cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Таймый ауыл советы (Салауат районы)
Тарихы
Таймый һәм Урмантау ауыл советтарын, административ үҙәге Таймый ауылында урынлашҡанлыҡтан, «Таймый» атамаһын һаҡлап, берләштерергә.
Таймый ауыл советы составына Урмантау ауыл советының Урмантау, Ташауыл, Атаутамаҡ ауылдарын индерергә.
Күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Таймый ауыл советы сиктәрен раҫларға.
Урмантау ауыл советын иҫәп мәғлүмәттәре исемлегенән төшөрөү;
Яссы-Кишинёв операцияһы
Я́ссы-Кишинёв опера́цияһы, шулай уҡ Канны янындағы Яссы-Кишинёв ҡаты һуғышы тигән атама менән билдәле (1944 йылдың 20 — 29 авгусы) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында СССР (Совет Социалистик Республикалар Союзы) Ҡораллы көстәренең Өсөнсө рейхҡа (нацист Германияһына) һәм Румыния Короллегенә стратегик хәрби операцияһы. Уның маҡсаты булып Балҡан йүнәлешен ҡаплап торған ҙур немец-румын группировкаһын тар-мар итеү, Молдавияны азат итеү һәм Румынияны һуғыштан сығарыу торған. Бөйөк Ватан һуғышы барышындағы иң уңышлы совет хәрби операцияһы тип һанала, «Сталиндыңиң киҫкен ун һөжүме» иҫәбенә индерелгән. Был һөжүм Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәренең еңеүе, Молдавия ССР-ын азат итеү һәм дошманды тулыһынса ҡыйратыу менән тамамланған.
Совет командованиеһының ниәте
Совет командованиеһы, румын ғәскәрҙәренең күбеһенсә флангта һуғышҡанлығын һәм яугирлыҡ яғынан немецтарҙан ҡалышыуын иҫәпкә алған. Шуның өсөн дошман ғәскәрҙәренең бер-береһенән йыраҡ торған участогындағы ике флангыһына көслө һөжүм яһарға ҡарар иткән. 2-се Украин фронты Яссынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә, 3-сө Украин фронты — Бендерынан (Суворов тауы) көньяҡҡараҡ һөжүм иткән. Шуның араһында дошманды төп һөжүмдең тактик өҫтөнлөгө менән айырылып торған кишинёв яғына йүнәлтелеренә ышандырырға кәрәк булған. Шул маҡсаттан оператив маскировканың махсус саралары эшләнгән һәм тормошҡа ашырылған. Һөжүмде Хуши − Васлуй – Фэлчиу райондары йүнәлешенә табан үҫтереп, фронттар, «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмөнөң төп көстәрен уратып алып тар-мар иткәндән һуң, артабан хәрәкәт итеп, тиҙ арала Румынияны яулап алырға тейеш булған. Бөйөк Ватан һуғышында Ҡара диңгеҙ флоты Өсөнсө Украин фронтының диңгеҙ яры буйы флангтарына, дошманға ут асып, Германия һәм Румынияның яр буйы коммуникацияларын сафтан сығарып, дошман караптарын шартлатып, шулай уҡ Констанц һәм Сулин хәрби-диңгеҙ базаларына массированный авиация һөжүмдәре ойоштороп ярҙам итергә тейеш булған.
Совет ғәскәрҙәренең һөжүме
Яссы-Кишинёв операцияһы 1944 йылдың 20 авгусында иртә таңдан, тәүге өлөшө пехота һәм танктар атакаһы башланыр алдынан дошман оборонаһына баҫым яһауға иҫәпләнгән, ә икенсеһе – атаканы артиллерия менән оҙатыуға йүнәлтелгән, ҡеүәтле артиллерия һөжүме башланған. 7 сәғәт 40 минутта, совет ғәскәрҙәре, икеләтә көслө утлы ҡойон аҫтында Кицкан плацдармынан һәм Яссының көнбайыш районынан һөжүмгә күсә.
Артиллерия һөжүме шундай көслө булған, немец оборонаһының тәүге һыҙаты тулыһынса ҡыйратылған. Ошо һуғышта ҡатнашыусыларҙың береһе немец оборонаһының торошон бына нисек тасуирлай:
27-се армия һөжүме һыҙатына, дошман оборонаһын өҙөү маҡсатында, 6-сы совет танк армияһы килеп ингәнен ишеткәс, дошмандың «Көньяҡ Украина» армиялары төркөмө командующийы генерал Ганс Фриснер әйтеүенсә, немец-румын ғәскәрҙәре рәттәрендә «әҙәм ышанмаҫлыҡ хаос» башланған. Яссы районында совет ғәскәрҙәренең ҙур тиҙлектә алға барыуын туҡтатырға теләп, немец командованиеһы вермахтың өс пехота дивизияһын һәм бер танк дивизии контратакаға күтәргән. Ләкин хәл үҙгәрмәгән. Һөжүмдең икенсе көнөнә 2-се Украин фронтының удар группировкаһы Маре тау һырттарының өсөнсө һыҙаты өсөн, ә 7-се гвардия армияһы һәм атлы-механизацияланған төркөм — Тырга-Фрумос өсөн алышҡан. 21 август аҙағына фронт ғәскәрҙәре, көстәрен фронт буйынса 65 км киңлеккә йәйелдереп һәм 40 км тәрәнлеккә үтеп инеп, оборонаның өс һыҙаттағы бөтөн ҡаршылыҡтарын еңеп сығып, минималь ваҡыт эсендә иҫ киткес нығытылған ике ҡеүәтле райондағы Яссы һәм Тыргу-Фрумос ҡалаларын үҙ ҡулына алған. 3-сө Украин фронты көньяҡ участкала, 6-сы немец һәм 3-сө румын армиялары сигендә, уңышлы алға барған.
21 августа Юғары Баш командующийҙың (ВГК) Ставкаһы директиваһына ярашлы, «ике фронттың берҙәм көстәре менән Хуши районында дошманды уратҡан ҡулсаны тоташтырырға, шунан һуң дошмандың кишинёв группировкаһын ҡыйратыу һәм әсирлеккә алыу маҡсатында ҡулсаны тарайтырға» кәрәк булған.
Операцияның икенсе көнөнә 3-сө Украин фронты ғәскәрҙәре, 6-сы немец армияһын уратҡан ҡулсаны Леушены (Хынчешт районы) ауылы янында ҡымтып, уны 3-сө румын армияһынан айырған. Немец командующийы, ғәскәрен ташлап, ҡасҡан. Фронттарға авиация ярҙам иткән. Ике көн эсендә совет лётчиктары 6350-гә яҡын осош яһағандар. Ҡара диңгеҙ Хәрби-Һауа Көстәре (ВВС) Констанцалағы һәм Сулиндағы (Румыния) румын һәм немец караптарына һәм базаларына һөжүм иткәндәр. Немец һәм румын ғәскәрҙәре, бигерәк тә обороналарының төп һыҙатында, бик күп һалдатын һәм хәрби техникаһын юғалтҡан, һәм ашығыс рәүештә сигенә башлаған. Операцияның тәүге ике көнөндә 7 румын һәм 2 немец дивизияһы тулыһынса ҡыйратылған.
