cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кондаш
Кондаш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 700 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гороховская (Ильяк ҡушылдығы)
Гороховская  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ильяк йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ивица (Медведица ҡушылдығы)
Ивица  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ятья (Няис-Мань-Я ҡушылдығы)
Ятья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис-Мань-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вандыси-Яха
Вандыси-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей ҡушылдығының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡман (күл)
Аҡман - Акман - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Варна районындағы күл.
Географияһы
Аҡман күле – Силәбе өлкәһенең Варна районында Варна ауылынан 8 км көнбайышҡараҡ алыҫлыҡта, далала урынлашҡан күл.
Магнитогорскиға тиклем аралығы – 120 км, Варнаға – 11 км, Екатеринбургҡа – 380 км, Силәбегә – 230 км.
Координаттары: 53°22'34"N 60°50'30"E
Тасуирламаһы
XIX быуатта телгә алынғаны билдәле. Дауалау сифаттарына эйә.
Һыуынан бер аҙ тоҙ тәме килә.
180 гектар майҙанды биләй.
Тәрәнлеге 1,5 м тиклем. Күлде 40%-ҡа тиклем ылымыҡ баҫа.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы буйынса төрлө фараздар йәшәп килә.
Төбәкте өйрәнеүсе Владимир Васильевич Поздеев - Силәбе һәм Силәбе өлкәһе энциклопедияһы авторҙарының береһе - гидронимды арий мираҫы тип, төньяҡ фарсы (пушту) теленә ҡайтарып ҡалдыра: аҡ  + эйәлекте белдергән һүҙ яһаусы суффикс ~ман
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән киң билдәле географ, топонимист Шувалов Николай Иванович иһә былай тип яҙа: Акман, озеро, Варненский район.В основе названия распространенное в прошлом у казахов и башкир тюркское мужское имя Акман, где ак — «белый», «чистый», в переносном значении «честны», и именной аффикс - ман.
Был осраҡта Н. И. Шуваловтың күл атамаһы башҡорт ир-ат исеменән килеп сыҡҡан тип яҙыуы ысынбарлыҡҡа иң яҡынылыр. "Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Аҡман исеменә ошондай аңлатма бирелә: Башҡорт халҡында Аҡманов фамилияһы әле лә осрай.
Яблоновая
Яблоновая — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольховая йылғаһының һул ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 55 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калитва йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Северский Донец (бассейндың рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абтлёбниц
Абтлёбниц (Abtlöbnitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 153 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 249 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6628 һәм автомобиль коды — BLK.
Ушкота
Ушкота — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камсак йылғаһының уң ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу
Һыу (водород оксиды) — тәүторош хәлендә төҫө, тәме һәм еҫе булмаған үтә күренмәле шыйыҡса. Химик формулаһы: H2O. Температураһы Цельсий буйынса 0 градустан түбән төшһә, ҡаты рәүешкә инә, туңа. Һыу туң хәлдә боҙ, ҡар, бәҫ тәшкил итә. Температураһы Цельсий буйынса 100 градусҡа күтәрелһә, ҡайнап сыға һәм быуға әйләнә. Ер йөҙөнең 71 % тирәһе һыу ятҡылыктары менән ҡапланған. Улар океан, диңгеҙ, йылға, күл, боҙлоҡтарҙан тора.
Һыу — көслө иреткес. Тәбиғи хәлдә унда һәр ваҡыт ирегән матдәләр бар. Ер йөҙөндә һыу төп йәшәү сығанағы булып тора. Һәр бер тере йәндең һәм үҫемлектең химик төҙөлөшөнә инә, тирә-яҡ мөхиттең торошон билдәләй.
Тере кешенең тәненең 55—78%-ы һыуҙан тора, уның күләме кешенең йәше һәм ауырлығына бәйле. Кеше организмында 10 % һыу юғалтыу үлем осрағына килтереүе мөмкин. Тәндә уның күләмен бер кимәлдә тотоу өсөн, кешегә көнөнә яҡынса 3 литр һыу эсергә кәрәк.
22 март — Бөтә донъя һыу көнө. Һыу ресурстары көнөн билдәләү тураһындағы тәүге тәҡдим 1992 йылда Рио-де-Жанейрола үткән БДБ-ның тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға арналған конференцияла тыуа.
Һыу төрҙәре
Һыу Ер йөҙөндә өс агрегат хәлдә — шыйыҡса, газ рәүешендә һәм ҡаты булыуы мөмкин. Улар барыһы ла йәнәш була ала, мәҫәлән: һауала һыу быуы һәм болот, диңгеҙҙә һыу һәм айсберг, ерҙә боҙлоҡ һәм йылға. Ул бик күп матдәләрҙең тәмен ала, үҙендә иретә ала. Һыуҙы, «йәшәү сығанағы» булараҡ мөһимлеген иҫәпкә алып, өс типҡа бүлеп йөрөтәләр.
Барлыҡҡа килеү, составы, ҡулланышы һәм башҡа үҙенсәлеген иҫәпкә алып:
Һыуҙың химик атамалары
Һыуҙың бер нисә химик атамаһы бар:
Физик үҙенсәлектәре
Һыу нормаль шарттарҙа шыйыҡ агрегат хәлдә, башҡа водород ҡушылмалары киреһенсә газ хәлендә була. Был молекулаларҙың үҙенсәлекле характеристикаһы менән һәм улар араһындағы бәйләнеш менән аңлатыла.
Водород атомдары кислород атомына 104,45° мөйөш яһап ҡушыла, һәм был конфигурация ҡәтғи һаҡлана.
Водород атомы һәм кислород атомы араһындағы электро тиҫкәрелек айырмаһы ҙур булыу сәбәпле, электрон болото кислород яғына күскән. Шул сәбәпле һыу молекулаһы актив диполь булып тора, кислород яғы тиҫкәре, ә водород яғы ыңғай.
Һөҙөмтәлә, молекулалар поляр бәйләнеш барлыҡҡа килтереп, ҡапма-ҡаршы полюстары менән бер-береһенә тартылалар.
Уларҙы айырыу өсөн, күп энергия сарыф ителә. Водород ионы — протондың тышҡы электрон ҡатламы юҡ һәм ул бик бәләкәй. Шуға күрә тиҫкәре поляризацияланған күрше кислород электрон тышсаһына башҡа молекула менән водород бәйләнеше барлыҡҡа килтерә.
Һәр молекула күршеләре менән дүрт водород бәйләнеше менән бәйләнгән — кислород атомы ике бәйләнеш барлыҡҡа килтерә һәм водород атомы — ике бәйләнеш.
Молекулалар араһындағы поляр һәм водород бәйләнеше һыуҙың юғары ҡайнау температураһын һәм сағыштырмаса парға әйләнеү йылылығын билдәләй.
Ошо бәйләнештәр булыу сәбәпле, һыу мөхитендә 15—20 мең атмосфераға тиклем баҫым барлыҡҡа килә, был һыуҙың ҡыйын ҡыҫылыусанлығын аңлата, һыу бары 0,00005 күләмгә ҡыҫыла.
