cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ел
Дөйөм законсалыҡтары
Тропик һәм поляр өлкәләрҙәге ер өҫтө елдәренең йүнәлеше, нигеҙҙә, уртаса киңлектәрҙә көсһөҙ булған глобаль атмосфера әйләнешен билдәләһә лә, циклондар антициклондар менән бергә бер-береһен алмаштыра һәм бер нисә көн һайын ел йүнәлешен үҙгәртә.
Ел барлыҡҡа килтереүсе көстәр
Ерҙең күпселек райондарында билдәле бер йүнәлештә иҫкән елдәр өҫтөнлөк итә. Полюстар янында ғәҙәттә көнсығыш елдәре өҫтөнлөк итә, уртаса киңлектәрҙә көнбайыш елдәр өҫтөнлөк итә, ә тропиктарҙа тағы ла көнсығыш елдәре өҫтөнлөк итә. Был билбауҙар араһындағы сиктәрҙә — поляр фронтта һәм субтропик һыртта — тынлыҡ зоналары бар, унда елдәр бөтөнләй тиерлек юҡ. Был зоналарҙа һауа башлыса вертикаль хәрәкәт итә, ул юғары дымлылыҡ зоналарын (поляр фронт эргәһендә) йәки сүллектәрҙе (субтропик һырт янында) тыуҙыра.
Тропик елдәр
Пассаттар тип Хадли ячейкаһының ер өҫтөнә яҡын өлөшө атала — ерҙең тропик райондарында көнбайыш йүнәлештә, экваторға яҡынлашҡан ер өҫтө елдәре, йәғни Төньяҡ ярымшарҙа төньяҡ-көнсығыш елдәр һәм Көньяҡта көньяҡ-көнсығыш елдәре әйтәләр. Пассат елдәренең даими хәрәкәте Ерҙең һауа массаларының ҡушылыуына килтерә, улар бик ҙур масштабта сағылыш таба: мәҫәлән, Атлантик океан өҫтөндә иҫкән пассат елдәре Африка сүллектәренән Вест-Индияға һәм Төньяҡ Американың ҡайһы бер райондарына саң ташыу мөмкинлегенә эйә.
Муссондар — тропик райондарҙа йыл һайын бер нисә ай буйына иҫкән миҙгелле елдәр. Термин Британ Һиндостаны территорияһында һәм уның тирә-яғындағы илдәрҙә Һинд океанынан һәм Ғәрәбстан диңгеҙенән төньяҡ-көнсығышҡа табан иҫкән миҙгелле елдәр атамаһы булараҡ барлыҡҡа килә һәм төбәккә яуым-төшөм килтерә. Уларҙың полюстарға табан хәрәкәте йәйге айҙарҙа тропик райондарҙың, йәғни Азияла, Африкала һәм Төньяҡ Америкала май айынан июлгә тиклем, ә Австралияла — декабрҙә йылытыу һөҙөмтәһендә түбән баҫымлы райондарҙың барлыҡҡа килеүе менән бәйле.
Пассат һәм муссон елдәре океандар өҫтөндә тропик циклондар барлыҡҡа килеүсе төп фактор булып тора.
Уртаса бүлкәттәге көнбайыш елдәре
Уртаса киңлектәрҙә, йәғни 35 градустан 65 градусҡа тиклем төньяҡ һәм көньяҡ киңлектә көнбайыш елдәр өҫтөнлөк итә, Феррелл ячейкаһының өҫкө өлөшө, был көньяҡ-көнбайыш елдәр Төньяҡ ярымшарҙа һәм төньяҡ-көнбайышта Көньяҡ ярымшарҙа. Ҡышын был иң көслө елдәр, сөнки ҡыш полюстарҙа баҫым иң түбән булғанда һәм йәйен баҫым түбәнерәк булғанда ел көсһөҙөрәк.
Көнбайыш елдәре пассаттар менән бергә елкәнле елдәр елкәнле судноларға океан аша сығырға мөмкинлек бирә. Бынан тыш, был ике ярымшарҙың да океандарының көнбайыш ярҙары янында елдең көсәйеүе арҡаһында был райондарҙа көслө океан ағымдары барлыҡҡа килә, улар полюстарға табан йылы тропик һыуҙы ташый. Көнбайыш елдәр, ҡағиҙә булараҡ, Көньяҡ ярымшарҙа көслөрәк була, унда ел тоҡанған ҡоро ерҙәр аҙ, һәм айырыуса көньяҡ киңлектең 40-сы һәм 50-се градустары араһында.
Поляр райондарҙа көнсығыш елдәре
Поляр өлкәләрҙең көнсығыш елдәре, башлыса, поляр фронт буйлап түбән баҫымлы райондарға юғары баҫымдың түңәрәк зоналарынан иҫкән ҡоро елдәр булып тора. Был елдәр, ҡағиҙә булараҡ, уртаса киңлектәрҙең көнбайыш елдәренә ҡарағанда көсһөҙөрәк һәм даими түгел. Ҡояш йылылығы әҙ булыу сәбәпле поляр өлкәләрҙә һауа һыуына һәм аҫҡа төшә, юғары баҫымлы участкалар барлыҡҡа килә һәм һауа түбәнерәк киңлектәр яғына күсә. Кориолис көстәре һөҙөмтәһендә был һауа көнбайышҡа табан ағыла, Төньяҡ ярымшарҙа төньяҡ-көнсығыш елдәр һәм Көньяҡ ярымшарҙа көньяҡ-көнсығыш елдәр барлыҡҡа килтерә.
Ел барлыҡҡа килтереүсе локаль сәбәптәр
Ел барлыҡҡа килеүҙең локаль эҙемтәләре локаль географик үҙенсәлектәр булыуға ҡарап барлыҡҡа килә. Шундай эффекттарҙың береһе — бик алыҫ булмаған участкалар араһындағы температура айырмаһы, быға ҡояш нурҙарының төрлө йотоу коэффициенттары йәки өҫкө йөҙҙөң төрлө йылылыҡ ҡеүәте сәбәпсе булыуы мөмкин. Һуңғы эффект ҡоро ер менән һыу араһында нығыраҡ һиҙелә һәм ел барлыҡҡа килтерә. Был елдәр бриз тип атала. Тағы ла бер мөһим локаль фактор — елдәргә кәртә булып торған тауҙарҙың булыуы.
Диңгеҙ һәм континент бризы
Яр буйы райондарында елдәр барлыҡҡа килеүҙең мөһим эҙемтәләре булып диңгеҙ һәм континенталь бризы тора. Диңгеҙ (йәки башҡа ҙур һыу ятҡылығы) ҡоро ерҙәргә ҡарағанда әкренерәк йылына, сөнки һыуҙың йылылыҡ һыйҙырыу ҡеүәте ҙурыраҡ. Ҡоро ер өҫтөндә йылы (һәм шуға күрә еңелерәк) һауа өҫкә күтәрелә, түбән баҫым зонаһын барлыҡҡа килтергән. Һөҙөмтәлә ҡоро ер һәм диңгеҙ араһында баҫым кәмей, ғәҙәттә, 0,002 атм. самаһы. Баҫымдың был төшөүе һөҙөмтәһендә диңгеҙ өҫтөндәге һалҡын һауа ҡоро ер яғына табан хәрәкәт итә, яр буйында һалҡын диңгеҙ еле барлыҡҡа килтерә. Көслө ел булмаған осраҡта диңгеҙ еленең тиҙлеге температура айырмаһына пропорциональ. Ҡоро ер тиҙлегенән 4 м/с артыҡ ел иҫһә, ғәҙәттә, диңгеҙ еле формалашмай.
