cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цихисдзири (Аджария)
Цихисдзири (ციხისძირი) — Аджарияың (Грузия) Ҡара диңгеҙ буйындағы Кобулет муниципалитетында урынлашҡан. Батуми ҡалаһынан 15 километрға төньяҡта һәм Кобулетиҙан көньяҡта 8 километрҙа урынлашҡан. Ҡасабала диңгеҙ пляжы бар. Цихисдзири, археологик ҡаҙылмалар үткәрелгәндән һуң, рим осоро ҡәлғәһе Петраның төп объекты булған һуңғы антик ҡала-ҡәлғә тип аңлатылды.
Дорнбок
Дорнбок (Dornbock) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 372 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6369 һәм автомобиль коды — ABI.
Цихисдзири (Аджария)
Археодогик мәғлүмәт
Дубовица (Чепца ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Цихисдзири (Аджария)
Б.э. III быуатынан һаҡланған — алтын биҙәүестәр, көмөш һәм бронза һауыттар, мәрйен һәм тәңкәләр — хәҙерге ваҡытта Цихисдзири хазинаһы булараҡ билдәле предметтар коллекцияһы бында 1907 йылда табылған һәм Рәсәй Изге Петербургындағы Эрмитаж музейына бирелгән. Коллекцияның бер өлөшө тау гәлсәренән яһалған рим императоры Lucius Verus тип йөрөтөлгән һаҡаллы ир-атты кәүҙәләндерә: алтын ялатылған дизайны, ә һын үтә күренмәле материал аша күренһен өсөн ташы шымартылған. Өлкәлә римлеләр булғанын тағы ла Цихисдзири емереклектәре араһында «VEX [illatio] FA [siana]» тип уҡылған ҙур таш табылғаны лә дәлилләй. Ул көньяҡта, Фазис ҡалаһында рим хәрби оҫтаханаһында яһалған — был кирбес хәҙер Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙағы Симон Джанашия музейында һаҡлана.
Архитектураһы
Цихисдзири ҡәлғәһе ике ҡатлы стена менән үҙ-ара тоташтырылған ике яр буйы тауҙарында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 1,5 булған цитадель территорияһында VI б. ҡараған үлсәме 33×17,80 м булған, нартекслы, сығып торған апсидалы, иҙәнендә мозаика ҡалдыҡтары булған өс нефлы базилика емеректәре, береһе христиан осороноҡо, ә икенсеһе урта быуаттарға ҡараған ике сиркәү бар. Базилика эргәһендә VI быуат мунсаһы (9,5х6,5 м) һәм һыу цистернаһы тора. Цитаделдән төньяҡтараҡ ҡала тораҡтары емереклектәре һәм йәҙәрләгән ҡәберлектәр бар. Был ҡоролмалар һуңғы антиклыҡ осоронда һәм урта быуаттарҙа төҙөлгән.
Тарихы
Борон бында лаздар йәшәгән. VI быуатта византия императоры Юстиниан бында «Петр Ҡәлғәһе» төҙөгән. Ул 1877 йылдың 11 һәм 12 июлендәге Цихисдзири һуғышы, шулай уҡ 1878 йылдың 18 ғинуарындағы Цихисдзири икенсе позицияларына һөжүме 1877 йылғы рус-төрөк һуғышы менән бәйле Санкт-Петербург Дан Колоннаһында иҫкә алына. Край Рәсәй составына ҡушылғандан һуң, ҡасабала артабан пансионатҡа әйләнгән (Фән, Сastello Mare) Скаржинский дачаһы төҙөлгән.
Халҡы
2014 йылғы милли йәниҫәп мәғлүмәттәре бьуйынса Цихисдзириҙа 2472 кеше йәшәгән. Уларҙың күпселеге (97 %) этник грузиндар
Саури-Шор
Саури-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карабашка (Тавда ҡушылдығы)
Карабашка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 146 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Изотова Татьяна Алексеевна
Изотова Татьяна Алексеевна (14 май 1947 йыл) — Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты (1991—1995), «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Биографияһы
Татьяна Алексеевна Изотова 1947 йылдың 14 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1962-1964 йылдарҙа Өфөлә һөнәри-техник училищела уҡый.
Хеҙмәт юлын төҙөлөш тресында башлай, унда мастер булып эшләй, артабан Өфө электр лампалары етештереү заводына эшкә күсә.
1970 йылдан хеҙмәт эшмәкәрлеген «Башнефтезаводстрой» проект-төҙөлөш берекмәһендә дауам итә.
1990 йылда Башҡорт ССР-ының Конституция комиссияһы ағзаһы итеп һайлана
1991 йылда Башҡорт АССР-ы ХII саҡырылыш Юғары Советына Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районының 55-се округынан халыҡ депутаты итеп һайлана. БАССР Юғары Советының ХII саҡырылышында Ҡатын-ҡыҙҙар эштәре, ғаиләне, әсәлекте һәм балалыҡты һаҡлау комиссияһы ағзаһы була. .
Был саҡырылыш - тарихи саҡырылыш була, сөнки тап ул республиканың статусы үҙгәреүе, «Башҡортостан Республикаһы» тип атала башлауы тураһында закон ҡабул итә, яңы дәүләт органдары барлыҡҡа килә. Республиканың Юғары Советы тарихы ошо саҡырылышта туҡтай. Башҡортостан Республикаһының берҙән-бер юғары вәкәләтле һәм закон (ҡанун) сығарыу дәүләт органы тип Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай иғлан ителә.
Ғаиләһе
Изотова Татьяна Алексеевна бер ул тәрбиәләп үҫтергән.
Шмидеберг (Мәғдән тауҙары)
Шмидеберг (Мәғдән тауҙары) (Schmiedeberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4557 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,76 км2. Диңгеҙ кимәленән 420-560 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1762 һәм автомобиль коды DW.
Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы
Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улы (6 сентябрь 1908 йыл — 17 апрель 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған яугир, уҡсылар полкының пулемёт ротаһы командиры, гвардия лейтенанты. 1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Советтар Союзы Геройы (1945, үлгәндән һуң). Салауат районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Абдрахман Зәйнулла улы Ғәйфуллин 1908 йылдың 6 сентябрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Яубүләк ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башҡорт.
1932 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Өфө ҡалаһында комвуз тамамлағандан һуң, Салауат районының Арҡауыл Машина-трактор станцияһында (МТС) директорҙың сәйәсәт буйынса урынбаҫары була.
1935 йылда Өфөлә Башҡортостан коммунистик ауыл хужалығы юғры мәктәбен тамамлай. 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһынан БАССР-ҙың Миәкә һәм Малаяҙ райондарында партия эшендә хеҙмәт итә.
