cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡармыш бей
Биографияһы
Тарихсы Ә. З. Әсфәндиәров асыҡлауы буйынса, Тәтегәс бей етәкселегендәге юрматылар был грамотаны 1609 йылдың 21 авгусында ала: «оному Титкачу мурзе и старосте Аднаю впредь для ведома сия грамота дана лета 7117 августа 21 дня». Тарихсы С. И. Хәмиҙуллин билдәләп үтеүе буйынса, ниндәйҙер этапта төп документтағы датала бер цифра төҙәтелә һәм 7117 йыл 7157 (хәҙерге иҫәпләү буйынса — 1557 йыл) булып китә.
Ҡәбилә башлығы Тәтегәс бей, ырыу башлыҡтары Аҙнай, Ҡармыш һәм Илсектимер грамота артынан Мәскәүгә бара. Грамота буйынса ерҙәр 4 түбәгә һәм ырыуға бүленә: Ашҡаҙар йылғаһы бассейнынан Нөгөш йылғаһының тамағына тиклем һуҙылған территория Тәтегәс бейгә; Тор йылғаһынан Торатауға тиклемге ерҙәр — Аҙнай бейгә; Стәрле, Ҡуғанаҡ, Һәләүек йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Егән, Каламан, Шешеняк йылғалары буйлап ятҡан ерҙәр — Илсектимер бейгә йәрәбә буйынса эләккән «мы разделили землю на четыре тюби. Сначала (земли) от верховья Ашкадара до низовья его с вытекающими с обеих сторон речками, с лугами, камышами и степями, от речек Угуя и Мекатевли до низовья Нугуша с впадающими в них речками, сделали одной долей. И еще (земли) от низовья Нугуша с вытекающими с обеих сторон Идели речками, с их деревьями, лугами, с истоком (речки) Тор и истоком (речки) Селеук, от дерева со сломанной вершиной и от седловины Туратау сделали одной долей. И (земли) Туратау, и Шахтау, и Куштау от устья Стерли и от верховья Куганака с Уршаком, возвышенностями между ними и стекающими с них (речками), и впадающими в Асау речками сверху донизу, и с лугами их сделали одной долей. И (земли) от устья Уршака, Асау, от лесочка Маленький буляк, Бурсык, затем от горы Юрактау с долиной Каратугай по Идели от Кукуша, Зигана, с впадающими в них речками и потоками (?), от верховья Каламана, от верховья Тора и Шинешмы сделали одной долей. После того бросили четыре жребия. Первый: по исполнении жеребьевки первый жребий — (земли) с их водами и степями, простирающимися до Ашкадара, — достался мне, Татигачу; второй жребий — Тяйрюк с описанными (выше) их водами, и степями, и лесами — достался старосте Азнаю; третий жребий — (реки) Стерля, Куганак, Селеук с описанными (выше) их водами, полями, лесами — достался Ильчиктимеру; четвертый жребий — (реки) Зиган, Каламан, Шишеняк с описанными (выше) их водами, и степями, и лесами — достался Кармышу». Был килешеү Мәскәү (яһаҡ) китабында теркәлгән.
Баҙарға сыҡтым
Баҙарға сыҡтым — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1907 йылда яҙылған.
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
1905 йылда тоҡанған беренсе урыҫ инҡилабы осоронда Мәжит Ғафури Ҡазан ҡалаһындағы «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡып йөрөгән була. 1906 йылдың көҙөндә, революцион хәрәкәт көсәйгән дәүерҙә, Мәжит Ғафури «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыуын дауам итеү маҡсатында Өфөгә ҡайта.
1905—1907 йылдарҙағы беренсе урыҫ инҡилабы Мәжит Ғафури ижадына тәьҫир итә, тормоштоң ғәҙелһеҙ ҡоролошо тураһында бала сағынан уҡ тупланған уй-ҡараштары уның аңында үҙенсәлеле дөйөмләштерелә. Ошо осорҙа яҙылған әҫәрҙәрендә инҡилап ҙур үҙгәрештәр һәм иркенлек вәғәҙә итеүсе яңы заман булып кәүҙәләнә. Ғафури синыфтар көрәшендә ҡатнашҡан халыҡҡа хас һиҙемләү аша етди бәрелештәр дәүере килгәнен аңлай һәм ваҡиғаларҙың ҡатмарлаша башлауын аңлай. Ғафуриҙың мәғрифәтселек идеялары революцион-демократик ҡараштарға әйләнә бара. Шағирҙың тормошҡа ҡарашындағы үҙгәрештәр «Баҙарға сыҡтым» исемле билдәле шиғырында айырыуса асыҡ сағыла.
«Баҙарға сыҡтым» шиғыры
Беренсе урыҫ инҡилабы йылдарында шағир поэзияһында реализм методы асығыраҡ сағылды. Был осорҙа, 1907 йылда, Ғафури үҙ заманының киҫкен ҡаршылыҡтарын, синфи тигеҙһеҙлекте ҡаты тәнҡитләгән «Баҙарға сыҡтым» шиғырын да ижад итте. 1910 йылда айырым китап булып баҫылып сыҡҡан «Тәьҫоратым» тигән шиғырҙар йыйынтығында был шиғыр донъя күрә. Әҫәр 1950 йылғы «Һайланма әҫәрҙәр»ҙә лә урын алған. Ләкин унда шиғыр:
Ташланым кейемдәрҙе төрлө яҡҡа, Дошман күреп, тиҙ-тиҙ генә һалып-һалып, — тигән юлдар менән тамамлана һәм уның ҡалған өлөшө (22 юл) бөтөнләй алынмай, ә әҫәрҙең һуңғы 12 юлы «Тәҡдир» исеме менән икенсе бер шиғыр төҫөндә тәҡдим ителә. Унда ла шиғыр, бындағыһынан айырмалы рәүештә:
Хәбиров Әнғәм Хәйбрахман улы
Хәбиров Әнғәм Хәйбрахман улы (6 сентябрь 1936 йыл) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-әҙәбиәт белгесе, тәнҡитсе. 1997 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. 1966—2013 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институты һәм Бөрө социаль-педагогия академияһы (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының Бөрө филиалы) уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты (1972). РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1977), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006). Назар Нәжми исемендәге (2008), Фәтих Кәрим исемендәге (2011) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Әнғәм Хәйбрахман улы Хәбиров 1936 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР‑ының Саҡмағош районы Тайнаш ауылында тыуған. Ул хеҙмәт юлын 1956 йылда Яңы Ҡаръяуҙы һәм Тайнаш ауылдарының ете йыллыҡ мәктәптәпендә уҡытыусы булып башлай. 1957 йылдан башлап РСФСР Сәйәси һәм фәнни белем таратыу йәмғиәтенең Саҡмағош район бүлексәһе идараһында эшләй.
1958-1962 йылдарҙа «Игенсе» район гәзитендә хәбәрсе, аҙаҡ яуаплы секретарь.
1966 йылда Бөрө дәүләт педагогия институтын (хәҙер Башҡорт дәүләт университетының филилалы) тамамлай
1966—2013 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия академияһында эшләй.
1972 йылдан алып уҡыу‑уҡытыу һәм фәнни эштәр буйынса, 1974 йылдан — уҡыу‑уҡытыу эштәре буйынса проректор, 1984—1991 йылдарҙа әҙәбиәт кафедраһы мөдире.
Әнғәм Хәйбрахман улы Хәбиров — Мостай Кәрим,Һәҙиә Дәүләтшина, Шәриф Биҡҡол, Хәким Ғиләжев, Дауыт Юлтый, Ғилемдар Рамазанов тураһында очерктар авторы.