Төндә, йылылыҡ һыйҙырыу ҡеүәте түбән булыу сәбәпле, ҡоро ер диңгеҙгә ҡарағанда тиҙерәк һыуына, диңгеҙ еле туҡтай. Ҡоро ер температураһы һыу ятҡылығы өҫтөндәге температуранан түбән төшкәндә баҫымдың кире төшөүе күҙәтелә, шуға ла (диңгеҙҙән көслө ел булмаған осраҡта) ҡоро ерҙән диңгеҙгә континенталь бриз иҫә.
Тауҙарҙың йоғонтоһо
Тауҙар елгә бик төрлө йоғонто яһай, улар йә ел барлыҡҡа килтерә, йә уның үтеүенә кәртә булып тора. Ҡалҡыулыҡтар өҫтөндә һауа бер үк бейеклектәге ҡалҡыулыҡтарҙа һауаға ҡарағанда нығыраҡ йылына; был тауҙар өҫтөнәндә түбән баҫым зонаһы булдыра һәм елдең барлыҡҡа килеүенә килтерә. Был эффект йыш ҡына тау-үҙән елдәренең — тигеҙһеҙ урындарҙа елдәрҙең барлыҡҡа килеүенә килтерә. Үҙәндәр өҫтөндә ҡаршылыҡ көсәйеүе үҙән өҫтөнән параллель рәүештә иҫкән елдең тирә-яҡ тауҙар бейеклегенә тиклем тайпылыуына килтерә, был иһә бейек реактив ағымдың барлыҡҡа килеүенә килтерә. Бейеклектәге реактив ағым тирә-яҡ ел тиҙлеген 45 процентҡа тиклем арттыра ала. Тауҙарҙы урап үткән ел йүнәлешен дә үҙгәртергә мөмкин.
Тауҙарҙың бейеклеге айырмаһы ел хәрәкәтенә һиҙелерлек йоғонто яһай. Әйтәйек, тау һыртында үткәүел булһа, ел уны Бернулли эффекты һөҙөмтәһендә көсәйә барған тиҙлек менән үтә. Хатта ҙур булмаған бейеклек айырмалары ла ел тиҙлегенең тирбәлеүенә килтерә. Хәрәкәт тиҙлегенең һиҙелерлек градиенты һөҙөмтәһендә һауа турбулентлығына килтерә һәм билдәле бер арауыҡта, хатта тау артындағы тигеҙлектә лә шулай ҡала. Бындай эффекттар, мәҫәлән, тау аэродромдарында осоусы йәки төшкөүсе самолеттар өсөн дә мөһим[28]. Тау үткәүеле аша иҫкән тиҙ һалҡын елдәр урындағы төрлө исемдәр алды. Үҙәк Америкала — Никарагуа күле янындағы папагайо, Панама муйынында Панама еле һәм Техуантепек муйынындағы техуано. Европала ла ошондай уҡ елдәр бора, трамонтана һәм мистраль булараҡ билдәле.
Елдең тауҙар өҫтөнән үтеүе менән бәйле тағы бер эффект — тулҡындар (бейек тау артында торған һауа хәрәкәте тулҡындары), был йыш ҡына лентикуляр болоттар барлыҡҡа килеүенә килтерә. Елдең тигеҙһеҙ урындарҙа ҡаршылыҡтар аша үтеүенең ошо һәм башҡа эҙемтәләре һөҙөмтәһендә күп һанлы вертикаль ағымдар һәм ҡойон барлыҡҡа килә. Бынан тыш, тауҙарҙың ел яғы битләүҙәрендә һауаның адиабатик һыуыныуы, унда дым ҡуйырыуы арҡаһында көслө яуым-төшөм яуа. Алғы яғында, киреһенсә, һауа ҡорой, ямғырлы ҡараңғылыҡ барлыҡҡа килә. Һөҙөмтәлә, тауҙың елле яғында дымлы климат өҫтөнлөк итә, ә ышыҡ яғынан ҡоро климат өҫтөнлөк итә. Тауҙарҙан түбәнге райондарға иҫкән елдәр аҫҡа табан иҫкән ел тип атала. Был елдәр йылы һәм ҡоро. Шулай уҡ уларҙың урындағы исемдәре күп. Әйтәйек, Европала Альп тауҙарынан төшкән елдәр, фён булараҡ билдәле, был термин ҡайһы берҙә башҡа өлкәләргә лә тарала. Польшала һәм Словакияла һаллы, Аргентинала — зонд, Ява — Комамбанг (комембанг) утрауында, Яңы Зеландияла — «Nor'west arch» (Nor'west arch) булараҡ билдәле[30]. АҠШ-тың Бөйөк тигеҙлектәрендә Чиноок, ә Калифорнияла Санта-Ана һәм Сандутер булараҡ билдәле. Елдең тиҙлеге 45 м/с артыуы мөмкин.
Ҡыҫҡа ваҡытлы ел барлыҡҡа килеү процестары
Елдең барлыҡҡа килеүенә шулай уҡ ҡыҫҡа ваҡытлы процестар сәбәпсе була, улар, көслө елдән айырмалы рәүештә, даими түгел, ә хаотик рәүештә, йыш ҡына билдәле бер миҙгелдә барлыҡҡа килә. Бындай процестар циклондарҙың, антициклондарҙың һәм бәләкәй масштабтағы оҡшаш күренештәрҙең, атап әйткәндә, йәшен барлыҡҡа килеүенә хас.
Циклондар һәм антициклондар тип ғәҙәттә, бер нисә километрҙан ҙурыраҡ арауыҡта барлыҡҡа килгән түбән йәки юғары атмосфера баҫымы булған өлкәләр атала. Ер өҫтөнөң күп өлөшөндә барлыҡҡа киләләр һәм типик циркуляция структураһы менән ҡылыҡһырланалар. Төньяҡ ярымшарҙа Кориолис көстәре йоғонтоһо арҡаһында циклон тирәләй һауа хәрәкәте сәғәт уғына ҡаршы яҡҡа борола, ә антициклон тирәләй — сәғәт уғы яғына. Көньяҡ ярымшарҙа хәрәкәт йүнәлеше кире яҡҡа үҙгәрә. Ер өҫлөгөндә ҡаршылыҡ булғанда һауа хәрәкәтенең үҙәккә йәки үҙәктән хәрәкәт компоненты барлыҡҡа килә, һөҙөмтәлә һауа спираль буйынса түбән йәки юғары баҫымлы урынға табан хәрәкәт итә.
Бәхтегәрәй (исем)
Бәхтегәрәй — башҡорт ир-ат исеме.
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы (18 декабрь 1917 йыл — 19 февраль 1994 йыл) — ауыл хужалығы хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1980 йылдарҙа Дәүләкән районының «Родина» колхозы рәйесе. Ленин (1966), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм «Почёт Билдәһе» (1964) ордендары кавалеры.
Бәхтегәрәй (исем)
Этимология
Бәхтегәрәй ғәрәп теленән алынған. Бәхет (бәхетле) + гәрәй (фарсы теленән — эйәреүсе, дауам итеүсе; ир-ат исемдәре ялғауы булып та йөрөй) һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән исем.
