cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Харин Григорий Ефимович
Күргәҙмәләр
Григорий Ефимович Харин — 1959 йылдан алып республика, зона һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша. 1975 йылда башҡорт рәссамдары әҫәрҙәренең ГДР-ҙағы күргәҙмәһендә, 1975, 1976 йылдарҙа — Япониялағы күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәһе — 1974 һәм 2005 йылдарҙа.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1943, 1944)
II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1987)
БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974)
Ҡараморон (һырт, Ырымбур өлкәһе)
Ҡараморон (перевод на рус. «Чёрный нос»)— Көньяҡ Уралдағы Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районынан төньяҡҡа, Башҡортостан сигенә табан һуҙылып киткән һырт.
Атамаһы «ҡара» һәм «морон» һүҙҙәренән алынған, сөнки һырттың бер өлөшө ситтән ҡарағанда кеше танауын хәтерләтә. Рус теленә уны «Чёрный нос», «Нос-гора» тип тәржемәләйҙәр.
Тау һырты Һаҡмар йылғаһының уң яҡ ярында Кондуровка ҡасабаһынан 2,5 км алыҫлыҡта башлана. Һырттағы тауҙар: Ҡоромуйын,Ҡараморон һ.б.
Тау халыҡ-ара стратиграфик әһәмиәткә эйә. Ул тәбиғи геология һәм ландшафт ҡомартҡыһы.
Көнсығыш һырт менән Ҡоромуйын тауы тығыҙланған эбизташ ҡатламдарынан (плиталарынан) тора. Эзбизташ менән ҡомташ аралаш барлыҡҡа килгән тау тоҡомоноң көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш киҫелеше — һаҡмар ҡатламының (ярус) стратотибы.
Был ҡатламдың киҫелештә күренгән дөйөм ҡеүәте 900 м. Һаҡмар ҡатламының ташҡа әйләнгән фаунаһы ентекләп тикшереләгән һәм ваҡ моллюскалар ҡабырсаҡтарынан, диңгеҙ хайуандарының (мшанка, диңгеҙ лилияһы) ҡалдыҡтарынан тора. Бында шулай уҡ фузулинидалар һәм радиолярийҙарҙың ваҡ ҡына ҡабырсаҡтары осрай.
Тәү тапҡыр уны 1874 йылда академик А. П. Карпинский өйрәнә башлаған, ул фәндә беренсе булып «һаҡмар» ҡатламы терминын ҡулланған. 1991 йылда тау киҫелешендә пермь системаһы буйынса халыҡ-ара геологтар конгрессы ваҡытында экскурсия үткәрелә. Һырттың көньяҡ текә итәгендә карст күлдәре бар. Береһе-«Түңәрәккүл», ә икенсеһе тәрән булғанға «Шайтан сөңгөлө» («Чёртов омут») тип атала.
Куваев Сергей Иванович
Куваев Сергей Иванович (18 сентябрь 1912 йыл—26 февраль 1991 йыл) — инженер, хәрби хеҙмәткәр, Бөйөк Ватан һәм Совет-япон һуғыштарында ҡатнашыусы, контр-адмирал (1957). Ҡыҙыл Байраҡ (1952), 1-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1947) һәм «Почёт Билдәһе» (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сергей Иванович Куваев 1912 йылдың 18 сентябрендә (ҡайһы бер мәғлүмәттәрҙә 8 сентябрь) Бәләбәй өйәҙенең Рождественка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Коллективлаштырыу йылдарында Куваевтар ғаиләһе Мәскәү өлкәһенең Люблино ҡалаһына күсеп килә. Унда ғаилә башлығы тимер юл оҫтаханаһында ағас эше оҫтаһы булып эшләй, ә Сергей киске мәктәптә уҡый, һуңынан — рабфакта.
1932—1936 йылдарҙа Севастополдә Украина Ленин коммунистик йәштәр союзы исемендәге Хәрби-диңгеҙ училищеһында уҡый.
1936—1937 йылдарҙа Ҡара диңгеҙ флоты «Красный Кавказ» крейсеры курсанты. Унан һуң Алыҫ Көнсығышҡа хеҙмәт итергә тәғәйенләнә. Хәрби биографияһы Тымыҡ океан флоты менән бәйле. Бөйөк Ватан һуғышын капитан-лейтенант званиеһында ҡаршылай. АҠШ һәм Канаданан ҡуртымға алынған аҙыҡ-түлеккә, ҡоралға, матди ҡиммәттәргә эйә булған тауарҙар колонналарын оҙатыу буйынса яуаплы заданиелар үтәй. Һуғыштан һуң флотты яңынан ҡоралландырыу мәсьәләләре менән шөғөлләнә, күп йылдар Совет Гаванендә хәрби комендант һәм хәрби-диңгеҙ базаһы начальнигы булып хеҙмәт итә. 1963 йылдың июлендә ауырыу сәбәпле запасҡа сыға. Оборона министрлығы бүлектәренең береһендә хеҙмәтен дауам итә. 1991 йылдың 26 февралендә Мәскәүҙә вафат була. Тыл адмиралы С. И. Куваевтың хәрби биографияһы хәрби тарихсы В. М. Луриҙың «СССР Хәрби-диңгеҙ флоты адмиралдары һәм генералдары: 1946—1960» китабында яҡтыртыла.
Үтәбаев
Үтәбаев  — башҡорт ир-ат фамилияһы. Үтәбай исеменән барлыҡҡв килгән.
Үтәбаева  — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Оло Юмас
Оло Юмас — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Келда йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Псалти йорто
Псалти йорто (Фотостудия бинаһы) — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһында Петровский урамында урынлашҡан ике ҡатлы бина. Төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты ( 31.12.02 йылдың 124-се ҡарары).
Тарихы
Бер ҡатлы кирбес бина сауҙагәр Николай Псалти аҡсаһына XIX быуат уртаһында төҙөлгән. Төҙөлөш тамамланғандан һуң бинаны фотоһүрәттәр портреты оҫтаһы Симеон Исакович биләй. Был ҡалала беренсе фотоһүрәттәр кабинеты була. XIX быуаттың  60-сы йылдарында ретушер сифатында күпмелер ваҡыт грек сығышлы  рус рәссамы,  пейзаждар оҫтаһы Архип Иванович Куинджи эшләй. 1876 йылда бина тулыһынса Симеон Исакович милкенә күсә.
Бинала бер аҙ ваҡытҡа фотограф Н.Н. Вайнерҙың кабинеты була. 1902 йылдың йәйендә йортта йәшәүсе Борис Михайлович Шиктың көмөш порт-тәмәкеһен, алтын сәғәтен һәм башҡа ҡиммәтле әйберҙәрен урлайҙар. С.Г. Шик ҡалала пейзаждар оҫтаһы булараҡ билдәле була. Ул Таганрогта беренсе булып полицияның эҙләү бүлегендәге картотекаға ингән ҡырҡ енәйәтсенең фотоһүрәтен эшләй.
