cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәббәт хаҡында (хикәйә)
Хикәйә хаҡында
Хикәйә ниәте тураһында тәүге иҫкә алыу Чеховтың 1895 йылдарҙағы яҙыу китаптарында барлыҡҡа килә. Яҙыусы хикәйә өҫтөндә 1898 йылдың йәйендә Мелиховта эшләй. Шул уҡ ваҡытта Чехов «Крыжовник» өҫтөндә лә эшләй: ике хикәйәне лә «Русская мысль» журналының август һанында баҫырға  әҙерләгәндәр. Л. А. Авилова был хикәйәлә Чехов менән үҙенең  мөнәсәбәттәре тарихы сағылған, тип иҫәпләй.
Әммә ҡайһы бер тәнҡитселәр Авилованың хәтирәләре артыҡ субъектив, тип һанай.
Акира Куросава
«Расёмон»
Куросава 1950 йылда «Расёмон» (яп. 羅生門Rasho: mon) фильмы сыҡҡандан һуң халыҡ-ара билдәлелек һәм танылыу ала. Төп ролдә Тосиро Мифунэ һәм Симура Такаси) яңы япон әҙәбиәте классигы Рюноскэ Акутагаваның «Расёмон ҡапҡалары» һәм «В чаще» хикәйәләре буйынса «дзидайгэки» жанрында төшөрөлә (феодаль Япония яугирҙары тураһында фильмдар — самурай). Бөтә донъя тәнҡитселәренең фекерҙәре изге теләктә була. Куросаваның халыҡ-ара экранға сығыуы Венеция кинофестивалендә был фильмдың триумфы тип иғлан ителә, унда фильм «Алтын арыҫлан» төп призына (был премияны алған европалы булмаған тәүге фильм) һәм 1952 йылда йылдың иң яҡшы сит ил фильмын төшөрөү тантанаһында махсус «Оскар»ға лайыҡ була. Ентекле планлаштырылған һәм фәлсәфәүи мәғәнә менән тулған был фильм тамашасыны үткәндәргә лә, киләсәккә лә алып бара, феодаль Японияла көс ҡулланыу һәм үлтереү тураһында бөтөнләй икенсе күҙлектән һөйләй.
Мөхәббәт хаҡында (хикәйә)
Хикәйә хаҡында
Трилогияның башҡа хикәйәләре кеүек үк, «Мөхәббәт хаҡында» хикәйәһе тәнҡитселәр тарафынан юғары баһалана. Чехов үҙе тере саҡта  хикәйә болгар теленә тәржемә ителә.
Сюжеты
Был хикәйәлә «Бәләкәй трилогия»һы геройҙарының береһе Павел Константинович Алёхиндың мөхәббәт тарихын ишетәбеҙ.
Акира Куросава
«Идиот»
1951 йылда Куросава япон киностудияһы Shochiku өсөн икенсе фильм төшөрә (беренсеһе — «Скандал») фильмы). Фильм Фёдор Достоевскийҙың «Идиот» романының шул уҡ исемдәге япон киноапплитацияһы була. Фильмдың төп нөсхәһе ике өлөштән һәм экран ваҡытының һуңғы 265 минутынан торорға тейеш була. Фильм тулыһынса студияла төшөрөлә (режиссер теләге буйынса). Ләкин киноға төшөргәндән һуң студия фильмды бик оҙаҡ ҡарай һәм режиссерҙы яңынан төҙәтергә һәм фильмды 166 минутҡа тиклем ҡыҫҡартырға мәжбүр итә.
Мөхәббәт хаҡында (хикәйә)
Сюжеты
Йәш сағында, институт тамамлағандан һуң, Алёхин атаһынан ҡалған Софьино имениеһында урынлашҡан. Бурыстарын ҡаплау маҡсатында эш эҙләгәндә Алёхин Дмитрий Луганович менән, ә һуңыраҡ уның ҡатыны - Анна Алексеевна менән дә таныша. Алёхин Анна Алексеевна Лугановичты гүзәл, мәрхәмәтле, интеллигентлы ҡатын-ҡыҙ тип ҡабул итә, ул уның матурлығына хайран ҡала һәм бер аҙҙан уға айырым хистәр кисерә. Ваҡыт үтеү менән герой Лугановичтарға бик йыш килә башлай, уларға көн һайын тиерлек инә, әгәр ул килмәй ҡалһа, был хәл Лугановичтарҙың борсолоуын  тыуҙыра. Лугановичтар ғаиләһе Алёхинға һәр саҡ ярҙам иткән, мәҫәлән, ауыр мәлдәрҙә уға бурысҡа аҡса биргәндәр.
Шул уҡ ваҡытта, Алёхин Анна Алексеевна ла уға ҡарата битараф булмағанын аңлай. Ләкин был хәл үҙенең тормошон да, шулай уҡ һөйгән кешеһенең тормошон  да емерәсәген белгәнлектән, икеһенең береһе бер-береһенә ҡарата хистәрен танырға теләмәгән: Анна Алексеевна ире һәм балалары тураһында уйлаған, ә Алёхин  һөйгәненә нимә бирә алырын уйлаған. Август аҙағында Дмитрий балалары менән көнбайыш губерналарҙың береһенә, ә Анна Алексеевна табип тәҡдиме буйынса — Ҡырымға китергә тейеш була. Поезда Алёхин һәм Анна Алексеевна үҙҙәренең бер-береһенә һөйөүен әйтеп бирә.
Акира Куросава
«Идиот»
Һуңыраҡ Акира Куросава фильм тураһында былай ти: Мин төшөргән бөтә фильмдарҙан миңә йышыраҡ ошо хаҡта һөйләнеләр… Мин "Идиот"ты "Расёмон"дан күпкә алдараҡ яһарға теләнем. Бәләкәй саҡтан уҡ рус әҙәбиәтенә ғашиҡ булдым, Достоевскийҙың иң яҡшыһы икәнен аңланым һәм оҙаҡ ваҡыт был китаптан иҫ киткес фильм төшөрә алырмын, тип уйланым. Достоевский әле лә минең иң яратҡан яҙыусым. Ул берҙән-бер — мин инанам — кеше йәшәйеше тураһында дөрөҫ яҙған яҙыусы.
«Жить»
1952 йылда Куросава Л. Н. Толстойҙың «Иван Ильичтың үлеме» хикәйәһенән илһам алған «Йәшәргә» фәлсәфәүи драмаһын сығара. Сюжетта Токио бюрократының үлемесле ауырыуы һәм уның тормоштағы һуңғы маҡсаты тураһында бәйән ителә. Фильм йәмәғәтселек һәм тәнҡитселәр тарафынан яҡшы ҡабул ителгән һәм әлегә тиклем тарихта иң яҡшы драматик фильмдарҙың береһе булып ҡала. Фильмды төшөрөү тамамланғандан һуң, фильм 1953 йылда «Алтын бүре» премияһына лайыҡ була.
2007 йылда «Жить» фильмының ремейкы төшөрөлә һәм 2007 йылдың 9 сентябрендә «Асахи» телеканалында күрһәтелә. Фильмды төшөрөү авторҙары фильмдың акцияһын 2007 йылдарға күсерә һәм сюжет һыҙығын үҙгәртә.
«Семь самураев»
«Расёмон» көнсығыш мистика тойғоһо менән һуғарылғанда, сираттағы халыҡ-ара хит « Ете самурай» (яп. 七人の侍 Ситинин но Самурай?, 1954), кинорежиссерҙың көнбайыш йәмғиәте һәм уның мәҙәниәте менән мауығыуы тураһында һөйләй. Асылда, Куросаваның 1950-се йылдарҙағы ҙур ҡаҙаныштарының береһе булып көнсығыш һәм көнбайыш мәҙәниәттәре традицияларын ҡулланыу сиктәрен юйған фильмдар төшөрөү стилен эшкәртеү һәм юғары һәм популяр мәҙәниәт элементтарын берләштереүҙе үҙләштереү тора. Атап әйткәндә, көнбайыш әҙәбиәте уға илһам сығанағы булып тора.
