cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тымыҡ океан дәүләт университеты
Билдәле тамамлаусылар
Университетты тамалаған билдәле шәхестәр араһында: Александр Панжинский — рәсәй саңғысыһы, 2010 йылдағы ҡышҡы олимпия уйындарындағы индивидуаль спринтта көмөш миҙал призеры; Александр Левинталь — алыҫ көнсығыш федераль округы рф президенты тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары, ДФО-ла инвестиция вәкиле; Сергей Иванченко — ТОГУ ректоры, Алыҫ Көнсығыш федераль округының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы рәйесе; Андрей Замковой — рәсәй боксеры, 2012 йылда «69 кг тиклемге ир-егет» категорияһында  йәйге олимпия уйындарының бронза призеры; Сергей Левков — РФ  Президентының Алыҫ Көнсығыш федераль округы тулы хоҡуҡлы вәкиле урынбаҫары
Камерн
Камерн (Kamern) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1307 кеше йәшәй. Майҙаны — 31,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39524 һәм автомобиль коды — SDL.
Оҙондар
Оҙондар (Узунларово) — Башҡортостан Республикаһының Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 524 кеше. Почта индексы — 453041, ОКАТО коды — 80203850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Оҙондар ауылы 1764 йылда Санъяп Алаҡаев яҙмаһында телгә алына.
Оҙондар ауылы халҡы башлыса эре мөгөҙлө малсылыҡ һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 250 кешегә 253 ат, 50 һыйыр, 400 һарыҡ, 60 кәзә тура килә. 100 умартаһы һәм 32 солоғо булған. Игенселек үҫешмәгән. 1843 йылда 56 бот ужым һәм 40 бот яҙғы иген сәселгән. 1896 йылда, уңыш булмаһа тип, ауылда мөгәзәй, бакалея кибете төҙөгәндәр. Мәсет һәм мәктәп эшләгән.
Реформанан һуңғы осорҙа ер мәсьәләһенең киҫкенләшеүе крәҫтиәндәрҙең үҙ хоҡуҡтары өсөн көрәшен көсәйтеүгә килтерә. XIX быуаттың 60 — 70-се йылдарында башҡорттарҙан 2 миллион дисәтинәнән ашыу ер тартып алына. Башҡортостанда киң крәҫтиән хәрәкәте батша хөкүмәтен башҡорт ерҙәрен һатыуҙы сикләргә мәжбүр итә (1878 йылдың 8 майындағы һәм 1882 йылдың 10 июнендәге закондар). Ерҙәрҙе баҫып алыу общиналағы башҡорттарҙа элеккесә киҫкен ҡаршылыҡ тыуҙыра. 1881 йылдың 23 сентябрендә Оҙондар ауыл кешеләре, алпауыт Дашков һәм Софроновтың Ҡумрыҡ-Табын улусы башҡорттарынан 15 мең дисәтинә ерҙе тартып алыуға ҡаршы ризаһыҙлыҡ билдәһе итеп, «һөжүм итеү һәм мылтыҡтан атып» ҡаршылыҡ күрһәтә.
Фаягөл
Тумыртҡа мышы, фаягөл (Синю́ха голуба́я, Polemónium caeruléum, ) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 40-120 см. Май-июнь айҙарында зәңгәр сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Кинжуга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Халиҡ (исем)
Халиҡ — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Халиҡ исеме башҡорттарға ғәрәп теленән ингән. Дини ҡараш буйынса бөтә донъяны яратҡан, уның менән идара иткән зат, хоҙай, алла (алланы ололау һүҙе тигәнде аңлата. Мосолман халҡында ир баланы исемләйҙәр.
Билдәле шәхестәр
Халиҡ Шакир улы Заимов (13 ноябрь 1914 йыл — 9 февраль 1977 йыл) — башҡорт совет композиторы, педагог, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре. 1941 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. 1952—1956 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы уҡытыусыһы, 1963—1968 йылдарҙа — директоры. 1953—1954 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Композиторҙар союзы рәйесе. Ике «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1949, 1955).
Халиҡ Әбдрафаҡ улы Ғафаров (1926—2004) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, I төркөм һуғыш инвалиды.
Фамилиялар
Халиҡов Муллайән Дәүләтша улы (4 февраль 1894 йыл — 23 август 1937 йыл) — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте етәкселәренең береһе, күренекле дәүләт эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Уткуль
Уткуль — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3635/9    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Халиҡ (исем)
Фамилиялар
Халиҡова Рәйсә Хәлил ҡыҙы (16 март 1934 йыл — 14 сентябрь 2005 йыл) — телсе-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1992), профессор (1995), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1987). Жәлил Кейекбаев исемендәге премия лауреаты (2003).
Уткуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Халиҡ (исем)
Фамилиялар
Халиҡов Тимербулат Ғәләүетдин улы(17 ғинуар 1917 йыл — 17 июнь 1958 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Геройы (1944). Халиҡов Айҙар Шәрифйән улы (Халиков Айдар Шарифьянович; 26 май 1961 йыл) — энергетик, хужалыҡ эшмәкәре, муниципаль хеҙмәткәр. 2005—2008 йылдарҙа Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Уткуль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Халиҡ (исем)
Фамилиялар
Халиҡов Данил Дамир улы (2 декабрь, 1964 йыл — 22 май, 1983 йыл, Афғанстан) — башҡорт. Рядовой, водитель. Афғанстанда интернациональ бурысын үтәгәндә һәләк була (1983).
Халиҡов Хәлил Мырҙайән улы (Халиков Халил Мирзаянович) — (4 март 1939 йыл) — рәсәй сәнәғәт, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994). 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Халиҡов Валерий Абдулхаҡ улы (14 июль 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәй нейрохирургы. Медицина фәндәре докторы (1998), профессор (2002). Рәсәй Федерацияһының (2008) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1992).
Халиҡов Мансур Хатип улы (20 декабрь 1886 йыл — 1934 йыл) — башҡорт дин әһеле, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1921—1923 йылдарҙа Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты мөфтөйө.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Халиҡ — булдырыусы тигән һүҙ. Ғаләмдәге һәр бер нәмәне бар ҡылыусы һәм булдырыусы — Аллаһы Тәғәлә.