Фәнни хҙмәттәре
100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы
Баҙарға сыҡтым
«Баҙарға сыҡтым» шиғыры
Ҡылма сара, күҙҙе йомоп тик тора бир, Мөҡәддәрҙә яҙылған шулай «тәҡдир», — тип башлана, ә икенсе строфалағы ике юлы төшөрөп ҡалдырылған. Шулай уҡ француздар, иранлылар, күрше төрөк тураһындағы юлдары алынмаған. Шиғыр аҙағындағы 5-6-сы юлдар ҙа юҡ. Мәжит Ғафуриҙың 1909 йылда айырым китап булып баҫылған «Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын» хикәйәһенең аҙағында: «Был шиғыр тәүҙә «Әхбәр» гәзитенең 7-се номерында баҫылғайны», — тип әйтелә һәм: «Ярлыларға мөнәсәбәте булғанлыҡтан, бында ла баҫылды» тигән иҫкәрмә менән хикәйәгә ҡушып бирелә.
Бер ваҡытта уйланым мин дәрт баҫырға, Хәсрәт баҫҡан моңло күңелде асырға. Уйлап-уйлап, бер ҙә барыр ер тапмағас, Күңел әйтте: «Улай булһа, сыҡ баҙарға». Яуап бирҙем: «Улай булһа, ярай, күңел, Беҙҙең өсөн унда сығыу ауыр түгел. Мин сығамын ҙур ҡаланы күрер өсөн, Ахыры нисек булыр, (уны) һин үҙең бел» Кейендем, хәл ҡәҙәре матурландым, Бар булған кейемдәрҙе кейеп алдым. Шәйәт инде матур булып еттем, тинем. Көҙгөләге һүрәтемә күҙҙе һалдым. Күренде ошо эштәрматур кеби, Күрендем үҙ-үҙемә бик ҙур кеби. Алам-һалам аҡ яғалар ҡуйылмаһа, Була ине гүйәки бер ҡосур кеби. Эш тамам булғандан һуң, киттем сығып, Баш күтәреп, кеҫәләргә ҡулды тығып. Иң әүүәл хәмер һата торған ерҙән Китергә тура килде миңә уҙып. Россияла ошо ваҡыт бик ҡаты ҡыш, Егерме биш дәрәжәгә еткәндер тыш. Бер аҙ халыҡ хәмер һатҡан ҡабаҡ янда Торалар урыҫ менән татар ҡатыш. Торалар был бисаралар ҡалтырашып, Һалҡында һары боҙға аяҡ баҫып. Бәғзеһе буш, бәғзеләре төтөн сигә, Бәғзеләре шап-шоп итеп шешә асып. Быларҙың бик күптәре ас-яланғас, Эшләп алған утыҙ тингә хәмер алғас. Бында биреп киткәс аҡтыҡ аҡсаларын, Балалары өйҙә ятакөн-төнө ас. Быны күреп, сыҙар хәл юҡ, янды йөрәк, Былар өсөн кем ғәйепле булыу кәрәк? Мең төрлө хәсрәт илә күңелем тулып, Был ерҙән уҙып киттем мин тиҙерәк. Ниәт ине асмаҡ, йә, күңел ас! Былар торһон ошо ерҙә һәп яланғас. Былар ниңә былай булған, фекер итмә, Күрмәҫ өсөн күҙҙе йом да тиҙерәк ҡас. Ергә ҡарап бара инем мин аптырап, Артымдан берәү килде, бер тин һорап. Ҡараһам, был бисара хәйерсе ҡыҙ: «Бер тин бир», — тип әйтте был, ҡурҡыңҡырап.
Һаман ҡайғы был донъяла, был ниндәй эш? Былай булһа, күңел асмаҫ минең китеш. Ҡыҙғанып был бисара ҡыҙ баланы, Биреп киттем: «Мә һиңә», — тип, биш тин көмөш. Уңманы ошо көндә минең юлым: Кеҫәмә кермәҫ борон ике ҡулым, Ҡараһам күҙ әйләндереп тирә-яҡҡа, Хәйерсегә тулып киткән уңым-һулым. «Ағай, миңә лә», — тип, һорап минән, Тарталар, береһе итәктән, береһе еңдән. Аптырағас биреп киттем егерме тин, «Тигеҙ итеп бүлегеҙ, — тип, — ике тиндән». Фәҡирлектән быларҙа һис юҡтыр әҙәп, Һоранырға өйрәнгәндәр былар бик шәп. Быларҙың былай насар булыуына, Уйлағыҙ, әфәнделәр, нимә сәбәп? Быларҙан да уҙып киттем мин тиҙерәк, Күңелгә ҡайғы тулды һәм күберәк. Шул ваҡытта бер татарым килеп сыҡты, «Көрәргә ҡар юҡмы?» — тип, тотоп көрәк. Яуап бирҙем: «Ҡарым юҡ шул, байҙарға бар, Ихтимал, көрәтерҙәр һеҙҙән улар» Һуҡыранып был бисара яуап бирҙе: «Һис булмаһа, яуҙырманы бер алла ҡар...» Әкренләп ҙур урамға барып керҙем, Башҡа төрлө бер ғаләмде унда күрҙем. Донъяның был килешенә асыуланып, Сыҙай алмай, ергә ҡарап бер төкөрҙөм. Сөнки унда йөрөүселәр барсаһы бай, Эш булмағас, йөрөй былар ҡабаланмай. Гүйәки сират кискән кеше кеби, Тәкәллефтән башҡаларға күҙене һалмай. Сифаттары тора күҙҙе ҡамаштырып, Кейем кейә былар һәр көн алмаштырып. Былар бында, уйнап-көлөп, йөрөһөн былай, Көн итһен теге халыҡтар ас тороп... Иң байҙары йөрөп тора төрлө яҡҡа, Ултырып биш йөҙ һумлыҡ арғымаҡҡа. Сапмайынса шул дәрәжә шәп баралар, Еткермәҫтәр насар-носар сапҡан атҡа. Ялтыраған саналары, бер ҙә юҡ кер, Ултырған имән төҫлө ныҡлы күсер. Яңғыҙ атын һатһаң, фәҡир ун йыл ашар, Фекер ҡыл, бында бар һуң ни кеүек сер?
Быны күргәс, хәсрәт китте артыңҡырап, Асыуланып, кире киттем артҡа ҡарап. Урап килһәм, юғарыла мәҙкүр фәҡир Ҡалтырап ултыралар бер тин һорап... Өйөмә ҡайтып керҙем асыуланып, Ҡайғынан йөрәктәрем утҡа янып. Ташланым кейемдәрҙе төрлө яҡҡа, Дошман күреп, тиҙ-тиҙ генә һалып-һалып. Аптырағас, уҡырға тип, гәзит алдым, Харижи хәбәрҙәргә күҙҙе һалдым. Миңә күңел асыу насип түгелдер тип, Үҙ-үҙемә шелтә ҡылып, ғажиз ҡалдым. Сөнки унда сығарғандар баҫып ташҡа: Һәр урында мосолмандар ҡалған асҡа. Ашайҙар француздар фастың башын, Иранлылар керешкәндәр ҙур талашҡа. Унан һуң яҙылғандыр күрше төрөк, Төркиәнең Бәхресияһе имеш чирек. Ә тураһы: диндәш күрше Төркиәбеҙ, Әжәл етеп, үлмәҫ борон булған үлек. Эс бошоуҙан бер торам да бер ултырам, Ҡайғы илә тулған икән өй һәм урам. Шул ваҡыт дуҫ-иштәрем килеп керҙе, Ҡулдарына тотҡан былар бер телеграмм. Тинеләр: «Төрлө-төрлө хәбәрҙәр бар, Вә ләкин был хәбәрҙәр беҙгә зарар...» Быларҙан шул һүҙҙәрҙе ишеткән һуң, Бер ерҙә тора алманым, ҡылып ҡарар... Булманы был көн миңә күңел асыу, Күңел асыу урынына, артты асыу. . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  .  . ''Күҙеңде йом! Кәрәкмәҫ, ҡылма тәдбир,'' Мөҡәддәрҙә яҙылған шундай «тәҡдир». Ашарға аш таба алмай кү фәҡирҙәр, Кейемдәре ямалған — был да «тәҡдир». Бүтәндәр алға китмәктәр — бүтән эш, Мосолман артта ҡалған — был да «тәҡдир». Тороп ҡалған тереләрҙе алырға Улар һәм күҙене һалған — был да «тәҡдир» Фәҡир мазлумдарға һәр бер тарафтан Хисапһыҙ уҡ ҡаҙалған — был да «тәҡдир». Бары «тәҡдир», бүтән һис бер сәбәп юҡ, Беҙҙеңсә, йөмлә ялған булды тәҡдир...
