cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бамако
Демографияһы
Һаңғырау ирҙәр үҙҙәренең ым-ишара телен булдырған, бынан тыш  теле менән дә аралашыу таралған.
Административ бүленеше
Ҡала административ рәүештә 6 коммунаға бүленә:
Климаты
Бамакоға Сахелдең көньяғына тура килгән климат хас. Ул субэкваториаль һыҙатҡа эйә, әммә тропик һәм бик эҫе тип ҡылыҡһырлана, уртаса температура йыл дауамында 25 градустан түбән төшмәй. Иң эҫе айҙар — март, апрель һәм май айҙары, унда уртаса максимум 38-39 градусҡа етә. Иң һалҡын айҙар — ноябрь, декабрь һәм февраль. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле 880 миллиметр тәшкил итә, уларҙың барыһы ла тиерлек май-октябрь айҙарына тура килә. Декабрҙән февралгә тиклем яуым-төшөмдөң булмауы күҙәтелә.
Транспорты
Дакар-Бамако тимер юлының тармағы ҡаланы Малиҙың көнбайышындағы Каес ҡалаһы аша Сенегалдың баш ҡалаһы менән тоташтыра. Илдең Куликоро, Кати, Сегу, Сикассо һәм башҡалар кеүек ҙур ҡалалары менән юл бәйләнеше булдырылған.
Бамако аэропорты (Bamako-Sénou International Airport) ҡаланан 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан һәм 1974 йылда асылған. Хөкүмәттең 2005 йылғы мәғлүмәттәренә ярашлы, аэропорт трафигы 516 000 кеше тәшкил иткән. Нигер йылғаһы ла мөһим транспорт әһәмиәтенә эйә. Ҡала Нигер йылғаһының ике ярында урынлашҡан, улар өс күпер менән тоташҡан (беренсеһе — 1960 йылда, икенсеһе — 1992 йылда, өсөнсөһө 2011 йылда төҙөлгән).
Туғандаш ҡалалар
Бынан тыш, Францияның Лион, Марсель һәм Бордо ҡалалары менән, шулай уҡ Буркина-Фасо дәүләтенең баш ҡалаһы Уагадугу менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеүҙәр төҙөлгән.
Иҫке Туймазы ауыл Советы (Туймазы районы)
Административ үҙәге  — село Иҫке Туймазы ауылы.
Тарихы
Иҫке Туймазы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
2005 йылда Раевка ҡасабаһы Иҫке Туймазы ауыл Советының  янғын һүндереү депоһы ҡасабаһы менән Раевка ауылына берләштерелә
«Административ үҙәктәрҙе күсереү, тораҡ пункттарҙы ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статустарын үҙгәртеү менән бәйле Башҡортостан Республликаһы административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы Закон белдерә : ст. 2. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы, атамаларын һаҡлап, берләштерергә:
9) Туймазы районында: Тораҡ пунктын ауыл тип билдәләп һәм «Раевка» атамаһын һаҡлап. Раевка ҡасабаһын һәм Иҫке Туймазы ауыл Советының янғын һүндереү депоһын берләштерергә.
Риу-Негру (йылға)
Ри́у-Не́гру — Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы.
Гидрография
Оҙонлоғо — 2300 км-ҙан ашыу, бассейн майҙаны — 600 000 км², һыу сығымы — 30 000 м³/с.
Йылға Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы булып тора. Һыуҙарҙың бер өлөшө Риу-Негруға Көньяҡ Американың ҙур йылғаларының береһе булған Ориноко бассейны аша (бифурикация миҫалы булған Касикьяре ҡылымығы буйынса) килә. Һыу кимәленең миҙгел тирбәлеүҙәре ныҡ айырымланған. Ташҡындар осоронда йылғаның сельвалағы киңлеге 35 километрға барып етергә мөмкин.
Үҙенең тамағынан, Манаус ҡалаһы районынан алып 600 километр юғарыраҡ йылғала суднолар йөрөй ала.
Калка-озень
Калка-озень (Анке-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Акпе-озень йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Черновая (Песчаная ҡушылдығы)
Черновая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абзал (исем)
Абзал — башҡорт һәм төрки исем, мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Абзал исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм «иң яҡшы, иң һәйбәт» тигәнде аңлата.
Фамилия
Абзалов Дмитрий Габит улы — Билдәле Рәсәй политологы., стратегик коммуникациялар үҙәге президенты вазифаһын биләй.
Абзалов Рем Абзалович (15 июнь 1914, Даръя өлкәһе, Рәсәй империяһы — 7 февраль 1983, Ташкентта, Үзбәк ССР-Ы) — майор, Советтар союзы геройы (1945).
Абзалимов Рәмил улы. Физика-математика фәндәре кандидаты, доцент кафедра математика, Өфө дәүләт нефть техник университеты]]
Абзалов Ралит Мөнир улы (1939—1985). Географ, ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. География фәндәре кандидаты (1974). Сығышы менән Мәсетле районы Әжекәй ауылынан.
Абзалов Фәтих Р .(1912—1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының 3-сө эскадронында отделение командиры. Сержант.
Атаһының исеме
Сәхәбетдинов Зәнфир Абзал улы. (7 октябрь 1951 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Ер-һыу атамалары
Абзал (рус. Абдан) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе[1] биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыялы Бүртә йылғаһына һул яҡтан тамағынан 46 км алыҫлыҡта ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км тәшкил итә.
Салауат (ҡала)
Салауат — Башҡортостан Республикаһының көньяҡ өлөшөндә, Ағиҙел йылғаһының һул яҡ ярында урынлашҡан республика әһәмиәтендәге ҡала, ҙур сәнәғәт (башлыса нефть химияһы) үҙәге.
= Тарихы = СССР Министрҙар Советының 1948 йылдың 30 мартындағы ҡарары нигеҙендә Ағиҙелдең һул яҡ ярынан 7—8 саҡрымда ятҡан Оло Аллағыуат ауылы янында мазут эшкәртеп, бензин алыу өсөн, Германиянан ҡайтарылган ҡоролмалар нигеҙендә «18-се комбинат» (хәҙер Газпром Нефтехим Салауат берекмәһе) төҙөлә башлай.
Производствола эшләүселәргә йәшәү өсөн административ яҡтан Ишембайға ҡараған махсус ҡасаба төҙөү күҙ уңында тотола. Был төҙөлөш эштәрен атҡарыу «Ишембайгазстрой» тресына йөкмәтелә. И. В. Сталин приказы буйынса төҙөлөшкә иркенән мәхрүм ителгән 25 мең тотҡон ебәрелә. Ҡалала бөгөн дә дүрт холоҡ төҙәтеү колонияһы бар. 1948 йылдың июнь айында буласаҡ ҡаланың тәүге барагы ҡалҡып сыға, ә көҙөн поселоктың беренсе урамына нигеҙ һалына. Совет дәүләтенең Сталин ҡултамғаһы менән сығарылған мөһим ҡарарын тормошҡа ашырыусылар хөрмәтенә уға «Төҙөүселәр урамы» тигән исем ҡушыла. «18-се комбинат» менән бергә тиерлек тыуған ҡасаба йыл тирәһе исемһеҙ йөрөй. Тик 1949 йылдың 7 июнендә генә уға РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы нигеҙендә халҡыбыҙҙың милли батыры Салауат исеме бирелә. Быға тиклем Ишембай ҡала Советына ҡараған Салауат поселогы 1954 йылдың 12 июнендә «республика әһәмиәтендәге ҡала» статусын ала.
