cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәсән Назар
Ижади эшмәкәрлеге
2017 йылдың 28 апрелендә Хәсән Назарға «Башҡортостандың халыҡ шағиры» тигән маҡтаулы исем бирелде
2022 йылдың 16 декабрендә «Башҡортостан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» ордены менән бүләкләнде.
Никольский (Ауырғазы районы)
Никольский (Никольское) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 453488, ОКАТО коды — 80205813002.
Тарихы
Ауыл Исмәғил ауыл Советына ҡарай. 1850 йылда алпауыт, титуляр советник Петр Сергеевҡа ҡараған, шуға күрә ауыл халыҡ телендә Сергеевка тип аталған. Шишмә янында урынлашҡан һәм район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 25 км алыҫлыҡта булған. 1891 йылдан сиркәү булған, совет заманында ауыл советы администрацияһы, колхоз, мәктәп була. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ өйәҙенең Меркет-Мең улусына инә. 1956 йылға тиклем Быҙауяҙ районы составында була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - урыҫтар (95 %).
Нонза-Яга
Нонза-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украина
Украи́на (Україна ) — Көнсығыш Европалағы дәүләт. 2001 йылдағы Бөтә Украина халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтары буйынса, илдәге даими йәшәүселәр һаны 48 240 902 кеше һәм булған халыҡ 48 457 102 кеше тәшкил иткән. Украинаның дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, 2017 йылдың 1 февралендә илдә — даими йәшәүсе һәм  иҫәпкә алынған кеше булған. Украина Конституцияһына ярашлы дәүләттең территорияһы — 603 549 км², шул уҡ ваҡытта ил биләмәләренең бер өлөшө ғәмәлдә Украина властары контроленда түгел. Халыҡ һаны буйынса донъяла 32-се, майҙаны яғынан — 44-се (47-се) урында тора. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан дәүләттәр араһында Украина иң ҙуры.
Баш ҡалаһы — Киев. Дәүләт теле — украин; урыҫ теле киң таралған.
Украина — унитар дәүләт һәм парламент-президент республикаһы. 2019 йылдың 20 майенән Президент — Владимир Александрович Зеленский. Ил 27 административ-территориаль берәмеккә бүленгән, уларҙың 24-е — өлкә, 1 — автономиялы республика һәм 2-һе — дәүләт ҡарамағындағы ҡала (Киев, Севастополь ).
Төньяҡта Белоруссия, көнбайышта — Польша, Словакия һәм Венгрия, көньяҡ-көнбайышта — Румыния һәм Молдавия, көнсығышта һәм төньяҡ-көнсығышта — Рәсәй Федерацияһы менән сиктәш. Көньяҡтан һәм көньяҡ-көнсығыштан ил биләмәләрен Ҡара һәм Азов диңгеҙҙәре менән йыуыла. Румыния менән дәүләт сиге Ҡара диңгеҙ, Рәсәй менән Азов диңгеҙенән үтә.
Диндарҙарҙың күпселек өлөшө православие динен тота.
Һатып алыу мөмкинлегенә тиңләп иҫәпләгәндә 2012 йылда эске тулайым продукты күләме АҠШ доллары менән 338,33 миллиард (кеше иҫәбенә 7 421 доллар) тәшкил иткән. Шул уҡ йылда номиналь эске тулайым продукт 176,31 миллиард АҠШ доллары (кеше иҫәбенә 3 867 долларо). Илдең аҡса берәмеге — Украина гривнаһы (UAH), 2015 йылда уртаса валюта курсы — 1 АҠШ долларына 22 гривна.
Совет Социалистик Республикалар Союзы төҙөлөү тураһындағы килешеүгә ярашлы 1922 йылдың декабренән бирле союздаш республика булған Украина ССР-ы 1991 йылдың 24 авгусында бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Бөгөн Украина — УССР-ҙы дауам итеүсе дәүләт, башҡа союздаш республикалар менән берлектә халыҡ-ара килешеүҙәр буйынса СССР-ҙың хоҡуҡ вариҫтарының, шулай уҡ БМО, БДБ, ГУАМ, ОЧЭС һәм башҡа халыҡ-ара ойошмаларҙы ойоштороусы илдәрҙең береһе. 1991 йылдан һуң һәм 1994—1996 йылдарға тиклем Украина АҠШ менән Рәсәйҙән ҡала күләме буйынса донъяла өсөнсө урындағы стратегик ядро ҡоралына эйә була.
Географик урыны
Украина Европаның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, Көнсығыш Европа тигеҙлеге эсендә урынлашҡан. Дәүләттең бөгөнгө конституцион ҡоролошона ярашлы, уның территорияһы 603 628 км², был Европа биләмәләренең 5,7 процентын һәм Ер шары майҙанының 0,44 процентын тәшкил итә. Тотошлайы менән Европала урынлашҡан илдәр араһында ҙурлығы яғынан беренсе урында тора ).
Ҡырым ярымутрауы һәм Донецк менән Луганск өлкәләренең айырым райондары өҫтөнән фактик контролде Украина 2014 йылдан юғалта. Ҡырымдың бөтә территорияһын тиерлек ғәмәлдә Рәсәй, ә Донецк һәм Луганск өлкәләренең айырым райондарын үҙаллылыҡ иғлан иткән Донецк һәм Луганск халыҡ республикалары контролдә тота.
«Юрматы» башҡорт халыҡ үҙәге
Тарихы
1989 йылдың 29 апрелендә Ишембай ҡалаһының элекке 1-се интернат-мәктәптең (хәҙер Республика калдет мәктәп-интернаты) класс бүлмәһендә Ишембай ҡалаһында "Юрматы" башҡорт халыҡ үҙәген ойоштороу конференцияһы  булып үтә. Ойоштороусылар: Фәрүәз Әкимбәтов, Наиль Фәйзуллин һәм Марат Исмәғилев. Конференцияла ҡатнашалар: Закир Исмәғилев, Урал Сәғитов, Салауат Сәғитов, Мансур Ишкубатов, Ишморат Абайҙуллин, Марсель Ғиләжев, Фәрүәз Ғәйнетдинов, Рәшит Мифтахов, Рауил Ғүмәров. Ойоштороу конференцияһынан һуң йәмәғәт ойошмаһының теркәлеү документтарын әҙерләү мәлендә ойошмаға юрист Рәфҡәт Мырҙағолов, журналист Миңлехаят Йосопова килеп ҡушыла, һәм улар ойошманы рәсми рәүештә теркәү буйынса документтар өҫтөндә эшләй. Шулай итеп, 1989 йылдың 6 июнендә Ишембай ҡалаһының "Юрматы" башҡорт халыҡ үҙәге дәүләт теркәлеүен үтә. Йәш ир-уҙамандарының был башланғысын Этҡолдан Исмәғил Шәрипов, Ғәбдрахим Арыҫланов, Хызыр Иҫәнгилдин, ҡаланан Рафиҡ һәм Рәсүл Ғүмәровтар, һуғыш һәм хеҙмәт ветераны Әхмәт Биктимеровтар кеүек оло быуын вәкилдәре хуплап ҡабул итә һәм ойошма эшендә әүҙем ҡатнаша. Ойошманың төп маҡсаты - башҡорт ижтимағи фекерен булдырыу, киләсәкте хәстәрләп, ҡалала Башҡорт балалар баҡсаһын, Башҡорт гимназияһын, башҡорт мәктәбен асыуҙы юллау һәм республиканың ижтимағи тормошонда әүҙем ҡатнашыу. Ойошма ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә ҡала һәм районда абруй яулай, һәм уның ағзаһы булырға теләүселәр көндән-көн арта бара. Ошо ваҡытта Нәзир Хисаметдинов, Сибәғәт Рахманғолов, Римма Арыҫланова, Ғәлиә Ғүмәрова, Альмира Абдулхай ҡыҙы Вәлиева һәм Гүзәл Хажиевалар "Юрматы" ағзалары булып китә. Йәштәрҙең күп килеүен иҫәпкә алып, "Йәштәр ҡанаты" тип аталған бүлек булдырыла. Уға етәкселек итеү Данияр Мөхәмәтовҡа йөкмәтелә.