Фильм күп осраҡта Акира Куросаваның ысынлап та популяр япон жанрында "дзидайекиэҙы һынап ҡарарға, уны мәғәнәһе буйынса ла, формаһы буйынса ла мауыҡтырғыс итергә теләүе арҡаһында барлыҡҡа килә. Башта ул самурай тормошоноң бер көнө тураһында кино-притча төшөрөргә, геройҙың ритуаль үҙ-үҙенә ҡул һалырға тейеш булған кискә тиклем бөтә ғәмәлдәрен күҙәтергә теләй.
Куросава кәрәкле нюанстарҙы етерлек кимәлдә яҡшы белмәйем, тип иҫәпләп, бындай материалды үҙ ҡулына алырға ҡыйыулығы етмәй. Был сюжет өҫтөндә эшләү барышында ул үлтерелгән феодаль лордтарҙың береһенә ҡараған ауылдың талаусыларҙан һаҡланыу өсөн бер нисә нарон (һуғышсы) яллауы осрағына юлыға һәм фильмды ошо тарихҡа нигеҙләргә ҡарар итә. Фильмды төшөрөүгә әҙерлек ваҡытында Куросава ундағы һәр мөһим персонаждың ентекле биографияһын һәм тасуирламаһын яҙа — ниндәй кейем кейеүе, нисек һөйләүе, ниндәй ризыҡҡа өҫтөнлөк биреүе һ.б.
«Я живу в страхе»
Куроаваның һуңғы фильмдары иҫ киткес уңыш яулай. 1955 йылда ул һуғышҡа ҡаршы «Мин ҡурҡыуҙа йәшәйем» драмаһын төшөрә. Фильмға сценарийҙы Куросава Синобу Хасимото, Хидэо Огуни һәм Фумио Хаясака менән бергә яҙған. Төп ролдәрҙе быға тиклем бер нисә тапҡыр Куросаваның фильмдарында уйнаған Такаси Симура һәм Тосиро Мифунэ башҡаралар.
«Трон в крови»
1957 йылда Уильям Шекспирҙың «Макбет» мотивтары буйынса «Трон в крови» тип аталған тарихи-фәлсәфәүи драмаһы сыға. Куросава 1940 йылдар аҙағында уҡ «Макбет» мотивтары буйынса фильм төшөрөргә уйлай. 1948 йылда Джордж Орсон Уэллстың "Макбет"ы сыға һәм Куросава постановканы бер нисә йылға кисектереп торорға ҡарар итә.
Фильмдың сюжеты Шекспир трагедияһының ваҡиғалар рәтенән әллә ни алыҫ китмәй. Билдәләп үтергә кәрәк, төп герой Васидэу Такэтоки (Тосиро Мифунэ уйнаған роль) Макбет кеүек кире персонаж түгел, ә ҡатыны Асадзи (Исудзу Ямада уйнай) Леди Макбетҡа ҡарағанда кире эмоциялар уята.
Картинаның художество саралары күп осраҡта театр традициялары йоғонтоһо менән байытыла, ләкин был тышҡы стилләштереүҙә лә, сәхнәләрҙең һәм персонаждарҙың ентекләп тасуирланыуында ла, актерлыҡ оҫталығында ла сағыла. Төп геройҙар образына сумыр өсөн Куросава Тосиро Мифунэ менән Исудзу Ямаданан театр битлектәренең фотоһүрәттәрен өйрәнеүҙәрен һорай.
«На дне»
Шул уҡ йылда, «Тәхет ҡанлылыҡта» («Трон в крови») фильмы сыҡҡандан һуң, Куросава Максим Горькийҙың «На дне» пьесаһын шул уҡ исемдә экранлаштыра. Ундағы хәл-ваҡиғаларҙы Эдо осорондағы Японияға күсерә. Фильм 1957 йылдың 17 сентябрендә прокатҡа сыға. Батша Рәсәй ысынбарлығын феодаль Япония ысынбарлығына алмаштырыу Куросаваның спектаклде ҡайтанан эшкәрткәндә алған берҙән-бер азатлығы; юғиһә, фильм бөтә ерҙә лә тиерлек төп нөсхә сығанағы тексы буйынса тура килтереп эшләнә. Дональд Ритчи фекеренсә, постановканың иң фундаменталь яңылығы булып режиссерҙың интерпретацияһы тора: Куросава фильмды трагик түгел, ә күпкә ирониялы интонацияла ҡуя, социаль драмаға сатирик ҡағылыш бирә.
«Три негодяя в скрытой крепости»
Горький пьесаһын киноға төшөргәндән һуң, Куросава сценарий яҙып «Три негодяя в скрытой крепости» нәфис фильмын төшөрә. Фильм уның киң экранлы TohoScope форматында төшөрөлгән тәүге эше була, артабан бер нисә фильмда уны ҡулланыуын дауам итә.
Джордж Лукас «Три негодяя в скрытой крепости» фильмының «Звёздные войны» циклы сюжетын төҙөүгә йоғонтоһон билдәләй (атап әйткәндә, С-3ПО һәм R2-D2 роботтары менән Таэхем һәм Матаситиити крәҫтиәндәре араһындағы параллелгә күрһәтә, ә 2008 йылда Японияла «Һуңғы принцесса» тип аталған фильмдың ремейкы сыға.
«Плохие спят спокойно»
1960 йылда Куросаваның социаль йәһәттән иң киҫкен фильмдарының береһе — «Плохие спят спокойно» фильмдарының береһе сыға. Атаһының үлеме өсөн үс алыусы егет — төп ролде Тосиро Мифунэ башҡара. Йәш егет Коити Ниси атаһының үлеме өсөн үс алыу теләге менән яна. Егеттең атаһын үҙ-үҙенә ҡул һалырға ҙур ер компанияһы вице-президенты мәжбүр иткән булған. Енәйәттә ғәйепләнеүселәрҙе төрмәгә ултыртыу маҡсатында Ниси башҡа кешеләрҙең документтарын ҡуллана (Ниси — уның ысын исеме), шул уҡ компанияла сәркәтип итеп яллана, вице-президент Ивабути һәм Ивабутиҙың улының ышанысына инә, хатта ҡыҙы Ёсикоға өйләнә. Фильмдың сюжеты Шекспирҙың "Гамлеты"н хәтерләтә. Ләкин Виктор Распопин, әгәр фильм Гамлетты күҙ уңында тотһа, был «Шекспирҙың проблемаларын тиҫкәрегә әйләндереү, сөнки Гамлеттың көсө — уның көсһөҙлөгөндә, ә Нисиҙың көсө — асыуында тора» тип яҙа.
«Телохранитель»
1961 йылда Куросава төшөргән «Телохранитель» фильмы тарихи факттарға нигеҙләнгән картина булып тора. Ундағы хәл-ваҡиғалар XIX быуат уртаһында, Мэйдзи революцияһы алдынан, Японияла бара. Ҙур булмаған ҡалала ике гангстер ырыуы урындағы халыҡты ҡурҡыта. Ҡылыс, хәйләкәрлек һәм интрига ярҙамында үҙен Кувабатакэ Санджуро (Тосиро Мифунэ уйнай) тип танытҡан самурай (ronin) ике банданы бер-береһенә ҡаршы ҡуя һәм бер-береһен юҡ итергә мәжбүр итә. Иҫән ҡалған һәм өҫтөнлөк иткән банда ағзаларының береһен үлтерә. Ҡалала тыныслыҡ урынлаша, самурай уны ташлап китә. Фильмдың сюжеты — Дэшиель Хэмметттың ике детектив романының адаптацияһы: «Быяла асҡыс» («Стеклянный ключ») (1931; шул уҡ исемле фильм бар) һәм «Ҡанлы уңыш» («Кровавая жатва») (1929). Серджио Леоненың көнбайыш спагеттиһы «За пригоршню долларов» (1964) «Телохранитель» сюжетын ҡабатлай. Сюжеттан тыш, Леоне Куросаванан фильм төшөрөүҙең күп алымдарын үҙләштерә. Авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙоу буйынса суд процесы һөҙөмтәһендә ремейкты төҙөүселәр Куросаваға фильмды ҡуртымға алыу өсөн 100 мең доллар һәм 15 процент йыйым түләргә, шулай уҡ Японияла, Көньяҡ Кореяла һәм Тайваньда таратыу хоҡуғынан баш тартырға мәжбүр булалар. Төп ролдә Брюс Уиллис менән «Герой-одинокий» фильмы шулай уҡ «Телохранитель» сюжетын ҡабатлай, ләкин «ҡоро хоҡуҡ» ваҡытындағы гангстер боевигына яраҡлаштырыла.
