cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хатшепсут
Төҙөлөш эштәре
Күпселек фирғәүендәр өсөн хас булған ғөрөф-ғәҙәт буйынса, Хатшепсут Карнак һарайында төҙөлөш дауам итә. Бында ул гискостар баҫҡынлығынан һуң емерелгән Боронғо Мысыр алиһәһе — Амондың ҡатыны Мут ғибәҙәтханаһын, бынан тыш күп һәйкәлдәрҙе тергеҙә. Ҡыҙыл һәм ҡара граниттан Амондың ладьяһы өсөн яңы ғибәҙәтхана төҙөтә, — бөгөнгө көндә ул Ҡыҙыл ғибәҙәтхана исеме аҫтында билдәле. Ғибәҙәтхана таштарында уйып төшөрөлгән рәсемдәр Хатшепсут һәм Тутмос III-нөң бергә хаким итеүен тасуирлай. Бында уҡ батшабикәнең бойороғо буйынса 30 метр бейеклегендәге ике обелиск ҡуйыла. Уларҙың икеһе лә бөтөн ҙур ҡыҙыл гранит таштан яһала, ә остары ҡояш нурҙарына ялтырап тороусы электрум — алтын һәм көмөш эретмәһе менән ҡаплана. Обелисктар өсөн таштар ҡаянан киҫелеп, Асуандан Нил йылғаһы буйлап аҫҡа табан ағыҙыла. Уларҙың береһе һаман урынында тора, ул әлеге көндәргә тиклем тере ҡалған боронғо обелисктар араһында Ер йөҙөндә иң бейеге. Икенсеһе иһә икегә бүленеп, ҡолаған. Обелисктарҙың береһендә ошондай юлдар уйылған:
Шулай ҙа Хатшепсут осорынан иң билдәре архетиктура һәйкәле — ул Нил йылғаһының көнбайыш ярында, Батшалар үҙәненә ингән урында, Дейр әл-Бахри ҡаяларының итәгендә урынлашҡан Хатшепсуттың ерләү һарайы. Хатшепсут уға Джесер-Джесеру — «Изгеләрҙән изге» исемен бирә. Был һарайҙың архитекторы Сенмут — фирғәүен йортонда иң ҙур йоғонтоло кеше була.
Джесер-Джесеру береһенән икенсеһе юғарыраҡ булған өс ҙур террасанан тора, бер террасанан икенсеһенә пандустар — комплексты икегә бүлеп торған ҡыя юлдар илтә. Һарай алдында үҙ ваҡытында Пунт иленән килтерелгән ағастар ултыртылған, ике яһалма күл ҡаҙылған булған, ингән юлда сфинкстар теҙелеп, аллея барлыҡҡа килтергән.
Һарайҙың стеналарында — Хатшепсуттың хакимлығы ваҡытындағы төрлө ваҡиғаларҙы бәйән итеүсе рәсемдәр. Беренсе терраса стеналарында Карнак һарайына ҡуйылған обелисктарҙы Үрге Мысырҙан килтереү һүрәтләнгән. Икенсе терраса стеналары Хатшепсуттың илаһи тыумышы тураһында легенданы, — Мысыр аллаһы Амон әсәһе Яхмес янында фирғәүен Тутмос I -ҡа әйләнеп пәйҙа булыуы хаҡында һөйләй. Шулай уҡ икенсе терраса стеналары Хатшепсут тәхеттә ултырыуының туғыҙынсы йылында ойоштолған Пунт еренә экспедиция тарихын һөйләй. Бында Пунттың хозур тәбиғәте, урмандары, Пунттың батшаһы һәм батшабикәһе, уларҙың Мысыр фирғәүененә ҡиммәтле бүләктәр биреүе төшөрөлгән. Һарайҙың иң өҫкө террасаһы Мысыр аллаларына бағышланған. Уртала һарайҙың иң изге урыны — Амон ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Үлеме, ерләү һәм мумиялау
Хатшепсут тәхеттә ултырыуының егерме икенсе йылында үлеп китә. Уның үлеме тураһында төрлө фараздар йәшәп килә, әммә египтология өлкәһендәге иң һуңғы асыштар был фараздарҙы кире ҡаға. 2007 йылда Хатшепсуттыҡы тип билдәләнгән мумияны тикшереү һығымталары уйынса, ул илле йәштәр тирәһендә ҡан инфекцияһы арҡаһында үлгән булырға тейеш. Шулай уҡ ул артрит, теш ауырыуы һәм бәлки диабет менән ауырыған, тип раҫлай белгестәр.
Оҙаҡ ваҡыт дауамында Хатшепсуттың мумияһы табылмай. Уның өсөн төҙөлгән ике кәшәнәлә лә мумияһы булмай сыға. Беренсе кәшәнә Тутмос II-нең батшалығы осоронда уҡ әҙерләнә, әммә ул фирғәүенгә әйләнгән ҡатын өсөн яраҡһыҙ була. Тәхеткә ултырғандан һуң, ерләү өсөн икенсе — KV20 кәшәнәһе әҙерләнә башлай. Уны 1903 йылда уҡ инглиз египтологы Говард Картер таба. Ҡайһы бер фараздар буйынса, KV20 кәшәнәһе Хатшепсуттың атаһы Тутсмос I өсөн тәғәйенләнгән була, уны Батшалар үҙәнендә төҙөлгән беренсе батша кәшәнәһе, тип иҫәпләйҙәр. Хатшепсут атаһы менән бер урында ерләнергә теләп, кәшәнәне киңәйткән һәм үҙенең ҡәберен ошонда әҙерләгән булырға тейеш. Әммә, Тутмос III тәхеткә ултырғас, Тутмос I-нең мумияһы KV38 кәшәнәһенә күсерелә, шул уҡ ваҡытта, бәлки, Хатшепсуттың дә мумияһы икенсе урынға күсерелгәндер.
2007 йылда египтология өлкәһендә алдынғы белгестәрҙең береһе Захи Хавасс Хатшепсуттың мумияһы табылыуы тураһында иғлан итә. Уның иҫәпләүенсә, Батшалар үҙәнендә табылған KV60 кәшәнәһендәге ике мумияның береһе — батшабикәнеке. Был кәшәнә Хатшепсуттың һөт инәһе Сатра(Ситре) өсөн төҙөлгән булыуы билдәләнә. Бында уҡ тәхет, сенет уйыны һәм Хатшепсуттың исеме яҙылған ушебти (ерләү фигуркаһы) табыла. Мумияларҙың ДНК анализын Хатшепсуттың мумиялары табылып, аныҡ билдәләнгән туғандарының ДНК анализы менән сағыштырғандан һуң, Сатра саркофагында ятҡан кәүҙә Хатшепсуттыҡы тип раҫлана.