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы
Биографияһы
Зәки Фәтхетдин улы Гәрәев 1917 йылдың 18 декабрендә Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Имай-Ҡарамалы ауылында тыуған.
Бәхтегәрәй (исем)
Билдәле кешеләр
Шәфиев Бәхтегәрәй Әғзәм улы (5 февраль 1897 йыл — 19 август 1918 йыл) — Башҡортостанда революцион хәрәкәттә ҡатнашыусы.
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы
Биографияһы
1946 йылдан Дәүләкән районының «Родина» колхозында эшләй. 1959—1980 йылдарҙа «Родина» колхозы рәйесе була. Уның етәкселегендә колхоз үҫемлекселектә юғары күрһәткестәргә өлгәшә: 1978 йылда иген культуралары уңдырышлылығы — 30 ц/га, 1977 йылда көнбағыштыҡы — 18,6 ц/га тәшкил иткән.
Бәхтегәрәй (исем)
Билдәле кешеләр
Зәйнәғәбдинов Бәхтегәрәй Йәләлетдин улы (1903 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Гәрәев Зәки Фәтхетдин улы
Биографияһы
1994 йылдың 19 февралендә Мөсәғит ауылында вафат була.
Бәхтегәрәй (исем)
Билдәле кешеләр
Бәхтегәрәй хәҙрәт Көйөргәҙе районы Зәк-Ишмәт ауылында 1857 йылда тыуған. Ауыл имамы Ғәбдрәшит бабай Кәримов һәм башҡа ауыл аҡһаҡалдарының һөйләүе буйынса, Бәхтегәрәй Әбделғәни улына халыҡ әүлиә тип исем биргән. Ул доғалар менән кешеләрҙе өшкөргән, балалар уҡытҡан, дин ғилеме биргән. Әүлиәнең әйткәндәре буйынса, кешене ҡәбергә күмгәс, күмеүселәр таралышҡас, Бәхтегәрәй бабай зыяратта тороп ҡалыр булған. Мөнкир, Нәкир фәрештәләре мәрхүмдән һорау алырға килгәндә, ул яуап бирешеп торған.
Фамилия
Бәхтегәрәев Хәким Бәхтегәрәй улы (1903 йыл — 10 июль 1942 йыл — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, рядовой, кавалерист, ҡылыссы.
Ауылдар
Бәхтегәрәй (Ишмөхәмәт ауыл Советы, Баймаҡ районы) (Бахтигареево; шулай уҡ Манһыр (Мансурово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл.
Бәхтегәрәй (Мерәҫ ауыл Советы, Баймаҡ районы) (Бахтигареево, икенсе исеме Әпек) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Бәхтегәрәй» — Әсғәт Мирзаһитовтың өс шаршаулыҡ драма әҫәре.
Архитектура стиле
Архитектура стиле  — архитектураның үҙенсәлеге, айырым бинаны йәки архитектура ансамблен характерлаусы художестволы биҙәү сараларының, алымдарҙың тотороҡло бөтөнлөгө, дөйөмлөгө; был дөйөмлөктө аныҡлаусы билдәләр системаһы. А.с. билдәле бер осорҙоң мәҙәниәтенә хас алымдар һәм стилдәр нигеҙендә барлыҡҡа килә. <p style="text-align: justify;">18-се быуаттан алып Башҡортостан архитектураһының эволюцияһы Рәсәй Империяһы архитектураһы үҫешенә бәйле. Тәүгеләрҙән булып грандиозлығы, ҡупшылығы, күләм һәм ритмдың, материал һәм фактураларҙың, яҡтылыҡ һәм күләгәнең контраслығы, бина һәм архитектура комплекстары композицияһындағы тантаналы асыҡлыҡ һәм бөтөнлөк менән айырылып тороусы барокко һ  ы стилдәрҙең архитектура формалары тарала. Стиль Уралдың сәнәғәт архитектураһында айырыуса аныҡ сағылыш таба (ҡара: Воскресенка заводы, Ташлы заводтары , Верхотор заводы ).
Көнкүреш
Йәшәү рәүеше булараҡ, көнкүреш йыш ҡына «юғары» хистәргә — мөхәббәт, сәнғәт, фән, күңел асыу һ.б. кеүек күренештәргә ҡаршы ҡуйылыусан.
Архитектура стиле
Төбәк үҙенсәлектәре
Архитектура стиле һәр төбәк архитектураһының тарихын өйрәнеү өсөн уңайлы.
Көнкүреш
Шуны ла әйтергә кәрәк — күп кенә телдәрҙә русса «быт» тигән төшөнсәгә тап килгән һүҙ юҡ (мәҫәлән, инглиз телендә). Был шулай уҡ башҡорт теленә лә ҡағылышлы, сөнки көнкүреш тигәндә матди ғына түгел, йәмғиәттәге мөнәсәбәттәр ҙә күҙҙә тотола. Мәҫәлән, Аҡһаҡалдар ҡоро,, Өләсәй.
Архитектура стиле
Төбәк үҙенсәлектәре
Ләкин төрлө региондарҙы сағыштырыу өсөн тулыһынса ярамай. Мәҫәлән Ҡытай архитектураһының тарихи осорҙары Европаныҡы менән оҡшаш түгел.
Көнкүреш
Көнкүрештең мәҙәниәттә сағылышы
Көнкүреш күренештәре тулыһынса йә өлөшләтә әҫәрҙәрҙә сағылыш таба. Әйтем-мәҡәлдәрҙә лә бар ул. Дөрөҫ, уларҙа «көнкүреш» тип түгел, мал табыу, донъя көтөү, йорт-йыһазға бәйле итеп әйтелә. Мәҫәлән, «Донъя малы — дуңғыҙ (сусҡа) ҡаны». Мосолман өсөн сусҡа ите — харам ризыҡ, сусҡа аҫрау ҙа шуға инә. Йәғни, донъя малы артынан ҡыуыу гонаһҡа килтереүсән, иманды оноттороусан. Был көнкүреште, өҫтәрәк әйтелгәнсә, юғары хистәргә ҡаршы ҡуйыуға ауаздаш фекер.
Архитектура стиле
Милли исемдәре
1762—1840 йылдағы архитектура стилен Рәсәйҙә (Германияла) Классицизм тип атайҙар, ләкин Францияла классицизм — XVII быуатта килгән стиль һанала.
Көнкүреш
Көнкүрештең мәҙәниәттә сағылышы
Урыҫ әҙәбиәтендә иһә Владимир Маяковскийҙың барыбыҙға ла таныш Любовная лодка разбилась о быт тигән фразаһы бар.
Башҡорт көнкүреше
Башҡорт халҡы күп быуаттар ярымкүсмә тормош рәүеше алып барған. Көнкүреше лә, йорт-ҡура, йорт йыһазы шуның менән бәйле булған. Ҡыш ҙур булмаған өйҙәрҙә, йәй көндәре тирмәләрҙә йәшәгәндәр. ХIХ быуат башына Башҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә игенселек менән шөғөлләнеү төп урынды биләгән. Аҙбарҙа мал аҫралған, һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ һәм умартасылыҡ булған. Башҡортостандың Төньяҡ Урал арты һәм көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә ултыраҡ рәүештә малсылыҡ-игенселек төп урынды тотҡан.
Хужалыҡ үҙенсәлегенә бәйле, ит һәм ҡамыр аштары өҫтөнлөк иткән. Он иләү ҡулайламалары иләк, һелкеүес менән ҡамыр йәйеү өсөн уҡлау хужабикәләрҙең кәрәкле эш ҡоралы булған.
