläming)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 312 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 108 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39264 һәм автомобиль коды — ABI.
Изге Георгий сиркәүе (Кюстендил)
Изге Георгий сиркәүе (болг. Църква „Свети Георги“ ) — болгар ҡалаһы Кюстендилдың Колуша кварталындағы Болгария православие сиркәүенең София епархияһы ғибәҙәтханаһы. Сиркәү X—XI быуаттарҙа төҙөлгән. 1816 йылға тиклем Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып тора.
Тарихы
Архитектура ҡиәфәтен һәм стеналарҙағы биҙәктәрен тикшереүҙәр нигеҙендә ҡорам төҙөлөшөн X быуат аҙағы — XI быуат башына ҡарай тип билдәләйҙәр, был Кюстендилда һаҡланып ҡалған Изге Георгий сиркәүен иң боронғо ҡорамдар рәтенә индерә. Сиркәү ҡаланың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, 1939 йылда ҡала составына ингән элекке  Колуша ауылында  урынлашҡан.
Фараздар буйынса ҡорамда 1330 йылда Велбыжде янында һуғышта һәләк булған болгар батшаһы Шишман Михаил III ерләнгән. Был версияны тарихсы Николова Бистра тулыһынса кире ҡаға.
Изге Георгий сиркәүе ҡаланан алыҫта урынлашыуына ҡарамаҫтан, 1816 йылда Успенский сиркәүе төҙөлөшө тамамланғанға  тиклем ул Кюстендил епархияһының кафедраль соборы булып ҡала. XIX быуатта Георгий сиркәүе тулыһынса тиерлек емерелә. 1878 —1882 йылдарҙа Болгар  кенәзлегенә нигеҙ һалынғандан һуң, ул яңынан тергеҙелә.
Архитектураһы
Сиркәү оҙонлоғо 10 м, киңлеге 8,7 м булған тәре-көмбәҙле типик византия ҡорамы. Көмбәҙе һигеҙ ҡырлы яҡтылыҡ барабанында урынлашҡан. Бинаны эс яҡтан алты бағана тотоп тора, икәүһе миһрабҡа инеү урынында, ә дүртәүһе  көмбәҙ  аҫтында урынлашҡан. Сиркәүҙең өс апсидаһы бар.
Словен теле
Был телдә һөйләшеүселәр һаны — 2 млн кеше, күбеһе Словенияла йәшәй.
Атамаһы
Словен теленең үҙатамаһы (словак теле кеүек) «славян» тигәнде аңлата (сағ. словѣньскъ).
Социолингвистик мәғлүмәт
Хәҙерге словен теле шундай бүлектәргә бүленә:
Диалекттары
Словен теле 48 диалектҡа бүленә, улар ете төркөмгә берләшәләр: каринтия, приморье, ровтар, гореньско, доленьско, штирия һәм паннон уйһыулығындағы. Кочевье һөйләше айырым тора (Кочевье ҡалаһының һәм тирә-яҡтарының ҡатнаш төркөмө, элек немецтар йәшәгән урын).
Словен яҙмаһы
Глаголица һәм кириллицаны файҙаланыу буйынса миҫалдар аҙ, словенса латиница менән яҙғандар, уның етешһеҙлеге булып. [], [] һәм [] тамғаларының юҡлығы тора (йәғни урыҫ өндәренә яҡын «ж», «ш» һәм «ч», тап килә). Был проблемаларҙы төрлө ваҡытта төрлөсә хәл иткәндәр.
Тарихы
Словен теленең тарихын биш осорға бүлергә мөмкин. :
XVI быуатта хәҙерге әҙәби словен теленең формалашыуын реформаторҙар Примож Трубарый (1508—1586), Адам Бохорич (1520—1598) һәм Юрий Далматин (1547—1589) эштәре менән бәйләйҙәр. Ул саҡта бөгөнгө Словения Изге Рим империяһының, Австрия империяһы һәм Австро-Венгрияның бер өлөшө булған, уларҙа немец теле элита теле була, ә словенса тик "ябай " кешеләр генә һөйләшкән. XVIII быуатта әҙәби телдең нигеҙе түбәнге доленьск һәм гореньск диалекттары менән аралаша. Иллиризм һәм панславизм сербхорват, чех һәм урыҫ телдәренән һүҙҙәр алып килә.
1850 йылдарҙа әҙәби словен теленең формалашыуы тамамлана. Әҙәби телдең үҫешенә католик епископы Антоний Сломешек Мартин үҙенең әҙәби эшмәкәрлеге менән ҙур йоғонто яһай. Бөгөнгө словен телендә доленьск консонантизмы һәм гореньск вокализмы бар.
Һуҙынҡылар
Баҫымһыҙ позицияла 6 ғына һуҙынҡы тора: /i/, /ɛ/, /ə/, /a/, /ɔ/, /u/.