ДНК тикшереүҙәре һөҙөмтәһен тағы бер факт дәлилләй — Сатра саркофагындағы мумияның бер теше етмәй. Нәҡ ошо теш, тикшереүҙәр һөҙөмтәһендә, Дейр әл-Бахри ҡаяһы тарлауығында йәшерелгән ҡумтала табыла. Был ҡумтала Хатшепсуттың исеме менән картуш төшөрөлгән була.
Хатшепсуттың үлеменән һуң
Тутмос III-нөң хакимлығы аҙағына тарихи яҙмаларҙан Хатшепсут исемен юҡ итеү башлана. Уның картуштары һәм рәсемдәре стеналарҙан юйыла. Дейр әл-Бахри һарайында Хатшепсуттың күп һәйкәлдәре ҡолатыла, ватылып, яҡында күмелә. Карнакта хатта уның обелисктары стена менән ҡаплана.
Тутмос III, үгә әсәһе хакимлыҡты уның ҡулынан тартып алыуына үс итеп уның тураһында бөтә яҙмаларҙы, уның һәйкәлдәрен юҡ итергә бойорған, тигән фекер бөгөнгө көндә нығынған. Тик ниңә һуң Тутмос III — Мысырҙың иң уңышлы ғәскәр етәксеһе — үс алыр алдынан егерме йыл буйы көткән? Египтологтар иҫәпләүенсә, уның Хатшепсут исемен тарихтан юйырға тырышлығына сәйәси сәбәптәр булған, һәм был сәбәптәр бөгөнгө көндә аныҡ билдәле түгел.
Фараздарҙың береһе буйынса, хакимлығының аҙағына Тутмос III тарихты «күсереп яҙып», Хатшепсутты батша ҡатындарына тәғәйен регент титулында ғына ҡалдырырға ниәтләгән. Шулай итеп, Тутмос III үҙенең Тутмос II-нең тура вариҫы булыуын күрһәтмәк булғандыр. Был уның тәхеткә хоҡуғын дәлилләү өсөн кәрәк булыуы мөмкин.
Ҡайһы бер белгестәр иҫәпләүенсә, Хатшепсуттың ил менән оҙайлы ваҡыт дауамында уңышлы хаким итеү осрағы Мысыр фирғәүене тәхете өсөн ҡурҡыныс булған — был артабан фирғәүен тәхетен ҡатын-ҡыҙ биләүе мөмкинлеген булдырған. Фирғәүен титулын йөрөтөүгә хоҡуҡ ир-атта ғына ҡалһын өсөн, бәлки, Тутмос III Хатшепсут хакимлығы менән бәйле бөтә эҙҙәрҙе юҡ итә башлағандыр.
Хатшепсуттың исеме оҙаҡ ваҡыт фәнни донъяла билдәле булмай. Тик 19-сы быуатта Дейр әл-Бахри һарайында башланған археологик тикшеренеүҙәр генә Хатшепсут шәхесенә ҡарата ҡыҙыҡһыныу уята. Француз ғалимы Жан Франсуа Шампольон Боронғо Мысыр телен асҡандан һуң, Дейр әл-Бахри һәм Карнак һарайҙары яҙыуҙары аша бөйөк ҡатын тормошондағы ваҡиғалар тергеҙелә.
Яңы Һамар (Ҡыуандыҡ районы)
Яңы Һамар  (Новосамарск) —Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Климаты
Ауылдың климаты Ҡыуандыҡ районына хас — уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Халыҡ телендәге рәсми булмаған атамаһы — Бохарсы (йылғаһы буйынса). 1901 йылғы исемлектә Һамар губернаһы күскеселәре тарафынан нигеҙ һалынған Һамар утары тип билдәләнгән. Һуңғыраҡ сығанаҡтарҙа Яңы-Һамар атамаһы менән телгә алына.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ҡыҙыл Һаҡмар ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса 816 кеше (урыҫ 70 %) даими йәшәгән, 2010 йылда — 534.
Сергеев Ручей
Сергеев Ручей — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Mines ParisTech: донъя университеттарының профессиональ рейтингы
Был тикшеренеүҙәргә ярашлы, 2009 йылда унда Санкт-Петербург дәүләт иҡтисад университеты 86-сы урында булһа, Төмән дәүләт нефть һәм газ университеты 89-сы урынды биләй.
Өфө нефть институты, Санкт-Петербург дәүләт университеты, Омск дәүләт университеты, Боғорослан нефть техникумы 216-сы урында билдәләнә.
Методологияһы
Рейтинг уҡыу йортон тамамлап, әлеге ваҡытта төҙөгәндә күп тамамлап, әлеге ваҡытта Американың Fortune бизнес-журналы төҙөгән Fortune Global 500 рейтингына ярашлы, донъяның ошо 500 эре компанияһының береһендә генераль директор, башҡарма директор (Chief Executive Officer) вазифаһын биләүселәр һаны буйынса билдәләнә
2011 йылда юғары уҡыу йорттары рейтингы
392 уҡыу йорто араһында иң юғары рейтингка лайыҡ 37 учреждение:
Анализ
Был рейтинг башҡалар менән сағыштырғанда нығыраҡ халыҡ-ара исеменә тап килә, сөнки унда Fortune Global 500 рейтингы ҡулланыла.
Рейтинг инглиз телле илдәрҙе генә күҙалламай, уға Азия, Латин америкаһы һәм Европа университеттары ла инә.
New York Times төҙөгән Global Universities Companies Rank рейтингы был рейтингка оҡшаш.