Һыуҙың һәм боҙҙоң структураһы оҡшаш. Һыу һәм боҙҙа структура барлыҡҡа килтереп молекулалар билдәле бер тәртиптә урынлашырға тырыша, тик йылылыҡ хәрәкәте ҡамасаулай.
Ҡаты хәлгә күскән ваҡытта йылылыҡ хәрәкәте кәмей һәм башҡа төр структура барлыҡҡа килтереүгә ҡамасауламай, һыу молекулалары билдәле тәртиптә урынлаша.
Был процеста молекулалар араһындағы бушлыҡ арта, һәм дөйөм тығыҙлыҡ түбән төшә. Был боҙ фазаһында һыуҙың тығыҙлығы кәмерәк булыуын аңлата.
Парға әйләнгәндә, киреһенсә, бәйләнештәр өҙөлә. Бәйләштәрҙе өҙөү өсөн, бик ҙур энергия кәрәк. Шуға һыу башҡа шыйыҡсалар араһында һәм ҡаты матдәләр араһында сығыштырмаса иң ҙүр йылы һыйҙырыусанлыҡҡа эйә.
Бер литр һыуҙы бер градусҡа йылытыу өсөн 4,1868 кДж энергия кәрәк. Ошо үҙенсәлеге булғанға күрә, һыу йыш ҡына йылылыҡ биргес итеп файҙаланыла.
Агрегат хәлдәре
Агрегат хәл буйынса өс төрө бар:
Баҫым артыу менән һыуҙың ҡайнау температураһы күтәрелә :
Донъя океаны һыуҙары
Донъя океанына планеталағы бөтә һыуҙың 96%-тан ашыуы тура килә. Планеталағы һыуҙы материктар һәм утрауҙар айырым океандарға — Тымыҡ, Атлантик, Һинд һәм Төньяҡ Боҙло океанына бүлә. Антарктиданы уратып алған Көньяҡ океан айырым күрһәтелә. Майҙаны буйынса иң ҙуры — Тымыҡ океан, иң бәләкәйе — Төньяҡ Боҙло океан. Океандарҙың ҡоро ергә инеп торған өлөшө диңгеҙҙәр тип атала. Иң ҙур диңгеҙҙәр: Филлипин,Ғәрәп, Мәрйен диңгеҙҙәре.
Диңгеҙ һәм океан һыуы составында ирегән төрлө матдәләр бар. 1 литр океан һыуында яҡынса 35 г тоҙ (күберәге аш тоҙо) бар. Бындай һыу сәнәғәттә, ауыл хужалығында ҡулланыуға яраҡһыҙ.
Ҡоро ер һыуҙары
Йылға, күл, һаҙлыҡ, боҙлоҡ һәм ер аҫты һыуҙары ҡоро ер һыуҙары тип атала. Уларҙын күп өлөшө сөсө, әммә тоҙлолары ла осрай. Йылға, күл, һаҙлыҡтарҙа һыуҙың 0,02 % тупланған.
Боҙлоҡтағы һыу
Боҙлоҡтарҙы һыу туңғанда барлыҡҡа килгән боҙ менән бутарға ярамай. Боҙлоҡтар ҡарҙан барлыҡҡа килә. Ҡар яуып иреп өлгөрмәй, ҡар ҡатламы тығыҙлана һәм боҙға әйләнә. Антарктида материгы ҡалын боҙ менән ҡапланған. Һималай, Памир, Тянь-Шань тау түбәләре боҙлоҡ аҫтында. Боҙлоҡтарҙа барлыҡ һыуҙың 2 % тирәһе тупланған.
Ер аҫты һыуҙары
Ер аҫты һыуҙары Ер ҡабығының өҫкө өлөшөндә урынлашҡан. Улар сөсө, тоҙло, һыуыҡ, йылы, ҡайнар ҙа булыуы мөмкин. Ҡайһы бер урындарҙа, шишмә булып, ер өҫтөнә сыға. Ер аҫты һыуҙары бөтә һыуҙың 2 % тәшкил итә.
Атмосфералағы һыу
Беҙҙең планета атмосфераһындағы һыу ваҡ тамсылар, болот, томан һәм боҫ хәлендә була. Конденсат барлыҡҡа килгәндә, ул атмосферанан яуым-төшөм, ямғыр, ҡар, боҙлауыҡ, ысыҡ рәүешендә ергә төшә. Дөйөм алғанда Ерҙең һыу өлөшө гидросфера, ә ҡоро өлөшө криосфера тип атала. Һыу Ерҙәге бөтә организмдар өсөн иң мөһим матдә булып тора. Ерҙәге тормош һыу мөхитендә барлыҡҡа килгән тигән фараз бар.
Гидрология
Гидрология — ер гидросфераһын, уның үҙенсәлектәрен, унда барған процестарҙы күренештәрҙе өйрәнеүсе фән. Дөйөм, ҡоро ер, диңгеҙ гидрологияһына бүленә. Гидрологияның төп өйрәнеү объекты булып тәбиғәттә һыу әйләнеше, һыу ресурстары, уларҙың барлыҡҡа килеү шарттары һәм үҙенсәлектәрен өйрәнеү, һан һәм сифат яғынан баһалау тора.
Һыу темаһы халыҡ ижадында
Йомаҡ Мәҡәлдәр һәм әйтемдәр
Наҙар (Баймаҡ районы)
Наҙар (Назарово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Почта индексы — 453642, ОКАТО коды — 80206834008.
Тарихы
1811 йылда сотник Наҙар Мостаев етәкселендә (1761— 1830) Мостай ауылынан 25 ғаилә Төйәләҫ йылғаһының инешендә яңы ауылға нигеҙ һалалар. Наҙарҙың улдары — Рәхмәтулла, Ҡаһарман, Ниғмәтулла. Ошонда уҡ 70-йәшлек Иҫәнбәт Ташбулатов (Йәнтүрә улы) һәм уның улы — поход есаул Абыҙгилде Иҫәмбәтов (Абыҙгилде (Абҙаҡ) ауылын нигеҙ һалыусы).
Наҙарҙың икенсе атамаһы — Атанғол. 1751 йылғы документта Атанғол Тойғонов Тойғон ауылында йәшәүсе итеп күрһәтелгән, тимәк, был ауыл уның атаһы тарафынан төҙөлгән. 12-13 йыл элек ул Атанғолда йәшәгән. XVIII быуаттың 30—50-сы йылдарҙа ауылдың ике атамаһы була — Тойғон һәм Атанғол. 1740 йылда Ҡараһаҡал ихтилалы барышында Атанғол Тойғоновтың йортонда батыр Алдар Иҫәкәев булып китә. 1755 йылғы ихтилалда Атанғол бик әүҙем ҡатнаша, Яйыҡ йылғаһы аръяғына, ҡаҙаҡтарға, ҡаса, әммә   тотола һәм язалана. Ауылды карателдәр үртәйҙәр. Уның урынында 1811 йылда Наҙар исеме аҫтында яңы ауыл барлыҡҡа килә. Атанғолдоң балалары ( Дәүләтбай, Теләүҡабул, Ҡажаменде, Мөхәмәтшәриф, Ниязбай, зауряд-сотник Һикһәнбай ) Мостайҙа йәшәй, һуңынан Наҙарға күсенәләр. Ауылдан бер кеше — рядовой Әбдрәхим Мораптнов 15-се башҡорт полкы составында һуғыша, 1814 йылдың 14 мартында Парижды яулауҙа ҡатнаша.