Тартынҡылар
Словен теленең тартынҡы өндәре (йәйә эсендә фонемалар аллофондары) :
Просодия
Элек словен теле музыкаль баҫым менән характерланған, әле лә диалекттарҙың бер өлөшөндә ул һаҡлана. Был системала юғары һәм түбән тон дар айырыла, ғәҙәттә, оҙон баҫымлы һуҙынҡы [ər]. Тонлы баҫымлы һуҙынҡы транскрипцияла [ər] юғары тон акут (á), ә түбән тон — циркумфлекс (â); ҡыҫҡа һуҙынҡыла юғары тон гравис (à), түбән тон — ике гравис (ȁ) билдәләнә. Ябыҡ һуҙынҡы хәрефтәрҙең аҫтына нөктә ярҙамы менән (ẹ һәм ọ) яҙыла.
Морфология
Й.Топоришин словен телендә туғыҙ. һүҙ төркөмөн билдәләй: исем (samostalnik), сифат (pridevnik), рәүеш (prislov), ҡылым (glagol), предикатив (povedkovnik), бәйләүес (predlog), теркәүес (veznik), киҫәксәләр (členek), ымлыҡтар (medmet).
Исем һүҙ төркөмө
Словен телендә исемдәр һан һәм килеш менән үҙгәрә, шулай уҡ енес категорияһы менән билдәләнә. Һан өс төрлө: берлек, икеле һәм күплек. Исемдәрҙең тик берлек һандағы төркөмө « <i id="mwAy0">singularia tantum</i> », һәм исемдәрҙең тик күплек һанда торғандары « <i id="mwAy8">pluralia tantum</i> ». Килештәр алты — төп килеш (imenovalnik), эйәлек (rodilnik), төбәү (dajalnik), төшөм (tožilnik), ул (mestnik) һәм сығанаҡ (orodnik). Саҡырыу формаһы юғалған. Енес (род) өс — муж. р., жен. р. һәм сред. р.. Ир-ат енесен ((муж. р.) белдергән берлек һанда торған исемдәр йәнле(одушёвлен.) һәм йәнһеҙ (неодушёвлен.) буйынса айырыла.
Ҡатын-ҡыҙ енесенә (жен. р.) исем һүҙ төркөмөнөң килеш менән үҙгәреш миҫалы voda «һыу-вода», mati «әсә-мать», pesem «йыр-песня», stvar «әйбер-вещь» : Й. Топоришин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙ енесенә ҡараған (жен. р.) исем һүҙ төркөмдәрен III төр килеш менән үҙгәртеүгә бүлә, бында килеш менән үҙгәрмәгән исемдәр, һәм IV төр менән үҙгәргән сифат һүҙ төркөмөнән субстантивлашҡан исемдәр инә. .
Средний род исемдәренең килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар: leto «год», srce «сердце», ime «исем», dekle «девушка», drevo «дерево» :
Сифат һүҙ төркөмө
Сифаттарҙың килеш менән үҙгәреүенә миҫалдар nòv «яңы- новый» : Төп сифаттар өсөн сағыштырыу дәрәжәһе хас: төп дәрәжә, сағыштырыу дәрәжәһе һәм артыҡлыҡ дәрәжәһе. Сағыштырыу дәрәжәләре морфологик (һүҙ яһаусы ялғауҙар) һәм аналитик (тасуирлау) юлдары менән яһалалар. :
Һан
«Ике-два», «өс-три», «дүрт-четыре», «биш-пять» һандарының килеш менән үҙгәреше :
Алмаштар
1 — се, 2- се зат алмаштарының (өтөрҙән һуң мөнәсәбәт һүҙҙәр (клитикалар-) : 3 -сө зат алмаштарының килеш менән үҙгәреше :
Ҡылым
Заман системаһы словен телендә хәҙерге һәм киләсәк замандан, перфект һәм плюсквамперфекттан тора.
Хәҙерге заман ҡылымдың зат менән үҙгәрешенә миҫал delati «эшләй-делать», govoriti «һөйләй-говорить», imeti «иметь», jesti «есть», biti «быть» һәм ne biti «не быть» : Перфект(үткән заман) ҡатмарлы юл менән барлыҡҡа килә: уның формаһы хәҙерге заман. l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылымдан biti тора. Ҡылым delati "делать " перфектта (үткән заманда) зат менән үҙгәреше : Плюсквамперфект формаһы. l-сифат ҡылымдан һәм ярҙамсы ҡылым biti перфектта тора : Киләсәк заман эш-хәрәкәт тамаланған һәм тамамланған ҡылым төрҙәренән ярҙамсы ҡылымды айырым формаға ҡушыу юлы менән biti l яһала :
Словен телендә өс һөйкәлеш: хәбәр һөйкәлеше, теләк һөйкәлеше һәм бойороҡ һөйкәлеше бар.
Синтаксис
Һүҙҙәр тәртибе — ирекле, SVO (subject—verb—object) тәртибе база булып тора.
Лексикаһы
Словен лексикаһында тәүге үҙләштереү романизмдарға ҡарай,. Уларҙың словен теленә үтеп инеүе Словенияға славяндарҙың күсеү ваҡыты менән башлана, һәм ул Урта быуаттарға тиклем дауам итә. .Беренсе сиратта, топонимдар: Capris / Caprae > Koper, Sontius > Soča. Бынан тыш, шундай һүҙҙәр : jambor «мачта» < arbor «ағас-дерево», golida «подойник» < вульг..-*galeda, hlače «ыштан-штаны» < средн.-calcae, fant «егет-парень» < fante.