Ҡыҙыл Армия сафында 1930 — 1932 йылдарҙа, 1940 йылда һәм 1941 йылдың 5 июленән була. БАССР-ҙың Салауат район хәрби комиссариаты тарафынан саҡыртыла. Команда составын камиллаштырыу курстарын тамамлай.
1941 йылдың июленән фронтта һуғыша. 1-се Белорус фронты 61-се армияһының 12-се гвардия уҡсылар дивизияһының 37-се гвардия уҡсылар полкында пулемёт ротаһы командиры, гвардия лейтенанты А. З. Ғәйфуллин немец илбаҫарҙары менән алышта айырыуса ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдың 17 апреленә ҡараған төндә дошман көслө ут яуҙырғанда, ҡул аҫтында булған нәмәләр ярҙамында ул үҙенең ротаһы менән беренселәрҙән булып Германияның Врицен ҡалаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан Нойглитцен һәм Хоэнвутцен ҡасабалары районыныда Одер йылғаһын аша сыға. Пулеметтарҙан ут асып, А. Ғәйфуллиндың ротаһы дошмандың 6 атакаһын кире ҡаға, бик күп тере көсөн юҡ итә. Һөҙөмтәлә башҡа подразделениелар йылғаны уңышлы сығыуға өлгәшә.
Одер йылғаһы һул яры буйындағы плацдармды киңәйткән ваҡытта ҡул һуғышында һәләк була.
Батырлығы
1945 йылдың 17 апрелендә дошман алты тапҡыр контрһөжүм яһап ҡарай. Гитлеровсылар төркөмө А. Ғәйфуллин ротаһы нығынған траншеяға инә. Ҡул һуғышында уға дүрт немец һалдаты һөжүм итә, уларҙың икеһен ул бысаҡ менән сәнсә, ҡалғандарын пистолеттан атып үлтерә. Алыштың иң көсөргәнешле мәлендә гвардия лейтенанты Ғәйфуллин яугирҙарҙы штык контрһөжүменә күтәрә. Уның етәкселегендәге рота дошманды траншеянан бәреп сығара һәм плацдармды киңәйтә. Был алышта А. З. Ғәйфуллин батырҙарса һәләк була. Алыш урынында — Хоэнвутцен ҡасабаһында ерләнә.
1945 йылдың 31 майындағы СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәүе һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Ғәйфуллин Абдрахман Зәйнулла улына үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Суводь
Суводь — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садовый (Хәйбулла районы)
Садовый (Садовый) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 641 кеше. Почта индексы — 453800, ОКАТО коды — 80255815002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сапторма-Яха (Сойелю-Се ҡушылдығы)
Сапторма-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сойелю-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 101 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Төкөн
Үрге Төкөн (Верхний Тюкунь) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 240 кеше. Почта индексы — 453024, ОКАТО коды — 80235825004.
Халыҡ һаны
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса төп милләт — башҡорттар (94 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
7-се башҡорт кантонының 8-се йортона Үрге Төкөн һәм Түбәнге Төкөн ауылдары ҡарай. Улар Кесе Табын улусына ҡараған, XVIII быуат аҙағында ул Кесе-Табын улусы Төкөн тип аталған. V ревизияла өс ауыл: Төкөн, Урта Төкөн һәм Түбәнге Төкөн күренә. 1834 йылда Үрге Төкөн ауылында 233 кеше йәшәгән. 1859 йылда 48 йортта 173 ир иҫәпкә алынған. 1920 йылда 59 йортта 138 ир-ат һәм 150 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусыларҙың береһе 28 йәшлек Юлбарыҫ Баҙыҡай улы Назаров Рәсәй бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәштә ғүмерен биргән. Тағы бер кеше ҡатнаша, ул иҫән-һау әйләнеп ҡайта: Һөйөндөк Ҡорманғолов
1839 йылда Үрге Төкөндә 233 кеше йәшәгән 41 йортҡа — 300 ат, 309 һыйыр, 140 һарыҡ, 109 баш кәзә тура килгән. 225 умартаһы һәм 50 солоғо була. 1842 йылда ауылда һыу тирмәне булған.
Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы
Рәхимова Венера Тимерхан ҡыҙы (10 июнь 1946 йыл, Ҡардаръя, Үзбәк ССР-ы) — СССР һәм Рәсәйҙең ҡурсаҡ театры артисы. Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты. «Незнайка на луне» мультсериалында Незнайка ролен тауышландырыу арҡаһында киң билдәлелек ала.
Биографияһы
Венера Тимерхан ҡыҙы Рәхимова 1946 йылдың 10 июнендә Үзбәк ССР-нда тыуған. 1967 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәни-ағартыу училищеһын тамамлай һәм Башҡортостан ҡурсаҡ театры (БТК) эшләй башлай, шунда уҡ 1986 йылға тиклем эшләй. Бер йылдан Мәскәү ҡурсаҡ театрында эшләй башлай.
Ямантау (йыр)
Риүәйәте
Борон замандарҙа, башҡорттар урыҫ батшалыҡына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан алпауыттар, генералдар осһоҙ ғына хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар аҙаҡҡыларын уйлап тормай, ерҙе осһоҙлай ғына биргәндәр. Йә әллә ни ҡәҙәре ерҙе бер ҡаҙаҡ таҡта сәйгә генә һатҡандар, йә тире ҡәҙәре ер һатабыҙ тип, отолғандар. Бик хәйләкәр булғандар шул ер алыусылар. Башҡорт түрәләрен иҫертеп, тире ҙурлыҡ ер алабыҙ тип ер һатып алырға килештергәндәр ҙә, тирене, ҡылдай ғына итеп телгеләп, һүҙып алып киткәндәр. Шулай итеп әллә нисәмә саҡлы дисәтинә ерҙе уратып алыр булғандар. Унан инде шул ерҙәргә йорт-ҡураларын ҡорғандар, заводтар төҙөткәндәр. Беҙҙең эскерһеҙ халыҡ ауыҙ асып торған да ҡалған. Ҡайһы саҡ былай ер һатуға ҡаршы сығыусылар ҙа булған.
Каратунка
Каратунка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ямантау (йыр)
Риүәйәте
— Ни эшләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балалаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсәр һыуҙан, аулар кейектән, һоҡланыр ер сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ? — тип әйтә.
— Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип егеттең һүҙенә ҡолаҡ һалмағандар тегеләр.
