cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Байраҡлы мәсете (Белград)
Архитектураһы
Мәсеттең эске биҙәлеше бик ябай. Стеналар һыланмаған, шуның өсөн ҡайһы материалдан төҙөлгәнлеге күренеп тора. Уларҙы геометрик орнаменттар менән биҙәлгән айырым паннолар, шулай уҡ Ҡөрьәндән шиғыр юлдары менән изге яҙмалар төшөрөлгән матур таҡталар, тәүге хәлифтәрҙең исемдәре һәм Аллаһтың бөйөк эштәре һаналған семәрле ғәрәп каллиграфиялы сәхифәләр биҙәй. Элек мәсеткә һәр аркала берәр көмбәҙ булған, өс аркалы портал аша ингәндәр. Мәсет ихатаһында доға ҡылырға килгән диндарҙарға тәһәрәт алыу өсөн фонтан урынлашҡан. Байраҡлы мәсете Белградта ислам мәҙәниәтенең төп усағы булып тора. Хәҙерге ваҡытта уны Господар Евремов урамында күп ҡатлы йорттар араһынан еңел генә күреп булмай.
Байраҡлы мәсете 1946 йылда дәүләт тарафынан һаҡ аҫтына алынған мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә инә, ә 1979 йылда ул айырым әһәмиәтле мәҙәниәт ҡомартҡыһы булып иғлан ителә («Службенигласник» СРС ҡарары, 14/79). .
Пенаттар
Пенаттар (Di Penates, Penates) — боронғо рим мифологияһында ҡурсыусы илаһиҙар һәм йорт усағының һаҡлаусылары (dii familiares), артабан инде рим халҡының илаһиҙары (Penates Publici Populi Romani).Ғәҙәттә, һәр  ғаиләлә ике Пенат булып, уларҙың һындарын  ағастан, балсыҡтан йәки таштан эшләгәндәр, усаҡ янында шкафта ябып һаҡлағандар  барып, шуның эргәһенә барлыҡ ғаилә ағзалары йыйыла торған булған.
Дәүләттә йәмәғәт именлеген тәьмин итеүсе һаналған Пенаттар культы буйынса юғары жрец булған, ул ошо илаһиҙарына  Веста ҡорамында ҡорбан килтергән. Ике культ та үҙ-ара бәйле булған; латиндарҙа ғына түгел, был ғөмүмән барлыҡ италиктарҙа ла шулай булған, һәр ҡаланың үҙ Вестаһы менән үҙ Пенаттары булған. Элеяла Пенаттар ҡорамы булған, риүәйәт буйынса, уларҙы Троянан  Эней килтергән булған ; уны һөңгө тотҡан ике егет статуяһы биҙәп торған.
"Рenates" һүҙе "penus" (келәт) тигәндән килеп сыҡҡан тип һанала, шунда аҙыҡ-түлек һаҡлай торған булғандар. Цицерон был һүҙ йә "penus" - туҡланыу тигәндән (ашай торған бар нәмәне лә кеше шулай атаған), йә шул келәт эсендә Пенаттар йәшәгәндәр  ("penitus") тигәндән килеп сыҡҡан тип һанаған. Ошо сәбәп буйынса шағирҙар ҙа уларҙы "Penetrales" (Үтеп инеүселәр) тип атай. Секст Помпей Фест фекеренсә, penus «Веста ҡорамындағы шаршау менән ҡапланған йәшерен урын» тигәнде аңлата. Пенаттар тураһында төрлө фекерҙәр Арнобийҙың «Мәжүсиҙәргә ҡаршы» тигән әҫәрендә һәм  Амвросий Феодосий Макробийҙың «Сатурналийҙар»ында килтерелә. Ҡайһы берәүҙәр « пенаттар ярҙамында һулыш алабыҙ, улар арҡаһында беҙҙең тәнебеҙ бар, улар арҡаһында аҡылға эйәбеҙ» тип фараз иткән.
«Пенаттарға әйләнеп ҡайтыу» метафораһы «өйгә ҡайтыу,тыуған өй усағына әйләнеп ҡайтыу» мәғәнәһендә ҡулланыла
Мәсәғүт кантоны
Мәсәғүт кантоны (Месягутовский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһы кантоны.
Заликин Александр Тарасович
Заликин Александр Тарасович (1893—1953, Серпухов ҡалаһы) — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1937—1939), Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Рәйесе (1938—1939).
Мәсәғүт кантоны
Административ үҙәге — Мәсәғүт ауылы.
Заликин Александр Тарасович
Биографияһы
Заликин Александр Тарасович 1893 йылда Мәскәү губернаһының Серпухов ҡалаһында тыуған.
1912 йылдан — РСДРП(б) ағзаһы. Флотта (1914—1918) һәм армияла (1020—1921) хеҙмәт иткән.
Мәсәғүт кантоны
Тарих
1922 йылда 5 октябрҙә Дыуан-Ҡошсо кантонының - 20, Златоуст өйәҙенең – 12, Өфө өйәҙенең 1 улусынан БАССР составында ойошторола. Майҙаны — 13 004 км². 1923 йылда 1 мартында Әҙеғол һәм Юва улустары — Красноуфимск өйәҙенә, Шәкүр улусы Екатеринбург өйәҙенә инә, кантон составына Петропавловск улусы, 14 ноябрҙә – Златоуст өйәҙе 1‑се Әйле улусының бер өлөшө индерелә. 1926 йылда 7 июнендә Мәсәғүт кантоны менән Урал өлкәһенең Златоуст, Көңгөр һәм Свердловск округтары араһында өҫтәмә сик бүлеү үткәрелә. 1929—30 йй. Мәсәғүт кантоны составына Златоуст округының бер өлөшө тапшырыла. БашҮБК Президиумының 1923 йылда 24 ғинуарда ҡарары менән Мәсәғүт кантоны территорияһында — 9, 1924 йылда 31 ғинуарда — 11, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1924 йылда 15 декабрҙә һәм 1926 йылда 14 июнендәге декреты менән 10 улус ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең га) 128,5, шул иҫәптән һоло сәсеүлеге — 44,4, бойҙай — 39,2, арыш — 35, арпа — 0,8, картуф — 2,5, етен — 2,9, ҡарабойҙай — 1; һыйыр малы — 95060 баш, йылҡы — 59879, һарыҡ — 138578, кәзә — 8588, сусҡа – 17743. Мәсәғүт кирбес һәм Ярославка күн заводтары эшләй (1927). 57 баҙар эшләй (1926). 1‑се баҫҡыс 149 мәктәп була (1926; шуларҙың 55‑ендә уҡытыу башҡорт теле, 1‑һендә — мордва, 25‑ендә — татар, 67‑һендә — урыҫ, 1‑һендә эстон телендә алып барыла); 6 дауахана, 3 амбулатория, 11 фельдшер пункты (1930); 9 китапхана, 17 уҡыу йорто (1928) эшләй. 1930 йылда 20 августа кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Иҫке Балаҡатай (Дыуан‑Мәсетле, Иҫке Балаҡатай, Әйле, Ямаш улустарының бер өлөшө), Дыуан (Дыуан, Мәсәғүт, Оло Аҡа, Үрге Ҡыйғы улустарының бер өлөшө), Үрге Ҡыйғы (Дыуан‑Мәсетле, Ҡалмаҡол, Мырҙалар, Мәсәғүт, Үрге Ҡыйғы, Әйле улустарының бер өлөшө), Дыуан‑Мәсетле (Дыуан‑Мәсетле, Оло Аҡа, Ямаш улустарының бер өлөшө) административ райондары составына инә.
Заликин Александр Тарасович
Биографияһы
1921—1924 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетында, ә 1926—1927 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге марксизм-ленинизм курсында уҡый.
