cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гәйнәямаҡ
Гәйнәямаҡ (Гайниямак) — Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 897 кеше булған. Почта индексы — 452132, ОКАТО коды — 80202816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар (59 %), татарҙар тәшкил итә(40 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ғәйниәмаҡ ауылының исеме этноним — Ғәйнә улусы исеме һәм антропоним — тәүге төпләнеүсе Ямаҡ исеменән барлыҡҡа килә. 1743 йылда уҡ бер нисә ғаилә-ихатанан ғәйнәләр «быйыл яҙ төпләнеп, һөрөнтө ерҙәрҙе һөрә». Был ауылды төҙөүҙең теүәл датаһы, йәғни 1743 йылдың майы, башҡа башҡорт ғаиләләре бында үрҙә әйтелгән килешеү төҙөлгәндән һуң күсеп килә.
Ғәйнәямаҡ ауылына дәүләт крәҫтиәндәре ҡатламдарынан булған татарҙар ҙа ҡушыла.
1773 йылда бында типтәрҙәр ҙә индерелә.
Башҡорттар 1798—1865 йылдарҙа хәрби казак ҡатламына инә һәм 12-се (1847 йылдан алып 13-сө) башҡорт кантонына инә. Империяның көньяҡ-көнсығышында (Урта Азия) Рәсәй дәүләте үҙенең тышҡы сәйәси бурыстарын үтәгәс, башҡорттарҙы яйлап хәрби ҡатламдан граждандар ҡатламына күсерә башлай һәм уларҙы ябай дәүләт крәҫтиәндәренә әйләндерәләр.
1795 йылда Ғәйнәямаҡ ауылында 43 йортта 220 башҡорт теркәлгән. 1816 йылда 486 башҡорт, 30 яһаҡлы татар, 12 типтәр, 1834 йылда — 658 башҡорт, 80 яһаҡлы татар, 7 типтәр, 1859 йылда — 978 керҙәш, 1870 йылда — 1180 башҡорт, 96 татар, 1920 йылда — 2212 башҡорт була. Күренеүенсә, 1816 йылда типтәрҙәр менән татарҙар халыҡтың 8 процентын, 1834 йылда — 11,7, 1870 йылда 7,5 % тәшкил иткән. Ошонан сығып билдәләп үтергә кәрәк, 1920 йылда ла бында татар халҡының һаны 10-12 проценттан да кәм булмаған .
Фәнил
Фәнил — башҡорт ир-ат исеме
Билдәле кешеләр
Әсәнов Фәнил Абдулһаҙый улы (30 декабрь 1929 йыл — 30 ғинуар 1995 йыл) — журналист, яҙыусы, шағир һәм драматург, йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976).
Фәйзуллин Фәнил Сәйет улы (20 май 1942 йыл) — ғалим-философ, социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Философия фәндәре докторы (1983), профессор (1984). Башҡортостан Фәндәр Академияһы академигы (1991). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2003). Н. А. Аитов исемендәге премия лауреаты (2015). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2012).
Бүләков Фәнил Нил улы (5 июль 1980 йыл) — уҡытыусы, журналист, шағир һәм йәмәғәтсе. Учалы районы Иманғол урта мәктәбе уҡытыусыһы. Район башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитет рәйесе. 2014 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Илһам шишмәләре» конкурсында гран при яулаусы (Бәләбәй, 2009), «Йәшлек» гәзитенең Рәйес Түләк исемендәге конкурсы еңеүсеһе (2009), «Йөрәк һүҙе» телевизион конкурсында 2-се урын яулаусы (2018), Силәбе өлкәһе Сосновка районының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (2016). .
Сәйәхов Фәнил Лотфрахман улы (5 март 1934 йыл — 20 ноябрь 2002 йыл) — ғалим-физик, юғары мәктәп уҡытыусыһы; 1995—2002 йылдарҙа Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһының Башҡортостан Республикаһындағы фән‑ара бүлеге етәксеһе. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1995), Рәсәй Тәбиғәт фәндәре академияһы академигы (1996), физика-математика фәндәре докторы (1985), профессор (1987); Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988). СССР юғары мәктәбе отличнигы (1978), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1990).
Күзбәков Фәнил Тимерйән улы (2 декабрь 1952 йыл) — башҡорт тарихсыһы, шағир, әҙәби тәнҡитсе һәм ғалим-педагог. Профессор (2007), тарих фәндәре кандидаты (1983), филология фәндәре докторы (2001). Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2017).
Байышев Фәнил Нафиҡ улы (15 ғинуар 1956 йыл — 6 ғинуар 1993 йыл) — тел белгесе, шәрҡиәтсе. 1987 йылдан [[СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалының Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты]] хеҙмәткәре, 1992 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр. Ҡөрьәнде башҡорт телендә баҫтырып сығарыуҙа ҡатнашыусы (1993). Тарих фәндәре кандидаты (1992). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1994, үлгәндән һуң).
Ҡоҙаҡаев Фәнил Шәмсетдин улы (10 февраль 1952 йыл) — журналистика ветераны, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997), Ҡырмыҫҡалы районының Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премияһы лауреаты (2008). Күгәрсен районының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты (2017), Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы (2017).
Арыҫланғолов Фәнил (Фаил) Тимерхан улы (1 апрель 1954 йыл) — музыкант, баянсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989).
Уйылданов Фәнил Ғәфүр улы (25 март 1965 йыл) — спортсы. 1996— 2000 йылдарҙа кикбоксинг буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы. Сибайҙың «Искра» спорт клубы тәрбиәләнеүсеһе. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1999). Башҡортостан Республикаһының күренекле спортсыһы (1997).
Шәрипов Фәнил Йәмғетдин улы (5 июнь 1947 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. 2015 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы
Ғабдрафиҡов Фәнил Зәкәриә улы (19 ноябрь 1958 йыл) — ғалим-инженер, техник фәндәр докторы (2005), профессор, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2008).
Мансуров Фәнил Хәбибулла улы (3 декабрь 1932 йыл — 30 май 1995 йыл) — журналист, яҙыусы. 1965 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Шаймөхәмәтов Фәнил Сафуан улы (21 март 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең график рәссамы. 1991 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы.
Үрге Нерояга
Үрге Нерояга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поляна (Ҡурған өлкәһе)
Поляна (Поляна) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Шәрип ауыл советы составына керә.
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (60 %) йәшәй.
Тать-Юган (Назым ҡушылдығы)
Тать-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шуструй
Шуструй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виндрей йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Байчэн
Байчэн — Гиирин провинцияһындағы ҡала округы,  ҠХР.
