cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Изборск ҡәлғәһе
Тарих
Ҡаласыҡты һаҡлау маҡсатында XIV быуат башында элекке нығытманан 1,5 км алыҫлыҡта торған яңы урында ҡәлғә төҙөлә — башта ағастан, ә 1330 йылда Псков посаднигы Шелога уны таштан яңынан төҙөтә.
1342 йылда ҡәлғә ун көн дауамында ливондар ҡамауында тора һәм уларға бирелмәй. Немецтар кире ҡайтып китә һәм 1367 йылдың йәйендә ҡабаттан килеп, таран ҡуллана һәм ҡаланы 18 көн ҡамауҙа тота.
1581 йылда Изборск ҡәлғәһен Стефан Баторийҙың ғәскәре баҫып ала. Буталсыҡ ваҡытта ҡәлғә Александр Лисовскийҙың ғәскәренә бирешмәй, ә Төньяҡ һуғышынан һуң хәрби әһәмиәтен юғалта.
XIX быуат уртаһында ҡәлғәлә емереклек хөкөм һөрә, һәм тик 1842 йылда император Николай I бойороғо буйынса ҡәлғә стеналарына ремонт яһала һәм яңы собор ҡыңғырау манараһы төҙөлә.
Изборск ҡәлғәһе составына «Изборск» музей-ҡурсаулығы инә һәм тикшереү объекты булып тора. Ҡәлғә территорияһында даими тикшеренеү һәм реставрация эштәре алып барыла.
Беренсе ҡәлғә
Беренсе таш ҡәлғәнең (XI—XII быуат) ике ҡапҡаһы була: көнбайышта посад менән бәйләнеш тотоу өсөн һәм көнсығышта Городище күле яр буйындағы пристанға һәм сауҙа урынына барыу өсөн. Аяҡ осондағы яғы 6 метр бейеклегендәге вал менән нуратып алынған, уның күл моронона ҡараған яғының киңлеге 3 метрға, ә бейеклеге 3 м булған. Оборона диуарына терәтеп төҙөлгән Кесе башняһы плитәләрҙән төҙөлгән, уның стеналарының ҡалынлығы 1,5 метр тәшкил иткән һәм ул түмәр башлы булып, конус формаһындағы ҡыйыҡ менән ябылған булған. Башня эргәһендә йәшерен тоннель булған, уның киңлеге 1 м, бейеклеге 0,8 м, тоннель плитәләр менән ябылған.
Икенсе ҡәлғә
1330 йылда яңы урында төҙөлгән ҡәлғә башта ағас нығытмалы булған, бары тик «Луковка (һуған)» башняһы плитәләрҙән һалынған була, ул көнсығыш диуарға терәлеп торған. Был башня түңәрәк нигеҙле, уның тышҡы диаметры 9,5 метр тәшкил итә, бейеклеге 13 м. Ҡәлғәнең көньяҡ-көнсығыш яғында оҙонлоғо 40 метр тирәһе тар коридор булған, ул ер аҫтында 16 метр тәрәнлектә һалынған. Был коридор ҡала-ҡәлғәне күл мороно осо менән тоташтырып торған. Коридорҙың стеналары һәм ике яҡлы түбәһе плитәләрҙән һалынған, сыҡҡан ерҙә бура менән уратып көпләнгән һәм ҡоҙоҡҡа әүерелгән булған. XV быуат башында ағас ҡәлғә диуарҙары таш ҡәлғә диуары (эзбизташтан) үҙгәртеп ҡорола, диуарҙары ҡабарынҡы дуға формаһында була. Нығытма буйында һыу тултырылған соҡорҡаҙылған. Шулай уҡ ҡәлғәгә бер нисә таш төкөтмә башнялар төҙөлгән, улар артиллерия уты алып барыу өсөн ҡулланылған. Шул саҡта диуар менән кәртәләнгән ҡәлғә майҙаны 2,4 гектар тәшкил итә, ә диуарының дөйөм оҙонлоғо 850 метр була. Шул осорҙағы стенаһы ҡалынлығы 3 метр тиклем булған.
Шиҙәле (йылға)
Шиҙәле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 6,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Нигерия
Нигерия Федератив Республикаһы — Африкалағы дәүләт. Нигерия Көнбайыш Африкала урынлашҡан һәм Бенин, Нигер, Чад һәм Камерун менән сиктәш. Илдең көньяғында Гвинея ҡултығы урынлашҡан, ярҙары Атлантик океан менән йыуыла. Нигерияла 500-ҙән ашыу тел бар. Күп һанлы халыҡтар: хауса, йоруба, игбо һ. б.
Нигерия 1960 йылда Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоҡ ала. Бер нисә йыл үткәндән һуң илдә граждандар һуғышы башлана. Биафра дәүләтен тергеҙеү граждандар һуғышына сәбәпсе була. Нигерияға сәйәси тотороҡһоҙлоҡ хас.
Нигерия дини мәҙәниәт буйынса ике өлөшкә: мосолман төньяғына һәм христианлыҡ көньяғына бүленә. Урындағы дини ышаныуҙарҙы аралаш ҡулланылар.
Нигерия территорияһының майҙаны 923 768 км² тәшкил итә: был күрһәткес буйынса ул төбәктә 3-сө урында, Африкала 14-се урында һәм донъяла 31-се урында. Халҡы һаны буйынса бөтә Африка илдәрен уҙып китә: мәғлүмәттәр буйынса 2020 йылға донъяла етенсе булып, халыҡ һаны 210 млн кеше тәшкил итә. Баш ҡалаһы — Абуджа, шулай уҡ ил составына Африканың иң ҙур ҡалаһы Лагос та инә (1991 йылдың 12 декабренә тиклем баш ҡала булған).
Был дәүләткә 36 штат һәм федераль баш ҡала округы керә, улар, үҙ сиратында, урындағы идараның 774 территорияһына бүленә.
Нигеҙҙә нефть һәм башҡа тәбиғи ресурстарының ҙур булған запасы булған аграр ил, нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзаһы. 2019 йылға һатып алыу паритеты һәләте буйынса эске тулайым продукт 1,169 триллион доллар тәшкил итә (Африкала 1-се урында, донъяла 24-се урын), йән башына — 5,967 доллар (донъяла 13-се урында). Аҡса берәмеге — Нигерия найраһы.
Илдең бойондороҡһоҙлоғо 1960 йылдың 1 октябрендә иғлан ителә. 1912—1960 йылдарҙа Бөйөк Британияның колонияһы була. Элегерәк ике өлөшкә —1900 йылдың 1 ғинуарында ойошторолған Төньяҡ һәм Көньяҡ Нигерияға бүленгән була.
Этимологияһы
«Нигерия» топонимы шул уҡ исемдәге гидронимдан — Нигер йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән. «Нигерия» топонимы, сәйәси-административ атамалар (Төньяҡ Нигерия һәм Көньяҡ Нигерия) элементы булараҡ, 1900 йылдан, ил исеме — Британия Нигерияһы сифатында 1914 йылдан ҡулланыла.
Географик урыны
Нигерия Көнбайыш Африкала Гвинея ҡултығы яры буйында урынлашҡан һәм 923 768 км² майҙанды биләй, территорияһы буйынса донъяла 32-се урында һәм Африкала 14-се урында тора. Дәүләт сигенең дөйөм оҙонлоғо 4047 км тәшкил итә: көнбайышта — Бенин менән (773 км), төньяҡта — Нигер менән (1497 км), төньяҡ-көнсығышта — Чад менән (87 км), көнсығышта — Камерун менән (1690 км) сиктәш; яр буйы һыҙығы 853 км.
