cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гаврилов Дмитрий Васильевич
Биографияһы
597 фәнни эшен баҫтыра, шул иҫәптән 12 монография һәм коллектив һәм индивидуаль монографиялар авторы. 1 фән докторы һәм 10 кандидат әҙерләй.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары
Д. В. Гавриловтың тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — XIX быуаттың икенсе яртыһында —XX быуат башында Урал иҡтисади һәм социаль тарихы, XIX—XX быуаттарҙа Урал тау заводы сәнәғәте тарихы, Урал заводтары тарихы; эшселәрҙең социаль-иҡтисади хәле; народниктар һәм социаль-демократик хәрәкәт; тарихи экология.
Уралда хәрби производство тарихын, төбәк иҡтисадына геосәйәси факторҙарның йоғонтоһо, беренсе һәм Икенсе Бөтә донъя һуғыштарында Урал тылының ролен өйрәнеүгә ҙур өлөш индерә.
Тарих буйынса халыҡ-ара конгрестарҙа һәм конференцияларҙа ҡатнаша.
Ҡыҙылбай
Ҡыҙылбай (Кызылбай) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шатрово районындағы ауыл. Ҡыҙылбай ауыл биләмәһенең үҙәге.
Географик урынлашыуы
Ҡыҙылбай күле буйында, өлкә үҙәге Ҡурған ҡалаһынан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыҙылбай — терһәк башҡорттарының һәм себер татарҙарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Халҡы
1859 йылда 997 башҡорт йәшәгән.2010 йылғы мәғлүмәттәре буйынса ауылда себер татарҙары йәшәй.
Самарий
Самарий (, Sm) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осор элементы. Тәртип номеры — 62. Лантаноидтар төркөмөнән. Ябай матдә самарий — ҡаты металл, аҡ төҫтә.
Символы
Самарий элементының символы — Sm (Самарий тип уҡыла).
Тарихы һәм атаманың килеп сығышы
Элемент самарскит минералынан айырып алынған ((Y,Ce,U,Fe)3(Nb,Ta,Ti)5O16). Был минерал 1847 йылда урыҫ тау инженеры, полковник ''В. Е. Самарский-Быховец'' хөрмәтенә аталған (шул минерал өлгөһөн тикшеренеүгә алырға рөхсәте өсөн немец химигы Генрих Роза тәҡдиме буйынса). Самарскитта яңы, бығаса билдәле булмаған француз химик элемент табылған спектроскоп ысулы менән 1878 йылда Делафонтен һәм 1879 йылда Лекок де Буабодран тарафынан табылған. Был 1880 йылда швейцария химигы Ж. де Мариньяк асыш булыуын раҫлай. Элемент минерал буйынса самарий тип атала; был тарихта ысын кеше исеме бирелгән тәүге осраҡ, шуғаса мифологик персонаждар исеме ҡушыла торған булған. Тәүге тапҡыр таҙа самарий ХХ быуат башында ғына бүлеп алына.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында самарий йөкмәткеһе — 8 г/т, океан һыуҙарында — 1,7 мг/л.
Ятҡылыҡтары
Самарий лантаноидтар составына инә, уларҙың ятҡылыҡтары Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавия дәүләттәрендә табылған.
Сығарып алыу
Металлик самарий етештереү структураһына һәм иҡтисади күрһәткестәргә ярашлы рәүештә, металлургия һәм электролитик ысулдар менән алына. Донъяла самарий сығарып алыу бер нисә йөҙ менән тонна тип баһалана, күбеһе монацит ҡомдан ион алмаштырыу ысулдары менән сығарыла.
Хаҡы
Самарий хаҡы таҙалығы 99-99,9 % 1 ҡойолмаларында 1 килограмы өсөн 50-60 доллар тирәһендә тирбәлә.
2014 йылда 25 грамм 99,9 % таҙалыҡ самарийҙы 75 евроға һатып алырға мөмкин булған.
Физик үҙенсәлектәре
Самарий металы — тышҡы күренеше менән ҡурғашҡа, ә механик үҙенсәлектәре буйынса — цинкҡа оҡшаған.
Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы
Биографияһы
Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы Әҙелбаев 1912 (1910?) йылда (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы) Бикташ ауылында тыуған.
1942 йылдың 6 ғинуарында Бөрйән районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Ҡыҙылармеец Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улы — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы сафтарында көрәшеүсе гвардия рядовойы.
Яу ҡырында хәбәрһеҙ юғала.
Хәтер
Әҙелбаев Мөхәмәтхужа Мөхәмәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Бөрйән районы Тимер, Бикташ ауылдарында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Песчаный (Өфө районы)
Песчаный (Песчаный) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 181 кеше. Почта индексы — 450501, ОКАТО коды — 80252810009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ишбирҙе мәктәбе (Баймаҡ районы)
Ишбирҙе мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Ишбирҙе (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Мәктәп тарихы тамырҙары менән Октябрь революцияһына тиклемге осорға барып тоташа. Ишбирҙе ауылында 1915 йылда Орск өйәҙе земствоһы үҙ аҡсаһына земство башланғыс мәктәбе аса. Был мәктәпте күренекле ғалим-яҙыусы Ғәбитов Хәбибулла ойоштора.
1920 йылда Ишбирҙе ирҙәр хеҙмәт мәктәбе асылған, унда 18 уҡыусы иҫәпләнә. 1959 йылда мәктәп ете йыллыҡ, 1963 йылда һигеҙ йыллыҡ тип үҙгәртелә. 1986 йылда заманса урта дөйөм белем биреү мәктәбе төҙөлә.
Уның беренсе директоры итеп ''Хәйретдинов Б. М.'' тәғәйенләнә. Был мәктәп 24 сығарылыш сығара. 2012/2013 уҡыу йылынан алып төрө һәм статусы үҙгәрә — төп дөйөм белем биреү мәктәбе өс филиал: Бөрйәнйылға, Йылым, Крепостной Йылайыр ауылы мәктәптәре өсөн база мәктәбе булып тора. 20 урынлыҡ мәктәп яны интернаты бар.
Уҡытыусылары
Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтын тамамлағандан һуң, Түбә урта мәктәбендә, Баймаҡ ауыл профессиональ техник училищеһендә (СПТУ, хәҙер профлицей № 105) уҡыта. 1980—1986 йылдарҙа Ишбирҙе һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә директорҙың уҡыу-тәрбиә эше буйынса урынбаҫары булып эшләй. Темәскә күскәс, «Шатлыҡ» балалар баҡсаһына мөдир итеп тәғәйенләнә, ә 1992—2008 йылдарҙа Баймаҡ РОНО-һында методист.
Люлих (Клязма ҡушылдығы)
Люлих  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Клязьма йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Подгорный (Ишембай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Подгорный ауылы эргәһендә Әжәкбуй йылғаһы Егән йылғаһына ҡоя.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Юрмаш (Тоҙлойылға ҡушылдығы)
Юрмаш  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Излегоща
Излегоща — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Юлдус
Тарихы
Юлдус (Иҫкен) — терһәк башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Халҡы
1859 йылда 1138 башҡорт йәшәгән.