1816 йылда Наҙарҙа 129 кеше йәшәй. X ревизия буйынса — 17 йортта 100 кеше, 1920 йылда 30 йортта 190 кеше йәшәй. 1839 йылда 30 йорттағы 190 кешегә 252 йылҡы малы, 52 һыйыр, 80 һарыҡ, 15 кәзә тура килә. 1842 йылда 21 дисәтинә ерҙә 130 бот ярауай иген сәселгән.
1929 йылда крәҫтиәндәр «Ирәндек» колхозына берләшә, 1934 йылдан — «Ҡыҙыл партизан», 1940 йылдан — тағы ла «Ирәндек» колхозы составында. 1957 йылда — «Сибай» совхозы, 1965 йылдан «Ирәндек» совхозы составында. 1997 йылдан — «Ирәндек» КПП-һында
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Шалтран йылғаһы янында урынлашҡан.
Кәҫле районы
Кәҫле районы — Силәбе өлкәһендә район. Силәбе өлкәһенең төньяғында урынлашҡан. 1965 йылдын 12 ғинуарында ойошторолған.
Майҙаны — 3 356 км². Административ үҙәге — Кәҫле ҡалаһы.
Халҡы
Халҡы — 20,1 мең кеше (2010), шул иҫәптән 5,3 % башҡорттар. Башҡорттар тупланып йәшәгән иң ҙур торама пункттар (2002): Береговой, Кесе Ҡәнзәфәр, Ҡыҙыл, Ҡыҙыл Партизан һәм башҡа.
Иҡтисады
Райондың иң ҙур ойошма Мечелдын Кәҫле заводы.
Аргонавтар
Башы
Медея үҙенең энеһе Апсирт һәм аргонавтар менән Колхиданан ҡаса. Атаһының карабы "Арго"ны ҡыуып етә башлағас, Медея ҡустыһын үлтереп, тәнен киҫәктәргә бүлеп, диңгеҙгә ырғыта. Атаһының туҡтап, улының ҡалдыҡтарын йыясағын белеп, уны тотҡарлар өсөн шулай эшләй. (Икенсе вариант: Аспирт Медея менән ҡасмай, ә уны эҙәрлекләгән колхтарҙы етәкләй. Сихырсы Медея ҡустыһын алдатып, тоҙаҡҡа килтерә, ә Ясон уны үлтерә)
Аргонавт Аталанта етди яраланған була. Медея уны дауалай. Карапта Ясонға кейәүгә сыға, сөнки феакиҙар ҡасҡынды кейәүгә сығып өлгөрмәгән хәлдә генә кире биреүҙәрен талап итәләр. Ҡарап Медеяның инәһе Цирцеяның утрауында туҡтай, Цирцея Медея менән Ясонды үлтереү гөнаһынан таҙартыу йолаһын үткәрә.
Ясон 12 аллаға Босфор буйында ҡорбан килтерә, шуға ла был урын Гиерон тип атала. Шулай уҡ Гера хөрмәтенә Көньяҡ Италияла Левкания янында изге йорт һала (археологтар уны беҙҙең эраға тиклем VII быуаттың уртаһына ҡарай тип иҫәпләй). Гераклға Эфалияла (Эльба) храм төҙөй.
Гесиод буйынса, аргонавтар Фасис буйынса океанға тиклем йөҙәләр, унан һуң Ливияға килеп етәләр.
Ясон ҡартайғансы йәшәй. Ул йыш ҡына ярҙа ултырған карап янына килеп, үҙенең батыр йәшлеген иҫенә төшөрөп ултыра. Бер ваҡыт ул "Арго"ның күләгәһендә йоҡлап китә, серегән ҡарап емерелеп Ясонды баҫып үлтерә.
Походтың ысынлап булғанына дәлилдәр
Ливияла Аргой ҡултығы булған (һуңыраҡ Геспериды тип атайҙар). Ҡайһы бер авторҙарҙа, улар Гера храмына Самоста нигеҙ һалалар. Гераның статуяһын Аргостан килтерәләр. Кизик Неанфы яҙыуынса, аргонавтар Кизим янындағы Идей Әсәләренең изге йортона нигеҙ һалалар.
Айырым алғанда, аргонавтар тураһындағы мифтың тарихи нигеҙендә грек диңгеҙ сәйәхәтселәренең Ҡара диңгеҙ буйындағы боронғо дәүләттәргә барымталары ята.
Страбон түбәндәгеләрҙе хәбәр итә:
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы — (БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡол улусы Тирмән ауылында 1919 йылдың 15 апрелендә тыуған — 1978 йылдың 15 майында вафат булған, Тирмән ауылында ерләнгән) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, капитан.
Хәрби юлы
1939 йылдың 1 сентябрендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафтарына хеҙмәткә саҡырыла. Хәрби хеҙмәтен Сахалинда, Оха ҡалаһында 188-се сик һағы (пограничный) уҡсылар полкында башлай.
Хабаровск хәрби училищеһына уҡырға инә, һәм Бөйөк Ватан һуғышы башланыу сәбәпле, 1941 йылдың 1 сентябрендә экстерн рәүештә тамамлай. 382-се уҡсылар дивизияһы формалашыу менән, Волхов фронтына китә. Хәрби хеҙмәтен лейтенант дәрәжәһендә башлай, миномёт ротаһы менән командалыҡ итә, һуңғараҡ миномёт батальоны командиры итеп тәғәйенләнә.
59-сы армияға ҡараған 374-се уҡсылар дивизияһы составында, танктарға ҡаршы тороусы подразделениелә һуғыша.
Госпиталдә дауалағандан һуң, Новгородты азат итеүҙә ҡатнаша. 1944 йылдың 20 ғинуарында дошман Новгород ҡалаһынан ҡыуыла. Артабан Красносельский Ҡыҙыл Байраҡлы Кутузов орденлы 125-се уҡсылар дивизияһыны 657-се уҡсылар полкы командиры сифатында Ленинград фронтына ебәрелә. 125-се уҡсылар дивизияһы Ленинградты 1942 йылдың февраленән 1944 йылдың ғинуарына тиклем обороналай.
1944 йылдың 20 сентябрендә, Ленинград-Новгород операциялары барышында, 1944 йылдың 14 ғинуар — 1 мартында Ленинград, Волхов һәм 2-се Балтик буйы фронттары, Балтик флоты менән берлектә хәрәкәт итеп, Ленинград блокадаһын тулыһынса өҙә.
