cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биохимия
Зарур химик элементтар
Тәбиғәттә күп таралған алюминий һәм титан күпселек организмдар өсөн зарур түгел. Тереклек өсөн мотлаҡ булған элементтар исемлеге юғары таксондарҙа бер үк түгел. Барлыҡ хайуандар дә өсөн натрий зарур булһа ла, ә ҡайһы бер үҫемлектәр унһыҙ ҙа тереклек итә ала.
Үҫемлектәр өсөн бор һәм кремний булыуы мотлаҡ, ә хайуандар өсөн мотлаҡ түгел (йәки ультрамикроскопик миҡдарҙа ғына).
Ни бары алты элемент ( макронутрииенттар, йәки органоген элементтар ) кеше организмыны массаһының  99%  тәшкил итә. Был элементтар углерод, водород, азот, кислород, кальций һәм фосфор. Был алты элементтан башҡа кеше организмы өсөн микроскопик күләмдә 19 элемент зарур : натрий, хлор, калий,магний, көкөрт, тимер, фтор, цинк, кремний, баҡыр, иод, бор, селен, никель, хром, марганец, молибден, кобальт, бром.
Биомолекулалар
Углеводтар, липидтар, аҡһымдар, Нуклеин кислоталары һәм уларҙың протеогликан, гликопротеин, липопротеин кеүек гибридтары — биохимия фәне өйрәнгән дүрт төп молекула булып тора. Күпселек биомолекулалар ябайыраҡ төҙөлөшлө биомолекулаларҙан торған полимер (макромолекула) булып торалар. Мәҫәлән, полисахарид ябай шәкәр молекулаларынан төҙөлгән, аҡһымдар аминокислоталарҙан төҙөлгән. Биологик полимерҙар күпселек осраҡта,төҙөлөшө биологик функцияға ярашлы комплекс барлыҡҡа килтерәләр й. Тере системаларҙың химик ҡатмарлылығы иерархияҙында макромолекулалар химик элементтар, функциональ төркөмдәр, ябай биомолекулаларға ҡарағанда юғарыраҡ торалар. Матдәләр алышыныу, күҙәнәк, күп күҙәнәкле организмдар һәм экосистема — иерархияның юғарыраҡ баҫҡысы.
Углеводтар
thumbnail|185px|[сахароза|[[Сахароза молекулаһы (глюкоза + фруктоза) сахарид барыҡҡа килтерә]] Углеводтар моносахарид тип аталған мономерҙарҙан торалар, мәҫәлән глюкоза (C6H12O6), фруктоза (C6H12O6), һәм дезоксирибоза (C5H10O4). Дисахарид молекулаһын синтезлағанда ике моносахарид молекулаһынан бер һыу молекулаһы барлыҡҡа килә. Полисахаридтар энергия туплаусы (үҫемлктәрҙә крахмал, хайуандарҙа гликоген) һәм төҙөлөш материалы булараҡ (мәҫәлән целлюлоза күҙәнәк тышсаһының төп компонеты, ә хитин түбән төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең, бәшмәктәрҙең һәм умыртҡаһыҙ хайуандарҙың (башлыса быуынтыҡ аяҡлы бөжәктәр һәм ҡыҫала һымаҡтарҙың) мөгөҙсә ташсаһының полисахариды булып тора.
Липидтар
Липидтар (майҙар), ҡағаҙә булараҡ бер (моноглицерид) йәки өс (триглицерид) май молекулаһы беркетелгән глицерин молекулаһы. Май кислоталары углеводород сылбыры оҙонлоғона һәм туйындырылыу дәрәжәһенә ҡарап (сылбырҙағы икеләтә бәйләнеш булыуы һәм иҫәбенә ҡарап) төркөмдәргә бүленә. Хайуандарҙа липидтар энергия туплаусы молекула булып хеҙмәт итәләр. Бынан тыш, уларҙың күҙәнәк сигналын һәм липофил молекулаларҙы тапшырыу функцияһы ла бар.
Аҡһымдар
Аҡһымдар, күп осраҡта макробиополимер тип аталған эре молекула булып тора. Амнокислоталар уларҙың мономерҙары булып торалар. Күпселек организмдар аҡһымды 20-гә яҡын төрлө аминокислоталарҙын синтезлау. Аминокислоталар бер-береһенән R-төркөмө булыуы менән айырылалар. Был төркөмдөң булыуы аҡһымға өс үлсәмле структураға уралыу өсөн бик мөһим. Амнокислоталар бер-береһе менән пептид бәйләнешкә инеп полипептид тигән оҙон сылбыр барлыҡҡа килтерәләр. Аминокислоталар эҙмә-эҙлеген сағыштырыу биохимиктарға аҡһымдың гомогенлығын билдәләргә мөмкинлек бирә.
Утчанка
Утчанка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колтымак №2914 йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Семилейка (Оло Кша ҡушылдығы)
Семилейка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягмун-Ягун
Ягмун-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Полиция дауаханаһы
Полиция дауаханаһы — медицина учреждениеһы, 1844 йылда   Гааз Федор Петрович инициативаһы менән  төйәкһеҙ, урамда ауырыусылар  өсөн төҙөлгән. Мәскәүлеләр уны Гаазовский тип йөрөтәләр
Тарихи адресы
Дауахана Кесе Ҡаҙна тыҡрығы, 5 адресы буйынса урынлашҡан
Бинаһы
Полиция дауаханаһы бинаһы граф  В. С. Нарышкин өсөн XVIII быуат  аҙағында —  XIX быуат башында төҙөлгән. Архитекторы билдәһеҙ, әммә ул М.Ф. Казаков уҡыусыһы булған тип иҫәпләнә. 1843 йылға тиклем усадьбала Тәрбиә йортоноң Ортопедия институты урынлаша, ул бинаны икенсе хужаһы П.Н. Ивашевтан һатып алған була. Гааздың полиция дауаханаһы бында 1844 йылда асыла.
Дауахана ихатаһында хәҙер 1909 йылда ҡуйылған П.Ф. Гааз һәйкәле  тора, скульпторы Н. А. Андреев.
Тарихы
Гааз иҫән сағында унда урамдарҙың иң ярлы халҡынан 30000 самаһы ауырыу дауалана алған. Гааз пациенттарҙы мотлаҡ үҙе ҡарап сыҡҡан. Дауаханаһы ярҙамға мохтаж булғандарҙың барыһына ла ярҙам иткәң: ҡарттарҙы һәм хәлһеҙҙәрҙе хәйриә йорттарына урынлаштырған, төйәкһеҙҙәр өсөн яңы ғаиләләр эҙләгән.
1910 йылда полиция дауаханаһы Александр III хөрмәтенә үҙгәртелә,  һәм шул ваҡыттан алып  «Александровка» тип йөрөтөлә. 1917 йылдан һуң ул Красносоветский тип атала. 1920 йылдан бында И. И. Мечников исемендәге йоғошло ауырыуҙар Институты була, 1924—1959 йылдарҙа дауахана бинаһында  Хеҙмәт гигиенаһы һәм профессиональ ауырыуҙар институты урынлаша. 1959 йылдан төп йортта Балалар һәм үҫмерҙәр гигиенаһының ғилми-тикшеренеү институты урынлаша, (башта АМН СССР, ә хәҙер РАМН).
Лыза-Ты-Вис
Лыза-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лызаю йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Панама
Пана́ма (República de Panamá ) рәсми исеме — Панама Республикаһы (исп. Republica de Panamá) — Үҙәк һәм Көньяҡ Американың Панама боғаҙында Кариб диңгеҙе һәм Тымыҡ океан араһында урынлашҡан президент идараһы формалы, дәүләт төҙөлөшө унитар һәм демократик режимлы дәүләт. Көнбайыштан Коста-Рика, көнсығыштан Колумбия менән сиктәш. Ерле индейҙар телендә был атама «балыҡ күп урын» тигәнде аңлата.