Малсылыҡ Өфө ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышта, төньяҡта, төньяҡ-көнсығышта һәм көнсығышта ныҡ таралған. Игенселек аҙ үҫешкән, ултыраҡ малсылыҡ һәм йәйләүгә сығыу менән шөғөлләнгәндәр.
Замана үҙгәрә барған һайын, көнкүрештә ит турағыс, кер йыуыу таҡтаһы, үтек ҡулланышҡа ингән.
Хәҙерге башҡорт көнкүреше илдәге башҡа халыҡтарҙан әллә ни айырылмай. Боронғо кәсептәр, милли кейем-һалым, биҙәүестәр тергеҙелеүе күҙәтелә (Башҡорт милли кейеме, Башҡорт милли биҙәүестәре). Тула баҫыу, ҡорама тегеү, уларҙан төрлө әйберҙәр етештереү әүҙемләшә.
Максимча Иван Васильевич
Максимча Иван Васильевич (14 сентябрь 1922 йыл — 26 апрель 1985 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, осоусы, капитан, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Иван Васильевич Максимча 1922 йылдың 14 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны Николаевка ауылында тыуған.
Белорус. Мәктәптә 9 синыфты тамамлаған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1938 йылда колхозда башлай, аҙаҡ шофер булып эшләй.
Ҡыҙыл Армия сафына 1941 йылда Өфө ҡалаһының Киров район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 1943 йылда Тамбов хәрби авиация пилоттары мәктәбен тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1943 йылдың майынан.
Иван Васильевич Максимча 1985 йылдың 26 апрелендә вафат була. Өфөлә Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Батырлығы
Максимча ябай осоусынан эскадрилья командирына тиклем үҫә. Ҡыйын метеорологик шарттарҙа „һунарсы“ сифатында 30-50 км-ға дошман тылына разведкаға оса. Радиоэлемтә менән камил ҡуллана, алғы һыҙыҡта ла, шулай уҡ аэродромдарҙа ла маҡсаттың мөһим объекттарын һәм хәрби һөҙөмтәләрҙе фотоға төшөрә, ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе командованиеға еткерә. Ошо ваҡыт эсендә Максимча шәхсән 4 танкты, 30 автомашинаны, 1 паровозды, ерҙә 3 самолетты, 11 вагонды, 30 ылауҙы, 10 ПА орудиеһын, 10 ЗА орудиеһын, 4 төрлө складты, 1 цистернаны, 551 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, 1944 йылдың 14 сентябренән эскадрилья 250 уңышлы хәрби осош яһай һәм шул уҡ ваҡытта 4 танкты, 32 автомашинаны, 21 ылауҙы, 8 ЗА орудиеһын, 9 ПА орудиеһын, 4 складты, 4 минометты һәм 315 дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. 1943 йылдың 3 авгусында һөжүм итеп һәм бомбаға тотоп 6 самолеттан торған төркөм составында Орел-Нарышкино юлындағы дошмандың сигенеүсе колонналарын юҡ итә. Һөжүм итеү ваҡытында Максимчаның самолетына дошман уты тарафынан ныҡ зыян килә. Ул үҙе бик ҡаты яралана, дошман һөжүменән сыҡҡан саҡта төркөмгә дошмандың 4 ФВ-190 истребителе һөжүм итә. Максимчаның самолетына ике ФВ-190 самолеты һөжүм итә, берәүһен һауа уҡсыһы бәреп төшөрә. Машина менән идара итеү ҡыйынлаша. Ҡанһырап, тотҡаһын самолеттың бортына ҡайыш менән бәйләп, самолетты аэродромға еткерә һәм оҫта итеп ултырта. Был һуғышта Максимча шәхсән … (текст юйылған) автомашинаны, 1 йөк менән ылауҙы, 10 -ға яҡын дошман һалдатын юҡ итә. 1944 йылдың 25 ғинуарында 4 самолеттан торған төркөм Маево станцияһындағы тимер юл эшелонын юҡ итә. Был һуғышта Максимча шәхсән 10 вагонды, 2 автомашинаны, 20-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә.
1944 йылдың 27 февралендә 12 самолеттан торған төркөм дошмандың Идрица аэродромына штурм һөжүме менән ерҙә 20 самолетты юҡ итә, яғыулыҡ менән складты шартлата. Максимча, шәхсән һауала дошман һөжүмен кире ҡағып, зенит уты зонаһында 3 самолетты юҡ итә.
1944 йылдың 26 авгусында Страссны-Пыэжены районында эш итеп, 6 самолеттан торған төркөм дошман оборонаһының алғы һыҙыҡтағы терәк пункттарына һөжүм итә, һөҙөмтәлә дошмандың оборонаһын өҙөүҙә ер өҫтө частәре бурыстарын үтәй. Максимча үҙе был алышта бер ПА орудиеһын юҡҡа сығара һәм бер батареяның утын баҫтыра».
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы указы менән И. В. Максимчаға Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Вафа (исем)
Вафа — башҡорт ир-ат исеме.
Этимология
Вафа исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән. Намыҫлы, ғәҙел, тура һүҙле, дөрөҫлөктө яратыусы, тоғро, тотанаҡлы, ышаныслы тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Әхмәҙиев Вафа Исхаҡ улы (5 август 1937 йыл — 20 октябрь 1983 йыл) — башҡорт шағиры, әҙәбиәт белгесе. Филология фәндәре кандидаты (1970). СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы (1976).
Әхмәҙуллин Вафа Мостафа улы (22 февраль 1922 йыл — 16 ноябрь 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәм партизан хәрәкәтендә ҡатнашыусы, Чехословакияның почётлы гражданы (1945), БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1989).
Саҙрыев Вафа Мөхәмәтғәли улы (рус. САДРИЕВ Вафа Мухаметалиевич 1906 йыл — декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылда яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Фамилияла
Вафа Камран (1960 йыл) — америка физик-теоретигы, сығышы менән Ирандан. Вафа Шахенда (1998 йыл) — Мысыр шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер. Вафа Шрук (1997 йыл) — Мысыр шахматсыһы, ҡатын-ҡыҙҙар араһында гроссмейстер. Мехтикули-хан Вафа (Мехтикули-хан Хасай хан улы Уцмиев; 1855 йыл — 1900 йыл) — әзербайжан шағиры һәм Рәсәй армияһы подполковнигы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Абу-ль-Вафа — Айҙың кире яғындағы экваториаль өлкәләге кратер.
Ангаиска
Ангаиска — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Терешка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы
Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы (Гайфуллин Вакиф Шагмуратович) (21 сентябрь 1938 йыл ) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Ғайфуллин Вакиф Шаһморат улы 1938 йылдың 21 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Учалы районы Наурыҙ ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1964  йылда  Силәбе пилитехник университетын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1958 йылда, электромонтерҙар булып техник училищены тамамлағас башлай. Артабан колхозда электромеханик булып һәм мәктәптә уҡытыусы булып эшләй.
1961 —1966 йылдарҙа «Байрамғол» совхозының энергетигы, 1966—1967 йылдарҙа Учалы районы Наурыҙ мәктәбендә уҡытыу буйынса директор урынбаҫары һәм «Байрамғол» совхозының баш энергетигы.