Таллин һөжүм итеү операцияһы барышында Мансар Низаметдин улы 1944 йылдың февраленән сентябренә тиклем Нарва, Таллин ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Көнсығыш Пруссия биләмәһендә дошман көстәренең ҡаршылығын йырып сығыуҙа, Көнигсберг ҡалаһы (хәҙер — Калининград) өсөн ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша.
Одер йылғаһын кисеп сығыу операцияларында ҡатнаша, Оппельн һәм Нейсс ҡалалары янында дошмандарҙы юҡ итә.
Берлин штурмында төп пункт ролен үтәгән Сандомир ҡалҡыулығында барған ҡаты алыштарҙа ҡатнаша.
Польшаның Катовице ҡалаһын азат иткәндән һуң, һөжүм Сосновице һәм Бреслау ҡалаһына йүнәлтелә.
Артабан Берлин, Дрезден ҡалаларына күсергә тейеш булһа ла, Чехословакияла фетнә башланыу сәбәпле, Бальденберг, Фрейберг, Гроссберг ҡалаларын алғандан һуң, уларҙың часы Чехословакия территорияһына күсә.
Низаметдинов Мансар Прага ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғышты 125-се уҡсылар дивизияһы составында 657-се уҡсылар полкы командиры Борис Петрович Нецветаевтың (1945 йылдың 5 февраленән) урынбаҫары була.
1945 йылдың 1 декабрендә, һаулығы торошо насарайыу сәбәпле, армиянан демобилизациялана.
Ғаиләһе
Һуғыштан һуң тыуған Тирмән ауылына ҡайта, агроном һәм партия ойошмаһы секретары булып эшләй. Тормош иптәше Мария Александровина (Алексеева) менән өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. 1978 йылдың 15 майында вафат була.
Хәтер
Низаметдинов Мансар Низаметдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Салауат районы Тирмән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Ҡаҙағстанда үлем язаһы
Ҡаҙағстанда үлем язаһы  — Ҡаҙағстан Енәйәт кодексында һәм Ҡаҙағстан Конституцияһында ҡаралған яза, ул кеше үлемдәре менән бәйле хөкөм ителгән террорсыларға, хәрби ваҡыттарҙа айырыусы ауыр енәйәт ҡылған һәм ил президентының ғүмеренә ҡул һуҙған заттарға ҡарата ҡулланылыуы мөмкин. Үлем язаһы атыу аша башҡарыла. Ҡаҙағстандың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителгәндән алып 536 үлемгә хөкөм ҡарары башҡарыла, һуңғыһы 2003 йылда башҡарыла (мөһләт башланға тиклем 12 кеше үлем язаһына хөкөм ителә). Хәҙерге ваҡытта илдә үлем язаһына мөһләт эшләй.
Енәйәт кодексы
Ҡаҙағстандың енәйәт кодексы үлем язаһын ғәҙәттән тыш яза сараһы тип ҡарай, ул кеше үлеме менән бәйле террорсыларға, йәки хәрби ваҡытта айырыуса ауыр енәйәт ҡылғандарға ҡарата ҡулланыла. Шундай яза ҡаралған 17 енәйәт иҫәбендә «Һуғыш алып барыуҙа тыйылған саралар һәм алымдарҙы ҡулланыу», «Геноцид», «Ялланыу», «Хәрби ваҡытта дәүләткә хыянат итеү», «Ҡаҙағстан Республикаһының беренсе президенты — милләт лидерының ғүмеренә ҡул һуҙыу» (ул тере ҡалһа ла), «Диверсия», «Террорлыҡ акты», «Һуғыш ваҡытында хәрби хеҙмәтте үтәүҙән ситләшеү йәки баш тартыу», «Хәрби ваҡытта дезертирлыҡ» һәм башҡалар телгә алына. Үлем язаһы кәм тигәндә бер йылдан һуң көсөнә инеү менән башҡарыла. Үлем хөкөмөн ҡатын-ҡыҙҙар, бәлиғ булмағандар һәм оло йәштәге кешеләр өсөн ҡулланыу тыйыла.
Үлем язаһын ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеү менән алмаштырыу
2003 йылдың 17 декабрендә Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан Назарбаев үлем язаһы хөкөмөн башҡарыуҙы бөтөрөлөүе тураһында мәсьәләне ҡарағанға тиклем срокһыҙ мөһләт индереүе тураһында иғлан итә, ҡарар 2004 йылдың 1 ғинуарынан көсөнә инә. 2007 йылдан Ҡаҙағстан Конституцияһында үлем язаһы яза сараһы булараҡ террорлыҡта һәм хәрби ваҡыттарҙа айырыуса ауыр енәйәттәрҙә хөкөм ителеүселәргә ҡарата ҡулланыла, быны шулай уҡ Amnesty International ҡеүәтләйl.
2016 йылда Ҡаҙағстан Енәйәт кодексының яңы редакцияһы буйынса һәм үлем язаһын яза сараһы булараҡ телгә алыу кәрәклеге тураһында фекер алышыуҙар башлана. Ҡаҙағстан Генераль прокуроры урынбаҫары Иоганн Меркель үлем язаһын бөтөнләй юҡҡа сығарыуҙы хупламай. Фекер алышыуҙар барышында үлем язаһына тарттырылған кешеләр исмелеген киңәйтеү тәҡдим ителә, ул исемелеккә коорпуцияға хөкөм ителгәндәрҙе, педофилдарҙы һәм наркотик һатыусыларҙы индереү ҡарала. Әммә Ҡаҙағстан Сенаты депутаты Дәриғә Назарбаева педофилдарға ҡарата үлем язаһы индерелеүен кире ҡаға, уларға химик бестереү ҡулланыла, тип белдерә.
Хөкөм ҡарарын көтөүселәр
Хәҙер үлем язаһы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү менән алмаштырыла: элек үлем язаһына хөкөм ителгән 100-ҙән ашыу кеше хәҙер ғүмерлеккә иркенән мәхрүм ителеп, «Ҡара Бөркөт» (Кустанай өлкәһе) колонияһында ултыра. Мөһләт индерелеү менән үлем язаһы кәм тигәндә 5 кешегә ҡарата ҡулланыла. 2006 йылда Ҡаҙағстандың элекке илсеһе һәм Ҡаҙағстан Республикаһының Хөкүмәт ағзаһы Сәрсенбайулы Алтынбекты үлтергәне өсөн үлем язаһына полиция офицеры Ибраһимов Рөстәм хөкөм ителә, әммә 2014 йылда Ибраһимовҡа үлем язаһын ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеү язаһы менән алмаштыралар. 10 йылдан һуң, 2016 йылдың 10 ноябрендә ислам эсктремистары менән хеҙмәттәшлектә ғәйепләнеүсе Кулекбаев Руслан Алматылағы террорлыҡ акты барышында 10 кешене үлтергәндән һуң үлемгә хөкөм ителә.