Сәнәғәт
Салауат — ҙур нефть химияһы үҙәге. Газпром Нефтехим Салауат акционерҙар йәмғиәте яғыулыҡ, полиэтилен, азот ашламалары һәм башҡа күп төрлө продукция етештерә. «Салауатстекло» акционерҙар йәмғиәте, оптика-механика заводы тормоштоң төрлө өлкәһендә ҡулланылған тауарҙар — тәҙрә быялалары, быяла сүс, быяла һауыт-һаба, гәлсәр, биноклдәр, медицина приборҙары эшләп сығара. Нефть эшкәртеү заводтары өсөн ҡорамалдарҙы «Салауатнефтемаш» фәнни-производство берекмәһе, ә сәнәғәт предприятиелары һәм төҙөлөш комплекстары өсөн — «Салауатгидромаш» акционерҙар йәмғиәте етештерә. Авторемонт, тәжрибә-эксперимент, тимер-бетон һәм минераль мамыҡ етештереү заводтары эшләй. Еңел сәнәғәт тауарҙарын «Содис» тегеү фирмаһы, һунар ҡорамалдары һәм трикотаж әйберҙәр фабрикалары сығара.
«Салауатводоканал» предприятиеһы ҡала халҡын һыу менән тәьмин итә.
Мәғариф һәм мәҙәниәт
Ҡалала «Салауатгипронефтехим», Нефть машиналары эшләү институттары бүлеге, Өфө дәүләт нефть техник университеты филиалы, индустриаль һәм педагогик колледждар, медицина һәм музыка училищелары, бер юғары һәм биш урта профессиональ училище, 25 дөйөм биреү мәктәбе бар.
Урыҫ телендә «Выбор», башҡорт телендә «Салауат» гәзиттәре сыға.
Билдәле шәхестәре
--
Кешенең йыуан эсәге
Йыуан эсәк (intestinum crassum) — аш һеңдереү трактының, атап әйткәндә эсәктәрҙең, аҫҡы, тамамланған өлөшө, башлыса шунда һыу тәнгә һеңә һәм аҙыҡ иҙмәһе (химус) тиҙәккә әүерелә. Артҡы эсәктең сығарылмаһы булып тора.
Йыуан эсәктең көбө нәҙек эсәктекенән ҡалыныраҡ булған өсөн ул шулай аталған да инде. Шулай уҡ диаметры ла нәҙек эсәктекенән киңерәк.
Эсәктең баугиний ҡапҡасы тип аталған урынынан анусҡа (йәғни, артҡы юлға) тиклемге өлөшө йыуан эсәк тип атала.
Кешенең йыуан эсәгендә анатомия күҙлегенән ошондай бүлемдәр бар:
Йыуан эсәк кешенең ҡорһаҡ ҡыуышлығында һәм кесе таз һөйәге ҡыуышлығында урынлашҡан, оҙонлоғо 1,5 — 2 м.
Сержант
Сержа́нт ( хеҙмәт итеүсе) — армия һәм хәрби хеҙмәт ҡаралған башҡа ведомство һәм министрлыҡтарҙағы кесе командирҙар составына бирелгән дәрәжә һәм шул дәрәжәләге хеҙмәткәр. Кесе сержанттан юғарыраҡ һәм өлкән сержанттан түбәнерәк хәрби дәрәжә. Совет Армияһындағы кеүек Рәсәй Ҡораллы көстәрендә лә кесе сержант отделение, танк, хәрби машина командары вазифаһын башҡара ала.
Гоммерн
Гоммерн (Gommern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 11043 кеше йәшәй. Майҙаны — 145,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 54 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39245 һәм автомобиль коды — JL.
Ризаитдин Фәхретдинов
Ризаитдин Фәхретдин (Ризаитдин Фәхретдин улы Фәхретдинов; 4 ғинуар 1859 йыл — 11 апрель 1936 йыл) — күренекле башҡорт мәғрифәтсеһе, яҙыусы, шәрҡиәтсе һәм дин әһеле. 1923—1936 йылдарҙа Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты мөфтөйө һәм рәйесе.
Сығышы һәм ғаиләһе
Ризаитдин Фәхретдин 1859 йылдың 4 ғинуарында Һамар губернаһының Бөгөлмә өйәҙе Варварин улусы (хәҙерге Татарстан Республикаһының Әлмәт районында) Кисеүсат (Юлдаш) ауылында башҡорт муллаһы ғаиләһендә тыуған.
Ризаитдиндың шәжәрәһе артабанғыса булған: Тансар → Ҡармыш → Бәхшәнди → Ҡайбулла → Йәнгилде → Туймөхәммәт → Ишмөхәмәт → Юлдаш → Бикмөхәмәт → Собханғол → Сәйфетдин → Фәхретдин → Ризаитдин. Ризаитдиндың ҡартатаһы Сәйфетдин һәм атаһы Фәхретдин (1818—1891) — Кисеүсатта имам хатип булғандар. Фәхретдиндең ике ҡатыны һәм ун бер балаһы булған, улы Ризаитдиндең тыуыу тураһындағы метрик яҙмаларында башҡорт тип күрһәтелгән. Ризаитдиндың әсәһе — Мәхүбә Рымҡул ҡыҙы (1821—1873). Ризаитдиндың ата-әсәһе 1920 йылдың 18 апрелендә бирелгән метрик белешмәлә башҡорт тип күрһәтелгән.
1885 йылда Ризаитдин Нуръямалбанат Ғабдулнасыр ҡыҙы менән никахлаша. Уларҙың алты балалары була: улдары Ғабдрахман (1887—1936), Ғәбделәхәт (1889—1938), Ғабдрәшит (1892—1953) һәм Сәғит (1900—1944), ҡыҙҙары Зәйнәп (1893—1985) һәм Әсмә (1906—1993).
Ризаитдин Фәхретдиновтың 1906 йылғы һәм 1912 йылғы паспорттарында сығышы буйынса башҡорт тип күрһәтелгән. Фәхретдиновтың үҙенең анкетаһында ла милләте башҡорт-типтәр тип яҙылған, 1930-сы йылдарҙа төҙөлгән икенсе анкетаһында Ризаитдин Фәхретдин үҙенең, ҡатынының һәм балаларының милләттәре башҡорт тигән.
Үҫеш йылдары
1866 йылдан туған ауылындағы атаһының мәҙрәсәһендә белем ала. 1867 йылдан Чистай мәҙрәсәһендә уҡый. Төркиҙән тыш рус, фарсы, ғәрәп, төрөк телдәрен өйрәнә.
1889 йылдың майында Өфөлә Диниә назаратында имтихан тапшыра, һәм имам-хатиплыҡҡа, муллалыҡҡа фарман ала. Шул уҡ йылдың сентябрендә ғаиләһе менән Минзәлә өйәҙенең Илбәк ауылына күсеп, унда мулла булып хеҙмәт итә, мәҙрәсә асып, балалар уҡыта башлай.
Тәүге Өфө осоро
1891 йылдың ғинуарында Өфө ҡалаһына Ырымбур мосолман Диниә назаратына эшкә саҡырыла. Ризаитдин Фәхретдин ғаиләһе менән Өфөгә күсеп, Диниә назаратында 1906 йылға тиклем ҡазый булып эшләй. 1891 йылдың 20 авгусында уға ахунлыҡ дәрәжәһе бирелә.
1896 йылда Ырымбурҙа «Монасибы диниә» исемле китабы, 1897 йылда «Рихләте Мәржәни» һәм «Сәғид шәһәр» китаптары нәшер ителә. 1898—1906 йылдарҙа тәрбиә-әхләҡ темаларына «Тәрбиәле ана», «Тәрбиәле ата», «Тәрбиәле бала», «Тәрбиәле ҡатын», «Шәкертлек әдәбе», «Ғаилә» һәм «Нәсихәт» китаптары сериялары баҫылып сыға. 1899 йылда «Сәлимә йәки ғиффәт» исемле тәүге әҙәби китабы, ә 1903 йылда «Әсмә» исемле икенсе әҙәби әҫәре китап булып баҫылып сыға.
