cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кошевой Пётр Кириллович
Кошевой Пётр Кириллович (Петро Кирилович Кошовий; 8 (21) декабрь 1904 йыл — 30 август 1976 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы Маршалы (15 апрель 1968 йыл). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (16 май 1944 йыл, 19 апрель 1945 йыл).
Себер хәрби округы (1957—1960), Киев хәрби округы (1960—1965) ғәскәрҙәре командующийы, Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөның (1965—1969) Баш командующийы. КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1971), СССР Юғары Советының 6-7-се саҡырылыш депутаты.
Биографияһы
Пётр Кириллович Кошевой 1904 йылдың 8 (21) декаберндә Херсон губернаһының Александрия өйәҙе Александрия ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Граждандар һуғышы
1920 йылдың февралендә В. М. Примаковтың командалығындағы 8-се Червоноказачья дивизияһына саҡырыла, һуңынан Көньяҡ-Көнбайыш фронтта совет-поляк һуғышы барышында һәм Черный Остров, Литин, Проскуров, Городок, Рогатин ҡалалары районында — С. В. Петлюра командалығындағы ҡораллы формированиеларға ҡаршы, ә һуңынан Н. И. Махно командалығындағы ҡораллы формированиеларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Һуғыштар араһында
1922 йылдың авгусында Ҡырым ЦИК-ы исемендәге Ҡырым кавалерия курстарына уҡырға ебәрелә, уны тамамлағас, 1923 йылдың октябрендә 3-Червонная казаклығының 3-сө кавалерия полкы составындағы эскадрон (Червонная казаклығының 1-се кавалерия дивизияһы, Украина хәрби округы) старшинаһы итеп тәғәйенләнә.
1924 йылдың авгусында Кошевой С. М. Буденный исемендәге Украина кавалерия школаһына уҡырға ебәрелә, уҡыу ваҡытында 1925 йылда ВКП(б.) сафына инә. Уҡыуын тамамлағандан һуң, 1927 йылдың сентябрендә Мәскәү хәрби округы Махсус кавалерия бригадаһының 61-се кавалерия полкысоставындағы взвод командиры итеп тәғәйенләнә, ә 1931 йылдың ноябренән Мәскәү ъәрби округы штабының вуздар бүлегендә 2-се разрядлы эштәр буйынса вазифа башҡара. Тиҙҙән Мәскәүҙәге ВЦИК исемендәге Берләштерелгән хәрби мәктәпкә йүнәлтелә, унда пулемет эскадроны командиры һәм механизацияланған дивизион взводы командиры вазифаларында хеҙмәт итә.
1932 йылдың мартынан майға тиклем Ленинградта РККА-ның командирҙар составын камиллаштырыу бронетанк курстарында уҡый. Шул уҡ йылдың сентябрендә И. В. Сталин исемендәге Махсус кавалерия дивизияһы составындағы 61-се кавалерия полкының полк мәктәбе начальнигы итеп тәғәйенләнә, 1935 йылдың майынан — шул уҡ дивизияның штабының 1-се часы начальнигы, ә октябрҙә — 61-се кавалерия полкы штабы начальнигы.
1936 йылдың майында И. В. Фрунзе исемендәге Хәрби акаедмияға уҡырға йүнәлтелә, уны тамамлағандан һуң 1939 йылдың ғинуарныда 15-се кавалерия дивизияһы штабы начальнигы итеп тәғәйенләнә (Байкал аръяғы хәрби округы), ә 1940 йылдың февраленән — 65-се уҡсылар дивизияһы командиры.
Мифология
Мифология (μυθολογία от  — «риүәйәт» «хикәйәт» һәм  — «һүҙ», « хикәйә», «тәғлимәт өйрәнеү») — үҙгәреүсән ысынбарлыҡ шарттарында кеше аңының айырым формаһы, традицияларын һаҡлау ысулы ; ырыу-община фекерләүенең төп ысулы ; иң боронғо тирә-яҡ ысынбарлыҡты һәм кеше асылын аңлап ҡабул итеү (конципирование) юлы. Үҙ эсенә халыҡ хикәйәттәрен (миф, эпос һ. б.) ала. Мифология фәнни дисциплиналар, мәҫәлән — сағыштырыу мифологияһы (философия, тарих, филология) сиктәрендә, өйрәнелә.
Мифологиянан фольклорҙан айырыла: миф — ысын һәм тормоштағыға оҡшаш тип ҡабул ителергә тейеш булмаған фольклорҙан айырмалы рәүештә мифологик аң кешеһенең икеләнмәй ысынбарлыҡ тип ҡабул иткән донъя тураһындағы күҙаллауҙар йыйылмаһы. Фольклор донъяны художество-эстетик сағылдырыу һәм, мифология килтереп сығарған продукт булғанлыҡтан, уның теге йәки был һыҙаттарын һаҡлай, тик уға тиң булмай.
Н. Б. Мечковская был ыңғайҙан: «Мифология — халыҡтың коллектив аңының тәүге тарихи формаһы, практик, фәнни, нәфис танып-белеү тағы ла а дин элементтары берҙәм донъя картинаһы, дин элементтарынан торған, практик, фәнни, нәфис һәм танып белем тағы ла бер-береһенән айырырлыҡ түгел. Фольклор — был халыҡтың тарихи беренсе художество (эстетик) телмәр, телмәр-музыка, хореография, драма)» коллектив ижады.
Мифтың төп маҡсаты — кеше башҡарған һәр бер мөһим ғәмәл өсөн өлгө, модель булыу. Миф кешегә тормош мәғәнәһен тойоп йәшәү мөмкинлеген биреп, көндәлек тормошто ритуаллаштырыуға хеҙмәт итә.
Мифтарҙың барлыҡҡа килеүе
Донъяны мифологик күҙ алдына килтереү билдәле бер үҫеш юлында бөтә халыҡтарҙа ла булған. Был тарихты өйрәнеү менән дә, хәҙерге заман тупаҫ халыҡтарын өйрәнеү менән дә дәлилләнә, уларҙың һәр береһендә мифологияның теге йәки был төрө бар.
Библияла көнбайыш-семит мифологияһы шаңдауы күҙәтелә. Ғәрәптәрҙең ислам ҡабул ителгәнгә тиклем үҙ мифологияһы булған. Әгәр европалылар Бөйөк географик асыштар эпохаһына тиклем антик һәм библия мифологияһы менән генә таныш булһалар, һуңғараҡ яйлап Африка, Америка, Океания, Австралия халыҡтарының мифтары тураһында ла белгән.
Шулай итеп, мифологияның кеше зиһене менән бәйләнеше бар. Мифик образдарҙың барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәләү мөмкин түгел, уларҙың барлыҡҡа килеүе тел һәм фекерләү һәләте барлыҡҡа килгән осор менән бәйле. Миф көндәлек тормошто ритуаллаштырып кешегә йәшәү мәғәнәһен аңлатыу өлгөһө булып тора.
Палеоконтакт теорияһы яҡлылар фаразы буйынса, мифтар — тарихта ысын булған ваҡиғалар. Хәҙерге заманда «Карго культы» «миф» һүҙен шундай мәғәнәлә ҡулланыу өлгөһө булып тора. Шуның өсөн улар дин һәм фәнде мифологияға яңыса ҡарарға саҡыра. Миҫал өсөн улар Библияла яҙылған ваҡиғаны күрһәтә һәм хәҙерге фәндәге белемде, терминологияны ҡулланып яңы аңлатма бирә.