Яҡлаусы таба алмаған йәш егет тауҙарға киткән. Күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ҡарап торған-торған да, шул яҡҡа юл алған. Егет тырмаша-тырмаша үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылырын белгән сабый һымаҡ, мүкле таштарҙы ҡосаҡлап ятып, үкһеп-үкһеп илаған. Оҙаҡ йәш түккән йәш егет. Ҡайғы моң менән йәнәш йөрөй бит. Егеттең дә хәсрәте күкрәгенән ташып, моң булып сыҡҡан.
Йырҙың тексы
Йәмәлекәй тауҙы һатҡан, тиҙәр,
Ун ике мең ҡағыҙ аҡсаға.
Йәмәлекәй тауҙы һатҡандан һуң,
Ишетелгән икән батшаға.
Ер алам тип килгән генерал,
Йыйылып-йыйылып килде күп ауыл;
Ямантауға инде барып булмай,
Түңәрәге — кордон-ҡарауыл.
Яман ғына тауҙың үңәрендә
Йондоҙ кеүек ыуаҡ таштар бар,
Ямантауҙы һатып, әрәм үк иттегеҙ,
Һеҙҙән түбән ғәййәр йәштәр бар.
Яман ғына тауҙың үңәрендә -
Бөтә хайуандарҙың төйәге.
Ямантауҙы һатып, әрәм иттек -
Калач-Соим
Калач-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Цица
Цица — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марта йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәлик (Әрмәнстан)
Мәлик (Մելիք, მელიქი; малик) — көнсығыш дворян һәм феодал титулы. Мәлик (ملك) һүҙе ғәрәп теленән ингән — батша тигәнде аңлата. Әрмән дворяндары традицияһында «мәлик» титулы «кенәз» («ишхан») титулына тап килә. Әрмән мәликтәре титулы башта хан дәрәжәһенә, һуңыраҡ грузин титулы — тавади, Кавказ аръяғы мосолмандары өсөн бәк исеменә тап килгән.
Бүленеше
Мәликтәр өс төркөмгә бүленгән.
Улар араһынан үҙ мәликлектәре булған әрмән мәликтәре (Джраберд, Гөлистан, Хачен, Варанда һәм Дизак ) иң юғарылары була. Уларҙың хәле, ярым бойондороҡһоҙ хандарҙыҡы кеүек булған, дәрәжә үтәлгән хеҙмәттәргә алмашҡа фарсы шаһтары тарафынан бирелгән. Ваҡыт үтеү менән, сәйәси тетрәнеүҙәр арҡаһында, мәликтар үҙаллылыҡтарын юғалта һәм хандар контроле аҫтына эләгә. Уларҙың хәле лә бәк һәм ағалар хәленә оҡшаш булып ҡала.
Икенсе, түбәнерәк, мәлик төркөмө, әрмәндәр араһынан ислам динен ҡабул иткән мосолмандарҙан торған. Улар ҙа бәктәрҙеке кеүек хоҡуҡтар менән файҙалана.
Өсөнсө төркөм ауыл аҡһаҡалдарынан тора, уларҙы ла ҡайһы берҙә мәлик тип атайҙар.
Саури-Яга
Саури-Яга — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әйһәйлүк (йыр)
Әйһәйлүк —— башҡорт халыҡ йыры.
Риүәйәте
Элегерәк заманда Икенсе Бөрйән ырыуы Мостай ауылында бер һыҙма мыйыҡлы һылыу йәш егет булған. Шаян да, hүҙгә лә оҫта, йырға ла шәп икән, ти. Егет сағында бер йәш кенә сибәр ҡыҙға ғашиҡ булып, уны hәp ваҡыт күргehe килеп йөрөгән. Әммә ҡыҙҙы тап килтереп һөйләшеү бик үк еңел булмаған. Шуға ҡарата шаян йыр ҙа сығарған, хатта.
Бының шаянлығы ғүмергә китә. Һөйгән ҡыҙына өйләнеп, балалар атаһы булғас та, кешеләрҙе көлдөрөп, уларҙың күңелдәрен аса торған булған. Ҡатыны: «Хәҙер ҡартайып, балалар атаһы булып киттең, һыҙма мыйығың да aғapып, терпәйешеп бөттө, үҙең һаман шаяраһың», — ти икән. Шуға көйҙөң исемен: «Әйһәйлүк», йәки «Балалар aтahы» тип алып китә булалар
Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары
Окисланыу-ҡайтарылыу реакциялары, шулай уҡ редокс (ҡыҫҡ. redox,  — ҡайтарылыу-окисланыу) — реакцияға ингән матдәләр (йәки матдә иондары) составындағы атомдарҙың окисланыу дәрәжәһе үҙгәргәндә барлыҡҡа килгән ҡаршы- параллель химик реакциялар атом-окислаусы (ҡушыусы) һәм атом-биреүсе (донор) араһында электрондарҙы таратыу юлы менән башҡарыла.
Тарихи белешмә
Элек-электән ғалимдар окисланыу — флогистонды (Иоганн Бехер һалған күҙгә күренмәгән махсус янар матдә) юғалтыу, ә ҡайтарыу — уны алыу тип уйлаған. Ләкин 1777 йылда А. Лавуазьеның кислород яныу теорияһы барлыҡҡа килгәс, XIX быуат башына химиктар матдәләрҙең кислород менән тәьҫир итешеүен окисландырыу, ә уларҙың водород тәьҫирендә әүерелеүҙәрен ҡайтарылыу тип иҫәпләй башлай. Шуға ҡарамаҫтан, башҡа элементтар ҙа окисланыусы агент булараҡ сығыш яһай ала, мәҫәлән,
Был реакцияла окислаусы — водород ионы  — H+, ә тимер ҡайтарыу ролендә сығыш яһай.
1914 йылда Л. В. Писаржевский эшләгән окисланыуҙы кәметеүҙең электрон-ионлы теорияһына ярашлы, окисланыу — электрондарҙы атомдарҙан йәки окисланған элемент иондарынан айырыу процесы; Электрондарҙың элемент атомдарына йәки иондарына ҡушылыу процесы ҡайтарылыу тип атала. Мәҫәлән, реакция ваҡытында.
цинк атомы ике электронды юғалта, йәғни окислана, ә хлор молекулаһы уларҙы берләштерә, йәғни ҡайтара.
Окисланыу
Окисланыу — окисланыу дәрәжәһе артыу менән электрондарҙы биреү процесы.
Матдәләр окисланғанда электрондар күсеү һөҙөмтәһендә окисланыу дәрәжәһе арта. Окисланған матдәнең атомдары электрон донор тип атала, ә окисландырыусының атомдары электрон акцепторҙары (алыусы, ҡушыусы) тип атала.