1900 йылда Өфөлә уҙған уҡытыусылар кәңәшмәһендә мәктәп-мәҙрәсәләр өсөн яңыса уҡыу-уҡытыу буйынса программа проекты менән сығыш яһай. 1900—1903 йылдарҙа милли поэзия антологияһын хәтерләткән «Йыуаныс» исемле йыйынтыҡ төҙөй, баҫтырып сығарырға цензуранан рөхсәт ала, әммә китап нәшер ителмәй ҡала.
1903 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ҡатындар» исемле тәүге китабы нәшер ителә. 1903—1917 йылдарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең сәйәхәтнамәләр серияһы китаптары сыға: «Исмәғил сәйәхәте» (1903), «Ибн Фаҙландың Болғарға килеүе» (1915), «Ибне Батутаның Дәшти Ҡыпсаҡҡа сәйәхәте» (1917).
Ырымбур осоро
1906 йылда Диниә назаратындағы ҡазыйлыҡ эшенән китә, ғаиләһе менән Ырымбур ҡалаһына күсеп килә.
1906—1908 йылдарҙа «Ваҡыт» гәзите редакцияһында мөхәррир урынбаҫары булып эшләй. 1906 йылда рус инҡилабына теләктәшлек белдергән һәм өмөт бағлаған «Дума вә ислам мәктәптәре», «Форсат үтмәһен», «Хөрриәт вә руханиҙар» һәм башҡа мәҡәләләрен «Ваҡыт» гәзитендә баҫтыра. Күберәк «Морат», «Юлдаш» псевдонимдары менән яҙыша.
1906—1917 йылддарҙа Ризаитдин Фәхретдиндең башҡорттар тарихына бағышланған махсус хеҙмәттәре һәм мәҡәләләре нәшер ителә: «Тарихыбыҙға ғанд», «Ҡазан һәм башҡорттар», «Абыздар», «Шишмә төрбәһе йәки тарихи бер бәхәс», «Башҡорт шәжәрәләре», «Ибн Фаҙлан һәм башҡорттар» һәм башҡалар.
1908 йылдың ғинуарында «Шура» журналының мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифаны 1918 йылға тиклем башҡара. 1911 йылдың февралендә Ризаитдин Фәхретдиновтың йортонда жандармдар тикшереү үткәрә, уның гәзит-журнал төпләмәләрен, ҡулъяҙмаларын, архивын конфискациялайҙар. Күп әһәмиәтле ҡулъяҙмалары Фәхретдиновҡа кире ҡайтарылмай.
1908 йылда «Мәшһүр әҙәмдәр» серияһынан «Мәшһүр ирҙәр» китабы Ырымбурҙа баҫыла. Был серияла арҙаҡлы кешеләр хаҡында биографик хеҙмәттәрен яҙып, төрлө йылдарҙа түбәндәге китаптарын сығара: «Ибне Рөшд» (1905, Ибн Рөшд тураһында), «Мөхәммәт» (1908), «Әбүәл-Ғәла Әхмәд бин әл-Мәғәрри» (1908), «Ибне Ғәрәбшаһ» (1909), «Имам Ғазали» (1910), «Әхмәд бай» (1910), «Ибне Ғәрәби» (1911), «Ибне Тәймиә» (1911, Ибн Тәймиә тураһында), «Әхмәт Мидхәт әфәнде» (1913) һәм башҡалар.
1908 йылда Орск ҡалаһына, Яйыҡ буйы йәйләүҙәренә сәйәхәт ҡыла, әҙәби кисәләрҙә ҡатнаша. 1909 йылда — Санкт-Петербургта, 1911 йылда Силәбе, Троицк, Екатеринбург, Пермь ҡалаларында була. 1914 йылда Санкт-Петербург ҡалаһында үткәрелгән Бөтә Рәсәй мосолмандарының съезында ҡатнаша һәм унда сығыш яһай.
1912 йылда «Шура» журналында Болғар, башҡорт тарихы һәм мәҙәниәте хаҡында, Аҡмулла тураһында бер нисә мәҡәлә баҫтыра. 1913 йылдың майында Ырымбурҙа шәрҡиәтсе ''В. В. Бартольд'', ә 1916 йылдың июнендә башҡорт ғалимы профессор Әбүбәкир Диваев менән осраша.
1917 йылдың майында Мәскәүҙә уҙғарылған I Бөтә Рәсәй мосолман съезында ҡатнаша, уға арнап «Шура» журналында «Мәскәүҙә булған мосолман съезы хаҡында» тигән мәҡәләһен баҫтыра. Әхмәтзәки Вәлиди менән осраша һәм уға Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтен хуплауын, ике өлкән улдарына был хәрәкәткә булышлыҡ итеүгә васыят әйтәсәген белдерә.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбурҙа үткән I Башҡорт ҡоролтайында делегат булараҡ ҡатнаша. «Башҡорт» гәзитен сығарыу эшенә ярҙам итә, уның улы Ғабдрахман шул гәзиттә мөхәррир була.
1917 йылдың 8—20 декаберендә Ырымбурҙа уҙғарылған III Башҡорт ойоштороусы ҡоролтайында ҡатнаша. Бында Ризаитдин Фәхретдинов Башҡортостан автономияһының предпарламенты — Кесе Ҡоролтай ағзаһы итеп һайлана. Ырымбурҙағы Каруанһарай буйынса Башҡорт Хөкүмәтенең вәкиле итеп тәғәйенләнә.
1906—1917 йылдарҙа Ырымбурҙа йәшәгән осорҙа Ризаитдин Фәхретдиндең 50-гә яҡын китабы нәшер ителә, ә яңынан баҫылған китаптар һаны 147-гә етә. «Шура» журналында баҫылған мәҡәләләренең һаны 300-ҙән күпкә ашып китә. 1918 йылдың ғинуарында Совет хөкүмәте ҡарары менән күп кенә гәзит-журналдар, шул иҫәптән «Шура» журналы ла ябыла.
Икенсе Өфө осоро
1918 йылдың февралендә Диниә назаратының саҡырыуы буйынса Ризаитдин Фәхретдин Өфөгә әйләнеп ҡайта. Диниә назаратында йәнә ҡазый вазифаһына тәғәйенләнә. thumb|left|250px|Ризаитдин Фәхретдин. Өфө, 1920 йыл. 1919 йылдың июнендә Диниә назаратының Аҡтар хәрәкәте менән бергә Омск ҡалаһына күсерергә ҡаршы ризаһыҙлығын белдерә һәм был турала уның етәкселегендә Өфөлә йәшерен йыйылыш үткәрелә. 1919 октяберендә Әхмәтзәки Вәлидов менән осраша, уға Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәтенә уңышына инаныуын һәм улдарыныңда был хәрәкәттә ҡатнашыуына ҡыуаныуын белдерә. Шул уҡ йылдың ноябрендә Өфөлә Һиндостан дәүләт эшмәкәре ''М. Бәрәкәтулла'' менән осраша һәм бергә митингыларҙа ҡатнаша. Мәҡәләләрен «Ислам» журналында баҫтыра башлай.
1921—1922 йылдарҙағы Башҡортостандағы ҙур аслыҡ ваҡытында Диниә назаратының асығыусыларға иғәнәләр йыйыу, үкһеҙ етем ҡалған балаларҙы йыйып ашатыу, тәрбиәләү буйынса саралар күрә. Был эштәр менән Ризаитдин Фәхретдин шөғөлләнә. Был осорҙа уның үҙенең ғаиләһе лә мохтажлыҡ, ҡытлыҡ кисереү сәбәпле Фәхретдинов ҡиммәтле китаптарын һатырға, аҙыҡҡа алыштырырға мәжбүр була.
1922 йылдың ғинуарында Эске Рәсәй һәм Себер Үҙәк диниә назараты идараһы тарафынан Ризаитдин Фәхретдин мөфтөй итеп тәғәйенләнә. 1923 йылдың йәйендә уҙғарылған Эске Рәсәй һәм Себер мосолмандарының съезы уны рәсми рәүештә раҫлай. Был яуаплы вазифаны башҡарғанда, Фәхретдиновҡа Совет хөкүмәте яғынан булдырылған бик күп ҡаршылыҡтар менән көрәшергә тура килә.
