cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Рәсәй Фәндәр академияһы
Академия һәм уның ағзаларының йәмәғәт эшмәкәрлеге
Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениелары активистарының сағыштырмаса яңыраҡ ойошторолған ижтимағи башланғысы — «Диссернет» йәмғиәтен булдырыу (2013 йыл), ул диссертация яҙғанда ялған мәғлүмәтте, беренсе сиратта, сит публикацияларҙан тексты күпләп намыҫһыҙ үҙләштереү осраҡтарын фашлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Шул иҫәптән билдәле чиновниктар, сәйәсмәндәр һәм бизнесмендарҙың диссертацияларында ла байтаҡ тупаҫ хоҡуҡ боҙоуҙар асылды. Бындай эшмәкәрлек фән мөхитендә «таҙа намыҫ», яҡшы исем һаҡлауға хеҙмәт итә, шулай уҡ төрлө кимәлдәге намыҫһыҙҙарҙы язаһыҙ ҡалдырму көрәшенә булышлыҡ итә.
Академияның фәнни йәмғиәттәр менән хеҙмәттәшлеге
Ғилми йәмғиәттәр һәм ғалимдар, тикшеренеүселәр һәм инженерҙар профессиональ ассоциацияларының эшмәкәрлеге ғалимдарҙың һәм практиктарҙың фән һәм техниканың төрлө тармаҡтарындағы фундаменталь һәм ғәмәли бурыстарҙы хәл итеүҙәге тырышлыҡтарын берләштереүгә һәм яраштырыуға йүнәлтелгән. Был ойошмалар ғалимдарҙың халыҡ-ара бәйләнештәрен үҫтереүҙә лә мөһим роль уйнай. Рәсәй Фәндәр академияһы, үҙенең статусы һәм эшмәкәрлек характеры буйынса илдең юғары ғилми йәмғиәте булараҡ, Рәсәйҙең һәм башҡа илдәрҙең ғилми йәмғиәттәре һәм ассоциациялары менән бәйләнеш тота һәм хеҙмәттәшлек итә.
Рәсәйҙең ҡайһы бер ғилми йәмғиәттәре үҙ эшмәкәрлеген Рәсәй Фәндәр академияһы эгидаһы аҫтында тормошҡа ашыра. Рәсәй Фәндәр академияһының ошондай ғалимдар берекмәләре менән үҙ-ара мөнәсәбәттәре Рәсәй Фәндәр академияһының профилле бүлексәһе менән ҡыҙыҡһынған федераль башҡарма власть органдары һәм/йәки ғилми йәмғиәт араһындағы килешеүҙәр нигеҙендә ҡорола. Ошо килешеү буйынса Рәсәй Фәндәр академияһы ғилми йәмғиәткә ғилми-методик етәкселек итеүҙе үҙ өҫтөнә ала.
Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәттәшлек иткән ғилми йәмғиәттәр һәм ассоциациялар
<!--
Петербург фәндәр академияһы 1724—1917
Шулай уҡ Петербург Фәндәр академияһының почётлы ағзалары Мечников Илья Ильич, медицина, 1908 һәм Бунин Иван Алексеевич, әҙәбиәт, 1933 Нобель лауреаттары була.
1925—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһы
Исемлеккә СССР Фәндәр академияһының сит ил ағзалары индерелмәгән.
Финанс һәм матди ресурстары
2013 йылғы реформаға тиклем Рәсәй Фәндәр академияһы байтаҡ финанс һәм матди ресурстарға эйә ине. 2013 йылда күсемһеҙ милек һәм «киңәйтелгән» академия мөлкәте Ғилми ойошмаларҙың федераль агентлығы (ФАНО) идаралығына тапшырылды (2018 йылдан — Фән һәм юғары белем министрлығы) ).
Бюджет, төшөм һәм сығымдар
Рәсәй медицина фәндәре академияһы һәм Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһы составына 650-гә яҡын ойошма ингән, уларҙы финанслауға 2013 йылда бюджеттан 67,8 миллиард һум йүнәлтелгән. 2006 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының бюджет финанслауы 30,84 миллиард һум (фәнде дөйөм финанслауҙың 35 % тиерлек) тәшкил иткән. Рәсәй Фәндәр академияһы 15,5 миллиард һум самаһы — бюджеттан тыш сығанаҡтар, шул иҫәптән 11,3 миллиарды эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге биргән. Рәсәй Фәндәр академияһы майҙандарын һәм мөлкәтен ҡуртымға биреүҙә 1,73 миллиард һум аҡса эшләгән. Шулай итеп, дәүләт бюджеты средстволары академия дөйөм бюджетының 68 % ғына тәшкил итте. 2006 йылда Рәсәй Фәндәр академияһында бюджет урындарының 64 % ашыуы ҡыҫҡартылды, һөҙөмтәлә 2007 йылда академия штатында дөйөм алғанда 104 236 хеҙмәткәр, шул иҫәптән 51 908 ғилми хеҙмәткәр ҡалды. 2007—2008 йылдарҙа фәнни ставкалар тағы 14 % кәметелде.
Фәнни ҡорамалдарға килгәндә, финанслау етешмәүе һөҙөмтәһендә уның уртаса йәше 15 йылға яҡынлашты (1990 йылда — 7,5 йыл). Әгәр 2005 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы буйынса уртаса эш хаҡының бюджет өлөшө — 5 110 һум, ә 2006 йылда уртаса 7 883 һум тәшкил итһә, 2006 йылдың октябрендә Рәсәй Фәндәр академияһы буйынса уртаса эш хаҡы — 10 мең һум, ә ноябрҙә 11,5 мең һум булды. Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре 2006 йылдың ноябрендә уртаса 21 мең һумдан ашыу эш хаҡы ала башлаған.
2016 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы академиктарының вазифа окладына айлыҡ өҫтәмә — 100 мең һум, ағза-корреспонденттарға 50 мең һум тәшкил итә.
2010 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы учреждениеларының эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенән алынған килеме 22,9 миллиард һум тәшкил иткән.
Үҙәк хакимиәт биналары
Әлеге ваҡытта Рәсәй Фәндәр академияһының үҙәк идара итеү органдары Мәскәүҙә эшләй.
Рәсәй Фәндәр академияһы Президиумы Ленин проспектындағы 32 а һанлы заманса бинала урынлашҡан. Был бина 1960-сы йылдар аҙағынан 1990-сы йылдар башына тиклем төҙөлә. Проектлауҙы СССР Фәндәр академияһының Дәүләт проект һәм ғилми-тикшеренеү институты башҡарған, Проектлаусылар коллективына Ю. П. Платонов етәкселек иткән. Совет модернизацияһы стилендәге ҡоролмалар комплексы — ике берләштерелгән 22 ҡатлы бейек йорт торған өс ҡатлы подиум. Комплекстың аҙ ҡатлы йорттарында 1,5 мең урынлыҡ концерт залы, бейек биналарҙа административ бүлмәләр урынлашҡан. Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселегенән тыш, бинала академия менән бәйле бер төркөм ойошма, улар иҫәбендә Рәсәй фундаменталь тикшеренеүҙәр фонды, Рәсәй Фәндәр академияһының Славяндарҙы өйрәнеү институты, ғилми журналдар редакциялары урынлашҡан.