Баш ҡалаһы — Панама ҡалаһы. Рәсми тел — испан теле. Панама Коста-Рика, Уругвай һәм Чили менән бер рәттән (Кариб төбәгенең ҡайһы бер утраулы дәүләттәренән тыш) Латин Америкаһында иң демократик, коррупцияға бирелмәгән, хәүефһеҙ һәм бай илдәрҙең береһе һанала.
2012 йыл башында The New York Times гәзите, киләһе йылда барып күрергә зарур урындар исемлегендә, Панаманы беренсе урынға ҡуйҙы (икенсе урында — Хельсинки, өсөнсө урында — Мьянма).
Географияһы
Географик координаталары — 9 00 N, 80 00 W.
Климаты — диңгеҙ тропигы; юғары дымлылыҡ, болотло; майҙан ғинуарға тиклем — ямғырҙар миҙгеле, ғинуарҙан майға тиклем — ҡоро миҙгел. Рельефы текә тигеҙһеҙ, таулы һәм тигеҙлекле. Иң юғары нөктәһе — Чирики (Chiriqui) провинцияһында урынлашҡан Бару вулканы (volcan Baru) (3475 м).
Тәбиғи ресурстары — баҡыр, ағас, диңгеҙ продукттары, гидроэлектростанциялар төҙөргә мөмкинлек бар. Урмандар ил территорияһының 44 процентын биләй (2010).
Панама биләмәһендә көслө дауылдар һәм урман янғындары булғылай. Йылғалар ауыл хужалығы ҡалдыҡтары менән бысрана, был инде балыҡ ресурстарына зыян килтерә. Тропик урмандарҙы күҙәтеүһеҙ киҫеү ер деградацияһына килтерә, уңдырышлы тупраҡ ямғырҙар менән йыуыла, шулай уҡ Панама каналына зыян килә.
Климат
Панама территорияһында климат субэкваториаль, эҫе һәм дымлы. Температура тирбәлеүҙәре әҙ, яр буйҙарында уртаса айлыҡ температура 25—28 °C тәшкил итә. Көндәлек температура айырмаһы — 6 — 8 °C. Даими юғары сағыштырма дымлылыҡ (80 %). Тауҙарҙа, 700 метрҙан юғарыраҡта, уртаса айлыҡ температура 18 — 20 °C тиклем түбәнәйә. Тауҙарҙың төньяҡ битләүҙәрендә һәм Кариб диңгеҙе ярҙарында уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 2500 — 3500 мм тәшкил итә (яуым-төшөм йыл дауамында бик күп, апрелдән декабргә тиклем күберәк), көньяҡ-көнбайышта — 1500—2000 мм тиклем (ғинуар — март айҙарында миҙгел ҡоро).
Административ төҙөлөшө
Панама административ йәһәттән ун провинцияға (исп. provincias, берлек һанда — provincia) һәм өс автономиялы өлкәгә (комарка, исп.: comarca indígena) бүленгән.
Тағы ике комарка провинциялар составына инә һәм шуның менән иерархик яҡтан өйәҙҙәргә тиң (distrito).
Тышҡы сәйәсәте
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Америка дәүләттәре ойошмаһы, Берләшмәү хәрәкәте, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы.
Дәүләт ҡоролошо
Панама — унитар дәүләт. Конституция 1972 йылдың 11 октябрендә ҡабул ителә. Идара итеү формаһы — президент республикаһы. Дәүләт ҡоролошо төрө — демократик республика. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы — президент. Әлеге ваҡытта президент вазифаһын Лаурентино Кортисо биләй.
Министрҙар кабинеты Президент тарафынан тәғәйенләнә, Президент һәм вице-президент 5 йылға бер дөйөм һайлап алыу хоҡуғы менән һайлана.
Сәйәси партиялары
2019 йылдың май һайлауҙары йомғаҡтары буйынса Милли йыйылышта түбәндәге партиялар ҡатнаша: Милли йыйылышта ҡалған 5 урынды бойондороҡһоҙ сәйәсмәндәр биләй.
Илдә парламентта күрһәтелмәгән тағы бер нисә юридик партия һәм хәрәкәт теркәлгән.
Иҡтисады
Панама иҡтисады Панама каналын файҙаланыуға, шулай уҡ банк эшенә, страховка эшенә, ил флагы аҫтында судноларҙы теркәүгә һәм туризмға нигеҙләнә. Был тармаҡтар Панама тулайым эске продуктының өстән ике өлөшөн тәшкил итә, уларҙа эшләүселәрҙең яҡынса өстән ике өлөшө мәшғүл.
2012 йылда йән башына ЭТП — 15,6 мең доллар. (донъяла 63-сө урын).
Сәнәғәт эске тулайым продукттың яҡынса 17 процентын тәшкил итә (эшселәрҙең 18 проценты мәшғүл), ә ауыл хужалығы ЭТП-ның яҡынса 6 процентын тәшкил итә (эшселәрҙең 15 проценты мәшғүл).
Төп культуралары — банан, дөгө, кукуруз, кофе, шәкәр ҡамышы, йәшелсә; мал үрсетелә.
Тышҡы сауҙа
Экспорт — 3,06 миллиард доллар (2017 йылда) : нефть продукттары (21 %), гудрон (9,9 %), банандар (9,8 %), суднолар (5,1 %), шулай уҡ кофе, алтын, креветкалар һ.б. аҙыҡ-түлек тауарҙары.
Төп һатып алыусылар: Эквадор 28 %, Нидерланд — 9,8 %, Америка Ҡушма Штаттары — 8,1 %, Көньяҡ Корея — 4,3 %.
Импорт — 24,8 млрд доллар. (2017 йыл): сей нефть һәм нефть продукттары (33 %), машиналар эшләү продукттары (14 %), химик тауарҙар, шул иҫәптән дарыуҙар (12,7 %), транспорт саралары, шул иҫәптән суднолар (11,1 %), туҡымалар (5,8 %).
Төп тәьмин итеүселәр: Ҡытай — 24 %, АҠШ — 19 %, Колумбия — 10 %, Көньяҡ Корея — 6,6 %.
Аҡса системаһы
Панама валютаһы — бальбоа. Ул 1903 йылда, Колумбиянан айырылғандан һуң индерелә. Әммә ғәмәлдә бальбоа әҙ ҡулланыла. Панаманың үҙ тәңкәһе бар, әммә АҠШ доллары ҡағыҙ валюта сифатында ҡулланыла. Панамала 5 бальбоа номинациялы тәңкәләр, шулай уҡ 1 бальбоа һәм тағы ла вағыраҡтары һуғыла (1934 йылдан бальбоа курсы АҠШ долларына 1:1 нисбәтендә бәйләнгән).
Панама Латин Америкаһы илдәренән тәүгеләрҙән булып долларлаштырыу башлана; Һуңыраҡ Эквадор һәм Сальвадор долларға күсә.
Туризм
2010 йылда илгә 1,7 миллион турист килә, был иң юғары күрһәткес булып тора һәм 2009 йылдағынан 12 процентҡа артығыраҡ.
Халыҡ-ара аэропорты — Токумен.
Халҡы
Халыҡ һаны — 4,2 млн (2020 йыл).
Йыллыҡ үҫеш — 1,5 % (тыуым — бер ҡатын-ҡыҙға 2,5 бала).
Иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтороу — 1 % (донъяла 53-сө урын, 2007 йыл баһаһы буйынса), 20 000 кеше.
Тыуым — 20,18 % (донъяла 96-сы урын), үлем — 4,66 % (донъяла 196-сы урын), сабыйҙар үлеме — 1000 яңы тыуған сабыйға 12,67 (139-сы урын), ғүмер оҙонлоғо — 77,25 йыл (ирҙәр өсөн 74,47 йәш), ҡатын-ҡыҙҙар — 80,16 йыл).