Донъя моделе
Күк менән бәйле сакраль Донъя уртаһы, уртала; урта донъя (квадрат); уның сиктәрендә Донъя океанының иң боронғо һыуҙары (ҙур түңәрәк) һәм йәһәннәм; ғаләмдең бөтә сфераларын берләштереүсе донъя ағасы; урта донъя (квадрат); уның сиктәрендә Донъя океанының иң боронғо һыуҙары (ҙур түңәрәк) һәм йәһәннәм; ғаләмдең бөтә сфераларын берләштереүсе донъя ағасы
Конкрет мифологик традиция эсендә донъя тураһында күҙаллауҙар йыйылмаһының ябайлаштырылған сағылышы донъяның мифологик (миф-поэтик) моделен барлыҡҡа килтерә. Миф ул тәү сиратта донъяны күргәҙмә образдарҙа дөйөмләштереү ысулы. Донъяның айырым аспектары төшөнсәләрҙә түгел, ә аныҡ тойғоло күргәҙмә образдарҙа дөйөмләштерелә. Үҙ-ара бәйләнгән күргәҙмә образдар йыйылмаһы донъяның мифологик картинаһын сағылдыра. Мифопоэтическая модель мира не относится к числу понятий эмпирического уровня: носители традиции могут не осознавать модель во всей её полноте.
Донъя моделен мифологик тасуирлау донъя башланыуы тураһында хикәйә кеүек бәйән ителә. Мифтың иң мөһим компоненты булып йыһан менән буталсыҡлыҡтың (хаос) ҡапма-ҡаршылығы тора. Космизация — тәртипкә килтереү, хаосты йыһанға үҙгәртеп төҙөү, уларҙың көрәше, булдырылған тәртипте (космос) хуплау, йыһанды хаостан тороп ҡалған буталсыҡлыҡ көстәренән ҡурсалау. Космизация донъя океанынан ҡоро ер бүленеп сығыуы, күктең ерҙән айырылыуы (улар ир һәм ҡатын енесле тәүзаттар булып күҙ алдына баҫҡан), (балсыҡтан, һөйәктән, ағастан һ. б. яһалыуы йәки ер аҫтынан сыҡҡан һәм «эшләнеп бөтөрөлөргә тейешле» һ. б.) күк есемдәренең, үҫемлектәрҙең, йәнлектәрҙең һәм кешеләрҙең барлыҡҡа килеүе, аллалар быуындарының — кесеһенең өлкәненә ҡаршы үҙ-ара көрәше, алла йә батырҙарҙың хаос көстәренә — имәнес заттарға йәки ғифриттарға ҡаршы көрәше. Мифологик космизацияға шулай уҡ космик һәм мәҙәни объекттарҙы (ут, һунар һәм хеҙмәт ҡоралдары) әҙерләү, йолаларҙы һәм ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үтәү инә.
Мифтарҙың тәүге геройҙары — аллалар-биологик-магик йыһан объекттарын булдырыусы тәүаталар, һөнәрселәр сифатында ошо йыһан объекттарын етештереүсе демиургтар, мәҙәни (тәбиғәт менән мәҙәниәт айырып ҡарамағанлыҡтан) әҙер көйө мәҙәни объекттарҙы эҙләүселәр һәм йыш ҡына башҡа донъянан табыусылар. Шулай уҡ ҡай саҡ мәҙәни геройҙар йә уларға оҡшаш кешеләр (двойник), мифологик алдарҙар (трикстер), йыш ҡына игеҙәк һыңар ағай-энеләре, демоник-комик ғәмәлдәр башҡара.
Мифта йыһандың формалашыуы «иртә» мифик ваҡытта башҡарыла. Был мифологик ваҡытҡа төп мифик ваҡиғалар беркетелгән, һәм был мифтың модель функцияһына яуап бирә. Мифиҡ ваҡыт ваҡиғалары — үҙенә күрә ғаләм кирбестәре. Мифтарҙың төп категорияларына космогоник мифтар (барлыҡҡа килтереү мифтары) ҡарай. Шулай уҡ эсхатологик мифтар (киреһенсә, донъя бөтөү тураһында, йыш ҡына — артабанғы яңырыу йә яңынан тыуыу), календарь мифтар (тәбиғәттең, үлем-тыуыу кеүек, цикллы, календарь яңырыуы, йәғни эсхатология һәм яңынан булдырыуҙың ҡатнашыуы) һәм героик мифтар, һуңғыраҡ ижад ителгән мифтар — батырҙарҙың буталсыҡлыҡ (хаос) көстәре (аждаһалар, алпамышалар һ.б.) менән көрәше. Үҫешкән диндәр сиктәрендә ошо нигеҙҙә яйлап тағы ла ҡатмарлыраҡ мифологик системалар үҫешә.
Архаик аң булараҡ, мифологик аңдың тәүшарттары — кешенең тәбиғәттән айырылып сыҡмағанлығы, аңдың диффузлыҡ һыҙаттары, логик сфераның хис-тойғоло өлкәнән айырымланмауы тәбиғәтте кешегә оҡшатыу, тәбиғәт һәм мәҙәниәт объекттарын метафорик сағыштырыу йә тәбиғәт һәм мәҙәни объекттарҙы оҡшатыу, дөйөмлөктө аныҡ тойомлау предметы итеп ҡабул итеү, предмет һәм билдәне, символ һәм моделде, әйберҙе һәм һүҙҙәрҙе айырмау, сифат менән һанды, арауыҡты һәм ваҡытты, башланыуҙы һәм асылды, берлекте һәм күплекте байтаҡ яҡынайтыу. Мифик концепирлау логикаға бер юлы ҡаршы китмәй.
Космогоник һәм антропогоник мифтар
Космогоник мифтар — булдырыу тураһында мифтар, хаостан йыһан барлыҡҡа килеүе тураһындағы мифтар, мифологияларҙың күбеһенең төп башланғыс сюжеты. Хаосты (бушлыҡ), йыһанда тәртиптең булмауын, баштағы стихияларҙың үҙ-ара тәьҫир итешеүен тасуирлауҙан башлана. Донъяның һәм Ер йөҙөндә тормоштоң барлыҡҡа килеүен аңлатыуға хеҙмәт итә.
Космогоник мифтарҙың иң таралған сюжеттарының береһе булып Донъя йомортҡаһынан донъя тыуыуы тора. Бындай мифтар төрлө континенттарҙа йәшәгән төрлө халыҡтарҙа осрай. Донъя йомортҡаһы тормош барлыҡҡа килеүҙең универсаль символы булып тора.
Космогоник мифтарҙа йыш ҡына тыуҙырыусы ролен хайуандар башҡара. Мәҫәлән, урыҫ һәм белорус фольклорында донъя барлыҡҡа килеүе тураһындағы хикәйә бар: ҡош (өйрәк) сүрәтендәге бер демиург, йылға төбөнән бер аҙ ер алып сығыу маҡсатында һыуға сума. Һуңғараҡ шул ерҙән ҡоро ер барлыҡҡа килә. Шуға оҡшаш текстар күп кенә башҡа традицияларҙа ла бар. Нивх халҡы донъя тыуыуын бер бәләкәй ҡарабаш турғай тураһындағы хикәйәт менән аңлатҡан. Бәләкәй ҡарабаш турғай һыуға сума (ул саҡта фәҡәт һыу ғына йәйрәп ята икән) һәм суҡышы менән ергә тейә икән. Шулай итеп яйлап ҡоро ер — утрау, һуңынан унда төрлө яҡлы тормош ҡайнаған ер барлыҡҡа килгән. Австралия аборигендары, төньяҡ америка индейҙары (гурондар) кеүек, Ерҙе тап ташбаҡа булдырған һәм барыһын да үҙенең өҫтөндә тота тип иҫәпләй. Индейҙар риүәйәттәрендә шулай уҡ Ерҙе булдырыуҙа ташбаҡаға әрмәнде ярҙам иткән, ул диңгеҙ төбөнән ер алған, уны ташбаҡа панциры ситтәренә һалған һәм ерҙең дәүмәле арта барған, шулай ҡоро ер барлыҡҡа килгән.