Бәйләнмәгән, ирекле электрон иң көслө ҡайтарыусы булып тора.
Ҡайтарыу
Ҡайтарыу-электрондарҙы матдәнең атомы менән ҡушыу процесы, шул уҡ ваҡытта уның окисланыу дәрәжәһе кәмей.
Шулай уҡ атом дарҙы йәки иондарҙы ҡайтарғанда электрондарҙы ҡушалар. Ул ваҡытта элементтың окисланыу дәрәжәһе түбәнәйә. Миҫал өсөн: металл оксидтарын ирекле металдарға тиклем водород, углерод, башҡа матдәләр ярҙамында ҡайтарыу органик кислоталарҙы альдегидтарға һәм спирттарға ҡайтарыу; майҙарҙы гидрогенизациялау һ.б.
Окисланыу-ҡайтарылыу пары
Окисландырыусы һәм уның ҡайтарылыусы формаһы, йәки ҡайтарыусы һәм уның окисланған формаһы эйәртеүле окисланыу-ҡайтарылыу парын тәшкил итә, ә уларҙың бер-береһенә әүерелеүҙәре окисланыу-ҡайтарылыу ярым реакциялары булып тора.
Төрлө окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһында ике пар ҡатнаша, улар араһында электрондар өсөн конкуренция бар, һөҙөмтәлә ике ярым реакция үтә: береһе электрондарҙы ҡушыу, йәғни ҡайтарыу, икенсеһе — электрондарҙы биреү, йәғни окисландырыу менән бәйле.
Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы төрҙәре
Молекула-ара — окисланыусы һәм ҡайтарылыусы атомдар төрлө молекулаларында торған реакциялар, мәҫәлән:
Диспропорцияланыу (үҙенән-үҙе оксисланыу- үҙенән-үҙе ҡайтарылыу) — реакциялары, уларҙа бер үк элемент окисландырыусы булараҡ та, ҡайтарыусы булараҡ та сығыш яһай, мәҫәлән:
Репропорциялау (конпропорцияланыу) — реакциялар, уларҙа бер үк элементтың ике төрлө дәрәжәлә окисланыуынан бер дәрәжәлә окисланыу килеп сыға:
Миҫалдар
Водород һәм фтор араһында окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһы
Ике ярым реакцияға бүленә:
2) Ҡайтарылыу:
Электрондарҙы биреү процесы — окисланыу. Окисланғанда окисланыу дәрәжәһе арта.
Электрондарҙы ҡушыу процесы-ҡайтарылыу. Ҡайтарылғанда окисланыу дәрәжәһе кәмей:
Был реакцияла электрондарын үҙҙәренә ҡушҡан атомдар йәки иондар-окисландырыусы, ә электрондарын биргән атомдар йәки иондар — ҡайтарыусылар тип атала.
Химик реакцияға ингән матдәләрҙең пропорцияһын табыу өсөн йыш ҡына окисланыу-ҡайтарылыу реакцияларҙы тигеҙләргә кәрәк. Окисланыу-ҡайтарылыу реакцияһын тигеҙләү стехиометрик коэффициенттарҙы (йәғни һәр бер бер берләшмә моль һанын) табыуға ҡайтып ҡала. Стехиометрик коэффициенттар 1 һәм унан ҙурыраҡ бөтөн дәүмәлдең мәғәнәһен генә ҡабул итә ала. Ваҡланған стехиометрик коэффициенттар физик химия курсынан термохимик тигеҙләмәләр яҙған ҡайһы бер осраҡтарҙа ғына рөхсәт ителә. Окисланыу-ҡайтарыу реакцияһын тигеҙләүҙең ике ысулы бар: ярым реакция ысулы һәм электрон баланс ысулы. Электрон баланс ысулы ябайыраҡ һәм газ хәлендәге мөхиттә, мәҫәлән, яныу йәки берләшмәләрҙең термик тарҡалыу процестары реакциялары осрағында ҡулланыла. Ярым реакциялар ысулы ирекле атомдар һәм бер атомлы иондар менән түгел, ә иретмәләге реакцияға ингән матдәләрҙең эреү һәм/йәки диссоциация (эреү, тарҡалыу.) процестары һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән өлөшсәләр менән эш итә.Ике алым да төрлө уҡыу йорттары студенттары өйрәнгән дөйөм һәм органик булмаған химия ның база курсында мөһим урын биләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Люкштедт
Люкштедт (Lückstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 579 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,38 км2. Диңгеҙ кимәленән 25 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39606 һәм автомобиль коды — SDL.
Ксани ҡәлғәһе
Ксани ҡәлғәһе (грузин: ციხე ქსნის), шулай уҡ Мтвери замогы (ციხე მტკვრის) булараҡ билдәле, Көнсығыш Грузияла Мцхета муниципалитетында урынлашҡан ҡәлғә. 1512 йылда уны Баграт заказы буйынса кенәз Мухранский төҙөй, ә 1746 йылда Баграттың тоҡомдары уны яңынан төҙөй. Ҡәлғә Грузияның милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы исмелегенә индерелгән.
Урынлашыуы
Замок Ксани йылғаһының һул ярында Саркинети тауының түбәһендә, диңгеҙ кимәленән 600 метр бейеклектә урынлашҡан. Ксани һәм Мтквари (Кура) йылғаларының киҫелешенә күренеш менән убала уңайлы урынлашҡан ҡәлғә тарихи Мухрани төбәгендә тора. Төбәктә юғарыла урынлашыуы арҡаһында уны Грузияның көнсығы-көнбайыш шоссеһынан күрерәг мөмкин
Үҙенсәлекле бина брусчатканан төҙөлгән. 18 быуатта реконструкция ваҡытында шулай уҡ таш һәм кирбес ҡулланыла. Ихатала быуа һәм шарап мөгәрәбе бар. Һыу аркалы һыу юлы менән тәьмин ителә, ул тау һырты буйлап бер нисә километрға һуҙыла.
Тарихы
Замок хәҙерге заман тарихи яҙмаларҙа Мтквари атамаһы менән билдәле, әммә ул «Ксани» исеме менән дә киң ҡулланыла. Замокты Мухрани ерендә принц Баграт төҙөтә. Ул уны Давидтан урлап ала һәм үҙен кенәзлегенә әйләндерә. Ксани ҡәлғәһе Багратион-Мухранскийҙарҙың 1513 йылдан 1733 йылға тиклем резиденцияһы була, ошо осор эсендә 14 кенәз алмашына
Дана Мазалова
Дана Мазалова (Dana Mazalová; ) — чех хоҡуҡ һаҡлаусыһы, публицист, журналист, чех телевидениеһы мөхәррире, СССР-ҙа махсус хәбәрсе булып эшләгән.