Эш урыны:1918 — 1919 йылдарҙа — Елизаветградта (Херсон губернаһы) урындағы власты ойоштороу буйынса инструктор, 1920—1921 йылдарҙа — Серпухов өйәҙенең халыҡ мәғариф бүлеге мөдире (Мәскәү губернаһы), 1924—1926 йылдарҙа — ЦК РКП(б) — ВКП(б)-ның сит ил ячейкаһы Бюроһы яуаплы сәркәтибе, 1927—1930 йылдарҙа ЦК ВКП(б)-ның Пропаганда эше төркөмө етәксеһе (Һамар, Кемерово), 1930 — мәҙәниәт һәм ЦК ВКП(б)-ның ленинизмды пропагандалау Бүлеге мөдиренең ярҙамсыһы, 1933 — ЦК ВКП(б)-ның мәҙәниәт-пропаганда Секторы мөдире, 1933—1934 — СССР-ҙың игенселек һәм малсылыҡ совхоздарының Халыҡ комиссариаты Сәйәси идаралығы башлығы урынбаҫары, 10.2.1934 — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһы ағзаһы, 1934—1936 йылдарҙа — ЦК ВКП(б) эргәһендәге партия контроле Комиссияһының Ауыл хужалығы төркөмө етәксеһе урынбаҫары, 1936—1937 йылдарҙа — ЦК ВКП(б)-ның Силәбе өлкәһе буйынса партия контроле Комиссияһы вәкиле, 6.10.1937 — 12.6. 1938 йылдар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе бурысын башҡарыусы, 17.6.1938 — 1.1939 йылдар — ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты 1-се сәркәтибе, 25.7.1938 — 1939 йыл — Башҡорт АССР-ы Юғары Советы рәйесе, 1939—1940 йылдарҙа — СССР-ҙың ит һәм һөт сәнәғәте Халыҡ комиссариатының Баш сусҡасылыҡ башлығы, 1940 йылдан — «Пятилетка» совхозы (Мәскәү өлкәһе) директоры, 1942 йылдан — Сусҡасылыҡ тресты (Мәскәү) идара итеүсеһе.
Мәсәғүт кантоны
География
Майҙаны — 13 004 км². Төньяҡта — Пермь губернаһы, төньяҡ‑көнсығышта — Екатеринбург губернаһы, көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта — Силәбе губернаһы, көньяҡ‑көнбайышта — Өфө кантоны, көнбайышта Бөрө кантоны менән сиктәш була. Административ үҙәге – Мәсәғүт ауылы (хәҙәрғе Дыуан районы).
Тынзянг-Соим
Тынзянг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Шеркальская йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙы-Йәлдәк
Ҡаҙы-Йәлдәк (Казы-Ельдяк) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452306, ОКАТО коды — 80224834013.
Тарихы
Ҡаҙы күле буйына урынлашҡан Ҡаҙы-Йәлдәк ауылы беренсе тапҡыр 1701 йылдағы сығанаҡта атап үтелә. Шул йылдың 20 февралендә Йәлдәк ауылында йәшәгән башҡорттар Аҡсыуаш Юкачев, Мәкис Юҡшиев, Доскей Аҡбашев Бөрө крәҫтиәне П. А. Поповтан 20 һум аҡса алып тора. Башҡорттар Таулы Ләкәләков, Бисура Бәҙәргәнов, Тупаҫ Дверынкин документта аҡса алып тороусының ышаныслы кешеләре тип таныла. 1714 йылдың 10 июнендәге яҙмаға ярашлы батша ғәли йәнәптәренең крәҫтиәне П. А. Попов иптәштәре менән бергә Йәлдәк ауылы («Ҡаҙыбаш тож») башҡорттары Яугилде Таулин, Шәриф Солтанаев, Мупа Туйкиндарҙан ерҙәренең бер өлөшөн, уларға 3 һум 70 тин түләп, ҡуртымға ала. Тултырылған документта ауылдың икенсе исеме Балтино тип тә күрһәтелә. Ауыл атамаһы антропоним — аҫаба башҡорт Балта Муняковтың исеменән алынған.
1795 йылдағы V рәүиз документтарында 18 ихатала 139 башҡорт, 2 ихатала 14 типтәр, 1 ихатала 9 мишәр теркәлә. 1859 йылда 84 ихатала 520 башҡорт, 39 ихатала 220 керҙәш (припущенник), ә 1870 йылда 134 ихатала 744 кеше йәшәүе билдәләнә. 1920 йылдағы беренсе совет халыҡ иҫәбен алыу документтарында Ҡаҙы-Йәлдәктә 711 типтәрҙең йәшәүе һәм 126 башҡорт ихатаһы булыуы һәм башҡорттарҙың ауылда йәшәүселәрҙең 2/3 өлөшөн тәшкил итеүе күрһәтелә. 1843 йылда 246 башҡортҡа 720 бот ужым һәм 832 бот яҙғы иген сәселә. Ауылда тирмән эшләй. 16 мишәргә 56 бот ужым һәм 36 бот яҙғы иген сәселә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һиндостан технология институты
Һиндостан технология институты Һиндостан технологиялар институты (IITs) — Һиндостандағы ун биш үҙ аллы инженерлыҡҡа йүнәлеш алған юғары уҡыу йорттары төркөмө. Уларҙың күбеһе 1950-се һәм 1960-сы йылдар башында Һиндостан Парламентының махсус акты буйынса милли институттар булараҡ барлыҡҡа килгәндәр. Улар бер нисә ҡалала, атап әйткәндә:Харагпур, Мумбаи, Мадрас, Канпур, Дели, Гувахати һәм Рурки, шулай уҡ тағы бер нисә ҡалала урынлашҡан.
Һиндостан технологиялар интстутының тәүгеһе 1951 йылда барлыҡҡа килә, ул Көнбайыш Бенгал штатында Калькутта ҡалаһына яҡын булған Харагпур ҡалаһында урынлашҡан. Ул 29 академик департаменттарҙан, үҙәктәрҙән һәм мәктәптәрҙән тора. Барлығы 8,5 км кампус майҙанда урынлашҡан үҙ аллы ҡаласыҡ һымаҡ төҙөлгән. Барлығы 450 уҡытыусы, 2 200 хеҙмәткәр, 3 000 студент һәм 2 500 аспирант. Барлыҡ халыҡ һаны ҡаласыҡта 15 000. Студенттар ятаҡханаларҙа йәшәйҙәр. Уларҙың һаны 17.
Һиндостан технологиялар институтында йыл һайын барлығы 300 000 самаһы студент уҡый башлай. 2018 йылғы торошо буйынса бакалавриат программаларына ғына ла бөтә Һиндостан технологиялар институты буйынса 11 279 урын.
Тарихы
Һиндостан технологиялар институты тарихы 1946 йылға барып тоташа. Ошо йылда Һиндостандың генерал-губернаторы Джогендра Сингх комитет төҙөй. Был комитет Һиндостандың һуғыштан һуңғы иҡтисадын үҫтереү «юғары уҡыу йорттары» төҙөй. Комитетта барлығы Nalini Ranjan Sarkar етәкләгән 22 ағзаһы була. Улар барыһы ла Һиндостандың бар төбәктәрендә лә Массачусет технология институты принцибы буйынса урта уҡыу йорттары асыуҙы тәҡдим итә.
Беренсе Һиндостан технологиялар инстититуты 1950 йылдың май айында Көнбайыш Бенгал биләмәһендә Хингапурҙа тотҡондар лагеры базаһында асыла. Һиндостан технологиялар инстититуты исеме 1951 йылдың 18 авгусында [Маулана Абул Калам Азад] иниститутын рәсми асҡан ваҡытта ҡабул ителә. Һиндостан Парламенты был институтты бик баһалай. Уны «Милләтебеҙҙең мөһим инстититуты» тип атайҙар. «Харгапурҙағы Һиндостан технология инстититуты тураһындағы Закон» ҡабул ителә. Һиндостандың беренсе премьер-министры Джавахарлал Неру 1956 йылда Харагпурҙа ИИТ-тың беренсе саҡырылышына мөрәжәғәтнамәһендә былай ти: Был урында тотҡондар лагеры булды, һәм әлеге ваҡытта бында иҫ киткес һәйкәл барлыҡҡа килде. Был илебеҙҙең ил булараҡ, аяҡҡа баҫҡан осорҙа, алға атлауына тырышлыҡ булып тора. Был, минеңсә, Һиндостанда  илде яңынан үҙгәртеп ҡороу ваҡытына символик картина.Саркар комитите тәҡдиме буйынса, 1958 йылда Бомбейҙа, 1959 йылда Мадраста һәм Канпурҙа, 1961 йылда Дели ҡалаларында дүрт капиус барлыҡҡа килә. Был кампустарҙың урындары Һиндостандың төрлө төбәктәрендә махсус рәүештә һайлана. Улар дисбалланс булһын өсөн, бар ил буйынса һибелергә тейеш була. Шуға күрә, «Харгапурҙағы Һиндостан технология инстититуты тураһындағы Закон» үҙгәртелә. Сөнки, яңы институттарҙы өҫтәргә кәрәк була. 1960 йылда Ассам штатындағы студенттар тулҡыны ул саҡтағы премьер-министра Раджив Гандиҙы, Гувахати ҡалаһында Һиндостан технологиялар инстититуттарының яңы алтынсы иниститутын асырға мәжбүр итә. Шулай уҡ 2001 йылда Руркиҙағы университет та ошо институттар төркөмөнә ҡушыла һәм яңынан ҡорола.
