cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фәләстин
Ғосман империяһы хакимлығы аҫтында (1516—1917)
1799 йыл башында Фәләстингә Наполеон һөжүм итә. Француздар Газаны, Рамланы, Лод һәм Яффаны ала. Төрөктәрҙең ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтеүе француз армияһын Акко ҡалаһына үткәрмәй, шунан төрөктәргә ярҙамға инглиз флоты килә. Наполеон Мысырға сигенә.
1800 йылда Фәләстин халҡы 300 мең кеше тәшкил итә, шуның 5 меңе йәһүд була. Христиандар һаны 25 мең самаһы, ә ҡалғандары мосолман була.
1832 йылда Фәләстин Мысыр вице-короле Мөхәммәт Алиҙың улы хәрби түрә Ибраһим паша тарафынан яулап алына. Мысырҙар уға һигеҙ йыл идара итә (1832—1840), Европаса реформалар үткәрә, был ғәрәптәрҙең ризаһыҙлығын уята. Уларҙың болалары көс менән баҫтырыла. 1838 йылда Мысыр хөкүмәте Англияға Йәрүсәлимдә консуллыҡ асырға рөхсәт итә (быға тиклем Европа дәүләттәренең консуллыҡтары Акко, Хайфа, Яффа кеүек портлы ҡалаларҙа һәм Рамлала ғына була). 20 йылдан Көнбайыштың бөтә эре дәүләттәренең, шул иҫәптән АҠШ-тың да Йәрүсәлимдә консуллыҡтары була.
XIX быуатта Йәрүсәлим ҡабаттан мөһим йәһүд үҙәгенә әүерелә.
1841 йылда Фәләстин менән Сүриә яңынан Төркиә контроллеге аҫтына алына. Был мәлгә илдә йәһүдтәр һаны ике тапҡырға артып өлгөргән була, ә христиандар менән мосолмандар һаны үҙгәрешһеҙ ҡала.
1880 йылға Фәләстин халҡы 450 меңгә етә, шуларҙың 24 меңе йәһүд була. Йәһүдтәрҙең күпселеге әүәлгесә Йәрүсәлимдә (бында йәшәгән 25 мең кешенең яртыһынан ашыуы йәһүд була), Цфатта (4 мең), Тверияла (2,5 мең) һәм Хевронда (800), шулай уҡ Яффала (1 мең) һәм Хайфала (300) йәшәй. Йәрүсәлим илдең иң эре ҡалалары иҫәбенә инә. Одесса менән Яффа араһында пароход юлы асылғас, алия (йәһүдтәрҙең Израилгә ҡайтыуы) ағымы көсәйә төшә.
XIX быуат аҙағынан Фәләстингә йәһүдтәрҙе төпләндереү буйынса ҙур күләмле сара башлана.
Беренсе алия тип аталған тәүге йәһүд тулҡыны (עלייה) 1881 йылда башлана, ул саҡта йәһүдтәр Көнсығыш Европалағы ҡыйралыштарҙан ҡаса.
XX быуат башына илдә яҡынса 450 мең ғәрәп һәм 50 мең йәһүд була.
Икенсе алияға (1904—1914) Кишинев ҡыйралышы сәбәпсе була. 40 меңләп йәһүд Фәләстингә килеп төпләнә.
Британия мандаты
1919—1923 йылдарҙа Өсөнсө алия ваҡытында Фәләстингә Көнсығыш Европанан 40 мең йәһүд килә. Был тулҡында ауыл хужалығы менән шөғөлләнгән һәм иҡтисадты үҫтерерлек кешеләр күп була. Изрэель һәм Хефер үҙәндәрендәге һаҙлыҡтар киптерелә һәм ауыл хужалығы өсөн яраҡлыға әйләндерелә.
Мандат башланған осорҙа Яффалағы болалар арҡаһында Британия йәһүд иммиграцияһын сикләй, һәм йәһүд дәүләте ойоштороуға ниәт ителгән территориялар Трансиорданияға тапшырыла, уның территорияһына йәһүдтәргә төпләнеү тыйыла.
1924—1929 йылдарҙа Польша һәм Венгрияла антисемитсыл хәрәкәт көсәйеү арҡаһында Дүртенсе алия ҡуба һәм Фәләстингә 82 мең йәһүд күсеп килә. Һуңынан был тулҡын менән килгәндәрҙең 23 меңе кире китә.
1930-сы йылдарҙа Германияла көсәйгән нацизм Бишенсе алияға сәбәп була. Был ағым 1936—1939 йылдарҙағы Ғәрәп ихтилалы менән тамамлана, Британия 1939 йылда "Аҡ китап"ты нәшер итә, ул ғәмәлдә йәһүдтәрҙең Фәләстингә иммиграцияһын туҡтата.
Икенсе донъя һуғышы тамамланыуға Фәләстиндәге йәһүдтәр һаны 33 процент тәшкил итә (сағыштырыу өсөн: 1922 йылда — 11 процент).
Артабанғы ваҡиғалар
1947 йылда Британия хөкүмәте Фәләстин мандатынан баш тарта. Быны йәһүдтәр һәм ғәрәптәр мәсьәләһен хәл итеү юлын таба алмауы менән аңлата.
«Ишув» (Израилдә йәшәгән йәһүдтәр) был план менән ризалаша, ә Ғәрәп дәүләттәре лигаһы һәм Мандат аҫтындағы Фәләстиндең Юғарғы ғәрәп комитеты уны инҡар итә.
Израилде төҙөү
1948 йылдың 14 майында элек мандат аҫтында булған Фәләстин территорияһында Израиль дәүләте иғлан ителә.
Бының икенсе көнөндә үк ете ғәрәп иле (Мысыр, Сүриә, Ливан, Трансиордания, Сәғүд Ғәрәбстаны, Ираҡ һәм Йемен) яңы илгә һөжүм итә. шулай итеп, Беренсе ғәрәп-израиль һуғышы башлана.
Бер йыл дауам иткән хәрби хәрәкәттәрҙән һуң солох иғлан ителә һәм «Йәшел һыҙыҡ» тип аталған ваҡытлы сик билдәләнә. Трансиордания һуңынан Көнбайыш яр буйы һәм Көнсығыш Йәрүсәлим тип аталасаҡ территорияларҙы аннексиялай, ә Ғәззә секторы (Газа секторы) Мысыр контроле аҫтында ҡала.
Элекке мандат аҫты территорияһында ғәрәп дәүләте төҙөлмәй.
1967 йылда Алты көнлөк һуғыш һөҙөмтәһендә мандат аҫтында булған Фәләстин территорияһы Израиль контроленә күсә (мандатлы территорияның 78 процентын Британия ғәрәптәргә бирә).
1960—2010-сы йылдарҙа ғәрәп дәүләтен төҙөү өсөн көрәш
Элекке мандат аҫты Фәләстинендә ғәрәп дәүләте төҙөү мәсьәләһе 1960-сы йылдар уртаһына тиклем үк көн тәртибенән төшөрөлә. 1964 йылда барлыҡҡа килгән Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һәм уның союздаштары Израилде танымай һәм уға ҡаршы көрәш алып бара. Ғәрәп илдәре 1967 йылдың авгусында Хартумдағы саммитта «өс „юҡ“» тип йөрөтөлгән ҡарарҙы ҡабул итә: Израиль менән тыныслыҡҡа — юҡ, Израилде таныуға — юҡ, уның менән һөйләшеүҙәр үткәреүгә — юҡ.
1980-се йылдар аҙағы —1990-сы йылдар башында Израиль менән Мысыр араһында солох договоры төҙөлгәс һәм Израиль менән Иордания араһында ла һөйләшеүҙәр башланғас, хәл үҙгәрә төшә.
2012 йылдың 29 ноябрендә БМО Генераль ассамблеяһындағы тауыш биреү һөҙөмтәләре буйынса (138 «ыңғай», 9 «ҡаршы», 41 ил тауыш биреүҙән тыйылып тора) Ассамблея «Фәләстингә Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы эргәһендә уның ағзаһы булмаған күҙәтеүсе дәүләт статусын бирә».