XX быуат башында йортто теш табибы Абрам Майоров һатып ала, ә 1910 йылда уның хужаһы булып дворян В. Седов тора. Седов ваҡытында йортҡа өҫтәп икенсе ҡат төҙөлә. Үҙгәртеп ҡоролған бина бер нисә тапҡырға ҡыйбатлана. Бында Седов Василий Васильевич үҙе ҡатыны һәм ҡыҙы  менән йәшәй. Бинаның беренсе ҡатын тештәрҙе протезлау буйынса техник Ц.С. Нордштейн ҡуртымға ала. Ц. С. Нордштейндың ағаһы, А С. Нордштейн ошо уҡ йортта фотография кабинеты аса. Псалти йортоноң беренсе ҡатында Бармендың ҡатын-ҡыҙҙар эшләпәһе магазины  эшләй.
Совет власы йылдарында бина национализациялана, һуңғы йылдарҙа йорттоң икенсе ҡатында Рәсәй спорты ветераны Магри Ахиллес Николаевич йәшәй. Беренсе ҡатында оҙаҡ ваҡыт «Факел» сәйәси китаптар магазины, «Этюд» фотоательеһы эшләй. Хәҙерге ваҡытта был  «Шәхес» канцелярия тауарҙары магазины һәм фотоателье менән торлаҡ йорт.
Архитектураһы
Ике балконы менән симметрик ике ҡатлы кирбес бина классик стилдә төҙөлгән. Бинаның үҙәгендә ихатаға инеү урыны һәм бормалы тимер ҡапҡалар ҡуйылған. Икенсе ҡат тәҙрәләрен бөҙрә таштар, ҡат араһы кәрнизе биҙәй. Бинала магазиндарға һәм икенсе ҡатҡа бер нисә инеү урыны бар. Ҡабырға тәҙрәләре өҫтөндә  фронтондар эшләнгән. Бина төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә индерелгән ( 31.12.02 йылдың 124-се ҡарары).
Пултавска Ванда
Ванда Виктория Пултавска, ҡыҙ шәрифе Вуйтасик (Wanda Wiktoria Półtawska, z d. Wójtasik (1921 йылдың 2 ҡырпағай (ноябрь) көнө Люблин ҡалаһында тыуған ) – поляк табибәһе, медицина фәндәре докторы, психиатрия белгесе. Рим Папаһы эргәһендәге Теология Академияһының профессоры скаут хәрәкәте һәм аборттарға ҡаршы хәрәкәттең эшмәкәре. II Бөтә донъя һуғышы ваҡытында Равенсбрюктағы концентрация лагерына эләккән. Рим Папаһы Иоанн Павел II-нең дуҫы (вафат булған көнөндә лә янында булғаны билдәле), Польшаның иң юғары мөҡәфәте булып һаналған Аҡ Бөркөт ордены дамаһы.
Тормош юлы
Люблин ҡалаһындағы Изге Урсула ордены туташтары мәктәбенә (Szkoła Sióstr Urszulanek w Lublinie) йөрөгән. 1939 йылғаса ла, һуғыш ваҡытында ла харцер (скауттар) хәрәкәтендә әүҙем ҡатнашҡан, 15 йәшендә ул хәрәкәттә дружина етәксеһе (drużynowa) дәрәжәһенә ирешкән.
Шморда
Шморда (Schmorda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 87 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 510 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7389 һәм автомобиль коды — SOK.
Үрге Карангыс
Үрге Карангыс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Камельяга
Кесе Камельяга — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Камельяга йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горелый Коргон
Горелый Коргон — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коргон йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чупаевка
Чупаевка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғ
Ғ, ғ [ғы ] — кирил графикаһындағы башҡорт хәрефе.
Башҡорт алфавитының бишенсе хәрефе. Яңғырау тартынҡы, "ҡ" хәрефе менән ишләшеп килә. Башҡорт телендә өс графикала өс төрлө ҡулланылған. Иҫке имләлә (ғәрәп графикаһында) әлифбаларҙа Ғ урынында ﻍ формаһында яҙылған. Был графика 1929 йылғаса ҡулланылған. 1930 йылдан латин графикаһына күскәс, "ғ" хәрефен өҫтәп уйлап яҙҡандар "Ƣ ƣ". Әлеге яҙылышы кирил графикаһында.
Шулай уҡ был хәреф ҡаҙаҡ, үзбәк, тажик әлифбаларында ҡулланыла. Уның әйтелеше:.
Ҡулланыу
Был хәреф: Шулай уҡ был хәреф әзәрбайжан һәм үзбәк кирил әлифбаларында ҡулланылған. Хәҙерге үзбәк латин әлифбаһында был хәреф урынында g‘ диграфы ҡулланыла. Әзәрбайжан әлифбаһында был хәреф эквиваленты — ğ хәрефе.
Башҡорт телендә
Яңғырау тартынҡылар: б, в, г, ғ, д, ҙ, ж, з, й, л, м, н, ң, р;
Ҡыҙылъяр ауыл Советы (Өфө районы)
Ҡыҙылъяр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Өфө районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ҡыҙылъяр ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Әжекәй (Мәсетле районы)
Әжекәй (Азикеево) — Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районындағы ауыл. Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халҡының һаны 684 кеше булған. Почта индексы — 452553, ОКАТО коды — 80242815003.
Географик урыны
Әжекәй ауылы Әй йылғаһы бассейнындағы Аҡа йылғаһы буйында, район үҙәге Оло Ыҡтамаҡ ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Красноуфимск (Свердловск өлкәһе) тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 99 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Әжекәй ауылына XVII быуатта Себер даруғаһы Бәләкәй Ҡошсо улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Башҡорт аҫабалары менән керҙәшлек килешеүе буйынса 1692 йылда ауылға мишәрҙәр, ә 1714 йылда — башҡорт-керҙәштәр индерелә. Ауылды башҡа аҫабалар менән бергә үҙ ерҙәренә Оло Аҡа мишәрҙәрен индергән аҫаба башҡорт Шоңҡар Әтәков (Әтикәев-Әжекәйев-Әжекәев — Ат(з)икеев) фамилияһы буйынса атай башлағандар. Бәләкәй Аҡа тип тә йөрөтөлгән.
Бәләкәй Аҡа ауылы исеме беҙгә тағы бер ҡат Оло Аҡа, мишәрҙәрҙең төп торамаһы барлығын хәтерләтә: уларҙың бер өлөшө, Оло Аҡалар менән бер рәттән, 7201 (1692) йылғы 22 декабре килешеүе нигеҙендә, айыпым ауыл булып бүленеп сыҡҡан. Юғарыла әйтелгәнсә, мишәрҙәрҙең башҡа төркөмдәре бер аҙ һуңыраҡ нигеҙләнгән.
