cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эллипс
Поляр координаталарҙа
— фокаль параметр. Минус тамғаһы поляр координаталар полюсының һул фокуста, ә плюс тамғаһы — уң фокуста урынлашҡан осраҡҡа ярашлы.
Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Рәсүл Хәмзәтов Кияс Меджидов, Алирза Сәидов, Шах-Эмир Морадов, Байрам Сәлимов кеүек лезгин шағирҙарының ижади кисәләрендә йыш сығыш яһай, Дағстандың халыҡ рәссамы Салауат Салауатовтың яҡын дуҫы була, рәссам уның грампластинкаларының береһенең тышлығын һәм уның атаһы Хәмзәт Цадасаның портреттары серияһын төшөрә. Хәмзәтов шулай уҡ Иосиф Кобзон һәм Евгений Примаков менән тығыҙ аралаша.
Р. Хәмзәтов «Новый Мир», «Дружба народов» журналдары, «Литературная газета», «Литературная Россия» гәзиттәренең, башҡа гәзит һәм журналдарҙың мөхәрририәте ағзаһы була. 1951 йылдан ғүмеренең ахырына тиклем Дағстан яҙыусылары берлегенә етәкселек итә.
Эллипс
Поляр координаталарҙа
Әгәр эллипстың үҙәген полюс, ә ҙур күсәрҙе — поляр күсәр итһәк, ул саҡта уның тигеҙләмәһе поляр координаталарҙа ошондай күренештә булыр
Шаммасов Рауил Сәхиулла улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ике тиҫтәнән артыҡ китап авторы Рауил Шаммастың әҫәрҙәре белорус, рус, украин, ҡараҡалпаҡ, мари, татар һәм башҡа телдәрҙә нәшер ителгән. Уның шиғырҙарына билдәле композиторҙар Салауат Низаметдинов, Рим Хәсәнов, Тәлғәт Шәрипов һәм башҡалар тиҫтәләгән йыр ижад иткән. Рауил Шаммас тәржемә өлкәһендә лә әүҙем генә хеҙмәт күрһәткән әҙип. Ул билдәле рус совет шағиры Самуил Маршактың, шулай уҡ ҡаҙаҡ, ҡараҡалпаҡ, мари, украин һәм сыуаш авторҙарының шиғырҙарын башҡорт теленә тәржемә итеп баҫтырҙы.
Эллипс
Эллипс дуғаһы оҙонлоғо
Яҫы һыҙыҡтың дуғаһы оҙонлоғо түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:
Эллипстың параметрлы бирелеше менән файҙаланып түбәндәге аңлатманы табабыҙ:
алмаштырып ҡуйыуынан һуң дуға оҙонлоғо өсөн аңлатма һуңғы күренеште ала:
Килеп сыҡҡан интеграл эллиптик интегралдар ғаиләһенә ҡарай, уларҙы элементар функциялар аша күрһәтеп булмай, һәм икенсе төрҙәге эллиптик интегралға ҡайтып ҡала. Айырым алғанда, эллипстың периметры тигеҙ: бында — 2-се төрҙәге тулы эллиптик интеграл.
Периметр өсөн яҡынса формулалар
Эллипстың эксцентриситеты ~0,988 булғанда был формуланың иң ҙур хатаһы ~0,63 % (күсәрҙәр нисбәте ~1/6,5). Хата һәр саҡ ыңғай.
Түбәндәге формула эксцентриситеттарҙың киң диапазонында яҡынса ике тапҡыр бәләкәй хата бирә:
, где
Эллипстың эксцентриситеты ~0,980 булғанда был формуланың иң ҙур хатаһы ~0,36 % (күсәрҙәр нисбәте ~1/5). Хата шулай уҡ һәр саҡ ыңғай.
Рамануджан формулаһы 0,05<a/b<20 булғанда һиҙелерлек яҡшыраҡ теүәллек бирә:
Эллипстың эксцентриситеты ~0,980 (күсәрҙәр нисбәте ~1/5) булғанда хата ~0,02 % тәшкил итә. Хата һәр саҡ тиҫкәре.
Рамануджандың икенсе формулаһы тағы ла теүәлерәк:
Периметр өсөн теүәл формулалар
Джеймс Айвори һәм Фридрих Бессель бер-береһенә бәйһеҙ рәүештә эллипстың периметры өсөн формула табалар:
Альтернатив формула бында M(x) — 1 һәм x-тың арифметик-геометрик уртаһы, ә N(x) — 1 һәм x-тың модификацияланған арифметик-геометрик уртаһы, ул С. Ф. Адлай тарафынан 2012 йылдағы мәҡәләлә индерелә.
Эллипстың һәм уның сегментының майҙаны
Эллипстың майҙаны түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә
Һулға ҡабарынҡы дуға һәм һәм  нөктәләре аша үткән хорда араһындағы сегменттың майҙаны
Әгәр эллипс тигеҙләмәһе менән бирелһә, ул саҡта майҙанды түбәндәге формула буйынса табырға була
Эллипсты төҙөү
Основная статья — статья «Построение эллипса» в Викиучебнике.
Шаммасов Рауил Сәхиулла улы
Ижади эшмәкәрлеге
2015 йылдың мартында «Китап» нәшриәтендә әҙиптең Һайланма әҫәрҙәренең I томы донъя күрҙе. Баҫманың беренсе бүлегендә уның 2010—2014 йылдарҙа ижад ителгән яңы шиғырҙары һәм поэмалары, икенсеһендә — бынан алдағы төрлө йылдарҙа баҫылған әҫәрҙәре тупланған. Өсөнсө бүлектә шағирҙың «Уттар», «Йөрәк алмаһы», «Ҡайын һуты», «Ҡыҙыл тоҙ», «Ылау» һәм башҡа поэмалары урынлаштырылған. Меңләгән китап уҡыусылар Рауил Шаммасты «изгелекле, яҡты күңелле шағир» итеп белә, сөнки «уның лирик геройҙары һәр ваҡыт яҡшылыҡҡа ышана, матурлыҡҡа, ғәҙеллеккә ынтыла. Шағир төрлө темаларға мөрәжәғәт итә, ижады төрлө тарихи дәүерҙәрҙе үҙ эсенә ала. Иң мөһиме — әҫәрҙәрендәге һәр образды, һәр фекерҙе үҙ йөрәге аша үткәргән».
Эллипс
Эллипсты төҙөү
Эллипсты төҙөү өсөн инструменттар булып торалар:
Циркуль йәки циркуль һәм линейка ярҙамында эллипста ятҡан теләһә ниндәй һанда нөктәләр төҙөргә мөмкин, ләкин бөтә эллипсты тулыһынса түгел.
Хәмзәтов Рәсүл Хәмзәт улы
Ижади эшмәкәрлеге
Уның авар һәм рус телдәрендә, Дағстандың һәм Кавказдың, бөтә донъяның күп телдәрендә тиҫтәләрсә шиғыр, проза һәм публицистика китаптары баҫылып сыға.