Ғәфүр ауыл Советы (Туймазы районы)
Ғәфүр ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Ғәфүр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кайгыза
Кайгыза — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кабырза йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буглен-озень
Буглен-озень — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлан-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эстрада Хуан
Хуан Альберто Эстрада (Juan Alberto Estrada) (28 октябрь 1912 йыл — 28 май 1985 йыл) — Аргентина футболсыһы, ҡапҡасы. Футбол буйынса ике тапҡыр Көньяҡ Америка чемпионы (1937, 1941 йылдар).
Клуб карьераһы
Хуан Альберто Эстрада карьераһын «Спортиво Палермола» башлай. 1933 йылда ул «Ураканға» күсә, унда биш миҙгелдә 102 уйын уйнай. 1938 йылда Хуан йыйылма команданың икенсе ҡапҡасыһы Клаудио Вакка менән бергә Аргентинаның ул ваҡыттағы футбол буйынса иң яҡшы командаһы булған «Бока Хуниорсҡа» күсә, шунда уҡ ҡапҡасы позицияһында уйнай башлай. 1938 йылдың 3 апрелендә Эстрада яңы клубҡа күсә һәм унда үҙенең дебют уйынын үткәрә. «Бока» менән бергә Хуан ике тапҡыр Аргентина чемпионатында (1940, 1943) еңә һәм барлыҡ туринирҙарҙа ла ҡатнашып, иҫәбенә 142 матчты яҙа. 1943 йылда, Хуан Альберто Эстраданың уңышһыҙ уйынынан һуң, тренер ҡапҡаны һаҡлауҙы йәш Вакка Клаудиоға тапшыра, ә элекке ҡапҡасы Уругвайҙың «Дефенсор» клубына күсә.
Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы
Тапаҡов Хәйҙәр Ниғәмәт улы (20 февраль 1955 йыл) — уҡытыусы, журналист, прозаик. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2007). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2014) һәм Сибай ҡалаһының Рамаҙан Өмөтбаев исемендәге (2010) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Хәйҙәр Ниғәмәт улы Тапаҡов 1955 йылдың 20 февралендә Йылайыр районының Һабыр ауылында тыуған.
1972 йылда урта мәктәпте тамамлағас, Сибай медицина училищеһында уҡый, уны 1975 йылда тамамлап, фельдшер һөнәрен ала, һуңынан әрме сафтарында хеҙмәт итә.
1979—1984 йылдарҙа Стәрлетамаҡ педагогия институтының филология факультетында белем ала. Йылайыр, Ейәнсура райондарының һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында, һуңынан Һабыр ауылына ҡайтып, мәктәптә эшләй, Йылайыр районы «Башҡорт» совхозында партия кабинеты мөдире, Һабыр ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе вазифаларын да башҡара, бер аҙ Йылайыр районы хакимиәтендә лә эшләп ала.
2000 йылда Сибай ҡалаһына күсеп килеп, «Ирәндек» лицейында уҡытыу менән бер рәттән Сибай төбәк яҙыусылар ойошмаһын да етәкләй. 2010 йылдан «Атайсал» гәзитенең директоры (баш мөхәррире).
Хәйҙәр Тапаҡов — 20-нән ашыу повесть, 100-ҙән ашыу төрлө күләмдәге хикәйә, алты йыйынтыҡ авторы. 1999 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Әҫәрҙәрендә ауыл кешеләренең тормошон, эске донъяһын яҡтырта, ғаилә, һөйөү, дуҫлыҡ мөнәсәбәттәрен һүрәтләй. Ижтимағи-сәйәси, ғаилә-тәрбиә хаҡында яҙған публицистик мәҡәләләре менән гәзит-журнал биттәрендә йыш сығыш яһай.
Француз Һинд-Ҡытайы
Француз Һинд-Ҡытайы (франц. Indochine française, вьетн. Đông Dương thuộc Pháp [ɗoŋm zɰəŋ tʰuə̀k fǎp]) — Француз колониаль империяһының бер өлөшө, Һинд-Ҡытай ярымутрауында Франция ның элекке колонияһы.
1887 йылдан алып рәсми исеме Һинд-Ҡытай союзы союзы (фр. Union indochinoise, вьетн. Liên bang Đông Dương) була. Уның составына 1858 йылдан 1884 йылға тиклем Франция тарафынан баҫып алынған Вьетнам территорияһы инә. Был территория Кохинчина (Намбо) колонияһына, Аннам (Чунгбо) һәм Тонкин (Бакбо) протектораттарына бүленә. Бынан тыш, Француз Һинд-Ҡытайы составына Камбоджа протектораты һәм 1860—1890 йылдарҙа баҫып алынған Лаос протектораты, шулай уҡ Ҡытайҙан ҡуртымға алынған Гуанчжоувань территорияһы инә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң Француз Һинд-Ҡытай территорияһында милли-азатлыҡ хәрәкәттәре еңеүе һөҙөмтәһендә бойондороҡһоҙ дәүләттәр: Вьетнам, Камбоджа һәм Лаос барлыҡҡа килә.
Миссионерлыҡ
XVII быуатта Һинд-Ҡытайҙа монах-иезуит Александр де Род булған саҡта француздар килә башлай.
XVIII быуат аҙағында, 1777 йылда тэйшондар ихтилалы ваҡытында, көньяҡ Вьетнам дәүләтендә хакимлыҡ иткән кенәз Нгуен ырыуының бөтә ырыу аҡһөйәктәрен тиерлек үлтерелә. Бары тик 15 йәшлек Нгуен Фук Ань ғына иҫән ҡала. Уны тэйшондарҙан француз миссионеры, Адран епискобы Пиньо де Беэн йәшереп ҡала.
Версаль килешеүе
1784 йылда Нгуен Фук Ань Пиньо де Беэндан Франциянан хәрби ярҙам алыуҙа ҡатнашсы булыуын һорай. Пиньо Де Беэн менән бергә Нгуен Фук Андың өлкән улы — дүрт йәшлек принц Кань да Францияға юлланған дипломатик миссия составында Европаға китә. 1787 йылда Адран епискобы Нгуен Фук Ань исеменән тарихҡа Франция менән «Версаль килешеүе» исеме аҫтында ингән килешеүгә ҡул ҡуя. Был килешеүгә ярашлы, Нгуен Фук Ань француздарға бер нисә биләмәне, бөтә ил буйынса сауҙа монополияһын бирә, шулай уҡ, Көнсығышта ниндәй ҙә булһа дәүләт менән һуғыш алып барған осраҡта, Францияға һалдат һәм аҙыҡ-түлек менән тәьмин итергә йөкләмә ала. Франция Нгуен Фук Анға 1650 кешелек хәрби отряд һәм 4 караптан торған эскадра тапшырырға тейеш була. Ошо килешеүҙе тормошҡа ашырыуға Бөйөк француз инҡилабы ҡамасаулай, әммә француздар һуңынан уға йыш ҡына Вьетнамда булыуҙарын аҡлау өсөн мөрәжәғәт итә.
