cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Морат Рәмзи
Ғилми эшмәкәрлеге
«Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәтендә башҡорт ерҙәрен рустар менән колониялаштырыу хаҡында яҙа, колонизация барышындағы Рәсәй хөкүмәте сәйәсәтенә тәрән социаль-иҡтисади анализ бирә, батша властарының бер төрки халыҡтарҙы (татарҙар, мишәрҙәр, ҡаҙаҡтар) икенселәренә (башҡорттар) ҡаршы ҡуйыу сәйәсәтен тәнҡитләй. Башҡортостанды колониялаштырыу масштабын, батша властары менән башҡорт ихтилалдарын баҫтырыу алымдарын һәм колонизаторҙар менән башҡорт ерҙәрен урлап-талауҙарын тикшергәндә, тарихсы статистика мәғлүмәттәренә таяна. Башҡорт ерҙәрен тартып алып, батша хөкүмәте бында рус, татар, мари һәм башҡа крәҫтиәндәрҙең күсеүенә булышлыҡ иткән. Морат Рәмзи башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнашҡан ҡазан татарҙарын, мишәрҙәрҙе һәм ҡаҙаҡтарҙы фашлай. Шул иҫәптән 1755—1756 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы барышында биргән вәғәҙәләрен боҙоп, башҡорттарға хыянат итеүҙәре хаҡында яҙа, тарихсы һатлыҡ йәндәрҙе тәнҡитләп «уларҙы кеше тип, бигерәк тә мосолман тип атарға мөмкинме?» тигән һорау менән сыға.
Башҡорттарҙың хәрби-казак ҡатламына күсерелеүенең кире яҡтарын билдәләп үтә. Һуңыраҡ Морат Рәмзиҙең һығымталары совет ғалимдары менән статистика мәғлүмәттәре, архив документтары һ. б. нигеҙендә раҫлана.
И. Р. Насиров буйынса «Тәлфик әл-әхбәр…» төрлө яҡтан әһәмиәтле булып тора: беренсенән, XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы башҡорт тарихының яҙма ҡомартҡыһы булараҡ; икенсенән, шул дәүерҙәге башҡорттарҙың милли үҙаңы һәм этник үҙбилдәләнеше үҫешендә яҙып ҡалдырылған этабы булараҡ; өсөнсөнән, китап структураһы, төрки халыҡтарының тарихын тасуирлау алымы, башҡа тарихсыларҙың яҙма сығанаҡтарын — мосолман, шулай уҡ рус һәм көнбайыш Европа сығанаҡтарын килтереү ысулы, — былар барыһы ла ниндәйҙер дәрәжәлә XIX быуат аҙағы — XX быуат башындағы башҡорт интеллектуаль менталитетының таралған тибын, фекерләү ҡеүәһен яңыртырға булышлыҡ итә.
«Тәлфик әл-әхбәр…» бик күп тарихи материалдар нигеҙендә яҙыла. Автор дәлилдәр килтереп, рус тарихсыларының Рәсәй төркиҙәре һәм мосолмандары тарихына ҡараштарын тәнҡитләп сыға, төркиҙәрҙең бойондороҡһоҙлоғо идеяһын хуплай, Волга буйы һәм Урал халыҡтарын көсләп суҡындырыу сәйәсәтен ғәйепләй. Морат Рәмзиҙең «Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәтенең нәшер ителеүе ҙур резонанс тыуҙыра. Батша хөкүмәте цензураһы был әҫәрҙе «православие сиркәүен асыҡ мыҫҡыллау һәм рәсәй мосолмандарын рустарға ҡаршы туранан-тура ҡотортоу» тип баһалай. «Тәлфик әл-әхбәр…» хеҙмәте тиҙ арала тыйыла, тиражының күп өлөшө һатыуҙан алына һәм юҡ ителә.
Изге Ҡөрьәнде төрки теленә тәржемә итә. Суфый шәйехе Әхмәт Сирһиндиҙең («имам Раббани»; 1564—1624) «Мәктүбәт» тигән фарсы телендәге рисәләтен ғәрәп теленә тәржемә итә
Ғаиләһе
Ҡатыны Әсмә Шаһмөхәммәт ҡыҙынан туғыҙ балаһы булған.
Иҫке Байсар
Иҫке Байсар — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Байсар ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Байсар — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә һәм уның административ үҙәге була.
1848 йылдан ауылда 2 мәсет, тирмән; 1870 йылда 16 кибет, тирмән; XX быуат башында 4 мәсет, ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн мәктәптәр, икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Ромовица
Ромовица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сизма йылғаһының уң ярына тамағынан 6,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сырденка
Сырденка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 681 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рубка (Молома ҡушылдығы)
Рубка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сява (Оло Какша ҡушылдығы)
Сява  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Какша йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайынлыҡ
Ҡайынлыҡ — топоним. Ҡайын урманы йәки сауҡаулығы тип аңлатыла.