Биографияһы
Дана Мазалова 1954 йылда Чехословакияла Свитави ҡалаһында тыуған. Юғары белемде Прагала Карл университетының юридик факультетында ала. Чех теленән тыш, урыҫ, словак, инглиз телдәрендә һөйләшә.
Чех «Mladá fronta DNES» гәзитендә журналист булып эшләй , һуңынан СССР-ҙа Чехословакияла «Prostor» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе була, элекке СССР-ҙың ҡыҙыу нөктәләренән — Грузия, Ҡырғыҙстан, Үзбәкстан, Әзербайжан һәм Әрмәнстандан репортаждар яһай. Һуңынан Рәсәйҙә Беренсе каналда чех телевидениеһының хәбәрсеһе булып эшләй. Шулай уҡ «Svobodné slovo» гәзитендә эшләй һәм «Respekt» журналында баҫыла.
2020 йылдың 4 сентябрендә Прагала вафат була.
Эшмәкәрлеге
Советтар Союзы тарҡалыуы ваҡытында Дана Мазалова СССР-ҙа Чехословакия киң мәғлүмәт сараларының хәбәрсе пункттарын етәкләй, ул Ҡарабах хәрәкәте һәм Ҡарабах ваҡиғаларын (Әрмәнстан, Әзербайжан), Грузияла граждандар һуғышын, Фирғәнәнән төрөктәрҙең ҡыуылыуын (Үзбәкстан), Ош ваҡиғаларын (Ҡырғыҙстан) яҡтырта. Әрмәнстанға тәүге тапҡыр 1982 йылда бара, һуңғараҡ Таулы Ҡарабахтағы ваҡиғалар тураһында күп мәҡәләләр яҙа. «Страна под Араратом» документаль фильмының (1988 йылда Әрмәнстандағы ер тетрәү тураһында, режиссеры Милан Марышка) авторы булып тора.
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы  (8 август 1946 йыл) — сценограф, рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
Биографияһы
Рифхәт Мөхәмәт улы Арыҫланов Өфө ҡалаһында 1947 йылда тыуған. Атаһы, Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләгән. Әсәһе, Сәлиғәскәрова Мәғәфүрә Ғәлилулла ҡыҙы, 1940—1970 йылдарҙа опера йырсыһы.
Дырпа
Дырпа — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пызеп йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы
Биографияһы
Рифхәт профессиональ академик белемде Суриков исемендәге Мәскәү академия художество институтында (профессор, академик М. М. Курилко һәм профессор М. Н. Пожарская класы) 1978 йылда ала. Н. Н. Золотарев етәкселегендә Дәүләт академия Ҙур театрында стажировка үткән.
Дырпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы
Биографияһы
1968 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй.
Арыҫланов Р. М. — Башҡортостандың әйҙәүсе рәссамдарының береһе. Уның хеҙмәттәре М. Нестеров исемендәге Башҡорт сәнғәт музейында, А. А. Бахрушин исемендәге музейҙа, в М. Глинка исемендәге музейҙа, СССР, Рәсәй күргәҙмәләре дирекцияларында, АҠШ, Канад, Испания, Германия музейҙарында һәм сит ил шәхси коллекцияларында һаҡлана.
Рәссам ижади эшмәкәрлеген педагогик хеҙмәт менән бергә алып бара, Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры, ВЭГУ Академияһы кафедраһы мөдире (Өфө ҡалаһы). 1978 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институтының рәсем сәнғәте кафедраһында эшләй.
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы — Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Рәссамдар союзы ағзаһы.
Уҡыусылары
Халыҡ-ара фестивалдәр лауреаты — Байрамғолов В.; Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы премияһы лауреаты — Хисмәтуллина А. Халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй күргәҙмәләр дипломанты, Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы, Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрының рәссам-ҡуйыусыһы — Арыҫланова Д.; Иванов Е. — Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре; Ғәбиҙуллина Н. — Рәсәй Федерацияһы Рәссамдар союзы ағзаһы, баш рәссам, Өфөнөң Милли йәштәр театры рәссам-ҡуйыусыһы; Ғизәтуллин Э. — Дәүләт академия Ҙур театр сәхнәһен биҙәүсе (Мәскәү); Ғиляжева Ю. — Өфөнөң Милли йәштәр театры рәссамы; Шәихрисламова Д. — Башкиностудия рәссамы; Юлаева А. — Бөгөлмә ҡалаһының Драматик театры рәссамы; Мухаметшин С. — Башҡорт телевидениеһы рәссамы.
Ижады
«Фра-Дьяволо» (Д. Обер) «Фауст» (Ш. Гуно), «Максимка» (Б. Терентьев), «Евгений Онегин» һәм «Пиковая дама» (П. Чайковский), «Салауат Юлаев» һәм «Аҡмулла» (З. Исмәғилов), «Нәркәс» (Х. Әхмәтов), «Дон Паскуале» (Г. Доницетти), «Дауыл» (Р. Муртазин) операларын; «Бременские музыканты» (Г. Гладков), «Биндюжник и король» (А. Журбин) мюзиклдарын; «Маугли» (М. Әхмәтов), «Ҡурай тураһында легенда» (Р. Хәсәнов), «Орфей» (Е. Фомина), «Сестра Керри» (Р. Паулс), «Тиль Уленшпигель» (Р. Штраус), «Мең дә бер кисә» (Ф. Әмиров), «Ҡара йөҙҙәр» (Х. Заимов, А. Чугаев), «Пахита» (Л. Минкус), «Вальпургиева ночь» (Ш. Гуно) балеттарын; «Пьяный Силен» (О. Нуссио), «Наваждение» (М. Равел), «Па-де-катр» (Ц. Пуни) хореографик миниатюраларын биҙәй. Башҡортостан, Рәсәй һәм Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе драма театры сәхнәләрендә йөҙҙән артыҡ спектаклдәр ҡуя.
Арыҫлановтың Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә һуңғы эштәренең береһе — «Ҡаһым-түрә» спектакле (2002), «Сильва» (2005), «Аҡмулла» (2006), «Золотой цыплёнок» (2008), «Вальпургиева ночь» (2010).
Шнеберг (Мәғдән тауҙары)
Шнеберг (Мәғдән тауҙары) (Schneeberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15418 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,35 км2. Диңгеҙ кимәленән 470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 8289 һәм автомобиль коды ASZ (элек: AU).