Фекерҙәр
2008 йылда Ҡаҙағстан Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының үлем язаһына мөһләтен хуплаһа ла, Ҡаҙағстанда үлем язаһына мөһләтте индергәндән алып уны бөтөрөү буйынса бәхәстәр бара.
Мөһләт яҡлылар
Ҡаҙағстан Парламентының түбәнге палатаһының бер рәт депутаттары, Руслан Кулекбаевтың эшен тикшереп, мөһләтте һаҡлау өсөн сығыш яһай. Мәҫәлән, Азат Перуашев үлем язаһына мөһләтте хуплай, бер кем өсөн дә ташлама яһалырға тейеш түгел һәм кешегә йәшәү өсөн хоҡуҡ тыумыштан бирелә, тип белдерә. Халыҡ-ара эштәр, оборона һәм хәеүфһеҙлек буйынса комитет рәйесе Мәүлин Әшимбаев үлем язаһы мөһләт ғәмәлдән сыҡҡан осраҡта ғына башҡарыла ала, тип хәбәр итә. Тағы бер депутат, Айҡын Конуров, Ҡаҙағстандың Халыҡ-ара иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһына инеүе өсөн үлем язаһынан баш тартыр кәрәк, тип белдерә.
Үлем язаһы яҡлылар
Ҡайһы бер сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре үлем язаһын кәм тигәндә илдә террорсыларға ҡарата тергеҙергә кәрәк тип иҫәпләй: был идеяны Аҡтүбәләге теракт серияларынан һуң Астана ҡала суды судьяһы Әлимбаев Сайран да хуплай.
Копанец
Копанец — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Түбәнге Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Шандаша
Шандаша (Сынтас) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мендыбай йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Копанец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Шандаша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Копанец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Бургуста
Оло Бургуста — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кундрючья йылғаһының һул ярына тамағынан 220 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылға Калитва йылғаһы ҡушылған урындан башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белан Анатолий Кириллович
Белан Анатолий Кириллович (28 сентябрь 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.
90-дан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, улар араһында дүрт монография, 50-нән ашыу методик хеҙмәттәр, шулай уҡ ашыу 20-нән ашыу патент бар
Биографияһы
Анатолий Кириллович Белан 1946 йылдың 28 сентябрендә Силәбе өлкәһенең Магнитогорск ҡалаһында тыуған.
1969 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтын (хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) «баҫым менән металдарҙы эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. 1981 йылда юғары уҡыу йортоноң аспирантураһында уҡыуын дауам итә һәм «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Исследование и разработка технологии изготовления низкоуглеродистой арматурной проволоки прокаткой в многовалковых калибрах» темаһына диссертация яҡлай.
1971 йылдан хәҙерге Магнитогорск дәүләт техник университетында эшләй, унда ғәмәли механика принциптары нигеҙендә металлургия һәм машиналар етештереү бурыстарын хәл итеүгә йүнәлтелгән фәнни тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә. Төрлө тәғәйенлештәге сымдарҙы эшләү өсөн прокат станының яңы конструкцияһын эшләүҙә һәм үҙләштереүҙә ҡатнаша. Белан тәҡдим иткән заманса беркеткес әйберҙәр етештереү өсөн арҡыры һығыуҙың үҙенсәлекле алымы етештерелә торған әйберҙәрҙең сортаментын байтаҡҡа арттырырға һәм уларҙың сифатын күтәрергә мөмкинлек бирә.
2007 йылда Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почет грамотаһы менән бүләкләнә.
Ибәтулла (исем)
Ибәтулла  — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Этимологияһы
Ибәтулла исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән һәм ибәт + улла; алла бүләге тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Ибәтулла Ғөбәйҙуллин (1787—?) — хәрби эшмәкәр. Рус-прусс-француз һуғышында, 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилия
Ибәтуллин Зәйнулла (1891 йыл — март 1919 йыл) — совет эшмәкәре. Беренсе донъя һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғыштарында ҡатнашыусы, тулы Георгий таҫмаһы кавалеры.
Ибәтуллина Рифа Барый ҡыҙы (17 ғинуар 1951 йыл) — ғалим-гигиенист. Медицина фәндәре докторы (2001). Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2003).
Ибәтуллин Урал Ғәли улы (5 март 1948 йыл; БАССР, Салауат районы, Малаяҙ ауылы) — химик-технолог, химия фәндәре докторы (1991), профессор (1991).
Ибәтуллин Ғәйнулла Хәлиулла улы (8.08.1943), ауыл хужалығы ветераны, элекке «Йондоҙ» колхозы бригадиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Талас ауылынан[3].
Зиннәтуллин Рәсим Ибәтулла улы (1946), ауыл хужалығы ветераны. 1983—2006 йылдарҙа Миәкә районының «Октябрь» хужалығы етәксеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре.
Луҡманов Мансур Ибәтулла улы — Ниғәмәт урта мәктәбенең элекке директоры, РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Латипова Миңниса Ибәтулла ҡыҙы — шағирә[6].
Ибәтуллин Илфаҡ Ғаян улы (30.03.1990), көрәшсе һәм билбау көрәшесеһе, билбауҙа көрәш буйынса рәсәй чемпионы, билбау көрәше буйынса рәсәй чемпионаты призеры, Көмөш билбау көрәше буйынса донъя чемпионы булған, рәсәйҙең спорт мастеры.
Ибәтуллин Роберт Урал улы (псевдонимы Рауил Искәндәр) -(11.12.1974, Өфө) — рәсәй фантастиге.
2 ноябрь
2 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 306-сы көнө (кәбисә йылында 307-се). Йыл аҙағына тиклем 59 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Вара-Яха
Вара-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Себер утрауҙары
Яңы Себер утрауҙары (Саҥа Сибиир арыылара) — Рәсәй архипелагы. Төньяҡ Боҙло океанда Лаптевтар диңгеҙе менән Көнсығыш Себер диңгеҙе араһында ята. Административ яҡтан Саха Республикаһы Булун улусына ҡарай. Майҙаны 38,4 мең км². Яңы Себер утрауҙары «Усть-Ленск» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығына инә.
Архипелаг өс төркөмдән тора: Ляховск утрауҙары, Анжи утрауы һәм Де-Лонг утрауҙары.
Асыу тарихы
1646 йылда М. В. Стадухин яҡут воеводаһы Василий Пушкинға ҙур бер утрау асыуҙары тураһында хәбәр ебәрә. Казактар башта Индигирка һәм Колыма йылғаларының тамағына ҡаршы урынлашҡан был утрауҙы һәм Новосибирск архипелагын өлөшө тип һанайым һәм был Яңы Ер архипелагының бер өлөшө тип уйлай.