Рукавишный Лог
Рукавишный Лог — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паломица йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Третница
Третница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нея йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уржунка
Уржунка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 588 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хлыж
Хлыж — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рябиновка (Кесе Кумена ҡушылдығы)
Рябиновка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кумена йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Меңнәр (Татарстан)
Меңнәр (Меңләр) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Аҡкүҙ ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Сөн йылғаһы буйында, Башҡортостан Республикаһы менән сигендә, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Меңнәр — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
1905 йылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, тирмән, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 156 типтәр (сығышы менән йәнәй ырыуынан), 15 башҡорт, 4 татар; 1859 йылда — 215 башҡорт һәм керҙәштәр (типтәрҙәр); 1870 йылда — 505 башҡорт; 1902 йылда — 761 башҡорт һәм типтәр йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Хмелёвка (Кесе Какша ҡушылдығы)
Хмелёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Чабра
Чабра — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Парюг йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Хмелёвка (Кесе Какша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Чабра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хмелёвка (Кесе Какша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Имән
Оло Имән — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Киров ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Сикия йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 42 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Оло Имән (Теләкәй) — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусына ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
XX быуат башында мәсет (1809 йылдан билдәле), мәктәп (1838 йылдан билдәле), бакалея кибете, 2 икмәк магазины теркәлгән, шәмбе һайын баҙар уҙғарылан.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 42 башҡорт (бүләр ырыуынан), 96 керҙәш башҡорт (йәнәй һәм байлар ырыуҙарынан), 78 типтәр; 1816 йылда — 205 башҡорт; 1834 йылда — 313 башҡорт; 1859 йылда — 507 аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр; 1912 йылда — 291 аҫаба башҡорт һәм 902 керҙәш башҡорт йәшәй.
Зевс
Зевс — (Ζεύς) илаһтар батшаһы, грек мифологияһында Олимп хакимы, ун ике Олимпия илаһһының береһе. Ул ата-әсәһе Титан хакиме Кронос һәм Реяның алтынсы балаһы була. Уның атаһы Кронос Реянан тыуған һәр баланы йотоп торған, сөнки күрәҙәселер һине балаларың Олимп хакимлегенән ҡолатып төшөрәсәк тип юраған. Зевс тыуғас, Рея Кроносҡа Зевс урынына йоторға таш бирә. Үҙе Зевсты йәшереп ҡуя. Зевс үҫеп еткәс Кроносты үҙенең союзниктары Циклоптар менән хакимлектән бәреп төшөрә. Был бәрелеш Титаномахия исеме менән билдәле. Улар үлемһеҙ булғанға, Зевс Кроносты тамуҡта төрмәгә ябып ҡуя, үҙе, күрәҙәселәр юрағанса, илаһтар батшаһы булып китә.
Оло Имән
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Зевс
Боронғо Грецияла ул ҙур баһа ала. Ул үҙенә ихтирам яулай. Ун ике Олимпия илаһтары араһында ул иң мөһим илаһ була. Зевс һауа торошо менән идара итә, Мойранан (яҙмыштан) башҡа һәр кемгә бойороҡ бирә ала. Асыуы килгәндә көслө йәшен йәшнәтәсәге тураһында һөйләгән.
Ул һеңлеһе Гераға өйләнә, әммә башҡа алиһәләр һәм әжәлле ҡатындар менән бәйленеше һәм балалары күп була. Был Гераның асыуына тейә, ул үс алырға теләй.
Зевстың һеңлеләре Гера, Деметра, Гестия исемле булалар. Икәүһе ун ике илаһ исемлегендә була.
Уҫы (Татарстан)
География
Ауыл Уҫы йылғаһы (Бәжәнә бассейны) буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Уҫы — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуаттың беренсе яртыһында нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Мышыға түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Поисево улусы составына керә.
ХХ быуат башында мәсет һәм уның ҡарамағында мәктәп (1858 йылда асылған), 2 һыу тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 218 башҡорт, 48 типтәр; 1848 йылда — 339 башҡорт, 293 типтәр; 1870 йылда — 756 башҡорт; 1902 йылда — 592 аҫаба башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр йәшәй. Керҙәш башҡорттар сығышы менән байлар ырыуынан.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхна бар.
Төньяҡ Куринка
Төньяҡ Куринка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куринка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Чадра (Ветлуга ҡушылдығы)
Чадра  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 420 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Северник (Восточник ҡушылдығы)
Северник  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Восточник йылғаһының уң ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чалманарат
Чалманарат — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Чалманарат ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Шәбеҙ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 20 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Чалманарат — бүләр ырыуы башҡорттарының ауылы. XVIII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Бүләр улусы Бүләр түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиостровная улусы составына керә.