Ғаиләһе
Атаһы 1951 йылда, әсәһе 1965 йылда вафат була.
Ҡатыны Патимат Сәид ҡыҙы (1931—2000, 1964 йылдан Дағстан һынлы сәнғәт музейына етәкселе итә) була, өс ҡыҙы һәм дүрт ейәнсәре булып, улар араһында — билдәле Шәһри Әмирханова менән Таус Махачева. Ҡыҙы Патимат (1959 йылғы) — сәнғәт белгесе, Рәсәй Художество академияһының мөхбир ағзаһы. Кейәүе — археолог Хизри Әмирханов.
Ҡустыһы Ғаджи (1926—2011) — әҙәбиәт белгесе, Рәсәй Фәндәр академияһы академигы.
Баһалар
Китаптары миллиондарса тираж менән тиҫтәләрсә телдә сыға. Ижади кисәләре тулы залдарҙа үтә, хатта «Лужники» (Мәскәү, 1983) һәм «Россия» кино-концерт залы ла (Мәскәү, 2003).
Рәсүл Ғамзатов ижады бик күп мәшһүр мәҙәниәт эшмәкәрҙәренең юғары баһаһын ала. Мәҫәлән, С. Маршак, А. Твардовский, К. Чуковский, Е. Евтушенко, И. Юсупов, С. Айытматов, Р. Рождественский, Ҡ. Кулиев, С. Михалков, В. Астафьев, М. Исаковский, И. Андронников һәм башҡалар төплө фекерҙәрен әйтә. Күп авторҙар Рәсүл Ғамзатовтың ҡалыптарҙан азат, әсе телле сығыштарын, уның юғары кешелек сифтаттарын иҫләй. Уның афоризмдары билдәле
= Хәтирәһен мәңгеләштереү =
Урамдар
Дағстандың түбәндәге ҡалаларындағы Р. Хәмзәтов исеме бирелгән урамдар бар:
Үрге Барабановка
Үрге Барабановка (Верхняя Барабановка) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 196 кеше. Максимовка ауыл Советы составында. Почта индексы — 452812, ОКАТО коды — 80259875003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға яһаҡлы удмурттар Уса даруғаһы Уран улусы башҡорттары менән 1673 йылғы Килешеү буйынса Елов тип аталғанауылға нигеҙ һала. 1748 йылда Оло Барабан (хеҙерге Пермь крайындағы ауыл) ауылы менән бергә яҙып алына. Ҡабул итеү договоры 1792 йылда раҫлана. 1816 йылдағы ревизия мәғлүмәттәре буйынса, ауылда барлығы 10 ихата була. 1834 йылда Үрге Барабановка (Уҫаҡ) ауылында 171 удмурт йәшәгән. 1859 йылда 35 йорт хужалығында 236 кеше ауыл хужалығы һәм урман хужалығы менән шөғөлләнгән.
1896 йылда Өфө губернаһының Бөрө өйәҙенең IV станы Яңы Ҡырғыҙ улусында 76 йорт хужалығы һәм 480 кеше йәшгән (251 ир-ат, 229 ҡатын-ҡыҙ).
1906 йылда ауылда 505 кеше йәшәгән һәм ауылда аҙыҡ-түлек магазины булған.
1920 йылда, рәсми мәғлүмәттәр буйынса, ауылда 99 йорт хужалығы һәм 468 кеше (212 ир-ат, 256 ҡатын-ҡыҙ) иҫәпләнә. Ауыл хужалығын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса — 514 удмурт, 4 урыҫ һәм 2 башҡорт 100 хужалығы булған. 1926 йылда ауыл Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Яңауыл улусына ҡарай.
1939 йылда ауыл халҡы 468 кеше тәшкил итә, 1959 йылда — 407 кеше.
1982 йылда халыҡ һаны яҡынса 360 кеше тәшкил итә.
1989 йылда 281 кеше (126 ир-ат, 155 ҡатын-ҡыҙ).
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
31 декабрь
31 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 365-се көнө (кәбисә йылында 366-сы). Йылдың һуңғы көнө.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Козь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сивцова Маргарита Николаевна
Сивцова Маргарита Николаевна (11 сентябрь 1938 йыл) — педагог, уҡытыусы-методист, РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975), СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982), Чита өлкәһенең почетлы гражданы, Чита ҡалаһының почетлы гражданы (2012). КПСС-тың XVII съезы делегаты (1986). Халыҡ мәғарифы отличнигы билдәһе менән бүләкләнгән (1969), «Чита өлкәһе алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» миҙалына эйә (1997), «Ҡала алдындағы хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнәгән (Чита, 1998).
Биографияһы
1938 йылдың 11 сентябрендә Чита ҡалаһында тыуған. Атаһы — Каслов Николай Александрович педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Маргарита Николаевна 1955 йылда урта мәктәпте тамамлағас, 24-се (хәҙер 45-се) мәктәпте тамамлай һәм Н. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетына уҡырға инә, уны 1960 йылда тамамлай. ЧДПИ-ла уҡыған сағында Маргарита Николаевна үҙенең буласаҡ ире — Борис Данилович Сивцов менән таныша. 1960-1970 йылдарҙа улар икәүләшеп Чита өлкәһенең Хапчеранга ҡасабаһы урта мәктәбендә эшләйҙәр, Маргарита Николаевна математика уҡытыусы булып, Борис Данилович физика уҡытыусыһы булып эшләй. Маргарита Николаевна 1970 йылдан алып Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбендә эшләй, педагогик стажы-50 йыл. 1986 йылда КПСС-тың XVII съезы делегаты була. Маргарита Николаевна әлеге ваҡытта хаҡлы ялда, ләкин педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итә, репетитор булып эшләй.
Ғаиләһе
М. Н. Сивцованың атаһы — Каслов Николай Александрович, педагог, математик, Н, Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтында физика-математика факультетының беренсе деканы. Бөйөк Ватан һуғышы ветераны. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1961), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985), миҙалдар менән бүләкләнгән. Халыҡ мәғарифы отличнигы (1960), Чита ҡалаһының почетлы гражданы (1973).
Ире — Борис Данилович Сивцов, педагог, физика уҡытыусыһы, Чита ҡалаһының 36-сы урта мәктәбенең директоры була. ТН. Г. Чернышевский исемендәге Чита дәүләт педагогия институтының физика-математика факультетын тамамлаған. «В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл» юбилей миҙалы, «Сиҙәм ерҙәрен үҙләштергән өсөн», «Хеҙмәт ветераны» миҙалдары менән бүләкләнгән, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Табын ҡәбиләһе
Табын ҡәбиләһе — Табын ырыу ҡәбиләһенә ҡараған башҡорт ҡәбиләһе. Ырыу составы: барын, дыуан, йомран, кесе, күбәләк, кәлсер, ҡара‑табын, тиләү, һарт.