1795 йылда Әжекәй ауылының 28 йортонда 126 кеше: 15 йортта 71 башҡорт, 13 йортта 55 мишәр йәшәгән.
1841 йылда 2-се-3-сө мишәр кантондары башлығы ғәскәр старшинаһы Рәжәпов төҙөгән исемлектә Әжекәй (Бәләкәй Аҡа) ауылы мишәрҙәре тураһында былай тиелә: «Башҡорттар менән үҙ-ара килешеүе буйынса, ерҙе улар менән борондан уртаҡ биләгәндәр». Һүҙ мишәрҙәр тураһында бара, ләкин бында аҫаба башҡорттар ҙа йәшәгән. Тәүҙә мишәрҙәр тураһында һүҙҙе тамамлар кәрәк. Асыҡланған сығанаҡтарҙан күренеүенсә, ауылда ер хоҡуҡтары буйынса өс мишәр төркөмө булған: уларҙың береһе төп Оло Аҡа ауылы иҫәпләнгән һәм ошо уҡ ауылдың башҡа мишәрҙәре менән ер биләгән. Беренсе төркөм мишәрҙәре Красноуфимск өйәҙенең 2-се башҡорт кантоны составында була. Улар 1816 йылғы VII ревизия һөҙөмтәләре буйынса 7 ир-ат йән, 1834 йылғы VIII hевизия буйынса — 13 ир-ат йән башына иҫәпләнгән. Мишәрҙәрҙең икенсе төркөмө Өфө өйәҙендә урынлашҡан 8-се башҡорт кантоны башлығына буйһонған.
Документта уларҙың ер хоҡуҡтарына ҡағылышлы былай тиелгән: «Ҡошсо улусы башҡорттарының рөхсәте менән борон-борондан бер ниндәй актһыҙ күсеп ултырғандар». Үрҙә күрһәтелгәнсә, 1816 йылда 13 йән һәм 1834 йылда 12 йән индерелгән. Әжекәй ауылы мишәрҙәренең 1816 йылда 10 ир-ат йән һәм 1834 йылда 11 ир-ат йәндән торған өсөнсө төркөмө Өфө өйәҙе 3-сө мишәр кантоны буйһоноуында (подданный) булған 10 һәм 17 йән. Документта мишәрҙәрҙең һуңғы төркөмөнөң ергә хоҡуҡтары тураһында былай тиелгән: "1753 йылдың 14 авгусындағы килешеү яҙмаһынан күсермә тәҡдим ителде, уның буйынса: «Ҡошсо улусы башҡорттары уларҙы мәңгелек замандарға һалым (оброк) менән индергәне күренә». Әммә килешеү яҙмаһы бер ерҙә лә «таныҡланмаған», йәғни губерна учреждениелары тарафынан раҫланмаған.
Әжекәйҙә башҡорттар йәшәгән. Ауылдың тәүге исеме — Әжекәй — башҡорттар — төп халыҡ икәнен раҫлай. Икенсеһе буйынса — Бәләкәй Аҡа — керҙәштәр. Ер һатыу, ҡуртымға биреү эштәрендә башҡа ҡошсолар менән бер рәттән ҡатнашҡанлыҡтан, башҡорттар үҙҙәрен аҫаба тип иҫәпләгән. Ләкин улар араһында 1714 йылғы килешеү менән индерелгән керҙәш башҡорттар ҙа булған. Рәүиз материалдары ла ошо хаҡта һөйләй. 1816 йылда 35 аҫаба башҡорт, 1834 йылда — 60 ир-ат йән була. Шул уҡ ваҡытта ауылда 31 һәм 36 керҙәш башҡорт була. Ул йылдарҙа мишәрҙәр бөтәһе 30 ир-ат йән һәм 42 ир-ат йән була. Яһаҡлы крәҫтиәндәр: 1816 йылда 7 һәм 1834 йылда — 13 йән булған.
БР Үҙәк дәүләт архивы материалдарында һәм земство йыйынтығында ауыл торошона дөйөм характеристика һәм ауылдың хужалыҡ мөмкинлектәре тураһындағы мәғлүмәттәр: «Әжекәй ауылы (Кесе Аҡа) — Аҡа йылғаһы үҙәнендәге участка уртаһында, ауыл хужалығы продукттарын һатыуҙың төп урыны Аҡа йылғаһы буйындағы Оло Аҡа ауылынан 5 км алыҫлыҡта тигеҙ уйпатлыҡта урынлашҡан. Аҡа йылғаһы тирмән ҡороуға яраҡлы. Халҡы: 98 йортта 125 рәүиз йәне иҫәбендәге аҫаба башҡорттар. Ер өс урында: береһе ауылда, икенсеһе унан 40 саҡрым алыҫлыҡта һәм өсөнсөһө — 25 саҡрымда. Һөрөнтө ерҙәре ҡалҡыу убалы, һөҙәк битләүле урында урынлашҡан; баҫыу майҙаны 32 дисәтинә, өҫтө тигеҙ түгел, 18 йырын менән ҡатмарланған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ. Арыш, һоло, борай, арпа, етен сәсәләр. Ер һабан менән һөрөлә. 1842 йылда 230 башҡортҡа 86 сирек ужым, 433 сирек яҙғы иген, шулай уҡ 6 сирек картуф сәселгән. 30 кешенән торған 3 кантон мишәрҙәре 4 сирек ужым, 35 сирек яҙғы иген сәскән. Ауылда 4 ашлыҡ һуҡҡыс һәм 5 елгәргес бар. Үҙ ихтыяждары өсөн баҡса үҫтерәләр. Хужалыҡтарында башҡорт тоҡомло мал үрсеәләр. Көтөүлек Аҡа йылғаһы буйындағы һыубаҫар үҙәндә.
Әжекәй ауылында X рәүиз буйынса 66 йортта 98 ир-ат керҙәш татар (типтәрҙәр) йәшәй. Бүленгән ер бер урында, махсус ыҙанлау планы буйынса аҫаба башҡорттарҙан алынған. Биләмәләрҙә үҙгәрештәр: йорт-ҡаралтының бер өлөшө — ялан кәртә. Урмандың бер өлөшө һөрөнтө ер итеп таҙартылған. Баҫыусылыҡ системаһыҙ. Ауылда 8 һуҡҡыс һәм 8 елгәргес бар. Баҡсалар үҫтерелә. Хужалыҡтарҙа малдар аҫырала».
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда 40 йортта 305 башҡорт (Б. С. Дәүләтбаев буйынса — 45 йортта 416 кеше), 39 йортта — 216 керҙәш йәшәгән.
1865 йылда Әжекәй ауылының 82 йортонда — 534 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, 3 һыу тирмәне булған.
1870 йылда бөтә халыҡ һаны — 82 йортта 514 кеше.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда 2 мәсет, 2 бакалея һәм мануфактура кибете, запас иген һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән.