1922 йылдың сентябрендә Башҡортостан Академия үҙәге ойошторола, һәм уның идараһы составына ағза итеп Ризаитдин Фәхретдин һайлана. Шул уҡ йылда Башҡорт яңы әҙәби теленең алфавиты менән орфографияһын төҙөү комиссияһына йәлеп ителә. 1922 йылда Башҡорт АССР-ының Мәғариф халыҡ комиссариатының фәнни бүлеге эргәһендә Башҡортостан көнкүрешен, мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү буйынса йәмғиәт ағзаһы итеп һайлана.
1924 йылда төркиәтсе ''А. Н. Самойлович'' менән Өфөлә осраша. 1925 йылда Бохара һәм Сәмәрҡәнд ҡалаларына сәйәхәттәр ҡыла, дин әһелдәре менән осраша. Был сәфәр тураһында «Сәмәрҡәнд мөсхәбе вә Төркөстан сәйәхәте» исемле сәйәхәтнамәһен яҙа. 1925 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр Академияһының төҙөлөүенә 200 йыл тулыу айҡанлы Ленинградҡа саҡырыла. Академик В. В. Бартольд, И. Ю. Крачковский, А. Н. Самойловичтар менән осраша. 1925 йылда «Ислам дине» исемле ҙур хеҙмәтен һәм «Әл-бәлағ әл-мөбин» китабын тамамлай.
1926 йылда Мәккәгә хаж ҡыла һәм дипломат Кәрим Хәкимов булышлығы арҡаһында Фәхретдинов Бөтә донъя мосолмандарының конгресында Бөтә Рәсәй мосолмандары делегацияһы етәксеһе булараҡ ҡатнаша. Унда уны конгресс президиумының рәйес урынбаҫары итеп һайлайҙар. Барыр һәм ҡайтыр юлдарында Истанбулда була, уның китапханалары менән таныша.
1926—1927 йылдарҙа хаж ҡылыуы һәм конгреста ҡатнашыуы хаҡында «Йөрөгән ерҙәрем вә күргән илдәрем» исемле хажнамәһен һәм сәйәхәтнамәһен яҙа. 1926 йылда улы Ғабдрахман Фәхретдиновҡа «Башҡорт тарихы» исемле китабын әҙерләшеүгә һәм сығарышыуға ярҙам итә.
1920—1930 йылдарҙа «Аҫар»ҙың өсөнсө томын яҙа, уға 307 яңы белешмә биографиялар өҫтәй. 1930 йылдан алып уның дүртенсе томы өҫтөндә эшләй башлай. 1922—1935 йылдарҙа энциклопедик белешмә рәүешендәге «Йыуаныс» исемле ҙур хеҙмәтен яҙыуын дауам итә.
1936 йылдың 11 апрелендә Ризаитдин Фәхретдин вафат була. Өфө мосолмандар зыяратында ерләнә.
Фортран
Фортра́н (Fortran) —тәүге юғары кимәлдәге тормошта ҡулланыш тапҡан трансляторлы программалау теле.
1954 менән 1957 йылдар араһында   Джон Бэкус етәкселегендәге IBM  корпорацияһы программистар төркөмө  тарафынан булдырылған. Fortran атамаһы FORmula TRANslator ( формулалар трансляторы) тигән һүҙҙәрҙе ҡыҫҡартып яһалған. Фортран тәү сиратта фәнни һәм инженер хисаплауҙары өсөн кәрәк. Фортрандың өҫтөнлөгө шунда: уны ҡулланып яҙылған программалар һәм  унан айырымланған программа китапханалары  күп.
Фортранда яҙылған бик күп ( башлыса телдең иҫке  версияларында ) матрица алгебраһы һәм  һыҙма тигеҙләмәләр системаларын сисеү өсөн математика китапханалары,  дифференциаль тигеҙләмәләрҙе сисеү өсөн китапханалар, [интеграль тигеҙләмәләр]] һәм уларҙың системаларын, функциялар аппроксимациялау, махсус функциялар, Фурьеның тиҙ үҙгәртеүҙәрен, математик статистика  һәм башҡа  математика фәндәре өсөн китапханалар бар. Был китапханаларҙы компилятор  менән бергә һаталар. Ҡайһы бер пакеттар тиҫтәләрсә йылдар буйы  эшләнгән һәм фән өлкәһендә әле лә  ҡулланыла, мәҫәлән— IMSL. Бындай китапханалар ысын мәғәнәһендә кешелектең байлығы: уларҙың тәүге кодтары  аңлайышлы,  документтар менән нигеҙләнгән, яйға һалынған һәм   бик файҙалы.
Хәҙерге Фортрандың (Fortran 95 һәм Fortran 2003) файҙалы программалау, яңы хисаплау архитектураһы өсөн кәрәкле һыҙаттары бар; хәҙерге программалау, мәҫәлән, дөйөмләштерелгән һәм  модулле программалауҙы, объектҡа йүнәлтелгән (ООП) технологияны  ҡулланырға мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта элекке версиялар менән бәйләнеш тә һаҡлана. Хәҙерге Фортран үҫеш төп концепцияларының береһе — параллеллекте тәьмин итеү  саралары  һәм вектор операциялары.
Тел стандарттары эволюцияһы
Фортран — ныҡ стандартлаштырылған тел, шуға ул төрлө платформаларға ла еңел генә күсерелә. Яңы тел стандарттары иҫкеләре менән бәйлелекте һаҡлай, был элек яҙылған программалар кодтарын  ҡулланырға һәм модификацияларға мөмкинлек бирә. Тел үҫешкән һайын иҫкергән, киләсәктә бәлки алып ташланасаҡ конструкциялар тураһында иғлан ителә.
Башҡа телдәр менән үҙ-ара тәьҫир итешеүе
Күп программалау системалары Фортран программаһын трансляциялау һөҙөмтәһендә объект файлдарын башҡа телдәр компиляторҙарынан алынған объект файлдары менән бергә тупларға  мөмкинлек бирә. Был яраҡлаштырып булған (гибкий) һәм күп функциялы  ҡушымталар эшләп сығарыу мөмкинлеге бирә. Фортран теле өсөн бик күп китапханалар асыҡ:   классик хисаплау мәсьәләләрен сисеү  программаларының айырымланған төрҙәрен һаҡлағаны (LAPACK, IMSL, BLAS), бүлгеләнгән хисаплау ойоштороу (MPI, PVM),  график интерфейстар төҙөү  (Quickwin, FORTRAN/TK) йәки  СУБД –ға (Oracle)  инеү мөмкинлеге менә бәйле мәсьәләләрҙе сисеү.
Фортран СССР-ҙа
Фортран СССР – ға  Көнбайышҡа ҡарағанда һуңыраҡ килә,  башта СССР-ҙа  Алгол алдынғы тел тип иҫәпләнә. Фортранды индереү совет физиктарының CERN (Ядро тикшереүҙәре буйынса Европа ойошмаһы) физиктары менән аралашыуына бәйле, сөнки СERN-да  1960 йылдарҙа бөтә хисаплауҙар ҙа тиерлек Фортранда бара.
Тәүге совет  Фортран компиляторы 1967 йылда  Минск-2 компьютеры өсөн эшләнә, тик ул әллә ни ҡулланышта булмай. Фортран 1968 йылда БЭСМ-6  машинаһы өсөн ФОРТРАН-ДУБНА компиляторы эшләнгәс кенә тиҙ тарала башлай. Фортран — АСВТ һәм СМ ЭВМ өсөн төп тел, йыш ҡына РАТФОР препроцессоры менән бергә ҡулланылған. 1972  йылда сыҡҡан ЕС ЭВМ  машиналарында баштан уҡ Фортран трансляторы торған   IBM/360 –тан башҡа программа тәьминәте менән  бергә « күсереп алынған»  («позаимствованный»  ).