Төп фекере һәм художество алымдары
1905—1907 йылдарҙағы шиғриәтендә Мәжит Ғафури идея-тематик йөкмәткеһе буйынса «Баҙарға сыҡтым» шиғырына оҡшаған, замандың ижтимағи-сәйәси ваҡиғалары менән бәйле көн ҡаҙағына тап килгән публицистик характерлы шиғырҙар ижад итте. Был шиғырҙар Мәжит Ғафуриҙың башланғыс ижадына хас булған мәғрифәтселек идеяларының яңы шарттарҙа дауамы булараҡ тыуҙы. Шул уҡ ваҡытта традицион алымдарға яңы заман билдәләрен — үткәнгә, иҙеүсе синыфҡа тәнҡит күҙлегенән ҡарауҙы, кинәйәле-аллегорик образдар, яңыса параллелдәр өҫтәлде. Шағир ижадында яңы ысынбарлыҡ сағылышы булған новаторлыҡ барлыҡҡа килде.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина университеты
Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина университеты — донъядағы иң боронғо педиатрия юғары уҡыу йорто.
Тулы рәсми исеме: «Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Санкт-Петербург дәүләт педиатрия медицина университеты юғары белем биреүсе федераль дәүләт бюджет мәғариф учреждениеһы».
Тарихы
1925 йылда институтта өс клиника, 11 дауалау бүлеге, ҡатын-ҡыҙға ҡарата балаһы йорто, маткалар йорто, балалар өсөн бүлеп тороусы, амбулатория, балалар консультацияһы һәм һөт станцияһы була. Һуңыраҡ амбулатория балалар поликлиникаһына үҙгәртелә.
1928 йылдан башлап фәнни эш һәм һаҡлау көсәйтелә беренсе кафедралар ойошторола (ҡатын-ҡыҙ һәм бала физиологияһы, социаль гигиена, бәләкәй йәштәге гигиена һәм диетик, балалар йәшендәге патологиялар, рентгенология, балалар туберкулезы, ҡаты балалар йогышлы), аспирантура асыла. Институт аталыҡты һәм сабыйлыҡты һаҡлау ғилми-тикшеренеү институтында үҙгәртеп ҡорола — был статус 1932 йылға тиклем һаҡлана.
1932 йылда ТИ базаһында «хастахана-мелеуз»юғары уҡыу йорто төҙөлә. Уға беренсе медицина институтынан анларны һаҡлау факультетын күсерәләр һәм беренсе курсҡа ҡабул итеүҙе асалар.
1935 йылда "хастахана-медвуз" Ленинград педиатрия медицина институтына (ЛИ) үҙгәртелә. Институт донъяла беренсе махсуслаштырылған юғары уҡыу йортона әүерелә, унда студент эскәмйәһенән үк педиатрҙар әҙерләйҙәр.
1936 йылда беренсе сығарылыш була.
Һуғыш ваҡытында, блокадала, институт эшен туҡтатмай. Клиникаларҙа ауырыу һәм яңы тыуған балалар дауалана, уларҙың күбеһен институт алдында ойошҡан ярҙамсы хужалыҡ коткарып ҡала. Бынан тыш, бында госпиталдәр асыла, студенттарҙы уҡытыу дауам итә, фәнни эш алып барыла. Немец командованиеһы пландары педиатрия буйынса институты юҡҡа сығарылырға тейеш була: вермахттың хәрби карталарында ул 708-се объект булараҡ билдәләнгән була.
Һуғыштан һуң институт менән Ю. А.Котиков (1949-1950), Н.Т. Шутова (1950-1960), Е. П. Семенова (1960-1965), Г. А. Ҡайсар (1965-1975), Г. А. Тимофеева (1975-1984), В.П. Алферов (1984-1991), М.В. Дежнев (1991-1999), В. И. Гузева (1999), В. В. Леванович (1999-2015), 2015 йылдан — Д. О. Иванов етәкселек итә.
1994 йылда академия институт статусын ала. Хәҙерге ваҡытта (2012 йылдың 27 апреленән) академияның статусы үҙгәртелгән һәм 2013 йылды тамамлаусылар университетты тамамлаған булып сыға. Университетта яңы белем биреү программалары (4 факультетҡа өҫтәп: педиатрия, дауалау, стоматология һәм клиник психологияһы): медицина биофизикаһы, юғары шәфҡәт туташы белеме, медик-профилактика эше эшләй.
2013 йылдың 5 февралендә иҫке акушерлыҡ йорто урынында төҙөлгән Перинаталь үҙәктең яңы корпусы асыла.
Сығанаҡтар
Төркөм:Санкт-Петербург университеттары Төркөм:Алфавит буйынса университеттар
Вадьица
Вадьица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кинзин Рәшит Кинйә улы
Кинзин Рәшит Кинйә улы (15 ноябрь 1923 йыл — 12 сентябрь 2002 йыл)- хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1959—1986 йылдарҙа Салауат районы «Һарғамыш» (артабан «Йүрүҙән») совхозы директоры. Башҡорт АССР-ының 9‑сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Ленин (1971), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1957) һәм «Почёт Билдәһе» (1966) ордендары кавалеры. РСФСР‑ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983).
Биографияһы
Запасҡа сығарылған лейтенант Рәшит Кинзин 1946 йылдан тыныс хеҙмәткә күсә. Башта ВЛКСМ-дың Салауат район комитетында икенсе секретарь, 1948 йылдан хеҙмәтсәндәр депутаттарының район Советы башҡарма комитеты секретары, 1949 йылдан Мәсетле ауыл советы рәйесе була.
1951 йылдан Молотов исемендәге эреләтелгән, һуңынан «Йүрүҙән» исемен алған колхоз рәйесе итеп һайлана. 1958—1959 йылдарҙа Р. К. Кинзин Салауат районы ауыл хужалығы инспекцияһы начальнигы булып эшләп ала.
1959 йылдан тағы ла «Йүрүҙән» колхозы рәйесе.
1960 йылдан Салауат районының артабан булараҡ дан ҡаҙанған «Һарғамыш» совхозын етәкләй. 1981 йылдан башлап 1986 йылда хаҡлы ялға киткәнсе «Йүрүҙән» совхозы директоры була.
Майҙаны менән был совхозды хатта ҡайһы бер райондар менән сағыштырырға мөмкин: һөрөнтө ерҙәр майҙаны — 26 мең гектар. Йыл һайын «Йүрүҙән» совхозы Тыуған ил бураларына 10 — 18 000 тонна ашлыҡ, 1300 тонна ит, 5 500 — 5 800 тонна һөт, 31 тонна йөн, 1,5 млн йомортҡа тапшырған. Рәшит Кинйә улы етәкселек иткән йылдарҙа эре мөгөҙлө малдар һаны 10 мең башҡа, сусҡалар — 11 мең, ҡуй-һарыҡтар — 9 мең башҡа еткерелде. Был хужалыҡ Салауат районының 1/3 өлөшөн биләп, районда һәм республикала иң эре хужалыҡтарҙың береһе ине.