XX быуат башында мәсет, мәктәп, икмәк магазины, һыу һәм ел тирмәне теркәлгән, баҙар эшләгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 84 аҫаба башҡорт (бүләр ырыуынан), 36 керҙәш башҡорт (йәнәй ырыуынан), 9 типтәр; 1816 йылда — 348 башҡорт; 1834 йылда — 471 башҡорт; 1912 йылда — 518 аҫаба башҡорт, 23 типтәр (керҙәш башҡорт) йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Иҫке Боғаҙы
Иҫке Боғаҙы — топоним.
Северник (Чёрная ҡушылдығы)
Северник  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чапыга
Чапыга — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга (старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 515 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чахловка
Чахловка — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 776 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Середняя (Хвойка ҡушылдығы)
Середняя  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хвойка йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сизма (Великая ҡушылдығы)
Сизма  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мең дә бер кисә
«Мең дә бер кисә» китабы (كتاب ألف ليلة وليلة kitāb 'alf layla va-layla; hazār va ayak šab) — урта быуат ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәте ҡомартҡыһы, сюжет һыҙығында Шаһрийәр батша һәм уның ҡатыны Шәхрезада хаҡында һүҙ барған әкиәттәр йыйынтығы.
Тарих
«Мең дә бер кисә» китабының барлыҡҡа киеүе һәм уның үҫеше тураһында мәсьәләләр хәҙерге заманда ла әле тулыһынса асыҡланмаған. Алдағы әҫәрҙе тикшеренеүселәрҙең нәтижәләре булараҡ дат ғалимы И. Эструп менән 1891 йылда диссертация яҙыла. «Мең дә бер кисә» китабы хәҙерге эстәлегендә Мысырҙа мәмлүктәр хакимлығы осоронда барлыҡҡа килгән тип фараз итәләр. Йыйынтыҡҡа «Хезâр-эфсâне» («Каспий риүәйәте») әҫәренең сюжет һыҙығы (Шаһрийәр һәм Шәһрезадә) һәм «Балыҡсы һәм әруах», «Хәсән Басралы», «Принц Бәҙер һәм принцесса Гәүһәр Самандалы», «Ардәшир һәм Хаят-ән-Нәфисә» «Ҡәмәр-әз-заман һәм Бәҙүрә» фарсы әкиәттәре инә. Һуңынан Бағдадта ғәрәп әкиәттәре ҡатламы, шул иҫәптәң игелек күрһәтеүсе хәлифә, сәйәхәтсе Синдбад мажаралары ҡушыла. Ҡаһирәлә төбәк фантастик һәм көнкүреш әкиәттәре, шул иҫәптән бур Әхмәт әд-Дәнәфә, Аладдиндың тылсымлы лампаһы тураһында һ. б. индерелә.
Йөкмәткеһе
Элгәре Шәһрийәр исемле бик уҫал, мәрхәмәтһеҙ бер батша йәшәгән, ул көн һайын яңы ҡыҙға өйләнеп, ә иртә менән уны язаларға бойорған. Халыҡ үҙҙәренең ҡыҙҙарын Шәһрийәр батшанан йәшергәндәр, ә күптәре сит илдәргә бөтөнләйгә ҡасып киткән. Тиҙҙән бер генә ҡыҙ — батша вәзиренең ҡыҙы Шәһрезадә генә тороп ҡалған. Шәһрезадә зирәк ҡыҙ булып сыға, бик күп боронғо китаптар, хикәйәттәр, әкиәттәр белгән була. Үлемдән ҡотолор өсөн ул төн һайын батшаға мауыҡтырғыс әкиәт һөйләй, ә таң еткәс иң ҡыҙыҡ урында туҡтала. Шулай итеп Шәһрезадә 1001 төн буйына әкиәттәрен һөйләп язанан ҡотолоп ҡала.
Хәлифә Һарун әр-Рәшит (768—809) мәшһүр «Мең дә бер кисә» әкиәттәр йыйынтығының геройы булған. Әкиәттәрҙә Һарун ғәҙел батша булып күҙ алдына баҫа. Подданныйҙарының мохтажлыҡтарын белер өсөн, ул, кейемен алмаштырып, төндәрен Бағдад урамдарына сыға, уны бер вәзире һәм тәнһаҡсыһы ғына оҙатып йөрөй.
«Мең дә бер кисә» йыйынтығы тиҙ арала Азия һәм Европа халыҡтары араһында тарала һәм уларҙың яҙма әҙәбиәтенә, фольклорына йоғонто яһай. Күп кенә башҡорт әкиәттәре «Мең дә бер кисә» сюжеттарында нигеҙләнә, мәҫәлән, «Көтөүсе батша» әкиәте "Батша менән фәрештә тураһында хикәйә"гә, «Итексе» — «Балыҡсы тураһында әкиәт»кә, «Өс икмәк» — "Йемен солтаны һәм уның өс улының тарихы"на, «Хәтирә» — «Әли баба, ҡырҡ юлбаҫар һәм ҡол Мәржәнә тураһында хикәйә»һенә һ. б. бәйле.