Андыҙ
Андыҙ (Девясил высокий, Inula helenium) — астралар ғаиләһендәге күп йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 1-1,25 м тирәһе. июнь-сентябрь айҙарында һары сәскә ата, емеше август-октябрҙә өлгөрә. Ҡалын тамырлы күп йыллыҡ үҫемлек. Япраҡтары сиратлашҡан, ситтәре тешле. Сәскәләре һары төҫтә, күбеһенсә яңгыҙ йәки күп һанлы кәрзиндә, ҡалкан һамаҡ йәки һепертке һамаҡ сәскә төркөмөнә йыйылған. Емеше оҙонса, 4 ҡырлы, ҡоңғорт бүрексәле орлоҡса. Декоратив, баллы үҫемлек. Дарыу үләне.
Таралыуы
Европа, Азия һәм Африкала таралған. Беҙҙең республикала андыҙ Ишембай, Бөрйән, Ғафури, Иглин, Архангель, Дәүләкән, Әлшәй, Мишкә райондарында йыш осрай. Урыны-урыны менән ул ҙур ғына майҙанды алып тора.
Айырыуса Ишембай һәм Ғафури райондарында күп. Бында андыҙ үләне Ағиҙел, Егән, Һәләүек буйҙарында тотош туғай булып үҫә.
Уны Дим, Бөрө, Оло Инәк, Сөн, Инйәр, Йыгайыр, Усолка, Ләмәҙ һәм бащҡа йылға буйҙарында ла йыш осратырға була.
Башҡортостандың күпселек райондарында йыш осраһа, Урал аръяғы райондарында һирәгәйә. Баймаҡ районында уны тик Таналыҡ йылғаһының һыу баҫыр болононда гына осратырға мөмкин.
Үҫкән ерҙәре
Андыҙ дымлы туғайҙарҙа, йылға, күл ярҙарында, болондарҙа, киң япраҡлы урман буйҙарында, урман ситендә үҫә.
Йылға һәм күл буйҙарында, еүеш туғайҙарҙа, ҡыуаҡтар араһында, урман аҡланында, һаҙлы урындарҙа ҙур булып үҫә,
Үрсеүе
Июль-август айында сәскә ата. Емештәре август-сентябрьҙә өлгөрә. Орлоҡтан һәм тамырһабағынан вегетатив юл менән үрсей.
Дарыу әһәмиәте
Тамырында һәм тамырһабағында сапониндар, аҙ миҡдарҙа алкалоид матдәләре, инулин, эфир майы, С, Е витаминдары һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.
Андыҙ, дарыу үләне булараҡ, боронғо замандан уҡ билдәле. Ул боронғо Грецияла һәм Римда киң ҡулланылған. Күп илдәрҙең халыҡ медицинаһында бик тә популяр дарыу үләне булып иҫәпләнә.
Андыҙ аппетитты аса, аш һеңдереүҙе яҡшырта, эсәк һәм ашҡаҙандың эшен көйләй, организмда матдәләрҙең алмашыныуын яйәға һала.
Андыҙ тамыры һәм тамырһабағы ярҙамында эшләнгән төнәтмә бәүел ҡыуыу, тирләү, глистарҙы ҡыуыу, йүткереүҙе бөтөрөү, ауырыуҙы туҡтатыу һәм тынысландырыу тәьҫиренә эйә.
Көслө антисептик ҡаҡырыҡты йомшартып сығарыу, үт һәм бәүел ҡыуыу, елһенеүҙе баҫыу көсөнә эйә. Төрлө ашамлыҡтарға, дарыуҙарға, һыуыҡҡа аллергия булғанда ярҙам итә. Ауырыуҙарға ҡаршы тороусанлыҡты ла күтәрә.
Тамыр һәм тамырһабаҡ төнәтмәһен йәки һарҡындыһын үпкәлә туберкулез, бронхит, ревматизм ауырыуҙарын дауалағанда, йүткертеп ҡаҡырыҡ сығарыу өсөн әсәләр. Уны шулай уҡ тамаҡ һәм урт эсендәге ауырыуҙарҙы дауалағанда ла ҡулланалар. Ә андыҙҙың үҙен сабыртма, экзема, тимерәү, ҡысыныу кеүек тән ауырыуҙарын дауалау өсөн тән өҫтөнә һалып файҙаланыу уңайлы.
Андыҙҙан дөйөм һаулыҡты нығытыусы төнәтмә эшләйҙәр. 1 ҡалаҡ ваҡланған андыҙ тамырына 200 миллилитр ҡайнар һыу ҡойоп, ҡайнаған һыулы кәстрүлдә 15 — 20 минут тоталар. Һөҙгәс, 1 стакан күләменә етерлек ҡайнаған һыу өҫтәйҙәр. Көнөнә 2-3 тапҡыр ашарҙан 1 сәғәт алда ярты стаканлап эсәләр. Ул ревматизмды дауалау өсөн дә ҡулланыла. Андыҙ һәм дегәнәк тамырҙарын бер үк ауырлыҡта алалар. 1 ҡалаҡ ҡатнашмаға 1 стакан ҡайнар һыу һалып, 20 минут буйы таҫтамал менән ҡаплап төнәтәләр. Һөҙәләр. Көнөнә 3 тапҡыр ашарға 20 минут ҡала 1 ҡалаҡ эсәләр. Былтөнәтмәне шулай уҡ йылытыусы компресс итеп тә файҙаланып була.
Әҙерләү
Дарыу үләне итеп файҙаланыу өсөн андыҙҙың тамыры һәм тамырһабағы көҙ көнө ҡаҙып алына. һалҡын төшкәнсе был эште башҡарып ҡуйырға кәрәк.
Сәскә атҡан үлән тамырһабағын ҡаҙып алырға тәҡдим итәләр. Бер төп үләндән 60 грамдан 750 грамға тиклем еүеш тамыр һәм тамырһабаҡ ҡаҙып алырға була.
Аремзянка
Аремзянка — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/576 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Андыҙ
Әҙерләү
Тамыр тупраҡтан таҙартып йыуыла, нәҙек тамырҙары ҡырҡып алына ла ваҡ-ваҡ киҫәктәргә киҫелә. Андыҙ тамыры һәм тамырһабағы ел өрөп торған күләгәле урында киптерелә.
Уны 40 градустан артмаған йылы урында ла киптерергә мөмкин, шулай уҡ янып. һыуый барған мейес башына ла ҡуйып алырға була.
Аремзянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Андыҙ
Әҙерләү
Тамыр киҫәктәре йыш-йыш әйләндерелә, был уларҙың тигеҙ кибеүе өсөн кәрәк.
Андыҙҙан ризыҡ
Андыҙ тамырында инулин (41) процентҡа тиклем), май һәм витаминдар бар. Уларҙы ашамлыҡта ла ҡулланалар, шулай уҡ төрлө аш-һыу ҙа әҙерләйҙәр. Мәҫәлән, андыҙ һалып һоло бутҡаһы бешерелә. Бының өсөн 200 грамм «Геркулес» һоло ярмаһы, г яңы ҡаҙылған андыҙ тамыры, 400 г һөт, 20г шәкәр ҡомо, 2 стакан һыу алына. Ҡайнап торған һөтлө һыуға һоло ярмаһы, ит үткәргес аша ваҡланған андыҙ тамыры һалына, шәкәр һәм тоҙ өҫтәлә. Бутҡа бешеп еткәнсе ҡайнатыла.
Аремзянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зодиак
Зодиак (зодиак ҡулсаһы ζῷον — «тере йән»), үҙәге эклиптикала булған һәм ун ике бүлкәттән торған күктәге ҡулса. Зодиак һүҙе башта zōdiacus тигән латин һүҙенән килеп сыға, ә ул, үҙ сиратында, грексанан ζῳδιακὸς κύκλος (zōdiakos kyklos) — «хайуандар түңәрәге» (нигеҙендә ζῴδιον (zōdion), ҡыҫҡартылған формаһы ζῷον (zōon) "хайуан"дан алына. Был шуның менән бәйле — классик грек зодиагында билдәләрҙең яртыһы хайуандар ҡиәфәтендә (мифологик йән эйәләренән тыш) һынландырыла.