Республиканың төньяҡ-көнсығыш урман-дала зонаһында совхозда тәүге тапҡыр культуралы көтөүлектәр булдырыла һәм һуғарыу ҡулланыла, һыйыр малының ҡара-сыбар тоҡомон үрсетеү буйынса тоҡомсолоҡ эше ойошторола.
Әкиәт
Башҡорт халыҡ әкиәттәре
200px||thumb|right Әкиәттәр — халыҡ ижадының бик боронғо һәм киң таралған жанры. Халыҡ араһында уны «ҡарһүҙ» тип тә йөрөтәләр. Ул ҡарттарҙан ҡалған «аҡыллы һүҙ» тигәнде аңлата. Ғәҙәттә, «борон-борон заманда йәшәгән, ти, бер әбей менән бабай» тип башлана. Йөкмәткеһенә ҡарап, башҡорт халыҡ әкиәттәре өс төркөмгә бүленә: тылсымлы (волшебные), тормош-көнкүреш (бытовые), хайуандар (сказки о животных) һәм батырҙар тураһындағы әкиәттәргә.
Тылсымлы әкиәттәр
Образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Берҙәм жанр булһа ла, әкиәттең үҫешендә бер нисә этапты асыҡларға мөмкин, һәм уның төрҙәре, ғәҙәттә, ана шул этаптарға ҡарап билдәләнә. Боронғо әкиәттәргә тылсымлылыҡ, фантастика нығыраҡ хас булған. Уларҙың күбеһендә миф үҙенсәлектәрен табып була. Тылсымлы әкиәттәрҙең образдар системаһы аша боронғо кешеләрҙең донъяны аңлау үҙенсәлектәрен төшөнөп була. Тәбиғәт күренештәренең күпселеге, мәғлүм булыуынса, һәр төрлө хәрәкәт аша сағыла: ҡояш, мәҫәлән, байый; йәшен балҡып, йәшнәп китә; ямғыр яуа; ел һауаны, үҫемлектәрҙе һәм башҡа әйберҙәрҙе хәрәкәткә килтерә; хайуандарҙың ҡылыҡ-хәрәкәте тағы ла асығыраҡ. Тәбиғәттең серҙәрен ныҡлап белмәгән боронғо кешеләр, тирә-йүндәге әйбер һәм күренештәрҙе йәнләндереп күҙ алдына килтергән. Тәбиғәтте йәнләндереп, хайуандарҙы кешеләштереп аңлау уларҙың художестволы ижадтарына ла, айырым алғанда, әкиәттәренә лә үтеп ингән. Йәшен йәшнәтер ҡылыс; бер башынан һөт, бер башынан ҡан тама торған ҡурай; тылсымлы айбалта; алыҫтағы теләгән бер әйберҙе күрһәтә алыусы көмөш көҙгө; үҙе йөрөтөүсе итек — был образдарҙың барыһы ла кешенең тәбиғәтте аңларға ғына түгел, ә уны еңергә ынтылыуын да сағылдыра. Аждаһа, юха, мәскәй, ен-пәрей, дейеү кеүек фантастик образдарҙың бөтә әкиәттәрҙә лә еңелеүгә дусар булыуы халыҡтың шул уҡ ынтылышын тағы ла асығыраҡ дәлилләй. Тәбиғәттең стихиялы көстәрен, ижтимағи тормоштоң ҡаршылыҡтарын еңергә тырышыу әкиәттәрҙең үҙенсәлекле типиклаштырыу алымдарын да билдәләй. Кешене көслө итеп күрһәтергә теләү әкиәт геройҙарының мөмкинлектәрен (бигерәк тә уларҙың физик һәләттәрен) идеаллаштырыуға алып килгән, һөҙөмтәлә гипербола дөйөмләштереүҙең әкиәткә хас формаһы булып нығына. Яуыз көстәргә һәм кешелекһеҙ бәндәләргә ҡаршы көрәшеүсе геройҙарҙың нисек итеп идеаллаштырылыуын «Аҡъял батыр» әҫәре миҫалында ғына ла асыҡ күрергә мөмкин. Тау батыр, мәҫәлән, бер тауҙы икенсе урынға күсерә. Урман батыр эре-эре ағастарҙы йолҡоп ала. Уғатар батыр күккә төбәп өс көн элек атҡан уғын дүртенсе көндә генэ көтөп ала, Йүгерек батыр һыңар аяғы менән дә ҡуян баҫтырып тота. Күлуртлар батырҙың һәләтен уның исеме үк әйтеп тора.
Кесе Рассоха (Кесе Цема ҡушылдығы)
Кесе Рассоха  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Цема йылғаһының һул ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мишкә районы (Ҡурған өлкәһе)
Мишкә районы — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһендәге административ-территориаль берәмек (район) һәм муниципаль берәмек (Муниципаль район).
Административ үҙәге — ҡала тибындағы Мишкә ҡасабаһы.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан һәм Әлмән, Шумиха, Шадринск, Каргаполь, Юрғамыш, Ҡуртамыш райондары менән сиктәш. Көнбайыштан көнсығышҡа районды Ҡурған — Силәбе тимер юлы һәм автомобиль магистралдәре киҫеп үтәләр.
Тарихы
Район Урал өлкәһе составында 1924 йылда барлыҡҡа килә. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһе составына, 1943 йылда Ҡурған өлкәһе составына инә. 1963 йылда район бөтөрөлә, ә 1964 йылда яңынан тергеҙелә, өҫтәүенә район составына элекке Киров районы биләмәһе индерелә.
Ҡурған өлкәһенең 2004 йылдың 6 июлендәге 419-сы законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелә. Район биләмәһендә 18 муниципаль берәмек барлыҡҡа килә: 1 ҡала һәм 17 ауыл биләмәләре (ауыл советтары).
Халҡы
Райондың 50,93 % халҡы ҡала шарттарында (Мишкә эшселәр ҡасабаһында) йәшәй.
Территориаль ҡоролошо
Муниципаль ҡоролошо сиктәрендә, шул исемдәге муниципаль районға 17 муниципаль берәмек инә, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе һәм 16 ауыл биләмәһе.
Ҡурған өлкәһенең 2018 йылдың 29 декабрендәге 171-се законы менән Гладышево ауыл Советының составына бөтөрөлгән Иванково ауыл Советының бөтә 3 тораҡ пункты индерелә.
Тораҡ пункттары
Мишкә районында 53 тораҡ пункт бар.
Иҡтисады
Район иҡтисадының нигеҙен ауыл хужалығы производствоһы тәшкил итә. Райондың предприятиелары эре Көньяҡ Урал инвесторы — «Макфа» агросәнәғәт берекмәһе менән әүҙем бәйләнеш тота. Эшкәртеү тармағының төп предприятиелары — яуаплылығы сикләнгән «Мишкә иген продукттары комбинаты» йәмғиәте, «Мишкә аҙыҡ комбинаты» асыҡ акционерҙар йәмғиәте, «Яңы бишйыллыҡ» акционерҙар йәмғиәте, «Мишкинский продукт» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт.
Гөбәклетәпә
Гөбәклетәпә (Гёбекли́-Тепе́ Göbekli Tepe) — «Ҡорһаҡлы уба», шулай уҡ «Кендекле уба» тигән аңлатма менән дә билдәле , Xirabreşk) — Көньяҡ-Көнсығыш Анатолия төбәгендә Шанлыурфа ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 8 км алыҫлыҡта, Оренджик (Örencik, Haliliye) ауылынан 2,5 километрҙа урынлашҡан ҡорам комплексы (Турция).