«Отважный самурай»
«Ҡыйыу Самурай» — Акира Куросаваның 1962 йылда төшөргән фильмы. Тосиро Мифунэ йәш, тәүәккәл, ләкин шул уҡ ваҡытта хәүефһеҙ яугирҙар төркөмөнә ярҙамға килгән күпте күргән самурайҙы уйнай. Үҙ ырыуындағы яманлыҡтарҙы һәм ҡапма-ҡаршылыҡтарҙы баҫтырырға ярҙам итә. Шуның менән уларҙың ысын самурай тураһындағы яйға һалынған фекерҙәрен үҙгәртә.
Әҙәби әҫәрҙәрҙе экранлаштырыу
Куросава әҙәбиәт менән мауығыуы һөҙөмтәһендә әҙәби әҫәрҙәр буйынса бер нисә фильм төшөрә: Дэшиль Хаммәттең «Кровавая жатва» романы буйынса («Телохранитель», 1961), Достоевскийҙың «Идиот» (1951), Горькийҙың «На дне» пьесаһы (1957). Шекспирҙың трагедиялары «Макбет» һәм «Король Лир» «Трон в крови» (1957) һәм «Ран» (1985) самурай фильмдарын төшөрөүгә этәргес була.
Ауыр ваҡыттар
Көнбайышта композиция һәм сюжеттар эшләү оҫтаһы булараҡ билдәлелек яулап, Куросава тыуған илендә лә шул тиклем юғары баһаланмай. Уның иң ауыр мәле 1970-се йылдар башында була. Ул проекттарын финанслау ҡыйынлыҡтарынан һәм «Трамвай тәгәрмәстәре тауышы аҫтында» («Под стук трамвайных колёс») (どですかでんDo-desu-ka-den?, 1970) фильмының уңышһыҙлыҡҡа осрауынан һуң үҙ-үҙенә ҡул һалырға маташа. «Трамвай тәгәрмәстәре тауышы аҫтында» Куросаваның беренсе төҫлө фильмы булыуына ҡарамаҫтан, ул ҡара-аҡ төҫтә сыға һәм 40 минутҡа ҡыҫҡартыла.
«Дерсу Узала»
Дерсу Узала (яп. デルス・𞚀ザーラ, Dărusu Uza: ra?) — Акира Куросаваның В. К. Арсеньев әҫәрҙәре буйынса 1975 йылда «Мосфильм» студияһында төшөрөлгән совет-япон нәфис фильмы. Режиссерҙың беренсе фильмы япон телендә түгел һәм шул уҡ ваҡытта уның 70 мм ҙур форматлы берҙән-бер фильмы.
Фильмдың сюжеты ғалим һәм яҙыусы, Алыҫ Көнсығыштың билдәле сәйәхәтсеһе һә тикшеренеүсеһе Владимир Арсеньевтың « По Уссурийскому краю» һәм «Дерсу Узала» китаптарына нигеҙләнгән, шулай уҡ уның Уссури өлкәһенә сәйәхәте һәм тайга һунарсыһы Дерсу Узала менән дуҫлығы тураһында һөйләй, уның ғәжәйеп сифаттарына Арсеньев һоҡлана. Хәүефле мажаралар менән тулы Уссури тайгаһы буйлап сәйәхәттәре фильмдың сюжет нигеҙен тәшкил итә, ләкин хикәйәләүҙең мәғәнәһе сюжеттан күпкә артығыраҡ.
Һуңғы фильмдары
Шул ваҡыттан алып Куросаваның яңы фильмдары оҙайлы өҙөклөктәр менән сыға, ләкин бик яҡшы ҡабул ителә. «Яугир күләгәһе» («Тень воина») (影武者?, 1980) һәм «Ран» (乱?, 1985) һоҡландырғыс һәм шул уҡ ваҡытта тәрән самурай эпостарына әүерелә. Артабанғы эштәре: «Сны» фильмы (яп. 夢 Юме?, 1990) иҫ киткес визуаль эҙмә-эҙлелеккә эйә һәм кешенең тышҡы донъя менән мөнәсәбәттәренә йоғонто яһаусы һигеҙ бәләкәй романдан тора, һәм «Август Рапсодияһы» (яп. 八月の狂詩曲Hachigatsu no rapusodi?, 1991) фильмы Нагасакиҙы атом бомбаһына тотоуға һәм был ваҡиғаға төрлө быуындарҙың мөнәсәбәте темаһына арналған.
«Ещё нет»
1993 йылда Куросава үҙенең һуңғы «Ещё нет» (まあだだだよMa: da yo?) тигән һуңғы фильмын төшөрә. Фильм тамашасыны Икенсе донъя һуғышы ваҡытына алып бара һәм быуындарҙың әхлаҡи яуаплылығы һәм бәйләнеше тураһында һөйләй. Фильмдың сюжеты япон профессоры, академик һәм яҙыусы Хяккэн Утиды (1889—1971) тормошона нигеҙләнгән һәм студенттар һәм уларҙың элекке уҡытыусыһы араһындағы мөнәсәбәттәргә бәйле. Фильм башында немец теле профессоры, китаптары килем килтерә башлағанлыҡтан, тулыһынса әҙәбиәткә иғтибарҙы йүнәлтеү маҡсатында, уҡытыуҙы ҡалдырырға ҡарар итә. Үҙе әйтеүенсә, ул уҡытырға ярата, ләкин «ике ҡуянды эҙәрлекләһәң, береһен дә ҡыуып етмәҫһең». Был хәл Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан була. Фильмдың төп темаһы — элекке студенттар менән мөнәсәбәттәре, улар уны «саф алтын — ысын профессор» тип иҫәпләп, уның тураһында хәстәрлек күреүҙәрен дауам итәләр. Профессор бер нисә уңышһыҙлыҡҡа тарый, унан сығырға элекке уҡыусылары ғына ярҙам итә. Бынан тыш, улар йыл һайын профессорҙың тыуған көнөнә арналған «Ещё нет» байрамын ойоштора. Байрамдың исеме профессорҙың әле иҫән булыуын һәм башҡа донъяға барырға әҙер булмауын аңлата, унда йәшенеү-эҙләү уйынына аллюзия бар.
Вафаты
Куросаваның һуңғы эше уның уҡыусыһы һәм яҡын дуҫы Такаси Коидзумиҙың «Ямғырҙан һуң» (雨あがるAme agaru?) фильмының сценарийы була, унда Акира Куросава продюсер сифатында сығыш яһай. Фильмдың сценарийы Сюогоро Ямамотоның шул уҡ исемле ҡыҫҡа романына нигеҙләнгән.
Куросава 1998 йылдың 6 сентябрендә Токионың Сэтагая районында инсульттан 88-се йәшендә вафат була. Камакурала Аньё-ин ғибәҙәтханаһында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Ёко Ягути (27 август 1921 йыл — 1 февраль 1985 йыл), актриса.