Зодиак нөктәләре
Яҙғы көн менән төндөң тигеҙлек нөктәһе — зодиак ҡулсаһының башланған нөктәһе (эклиптика күк экваторын төньяҡ йүнәлештә киҫеп үткән нөктә, йәғни эклиптиканың үҫә барыусы үҙәге). Астрологияла был нөктә Ҡуҙы зодиак билдәһенең башланған осорона тап килә, Ҡуҙының (♈︎) астрологик символы астрономияла ла яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнешен билдәләү өсөн ҡулланыла. Хәҙерге дәүерҙә эклиптиканың ошо нөктәһе астрономик зодиактың Балыҡ йондоҙлоғонда урынлаша.
Яҙғы көн менән төн тигеҙләнеше нөктәһе тағы ла өс нөктә менән бергә зодиактың дүрт мөйөш (йәки кардиналь) нөктәһен хасил итә. Уларға йәйге ҡояш торошо нөктәһе, көҙгө көн менән төндөң тигеҙлек нөктәһе һәм ҡышҡы ҡояш торошо нөктәһе ҡарай. Астрономияла улар шулай уҡ ярашлы рәүештә астрологик символдар менән: Ҡыҫала (♋︎), Үлсәү (♎︎) һәм Ылаҡ (♑︎) тип билдәләнелә. Көн менән төндөң тигеҙләнештәре һәм ҡояш тороштары кеүек мөһим астрономик ваҡиғалар Ҡояш үҙ хәрәкәтендә мөйөш нөктәләрен үткән мәлгә тура килә.
Астрономияла зодиактың тағы ла бер символы күк есемдәре орбиталарының үҫә барыусы һәм кәмей барыусы узелдарын билдәләүҙә киң ҡулланыла, бының өсөн Арыҫлан (♌︎) символы ярашлы рәүештә тура йәки түңкәрелгән килеш, йәки (йышыраҡ) уның яһалма һүрәттәре ☊ һәм ☋, шулай уҡ астрологияла планеталар узелдарын аңлатҡан символдар(ғәҙәттә — ай символдары, улар Раху һәм Кету тип атала) алына.
Эклиптика системаһының бер төрө булған күк координаттарының зодиак системаһы ла зодиак менән бәйләнгән, унда күк есеменең торошо зодиак билдәләренә бәйле.
Тропик һәм сидерик зодиак
Күк координаттары яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһенә бәйле булғанға күрә, ер күсәренең прецессияһы сәбәбе буйынса «хәрәкәт итмәгән йондоҙҙар» күк яҡтыртҡыстарының хәрәкәте йүнәлешендә үҙ урынынан 71,6 йылда бер градусҡа (1°) шыла. Шулай уҡ йондоҙлоҡтар ҙа зодиак булдырылғандан һуң үткән быуаттар барышында йүнәлешен бер ни тиклем үҙгәртә, шуға ла «зодиак йондоҙлоғо» һәм «зодиак билдәһе» төшөнсәләре мәғәнәләре торған һайын бер-береһенән күберәк айырыла бара. Хәҙер «йондоҙлоҡ» астрономик төшөнсә тип ҡабул ителә, йәғни күк көмбәҙенең бер участкаһын һәм унда урынлашҡан йондоҙҙо аңлата, ә «зодиак билдәһе» — астрологик төшөнсә, һәм ул эклиптикалағы билдәле бер дуғаны (һәм/йәки күк көмбәҙе секторын) аңлата, шулай итеп, әлеге ваҡытта астрономик зодиак йондоҙлоҡтарының күбеһе үҙ артынан килгән артабанғы зодиак билдәһендә сағылыш таба. Мәҫәлән, Ҡуҙы йондоҙлоғо тулыһынса Буға билдәһе зодиак секторында урынлаша.
Яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнешенән башланған зодиак тропик тип атала (йәғни ҡояш торошо менән бәйле — τροπικός (κύκλος) — боролоу ҡулсаһы), ә билдәләренең координаттары яҡынса зодиак йондоҙлоҡтарына тап килһә — сидерик тип атала (йәғни, «йондоҙ» — sidus — йондоҙлоҡ, йондоҙҙар, күк көмбәҙе). Сидерик зодиак астрологияла ла ҡулланыла, мәҫәлән, индуизм астрология мәктәбендә. Һиндостанда ҡулланылған сидерик зодиак тропик зодиактан яҡынса 24 градусҡа (24°) айырыла. Зодиак билдәләренең һәм зодиак йондоҙлоҡтарының тап килмәүе бик ҡыҙыҡлы ике өҫтәмә эффектта күренә.
Һыуғояр эраһы
Йәғни көсө тип Прецессияһы яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен яй ғына, ләкин бер туҡтауһыҙ урынынан шылдыра бара, йәғни тропик зодиак башлана, төрлө мистик ағымдар һәм хәрәкәттәр сиктәрендә ♈︎ нөктәһенең хәрәкәтен сидерик зодиак буйынса ҡарау теләге тыуа. Шулай итеп, яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеш нөктәһе билдәле зодиак йондоҙлоғонда булған осор астрологик эра тип атала башлай.
Көн менән төндөң тигеҙләнешен алдан белеү яҙғы көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен эклиптика буйлап Ҡояш хәрәкәтенә ҡаршы йылына 50,3708" тиҙлек менән шылдырыуға килтерә, йәғни бер йылда 0,01397° градусҡа, йәки үҙ урынынан ул 71,6 йылда 1 градусҡа тайпыла — пресессияның тулы ҡулсаһы буйлап хәрәкәт 25 776 йыл эсендә тамамлана, ә был циклдың 1/12 өлөшө 2148 йылға тиң.
Һуңғы ике меңйыллыҡтар христианлыҡты үҫтереү дәүере булыуын иғтибарға алһаҡ (ә Христос символдарының береһе — балыҡ), хәҙерге заман оккультизмының тамамланыусы дәүере «Балыҡ Эраһы» тип аңлатыла, ә яңынан тыуасаҡ дәүер «Һыуғояр Эраһы» буласаҡ.
Теплая (Каменка ҡушылдығы)
Тёплая — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каменка йылғаһының уң ярына тамағынан 5,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Покровка (Мәләүез районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 128 кеше. Почта индексы — 453883, ОКАТО коды — 80241880005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — ҡаҙаҡтар (52 %), урыҫтар (44 %) йәшәй.
Тарихы
Покровка ҡасабаһы Дәүләтҡол ауылы эргәһендә барлыҡҡа килгән, урындағы йәшәүселәрҙән 1873 йылда 7 губернанан күсеп килеүселәр ерҙе ҡуртымға алған. Ауыл ҙурайғандан-ҙурая бара, 3 саҡрымға һуҙылған. 1888 йылда янғын сығып, һөҙөмтәлә байтаҡ крәҫтиәндәр күрше ауылдарға таралған. XIX быуат аҙағында 48 йортта 328 кеше йәшәгән. Беренсе Совет халыҡ иҫәбен алыу 83 йортта йәшәгән 328 кешене күрһәтә.
Тикаль
Тикаль — Майя цивилизацияһының иң ҙур ҡаласығы, Мутул батшалығының баш ҡалаһы. Эль-Петен (Гватемала) департаментының Петен провинцияһында урынлашҡанҠеүәтенең иң юғары нөктәһенә Тикаль классик осорҙа етә. Ҡала үҙәгендә түбәһендә ҡорамдар менән бейек һикәлтәле  алты пирамида урынлашҡан, бәләкәйерәк күләмдәге пирамидалар Тикалдә ныҡ күп.