Люлих (Лух ҡушылдығы)
Люлих  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мостаева Лира Рифҡәт ҡыҙы
Мостаева Лира Рифҡәт ҡыҙы (15 май 1971 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2016 йылдан Краснокама район хакимиәте башлығы урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2011).
Биографияһы
Лира Рифҡәт ҡыҙы Мостаева 1971 йылдың 15 майында Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы районы Ҡалтасы ауылында тыуған.
Подымалово
Подымалово (Подымалово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1601 кеше. Почта индексы — 450515, ОКАТО коды — 80252815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Искәндәр Рәмилә Риф ҡыҙы
1997 йылдан 1999 йылға тиклем Силәбе йәш тамашасы театрында, 1999 — 2002 йылдарҙа Силәбе драма театрында эшләй.
2002 йылда Мәскәүгә күсә һәм 2003 йылға тиклем К. С. Станиславский исемендәге театрҙа, 2003 йылдан Рәсәй дәүләт академия йәштәр театрында (РАМТ) эшләй. Кинола төшә.
2013 йылда улы Тимур тыуа, атаһы билдәһеҙ.
Сиражетдинов Әхәт Ғата улы
Биографияһы
Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1910 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шишмә районы Сыуалкип ауылында тыуа. 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында хеҙмәт итә.
1945 йылдың 21 ғинуарында Каменка районында алышта орудие сафтан сыға һәм өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошман уты аҫтында орудиены йүнәтә, көндөң уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Одер йылғаһынан алып Бранденбург ҡалаһына тиклем һөжүм итеү һуғышында өлкән артиллерия мастеры гвардия старшинаһы Сиражетдинов Әхәт Ғата улы дошмандың көслө уты аҫтында бер нисә тапҡыр орудиены ремонтлай һәм һөжүм итеү һуғыштарының уңышын тәьмин итә. Гвардия старшинаһы Сиражетдинов икенсе тапҡыр «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була.
Сиражетдинов Әхәт Ғата улы 1945 йылдың 9 майында «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сиражетдинов Әхәт Ғата улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Седльце
Седльце (Седлец, пол. Siedlce, שעדליץ, Шедлиц; Поляк батшалығы ваҡытында урыҫ исеме — Седлец, реформаға тиклем орфографияла ять аша яҙылған — Сѣдлецъ) — Польшаның  көнсығышындағы ҡала  (Мазовецкий воеводлығы),  Варшаваға тиклем алыҫлыҡ— яҡынса 90 километр. Седльце Седлец повятының (административ-территориаль берәмегенең) административ үҙәге, әммә ҡала статусына эйә булараҡ  уға инмәй.
Ҡала майҙаны 32 км². Халыҡтың һаны 76 меңдән ашыу  кеше тәшкил итә (2015 йыл).
Поляк батшалығында.
1846 йылдың февралендә дворян Потоцкий Панталеон бәләкәй отряды менән рус гарнизонына һөжүм итә һәм ҡаланы яулап ала. Был дөйөм халыҡ ихтилалына башланғыс һалыуға ынтылыш була. Пантелеон Потоцкий тиҙҙән әсирлеккә алына һәм аҫыу юлы менән  үлем язаһына хөкөм ителә. Яза 1846 йылдың 17 мартында Седльце баҙарында үтә. Баш күтәреүселәр Себергә һөргөнгә ҡыуыла.
1919 йылдың 3 майында Потоцкий язаланған урында иҫтәлекле тәре асыла.
Әҙәбиәт
http://spcisiezagrudzie.org/index,1-3,postacie_historyczne.html
Люлих (Люлех ҡушылдығы)
Люлих  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Люлех йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Себеркә
Себеркә (Сибирки) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһенең Шадринск районындағы ауыл. Юлдус ауыл биләмәһенә керә.
Тарихы
Себеркә — терһәк башҡорттарының ауылы. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була.
Халҡы
1859 йылда 269 башҡорт йәшәгән.
Бәрҙәсле (йылға)
Бәрҙәсле (Бердосля) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһыӨфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фатализм
Фатализм йәки фаталлек (fatalis — яҙмыш тарафынан билдәләнгән) — яҙмыштың алдан билдәләнгәнлегенә ышаныу; нигеҙендә ваҡиғаларҙың ҡотолғоһоҙ булыуына ышаныу ятҡан ҡараш, алдан яҙылғанлыҡ һәм тик ошо арауыҡтың баштан һалынған үҙенсәлектәре «ғәмәлгә инеү».
Фатализм уның бөтә сағылышында ла кешенең йәшәү мәғәнәһенә һәм маҡсатҡа ярашлылығына ҡарата үҙбилдәләнеш системаларының береһе булып тора.
Фатум һәм ихтыяр азатлығы
Фатализмды хәҙерге йәмғиәт танымауҙың төп сәбәбе — уны етди ҡабул итмәү, ижади процесс үҙлегенән килеп сығыуына, фәнни эҙләнеүҙәрҙең сикһеҙ мөмкинлектәре барлығына ышаныу.
«Фатализм» һүҙе йыш ҡына «көнкүреш пессимизмы» һүҙенә синоним булараҡ ҡулланыла.
Әгәр «көнсығыш доктриналары» менән шартлы параллель үткәрһәк, Индуизмда фатумды яҙмыш, донъяның цикллы ҡабатланған булмышында, уның тәүге яралтылғанлығында универсаль булмыш законы (Дһарма санскр. धर्म, dharma) бар тип аңлау. Киң мәғәнәлә бындай инаныс индуизмға, шулай уҡ буддизмға хас.
Ҡытай фәлсәфәһе, "көнбайыш"тан айырмалы, фатум төшөнсәһен ҡарамай, ә йәрәбәгә идара итеү ысулдары (йәки, күберәк, уның менән үҙ-ара эш итеү) тураһында күберәк ҡайғырта.
Йәһүдилектә шулай уҡ фатум һәм йәрәбә төшөнсәләренә тап килә, әммә шартлы һәм үҙенсәлекле. Мишна китабында «Аколь цафуй, веарешут нетуна, убетов аолам нидон» — «Бөтәһе лә алдан билдәләнгән, әммә азатлыҡ бирелгән; ә донъя зарурлыҡ буйынса хөкөм ителә». Бындай параллелдең шартлылығы — ихтыяр иркенә баҫым яһау, ул йәһүд тормош нормаһына индерелгән.
Ислам термины «ҡадәр һәм ҡаза» Аллаһ яҙған тәҡдирҙе, Уның ихтыярын тормошҡа ашырыуҙы аңлата. Был ябай ҡарар ғына түгел, ә ғәҙел ҡарар, ғәҙел бүлеү. Был — Аллаһтың ихтыяры һәм ҡөҙрәте, ул тигеҙ, дөрөҫ итеп тормошҡа аша.
Ҡөрьәндә кешеләрҙең үлгәндән һуң Ожмахҡа йәки Тамуҡҡа эләгеүе тураһында туранан-тура күрһәтмә юҡ, әммә бындай күрһәтмәләр ҡайһы бер хәҙистәрҙә осрай.
Форс һәм фатум (осраҡлылыҡ һәм тәҡдир тураһында)
Боронғо заманда күрәҙәселәр Юғарынан билдәләнгән тәҡдирҙе асыҡлау өсөн төрлө әйберҙәр ҡулланған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткәндәрҙән шундайҙарға түбәндәгеләр ҡарай: уйын карталары һәм ноҡот һалыу.
