cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фашизм
Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһы (Япония)
1940 йылда премьер-министр Фумимаро Коноэ инициативаһы менән, союзын нығытҡан  (1940) ҡул ҡуйылғандан һуң тарҡатылған сәйәси партияларға алмашҡа «яңы сәйәсм структура» сиктәрендә, барлыҡҡа килгән. Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһын уның рәйесе, Японияның премьер-министры, етәкләгән; префектураларҙа, өйәҙҙәрҙә, ҡала һәм ауылдарҙа урындағы бүлектәр булдырылған.
Тәхеткә ярҙам итеү ассоциацияһына күмәк халыҡты берләштергән төрлө (массовый) ойошмалар (Етештереү аша Ватанға хеҙмәт итеү бөйөк Япония ассоциацияһы, бөйөк Японияның йәштәр партияһы һ.б.) буйһонған.
1942 йылдың ғинуарында Хидэки Тодзио хөкүмәте тарафынан яңы һайлауҙар тәғәйенләнгән, уларҙы әҙерләүҙе ассоциация етәкләгән, депутаттарҙы парламентҡа тәҡдим итеүсе махсус ойошма төҙөгән. Һөҙәмтәлә һайланған 466 депутат араһынан 381-е Ассоциация тәҡдим иткән депутат булған.
1942 йылдың майында «яңы сәйәси структураны», идеологик эште көсәйтеү, һуғышта еңеп сығыу маҡсатында элекке премьер Абэ Нобуюки етәкләгән тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү Ойошмаһы төҙөлгән. Был йәмғиәт төҙөлгәндән һуң Японияның уға саҡлы һаҡланып ҡалған сәйәси ойошмалары эшмәкәрлектәрен туҡтатыуын иғлан иткән.
1945 йылдың 30 мартында Тәхеткә ярҙам итеү һәм Тәхеткә сәйәси булышлыҡ итеү ассоциациялары берләшмәһенән «Бөйөк Японияның сәйәси йәмғиәте» тип аталған яңы ойошма барлыҡҡа килгән. Уның етәксеһе генерал Минами Дзиро булған. Һуғышта еңелеү хурлығы шарттарында япон халҡын берләштерергә тырышыу килеп сыҡмай: халыҡ араһында ризаһыҙлыҡ һәм бола көсәйгән, мәҫәлән, 1944 йылда уҡ эшселәрҙең 15 % заводтарға эшкә барыуҙан баш тартҡан. 1945 йылдың 13 июнендә, Японияның Икенсе донъя һуғышында капитуляцияһы алдынан, Тәхеткә ярҙам итеү Ассоциацияһы япон хөкүмәте тарафынан тарҡатылған.
Фашизм һәм Коминтерн
1920—1950-сы йылдарҙа Европа һәм Америка илдәрендә шуға оҡшаған хәрәкәттәр таралған. Фашистик партиялар Италияла һәм Испанияла власҡа килгән. Болгарияла, Венгрияла, Польшала, Румынияла, Эстонияла, Латвияла власта, күберәкме-аҙыраҡмы фашистик режимға тартым, уң режимдар нығынған .Австриялағы (австрофашизм) Дольфус-Шушниг «ҡатлам дәүләте»н дә фашистик дәүләт тип иҫәпләгәндәр. Әйтергә кәрәк, 30-сы йылдарҙағы һул көстәр фашистик режим йәки хәрәкәт тип атаған идара ысулдарын хәҙерге заман фәне хупламай.
Шулай уҡ Рус эмиграцияһы араһында ла бик ҙур тәьҫир көсөнә эйә булмаған фашистик хәрәкәт булған Шулар араһында иң билдәлеһе - Бөтөн Рәсәй фашист партияһы һәм Бөтөн Рәсәй фашист ойошмаһы.
Ленин 1922 йылдың ноябрендә үк итальян фашистарын батша ваҡытындағы черносотенлылар менән сағыштырған. Был ирекһеҙҙән фашизмды киҫкен милләтсе ағым тигән яңылыш аңлауға килтергән, сөнки фашизмда милләт тигән төшөнсәне аңлау, милли, мәҙәни һәм тел айырымлыҡтарына ҡарамай, бер ил граждандарының берләшмәһе тигәнгә ҡайтып ҡала.
Шул саҡ, бер ваҡытта тигеләй, социалистик һәм коммунистик авторҙар бөтөн конкурент хәрәкәттәрҙе һәм режимдарҙы «фашистик» тип йөрөткәндәр. Коммунистарҙың бер өлөшө хатта социал-демократтарҙы ла, «социал-фашистар» тип атап, фашизмда ғәйепләгәндәр.
Коммунистарҙың фашизм төшөнсәһе тураһында артабанғы дискуссияһында былай дөйөмләштереү, күрәһең, икеләндермәгән. 20-се йылдар башында Клара Цеткин, Антонио Грамши, Пальмиро Тольятти һәм башҡа итальян авторҙары, итальян фашизмының үҙенсәлекле һыҙаттары юйылғанлыҡтан, бөтөн антидемократик һәм антикоммунистик күренештәрҙе фашистик тип атауҙан тыйылырға кәрәк, тип иҫкәрткәндәр. .
1920-се йылдар аҙағында герман на ҡаршы тороусылар уны йыш ҡына «фашизм», тип йөрөткәндәр. Был башҡа илдәрҙәге фашист һыҙатлы режимдарҙы баһалап еткермәүгә алып килгән. Айырым алғанда, был совет сәйәси фразеологияһына хас.
1935 йылда ИККИ-ның XIII пленумы резолюцияһында әйтелгән һәм Коммунистик Интернационалдың VII Конгресында ошо мәсьәлә буйынса сығыш яһаған Георгий Димитровтың, (йәғни Димитров билдәләмәһе) фашизмға биргән классик марксистик билдәләмә :"Фашизм — ул финанс капиталының иң империалист элеметтарының, иң шовинистик, иң реакцион асыҡтан-асыҡ террористик диктатураһы... Фашизм — ул синыфтан өҫтөн власть та түгел һәм ваҡ буржуазия йәки люмпен-пролетариаттың финанс капиталы өҫтөнән власы ла түгел. Фашизм — ул финанс капиталының үҙенең власы. Был эшсе синыфын, крәҫтиәндәрҙең һәм интеллигенцияның революцион өлөшөн террорстик язалау ойошмаһы. Тышҡы сәйәсәттә фашизм — бүтән халыҡтарға ҡарата зоологик күрә алмаусанлыҡты ғәҙәтигә әйләндергән"
Ҡайһы бер авторҙарҙың фекеренсә, был билдәләмә негатив тәьҫир иткән, сөнки фашизмды дөрөҫ баһаларға ҡамасаулаған һәм һуғыш алдында торған Европаның антифашистик хәрәкәтен яңылыш юлға баҫтырған.
Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер илдәрҙең режимдары һәм идеологиялары өсөн «фашизм» термины, формаль билдәләре буйынса тура килһә лә, ҡулланылмаған тиерлек. Мәҫәлән, СССР-ҙа Японияның сәйәси режимын «япон милитаризмы» тип атау ҡабул ителгән. Моғайын, был 1920—1940-сы йылдарҙа Япония режимының башлыса «юғарынан», хәрби экстремистар ҡатнашлығы менән формалашыу үҙенсәлегенә бәйлелер.
