cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәғит (исем)
Билдәле кешеләр
Мифтахов Сәғит Мифтах улы (10 ғинуар 1907 йыл — февраль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Рәмиев Сәғит Лотфулла улы (татар. Сәгыйть Рәмиев; 12 февраль 1880 йыл — 16 март 1926 йыл) — татар шағиры.
Әлибаев Сәғит Рәхмәт улы (23 ноябрь 1903 йыл — 2 ғинуар 1975 йыл) — СССР партия һәм дәүләт эшмәкәре, педагог-ғалим. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. СССР-ҙың 1-се саҡырылыш Юғары Советы, Башҡорт АССР-ының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Педагогия фәндәре кандидаты (1955), РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1960). Ике Ҡыҙыл Байраҡ (икеһе лә 1943), 1-се (1945) һәм 2-се (1943) дәрәжә Ватан һуғышы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Һатыусин Сәғит Сәлимгәрәй улы (рус. Сатучин Сагит Салимгареевич; 1 ғинуар 1914 йыл — 12 октябрь 1990 йыл) — СССР дипломаты. 1939 йылда Халхин‑Гол йылғаһы янындағы совет‑япон хәрби бәрелешендә һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1948) һәм «Почёт Билдәһе» ордендары (1966) кавалеры.
Рафиҡов Сәғит Рәүеф улы (19 апрель 1912 йыл — 19 ғинуар 1992 йыл) — СССР-ҙың ғалим-химигы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы (1962), СССР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1970). 900-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән вуздар өсөн полимерҙар химияһы һәм физик химияһы буйынса илдә беренсе дәреслектәр авторы. СССР Фәндәр академияһының юғары молекуляр берләшмәләр буйынса ғилми советтары ағзаһы (1971 йылдан). СССР Министрҙар Советы (1983) һәм Рәсәй Фәндәр академияһының С. В. Лебедев исемендәге (1992, вафатынан һуң) премиялар лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1975) һәм Халыҡтар Дуҫлығы (1982) ордендары кавалеры.
Вәлиев Сәғит Сабит улы (31 октябрь 1957 йыл) — ғалим-инженер‑электромеханик, 1980 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы, 2009 йылдан — информатика кафедраһы мөдире. Техник фәндәр докторы (2006), профессор (2007).
Аслаев Сәғит Төхвәт улы (1 ноябрь 1954 йыл) — СССР һәм Рәсәй тренеры, юғары мәктәп эшмәкәре. 2003 йылдан Башҡорт дәүләт университетының спорт-һауыҡтырыу эштәре буйынса, 2010 йылдан — социаль мәсьәләләр буйынса проректоры. Педагогия фәндәре кандидаты (2007). Профессор (2004). Бокс буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры (2003). Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡортостандың (1991) атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001). Салауат Юлаев ордены кавалеры (2014).
Сәғәтәйев Сәғит (Сабит) Сағатай улы (Сагатаев Сабит Сагатаевич 1903 йыл ― 25 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Әбдрәхимов Сәғит Ҡәйүм улы (Абдрахимов Сагит Каюмович) (1910 йыл — 23 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се полкының химик һаҡланыу буйынса 30-сы айырым батальонында хеҙмәт итә. Гвардия ҡыҙылармеецы.
Сәғит Сөнчәләй (Сөнчәләев Сәғит Хәмиҙулла улы, 1888 йыл — 27 октябрь 1937 йыл) — шағир, уҡытыусы, дәүләт хеҙмәткәре. 1926—1927 йылдарҙа Төркиәлә РСФСР-ҙың Сит илдәр халыҡ комиссариаты тәржемәсеһе; 1927—1929 йылдарҙа Башҡорт сәнғәт техникумы директоры. Сәйәси золом ҡорбаны. Сығышы менән Һарытау губернаһы Хвалын өйәҙе Иҫке Мәстәк ауылынан.
Хәбирйәнов Сәғит Хәбирйән улы (1933 йыл — 2005 йыл), Кушнаренко районы М. Горький исемендәге колхоздың элекке механизаторы, Ленин ордены кавалеры.
Фамилия
Сәғитов Мөхтәр Мофаззал улы (Мөхтәр Мофаззал улы Сәғитов, 1933, 1933 йылдың 27 авгусында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған — 1986, Төркиә республикаһында үткәрелгән халыҡ-ара конгрессҡа барғанда автокатастрофала һәләк була. Өфө ҡалаһында ерләнгән) — башҡорт ғалим-фольклорсыһы, филология фәндәре кандидаты (1965). 1987 йылда үлгәндән һуң Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Топонимикала
Сәғит (Хәйбулла районы) (Сагитово, икенсе исеме Ҡалтай) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премия — Силәбе өлкәһенең билдәле башҡорт шағиры Ғәлимов Сәләм исемендәге әҙәби премияһы. Йыл һайын өлкәнең танылған, шулай уҡ яңы ижад итә башлаған авторҙарына «нәфис әҙәбиәт», «крайҙы өйрәнеү», «журналистика» номинациялары буйынса тапшырыла.
Башҡорт исемдәре
Башҡорт исемдәре — башҡорттарҙың фамилияһы, исеме һәм атаһы исеменән торған тулы исемдәре. Исемдәр ғәрәп, төрки, немец, инглиз, латин һәм исламға ҡәҙәрге, мосолман, хәҙерге тарих осороноң башҡа телдәренән килә.
Тарихы
Башҡорттарҙы үҙ эсенә алған төрки халыҡтар Көнсығыш Европа, Үҙәк һәм Урта Азия һәм Себер территорияһында барлыҡҡа килгән һәм тарҡалган ҡәбилә һәм ҡәбилә берлектәренең, ҡәүемдәрҙең, ассоциацияләрҙың һәм дәүләттәрҙең оҙон тарихи үҫеш процесы һөҙөмтәһе. Телдәрен юғалтып, улар хәҙерге халыҡтар телендә лә, антропоним системаларында ла, айырыуса, башҡорт халҡы исемендә сағылыш тапҡан элемтә эҙҙәрен ҡалдырғандар.
Ильинск (Благовещен районы)
Ильинск (Ильинский) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 5 кеше. Почта индексы — 453442, ОКАТО коды — 80215861002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Изге Троица ғибәҙәтханаһы (Чернецов утары)
Изге Троица ғибәҙәтханаһы— Ростов өлкәһе Ҡыҙыл Сулин районының Чернецов утарында төҙөлгән.
Тарихы
1877 йылда Чернецов ҡасабаһының крәҫтәин йәмғиәтенең ышаныс ҡағыҙы буйынса ер биләүсе Семен Данилович Соколов Дон епархияһына сиркәү төҙөү үтенесе менән мөрәжәғәт итә (әйтелгән ҡасабала). Каменский епискобы ярҙамсыһы И. Пашинский рапорты буйынса был үтенес башта кире ҡағыла. Әммә 4 йылдан һуң 1882 йылда Троица сиркәүе килеүселәр аҡсаһына төҙөлә. Исемлектә сиркәү бинаһы таштан ике ҡатлы, ҡабырғаһында башняһы бар, ҡыйығы тимер менән ябылған тип билдәләнә. Сиркәүҙең штаты Изге Синод тарафынан 1882 йылда раҫлана, унда рухани, псаломсы, просфорня була. Сиркәү бай йыһазландырылған. Совет власы йылдарында ғибәҙәтхананың башняһы емерелә, көмбәҙе алып ташлана һәм ул оҙаҡ ваҡыт иген келәте булып ҡулланыла. Ғибәҙәтхана эргәһендә шулай уҡ Чернецов ауылы мәҙәниәт йорто төҙөйҙәр, әлеге көндә уның тәҙрәләренән ярым емерек Изге Троица сиркәүе күренеп тора.
