cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мордва Республикаһы Хөкүмәте ҡарамағындағы гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты
Хәҙерге структураһы
Институт 9 ғилми бүлектән тора, унда 45 ғилми хеҙмәткәр эшләй, шул иҫәптән 10 доктор һәм 23 фән кандидаты эшләй: • Тарих бүлеге • Археология бүлеге • Этнография һәм этнология бүлектәре • Тел ғилеме бүлеге • Әҙәбиәт һәм фольклор бүлеге • Төбәк тикшеренеүҙәре һәм программалары бүлеге • Мәҙәниәт теорияһы һәм тарихы бүлеге • Тикшеренеүҙәрҙе мәғлүмәт-аналитик тәьмин итеү бүлеге • Матбуғат баҫмалары бүлеге.
Фәнни мәктәптәре
Институтта фәнни мәктәптәр эшләй.
Фәнни мәктәп Мордва территорияһында ғына түгел, унан ситтә ятҡан ерҙәргә лә — Башҡортостан Республикаһына, Татарстан Республикаһына, Сыуаш Республикаһына, Пенза өлкәһенә, Һамар өлкәһенә, Калининград өлкәһенә, Кемерово өлкәһенә, Рязань өлкәһенә, Красноярский крайына, Алтай крайына, Хабаровский крайына, Приморье крайына һәм башҡа төбәктәргә этнографик экспедициялар үткәргән.
2) Етәксеһе — тарих фәндәре докторы, профессор Г. А. Куршева. Тикшеренеүҙәр йүнәлештәре: XX быуат рәсәй һәм төбәк тарихы; төбәк мәғариф системаһы тарихы; этнопедагогика.
Аспирантура
Традиция буйынса, институт эшенең мөһим йүнәлештәренең береһе булып аспирантурала фәнни һәм фәнни-педагогик кадрҙар әҙерләү тора.
Институттың эшмәкәрлеге дәүерендә 40-ҡа яҡын фән докторы һәм 400-ҙән ашыу фән кандидаты әҙерләнгән. Институтты тамамлаусылар араһында Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт институты президенты Н. П. Макаркин, фән докторҙары В. А. Балашов, А. И. Брыжинский, Р. Н. Бузаков, Т. П. Девяткина, А. Б. Кузнецов, Л. И. Никонова, О. Е. Поляков, Л. Г. Филатов, В. А. Юрчёнков, Н. Г. Юрчёнкова һәм башҡалар бар.
Әлеге ваҡытта институт 9 һөнәр буйынса фәнни кадрҙар әҙерләй: 08.00.05 — Иҡтисад һәм халыҡ хужалығы менән идара итеү (төбәк иҡтисады);
23.00.02 — Сәйәси институттар, процестар һәм технологиялар;
10.01.02 — Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының әҙәбиәте (фин-уғыр);
10.01.09 — Фольклористика;
10.02.02 — Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының телдәре (фин-уғыр, самодий телдәре);
07.00.02 — Ватан тарихы;
07.00.06 — Археологик;
07.00.07 — Этнография, этнология һәм антропология;
24.00.01 — Мәҙәниәт теорияһы һәм тарихы.
«Вестник» баҫмаһы
Гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты ғилми йәмәғәтселекте институт бүлектәренең эш һөҙөмтәләре тураһында хәбәр итеү һәм төбәк гуманитар фәндәре материалдарын әйләнештә йөрөтөү маҡсатында даими сығарылған «Вестник» фәнни баҫмаһына 2006 йылда нигеҙ һалынған, йылына 4 тапҡыр баҫма һәм электрон рәүештә сығып килә.
Журналда яҡтыртылған төп йүнәлештәр: тарих фәндәре һәм археология; иҡтисад фәндәре; филология фәндәре; сәйәси фәндәр; культурология.
Журнал фән кандидаты һәм фән докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә иткән ғалимдарҙың диссертацияларын баҫтырып сығарырға тейешле рецензияланыусы рәсәй фәнни журналдары исемлегенә индерелгән.
Үҙәк һәм периферия
Үҙәк менән төбәк берләшмәһенең үҙ-ара мөнәсәбәте киҫелешендә провинциаль тарихтың, мәҙәниәттең, милләт-ара мөнәсәбәттәрҙең көнүҙәк мәсьәләләренә арналған фәнни-публицистик журнал.
Фәнни учреждениелары менән бәйләнештәре
Мордва Республикаһы Хөкүмәте эргәһендәге Гуманитар фәндәр фәнни-тикшеренеү институты (НИИГН) юғары уҡыу йорттары һәм ғилми учреждениелары менән, улар араһында Рәсәй тарихы институты (Рәсәй Фәндәр академияһының Рәсәй тарихы институты — ИРИ РАН), Н. Н. Миклухо-Маклай (ИЭА РАН) исемендәге этнология һәм антропология институты, шулай уҡ Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларының, Һамар, Һарытау, Пенза, Ульяновск өлкәләренең, Татарстан, Сыуашстан, Марий Эл республикаларының алдынғы фәнни һәм фәнни-мәғариф үҙәктәре менән киң бәйләнештә тора.
Әҙәбиәт
• Финно-угроведение в Мордовской АССР. Саранск : Мордов. кн. изд-во, 1970. 80 с. • Центр гуманитарных наук: история и современность / редкол. : В. А. Юрчёнков (отв. ред.) [и др.] / сост. Е. В. Глазкова, А. В. Чернов ; НИИ гуманитар. наук при Правительстве Республики Мордовия. — Саранск, 2008. — 424 с.
Унмөйөш
Унмөйөш — күпмөйөш менән һәм ун ун яҡта мөйөштә.
Дөрөҫ унмөйөш
Бөтә яҡтан оҙонлоҡтағы тигеҙ тура десятиугольник бар, һәр мөйөштә эске һәм 144 тәшкил°.
Дөрөҫ унмөйөш тигеҙ майҙан (t — яҡтан оҙонлоғо): Формула альтернатив A=2.5 dt, d - яғына түңәрәк диаметры вписывать йәки параллель һыҙыҡтар араһындағы алыҫлыҡ. Тригонометрия функциялар / ул. шулай сағыла:
һәм радикал булырға мөмкин тип күрһәтә.
Унмөйөш яҡтан дөрөҫ, вписывать. әйләнәһенә берәмектәре, , \varphi - алтын киҫелеш. Унмөйөш әйләнеп радиусына тиң.
Төҙөлөшө
Буйынса теоремаһы Гаусс — Ванцель дөрөҫ төҙөү унмөйөш бәлки, генә ҡулланыла циркуль һәм линейка.
Юғиһә, уның түбәндәге төҙөргә мөмкин:
Дөрөҫ унмөйөш ының
Гарольд Коксетер булыуын иҫбатланы, тип дөрөҫ 2m-н ҡыйратыу мөмкин мөйөш ромб. Унмөйөш өсөн m=5, шулай ул 10-сы ромб ҡыйратыу мөмкин була.