Икенсе Бөтөн донъя һуғышы башланған дәүерҙә «фашизм» терминын күпселек тарафынан ҡабул ителгән мәғәнәлә Антиһитлер коалицияһында ҡатнашыусы илдәрҙең демократик ҡатламы ла ҡулланған. Бына, мәҫәлән, Британ энциклопедияһы нисек яҙған: "1922 йылдан 1945 йылдар арауығында күп кенә илдәрҙәге власҡа фашистик партиялар һәм хәрәкәттәр килде: Италияла — возглавляемая Муссолини етәкләгән Милли фашист партияһы (Partito Nazionale Fascista), Германияла — Адольф Һитлер башында торған һәм уның национал-социалистик хәрәкәтен кәүҙәләндергән Национал-социалистик эшселәр партияһы (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), йәки нацист партияһы…"
Тарихнамәлә фашизм
XX быуаттың 1980-се йылдар аҙағынан академик тарихсыларҙа һәм социологтарҙа фашизм феноменын тикшереүгә шаҡтай ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуған. Бик күп ғилми монографиялар баҫылып сыҡҡан, Европала ла (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Хуан Линц, Джордж Мосс, Роджер Гриффин), Рәсәйҙә лә (ҡарағыҙ, мәҫәлән, Александр Абрамович Галкин).
Социолог Майкл Манн, нацизмды фашизмға алып барып бәйләүсе ҡайһы бер ғалимдар менән бәхәсләшеп, нацизм - ул фашизм, ти, әммә фашизмды дөйөмөрәк феномен итеп ҡарарға кәрәк, тип ныҡыша.
Андреас Умланд фекеренсә, совет осоронан аҙаҡҡы (постсовет) рәсәй аңлатмаһы буйынса фашизм фрагментациялауға дусар ителгән, ә «фашизм» терминын публика дискурсында файҙаланыу «гиперинфляция» менән яфалана. Умланд «фашизм» төшөнсәһен трактовкалау авторҙарының һәм тенденцияларының минимум 4 төркөмөн билдәләгән. Атап әйткәндә: Галкин фашизм төшөнсәһен элеккесә баһалауын үҙенең ҡыҫҡартылған «уң консерватив революционаризм» дефиницияһына берләштергән. Был, дүртенсе мәктәп, Көнбайыштың неофашизм мәсьәләләрен сағыштырмаса тикшеренеүселәре менән уртаҡ фекерҙә тора.
Хәҙерге замандың теоретик мәктәптәрендә фашизмдың дөйөм теорияһын кире ҡағыусы ҡайһы бер ғилми тикшеренеүҙәр, мәҫәлән, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультеты УрФУ, менән хупланған һәм үҫтерелгән.
Итальян фашизмын, немец нацизмын һәм башҡаларҙы үҙ аллы сәйәси, мәҙәни һәм идеологик режим феномендары булараҡ, бер тигеҙлеккә ҡуймай, айырыу кәрәк. Шулай итеп, идеологияларҙы үҙенең ваҡыты өсөн типик, региональ, иҡтисади һәм генеалогик айырымлыҡтары булған үҫешенең бер дәүерендә ҡайһы бер ҡиммәттәр системаһы баҫымы аҫтында барлыҡҡа килгән тип ҡарар кәрәк.
Кесе Крынка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Энтль-Пеу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урта Северная Рассоха
Урта Төньяҡ Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вижай йылғаһының уң ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ташъяр
Ташъяр — Көньяҡ Уралда ҙур булмаған урманлы тау. Башҡортостан Республикаһы Учалы районының Миндәк ауыл советы биләмәһендә (Рәсәй),  Силәбе өлкәһе сигенән 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан
Бейеклеге 545,3 м
Тауҙың көнбайыш яғында Оҙонкүл күле ята, ә көньяҡ битләүендә  Яңы Оҙонгүл ауылы урынлашҡан. Тауҙан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай Күлбаш һаҙлығы бар. Тауҙың төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәренә һирәк урманлыҡ хас, ә көньяҡ һәм көнбайыш битләүҙәре болондарҙан ғибәрәт Тау буйлап ике ҡырсын таш автомобиль юлы үтә: Оҙонкүл күле тирәләй һәм уны Оҙонгүл ауылы менән тоташтырыусы автомобиль юлы. Ташъяр буйлап 35 кВ.  Миндәк — Оҙонгүл электр линияһы үтә.
Ташъярҙан көнсығыштараҡ Башҡортостан (№ 02) һәм Силәбе (№ 74) кадастр округы араһындағы сиктәр үтә
Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы
Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы (20 ноябрь 1939 йыл — 23 октябрь 2007 йыл) — ғалим-инженер-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1986—2004 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының ғилми эштәр буйынса проректоры. Техник фәндәр докторы (1980), профессор (1981). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Биографияһы
1993 һәм артабанғы йылдарға «Башҡортостан Республикаһы оборона комплексы конверсияһы» программаһына индерелгән «Химия-технология процесстары алгоритмдарын эшләү» ғилми йүнәлеше етәксеһе. Рәсәй Федерацияһы Технология фәндәре академияһының Башҡортостан бүлексәһе президенты (1993—2001), Рәсәй Федерацияһы технология фәндәре академияһы ағзаһы (1994), ӨДНТУ эргәһендәге өс диссертация советы ағзаһы, СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһы эксперты. 20 фән кандидаты һәм 3 фән докторы әҙерләгән.
1962—2007 йылдарҙа — альма-матерҙа: ассистент, өлкән инженер, доцент, декан урынбаҫары, киске факультет деканы, профессор, кафедра мөдире, фән буйынса проректор, профессор, ректор консультанты.
Углеводород сеймалын эшкәртеү һәм нефть коксы етештереү өлкәһендә белгес. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 48 уйлап табыуға авторлыҡ танытма эйәһе.
Библиография
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәттәр, 48 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы авторы.
«Влияние минеральных примесей на процесс обессеривания нефтяного кокса» (1967), докторская диссертация посвящена исследованию влияния неуглеводородных примесей в процессах производства и применения нефтепродуктов (1979).
Абызгильдин, Юнир Мимигалеевич. Влияние минеральных примесей на процесс облагораживания нефтяного кокса [Текст] : Автореферат дис. на соискание учен. степени канд. техн. наук / Уральский филиал АН СССР. Ин-т химии. — Свердловск : [б. и.], 1967. — 23 с. : граф.
Абызгильдин, Юнир Минигалеевич. Проектирование блока вакуумной перегонки мазута [Текст] : Учеб. пособие / Ю. М. Абызгильдин, Р. А. Фасхутдинов, Г. Г. Теляшев. — Уфа : УНИ, 1979. — 46 с. : ил.; 30 см.
Абызгильдин, Юнир Минигалеевич. Исследование влияния неуглеводородных примесей в процессах производства и применения нефтепродуктов [Текст] : Автореф. дис. на соиск. учен. степ. д. т. н. : (05.17.07). — Уфа : [б. и.], 1979. — 48 с. : ил.; 20 см.