Мещерка
Мещерка — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронежот йылғаһы Липецк ҡалаһынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Ҡыҙаш
Оло Ҡыҙаш (Большой Кидаш) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сәрмәсән йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Өфөнән Бөрө ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы
Аҙау тарих-археология һәм палеонтология музей-ҡурсаулығы — Ростов өлкәһенең Аҙау ҡалаһындағы музей, Рәсәйҙең көньяғындағы иң бай палеонтология коллекцияһы булған иң эре музейҙарҙың береһе. Музейға 1917 йылдың 17 майында Михаил Аронович Макаровский нигеҙ һалған. Музейҙа 168 кеше эшләй, шулар араһында 29 хеҙмәткәр фән дәрәжәһенә эйә, музей хеҙмәткәрҙәре әүҙем рәүештә ғилми эш менән шөғөлләнә һәм уларҙың эштәре реферирланған журналдарҙа баҫыла.
Музей бинаһы
1976 йылдан музейҙың төп корпусы архитектор Фёдор Гаузенбаум проекты буйынса 1892 йылда төҙөлгән элекке ҡала управаһының өс ҡатлы бинаһында урынлашҡан, уның 22 залы бар.
Музей майҙандары: экспозиция-күргәҙмә — 2852 м², ваҡытлыса күргәҙмәләр — 580 м², фонд һаҡлағыстар — 1896 м², парклаштырыу (асыҡ һауала) — 7,13 га.
Экспонаттар һәм фондтар
Һаҡлау берәмектәре: 340 765, шуның 206 371 предметы төп фондтан. Һуңғы 10 йылда музейҙың төп фондына йыл һайын уртаса 3780 предмет тапшырыла.
800—600 мең йыл элек, боҙлоҡ осоро араһында, йәшәгән дала мамонты (трогонтериев филе) һөлдәһе музей символы булып тора. Был донъя йөҙөндә баш һөйәге бөтөн булған берҙән-бер һөлдә.
Фондтарҙың яртыһына яҡынын археологик, шул иҫәптән донъя музейҙарын коллекцияларында аналогтары булмаған комплекстар тәшкил итә. Ростов өлкәһе территорияһында археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә ҡурғандарҙан табылған б.э. I быуат предметтары, сәнғәт эшләнмәләре: алтын биҙәүестәр, ат егеү ҡаралдылары (сбруй), ат егеү сбруйы деталдәре, алтын һәм көмөш һауыт-һаба, ҡорал һ.б. донъя кимәлендәге ҡиммәт булып тора.
Музей XIV быуаттағы һыу түгеп эшләнгән (поливной) керамиканың иң ҙур коллекцияһына эйә.
Палеонтологик коллекция — Төньяҡ Ҡаф тауындағы иң ҙур коллекция (1500 әйберҙән артығыраҡ). Музейҙың иң популяр экспонаты булып йәше 600 мең йыл һаналған фил-трогонтерия һөлдәһе (бейеклеге 4,5 м) тора; был әлегәсә билдәле булған шундай бер нисә төр араһында һәм баш һөйәге бөтөн көйө һаҡланған берҙән-бер һөлдә. Аҙау музей-ҡурсаулығы икенсе уникаль палеонтологик экспонатҡа - Дейнотерий (Deinotherium giganteum) тигән һуҡҡы теше (бивни) аҫҡы яңағынан үҫеп сыҡҡан томшоҡло хайуан һөлдәһенә эйә. Һәм уның йәше 7,5—8 млн йыл.
Музей фондтарында бик һирәк осрай торған бер урында табылған эре хайуандар һөлдәләре (ҡондоҙ-трогонтерия, тамань филе, ҙур ат, эласмотерия, гомотерия, гиеналар, ҙур мышы, ҡатмарлы мөгөҙлө болан, антилопа, ҡыҫҡа мөгөҙлө зубр) һаҡлана ) һәм Аҙау районы Семибалки ауылында табылған эооплейстоцен эпохаһы ваҡ һөтимәре. Табылдыҡтар морозов горизонтына, черевичан фазаһына һәм юғарғы черевичан ассоциацияһына (тамань фаунистик комплексы) ҡаратыла. Был табылдыҡтарҙың геологик йәше сирек (четвертичный) период башында дала зонаһында боронғо кеше йәшәйешен тәьмин иткән, өйөрө менән үлән утлап йөрөгән, тереклек һәм кеше эшмәкәрлеге эҙҙәрен табырға өмөт уята.
Музейҙа шулай уҡ хәҙерге Ростов өлкәһе территорияһында элек йәшәгән боронғо күскенсе ҡәбиләләр мәҙәниәте менән бәйле  «Евразия күскеселәренең хазиналары» (Азия һәм Европа араһындағы күскенсе халыҡтар. Б.э.т. III меңйыллыҡ - б.э. XIV быуаты)тигән экспозиция ҡуйылған. Бында төрлө биҙәүес әйберҙәре, ҡоралдар һәм хәрби кейемдәр (доспехи), б.э. I―III быуатына ҡараған тергеҙелгән кейем өлгөләре һәм сармат ҡәбиләләре көнкүреш әйберҙәре күрһәтелгән. Барыһы экспозицияла ҡуланан, көмөш һәм алтындан 20 меңгә яҡын предмет ҡуйылған. Был предметтар араһында: алтын ҡындағы ҡылыс, алтын фаларҙар, беләҙек һәм ат егеү ҡаралдылары (сбруй). Бында б.э. I - II бб. грек-рим зәргәр сәнғәте өлгөһө бйынса яһалған рим көмөш, алтын зәргәр биҙәүестәре һ.б. бар.
Музейҙа б.э. I быуатына ҡараған ҡәберлек комплексы - Аҙау ҡалаһы ситендәге «Дачалар» ҡәберлек ҡурғаны күрһәтелгән. Ҡурған 1986 йылда Ростов дәүләт университеты һәм аҙау археологик экспедициялары тарафынан ҡаҙылған. Шулар араһында — сармат йәнлек стилендә биҙәлгән алтын ҡынлы ҡылыс; арыҫландар һыны менән биҙәлгән алтын фаларҙар. Экспозицияның ынйыһы булып I быуаттың өсөнсө сирегенә ҡараған алтын ат ябыуы тора. Ябыуға айға, пирамидкаға, өсмөйөшкә, тәкә башына, донъя ағасына һәм Геракл төйөнөнә оҡшатып эшләнгән 15 мең алтын пластина; 3 меңләп бляшка һәм ромбтар, меңләгән бляшка тегелгән. Был экспозицияның күп предметтары Японияла, Швейцарияла, Францияла һ.б. ерҙәрҙә ойошторолған күргәҙмәләрҙә күрһәтелде.
«XV б. башында - XVII быуаттарҙа Аҙау һәм Аҙау буйы» тип аталған даими эшләгән экспозиция Аҙау тарихының иң драматик дәүеренең береһе, уның генуэзлыларҙан төрөктәр ҡулына, ә һуңынан ― дон казактарына күсеүен һөйләй. Бында Аҙауҙың тирә-йүнендә табылған шул дәүерҙәрҙән килеп еткән ысын ятағандарҙың, ҡылыстарҙың, пушкаларҙың, пушка йәҙрәләренең, атыу ҡоралдарының өлгөләре ҡуйылған. Предметтар музейҙың 35 фонд һаҡлағысына ҡуйылған.