Андреева (Орловка ҡушылдығы)
Андреева  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының һул ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге лужи теле
Үрге лужи теле, Hornjoserbska rĕč, hornjoserbśčina — лужи халҡының (түбәнге лужи теле менән) теле. Ҡөнбатыш славян телдәре төркөменә инә. left|thumb|130px|Үрге лужи теле ҡулланыу урыны Дөйөм ташыусылар һаны — 40 000 кеше. Улар Саксонияла йәшәй 150px|thumb|Лужи теле ҡулланыу урындарында ҡала һәм урам исемдәре ике телдә яҙыла. Үрге Лужицала дөйөм лужи һаны — 40 000, әммә телдең актив ҡулланыусылары — 14 000. Түбәнге Лужи ҡалаһында 20 мең лужи халҡы йәшәй, шуларҙың 7 меңе көндәлек тормошта үрге лужи телен ҡуллана. Үрге лужи теле түбәнге лужи теленән айырмалы булараҡ юғалыу сигендә түгел. Барлығы Лужицала лужи һәм башҡа (немец) халыҡтарҙы иҫәпкә 600 мең кеше йәшәй.
Германияла лужи мәҙәниәте үҙеге — Баутцен ҡалаһы.
Имлә
Үрге лужи телендә латин әлифбаһы ҡулланыла.
Текст
dź -- д (дь) өнөнә тура килә. ć -- т (ть) өнөнә тура килә. h-- h өнөнә тура килә, ғ өнөнә яҡын.
Баҫым һәр ваҡыт беренсе ижеккә төшә.
«Naša wjeska»
To je naša wjeska. Blisko wjeski je lěs. Tam widźiš našu chěžu. Wokoło chěže je zahroda. W zahrodźe je naša wowca. Naša kruwa tam njeje. Tu je dróha do města. Widźiš tam šulu? Tam je naš wučer. Wučer ma psyka. Blisko zahrody je naš susod. Susod ma awto a jědźe do města. Maš doma tež awto? Blisko dwora je štom. Wokoło štoma je trawa. Što hišće widźiš?
Ҡарағыҙ
Түбәнге лужи теле
Амур дәүләт университеты
Амур дәүләт университеты (АмГУ) — Благовещен ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Юғары уҡыу йорто 1975 йылдың 20 мартында барлыҡҡа килә, Хабаровск автомобиль-юл институтының Благовещен дөйөм техник факультеты базаһында Благовещен технология институты (БТИ) булараҡ нигеҙ һалына.
1992 йылда БТИ, юғары уҡыу йортоноң профилен үҙгәртеү һәм һөнәрҙәр һаны артыуы менән бәйле, Благовещен политехник институты (БПИ) тип үҙгәртелә.
1994 йылдың 19 октябрендә Благовещен политехник институты Амур дәүләт университеты статусын ала.
2013 йылда Амур дәүләт университеты йыһан ғилми-мәғариф инновацион консорциумы составына инә.
2013 йылда Амур дәүләт университеты Рәсәй Федерацияһы мәғариф һәм фән Министрлығының төбәктәрҙең өҫтөнлөклө үҫеш йүнәлештәре өсөн юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү буйынса «Төбәктәр өсөн кадрҙар» проекты конкурсы еңеүсеһе була.
2013 йылда университет базаһында Рәсәй Фәндәр академияһының Алыҫ Көнсығыш Институты филиалы асыла.
2014 йылдан, Рәсәй Федерацияһының һәм Ҡытайҙың 29 университетын берләштергән, Рәсәйҙең һәм Ҡытайҙың техник университеттары Ассоциацияһы (АТУРК) эшендә ҡатнаша.
2017 йылда Амур дәүләт университеты «Һөнәри берләшмәләр һәм эшсе кадрҙар үҫеше агентлығы «Йәш профессионалдар (Ворлдскиллс Рәсәй)» Союзы ассоциацияланған партнерлығына инә.
2018 йылда Амур дәүләт университетының проекттары «Образование» Милли проектының конкурс буйынса һайлап алыу еңеүселәре исемлегенә инә.
2019 йылдың 5 июлендә «Восточный» космодромынан «Метеор-М» метеорологик спутнигы һәм кесе космик аппараттар менән «Союз-2.1б» ракетаһы старт ала. Амур дәүләт университеты уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан эшләнгән «АмурСат» («АмГУ-1») кесе космос аппараттарының береһе була.
Хвольсон Даниил Авраамович
Даниил Авраамович Хвольсон (тыуғанда — Иосиф ; 21 ноябрь (3 декабрь) 1819 йыл — 23 март (5 апрель) 1911 йыл) — Рәсәй шәрҡиәтсеһе (семитолог, гебраист),, тел белгесе, Император Фәндәр академияһының көнсығыш телдәре разряды буйынса мөхбир ағзаһы (1858 йылдың 5 декабрендә һайлана).
Көнсығыш һәм Көнсығыш Европа халыҡтары тарихына, христианлыҡ тарихына, яҙма тарихы буйынса (ғәрәп, иврит), боронғо йәһүд теле, ассириология буйынса хеҙмәттәре бар. Библияны урыҫ теленә фәнни тәржемәһе мөхәррирҙәренең береһе.
Биографияһы
Белемен артабан дауам итеү маҡсатында йәйәүләп Ригаға юллана, һуңынан, 1841 йылда, унан Бреславлға, ориенталист Авраам Гейгерға бара. Уның ҡурсалауы аҫтына дүрт йыл Бреславльуниверситетына инергә әҙерләнә, һәм ошо уҡыу йортон тамамлай. Беренсе баҫма хеҙмәте — «Materialien zu Biographien jüdischer Gelehrten, die unter den Arabern gelebt» — 1846 йылда Ю. Фюрстың «Der Orient» журналында баҫыла. 1850 йылда Лейпциг университетындла философия докторы дәрәжәһен ала. Рәсәйгә ҡайта. Уның тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһе булып, Генрих Флейшер рецензияһы менән Санкт-Петербургта Император Фәндәр академияһы иҫәбенә 1856 йылда докторлыҡ диссертацияһы хеҙмәте киңәйтелеп һәм байытылып баҫтырыла. 1851 йылда Халыҡ мәғариф министрлығында йәһүд телендә уҡытыу етәкселеген тикшереү комитеты ағзаһы булып эшләй башлай. Православие ҡабул итә. 1855 йылда Санкт-Петербург университетының йәһүд, сүриә һәм халдей теле кафедраһына экстраординар профессор итеп тәғәйенләнә. 1866 йылда экстраординар профессор итеп раҫлана, 1870 йылда — ғәҙәти, 1880 йылда — атҡаҙанған ғәҙәти профессор. Һуңғы йылдарҙа (1886 йылдан) — шул уҡ кафедрала штаттан тыш профессор була.
1858—1884 йылдарҙа — Санкт-Петербург дини академияһының йәһүд теле һәм Библия археологияһы кафедраһының экстраординар профессоры. 1858—1883 йылдарҙа Санкт-Петербург рим-католик академияһында йәһүд телен уҡыта. 1884 йылда Санкт-Петербург дини академияһының почетлы ағзаһы итеп һайлана, 1890 йылдан — Мадридта Real Academia de la Historia хәбәрсеһе, 1896 йылда — Император Рус археология йәмғиәтенең почетлы ағзаһы , 1908 йылда — Император Фәндәр академияһының почетлы ағзаһы.
Хвольсон хеҙмәтендә башҡорттар темаһы
Башҡорттар фин‑уғырҙарҙан килеп сыҡҡан тигән теория яҡлы булған. Ибн Рустаның хеҙмәтен урыҫ теленә тәржемә итеп сығарған. Бәлхи, Ибн Фаҙлан, Иҙриси, Мәсүди, Яҡут кеүек ғәрәп сәйәхәтселәренең мәғлүмәттәренә нигеҙләнеп, башҡорт һәм «мадьяр» этнонимдарының «баджгард» этнонимынан килеп сығыуын иҫбатлаған.