Ырыу төҙөлөшө
Табын башҡорттары түбәндәге ырыуҙарҙан тора :
Орловский Александр Осипович
Орловский Александр Осипович (Aleksander Orłowski; 9 март 1777 йыл, Варшава — 13 март 1832 йыл, Петербург) — Рәсәй империяһы рәссамы. Баталия һәм жанрлы әҫәрҙәр авторы, сығышы менән поляк.
Биографияһы
Алекса́ндр О́сипович Орло́вский бай булмаған шляхта ғаиләһендә тыуған. Кенәзбикә Изабелла Чарторыйская, осраҡлы ғына уның һүрәт төшөрөүгә оҫталығын күреп ҡалып, буласаҡ рәссамды Варшавала йәшәгән рәссам Ж. Норблен де ла Гурденға уҡырға биргән. Патриотлығы, мажаралар яратыуы Орловскийҙы 1794 йылда хәрби хеҙмәткә килтерә, поляк ғәскәре сафында ул Костюшко баш күтәреүендә ҡатнаша. Шунда яраланып, Варшаваға кире ҡайта. Бында ул тәртипһеҙ тормош рәүеше алып бара башлай, хатта фокусник труппаһына инеп ала. Норблен, уның артислыҡ талантын баһалаһа ла, егетте аҙып-туҙып йөрөүҙән туҡтатырға тырыша, кире үҙе янына ала. Шунан бирле Орловский үҙен тулыһынса сәнғәткә бағышлай, ул хатта Варшавала танылыу яулай башлай. Шунан һуң Литвала бер йыл йәшәп ала, дворяндарҙың, ябай халыҡтың көнкүрешен өйрәнеп, урындан урынға күсеп йөрөй. Варшаваға кире ҡайтҡас, кенәз Юзеф Понятовскийға яҡынайып ала, поляк аристократияһы араһына инә.
Рәссам Рәсәйҙә
1802 йылда Санкт-Петербургҡа килә, бында уны бөйөк кенәз Константин Павлович ҡурсыуына ала, Орловский уларҙның өйөндә урынлаша, һүрәттәре, карикатуралары менән йәмғиәттә таныла башлай. Рәсәйҙе яҡшыраҡ өйрәнер өсөн Мәскәүгә, Новгородҡа һәм башҡа төбәктәргә сәйәхәт ҡыла; бынан тыш Франция, Италия һәм Германияла булып ҡайта. 1809 йылда «Казактар бивуагы» тигән әҫәре өсөн Санкт-Петербург рәсем сәнғәте академияһы уға академик исеме бирә.1819 йылда ул генераль штабҡа хәрби кейемдәр буйынса һүрәт төшөрөргә алына.
Орловский — талантлы, үткер, әммә кешелә, фигуралдарҙа төп һыҙаттарҙы эләктереп алһа ла, бик ентекләп эшләп тормай торған рәссам. Эрмитажда ҡуйылған майлы буяуҙар менән төшөрөлгән рәсемдәрҙән тыш ул бик күп ҡәләм, ҡауырһын, акварель менән эшләй, былар батша ғаиләһе һәм сәнғәт һөйөүселәрҙең альбомдарында тороп ҡала. Ул казактарҙы, башҡорттарҙы, һыбайлыларҙы төшөрөргә ярата, уларҙы үҙе үк литографияға күсереп ҡуя.
Орловский А. С. Пушкиндың «Руслан һәм Людмила» тигән поэмаһында ла телгә алына: Бери свой быстрый карандаш, Рисуй, Орловский, ночь и сечу! Пушкин Орловскийҙы шулай уҡ « Арзрумға сәйәхәт» тигән әҫәрендә лә телгә ала:
У кибиток… пасутся уродливые, косматые кони, знакомые вам по прекрасным рисункам Орловского.
Гудков
Гудков — урыҫ ир-ат фамилияһы.
Гудкова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Гудков йорто — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһының үҙәк өлөшөндәге дүрт ҡатлы бина.
Төркиәнең конституция тарихы
Төркиәнең конституция тарихы — төрөк хоҡуҡиәте тарихының Ғосман империяһында 1876 йылда ҡабул ителгән беренсе төп закондан башланғыс алған осоро. Төркиә Республикаһының хәҙерге конституцияһы 1921 йылда ратификациялана, шунан 1924, 1961, 1982 йылдарҙа һәм һуңғы мәртәбә 2010 йылда ҡайтанан ҡарала. В 2000-се йылдарҙа Төркиәнең Европа берлегенә инеүе өсөн кәрәкле сәйәси критерийҙарҙы үтәргә булышлыҡ иткән тағы бер конституция реформаһы тураһында мәсьәлә күтәрелә. Һөҙөмтәлә, 2010 йылда конституция референдумы үткәрелә, ул төҙәтеүҙәрҙе раҫлай.
Төп баҫҡыстары
Быуаттар дауамында Төркиәнең бер нисә конституцияһы була.
Тюхтет (Кемчуга ҡушылдығы)
Тюхтет — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 12км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овраг Солёный
Овраг Солёный — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Придорожный йырынының һул ярына 2,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Павловск ҡалаһынан Хопёр йылғаһы ҡушылғанға тиклем, Подгорная йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ләмәҙ (Әй ҡушылдығы)
Ләмәҙ  — Рәсәйҙәге йылға, Әй йылғаһының һул ҡушылдығы. Башҡортостан Республикаһының Дыуан һәм Мәсетле районы биләмәләрендә аға. Башланған ере Дыуан районы Ҡутрас ауылы янында. Йылға Әй йылғаһының тамағынан 113 км өҫтә һул ярына, Ләмәҙтамаҡ ауылында ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Этимология
Йылғаның исеме «Ләм»+«Әҙ» һүҙбәйләнешән хасил булған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
География и гидрология
Йылғаның оҙонлоғо 22 км тәшкил итә.
Йылға буйында атлы туризм ойошоролған. Йылғаның уң яҡ яры буйлап юл үтә. Юлды йылғаның ҡаршы яғы менән тоташтырыусы күперҙәр һалынған. Дыуан районына ҡараған биләмәләрҙең бер урынында юл менән йылға араһында ҡыҙылармеецтарҙың туғандар ҡәберлеге бар.
Йылғаның башы Ҡутрас утары эргәһендә башлана. Бында ул ҡоро үҙән (сағыл) аша үтә.Дыуан районының Ләмәҙ ауылы янында йырҙаһы тулылана. Йылға башынан тамағына тиклем һул яғынан күп кенә ҡушылдыҡтар һыуҙарын ҡоя: Таштыҡул, Отмечаль (Дуло), Ләмәҙсыҡ (Ләмәҙ ауылынан һуң.Улар барыһы ла тиерлек йәй мәленә ҡороп бөтә.
Йылға ағым түбәненә ҡарай урмандар аша :Сивокаменка, Зайцевка, Булат, Чухаревка, Новая Деревня, Лукановка төбәктәренән(барыһы ла юҡҡа сыҡҡан ауылдар яны) үтә.