Күп мифологияларҙа донъяны аллалар тыуҙырған тиелә.
Тыуҙырыусы Аллалар: мысыр — Атум һәм Птах, зороастрий Аһура Маздаһы, индуизмда Вишвакарман, абхаз һәм абазиндарҙа — Анцва, адыгтарҙа — Тха, Арамазд — әрмәндәрҙә, инктарҙа Виракоча, финндарҙа алиһә Ильматар, удмурттарҙа Инмар, алтайҙарҙа Кайракан.
Герман мифологияһында аллалар Имир баһадирҙы үлтереп, кәүҙәһенән донъялыҡ булдырған. Шуға оҡшаш сюжет — индуист мифологияһында Пуруш кәүҙәһенән донъя тыуҙырыу.
Донъя тыуҙырыусы парҙар: синтоизмда Идзанаги һәм Идзанами, шумерҙарҙа Абзу һәм Тиамат, мысырлыларҙа Геб һәм Нут, маориҙарҙа Ранги һәм Папа.
Ҡайһы берҙә космогоник мифтарҙың сюжеты булып ижад итеүсе көстәр һәм емереү көстәренең ҡапма-ҡаршылығы тора. Ундай мифтар дуалистик мифологияларға хас. Ундай парҙар Аһура Мазда һәм Ангра-Майнью, Ен һәм Омэль, Кугу-Юмо һәм Йын.
Боронғо грек мифологияһында Хаостан һуң тыуған донъя тыуҙырыусыһы Гея. Уран алланың һәм унан таралған башҡа аллаларҙың, киклоптар, титандар, эриний, гиганттар, тауҙар, диңгеҙҙәр, имәнес заттар, геройҙарҙың әсәһе.
Космогоник мифтарҙың шәхсән осрағы булып антропогоник мифтар, йәки кеше тыуҙырыу, халыҡтың мифик тәүбабалары, тәүге кешеләр пары һ. б. тураһында мифтар. Космогоник һәм антропогоник мифтар йыш ҡына үҙ-ара бәйләнгән, йыш ҡына бер үк аллалар донъя булдырыу өсөн дә, кеше тыуҙырыу өсөн дә яуаплы. %ҙ-ара бәйләнештең икенсе варианты — донъяны антропоморфизациялау, был осраҡта ғәләм тәүкеше кәүҙәһенән барлыҡҡа килә.
Төрлө мифтарҙа кеше төрлө материалдан булдырылған тиелә. Иң таралған материал балсыҡ һәм ер. Боронғо грек мифологияһында Прометей, шумер мифологияһында Энки һәм уның ҡатыны Нинмах, аккад мфологияһында Мардук һәм [Эйя, мысыр мифологияһында Хнум, Ульгем алтай мифологияһында, догон мифологияһында Амма, Иоскеха ирокез мифологияһында һәм төрлө халыҡтарҙың башҡа аллалары кешеләрҙе балсыҡтан яһай. Ҡайһы бер халыҡтарҙың мифтарында кеше яһау материалы булып ағас хеҙмәт итә. Шулай уҡ башҡа экзотик варианттар бар: мәҫәлән, меланезийҙар сәтләүектән һәм перу индейҙары йә хайуандар һөйәгенән, ҡайһы бер төньяҡ америка индейҙарында ҡош һәм балыҡ һөйәгенән тип әйтелә. Күп кенә халыҡтарҙа антропогоник мифтарҙа ирҙәр ҡатын-ҡыҙҙан алдараҡ тыуҙырылған тиелә, шулай уҡ ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ төрлө материалдарҙан эшләнгән (көньяҡ америка индейҙарының күп мифтарында) тигән миф таралған.
Африка халыҡтарында ҡаянан, ерҙән, соҡорҙан, термит ояһынан ярылған ағастан йәки шәкәр ҡамышынан (тростник) сығыуы тураһындағы мифтар таралған.
Эсхатологик һәм календарь мифтар
Эсхатологик мифтар — донъя бөтөүе, ахырызаман тураһындағы мифтар. Рагнарёк тураһындағы герман мифы. Ҡайһы бер мифтарҙа донъя бөтөү ваҡиғалары элек тә булған, мифик донъя менән хәҙерге донъя арауығында һәләкәт дәүерҙәре ята тиелә. Төрлө мифтарҙа донъяның юҡҡа сығыу сәбәбе булып бөтә донъяны һыу баҫыу, донъя янғыны, элгәрге быуындарҙың юҡҡа сығыуы, аллаларҙың һәләк булыуы һәм башҡа сюжеттар бар.
Календарь мифтар миҙгел алмашыныуын — көн һәм төн, ҡыш һәм йәй, йыһан циклдарына тиклем мифлаштырыу. Улар астрономик күҙәтеүҙәр, астрология, Яңы йылды, уңыш йыйыуҙы һәм башҡа календарь ваҡиғаларын байрам итеү менән бәйле.
Боронғо Римдә йылды ун айға бүлеүҙе Ромул индергән тиҙәр. Нума Помпилий тағы ике айҙы — ғинур һәм февралде индергән. Айырым ҡанбаба яңы ай тыуыуҙан сығып хәлыҡҡа һәр ай башын иғлан иткән. Латин һүҙе calare, («иғлан итергә») тигәндән «календарь» һүҙе килеп сыҡҡан.
Мысыр мифологияһында тәүлек циклы Ра алланың ҡояш кәмәһен йәһәннәмгә оҙатыу, шулай уҡ Гор һәм Сеттың (көн һәм төн) низағы тип аңлатыла. Месопотамияла тәүлек циклы Шамаштың (ҡояш) «көнсығыш тауынан» «көнбайыш тауына» сәйәхәте, Грецияла Гелиостың күк арбаһында сәйәхәте тип ҡабул ителгән. Был соляр мифтар. Календарь мифтарында үлеп терлә торған аллалар йыл миҙгелдәре алмашыныуын символлаштыра.
Үлеп тернелеүсе аллалар: Осирис, Таммуз, Адонис, Бальдр, Дионис (Загрей, Вакх, Сабазий), Аттис, Телепину, моғайын, славян аллалары: Ярило һәм Кострома, Митра, Серапис.
Мысыр мифынса, Ра һәм Тефнут низағы ҡоролоҡ килтергән, ярашһа, Нил ташып ятҡан.
Славян Масленицаһы ла йыл миҙгелдәренең алмашыныуы менән бәйле.
Донъяла үҫеш циклы донъяның юҡҡа сығыуы менән алмашына тигән космик циклдар мифтары. Мәҫәлән, ацтектарҙың мифологияһында донъя тарихы төрлө ҡояш осорона бүленә тип ҡарала. Беренсе ҡояш эраһы алпамышалар быуынын ягуарҙар юҡ иткән, икенсе ҡояш осоро ғәрәсәттәр һәм кешеләрҙең юҡҡа сығыуы менән тамамланған, өсөнсө ҡояш дәүере йыһан янғыны менәән, дүртенсе ҡояш осоро бөтә донъяны һыу баҫыу менән осланған. Уларҙың ышаныстрыына яярашлы, сираттағы ахырызаман булмаһын өсөн, алларға кеше ҡорбаны килтерергә кәрәк. Индуизмда донъя бөтөү Кали-юга һәм Кали алиһәһе — емерелеү һәм юҡҡа сығыу кәүҙәләнеше менән бәйле, тип һанала.
Космик (йыһан) циклдары мифының төрө булып ҡасандыр кеше тәбиғәт менән гаронияла йәшәгән Алтын быуат тураһындағы мифтар тора. Шуға оҡшаған мифтар күп халыҡтарҙа бар. Шуларҙың береһе боронғо семит мифологияһына барып тоташыусы Ожмах баҡсаһы тураһындағы Библия тарихы тора. Икенсе миҫал — индуизмдағы Сатья-юга тураһындағы легенда.