Лондога
Лондога — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Осья йылғаһының һул ярына тамағынан 7,2 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канасаевка
Канасаевка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе, Һамар өлкәһе, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сызранка йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сызранка йылғаһы, инештән Сызрань ҡалаһына (ҡаланан юғарыраҡ) тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡәбәлә
Ҡала майҙаны — 1,548 км².
Тарихы
Ҡәбәлә боронғо Кабала ҡалаһынан 15 саҡрым төньяҡ-көнсығышта һәм Ляки тимер юл станцияһынан 63 саҡырымда урынлашҡан. Бер ваҡыт ул Кавказ Албанияһының үҙәге була, һуңынан яйлап Ширваншаһтар дәүләте һәм Шекин ханлығы составына инә.
Географияһы
Ҡала Баҙар-Йорт тарлауығының һәм Туфан тауының түбәнге өлөшөндә, Оло Кавказ тауҙары алдында, Дамирапаранчай йылғаһының уң ярында, Ляки тимер юл станцияһынан (Баҡы — Тбилиси линияһы) 63 километр төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы
Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы — (1915 йыл — 5 март 1974 йыл ) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы һәм батырлығы
Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы 1915 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Ураз ауылында тыуа. 1942 йылдың 15 декабрендә Белорет ҡала хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкында орудие командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы- гвардия кесе сержанты. 1945 йылдың 18 ғинуарында Томашув ҡалаһы өсөн һуғышта дошман уты аҫтында орудиеһын алғы һыҙыҡҡа алып килә һәм тура тоҫҡап, дошмандың ике дзотын һәм ике пулеметын юҡ итә һәм эскадрондың алға барыуын тәьмин итә. Артабан Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы эскадронға ҡаланы тулыһынса яулап алыуына тиклем орудиеһы уты менән ярҙам итеп, 15 яҡын немец һалдатын һәм фоицерын юҡ итә. Был батырлығы өсөн ул Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 24 апрелендә Ораниенбург ҡалаһы янында һуғышта Сәғәҙәтов етәкселегендәге орудие расчеты 3-сө эскадрондың һөжүм итеүенә ярҙам итә. Эскадрон Гегелцоллерн-канал янына яҡынлашып, йылға аша һуғышып сыға башлай, дошман көслө ут аса. Сәғәҙәтов орудиеһын туранан-тура төҙәп дошмандың көслө уты аҫтында ут аса һәм дошмандың өс ут нөктәһен һәм ун бишләгән һалдатын юҡ итә. 1945 йылдың 28 апрелендә Бранденбург ҡалаһы янында орудие расчеты, 3-ө эскадронға ярҙам итеп, дошмандың айырым истребителдәр батальонының ике көслө ҡаршы һөжүмен кире ҡаға. Дошман расчетты уң яҡтан урап үтеп, орудиеға өс метрға тиклем яҡынлаша, әммә Сәғәҙәтов етәкселегендәге расчет батырҙырса ҡаршы тора. Һөҙөмтәлә һөжүм кире ҡағыла, дошмандың 20-гә яҡын һалдат һәм офицеры юҡ ителә.
Һуғышта Сәғәҙәтов Хәбибулла Сәғит улы күреү һәләтен юғалта. Белорет Һуҡырҙар йәмғиәтенең ойоштороусыһы була. Ветеран 1974 йылдың 5 мартында Белорет ҡалаһында вафат була.
Высоцкий һәйкәле (Мәскәү)
Тасуирлама
Монумент ҡуйырға рөхсәт алыуға Владимир Высоцкийҙың коллегаһы, совет артисы Борис Хмельницкий өлгәшә. Шағирға һәйкәлде Страстной бульварҙа Петр ҡапҡаһы янында урынлаштырыу шағирҙың дуҫы Валерий Янклович идеяһы булып тора. 1963 йылда Высоцкий ошо шиғыр юлдарын яҙған: Яңы монумент был шиғыр юлдарына антитеза булып тора. Уны булдырыу өҫтөндә архитектор А. В. Климочкин һәм скульптор Г. Д. Распопов эшләй. Композиция шағирҙы ҡулдарын йәйеп ебәргән һәм ҡарашы күккә төбәлгән итеп һүрәтләй, уның арҡаһында — гитара. Скульптураның төп нөсхәһен 1979 йылда Распопов эшләй, урынлаштырыу өсөн бронза фигура 1994 йылда ҡойола, уның бейеклеге — ике метр ҡырҡ сантиметр.
Һәйкәл 1995 йылдың 25 июлендә Владимир Высоцкийҙың вафат булыуының 15-йыллығына асыла .Тантанаға уның күп кенә дуҫтары һәм ижадын һөйөүселәр йыйыла. Скульптура янында йыл һайын Высоцкийҙың шиғырҙары һәм йырҙары менән хәтер кисәһе үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Конго Республикаһы
Конго Республикаһы — Үҙәк Африкалағы дәүләт. Габон, Камерун, Үҙәк Африка Республикаһы, Конго Демократик Республикаһы һәм Ангола менән сиктәш, Атлантик океанға сығыу юлы бар.
Төп йылғалары: Квилу һәм Конго йылға басейнендағы йылғалар.
Файҙалы ҡаҙылмалары
Нефть, тәбиғи газ, күрғаш рудалары, цинк, уран, баҡыр тимер, фосфориттар, алтын, алмаз ятҡылыҡтары бар, шулай уҡ ҙур булмаған ҡурғаш вольфрам, тантао, ниобий ятҡылыҡтары табылған. .
Климаты
Климаты — төньяғында даими дымлы экваториаль климат, көньяғы субэкваториаль бүлкәттә.
Уртаса температура: Яуым-төшөм: 1200—2000 йылына мм.
Тарихы
Тәүҙә Конго биләмәһенә һунарсылыҡ һәм емеш-еләк йыйыу менән шөғөлләнгән пигмейҙар килеп ултырған. Һуңыраҡ, яҡынса быуаттарҙа, банту ырыуҙары килё, хәҙер улар халыҡтың яҡынса 98 % тәшкил итә.
Банту ҡәбиләләре (конго, вили, йомбе, теке) тәпкеле, ағастарҙы төпләп яндырыу игенселеге менән шөғөлләнгән (төп культуралары - сорго, ҡуҙаҡлылар, ямс). Европалылар барлыҡҡа килгәндә банту башлыса тәүтормош общинаһы ҡоролошо менән йәшәгән, әммә ҡайһы бер ҡәбиләләрҙең инде ҡол биләүселеге барлыҡҡа килгән.
1482 йылда Конго йылғаһы тамағында беренсе Европа экспедицияһы — Диогу Кан етәкселегендәге португал диңгеҙселәре була. Быуат башынан португалдар яр буйындағы ҡәбиләләрҙән һатып алынған ҡолдарҙы Конгонан Бразилияға сығара башлай
Колониаль осор
Быуат аҙағында Конго йылғаһы бассейнында француздар барлыҡҡа килә. 1880 йылда француз флоты офицеры Пьер де Бразза пост төҙөй (хәҙерге Конго Республикаһының баш ҡалаһы Браззавиль ҡалаһы). 1883 йылға француздар яр буйындағы ҡәбиләләрҙең бөтә башлыҡтары менән протекторат тураһында килешеү төҙөй.
1886—1947 йылдарҙа хәҙерге Конго Республикаһы Франция Экваториаль Африкаһы составындағы Франция колонияһы була.