Крёльпа
Крёльпа (Krolpa) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2955 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7387 һәм автомобиль коды — SOK.
Шомокша
Шомокша (Шемокса) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 84 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абрамов
Абра́мов — урыҫ ит-ат фамилияһы, Абрам исеменән барлыҡҡа килгән.. 2014 йылғы мәғлүмәт буйынса Абрамов фамилияһы таралышы буйынса донъяла 5144-се урында: уны 110 591 кеше йөрөтә.
Абрамова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Башҡорт дәүләт университетының зоология музейы
Башҡорт дәүләт университетының зоология музейы— ғилми-уҡытыу музейы. Башҡортостан Республикаһының иң өлкән музейҙарының береһе.
Ойошторолоу йылы:1958 йыл.
Музейға нигеҙ һалыусы һәм тәүге директоры:Геннадий Гилярович Штехер(1957-1961)
Адресы: 450074, Башҡортостан Республикаһы, Өфө ҡалаһы, Зәки Вәлиди урамы, 32, 4 төп корпус, 4 этаж.
Йыл эсендә музейға: 5500 самаһы кеше килә.
Музейҙың экспозициялар майҙаны: 220 кв.м.
Музейҙың тәүге таксидермисы: – Владимир Георгиевич Ершов (1958-1967)
Музей фондтарында: 8,4 меңдән ашыу һаҡлау берәмеге.
Тарихы
Башҡорт дәүләт университеты (БДУ) — Башҡортостандың беренсе юғары уҡыу йорто. Ул башта 1909 йылда Өфө ҡалаһында Уҡытыусылар институты булараҡ асыла.
1920 йылдың ғинуарынан «Халыҡ мәғарифы институты» тигән исем менән атала башлай.
1923—1929 йылдарҙа «Халыҡ мәғарифы буйынса ғәмәли институт» тигән атама менән йөрөтөлә.
1929 йылдың октябренәдә институт базаһында К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты ойошторола.
1957 йылда СССР Министрҙар Советының 1957 йылдың 20 июлендәге ҡарары менән педагогия институты «Башҡорт дәүләт университеты» тип үҙгәртелә.
Башҡорт дәүләт университетының ғилми-уҡытыу музейы 1958 йылда зоология музейы булараҡ асыла. Музейға нигеҙ һалыусы һәм уның тәүге директоры Геннадий Гилярович Штехер була.Ул бында 1919 йылдан Уҡытыусылар институты асылғандан алып 1961 йылға тиклем эшләй.
Музейҙағы коллекцияларға ла Геннадий Гилярович Штехер нигеҙ һала.Төрлө йәнлек, хайуандар экземплярҙарының күпселеген ул үҙ аҡсаһына һатып ала.
Унан һуң музейҙы Василий Михайлович Гуров етәкләй. Ул был вазифала ғүмеренең аҙағына тиклем эшләй. Уның етәкселегендә күргәҙмә шкафтары һатып алына, диорамалар булдырыла.
Музейҙың штаты арттырыла:лаборант һәм уҡытыу мастеры вазифалары өҫтәлә. Экспозицияларҙы, таратыу материалдарын арттырыу маҡсатында экспедициялар ойошторола, ғилми эшмәкәрлек алып барыла.
Музейҙың тәүге таксидермисы Владимир Георгиевич Ершов була.Ул бында 1958-1967 йылдарҙа эшләй. 1991 йылда музейҙың директоры итеп Виктор Алексеевич Валуев эшкә алына. Быға тиклем ул ун йыл музейҙа таксидермис булған була. Бер йылдан ул был эшенән китә. 2000 йылда яңынан музейға ҡайта. 2002 йылда музейға 100 кв.м майҙанлы виварий тапшырыла.
Зоология, экология, кеше менән хайуандарҙың физиологияһы кафедралары студенттарының производство практикаһын үткәреү өсөн шарттар булдырыла.
Республика фаунаһын өйрәнеү өсөн ғилми база булдырыу мөмкинлеге тыуа.
2016-2017 йылдарҙа музейҙа киң масштаблы  реконструкция үткәрелә. Һөҙөмтәлә музей республика юғары уҡыу йорттары студенттары менән хеҙмәткәрҙәре өсөн генә фәнни һәм уҡытыу-методика базаһы түгел, ә мәктәп уҡыусылары һәм халыҡтың башҡа ҡатламдары өсөн хеҙмәт итә башлай. Йыл һайын бында 5500 самаһы кеше килә.
Әле музейҙың экспозиция бүлегендә һәм фондтарында бөтә континенттарҙан һәм океандарҙан тиерлек хайуандар донъяһынан экспонат ҡуйылған. Уларҙың һаны 10 меңдән ашып киткән.
Экспозицияларҙың бер өлөшө республика кимәлендәге биш һәм халыҡ-ара бер күргәҙмәлә ҡуйылды. Музейҙың экспозицияһы һәм фонды йылдан-йыл тулылана, байый бара.
Бының өсөн йыл һайын республика бләмәләрендә экспедициялар ойошторола. Һуңғы 10 йылда уларҙың һаны 200-ҙән ашып киткән.
Ҡоштарҙың миграция юлдарын асыҡлау маҡсатында экспедициялар ваҡытында ҡоштарҙы балдаҡлау үткәрелә. Балдаҡлау һөҙәмтәләре мәғлүмәттәре Мәскәүгә “Балдаҡлау үҙәгенә” ебәрелә.
Музейҙың коллекциялар масштабы  һәм  төрлөлөгө буйынса  Башҡортостанда тиңе юҡ һәм Урал регионында ла бик һирәктәр иҫәбендә тора.
Бигерәк тә музейҙың орнитологик коллекцияһы бай:бында Көньяу Уралда осраған, тереклек иткән барлыҡ ҡоштарҙың төрҙәре тупланған.Шулай уҡ, уларҙың тауыштарын да тыңлап була.
Ғилми эшмәкәрлеге
1. Ғилми әҙәбиәт сығарыу.
2. Башҡортостан фаунаһының төрҙәрен билдәләү.
3. Башҡортостан Республикаһы хайуандар донъяһының иҫәбен көйләү буйынса рекомендациялар әҙерләү. 4. Популяциялар мониторингы.
6. Хайуандар экологияһына антропоген факторҙарҙың йоғонтоһо.
7. Республиканың хайуандар донъяһы буйынса видео һәм аудиоҡулланмалар эшләү.
8. Ҡоштарҙың осоу юлын һәм тауыш сигналдарын сканерлау аппараты эшләү.
9. Ҡоштарҙың ҡауырһындарын ультратауышлы сканерлау (УЗСп) һәм ҡоштарҙың төрөн билдәләү программаһын төҙөү.
10. Ҡоштарҙың иҫәбен автоматик рәүештә билдәләү һәм уның программа менән тәьмин ителеше.
11. Эре йыртҡыс ҡоштарҙың үҙ-үҙҙәрен тотоуын һәм уларҙың миграция юлдарын тикшереү буйынса ғилми проект.
12. Ҡауырһындары буйынса ҡоштарҙы электрон билдәләү.
Белем биреү эшмәкәрлеге
1. Орнитологик тикшеренеүҙәр һәм мәғлүмәттәрҙе республиканың конкрет региондары өсөн интерпретациялау буйынса ғилми-методик документация эшләнә (шул иҫәптән ГИС-технологияһы нигеҙендә).
2. Орнитологтарҙы дистанцион уҡытыуҙар үткәрелә һәм мәктәп-семинарҙар ойошторола.
