cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Семипалатинск һынау полигоны
Географик мәғлүмәттәр
Полигонды авиация менән тәьмин итеү өсөн Планктон(ҡаланың көньяҡ ситендәге грунт аэродромы Курчатов, унда авиаэскадрилья- ғәскәри часть № 55115) һәм Филон"(Курчатов ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 км алыҫлыҡта, Чаган ҡасабаһы янында) хәрби аэродромдары . Полигонды тәьмин итеү өсөн шулай уҡ 647-се ҡатнаш авиация полкы йәлеп ителә. 71-се полигонға беркетелгән (аэродром Багер ауылы, Ҡырым).
Төҙөлөш һәм ядро һынауҙары
Полигон төҙөлөшө 1947 ЙЫЛДА СССР Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 апрелендәге 1092—313 сс/оп Тау станцияһы (объект no 905) Мәсьәләләре йәшерен ҡарарына ярашлы башлана. Министрҙар Советының 1947 йылдың 21 авгусындағы 2939—955 һанлы ҡарары менән башланған төҙөлөш хәрби ведомствоға тапшырыла, һәм полигон яңы исем ала СССР Ҡораллы көстәр министрлығының 2 — се Уҡыу полигоны (no 52605 хәрби часть). 2-Се Уҡыу полигонының беренсе начальнигы артиллерия генерал-лейтенанты П.&nbsp;М.&nbsp;Рожанович, ғилми етәксеһе СССР фәндәр Академияһының химия физикаһы Институты директоры урынбаҫары М.&nbsp;А.&nbsp;Садовский, һуңынан академик, була. Семипалатинскиҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы консуллығыны була, әммә бер ни тиклем ваҡыттан һуң был етешһеҙлек бөтөрөлә- уны ябалар.
Советтар Союзы ядро ҡоралының беренсе һынауы был полигонда 1949 йылдың 29 авгусында үткәрелә. Бомбаның ҡеүәте 22 килотонна тәшкил итә. Полигонды төҙөү атом проектының бер өлөшө була,һуңынан асыҡланыуынса, был урын яйлы булып сыға, урындағы рельеф штольняларҙа ла, скважиналарҙа ла ер аҫты ядро шартлауҙарын үткәрергә мөмкинлек бирә. Полигонда 1951 йылдың 18 октябрендә тәүге һауа ядро шартлатыуы (воздушный ядерный взрыв) үткәрелә: РДС-3 атом бомбаһы Ту-4 самолётынан ташлана.
1953 йылдың 12 авгусында полигонда 400 килотонна ҡеүәтле РДС-6с термоядро заряды һынала. Шартлау һауала, ерҙән бейектә булмай, заряд ерҙән 30 метр бейеклектә башняла урынлаштырыла урынлаша. Был һынау һөҙөмтәһендә полигондың бер өлөшө шартлауҙың радиоактив продукттары менән ныҡ зарарланған, һәм әле лә ҡайһы бер урындарҙа бик көслө булмаған радиация фоны һаҡлана.
1955 йылдың 22 ноябрендә РДС-37 термоядро бомбаһын 2 км бейеклектә һынайҙар.
1961 йылдың 11 октябрендә полигонда СССР-ҙа беренсе тапҡыр ер аҫтында ядро шартлатыла.
1963 йылдың 10 октябрендә Мәскәүҙә СССР, АҠШ һәм Бөйөк Британия етәкселәре ҡул ҡуйған «Өс мөхиттә ядро һынауҙарын тыйыу тураһында халыҡ-ара килешеү» көсөнә ингәндән һуң (һауала, космоста һәм һыу аҫтында) полигонда ер аҫты шартлауҙары ғына үткәрелә башлай.
1949 йылдан 1989 йылға тиклем Семипалатинск ядро полигонында кәм тигәндә 468 ядро һынауы үткән 616 ядро һәм термоядро ҡоролмаһы шартлатылған, шул иҫәптән: 125 атмосфера (26 ер өҫтө, 91 һауа, 8 бейеклектәге); ер аҫтында 343 һынау ядро шартлауы (шуларҙың 215-е штольняларҙа һәм 128-е скважиналарҙа). Шулай уҡ тиҫтәләгән гидроядро һәм гидродинамик һынауҙар үткәрелә (йәғни «НЦР» тулы булмаған сылбырлы реакциялар). 1949 йылдан 1963 йылға тиклем Семипалатинск полигонында һыналған ядро зарядтарының дөйөм ҡеүәте Хиросимаға ташланған атом бомбаһының ҡеүәтенән 2500 тапҡырға күберәк. Полигон сиктәренән 55 һауа һәм ер өҫтө шартлауҙарының радиоактив болоттары һәм 169 ер аҫты һынауҙарының газ фракцияһы сыға. Тап ошо 224 ядро шартлауы арҡаһында Ҡаҙағстандың бөтә көнсығыш өлөшө радиация менән бысрана.