Донъялағы эре мегалитик ҡоролмалар араһында иң боронғоһо булып тора. Йәше — 12 000 йыл, яҡынса б. э. т. IX мең йыллыҡ, согласно геомагнитным исследованиям, проведённым в 2003 году.
Гөбәклетәпә — донъялағы иң боронғо эре мегалитик ҡоролмаларҙың береһе. 2003 йылда үткәрелгән геомагнит тикшеренеүҙәренә ярашлы, уның йәше 12 000 йыл, кәмендә яҡынса б. э. т. IX быуат менән баһалана. Түңәрәк формаһындағы (концентрик әйләнмә) 20-ләп ҡоролманан ғибәрәт. Ҡайһы бер колонналарҙың өҫкө йөҙө рельеф менән ҡапланған. Оҙаҡ ваҡыт (9,5 мең йыл) бейеклеге 15 метр һәм диаметры яҡынса 300 метрға яҡын булған Гөбәклетәпә убаһы аҫтында йәшеренеп ятҡан. Гөбәклетәпә һәм Невалы-Чори археологик табылдыҡтары Яҡын Көнсығыш һәм дөйөм алғанда Евразияның иртә неолиты тураһында ҡараштарҙы революцион рәүештә үҙгәртте.
Асыу
Гөбәклетәпә археологтарға 1960-сы йылдар башында уҡ билдәле булған, ләкин уның ысын әһәмиәте оҙаҡ ваҡыт аныҡ ҡына аңлайышлы булмаған. Америка археологы Петер Бенедикт (Peter Benedict) уның аҫтында Византия дәүерендәге зыярат урынлашҡан тип уйлаған. 1994 йылдан алып ҡаҙыныу эштәрен һәм тикшеренеүҙәрҙе Шанлыурфа (Şanlıurfa) музейы менән берлектә Клаус Шмидт Klaus Schmidt (archaeologist) етәкселегендә Германия археология институтының Истанбул бүлексәһе алып бара. Табылған таштарҙың күренеше буйынса Шмидт бының таш быуат торлағы икәнлеген билдәләгән. Ер ҡаҙыу эштәре башланғанға тиклем үк ҡалҡыулыҡты урындағы игенселәр файҙаланған, улар ҡамасаулап ятҡан таш блоктарҙы тартып сығарған һәм уларҙы өйөп ҡуя йәки ер ҡатламы менән күмә торған булған. Археологтар билдәле ҡалҡыулыҡтың тәбиғи юл менән барлыҡҡа килә алмауын асыҡлай һәм тиҙҙән таштар араһында семәрле һүрәттәр эҙҙәре менән Т рәүешендәге колонналарҙы таба.
Ҡорам комплексы
Бөгөнгө көндә Гөбәклетәпә ғибәҙәтханалары — боронғо ғибәҙәтханалар тип танылған. Уларҙы төҙөү мезолитта уҡ башланған һәм бер нисә мең йыл дауам иткән.
Археологик комплекс неолит дәүеренә ҡараған өс төп ҡатламдан тора. Керамикаға тиклемге А неолиты мәҙәниәтенә ҡараған III ҡатлам (PPNA) иң боронғоларҙан һанала. Иң боронғо ҡатламда (III ҡатлам) эшкәртелмәгән таштан түңәрәк йәки оҙонса түңәрәк формала стеналар менән тоташтырылған бейеклеге 3 м тиклем монолит колонналар табылған. Ошондай колонналарҙы ҡоролманың уртаһына ҡуйғандар. Иҙәне яндырылған эзбизташтан, стена буйлап тәпәш таш эскәмйәләр теҙелгән. Бынан тыш, ғибәҙәтханала ҡабан һәм төлкө скульптуралары ҡуйылған. Диаметры 10 метрҙан 30 метрға тиклемге шундай дүрт ҡоролма асылған. Геофизик тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, ҡалҡыулыҡтың аҫтында тағы шундай 16 ҡоролма йәшеренгән. Ташты яҡындан, таш шыналар ярҙамында ватып, сығарғандар. Та эшкәрте урындарында (каменоломня) оҙонлоғо 9 метрға еткән тамамланмаған бер нисә колонна табылған.
II ҡатлам б. э. т. 7500 — 6000 йылдарға, керамикаға тиклемге В неолитына (PPNB) тура килә. Был дәүерҙә тупраҡ ҡатламы менән ҡапланған боронғо ҡоролмалар өҫтөндә шымартылған эзбиз иҙәнле дүрт мөйөшлө залдар һалынған. Өҫкө ҡатлауҙар тәбиғәт кренештәре тарафынан ашалыу һәм һуң игенселек тәьҫиренән зыян күргән.
Танылған һүрәттәр араһында — үгеҙҙәр, ҡабандар, төлкөләр, арыҫландар, ғәзәлдәр, йыландар һәм крокодил, ҡырмыҫҡалар, саяндар, үрмәкселәр, ҡоштар, йышыраҡ грифтар һәм өйрәктәр бар.
Грифтарҙың һүрәттәре урындағы культтың үҙенсәлеге менән бәйле; мәйеттәрҙе ерләмәгәндәр, ашарға ҡалдырғандар (һуңыраҡ был утҡа табыныусыларҙа ҡабул ителгән), ә уларҙың баштарын кәүҙәнән айырғандар һәм ата-баба культы предметы (элекке натуфий мәҙәниәтендәге кеүек) итеп һаҡлағандар. Кеше һүрәттәре күп түгел, улар араһында — грифтар менән уратып алынған, башһыҙ кәүҙә һүрәте. Т рәүешендәге колонналарҙа, моғайын, кешене аңлатҡан ҡул һүрәттәре бар.
Ғибәҙәтханаларҙа бик күп саҡматаш артефакттар (күбеһенсә уҡ башаҡтары һәм ҡырғыстар), шулай уҡ хайуан һөйәктәре табылған. Ғибәҙәтхана комплексы унан йөҙәрләгән саҡрым алыҫлыҡта йәшәгән кешеләр өсөн изге урындарға ғибәҙәт ҡылыу объекты булған, тип күҙаллана. Бында йола ғәмәлдәре һәм, бәлки, ҡорбан килтергәндәрҙер. Шуға ҡарамаҫтан, ғибәҙәтхана эргәһендә дин әһелдәренең күбеһе даими йәшәгән.
Комплекс формаль рәүештә керамикаға тиклемге неолит мәҙәниәтенә ҡараһа ла, төҙөлөштөң башланғыс этабында унда ҡулға эйәләштерелгән хайуандарҙың йәки үҫемлектәрҙең эҙҙәре табылмаған. Ҡорамды һунарсы-йыйыусылар төҙөй башлаған. Шул уҡ ваҡытта, игенселәр төҙөлөштө тамамлаған. Генетик тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәре буйынса, культуралаштырылған бойҙай Гөбәклетәпәнән 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Карачадаг тауында (Karacadağ) үҫкән ҡырағай төрсәнән сығарылған. Гөбәклетәпә культы игенселек барлыҡҡа килеүҙә төп роль уйнаған, тип күҙаллана.
Архитектура психологы Коллин Эллард фекеренсә, комплекс төҙөлөшө утилитар түгел, ә тылсымлы (магические) маҡсаттарҙы күҙ уңында тотҡан булырға тейеш. Колонналарҙа үлем ҡурҡыуын еңеп сығыу өсөн тотем һүрәттәре уйып яҙылған, тип иҫәпләй Эллард. Икенсе фараз буйынса, Гөбәклетәпә сирҙәрҙән һауыҡтырыу урыны булараҡ уйланылғандыр.