Тарихы
Индеецтар ауылы б.э. тиклем VII быуаттан йәшәгән.
Беҙҙең эраның I — IX быуаттарында ҡала майя цивилизацияһының мөһим үҙәге була. Тикшеренеүселәр фекере буйынса, был ваҡытта уның халҡы 100 меңдән алып  200 меңгә тиклем кеше тәшкил итә. X быуат аҙағына, бер рәт ихтилалдарҙан һуң, ҡаланы халҡы бөтөнләй ташлап китә. Исеме  Тик' аль майя телендә «рухтар тауышы ишетелгән урын»  тигәнде аңлата. Иероглифик яҙмаларҙа ҡаланың боронғораҡ Йәш-Мутуль — «йәшел бәйләүес» исеме телгә алына.
Тикаль һәм уның тирә-яғы Гватемала хөкүмәте тарафынан шул уҡ исемдәге милли паркҡа индерелә. 1979 йылда милли паркт ЮНЕСКО-ның   Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелә
Емереклектәре Голливуд Йондоҙ һуғыштарындағы фетнәселәр базаһы кеүек фон сифатында файҙаланыла.
Тикаль иң әһәмиәтле урындарҙың береһе булып тора, унда 2012 йылдың 21 декабрендә  байрамдар үтә. Әммә бының һөҙөмтәһендә, властар фекеренсә, ҡомартҡыға ҙур зыян килә
Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр
Тикаль һәм Теотиуакан, Чак-Ток-Ичак батшалығы тамамланғандан һуң, дипломатик мөнәсәбәттәр урынлаштыра, улар Хасав-Чан-Кавиль хакимлығы тамамланыр алдынан бөтә  (йәғни, беҙҙең эраның II быуатынан алып 730-сы йылдарға тиклем).
Боронғо ҡала
Ҡаланың торлаҡ йорттар төҙөлөшө 60км² самаһы биләй. Ҡаласыҡта йөҙләгән таш ҡоролма иҫәпләнә, әлегә шуларҙың бәләкәй генә  өлөшө ҡаҙылған. Ҡала киҫелеш урынында төҙөлгән, унда эзбизташ убалар һаҙлыҡ менән сиратлаша, шуға күрә ҡоролмаларҙы төркөмдәр менән төҙөргә, ә һуңынан «сакбе» юлдар менән тоташтырырға тура килә.
Майялар ҡоролмаларҙы эзбизташтан төҙөгән, уны туранан-тура ҡалала сығарғандар ( килеп сыҡҡан йырындарҙы һыу менән тәьмин итеү өсөн ҡулланғандар). Конструкцияларҙың ағас элементтарын ауыр саподилла ағасынан эшләгәндәр, улар йәшенә ҡарамай, һаҡланып ҡалған.
Ҡаланың йөрәге —үҙәк майҙан, ике билдәле ғибәҙәтхана менән сикләнгән, майҙандан төньяҡта Төньяҡ акрополь урынлашҡан, унда алтарҙар һәм стелалар менән күп һанлы пирамидалар, ә көньяҡҡа ҡарай ваҡытында хакимдарға һәм уларҙың ғаиләләренә һарай булып хеҙмәт иткән ике һәм өс ҡатлы 45  бинанан торған  Үҙәк акрополь урынлашҡан. Йырағыраҡ Бишенсе ғибәҙәтхана тора, уның артында тикшерелмәгән  Көньяҡ акрополь һуҙылған. Артабан Ете ҡорам майҙаны һәм Мундо-Пердидо ҡорамдарының комплексы («юғалған донъя») тора. Ҡайһы бер ҡоролмалар араһында хакимдар һарайҙарын, бәләкәйерәк күләмле ҡорамдарҙы, Мундо-Пердидола обсерваторияны айырып әйтергә мөмкин, был бина, күрәһең, төрмә булып хеҙмәт иткән (тәҙрәләрҙә ағас брустарҙан рәшәткәләр һаҡланған), туп уйындары өсөн майҙансыҡ бар.
Яҡшы һаҡланып ҡалған яҙыуҙар ҡоролманың төҙөлөш ваҡытын һәм ҡала хакимдарының исемдәрен асыҡларға ярҙам итә.
Иң ҙур ҡорамдар
Бөтә ғибәҙәтханалар ерләү ҡорамдары кеүек төҙөлә. Майялар пирамидаларҙы тауҙарға оҡшаш тип һанағандар, уларҙа, уларҙың ышаныуҙары буйынса, мәрхүмдәрҙең рухы йәшәй. Төҙөлөш алдынан, күрәһең, эзбизташтан ҡоролмалар моделен эшләгәндәр.
Төньяҡ акрополь Тикаль хакимдарының иң боронғо ерләү-ҡорам комплексы булып тора. Яҡынса беҙҙең эраның 250 йылдарында акрополде ер менән тигәҙләйҙәр һәм яңынан төҙөй башлайҙар.
Икенсе классик комплекс, Мундо-Пердидо («юғалған донъя») башлыса  1970 йылдарҙа Гватемала археологтары тарафынан өйрәнелә. Бында обсерватория, ә уның менән — ҡаланың ритуаль тормош үҙәге урынлаша.
Игеҙәк-пирамидалар майя архитектураһында  донъя моделе сағылышының үҙенсәлекле миҫалы булып тора: йондоҙҙарҙы күҙәтеү өсөн йәнәшәлә ике майҙансыҡ менән көньяҡта ер аҫты донъяһын кәүҙәләндергән туғыҙ ишек менән ҡоролма, ә төньяҡта стела менән кәртәләнгән майҙансыҡ  урынлашҡан. Шундай уҡ оҡшаш сюжеттар саркофагтарҙың ҡапҡастарында Пакалала табыла: кәртә менән донъя ағасы төньяҡта, туғыҙ ишек һәм ер аҫты донъяһының ауыҙы менын  көньяҡта. Төньяҡ акрополь һәм үҙәк майҙан шундай ансамбль булдыра, ә һуңыраҡ төҙөлгән I и II ҡорамдар икеләтә  пирамида ролен үтәй.
Тикшеренеү
Испан авторҙарының Тикаль емереклектәре тураһында тәүге телгә алыуҙары XVII быуатҡа ҡарай. 1848 йылда ҡаласыҡтың тәүге ғилми экспедицияһы ойошторола.
XIX — XX быуат башында улар бер нисә була, барельефтарының һәм яҙыуҙарының  һүрәте төшөрөлә. 1951 йылда объектҡа барыуҙы еңелләштереү маҡсатында  осоу һыҙаты  төҙөлә. 1957—1970 йылдарҙа Пенсильвания университеты хеҙмәткәрҙәре Тикалдә ҙур эштәр башҡара. 1979 йылда Гватемала хөкүмәте Тикалдә яңы археология проекты ойоштора, эштәр дауам итә.
Бородава
Бородава — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 127 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Танлова-Яха
Танлова-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 193 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Артыш (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сам (Быстрая ҡушылдығы)
Сам  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрая йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яҡшымбәт (исем)
Яҡшымбәт (исем) — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимология
Яҡшымбәт — башҡортса, (яҡшы өммәт (халыҡ); Яҡшымбәтов фамилияһында һаҡланған.
Фамилияла
Яҡшымбәтов Малик Нәсих улы (18 апрель 1944 йыл — 18 февраль 1993 йыл) — кинорежиссёр, 1991—1993 йылдарҙа «Башҡортостан» киностудияһының художество етәксеһе.
Яҡшымбәтов Әҡсән Хәсән улы (18 октябрь 1928 йыл — 6 ноябрь 2018 йыл) — Сибай руднигының элекке быраулаусыһы, бригадиры, газ һәм электр менән эретеп йәбештереүсеһе. Башҡортостан Республикаһының хеҙмәт ветераны.
Яҡшымбәтов Альфред Ғәбит улы — билдәле татар композиторы, баянсы. 1962 йылдың 10 ғинуарында Әлшәй районының Иҫке Аҡкулай ауылында тыуған. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Татарстан Республикаһының халыҡ артисы. 1979 йылда музыкаль гимназияны тамамлаған.