Илдең иң юғары нөктәһе — Чаппал-Вадди тауы (2419 м), ул Тараба штатында, Нигерия-Камерун сигенә яҡын урынлашҡан.
Нигер һәм Бенуэ йылғалары илде ике өлөшкә бүлә: көньяҡ өлөштә Диңгеҙ буйы тигеҙлеге урынлашҡан, ә төньяҡ өлөшөндә бейек булмаған яҫы таулыҡтар өҫтөнлөк итә. Илдең ҙур өлөшөн Диңгеҙ буйы тигеҙлеге биләй, ул башлыса йылға ташылдыҡтарынан барлыҡҡа килгән. Көнбайышта яр буйы буйлап ҡомло морондар урынлашҡан, улар бер-береһе һәм Гвинея ҡултығы менән тоташа.
Диңгеҙ буйы тигеҙлегенән төьяҡтараҡ ил территорияһы ҙур булмаған яҫы таулыҡҡа — Нигер йылғаһынан көнбайышҡа ҡарай Йоруба яйлаһына һәм көнсығышҡа ҡарай Уди яйлаһына күсә. Артабан Төньяҡ яҫы таулығы урынлашҡан, уның бейеклеге 400—600 м алып 1000 м тиклем үҙгәрә.
Иң бейек нөктә Төньяҡ яйланың үҙәк өлөшө — Джос яйлаһы, иң юғары нөктәһе уның — Шере тауы (1735 м). Төньяҡ-көнбайышта Төньяҡ яҫы таулығы Сокото тигеҙлегенә, төньяҡ-көнсығышта Борн тигеҙлегенә күсә.
Тарихы
1966 йылдың ғинуарында игбо төркөмө офицерҙары хәрби түңкәрелеш ҡыла. «Беренсе республианың» ҡыҫҡа осоро тамамлана. Хәрбиҙәр Нигерияла провинцияларға бүленгән унитар дәүләт урынлаштырырға маташа. Төньяҡ Нигерия мосолмандары түңкәрелеште үҙҙәренең мәнфәғәттәренә янау тип ҡабул итә, һәм бөтә ил буйлап этник-ара бәрелештәр башлана. Июль аҙағында төньяҡ һалдаттарынан торған хәрби частар яңы хәрби түңкәрелеш яһай. Подполковник (һуңғараҡ генерал), Якубу Говон 1966 йылдан алып 1975 йылға тиклем хакимлыҡ итә).
1967—1970 йылдарҙағы Граждандар һуғышы
Илдең сәйәси партиялары 1966—1978, 1984—1989 һәм 1993—1998 осорҙарҙа тыйыу аҫтында була. 1975 йылда Сувонды Мортала Мөхәммәт етәкселегендәге бер төркөм офицерҙар Говон власын ҡолата. Мортала үҙенең коррупцияға һәм тәртипһеҙлеккә ҡарата түҙеп торғоһоҙ мөнәсәбәте менән билдәле була; үҙе халыҡҡа еткергән һәм йәмғиәттә кире күренештәргә ҡаршы көрәш программаһын лайыҡлы һөҙөмтәләр менән тамамлар ине, ләкин Мөхәммәт үҙе 1976 йылдың февралендә полковник Бука Сука Димка ойошторған сираттағы уңышһыҙ низағ һөҙөмтәһендә үлтерелә. Уны алмаштырған Олусегун Обасанджо, баштан уйланылғанса, власты граждандар хөкүмәтенә тапшыра. Хөкүмәтте был вазифаға бик шикле шарттарҙа һайланған Шеху Шагари етәкләй.
1979 йылда «икенсе республикаға» башланғыс биргән яңы конституция ҡабул ителә.
1983 йылда коррупция һәм деспотизмда батҡан Шагари хакимиәтен хәрбиҙәрҙең яңы төркөмө алып ташлай, һәм аҙаҡ, тиҫтә ярым йылдар дауамында, өҙлөкһөҙ тиерлек ил менән етәкселек итә. 1993 йылда һайлауҙар үтә, әммә унда еңгән этник Йоруба халҡы вөкиле Мошуду Абиолеға, төньяҡ этностар вәкиле булған хәрбиҙәр власты биреүҙән баш тарта.
«Дүртенсе республика»
1998 йылда, илдең хәрби диктаторы Сани Абачаны президентлыҡҡа тәҡдим итеүгә әҙерлек ваҡытында, Абача вафат була, ә уны алмаштырған Абдусалам Абубакар власты шулай ҙа граждандарға тапшыра, Президент һайлауҙарында отставкалағы генерал, христиандар общинаһы вәкиле Олусегун Обасанджо еңеп сыға. Конфессия-ара консенсуҡа өлгәшелә, уға ярашлы президент вазифаһында мосолман һәм христиандар общинаһы вөкилдәре бер-береһен алмаштыра. Обасанджо үҙенең вазифаһында ике срок була, һәм, өсөнсө срокҡа ҡалыу өсөн, төрлө манипуляциялар юлы менән конституцияға үҙгәрештәр индерергә маташа, әммә уңышҡа ирешмәй. 2007 йылда уның кешеһе — мосолман Умару Яр-Адуа яңы президент була.
2003 йылда Плато штатында тәртипһеҙлектәр ҡабына.
2006 йылда Нигерияла хаус мосолмандары һәм христиандар араһында община-ара көс ҡулланыу акттары була. Февраль айында бәрелештәрҙә йөҙҙән ашыу кеше һәләк була. Сентябрҙә Джигава штатында дини-ара бәрелештәр тоҡана.
2008 йылдың ноябрендә Джос ҡалаһында мосолмандар һәм христиандар араһында ҡабаттан тәртипһеҙлектәр була, уның ҡорбандары 300 кешегә етә. Тәртипһеҙлектәрҙең әбәбе — урындағы һайлауҙарҙа хаус халҡының мәнфәғәттәрен ҡайғыртыусы мосолман партияһының еңеүе. Алда һайланған президент Умару Яр-Адуа Сәғүд Ғәрәбстанында оҙайлы дауаланыу курсы үткәнлектән, 2010 йылдың 13 ғинуарында Нигерия федераль суды илдең вице-президенты Гудлак Джонатанға президент вәкәләтен тапшыра. 2010 йылдың 9 февралендә Нигерия Сенаты вәкәләт тапшырылыуын раҫлай.
2010 йылдың мартында Джонатан алдағы президенттан ҡалған министрҙар кабинетын тарҡата һәм яңы министрҙар тәғәйенләй башлай, был Умару Яр-Адуа яҡлылар араһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
2010 йылдың мартында Плато штатында мосолмандар һәм христиандар араһындағы ҡанлы бәрелештәр һөҙөмтәһендә 500-ҙән ашыу кеше һәләк була.
Февраль айында сит илдә дауаланып ҡайтҡан президент Умару Яр-Адуа 2010 йылдың 5 майында 58 йәшендә Нигерияның баш ҡалаһындағы үҙ виллаһында вафат була.
2010 йылдың 6 майында Нигерияның яңы президенты Гудлак Джонатан идара итә. Ул был вазифала алдағы килеүсенең срогы сыҡҡанға тиклем ҡала. 2011 йылдың 16 апрелендә Нигерияла президент һайлауҙары үтә, унда ғәмәлдәге президент Джонатан еңеп сыға.
