cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Перевоз (Балаҡатай районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Арыҫланбәк
Яңы Арыҫланбәк (Новоарсланбеково) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 156 кеше. Сәйрән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452791, ОКАТО коды — 80251845002.
Тарихы
Ҡобау улусы ауылдары шулай уҡ 16-сы тирмәгә буйһона. Ҡобауҙарҙың Генераль ыҙанлау йылдарында 39 000 дисәтинә ере була. Ҡобауҙарҙың өс тораҡ пунктының береһе Арыҫланбәк ауылы XVIII быуат уртаһында этник яҡтан ҡатнаш булып китә, 1758 йылдың 12 октябрендәге һәм 1781 йылдың 1 мартындағы керҙәшлек килешеүҙәренә ярашлы, аҫаба-ҡобауҙар типтәрҙәрҙе ҡабул итә.
1905-1919 йылдар араһында Яңы Арыҫланбәк ауылы барлыҡҡа килә. Унда Бәләбәй өйәҙе территорияһында ошо өйәҙҙең Арыҫланбәк ауылы (хәҙер Иҫке Арыҫланбәк ауылы) кешеләре бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала, аҫабалар күсеп килә. 1920 йылда 140 ихатала 714 кеше иҫәпләнә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләт — башҡорттар (88 %) йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы
Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт (Ҡотломөхәмәт) улы (Абдуллин Кутдус Кутлахметович) (1903—1943) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкының ат тотоусыһы (ездовой). Гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Ҡотдос Ҡотләхмәт (Ҡотломөхәмәт) улы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районы) Үрге Баба (Урта Баба) ауылында 1903 йылда крәҫтиәән ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Был осорҙа 112-се дивизия 1-се Белорус фронтының 7-се кавалерия корпусына буйһонған була.
1943 йылдың 19 сентябрендә яугир Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улы ҡаһарманлыҡ өлгөһө күрһәтә. Һәм һәләк була.
Украина ССР-ы Чернигов өлкәһе Березнянский районының Березня ауылында ерләнә.
Хәтер
Абдуллин Ҡотдос Ҡотләхмәт улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Көйөргәҙе районы Урта Баба ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡыҙылъяр (Баулы районы)
Ҡыҙылъяр — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Ҡыҙылъяр ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көнсығыштараҡ 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ҡыҙылъяр — ҡыр-йылан ырыуы башҡорттарының һәм типтәрҙәрҙең ауылы. XVII быуатта ҡыр-йылан ырыуы башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 226 башҡорт һәм 74 типтәр; 1816 йылда — 174 башҡорт һәм 44 типтәр; 1834 йылда — 498 аҫаба башҡорт, 17 керҙәш башҡорт һәм 66 типтәр; 1859 йылда — 1066 башҡорт йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән Байлар улусы аҫаба башҡорттарынан булған.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән, комбикорм заводы эшләй. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Одесса немец педагогия институты
Одесса немец педагогия институты— 1934 йылдың мартынан 1938 йылға тиклем СССР осоронда Одессала педагогик йүнәлештә эшләп килгән юғары уҡыу йорто. Адресы: Одесса, Пестернак урамы, 42.
Одесса халыҡ мәғарифы институтында немец секторы
1924 йылда Украинаның һөнәри белем биреү баш идаралығы (Укрголовпрофосвит) президиумы Одессаның халыҡ мәғарифе институты (ИНО) ҡарамағында немец секторы  (нем. Deutsche Abteilung) асылға ҡарар итте. Немец секторының төп маҡсаты: немец мәҙәниәтле балалар баҡсаһы, балалар йорттары, мәктәптәр, клубтар һәм китапханалар өсөн тәрбиәселәр һәм уҡытыусылар әҙерләү.
Атени Сионы
Атен Сионы — Атени ауылында  грузин монастыры Сиони  (Горинан  көньяҡҡа табан 10 км алыҫлыҡта).
Одесса немец педагогия институты
Одесса халыҡ мәғарифы институтында немец секторы
Уҡытыу программаһына ярашлы, әҙерлек курстарынан һуң, сектор тыңлаусылары 4 йыл дауамында социаль тәрбиә факультетында уҡыуын дәуам итәләр. 1930 йылдың декабрендә Одесса халыҡ мәғарифы институты тарҡалы. Тарҡалған институт нигеҙендә 3 яңы институт барлыҡҡа килгән (украин, йәһүд һәм немец),  өс милли бүлек составында береһе социаль тәрбиә институты булған. Артабан Одесса социаль тәрбиә институты Одесса педагогика институты тип үҙгәртелә, институтта немец секторы ситтән тороп һәм эшсе факультетта уҡытыла.
Украина Коммунистар партияһы (КП(б)У) Политбюроһы һәм Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары нигеҙендә 1934 йылның мартында Одесса педагогия институтының немец секторы базаһында Украинала берҙән бер Одесса немец педагогия институты (Odessaer Deutsches Padagogisches Institut) асыла.
Атени Сионы
Тарихы
VII быуаттың беренсе яртыһында әрмән төҙөүсеһе Тодасок тарафынан   Джвари өлгөһө  (тетраконх) буйынса төҙөлгән. Ғибәҙәтханала төҙөүсенең яҙыуы һаҡланған: «Мин, Тодосак, был изге сиркәүҙе төҙөүсе». Башҡа һаҡланып ҡалған яҙмаларға ярашлы сиркәү өҫтөндә тағы бер нисә таш юныусы әрмән эшләгән. Ғибәҙәтхананың төньяҡ яғында был ҡорамды әрмәндәр эшләгән тигән ҙур яҙыу бар. Ҡорам бер нисә тапҡыр төбәккә баҫып инеүсе баҫҡынсылар тарафынан емерелеүгә дусар була. Ҡорамдың стеналары дини һәм тарихи йөкмәткеле картиналар һәм фрескалар менән биҙәлгән. Уларҙың күп өлөшө  10-12 быуаттан алып һаҡланған. Фрескаларҙа боронғо грузин яҙыуы өлгөләре бар. 1080 йылғы биҙәктәр һаҡланған. Эс яҡтан ҡорам Джаврины ҡабатлай, тик фрескалары менән генә айырыла. Фрескалары ныҡ күп, улар күп урында зыян күргән, башлыса Ғәббәс усағынан, шуға күрә тик фрагменттары ғына күренә. XVII быуатта шаһ Ғәббәстең ғәскәре ғибәҙәтханала усаҡ яға. Стеналарындағы ҡаралыҡ бөгөнгө көндәргә тиклем һаҡланған.
Джаврилағы кеүек үк бында ла аркалар бар, улар һигеҙ ҡырлы көмбәҙгә дүрт ҡырлы нигеҙҙә торорға ярҙам итә.
Одесса немец педагогия институты
Немец педагогика институты
УССР-ҙа немец әҙселеге мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү — институт асыуҙың төп маҡсаты. Институттың дүрт факультеты булған: тарих, әҙәбиәт, тәбиғи география һәм физик-математика факультеттары.
1936-1937 уҡыу йылында педагогика институтында 254 студент уҡыған, уларҙың барыһы ла стипендия һәм дөйөм ятаҡ менән тәъмин ителгән. 1937 йылда институт совет власына ҡаршы эшмәкәрлектә, "синфи-дошман элементтары" менән сүпләнеүҙә ғәйепләнә.