Тарих
1904 йылда Мукден цзянцзюньға бойһонған Таонань идаралығы (洮南府), барлыҡҡа килә; шул уҡ йылда управаға буйһонған Кайтун (开通县) һәм Цинъань (靖安县) уезддары оәошторола, ә йыл аҙағында Хэйлунцзян цзянцзюньға туранан тура бойһонған Далай комиссариаты (大赉厅) барлыҡҡа килә. 1905 йылда шулай уҡ Таонань управаһына бойроҡҡан Аньгуан (安广县) уезды барлыҡҡа килә. 1907 йылда цзянцзюнь институтты бөтөрөлә, һәм башҡа илдә кеүек  провинциялар барлыҡҡа килә; Таонань управаһы һәм  Кайтун, Аньгуан, Цзинъань өйәҙҙәре Фэнтянь  провинцияһы составына инә, ә Далай комиссариаты — Хэйлунцзян провинцияһы составына инә. 1910 йылда Фэнтянь провинцияһында  Чжэньдун (镇东县) өйәҙе барлыҡҡа килә.
1911 йылда Синьхай революцияһынан һуң, Ҡытайҙа административ-территориаль системаһы үҙгәртелә:   управалар (府) төбәктәргә (道) әйләнәләр, ә комиссариаттар ябай  өйәҙәргә үҙгәрәләр; хәҙерге ҡала территорияһы Таочан төбәгендә (洮昌道) Фэнтянь провинцияһында һәм Лунцзян регионы (龙道江) территорияһы составына инә. 1914 йылда Цзинъань Таоань өйәҙе итеп үҙгәртелгән (洮安县). 1915 йылда Фэнтянь  провинцияһының Таочан регионына бойһонған Чжаньюй өйәҙе (瞻榆县) ойошторолған. Һуңынан региондар  аралыҡ звеноһы булараҡ бөтөрөлә, һәм өйәҙҙәр туранан-тура провинцияның хөкүмәтенә буйһона башлайҙар. 1929 йылда Фэнтянь провинцияһың исеме Ляонин тип үҙгәртелә.
1932 йылда һуң марионеткалы Маньчжоу-го дәүләте ойоштторолғандан һуң, Ляонин провинцияһына кире Фэнтянь исеме ҡайтарыла. 1934 йылда Маньчжоу-гоҙа административ-территориаль үҙгәрештәр үтә, һәм бөтә ҡала округы территорияһында урынлашҡан өйәҙҙәр, яңы Лунцзян провинцияһы составына инә. 1938 йылда Таоань өйәҙе Байчэн итеп үҙгәртелгән (白城县).
Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, һәм Ҡытай республикаһы Маньчжоу-гоны бөтөргәндән һуң, Төньяҡ - Көнсығыш  административ-территориаль үҙгәртеүҙәр ҡабул ителә, һәм был ерҙәр Нэньцзян һәм Ляобэй тигән яңы провинциялары составына инә. 1949 йылда, ҠХР барлыҡҡа килегәндән һуң, улар Хэйлунцзян провинцияһының составына инәләр.
1954 йылда был ерҙәр Хэйлунцзян провинцияыһынан Гиринда провинцияһына биреләләр, унда Байчэн махсус районы (白城专区) барлыҡҡа килә. 1958 йылда Таоань һәм Байчэн өйәҙере Тоань өйәҙәһенә берләшкәс, (шунда уҡ Байчандың үҙәге итеп айырым Байчан тигән ҡала бүленә), Далай һәм Аньгуан — Даань өйәҙе, Кайтун һәм Чжаньюй — Тунъюй өйәҙе. 1968 йылда Байчэн махсус районы Быйчан округына (白城地区) әйләнә. 1987 йылда Таонань ҡала өйәҙе булып ҡитә, ә 1988 йылда ҡала өйәҙе Даань була.
1993 йылда Байчан округы ҡала Байчэн округы тип үҙгәртелә, ә элекке Байчан өйәҙ ҡалаһы уның составында Таобэй районы булып китә.
Иҡтисад
Ҡала округының иҡтисад нигеҙен туҡыу сәнәғәте тәшкил итә.
Туғанлашҡан ҡалалар
Байчэн түбәндәгеләргә туғандаш ҡала булып тора:
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Сальский районы
Сальский районы — муниципаль берәмек, Рәсәй Федерацияһы Ростов өлкәһендәге район.
Район үҙәге — Сальск ҡалаһы. Дондағы Ростовҡа тиклем — 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Район 1923 йылдың 5 ноябрендә ВЦИК ҡарары нигеҙендә Воронцово-Николаевский исеме аҫтында барлыҡҡа килгән (Ставрополь губернаһының юҡҡа сыҡҡан Белоглинский өйәҙенән). .
1924 йылдың 2 июнендә ВЦИК президиумы ҡарарына ярашлы Воронцово-Николаевский районы Көньяҡ-Көнсығыш Рәсәйҙең Ставрополь губернаһы составына бирелә. .
Воронцово-Николаевский районы Төньяҡ-Кавказ крайы Сальский округы составында торған булған. Сальская округының үҙәге Торговый ҡасабаһы булған (1926 йылдан Сальск ҡалаһы).
1930 йылда Сальский округы бөтөрөлә һәм Төньяҡ-Кавказ крайының башҡа округтары кеүек, Воронцова-Николаев районы Сальский районы итеп үҙгәртелә, район үҙәген Воронцово-Николаевскиҙан Сальск ҡалаһына күсерәләр.
1931 йылдың 24 ғинуарында Гигант районы һәм Гигантта торған үҙәге бөтөрөлә, уның территорияһы Сальский районы составына инә.
1934 йылдың ғинуарынан 1937 йылдың сентябренә тиклем Сальский районы административ рәүештә Аҙау-Ғара диңгеҙ крайы составына инә (край үҙәгеДондағы Ростов була).
1937 йылдың сентябрендә Сальский районы яңы барлыҡҡа килгән Ростов өлкәһе составына инә
1935 йылда Сальская районы тарҡатыла, уның составынан Целинский районы (үҙәге-Целина) һәм Развиленский районына (үҙәге-Развильный ауылы) бүленеп сыға.
1963 йылда Сальский районына Песчанокопский районы ҡушыла, ә 1965 йылда ҡабат район составынан сыға һәм үҙаллы районға әйләнә. Сальск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә һәм ул Сальский районының үҙәгенә әйләнә.
1989 йылдың февралендә район халыҡ депутаттарының Сальск ҡала советы ҡарамағына административ буйһона. Сальск өлкә буйһоноуындағы ҡалаға ғәмәлдән сыҡҡан район башҡарма власть органдары тапшырыла.