Ләмәҙ йылғаһы буйындағы күп кенә урман массивтары һаҡланыусы зоналарға инә. Һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә:
Йылға буйында урынлашҡан ауылдар
Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы Ҡутрас, Ләмәҙ, Трапезниковка һәм Мәсетле районы Ләмәҙтамаҡ ауылдары урынлашҡан.
Гурвич
Гурвич — йәһүд ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ фамилияһы. Горовиц фамилияһының үҙгәргән төрө.
Горвиц, Горвич, Гурвиц, Гуревич, Хорвиц, Горовец (en:Horovitz, en:Horvitz, en:Horwitz, en:Hurwitz) фамилияларының килеп сығыуы ошондай уҡ. Фамилияның төрлөсә яҙылышы теркәлгән илдәге тел үҙенсәлектәренә бәйле.
Тәфсирҙәр исемлеге
Тәфсирҙәр исемлеге — Ҡөрьән тәфсирҙәре һәм шәрехләүҙәре.
Мишкә районы
Мишкә районы (Мишкинский район) — Башҡортостандағы муниципаль район. Административ үҙәге — Мишкә ауылы. Район 1930 йылдың 20 авгусында төҙөлгән. Районда 26253 кеше йәшәй.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
Община (Благовар районы)
Община (Община) — Башҡортостан Республикаһының Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 69 кеше. ОКАТО коды — 80214813005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Диваев Рәшит Мансур улы
{{Персона |имя                 = Диваев Рәшит Мансур улы |изображение         = |ширина              = 160 px |описание изображения = |имя при рождении    = |род деятельности    = агроном |дата рождения       = 12.1.1929 |место рождения      = Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының {{ТУ|Ауырғазы районы}}) Туҡай ауылы |гражданство         = {{USSR}} → {{RUS}} |дата смерти         = 7.9.2010 |место смерти        = Башҡортостан Республикаһы {{ВБУ|Ауырғазы районы}} Дүртөйлө ауылы |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |награды и премии    = {{{!}} style="background:transparent" {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Медаль Серп и Молот}} {{!}}} {{{!}} style="background:transparent" {{!}} {{Орден Ленина}}{{!!}}{{Орден Знак Почёта|1966}} {{!}}} |викисклад           = }} Диваев Рәшит Мансур улы (12 ғинуар 1929 йыл — 7 сентябрь 2010 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1960—1995 йылдарҙа Ауырғазы районы «Октябрь» колхозы агрономы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971), Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған агрономы (1981). Райондың почётлы гражданы.
Биографияһы
1947—51 йылдарҙа Өфө паровоздар ремонтлау заводында эшләй. 1969 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт аграр университеты) тамамлай.
1954 йылдан алып Ауырғазы районында: башта — «Ленин юлы» колхозы рәйесе урынбаҫары, 1960—95 йылдарҙа «Октябрь» колхозы агрономы. Ул эшләгән осорҙа хужалыҡ юғары уңыш алыуға өлгәшә: иген культуралары һәр гектарҙан — 24,8 центнер, шәкәр сөгөлдөрө — 281, картуф — 150, кукуруздың йәшел массаһы 240 центнер йыйып алына (1970).
Һабансы (Краснокама районы)
Һабансы (Сабанчи) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Почта индексы — 452943, ОКАТО коды — 80237865005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нименьга (Волошка ҡушылдығы)
Нименьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изге Августин монастыры (Амберг)
Изге Августин монастыры (нем.Kloster Sankt Augustinus Amberg — Левенвиртсгесхен переулок түбәнге бавария ҡалаһы Амбергтың (Үрге Пфальц) Лёвенвиртсгесхен тыҡрығы районында урынлашҡан һәм Регенсбург архиепископлығына ҡараған элекке ҡатын-ҡыҙҙар монастыры; Визитанткалар монастырына Һенриетта Аделаида Савойская инициативаһы буйынса 1667 йылда нигеҙ һалынған һәм Баварияла барған секуляризация барышында — 1804 йылда таратылған.
Кандинская Нина Николаевна
Нина Николаевна Кандинская (ҡыҙ фамилияһы Андреевская, тыу. 1896 йыл тирәһе, Рәсәй империяһы — 2 сентябрь 1980, Гштад, Берн катоны, Швейцария) — рәссам-абстракционист һәм сәнғәт теоретигы Василий Кандинскийҙың икенсе ҡатыны. Уның вафатынан һуң — мираҫ хужаһы, иренең ижады әүҙем пропагандалаусы.
Биографияһы
Нина Андреевская ғүмере буйы үҙенең тыуған көнөн йәшерә. Нина Николаевнаны шәхсән белгән сәнғәт тарихсыһы (2008) белдереүенсә, Кандинский менән танышҡан мәлдә, 1916 йылда, уға егерме йәш була. Нина Николаевнаның һүҙҙәре буйынса ул — урыҫ генералы ҡыҙы.
Үҙенән байтаҡҡа өлкән булған Кандинский менән Нина Андреевская Мәскәүҙә таныша. Нина үҙенең хәтирәләрендә, «Таныш булмаған тауыш» картинаһын Кандинский уның менән 1916 йылда телефон аша һөйләшеүҙән һуң тыуған кисерештәр аҫтында яҙа, тип раҫлай. Беренсе донъя һуғышы башланғас, рәссам, һөйгәне Габриеле Мюнтерҙан айырылып, Германиянан Рәсәйгә ҡайта. Беренсе ҡатыны Анна Чемякина менән ул 1911 йылда айырыла. Нина менән Василий 1917 йылдың февралендә өйләнешә. Туйҙан һуң тәүге айҙарын улар Финляндияла үткәрә. Нина Кандинский менән бергә быялаға һүрәт төшөрөү менән шөғөлләнә. Берҙән-бер Всеволод исемле улдары 1917 йылда тыуа һәм 1920 йылда вафат була.
1921 йыл аҙағында Кандинский Вальтер Гропиустан Веймар ҡалаһындағы художество уҡыу йорто Баухаусҡа уҡытыусы булып килергә саҡырыу ала. Совет хөкүмәтенән сит илгә сығыу тураһында рөхсәт алғас, ирле-ҡаьтынлы Кандинскийҙар 1921 йылдың 24 декабрендә Берлин ҡалаһына килә. 1922 йылдың июнендә улар Веймар ҡалаһына күсенә, унда Кандинский Баухауста уҡыта башлай. Баухаус Дессауға күскәндән һуң Кандинскийҙар Пауль Клее ғаиләһе менән бер йортта йәшәй.
Василий Кандинский, Нинаны берҙән-бер вариҫы итеп ҡалдырып, 1944 йылда вафат була. Кандинскийҙың картиналар күргәҙмәләренең күп өлөшөн Нина ойоштора. 1946 йылда йәш таланттарҙы үҫтереү өсөн Кандинский премияһын булдыра, 1961 йылға ул тиклем был премия тапшырылып килә. Жюри составын билдәләгәндә һәм бүләкләү тантанаһы барышына Нина Кандинскаяның йоғонтоһо ҙур була. 1950-се йылдарҙа Кандинский әҫәрҙәренә йылдан-йыл хаҡтар артҡанда, Нина, иренең картиналарын һатып, үҙенә етеш тормош тәьмин итә. Шул уҡ ваҡытта Кандинская ире 1915 йылда Мюнхендә ҡалдырып киткән эштәрен Мюнтерға тапшырыу тураһында һөйләшеүҙәр алып бара. 1957 йылда Мюнтер менән Кандинская араһындағы килешеү рәсмиләштерелә.