Утрау тураһында дөрөҫ мәғлүмәтте беренсе башлап XVIII быуатта казак Яков Пермяков хәбәр итә. Ул Лена йылғаһы тамағынан Колымаға килә. 1712 йылда ул Меркурий Вагин етәкселегендәге казак отряды составында Ҙур Ляховский утрауына килеп төшә. Унан һуң Яков Пермяков һәм Вагин Меркурий санала Святой Нос (Изге Танау) ҡаршыһында диңгеҙҙә ятҡан утрауға китә. Был Яңы Себер архипелагының иң көньяҡ утрауы — Беренсе Ляховский була. Унда Беренсе Ляховскийҙан төньяҡтараҡ тағын бер утрау барлығын күрәләр. Утрауҙа болан, бүре, аҡ төлкө барлығын аңғаралар. Был турала беренсе походта ҡатнашҡан Алексей Дементьев һөйләп ҡалдыра.
1761 йылдың йәйендә Никита Шалауров Яна йылғаһынан Колымаға йөҙөп килә. Святой Ностан төньяҡҡа ҡарай, 72° 33 -се киңлек һәм 148° оҙонлоҡта ҙур ер күрә. Был мәғлүмәт «Вера, Надежда, Любовь» экпедиция судноһының судовой журналында яҙып ҡуйылған. картаһы. Шалауров. Тимәк, Шалауров беренсе булып Ляховский утрауҙарын асыусы булған, көньяҡ иң тәүге карталарҙы улар һыҙаттар һалынды, Адмиралтейство -коллегия һәм Сенатҡа беренсе булып катра һыҙмаларын тапшырған.
Был асыҡ дәлил булып ҡарамаҫтан, рәсми рәүештә утрауҙары 1770 йылда сауҙагәр Иван Ляхов тапҡан тип ҡабул ителгән.
Ул Төньяҡ боҙло океандың яр буйында ҡырағай боландар көтөүен күрә. Боҙҙар буйлап уларға эйәреп барып, билдәһеҙ утрауға барып сыға. Ә унан 20 саҡрымдай ары икенсе утрау күренә һәм боландар артабан шунда китеүен дауам итә. Был яңы ерҙә Ляхов бик күп мамонт тештәрен һәм аө төлкөләрҙе күрә.
Үҙ асыштары тураһында Санкт-Петербургҡа хәбәр итеп, утрауҙарҙа үҙе генә кәсеп итергә (монополия) рөхсәт һорай. Екатерина II-нең указы менән уға был хоҡуҡ бирелә. Өҫтәүенә,императорица утрауҙарға Ляховский исемен бирергә тип бойора.
1773 йылдаИван Ляхов яңынан архипелагҡа килә. Болан эҙҙәре буйынса өсөнсө утрауҙы — Котельныйҙы(Ҡаҙанлыҡ) барып таба. Унда элек булып киткән ергиҙәрҙәрең эҙҙәрен таба: йәшел баҡырҙан эшләнгән ҡаҙан, ниндәйҙер ағастан карап һәм утын ҡалдыҡтары була.
Ляхов архипелагта аҡ төлкөгә һунар ойоштора. Мамонт һөйәктәре менән һатыу итә башлай. Кесе һәм Оло ҡышлаҡ урындары булдыра.
1775 1777, 1778 йылдарҙа кәсеп ойоштороуға бәйле, утрауҙағы мөлкәткә дәүләт теркәүе үткәрелә.
1800 йылда Яков Санников, сауҙагәрҙәр династияһы Сыроватскийҙар ҡушыуы буйынса әҙ билдәле утрауға килә. Ул таулы бәләкәй утрауҙы 1697 йылда бояр улы Максим Мухоплев Мухоплев асҡан һәм Столбовой тип исем биргән була. Санников ваҡытында унда иҫтәлекле билдә:Лена йылғаһы тамағынан Индигирка һәм Колымаға йөҙгәндә һуғылыусы диңгеҙселәр ҡуйған урыҫ тәреһе тора
Яков 1805 йылда Яков Санников Фаддеевский, ә киләһе йылына — Яңы Себер утрауҙарын аса. Баш ҡалала был хаҡта белгәс, был районда, бәлки, Төньяҡ Америка яғына һуҙылған оло ер ҙә барҙыр тип фараз итәләр.
Һөҙөмтәлә хөкүмәт ҡарары менән был райондарға экспедицияға ебәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Шндай тәүге экспедицияны белеме буйынса зоолог Матвей Геденштроме етәкләй. Ул Тобольск ийҙа коллеж регистраторы булып хеҙмәт иткән була. 1808—1810 йылдарҙа экспедиция Яков Санников ярҙамында архипелагҡа теркәү үткәрә.
1811 йылда Яков Санников утрауҙа төньяҡ-көнсығыш Азия үҙләштерелә башлағас нигеҙләгән урыҫ сәнәғәтсеһенән ҡалған туҡталыш урынын таба. XVII быуатта уҡ урыҫтар Яңы Себер утрауҙарында булыуы тураһында Котельный утрауындағы тәреле ҡәбер шаһитлыҡ биреп тора. Унда рус телендә яҙыу ҙа беркетелгән була. Артабан Геденштромдың архипелагтағы эштәрен геодезист П.Пшеницын дауам итә.
1820 йылда флот лейтенанты Петр Федорович етәкселегендәге экспедиция яр буйҙары буйлап маршрут иҫәпләүҙәре үткәреп үткәрә һәм утрауҙарың аныҡ карталарын төҙөй. Шулай уҡ,Санников Яков күргән утрауҙы табырға тырышып ҡарай.
1879—1880 йылдарҙа архипелагҡа «Жаннетта» шхунаһында Делонг Джордж етәкселегендәге америка поляр экспедицияһы килә. Улар Жаннетта һәм Генриетта утрауҙарын аса.
1886 йылда Эдуард Толль Ляховский утрауҙарын өйрәнә. Артабан, доктор Бунге менән берлектә, Котельный утрау урап, Санников асҡан ерҙәрен күҙем тип раҫлай. 1898 йылда Толль, Император Фәндәр Академияһы һәм батша хөкүмәте булышлығында Санников Ерен эҙләргә экспедиция эҙерләргә тәҡдим керетә. 1900 йылдың 8 июнендә Санкт-Петербургтан махсус йыһазландырылған "Заря"шхунаһы юлға сыға.
Ляховский экспедицияһы юлына боҙ һәм бащҡа ҡаршылыҡтар осрамай ғына Котельный утрауының төньяҡ осона тиклем етә.Толль Беннет утрауына барырға ҡарар ҡабул итә. Әммә ҡуйы томанға, боҙҙарға осрау сәбәпле кире борола.
Котельный утрауының Нерпичий иренендә ҡышлайҙар. Унда метеорологик күҙәтеүҙәр үткәрәләр.
1901 йылдың 23 майында Эдуард Толль дүрт кеше эттәр егеп, байдаркалар алып, Беннет утрау яғына юлға сыға һәм хәбәрһеҙ юғала.
Яңы Себер утрауҙарын һәм Де-Лонг архипелагын тикшеренеүҙе Төньяҡ Боҙло океандың Гидрография экспедицияһы дауам итә.
1912 йылда боҙватҡыс пароходтар: «Таймыр» һәм «Вайгач» Ляховский утрауҙарға килә. Бында күп кенә урындарҙы тикшереп, теркәп сығалар.