Архистратиг Михаил ҡорамы (Чернигов)
Архистратиг Михаил сиркәүе (укр.храм Михаил Архістратига ) — Чернигов ҡалаһында Чернигов һәм Новгород Северский епархияһының православие сиркәүе, Тыныслыҡ проспекты һәм Козацкая урамдары мөйөшөндә урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Ғибәҙәтхананан тыш территорияла манара төҙөлгән. Ул планында һигеҙ ҡырлы, 34 метр бейеклектә, дүртенсе ҡатында 8 ҡыңғырау ҡуйылған. Балалар өсөн йәкшәмбе мәктәбе эшләй.
Рубинштейн Моисей Матвеевич
Моисей Матвеевич Рубинштейн (15 июнь (27 июнь) 1878 йыл — 3 апрель 1953 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР психологы, педагог, философ. Иркутск дәүләт университетын ойоштороусы, уның беренсе ректоры. Шәхес теорияһы, социаль, тәрбиә һәм йәштәр психологияһы менән шөғөлләнә, мәктәп менән ғаилә аралашыу принцибын өйрәнә.
Биографияһы
Рәсәйгә ҡайтҡас, 1909 йылдан алып Мәскәүҙә В. А. Полторацкаяның Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарында уҡыта башлай. 1910 йылда М. М. Рубинштейн Мәскәүҙә Д. И. Тихомировтың педагогик курстарында педагогия бүлеге деканы була.
1918—1919 йылдарҙа М.M. Рубинштейн Иркутскиҙа Ваҡытлы Себер хөкүмәте асҡан Көнсығыш-Себер университетын етәкләй. Иркутскиҙа совет власы урынлаштырылғандан һуң, 1920 йылдың 27 ғинуарында университетта ректор вазифаһынан һәм уҡытыуҙан баш тарта һәм Көнсығыш-Себер халыҡ мәғарифы педагогия институтын ойоштора. 1923 йылдың майында Рубинштейн Иркутскиҙан китә һәм Мәскәүгә ҡайта.
1930 йылдарҙа МВТ, Мәскәү дәүләт педагогия институтында, Үҙәк физик культура институтында, 1941—1942 йылдарҙа Красноярск педагогия институтында уҡыта; 1943—1951 йылдарҙа Мәскәү дәүләт педагогия институтының педагогия кафедраһы профессоры.
Введенский зыяратында ерләнгән.
2018 йылдың 27 октябрендә, Иркутск дәүләт университетына нигеҙ һалыныуға 100 йыл тулыу уңайынан, университеттың административ бинаһы янында М. М. Рубинштейнға һәйкәл асылды.
Фәлсәфәүи ҡараштары
Рубинштейндың өҫтөнлөклө мәнфәғәттәре — шәхес тәрбиәләү һәм белем биреү философияһы. Ул ошо проблемаларҙы донъя һәм йәшәү-тормошто аңлауҙың глобаль контексында ҡарай. Төп философик хеҙмәттең үҙәк бурысы («Тормош мәғәнәһе тураһында», 1-се бүлек). Л., 1927; 2-се бүлек. 1927) — реаль тормошто яҡтыртыуға һәм уны тәрәнәйтеүгә һәләтле дөрөҫ һәм тормошсан донъяға ҡараш эҙләү. Донъяға бындай ҡарашты үҫтереүҙә ул үҙенең «монистик идеал-реализм һәм ижади антропоцентризм» төшөнсәһенә мөһим роль бирә. Китап ҡаты идеологик тәнҡиткә дусар була, был Рубинштейндың фәлсәфәүи әҫәрҙәрен баҫтырыуға нөктә ҡуя.
Нурмөхәмәт Йомрани
Нурмөхәмәт Йомрани, Нурмөхәмәт‑сәсән (ысын исеме — Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы; 1882—1934) — башҡорт шағир-импровизаторы, сәсән.
Биографияһы
Кирәев Нурмөхәммәт Шаһиарыҫлан улы 1882 йылда Пермь губернаһының Красноуфимск өйәҙе Йомран ауылында (хәҙергеПермь крайының Октябрьский районы) тыуған.
Мәҙрәсәлә белем алған. 1917 йылғы революцияға тиклем Ҡаҙағстан ауылдарында уҡытҡан, Йомран һәм шулай уҡ башҡа ауылдарҙа үҙе асҡан мәҙрәсәләрҙә мөғәллим булған.
Октябрь революцияһынан һуң педагогик курстар тамамлаған. Баҙансат, Олойылға, Төлгөҙбаш ауылдарында уҡытыусы булып эшләгән.
Ижади эшмәкәрлеге
Йомрани псевдонимы тыуған ауылы исеменән алынған. Сәсән үҙенең ижадында Аҡмулла һәм М. И. Өмөтбаевтың мәғрифәтселек традицияларын дауам итә.
Шағир-импровизаторҙың билдәле әҫәрҙәре араһында «Аҡмуллаға эйәреү» («Муасалатөн би Аҡмулла»), «Үкенеү», «Ерҙәребеҙ һатылған», «Ярлылыҡ алдан килә», «Ҡара ҡарғалар», «Ғилем шиғары», «Шәхсемә даир», «Ни кәрәк һәм ни кәрәкмәй» һәм башҡалар. Йомрани тик уҡымышлылыҡ ҡына тормошто яҡшы яҡҡа үҙгәртергә мөмкин тип иҫәпләй, шулай уҡ үҙенең шиғырҙарында башҡорттарҙың үҙ аҫаба ерҙәрен һатыуына ҡаршы сығыш яһай.
Сәсән тере саҡта әҫәрҙәре баҫтырылмаған, әммә ҡулъяҙма вариантта киң таралған була, мәҙрәсәләрҙә ҡулланыла. Уның ҡулъяҙмалары Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө фәнни үҙәгендә, Ғ. Б. Хөсәйенов исемендәге тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында һаҡлана.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Шәйехзада Бабичтың ике туған апаһы. Ҡыҙҙары Нәжиә һәм Мөхлисә. Улы — Әхнәф (Кирәй Мәргән), башҡорт яҙыусыһы, ғалим-фольклорсы, әҙәбиәт белгесе.
Авраам Линкольн
Авраа́м Ли́нкольн (Abraham Lincoln, Ғәҙел Эйб (Uncle Abe)) (12 февраль 1809 йыл — 15 апрель 1865 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, АҠШ-тың 16-сы президенты (1861—1865) һәм АҠШ-тың Республика партияһынан тәүге президенты, Америка халҡының милли геройы.
Ярлы фермер ғаиләһендә тыуып үҫкән. Сабый саҡтан физик хеҙмәт менән шөғөлләнә. Ғаиләнең ауыр матди хәле арҡаһында мәктәптә бер йылдан кәмерәк уҡый, әммә ошо арауыҡта уҡып-яҙырға өйрәнә, һәм унда ғүмерлеккә китапҡа һөйөү уяна. Бәлиғ йәшенә еткәс, үҙаллы тормош башлай һәм үҙаллы белем алыу менән шөғөлләнә, имтихандарҙы уңышлы тапшырғандан һуң адвокат практикаһына рөхсәт ала. Иллинойста индеецтар ихтилалы ваҡытында ополчениеға инә, капитан итеп тәғәйенләнә, әммә хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмай. Шулай уҡ Иллинойста Закондар сығарыу Йыйылышы, АҠШ вәкилдәре конгресы ағзаһы була. Конгреста ул американ-мексикан һуғышына ҡаршы сығыш яһай. 1858 йылда АҠШ сенаторына кандидат була, әммә был һайлауҙар уның өсөн уңышһыҙ тамамлана.
Яңы территорияларҙағы ҡоллоҡҡа ҡаршы була һәм Республика партияһын ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша, ошо партиянан президентлыҡҡа кандидат итеп һайлана һәм, ниһайәт, 1860 йылғы һайлауҙарҙа еңеп сыға. Ул президент итеп һайланғандан һуң көньяҡ штаттар бүленеп сыға һәм Конфедерация барлыҡҡа килә. Үҙенең инаугурация телмәрендә Ликольн берләшеүгә саҡыра, әммә конфликттың граждандар һуғышына әүерелеүен туҡтата алмай.