Словен теленең һүҙлек составында VIII быуаттан алып XIX быуатҡа тиклем үҙләштерелгән ҙур һандағы германизмдар урын алған : flinta «мылтыҡ-ружьё» < Flinte, gmajna «общий» < сред. р. ..-gemeine, krompir «картуф» < Grundbirne. Шулай уҡ немец теле аша латин һәм грек сығышлы лексика үтеп ингән: klošter «монастыры», škrinja «сундук», špital «дауахана-больница».
Өйрәнеү тарихы
Словен телдәре буйынса өҙлөкһөҙ ғилми-тикшеренеү эштәре 1945 йылда ойошторолған Фран Рамовш исемендәге Словен фән һәм сәнғәт академияһында алып барыла. Академияла тел материалын йыйыу, һүҙлектәр һәм атластар төҙөү, диалекттарҙың тарихи грамматикаһының яҙылышын һәм фонотекаһын өйрәнеү эштәре буйынса ғилми эштәр башҡарыла.Әлеге ваҡытта унда словен теленең төп һүҙлектәре төҙөлгән.
Ике тел корпусы төҙөлгән: Nova beseda http://bos.zrc-sazu.si/nova_beseda.html һәм Gigafida https://web.archive.org/web/20120712022800/http://demo.gigafida.net/
Словен теленең иң абруйлы тасуирлау грамматикаһы Йоже Топоришич тарафынан яҙылған(Toporišič Jože. Slovenska slovnica. 4., izdaja prenovljena in razširjena. — Maribor: Obzorja, 2004. — Str 923., ilustr. — ISBN 961-230-171-9).
Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы
Йортбағышева Әлфиә Ҡорман ҡыҙы (14 июнь 1958 йыл) — педагог. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылы мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы. 3-сө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Әлфиә Ҡорман ҡыҙы Йортбағышева 1958 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Собханғол ауылында тыуған. 1976 йылда Белорет педагогия училищеһын һәм 1983 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлай.
Варго Чунджелька
Варго Чунджелька — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы/ Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чунджелька йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярей-Ю (Силова-Яха ҡушылдығы)
Ярей-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Силова-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яны-Тангыр-Я
Яны-Тангыр-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Шумахер Михаэль
Михаэль Шумахер (Michael Schumacher, ; тыу. 3 ғинуар, 1969 йыл, Хюрт-Хермюльхайм, Төньяҡ Рейн-Вестфалия) — Формула-1 ярышында немец автоуҙышсыһы, ете тапҡыр  донъя чемпионы. "Формула-1" тарихында иң яҡшы уҙышсыларҙың береһе тип һанала. "Формула-1"- ҙә донъя чемпионаттары буйынса күп һанлы рекордтар эйәһе: тиҙ ҡулсалар буйынса (77), шулай уҡ бер-бер артлы чемпион титулын яулаусы (5). Шулай уҡ еңеүҙәр буйынса икенсе урын яулаусы (91), подиумдар буйынса (155) һәм позициялар буйынса (68), күрһәткестәр буйынса тик Льюис Хэмилтондан ғына ҡалыша.
Карьераһы тамамланғандан һуң 2013 йылдың аҙағында бәхетһеҙ осраҡ һөҙөмтәһендә ауыр йәрәхәт ала.
Forbes журналы версияһы буйынса 2017 йылда доллар миллиардеры була.
Тәүге карьераһы
Уҙышсы Михаэль Шумахерҙың карьераһы урындағы трассаның элекке идарасыһы булған атаһы Рольф төҙөгән картингт трассаһынан башлана. Шумахер дүрт йәшендә руль артына ултыра, биш йәшендә карталар уҙышында ҡатнаша. Бала сағында спорттың башҡа төрҙәре (дзюдо) менән шөғөлләнә, әммә картингҡа иғтибарын йүнәлтергә ҡарар итә. 14 йәшендә Люксембургтың үҙышсылар лицензияһын ала, сөнки унда йәшерәк спортсылар ҙа уҙышта ҡатнашыуға индерелә, һәм ул рәсми ярыштарҙа сығыш яһай башлай. Бер йылдан һуң Шумахер картинг буйынса Германия чемпионы исеменә лайыҡ була, аҙағыраҡ Европа чемпионы исеме яулай. Картинг буйынса Европа чемпионатының финал этабында бик ҡыҙыҡлы ваҡиға була: һуңғы ҡулсаның һуңғы боролошонда Алессандро Дзанарди һәм Массимилиано Орсини икеһе бер юлы трассанан осоп сығып китә. Шунлыҡтан Шумахер уҙыш буйынса ла, шулай уҡ чемпионатта ла беренсе урынды яулауға өлгәшә. 1988 йылда картингтан асыҡ тәгәрмәсле машиналарҙа уҙышыуға күсә һәм өс формула чемпионаттарында ҡатнаша: Европаның һәм немец Формула-Фордтың ярыштарында ҡатнаша, уларҙа ярашлы рәүештә алтынсы һәм икенсе урындарҙы яулай. Ә бына Формула-Кёниг уҙышында, мөмкин булған ун еңеүҙең туғыҙын яулап, чемпион була. 1989 йылда немец "Формула-3"тә пьедисталдең өсөнсө баҫҡысына күтәрелә, ә бер йылдан һуң чемпион исеменә лайыҡ була. 1990 йылда Шумахер Гран-при Макао уҙышында беренсе урын ала. Mercedes Junior йәштәр программаһы ағзаһы булараҡ, Карл Вендлингер һәм Хайнц-Харальд Френтцен менән бергә спорткарталарҙа уҙыш буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша, 1990 йылда Мехико трассаһында Sauber-Mercedes C11 трассаһында этапта еңә, 1991 йылда "Аутополис" (Япония) трассаһында Саuber-Merces C291 руле артында (икеһендә лә Вендлингер менән бергә) ҡатнаша. 1991 йылда үҙ класында бишенсе урынға сыға, шулай уҡ уҙышта тиҙ ҡулсаға өлгәшә. Шул уҡ йылда  япон "Формула-3000" уҙышында ҡатнаша һәм финишҡа икенсе булып килә.