3. Республиканың хайуандар донъяһы буйынса ярҙамсы материал, шул иҫәптән видеоҡулланмалар сығарыла.
4. Яланға сығып, ҡоштарҙың төрҙәре билдәләнә, уларҙың төп билдәләре өйрәнелә.
5. Ҡоштарҙы ҡауырһындарына ҡарап таныу буйынса эш алып барыла.
6. Башҡортостандың мәктәп уҡытыусылары, йәш натуралистар станциялары һәм башҡа өҫтәмә белем биреү учреждениелары араһында орнитология буйынса квалификация күтәреү курстары үткәрелә.
8. “Башҡортостандың һирәк ҡоштары” фильмы төшөрөлә.
Кубитет
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Бобылёва Евдокия Фёдоровна (18 август 1919 йыл — 29 август 2017 йыл) — педагог, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1990), РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы, СССР-ҙың халыҡ депутаты, СССР Юғары Советының халыҡ мәғарифы буйынса комитеты ағзаһы. Одоев районының һәм Тула өлкәһенең почётлы гражданы.
Мәҙинә
Мәҙи́нә (المدينة المنورة, Әл-Мәҙинә-әл-Мөнәүәрә, йәки المدينة, Эль-Мадина ) — Сәғүд Ғәрәбстанынының тарихи Хиджаз өлкәһендәге ҡала. Әлеге көндә унда йәшәгән халыҡ һаны — 1 102 728 кеше. (2010 йылға ҡарата).
Дини әһәмиәте
Ҡаланың боронғо исеме Йәсриб, һуңғараҡ ул Madīnat an-Nabī (المدينة النبوية «Пәйғәмбәр ҡалаһы») йәки al-Madīnah al-Munawwarah («мәғрифәтле ҡала» йәки «нурлы ҡала»), Мәҙинә атамаһы «ҡала» тигәнде аңлата. Мәҙинә — мосолман донъяһының Мәккәнән ҡала әһәмиәте буйынса икенсе урында тора.
Уның дини әһәмиәте тупрағында Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең мәңгелек йорто булыуы менән бәйле. Рәсүлдең йорто янында Ән-Нәбәүи мәсете (Пәйғәмбәр мәсете) төҙөлгән, уны икенсе төрлө «йәшел көмбәҙ» тип тә йөрөтәләр. Уның йорто торараҡ хәлифә Әбд әл-Мәлик мәсетте ҙурайтып төҙөгәндә уның өлөшө булып тороп ҡала.
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Биографияһы
1966 йылдан Советтар Союзы Геройы А.д. Виноградов исемен йөрөткән  «Одоев урта дөйөм белем биреү мәктәбенең»директоры булып эшләй. Уның мәктәбендә уҡыусылар өлгөргәнлек аттестаты менән бергә тракторсы йәки шофёр, механик һәм машина менән һауыу оҫтаһы  танытмаһы ала.
Евдокия Фёдоровна мәғариф  профсоюзы өлкә комитеты ағзаһы була, тыныслыҡ һәм ҡоралһыҙланыу өсөн   Бөтә Донъя конгресында ҡатнаша (1962), СССР  профсоюздарының  XIV съезына делегат итеп һайлана (1968). 1989—1991 йылдарҙа — СССР Халыҡ депутаты, 1991 йылдан — халыҡ мәғариф буйынса  СССР-ҙың Юғары Советы комитеты ағзаһы.
Мәҙинә
Дини әһәмиәте
Ике ҡалала ла мәсеттәр бихисап, һәм хаж ҡылырға килгән мосолмандар уларҙа намаҙ уҡырға тырышалар. Мосолман булмағандарға ҡалаға инергә рөхсәт юҡ.
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Биографияһы
Бобылева Евдокия Федоровна Н. И. Рыжков, В.И. Матвиенко, Е. М. Примаков, В А. Стародубцев, Тула өлкәһе губернаторы һәм башҡа бик күп күренекле кешеләр менән таныш була.
Мәҙинә
Климат
Мәҙинәнең климаты ныҡ эҫе, июндән сентябрь үткәнсе уртаса температура +35 °C тәшкил итә, ә көндөҙгө температура ҡайһы бер көндәрҙә +45 °C булғылай. Бынан тыш КҠыҙыл диңгеҙҙең яҡынлығы ҡалалағы һауаға тәьҫир итә, дымлы ҡайнар һауала тын алыуы бик ауыр.
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Биографияһы
Одоев мәктәбендә эшләгән уҡытыусылар, райондың күп кенә кешеләре  — Евдокия Федоровнаның уҡыусылары тәрбиәлә. Яҙыусы Владимир Успенский, Бобылеваның уҡыусыһы,   уның тураһында «Евдокия свет Фёдоровна» китабын яҙа.
Мәҙинә
Климат
Мәҙинәнең климаты — тропик сүл климаты. Мәҙинәлә яуым-төшөм бик һирәк, йылына бары тик 50 мм тәшкил итә, шуға ла ул донъяның иң ҡоро климатлы ҡалалары иҫәбенә инә. Ямғыр бары тик көҙ һәм ҡыш ҡына яуа. Ҡышҡы температура кеше өсөн бик яйлы, көндөҙ уртаса йылы, төндәр һалҡынса була
Бобылёва Евдокия Фёдоровна
Биографияһы
Бобылева Федоровна Евдокия 2017 йылдың 29 авгусында вафат була.
Мәҙинә
Тарихы
Исламға тиклем ҡалала йәһүдтәр, ғәрәптәр ҡатнаш йәшәгән. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең әсәһе ошо ҡаланан булыуы билдәле. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Һижрәтенән һуң ҡалалағы ғәрәптәр һәм йәһүдтәрҙең бер өлөшө Ислам ҡабул итә.
Мәҙинә-Мөнәүәрә
Мәҙинә-Мөнәүәрә, «нурлы Мәҙинә» - шулай тип атайҙар Исламды күтәреп алған, тупрағы пәйғәмбәребеҙҙең ғәзиз кәүҙәһен үҙ ҡосағына ҡабул иткән күркәм был ҡаланы. Үҙ ҡалаһында йәбер-золом күтәргән Рәсүлулла - Аллаһ илсеһе Мәҙинәлә - (элекке атамаһы - Йәсриб) аңлау-яҡлау таба, арҡалаштарын арттыра, ғәрәптәрҙе милләт, көслө дәүләт итеп туплай. Ул тап Мәҙинәлә төрлө милләттәргә, илдәргә, ҡитғаларға, быуаттарға таралыр дин, егерме беренсе быуатҡа аяҡ баҫыусылар донъяның иң бөйөк кешеһе тип атарлыҡ рухи-әхлаҡи тәғлимәт ҡалдыра.
Төрлө мәҙһәб вәкилдәре, үҙ хәлдәренә, мөмкинлегенә ярашлы, ҡалаға төрлө ваҡытта килеп, хаж сәфәрен ошонда тамамлап ҡайта.Был Пәйғәмбәргә табыныу түгел, ә Уның рухына доға ҡылыу, ихтирам күрһәтеү өсөн эшләнә.
Пәйғәмбәр мәсетен - «Мәсжид ән-нәбәүи»ҙе зыярат ҡылыу - хаждың айырылғыһыҙ өлөшө, һиммәте. Рәсүлулла заманындағы мәсет хәҙер мөһабәт, матурлығы менән хайран итерлек ғибәҙәтхана эсендә ҡалған. Колонналар аяттар нағышланған алтын пластиналар менән биҙәлгән, әммә был семәрҙәр күҙгә бәрелеп бармай, зауыҡлы һәм урынлы, саманан ашыу юҡ, кешене байлыҡ менән шаңҡытыуға йүнәлдерелмәгән.