1903 йылда француздар баҡыр рудаһы сығара башлай, ә 1911 йылда улар беренсе тимер юлы тармағын үткәрә. 1934 йылға колонизаторҙар Браззавиль тимер юлы менән Пуэнт-Нуар портын тоташтырған.
1947 йылда Конгоға — Францияның сит ил биләмәһе, ә 1958 йылдан Франция берләшмәһе составында автономиялы республика статусы бирелә.
Ул ваҡытҡа Конгола бер нисә сәйәси партия барлыҡҡа килгән, шуларҙың иң эреләре: Демократик союз һәм Африка социалистик хәрәкәте. Автономиялы республика статусын алғандан һуң, был партия яҡлылар араһында этник-ара булған ҡанлы бәрелештәр ҡуба (бигерәк тә мбоши һәм лали ҡәбиләләре араһында) ). Һөҙөмтәлә социалистарҙы тар-мар иткән Демократик союз еңеп сыға.
Бойондороҡһоҙлок осоро
1963 йылдың 16 авгусында власҡа Альфонс Массамба-Деба етәкселегендә ваҡытлыса хөкүмәт килә, ул 1963 йылдың декабрендә президент була. Милли революцион хәрәкәт партияһы ойошторола, ул 1964 йылдан алып илдә берҙән-бер рөхсәт ителгән партия була. Социалистик йәмғиәт төҙөү йүнәлеше иғлан ителә (СССР өлгөһөндә), биш йыллыҡ план индерелә, сит ил компанияларының мөлкәте ревизиялана.
1968 йылдың авгусында Милли революцион хәрәкәттең элекке идара итеүсе партияһы Үҙәк Комитеты ағзаһы, капитан Мариан Нгуаби етәкселегендәге түңкәрелеш һөҙөмтәһендә Массамба-Деба ҡолатыла. Нгуаби ил президенты, дәүләт Советы рәйесе, оборона министры һәм дәүләт именлеге министры итеп тәғәйенләнә .Нгуаби совет өлгөһө буйынса социализм төҙөү курсының дауам ителеүе хаҡында иғлан итә. 1969 йылда ул илдә идара итеүсе һәм берҙән-бер Конго хеҙмәт партияһын ойоштора. Ил парламенты бөтөрөлә, уның бурыстарын Конго хеҙмәт партияһы Үҙәк комитеты ала.
Нгуаби сәйәсәте илдә киң ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. 1970 йылда баш ҡалала Пьер Кинганга етәкселегендә уң антикоммунистар, Аббат Юлу яҡлылар ҡораллы ихтилалы башлана. 1972—1973 йылда властар 22 февраль Ультраһул оппозиция хәрәкәтен ҡаты баҫтыра.
1977 йылдың 18 мартында Президент Нгуабиҙы капитан Кикадиди үлтерә — фараз ителеүенсә хәрби заговор һөҙөмтәһендә. Власты Жоакким Йомби-Опанго етәкселегендә Конго хеҙмәт партияһының хәрби комитеты ала. Трибунал хөкөмө буйынса экс-президент Массамба-Деба язаға тарттырыла, туранан-тура дәлилдәр булмауға ҡарамаҫтан, властар уны фетнәселәрҙең лидерҙарының береһе тип һанай. .
1979 йылдың мартында Конго хеҙмәт партияһының ғәҙәттән тыш съезы була, ул Йомби-Опангоның партияға ҡаршы эшмәкәрлеген (марксизмдан тайпылыш) хөкөм итә.) . Конго президенты итеп Дени Сассу — партия рәйесе, хөкүмәт башлығы, оборона министры, дәүләт именлеге министры һәм эске эштәр министры һайлана. Сассу-Нгессо, алдағылары кеүек үк, совет өлгөһөндә социализм төҙөлөшө курсын дауам итеүе тураһында иғлан итә.
1990—1991 йылдарҙа илдә, тотош континенттағы кеүек үк, сәйәси тормошто ярайһы уҡ демократлаштырыу күҙәтелә. 1991 йылдың башында президент Сассу-Нгессо рәйеслегендә үткәрелгән милли-дәүләт конференцияһы марксистик-ленинсы идеологиянан баш тартыуын, күп партиялы демократияға һәм баҙар иҡтисадына күсеүен белдерә. Шул уҡ ваҡытта элекке президенттар Фюльбер Юлу һәм Альфонс Массамба-Деба сәйәси һәм юридик яҡтан аҡлана.
Тәүге ирекле һайлау 1992 йылдың авгусында үтә. Идара итеүсе Конго хеҙмәт партияһы еңелә һәм оппозицияға күсә. Либераль реформалар программаһы менән сығыш яһаған Паскаль Лиссуба президент итеп һайлана.
1992 йылдан 1997 йылға тиклем осорҙа илдә көсһөҙ коалицион хөкүмәттәр идара итә. Лиссуба реформаһы ҡайһы бер макроиҡтисади уңыштарға өлгәшә, әммә ҡулай булмаған социаль хаҡ иҫәбенә. Сәйәси хәл йәнә тотороҡһоҙлана, конфликттар ҡораллы бәрелештәргә әйләнә. 1997 йылда яңы һайлауҙар алдынан Лиссуба менән Сассу-Нгессо яҡлылар араһында граждандар һуғышы ҡуба. Күрше илдәр ҙә ыҙғышта байтаҡ ҡына ҡатнаша. Ангола армияһы Сассу-Нгессоның йомғаҡлау еңеүендә хәл иткес роль уйнай.
2001—2002 йылдарҙа Сассу-Нгессо сәйәси либераллекте тергеҙеү процесын үткәрә һәм 2002 йылда ете йылға республика президенты итеп һайлана.
2009 йылдың 12 июлендә сираттағы президент һайлауҙары үтә. Ғәмәлдәге президенттан тыш уларҙа тағы 12 кандидат ҡатнаша. Әммә, күп кенә күҙәтеүселәр фекеренсә, уларҙың ҡайһы берҙәре оппозицияны тарҡатыу маҡсатында президент тарафынан махсус тәҡдим ителгән кешеләр ине, ә башҡалары баштан уҡ еңеүгә мөмкинлеге булмаған кәрлә партияларҙан була.
Административ-территориаль бүленеш
Конго Республикаһы составына 12 департамент, шул иҫәптән баш ҡалаһы Браззавил һәм Пуэнт-Нуар ҡалаһы инә.
Халҡы
Халҡы — 4 366 266 кеше. (2012 й)
Этник составы: конго 48 %, санга 20 %, мбоши 12 %, теке 17 %, пигмей 10 %, европалылар һәм башҡалар 3 %.
Иҡтисады
Сәнәғәт (68,7 % ЭТП)  — нефть сығарыу, цемент етештереү, ағас материалдары, һыра ҡайнатыу, шәкәр етештереү, пальма майы, һабын, тәмәке етештереү.
Ауыл хужалығы (4 %ЭТП)  — кассава (тапиока), шәкәр ҡамышы, дөгө, кукуруз, арахис, йәшелсәләр, кофе, какао.
Тышҡы сауҙа
2017 йылда экспорт  — 4,193 млрд доллар. Уның нигеҙен нефть, ағас-таҡта, шәкәр, какао, кофе, алмас тәшкил итә.
Төп һатып алыусылар: Ҡытай 53,8 %; Ангола 6,2 %; Габон 5,7 %; Италия 5,4 %; Испания 5,4 %; Австралия 4,8 %.