Француз — Вьетнам бәрелештәре (1851—1857)
1851—1857 йылдар. Франция менән бәрелештәр.
1857 йылдың февралендә Данангҡа карап килә. Унда Сиам һәм Камбоджа һарайҙарындағы француз вәкиле Шарль де Монтиньи була. Уға рәсми хөкүмәт вәкәләттәре бирелә һәм Вьетнамдағы христиандарға дин тотоу азатлығын тәьмин итеү генә түгел, сауҙа һәм дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштырыу бурыстары ҡуйыла. Француздар үҙҙәренең хөкүмәтенең рәсми мөрәжәғәтнамәһен Вьетнам хәрби-диңгеҙ чиновнигына тапшырырға маташа, әммә ул ҡабул ителмәй. Шул саҡта француздар рәсми хатты вьетнам властарына көсләп бирергә йәки де Монтиньиҙы ҡабул итергә мәжбүр итергә тырыша. Улар Дананг ҡәлғәһен бомбаға тота, әммә бер нәмәгә лә өлгәшә алмағас, кире ҡайтырға мәжбүр булалар.
Беренсе француз-вьетнам һуғышы
1858—1862 һәм 1883—1884 йылдарҙағы француз-вьетнам һуғыштары — Вьетнамды колониаль ҡоллоҡҡа алыу маҡсатында Франция үткәргән баҫып алыу һуғыштары. 1858 йылда Тяньцзинь ҡалаһында француз-ҡытай килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Наполеон III Ҡытай походында ҡатнашҡан ғәскәрҙәрҙе Вьетнамға күсерергә бойора; француздарға Филиппиндан урындағы климатҡа күнеккән испан колониаль ғәскәрҙәре ҡушыла. Берләштерелгән франк-испан ғәскәрҙәре командующийы булып адмирал Риго де Женуйи тора. Регуляр вьетнам армияһы Европа ғәскәрҙәре тарафынан тар-мар ителә, 1859 йылдың мартында француздар Сайгонды, ә һуңынан Вьетнамдың төрлө өлөштәрендәге ҙур территорияларҙы баҫып ала. Вьетнам хөкүмәте солох һөйләшеүҙәренә ризалашырға мәжбүр була, ә 1862 йылда Сайгон килешеүенә ҡул ҡуя, уға ярашлы Вьетнам Францияға өс провинцияһын бирә. Килешеүҙе ратификациялау оҙаҡҡа һуҙылғанлыҡтан, хәрби хәрәкәттәр яңынан башлана, һәм 1867 йылда Вьетнамға Франция менән ауырыраҡ шарттарҙа килешеүгә ҡул ҡуйырға тура килә.
Көньяҡ Вьетнамды француздар баҫып алғандан һуң, Камбоджа короле 1861 йылда Сайгонға, француздарға дуҫтарса теләктәшлек белдереп, ҙур илселек ебәрә. Сиам яғынан экспансия хәүефе көсәйгәнлектән, Камбоджаның хакимлыҡ итеүсе даирәләре француз протекторатын таныу яҡлы була башлай. Протекторат тураһында француз-камбоджа килешеүенә 1863 йылдың 11 авгусында ҡул ҡуйыла һәм ике яҡ тарафынан 1864 йылда раҫлана. 1864—1867 йылдарҙа, килешеү шарттарына ярашлы, француздарға Камбоджа протекторы властарына күп һанлы ихтилалдарҙы баҫтырыуҙа ярҙам итергә тура килә, был Франция өсөн бик ҡиммәткә төшә. 1867 йылда Кохинхинаның француз властары Сиам менән Камбоджаны бүлеү тураһында уңышлы һөйләшеүҙәр алып бара. 1867 йылдың 1 декабрендәге килешеү шарттары буйынса Сиам Францияның Камбоджа өҫтөнән протекторатын таный, ә алмашҡа Франция көнбайыш Камбоджаның ике провинцияһын Сиамға ҡушыу тураһында килешә.
Женева килешеүҙәре
Француздар Дьенбьенф тирәһендә еңелгәндән һуң үткәрелгән һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә француз ғәскәрҙәре Һинд-Ҡытайын ҡалдыра. Ә Вьетнам ваҡытлыса 17-се параллель буйынса ике өлөшкә бүленә (унда демилитаризацияланған зона булдырыла), төньяҡта Вьетнам халыҡ армияһы һәм көньяҡта француз союзы көстәре яңынан төркөмләнә. Һуңынан, 1956 йылдың июлендә, киләсәк сәйәси режимды билдәләү һәм илдең берләштереү маҡсатында илдең ике өлөшөндә лә ирекле һайлауҙар үткәреү күҙ уңында тотола.
Флаг
1887 һәм 1945 йылдар араһында Һинд-Ҡытай союзы флагы һары төҫтә була, уның өҫкө һул сирегендә Франция флагы һүрәтләнә. Ә 1946—1949 йылдарҙа һары туҡымала Вьетнамдың өс өлөшөн символлаштырған өс горизонталь һыҙат һүрәтләнә. .
Хомсынг-Юган
Хомсынг-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының һул ярына тамағынан 344 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Решётка (Иҫәт ҡушылдығы)
Решётка  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы башынан Екатеринбург ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беларусь Республикаһының Милли банкыһы
Милли банк эшмәкәрлеген бойондороҡһоҙ башҡара һәм Беларусь Республикаһы Президентына ғына отчётлы булып тора, ул уның Уставын раҫлай, Парламент ризалығы менән Рәйесен һәм Идара ағзаларын тәғәйенләй.
Төҙөлөшө
Бөгөн Милли банк үҙәк аппараттан,  Минск ҡалаһы һәм өлкәләр (алты) буйынса баш идаралыҡтарҙан тора. Милли банктың структур подразделениеларына шулай уҡ  уҡыу һәм хисаплашыу үҙәктәре менән үҙәк һаҡлағыс инә.