Әхмәтов Нурулла Кәлимулла улы
Әхмәтов Нурулла Кәлимулла улы (1913 йыл — 22 июль 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой.
Биографияһы
Әхмәтов Нурулла Кәлимулла улы 1913 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районы (Йомағужа районы) Кушакинек (?) ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Башҡорт АССР-ының Йомағужа район хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылда саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкы 3-сө эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 22 июлендә һуғыш яланында һәләк була, Курск өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Липецк өлкәһе) Озерки ауылында ерләнгән.
Оло Иркәбай
Оло Иркәбай (Большая Иркабаево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Үрәкүл ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Аң фәлсәфәһе
XIX быуатта Артур Шопенгауэр, бөтә кешелек белеме корпусында (йыйылмаһы) аң сере иң ҡараңғы урын булып ҡалыуына ишаралап, аңды «Ғаләмдең бер әкәмәте», тип атаған. XX быуатта аң фәлсәфәһе тикшеренеүҙәрҙең иң популяр йүнәлештәренең береһе булып китә, ошо тема буйынса йыл һайын бик күп әҙәбиәт баҫылып сыға. Хәҙерге заман америка фәйләсуфы Ричард Рорти хатта, бөгөн аң фәлсәфәһе, ысынлап та, берҙән-бер файҙалы фәлсәфәүи дисциплина булып тора, тип әйтте.
Аң-белем фәлсәфәһе проблематикаһы Антиклыҡҡа барып тоташа. Платон һәм Аристотель элгәре хәҙерге заман дуалистарының элгәре булып тора, сөнки улар аҡыл нан айырым урынлашҡан онтологик ысынбарлыҡ булараҡ йәшәй. Монизм традицияһы башында башҡа грек фәйләсуфы, йәшәйеш һәм фекерләү берҙәм, тип раҫлаған Парменид торған. Яңы дәүерҙә аң фәйләсуфтарҙың мөһим өйрәнеү объектына әүерелә: Декарт, Спиноза, Локк һәм Юм концепциялары. Бөгөн аң фәлсәфәһе нигеҙҙә аналитик фәлсәфә сиктәрендә үҫешә.
Аң фәлсәфәһе теоретик әһәмиәткә генә эйә түгел.
Шулай уҡ психофизик проблема булараҡ билдәле аң һәм есем нисбәте мәсьәләһе йыш ҡына аң фәлсәфәһенең төп теоретик проблемаһы тип иҫәпләнә.
Дуализм. Проблема ҡуйылышы
Психофизик проблеманың классик төрөн XVII быуатта йәшәгән француз фекер эйәһе Рене Декарт. Декарт донъя ике дән: матди һәм рухи субстанциянан тора тип һанаған. Шул уҡ ваҡытта материяның төп атрибуты булып оҙонлоҡ, ә рухтың төп атрибуты булып — фекерләү тора. Ошо күҙлектән ҡарағанда, кеше тән оҙонлоғо һәм фекер йөрөтөүсе рух ойоштормаһынан ғибәрәт. Бындай позиция психофизик дуализм булараҡ билдәле. Декарт ҡуйылышында психофизик проблема былай формулировкалана:"Кешелә тән һәм рух үҙ-ара нисек тиңләштереп ҡарала, улар бер-береһе менән нисегерәк була?"
Проблеманың хәҙерге торошо
Хәҙерге фәлсәфәлә психофизик проблема менталь тороштарҙың (беҙҙең фекерҙәрҙең, теләктәрҙең, тойғоларҙың һ. б.) һәм мейенең физик торошо нисбәте тураһындағы мәсьәлә булараҡ билдәләнә.
Психофизик проблеманы хәл итеүҙә 2 төп йүнәлеш бар — дуализм һәм монизм. Беренсеһе, Декарт миҫалында күреүебеҙсә, физик матди ысынбарлыҡ тормошҡа принципиаль рәүештә ҡайтып ҡалмаусы аң үҙенсәлекле тәбиғәткә эйә, тип фаразлауҙан сыға. Дуализмдың бер нисә варианты бар.
Монизмдың тарихи өс төрө бар:
Хәҙерге фәлсәфәлә ысынбарлыҡ матди тормош ҡайһы бер идеаль формаларҙың (кеше аңы һәм Алла) әүҙемлегенән тора тип раҫлаған идеалистик монизм йомшаҡ сағыла. Нигеҙҙә был дин фәлсәфәһе тип аталған ағымдың ҡайһы бер вәкилдәре тарафынан ҡабул ителә.
Нейтраль монизм шулай уҡ аҙ таралған, уның вәкилдәре, материяның да, аңдың да нигеҙендә ниндәйҙер өсөнсө нейтраль ысынбарлыҡ ята, тип иҫәпләй.
Монизмдың материалистик версияһы, үҙ сиратында, аң матди ысынбарлыҡтың элементы булып тора, тип раҫлай. Икенсе төрлө әйткәндә, мейе генә бар, ә аңды ул тыуҙырған. Хәҙерге фәлсәфәлә материалистик монизмдың бер нисә варианты бар.
Менталь һәм физик төшөнсәләр ғәйәт төрлө һәм, бәлки, һыйыша алмаған үҙенсәлектәргә эйә булыуы дуализмды хуплауҙың хәҙерге иң заманса аргументы булып торалыр. Менталь ваҡиғалар айырым субъектив сифатҡа (ҡара: квалиа) эйә була, шул уҡ ваҡытта физик ваҡиғаларҙың ундай сифаты юҡ. Беҙ билдәле бер ауыртыуҙы тоя, күк төҫтөң билдәле таныш төҫмөрөн күрә алабыҙ һ. б. Дуалистарҙың тезисы булып бындай нимәләрҙең ниндәйҙер бер физик мөмкин түгел.
Хәҙерге заман аналитик фәлсәфәһендә дуализмдың ике төп төрө бүленеп сыға. Декартҡа эйәреп, классик субстанциональ дуализм, аң һәм материя береһенән-береһе тулыһынса бәйһеҙ йәшәй, тип раҫлай. Бик йәш теория, үҙенсәлектәр дуализмы, аң, фәҡәт бер субстанция йәки бер ысынбарлыҡ (матди) булһа ла, шуға ҡарамаҫтан, матди тормошҡа материаль системалар (мейе) нигеҙендә эмерджент рәүештә барлыҡҡа килгән үҙенсәлектәр йыйылмаһы менән бәйле.
Интеракционизм
Интеракционистик дуализм йәки ябай интеракционизм — был Декарт концепцияһына барып тоташыусы дуализмдың төрө. XX быуатта был теорияны Карл Поппер һәм Джон Экклз яҡлаған. Интеракционизм, фекерҙәр һәм теләктәр кеүек менталь тороштар рәүештә физик хәлдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешә, тип фаразлай.