Рәсәй Фәндәр академияһына шулай уҡ Нескучный баҡсаһындағы (Ленин проспекты, 14) элекке Александр һарайы ҡарай, унда 1934 йылда Ленинградтан Мәскәүгә күсерелгән СССР Фәндәр академияһы президиумы урынлашҡан. Хәҙер был бина Рәсәй Фәндәр академияһының тантаналы сараларын — байрам ҡабул итеүҙәрен, сит ил делегацияларының осрашыуҙарын, академия ағзалары менән хушлашыуҙарын уҙғарыу өсөн файҙаланыла. Александр һарайына халыҡтың ирекле инп-сығып йөрөү мөмкинлеге ябылды.
Исемен мәңгеләштереү
Күренекле ғалимдарҙың — Академияның элекке ағзаларының (Петербург, СССР Фәндәр академияһы йәки Рәсәй Фәндәр академияһының әүҙемлек осорона ҡарап) исемдәре менән Рәсәйҙә һәм советтарҙан һуңғы илдәрҙә бер нисә ҡала аталған, улар араһында Курск өлкәһендәге Курчатов, Мәскәү өлкәһендәге Жуковский бар. Рәсәй академиктарының йәки мөхбир ағзаларының исемен йөрөткән урамдар элекке СССР ҡалаларында һәм алыҫ сит илдәрҙә бар (мәҫәлән: Хемницта — Mendelejewstraße (Германия), Вильнёв-д’Аск ҡалаһында — avenue Mendeleiev (Франция). Ғалимдар хөрмәтенә ғилми институттар, суднолар һәм бик күп башҡа объекттар аталған; Фәндәр академияһының күренекле ағзалары иҫтәлегенә симпозиумдар уҙғарыла.
Тәнҡит
1980 йылдар аҙағынан алып матбуғат биттәрендә Рәсәй Фәндәр академияһын тәнҡитләүселәр барлыҡҡа килә. Уны таратыусыларҙың береһе М. Д. Франк-Каменецкий була, ул, финанслау һәм эш һөҙөмтәләрен баһалау академиктарҙың үҙҙәренең ҡарашына ғына нигеҙләнгәнлектән, академия эшмәкәрлеге фән өсөн һәләкәтле тип белдерә. Франк-Каменецкийҙың тәүге мәҡәләләре баҫылғандан һуң ике тиҫтә йыл үтеүгә фекер алышыуға ғалимдар, инженерҙар һәм чиновниктарҙың киңерәк даирәһе ҡушылды.
Тәнҡитселәр, Рәсәй Фәндәр академияһын грант финанслау системаһына күсерергә һәм иерархия структураһын көнбайыш моделенә алмаштырырға кәрәк: унда тикшеренеүҙәр башында шәхси рәүештә грант алған һәм конкурс нигеҙендә аныҡ бурыстар буйынса башҡарыусылар коллективын үҙ аллы төҙөгән лаборатория мөдире тора тигән фекер әйтте. Шул уҡ ваҡытта эшмәкәрлекте баһалау халыҡ-ара ғилми берләшмәнең фекеренә, мәҫәлән, Хирш индексына нигеҙләнергә тейеш.
2009 йылда «Эксперт» журналында баҫылған Сергей Гуриев, Дмитрий Ливанов һәм Константин Севериновтың «Фәндәр академияһының алты мифы» мәҡәләһе ("миф"тарға, атап әйткәндә, «Рәсәй Фәндәр академияһы сит ил конкуренттарынан һөҙөмтәлерәк» һәм «фән академияларынан тыш фән булмай» тигән положениелар индерелгәйне) айырым бер резонанс тыуҙырҙы. Килеп тыуған хәлдең ҡулайһыҙлығын билдәләп, авторҙар бер төркөм сара тәҡдим итте, шул иҫәптән Рәсәй Фәндәр академияһы институттарына халыҡ-ара аудит үткәреү һәм гранттар базаһында тикшеренеүҙәрҙе конкурслы финанслауға күсеү. 5-се телевизион канал 2010 йылдың 15 мартында мәҡәлә авторҙарының Рәсәй Фәндәр академияһы академиктары Г. А. Месяц, В. В. Ивантер һәм Н. И. Иванова йөҙөндә Рәсәй Фәндәр академияһы вәкилдәре менән осрашыуын трансляциялауҙы ойошторҙо. Унда яҡтар М. Д. Франк-Каменецкийҙың Рәсәй Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы идеяларын тикшерҙе. Һүҙ көрәштереү барышында Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары тәнҡитселәргә Рәсәйҙә үҙ эштәренең сифаты буйынса Рәсәй Фәндәр академияһынан юғарыраҡ баҫҡысты биләй алырлыҡ ғилми ойошма булмауына, ә өҙөмтә килтереү индекстары системаһы субъектив юҫыҡта, тип аңлатты, сөнки илдәге иң һәйбәт журналда бер мәҡәлә лә иҫәпкә алынмай; шул уҡ ваҡытта академияны үҙгәртеп ҡороу теләге академик милеккә эйә булыу теләгенән килеп сыға, тип ҡаршы килде.
2013 йылдың мартында «Эхо Москвы» радиостанцияһына интервьюһында Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министры (ул мәлдә) Дмитрий Ливанов Рәсәй Фәндәр академияһының XXI быуатта фәнде ойоштороу формаһы булараҡ перспективаһыҙ булыуы, сөнки йәшәүгә һәләтле булмауы хаҡында белдерҙе. Уның фекеренсә, фән икенселәй ҡоролған илдәр бөгөн донъя кимәлендә алдынғылыҡҡа эйә. Интеллектуаль үҙәктәр һәм яңы белем етештереү үҙәктәре ролен университеттар уйнай. Бер яҡтан, был йәш белгестәрҙең фәнгә даими ағымын бирә. Икенсе яҡтан, сифатлы юғары белем биреү кимәлен күтәрә. Бындай моделдең юғары һөҙөмтәлелегенең һәм иҡтисади һөҙөмтәлелегенең сәбәбе шунда.
2000-се йылдар аҙағында — 2010 йылдар башындағы дискуссиялар Рәсәйҙә ҡабул ителгән дәүләт фәндәр академияларының радикаль реформаһын алдан хәбәр итеүсе булды.