2017 йылда импорт  — 2,501 млрд доллар. Уның нигеҙен сәнәғәт продукттары, ағас материалдары, аҙыҡ-түлек тәшкил итә.
Төп тәьмин итеүселәр: Франция 15 %; Ҡытай 14 %; Бельгия 12,2 %; Норвегия 8,1 %.
Африка, Кариб бассейны һәм Тымыҡ океан төбәгенең халыҡ-ара ойошмаһына инә.
Мәҙәниәт
Конго халҡының фольклоры элек-электән бай һәм үҙенсәлекле, әммә яҙма әҙәбиәт 2-се бөтә донъя һуғышынан һуң ғына барлыҡҡа килә. Әҙәби телдәр — француз һәм лингала.
1948 йылда сығыш яһаған тәүге шағир — Жеральд Чикайя (1931 йылдан Парижда йәшәй). Конго прозаһын романсы Жан Малонг (1907 й.) кәүҙәләндерә.
Һынлы сәнғәттә ағастан эшләнгән семәрле скульптуралар һәм битлектәр өҫтөнлөк итә. Һырлау сәнғәт һөнәренең төп төрө булып тора. Уның менән төрлө ағас әйберҙәр, мебель, ҡабаҡтан яһалған һауыттарҙы биҙәйҙәр. Һырлау менән балсыҡ һауыт-һабаны биҙәйҙәр.
Хәҙерге заман сәнғәтендә Браззавиль райондарының береһенән үҙ исемен алған Пото-Пото һынлы сәнғәт мәктәп-оҫтаханаһының (1951 йылда француз рәссамы һәм этнографы П. Лодс нигеҙ һалған) эштәре айырыуса ҙур әһәмиәткә эйә. Урындағы традицияларға таянып, Пото-Пото оҫталары халыҡ тормошон (гуашь, акварель) һүрәтләүҙең үҙенсәлекле стилен эшләгән, уларҙа һүрәт төшөрөү графикаһы һәм аныҡлығы, хәрәкәттәрҙең киҫкен экспрессияһы, пропорцияларҙа һуҙылған фигураларҙың хәрәкәтсән силуэттары төҫтәрҙең декоратив байлығы менән бәйләнгән.
Конгола йәшәгән күп һанлы халыҡтарҙың музыка мәҙәниәтенең жанр һәм стиль үҙенсәлектәре бик борон башланғыс алған һәм колонияға тиклемге осорҙаүҫеш алған. Баконго, бавили, байомбе, бобанги, бабоши һәм башҡа халыҡтарҙың музыкаль ижады фольклор өлкәһе менән сикләнә.
1966 йылда традицион халыҡ бейеүҙәрен башҡарыусы Милли Конго балеты булдырыла.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы — CNRTV (Centre national de Radio Télévision congolais — «Конго радиоһы һәм телевидениеһы Милли үҙәге»), үҙ эсенә Télé Congo, радиостанции Radio Congo һәм Radio Brazza телеканалдарын ала.
Шалҡанды (һырт)
Шалҡанды (Шелканды), Күмләк арҡаһы — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Уй районының көнсығыш өлөшөндәге Уралтауҙың һыу бүлеүсе һырты.
Флора
Ере — һоро урман һәм ҡара тупраҡтарҙан тиерлек тора. Һырт тулыһынса япраҡлы һәм ылыҫлы урмандар менән ҡапланған. Күберәк ҡайын, уҫаҡ үҫә, урман араһындағы үҫемлектәрҙең күпселеген ҡыуаҡтар тәшкил итә, башлыса сейә үҫә). Ылыҫлыларҙың төп өлөшө — төрлө йәштәге ҡарағайлыҡтар.
Үлән күп төрлө — 300 ҙән артыҡ үҫемлек төрө иҫәпләнә. Өҫкө ярусты балтырған, ҡурай, абаға, кеүек бейек үләндәр; икенселә — йылантамыр, ҡытыршы сәңгәр сәскә, ҡыр ҡәнәфере, бесәй борсағы, туҡранбаш, һарына, меңъяпраҡ кеүек үләндәрҙән тора; иң түбәндә — ер еләге, үрмәле туҡранбаш, таш еләге, ҡыҙыл бөрлөгән һ. б алып тора.
Фауна
Хайуандар донъяһы ла бай ғына: бурһыҡ, ҡуян, үрғуян, ҡыҙыл көҙән, илек, төлкө, мышы, көҙән; ҡоштар — ҡарға, һоро ҡоҙғон, әберсен, барҡылдаҡ, тумыртҡа, аҡ һәм һоро ағуна, ҙур сәпсек, бараба, һайыҫҡан, ҡор, шулай уҡ йыртҡыс ҡоштарҙан бөркөт, торомтай, өкө, ыласын, ҡарсыға һәм башҡалар төйәкләнгән.
Шифалы һыуы
Шалҡанды һыртында урта өлөшөндә көньяҡ битләүендә таҙа һалҡын ҡушыла һыу (+4…+10 °С) сығанағы бар — был урында «Грибановский ключ» тигән эсәр һыуҙы һауыттарға ҡойоп, сауҙаға сығаралар.
Чжан Имоу
Чжан Имоу (ҡытайса 张艺谋|Zhāng Yìmóu; 14 ноябрь 1951 йыл) — Ҡытай актёры, режиссёр, продюсер һәм сценарист.
Биографияһы
Чжан Имоу 1951 йылдың 14 ноябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы Шэньси провинцияһының Сиань ҡалаһында Гоминьдан консерватив сәйәси фирҡәһе яҡлылар ғаиләһендә тыуған. Чан Кайши армияһында оло ағаһының хәрби хеҙмәттә булғаны өсөн «мәҙәни инҡилап» ваҡытында Имоу мәктәптән ҡыуыла һәм төҙәтеүгә ауыл хужалығы коммунаһына ебәрелә. Шулай итеп, 1968 йылдан 1971 йылғаса ул ауыл хеҙмәте менән мәшғүл була, артабан 1971—1978 йылдарҙа туҡыу фабрикаһында эшләй. Был осорҙа Чжан Имоу һүрәт төшөрөү һәм һәүәҫкәр нигеҙҙә фотография менән мауығып китә (үҙенең тәүге камераһын һатып алырға аҡса йыйыу маҡсатынан 18 лет йәшендә донор була һәм биш ай дауамында ҡан тапшыра).
1978 йылда Пекин киноакадемияһы асылғанда Чжан Имоуға 27 йәш була — нисек үҫмер егет-ҡыҙҙар менән имтихан тапшыраң инде… Хыялын тормошҡа ашырыу өсөн уға шәхсән илдең мәҙәниәт министрлығына мөрәжәғәт итергә тура килә: «Мәҙәни инҡилап арҡаһында 10 йыл ғүмерен юғалтыусы»ға ташлама яһауҙы һорап яҙған ғаризаһына бер потфель тиерлек фотографияларын да өҫтәй. Уның үтенесен ҡәнәғәтләндерәләр, һөҙөмтәлә Чжан Имоу киноакадемияһы студенты булыу бәхетен татый һәм был һөнәри уҡыу йортон 1982 йылда уңышлы тамамлай.