Моғайын, ҡоролмалар ғибәҙәтхана комплексы түгел, ә обсерваториялыр.
Хронологик контекст
Гөбәклетәпә ғибәҙәтхана комплексына ҡарата бөтә һығымталар әлегә яҡынса яһала, сөнки ҡаҙыныу эштәре уның биләмәһенең 5%-ында ғына алып барыла. Археологтар иҫәпләүенсә, тикшеренеүҙәр 50 йылға яҡын дауам итәсәк. Ҡаҙыныу эштәре етәксеһе Клаус Шмидт, археологик ысулдар камиллашырға тейешлеген күҙаллап, комплекстың күпселек өлөшөн, киләсәк быуын ғалимдарын һаҡлап ҡалып, тейелмәй ҡалдырыуҙы күҙ уңында тотҡан.
Тикшерелгән III ҡатламдың тамамланыу датаһы б. э. т. IX мең йыллыҡ, ә уның башы б. э. т. X мең йыллыҡ йәки элегерәккә ҡарай. II ҡатлам б. э. т. VIII—IX мең йыллыҡтарға ҡарай.
Комплекс неолит революцияһына тиклем үк барлыҡҡа килгәнгә күрә, ошо төбәктә игенселек һәм малсылыҡтың килеп сығышын б. э. т. IX мең йыллыҡтан һуңғыраҡ заманға индерергә кәрәктер, күрәһең. Шул уҡ ваҡытта бындай ҙур ҡоролманы төҙөү байтаҡ кешеләрҙең һәм билдәле бер социаль ойошмаларҙың тырышлығын талап иткән бит инде. Мезолитҡа был хас түгел. Яҡынса баһалауҙар буйынса, 10-20 т ауырлыҡтағы колонналарҙы егеп эшләгән хайуандар булмаған оорҙа 500 м алыҫлыҡағы таш эшкәртеү урынынан һөйрәп килтерер өсөн яҡынса 500 кешенең көсәнеүе талап ителгән. Ысынында ҡайһы бер колонналарҙың ауырлығы 50 тоннаға яҡын, шуға күрә тағы ла күберәк кешеләр кәрәк булған. Хатта бындай эштәрҙә ҡол хеҙмәтен ҡулланғандар, тип тә фаразлайҙар, әммә ундай ысул һунарсылар һәм йыйыусылар берләшмәһенә хас булмаған. Бындай эштәр планға ярашлы тырышлыҡ һәм күп кешеләр бер дини йә хәрби лидерға буйһонған социаль иерархия булыуын талап итә ине, һәм дин әһеле артабан йолалар үткәреүҙе контролдә тоторға тейеш ине. Был осраҡта, боронғо тарихи дәүерҙә ғибәҙәтхана комплексын булдырыу неолит мәҙәниәте үҫешенең бик иртә этабында социаль ҡатламдарға тарҡалыу күренеше мөмкинлеге хаҡында һөйләй.
Б. э. т. VIII мең йыллыҡ башында Гөбәклетәпә ҡорам комплексы элекке әһәмиәтен юғалта. Ләкин, тәбиғи ашалыу һөҙөмтәһендә аҡрынлап емерелһен өсөн, унан киткәндәр һәм онотҡандар тип тә әйтерлек түгел. Ул яуыз ниәт менән 300—500 м³ күләмендә ер менән күмелгән. Кем һәм ни өсөн быны эшләгәне билдәһеҙ.
Гамкрелидзе һәм Иванов күҙлегенән ҡарағанда, урын бөтә һинд-европа халыҡтарының тыуған төйәге булған, әммә бының менән күп кенә ғалимдар, атап әйткәндә, Джеймс Патрик Мэллори, килешмәгән, ҡаршы төшкән. Был ҡарашҡа Анатолий гипотезаһы яҡын — ул һинд-европа телдәре иррадиацияһы үҙәген Анатолияның көнбайышына күсерә.
Масляха
Масляха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Новосибирск һыу һаклағысы (Обь) йылғаһының һул ярына тамағынан 3141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
Мәҡәл — халыҡ ижадында тормош тәжрибәһенән сығып, ыҡсым ғына итеп әйтелгән тәрән мәғәнәле тапҡыр һүҙ.
Әйтем — һамаҡлап әйтелгән һүҙ; башҡорт фольклорында тормоштоң айырым бер күренешенә ситләтеп, кинәйәләп йәки образлы итеп баһа биргән тотороҡло һүҙбәйләнеш; идиоматик әйтем составы һәм төҙөлөшө тотороҡло булған, мәғәнә яғынан бер бөтөн әҙер телмәр берәмеген тәшкил иткән, лексик яҡтан ойошҡан һүҙбәйләнеш.
Мәҡәл һәм әйтемдәрҙә халыҡ үҙенең быуаттан-быуатҡа һуҙылған тормош тәжрибәһен, тапҡыр аҡылын, яҡшылыҡҡа булған ынтылышын сағылдырған. Улар тормошта осрай торған күренештәрҙе күҙәтеү нигеҙендә барлыҡҡа килгәндәр. Афористик жанрҙар үҙҙәренең тәбиғәте менән күп яҡлы, улар халыҡтың һөйләү - телмәрен биҙәү, матурлау өсөн уның тыңлаусыға тәьҫир көсөн, образлылығын арттырыу сараһы булараҡ ҡулланылалар.
Мәҡәлдәр
Ниндәй ҙә булһа бер темаға нигеҙләнә, унда тормошта осрай торған күренештәр художестволы образ аша кәүҙәләнә.
Мәҡәлдең төрҙәре
Мәҫәлән: Сит ерҙә солтан булғансы,үҙ ерендә олтан бул.
Әйтемдәр
Өгөт- нәсихәт. аҡыл өйрәтеү, кәңәш итеү, әәхләҡ тәрбиәләү маҡсатын күҙ уңында тотҡан шиғри жанр. Мәҫәлән:
Ир ҡәҙерен белгәндең
Ашы ҡәҙерле булыр.
Мал ҡәҙерен белгәндең
Ҡото артыр.
Захарова Надежда Дмитриевна
Захарова Надежда Дмитриевна (9 февраль 1945 йыл) — спорт ветераны. СССР баскетболсыһы, СССР һәм Рәсәй трненеры. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1970). Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (1995). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Почёт (2006) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Надежда Дмитриевна Захарова 1945 йылдың 9 февралендә Псков өлкәһе Кудеверь районы Голованов ауылында тыуған.
1958-1976 йылдарҙа «Спартак» (Ленинград) өсөн сығыш яһай.
Хәҙерге П. Ф. Лесгафт исемендәге Физик культура, спорт һәм сәләмәтлек милли дәүләт университетын тамамлай, тренер-уҡытыусы. 1975 йылдан КПСС ағзаһы.
Хәҙерге ваҡытта Санкт-Петербургтың олимпиада резервындағы 1-се училищеһының баскетбол буйынса өлкән тренер-уҡытыусыһы.
Ире — СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Станислав Гельчинский.
Десбах
Десбах (Deesbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 409 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 651 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98744 һәм автомобиль коды — SLF.
Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы
Ишемова Роза Ғакил ҡыҙы (1 ғинуар 1939 йыл) — башҡорт ғалимы һәм педагог-методисы. Педагогия фәндәре кандидаты (1988). БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1986), РСФСР‑ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1980).
Биографияһы
Роза Ғаҡил ҡыҙы Ишемова 1939 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Йомаш ауылында тыуған.