Танылыуы
Акира Куросава үҙенең фильмдары кеүек донъяла танылыу яулай.
Көнсығыш һәм Көнбайыш традицияларын яҡынайтыу уның төп ҡаҙанышы булып тора. Ул үҙенән һуң быға тиклем булмаған киноматографик мираҫ ҡалдыра. 1994 йылда Киото премияһына лайыҡ була. 1991 йылдың 12 мартында СССР Президенты Указы нигеҙендә «СССР һәм Япония араһындағы мәҙәни бәйләнешкә кереткән өлөшө өсөн» «Халыҡтар Дуҫлығы ордены» менән наградлана.
2004 йылдан Токио Халыҡ-ара кинофестивалендә уның исемендәге премия булдырылған.
Куросава мираҫы
2010 йылдың 20—22 июнендә XXXII Мәскәү халыҡ-ара кинофестивале сиктәрендә «Наследие Акиры Куросавы в контексте российской и мировой культуры» тигән халыҡ-ара фәнни конференция үткәрелә. .
Холуная (Вятка ҡушылдығы)
Холуная  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1266 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафия бинт Һүәй
Сафия́ бинт Һүәй صفية بنت حيي; ) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең хәләл ефеттәренең береһе, йәһүҙи Бәни Нәдир ҡәбиләһе башлығы һәм уның ҡатыны Бәни Ҡурайза ҡәбиләһе башлығы ҡыҙының  ҡыҙы. Атаһы Һүәй ибн Әхтәб исемле булған.
Хәйбәр янындағы яу
Йәһүдиҙәрҙең Бәни Ҡайнуҡа, Бәни Нәдир, Бәни Ҡурайза тигән ҡәбиләләре мосолмандар менән килешеүҙе боҙғас, уларҙы ҡаланан ҡыуалар һәм улар Хәйбәргә барып урынлашалар. Ҡыуылғас та Сафияның атаһы Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән дошманлашыуын ҡуймаған, бер ғәрәп ҡәбиләләре менән һүҙ беркетеп, Мәҙинәгә һөжүм итергә булған. Мосолмандар хаслыҡ тураһында белеп ҡалған һәм Хәйбәргә үҙҙәре алдан барып еткән. Яу мәлендә Сафияның атаһы менән ире үлтерелә, ә ҡатын үҙе әсирлеккә эләгә.
Сафияны күргәс, Мөхәммәт Пәйғәмбәр уны башта кәнизәк итеп ала һәм артабан ҡоллоҡтан азат итә. Ирек бирелгәс, уға үҙ динендә ҡалып, теләгән еренә китергә йәки Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән ҡалырға тәҡдим ителә.Сафия Мөхәммәт с.ғ.с. менән ҡалырға ҡарар итә. Уларҙың никахына ҡунаҡтар ашамлыҡтар тотоп килә. . Сафияға был ваҡытта 17 йәш була.
Быков ауыл Советы (Благовещен районы)
Быков ауыл Советы — Благовещен районы составындағы административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы), 2008 йылда бөтөрөлә. Почта индексы — 453437. ОКАТО коды — 80215810000. Иҫке Надежжин ауыл Советы менән берләштерелә.
Төп йылғаһы: Өфө.
Ауыл Советы составы
Ахлыстин ауылы — административ үҙәк, Арҡауыл, Быков, Берёзовая Поляна, Варьяз, Владимировка, Уҡман ауылдары.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендә ҡабул ителгән 49-з һанлы «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарын тапшырыуға бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законы, 1-се статьяһы, п. 13) түбәндәге юлдар бар : "Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Благовещен районы буйынса: «Иҫке Надеждин» атамаһын һаҡлап, Иҫке Надеждин һәм Быков ауыл Советтарын берләштерергә, административ үҙәкте Иҫке Надеждин ауылында урынлаштырырға. Быков ауыл Советының Ахлыстин, Арҡауыл, Берёзовая Поляна, Быков, Варьяз, Владимировка, Уҡман ауылдарын Иҫке Надеждин ауыл Советы составына индерергә. Иҫке Надеждин ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға. Быков ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән алып ташларға
Андреев Владимир Петрович
Андреев Владимир Петрович (24 июль 1910 йыл — 24 октябрь 1955 йыл) — башҡорт совет рәссамы, БАССР Рәссамдар союзы идараһы рәйесе (1952—1955).
Биографияһы
Владимир Петрович Андреев 1910 йылдың 24 июлендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1930 йылда Өфө сәнғәт техникумының художество бүлеген тамамлай. Шул уҡ йылда ОМАХРР (Революцион Рәсәй рәссамдары Ассоциацияһы йәштәр Берекмәһе, 1928 йылдан— революция рәссамдары Ассоциацияһы йәштәр берекмәһенә) инә һәм уның күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1937 йылдан алып СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. 1930 йылдан — республика, өлкә ара, ун көнлөк, бөтә Рәсәй күргәҙмәләр ҡатнашсыһы.
В. П. Андреев рәссамдар коллективының йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашты: шеф эше (1941—1945 йй.), рәйес урынбаҫары, ә унан — Башҡорт АССР-ы рәссамдар Союзы идараһы рәйесе (1952—1955), «Башхудожник» ширҡәте идаралығы рәйесе (1949—1951).
1955 йылдың 24 октябрендә Октябрьский ҡалаһында вафат була, Өфө ҡалаһында ерләнгән.
Рәссамдың картиналары Өфө ҡалаһында М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Төп эштәре
«Нефтеразведка» стеналағы һүрәт, ВСХВ Башҡортостан павильоны, Мәскәү, 1938—1939. «Икенсе Баку» стеналағы һүрәт, ВСХВ Башҡортостан павильоны, Мәскәү, 1951—1953. Фронтҡа оҙатыу, х., м., 1942—1943. Госпиталдә концерт, м. х., 1945. Асыҡ тәҙрә, м. х., 1947. Ҡурай моңо, м. х., 1947. Ҡыҙ портреты, м. х., 1947. Ишембай, м. х., 1948. Туймазынефть, м. х., 1949. Натюрморт, м. х., 1949. «Башҡортостан сәнәғәте» панноһы, БАССР Министрҙар Советы, ултырыштар залы, Өфө, м. х., 1950. Ишембай нефть промыслалары, м. х., 1953. Йәй, м. х., 1953. Илгә ҡара алтын бирербеҙ, м. к., 1953.Эстакадала, м. х., 1954. Өфөлә яҙ, м. х., 1954—1955. «Ишембайнефть», м. х., 1954. Хеҙмәт вахтаһына, х. м., 1955.
Әҙәбиәт
(Өфө тарихы, Мәҡәләләр йыйынтығы, 10 гл. Башҡортостан китап нәшриәте, Өфө, 1976.
Һылтанмалар
http://www.shrb.ru/painting/andreev.htm
http://www.bashinform.ru/news/750842-vladimir-andreev-osnovopolozhnik-industrialnogo-peyzazha-k-105-letiyu-so-dnya-rozhdeniya-khudozhnika/
Башҡорттарҙың хужалығы
Башҡорттарҙың хужалығы — башҡорттарҙың тормош-көнкүрешен тәьмин итеү өсөн йорт-йыһаз предметтары, етештереү саралары һәм етештереү мөнәсәбәттәре йыйылмаһы.
Башҡорттарҙың төп һөнәр-кәсебе булып игенселек, һунарсылыҡ, солоҡсолоҡ, балыҡсылыҡ, йыйыусылыҡ менән аралаш ярымкүсмә (йәйләү) малсылыҡ һ. б. торған. Башҡорттарҙың хужалыҡ ҡоролошона йәшәү урынындағы тәбиғәт мөхите — дала, тау районы һәм тау итәге, гумусҡа бай тупраҡ, йылғалар, күлдәр үҙенсәлеге — барыһы тәьҫир итә. Башҡортостандың ер аҫты файҙалы ҡаҙылма байлыҡтарына — тимер мәғдәненә, нефткә, газға, төҫлө металдарға бай. Бик күп файҙалы байлыҡтар булыуы, отошло урынлашыуы һәм кеше потенциалы Башҡортостанда хәҙерге заман талаптарына яуап бирерлек хужалыҡ — сеймал табыу һәм яғыулыҡ сәнәғәтен, уларҙы эшкәртеү сәнәғәтен, ғилми учреждениелар һәм мәктәптәрҙе, ғилми нигеҙгә ҡоролған ауыл хужалығын, Фәндәр Академияһын булдырырға мөмкинлек бирә.