1970 йылдарҙа Рәсәй фәндәр академияһы ( ИПМ) тарафынан ГРАФОР график китапханаһы («Графическое РАсширение ФОРтрана») эшләп сығарыла.
1980 йылдар аҙағында —1990 йылдар башында  физик Андрей Зарецкийбалалар өсөн китап яҙа, унда төп геройҙарҙың береһе профессор Фортран аңлайышлы телдә балаларға компьютер грамотаһы и программалау нигеҙҙәрен аңлата.
Лопатка (йылға)
Лопатка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коллаборационизм
Коллаборационизм (от collaboration хеҙмәттәшлек) һуғыш ваҡытында гражданы булған үҙ иленә ҡаршы дошман менән хеҙмәттәшлек итеү, оккупацияланған дәүләт граждандарының, һуғыш йәки ҡораллы конфликт барышында гражданлыҡ иленә зыян килтереүгә йүнәлтелгән үҙ ирке менән дошман менән хеҙмәттәшлеге. Күп илдәрҙең ҡануниәтендә хәрби енәйәткәтиңләштерелә.
Этимологияһы
«Коллаборационист» (collaborateur) термины 1802 йылдан алып осрай, наполеон һуғыштары осоронда Англия менән сауҙа иткән һәм монархистарға ҡасырға ярҙам иткән контрабандистарға ҡарата ҡулланылған. Термин collaboratus, үткән заман хәл ҡылымы (причастие) collaborare «работать с», com — «с» + labore «работать» тигән һүҙбәйләнештәрҙән.. «Дошман менән хыянатсыл хеҙмәттәшлек» мәғәнәһе 1940 йылға барып тоташа һәм башта Францияла 1940—1944 йылдарҙа нацистик Германия менән хеҙмәттәшлек иткән Виши хөкүмәтенә ҡарата ҡулланылған. Тәүге тапҡыр термин хәҙерге мәғәнәһендә Францияның ҡолауынан бер нисә ай үткәндән һуң, 1940 йылдың 24 октябрендә, маршал Филипп Петен һәм Адольф Гитлер Монтуар-сюр-Луарҙа осрашыуында ҡулланыла. Петен Германия һуғышта еңгән тип иҫәпләй һәм француздарға Германия менән «хеҙмәттәшлек» («collaboration») итергә ризалығын белдерә.
Билдәләмәләр
Коллаборационизм, сәйәси, иҡтисади, социаль, мәҙәни йәки хәрби хеҙмәттәшлекте лә индереп, төрлө формалар ала. Башҡарылған ғәмәлдәр ниндәйҙер кимәлдә хыянатсыл булыуы мөмкин. Икенсе донъя һуғышы контексында термин ғәҙәттә дошман менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеүҙе аңлата.
Николай Вавилов эше
Николай Вавилов эше — донъя фәндәре тарихында уйлап сығарылған енәйәт эштәре араһында иң билдәлеләрҙең береһе (1500-се һанлы эш). СССР-ҙың Фәндәр академияһы академигы, күренекле совет биолог-ғалимы Николай Иванович Вавилов (1887—1943) уйлап сығарылған ғәйепләүҙәр нигеҙендә 1940 йылда ҡулға алына. 1941 йылда атып үлтереүгә хөкөм ителә, һуңынан үлем язаһы 20-йыллыҡ төрмә срогына алмаштырыла. 1943 йылда төрмәлә вафат була. 1955 йылда үлгәндән һуң аҡлана. Вавилов эшенә «1500-се һанлы эш» Рәсәй документаль фильмы арналған (режиссеры — Светлана Чижова).
Коллаборационизм
Билдәләмәләр
Стэнли Хоффманн (Stanley Hoffmann) хеҙмәттәшлекте уйламайынса (ирекһеҙҙән кәрәклеген таныу) һәм үҙ ирке менән (килеп сыҡҡан хәлдән файҙа алырға маташыу) тип бүлгән. Уның һүҙҙәренсә, коллаборация сервиль (ҡолдарса) һәм идеологик булырға мөмкин. Сервиль коллаборация — шәхси иҫән ҡалыу йәки уңайлы шарттар булдырыу ихтыяжына нигеҙләнгән дошманға хеҙмәт итеү, ә идеологик коллаборация — дошман менән хеҙмәттәшлек итеү идеяһын яҡлау. Киреһенсә, Бертрам Гордон идеологик булмаған һәм идеологик хеҙмәттәшлекте билдәләү өсөн «коллаборатор» («collaborator») һәм «коллаборационист» («collaborationist») терминдарын ҡулланған. Джеймс Мейс Уорд раҫлауынса, коллаборационизм йыш ҡына дәүләтенә хыянат итеүгә тиңләштерелһә лә, Филиппинда тотҡонға эләккән (интернированный) граждандар (башлыса американдар) менән үҙҙәрен баҫып алған япондар араһында бер-береһенә файҙа алыу һәм иҫән ҡалыу өсөн мөмкинлектәрҙе арттырыу маҡсатында «легитимлы хеҙмәттәшлек» булдырылған..
Николай Вавилов эше
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, инженерҙар, ғилми хеҙмәткәрҙәр, аграрийҙар һәм исҡтисадсылар төркөмөн Сталиндың социаль-иҡтисади өлкәһендәге уңышһыҙлыҡтар өсөн ғәйепте «синфи дошмандарға» һәм «ҡоротҡостарға» ауҙарырға теләүе менән бәйле. Шулай итеп, ОГПУ башланғысы буйынса бер нисә күрһәтмә процестар үткәрелә — «Шахта эше», «РСДРП(м)-ның Үҙәк Комитеты Союз бюроһы эше», «Промпартия Эше» һәм «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы эше» («ТКП эше»). 1931 йылда «ТКП эше» буйынса бөтә СССР буйынса 1300-ҙән ашыу кеше ҡулға алына, улар араһында Тимирязев ауыл хужалығы академияһының, Мәскәү дәүләт университетының һәм башҡа юғары уҡыу йорттарының күренекле профессорҙары, ә шулай уҡ Наркомзем, Наркомфин етәкселәре.
Коллаборационизм
Билдәләмәләр
Икенсе донъя һуғышынан һуң тарихсылар йыш ҡына коллаборационист терминын Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияның Францияны хәрби оккупациялауы контексында ҡуллана. Германия алдында капитуляция яһаған һәм һөргөнгә ҡасҡан башҡа еңелеүсе хөкүмәттәрҙән айырмалы рәүештә, француз хөкүмәте тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуя, Францияла ҡала, иҡтисади һәм сәйәси яҡтан Германия рейхы менән хеҙмәттәшлек итә һәм власты маршал Филипп Петен етәкселегендәге яңы хәлдән нацист француз дәүләте ҡулына тапшырыу маҡсатында файҙалана.
Европала Икенсе донъя һуғышы, һәм бигерәк тә Вишистик Франция, контексында, тарихсылар «коллаборация» («collaboration») и «коллаборационизм» («collaborationism») терминдары араһында айырма яһай. Стэнли Хоффманн 1974 йылда һәм башҡа тарихсылар collaborationnistes терминын коммунизмға ҡаршы йәки башҡа идеологик сәбәптәр арҡаһында нацистик Германия менән хеҙмәттәшлекте нығытырға теләгәндәрҙе, фашист һәм нацистарға күңеле ятҡандарҙы билдәләү өсөн ҡулланған. «Коллаборационизм» термины Германияның еңеүен үҙенеке итеп ҡабул иткән, тәү сиратта Вишист Францияһы фашистарына, «коллаборация» ниндәйҙер сәбәптәр арҡаһында немецтар менән хеҙмәттәшлек иткән француздарға ҡарай.