Беҙҙең аңдағы «асыҡ һәм аңлайышлы идеялар»ҙың ихтыяжлыҡта ысын булыуы Декарт аргументтарының төп тәүшарты. Улай ғына ла түгел, аҡылыбыҙ беҙгә тулыһынса асыҡ (беҙ үҙ аңыбыҙға өҫтөнлөклө инеү мөмкинлегенә эйә). Әммә хәҙерге заман фәйләсуфтарының күпселеге, бигерәк тә Фрейд (тышҡы күҙәтеүсе-психолог кешенең аңһыҙ мотивацияһын, кешенең үҙенә ҡарағанда ла, аңлай ала тип күрһәткән), П. Дюэма (фән фәлсәфәсеһе, ғалимдың үҙенә ҡарағанда ла яҡшыраҡ, фәнни асыш ысулдарын аңлауы мөмкин), Малиновский (антрополог кешенең үҙенән дә яҡшыраҡ уның ғәҙәттәрен һәм күнекмәләрен яҡшы белеүе мөмкин), шулай уҡ үҙләштереү теорияһы буйынса белгестәрҙең эштәренән һуң, бындай ҡараштарҙы була торған тип иҫәпләмәй. Уларҙың барыһы ла үҙеңдең аңыңа өҫтөнлөклө һәм идеаль инеү идеяһы етерлек дәрәжәлә бәхәсле булып торғанын күрһәткән.
Дуализмдың башҡа классик төрҙәре
Дуализмдың, Декарт идеяларының артабанғы үҫеше булараҡ барлыҡҡа килгән, бер нисә формаһы бар.
Үҙенсәлектәр дуализмы
Дуализм үҙенсәлектәре, материя билдәле бер ысул менән ойошторолғанда (йәғни, кеше тәне нисек ойошторолған), унда менталь үҙенсәлектәр барлыҡҡа килә, тип фаразлай. Дуализм үҙенсәлектәре, шулай итеп, эмерджент материализмы тармағы булып тора. Эмерджент үҙенсәлектәр бойондороҡһоҙ онтологик статусҡа эйә һәм редукцияланыуы мөмкин түгел сығанаҡ физик нигеҙ терминдары менән аңлатыла. Хәҙерге фәлсәфәлә шуға оҡшаған теорияны Дэвид Чалмерс үҫтерә.
Монизм
Дуализмдан айырмалы рәүештә, монизм фәҡәт бер фундаменталь субстанция ғына бар, тип раҫлай. Хәҙерге заман монистик теорияларҙың күпселеге — материалистик, йәки натуралистик. Натуралистик монизм (йәки ябай фәнни натурализм) хәҙерге заман тәбиғи фән тасуирлаған тормошто берҙән-бер ысынбарлыҡ, тип фаразлай. Икенсе һүҙ менән әйткәндә, хәҙерге заман фәне донъяны аңлап һүрәтләй. Был дөйөм күрһәтмәләр сиктәрендә аң проблемаһын хәл итеүгә бер нисә төрлө ҡараш бар.
Аң һәм рухты материяға ҡарата беренсел, тип иҫәпләгән идеалистик монизм (идеализм) хәҙерге заман фәйләсуфтары араһында ҙур популярлыҡ менән файҙаланмай. Әммә XX быуат башында ул ҡыҫҡа ваҡыт эсендә феноменализм төрлөлөгөндә позитивистар араһында таралған. Теорияға ярашлы, феноменализм беҙҙең аңдарҙа фәҡәт тышҡы объекттарҙың репрезентациялары ғына (йәки хис-тойғоло мәғлүмәт) һ. б., әммә объекттарҙың үҙе түгел тигәнде аңлата. Әйткәндәй, бындай ҡараш Бертран Расселдың иртә фәлсәфәһенә хас булған.
Физик та, менталь дә булмаған ҡайһы бер беренсел субстанция тағы ла бер мөмкин булған позицияға ҡайтып ҡала. Һәм был ҡараштан менталь һәм физик — бындай нейтраль субстанцияның үҙенсәлеге. Фәлсәфә тарихында бындай ҡарашты беренсе тапҡыр Бенедикт Спиноза формулировкалаған, XX быуатта уны Бертран Рассел үҫтереүе арҡаһында, нейтраль монизм булараҡ билдәле булған.
Түбәндә натуралистик монизмдың төп төрҙәре тикшереләсәк.
Эпифеноменализм
Эпифеноменализм менталь феномендар каузаль йоғонто сығанағы булыуы мөмкин түгел, тип раҫлай. Улар бары тик физик ысынбарлыҡтың инерт (эпифеномендар) субпродукттары булғанлыҡтан, физик ваҡиғалар башҡа физик ваҡиғаларға, шулай уҡ менталь ваҡиғаларға йоғонто яһауы мөмкин, әммә менталь ваҡиғалар нимәгәлер казуаль йоғонто яһай алмай.
Психологик бихевиоризм
Психологик бихевиоризм XX быуаттың ҙур өлөшө дауамында аналитик аң фәлсәфәһе өҫтөнлөклө йүнәлеш булып сығыш яһаны. Психологияла бихевиоризм интроспекционизмдың адекват булмауына реакция булды. Кемдеңдер менталь тормошо тураһында интроспектив отчё ттары тәжрибә тикшеренеүҙәр предметы булыуы мөмкин түгел, һәм улар нигеҙендә коррект дөйөмләштереүҙәр яһарға ярамай. Шуға күрә интроспекция стандарт фәнни ысул менән һыйышмай. Бихевиористар күҙ алдына килтереүенсә, психологияла был хәлдән сығыу юлы булып, күҙәтелгән тәртипте һүрәтләүгә иғтибар биреп, эске менталь тормош идеяһынан (һәм, тимәк, онтологик бойондороҡһоҙ аңдан) баш тартыу тора.
Психологияның шундай үҫеше менән йәнәшә фәлсәфәүи йәки логик бихевиоризм идеялары үҫешкән. Уның идеяларына эҙмә-эҙлекле верификационизм хас һәм эске менталь тормош тураһындағы верификацияланмаған тәҡдимдәр мәғәнәһеҙ тип ҡаралған. Философ-бихевиористар күҙлегенән, менталь тәҡдимдәр ҡылыҡты, шулай уҡ тәртип диспозицияларын тасуирлау ысулдарының береһе булып тора. Улар тышҡы күҙәтеүселәр тарафынан башҡа агенттарҙың ҡылығын аңлатыу һәм юрау маҡсатында формулировкалана.
Төп вәкиле Б. Ф. Скиннер булған психологик бихевиоризм, XX быуаттың 50—60-сы йылдарында когнитивизм барлыҡҡа килгәндән һуң, моданан сыға башлай.
теорияһы
Джон Смарт һәм Юллин Плэйстың теорияһы физикализмын тәүге тапҡыр постулат итеп алғаны бихевиоризмдың уңышһыҙлыҡтарына туранан-тура реакция булған. Был теория ҡайһы бер менталь хәл мейенең билдәле бер торошона тиң тип раҫлаған.