Ҡала халҡы — 73 %.
Халыҡтың уртаса тығыҙлығы 48,5 км2/кеше тәшкил итә (2013 йыл).
Америка диаспораһы
Панамалыларҙан айырым рәүештә американдарҙы — Панама каналы зонаһында даими нигеҙҙә йәшәгән АҠШ граждандарын ҡарарға кәрәк. Уларҙың яҡынса 75 проценты — АҠШ Ҡораллы Көстәренең хәрби хеҙмәткәрҙәре (армия, хәрби һауа көстәре, хәрби-диңгеҙ флоты һәм диңгеҙ пехотаһы). Американдар ғаиләләре менән махсус рәүештә төҙөлгән ҡалаларында, урындағы халыҡ менән бәйләнеш булдырмайынса тиерлек, (шәхси административ органдары, полицияһы һәм башҡа муниципаль, коммуналь хеҙмәттәре, мәктәптәре, сиркәүҙәре, магазиндары, күңел асыу учреждениелары һ.б. була) айырым йәшәй. Күп тиҫтәләгән йылдар эсендә панамоамерикан субэтник тибы («200%-лы американдар») барлыҡҡа килә. Ошоға бәйле Панамала Америка хеҙмәткәрҙәренең ғаилә ағзалары өсөн киң таралған күренеш — бер нисә тиҫтә йыл йәшәү осоронда улар испанса бер һүҙ ҙә аңламай.
Телдәре
Испан теле — рәсми), француз телендә халыҡтың 18, инглиз телендә 14 проценты һөйләшә). Күп кенә панамалылар бер нисә телдә һөйләшә.
Дине
Католиктар ил халҡының 75 % — 85 % тәшкил итә, протестанттар — 15 проценттан 25 процентҡа тиклем. Протестанттар Алла Ассамблеяһына (Ассамблея Бога), Протестант Епископ сиркәүенә, Етенсе көн Адвентистары сиркәүенә (церковь Адвентистов Седьмого Дня), баптистарға, методистарға бүленә. Халыҡтың яҡынса 2 % — баһаи (бахаизм), 1,31 % -ы — Йәһүә шаһиттары (Свидетелей Иеговы), 1,1 % -ы мормондар динен тота.
Мәғариф
2016 йылда илдә грамоталылыҡ кимәле — 94 %. Панама ошо күрһәткес буйынса Үҙәк Америка төбәгендә алдынғы урында тора. 2007 йылда белем биреү индексы 0,888 тәшкил итә, был юғары күрһәткес.
Илдә 100 мең самаһы студент уҡый (йәштәр 88 юғары уҡыу йортонда уҡый).
Төп юғары уҡыу йорттары:
Панама университеты Панама технология университеты Көнбайыш яр буйы университеты Латин университеты Үҙәк Америка политехник университеты Санта Мария ла Антигуа университеты
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы — SERTV, үҙ эсенә TVN, SERTV Canal 11 телеканалдарын, Radio Nacional de Panamá, Nacional FM, Cristol FM радиоканалдарын, «Radio Panamá Internacional» халыҡ-ара радиоканалын ала.
Илдә мәғлүмәттәрҙе һаҡлау буйынса мотлаҡ закондар юҡ.
Мәҙәниәте
Панаманың мәҙәниәте Панамаға испандар индергән Европа музыкаһынан, сәнғәтенән һәм йолаларынан барлыҡҡа килә. Гемонистик көстәр Африка һәм индеец мәҙәниәттәрен Европа мәҙәниәте менән берләштереүсе гибрид формалар барлыҡҡа килтергән. Мәҫәлән, тамборито — африка ритмдары, темалары һәм бейеү хәрәкәттәре менән испан бейеүе. .
Фольклор һәр төбәктә төрлөсә һәм типик костюм, юбка, традицион ризыҡ һәм аш-һыу, шулай уҡ музыка һәм бейеүҙәрҙән тора.
Спорт
Панама спортсылары 1928 йылда Олимпия уйындарында тәүге тапҡыр сығыш яһай.
Ҡораллы көстәре
Илдә даими армия юҡ. "Республиканың йәмәғәт көстәре"нә түбәндәгеләр инә:
Ҡораллы хәрбиләштерелгән формированиеларҙың дөйөм һаны яҡынса 12 000 кеше тәшкил итә (шуларҙың 11 меңе — милли полиция көстәре).
Кесе Карыгем
Кесе Карыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға ТюгҮрек йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Женева
Женева (Genève, франкопров. Geneva , Genf, Ginevra, романш. Genevra ) — Швейцариялағы ҡала. Баш ҡалаһы шул уҡ исемдәге Швейцарияның көньяҡ-көнбайыштағы, дәүмәле буйынса икенсе иң эре ҡалаһы. Француз телле Женева кантонының административ үҙәге һәм шул уҡ исемдәге коммуна. Женева күле буйында урынлашҡан.
2017 йылда 201 мең кеше йәшәгән. Сит ил граждандары халыҡтың 48 % тәшкил итә. «Оло Женева» сик буйы агломерацияһы сиктәрендә 915 мең кеше йәшәй. 2014 йылда йәшәү өсөн иң яҡшы ҡала тип таныла.
Ҡалала күп һанлы халыҡ-ара ойошмаларҙың, шул иҫәптән БМО-ның Европа бүлексәһенең, Ҡыҙыл Тәре, ВТО, ВОЗ, ЦЕРН, 1946 йылға тиклем — Милләттәр Лигаһы штаб-фатирҙары урынлашҡан. Женева шулай уҡ донъя финанс үҙәге булып тора. Ҡала янында Оло адронлы коллайдер урынлашҡан. Базель, Нью-Йорк һәм Страсбург менән бер рәттән Женева-абруйлы халыҡ-ара ойошма урынлашҡан һәм ниндәй ҙә булһа илдең баш ҡалаһы булмаған донъяның күп булмаған ҡалаларының береһе.
Рона йылғаһы ҡаланы ике өлөшкә бүлә. Төп иҫтәлекле урын — фонтан бейеклеге 147 метр.
Тәүге тапҡыр Юлий Цезарь кельттарҙың Генава биләмәһе тип б.э.т. I быуатта телгә ала Урта быуаттарҙа төрлө европа дәүләттәре хакимлығы аҫтында була. XVI быуатта Реформация үткәрелә, XVIII—XIX быуаттар сигендә Наполеон Францияһы составында була. 1815 йылдан кантон сифатында Швейцария составына инә.
Этимологияһы
Ҡала латин текстарында (Галлия һуғышы тураһында яҙмалар) Genava әйтелешендә телгә алына, бәлки, genu (бөгөл) тигән һүҙҙән яһалған кельт топонимынан алынғандыр, йәғни, бормалы йылға йәки эстуарий.
Урта быуаттарҙағы Женева графлығы урта быуат латин телендә pagus major Genevensis йәки Comitatus Genevensis (шулай уҡ Gebennensis) булараҡ билдәле. 1400 йылдан һуң Савойяның Женева провинцияһы, Реформациянан һуң урын Женева епархияһы булып китә.
Ó (латин хәрефе)
Ó, ó — латин хәрефе. Был хәреф фарер, венгер, исланд, кашуб, поляк, чех, словак һәм лужи әлифбаларында ҡулланыла.
Был хәреф шулай уҡ каталан, ирлан, окситан, португаль, испан һәм вьетнам телдәрендә о хәрефенең варианты итеп һәм инглиз телендә ҡулланыла.