2000 йылдарҙың беренсе яртыһынан һәм хәҙерге көнгә тиклем Нигерия һәм күрше илдәр территорияһында террористик ислам «Боко Харам» төркөмө эш итә, ул шәриғәт нормаларын ҡабул итеү һәм «Көнбайыш атрибуттарын» бөтөрөү өсөн сығыш яһай (донъяуи белем алыу, һайлауҙар һ.б.).
Дәүләт ҡоролошо
Формаль рәүештә Нигерия күп партиялы республика, әммә ысынында Халыҡ демократик партияһы (People’s Democratic Party — PDP) властың бөтә тиерлек рычагтарын контролдә тота. Economist Intelligence Unit ярашлы ил 2018 йылда демократия индексы буйынса гибрид режим булараҡ классификациялана.
Закондар сығарыу хакимиәте
Ике палаталы Милли ассамблея йыйылыш, the National Assembly).
Үрге палата — Сенат (109 урын). Сенаторҙар 36 мандатлы һәм бер мандатлы округтарҙа күпселектең мажоритар системаһы буйынса һайлана. Сенат рәйесе сенаторҙар араһынан тура булмаған тауыш биреү юлы менән һайлана.
Түбәнге палата — Вәкилдәр палатаһы (360 урын). Депутаттар күпселеккә ҡарата мажоритар система буйынса һайлана. Барлыҡ депутаттарҙың вәкаләттәре ваҡыты — 4 йыл.
Башҡарма хакимиәт
Президент илдең башлығы һәм ҡораллы көстәрҙең баш командующийы. Дөйөм тура тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана һәм рәттән ике сроктан да артмаған вазифа биләй ала. 2006 йылдың майында Сенат президентҡа өсөнсө срокҡа һайланыу мөмкинлеген бирә торған конституция төҙәтмәләрен раҫлауҙан баш тарта.
Ҡораллы көстәр
Ҡоро ер көстәре — 100 мең кеше; һигеҙ дивизия (2 механизацияланған, 3 моторлы, 2 ҡатнаш, 1 танк), шулай уҡ гвардия бригадаһы (баш ҡалала урынлашҡан).
Хәрби-диңгеҙ көстәре — 8 мең кеше; 1 фрегат, 1 корвет, 2 ракета катеры, 3 патруль судноһы.
Тышҡы сәйәсәт
1960 йылдың 7 октябрендә Нигерия БМО-ға ҡабул ителә һәм шунан алып Африка өсөн Иҡтисад комиссияһы һәм бөтә тиерлек төбәк булмаған махсуслашҡан агентлыҡтарҙың ағзаһы булып тора. Милләттәр дуҫлығы, 77 төркөмө, Африка союзы, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы. 1971 йылдың июненән Нигерия Нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһына (ОПЕК) инә. Нигерия шулай уҡ бер нисә төбәк ойошмаларҙа — Нигер бассейны буйынса комиссияла һәм Чад күле буйынса комиссияла тора. Халыҡ-ара Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан илдәре ойошмаһына инә.
Административ бүленеше
1960 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң Нигерия этник-дини принцип буйынса өс өлкәнән тора: Төньяҡ (үҙәге — Кадуна, төп халҡы — хауса), Көнбайыш (үҙәге — Ибадан, төп халҡы — йоруба) һәм Көнсығыш] (үҙәге — Энугу, төп халҡы — игбо, эдо (бини) һәм ибибио). 1963 йылда Көнбайыш өлкәһенең ике провинцияһынан Урта Көнбайыш өлкәһе төҙөлә. 1967 йылда өлкәләр тарҡатыла һәм 12 штат менән алмаштырыла, улар туранан-тура федераль хөкүмәткә буйһона (тик элекке Урта Көнбайыш өлкә бүленеүҙән ҡотолоп ҡала). 1976 йылда тағы 9 штат, шулай уҡ федераль баш ҡала территорияһы ойошторола (хәҙер Абуджа). 1987 йылда 2 яңы штат, 1991 йылда — 9, 1996 йылда 6 штат төҙөлә.
Ҡалалары
Нигерия кәм тигәндә алты ҡала (Лагос, Кано, Ибадан, Кадуна, Порт-Харкорт һәм Бенин-Сити) бер миллиондан артыҡ халыҡҡа эйә. Лагоста 10 миллион кеше йәшәй, Африкала һәм донъяла иң ҙур ҡала һанала.
Халҡы
Нигерия халҡының һаны — 210 млн ашыу кеше тәшкил итә (2020 йылға ҡарата баһа, донъяла 7-се урын). Фараздар буйынса 2050 йылға халыҡ 392 миллион кешегә тиклем артасаҡ, һәм ил был күрһәткес буйынса бишенсе буласаҡ.
Төп күрһәткестәр :
Этник составы: 200—400 ашыу абориген халҡы һәм ҡәбиләләре. Халыҡтар: хауса — 30 %, йоруба — 15,5 %, игбо (ибо) һәм иджо — 17 %, фулани — 6 %, канури — 2,4 %, Тив — 2,4 %, ибибио — 1,8 %, башҡалар — 24,8 % (2018 йылға ҡарата).
Халыҡтың грамоталылығы 15 йәштән өлкәндәрҙең — 62 % (71,3 ир-аттар, 52,7 ҡатын-ҡыҙҙар, 2018 йыл баһаһы). Илдә 8 сентябрҙә билдәләнә торған махсус байрам — Грамоталылыҡ көнө үткәрелә.
Телдәр
Нигерияның рәсми теле булып инглиз теле тора, халыҡ араһында шулай уҡ эдо, эфик, фула, хауса, идома, игбо, канури, йоруба телдәре йөрөй. Нигерияла барлығы 527 тел иҫәпләнә, уларҙың 512-һе йәнле һөйләш телдәре, 2 тел икенсе тел, тел йөрөтөүселәрһеҙ, 11 — үле телдәр. Нигерияның үле телдәре араһында — аява, баса-гумна, холма, ауйокава, гамо-нинги, кпати, мава, куби һәм тешенава.
Урындағы телдәр башлыса аралашыу өсөн һәм киң мәғлүмәт сараларында ҡулланыла, ҡайһы берҙәре мәктәптәрҙә уҡытыла. Ил халҡының күпселеге ике йәки бер нисә телгә эйә.
Нигерияның төрлө телдәре өсөн 1980 йылда латин алфавиты нигеҙендә паннигерия алфавиты төҙөлә (дөйөм алғанда латин алфавиты ил территорияһында XIX быуат аҙағынан ҡулланыла).
Дини составы
2018 йылға ҡарата мәғлүмәттәр буйынса диндарҙар һаны: мосолмандар — 53,6 %, христиандар — 45,9 %, башҡа дини һәи дини булмағандар — 6 % тирәһе. Мосолмандар араһында дини берҙәмлек юҡ, дини-хоҡуҡи маликит мәктәбенең сөнни йүнәлешендәге ислам күберәк таралған. 1999 йылдан Нигерияның 12 штатында шәриғәт ҡанундары эш итә: 9 — тулыһынса, тағы 3-штатта — мосолмандарҙың аҙ йәшәгән урынында.
Христианлыҡ илдең көньяғында һәм көнсығышында таралған. Уны йоруба, игбо, бини, иджо ибибио халыҡтары тота,, эфик һ.б. Иң ҙур христиан конфессиялары англикандар (20 %), католиктар (10,6 %) һәм илленселәр (15,3 %).