Героик мифтар
Героик мифтар — боронғо грек мифологияһындағы кеүек, йә ябай кеше менән алланан тыуған балалар, йә эпостағы легендар фигуралар. Героик мифтарҙа геройҙың ғәҙәти булмаған бала сағы (ниндәй ҙә булһа айырым һәләте, етемлеге, үҙенә бер төрлө яҙмышы), һөргөнгә оҙатылыуы, ҡаһарманлыҡ ҡылыуы, имәнес заттарҙы еңеүе, сибәр ҡыҙҙы ҡотҡарыуы, әйләнеп ҡайтыуы һәм туйы типик сюжеты булып тора. Күп кенә героик мифтар ситләтелгән формала шәхестең формалашыуы һәм йәмғиәттә статусҡа эйә булыуы тураһында һөйләй, шуның менән нәсихәт ғәмәлен дә үтәй.
Геройҙарҙың айырым категорияһын мәҙәниәтле геройҙар тәшкил итә. Был халыҡ мәҙәниәтенә етди алдынғы өлөш индергән мифик геройҙар. Мәҙәниәтле герой йыш осраҡта ижадта аллалар менән бер тиң ҡатнашҡан йә беренсе закон сығарыусы, кешеләр өсөн мәҙәниәт предметтарын (ут, культуралы үҫемлектәр, хеҙмәт ҡоралдары) булдырған демиург, һунар алымдарына, һөнәргә, сәнғәткә өйрәтеүсе, социаль ойоштороуҙы, никах мөнәсәбәттәрен, магик күрһәтмәләр (предписание), ритуалдар һәм байрамдар индереүсе булған.
Хайуандар тураһында мифтар
Тотемизм ҡайһы бер халыҡтарҙа хәҙерге көнгә тиклемһаҡланып ҡалған иң боронғо ышаныстарҙың береһе. Ҡайһы бер ғалимдар тап кешеләрҙең һәм хайуандарҙың ҡан туғанлығына ышаныуынан әүермән йәки албаҫтылар — кешенең бүрегә, юлбарыҫҡа, айыуға һ. б. әйләнеүе тураһында легендалар килеп сыҡҡандыр.
Хайуандар космогоник мифтар геройы ғына түгел, хайуандар образы йыш ҡына уны тасуирлауҙа — космографияла ҡулланыла. Мәҫәлән, боронғо һинд ышаныстарында ерҙе арҡаһына күтәреп ете фил баҫҡан, филдәр ташбаҡа арҡаһында, ә уныһы, үҙ сиратында, йылан өҫтөндә баҫып тора. Йыш ҡына балыҡ та шуға оҡшаш ролде уйнай. Балыҡтың киҫкен хәрәкәте ер тетрәүҙәргә килтерә, ул башын аҫҡа эйһә, ташҡын башлана. Боронғо мысырлылар күкте Раға алтын быҙау тыуҙырған Нут һыйыр һынында күрһәткән.
Астраль мифтар араһында ла хайуандар тураһында мифтар почётлы урын алып тора. Большой Пёс, Арыҫлан, Аҡҡош, Орёл, Скорпион, Балыҡ йондоҙлоҡтары менән матур легендалар бәйле. Ҡытай бөрөжө (зодиак) шулай уҡ хайуандар тураһындағы мифтар менән бәйле. Шулай уҡ бөрөждөң (зодиак) үҙенең килеп сығыуы тураһында ла легенда бар.
Культ мифтары
Культ мифтары — ниндәй ҙә булһа ла йоланы (ритуал) йәки башҡа культ ғәмәленә аңлатма (мотивировка) биргән мифтарҙың шартлы атамаһы.
Ғалимдар араһында мифмы әллә йола беренселме тигән мәсьәләгә берҙәм ҡараш юҡ. Берәүҙәр миф йолаға таяныс булып тора ти, башҡалары миф беренсел, һәм уға нигеҙләнеп йолалар тыуа тип иҫәпләй.
Ҡырағай культ мифтары булып тотем ата-бабаларыбыҙ булып кейенеү йолаларына нигеҙләнгән тотем мифтары тора. Культ мифтары йыш ҡына эзотерик була. йәше еткән ҡәбилә егеттәре ир-атҡа бағышланыу йолаһын үтә һәм эзотерик традицияға яҡыная.
Боронғо Грецияла Деметра һәм Персефона, Дионис тураһындағы мифтар. Йолалар Урта диңгеҙ буйында үлгән һәм яңынан тыуған үҫемлек аллаһы Аттисҡа, шулай уҡ уның менән оҡшаш Адонисҡа бағышлана.
Боронғо Мысырҙа Осирис һәм Исида культы. Исида Осиристың кәүҙәһен эҙләй һәм уны терелтә, һәм был ҡатмарлы культ ритуалы ярҙамында башҡарыла.
Бөтә культ мифтарын да тасуирлап һәм тикшереп булмай, сөнки уларҙың күпселеге тәғлимәт яҡлаусылары (культ адептары) тарафынан йәшерен сер итеп һаҡлана, ситтәргә асылмай.
Астраль мифтар
Астраль мифтар күк есемдәре — йондоҙҙар, йондоҙлоҡтар һәм планеталар (төп астраль мифтар) менән дә, ҡояш һәм ай (соляр һәм лунар) мифтары менән дә бәйле. Астраль мифтар донъяның төрлө халыҡтарында бар һәм йыш ҡына астраль культҡа барып тоташа, әммә астраль мифтар корпусына дини характерға эйә булмаған мифтар ҙа инә.
Мөфтөй
Мөфтөй — мосолмандарҙа фиҡһ һәм шәриғәтте ҡулланыу мәсьәләләре буйынса ҡарар сығарыу хоҡуғы бирелгән юғары дин әһеле.
Мәғлүмәт
Ислам дәүләт дине булған илдәрҙә мөфтөй хөкүмәт тарафынан тәғәйенләнә. Рәсәйҙә мөфтөй институты Ырымбур мосолман диниә назараты барлыҡҡа килгәс ойошторола.
Тарих
Мөфтөй императорҙар тарафынан тәғәйенләнә (1889 йылда алып ЭЭМ тәҡдиме буйынса; 1‑се мөфтөй — М.Хөсәйенов), Февраль революцияһынан һуң мосолман руханиҙары съездарында һайлана, ЫМДН рәйесе була. Тәүге тапҡыр мөфтөй 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында һайлана (Ғ.Баруди). Мөфтөй кандидаттар дин тәғлимәтен яҡшы белергә, руханиҙар араһында абруйлы булырға тейеш. Хаҡимлыҡ иткән Сенаттың 1801 йылда 14 декабрҙә, 1802 йылда 15 июле, 1832 йылда 14 июне ҡарарҙары менән мөфтөй бурыстары билдәләнә. Улар хөкүмәттең ҡарарҙарын, атап әйткәндә көнсығыш колониаль сәйәсәтен, тормошҡа ашырған дәүләт хеҙм‑рҙәре булып тора. Мөфтөй халыҡ‑ара бәйләнештәре ҡәтғи сикләнеп, нигеҙҙә хаж ҡылыуға ҡайтып ҡала. Совет власы йылдарында мөфтөй хөкүмәт контроле аҫтында була: улар киң мәғлүмәт сараларына үткәрелмәй, дини белем таратыу, мосолмандарҙың мәнфәғәттәрен яҡлау мөмкинлегенән мәхрүм ителә. Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының Диниә назараты, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назаратының Башҡортостан Республикаһы мосолмандары Төбәк Диниә назараты Уставтарына ярашлы, мөфтөй мосолмандар съезы тарафынан 5 йылға һайлана, дәүләт власы органдары, йәмәғәт берекмәләре мәнән үҙ‑ара мөнәсәбәттәргә арналған форумдарҙа дини ведомство вәкиле була. Рәсәйҙең юғары мөфтөйө шәйх‑әл‑ислам почётлы титулына эйә, Рәсәй мосолмандарының Үҙәк Диниә назараты рәйесе була.