Николай Вавилов эше
Вавилов ҡулға алынғанға тиклем барлыҡҡа килгән документтар
РСФСР-ҙың НКВД (ОГПУ) органдары тарафынан Вавиловҡа ҡаршы эште фабрикациялау 1931 йылда уҡ башлана Эш түләүле НКВД шымсылары (агенттары) доностары менән тулыландырыла — ВИР интродукция бюроһы етәксеһе, ботаник А. К. Коль, академик И. В. Якушкин һәм биология фәндәре докторы Г. Н. Шлыков, ҡулға алынған коллегаларының күрһәтмәләре (мәҫәлән, А. А. Яната) , шулай уҡ махсус хеҙмәттәр органдары тарафынан хеҙмәттәшлеккә йәлеп ителгән башҡа совет фәне эшмәкәрҙәренең хаттары йәлеп ителгән (шул иҫәптән репрессиялар ҡурҡынысы аҫтында) (мәҫәлән, профессор В. Е. Писарев).
Коллаборационизм
Тарихы
Был күренеш боронғо замандарҙан уҡ булған. Тарихсы был күренеш бөтә һуғыш тарихы һәм оккупациялардауамында булған тип билдәләй. Был төшөнсә XIX быуат башында наполеон һуғыштары барышында килеп сыҡҡан. Киң ҡулланылышҡа Икенсе донъя һуғышы. Башта француз граждандарының виши режимы осоронда нацистик Германия властары менән хеҙмәттәшлеге шулай тип атала. Һуңыраҡ был төшөнсә Үҙәк илдәре оккупациялаған башҡа дәүләттәргә, шул иҫәптән Бельгияға, Нидерландҡа, Норвегияға, Ҡытайға һ. б. күсерелә, шулай уҡ немец йәки япон ҡораллы көстәре контроле аҫтында булған йәки һуңғылары составына индерелгән оккупацияланған дәүләттәр граждандарынан торған хәрби формированиеларға ҡулланыла башлай: «Вестланд» голланд-фламанд полкы вестланд һәм СС «Нордланд» 11-се ирекле моторлаштырылған дат-норвег полкы, «Викинг» 5-се СС немец танк дивизияһы составында, Көньяҡ-Көнсығыш Азиялағы һуғышта япон армияһы яғында ҡатнашҡан Һиндостан милли армияһы, Индонезияның «Ватанды һаҡлаусыларҙың ирекле армияһы» һ. б.).
Николай Вавилов эше
Вавилов ҡулға алынғанға тиклем барлыҡҡа килгән документтар
Мәҫәлән, Прокофьев һәм Миронов әҙерләгән «ОГПУ-ның В. Сталинға теркәп ебәрелгән хатында» яҙыла :
Ике йөҙлөлөгөн, инаныстарын һәм ҡараштарын оҫта йәшереү ВАВИЛОВТЫҢ контр-революцион эшмәкәрлегенең төп маскировкалау ысулдары булып тора. Шулай, мәҫәлән, ВАВИЛОВ 1932 йылдың февраль айында белгес ШИМАНОВИЧКА «хәлде иҫәпкә алырға кәрәк, яраҡлашырға, ә үҙ фекерҙәреңде әйтеп бармаҫҡа» тип «йәмғиәт эше менән өҫтөн-мөҫтөн генә, тирә-яҡтағыларҙың күҙен буяу өсөн генә шөғөлләнергә» тәҡдим итте.
Ямбо-Яха ( Сапатеда-Яха ҡушылдығы)
Ямбо-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сапатеда-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Әмир (Асҡын районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ямбо-Яха ( Сапатеда-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Николай Вавилов эше
Вавилов ҡулға алынғанға тиклем барлыҡҡа килгән документтар
Ошо уҡ документта «Вавилов ойошмаһына» һәм Вавиловтың үҙенә ҡарата раҫлана:
Ямбо-Яха ( Сапатеда-Яха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Николай Вавилов эше
Вавилов ҡулға алынғанға тиклем барлыҡҡа килгән документтар
Илдә аслыҡ тыуҙырыу маҡсатында ойошма, йәнәһе, фәнни сараларҙың бөтөн системаһы менән ысынында эҙмә-эҙлекле рәүештә бөртөклө ашлыҡ культураларын ҡыҫҡартыуға һәм мал аҙыҡтары ресурстарын кәметеүгә йүнәлтелгән эш алып бара. Бынан тыш, ВАВИЛОВ мамыҡсылыҡҡа ҡаршы көрәште ойоштора, иген экспортына, ҡоролоҡ менән көрәште өҙә, ауыл хужалығы районлаштырыуында күрәләтә яңылыш тәҡдимдәр яһай, ойошма эшен совет орлоҡсолоғон сит ил буйһоноуына йүнәлдереп, орлоҡсолоҡто юҡҡа сығара. ВАВИЛОВ сит ил һәм аҡ эмигрант контрреволюцион төркмөдәре менән бик тығыҙ, рәсми рәүештә булмаған бәйләнештәр булдыра. ВАВИЛОВТЫҢ француз генштабына яҡын торған хәҙерге француз мәғарифы министры ДЕМОНЗИ төркөмө менән бәйләнеше айырым иғтибарға лайыҡ. ДЕМОНЗИҒА яҡын торған СССР-ҙа контрреволюцион даирәләр менән бәйле булған француз разведчигы МАЗОН 1932 йылдың көҙөндә, СССР-ҙан ҡайтҡандан һуң, Бөтә Союз сит илдәр менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәте аша ВАВИЛОВТЫ Францияға «бер нисә лекция уҡыу өсөн» саҡырыу мәсьәләһен күтәрә.
Академия Президиумында ул штаттарҙы арттырыуҙа һәм үҙенең институтына аҡса табырға кәрәк саҡта ғына әүҙемлек күрһәтә. Ул гел Ленинградта, айына бер көнгә Мәскәүгә барып килә, уныһы ла Фәндәр академияһы эштәре менән. Уға берәй сит ил гражданын (Харландты йәки Меллерҙы) алып СССР буйлап 6 айға турнеға сығып китергә бер ниндәй контролһеҙ
Вавиловтың тормош юлын (биографияһын) өйрәнеүселәр документтарҙағы раҫлауҙар ысынбарлыҡҡа тап килмәй тип таба.
Бондаренко 1941 йылда атып үлтерелә; судта ул бөтә күрһәтмәләренән баш тарта, шул иҫәптән Вавиловҡа ҡаршы күрһәтмәләренән. Бондаренконан тыш, тағы ла һигеҙ кеше, шул иҫәптән Муралов, Писарев, Паншин, Карпеченко һәм Фляксбергер «һуңынан үҙ шаһитлығынан, уйлап сығарылған булараҡ, баш тарталар».
Алдан тикшереү стадияһындағы эш документтары
1940 йылда Н. И. Вавиловҡа Наркомзем тарафынан Белоруссия һәм Украинаның көнбайыш өлкөлөре буйынса фәнни комплекслы экспедицияны етәкләү йөкмәтелә. Шул уҡ йылдың 6 авгусында Вавилов Черновцы ҡалаһында экспедиция ваҡытында ҡулға алына.
Сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса ҡулға алыу тураһындағы ҡарарҙа «Белә тороп дошман теорияларын алға һөргән Вавилов Лысенконың СССР-ҙың ауыл хужалығы өсөн хәл иткес әһәмиәте булған теорияларына һәм хеҙмәттәренә ҡаршы көрәш алып бара» тип әйтелә, әммә «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы» тураһында телгә алынмай, Вавиловҡа уның етәксеһе булыуҙа ғәйепләү артабанғы тикшереү барышында тағыла.
Тарихсыларҙың тикшеренеүҙәренән күренеүенсә, ҡулға алыуҙың тәүге көндәрендә Вавилов уға тағылған бөтә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға.