Оло Мәйгәште (Ҡағы ҡушылдығы)
Оло Мәйгәште (Большая Майгашта) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡағы йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнбайыш Гат тауҙары
Көнбайыш Гат тауҙары (पश्चिमी घाट), Сахьядри (सह्याद्रि) — Һиндостандың көнбайышындағы тауҙар теҙмәһе. Ул Декан яҫы таулығының көнбайыш сиге буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан һуҙыла, ул яҫы таулыҡты Ғәрәбстан диңгеҙенең тар ғына яр буйы тигеҙлегенән айырып ята. Тауҙар теҙмәһе Гуджарат һәм Махараштра сигендә, Тапти йылғаһынан көньяҡтараҡ башлана, Махараштра, Гоа, Карнатака, Тамилнад һәм Керал штаттары аша яҡынса 1600 километр үтеп, Каньякумарҙа, Һиндостандың көньяҡ сигендә тамамлана. Көнбайыш Гат тауҙарының яҡынса 60 проценты Карнатакта урынлашҡан.
Тауҙар 60 000  км² ерҙе биләй, уртаса бейеклеге — 1200 м, иң бейек нөктәһе — Анай-Муди (2695. м.).
Геологияһы
Көнбайыш Гат тауҙары тулы тауҙар теҙмәһе түгел, ә Декан платоһының шылған ситенән ғибәрәт. Моғайын, улар 150 млн йыл самаһы элек ғәйәт ҙур Гондвана континенты тарҡалып бүлгесләнгән осорҙа формалашҡандыр. Майами университеты геофизиктары Баррен менән Хариссон, Һиндостандың көнбайыш ярҙары Мадагаскарҙан кителеп төшкәс, 100 млн йылдан алып 80 миллион йылға тиклем элек барлыҡҡа килгән тип фаразлай. Кителеп төшкәндән Һиндостан яҫы таулығының ярымутрау өлкәһе хәҙерге Реюньон районында ағып йөрөй (21°06' ю. ш., 55°31' в. д.). Ер аҫтынан эре лаваларҙың атылыуы Декан яҫы таулығын барлыҡҡа килтергән. Шулай итеп, Һиндостан уртаһында киң базальт ҡатламы булған яҫы таулыҡ хасил була. Ошо янартау процестары Көнбайыш Гат тауҙар теҙмәһенең төньяҡ өлөшөндә көмбәҙгә оҡшаш түбәләрҙе булдыра. Тау нигеҙендә ятҡан ҡая таштар бынан 200 млн йыл элек формалашҡан. Ҡайһы бер урындарҙа уларҙы күрергә мөмкин, мәҫәлән Нилгирила.
Базальт — төп тау тоҡомо, ул 3 км тәрәнлектә лә осрай. Башҡа тоҡомдарҙан чарнокит, гранит гнейс, хондалит, гранулит,эзбизташ ҡушылмалары булған гнейс, тимер мәғдәне, долерит һәм анортозиттар ҙа осрағылай бында. Көньяҡ убаларҙа шулай уҡ латерит һәм боксит ятҡылыҡтары ла бар.
Тауҙары
Көнбайыш Гат тауҙары төньяҡтағы Сатпур тауынан Гоа, Карнатака аша көньяҡҡа Керал һәм Тамилнадҡа үтә. Төньяҡта башланған ҙур Сахьядри тауҙар теҙмәһендә тау станциялары бик күп. Кесе тауҙар теҙмәһе араһында Кардамонов, Нилгиря, Анаймалай һәм Керал менән Тамилнадта Палани тауҙарын атап үтергә була. Һиндостандың иң бейек нөктәһе (2695 . м.) Көнбайыш Гхата тауҙарында Гималай — Анай-Мудинан көньяҡтараҡ ята.
Кералда Палгхад ҡалаһы янында Көнбайыш Гаттың иң көньяҡтағы өлөшөн системаның төньяҡ өлөшөнән айырып торған киң Палаккад үткәүеле урынлашҡан.
Йылғалары
Көнбайыш Гат тауҙар теҙмәһендә Һиндостандың байтаҡ йылғалары башлана. Көнбайыштан көнсығышҡа Бенгал ҡултығына табан аҡҡан Кришна, Годавари һәм Кавери көнсығыштан көнбайышҡа, шулай уҡ, көнбайыш, көнсығыш һәм Ғәрәбстан диңгеҙҙенә табан юлланған Карамандың шишмә башы шунда. Махараштрала һәм Кералда һыуһаҡлағыстар төҙөлгән.
Климаты
Көнбайыш Гат тауҙарының дымлы һәм тропик климаты бейеклеккә һәм экваторҙан ниндәй алыҫлыҡта ятыуына бәйле. Төньяҡта 1500 метрҙан ашыу һәм көньяҡта уртаса 2000 метрҙан ашыу бейеклектә климат уртаса.
Бында уртаса температура +15°С, ҡышын урыны менән температура 0°С градусҡа тиклем төшә. Һыуыҡ осор иң дымлы көндәргә тура килә.
Тауҙар ямғыр алып килгән көнбайыш муссон елдәрен ҡаплап тора, шуға ла тауҙарҙа яуым-төшөм күп була, айырыуса көнбайыш битләүҙә. Ҡуйы урмандар ҙа был өлкәлә яуым-төшөмдөң күплегенә килтерә. Йылына 3000-4000 мм яуым-төшөм яуа.
Флораһы һәм фаунаһы
Көнбайыш Гат тауҙарында бай биологик төрлөлөк күҙәтелә, эндемик төрҙәр ҙә бар.
130-ҙан ашыу төр һөтимәр, 180-ләп төр ер-һыу хайуаны, 500-ҙән ашыу төр ҡош ошо тауҙарҙы төйәк иткән. Һыу ятҡылыҡтарында йөҙгә яҡын төр балыҡ иҫәпләнә. Эндемик төрҙәрҙән вандер, сәнскеле соня, нилгирий тары, Nasikabatrachus sahyadrensis, көньяҡ һинд әрмәндеһе һәм башҡаларҙы бында осратып була. Шуныһы ҡыҙыҡ, тауҙа йәшәгән һыу хайуандары төрөнөң яҡынса 80 процентын башҡа ерҙә бөтөнләй юҡ..
Флораһы ла бик бай: бында 5000-дән ашыу төр сәскәле үҫемлектәр үҫә.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы (8 апрель 1963 йыл) — Рәсәй еңел атлеты-йүгереүсе, донъя һәм Европа чемпионы. Халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1992), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2000).
Тәйрүк быуаһы
Тәйрүк быуаһы  — Ишембай ҡалаһының яһалма һыу ятҡылығы, уның төньяҡ өлөшөндә, Көҫәпҡол биҫтәһе янында урынлашҡан. Тәйрүк мәҙәниәт һәм ял паркы биләмәһендә, Тәйрүк аръяғы урман  паркы эргәһендә урынлашҡан. Тәйрүк йылғаһы буйындағы ике яһалма ҡоролманың береһе булып тора (икенсеһе — Татьяновка быуаһы). Йәйге осорҙа ҡала халҡына ял итеү һәм баҡсасылыҡ ширҡәттәре өсөн ҡулланыла.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
Нурзиә Яхъя ҡыҙы Баһманова 1963 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Рәтамаҡ ауылында тыуған.