1920 йылда 226 йортта 1246 башҡорт һәм аҙ һандағы типтәр (башлыса, башҡорт һәм мишәрҙәр) йәшәгән. .
Әлеге көндә Әжекәй ауылында 1-се Оло Ыҡтамаҡ лицейы филиалы — Әжекәй төп мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Тирә-яҡ мөхит
Ер-һыу атамалары Тауҙар:
Йылғалар: Әй
Шишмәләр:
Яңы Әхмәр
Яңы Әхмәр (Новоахмерово) — Ырымбур өлкәһе Новосергиевка районы ауылы. Судьбодаровка ауыл биләмәһенә керә.
Әжекәй (Мәсетле районы)
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Яңы Әхмәр
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Әжекәй (Мәсетле районы)
Тирә-яҡ мөхит
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Яңы Әхмәр
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (84 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда мәктәп, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
Волга буйы
Волга буйы — киң мәғәнәлә — Волга буйы ағымына сиктәш булған барлыҡ территория. Йыш ҡына әлеге термин тар мәғәнәлә ҡулланыла — Волганың урта һәм түбәнге ағымына сиктәш булған һәм иҡтисади яҡтан уға тартылған территорияһы күҙ уңында тотола. Волга буйы сиктәрендә Волга буйы ҡалҡыулығы (уң яр) һәм Волга аръяғы (һул яр) айырылып тора. Тәбиғәт яғынан Волга буйына ҡайһы берҙә Волганың үрге ағымында булған райондарҙы ла индерәләр.
Ҡасандыр Волга буйы Болғар, Ҡыпсаҡ далаһы, Алтын Урҙа һәм Русь составына ингән.
Төбәктәр
Ҙур Совет Энциклопедияһында СССР-ҙың Европа өлөшөн иҡтисади яҡтан районлаштырыуҙа Волга буйы иҡтисад районы Волга буйы иҡтисади районы үҙ эсенә Ульяновск, Пенза, Куйбышев, Һарытау, Волгоград һәм Әстрәхан өлкәләрен, Татар һәм Ҡалмыҡ АССР-ын ала; шул уҡ ваҡытта тәүге өс өлкә һәм Татар АССР-ы, ғәҙәттә, Урта Волга буйына индерелә, ҡалғандары һәм Ҡалмыҡ АССР-ы — Түбәнге Волга буйына. Хәҙерге административ административ-территориаль бүленеше:
Волга буйы этнохоронимы: волжанин.
Шулай уҡ Волга йылғаһының бассейнын өс өлөшкә бүлеү күҙәтелә (Волга буйы бүленешенә тиң түгел): Үрге Волга, Урта Волга, Түбәнге Волга.
Тәбиғәте
Рельефы тигеҙ, уйһыулыҡтар һәм ҡалҡыулыҡлы тигеҙлектәр өҫтөнлөк итә. Климаты — уртаса-континенталь. Йәйе йылы, июлдә уртаса айлыҡ һауа температураһы — +22°- 25°С; ҡыш бик һыуыҡ, ғинуарҙа һәм февралдә уртаса һауа температураһы — 10°-15°С. Төньяҡ өлөшөндә яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 500—600 мм, көньяҡта — 200—300 мм. Тәбиғәт зоналары: ҡатнаш урман (Татарстан), урманлы дала (Татарстан (өлөшләтә), Һамар, Пенза, Ульяновск, Һарытау өлкәләре), дала (Һарытау (өлөшләтә.)
Волга буйы федераль округы
Үҙ эсенә Урта Волга буйы төбәктәрен, Үҙәк Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрен (Мордва Республикаһы, Пенза өлкәһе), Урал буйы (Пермь крайы, Башҡортостан). Үҙәге —Түбәнге Новгород ҡалаһы. Округ Рәсәй федерацияһының территорияһының 6,08 % тәшкил итә. 2008 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны— 30 241 583 (21,4 % РФ); халыҡтың күпселеге — ҡала халҡы. Мәҫәлән, Һамар өлкәһендә 80 %, Рәсәй Федерацияһында (яҡынса 73 %).
Волга-Вятка иҡтисади районы
Урта Волгала урынлашҡан. Район территорияһы көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан 1000 километрға һуҙылған һәм төрлө тәбиғәт зоналарында урынлашҡан: төньяҡ өлөшө — тайга урмандарында, көньяҡ — урманлы далаларҙа. Район Рәсәй Үҙәгендә урынлашҡан, Волга, Ока, Вятка йылғаларының суднолар йөрөү бассейнында, Үҙәк, Волга буйы, Урал һәм Төньяҡ райондары менән сиктәш һәм тығыҙ бәйләнештә. Халыҡ һаны — 7,5 млн кеше (2010).
Волга буйы иҡтисади районы
Түбәнге Волгала урынлашҡан. Волга буйы территорияһының майҙаны 537,4 мең км²,, халыҡ һаны 17 миллион кеше, халҡының тығыҙлығы — 25 кеше/км². Ҡала халҡының өлөшө, — 74 %. Волга буйы иҡтисади районына 94 ҡала, шул иҫәптән 3 миллионлы ҡала (Һамар, Ҡазан, Волгоград), 12 федерацияһы субъекты инә. Төньяҡта — Волга-Вятка районы, көньяҡта — Каспий диңгеҙе, көнсығышта — Урал районы һәм Ҡаҙағстан, көнбайышта — Үҙәк-Ҡара тупраҡлы район һәм Төньяҡ Кавказ менән сиктәш. Иҡтисади күсәре — Волга йылғаһы. Волга буйы иҡтисади районы үҙәге Һамарҙа урынлашҡан.
Волга буйы ҡалалары Ассоциацияһы
1998 йылдың 27 октябрендә һамар ҡалаһында Волга буйындағы ете эре ҡалалар — Ҡазан, Түбәнге Новгород, Пенза,Һамар, Һарытау, Ульяновск, Чебоксар — етәкселәренең беренсе дөйөм йыйылышы үтте, йыйылышта Волга буйы ҡалалары Ассоциацияһы төҙөлөүе тураһында килешеүгә ҡул ҡуйылды. 2000 йылдың февралендә Ассоциацияға — Йошкар-Ола, 2002 йылдың 1 ноябрендә уның рәттәрен — Әстерхан һәм Саранск, 2005 йылда — герой-ҡала Волгоград, 2009 йылда — Киров ҡалаһы тулыландырҙы. Әлеге ваҡытта Волга буйы ҡалалар ассоциацияһына 25 ҡала инә.
2015 йылда Ассоциация составына Ижевск, Пермь, Өфө, Ырымбур, Тольятти, Арзамас, Балаков, Димитровград, Новокуйбышевск, Новочебоксарск, Сарапул, Стәрлетамаҡ һәм Сызрань ҡалалары инде. Ассоциация ҡалаларында өс миллиондан ашыу кеше йәшәй.