1940 йылдың 10 авгусында «Ҡулға алыныусы анкетаһы» төҙөлә. Был документҡа ярашлы «к-р ихтилалдарҙа һәм бандаларҙа (ҡасан һәм ҡайҙа) ҡатнашыу)» һәм «советтарға ҡаршы пратияларға һәм ойошмаларға (меньшевиктар, с-р, анархистар, троцкистар, уңдар, милләтселәр һәм башҡалар), ҡасан һәм ҡайҙа» графаларында Вавилов «юҡ» тип яуаплай.
Артабанғы допрос төндә (беренсе 20 минутта) 1940 йылдың 13 авгусында үткәрелә. Был юлы тәфтишсе А. Хват Вавиловтың Бөтә Рәсәй Үҫемлселеле институты етәксеһе булараҡ эше менән бәйле һорауҙар бирә. Тәфтишсе ғәйепләнеүсегә уның «совет власына дошмандарса ҡарашта булып, советтарға ҡаршы ойошҡан эш алып барыу маҡсатында» институт кадрҙарына «элекке контрреволюцион ҡараштағы ауыл хужалығы белгестәрен йәлеп итеүе тураһында» тикшереү органдарына билдәле, тип хәбәр итә. Вавилов әлеге ғәйепләүҙе танымай, һәм тәфтишсе һорау бирә: «ВИР хеҙмәткәрҙәре араһында НКВД органдары тарафынан ҡулға алынғандар булдымы?». Вавилов ыңғай яуап бирә һәм ҡулға алыуға дусар булған ВИР етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең фамилияларын исемләп сыға: Писарев В. Е., Соболева С. Л., Кулешов Н. Н., Таланов В. В., Постов М. Г., Левитский Г. А., Чинго-Чингас К. М., Сазанов В. И., Максимов Н. А., Лебедев А. Д., Красносельская-Максимова Т. А., Дорошенко А. В., Алексеев В. П., Аболин Р. И., Александров А. Б., Лапин А. К., Гроссман М. Ю.
Артабан Вавилов ВИР хеҙмәткәре араһында НКВД тарафынан репрессияланғандар булыуында үҙенең ғәйебен таный, әммә был эштә бер ниндәй ҙә яуыз уй булманы, тип өҫтәй. Допрос сәғәт 4-се яртыла туҡтатыла һәм көндөҙ 14 сәғәт 30 минутта башланып, 17 сәғәт 40 минутта тамамлана.
Икенсе көндө, 14 августа, тағы ла бер һорау үткәрелә, тәфтишсе Николай Вавиловтың атаһы менән осрашыуы тураһында һорауҙар бирә. Вавилов атаһы менән 1927 йылда Берлинда осрашыуын раҫлай.
1940 йылдың 16 авгусында Вавиловҡа СССР НКВД-ның Тикшереү бүлеге начальнигы дәүләт именлеге майоры Л. Л. Шварцман ҡул ҡуйған ғәйепләү ҡарары иғлан ителә. Ҡарар Вавилов «бер нисә йыл дауамында контрреволюцион ойошмаһының етәксеһе булыуы, совет власы менән көрәшеү өсөн контрреволюцион ҡарашта булған интеллигенцияны туплауы, сит ил разведкалары агенты булараҡ СССР-ҙың хужалыҡ һәм оборона ҡеүәтен ҡаҡшатыу буйынса әүҙем шпион-ҡоротҡос һәм диверсион эш алып барыуы, капитализмды тергеҙеү һәм СССР-ҙың капиталистик илдәр менән һуғышта еңелеү позицияһында тороуы тураһында етерлек дәлилдәр бар» тип белдерелә.
Ғәйепләү иғлан ителгәндән һуң 1940 йылдың 7 сентябренә тиклем һорау алыуҙар
Был һорау алыуҙарҙа Вавиловтың эшмәкәрлегенә ҡағылышлы һорауҙар ҡуйыла. Мәҫәлән, 21 августа, Вавилов үҙе булған сит илдәрҙе һанап сыға. 22 августа Вавилов тикшереү органдарын ҡыҙыҡһындырған кешеләр тураһында күрһәтмәләр бирә. Атап әйткәндә, Вавилов Шаповалов М. О., Эмме Е. К., Александров В. Г., Александров А. Б., Пангало К. И., Марголин Л. С., Муралов А. И., Мейстер Г. К., Дояренко А. Г., Тулайков Н. М., Алексеев В. П., Вакар Б. А.,Винер В. В., Лисицын П. И., Лапин А. К. кеүек кешеләр менән бәйләнештә булыуын хәбәр итә.
24 августағы допрос протоколында Вавилов үҙен « 1930 йылдан алып СССР-ҙың наркомзем системаһындағы уңдарҙың советтарға ҡаршы ойошмаһында ҡатнашыусы булыуында ғәйепле» тип таный. Ошо уҡ ваҡытта Вавилов үҙенең шпион эшенә ҡатнашлығын инҡар итә: «Шпион эшендә үҙемде ғәйепле тип танымайым», ти. Тәфтишсенең «советтарға ҡаршы эш буйынса бәйнәштәре» һорауына ҡулға алынғандың яуаптарына ярашлы элекке СССР-ҙың Игенселек наркомы Яковлев Я. А., Чернов М. А., Эйхе Р. И., нарком урынбаҫарҙары Муралов А. И, Гайстер А. И, шулай уҡ Мәскәү ауыл хужалығы академияһының юғары вазифалы хеҙмәткәрҙәре Горбунов Н. П., Вольф М. М, Тулайков Н. М., Мейстер Г. К, Марголин Л. С., Муралов А. И, И Ходоровский И. И. һәм башҡаларҙың фамилиялары индерелә.
Шулай уҡ ғалимдың «советтарға ҡаршы инаныстары» мәсьәләһе буйынса аңлатмалары бар: Сығышым буйынса буржуаз ғаиләнән булараҡ һәм буржуаз фәнни мөхите шарттарында сит илдә уҡығанда мин ниндәйҙер дәрәжәлә буржуаз идеологияһын сағылдырыусыһы булып киттем һәм беҙҙең илдә үткәрелгән йүнәлештән — ауыл хужалығының коллективлаштырыу нигеҙендә үҫешеүе — айырмалы рәүештә индивидуаль хужалыҡтың үҫеш принцибына таянып эш иттем. Ошо булды минең ауыл хужалығының коллектив формаларына ҡаршы тороуымдың сәбәптәренең береһе һәм үҙенең практик сағылышын мин ҡатнашыусы булып торған советтарға ҡаршы ойошмала тапты.
Коллаборационизм
Тарихы
СССР-ҙа Бөйөк Ватан һуғышы осоронда был күренешкә ҡарата «оккупанттар менән хеҙмәттәшлек» йәки «оккупанттарға ярҙам» терминдары ҡулланыла, был тыуған илгә хыянат.сифатында квалификациялана. Коллаборационистар иҫәбенә совет халҡының төрлө төркөмдәре инә, шул иҫәптән совет режимының идеологик дошмандары, совет республикаларынан милләтселәр, дезертирҙар, хәрби әсирҙәрҙең бер өлөшө, шулай уҡ немецтар менән хеҙмәттәшлек итеүҙе оккупация йәки әсирлек шарттарында йәшәүҙең берҙән-бер сараһы тип һанаған тыныс халыҡ вәкилдәре инә. Ҡайһы бер сит ил һәм рәсәй тарихсылары баһалауынса, һуғыш йылдарында оккупанттар менән хеҙмәттәшлек иткән совет граждандарының һаны 1,5 миллион самаһы кеше тәшкил итә. Рәсәй тикшеренеүселәренең күпселеге 200 меңдән 800 меңгә тиклем кеше тип баһалай.
Николай Вавилов эше
Ғәйепләү иғлан ителгәндән һуң 1940 йылдың 7 сентябренә тиклем һорау алыуҙар
Әлеге допрос иң оҙайлыһы була, ул 28 августа 12 сәғәт 20 минутта башланып, 17 сәғәт 20 минутта туҡталып тора, 21 сәғәттә яңынан башлана һәм 29 августа төнгө 3 сәғәт10 минутта тамамлана.