Анна Кәримә
Анна Кәримә (Ана Тодоровна Велкова; (Анна Карима; а 1871, Бердянск ҡалаһы — 6 март 1949, София) — болгар яҙыусыһы һәм тәржемәсеһе, мөхәррир, журналист, суфражист һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуҡтары өсөн хәрәкәт активисткаһы. Ул Болгария ҡатын-ҡыҙҙары союзын ойоштороусыларҙың береһе  һәм 1901-2006 йылдарҙа уның рәйесе вазифаһын биләй.
Биографияһы
Ана Тодоровна Велкова (Анна Кәримә псевдоним )1871 йылда   Бердянск ҡалаһы революционер Тодор Велков ғаиләһендә тыуған. Атаһы бойҙай һатыусыһы булып эшләгән. Софияла урта мәктәпте тамамлай. 1888 йылда ул социалист   Янко Саказоваға  кейәүгә сыға, һуңынан айырылыша. Был никахтан өс балаһы була.
Йәш сағында уҡ Кәримә әҙәби эшмәкәрлек менән мауыға. Хикәйәләр, романдар яҙа. Уның «Ғәҙәти тарих» исемле тәүге повесы 1891 йылда «День» журналында баҫылып сыға. 1892 йылдан 1895 йылға тиклем «Праздник» журналының мөхәррире булып эщләй.. Милли театр сәхнәһендә уның «Скип», «Загубленная жизнь» һәм «Над стеной»пьесалары ҡуйыла.
Кәримә шулай уҡ йәмәғәт эштәрендә үҙен күрһәтә, йәмғиәттә ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиңлеге өсөн көрәшә. 1897 йылда «Аң»ҡатын-ҡыҙҙар мәғрифәтселек йәмғиәтенә нигеҙ һала. 1901 йылда Ул Болгар ҡатын-ҡыҙҙар Союзы ойоштороу инициаторы һәм беренсе президенты була.
1930 йылда «Повик»гәзитен мөхәррирләй.
1949 йылда  Софияның «Славянская Беседа» ҡунаҡханаһында вафат була.
Романдары
«Голгофа» (1933); «Ирина» (1935);
Повестары
«Азатлыҡ өсөн» (1938)
Пьесалары
«Подхлъзна се» (1901);
«Загубен живот» (1907);
«Зида өҫтөндә» («Над зида») (1912);
Ғәйнизаров Зәки Әхмәҙи улы
Гәйнизаров Зәбих Әхмәҙи улы 1923 йылдың 8 майында Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы Үрге Муйнаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Чуйка (Клык ҡушылдығы)
Чуйка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Клык йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йософ бей
Йософ, Йосоп (?—1554), Нуғай Урҙаһы бейе (1549—54).
Мәғлүмәт
Иҙеүкәй нәҫеленән. Кенәз Йосоповтар нәҫелен башлап ебәреүсе.
Мурах
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ураҙ (Учалы районы)
Ураҙ (Уразово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 1051 кеше булған. Почта индексы — 453741, ОКАТО коды — 80253888001.
Тарихы
Улус үҙәгенән 24 саҡрым алыҫлыҡта Урал йылғаһы буйында хәҙер Ураҙ кеүек билдәле Миңлебай ауылы булған. Ауыл исеме тәүге төпләнеүсе сотник Миңлебай Ишмәнов исеме менән бәйле. Ауылдың икенсе исеменең сығышы ла билдәле. XIX быуат башында бында Ураҙ Ҡәйепов йәшәй.
XVIII быуат аҙағында ауыл 29 йорттан торған, унда 204 кеше йәшәгән. Киләһе быуат яртыһында вуылда 139 йортта 410 ир-ат һәм 348 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда унда 1864 кеше менән 389 йорт иҫәпләнгән. 5 йылдан һуң 205 хужалыҡ иҫәпләнгән. Октябрь революцияһына тиклем 1917 йылда бында почта станцияһы булған. Ауылдан 2—3 саҡрым алыҫлыҡта Афанасьев һәм Киселевтың тирмәне урынлаша.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Ревизия материалдары
1811 йылда Ураҙ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Үтәшев Марат Мөхәр улы
Үтәшев Марат Мөхәр улы (1 ноябрь 1938 йыл) — ғалим-юрист, политолог, партия органдары хеҙмәткәре һәм юғары мәктәп уҡытыусыһы. Юридик фәндәр кандидаты (1983), сәйәсәт фәндәр докторы (1996), профессор (1998). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
1966 йылда Свердловск юридик институтын тамамлағандан һуң хеҙмәт эшмәкәрлеген БАССР Прокуратураһында дауам итә.
1968—1986 йылдарҙа партия эшендә: КПСС-тың Өфө ҡала комитеты инструкторы, Киров район комитеты һәм Өфө ҡала комитетында бүлек мөдире. Тырыш хеҙмәте өсөн 1976 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән наградлана.
Кеше хоҡуҡтары һәм сәйәси-хоҡуҡи фәндәр кафедраһы 2000 йылда асыла. Рәсәй йәмғиәтендә дәүләт хоҡуҡтарының тулыһынса реформалашыуы, рәсәйлеләрҙең хоҡуҡи һәм сәйәси аңдарының тамырҙан үҙгәреүе шарттарында квалификациялы хоҡуҡ һаҡлау белгестәре әҙерләү мохтажлығы тыуа.
Кафедраның ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеге халыҡ-ара танылыу алған: 2003 йылдың авгусынан башлап Швейцария менән Германияның ғилми һәм йәмәғәтселек ойошмалары менән берлектә кафедра хеҙмәткәрҙәре даими рәүештә «йәйге мәктәптәр», коллоквиумдар, семинарҙар ойоштора. Кафедра уҡытыусылары даими рәүештә Германияла стажировка үтә. Хоҡуҡ институты студенттарының тормошонда йыл һайын уҙғарыла торған декабрь конференциялары айырым урын алып тора. Был сара Кеше хоҡуҡтары дөйөм декларацияһының ҡабул ителеүенә арнала. Кафедра хеҙмәткәрҙәре студенттар менән аспиранттарҙың ғилми эштәре буйынса бөтә Рәсәй һәм республика конкурстарының юғары уҡыу йорттарындағы этаптарын үткәрә.
Бикимбәтов Хәсән Йәрмөхәмәт улы
Хәсән Йәрмөхәмәт улы Хәсән Йәрмөхәмәт улы (Бикимбетов Хасан Ярмухаметович) (1911 йыл — 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, стрелок.