Батырҙар тураһында әкиәттәр
Героик әкиәттәр төркөмөнә фантастик хикәйәләр инә, улар, моғайын, «Бер мең дә бер кисәнең» иң боронғо өлөшөн үҙ эсенә ала һәм үҙенең фарсы «Хезар-Ефсана» прототибына (Хезар — мең, Эфсан — әкиәт), шулай уҡ эпик тәбиғәттең оҙайлы чирвал романдарына ҡайтып ҡалғандыр. Күләмле чивалир романдарына Саллиер «Батша Ғүмәр ибн әл-Нуман тураһында әкиәт» (45-145 төндәр), «Аджиб һәм Гариб тарихы» (төндәр 624-се төндәр) ингән. 680), «Кенәз һәм ете вәзир тарихы» (төнгө 578-606), «Диңгеҙсе Синбад тураһында әкиәт» (төндәр 536-566). Хәҙерге заман тикшеренеүселәре тәүге ике исемде чивалр романдары иҫәбенә индерә һәм был жанрҙың үҙенсәлектәрен башҡа әкиәттәрҙә лә таба. Был хикәйәттәрҙең стиле тантаналы һәм бер ни тиклем ҡурҡыныс; уларҙа, ҡағиҙә булараҡ, батшалар һәм уларҙың ярандары төп геройҙар булып торалар. Был төркөмдөң ҡайһы бер әкиәттәрендә, мәҫәлән, аҡыллы ҡыҙ Тахаддут (Таваддуд, 436-462 төндәр) хикәйәһендә дидактик тенденция асыҡ күренә.
Әҙәби йәһәттән героик романдар башҡаларға ҡарағанда ентеклерәк эшкәртелә; халыҡ телмәренең боролоштары уларҙан алып ташланыла, шиғри инештәр — күпселек осраҡта классик ғәрәп шағирҙарынан килтерелгән цитаталар — киреһенсә, мул. «Һарай» әкиәттәренә, мәҫәлән, «Ҡамар-әз-Заман һәм Будур» (170-249 төндәр), «Бадр базисы һәм Джавхар» (төндәр 738—756), «Омар батша тураһында әкиәт ибн әл-Нуман», «Аджиб һәм Ғариб» һәм башҡалар инә.
Мажаралы әкиәттәр
Башҡа кәйефтәр «мажаралы» романдарҙа, улар, моғайын, сауҙагәрҙәр һәм һөнәрселәр мөхитендә барлыҡҡа килгәндер. Батшалар һәм солтандар уларҙа юғары тәртиптәге заттар булараҡ түгел, ә ябай кеше булып күренәләр; хакимдың яратҡан төрө — 786 йылдан алып 809 йылға тиклем хакимлыҡ иткән билдәле Һарун әр-Рәшит, йәғни Шәһрезада әкиәттәрҙең һуңғы формаһын алғандан күпкә алдараҡ булған. Шуға күрә Хәлиф Һарунға һәм уның баш ҡалаһы Бағдадҡа һылтанмалар "Мең дә бер кисә"нең килеп сығыу ваҡытын дәлилләү өсөн нигеҙ була алмай. Һарун әр-Рәшит был әкиәттәге хакимға бөтөнләй тиерлек оҡшамаған, һәм ул ҡатнашҡан әкиәттәр, уларҙың теленә, стиленә һәм уларҙа табылған көндәлек деталдәренә ҡарап, Мысырҙа ғына үҫешә алған. Йөкмәткеһе буйынса «мажаралы» әкиәттәрҙең күпселеге типик ҡала әҙәбиәте өлгөһө булып тора. Был йышыраҡ мөхәббәт тарихы, геройҙары — бай сауҙагәрҙәр, һәр ваҡыт тиерлек һөйгәндәренең хәйләкәр пландарын пассив башҡарыусылар булалар.
Бындай әкиәттәрҙә һөйөклө ҡатын-ҡыҙ ҡағиҙә булараҡ, өҫтөнлөклө роль уйнай — «мажаралы» хикәйәләрҙе "героик"тан ҡырҡа айырып торған үҙенсәлек. Был төркөмөнә ингән әкиәттәр: «Омандан Әбү-л-Хәсән тураһында әкиәт» (төндәр 946—952), «Әбү-л-Хәсән Хөрәсән» (төндәр 959—963), «Нима һәм Нум» (237—246 төндәр), «Һөйөклө ҡыҙ һәм ғашиҡ» (112—128 төндәр), «Аладдин һәм Тылсымлы лампа».
