cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кама мәҙәниәте
Классификацияһы
Кама мәҙәниәтен айырып күрһәтеү буйынса әле бәхәстәр дауам итә. Тәүҙә О. Н. Бадер уны Урта Кама буйында тип билдәләй, һәм был мәҙәниәт ике этапҡа бүленә: Боровоозер (Боровой күле I) һәм Утар (Утар туҡталыу урыны) этаптары. А. Х. Халиҡов Түбәнге һәм Урта Кама буйында табылған керамикалағы орнамент һүрәттәре буйынса ҡомартҡыларҙы бергә Волга-Кама мәҙәниәтенә берләштерә. И. В. Калинина керамикаларҙы өйрәнеү нигеҙендә ике үҙаллы мәҙәниәт булыуына инана: Волга-Кама (һауыт-һабаға биҙәктәр тишкеләп төшөрөлгән) һәм Кама (биҙәктәр әтәс кикрегенә оҡшаған) мәҙәниәттәре. А. А. Выборнов Кама мәҙәниәтендә өс үҫеш этабын билдәләй, ә В. П. Денисов менән Л. А. Наговицын Кама неолиты ҡомартҡыларын (биҙәктәре әтәс кикрегенә оҡшағандарҙы) — Боровой күле I, Утар, Кряж туҡталыу урындарын һәм башҡаларҙы бер Утар мәҙәниәтенә берләштерә, улар Урал аръяғы ҡомартҡыларындағы һүрәттәргә оҡшаш. Кама неолиты мәҙәниәте өсөн Утар туҡталыу урыны үҙенсәлекле эталон булып тора. Әтәс кикрегенә оҡшаған биҙәктәр һалынған керамика тибы буйынса Кама мәҙәниәте Үрге Волга мәҙәниәтенә оҡшаш.
Тон (тел ғилеме)
Акустика һәм артикуляция
Төп тон йышлығы тондың акустик корреляты булып тора. Был йышлыҡ тауыш ярыларының тирбәлеү йышлығы менән билдәләнә. Акустика йәһәтенән төп тон йышлығы — телмәр сигналының беренсе гармоникаһы. Һәр һөйләүсенең төп тонының база йышлығы уға ғына хас һәм тамаҡ төҙөлөшө үҙенсәлектәренә бәйле була. Ир-ат тауышы өсөн — уртаса 80—210 Гц, ҡатын-ҡыҙ тауышы өсөн 150—320 Гц тәшкил итә. Төп тон йышлығы тирбәлеүҙәр ҡабатланыуы периодын көйләй.
Төп тон йышлығының күтәрелеүе тыңлаусы тарафынан тонды күтәреү тип ҡабул ителә.
Кама мәҙәниәте
Туҡталыу урындары
Ярым землянка тибындағы һәм квадрат, дүртмөйөш формаһындағы (6х8 м һәм 16х5 м) торлаҡтар даими һәм ваҡытлыса туҡталыу урындары булған, улар күлдәр, йылға буйҙарында урынлашҡан.
Тон (тел ғилеме)
Тон системалары
Регистрлы тондарға контурлылар ҡаршы ҡуйыла, йәғни уларҙа тон йышлығы һуҙынҡыны әйткән саҡта үҙгәрә. Ғәҙәттә уға миҫал итеп ҡытай телен алалар; ҡытай телендә юғары тигеҙ, күтәрелеүсе, түбәнәйеүсе-күтәрелеүсе һәм киҫкен түбәнәйеүсе (шулай уҡ «нейтраль») тондар бар. Бер тел эсендә бер нисә контурлы тон регистрлы тондар менән ҡатнашып килә ала (шул уҡ ҡытай һәм тай телдәре). Бындай «ҡатнаш» системалар ярайһы уҡ йыш осрай, шуға ҡайһы бер ғалимдар регистрлы тондарҙы контурлы тондарҙың айырым бер осрағы итеп кенә ҡарай башланы. Мәҫәлән, автосегментлы фонология сиктәрендә түбәнәйеүсе тон бер тартынҡыла — ике тональ элементтың, H һәм L-дең, ә тигеҙ юғары тон HH эҙмә-эҙлелегенең тормошҡа ашыуы тип ҡарала.
Кама мәҙәниәте
Эш ҡоралдары һәм керамика
Керамиканың стеналары ҡалын, йомортҡаға оҡшаш формала, төптәре йомро һәм ослораҡ, уларға әтәс кикрегенә оҡшаш биҙәктәр горизанталь килеш тә, вертикаль килеш тә һалынған, рәт-рәт, өсмөйөш, селтәр кеүек итеп һалынған урындары ла бар. Эш ҡоралдары: ҡырғыстар, бысаҡтар, япраҡҡа һәм ромбыға оҡшаш уҡ башаҡтары, ҡасау, уймыр һәм батырғыстар.
Тон (тел ғилеме)
Тондарҙың таралыуы
Ҡайһы бер баһаларға ярашлы, контрастив тондар донъя телдәренең яртыһы самаһында бар. Контурлы системалар ғәҙәттә ижекле (йәғни морфема сиктәре күп осраҡта ижек сиктәре менән тап килгән) телдәрҙә осрай, ә ижекһеҙ телдәргә нығыраҡ регистрлы тондар хас.
Кама мәҙәниәте
Йәшәү рәүеше
Етештереү иҡтисады билдәләре юҡ. Хужалыҡ итеү һунарға һәм балыҡ тотоуға ҡоролған. Ерләнгән урындары билдәле түгел.
Килеп сығыштары һәм осорҙарға бүлеү
Үҙенең үҫешендә Кама мәҙәниәте өс этапты үтә: иртә (Букорок тамағы, Зиарат, Шешмә тамағы), үҫешкән (Утар, Кряж, Лебедин туҡталыу урындары), һуңғы (Левшин, Чернашка туҡталыу урындары). Иртә неолитта мәҙәниәт урындағы мезолитик субстратта көньяҡ урман-дала халҡының йоғонтоһо аҫтында формалаша. Көньяҡ төбәктәрҙә урман-далаға күрше Урта Волга мәҙәниәтенең йоғонтоһо күҙәтелә. Үҫешкән неолитта Үрге һәм Урта Кама буйына Урал аръяғы халҡының үтеп инеүе күҙәтелә. Тап ошо дәүерҙә билдәле бер урынға бәйле Үрге Кама, Ыҡ-Ағиҙел һәм Түбәнге Кама варианттары барлыҡҡа килә. Неолит тамамланғанда Түбәнге Кама буйы иртә неолиттағы Һамар мәҙәниәтенең йоғонтоһо аҫтына эләгә.
Фаҡиһ
Факи́һ — Ислам белгесе, дин ҡанундарын, фикһты белгән кеше.
Тарихы
IX быуатҡа факиһтар ҡала халҡының йоғонтоло абруйлы ҡатламына әүерелгән, хакимдарға улар менән иҫәпләшергә тура килгән. Улар Ислам дәүләтенең сәйәси һәм йәмәғәт тормошона ҙур йоғонто яһаған, уларҙың, сөнки төрлө дәүләт вазифаларына башлыса улар араһынан төп кандидаттар  тәғәйенләгәндәр.