Полигонды ябыу
1989 йылда билдәле Ҡаҙағстан йәмәғәт эшмәкәре Олжас Сөләймәнов Невада-Семипалатинск бөтә донъя ядро һынауҙары ҡорбандары хәрәкәтен ойоштора.
Был хәрәкәттә Ҡаҙағстан Компартияһы Семипалатинск өлкә комитетының беренсе секретары Кешрим Бозтаев ярҙамы ҙур роль уйнай. Ул Ҡаҙаҡ ССР-Ы Компартияһы Үҙәк Комитеты менән кәңәшләшмәйенсә генә, 1989 йыл дың 20 февралендә КПСС ҮК-на М. С. Горбачев исеменә полигонды ябыу талабы менән шифрограмма ебәрә
Полигонда ядро һуңғы тапҡыр 1989 йылдың 19 октябрендә шартлатыла.
Нурсолтан Назарбаевтың СССР-ҙағы союздаш республика етәксеһе сифатында тәүге ҡарарҙарының береһе булып Семипалатинск полигонын ябыу, ә һуңынан донъялағы 4-се ядро ҡоралы арсеналынан тулыһынса баш тартыу тора. 1991 йылдың 29 авгусында Семипалатинск полигоны Ҡаҙаҡ ССР-ы хөкүмәте тарафынан ябыла.
1996 йылдан 2012 йылға тиклем (эштәрҙең байтаҡ өлөшө 2012 йылда башҡарыла) Ҡаҙағстан, Рәсәй һәм АҠШ полигонда тарҡалыусы материалдарҙы, атап әйткәндә, 200 килограмм самаһы плутонийҙы, шулай уҡ ядро ҡоралын эшләү һәм һынау өсөн ҡулланылған ҡорамалдарҙы эҙләү һәм йыйыу буйынса йәшерен операция үткәрә. Бында плутонийҙың булыуы һәм операция тураһында аныҡ мәғлүмәт МАГАТЭ-нан йәшерелгән. Был эштәргә 150 миллион АҠШ доллары тотонола, эштәрҙең бер өлөшө Нанн-Лугар программаһы (Хәүефте бергәләп кәметеү программаһы), өлөшө туранан — тура LANL аша финанслана. Полигон һаҡланмаған тиерлек, һәм унда йыйылған плутоний ядро терроризмына һәләтле көстәргә эләгеүе йәки ядро ҡоралын булдырырға теләгән өсөнсө илдәргә тапшырылыуы мөмкин тигән фекер йәшәп килә. Материалдарҙың байтаҡ өлөшө Делеген тау массивы районында була, программала ҡатнашыусылар уны шартлы рәүештә «Плутоний тауы» тип атай.
Ядроға ҡаршы башланғыстар
Нурсолтан Назарбаев етәкселегендә Ҡаҙағстан ядро таралыу өлкәһендәге бөтә база халыҡ-ара килешеүҙәрҙә һәм институттарҙа әүҙем ҡатнаша. 1992 Йылда Ҡаҙағстан, бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ, СНВ-1 килешеүенең Лиссабон протоколына ҡул ҡуя, уға ярашлы ядро ҡоралын таратмау буйынса үҙ йөкләмәләрен теркәй һәм үҙ ирке менән ядро ҡоралынан баш тарта.
Бродский Николай Леонтьевич
Бродский Николай Леонтьевич (15 ноябрь (27 ноябрь) 1881 йыл, Ярославль — 5 июнь 1951 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың әҙәбиәт белгесе, Мәскәү дәүләт университеты профессоры (1926). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1945) кавалеры, К. Д. Ушинский исемендәге премия лауреаты.
Семипалатинск һынау полигоны
Ядроға ҡаршы башланғыстар
1992 йылдың 18 декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһының «Семипалатинск һынау ядро полигонында ядро һынауҙары һөҙөмтәһендә зыян күргән граждандарҙы социаль яҡлау тураһында» закон ҡабул ителә. 1993 йылдың декабрендә Рәсәй оборона министры директиваһына ярашлы 2-се Дәүләт үҙәк һынау полигоны тарҡатыла. СССР тарҡалғандан һуң Ҡаҙағстанда 1400 самаһы ядро боеголовкаһы булған 100-ҙән ашыу стационар базировкалы ракета ҡала. Бынан тыш, Ҡаҙағстан территорияһында 40 стратегик бомбардировщик була (Ту-95МС, 240 ҡанатлы ядро ракетаһы менән). 1994 йылда ил территорияһынан бөтә ядро ҡоралын сығарыу тамамлана. 1995 йылда Элекке Семипалатинск полигонында һуңғы ядро заряды юҡ ителә. 2000 йылда Семипалатинск полигонында ядро һынауҙары өсөн һуңғы штольня юҡ ителә.