Тиңдәшлек теорияһын бер нисә киҫкен дәлил ҡаршылаған, шуларҙың иң билдәлеһе булып Хилари Патнеманың күпләп тормошҡа ашырыу тураһындағы дәлиле тора. Һис шикһеҙ, ауыртыуҙы, мәҫәлән, кешеләр генә түгел, әммә амфибиялар ҙа кисереүе мөмкин. Икенсе яҡтан, ауыртыу кисереүсе бөтә төрлө организмдарҙың мейеләре оҡшаш физик торошта булыуы икеле. Шуға ла ауыртыу мейенең айырым бер хәленә оҡшаш булыуы мөмкин түгел, ә тиңдәшлек теорияһы эмпирик раҫлау тапмай.
Элиминатив материализм
Элиминатив материализм физикализмдың иң радикаль формаһы булып тора. Был теория яҡлылар бөтә менталь тороштар — был халыҡ психологияһы (folk psychology) тип аталған ялған эмпирик теорияны постулат итеп алған объекттар теорияһы тип иҫәпләй. Һәм беҙҙең фәндең башҡа фәндәрҙәге ялған теорияларҙы, мәҫәлән, флогистон концепцияһын кире ҡаҡҡанына оҡшатып, ул халыҡ психологияһынан да баш тартырға тейеш. Һуңғыһынан баш тартыу бөтә менталь асылдарҙан да баш тартыуҙы аңлатасаҡ. Аң һәм есем нисбәте тураһындағы мәсьәлә, шулай итеп, псевдопроблема булып сығасаҡ: эшләүсе фәнни теория тип танылған объекттар ғына бар.
Элиминативизмдың иртә идеяларын Ричард Рорти, Уилфрид Селларс, Уиллард Куайн һәм Пол Фейерабенд. әйткән. Элиминативизмдың хәҙерге заман яҡлаусылары булып Пол һәм Патриция Черчленд тора.
Функционализм
Функционализм — ул шундай теория, уға ярашлы, менталь торошҡа эйә булыу ҡайһы бер функциональ хәлдә булыу тимәк. Функциональ торош каузаль мөнәсәбәттәр йыйылмаһы менән, шуға күрә әгәр система ниндәйҙер функциональ торошта була икән, был уның «инеү»ҙәге сәбәптәр һәм «сығыу»ҙағы эҙемтәләр йыйылмаһын аңлата. Шуға ярашлы, әгәр аң тураһында һүҙ бара икән, уның функциональ торошо сенсорлы мәғлүмәт һәм һөҙөмтәле тәртип менән билдәләнә.
Бер үк төрлө функциональ тороштарҙы принципиаль айырылған физик системаларҙа тормошҡа ашырыу мөмкин — функционализмдың төп тезисы шулай. Мәҫәлән, аналоглы һәм цифрлы сәғәт икән ти, һәм шул уҡ ваҡытта улар бер үк функция үтәй. Шуға оҡшатып, аң функцияһын тик органик системалар (мейе) ғына түгел, мәҫәлән, компьютер ҙа үтә ала.
Функционалистарға Дэвид Льюсты, Хилари Патнеманы, Дэниел Деннетты һәм Д. И. Дубровскийҙы индереү мөмкин.
Аномаль монизм
Аномаль монизм XX быуаттың 70-се йылдарында америка философы Дональд Дэвидсон тарафынан ентекләп эшләнгән. Был теория ысынбарлыҡтың бер төрө генә — матди һәм, шуға ярашлы, тик бер төр ваҡиға — физик (шул иҫәптән мейеләге ваҡиғалар) булһа ла, был факттарҙы һүрәтләү һәм ҙең күп ысулдары бар, тип фаразлай. Кеше тәртибен психологик терминдар ярҙамында һүрәтләүсе менталистик һүҙлек аңлатыуҙың береһе булып тора.
Лингвистик фәлсәфә позицияһынан психофизик проблемаларҙы тәнҡитләү
Бөгөнгө көнгә психофизик проблеманы һәр кем тарафынан танылған хәл итеү юлы юҡ. Аң һәм есемдең үҙ-ара мөнәсәбәте мәсьәләһендә хата булғанлыҡтан, ҡайһы бер фәйләсуфтар был осраҡлы түгел, тип иҫәпләй. Бындай фәйләсуфтар психофизик проблема проблема булып тора тип әйтәләр. Аналитик фәлсәфә сиктәрендә шуға оҡшаған позицияны, нигеҙҙә, бөтә фәлсәфәүи проблемалар ысынында бары тик лингвистик башватҡыс ҡына, тип иҫәпләгән Людвиг Витгенштейндың яҡлай.
Психофизик проблеманың тәнҡитселәре менталь һәм биологик тороштар бер-береһе менән нисек сағыштырыла тип һорау дөрөҫ түгел, тип күрһәтәләр. Кешеләр төрлө ысулдар менән — мәҫәлән, менталь (психологик) йәки биологик һүҙлектәр сиктәрендә һүрәтләнеүе мөмкин, тип танырға ғына кәрәк. Бер һүҙлекте икенсе һүҙлек терминдары менән һүрәтләргә маташҡанда йә менталь һүҙлек хаталы контекста ҡулланылғанда, ялған проблемалар килеп тыуа. Кемдер мейелә менталь торош эҙләргә тырышҡанда, мәҫәлән, шуға оҡшаған хәлдәр була. Мейе — ул менталистик һүҙлекте файҙаланыуҙың дөрөҫ булмаған контексы ғына, шуға күрә мейелә менталь тороштарҙы эҙләү категориаль хата булып тора.
Логик бихевиоризмдың күп вәкилдәре психофизик проблемаға (мәҫәлән, Гилберт Райл), шулай уҡ функционализмға (Хилари Патнем) шуға оҡшаш ҡарашта тора.
Психофизик проблемаға мөнәсәбәттә скептицизм
Башҡа аҡыл эйәләре есем һәм аң нисбәте проблемаһы дөрөҫ формулировкаланған, тип иҫәпләй, беҙ уға ҡәнәғәтләнерлек яуап принципиаль рәүештә бирә алмайбыҙ. Мәҫәлән, Колин Макгинн аң тәбиғәте тураһындағы мәсьәлә, ғөмүмән, беҙҙең когнитив һәләттәр сиге аръяғында ята, тип иҫәпләй. Һәр биологик төрҙөң айырым сикләүҙәре бар. Мәҫәлән, эттәр Пифагор теоремаһын иҫбатлай алмай. Нәҡ кешеләр ҡәнәғәтләнерлек аң теорияһын булдыра алмаған кеүек.
Икенсе фәйләсуф, Томас Нагель, фекеренсә, бындай радикал Макгинндың бындай артыҡ скептицизмы сиктән тыш радикаль, тип иҫәпләй. Эш беҙҙең биологик тәбиғәттең сикләнгәнлегендә түгел, ә аңды стандарт фәнни алымдар менән тикшерә алмауҙа. Фән, донъяға конкрет субъектив «ҡараштар»ҙы ситкә алып ташлап, ысынбарлыҡтың объектив картинаһын тулыһынса төҙөргә маташа. Шуның өсөн аң принципиаль рәүештә ғалимдарҙың күҙ уңынан тайпыла. Улай ғына ла түгел, аңды өйрәнгәндә, тикшеренеүсе үҙе өйрәнгән предметының бер өлөшө булып тора. Аң, шулай итеп, фәндең мөмкин булыуы шарты һәм уның предметы була алмай. Бындай ҡарашты иҫбатлап, Нагель ярғанат булыу мәсьәләһе тураһында уйларға тәҡдим итә: арауыҡта радар ярҙамында йүнәлеш тапҡан йән эйәһенең субъектив тәжрибәһе нимәгә оҡшаған? «Ябай» кеше аңын аңлай алмаған кеүек, был һорауға шулай уҡ фән яуап бирә алмай. Нагелдең мәҡәләһе хәҙерге фәлсәфәлә ҙур бәхәс предметына әйләнде.