«Көньяҡ Украина» армиялар төркөмө командующийы Фриснер, совет ғәскәрҙәренең тәүге һөжүмен ентекле анализлап һәм үҙҙәренең файҙаһына булмағанын аңлап, армиялар төркөмө ғәскәрен Прут йылғаһы аръяғына сығарырға ҡарар иткән, һәм, Һитлерҙың бер ниндәй күрһәтмәһе булмаһа ла,    21 августа үҙенең бойороғон ғәскәрҙәренә еткергән. Икенсе көнгә, 22 авгусҡа, армиялар төркөмө ғәскәрҙәрен һәм Генераль штабты сығарыуға рөхсәт биргән, ләкин һуң булған инде. Был ваҡытҡа совет фронттарының һөжүм группировкалары дошмандың көнбайышҡа сигенә торған төп юлдарын үҙ ҡулдарына алған. Немец командованиеһы үҙ ғәскәрҙәренең Кишинёв районында ҡамауға эләгеү мөмкинлеген күҙ алдына килтермәгән. 22 авгусҡа ҡаршы төндә Дунай хәрби флотилияһы моряктары 46-сы армия десант төркөмө менән 11 километр киңлегендәге Днестр лиманын уңышлы кисеп (форсировать) сыҡҡан, Белгород-Днестровский (Аккерман) ҡалаһын азат иткән һәм һөжүмен көньяҡ-көнбайыш йүнәлештә үҫтергән.
Яуҙарҙа батырлыҡ күрһәтте:
23 августа совет фронттары ҡамау ҡулсаһын тоташтырыу һәм тышҡы фронтта алға барыуҙы дауам итеү маҡсатында көрәшкәндәр. 18-се танк корпусы шул уҡ көндә Хуши районына, 7-се механизацияланған корпус — Леушены (Хынчешт  районы) районындағы  Прут йылғаһы аша кисеүҙәргә, ә 4-се гвардия механизацияланған корпусы — Леовоға сыҡҡан. 3-сө Украин фронтының 46-сы армияһы 3-сө румын армияһы ғәскәрҙәрен Ҡара диңгеҙгә ҡыҫырыҡлаған, һәм  24 авгусҡа дошман ҡаршы тороуын туҡтатҡан. Был көндө Дунай хәрби флотилияһы караптары Жебрияны — Вилково йүнәлешендә десант төшөргән. Шулай уҡ 24 августа генерал Николай Эрастович Берзарин командалығындағы 5-се удар армияһы Кишинёвты яулап алған.
24 августа ике фронт стратегия операцияһының беренсе этабы — оборонаны өҙөү һәм немец-румын ғәскәрҙәренең яссы-кишинёв группировкаһын ҡамау тамамланған. Көн аҙағына совет ғәскәрҙәре 130—140 километр ара үткәндәр. Дошмандың 18 дивизияһы ҡамауға эләккән. 24-26 августа Ҡыҙыл армия Леовоны, Кахулды (Кагул), Хынчештыны (Котовск) яулап алған. 26 авгусҡа Молдавияның бөтөн территорияһы совет ғәскәрҙәре ҡулына күскән.
Молдавияны азат итеү һуғыштарында ҡатнашҡан 140-тан артыҡ яугир һәм командир Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. Алты совет яугиры Дан ордены тулы кавалерҙары: Гавриил Фёдорович Алексеенко, Александр Федотович Виноградов, Александр Иванович Горскин , Фатих Юнусович Динеев]], Николай Трофимович  Карасёв һәм Степан Кузьмич  Скиба.
Румынияла дәүләт түңкәрелеше. Ҡамалған группировканы ҡыйратыу
Яссы һәм Кишинёв эргәһендә немец-румын ғәскәрҙәрен йәшен тиҙлегендә һәм емергес ҡыйратыу Румыниялағы эске сәйәси хәлде сигенә еткәнсе ҡырҡыулаштырған. Үҙ илендә Ион Антонеску режимы таянысһыҙ ҡалған. Румынияның күп юғары дәүләт һәм хәрби эшмәкәрҙәре июль һуңында уҡ оппозицияла торған партиялар, антифашистар, коммунистар менән бәйләнешкә ингән һәм баш күтәреүгә әҙерлек башлаған булған. Фронттағы ваҡиғаларҙың ҙур тиҙлектә үҫеше хөкүмәткә ҡаршы йүнәлтелгән хәрәкәт башланыуына килтергән, һәм 23 августа Бухареста ихтилал тоҡанған. Король Михай I баш күтәреүселәр яғына сыҡҡан, Антонеску һәм уның пронацист генералдарын ҡулға алырға бойороҡ биргән. Константин Сэнэтеску, национал-царанистар, национал-либералдар, социал-демократтар һәм коммунистар ҡатнашлығында, яңы хөкүмәт төҙөгән. Яңы хөкүмәт Румынияның Германия яғында һуғышмаясағын һәм һуғыштан сығыуын, союзниктар тәҡдим иткән тыныслыҡ шарттарын ҡабул итеүен иғлан итеп, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ил территорияһынан немец ғәскәрҙәренең сығарылыуын талап иткән. Немец командованиеһы был талапты үтәүҙән баш тартҡан һәм ихтилалды баҫтырырға маташҡан. 24 август иртәһендә немец авиацияһы Бухаресты бомбаға тотҡан, һәм көндөҙ немец ғәскәрҙәре һөжүмгә күскән. Яңы румын хөкүмәте Германияға һуғыш асҡан һәм Советтар Союзынан ярҙам һораған.
Совет командованиеһы Румыниялағы ихтилалға ярҙамға 50 дивизияһын һәм ике һауа армияһының төп көстәрен ебәргән, ә 34 дивизияһын ҡамауға алынған дошман группировкаһын юҡ итеү өсөн ҡалдырған. 27 август һуңына ҡамауға алынған группировка Прут йылғаһынан көнсығыштараҡ ҡыйратылған.
28 авгусҡа немецтарҙың Карпат үткәүелдәренә юл ярыу ниәте менән Пруттың көнбайышына сығып өлгөргән өлөшө лә ҡыйратылған.
Тышҡы фронтта совет ғәскәрҙәренең һөжүме көсәйгән. Икенсе Украин фронты ғәскәрҙәре Төньяҡ Трансильвания һәм Фокшаны йүнәлешендә уңышлы хәрәкәт иткән, 27 августа Фокшаныны яулап алған һәм Плоешты һәм Бухарест ҡалаларына килеп ингән ерҙәрҙә һуғышҡан. Өсөнсө Украин фронтының 46-сы армияһы берләшмәләре (соединения), Дунайҙың ике яры буйлап көньяҡ йүнәлешендә һөжүм итеп, ҡыйратылған немец ғәскәрҙәренең Бухаресҡа сигенеү юлын киҫкән. Ҡара диңгеҙ флоты һәм Дунай хәрби флотилияһы, десанттар ебәреп, диңгеҙ авиацияһы ҡапыл яһалған атака (удар) менән, совет ғәскәрҙәренең һөжүменә ярҙам иткән. 28 августа Брэила һәм Сулина ҡалалары, 29 августа Ҡара диңгеҙ флоты десанты (Констанц десанты) портты һәм Констанцалағы Румынияның төп хәрби-диңгеҙ базаһын яулап алынған. Был көндә Прут йылғаһынан көнбайыш йүнәлешендә дошмандың ҡамауға алынған ғәскәрҙәрен ҡыйратыу, шуның менән Яссы-Кишинёв операцияһы ла тамамланған.