1993 Йылда Ҡаҙағстан БДБ (СНГ) ла беренселәрҙән булып Ядро ҡоралын таратмау тураһында килешеү, ә 1994 йылдың декабрендә Донъяның ядро державалары Ҡаҙағстанға хәүефһеҙлек гарантиялары Тураһында Меморандумға ҡул ҡуя. 1994 йылдың февраленән Ҡаҙағстан, Нурсолтан Назарбаев инициативаһы буйынса, МАГАТЭ ағзаһы булып китә һәм бөтә ядро объекттарын уның контроле аҫтына тапшыра. МАГАТЭ ҡулы аҫтында Ҡаҙағстан үҙ территорияһында донъялағы беренсе Аҙ байытылған уран банкын булдыра, ул төрлө илдәргә уран байытыу буйынса үҙ программаларын йәйелдермәйенсә тыныс атом энергетикаһын үҫтереү мөмкинлеген бирә.
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
Николай Леонтьевич Бродский — оркестр музыканты улы. 1900 йылда гимназия, 1904 йылда Мәскәү университетының тарих-филология факультетын тамамлай. Шул йылда уҡ үҙенең беренсе хеҙмәтен баҫта.
Семипалатинск һынау полигоны
Ядроға ҡаршы башланғыстар
1996 Йылдан Ҡаҙағстан Ядро һынауҙарын тыйыу тураһында килешеүгә ҡушыла. 1997 йылда БМО-ның генераль Ассамблеяһы Ҡаҙағстандың ядро һынауҙарынан зыян күргән төбәктәренә ярҙам күрһәтеү тураһында резолюция ҡабул итә.
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
1904—1907 йылдарҙа Екатеринослав ҡалаһында Коммерция училищеһында уҡыта. 1907 йылда Мәскәүгә ҡайта. Бында Ҡатын-ҡыҙҙар педагогия курстарында, Түбәнге Новгородтың Ҡала халыҡ университетында әҙәбиәт курсын уҡый. 1910 йылдан Рәсәй тел белемен һөйөүселәр йәмғиәтенең, 1911 йылдан Мәскәүҙәге әҙәбиәт тарихы йәмғиәте ағзаһы. 1916/1917 йыл сиктәрендә I Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезын ойоштороусыларҙың береһе.
Семипалатинск һынау полигоны
Тәжрибә яланы
Полигондың тәжрибә яланы бер нисә майҙансыҡҡа бүленгән:
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
Магистр имтихандарын тапшырып, приват-доцент (1918—1924), һуңынан Мәскәү университетының профессоры (1926) була, бында Тургенев семинарын етәкләй. 1922 йылдан шулай уҡ Сәнғәт фәндәре дәүләт академияһында ғилми эш алып бара, Смоленск университетында, Либкнехт исемендәге Индустриаль-педагогия институтында һәм Тверь педагогия институтында уҡыта.
Семипалатинск һынау полигоны
Хәҙерге торошо
Элекке полигондың хәүефле зоналарында радиоактив фон әле лә (2009 йылға ҡарата) сәғәтенә 1020 миллирентгенға етә (сәғәтенә 20-50 миллирентген хәүефһеҙ тип иҫәпләнә). Шуға ҡарамаҫтан, полигонда әле лә (2009 йылға) кешеләр йәшәй. Полигон территорияһы бер нисек тә һаҡланмаған һәм 2006 йылға тиклем урын бер нисек тә билдәләнмәгән. Халыҡ полигондың күпселек ерҙәрен мал көтөү өсөн файҙалана.
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
Пушкин, Лермонтов, Тургенев, Белинский, Достоевский, Герцен һ. б. ижадын тикшереүсе; урат мәктәптәр өсөн рус әҙәбиәте буйынса күп кенә әсбаптар, театр тарихы буйынса мәҡәләләр, әҙәбиәт уҡытыу методикаһы буйынса белешмәләр авторы.