Хәҙерге заманда
Факиһтар әле лә йоғонтололоғон һаҡлап килә. Исламдың позицияһы көслө илдәрҙә, факиһтарҙың да йоғонтоһо көслө. тиңләштерелгән Популяр әҙәбиәттә факиһтарҙы шартлы рәүештә руханиҙарға тиңләйҙәр. Хәҙерге заманда факиһтарҙың ниндәй ҙә булһа социаль өҫтөнлөктәре юҡ; бер үк ваҡытта уларға дин фәндәренән тыш,  донъяуи эшмәкәрлектең бөтә төрҙәре менән шөғөлләнергә рөхсәт ителә.
Вольмирслебен
Вольмирслебен (Wolmirsleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1417 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39435 һәм автомобиль коды — SLK.
Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы)
Бәхтегәрәй (Бахтигареево); шулай уҡ Манһыр (Мансурово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453660, ОКАТО коды — 80206838002.
Тарихы
Ауылға Ырымбур сик буйы комиссияһы йүнәлтеүе буйынса Урал йылғаһы аша сыҡҡан ҡаҙаҡтар ҙа индерелә. Улар 12 йыл дауамында һалымдарҙан азат ителәләр. Улар араһында Танай, Тума, Ямантай Туғановтар, Бикташ Мунтаев, Бурсуҡ Дәүләтов, һуңғараҡ улар башҡа бөрйән ауылдарына таратыла.
1834 йылда 71 йортта 388 кеше йәшәй. 1885 йылда — 344 кеше һәм 53 йорт, 1920 йылда — 501 кеше һәм 88 йорт иҫәптә тора. 1839 йылда 75 йорттан 54 арбала йәйләүгә сығалар. 420 кешегә 1571 йылҡы малы, 629 һыйыр, 603 һарыҡ, 322 әзә тура килә. Ауыл халҡы сағыштырмаса етеш йәшәгән.
Хәҙерге ваҡытта ауылда Мөжәүир хәҙрәт Сиражетдиновтың ейәндәре йәшәй. Ауылда мәсет төҙөлгән, Мөжәүир хәҙрәт йәшәгән өйҙә музей ойошторолған. Хәҙрәт шишмәһе, ҡәберлеге тәртиптә тотола.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик белешмә
Урғаҙа йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ун-Соим (Иш-Юган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шейга
Шейга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының уң ярына тамағынан 533 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уланг-У
Уланг-У — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шилекша (Черный Лух ҡушылдығы)
Шилекша (Оло Шилекша) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хамбэ-Ты-Вис
Хамбэ-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Хальмер-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Торниц
Торниц (Tornitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 52 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Сөйәкәй
География
Ауыл Ҡалмиә йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көнсығышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Һуңыраҡ ауылда керҙәш булып башҡорттарҙың йәнәй ырыуы вәкилдәре төпләнә. 1795 йылдан билдәле. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Әмәкәй улусы составына керә.
1870 йылда ауылда һыу тирмәне, мәсет, мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 46 башҡорт (ир затлы), 5 типтәр һәм 4 яһаҡлы татар, 1834 йылда — 114 башҡорт һәм 7 типтәр, 1912 йылда — 285 аҫаба башҡорт, 296 керҙәш башҡорт һәм типтәр, 31 дәүләт крәҫтиәндәренән сыҡҡан типтәр иҫәпләнгән.
Гренобль
Грено́бль' (Grenoble ; Grenoblo, Grenòble) — Францияның көньяҡ-көнсығышындағы ҡала һәм коммуна. Изер департаментының һәм Дофине өлкәһенең тарихи үҙәге. Француз Альпының эре сәнәғәт, ғилми һәм университет үҙәге. Халҡы 160 779 кеше (2014).
Физико-географик характеристикаһы
Гренобль Изер йылғаһы буйында Альп тауҙары араһында өс үҙән буйында урынлашҡан: Шартрёз, Бельдон, Вектор тау массивтары.
Диңгеҙ өҫтөнән бейеклеге — 214 м. Климаты Урта диңгеҙ йоғонтоһо булған уртаса-континенталь.
Йәйгеһен максмаль температура — 35 °C булһа, ҡышын −10 °C тиклем төшә.
Тарихы
III быуатта аллоброгтар хәҙерге ҡала урынында Куларо исемле нығытма төҙөй. 380 йылда, Грациан императоры ваҡытында Грацианополь атамалы ҡала булып китә.
1349 йылда был ерҙәр Францияға һатыла. Францияның иҫке тәртибе ваҡытында Гренобль Дофине провинцияһының үҙәге булып һаналған.
Үҙенең географик урыны арҡаһында Гренобль Савой герцогтар менән француз һуғыштары өсөн сик ҡәлғә һәм плацдармға әйләнә.
Итальян һуғыштары ваҡытында Гренобль тирәләй француз әрмеһе фатирҙарға урынлаштырыла. Был фатирҙарҙа урындағы дворяндар айырылып тора, мәҫәлән, Пьер Террайль де Баярдю
Һуғыш хәрәкәттәре барғанлыҡтан ҡалаға йыш ҡына королдәр: Франция короле Карл VIII, Людовик XII һәм Франциск I килә.
XVII быуат башында Гренболь менән маршал Ледигьер Франсуа де Бонн идара итә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы батырлығы өсөн ҡала Францияны азат итеү ордены һәм Францияның Хәрби тәреһе менән бүләкләнгән.
1956 йылда Гренболдә X Ҡышҡы Олимпия уйындары үтә.
Ғилем һәм мәғариф
Греноблдә 3 университет һәм бер нисә икенсе юғары уҡыу йорттары бар:
Спорт
1968 йылда Гренобле X Ҡышҡы Олимпия уйындары үтә.
Йәшел мәсет
Йәшел мәсет (Yeşil Cami) — XV быуатта төҙөлгән Бурсалағы төрөк мәсете. Мәсет кәшәнәне, мәҙрәсәне һәм ғәриптәр йортон үҙ эсенә алған комплекстың бер өлөшө булып тора. Йәшел Мәсет — Бурсаның иң матур мәсеттәренең береһе. Алғы яғы аҡ мәрмәрҙән яһалған, ә ғибәҙәт залы зиннәтле йәшел фаянс менән көпләнгән. Үҙәк порталды һәм тәҙрәләрҙе биҙәп торған семәрле мәрмәр ғосман сәнғәтенең шедевры булып тора. Бинаның ике көмбәҙ менән ослап ҡуйылған төп залы алдында мәрмәр фонтан менән бассейн урынлашҡан. Мәсеттең эске бүлмәләрендәге стеналар зәңгәр, йәшел, күк, зәңгәрһыу төҫтәге кафелдәр менән биҙәлгән, улар аҡ хәрефле семәрле ғәрәп яҙыуы менән аралаштырыла.
«Эске биҙәлеше яңыса эшләнгән. Көмбәҙҙең киң тәпәш ярығы һәм ҙур булмаған тәҙрәләр үҙәктә урынлашҡан фонтан менән бассейнды, бөтә ялтырап торған йәшел плиткалар менән көпләнгән стеналарҙы (шуға ла мәсет йәшел тип аталған), ғәрәп яҙмалары менән фризды яҡтыртып тора. Үҙенсәлекле призма формаһындағы биҙәүестәр — „сталактиттар“ стеналарҙың нескә үҫемлектәр орнаменты менән биҙәк һалынған көмбәҙҙәргә күсеүен йомшарта. Семәрле ағас ишектәр, мәрмәр колонналар, витраж тәҙрәләр, оҫта эшләнгән төҫлө кафелдәр был ҡомартҡының сәнғәт яңғырашын көсәйтә. Кафелдәр Тәбриздән сыҡҡан оҫталар тарафынан эшләнгән, башлыса Мөхәммәт әл-Мәжнун тарафынан башҡарылған. Ағас ишектәрҙе икенсе Тәбриз кешеһе — Али ибн Хажи Әхмәт семәрләгән, ә „изге бинаны биҙәүҙе һуңғы рамаҙан көнөнә 817 йылда йыуаш Ильяс Али тамамлай“ (йәғни 1423 й)».