Операцияның әһәмиәте һәм һөҙөмтәләре
Яссы-Кишинёв операцияһы Балҡан ярымутрауында һуғыштың артабанғы барышына ҙур йоғонто яһаған. Уның барышында дошмандың «Көньяҡ Украина» армиялар төркөмөнөң төп көстәре ҡыйратылған, Румыния һуғыштан сыҡҡан, Молдавия ССР-ы һәм Украин ССР-ының Измаил өлкәһе азат ителгән. Август аҙағына Румынияның күп өлөшө һаман да немец һәм пронацист румын көстәре аҫтында булыуына ҡарамаҫтан, улар ил территорияһында ҡеүәтле рубеждарын ҡора алмаған инде. 2-се Украин фронты ғәскәрҙәре 31 августа румын баш күтәреүселәре ҡулына күскән Бухаресҡа барып ингән. Румыния өсөн һуғыштар 1944 йылдың октябрь һуңына саҡлы дауам иткән (Румын операцияһын ҡарағыҙ). 1944 йылдың 12 сентябрендә Мәскәүҙә совет хөкүмәте союзниктары исеменән — Совет Социалистик Республикаһы Союзы (СССР), Великобритания һәм Америка Ҡушма Штаттары (АҠШ) — Румыния менән тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйған.
Яссы-Кишинёв операцияһы хәрби сәнғәт тарихына «Яссы-Кишинёв (Канны янындағы ҡаты алыш)»атамаһы менән ингән. Уға фронттың төп ударҙары (ҡапыл яһалған атака) йүнәлешен оҫта һайлау, һөжүмдең юғары темпы, дошмандың ҙур группировкаларын тиҙ арала ҡамап алыу һәм ҡыйратыу, бөтөн ғәскәр төрҙәренең үҙ-ара тығыҙ взаимодействиеһы яғынан характеристика бирелә. Операция һөҙөмтәһендә 126 ғәскәри берләшмәләр (соединение) һәм частар почётлы Кишинёв, Яссы, Измаил, Фокшан, Рымник, Констанца һ.б. исемдәргә лайыҡ булған. Операция барышында совет ғәскәрҙәре 12,5 мең кешеһен, ә немец һәм румын ғәскәрҙәре 18 дивизияһын юғалтҡан. 208600 немец һәм румын һалдат һәм офицеры әсирлеккә алынған.
Молдавияны аяҡҡа баҫтырыу
Яссы-Кишинёв операцияһы тамамланыу менән Молдавияла һуғыштан һуңғы хужалыҡты аяҡҡа баҫтырыу башланған, һәм бының өсөн 1944-1945 йылдарҙа СССР бюджетынан 448 млн һум аҡса бүленгән. 1940 йылдарҙа румын баҫып алыуы арҡаһында туҡталған социалистик үҙгәртеп ҡороу дауам иткән. 1944 йылдың 19 сентябренә Ҡыҙыл Армия частары урындағы халыҡ ярҙамы менән тимер юл бәйләнешен һәм сигенгән немец-румын ғәскәрҙәре шартлатҡан Днестр йылғаһы аша күперҙәрҙе  тергеҙгән. Сәнәғәт яңынан аяҡҡа баҫтырылған. 1944—1945 йылдарҙа Молдавияға 22 эре предприятие ҡорамалдары килтерелгән. Һул яҡ ярҙағы 226 колхоз һәм 60 совхоз тергеҙелгән. Крәҫтиәндәргә күпселеге  Рәсәйҙән килтерелгән орлоҡ ссудаһы, эре мөгөҙлө һәм йылҡы малдары һ.б. бирелгән. Әммә һуғыш эҙемтәләре һәм ҡоролоҡ, мотлаҡ дәүләт иген әҙерләү (хлебозаготовки) системаһы һаҡланыу сәбәпле, СССР-ҙа массовый аслыҡ башланған, һәм был хәл үлем осраҡтары киҫкенләшеүгә килтергән (1946—1947).
Молдавияның Ҡыҙыл Армияға иң мөһим ярҙамы булып уның рәтен үҙ теләге менән тулыландырыусылар булған. Яссы-Кишинёв операцияһы уңышлы тамамланғандан һуң, республиканан 256,8 мең кеше фронтҡа киткән. Молдаван предприятиеларының фронт мәнфәғәте өсөн эшләүе лә мөһим әһәмиәткә эйә булған.
Һылтанмалар
Категория:Яссы-Кишинёв операцияһы
Категория:Германияның алыштары
Категория:Румынияның алыштары
Категория:Молдавиялағы алыштар
Категория:1944 йылдың авгусы
Категория:Молдавияла 1944 йыл Категория:Румынияла 1944 йыл
Категория:1944 йылғы конфликттар
Категория:Сталиндың ун һөжүме
Оло Пудица
Оло Пудица — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Углич (Медведица йылғаһы ҡултығы) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хэнгур-Ю
Хэнгур-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сопча-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәҙелбай
Ғәҙелбай (Гадельбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны кеше. Почта индексы — 453673, ОКАТО коды — 80206816002.
Исеменең килеп сығышы
Ауылға тәүге төпләнеүсе Ғәҙелбай Ейәнғолов исеме бирелгән, шулай уҡ Шырмай исеме менән теркәлгән. Шырмай Ибраҡов — ошо ауыл кешеһе.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы Батҡаҡлы янында урынлашҡан
Тарихы
Тораҡ пункты Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы биләмәһендә 1812 йылда барлыҡҡа килгән.
Ауыл атамаһы Кинйәбулат (Буранбай) ауылынан тәүге күсеп килеүсе Ғәҙелбай Ейәнғуловтың (1776 йылғы) исеменән алынған. Уның Дәүләтбай исемле улы булыуы билдәле. Барыһы 19 ғаилә күсеп килгән, улар араһында — Юлдыбай Дәүләтҡолов (уның улдары Сәйфулла, Ғәле), Байегет һәм Ҡотлогилде Күлмәковтар, Ғәлекәй Сураҡов, Ишморат һәм Мораҙым Солтанморатовтар һәм Ҡасҡын Этҡабулов һәм башҡалар. Ауылдың икенсе атамаһы Ширмай Ибраҡов исеме менән бәйле. Ширмай Ҡарағужа (хәҙер был ауыл юҡ) ауылында йәшәгән, уның Килмәк исемле туғаны булған. Ҡарағужа ауылы Этҡол һәм Мырҙаҡай ауылдары араһында урынлашҡан булған. Хәҙер ул ауыл юҡ. Шырмайҙың улдары — Әүәл (1746—1820), Аҡҡужа (1747—1817), Йәғәфәр (1759—1830), Аҡмырҙа (1778 йылғы), Аҡманбай (1786 йылғы), Баймырҙа (1796—1830), Кинйәғол (1801 йылғы). Әүәлдең улдары — Ырыҫбай (уның улдары — Ҡужәхәмәт, Әхмәт, Бөркөтбай, Рәхмәт, Баҫылан, Кейекбай, Юлбарыҫ, Ҡолбай, Ғәле, Шәйәхмәт).
1812—1814 йылдарҙа француздар менән һуғышта Бикташ Мамбаев ҡатнаша. 1786 йылғы картала Шырмай ауылы күрһәтелгән, ул Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан. Шырмай — Ҡарағужа ауылының утары булараҡ барлыҡҡа килә. Был ауылдың тағы ла бер утары булған — Ярат утары. Шырмай Ғәҙелбай ауылынан айырым күрһәтелгән, әммә һуңғараҡ ошо ике ауылдың береһе Үрге Ғәҙелбай, икенсеһе Түбәнге Ғәҙелбай тип аталған. ХХ быуаттың 30-сы йылдарынан картала Түбәнге Ғәҙелбай күрһәтелмәй. Хәҙерге ваҡытта Үрге Ғәҙелбай ауылы Ғәҙелбай тип йөрөтөлә.
Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, һунарсылыҡ һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1834 йылда ауылда 296 кеше йәшәгән, 1859 йылда — 436, 1920 йылда Үрге Ғәҙелбайҙа — 498, Түбәнге Ғәҙелбайҙа 142 кеше йәшәгән. 1839 йылда 60 йорттан йәйләүгә 35 арба сыҡҡан, ғәҙәттә Аҡморон, Ҡалмаҡ, Һаҡмар йылғалары буйлап йәйләгәндәр. 330 кеше башына 330 йылҡы малы, 259 һыйыр, 112 һарыҡ һәм 41 кәзә тура килгән. 70 дисәтин баҫыу эшкәрткәндәр. 1843 йылда 24 бот ужым һәм 880 бот ярауай иген сәселгән.
Совет осоро
1930 йылда «Кубань» колхозы ойошторолған. Артабан ауыл «Урал», Карл Маркс исемендәге, аҙаҡҡы ваҡыт «Алға» колхоздар составында була.
Бөгөнгөһө Хәҙерге ваҡытта ауылда балалар баҡсаһы, клуб (1986 йылда төҙөлгән), мәсет һәм ике магазаин бар. Башланғыс мәктәп, ФАП һәм китапхана ябылған. Ғәҙелбай ауылы 1-се Этҡол ауыл биләмәһенә ҡарай, ауылда 90 йортта 323 кеше йәшәй. Ауыл «Айыҡ ауыл — 2011» республика конкурсында ҡатнаша, шул уҡ йылда Шәжәрә байрамы уҙғарыла. Шул уҡ 2011 йылда Ғәҙелбайҙың мәктәп урамы «Райондың иң төҙөк урамы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була. Ғәҙелбайҙа тырыш, уңған, маҡсатлы халыҡ йәшәй, тормош ауырлыҡтарына ҡарамай, ауыл урамдарын төҙөкләндерә, мал үрсетергә, унан табыш алып, айыҡ аҡыл менән йәшәргә ынтыла. Ауылда Ағинәйҙәр ойошмаһы булдырылған.
Ысынлап та, Ғәҙелбай ауылы матур, төҙөк урамдары, йорттарының ҡабатланмаҫ сағыу төҫтәре менән айырылып тора. Уларға береһенән-береһе уҙҙырып донъя көтөү, сәмләнеп, дәртләнеп йәшәү хас. Ауыл халҡы төрлө акцияларҙа, өмәләрҙә әүҙем ҡатнаша, ауыл клубында матур йөкмәткеле кисәләр үткәрелә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауылда 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, бөрйән ырыуы башҡорттары (100 %) йәшәй.
Ташйылға (Дүртөйлө районы)
Ташйылға (Таш-Елга) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452304, ОКАТО коды — 80224816004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Торналы ауыл советы (Салауат районы)
Торналы ауыл советы — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Торналы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты
Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты — республиканың ауыл хужалығы культураларын селекциялау, һөт малсылығы, продукция биреүсе йылҡысылыҡ һәм ҡымыҙсылыҡ менән шөғөлләнгән төп ғилми-тикшеренеү учреждениеһы.
Тарихы
1910 йылда Рәсәй империяһының Өфө земство йыйылышы Һамар — Златоуст тимер юлының Шишмә ауылы эргәһендә ауыл хужалығы тәжрибә станцияһы ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Станцияла тәжрибә баҫыуы, метеорология станцияһы, лаборатория, ауыл хужалығы ботаника баҡсаһы, баҫыу хужалығы, тәжрибә-туғай участкаһы, вегетация йорто, музей була.
1929 йылда тәжрибә станцияһы — Башҡортостан өлкә тәжрибә станцияһына, 1931 йылда — Шишмә селекция-тәжрибә станцияһына, 1935 йылда — Башҡортостан ер эшкәртеү һәм малсылыҡ ғилми-тикшеренеү институтына, 1937 йылда Башҡортостан дәүләт селекция станцияһына үҙгәртелә. 1956 йылда уның базаһында Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты ойошторола.
1983 йылда институт нигеҙендә Башҡортостан ер эшкәртеү һәм баҫыу культуралары селекцияһы ғилми-тикшеренеү институты һәм Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү проект-технология ғилми-тикшеренеү институты барлыҡҡа килә.
1998 йылда улар ҡабат Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты итеп берләштерелә.
Институт тарихы дауамында ауыл хужалығы культураларының 235 сорты сығарыла.
Төрлө йылдарҙа институтта ужым арышының, борсаҡтың, виноградтың һәм башҡа ауыл хужалығы культураларының популяр авторҙары селекционерҙар С. А. Ҡунаҡбаев, В. Х. Хангилдин, Л. Н. Стреляева, Р. И. Болотина, Ә. Н. Биктимеров эшләй.
Институттың мәшһүр ҡаҙаныштарына түбәндәге сорттар инә: ужым арышының гектарынан 65-70 центнер төшөм биреүсән сулпан сорты (Социалистик Хеҙмәт Геройы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы С. А.Ҡунаҡбаев һ.б.), иген борсағы (Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы, ауыл хужалығы фәндәре докторы В. Х. Хангилдин һ.б.); 55-се параллелдән төньяҡтараҡ өлгөрөүсән виноград (СССР Дәүләт премияһы лауреаты Л. Н. Стреляеваһ.б.); башҡорт тоҡомло аттың һөтлө һәм итле ирәндек, учалы типтары; балалар аҙығы һәм ҡымыҙ эшләү өсөн бейә һөтөн киптереү технологияһы (ауыл хужалығы фәндәре докторы И. А. Сайгин һ.б.).
Дәүләт Реестрына 20 сорт индерелгән, селекция ҡаҙаныштарына 12 патент алынған: йомшаҡ яҙғы бойҙай — башкирская 26, башкирская 28, экада 66, экада 70; ҡаты яҙғы бойҙай — башкирская 27; борсаҡ — чишминский 229, ҡарабойҙай — илишевская, башкирская красностебельная; судан үләне — чишминская раняя, яҡташ; сорго-судан гибриды — чишминский 84, борсаҡ — «Памяти Хангильдина» сорты.
Әлеге ваҡытта институттың сорттары — Рәсәй Федерацияһы баҫыуҙарының 3 миллион гектарында, Башҡортостанда 1 миллион самаһы гектарҙа сәселә.
Институтта В. К. Ғирфанов, Ш. А. Ғайсин, Д. В. Богомолов, П. И. Смирнов, Г. Н. Лысак, Г. С. Смородин, Н. Р. Бәхтизин, Э. М. Рәхимов, Я. И. Ванюков, Б. П. Шиленко, П. Я. Бульчук, С. А. Әбдрәшитов, Д. Б. Гәрәев, У. Г. Ғосманов, Н. Г. Фенченко, А. М. Ямалиев, Б. Х. Сатыев, В. М. Ширәев, М. Г. Маликова һәм башҡа билдәле ғалимдар етәкселегендәге ер эшкәртеү фәне мәктәптәре эшләй.