Коллаборационизм
Тарихы
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң коллаборанттарҙың күбеһе төрлө репрессияларға дусар ителә. Улар араһында иң билдәлеләре: Францияла Пьер Лаваль, Норвегияла Видкун Квислинг, СССР-ҙа Андрей Власов һ. б. язалана
Николай Вавилов эше
Ғәйепләү иғлан ителгәндән һуң 1940 йылдың 7 сентябренә тиклем һорау алыуҙар
28-29 августағы допростар протоколы ғәйепләнеүсегә алдан ҡулға алынған Г. К. Мейстерҙың (1937 йылдың 19 ноябрендәге), Н. М. Тулайковтың (1937 йылдың 31 авгусындағы), А. И. Мураловтың (1937 йылдың 7 авгусындағы) күрһәтмәләре иғлан ителә. Мейстер Г. К., тәфтишсе раҫлауы буйынса, Вавиловтың «ТКП-ға ҡағылышы» булғанлығы тураһында билдәле булыуы тураһында күрһәтмәләр биргән. Тәфтишсе шулай уҡ Н. М. Тулайковтың күрһәтмәләрен дә уҡып ишеттерә: «Хеҙмәт крәҫтиән партияһының» 1930 йылдағы уңышһыҙлығынан һәм уның етәкселәрен ҡулға алғандан һуң «ТКП»-ның сит ил бәйләнештәре уңдар ойошмаһына күсте. Һуңынан уларҙы башлыса академик ВАВИЛОВ башҡарҙы, ул уңдар ойошмаһы составына инде һәм уның һәм «Хеҙмәт Крәҫтиән партияһы» ҡалдыҡтары араһында төп бәйләүсе звено булып торҙо. Сит ил эмигрант даирәләре менән үҙенең контрреволюцион советтарға ҡаршы эшмәкәрлеген Вавилов туранан-тура шәхсән БУХАРИН етәкселегендә алып барҙы"''.
30-31 августағы допрос ике тәфтишсе тарафынан алып барыла. А. Хваттан тыш, допрос протоколына СССР НКВД-һының ГЭУ тикшереү бүлегенең өлкән тәфтишсеһе, дәүләт именлеге өлкән лейтенанты С. И. Албогачиев ҡул ҡуйған (һуңынан һуғыш йылдарында, 1943 йылға тиклем — Чечен-Ингуш АССР-ының НКВД начальнигы). Был протоколға ярашлы Вавилов ошондай яуап биргән: «ойоштороу яғынан мин ТКП составына инмәнем, әммә күп кенә ҡатнашыусылары менән 1921—1929 йылдар осоронда уҡ осрашҡаным булды», шулай уҡ ул, йәнәһе, «Хеҙмәт крәҫтиән партияһы» ағзалары булған бер нисә совет ғалимдарҙың исемен атай.
Ошо уҡ документта ғәйепләнеүсе һүҙенән «уңдар ойошмаһында» ҡатнашыусылар исемлеге индерелгән: Тулайков С. М., Мейстер Г. К., Бондаренко А. С., Вольф М. М., Муралов А. И., Таланов, В. В., Писарев В. Е., Кулешов Н. Н., Сазанов В. И., Бордаков Л. П., Переверзев Н. С., Зворыкин П. П., Паншин Б. А., Артемов П. К., Соляков П. А.
Мадейра (йылға)
Мадейра — Көньяҡ Америкағы йылға, Амазонканың иң ҙур уң ҡушылдығы.
Николай Вавилов эше
Ғәйепләү иғлан ителгәндән һуң 1940 йылдың 7 сентябренә тиклем һорау алыуҙар
6-7 сентябрҙәге допросты ике тәфтишсе алып бара. Бында ғәйепләнеүсе «уңдар ойошмаһының советтарға ҡаршы установкалар ҡуйыу маҡсатында ҡоротҡос эше» тураһында күрһәтмәләр бирә, шулай уҡ Вавилов «ҡортоҡослоҡ эшмәкәрлек» барышында ул юҡҡа сығарған әлкә тәжрибә баҫыусылыҡ станциялары исемләнә. Был допрос 1940 йылда һуңғыһы була.
Мадейра (йылға)
Гидрография
Боливия һәм Бразилия сигендә Маморе һәм Бени ҡушылған урында башлана. Йылғаның яҡынса 100 км был илдәрҙең дәүләт сиге булып тора. Артабан йылға төньяҡ-көнсығышҡа табан Бразилияның Рондония һәм Амазонас штаттарының территорияһы буйлап аға һәм һул яҡтан Амазонкаға ике тармаҡ яһап ҡоя. Оҙонлоғо — 3230 км, бассейн майҙаны — 1158 мең км².
Һыу кимәленең миҙгел буйынса тирбәлеүе 12 метрға барып етә, юғары кимәл октябрҙән май айына тиклем була. Түбәнге ағымында һыу сығымы 4200 м³/сек алып 39 000 м³/сек барып етә.
Әмир (Асҡын районы)
Тарихы
Байғыш ауылын хәҙер Әмир тип атайҙар. 1791 йылда Ракай Итҡулов, Ғайнулла Ташбулатов иҫкә алына. 1816 йылда ауылда 55 йәшлек Әмир улы Әйүп Әмиров йәшәгән. Улар ауыл исеме менән бәйле кешеләр булыуы мөмкин. XIX быуат башында таҫтүбәлеләргә 65 йылға арендаға ер биреүселәрҙең килешеүгә ҡуйған тамғалары билдәле. Улар: Ҡашҡа Кәримғолов, Йәрмөхәмәт Урыҫҡолов, указлы мулла Әбделхәким Темиров, Байғазы Таймасов, Нәҙерша Сафиндар. Архив мәғлүмәттәре буйынса 1795 йылда 21 йортта 121 кеше, 1816 — 24 йортта 164, 1834 — 32 йортта 200, 1870 — 42 йортта 230, 1920 — 105 йортта 521 аҫаба башҡорттары йәшәгән. 1895 йылда мәсет янында «башҡорт мәктәбе» булған.
Мадейра (йылға)
Гидрография
Йылға атамаһы португал теленән madeira — үҙағас (ағас) тип аңлатыла, Мадейра үҙенең барлыҡ оҙонлоғонда Амазония джунглиҙары аша аға.
Йылғала Порту-Велью ҡалаһынан алып суднолар йөрөй ала. Мадейрла Порту-Велью, Умайта һәм Маникоре ҡалалары урынлашҡан.
Мадейрала амазония дельфины тереклек итә.
2012—2015 йылдарҙа йылғала «Санту-Антониу» һәм «Жирау» гидроэлектранциялары төҙөлә.
Николай Вавилов эше
1940 йылдың 11 сентябренән һуңғы документтар һәм «процессуаль ғәмәлдәр»
11 сентябрҙә Вавилов «Үҫемлекселек Институты системаһындағы ҡоротҡослоҡ тураһында» (архивта ошо исем аҫтында һаҡлана) ҡул ҡуя. «Ҡоротҡослоҡ төрҙәре һәм формалары» араһында (документ бүлектәренең исемдәре килетерелә): «Үҙәк лабораториялар тематикаһының ауыл хужалығының кисектермәҫ социалистик реконструкциялау бурыстарынан алыҫ тороуы», «Союз тәжрибә станциялары селекция селтәрен ҡиммәт сортлы орлоҡ материалы менән тәьмин итеүҙә ҡоротҡослоҡ», «Ҡиммәтле сортлы материалды үрсетеүҙә ҡоротҡослоҡ тотҡарланыу», «Урындағы элекке совет сорттарынның селекцион һәм орлоҡсолоҡ әһәмиәтлелегендә ҡоротҡослоҡто баһалап еткермәү», «Практик селекцияның яй темптарындағы ҡоротҡослоҡ» һәм «Сорттар һәм культуралар районлаштырыу өлкәһендә ҡоротҡослоҡ».