Эшмәкәрлеге
Ойошма тәүге көнөнән үк республиканың Башҡорт халыҡ үҙәге "Урал" менән бәйләнешкә инә һәм уларҙың ҡанаты аҫтында эшләргә теләүҙәре тураһында белдерә. 1989 йылдың май айының икенсе яртыһында ҡаланың "Йәштәр ҡунаҡ йортонда" киңәйтелгән конференция үткәрелә. "Урал" башҡорт халыҡ үҙәгенән ҡунаҡтар саҡырыла, КПСС ҡала комитетына, ҡала һәм район Советтары башҡарма комитеттарына ла сара тураһында алдан хәбәр ителә. Өфөнән яҡташыбыҙ Рамаҙан Ҡотошев һәм Халыҡ мәғарифы министрлығының бүлек мөдире Сибәр Хөснөлхаҡ ҡыҙы Зиннәтуллина килә. Доклад менән Фәрүәз Әкимбәтов сығыш яһай. Конференцияла ҡатнашыусылар ойошманың эшмәкәрлеге буйынса үҙ фекерҙәрен әйтә, урынлы кәңәштәр бирә һәм ижтимағи эшмәкәрлекте әүҙемләштерергә йүнәлтелгән резолюция, КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитетына, Халыҡ мәғарифы министрлығына Мөрәжәғәтнамәләр ҡабул ителә.
Ошо йылдарҙа бөтә Башҡортостанда башланған "Башҡортостанға — союздаш республика статусы" хәрәкәтенә ҡушылып, юрматылар район ауылдары, ҡала фатирҙары буйлап ҡултамғалар йыя башлай. Хатта Ишембай ҡалаһының геүләп торған үҙәк баҙары уртаһына ҡыҙыл буҫтау ябылған өҫтәл ҡуйып, ҡултамғалар йыйыуҙы ойошторуҙан да баш тартмай. Этҡол ауыл Советы башҡарма комитеты рәйесе Исмәғил Зариф улы Шәрипов 2,5 мең ҡултамға йыйып килтереп тапшыра. Тупланған документтар Өфөгә "Урал" башҡорт халыҡ үҙәгенә алып барып тапшырыла.
Шул ваҡытта республика журналистары Иштуған һыуһаҡлағысын төҙөүҙең ниндәй эҙемтәләргә килтереү ихтималлығы тураһында саң ҡаға. Был төҙөлөштө башлауға ҡаршы бөтә республика буйынса акциялар башлана. "Юрматы" Ағиҙел һыуын һыулаған район, ҡалаларҙан, Өфөнән экология буйынса эксперт-ғалимдарҙы һәм практиктарҙы йыйып, экология буйынса конференция үткәрә. Ҡабул ителгән резолюциялар, Мөрәжәғәтнамәләр Мәскәү һәм республиканың тейешле ойошмаларына ебәрелә.
1989 йыл аҙағында "Юрматы" рәйесе итеп Нәзир Зыя улы Хисаметдинов һайлана. Ул тәүге һүҙендә үк башҡорт халҡының бөйөк улы Әхмәт-Зәки Вәлидиҙең яҡты исемен тыуған иленә ҡайтарыу һәм уның 100 йыллыҡ юбилейын билдәләү буйынса эш башларға тәҡдим итә. Шулай итеп, 1990 йылдың урталарына тиклем тип әйтерлек Н. Хисаметдинов, И. Абайҙулин һәм Ишембай район Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе С. Ғ. Булатовҡа Ишембай — Өфө юлын тапарға тура килә. Башҡортостандың буласаҡ беренсе Президенты Мортаза Рәхимов ярҙамы менән был мәсьәлә хәл ителә (ул ваҡытта М. Рәхимов Башҡортостан Министрҙар Советы рәйесе була). Юбилейға яҡташыбыҙҙың ҡыҙы Иҫәнбикә ханым һәм улы Субиҙай әфәнде лә саҡырыла. Сараға әҙерлек барышында һәр аҙна С. Ғ. Булатов әҙерлек барышы буйынса юрматылар менән кәңәшмә үткәрә, хәл ителмәгән мәсьәләлрҙе хәл итеү юлдарын асыҡлау эшен дауам итә.
1990 йылдың 22 декабренә тиклем ҡаланың һәм райондың "Торатау" һәм ""Восход"гәзиттәрендә Әхмәт-Зәки Вәлиди тураһында мәҡәләләр баҫтырыла, төрлө агитлистовкалар сығарыла. Финанс йәһәтенән "Восход"—"Торатау" гәзите редакцияһы ярҙам итә (мөхәррире Фират Хажиев). Шулай итеп, бөйөк яҡташыбыҙҙың улы менән ҡыҙы атайҙарының тыуған ауылында асыласаҡ музейға нигеҙ ташын һалыуҙа ҡатнашыу бәхетенә өлгәшә. Өҫтәүенә сая егеттәребеҙҙең береһе Салауат Сәғитов Көҙән ауылында Беренсе башҡорт хөкүмәте байрағының копияһын ҡолға башына элеп ҡуйыуҙы ла хәстәрләй. Аҙаҡ, бер-ике йыл үткәс, тап шул урында тип әйтерлек Әхмәт-Зәки Вәлидигә һәйкәл асыла.
БАССР-ҙың 1991 йылдың 11 октябрендә үткәреләсәк Юғары Советы сессияһы алдынан "Юрматы" егеттәре, ситтән Өфөгә кешеләрҙе индермәү ихтималлығын күҙаллап, Өфөгә бер көн алда бара. С. Рахманғолов алдан уҡ егеттәр йоҡлап сығырлыҡ фатир әҙерләүҙе лә хәстәрләгән була. Сессия көнөндә "Юрматы" егеттәре, башҡорт еләндәрен кейеп, ҡара таңдан бөтә халыҡ менән Аҡ йорт янына бара һәм стихиялы йыйылған халыҡ араһында тәртип урынлаштырыуҙы юлға һала.
1991 йылдың май айында Ишембай ҡалаһында башҡорт гимназияһын һәм уның эргәһендә башҡорт балалар баҡсаһын асыу буйынса ҡоролтай үткәрелә. "Урал" үҙәгенән Мөхәмәт Искужин килә, сара алдынан ҡала мәғариф бүлеге етәксеһе А. И Казаретин менән осрашып юрматылар күтәргән мәсьәләр буйынса фекер алыша. Ҡоролтай барышында юрматыларҙың тейешенсә эшләүен билдәләй һәм Өфөлә 20-се мәктәпте асҡандағы тәжрибәһе менән уртаҡлаша.
1992 йылда гимназия рәсми рәүештә асылғас та проблемалар тамамланмай. Яңы шарттарҙа эшләргә һәләтле уҡытыусылар коллективын туплау өсөн Аттестация комиссияһы булдырыла һәм Өфөнөн психология фәндәре докторы, БДПИ профессоры Вадим Сафин саҡырыла. "Юрматы" был комиссия составына әүҙем ағзаһы Сибәғәт Рахманғоловты ла индерә. Унан һуң бынан алдағы бер нисә йылда мәктәп-интернатта уҡытыу кимәленең түбәнәйеүе, шуға ла мәктәп тамамлаусыларҙың юғары уҡыу йорттарына инә алмауҙарына һылтанып, ата-әсәләр балаларын интернатҡа ебәрергә ашҡынып бармай. Әммә "Юрматының" Салауат Сәғитов кеүек әүҙем егеттәре, гимназияның аттестация үткән уҡытыусылары һәм тәрбиәселәре Вәлиди байрағы ҡуйылған автобуста ауылдан ауылға йөрөп, 1992-1993 йылғы уҡыу йылына уҡыусылар туплай. Күп тә үтмәй "Аҡбуҙат" башҡорт балалар баҡсаһы үҙенең ишектәрен милләтәштәребеҙҙең балалары өсөн аса. 8-се башҡорт мәктәбен асыу өсөн дә юрматыларға байтаҡ көс һәм нервылар түгергә тура килә.