Ән-Нәбәүи мәсетендә ҡатындар һәм ирҙәр айырым ғибәҙәт үтәй.
Рәсүлулла кәшәнәһе
Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) Мәҙинәлә 632 йылда вафат була һәм ошонда ерләнә. Уның янында тоғро сәхәбәләре Әбү Бәкер әс-Ситдиҡ һәм Ғүмәр ибн әл-Хәттаб ерләнгән.
Әжми
Әжми — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мәллә йылғаһының һул ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нушлейка
Нушлейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нуя йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шондома
Шондома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моша йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кравинкель
Кравинкель (Crawinkel) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1563 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 469 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99330 һәм автомобиль коды — GTH.
Сәйәхов Фәһим Лотфрахман улы
Биографияһы
Фәһим Лотфрахман улы Сәйәхов 1926 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Дәүләкән районы Суйынсы ауылында тыуа. 1944 йылда армияға саҡырыла, яуҙарҙа ҡатнаша, хәрби миҙалдар менән бүләкләнә. Сәйәхов Ф.Л. 1948 йылда К.А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. 1948 йылда ҡыҙыл дипломға эйә булараҡ ул институттың КПСС тарихы кафедраһына эшкә ҡалдырыла. 1951 йылға тиклем һәм 1954–89 йылдарҙа шунда уҡ эшләй, 1951-54 йылдарҙа аспирантурала уҡый, уңышлы яҡлағандан һуң уға тарих фәндәре кандидаты ғилми исеме бирелә. 1958–84 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһын мөдире. Тарих фәндәр докторы, кафедра башында торған профессор, уның менән 26 йыл етәкселек итә. 1970 йылда Фәһим Лотфрахман улы тарих фәндәре докторы була. Шул уҡ йылда профессор итеп һайлана. Фәһим Лотфрахман улы уҡытыусыларҙың квалификацияһын күтәреү һәм тарихи предметты уҡытыу кимәлен күтәреү, белем биреү сифатын яҡшыртыу, уҡытыу-методик материалдар менән тәьмин итеү һәм уҡыу процесын көйләү өсөн күп эштәр башҡара. 20 тарих фәндәре кандидатын әҙерләй. Фәһим Саяхов 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт һәм монография авторы. .
Фәһим Лотфрахман улы университеттың һәм республиканың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. «Белем» йәмғиәтенең эшлекле лекторы була. Өфө предприятиеларында һәм ойошмаларында тарихи темаларға лекциялар менән йыш сығыш яһай. РСФСР-ҙың «Белем» Башҡорт республика ойошмаһы идараһы рәйесе урынбаҫары итеп һайлана, күп йылдар уның идараһы составына инә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре БАССР‑ҙың сәйәси һәм социаль‑иҡтисади тарихына, историографияһына арналған.
1968 йылда А.М.Горький исемедәге Пермь дәүләт университетында «Борьба Башкирской партийной организации за осуществление ленинского плана построения социализма (1926-1937 гг.)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
“КПСС‑тың Башҡортостан ойошмаһы тарихы очерктары”н (“Очерки истории Башкирской организации КПСС”; 1973), “Башҡорт АССР‑ының совет историографияһы очерктарын (“Очерки советской историографии Башкирской АССР”; 1975) төҙөүҙә ҡатнаша. 70‑тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Измайлов Әнүәр Сәрүәр улы
Измайлов Әнүәр Сәрүәр улы (Enver Server oğlu İzmaylov; 12 июнь 1955 йыл) — Украина һәм ҡырым татар музыканты, виртуоз гитарист, билдәле «тэппинг» гитара техникаһын пропагандалаусы.
Биографияһы
Әнүәр Измайлов 1955 йылдың 12 июнендә Үзбәкстандың Фәрғәнә ҡалаһында тыуа, уның ғаиләһе 1944 йылда ҡырым татарҙарын депортациялау барышында Ҡырымдан Үзбәкстанға һөрөлә. Фагот класы буйынса урындағы сәнғәт училищеһын тамамлағандан һуң, үҙаллы үҙләштереп, электр гитараһында уйнай башлай (башта рок-музыканы. 1980-се йылдарҙа «Сато» джаз-рок төркөмөндә ҡатнаша, бөтә Союз фестивалдәрендә сығыш яһай.
Измайлов элекке Советтар Союзының бөтә музыкаль киңлегендә тэппингтың популяштырыусы улып бһанала.
«Совет йәштәре» гәзите (Рига) үткәргән анкетлау һөҙөмтәләре буйынса Әнүәр Измайлов СССР гитарасылары араһында 6 урынды биләй һәм «Киңерәк танылыуға лайыҡ музыкант» номинацияһында икенсе урынды биләй. Европа Халыҡ-ара гитарасылар конкурсының беренсе премияһы лауреаты (Швейцария, Лозанна), күп бүләктәр һәм дипломдар эйәһе. 1995 йылдан — Украина Джаз ассоциацияһы Президиумы ағзаһы.
Латвия, Украина, Рәсәй, Финляндия, Германия, Норвегия, Франция, Италия, Австрия, Швейцария, Швециялағы джаз фестивалдәрендә ҡатнаша.
Экономика (фән)
Экономика (урыҫса эконо́мика, οἶκος — йорт һәм  — ҡанун, йәғни — хужалыҡ итеү ҡағиҙәләре) — хужалыҡ итеү (етештереү, бүлеү, алыштырыу һәм ҡулланыу) эшмәкәрлеген өйрәнеүсе фән. Иҡтисади (экономик) ысынбарлыҡ  фәнни  экономика теориялары объекты булып тора, улар теоретик һәм ғәмәли йүнәлештәргә бүлеп йөрөтөлә.
Теоретик йүнәлеш — экономика теорияһы — алыштырыу, бүлеү, сикләнгән ресурстарҙы ҡулланыуҙың ысулын һайлау үҙенсәлектәрен тикшерә.
экономика теорияһы эшләп сығарған закондар, теориялар, тәҡдимдәрҙе экономика системаларының айырым элементтары эшендә ҡулланыу мөмкинлеген өйрәнә.
Б.э.т. IV быуатта уҡ Ксенофонт «Домострой» ("Οἰκονομικός") тигән хеҙмәт яҙа, уны Цицерон латин теленә Oeconomicus тип тәржемә итә. Джон Стюарт Милль «(1848 г.) тигән хеҙмәтендә был терминды ҡуллана.
Айырым фән булараҡ экономика XVIII быуатта Адам Смиттың «Исследование о природе и причинах богатства народов»( «Халыҡтарҙың байлығы булмышы һәм сәбәптәре тураһында тикшеренеү»,ғәҙәттә «Богатство народов»,1776 йыл) тигән китабынан башлана. Йозеф Шумпетер Адам Смитҡа тиклем дә экономка күренештәренең эске логикаһы бар икәнен фән кимәлендә түгел, ә тик эске һиҙемләү (интуиция) кимәлендә генә аңлағандар тип яҙа.
Экономика фәненең функциялары
Экономика түбәндәге функцияларҙы үтәй :
Экономика фәненең объекттары
Тикшеренеү өлкәһе масштабы буйынса экономика фәне фирмалар, хужалыҡтар, айырым производстволарҙы өйрәнеүсе микроэкономикаға, һәм  и дөйөм милли хужалыҡты өйрәнеүсе макроэкономика бүленә Һуңғы йылдарҙа фәнни әҙәбиәттә  «наноэкономика» ( шәхси экономика субъекттарын өйрәнә), мезоэкономика (иҡтисад өлкәләре, региондар), интерэкономика (халыҡ-ара экономика) һәм мегаэкономика (донъя хужалығы) тигән төшөнсәләр ҙә ҡулланыла.