Мәсәғүт ауыл Советы (Дыуан районы)
Мәсәғүт ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Административ  үҙәге — Мәсәғүт ауылы
Мораҙ
Мораҙ (Мураз) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 453063, ОКАТО коды — 80221819003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Мораҙ Имәндәш ауыл Советы биләмәһендә. Район үҙәгенән төньяҡ‑көнсығышта 52 саҡрым һәм Аҡкүл тимер юл станцияһынан төньяҡ‑көнсығышта 59 саҡрым алыҫлыҡта Мәндем йылғаһы буйында урынлашҡан. Ауылға XVIII быуаттың 2‑се яртыһында Нуғай даруғаһы Кәлсер-Табын улусы башҡорттары аҫаба ерҙәрендә Мораҙ исеме менән нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Мораҙ Сөләймәновтың исеме менән аталған. Уның Юлдаш (1736—1818) исемле улы булыуы билдәле. Ейәне Сәйет, ейәнсәренең улы Ғүмәр, бүләһе Фәхретдин исемле булған. Хөсәйен Абушахманов һәм Алившә Үтәгәнов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан. Ауыл Мәндем‑Мораҙ булараҡ билдәле булған. 1795 йыылда Мораҙ исеме менән 2 ауыл теркәлгән: береһендә 3 йортта 22 кеше йәшәгән, икенсеһендә 6 йортта — 35 кеше, 1865 йылда улар бергә иҫәпләнгән, 20 йортта — 88 кеше. 1839 йылғы мәғлүмәттәр буйынса 19 йортта (100 кеше) 70 йылҡы малы, 58 һыйыр, 22 һарыҡ һәм 23 кәзә аҫырағандар. Һәр кешегә 2,6 бот иген сәскәндәр. 30 дәдән һәм 15 солоҡ умарталары булған. 1896 йылда 21 йортта 132 кеше булыуы күрһәтелә. Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгән. Мәсет булған. 1906 йылда һыу тирмәне теркәлгән. Совет осорондағы 1920 йылғы иҫәп алыуҙа 38 өйҙә 167 кеше йәшәгән. Халҡы: 1906 йылда — 129 кеше; 1920 йылда—167 кеше; 1939 йылда—195 кеше; 1959 йылда—189 кеше; 1989 йылда—145 кеше; 2002 йылда—118 кеше; 2010 йылда—124 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Урамдары
Исемдәре:
1 Май урамы (1 Мая (улица))
Мәндем урамы (Мендимская (улица))
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Ялмата
Ялмата (балка Ялмата, Альмата) — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы, Вологоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Барманцак күленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мезис
Мезис — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Унзас йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Папуа — Яңы Гвинея
Па́пуа — Яңы́ Гвине́я, тулы исеме Па́пуа — Яңы́ Гвине́я бойондороҡһоҙ дәүләте́ (Papua New Guinea (шулай уҡ, ), Papua Niugini, Papua Niu Gini) — Океаниялағы дәүләт. Тымыҡ океандың көньяк-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 462 840 км². Халыҡ һаны — яҡынса 6 млн кеше, башлыса папуастар һәм меланезиялылар. Ҡала халҡы һаны — 15,2 % (1991).
Рәсми телдәр — инглиз, ток-писин, хари-моту теләре. Халыҡтың күп өлөшө — христиандар, ҡалғандары урындағы йола буйынса барлыҡҡа килгән дин тоталар. Административ яҡтан дәүләт 20 провинцияға бүленә. Баш ҡалаһы — Порт-Морсби. Дәүләт башлығы — генерал-губернатор тәҡдим иткән королева. Милләттәр дуҫлығына керә.
Ҡанун сығарыу органы — Милли парламент.
Атамаһы
«Папуа» һүҙе малай телендәге «папува» һүҙенән килеп сыҡҡан, «бөҙрә сәсле» тигәнде аңлата (башҡа фараз буйынса «оранг папуа» — «бөҙрә ҡара сәсле кеше» тигәнде аңлата ). Был исемде Яңы Гвинеяға 1526 йылда португал Менезеш биргән. . 1545 йылда утрауға Иньиго Ортис де Ретес килә һәм утрауға «Яңы Гвинея» тигән исем бирә, уның фекеренсә урындағы халыҡ Африканың Гвинея аборигендарына оҡшаған була. ).
Европалылар колонизацияһы башланғандан алып бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ил исемен бер нисә тапҡыр алыштыра. 1884—1906 йылдарҙа көньяҡ-көнсығыш өлөшө Британия Яңы Гвинеяһы тип атала. , 1906—1949 йылдарҙа — Папуа (Австралия контролендә). Төньяҡ-нөнсығыш өлөшө Германия колонияһы була һәм 1884—1920 йылдарҙа Германия Яңы Гвинеяһы тип атала (1914 йылдан Австралия контроле), 1920—1949 йылдарҙа, Милләттәр Лигаһы ҡарары менән Яңы Гвинея тип атала. . 1949 йылда ике Австралия колониялары берлешеп Папуа һәм Яңы Гвинея тип атала.
1972 йылда провинция Папуа — Яңы Гвинея исемен ала. 1975 йылда ирекле дәүләттең исеме Папуа — Яңы Гвинея тип атала. .
Флора һәм фауна
Папуа — Яңы Гвинеяның үҫемлектәр һәм хауандар донъяһы бай һәм төрлө. Утрау яры буйлап киң (урыны менән 35 км-ға тиклем) мангр ҡыуаҡлыҡтары үҫә. Бында үҫәмлектәрҙең 20 мең төрө үҫә. Был үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡлы урын, йылға үҙәне буйлап тик йөҙөп кенә үтергә мөмкин. Йылға буйлап ҡырағай шәкәр ҡамышы, һаҙлы урындарҙы саговник урманы ҡаплаған.
Йөҙҙәрсә төр ағас үҫкән ҡуйы дымлы тропик урман тау биттәрен ҡаплаған. Тик хәҙер бында плантациялар һәм үҫемлек баҡсалары барлыҡҡа килгән. Кокос пальмаһы, банан, шәкәр ҡамышы, папая ағастары, таро, ямс, батат, маниока бүлбе емештәре үҫтерелә. Баҡсалар урмандар менән сиратлашҡан. Ер 2−3 йылға бер ешкәртелә, һуңынан 10 — 12 йыл урман ҡаплап ала. Шулай итеп ерҙен үңдырышлылығы кире ҡайтарыла.
Хайуандар донъяһы һөйрәлеүселәр, бөжәктәр һәм ҡоштарға бай. Һөтимәрҙәр фаунаһында е күрше Австралиялағы кеүек муҡсалылар вәкилдәр — бандикут (муҡсалы бурһыҡ), валлаби (ағаста йәшәусе кенгуру), кускус һәм башҡалар. Урман һәм яр буйҙарында йыландар, шул иҫәптән ағыулылар, кәҫәрткеләр бик күп. Диңгеҙ һәм ҙур йылға ярҙарында крокодилдар, кәҫәрткеләр һәм ташбаҡалар тереклек итә. Ҡоштар вәкилдәре: казуартар, ожмах ҡоштары, батша күгәрсендәре, тутыйғоштар, тауыҡтар. Европалылар утрауға сусҡа, тауыҡтар һәм эттәр алып килә. Шулай уҡ ҡомаҡ, ҡыр сысҡаны, ҡырағайланған сусҡалар утрауҙа киң таралған.
Латдорф
Латдорф (Latdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 760 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 77 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6408 һәм автомобиль коды — SLK.
Сижищный Исток
Сижищный Исток (Кесе Козлы) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Печуга (Печуга №3272 ҡушылдығы)
Печуга  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Печуга №3272 йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тымбай
Тымбай (Тынбаево) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 397 кеше булған. Почта индексы — 452352, ОКАТО коды — 80243865001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яшкуль (йылға)
Яшкуль — Рәсәй йылғаһы. Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Дед Хулсун күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 178 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оноприеновка
Оноприеновка — Рәсәй ФедерацияһыЫрымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Тарихы
Күскенселәр нигеҙ һалған ауылдарҙың береһе. Рәсми сығанаҡтарҙағы мәғлүмәттәр буйынса, Оноприеновка Полтава губернаһынан күсеп килгән украиндар тарафынан нигеҙләнгән, даталар буйынса мәғлүмәттәрҙе ситләтеп репрессияланғандар исемлеге аша белеп була. Оноприеновка ауылының тарихы В. Г. Кулинич, С. М. Стрельников авторлығында 2001 йылда сыҡҡан «Оноприеновка ауылы тарихы» китабында һүрәтләнгән. Нигеҙләнеү датаһы мәғлүмәттәре буйынса айырмалар бар, ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса был 1896 йәки 1898 йылда, икенсе берәүҙәрендә 1901 йыл тип күрһәтелә.