1991 йылдың декабрендә Сальск халыҡ депутаттарының ҡала советы башҡарма комитеты үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан, уның урынына Сальск ҡала һәм район хакимиәте барлыҡҡа килә. 1997 йылдың мартында Сальск ҡалаһы һәм районы берҙәм муниципаль берәмененә әйләнә, уның Уставы ҡабул ителә.
2005 йылдың мартында «Сальск ҡалаһы һәм Сальский районы» яңы Уставына ярашлы «Сальский районы» муниципаль берәмеге тип атала.
Географияһы
Сальский районы Ростов өлкәһенең көньяҡ—көнсығышында урынлашҡан. көнсығышта. Көнсығыш менән сиктәш Ҡалмыҡ Республикаһы менән сиктәш. Уның территорияһында Маныч яны далаһы урынлашҡан.
Халыҡ
Ҡала шарттарында (ҡала Сальск ҡалаһында) район халҡының 56.68 проценты йәшәй.
Халыҡ һаны үҙгәреүе районда һәм Сальск иҙа БөтәРәсәй һәм бөтә союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса (1970, 1979 һәм 1989 йылдарҙа) күрһәтелгән           , ә 2002 йылда иҫәп алыу һаны таблицала Сальск өлкә әһәмиәтендәге ҡала мәғлүмәтен иҫәпкә алмай күрһәтелгән.
Сальск ҡалаһы һәм Сальск районы халҡы һанының динамикаһы:
Иҡтисад
Район иген етештереү, малсылыҡ продукцияһы һәм емеш-еләк продукцияһы етештереү менән шөғөлләнә.Районда эре һәм урта сәнәғәт предприятиелары һәм шулай уҡ төрлө милекселек формаһындағы бәләкәй предприятиелар бар. Район территорияһында Сальск тимер юлы һәм уның предприятиелары менән инфраструктураһы урынлашҡан, Трубецкая станцияһы (Гигант ҡасабаһында), Шаблиевский станцияһы (Шаблиевка ауылында), Крученая станцияһы, Маныч һәм Забытый разъездары бар..
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Первин Степан Сергеевич
Степан Сергеевич Первин (9 май 1924 йыл — 18 июль 1958 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы ҡылыссылар отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
1924 йылдың 9 майында Свердловск өлкәһе Туринск районы Первино ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. 1951 йылдан — ВКП/КПСС ағзаһы. 7 класс тамамлай. Свердловск өлкәһе Асбест ҡалаһында эшләй.
1943 йылдың мартынан — Ҡыҙыл Армияла һәм Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында.
16-сы гвардия кавалерия дивизияһы штабының разведка взводы отделениеһы командиры Степан Первин яугирҙары менән 1944 йылдың 25 ғинуарында Петриков ҡалаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) дошман тылына барып инә, дошман көсөн билгеләй һәм, алыштарға инә-инә, үҙ часына ҡушыла, һөҙөмтәлә штабҡа бик ҡиммәтле мәғлүмәттәр еткерә. 1944 йылдың 10 февралендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия ҡыҙылармеецы Степан Сергеевич Первин 3 дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы ның ҡылыссылар отделениеһы командиры гвардия өлкән сержанты Первин С. С. 1945 йылдың февралендә Меркиш-Фридланд ҡалаһынан (хәҙер — Польша, Мирославец ҡалаһы) көньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә 17 километр алыҫлыҡта дошман ут нөктәһенә барып етә һәм уны гранаталар менән тонсоҡтора, һөҙөмтәлә пулеметты һәм бер нисә фашисты юҡ итә. 1945 йылдың 8 апрелендәге бойороҡҡа ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1945 йылдың 15-27 апрелендә Ратенов ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа ҡыйыу гвардеец-кавалерист дошмандың урынлашҡан еренә йәшерен рәүештә үтеп инә һәм дошман тураһында ҡиммәтле мәғлүмәттәр ала. 1945 йылдың 26 апрелендә Марцане тораҡ пункты тирәһендә (Ратенов ҡалаһынан 15 километр көньяҡ-көнсығышыраҡ урынлашҡан) күрше полк менән бәйләнештәр булдырып, Степан Первин немец автоматсылары төркөмө менән бәрелешкә инә, бер офицерҙы һәм бер отделениенан ашыу дошман һалдатын юҡ итә, 140 әсирҙе азат итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы Указына ярашлы «немец-фашист илбаҫарҙары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн» гвардия өлкән сержанты Степан Сергеевич Первин 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм Дан орденының тулы кавалеры булып китә.
Һуғыштан һуң С. С. Первин Свердловск өлкәһе Туринск ҡалаһында Эске эштәр министрлығы органдарында хеҙмәт итә. 1958 йылдың 18 июлендә фәжиғәле һәләк була. Туринскиҙа ерләнгән.
Прада Оропеса Ренато
Биографияһы
Боливияла 1937 йылда  тыуған. 1976 йыда Боливияла диктатуар һөҙөмтәһендә  Мексикаға күсеп килә,  бында 1983 йылда гражданлыҡ ала. 1976 йылдан — Пуэблоның Автономиялы Университетының һәм Халапала Веракрусан автономиялы университетының профессоры. Мексиканың фән һәм технология буйынса Милли советының академигы (башҡа илдәрҙәге Фәндәр академияһы һымаҡ)
Ренато Прада Мексикала 2011 йылдың 9 сентябрендә бөйөрөнөң ямаш шешенән вафат була.
Фән һәм ижады
Ла Салиенца Рим университетының философия докторы һәм Бельгияла Лувен католик университетының тел ғилеме докторы дәрәжәһенә эйә.
Пуэбла Автономиялы университетта семиология буйынса фәнни йүнәлешкә нигеҙ һалыусы, унда докторлыҡ диссертациялары һәм тикшеренеүҙәр менән етәкселеке итә. Праданың уҡыусылары Гватемала, Испания, Италия, Мексика, Рәсәй, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә эшләй. Әҙәбиәт теорияһы һәм тел ғилеме һәм семиология буйынса бер нисә рәт Мексика фәнни журналдарына  нигеҙ һалыусы һәм уларҙың мөхәррире булып тора.
Праданың ҡайһы бер роман һәм хикәйәләре урыҫ теленә тәржемә ителгән. Әҙәби эшмәкәрлегенән тыш, тулы метражлы Мексика киносценарийҙарын (Настоящее время һәм Чили халапеньо ) һәм бер нисә ҡыҫҡа метражлы фильмдарҙың  киносценарийҙарын төҙөй.