Сабираҡай (йыр)
Сабираҡай («Еҙ үксә») — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Тарихы
Йырҙың көйөн һәм риүәйәтен Башҡортостандың Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында уҡытыусы һәм данлыҡлы ҡурайсы Кәрим Дияровтан фольклорсы Р. Сөләймәнов яҙып алған.
Риүәйәте
Борон заманда Ирәндек тауҙары итәгендә урынлашҡан ауылдарҙың береһендә һылыуҙарҙан да һылыу Сабира исемле ҡыҙ йәшәгән. Оҙон керпекле, дөм-ҡара күҙле ҡыҙ бөтәһенең дә иғтибарын үҙенә йәлеп иткән. Ул һәр ваҡыт еҙ үксәле семәрле итек, алһыу төҫтәге күлдәктәр менән аҡ уҡалы елән кейгән. Уның сәс толомдары хатта үксәһенә етеп торған. Ҡыҙ бөтә яҡтан уңған була: бейей ҙә, йырлай ҙа, өҫтәүенә, егәрле лә була.
Яҙғы көндәрҙең береһендә батырлығы менән дан алған күрше ауыл егете Сабиралар ауылына килеп сыҡҡан. Ул, атын уйнатып, урам буйлап үтеп барғанда кемдер уға ҡойма аша ҡар йомарлап ташлай. Ни күҙҙәре менән күрһен, ҡар йомарлап торған ҡыҙ Сабира булып сыға. Йәштәр үҙ-ара шаярышып китәләр. Шулай ҡар ташлаша торғас, егет йырлап ебәргән, ә Сабира уға яуап биргән.
Йылғабаш (Мөслим районы)
Йылғабаш (Һаҫыморон ; Олы Чакмак, Большой Чекмак) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
Сабираҡай (йыр)
Риүәйәте
Егет иртәгәһенә үк ҡыҙҙы һораттырып яусы ебәргән. Тик Сабираның атаһы ҡыҙҙы егеткә бирергә риза булмай. Яусы өс тапҡыр һөҙөмтәһеҙ ҡайтҡас, егет ҡыҙҙы урлап алам, тип янаған. Ҡыҙ әсәһенә йөрәген аса. Әсәһе атаһын күндерә, туйға әҙерлек башлана. Туй мәжлесенә кейәү егеттең аты алдан килгән. Көрәш ярышында ла егет һынатмаған. Халыҡ Сабираның бейеүен һорай башлағас, кейәү Сабираға арнап сығарған көйҙө ҡурайҙа уйнай башлауы була, Сабира ойота баҫып бейергә төшөп китә.
Йылғабаш (Мөслим районы)
География
Ауыл Һаҫыморон һәм Чаулы йылғалары буйында, Мөслим ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Сабираҡай (йыр)
Риүәйәте
Ошо ваҡыттан алып был көй «Сабираҡай», ә ҡайһы бер ауылдарҙа «Еҙ үксә» исеме аҫтында таралып китә.
Йылғабаш (Мөслим районы)
Тарих
Ауылға бүләр ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Яҡынса 1680 йылда нигеҙләнгән. Ауыл Бүләр улусының Бүләр түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
Сабираҡай (йыр)
Йырҙың тексы
Егет:
Йылғабаш (Мөслим районы)
Тарих
XX быуат башында ауылда тимерлек, икмәк магазины, мәсет, мәктәп, мәҙрәсә теркәлгән.
Сабираҡай (йыр)
Йырҙың тексы
Ҡыҙ:
Йылғабаш (Мөслим районы)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 160 башҡорт, 1834 йылда — 370 башҡорт, 1859 йылда — 602 башҡорт, 1912 йылда — 966 башҡорт иҫәпләнгән.
Берәтәк мәктәбе
Берәтәк мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Аҫҡар ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Берәтәк ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Аҫҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Берәтәк филиалы.
Тарихы
Берәтәк мәктәбе 1930 йылда О. Пешетков йортонда асыла. Беренсе уҡытыусы — И. Исмәғилев.
Түбәнге Ҡарғауыл
Түбәнге Ҡарғауыл (Нижнекаргино) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 188 кеше. Почта индексы — 452315, ОКАТО коды — 80224807004.
Тарихы
1795 йылдағы V рәүиз материалдарында X кантондың 10-сы йорто составындағы Йәлдәк улусының Сарым түбәһенә ҡараған Түбәнге Ҡарғауыл ауылы тик бер генә милләт вәкилдәре — аҫаба башҡорттар йәшәгән тораҡ пункты тип таныла. 1834 йылғы VIII рәүиз документтарында ауылда 248 башҡорттоң йәшәүе билдәләнә. Ауылға типтәрҙәрҙең ҡасан индерелеүе теүәл генә билдәле түгел. Улар 1748 йылдағы һәм 1762 йылдағы рәүиздәр араһында килеп төпләнгән булырға тейеш.
1843 йылда ауылда көн иткән 287 башҡортҡа 960 бот ужым, 1152 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда 197 ат, 206 һыйыр, 119 һарыҡ, 189 кәзә аҫырала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Торналар
Торналарҙың иң яҡын туғандары булып арамалар (Aramidae) һәм Psophiidae һанала. Ә тарихи тыуған төйәге — Америка континенты. Унан тәүҙә торналар Азияға барып сығалар, артабан инде Африкаға һәм Австралияға таралалар. Торналар донъяла киң таралған, тик Антарктидала һәм Көньяҡ Америкала ғына юҡтар.
Борондан уҡ был ҡоштар менән кешеләр таныш булған, бының турала Африкала, Австралияла һәм Европала мәмерйә һүрәттәре рәүешендәге археологик дәлилдәр бар.
Ғаилә 15 төрҙө менән 4 ырыуҙы үҙ эсенә ала, шуларҙың 2 ырыуға ҡараған 7 төрө Рәсәйҙә оялайҙар.
Тасуирламаһы
Был эре, оҙон аяҡлы һәм оҙон муйынлы ҡоштар, уларҙың бейеклеге — 90-155 см, ҡанат йәйеме — 150-240 см, ә ауырлығы — 2-11 кг. Иң бәләкәй торна — ҡара торна, иң ҙуры — Австралия торнаһы.
Индияла төйәк иткән Австралия торнаһының G. a. antigone ярым төрөнөң бейеклеге 175 см-ға етә. Был уны донъялағы иң бейек осоусы ҡошҡа әйләндерә. Иң ауыр торна — япон торналары, көҙ ваҡытында уларҙың ауырлығы 11 кг-ға етеүе мөмкин.
Уларға оҡшаған һәм алыҫ туғанлыҡтары булған селәндәрҙән айырмалы рәүештә осҡан ваҡытта аяҡтарын һәм муйынын һуҙалар. Был уларҙы ҡауҙыларға оҡшата, әммә уларҙан айырмалы рәүештә торналар бер ҡасан да ағастарға ултырмай.