Халыҡ хәтерендә йәшәгән риүәйәттәрҙең береһе буйынса, Оноприеновка ауылы урынлашҡан урында үрҙә күрһәтелгән даталарға тиклем үк йәшәгәндәр, Новомихайловский (1892 й.) тигән утар булған.Әммә ХХ быуат башында башҡорттарҙың йылҡы өйөрө ерҙе тапау менән бәйле низағ килеп сыҡҡан. Новомихайловский крәҫтиәндәре башҡорттарҙың бер атының телен ҡырҡҡан, ә тегеләре, үҙ сиратында, уларҙың утарын яндыра. Утар кешеләренә күсеп китергәтура килә. Риүәйәттең дөрөҫлөгөн тикшереү мөмкин түгел, тип яҙа авторҙар..
Ауыл эргәһендә 5 км көньяҡ-көнсығыштараҡ ҡурғанлы ҡәберлектәр урынлашҡан. Нигеҙендә иҫәпкә ҡуйылған был -Ырымбур өлкәһенең Закондар сығарыу Йыйылышының 1998 йылдың 16 сентябрендә ҡабул иткән 118-се Ҡарары буйынса археологик ҡомартҡы сифатында иҫәпкә ҡуйылған. Ҡыуандыҡ районы күләмендәархеологик тикшеренеүҙәр үткәрелмәгән.
Климаты
Оноприеновка ауылы климаты Ҡыуандыҡ районының күпселек урыны өсөн дә бер кимәл. Бындағы климат уртаса континенталь, йылдың дүрт миҙгеле лә аныҡ ҡына айырыла. Температураның абсолют минимумы иң һалҡын ай-ғинуарҙа −45 °C; иң йылы ай июлдә температураның абсолют максимумы + 42 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөм 300—550 мм, шуның 70 % яҙғы-йәйге айҙарҙа яуа. Ҡар ҡатламы ярайһы тотороҡло, йылына 150 ята.
Этимологияһы
Ауылдың «Оноприеновка» тип аталыуы башҡорттарҙан урындағы ерҙе һатып алыған күскенсе  — Оноприенко фамилияһы менән бәйле. Оноприеновка ауылынан тыш, Петр Андреевич Оноприенко Беләү утарын да (Блявкий) ойошторған.
Мәтәле ауыл Советы (Дыуан районы)
Мәтәле ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Мәтәле ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Бибисара (исем)
Бибисара — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа бар.
Этимологияһы
Бибисара — исеме башҡорт телендә биби-сара (саф) иң шәп тигәнде аңлата.
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары — Одесские высшие женские медицинские курсы — Рәсәй империяһының Одессалағы медицина юғары уҡыу йорто
Бибисара (исем)
Билдәле шәхестәр
Азаматова Бибисара Мостафа ҡыҙы (21 октябрь 1949 йыл — 20 октябрь 2020 йыл) — инженер-технолог, хужалыҡ эшмәкәре, үҙешмәкәр йырсы. Хеҙмәт ветераны (1988). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған аҙыҡ-түлек индустрияһы хеҙмәткәре (1992). 1980—1998 йылдарҙа Баймаҡ һыра ҡайнатыу заводы директоры.
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Тарихы
Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тап медицина курстарын асыу идеяһы ҡала йәмәғәтселегендә ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифында ҡаҙаныштар менән бәйле барлыҡҡа килә. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары Рәсәйҙәге реформаларҙан һуң барлыҡҡа килгән дөйөм белем биреү тибындағы юғары уҡыу йорттары булып тора. Шуғаса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн медицина өлкәһе ябыҡ булып ҡала.
Бибисара (исем)
Билдәле шәхестәр
Асаубаева Бибисара Ерхан ҡыҙы (ҡаз. Бибісара Асаубаева; 26 февраль 2004 йыл) — Ҡазахстан шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында Гроссмейстер (2019). Халыҡ-ара Мастер ФИДЕ IM (2020), ир-егеттәр араһында.5 тапҡыр донъя чемпионы, фиде мастеры исемен яулаған шахмат тарихында иң йәш (Master Fide).Халыҡ-ара премия "Алтын Мангуст лайыҡ була. «Спорт ҡаҙаныштары» өсөн ордены менән бүләкләнгән.
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Тарихы
1909 йылдың 16 октябрендә педагогик советтың беренсе ултырышы үтә, уның рәйесе итеп Сергей Васильевич Левашов һайлана, уның урынбаҫары — Н. А. Щёголев, ҡаҙнасыһы — С. С. Яковлев. Яңы белем биреү учреждениеһының попечителдәр советына Одессалағы абруйлы кешеләр: Михаил Рено, Михаил Толстой, Алексей Павловский, Николай Тахчогло, Николай Сухомлинов, Илья Яловиков һәм башҡалар инә.
Бибисара (исем)
Билдәле шәхестәр
Бейшеналиева Бибисара (17 май 1926 йыл Таш-Түбә (Ҡырғыҙ АССР) — СССР балеринаһы, бейеүсе, педагог. Ҡырғыҙ ССР-ының атҡаҙанған (1947) һәм халыҡ артисы (1954), СССР-ҙың халыҡ артисы (1958). Ҡырғыҙ ССР-ы Токтогул исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1970).«Почет Билдәһе» һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордендары кавалеры (1951). «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән. 1973 йылдың 10 майында Фрунзе ҡалаһында ерләнгән.
Одесса юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстары
Тарихы
Курстарҙы үткәреү өсөн Внешняя урамындағы 2-се йорт (Лехнер йорто, хәҙер Мечников урамы) һатып алынған. Практик дәрестәр өсөн ҡаланың медицина учреждениелары файҙаланыла.
Уҡытыу даирәһе
1910 йылдың яҙында уҡыуға 1500-ҙән ашыу ғариза бирелгән, әммә курстарға 89 ҡыҙ ғына ҡабул ителгән. Одесса юғары ҡатын-ҡыҙҙар медицина курстарын асыу тантанаһы 1910 йылдың 26 сентябрендә үтә.
Башта ҡатын-ҡыҙ медицина курстары 7 кафедранан тора: дин фәне, нормаль анатомия, гистология һәм эмбриология, органик булмаған химия, физика, зоология.