1991
1991 йылда 10 уҙыштан һуң Эдди Джордан Шумахерҙы Бельгия Гран-прийында үҙенең командаһы өсөн сығыш яһарға саҡыра. Ә Эдди Джордан командаһы штатындағы уҙышсы Бертран Гашо, такси водителе менән талашҡаны өсөн, төрмәгә эләккән була. Шумахерҙың менеджеры Вилли Вебер үҙ уҙышсыһының талантлы булыуы һәм Шумахерҙың был трассаны бик яҡшы белеүе тураһында белдерә (Германияла Шумехерҙарҙың йорто Бельгия трассаһынан әллә ни алыҫ урынлашмаған була). Старт алдынан Шумахер машинаны бер тапҡыр ғына һынап ҡарай, уныһы ла Сильверстоунда ямғыр аҫтында үтә. Бер аҙнанан һуң Формула-1 уҙышының беренсе ярышында Jordan-Ford машинаһында етенсе булып килә. Уҙышҡа старт бирелгәндән һуң Шумахер 5-се булып ярышты дауам итә, әммә беренсе ҡулсала уҡ машинаһы боҙолоп, уны йүнәтеү өсөн уға трассанан сығырға тура килә. Ошондай иҫ киткес дебютынан һуң "Бенеттола" уны юғары баһалайҙар. Талантлы спортсыны "Бенеттоның" директоры Флавио Бриаторе үҙ командаһына саҡыра, һәм киләһе уҙышты Шумахер Benetton-Ford командаһы өсөн ярыша. "Джордан" команда менән килешеүе суд тәртибендә өҙөлә. Benetton-Ford өсөн беренсе уҙышта уҡ, Монц трассаһында үткән Италия Гран-прийы ярышында, Шумахер, быға тиклем өс тапҡыр донъя чемпионы булған иптәше Нельсон Пикенан алда, финишҡа бишенсе булып килә. Ҡалған дүрт уҙышта Шумахер тағы ла ике тапҡыр мәрәй менән финишҡа килә һәм ике тапҡыр төшөп ҡала.
1992
1991 йыл миҙгеленән һуң Шумахерҙың команда буйынса иптәше Нельсон Пике спорт карьераһын тамамлай һәм уның урыныаүна Британия уҙышсыһы Мартин Брандл килә. 1992 йылда Шумахер чемпионатта алдынғы позицияларҙы биләүен дауам итә, бер нисә подиум яулай һәм Бельгия Гран-прийында беренсе еңеү яулай. Ул чемпионатты өсөнсө урында тамамлай, чемпионатта бер һүҙһеҙ өҫтөнлөк иткән Williams-Renault командаһынан ике уҙышсыны ғына алға үткәрә һәм өс тапҡыр чемпион Айртон Сеннды өс мәрәйгә уҙып китә. Асыҡ һары төҫтәге комбинезоны һәм ихлас йылмайыуы өсөн ул Формуле-1 ярышында "Ҡояшлы Малай" тигән ҡушамат ала.
Шумахер ғаиләһе Швейцарияла, Женева күленән алыҫ түгел, Вуффленс-ле-Шато ҡалаһында йәшәй.
1993
1993 йылда Шумахерҙың тағы ла уҙағы (напарнигы) алмашына. Был юлы ул былтырғы миҙгелдең вице-чемпионы Риккардо Патрезе менән бергә уҙышырға тейеш була. Яңы миҙгелдә "Benetton" командаһы Ford-тан яңы двигателдәр ала. Һөҙөмтәлә немец уҙышсыһының автомобиле башҡа уҙышсыларҙы уҙып китергә булышлыҡ итә. Миҙгел дауамында Шумахер Португалияла бер еңеү яулай, тағы ла 8 уҙышта подиумға күтәрелеп, чемпионатты уңышлы тамамлай.
1994 йылда Шумахер Австралия Гран-прийындағы һуңғы уҙышта, уның менән ғауғалы бәрелешкәндән һуң Деймон Хиллды бер мәрәйгә генә уҙып, үҙенең беренсе чемпионатында еңә.
1995 йылда ул үҙенең титулын һаҡлап ҡала, яҡын дәғүәсеһен (ул тағы ла Деймон Хиллды) 33 мәрәйгә уҙып китә. Был "Бенетто" командаһы өсөн яуланған берҙән-бер Конструкторҙар кубогы була, сөнки уларҙың машиналарына "Renault " моторҙары ҡуйылған була.