Тәйрүк быуаһы
Тарихы
Тәйрүк быуаһын ҡороу Ишембай ҡалаһын төҙөү генераль планында ҡарала, уға ярашлы һыу ятҡылығы яңы мәҙәниәт һәм ял паркының бер өлөшө булып китергә тейеш. 1959 йылда барлыҡҡа килгән Тәйрүк быуаһы иң тәүге һәм иң ҙур ҡала һыу ятҡылығы иҫәбенә инә. 1970 йылдарҙа быуа биләмәһен һәм уның тирә-яғын үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына әйләндереү планлаштырыла, ә А. Матросов исемендәге үҙәк ял һәм мәҙәниәт паркы үҙенең статусын юғалтырға тейеш була. Элек баш ҡала халҡының төп ял итеү урындарының береһе булған. Ярымутрауҙа кәмә станцияһы булған, катамаран, кәмәләр прокатҡа бирелгән. Пляж зонаһында верандалар, сисенеү өсөн бүлмәләр, сауҙа павильондары, бәүелсәктәр, эсәр фонтанчиктар, эскәмйәләр, урналар һәм башҡа объекттар булған. Балалар өсөн һыу инә торған урында бәләкәй тау, ә пляждың икенсе яғында вышка булған. 1980-се йылдарҙа колхоздарҙың фермалары урынлаштырылыу, колхоз малы йылға буйында көтөлөү, яҡын-тирәләге баҫыуҙарҙы химик матдәләр менән эшкәртеү сәбәпле йылға һыуы бысрана, экология һәм санитария-гигиена талаптарына яуап бирмәй. Быуалағы пляж ябыла, йылғала һыу инеү рөхсәт ителмәй башлай.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
Ленин орденлы Дәүләт физик культура институтының (ГЦОЛИФК) тренерлыҡ факультетын ҡыҙыл дипломға тамамлай. Уҡығанда Ленин степендияһы ала, Мәскәү вуздары студенттарының философия буйынса фәнни конференцияһында еңеүсе була.
Тәйрүк быуаһы
Тарихы
2002 йылда быуала фонтан асыла, ул артабанғы йылдарҙа һүтеп алына. Оҙаҡ ваҡыт һыу ятҡылығы хужаһыҙ хәлдә була.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
Спорттағы һөнәре: марафонсы һәм ультрамарафонсы (100 км).
Тәйрүк быуаһы
Тасуирлама
Йәйге осорҙа быуа эшләй. Көйләүсе шлюзы менән быуа, пляж зонаһы, утрау бар.
Баһманова Нурзиә Яхъя ҡыҙы
Биографияһы
Рәсәй спортсылары араһынан 100 саҡрымға йүгереү буйынса беренсе бөтә донъя чемпионы Cool Running :: A Conversation With 100 Km USA Team Members Jim Garcia and Kevin McGovern.
Мәскәүҙә йәшәй. Кейәүҙә. Улы — Шведов Павел, ҡыҙы — Шведова Ярослава Вячеславовна, профессиональ тенниссы, 2008 йылдан Ҡаҙағстан өсөн сығыш яһай.
Турку синагогаһы
Турку синагогаһы (фин. Turun synagoga Åbo synagoga) — Турку ҡалаһында йәһүдтәрҙең культ бинаһы,  Финляндияның Хельсинки ҡалаһындағы синагоганан тыш икенсе.
Тарихы
1858 йылға тиклем христианлыҡты алмаған йәһүдтәргә Финляндияла йәшәү тыйылған була. Тыйыу 1858 йылдан хеҙмәтте тамамлаған йәһүд-хәрби хеҙмәткәрҙәр һәм Финляндияла йәшәгән матростарға ҡағылмай.
Александр II үлгәндән һуң 1886 йылғы Финляндияның Сенаты ҡарары менән йәһүдтәрҙең хәле ҡатмарлаша, уның буйынса 1858 йылғы элекке тәртип юҡҡа сыға һәм рөхсәт ваҡытлыса йәшәү төрө менән алмаштырыла, ул губернаторҙың махсус рөхсәте менән ҡалала тик алты ай ғына йәшәргә хоҡуҡ бирә.
1888 йылда Туркунан 12 йәһүд ғаиләһен ситкә сығарыу тураһында ҡарар сығарыла (Выборгтан 52 йәһүд ғаиләһенән 34 йәһүд ғаиләһе һөрөлә). Һөрөлгән ғаиләләрҙең өлөшө АҠШ-ҡа, башҡалары  Фәләстинға күсеп китә.
1917 йылда (1918 йылда закон менән раҫланған) Финляндия Европа дәүләттәре араһында беренсе булып илдә йәшәгән йәһүдтәргә тулы граждандар хоҡуғын бирә.
Туркулағы синагога бинаһы архитекторҙар  Август Кроок һәм Йохан Ескил Хиндерссон проекты буйынса 1912 йылда  банк заемы иҫәбенә төҙөлә.
Барабан менән дүрт бағанала торған һәм көмбәҙле ике ҡатлы кирбес бина әлеге ваҡытта Финляндияның тарихи-мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелгән.
Яңы Соҡор
Яңы Соҡор (Новочукурово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 98 кеше. Почта индексы — 452832, ОКАТО коды — 80250810006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Әри йылғаһы (Беүә йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан ауыл.
Ауыл тарихы
Ауылға 18 быуат аҙағында Бөрө өйәҙе Ирәкте улусы Соҡор ауылы (хәҙерге Иҫке Соҡор ауылы) башҡорттары ерҙәрендә нигеҙ һалына. , 1775 йылға тиклем ауыл иҫәпләнмәй. Яңы Соҡор ауылы исеме үк белдереп тора. 1795 йылғы ревизия ауылда 8 йортта 20 ир-ат һәм 18 ҡатын-ҡыҙ йәшәй тип теркәгән. Халыҡтың һәммәһе лә аҫаба башҡорт булған. Ауыл киләсәктә лә бер милләтле халыҡ булып һаҡланған. Мәҫәлән, 1811 йылда - 39, 1816 йылда - 45, 1834 йылда - 87, 1850 йылда - 105, 1859 йылда - 171, 1870 йылда - 206, 1920 йылда 482 башҡорт йәшәгән.
Фридрих Акель
Фридрих Акель (Friedrich Akel; 5 сентябрь 1871 йыл), Халлисте,  — 3 август 1941 йыл, ) — Эстония дәүләт эшмәкәре, дипломат, табип.
Белеме
Юрьевск унивеситетында медицина өйрәнә (хәҙерге Тарту) университеты (1892—1897), Берлинда, Прагала һәм Лейпцигта (1899—1901) стажировка үтә, күҙ табибы.
Табип
Юрьевск университетының клиникаһында ассистент була, Рига офтальмология клиникаһында табип Варшавала Уяздов госпиталендә табип. 1902—1904 йылда — күҙ табибы. 1905—1912 йылдарҙа Ревелдә (артабан — Таллин) күҙ табибы. Табип фронтта була. 1904—1905 йылдарҙа рус-япон һуғышында табип. 1907 йылда — эстон табиптарының шәхси клиникаһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Таллин ҡала думаһының рәисе, почетлы мировой судья була.
Дипломат һәм сәйәсмән
Төньяҡ- Балтик табиптар берләшмәһенең һәм Таллин халыҡ мәғарифы йәмғиәтенең ағзаһы булып тора. «Калев» спорт йәмғиәтенең рәисе. Таллин ссуда-һаҡлыҡ ширҡәтенең ағзаһы һәм рәисе, һуңынан таллин Krediitpank (Кредитбанктың) ағзаһы һәм рәисе. 1920—1922 йылдарҙа — Эстония инжил лютеран сиркәүенең донъяуи консистория вице-президенты. 1922—1923 йылдарҙа — Финляндияла Эстония илсеһе. 1923—1924, 1926—1927, 1936—1938 — сит ил эштәре министры. 1924 йылдың 26 мартынан 16 декабренә тиклем — дәүләт аҡһаҡалы (дәүләт башлығы), ул был вазифаны биләгән осорҙа коммунистар дәүләт түңкәрелеше башҡарырға маташалар. (1924 йылдың 1 декабре), әммә был уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Акель хөкүмәте ағзаларының береһе — Карл Карк юл бәйләнеше министры — үлтерелә, ә дәүләт аҡһаҡалы үҙе тере ҡала.
1928—1934 йылдарҙа — Швеция һәм Данияла илсе, 1934—1936 йылдарҙа — Германия һәм Голландияла илсе. Рийгикогуның (парламент) икенсе, өсөнсө һәм алтынсы саҡырылыш ағзаһы була. 1924—1931 йылдарҙа — Эстон олимпия комитеты рәйесе, 1927—1932 йылдарҙа — Швеция Халыҡ-ара олимпия комитеты ағзаһы.