2010 йылға ҡарата урындағы традицион динде Нигерияның 13 млн халҡы тотҡан, башлыса былар илдең үҙәк һәм көньяҡ райондары ҡәбиләләре, уларҙың һаны туҡтауһыҙ кәмей, хәҙер, башҡа диндәр менән бергә илдең 5 % халҡын тәшкил итә. Башҡа дини төркөмдәр араһында бахаи, буддистар һәм йәһүдтәр.
Атеизм һәм дин булмағанлыҡ киң таралмаған — шәриғәт менән штаттарҙа тулыһынса тыйылған, илдең көньяғында хупланмай, әммә клерикализмды хөкөм итеү ҡабул ителә.
Дөйөм характеристика
Аҡса берәмеге — Нигерия найраһы, ил территорияһында Нигерия фунтын алмаштырып, әйләнешкә 1973 йылдың 1 ғинуарында индерелә.
Нефткә бай булған Нигерия оҙаҡ ваҡыт сәйәси тотороҡһоҙлоҡтан, коррупциянан, үҫешмәгән инфраструктуранан һәм иҡтисад менән насар идара итеүҙән интегә. Нигерияның элекке хәрби хакимдары илде, 95 % валюта килеме биргән һәм дәүләт бюджетының 80 % килем өлөшөн тәьмин иткән нефть секторынан, уның тулы бойондороҡлоғонан ҡотҡарыу өсөн иҡтисадты диверсификациялай алмай. Ошоноң менән бәйле граждандар хөкүмәте яңы сараларға, башлыса илдең эре нефть эшкәртеү предприятиеларын приватизациялауға мәжбүр була, күп тауарҙарға, шул иҫәптән нефть продукттарына, уларҙы билдәләүҙең баҙар механизмына ышанып, хаҡты көйләүҙе алып ташлай. Хөкүмәт илдә шулай уҡ шәхси сектор тарафынан инфраструктураны үҫтереүҙе дәртләндерә, айырым иғтибар агросәнәғәт секторына бирелә. 2019 йылға бойондороҡлоҡ бер аҙ кәмей, ләкин экспорт кереме 80 % ашыу тәшкил итә.
Йән башына ЭТП 2019 йылда — 5,967 мең доллар (донъяла 144-се урын). ЭТП күләме буйынса Африканың иң ҙур иҡтисады булып ҡала. Шулай ҙа ЦРУ мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылға халыҡтың 70 % ярлылыҡ сигендә йәшәй. Өҫтәүенә бюджет ресурстар дефицитынан интегә. Баһалар буйынса, төньяҡ-көнсығыш төбәктәрҙә 75 % халыҡ фәҡирлектән түбәнерәк кимәлдә йәшәй (был яҡынса илдең көньяк төбәктәре күрһәткестәренән ике тапҡыр артып китә). Ауыл хужалығында 70 % эшләй, сәнәғәттә 10 %, хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә 20 %, шул уҡ ваҡытта ЭТП 56,4 % хеҙмәт күрһәтеүҙән, 22,5 % — сәнәғәттән һәм 21,1 % — ауыл хужалығынан тора
Инфляция кимәле 2019 йылда 11,3 % тәшкил итә.
Ауыл хужалығы
Какао, арахис, кукуруз, дөгө, сорго, тары, кассава (тапиока), ямс, каучук, персик, нектарин, слива, һары сейә, сейә, цитрус, помидор, ҡыяр, борос һәм башҡа йәшелсә һәм емеш-еләктәр культивациялана. Алмағас, груша үҫентеләре әүҙем ултыртыла. Мал үрсетелә: һарыҡ, кәзәләр, сусҡалар; балыҡсылыҡ үҫешкән.
Сәнәғәт
Нефть, газа, күмер, аҡ ҡурғаш, колумбит сығарыла; пальма майы, мамыҡ, резина, ағас материалдары етештереү; тире эшкәртеү, текстиль етештереү; цемент һәм башҡа төҙөлөш материалдары; аҙыҡ-түлек сәнәғәте; аяҡ кейеме етештереү; химия продукцияһы һәм ашламалар; алюминий етештереү.
Нефть сәнәғәте
Нефть Нигерияла 1901 йылда табыла. Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү 1956 йылда башлана, 1960 йылдарҙа нефть илдең төп иҡтисады була.
1971 йылдан Нигерия нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһы ағзаһы була. 2007 йылда донъяла нефтте экспортлау буйынса һигеҙенсе урында тора. 2015 йылда нефть сығарыу 111,3 млн тонна тәшкил итә (көнөнә 2,322 млн баррель, запастары 32,1 миллиард баррель). Нигерияның нефть экспортлаусы илдәр ойошмаһында квотаһы көнөнә 2,224 млн баррель тәшкил итә. Нигерия был квотаны даими күтәрә һәм уны рәсми күтәреүҙе һорай.
Сығарыла торған нефттең 65 % — был көкөрт миҡдары аҙ булған нефть. Төп экспорт сорттары — һәм Forcados.
Нефть сығарыу менән Нигерия милли нефть компанияһының (Nigerian National Petroleum Company, NNPC), ул 1979 йылдан алып нефть сығарыуҙың кәмендә 60%-ын контролдә тота, һәм әйләнә-тирә мөхит бысраныу һәм ил иҡтисадына ҙур зыян килеү арҡаһында штрафтарға даими рәүештә эләккән трансмилли Shell копорацияһының берлектәге предприятиелары шөғөлләнә.
Дөйөм алғанда нефть секторы Нигерияға кәмендә 14 % ЭТП бирә.
XXI быуат башынан сит ил компаниялары эшмәкәрлегенә хөкүмәттеке булмаған МЕНД, Бакасси егеттәре, Африка Эгбесу егеттәре кеүек ҡораллы формированиелары, Нигерҙың сит ил хеҙмәткәрҙәрен (экспаттарын) шартлатыуҙы һәм уларҙы аманатҡа алыуҙы тормошҡа ашырыусы ирекле халыҡ отрядтары ҡамасаулай. 2009 йылда, донъя рецессияһы фонында Нигерия боевиктарының нефть сығарыу ҡоролмаларына һөжүм итеүе донъя нефть баҙары хаҡтарына һиҙелерлек йоғонто яһай, тип хәбәр ителә.
Транспорт һәм коммуникациялар
2003 йылдың сентябрендә Плесецк космодрыманан (Рәсәй) Халыҡ-ара Ер мониторингында — Disaster Monitoring Constellation ҡатнашыу өсөн Нигерияның яһалма юлдашы «NigeriaSat-1» ебәрелә. Нигерия континентта (после Көньяҡ Африка Республикаһынан һәм Алжирҙан һуң) үҙ йыһан аппаратына эйә булған өсөнсө ил була.
Нигерияла (башҡа Африканан сағыштырмаса) тимер юлы һәм автомобиль транспорты яҡшы үҫешкән.
Элемтә
Элемтә шәп үҫешә, илдә мобиль элемтәнең 73 миллион абоненты бар.
Туризм
Туризм — ил бюджетының мөһим өлөштәренең береһе. Илдә тропик урмандар, саванналар, шарлауыҡтар, мәҙәни һәм тарихи әһәмиәткә эйә булған күп объекттар бар. Ләкин илдең бер нисә төбәге электр энергияһы, юлдарҙың насар булыуы, эсәр һыуҙың етешмәүе арҡаһында яфа сигә.
Тышҡы сауҙа
2019 йылда экспорт 53,6 млрд доллар тәшкил итә (алдағы йылға ҡарағанда 18 % аҙыраҡ). Импорт — 47,37 млрд доллар (2018 йылға ҡарағанда 10,1 % күберәк).