Тарих
Башҡортостан территорияһында тимер, һуңынан бронза быуаттарында уҡ тимер мәғдәне табыу һәм эшкәртеү, көмөш мәғдәне ҡаҙып сығарыу һәм эшкәртеү эштәре яйға һалынған булған. IX—XII быуаттарҙа уҡ башҡорт ҡәбиәләлрендә металлургия етештереүе (производствоһы) менән шөғөлләнгән һөнәр эйәләре булған, ҡорал, биҙәүес әйберҙәрен эшләүгә махсуслашҡан тимерселәр һ.б. һөнәрселәр булған. Күп төрлө сауҙа бәйләнештәре уларға үҙ тауарҙарын йыраҡ күршеләре менән алыш-биреш итеп йәшәү мөмкинлеген биргән. Шул дәүерҙә үк башҡорттарҙың күршеләре менән мөнәсәбәте сауҙа-аҡса характерлы булған. Әммә был мөнәсәбәттәр тулыһынса ултыраҡ малсылыҡ-игенселек көнкүрешенә һәм хеҙмәтенә әлегә килтереп еткермәгән.
Традиция буйынса башҡорттарҙың хужалығы нигеҙе булып ярым күсмә малсылыҡ тора. Башҡорттар, нигеҙҙә, ҡышҡылыҡҡа күп аҙыҡ әҙерләүҙе талап итмәгән йылҡы менән ҡуй, мөгөҙлө эре мал, көньяҡ һәм көнсығыш райондарҙа — дөйә аҫырағандар. Ярлы башҡорт 10 баштан 20 башҡа тиклем, бай башҡорт 1000—2000 баштан торған көтөү малға йә йылҡы өйөрөнә хужа булған. 1828—1829 йылдағы рус-төрөк һуғышы барған көндәрҙә башҡорттар әрме мәнфәғәттәре өсөн бер меңгә яҡын дөйә биргән, ҡаҙаҡ далаларына йөрөгән рус хәрби экспедицияларын дөйә менән тәьмин иткән. Башҡорттар һунар, ыласын менән һунарҙы индереп, менән шөғөлләнгән Шулай уҡ балыҡ тотҡандар, солоҡсолоҡ, ҡырағай емеш-еләк (гөлйемеш, муйыл, ҡурай еләге, бәшмәк, урман йыуаһы (айыу һуғаны) һ. б.), үҫемлек тамырҙарын йыйыу менән шөғөлләнгәндәр.
Башҡорттар ҡыш бер урынлыҡ бәләкәй өйҙәрҙә, йәй көндәре тирмәләрҙә йәшәгәндәр. Бәләкәй миҡдарҙа тары, арпа, борай, бойҙай, тарма (киндер) сәсеп үҫтергәндәр. Ер эшкәрткәндә ҡулланған эш ҡоралдары ағас һабан, һуҡа, рамлы тырма булған. Йәй көнө, йыл әйләнәһенә мал, шулай уҡ йылҡы малы ла, аяҡ аҫтынан аҙыҡ утлағанлыҡтан, күсеп йөрөгәндәр. Далаларҙа һыуҙан йыраҡ түгел, тау-урманлы ерҙәрҙә — күлле-шишмәле аҡландар, үҙәндәр буйлап күсеп йөрөгәндәр. Башҡорттарҙың йәйге торлаҡтары кейеҙ тирмәләр булған. Ярлылар аласыҡтарҙа йәшәгән. XVII быуаттан башлап ярым күсмә малсылыҡ әһәмиәтен юғалта барған, игенселек һәм умартасылыҡтың роле үҫә барған. XVIII быуатта инде төньяҡ-көнбайыш райондарҙа игенселек башҡорттарҙың төп һөнәренә әүерелгән. Көньяҡта һәм Көнсығышта мал артынан күсенеп йөрөү XX быуат башына тиклем күҙәтелгән. XVIII быуаттың беренсе яртыһынан крайҙың мәғдән ер аҫты байлыҡтарын етештереү (промышленность) эксплуатацияһы башланған (Йылайыр, Ҡаға, Түбәнге һәм Үрге Әүжән заводтары).
Хужалыҡ-этнографик райондар
19 быуат башына крайҙа өс хужалыҡ районы барлыҡҡа килгән:
ХХ быуат башына Башҡортостан тауар малсылығына эйә район булып танылған. Мәғдән ҡаҙылма байлыҡтары булыу суйын, тимер, көмөш ҡойоу мөмкинлеген бирә. В первой половине ХХ быуаттың беренсе яртыһында бөтөн ҙур ил менән башҡорттар ҙа Беренсе донъя һуғышын, дәүләт ҡоролошо үҙгәреүҙе, Граждандар һуғышын, коллективизацияны (1929—1932), аслыҡты, Сталин репрессияларын, Бөйөк Ватан һуғышын башынан үткәрҙе. Коллективизация барышында ауылдарҙың иҡтисади яҡтан үҙ аллы булған ваҡ милекселәре юғалыуға дусар ителде.
Башҡорт АССР-ы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғына фронтҡа 71 мең баш ат, күп һанлы техника, аҙыҡ-түлек, яғыулыҡ материалдары бирҙе. Махсус белемле, һөнәрле бик күп ир-егеттәребеҙ яу ҡырында баштарын һалды. Был башҡорт крәҫтиән хужалыҡтарының емерелеүенә килтерҙе, уларҙы бөлгөнлөккә төшөрҙө. Хужалыҡтарҙы тергеҙергә һәм яңынан аяҡҡа баҫтырырға күп көс талап ителде.
ХХ быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостанда нефть, газ, мәғдән һ. б. ятҡылыҡтар үҙләштерелгән, ҡалалар, химик һәм нефтехимик комбинаттар төҙөлгән. Башҡортостанда, бөтөн илебеҙҙәге кеүек, коммунизмдың материаль-техник базаһы төҙөлгән. Бик күп башҡорттар яңы (Салауат, Күмертау) ҡалаларына күсенә. Халыҡ хужалығын химизациялау өсөн ғилми һәм инженер кадрҙар кәрәк булды. Кадрҙарҙы әҙерләү өсөн республикала юғары уҡыу йорттары, университеттар асылды. Былар барыһы башҡорттарҙың хужалыҡ рәүешенең үҙгәреүенә килтерҙе. Йорттарға компьютерҙар, автомобилдәр, ауыл хужалығы техникаһы килде. Әммә, тауар малсылығы үҫешкән булыуға ҡарамаҫтан, республика магазиндарында ит аҙыҡ-түлеге, һуңғараҡ хатта икмәк тә булмай башланы. Ит менән колбасаны Мәскәү магазиндарынан килтерә башланылар. Был күренеш аҙыҡ-түлеккә, араҡыға, сигареттарға карточка системаһын индереүгә һәм, иң һуңғыһы, 90-сы йылдарҙа ирекле баҙар хаҡтарын индереүгә һәм халыҡтың һаҡлап тотҡан аҡсаларының 10 мең тапҡырға арзанайыуына килтерҙе.