Ҡытайҙа ҙур уңыш яулаған һәм, донъя экрандарына сығып, илдә төшөрөлгәндәр араһынан тәүгеләрҙең береһе булып Берлин кинофестиваленең «Алтын айыу» призын яулаған «Ҡыҙыл гаолян» исемле дебют фильмендә үк Чжан Имоу үҙен күренекле режиссёр итеп таныта. Уның ижад емештәрен артабан Европала хайран ҡалып ҡабул итәләр, сөнки әҫәрҙәрҙә һәр саҡ етди социаль проблемалар күтәрелә, һәм шул сәбәптән дә инде режиссёр «диссидент» булараҡ танылыу ала. Атап әйткәндә, уның Ҡытай яҙыусыһы Юй Хуаның исемле романы буйынса төшөргән фильмын үҙ илендә күрһәтеү тыйылғандан һуң, Европала һәм АҠШ-та ул айырыуса ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
2005 йылда Чжан Имоу Парижда Италияның танылған композиторы, музыкала «веризм» йүнәлешенең сағыу вәкилдәренең береһе Джакомо Пуччиниҙың (1858—1924) «Турандот» операһын сәхнәләштерә, төп партияны Ирина Гордей башҡара. Әҫәрҙе масштаблы һәм сағыу итеү өсөн костюмдар һәм декорациялар буйынса режиссёр үҙенең ватандаш рәссамдарын йәлеп итә, тамашала 450-гә яҡын статист ҡатнаша. Чжан Имоу Европа опера мәктәбе үҙенсәлектәрен Ҡытай операһының декоратив шартлылыҡтары менән оҫта берләштереүгә өлгәшә. Әйткәндәй, был опера спектакле яҙмаһын Рәсәйҙең «Культура» телеканалы 2011 йылдың 20 мартында беҙҙең ил тамашасыларына тәҡдим итә.
Шул ваҡыттан бирле Чжан Имоу күп һанлы һәм төрлө кимәл бүләктәргә лайыҡ була, әммә уның киң ҡатлам тамашасылар алдында ныҡлап танылыуы тарихи темаға бағышланған монументаль «Герой» (2002) һәм (2004) кинофильмдары менән бәйле. Улар, донъя экрандарын урап сығып, 177 һәм 90 миллионға яҡын доллар касса йыйымдары туплаған. Үҙенең был ижад емештәрендә режиссёр, төрлө төҫтәр менән үҙенсәлекле эш итә белеүен тулыһынса күрһәтеп, әҫәрҙрендәге һәр күренеште тиерлек аҫыл сәнғәт өлгөһөнә әйләндергән. Кино белгестәре билдәләүенсә, тышҡы эстетикала юғары кимәлдәге эске философик һәм хистәр төйөнлөгөн йыйған көслөлөк сағыла. Ә уның сираттағы фильмы төҫтәрҙең ныҡ уйнауы менән шаҡ ҡатыра һәм касса йыйымы буйынса Ҡытай рекордын ҡуя.
Бөгөн Ҡытайҙың иң ныҡ танылыу алған ике актрисаһы Гун Ли менән Чжан Цзыи нәҡ Чжан Имоу ярҙамы менән оло кинематографҡа юл ала — уларҙың икеһе лә Үҙәк драма академияһы студенттары булғанда уҡ тәүге тапҡыр уның фильмдарына саҡырыла.
Пекинда 2008 йылда үткән Йәйге Олимпия уйындарының асыу һәм ябыу тамашаларының төп ҡуйыусыһы Чжан Имоу була, ошо арҡала ул кино менән бәйле барлыҡ эштәрен туҡтатып тора.
Пельмес
Пельмес — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондас йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бабушка (Пиковка ҡушылдығы)
Бабушка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пиковка (Оло Пиковка) йылғаһының уң ярына тамағынан 146 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәхилләшеү хажы
Бәхилләшеү хажы  — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең ғүмеренең һуңғы йылында Мәккәгә берҙән-бер хаж ҡылыуы. Хаж һижри 10-сы йылда зөлхизә айында ҡылына. Шул айҙың туғыҙынсы көнөндә Мөхәммәт Пәйғәмбәр өммәтенә атаҡлы хөтбәһе менән сығыш яһай. Ошо хаж ваҡытында был ғибәҙәттең барлыҡ йолалары тамамланған рәүешкә һалына.
Мәккәгә килеү
Миләди 632 йылдың 25 ғинуарында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәнән хаж ҡылыр өсөн сәфәргә сыға. Үҙе менән ҡатындарын һәм ҡорбан салырға 100 дөйә ала. 3 февралдә ул Мәккәгә килеп етә. Мәккәлә уға Али ибн Әбү Талип килеп ҡушыла. Кесаҙна Мөхәммәт Пәйғәмбәр сәхәбәләре менән Ҡәғбәтулла тирәләй 7 тапҡыр тауаф ҡыла (әйләнеп сыға), Мина үҙәненә китә һәм унда ҡояш байығансы була. Минанан Мөхәммәт Пәйғәмбәр Ғәрәфәт тауына йүнәлә һәм унда эңергә тиклем була.
Тарихи хөтбә
Ғәрәфә көнөндә Мина үҙәнендә Рәсүл үҙ ҡулы менән 36 дөйә сала, ә өйлә намаҙынан һуң Мөхәммәт Пәйғәмбәр халыҡ алдына дөйәһендә һыбай ултырған килеш сыға һәм данлыҡлы хөтбәһе менән мөрәжәғәт итә.
Аллаһ Рәсүле был телмәре менән Ислам ҡанундарын раҫлап, ширк һәм яһиллекте ташларға ҡуша, кеше ғүмеренең, намыҫының һәм милкенең ҡағылғыһыҙлығы хаҡында иҫкәртә. Яһилиәттең барлыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен, йолаларын оноторға бойора. Бурысы булғандарҙы риба түләүҙән азат итә. Ҡатын-ҡыҙға ҡарата яҡшы мөнәсәбәттә булырға әмер бирә, уларҙың хоҡуҡтарын һәм уларға ҡарата хоҡуҡтарҙы һанап үтә. Ир-аттың ҡатын-ҡыҙҙы аҫрарға — кейендерергә һәм туйындырырға тейешлеген әйтә. Шулай уҡ халыҡҡа Аллаһы тәғәләнең Китабына — Ҡөрьәнгә ныҡлы таянып йәшәргә ҡуша. Шул осраҡта юлдан тайпылмаясаҡтары хаҡында хәбәр итә. Аҙаҡ халыҡтан: «Әгәр ҙә минең хаҡта һораһалар, ни тип яуап бирерһегеҙ?» — тип һорай. «Беҙгә изге нәсихәттәр биреүеңде, үҙеңдең дә уларҙы үтәүеңде раҫлаясаҡбыҙ», — тип яуаплайҙар. Ошонан һуң Пәйғәмбәр һуҡ бармағын өҫкә күтәреп, өс тапҡыр: «Йә Аллаһ! Барыһын да раҫла!» — ти. Аҙаҡ янында торғандарға бында булмағандарға хәбәр итергә бойора.
Аллаһ Рәсүле бынан башҡа мәсьәләләргә лә ҡағыла, шунан яңы иңгән аятты хәбәр итә: .
Шёнбрунн
Шенбрунн (унда.  Schloß Schönbrunn ) —Австрияның Габсбург императорҙары династияһының төп йәйге резиденцияһы, Австрияның барокко стилендәге иң ҙур ҡоролмаларының береһе (архитекторы — Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлах). Венаның көнбайыш өлөшөндә, ҡала үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта, Хитцинг районында урынлашҡан. Европаның иң матур һарай-парк ансамблдәренең береһе.