1937 йылдың 1 ноябрендә «Одесса немец пединститутының эш торошо тураһында» ҡараҙы ҡабул итеп, КП(б)У Одесса өлкә комитеты бюроһы ҡалала институттың киләсәктәге эшсәнлеге һәм уны Волга буйындағы немец Республикаһына Энгельс ҡалаһына күсереү тараһында мәсьәләне күтәрә. Ләкин КП(б)У Үҙәк Комитеты был тәҡдим менән килешмәй һәм Одессаның КП(б)У Өлкә комитеты институтты яңы етәксе кадрҙар менән «нығытырға» мәжбүр итте.
Институттың беренсе директоры Одесса педагогика институтының педагогика кафедраһы мөдире доцент С. С. Флякс була.
1938 йылдың июлендә УССР Халыҡ комиссарҙары комитетының милли мәктәптәрҙе, техникумдарҙы, вуздарҙы үҙгәртеп ойоштороу тураһындағы ҡарары нигеҙендә герман һәм роман телдәре факультеты булған Одесса сит телдәр ирнституты тип үҙгәртелде.
Ширмакша
Ширмакша — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 2320,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Күктау
Тарихы
Ауыл Ҡырғыҙ улусы 10-сы Башҡорт кантонының 6-сы йортона ҡараған Айыу түбәһенә ҡарай. 1745 йылда ошо ауылдан башҡорт Зәйет Сәйетов Ябалаҡлы, Айыш, Илеш, Нуғай ауылдары аҫабалары менән берлектә батша крәҫтиәндәренә үҙҙәренең ерҙәрен ҡуртымға бирә. Шул уҡ Зәйет Сәйетов, Күктау ауылынан Әбдей Күҫәков һәм Сапай Биғәнәев Ҡырғыҙ ырыуына ҡараған тағы ла 13 ауыл аҫабалары менән бергә, бер тапҡыр 30 һум түләү шарты менән, 10 йылға үҙ ерҙәренә Ҡазан өйәҙе Әр даруғаһы Урсалы һәм Балыҡлы ауылдарынан яһаҡ татарҙарын ике утар булып төпләнеп йәшәү өсөн индерә.
Иҫке Күктауҙа 1795 йылда 24 ихатала - 160 кеше, 1816 йылда 38 ихатала - 303, 1834 йылда 45 ихатала - 432, 1858 йылда 70 ихатала - 605, 1870 йылда 75 ихатала - 689, 1920 йылда 269 ихатала - 1374 кеше йәшәй. Ауыл Бөрө менән Минзәлә ҡалаларын тоташтырған юлда урынлашҡанға күрә, бында почта станцияһы ла була. Мосолмандар өсөн Мәсет эшләй, уларҙың балалары мәсет эргәһендәге уҡыу йортонда белем ала. Ауылда тирмән дә эшләй.
1842 йылда 1812 йылғы Ватан һуғышы яугиры, 10-сы Башҡорт полкының зауряд-хорунжийы Бикбалтай Мөхәмәтрәхимов (Ғайсар улы) (1774 й. т.) иҫән була. Уның улдары: Мөхәмәтйән, Мөхәмәтвәлит, Мөхәрәм, Йыһангәрәй. Уның ҡустыһы Мөхөмөтшәриф Ғайсаров (1786 й. т.) зауряд-есаул булып хеҙмәт итә, 5 тапҡыр Ырымбур сик буйы хеҙмәтендә була, уның улдары: Әбүбәкер, Ғүмәр, Усман, Ғәли.
1843 йылда 378 башҡортҡа 288 бот ужым һәм 552 бот яҙғы иген сәселә. Ауыл халҡының белеме тураһындағы факт та ҡыҙыҡлы. 1896 йылда ауыл сходы ҡарарына 106 йорт хужаһының 11-е төркисә ҡул ҡуя, ҡалғандары үҙ тамғаларын ҡуя.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сиони
Сиони (სიონი) — Тбилисиҙа төп тарихи һәм Грузин сиркәүенең ике мөһим ғибәҙәтханаларының береһе. Сиони тауы хөрмәтенә аталған һәм Успение Пресвятая Богородица хөрмәтенә изгеләндерелгән. Кура йылғаһы ярында урынлашҡан. Изге Троица соборы (Цминда Самеба) (2004) төҙөлгәнгә тиклем бында грузин католикосының кафедраһы булған.
Тарихы
Храмға Вахтанг I Горгасали нигеҙ һалған тип фаразлана. Дөрөҫөрәге, төҙөлөш  инициаторы  булып VI быуат аҙағында  куропалат  Гурам I сығыш яһай (һәм бында, күрәһең, ерләнгән). Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, VII быуатта батша Арданас заманында төҙөлөш тамамлана.
Был беренсе сиркәү, ғәрәп әмирлектәре ойошторолғас, һүтеп алына. 1112 йылда Давид IV Төҙөүсе, Тбилисиҙы ғәрәптәрҙән азат итеп, ҡалала яңы собор төҙөй, ул бер нисә тапҡыр емерелә һәм тергеҙелеүгә дусар була. Бигерәк тә Йәлил әд-дин Манкбурн баҫып алыуынан һәм ер тетрәүҙән һуң байтаҡ эштәр эшләргә тура килә.
1795 йылдың сентябрендә собор Аға-Мөхәммәт хан баҫып алыуынан ныҡ зыян күрә. Ағас хор һәм иконостас яндырыла, фрескалары ҡором менән ҡаплана. Тиҙҙән собор тергеҙелә һәм  1817 йылда Минай Медичи уны «киң һәм матур, эсендә Библия  картиналары менән биҙәлә» тип яҙа
Соборҙа ҡайһы бер батшалар — Грузия сиркәүенең иерархтары Гурам һәм Арданас, атап әйткәндә Католикос-патриархтар  Кирион I, V Давид (Девдариани) һәм урыҫ  һәм грузин тарихы шәхестәре — П. Цицианов, генерал Лазаревич,  Орбелиани йорто вәкилдәре ерләнгән
Ҡиәфәте һәм изге әйберҙәре
1980—1983 йылдарҙа реставрациянан һуң Сиони ғибәҙәтханаһы, ҡатмарлы төҙөлөш тарихына  ҡарамаҫтан, үҙенең  урта быуаттар йөҙөн һаҡлап ҡала. Соборҙан ситтә ике манара  тора — береһе боронғо, өс ҡатлы,   XV быуатта төҙөлгән, фарсылар тарафынан  емерелгән һәм XX быуатта  тергеҙелгән, икенсеһе — типик русклассицизмында (1812 йылда төҙөлгән) төҙөлгән.
Ғибәҙәтхана интерьерында рус рәссамы Г. Г. Гагариндың фрескалары һаҡланған.
Ҡомартҡылар араһында беренсе урында Изге Апостол Фоманың башы һәм изге Нинаның боронғо тәреһе тора.
Барыҫ йылы
Барыҫ йылы — мөсәлдең Һыйыр йылынан һуң, Ҡуян йылынан алда килә торған өсөнсө йылы
Мөсәл — бик күп Азия илдәрендә, төрки халыҡтарҙың байтағында файҙаланылған 12 йыллыҡ цикллы йыл иҫәбе. Йылдарға 12 хайуан исеме бирелгән (Аждаһанан башҡа) һәм 12 йылға бер ҡабатланып та тора. Григориан календары буйынса Барыҫ йылы 1998, 2010 йылдарға тура килгән. Киләсәктә 2022, 2034 йылдарҙа Барыҫ йылы буласаҡ.