Реформаның йөкмәткеһе
2013—2018 йылдарҙа Рәсәйҙә Рәсәй Фәндәр академияһының реформаһы (анығыраҡ, дәүләт фәндәр академияларын реформалаштырыу) тормошҡа ашырылды, ул илдә фәнде үҫтереүгә һәм уның халыҡ-ара кимәлдә позицияларын көсәйтеүгә булышлыҡ итеүгә йүнәлтелгән. Реформалар сиктәрендә төп саралар :
Академия эшенең һөҙөмтәлелеге, шулай уҡ уның Рәсәй ҡануниәтен боҙоуҙы раҫлауҙары реформа файҙаһына дәлил булып торҙо. Мәҫәлән, йәш ғалимдарға тәғәйенләнгән фатирҙар гастарбайтерҙарға тапшырылған, ә Рәсәй Фәндәр академияһы институттарындағы биналарҙы, уларҙың етәкселеге ирек биргән осраҡта, кафе һәм офистар биләгән осраҡтар булды.
Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2018 йылдың март аҙағында Рәсәй Фәндәр академияһы президенты (2017-2022) Александр Михайлович Сергеев Рәсәй фәненең академик секторын үҙгәртеп ҡороуҙы тамамлау һәм хәлде үҙгәртеп ҡороуҙан һуңғы фазаға күсеү тураһында белдерҙе. Шуға ҡарамаҫтан, үҙгәртеп ҡороуҙарҙы (шул иҫәптән закондар сығарыу өлкәһендә) дауам итеү планлаштырылды.
2018 йылдың майында Рәсәй президенты указы менән Федераль ғилми ойошмалар агентлығы бөтөрөлә ; бер үк ваҡытта Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығын РФ Мәғариф министрлығына һәм РФ Фән һәм юғары белем министрлығына бүлеү тураһында ҡарар ҡабул ителде; һуңғыһына Академияның норматив-хоҡуҡи көйләү һәм мөлкәт менән идара итеү буйынса элекке Федераль ғилми ойошмалар агентлығының (ФАНО) функциялары күсте.
Ғалимдарҙың реакцияһы һәм баһаһы
Ғилми берләшмә көтмәгәндә 2013 йылдың июнь аҙағында реформа иғлан ителде. Рәсәй Фәндәр академияһын бөтөрөүҙе һәм ижтимағи-дәүләт ойошмаһы рәүешендә «Рәсәй Фәндәр академияһы, дәүләт фәндәр академияларын үҙгәртеп ҡороу һәм Рәсәй Федерацияһының айырым закондар сығарыу акттарына үҙгәрештәр индереү тураһында» 305828-6 закон проекты барлыҡҡа килде. Был бөтә Рәсәй буйынса протесттар тулҡынын тыуҙырҙы : ғилми хеҙмәткәрҙәрҙең митингылары үтте, Академияның ҡайһы бер күренекле ағзалары «1 июль» клубын ойошторҙо (Хөкүмәт пландарына ҡырҡа ҡаршы сығыш яһаны) һәм билдәләнгән вариантта реформа тормошҡа ашырылған осраҡта яңы академияға күсеүҙән баш тартыуҙары тураһында белдерҙе. Һөҙөмтәлә закон проектының тексы үҙгәртелде, һәм Рәсәй Фәндәр академияһын «таратыу» тураһында положение алып ташланды. 2013 йылдың 27 сентябрендәге 253-ФЗ һанлы ғәмәлгә индерелгән закон Рәсәй Фәндәр академияһының федераль дәүләт бюджет учреждениеһы формаһында Рәсәй Федерацияһы раҫлаған коммерцияға ҡарамаған ойошма булараҡ ойоштороу-хоҡуҡи формаһын билдәләне.
Академик берләшмә үҙгәртеп ҡороуҙар кәрәклеген инҡар итмәй. Ләкин Рәсәй Фәндәр академияһының реформаһы, законда йомшартылған билдәләмәләр булһа ла, фән даирәһендә кире реакция тыуҙырҙы. Күптәр Рәсәй Фәндәр академияһын үҙгәртеп ҡороуға бәйле академия мөлкәтен бүлешеп алыу — төп сәбәп булыуын тоҫмалланы. 2017 йылда Фәндәр академияһы профсоюзы Рәсәй ғалимдарына үҙгәртеп ҡороуҙарҙың аралаш йомғаҡтары буйынса һорау алыу үткәрҙе, уның һөҙөмтәләренән күренеүенсә, Рәсәй Фәндәр академияһы реформаһын, емергес тип әйтеп булмаһа ла, уңышһыҙ тип танырға мөмкин («ФАНО киңәйә, институттарҙы ситкә тибәләр…»). Ғалимдарҙың (академиктар һәм Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденттары) бер өлөшө «1 июль» клубына берләшә, ул академияға дәүләт тарафынан тәҡдим ителгән үҙгәрештәргә ҡарата оппозиция булып ғәмәлгә ашырыла. Клуб вәкиле был реформаларҙы «тарихи хата» тип баһаланы. 2017 йылдың сентябрендә Рәсәй Фәндәр академияһы етәкселеген һайлау ваҡытында «…ФАНО-ны ҡыуырға… һәм ғөмүмән үҙгәртеп ҡороуға тиклем нисек булған, шулай ҡалдырырға» тигән фекер белдерҙеләр. 2017 йылдың декабрендә Рәсәй Фәндәр академияһының 400-гә яҡын күренекле ғалимы В. В. Путинға Федераль ғилми ойошмалар агентлығының эшмәкәрлеген тәнҡитләү һәм фән менән идара итеү системаһын үҙгәртеп ҡороу тәҡдиме менән асыҡ хат баҫтырып сығарҙы.
«Независимая газета» фекеренсә, реформа һөҙөмтәһендә «академия» тулыһынса законлаштырылған күренешкә эйә булды", атап әйткәндә, «аңлашылмаҫ вәкәләттәргә эйә академик эксперттарҙың эшкә ашмаҫ корпусына әүерелде».
Рәсәй Фәндәр академияһының һайланып ҡуйылған президенты (2017-2022) А. М. Сергеев юғарыла телгә алынған 253-сө законға Рәсәй Фәндәр академияһының хоҡуҡи статусын үҙгәртеү йәһәтенән төҙәтмәләр индереү кәрәклеген һыҙыҡ өҫтөнә алып, реформаны шелтәләне, шуға ҡарамаҫтан, аҡрынлап «Рәсәй Фәндәр академияһы менән власть араһында консенсус» табыла барыуын билдәләне. Ул ил етәкселеге тарафынан хупланған, Фәндәр академияһы статусын күтәреүсе Рәсәй Фәндәр академияһы тураһындағы законға төҙәтмәләрҙе власть органдары менән уңышлы үҙ-ара эш итеү өлгөһө тип иҫәпләүен белдерҙе. 2018 йылдың февралендә В. В. Путин Дәүләт Думаһына тейешле закон проектын тәҡдим итте, ә 27 мартта Дума уны беренсе уҡыуҙа ҡабул итте. Дәүләт Думаһы Рәсәй Фәндәр академияһының вәкәләттәрен киңәйтеү тураһындағы закон проектын 2018 йылдың 10 июлендә һуңғы тапҡыр тулыһынса ҡабул итте.