Бала сағы
Линкольн 1809 йылдың 12 февралендә Томас Линкольн һәм Нэнси Хэнкс ғаиләһендә тыуған. Ғаилә Кентукки штаты Гардин округы Синкинг-Спринг фермаһында йәшәй. Атаһы яғынан уның Авраам исемле ҡартатаһы (уның хөрмәтенә малайға Авраам исеме ҡушыла) үҙенең ғаиләһен Вирджиниянан Кентуккиға күсереп алып килә, бында ул 1786 йылда индеецтарға ҡаршы рейд ваҡытында ҡамауға эләгә һәм һәләк була. Линкольндың әсәһе, Нэнси, Көнбайыш Вирджинияла тыуа. Үҙенең әсәһе менән ул Кентуккиға күсеп килә һәм бында Томас Линкольн менән таныша, буласаҡ тормош иптәше ул ваҡытта Кентукки штатында хөрмәтле һәм бик етеш йәшәгән кеше була. Авраам тыуған ваҡытҡа Томастың 500 гектар майҙанда ике фермаһы, ҡалала бер нисә йорто, бик күп йылҡы һәм эре малы була. Ул округта иң бай кешеләрҙән һанала. Әммә 1816 йылда Томас милек хоҡуҡтары буйынса документтарҙа ебәрелгән юридик хаталар арҡаһында бөтә булған ерҙәренән баш ҡаға.
Ғаилә төньяҡҡа, Индианаға, яңы буш ерҙәрҙе үҙләштереү өсөн, күсеп китә. Линкольн һуңыраҡ, башлыса был аҙым ергә мөнәсәбәтле юридик мәсьәләләр менән һәм өлөшләтә көньяҡтағы ҡоллоҡ менән бәйле була, тип билдәләй. Туғыҙ йәшендә Авраамдың әсәһе вафат булып ҡала, уны өлкән апаһы Сара үҙ ҡарамағына ала, һуңынан, 1819 йылда атаһы ҡабаттан өйләнгәндән һуң, Авраам уның ғаиләһендә йәшәй башлай. Өс балаһы булған үгәй әсәһе, Сара Буш-Джонстон, үҫмер малай менән бик тиҙ уртаҡ тел таба, һөҙөмтәлә Авраам уға «әсәй» тип өндәшә башлай. Ун йәшенә тиклем Авраам йорт эше менән булышмай, ғаиләлә һәм шулай уҡ күршеләр араһында уны хатта ялҡау тип һанайҙар. Һуңғараҡ ул унан талап иткән эштәрҙе ҙур ихласлыҡ менән башҡара башлай. Үҫмер егет ялан эштәрендә лә ҡатнаша, ә бер аҙ ҙурайғас, төрлө ысул менән аҡса эшләй — почта ташый, урман ҡырҡыусы, кәмәсе булып та эшләй. Айырыуса уға утын ярыу оҡшай. Һунарсылыҡты һәм балыҡсылыҡты Линкольн әхлаҡи ҡараштары арҡаһында үҙһенмәй. Шулай уҡ Линкольн атаһына бөтә килемен биреүгә ҡаршы булмай, сөнки ул ваҡытта һәр бала 21 йәшенә тиклем өйҙән тыш тапҡан малын ғаиләгә алып килергә бурыслы була.
Ошо уҡ ваҡытта Линкольн атаһынан йыраҡлаша башлай, атап әйткәндә, уның наҙанлығы арҡаһында. Авраам, үҙе һөйләүенсә, ғаиләһенә ярҙам кәрәк булғанлыҡтан мәктәпкә бер йыл тирәһе генә йөрөй алыуына ҡарамаҫтан, ул ғаиләләрендә яҙырға һәм һанарға өйрәнгән беренсе кеше була. Бала саҡтан ул китап уҡыуға әүәҫләнә һәм бөтә ғүмере буйы китаптан айырылмай. Уның балалыҡ дуҫы Деннис һуңғараҡ ошондай хәтирә ҡалдыра: "Эйбаға 12 йәш тулғандан һуң мин уны китапһыҙ күргәнем булманы… Төндә ул, яҡты төшмәһен өсөн, ултырғысты әйләндереп ҡуя ла, уның ҡабырғаһына ултырып уҡый ине. Егет кешенең шул тиклем күп уҡыуы хатта сәйер тойола ине. Бала саҡта Линкольн Библияны, «Робинзон Крузо», «Джордж Вашингтон тарихын», Эзоп мәҫәлдәрен уҡып сыға. Бынан тыш, ул күрше-күләнгә хат яҙырға ярҙам итә, шулай итеп, грамматиканы һәм стилистиканы шымарта. Ҡайһы берҙә хатта адвокаттарҙың сығышын тыңлар өсөн 30 миль алыҫлыҡтағы судҡа ла бара.
Йәш сағы
1830 йылда Авраам Линкольндың ғаиләһе ҡабаттан күсенә. Бәлиғ йәшенә еткән Линкольн үҙаллы тормош башларға ҡарар итә. Ул ваҡытлыса эш урыны таба, ошо эш буйынса уға Миссисипи йылғаһы буйлап аҫҡа табан йөҙөргә тура килә. Әлеге сәйәхәттә Линкольнға Яңы Орлеан ҡалаһында ҡоллоҡ баҙарында булырға тура килә һәм ошонда алған тәьҫораттары уны бөтә ғүмере дауамында ҡоллоҡҡа ҡаршы ҡуя. Тиҙҙән ул Иллинойс штатындағы Нью-Сейлем ауылында төпләнә. Унда бөтә буш ваҡытын үҙаллы уҡыуға йүнәлтә, урындағы мәктәп уҡытыусыһынан һабаҡ ала. Төндәрен буласаҡ президент шәм яҡтыһында китаптар уҡый.
1832 йылда Линкольн Иллинойс Закондар сығарыу йыйылышы ағзалығына дәғүә итә, әммә был юлы еңелә. Бынан һуң системалы рәүештә фәндәр менән мауыға башлай. Баштараҡ Линкольн тимерсе булырға хыяллана, әммә мировой судья менән танышҡандан һуң хоҡуҡ фәнен үҙләштерә башлай. Шул уҡ ваҡытта ул үҙенең иптәше менән сауҙа лавкаһында аҡса эшләргә тырыша, тик эштәре насар бара. Президент биографияһының авторы Сэндберг ошолай яҙа: «Линкольн китап уҡыу һәм хыял итеү менән… шөғөлләнә. Уның бер ниндәй башҡа эше булмай, шуға күрә ул көндәр буйы үҙ уйҙарына бирелеп ултыра ала, бер кем уны борсомай. Ошо тышҡы хәрәкәтһеҙлек артында яйлап, әммә бер тайпылышһыҙ аҡыл һәм рухи яҡтан өлгөрөү үтә». 1832 йылда Иллинойста индеецтарҙың ихтилалы тоҡана, улар тыуған яҡтарын ташлап китергә һәм Миссисипи йылғаһы аръяғына, көнбайышҡа, күсергә теләмәйҙәр. Линкольн ополчениеға инә, капитан булып һайлана, әммә хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнашмай. 1833 йылда Линкольн Нью-Сейлемда почтмейстер итеп тәғәйенләнә. Шул сәбәпле уның буш ваҡыты күберәк була һәм ул белемен арттырыуҙы дауам итә. Яңы вазифала сәйәси йөкмәткеле гәзиттәрҙе уҡыусыларға ебәрер алдынан уҡырға мөмкинлек була.
1833 йылда Линкольн ер үлсәүсе вазифаһына тәғәйенләнә. Был эшкә риза булғас, ул алты аҙна дауамында Гибсондың «Топографик эштәр теорияһы һәм практикаһы» һәм Флинттың «Геометрия, тригонометрия һәм топография курсы» китаптарын өйрәнә.
Нью-Сейлемда йәшәгән йылдарҙа Линкольнға бик йыш бурысҡа аҡса алырға тура килә. Бурыстарын ваҡытында ҡайтарып бирә торған ғәҙәте өсөн уға «Ғәҙел Эйб» ҡушаматы бирәләр.
Ғаиләһе
1840 йылда Линкольн Кентукки ҡалаһы ҡыҙы Мэри Тодд менән таныша, (Mary Todd, 1818—1882) һәм 1842 йылдың 4 ноябрендә улар өйләнә. Мэри дүрт ул таба, шуларҙың өсәүһе бәлиғ йәшенә тиклем вафат була :
Президентлыҡҡа тиклемге сәйәси карьераһы
1846 йылда Линкольн вигтар партияһынан Конгрестың Вәкилдәр палатаһы ағзаһы итеп һайлана (1847 — 1849). Вашингтонда әлегә халыҡ араһында һиҙелерлек абруйы булмаған Линкольн Президент полкының американ-мексикан һуғышында ҡылған ғәмәлдәренә ҡаршы сығыш яһай, был һуғышты Линкольн Ҡушма Штаттар яғынан бер нисек аҡлай алмаҫлыҡ агрессия тип иҫәпләй. Шуға ҡарамаҫтан, Линкольн армияны, ғәрип һалдаттарҙы, ирҙәрен юғалтҡан ҡатын-ҡыҙҙарҙы матди яҡтан тәьмин итеү өсөн средстволар биреү яҡлы була, бынан тыш, ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуҡтарын биреү талаптарын хуплай. Линкольн аболиционистарға теләктәшлек күрһәтә һәм ҡоллоҡҡа ҡаршы була, әммә сиктән тыш сараларҙы танымай, яйлап ҡолдарҙы азат итеү яҡлы була, сөнки Союздың бөтөнлөгөн негрҙарҙың азатлығынан өҫтөн ҡуя.