Семипалатинск һынау полигоны
Хәҙерге торошо
2005 йылға Ҡаҙағстандың ауыл хужалығы министрлығы мәғлүмәттәре буйынса:
Бродский Николай Леонтьевич
Биографияһы
1947 йылдан РСФСР Педагогия фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы.
Семипалатинск һынау полигоны
Хәҙерге торошо
2005 йылда ғына йәмәғәтселек баҫымы аҫтында Һәм Ҡаҙағстан Республикаһы парламенты тәҡдиме буйынса полигон сиктәрен бетон бағаналар менән маркировкалау буйынса эштәр башлана. Йәмәғәтселек һәм ғалимдар тырышлығы менән Ҡаҙағстан Республикаһының милли ядро үҙәге, 2008 йылда халыҡтың һәм малдың унда индермәү өсөн полигондың айырым бысранған участкаларында инженер һаҡлау ҡоролмаларын төҙөү буйынса эштәр башлана. 2009 йылдан Дегелен һынау майҙансығын армия һаҡлай. Семипалатинск ядро полигоны донъяла халыҡ йәшәгән һәм уны ауыл хужалығы маҡсатында файҙаланған берҙән-бер ядро полигоны.
Бынан тыш, 1990-сы йылдар башынан Балапан һынау урыны майҙансығынан 10-20 километр алыҫлыҡта «Ҡаражыра» күмер разрезы эшләй, уның продукцияһы Рәсәй, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстан предприятиеларына һәм электр станцияларына оҙатыла.
Әүәшле (Оло Эйек ҡушылдығы)
Әүәшле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Эйек йылғаһының һул ярына тамағынан 264 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы
Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы (8 сентябрь 1941 йыл — 22 декабрь 2012 йыл) — яҙыусы, журналист. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1992 йылдан Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
1967 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған, уға тиклем — Өфө нефть техникумында уҡыған (1956—1960 йылдар), Омск (1960—1962 йй.) ҡалаһында «Синтезкаучук» заводы цехында техник-механик булып эшләгән.
Нефть институтында уҡыған ваҡытында республика гәзиттәре менән хеҙмәттәшлек иткән. Спорт менән мауыҡҡан, 1963 йылда студенттар араһында бокс буйынса Башҡортостан чемпионы булған. Уҡыуҙы тамамлағандан һуң ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитеты тәҡдиме буйынса «Ленинец» гәзитендә хәбәрсе булып эшләгән (июнь-ноябрь 1967 й.). Артабан — Узбәк ССР-ы Мөбәрәк ҡасабаһында Ташкент газ-торбалар магистрале идаралығының Мөбәрәк районы идаралығы авария-диспетчер хеҙмәтендә инженер (1967—1969 й.й.), Коми АССР-ы Печора ҡалаһында йәбештереү-монтаж тресының 13 -сө төҙөлөш участкаһы мастеры (1969—1970 йыл), Өфө ҡалаһындағы төҙөлөш ойошмаларында инженер вазифаһында эшләй (1970—1985 й.й.). 1976 йылда Өфөлә тәүге китабы «Солнечный город» сыға, 1980 йылда Мәскәүҙә икенсе китабы «Красный стык» сыға. 1982 йылда Ш. Хәзиәхмәтов СССР Яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
1985 йылда «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары булып эш башлай (1985—1988 йылдар), артабан — Башҡортостан китап нәшриәтенең баш мөхәррире (1988—1991 йй.) була. 1991 йылда Башҡортостанда тәүге «Слово» коммерция нәшриәтен ойоштора һәм уның генераль директоры (1991—2000 йй.) була. 2000 йылда «Вечерняя Уфа» гәзитенә кире ҡайтырға саҡырыу ала һәм баш мөхәррире була (2000—2001 й.й.), тиҙҙән «Слово» нәшриәтенә кире китә (2000—2004 йыл). 2005 йылдан 2012 йылда үлгәнсе үҙе ойошторған «Скиф» нәшриәтендә баш мөхәррир булып эшләгән.
Ижады
Хәзиәхмәтов Шамил Сафуан улы 13 китап яҙған:
Беренсе китаптары производство реализмы рухында яҙылған. Пафосһыҙ, әммә мотлаҡ романтика менән Хәзиәхмәтов үҙе лә илдең иң алыҫ мөйөштәренә бергә эшләгән торба үткәреүсе төҙөүселәрҙең, эшселәрҙең һәм инженерҙарҙың көндәлек хеҙмәтен һүрәтләй. Һуңыраҡ яҙыусыны ҡатмарлы психологик серҙәр, ҡараштар, фантастика һәм мистик реализм темалары ҡыҙыҡһындыра. Һуңғы «Господин литератор» роман-эссеһы ирониялы һәм автобиографик, тыуған илдең һәм тыуған яҡтың тарихы тураһында фәлсәфәүи уйланыуҙар менән тулы. 13 китабы Өфөлә һәм Мәскәүҙә дөйөм тиражы 150 меңдән ашыу дана менән нәшер ителә.