Үрге Маганакова
Үрге Маганакова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вары-Пус-Яха
Вары-Пус-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ер-Пус-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шамбы
Шамбы (Lota lota, Налим) — ҡомһоҙ, йыртҡыс балыҡ.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе түңәрәк рәүештә, шыма. Төҫө ҡараһыу, ян-яҡтарында асыҡ тимгелдәр бар. Башы ялпаҡ, ауыҙы киң, тештәре күп һәм ваҡ. Ауырлығы бер нисә килограмға етә.
Төнөн ваҡ балыҡтар аулай. Кәрәгәләр аҫтында һыйынып, боҫоп ята, таш аҫтарына инә, йәиһә һыу төбөнә һырығып, тик кенә ҡыймылдамай ята.
Оло Яжма
Оло Яжма — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яжма йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 8 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Сәпәш
Иҫке Сәпәш (Старосепяшево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 133 кеше. Почта индексы — 452136, ОКАТО коды — 80202819004.
Шпрётау
Шпрётау (Sprotau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 820 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99610 һәм автомобиль коды — SOM.
Иҫке Сәпәш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 91 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сепәш — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы аҫабалары торамаһы. Ул Ҡайын (1870 йыл) һәм Хәлил (1920 йыл) булараҡ та билдәле. Ауыл тарихы беҙгә мәғлүм түгел, ләкин 1795 йылда 77 кеше йәшәгән 10 йорттан тороуы уның барлыҡҡа килеүе хаҡында кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилләй. 1817 йылда бина 140 кеше менән 24 ихатанан торған. 1834 йылда бында 230 башҡорт йәшәй. 50 йортта 1859 йылда 397 башҡорт иҫәпкә алынған, 64 йортта 1870 йылда 412 кеше булған.
Иҫке Сәпәштә 1917 йылда 79 йортта 389 башҡорт булған. Бөтә ауылға 295 дисәтинә һөрөнтө ер тура килә. Шул уҡ ваҡытта 59 йорттоң 4 дисәтинәгә, 14-енең — 10-ға, 1-енең — 15-кә, 2-һенең 15-тән ашыу дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ерҙәре булған.
3 ихата сәсеүлекһеҙ булған. 1843 йылда уҡ 230 башҡортҡа 80 бот ужым, 984 бот яҙғы иген сәселгән.
Подпоручик Әйүп Ҡайыпов 2-се башҡорт полкы составында Парижды алыуҙа ҡатнаша, 4-се дәрәжә изге Анна ордены, ике көмөш миҙал менән бүләкләнә.
Әләгәҙ
Әләгәҙ (Алегазово) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай, ауыл советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1341 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805001.
Урамдар
Урам исеме :
Макаров Пётр Осипович
Биографияһы
1936 йылдан алып 1941 йыл буйынса — Ленинград университетының биология факультеты доценты.
1939 йылда «О проблеме общего и клеточного наркоза» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1941 йылдан 1944 йылдар буйынса — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша
1942 йылдан КПСС ағзаһы.
1944 йылдан алып 1960 йылдар буйынса — Ленинград санитар-гигиена медицина институтының дөйөм биология кафедраһы мөдире һәм бер үк ваҡытта Ленинград университетының дөйөм һәм сағыштырма физиология кафедраһы профессоры (1945—1948), цитогенетия лабораторияһы мөдире (1948—1960).
1950 йылда — СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
1960—1967 йылдарҙа — Ленинград университетының цитология һәм гистология кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
120-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 2 монография авторы, башлыса күҙәнәк морфологияһы һәм физиологияһы буйынса.
Гистологик препараттарҙа ядроның тере сағындағы төҙөлөшөн һаҡлау методикаһы авторы, газ гангренаһын гистологик диагностикалау ысулы авторы, әммә, киң таралыу алмай.
Уның етәкселегендә 20 самаһы диссертация, шул иҫәптән 2 докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.
Ленинград «Белем» йәмғиәтенең идара рәйесе вазифаһын биләй.
1949 йылда Ленинградта, 1949 йылда Ленинград «Белем» йәмғиәте баҫтырып сығарған «Несостоятельность цитологических основ вейсманизма-морганизма» темаһына асыҡ лекция уҡый.
Бөтә Союз анатомдар, гистологтар һәм эмбриологтар йәмғиәте идараһы ағзаһы, СССР Медицина фәндәре академияһы Президиумы янындағы морфология буйынса Комитет ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены
- И. И. Мечников исемендәге премия (1950) — "Против реакционного морганизма-менделизма "йыйынтығы өсөн.
- миҙадар.
Быков Владимир Викторович
Быков Владимир Викторович (20 октябрь 1949 йыл — 14 ғинуар 2018 йыл ) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. 1966—1979 йылдарҙа «Салауат Юлаев» хоккей командаһы уйынсыһы. Башҡорт АССР-ында беренсе СССР-ҙың спорт мастеры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре (1978).
Биографияһы
Владимир Викторович Быков 1949 йылдың 20 октябрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1966—1979 йылдарҙа Өфөнөң Салауат Юлаев исемендәге спорт клубы командаһында уйнай (бөтә клуб тарихында иң яҡшы бомбардиры — 342 шайба). «Салауат Юлаев» СДЮШОР-ы тәрбиәләнеүсеһе (Р. Халиҡов тренеры). П.Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград физик культура институтын тамамларан (1972). 1979—80 һәм 1992—97 йылдарҙа «Салауат Юлаев» командаһының тренеры, 1999—2000 (ғинуар) йылдарҙа баш тренеры. 1980—1983 һәм 1990—1991 йылдарҙа команда башлығы. 2009—2018 йылдарҙа «Толпар» командаһының башлығы.
Чупайка
Чупайка (Кесе Батраска) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кичуй йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Д
{| align=right cell-padding=11px Дд [дэ] — Башҡорт алфавитының алтынсы хәрефе.
Нимесләр ауыл Советы (Нуриман районы)
Нимесләр ауылы  2008 йылда Яңы Күл ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ауыл Советы составы
Нимесләр ауылы — административ үҙәк, Ғиззәт, Ҡыҙыл Бәрйәү ауылдары (ҡушымта 41е  );
Географик урыны
2008 йылда Благовещен районы, Нуриман районының Яңы Күл ауыл Советы, Байгилде ауыл Советы, Мәсетле районының Оло Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ҡорғат ауыл Советы, Кесе Ыҡтамаҡ ауыл Советы, Ростов ауыл Советы   муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Һыу объекттары
Упҡанкүл, Торғамыш күлдәре.
Үрге Терсь
Үрге Терсь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 519 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рубцовск
Рубцовск (Рубцовск) — Алтай крайындағы ҡала. Халыҡ һаны буйынса Барнаулдан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Географияһы
Алей йылғаһы ярында урынлашҡан.