Графические модели основных производств промышленности синтетического каучука : Учеб. пособие для студентов вузов, обучающихся по специальности «Хим. технология орган. веществ и топлива» / А. Ю. Абызгильдин, Н. А. Руднев, Б. П. Тонконогов, М. Ю. Абызгильдин; Под ред. Ю. М. Абызгильдина. — М. : Химия, 2001. — 140 с. : ил.; 29 см. — (Для высшей школы).
Фазовые переходы в нефтяных системах при термолизе с образованием твердого углеродистого вещества : Учеб. пособие / И. Р. Кузеев, Ю. М. Абызгильдин, И. З. Мухаметзянов; Уфим. нефт. ин-т. — Уфа : УНИ, 1990. — 118 с. : ил..
Нефтяной игольчатый кокс : Структура и свойства / Р. Н. Гимаев, Н. Н. Шипков, М. С. Горпиненко и др.; [Науч. ред. Абызгильдин Ю. М.]; Акад. наук Респ. Башкортостан, Башк. гос. ун-т. — Уфа : БГУ, 1996. — 210 с. : ил.; 20 см.
Нефтяной кокс / Р. Н. Гимаев, И. Р. Кузеев, Ю. М. Абызгильдин. — М. : Химия, 1992. — 74,[1] с. : ил.; 20 см.
Молодежь — науке, производству : Тез. докл. респ. науч.-практ. конф. / [Редкол.: Абызгильдин Ю. М. (отв. ред.) и др.]. — Уфа : Б. и., 1987. — 119,[1] с. : граф.; 20 см.
Колари (Финляндия)
Колари (фин. Kolari ) —  Финляндиялағы община, Лапли провинцияһының көнбайыш өлөшөндә ята.
Абыҙгилдин Юнир Миңлеғәле улы
Библиография
Порфирины и металлопорфириновые комплексы нефтей [Текст] / [Ю. М. Абызгильдин, Ю. И. Михайлюк, К. С. Яруллин, А. А. Ратовская ; Отв. ред. чл.-кор. АН СССР Н. Б. Вассоевич] ; АН СССР, Башк. филиал, Ин-т геологии. — Москва : Наука, 1977. — 88 с. : ил.; 21 см.
Колари (Финляндия)
Географияһы
2617,76 км² майҙаны менән, Колари Люксембург кеүек дәүләттән саҡ ҡына ҙурыраҡ. Фин Лапландияһының көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан община, төньяҡ поляр түңәрәктән төньяҡҡа ҡарай 86 кмалыҫлыҡта ята. Колари  Киттиля, Муонио, Пелло һәм Рованиеми фин муниципалитеттары менән сиктәш, шулай уҡ көнбайышта Торнионйоки һәм Муонионйоки  сик йылғалары  аша  Норботтен ленының Паяла коммунаһы менән сиктәш. Община Фьелд Лапландияһының субпровинцияһына инә. Колариның юғары нөктәһе булып диңгеҙ кимәленән 718 м бейеклектәге Юлляс сусағы тора,  башҡа тауҙары Лайниотунтури (613 м), Кесянкитунтури (517 м), Келлостапуля (460 м), Куертунтури (443 м) һәм Пюхятунтури (м 441). Эске һыуҙар общинаның дөйөм биләмәһенең   тик 2% ғына тәшкил итә, был  ил буйынса  уртаса 12 %  күрһәткестән күпкә кәмерәк. Пасмаярви, Аалиярви, Лауккуярви, Вааттоярви, Ломполоярви, Венеярви, Пакаярви Экясломполо күлдәре бар, улар бик бәләкәй.
Колари биләмәһендә ҙурлығы буйынса өсөнсө булған Финляндия милли паркы территорияһының өлөшө — Паллас-Юллястунтури урынлашҡан. Община Рованиеминан 164 км, Торнионан 196 км, Оулунан 320 км һәм илдең баш ҡалаһы Хельсинкинан 926 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
2012 йылдың 30 сентябренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса община  халҡы   3836 кеше тәшкил иткән; 2000 йылда 3981 кеше йәшәгән. Халыҡ тығыҙлығы — 1,5 кеше/км². Общинаның берҙән-бер рәсми теле—фин теле, халыҡтың 98,5 проценты туған тел тип иҫәпләй. Швед теле Колари халҡының 0,7% өсөн туған тел; 0,1 % — саам теле һәм 0,8 % — башҡа телдәр. 15 йәшкә тиклемге кешеләр 13,1 % тәшкил итә; 65 йәштән өлкән кешеләр — 20,2 %.
Ауылдары
Колари, Айтамяниккё, Хиетанен, Каттиламаа, Коларинсаари, Койвула, Койвумаа, Куртакко, Лаппеа, Лиеторова, Луосу, Луоватус, Пасмаярви, Рито-ойя, Руокоярви, Сааренпудас, Саммалваара, Сиеппиярви, Таапаярви, Ханнукайнен, Теураярви, Пойккиярви, Вааттоярви, Венеярви, Венетти, Вяюлянпяя, Юлиненваара, Юллясярви, Экясйокисуу, Экясломполо.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үтә бейек йорттар
Үтә бейек йорттар (skyscraper) — кешеләргә йәшәү һәм хеҙмәт урындары булдырыу өсөн төҙөлгән донъялағы иң бейек йорт-биналар, манаралар.
Уларҙың минималь бейеклеге күпме булырға тейешлеге бөгөн дә бәхәс тыуҙыра. АҠШ һәм Европала минималь бейеклеге 150 м йәки 500 фут булған йорттарҙы үтә бейектәр рәтенә индерәләр.
300 метрҙан бейек биналар үтә бейек йорттар тип атала.
Төп критерий булып — 1-се тора.
19-сы быуатҡа ҡәҙәре бейек биналар һирәк төҙөлгән.
2011 йылдың октябренә донъяла 150 метрҙан бейек 2490 бейек ҡоролма иҫәпләнә.
Беренсе иң бейек ҡоролма
Иң беренсе бейек ҡоролма булып 1985 йылда төҙөлгән Чикаголағы The Home Insurance Building иң бейек бина һанала. Ул 1931 йылға хәтле була. Башта ул 42 метрлы һәм 10 ҡатлы булып төҙөлә, ә 1891 йылда тағын ике ҡат өҫтәлә (бейеклеге 55 метрға етә). Проект авторы — Уильям Ле Барон Дженни. Ул бина төҙөүҙә беренсе булып каркастар ҡуллана.
Рейнджерс (футбол клубы)
«Рейнджерс» футбол клубы  ({{{lang2|en|sco|Rangers Football Club}}, Club Ball-coise Rangers) — Глазго ҡалаһының футбол буйынса Шотландия чемпионатында сығыш яһаусы профессиональ футбол клубы. 1872 йылда нигеҙләнгән клуб бөгөнгө көндә Шотландияның иң уңышлы професссиональ футбол командаһы булып тора.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы — Ватанды һаҡлауҙа һәм хәрби бурысын үтәгән ваҡытта күрһәткән шәхси ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн бүләкләү маҡсатында булдырылған СССР дәүләт наградаһы.
Тарихы
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы — СССР наградалар системаһындағы юғары миҙал.