1963 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
1964 йылдан алып Өфөнөң 91-се, 20-се урта мәктәптәре уҡытыусыһы. 1973—2003 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының Милли мәғариф проблемалары институтының Башҡортостан филиалындағы ғилми хеҙмәткәр.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт мәктәптәрендә рус телен уҡытыу методикаһына арналған. Р. Ғ. Ишемова дәреслектәргә тауышлы ҡушымта (35 грампластинка) эшләй, улар башҡорт мәктәбе уҡыусыларының русса һөйләү кимәлен үҫтереүгә йүнәлтелгән. 40-тан ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән дәреслектәр һәм уҡытыу-методик әсбаптар авторы.
Туй
Туй, туй йолаһы — никахты рәсмиләштереүсе ғаилә йолаларының (ритуалдар) береһе. Уның социаль әһәмиәте яңы ғаилә ҡороуға, туғанлыҡ мөнәсәбәттәре урынлаштырыуға, ғаилә-йәш статусын үҙгәртеүгә һәм никахлашыусыларҙың статусын асыҡтан-асыҡ таныуға ҡайтып ҡала. Иң ҡатмарлы ойошторолған йолаларға ҡарай. Унда тел, фольклор-шиғриәт, йола, музыка, һынлы сәнғәт һәм башҡа пландар берләшә. Күп кенә халыҡтарҙа туй кәләштең ата-әсәләр йортонан кейәү йортона күсенеүен, бүләктәр менән алмашыуҙы, өҫтәлде һәм башҡаларҙы үҙ эсенә ала. Туй менән бөтә халыҡтарҙың да бик күп инаныу, билдәләр һәм йолалар бәйле. Диндарҙарҙың туйы дини йолалар менән оҙатыла (христианлыҡта венчание, исламда никах һәм башҡалар). Рәсәйҙә, туй һуңғыһына тулы юридик көс биреүсе никахҡа инеүҙең аҙаҡҡы акты булды..
Туй тантанаһында ҡатнашыусылар
Туй тантанаһының төп фигуралары — кейәү менән кәләш (йәш парҙар) тора. Донъяның төрлө илдәренең мәҙәниәттәрендә туй тантанаһында кейәүҙең һәм кәләшенең туғандарына ҙур роль бирелә. Туйҙы ойоштороусылар туй менеджерын, тамада йәки тантаналар оҫтаһын саҡыра, ул сара дауамында уның барышын контролдә тота, теләге булғандарға тост әйтергә һүҙ бирә, артистарҙың сығыш тәртибен күҙәтә һәм башҡалар. Ҡайһы бер осраҡтарҙа яңы өйләнешкәндәр үҙҙәренең тантанаһын ойоштороу өсөн байрамдарҙы һәм тантаналарҙы аранжировкалау менән шөғөлләнгән профессиональ компанияларҙы саҡыра. Ҡайһы бер илдәрҙә туйҙы почетлы шаһиттар ҡатнашлығында үткәреү ҡабул ителгән. Ғәҙәттә ир шаһитты кейәү тәғәйенләй, ә ҡыҙ шаһитты кәләш тәғәйенләй. Йола буйынса, был ролдәр яңы өйләнешкәндәрҙең дуҫтарына йәки туғандарына бирелә.
Ҡолмәт
Ҡолмәт (Кульметово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Йыланлы ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 293 кеше. Почта индексы — 452502, ОКАТО коды — 80 236 820 003.
Географик урыны
Ҡолмәт (Сыбарҡая) Әй йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 38 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ҡолмәт ауылына Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә, шул уҡ улустың Шәрип ауылы (хәҙер Салауат районында) мишәрҙәре менән керҙәшлек килешеүе төҙөгәндән һуң, Сыбарҡая атамаһы менән нигеҙ һалынған.
1789 йылдың 15 февралендә шундай уҡ керҙәшлек шарты менән, Ҡолмәт Әлмәтов, Ибрай Мәҡсүтов етәкселегендә 20 рәүиз йәненән торған Нуғай даруғаһы Бөрйән улусы Юлыҡ ауылы дәүләт крәҫтиәндәре Ҡолмәт ауылына (ауылда тәүге төпләнеүсе Ҡолмәт Әлмәтов исеменән) нигеҙ һалған. Улар ерҙе һатып алыу тураһында һөйләшергә лә ынтылып ҡараған.
Ҡолмәт буш урында ғына барлыҡҡа килмәгән. 1779 йылдың 2 июлендә Шәрип ауылы мишәрҙәре был ауылда тәүге төпләнеүсе Миңлеғужа Шәриповтың улы етәкселегендә, һәр йорттан йылына 25 тин аҡса түләү шарты менән, тырнаҡлылар менән килешеү төҙөп, 10 йорттан торған Сыбарҡая («Разбойниково тож») тип аталған ауылға нигеҙ һалғандар. Шулай итеп, юлыҡтар, дәүләт крәҫтиәндәре йәки айырым ҡатлам булараҡ, Сыбарҡая ауылының бер осона ултырған. Шул уҡ ваҡытта Шәрип ауылы һәм Ҡыйғы ауылынан бер нисә мишәр Сыбарҡаяның икенсе осона ултырған.
Ҡолмәт ауылына нигеҙ һалған Юлыҡ ауылы татарҙары яңы урында урынлашҡандарын Ырымбур ҡаҙна палатаһында 1790 йылдың 22 февралендә генә рәсми рәүештә теркәгән. Ошо акттан һуң ғына уларҙан һалым һәм йөкләмәләр яңы йәшәү урыны буйынса талап ителә башлаған.
Сыбарҡая ауылында 1795 йылғы V рәүиз 9 йортта 17 мишәрҙе һәм 46 яһаҡлы татарҙы (ҡаҙна крәҫтиәндәрен) иҫәпкә алған. Тимәк, Ҡолмәт халҡы ла был иҫәпкә ингән, сөнки унда фәҡәт дәүләт крәҫтиәндәре генә булған.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1842 йылда 45 мишәргә 13 сирек ужым һәм 26 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. Тирмән тотҡандар. 28 йортта йәшәүсе 160 типтәрҙең 87 аты, 116 һыйыры, 200 һарығы булған. XIX быуат аҙағында материалары буйынса түбәндәгеләр билдәле. Мишәрҙәр һәм татар ҡаҙна крәҫтиәндәре күсеп килгәндән һәм ауылға нигеҙ һалғандан алып ер биләмәләрендәге үҙгәрештәр урманды киҫеү иҫәбенә һөрөнтө ерҙәрҙең майҙанын арттырыуҙа сағыла. Ер биләүҙең община формаһы XIX быуаттың 90-сы йылдарында ла дауам иткән. «1861 йылдан бирле ерҙе бүлеү үҙгәрмәгән, йыл һайын йәрәбә буйынса бүлеү дауам иткән. Һөрөнтө ер күптән һөрөлгән». Өс баҫыулы сәсеү әйләнешендә еңеп сыҡҡан. Ләкин ашлама «ерҙең таулы булыуы арҡаһында ашлама ҡулланылмаған». Һатҡынан — һуҡҡыс, Благовещенскиҙан — 5 елгәргес (Сыбарҡаяла — 2) һатып алғандар. Күршеләрҙән һөрөнтө ерҙәрҙе һәм сабынлыҡтарҙы ҡуртымға алыу киң ҡулланылған. 40 йорт хужаһы 1000 дисәтинәгә тиклем һөрөнтө ерҙе аҫабаларҙан һәр дисәтинәһенә 50-шәр тиндән һәм 10 йорт хужаһы — 100 дисәтинә ҡуртымға алған. Бөтә ихаталар ҙа Йылға ауылы крәҫтиәндәренән 1500 дисәтинә сабынлыҡты ҡуртымға алған.
Усанов Дмитрий Александрович
Усанов Дмитрий Александрович (24 июль 1943 йыл — 5 июнь 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог, Һарытау дәүләт университетының ҡаты есем физикаһы кафедраһы мөдире, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡорт дәүләт университетының почетлы докторы (2009).