1977—1988 йылдарҙа совхоз паркомы секретары, «Башкирия» колхозы рәйесе. 1988 йылда КПСС-тың Учалы ҡала комитетына икенсе, артабан беренсе секретарь итеп һайлана. 1991 йылдан Учалы ит комбинатында баш инженер булып эшләй. 1993 йылдан капиталь төҙөлөш бүлеге начальнигы һәм Учалы ҡалаһы һәм Учалы районының башлығы.
Учалы районы 263-сө Байрамғол һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советында республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы.
Өйләнгән, ғаиләһендә ҡыҙ үҫтергәндәр.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены һәм миҙалдар.
Ҡалды (күл)
Ҡалды  — Калды - Рәсәй Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы күл.
Тасуирламаһы
Һыуы тоҙ тәме итә. Һыуйыйғыс майҙаны - 16700 га. Иң тәрән урыны - 7 м. Үтәҙеклеге - 3 м. Урыны менән яр буйын ҡамышлыҡтар биләй. Һыу көҙгөһө майҙаны — 17,9 км².
Күлдә сәнәғәт кимәлендә балыҡ тотола. Ҡалдының диаметры 4,5 километр самаһы.
Сөсө, үтә күренмәле һыу. Күлдең һыуы йылы.
Географияһы
Ҡалды күле Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районында, Свердловск тракты буйында урынлашҡан.
Силәбегә тиклем араһы – 60 км, Ҡоншаҡҡа – 20 км, Екатеринбургҡа – 140 км.
Күл буйҙарында Оло Тәгеш (Таскино), Сөләймән, Һары ауылдары урынлашҡан. 4 километр алыҫлыҡлыҡта балыҡсылар яратҡан Сабаҡкүл ята.
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡалдының төбө лә, яры кеүек, ҡомло, бик һирәк урында ләм һәм екән осрай. Көньяҡ-көнбайыш ярында урман.
Күлдә табан, алабуға, сабаҡ, ҡорман тереклек итә. Ҡыҫалалар бар В озере водятся раки. 2008 йылдың йәйендә үрсемгә бағыр балығы ебәрелгән.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә был атама ике башҡорт ырыуы араһында күл өсөн талашыуы арҡаһында ҡушылған тигән легенданы килтерә, имеш, был төбәкте ҡалдырып киткән ырыу күлгә "Ҡалды" атамаһы биргән. Әммә топонимсы был версияның дөрөҫлөгөнә шикләнә һәм башҡорттарҙың "ҡалды" һүҙе менән яһалған ир-ат исеменән килеп сығыуын фаразлай:"Но вероятнее всего, топоним от башкирского мужского имени Калды в значении «оставшийся»".
Ысынлап та, халҡыбыҙҙа бала оҙон ғүмерле, йәшәмеш булһын өсөн ҡушылған йола исемдәре булған, улар иҫәбендә - Ҡалды һәм Ҡалдыбай
"Ҡалды" йырының һүҙҙәре
Ҡалды ғына тауы, ай, ҡалд(ы) инде,
Һар(ы) баш, һар(ы) баш үлән алды инде.
Йән һөйгән дә йәрем ҡаршы алды, -
Йәнкөйөктөң йәнен алды инде.
Йән һөйгән дә йәрем ҡулына алды,
Ятып ҡалды бахыр йәнкөйөк…
Уға яуап итеп, егет былай тип йырлаған:
Күгәрепкәй ятҡан Ҡалды тауын
Тур(ы) аттарға менеп ураным.
Йәштән һөйгән йәрҙе алам тибүк,
Яуыз байға ҡулым янаным…
Мөхлисә Буби
Мөхлисә Буби (псевдонимы, ысын исеме — Мөхлисә Ғәбделғәлләм ҡыҙы Ниғмәтуллина, Мухлиса Габдельгаллямовна Нигматуллина); 1869—1937) — Рәсәй мосолман йәмәғәт һәм дин эшмәкәре, халыҡ мәғрифәтсеһе. Рәсәйҙәге беренсе ҡатын-ҡыҙ — ҡазый.
Биографияһы
Мөхлисә Буби 1869 йылда Рәсәй империяһының Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе Иж-Буби ауылында тыуған. Тоҡомдан килгән ғөләмә ғаиләһенән сыҡҡан; уның атаһы тыуған ауылында мәҙрәсәгә нигеҙ һалыусы була, һуңғараҡ ул уның улдары һәм Мөхлисәнең ағайҙары Ғөбәйҙулла һәм Ғабдулла тарафынан яңыса уҡытыу мәктәбе итеп үҙгәртелә.
Башланғыс белемде әсәһе Бәҙрелбанат абыстайҙан ала, аҙаҡ бер туғандары Ғабдулла һәм Ғөбәйҙуллала укып белем ала. Мөхлисәне Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙендә йәшәүсе өлкән йәштәге муллаға йәшләй кейәүгә бирәләр, ләкин никахтары оҙон ғүмерле булмай, ағайы һәм ҡустыһы уны ике ҡыҙы менән Иж-Бубыйга алып ҡайталар. 1901 йылда Мөхлисә ағайҙары һәм уларҙың ҡатындары Нәсимә һәм Хөснифатима менән берлектә шунда уҡ, Иж-Буби ауылында, 6-йыллыҡ ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбе асалар, уҡытыу татар телендә алып барыла.
1908 йылда ҡатын-ҡыҙ мосолмандар өсөн «Иж-Бубия» мәҙрәсәһен аса, унда ислам нигеҙҙәрен, Көнсығыш халыҡтары теле һәм әҙәбиәтен уҡыта. Ир-балалар мәҙрәсәһе тарҡатылып, Мөхлисә Бубиҙың ағайы һәм ҡустыһы ҡулға алынғандан һуң (1911), 1912 йылда Вятка губернаһы властары ҡатын-ҡыҙҙар мәҙрәсәһен яба, Мөхлисә Буби Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһына күсеп китә, унда ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбен етәкләй. 1913 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында уҡыта.
1914 йылда Мөхлисә Буби «Мөғәллимәт мәктәбе» ҡатын-ҡыҙ уҡытыусылар семинарияһы аса.
Мөхлисә Буби 1917 йылдың 1 майынан 11 майына тиклем Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй мосолмандарының I съезында ҡатнаша, унда Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назараты ҡазыйы итеп һайлана. Был күп Рәсәй мосолман эшмәкәрҙәре яғынан тәнҡиткә дусар була, әммә уға 1920, 1923 һәм 1926 йылдарҙа киренән һайланыуға ҡамасаулыҡ итмәй. Өфөлә ошо вазифала эшләгәндә, нигеҙҙә мосолмандарҙың суд дәғүәләрен тикшерә, Рәсәй мосолмандарының үҙәк диниә назаратында ғаилә бүлеген етәкләй, метрика китаптарын алып бара, шулай уҡ 1920-се йылдарҙа даими рәүештә ҡатын-ҡыҙҙар мәсьәләләре буйынса «Өлфәт», «Әҡбәр», «Ваҡыт» гәзиттәрендә һәм «Сөйөмбикә» һәм «Ислам маджалласы» журналдарында үҙенең мәҡәләләре менән сығыш яһай. Уның ныҡлы фекеренең нигеҙе булып, мосолман ҡатын-ҡыҙҙары ирҙәр менән тиң хоҡуҡлылыҡҡа өлгәшергә тейеш, шул уҡ ваҡытта әхлаҡлылыҡты һаҡларға һәм ислам васыяттарын боҙмаҫҡа тейеш тигән ышаныс ята.