Үткер төҙ суҡышлы башы бәләкәй. Күпселек төрҙәрҙең башында тиренең ҡауырһынһыҙ һәм сағыу төҫтәге участкалары бар. Ҡанаттарының өсөнсө дәрәжәләге ҡағыныу ҡауырһындары бер аҙ оҙонайған, шуға ла ҡош ерҙә баҫып торғанда ҡойроғо оҙон һәм ҡупшы күренә.
Ҡауырһын ҡатламы йышыраҡ һоро йәки аҡ төҫтә була. Әгәр торналарҙы башҡа һаҙлыҡ ҡоштары менән визуаль рәүештә сағыштырғанда, селәндәрҙән сағыштырмаса уларҙың аяҡтары оҙонораҡ, ә муйыны һуҙылғаныраҡ; ҡауҙыларҙан айырмалы рәүештә тәне зифа, аяҡтары оҙонораҡ, ә суҡышы пропорциональ рәүештә бәләкәйерәк.
Экологик мөхиткә ҡарап, төрлө төрҙәр үҙенсәлекле һыҙаттарға эйә. Мәҫәлән, тажлы торналарҙың аяҡтарында артҡы эләктереү бармағының булыуы уларға ағас ботаҡтарында торорға мөмкинлек бирә.
Ҡара торналарҙың менән Африка ҡара торналарының бармаҡтары туғаҙаҡтыҡы кеүек ҡыҫҡа, был уларға үләнле ерҙә тиҙ йүгереү мөмкинлеген бирә. Торналарҙың башҡа төрҙәре һыу мөхитенә нығыраҡ яраҡлашҡан: муйындары, суҡыштары һәм аяҡтары һиҙелерлек оҙонораҡ, аяҡ бармаҡтары киңерәк.
Һыуҙағы тормошҡа иң яраҡлашҡаны — аҡ торна — уның суҡышы иң оҙоно, ә аяҡ төҙөлөшө ләмле тупраҡ буйлап тыныс хәрәкәт итергә мөмкинлек бирә. Тоҙло мангр һаҙлыҡтарында йәшәүсе Австралия торнаһының күҙ янында махсус тоҙ биҙҙәре бар.
Енси диморфизм бөтә төрҙәрҙә лә күренмәй тиерлек, тик ата торналар инә торналарҙан бер ни тиклем ҙурыраҡ була.
Йәшәү рәүеше
Төньяҡта үрсегән төрҙәр ҡышын көньяҡҡа табан алыҫ юлға күсенә, ҡалғандары ултыраҡ тормош алып бара. Ерҙән 900-1500 метр бейеклектә осалар, шул уҡ ваҡытта йылы һауаның өҫкә табан ағымын файҙаланырға тырышалар, тик елдең уңайһыҙ йүнәлеше булған осраҡта ғына өсмөйөш формаһын ҡоралар.
Шулай уҡ миҙгелле миграция ваҡытында өсөн бер нисә аҙна хәл алыу өсөн бер-ике даими туҡталыштары була. Йәш ҡоштар күсеү һәм тәүге ҡыш ваҡытында ата-әсәләре янында ҡала, әммә яҙ үрсеү урынына иртәрәк оса алалар.
Үрсеү осоронда торналар парлашып торалар, миграция алдынан (күсәр төрҙәрҙә) йәки ҡоро миҙгел ваҡытында (ултыраҡ төрҙәрҙә) туптарға йыйылалар. Һыйыныу урынында төркөмләп төн үткәрәләр, шул уҡ ваҡытта бер аяғы менән һыуҙа тороп йоҡлайҙар.
Туҡланыу рационы бик киң, әммә үҫемлек аҙыҡтары өҫтөнлөк итә — орлоҡтар, үренделәр һәм тамырҙар. Бынан тыш бөжәктәр, һирәгерәк баҡалар һәм ваҡ кимереүселәр менән туҡланалар. Себештәре башлыса бөжәктәр менән туҡлана, сөнки уларҙа бик күп кәрәкле аҡһым була.
Өлкән ҡоштарҙың күбеһе йылына кәмендә бер тапҡыр, үрсеү миҙгеле тамамланғандан һуң, төләйҙәр. Яңы сыҡҡан себештәр асыҡ көрән төҫлө йөн менән ҡапланғандар, ул яҡынса 2 айҙан һуң ҡауырһындар алмашына. Төләү ваҡытында 15 төр торналарҙың 10-ы оса алмай, сөнки бер юлы бөтә ҡағыныу ҡауырһындарын ташлай.
Үрсеү ваҡытында бөтә торналар ҙа үҙ территорияһында ныҡлы торалар һәм уны башҡа ҡоштарҙан һаҡлайҙар. Территория ярайһы уҡ ҙур булыуы һәм бер нисә квадрат километрҙы биләүе мөмкин. Башлыса көндөҙ әүҙем булалар, йышыраҡ иртән йәки төштән һуң туҡланалар. Йыш һәм оҙаҡ ҡына ҡауырһындарын ҡарайҙар.
Үрсеү
Торналар моногам, әммә парҙар ғүмер буйы һаҡлана тигән халыҡ ышаныуҙарын дөрөҫ тип әйтеп булмай. Орнитологтарҙың һуңғы тикшеренеүҙәренә ярашлы, улар ваҡыты-ваҡыты менән үҙгәреп тора. Әгәр ата йәки инә зат үлһә, икенсе ҡош яңы тормош иптәшен табыуы ихтимал.
Ултыраҡ торналарҙың үрсеү миҙгеле ямғырҙар миҙгеленә тура килә. Күсәр төрҙәрҙә парҙар ҡышҡы туҡталҡала барлыҡҡа килә, буласаҡ оя янында ҡоштар йыры менән оҙатылған характерлы бейеүҙәр ойошторалар. Бейеүгә һикереү, ҡанаттар ҡағыуы һәм йөрөш инә ала.
Ҙур оялары (диаметры бер нисә метр булыуы мөмкин) һаҙлыҡтың ситендә йәки эргәһендә ҡорола, ҡайһы берҙә ҡамыш кеүек яр буйы тығыҙ үҫемлектәрендә йәшерелгән була. Төҙөлөш материалы сифатында ҡоро үлән менән бәйләнгән таяҡтар, ботаҡтар һәм үҫемлектәрҙең башҡа өлөштәре ҡулланыла. Йәш торналар беренсе йылда йомортҡа һалмайынса бер нисә оя төҙөй ала. Киләһе йыл тағы бер нисә оя ҡоралар, тик береһен генә ҡулланалар. Өлкән ҡоштар бер оя менән генә сикләнәләр.
Инә торна ғәҙәттә ике йомортҡа һала, әммә тажлы торналарҙың бер ояһында 5 йомортҡаға хәтлем булыуы мөмкин. Торна ҙурыраҡ һайын йомортҡалары ҙурыраҡ була — ҙур төрҙәрҙә уларҙың оҙонлоғо 11,5 см-ға етә. Күпселек төрҙәрҙә йомортҡа пигмент таптары менән ҡуйы ҡапланған була. Тропиктарҙа йәшәгән төрҙәрҙә тажлы торналарҙағы кеүек улар асыҡ зәңгәр төҫтә, йә Австралия йәки Һиндостан торналарҙағы кеүек аҡ төҫтә. Аҡ торна, ҡара муйынлы йәки Канада торналары кеүек төньяҡ райондарҙа үрсегән ҡоштарҙың йомортҡалары ҡарараҡ — һоро таплы һары-көрән төҫтә.