Ҡайһы бер халыҡтарҙа Юлбарыҫ йылы тип тә атала.
Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорттар Ислам ҡабул иткәс, Ай календарын файҙаланыуға күскән, әммә мөсәл менән файҙаланыуҙы ла дауам иткән. Башҡорттар быуаттар дауамындағы тәжрибәнән сығып, йылдың нисек килерен билдәләгән, әммә йыл сифаттарын кешегә күсереп, күрәҙәлек итмәгән.
Биль (ҡала)
Биль (шулай уҡ Бьен; Biel, Bienne, рәсми — Biel/Bienne) Швейцарияның Берн кантонындағы шул уҡ исемдәге күл ярында, төньяҡ-көнбайышта торған ҡала (Bielersee, Lac de Bienne).
Биль ҡалаһы французса һәм немецсә һөйләшкән ике телле халыҡ йәшәгән территорияла урынлашҡан. Биль ҡаланың немецсә исеме, ә Бьен — французса исеме. 2005 йылдың 1 ғинуарында рәсми исем итеп Biel/Bienne (Биль/Бьен) бирелә, ә уға тиклем рәсми рәүештә ҡала Биль тип аталған.
Ҡала Юра тау һырты массивында тора, уның аша Биль күленә табан хәүефһеҙ юл үтә, ул күлдең көнсығыш ситен туғандаш Нидау ҡалаһы менән тоташтырып тора. Невшатель, Золотурн һәм Берн (Швейцарияның баш ҡалаһы) Биль ҡалаһының көнбайышына, көнсығышына һәм көньяҡ-көнсығышына табан урынлашҡан. Уларға яҡынса 30 минутта машина йәки поезд менән барырға мөмкин.
Ҡала халҡы-55 меңгә яҡын кеше (2017), агломерацияһы — 106 меңгә яҡын (2014). XIX быуаттан алып Биль илдең эре сәнәғәт үҙәге булып тора, шул иҫәптән сәғәт етештереү үҙәге лә.
Географияһы
Биль — ҙурлығы буйынса Берн кантонының икенсе ҡалаһы, ул диңгеҙ бейеклегенән 434 метрҙа урынлашҡан. Майҙаны (Күл яны менән бергә) — 2162,7 га. Биль күленең уртаса һыу кимәле — 429,23 метр.
Билль Швейцарияның ике (немец һәм француз) тел ҡулланған ҡалаһы. Илдә немец теле өҫтөнлөк итә (55,4 процент), француз телен халыҡтың 28,1 % ҡуллана. Бөтә рәсми документтар, урамдар исемдәре, автобустар туҡталыштары ике телдә яҙылып йөрөтөлә. 2005 йылдың 1 ғинуарынан алып ҡаланың рәсми исеме документтарҙа ҡыя һыҙыҡ аша яҙыла: Biel/Bienne.
Тарих
Биль — Швейцария телле иң ҙур ҡалаһы. УлЮра тауҙары итәгендә тора. Ҡаланың нигеҙен 14 квартал тәшкил итә:
Ингузет (Чачамга ҡушылдығы)
Ингузет  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чачамга йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.
Биль (ҡала)
Тарих
Ҡала мэры — Эрик Фер — ШвейцарияныңСоциал-демократик партияһы вәкиле. Унан алдағы мэры, шулай уҡ социал-демократ, Ханс Штечь, 20 йыл ҡала башлығы булып эшләгәндән һуң, 2010 йыл аҙағында отставкаға китә.
Ингузет (Чачамга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Биль (ҡала)
Ҡаланың этник составы
«Ике телле ҡала» донъяның 70-тән ашыу телендә һөйләшә.
Ингузет (Чачамга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Биль (ҡала)
Иҫтәлекле урындары
Ҡулсалағы Vennerbrunnen ҡоҙоғо (1401), готик сиркәү (1451), ратуша (1534), иҫке ҡала (Altstadt) һәм иҫке ҡаланың барлыҡ биналары: үрге һәм түбәнге тыҡрыҡтарҙың биналары, ҡапҡа, сәғәт башнялары, ҡоҙоҡтар Gerechtigkeitsbrunnen Burgplatz суд майҙаны(1535), театр, канцелярия (1530—1591), үрге тыҡрыҡтағы Engelsbrunnen ҡоҙоғо (1563). Йыл һайын ҡалала шахмат фестивале үткәрелә.
Иҡтисад
Биль ҡалаһы донъяның сәғәт етештереү үҙәге. Бында урынлашҡан:
Шулай уҡ Биль ҡалаһында союздаштарҙың коммуникациялар буйынса BAKOM (<a href="https://ru.wikipedia.org/wiki/Bundesamt_f%C3%BCr_Kommunikation" rel="mw:WikiLink" data-linkid="null">Bundesamt für Kommunikation</a>) департаменты тора. Ул телекоммуникациялар, радио һәм телевидение мәсьәләләре менән шөғөлләнә.
Туризм
Биль ҡалаһында туристик инфраструктура ныҡ үҫешкән, шул иҫәптән велосипед спорты, роликтарҙа шыуыу, ат спорты, парашют менән һикереү һәм һыу спорты төрҙәре.
Күл һәм йылға флотында бер нисә карап бар. Туристар араһында иң билдәлеләренең береһе — «Сиеста».
St. Petersinsel (Изге Петр утрауы). Ярымутрау был төбәктең иҫтәлекле урыны булып тора. Ул көнбайыш Европала жан жак Руссо (J.-J. Rousseaus) һүрәтләүе арҡаһында билдәлелек алған.
Аш-һыу
Төбәктә аш-һыу бик күп төрлө, сөнки унда төрлө ҡитғаларҙан төрлө этник төркөм вәкилдәре йәшәй. Швейцария, немец, француз, итальян, төрөк, япон, иран, ҡытай, мексика, испания, рус, африка халыҡтары аш-һыуы һәм башҡалар бар.
Спорт
Биль ҡалаһында теркәлгән 60 спорт клубы бар.
Ҡала спорт клубының ҡайһы берҙәре:
Марафондар
Йүгереү буйынса түбәндәге ярыштар үткәрелә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Урак (Лысьва ҡушылдығы)
Урак  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Брандейс Эльза
Эржебет «Эльза» Брандейс ( — Венгрия бейеүсеһе һәм хореографы. Венгрияла экспрессия бейеүенә нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнә..
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Балатональмадиҙағы йәйге йортонда бер нисә йәһүд, шул иҫәптән 14 йәшлек Джордж Соросты йәшерә. 1995 йылда Эльза Брандейсты Донъя халыҡтарының тәҡүәле кешеһе исеменә лайыҡ була.
Бала сағы һәм йәшлеге
Эржебет Брандейс Австрияның Русте ҡалаһында 1907 йылдың 18 сентябрендә тыуа. Будапешта немец лютеран ғаиләһендә үҫә. Бала сағында Будапешта император Карл Беренсенең тәхеткә ултырыуының шаһиты була. 1923 йылдан 1928 йылға тиклем Брандейс Лили Каллай мәктәбендә бейеүгә өйрәнә. 1930-сы йылдарҙа Венала һәм Дрезденда хореограф Мэри Вигманда уҡый.