Кеше эшмәкәрлеге өлкәһе булараҡ иҡтисадҡа (экономикаға)  баҙар, сәнәғәт, ауыл хужалығы, финанстар, сауҙа, хеҙмәт күрһәтеү, эшҡыуарлыҡ, мерчандайзинг, менеджмент, маркетинг һ.б.
Хәҙерге заман экономикаһы мәсьәләләре
Фән булараҡ экономиканың төп темаһы булып кешеләрҙең сикләнмәгән ихтыяжы һәм уларҙы үтәү өсөн кәрәкле сикләнгән ресурстар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ тора.
Һәр бер экономик система ниндәйҙер  һайлау төрөнә өҫтөнлөк бирергә тейеш. Улар араһында иң мөһимдәре: ниндәй тауарҙар эшләргә, уларҙы нисек эшләргә, кем һәм ниндәй эш башҡарырға тейеш һәм был эштең һөҙөмтәһе кем өсөн тәғәйенләнгән. Быларҙы һайлау ресурстарҙың сикләнгән булыуына бәйле.
Нимә етештерергә
Кешеләр теләгәнсә тауар етештерә алмау был тауарҙарҙы етештереү өсөн тотонолған ресурстарҙың һирәк булыуы эҙемтәһе булып тора. Иң ябай продукцияны сығарыу өсөн дә байтаҡ ресурстарҙы берләштерергә тура киләсәк. Тәбиғи ресурстар — етештереүҙә эшкәртеүһеҙ, мәҫәлән, уңдырышлы ер, төҙөлөш объекттары, урман, материалдар ҡулланылырға мөмкин булған бөтә нәмә. Әйтәйек, өҫтәл эшләү өсөн ағас, тырнаҡ, йәбештереү, ураҡ, тәмләткес, балта оҫтаһы эше, рәссам һ. б. кәрәк. Уңайлылыҡ өсөн был ресурстар, ҡағиҙә булараҡ, етештереү факторҙары сифатында төркөмләнә. Хеҙмәт үҙ эсенә кешеләрҙең бөтә мускул һәм интеллектуаль эшмәкәрлеген ала. Капитал кеше булдырған бөтә етештереү ресурстарынан тора: ҡоралдар, машиналар, инфраструктура, шулай уҡ матди булмаған активтар (интеллектуаль капитал). Ер етештереүҙә (мәғдән, һауа, һыу һ. б.) ҡулланылған бөтә тәбиғи ресурстар тип һанала.
Бер урында ҡулланылған етештереү ресурстары бер үк ваҡытта башҡа ерҙә лә ҡулланыла алмай. Имтихандарға әҙерләнеү урынына уҡыусылар завод эштәре менән шөғөлләнһә, уҡыусыларҙың дәрестә имтихандарға әҙерләнеп үткәргән ваҡыты ла һөҙөмтәле ресурс булыр ине. Етештереү башҡа ерҙә ҡулланылырға мөмкин булған ресурстарҙы файҙаланғанлыҡтан, теләһә ниндәй яҡшылыҡ етештереү башҡа яҡшылыҡ етештереү һәләтен юғалтыуға килтерә. Яҡшылыҡтың йәки хеҙмәттең мөмкинлек хаҡы — шул уҡ ваҡытты йәки бер үк ресурстарҙы талап иткән иң яҡшы альтернатив эшмәкәрлек менән шөғөлләнеү мөмкинлеген юғалтыу йәһәтенән үлсәнгән сығымдар. Мөмкинлек хаҡын аҡса аша сағылдырырға мөмкин.
Нисек етештерергә
Теләһә ниндәй яҡшылыҡ йәки хеҙмәт өсөн етештереүҙең бер нисә төрө бар. Автомобилдәрҙе, мәҫәлән, ҙур күләмдә капиталь ҡорамалдары һәм сағыштырмаса аҙ эшсе көсө булған юғары автоматлаштырылған заводтарҙа етештерергә мөмкин, әммә уларҙы ҙур күләмдә хеҙмәт һәм дөйөм тәғәйенләнештәге ҡайһы бер машиналар ҡулланған бәләкәй предприятиеларҙа ла эшләп була. Форд автомобилдәре беренсе ысул менән эшләнә, ә Лотос — икенсе юлда. Белем алыу өсөн дә шулай тип әйтергә мөмкин. Иҡтисадты таҡталағы бер уҡытыусы егерме уҡыусы менән эшләгән бәләкәй синыфта уҡытырға мөмкин, әммә бер үк предметты йөҙәрләгән уҡыусы өсөн бер үк ваҡытта дистанцион уҡытыуҙың компьютер технологиялары ярҙамында өйрәнергә мөмкин.
Эффективлыҡ етештереүҙең төп критерийы булып тора. Көндәлек телмәрҙә һөҙөмтәлелек һүҙе етештереү минималь сығымдар, тырышлыҡ һәм юғалтыуҙар менән бара тигәнде аңлата. Иҡтисадсылар теүәлерәк билдәләмә ҡуллана. Иҡтисади һөҙөмтәлелек термины бер кешенең теләктәрен ҡәнәғәтләндереүгә зыян килтермәйенсә тулыһынса ҡәнәғәтләндереүсе берҙәм үҙгәреш индереү мөмкин булмаған хәлде аңлата. Был ысул менән билдәләнгән һөҙөмтәлелекте ҡайһы берҙә, итальян иҡтисадсыһы Вильфредо Паретонан һуң, Парето һөҙөмтәлелеге тип атайҙар. Әгәр бер кемгә лә зыян килтермәйенсә хәлеңде яҡшыртыу юлы бар икән, тимәк, бындай мөмкинлектән үтеү мәғәнәһеҙ (файҙаһыҙ).
Әлеге ваҡытта ҡулланмаған фонтан ҡәләмем булһа һәм һиңә шул ҡәләм кәрәк булһа, үҙ ҡәләмеңде һатып алыу һинең яҡтан бушҡа булыр ине. Алоанға ҡәләм биреү күпкә һөҙөмтәлерәк; хәлегеҙҙе яҡшырта һәм мине насарайтмай. Ике яҡтан да хәлде яҡшыртыу юлы булғанда, шул мөмкинлектән файҙаланмау — әрәм-шәрәм итеү. Һин миңә велосипед бирәһең дә, мин һиңә волейбол бирәм. Әгәр ҙә мин велосипедта бик йыш йөрөмәйем икән һәм волейболды бик йыш уйнамайһың икән, тимәк, был әйберҙәрҙе икебеҙгә лә һатып алыу отошло түгел.
Етештереүҙең һөҙөмтәлелеге — продуктив ресурстар һәм белем кимәле булған осраҡта башҡа берәй продуктты етештереүҙән баш тартмайынса күберәк етештереп булмай торған ситуация.
Кем ниндәй эш башҡарырға тейеш: йәмғиәттә хеҙмәт бүленеше
Хеҙмәттең социаль бүленешен ойоштороу менән бәйле ниндәй эште кем башҡарырға тейеш тигән һорау тыуа. Һәр кем универсаль кеше була аламы — иртән игенсе, төштән һуң тегенсе, кисен шағир була аламы? Әллә кешеләр бергә эшләргә, тауарҙар һәм хеҙмәттәр менән алмашырға, төрлө эш урындарында махсуслашырға тейешме? Иҡтисадсылар был һорауға хеҙмәттәшлек һөҙөмтәлерәк тигән нигеҙ менән яуап бирә. Ул теләһә ниндәй һанда һәр береһе яңғыҙ эшләгәнгә ҡарағанда күберәк етештерергә мөмкинлек бирә. Хеҙмәттәшлекте өс нәмә ҡиммәтле итә: командала эшләү, эштәрҙе башҡарып өйрәнеү, сағыштырма өҫтөнлөк.