Ростов дәүләт төҙөлөш университеты
Дон дәүләт техник университетының төҙөлөш һәм архитектура академияһы — Көньяҡ федераль округының төҙөлөш тармағы өсөн киң спектрлы белгестәр әҙерләүсе әйҙәп барыусы махсуслаштырылған юғары уҡыу йорто. 16 декабрь, 1943 йылда (Приказ № 798) Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына. 1997 йылда институт Ростов дәүләт төҙөлөш университеты статусын ала. 2016 йылдың 15 апрелендә Дон дәүләт техник университеты составына инә.
РДТУ-ның архитектура һәм төҙөлөш академияһы бөгөн
65 % артыҡ вуз хеҙмәткәрҙәре ғалим дәрәжәһенә эйә. Вузда 6 Рәсәй архитектура һәм төҙөлөш фәндәре академия кәңәшсеһе,10 РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, 72 профессор һәм фән докторы эшләй. Был юғары уҡыу йортонда асылған 2 диссертация советы бар, уларҙа йыл һайын кәмендә 3 доктор һәм 30 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана.
Тарих
Изге Дмитрий Ростов ҡәлғәһе Елизавета редутының беренсе ташы 1761 йылдың сентябрендә хәҙерге университет комплексы торған урында һалына. Был белем биреү учреждениеһы 1900 йылда Дондағы Ростовта коммерция училищеһы бинаһында башланып китә. Ул 1918 йылда « Дон коммерция институты» тип атала. 7 февраль, 1944 йыл. Был йылда Ростов инженер-төҙөлөш институтына (РИТИ) нигеҙ һалына.
1988 йылда РИТИ архитектура факультеты РСФСР юғары белем биреү Министры бойороғо нигеҙендә Ростов дәүләт архитектура институтына әйләнә. Хәҙерге көндә ул Көньяҡ Федераль университетының составында (2006 йылдан башлап).
Коллегия ҡарары менән һәм Рәсәй Федерацияһы фән, юғары мәктәп һәм техник сәйәсәт Министрлығы бойороғо буйынса 1992 йылдың 15 октябрендә институтҡа академия статусы бирелә һәм ул Дондағы Ростов дәүләт төҙөлөш академияһы тип атала башлай. 1997 йылдың 30 ғинуарында РФ дөйөм һәм һөнәри белем биреү Министрлығы Ҡарары менән Дондағы Ростов дәүләт төҙөлөш академияһы 1997 йылдың 7 февралендә Ростов дәүләт төҙөлөш университетына (РДТУ) әүерелә. 2015 йылдың 30 декабрендә Дон дәүләт техник университетының колонияһы формаһында уның базаһында «күп профилле таяныс юғары уҡыу йортона» әйләнә.
Франклин Рузвельт
Бала сағы
Буласаҡ президент Джеймс Рузвельт һәм уның ҡатыны Сара Делано ғаиләһендә тыуған. Рузвельттың атаһы Гудзон йылғаһында Хайд-парк утарыны һәм бер нисә күмер һәм транспорт компаниялары акцияларының пакетына эйә булған. Рузвельттың әсәһе, Сара Делано ла ерле аристократия вәкиле булған. Рузвельт бала саҡында һәр йәй һайын ата-әсәһе менән Европа буйлап сәйәхәт итә (шуға күрә ул сит телдәрҙе яҡшы белә). Яңы Англияның диңгеҙ яры буйында һәм Канаданың Кампобелло утрауында (Ист-Порт янында, Мэн штаты) ял итә. Диңгеҙ йөҙөүе менән мауыға. 14 йәшкә тиклем белемде өйҙә ала. 1896-1899 йылдарҙа илдең иң яҡшы мәктәптәренең береһе, Массачусетс штатында Гротон мәктәбендә уҡый. 1900-1904 йылдарҙа Гарвард университетында белем алауын дауаим итә. 1905-1907 йылдарҙа Колумбия университетының юридик мәктәбендә адвокатлыҡ хоғуҡын ала. Адвокад эшмәкәрлеген Уолл-стриттагы ҙур юридик фирмала башлай.
Рузвельт 1911 йылдың 10 октябрендә Нью-Йоркта № 8 "Голландия" ложаһында масондарға бағышлана. Ул Шотландия Уставының 32 нче дәрәжәһенә тиклем үрләй һәм Нью-Йоркның Бөйөк ложаһының Джорджия штаты ложаһы вәкиле.
Никах һәм ғаилә тормошо
1905 йылда үҙенең алты туған һеңлеһе Анна Элеонора Рузвельтҡа (1884-1962) өйләнә. Аның атаһы Теодор Рузвельттың кесе ҡустыһы була, уның  кумиры Франклин була. Рузвельт ғаиләһендә алты бала тыуа, тик береһе сабый сакта үлә. Элеонора ире Рузвельттың сәйәси карьераһында шаҡтай роль уйнай, бигрәк тә 1921 йыллдан һуң, Рузвельт ауырып китеп   инвалид креслоһынан айырылмаған ваҡытта.
Сәйәси карьераһы
1910 йылда Рузвельт АӨШ Демократик партияһынан үҙе тыуған административ округта Нью-Йорк штаты легислатураһында сенатор булып һайланырға тәҡдим итә һәм һайлауҙа еңеү яулай. 1912 йылғы һайлау алды кампанияһында демократ Томас Вудро Вильсонны актив хуплай. Президент администрацияһында Вильсон Рузвельтҡа диңгеҙ министры ярҙамсыһы урынын тәҡдим итә. Штат легислатураһында өсөнсө срокты эшләп бөтөрмәйенсә, Рузвельт Вашингтонға күсеп китә. Диңгеҙ министрының ярҙымсыһы буларак (1913-1921), ул флотты көсәйтеү, АҠШ-тың оборона ҡеүәтен тығытыу, көслө президент хакимиәте һәм актив тышҡы сәяйәсәт өсөн сығыш яһай.
1914 йылда АҠШ конгрессында сенатор урынын алырға тырыша, ләкин уңышһыҙлыҡҡа юлыға. 1920 йылда АҠШ-тың Милләттәр лигаһына кереү лозунгы аҫтында Рузвельт АҠШ вице-президентына президентлыҡҡа кандидат Джеймс Кокс менән бергә Демократик партиянан һайлана. Изолионистик кәйефтәр үҫеү шарттарында Демократик партияның еңелеүе һәм а Рузвельттың ауырыуы актив сәйәси эшсәнлектән ситләштерҙе. Ләкин 1928 йылда ул Нью-Йорк штатының иҡтисади һәм сәйәси яҡтан абруйлы губернаторы итеп һайлана, был Аҡ йортҡа юл аса.