Ватлый-Ет-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Миколайчук Иван Васильевич
Ива́н Васи́льевич Миколайчу́к (Миколайчук Іван Васильович; 1941—1987) — совет актёры, кинорежиссёр, сценарист, композитор. Украина ССР-ының атҡаҙанған артисы (1968).
Биографияһы
1941 йылдың 15 июнендә Чорторыя ауылында тыуа (хәҙер Украинаның Черновцы өлкәһе).
1965 йылда И. К. Карпенко-Карый исемендәге КГИТИ-ның киноактёрлыҡ факультетын тамамлай (В. И. Ивченко оҫтаханаһы).
«Төш» фильмында йәш Тарас Шевченко һәм «Онотолған ата-бабаларҙың күләгәһе» фильмында Иван Палийчуктың ролдәре уға дөйөм танылыу килтерә. 1979 йылда үҙенең күптәнге хыялын тормошҡа ашыра — «ХХ Вавилон» фильмын төшөрә.
1983 йылда «Иван тураһында уйҙырмалар» сценарийын яҙа, ә 1984 йылда режиссёр был сценарий буйынса фильм әҙерләй, әммә «Иван тураһында уйҙырмаларҙы» 1986 йылдың көҙөнә генә рөхсәт итәләр.
1987 йылдың 3 авгусында яман шештән вафат була. Киевта Байково зыяратында ерләнә.
Кесе Коптанка
Кесе Коптанка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урна йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Түбәнге Ҡунаҡбай
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Туҡ-Соран кантоны составына керә, ә 1923 йылдан республиканың Бәләбәй кантоны ҡарамағында була. ВЦИК ҡарарына ярашлы 1924 йылдың 21 октябрендә Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе ҡарамағында була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Коркино (ҡала)
Коркин (Коркино) — ҡала, Рәсәй Федерацияһы, Силәбе өлкәһе Коркин районының административ үҙәге. Оло Силәбе агломерацияһы составындағы муниципалитет. Ҡала Көньяҡ Уралда урынлашҡан, ҡаланан 35 км алыҫлыҡта — Силәбе.
Ҡалала Көньяҡ Урал тимер юлы линияһының Силәбе — Троицк тармағы станцияһы урынлашҡан.
Тарихы
Коркин ауылы XVIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән. Ҙур булмаған был ауыл Этҡол ҡәлғәһенән 14 саҡрым алыҫлыҡта, Сүмләк йылғаһы буйында, Силәбе ҡәлғәһенән Ырымбурға һәм Үрге Яйыҡ ҡәлғәһенә илткән дала юлында урынлашҡан. Фараздарҙың береһе буйынса, атама ауылда йәшәгән дүрт ағалы-ҡустылы Коркиндар фамилияһынан бирелгән, улар Шадринск ҡалаһының Коротков ауылында тыуып үҫкән дәүләт крәҫтиәндәре булған, 1736 йылда Силәбе ҡәлғәһендә хеҙмәт итергә теләк белдергән. Башҡа белгестәр, шул иҫәптән Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә яҙған фекер буйынса, Коркин 1746 йылда урыҫ телен белмәгән тиерлек каторга ҡасҡыны, сирмеш милләтле Афанасий Коркин тарафынан нигеҙләнгән .. Марфа тигән йәш тол ҡатынға өйләнеп, Афанасий Сүмләк йылғаһының ярында кеше күҙенән алыҫыраҡ йорт төҙөгән. Тиҙҙән Коркиндар янына Марфаның тыуған яғы Этҡол ҡәлғәһенән туғандары күсенеп килгән, ә заимка яйлап ҙур булмаған ҡасабаға әйләнә башлаған.
Халҡы
2019 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ иҫәбе буйынса ҡала Рәсәй Федерацияһының 1115 ҡалаһынан 456-сы урында булған.
Иҡтисады
Ҡала янында күмер сығарыла. Ҡара күмер ятҡылығы 1931 йылдың яҙында асылған. Күмер ятҡылыҡтары шул тиклем ҙур күләмдә була, тәрәнлеге хатта 200 метрға етә, шуға күрә уны хатта шартлатып та сығаралар. 1936 йылдың 16 июлендә Мәскәү ваҡыты менән теүәл сәғәт 10-да ярты йыл буйы әҙерләнгән, тарихҡа ингән ҡеүәтле «коркин шартлауы» башҡарыла. Был шартлауҙы бөтә донъя сейсмик станциялары теркәгән. Күмер сығарғандағы тау тоҡомдары өйөмдәре бик ҙур территорияны алып ятаһәм трассаһы буйлап 1 км-ҙан оҙонораҡ булып һуҙылып киткән
Ҡәрләмә (урман)
Ҡәрләмә — Ишембай ҡалаһы янындағы ҙур булмаған ҡатнаш урман.
Этимологияһы
Ҡәрләмә урманының атамаһы «ҡара әрәмә» һүҙбәйләнешенән килеп сыҡҡан, тип фаразлана. Йүкә, ҡайын, ҡарама, муйыл һәм башҡа ағастар менән бер рәттән ҡара ҡарағат, балан, миләш, эт муйылы кеүек ҡыуаҡтар үҫә Ҡәрләмәлә. Шул уҡ ваҡытта ҡара бөрлөгәндең һәм башҡа төрлө үрмәле үләндәрҙең ағастар тирәләй үрелеп үҫкән һабаҡтары Ҡәрләмәлә кеше йырып сыҡҡыһыҙ шырлыҡтар барлыҡҡа килтергән.
Географияһы
Урман Ишембай ҡалаһы биләмәһендәге Иҫке Ишембай ауылынан төньяҡҡа табан 2 километр алыҫлыҡта урынлаша. Артабан шул уҡ йүнәлештә элекке «Искра» колхозының сәсеүлектәре (хәҙерге ваҡытта элекке колхоз ағзаларының пай ерҙәре) ята. Борондан Иҫке Ишембай ауылы кешеләре йәйен күлдәргә һәм саф һыулы шишмәләргә бай ошо төбәккә йәйләүгә сығыр булған. Әллә ни ҙур булмаһа ла Ҡәрләмә әйләнә-тирәләге ауылдар халҡын емеш- еләк менән тәьмин итер була. Был ҙур булмаған урман массивында һигеҙ күл бар: Йүкәлегүл, Дирән күл, Ҡайынлыгүл, Ҡорбангүл, Балдаҡлы күле һәм башҡалар. Йыл һайын яҙғы ташҡын ваҡытында улар һыу аҫтында ҡала, шуға ла бында күл балыҡтары ғына түгел, ә йылға балыҡтары йыш осрай, һәм һәүәҫкәр балыҡсыларҙың иң яратҡан урынына әйләнгән. Күлдәрҙең иң ҙурыһы Йүкәлегүл, уның улағы оҙонлоҡҡа һуҙылған, ә һаҙматыраҡ ярҙары төрлө ҡыуаҡтар һәм ҡамыш менән ҡапланған Дирәнгүл йом-йомро һәм бик тәрән. Ҡәрләмә емеш-еләге генә түгел, ә сәнәғәт предприятиеларына сеймал биреүе менән дә дан тота. Совет осоронда ҡырсын һәм ҡом-таш сығарыу урыны ла булды ул. Ошо эшмәкәрлектең эҙеметәһе булып һыу менән түлған ике ғәйәт ҙур соҡор ҡалған.