"Юрматы" активисы Миңлехаят Йосопова һәм ҡалаға исем биргән күренекле шәхес сотник Ишембай Аҡбирҙиндың вариҫы, 6-сы быуын ейәне Наиль Вәлийән улы Хәйруллин яҙыусы Булат Рафиҡов менән берлектә 1991 йылдың июнь айы аҙағында Иҫке Ишембай ауылында Юрматы башҡорт ырыуының беренсе йыйынын үткәрә. Йыйында тарих фәндәре докторы, БДУ профессоры Рим Йәнғужин, башҡа ғалимдар һәм Юрматы ырыуының күренекле кешеләре ҡатнаша. Шулай итеп, "Башҡорт ырыуҙары" хәрәкәтенә башланғыс һалына.
Рамаҙан Ҡотошевтың тәҡдиме буйынса 1993 йылдың июнендә Торатау билендә бик борондан килгән "Торатау" байрамы ойошторола.
"Юрматы" башҡорт халыҡ үҙәге милли матбуғатҡа яҙылыуҙы ойоштороуға ла етди иғтибар бүлә. Ойошма ағзаларының балалары, 1990 йылды ҡаршылау иртәлегендә башҡорт Ҡыш бабайын күреп, уға туған телдә шиғырҙар һөйләп, йырҙар йырлап кинәнә.
"Юрматы" башҡорт халыҡ үҙәгенең рәйестәре
1. Фәрүәз Фәйрүш улы Әкимбәтов (1989, 29 апрель-1989 йыл, декабрь);
2. Нәзир Зыя улы Хисаметдинов (1989 йыл, декабрь — 1993 йыл, октябрь);
3. Ишморат Ғайфулла улы Абайҙуллин (1993 йыл, сентябрь —1993 йыл, октябрь);
4. Сибәғәт Ғибәт улы Рахманғолов (1993, октябрь — 2002 йыл);
5. Данияр Ғәзиз улы Мөхәмәтов (2002 йыл).
Әҙәбиәт
1. Ишимбайская энциклопедия. (Уфа: Башкирская энциклопедия, 2015 г., стр. 656. 3000 экз.);
2. газета «Йәшлек» (мәҡәлә:"Юрматылар тигән даныбыҙ бар"), 02.03.2000 г., республиканская молодежная газета на башкирском языке, 14200 экз.
Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы
Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы (Хисаметдинов Рабис Акмалович; 6 май 1947 йыл) — ғалим-табип, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәтсе. Медицина фәндәре докторы, профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. «Граждандар оборонаһы отличнигы» билдәһе кавалеры, 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — башҡорт.
Биографияһы
Рәбис Аҡмал улы Хисаметдинов 1947 йылдың 6 майында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Этәй ауылында тыуған.
Юғары белемле — 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1965 йылда урта мәктәптә уҡытыусы булып башлап ебәрә.
1966—1968 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә.
1980 йылдан Республика кардиология үҙәгенең баш табибы.
1987 йылдан — Башҡортостан һаулыҡ һаҡлау министрының беренсе урынбаҫары.
1990 йылда Хисаметдинов Рәбис Аҡмал улы Йәрмәкәй районы, 202-се Йәрмәкәй һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәләмәтлек, ветерандар һәм инвалидтар эштәре буйынса комиссияһы ағзаһы булған.
1999 йылдан «Иммунопрепарат» федераль дәүләт унитар предприятиеһының генераль директоры урынбаҫары булып эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге
1991 йылда — «Өфө ҡалаһында ир-егеттәр араһында ишемик ауырыу эпидемиологияһы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (14.00.06 — кардиология). 2005 йылда — «Заманса шарттарҙа Рәсәй төбәгендә һаулыҡ һаҡлауға идара итеүҙе фәнни нигеҙҙә планлаштырыу һәм уны оптималләштереү» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай (14.00.33. — йәмәғәт сәләмәтлеге һәм һаулыҡ һаҡлау).
2007 йылдан Башҡорт дәүләт университеты профессоры. 2016 йылдан һаулыҡ һаҡлау һәм медицина өлкәһен мобилизациялау әҙерлеге кафедраһы профессоры.
Фәнни хеҙмәттәре — 117 баҫма, шуларҙың 7 уҡыу әсбабы, 4 монография, 5 норматив документ, журналдарҙа һәм йыйынтыҡта 101 мәҡәлә. Дүрт уйлап табыу авторы
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән бер ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Виндхук
Ви́ндхук (Windhoek, Windhoek, Windhuk) — Намибия Республикаһының баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Халҡы — 334 580 кеше (2012 йылғы иҫәпләүҙәр буйынса).
Виндхук илдең социаль, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге булып тора. Намибияның һәр милли предприятиеһының, дәүләт органының, белем биреү һәм мәҙәниәт учреждениеларының штаб-фатиры бында урынлашҡан.
Этимологияһы
«Windhoek» һүҙе африкаанс теленән барлыҡҡа килгән һәм «елле урын» (Windecke) тип аңлатыла. Тәүге тапҡыр был исем, күп һанлы исемдәр алыштырғандан һуң, нама ҡәбиләһенең алтынсы юлбашсыһы Ян Йонкер Африканерҙың хатында ҡулланыла.
Быға тиклем ошо ҡәбиләнең телендә Виндхук «эҫе сығанаҡ» (ǀAi-ǁGams) тип аталған булған. Ҡаланың исеме шулай атала, сөнки уның эргәһендә геотермик сығанаҡ урынлашҡан. Ошо уҡ сәбәпле очигереро телендә ул «пар урыны» (Otjomuise) тип аталды.
Колониаль осорҙа хәҙерге Намибия баш ҡалаһының исеме өс тапҡырҙан ашыу үҙгәртелде. Тәүҙә Джеймс Эдвард Александер уны «Аделаида королеваһы ҡултығы» («Queen Adelaide’s Bath») тип атай, һуңынан ҡала Карл Хуго Хаан тарафынан «Бармен» (Barmen) тип үҙгәртелә, артабан Йозеф Тиндаль уны «Конкордиавль» («Конкордиавиль») тип атай башлай.
Тарихы
Нама ҡәбиләһе башлығы власы аҫтындағы Виндхук урынындағы торама 1800 йылда барлыҡҡа килә. Әммә 1890 йыл ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың рәсми датаһы тип иҫәпләнә, сөнки ошо йылда Виндхку Германияның Көньяҡ-Көнбайыш Африкаһы баш ҡалаһы тип иғлан ителә. Уның исеме «ел урыны» тип тәржемә ителә. Беренсе донъя һуғышы башланғандан алып һәм 1990 йылдың 21 мартына тиклем Виндхук Көньяҡ Африка Республикаһы хакимлығы аҫтында була. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан ителгәндән һуң 1990 йылдың 21 мартында ҡала Намибияның баш ҡалаһына әүерелә.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡала Кхомас ҡалҡыулығының төньяҡ өлөшөндә, 1628 метр бейеклектә урынлашҡан. Бында тәүгеләрҙән булып гереро ҡәбиләһе кешеләре йәшәгән, һуңынан киләсәк ҡалаға нама ҡәбиләһе башлығы идара итә башлаған. Германия империяһы бөтә төбәкте 1885 йылда баҫып ала һәм 1892 йылда Виндхук колонияның баш ҡалаһы сифатында немец колониаль идаралығы үҙәгенә әүерелә. 1915 йылда Беренсе донъя һуғышы барышында Виндхукты Көньяҡ Африка ғәскәрҙәре баҫып ала. Баш ҡала, бөтә Намибия кеүек үк, Милләттәр лигаһы тарафынан Көньяҡ Африка Республикаһының ярыммандат биләмәһе тип иғлан ителде. 1959 йылдың 10 декабрендә Көньяҡ Африка Республикаһы властарына ҡаршы йүнәлтелгән беренсе демонстрация үтә. 1990 йылда Намибия Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем, Виндхук Көньяҡ-Көнбайыш Африка төбәгенең баш ҡалаһы булған, уның менән Көньяҡ-Африка Республикаһы хөкүмәте идара иткән.