Бергәләп эшләү оҙон йәки мөмкин булмаған эштәрҙе яңғыҙ башҡарырға мөмкинлек бирә. Йөк машинаһынан күләмле йөктө (төргәктәрҙе) бушатыусы эшселәр миҫал булып тора. Төргәктәре шул тиклем ҙур, бер эшсе уны көс-хәл менән ергә һөйрәп сығара алмай, йә төргәкте сисмәйенсә бөтөнләй хәрәкәткә килтерә алмай. Үҙаллы эшләгән ике кешегә бушатыу өсөн бер нисә сәғәт ваҡыт сарыф итергә тура килер ине. Әммә бергәләп эшләһәләр, төргәктәрҙе күтәреп складҡа тейәй алалар.
Эш төрлө оҫталыҡ ҡулланып төрлө эштәр башҡарыуҙы талап итеүе ихтимал. Мебель фабрикаһында, мәҫәлән, ҡайһы бер эшселәр производство ҡорамалдары менән идара итә, икенселәре кабинетта, ҡалғандары материалдар һатып алыу менән шөғөлләнә. Бөтә эшселәр ҙә тигеҙ һәләттәрҙән башланһа ла, уларҙың һәр береһе яйлап уның йыш ҡабатлаған ниндәйҙер эште башҡарыу һәләтен яҡшырта. Шулай итеп, эштән тыш уҡытыу уртаса етештереүсәнлекле хеҙмәткәрҙәрҙе белгестәргә әйләндерә, һөҙөмтәлә юғары етештереүсәнлекле коллектив барлыҡҡа килтерелә.
Эшсе ниндәйҙер айырым оҫталыҡҡа эйә булғанда, хеҙмәт бүленеше сағыштырмаса өҫтөнлөктәргә — сағыштырмаса арзан мөмкинлектәр хаҡына эш башҡарыу йәки тауар етештереү һәләтенә ярашлы барасаҡ.
Математик иҫбатлау
Математик иҫбатлау — ниндәй ҙә булһа раҫлауҙың (теореманың) дөрөҫлөгөн нигеҙләү маҡсатында фекерләү, билдәле бер аксиомалар йыйылмаһы дөрөҫ булған осраҡта, математик раҫлау дөрөҫ икәнен күрһәтеүсе логик һығымталар сылбыры. Бөтә математика тарихы дауамында иҫбатлау ысулдары һәм рөхсәт ителгән алымдары һиҙелерлек үҙгәрә, башлыса, нығыраҡ рәсмиләшеү һәм ҙурыраҡ сикләүҙәр яғына. Иҫбатлауҙы рәсмиләштереү мәсьәләһендә төп этап булып XIX быуатта математик логиканың барлыҡҡа килеүе һәм уны иҫбатлау техникалары саралары менән рәсмиләштереү тора. XX быуатта иҫбатлау теорияһы — иҫбатлауҙы математик объект булараҡ өйрәнеүсе теория барлыҡҡа килә. XX быуаттың икенсе яртыһында компьютерҙар барлыҡҡа килгәс, математик иҫбатлау ысулдарын программаларҙы тикшереү һәм синтез өсөн ҡулланыу ҙур әһәмиәткә эйә була, һәм хатта компьютер программалары һәм математик иҫбатлауҙар араһында структуралы ярашлылыҡ (соответствие Карри — Ховарда) урынлаштырыла, уның нигеҙендә автоматик иҫбатлау саралары булдырыла.
Иҫбатлауҙы төҙөгәндә ҡулланылған төп алымдар: тура иҫбатлау, математик индукция һәм уның дөйөмләштереүҙәре, киреһенән иҫбатлау, контрапозиция, төҙөү, берәмтекләп ҡарау, биекция урынлаштырыу, ике төрлө иҫәп; ҡушымталарҙа математик иҫбатлау сифатында рәсми иҫбатлау бирмәгән, ләкин һөҙөмтәне практик ҡулланыуҙы тәьмин итеүсе ысулдар — ихтималлыҡ, статистик, яҡынса йәлеп ителә. Математиканың бүлегенә, ҡулланылған формализмға йәки математик мәктәпкә бәйле рәүештә бөтә ысулдар ҙа ҡаршылыҡһыҙ ҡабул ителә алмай, атап әйткәндә, конструктив иҫбатлау етди сикләүҙәр талап итә.
Математикала иҫбатлауҙың әһәмиәте
Башҡа фәндәрҙән айырмалы рәүештә, математикала эмпирик иҫбатлауҙарға юл ҡуйылмай: бөтә раҫлауҙар ҙа фәҡәт логик ысулдар менән иҫбатлана. Математикала төрлө объекттар һәм теоремалар араһында математик интуиция һәм аналогия мөһим роль уйнай; шулай булыуға ҡарамаҫтан, бөтә был саралар ғалимдар тарафынан тик иҫбатлау юлдарын эҙләгәндә генә ҡулланыла, иҫбатлау үҙе бындай сараларға нигеҙләнә алмай. Тәбиғи телдә яҙылған иҫбатлауҙар, аңлы уҡыусы деталдәрҙе үҙе тулыландыра ала тигән иҫәп менән, бик үк эҙмә-эҙлекле булмаҫҡа мөмкин. Иҫбатлауҙың ҡәтғилеге, уны формаль телдәге яҙыу рәүешендә күрһәтергә мөмкин булыуы менән гарантиялана (иҫбатлауҙы компьютер ярҙамында тикшергәндә шулай була ла инде).
Раҫлауҙарҙың статусы
Математикала иҫбатланған раҫлау теорема тип атала (математик текстарҙа ғәҙәттә иҫбатлау кем тарафынандыр табылған тип фараз ителә; логика буйынса эштәр был ғәҙәттән ситләшеү булып тора, унда иҫбатлау төшөнсәһе үҙе тикшерелә); әгәр раҫлау ҙа, уны кире ҡағыу ҙа әле иҫбатланмаған булһа, бындай раҫлауҙы гипотеза тип атайҙар. Ҡайһы бер осраҡтарҙа теореманы иҫбатлау барышында лемма исеме аҫтында билдәле ябайыраҡ раҫлауҙар иҫбатлана.
Логик хаталары булған, йәғни уның буйынса рәсми иҫбатлауҙы тергеҙеү мөмкин булмаған текст, хата иҫбатлау тип атала. Математика тарихында күренекле ғалимдар дөрөҫ булмаған «иҫбатлауҙар» баҫтырып сығарған осраҡтар булған, ләкин ғәҙәттә уларҙың коллегалары йәки ғалимдар үҙҙәре тиҙ арала хатаны табалар (айырыуса йыш яңылыш иҫбатланған теоремаларҙың береһе — Бөйөк Ферма теоремаһы. Әле булһа ла был теореманың иҫбатланған икәнен белмәгән, һәм яңы хаталы «иҫбатлауҙар» тәҡдим итеүселәр осрай ).
Антиклыҡ
Алыҫ Көнсығыш илдәрендә (Вавилонда, Боронғо Египетта, Боронғо Ҡытайҙа) математик мәсьәләләрҙең сығарылышы, ҡағиҙә булараҡ, нигеҙләмәйенсә килтерелә һәм догматик була, шулай ҙа Пифагор теоремаһының график нигеҙләүҙәрен Вавилондың шына яҙыулы таблицаларында осратырға мөмкин. Иҫбатлау төшөнсәһе б. э. тиклем VIII—VII быуаттарҙа Боронғо Грецияла ла булмаған. Әммә б. э. тиклем VI быуатта Грецияла логик иҫбатлау дөрөҫлөктө асыҡлауҙың төп ысулы булып китә. Был ваҡытта беренсе математик теориялар һәм донъяның математик моделдәре төҙөлгән була, улар тулыһынса заман талабына ярашлы күренештә булалар.