Популяр американ-мексикан һуғышын ҡабул итмәү уның репутацияһына зыян килтерә һәм ул Вәкилдәр палатаһы ағзалығынан баш тарта. 1849 йылда Линкольн ул саҡтағы Орегон территорияһы секретары итеп тәғәйенләнеүе тураһында хәбәр ала. Был тәҡдимде ҡабул итеү уның Иллинойста йылдам үҫешкән уның карьераһына нөктә ҡуйыуын аңлатыр ине, шуға ул был тәғәйенләнеүҙән баш тарта Линкольн сәйәси эшмәкәрлектән алыҫлаша һәм артабанғы йылдарҙа юридик практика менән шөғөлләнә һәм «Иллинойс Сентрал» тимер юлы юрисконсульты була. Юридик карьераһының 23 йыл дауамында Линкольн 5100 суд эшендә ҡатнаша (теркәлмәгәндәрҙән тыш), Юғары штат суды алдында партнерҙары менән берлектә 400-ҙән ашыу сығыш яһай.
1856 йылда, элекке вигтар кеүек, 1854 йылда ойошторолған Республика партияһына (ҡоллоҡҡа ҡаршы партия) ылыға һәм 1858 йылда АҠШ Сенатына кандидат итеп тәғәйенләнә. Һайлауҙарҙа уның дәғүсеһе булып демократ Стивен Дуглас ҡатнаша. Линкольн һәм Дуглас араһындағы бәхәстәр киң билдәлелек яулай (ҡайһы берҙәр әлеге дебаттарҙы «бәләкәй гигант») (С. Дуглас) һәм «оло молокосос» (А. Линкольн) араһындағы бәхәс тип атайҙар). Линкольн аболиционист булмай, ләкин әхлаҡи ҡараштары сәбәпле ҡоллоҡҡа ҡаршы сыға. Ул ҡоллоҡто Көньяҡ аграр иҡтисады шарттарында ҡотолғоһоҙ яуызлыҡ тип һанай. Дугластың аргументтарын кире ҡағыу өсөн Линкольн негрҙарға сәйәси һәм граждан хоҡуҡтарҙы биреүгә һәм раса-ара никахтарға ҡаршы булғанын белдерә, сөнки уның фекеренсә, аҡ һәм ҡара расалар араһындағы физик айырымлылыҡ һәм аҡ расаның өҫтөнлөгө арҡаһында «улар социаль һәм сәйәси тигеҙлек шарттарында көн итә алмай» . Ҡоллоҡ мәсьәләһе, уның фекеренсә, айырым штаттар компетенцияһына инә, федераль хөкүмәттең был проблеманы хәл итеү өсөн конституцион хоҡуғы юҡ. Шуның менән бергә Линкольн ҡәтғи рәүештә ҡол биләүселектең яңы территорияларға таралыуына ҡаршы сығыш яһай. Һайлауҙарҙа Стивен Дуглас еңеү яулай, әммә Линкольндың ҡол биләүселек тураһындағы телмәре («Бүлгеләнгән йорт») АҠШ-та киң таралыу таба һәм авторға ҡоллоҡҡа ҡаршы көрәшсе репутацияһын алып килә, телмәрендә Линкольн «яртылаш ҡоллоҡ һәм яртылаш иреклек» хәлендә артабанғы ил үҫеше мөмкин түгеллеген дәлилләй.
1859 йылдың октябрь айында көньяҡта Джон Браун ихтилалы тоҡана, Браун хөкүмәт арсеналын баҫып ала һәм көньяҡта ҡолдар ихтилалын ойоштороуҙы планлаштыра. Отрядты ғәскәрҙәр ҡамауға ала һәм юҡҡа сығара. Линкольн Браундың ғәмәлдәре менән ризалашмай, сөнки, уның фекеренсә, Браун ҡол биләүселеге мәсьәләһен көс ҡулланып хәл итергә маташа.
Һайлауҙар
Ҡоллоҡ мәсьәләһендәге урталыҡ тотҡан Линкольнға 1860 йылғы һайлауҙарҙа Республика партияһынан компромислы кандидат булараҡ һайлауҙа ҡатнашыуға мөмкинлек бирә. Көньяҡ штаттар, республикасылар еңгән осраҡта, Союз составынан сығыу менән янайҙар. Ике партия ла, демократик һәм республика партиялары, кандидаттар күрһәткән ҡиммәттәр өсөн көрәш алып бара. Линкольн шәхесе американдарҙа егәрлелек, намыҫлылыҡ, социаль мобиллек кеүек сифаттары аша таныла. Уны халыҡтан сыҡҡан, «үҙен үҙе яһаған» кеше булараҡ таныйҙар. 1860 йылдың 6 ноябрендә тәүге тапҡыр һайлауҙарҙа ҡатнашыусылар һаны 80%-тан арта. Демократик партия эсендә тарҡалыш барыу арҡаһында (әлеге партиянан ике кандидат тәғәйенләнә) Линкольн һайлауҙарҙа үҙенең көндәштәрен артта ҡалдыра һәм АҠШ президенты итеп һайлана. Үҙенең партияһынан ул тәүге АҠШ президенты була. Линкольн һайлауҙарҙа башлыса Төньяҡ ярҙамында еңеп сыға. Туғыҙ көньяҡ штатында һайлау бюллетендәрендә Линкольндың исеме бөтөнләй булмай, шуға күрә бында ул 996 округтан ике һайлау округында ғына еңеүгә өлгәшә.
Союз бүленеше һәм Линкольндың инаугурацияһы
Линкольн ҡоллоҡ таралыуға ҡаршы булғанға күрә, уның еңеп сығыуы американ халҡын тағы ла нығыраҡ айыра. Уның инаугурацияһына тиклем үк Көньяҡ Каролина башланғысы менән 7 көньяҡ штаты (Көньяҡ Каролина, Миссисипи, Флорида, Алабам, Джорджия, Луизиана һәм Техас) АҠШ составынан сығыуы тураһында иғлан итә. Үрге Көньяҡ (Виргиния, Төньяҡ Каролина, Теннесси, Арканзас, ә шулай уҡ Кентукки һәм Миссури өлөштәре) баштараҡ шулай уҡ сепаратистар мөрәжәғәтен кире ҡағалар, әммә тиҙҙән фетнәгә ҡушылалар. Ғәмәлдәге президент Джеймс Бьюкенен һәм яңы һайланған Линкольн сецессияны таныуҙан баш тарталар. 1861 йылдың февралендә конституцион конгресс Монтгомериҙа (Алабама) Америка Конфедератив Штаттары төҙөлөүен иғлан итә, уның президенты итеп Джефферсон Дэвис һайлана, ул ошо уҡ айҙа ант бирә. Ричмонд ҡалаһы дәүләт баш ҡалаһы итеп иғлан ителә.
Линкольн Балтиморҙа уны үлтерергә маташҡан кешеләрҙән ҡотола һәм 1891 йылдың 23 февралендә, махсус поезға ултырып, Вашингтонға килә. Уның инаугурацияһы ваҡытында, 4 мартта, баш ҡала тәртип һаҡлау өсөн ғәскәрҙәр менән тулы була. Үҙенең телмәрендә Линкольн шулай ти: Мин, универсаль хоҡуҡтан һәм Конституциянан сығып, был штаттарҙың союзы мәңгелек, тип әйтә алам. Мәңгелек, ул хатта туранан-тура билдәләнмәһә лә, бөтә дәүләт идара итеү формаларының Төп законында сағылдырылған. Теләһә ниндәй идара итеү системаһы бар икән, ул үҙенең Төп законында үҙ ғәмәлен туҡтатыу тураһында положениеһын булдырмай, тип асыҡтан-асыҡ әйтеп була.