«Башкнигоиздат», «Слово», «Скиф» нәшриәтендә журналистика һәм нәшриәт эше менән әүҙем шөғөлләнгән, «Киске Өфө» гәзитен етәкләй. Башҡорт авторҙарының әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә иткән.
Яҫы селәүсендәр
Яҫы селәүсендәр тибы(Plathelminthes, әйки Platyhelminthes, Плоские черви, πλατύς — киң, һәм ) — сөсө һәм диңгеҙ һыуында йәшәй, бик күптәре кешенең һәм хайуандарҙың эсәк буйҙарыда паразитлыҡ итеп бик күп зарар килтерә торған, ябай төҙөлөштәге ялпаҡ селәүсендәр.
Яҫы селәүсендәр тибына өс ҡатлы, ике яҡлы симметриялы хайуандар керәләр. Уларҙың тән стенкаһы өс ҡатлау: экто-, энто- һәм мезодерма күҙәнәктәренән барлыкка килгән.
Хәҙерге ваҡытта яҫы селәүсендәрҙең 12,5 мең төрө билдәле. Улар бер нисә класка берләшкән: Керпексәле (төклө) селәүсендәр, Имгес селәүсендәр, йәки Трематодалар һәм Таҫма селәүсендәр.
Һуңғы ике класс эволюция процессында паразит йәшәү рәүешенә күскән һәм, төзөлөшөндәге үҙенсәлектәр менән, ирекле йәшәүсе төклө селәүсендәрҙән шаҡтай айырылып тора. Улар, бигерәк тә таҫма селәүсендәр, хужа организмынан ситтә йәшәргә мөмкинлек биреүсе күп кенә ағзаларын һәм системаларын юғалтҡандар.
Яҫы селәүсендәрҙең тәне өс ҡатлы. Ул эпителий менән (ирекле йәшәүселәрҙең — төклө эпителий) ҡапланған тире-мускул ҡапсыҡтан тора, эпителий аҫтында мускул ҡатлау урынлаша; тән ҡыуышлығы юҡ.
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы
Баһауетдинов Абдулхаҡ Хәйретдин улы (Багаутдинов Абдулхак Хайретдинович) (1915 йыл — 12 август 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, лейтенант. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының саперҙар взводы командиры.
Онтох
Онтох — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының һул ярына тамағынан 321 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төлдө
Төлдө (Тюльди) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452868, ОКАТО коды — 80233850001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
«Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы
«Мысыр пирамидаһы» скульптура композицияһы  — А. П. Чеховтың «Каштанка» хикәйәһе буйынса Таганрогта скульптор Дмитрий Лындин эшләгән скульптура композицияһы.
Скульптура композицияһы
Скульптура композицияһы бронзаны формаға ҡойоу техникаһында башҡарылған. Ул хикәйәләге сусҡа Хавронья Ивановна, ҡаҙ Иван Иванович, бесәй Федор Тимофеевич, Каштанка ҡатнашлығында эшләнгән «Мысыр пирамидаһы» цирк номерын кәүҙәләндерә. Тәпәш гранит постаментҡа ҡуйылған композицияның тирә-яғына төҫлө плиткалар һалынған һәм ул цирк аренаһын хәтерләтә. Скульптура композицияһы балалар уйнағанда ҡурҡыныс тыуҙырмаһын өсөн хәүефһеҙлек сараларын иҫәпкә алып эшләнгән. Горький исемендәге паркка ингәндәге майҙанға урынлаштырылған. Композицияны эшләү өсөн 150 кг балауыҙ (балауыҙ моделе), 1000 кг формалау ҡатнашмаһы, 1000 кг «Бр ОЦС 555» сәнғәт бронзаһы файҙаланыла. Ҡойолған бронза фигуралары сүкелә, шымартыла, ялтыратыла һәм яһалма патинлаштырыла. Композицияны эшләү, урынлаштырыу һәм тирә-яғын төҙөкләндереү өсөн барлығы 1 061,0 мең һум китә.
Тарихы
Һәйкәл 2008 йылдың 1 сентябрендә, Белем көнөндә асыла.