Тәүге иҫбатлауҙар иң ябай логик төҙөүҙәрҙе ҡулланғандар. Атап әйткәндә, диаметр түңәрәкте урталай бүлә, тигеҙ эргәле өсмөйөштөң нигеҙе эргәһендәге мөйөштәре тигеҙ, ике киҫешеүсе тура һыҙыҡ тигеҙ мөйөштәр яһай икәнде иҫбатлаусы Фалес Милетский, күрәһең, үҙенең иҫбатлауҙарында фигураларҙы бөкләү һәм өҫтөнә һалыу ысулдарын ҡулланған. Грек философы Прокл һүҙҙәре буйынса (б. э. V быуаты) «Ҡайһы берҙә ул мәсьәләләрҙе дөйөм ҡарай, ҡайһы берҙә күргәҙмәлелеккә таяна». Пифагор заманында уҡ иҫбатлау конкрет күҙаллауҙарҙан тик логик һығымталарға күсә. Парменид үҙенең иҫбатлауҙарында өсөнсө осраҡтың булмауы законын ҡуллана, ә уның уҡыусыһы Зенон апорияларында (Апори́я — уйлап сығарылған, логик дөрөҫ хәл (әйтеү, раҫлау, фекерләү йәки һығымта), уның ысын тормошта булыуы мөмкин түгел) мәғәнәһеҙлеккә еткереү ысулын файҙалана.
Иррационаллек төшөнсәһенең нигеҙе булған квадраттың яғы һәм диагоналенең үлсәнмәле булмауын, иҫбатланышы беренсе башлап тик Евклидтың Башланғыстарында (X) килтерелһә лә, пифагорсылар иҫбатлаған тип фараз ителә, ул киреһенән сығып иҫбатлана һәм һандарҙың икегә бүленеүсәнлек теорияһына нигеҙләнә. Математик иҫбатлауҙың әһәмиәтенә ҡараштар төрлөлөгө Евдокс (математиканы теоремалар күренешендә ойоштороу традицияһына нигеҙ һалыусы тип иҫәпләнгән, ләкин принципиаль рәүештә иҫбатлауҙарға мөрәжәғәт итмәгән) һәм Платон араһында конфликт сәбәптәренең береһе булыуы ихтимал.
Математик иҫбатлауҙы рәсмиләштереү юлында Аристотель тарафынан логиканы барлыҡҡа килтереү мөһим момент булып тора, ул унда иҫбатлау өсөн ҡулланылған бөтә фекерләү ҡағиҙәләрен системаға һалырға һәм кодификацияларға тырыша, килеп тыуған төп ҡатмарлыҡтарҙы һәм ике мәғәнәлелектәрҙе тасуирлай. Аристотель иҫбатлауҙы фәндең мөһим өлөшө тип һанай, иҫбатлау «хәл-ваҡиғаларҙың асылын асып бирә» тип иҫәпләй. Ләкин Аристотелдың логикаһы боронғо грек математикаһына туранан-тура йоғонто яһамай, һәм иҫбатлауҙарҙа формаль логика мәсьәләләренә иғтибар итмәйҙәр.
Урта быуат һәм Яңы осор
Урта быуаттарҙа математика үҫешеү һәм схоластиканан логикаға таяныуға күсеү менән әкренләп формаль иҫбатлау тураһында төшөнсә булдырыла һәм уның ысулдары үҫешә. Математик индукция ысулын Герсонид нигеҙләгән һәм практикаға индергән тип иҫәпләнә. XVI быуаттан башлап боронғо грек математиктарының иҫбатлауҙарын тәнҡит күҙлегенән аңларға тырышыу осрай, мәҫәлән Пелетье, Евклидтың «Башланғыстарына» аңлатма биреп, өсмөйөштәр тигеҙлеген күсеш ярҙамында иҫбатлауҙы тәнҡитләй.
Яңы осорҙа математиканы тәбиғәт фәндәрендә ҡулланыу уңыш ҡаҙаныуы арҡаһында математик раҫлауҙар һәм иҫбатлауҙар ышанысла тип һанала, математика бөтә ҡалған фәндәр өсөн теүәллек һәм иҫбатланыусанлыҡ өлгөһө булып тора. Атап әйткәндә, Лейбниц аксиомаларҙы һәм һығымта яһау ҡағиҙәләрен ныҡ тип һанай һәм «бөтә иҫбат ителерлекте иҫбатлау» өсөн логиканың формаль системаһын төҙөргә тырыша. Ләкин, хатта XVIII быуатта ла иҫбатлау төшөнсәһе һаман да рәсмиләшмәгән һәм ҡоро фекерләүгә ҡоролған була, быға шул факт дәлил булып тора ала, Эйлер түбәндәге раҫлауҙарҙы бер үк ваҡытта нигеҙләп була тип иҫәпләй: шулай уҡ: ул әлбиттә раҫлауҙарҙың мәғәнәһеҙлеген аңлай, уларҙың «иҫбатланыусанлығын» парадокс тип һанай.
XIX быуатта ҡайһы бер интуитив күренеп торған, формаль ысулдар менән иҫбатлау мөмкин булмаған ҡағиҙәләрҙе постулат итеп алыу кәрәклеге идеялары йышыраҡ тыуып тора. Постулат итеп алынған ҡағиҙәләргә бәйле рәүештә, иҫбатлауҙарҙың сағыштырмалылығын аңлауға тағы ла бер этәргес булып, күп быуаттар буйы Евклидтың параллеллек аксиомаһын уңышһыҙ иҫбатларға маташыуҙарҙан һуң Лобачевский, Бойяи, Гаусс һәм Риман тарафынан Евклид булмаған геометрияларҙың төҙөлөүе тора.
Формаль иҫбатлау
Формаль иҫбатлау тураһында һөйләгәндә, бөтәһенән алда формаль моделде — формаль тел ярҙамында яҙылған аксиомалар күмәклеген, һәм һығымта яһау ҡағиҙәләрен тасуирлайҙар. Формаль һығымта тип, формаль телдә яҙылған, һәр береһе йә аксиома, йә алдағы юлдарҙан һығымта яһау ҡағиҙәләренең береһен ҡулланып табылған юлдарҙың сикле тәртипкә һалынған күмәклеге атала. Раҫлауҙы формаль иҫбатлау тип, һуңғы юлы бирелгән раҫлау булған формаль һығымта яһау атала. Формаль иҫбатланышы булған раҫлау, теорема тип, ә бирелгән формаль моделдә (формаль тел алфавиты, аксиомалар һәм һығымта яһау ҡағиҙәләре менән бергә ҡаралған) бөтә теоремалар күмәклеге формаль теория тип атала.