"Феррари"
1997 йылда Шумахер титул яулауға бик яҡын була, Хересталағы һуңғы уҙыш алдынан чемпионатта алдынғылыҡты бирмәй, әммә титулға төп дәғүәсе Жак Вильнёв менән бәрелешкә сәбәпсе булыуы арҡаһында протоколдан һәм бөтә чемпионаттан сығарыла. Шумахер бер туҡтауһыҙ эшләй, бының менән ул команданы ла көсөргәнешкә этәрә.
1998 йылда Шумахер трассала өҫтөнлөклө машиналарға ҡаршы көрәштә еңеү яулаған берҙән-бер уҙышсы була, әммә миҙгел йомғаҡтары буйынса, һуңғы Гран-приҙа Мике Хаккинендан ҡалышып, икенсе булып таныла.
1999 йылда Бөйөк Британия Гран-прийында Шумахер команда буйынса уҙағы (напарник) Эдди Ирвайнға һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә аяғын һындыра, шуға күрә лә ул өсөнсө тапҡыр донъя чемпионы булыу мөмкинлеген ҡулынан ысҡындыра. Авариянан һуң ул алты уҙышта ҡатнаша алмай. Миҙгел аҙағында спортҡа кире ҡайтып, Малайзия һәм Япония Гран -прийындарында командаға 1983 йылдан алып беренсе тапҡыр конструкторҙар кубогын алырға ярҙам итә.
2000 йылда, 21 йылдан һуң, Япония Гран-прийында Шумахер өсөнсө тапҡыр чемпион титулын яулай. Ул 17 уҙышта 9 еңеү яулай, миҙгел тамамланғанға тиклем бер Гран- при чемпионы була.
2001 йылда Шумахер дүртенсе титулын яулай һәм Гран-приҙа еңеүҙәр һаны буйынса Ален Простың рекордын уҙып китә. 2002 йылда Шумахер бөтә чемпионат дауамында өҫтөнлөк менән сығыш яһай, 17 Гран-При-ҙың 11-ен яулай, миҙгелдең бөтә уҙыштарын подиумда тамамлап, үҙенең бишенсе чемпион титулын яулай һәм Хуан Мануэль рекордын ҡабатлай. 2003 йылда Шумахеның алтынсы титулын яулап ала. 2004 йылда мөмкин булған 18 Гран-приҙың 13-өн яулавп, ул етенсе тапҡыр донъя чемпионы исеменә лайыҡ була, был да "Формула-1"-ҙең үҙенсәлекле рекорды була.
Әммә 2006 йылда "Скудерия" "Рено" менән көрәшә башлай, һәм миҙгел аҙағында Шумахер Алонсо титулын яулай алмай. 2006 йылдың 10 сентябрендә Шумахерҙың миҙгел тамамланғас та спорттан китәсәге билдәле була.
"Мерседес"
2009 йылдың декабрь аҙағында Михаэль Шумахер "Мерседес" командаһы менән өс йыллыҡ контрактҡа ҡул ҡуя (команданың хужаһы — "Ферариҙың" элекке техник дирееторы Росс Браун, Шумахерҙың элекке дуҫы һәм коллегаһы), әммә 2010 йылда ул элеккесә уңышҡа өлгәшә алмай, уҙағы Нико Росбергтан отолоп, чемпионатта ни бары 9-сы урынды ғына яулауға өлгәшә, ул "Формула-1"-ҙәге карьераһында беренсе тапҡыр бер тапҡыр ҙа подиумға күтәререлерлек итеп сығыш яһай алмай. Шумахерҙың 2010 йылдағы уңышһыҙлығы ниндәйҙер дәрәжәлә машинаның проектындағы хаталарға бәйле була. Бынан тыш машина Шумахерҙың йөрөү стиленә лә тап килмәгән була. Өҫтәүенә стюардтар уҙышсы өсөн ҡулай булмаған ҡарарҙар ҡабул итә: атап әйткәндә, Монако Гран-прийында һуңғы ҡулсала алдағы уҙышсыны үтеп киткәне өсөн 20 секундлыҡ штраф ала, артабан башҡа төрлө штрафтар бирелә уға.
Әммә миҙгел барышында машинаның боҙолған урындарын өлөшләтә бөтөргәндән һуң, Шумахер, шулай уҡ дәғүәселәренең хаталарынан файҙаланып, миҙгел аҙағына, атап әйткәндә, Корея Гран-прийының яңы трассаһында бер нисә яҡшы уҙыш үткәреүгә өлгәшә һәм мәрәйҙәрҙән артта ҡалыуын кәметә. 2012 йылда Монаконың Гран-Прийында уҙағынан мәрәйҙәр һаны буйынса артта ҡалыуҙы кәметә. 4 октябрҙә Японияла уик-энд башланыр алдынан Михаэль Шумахер матбуғат конференцияһын йыя, унда рәсми рәүештә карьераһын дауам итергә теләмәүе һәм миҙгел аҙағында отставкаға китеүе тураһында иғлан итә.