Экспортты төп ҡулланыусы Һиндостан — 15,4 %, Испания — 9,91 %, Нидерланд — 9,07 %, Гана — 7,46 %, Франция — 6,62 %, Көньяҡ Африка Республикаһы — 5,87 % һәм АҠШ — 5,26 %. Импорттың күп өлөшө ҡытайҙан — 25 %. Һиндостандан — 12 %, АҠШ-тан — 9,87 %, Нидерландтан — 7,37 %, Бельгиянан — 5 % һәм Эсватиниҙан — 3,28 % килә.
Илдә сит ил валютаһы алтын резервы — 2017 йылға ҡарата 38,77 млрд доллар.
Кинематография
Нигерия тулы метражлы фильмдар һаны буйынса, Һиндостандан ғына ҡалышып (1091 фильм) һәм АҠШ-ты уҙып (485 фильм) донъяла икенсе урында тора (2006 йылда 872 фильм). Нигерия киноиндустрияһын Голливуд аналогияһы буйынса Нолливуд тип йөрөтәләр. Нигерияла тулы метражлы кинотаҫма етештереүҙең уртаса хаҡы 15 000 доллар тирәһе тәшкил итә.
Спорт
Күп илдәрҙәге кеүек үк спорттың милли төрө — футбол. Нигерияның Милли футбол командаһы ҙур уңыштарға ирешә: ул алты донъя чемпионатында ҡатнаша (в 1994, 1998, 2002, 2010, 2014 һәм 2018 йылдарҙа), 1980, 1994 һәм 2013 йылдарҙа Африка Кубогын яулай. 1996 йылда Нигерия Олимпия уйындарында, финалда Аргентинаны еңеп, алтын яулай. Бынан тыш, Нигерияның йәштәр йыйылмаһы (20 йәшкә тиклем) 1989 һәм 2005 йылдарҙа донъя чемпионатының көмөш призеры була, ә Нигерияның үҫмерҙәр командаһы (17 йәшкә тиклем) донъя чемпионатында (1985, 1993, 2007, 2013) дүрт тапҡыр еңеү яулай һәм өс тапҡыр финалға барып етә (1987, 2001, 2009). Нигерияның күп футболсылары Европа чемпионаттарында уйнай.
1952 йылдан Нигерия спортсылары Олимпия уйындарында ҡатнаша. 2012 йылға Нигериянан атлеттар 23 миҙал яулай, уларҙың күп өлөшөн еңел атлеттар (13) ала, шул иҫәптән 2 алтын миҙал. Ҡалған миҙалдар футболда, бокста, ауыр атлетикала һәм тхэквондола яулана.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телекомпанияһы NTA (Nigerian Television Authority — «Нигерия телевизион идараһы») үҙ эсенә шул уҡ исемдәге телеканалды ала, дәүләт радиокомпанияһы FRCN (Federal Radio Corporation of Nigeria — «Нигерияның Федераль радиокорпорацияһы»), үҙ эсенә Radio Nigeria радиостанцияһын, төбәк радиостанцияларын ала, ул 1978 йылда NBC (Nigerian Broadcasting Corporation — «Нигерия радиотапшырыуҙар корпорацияһы») һәм BCNN (Broadcasting Corporation of Northern Nigeria, «Төньяҡ Нигерия радиотапшырыуҙар корпорацияһы») берләштереү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Енәйәтселек
Нигерияла аҡса алыу маҡсатынан сит ил кешеләрен урлау осраҡтары йыш.
«Нигерия спамы» йәки «Нигерия хаты» кеүек феномен да киң билдәле — мутлыҡ схемаһы, электрон почта аша бәйләнеш булдыралар һәм ҡорбан тарафынан көтөп тороуға алмашҡа йөҙ йәки мең доллар аҡса алалар. Хәйер, енәйәтсел бизнестың был төрө менән башҡа нация вәкилдәре шөғөллөнһә лә, әммә был баштан тап Нигерияла киң таралған.
2017 йылдан башлап үҙенең яуыз ниәттәре менән танылған SARS полиция подразделениеларының эш итеүҙәренә ҡаршы протестар бара.
Коррупция
Chatham House мәғлүмәттәре буйынса, 1960 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алыу мәленән алып илдән законһыҙ рәүештә $582 млрд доллар аҡса сығарылған. Британия полицияһының Халыҡ-ара коррупцияға ҡаршы көрәш бүлеге (International Corruption Unit) 2006 йылдан 2019 йылға тиклем Нигериянан законһыҙ сығарылған 117 млн аҡсаны конфискациялай.
Сәнкем-Биктимер
Сәнкем-Биктимер (Чанким-Биктимирово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Географик урынлашыуы
Ҡаҫмарт йылғаһы үҙәнендә урынлашҡан.
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Рәмиев Сәғит Лотфулла улы
Рәмиев Сәғит Лотфулла улы (12 февраль 1880 йыл — 16 март 1926 йыл) — уҡытыусы, журналист, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, шағир, тәржемәсе. 1922—1926 йылдарҙа Башҡорт АССР‑ының Игенселек Халыҡ комиссариатында нәшриәт бүлеге мөдире.
Биографияһы
Сәғит Лотфулла улы Рәмиев 1880 йылдың 12 февралендә Аҡман ауылында тыуған. Белемде Ырымбур ҡалаһындағы Хөсәйениә мәҙрәсәһендә ала. 1902 йылдан 1906 йылға тиклем уҡытыусы булып эшләй, шунан һуң Ҡазан ҡалаһына күсә һәм «Таң йолдызы» гәзитендә эшләй башлай. 1912-13 йылдарҙа Әстерханда эшләй. 1922 йылдан Өфөлә йәшәй.
АҠШ юстиция департаменты
АҠШ юстиция департаменты (The United States Department of Justice, (DOJ)) — АҠШ-тың юстиция буйынса илден дәүләт органы.
Ойошма Рәсәй Федерацияһы юстиция министрлығы һәм башҡа илдәрҙә булған юстиция буйынса министрлыҡтар аналогы булып тора.
Роберт Кеннеди Билдинг йортта, Вашингтонда урынлашҡан.
Соболиная (Куль-Еган ҡушылдығы)
Соболиная  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Куль-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 313 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мелик (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аллағыуат (станция)
Аллағыуат — Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәге Ҡарламан-Мораптал линияһындағы тимер юл станцияһы, Башҡортостан Республикаһының Стәрлетамаҡ районында.
Тарихы
1951 йылда «Салаватнефтеоргсинтез» комбинатын төҙөүгә бәйле 1951 йылда цистерналарҙы йыуыу-пропаркалау станцияһы булараҡ асыла.
2012-13-сө йылдарҙа электр системаһын үҙәкләштереү постарында янғын һүндереү автоматтары системаһы монтажлана.
Станцияның пассажирҙар ағымын көйләүе
Пассажирға билет һатыла.
Ҡазан сиркәүе (Великий Враг)
Ҡазан Божия Матерь ғибәҙәтханаһы — православие ғибәҙәтханаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе Кстов районы Великий Враг ауылында урынлашҡан. 1792 йылда Великий Врагтағы 1777 йылда янып бөткән ирҙәр пустынында төҙөлгән, 1864 йыл киңәйтелә.