Аң фәлсәфәһендә натурализм һәм уның проблемалары
Аң фәлсәфәһендә фәнни натурализм фундаменталь проблема менән осраша: аң, һәр хәлдә, беренсе ҡарашҡа физик терминдарҙа аңлатыу мөмкин булмаған билдәле бер үҙенсәлектәргә эйә. Натурализм, шулай итеп, был үҙенсәлектәр нисек мөмкин булыуын аңлатырға тейеш. Был проектты йыш ҡына «аңды натурлаштырыу» тип атайҙар. Уның юлында ике төп проблема — интенционаллек һәм qualia тора.
Квалиа
Квалиа — беҙ күңелдән үткәргән ниндәйҙер сифатлы субъектив кисереш. Төрлө менталь хәлдәр төрлө кешеләр тарафынан субъектив рәүештә кисерелә. Мәҫәлән, ҡайһы бер кешеләргә ментол тәме килеп торған туңдырма оҡшай, шул уҡ ваҡытта башҡалар уны оҡшатмай. Тәбиғи фәндәрҙең терминдарындағы был айырмалыҡтарҙы нисек аңлатырға мөмкин? Беҙгә туңдырма тәме нисек тойолғанын ғөмүмән нисек теркәргә мөмкин?
Аң фәлсәфәһе һәм фән
Кешеләр тәнгә (есемгә) эйә булғанлыҡтан, улар физик һәм биологик ысынбарлыҡтың бер өлөшө булып тора. Был статуста улар тәбиғи фәндәрҙең өйрәнеү предметы булып тора. Менталь процестар тәндән бойондороҡһоҙ булғанлыҡтан, тәбиғи фәндәрҙә кешеләрҙе һүрәтләү туранан-тура аң фәлсәфәһенә йоғонто яһай. Шулай уҡ аң фәлсәфәһе ҡайһы бер йәш фәндәр өсөн концептуаль схемалар булдыра. Аң фәлсәфәһенә релевантлы бер нисә фәнни дисциплина бар. Улар биологияны, информатиканы, когнитив фәнде, кибернетиканы, лингвистиканы, психологияны үҙ эсенә ала.
Нейробиология
Бөтә хәҙерге тәбиғи фәндәр кеүек, биология донъяның материалистик картинаһына таяна. Биология бүлеге булараҡ нейробиологияның өйрәнеү объекты булып менталь эшмәкәрлек һәм тәртип нигеҙҙәре сифатында ҡаралған физик процестар тора. Менталь феноменды һәм өйрәнеүҙә һәм аңлатыуҙа биологияның прогресы теркәлгән, атап әйткәндә, уның төп тәүшарттарында эмпирик инҡар итеүҙең булмауы: «субъектың менталь хәлендәге үҙгәрештәр уның баш мейеһендәге үҙгәрештәрһеҙ мөмкин түгел».
Нейробиология сиктәрендә менталь һәм физик хәлдәр һәм процестарҙың мөнәсәбәттәрен өйрәнеүсе бик күп бүлектәр бар.
Нейрофәндең методологик табыштары, атап әйткәндә, нейрон карталар төҙөүҙөң юғары технологик картаһын индереү, ғалимдарҙы тағы ла амбициялыраҡ тикшеренеү программаларын әҙерләүгә этәрә. Шуларҙың береһе булып менталь функциялар менән коррелләшкән нейрон процестарын максималь тулы рәүештә һүрәтләү тора. Әммә ҡайһы бер нейробиологтар, шул иҫәптән Карл Попперҙың авторҙашы Джон Экклз, менталь феномендарҙың үҙәк нерв системаһындағы процестарға ҡарата «редукцияланыу» мөмкинлеген инҡар итә. Бынан тыш, әгәр был редукция тормошҡа ашырылһа, кешенең шәхси, субъектив донъяһының проблемаһы сит тикшеренеүсе өсөн әлегә хатта теоретик рәүештә лә хәл итерлек түгел.
Информатика
Информатика компьютер ярҙамында мәғлүмәтте автоматлаштырылған эшкәртеүҙе өйрәнә. Һуңғылары барлыҡҡа килгәне бирле, программистар, компьютерҙар үтәгән мәсьәләләрҙе сисер өсөн, биологик йән эйәләрендә аҡыллы аң талап ителерлек программа булдырырға һәләтле. Ябай миҫал — арифметик ғәмәлдәрҙе башҡарыу. Әммә аңлайышылып тора: һандарҙы ҡабатлағанда, компьютерҙар аң ҡулланмай. Берәй ваҡыт уларҙа беҙ аң тип атаған нимә барлыҡҡа килерме икән? Был мәсьәлә бөгөн, яһалма интеллект өлкәһендәге тикшеренеүҙәр менән бәйле, күп һанлы фәлсәфәүи бәхәстәрҙең енә сығарылған.
Джон Сёрль «көсһөҙ» һәм «көслө» яһалма интеллекттарҙы айырып ҡарарға тәҡдим итә. Компьютерҙы ысын аң менән тәьмин итеү түгел, ә менталь торошто уңышлы моделләштереү — «көсһөҙ»ҙөң төп маҡсаты. «Көслө» яһалма интеллекттың маҡсаты, киреһенсә, кеше кеүек аңлы булған компьютер системаһын төҙөүҙән ғибәрәт. Һуңғы программа британ математигы Алан Тьюринг идеяларына барып тоташа. Йәғни тураһында һорауҙарға яуап биреп, уй бармы Машиналар фекерләй аламы, тигән һорауға яуап биреп, ул күренекле Тьюринг тесын формулировкалаған. Тьюринг, беҙ компьютер терминалы аша аноним диалог барышында алынған компьютер яуаптарын айыра алмаһаҡ, компьютер «уйлай» тип әйтә алабыҙ, тип иҫәпләйбеҙ. Бында Тьюрингтың аҡыл тәбиғәтенә ҡараштары бихевиористик булыуы әһәмиәтле: үҙен аҡыллы тотҡан система ғына аҡыллы. Джон Сёрл тәҡдим иткән «Ҡытай бүлмәһе» уйҙағы тәжрибәһе уға ҡаршы ҡуйылған иң билдәле аргументтарҙың береһе булып тора.
Компьютер хис-тойғоға (qualia) эйә булыуы мөмкинме тигән мәсьәлә асыҡ булып ҡалды. Ҡайһы бер ғалимдар, яһалма интеллект өлкәһендә тикшеренеүҙәр психофизик проблеманы хәл итеүҙе күпкә яҡынайта ала, тип иҫәпләй. Улар аң менән мейе араһындағы мөнәсәбәттәрҙе программа менән тәьмин итеү (software) һәм компьютерҙың аппарат өлөшө (hardware) мөнәсәбәттәре моделе буйынса һүрәтләп булыуына инана.