ХХ быуат аҙағында етештереү (производство) саралары, дөйөм халыҡ милеге булыуҙан туҡтап, хосуси һәм дәүләт милеге менән алмашынды. Башҡорттар, Рәсәйҙең башҡа халыҡтары кеүек, үҙҙәренең хужалығында етештереү саралары булдырып, хеҙмәтсе яллау хоҡуғы алды. Үкенескә ҡаршы, ХХI быуат башында Башҡортостан Республикаһының яғыулыҡ-энергетик комплексының шәхси ҡулдарҙа приватизацияланыуы һәм яңынан һатылыуы мөмкин булды. 2014 йылда республиканың эре предприятиеларын приватизациялау һөҙөмтәләре судта дауланды.
Бургк
Бургк (Burgk) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 92 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,65 км2. Диңгеҙ кимәленән 420 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Алгебраик геометрия
Алгебраик геометрия (Алгебраическая геометрия) — математиканың алгебраны һәм геометрияны берләштергән бүлеге. Классик алгебраик геометрияның, шулай уҡ киң мәғәнәлә хәҙерге заман алгебраик геометрияның төп өйрәнеү предметы булып алгебраик тигеҙләмәләр системаларының сығарылыштары күмәклеге тора. Хәҙерге заман алгебраик геометрия геометрияла барлыҡҡа килгән мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн башлыса дөйөм алгебра (бигерәк тә коммутатив алгебра) ысулдарына таяна.
Алгебраик геометрияның төп өйрәнеү объекты — алгебраик күп төрлөлөктәр, йәғни алгебраик тигеҙләмәләр системаларының сығарылыштары күмәклеге булараҡ бирелгән геометрик объекттар.
Алгебраик кәкреләр: тура һыҙыҡтар, конус киҫелештәре, кубиктар (эллиптик кәкре кеүектәр) һәм юғарыраҡ тәртиптәге кәкреләр (ундай кәкреләргә миҫалдар — лемнискаталар) иң яҡшы өйрәнелгәндәр. Алгебраик кәкре һыҙыҡтар теорияһының төп һорауҙары кәкре һыҙыҡтағы үҙенсәлекле нөктәләр йәки бөгөлөү нөктәһе кеүек «махсус» нөктәләрҙе өйрәнеүгә ҡағыла. Алға киткән һорауҙар кәкре һыҙыҡ топологияһына һәм дифференциаль тигеҙләмәләр менән бирелгән кәкре һыҙыҡтар араһындағы мөнәсәбәттәргә ҡағыла.
Хәҙерге заман алгебраик геометрия математиканың комплекслы анализ, топология йәки һандар теорияһы кеүек төрлө өлкәләре менән бик күп үҙ-ара бәйләнештәр тота. Аныҡ бер нисә үҙгәреүсәнле тигеҙләмәләр системаһын өйрәнеү ирекле алгебраик тигеҙләмәләр системаһы сығарылыштары күмәклегенең дөйөм эске үҙенсәлектәрен тикшереүҙең мөһимлеген аңлауға, һөҙөмтәлә, математиканың күп кенә бүлектәрендә тәрән һөҙөмтәләргә килтерә.
XX быуатта алгебраик геометрия бер нисә (үҙ-ара бәйле) дисциплинаға бүленә:
Хул-Велты-Юган
Хул-Велты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Глубокий Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Алгебраик геометрия
XX быуаттың алгебраик геометрияһында тикшеренеүҙең төп ағымы, күп төрлөлөктө билдәле бер арауыҡҡа һалыуҙың тәғәйен ысулына бәйле булмаған, алгебраик күп төрлөлөктәрҙең «эске» үҙсәлектәренә баҫым яһап, дөйөм алгебра төшөнсәләрен әүҙем файҙаланып бара. Уның төп ҡаҙанышы булып шәлкемдәр теорияһын алгебраик күп төрлөлөктәрҙе, дифференциацияланыусы һәм комплекслы күп төрлөлөктө өйрәнеүгә оҡшаш ысулдар менән тикшереүгә ҡулланырға мөмкинлек биреүсе, Александр Гротендиктың схемалар теорияһы тора.
Хул-Велты-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Алгебраик геометрия
Был нөктә төшөнсәһенең киңәйеүенә килтерә: классик алгебраик геометрияла аффин төрлөлөгө нөктәһен координаталар ҡулсаһының максималь идеалы итеп билдәләргә мөмкин була, ә тейешле аффин схемаһының бөтә нөктәләре был ҡулсаның ябай идеалдары булып тора. Бындай схеманың нөктәһен ҡәҙимге нөктә кеүек тә, аҫ күп төрлөлөк итеп тә ҡарарға мөмкин, был классик алгебраик геометрияның телен һәм ҡоралдарын унификацияларға булышлыҡ итә. [Уайлс Эндрю Джон тарафынан Ферманың бөйөк теоремаһын иҫбатлау бындай ҡараш ҡеүәтенең сағыу миҫалдарының береһе булып тора.
Хул-Велты-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алгебраик геометрия
Аффин күп төрлөлөктәре
Иң элек төп ялан k-ны билдәләргә кәрәк. Классик алгебраик геометрияла, ғәҙәттә, комплекслы һандар яланы файҙаланыла, әммә күп кенә һөҙөмтәләр теләһә ниндәй алгебраик йомоҡ ялан өсөн дөрөҫ булып ҡала (артабан алгебраик йомоҡлоҡ күҙ уңында тотоласаҡ). n-үлсәмле \mathbb A^n аффин арауығын ҡарайыҡ. (k өҫтөндә векторлы арауыҡты ҡарамауҙың сәбәбе, күптөрлөлөк үҙсәлектренең вектор арауығы структураһына бәйле булмауын һыҙыҡ өҫтөнә алыу. Төп арауыҡ элементтары вектор булараҡ түгел, ә нөктә булараҡ ҡарала). Аффин арауығында берәй базис алабыҙ (атап әйткәндә, координаталарҙың башын һайлайбыҙ). Ул саҡта k[x1,…,xn] ҡулсаһынан һәр S күпбыуындар ғаиләһенә координаталары түбәндәге күмәклектән бөтә күпбыуындарҙы ҡәнәғәтләндергән V(S) нөктәләр күмәклеген ярашлы ҡуйып була:
Ысынында иһә, функцияның полиномиаль булыу үҙенсәлеге базис һайлауға бәйле түгел, шуға күрә \mathbb A^n аффин арауығында тик полиномиаль функциялар һәм ошондай функциялар ғаиләһенең уртаҡ нулдәре күмәклеге тураһында һүҙ алып барырға мөмкин. V(S) күренешендә күрһәтеп булған күмәклектәр алгебраик күмәклектәр тип аталалар.
U аффин арауығының теләһә ниндәй аҫкүмәклегенә был күмәклектең бөтә нөктәләрендә нулгә тигеҙ булған I(U) күпбыуындар күмәклеген ярашлы ҡуйып була. Был күмәклек күпбыуындар ҡулсаһында идеал булыуын тикшереү ҡыйын түгел. Ике тәбиғи һорау тыуа:
Беренсе тигеҙлек үтәлһен өсөн U алгебраик күмәклек булыуы мотлаҡ; был шарттың етерлек булыуын тикшереү ҙә ҡыйын түгел. Икенсе һорауға яуап эҙләү ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра, Давид Гильберт тарафынан билдәле Гильберттың нулдәр тураһында теоремаһы иҫбат ителә.
Уға ярашлы I(V(S)) S элементтары барлыҡҡа килтергән күпбыуындар ҡулсаһында идеал радикалы менән тап килә; был алгебраик күмәклектәр һәм күпбыуындар ҡулсаһының радикаль идеалдары араһында биектив ярашлыҡ булыуын аңлата. Гильберттың базис тураһында теоремаһы күпбыуындар ҡулсаһында бөтә идеалдар сикле тыуҙырылғандар тип раҫлай. Йәғни теләһә ниндәй алгебраик күмәклекте сикле һандағы тигеҙләмәләр менән бирергә мөмкин.
Александровка (Бишбүләк районы)
Александровка (Александровка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше Почта индексы — 452054, ОКАТО коды — 80212825002.