Башҡортостандың хор музыкаһы
Башҡортостандың хор музыкаһы — хор менән башҡарыу өсөн тәғәйенләнгән музыканың Башҡортостанда хәл-торошо. Хор музыкаһы башҡарыусы состав (a cappella, башлап йырлаусы ҡатнашлығында, музыка ҡоралына ҡушылыу), күп тауышлылыҡ (полифония, гетерофония, гомофония) һәм башҡа билдәләр буйынса айырыла. Үҙ аллы хор музыкаһы әҫәрҙәренән тыш, ҙур күләмле әҫәрҙәрҙең (опера, кантата, оратория, симфония, балет һәм башҡалар) өлөшө булып торған хор музыкһы әҫәрҙәре була. Вокаль йәки инструменталь жанр әҫәрҙәренең хор өсөн эшкәртмәләре, аранжировкалары, транскрипциялары йыш осрай.
Тарихы
Башҡортостанда хор музыкаһы тәүге үҙешмәкәр хор коллективтары барлыҡҡа килгән ваҡыттан алып үҫә, уларҙың репертуарында таҡмаҡ тибындағы халыҡ көйҙәренең бер-ике тауышлы ябай эшкәртмәләре («Золотой», «Косилка, молотилка», «Наза»), революцион һәм һалдат йырҙары өҫтөнлөк итә.
Башҡорт театры, «Нур», «Сәйәр» труппалары хор музыкаһын үҫтереүгә ҙур өлөш индерә. Халыҡ йырҙары күмәкләп башҡарылған «Башмағым», «Еҙнәкәй», «Зөлхәбирә» (өсөһөнөң дә авторы Хәбибулла Ибраһимов), «Башҡорт туйы», «Ҡарлуғас» (Баязит Бикбай), «Тальян гармун» (Ғабдулла Әхмәтшин), «Һаҡмар» (Сәғит Мифтахов) пьесалары ҡуйыла һәм хор йырҙарын популярлаштыра.
Композиторҙар В. А. Белый, М. М. Вәлиев, С. Х. Ғәбәши, А. С. Ключарёв, К. Й. Рәхимов, А. Г. Тихомиров, А. А. Эйхенвальд һәм башҡа композиторҙар, халыҡ музыкаһын эшкәртеп, ҡатмарлы партитуралы, күп тембрлы һәм күп тауышлы хор өсөн әҫәрҙәр яҙа.
ХХ быуаттың 40-сы йылдарынан «Аҡһаҡ ҡола» (Х. Ф. Әхмәтов эшкәртеүендә), «Кутузов» (З. Ғ. Исмәғилев), «Ағын һыу» (Р. Ә. Мортазин) башҡорт халыҡ йырҙарының эшкәртмәләрендә милли стиль билдәләре асыҡлана һәм дөйөмләштерелә, композицион алымдар киңәйтелә, образлы-хисле йөкмәтке тәрәнәйтелә һәм байытыла. Р. Л. Ғәбитовтың халыҡ һүҙҙәренә хор өсөн (a cappella) яҙылған «Уралды маҡтау» поэмаһы хор музыкаһының сағыу өлгөһө була.
50—60-сы йылдарҙа хеҙмәтте данлаған, хәрби еңеүҙәргә, партияға, комсомолға, тыныслыҡ һәм дуҫлыҡҡа арналған марштар киң тарала. Ундай әҫәрҙәр араһында айырыуса күренеклеләре: З. Исмәғилевтең Н. Иҙелбай шиғырына «Ел, ерәнем!», Р. Мортазиндың М. Сөндөклө шиғырына «Ватанға дан», Х. Әхмәтовтың Ғ. Әмири шиғырына «Йәшәһен тыныслыҡ!», Н. Сабитовтың Ғ. Рамазанов шиғырына «Дуҫлыҡҡа дан».
Хор музыкаһы ижад итеүселәр араһында Шамил Ибраһимов ижады мөһим күренеш була. Уның Яҡуп Ҡолмой шиғырҙарына «Уралым», «Ямғыр», Ҡадир Даян шиғырына «Дилә», Шәриф Бикҡол шиғырына «Хәтирә» тигән хор әҫәрҙәре классик стилдә яҙылып, халыҡ музыкаһы традицияларын да дауам итә.