Ғилми-тикшеренеү институтында заманса тикшеренеү ысулдары ҡулланыла. Мәҫәлән, молекуляр-генетик экспертиза лабораторияһы Рәсәй Ауыл хужалығы министрлығында аккредитацияланған, һәм институт Хисап һәм контроль ойошмаһы булараҡ Дәүләт Тоҡомсолоҡ Регистры ойошмалары исемлегенә индерелгән. Нәҫел сығышын дөрөҫ билдәләү методикалары үҙләштерелгән. Нәҫел үгеҙҙәре айырыуса ҡиммәтле билдәләр аллелдәре (каппа-казеин генының В аллеле) барлығына һәм төрлө нәҫел ауырыуҙарын йөрөтөүсәнлеккә тикшерелә.
Үҫемлекселектә полимераза сынйыр реакцияһы (ПЦР) сәсеү борсағының төрлө сорттарының ДНК-полиморфизмын тикшереүҙә айырыуса ҙур полиморфизмға эйә сорттарҙы асыҡлау өсөн ҡулланыла. Башҡортостанда ҡалҡыу культураларҙы ла, йығылғанын да бик аҙ юғалтыуҙар менән йыйыу техникаһы етерлек булғас, ғилми-тикшеренеү институты селекционерҙары әлеге ваҡытта мул уңыш бирә торған киң фотосинтез майҙанлы морфотиптарға өҫтөнлөк бирә.
Институттың структураһы
Институт директоры — биология фәндәре докторы, профессор Вәкил Мирғәли улы Ширәев. Институтта үҫемлекселек буйынса ике селекция үҙәге — Шишмә үҫемлекселек һәм емеш-еләк культуралары буйынса селекция үҙәге (етәксеһе М. И. Мичурин) һәм Кушнаренко емеш-еләк культуралары һәм виноград буйынса селекция үҙәге (етәксеһе Р. А. Шафиҡов), шулай уҡ үҫемлекселек буйынса инновация-технология үҙәге, 5 ғилми бүлек һәм 18 лаборатория эшләй.
Публикациялар
«Система ведения агропромышленного производства в Республике Башкортостан» Коллектив авторов. — Уфа: АН РБ, Гилем, 2012. — 528 с.
«Плодово-ягодные культуры в Республике Башкортостан» В. М. Шириев, М. Г. Абдеева, Т. Г. Демина, Р. А. Шафикова. — Уфа, 2012. — 174 с.
«Технология производства картофеля в Республике Башкортостан» Коллектив авторов. — Уфа, 2012. — 68 с.
Хеҙмәттәр
Институтта емеш-еләк культураларының түбәндәге сорттары сығарылған:
100 йыл эсендә институтта ауыл хужалығы культураларының бөтәһе 235 сорты сығарылған.
Малынь
Малынь — Рәсәй йылғаһы. Тула өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плава йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хул-Юган (Сорум ҡушылдығы)
Хул-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡорос
Ҡорос — тимерҙең углерод (0,02—2,14 %) менән иретмәһе. Составында углерод күләме 2,14 % күберәк булһа — иретмә суйын тип атала. [[Файл:Stress v strain A36 2.png|thumb|300px| σ — ε диаграммаһы
1. ныҡлыҡ сиге
2. ағыусанлыҡ сиге
3. юҡҡа сығарыу сиге
4. деформацион нығытыу өлкәһе
5. өлгөлә шейка тыуыу ]]
Составы
Cоставына марганец, кремний, көкөрт, фосфор ҡатышмалары, шулай уҡ легирлау элементтары (хром, никель, молибден, вольфрам, ванадий, баҡыр, кобальт һ.б.) инә. Үҙенсәлектәре химик составына, микротөҙөлөшөнә, эшкәртеү ысулдарына бәйле.
Ҡоростарҙың классификацияһы
Ҡулланылышы буйынса ҡоростар күп категорияларға бүленәләр, конструкцион ҡорос, коррозияға бирешмәүсән (тутыҡмаусы) ҡорос, инструменталь ҡорос, эҫегә бирешмәүсән ҡорос, криоген ҡорос.
Химик составы буйынса ҡорос углеродлы һәм ҡатыштырылған ҡоросҡа бүленә; шул иҫәптән углерод миҡдары буйынса —түбән углеродлы (0,25 %-ҡа тиклем С), урта углеродлы (0,3—0,55 % С) һәм юғары углеродлыларға (0,6—2 % С) бүленә; ҡатыштырылған ҡорос ҡатыштырған элемент буйынса түбән ҡатыштырылған  —ҡатыштырған элемент 4 %-ҡа тиклем, урта ҡатыштырылған —  ҡатыштырған элемент 11 %-ҡа тиклем һәм юғары ҡатыштырылған — ҡатыштырған элемент  11 % -тан артыҡ, ҡоросҡа бүленә.
Структураһы буйынса ҡорос аустенитлы, ферритлы, мартенситлы, бейнитлы һәм Перлитлы ҡоросҡа бүленә. Әгәр структураһында ике йәки күберәк фаза өҫтөнлөк итһә, ҡоросто ике фазалы һәм күп фазалы ҡоросҡа бүләләр
Башҡортостанда етештереү
Башҡортостанда ҡорос етештереү тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле.
19 быуат башында тигелдә иретеү (был ысул 20 быуат башына тиклем файҙаланыла һәм электр м‑н иретеүгә алыштырыла) юлы м‑н ҡойолған Ҡорос Златоуст ҡорал фабрикаһында, Златоуст (Косотур) заводында алына.
Ҡорос буйынса тикшеренеүҙәр
19 быуат уртаһында П. П. Аносов Ҡорос төҙөлөшөн тикшерә, булат Ҡорос һ.б. алыу ысулдарын эшләй. 1940—2002 йй. Белорет металлургия комбинаты юғары сифатлы Ҡорос иретеү б‑са төп пр‑тие була (80‑се йй. 150‑нән ашыу маркаһын етештерә); Бөйөк Ватан һуғышы барышында И. П. Бардин етәкс. оборона сәнәғәте өсөн Ҡорос махсус сорттарын етештереү ойошторола. 90‑сы йылдарҙа Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында һәм Авиация техник университетында (Р.Ғ.Зарипова, Г. А. Салищев) интенсив пластик деформация ысулы м‑н субмикрокристалл һәм нанокристалл хәлендәге структураларҙы формалаштырыу иҫәбенә Ҡорос ныҡлығын арттырыу б‑са тикшеренеүҙәр үткәрелә (мәҫ., 12Х18Н10Т маркалы тутыҡмай торған Ҡорос ныҡлығы 2—4 тапҡырға арта).