Әгәр теләһә ниндәй раҫлау өсөн уның үҙен йәки уның кире ҡағылышын иҫбатлап булһа, теория тулы тип атала. Әгәр теорияла раҫлауҙың үҙен уның кире ҡағылышы менән бергә иҫбатларға мөмкин булмаһа (йәки, шуға эквивалентлы, әгәр унда бер генә булһа ла иҫбатлап булмаған раҫлау булмаһа), теория ҡаршылыҡһыҙ тип атала. «Етерлек бай» математик теорияларҙың күбеһе, Гёделдың тулы булмау тураһында беренсе теоремаһы күрһәткәнсә, тулы түгелдәр йәки ҡаршылыҡлы булалар. Хәҙерге ваҡытта иң киң таралған аксиомалар йыйылмаһы булып, һайлау аксиомаһы менән бергә Цермело — Френкель аксиоматикаһы (ҡайһы бер математиктар һайлау аксиомаһын ҡулланыуға ҡарша сыҡһалар ҙа) тора. Был аксиомалар системаһы нигеҙендәге теория тулы түгел (мәҫәлән, унда континуум-гипотеза, был теория ҡаршылыҡһыҙ тип уйлағанда, иҫбатлана ла, кире ҡағыла ла алмай). Был теорияны математикала бөтә ерҙә лә ҡулланыуға ҡарамаҫтан, уның ҡаршылыҡһыҙ булыуы үҙенең ысулдары менән иҫбат ителә алмай. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, күпселек математиктар уның ҡаршылыҡһыҙ булыуына ышана, кире осраҡта ҡапма-ҡаршылыҡтар күптән беленер ине тип иҫәпләйҙәр.
Иҫбатлауҙар теорияһы
Формаль иҫбатлауҙар менән математиканың махсус тармағы — иҫбатлауҙар теорияһы шөғөлләнә. Формаль иҫбатлауҙарҙың үҙҙәрен математиктар бер ҡасан да тиерлек ҡулланмайҙар, сөнки кешеләр аңлау өсөн улар бик ҡатмарлы һәм йыш ҡына бик күп урын биләйҙәр.
Информатикала
Информатикала математик иҫбатлауҙар, иҫбат ителмәле программалау технологиялары сиктәрендә, алгоритмдарҙы һәм программаларҙы верификациялау һәм дөрөҫлөгөн анализлау өсөн ҡулланыла (ҡарағыҙ. логика в информатике)
Тура иҫбатлау
дөрөҫ тип иҫәпләнгән раҫлауҙарҙан (аксиомаларҙан, элек иҫбатланған леммалар һәм теоремаларҙан), ниндәйҙер раҫлауҙарҙы кире ҡаҡҡан фекерләүҙе ҡулланмайынса, тик туранан-тура дедуктив һығымтаны ҡулланыуҙы күҙ уңында тота. Мәҫәлән, тура иҫбатлау өсөн ошо фигуралар ҡулай тип иҫәпләнә ( нотацияһында: Шулай уҡ алмаштырыу тура иҫбатлау ысулы тип иҫәпләнә: әгәр A раҫлауы уға ингән ирекле үҙгәреүсәндең бөтә ҡиммәттәре өсөн дә дөрөҫ булһа, бөтә урында ла уларҙың ниндәй ҙә булһа аҫкүмәклеге урынына ниндәйҙер конкрет ҡиммәтте ҡуйыу (формуланың айырым осрағы) дөрөҫ раҫлау бирә, натураль һығымта нотацияһында (формаль булмаған яҙыу, бер үҙгәреүсәнгә тиклем ябайлаштырылған):
Ҡайһы бер осраҡтарҙа кире ҡағып фекерләүҙе ҡулланыусы тура булмаған иҫбатлауҙар, бигерәк тә сикле объекттарға ҡарата, ябай ғына итеп, дөйөмлөккә зыян килтермәй, тура иҫбатлауға ҡайтарып ҡалдырыла алалар, ләкин сикһеҙ тупланмалар тураһында раҫлауҙарға ҡарата был һәр ваҡытта ла улай булмай, һәм конструктив иҫбатлауҙарҙың XX быуат математикаһында әһәмиәте артыу менән, тура булмаған ысулдар менән иҫбатланған раҫлауҙарҙың тура иҫбатланышын табыу мөһим тип һанала.
Иҫбатлау теорияһында тура иҫбатлауҙың формаль билдәләмәһе бирелгән.
Индукция
Айырым раҫлауҙарҙан дөйөм раҫлауҙарға күсергә мөмкинлек биргән индуктив ысулды объекттарҙың сикһеҙ тупланмаһына ҡулланыу айырыуса ҡыҙыҡлы, ләкин уның әйтелеше һәм ҡулланыусанлығы ҡулланыу өлкәһенә бәйле рәүештә һиҙелерлек айырыла.
Иң ябай индуктив ысул — математик индукция, натураль рәткә ҡарата һығымта, идеяһы ниндәйҙер закондың берәмек өсөн үтәлеүенән һәм һәр артабанғы һан өсөн дөрөҫлөгөнән уның бөтә натураль һандар өсөн үтәлеүен раҫлауҙан тора, натураль һығымта нотацияһында:
Математик индукция ысулы объекттарҙың теләһә ниндәй иҫәпле йыйылмаһы өсөн тәбиғи рәүештә ҡулланылырға мөмкин, иҫбатлауҙарҙың классик, шулай уҡ интуицион һәм конструктив системаларында ышаныслы һәм законлы тип иҫәпләнә. Ысул Пеано арифметикаһы аксиомалары системаһында аксиомалаштырыла.
Индуктив ысулды иҫәпле булмаған йыйылмаларға таратыу мөмкинлеге ҡатмарлы мәсьәлә булып тора. Күмәклектәрҙең хәйләһеҙ теорияһы сиктәрендә трансфинит индукция ысулы эшләнгән, ул индуктив һығымта яһау ҡағиҙәһен математик индукцияға оҡшаш схема буйынса теләһә ниндәй тулыһынса тәртипкә һалынған күмәклек өсөн таратырға мөмкинлек бирә. Интуицион логикала ла, булараҡ билдәле булған, индуктивҡа оҡшаш фекерләүҙе иҫәпле булмаған йыйылмалар өсөн ҡулланыу мөмкинлеге табылған.
Структуралы индукцияның, индукцияны объекттарҙың тулыһынса тәртипкә һалынған йыйылмаларына ҡарата, уларға рекурсив билдәләмә биргән осраҡта ҡулланырға мөмкинлек биргән конструктив ысулы бар.
Киреһенән сығып иҫбатлау
Киреһенән сығып иҫбатлау мәғәнәһеҙлеккә еткереү логик алымын ҡуллана һәм ошо схема буйынса төҙөлә: A раҫлауын иҫбат итеү өсөн ул дөрөҫ түгел тип фараз ителә, ә аҙаҡ дедуктив сынйыр буйынса күрәләтә ялған раҫлауға киләләр, мәҫәлән,, бынан икеләтә инҡар итеү законына ярашлы A-ның дөрөҫлөгө тураһында һығымта яһала, натураль һығымта яһау нотацияһында:
Интуицион һәм конструктив системаларҙа киреһенән сығып иҫбатлау ҡулланылмай, сөнки икеләтә инҡар итеү законы ҡабул ителмәй.
Контрапозиция
контрапозиция законын ҡуллана һәм шунан ғибәрәт: A раҫлауынан B раҫлауы килеп сыға тигән фактты иҫбатлау өсөн, B-ны кире ҡағыуҙан A-ны кире ҡағыу килеп сығыуын күрһәтергә кәрәк, натураль һығымта символикаһында: Контрапозицион иҫбатлау киреһенән сығып иҫбатлау ысулына ҡайтып ҡала: иҫбатлау өсөн уның  кире ҡағыуы тикшерелә, ә  йүнәлтмәһе булғанлыҡтан, ҡапма-ҡаршылыҡ асыҡлана.
Контрапозицион иҫбатлауға миҫал рәүешендә, әгәр n^2 таҡ булһа, ул саҡта n шулай уҡ таҡ була тигән фактты иҫбатлау килтерелә, бының өсөн, әгәр n — йоп булһа, ул саҡта n^2 шулай уҡ йоп тигән контрапозиция иҫбатлана.