Суховская (Язевка ҡушылдығы)
Суховская — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Язевка йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы барышында кайһы бер ҡыҙылармеецтар дүрт, биш һәм хатта алты тапҡыр (С. В. Грецов) «Батырлыҡ өсөн» миҙалына лайыҡ була. Бер үк ваҡытта «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы ла булдырыла, ул шулай уҡ хәрбиҙәргә һәм граждандарға тапшырылған. Ысынында, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 20-йыллығына сығарылған юбилей миҙалын һанамағанда, әлеге ике миҙал тәүге совет миҙалдары булып тора.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы булдырған ваҡытынан уҡ ул фронтовиктар араһында айырыуса хөрмәтле һәм ҡиммәтле булып һанала, сөнки уны алышта күрһәткән шәхси батырлыҡ өсөн бирәләр. Был «Батырлыҡ өсөн» миҙалының ҡайһы бер ордендарҙан һәм миҙалдарҙан төп айырмаһы, сөнки улар йыш ҡына «ҡатнашҡан өсөн» бирелә. Башлыса «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән рядовой һәм сержанттар составын бүләкләйҙәр, шулай уҡ ул офицерҙарға (нигеҙҙә, кесе звено) ла тапшырыла.
Суховская (Язевка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР)
Тарихы
РККА-ның штраф частарында һуғышыусылар хөкөм ителгән ваҡытта хәрби званиеларынан һәм наградаларынан мәхрүм иетләләр, әммә улар азат ителгәндән һуң тергеҙелә. Ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткән штраф подразделениелары яугирҙарын бүләкләү ҡаралған була. Штраф частарындағы бөтә наградалар тиерлек «Батырлыҡ өсөн» миҙалы була. В. Высоцкийҙың «Штрафные батальоны» йырында ошондай юлдар бар:
И если не поймаешь в грудь свинец, Медаль на грудь поймаешь «За отвагу».
Барлығы «Батырлыҡ өсөн» миҙалына 4,6 млн кеше тирәһе лайыҡ була.
Тасуирламаһы
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы көмөш төҫөндә, ике яҡтан ҡабарынҡы күтәрмәле түңәрәк формала, диаметры — 37 мм. Алғы яғының өҫкө өлөшөндә осоп барған өс самолет һүрәтләнгән. Самолеттар аҫтында — ике юллыҡ «За отвагу» яҙыуы, хәрефтәр ҡыҙыл эмаль менән ҡапланған. Әлеге яҙыу аҫтында стилләштерелгән Т-35 танкы һүрәте. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — ҡыҙыл эмаль менән һылатылған «СССР» һүҙе. Миҙалдың артҡы яғында (реверсында) — миҙалдың номеры. Миҙал дүңгәләк ярҙамында бишмөйөш ҡалыпҡа беркетелә. Ҡалып ебәк муар таҫмаһы менән ҡапланған. Таҫма күкһел төҫтә, уның ситтәренән 2 миллиметрлыҡ ике күк төҫтәге буйҙар үтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм. Баштараҡ «Батырлыҡ өсөн» миҙалы ҡыҙыл таҫма менән ҡапланған дүртмөйөш ҡалыпҡа беркетелгән.
СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 7 июлендәге Ҡарарына ярашлы ссср юғары советы президиумы ҡарарына ярашлы, бүләкләнеүсенең вафатынан һуң «Батырлыҡ өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумына ҡайтарыла. Миҙалдың танытмаһын бүләкләнеүсенең ғаиләһендә ҡалдырырға мөмкин булған (СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 13 июлендәге Ҡарары).
Башҡарыу варианттары
Миҙал 925-се пробалы көмөштән эшләнә. Миҙалдағы көмөштөң дөйөм ауырлығы (1975 йылдың 18 сентябренә ҡарата) — 25,802± 1,3 грамм. Ҡалыпһыҙ миҙалдың дөйөм ауырлығы — колода — 27,930±1,52 грамм.
«Батырлыҡ өсөн» миҙалының ике төп төрө бар:
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалерҙары
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән алты тапҡыр бүләкләүҙең уникаль осрағы билдәле :
Бөйөк Ватан һуғышы (1941—1945) йылдарында «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән биш тапҡыр 14 кеше бүләкләнгән.
СССР тарҡалғандан һуң
Әлеге миҙал өлгөһөндә элек Советтар Союзына ингән дәүләттәрҙә наградалар булдырыла:
Фолькероде
Фолькероде (Volkerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 245 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Шапа
Шапа — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 346 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рус-япон һуғышы
Ру́с-япо́н һуғышы (яп. 日露戦争 нити-ро сэнсо: <abbr title="по юлианскому календарю">27 января ( 9 февраля ) 1904 — <abbr title="по юлианскому календарю">23 августа ( 5 сентября ) 1905) — Р әсәй һәм Япон империялары араһында Маньчжурия менән Кореяны контролдә тотоу өсөн барған һуғыш. Бер нисә тиҫтә йылдар тыныс торғандан һуң яңы ҡоралдар : йыраҡҡа атыусы артиллерия, броненосецтар, миноносецтар — ҡулланып башланған иң ҙур һуғыштарҙың береһе.
Рәсәй Императоры Николай II батшалыҡ итә башлау менән үк Алыҫ Көнсығыш мәсьәләһенә үҙенең иғтибарын ныҡ йүнәлткән. Ревелдә император Вильгельм осрашыуҙа рус императоры, Рәсәйҙең Көнсығыш Азияла нығыныуы һәм уға йоғонто яһау- ил сәйәсәтенең төп бурысы булып тора тип, туранан -тура әйткән
1868 йылда үткәрелгән Мэйдзи реставрацияһынан һуң Япония ил иҡтисадында ҙур күләмле модернизация башлаған. Ә 1890-сы йылдарҙа тышҡы сәйәсәттә экспансияға күскән, беренсе сиратта, үҙенә яҡын торған Кореяла экспансияға күскән. 1894—1895 йылдарҙағы япон-ҡытай һуғышында Ҡытайҙы бөтөнләй тармар иткән. Һуғыштан һуң уның һөҙөмтәләре буйынса төҙөлгән Симоносек килешеүе Ҡытаҙы Кореяға булған барлыҡ хоҡуҡтарынан баш тарттырған һәм Маньчжурия ерҙәрен, Ляодун ярымутрауҙарын үҙенә тартып алған. Был ҡаҙаныштарыЯпонияның ҡеүәтен һәм был тирәгә йоғонтоһон ныҡ күтәргән, тик был европа державаларының мәнфәғәттәренә тура килмәгән, Шунлыҡтан Германия, Россия һәм Франция был шарттарҙың үҙгәрелеүенә ирешәләр: уларҙың Японияға өсәүләп интервенция яһауы арҡаһында Япония Ляодун ярымутрауынан баш тартҡан, ә һуңынан ул 1898 йылда Рәсәйгә арендаға биргәндәр. Рәсәй һуғыш барышында Ляодун ярымутрауын Япониянан фактик рәүештә баҫып алғанлығын аңлаған япон хөкүмәте яңы милитаризация тулҡынын башлап ебәргән һәм уны Рәсәйгә ҡаршы йүнәлткән.