Тасуирлама
Ҡазан Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә ҡорам — биш башлы, бүрәнәләре таҡта менән көпләнгән сиркәү. Архитектура төрө — дүрт мөйөшлө бина өҫтөнә һигеҙ мөйөшлө итеп һалынған, бындай архитектура рус ҡорамы XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған була. Ғибәҙәтхананың көнбайыш яғында ҙур булмаған аш ашау бүлмәһе тора, уның аҫтында сатырлы ҡыңғырау манараһы.
Тарих
Великий Враг ауылындағы Ҡазан Божья Матерь иконаһы хөрмәтенә сиркәү Кстов районындағы иң боронғо ҡорамдарҙың береһе, ул торған урында XIV быуатта Мәскәү Симонов монастырының Великий Враг ауылында Великовражский ирҙәр монастыры нигеҙләнгән. 1550 йылдың 2 февралендә уға Ҡазанға икенсе поход менән сыҡҡан Иван Грозный килә. Был турала иҫтәлеккә ул святитель Николай иконаһын ҡалдырған.
1628 йылда батша Михаил Федорович Великий Враг пустынына Ҡазан Божья Матерь ҡорам иконаһын бүләк итә. Иконаның киотта торған урынының аҫтында батша теләге буйынса «1612 йылда Мәскәү ҡалаһын поляктарҙан ҡотҡарыу», — тип яҙыла, һәм был яҙма батшаның Түбәнге Новгород халыҡтарына Бола йылындағы ярҙамы өсөн рәхмәте булып тора.
Петр I заманындағы сиркәү сәйәсәте арҡаһында Великий Враг пустыны бөтөрөлә, уның мәхәлләһе 1723 йылдың мартында Түбәнге Новгород һәм Алатырь епискобы Питирим Синод күрһәтмәһе буйынса монастырҙы Түбәнге Новгород Дини архиерей йорт монастырына беркетә. 1724 йылдың апрелендә Синод ҡарары менән пустындың ҡорамдары мәхәлләгә тапшырыла, ә мөлкәтенең ҙур өлөшө Мәскәүгә оҙатыла.
1777 йылда бында көслө янғын булып, элекке монастырь һәм сиркәүҙәр юҡҡа сығып бәтә. 1788 йылда, янғындан һуң 11 йыл үткәс, мәхәллә халҡы ҙур булмаған ағас ҡорам төҙөй, ул бер тәхетле була һәм святитель Тихон, Чудотворец Амафунтский хөрмәтенә изгеләндерелә. 76 йылдан һуң, 1864 йылда, Ҡазан сиркәүе киңәйтелә, ҡорам туҙған булыу сәбәпле бында ғибәҙәт ҡылыу туҡтатыла, ә 1887 йылда уны утынға һүтәләр. 1900 йылда уның урынында ағас часовня төҙөйҙәр.
Хәҙерге ғибәҙәтхана 1792 йылда төҙөлгән. Башта уның тәхете шулай уҡ берәү генә була. 1864 йылда Ҡазан сиркәүенә ҡанат өҫтәлә һәм ул святитель Николай Чудотворец Мир Ликийских хөрмәтенә изгеләндерелә.
1902-1903 йылдарҙа Ҡазан ҡорамына Иоанн Кронштадтский килә һәм бында ғибәҙәт ҡылыуҙар ойоштора.
1937 йылда сиркәү башлығы протоиерей отец Михаил (Сигрианский) һөргөнгә ебәрелә. Ҡорам ябыла, әммә таланмай ҡала.
Һуғыш ваҡытында, 1944 йылда, Пасха байрамында ғибәҙәтханала табыныуҙар тергеҙелә.
Ғибәҙәтхана янындағы мәхәллә Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһының Кстово благочиние округына инә.
1995 йылдың 20 февралендә Великий Врагтағы Ҡазан сиркәүенә федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы статусы бирелә.
Карсунка
Карсунка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Барыш йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы
{{Персона |имя                 = Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы |оригинал имени      = |имя при рождении    = |изображение         = |ширина              = |описание изображения = |дата рождения       = 3.4.1952 |место рождения      =  БАССР-ҙың Күгәрсен районы Мораҡ ауылы |гражданство         = {{USSR}} → {{RUS}} |подданство          = |дата смерти         = |место смерти        = |отец                = |мать                = |супруг              = |супруга             = |дети                = |род деятельности    = ветеринария |награды и премии    = {{!}}} |автограф            = |сайт                = |викисклад           = }} Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы (3 апрель 1952 йыл) — ғалим-ветеринар. Ветеринария фәндәре докторы (2000), профессор (2002), Рәсәй Федерацияһы тәбиғәт белеме академияһының ағза-корреспонденты, Рәсәй Фәндәр академияһында К. И. Скрябин исемендәге гельминтологтар йәмғиәте ағзаһы, Башҡортостан дәүләт аграр университетында докторлыҡ диссертацияларын яҡлау советы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Мәғариф министрлығының һәм Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығы Почёт грамоталары менән наградланған.
Биографияһы
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 1952 йылдың 3 апрелендә БАССР-ҙың Күгәрсен районы Мораҡ ауылында тыуған.
1991—92 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университетында паразитологии һәм ветсанэкспертиза кафедраһы мөдире вазифаһын башҡарыусы.
2004—2009 йылдарҙа анатомия, гистология һәм ветеринария эшен ойоштороу кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығы малдарының гельминтологияһын, гельминттар экологияһын өйрәнеүгә; мониторинг системаһын, кеше һәм хайуандар өсөн хәүефле булған биоэкологик комплекстарҙы иҫкәртеү һәм бөтөрөү ысулдарын уйлап табыуға арналған. Уның тарафынан Көньяҡ Урал шарттарында нематодир һәм парамфистомдарҙың биологик һәм эпизоотологик үҙенсәлектәре тикшерелә.
Фазлыев Рәфҡәт Ғәлим улы 130‑ға яҡын ашыу фәнни хеҙмәт һәм 4 уйлап табыу авторы. Рәсәй мәғариф министрлығы һәм Башҡортостан ауыл хужалығы министрлығы почёт грамоталары менән бүләкләнгән.
Кисьма (Улейма ҡушылдығы)
Кисьма  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улейма йылғаһының уң ярына тамағынан 7,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаяҡ-Ҡотош
Ҡаҙаяҡ-Ҡотош (Казаяк-Кутуш) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 452425, ОКАТО коды — 80228872004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үтәй (Оло Нюню ҡушылдығы)
Үтәй — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюню йылғаһының уң ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубовка (Тәтешле районы)
Дубовка (Дубовка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 452835, ОКАТО коды — 80250850005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (97 %) йәшәй.
Тарихы
1925 йылғы иҫәп алыу ваҡытында Дубовка, Танып, Утарйылға ауылдары теркәлмәгән. Был ауылдар һуңыраҡ барыҡҡа килгән.
Руаль Амундсен
Ру́аль Э́нгельбрегт Гра́внинг А́мундсен (Roald Engelbregt Gravning Amundsen; 16 июль 1872 йыл — 18 июнь 1928 йыл) — Норвегия поляр сәйәхәтсеһе һәм рекордсыһы, Р. Һантфорд атағанса — «Поляр илдәре Наполеоны».
Көньяҡ полюсҡа 1911 йылдың 14 декабрендә барып еткән тәүге кеше. Планетаның ике географик полюсында ла булған тәүге кеше. Донъяны урап сыҡҡан сәйәхәтен Поляр түңәрәк артында тамамлаған тәүге кеше. Арктикаға сәйәхәттәрҙә гидросамолет һәм дирижабль файҙалана башлаған тәүге кешеләрҙең береһе. 1928 йылда Умберто Нобиленың юғалған экспедицияһын эҙләгәндә һәләк була. Күп илдәрҙең, шул иҫәптән АҠШ-тың наградаларын алған. Бик күп географик объекттар уның исемен йөрөтә.