Рәсәй Фәндәр Академияһының цифрлы фәне һәм сайттары
Бер яҡтан, Рәсәй (һәм үҙ ваҡытында совет) программа тәьминәтен эшләүселәр донъяла иң яҡшыларҙың береһе булып тора (барҙы) тип танылды. Бындай һөнәр эйәләренең күбеһе Академия учреждениеларында эшләй. Бынан тыш, сиктәш IT өлкәләрендә, айырыуса һанлы математик алымдар өлкәһендә, милли академия мәктәбе бәхәсһеҙ көслө.
Икенсе яҡтан, Академия ғалим-программистарға иғтибарһыҙ ҡарай, тигән фекер таралған. Һөҙөмтәлә, физика-математика фәндәре докторы Михаил Михайлович Горбунов-Посадов һүҙҙәренсә, «мәғлүмәт технологиялары Рәсәй Фәндәр академияһынан ҡыҫып сығарылды». Хөкүмәт наградаларына лайыҡ булған һәм СССР Фәндәр академияһы президенты М. В. Келдыштың хуплауына ҡарамаҫтан, М. Р. Шура-Бураның «совет программалаштырыу патриархы» Академияға һайланмаған. Рәсәй Фәндәр Академияһында айырым IT-секторҙар ғына (суперкомпьютер иҫәпләүҙәре проблематикаһы һәм борт программа тәьминәте) бар. Үҙ сиратында, IT-белгестәр ҙә Рәсәй Фәндәр академияһын өнәп етмәй: мәҫәлән, «Майкрософт» Академия менән хеҙмәттәшлекте өҙҙө, ә Рәсәй Фәндәр академияһының ниндәй ҙә булһа IT-проектта ҡатнашлығы булыуы ҡайһы бер менеджерҙар ҡарашында проектты дискредитациялаусы хәл тип һанала. 2018 йылға ҡарата Рәсәй Фәндәр академияһы федераль цифрлы иҡтисад дәүләт программаларында телгә алынманы.
Рәсәй Фәндәр академияһы сайттарының хәл эҙемтәләренең береһе булып сайттарға булышлыҡ итеү кимәленең хәҙерге мөмкинлектәрҙән (Рәсәй Фәндәр академияһы институттарының 6 сайты ғына донъя тикшеренеү үҙәктәренең тәүге 500 сайтына ингән) артта ҡалыуы тора. Бындай проблемалар «тере мәҡәләләр» ҡулланыу хас булмаған академия баҫмаларында ла тыуа. Ғилми журналдар, авторҙарҙың мәҡәләләренә төҫлө һәм мультимедиалы иллюстрациялар ҡуйырға мөмкинлеге булмағанлыҡтан, 2018 йылғы онлайн-версиялары төп статусҡа эйә булманы.
Проблемалар Рәсәй Фәндәр академияһының алдынғы цифрлы технологияларҙы йәлеп итеү сиктән тыш әһәмиәткә эйә булырға тейешле мәғрифәтселек эшмәкәрлегенә лә тарала. Академия "Большая российская энциклопедия"ны (БРЭ) баҫып сығарыуға әҙерләүҙә ҡатнашыуҙа ла хәтһеҙ (байтаҡ) ситләште: тәүҙә, Рәсәй президенты указына (2002 йыл) ярашлы, «Большая российская энциклопедия»һын сығарыуға ғилми етәкселек Академияға йөкмәтелде, ләкин һөҙөмтәлә Ҙур Рәсәй энциклопедияһының электрон версияһы буйынса 21 кешенән ведомство-ара төркөмгә Рәсәй Фәндәр академияһынан өсәү генә алынған. 2013 йылда Рәсәй медицина фәндәре академияһы ҡушылғандан һуң, интернетта псевдодауалаусыларҙың һәм «панацеяның» әүҙемлегенә тиҙ арала яуап бирерлек абруйлы медицина сайты булдырылманы. Рәсәй Фәндәр академияһы «Ридеро», «КиберЛенинка», eLIBRARY.ru һәм башҡа ҙур китап нәшер итеү интернет-проекттарының йөкмәткеһенә йоғонто яһарға тырышмауына үпкә белдерелде.
Рәсәй Фәндәр академияһы баҫмаларының үҙләштереү мөмкинлеге менән эштәр яҡшынан түгел. Рәсәй Фәндәр академияһының 10 алдынғы математик журналының рус телендәге версиялары, сыҡҡандан һуң 3 йыл үткәс кенә, асыҡ ҡулланылышта була (Рәсәй Фәндәр академияһы ағзалары ғына шундуҡ бушлай үҙләштерә алды). 2017 йылда «Вестник РАН» («Рәсәй Фәндәр академияһы хәбәрҙәре») ирекле инеү мөмкинлегенән мәхрүм ителде.
Тимерханов Илдус Хәмит улы
Тимерханов Илдус Хәмит улы (25 апрель 1956 йыл) — башҡорт балалар яҙыусыһы, журналист, тыуған яҡты өйрәнеүсе. 1990 йылдан СССР-ҙың Журналистар, 1996 йылдан Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2022), Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2012) һәм Дүртөйлө ҡалаһы һәм Дүртөйлө районының Назар Нәжми исемендәге (2003) премиялары лауреаты.
Биографияһы
Илдус Хәмит улы Тимерханов 1956 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының (1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы) Илеш районы Түбәнге Сереккүл ауылында тыуған. Урындағы һигеҙ йыллыҡ мәктәптән һуң күрше Этәй ауылында урта белем ала. Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Саҡмағошнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығында слесарь-төҙәтеүсе булып башлай, артабан скважиналар операторы һәм геология партияһында белгес булып эшләй.
1974—1976 йылдарҙа Алыҫ Көнсығышта Совет Армияһы сафында хәрби хеҙмәттә була. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң нефтсе эшен дауам итә һәм 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. Юғары белем алғандан һуң Дүртөйлө районының «Юлдаш» гәзитендә эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
2008 йылда Илдус Тимерхановтың «Тал-тирәктәр ҡуйынында» (русса «Среди ив и тополей») йыйынтығы Пётр Ершов исемендәге Бөтә Рәсәй конкурсында еңеүсе булды һәм автор «иң яҡшы балалар яҙыусыларының береһе» тип билдәләнде.
2017 йылда Дүртөйлө районының Балалар һәм үҫмерҙәр ижадын үҫтереү үҙәге тарафынан яҙыусының «Ут күҙ» (әкиәттәр. — Өфө, Китап, 2002. – 192 бит), «Тал-тирәктәр ҡуйынында» (әкиәт. — Өфө, Китап, 2006. – 172 бит) һәм «Юлбарыҫлан» (әкиәттәр, хикәйәләр. — Өфө, Китап, 2011. – 168 бит) китаптары Балалар һәм үҫмерҙәр өсөн әҙәбиәт, сәнғәт өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге республика дәүләт премияһына тәҡдим ителде.