Рәсәй империяһының Алыҫ Көнсығышҡа йоғонтоһо
1850 йылдар уртаһында Крым һуғыш ы Рәсәйҙең Европалағытерриториаль экспансияһының сиктәрен билдәләне .1890 йылда,  Афғанстан һәм Перси яның сиктәренә сыҡҡас, рәсәйҙең Үҙәк Азияға потенциаль экспансияһы тамамлана: алға табан барыу Британия импери яһы менән конфликтҡа килтереүе мөмкин. Шунлыҡтан Рәсәй үҙ иғтибарын Алыҫ Көнсығышҡа табан йүнәлткән, сөнки был ваҡытта Цинь Ҡытайы1840—1860 йылдарҙа ғы опиум һуғышында һәм тайпиндәрҙең ихтилалында ныҡ тармар ителгәндән һуң бик көсһөҙләнгәнгә күрә үҙенең төньяҡ-көнсығыш ерҙәрен ҡул аҫтында тота алмай. 1858 йылда Рәсәй менән Ҡытай араһындағы Айғун килешеүе буйынса Рәсәйгә хәҙерге Приморский крайы бирелә.1860 йылда бында Рәсәй Владивосток ҡалаһына нигеҙ һала.
Япония менән 1855 йылда Симод трактаты нигеҙендә нигеҙендә Итуруп утрауының төньяғындағы Курил утрауҙары Рәсәй биләмәләре тип иғлан ителә, ә бына Сахалин ике илдең уртаҡ биләмәһенә әйләнә. 1875 йылда Петербург килешеүе буйынса Сахалин Рәсәйгә бирелә, ә барлыҡ 18 Курил утрауҙары Японияға ҡарай.
Рәсәйҙең был территорияларҙа нығыныуына Рәсәй халҡының бында әҙ булыуы бик ныҡ ҡамасаулап торған. Мәҫәлән, 1885 йылда Рәсәй Байкал аръяғында барлығы 18 меңхәрби контингенттотҡан. Әгәр Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бында поход тәртибендә хәрби батальондар ебәрелһә, улар бары тик 18 айҙан һуң ғына килеп етә алған.
Юлдағы ваҡытты ҡыҫҡартыу маҡсатында 1891 йылда башланған төҙөлөшө Транс Себер магистрален төҙөй башлағандар. Силәбенән Владивостокҡа тиклем ете мең километр оҙонлоғонда тимер юл һуҙғандар. Был юл Рәсәйҙең Европа өлөшөн Алыҫ Көнсығыш менән тоташтырып торған һәм бер ҡасан да туңмай торған Һары диңгеҙ һәм Порт-Артурҙың порттарына сығып сит илдәр менән сауҙа итергә мөмкинлек биргән.
Рәсәйҙең Маньчжурияны яҡлап сығыуы һәм англо-япон союзының төҙөлөүе
[[Файл:China_imperialism_cartoon.jpg|слева|мини|269x269пкс|Ҡытайҙы европа державалары һәм Япония менән бүлеп алыу.
Француз карикатураһы 1890-сы йылдар.]]
Телятников Иван Александрович
Биографияһы
Иван Александрович Телятников 1929 йылдың 13 декабрендә БАССР-ҙың Тамъян-Ҡатай кантоны Түбәнге Әүжән-Перровск заводы ауылында (БР-ның Белорет районы Түбәнге Әүжән ауылында тыуған — 1996 йылдың 10 авгусында вафат булған, Өфө), ветеринар врач. Ветеринария фәндәре кандидаты (1970).
Хеҙмәт юлы
1959 йылда Силәбе өлкәһендә Троицк ветеринар институтын тамамлай. Бөрө район ветеринария лечебницаһының ветеринар врач булып эшләй.
1961 йылдан — Бөрө нда хеҙмәт итә.
1962 йылдан Өфө районында: ст. вет. врач с-за «Дмитриевский» совхозының өлкән ветврачы.
1963 йылдан «Өфө» совхозының баш ветврачы.
1964—66 йылдарҙа ст. вет. врач вет. отдела Мин-ва с. х‑ва БАССР Ауыл хужалығы министрлығы ветеринария бүлегенең өлкән ветврачы.
1967 йылдан Ҡаҙан ветеринария институтында
1978—1988 йылдарҙа— Башҡортостан ауыл хужалығы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
30-ҙан артыҡ ғилми хеҙмәт һәм 8 уйлап сығарыу авторы.
Күл
Күл, һыу алмашыныуы аҡрын барған, донъя океаны менән бәйләнеше булмаған тәбиғи һыу ятҡылығы. Әгәр күлдән йылға баш алһа, бындай күл ағын тип атала, әгәр йылға башланмаһа — тоҡон (тымыҡ) күл була. Барлыҡҡа килеүе буйынса тектоник, янартау, боҙлоҡ, быуылған, карст, уйһыулыҡ һәм башҡа төрҙәргә бүленә. Үлсәү берәмектәре булып күл өҫтөнөң майҙаны, тәрәнлеге һәм дәүмәле тора.
Башҡортостандағы күлдәр
Баҙмағош (тау)
Баҙмағош- Рәсәйҙәге тау. Ул Башҡортостандың Ишембай районында Үрек йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан. Иң бейек урыны- 611, 5 м (тирә-яҡтағы тауҙарҙан 207 м бейегерәк), тау итәгенең киңлеге- 6,9  км. Һырттары текә, ҡатау свитаһы эзбизташтарынан тора.
Тауҙың көньяҡ битләүендә шишмәләр бар. Баҙмағошта Тылғыҫҡан (Үрек йылғаһы бассейны) йылғаһы ҡушылдыҡтары башлана. Тау өҫтө ҡайын һәм уҫаҡ ҡатнаш урман менән ҡапланған.
Баҙмағоштан 9,1 км алыҫлыҡта Аҡҡыр тауы ( бейеклеге 726 м) ята,  көньяҡ-көнсығыш яҡтан уны  Ишембай һәм Мәләүез райондары сигендәге тауҙар уратып алған, ә  төньяҡ-көнбайышта дала башлана.
«Баҙмағош» атамаһы «баҙма»- «баҙнат итмә» һәм «ҡош» һүҙҙәренән алынған тигән фараз бар  (сағыштыр: Саҡмағош).
Сааренпудас күпере
Сааренпудас күпере (фин. Saarenputaan silta ) — Финляндияның Рованиеми ҡалаһында Кемийоки йылғаһы аша  йәйәүлеләр күпере.
Тарихы
Кемийоки йылғаһы утрауында урынлашҡан ҙур ауыл пункты Сааренкюлде Рованиеми менән тоташтырыу кәрәклеге  күптән барлыҡҡа килә. Уларҙы Пудас тип аталған ҙур булмаған боғаҙ айырып торған. Ҙур булмаған ағас күпер төҙөйҙәр, әммә йылғала һыу күтәрелеү менән ул һыу аҫтында ҡалған. Яңы бейек күпер проекты 1916 йылда барлыҡҡа килә (инженеры Мартикайнен Олли). Күпер 1924 йылда төҙөлә башлай һәм киләһе йылға тамамлана
Күпер 1965 йылға тиклем Дөйөм милли шоссеның — Төньяҡ Боҙло океанға автомобиль трассаһының  өлөшө була  (Рованиеми аша  Лиинахамариға  тиклем). Күпер 1982 йылда күпер-музей була һәм хәҙерге ваҡытта тик йәйәүлеләр хәрәкәте өсөн ҡулланыла
Сааренпудас күпере - Лапландия һуғышы ваҡытында һаҡланып ҡалған Төньяҡ Боҙло океан автотрассаһында берҙән-бер күпер. Ул Финляндияның Милли мираҫ советы тарафынан мәҙәни мөхиттең Милли әһәмиәттәге объекттар исемлегенә индерелгән.