Милли банк ҡатнашлығында "Банк процессинг үҙәге" ААЙ, "Белорус валюта-фонд биржаһы" ААЙ һәм "Банк вкладтарын гарантиялы ҡаплау буйынса агентлыҡ" ДУ асылған, улар илдең түләү системаһы, валюта баҙары эшен һәм банктарҙағы вкладтарҙың һаҡланғанлығын тәьмин итә.
Милли банктың үҙәк аппараты урынлашҡан урын:
Мөстәҡиллек проспекты, 20, 220008, Минск, Беларусь Республикаһы.
Тарихы
Банк Халыҡ комиссарҙары советы тарафынан 1922 йылда Белоруссия республика банкы булараҡ ойошторола. Тиҙҙән ул СССР Дәүләт банкы буйһоноуына күсә. Банкты ҡайтанан ойоштороуҙар 1959 һәм 1987 йылдарҙа үткәрелә.
Беларусь банк системаһының һәм уның Милли банкының бойондороҡһоҙлоҡ тарихы, Советтар Союзы тарҡалып, ил суверенитет алғандан һуң башлана. 1990 йылдың декабрендә "Беларусь Республикаһының Милли банкы тураһында" һәм "Беларусь Республикаһында банктар һәм банк эшмәкәрлеге тураһында" закондар ҡабул ителә. Беларусь территорияһындағы бөтә банк учреждениелары илдең милке тип иғлан ителә, ә Белоруссия республика банкы - СССР Дәүләт банкы - базаһында Милли банк ойошторола.
Митрәй
Митрәй (Митряево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 254 кеше. Почта индексы — 452344, ОКАТО коды — 80243825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фаттах
Фаттах — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Фаттах (Фәттәх, Фәтхетдин) исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, еңеүсе тигән мәғәнәгә эйә. Башҡорт халҡында Фәттәхетдин, Фәтхетдин тигән формалары йыш осрай.
Билдәле кешеләр
Шәмғолов Фәттәх Ғәфүрйән улы (4 август 1921 йыл — 18 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкы командиры урынбаҫары, майор. Советтар Союзы Геройы (1946, үлгәндән һуң).
Салауатов Фәттәх Хәсән улы (Салаватов Фаттах Хасанович 1903 йыл ― 23 май 1992 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. I (1987) һәм II (1968) дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Нурихан Фәттах (Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; Нурихан Садрыйман улы Фәттахов; 25 октябрь 1928 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — Татарстандың халыҡ яҙыусыһы (1998). 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Татарстандың Ғабдулла Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994).
Фамилияла
Фәттәхов Ҡасим Камал улы (21 ғинуар 1921 йыл — 5 май 1981 йыл) — ауыл хужалығы эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында һәм 1945 йылғы совет-япон һуғышында ҡатнашҡан. 1967—1981 йылдарҙа Краснокама районы «Красный Октябрь» колхозы рәйесе. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хухалығы хеҙмәткәре. Ленин (1976), ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971, 1981), «Почёт Билдәһе» (1973) һәм III дәрәжә Дан (1945) ордендары кавалеры.
Атаһының исеме
Илембәтов Азамат Фәттәх улы (26 сентябрь 1972 йыл) — ғалим-инженер, хөкүмәт һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының 7-се премьер-министры (2011—2012).
Бәлҡис
Бәлҡис (بلقيس, Билкис); Сәба батшабикәһе (фарс. ملكة سبأ‎, Сәба Мәликәте) — Сәба батшалығының легендар хакимәһе, мосолман риүәйәттәре персонажы, Ҡөрьәндә Сәба батшабикәһе тип телгә алына, Библияға ярашлы иһә — царица Савская. Ислам пәйғәмбәре Сөләймәндең ҡатыны.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьән тексында Бәлҡистең исеме телгә алынмай, әммә ул мосолман риүәйәттәренең төрлө варианттарында Ҡөрьән сюжетын тулыландырыусы һәм үҫтереүсе мотивтар менән бергә бәйән ителә. Ҡөрьәндә Сөләймән пәйғәмбәргә хеҙмәт иткән һөҙһөт батшаға Сәба батшалығында булғанын һөйләй: унда үҙенең халҡы менән Ҡояшҡа табыныусы һәр йәһәттән бай ҡатын идара итә һәм шайтан уларҙың эштәрен матурлап күрһәтеп, юлдан яҙҙыра икән.
Пәйғәмбәр һөҙһөт аша батшабикәгә саҡырыу-бойороҡ ебәрә, унда үҙенә килеүҙе һәм Аллаһ динен ҡабул итеүҙе талап итә. Яҡындары менән кәңәшләшеп, батшабикә Сөләймәнгә бай бүләктәр ебәрә, әммә батша уның илселәре алдында мыҫҡыллы һүҙҙәр әйтә һәм ғәскәр менән Сәбаға барасағын хәбәр итә. Шунан һуң батшабикә Сөләймәнгә үҙе килә. Аллаһтың Бөйөк исемен белгән тәҡүә дин әһеле Раббыға доға ҡыла, һәм күҙ асып йомғансы батшабикә тәхете Сөләймән һарайына барып инә. Һарайға ингәс, ул гәлсәр иҙәнде «һыу упҡыны» тип уйлап, сирағын аса. Шулай итеп, Сөләймән Аллаһ ярҙамы менән үҙенең ҡеүәтен һәм хәйләләй белеүен иҫбатлай, ә батшабикә яңылышыуын таный һәм Аллаһ динен ҡабул итә.
Башҡаһы
Урта быуаттарҙа Йәмәндә Бәлҡис исеме ныҡ таралған була. Сөләймән пәйғәмбәр алдында һыуҙа баҫып торған Бәлҡистең һүрәттәре фарсы миниатюраларында, урта быуат Европаһының скульптура һәм һынлы сәнғәтендә осрай. Билкис (Балкис) тураһындағы легенда А. И. Куприндың «Суламифь» хикәйәһендә килтерелә.
Боронғо Мариб емереклектәрен уның менән бәйләйҙәр. Тарихсылар XII быуаттағы бәнү-Сәлих династияһы батшабикәһе әс-Сәидәне кесе Бәлҡис тип атай. Бәлҡис исеме менән астероидтарҙың береһе аталған.