Биографияһы
Хәсән Йәрмөхәмәт улы Бикимбәтов 1911 йылда хәҙерге Башҡортостандың Мәсетле районы Һөләймән ауылында тыуған. 1941 йылдың 10 декабрендә БАССР-ҙың Мәсетле районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 321-се уҡсылар дивизияһында). 1942 йылдың сентябренә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса апрелдә ) хәбәрһеҙ юғалған. Ерләнгән урыны күрһәтелмәгән. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Чулда
Чулда — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы
Хәсәнов Хәлидар Мөҡсин улы (3 сентябрь 1922 йыл — 25 март 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм совет-япон һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1945) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Хәлидар Мөҡсин (Максим) улы Хәсәнов 1922 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Түбәнге Төкөн ауылында тыуған. 1941 йылдың октябрендә Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа саҡырыла
Хәрби юлы
Хәрби юлын Воронеж эргәһендәге яуҙа 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында рядовой булып башлай. Унан һуң уларҙы Сталинград янына күсерәләр. Бында яраланып госпиталгә эләгә. Тағын фронт һыҙығына ҡайта. 203-сө уҡсылар дивизияһы 1037-се артиллерия полкының ҡоралдар командиры итеп тәғәйенләнә. Сержант званиеһына лайыҡ була. Еңеү көнөн Чехословакияла ҡаршы ала. 1945 йылда Монголия һәм Ҡытай биләмәләрендә япон ғәскәрҙәрен тар-мар итеүҙә ҡатнаша. 1946 йылдың 16 декабрендә демобилизациялана. Ҡыҫҡаса хәрби юлы Ул һуғышҡан фронттар:
Һуғыштан һуңғы тормошо
Һуғыштан һуң Хәлидар Хәсәнов өйләнә. Тормош иптәше Мәрхәбә Абдрахман ҡыҙы менән 5 ул һәм 5 ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерәләр. Фронттан ҡайтҡас ул һуғыш хәтирәләре һәм унан һуңғы ваҡиғалар тураһында үҙенең көндәлеген башлай. Һаҡланған яҙыуҙарҙы уның ейәндәре «В контакте» социаль селтәрендә төркөм булдырып теркәп бара. 2003 йылдың 25 мартында вафат була.
Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы
Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы (Амангильдин Фаттахетдин Гайнетдинович; 25 май 1910 — 13 август 2000) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. Гвардия старшинаһы.
Биографияһы
Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы Амангилдин 1910 йылдың 25 майында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында тыуған.
1941 йылдың декабрендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия старшинаһы Амангилдин Фәттәхетдин Ғәйнетдин улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә.
Хәтер
Амангилдин Әхмәҙулла Ғөтләт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Ишембай районы Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Нава (Супра ҡушылдығы)
Нава  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Супра йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ҡалтасы
Иҫке Ҡалтасы (Старые Калтасы) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 518 кеше. Почта индексы — 452860, ОКАТО коды — 80233825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урал (Учалы районы)
Урал (Урал) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 147 кеше. Почта индексы — 453734, ОКАТО коды — 80253830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — татарҙар (93 %).
Бургас
Бургас (болг. Бургас ) —  Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның иң ҙур ҡалаһы,  халҡы буйынса София, Пловдив һәм Варнанан  ҡала илдә дүртенсе урында тора. Бургас Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның мөһим иҡтисади, транспорт, мәҙәни һәм административ үҙәге. Шул уҡ исемле өлкәнең һәм общинаның административ үҙәге.
Географик урыны
Ҡала Ҡара диңгеҙҙәге Бургас ҡултығының көнбайыш ярында, Бургас уйһыулығының иң көнсығыш нөктәһендә урынлашҡан. Ҡала Бургас, Атанас күлдәре һәм көнбайышҡа, көньяҡ-көнбайышҡа, төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Мандра күле менән уратып алынған. Ҡала Софиянан 385 км, Пловдивтан 267 км һәм Варнанан 133 км алыҫлыҡта ята.
Тарихы
Хәҙерге ҡаланан алдан килгәне Пиргосҡа (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Πυργος «манара») гректар нигеҙ һала, ул Апллониянан (хәҙерге Сазопол) көньяҡтараҡ урынлашҡан була.
Бургас ҡалаһы XVII быуатта грек колонияһы Пиргоста урынлашҡан балыҡсылар ауылы урынында барлыҡҡа килә. 1828—1829 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы барышында 1829 йылдың июлендә Бургасты рус ғәскәрҙәре яулап ала. 1829 йылдың 12 июлендә 1-се уландар дивизияһының 1-се бригадаһы (Санкт-Петербург һәм Харьков улан полктары менән генерал-майор А. А. Набель етәкселек итә) Бургасҡа инә. Төрөк гарнизоны ҡаланан сыға, ләкин рус уландары уларҙы артҡа ташлай, төрөктәр ике орудиеһын юғалта һәм ҡалаға сигенә. Ике улан полкы сигенеүсе дошман артынан Бургасҡа баҫып инә, 10 орудиеһын, мөлкәтен һәм аҙыҡ-түлектәрен эләктерә. 1829 йылдың 6 декабрендә генерал А. А. Набель Бургасты алған өсөн 3-сө дәрәжәләге Изге Георгий ордены менән бүләкләнә.
1877—1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы барышында 1878 йылдың февралендә полковник А.М. Лермонтов, командованиеһы аҫтында рус ғәскәрҙәре отряды ҡаланы һуғышһыҙ яулап ала. 1878 йылда һуғыш тамамланғандан һуң, ҡаланың үҫеше башлана, ул 1890 йылда   Бургастан алып Софияға тиклем тимер юлы төҙөү тамамланғандан һуң тағы ла әүҙемләшә.
1890 йылда ҡалала 5 мең кеше йәшәй (болгарҙар, гректар һәм төрөктәр), бында таможня һәм санитар идаралығы, ике мәсет, грек православие сиркәүе, әрмән сиркәүе һәм рим-католик сиркәүе эшләй. Сауҙа башлыса гректар ҡулында тупланған була. Төп экспорт тауарҙары - йөн, май, сыр.
1903 —1904 йылдарҙа «Батиньоль» француз фирмаһы  гаванде яҡшыртыу һәм портты төҙөү  буйынса эштәр үткәрә, был ҡаланың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. 1900-се йылдарҙа ҡалала ауыл хужалығы сеймалын эшкәртеү буйынса сәнәғәт предприятиелары барлыҡҡа килә (он, май, шәкәр етештереү буйынса). Тиҙҙән Бургаста 18 сит ил фирмалары эшләй.
1910 йылға Бургаста халыҡ һаны 9 мең кеше самаһы тәшкил иткән. Беренсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң Бургастың әһәмиәте арта, 1920 йылдарҙа ул көньяҡ һәм урта Болгария өсөн төп экспорт  порты була. 1926 йылда ҡала халҡы һаны 31 мең кеше тәшкил итә, бында бер нисә сәнәғәт предприятиелары һәм ҙур быу тирмәне була.
1918—1920 йылдарҙа Рәсәйҙәге граждандар һуғышы ваҡытында, Бургас Варна менән бер рәттән төп пункттарҙың береһе була, унан аша Болгарияға урыҫ эмигранттары килә, ҡалала рус общинаһы барлыҡҡа килә. 1920 йылда Бургаста урыҫ балалар баҡсаһы, 1932 йылда — башланғыс училище эшләй башлай, 1934 йылда биш йәштән өлкән балалар өсөн пансион асыла.
1932 йылдың 28 авгусында ҡалала Бургас казактар станицаһы (1938 йылға атаман — генерал-лейтенант П. И. Греков), 1936 йылдың 8 мартында — казактарҙың Ермак исемендәге мәҙәни-ағартыу хәйриә йәмғиәте ойошторола. 1937 йылдың 24 октябрендә ҡала зыяратында Бургаста вафат булған урыҫ эмигранттарының һәйкәле тантаналы  изгеләндерелә (1960 йылдан һуң һәйкәл яҙмышы билдәһеҙ).
Бургастың изге Кирилл һәм Мефодийҙың кафедраль соборында урыҫ руханийы Леонид Трайлин хеҙмәт итә, рус хоры йырлай (һуңынан билдәле булыуынса, Сергей Жаровтың дон казактары хоры). 1939 йылда Бургастың урыҫ йәмәғәтселеге соборға «Пресвятая Богородица Касперовская» һәм «Мать Божья Заступница» иконаларын бүләк итә, улар әле лә соборҙа һаҡлана.
1924 йылда ҡалала канцелярия кәрәк-яраҡтары етештереү буйынса фабрика эш башлай.