Конструкцияһы
Күпер бер тороҡло тимер аркалы. Күпер тороғоноң оҙонлоғо 10 метр. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо - 16 м, киңлеге 4,8 м.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡытай хоккей лигаһы
Ҡытай хоккей лигаһы — Ҡытайҙың төп хоккей чемпионаты. Лига 1953 йылда барлыҡҡа килә. Чемпионатта һәүәҫкәр клубтар ғына ҡатнаша. Берҙән бер профессиональ ҡытай хоккей клубы — Ҡытай Дракондары — Азия хоккей лигаһында ҡатнаша.
Таңғатаров Әхнәф Йыһангир улы
Биографияһы
1892 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы) Теләкәй-Ҡобау ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Өфөләге «Ғосмания», Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәләрендә уҡый. Артабан үҙ аллы уҡып, уҡытыусы була. Үзбәкстанда ике йыл эшләгәндән һуң, кире Башҡортостанға ҡайтып, Ҡаңны-Төркәй ауылындағы земство мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
1915 йылдан Февраль революцияһына тиклем армияла хеҙмәт итә.
1920 йылдан төрлө халыҡ хужалығы тармаҡтарында эшләй.
1938 йылда репрессияланған, 5 йылға хөкөм ителгән. 1957 йылда аҡланған.
Крещенка (Борай районы)
Крещенка (Крещенка) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 452977, ОКАТО коды — 80218819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Лобачейяга
Кесе Лобачейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лобачейяга йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Каинсасс
Кесе Каинсасс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турин
Турин (итал.  Torino , Turin ) — төньяҡ Италия ҡалаһы һәм мөһим эшлекле мәҙәниәт үҙәге. Пьемонт төбәге — Турин провинцияһының административ үҙәге.
Энтль-Пун-Игль
Энтль-Пун-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яккун-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Турин
Халыҡ һаны буйынса Италияның Рим, Милан һәм Неаполь ҡалаларынан һуң дүртенсе урында тора. 2012 йылда 911 мең кеше һанала, ҡала яны халҡы менән бергә 1,7 миллион кеше иҫәпләнә.
Энтль-Пун-Игль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турин
Бай тарихы һәм мәҙәниәте булған ҡала, үҙенең арт-галереялары, һарайҙары, театрҙары, музейҙары, парктары менән билдәле. Шулай уҡ Турин үҙенең барокко, рококо, неоклассицизм һәм модерн стилендәге архитектураһы менән танылған.
XVI-XVIII быуаттарҙа Савой герцоглығы (һуңыраҡ Сардин батшалығы) баш ҡалаһын Шамбериҙан (хәҙерге Франция) Туринға күсереү процесында, һарайҙарҙың күпселек өлөшө (Палаццо Мадам), майҙандары һәм баҡсалары төҙөлә.
Ҡалала бик күп университеттар, колледждар, академиялар, гимназия һәм лицейҙар бар. Улар араһында XV быуатта нигеҙ һалынған — Турин университеты.
Туриндың иң билдәле иҫтәлекле урындары булып Мысыр музейы һәм ҡала символы булған — Моле Антонеллиана һанала.
Ошо һәм башҡа иҫтәлекле урындары бөтә донъя туристарын үҙенә йәлеп итә, Турин Италияның иң күп кешеләр йөрөгән ун ҡала исемлегенә инә.
XIX быуатта ҡала Европаның мөһим сәйәси үҙәге булып тора. 1861 йылда Турин берләшкән Италияның беренсе баш ҡалаһы булыу менән бер рәттән, Италия батшалығында  хакимлыҡ иткән династия   — Савой йортоның  да    баш ҡалаһы.
Италияла монархия бөтөрөлгәндән һуң, Туриндың сәйәси әһәмиәте бөтөүенә ҡарамаҫтан, ҡала Европа һәм Италияның мөһим сәнәғәт, иҡтисад һәм сауҙа үҙәге булып иҫәпләнә.
Турин — Милан һәм Римдән һуң, иҡтисади күрһәткестәр буйынса илдә өсөнсө ҡала.
Шулай уҡ Турин Италияның автомобилдәр төҙөү буйынса баш ҡалаһы, тип һанала. Ҡалала FIAT, Lancia, Iveco компанияларының штаб-фатирҙары урынлашҡан.
Ҡала христиан ҡомартҡыһы — Турин япмаһы менән, шулай уҡ «Ювентус» һәм «Торино» футбол командалары менән донъяға билдәле. Турин — 2006 йылдың Ҡышҡы Олимпия уйындарының баш ҡалаһы.
Ҡала ҡурсалаусыһы булып Изге Иоанн Креститель (итал.  San Giovanni Battista ) һанала. Ҡала байрамы көнө — 24 июнь.
Тарихы
Рим империяһы ваҡытындағы Castra Taurinorum (яҡынса б. э. тиклем 28 йылда нигеҙләнгән) хәрби лагерының атамаһы император Август  хөрмәтенә Augusta Taurinorum колонияһы тип үҙгәртелә.
940 йылдарҙа ҡала,Турин маркаһы исемле феод  менән идаралыҡ иткән  Ардинуичи маркграфтаҙың резиденцияһы була.
XI быуаттан — урындағы кенәз-епископтары һәм Савой графтарының берлектәге биләмәһе.
1563 йылда Эммануил Филиберт Туринды Савой династияһының ҡеүәтле баш ҡалаһы итә. Ул яңы һарай резиденцияһы төҙөй һәм 1404 йылда ойошторолған, әммә артабан тарҡатылған, Турин университетының эшен яңырта.
Испан мираҫы өсөн һуғышта француздарҙың Туринды 117 көн ҡамауҙа тотоуы (1706), үҙәк ваҡиғаларҙың береһе булып тора.
Француздарҙы еңеп, Савой хакимдары батша титулы ала һәм Филиппо Юварраға ҡаланы башҡа Европа баш ҡалалары кимәленә сығарырға ҡуша.
Рисорджименто (1861) тамамланғандан һуң, Турин дүрт йыл дауамында берләшкән Италияның баш ҡалаһы булып ҡала. Был ваҡытта, бында Европаның көньяғында ҙур төҙөлөш проекттары тормошҡа ашырыла.
Иҡтисады
Туриндың иҡтисади үҫешенә уның географик урыны булышлыҡ итә. Турин — мөһим транспорт үҙәге, сауҙа-финанс киң үҫешкән функциялары менән Миландан һуң, илдең икенсе сәнәғәт үҙәге.
Ҡала һәм уның биҫтәләрендә (мәҫәлән, Мирафьориҙа һ. б.) ауыр сәнәғәт мөһим урынды тота.