Топонимияла
Яҡшымбәт (Көйөргәҙе районы) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Яҡшымбәт ауыл Советын үҙәге.
Яҡшымбәт ауыл советы — ауыл биләмәһе, Көйөргәҙе районына ҡараған муниципаль берәмек.
Яҡшембәт (Күгәрсен районы) (Якшимбетово) — Башҡортостан Республикаһының Күгәрсен районындағы ауыл.
Gracias a la vida (йыр)
A la vida Gracias (исп. — «Рәхмәт тормошҡа») — Чили йырсыһы Виолета Парраның йыры. Йыр Las Últimas Composiciones (1966) альбомына ингән, йырсының һуңғы йыры.
Йоғонто
Gracias a la vida — Парраның иң билдәле йыры. Уны гуманизм гимны тип атайҙар.
1972 Аргентина йырсыһы Мерседес Соса Gracias a la vida йырын Парра иҫтәлегенә яҙҙыра. Уны шулай уҡ ошо уҡ исемле альбом сығарған Джоан Баэз, Нана Мускури, Ясмин Леви, Шакира башҡаралар.
2013 йылда Gracias a la vida йыры «Грэмми» латин даны залына индерелә.
2010 йылғы хәйриә версияһы
2010 йылдың 27 февралендә Чилила ер тетрәү була, уның артынан — цунами. Бер нисә айҙан Чили йырсыһы Бето Куэвас Gracias a la vida йырының яңы версияһын тәҡдим итә, уны ул Латин Америка йондоҙҙары Мигель Бозе, Майкл Бубле, Фернандо Ольвер, Хуан Луис Герра, Шакира, Хуанес, Лаура Паузини һәм Алехандро Санстар ярҙамында музыкаль продюсер һәм тауыш режиссеры Умберто Гатика студияһында яҙҙырыла. Кампаниянан алынған бөтә килем ер тетрәүҙән зыян күреүселәр файҙаһына күсерелә.
Һедда Циннер
Һедда Циннер — (Hedda Zinner; 20 май 1905 йыл — 4 июль 1994 йыл) — йәһүд сығышлы немец (алман) яҙыусыһы, актёр, журналист һәм радио хеҙмәткәре.
Биографияһы
Һедда Циннер 1905 йылдың 20 майында Львов ҡалаһында йәһүд Адольф Циннер ғаиләһендә тыуған. Мәктәптән һуң 1923—1925 йылдарҙа Венала театраль академияла уҡый. 1929 йылда Берлинда йәшәй башлағанға тиклем төрлө сәхнәләрҙә уйнай. 1929 йылда Циннер Германия Коммунистар партияһына инә (1946 йылдан — Германия Социалистик берҙәм партияһы — СЕПГ).
1930 йылдан Циннертөрлө баҫмаларҙа социаль-сәйәси һәм сатира-тәнҡитле шиғырҙарын баҫтыра. Фриц Эрпенбек менән танышып, тиҙҙән уға тормошҡа сыға. «Ҙур ҡамалыш» (Großrazzia) тип аталған тентеү, ҡулға алыуҙарҙан һуң 1933 йылдың 15 мартында ғаиләгә ашығыс рәүештә Венаға ҡасырға тура килә. Киләһе йылына Прагаға күсенәләр, унда Һедда «Студия-1934» тип аталған сәйәси кабаре төҙөй һәм етәксе була (Studio 1934).
1935 йылдың апрелендә Циннер ире менән СССР-ға күсенә. Башта Мәскәүҙә урынлашалар, ул «Көрәшселәр (Борцы)» кинокартинаһында героиняның — дирижер Клеберсбуш ҡатынының — тауышын немец телендә яңғырата (1936).
1935—1941 йылдарҙа Һедда Циннер «Мәскәү тауышы» радиоһының нем телендәге редакцияһында эшләй, радиопьесалар яҙа, «Немец үҙәк газетаһы» (Deutsche Zentralzeitung) һәм башҡа баҫмаларҙа әҫәрҙәре сыға. . и различных литературных изданиях. СССР Яҙыусылар Союзы ағзалығына кандидат була.
1936 йылдың декабрендә Циннер совет гражданлығы ала.
1938 йылда Һедда Циннер "Немец үҙәк газетаһы"нда бүлек мөдире урынбаҫары.
1941 йылдың сентябренән Циннер вела передачи для женщин на «Немец халыҡ радиостанция»һының (Deutscher Volkssender) ҡатын-ҡыҙҙар өсөн тапшырыуҙарын алып бара.
1941 октябренән 1943 йылға тиклем Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә эвакуацияла була, ошонда уның улы Йон донъяға килә.
1946 йылда Радиохәбәрҙәр йортонда (Haus des Rundfunks) режиссёр булып эшләй башлай.
Ежи Боссак
Ежи Боссак (Jerzy Bossak, ысын фамилияһы Ежи Бургер-Наум (Jerzy Burger-Naum; 31 июль 1910 йыл — 23 май 1989 йыл) — поляк режиссёр-документалисы, сценарист, актёр, педагог һәм тәнҡитсе.
Һедда Циннер
Биографияһы
1950—1960 -сы йылдарҙа Шиффбауердаммдағы Театрҙа (Theater am Schiffbauerdamm) режиссёр булып эшләй.
1946 йылда Циннер Немец ҡатын-ҡыҙҙар советына һайлана.
Ежи Боссак
Биографияһы
Ежи Боссак 1910 йылдың 31 июлендә Рәсәй империяһының Дондағы Ростов ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған.
Варшава университетын тамамлай, 1930—1939 йылдарҙа журналистика менән әүҙем шөғөлләнә; нәшриәттә күп баҫыла. Ежи Теплиц етәкселегендәге «Старт» йәмғиәтендә тора һәм уның етәкселегендә Польшала сит ил фильмдарын популярлаштыра.
Һедда Циннер
Биографияһы
1958 йылда Германияның Социалистик берҙәм партияһының — (СЕПГ) V съезы делегаты итеп һайлана.
1959 йылдан Һедда Циннер Сит илдәр менән мәҙәни бәйләнештәр йәмғиәтенең рәйес урынбаҫары була.
Ежи Боссак
Биографияһы
Фашист оккупацияһы йылдарында — СССР-ҙа була. 1942—1944 йылдарҙа — Польша Ғәскәрҙәренең 1-се армияһы кинотөркөмөндә режиссёр.
Һедда Циннер
Биографияһы
Циннер ГДР-ҙың Демократик ҡатын-ҡыҙҙар союзында әүҙем эшләй, Германия-совет дуҫлығы йәмғиәтендә ҙур эш башҡара.
Берлинда Доротеенштадт зыяратында ерләнгән.
Ежи Боссак
Биографияһы
1956—1968 йылдарҙа Варшавала документаль фильм студияһын етәкләй. 1957-1968 йылдарҙа «Kamera» киностудияһының художество етәксеһе. Үҙенең картиналарының сценарийҙары авторы һәм авторҙашы була. Бер нисә таҫманы Вацлав Казьмерчак менән берлектә төшөрә. Режиссура факультеты деканы. 1956—1968 йылдарҙы Лодзь ҡалаһында Театр, кино һәм телевидение юғары мәктәбенең режиссура факультеты деканы, 1948 йылдан — профессор.
1989 йылдың 23 майында Варшавала вафат була.
Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы
Исмәғилев Мирсал Зәйнәғәбдин улы (25 декабрь 1931 йыл — 24 апрель 2010 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәре, табип-психиатр. 1959—1980 йылдарҙа Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Мирсал Зәйнәғәбдин улы Исмәғилев 1931 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ы Ейәнсура районы Абҙан ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.
Үҙ ауылында урта мәктәпте тамамлағас, бер аҙ прокуратурала, район гәзитендә яуаплы секретарь, Байыш урта мәктәбендә пионервожатый булып эшләй. Артабан уҡыу теләге Мирсал Зәйнәғәбдин улын Башҡорт дәүләт медицина институтына алып килә.