Уймаҡ үлән
Таралыуы
Евразияла киң таралған. Үҫемлек һирәгәйгән урман ситендә үҫә. Башҡортостанда Балаҡатай, Белорет, Дыуан, Ҡыйғы, Салауат райондарында йышыраҡ күҙәтелә.
Призма (оптика)
Призма — оптикала: үтә күренмәле материалдан яһалған, яҫы шымартылған ҡырлы геометрик призма формаһындағы оптик элемент. Яҡтылыҡ нуры призмала һына.
Дисперсион призмалар
Дисперсион призмаларҙы спектраль йыһазларҙа төрлө оҙонлоҡтағы тулҡындар нурланыштарын киңлектә айырыу өсөн ҡулланалар.
Сағылдырыусы призмалар
Сағылдырыусы призмаларҙы нурҙар, оптик күсәр һәм визирлаштырыу һыҙығы йүнәлештәрен үҙгәртеү өсөн ҡулланалар. Ҡайтаруысы призмалар бер нисә сифат буйынса бүленәләр: Шулай уҡ һауа аралығы менән айырылған бер нисә өлөштән тороусы призмалар ҙа сағылдырыусы призмалар араһында билдәле урында торалар. Ҡайһы бер киң таралған призмалар үҙ исемдәрен алалар:
Призма исеме һыҙыҡ аша яҙылған ике йәки өс хәреф һәм һан менән билдәләнә. Беренсе хәреф сағылдырыусы эргәләр (сағылыуҙар) һанын күрһәтә(«А» — бер, «Б» — ике, «В» — өс һ.б.). «Түбә», шартлы рәүештә, бер ҡыры булып һанала, һәм аны билдәләр өсөн беренсе хәрефтән һуң «к» индексын ҡуялар (мәҫәлән, Ак, Бк)
Йыйылма призмалар үҙ исемдәре һәм күсәр һыныу ҙурлыҡтары буйынса билдәләнәләр. Мәҫәлән, «А-0°» — Аббе призмаһы, «Бк-90°» — түбәле башмаҡ һымаҡ призма, «К-0°» — призма-куб.
Тышҡы һылтамалар
Төркөм:Оптик системалар Призмалар
Каландас
Каландас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 615 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клетная (йылға)
Клетная — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кородское күле - Корода йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хайрюза (Ағиҙел ҡушылдығы)
Хайрюза  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шиловка (Патрушиха ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Исеть йылғаһы башынан Екатеринбург ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Игенйылға
Игенйылға, Инйылға (Инзелга) — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 389 кеше булған. Почта индексы — 453057, ОКАТО коды — 80221810001.
Этимологияһы
Урыҫ телендә Инзелга булып киткән ауылдың исеме башҡорт телендәге Иген һәм Йылға тигән һүҙҙәрҙән ҡушылып яһалған. XVIII быуаттағы документтарҙа Игинзилга тип теркәлгән. Урыҫ теленән иһә ул башҡортсаға кире Инйылға тигән вариантта ла килеп ингән. Мәгәр ауыл халҡы уны Игенйылға тип атауын дауам итә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылдың гидронимдан барлыҡҡа килгән Берешле тигән башҡа исеме лә булған. Ауылға типтәрҙәр нигеҙ һалған. 1747 йылда уларҙы Бишауыл һәм Дыуан-Табын улустарының аҫаба башҡорттары үҙ ерҙәренә индерә. 7 йылдан һуң типтәрҙәр ерҙе «мәңгелек биләмәгә» һатып ала. Бында яһаҡлы татарҙар ҙа йәшәгән.
1783 йылғы IV рәүиз ваҡытында ауылда 25-әр ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ, V рәүиздә һәр енестән 20-шәр кеше йәшәй. Киләһе иҫәптә халыҡтың милләте татарҙар булараҡ билдәләнә. 1859 йылда 56 йортта 154 ир-ат һәм 150 ҡатын-ҡыҙ йәшәгәне теркәлгән. 1897 йылғы беренсе Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа 569 кеше булған. 1920 йылда 174 хужалыҡта 411 ир-егет һәм 503 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
XX быуат башында бында 2 кибет булған, мәсет эшләгән.
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) йылдарында Игенйылға ауылында әһәмиәтле ваҡиғалар була. 1774 йылдың 14 һәм 25 майында бында баш күтәреүселәр менән караттар араһында ике алыш була. Беренсеһендә — 17, икенсеһендә 2 кеше һәләк булған. Яу барышында яңынан ут аҫтында ҡалмаҫ өсөн ауыл халҡы уны ҡалдырып киткән. Улар Ҡотлоғужа һәм Табын ауылдарына күсеп килгән. 1774 йылдың июнендә Игенйылға ауылы баш күтәргән башҡорттарҙың әүҙем хәрәкәте солғанышында була. Ихтилалды баҫтырғандан һуң властар пугачевсылар араһында Игенйылға-Берешле ауылынан 18 яһаҡлы татар булғанын асыҡлай.
Ауылда хәҙер инде республиканан ситтә лә таныла башлаған дөйәғош фермаһы ойошторолған. Фермала был экзотик ҡоштарҙан тыш төрлө тоҡомло тауыҡтар, лама, яктар, дөйәләр, маралдар, шулай уҡ төлкө һәм башҡа ваҡ йәнлектәр аҫрала.
Колорадо (мәғәнәләр)
Колора́до:, colorado, «ал», «сағыу ҡыҙыл».
Баҡыр Тау
Баҡыр Тау (Бакыр Тау, Сарман баҡыр руднигы) — тау тоҡомдарын эшкәртеү сәнәғәте тарихи иҫтәлеге. Сарман районы үҙәге йәнәшәһендә урынлашҡан туристик объекты. ХVIII быуаттан ҡалған, тикшерелгән һәм әле лә һаҡланған иң боронғо рудниктарҙан һанала. Мәмерйә оҙонлоғо 2 000 метрға етә. Эсендә боҙолмай торған, таҙа һыулы күл бар. Һауа температураһы +7 С.