1940 йылдың май уртаһында Болгария территорияһында «метеорология станцияһы» исеме аҫтында «Делиус бюроһының» оператив буйһоноуында булған абвер радиоэләктереүенең өс үҙәге асыла. Шулай уҡ 1940 йылдан немецтар кригсмарине хәрби караптарын урынлаштырыу өсөн Бургас портын ҡайтанан йыһазландыра башлай. 1941 йылдың 1 мартында Венала  Болгарияның «Рим — Берлин — Токио» пактына ҡушылыуы тураһында  документиарға ҡул ҡуйыла, быға ярашлы Болгария үҙенең территорияһында немец хәрби частәренә урынлашырға рөхсәт бирә. 1941 йылдың 2 мартында Болгария территорияһына немец ғәскәрҙәре индерелә. Артабан, 1944 йылдың сентябренә тиклем Бургаста немец хәрби-диңгеҙ флоты караптары урынлаша. 1944 йылдың сентябрендә порттағы немец караптарын баҫып алыу өсөн СССР-ҙың Ҡара диңгеҙ флоты десанты төшә, болгар хәрби көстәре Гитлергә ҡаршы коалицияға күсеүе менән бәйле уға ҡаршылыҡ күрһәтмәй.
1945 йылда художество галереяһы асыла.
1947 йылда электротехник продукция етештереү буйынса ҙур булмаған оҫтаханалар базаһында «Васил Коларов» кабель заводы төҙөлгән. 1948 йылда Бургастың һигеҙ ҙур булмаған балыҡ консервалау предприятиеһы национализациялана һәм «Славянка» дәүләт предприятиеһына берләштерелә, яңы ҡорамалдар ала ( производство процестарын механизациялау иҫәбенә 1954 йылға йыллыҡ етештереү күләме өс тапҡырға арта, балыҡ  консерваларынан тыш бында ит, ҡайнатма һәм компот консервалары етештереү ҙә үҙләштерелә). «Славянка» Болгарияның өҙлөкһөҙ эшләү циклы менән консерва  сәнәғәтенең беренсе предприятиеһы була.
1950—1970 йылдарҙа ҡала сәнәғәт үҙәге һәм курорт булараҡ тиҙ үҫешә. 1963 йылда СССР ярҙамы менән төҙөлгән нефть эшкәртеү заводы, 1974 йылда — суднолар ремонтлау заводтары файҙаланыуға тапшырыла.
1976 йылда ҡала составына Меден рудник ауылы инә һәм бында "Меден рудник" тораҡ микрорайоны  төҙөлә.
Бургаста 1998 йылдан «Яр буйында» халыҡ-ара театр фестивале үтә.
2000 йылда ҡалала «Рок-експлозия» фестивале уҙғарыла, унда болгар төркөмө «Б.Т.Р.»  беренсе урынды яулай.
Климаты
Ҡара диңгеҙ акваторияһының иң йылы өлөшө уның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашыуы, ә дөйөм ҡара диңгеҙ ағымы сәғәт уғына ҡаршы ағыуы арҡаһында ҡышын йылы һауа массалары көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан төньяҡ-көнсығышҡа сыға. Һөҙөмтәлә, Болгарияның ҡара диңгеҙ яры буйына һыуҙар ағымы Украинаның Одесса һәм Херсон өлкәләренең тигеҙлек өлөшөнә йәнәш торған ҡултыҡтан һалҡын һыу килтерә. Һөҙөмтәлә, көньяҡ Бургаста климат төньяҡтараҡ, әммә Ҡара диңгеҙ акваторияһының йылы өлөшөндә урынлашҡан Анапанан һалҡыныраҡ.
Сәйәсәте
2007, 2011, 2015 йылдарҙағы һайлауҙар һөҙөмтәһе буйынса Бургас общинаһының кметы (мэр)  — Димитр Николов (Болгария үҫеше өсөн граждандар, ГЕРБ)
Иҡтисады
1960 йылда төҙөлгән Бургас нефть химияһы комбинаты - Көньяҡ-көнсығыш Европала иң эре сәнәғәт комплексы. 2007 йылдың 15 мартында  Афинала  Рәсәй, Греция, Болгария хөкүмәттәре араһында «Новороссийск — Бургас — Александруполис». нефть үткәргесен төҙөү тураһында килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Шулай уҡ аҙыҡ-түлек, текстиль, машиналар төҙөү сәнәғәте предприятиелары бар. Балыҡсылыҡ үҫешкән. Бургас өлкәһендә — курорт зонаһы (Ҡояшлы яр, Несебыр),  «Бургаски минерални бани»  ләм менән дауалау курорты бар.
Транспорты
Ҡалала тимер юл үҙәге, автовокзал, диңгеҙ порты, диңгеҙ вокзалы, халыҡ-ара аэропорт бар. Ҡала йәмәғәт транспорты «Бургасбус» хеҙмәтләндергән егерме алты автобус һәм ике троллейбус линияһынан тора. Башҡа линияларҙы ҡалала «Комфорт» хеҙмәтләндерә. Бургасбустың ике автобус станцияһы бар. (Владимир Павлов станцияһынан көнбайышҡа ҡарай автобус станцияһы һәм Бургастың төп тимер юлы станцияһынан көньяҡтараҡ автобус станцияһы).
Ҡала үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай ун саҡрым алыҫлыҡта Бургас аэропорты урынлашҡан.
Ҡаланың иҫтәлекле урындары
Бургас ҡалаһының үҙәге архитектураһы яғынан бик ҡыҙыҡлы. Унда XX быуат башында модерн стилендә төҙөлгән торлаҡ йорттар һәм 1930 йылдарҙа төҙөлгән функционализм стилендәге торлаҡ йорттар күп.
Хикмәт
Хикмәт (نحكمة) — ғәрәп теленән ингән, тапҡыр мәғәнәле һәм өгөт-нәсихәт, Көнсығыш әҙәбиәттәрендә киң таралған фәлсәфәүи йөкмәткеле кескәй жанр; ғәжәп ҙур аҡыл, тәрән белем ; ниҙеңдер асылын тәшкил иткән эске мәғәнә, йәшерен сәбәп; ғиллә.
Хикмәт төшөнсәһе
Хикмәт төшөнсәһе киң мәғәнәле. Уның ғибрәтле һүҙ, тапҡыр һүҙ, тапҡыр бер ҡыҫҡа хикәйәт, кинәйәле -хикмәтле һүҙ кеүек айыштары бар. Поэзияла ике һәм дүрт юллы хикмәттәр, прозала хикмәтле йөкмәткеле ҡыҫҡа хикәйәт, сәсмә хикмәт жанрҙары барлыҡҡа килгән. Тағы тапҡырыраҡ әйтелгәндәре әйтем, әйтемсәләр ише афористик хикмәтле һүҙ рәүешен алған.
Бургас
Музейҙары
Ҡаланың иң үҙәгендә (Богороди урамы, 21) Археологик музей урынлашҡан, уның  экспозициялары килеүселәрҙе грек һәм рим колонияларына ҡараған боронғо  Фракия табылдыҡтары менән таныштыра. Тарихи музейы ҡаланың боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни тарихын тәҡдим итә. Музейҙың тәбиғәт фәндәре экспозицияһы (Фотинов урамы,30) Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияның  тарихы һәм хәҙерге тәбиғәте торошона арналған. Этнография музейҙың коллекциялары ла ҡыҙыҡлы (Славянск урамы, 69), унда  төбәктәрҙең төрлө этнографик төркөмдәренең кейем өлгөләрен күрергә  һәм үҙенсәлекле  урындағы йолалар менән танышырға мөмкин ( нестинарлыҡ ты ла индереп).
Хикмәт
Хикмәт жанры оҫталары
Донъя әҙәбиәтендә Конфуцийҙың хикмәтле һүҙҙәре, Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәре үҙ аллы жанр булып халыҡ телендә йөҙәрләгән версияла йәшәй. Бөтә донъяға киң билдәле Ғүмәр Хәйәм хикмәттәре — жанрҙың классик өлгөләре.