Ҡолмәт
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Үҙ ерҙәрен ҡуртымға бирмәгәндәр. Ҡайһы бер хужалар умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. Ерҙәренең бик әҙ булыуына ҡарамаҫтан, «ярлы йәшәмәгәндәр». Ауылда кибет булған. Игенде күрше заводтар баҙарҙарында һатҡандар. Үҙҙәренең һәм күрше ауылдарҙың баҙарҙарында ваҡлап сауҙа иткәндәр.
1865 йылда Сыбарҡая (Разбойниково) ауылындағы 14 йортта 101 кеше йәшәгән. Игенселек менән шөғөлләнгәндәр, һыу тирмәне булған.
Ҡолмәт ауылының 40 йортонда — 229 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, умартасылыҡ, балта эштәре, ағас әҙерләү менән шөғөлләнгәндәр.
Усанов Дмитрий Александрович
Биографияһы
1989 йылда физика-математика фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1990 йылда уға ҡаты есем физикаһы кафедраһы профессоры ғилми исеме бирелә.
Ҡолмәт
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Сыбарҡаяла 35 йортта 236 кеше йәшәгән. Мәсет булған. Ҡолмәттә 79 йортта — 426 кеше йәшәгән, тимерлек, 3 бакалея кибете булған.
Усанов Дмитрий Александрович
Биографияһы
1989—2000, 2003—2013 йылдарҙа — ҺДУ-ның ғилми-тикшеренеү эше буйынса проректоры.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Дмитрий Александровичтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә ҡаты есем электроникаһы, радиофизика һәм оптика өлкәһендәге дисциплина-ара тикшеренеүҙәр инә. Метрикала (үлсәм) яңы йүнәлешкә, ҡаты есемле электроника ҡорамалдарын үлсәүҙең яңы ысулына нигеҙ һалыусы, яҡын ҡырлы (ближнеполевой) микроскоп уйлап табыусы. Фәнни нигеҙҙә булдырылған базала чңы сәнәғәт ҡорамалдары эшләнә һәм ҡулланылышҡа индерелә. Тәҡдим иткән яңы технологиялары, үлсәү ысулдары һәм ҡорамалдарға 200-ҙән ашыу авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты бар. Улар сәнәғәткә сериялап индерелгән һәм медицинала киң ҡулланыла.
Ҡолмәт
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда ике ауыл Сыбарҡая атамаһы аҫтында берләштереп теркәлгән, 30‑сы йылдарҙан — хәҙерге исеме менән билдәле.
Усанов Дмитрий Александрович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Д. А. Усанов — 400-ҙән ашыу ғилми мәҡәлә авторы. Эштәре 13 монография һәм 27 уҡыу әсбабында дөйөмләштерелә. Уның етәкселегендә 59 кандидатлыҡ һәм 8 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана. Дмитрий Александровичтың күп уҡыусылары — фән докторы, профессор, юғары уҡыу йорттары, фәнни-тикшеренеү учреждениелары һәм сәнәғәт предприятиелары етәкселәре һәм әйҙәүсе белгестәре.
Ҡолмәт
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Шулай итеп, нигеҙ һалынғаны бирле, бер үк ауыл бер үк ваҡытта Сыбарҡая ла, Ҡолмәт тә тип йөрөтөлгән. Ауылдың төрлө өлөшөндә йәшәүселәр төрлө старшиналарға (ауылдың беренсе өлөшөндә — мишәрҙәргә, икенсе өлөшөндә яһаҡлы старшиналарға) буйһонған. Бер торамала ике ҡатламдың (мишәр һәм ҡаҙна крәҫтиәндәре) мәнфәғәттәрен сағылдырған ике община булған. Шуныһын да билдәләп үтергә кәрәк: Ҡолмәт — Өфө өйәҙенә, Сыбарҡая — Троицк өйәҙенә ҡараған. Шуға ҡарамаҫтан, рәүиз яҙмаларында йәки йәниҫәп мәғлүмәттәрендә Сыбарҡая ауылы ғына телгә алынған.
Усанов Дмитрий Александрович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Үҙенсәлекле теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәр яңы төр ҡорамалдарҙы сериялап сығарыу мөмкинлеген бирә. Улар араһында иң билдәлеһе — «Буран» совет йыһан карабында йылылыҡ ҡатламын контролләү өсөн ҡулланылған СИТ-40 төрөндәге ҡатламдарҙың ҡалынлығын үлсәү ҡорамалы. Байтаҡ ғилми хеҙмәттәре СВЧ фотон кристалдары үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә һәм улар нигеҙендә радиоэлектрониканың яңы элемент базаһын һәм нанокомпозиттарҙың, микро- һәм наноструктураларҙың параметрҙарын үлсәүҙең яңы ысулдарын һаны һәм үҙенсәлегенә ҡарап уның яңы тикшеренеүҙәрҙең яңы ысулдары булдырыуға ҡарай.
Ҡолмәт
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Был күренеш XX быуаттың 20-се йылдарында ла дауам иткән. Бөгөн был ауыл Ҡолмәт атамаһы менән билдәле.
Усанов Дмитрий Александрович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
РФ Мәғариф һәм фән министрлығының «Электроника һәм микроэлектроника» йүнәлеше, «Микроэлектроника һәм ярымүткәргесле приборҙар» специальносы буйынса Уҡыу-методик берекмәһе составына инә. Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәтетең белем биреү сифатын баһалау буйынса эксперты. Д. А. Усанов ҺДУ-ның Ветерандар советы рәйесе вазифаһында эшләүгә, йәштәрҙе тәрбиәүгә һәм тарихи хәтерҙе һаҡлау инициативаларын тормошҡа ашырыуға күп көс һала.
Ҡолмәт
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Ҡолмәт ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Усанов Дмитрий Александрович
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Д. А. Усанов тормоштарын ярымүткәргесле электроника, микро — һәм наноэлектроника үҫешенә арнаған ғалимдар араһында лайыҡлы урын биләй.
Ҡолмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Почет Билдәһе ордены (2010).
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
2-се дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены миҙалы (2003).
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре» (1998).
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2018).
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре.
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы (10 сентябрь 1933 йыл) — хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, педагог, ғалим, публицист. Техник фәндәр кандидаты (1976), доцент. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған энергетигы (1983). СССР-ҙың почетлы энергетигы (1983). СССР-ҙың XI һәм XII саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1979—1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Октябрь Революцияһы (1976), Халыҡтар дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1985) ордендары кавалеры.
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
ВДНХ-ның өс көмөш һәм 4 бронза миҙалы.
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы
Биографияһы
Шамил Рәхим улы Әбдрәшитов Татар АССР-ының баш ҡалаһы Ҡазанда 1933 йылдың 10 сентябрендә тыуған.
Ҡолмәт
Тирә-яҡ мөхит
Таусыҡтар, түбәләр:
Усанов Дмитрий Александрович
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
26 алтын, һигеҙ көмөш һәм ике бронза миҙал (Париж, Брюссель, Мәскәү, Нюрнбергта үткән уйлап табыу һәм инновациялар күргәҙмәләре).
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы
Биографияһы
1956 йылда Урта азия политехник институтын (1961 йылдан Ташкент политехник институты) йылылыҡ энергетикаһы инженеры һөнәре буйынса тамамлаған.
Ҡурғаш (Ҡыйғы районы)
Ҡурғаш (Кургашево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Ләүйылға ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 452500, ОКАТО коды — 80236840004.
Әбдрәшитов Шамил Рәхим улы
Биографияһы
1956—1960 йылдарҙа Ҡувасай ГРЭС-ында инженер, «Ферганэнерго» район энергетика идаралығында өлкән инженер-көйләүсе булып эшләй.