Бәхилләшеү хажы
Тарихи хөтбә
Тарихсылар Пәйғәмбәр тиҙҙән вафат буласағын һиҙгән тип фекер йөрөтәләр, әммә хаж ҡылғанда ул һау-сәләмәт булған. Был хөтбәне шулай уҡ хаж әл-биләғ тип тә атайҙар, сөнки Аллаһ Рәсүле кешеләрҙән үҙе бурысын тулы үтәүе тураһында һорай (бәләғәт ҡыла).
Шёнбрунн
1996 йылдың декабрь айында ул Бөтә донъя мираҫы комитетының 20-се сессияһында ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Исемлеккә һарай, уның бик күп һанлы фонтанлы һәм һынлы, глориетталы һәм Римдең ялған ватыҡ ҡалдыҡтары урынлашҡан паркы һәм Шенбрунн зоопаркы индерелгән.
Бәхилләшеү хажы
Хаж ғибәҙәттәрен ҡылыу
Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф үткәс һәм әс-Сафа менән әл-Мәрүә араһында сәғи ҡылғас, Аллаһ Рәсүле Ҡәғбәтулланы кисүә менән ҡаплай. Өйҙә йәшәргә теләмәй, ул ҡаланың үр яғында сатырҙа урынлаша. Кесе йома көнө ул Ҡәғбәтулланы ете тапҡыр урап тауаф ҡыла һәм сәхәбәләре менән Мина үҙәненә йүнәлә, унда ҡояш батҡанса була. Бынан ул Ғәрәфәткә юл тота һәм унда ла ҡояш байығанса була. Шуға тиклем ҡорайыштар Ғәрәфәткә барыуҙы дәрәжә төшөрөү тип һанағандар, йәнәһе лә, даими Мәккәлә йәшәүселәр өсөн бының кәрәге юҡ. Пәйғәмбәрҙең Ғәрәфәттә тороуы һәммә ҡәбиләләрҙең йолаларын яҡынайта һәм мөшриктәрҙең мәжүси йолаларынан тулыһынса өҙә.
Шёнбрунн
Һарайҙың тарихы
XIV быуатта булған һарайҙың ҡоролмалары тураһында тарихта яҙмалар бар. Уның урынлашҡан урыны Каттербург (унда.  Katterburg ) тип аталған һәм Клостернойбург монастырына (de) ҡараған. Ул ваҡытта Каттенбургта торлаҡ йорт, һыу тирмәне, ат һарайы һәм баҡса булған. 1569 йылда Каттербург Габсбургтарҙың милкенә күскән.
Бәхилләшеү хажы
Хаж ғибәҙәттәрен ҡылыу
Хаж ғибәҙәттәрен ҡылып бөтөү менән Пәйғәмбәр с.ғ.с. Мәҙинәгә ҡайтып китә, Мәккәлә тотҡарланмай.
Шёнбрунн
Һарайҙың тарихы
Император Фердинанд II һәм уның ҡатыны Элеонора Гонзага һунар яратҡандар һәм был урынды үҙҙәренең һунарға йөрөй торған урыны итеп һайлағандар. Император Фердинанд 1637 йылда үлгәндән һуң, уның тол ҡатыны бындағы замокта йәшәй башлаған һәм уның исемен Шенбруннға үҙгәрткән.
1683 йылда,Венаны төрөктәр ҡамауҙа тотҡан саҡта, замок бик ныҡ ватылған. Император Леопольд I ватылған замокты тергеҙергә булған, һәм 1696 йылда Фишер фон Эрлах замокты, Версаль һарайына оҡшатып, яңынан төҙөй башлаған. Төҙөлөштөң күп өлөшө 1713 йылда тамамланған, тик аҙағына тиклем бөтөрөп еткерелмәй ҡалған.
Мария Терезия ваҡытындағы Шенбрунн
1728 йылда император Карл VI Шенбруннды һатып алған һәм һуңыраҡ император буласаҡ ҡыҙы Мария Терезия ға бүләк иткән. Мария Терезия замокты һәм уның янындағы баҡсаларҙы бик ныҡ яратҡан һәм Шенбруннды сәйәси тормоштоң үҙәгенә әйләндергән.
1742 һәм 1743 йылдарҙа һарай яңынан төҙөтөлгән һәм хәҙерге ваҡыттағы күренешендә булған. 1747 йылда Мария Терезияның теләге буйынса һарайҙың төньяҡ ҡабырғаһнда театр бинаһы төҙөтөлгән һәм тантаналы рәүештә асылған. Был театрҙа Марияның балалары сығыш яһаған һәм ул үҙе лә сәхнәлә йырлаған.
Мария Терезия үлгәндән һуң Шенбрунн һарайы императорҙарҙың йәйге һарайы сифатында ҡулланылған.
XIX—XX быуаттар
1805 һәм 1809 йылдарҙа был һарайҙа Наполеон ике тапҡыр йәшәгән. Наполеон һарайҙың көнсығыш ҡабырғаһындағы Франц I Стефандың мемориаль бүлмәләрендә торған. Һарайҙың ошо өлөшөндә 1830 йылда Франц Иосиф тыуған.
1828 йылда парктың оранжереялы өлөшөндә кирбестән ҙур быяла тәҙрәле ғәҙәти булмаған Пальмалы йорт төҙөлгән. 1882 уға алмашҡа быяла һәм металлдан эшләнелгән һәр ҡайһыһы һәр төрлө температуралы зоналы өс павильон төҙөлгән.
1848 йылда, император тәхетенә Франц Иосиф ултырғас, ул замокты императорҙарҙың төп резиденцияһына әйләндергән һәм үҙ тормошоноң күп өлөшөн был замокта үткәргән.
Император Франц Иосиф менән Бавария принцессаһы Елизаветаның туйын үткәрер алдынан замокҡа бик күп үҙгәрештәр индерелгән.
1992 йылда Шёнбрунн (һарайҙың баҡсаларынан башҡа) Schloß Schönbrunn Kultur- und BetriebsGmbH компанияһына идара ителергә бирелгән. Был компания һарай менән эффектлы идара итергә һәм уны ҙур программа буйынса яңынан төҙөтөргә гарантия биргән.
Һарайҙағы бүлмәләр
Габсбургтарҙың резиденцияһында төрлө ҙурлыҡтағы 1441 бүлмә бар. Шуларҙың музейға инмәй ҡалған 190 бүлмәһе кешеләргә арендаға бирелгән. Музейға килгән кешеләр өсөн барлығы ҡырҡ бүлмә бар.
Төп бүлмәләр
Көҙгөлө зал (Spiegelsalon)
Был залда Мария Терезия заманында министрҙар ант биргәндәр. Вольфганг Амадей Моцарт бында император балалары өсөн музыка уйнаған. 1747 йылда был зал принцесса Шарлотта Лотарингска яға (Франца I -нең һеңлеһенә) бирелгән.
Һуңғараҡ уны Иосиф II-нең ҡатыны Мария Жозефаға биргәндәр. XIX быуатта бында ашхана салоны булған. Был бүлмәнең үҙенсәлеге булып кристаллы көҙгөләр торған. Улар бүлмәгә өҫтәмә күләм биргәндәр. Бында төрлө бронза сәғәттәр һәм аҡһыл-зәңгәр төҫтөге ҡытай вазалары торған. Ошонда уҡ Изге Дева Марияның һыны ҡуйылған алтарь булған.