«Ала әд-Дин тураһында әкиәт» һәм «Тылсымлы лампа» Салья тәржемәһенең 2-се баҫмаһына индерелмәй (1958—1960), әммә «Бөтә донъя әҙәбиәт китапханаһы» серияһында баҫылып сыға. Был популяр әкиәттең килеп сығышы тураһында фәнни бәхәстәр беҙҙең көндәргә тиклем дауам итә, сөнки ул, шулай уҡ Синбадтың сәйәхәт тарихы йыйынтығы ғәрәп ҡулъяҙмаларында ла, йыйынтыҡтың ғәрәп баҫмаларында ла юҡ.
Мәҙәк әкиәттәр
Мәҙәк әкиәттәр ҡала ярлыларының тормошон дөп-дөрөҫ һүрәтләй. Уларҙың геройҙары, ғәҙәттә, аҡыллы алдаҡсылар һәм хәйләкәрҙәр — ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа була, мәҫәлән, ғәрәп әкиәт әҙәбиәтендәге Али Зибак һәм хәйләкәр ҡыҙ Делила. Был әкиәттәрҙә юғары синыфтарға хөрмәттең эҙе лә юҡ; киреһенсә, мәҙәк әкиәттәре власть вәкилдәрен һәм дин әһелдәрен мыҫҡыл итеү менән тулған. Мәҙәк хикәйәттәр теле ябай һөйләшкә яҡын; уларҙа әҙәбиәт менән таныш булмаған уҡыусылар өсөн аңлайышһыҙ шиғри өҙөктәр юҡ тиерлек. Мәҙәк әкиәт геройҙары батырлыҡ һәм эшһөйәрлектәре менән айырылып торалар һәм улар тормошо «мажаралы» әкиәт геройҙарының рәхәт тормошона һис оҡшамаған. Али Зибаҡ менән Делила әкиәттәренән тыш (698—719 төндәр) мәҙәк әкиәттәргә башмаҡсы Маруф (төндәр 989—100 1) тураһындағы, мәҙәк менән мажаралы әкиәттәр уртаһында торған балыҡсы Хәлиф тураһындағы әкиәт (831-845-се төндәр) инә.
Тәржемәләр
Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев «Мең дә бер кисә»ләге бер әкиәтенә 1873 йылда тәржемә яһай. Аҙаҡ был әкиәтте «Торба, балаҫ hәм алма хикәйәте» тигән исем аҫтында «Йәдкәр» китабында баҫтырып сығара. 1897—1899 йылдарҙа Ҡазанда 6 томда төрки телендә «Мең дә бер кисә» йыйынтығы нәшер ителә. Ғабдулла Байбурин менән Әхмәт Сөләймәнов урыҫ теленән Мең дә бер кисә"нең бер нисә әкиәтен тәржемә итеп 1984 йылда баҫтырып сығаралар. 1983 йылда Фәрит Иҫәнғолов тәржемәһендә «Синдбад тураһында әкиәт» китабы нәшер ителә.
YouTube
YouTube ( МФА: ; you һүҙенән — «һин», «һеҙ» һәм жарг. tube — «торба», «телевизор»; «Ютуб» йәки «Ютьюб» тип әйтелә ) — ҡулланыусыларға видеояҙмаларҙы һаҡлау, ебәреү һәм күрһәтеү хеҙмәттәрен тәҡдим итеүсе видеохостинг. Ҡулланыусыларҙың теге йәки был видеояҙмаларҙы өҫтәү, ҡарау, дуҫтар менән бүлешеү һәм видеоларға комментарийҙар яҙыу мөмкинлектәре бар. Ябай һәм уңайлы файҙаланыу мөмкинлектәре арҡаһында YouTube донъялағы иң популяр видеохостингы булып тора һәм кереүселәрҙең һаны буйынса сайттар араһында өсөнсө урынды биләй. 2012 йылдың ғинуарында сайтта көндәге видеояҙмаларҙың ҡарауҙар һаны 4 млрд-ҡа барып етә. Сайтта профессионалдар һәм һәүәҫкәрҙәр төшөргән фильмдар һәм клиптар күрһәтелгән. «Российская газета» мәғлүмәттәре буйынса, сервис аудиторияһының 2%-ын, йәғни 51 миллион кешеһен, Рәсәй Федерацияһы граждандары тәшкил итә.
Спасска (Молома ҡушылдығы)
Спасска  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Снигиревка (Быстрица ҡушылдығы)
Снигиревка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Административ үҙәге — Биробиджан ҡалаһы. Йәһүд автономиялы өлкәһе 1934 йылдың 7 майында ойошторола. Көньяҡта Ҡытай Халыҡ Республикаһы (Амур йылғаһы буйлап), көнбайышта — Амур өлкәһе, көнсығышта —Хабаровский крайы менән сиктәш.
Черкуша
Черкуша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
2010 йылда йәһүдәтәр өлкә халҡының 1%-ынан кәмерәген тәшкил иткән (1628 человек).