Үҙсәнлектәренең составҡа һәм структураға бәйлелеге
Ҡоростоң үҙсәнлектәре уларҙың составына һәм структураһына бәйле, улар түбәндәге элементтарҙың булыуы һәм проценттарҙа нисбәте менән яһала:
Йылылыҡ менән эшкәртеү төрҙәре
Ҡорос баштағы торошонда үҙле, уны формаһын үҙгәртеү юлы менән (баҫым) эшкәртеп була: сүкеү, вальцовкалау, штамплау. Ҡоросто йылылыҡ менән эшкәрткәндән һуң үҙенең механик үҙсәнлектәрен һиҙелерлек үҙгәртеү һәләте уның төп үҙенсәлеге булып тора. Уның асылы махсус режим буйынса йылытҡанда, оҙаҡ тотҡанда һәм һыуытҡанда ҡоростоң структураһының үҙгәреүенән ғибәрәт. Йылытып эшкәртеүҙең түбәндәге төрҙәре бар:
Ҡоросто химик-термик эшкәртеү
Ҡоросто химик-термик эшкәртеү, структураһындағы үҙгәрештәргә өҫтәп, өҫкө йөҙөнөң билдәле бер тәрәнлегенә тиклем төрлө химик мәтдәләр өҫтәү юлы менән, өҫкө йөҙөнөң химик составын үҙгәртеүгә килтерә. Был процедуралар махсус мөхиттә контролдә тотолған йылытыу һәм һыуытыу системаларын ҡулланыуҙы талап итә. Был технологияларҙы ҡулланыу маҡсаттарының иң таралғандары араһында, урта өлөшө ныҡ үҙле булғанда өҫкө йөҙөнөң ҡатылығын арттырыу, ышҡылыу көсөн кәметеү, туҙыуға бирешмәүсәнлеген арттырыу, арыуға тотороҡлолоғон күтәреү һәм тутығыуға бирешмәүсәнлеген яҡшыртыу тора. Был ысулдарға инәләр:
Ҡоростоң ҡайһы бер төрҙәре
HB — Бринелль буйынса ҡатылыҡ, HRC — Роквелл буйынса ҡатылыҡ.
Донъяла ҡорос етештереү
Ҡорос етештереүҙә Ҡытай донъя лидеры булып тора, 2017 йыл һөҙөмтәләре буйынса уның өлөшө 49 % тәшкил итә.
2015 йылда донъяла бөтәһео 1 620 млн тонна ҡорос етештерелә, 2017 йылда донъя етештереү күләме 1 691,2 млн тонна тәшкил итә.
Ҡорос иретеү буйынса ун лидер-илдәр исемлегенә инәләр :
Ҡорос етештереү континент һәм төбәктәр буйынса ошолай бүленә:
2009 йыл
Ҡорос етештереү АҠШ-та 51,5 %-ҡа, Японияла — 40,7 %-ҡа, Көньяҡ Кореяла — 17,3 %-ҡа, Германияла — 43,5 %-ҡа, Италияла — 42,8 %-ҡа, Францияла — 41,5 %-ҡа, Бөйөк Британяла — 41,8 %-ҡа, Бразилияла — 39,5 %-ҡа, Рәсәйҙә — 30,2 %-ҡа, Украинала — 38,8 %ҡа кәмей.
2009 йылдың июнендә ҡорос етештерең донъяла 99,8 млн тонна тәшкил итә, был 2009 йылдың май айы менән сағыштырғанда 4,1 %-ҡа күберәк.
Донъяның төп ҡорос етештереүселәре рейтингы
Төрлө йылдарҙа эре етештереүселәр буйынса ҡорос етештереү (млн тонналарҙа):
Сифат һәм ҡорос продукцияһына ярашлылыҡ сертификаттары
Ҡорос продукцияһының күпселек өлөшө мотлаҡ сертификацияланырға тейеш. Ябайлыҡ өсөн был бүлектә артабан «прокат» телгә алынасаҡ, ләкин шул уҡ талаптар сүкелмәләргә, ҡойолмаларға, металл эшләнмәләргә (әйберҙәргә) (мәҫәлән, сым, һалҡын прокат таҫмаһы) һәм башҡаларға ла ҡағыла. Сифат сертификаты предприятие-етештереүсе тарафынан рәсмиләштерелә һәм продукцияның ғәмәлдәге нормативтарға (ГОСТ-ҡа, ТУ һәм башҡаларға) тап килеүен раҫлай.
Төп нормалаштырылыусы характеристикалар:
Прокаттың ниндәйҙер төрҙәре өсөн һәр характеристика айырым ГОСТ менән нормалаштырыла; ниндәйҙер ГОСТтар ике һәм хатта бөтә өс характеристиканы берләштерә.
Миҫалдар:
1. Ҡоростоң 3сп-5 маркаһынан эҫеләй һуҙылған 50х50х5 мм оҙонлоғо 12,0 м булған мөйөш өс ГОСТ менән нормалаштырыла:
2. ст20 маркаһынан эҫеләй һуҙылған 25 мм түңәрәк тик ике ГОСТ менән нормалаштырыла:
3. Арматура АIII 28 мм 25Г2С маркаһынан — бөтә параметрҙары ГОСТ 5781-82 буйынса регламентлана.
Ярашлылыҡ сертификаттары (башлыса), предприятие эшләп сығарған прокаттың теге йәки был төрө, прокатҡа тура ҡағылышы булмаған талаптарға: санитар-гигиеник, төҙөлөш, сәнәғәттең атом, авиация, суднолар төҙөү һәм ҡайһы бер башҡа махсус өлкәләренә кәрәкле прокатҡа ҡуйылған айырым талаптарға, яуап бирә тип раҫлай. Бындай сертификаттар, прокаттың тәғәйенләнешенә бәйле, махсус вәкәләт бирелгән ойошмалар тарафынан бирелә.
Лёддериц
Лёддериц (Lödderitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 241 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 52 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39240 һәм автомобиль коды — SLK.
Оло Серова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украинаның ағас ҡорамдары
Украинаның ағас ҡорамдары — Украиналағы ағас ҡорамдар архитектураһы ҡомартҡылары. Украинала ағастан төҙөлгән өс меңләп культ ҡоролмаһы бар. Хәҙерге көнгә һаҡланып ҡалған ағас сиркәүҙәрҙең күпселеге илдең көнбайышында урынлашҡан, Һул Ярҙағы Украинала улар әҙерәк. Ҡорамдарҙың бөтәһе лә тиерлек Украина православие сиркәүенеке һәм Украина грек католик сиркәүенеке булып иҫәпләнә. Тик Львов өлкәһендәге 11 ағас костёл ғына Рим католик сиркәүенә ҡарай. Был культ объекттарының барыһы ла илдең рухи мираҫы һәм архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарихы
Украинала ағас ҡорамдар ҡасан төҙөлә башлағаны билдәле түгел. Киевтағы ағас Изге Илья пәйғәмбәр сиркәүе беренсе тапҡыр 944 йылда Киев кенәзе Игорь менән Византия империяһы араһындағы хатлашыуҙа телгә алына. Иван Франко өлкәһенең Галич районы Крылос ауылы биләмәһендә үткәрелгән археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында XII һәм XIII быуаттарға ҡараған ике ағас сиркәүҙең таш нигеҙе табыла. Закарпатье өлкәһенең Рахов районы Урта Водяное ауылындағы Изге Николай сиркәүе (ике бураһы 1428 йылғы) менән шул уҡ өлкәнең Тячев районы Колодное ауылындағы 1470 йылғы Изге Николай сиркәүе Украинаның иң боронғо ағас ҡорамдары тип һанала. Ике сиркәүҙе лә заманына хас булған готика стиле һәм венгр мотивтары берләштерә. Киев өлкәһе Фастов районы Дорогинка ауылындағы Изге Архистратиг Михаил сиркәүе Днепр буйындағы иң боронғо ҡорам булып тора. Ул 1520 йылда төҙөлгән, Украинаның «Пирогов» халыҡ архитектураһы һәм көнкүреше музейы биләмәһенә инә.