Роздың ҙур залы (Rosa-Zimmer)
Был бүлмәне уның интерьерын биҙәгән Йозеф Роз исемле рәссамдың хөрмәтенә Роз залы тип атағандар. Стеналарҙа Швейцария менән Төньяҡ Италияның ландшафы төшөрөлгән картиналар торған. Шунда уҡ Мария Терезияның портреты, бик бай итеп биҙәлгән сәғәт торған, ә иҙәнендә Азиянан ҡайтарылған ҙур зәңгәр вазалар булған.
Ҙур галерея
Оҙонлоғо 43 метр һәм бейеклеге 10 метрҙан торған был бүлмәлә башҡа илдәрҙең императорҙарын ҡабул иткәндәр. Мария Терезия заманында зал яңыртып төҙөлгән һәм һарайҙың иң мөһим бүлмәһе булған. 1761 йылдан алып бында дәүләттең иң мөһим тантаналары үткәрелгән. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында залдың бер өлөшө ватылған. 1947—1949 йылдарҙа ул ҡабат тергеҙелгән.
Бәләкәй галерея
Был бүлмәлә әҙ һанлы ҡунаҡтарҙы ҡабул иткәндәр, төрлө концерттар үткәргәндәр. Бында Мария Антуанеттаның һәм Мария Каролинаның мәрмәр һындары һәм алтын менән ялатылған люстралар бар.
Roesselzimmer бүлмәһе
Церемониялар залы
Башта был зал Batagliensaal (зал битв) һуғыш залы тип аталған. Уның стеналарында императорҙарҙың туй церемонияларын һәм бөйөк һуғыштарҙың эпизодтарын һүрәтләүсе картиналарҙы күрергә мөмкин. Билдәле "Musikfest"картинаһының һул яғында бәләкәй Вольфганг Амадей Моцартт ың император Мария Терезияның үтенесе буйынса ғына төшөрөлгән һүрәтен дә күрергә мөмкин.
Туризм һәм дипломатия
1918 йылда монархия бөтөрөлгәс парк менән һарай ябай халыҡ өсөн асылған.
1961 йылдың 4 июн ендә был һарайҙа Хрущёв менән Кеннедиҙың юғары дәрәжәләге совет-америка осрашыуы үткән.
Шёнбрунн паркына ял итергә меңәрләгән Вена халҡы һәм уның ҡунаҡтары килә. Йыл һайын бында алты миллионға яҡын кеше һарай менән паркты ҡарарға килә. Хәҙерге көндә Шёнбрунн һарайы һәм уның янындағы территориялар Венаның һәм Австрияның иң мөһим туристик объекттарының береһе булып тора.
Литература
Schloß Schönbrunn. Wien, 2014. E. Ibi. Kultur und Betriebsges.m.b.H.
Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы
Сығышы
Ырымбур губернаһы Бөрө өйәҙе дворяндарынан. Мосолман динен тотоусыларҙан. Атаһы-Абдулла Дәүләтша улы Дәүләтшин(1813-1883), полковник, төрлө ваҡыттарҙа 1 һәм 10-сы башҡорт кантондарының башлығы булған, Хиваға ҡаршы һуғышында ҡатнашҡан. Ырымбур губернаһының ауылдарында мулла булып эшләгән. А.Д.Дәүләтшин төрк,фарсы,ғәрәп телдәрен белгән. А.А.Дәүләтшин Үҙ йортонда белем алған.
Хәрби карьераһының башы
1880 йылдың 20 авгусында 1-се Павловск хәрби училищеһында рядовой званиелы юнкер булып хәрби хеҙмәт юлын башлай. 1882 йылдың 7 авгусында Мәскәү хәрби округының 2-се резерв артиллерия бригадаһына прапорщик булып килгән. 1882 йылдың 7 авгусында подпоручик дәрәжәһенә үрләтелә. 1886 йылдың 7 авгусынан поручик. ның Азия департаменты (1890) эргәһендәге көнсығыш телдәре буйынса Офицер курстарын тамамлаған. Ғәрәп һәм төрөк телендә һөйләшә белгән.
Закаспийский өлкәһендәге хеҙмәте
1890 йылдың 2 авгусынан Закаспийский өлкәһендә ғәскәр командующийы ҡарамағында торған. 1890 йылдың 9 авгусынан 1898 йылдың 6 мартына саҡлы сигендә урынлашҡан Красноводский өйәҙе Ҡара-Ҡала участкаһы приставы һәм был участканың сик буйы комиссары вазифаларын башҡарған. 1893 йылдың 30 авгусынан штабс-капитан. 1898 йылда хажға барыу һылтауы менән, Һиджазға разведка маҡсаты менән ебәрелгән.
Баш штабта
1899 йылдың 14 майында үҙен ыңғай күрһәткәне өсөн капитан дәрәжәһенә күтәрелә һәм Баш штабтың начальнигы ҡарамағына күсә. 1904 йылдың 26 февраленән подполковник. 1907 йылдың 23 июненән Баш штабтың Азия бүлеге ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. 1907 йылдың 6 декабрендә айырым ҡаҙанышы өсөн полковник дәрәжәһенә күтәрелә .1910 йылдың 10 сентябренән Баш штабтың Азия өлөшөндә эштәр башҡарыусыһы. 1913 йылдың 6 декабренән айырым хеҙмәте өсөн генерал-майор дәрәжәһенә эйә була. 1917 йылдың апрель — авгусында Ваҡытлы хөкүмәттең Төркөстан комитеты ағзаһы (Ташҡәнт).
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы (1907 йыл — 21 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец, артиллерист.
Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы
хеҙмәте
1918 йылдан алып Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Бөтә Рәсәй Баш штабында хеҙмәт итә. 1919 йылда дәүләттең көнсығыш региондарында хеҙмәт итерлек һәм сит илдәрҙә разведка эштәрен алып барыу маҡсатында Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Баш штабы Академияһында көнсығыш телдәрен белгән Ҡыҙыл Армия командирҙарын әҙерләү инициативаһы менән сығыш яһап, Академия эргәһендә көнсығыш бүлеге булдырыуҙы тәдим итә. Сәйәси география, исламды өйрәнеү буйынса хеҙмәттәр авторы. 1906—1914 йылдарҙа "Санкт-Петербургта мәсете төҙөү комитеты"ның йәмғиәт рәйесе.
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы
Биографияһы
Яппаров Миңлеғәли Ғәлим улы 1907 йылда Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Миәкәбаш ауылында, икенсе мәғлүмәттәр буйынса Миәкә районы Әнәс ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ҡыҙыл Армияға Миәкә районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында артиллерист булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың 21 ноябрендә Сталинград өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе) Перелазовский районы Перелах хуторы янындағы бәрелештә һәләк була һәм шунда зыяратта ерләнгән.
Дәүләтшин Абдулғәзиз Абдулла улы
Фильмдар
2013 йылда «Рәсәй ғорурлығы булған мосолмандар» документаль фильмының өсөнсө серияһы — «Мәккәгә юл. Абдулғәзиз Дәүләтшин» фильмы үҙендә саф намыҫлы мосолманды һәм рәсәй патриотын бергә бәйләгән Абдулғәзиз Дәүләтшин тормошо тураһында.
Кальнычка
Кальнычка (Кальничка) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Иллинци районы аша көньяҡҡа табан аға. Собтың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 15 километр.
Толокнов Борис Андреевич
Толокнов Борис Андреевич (8 июнь 1922 йыл — 2 февраль 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған совет хәрби хеҙмәткәре, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, капитан, Советтар Союзы Геройы (1945).