Толстиха
Толстиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының һул ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степанова Зоя Михайловна
Степа́нова Зо́я Миха́йловна (6 июль 1953 йыл) — Рәсәйҙең дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһының Федераль Йыйылышы 6-сы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, Дәүләт Думаһының мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе урынбаҫары, Дәүләт Думаһының иҫәпләү комиссияһы ағзаһы.
Унан алда Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты һәм Рәсәй Федерацияһының 5-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты була.
Биографияһы
Зо́я Миха́йловна Степа́нова (1953 йылдың 6 июлендә Удмурт АССР-ының Сарапул ҡалаһында тыуған.
Дон дәүләт техник университетын инженер-механик һөнәре алып тамамлай; артабан Ростов өлкә-ара юғары партия мәктәбен тамамлай.
Инженер, район Советы рәйесе, Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетарский районы хакимиәте башлығы булып эшләй.
Халыҡ депутаттарының Дондағы Ростов ҡалаһының Пролетарский районы Советы депутаты, Ростов ҡала Думаһы депутаты итеп һайлана.
Рәсәй Федерацияһының 4-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты булып һайланырҙан алда, — Ростов өлкәһенең администрация башлығы (губернаторы) урынбаҫары — эштәр менән идара итеүсе, 2003 йылдың 2 декабрендә Ростов өлкәһенең 145-се Пролетарский бер мандатлы һайлау округы буйынса дүртенсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. Был һайлауҙа ул ғәмәлдәге депутат, коммунист Коломейцев Николай Васильевичтан 3000-гә күберәк тауыш йыйып, еңеп сыға.
Коммунистар, һайлау һөҙөмтәләрен боҙоп күрһәтеү осраҡтары булды тип иҫәпләп, судҡа һайлау һөҙөмтәләрен юҡҡа сығарыуҙы һорап мөрәжәғәт итә. Ләкин суд һайлауҙы закон талаптарына ярашлы үткән тип таный. 2007 йылдың 2 декабрендә яңынан, Бөтә Рәсәй «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы тәҡдим иткән кандидаттарҙың федераль исемлеге составында, бишенсе саҡырылыш Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты булып һайлана. 2011 йылдың 4 декабрендә шулай уҡ «Берҙәм Рәсәй» партияһынан Рәсәй Федерацияһының Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
Бөтә Рәсәй «Берҙәм Рәсәй» сәйәси партияһы ағзаһы. «Берҙәм Рәсәй» фракцияһы ағзаһы.
Юрьевка (Ветлуга ҡушылдығы)
Юрьевка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 393 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Степанова Зоя Михайловна
Биографияһы
Икенсе дәрәжә «Ватан алдында өлгөлө хеҙмәте өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.
Килеме һәм мөлкәте тураһында мәғлүмәт
Бирелгән декларацияһына ярашлы, Степанова ире менән бергә 2011 йылда 5,3 миллион һум күләмендә килем алған. Степанова һәм ире Чернышёв милкендә майҙаны 2 мең m² тәшкил иткән ер участкаһы, ике фатир, майҙаны 771,5 m² торлаҡ йорт, өс гараж, ике машина урыны, еңел автомобиль, теләһә ниндәй юлдан йөрөй ала торған автомашина һәм ҡаргиҙәр бар.
Юрьевка (Ветлуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Степанова Зоя Михайловна
Ғаиләһе
Ире Дондағы Ростов ҡалаһының элекке мэры Чернышёв Михаил Анатольевич, улы һәм ҡыҙы (беренсе никахтан), ике ейәне һәм Зоя ейәнсәре бар.
Һылтанмалар
Персональная страница на сайте Комитета Государственной Думы по культуре
Юрьевка (Ветлуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәзкәй
География
Ауыл Башҡортостан Республикаһы менән сик буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 11 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
XX быуат башында 2 хужалыҡ магазины, мәсет (1844 йылдан билдәле), бакалея кибете теркәлгән.
1929 йылда ауылда «Яңы Тормош» колхозы ойошторола, 1955 йылда ул «Изаиль» (1965 йылдан — Ленин исемендәге, хәҙерге ваҡытта — «Аишево») колхозы составына инә.
Халҡы
1795 йылда ир енесле 80 башҡорт; 1816 йылда — 129 башҡорт; 1834 йылда — 199 башҡорт; 1912 йылда — 714 аҫаба башҡорт, 274 татар крәҫтиәне йәшәй.
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Топориха (Волосница ҡушылдығы)
Топориха  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡайыш илә Йүкә
Идея-йөкмәткеһе
Мәҫәл бер-береhенә ҡаршы ике көстөң — Ҡайыш менән Йүкәнең тәбиғәтен, уларға хас сифаттарҙы hүрәтләүҙән башлана:
Ҡайыш тәрбиәлелер hәм аҙ эшләй,
Уның өҫтөн биҙәйҙәр алтын-көмөшкә.
Ҡайыш майлы өсөн хөрмәт табалыр,
Йүкәлә ул юҡ өсөн, кәм баhалыр.
Ҡайыш ошо рәүешле hыуға сумып, төҫөн аса-аса йөрөгән Йүкәнән ныҡ көнләшә. Берҙән-бер көндө ул Йүкә илен бөтөнләй туҙҙырып ташларға иҫәп тотоп, уның еренә килә. Улар араhында ҡыҙыу алыш башлана. Хәле бөтә башланымы, Йүкә төшә hалып hыу эсә, уның шунда уҡ ҡеүәте артып китә. Йүкәнән күрмәксе, Ҡайыш та hыуға сумып ала hәм hәләкәткә юлыға: ул бөтөнләй ебеп төшә, унда « боҙолдо, май әҫәре ҡалмай». Автор уларҙа ысынбарлыҡтағы тормошто тасуирлаған. Үтә һауалы Ҡайышҡа үҙенсә ҡеүәтле Йүкә образы ҡаршы ҡуйыла. Уларҙың көрәше йүкә файҙаһына хәл ителә.
Әхнәф Харисов был мәҫәлде «һүҙ сәнғәтенең шаҡтай камил әҫәре» тип атаған.
Мораль
Мәҫәлдең морале иҫкәртмәле: «ҡыйынында берәүҙең барлығынан, ҡолаҡ ҡағыр шул көнсөл байлығынан». Көнсөл ҡайышҡа иҫкәртеү был.
Шикәйәт
«Шикәйәт» йәғни «Ялыу» (1904 йыл) — шиғыр, башҡорт шағиры һәм мәғрифәтсеһе Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев 1904 йылдың 8 февралендә яҙып бөткән һәм рус теленә тәржемә иткән. Әҫәр бер ҡайҙа ла баҫылмайынса, уның ҡулъяҙмалары араһында ятып ҡала. Тәүге тапҡыр 1984 йылда Өфөлә «Йәдкәр» китабында ҡыҫҡартылып нәшер ителә. Уҡытыу туған (башҡорт) телендә алып барылған дөйөм белем биреү ойошмаларының 9-сы класы өсөн әҙерләнгән башҡорт әҙәбиәте буйынса хрестоматия китабына индерелгән.