Вафат булыуы
1940 йылдың 17 октябрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына, 1941 йылда атыла.
Чубуклинка
Чубуклинка — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шумышка йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Колизей
Колизей ( "бик ҙур" һүҙенән) йәки Флавий амфитеатры  — Боронғо Римдағы архитектура ҡомартҡыһы, амфитеатр; боронғо заманда төҙөлөп беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған мәшһүр ҡоролма. Травертин менән биҙәлгән.
Римдағы Эсквилин, Палатин һәм Целиев ҡалҡыулыҡтарының уйпатлығында урынлашҡан.
Төҙөлөш тәүшарты
Колизей тарихы 68 йылдан башлана, был ваҡытта ун дүрт йыл буйы сикләнмәгән власть менән хакимлек итеүсе Неронды, хыянат итеүсе проториан гвардияһы һәм хөкөм итеүсе сенат, Рим янындағы виллала үҙ-үҙенә ҡул һалырға мәжбүр итә. Нерондың үлеме ун һигеҙ айлыҡ граждандар һуғышына сәбәпсе була, һуғыш 69 йылда тамамлана. Һуғышта Тит Флавий Веспасиан еңеп сыға, беҙҙең көндәрҙә уны Веспасиан тип йөрөтәләр.
Император булғансы Веспасиан66 йылда башланған йәһүдтәр восстаниеһын баҫтыра. Бынан һуң, Нерон һәм граждандар һуғышы сарыф иткән дәүләт финанстарын тәртипкә килтереү өсөн бай бай көнсығыш сигендә Веспасиан менән Тит һалым йыя. 71 йылда улар йәһүдтәрҙе еңеүҙе байрам итеү өсөн Римгә әйләнеп ҡайта.
Веспасиан император булып алған, үҙенән алдан килеүсе Нерон тураһында хәтерҙе юҡҡа сығарып, Рим үҙәген реконструкциялап үҙ культын булдыра. Бер хәл ителмәгән мәсьәлә ҡала: Рим үҙәгендә эргәһендәге паркы менән 120 гектар ер биләгән Алтын йорт тип аталған Нерон һарайы менән нимә эшләргә. Веспасиан был урында империя учреждениеларын урынлаштырырға, йорт янындағы күлде күмергә, уның урынына халыҡ күңел асһын өсөн амфитеатр төҙөргә ҡарар итә. Нерон файҙаланған ерҙә амфитеатр төҙөп халыҡҡа тапшырыу яҡшы уйланған ҡарар була.
Амфитеатр төҙөлөшө
Император Веспасиан йәһүдтәрҙе еңгәс амфитеатр төҙөй башлай. Амфитеатр һуғыштан һуң килгән табышты һатыу аҡсаһына төҙөлгән тип иҫәпләнә.
Иудеяла ҡулға алынған 100 мең тотҡон ҡол итеп Римға килтереле. Ҡолдар карьерҙан таш сығарыу һәм 20 миль алыҫлыҡҡа Римға ташыу кеүек ауыр эштә файҙаланылалар. Колизей төҙөлөшөндә професиональ төҙөүселәр, инженерҙар, художниктар, декораторҙар командаһы ҡатнаша.
Амфитеатр төҙөлөшө император Тит хакимлек иткән осорҙа 80 йылда тамамлана. "Тамашалар китабы"нда императорҙы Цезарь тип атап Мапциал былай тип яҙҙы:
Колизей Боронғо Римда
Колизей асыу тантанаһында төрлө уйындар үткәрелә; был турала Светоний яҙа :
Тәүҙәрәк Колизей төҙөүсе император нәҫеле исеменән Флавий амфитеатры тип атала, хәҙерге (, Colosaeus, Colosseo) исеме, VII быуаттан башлап, уның ғәйәт ҙур булғаны өсөн йәки уның эргәһендә, Нерон төҙөткән, ғәйәт ҙур статуя булған өсөн тағылған.
Римда йәшәүселәр һәм ҡунаҡтар өсөн Колизей оҙаҡ ваҡыт күңел асыу урыны була, бында гладиаторҙар һуғышы, йәнлектәрҙе һөсләтеү, диңгеҙ бәрелештәре кеүек тамашалар күрһәтелә.
Императоре Макрин дәүерендә 217 йылда Колизей янғындан көслө зыян күрә, һәм Александр Север указы менән реставрациялана. 248 йылда император Филипп Римдың мең йыллығын Колизейҙа үткәрә. Гонорий 405 йылда, ул заманда өҫтөнлөк алған, христианлыҡ рухы менән килешмәй тип гладиатор һуғыштарын тыя. Әммә хайуандарҙы һөсләтеү уйындары Теодорих үлгәнсе дауам итә. Шунан һуң Флавий амфитеатрына аяныслы ваҡыт етә.
Колизей Урта быуаттарҙа һәм Яңы быуатта
1349 йылға Римдағы ер тетрәүҙә Колизейҙың көньяҡ өлөшө емерелә. Бынын һуң төҙөлөш өсөн таш сығарыу урыны итеп ҡарай башлайҙар, ватылмаған урынынан да таш ватып алып башҡа төҙөлөштә ҡулланы башлайҙар. Шулай итеп, XV һәм XVI быуаттарҙа Рим папаһы Павел венециан һарайы өсөн, кардинал Риарио — канцелярия һарайы (Cancelleria), Павел III — палаццо-Фарнезе һарайы төҙөү өсөн таш ала. Шулай булыуға карамаҫтан, амфитеатр йәмһеҙленһә лә, уның ҙур өлөшө һаҡланып ҡала. Сикст V кейеҙ фабрикаһы итеү өсөн нийәтләнә, ә Климент IX Колизейҙы селитра эшләү заводына әйләндерә.
XVIII быуат уртаһында папалар боронғо төҙөлөш сәнғәтенә ыңғай ҡарай башлай, Бенедикт XIV (1740-58) уны һаҡлау яғында була. Ул Христостың дәртле рухына бағышланған урып тип, ҡаны ҡойолған христиан ыҙа сигеүселәре хөрмәтенә арена уртаһына ҙур тәре ҡуйырға, Голгофта еңеү билдәһе итеп тирә яғына алтарь ҡуйҙырта. 1874 йылда был тәре һәм алтарь Колизейҙан алып ташлана. Бенедикт XIV-нәң һуң килеүсе папалар, айырыуса Пий VII һәм Лев XII ҡоролманың һаҡлау хәстәрлеген күрә, бинаны һаклау өсөн эстән нығытмалар эшләтә. Пий IX эстәге баҫҡыстырҙы йүнәтеү хәстәрлеген күрә.
Бөгөнгө көндә Колизей һаҡлана, ватылған таштары мөмкин ҡәҙәр урынына ҡуйылған. Арена урынында ҡаҙыу эштәре аҫтында кешеләрҙе һәм хайуандарҙы сығарыу өсөн подвалы булыуын күрһәтте. Быуаттар буйы кисергән михнәттәргә, емерелеүҙәргә, элекке тышҡы һәм эске биҙәлеше бөтөүгә ҡарамаҫтан, Колизей бөгөн дә үҙенең ҡырыҫ бөйөклөгө менән һоҡландыра.
Ямғыр һыуы үтеп инеүе, атмосфера бысраныуы (күберәк автомобиль төтөнө менән) һәм ҡала транспорты йөрөүҙән вибрация нәтижәһендә Колизей хәле бөгөн киҫкен хәлдә.
Хәҙерге көндә Колизей Рим символына һәм туристар килә торған урынға әүрелде. XXI быуатта 2007 йылдың 7 июлендә тауыш биреү буйынса Колизей Донъяның 7 Яңы мөғжизәһе тип танылды.