Күп төрҙәрҙә бер генә себеш тере ҡала, тик яҡшы уңышлы йылындарҙа ғына ата-әсә икәүҙе аҫрай ала. Әгәр йомортҡаны инә заттан алһалар, ул тағы бер йомортҡа һалыуы мөмкин. Орнитологтар күҙәтеүе аҫтында, мәҫәлән, АҠШ-тың Висконсин штатындағы Халыҡ-ара торналарҙы һаҡлау фонды питомнигындағы кеүек, ҡоштарҙың тәүге һалынған йомортҡалары һайлап алына һәм артабан яһалма бәпкә сығарыу өсөн инкубаторға урынлаштырыла.
Ата-әсәнең икеһе лә йомортҡа баҫыуҙа ҡатнаша. Инкубация осоро төрҙәрҙән төрҙәргә тиклем үҙгәрә, ләкин, ҡағиҙә булараҡ, 27 көндән (аҡ һәм ҡара торнала) 36 көнгә тиклем (һырғалы торнала) дауам итә. Себештәре сыҡҡандан һуң ояны бер нисә көн үткәс тә ҡалдырырға һәләтлеләр. Яңы тыуған бәпкәләре йөн менән ҡапланған, тулы ҡауырһын ҡатламы төрөнә ҡарап 55-150 көн эсендә барлыҡҡа килә. Бик тиҙ үҫәләр, 3 айҙан һуң 150 см-ға тиклем бейеклеккә етәләр. Йәш торналарҙа енси өлгөрөү зоопарктарҙа өс йылдан һәм ҡырағай тәбиғәттә 4-5 йылдан һуң барлыҡҡа килә. Аҡ торналарҙа енси өлгөрөү 6-7 йылдан һуң да барлыҡҡа килеүе мөмкин.
Тәбиғи дошмандары
Торналар төрлө климат шарттарында киң таралған, шуға күрә дошмандары ла төрлөсә. Уртаса зонала торна йомортҡалары менән айыуҙар, төлкөләр, януттар туҡлана. Әле ҡауырһынһыҙ себештәргә бүреләр һунар итә. Өлкән торналарҙың төп дошмандары — бөркөт кеүек эре йыртҡыс ҡоштар.
Хәүефтәр һәм һаҡлау
Күпселек төрҙәр һаны кәмей бара, ә ҡайһы берҙәре бөтөнләй юҡҡа сығыу алдында тора. Америка торнаһының (Grus americana) бөтөнләй юҡҡа сығыу хәүефе ныҡ ҙур була, 1941 йылда был ҡоштар һаны ни бары 15 зат була. 2000 йылға торналар һанын тергеҙеү буйынса тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә зоопарктарҙа йәшәгәндәрҙе бергә иҫәпкә алып 350 ҡошҡа тиклем арталар. Юғалыу хәүефе янаған тағы бер төр — япон торнаһы (Grus japonensis), 2000 йылда был ҡоштар һаны көнсығыш Азияның ике популяцияһында яҡынса 1800 зат тәшкил иткән.
Популяцияның ҡырҡа кәмеүенең төп сәбәбе булып был ҡоштарҙың йәшәү мөхитенең кәмеүе, һаҙлыҡтарҙы киптереү һәм урбанизация тора.
Ете төр — шул иҫәптән аҡ торна, япон торнаһы — Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзының Ҡыҙыл китап исемлегенә индерелгән; шулай уҡ даур торнаһы һәм ҡара торна һаҡлана. 1973 йылда АҠШ-та Халыҡ-ара торналарҙы һаҡлау фондына нигеҙ һалына.
Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә
Тәбиғи матурлығы һәм һоҡланғыс парлашыу бейеүҙәре арҡаһында торналар төрлө тарихи дәүерҙәрҙә күп халыҡтарҙың мәҙәниәтендә һиҙелерлек эҙ ҡалдырған. Эгей диңгеҙе төбәгендә, Сәғүд Ғәрәбстанында, Ҡытайҙа, Японияла,Төньяҡ Америка индеецтары араһында торналар менән бәйле мифтар һәм легендалар табылған.
Японияның Хоккайдо утрауының төньяғында, мәҙәни традициялары Японияныҡына ҡарағанда Себер менән тығыҙ бәйләнгән Айна ҡәбиләһе ҡатын-ҡыҙҙары махсус «торна бейеүе» башҡарғандар, уны 1908 йылда немец сығышлы билдәле америка фотографы Арнольд Генте (Arnold Genthe) фотоға төшөрөп ала. Кореяла торна бейеүе Силла династияһы ваҡытынан (б.э.т. 646 йыл) алып Тонгдоса будда ғибәҙәтханаһы ихатаһында башҡарыла. Яҡутстанда беҙҙең көндәргә тиклем торнаны осраҡлы рәүештә үлтереү ҙә, ояһын емереү ҙә һис шикһеҙ бәхетһеҙлек килтерә тигән ышаныс һаҡланған.
Мәккәлә, исламға тиклемге осорҙа, Аллаһы Тәғәләнең ҡыҙҙары булараҡ хөрмәт ителгән Алла, Узза һәм Манат алиһәләрен «өс аҫыл торналар» тип атағандар.
Яран гөлөнөң (geranium) атамаһы γεράνιον «торна» тигәндән килә. Атамаһы торна суҡышын хәтерләткән яран емештәре арҡаһында барлыҡҡа килгән.
«Энеида»ла Виргилий Троя стеналарынан дардандарҙың ҡысҡырыуҙарын һәм уҡтарының осоуын Стримон торналарының (Strymoniae grues) ҡысҡырыуҙары һәм осоуҙары менән сағыштыра. Гомер шулай уҡ аргостарҙың һәм трояндарҙың ҡысҡырыуҙарын һәм хәрәкәтен Кайстр йылғаһы буйындағы торналар ҡысҡырыуҙары, хәрәкәттәре менән сағыштыра.
Аристотель үҙенең «Хайуандар тарихы» трактатында торналарҙың күсенеүен һүрәтләй һәм уларҙың Нил яры буйында ҡышҡы ял ваҡытында пигмейҙар менән һуғыш алып барыуҙары тураһында  һөйләй. Ул шулай уҡ торна һәр ваҡыт ашҡаҙанында алтынды билдәләгәндә ҡулланылырға мөмкин булған прибор таш йөрөтә тигән мәғлүмәтте ялған тип атай.
Ижтиһад
Ижтиһад (اجْتِهَاد — «тырышлыҡ»," ихласлыҡ"; Иджтиха́д) — исламда — дин белгесенең дини-хоҡуҡи комплекс (Фиҡһ) мәсьәләләрен өйрәнеү һәм хәл итеүҙәге эшмәкәрлеге, дин белгесе-мөжтәһид тарафынан файҙаланылған принциптар, аргументтар, ысулдар һәм алымдар системаһы, шулай уҡ ғалимдың (мөжтәһид тең) дини-хоҡуҡи сығанаҡтарҙы белеүҙәге, интерпретациялауҙағы абруйы кимәле
Ижтиһад тарихы
Йола буйынса, ижтиһад Мөхәммәт Пәйғәмбәр үҙе тере сағында уҡ көрәштәштәре (сәхәбәләр) араһында барлыҡҡа килгән, улар камил ижтиһад эйәләре тип һанала.