1957 йылда йәш белгес тыуған ауылы Абҙанға табип булып эшкә ҡайта. Участка дауаханаһында хирург булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1959 йылда Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһына эшкә күсерелә. 1968—1972 йылдарҙа Красноусол шифаханаһында — бүлек мөдире, шул уҡ ваҡытта йәмәғәт эше — партия ойошмаһы секретары эшен алып бара. 1973—1980 йылдарҙа Ейәнсура районы Иҫәнғол үҙәк район дауаханаһының баш табибы вазифаһын башҡара. Хеҙмәт эшмәкәрлегенең һуңғы йылдарында район дауаханаһында табип-психиатр булып эшләй. Ейәнсура районының почётлы гражданы (2009).
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны 2010 йылдың 24 апрелендә вафат була.
Әхмәт ибн Фаҙлан
Ибн Фаҙлан яҙмалары
Әхмәт ибн Фаҙландың X быуаттағы тарихи ваҡиғаларға ҡағылышлы «Яҙмалары» мөһим сығанаҡ булып тора. Ибн Фаҙлан 921—922 йылдарҙа ғәббәсиҙәр хәлифәһе әл-Моҡтадир илселеге менән бергә Волга буйы Болғары иленә сәйәхәттә булған. Ул илселектең унда башҡарған эштәренең һөҙөмтәһе мәғлүм түгел, сөнки «Яҙмаларҙың» аҙағы табылмаған.
Был «Яҙмаларҙа» уғыҙҙар, башҡорттар, болғарҙар, бәшнәктәр һәм хазарҙар тураһында уникаль этнографик мәғлүмәттәр килтерелгән.
Ибн Фаҙлан «Яҙмалары» үҙендә хәҙерге Башҡортостан биләмәләрендә генә түгел, ғөмүмән, тарихи Башҡортостан ерҙәрендә иң боронғо дәүерҙәрҙә йәшәгән башҡорттар тураһында мәғлүмәттәр һаҡлаусы иң боронғо сығанаҡтарҙың береһе.
Сәйәхәте
Бағдад хәлифәһе һарайында хеҙмәт итә. 921-22 йылдарҙа Болғарга әл-Моктәдир илселеге сәркәтибе. Юл яҙмалары алып бара, һуңынан шулар нигеҙендә «Волга буйы Болғары дәүләте»нә барыуҙары тураһында сәйәхәтнамә төҙөй.
Бағдадтан 921 йылдың 21 июнендә сығып киткән ҙур илселек башта Шәреҡтең кесе һәм ҙур ҡалалары аша үтә, унан һуң Бохараға килеп етә, әмир тарафынан ҡабул ителә. Тик Бохара әмире уларға юлды дауам итергә рөхсәт бирмәй, илселеккә 28 көн Бохарала тотҡарланырга тура килә. Унан илселек каруаны Харәземгә килеп керә һәм әл-Жөржанда (Иҫке Үргәнестә) туҡтала. Һыуыҡтар башланыу сәбәпле, илселек ҡышты шул ҡалала үткәрергә мәҗбүр була.
Яҙ еткәс, илселек ҡабат юлга ҡуҙғала. Харәзем өлкәһе сигендә урынлашҡан Төрктәр ҡапҡаһын (Баб ат-Төрк) уҙып, төрки-уғыҙҙар йәшәгән далаға килеп керә. 15 көн дауамында буш даланан барғас, төрки-уғызҙар ҡәбиләһе менән осраша. Юлда осраған бер нисә йылға аша сығып, бәжәнәктәр янында бер төн ҡунғандан һуң, илселек ҙур юғалтыуҙар менән Яйыҡты кисә һәм башҡорт ҡәбиләләре йәшәгән ергә аяҡ баҫа.
922 йылдың 12 майында илселек Болғар иле ерҙәренә килеп етә. Был ваҡиға һәм болғарҙарҙың ислам динен ҡабул итеүе уңайынан ҙур тантаналар башлана. Китапта болғар идарасыһының ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү йолаһы, уларҙың, хазәрҙәрҙең, рустарҙың, Волга-Урал төбәгендә, Урта Азияла йәшәгән башҡа халыҡтарҙың һәм ҡәбиләләрҙең көнкүреше, хужалығы һәм ғөрөф-ғәҙәттәре ентекләп тасуирлана.
Көндәлек-сәйәхәтнамәлә Ибне Фаҙландың Волга буйы Болғар дәүләтенән шул уҡ йылда, «көндәр ҡыҫҡара башлағас» китеүе тураһында хәбәр ителә. Уның шунан һуңғы яҙмышы билдәһеҙ.
Атнис
Атнис — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туртас йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кёрлинг
Кёрлинг (curling, гэльск.-тан curr) — боҙ майҙансығында команда менән уйналыусы спорт уйыны. Ике командала ҡатнашыусылар сиратлап махсус гранит снарядтарҙы (таштарҙы) сәп («йорт») йүнәлешендә боҙҙан шыуҙырып бар көсөнә ташлай. Һәр командала дүрт уйынсы.
Тарихы
Кёрлинг XVI быуат башында Шотландияла барлыҡҡа килә. Был спорт уйынының электән булыуын Данблейндағы ҡороған быуа төбөнән табылған кёрлинг спорт снаряды (ташы) раҫлай, уның өҫтөнә етештереү ваҡыты («1511 йыл») яҙылған. Кёрлинг тураһында тәүге тапҡыр Шотландияның Пейсль аббатлығының 1541 йыл менән билдәләнелгән урта быуат монастырь китаптарында иҫкә алына.
Curling һүҙе XVII быуатта беренсе тапҡыр шотланд шағиры Генри Адамсон поэмаһында иҫкә алынғандан һуң уйындың исеме булараҡ ҡулланыла башлай. Тикшеренеүселәр фекеренсә, уйын үҙ исемен таштың боҙҙа ҡалдырған ҡатмарлы кәкерсәктәрҙең атамаһынан түгел, ә шотланд телендәге curr ҡылымынан ала. Был һүҙ түбән тауыш менән үкереүҙе аңлата (инглиз телендәге purr һүҙенә яҡын тора). Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: снарядтарҙың камил формала булмауы һәм уйын майҙанының махсус рәүештә әҙернелмәүе боронғо кёрлерҙарға теге йәки был отошло стратегияға таянып уйнау, йәки спорт оҫталығын камиллаштырыу мөмкинлеген бирмәгән — күпселек осраҡта, теге йәки был команданың еңеүе осраҡлы уңышҡа ғына бәйле булған.
Шотландияның Дарвелл ҡалаһы йылъяҙмаларында ла был спорт снарядтары тураһында ҡыҙыҡлы мәғлүмәт һаҡлана: туҡыусылар эштән һуң ял иткәндә туҡыу станоктарында баҫтырыҡ итеп ҡулланылған ауыр таш йөктәр менән (был йөктәрҙең тотҡалары һурып алына торған булған) кёрлинг уйнар булған. Йылъяҙмаларҙа түбәндәге юлдар ҙа бар: «күп ҡатындар, ташты шымартып һәм уның формаһын камиллаштырып, ирҙәренең абруйын һаҡларға тырыша».
Яҡынса XVIII быуаттан таштың формаһы билдәле бер стандарт ала бара һәм һәм хәҙерге ҡиәфәтен ала: диаметры 29,2 см (11,5 дюйм), бейеклеге 11,4 см (4,5 дюйм), ауырлығы 19,96 кг (44 фунт). Климаттың һалҡын, боҙҙоң күп булыуы һәм уйын барышындағы демократик талаптар кёрлингты Шотландияла, аҙаҡ бөтә донъяла бик популяр уйынға әйләндерә. Инглиз монархтары власынан Америкаға ҡасҡан күскенселәр менән бергә кёрлинг та Яңы мөхиткә үтеп инә. Объектив климат шарттары уйындың Канадала бигерәк киң таралыуына килтерә. Кёрлинг уйыны АҠШ-та беренсе тапҡыр 1768 йылда уҙғарыла: уны Квебекҡа урынлаштырылған шотланд һалдаттары уйнай.