Әҙәбиәт
• М. Якупов. «Сотник Ишимбай» (Уфа. ГУП ГРИ «Башкортостан», 2005, стр. 127, 400 экз.
Гремучая (Слюдянка ҡушылдығы)
Гремучая  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Слюдянка йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Талипов Рид Сергеевич
Талипов Рид Сергеевич (төп исеме Талипов Флорит Сәлих улы; 3 ноябрь 1948 йыл — 21 февраль 2011 йыл) — белорус театр режиссёры, Якуб Колас исемендәге милли академия драма театрының художество етәксеһе.
Биографияһы
Флорит Сәлих улы 1948 йылдың 3 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Балтас районы Уҫман ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Свердловск машиналар эшләү заводында слесарь һәм гравер булып башлай. Свердлов киностудияһында рәссам-аниматор, Минск ҡалаһының 81-се мәктәбендә рәсем һәм һыҙма уҡытыусыһы булып эшләй. Б. В. Щукин исемендәге юғары театр училищеһының һәм Мәскәүҙә А. В. Луначарский исемендәге дәүләт театр сәнғәте институтының режиссёр бүлеген тамамлаған.
35 йыл ижади эшмәкәрлеге эсендә (1976—2011) Беларуста, Рәсәйҙә, Австрияла, Словенияла, Германияла, Польшала 50-ләп спектакль ҡуя, һәм улар халыҡ-ара театр фестивалдәрендә сценографик һәм режиссёрлыҡ маһирлығы өсөн юғары наградаларға лайыҡ була, актёрҙар юғары башҡарыу оҫталығы өсөн приздар алыуға өлгәшә. Улар араһында Леонид Андреевтың «Екатерина Ивановна» (2001 йыл), Максим Горькийҙың «Васса» (2007 йыл) әҫәрҙәре лә була.
2000 йылдан Белорусь дәүләт сәнғәт академияһында режиссура кафедраһы доцент булып эшләй.
2009 йылдың 31 мартынан — Якуб Колас исемендәге Милли академия драма театрында художество етәксеһе. 2010 йылдың ғинуарында А. Островскийҙың «Аҡыл эйәләре…» пьесаһы буйынса Талипов ҡуйған спектаклдең премьераһы үтә; һуңғы спектакле — «Квартет». К. Крапиваның «Үлемһеҙлек ҡапҡалары» әҫәре буйынса ла эш алып барылған була.
Скилла (мифология)
Скилла (Σκύλλα, латин транслитерацияһында Сцилла, Scylla) — боронғо грек мифологияһындағы диңгеҙ ғифриты. Скилла, Харибда менән бер рәттән, боронғо грек мифологияһына ярашлы, уның янынан үтеп барған һәр кемгә үлем хәүефе менән янай.
Сығышы
Төрлө мифографик сығанаҡтарҙа Скилла:
Ҡайһы бер хикәйәттәрҙә Скилла матур ҡыҙ булып һүрәтләнә: шулай, Главк уның мөхәббәтен эҙләй, әммә тылсымсы Кирка үҙе Главкҡа ғашиҡ була. Скилла һыу инергә күнеккән була, һәм көнсөллөктән Кирка һыуҙы ағыулай. Скилла ҡурҡыныс хайуанға әйләнә, уның матур тәне ғәрипләнә, аҫҡы өлөшө эт баштары рәтенә әйләнә.
Икенсе риүәйәт буйынса был әүерелеште Амфитрит яһай, ул Скилла Посейдондың һөйгәне икәнен белгәс, шул ысул менән (һыуҙы ағыулап) хәүефле ярышташтан арынырға ҡарар итә.
Дионисий Самосскийҙың "Эпик цикл"ына ярашлы, Гераклдан Герион үгеҙҙәренең береһен урлағаны өсөн Скилла һуңғыһы тарафынан үлтерелә, әммә уның кәүҙәһен яндырған атаһы Форкис уны яңынан терелтә.
Үрге Кучема
Үрге Кучема — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Скилла (мифология)
Гомерҙың тасуирламаһы
Скилла ҡаяһы осло түбәһе менән күккә тиклем күтәрелә һәм мәңге ҡара болоттар һәм эңер менән ҡапланған була; уның шыма йөҙө һәм текәлеге арҡаһында унда менеп булмай. Уның уртаһында, хатта уҡ етмәҫ бейеклектә, ҡара ауыҙы менән көнбайышҡа ҡараған мәмерйә өңөрәйеп тора: был мәмерйәлә ҡот осҡос Скилла йәшәй. Туҡтауһыҙ өрөп ( — «өрөүсе»), ғифрит тирә-яғына әсе тауыш тарата. Скилланың алғы яғында ун ике тәпәй хәрәкәт итә, йөнтәҫ яурынында алты оҙон һығылмалы муйын күтәрелә, һәр муйынында берәр баш һерәйеп тора; ауыҙында йыш, осло, өс рәт тештәр урынлашҡан. Мәмерйәнең эсенә арты менән үтеп инеп, күкрәген тышҡа сығарып, ул бөтә баштары менән табыш күҙәтә, тәпәйҙәре менән ҡая буйлап һәрмәнә һәм дельфиндарҙы, тюленьдәрҙе һәм башҡа диңгеҙ хайуандарыын тота. Мәмерйә эргәһенән карап үткәндә, Скилла, бөтә ауыҙҙарын асып, караптан алты-ете кешене урлай. Гомер Скилланы шундай ҡиәфәттә тасуирлай.
Үрге Кучема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Скилла (мифология)
Гомерҙың тасуирламаһы
Одиссей үҙенең юлдаштары менән Скилла һәм Харибда араһындағы тығыҙ боғаҙ аша үткәндә, һуңғыһы тоҙло дымды ҡомһоҙ йота. Харибданан үлем бөтәһенә лә янай, ә Скилла үҙенең тәпәйҙәре менән тик алты кешене генә эләктерә ала, тип иҫәпләп, Одиссей Скилла ашаған алты иптәшен юғалтып, ҡот осҡос боғаҙҙан ҡотола
Үрге Кучема
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скилла (мифология)
Гомерҙың тасуирламаһы
Гигин буйынса, аҫтан эт, өҫтән-ҡатын. Уның үҙе тыуҙырған 6 эте була, һәм ул Одиссейҙың 6 юлдашын ашай.