Бургас
Ғибәҙәтханалары
Бургаста төрлө дини конфессиялар ғибәҙәтханалары бар. Ҡаланың символдарының береһе булып неоклассик стилдәге изге Кирилл һәм Мефодийҙың кафедраль соборы һанала, ул   итальян архитекторы Рикардо Тоскани планы буйынса 1897—1907 йылда төҙөлгән. Портал өҫтөндә тәҙрәләр модерн стилендә башҡарылған. Башҡа православие сиркәүҙәре араһында —  1840—1860 йылдарҙа Изге Богородица сиркәүе (д. лермонтов урамы, 5). Бынан тыш, ошо уҡ урамда (13-сө йорт.) әрмән сиркәүе  «Сурб Хач» («Изге Тәре») тора, ул XVII быуатта төҙөлгән һәм күп тапҡыр үҙгәртеп ҡоролған. 1878 йылда Болгарияның азат ителеүенә арналған тантаналы литургияла ғибәҙәтханала генерал-майор А.М. Лермонтов булған. Шулай уҡ Дева Марияның католик  сиркәүе бар (Батша Петр урамы, 5).
Хикмәт
Хикмәт жанры оҫталары
Боронғо төрки поэзияһынан Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани хикмәттәре башҡорт һәм татар халҡы араһында киң таралған. Милли поэзияла Мәүлә Ҡолой хикмәт жанрының бер оҫтаһы, Мәжит Ғафури, Шәйехзада Бабич, Сәйфи Ҡудаш, Назар Нәжми, Ҡәҙим Аралбаев, Фәйзи Ғүмәров хикмәт жанрын яңынан тергеҙҙеләр.
Бургас
Мәғарифы һәм мәҙәниәте
Ҡалала ике университет: шәхси — 1991 йылда ойошторолған  Бургас ирекле университеты һәм Көньяҡ-Көнсығыш Болгарияла берҙән-бер дәүләт университеты  —  «Проф.. д-р Асен Златаров» Университеты бар (1963 йылда ойошторолған). 1888 йылдан төбәктә П. Яворов исемендәге иң ҙур китапхана эшләй, 1988 йылда ул ғилми статус ала. Ҡалала бер нисә театр: Адриана Будевская исемендәге драма театры (1912 йылдан, 1953 йылда артист исеме бирелде), Дәүләт ҡурсаҡ театры, Дәүләт опера театры, филармония,  «Арт—Ателье» театры бар. Шулай уҡ мәҙәни саралар Диңгеҙ буйы паркы территорияһында урынлашҡан Диңгеҙ казиноһында ойошторола. 2016 йылдан бында Халыҡ-ара кинофестиваль (BIFF) үтә, унда Болгария, Румыния, Молдавия, Украина, Рәсәй, Грузия, Әрмәнстан, Греция, Төркиә илдәренән фильмдар күрһәтелә.
Исеме
1829 йылдарҙа рус ғәскәрҙәре тарафынан Бургасты алыу хөрмәтенә рус флотының 60-пушкалы фрегаты «Бургас» тип атала, ул Ҡара диңгеҙ флоты составына 1832 йылдың ноябрендә инә, Кавказ кампанияһында ҡатнаша һәм  1842 йылда блокшивҡа ҡайтанан йыһазландырыла.
Ямғыр урманы
Ямғырлы урмандар — йыллыҡ яуым-төшөм уртаса 2000—7000 мм булған райондарҙағы урмандар. Был урмандарҙа ағастар ҡуйы ҡатмарлы баҫҡыслы төҙөлөшлө булып ҡылыҡһырлана, эпифит һәм үрмәләүсе үҫемлектәр, шулай уҡ үлән үҫемлек төрҙәре бик ярлы. Ямғырлы урмандар түбәндәге төрҙәргә бүленә:
Тропик ямғырлы урмандар Экваториаль бүлкәттә таралыш алған. Шулай уҡ төньяҡ киңлектең 25° терәлә. Һәм көньяҡҡа Көньяҡ киңлектең 30°-ҡаса. Субтропик ямғырлы урмандар һәм уртаса киңлек ямғырлы урмандары, ҡәҙимгесә төньяҡтан көньяҡҡа Тропик бүлкәт яғына ҡарап тарала. Шулай уҡ тропик тауҙарҙа ла үҫә. Ямғырлы урмандарҙың төп массивы Көньяҡ Америкала һәм Үҙәк Америкала, Көньяҡ –көнсығыш Азияла Оло Зонд утрауҙарынды, Малакка ярым утрауында,Филипиндарҙа, Яңы Гвинеяла, ә Көнбайыш Африкала Конго йылға бассейны буйлап, Угандала һәм шулай уҡ Австралияла Квинслендта урынлашҡан.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы (25 март 1975 йыл) — Рәсәй ғалимы, социаль-иҡтисади процестарының математик һәм компьютер моделләштереү өлкәһендә белгес, Рәсәй фәндәр академияһы Үҙәк иҡтисад-математика институты (РФА ҮИМИ) директоры. Иҡтисад фәндәр докторы, РФА мөхбир ағзаһы (2016).
Биографияһы
Альберт Рәүеф улы Бахтизин 1975 йылдың 25 мартында тыуған. Ғәмәли математика һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
2003 йылда Бәхтизин «„Рәсәй: Үҙәк — Федераль округтары“ иҫәпләү моделе, төбәк-ара иҡтисади мөнәсәбәттәр» кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (ғилми етәкселәре В. Л. Макаров һәм Р. И. Ниғмәтулин). 2008 йылда «Агент-ориентирланған моделдәр ҡулланыу менән дөйөм иҡтисад тигеҙлеген моделләштереүең гибрид ысулдары» докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, ғилми консультанты — В. Л. Макаров. Иҡтисади-математика моделләштереү өлкәһендә һөҙөмтәләр сифатында Рәсәй фәндәр академияһының эшмәкәрләге отчётында Бәхтизиндың ике эше лә телгә алына.
2002 йылдан алып РФА ҮИМИ лабораторияһының мөдире вазифаһында эшләй.
Иҫке Теләнсе
Иҫке Теләнсе — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Туҡай районындағы ауыл. Яңы Бүләк ауыл биләмәһе составына керә.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Биографияһы
2010 йылда Альберт Бахтизин М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында иҡтисад анализының математика ысулдары кафедраһында профессор вазифаһына лайыҡ була. Шул уҡ йылдан башлап РАНХиГС Төньяҡ-көнбайыш идара институтында ҡалалар һәм агломерациялар стратегияларын моделләштереү лабораторияһының мөдире.
Иҫке Теләнсе
Географик урыны
Ауыл Яр Саллы—Сарман автомобиль юлы буйында, Яр Саллы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Биографияһы
2015 йылда Альберт Бәхтизинға РФА профессоры ғилми исеменә лайыҡ була.
2016 йылдың 28 октябрендә йәмғиәт фәндәре бүлеге буйынса РФА мөхбир ағзаһы булып һайлана.
Иҫке Теләнсе
Тарихы
ХХ быуат башында 3 тирмән (шул иҫәптән 2-һе — һыу тирмәне), 2 тимерлек, икмәк магазины, 8 бакалея һәм мануфактура кибеттәре, 2 мәсет, мәктәп теркәлгән.
Бәхтизин Альберт Рәүеф улы
Биографияһы
2017 йылдың декабренән алып Альберт Бәхтизин РФА үҙәк иҡтисади-математика институтының директоры вазифаһын башҡара. 2018 йылдан алып институттың тулы хоҡуҡлы директоры була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Альберт Бәхтизин – социаль-иҡтисади процестарҙы математик һәм компьютер моделләштереүҙәр өлкәһендә белгес.