Тарих
Баҡыр сығарылған мәмерйәләрҙең бүгенге тиклем бик азы ғына һаҡланып ҡалған. Белгестәр аңлатыуынса, моның сәбәбе элеккеге ваҡытта ҡулланылған технологияларға бәйле. Сарманда рудниктарҙа ер аҫты юлдарын көмбәҙ рәүешендәге итеп ҡаҙығандар, ҡаҙығандарын исә күп осраҡта ағас менән терәткәндәр. Ваҡыт уҙғас, ағас сереғән һәм мәғәрәлә ишелә барған. Сармандағыдарының үҙенсәлеге уларҙы бөгөнгө көнгә тиклем һаҡлап ҡалған.
Ҡыҙыҡ факт
Яҙыусы Хәниф Хәйруллин 1950 йылдар башында «Ялҡын» журналында балалар өсөн «Баҡыр базы серҙәре» әҫәрен баҫтыра.
Бураган-озень
Бураган-озень (Кара-озень) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Атлан-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 5,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Коломбо Бартоломе
Бартоломе Коломбо (Bartolomé Colombo) — Аргентина футболсыһы, һул һаҡсы.
Карьераһы
Бартоломе Коломбо «Архентинос Хуниорс», «Сан-Лоренсо», «Атланта Архентинос», «Химнасия и Эсгрима» һәм «Альмагро» клубтары өсөн сығыш яһай. Карьераһының иң яҡшы йылдары «Сан-Лоренсо» командаһы составында үтә. Был команда өсөн ул 1937 йылдың 11 апрелендә «Расинг» менән матчта үҙенең дебют уйынын уйнай. «Сан-Лоренсо» өсөн ул 10 йыл сығыш яһай. Барлығы 236 уйын үткәрә, уның составында 1946 йылда Аргентина чемпионаты еңеүсеһе була.
Футбол буйынса Аргентина йыйылма командаһы составында Коломбо 17 уйын үткәрә, бер генә гол да индермәй. 1937 йылда ул Аргентина юниорҙар клубы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм Перу һәм Уругвайға ҡаршы ике матчта уйнай, икеһендә лә Селестино Мартинесҡа алмашҡа сыға. Был турнирҙа Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай. 1941 йылда Коломбо «Сан-Лоренцо-де-Альмагро» командаһы уйынсыһы булараҡ Copa América турнирында ҡатнаша һәм 4 уйындың икеһендә - Эквадор менән Уругвайға ҡаршы уйындарҙағына уйнай. Был юлы ла Аргентина Көньяҡ Америка чемпионы титулын яулай. Шул уҡ команда составында 1945 йылда ул тағы ла Copa América турнирында ҡатнаша һәм бөтә алты уйында ла уйнай
Уҫаҡлы
Уҫаҡлы (Усаклы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 265 кеше. Почта индексы — 453039, ОКАТО коды — 80203816007.
Халыҡ һаны
1920 йылда — 9; 1939 — 49; 1959 — 241; 1989 — 300; 2002 — 226; 2010 — 217 кеше йәшәгән. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, күпселек милләттәр — башҡорттар (49 %), урыҫтар (40 %)
Тарихы
Уҫаҡлы ҡасабаһы Шишкин утары булараҡ барлыҡҡа килә, 1920 йылда 9 кеше йәшәгән ике йортло кордон була.
Ворошилов районы (ТАССР)
Ворошилов районы (Ворошилов районы, Ворошиловский район) — Татарстан АССР составындағы административ-территориаль берәмек. 1935—1957 йылдарҙа ғәмәлдә булған.
Тарих
Ворошилов районы элекке Саллы кантоны территорияһы өлөшөндә 1935 йылдың 10 февралендә барлыҡҡа килгән. Район исеме совет дәүләт эшмәкәре, ғәскәр башлығы Т.Е. Ворошилов (1881-1969) хөрмәтенә аталған. Яңы барлыҡҡа килгән райондың барлыҡ идаралыҡ органдары Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1880 йылдарҙа сәнәғәт эшмәкәрләре Халфиндар тарафынан ҡоролған таш йорттарҙа урынлаша.
1957 йылдың 29 ноябрендә Ворошилов районы исеме Яңы Юл районы тип үҙгәртелә.
1959 йылдың 12 октябрендә Яңы Юл районы (элекке Ворошилов районы) юҡҡа сыға, уның территорияһы Сарман районы составына керетелә.
Административ бүленеш
1948 йылда Ворошилов районы 20 ауыл Советына бүленгән.
Шәхестәр
1935 йылдан Ворошилов районы партия комитетының беренсе сәркәтибе булып Ғариф Бакиев, 1937-1938 йылдарҙа Гәрәев, һуғыш алдынан, һуғыш йылдарында һәм унан һуңғы 50-се йылдарҙа Гали Садиков, 1954 йылда Вәли Ибраһим улы Фәттәхов (һуңынан ТАССР аҙыҡ-түлек әҙерләү министры), 1955 йылдан Үзбәк Закиров эшләй. Район халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире булып һуғыш алдынан һәм унан һуңғы 1949-1959 йылдарҙа Иван Кириллович Томеев эшләй. Район хәстәханаһының баш табибы булып һуғыш алдында, һуғыш йылдарында, һуғыштан һуң Зифа Рәшит ҡыҙы Ғәлләмова эшләй. Теләнсе-Тамаҡ дарыуханаһын (аптека) һуғыш һәм һуғыштан һуңғы йылдарҙа Оха Зелиховна Рудковская (Шарипова) етәкләй. Ветеринария хеҙмәте күрһәтеү 1937 йылдан башлана. Беренсе ойоштороусыһы рәйесе һәм Нәжип Хужиәхмәт улы Зәйнуллин була. 1940-1942 йылдарҙа баш ветврач булып Салихйән Ахунов, 1947 йылдан Шәйех Йәләлетдин улы Мозафаров эшләй. Район ҡулланыусылар йәмғиәте (райсельпо) менән 1938-1946 йылдарҙа Сабир Кәлимуллин, 1947 йылдан Фатих Себеш етәкселек итә. Район почта һәм элемтә бүлеге етәкселәре булып Ғариф Ризатдин, Асбах Ахунов эшләй. Райондың милиция бүлеге етәкселәре Либерти, капитан Фәхриев, Макаров, Герасимов, Хәсәнов була. Төрлө йылдарҙа прокурор булып Баранов, Хөсәйенов, Раббани Галимов эшләгән. Район халыҡ судында һуғыштан һуңғы йылдарҙа ҡаҙый (судья) булып Хәсәнов, Исрафилов эшләй. Аэропорттың беренсе директоры Анас Нәбиуллин булған. Район юл төҙөлөшө бүлеге етәкселәре булып төрлө йылдарҙа Печников, Садретдин Кәлимуллин, Газизов, Вәғиз Вәлиев, Гильметдинов эшләй. МТС директорҙары булып Бакинский, Хәйруллин, Иван Степанович Петров эшләй. Теләнсе-Тамаҡ ауылында 1929 йылда «Мәғариф» күмәк хужалығы ойошторола. Беренсе рәйесе Сабир Мөхәммәтйән улы Кәлимуллин (1896-1976). Район газетаһы «Ворошиловсы»ның беренсе (1935 йылдан) редакторы ― Акмал Шәйҙуллин.