Идея-йөкмәткеһе
Заманында бай булған был ерҙәрҙә
Тулы урман менән ҡорт, мал-тыуарҙарҙа,
Күмәк ғәскәр һәм закон ярҙамында
Ҡарар тапты сауҙагәрҙәр сауҙаһында,
Аяҡлы мал тамам бөтә яҙҙы,
Ағастар аҡты, Әстрханға уҙҙы.
Уның артынан осто ҡорт һәм әре,
Юҡ инде тау кеүек ағас тауары,
Был башҡорт урманы тамам киҫелгәс,
Ҡара тал ҡайырын, ҡош һәм күкәйҙе…
Бына шулай күҙ алдына килтерелә башҡорт урмандарының ҡырылыуы, ер-һыуҙарының ҡороуы. Тәбиғәттең һәләкәткә яҡынланыуына сәбәпсе булып сит промышленниктар һәм ҡомһоҙ сауҙагәрҙәр тора. Ил-ерҙәрҙең байлығын, күркен, именлеген һаҡлау, яҡлау, закондарҙы ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы ҡорал итеү кеүек социаль, хоҡуҡи мәсьәләләр ҡуйыла был шиғырҙа. Был фекер авторҙың үҙенең руссаға тәржемәһендә тағы ла көслөрәк яңғырай.
Виноградов Юрий Васильевич
Виноградов Юрий Васильевич (15 февраль 1907 йыл — 4 ғинуар 1983 йыл), композитор, музыка белгесе, педагог. 1936 йылдан Ҡазан музыка училищеһы, 1945—1977 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһы уҡытыусыһы. Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1954).
Биографияһы
1926 йылда Ҡазан музыка техникумын педагог Олег Дмитриевич Родзевичтың фортепиано класы буйынса тамамлай. 1946 йылда Мәскәүҙәге хәҙерге Гнесиндар исемендәге музыка-педагогия институтының композиторлыҡ теорияһы факультетындағы Максимилиан Осеевич Штейнберг етәкләгән композиция класын, юғары махсус һөнәр алып, бөтөрөп сыға.
1936 йылдан Ҡазан музыка училищеһында композиция һәм музыкаль-теоретик  дисциплиналарҙан уҡыта. 1945—1977 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһында музыкаль әҫәрҙәр анализы уҡытыусыһы булып эшләй.
1954 йылда «Татар АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
1983 йылдың 4 ғинуарында Ҡазан ҡалаһында вафат була.
Төп әҫәрҙәре
Композитор ижадында камера-инструменталь һәм камера-вокаль әҫәрҙәр төп урынды алып тора:
Яңы Әлим
Яңы Әлим — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Иҫке Әлим
Иҫке Әлим — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Яңы Әлим ауыл биләмәһе составына керә.
Яңы Әлим
География
Ауыл Тыңламаҫ йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Яңы Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
Иҫке Әлим
Тарих
Иҫке Әлим — ҡырғыҙ ырыуы башҡорттарының ауылы. 1738 йылдан билдәле. 11-се башҡорт кантоны, Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙе Ҡырғыҙ улусы Байсар түбәһенә ҡарай, 1865 йылда был өйәҙ Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҡтаныш улусы составына керә.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
Яңы Әлим
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Иҫке Әлим
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Яңы Әлим
Халҡы
1795 йылда ир енесле 226 башҡорт тархандары, 108 типтәр, 39 мишәр; 1816 йылда — 318 башҡорт, 69 типтәр, 20 мишәр; 1834 йылда — 520 башҡорт, 109 типтәр, 52 мишәр; 1848 йылда — 630 башҡорт, 216 типтәр; 1912 йылда — 2259 башҡорт, 340 керҙәш (типтәрҙәр һәм мишәрҙәр) йәшәй.
Иҫке Әлим
Халҡы
1795 йылда ир енесле 88 башҡорт тархандары; 1816 йылда — 99 башҡорт, 28 типтәр; 1848 йылда — 207 башҡорт, 42 типтәр; 1870 йылда — 399 башҡорт; 1912 йылда — 746 аҫаба башҡорт, 33 типтәр (керҙәштәр) йәшәй.
Яңы Әлим
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.
Иҫке Әлим
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб, китапхана, мәсет бар.
Бардынский банк
Бардынский банк — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға тармаҡлана. Йылға оҙонлоғо 4 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга ( дельта ) Үрге Лебяжье һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кривая Софья Авсеевна
Со́фья Авсе́евна Крива́я (1894, Витебск губернаһы Городок биҫтәһе (местечко)  — 1919, Өфө) — Уралда революция хәрәкәте ҡатнашыусыһы ,аҡ чехтар фетнәһе һәм Колчак режимы осоронда большевик подпольеһы етәкселәренең береһе. Өфө төрмәһендә үлә.
Соня Кривая исеме Силәбе өлкәһендәге: Силәбе, Коркино, Коркино Троицк ҡалаларындағы урамдарға бирелгән.
Биографияһы
Билдәле Силәбе революционеркаһы Рита Исааковна (Айзиковна) Костяновскаяның һеңлеһе. 1902 йылдан алып Силәбелә йәшәй. Атаһы - Авсей Кривой - төрлө эштә хеҙмәт итеүсе эшсе. Әсәһе - Хана Моисеевна Костяновская. Соня мәхәллә мәктәбен тамамлай, ҡыҙ балалар гимназияһына уҡырға инә. Үҙ аллы сәйәси белем алыу түңәрәгендә шөғөлләнә, күп кенә йәшерен эштәр башҡара, шул иҫәптән уҡыусы йәштәр араһында сәйәси тотҡондарға ярҙамға аҡса йыйыуҙы ойоштора. 14 йәшендә тәүге тапҡыр РСДРП(б) ойошмаһы менән бәйләнеш тотҡаны өсөн ҡулға алына, ләкин бәлиғ булмағанлыҡтан азат ителә. Гимназиянан ҡыуылғандан һуң, дарыуханала өйрәнсек, һуңынан фармацевт булып эшләй. 1915 йылда, медицина хеҙмәткәрҙәре профсоюзы етәкселеге ағзаһы булараҡ, РСДРП(б) сафына ҡабул ителә. Февраль революцияһынан һуң Троицкиҙа партия эшендә була, артабан Силәбелә ҡыҙыл гвардия отрядтарын ойоштороу буйынса штаб эшендә әүҙем ҡатнаша. «Дутовщина»ға ҡаршы көрәш осоронда - ҡыҙыл гвардия отряды комиссары һәм пулемётсыһы. Силәбе ҡалаһын аҡ чехтар баҫып алғандан һуң, РКП(б)-ның йәшерен ҡала комитеты составына инә, һалдаттар араһында агитация үткәрә, конспиратив һәм йәшерен осрашыу фатирҙары өсөн яуаплы була. Көрәштәштәре уны «йәшерен ойошманың әсәһе» тип атаған. 1919 йылдың февралендә (Омск ҡалаһында) Урал һәм Себер йәшерен ойошмалары вәкилдәренең съезы эшендә ҡатнаша. Һуңынан етәкселек ҡушыуы буйынса ихтилалға әҙерләү маҡсатында Себерҙәге бер нисә ойошмала була. 29 мартта Силәбегә ҡайтып килгәндә ҡулға алына. Һорау алыуҙарҙан һәм язалауҙарҙан һуң, Өфө төрмәһенә оҙатыла, 1919 йылдың 17 майынан 18-енә ҡаршы төндә һәләк була.