Аң фәлсәфәһенең мәғәнәһе
Нимә ул аң тигән һорауға яуапҡа бәйләнешле бик күп проблемалар барлыҡҡа килә. Типик миҫал — үлем тәбиғәте һәм үлемһеҙлек мөмкинлеге, хис-тойғолар, зиһенгә алыу йәки аңлау һәм хәтер тәбиғәте. Мәсьәләләрҙең тағы береһе — нимә ул шәхес һәм уның һәм  нимәнән тора. Хәҙерге заман фәлсәфәһендә ихтыяр азатлығы темалары һәм «үҙең булыу» төшөнсәләре айырыуса ҙур популярлыҡ менән файҙалана.
Ихтыяр азатлығы проблемаһы
Аң фәлсәфәһе контексында ихтыяр азатлығының йәшәүе тураһындағы мәсьәлә яңы мәғәнәгә эйә. Беренсе сиратта был аң физик ысынбарлыҡтың бер өлөшө тип иҫәпләгән детерминистик монистарға һәм материалистарға ҡағыла. Был позицияға ярашлы, донъя (һәм уның бер өлөшө булараҡ аң) тәбиғи фәндәр ҡуйған закондарға тулыһынса буйһона. Менталь хәлдәр һәм, тимәк, ихтыяр, ахыр сиктә, был закондарға ярашлы, ойошторолған ҡайһы бер физик хәл-торош булып тора. Бындай осраҡта кеше тәртибе тулыһынса физика закондары менән билдәләнә. Тимәк, кеше ирекле була алмай.
Был аргументация детерминистарҙың бер өлөшө тарафынан кире ҡағыла. Бары тик «азатлыҡ» төшөнсәһенең мәғәнәһен теүәл билдәләгәндән һуң ғына, беҙ иреклеме тигән һорауға яуап биреүе мөмкин тип ышана улар. «Сәбәплелек» "азатлыҡ"тың ҡапма-ҡаршылығы түгел, ә «мәжбүрилек» — уның ҡаршылығы. Шуның өсөн ирек менән индетерминизм араһында тигеҙлек билдәһе ҡуйырға ярамай. Агент башҡаса эшләгәндә, ниндәйҙер башҡа ҡарар ҡабул ителәндә, шундай осраҡта хәрәкәт ирекле булып тора. Хатта детерминизм тезисы ысын булған осраҡта ла, кеше ирекле була ала. Фәлсәфә тарихында шуға оҡшаш позицияны Давид Юм биләй. Бөгөн, мәҫәлән, Дэниел Деннет бындай ҡарашта тора.
Икенсе яҡтан, күп фәйләсуфтар, детерминизм һәм азатлыҡтың үҙ-ара ярашыуы тураһында тезис ялған булып тора, сөнки кешеләр ҡайһы бер көслө мәғәнәлә ирекле. Бындай фәйләсуфтар, донъя тулыһынса физик закондарға ғына буйһона алмай (һәр хәлдә, уға беҙҙең аңыбыҙ буйһона алмай) тип ышана һәм, шулай итеп, беҙ потенциаль рәүештә ирекле була алабыҙ. Донъяға бындай ҡарашта торған иң билдәле аҡыл эйәһе Иммануил Кант була. Уның тәнҡитселәре азатлыҡ төшөнсәһен хаталы файҙаланыуына күрһәткән. Улар ошолай фекер йөрөткән. Әгәр ҙә беҙҙең ихтыярыбыҙ бер нимә менән дә, беҙ бары тик осраҡлы рәүештә нимә теләгәнебеҙҙе теләйбеҙ. Әгәр беҙҙең теләктәр осраҡлы икән, беҙ ирекле түгел. Әгәр беҙҙең ихтыяр мөнәсәбәтте асыҡламаһа, беҙ азат түгел. Быға Кант яҡлылар шуға оҡшаған тәнҡит, ысын азатлыҡ ул ғәмәли аҡылыбыҙ тәҡдим иткән бурыс үтәү һөҙөмтәһе, тигән кант этикаһының яңылыш интерпретацияһына нигеҙләнгән, тип ҡаршы килгәндәр.
Аналитик фәлсәфә сиктәре аръяғында аң фәлсәфәһе
Тикшереүҙең төп йүнәлеше булған психофизик проблеманан баш тартыу уларға хас үҙенсәлек булып тора. Феноменология йәки экзистенциализм кеүек күпселек йолалар беҙҙән тормош тәжрибәһендә бирелгән аңды туранан-тура анализлауҙы талап иткән. Аналитик аң фәлсәфәһенән айырмалы рәүештә, был традициялар, ҡағиҙә булараҡ, тикшеренеүҙең фәнни алымдарына һәм телдең логик анализына ҙур иғтибар бүлмәгән.
Феноменология һәм экзистенциализм
XX быуатта Гегелгә үҙенсәлекле яуап биреүсе ике төп мәктәп барлыҡҡа килә. Был феноменология һәм экзистенциализм. Феноменологияға нигеҙ һалыусы моцияларҙы нигеҙ һала Эдмунд Гуссерль фәлсәфә, фән булараҡ, кеше аңының төҙөлөшөн өйрәнеүҙән башланырға тейеш, тип иҫәпләй. Экзистенциализмдың төп вәкилдәренең береһе булған француз фәйләсуфы Жан-Поль Сар, кеше шәхесе сумған үҙенсәлекле кисерештәренә һәм, был кисерештәр менән аң нисек итеп етәкселек итеүенә.
Һуңғы тиҫтә йылдарҙа аң фәлсәфәһен өйрәнеүҙең бөтә төп йолаларын конвергенциялау кәрәклеге мөмкинлеген өйрәнеүҙе постулат итеп алған теориялар барлыҡҡа килә.
СССР-ҙа аң фәлсәфәһе
Аналитик фәлсәфәнән, шулай уҡ феноменология һәм экзистенциализмдан айырмалы рәүештә, совет аң фәлсәфәһе, башлыса, совет фәлсәфәһе психофизик проблемаларға йә аң төҙөлөшөн һүрәтләү мәсьәләләрен хәл итеү яғынан тупланған, ә ысынбарлыҡты танып-белеү һәм ижади үҙгәртеү Шулай итеп, аң теорияһы фән методологияһына һәм ижтимағи фәлсәфәһенә.
СССР-ҙа аң фәлсәфәһе үҫеше ҡапма-ҡаршы ике тенденция менән ҡылыҡһырлана. Бер яҡтан, рәсми марксистик ортодоксия Ленин тарафынан аңдың берҙән-бер дөрөҫ теоретик моделе сифатында сағылыш концепцияһын тәҡдим иткән. Икенсе яҡтан, фәндең һуғыштан һуңғы йылдарҙағы үҫеше һәм ватан психологияһының үҙенсәлекле традициялары аңды фән һәм фәлсәфә киҫелешендә етерлек дәрәжәлә булдырыу мөмкинлеген бирҙе.
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы
Ҡотип Зиннәт Ҡотип улы (Зиннәт Ҡотип, тыуған — Зиннат Кутипов Кутипович, Зиннәт Ҡотип улы Ҡотипов; 1918—1944) — Башҡорт АССР-ы, Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышы яугире