Географияһы
Ҡала Намибияның ҙур коммерция һәм финанс үҙәге булып тора.
Финанс сикләүҙәренән тыш, ҡала биләмәһе киңәйтелеүенә географик сикләүҙәр ҙә бар. Көньяҡ, көнсығыш һәм көнбайыш йүнәлештәге Виндхук ҡаялы, таулы райондар менән уратып алынған, улар ерҙәрҙе үҙләштереүгә ҡатмарлыҡ яһай. Ер аҫты һыулы горизонттары булыу сәбәпле, көньяҡ яғы сәнәғәт үҫешенә яраҡһыҙ. Тик Браквотар районы территорияһы ғына ҡаланан төньяҡтараҡ Виндхукты киңәйтеү өсөн берҙән-бер мөмкин булған урын булып тора.
Климаты
Ҡала ярым сүлле климат зонаһында урынлашҡан. Йәйге айҙарҙа көндөҙ ҡоро эҫе, төндә һалҡынса. Иң юғары көндөҙгө температура йәй көнө — 31 °C. Ғәҙәттә, ҡышҡыһын (июнь, июль һәм август айҙары) бер аҙ ямғыр яуа. Минималь температура 5-18 градус араһында тирбәлә, әммә һауа температураһы һирәк төшә һәм бер ҡасан да ҡар яумай тиерлек. Көндөҙ иң юғары температура — 20 °C тирәһе.
Уртаса йыллыҡ температура — 19,47 °C, был тропик зона сигендә урынлашҡан ҡала өсөн сағыштырмаса юғары булып тора. Был Виндхукты һалҡын көньяҡ елдәренән ышаныслы һаҡлаған тауҙарға һәм йылы төньяҡ һауа ағымының өҫтөнлөк итеүенә бәйле.
Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ миҡдары 330 миллиметр самаһы. Башлыса ҡала тирәһендә ҡыуаҡлыҡтар үҫкән дала үҫемлектәре өҫтөнлөк итә. Йыш ҡына ҡоролоҡ була.
Иҡтисады
Виндхук — илдең иң эре сәнәғәт һәм мәҙәни үҙәге, тимер юлдар һәм автомобиль юлдары киҫелешендә урынлашҡан һәм ҡарамағында «Хосиа Кутако» халыҡ-ара аэропорты булған транспорт үҙәге.
Баш ҡалала аҙыҡ-түлек, тегеү, ағас эшкәртеү, мебель сәнәғәте, машиналар эшләү предприятиелары тупланған. Виндхук — донъяла иң ҙур ҡаракүл тиреләре менән сауҙа итеү үҙәктәренең береһе.
Иҫтәлекле урындар
Германия хакимлығы дәүеренән алып лютеран сиркәүе һәм немец форты, ә Виндхукты уратып алған тау баштарында XIX быуат аҙағында — XX быуат башында төҙөлгән неоготика стилендә өс замок һаҡланып ҡалған. Заманса ҡоролмаларҙан — милли музей, милли сәнғәт галереяһы, китапхана, политехник институт, зоопарк, илдәге берҙән-бер ботаника баҡсаһы. XXI быуат башында Намибияның баш ҡалаһында беренсе милли университет асылды.
Спорт
Ҡалала 2005 йылда төҙөлгән футбол стадионы бар. Ул Сэм Нуйома исемендәге стадион тип атала. Стадион 10 300 урынға иҫәпләнгән. Ул Катутура биҫтәһендә урынлашҡан. Төҙөлөштөң хаҡы 6,4 миллион доллар (яҡынса 5,5 миллион евро) тәшкил иткән. 2008 йылдан башлап Намибияла иң заманса стадион яһалма газон менән йыһазландырылған. 2009 йылдың 8 июнендә стадион ремонттан һуң йәнә асылды.
Бында бер нисә спорт клубы бар.
Паулюс Мозес, Паулюс Амбунда, Амберк Шиндюу кеүек күп кенә боксерҙар Виндхукта тыуған.
Намибияның крикет буйынса йыйылма командаһы өйҙәге уйындарының күбеһен Wanderers Cricket Ground стадионында, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа стадиондарҙа уйнай.
Яһаҡ
Яһаҡ (засаг «власть») — Рәсәйҙә XV—XX быуат башында Себер һәм Төньяҡ халыҡтарына һалынған натуралата һалым, башлыса йәнлек тиреһе менән алынған. XVIII быуат башына тиклем Волга буйы халыҡтарынан да йыйылған.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте (хорв. Nezavisna Država Hrvatska ) —1941 йылдың 10 апрелендә «ось» илдәренең һәм уларҙың союздаштарының хәрби һәм сәйәси ярҙамында усташтар тарафынан иғлан ителгән марионетка дәүләте. 1941 йылда унда 6,64 миллион кеше йәшәй, майҙаны — 102,7 км².
Яһаҡ
Тарихы
Ремезов йылъяҙмаһы]] Батша Рәсәйендә яһаҡ йыйыу Себерҙе буйһондорған замандан һәм Себер баструктары һәм ҡышлауҙары системаһын ҡорғандан алып башлана. Был ҡоролмалар яһаҡ йыйыу урыны булып хеҙмәт итә. Яһаҡ ҡаҙнаға кеш, төлкө, ҡондоҙ, һыуһар һәм башҡа йәнлектәр тиреһе менән, ҡайһы берҙә мал менән йыйыла. Йәнлек тиреләре ҡаҙна өсөн мөһим табыш сығанағы булып тора. Башта яһаҡ йыйыу менән Себер приказы шөғөлләнә; 1763 йылдан йомшаҡ тауар Император Ғалим Йәнәптәренең Кабинетына ебәрелә башлай.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
Яңы дәүләт составына хәҙерге Хорватияның бер өлөшө (Истрия һәм Далмацияның күпселек өлөшө инмәй), шулай уҡ хәҙерге Босния һәм Герцеговина, Словенияның һәм Сремдың ҡайһы бер райондары инә. Бөтә Истрия һәм Далмацияның күпселек өлөшө (Шибеник һәм Сплит ҡалалары менән бергә) Рим килешеү буйынса фашистик Италия составына индерелә. Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте көнбайышта һәм көньяҡ-көнсығышта — Италия менән, төньяҡта — Германия, Венгрия, көнсығышта Сербия (Милли ҡотолоу хөкүмәте) һәм Италия протектораты булған Черногория менән сиктәш була.
Италия капитуляцияһынан һуң немец хөкүмәте Рим килешеүҙәрен яраҡһыҙ тип иғлан итә һәм Далмацияны Хорватияға ҡуша. Әммә Истрия, шулай уҡ Далматиялағы Задар ҡалаһы Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләтенә индерелмәй. сөнки улар һуғыш-ара осоронда итальян анклавы булып, Германия тарафынан оккупациялан була.
Яһаҡ
Тарихы
Хеҙмәттәге кешеләр уны бер йәнлекте икенсеһенә алмаштыртмайынса йыйырға тырыша. Сит милләттәр араһынан ялыуҙар йыш килә, бының һөҙөмтәһендә 1727 йылда йомшаҡ тауар урынына аҡса тапшырыу рөхсәт ителә. Ләкин тиҙҙән яһаҡты аҡсалата түләү ҡаҙна өсөн отошһоҙ тип табыла. 1739 йылда министрҙар кабинетының яһаҡты кеш тиреһе менән түләтеү тураһындғы резолюцияһы сыға, «кешләтә бирә алмаһалар, башҡа төрлө йомшаҡ тауар менән алырға, ә йомшаҡ тауар өсөн кеш табып булмаған ерҙәрҙә һәр бер кеш иҫәбенән өс һум аҡса алырға».