«Зажигающие зарю» (del fundadores Los alba) романы Casa de las américas Премияһын (1969 йыл)  яулай, ул Боливия әҙәбиәтенең бөйөк әҫәрҙәрҙең береһе һанала
Наградалары
== Әҫәрҙәре ==
Хмелевка (Потаскуй ҡушылдығы)
Хмелёвка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Потаскуййылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мифтахетдин (исем)
Мифтахетдин — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарҙа булған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Мифтахетдин исеме ғәрәп теленән ингән. Мифтахетдин — мифтах (асҡыс) һәм дин (динде өйрәнеүсе) һүҙҙәре ҡушылып яһалған.
Билдәле шәхестәр
Камалетдинов Мифтахетдин Камалетдин улы 14 декабрь 1831 йыл — 8 октябрь 1895 йыл) — күренекле башҡорт шағиры, мәғрифәтсе. Башҡорт шиғриәтенә тос өлөш индергән, милләттең XIX быуаттағы иң атаҡлы һүҙ оҫтаһы тип һанала.
Шәрифулла Мифтахетдин (?—1967 йыл) — башҡорт дин әһеле. Токио йәмиғ мәсетенең имам-хатибы (1951—1967)
Ҡонҡасов Мифтахетдин Дәүләткилде улы (1843 йыл—1923 йыл) — башҡорт дин әһеле, мәғрифәтсе, бағымсы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия — 1989 йылда булдырылған, мәғрифәтсе исемендәге премия.
Мифтахетдин Аҡмулла музейы — музей, Башҡортостан Республикаһының Милли әҙәбиәт музейы филиалы. Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Туҡһанбай ауылында урынлашҡан.
Мифтахетдин Аҡмулла һәйкәле — Өфө ҡалаһында М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ҡаршыһында ҡуйылған һәйкәл.
М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты (Башкирский государственный педагогический университет им. М. Акмуллы́, БГПУ им. М. Акмуллы) — Башҡортостан һәм башҡа төбәктәр мәктәптәре өсөн юғары белемле уҡытыусылар әҙерләүсе уҡыу йорто, был йүнәлештәге фәнни-педагогик һәм методик үҙәк. Башҡорт дәүләт педагогия институты булараҡ 1967 йылда асыла, 2000 йылдан «университет» статусы ала һәм һуңыраҡ уға мәғрифәтсе-шағир Мифтәхетдин Аҡмулла исеме бирелә. Илдең 20 иң яҡшы юғары педагогия уҡыу йорто исемлегенә инә.
Ҡәнзәфәр (исем)
Этимология
Ҡәнзәфәр исеме башҡорт теленә ғәрәп ғәрәп теленән ингән, мәғәнәһе арыҫлан тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Ҡәнзәфәр бей (1532 йыл — 1012 йыл (миләди йыл буйынса) — мең ҡәбиләһе башҡорттарының башлығы, бей, тархан. Башҡортостандың Рус дәүләтенә ирекле ҡушылыуы инициаторы. Мең башҡорттарының Нуғай Урҙаһына ҡаршы көрәшен етәкләй.
Ҡәнзәфәр Усаев (1738 йыл — 10 июль 1804 йыл) — Е. И. Пугачевтың күренекле көрәштәше.
Вәхитов Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы (10 ғинуар, 1928 йыл) — «Совет Башҡортостаны» гәзите редакторының урынбаҫары, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге Дәүләт именлеге комитеты урынбаҫары, полковник.
Ауылдар
Ҡәнзәфәр (Башҡортостан) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
Ҡәнзәфәр (Силәбе өлкәһе) — Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ районындағы ауыл.
Кесе Ҡәнзәфәр— Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Кәҫле районындағы ауыл. Береговой ауыл Советы биләмәһе составына инә. Район үҙәгенән, Кәҫле ҡалаһынан көнсығыш-төньяҡ-көнсығышҡа (ENE) табан яҡынса 44 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә урынлашҡан.
Яңы Мораптал
Яңы Мораптал (Новомурапталово) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1406 кеше. Почта индексы — 453365, ОКАТО коды — 80239835001.
Ауылдың тарихы
Мораптал ауылында Ҡыпсаҡ улусының Сөгөн түбәһе вәкилдәре йәшәгән. Халҡы — Бөрйән улусынан күсеүселәр. XVIII быуаттың аҙағында ауылда барыһы 11 йорт була, унда 42 ир-егет, 33 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1816 йылда ауылға дүрт ҡаҙаҡ беркетелә — Йосоп Майҙанов, Көҙәнбай Баймырҙин, Дүзәй Ҡуралин, Баранбай Лаписов. 1834 һәм 1850 йылдар араһында ошо ауыл халҡының бер өлөшө бүленеп сыға һәм Яңы Мораптал ауылына нигеҙ һала. X ревизияла элекке ауылда 49 йорт күрһәтелә, унда барыһы 294 кеше йәшәй, ә икенсеһендә — 82 йорт һәм 458 кеше. 1816 һәм 1834 йылдарҙағы ревизиялар араһында ауылға татарҙар индерелә, улар төп халыҡ менән бергә яңы ауылға күсенә. Яңы ауылға шулай уҡ Әүестән, Аллабирҙе, Айсыуаҡ ауылдарынан да күсенәләр.
1920 йылда Иҫке Морапталда 78 йорт иҫәпкә алына, унда 341 кеше йәшәй, Яңы Морапталда — 267 йорт һәм 1285 кеше.
Ауылдың исеме ауылға нигеҙ һалыусы Мораптал Иҫәнғоловтың исеменә бәйле, ул 1751 йылда заводчиктар Твердышевҡа һәм Мясниковҡа Лик, Һаҡмар, Ағиҙел һәм уларға һыуҙарын ҡойған Ҡарғалы, Ҡарамалы, Һалмыш, Юшатыр, Көйөргәҙе, Ыҡ һәм башҡа йылғалар буйындағы ете улус ерен һатыу менән билдәлелек алған.
Морапталовтар күрше ауылдарҙа ла йәшәгән. Кантонлыҡ системаһы осоронда ауыл 29-се йортҡа ингән. XIX быуаттың 60-сы йылдарында ике ауыл Мораптал ауыл йәмғиәтен тәшкил иткән. 1919—1935 йылдарҙа ике ауыл да Мораптал улусына ингән, үҙәге — Яңы Мораптал.
1842 йылда төп ауылда (Иҫке Мрапталда) 169 кешенең һәр береһенә сәселгән6 бот ярауай иген тура килгән. 1920 йылда бында тирмән була. Яңы ауылда Вәлит Хәлилов — 124, Абдулла Ниғмәтуллин 102 бот иген сәскән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Топонимика
Һаҙанлы(күл) — был күлдең легендаһы былай. Бер йылды ҡар бик күп яуған. Яҙын йылғалар ныҡ ташҡан һәм ош күлде лә баҫып киткән. Йылғалар ҡайтҡас был күлдә бик күп һаҙан балығы ҡалған. Халыҡ шуға ул күлде Һаҙанды тип йөрөтә.