XIX быуаттың тәүге яртыһында кёрлинг уйыны ҡағиҙәләре рәсми рәүештә раҫлана, шул ваҡыттан бирле улар үҙгәреш кисермәгән тиерлек.
Кёрлинг буйынса донъя чемпионаты
Ир-егеттәр араһында кёрлинг буйынса беренсе донъя чемпионаты Фолкеркала һәм Эдинбургта 1959 йылда үткәрелә һәм тарихҡа «Шотландия кубогы ярыштары» исеме аҫтында инеп ҡала. Ярыштарҙа Канаданан Эрни Ричардс командаһы еңә. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренсе донъя чемпионаты Шотландияның Пертта ҡалаһында 1979 йылда үткәрелә һәм ул Швейцария командаһының еңеүе менән тамамлана.
Донъя чемпионаттары һәр йыл һайын була. 1989—2004 йылдарҙа ир-егеттәрҙең дә, ҡатын-ҡыҙҙарҙың да ярыштары бер ҡалала үткәрелде.
Кёрлинг буйынса Европа чемпионаты
1975 йылда тәүге Европа чемпионаты Францияла үтте. Унда 8 ир-егеттәр һәм 7 ҡатын-ҡыҙҙар йыйылма командалары ҡатнашты Европа чемпионаты һәр йыл үткәрелә.
Олимпия уйындары
1998 йылда кёрлинг спорттың олимпия төрө тип таныла, һәм Наганолағы ҡышҡы Олимпия уйындарында тәүге алтын миҙалдар уйнатыла. Алтын миҙалдарҙы ир-егеттәр ярыштарында Швейцария командаһы, ә ҡатын-ҡыҙҙҙар араһында Канада командалары яулай.
Уйын яланы һәм инвентарь
Кёрлинг майҙансығы дүрт мөйөшлө яландан ғибәрәт. Уның оҙонлоғо 44,5 метрҙан 45,72 метрға тиклем, ә киңлеге 4,42 метрҙан 5 метрға тиклем була. «Йорт» тип аталған сәптең диаметры 3,66 метр. Майҙандың ике осонда урынлашҡан сәптәрҙең үҙәктәре араһы 34,75 метрға тиң. 19,96 кг-лы таш Шотландияның Эйлса-Крейг утрауында сығарылған граниттан эшләнә. Баш яҡтары йоморолатып игәлгән таш цилиндр формаһында була, тышы ялтыратып шымартыла. Таштың өҫкө яғында тотҡаһы бар. Боҙҙоң һалҡынлығы Цельсий буйынса минус 5 градус тирәһе. Уйынсыларҙың һәр береһенең ҡулында щетка, уның ярҙамында шыуып барған таш алдын шымартып барырға тейештәр. Ташты ташлаусы уйынсы аяҡ кейеменә яҡшы шыуа торған тефлон слайдер кейҙерә. Йәрәхәттәрҙе булдырмау өсөн тубыҡ ҡаплағыстар ҡулланыла.
Уйын ҡағиҙәләре
Уйында дүрт кешенән торған ике команда ҡатнаша: Скип, вице-скип, беренсе һәм икенсе. Уйын бер-береһенә бәйләнмәгән 10 осорҙан йәғни "энд"тарҙан тора. Бер энд барышында командалар бер-бер артлы сиратлап һигеҙ ташты боҙҙан шыуҙырып ебәрә. Уйынсыларҙың береһе, ташты старт колодкаһынан сығарып, бөтә көсө менән боҙҙан шыуҙыра, ә команданың ҡалған ағзалары махсус щетка ярҙамында таш алдындағы боҙҙо шымартып бара, кәрәк булғанда уның йүнәлешен дә бер ни тиклем үҙгәртә. Ун алты таш та ырғытылғандан һуң энд барышында йыйылған мәрәйҙәр һанала. Йорт эсенә ингән таштар ғына мәрәй килтерә. Ташы үҙәккә иң яҡын торған команда ендта еңеүсе тип таныла. Ул үҙәккә яҡыныраҡ булған һәр ташы өсөн мәрәй ала. Әгәр ҡаршы уйнаусы команданың ташы «йорт» үҙәге аша үткәндә teeline һыҙығын үтһә, ҡаршы уйнаусылар ҙа уларҙың ташы алдындағы боҙҙо шымартыу хоҡуғын ала һәм улар таштың штраф линияһына сығыуына өлгәшергә тырыша. Бөтә эндтарҙағы мәрәйҙәр суммаһы менән еңеүсе билдәләнелә. Әгәр 10 эндтан һуң мәрәйҙәр тигеҙ булһа, экстра-энд (extra end) тип аталған өҫтәлмә осор башлана. Унда еңеүсе матчта еңеүсе була ла инде.
Иҫкәрмәләр
↑ KilsythCurling ↑ Кёрлинг // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. ↑ Перейти к: 1 2 Curling international rules (Проверено 30 марта 2013) ↑ Branch, John. «Curlers Are Finicky When It Comes to Their Olympic Ice», The New York Times, Monday, August 17, 2009.[1]
Йәлил (ҡасаба)
Йәлил (Җәлил) — Татарстан Республикаһының Сарман районындағы ҡала тибындағы ҡасаба. Күп тармаҡлы Әлмәт-Бөгөлмә-Ленин агломерацияһына инә.
Ҡасаба Абдрахман, Ҡыҙыл Баҡса һәм Яңы Миңзәләбаш ауылдары менән «Йәлил ҡала тибындағы ҡасаба» муниципаль берәмәгенә инә. Ҡасаба Әлмәттән 34 км., Ҡазандан 240 км. алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡасаба янында Ыҡтың ҡушылдығы Миңзәлә йылғаһы аға. Ҡасаба 1964 йылда нигеҙләнгән һәм шағир Муса Йәлил исемен йөрөтә.
Халҡы
Халыҡ һаны— 14491 кеше. Татарҙар (77,7 %), урыҫтар (19,6 %). Тыуым — 12,7 %, үлем — 9,5 %, халыҡ һаны үҫеше — 3,2 %. Ирҙәр — 48,0 %, ҡатын-ҡыҙҙар — 52,0 %. Эш йәшендәге кешеләр - 57,1 %, йәштәр — 28,8 %, ололар — 14,1 %.
Иҡтсады
Сәнәғәт нигеҙе-нефть етештереү тармағы. «Йәлилнефть» нефть һәм газ етештереү идаралығы Татнефть-тең 18% нефтен етештерә. 2001 йылда Йәлилдә 500 тонна нефть сығарылған.
Социаль сфераһы
Ҡасабала бар:
Бауыр
Бауыр (jecur, jecor, hepar, ἧπαρ) — умыртҡалылар организмында үт бүлеп сығарыу, матдәләр алмашыныу һәм башҡа ҡайһы бер процесстарҙы башҡара торған эске ағза. Бауыр диафрагма аҫтында, ашҡаҙандың уң яғында урынлашҡан.
Сифатлама
Бауыр ике өлөштән тора: уң һәм һул. Уң өлөш тағы ике икенсел өлөшкә (квадрат һәм ҡойроҡло) бүленә. Клод Киуно (1957) тәҡдим иткән хәҙерге сегментлы схема буйынса бауыр, уң һәм һул өлөштәрҙе барлыҡҡа килтергән, һигеҙ сегментҡа бүленә. Бауыр сегменты — бауыр паренхиманың пирамидаль киҫәге, уның ҡан менән ярайһы уҡ айырым тәьмин ителеше, иннервацияһы һәм үт сығыу юлдары бар.