Ижтиһад йүнәлешле эшмәкәрлек төрө булараҡ беҙҙең эраның VII быуаты аҙағында, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең һүҙҙәре һәм ғәмәлдәренә (хәҙистәр) һылтанып, сәхәбәләрҙең һүрәтләүҙәрендә айырмалар (ихтиләф) табылған ваҡытта барлыҡҡа килгән.
Шулай уҡ өммәттең үҙгәргән тормош шарттарында төрлө хоҡуҡи проблемалар килеп тыуа. Шуға күрә элеккеләр хәл итмәгән йәки яңы килеп сыҡҡан мәсьәләләрҙе исламға таянып хәл итеү ижтиһадтың төп маҡсаты булған.
Хәлифәттең ғалим-ғөләмәләре йәшәгән Мәккә, Мәҙинә, Әл-Күфә, Бәсра, Бәйрүт, Дамаск кеүек ҙур ҡалалары ижтиһадтың төп үҙәктәре булып тора.
XIX быуатта исламда реформатор ағымдары барлыҡҡа килеү менән ислам принциптарын бөгөнгө тормош позицияларынан ҡайтанан ҡарау өсөн «ижтиһад ҡапҡаларын асыу», йәғни ижтиһадты тергеҙеүгә йүнәлтелгән тенденциялар барлыҡҡа килә. Әммә ислам йәмәғәтселеге яғынан был тенденциялар киң хуплау тапмай. башҡаларҙан айырмалы рәүештә сөнни-хәнбәлиҙәр һәм шиғый-жәғәфәриҙәр "ижтиһад ишектәре асыҡ тип һанай . Шуға күрә исламдағы бөтә реформатор тәғлимәттәре, йәдидтәрҙән башҡа, үҙҙәрен хәнбәли йәки шиғый тип һанай.
Этимологияһы (ижтиһад һәм мөжтәһид)
Ижтиһад һүҙе ғәрәп телендәге йыһат (жиһат) һүҙе менән тамырҙаш, һәм уға ошондай талаптар ҡуйыла
Торналар
Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә
Ҡытайҙа, Японияла һәм Вьетнамда торналар оҙон ғүмер символы булып һанала, һәм уларҙың һүрәттәре йыш ҡына башҡа оҙон ғүмер символдары (ҡарағай, бамбук һәм ташбаҡа) менән бергә торалар. Аждаһа менән бер рәттән вьетнамдар торнаны ла үҙ мәҙәниәтенең символы тип һанайҙар. Феодаль Японияла торнаны хакимлыҡ итеүсе класс һаҡлай һәм крәҫтиәндәр уларҙы ашатҡан булған. XIX быуатта феодаль система бөтөрөлгәс, торналарҙы һаҡлау юғалтыла һәм тик ҙур тырышлыҡ менән генә торналарҙы юҡҡа сығыуҙан ҡотҡарып ҡалалар.
Ижтиһад
Этимологияһы (ижтиһад һәм мөжтәһид)
Мөжтәһид тә тамырҙаш һүҙ булып тора (مُجْتهِد), һәм уға ла шундай уҡ талаптар ҡуйыла.
Торналар
Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә
Ҡытай "tian-he" (изге торна) һәм "xian-he" (фатихалы торна) сәләмләүе аҡыллылыҡ теләүе тип һанала. Легендар даоизм сагалары күктән торналарҙың арҡаларында килтерелгән.
Ижтиһад
Иджиһадтың асылы
Ижтиһад хоҡуҡи сығанаҡтарҙы һайлауҙа, уларҙы баһалауҙа, уларҙың нисбәтен билдәләүҙә, аргументтарҙы һәм алымдарҙы һайлап алыу һәм классификациялауҙа, мәсьәләләрҙе ҡарауҙа һәм уларҙы хәл итеүҙең типлы формулаларын эшләүҙә, ә был ҡарарҙар ысынбарлыҡ менән тап килмәһә — компромистар эҙләүҙә тора.
Торналар
Торна донъя халыҡтары мәҙәниәтендә
Әрмәнстанда торна (Կռունկ) илдең милли символы тип һанала.
Малайҙар (хикәйә)
«Малайҙар» — Антон Павлович Чеховтың 1887 йылда яҙылған хикәйәһе. 1887 йылдың 21 декабрендә 350-се һанында (Сәхнә)  һәм А. Чехонте ҡултамға-псевдонимы менән тәүге тапҡыр баҫыла. Яҙыусының традицион Раштыуа хикәйәһе драматизмын йомшартҡан ижад ынйыларының береһе.
Сюжеты
Королевтар ғаиләһе йортона Раштыуа байрамына алыҫтан 2 класс гимназисы Володя килә. Уның менән ҡунаҡҡа дуҫы Чечевицын да килә. Володяның апай-һеңлеләренә үҙен Монтигомо, Ҡарсыға тырнағы, еңелмәҫтәр юлбашсыһы тип таныта. Хәҙер Володя ғәҙәттәгесә апай-һеңлеләре менән уйнамай, лә ҡатнашмай, ә йорттағыларҙан ситләшеп, Чечевицын менән әллә нимә тураһында һөйләшә лә бышылдаша. Апай-һеңлеләре, уларҙың серләшкәнен тыңлап тороп, малайҙарҙың Америкаға ҡасып китергә әҙерләнгәнен белеп ҡала. Әммә алыҫҡа ҡасып өлгөрмәйҙәр: уларҙы, яҡындағы ҡаланың Каруанһарайында дары һатып алыу мөмкинлеге барлығын белешеп йөрөгәндә, кире боралар.
Яҙылыу һәм баҫылыу тарихы
1887 йылда «Петербург гәзите» баҫылғандан тыш, Чеховтың был хикәйәһе 1899―1901 йылдарҙа нәшриәтсе А. Ф. Маркс баҫтырған Әҫәрҙәр йыйынтығының беренсе томына инә. Чехов махсус ошо баҫма өсөн өҫтәмә исемен алып ташлай һәм әҫәр тексын байтаҡ эшкәртә: яҙыусы балалар психологияһы тағы ла сағыуыраҡ һүрәтләүсе үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр индерә (айырым алғанда, Володяның доғаһын индерә). Шулай уҡ финалын үҙгәртә. Индерелгән үҙгәртеүҙәр һөҙөмтәһендә, тәүге редакцияла билдәләнгән малайҙарҙың характер, тағы ла сағыуыраҡҡа әйләнгән. Текст өҫтөнән эшләгәндә, Чехов барса вульгаризм һәм халыҡ теле әйтелештәрен алып ташлаған.
Фараз буйынса, Мәскәүҙәге Нескучный садта балыҡ тотоусы, уны киптереүсе һәм индеецтар булып уйнаусы ике гимназист менән осрашыу эпизоды Чеховҡа ошо хикәйәне яҙыу идеяһын бирә. Яҙыусы малайҙарға уның менән «донъя төрөпкәһен» тартыуҙы тәҡдим итә, ә үҙе уларҙан бүләккә ала.
Улоул-Я
Улоул-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нюрум-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Көмөш
Көмөш  — Д. И. Менделеевтың периодик химик элементтар системаһының бишенсе периоды 11-се төркөмөнә ҡараған (иҫкергән классификация буйынса — өҫтәмә төркөмдөң тәүге төркөмө) химик элемент, атом һаны 47.