Карьераһы
Брандейс тәүҙә бейеүсе, ә һуңыраҡ милләте буйынса йәһүд Белана Лайтай етәкләгән хәҙерге заман бейеүенең шәхси мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, мәктәпте нацистар баҫып алыуынан ҡасыу өсөн, Брандейс Лайтай мәктәбенә үҙенең исемен бирә. Лайтайҙы көсләп Һары йондоҙ йортона күсергәс, Брандейс уға аҙыҡ алып бара, шулай уҡ уға Португалия илселегенән ҡурсалау хаты алырға ярҙам итә. Ә 1944 йылда Брандейс Балатон күле буйында Балатональмадиҙағы йортонда Элизабет Сорос һәм уның 14 йәшлек улы Дьёрдоға йәшеренергә ярҙам итә. Дьёрдо АҠШ-ҡа күсенгәндән һуң Джордж исемен ала, артабан ул бөтә донъяға Джордж Сорос булараҡ таныла.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яңы коммунистик хөкүмәт экспрессионистик бейеүҙәргә кире ҡарашта була, уларҙы декадент бейеүҙәре тип иҫәпләй, һәм 1948 йылдан Брандейсҡа сәхнәлә сығыш яһау тыйыла, ул Балатональмадиҙа гимнастиканан уҡыта башлай.
Артабанғы йылдар
1963 йылда пенсияға сыҡҡандан һуң Брандейс Шопрондағы Сторно йортонда музей гиды булып китә, унда 1978 йылға тиклем эшләй.
Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Шопронда яңғыҙлыҡта йәшәй, унда уға Джордж Сорос ярҙамында опекундар ярҙам итә. 110 йәшлек Эльза Брандейс ҡаланың иң өлкән кешеһе була. 2018 йылдың 6 ғинуарында вафат була.
Шмиль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Айыу
Иҫке Айыу (Старомедведево) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452274, ОКАТО коды — 80230856006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Доспалова Екатерина Николаевна
Доспалова Екатерина Николаевна (22 октябрь 1932 йыл — 4 февраль 2001 йыл) — СССР һәм Рәсәй рәссамы, Хохлома биҙәктәре өлкәһендәге белгес. РСФСР һәм СССР Рәссамдар союзы ағзаһы (1970; СХР 1991). И. Е. Репин исемендәге РСФСР дәүләт премияһы лауреаты (1969). РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1973). Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы (1996).
Геохронологик шкала
Геохронологик шкала (стратиграфик шкала) — геология менән палеонтологияла ҡулланған Ер тарихының геологик ваҡыт шкалаһы, йөҙәр мендәр һәм миллиондар йылдар арауыҡтар өсөн үҙенсәлекле календарь.
Доспалова Екатерина Николаевна
Биографияһы
Екатерина Николаеван Доспалова 1932 йылдың 22 октябрендә Киров өлкәһендә тимер юлсылар ғаиләһендә тыуған. Е Н. Доспалованың бала сағында ғаилә Горький өлкәһенең Семёнов ҡалаһына күсеп килә.
1947 йылдан 1950 йылға тиклем Е. Н. Доспалова Семёнов профессиональ техник мәктәбендә уҡый, уны тамамлап Хохлома биҙәге мастеры һөнәрен ала. 1965 йылдан 1970 йылға тиклем производствонан айырылмайынса ағасты механик эшкәртеүҙең Семёнов техникумында уҡый.
Геохронологик шкала
Фанерозой эралары араһында сиктәр оло эволюция ваҡиғалары — глобаль юҡҡа сығыуҙар буйынса бара. Полеозой мезозойҙан Ер тарихында иң ҙур Пермь-Триас хайуандарҙың юҡҡа сығыуы менән айырылған. Мезозой кайнозойҙан Аҡбур-Палеоген юҡҡа сығыуы менән айырылған.
Доспалова Екатерина Николаевна
Биографияһы
1956 йылдан рәссам булып эшләй, 1964 йылдан 2001 йылға тиклем Е. Н. Доспалова «Хохлома биҙәктәре» производство-художество берекмәһенең баш рәссамы була. Е. Н. Доспалова етештереү өсөн ике йөҙҙән ашыу яңы әйберҙәр эшләй.
Е. Н. Доспалова үҙенең эштәрен эре ватан һәм сит ил биҙәү-ҡулланма сәнғәте күргәҙмәләрендә — АҠШ, Корея, Югославия, Аргентина, Мексика һәм Канадала ҡуя. 1967 йылда Е. Н. Доспалова, Бөтә союз халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, үҙ эштәре өсөн ВДНХ Алтын миҙалына лайыҡ була. 1967 йылда Е. Н. Доспалова Монреалдә «Бөтә донъя Экспо-67 күргәҙмәһендә» ҡатнаша, унда ҙур уңышҡа өлгәшә.
Е. Н. Доспалованың әҫәрҙәре халыҡ кәсептәре сәнғәте музейында, Новгород дәүләт художество музейы һәм Семёнов тарихи-художество музейында бар.
1969 йылда «Юғары художестволы ҡулланма сәнғәт әҫәрҙәрен Хохлома биҙәктәре традицияларында ижад иткәне өсөн» Е Н. Доспалова И. Е. Репин исемендәге РСФСР Дәүләт премияһына лайыҡ була.
Е. Н. Доспаловаға 1982 йылда РСФСР-ҙың атҡаҙанған рәссамы, 1999 йылда — Рәсәй Федерацияһының халыҡ рәссамы маҡтаулы исеме бирелә
2001 йылдың 4 февралендә вафат булып ҡала. Семёнов ҡалаһының Дьяковский зыяратында ерләнә.
Чёрная Надежда Семёновна
Чёрная Надежда Семеновна (18 апрель 1924 йыл — 2 июнь 2006 йыл) — СССР шахтёры. Кривой Рогтың почётлы гражданы (1975).
Биографияһы
Надежда Семеновна Чёрная (ҡыҙ фамилияһы Егорова) 1924 йылдың 18 апрелендә Кривой Рог ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1944 йылда башлай, Кривой Рог ҡалаһында Киров исемендәге шахтаны тергеҙеүҙә ҡатнаша. Флора Шестак һәм Екатерина Борисенок менән бергә «Ҡыҙҙар — шахтаға!» комсомол хәрәкәтенә нигеҙ һала, ул киң таралыу ала һәм йәштәрҙе емерелгән Кривбасты тергеҙеүҙә йәлеп итә. 1945 йылда фронт комсомол-йәштәр комплекслы бригадаһын етәкләй, социалистик ярыштар ваҡытында бригада «Артемуголь» тресы комсомолсы ҡыҙҙар менән ярыша. Ташсы, скреперсы булып эшләй. Тау эштәрен комплекслы ысул менән алып барыу инициаторы була. Стахановсы, производство планын 160—200 % үтәй.
1948—1959 йылдарҙа Первомайск руда идаралығында кадрҙар бүлегендә эшләй. 1959—1963 йылдарҙа — кадрҙар буйынса инспектор, «Большевик» руда идаралығы «Голос горняка» гәзитенең яуаплы сәркәтибе. 1963—1979 йылдарҙа — Төньяҡ тау-байыҡтырыу комбинатының кадрҙар бүлегендә ҡабул итеү секторы начальнигы.
Аждаһа йылы
Ауыҙ-тел ижадында
Башҡорт мифологияһында йөҙ йыл буйы кеше күҙенә күренмәй йәшәгән йылан аждаһаға әйләнә тип бәйән ителә. Бер нисә башлы ҙур йылан ҡиәфәтендә була
Һынамыш
Лыу (Ажда­һа) йылы- һыулыҡ.