Бауырҙың гистолик төҙөлөшө
Паренхима өлөшлө. Гепатик Бауыр булкәһе — бауырҙың структур һәм функциональ берәмеге. Бауыр бүлкәһенең төп структур компоненттары: Строма тышҡы тоташтырғыс туҡыма капсулаһынан, РВСТ-ның өлөштәр араһындағы ҡатламдарынан, ҡан тамырҙарынан, нервы аппаратынан тора.
Токсиндарҙы зарарһыҙлардырыу механизмы
Бауырҙағы матдәләрҙе зарарһыҙлардырыу уларҙың химик модификацияһында тора, ул ғәҙәттә ике фазаны үҙ эсенә ала. Беренсе фазала матдә окисланыуға, тергеҙелеүгә йәки гидролизға дусар була. Икенсе фазала яңы барлыҡҡа килгән әүҙем химик төркөмдәргә ниндәйҙер матдә беркетелә. Бындай реакциялар конъюгация реакциялары тип атала, ҡушылыу процесы конъюгирование тип атала. Шулай уҡ бауырға ағыулы матдәләр ингәндә, һуңғыһының күҙәнәктәрендә агрануляр ЭПС майҙаны арта, был уларҙы зарарһыҙлардырыу мөмкинлеген бирә.
Бауыр ауырыуҙары
Иң йыш осораған бауыр ауырыуҙары — цирроз һәм төрлө гепатиттар. Гепатит — ул бауырҙың ялҡынһыныуы. Бөгөнгө көндә вируслы гепатиттың 6 төрө: А, B, C, D, E һәм G билдәле. эсәк (А,Е) һәм парентераль (В, С, В, F) гепатиттары була. Донъяла 600 миллиондан артыҡ кеше В һәм С хроник гепатиттарынан интегә.
А гепатиты йоҡторғанда ауырыуҙың йәшерен осоро — 2 аҙнаннан 4 аҙнаға тиклем, В гепатитында 2 айҙан 6 айға тиклем була. Вирус организмға яраҡлаша, шунда үрсей. Ауырыуҙың беренсе симптомы — тәнгә һары таптар сыға, был билирубин, үт пигменты — бауыр эшләп сығара торған буяу матдәһе. Тирелә һары таптар күренгәнсе, температура күтәрелә, баш ауырта, тән һыҙлай, хәл бөтә башлай. В һәм С гепатиттары күпселек осораҡта һиҙҙермәйенсә, әҙ генә температура күтәрелеү, быуындар ауыртыу, тәнгә таптар сығыу менән башлана. Бер нисә көндән һуң аппетит юғалыу, бауыр яғында ауыртыу барлыҡҡа килеү, күңел болғаныу, ҡоҫоу, бәүелдең ҡара төҫкә кереүе күҙәтелә. Бауыр һәм талаҡ ҙурая. В гепатиты 5-10 процент осраҡта ғына, ә С гепатиты — 60—75 процент осраҡта хроник формаға күсә.
1992—2012 йылдарҙа Рәсәйҙә В гепатиты менән ауырыусылар һаны — 2,4 тапҡыр, С гепатиты булғандар 6,4 тапҡыр артҡан. B һәм C вирус гепатиттарының таралыуы инъекция аша наркотик ҡулланыусыларҙың күбәйеүе менән аңлатыла. Бигрәк тә 15—29 йәштәгеләр араһында. Наркомания медицина проблемаһын социаль проблемаға әйләндерә. В һәм С гепатиттары киҫкен һәм хроник формала булырға мөмкин. Ауырыу сығанағы — гепатит менән ауырыусы. Ауырыу бигерәк тә енси юл менән киң тарала. Быларҙан тыш, В һәм С гепатиты бала тапҡанда ауырыу әсәнән балаға күсергә, кешегә вирус менән зарарланған ҡан һалғанда, стерилләштерелмәгән хирургия һәм стоматология ҡоралдары менән файҙаланғанда, шприцтар һәм башҡалар ҡулланғанда ла йоға. Был юл менән зарарлану өсөн ҡандың 0,0001 миллилитры ла етә
С гепатиты менән ауырығанда, хәлһеҙлек, даими арығанлыҡ ҡына һиҙелергә мөмкин.
Вируслы гепатиттарҙан дауаланыу — оҙайлы процесс. Дауаланмаған осраҡта сир цирроз һәм бауыр рагына килтерергә мөмкин. Бигерәк тә С гепатиты бауыр туҡымаларына ауыр тәьҫир итә. Юҡҡа ғына уны СПИД менән тиңләмәйҙәр. Вируслы гепатит менән ауырыусы йәки вирус йөрөтөүсө даими табип күҙәтеүе аҫтында булырга һәм дауаланып торорға тейеш. Дауаланыу ни тиклем иртәрәк башланһа, шул тиклем яҡшыраҡ. Табип ауырыуға организмды кәрәкле аҡһым, май, углеводтар менән тәьмин итә торған махсус диета тәҡдим итә. Күберәк витаминдар ҡулланыу, тыныслыҡты һаҡлау талап ителә.
Гепатиттан һаҡланыу саралары: ҡайнамаған һыу эсмәү, йәшелсә һәм еләк-емеште яҡшылап йыуып ашау, ризыҡты яҡшылап бешереү. В гепатитына ҡаршы иң ышаныслы сара — прививка яһатыу. А гепатитына ҡаршы ла вакциналар бар. С гепатитына ҡаршы ул әлегә юҡ.
Бауыр циррозының иң йыш сәбәптәре — хроник эскеселек (20 алып 95 % осраҡҡа тиклем), вируслы гепатит, бауырҙа гельминттар һәм ябай микроорганизмдар булыуы (мәҫәлән, трихомонада).
Бауырҙа иҫерткес матдәләрҙең 95 проценты зарарһыҙландырыла. Спиртлы эсемлектәрҙе күп ҡулланыу арҡаһында бауыр ҙурая, цирроз ауырыуы барлыҡҡа килә. Организмда спирттың тарҡалыуын тәьмин итергә тейешле бауыр ҙур көсөргәнешлекте күтәрә алмай, унда үҙгәрештәр килеп сыға, был циррозға килтерергә мөмкин.
Бауыр яман шеше — ауыр сир. Кешегә тәьҫир иткән шештәр араһында был сир етенсе урында. Күпселек тикшеренеүселәр бауыр яман шеше хәүефенең артыуы менән бәйле бер нисә факторҙар айыралар. Уларға: бауыр циррозы, В һәм С гепатит, паразит инвазиялары, спиртлы эсемлектәр эсеү, ҡайһы бер канцерогендар (микотоксиндар) менән бәйләнеш һәм башҡалар инә.
Яман булмаған аденомаларҙың, бауырҙың ангиосаркомаларының, гепатоцеллюляр карциноманың барлыҡҡа килеүе кешегә андроген стероидлы контрацептивтар һәм анаболик препараттар тәьҫире менән бәйле.
Бауыр гемангиомалары — бауыр тамырҙары үҫешендәге аномалиялар.
Салҡаҡ
Салҡаҡ (Челкаково) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 754 кеше. Почта индексы — 452973, ОКАТО коды — 80218846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арыҫлан ҡойроғо
Арыҫлан ҡойроғо Пусты́рник пятило́пастный,Leonúrus quinquelobátus) — Һаңғырау кесерткән һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-2 м тирәһендә, июнь-август айҙарында алһыу миләүшә төҫөндә сәскә ата. Орлоғо август-сентябрҙә өлгөрә.
Таралыуы
Яҡын Көнсығыш, Европа, Үҙәк Азия, Себерҙә таралған. Башҡортостандың бөтә райондарында ла үҫә. Ташландың ерҙә, юл буйҙарында, соҡор тирәһендә күпләп осратырға мөмкин.
Әҙәбиәт
[Категория:Медоносы]]
Аҡболаҡ ҡасаба советы
Аҡболаҡ ҡасаба советы  (Акбулакский поссовет) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Аҡболаҡ районы ауыл биләмәһе.
Административ үҙәге — Аҡболаҡ ҡасабаһы.