Ҡайһы бер профессор-уҡытыусылар составы ағзалары шулай уҡ Император Новороссийск университетында уҡытҡан.
Хәтер
Ҡалала медицинаны үҫтереүгә арналған материалдар иҫәбендә Одесса тарихи-крайҙы өйрәнеү музейы экспозицияһында Юғары ҡатын-ҡыҙ медицина курстарына ҡараған документтар бар. Шулай уҡ Одесса өлкәһенең Дәүләт архивында ошо курстарға ҡағылышлы документтар һаҡлана.
Әҙәбиәт
''Малинко И. Г.'' Деятельность высших женских курсов на Украине (конец ХІХ — начало ХХ вв.) // Вопросы истории СССР. — 1984. — Вып. 29. — С. 121—127.
Печуга (йылға)
Печуга  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/269/32 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Печуга (река)
Данил (исем)
Данил — башҡорт ир-ат исеме, урыҫ һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Данил башҡорт теленә фарсы теленән ингән, белемле, аҡыллы тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Хәсәншин Данил Дәүләтша улы (22 август 1937 йыл) — композитор. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
Лысенко Данил Сергеевич (19 май 1997 йыл) — Рәсәй еңел атлеты, бейеклеккә һикереүҙә махсуслашҡан. 2018 йылда биналағы ярыштарҙа донъя чемпионы. 2017 йылда донъя чемпионатының көмөш призеры. 2017 йылда Рәсәй чемпионы. Бинала 2018 йылда Рәсәй чемпионы. Рәсәй халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2016).
Данил Дамир улы Халиҡов (2 декабрь, 1964 йыл — 22 май, 1983 йыл, Афғанстан) — башҡорт. Рядовой, водитель. Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк була (1983).
Дани́л Арка́дьевич Коре́цкий (4 август, 1948 йыл) — совет һәм Рәсәй ғалим-криминологы, яҙыусы һәм сценарист. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, отставкалағы милиция полковнигы, Эске Эштәр министрлығының маҡтаулы хеҙмәткәре. Ул яҙған 48 әҫәр 200 тапҡыр баҫыла, дөйөм тиражы 20 миллион дананан артығыраҡ. Ҡайһы бер китаптары сит телдәргә тәржемә ителгән һәм улар донъяның бик күп илдәрендә билдәле. Уның романдары һәм сценарийҙары буйынса өс нәфис фильм һәм өс күп сериялы телевизион фильм төшөрөлгән. Д. А. Корецкий — шулай уҡ 250 ғилми хеҙмәт, үҙәк һәм урындағы гәзит-журналдарҙа баҫылған 400-ҙән артыҡ суд очерктары һәм мәҡәләләренең авторы. Ҡанундарға һәм ғәмәлғә ингән 12 тәҡдимдең авторы, альтернатив "Ҡорал тураһында ҡанун"ды эшләүсе. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Фамилияла
Данилов Виктор Петрович (тарихсы) (4 март 1925 йыл — 16 апрель 2004 йыл[2]) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы-аграрсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Тарих фәндәре докторы (1982), профессор (1990).
Данильянц Еремей Иванович (әрм. Դանիելյանց Երեմ Իվանի, 22 апрель (5 май) 1901 йыл — 29 сентябрь 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1944), гвардия өлкән сержанты, Үҙәк фронт 61-се армия, 7-се гвардия кавалерия корпусы, 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы, 60-сы гвардия кавалерия полкына ҡараған 4-се эскадронының пулемёт расчёты командиры.
Данилко Елена Сергеевна (31 май 1970 йыл) — тарихсы. Тарих фәндәре докторы (2007). РФА Н. Н. Миклухо-Маклай исемендәге этнология һәм антропология институты ғилми-мәғариф үҙәге етәксеһе.
Данилов-Чалдун Максим Николаевич (18 ғинуар 1894 йыл — 2 март 1944 йыл) — Беренсе донъя һәм Граждандар һуғыштарында ҡатнашҡан, Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. Сыуаш яҙыусыһы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Данилов Дмитрий Данилович (6 ноябрь 1902 йыл — 28 апрель 1966 йыл) — сыуаш совет яҙыусыһы, театр һәм йәмәғәт эшмәкәре.
Люттхендорф
Люттхендорф (Lüttchendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 639 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 100 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Элсмир (утрау)
Эльсмир (элек рус телле сығанаҡтарҙа Эллесмер ере, Эльсмир ере; ингл. Ellesmere Island, фр. Île d’Ellesmere, инуктитут ᐊᐅᓱᐃᑦᑑᑉ ᕿᑭᖅᑖᓗᐊ Umingmak Nuna — «һарыҡ-үгеҙ ере») — Канаданың иң төньяҡ утрауы. Нунавуттың биләмәһенең Кикиктани регионына (Канада арктик архипелагы) ҡарай.
Аксель-Хейберг утрауынан көнсығышҡа ҡарай йүнәлештә урынлашҡан. Королева Елизавета утрауҙары составына инә. Утрауҙан көнсығышта Канада менән Гренландия сиге үтә.
Утрау биләмәһендә тарихҡа тиклемге хайуандарҙың эҙҙәрен күп тапҡыр табалар.
Географияһы
Административ бүленеш буйынса Элсмир Нунавут биләмәһе составына инә.
Көнсығышында — Гренландиянан Кейн бассейны һәм Кеннеди боғаҙы, ә көньяғынан Девон утрауынан Джонс боғаҙы менән айырыла.
Көнбайышта Аксель-Хейберг һәм утрауҙарын бер-береһенән Амундсен һәм Юрик боғаҙҙары бүлеп тора.
Утрауҙың төньяҡтан көньяҡҡа оҙонлоғо 800 км самаһы, ә киңлеге — яҡынса 500 км. Утрауҙың майҙаны 196 236 км² тәшкил итә. Ҙурлығы буйынса Элсмир Канадала өсөнсө һәм донъяла унынсы урынды алып тора.
Яр буйы һыҙатының дөйөм оҙонлоғо 10 748 км тәшкил итә. Утрауҙың бөтә яр буйҙарын оҙон фьордтар йырғылаған. Улар утрауҙы бер нисә айырым өлөшкә — ерҙәргә (Гранта, Гриннелла, Свердрупа, Элсмир) бүлә.
Төньяҡта яр һыҙатын шельф боҙлоҡтары  — ҡалынлығы 60 метрға тиклем булған ҙур боҙ яландары диңгеҙгә 18 км-ға тиклем инә.
Утрауҙың башҡа өлөштәрендә ярҙар текә, урыны менән 2 км бейеклектәге ҡаялы диуарҙар барлыҡҡа килә. Колумбия мороно Канаданың иң төньяҡ нөктәһе булып тора. Элсмирҙың күпселек өлөшө тауҙар менән ҡапланған. Улар көнбайыштан көнсығышҡа һуҙылған өс үткәүел-артылышты киҫеп үтә.