Һәм тағы, әгәр Ҡушма Штаттары ысын мәғәнәһендә идара итеү түгел, ә килешеүгә генә нигеҙләнгән штаттар ассоциацияһы булып торһа, ул килешеү булараҡ уның ойоштороу ваҡытында булған яҡтарҙың кәмерәк һаны менән тарҡалтыла ала микән? Бер яҡтан — килешеү уны боҙа ала, йәғни өҙә ала, әммә ләкин уны законлы рәүештә бөтөрөү өсөн бөтәһенең дә ризалығы кәрәкмәйме ни? Ошо дөйөм принциптарҙан сығып, беҙ, юридик яҡтан Союз мәңге, тигән фекергә килә алабыҙ, һәм был Союздың үҙ тарихы менән дә раҫлана. Ошонан сығып, бер штаттың да үҙ белдеге менән Союздан сығырға хоҡуғы юҡ, ошо маҡсатта ҡабул ителгән ҡарарҙар юридик көскә эйә түгел һәм теләһә ниндәй штат (йәки штаттар) сиктәрендә башҡарылған һәм Ҡушма Штаттары Хөкүмәтенә ҡаршы йүнәлтелгән көсләү акттары хәл-ваҡиғаларға бәйле баш күтәреүсе һәм ревоюцион төҫ ала Үҙенең телмәрендә Линкольн шулай уҡ, уның штаттарҙағы ҡоллоҡ институты эшмәкәрлегенә бер ниндәй туранан-тура йәки ситләтеп ҡыҫылыу ниәте юҡ, тип белдерә: «Мин быны эшләргә законлы хоҡуҡҡа эйә түгелмен, тип һанайым һәм быны эшләргә уйым юҡ». Линкольн конфликтты тыныс юл менән хәл итеүгә һәм Ҡушма Штаттарҙың берлеген тергеҙеүгә саҡыра. Ләкин был ваҡытта штаттар АҠШ составынан сығыуҙы иғлан иткәнгә күрә, Конфедерация хәрби ғәмәлдәргә ныҡлап әҙерләнә башлай. АҠШ Конгресындағы көньяҡ штаттар вәкилдәренең күпселеге уны ташлап сыға һәм көньяҡтар яғына күсә.
Вазифаға тәғәйенләнгәндән һуң, Линкольн протекция системаһын менән файҙаланып, вазифаларға үҙ партия вәкилдәрен ултырта башлай. 1861 йылдың яҙында уҡ элекке демократтар урынына республикансылар ҡуйыла (80 %). Хөкүмәтте ойошторған саҡта Линкольн уның составына ҡаршы тороусыларҙы ла индерә: АҠШ-тың дәүләт секретары вазифаһына — Уильям Сьюард, юстиция министры итеп — Эдвард Бейтс, финанс министры итеп Салмон Чейз тәғәйенләнәләр.
Һуғыш башы (1861—1862)
Хәрби ғәмәлдәр 1861 йылдың 12 апрелендә башлана, көньяҡлылар Чарлстон бухтаһындағы Самтер фортына һөжүм итә, 34 сәғәт дауамында ҡаршылыҡ күрһәткәндән һуң, форт бирелә. Яуап итеп, Линкольн көньяҡ штаттарында фетнә хәлен иғлан итә һәм Конфедерацияны диңгеҙ яғынан ҡапларға ҡуша, армияға 75 000 ирекмән туплай, һуңғараҡ хәрби йөкләмә иғлан итә. Инаугурацияға тиклем үк көньяҡҡа бик күп ҡорал һәм боеприпастар ташыла, федераль арсеналдарҙы һәм складтарҙы баҫып алыу ойошторола. Бында һуғышҡа һәләтле частар урынлаша, федераль армиянан офицерҙар күпләп күсә башлайҙар. Граждандар һуғышы төньяҡ өсөн уңышһыҙ башлана. Көньяҡлылар хәрби ғәмәлдәргә әҙерлекле булып сыға һәм Төньяҡтар, өҫтөнлөклө хәрби һәм иҡтисади потенциалын ҡулланып өлгөрмәҫэлек, Союз ғәскәрҙәрен тар-мар итергә ашыға. Хәрби уңышһыҙлыҡтар һәм иҡтисади ҡыйыныҡлытар өсөн ҡаты тәңкиткә дусар ителгән Линкольн, хәрби тәжрибәһе булмауына ҡарамаҫтан, хатта гражданлыҡ азатлығын сикләү йәки Конгресс сметаһында раҫланмаған средстволарҙы файҙаланыу алдында ла туҡтап ҡалмай, һуғышҡа һәләтле армия булдырыу буйынса әүҙемлек күрһәтә. Виргиниялағы Манассас исемле тимер юлы станцияһы тирәһендә 1861 йылдың 21 июлендәге тәүге ҙур алышта федераль армия уңышһыҙлыҡҡа тарый. 1 ноябрҙә Линкольн баш командующий итеп Дж. Б. Макклелланды тәғәйенләй, әммә Макклеллан әүҙем хәрби ғәмәлдәрҙән ситләшә. 21 октябрҙә уның частары Вашингтон тирәһендә ҡыйратыла. 1861 йылдың 8 ноябрендә «Тренд» британ пароходы баҫып алына, уның бортында көньяҡлыларҙың илселәре була. «Тренд эше» барлыҡҡа килә һәм Бөйөк Британия менән үҙ-ара мөнәсәбәттәр насарая.
1862 йылдың февраль-мартында генерал Улисс Грант көньяҡлыларҙы Теннесси һәм Кентуккиҙан ҡыҫырыҡлап сығарыуға өлгәшә. Йәйгә ҡаршы Миссури штаты азат ителә, һәм Грант ғәскәрҙәре Миссисипи һәм Алабама штаттарының төньяҡ райондарына бәреп инәләр. Десант операцияһы һөҙөмтәһендә 1862 йылдың 25 апрелендә Яңы Орлеан баҫып алына. Линкольн Макклелланды баш командующий вазифаһынан бушата һәм Ричмонд ҡалаһын баҫып алырға тейешле армия башына ҡуя. Макклеллан һөжүм итеү урынына оборонаға күсә. 29-30 августа төньяҡлылар Булл-Ран тирәһендәге икенсе алышта ҡыйратыла, бынан һуң Линкольн 500 000 кешелек мобилизация иғлан итә. 7 сентябрҙә Антьетам йылғаһы тирәһендә Көньяҡтың 40 меңлек армияһына Макллелландың 70 меңлек армияһы һөжүм итә һәм конфедераттарҙы еңеүгә өлгәшә. Потамак йылғаһының ярҙарынан сығыуы Роберт Лиға юлды ҡаплай, әммә Макклеллан, Линкольндың бойороғон инҡар итеп, сигенеүҙән баш тарта һәм көньяҡлыларҙы ҡыйратыу мөмкинлеген ҡулдан ысҡындыра.
1862 йылдың 9 мартында Виргиния ярындағы алышта тарихта тәүге тапҡыр броня менән ҡапланған караптар бәрелеше була. 1862 йылғы кампания төньяҡлыларҙың Фредериксберг янында 13 декабрҙәге еңелеүе менән тамамлана.
Гомстед
Авраам Линкольн башланғысы менән 1862 йылдың 20 майында Гомстед тураһындағы акт ҡабул ителә, уға ярашлы Ҡушма Штаттарҙың 21 йәшенә еткән һәм Конфедерация яғында һуғышмаған һәр кем йәмәғәт ерҙәренән 160 акрҙан да (65 га) ашыу булмаған ер участкаһы ала ала, бының өсөн ул 10 долларлыҡ теркәү йыйымын түләргә тейеш. Закон 1863 йылдың 1 ғинуарынан үҙ көсөнә инә. Ер эшкәртеү менән шөғөлләнгән һәм участкаһында ҡоролмалар төҙөй башлаған күскенсе 5 йылдан һуң әлеге ергә бушлай милек хоҡуғын ала. Һәр акр өсөн 1, 25 доллар түләгәндән һуң, участка ваҡытынан алда хосуси милеккә күсә. Гомстед акты буйынса АҠШ-та 2 миллион гомстед таратыла, уларҙың дөйөм майҙаны 285 миллион акр (115 миллион гектар) тәшкил итә. Был закон аграр проблемаһын радикаль рәүештә хәл итә һәм ауыл хужалығы үҫешен фермер юлына йүнәлтеп, әлегә тиклем буш биләмәләргә киң халыҡ массаларын йәлеп итеүгә булышлыҡ итә. Линкольндың ошо аҙымдары уға ҡарата халыҡ ышанысын арттыра.