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
Илдә башлыса православие динен тотҡан сербтарға, шулай уҡ йәһүдтәргә һәм сиғандарға ҡаршы террор башлана. Күпләп ҡырыу һөҙөмтәһендә Икенсе донъя һуғышында ваҡытында Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте территорияһында (Хорватияла концентрацион лагерҙар була), төрлө баһалар буйынса, 330 меңдән 1,2 миллион серб һәләк була. Бранимир Станоевичтың «Усташ үлем министры» исемле китабында 1941—1945 йылдарҙа Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләтендә 800 мең кеше һәләк була.
Сербтарҙы физик яҡтан юҡҡа сығарырға маташыу ҡораллы ҡаршылашыуға килтерә. Һөҙөмтәлә Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте ысынбарлыҡта бер ҡасан да үҙ территорияһының байтаҡ өлөшөнә хужа булмай; уның ғәмәлдә булыу осоронда илдә граждандар һуғышы бара: бер яҡтан — коммунистарҙың партизан формированиелары һәм четниктар менән, икенсе яҡтан — Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте формированиелары һәм немец-итальян ғәскәрҙәре менән.
Яһаҡ
Тарихы
1763 йылда хөкүмәт яһаҡ һалымын тәртипкә һалырға була. Ошо маҡсатта Себергә секунд-майор Щербачев генераль йәниҫәп алырға командировкалана. Урындарҙа Щербачев ойошторған айырым комиссиялар яһаҡ һалымы өсөн нигеҙҙәр эшләй. Һәр улусҡа аныҡ бер йәнлек тиреһе йыйырға ҡушыла, аҡсалата йә ҡатнаш тапшырырға ла мөмкин була. Яһаҡ итеп йыйылырға тейешле йәнлек булмаһа, башҡа йәнлек тиреһе йә аҡса менән түләргә рөхсәт бирелә.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
Хорватия ғәскәрҙәре нацистик Германия яғында Көнсығыш фронтындағы хәрби ғәмәлдәрҙә ҡатнаша. 1943 йылда Сталинград тирәһендә әсирлеккә эләккән хорваттарҙан просовет частары ойошторола.
Яһаҡ
Тарихы
XIX быуат башында яһаҡ һалымының күләмен ҡабаттан үҙгәртергә тура килә, сөнки сит ҡәбиләләр һәм ырыуҙарҙың көнкүреше, һаны үҙгәрә. Күсмә һәм берәҙәк ырыуҙар өсөн яңы яһаҡ кенәгәләрен төҙөү менән 1827 йылда Көнсығыш һәм Көнайыш Себер өсөн айырым ойошторолған яһаҡ комиссиялары шөғөлләнә. Берәҙәк һәм күсмә ҡәбиләләр һәм ырыуҙар өсөн яһаҡ комиссиялары 1763 йылғы һалым ысулын һаҡлап ҡалалар, тик 44 тинлек түләмде генә бөтөрәләр. Ултыраҡ сит ҡәбиләләр һәм ырыуҙар һалымды һәм түләмдәрҙе «үҙҙәре ингән сословиелағыса түләргә» тейеш була.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
1944 йылдың июль-авгусында Лоркович-Вокич заговоры барлыҡҡа килә, уның барышында бер нисә юғары сановник Август Кошутич етәксегендәге коалицион хөкүмәт булдырырға маташалар. А. Кошутич һуғышҡа тиклем халыҡ араһында популяр булған Крәҫтиән партияһы лидеры В. Мачектың урынбаҫары була. Заговорсылар әүҙем ғәмәлдәрҙе башлағанға тиклем үк ҡулға алыналар, ә 1945 йылдың майында уларҙың бер нисәһе үлтерелә (Кошутич ҡаса).
Яһаҡ
Башҡорттарҙан яһаҡ түләтеү
Рәсәйгә ҡушылғанға тиклем башҡорттар Монгол империяһы хандарына, Алтын Урҙаға яһаҡ түләгән. XV быуат уртаһынан Нуғай Урҙаһына, Ҡазан ханлығына һәм Себер ханлығына яһаҡ түләүсе булып тора. Һәр һунарсы төлкө йә ярты һыуһар тиреһе тапшырырға, йәки һәр улустан 300—500 дана һыуһар тиреһе тапшырылырға тейеш була. Шулай уҡ кеш, ҡондоҙ, тейен һәм башҡа төр йәнлек тиреләре лә ҡабул ителә. Яһаҡты махсус тәғәйенләнгән баҫҡаҡтар йыя. Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының төп шарттарының береһе итеп элгәрге күләмдә яһаҡ түләү бурысы ҡалдырыла. XVII быуатта типтәрҙәр һәм бобылдәр аҡсалата яһаҡ түләй (бер йорт хужалығынан 40 тин). XVIII быуат башында раҫланған норматив буйынса башҡорттарҙан — 1508 һум 86 тин, керҙәштәрҙән 5217 һум 63 тин йыйыу ҡарала. 1734 йылда яһаҡ күләме арттырыла: башҡорттарҙан — 2054, бобылдәр менән керҙәштәрҙән 8506 һумға етә.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Тарихы
1945 йылдың 6 майында Хорватия хөкүмәте Загребты ташлап сыға, был ваҡытта герман армияһы балкандарҙан киткән була. Ошо уҡ айҙа Иосип Броз Тито етәкселегендәге Югославия халыҡ-азат итеү армияһы Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте территорияһын тулыһынса контролдә тота.
Яһаҡ
Башҡорттарҙан яһаҡ түләтеү
Башҡорттар ер өсөн дә яһаҡ түләй һәм уны аҫабалыҡ гарантияһы тип иҫәпләй. Яһаҡ йыйыу һәр йылдың сентябрендә башлана һәм ярты йыллап дауам итә. Йыйылған яһаҡ Өфөлә һәм Ҡазанда туплана. 1735—40 йылдарҙағы ихтилал ваҡытында яһаҡ түләнмәй. И. И. Неплюев үтенесе буйынса, 7 мең ярым һумдан ашып киткән яһаҡ суммаһы ғәфү ителә. Яһаҡ йөкләмәһе ауырая бара, ихтилалдар сәбәпсеһенең береһенә әйләнә. Һөҙөмтәлә, Сенаттың 1754 йыл 16 март указы менән башҡорттарға яһаҡ урынына ҡаҙнанан тоҙ һатып алыу йөкмәтелә, ҡаҙна тоҙоноң бото 35 тин тора һәм ирекле һатыуҙағынан 5-6 тапҡырға ҡиммәтерәк була. Яһаҡты бөтөрөү башҡорттар тарафынан аҫабалыҡты юҡҡа сығарыу тип ҡабул ителә һәм 1755—56 йылдарҙағы ихтилалға сәбәпсе була.
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте
Дәүләт ҡоролошо
Ысынбарлыҡта дәүләтте усташтар партияһы юлбашсыһы («поглавник») Анте Павелич етәкләй. Тәүге ике йылда формаль рәүештә дәүләт башлығы итеп 1941 йылда король итеп иғлан ителгән итальян короле Виктор Эммануил III Аймоненың ике туғаны герцог Сполето һанала (урта Хорватия короле хөрмәтенә Томислав II исемен ҡабул итә). Монарх үҙенең «биләмәләрендә» бер тапҡыр ҙа булмай. 1943 йылдың октябрь айында, Италия король ғаиләһенең союздаштар яғына күскәненә һәм Италяның капитуляцияһынан һуң, ул тәхеттән баш тарта. Артабан, Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте ғәмәлдә булған осорҙа Хорватия тәхете буш ҡала, ә Павелич рәсми рәүештә дәүләт башлығы вәкәләттәрен ҡабул итә. Ошоноң менән бәйле премьер-министр вазифаһы булдырыла, уны дәүләттең ахырына тиклем оло йәштәге юрист Никола Мандич биләй (быға тиклем хөкүмәт башлығы итеп «поглавник» һанала).
Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте Югославияла урынлаштырылған системаның бер өлөшө була. Әммә ул реаль дәүләт атрибуттарына һәм эске сәйәсәт үҙалыллығына эйә була. Хорват халҡының киң ҡатламдары унда милли дәүләтселектең сағылышын күрә. Рәсәй тарихсыһы Леонид Гибианский фекере буйынса, Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләтенә хорват халҡының күпселеге һәм Босния мосолмандары теләктәшлек күрһәтә. Усташтар власына көслө тоталитар радикаль-милләтселек режимы хас була. Усташтар һәм уларҙың яңы дәүләт идеологияһы тулыһынса монополь рәүешен ала. Бөтә сәйәси партиялар һәм йәмәғәт ойошмалары тыйыла. Уларға алмашҡа рәсми йәмәғәт ойошмалары, шул иҫәптән, йәштәр, ҡатын-ҡыҙҙар һәм башҡалар, булдырыла, улар усташ хәрәкәтенең өлөшө була йәки уларҙың контроле аҫтында була. Хәрәкәт ағзалары ғына мөһим дәүләт вазифаларын биләй ала.
Тәүге көндәрҙән алып уҡ Бойондороҡһоҙ Хорватия дәүләте сербтарҙы, йәһүдтәрҙе һәм сиғандарҙы эҙәрлекләй башлай.
Ҡораллы көстәр
Хорватия һаҡланыу көстәренең формалашыуы 1941 йылдың апрелендә дәүләт төҙөлөшө менән бер үк ваҡытта башлана. Хорват армияһы башлыса югослав партизандары менән көрәштә ҡатнаша. 1945 йылдың майына ҡарата Хорват армияһының дөйөм һаны 200 000 кешегә барып етә. Югославия халыҡ-азат итеү армияһының һәжүме менән 1945 йылдың майында Хорватия армияһының күпселек өлөшө Австрияға сигенә, бында улар союздаштарға әсирлеккә бирелергә тырыша, әммә тегеләр уларҙы ҡабул итеүҙән баш тарта һәм партизандарға тапшыралар. Бер нисә тиҫтә мең хорват коллаборационистары Бляйбург алышында һәләк була, хорват ҡораллы формированиеларының байтаҡ өлөшө Югославияға һөрөлә, унда улар хөкөм ителә. Айырым частар 1945 йылдың май уртаһына тиклем ҡаршылашыуын дауам итә Хорват ирекмәндәренән вермахтың өс немец дивизияһы ойошторола (369-се, 373-се, 392-се), 13-се «Ханджар» СС дивизияһы, 369-сы пехота полкы (Хорват легионы), хорват һауа һәм диңгеҙ легионы. Һуңғы өсәүһе көнсығыш фронтта һуғыша. Шулай уҡ ҡайһы бер хорват берләшмәләре герман һәм итальян ҡораллы көстәре составына инә.
Оло Кехтога
Оло Кехтога — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кисть йылғаһының һул ярына тамағынан 9,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Менкул-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡрын йөрөүсөләр
Аҡрын йөрөүсөләр (Tardigrada, (Тихоходки) — микроскопик умыртҡаһыҙҙар төрө, быуынтыҡ аяҡлыларға яҡын. Экстремофилдар.
400 дән артыҡ төрө бар. Дымлы мүктә, үҫемлек ҡалдыҡтарында, сөсө һыуҙа, ләмле ҡомда һәм ташта, шулай уҡ ер өҫтөндәге үҫемлектәрнең һыулы элпәләрендә йәшәй. Кәүҙәләре 0,1-1,2 мм оҙонлоҡта, таҙа, әҙ сегментлы, 4 пар бүлгәләнмәгән ябай ослоҡтары бар. Төзелештәре буйынса буынтыҡ аяҡлыларға яҡын, ләкин улар ябыйыраҡ. Ҡан әйләнеше һәм газ алмашы ағзалары юҡ. Бер күҙәнәкле һыу үҫемлектәре, селәүсендәр, нематодалар һ.б. ваҡ организмдар менән туҡланалар. Аҡрын йөрөүселәрҙең ҡорһаҡ аяҡлы моллюсктар ашҡазанднарында йәшәүсе паразит формалары билдәле. Йәшерен йәшәү рәүеше алып баралар. Уңайһыҙ шарттарҙа кутикуляр ҡапламы аҫтында шар һымаҡ циста стадияһында йәки бик ныҡ һыуһыҙландырғанда ҡоро «мейескә» стадияһын барлыҡҡа килтерәләр. Был хәләттә 10 йылдан артыҡ йәшәргә һәләтле, −272°C- ҡа ҡәҙәр һыуытыуға, +150 °C -ҡа ҡәҙәр йылытыуға түҙәләр, был ваҡытта кислород ҡулланыу 600 мәртәбә кәмей. Бындай анабиотик фазаларҙы иҫәпләгәндә, улар 60 йылдан да артыҡ йәшәргә мөмкин.
Андорра
Андорра Кенәзлеге (Principat d’Andorra, Principado de Andorra, Principauté d'Andorre), Андо́рра — Европаның диңгеҙгә сығыу юлы булмаған кәрлә дәүләте, кенәзлек. Көнсығыш Пиренеи тау системаһында Франция һәм Испания араһында урынлашҡан. Атамаһы andurrial һүзенән килеп сыҡҡан, «буш ятҡан ер» тигәнде аңлата.
Элек ябыҡ кенәзлек бөгөн туризмға күрә үҫешкәнгә күрә сәскә ата.
Милли составы буйынса халҡы (1995):
Рәсми тел — каталан теле.
Нудянгыни-Се
Нудянгыни-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Левый Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әжәк ауыл Советы (Борай районы)
Әжәк ауыл Советы  — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Әжәк ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Кубереньгарь
Кубереньгарь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сондема йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Инь-Хутым-Яга
Инь-Хутым-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 198 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Монастырь мәктәбе (Боженица)
Монастырь мәктәбе (болг. Килийный училищеһы ) — иҫтәлекле урын. Көнбайыш Болгарияның Ботевград общинаһына ҡараған Боженица ауылында урынлашҡан мәктәп. Был мәктәп Ботевградтың иң боронғо мәктәптәренең береһе булып тора.
Тарих
Сиркәү китаптары мәғлүмәттәре буйынса, Боженицала мәктәп төҙөлгәнгә тиклем үк уҡытыусылар булған. 1806 йылда мәктәп бинаһы төҙөлә һәм Болгарияла милли күтәрелеү осоро башлана. Мәктәптең беренсе уҡытыусыһы Стоян Кнезовский була, аҙаҡтан уға дин әһеле исеме бирелә. 1835 йылда Изге Параскева сиркәүе янында яңы мәктәп төҙөлә. Уның уҡытыусыларының күпселеге Боженица һәм уның тирәһендәге ауылдарҙың кешеләре була. Уҡытыусыларҙың эш хаҡы түбән була, шунлыҡтан улар үҙҙәренең уҡыусыларынан билдәле күләмдә аҙыҡ-түлек алған. Мәктәптә 80-дән 100-гә тиклем бала белем алған, уларҙың ҡайһы берҙәре тирә-яҡ ауылдарҙан бында йөрөп уҡыған. Башта мәктәптә бары тик дини предметтар: Часослов, псалом һәм Инжил- өйрәнгәндәр, әммә һуңыраҡ яҙыуға һәм математикаға өйрәнгәндәр. Кластар һәм төркөмдәр булмаған: уҡытыусы һәр уҡыусыны айырым уҡытҡан, ә шәмбе көнө бала үҙләштергән белемде тикшереү үткәрелгән. Дәрестәр ике өс сәғәткә тиклем дауам иткән. Уҡыусылар өсөн төшкө ашҡа бер-ике сәғәтлек тәнәфес бирелгән. Мәктәптә дисциплина ҡаты ҡуйылған, был тәртипте уҡытыусылар ҙа, уҡыусылар ҙа ҡәтғи үтәгән. Тәртип боҙған уҡыусылар өсөн язалар булдырылған: тура баҫып тороу, тубыҡланып тороу, ҡулдарына сыбыҡ менән һуғыу. Мәктәпте уҡыусылар үҙҙәре йыйыштырған. 1855 йылда мәктәп янып киткән. 1880 йылда яңы мәктәп бинаһы төҙөлә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 1943 йылға тиклем мәктәп ғәмәлдә була.