27 июнь
27 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 178-се (кәбисә йылында 179-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 187 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
}}
Хәмитов Нәжип Вилен улы
Хәмитов Нәжип Вилен улы (17 ғинуар 1963 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-философы, яҙыусы һәм психоаналитик. Украина Милли Фәндәр академияһының Григорий Сковорода исемендәге Философия институты философик антропология бүлегенең әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре. Философия фәндәре докторы (1998), профессор (2007). Генерал-майор Хәмитов Нәжип Шәңгәрәй улының ейәне.
Биографияһы
1985 йылда Тарас Шевченко исемендәге Киев университетының философия факультетын тамамлай.
Ғилми эшмәкәрлеге
Кеше философияһы, мәҙәни антропология, зат философияһы һәм психологияһы, психоанализдың донъяны өйрәнеү һәм методология мәсьәләләре проблемалары буйынса китаптар яҙа. Философик антропологияла М. Шелер, П. Тейяр де Шарден, З. Фрейд, Н. Бердяев идеялары үҫтерелгән, кеше йәшәйешенең, аңының һәм донъяны танып белеүенең ғәҙәти, самалы һәм саманан ашҡан сиктәре, шулай уҡ кешенең һәм кешелектең үҫеше тикшерелгән метаантропология тигән исем алған яңы йүнәлеш авторы. Уның нигеҙендә психоанализдың теоретик һәм практик яңы моделе эшләнә.
Шулай уҡ философик эссе, роман һәм афоризмдар жанрында эшләй. Фәлсәфәүи сәнғәт ассоциацияһын ойоштороусы һәм президенты. Хәҙерге шәхес һәм йәмғиәттең көнүҙәк мәсьәләләре тикшерелгән, кешелеклелек, яңғыҙлыҡ, мөхәббәт, азатлыҡ, дәрәжә һәм яуаплылыҡ проблемалары аңлатылған аҙналыҡ публицистик «Фәлсәфәле диалогтар», Радио-Эра FM (2002) программаһы, фәлсәфәүи «Фекер азатлығы», «Йәшәү сәнғәте», «Төнгө уйланыуҙар», телевизион программалары авторы һәм алып барыусыһы.
Һандалаш
Һандала́ш (Сандала́шка) — Башҡортостандың Балаҡатай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452592, ОКАТО коды — 80210813004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
П. Е. Щербовтың музей-усадьбаһы
П.Е.Щербовтың музей-усадьбаһы — Гатчинала тарихи-мемориаль музей, «Музей агентлығы» Ленинград өлкә дәүләт мәҙәниәт  учреждениеһы филиалы. Музей рәссам-карикатурасы П.Е..Щербовтың усадьбаһында урынлашҡан һәм XX быуат башының төньяҡ модерны стилендә башҡарылған үҙенсәлекле әҫәрҙәрҙең береһе булып тора. Беренсе экспозиция 1992 йылда асыла.
Музей тасуирламаһы
Музей экспозицияһы тыуған яҡты өйрәнеү һәм мемориаль бүлектәренән тора. Яҡты өйрәнеү бүлегендә («XIX — XX  быуат баштарында Гатчина тарихы») Гатчина тарихы, уның архитектураһы тураһында әйтелә. Рус авиацияһының үҫешә башлаған урындарҙың береһе булараҡ Гатчинаға ҙур иғтибар бирелә
Мемориал бүлегендә «П.Е Щербов — тормошо һәм ижады», «П.Е.Щербовтың мемориааль кабинеты» күргәҙмәләре йәйелдерелгән. Уларҙа рәссамдың торомошо һәм ижады һәм Гатчинала йыш булған уның дуҫтары  Ф. И. Шаляпин, А И. Куприн, рәссамдар М. Нестеров, К. К. Первухин, композитор в. Андреев тураһында һөйләнелә.
Бина тарихы
Усадьба 1911 йылда архитектор С. С. Кричинский проекты буйынса төҙөлә. Замандаштары хәтирәләре буйынса, уның төҙөлөшө тулыһынса йорт хужаһы, рәссам-карикатурасы  Щербовҡа тап килә.
Яҙыусы А.И. Куприндың ҡыҙы Ксения Куприна былай тип яҙа:
''Щербовтар Гатчинала таш йорт төҙөй. Йорт шундай үҙенсәлекле. Бала саҡта миңә ул урта быуат замогы һымаҡ тойолоа ине. Уны ҙур стена уратып ала, стенаһы өсөн һуйырташты Щербовтар үҙҙәре йыя. Ҡыйығы һәм стенаһы ҡыҙыл черепица менән ҡапланған. Ҡорал, ҙур баҡыр камин менән ҙур холл йорттоң йөрәге һымаҡ була. Холл уртаһында аҡ айыу тиреһе ята. Павел Егоровичтың оҫтаханаһына өҫкө ҡатҡа киң баҫҡыс алып бара. Холлға бер нисә бәләкәй бүлмәләр йәнәш тора, улар көнсығыш юҫығында йыһазландырылған: тәпәш тахталар, сағыу балаҫтар, баҡыр батмустар, төрлө бәләкәй көпшәләр менән бәләкәй өҫтәлдәр.''
Усадьба төп һәм ярҙамсы ҡоролмалар  ансамбленән  ғибәрәт. Бөтә усадьба ҡоролмалары — йорт, флигель, һарайҙар — бетон блоктарҙан, кирбестән һәм һуйырташтан һалынған һәм ҡатмарлы конфигурациялы черепица менән  ҡапланған. Ансамблдең төп бинаһы урамға ҡараған бер ҡатлы өлөштән һәм ихатаға ҡараған ике ҡатлы өлөштән тора.
Йортта, ярҙамсы бүләмәләрҙе иҫәпкә алмайынса, 10 бүлмә була. XXI быуат башында көнсығыш яҡтан бәләкәй ҡапҡа менән ябыҡ таш кәртәнең ҙур булмаған өлөшө һаҡлана. Йорттоң ике ҡатлы өлөшөндә семәрле имән баҫҡыс, камин, подвал һаҡланған. Тулыһынса тиерлек черепицаһы һаҡланған. Хужалыҡ ҡаралтыларынан боҙлоҡ һаҡланмаған.
Щербов йорто төҙөлгәндән алып Гатчинаның мәҙәни тормошо үҙәктәренең береһе була. Унда Ф. И. Шаляпин, А И. Куприн, рәссамдар М.В.Нестеров, К. К. Первухин, композитор В. Андреев була.
Йорт революциянан һуң М. Горькийҙың юллауы арҡаһында рәссамда һаҡланып ҡала. Щербовтың  вафатынан һуң (1938 йыл) 1952 йылға тиклем йортта рәссамдың тол ҡатыны А.Д.Щербова йәшәй. 1941—1944 йылдарҙа Гатчинаның оккупацияһы ваҡытында айырым йортта немецтар урынлаша (А.Д. Щербова  был ваҡытта аш-һыу бүлмәһендә йәшәй). 1944 йылда йорттан мемориаль әйберҙәрҙең күп өлөшө  Германияға сығарыла.
1982 йылдан 1992 йылға тиклем И. П. Любарова проекты буйынса реставрация үткәрелә.
1992 йылда йортта «Рәссам П.Е. Щербовтың тарихи-мемориаль музей-усадьбаһы» ойошторола.