1976 йылда «Kandinsky und ich» («Кандинскийҙәрҙең һәм мин») тигән исем аҫтында Нина Кандинскаяның мемуарҙары баҫылып сыға, китап Кандинскаяның аудиояҙмала һаҡланған хәтирәләренә нигеҙләнеп Вернер Крюгер эшкәртеүендә яҙыла.
1980 йылдың 2 сентябрендә Нина Кандинская Гштадтағы йәйге йортонда үлтерелгән килеш табыла. Үлтереүсе Кандинскийҙың был йортта һаҡланған картиналарына теймәгән, тик Нинаның затлы биҙәүестәрен генә алған. Нина Кандинская Нейи-сюр-Сен зыяратында ире менән бер ҡәбергә ерләнә. Ҡәбер ташына Кандинскаяның тормош даталары яҙылмаған.
Гуреев
Гуреев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булып та ҡулланыла. Гурий исеменән барлыҡҡа килгән.
Гуреева — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Кирхгайм (Тюрингия)
Кирхгайм (Тюрингия) (Kirchheim (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1215 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99334 һәм автомобиль коды — IK.
Польморгаль-Кы
Польморгаль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Часелька йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 80 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вотяк Ушъяҙы
Вотяк Ушъяҙы (Вотская Ошья) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 135 кеше. Почта индексы — 452826, ОКАТО коды — 80259860005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ольховатка (Чёрная Калитва ҡушылдығы)
Ольховатка  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Ростов өлкәһе, Белгород өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Калитва йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Авакян Роберт Овсепович
Роберт Овсепович Авакян ( арм. Ռոբերտ Հովսեփի Ավագյան ; 1931-2020) — совет һәм әрмән физикы, физик һәм математика фәндәре докторы, профессор, Әрмәнстан ССР Фәндәр Академияһы ағзаһы (род. 1986), Әрмәнстан Милли Фәндәр Академияһының тулы ағзаһы (1996). Әрмәнстан физика йәмғиәте президенты (1989-2007).
Биографияһы
1931 йылдың 28 мартында Әрмәнстан ССР-ы баш ҡалаһы Ереванда тыуған.
1949 - 1954 йылдарҙа Ереван дәүләт университетының физика һәм математика факультетында уҡыған. 1954 - 1957 йылдарҙа Ереван дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһында лаборатория ярдәмчесе булып эшләй.
1957 - 1959 йылдарҙа Артём Алиханьян етәкселегендә Әрмәнстан ССР Фәндәр академияһының Ереван институтының физика аспирантураһында уҡый. 1959-сы йылдан алып, А.И. Алиханов етәкселегендә теоретик һәм эксперименталь физика институтында ғилми эштә Ереван электрон синхрон өсөн поляризацияланған фотон нурҙарын булдырыу буйынса ғилми эште ойоштороу эшендә ҡатнашҡан; һыҙыҡлы электрон тиҙләткесте поляризацияланған фотон нурҙарын булдыра. 1967-сө йылда, Р.А. Авакьян етәкселегендә, донъяла беренсе тапҡыр 4,7 гигант энергияһы булған поляризацияланған фотон нуры алына. 1960 - 1971 йылдарҙа, фәнни эш менән бер үк ваҡытта, Ереван дәүләт педагогик университетында эш менән шөғөлләнә.
1971 йылдан, Ереван физика институтында ғилми эштә: 1971 йылдан 2007 йылға тиклем ғилми хеҙмәт лабораторияһы мөдире, 2007 йылдан шул институттың баш тикшереүсеһе. Шул уҡ ваҡытта, 1991 - 1999 йылдарҙа, Ереван Институтының Физика фәнни төркеме булараҡ башлығы, Германияла DESY тикшеренеү үҙәгендә эшләй, унда киҫәксәләр физикаһы синхрон нурланыш сығанаҡтары әҙерләү һәм тәьмин итеү менән шөғөлләнә.
Иҫке Башап
Иҫке Башап (Күперле Башап, Ашап ; Старый Ашап) — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Төнгүк ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618161, ОКАТО коды — 57204804003.
Ауыл район үҙәге Барҙы ауылынан яҡынса 14 км көньяҡтараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2005 йылда ауылда 66 кеше йәшәгән.
Климат
Климаты — уртаса континенталь. Ҡыш һыуыҡ һәм буранлы, ҡар ҡатламы берәр метрҙан артып китә ала. Яуым-төшөм күләменең күпселек өлөшө июнь-август айҙарына тура килә.
Тарихы
Ревизия мәғлүмәттәре буйынса 1816 йылда ауылдың 11 йортонда 80 кеше йәшәгән. 1834 йылда үткән VIII ревизия ауылдың 18 йортонда 59 ир-ат һәм 64 ҡатын-ҡыҙ йәшәүе тураһында мәғлүмәт теркәгән. Ауылда барлыҡ йәшәүселәрҙә милләттәре буйынса башҡорт булғандар.
Тарихи сығанаҡтарҙа шулай уҡ ауылда йәшәүселәрҙең хужалығы тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған. 1842 йылда ауылдың 116 аҫабаһы бөтәһе 344 бот икмәк сәскән, 18 йорттоң мөлкәтендә 15 ат, 80 һыйыр, 129 һарыҡ, 20 кәзә, 3 умарта һәм 1 солоҡ иҫәпләнгән. Ул ваҡытта ауылда тирмән дә булған. Шулай уҡ тарихи сығанаҡтарҙа 1861 йылда ауыл мәсет эргәһендә мосолман мәктәбе эшләүе тураһында ла мәғлүмәт һаҡланған.
Республика — деловое обозрение
«Республика — деловое обозрение» («Республика — эшлекле күҙәтеү») — Ҡаҙағстанда аҙна һайын сыҡҡан аналитик оппозицион гәзит. Ул — дәүләт етәкселеге адресына тәнҡит мәҡәләләре менән сығыш яһауы һәм властың юғары эшелондарындағы коррупция тураһында яҙыуы менән халыҡ араһында киң билдәлелек яулаған баҫма. «Голос Республики» исеме аҫтында сығарыла. Сығарыусыһы һәм баш редакторы — Ирина Петрушова. Айына бер тапҡыр сығарыла.
Дөйөм мәғлүмәт
Гәзит эшлекле һәм сәйәси эшмәкәрҙәр, менеджерҙар, дәүләт хеҙмәткәрҙәре, эре, урта һәм бәләкәй бизнес вәкилдәренә төбәп сығарыла ..
Төп офисы Алма-Атала ..