«Башҡорт милләтсеһе» булараҡ репрессиялана. «Башҡортостандың контрреволюцион баш күтәреүселәр милли ойошмаһында» ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм атырға хөкөм ителә. 1937 йылдың 23 декабрендә атып үлтерелә.
Башҡорт АССР-ы Юғары суды Президиумы ҡарары менән Мөхлисә Буби 1960 йылдың 23 майында аҡлана һәм реабилитациялана.
Самсоновская (Лев ҡушылдығы)
Самсоновская  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лев йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мандарин
Мандари́н (Citrus reticulata) — мәңге йәшел ҡыуаҡ, ғаиләһендәге  төрө; мандарин ҡыуағының емеше.
Тыуған иле Ҡытай һәм Кохинхина; ҡырағай үҫемлек булыуы билдәһеҙ. Европаға тик XIX быуат башында индерелә.
Үҫкән илдәре
Һиндостан, Индоҡытай илдәре, Ҡытай, Көньяҡ Корея һәм Япония. Шулай уҡ Урта диңгеҙ буйы илдәрендә Испания,  Францияның көньяғында, Марокко, Алжир, Египте, Төркиәлә үҫтерелә; Әзербайжанда һәм Грузияла,  АҠШта (Флорида), Бразилия һәм Аргентинала үҫтерелә.
СССРҙа Кавказда Ҡара диңгеҙ буйында Абхазияла һәм Сочиҙа үҫтерелә, был мандарин үҫтерелгән иң төньяҡ райондар тип иҫәпләнә. .
Һауа торошо тураһында халыҡ һынамыштары
Метеорологтарҙың һауа торошо билдәләренә мөнәсәбәте
Метеорологтар, ҡағиҙә булараҡ, түбән килтерелгән һынамыштар юмор һәм фольклорҙан башҡа бер нимә лә алып килмәй, тип иҫәпләй:: "Эттәр күп йоҡлай һәм аҙ ашай икән — ямғыр була», «Эттәр ерҙә аунаһа — ямғыр йәки ҡар яуа». Әммә шундай күренештәр: » Сағанда һырғалар — сөгөлдөр сәс», «Миләүшә сәскә атһа,  кишер һәм петрушка сәс», «Әгәр ҡайын япрағы тулыһынса асылһа — картуф ултыртырға мөмкин» улар нигеҙле, сөнки үҫемлектәр тирә-яҡ мөхиттәге дымлылыҡтың, температураның үҙгәреүенә тәьҫир итә һәм үҙҙәрен түбәндәгесә тота: ниндәйҙер ағастар сәскә ата башлай йәки сәскә асыла башлаһа, ул көслөрәк еҫ сығара башлай, шулай уҡ һауа торошондағы үҙгәрештәргә күрһәтеүсе башҡа бик күп билдәләр ҙә бар . Күптән инде кешеләр кеше хайуандарҙың һәм үҫемлектәрҙең ҡылығын күҙәтеүгә һәм уларҙың һауа торошоноң үҙгәреүенә ҡарашына нигеҙләнгән халыҡ һынамыштарына йүнәлеш тота. Был мәғлүмәттәр ҙур фәнни ҡиммәткә эйә һәм һауа торошон күҙалларға ярҙам итә
Һынамыштарҙың тормошҡа ашмау сәбәптәре
Бер фараз буйынса, халыҡ һынамыштары барлыҡҡа килгәндә бөтөнләй икенсе климат була. Ҡыш һалҡыныраҡ була, йәй эҫе булмай, йәғни һынамыштар бөтөнләй башҡа замандар, анығыраҡ әйткәндә башҡа климат дәүерҙәре өсөн булдырыла.
Ләкин халыҡ һынамыштарының һауа торошона тап килмәүенең төп сәбәбе климат процестарының глобаль характерына һәм уларҙы күҙәтеүҙең локаль булыуына ҡайтып ҡала. Мәҫәлән, Рәсәйҙең байтаҡ халыҡ һынамыштары барлыҡҡа килгән урта һыҙатында һауа торошо Атлантик океанда һәм Арктикала процестар йоғонтоһонда формалаша, шул уҡ ваҡытта Рәсәйҙең Европа өлөшөндә атмосфера тәьҫире үҙәктәре юҡ. Шуға күрә Рәсәйҙең урта һыҙаты өсөн оҙайлы һауа торошон аныҡ нөктәһендә түгел, ә Ерҙең Төньяҡ ярымшарының күпселек өлөшөндә атмосфера процестары динамикаһы тураһында мәғлүмәткә эйә булғанда ғына төҙөргә мөмкин. Мәҫәлән, көҙ көнө Рәсәйҙә һауа торошон билдәләгән Атлантик циклондар йәй башында уҡ барлыҡҡа килә, ә авгусҡа уларҙың траекторияһы формалаша, ә августа уларҙың траекторияһы формалаша, әгәр циклон төньяҡтараҡ үтһә, унан көҙҙөң йылы һәм ҡоро булыуы тора, әгәр көньяҡтараҡ икән — еүеш һәм һалҡын булыуы бәйле. Циклондар тураһында тулы мәғлүмәткә эйә булып, метеобюро көҙҙөң характерын алдан күрә ала. Ләкин Рәсәй төпкөлөндә локаль метеостанцияла күҙәтеүҙәр, халыҡ һынамыштары тураһында әйтеп тораһы ла түгел, бындай мәғлүмәт бирмәй, сөнки Рәсәйҙә циклондар йәйгеһен ниндәй генә траектория буйынса хәрәкәт итһәләр ҙә, һауа торошона улар йоғонто яһамай, сөнки Европа һәм Себерҙә күҙәтеү мәлендә һауа торошон билдәләүсе, әммә көҙ килеүсе циклондар траекторияһына йоғонто яһамаған башҡа һауа массалары өҫтөнлөк итә. Күсмә ҡоштарҙың үҙ-үҙен тотошо ла был процестарҙы алдан күҙалларға мөмкинлек бирмәй, сөнки уларҙың осош маршруттары «һауа торошо кухняһынан» алыҫыраҡ үтә.
Шуға ҡарамаҫтан, ҡыҫҡа ваҡытлы һәм оператив прогноздар өсөн ҡайһы бер халыҡ һынамыштарын тулыһынса ҡулланырға мөмкин. Һәм был бәйлелектәргә фәнни нигеҙ бар. Мәҫәлән, «Төтөн тура сыҡһа — һыуыҡҡа» билдәһе һауа массалары алмашынғанда ер өҫтө һауаһының тығыҙлығы үҙгәреү һәм, тимәк, төтөндөң күтәрелеү көсө үҙгәреү менән бәйле. Шулай уҡ ямғыр алдынан бөжәк ашаусы ҡоштарҙың түбән осоуына ла ҡарай: тығыҙ һауала бөжәк ашаусы ҡоштарға ҙур бейеклеккә күтәрелеүе ҡыйын. Ямғыр алдынан ҡайһы бер сәскәләрҙең ябылыуы дымлылыҡтың тиҙ үҫеүе менән бәйле (үҫемлектәр шулай итеп һеркәне һибелеүҙән һаҡлай). Әммә термометр, барометр һәм гигрометр ҡулланыу барыбер төтөн, ҡоштар һәм сәскәләр артынан күҙәтеүгә ҡарағанда фаразлауҙың иң яҡшы һөҙөмтәһен бирә.