Туғыҙтимер (йылға) — Туғыҙ тимерсе поезд юлы яһап йөрөгәндәр. Бик эҫе ваҡыт булған. Ошо йылғала һыу ингәндәр. Шуға бәйле тип һәйләйҙәр. (башға варианттары ла бар). Легендалар РПЛИ-ның (Күмертау ҡалаһы) 11 класc уҡыусыһы Шәмсетдинов Исламдың өй эшенән алынды.
Бызовка
Бызовка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/1567 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҫман (Бүздәк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шаронов Александр Маркович
Шаронов Александр Маркович (18 февраль 1942 йыл, Мордва АССР-ының Шокша ауылында тыуған) — СССР һәм Рәсәй филологы, фин-уғыр ғалимы, тарихсы, фольклорсы, әҙәбиәт белгесе, философы, шағиры, прозаигы. Улы: Марк Шаронов.
Фәнни эшмәкәрлеге
Профессор, филология фәндәре докторы (2002), лауреаты дәүләт премияһы Мордва республикаһының дәүләт премияһы лауреаты (1995), М. А. Кастрен Йәмғиәтенең Беренсе Әҙәби премияһы лауреаты (1997, Финляндия), Халыҡ-ара китап күргәҙмә-йәрминкәһе лауреаты (1995), Мордва республикаһы хөкүмәте ҡарамағындағы Дәүләт учреждениеһы нең Төп ғилми хеҙмәткәре, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999), Г. Р. Державин исемендәге Рус нәфис әҙәбиәт һәм күркәм сәнғәт академияһының мөхбир ағзаһы.
Мерь теле һәм эрзя теле бер телдең диалекты булған тигән һығымтаға килә, һәм эрзя-мерь теле тураһында һөйләү дөрөҫ булыр ине ти. Был теория XIX—XXI быуаттарҙағы рәсми тарихнамәгә ҡаршы килә һәм әлеге фәнни төшөнөү хәлендә. Топонимик мәғлүмәт эрзялар, мерҙар, муромдар һәм мещёра, бергәләшеп һәм аша-аша алмашлап урынлашып, бер территорияла йәшәгән, һәм бынан сығып, улар айырым этнографик төркөмдәргә, тел диалекттарына эйә бер халыҡ булған тигән һығымта яһарға була. Мерь, муром, мещёра, весь, чудь, корел һәм эрзя телдәре боронғо рус теленең нигеҙен тәшкил иткән, һәм «Повесть временных лет» йылъяҙмаһындағы яҙмалар, рус дәүләтселегенә һәм боронғо рус халҡына нигеҙ һалған чудь, весь, мерь һәм словендар менән бер рәттән уны формалаштырыуҙа шулай уҡ литва, латыш, эстон телдәре лә ҡатнашҡан, тип иҫәпләй. Ошо факт был халыҡтарҙың Велесты, Перунды, Мокошь һәм башҡа аллаларҙы хөрмәт иткәнлектәре аша ла раҫлана. М. В. Ломоносовҡа эйәреп («Древняя Российская история от начала российского народа до кончины Великого князя Ярослава Перваго или до 1054 года», С.-Петербург, 1766), А. М. Шаронов «Русь» һүҙен Ра (һуңғараҡ — Волга) йылғаһының атамаһынан килеп сыҡҡан, ти. А. М. Шаронов рус халҡын Рәсәйҙең европа өлөшөндә (Үҙәк һәм Төньяҡ-Көнбайыш Рәсәй) төп халыҡ, тип һанай, славян колонизациялауын кире ҡаға, уны тарихнамә феномены тип атай. А. М. Шаронов, рус телендәге славянизмдар генетик түгел, ә тарихи-мәҙәни фактор тип атай. Ул эрзя һәм рус телдәре составында туранан-тура римлеләр менән аралашыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бик күп латин һүҙҙәрен күрһәтә. Уның фекере буйынса, рус һәм эрзя халыҡтарының тарихы үҙен яңы күҙлектән тикшереүселәрен көтә.
Тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре
Күп йылдар дауамында Александр Маркович Шаронов ғилми эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре булып түбәндәгеләр торҙо:
Баҫмалары
«Масторава» эпосынан тыш, «Кудадей», «Тёкшонь», «Нарчатка», «Инешкипаз», «Садко», «Күҙгә күренмәҫ шашка һәм шағир» поэмалары, «Тюштя» хикәйәте, «Планета Эра» фәнни-фантастик повесы, «Потехония» фантастик повесы, «Мөхәббәт һәм кәрлә» повесы, «На земле Инешкипаза» китабы киң танылыу яуланы.
Әҙәби ижадына баһа
Н. И. Чиняев, Н. И. Ишуткин, Е. И. Чернов, Н. Е. Адушкин, В. И. Дёмин, Н. В. Заварюхин, М. В. Мосин, О. Б. Ткаченко (Украина), М. Дуганчи (Швеция), Н. В. Морохин, А. А. Гагаев, Г. Горланов, О. П. Ингл (АҠШ), Е. А. Шаронова һ. б. тәнҡит һәм әҙәбиәт ғилеме хеҙмәттәрендә, бөтәһе 260 яҙмала А. М. Шароновтың әҙәби ижадына баһа бирелә
«Масторава»ға русса инеш һүҙендә Н. В. Морохин, А. М. Шаронов боронғо хикәйәттәрҙе һуҡырҙарса кәүҙәләндермәй, ә эпос ҡанундарын белеп, импровизациялай, тип яҙа:
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, «Масторава» эпосын сит ил журналистары: Пекка Лентонен, Тармо Хаккарайнен , Сиркка Сааринен (Финляндия), О. Б. Ткаченко (Украина), Петер Домокош юғары баһаланы (Венгрия): Мария Дуганчи (Швеция).
Йәмәғәт тормошо
«Масторава» йәмғиәтенең I съезын ойоштороу комитеты ағзаһы һәм уның делегаты (1990), эрзя-муҡшы халҡы I съезының ойоштороу комитеты ағзаһы һәм уның делегаты (1992), эрзя-муҡшы халҡының II һәм IV съездары делегаты (1996) һәм дүртенсе (2004) съезы делегаты, фин-уғыр яҙыусылары VI Бөтә донъя конгресы делегаты (2000), республика, бөтә Союз һәм халыҡ-ара ғилми конференциялар ҡатнашыусыһы, «Эрзянь Мастор» (1993) гәзитенең беренсе мөхәррире, «Чилисема» һәм «Сятко» журналдарының редколлегия ағзаһы, эрзя телен ҡотҡарыу Йәмғиәте фонды идаралығы ағзаһы, эрз халҡы Аҡһаҡалдар советы (Атянь эзем) ағзаһы.