Тау һырттарының бер өлөшө боҙ эшләпәләре менән ҡапланған, уларҙан диңгеҙгә боҙлоҡтар шыуып төшә.
Элсмирҙың төньяҡ өлөшөндә өҫтөнлөк иткән бейеклектәр сифатында Грант Ере тауҙары — 100 мең йыл самаһы йәштәге ултырма тоҡомдарҙан торған осло түбәләр сылбыры үтә һәм ул 900 м тиклем ҡалынлыҡтағы боҙ эшләпә менән ҡапланған. Боҙ һәм ҡар ҡалынлығы аша үткән нунатаки, яланғас түбәләр пейзаждың үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып тора. Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Барбо түбәһе (диңгеҙ кимәленән 2616 м бейеклектә) — шулай уҡ Төньяҡ Американың бөтә көнсығыш өлөшөнөң иң бейек нөктәһе. Рельеф көньяҡҡа табан түбәнәйә һәм Гейзен яҫытаулығын барлыҡҡа килтерә, унда Поляр түңәрәгенең аръяғында иң ҙур күл бар. Элсмирҙың үҙәк өлөшөндә таулы Форд бүлкәте 2000 м бейеклеккә етә.
Утрауҙың көньяҡ-көнсығыш осо Кембрий алды Канада ҡалҡанының иң төньяҡ өлөшөнән ғибәрәт. Элсмирҙың был өлөшөндә шулай уҡ боҙ ҡалпағы, нунатактар менән ҡапланған тауҙар күп, бейеклеге 2200 метрға тиклем. Көньяҡ һәм көнсығыш ярҙарға тиклем һуҙылған боҙ эшләпәһе бик күп айсбергтар барлыҡҡа килтерә, һуңынан улар Баффин диңгеҙенә ағыла. Фрам ҡултығынан алыҫ түгел көнсығыш яр буйындағы Пим утрауы — был районда боҙ булмаған иң ҙур урын. Утрауҙың көньяҡ өлөшө Канада ҡалҡанынан көнбайыштараҡ палеозой тоҡомдары барлыҡҡа килтергән яҫытаулыҡ, тәрән үҙәндәр аша үтә. Яҫытаулыҡтың уртаһында тағы бер ҙур боҙ ҡалпағы урынлашҡан, уның көнбайышында һәм көнсығышында тағы ике бәләкәй ҡалпаҡ бар.
2005 йылдың 13 авгусында Элсмирҙан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан Айлс шельф боҙлоғонан (инглиз телендә Ayles Ice Shelf) боҙ ватылыу барышында боҙ киҫәктәре айырыла. Ул Төньяҡ Боҙло океанға төшә. Бынан һуң шельф боҙлоғо ғәмәлдә юҡҡа сыға. Ғалимдар тарафынан тикшеренеүҙәр һәм киҫәкте барлыҡҡа килтергән ваҡиғалар хронологияһын тергеҙеү процесы ун алты ай самаһы ваҡытты ала. Айлс, Маркхем, Уорд-Хант и Серсон шельф боҙлоҡтарының байтаҡ өлөштәре 2008 йылдың йәйендә айсбергтар булараҡ кителеп төшә.
Утрауҙа нефть ятҡылыҡтары табыла, ә 2012 йылда Canada Coal корпорацияһы шулай уҡ Элсмирҙа табылған ҙур таш күмер запасын тикшерә башлай.
Климаты
Утрауҙың климаты поляр арктик. Йылдың күпселек өлөшөндә тирә-яҡ һыуҙар боҙ менән ҡаплана. Утрауҙың күпселек өлөшөндә уртаса йыллыҡ температура −16 °С һәм −16,5 °С араһында тирбәлә. Йәйгеһен уртаса температура яҡынса нулгә етә, ҡышын −28 градустан −30 градусҡа тиклем. Боҙ эшләпәләре тирәһендә һауа температураһы түбәнерәк − уртаса йыллыҡ −18,5 градус, йәй көнө −2 градус һәм ҡышфн −30 градустан −35 градусҡа тиклем. Поляр төн һәм көн оҙайлығы яҡынса биш ай тәшкил итә.
Утрауҙың үҙәк райондарында йылына 50-нән алып 150 мм-ға тиклем яуым-төшөм, көнбайыш һәм көнсығыш яр буйында — 100-ҙән 200-гә тиклем , боҙ ҡалҡыулығы районында — 300-гә тиклем яуа. Ҡар япмаһы бик йоҡа. Һыуыҡ дымдың парға әйләнеүен ҡыйынлаштыра, һөҙөмтәлә утрауҙа дымлылыҡ кәмей һәм яуым-төшөм аҙ була.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Арктик сүллектәр һәм тундралар үҫемлектәре үҫә. Утрауҙың байтаҡ өлөшө Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды классификацияһы буйынса Төньяҡ Американың поляр аръяғы тундраһы экотөбәгенә (High Arctic tundra) инә.
Йәйгеһен утрауҙың күпселек өлөшө боҙҙан әрселһә лә, был ағас үҫемлектәр үҫеше өсөн етерлек түгел, сөнки ҡыҫҡа һәм һалҡын йәйҙә ер бер нисә сантиметрға ғына ирей. Утрауҙа үҫемлектәр өйкөмләп үҫә, елдән һаҡланған урындарҙа яланғас һабаҡлы мәктәр һәм башҡа үлән төрҙәре үҫә.
Иң ҙур йәшел оазисы — Хейзен күле районы. Йәйге айҙарҙа уның ярҙарында күрәндән, түшәлеүсән талдарҙан, арса һымаҡ ярым ҡыуаҡлыҡтарҙан һәм таштишәрҙәрҙән торған ҡуйы балаҫ йәйелә.
Утрауҙағы хайуандар донъяһы үҫемлектәр донъяһына ҡарағанда күп төрлө. Бында поляр ҡуяндар, һарыҡ-үгеҙҙәр, Пири карибу боландар бар, улар көньяҡҡа күсенмәй, материктағынан бәләкәйерәк һәм төҫө еңелерәк. Канаданың башҡа ҡайһы бер арктик утрауҙарындағы кеүек, Элсмирҙа ла Мелвилл утрауы бүреһе (Canis lupus arctos) — аҡ йәки асыҡ һоро тиреһе һәм бәләкәйерәк ҙурлығы менән айырылып торған бүре төрө йәшәй.
Үҫемлектәр япмаһының ҡытлығы һәм климаты ҡырыҫ булыу сәбәпле, бында йәшәгән төрҙәргә тереклек итеү мәсьәләһе бик киҫкен тора. Утрауҙың нәҙек тәбиғәтен һаҡлау маҡсатында уның бер өлөшө, шул иҫәптән Хазен күле, 1988 йылда милли парк тип иғлан ителә.