Ҡарлыман ауылы тарихы
Ҡарлыман- Башҡортостандың.....районындағы ауыл....ауыл Советы билмәһендә урынлашҡан.
Тарих
1795 йылда Ҡарлыман ауылында 33 өй иҫәпләнеүе билдәле. 1850 йылда иһә бында 47 өйҙә 388 кеше йәшәй. ауылдан Дауыт һәм Мәхмүт Ҡолғониндар, Ҡотлоҡужа Аваҡаев, Хәбибулла Илбулдин, Юныс сәғитов, Байсура Юлсурин 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашалар. 1839 йылда ауылда 500 ат, 600 һыйыр, 100 һарыҡ, 60 кәзә иҫәпләнә. Умартасалырҙың 90 умартаһы була. Ауылда ике һыу тирмәне була. ауыл халҡы хужалыҡты төп тармаҡтары менән шөғөлләнеүҙән тыш, руда һәм тоҙ ташыу менән дә була. һунарсылыҡ менән шөғөлләнеүселәр ҙә була.
Әҙәбиәт
Ә.З.Әсфәндиәров. Башҡортостан ауылдары тарихы ҡайҙа, ҡасан сыҡҡан.ISBN номеры
Һылтанмалар
[ интернеттан ссылка  (пробел) Исеме]
Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы
'''В. Ф. Маргелов исемендәге ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ Рязань гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы ''' — Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының гвардия исемле (В. Ф. Маргелов исеме) хәрби уҡыу йорто, Рәсәй Федерацияһы Һауа-десант ғәскәрҙәре командующийына буйһондоролған. Рәсәйҙә берҙән-бер офицер -десантниктар әҙерләгән махсуслаштырылған юғары уҡыу йорто.
Уҡыу йорто үҙ тарихын 1918 йылдың 13 ноябренән, Рязань ҡалаһында Рязань пехота курстары ойошторолғандан, алып бара. Ҡыҫҡартылған исеме— РГВВДКУ.
Тарихы
— 1941 (2 август) — Куйбышевта (хәҙерге Һамар) пехота училищеһы базаһында йәшерен рәүештә Һауа-десант ғәскәрҙәре өсөн Хәрби-парашют училищеһы ойошторола (ғәскәри часть һаны 75021).
— Һуғыш башында училищела ике батальон курсант була. Улар менән полковник П. Д. Головлев һәм майон Л. И. Ягудин етәкселек итә. Һуғыш башланыуы тураһында хәбәрҙе училищеның шәүси составы Селецк ауылында лагерь асҡан ваҡытта белеп ҡала. Бөтә саралар юҡҡа сығарыла, митинг ойошторола. Ярты айҙан училище ҡыҫҡартылған уҡыу сроктарына күсә. Расписание буйынса дәрестәр көнөнә 10 — 12 сәғәт дауамында бара. Төндә лә дәрестәр үткәрелә. Училищеға военкоматтар һайлап алған яңы состав килә башлай, уларҙың күбеһе Ҡыҙыл Армияла хеҙмәт иткән. Батальондар һаны өсәү булып китә, шулай уҡ политбоецтарҙың бер нисә подразделениеһы барлыҡҡа килә. Батальондар менән полковник П. Д. Головнев, майор Л. И. Ягудин, майор Н. Н. Богданов командалыҡ итәләр. 1941 йылдың 20 июлендә училище ваҡытытнан алда сығарылыш яһай. Экзамендар үткәрелмәй, уртаса йыл баһаһы ҡуйыла һәм бөтәһенә «лейтенант» хәрби дәрәжәһе бирелә. Училище яңы состав менән тулыландырыла. 1941 йылдың 25 октябрендә училище Рязандән Иваново ҡалаһына күсерелә, 1942 йылдың 15 февралендә кире ҡайтарыла. Шәхси состав йәйәүләп 470 километр юл үтә һәм тейешле ваҡытта килеп етә. Ауыр мөлкәт борттарҙа ока йылғаһы буйлап Горький ҡалаһына тиклем еткерелә.
— 1943 йылдың 12 ноябрендә Ворошилов исемендәге Рязань пехота училищеһы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә. Уилище начаьнигы генерал-майор М. П. Гарусский — Ленин ордены менән, курсанттар батальоны командиры капитан Ф. А. Александров Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
— 1946 йылдан 1947 йылдың сентябренә тиклем парашют-десант училищеһы Фрунзе ҡалаһында урынлаша.
— 1958 (июнь) — сср союзының министрҙар советы ҡарары Тамбов Осоусылар пехота училищеһына (урта) итеп үҙгәртелә Юғары дөйөм ғәскәри команда училищеһын дүрт йыллыҡ мөҙҙәт менән уҡыу. Ркпу тамамлаусы юғары белем тураһында диплом алған һәм уның граждандар, хәрби әҙерлек ә элекке кимәлдә ҡала. Был үҙгәртеп ҡороуҙарҙың бер нисек тә ҡағылмай. а.-ата десант училищеһын, һәм десант ғәскәрҙәре командующийы В. Ф. Ике ил етәкселеге тәҡдим маргелов училище ҡушыла.
— 1959 йылдың 1 майында Ҡаҙағстандан Рязангә курсант-десантниктарҙың беренсе эшелоны юлға сыға, уларҙы полковник А. С. Леонтьев етәкләй. 1964 йылдың 4 апрелендә генә года училище үҙенең исемен Рязань Ҡыҙыл Байраҡ гвардия юғары һауа-десант команда училищеһы итеп үҙгәртә.
— 1962 — училище яңы уҡыу профиленә күсә, һәр курсант берешәр сит тил телен үҙләштерергә тейеш була. Училищеға сит ил студенттары ҡабул ителә башлай, башта вьетнамдар һәи һиндонезиялар. Хәҙерге ваҡытта училищела 32 ил курсанттары уҡый.
— 1964 (4 апрель) — училище Ҡыҙыл Байраҡ юғары һауа-десант команда училище тип исемләнә башлай һәм танымаҫлыҡ булып үҙгәрә.
— 1996 йылдың 12 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты училищеға В. Ф. Маргелов исемен биреү тураһындағы Указға ҡул ҡуя.
— 2011 йыл башында училище базаһында хәрби руханиҙар, имамдар, тигеҙлектәр һәм армиялар өсөн Лам әҙерләү үҙәген асыу планлаштырыла. Уҡыу үҙәге биләмәһендә Рус православие сиркәүенең Илья-пәйғәмбәр ҡорамы урынлашҡан. — Рәсәй Федерацияһы Президентының 2013 йылдың 14 ноябрендәге Указы менән училище Суворов ордены менән бүләкләнә. Президент Путин 2013 йылдың 15 ноябрендә училищеның хәрби байраҡҡа ордендың билдәһен һәм таҫмаһын үҙе беркетә.
— 2013 йылдың авгусында Новосибирскиҙан махсус разведка батальоны кире ҡайтарыла. Ошо мәлдән алып махсус тәғәйенләнештәге бүлексәләр өсөн офицерҙар әҙерләүҙе дауам итә.
— 2015 йылдың йәйендә Новосибирскиҙан урта һөнәри белем биреү факультеты ҡайтарыла.