Тать-Юган-Егарт
Тать-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тать-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Щучанка
Щучанка (Щучанка) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Әлмән районы ауылы. Бороздинка ауыл советы составына керә.
Попов Пётр Дмитриевич
Попов Петр Дмитриевич (1895 йыл—3 ғинуар 1956 йыл) — совет хәрби хеҙмәткәре. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында, Урта Азияла Совет власын урынлаштырыуҙа һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 62-се гвардия кавалерия полкы яугиры (коннопосыльный). Гвардия старшинаһы. Советтар Союзы Геройы (1944).
Щучанка
Тарих
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1923 йылда Урал өлкәһе Силәбе округының яңы ойошторолған Ҡатай районы составына бирелә. 1930 йылда Ҡатай районы бөтөрөлгәс, ауыл Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда ауыл яңы ойошторолған Әлмән районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса башҡорттар (66 %) йәшәй.
Попов Пётр Дмитриевич
Биографияһы
Попов Петр Дмитриевич 1895 йылда Рәсәй империяһы Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Грачевка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса урыҫ. Башланғыс мәктәпте тамамлай. 1908 йылдан ялланып эшләй. 1918 йылдың 2 февраленән — Ҡыҙыл Армияла. В. К. Блюхерҙың етәкселегендәге Ҡыҙыл гвардия отряды составында аҡ казактар армияһы атаманы А. И. Дутовҡа ҡаршы һуғыша. Артабан ул Көнсығыш фронтында адмирал А. В. Колчактың ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Граждандар һуғышы тамамлағандан һуң П. Д. Попов Төркмән өлкәһенә баҫмасылыҡ менән көрәшеү өсөн йүнәлтелә. 1924 йылда төркмән баҫмасыларының аҙаҡҡы отрядтары бөтөрөлә һәм Петр Дмитриевич Попов демобилизациялана. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем ул Төркмән ССР-ының Мәрүә ҡалаһында (1937 йылдан — Мары ҡалаһы) йәшәй.
Ҡабаттан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына 1941 йылдың 15 сентябрендә Мары район хәрби комиссариаты тарафынан саҡыртыла. Кесе командирҙар мәктәбен тамамлай, артабан 9-сы запастағы кавалерия полкында хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында — 1942 йылдың 19 ноябренән Көньяҡ-Көнбайыш фронты 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 8-се кавалерия корпусы составында. Сталинград тирәһендәге совет ғәскәрҙәренең контрһөжүме барышында «Уран» һәм «Кесе Сатурн» операцияларында ҡатнаша. 1943 йылдың ғинуарында Петр Дмитриевич Попов а йүнәлешендәге алыштарҙа ҡатнаша, Морозовск ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. 1943 йылдың февралендә үҙенең подразделениеһы составында дошман тылына рейдтарҙа ҡатнаша, улырҙың барышында кавалеристар дошманға һиҙелерлек зыян килтерәләр. Яугирҙарҙың массауи батырлығы өсөн Оборона Комиссариаты бойороғона ярашлы 8-се кавалерия корпусы 7-се гвардия кавалерия корпусы тип үҙгәртелә. Ул хеҙмәт иткән 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы — 16-сы гвардия, ә 312-се кавалерия полкы — 62-се гвардия кавалерия полкы итеп үҙгәртелә. 1943 йылдың апрель аҙағында ҙур юғалтыуҙар кисергән 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы тылға тулыландырыу өсөн сығарыла. 1943 йылдың сентябренә тиклем дивизия резервта була, уның командованиеһы яңы килгән составты өйрәтеү менән шөғөлләнә. 1943 йылдың 10 сентябрендә дивизия Үҙәк фронтында алышҡа индерелә — 61-се армия составында Чернигов-Припять операцияһына ҡушылалар. Гвардия сержанты П. Д. Попов Украина ССР-ының Чернигов өлкәһен азат иткән саҡта айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә.
Һөжүм алыштарында 62-се гвардия кавалерия полкы коннопосыльныйы гвардия сержант П. Д. Попов дозорға ебәрелә һәм бер нисә тапҡыр дошман заслондарын таба, уларҙың оборона торошона разведка яһай һәм шуның менән полк алдына ҡуйылған бурыстарҙы үтәүгә булышлыҡ итә. 1943 йылдың 20 сентябрендә ауылына Чернигов районындағы Черныш ауылы тирәһендә дозор төркөмө бик көслө пулемёт утына эләгә. Петр Дмитриевичтың иптәштәре һәләк булалар, ә ул, оҫта йәшенеп, бер офицерҙы һәм 5 немец һалдатын юҡ итә. Алыш барышында Попов дошмандың ут нөктәләре ҡайҙа урынлашҡанын иҫләп ҡала, һөҙөмтәлә полк минималь юғалтыуҙар менән тораҡ пунктты азат итә. 1943 йылдың 21 сентябрендә полк «1 Май» совхозы өсөн аяуһыҙ һуғыш алып бара (Чернигов өлкәһе, Городнянск районы). Дошман эре пехота көстәре менән һөжүм итә, пехотаға алты «Тигр» танкыһы, өс урта танкы һәм бер үҙ йөрөшлө артиллерияҡоролмаһы. Полктың ҡамауҙа ҡалыу ихтималлығы көсәйә. Алыштың уңышы эскадрондарҙың үҙ-ара тығыҙ бәйләнештә булыуынан тора. Ошо шарттарҙа Полк коннопосыльныйы Петр Попов көслө артиллерия һәм мылтыҡ-пулемёт уты аҫтында полк командиры бойороҡтарын эскадрон командирҙарына еткереүҙе тәьмин итә.
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 февралендәге Указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһармнлығы өсөн гвардия сержанты Попову ПетруДмитриевич Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Лоев тирәһендә Днепр йылғаһы аша сыҡҡас, 7-се гвардия кавалерия корпусы подразделениелары Белоруссияның көнсығыш райондарын азат итеүҙә ҡатнашалар (Гомель-Речица һәм Калинкович-Мозырь операциялары). 1944 йылдың 11 ғинуарға ҡараған төндә 62-се гвардия кавалерия полкы, Мозырь дошман төркөмө тылына инеп, Гомель өлкәһе Мозырь районы Слобода ауылы өсөн алышҡа инә. Подразделениелар ауыл ситтәренә бөреп инһә лә, ауылдың үҙәге дошман ҡулында була. Ошо ҡатмарлы шарттарҙа гвардия сержанты полк командирының бойороҡтарын төрлө яҡҡа һибелгән эскандрондарға еткерә. 1944 йылдың 14 ғинуарында Попов Мозырь ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Тиҙҙән уға өлкән сержант званиеһы бирелә. 1944 йылдың яҙында 2-се Белоруссия фронтында гвардия өлкән сержанты Попов үҙ подразделение составында Полесьены азат итеүҙә ҡатнаша.