Көмөштөң ябай матдәһе — һоро-аҡ төҫтәге йомшаҡ, дуктиль аҫыл металл. Кристалл рәшәткәһе — ҡырҙары үҙәкләштерелгән куб. Иреү температураһы — 962 °C, тығыҙлығы — 10,5 г/см².
Тарихы
Көмөш кешелеккә борон замандан бирле билдәле. Был көмөштөң тәбиғәттә алтын кеүек саф хәлендә табылыуы менән бәйле — уны мәғдәндән иретеп алыу талап ителмәй. Был сифаты төрлө халыҡтарҙың мәҙәни тардицияларындағы яҙмышын алдан билдәләй. Көмөш һәм уның ҡушылмалары урта быуаттарҙа алхимиктар араһында ихтирам яулай. XIII быуат уртаһында көмөштән һауыт-һаба эшләй башлайҙар. Бынан тыш, әлеге көнгә тиклем көмөш ваҡ аҡса эшләү өсөн файҙаланыла.
Ассирияла һәм Вавилонда көмөш изге металл һәм ай символы булып һаналған. Боронғо Грецияла көмөш Лаврий рудниктарында табылған. X быуатта көмөш Гарцта, XII быуатта — Саксонияла, Рудный тауҙарында сығарыла башлай, унда руда сығарыу үҙәге булып Фрайберг тора. Урта быуаттарҙа Европала көмөш сығарыуҙың өсөнсө үҙәге — Түбәнге Венгрия (Словакия) була. .
Америка континентын испандар баҫып алыуы Яңы донъяла урынлашҡан иң бай көмөш ятҡылыҡтарына сығыу мөмкинлеген аса. 1540 йылда Европала көмөш етештереү күләме йылына 52-55 тонна тәшкил итә, был ул ваҡытта Европаға килтерелгән америка көмөшө күләменән алты тапҡырға күберәк. Әммә 1560-сы йылдарға был һандар тигеҙләшә, ә киләһе ун йыллыҡта Европа, Потоси һәм Сакатекас ятҡылыҡтарын үҙләштерә башлағанлыҡтан, Яңы донъянан көмөш ағымының яртыһын ғына етештергән. Америка көмөшөнөң Европаға ағымы хаҡтар революцияһына килтерә.
Рәсәйҙә XVIII быуатҡа тиклем көмөш ҡаҙылмай. 1704 йылда Нерчинск заводында көмөш иретеү башлана. XVIII быуат уртаһынан Колывано-Воскресенск заводтарында көмөш иретеү башлана. XIX быуат башына Рәсәй империяһы Көмөш сығарыу буйынса, Австрия империяһынан ҡалышып, Европала икенсе урынды биләй.
Көмөш беҙҙең көндәргә тиклем иҫтәлекле һәм инвестиция тәңкәләрен һуғыу өсөн ҡулланыла (1960—1970 йылдарҙағы һуңғы көмөш тәңкәләрҙе сығарыу Бреттон-Вудс аҡса системаһы кризисы менән тап килә).
Ятҡылыҡтары
Көмөштөң байтаҡ ятҡылыҡтары түбәндәге илдәрҙең территорияларында урынлашҡан:
Шулай уҡ көмөш ятҡылыҡтары Кипрҙа һәм Сардинияла бар.
Физик үҙсәнлектәре
Таҙа көмөш — ярайһы уҡ ауыр, (ҡурғаштан еңелерәк, ләкин баҡырҙан ауырыраҡ, тығыҙлығы — 10,5 г/см³), ғәҙәттән тыш һығылмалы көмөш-аҡ металл (яҡтылыҡты сағылдырыу коэффициенты 100 %-ҡа яҡын). Йоҡа көмөш фольга үтеүсе яҡтылыҡта миләүшә төҫөндә була. Ваҡыт үтеү менән металл һауалағы көкөртлө водород менән реакцияға инә һәм сульфид япмаһын барлыҡҡа килтереп, уның йоҡа пленкаһы металға үҙенсәлекле алһыу төҫ бирә һәм металл тоноҡлана. Металдар араһында иң юғары йылы үткәреүсәнлеккә эйә. Бөтә билдәле металдар араһында бүлмә температураһында иң юғары электр үткәреүсәнлеккә эйә (20 °C температурала сағыштырма электр ҡаршылығы 1,59 Ом·м). Сағыштырмаса ауыр иреүсән металл, иреү температураһы 962 °C.
Сәнәғәткә яраҡлы төрҙәре
Көмөшлө минералдарҙың 50 төрө билдәле, уларҙың 15—20 төрө генә сәнәғәт өсөн әһәмиәтле, шул иҫәптән:
Донъяла көмөш 505 мең. т (1986 йыл) тип иҫәпләнә, раҫланғаны — 360 мең. т.
Исемдәрҙә
Башҡорт халҡында балаларға аҫылташтар исеме биреү киң тарлған булған. Шулар араһында «көмөш» һүҙе менән яһалған исемдәр ҙә булған, улар ир балаға ла, ҡыҙ балаға ла ҡушылған.
Ир бала исемдәре:
Ҡыҙ бала исемдәре:
Яңы Кәлсер ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Яңы Кәлсер ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмек..
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Космонавтар майҙаны (Салауат)
Космонавтар майҙаны — Салауат ҡалаһындағы үҙәк майҙандарҙың береһе. Майҙан Ленин урамы һәм Космонавтар бульвары сатында урынлашҡан.
Тарихы
Майҙанды төҙөү 1960-сы йылдар аҙағында башлана.
Майҙан нигеҙҙә 5-9 ҡатлы кирбес йорттар менән уратып алынған.
60-сы — 80-се йылдарҙа майҙанға күсмә зоопарк килә, ҡыштарын Руслан башы рәүешендә тауҙар өйөлә, һырғалаҡ ойошторола.
9 ҡатлы бинала ҡала ЗАГС-ы урынлашҡан, ул аҙаҡ элекке Комсомолец кинотеатры бинаһына күсә. 5 ҡатлы бинала Салауат башҡорт дәүләт драма театры урынлашҡан.
Космонавтар майҙаны үҙәгендә 33 метр бейеклегендәге хәрби һәм хеҙмәт даны обелискы күтәрелә. Обелиск тутыҡмай торған ҡорос менән көпләнгән гранит пьедесталға ҡуйылған. Обелиск түбәһендә — ураҡ һәм сүкеш. Обелиск ҡырҙарында Советтар Союзы Геройҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары йондоҙҙары алтын булып яна. «50 йыл», «Хеҙмәт батырҙарына дан» һәм «Ватанды һаҡлаусыларға дан» яҙмалары һәйкәлдең төп йөкмәткеһен аса.
Хеҙмәт һәм хәрби дан обелискы инженерҙар Морон Н. А., Хәйруллин З. А., Сирбаев У. Н. тарафынан проектланған. Рәссамдары Камин А. С., Орлов Г. Ф., Кузнецов А. Г.. 1967 йылдың 5 ноябрендә асылған.