Электрон
Электро́н (ἤλεκτρον — гәрәбә ) — кире зарядлы тотороҡло элементар киҫәксә. Фундаменталь киҫәксә һәм матдәнең төп структур берәмектәренең береһе булып һанала. Фермион (½ спинлы) һәм лептон булараҡ классификациялана. Зарядланған лептондарҙың билдәле булғандарының (уның антикиҫәксәһе — позитрон менән бергә) берҙән-бер тотороҡлоһо. Электрондар атомдарҙың тышлығын хасил итә, ә атомдарҙың төҙөлөшө матдәнең оптик, электр, магнит, механик, химик үҙенсәлектәренең күпселеген билдәләй. Электрондар хәрәкәте бик күп үткәргестәрҙә (атап әйткәндә, металдарҙа) электр ағышын тәьмин итә. Рациональ берәмектәр системаһында электрон тулҡынының комптон оҙонлоғо — оҙонлоҡ берәмеге, ә электрондың массаһы масса берәмеге булып тора.
Үҙенсәлектәре
Электрондың заряды бүленмәй һәм −1,6021766208(98) кулонға тиң (йәки СГСЭ системаһында −4,80320427(13) СГСЭ заряд берәмегенә йәки СГСМ системаһында −1,6021766208(98) СГСМ берәмегенә тиң); ул тәүге тапҡыр А. Ф. Иоффеның (1911) һәм Р. Милликендың (1912) эксперименттарында үлсәнә. Был дәүмәл башҡа элементар киҫәксәләрҙең электр зарядын үлсәү берәмеге булып хеҙмәт итә (электрон зарядынан айырмалы, элементар заряд ғәҙәттә ыңғай тамға менән алына). Электрондың массаһы 9,10938356(11) килограмға тиң.
кг — электрон массаһы.
Кл/кг — электрондың удель заряды.
— электрондың спины \hbar.
Фәнгә билдәле булған башҡа бик күп киҫәксәләрҙән айырмалы, электрон тотороҡло. Ирекле электрондың нейтринолар менән фотондарға тарҡалыуына — электр зарядының һаҡланыу законы, ә башҡа элементар киҫәксәләргә тарҡалыуына энергия һаҡланыу законы юл ҡуймай.
Электрондың магнитлы мәлен ғәйәт теүәл билдәләү буйынса эксперименттар (1989 йылғы Нобель  премияһы) күрһәтеүенсә, электрондың ҙурлығы 10−20 см -нан артыҡ түгел. Электрондың эске йоплоғо — 1. Электрон көсһөҙ, электромагнитлы һәм гравитациялы тәьҫирләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Бета-тарҡалыу һәм электрон эләктереү электрондың көсһөҙ тәьҫирләшеүҙәрҙә ҡатнашыуының миҫалы булып тора. Ул лептондар төркөмөнә инә һәм (үҙенең антикиҫәксәһе булған позитрон менән бергә) зарядлы лептондарҙың иң еңеле, шулай уҡ электр зарядына эйә булған иң еңел элементар киҫәксә булып тора. Нейтриноның массаһын асҡанға тиклем электрон иң еңел массив киҫәксә тип иҫәпләнә — уның массаһы протон массаһынан яҡынса 1836 тапҡырға бәләкәйерәк. Электрон спины <span class="template-дробь" style="font-size:0.8em">1 ⁄ 2 -гә тиң, шулай итеп, электрон фермиондарға ҡарай.
Бөтә спинлы зарядланған киҫәксәләр кеүек үк, электрондың магнитлы мәле бар, магнитлы мәле нормаль өлөшкә һәм аномаль магнитлы мәлгә бүленә. 1989 йылда Г. Демельтҡа электрондың магнитлы мәлен өтөрҙән һуң 13 урынға тиклем теүәллек менән үлсәгән өсөн физика буйынса Нобель премияһы бирелә.
Ҡайһы берҙә электрондарҙың үҙен генә түгел, ә позитрондарҙы ла электрондарға индерәләр (мәҫәлән, уларҙы дөйөм электрон-позитрон ҡыры тип ҡарау, Дирак тигеҙләмәһенең сиселеше), айырыуса уларҙың айырмаларына ҡарағанда уртаҡ үҙенсәлектәре мөһим булған саҡта шулай эшләнә. Был осраҡта кире зарядлы электронды — негатрон, ыңғай зарядлыһын позитрон тип атайҙар.
Ирекле электрон фотонды сәсә алһа ла, уны йота алмай.
Этимологияһы һәм асылыу тарихы
«Электрон» тигән атама «гәрәбәне » аңлатҡан <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">ἤλεκτρον тигән грек һүҙенән алынған. Боронғо Грецияла уҡ әле тикшеренеүселәр һынауҙар үткәргән — гәрәбәне йөн менән ышҡығандан һуң уның ваҡ-төйәкте үҙенә тартыуын күргән. Электрохимияла зарядтың фундаменталь бүленмәҫ берәмегенең атамаһы булараҡ «электрон» терминын Дж. Дж. Стоуни 1894 йылда (берәмектең үҙен — 1874 йылда) индерә. Электронды киҫәксә булараҡ Э. Вихерт һәм Дж. Дж. Томсон аса. Тулҡын үҙенсәлектәрен асыу. Де Бройль гипотезаһы (1924) буйынса, электрон (бөтә башҡа матди микрообъекттар кеүек үк) корпускуляр ғына түгел, тулҡын үҙенсәлектәренә лә эйә.
Электрондың де Бройлсә тулҡын оҙонлоғо:, бында h — Планктың даими дәүмәле, p — электрон импульсы. Релятивистик булмаған осраҡта v \ll c, бында v — электрондың хәрәкәт итеү тиҙлеге, m_{e} — электрондың массаһы. Ультрарелятивистик осраҡта ул, бында c — яҡтылыҡтың тиҙлеге, E — электрондың энергияһы.
Быға ярашлы электрондар, яҡтылыҡҡа оҡшап, интерференция һәм дифракция кисерә ала. Электрондарҙың тулҡын үҙенсәлектәре тәжрибәләр юлы менән 1927 йылда Америка физиктары К. Дэвиссон һәм Л. Джермер, шулай уҡ уларҙан айырым рәүештә инглиз физигы Дж. П. Томсон тарафынан асыла.
Файҙаланыу
Түбән энергиялы электрондар сығанаҡтарының күбеһендә термоэлектрон эмиссия һәм фотоэлектрон эмиссия күренештәре ҡулланыла. Энергияһы бер нисә килоэлектронвольттан бер нисә мегаэлектронвольтҡа тиклем еткән юғары энергиялы электрондар бета-тарҡалыу һәм радиоактив йәҙрәләрҙең эске конверсияһы барышында сәселә. Бета-тарҡалыуҙа сәселгән электрондарҙы бета-киҫәксә йә бета-нур тип тә йөрөтәләр. Тиҙләткестәр бик юғары энергиялы электрондарҙың сығанағы булып хеҙмәт итә.
Металдарҙа һәм ярымүткәргестәрҙә электрондарҙың хәрәкәте энергияны еңел генә йөрөтөргә һәм уға идара итергә мөмкинлек бирә. Был күренеш (электр тогы) хәҙерге заман цивилизацияһы нигеҙҙәренең береһенә әүерелде һәм сәнәғәттә, элемтәлә, информатикала, электроникала, көнкүрештә, ғөмүмән, бөтә ерҙә ҡулланыла. Үткәргестәрҙә электрондарҙың хәрәкәте бик яй (~0,1—1 мм/с) бара, ләкин электр ҡыры яҡтылыҡ тиҙлеге менән тарала. Ошо сәбәпле ток күҙ асып йомғансы бөтә сынйырҙы ялмап ала.