Губернатор постында ике срок, Рузвельт президентлыҡ йылдарында кәрәк буласаҡ бик ҡыйммәтле тәжрибә туплай. 1931 йылда, иҡтисади кризис киҫкенләшкән ваҡытта, ул штатта эшһеҙҙәрҙең ғаиләләренә ярҙам күрһәтеү буйынса Ваҡытлы ғәҙәттән тыш администрация төҙөй. Һайлаусылар менән радио аша аралашыу традицияһы ла ("камин янында әңгәмәләр" исеме менән билдәле) шулай уҡ Рузвельтттың губернаторлыҡ ваҡытларына барып тоташа.
1932 йылда Ф. Рузвельттың һайлау алды ярыштары һәм губернаторлыҡ ваҡытында АҠШ-тың Лейк-Плэсид ҡалаһында уҙған III Ҡышҡы Олимпия уйындарын ҡабул итә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙе был уйындарҙы аса.
Президентлыҡ
1932 йылғы президент кампанияһында Рузвельт илде 1929-1933 йылдарҙағы иҡтисади кризистан ("Бөйөк депрессия") сығара алмаған Герберт Гуверты еңеп сыҡты. Һайлау кампанияһы барышында Рузвельт социаль-иҡтисади үҙгәртеп ҡороуҙарҙың төп идеяларын тәғдим итте, был идеялар уның кәңәшселәре ("мейе тресты") тәҡдиме менән "Яңы курс" исемен алды.
Президентлығының (1933 йылдың мартында башланған) беренсе йөҙ көнөндә Рузвельт бер нисә мөһим реформаларҙы ғәмәлгә ашырҙы: банк системаһы тергеҙелде, май айында эшһеҙҙәргә ярҙам итеү буйынса Федераль администрация төҙөү тураһында законға ҡул ҡуйҙы, бынан тыш фермерҙарҙың бурысын рефинанслау тураһындағы законға,  ауыл хужалығы продукцияһын етештереү күләмен дәүләт контролендә тотоу,  ауыл хужалығын тергеҙеү тураһындағы законға ҡул ҡуйҙы.
Сурья (Немда ҡушылдығы)
Сурья  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 58 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һаҡмар Наҙарғол
Һаҡмар Наҙарғол (Сакмар-Назаргулово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 120 кеше. Почта индексы — 453814, ОКАТО коды — 80255805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сармик-Яха (Хабей-Яха ҡушылдығы)
Сармик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хабей-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Илинден (мемориал)
Илинден, шулай уҡ Македониум атамаһы менән дә билдәле (македон: Споменик «Илинден»), Македония Республикаһының Крушево ҡалаһындағы мемориал комплекс.
Тарихы
Мемориал төҙөлөшө 1972 йылда башланған. Бөтөн Илинден мемориал комплексы рәсми рәүештә 1974 йылдың 2 авгусында - Македонияның халыҡ тарафынан азат ителеүе Антифашистик йыйылышы икенсе сессияһының - 30, Илиндендә Ғосман империяһына ҡаршы ихтилалдың 71 йыллығына ҡарата асылған. Комплекс һәйкәленең авторҙары - Джордан Грабуловский (Grabuloski) һәм Искра Грабуловская. Һәйкәл футуристик стилдә эшләнгән. Мозаика биҙәлешен - билдәле рәссам Борко Лазевский, керамика эштәрен Яре Петара Мазева башҡарған. Мемориал Илиндендә 1903 йылғы ихтилалда ҡатнашҡан яугирҙарға һәм революционерҙарға, шулай уҡ 1941—1944 йылдарҙа Македон Милли азатлығы өсөн көрәшкән яугир-партизандар иҫтәлегенә бағышланған.
Тасуирлау
Мемориалдың дөйөм майҙаны — 16 гектарға яҡын. Һәйкәл овал тәҙрәле түңәрәк көмбәҙ формаһына эйә. Үрге тәҙрәләре төҫлө быяланан яһалған. Көмбәҙ эсендә болғар-македон революционеры, македон-одрин революцион ойошмаһы эшмәкәре, Илинден ихтилалы ҡатнашыусыһы, Крушев республикаһы етәксеһе Никола Карев ҡәбере һәм йырсы Тозе Проэски бюсы урынлашҡан. Көмбәҙҙең эске өлөшөндә дүрт тәҙрә бар, уларҙың һәр береһе Илинден ваҡиғалары менән бәйле йүнәлешкә ҡаратып урынлаштырылған.
Вязовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Вязовка (Вязовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 53 кеше. Почта индексы — 453006, ОКАТО коды — 80235850009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шрампе
Шрампе (Schrampe) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 313 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39619 һәм автомобиль коды — SAW.
Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы
Вәхитов Йәнғәле Арыҫлан улы (5 октябрь 1932 йыл — 3 октябрь 2003 йыл) — бейеүсе, ҡурайсы, хореограф, халыҡ сәсәне. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
Биографияһы
Йәнғәле Арыҫлан улы Вәхитов 1932 йылдың 5 октябрендә Мәләүез районының Һыртлан ауылында тыуған. Оҙаҡламай ғаиләһе менән Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылына күсеп килә. Бер аҙ Мөсәттә йәшәп алалар. Аҙаҡ Байназарға килеп төпләнәләр.
Атаһы Арыҫланғәле, бабайы Батырғәле оҫта ҡурайсылар, иҫ китмәле бейеүселәр була. Иҫ белгәненән алып уларҙың ҡурайына бейеп үҫә. Ауыл ерендә була торған бөтә эштәрҙе эшләп үҫә. Үҫмер сағынан урман ҡырҡыуҙа, һал ағыҙыуҙа ҡатнашырға тура килә. Ауылдашы — Башҡортостандың халыҡ артисы Муллайән Сөйәрғолов иҫләүенсә, Йәнғәле ҡыуғын мәлендә айырым бүрәнәгә баҫып, үҙ ҡурайына үҙе бейеп бара алған.
Ижади эшмәкәрлеге
1951 йылда Бөрйән районы үҙәгендә уҙғарылған "Йыр һәм бейеүҙәрҙе иң оҫта башҡарыусы"лар конкурсында 1-се урын ала. Лауреат исемен яулай.