Яичная
Яичная — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Менеевская йылғаһының һул ярына тамағынан 2,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Якшанга (Ветлуга ҡушылдығы)
Якшанга  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 662 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Яичная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Якшанга (Ветлуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яичная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тутыга
Тутыга — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ромовица йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Белинский банк
Белинский банк — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каспийское море  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Тутыга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Белинский банк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга ( дельта ) Үрге Лебяжье һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Тутыга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белинский банк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡасҡын
Ҡасҡын — топоним.
Мәүлиев Ратмир Рәфил улы
Мәүлиев Ратмир Рәфил улы (14 август 1989 йыл) — муниципаль хеҙмәткәр. 2022 йылдың 14 февраленән Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте Башлығы вазифаһын башҡарыусы, 16 марттан — Башлығы.
Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы (2019 йылдың мартынан 2022 йылдың 14 февраленә тиклем), «Берҙәм Рәсәй» партияһының урындағы бүлексәһе секретары, эшҡыуар. Урындағы абруйлы эшҡыуар Рафил Мәүлиевтың улы.
Биографияһы
Ратмир Рәфил улы Мәүлиев 1989 йылдың 14 авгусында Башҡорт АССР-ының Нефтекама ҡалаһында тыуған.
2008 йылда төрлө өлкәләрҙә эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә башлай.
2011 йылда Башҡорт дәүләт университетын «Юриспруденция» һөнәре буйынса тамамлай. Шул уҡ йылда Мәскәү халыҡ-ара юғары бизнес мәктәбендә ҡайтанан әҙерлек үтә.
2014 йылда Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Финанс университетын тамамлай.
Хеҙмәт һәм йәмәғәт эшмәкәрлеге
2013 йылдан «Һайлағыҙ!» йәштәр берекмәһе ағзаһы булып тора. Урындағы көрәш федерацияһын етәкләй. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ағзаһы була.
2015 йылдың декабренән 2016 йылдың апреленә тиклем — инфраструктура үҫеше буйынса начальник урынбаҫары.
Татарстан Республикаһының Ютазы муниципаль районы башҡарма комитеты етәксеһе вазифаһын башҡарыусы.
2016 йылдың апреленән 2019 йылдың мартына тиклем Әлмәт муниципаль районы башлығының инвестицияларҙы үҫтереү буйынса кәңәшсеһе була.
2019 йылдың мартынан — Башҡортостан Республикаһы Нефтекама ҡалаһының ҡала округы хакимиәте башлығы.
2022 йылдың 14 февралендә Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡала округы хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә.
Ҡасҡын (Татарстан)
Ҡасҡын — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районындағы ауыл. Уҫы ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
География
Ауыл Ҡазан—Өфө (М5) автомобиль юлында, Бәжән йылғаһы буйында, Аҡтаныш ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 53 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы осоронда ауыл халҡы Е. И. Пугачёв яғында әүҙем сығыш яһай.
1870 йылда ауылда 80 ихата була. Элекке йылдарҙағы кеүек, халыҡтың төп өлөшөн башҡорттар (471 кеше) тәшкил итә. 1902 йылда халыҡ араһында Земство иҫәбен үткәреү 160 ихата булыуын һәм уларҙа, нигеҙҙә, аҫаба башҡорттар йәшәүен теркәй (435 кеше).
ХХ быуат башында ауылда мәсет (тәүге тапҡыр 1831 йылда алына), ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн мәктәптәр, 2 ел тирмәне, тимерлек, бакалея кибете, икмәк магазины теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны, 1930 йылдан — Аҡтаныш районы, 1935 йылдан — Калинин районы, 1959 йылдан — Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составына керә.
Халҡы
1834 йылда ир енесле 134 башҡорт, 48 типтәр; 1859 йылда — 458 башҡорт; 1870 йылда — 471 башҡорт; 1902 йылда — 435 башҡорт һәм хәрби званиелы керҙәштәр (типтәрҙәр) йәшәй. Керҙәштәр сығышы менән байлар ырыуы башҡорттарынан (Алабуға өйәҙе Байлар улусы Салағош түбәһе).
Инфраструктура
Игенселек, малсылыҡ үҫешкән. Мәктәп, клуб бар.
Ҡыҫҡа көй
Ҡыҫҡа көй — башҡорт музыка фольклористикаһында көй стиле.
Тарихы
Термин әҙәбиәткә тәүге тапҡыр С. Г. Рыбаков тарафынан типтәрҙәрҙең халыҡ музыкаһын өйрәнгәндә индерелә, һуңынан Л. Н. Лебединский тарафынан ҡыҫҡа көй башҡорт халыҡ йырҙары — оҙон көй стиле менән сағыштырыу маҡсатында ҡулланыла.
Ҡыҫҡа көйҙөң беренсе яҙмалары С. Г. Рыбаков тарафынан «Урал мосолмандарының көнкүреш тасуирламаһы менән музыка һәм йырҙары» (1897 йыл) китабында баҫтырыла.
Милан
Мила́н (Milano, Mediolanum — тигеҙлек үҙәгендә) — төньяҡ Италияла төп ҡала. Глобаль ҡалаларға инә.
Ҡыҫҡа көй
Жанрҙың һүрәтләнеше
Башҡорт халыҡ музыкаһында ҡыҫҡа көй оҙон көйҙөң ҡапма-ҡаршы жанры булып һанала. Оптимизм һәм эмоциональ күтәрелеште сағылдырыусы сара. Ҡыҫҡа көйгә етеҙ темп, әүҙем ритмика һәм музыкаль өлөштәрҙең тигеҙ сиратлашыуы, көй һәм метроритмика төҙөлөшөнөң квадратлығы хас.
Милан
Италияның иң ҙур өлкәһе, Ломбардия өлкәһенең һәм провинцияға тиңләштерелгән шул уҡ исемле территориаль берәмектең административ үҙәге.
Ҡыҫҡа көй
Жанрҙың һүрәтләнеше
Ҡыҫҡа көй шәп темпта башҡарыла.