Ҙур энергияларға тиклем (мәҫәлән, линиялы тиҙләткестәрҙә) тиҙләтелгән электрон шәлкемдәре атом йәҙрәләре төҙөлөшөн һәм элементар киҫәксәләрҙең тәбиғәтен өйрәнеүҙә төп сараларҙың береһе булып тора. Электрон нуры көпшәһе — кинескоп — менән эшләгән телевизорҙар һәм мониторҙар көнкүрештә электрон нурҙарын ҡулланыу миҫалы булып тора. Электронлы микроскопта ла электрон шәлкемдәренең электронлы оптика закондарына буйһоноу һәләте файҙаланыла. Тиҙләтелгән электрон нурҙары шулай уҡ рентген нурланышын барлыҡҡа килтереү өсөн ҡулланыла. Транзисторҙар уйлап тапҡансы ғәмәлдә бөтә радиотехника һәм электроника вакуумлы электрон лампаларға нигеҙләнеп эшләй. Был лампаларҙа электр (йә магнит) ҡыры ярҙамында вакуумда электрондарҙың хәрәкәтенә идара ителә.
Электрон шәлкемдәре төтөн газдарын таҙартыу ҡоролмаларында һәм ҡая-ташлы тоҡомдарҙы быраулау ҡоролмаларында ҡулланыла.
Квазикиҫәксә булараҡ электрон
Әгәр электрон периодик потенциалда булһа, уның хәрәкәте квазикиҫәксә хәрәкәте итеп ҡарала. Уның хәл-тороштары квазитулҡынлы вектор менән тасуирлана. Квадратлы дисперсия законы осрағында төп динамик һүрәтләнеш булып эффектив масса тора, уның ирекле электрон массаһынан ныҡ ҡына айырылыуы мөмкин һәм ул тензор булып тора.
Электрон һәм Ғаләм
Ҙур шартлауҙан һуң секундтың йөҙҙән бер өлөшө үткән мәлгә Ғаләм электрондар, позитрондар, нейтринолар, фотондар, протондар, нейтрондар ҡатнашмаһынан тора. Һәр протон менән нейтронға яҡынса миллиард электрон, позитрон, нейтрино һәм фотон тура килә. Ҙур шартлауҙан һуң 14 секунд үткәс, Ғаләмдә температура түбәнәйеп 3 миллиард градусҡа ҡалғас, бөтә электрондар тиерлек позитрондар менән юҡ итешә.
Электрон массаһы, электрондың электр заряды һәм Планктың даими дәүмәле атомдарҙың үлсәмдәрен (Бор радиусы) билдәләй: см.
Радиогалактикаларҙың һәм пульсарҙарҙың радионурланышы был объекттар эргәһендәге магнит ҡырҙарында электрондарҙың синхротрон нурланышы менән аңлатыла. Беренсел космос нурҙарында энергияһы 1 гигаэлектронвольттан ашыу булған электрондар өлөшө дөйөм ағымдың 1\% самаһын биләп тора.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы (21 ғинуар 1957 йыл) — ғалим-химик. 2007 йылдан Башҡорт дәүләт университетының физик химия һәм химик экология кафедраһы мөдире, 2010—2013 йылдарҙа университет ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003). Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007).
Электрон
Электрон һәм Ғаләм
Ҡыҫылған электрон газының баҫымы йондоҙҙар эволюцияһының һуңғы этабында ҙур роль уйнай. Чандрасекар сигенән кәмерәк массалы йондоҙҙар һыуынғандан һуң ҡыҫылған электрон газы баҫымы аҫтында тотороҡлолана һәм аҡ кәрләгә әүерелә. Ҙурыраҡ массалы йондоҙҙарҙа атом йәҙрәләре электрондарҙы эләктерә һәм нейтрондарға тарҡала (нейтрон йондоҙ). Электрондар һәм позитрондар ҡатнашлығындағы йәҙрә реакциялары үтә яңы йондоҙҙар шартлағанда мөһим вазифа башҡара.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы
Биографияһы
Әхәт Ғәзизйән улы Мостафин 1957 йылдың 21 ғинуарында БАССР-ҙың Баймаҡ районы Ҡолсора ауылында тыуған.
Электрон
Электрон һәм Ғаләм
Оҙонлоҡ үлсәменә эйә булған бер нисә физик дәүмәл электронға бәйле : Ғаләмдәге бөтә электрондар үҙенсәлектәре буйынса тулыһынса бер төрлө. Әгәр электрондың электр зарядының дәүмәле e менән билдәләнһә, кварктарҙан башҡа, бөтә билдәле элементар киҫәксәләрҙең электр заряды — \pm e, 0, ә кварктарҙың электр заряды була. Электрондың массаһы бөтә билдәле булған элементар киҫәксәләрҙекенән киҫкен айырылып тора. Электрондың классик радиусы йәҙрә көстәренең тәьҫир итеү радиусына тиң тиерлек.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы
Биографияһы
1979 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлағандан һуң тыуған ауылы мәктәбендә эшләй.
Электрон
Орбиталь
Орбиталь — күп электронлы системала — бер электронлы тулҡын функцияһы.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы
Биографияһы
1980—1985 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтында ғилми хеҙмәткәр. 1985—1999 йылдарҙа — инженер, СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалында кесе, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр була (РФА БФҮ органик химия институты); органик химия институтының ғилми хеҙмәткәре.
1999—2000 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университеты профессоры.
Электрон
Орбиталь
Күп электронлы атом һәм молекуляр системаларҙы тасуирлар өсөн Шрёдингер тигеҙләмәһен теүәл генә сисеү урынына теге йәки был әйләнештәргә мөрәжәғәт итергә тура килә, бер электронлы, йәғни орбиталь әйләнеш, шуларҙың береһе булып тора. Уның нигеҙендә һәр электрондың индивидуаль хәл-торошо (электрондың йәҙрә йә ҡалған электрондар тарафынан хасил ителгән ниндәйҙер бер эффектив ҡырҙа хәрәкәт итеүенең стационар хәл-тороштары) булыуы тураһындағы фекер ята. Был стационар хәл-тороштар уларға ярашлы бер электронлы функциялар менән тасуирлана.
Мостафин Әхәт Ғәзизйән улы
Биографияһы
2010 йылдан — Башҡорт дәүләт университеты ректоры. 2013 йылдың 28 мартында министрлыҡ тарафынан сәбәптәрен аңлатмайынса ректор вазифаһынан бушатыла.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009), химия фәндәре докторы (1999), профессор (2003),
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары даирәһе: ароматлы аминдар рәтендә региоспецифик алмаштырыу, биологик актив азотлы гетероциклик системалар һәм нуклеозидтарҙың йүнәлешле синтезы. Уның етәкселегендә ароматлы аминдарҙы — азотлы пестицидтарҙы һәм фармакологик препараттарҙы синтезлау өсөн төп матдәләрҙе алкенилирлауҙың стереоспецифик ысулдары эшләнә. Ул аминдар төркөмөнә ҡараған продукттарҙы гетероцикллауҙың яңы йүнәлештәре һәм алыуы ауыр булған гетероциклик системаларҙы, шул иҫәптән шешкә ҡаршы алкалоид эллиптицин синтезлауҙың үҙенсәлекле ысулдары тәҡдим ителә.