1914 йылда : Врангель утрауынан көнбайышҡа ҡарай юл алып, «Вайгач» тағы ла бер картала билдәләнмәгән, лейтенант Жохов исемен йөрөткән утрауға килеп сыға.
Геологияһы, географияһы, климаты
Архипелагта күп йыллыҡ туң тоҡомдар һәм ер аҫты боҙҙары өҫтөнлөк итә. Дүртенсел осорҙың кәүшәк ултырмалары һәм ҡеүәтле ҡаҙылма боҙ ултырмалары аҫтында ерле тау тоҡомдары ята: эзбизташ, гранит һәм гранодиорит ҡатышмалары булған һәүерташ (интрузия).
Яр буйының ҡомло-балсыҡлы грунты ашалып, аҫтындағы ҡаҙылма боҙҙары ирегәндә, араһынан үҫемлек һәм хайуандарҙың ҡалдыҡтары (мамонт, мөгөҙморондар, аттар ҡырағай һәм башҡалар) килеп сыға. Улар бында ҡасандыр бынан меңәр-меңәр йылдар элек йомшаҡ климат булғанлығы тураһында шаһитнәмәләр булып тора.
Иң бейек урын — 426. метр (Беннет утрауы). Утрауҙарҙа арктик климат. Ҡыш тотороҡло, ноябрҙән апрелгәсә имшеү көндәр булмай. Ҡар ҡатламы 9 ай ята.
Ғинуарҙа −28 °C-ҙән тиклем −31 ° тиклем температура өҫтөнлөк итә. Июлдә, ғәҙәттә, яр буйында температура 3 °C -ҡа тиклем була. Үҙәк өлөшөндә бер нисә градусҡа йылыраҡ. Бында ҡырау йылы дауамында була торған хәл. Әммә диңгеҙ эргәһе булғанға, температураның киҫкен тирбәлештәре булмай. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме ҙур түгел (77 мм). Иң күп яуым-төшөм августа була (18 мм). Иң ҙур йылға — Балыктах.
Утрауҙарҙың ландшафы — арктик тундра, һаҙлыҡтар һәм күлдәр.
Сәғәт бүлкәте — MSK+6UTC+9.
Флора һәм фауна
Утрауҙарҙа арктик тундра үҫемлектәре үҫә (мүктәр, лишайниктар). Сәскәлеләрҙән: поляр мәк, лютик, крупка, камнеломка, ложечный үлән). Даими йәшәй торған хайуандар: төньяҡ боланы, аҡ төлкө, тоҡор сысҡан (лемминг), аҡ айыу. Ҡоштарҙан даими йәшәй торғандары — поляр өкө, аҡ ағуна. Йәйге осорҙа һыу ятҡылыҡтарында өйрәк, ҡаҙ, көйөлдө күпләп йыйыла. Яр буйҙарында аҡсарлаҡ, гагара, полюс чистигы, кайралар (поляр диңгеҙ ҡошо) тереклек итә . Элек архипелагта аҡ төлкөгә һунар иткәндәр.
Котельный утрауында 1933 йылдан поляр станция эшләп килә.
Даими хәрби база
2012 йылдан Яңы Себер утрауҙарында (Котельный утрауы) Рәсәй ҡораллы көстәренең хәрби уйындары үткәрелә. 2013 йылда утрауға хәрби техника һәм мөлкәт килтерелә. 2014 йылдың сентябрендә Арктикала даими хәрби база .ойошторолоуы тураһында иғлан ителә.
Ҡышлауҙар
Совет осорона тиклем һәм совет осоронда ваҡытлыса тораҡ биләмәләре:
Громовская
Громовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Косец йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡушҡаран
Ҡушҡаран (Кушкаран) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 452181, ОКАТО коды — 80225811002.
Агафониха (Немыд ҡушылдығы)
Агафониха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Немыд йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исламдың алтын быуаты
Исламдың алтын быуаты, ҡайһы берҙә шулай уҡ Ислам ренессансы, Мосолман ренессансы  — яҡынса VIII быуат уртаһынан XIII быуат уртаһына тиклем тарихи осор, уның башында ғәрәп хәлифәлеге үҙ заманының иң эре дәүләте була. Хәлифәт сиктәрендә уның итарҡалыуынан һуң да ғәмәлдә булыуын дауам иткән дөйөм мосолман мәҙәни арауыҡ барлыҡҡа килә. Шул сәбәпле, алдан күрһәтелгән осорҙоң ислам ғалимдары, яҙыусылары һәм сәнғәт эшмәкәрҙәре донъя фәне һәм мәҙәниәте үҫешенә байтаҡ өлөш индерәләр. Ғәрәп хәлифәлеге тарҡалыуынан һуң ислам мәҙәниәтенең үҫеше ҡыҫҡа ваҡытҡа Сәмәниҙәр фарсы дәүләтен баҫып ала, ә һуңғараҡ Ғәзнәүиҙәр, Ҡараханиҙар, Тимериҙәр, Сәлжүк, Хулагуиттар төрки империяларын да. Говард Тернер былай тип яҙа: «мосолман рәссамдары һәм ғалимдары, эшселәре һәм кенәздәре бергәләп һәр ҡитғала туранан-тура йәки ситләтелгән йоғонто яһай». «Ислам яңырыуы» осоронда математика, медицина, философия, физика, химия һәм башҡа фәндәр үҫешә. Көньяҡ Испаниянан Ҡытайға тиклем йәйрәп ятҡан Ислам мәҙәниәте үҙ эсенә төрлө милләт һәм дин ғалимдарының иң ҡаҙаныштарын йыйған. Ул ғәрәптәрҙең, гректарҙың һәм римляндарҙың белемдәрен үҫештерә, яңы дәүер өсөн нигеҙ булдыра.
Тарихы
Универсаль фән теле булып ғәрәп теле китә. Кордовтан Бағдадҡа һәм Сәмәрҡәндкә тиклем төрлө илдәр ғалимдары бер телдә аралашыу мөмкинлеген ала. 9 быуатта Бағдад хакимдары даими рәүештә осрашыуҙар (интеллектуаль мәжлестәр), үткәрә, уларҙың барышында дин белгестәре, астрономдар һәм философтар үҙҙәренең идеялары буйынса фекер алышыу өсөн йыйыялалар.