— Училище ойошторолоуҙың 100 йыллығына, Рәсәй Хөкүмәтенең 2018 йылдың 17 февралендәге бойороғо менән 245-се училищеға «гвардия» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Хәҙерге заман
Уҡыу йорто Рязань ҡалаһынан 60 км алыҫлыҡтағы Сельцы ауылында урынлашҡан. Бында училище үҙе, уҡыу үҙәге, авиация хәрби-транспорт эскадрильяһы һәм Үҙәк парашют клубы бар.
Училище биләмәһендә курсанттар урынлаштырыу өсөн казарма тибындағы ятаҡтар, уҡыу корпустары һәм дәрестәр үткәреү өсөн лабораториялар, уҡсылар әҙерләү комплексы, һауа-десант әҙерлеге комплексы, спорт һәм тренажер залдары, төрлө көрәш төрҙәре менән шөғөлләнеү өсөн стадион, ҡала ашханаһы, курсант кафеһы, клуб, почта, медицина пункты бар.
Кафедралар
Институттың төп подразделениелары булып кафедралар, роталар һәм взводтар тора. Бөтәһе 17 хәрби һәм 4 граждан каедраһы ойошторолған:
— тактика;
— ҡоралланыу һәм атыу;
— һауа-десант әҙерлеге;
— бронетанк техникаһы;
— ҡорал һәм хәрби техниканы эксплуатациялау;
— подразделениелар менән идара итеү;
— махсус тәғәйенләнеш подразделениелары;
— инженер әҙерлек;
— физик әҙерлек;
— урыҫ һәм сит телдәр;
— математик һәм тәбиғи-ғилми фәндәр;
— мәғлүмәттәрҙе шифлау һәм тапшырыу комплекстары;
— радио, радиорелейлы, өс илле, юлдаш һәм үткәргес элемтә;
— элемтә һәм хәрби телекоммуникация системаларын ойоштороу;
— дөйөм профессиональ фәндәр;
— автомобиль техникаһы;
— автомобиль хеҙмәте;
— хәрби техниканы тергеҙеү;
— двигателдәр һәм электр ҡорамалдары
Училищела 21 фән докторы һәм  170 фән кандидаты эшләй.
Аксёнов (Әлшәй районы)
Аксёнов (Аксёново) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1047 кеше. Почта индексы — 452130, ОКАТО коды — 80202806001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Аксёнов ауыл Советы үҙәге, тимер юл станцияһы. Район үҙәгенән көньяҡ‑көнбайышҡа табан 39 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға XIX быуат аҙағында, яҡынса 1886 йылда, Бәләбәй өйәҙендә Һамар—Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының Кинәле—Өфө участкаһын төҙгән ваҡытта Аксёнов тимер юл станцияһы ҡасабаһы булараҡ нигеҙ һалына.
Ауыл тарихы 1882 йылда император Александр указы буйынса Ыҫлаҡ ауылы эргәһендәге Бәләбәй өйәҙенең Өфө губернаһы участкаһында межа раҫланған ваҡыттан башлана (Покровский — Аксёнов утарын советник Семён Гермагенов-Аксёнов биләгән). Ауылдың исеме советник Аксёнов исеме менән бәйле. 1888 йылдың 12 сентябрендә Аксёнов разъезы аша Өфө — Кинәле поезы үтә. Тимер юлды тирә-яҡ ауыл крәҫтиәндәре төҙөй. Ул ваҡытта Аксёнов территорияһы Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙе Ғәйнәямаҡ улусына инә. 1891 йылда республиканың архитектура ҡомартҡыһы булып торған тимер юл вокзалы бинаһы һалына. Яйлап ауыл үҫешә. Йорттар төҙөлә, яңы урамдар барлыҡҡа килә. Кузя йылғаһы буйында юғары сифатлы кирбес, балсыҡ һауыт-һаба етештереүсе ҙур булмаған кирбес заводы барлыҡҡа килә. 1902 йылда Аксен элеваторына нигеҙ һалына. Сауҙагәр Шерстобитов тәүге дүрт иген складын төҙөй һәм крәҫтиән хужалыҡтарында иген һатып алыуҙы ойоштора. 1917 йылғы революциянан һуң предприятие национализациялана. Шул уҡ йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы һәм ер иҫәбен алыу үтә. Документтарҙан күренеүенсә, Аксёнов станция булараҡ билдәләнгән.
1918 йылда был урындар Граждандар һуғышының иң ҡанлы ваҡиғалары үҙәгендә була. Ауылдан алыҫ түгел Көнсығыш фронты үтә. Туғандар зыяратында 25-се Чапаев дивизияһы пулеметсыһы А. А. Пастухов ерләнгән. Христиандар зыяратында — шул уҡ дивизия уҡсыһы И. В. Ермаков. Ваҡ крәҫтиән хужалыҡтарын берләштереү һәм МТС-тар төҙөү тотороҡло нефть менән тәьмин итеүҙе талап итә. Шул рәүешле 1936 йылда нефть базаһы барлыҡҡа килә. 1963 йылда автозаправкалау станцияһы эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәрендә элеватор, нефть базаһы белгестәренә, тимер юлсыларға броня бирелә. Элеватор ябыҡ предприятиеға әүерелә, хәрби һаҡ ойошторола. 1896 йылда земство аҡсаһына нигеҙләнгән ауыл хужалығы техникумы бинаһында Мәскәү ҡалаһының А. М. Горький исемендәге 4-се балалар йорто урынлаша. Әлеге ваҡытта халыҡтың күпселеге элеваторҙа, хәҙер «Аксенов икмәк базаһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтендә эшләй. Уның биләмәһендә май цехы асыла. Ауылда балалар баҡсаһы, 166 уҡыусы белем алған урта дөйөм белем биреү мәктәбе бар. Оптималләштереү барышында уға Ҡайраҡлы һәм Хәнйәр мәктәптәренең филиалдары ла ҡушыла. 120 йыллыҡ тарихы булған техникум (хәҙерге Аксён агросәнәғәт колледжы) талап ителгән ауыл хужалығы белгестәрен сығарыуҙы дауам итә. «Аксаковнефть» НГДУ‑һының бүлеп биреү нефть базаһы, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Урамдары
Исемдәре:
Ламар (Явас ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Мостяк
Мостяк — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Избалык йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терешка, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Крутая (Пеша ҡушылдығы)
Оло Крутая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пеша йылғаһының уң ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы
Гәрәев Ибраһим Сәхипгәрәй улы (25 декабрь 1918 йыл — 3 октябрь 1997 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. 1957—1980 йылдарҙа Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1973). Ленин (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1966) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ибраһим Сәхипгәрәй улы Гәрәев 1918 йылдың 25 декабрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Бәләкәй Баҙраҡ ауылында тыуған.
1935 йылдан Борай районында ауыл хужалығы тармағында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
1947—1951 һәм 1982—1984 йылдарҙа Борай районы Баҙраҡ ауыл Советы рәйесе була.
1951—1957 йылдарҙа Борай районы А. А. Жданов исемендәге колхоз рәйесе вазифаһын башҡара.
1957—1980 йылдарҙа Борай районы В. И. Ленин исемендәге колхоз рәйесе була. Ибраһим Гәрәев етәкселек иткән В. И. Ленин исемендәге колхоз үҫемлекселектә юғары күрһәткестәргә ирешә: 1976—1980 йылдарҙа иген культуралары уңдырышлылығы 30—35 ц/га ҡәҙәр арта, ә күп йыллыҡ үләндәр бесәне — 35—40 ц/га барып етә.