Колизей архитектураһы
Римдың башҡа амфитеатрҙары кеүек үк Флавий Амфитеатры эллипс формаһында төҙөлгән, эсенде шулай уҡ эллипс формаһында арена, арена тирәләй ҡулса буйлап тамашасылар өсөн урын ҡуйылған. Башҡа ҡоролмаларҙан Колизей үҙенең ҙурлығы менән айырылып тора. Был иң ҙур амфитеатр: тышҡы эллипс оҙонлоғо 524 м, эллипстың ҙүр күсәре — 187,77 м, бәләкәй күсәре — 155,64 м, арена оҙонлоғо — 85,75 м, киңлеге 53,62 м; стеналар бейеклеге — 48—50 метрға тиклем. Эсенә 50 меңгә тиклем тамашасыны һыйҙырған. Флавий амфитеатры 13 метр ҡалынлығындағы фундамент өҫтөндә төҙөлгән.
Колизей стеналары Тиволи ҡалаһы эргәһендә алынған эре таштарҙан һәм блоктарҙан төҙөлгән. Блоктар барлығы 300 тонна ҡорос бәйләүестәр менән нығытылған, эске биҙәү өсөн урындағы туф һәм кирбес ҡулланылған. 80 инеү-сығыш юлы булған. Тамашысылар 15 минут эсендә залды тултыра алған һәм бушата алған.
Тамашасылар өсөн урындар
354 йылға Хронограф буйынса амфитеатр 87 000 кеше һыйҙырған, әммә хәҙерге иҫәпләүҙәр буйынса Колизей 50 000 кешене һыйҙыра ала. Рәттәр кешенең дәрәжәһе һәм ҡатламына ҡарап бүленгән. Арена яҡшы күренгән урындар император һәм весталдар өсөн тәғәйенләнгән. Шул уҡ кимәлдә сенаторҙар урын алған, уларға үҙҙәре менән ултырғыс алып килергә рөхсәт ителгән. Ҡайһы бер урындарҙа V быуаттағы сенаторҙарҙың исемдәре сыйып яҙылған. Сенат кимәленән өҫтәрәк рәттә Боронғо Римдың өҫтөнлөклө ҡатламы — һыбайлылар урын алған, уларҙан өҫтәрәк Рим граждандары өсөн рәттәр ҡуйылған. Улар ике категорияға бүленгән: хәлле граждандар һәм әҙ тәьмин ителгән ярлы граждандар.
Һуңыраҡ, император Домициан хакимлек иткән заманда ярлы граждандар, ҡолдар һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсон, иң бейектәге рәт төҙөлгән.
Йыш ҡына баҫып ҡарай торған урындар булған. Бынан тыш, ҡәбер ҡаҙыусыларға, актёрҙарға һәм элекке гладиаторҙарға Колизейға инеү тыйылған булған.
Колизей образы
Эйфель башняһы Париж символы, «Биг-Бен» — Лондон символы, Мәскәү Кремленың Спасс башняһы — Мәскәү символы, Пиза башняһы — Пиза символы, Карл күпере — Прага символы булған кеүек Колизей ҙа донъялағы иң мөһәбәт ҡоролма булараҡ Рим символына әйләнде. Карталарҙы Римды Колизей рәсеме менән күрһәтәләр.
Гладиаторҙар тураһында фильмдар Колизейҙа төшөрөлмәй, сөнки киноға төшөү өсөн бик насар һаҡланған. Колизей урынына ҙурлығы буйынса икенсе урында булған Тисдре ҡалаһындағы Марк Антоний Гордиан амфитеатрында (Эль-Джем, Тунис) төшөрәләр.
Ахилл
Ахилл (һ. б.-греч. Ἀχιλλεύς ; греч. Αχιλλέας ; Achilles) — боронғо гректарҙың мифтарында иң ҡыйыу батырҙарҙың береһе, Агамемнон Трояға ҡаршы ойошторған походта ҡатнашыусы. Грек шағиры Алкей (б.э.т. VII—VI быуат башы) Ахиллесты «скиф ерҙәренең хужаһы тип атай».
2-се речка
2-се речка, Икенсе йылға — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Комбарс йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ахилл
Исеме a-ki-re-u (Архилей) боронғо Кносста ябай кешеләр йөрөткән исем.
Ахилдың баласағы
Олимпия аллалары менән ябай кешеләрҙең никахтарынан батырҙар тыуа. Улар ныҡ көслө була, кешеләрҙә булмаған һәләттәре менән айырылып тора. Батырҙар ерҙә аллаларҙың ихтыярын үтәргә һәм кешеләр тормошонда тәртип һәм ғәҙеллек урынлаштырырға тейеш була. Ата-әсәләре ярҙамында улар батырлыҡ күрһәтәләр. Батырҙарҙы хөрмәт итәләр, улар тураһындағы хикәйәттәр быуындан-быуынға күсә.
Бөтә хикәйәттәрҙә лә Ахилл мирмидоняндарҙың батшаһы Пелейҙың улы, әсәһе — диңгеҙ алиһәһе Фетида. Фетида, улы Ахилды үлемһеҙ итер өсөн, уны Гефестың мейесенә һала, ләкин ошо ваҡытта уны табандарынан тотоп тора. Ахиллесты уҡ та, бысаҡ та алмаясаҡ бынан һуң, ләкин аллалар уны табанына атып, йә сәнсеп үлтерергә мөмкин икәнлеген беләләр. «Ахиллесова пята» тигән һүҙ шунан тороп ҡала.
2-се речка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ахилл
Ахилдың баласағы
Баласаҡта Ахилл Пиррисий («Боҙло») исемен йөрөтә, ирендәрен яндырғас, уны Ахилл («иренһеҙ») тип атай башлайҙар.
Ахилл Пелионда Хиронда үҫә.
Ахилдың тәрбиәселәре һәм Троя һуғышының башланыуы
Нестор һәм Одиссейҙың талабы, атаһының теләге буйынса Ахилл Троя һуғышында ҡатнашырға була, уның етәкселегендә 50 карап (бәлки 60 ) була, үҙе менән тәрбиәсеһе Фениксты һәм бала саҡ дуҫы Патроклды ала.
Фетида, улының һуғыштан ҡайтмаясағын белгәнгә уны яуға ебәрмәҫ өсөн Скирос утрауының батшаһы Ликомедта йәшерә. Ахиллес ҡатын-кыҙҙар кейемендә батша ҡыҙҙары араһында була. Әсәһе тарафынан ҡатын-кыҙҙар араһына йәшерелгән Ахилды табып, һуғышҡа алып китер өсөн, Одиссей һәм Диомед алыпһатар ҡиәфәтендә Скирос утрауына киләләр һәм тауарҙарын һатырға йәйеп һалып, юлбаҫарҙар һөжүмен уйнайҙар. Одиссей, ҡатын-ҡыҙ биҙәнеү әйберҙәре араһына ҡорал һала ла бер юлы хәрби клич һәм шау-шыу күтәрергә бойора. Барлыҡ ҡатын-кыҙҙар ҡоттары осоп ҡаса башлайҙар, бары тик береһе генә, ҡоралына йәбешә, шул рәүешле Ахилл үҙен белдерә.
Яу башында Ахиллесҡа 15 йәш була, һуғыш 20 йыл дауам итә.
Гректар оҙаҡ йылдар дауамында Илионды ҡамап торалар, Ахиллес бер нисә тапҡыр күрше ҡалаларға барымта яһай. Биш йыл буйына скиф ере буйлап Ифигенияны эҙләй.
Һуғыш башланғанда Ахиллес Монения (Педас) ҡалаһын алырға маташа, шунда уға бер ҡыҙ ғашиҡ була.
Ахилл "Илиада"ла
Гомер «Илиада»һының төп батыры.