Хәҙерге осоро
70-се йылдар башынан Башҡортостандың Хор капеллаһы хор музыкаһын үҫтереүгә айырыуса ҙур өлөш индерә. Капелла аккомпанементһыҙ (a cappella) Хөсәйен Әхмәтовтың Хәсән Туфан шиғырына «Ағыла ла болот, ағыла»,  Таһир Кәримовтың Хәким Ғиләжев шиғырына «Таныш тулҡындар», Илшат Йомағолов шиғырына «Торналар», Рим Хәсәновтың үҙ шиғырына «Башҡорт иле» тигән йырҙарын башҡара. Хөсәйен Әхмәтовтың башҡорт шағирҙары шиғырҙарына «Ауыл йәштәре», Заһир Исмәғилевтең Рәшит Назаров шиғырына «Әсә һүҙҙәре», Рәшит Шәкүр шиғырына «Уралымдың ағым һыуҙары», Абрар Ғабдрахмановтың Рафаэль Сафин шиғырына «Мәңгелек яралар», Айрат Кәримовтың Мостай Кәрим шиғырына «Карусель» (Е. М. Николаевская тәржемәһе), Айрат Ҡобағошовтың Рәшит Назаров шиғырына «Тауҙар тураһында уйланыу» әҫәрҙәрен башҡара.
Вокал һәм оркестр өсөн музыканың ҙур күләмле жанрҙары үҫеш ала: «Россиянмын» Заһир Исмәғилев музыкаһы, Мостай Кәрим шиғыры), «Халыҡҡа дан!» (Шамил Ҡолбарисов музыкаһы, Шәриф Бикҡол шиғыры) кантаталары, «Беҙ — еңеүселәр» (Заһир Исмәғилев музыкаһы, Абдулхаҡ Игебаев шиғыры), «В дороге — ноги… В песне — думы» (Роберт Ғәзизов музыкаһы, Мостай Кәрим шиғыры, Е. Николаевская тәржемәһе), «Халыҡ тормошо күренештәре» (Данил Хәсәншин музыкаһы, халыҡ һүҙҙәре) ораториялары ижад ителә.
80—90-сы йылдарҙа кантаталар, ораториялар, хор өсөн аккомпанементлы һәм a cappella әҫәрҙәр, башҡорт халыҡ йырҙарының эшкәртмәләре яҙыла. Хормейстер һәм композитор Борис Шестаковтың әҫәрҙәре һәм эшкәртмәләре нескә лиризм менән һуғарылған, көйҙәре ябай һәм үҙенсәлекле. Салауат Низаметдинов лирик-психологик һәм фәлсәфәүи йөкмәткеле хор әҫәрҙәре ижад итә. Уның «Ай тотолған төндә», «Наки», «Memento» операларында хор музыкаһына ҙур урын бирелгән. Хор коллективтары үҙ репертуарына Салауат Низаметдиновтың «Странички из вагантов», Рәми Ғарипов шиғырына «Пять размышлений» (Я. И. Серпин тәржемәһе) циклдарын, Таңһылыу Ҡарамышева шиғырына «Вышиваю своё счастье» (Р. В. Паль тәржемәһе) әҫәрҙәрен индерә.
Композитор Нур Дауытов хор музыкаһы өлкәһендә әүҙем эшләй. Уның Вәлит Илембәтов шиғырына «Еремә тыныслыҡ», «Аҡмулланың һүҙе шул» кантаталары, Салауат Юлаев һәм халыҡ шиғырҙарына «Мин киткәнгә илап ҡайғырмағыҙ» хор симфонияһы билдәлелек яулаған. Салауат Сәлмәновтың хор циклдары тәбиғәтте, кеше тойғоларын нескә лиризм менән һүрәтләй, ижадсы хәҙерге заман композиция техникаларын оҫта ҡуллана. Композиторҙар Рафаэль Ҡасимов, Рөстәм Сабитов, Айһылыу Сәлмәнова, Светлана Шаһиәхмәтова балалар өсөн хор музыкаһы яҙа.
Әҙәбиәт
Фоменков М. П. Башкирская народная песня. Уфа, 1976; Фоменков М. П. Очерки истории развития хорового искусства Башкортостана. Уфа, 2001.
Аҡбирҙе (Өҫкәлек ҡушылдығы)
Аҡбирҙе  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өҫкәлек йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Огарков Николай Васильевич
Огарков Николай Васильевич (17 (30) октябрь 1917 йыл — 23 ғинуар 1994 йыл, Мәскәү) — совет хәрби етәксеһе. СССР Ҡораллы Көстәре Генераль штабы начальнигы — СССР оборона министрының беренсе урынбаҫары (1977—1984). Советтар Союзы Геройы (1977), Советтар Союзы Маршалы (1977). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1971—1991).
Литва ССР-ынан СССР Юғары Советының 7-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты (1966—1989).