Университеттар һәм ғилми үҙәктәр
Ислам донъяһында мәсеттәр янында мәҙрәсәләр асыла, унда дини фәндәр буйынса ғына түгел, донъяуи фәндәр буйынса ла белем бирелә. Күп кенә мәҙрәсәләр ваҡыты менән университеттарға әүерәләләр. Мосолман хакимдары ғилми үҙәктәр ойоштора, унда ғалимдар белемдәрҙе туплай, үҫештерә һәм үҙ-ара бүлешә. Бындай ғилми үҙәктәр араһында иң билдәлеһе — «Аҡыл Йорто» (Бәйт-аль-Хикмә), уға IX быуаттың 20-се йылдарында Мәмүн нигеҙ һала. Бағдадтан тыш урта быуаттар Көнсығышында төрлө осорҙарҙа ғилми эшмәкәрлек үҙәктәре Ҡаһирә, Дамаск, Бохара, Ғәзни, Сәмәрҡәнд, Хәрәзм, Исфахан, Нишапур, Балх, Кордова ҡаларында була. 859 йылда принцесса Фатима әл-Фихри Фес (Марокко) ҡалаһында тәүге заманса университетҡа нигеҙ һала. Университет ир-ат менән бер рәттән ҡатын-ҡыҙ ҙа ҡабул ителә, бында бер нисә факультет булдырыла һәм бик күп дисциплиналар буйынса уҡытыу алып барыла.
Астрономия
Астрономия — мосолман ғалимдарын ҡыҙыҡһындырған фән өлкәләренең береһе. Ислам дәүләттәренең бөтә эре ҡалаларында тиерлек обсерваториялар булған. 1259 йылда Насыр әд-дин -Туси Тәбриз клаһы тирәһендә ул ваҡытта донъялағы иң ҙур обсерватория төҙөй. Ислам ғалимдары Шәрәф-әд-дин ат-туси, Насыр әд-дин ат-Туси һәм Ибн аш-Шатир тәүге тапҡыр Ерҙең үҙ күсәре тирәләй әйләнеү мөмкинлеге тураһында әйтә. Мосолмандар йондоҙҙарҙың урынлашыу ерен һәм уларҙың араһындағы алыҫлыҡты (астролябия) үлсәү өсөн ҡорамалды камиллаштыра. IX—X быуаттарҙа Муса ағалы-ҡустылылалар ер әйләнәһенең оҙонлоғон иҫәпләп сығаралар.
Хәрәзм ғалимы Әл-Бируни Ер үҙенең күсәре һәм Ҡояш тирәләй әйләнеүен иҫбатлай. Һинд ҡалаһы Нандан тирәһендә тикшеренеүҙәр үткәреп, ЕР майҙанын иҫәпләп сығара ала. Тикшеренеүҙәр үткәргән саҡтағы алым Европала «Бируни ҡағиҙәһе» тип атала.
Урта Азия ғалимы Әл-Ферғани Ҡояшта таптар барлығын аса, ә астрономия өлкәһендәге уның хеҙмәттәре Европала 700 йыл дауамында астрономия уҡыу әсбабы сифатында ҡулланыла. Ул эклиптика кәкрелеген иҫәпләп сығарған тәүге ғалим булған.
Урта Азия ғалимы Олуғбәк үҙ обсерваторияһында 1437 йылға ҡарата донъяла тиңе булмаған Гурган зижды (Олуғбәк зижды) — йондоҙло күк йөҙө каталогын төҙөй, уны эшләгән саҡта ул 40 метр радиуслы һәм эш өлөшө 20°-нән 80°-гә тиклем булған берҙән-бер ҡорамал — диуар квадрантын ҡуллана, каталогта 1018 йондоҙ тасуирлана. шунда уҡ — йондоҙ йылының оҙонлоғо: 365 көн, 6 сәғәт, 10 минут, 8 секунд (+ 58 секунд яңылышлыҡ мөмкинлеге менән) һәм Ер күсәренең ауышлығы билдәләнә: 23,52 градус (иң теүәл үлсәү).
Олуғбәктең төп ғилми хеҙмәте итеп «Яңы гурган астрономик таблицалары» һанала. автор әлеге әҫәрен 1444 йылда тамалай, уның өҫтөндә ул утыҙ йыл дауамында эшләй. Астрономик белешмә оҙаҡламай латин теленә тәржемә ителә һәм Клавдий Птолемейҙың «Аль-Мәғест» һәм Кастилия короле Альфонс X менән бер рәттән бөтә Европа обсерваторияларында астрономия буйынса әсбап булып тора.
Әлеге таблицаларҙың теүәллеге элек Көнсығышта һәм Европала өлгәшелгәндәрҙән өҫтөнлөклө була. XVII быуатта ғына Тихо Браге Сәмәрҡәнд теүәллегенә ирешә һәм һуңынан уны камиллаштырыуға өлгәшә. Шуға күрә, «Олуғбәк зидже» даими рәүештә Көнсығышта һәм Көнбайышта үҙенә иғтибарҙы йәлеп итеүе тәбиғи хәл.
Беттаниҙың Ҡояш йылын иҫәпләүҙәре тулыһынса тиерлек хәҙергеләр менән тап килә (бөтәһе 24 секунд яңылышлыҡ менән).
Медицина
Мосолман ғалимдарының иң юғары ҡаҙаныштарын медицинала билдәләп була. Нәҡ Ғәрәп хәлифлегендә тәүге тапҡыр хәстәханалар, госпиталдәр төҙөлә, беренсе медицина институттары барлыҡҡа килә. Мосолман табиптары күп кенә быуаттар дауамында күҙ ауырыуҙары өлкәһендә иң алдыңғы фән рубеждарында торалар. Хәлифәлә беренсе хәстәхана 707 йылда әмәүиҙәр хәлифы әл-Вәлиди ибн Абдел-Мәлик идара иткән осорҙа төҙөлә. Әлеге хәстәхананы һәм ауырыуҙарҙы аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙе дәүләт үҙ өҫтөнә ала. Проказалы ауырыуҙар ҡасмаһын өсөн уларҙы ҡулға алыу иғлан ителә.
Диңгеҙҙә йөрөү
Элек-электән мосолмандар географияны өйрәнеүгә һәм сәйәхәттәргә ҡыҙыҡһыныуын күрһәтә. Быға исламды таратыуға ынтылыш, сауҙа, шулай уҡ хаж ҡылыу кәрәклеге булышлыҡ итә. Бөтәһенә лә билдәле адмирал һүҙе сыҡҡан әмир әл-бахр (‏أمير البحر) һүҙенән килеп сыҡҡан.
Сәнәғәт
Ҡытай етештереү технологияһын үҙләштереп, Һару-әр-Рәшит вәзирҙең улы, Ибн Фазыл 794 йылда бағдадта ҡағыҙ етештереү буйынса тәүге фабрика аса. Алты йылдан ошондай уҡ фабрика Мысырҙа, ә 950 йылда әл-Андалуста төҙөлә. Европала барлыҡҡа килгән тәүге ҡағыҙ charta damascaena тип атала, йәғни дамаск төргәктәре, улар етендән эшләнә.
Ауыл хужалығы
Алтын быуат дәүерендә мосолмандар үҫешкән һуғарыу системаһын, шулай уҡ бер үк урында ике тапҡыр уңыш алырға мөмкинлек биргән һәйбәт уйланылған сәсеү әйләнешен булдыра алғандар.
Физика
880 йылда Ибн Фирнас исемле ғалим аэроплан рәүешендә тәүге аппарат эшләй. Ул бик оҙайлы ваҡыт һауала йөҙә һәм яйлап ергә төшә.