Тарихы
2002 йылда гәзит Журналистарҙы яҡлау буйынса комитеттың Халыҡ-ара ирек өсөн премияһына лайыҡ була.
2002 йылдың 10 апрелендә — Алма-ата район-ара иҡтисад суды, административ хоҡуҡ боҙоуҙарға юл ҡуйғаны өсөн, гәзитте баҫып сығарған «PR-Consulting» фирмаһын бөтөрөү тураһында ҡарар сығара. Анығыраҡ итеп әйткәндә: гәзит биттәрендә теркәлеү датаһы һәм сертификаттың һаны ҡуйылмағаны өсөн. Ул сағында гәзит үҙенең исемен үҙгәртергә мәжбүр була, һәм «Ассанди-Таймс» тип атала башлай.
2002 йылдың 22 майында кемдер «Республика Эшлекле Күҙәтеү» гәзите редакцияһы тәҙрәһе аша яндырғыс шыйыҡлыҡ тултырылған шешә ташлай.
2005 йылдың 14 майында Мәғлүмәт министрлығы «Республика. Деловое Обозрение» гәзитен яба .. Сәбәбе — был гәзиттәрҙең хужаһы ТОО «Бастауҙың» ябылыуы (Судтың 2005 йылдың 25 мартындағы ҡарары).
2009 йылдың 9 сентябрендә — «Республика — деловое обозрение» гәзитен БТА Банк судҡа бирә. Суд, әхлаҡи зыян килтергәне өсөн, гәзиткә «БТА банкыһына» 60 млн тәңкә түләү бурысын йөкмәтә. Сәбәбе — гәзиттең 2009 йылдың 6 мартындағы һанында «БТА банкыһындағы» хәлдәр тураһында тәнҡит мәҡәләһе баҫылып сыға. Дәғүәсе судтың иғтибарын түбәндәге һөйләмдәргә йүнәлтә — «„БТА“-ның үҙенә килгәндә иһә, уның эшмәкәрлеге әллә ни оҙаҡҡа бармаҫ кеүек тойола. Ҡаҙағстандың һәм БДБ-ның халыҡ-ара бизнес-корпорацияһы булараҡ төҙөлгән иң эре һәм шәхси банк дәүләт контролен һәм идаралыҡ итеүҙәргә сыҙаманы» һәм «Әйткәндәй, „БТА“-ның үҙендә, яңы менеджерҙарҙың бер өлөшө, реабилитация процедураларына ҡарағанда банкротлыҡ һәм бурыстарҙы реконструкциялауҙан күберәк аҡса аласаҡтарын аңлап, банкты банкротлыҡҡа сығарырға йыйына, тигән имеш-мимеш йөрөй». Банк фекеренсә, 2009 йылдың 13 мартынан 31 мартына тиклем, баҫылып сыҡҡан мәҡәләгә бәйле рәүештә, 6 млрд 770 млн тәңкә суммаһына депозиттар әйләнештән алынған ..
Тәүҙә «Республика» гәзитен баҫтырыуға тыйыу һалына, ләкин аҙаҡ (2010 йылдың 16 фералендә) был аҙымдың законға тап килмәүе таныла ..
2009 йылдың 18 сентябре — «Республика — деловое обозрение» гәзите һатыуға сығарыла, тик «Моя Республика — факты, события, люди» исеме аҫтында.
2010 йылдың 15 апреле — «Республика — деловое обозрение» гәзите Джулиан Ассанж менән интервью баҫтырып сығара. Ассанж Ҡаҙағстан буйынса мәғлүмәттәр базаһын — американ дипломаттарының 7000 биткә яҡын йәшерен ашығыс дипломатик белдереүҙәрен баҫтырып сығарыуға бирә.
2010 йылда Ҡаҙағстандың Милли именлек комитетының Ҡарағандылағы хеҙмәткәрҙәре, гәзиттәрҙе таратыу нөктәләре буйлап йөрөп, һатыусыларҙан «Голос Республики» гәзитен таратмауҙы талап итә.
Алтынгүҙ
Алтынкүҙҙәр (Chrysopidae) — селтәр ҡанатлылар ғаиләһендәге бөжәк (Neuroptera); күгәүендәр ырыуынан булған себен төрө ; үлән беттәрен ашаусы файҙалы бөжәк. 2000 яҡын төрө билдәле, шуның 70 тирәһе Европла осрай. Иң билдәлеһе алтынкүҙ (Chrysoperla carnea).
Ҡылыҡһырлама
25-35 мм оҙонлоҡтағы, нәфис кәүҙәле, сағыштырмаса кескенә бөжәк, бик күп буй һәм арҡыры епһелдәре булған 2 пар үтә күренмәле ҡанаттары бар. Мыйыҡтары оҙон, күп быуынтыҡлы, ауыҙ ағзлары кимерә торған типта. Ҙурҙары йыш ҡына йәшкелт төҫтә, күҙҙәре сығынҡы, ялтырауыҡлы, алтын һымаҡ (исеме шунан алынған). Хәрәкәтһеҙ ваҡытта ҡанаттары түбә рәүешен ала. Әкрен осалар. Инә бөжәк йоморҡаларын япраҡҡа йәбешкән оҙон кылсыман һабаҡҡа һала. Личинкаларының кәүҙәһе йомшаҡ, төйөр һәм оҙон төк менән ҡапланған. Ауыҙы ҡорбандарыры тәненән һут һурыу өсөн үҙгәрә. Актив йыртҡыстар, үҫемлектәр буйлап иркен үрмәләйҙәр, үлән беттәре, бәбәк төргөстәр, япраҡ төргөстәр, бөжәктәрҙең йәш ҡорттары һәм йоморҡалары менән туйыналар. Ҡайһы бер төрҙәре үҙҙәренең үҫеш дәүерендә 300—400 үлән бетен юҡ итергә мөмкин. Үҫеште теүәлләп, личинка япраҡ аҫтында оҙонса, төк менән ҡапланған ҡуҙы үрә һәм ҡурсаҡҡаа әүерелә. 800-ҙән артыҡ төрө билдәле.
Тюхтет (Чет ҡушылдығы)
Тюхтет (Еланный Тюхтет) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының уң ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Колмогорская Курья
Колмогорская Курья — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
Биографияһы
1883 йылда Ҡаҙағстандың Ҡостанай ҡалаһында тыуған. Атаһы башҡорт, әсәһе ҡырғыҙ милләтенән. Атаһы яғынан олотаһы, ата-әсәһе мәғрифәтселәр.
Биш йыллыҡ мосолман мәктәбен, ике йыллыҡ дәүләт мәктәбен, дүрт йыллыҡ юридик факультетты тамамлаған. Башҡорт, татар, рус, ғәрәп, төрөк, һарт телдәрен яҡшы белгән.