Черкуша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Йәһүд автономиялы өлкәһе — Рәсәй Федерацияһында автономиялы өлкә статусына эйә берҙән-бер субъект, шулай уҡ, Израилдән тыш, донъяла рәсми юридик статусҡа эйә тағы ла бер йәһүд административ-территориаль ҡоролошо.
Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
Иҫке Боғаҙы  — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Иҫке Боғаҙы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Черкуша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
География
Ауыл Бәжәҙә йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 18 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Октябрь революцияһына тиклем
Рәсәй империяһында йәһүдтәр граждандар хоҡуҡтарынан бер ни тиклем мәхрүм ителгән милли аҙсылыҡты тәшкил иткән. Ошондай дискриминация күпселек йәһүдтәрҙең Рус революцияһын хуплауына һәм уға ылығыуына алып килгән.
Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
Тарих
Иҫке Боғаҙы — йәнәй ырыуы башҡорттарының ауылы. XVII быуатта нигеҙләнгән. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Йәнәй улусы Боғаҙы түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Байсар улусы составына керә.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Октябрь революцияһына тиклем
1917 йылғы Февраль революцияһынан һуң йәһүдтәр хоҡуҡи яҡтан башҡа граждандарға тиңләштерелгән, ә Граждандар һуғышы йылдарында йәһүдтәргә ҡаршы ойошторолған погромдарҙан был милләт яңынан күп зыян күргән, юғалтыуҙарға дусар ителгән.
Иҫке Боғаҙы (Татарстан)
Тарих
1848 йылда 2 тирмән, мәсет (1836 йылдан билдәле); 1870 йылда мәсет, мәктәп (1853 йылда асыла), ел тирмәне; 1905 йылда бакалея кибете, хужалыҡ магаины; 1911 йылда 2 мәсет теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 67 башҡорт; 1816 йылда — 119 башҡорт; 1834 йылда — 200 башҡорт; 1859 йылда — 471 башҡорт; 1870 йылда — 684 башҡорт; 1912 йылда — 1150 аҫаба башҡорт йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Совет осоро
Совет Рәсәйендә йәшәгән йәһүд халҡын етештереү хеҙмәтенә йәлеп итеү маҡсатында, Президиумының 1924 йылдың 29 авгусы ҡарары менән СССР Юғары Советының Милләттәр Советы президиумы, СССР Үҙәк Башҡарма комитеты эргәһендәге Йәһүд хеҙмәтсәндәренең ер биләүе буйынса Комитет (ОЗЕТ|КомЗЕТ) булдырыла.
КомЗЕТ-тың маҡсаты булып, шулай уҡ халыҡ-ара йәһүд ойошмалары менән (тәү сиратта, «Джойнт» ойошмаһы) хәҙмәттәшлек һәм сионизмға ҡаршы альтернатива урынлаштырыу торған. Көньяҡ Украина һәм Ҡырымдағы йәһүд игенселек тораҡтары ла уның ҡарамағында булған. Кесерәк масштабтарҙа КОМЗЕТ Белоруссияла, шулай уҡ Үзбәкстанда, Грузияла, Дағстанда, Әзербайжанда һәм Төньяҡ Кавказда ла эшләгән. 1928 йылдың 28 мартында СССР Президиумы «Алыҫ Көнсығыш крайының Амур йылғаһы буйы һыҙатында буш ерҙәрҙе ОЗЕТ/КомЗЕТ-ҡа, йәһүд хеҙмәтсәндәрен тоташ ултыртып, уларҙың мәнфәғәтенә таратыуҙы ОЗЕТ/КомЗЕТ-ҡа тапшырыу тураһында» постановлениеһын ҡабул итә.
1930 йылдың 20 авгусында Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы ы «Алыҫ Көнсығыш крайы составында Биро-Биджан милли районын булдырыу тураһында» постановление ҡабул иткән.
Бөтә Рәсәй ының 1934 йылдың 7 май постановлениеһы менән күрһәтелгән милли район Автономиялы Йәһүд милли өлкә статусын алған.
1934 йылдың 20 июлендә Бөтә Рәсәй ы «Йәһүд автономиялы өлкәһе составында:
1934 йылдың 28 майында Михаил Иванович Калинин Мәскәү йәһүд эшселәре һәм интеллигенцияһы менән осрашҡанда, өлкәне республика итеп үҙгәртеү — был ваҡыт хәл итерлек мәсьәлә, һәм был проектта хөкүмәт милли йәһүд дәүләтен күрә тигән. Йәһүд республикаһы төҙөү пландары Сталиндың 1936 йылдың ноябрендә һөйләгән «СССР Конституцияһы проекты тураһында» тигән телмәрендә.