Палеонтология
Эоцен дәүерендә утрау ҡуйы киң япраҡлы урмандар менән ҡапланған һәм Ер тарихында бындай типтағы иң юғары киңлектәге урмандарҙың береһе булған. Утрауҙа52—53 миллион йыл элек йәшәгән хайуандар һәм үҫемлектәрҙең ҡаҙылма ҡалдыҡтары табылған. Арктикала пребиорнистар затына ҡараған иң боронғо ҡоштарҙың ташҡа әйләнгән ҡалдыҡтары табылған.
Утрау хәҙер 50 миллион йыл элеккегә ҡарағанда бер нисә градусҡа ғына төньяҡтараҡ урынлашҡан. Ул осорҙа климат иһә сағыштырмаса йомшағыраҡ булған һәм утрауҙа аллигаторҙарға ла, гөбөргәйелдәргә лә йәшәргә мөмкинлек биргән. Климаты уртаса типта була, йәйге уртаса температура Цельсий буйынса яҡынса 20 градус тәшкил итә, ҡышын хатта поляр төндә лә, бындай киңлектәрҙә 3 айҙан 4 айға тиклем дауам итә, температура 0 градустан түбән төшмәй. Утрауҙа йылы эоцен өсөн дә уникаль биоценоз барлыҡҡа килә. Хайуандар, ҡоштар һәм үҫемлектәр сирек йыл дауам иткән тулы ҡараңғылыҡ осоронда йәшәүгә яраҡлашҡан. Корифодондар көньяҡҡа күсеп йөрөмәгәндәр, әммә йыл әйләнәһенә йәшәгәндәр, был, уларҙың ҙурлығын иҫәпкә алып, көньяҡ хайуандарының төньяҡ шарттарға яраҡлаша алыуы тураһында етди фекерҙәр тыуҙыра.
Эоценда 52—53 миллион йыл элек утрауҙа йыландар, аллигаторҙар, туғыҙ төркөм ташбаҡа ғаиләһе, 25 һөтимәрҙәр төрө, ҡоштар йәшәгән.
Гасторнистар — 1,75 метр бейеклектәге һәм ауырлығы 100 килограмға тиклем булған бик ҙур ҡоштар.
Пресбиорнистар — ҡаҙ һымаҡтар отрядының юҡҡа сыҡҡан ҡоштар нәҫеле. Хәҙерге Америка Ҡушма Штаттары һәм Монголия биләмәһендә йәшәгән палеоцендан — эоцендан (66,0—33,9 миллион йыл элек) 4 төрҙө үҙ эсенә ала.
Allognathosuchus — 1,5 метрға тиклем оҙонлоҡтағы юҡҡа сыҡҡан аллигатор төрө.
Трионикстар (Trionyx) — өс тырнаҡлы йомшаҡ панциярмалы гөбөргәйелдәр.
Беноидеилар (Baenidae) — Paracryptodira кладының юҡҡа сыҡҡан йәшерен муйынлы гөбөргәйелдәр ғаиләһе.
Lambdotherium popoagicum — ваҡ ҡына мөгөҙһөҙ бронтотериялар булған. Баш һөйәге оҙонса, бит өлөшө мейе өлөшөнә ҡарағанда оҙонораҡ (был йәһәттән башҡа бронтотериялыларҙан айырыла).
Плагиолофус — 150 кг тиклем ауырлыҡтағы үлән ашаусыларҙың юҡҡа сыҡҡан төрө.
Плиоцен тайгаһында ағастарҙың өҫтөнлөклө төрө Beaver Pond — Гренландияның ҡаҙылма ҡарағасы. Башҡа ағас тоҡомдарынан — ерек, ҡайын, шыршы, ҡарағай һәм туя. Яуым-төшөм күләме ярайһы уҡ күп булған һәм йылына 550 миллиметрға баһалана. Фауна шул уҡ дәүерҙең Көнсығыш Азия фаунаһына оҡшаш була. Үрҙә күрһәтелгәндәрҙән тыш, Beaver Pond-та ташҡа әүерелгән йәнлектәр ҙә табылған, улар араһында ер тишкес (Arctisorex polaris), ҙур росомаха (Plesiogulo), һыуһар (Martes), йәтсә (Mustela), ҡуян (Arctomeles sotnikovae), боронғо ат (Plesiohipparion), болан ға оҡшаштар (Cervoidea).
Солза (йылға)
Солза (Түбәнге Солза) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 109 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Некрасовка (Ғафури районы)
Некрасовка (Некрасовка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453063, ОКАТО коды — 80221819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ивона Фиалкова
Фиалкова Ивона (Ivona Fialkova; ) — словак биатлонсы, 2018 йылда Пхёнчхандағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Биатлонсы Паулина Фиалкованың кесе һеңлеһе.
Карьераһы
2013 йылдың декабрендә Донъя кубогының француз Анси этабында тәүгә сығыш яһай. Беренсе шәхси уҙышта 88-се урынды ғына ала. 2016/2017 миҙгелдән даими нигеҙҙә Словакияның ҡатын-ҡыҙҙар биатлон йыйылмаһына нығына. Чайковский ҡалаһында уҙған 2017 йылғы йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында ҡатнаш эстафетала Паулина Фиалкова, Томаш Гассила һәм Матей Казар менән берлектә, Рәсәй командаһынан ғына ҡалышып, көмөш миҙал яулай.
Ивона — 2018 йылғы Пхёнчхандағы Олимпия уйындарында ҡатнашыусы. Иң яҡшы һөҙөмтәһе — ҡатын-ҡыҙҙар эстафетаһында яуланған бишенсе урын, унда Словакия командаһы еңеүселәргә ни бары 38,4 секунд ғына ҡалыша. Ивона һуңғы дүртенсе этапта йүгерә. Словакия наградаға яҡын була, ләкин икенсе этапта, яҙа атып, лидер Анастасия Кузьмина штраф әйләнеше йүгерергә мәжбүр була.
2018 йылдың 15 мартында Холменколленда Донъя кубогының олимпия һуңы этабында словак ҡыҙы тәүге тапҡыр 10 исемлегенә инә. Бында Ивона спринтта туғыҙынсы урынды яулай.
2020 йылғы донъя чемпионатында спринтта 9-сы урын, һуңынан алтынсы урынды яулап, чемпиондан ғына ҡалыша, ә һуңынан эҙәрлекләүҙә тағы ла уңышлы сығыш яһап һәм чемпиондан 35 секундҡа ҡалышып, алтынсы урын яулай.
Мзас
Мзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Таңғатар (исем)
Таңғатар (Таңатар) — бронғо башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Таңғатар (Таңатар) — «таң» һәм «ата» төп башҡорт һүҙҙәрен ҡушыу юлы менән яһалған ир-ат исеме. Таң атҡанда тыуғанды аңлата.