Ҡолдарҙы азат итеү
Һуғыш уңышһыҙлыҡтары һәм уның оҙайтылыуы Линкольндың ҡоллоҡ мәсьәләһенә ҡарашын үҙгәртә. Ул, Ҡушма Штаттар тулыһынса ирекле буласаҡ йәки тулыһынса ҡол биләүсе булып ҡаласаҡ, тигән фекергә килә. Союзды тергеҙеү һуғыштың төп маҡсаты булыуы һәм ҡоллоҡто бөтөрөүҙән тыш әлеге маҡсатҡа ирешеүе мөмкин түгел икәнлеге асыҡтан-асыҡ күренә. Һәр саҡ яйлап ҡоллоҡто компенсацион нигеҙендә юҡҡа сығарыу яҡлы булған Линкольн хәҙер ҡоллоҡто бөтөрөргә кәрәк, тип һанай. Ҡоллоҡ институтын бөтөрөүгә әҙерлек 1862 йылдың дауамында бара. 1862 йылдың 30 декабрендә президент ҡул ҡуйған «Ҡолдарҙы азат итеү тураһында прокламация» донъя күрә. Прокламацияға ярашлы АҠШ-ҡа ҡаршы фетнә хәлендәге территорияларҙа ҡолдар «хәҙерҙән һәм мәңгегә» ирекле тип иғлан ителә. Документ АҠШ Конституцияһының XIII төҙәтмәһен (1865) ҡабул итеүгә этәргес көс бирә. Төҙәтмә буйынса Ҡушма Штаттарҙа тулыһынса ҡоллоҡ юҡҡа сығарыла. Прокламация радикаль республикандар яғынан ғәҙел тәңкиткә дусар ителә, сөнки ҡоллоҡ федераль власына ҡағылышы булмаған биләмәләрҙә үткәрелә, әммә шул уҡ ваҡытта ҡоллоҡто бөтөрөү Граждандар һуғышы төҫөн үҙгәртә һәм артабан ул ҡоллоҡҡа ҡаршы һуғыш тип таныла. Бынан тыш, был аҙым сәйәси күҙлектән бик көслө булып сыға һәм сит ил дәүләттәрен, шул иҫәптән Бөйөк Британия, Конфедерацияны яҡламаҫҡа булышлыҡ итә. Британия премьер-министры Пальмерстон йәмәғәтселек ҡаршылығы арҡаһында интервенциялар ойоштора алмай. Ҡоллоҡтан ҡотолғандан һуң ҡара тәнле американдар армияға алына башлай. Һуғыш аҙағына федераль ғәскәрҙәрҙә 180 мең негр иҫәпләнә.
Граждандар һуғышы барышындағы һынылыш. Геттисберг янындағы алыш
1863 йылдың 3 мартында АҠШ тарихында тәүге тапҡыр хәрби йөкләмә индерелә. Шул уҡ ваҡытта байҙарға үҙ урынына башҡа кешеләрҙе ялларға һәм йолом биреп хеҙмәттән ҡотолорға мөмкинлек бирелә. Ошоноң менән бәйле бәрелештәрҙә бик күп негрҙар, Линч суды ҡорбандары булып, һәләк була.
1863 йылдың май айында 130 меңлек Союз армияһы генерал Ли етәкләгән 60 меңлек армиянан еңелә. Төньяҡлылар сигенә, ә конфедераттар, Вашингтонды төньяҡтан урап үтеп, Пенсильванияға бәреп инәләр. Был ситуацияла Геттисберг тирәһендәге өс көнлөк алыштың әһәмиәте ҙур була, уның барышында ике яҡтан да 50 меңдән ашыу кеше һәләк була. Ли армияһы уңышһыҙлыҡҡа дусар ителә һәм Вирджинияға табан сигенә. 4 июлдә көнбайыш фронтында күп көнлөк ҡамауҙан һәм ике уңышһыҙ штурмдан һуң, генерал Грант Виксберг ҡәлғәһенә баҫып инә. 8 июлдә Луизиaнала Порт-Хадсон яулап алына. Ошоноң менән Миссисипи йылғаһы контроль аҫтына алына, ә Конфедерация ике өлөшкә бүленә. 1863 йылдың 19 ноябрендә Геттисберг зыяраты тантаналы рәүештә асыла, унда алышта ҡатнашҡан яугиҙар ерләнә. Мемориалды асҡан саҡта Линкольн үҙенең иң билдәле телмәрен тота һәм сираттағы тапҡыр иҫ киткес ораторлыҡ һәләтен күрһәтә. Ҡыҫҡа телмәре ошолай тамамлана: «Беҙ тантаналы рәүештә, был үлемдәр бушҡа булмаҫ һәм беҙҙең милләт Аллаһы Тәғәлә ҡурсауында яңы азатлыҡ сығанағын алыр, һәм ошо халыҡтан сыҡҡан, халыҡ тарафынан һәм халыҡ өсөн төҙөлгән хөкүмәт ер йөҙөнән юғалмаҫ, тип раҫларға тейешбеҙ». 1863 йылдың декабрендә Линкольн Ҡушма Штаттарға тоғролоҡ антын һәм ҡоллоҡто бөтөрөүҙе ҡабул итеү шарты менән бөтә фетнәселәргә (Конфедерация етәкселәренән башҡа) амнистия вәғәҙә итә. 1863 йыл Чаттануга тирәһендә төньяҡлылар еңеүе менән тамамлана.
Ҡабаттан һайланыу, һуғыштың тамамланыуы
Халыҡта һуғыш тамамлау идеяһы ҙур популярлыҡ ала бара. Линкольн алдында американдарҙа еңеүгә ышаныс тыуҙырыу бурысы тора. Президент ҡулға алынғандарҙы судҡа биреүҙе туҡтата, дезертирҙарҙы һәм ҡоллоҡ яҡлыларҙы төрмәгә ябыу мөмкинлеген тыуҙыра. 1863 йылғы Конгресс һайлауҙарында демократтар мандат буйынса айырманы ҡыҫҡартыуға өлгәшәләр, әммә республикандар Сенатта ла, Вәкилдәр платаһында ла өҫтөнлөктө һаҡлап ҡалыуға ирешә. 1864 йылдың март айында Линкольн баш командующий итеп Улисс Грантты тәғәйенләй, Грант У., Шерман һәм Ф. Шеридан менән берлектә, Линкольндың планын тормошҡа ашыра — алдан уйланған һөжүм ярҙамында көньяҡлыларҙы көсһөҙләндерә һәм ҡыйрата. Төп ударҙы Шерман армияһы башҡара, ул Джорджияға бәреп инә. Грант армияһы генерал Лиға ҡаршы эш итә. Икеләнеүенә һәм партия лидерҙарының ҡаршылыҡтарына ҡарамаҫтан, Линкольн үҙ кандидатураһын икенсе мөҙҙәткә ҡуйырға була. Әйтергә кәрәк, аҙаҡҡы дүрт йыл эсендә Линкольн бик күп дошман таба, гәзиттәрҙә уны йыш ҡына тәнкитләйҙәр, бик күптәр уны күрә алмай. Демократтар партияһы һуғыштың тамамланыуын һәм һөйләшеүҙәр алып барылыуын үҙ лозунгы итеп иғлан итә. Демократтарҙың кандидаты итеп генерал Дж. Б. Макклеллан тәғәйенләнә, уны 1862 йылда Линкольн баш командующий вазифаһынан бушата. Республика партияһынан шулай уҡ финанс министры Салмон Чейз дәғүә итә, әммә берҙән-бер кандидат итеп Линкольн күрһәтелә. 1864 йылдың 2 сентябрендә Шерман Конфедерация үҙәге һаналған Атлантаны яулап ала. Был уңыш Линкольнға президент һайлауҙарында Макклелланды еңергә ярҙам итә, ул 233 тауыштан 211 тауышты йыя. Линкольдың талабы буйынса 1865 йылдың 31 ғинуарында конгресс АҠШ Конституцияһының XIII төҙәтмәһен ҡабул итә, төҙәтмәгә ярашлы, ил биләмәләрендә ҡоллоҡ тыйыла. 1865 йылдың башында төньяҡлылар еңәсәге билдәле була. Үҙенең икенсе инаугурация телмәрендә Линкольн үсләшеүҙән баш тартырға саҡыра һәм Көньяҡтың реконструкциялау, гармониялы Союз төҙөү бурысын ҡуя:
«Бер кемгә асыу тотмай, мәрхәмәтлеге селпәрәмә тулы, хәҡиҡәттә тоғро американдар үҙ йортонда бөтә донъя халыҡтары менән ғәҙел һәм оҙайлы тыныслыҡ һаҡлап ҡалыр, ил яраларын бәйләр өсөн барыһын да эшләргә тейеш». Бер кемгә лә асыуланмайынса, шәфҡәтлелеге ташып торған, ҡәтғи хәҡиҡәткә тоғро американдар уның яраларын бәйләргә... үҙ йортонда һәм бөтә донъя халыҡтары менән ғәҙел һәм оҙайлы тыныслыҡты яулау һәм һаҡлау өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләргә тейеш.