1944 йылдың йәйендә Люблин-Брест операцияһында ҡатнаша. 1945 йылдың башында уға гвардия старшинаһы званиеһы бирелә. 1945 йылдың 15 ғинуарынан ул, өлкән элемтә делегаты булараҡ, полктың командирҙар пункты менән эскандрондар бәйләнешен тәьмин итә. Томашу ҡалаһын (Польша) азат итеүҙә ҡатнаша. Көнсығыш-Померания операцияһы барышында Кремцев тораҡ пункты тирәһендә дошман засадаһына эләгә. Немец окопына бәреп инә һәм ҡул һуғышында өс немец һалдатын юҡ итә һәм пулемётты яулай. Алышта ул яралана, әммә сафта ҡала. Берлин операцияһында ҡатнашып, Вандлиц һәм Бранденбург ҡалаларын һөжүмләүҙә ҡатнаша. Хәрби юлын Эльбалатамамлай.
Демобилизациянан һуң Төркмәнстанға әйләнеп ҡайта. Мары ҡалаһында йәшәй. 1956 йылдың 3 ғинуарында вафат була. Урындағы властар ҡарары буйынса ҡала майҙанында ерләнә.
Волатильность
Волати́льность (изменчивость, volatility) — үҙгәреүсәнлекте характерлау статистика финанс күрһәткесе. Волатильность абсолют ($100 ± $5) йәки һаҡтан сағыштырма (100 % ± 5 %) була. Волантильностен 3 төрө бар:
Тастунген
Тастунген (Tastungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 269 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Волатильность
Тарихи волантильностте иҫәпләү
Йыл буйы уртаса волатильность \sigma стандарт үҙгәреүенә \sigma_{SD} пропорцианаль.
Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы
Ибраһимова Венера Латип ҡыҙы (9 декабрь 1940 йыл) — ғалим-тел белгесе, филология фәндәре докторы (1994), профессор (1997), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2009), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2000). Рус, башҡорт һәм поляк телдәренең ҡылым семантикаһы буйынса эштәре, полонистика һәм лингвистиканың актуаль проблемалары менән билдәле.
Биографияһы
Венера Латыповна Ибраһимова 1940 йылдың 9 декабрендә Башҡорт АССР-ы Күгәрсен районының Мораҡ ауылында тыуған.
1994 йылда «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп диссертация яҡлай. 1995 йылда Башҡорт дәүләт университетының дөйөм һәм сағыштырма-тарихи телде өйрәнеү кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1997 йылда профессор итеп һайлана.
Ғилми тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, улар рус, башҡорт һәм поляк телдеренең ҡылым семантикаһына, полонистика һәм лингвистиканың актуаль проблемаларына бағышланған. Был темалар буйынса 200-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙа.
Башҡортостан Республикаһының «Польша мәҙәниәте һәм мәғарифы үҙәге «Возрождение»» төбәк йәмәғәт ойошмаһы идараһының фәнни, редакция-нәшриәт эше секторын етәкләй.
Ошо йылдар эсендә бер нисә ғилми баҫманың мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы булып тора. Кандидатлыҡ диссертацияларын, 1997 йылдан — докторлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса советты етәкләй. Башҡортостан Республикаһының «Яңырыу» Польша мәҙәниәт һәм мәғариф үҙәген һәм Өфөлә А. П. Пенкевич исемендәге Польша милли йәкшәмбе мәктәбен асыуҙы ойоштороусы була.
Юғары профессионализм, күп йыллыҡ емешле хеҙмәте өсөн, Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығының Почет грамотаһы, Башҡорт университетының Нефтекама филиалының «Йыл уҡытыусыһы» дипломы, Башҡортостан Республикаһының Поляк мәҙәни-ағартыу үҙәге Советы грамотаһы, славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте халыҡ-ара фонды дипломы, Польша Республикаһы халыҡ мәғарифы министрлығының миҙалы менән бүләкләнә. 2011 йылда республикала «Соцветие» поляк мәҙәниәте фестивален үткәреүгә Башҡортостан Республикаһы Президенты грантын ала.
Мәғариф өлкәһендәге ҡаҙаныштары өсөн 2009 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов Указы менән «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелә. 2000 йылда Венера Ибраһимоваға шулай уҡ «Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре» исеме бирелә.
Тула дәүләт университеты
Тула дәүләт университеты (Тулга) — Тула ҡалаһында урынлашҡан юғары уҡыу йорто. 2017 йылдың апрелендә төбәк терәк университеттарының береһе булып китә.
Тарихы
1930 йылда Тула механика институты (ТМИ) булараҡ асыла.
1963 йылда Тула механик институтын һәм Тула тау институтын берләштереү юлы менән Тула политехник институты (ТПИ) ойошторола.
1980 йылда институт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1992 йылда институттың исеме Тула дәүләт техник университеты тип үҙгәртелә.
1995 йылда Тула дәүләт университеты тип үҙгәртелә.
Структураһы
Тула дәүләт университеты составына инәләр:
Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы
Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы (3 июнь 1978 йыл) — Рәсәй спортсыһы. Биатлон һәм саңғы ярышы буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2002), Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (2007). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2006).
Тула дәүләт университеты
Структураһы
Бөгөнгө көндә университетта 9900 студент, 434 аспирант, 18 докторант, 97 ординатор, 92 интерн белем ала. Сит ил уҡыусылары иҫәбендә 50 илдән 700-ҙән артыҡ граждан уҡый. 2006 йылдың майынан Тула дәүләт университетының ректоры профессор, техник фәндәр докторы Михаил Васильевич Грязев.
Ибраһимова Эльвира Винер ҡыҙы
Биографияһы
Эльвира Винер ҡыҙы Ибраһимова 1978 йылдың 3 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Бөтә Рәсәй һуҡырҙар йәмғиәтенең уҡытыу-производство предприятиеһы тәрбиәләнеүсеһе (Бәләбәй ҡалаһы). 1999 йылдан юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренерҙары А. А. Ғүмәров, С. Р. Ғүмәров). Паралимпия уйындарының (2002, эстафетала) көмөш призеры, Рәсәй чемпионы (2003, 5 км-ға уҙышта), Донъя (2005, 5 һәм 10 км-ға уҙышта, эстафета) һәм Европа (2001, эстафета) чемпионаттарының көмөш призеры, саңғы ярышы буйынса донъя чемпионатының (2000, эстафета) бронза призёры. Паралимпия уйындарының (2006, спринт), биатлон буйынса донъя чемпионатының (2005, спринт һәм индивидуаль ярыш) бронза призёры. Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы (2000 йылдан алып).