Алты ай уҡығандан һуң, уны бейеү ансамбленә эшкә алалар һәм ошо ваҡыттан Йәнғәле Вәхитов өсөн ижади тормош башлана. Улар бөтә Башҡортостанды буйлап йөрөп сығалар, артабан Ленинград, Петрозаводск, Мурманск, Архангельск өлкәһендә сығыш яһайҙар.
1955 йылда Мәскәүҙә Башҡортостан әҙәбиәте һәм сәнғәте көнө үтә. Фәйзи Ғәскәров исемендәге легендар ансамбль ошо байрамда уңышлы сығыш яһай. Ошо саранан һуң Йәнғәле Вәхитов БАССР Юғары Советы Президиумының 1-се дәрәжәле дипломы менән бүләкләнә.
Шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле бик күп илдәрҙә гастролдәрҙә йөрөй. Вьетнамда, Кореяла, Монголияла, Непалда, Һиндостанда, Японияла булып бик уңышлы сығыш яһайҙар. Йәш сағынан уҡ легендаға әйләнгән бейеүсе бик күп башҡорт бейеүҙәрен бүләк итә был илдәргә.
1957 йылда Австрияның баш ҡалаһы Венала Бөтә донъя йәштәре фестивале үтә. Унда ансамбль Ф. Ғәскәров һәм Й. Вәхитов ҡуйған «Шаян ҡыҙҙар» бейеүен башҡарып, лауреат исеменә лайыҡ була.
1960—1964 йылда Башҡортостан Филармонияһы эстрада артисы була.
Башҡорт дәүләт филармонияһының эстрада төркөмөнә эшкә күскәс, илһамланып төрлө бейеүҙәр һала башлай. Милли ерлектә «Перовский», «Бөрйән ҡыҙҙары», «Һалдат бейеүе», «Кейәү» кеүек ике тиҫтәнән ашыу бейеү һалған.
1960 йылда У. Кинйәбулатов һүҙҙәренә «Бөрйәндең егеттәре» исемле йыр ижад итә һәм шул исемдәге бейеү һала. Был йырҙы Башҡортостандың күренекле артистары әле лә төрлө концерттарҙа башҡаралар. Ул ҡуйған бейеүҙәр бөгөнгө көндә лө сәхнәләрҙе биҙәй.
1972—2001 йылдарҙа республиканың төрлө үҙешмәкәр сәнғәт коллективтарына халыҡ бейеүҙәрен сәхнәгә ҡуйыусы булып китә.
Уны бейеү һалдыртыу өсөн республиканың төрлө район, ҡала һәм ауылдарына саҡыралар. Ҡайҙа барһа ла, бер-береһен ҡабатламаҫ үҙенсәлекле һәм халыҡсан яңы-яңы бейеүҙәр ҡуя оҫта. Бөрйән районында ла төрлө характерҙағы бик күп бейеүҙәр ҡуя. Мәшһүр бейеүсе бейеүҙе кешенең характерына ҡарап та ижад иткән.
Мәҫәлән, «Киленсәк» бейеүен Рәзилә Сиражетдинова, "Йәш Ҡаһым түрә"не — Иҙел Дауытов, "һалдат"ты, «Шоңҡар»ҙы — Рәүеф Сиражетдинов, «Сәлимәкәй»ҙе -Айгөл Хәкимова, «Йәш йөрәктәр»ҙе — Гөлсәсәк һәм Айытбай Дауытовтар, «Бер йәшлектә, бер ҡартлыҡта» бейеүен Рәйсә һәм Ғәле Дауытовтар өсөн ҡуя.
Шулай уҡ, Рәзилә Сиражетдинова өсөн «Ҡарлуғас» бейеүен, Гөлсирә Иманғолова өсөн «Ҡанатлы йерәк» бейеүен ижад итә.
"«Таң йондоҙо» (Гөлдәр Иҫәнғәлина), «Тол еңгә» (Рәйсә Дауытова), «Еҙ үксә» кеүек ул һалған бейеүҙәрҙе нисәмә тиҫтә йылдар буйы смотрҙарҙа һәм концерттарҙа башҡаралар… Ғүмеренең һуңғы йылдарында Йәнғәле Вәхитов ҡулына ҡурай алып төрлө-төрлө көйҙәр ижад итә, үҙенең бейеүҙәре өсөн сюжет уйлай.(Владислав Вәлиев)"
Башҡорт бейеүҙәренең классик өлгөләрен тәшкил иткән «Бөрйән ҡыҙҙары», «Перовский», «һалдат бейеүе» кеүек данлыҡлы бейеүҙәр авторы, бейеүсе, ҡурайсы, имровизатор Йәнғәле Вәхитов 2003 йылда Иҫке Собханғолда 71 йәшендә вафат була.
Башҡорт бейеүе үҫешенә ҙур өлөш индереп, бик күп бейеүҙәрҙе сәхнәгә сығарған Йәнғәле Вәхитовтың хеҙмәте Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре тигән маҡтаулы исем менән билдәләнгән.
1999 йылдан алып йыл һайын район кимәлендә Йәнғәле Вәхитов иҫтәлегенә бейеү конкурсы үткәрелә.
Күренекле журналист Флүрә Солтанованың «Бейеү шағиры» мәҡәләһенән өҙөк:
"«Таланттар донъяға һирәк тыуа, тыуғандары ла бик һирәк тейешле баһаға лайыҡ була. Шундай оло таланттарҙың береһе — Йәнғәле Арыҫлан улы Вахитов. Уның исеме лә әле үҙе йәш сағында уҡ серле риүәйәткә өйләнгәйне. Был егет ҡурай буйлыҡ ҡына сағынан уйнап, үҙ көйөнә үҙе тыпырҙап бейеп, йырлап үҫә»."
Йәнғәле Вахитовты халҡыбыҙҙың «тере ҡомартҡыһы» тип юҡҡа ғына атамайҙар. Ул башҡорт халыҡ бейеү сәнғәтенең милли мираҫын арымай-талмай байытыусы, сәхнә йондоҙҙарын балҡытыусы оло талант эйәһе. Уның юғары зауыҡ менән һалынған ижад емештәре халҡыбыҙҙың милли бейеү сәнғәтендә үҙе бер үҫеш дәүере булып иҫәпләнә.
Береһенән-береһе ғәжәйеп матур бейеүҙәр ижад итеүсе Йәнғәле ағай Вахитов ғүмерҙә лә бер генә бейеүҙе лә, хатта бер генә хәрәкәтте лә бер төрлө итеп ҡабатламай, ә милли ерлектә үҙенсәлекле, юғары зауыҡлы бейеүҙәр ижад итә, бейеүҙәренә бөтә күңелен һала, уларға йән өрә.