Матбуғатта Шумахерҙы йыш ҡына "Ҡояш малайы", шулай уҡ Беренсе донъя һуғышы асына оҡшатып, Германия бароны Манфред фон Рихтгофен тип атайҙар.
Тау саңғыһы курортындағы бәхетһеҙлек
2013 йылдың 29 декабрендә Шумахер тау саңғыһында йөрөү өсөн үҙенең улы һәм уның дуҫтары менән бергә француз Альпындағы Мерибель курортының тау саңғыһы трассаһы юлына сыға [К 1]. Шумахер трассанан сығып, 20 метр самаһы әҙерлекһеҙ битләү буйлап үтә. Яңы яуған ҡар аҫтында күренмәгән ташҡа эләгеп, ул башының уң яғы менән ҡая суҡағына бәрелә. Ҡолаған сағында бер саңғыһының нығытмаһы сиселмәй ҡала. Ныҡ бәрелеүҙән Шумахерҙың торҡаһы (тау саңғыһы шлемы). Уны вертолет менән Мутьелағы дауаханаға алып киләләр, һуңынан Греноблдәге клиникаға күсерелә. Тәүге хәбәрҙәр етди йәрәхәтләнеү тураһында була. Тәүҙә ул аңында булған. Әммә вертолетта сағында уҡ булған аңын юғалта һәм Шумахерҙың үпкәһен яһалма елләтеү аппаратына тоташтырыу өсөн вертолетты ергә төшөрөргә тура килә. Уға ике нейрохирургик операция яһала ул яһалма комала тотола. Спортсының хәле киҫкен тип баһалана. Әгәр торҡаһы булмаһа, Шумахерҙы ҡотҡарыу бик икеле булыр ине, тигән фараз да әйтелә.
Француз гәзите «Дофине Либере» мәғлүмәте буйынса («Dauphiné Libéré»), бәхетһеҙ осраҡ ваҡытында Шумахер камералы торҡала булған. Прокурор Альбервиль Патрик Кенси (Patrick Quincy) Матбуғат конференцияһында Тау жандармерияһы белгестәре тарафынан камераның тикшерелеүен раҫлай. Тау жандармерияһы вәкиле Стефан Бозон хәбәр итеүенсә, видеояҙмала Шумахерҙың кемгәлер ярҙам иткәне йәки ярҙам итергә йыйыныуы тураһында элек килеп сыҡҡан мәғлүмәт раҫланмаған. Тәфтишселәр Шумахерҙың улы Мик менән әңгәмәләшкәндә ул ваҡиғаның сәбәптәрен асыҡлаған. Бынан тыш, осраҡлы шаһиттарҙың береһе төшөргән видеояҙма тураһында хәбәр килгән һуңынан уның булыуы раҫланмаған.
2014 йылдың 3 ғинуарында Михаэль Шумахерҙың тыуған көнөндә уның бөтә ғаиләһе (ҡатыны, балалары, атаһы һәм ағаһы) уның эргәһендә клиникала була, спортсының күп һанлы дуҫтары һәм көйәрмәндәре Гренобльға йыйыла йәки Интернет аша уны сәләмләй.
30 ғинуарҙан башлап, Шумахерҙы яһалма команан сығарыу маҡсатында, уға бирелгән седатив препараттар дозаһы яйлап кәмей бара.
17 февралдә Альбервиль прокуроры Патрик Кенси матбуғат конференцияһында тау саңғыһы трассаһы эшендә ҡағиҙә боҙоуҙар һәм Шумахер ҡулланған инвентарҙа етешһеҙлектәр асыҡламауы һәм тикшереүҙең тамамланыуы тураһында хәбәр итә.
24 февралдә спортсы менеджеры Сабине Кем Шумахерҙы команан сығарыуҙы туҡтатыу тураһында килеп сыҡҡан мәғлүмәт ысынбарлыҡҡа тап килмәүе тураһында хәбәр итә.
9 сентябрҙә Ким Шумахерҙың өйөнә ҡайтыуы һәм уның реабилитацияһы өйҙә үтәсәге тураһында хәбәр итә. Элекке уҙышсы Филипп Стрейфф һүҙҙәре буйынса, 2014 йылдың ноябренә ҡарата Шумахер креслола ултырған була, һөйләшә алмай, хәтер буйынса ла проблемалары була. Әммә менеджер Ким был мәғлүмәтте кире ҡаға, Стрейфф Шумахерҙың дуҫы түгел һәм уның һаулығы тураһында мәғлүмәтте билдәһеҙ сығанаҡтан ала, тип белдерә. ФИА-ның медицина департаменты башлығы Жерар Сейян (франц. Gérard Saillant) үҙ сиратында, Стрейфҡа Шумахерҙың һаулығы тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт бирмәүен белдерә.
2016 йылдың 7 июлендә, Шумахерҙың хәле тураһында һөйләгәндә, Ким былай тип белдерә: "Әлеге ваҡытта хәл шул тиклем ҡатмарлы, хатта беҙ ниндәй ҙә булһа ентекле мәғлүмәт бирә алмайбыҙ.