1991 йылдан һуң
1990-сы йылдар башында башҡа бөтә Рәсәй автономиялы өлкәләре республика итеп үҙгәртеп ҡоролғанда, Йәһүд автономиялы өлкәһе РФ-да берҙән-бер автономиялы өлкә булып ҡалған. Рәсәй Федерацияһының 1993 йылғы яңы Конституциияһын ҡабул иткәндән һуң, Йәһүд автономиялы өлкәһе Хабаровский крайы составынан сығарыла һәм Рәсәй Федерацияһының тиң хоҡуҡлы субъекты тип таныла.
Из-за низкого ИЧР (в РФ он ниже только в Тыве и Чечне (см. список субъектов РФ по уровню ИЧР)) ЕАО занимает первое место в России по количеству уехавших в Израиль относительно общей численности местного еврейского населения (например, в период с 1994 по 1998 год в Израиль уехало 59,6 % расширенного еврейского населения ЕАО от численности на 1994 год). При этом в ЕАО на 1994 год проживало всего 1,9 % от общей численности еврейского населения России и область в 1996—1998 году заняла первое место среди субъектов РФ по количеству мигрантов в Израиль или 13-14 % от общей миграции из России в Израиль в этот период. Ныне в Израиле (который по площади меньше ЕАО) живёт более 15 тысяч репатриантов из Еврейской автономной области, из них более 5 тысяч — в городе Маалот, составляя около четверти жителей города. Ежегодно в Израиле проводится всеизраильская встреча репатриантов из ЕАО.
Өлкәнең перспективаһы
Евреи-переселенцы, прибывшие в Приамурье в 1920—1930-е годы, и их потомки никогда не составляли большинства населения АО, а после масштабной репатриации в Израиль в 1970—1990-е годы стали очень небольшим меньшинством. Пика своей численности еврейское население АО достигло в 1937 году — 20 тыс. , после чего постоянно снижалось. Доля титульной нации в ЕАО постоянно уменьшается (1,0 % в 2010 году), однако название и статус автономной области пока сохраняется. В настоящее время еврейское присутствие в ЕАО крайне незначительно и ограничивается городом Биробиджан и близлежащим селом Валдгейм.
Впрочем, некоторые местные СМИ не согласны с официальной статистикой о маленьком и постоянно уменьшающемся проценте евреев в области и со ссылкой на письмо бывших руководителей области Б. Л. Корсунского и М. М. Кауфмана, адресованного В. И. Ишаеву, руководившему в те же годы Хабаровским краем, утверждают, что евреев в ЕАО намного больше :
Впервые дискуссия о статусе области развернулась в 1990—1992 годах, когда представители амурского казачества и некоторые ориентированные на Израиль активисты еврейских организаций высказались против сохранения еврейской автономии на Дальнем Востоке России.
Масштабная миграция евреев из ЕАО в Израиль привела к появлению мнений о крахе ЕАО как проекта еврейской автономии и нецелесообразности её дальнейшего существования, что может в итоге привести к упразднению ЕАО по причинам экономической и административной целесообразности.
В настоящее время ЕАО формально является еврейской автономией, а по сути представляет собой полиэтнический субъект РФ, а еврейское влияние ограничено малочисленным местным еврейским населением.
Низкая доля титульной нации и общая малая численность населения ЕАО привели к появлению проектов упразднения области. Как, например, заявил Евгений Примаков :
Существует проект присоединения ЕАО к Хабаровскому краю. Другое предложение — присоединение ЕАО к Амурской области с образованием Амурского края.
Ликвидация ЕАО обрушит на РФ волну критики со стороны Запада — молодежные лидеры области] ) и сторонники дальнейшего её развития как самобытного еврейского административного образования.
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
'''Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй''' — башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаевтың һуңғы төйәге булған Эстония республикаһында баҫылып сыҡҡан китап. Баҫма Эстонияның аҙ һанлы милләттәре берләшмәһе, Палдиски ҡалаһының ҡала хакимиәте һәм «Урал» мәрхәмәтлек фонды ярҙамында сыҡҡан.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Өлкәнең перспективаһы
В сентябре 2013 года правительство ЕАО утвердило программу привлечения в Еврейскую автономную область соотечественников («Оказание содействия добровольному переселению в еврейскую автономную область соотечественников, проживающих за рубежом») на основании указа Президента РФ от 14.09.2012 N 1289 «О реализации Государственной программы по оказанию содействия добровольному переселению в Российскую Федерацию соотечественников, проживающих за рубежом».
По сообщениям прессы, в рамках этой программы в ЕАО приехал 1 еврей.
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
Идея авторы һәм төҙөүсеһе — Таллин ҡалаһындағы «Ағиҙел» башҡорт мәҙәниәте йәмғиәте етәксеһе Флүзә Хәйруллина. Мәҡәләләрҙе эстон теленә Илнур Хайруллин тәржемә иткән. Салауат Юлаев шиғырҙарын эстон шағирҙары Ли Сеппель һәм Андрес Эхин тәржемәһендә бирелә.