Уҡыусылары
Мостафиндың уҡыусылар араһында 6 фән кандидаты бар.
Сисак
Сисак (Sisak, Sissek, Sziszek, Siscia) — Хорватияның үҙәк өлөшөндәге ҡала.
Одра, Купа һәм Сава йылғалары ҡушылдығындағы илдең баш ҡалаһы Загребтан 57 км көньяҡ-көнсығыш алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы — 33 322 кеше (2011). Сисак — Сисак-Мославина жупанлығының административ үҙәге.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡала Загреб — Сисак — Петринья автотрассаһында һәм Загреб — Сисак — Хрватск-Костайница тимер юлдарында урынлашҡан. Хорватияның башҡа эре ҡалаларына даими автобус һәм тимер юлдары менән бәйләнеш булдырылған.
Сисак — Хорватияла ҙур йылға порты, унан башлап Савала суднолар йөрөй, уның буйлап караптар Дунайға барып етә.
Ҡалала металлургия, еңел, аҙыҡ-түлек һәм химия сәнәғәте, суднолар төҙөү предприятиелары урынлашҡан.
Сисак — 42-нән алып 54° температурға тиклем минераль сығанаҡтары күп булған курорт-ҡала. Ҡаланан алыҫ түгел Сава йылғаһының һул яры буйлап Лоньско яланы тәбиғәт паркы урынлашҡан (Lonjsko polje).
Тарихы
Ҡаланың яҡынса 2 500 йыллыҡ тарихы бар. Рим империяһы баҫып ингәнгә тиклем ҡала кельттыҡы булып ҡала һәм Сегестик тип атала. Рим империяһы ваҡытында ҡала Сисция исемен йөрөтә, стратегик өс йылға ҡушылған урында урынлашҡан һәм тиҙ үҫешә, Паннония провинцияһының Савия тип аталған баш ҡалаһы статусына өлгәшә. Сисцияның епископы Квириний 309 йылда христианлыларҙы эҙәрлекләгән ваҡытта римлеләр тарафынан язалап үлтерелә, хәҙер ул ҡаланы ҡурсалаусы тип таныла. Империя бөлгөнлөккә төшкәс, ҡала күп тапҡыр һундар, аварҙар һәм славяндар тарафынан ҡыйратыла. IX быуатта славяндар был территорияларҙа нығына һәм славян булмаған халыҡты ассимиляцияға дусар итә. Ошо осорҙан ҡала урындағы кенәздәргә, ә аҙаҡ венгр — хорват королдәренә ҡарай.
XVI быуатта ҡала төрөк ябырылыуҙарын кисерә, һуңынан төрөктәрҙән һаҡланыу өсөн ҡеүәтле нығытмалар төҙөлә. 1593 йылда Сисак эргәһендә алыштарҙа Изге Рим империяһы төрөк ғәскәрҙәрен ҡыйратҡандан һуң Сисак тарихҡа инә, был Балканды яулаған дәүерҙә төрөктәр өҫтөнән беренсе ҙур еңеү була. Был посавин төбәген Габсбургтар контроле аҫтына эләгеүгә килтерә.
Беренсе донъя һуғышынан һуң Хорватия менән бергә Сисак сербтар, хорваттар, словендар короллегенең, һуңыраҡ Югославия королегенең өлөшө була.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында ҡаланың тирә-яғында антифашистик партизан отрядтары әүҙем эшләй, шул уҡ ваҡытта ҡаланың үҙендә усташтар тарафынан концлагерь булдырыла, был Ясеновацкий лагерының бер өлөшө була һәм унда сербтарҙы, сиғандарҙы, йәһүдтәрҙе юҡ итәләр. Югославия тарҡалғандан һуң 1991 йылда ҡала бойондороҡһоҙ Хорватия өлөшө булып ҡала. Ошонан һуң башланған һуғышта Сисак сербтарҙың ут асыуынан зыян күрә, хәрби хәрәкәт туҡтағандан һуң емерелгән һәм зыян күргән биналар тергеҙелә. 1991—1992 йылдарҙа Сисакта күпләп үлтерештәр булып үтә, үлтереш барышында күп сербтар һәм бер нисә хорват һәм босния момсолманы һәләк була.
Книппер-Чехова Ольга Леонардовна
Книппер-Чехова Ольга Леонардовна (9 сентябрь (21 сентябрь) 1868 йыл — 22 март 1959 йыл) — Мәскәү Художество театрының рус һәм совет актрисаһы. СССР-ҙың халыҡ артисы (1937). I дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1943). Яҙыусы Антон Павлович Чеховтың ҡатыны
Биографияһы
Ольга Леонардовна Книппер-Чехова инженер-технолог Леонард Августович Книппер һәм вокал класы буйынса профессор Анна Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Зальце) Книппер ғаиләһендә тыуған. Күпселек совет сығанаҡтары буйынса, ул Рәсәй империяһы Вятка губернаһының Глазовский өйәҙе Глазов ауылында тыуған (хәҙер Рәсәйҙең Удмурт Республикаһы), әммә актриса үҙе «Глазовтан алыҫ түгел» тип яҙа, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр уның тыуған ауылы Кокман (хәҙер Красногорский районы) тип фаразлай, шул ваҡытта уның атаһы Кокман шарап эшләү заводында идарасыһы булып эшләй. 1871 йылда ғаилә Мәскәү ҡалаһына күсеп килә.
Ольга шәхси ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай, һәм, уның һүҙҙәре буйынса, ярайһы оҙаҡ ваҡыт «туташ булып йәшәй». Атаһы ҡыҙының рәссам йәки тәржемәсе булыуын теләп, театр менән шөғөлләнеүен тыя. Уның ҡапыл вафатынан һуң Ольга аҡса эшләр өсөн музыка дәрестәре бирергә мәжбүр була. «Был эске үҙгәреүҙәрҙең ҙур осоро була, „туташтан“ мин ирекле, үҙенә аҡса эшләүсе, тормошто бөтә сыбарлығында тәүге тапҡыр күреүсе кешегә әйләндем», тип яҙа.
1885 йылда ун һигеҙ йәшлек Ольга дуҫ ҡыҙының ағаһы, йәш, әммә ярайһы уҡ билдәле инженер Владимир Шухов менән таныша. Уларҙың романы ике йылдан ашыу дауам итә, әммә Ольга Шуховтың әсәһенә оҡшамай, бөтәһе лә ышанған уларҙың никахы килеп сыҡмай.
Үҙешмәкәр спектаклдәрҙә ҡатнаша. Башта Кесе театр актеры Александр Ленский студияһына инергә тырыша, әммә теге йәш өйрәнсектә талант күрмәй һәм үҙ класына ҡабул итмәй. 1895 йылда Мәскәү император театр училищеһына ҡабул ителә, әммә тиҙҙән унан сығарыла, сөнки Кесе тетар актрисаһының туғанына урын бушатырға кәрәк була.
Шул уҡ йылда Владимир Немирович-Данченко етәкселегендәге өс йыллыҡ драма кластарына Мәскәү филармония йәмғиәтенең музыка-драма училищеһына уҡырға инә. 1898 йылда училищены тамамлағас Мәскәү художество театрының яңы ғына ойошторолған труппаһына ҡабул ителә һәм тиҙҙән Константин Станиславскийҙың партнеры була. Уның сәхнәлә тәүге спектакле «Царь Фёдор Иоаннович», унда батшабикә Иринаны башҡара.