2020 йылдың икенсе яртыһында киң мәғлүмәт сараларында Шумахерҙың һаулығы яҡшыра барыуы тураһында бер нисә хәбәр барлыҡҡа килә, әммә ентекле мәғлүмәттәр асылмай; шулай уҡ коронавирус пандемияһы менән бәйле уның дауаланыуының күсерелеүе билдәле була.
2021 йылдың сентябрендә Netflix-тың стриминг платформаһында документаль фильм сыға, унда Шумахерҙың ҡатыны һәм улы уның үҙаллы хәрәкәт итергә һәм тирә-яҡ мөхит менән аралашырға һәләтһеҙ булыуын раҫлай. Шулай уҡ дауалауға 20 миллион фунт стерлинг тотонолоуы билдәле була.
Ғаиләһе
Шумахерҙың ғаиләһе Швейцарияла, Женева күленән алыҫ булмаған Вуффленс-ле-Шато ҡалаһында йәшәй.
Михаэль Шумахерҙың ҡустыһы Ральф — шулай уҡ билдәле автоуҙышсы.
Ҡатыны Коринна Шумахер (ҡыҙ фамилияһы Беч (Betsch)). 1969 йылдың 2 мартында Хальфер ҡалаһында тыуған. 1995 йылдың 1 авгусында рәсми никах тантанаһы үтә, 5 августа никахлаша.
1997 йылдың 20 февралендә уларҙың ҡыҙы Джина-Мария тыуа. Ул ат спорты менән шөғөлләнә.
1999 йылдың 22 мартында улы Мик тыуа, ул да уҙышсы була. 2021-2022 йылдарҙа "Формула-1"ҙә сығыш яһай.
"Формула-1» рекордтары
Карьераһы тамамланған мәлдә, 2012 йылғы Формула-1 миҙгеленән һуң, Михаэль Шумахер түбәндәге рекордтарға эйә була:
Кавья (Пюла ҡушылдығы)
Кавья — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пюла йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эксперимент
Эксперимент (experimentum. — һынау, тәжрибә) гипотезаны йәки теорияны яҡлау, кире ҡағыу йәки раҫлау өсөн башҡарылған эш алымы. Эксперименттар бер-береһенән маҡсаттары һәм масштабтары буйынса һиҙелерлек дәрәжәлә айырылыуы ихтимал, ҡағиҙә булараҡ, ҡабатланған эш алымына һәм һөҙөмтәләрҙе логик йәһәттән анализлауға таяна. Эксперименттарға шулай уҡ тәбиғи тикшеренеүҙәр — ҡыҙыҡһыныусанлыҡты ҡәнәғәтләндереүгә йүнәлтелгән ғәмәлдәр ҙә инә.
Эксперимент тәжрибә һәм эмпирик мәғлүмәттәр сығанаҡтарының береһе булып тора.
Фәнни ысул сиктәрендә тормошҡа ашырылған эксперимент фәнни тип атала.
Эксперимент түбәндәге осраҡтарҙа инструмент сифатында сығыш яһай:
Эксперимент моделдәре
Эксперименттың бер нисә моделе бар [сығанаҡ күрһәтелмәгән 4705 көн]:
Тел тейҙермәҫлек эксперимент — психолог-экспериментаторҙар тарафынан эталон сифатында ҡулланылған һәм ғәмәлгә ашырыу мөмкин булмаған эксперимент моделе. Эксперименталь психологияға был терминды «Психологик эксперимент нигеҙҙәре» китабы авторы Роберт Готтсданкер индерә, ул, бындай өлгөнө сағыштырыу өсөн ҡулланыу экспериментал методикаларҙы һөҙөмтәлерәк камиллаштырыуға һәм психологик экспериментты планлаштырыуҙа һәм үткәреүҙә мөмкин булған хаталарҙы асыҡлауға килтерә, тип иҫәпләй.
Көтөлмәгән эксперимент (көтөлмәгән һынау, осраҡлы тәжрибә) — һөҙөмтәһен алдан аныҡ ҡына билдәләп булмаған һәм реаль экспериментҡа тап килгән математик модель. Математик модель түбәндәге талаптарҙы ҡәнәғәтләндерергә тейеш:
Эксперимент һәр ваҡыт уйланылғанса тормошҡа ашырылмай, шуға күрә экспериментты тормошҡа ашырыу йышлығының сағыштырмаса математик тигеҙләмәһе уйлап сығарыла:
Физик эксперимент
Физик эксперимент — тәбиғәтте танып белеү ысулы, ул тәбиғәт күренештәрен махсус булдырылған шарттарҙа өйрәнеүҙән ғибәрәт. Тәбиғәттең математик моделдәрен тикшергән теоретик физиканан айырмалы рәүештә, физик эксперимент тәбиғәттең үҙен тикшереүгә йүнәлтелгән.
Нәҡ физик эксперимент һөҙөмтәһе менән килешмәү физик теорияның яңылышлыҡ критерийы булып тора, йәғни, дөрөҫөрәге, теорияның беҙҙе уратып алған донъяға ҡарата ҡулланып булмауы. Киреһен раҫлау дөрөҫ түгел: эксперимент менән килешеү теорияның дөрөҫлөгөн (ҡулланыуын) иҫбатлау була алмай. Йәғни физик теорияның йәшәү һәләтлегенең төп критерийы булып эксперимент менән тикшереү тора.