Галиция менән Карпат территорияһында XV быуат аҙағына ҡараған ун сиркәү һаҡланып ҡалған. XVI—XVII быуаттарға ҡараған сиркәүҙәр һаны — 150 самаһы. Украинала һаҡланған боронғо сиркәүҙәрҙең күпселеге XVIII—XIX быуаттарҙа төҙөлгән. СССР осоронда сиркәүҙәр тыйыу аҫтында булһа ла, Украинала уларҙы төҙөү дауам иттерелә, шул иҫәптән ағастан һалынғандары ла була. Әлеге ваҡытта ла ағас ҡорамдар күтәрелә тора.
Е. А. Крушинскаяның Украинаның ағас ҡорамдарына бағышланған сайты бар — Дерев’яні храми України.
Архитектураһы
Православие һәм грек католик ағас ҡорамдарының архитектур күренеше йөҙҙәрсә йылдар буйына ҡануни традицияларға ярашлы була һәм өс төп өлөштән тора: ҡатын-ҡыҙ айуаны, неф һәм алтарь. Ошо өс өлөштән (был өлөштәр бура тип йөрөтөлә) торған сиркәүҙәр өс яҡлыларға (өс буралы) ҡарай. Биш, ете һәм туғыҙ яҡлы ағас сиркәүҙәр ҙә осрай. Ныҡ һәм тотороҡло булһын өсөн ағас сиркәүҙәрҙең нигеҙе таштан ҡорола.
Подолье
Подолье өсөн бейек буралы өс башлы сиркәүҙәр хас. Ғәҙәттә улар тыштан таҡта менән буйлай көпләнеп, башы гонт менән ябылып һәм ишек алдына күтәрмә ҡуйып төҙөлгән. Башына өс көмбәҙ ҡуйылған, урталағыһы ҙурыраҡ булған. Подолье сиркәүҙәре иркен урынға, йышыраҡ ауыл уртаһына һалынған. Сиркәү ихатаһына йүкә ағастары ултыртылған. Сиркәүҙең төп ишеге ҡаршыһына ҡыңғыраулы башня ҡуйылған, уның да башы гонт менән ябылған. Элек сиркәү тирәһендә зыярат булған.
Галиция
Галицияла сиркәүҙе ике метр самаһы бейеклегендәге бүрәнә диуар менән уратыр булғандар. Ҡорамдың бөтә әйләнәһенә ҡар-ямғырҙан һаҡлай торған япма беркеткәндәр. Был япманың киңлеге ярты метр самаһы булып, уны сиркәү стенаһына ҡарата 15-тән 50 градусҡа тиклем мөйөш яһап ҡорғандар. Йыш ҡына ул япмалар аҫтына мәхәлләселәр өсөн эскәмйәләр ҙә ҡуйылыр булған. Галиция сиркәүҙәренең дүрт мөйөшлө ҡыйығы һигеҙ мөйөшлөгә әүерелә һәм көмбәҙ хасил итә.
Гуцульщина
Гуцул сиркәүҙәре арҡысаҡ планировкалы, башҡа үҙенсәлектәре лә бар. Йышыраҡ биш яҡлылар. Урталағы квадрат бура өҫкө яғында һигеҙ яҡлыға әйләнә, ҡыйыҡ япмаһы кәрниз тирәләй аҙ ғына бөгөп ҡуйыла. Ҡалған дүрт бураһы фронтонлы ҡәҙимге ҡыйыҡлы була. Сиркәүҙәрҙе был төҙөлөшкә махсуслашҡан гуцул оҫталары төҙөгән.
Гуцул сиркәүе яҫы планда тигеҙ яҡлы арҡысаҡ рәүешендә булған, алтары — мотлаҡ көнсығыштан, ҡатын-ҡыҙ айуаны көнбайыштан урынлаштырылған. Гуцул сиркәүенең аҫҡы ниргәләре брустан булып, таш нигеҙгә ҡоролған. Сиркәүгә күтәрмә буйлап ингәндәр. Сиркәү эргәһенә дүрт мөйөшлө ҡыңғыраулыҡ ҡуйылған, уның башы ла, сиркәүҙеке кеүек, гонт менән ябылған.
Бойковщина
Бойковщинала сиркәү бураларының һәр береһе киртләсле бейек ҡыйыҡ менән ябылған. Ғәҙәттә бындағы сиркәүҙәрҙә алтарь менән ҡатын-ҡыҙ айуанының ҡыйыҡтары бер бейеклектә, ә нефтың ҡыйығы уларҙыҡынан бейегерәк. Ҡыңғыраулыҡтар сиркәүҙән айырым тора. Ике киртләсле итеп эшләнә торған ҡыйыҡ артабан өс, дүрт һәм биш киртләсле итеп төҙөлә башлаған. Ете, һигеҙ киртләстән торған башлы сиркәүҙәр ҙә булған. Бойковщиналағы сиркәүҙәрҙең күбеһе XVIII быуатҡа ҡарай.
Лемковщина
Лемковщина сиркәүҙәренең һөлдәһен ҡануни тура дүртмөйөшлө өс бура хасил итә. Неф бураһы ҙурыраҡ була. Барокко стиле йоғонтоһо аҫтында ул һигеҙ мөйөшлөгә әүерелә. Ҡатын-ҡыҙ айуаны урынына башня ҡуйылыу Лемковщина сиркәүҙәренең үҙенсәлекле һыҙаты булып тора. Бөтә сиркәү таҡта менән көпләнә һәм гонт менән ябыла.
Буковина
Буковина архитектураһының бөгөнгә тиклем һаҡланған ҡорамдары нигеҙҙә төбәктең ғосмандар оккупацияһы аҫтында булған сағында төҙөлгән. Улар ҡәҙимге йортҡа оҡшаған, сөнки төрөктәр башҡа төрлө итеп һалырға рөхсәт итмәгән. Ҡәҙимге ҡыйыҡ аҫтына оҫталар бигүк бейек булмаған өс бураны һыйҙырыр булған. Төрөктәр барып етмәгән таулы төпкөлдәрҙә генә буралар айырым ҡуйылған.
Надднепрянщина
Урта Днепр буйы (Киевщина һәм Полтавщина) ҡорамдары оҙонса формалар (башлыса XVII—XVIII быуаттарҙағы рококо стиле йоғонтоһо аҫтында) һәм нәзәкәтле еңел көмбәҙҙәр менән айырыла. Полтавщинала көмбәҙҙәр оҙонса торҡаға оҡшаш. Ҡайһы бер сиркәүҙәргә боронғораҡ осор һыҙаттары хас — улар келит типлы сиркәүҙәр тип йөрөтөлә.
Һул Яр
Днепр буйында һәм Слобожанщинала ағас ҡорамдар һигеҙ мөйөшлө бураларҙан төҙөлгән һәм буралары йә уларҙың башы бейек итеп эшләнгән. Һул Ярҙағы сиркәүҙәрҙең тағы бер төрө дүрт мөйөшлө өс буранан торған, алтарь менән ҡатын-ҡыҙ айуаны тәпәшерәк булған һәм ике яҡлы ҡыйыҡ менән ябылған. Бөтә бураларҙың да стеналары эске яҡҡа ауыш итеп төҙөлөүе уларҙың иң төп үҙенсәлеге булған.