Алгебраик геометрия
Аффин күп төрлөлөктәре
Ҡайһы бер авторҙар «алгебраик күмәклектәр» һәм «алгебраик төрлөлөктәр» араһында терминологик айырма уҙғармай һәм уның урынына «килтереп булмай торған алгебраик күмәклек» (йәки «килтеп булмай торған күп төрлөлөк») терминын ҡуллана.
Александровка (Бишбүләк районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алгебраик геометрия
Регуляр функциялар
алгебраик күмәклегендә регуляр функция — ул V алгебраик күмәклегендә ниндәйҙер полиномиаль функцияны сикләү булып торған функция. V алгебраик күмәклегендә регуляр функциялар был күмәклектең координаталы ҡулсаһы тип аталған k[V] ҡулсаһын төҙөйҙәр. Был ҡулса күпбыуындар ҡулсаһының факторҡулсаһына I(V) буйынса изоморфлы (ысынлап та, әгәр f һәм g V-та бер үк сикләүгә эйә булһалар, ул саҡта f − g I(V)-ға инә.
Алгебраик күмәклектәр араһындағы регуляр сағылыштар тәбиғи рәүештә билдәләнә. Атап әйткәндә, регуляр сағылышы  күренешендә, бында f_i — регуляр функциялар. алгебраик күмәклегендә регуляр сағылыш — ул шундай регуляр функция, бында.
Әгәр f:X\to Y регуляр сағылышы бирелһә, теләһә ниндәй регуляр функцияһына  ҡағиҙәһе буйынса  регуляр функцияһын ярашлы ҡуйырға мөмкин. сағылышы ҡулсалар гомоморфизмы була, шулай уҡ координаталы ҡулсаларҙың һәр гомоморфизмы алгебраик күмәклектәрҙең регуляр сағылышын билдәләй (кире йүнәлештә). Был ярашлыҡтарҙан алгебраик күмәклектәрҙең категорияһы (уның морфизмдары — регуляр функциялар) k сикле тыуҙырылғандар категорияһына -нильпотентһыҙҙар алгебраларына ҡаршылыҡлы булыуы килеп сыға. Был эквивалентлыҡты асыу схемалар теорияһының башланғыс нөктәһе була.
Ятья (Чишья ҡушылдығы)
Ятья — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чишья йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Алгебраик геометрия
Рациональ функциялар
Алдағы пункттан айырмалы рәүештә, бында тик (килтеп булмай торған) алгебраик күп төрлөлөктәр ҡараласаҡ. Икенсе яҡтан, был билдәләмәләрҙе проектив күп төрлөлөктәргә таратырға мөмкин.
Кичуг
Кичуг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Алгебраик геометрия
Рациональ функциялар
Әгәр V — аффин күп төрлөлөгө булһа, уның координаталы ҡулсаһы бөтөн, һәм шунан сығып, бүлендектәр яланы бар. Был ялан k(V) тип тамғалана һәм V-та рациональ функциялар яланы тип атала. Рациональ функцияның билдәләнеү өлкәһе мотлаҡ рәүештә бөтә V-ҡа тигеҙ түгел, ә күмәклектең өҫтәмәһенә тигеҙ, унда уның знаменателе нулгә тигеҙ. Регуляр функциялар осрағына оҡшаш рәүештә күп төрлөлөктәр араһында рациональ сағылыш билдәләнә, оҡшаш рәүештә, рациональ сағылыштар рациональ функцияларҙың яландар гомоморфизмдарына үҙ-ара бер мәғәнәлә ярашлы.
Ятья (Чишья ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Бирмәҫбаш
Бирмәҫбаш (Бирмасбаш) — Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы. Башҡортостандың Йылайыр, Хәйбулла районы биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Алгебраик геометрия
Рациональ функциялар
Аффин күп төрлөлөгө, әгәр ул аффин арауыҡҡа бирациональ эквивалентлы булһа, рациональ күп төрлөлөк тип атала. Икенсе төрлө әйткәндә, уны рациональ параметрлап була. Мәҫәлән, берәмек әйләнә рациональ кәкре була, сөнки тура һыҙыҡтан әйләнәгә рациональ сағылыш биреүсе
Бирмәҫбаш
Этимологияһы
Атама башҡортса «баш» һәм «бирмәҫ» һүҙҙәренән яһалған. Атамалар көндәлек ҡәҙимге тормош ағышына ниндәйҙер көтөлмәгәнлектең килеп инеүен һүрәтләгән. Учалы (үс алды), Атингән, Атһуяр, Бирмәҫбаш, Урыҫкүнгән, Саптарүлгән, Әбейаурыған, Ҡортатау, Ҡортүлгән, Талашты топонимдары башҡорттарҙың ошондай ваҡиғалар тарихын ер-һыу исемдәрендә һаҡлап ҡалыуҙы кәрәк тип табыуын белдергән, тип яҙа тарих фәндәре докторы, профессор Булат Аҙнабаев. ХVIII быуаттың 70-се йылдарында академик Петр Паллас былай тип яҙған: «Башҡорттарҙың бәләкәй һәм ҙур тауҙарға, бөтә шишмәләргә һәм бәләкәй генә ҡушылдыҡтарға, уйһыуҙарға, сауҡалыҡтарға һәм бөтә башҡа урындарға ла атама биргән исемдәре бик күп…»
Алгебраик геометрия
Рациональ функциялар
функциялары бар, кире сағылыш та рациональ булыуын тикшереп була (шулай уҡ ҡарағыҙ: Стереографическая проекция).
Бирмәҫбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан. Бәләкәй йылға бассейны — өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Алгебраик геометрия
Схемалар
1950-се йылдар аҙағында Александр Гротендик алгебраик күп төрлөлөк төшөнсәһен дөйөмләштереүсе схема төшөнсәһенә билдәләмә бирә. Аффин схема — ул ниндәйҙер ҡулсаның (классик алгебраик геометрияла — күпбыуындар ҡулсаһының) ундағы ҡулсалар шәлкеме менән бергә спектры (һәр асыҡ күмәклеккә күмәклектең һәр нөктәһендә билдәләнгән рациональ функция ярашлы ҡуйыла). Аффин схемалар коммутатив ҡулсалар категорияһына ҡаршылыҡлы категория төҙөйҙәр, был алгебраик күмәклектәрҙең һәм нильпотенттарһыҙ алгебраларҙың ҡаршылыҡлығын киңәйтә. Дөйөм схемалар бер нисә аффин схемаһын йәбештереү һөҙөмтәһе булып торалар (топологик арауыҡтарҙың Зарисский топологияһы кеүек).
Бирмәҫбаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса:
Алгебраик геометрия
Ысын алгебраик геометрия
Ярым алгебраик геометрия — ярым алгебраик күмәклектәрҙе, йәғни ысын коэффициентлы алгебраик тигеҙләмәләрҙең һәм тигеҙһеҙлектәрҙең ысын сығарылыштары күмәклеген, шулай уҡ улар араһында сағылыштарҙы өйрәнеү.
Грёбнер базисы
Грёбнер базисы — ул ялан (мотлаҡ рәүештә алгебраик йомоҡ булмаған) өҫтөндәге күпбыуындар ҡулсаһында был идеалды барлыҡҡа килтергән элементтар системаһы; Грёбнер базисын иҫәпләү, алгебраик йомоҡ киңәйеүҙә был идеал менән бирелгән V алгебраик күмәклектең ҡайһы бер үҙсәнлектәрен асыҡларға мөмкинлек бирә (мәҫәлән, ысын коэффициентлы тигеҙләмәләр системаһы тәбиғи рәүештә бөтә тигеҙләмәләрҙе ҡәнәғәтләндергән комплекслы һандар күмәклеген билдәләй).
Борискин (Шишмә районы)
Борискин (Борискино) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 101 кеше. Почта индексы — 452156, ОКАТО коды — 80257830003.