Ахунов Рөстәм Ринат улы
Ахунов Рөстәм Ринат улы (22 август 1978 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың 6-сы саҡырылыш депутаты (2018-2023). Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәге рәйесе вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
Биографияһы
Рөстәм Ринат улы Ахунов Өфө ҡалаһында тыуған. 2000 йылда «Милли иҡтисад», 2002 йылда — «Юриспруденция» һөнәре буйынса Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
2001—2003 йылдарҙа БДУ-ның иҡтисад факультетының милли иҡтисад кафедраһы ассистенты.
2003 йылда — 08.00.05 — Иҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идара итеү (региональ иҡтисад) һөнәре буйынса «Регион милли иҡтисадтың функциональ системаһы булараҡ» темаһына иҡтисад фәндәре кандидаты фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2003—2005 йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһы етәксеһенең фәнни эштәр буйынса урынбаҫары.
2003—2005 йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһының өлкән уҡытыусыһы.
2005—2018 йылдарҙа — БДУ-ның иҡтисад факультеты милли иҡтисад кафедраһы доценты.
2007 йылда — БДУ-ның милли иҡтисад кафедраһы доценты исеме бирелә, етәксе кадрҙар әҙерләү Президент программаһын уңышлы тамалай.
2006—2008 йылдарҙа — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһының бизнес һәм эшлекле администрациялау институтын тамамлай, MBA (Master of business administration — Эшлекле администрациялау оҫтаһы) дәрәжәһе бирелә.
2011 йылда — РФ Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһында DBA (Doctor of Business Administration) дәрәжәһе бирелә.
Рөстәм Ринат улының етәкселегендә БашДу-ның иҡтисад факультеты БашДу-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты итеп үҙгәртелә.
2013—2017 йылдарҙа — БДУ-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институты директоры.
2017 йылда университеттарҙың юғары звено етәкселәре (ректорҙар, проректорҙар), дәүләт һәм муниципаль етәкселек, урта һәм ҙур бизнес, эшҡыуарлыҡ, социаль һәм фән сфералары етәкселәре өсөн белем биреү программаһы буйынса Мәскәү етәкселәр мәктәбе «Сколково»ла уҡый.
2017 йылда — 08.00.05-Иҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идара итеү (региональ иҡтисад) һөнәре буйынса «Конкурентлылыҡ һәм етештереү потенциалы үҙ-ара йоғонто яһау нигеҙендә региональ үҫеш менән етәкселек итеү» темаһына иҡтисад фәндәре докторы фәнни дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
2018 йылдан — БДУ-ның Иҡтисад, финанс һәм бизнес институтының инновациялы иҡтисад кафедраһы профессоры, макроэкономик үҫеш һәм дәүләт менән идара итеү кафедраһы профессоры.
2017 йылдың 20 майынан — 2018 йылдың 12 апреленә тиклем — БашДУ-ның стратегик үҫеше буйынса проректор.
2018 йылдың 13 апреленән 2019 йылдың 4 июленә тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең рәйесе вазифаһын башҡарыусы.
2019 йылдың 5 июленән Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Төбәк иҡтисадының заманса мәсьәләләре лабороторияһы мөдире.
Фәнни хеҙмәттәре
160-тан ашыу хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар, уҡыу әсбаптары, ВАК мәҡәләләре.
Башҡортостандың 2030 йылға тиклемге үҫешенең социаль-иҡтисади стратегияһын эшләүсе (региондың территориаль үҫеше буйынса бүлектең етәксеһе).
Бадьянатх Груп
Бадьянатх Груп — Аюрведа дарыуҙарында махсуслаша торған Һиндостан фармацевтика ширҡәте. .
Шри Бадьянатх Аюрведа Бхаван Лимитед 1917 йылда Рам Даял Джоши тарафынан нигеҙләнгән. Уның теркәлгән офисы Колкатала. Аюрведала өйрәнеүгә өндәү һәм тәьмин итеү өсөн Бадьянатх Патнала 1971 йылда «Рам Даял Джоши Мемориал Аюрведа Өйрәнеү Институты»н нигеҙләгән. Бадьянатх Груп һәр йылды Аюрведа буйынса иң яҡшы өйрәнеү яҙмаһы йәки китап өсөн ике лакх Һинд рупияһы премияһын бирә.
Николаевка ауыл Советы (Туймазы районы)
Николаевка ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Туймазы районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Николаевка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Гамри-озень
Гамри-озень (Херхла-херки, Гамри-котты) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Хорья-Рама
Хорья-Рама — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чунчи-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Гамри-озень
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хорья-Рама
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колозерка
Колозерка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Кудьм-озеро күле - Үрге Кудьма йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колорадо (йылға)
География
Оҙонлоғо — 2334 км. Бассейн майҙаны — 637 137 км².
АҠШ-тың Колорадо штатында, Ҡаялы тауҙарҙа башлана һәм башлыса көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә аға. Йылғала Аризона һәм Невада штаттарының сигендә урынлашҡан Мид һыуһаҡлағысынан һуң, йүнәлешен ҡырҡа көньяҡҡа табан үҙгәртә. Артабан Мексика сиген үтеп Колорадо йылғаһы киң дельта барлыҡҡа килтерепе Тымыҡ океандың Калифорния ҡултығына ҡоя. Әммә һуңғы 20 йыл эсендә йылға һыуҙары тик биш мәртәбә генә — көслө һыу ташҡындары осорондпа ғына — Калифорния ҡултығына барып еткән. 1998 йылғы һыу ташҡыны ваҡытында Колорадо һуңғы тапҡыр үҙ һыуҙарын диңгеҙгә ҡоя.