Бала сағы һәм үҫмерлек йылдары
1886 йылда уның атаһы Йенс Амундсен вафат булып ҡала. Әсәһе — Густава Салквист — улының ҙер кеше булыуын теләй һәм Кристианияға күсеп бара. Йорттары король һарайынан яҡын урынлашҡан була. Әсәһенең өгөтө менән Руаль Осло университетының медицина факультетына уҡырға инә, әммә әсәһе вафат булғас, уҡыуын ташлай..
Капитан Джона Франклиндың сәйәхәттәре унда ҡыҙыҡһыныу уята һәм яҙмышына йоғонто яһай. .
Петрова Антонина Васильевна
Петрова Антонина Васильевна (14 март 1915 йыл — 4 ноябрь 1941 йыл) — партизанка. Советтар Союзы Геройы (1942, үлгәндән һуң).
Гуревич Моисей Григорьевич
Моисей Григорьевич Гуревич (1891 йыл — 26 октябрь 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, гигиенист. УССР Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары (1920—1925), РСФСР һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары.
Сван башняһы
Сван башняһы (სვანური კოშკი бесәй свануриһы) — дүрт ҡырлы башня формаһындағы ҡәлғә оборона ҡоролмаһы, Грузияның төньяҡ-көнбайышындағы тарихи тау өлкәһе Сванетия өсөн типик. VIII — XVIII быуаттарҙа төҙөлгән был ырыу ҡоролмалары бер  үк ваҡытта торлаҡ кеүек тә һәм йыш баҫып  инеүҙәрҙән һаҡланыу өсөн ҡарауыл посы булараҡ та ҡулланылған
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
1920—1925 йылдарҙа Украина Совет Социалистик Республикаһының һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары булып эшләй.
Сван башняһы
Конструкцияһы
Свандар ғаиләһенең йортона төкәтеп эшләнгән башня бер яҡтан ағас йәки таш түшәм менән бүленгән  өстән  алып биш, һирәк алты ҡатҡа эйә була. Беренсе ҡаты  — тәҙрәһеҙ һәм бойницаһыҙы  — торлаҡ була. Бында ҡамау ваҡытында ғаилә генә түгел, шулай уҡ квадрат залдың периметры буйынса ағас бүлкәләр артында йорт хайуандары ла урынлаша. Залдың уртаһында түшәмде яныуҙан һаҡлап тороусы аҫмалы йоҡа плита менән асыҡ усаҡ урынлаша. Ҡаттан юғарыраҡ кимәлдә башняға инеү урыны бар, уға ағас баҫҡыс алып бара. Шулай уҡ был ҡатта мал аҙығы һәм ҡорамалдар келәте урынлаша. Ҡаттар үҙ-ара ағас  баҫҡыстар менән  тоташа. Ҡамаусыларҙың үтеп инеүенән һаҡланыу өсөн ҡыйыҡтарҙағы люктар башняның ҡапма-ҡаршы мөйөштәрендә урынлашҡан. Өҫтән башня ике яҡлы ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған. Һәр ҡатта атыу өсөн тар   бойницалар  һәм тәбиғи вентиляция бар. Башня стеналарының, шулай уҡ һәр  түшәмдең ҡалынлығы һәр ҡат һайын  кәмей, был сван башняһына өҫ яҡҡа тарайып барыусы трапеция формаһын бирә. Һуңғы ҡаттағы бойницалар ҙурыраҡ һәм киңерәк, һәм, аҫҡы ҡаттағы бойницаларҙан айырмалы рәүештә, арка формаһына эйә. Ҡыйыҡта — ағастан өң.
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
1923 йылда Һаулыҡ һаҡлау Халык комитетында эшләгән ваҡытта, УССР-ҙа беренсе булып Харьков медицина институтында социаль медицина кафедрасын төҙөүгә ирешә һәм 1925 йылға тиклем кафедраны етәкләй.
Сван башняһы
Конструкцияһы
Әле күп башнялар ябыҡ һәм келәт кеүек файҙаланыла. Ҡайһы берҙәре килеүселәр өсөн ҙур булмаған хаҡҡа асыҡ.
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
Төрлө баҫмаларҙа социаль гигиена, сәләмәтлек һаҡлау теорияһы һәм практик мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр менән сығыш яһай, социаль ауырыуҙар менән көрәш, медицина-профилактика ярҙамын һәм медицина белемен реформалау буйынса профилактик йүнәлеште ғәмәлгә керетә.
Сван башняһы
Ҡыҙыҡлы факттар
Урта быуат ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған бейек таулы пейзаждары һәм ауылдары арҡаһында — Үрге Сванетиялағы Местий районының Ушгули общинаһындағы Чажаши ауылы  1996 йылдан ЮНЕСКО һаҡлауы аҫтында тора. Бында 200 ашыу сван башнялары, сван йорт-ҡәлғәләре һәм урта быуат  сиркәүҙәре һаҡланып ҡалған.
Петрова Антонина Васильевна
Һуғышҡа тиклемге йылдары
Антонина Васильевна Петрова Стрешево (хәҙерге Ленинград өлкәһе Лужский районы) крәҫтиән ғаиләһендә ауылында тыуған. Йәш ҡыҙ Лугаға профкурстарҙа уҡыу ниәте менән килә. Уны тамамлағас, тегенсе була. Ятаҡта мәҙәни хеҙмәткәр булып эшләй, тиҙҙән район комсомол комитеты иҫәп секторы мөдире вазифаһына саҡыра. Комитет ултырыштарында протоколдар яҙа, һирәк сығыш яһай, әммә уның етди, яуаплы кеше абруйы нығына.
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
Уның ҡайһы бер ғилми эштәре 1920—1924 йылдарҙа фәнни журналдарҙа баҫылып сыҡты, улар араһында «Профилактик медицина» журналында («Украинала сәләмәтлек һаҡлау эшен ойоштороу», «Медицина белеме реформаһы тураһында», «Украинала 1923 йылдың йәй уртаһында ауыл медицина-санитария селтәренең торошо» мәҡәләләре). .
Петрова Антонина Васильевна
1941 йылдың июнь — авгусы. Истребителдәр отряды
Һуғыш башланыу менән ул санитар түңәрәгендә шөғөлләнә башлай: перевязка эшләргә өйрәнә, уҡыны, носилкалар менән йүгерә. Партияның район комитетына барып, истребителдәр батальонына яҙыуҙарын үтенә, фронтҡа санитарка итеп алына. Лукин командованиеһы аҫтындағы Истребителдәр батальонында өс йөҙҙән ашыу кеше була. Батальондыҡылар фронт һыҙығы юлдарында, шулай уҡ һөжүм итеүсе гитлер ғәскәрҙәре тылында бер нисә диверсия ойошторған. Беренсе задание Лугаға яҡынайып килеүсе дошман колоннаһын табыу була. Е. Колоярова үҙенең иҫтәлектәрендә былай тип яҙа: «Был шулай булды. Ныҡышмалы үтенгәненән һуң, командир Тосяға боҫҡонда ҡатнашырға рөхсәт итте. Яугирҙәр шоссе юлы буйындағы йыш ҡыуаҡлыҡта йәшенеп ятты… Ахырҙа фашистар тейәлгән машиналар күренде… Тося ташлаған граната сәпкә тейҙе. Ҡутарылып сыҡҡан радиатор яна башланы. Немец автоколоннаһы артында ла алдында ла шартлауҙар яңғыраны. Истребителдәрҙең винтовканан ут асыуы фашистарҙы тамам тар-мар итте».