Транспорт
Космонавтар майҙаны буйынса 1375-се автоколоннаның автобустары, маршрут таксиҙары һәм башҡа коммерция ылаусылары йөрөй:
Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы)
Тарихы
1819 йылғы ревизияла (5-се ревизия) Бикҡужа исеме аҫтында күрһәтелгән. Ғалим Ә. З. Әсфәндиәровтың фаразлауынса, Бәхтегәрәй ауылының тәүге исеме Бикҡужа. Ауылға нигеҙҙе Әпек Аблаев һалған, ул үҙе Исхаҡ ауылынан күсенгән. Әпектең улы — Бәхтегәрәй, шуға ла был ауылдың исеме икәү. 1834 йылда — 235, 1920 йылда — 491 кеше (118 йорт), 1928 йылда — 360, 1940 йылда — 138, 1989 йылда — 113, 1999 йылда 108 кеше йәшәгән.
Халыҡтың төп шөғөлө — малсылыҡ, халыҡ кәсептәре, игенселек — һирәк кенә. 1839 йылда 44 йортта 161 йылҡы малы, 81 һыйыр, 100 һарыҡ, 20 кәзә иҫәпләнгән. 1843 йылда 24 бот ужым бойҙайы, 140 бот ярауай бойҙай сәселгән. .
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Улаҡ йылғаһына яҡын урынлашҡан.
Оло Чаҡмаҡ
Оло Чаҡмаҡ (Олы Чакмак, Большой Чекмак) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Мөслим районы ауылы.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Мөслим ауылынан көньяҡҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға башҡорттар һәм типтәрҙәр нигеҙ һалған. 1795 йылдан билдәле.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Мөслим районы, 1963 йылдан — Сарман районы, 1965 йылдан — йәнә Мөслим районы составында була.
Башҡорт мәркәз шураһы
Башҡорт мәркәз шураһы (Башҡорт өлкә советы) — 1917 йылдың 20 июлендә I Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт милли хәрәкәтенә етәкселек итеү өсөн булдырыла.
Тарихы
Башҡорт мәркәз шураһы башта — Ырымбурҙа, 1918 йылдың июнь-авгусында — Силәбелә, декабрҙән алып Орск өйәҙе сиктәрендә бер нисә урынды алмаштырып эшләргә тура килә.
Башҡорт мәркәз шураһы Өфө губерна секретариаты һәм улус шуралары (советтары) эшмәкәрлеген координациялай. 2-се һәм 3-сө Бөтә башҡорт ҡоролтайҙарын саҡырыуҙы, башҡорттарҙан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа кандидаттар һайлау алды кампанияһын ойоштора. 1917 йылдың 15 ноябрендә Башҡортостан милли-территориаль автономияһын иғлан итә (1-се һанлы һәм 2-се һанлы фармандар).
Мәркәз шураһына 7 кеше (башҡорттар йәшәгән һәр өйәҙҙән берешәр кеше) һайлана: Ш. Ә. Манатов, С. Ғ. Мерәҫов, Ғ. Мутин, И. И. Мутин, У. М. Ҡыуатов, Х. Й. Йомағолов һәм Ә. Ә. Вәлидов, уларҙың ярҙамсылары — Й. Ғ. Әмиров, Я. Ш. Сәлихов һәм Н. Т. Таһиров. Урындағы шураларға 3-5 кеше һайлана.
Башҡорт мәркәз шураһында ай һайын кәңәшмәләр үткәрелеүе ҡаралған була.
1918 йылдың 17 февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты рәйесе бойороғо буйынса Башҡорт мәркәз шураһы ағзаларының бер өлөшө һәм Башҡорт хөкүмәтенең бүлек мөдирҙәре ҡулға алына. Апрель башында Ырымбурҙы башҡорт ғәскәрҙәре һәм казак отрядтары баҫып алған ваҡытта улар төрмәнән азат ителә. Артабан Башҡорт мәркәз шураһы үҙенең эшен дауам итә, Башҡорт хөкүмәте үткәргән сараларҙа ярҙам итә, большевиктарға ҡаршы пропаганда алып бара һәм Башҡорт милли хәрәкәте ихтыяждары өсөн аҡса йыя, шул уҡ ваҡытта башҡа милләттәрҙең хәрәкәттәре менән тығыҙ бәйләнештәр булдыра. Мәҫәлән, 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайынан һуң Әзербайжан һәм Украина менән мөнәсәбәттәр булдыра, ҡазан татарҙары менән дә «суверенлы Башҡортостанды ойоштороуҙа аяҡ салмау» тураһында һөйләшеүҙәр алып баралар.
Составы
Рәйестәре:
Шураның беренсе башҡарма комитеты составы: Ш. Ә. Манатов (рәйес), С. Ғ. Мерәҫов, Ғ. Мутин, И. И. Мутин, У. М. Ҡыуатов, Х. Й. Йомағолов һәм Ә. Ә. Вәлидов, уларҙың ярҙамсылары — Й. Ғ. Әмиров, Я. Ш. Сәлихов һәм Н. Т. Таһиров.
1917 йылдың авгусында 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында һайланған шураның башҡарма комитеты составы: Ш. Ә. Манатов (рәйес), Ә. Ә. Вәлидов (рәйес урынбаҫары), Н. Т. Таһиров, Х. Ғ. Ғәбитов, К. Кәбиров, А. Ғүмәров, Ғ. В. Хәсәнов, М. Ғ. Смаҡов (статистика бүлеге мөдире), Ф. Дәүләтшин (финанс бүлеге мөдире), Ш. М. Бабич (сәркәтип), С. С. Атнағолов (иҡтисад бүлеге мөдире), С. Ғ. Мерәҫов (нәшриәт бүлеге мөдире); ағзалыҡҡа кандидаттар — Ғ. Ғирфанов, Ю. Ю. Бикбов, Ш. Бикҡужин, А. А. Әлимғолов; өлкә секретариаттары етәкселәре — Ф. Ә. Әхмәҙуллин (Өфө) һәм Н. Т. Таһиров (Силәбе).
1917 йылдың ноябрендә шураның башҡарма комитеты составы: Ш. Ә. Манатов (рәйес), Ә. Ә. Вәлидов (рәйес урынбаҫары, эске ойошмалар эштәре буйынса бүлек мөдире), Ш. М. Бабич (сәркәтип), Ф. Дәүләтшин (финанс бүлеге мөдире), Й. Ғ. Әмиров (иҡтисад бүлеге мөдире), М. Ғ. Смаҡов (мәғариф бүлеге мөдире), И. И Мутин (хәрби бүлек мөдире), Ғ. В. Хәсәнов (статистика бүлеге мөдире), Ғ. Я. Айытбаев (ер һәм урман бүлеге мөдире).
Ун-Соим (Лыхма ҡушылдығы)
Ун-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шелаша (Вага ҡушылдығы)
Шелаша (Шолаша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вага йылғаһының һул ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 117 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шинаиха
Шинаиха — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Анница йылғаһының уң ярына тамағынан 4,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мёллерн
Мёллерн (Möllern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 363 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
Ултым-Я
Ултым-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Суй-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хамде-Шор
Хамде-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хальмер-Шор йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ленский Анатолий Викторович
Анатолий Викторович Коми (4 март 1940 йыл, Мәскәү — 21 ноябрь 2008 йыл, шунда уҡ) — механика һәм робототехника өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы.
Биографияһы
Уҡытыусы, артабан — Мәскәү дәүләт университеты профессоры В. С. Ленский ғаиләһендә тыуа. Әсәһе — Галина Ароновна (Баранова) — педагог була, математиканан уҡыта, аҙаҡ — хужабикә.
14-се һанлы урта мәктәпте тамамлай.