Үҙенең тәрән каньондары менән билдәле булған Колорадо йылғаһы шулай уҡ АҠШ-тың киң көньяҡ-көнбайыш территорияһында ауыл хужалығы һәм ҡалалар халҡы мохтажлығы өсөн үтә кәрәкле һыу сығанағы булып тора. Йылға һәм уның ҡушылдыҡтарының ағымы кеше тарафынан ҡоролған бихисап быуалар, һыуһаҡлағыстар һәм деривацион каналдар ярҙамында контролдә тотола. Йылға электроэнергия етештереү өсөн әүҙем файҙаланыла.
Камзас (Балыксу ҡушылдығы)
Камзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Балыксу йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азаматов Марат Мостафа улы
Азаматов Марат Мостафа улы (16 ноябрь 1941 йыл — 4 апрель 2002 йыл) — СССР хоккейсыһы Һәм Рәсәй тренеры. РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры (1978).
Биографияһы
Марат Мостафа улы Азаматов 1941 йылдың 16 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Саҡмағош районы Саҡмағош ауылында тыуған. Милләте башҡорт.
Шайбалы хоккей буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанғаң тренеры (1978). БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1978), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1994). Д. М. Азаматовтың — ҡустыһы. П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамлаған (1972). «Локомотив» ДСО-һы тәрбиәләнеүсеһе (1953—60). Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командалары (1961—63), армияның спорт клубы (Куйбышев, 1963—65) өсөн уйнай. 1969—75 йылдарҙа «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы директоры, 1983—92 йылдарҙа — тренеры. 1979—83 йылдарҙа һәм 1990—91 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей клубы командаһының баш тренеры. 1993 йылда алып Өфөнөң «Локомотив» клубының баш тренеры, 1997 йылда — Өфөнөң 3-сө ДЮСШ директоры. Уның етәксеһе СДЮШОР командаһы үҫмерҙәр араһында СССР чемпионы (1973, 1984), йәштәр араһында СССР беренселегенең көмөш призёры (1975) була. 1983—95 йй. СССР, БДБ, Рәсәй үҫмерҙәр йыйылма командалары тренеры. Тағы ла бер етәксеһе СССР командаһы Европа чемпионаты (1984), ГФР-ҙа, Швейцарияла (икеһе лә — 1983), Финляндияла (1984, 1987, 1990), СССР-ҙа (1987, 1990) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе, Европа чемпионатының көмөш призёры (1991) була, Рәсәй командаһы — Канадала (1993), Тверҙа (1993) халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. Тәрбиәләнеүселәре араһында Ш. Ф. Гимаев, шулай ук 35-тән ашыу СССР һәм Рәсәй спорт мастеры. 2-се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены миҙалы менән бүләкләнгән (1996). Өфө ҡалаһында Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Добберкау
Добберкау (Dobberkau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 309 кеше йәшәй. Майҙаны — 16,44 км2. Диңгеҙ кимәленән 46 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Ватан һуғышы ордены
Ватан һуғышы ордены — 1942 йылдың майында СССР Юғары Советы Президиумының «I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы орденын булдырыу тураһында» Указына ярашлы булдырылған ССР Союзы ордены.
Артабан СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 19 июнендәге указына ярашлы ордендың тасуирламаһына ҡайһы бер үҙгәрештәр индерелә, ә орден статутына үҙгәрештәр СССР Юғары Советы Президиумының 1947 йылдың 16 декабрендәге Указы буйынса индерелә.
Һуғыш барышында I дәрәжә ордены менән 324 903 кеше бүләкләнә, II дәрәжә ордены менән — 951 652 кеше. Бөтәһе 1985 йылға тиклем I дәрәжә ордены менән — 344 меңдән ашыу, II дәрәжә ордены менән яҡынса бер миллион 28 мең кеше бүләкләнгән.
Ордендың «Юбилей» варианты менән СССР Юғары Советы Президиумының 1985 йылдың 11 мартындағы Указына ярашлы I дәрәжә орден менән яҡынса 2 миллион 54 мең кеше бүләкләнгән, II дәрәжә — яҡынса 5 мең 408 миллион кеше.
Орден тарихы
Ватан һуғышы ордены — Бөйөк Ватан һуғышы осороноң тәүге совет наградаһы. Шулай уҡ ул дәрәжәләргә бүленгән тәүге совет ордены була. Октябрь Революцияһы, «Герой әсә» һәм «Әсә даны» ордендары менән бер рәттән әлеге орден бүләкләнеүсенең вафатынан һуң ғаиләлә ҡалдырылған (башҡа дәүләт ордендары кире ҡайтарылған), 1977 йылдан һуң ҡына ҡалған ордендар һәм миҙалдар ғаиләлә ҡалдырыла башлай.
Ордендар менән бүләкләү хәрби шарттарҙа ҡаһарманлыҡты күрһәткәс тә үткәрелә. Ватан һуғышы орденын тапшырыу хоҡуғы хәрби командованиеһына — фронт һәм флоттар командующийҙарынан алып корпус командирҙарына тиклем — йөкмәтелә.
СССР Юғары Советы президиумының I һәм II дәрәжәләре Ватан һуғышы ордены менән бүләкләү тураһында тәүге указдар 1942 йылдың 2 июнендә сыға. Ордендың тәүге кавалерҙары — артиллеристар. Орден статутында I дәрәжә ордены менән артиллерия уты менән дошмандың 1 ауыр (йәки урта) йәки 2 еңел танкты (бронемашинаны), йәки орудие расчеты составында 2 ауыр (йәки урта) йәки 3 еңел танк (бронемашина) юҡҡа сығарыу өсөн бирелә. 32-се артиллерия полкы артиллеристары 32 дошман танкын сафтан сығара. Капитан И. И. Криклий шәхсән үҙе 5 фашист машинаһын ҡыйрата, әммә үҙе ҡаты яралана. Расчет номерҙарының күбеһе һәләк булып бөткәс тә, өлкән сержант А. В. Смирнов снаряд ярсығы менән ҡул суғы өҙөлгәнгә ҡарамаҫтан атыуын дауам итә.
Капитан Иван Ильич Криклий — I дәрәжә Ватан һуғышы орденының тәүге кавалеры, өлкән сержант Алексей Васильевич Смирнов һәм 776-сы артиллерия полкы дивизионы политругы Иван Константинович Стаценко ошондай уҡ наградаға лайыҡ булалар.