1865 йылдың яҙында 115 мең кешелек ғәскәре менән Грант генерал Ли армияһын (уның ҡарамағында 54 мең кешелек армия була) — Питерсбергты, ә 2 апрелдә — конфедерация баш ҡалаһы Ричмонды ҡалдырырға күндерә. 1865 йылдың 9 апрелендә Ли Капитуляцияға ҡул ҡуя, айырым частарҙың ҡаршылығы май аҙағында тулыһынса баҫтырыла. Дэвис Джефферсон уны һәм хөкүмәт ағзаларын ҡулға алғас, Конфедерация ғәмәлдән сығарыла.
Линкольнды үлтереү
Граждандар һуғышы Америка Конфедератив Штаттарының капитуляцияһы менән 1865 йылдың 9 апрелендә тамамлана. Ил Көньяҡ реконструкцияһын үткәреү һәм американ йәмғиәтенә ҡара тәнлеләрҙең интеграция процесын башлаү алдында тора. Һуғыш тамамланғандан һуң биш көн үтеүгә, 1865 йылдың 14 апрелендә, «Беҙҙең американ ике туған ҡусты» спектакле ваҡытында (Форд театрында) актер Джон Уилкс Бут президент ложаһына үтеп инә һәм пистолеттан Линкольндың башына ата. Авраам Линкольн иртәгәһенә, аңына килмәйенсә, вафат була.
Миллион аҡ һәм ҡара американ үҙенең президентына һуңғы хөрмәт күрһәтергә килә, матәм поезды Вашингтондан Спрингфилдтан ике аҙна дауамында йөрөй. Поезда ике табут була: ҙур табут — Авраам Линкольн кәүҙәһе һәм бәләкәйе — уның өс йыл элек үлгән Уильям улы кәүҙәһе менән. Авраам һәм Уильям Линкольндар Спрингфилдә Оук-Ридж зыяратында ерләнәләр. Линкольндың фажиғәле вафаты уның исеме тирәләй үҙ ғүмерен илде тергеҙеү һәм ҡара тәнле ҡолдарҙы азат итеү өсөн биргән ғазап сигеүсе ореолын булдыра.
Авраам Линкольндың президентлығы һөҙөмтәләре һәм тарихи әһәмиәте
Граждандар һуғышы Америка Ҡушма Штаттары тарихында иң ҡан ҡойғос һәм американ демократияһы өсөн иң ауыр һынау булған хәрби конфликт булып тора. Авраам Линкольн американ халҡы аңында үҙәк тарихи фигура булып китә, Ҡушма Штаттарҙың тарҡалыуына юл ҡуймаған һәм американ милләте үҫешенә һәм ҡоллоҡто бөтөрөүгә ҙур өлөш индергән шәхес булып кәүҙәләнә. Линкольн Көньяҡтың яңырыуына, негрҙарҙың эмансипацияһына баш һала. Линкольн демократияның төп маҡсатын «Халыҡ тарафынан, халыҡтан һәм халыҡ өсөн төҙөлгән хөкүмәт» тип билдәләгән кеше. Уның президентлыҡ осорҙа шулай уҡ Тымыҡ океанға трансконтиненталь тимер юлы һалына, инфраструктура системаһы киңәйтелә, яңы банк системаһы төҙөлә, аграр мәсьәләһе хәл ителә. Ләкин һуғыш тамамланғандан һуң ил алдында бик күп проблемалар ҡалҡа, шул иҫәптән, милләтте берләштереү һәм ҡара тәнлеләрҙең һәм аҡтарҙың хоҡуҡтарын тигеҙләү мәсьәләләре. Был проблемалар әлегә тиклем өлөшләтә хәл ителгән һәм хәҙерге көнгә тиклем американ йәмғиәте алдында тора. Линкольнды үлтергәндән һуң Ҡушма Штаттарҙың иҡтисады донъяла бик оҙаҡҡа тотороҡло үҫешкән булып ҡала. XX быуат башында ил донъя лидерҙарына сыға. Башлыса уның шәхси сифаттары дәүләт көстәрен тупларға һәм илде берләштерергә ярҙам итә. Линкольн ҡаты әхлаҡи принциптарға инана, юморға ла әүәҫ була әммә көслө меланхолияға бирелеүсән була. Хәҙерге көнгә тиклем Авраам Линкольн Ҡушма Штаттарҙың иң интеллектуаль президенттарының береһе тип иҫәпләнә. Вашингтонда Америка Ҡушма Штаттарҙың тарихи үҫешен билдәләгән дүрт президенттың береһе булараҡ ун алтынсы президент Авраам Линкольнға американ халҡының ихтирам йөҙөнән мемориал ҡуйыла.
Линкольн мемориалы
Бынан тыш, Ҡушма Штаттарҙа Линкольнға бик күп һәйкәлдәр ҡуйылған, ҡала, урамдар, университет, төрлө үҙәктәр, престижлы машина маркаһы, авианосец уның исемен йөрөтә. Президент профиле Рашмор тауында сүкеп уйылған. Авраам Линкольндың тыуған көнө АҠШ-тың ҡайһы бер штаттарныда милли байрам итеп иғлан ителгән. Шулай уҡ Линкольн портреты 5 долларлыҡ банкнотта һүрәтләнгән.
Патент
1849 йылда А. Линкольн йөҙөп йөрөгән докка 6469-сы һанлы патент ала. АҠШ президенты — берҙән-бер уйлап табыуға патент эйәһе.
Спасская Янга
Спасская Янга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Янга йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туловица
Туловица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡабатлау таблицаһы
Ҡабатлау таблицаһы, шулай уҡ Пифагор таблицаһы — юлдарҙа һәм бағаналарҙа ҡабатлашыусылар ҡуйылған, ә күҙәүҙәрҙә ҡабатландыҡ урынлашҡан таблица. Уҡыусыларҙы ҡабатларға өйрәтеү өсөн ҡулланыла.
Тарихы
Иң боронғо билдәле булған ҡабатлау таблицаһы Боронғо Вавилонда табылған һәм йәше яҡынса 4000 йыл. Ул алтмышарлы иҫәпләү системаһына нигеҙләнгән. Иң боронғо унарлы ҡабатлау таблицаһы Боронғо Ҡытайҙа табылған һәм б. э. тиклем 305 йылға ҡарай
Ҡайһы берҙә ҡабатлау таблицаһын Пифагор уйлап тапҡан тип иҫәпләйҙәр, төрлө телдәрҙә таблица уның исеме менән атала, шул иҫәптән француз, урыҫ һәм итальян телдәрендә.
493 йылда Викторий Аквитанский 98 бағаналы таблица төҙөгән, унда Рим һандарында 2-нән 50-гә тиклемге һандарҙың ҡабатландығы һөҙөмтәләре бирелгән.
Джон Лесли Arithmetic Philosophy of The китабында (1820) 99-ға тиклемге һандарҙың ҡабатлау таблицаһын баҫтырған, ул цифрҙарҙы парлап ҡабатлау мөмкинлеге бирә. Шулай уҡ ул 25-кә тиклем һандарҙы ҡабатлау таблицаһын ятларға тәҡдим итә.
Өйрәнеү
Үҙ ваҡытында яттан ятланған ҡабатлау таблицаһын индереү телдән һәм яҙма иҫәптә революция яһай. Быға тиклем бер урынлы һандарҙы ҡабатлауҙың төрлө хәйләкәр ысулдары ҡулланыла, улар бөтә процесты тотҡарлайҙар һәм өҫтәмә хаталар сығанағы булып торалар.
Рәсәй мәктәптәрендә ғәҙәттә ҡиммәттәр 10×10-ға тиклем етә. Бөйөк Британияла 12×12-гә тиклем, был инглиз берәмектәр системаһында оҙонлоҡ үлсәү берәмеге (1 фут = 12 дюйм) һәм аҡса әйләнеше (1971 йылға тиклем булған: 1 фунт стерлинг = 20 шиллинг, 1 шиллинг = 12 пенс) менән бәйле.
Советтар Союзында, ғәҙәттә, ҡабатлау таблицаларын 1-се кластан һуң «йәйгелеккә биргәндәр», ә 2-се класта дәрестәрҙә нығытҡандар (8 йәштә). Рәсәй мәктәптәрендә ҡабатлау ғәҙәттә 2-се класта өйрәнелә. Инглиз мәғариф стандарты буйынса мәктәптә ҡабатлау таблицаһы 11 йәшкә тиклем ятлап алынырға тейеш (талапты 9 йәшкә тиклем тип ҡатыландырыу планлаштырылған)