2006 йылда мәктәп бинаһы Ботевград общинаһы һәм Боженица ауылы халҡы аҡсаһына реставрациялана. Хәҙер бында музей коллекциялары һаҡлана, улар Ботевград тарихи музейыныңфилиалы булып хеҙмәт итә.
Сәғитов Рәсүл Хәсән улы
Сәғитов Рәсүл Хәсән улы (14 март 1964 йыл) — башҡорт радиожурналисы, яҙыусы һәм тәржемәсе. Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт (2016), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2004), Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2005).
Биографияһы
Рәсүл Хәсән улы Сәғитов 1964 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған.
1981 йылда Иҫке Монасип урта мәктәбен тамамлағандан һуң, бер нисә ай «Ҡыҙыл таң» колхозында эшләй, ноябрҙә комсомол юлламаһы менән райондың «Таң» гәзите редакцияһына эшкә ебәрелә.
Чита ҡалаһында Хәрби-Һауа Көстәрендә хеҙмәт итеп ҡайтҡас (1982—1984), Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында юғары белем ала (1990).
1990—1991 йылдарҙа — Белорет районының «Урал» гәзите хеҙмәткәре, Белорет ҡалаһының 1-се мәктәбендә уҡытыусы.
1991 йылда «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһына күсә: «Башҡортостан эфиры» гәзите хәбәрсеһе, радиотапшырыуҙар студияһында өлкән мөхәррир, телевидениела ижтимағи-сәйәси программалар ижад берекмәһе етәксеһе, «Башҡортостан эфиры» гәзитенең баш мөхәррире, радиола комментатор, Башҡортостан Республикаһы «Башҡортостан» дәүләт телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһының «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе була.
Әлеге ваҡытта — «Башҡортостан» телевидение һәм радиотапшырыуҙар компанияһы Акционерҙар йәмғиәтенең «Юлдаш» радиоһында ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе.
Радиожурналистикалағы хеҙмәттәре
«Даирә», «Асыҡ студия», «Заман һулышы» радиотапшырыуҙары, «Үткән заман», «Мең туғыҙ йөҙ илле алты», «Мең туғыҙ йөҙ етмеш биш» күп сериялы документаль радиофильмдары, «Тарих теҙмәһе» күп сериялы документаль телевизион фильмы, кескәй радиоспектаклдәр, бер нисә нәфис кинофильмдың башҡортсаға тәржемәһе.
Аҙыҡ тәме
Тәм (Вкус) — хеморецепцияның бер төрө; төрлө матдәләрҙең, башлыса, тәм рецепторҙарына (телдәге тәм тамырҙарына, шулай уҡ йотҡолоҡ, йомшаҡ аңҡау, баҙам биҙенең артҡы стеналарына) тәьҫирендә барлыҡҡа килгән тойомлау.
Тәм рецепторҙарынан мәғлүмәт бит, тел-йотҡолоҡ һәм баш һөйәгенең гиҙеүсе нервыларының афферент епсәләре аша оҙонса мейенең яңғыҙ тракты йәҙрәһенә тапшырыла, һуңынан таламус йәҙрәләренә күсә һәм артабан мейе үҙәгенең артҡы йыйырсығына һәм ҙур ярымшарҙар ҡабығының үҙәгенә (лат. insula) барып етеп, тәм һиҙеүҙе формалаштыра. Башҡа мәғлүмәттәргә ярашлы, тәм системаһы ҡабығының осо парагиппокампаль йыйырсыҡта (лат. gyrus parahippocampalis) һәм гиппокампта (лат. hippocampus) урынлаша. Татлы, әсе, әсе һәм тоҙло тәмдән тыш хәҙерге заман кешеләре төрлө илдәрҙә шулай уҡ аҡылға бәйле, теш ҡамаштыра торған, эҫе, бөтнөк еҫле, һелтеле, металл тәме һәм башҡа тәмдәрҙең булыуын билдәләй.
Кешелә тәм тойғоһо туранан-тура бит һәм тел, аҙыҡ йотоу нервылары тармаҡтары ҡатнашлығында үҫешә, улар телдең алғы 2/3 һәм артҡы 1/3 өлөшөндә тәм һиҙгерлеген тәьмин итә.
Тәм рецепторҙары төркөмдәре
Тәмле һәм әсе матдәләр, ғәҙәттә, тәм тойоуҙы ғына тыуҙыра, шул уҡ ваҡытта тоҙло, әсе (pH<7) һәм ҡайһы бер көслө тәьҫир итеүсе матдәләрҙең һелтеле (pH>7) тәме бер үк ваҡытта лайлалы тиресәләрҙең зарарланыуына һәм ауыртыу тойғоһона килтерә.
Тәм тойоуға, ғәҙәттә, телдең һиҙеү/тактиль тойғолары (ҡурыштырыу, бөрөштөрөү, ныҡ әсе, ҡырҡыу) ҡушыла. Тәмдең формалашыуында осоусан матдәләр тыуҙырған еҫ һиҙеү һәләте ҙур роль уйнай. Аҙыҡтың флейворы бер үк ваҡытта тәм, еҫ, шулай уҡ йылылыҡ һәм тактиль (өскә бүленгән нерв аша -тройничный нерв) тойғоларҙан тора. Тәм, башлыса, телдең артҡы өлөшөнөң тамыры һәм өҫкө йөҙө, шулай уҡ уның сиге һәм осо менән ҡабул ителә.
Тарихы
«Төп тәмдәр» концепцияһы кәм тигәндә Аристотель дәүеренә барып тоташа. Европа мәҙәниәттәрендә традицион рәүештә 4 төп тәмде нигеҙ итеп алалар. Аристотель «татлы » һәм "әсе "не төп тәмдәр тип билдәләй, ә «ит тәме », «тоҙло », «өтөп барған », «теш ҡамаштырырлыҡ йәки ауыҙ бөрөштөрөрлөк», «бөрөштөрөрлөк » һәм «әсе» кеүек тәмдәр ике төп нөсхә тәмдән үҫешкән тип телгә ала. Даль XIX быуатта «әсе», «теш ҡамаштырырлыҡ» һәм «ҡырҡыу» төшөнсәләренең тел тарафынан буталыуын раҫлаусы мәҡәлдәр ҙә килтерә.
Профессиональ дегустаторҙар терминологияһында (аҙыҡ-түлек, сәй, кофе, шарап, тәмәке) ҡулланылған төп тәмдәр һаны байтаҡҡа күберәк, әммә был терминдар тәмгә түгел, ә хуш еҫкә ҡарата ҡулланыла. Орегон университеты тикшеренеүселәре «алтынсы тәм» классификацияһына крахмалды индерергә тәҡдим итә. 2005 йылдың ноябрендә француз тикшеренеүселәре ҡомаҡтарҙың шулай уҡ «майлы» тәмде айырыуын күрһәтә.
Боронғо ҡытай фәлсәфәһендә биш элементтың биш төп тәме тасуирлана: әсе, тоҙло, әсе, татлы һәм үткер еҫле.
Әммә Көнсығышта элек-электән 6 тәмде айыралар, шул иҫәптән «өтөп барған» (борос, торма, гәрсис) һәм «әсе» (хинин, әсе ҡыяр) тәмдәрен.