Хеҙмәт юлы
1917 йылдан һуң Абдулла Төхфәтулла улының эшмәкәрлеге большевиктарҙың идара ойошмалыр менән бәйле икәне, 1920 йылдан РКП (б) ағзаһы булыуы билдәле. Совет Рәсәйе хөкүмәтенең Халыҡ мәғәрифы комиссариатында музыка бүлеге мөдире, Төркөстан-Башҡорт дивизияһында журналист, Шәреҡ институты ректоры, Милләт эштәре буйынса Халыҡ комиссариатының ғилми хеҙмәткәре. Һуңғы урында Иосиф Сталин бергә эшләгән.
1924 йылдан Ғисмәтуллин Башҡорт АССР-ы Госпланы рәйесе урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1926—1928 йылдарҙа Халыҡ мәғәрифе буйынса Халыҡ комиссары. 1929 йылдың йәйенән Башҡорт АССР-ының Үҙәк статистика идаралығы етәксеһе. Башҡортостанда 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙы ойоштороусы.
Сәйәси ҡорбандар исемлегендә «Башпищепром»дың бүлек етәксеһе итеп күрһәтелгән, әммә архивтағы шәхси анкеталар буйынса был мәғлүмәт раҫланмай.
Сәйәси репрессия ҡорбаны
1937 йылдың 27 февралендә ВКП(б) Үҙәк Комитеты Пленумы репрессияларҙы киң күләмдә башлап ебәрәргә фатиха биреүсе ҡарар ҡабул итә. Ғисмәтуллин, беренсе ҡулға алыныусылар исемлегендә булып, 28 февраль — 1 март төнөндә ҡулға алына.
Валериан
Валериа́н, бесәй үләне (Valeriána) — валериандар ғаиләһенән бер һәм күп йыллыҡ үлән һәм ҡыуаҡсыл үҫемлектәр ырыуы. Төньяк ярымшарҙың һәм Көньяк Американың уртаса һәм һалҡын бүлкәттәрендә 200 -ҙән артыҡ төрө таралған.
Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
Сәйәси репрессия ҡорбаны
1938 йылдың 10 июнендә 58-се статья буйынса юғары язаға хөкөм ителә һәм шул уҡ көндә атыла. «Харбинда (Ҡытай) урынлашҡан аҡ эмигранттар милли үҙәге менән бәйләнештә булыуҙа», «сит ил разведкаларын шпион материалдары менән тәьмин итеүҙә», «контрреволюцион милли ойошма ағзаһы булыҙә» ғәйепләнә.
Валериан
Урман буйҙарында, һаҙлыҡ, йылға һәм күл ярҙарында үҫә. Ҡыҫҡа тамыр системаһы һәм күп һанлы шнур һамаҡ эйәрсен тамырҙары булған 50-150 см оҙонлоҡтағы күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Һабағы ныҡ, тура тороусан, өҫкө өлөшөндә тармаҡланған. Япраҡтары ҡаурый һамаҡ теләнгән, ҡырҙары эре тешле. Сәскәләре - ваҡ, хуш эҫле, алһыу йәки аҡ, ҡалҡан һамаҡ йәки һеперткеле сәскә төркөмөнә йыйылған. Емеше - бүрексәле оҙонса орлоҡса. Июнь-июльдә сәскә ата. Емештәре августа өлгөрә. Орлоҡтан һәм вегетатив ысул менән үрсей. Составында алкалоид, гликозид, дуплау матдәләре, шәкәр, органик кислоталар, эфир майҙары кергән тамырҙарын һәм тамыр системаһын тынысландырыу сәйе яһауҙа файҙаланалар. Медицинала нерв системаһы боҙолғанда, ашҡаҙан-эсәк ҡыуышлығы ҡыҫылғанда ҡулланыла. Декоратив, баллы үҫемлек.
Ғисмәтуллин Абдулла Төхвәтулла улы
Сәйәси репрессия ҡорбаны
1957 йылдың 22 авгусында СССР Юғары судының хәрби коллегияһы тарафынан 1938 йылғы нахаҡ ҡарар ғәмәлдән сығарыла.
Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы
Хәмитов Эдуард Шәйхулла улы (22 сентябрь 1937 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1983—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының почетлы академигы (1998), педагогия фәндәре докторы (2000), профессор (1991), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998).
Биографияһы
Эдуард Шәйхулла улы Хәмитов 1937 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Борай районы Яңы Киҙгән ауылында тыуған.
1958 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын тамамлай һәм шунда үҙенең хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1964—1966 йылдарҙа Куйбышев дәүләт педагогия институтында өлкән уҡытыусы, ә һуңыраҡ деканы булып эшләй.
1966—1969 йылдарҙа Өфө нефть институтында доцент, кафедра мөдире булып эшләй.
1983 йылдан алып 2005 йылға тиклем — Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры.
2005—2007 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһы депутаты.
2008 йылдан алып М. Аҡмулла исемендәге БДПУ ректоры кәңәшсеһе.
Уның ҡыҙы Эльза М. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның художество-графика факультеты профессоры.
Гусев
Гусев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Топоним булараҡ та ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
-
Ләүйылға (Ҡыйғы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Никитин Андрей Леонидович
Волга-Ока араһы буйында, Аҡ диңгеҙ ярҙарында археологик тикшеренеүҙәрҙә, Новогород, Псков, Ҡырым, Украинаның көньяғында, Молдавияла, Кавказ аръяғында ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша. Көнсығыш Европа археологияһы, тарихы, палеографияһы, тарихи экологияһы буйынса эштәр авторы.
Биографияһы
Андрей Леонидович Никитин театр рәссамы, сценограф Леонид Александрович Никитин (1896—1942) ғаиләһендә тыуған.
1940 йылдан Мәскәү өлкәһенең  Загорск (Сергиев Посад) ҡалаһында, 1953 йылдан Мәскәүҙә йәшәй. 1960 йылда Мәскәү дәүләт университетының тарих факультетын тарихсы һәм археолог һөнәре буйынса тамамлай. 1962—1965 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының археология институты аспиранты. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы; 1974 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Бөтә Союз география йәмғиәте ағзаһы. 1975 йылдан алып 1985 йылға тиклем — СССР Яҙыусылар союзы ҡарамағында  «Слово о полку Игореве» проблемалары буйынса Даими комиссияның ғилми  секретары. 1976 йылдан алып 1984 тиклем —  «Советский писатель» нәшриәтендә  проза бүлегенең  өлкән мөхәррире. 1985 йылдан — ижади эштә.
Археологик тикшеренеүҙәр
Археолог сифатында А. Л. Никитин боронғо Новгородта (1954), Арин-Берд (1956, Әрмәнстан), Владимир янында үрге палеолит торағы Сунгирҙә (1957, 1958), Тамандә антик  ҡәберлектәрҙә (1962), Молдавияла славян биләмәләрендә  (1963), боронғо грек ҡалаһы Ольвияла (Украина) (1968, 1969) ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша.
1957 йылдан А. Л. Никитин Переславль-Залесскийҙа (1957—1964) һәм Ростов  (1958—1959), Ярославль өлкәһе райондарында неолит һәм бронза быуаты ҡәберлектәрен һәм тораҡтарын археологик тикшеренеүҙәре менән етәкселек итә, һуңыраҡ Аҡ диңгеҙ (1969—1971) Тер ярҙарында археологик тикшеренеүҙәр алып бара.