Беренселеккә FIAT концернының сәнәғәт комплексы эйә. Был предприятиеларҙа ҡаланың сәнәғәтендә эшләүселәрҙең яҡынса яртыһы хеҙмәт итә.
Шулай уҡ FIAT концернына металлургия, авиация, вагондар төҙөү, трактор заводтары, судно двигателдәрен етештеү һ.б. предприятиелар инә.
Бынан тыш,Туринда башҡа фирмаларҙың күп һанлы машиналар төҙөү заводтары, резина, кабель, химик (көкөрт кислотаһы, буяу, химик сүстәр һ. б.), фармацевтика сәнәғәте предприятиелары бар. Турин сәнәғәтенең элекке тармаҡтары ла һаҡланған — туҡыу, тегеү, полиграфия һәм аҙыҡ-түлек етештереү (шул иҫәптән шарап яһау, кондитер изделиелары һ. б.).
Климаты
Туриндың климаты Урта диңгеҙҙекенә яҡын, әммә, был типик климат тибынан айырмалы рәүештә, ҡалала йыл әйләнәһенә яуым-төшөм яуа, уның максимумы яҙ айҙарына тура килә. Шуға күрә, Туриндың климаты Сочи климатына күберәк оҡшаған, әммә ҡалала ҡыш, төнгө ҡырауҙары һәм ҡар яуыуы менән бергә, һыуығыраҡ та була.
Иҫтәлекле урындар
Туриндың тура мөйөшлө ҡала төҙөлөшө структураһы нигеҙендә, Боронғо Рим хәрби лагеры планировкаһы ята. Ҡаланың иҫтәлекле урындары түбәндәгеләрҙе үҙ эсенә ала: 1997 йылда ЮНЕСКО Турниндағы Савой йорто резиденцияһын һәм уның тирәһен Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индереү тураһында ҡарар ҡабул итте, шуларҙың иң әһәмиәтлеләре түбәндәгеләр: :
Спорт
Турин — 2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарының баш ҡалаһы. Ҡала күп тапҡырҙар Италия Чемпионаты һәм Кубогы, Европа клуб кубоктары еңеүсеһе «Ювентус» футбол командаһы менән данлыҡлы. Италияла популяр булған икенсе команда — «Торино» — халыҡ-ара аренала ҡаҙаныштарға эйә.
Астрономияла
1903 йылда асылған астероид <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;"> Турин исемен йөрөтә.
Кәкүк (йыр)
Кәкүк («Саҡырмасы, күкәк») — башҡорт халыҡ йыры.
Тормош-көнкүреш йырҙары төркөмөнә ҡарай. Бындай йырҙарҙы халыҡ йолаларын, төрлө ырым-ышаныуҙарын, легендаларын белгәндә генә аңлап була. Башҡа ҡоштарҙан айырылып торған кәкүк элек-электән кешеләрҙең иғтибарын үҙенә йәлеп иткән, уға бәйле төрлө легендалар, йырҙар, юрауҙар барлыҡҡа килгән. Легендаларҙан күренеүенсә, кәкүк — кеше, ҡатын-ҡыҙ затынан яралған йән эйәһе. Халыҡ аңында кәкүк моңло, әммә бәхетһеҙ ҡош булып иҫәпләнә һәм уның саҡырыуын кешеләр үтә шомло ҡабул иткән. Ырым-юрауҙар буйынса, ҡоштоң йорт тирәһендә ҡысҡырыуы — яҡшыға түгел, ул хатта үлемде иҫкәртеү билдәһе. Ошо инаныу йырҙа ла сағылдырыла. .
Риүәйәте
Бер ваҡыт ҡыҙҙар менән әбейҙәр күл йыуаһын йыйырға Төйәләҫ (Баймаҡ районында Ирәндек тауҙарынан баш алған йылға) буйына сыҡҡан. Егеттәр алдан барып, уларҙы көтөп торған. Әбейҙәргә бүләк биреп, юхалап,ҡыҙҙар менән әҙерәк аралашып алырға рөхсәт алғандар. Егеттәр үҙҙәренең яратҡан ҡыҙҙары менән берәм-берәм таралышып һөйләшә башлаған. Бер егет менән ҡыҙ тирәк төбөнә барып ултырғандар. Был тирәккә кәкүк ҡунып саҡыра башлаған да туҡтап ҡалған. Егет, ҡыҙы риза булмаһа ла, кәкүктән нисә йыл йәшәүен һорарға булған. Кәкүк 12 тапҡыр ғына саҡырған да туҡтаған. Ҡыҙ күңелһеҙләнгән, егет уны башҡалар янына алып киткән. Ул ваҡыттарҙа йәштәр «Аҡ тирәк, күк тирәк» уйынын яратып уйнар булған. Байтаҡ ҡына уйнап-көлгәндән һуң, әбейҙәр ҡыҙҙарҙы алып ҡайтып киткән. Егеттәр һыу инергә ҡалған. Шул ваҡыт әлеге егет һыуға батып үлгән. Уны ауылға күтәреп алып ҡайтып күмгәндәр. Егеттең яратҡан ҡыҙы уның иҫтәлеге итеп йыр сығарған.
Степковка
Степковка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Щербо Виталий Венедиктович
Щербо Виталий Венедиктович (Віталь Венядзіктавіч Шчэрба; 13 ғинуар 1972 йыл) — СССР һәм Беларусь гимнасы.
1992 йылдың алты тапҡыр олимпия чемпионы (тарихта берҙән бер, йөҙөүсе булмаған спортсы, бер уйында 6 алтын миҙал яулаусы).
Барлыҡ дәүерҙәрҙең иң яҡшы гимнасы (барлыҡ 8 дисциплинала донъя чемпионы булған берҙән-бер ир-егет — шәхси һәм команда беренселеге, шулай уҡ бөтә 6 снарядта).
Виталийҙың беренсе тренеры — Леонид Выдрицкий. «Хеҙмәт резервтары» исемле спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай.
Спорт биографияһы
Щербоның йондоҙло сәғәте 1992 йылда Барселоналағы Олимпия уйындарында ҡабына. Унда ул алты алтын миҙал яулай.
Тарихта тик ике кеше генә, команда наградалары менән бергә, бер Олимпиадала, унан куберәк алтын миҙал яулай алалар: америка йөҙөүсеһе Марк Спитц — ул 7 алтын миҙал яулай (Мюнхен-1972) һәм Майкл Фелпс — ул 8 алтын миҙал яулай (Пекин-2008).
Тәүҙә «Жорди С Палау»ҙа спорт гимнастикаһы буйынса ярыштарҙа Виталий Берләшкән партнерҙары менән бергә (Коробчинский Игорь, Григорий Мисютин, Валерий Беленькая, Алексей Воропаев һәм Рустам Шәрипов) команда беренселеген яулай. Япония һәм Ҡытай йыйылма командаларын үтеп китә.
Һуңынан, Валерий Беленькийҙы һәм Григорий Мисютинды үҙып, абсолют беренселектә еңеү яулай.
Ә 1992 йылдың 2 августында спорт тарихында һәм, айырым спорт гимнастикаһында уникаль ҡаҙаныштары билдәләнә — 1 көн эсендә 4 олимпия алтын миҙалын яулай.