1908 йылда япон химигы Кикунаэ Икэда умами (татлы тәм) тигән терминды ҡуллана, был тәм — юғары аҡһымлы ризыҡ тәме. Был тәмде ул комбу ылымыҡтарында таба, шулай уҡ ылымыҡтарҙан глутамат натрийын да айырып сығара. 1985 йылда умами буйынса үткәрелгән Беренсе халыҡ-ара симпозиумында (Гавайа) умами фәнни термин тип таныла.
Төп тәмдәр
Хәҙерге ваҡытта бойондороҡһоҙ тәм рецепторҙарының төрҙәре теүәл билдәләнмәгән. 4 «төп» тәм — Европа мәҙәниәтенең социомәҙәни архаизмы ул, Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәре мәҙәниәтендә 5 төп тәм булыуы таныла.
Хәҙерге заман фәненең интенсив үҫеше тиҙҙән рецепторҙарҙың үҙенсәлекле характеристикаларын һәм эш механизмдарын билдәләргә мөмкинлек бирәсәк, ә танылған тәм-томдар һаны арта ғына барасаҡ, тип көтөлә. Хәҙерге ваҡытта тәм традицион рәүештә 4-5 төргә бүленә, әммә һуңғы ваҡытта еҫ тойоу буйынса үткәрелгән тикшеренеүҙәр кеүек үк, төрлө тәм рецепторҙары төрҙәренең дә артыуы ихтимал.
Рецепторҙарҙың башҡа төрҙәре лә бар, әйтәйек, майлы кислоталарға, мәҫәлән, линолен кислотаһына тәьҫир итеүсе рецепторҙар ҙа бар, тип фараз ителә.
Тоҙло
Уны стандарт йөрөтөүсе — натрий хлориды (аш тоҙоноң төп өлөшө) һәм калий хлориды, бигерәк тә ион (Cl-). Ул телдәге ион каналдары рецепторҙары тарафынан билдәләнә, һөҙөмтәлә йоғонто яһау потенциалы үҙгәрә. Бер үк ваҡытта тоҙло һәм әсе тәм ныҡ бутала, ҡайһы факторҙың өҫтөнөрәк булыуын аңлау ауырлаша.
Учалы
География
Өфөнән көньяҡ көнсығышҡа табан 376 км алыҫлыҡта Башҡортостандың Урал аръяғы төньяғында, Ҡарағастүбә (586 м) һәм Олотау (659 м) тауҙары араһындағы уйпатлыҡта урынлашҡан. Учалы ҡалаһы биләмәһе сиктәрендә, Энергетиктар урамы буйлап һәм Бурансы биҫтәһенән төньяҡҡа ҡарай Кесе Учалы күле урынлашҡан
Исем
Учалы атамаһының башҡа варианттары — Асыуҙы, Ушалы.
«Учалы» исеме ҡала эргәһендәге күл атамаһынан килә. XVIII быуаттың бөтә документтарында һәм 1786 йылғы картала был күл Ачулы — Асулы тип бирелгән. Уның башҡортса мәғәнәһен ҡайһы бер ғалимдар «асыулы» һүҙенә бәйләй, икенселәр иһә «асылы» — әсе, татырлы һуҙенән алынған тип аңлата; «юшалы» (йәшмәле) тигән аңлатма ла бар.
Аҙыҡ тәме
Әсе
Кеше шайығының рН дәүмәле нейтраль әһәмиәткә яҡын (рн=7), (балаларҙа рН дәүмәле 7,04±0,03 тәшкил итә, хәйер, өлкәндәрҙә ауыҙ ҡыуышлығында урынлашҡан биҙҙәр бер нисә төрлө матдә (секреты) бүлеп сығара — тел тамырында, ҡаты һәм йомшаҡ аңҡауҙа лайлалы шайыҡ биҙҙәре урынлашҡан, улар бүлеп сығарған матдәлә муцина бик күп була, ә аҫҡы яңаҡ һәм тел аҫты биҙҙәре икенсе төрлө матдәләр (секреты) бүлеп сығара.
Учалы
Исем
Бер риүәйәт буйынса, Учалы исеме «Үс алды» һүҙенән килә. XIV быуатта Аҡһаҡ Тимер Туҡтамыш ханды еңеп, уның союздаштары булған бер-нисә башҡорт ырыуын юҡҡа сығарған урын тип аңлатыла.
Тарихы
Учалы төбәге төрлө файҙалы ҡаҙылмаларға бай булғанлыҡтан, бында XVIII быуатта уҡ рудниктар барлыҡҡа килә. Был ерҙәрҙә борон-борондан төрлө төҫлө һәм ҡара металл рудалары, шул иҫәптән алтын һәм баҡыр сығарыла. Төрлө биҙәкләү таштары ла, айырыуса йәшмә күп табыла.
Аҙыҡ тәме
Әсе
Өлкәндәрҙә ауыҙ ҡыуышлығында урынлашҡан ҡатнаш шайыҡ, рН=6,8…7,4 күрһәткестәренә эйә, шуға күрә тел ауыҙҙағы әсерәк һәм сөсөрәк зоналарҙы һиҙә ала. Мәҫәлән, рН<7 ризығында әсе тәм, ә рН>7 ризығында «һабын» тәмен тоябыҙ. Кислоталылыҡтың уңайлы эталоны — уксус кислотаһы иретмәләре (сағыштырыу өсөн — ашҡаҙан һутының кислоталығы рН~1 нормаһында). Әммә ҡайһы бер көсһөҙ органик кислоталар һәм гидролизланыусы иондар (алюминий) ҡамаштарыу (бөрөштөрөү) тәмен тойомлауын тыуҙырырға һәләтле (бөрөштөрөү тәме).
Татлы (шәрбәтле)
Татлылыҡ ғәҙәттә шәкәрле тәм кеүек тойомлана, ләкин глицерин, шулай уҡ ҡайһы бер аҡһым матдәләре, аминокислоталар ҙа (аспарттар) шундай уҡ тойомлау хисен булдыра. Шәкәр, шулай уҡ полиолдар — сорбит, ксилиттың ҙур органик молекулаларындағы гидроксо-төркөмдәр "татлы"ның химик йөрөтөүселәренең береһе булып тора. Татлы детекторҙары — G-аҡһымдар тәм бөрөләрендә урынлашҡан. «Икенсел аралашсылар» системаһыагыҡлап әйткәндә, H⁺-каналдары менән бәйле цАМФ,йәғни «әсе тәм» рецепцияһы ҡулланыла,.
Учалы
Тарихы
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1963 йылдың 1 февралендәге Указы менән, Бәләкәй Учалы һәм Яңы Учалы ҡасабалары «Учалы» исеме бирелгән яңы ҡалаға берләштерелә.
Аҙыҡ тәме
Әсе
Әсе тәм (горькое), татлы тәм кеүек үк, G-аҡһымдар ярҙамында тойомлана. Борондан әсе тәм тәмһеҙлек тойғоһон кисереүгә, ә, бәлки, хатта ҡайһы бер үҫентеләрҙән әҙерләнгән ризыҡтарның сәләмәтлеккә хәүеф янауын тойоу менән бәйлелер. Ысынлап та, үҫемлек алкалоидтарының күбеһе бер үк ваҡытта ағыулы һәм әсе, эволюцион биологияның ошондай һығымта яһау нигеҙе лә бар.
Үҙенсәлекле ныҡ әсе тәмле матдәләр:
Умами
«Бишенсе тәм», традиция буйынса Ҡытай мәҙәниәтендә, Алыҫ Көнсығыштың башҡа илдәрендә ҡулланыла. Аристотель атап киткән «ит тәменә» тап килә.
Учалы
Тарихы
1975 йылда архитетор Салауат Шәбиев Учалы ҡалаһының эшләй.
2009 йылда «Башкиргражданпроект» институты әҙерләгән ҡаланың яны генераль планы раҫлана.