Вергилий бер нисә Скилланы телгә ала, улар башҡа ғифриттәр иҫәбендә Тартар ауыҙында йәшәйҙәр.
Географияһы
Харибда менән Скилланың географик төйәген боронғолар Мессин боғаҙына тура килтергәндәр, шуның менән бергә Харибда боғаҙҙың Сицилия өлөшөндә Пелор мороно аҫтында, ә Скилла тарихи заманда уның исемен йөрөткән ҡапма-ҡаршы моронда (Бруттияла, Регия янында) урынлаша (Scyllaeum promontorium, Σκύλλαιον).
Аңлатма биреү
Помпей Трог ошо ғифриттәргә рационалистик юҫыҡта аңлатма бирә Полибий интерпретацияһы буйынса, Скиллей ҡаяһы янында балыҡ тотоу тасуирлана. Икенсе аңлатыу буйынса, Скилла — тиррендарҙың тиҙ йөрөүсе триераһы, унан Одиссей ҡасҡан булған. Өсөнсө фараз буйынса, Скилла утрауҙа йәшәй, матур гетера була һәм үҙе менән параситтары була, улар менән бергә сит ил кешеләрен «ашай» (йәғни талай).
Әҙәбиәттә һәм сәнғәттә
Стесихорҙың «Скилла» поэмаһы (фр. 220 Пейдж), Тимофейҙың «Скилла» дифирамбы бар.
Скилла сәнғәт әҫәрҙәрендә эт башлы һәм ике дельфин ҡойроҡло йәки ҡурҡыныс ике башлы һәм дельфин ҡойроҡло ғифрит рәүешендә һүрәтләнә.
Ишдәүләт
Ишдәүләт (Ишдавлетово) — Башҡортостандың Бөрйән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше.
Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219825002.
Ишдәүләт (Ябаҡ) ауылы 1834 йылғы һигеҙенсе ревизия алдынан барлыҡҡа килгән.Ауылдың атамаһы уға башлап нигеҙ һалыусы Ишдәүләт Ишемғоловтың исеменән алынған.
1920 йылғы иҫәп алыу буйынса 41 хужалыҡта 206 кеше йәшәгән.1925 йылғы иҫәп буйынса 26 хужалыҡ ҡалғаны күренә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Тарихы
Ишдәүләт ауылында (Ябаҡ) бөрйәндәрҙән тыш тамъяндар йәшәгән. Ауыл 1834 йылғы һигеҙенсе ревизия алдынан барлыҡҡа килгән һәм нигеҙ һалыусы Ишдәүләт Ишемғолов исеме менән аталған. Ауылға нигеҙ һалыусы - Ишдәүләт Ишемғоловтың улдары Әбүбәкер, Ғүмәр. Ауылға нигеҙ һалынған осорҙа ауылда 75 кеше йәшәгән, иҫәп алыуҙы үткәреү ваҡытында — 100 кеше, 1920-се йылдарҙа  206 кеше йәшәй. Ишдәүләт йылҡысылары — ярым күсмә малсылар. 14 хужалыҡҡа (75 кешегә) 55 ат, 35 һыйыр, 40 һарыҡ, 10 кәзә тура килгән. Бер кешегә ике боттан аҙыраҡ яҙғы иген сәскәндәр. Бында 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусылар, көмөш миҙал менән бүләкләнеүсе 15-се башҡорт полкы яугирҙары, Ғүмәр Моратшин һәм Ишмырҙа Ишбаев йәшәгән.
Ауыл бөгөн
Ишдәүләт ауылы биләмәһендә йыл әйләнәһенә туристарҙы ҡабул итеү өсөн «Башҡорт иле» туристик хужалығы эшләй. Биләмәлә буфет урынлашҡан, унда урындағы милли аш-һыуҙан һәм шулай уҡ деликатестарҙан ауыҙ итергә мөмкин. Туристик хужалыҡ биләмәһендә 3 айырым йорт һәм 15 кешегә иҫәпләнгән 1 ҙур йорт бар. Икенсе ҡатта ғаилә тибындағы өс бүлмә урынлашҡан. Оло йорттоң беренсе ҡатында бөтә уңайлыҡтары менән кафе бар. Бура өйҙәре һәр береһе 2-нән алып 6-ға тиклем кеше һыйҙырышлы. Бөтә йорттар ҙа тәбиғи ағастан эшләнгән. Төп хеҙмәт күрһәтеүҙәр һәм уңайлыҡтар:
Шпрингштилле
Шпрингштилле (Springstille) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 583 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98587 һәм автомобиль коды — SM.
Стокгольм
Стокгольм  — Швецияның баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Балтик диңгеҙенең Меларен күле менән ҡушылған ҡылмыҡта урынлашҡан.
XIII быуаттан алып илдең ҙур иҡтисади үҙәге булып тора. Халҡы: 238 939 кеше (2017) (илдәге халыҡтың 9 %). Швецияның иң күп йәшәүселәр территорияһы — Стокгольм тәбиғәт зонаһында 1 252 020 кеше йәшәй (2005 йыл мәғлүмәте буйынса). Шул уҡ ваҡытта халыҡтың Стокгольм агломерацияһын 2 856 һаны 277 кеше тәшкил итә.
Стокгольмда Швеция короленең баш резиденцияһы урынлашҡан. Швеция хөкүмәте һәм риксдаг ултырыштары үткәрелә. Үҙен «Скандинавия баш ҡалаһы» итеп позициялай. .
Тарихы
Сагаларҙа Стокгольм урынлашҡан урын, Агнафит (король Агне хөрмәтенә ҡушылған ултыраҡ исеме) булараҡ телгә алына. 1187 йылда балыҡсылар ауылы урынында нығытылған пункт төҙөлә башлай. Беренсе ҡоролмалар Стадсхольмен утрауында барлыҡҡа килә. Стокгольм ҡалаһы тураһында беренсе тапҡыр 1252 йылда телгә алына. Ҡалаға нигеҙ һалыусы булып Ярло Биргер һанала.
Үҙенең уңышлы географик урыны арҡаһында, ул тиҙ арала сауҙа ҡалаһы кеүек йоғонтоға эйә була. XIV—XV быуатта Стокгольм халҡының дүрттән бер өлөшөн һәм магистраттың яртыһын немецтар тәшкил итә. 1471 йылдан һуң ғына шведтар үҙҙәренә ҡала менән идаралыҡ итеүҙә төп позицияларын кире ҡайтара ала.
XV быуат аҙағында Стокгольмда Швецияны Даниянан бойондороҡһоҙлоҡ яуларға өндәп, Швецияның милли геройы Стен Стур ҙур антидат ихтилалын күтәрә. 1520 йылдың 8 ноябрендә Дания короле бөтә ихтилал башлаусыларҙы язаларға бойора. Был ваҡиғалар Швецияның милли фажиғәһенә әйләнә һәм Стокгольм ҡанлы мунса тип атала.