Фамилияларҙа
Таңғатаров Әхнәф Йыһангир улы (1892 йыл — ?) — яҙыусы. Өфөләге «Ғосмания», Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәләрендә уҡый. Артабан үҙ аллы уҡып, уҡытыусы була. Үзбәкстанда ике йыл эшләгәндән һуң, кире Башҡортостанға ҡайтып, Ҡаңны-Төркәй ауылындағы земство мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып эшләй.
Таңатаров Марат Әхсән улы (26 декабрь 1937 йыл — 17 март 1997 йыл) — инженер‑технолог. Техник фәндәр докторы (1977), профессор (1980). БАССР‑ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1988), СССР‑ҙың юғары белем биреү отличнигы (1983), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1977).
Досымжан Ҡарлыҡ улы Таңатаров (6 май 1975 йыл) — Ҡаҙағстандың эстрада йырсыһы. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре (2009). Ҡаҙағстан республикаһы президенты оркестры солисы (2000 йыл). «Дарын» йәштәр дәүләт премияһы лауреаты.
Топонимдарҙа
Таңатар (Хәйбулла районы) (Танатар) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл.
Таңатар (Борай районы) Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Таңатар ауыл Советы (Борай районы)Башҡортостандың Борай районындағы ауыл.
Оло Боровлянка
Оло Боровлянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 787 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Босния һәм Герцеговина кинематографы
Босния һәм Герцеговина кинематографы — Босния һәм Герцеговина киносәнғәте һәм киноиндустрияһы.
Босния һәм Герцеговина 1992 йылға тиклем Югославияның бер өлөшө булғанға күрә, төбәктә төшөрөлгән бөтә фильмдар ҙа Югославияла етештерелгән тип ҡабул ителә. Босния һәм Герцеговинаның кинорежиссерҙары һәм кинематографистары: Златко Топчич, Хайрудин Крвавац, Ахмед Имамович, Ивица Матич, Кенович Адемир, Бенджамин Филипович, Жасмин Диздар, Дино Мустафич, Срджан Вулетич, Аида Бегич һәм башҡа күптәр.
Тарихы
Югославия составындағы Босния һәм Герцеговина киноһының тарихы 1920-се йылдарҙа, тауышһыҙ кино дәүерендә, баш ала, Босния һәм Герцеговина — Балкандарҙа һәм Көньяҡ-Көнсығыш Европала бик мөһим кинофестивалдәр үткәрелгән ил , мәҫәлән, 1995 йылда, Сараево ҡамауҙа ҡалған осорҙа, Сараево фестивале уҙғарыла. Фестивалдә Стив Бушеми, Катрин Картлидж, Боно, Нолти, Майкл Мур, Александр Пэйн һәм башҡалар кеүек йондоҙҙар ҡатнаша. Тағы ла бер билдәле фестиваль — Нью-Йорктағы Трайбекта 2003 йылда үткәрелгән Босния һәм Герцеговина кинофестивале.
Боснияның иң танылған режиссерҙары — Данис Танович, Ясмила Жбанич һәм Дино Мустафич, (Бер кемдең дә ере түгел, Грбавица һәм Ремейк фильмдарының режиссерҙары).
Фильмдар исемлеге
Бында Босния фильмдарының тулы булмаған исемлеге килтерелә.
Михайловка ауыл Советы (Дыуан районы)
Тарихы
Михайловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Дыуан районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әйүп
Әйүп (Әюп) — боронғо йәһүд һәм ғәрәп сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Әйүп (Әюп) — «эҙәрләнеүсе, үкенеүсе»; «тәүбә итеүсе»; «сабый пәйғәмбәр исеме» мәғәнәләрен аңлатҡан ир балаларға ҡушылған мосолман исеме.
Билдәле шәхестәр
Әйүп Ҡәйепов - хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында 2-се Башҡорт атлы полкының поход старшинаһы, подпоручик (1812).
Әйүп Үтәғолов (1793—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм 1813—1814 йылдарҙағы Рус армияһының сит илгә походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияларҙа
Әйүпова Ләлә Әҙһәм ҡыҙы (18 август 1951 йыл) — журналист. «Гөлистан» Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең генераль директоры.
Әйүпова Зилара Ғайса ҡыҙы(15 июнь 1933 йыл — 20 сентябрь 2014 йыл) — бейеүсе, 1955—1975 йылдарҙа Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы. БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы (1959). «Почёт Билдәһе» ордены (1955) кавалеры. Әйүпов Хәмит Вәли улы (15 ғинуар 1914 йыл — 26 март 1987 йыл) — ғалим-ветеринар, юғары мәктәп эшмәкәре. 1964—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында фәнни эштәр буйынса проректор, бер үк ваҡытта 1978—1985 йылдарҙа кафедра мөдире. Башҡорт АССР-ының VIII саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ветеринария фәндәре докторы (1969), профессор (1970). РСФСР‑ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР‑ының (1964) атҡаҙанған фән эшмәкәре. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1971).
Әйүпов Риф Сәлих улы (2 сентябрь 1939 йыл — 28 ғинуар 2015 йыл) — ғалим-тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Тарих фәндәре докторы (1995), профессор (1995), Рәсәй Федерацияһы Хәрби фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы. Рәсәй юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1998). Башҡорт АССР‑ының атҡаҙанған мәҙәниәт (1982) һәм Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Әйүпов Вадим Рәмил улы(13 октябрь 1974 йыл) — спортсы, тренер. 1995—2005 йылдарҙа фехтование буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. 2006—2009 йылдарҙа рапира менән фехтование буйынса Рәсәй үҫмер спортсылар йыйылма командаһының өлкән тренеры. СССР-ҙың спорт мастеры (1990), Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2001). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1996). Әйүпов Рим Шәрип улы (4 июль 1938 йыл — 2 февраль 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр һәм кино актёры. 1965—1996 йылдарҙа Киров ҡалаһындағы драма һәм өлкә йәш тамашасы театрҙары хеҙмәткәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы (1984).
Әйүпов Мансур Әнүәр улы (8 июль 1947 йыл) — ғалим-политолог, партия, дәүләт, матбуғат һәм юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир-ағзаһы, вице-президенты һәм президиумы ағзаһы, философия фәндәре кандидаты, сәйәси фәндәр докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһының элекке ректоры (1998—2003, 2007—2011).
Әйүпов Рәфғәтдин Талип улы (15 март 1914 йыл — 19 декабрь 1987 йыл) — нефтсе, 1949—1978 йылдарҙа Урал‑Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығының «Собханғол» нефтте һурҙырып бушатыу станцияһы машинисы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Әйүпова Руфина Рифат ҡыҙы (17 март 1999 йыл}}, Ишембай) — Рәсәй спортсыһы (рус һәм халыҡ-ара шашка). 2012 йылда халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы (Белоруссия).