Катат
Катат — Рәсәй йылғаһы. Томск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/339/90/47 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Борискин (Шишмә районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Катат
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кичуг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лабёнок
Лабёнок — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаба йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 133 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Лаба йылғаһы башынан Чамлык йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Алтай (Кондинское районы)
Алтай — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Кондинское районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 379 кеше йәшәй.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Ирекмәнлек
Ирекмәнлек (Volunteering, Волонтёрство, Добровольчество) — айырым кешенең үҙ аллы йәки төркөм менән йәмғиәткә һәм мохтаж кешегә ирекле һәм бушлай күрһәткән ярҙамы, башҡарған эшмәкәрлеге. Ирекмәнлек менән шөғөлләнеүсе хаҡ алмайса үҙенең һәләтен һәм ваҡытын сарыф итә.
Ирекмәнлек эшмәкәрлегендә теләге булған һәр кем ҡатнаша ала. Балиғ булмаған балаларҙы ирекмәнлеккә йәлеп итеү ата-әсәләрҙең рөхсәте менән башҡарала. 14 йәше тулмаған балалар ирекмәнлек менән шөғөлләнгәндә яндарында мотлаҡ ололар булырға тейеш. Ҡайһы бер ирекмәнлек төрҙөренә махсус әҙерлек үткән кешеләр генә йәлеп ителә.
Ирекменлек шәхсән рәүештә йәки төркөм менән башҡаралыуы ихтимал. Ирекмәнлек эшмәкәрлеген халыҡ-ара, дәүләт, муниципалитет кимәлендә көйләүсе ҡараҙар ҡабул ителә. Ирекмәнлеккә булышлыҡ итеүсе махсус үҙәктәр, ойошмалар, ассоциялар бар.
Викимедиа проекттарын, шул иҫәптән Башҡорт Википедияһын һәм башҡорт телендәге башҡа проекттарҙы ла ирекмәндәр төҙөй.
Этимологияһы
«Ирек» + «мән» + «лек» һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән. «Иркеле кеше эшмәкәрлеге» тигәнде аңлата. «Ирекмәнлек» һүҙе башҡорт теленә 2000-2010-сы йылдарҙа киң ҡулланыуға инә. Рәсми нәшер ителгән Башҡорт теленең академик һүҙлегенә инмәгән. Шул уҡ ваҡытта «Ирекмәнлек» төшөнсәһе матбуғатта киң ҡулланыла. «Ирекмәнлек» төшөнсәһе инглиз телендәге «Volunteering», рус телендә ҡулланылған «Волонтёрство, Добровольчество» һүҙҙәренең башҡорт теленә тәржемәһе булып тора.
Ирекмәнлекте көйләүсе документтар
Халыҡ-ара кимәлдә ирекмәнлек эшмәкәрлеген 1948 йылда ҡабул ителгән Кеше хоҡуҡтарың дөйөм декларацияһы көйләй.
Рәсәй Федерацияһында иркемәнлек эшмәкәрлеген көйләүсе махсус федераль закон 1995 йылда ҡабул ителгән. 2018 йылдың февралендә закон тулыландырылып һәм үгәртелә. Яңы редакцияла ирекмәнлек, ирекмәнлек эшмәкәрлеген ойоштороусыларҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары, шулай уҡ власть органдарының ирекмәнлек ойошмалары менән үҙ-ара эш итеү тәртибе менән бәйле төшөнсәләр бирелгән. Был төп закондан башҡа ирекмәнлек эшмәкәрлеген «Йәмәғәт берекмәләре тураһында» Об общественных объединениях һәм «Йәштәр һәм балалар йәмәғәт берләшмәләренә дәүләт ярҙамы тураһында» О государственной поддержке молодежных и детских общественных объединений федераль закондар көйләй.
«Рәсәйҙә 2025 йылға тиклем ирекмәнлекте үҫтереү концепцияһы» 2018 йылда ҡабул ителгән. Документ халыҡты социаль хеҙмәтләндереү, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында эшләүгә, ғәҙәттән тыш хәл килеп тыуғанда ярҙам күрһәтеүгә ирекмәндәрҙе йәлеп итеү буйынса эшмәкәрлеккә методик, мәғлүмәти, консультатив, белем биреү һәм матди ресурс ярҙамын үҫтереүҙе күҙ уңында тота. Концепцияға ярашлы, ирекмәнлекте төбәк һәм урындағы шарттарҙы иҫәпкә алып төрлө профессиональ һәм социаль төркөмдәрҙә, йәш категорияларында, ғаилә формаларында үҫтереү күҙаллана.
Ирекмәнлек формалары һәм төрҙәре
Ирекмәнлек эшмәкәрлегенең ойошторолыуына ҡарап түбәнге формаларға бүленә:
Ирекмәнлек эшмәкәрлегенең йүнәлештәре буйынса түбәндәге төрҙөргә бүленә:
Ирекмәнлек эшмәкәрлегендә ҡатнашыусалар буйынса инклюзив ирекмәнлек, ғәилә ирекмәнлеге, «көмөш» ирекмәнлек, корпоратив ирекмәнлек төрҙәренә бүләнә.
Батырҡаев Рәфис Хөтип улы
Батырҡаев Рәфис Хөтип улы (псевдонимы — Батырҡай; 22 май 1951 йыл — 16 август 2014 йыл) — рәссам, керамист, дизайнер.
Биографияһы
Сәрәш ауылы урта мәктәбендә уҡый. Свердловск архитектура институтының рәссам-дизайнерҙар факультетын тамамлай. Свердловск ҡалаһында төрлө конструктор бюроларында проектлаусы булып эшләй.
Төрлө стилдәрҙә эшләй: эпик реалистик полотнолар, абстракт-фәлсәфәүи йүнәлеш, гротеск еңел юмористик жанр һәм башҡалар. Башҡорт мотивтары һәм эпостары буйынса картиналар төшөрә, керамик рельефтар эшләй, шулай уҡ сувенирҙар яһай. Уның эштәре башҡорттарҙың тарихына арналған.
Улар араһында «Башҡорт хан ыласындар менән һунарҙа» («Хан Башкорт на соколиной охоте»), «Йәш яугир — башҡорт халҡының өмөтө» («Юный яугир — надежда башкирского народа»), «Сыңрау торна» («Песнь журавля»), «Ҡурай моңо — йыһан моңо» («Мелодия курая — мелодия космоса»), «Барда һылыуы» («Бардымская красавица»), ғәйнә ырыуы гербы «Мөгөҙөндә ҡояшты тотоп йөрөткән болан» («Олень, несущий на рогах солнце»), «Башҡорт милли көрәше» («Башкирская национальная борьба — курэш»), «Уҡсы бүре» («Волк-лучник»), «Вся дичь попряталась», «Праздник живота», «Морские волки», «Полет души» һәм башҡа картиналары бар.
Тушь һәм ҡаурый ярҙамында төшөрөлгән графика эштәре араһында «Ҡаһым түрә», «Салауат», «Башҡорт», «Ғәйнә», «Аҡбуҙат», «Ҡараһаҡал» билдәле.
Ювелир кимәлдәге һәм юғары оҫталыҡтағы керамика рельефтары араһында «Башҡорт хан», «Башҡортостан», «Атайсал», «Башҡорт батыры», «Йәш яугир», «Самурай» һәм башҡалар бар. Шулай уҡ уның эштәре араһында сувенирҙар, өҫтәл скульптуралары күп.
Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә уның эштәренең 26 күргәҙмәһе уҙғарыла. Урал керамистары ағзаһы була, «Батырҡай» башҡорт сәнғәт студияһын ойоштора.
Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты. Свердловск өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы рәйесе вазифаһын башҡара. 1999 йылда ЮНЕСКО конгрессында ҡатнаша.
Хул-Волты-Юган
Хул-Волты-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хул-Сорты-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.