Китапта Салауат Юлаев биографияһы, Емельян Пугачев етәкселегендә восстаниела ҡатнашыуы турыһында материалдар бирелә. Мостай Кәримдең «Салауат. Өн аралаш ете төш» драмаһы, Салауат Юлаевтың Эстлянд губернаһы Рогервик ҡәлғәһендә (хәҙәрге Палдиски ҡалаһында) һөргөндәге ваҡыты менән бәйле архив материалдары бирелгән.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Өлкәнең перспективаһы
28 мая 2018 года Авигдор Эскин в своей статье в Regnum высказался за упразднение ЕАО. Политолог, заведующий кафедрой журналистики и издательского бизнеса ДВФУ Виктор Бурлаков прокомментировал предложение следующим образом :
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
Китаптың баш битендә Эстония мәҙәниәт министры Урве Тийдус: « Таллин ҡалаһындағы “Ағиҙел” башҡорт мәҙәниәте йәмғиәтенең китап сығарыу башланғысын хуплайбыҙ. Китап Эстония халҡын тарихыбыҙҙың бер өлөшө менән таныштырасаҡ» ,-- тип яҙған.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Географияһы
Йәһүд автономиялы өлкәһе төньяҡ-көнбайышта — Амур өлкәһе, төньяҡ-көнсығышта — Хабаровск крайы, көньяҡта — Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сиктәш. Майҙаны - По своим природным и климатическим условиям автономная область принадлежит к одному из благоприятных уголков Дальнего Востока России. Её территория представлена двумя типами рельефа — горным и равнинным. Горные области — южная часть обширной Хингано-Буреинской горной системы, занимающая примерно половину всей площади области на севере и западе. Высшая точка — гора Студенческая (1421 м). Равнинная часть, простирающаяся на юге и востоке, представляет западную окраину Средне-Амурской низменности, над поверхностью которой возвышаются три хребта останцевого типа: хребет Даур (674), хребет Большие Чурки (831) и хребет Ульдура (630).
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
«„Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй“ китабы халҡыбыҙҙың аҫыл улының 25 йыл ғүмерен Рогервик ҡәлғәһендә үткәргән тетрәндергес яҙмышының изге аманаты булып, Балтиҡ диңгеҙе шауына, аҡсарлаҡтар тауышына ҡушылып, Салауатыбыҙҙың йөрәк сәләме булып башҡорт иленә тиҙҙән әйләнеп ҡайтыр. Милли батырыбыҙҙың һынмаҫ рухы булып ҡайтыр… Азатлыҡ рухы булып ҡайтыр!», — ти Флүзә Тимерғәзим ҡыҙы.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Географияһы
С юго-запада, юга и юго-востока на протяжении 584 км территория области омывается водами одной из величайших рек Евразии — Амура. Ширина русла у западных границ области (близ села Пашково) — 1,5 км, у восточных — 2,5 км. Амур покрыт льдом 5 месяцев — с конца ноября до двадцатых чисел апреля. Зимой толщина льда достигает 2 м, что позволяет осуществлять по реке грузовые и пассажирские перевозки. Навигация продолжается в среднем 180 дней. К бассейну Амура принадлежит ряд крупных (длиной более 10 км) и 1146 малых (длиной менее 10 км) рек — это Бира, Биджан, Биракан, Ин, Урми, Икура и другие. Общая протяжённость речной сети составляет 8231 км. Верховья рек Бира и Биджан служат нерестилищем для дальневосточной кеты.
Салауат Юлаев. Эстония хәтерләй
Китаптың тулыларнырылған икенсе баҫмаһы сыҡты.
Йәһүд автономиялы өлкәһе
Географияһы
Благоприятные почвенно-климатические условия, значительная продолжительность вегетационного периода, высокая годовая сумма положительных температур и обилие осадков в тёплый период года позволяют выращивать многие сельскохозяйственные культуры — зерновые и зернобобовые (в том числе сою и кукурузу), овощи, картофель, бахчевые. Важными отраслями сельскохозяйственного производства являются мясное и молочное животноводство, птицеводство.
Климаты
Климат умеренный, муссонный. Зима малоснежная и холодная (средняя температура января — от −19 °C на крайнем юге, в Амурзете до −25 °C в горах), лето тёплое и влажное. Значительное влияние на климат оказывает рельеф местности. В течение года выпадает 600—700 мм осадков, причём около 75 процентов осадков — в период с мая по сентябрь.
Флораһы һәм фаунаһы
Территорию области покрывают густые леса. Флора области включает в себя 1392 вида растений, в том числе более 200 медоносных, около 300 видов лекарственных, леса богаты ягодами, грибами и орехами. Из 1,7 млн га лесных угодий 165 тыс. га занято кедрово-широколиственными лесами, 250 тыс. га — елово-пихтовыми, 165 тыс. га — лиственничными, 347 тыс. га дубовыми. Запас древесины составляет 202 млн м³ (Государственный лесной реестр, 2009).