Тикшеренеүҙәренең был йүнәлеше менән А.Никитиндың Мәскәү «Распахнутая земля, или Путь через лабиринт» (1973), «Дороги веков» (1980), «Над квадратом раскопа» (1982), «Костры на берегах» (1986) нәшриттәрендә баҫылып сыҡҡан фәнни-художестволы китаптары бәйле.
Публицистика
1963 йылдан А.Л. Никитин публицист булараҡ, фән, сәнғәт, тәбиғи мөхитте, милли мәҙәни мираҫты һаҡлау темаларына «Советская культура», «Московская правда», «Известия», «Литературная газета», «Литературная Россия» гәзиттәрендә, «Вокруг света», «Знание — сила» , «Новый мир» , «Октябрь» , «Север» журналдарында, яҙыусы очерктарының «Пути в незнаемое», «Писатель и время»  йыйынтыҡтарында, шулай уҡ үҙе ойошторған  «Дорогами России» йыл һайын сығарыла торған йыйынтыҡта мәҡәләләр менән сығыш яһай. Мәҫәлән, 1986 йылда «Вокруг Света» журналындағы мәҡәләһендә ул Днепр буйлап «варягтарҙан гректарға юл» каган Святослав хакимлығына тиклем файҙаланылмауын күрһәтә, ә юлдың боронғолоғо «Повесть временных лет » мөхәррире тарафынан  Рус ере апостол Андрейҙың Константинополдән Римға Днепр буйлап барыуына ҡарағанда Дунай буйлап юлдың  5-6 тапҡыр ҡыҫҡа сәйәхәт итеүен  нигеҙләү өсөн уйҙырма булған. А. Л. Никитин шулай уҡ Рюрикты-рус тарихындағы фантом, ә Олегты - 911 йылдың 2 сентябрендә (6420) тҙөлгән даталы документ — шартнамә менән раҫланған беренсе фигура тип һанай.
Рәсәй йәшерен йәмғиәттәрен өйрәнеү
1990 йылдарҙа А. Л. Никитин 1920—1930 йылдарҙағы Рәсәйҙең  ижтимағи тормошо тарихын өйрәнеүҙә йәшерен  мистик йәмғиәттәр һәм ордендар менән бәйле яңы йүнәлештәр аса һәм әүҙем эшләй. Тәүге журнал баҫмалары  айырым китап булып сыға. шулай уҡ «Мистические общества и ордена в советской России» сериялы баҫмаларҙа ОГПУ—НКВД—МГБ архивынан тикшереү эштәре материалдары, хаттар, төрле йүнәлештәге мистиктарҙың иҫтәлектәре һәм фотоһүрәттәре баҫылған
А. Л.Никитин 1920—1930 йылдарҙа СССР-ҙа эшләгән тамплиерҙар һәм розенкрейцерҙар ордены йошмалары тарихын ентекләп өйрәнә. Уникаль материалдар базаһында (атап әйткәндә, тикшереү эштәре, сөнки күп совет мистиктары репрессияланған), ул был ойошмаларҙың йолаларын, символикаһын һәм тәғлимәттәрен тергеҙә.
А.Л. Никитин, «Вече» нәшриәтендә уның совет осорондағы ватан рухи мәҙәниәтенең әҙ билдәле аспекттарына арналған күп йыллык тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булған  яңы китабы «Тайные ордены в Советской России: Тамплиеры и розенкрейцеры» (М., 2006) китабы баҫмаға әҙерләнеү ваҡытында, 2005 йылдың 15 ноябрендә вафат була. Уның баҫылып сығыуы авторҙың яҡты иҫтәлегенә арнала.
Әҙәби һәм фәнни мираҫы
А.Л.Никитиндың археологик тикшеренеүҙәре Переславль-Залесский, Ростов, Ярославль, Архангельск һәм Мурманск тыуған яҡты өйрәнеү музейҙарында, Дәүләт Тарих музейында (Мәскәү), Дәүләт Эрмитажында (Санкт-Петербург) һәм  РФА археология институты архивы фондтарында урынлашҡан; Никитиндарҙың шәхси һәм ғаилә архивы  материалдары — Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында (ф. 3127),  Дәүләт Әҙәбиәт музейында (Мәскәү) һәм башҡа учреждениеларҙа һаҡлана.
Поляль-Кы
Поляль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабырлыҡ
Сабырлыҡ (Сабр) — исламда — дини бурыстарҙы үтәгәндә түҙемлек, тыйылғандан тыйылыу, йыһатта, ғазауатта ныҡышмалылыҡ, рәхмәтлелек һ.б.
Тасуирламаһы
Ҡөрьән мосолмандарға түҙемле булырға һәм тормош ауырлыҡтарын сыҙамлы кисерергә ҡуша.
Ғәрәпсә сабр һүҙенән Сабир исеме барлыҡҡа килгән.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә с-б-р тамырынан яһалған сығарылмалар тәү сиратта «түҙемле булырға» тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙе, башҡа пәйғәмбәрҙәр кеүек, сабыр булырға өндәй .. Сабырлыҡ өсөн икеләтә бүләкләү вәғәҙә ителгән.
Әз-Зумар сүрәһенең 10-сы аятында әйтелгәнсә, сабыр итеүселәр (сабирун) әжерен иҫәп-хисапһыҙ, йәғни үлсәүһеҙ йәки сикләүһеҙ алырға тейеш. .
Ткемали (соус)
Ткемали (ტყემლის საწებელა tqemlis sac’ebela) — грузин соусы, нигеҙҙә балыҡ, ит, ҡош ите, Картуф һәм макарон изделиеларынан булған гарнир менән ҡулланыла. Әлеге ваҡытта был соустың күп төрлө модификациялары бар. Уның нигеҙендә әскелтем слива (алса) тора, төрҙәре иһә алычаны икенсе әскелтем емештәр, мәҫәлән, крыжовник, ҡыҙыл ҡарағат менән алмаштырыуҙарҙан барлыҡҡа килә. Ткемалиҙың абхаз төрө асызбал тип атала. Был версияла слива иҙмәһенә ҡыҙыл базилик һәм кинза урынына чабер өҫтәлә, ә әсе варианты — абхаз аджика һы (ҡоро аджикаға өҫтөнлөк бирелә).
Төп ингредиенттары
Соустың төп ингредиенттары — ткемали сливаһы, һарымһаҡ һәм үләндәр. Әҙерләгәндә мотлаҡ омбало (һаҙ бөтнөгө) ҡулланыла — унан башҡа классик ткемали эшләмәйҙәр (был тәмләткес сливалар әсемәһен өсөн бешереү ваҡытында өҫтәлә). Ткемали соусының 100 грамы 42 Ккал тәшкил итә, шул иҫәптән 2 грамм аҡһым һәм 8 грамм углеводтан тора.