Тула дәүләт университеты
Белем биреү процесы
Университет оборона-техник, технологик, тау-төҙөлөш, компьютер-мәғлүмәт, тәбиғи, иҡтисади, хоҡуҡи, социаль-гуманитар һәм медицина профилдәрендә 150 йүнәлеш һәм һөнәрҙәр буйынса дипломлы белгестәр әҙерләй. 1200-ҙән артыҡ уҡытыусы эшләй, улар араһында 237 фән докторы һәм профессор, 717 фән кандидаты һәм доцент бар.
Тула дәүләт университеты составына 2400-ҙән ашыу тыңлаусыһы булған етәксе хеҙмәткәрҙәрҙең һәм белгестәрҙең квалификацияһын күтәреү һәм ҡайтанан әҙерләү төбәк үҙәге инә. Уҡытыу төп һәм өҫтәмә профессиональ белем биреү программалары буйынса алып барыла.
Университеттың фәнни китапханаһында 1,5 миллиондан ашыу китап иҫәпләнә. Бер нисә уҡыу залы, интернет-зал, электрон китапханаһы бар. 100 эш урынына иҫәпләнгән компьютер технологиялары лабораторияһы уҡыу процесына индерелгән.
Кадрҙарҙы әҙерләү, квалификацияһын күтәреү һәм белемдәрен арттырыу өлкәһендәге эше, социаль эшмәкәрлек өлкәһендәге фәнни ҡаҙаныштары һәм уңыштары өсөн Тула дәүләт университеты Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара конкурстар һәм күргәҙмәләр дипломдары менән бүләкләнә. 2005 йылда университет фән үҫтереүгә һәм квалификациялы белгестәр әҙерләүгә индергән өлөшө өсөн Рәсәй Президентының Рәхмәт хаты менән бүләкләнә.
2007 йылда Тула дәүләт университеты мәғариф өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең премияһы лауреаты була.
РФ Хөкүмәте рәйесе В. В. Путин «Приборҙар эшләү конструкторлыҡ бюроһына» сәфәре ваҡытында, университет ректоры М. В. Грязевҡа һәм фәнни эштәр буйынса проректоры В. Д. Кухаргә 2008 йыл өсөн фән һәм техника өлкәһендә РФ Хөкүмәте премияһын тапшыра.
Тула дәүләт университетында 37 ғилми һөнәр буйынса 16 докторлыҡ һәм 4 кандидатлыҡ диссертация советы эшләй. Йыл һайын университетта 80-100 кандидатлыҡ һәм 2-5 докторлыҡ диссертацияһы яҡлана.
«Известия Тульского государственного университета» фәнни журналы баҫтырыла.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
Вуз академик һәм ғилми йүнәлештәр буйынса 20-нән артыҡ дәүләттең ойошмалары, шул иҫәптән АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Венгрия, Чехия, Ҡытай, Польша университеттары менән бәйле.
Спорт
Һуңғы биш йыллыҡта Тула университеты хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары Олимпия уйындарында ике көмөш һәм бер бронза миҙал яулай. Донъя беренселегендә һәм чемпионаттарында 25 призлы урын, Европа беренселектәре һәм чемпионаттарында — 19 призлы урын, Рәсәй беренселеге һәм чемпионаттарында — 364 призлы урын алалар. Өс спортсыһы атҡаҙанған спорт мастеры исеменә лайыҡ, 11 халыҡ-ара класлы спорт мастеры, 49 Рәсәй спорт мастеры. Йыл һайын студенттар спартакиадаһы үткәрелә.
Үрге Серьеръяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белякова Лидия Ивановна
Белякова Лидия Ивановна (18 ғинуар 1929 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-логопеды, табип, педагог, медицина фәндәре докторы (1982), Мәскәү дәүләт педагогия университетының дефектология факультетында логопедия кафедраһы профессоры (1987). Мәскәү дәүләт педагогия университетының Почетлы профессоры, «Хеҙмәт ветераны», «Мәскәүҙең 850-йыллығына» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Лидия Ивановна Белякова Татар АССР-ы Зеленодольск (Йәшел үҙән) ҡалаһында 1929 йылдың 18 ғинуарында тыуған.
1952 йылда И. М. Сеченов исемендәге 1-се Мәскәү медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай. 1952—1955 йылдарҙа Авиация медицинаһы институтының психология бүлегендә эшләй. 1956—1960 йылдарҙа — СССР Фәндәр академияһының Юғары нервы эшмәкәрлеге институтының аспирантураһына уҡырға инә. 1962 йылда «Сравнительное исследование действия люминала и гексамидина на высшую нервную деятельность детей, больных эпилепсией» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Лидия Ивановна Белякова СССР Медицина фәндәре академияһының Балаларҙың һәм үҫмерҙәрҙең юғары нервы эшмәкәрлеге лабораторияһында оҙаҡ йылдар буйынса хеҙмәт итә. Ул шулай уҡ Алжирҙың Оран ҡалаһында табип-психиатр булып та эшләй. .
Абдуллин Ғафар Абдулла улы
Абдуллин Ғафар Абдулла улы (24 октябрь 1930 йыл — 31 октябрь 2008 йыл) — төҙөлөш алдынғыһы. 1964—1990 йылдарҙа Нефтекама ҡалаһында урынлашҡан Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы «Башнефтепромстрой» тресы бригадиры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1978). СССР Нефть һәм газ сәнәғәте предприятиеларын төҙөү министрлығының почётлы хеҙмәткәре (1987). Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (1990).
Биографияһы
Ғафар Абдулла улы Абдуллин 1930 йылдың 24 октябрендә Татар АССР-ының Аҡтаныш районы Ҡәҙермәт ауылында тыуған.
Тулы булмаған урта белемле.
Татарстандың Калинин районында Октябрҙең 12 йыллығы исемендәге колхозда эшләй башлай. 1957 йылдан Башҡорт АССР-ында: Павловка ГЭС-ы төҙөлөшөндә балта оҫтаһы булып эшләй. 1959 йылдан — «Башнефтепромстрой» тресында балта оҫтаһы, 1964 йылдан — балта оҫталары бригадиры.
1990 йылдан хаҡлы ялда.