Хулалынь-Я
Хулалынь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляпин йылғаһының уң ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәлиев Әлмөхәмәт Бикмөхәмәт улы
Ғәлиев Әлмөхәмәт (Әлим) Бикмөхәмәт улы( Галеев Альмухамед Бикмухамедович) (4 ноябрь,1904 йыл, хәҙерге Башҡортостан  Республикаһы, Ауырғазы районы, Түбәнге Бәгәнәш ауылы   —, Германияның  Альт Раудтен   ауылынан төньяҡтараҡ (хәҙерге Польша, Стара Рудна)) — СССР Хәрби көстәре хеҙмәткәре, кадрҙағы офицер. 1926 йылдан Эшсе-крәҫтиәндәр Ҡыҙыл Армияһында. 1942 йылдан Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкының автоматчиктар ротаһы командиры. 1944 йылдың 7 июленән 121-се уҡсылар дивизияһының   340-сы гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары. Висла-Одер операцияһында ҡатнашҡан. 1945 йылдың 6 февралендә һәләк булған.
Биографияһы
1926 йыл, сентябрь — Стәрлетамаҡ хәрби комиссариаты тарафынан хәрби хеҙмәткә алынған, писарь.
1927, ноябрь — ТатЦИК исемендәге Татар — башҡорт хәрби мәктәбенең курсанты (Ҡазан ҡалаһы). Ошо уҡ хәрби уҡыу йортонда 1928—1932 йылдарҙа Советтар Союзы Геройы Таһир Тайып улы Күсимов та уҡый.
1931 йыл — хәрби мәктәпте тамамлай, Әлмөхәмәт Ғәлиевҡа лейтенант званиеһы бирелә,
1931—1936 йылдар- Бәләбәй ҡалаһында айырым 4-се Башҡорт территориаль уҡсылар полкы командиры урынбаҫары. Ҡыҙыл Армияла 1920-30 йылдарҙа кадровый ғәскәри частар (хәрби хеҙмәт 2-4 йыл дауам иткән) һәм алмашынып торған составлы, территориаль ополчение булған (уҡытыусылар, башҡа белгестәр йыл да хәрби күнекмәләр өсөн хеҙмәткә саҡырылып, 5 йыл эсендә барлығы 6 ай хәрби күнекмәләр үтә).
1936, май- 11-се айырым уҡсылар полкы командиры (урынбаҫары?) (ВУР ДВК- Войска укрепленных районов Дальневосточного края).
11-се Владивосток уҡсылар полкы (Владивосток). 1936 йылда Нығытылған район ғәскәрҙәре (ВУР) составына индерелгән. Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы подразделениеһы (Протокол ГВС № 8 от 08.06.38 г.). Шул уҡ йылда 1-се уҡсылар бригадаһын төҙөү өсөн база булып торған (Владивосток).
1938 йыл — ялған ғәйеп тағылып, репрессияға эләгә,
1942, 3 май — Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкында автоматчиктар ротаһы командиры,
1942, 19 июнь — Эске эштәр халыҡ комиссариатының 18-се уҡсылар бригадаһының 292-се уҡсылар полкында автоматчиктар ротаһы командиры,
1943, 21 март — 24-се уҡсылар бригадаһының 217-се айырым уҡсылар батальонында рота командиры,
1943 йыл, 11 декабрь — 24-се уҡсылар бригадаһының 218-се айырым уҡсылар батальоны (Украина округы),
1944, 14 июнь — Беренсе Украина фронтына ебәрелә,
1944, 7 июль — 121-се Гомель гвардия уҡсылар дивизияһының 340-сы гвардия уҡсылар полкының батальон командиры урынбаҫары,
1944 йылдың август аҙағына тиклем дивизия Сандомир йүнәлешендә ҡаты алыштарҙа ҡатнаша,
1945 ғинуар айында дивизия Висла-Одер операцияһында уңышлы ҡатнаша, немец ғәскәрҙәрен эҙәрлекләп, дошмандың көслө уты аҫтында Одер йылғаһын аша сыға.
1945, 6 февраль- капитан Әлмөхәмәт Ғәлиев Бреслау ҡалаһы янында (Кебен, Альт Раудтен, элекке Германия) барған ҡаты алыш ваҡытында һәләк була.
Альт Раудтен ауылы янында ерләнгән (хәҙерге Польша, Стара Рудна).
Ғаиләһе
Атаһы— Бикмөхәмәт Ғәлиев (Ихсанов), Башҡортостан  Республикаһы, Ауырғазы районы Бәгәнәш ауылынан, һөнәре буйынса күн-тире эшкәртеү оҫтаһы, итексе; әсәһе- Зөлхизә Ғәлиева. Туғандарының һөйләүенсә, Бикмөхәмәт Ғәлиев һәм уның ҡарындаштары Хөсниямал менән Хәсбиямал хәҙерге Ауырғазы районына ҡараған, башҡорт ауылы Түбәнге Бәгәнәштән сыҡҡан.
Ҡатыны— Миләүшә Вәлиәхмәт ҡыҙы Ғәлиева (Рәхимова), фельдшер-акушер, Татарстан Республикаһы Баулы районы Бәйрәкә ауылында тыуған. Һуғыштан һуң шул уҡ ауылда йәшәгән. 1945 йылда Әлмөхәмәт Ғәлиевтың һәләк булыуы тураһында документта уның ҡатынының адресы Бәйрәкә ауылы тип күрһәтелгән.
Улдары - Эмиль(1934 йыл, Бәләбәй ҡалаһы - 2009 йыл, Баулы ҡалаһы), Аргент (1937 йыл, Владивосток?- ).
Армияла репрессиялар башланғас, Әлим( Әлмөхәмәт) Ғәлиев ата-әсәһен, ғаиләһен туғандары янына, Ишембай ҡалаһына алып ҡайта. Һуғыш йылдарында Бикмөхәмәт Ғәлиев Ишембай ҡалаһында (Смаҡай ҡасабаһы)  халыҡҡа күп файҙа килтерә -  аяҡ кейемдәрен йүнәтә,  был турала Рәсүл Ғүмәров "Михнәтле лә, мәрхәмәтле лә йылдар" китабында яҙып үтә.
Әҙәбиәт
Гумеров Р.А."Время жестокое, время милосердное", Ишимбай, 2015г.
Хэнде-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Тамаҡ (мәғәнәләр)
Тамаҡ — күп мәғәнәле атама:
Хэнде-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡурғашлы мәктәбе
Ҡурғашлы мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Байназар ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Ҡурғашлы ауылында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡурғашлы мәктәбе 1962 йылда башланғыс мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — М. М. Потапова. 1999 йылдан — төп мәктәп, ә 2009 йылдан, төп мәктәп һәм балалар баҡсаһы берләштерелгәс, Ҡурғашлы башланғыс мәктәп-балалар баҡсаһы статусында.
Балалар баҡсаһы 1963 йылда йәсли-баҡса булараҡ эшләй башлай (1972—1983 йылдарҙа эшләмәй тора), 2000 йылдан — балалар баҡсаһы.
Мәктәп бер ҡатлы ағас бинала урынлаша (1990 йылда төҙөлә). 2022 йылда тәрбиәләнеүселәр — 14, уҡыусылар 17 тәшкил итә. 1960 йылдарҙа уҡытыу һәм тәрбиә урыҫ телендә алып барыла, һуңынан — башҡорт телендә.
Пловдив
Пловдив (Пловдив), элек Филиппополь (Φιλιππούπολη) йәки Филибе (Filibe) — ҙурлығы буйынса  Болгарияла икенсе ҡала, Пловдив өлкәһенең административ үҙәге. Илдең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Тимер юлдар, шоссе юлдары үҙәге.