Илионды ҡамауҙың унынсы йылында Ахиллес иҫ киткес һылыу Брисеиданы тотҡонлоҡҡа ала. Ул ҡыҙ арҡаһында Ахиллес һәм Агамемнон араһында ғауға ҡуба. Агамемнон үҙенең тотҡонон Астиноманы атаһы Хрисҡа кире ҡайтарырға мәжбүр була, шуға Брисеиданы үҙенә алырға була. Ярһыған Ахиллес артабан яуҙа ҡатнашыуҙан баш тарта. Фетида, Агамемнондан улының ғәрлеге өсөн үс алырға була. Зевстан еңеү трояндар яғында булһын тип һорай. Гректарҙың михнәттәре лә, Ахиллесҡа Агамемнон ебәргән илселәрҙең вәғәҙәләре лә — бер нимә лә Ахиллестың ярһыуын баҫа алмай. Гектор етәкселендәге трояндар гректарҙың лагеренә бәреп ингәс кенә, Ахиллес Патроклға мирмидоняндарҙы гректарға ярҙамға алып барырға рөхсәт итә. Дошманды нығыраҡ ҡурҡытыр өсөн Патроклға үҙенең хәрби кейемен кейергә бойора. Әммә Патрокл Гектор ҡулынан һәләк була, уның бары яланғас тәнен генә гректар трояндарҙан һуғышып ала алалар. Ахиллестың хәрби кейеме Гекторҙың табышы була. Бынан һуң Ахиллес ҡоралһыҙ көйө Афина оҙатыуында һуғыш яланына килә, уның енси ағзаһын күреү менән трояндар ҡурҡып ҡаса.
Икенсе көн иртән Фетида улына Гефест үҙ ҡулдары менән сүкеп яһаған яңы хәрби кейем алып килә. Үс алыу теләге менән янған Ахиллес яуға ташлана һәм трояндарҙы ҡала диуарҙарына тиклем ҡыуа; бер Гектор ғына уға ҡаршы тороп ҡарай, әммә ул да Ахиллестан ҡаса. Ахиллес Гекторҙы ҡыуа-ҡыуа, уны өс тапҡыр Трояны урап йүгерергә мәжбүр итә, ниһайәт, ҡыуып тотоп үлтерә лә яланғас мәйетте ҡырандасына бәйләп, гректар яғына һөйрәп алып китә. Үҙенең Патроклының хәтер кисәһен үткәргәс, Ахиллес Гекторҙың мәйетен уның атаһы батша Приамға ҡайтара. Приам Ахиллестың палаткаһына килеп, унан улының кәүҙәһен биреүен үтенеп һорай һәм ҙур аҡсаға һатып ала. "Илиада"ла Ахиллес ҡулынан 23 троян кешеһе һәләк була тиелгән.
Ахилдың үлеме
Башҡа легендаларҙа Ахиллес 72 троянды үлтерә тип һөйләнелә.
«Эфиопидала» Фетида улын янған усаҡтан алып китә һәм ул Левк утрауында башҡа батырҙар араһында йәшәй тиелә
Әхмәдилек
Әхмәдилек ((Ahmadiyya; Ахмадие, Ахмадийя, Ахмадият) — (Йәмәғәттең рәсми исеме — Әхмәдиә мосолман ойошмаһы йәки Әхмәдиә мосолман йәмәғәте (, транслитерация: әл-Жәмәғә әл-Исламия әл-Әхмәдиә) — быуат аҙағында Британия Һиндостанында нигеҙләнгән ислам дини хәрәкәте. Әхмәдиә мосолмандар ойошмаһы Мирза Ғөләм Әхмәт тәғлимәте нигеҙендә төҙөлә (1835—1908), ул ислам эсхатологияһына һәм төрлө донъя диндәренең ғәҙәти инаныуҙарына ярашлы, ахыр сиктә исламды аҙаҡҡы еңеүгә алып киләсәк һуңғы дәүерҙәге илаһи реформаларға ынтылыш яһап ҡарай. Ул үҙен бөтә донъя мосолмандары көткән «Мөжәддид» (илаһи реформатор) Ислам динендә вәғәҙә ителгән Мәсих һәм Мәхди, тип раҫлаған. Әхмәдиселәр хәрәкәте яҡлылар үҙҙәрен мосолмандар йәки мосолман-әхмәдиҙәр тип атай.
Мирза Ғөләм Әхмәт 1889 йылдың 23 мартында хәрәкәткә нигеҙ һала һәм уны исламда Әхмәди хәрәкәте тип атай. Уның вафатынан һуң был берләшмәгә эҙмә эҙлекле рәүештә хәлифәләр етәкселек итә, ул донъяның 200-ҙән ашыу илендә тарала. Әхмәҙи мосолмандары тәүгеләрҙән булып Бөйөк Британия һәм башҡа көнбайыш илдәрендә үҙҙәренең дини общиналарын төҙөй. Бөтә донъя буйынса әхмәди-мосолмандарҙың баһалау һаны 10-20 миллион кешегә етә.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"><div class="ts-Конец_цитаты-source">
Ҡараташ (һырт)
Ҡараташ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт. Ул Нәре һәм Егәлге һырты менән берлек тәшкил иткән оло бер тау өлөшө. Белорет районы буйлап Ҡатаҫҡын, Айғыр (Кесе Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) һәм Минйәк (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) йылғалары араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Көньяғында Кесе Ямантау менән сикләнә. Көньяҡтан ул Кесе Инйәр йылғаһына етеп тамамлана.
Һырттың атамаһы Ҡараташ булһа ла, Өфөнән килгән туристар Мәскәүгә Өфө (Уфа) тауы тип атама биреүҙе һорап яҙғандар тигән мәғлүмәт бар. Тау түбәһенә Өфө ҡалаһының гербы төшөрөлгән таҡтасыҡ ҡуйылған.
Ландшафт
Һырт аҡһыл һоро һәм кәҫле көлһыу тау тупраҡтарында үҫкән ҡарағай ҡатыш ҡайын урмандары менән ҡапланған.
Топонимика
Түбәлә ҡара таштар бик күп булғанға атамаһы шулай аталған. Хәҙерге ваҡытта йыш ҡына "Гора Уфа" тип атайҙар, хатта рәсми атамаһы тип тә яҙалар.
Түбәнге Ләмәҙ
Түбәнге Ләмәҙ (Нижние Лемезы) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 707 кеше. Почта индексы — 452427, ОКАТО коды — 80228835001.
Тарихы
Түбәнге Ләмәҙ ауылы башҡорттарҙың ҡобау ырыуына ҡарай.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лызаю (Косью ҡушылдығы)
Лызаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косью йылғаһының һул ярына тамағынан 142 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҫыҡ (һырт)
Ҡыҫыҡ — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Ҡоро Бермеш йылғаһы тамағынан Ҡыҫыҡтамаҡ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдыҡтары) тамағы киңлегенә тиклем Инйәр йылғаһының һул яры буйлап меридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 6 км, киңлеге 2 км. Абсолют бейеклеге 470 м (Яҙлау тауы).
Рельефы тигеҙ, 3 түбәһе айырылып тора. Көнсығыш битләүҙәре Инйәр йылғаһына ҡарай текә төшә, көнбайыш битләүҙәре һөҙәк. Көньяҡ өлөшөндә ҡоро уйһыулыҡтар бар. Минйәр свитаһы доломиттарынан тора. Ҡыҫыҡ һыртында Ҡояҙ йылғаһы (Инйәр йылғаһы ҡушылдығы) башлана.
Ландшафы аҡһыл һоро тау‑урман тупрағындағы һәм көрәнһыу тупраҡтағы киң япраҡлы‑ҡара ылыҫлы урмандарҙан тора.
Яланғас
Яланғас (Ялангачево) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 211 кеше. Почта индексы — 452992, ОКАТО коды — 80208848001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)