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
УССР-ҙа беренсе социаль гигиена кафедраһы асылыуҙың ун йыллығы уңыйынан УССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы институтта уның исемендәге ике шәхси степендия булдырҙы.
Петрова Антонина Васильевна
1941 йылдың авгусы — 1941 йылдың 4 ноябре. Партизан эшмәкәрлеге
1941 йылдың авгусында истребитель батальоны Лугаға ҡайтҡандан һуң бер нисә көн үтеүгә, ағалы-энеле Иван һәм Станислав Полейко етәкләгән 2-се партизан отряды ағзаһы итеп алына. Лугал барлығы 8 партизан отряды хәрәкәт иткән. Улар миналар ҡорған, телефон һәм телеграф линияларын боҙған. Өс ай дауамында — 1941 йылдың авгусынан октябренә тиклем —Толмачево — Осьмино, Луга — Ляды юлдарына миналар һалына. Толмачево — Мшинская перегонында тимер юлдар дүрт тапҡыр сафтан сығарыла. Дүрт самолёт бәреп төшөрөлә.
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
Артабан РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары урынбаҫары булып эшләй.
Петрова Антонина Васильевна
1941 йылдың авгусы — 1941 йылдың 4 ноябре. Партизан эшмәкәрлеге
Полейко отряды 27 кешенән торған. Ул мәктәбе бинаһында фашист ғәскәрҙәренең хужалыҡ часы урынлашҡан Железо ауылына уңышлы һөжүм яһай. Отряд 6 күперҙе шартлата, шулар араһында фашист фронтының мөһим магистрале булған Ленинград— Витебск тимер юл күпере була. А. Петрова 2-се Луга отряды ойошторған бар булған хәрби операцияларҙа тиерлек ҡатнаша. Шулай уҡ күп тапҡыр разведкаға ла бара. 1941 йылдың октябрендә партизандарға районда барлыҡҡа килгән карателдәр тураһында хәбәр итә, шул арҡала Полейко отряды бер кешеһен дә юғалтмай.
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
1937 елның 1 августында контрреволюцион террористик ойошма ла ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына. 1937 йылдың 26 октябрендә атыуға хөкөм ителә, һәм приговор шул ук көндө үк башҡарыла. Мәскәүҙә Дон зыяратында ерләнгән. .
Руаль Амундсен
Бала сағы һәм үҫмерлек йылдары
15—16- йәшенән Амундсен ҡәтғи режим буйынса йәшә башлай: тик уйлап туҡлана, физик күнекмәләр, хатта ҡыштарын да асыҡ һауала йоҡлау, ҡыш буйы саңғыла йөрөү тормош рәүешенә әүерелә. Яратмаһа ла, футбол уйнай, был тән өсөн файҙалы тип һанай. . 1892 йылда Амундсен медицина комиссияһы үткәндәге яҙма: «Буйы — 180 см, тын сығарғанда күкрәк киңлеге 87 см, тын тартҡанда — 98 см». Хардангервидд яҫылығына сәйәхәттән һуң «Моргенен»] карабында штурман званиеһы алыр өсөн әҙерлек үтә башлай.
Петрова Антонина Васильевна
1941 йылдың авгусы — 1941 йылдың 4 ноябре. Партизан эшмәкәрлеге
Октябрь аҙағында Полейко отряды разведкаһы, шул иҫәптән, А. Петрова ла, Мшинская станцияһына ебәрелә, һәм фашист оккупанттарына был билдәле була. 1941 йылдың 4 ноябрендә Мшинская ҡасабаһынан (Лужский районы) 10 км көньяҡ-көнбайышта шул ваҡытта урында 11 яугире булған партизан лагерын ҙур каратель отряды уратып алған. Һөҙөмтәлә бик тиҙ тамамланған алышта партизандарҙың бөтәһе лә тиерлек һәләк була, әммә Антонина пулемёт нөктәһе янында оборона биләп өлгөрә һәм мәргән атып бер нисә гитлерсыны юҡ итә. Патрондары бөткәс, карателдәр уға ташлана, әммә граната ырғытып, ул үҙен һәм бер нисә дошманын шартлата.
СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 8 апрель указы менән Антонина Васильевна Петроваға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә (үлгәндән һуң).
Руаль Амундсен
Бала сағы һәм үҫмерлек йылдары
Амундсендың яҙмышына полюсты өйрәнеүсе норвег Эйвин Аструп менән танышлыҡ йоғонто яһай. Амундсен тәүге тапҡыр уның лекцияһында 1893 йылдың 25 февралендә була. Малай сағында бының менән ҡыҙыҡһынмаһа ла, ныҡлы ҡарарға килеп ул Арктикаға сәйәхәткә әҙерләнә башлай. .
1895 йылдың яҙында Амундсен штурманлыҡҡа уңышлы имтихан тапшырып балыҡ тотоусылар менән тағы бер юлға сығып китә..
Гуревич Моисей Григорьевич
Биографияһы
1956 йылда СССР Юғары суды Хәрби колегияһы тарафынан аҡланған.
Колокольня (Харута ҡушылдығы)
Колокольня — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харута йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы (Пирятин)
Тарихы
1907 йылдың 1 сентябрендә Пирятинда ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы эш башлай, унда өс башланғыс һәм бер әҙерлек класы була.
Ваҡыт үтеү менән учреждение  8 класс уҡытыуға балалар ҡабул итә башлай. Һуңғы клас педагогия класы була. Башта гимназия эше өсөн биналар ҡуртымға алына, ә 1914 йылда Бородин урамындағы ике ҡатлы бинаны файҙаланалар, хәҙерге адресы Красноармейская урамы, 2а. Гимназияла яҡты иркен бүлмәләр, спорт залы, физика кабинеттары, китапхана була. Гимназиляа уҡыусылар өсөн фатирҙар ҡаралған. Учреждениеның эшенә хөкүмәт, губерна земствоһы аҡса бүлгән. Уҡыусылар 50 йәки 75 йәки 120 һум йыллыҡ түләү индергән. 1917 йылға ҡарата ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһында 434 ҡатын-ҡыҙ уҡыған. Былар дворяндарҙың, почетлы граждандарҙың, чиновниктарҙың, руханиҙарҙың казактарҙың ҡыҙҙары булған. Шулай уҡ мещандарҙың, сауҙагәрҙәрҙең һәм крәҫтиәндәрҙең ҡыҙҙары ла уҡыған. Гимназияла уҡытылған предметтар араһында педагогика, рәсем, әҙәбиәт, Алла ҡанундары, тарих, география, ҡул эштәре, йыр, математика, физика, гимнастика, рус, немец, француз телдәре уҡытылған. Күп уҡыусылар, сифатлы белем алып, уны тамамлағандан һуң Пирятин мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләгән.
Гимназия бинаһы XIX быуатта төҙөлгән.
Пирятинда егетәргә белем биреү гимназияһы ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһынан һуң тик алты йыл үткәс кенә асыла.
1989 йылдан Красноармейская урамы, 2а адресы буйынса 4-се һанлы Пирятин дөйөм белем биреү мәктәбе урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">