Ул ҡулсала, бруста, атта һәм таянып һикереүзә беренселекте ала.
4 йыл үткәс, Атлантала, Щербо Белоруссия йыйылма командаһы өсөн сығыш яһап, 4 бронза миҙал яулай һәм үҙенең олимпия наградаларының иҫәбен 10-ға тиклем еткерә.
Шулай уҡ Щербо — 12 тапҡыр донъя чемпионы (шул иҫәптән, 1993 йылда абсолют донъя чемпионы), 10 тапҡыр Европа чемпионы, ике тапҡыр спорт гимнастикаһы буйынса Донъя кубогын яулай.
1992 йылда Халыҡ-ара олимпия комитеты Щербоны иң яҡшы спортсы булараҡ «Джесси Оуэнс» призы менән бүләкләй.
1993 йылда абсолют донъя чемпионы була.
Мотоциклдан ауып, ҡулының һыныуы аркаһында 1997 йылда үҙ спорт карьераһын тамамлай,
Әлеге ваҡытта Виталий Лас-Вегаста йәшәй, унда, «Scherbo Gymnastics School of Vitaly» исемле үҙ тренажер залын аса.
Беренсе ҡатыны Ирина, ҡыҙҙары Кристина (АҠШ-ла 1993 йылдың 4 мартында тыуа). Икенсе ҡатыны — элекке гимнастка, Валентина.
2017 йылдың октябрендә уның олимпия йыйылма командаһы буйынса элекке партнеры Татьяна Гуцу 1991 йылдағы көсләүҙә ғәйепләй.
Статистика
Статистика — йәмғиәт тормошонда булған күренештәрҙең һан күрһәткестәрен билдәләүсе фән һәм ғәмәли эшмәкәрлек тармағы. Бер үк ваҡытта шул һан күрһәткестәрҙе статистика тип атайҙар.
Статистика (латынса Status) һүҙенең мәғәнәһе ниндәйҙер нәмәнең торошон аңлата.
Йәмғиәт тураһында мәғлүмәтте теркәү кәрәклеген тәү-тормош кешеләренең дә аңы еткән. Быны мәмерйә һүрәттәре дәлилләй. Ул ваҡыттағы тормош күренештәрен (ҡырағай йәнлектәргә һунар) генә һүрәтләү түгел, ә уның һан күрһәткестәре булған таяҡсалар һыҙып ҡалдырғандар. Фәнни әйләнешкә статистика һүҙе XVIII быуатта Готфрид Ахенфель (1719—1772) тарафынан индерелгән тип иҫәпләнә.
Рәсәй дәүләте кимәлендә рәсми рәүештә ғәмәли эшмәкәрлек булараҡ статистика 1802 йылдың 20 (яңыса) сентябрендә барлыҡҡа килгән тип фаразларға була. Был көндө император Александр I «…министерлыҡтар тарафынан мәғлүмәттәр бирергә…» тигән фарманға ҡул ҡуя. Һәр йылдың 20 сентябре, рәсми рәүештә иҫтәлекле көндәр исемлегенә индерелмәүгә ҡарамаҫтан, Рәсәйҙең статистика тармағында эшләүсе хеҙмәткәрҙәр тарафынан байрам итеп билдәләнә.
Статистика тураһында төшөнсәләр үҫеше
Статистик практиканың башланыуы дәүләт барлыҡҡа килгән ваҡытҡа ҡарай. Беренсе баҫылып сыҡҡан статистик мәғлүмәттәр тип Шумер батшалығының балсыҡ табличкаларын иҫәпләргә мөмкин (беҙҙең эраға тиклем III — II мең йыллыҡ).
Тәүҙә статистика дәүләттең йәки уның бер өлөшөнөң иҡтисади һәм сәйәси торошон тасуирлау тип аңлана. Мәҫәлән, «статистика дәүләттең хәҙерге ваҡыттағы торошон йәки элек билдәле булған мәлде һүрәтләй» тигән билдәләмә 1792 йылға ҡарай. Һәм әлеге ваҡытта дәүләт статистик хеҙмәттәр эшмәкәрлеге ошо билдәләмәгә тап килә.
Әммә яйлап «статистика» термины киңерәк ҡулланыла башлай. Наполеон Бонапарт фекеренсә, «статистика — ул әйберҙәр бюджеты». Шулай итеп, статистик ысулдар административ идаралыҡ өсөн генә түгел, шәхси предприятие кимәлендә ҡулланыу өсөн дә файҙалы тип табыла. 1833 йылдағы формулировкаға ярашлы, «статистиканың маҡсаты — ул факттарҙы иң ҡыҫҡаса формала күрһәтеү». XIX быуаттың 2-се яртыһында — XX быуат башында математиканың бер өлөшө булған математик статистика фәне барлыҡҡа килә.
ХХ быуатта статистика йыш ҡына тәү сиратта үҙ аллы фәнни дисциплина булараҡ ҡарала. Статистика — һанлы мәғлүмәттәрҙе йыйыу, анализлау, сағыштырыу, тәҡдим итеү һәм интерпретациялау ысулдары һәм принциптары йыйылмаһы. 1954 йылда УССР Фәндәр академияһы академигы Б. В. Гнеденко түбәндәге билдәләмә бирә: «Статистика өс бүлектән тора:
«Статистика» термины тағы ике мәғәнәлә ҡулланыла. Беренсенән, көндәлек тормошта «статистика» йыш ҡына күренеш йәки процесс тураһында һан мәғлүмәттәре йыйылмаһы булараҡ аңлана. Икенсенән, статистика — күҙәтеү һөҙөмтәләре буйынса гипотезаларҙы тикшереү һәм бүлеү үҙенсәлектәрен һәм параметрҙарын баһалау өсөн ҡулланылған функция.
Төркөм төрҙәре
Статистик төркөмләү барлыҡтың бер төрлө төркөмдәргә бүленеүе (параметрҙың үҙгәреү интервалдары) тип аңлана. Бындай интервалдарҙың (төркөмдәрҙең) һаны Стёрджес формулаһы буйынса иҫәпләнә: ҡайҙа k — интервалдар һаны, n — күҙәтеүҙәр һаны.
Төркөмләүҙең өс төрө бар: аналитик, типологик, структуралы.
Типик төркөмдәр: эсендә максималь бер төрлө һәм тышында төрлө. Төркөмләү — беренсел һәм икенсел. Беренсел төркөмдәр статистик күҙәтеүҙәр барышында алына. Ә икенселдәре беренсел нигеҙендә башҡарыла.
Статистик ысулдар
Статистик ысулдар — статистик мәғлүмәттәрҙе анализлау ысулдары. Ғәмәли статистика ысулдары бар, уларҙы фәнни тикшеренеүҙәрҙең бөтә өлкәләрендә һәм халыҡ хужалығының ниндәй ҙә булһа тармаҡтарында ҡулланырға мөмкин, шулай уҡ башҡа статистик ысулдар ҙа бар, уларҙы ҡулланыу теге йәки был өлкә менән генә сикләнә. Уларға статистик ҡабул итеү контроле, технологик процестарҙы статистик көйләү, ышаныслылыҡ һәм һынауҙар үткәреү, эксперименттарҙы планлаштырыу кеүек ысулдар инә.