Идеалда, Эксперименталь физика эксперимент һөҙөмтәләрен бер ниндәй аңлатыуҙарһыҙ, тасуирлауын ғына бирергә тейеш. Әммә ғәмәлдә быға өлгәшеп булмай. Ҡатмарлыраҡ физик эксперимент һөҙөмтәләрен интерпретациялау эксперименталь ҡоролманың бөтә элементтары нисек үҙҙәрен тотоға тейешлеген аңлауыбыҙға таяна. Бындай аңлау, үҙ сиратында, ниндәй ҙә булһа теорияға таяна алмай.
Компьютер эксперименты
Компьютер (һанлы) эксперименты — ЭВМ-да тикшеренеү объектының математик моделе өҫтөндә үткәрелгән эксперимент, ул моделдең бер параметрҙары буйынса уның башҡа параметрҙары иҫәпләнә һәм ошо нигеҙҙә математик модель менән тасуирланған объекттың үҙенсәлектәре тураһында һығымталар яһала. Эксперименттың был төрөн шартлы рәүештә генә экспериментҡа индерергә мөмкин, сөнки ул тәбиғи күренештәрҙе сағылдырмай, ә кеше булдырған математик моделдең һанлы тормошҡа ашырылыуы ғына булып тора. Ысынлап та, математик модель дөрөҫ булмаһа, уның һандар ярҙамында сиселеше физик эксперимент менән ҡәтғи айырылып торған моделе булыуы ихтимал.
Психологик эксперимент
Психологик эксперимент махсус шарттарҙа яңы фәнни белем алыу өсөн тикшеренеүсенең маҡсатлы рәүештә һыналған кешенең йәшәү эшмәкәрлегенә ҡыҫылыуы ярҙамында үткәрелгән тәжрибә. Төрлө авторҙар тарафынан тәржемә ителгән психологик эксперимент төшөнсәһе төрлөсә аңлатыла, йыш ҡына эксперимент аҫтында психологияла төрлө үҙаллы эмпирик ысулдар комплексы ҡарала (эксперимент, күҙәтеү, һорау алыу, тест). Әммә ғәҙәттә эксперименталь психологияла эксперимент үҙаллы ысул тип һанала. Психологик консультация сиктәрендә психологик эксперимент тип үҙ тәжрибәһе клиенты тарафынан тотош (төрлө модальностарҙа) кисерештәр өсөн тәғәйенләнгән махсус булдырылған хәлде атайҙар.
Уй эксперименты
Философия, физика һәм белемдең ҡайһы бер башҡа өлкәләрендә фекерләү эксперименты — танып белеү эшмәкәрлегенең ысын эксперименттың структураһын уйҙа күҙ алдына килтереү төрө. Ҡағиҙә булараҡ, фекерләү эксперименты уның ҡапма-ҡаршылығын тикшереү өсөн ниндәйҙер модель (теория) сиктәрендә үткәрелә. Уй экспериментын үткәргәндә моделдең эске постулаттарының ҡапма-ҡаршылыҡтары йәки уларҙың тышҡы (был моделгә ҡарата) принциптар менән тап килмәүе асыҡланыуы ихтимал (мәҫәлән, энергияны һаҡлап ҡалыу законы, сәбәплелек принцибы һ.б. Д.Башҡаларҙан
Тәнҡит эксперименты
Тәнҡит эксперименты — аныҡ теория йәки гипотезаның дөрөҫ булыу-булмауын билдәләгән эксперимент. Был эксперимент фаразланған һөҙөмтә бирергә тейеш, ул дөйөм ҡабул ителгән гипотезаларҙан һәм теорияларҙан сығарыла алмай.
Пилот эксперименты
Пилот эксперименты (pilot experiment) — һынау эксперименталь тикшеренеүе, унда төп гипотеза, тикшеренеүҙәргә ҡараш, план, ҡулланылған методикаларҙың эшкә һәләтлеге тикшерелә, эксперимент процедураларының техник мәле аныҡлана. Ул ҙур булмаған һайлап алыу ярҙамында үткәрелә, үҙгәреүсән дәүмәлдәр ҡәтғи контролдә тотолмай. Пилот эксперименты гипотезаны формалаштырыуҙа тупаҫ хаталарҙы бөтөрөргә, маҡсатты аныҡларға, эксперимент үткәреү методикаһын аныҡларға һәм эксперименталь эффект алыу мөмкинлеген баһаларға мөмкинлек бирә.
Маркелов Михаил Тимофеевич
Маркелов Михаил Тимофеевич — (1899- 16 ноябрь 1937) — этнограф, фольклорсы һәм музей белгесе; фин-уғыр халыҡтары белгесе; Волга буйы халыҡтары мәҙәниәтен өйрәнеүсе. Милләте — мордва (эрзә)
Биографияһы
Михаил Тимофеевич Маркелов Һарытау губернаһының Петровский өйәҙе Синенькие ауылында кәрҫтиән эрзә ғаиләһендә донъяға килгән.
1918 йылда Һарытау дәүләт университетының тарих-филология факультетына уҡырға инә.
1922 йылдан мордва этнографияһы буйынса хеҙмәттәрен баҫтыра башлай.