Шиғырҙар ете йәки һигеҙ ижекле үлсәүгә нигеҙләнгән була (4+4, 4+3 ижек). Ләкин бындай законлылыҡ һаҡланмаған осраҡтар ҙа күп.
Васильевский банк
Васильевский банк — Рәсәйҙәге йылға. Әстерхан өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙенә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Милан
Илдең финанс-иҡтисади баш ҡалаһы һәм бөтә донъя мода баш ҡалаларының береһе тигән репутацияға эйә.
Васильевский банк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга ( дельта ) Үрге Лебяжье һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Ҡыҫҡа көй
Жанрҙың һүрәтләнеше
Ҡыҫҡа көйгә бейеү һәм уйын таҡмаҡтары, инструменталь көйҙәр, эпик, йола, бейеү характерындағы лирик йырҙар («Ирәндек», «Гөлнәзирә», «Алты егет», «Зарифа» (ҡыланып бейеу), «Йыуаса», «Ялсығол», «Наза», «Ҡара юрға», «Ҡарабай»), байтаҡ зимагор һәм рекрут йырҙары, «Күк дүнән», «Турат сағылы» пьесалары, «Перовский», «Маршрут», «Аҡ Мәсет» марштары инә.
Васильевский банк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Милан
Миландың агломерацияһы йәки Оло Милан 1 982 км² майҙанды биләй һәм унда 5 миллиондан ашыу халыҡ йәшәй.
Төп ҡаланың майҙаны 181,76 км² тәшкил итә, унда 1 342 385 кеше йәшәй (2015). 9 ҡала районына йәки зонаһына бүленә.
Тарихы
Миланға яҡынса б. э. т. 600 йылда инсубрҙар ҡәбиләһе нигеҙ һалған, тип фараз ителә. Б.э.т. яҡынса 222 йылда римдар уны яулап ала һәм уға Медиолан (Mediolanium или Mediolanum) тигән исем бирә.
Беҙҙең эраның IV быуатында, епископ Амвросий һәм император Феодосий I дәүерендә, ҡала Көнбайыш Рим империяһының үҙәге исеме өсөн Рим һәм Равенна менән ярыша. Һуңынан остготтар һәм һундар тарафынан бөлгөнлөккә төшөрөлә. Иҫке ҡала стеналары лангобардтар ваҡытында емертелә. Власть тотошлай Милан архиепископы ҡулына күсә.
Матди яҡтан етеш тормош кимәле үҫкән һайын, сиркәү хакимлығы менән килешергә теләмәгән сауҙа патрициатының әһәмиәте күтәрелә бара. 1045 йылда үҙ аллы дәүләт (коммуна) тип иғлан ителә. Ломбардияла башлыҡ итеү өсөн Павия, Кремона, Комо һәм Лоди кеүек коммуналарға ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлана. 1111 йылда Лоди еңелә, 16 йылдан һуң миландар Комоны тар-мар итә.
1183 йылда Констанция тыныслыҡ килешеүе буйынса ҡала артында иҡтисади өҫтөнлөктәр таныла, улар уға Европаның бай ҡалаларының береһенә әүерелергә мөмкинлек бирә. Был дәүерҙә Торриани халыҡ партияһының Висконти нәҫеле етәкселегендә ҡала аристократияһы менән ҡаршы тороуы билдәләнә. Торриани үҙҙәрен гвельф, ә Висконти яҡлылар гибеллин тип атай башлаған. 1277 йылда архиепископ Оттоне Висконти дошмандарын тулыһынса еңгән. Идара итеүҙең республика формаһы монархия формаһына алмаштырыла.
Висконти заты Милан менән 1450 йылға тиклем идара итеүен дауам итә, һуңынан уны Сфорц династияһы алмаштыра. Был йылдарҙа ҡала донъяла тәүге капитализм усаҡтарының береһенә әүерелә. Ебәк иләүҙе үҫтереү һәм чума пандемияһының Ломбардияны уҙып китеүе урындағы иҡтисадҡа өҫтәмә этәргес бирә. Сфорц һарайында Леонардо да Винчи һәм Донато Браманте кеүек оҫталар эшләгән. Сигендә Милан герцогияһы Валуа династияһы менән Испания Габсбургтары араһындағы ыҙғыш алмаһына әйләнә. Был йылдарҙа Милан француздар идаралығында була.
Француз революция һуғыштары ваҡытында Милан 1796 йылда Франция республикаһының Италия армияһы тарафынан баҫып алына. Ул 1802 йылда Италия, ә 1805 йылда Италия короллеге булып киткән Цизальпиния Республикаһының баш ҡалаһы тип иғлан ителде.
Италияның мөһим индустриаль үҙәге булараҡ, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында бомбаға тотола. Милан Муссолининың Италия Социаль Республикаһының марионет дәүләтенең бер өлөшө һәм Италияла урынлаштырылған немец армияһының мөһим команда үҙәге була.
1945 йылдың 25 апрелендә, Италияла һуғыш бөткәс, ҡала ныҡ емерелгән, ә Прекотто һәм Терро биҫтәләре тулыһынса юҡҡа сыҡҡан була. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа ул тергеҙелә һәм яңынан илдең мөһим финанс һәм индустриаль үҙәгенә әйләнә. Емерек биналар ҡалдыҡтарынан Монте Стелла тауы түшәлгән, унда майҙаны 370 мең квадрат метр тәшкил иткән парк барлыҡҡа килә. Бөтә ерҙә лә хәрби ярлылыҡ булыуға ҡарамаҫтан, ҡала әүҙем тергеҙелә. Бөгөн Милан, Турин һәм Генуя ҡеүәтле индустриаль өсмөйөш һәм Италияның төп иҡтисади полюсын барлыҡҡа килтерә.
Климаты
Илдең көньяғында уртаса диңгеҙ климатынан айырмалы рәүештә, Төньяҡ Италияның ҡайһы бер эске тигеҙлектәре өсөн хас булған ҡайһы бер континенталь билдәләре булған, йылы йәйле һәм һалҡын ҡышлы дымлы субтропик климат хас.
Экономика
Тап ошонда Италияла тәүге бейек йорт - Башня Пирелли төҙөлгән. Быуат башында Порт-Нуова кварталында бейек офис биналары һалына. «Фиера ди Милано» сауҙа-күргәҙмә комплексы - илдә иң ҙуры; бында аш-һыу өсөн Европала иң ҙур Macef тауарҙары күргәҙмәһе үтә. Төньяҡ-көнбайыш Перо менән Ро биҫтәләрендә күргәҙмә майҙандары 2005 йылдың майында асылды.
Аэропорттар
Дөйөм алғанда, өс аэропорт Миланды Европалағы ҙур авиаташыуҙар үҙәге итә, уның әйләнеше йылына 30 миллиондан ашыу пассажир тәшкил итә.
Фомиха
Фомиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шубрюг Төньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.