Биографияһы
Огарков Николай Васильевич 1917 йылдың 17 (30) октябрендә Тверь губернаһы Молоково ауылында (хәҙерге Тверь өлкәһе Молоково ауылы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. 1931 йылда өлкән ағаһы хәрби хеҙмәт үткән Алыҫ Көнсығышҡа китә. 14 йәшенән Раздольненск ябыҡ хәрби кооперативта һатыусы ярҙамсыһы булып эшләй башлай.
1933 йылдың апрелендә тыуған еренә ҡайтып, йыл ярым иҫәпсе, профсоюздарҙың район советы секретары булып һ.б. эшләй, 1934 йылда Подмосковьеға, Кудиново ауылында энергетика сәнәғәте эшсе факультетына («торфяной рабфак») уҡырға китә, артиабан белем алыуын В. В. Куйбышев исемендәге Мәскәү инженер-төҙөлөш институтында дауам итә. Уны 1941 йылда тамамлай. Огарковҡа 3-сө ранг хәрби инженер дәрәжәһе бирелә.
РККА-ла 1938 йылдан.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында
Бөйөк Ватан һуғышын Көнбайыш фронттың 17-се уҡсылар дивизияһы 1-се уҡсылар полкында Ломжа йылғаһы буйында нығытма районын төҙөгән ваҡытта ҡаршы ала.
Чехов Александр Павлович
Чехов Александр Павлович (3 сентябрь (15 сентябрь) 1855 йыл, Таганрогҡа яҡын Большая Крепкая ст.— 30 май 1913 йыл, Санкт-Петербург) — прозаик, публицист, мемуарист. Антон Павлович Чехов һәм Михаил Павлович Чеховтың өлкән ағаһы, актер һәм режиссер Михаил Александровичтың атаһы.
Биографияһы
1855 йылдың 10 авгусында мещан-сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Павел Егорович Чехов (1825—1898), әсәһе — Евгения Яковлевна Чехова, ҡыҙ фамилияһы Морозова (1835—1919).
Таганрог ирҙәр гимназияһында уҡый, уны 1875 йылда көмөш миҙал менән тамамлай.
Мәскәү университетының физика-математика факультетының тәбиғи бүлегендә юғары белем ала, алты тел белә. Студент йылдарында «Зритель», «Москва», «Будильник» юмористик журналдарында баҫтырыла, шуның менән йәш Антон Чеховтың баш ҡала журналистикаһы донъяһына ылығыуына булышлыҡ итә.
1881 йылдан Анна Ивановна Хрущева-Сокольникова менән граждандар никахында йәшәй (1847—1888). Уның ике улы Николай һәм Антон «законһыҙ» тип иҫәпләнәләр. Анна Ивановна менән Александр Павловичтың 1883 йылда ҡыҙҙары Мария тыуа, уны Александр Павлович иркәләп Мося тип атай, тик бер нисә йыл үткәс ул үлә.
1882 йылда университетты тамамлағандан һуң сиратлап Таганрог (1882—1886), Петербург (1885) һәм Новороссийск (1885—1886) таможняларында хеҙмәт итә. Таганрогта Одесса гәзитендә баҫтырып сығарған урындағы таможняла енәйәттәр тураһында донъя шаулатҡан повесы өсөн эштән бушатыла.
Ағаһы Антондың яҡлауы буйынса 1886 йылда «Новое время» гәзитенә эшкә урынлаша. Агафопод, Агафопод Единицин, Алоэ, аҙаҡ — А Седой псевдонимдары аҫтында яҙа.
1888 йылда Александр Павлович тол ҡала, ә киләһе йылда үҙенең балаларының гувернанткаһы Наталья Александровна Гольден (1855—1918) менән никахлаша, уларҙың улы Михаил (1891—1955) һуңынан билдәле артист булып китә.
1892—1894 йылдарҙа «Слепец» журналының баш мөхәррире булып эшләй.
1913 йылдың 17 майында Санкт-Петербургта тамаҡ «яман шешенән» вафат була. Петербургта Волково зыяратында ерләнгән.
Икенсел ауыҙлылар
Икенсел ауыҙлылар (Deuterostomia, Вторичноротые) — Bilateria төркөмөнән күп күҙәнәкле хайуандар төркөмө. Улар иҫәбенә прогрессив үҫешкән умыртҡалылар ( хордалылар тибы), шулай уҡ, энәтирелеләр тибы вәкилдәре керә.
Икенсел ауыҙлыларҙа бластуланың (яралғы)   ауыҙ (бластопор) булған урынында аналь тишек барлыҡҡа килә.. Ә ауыҙ тишеге ҡапма-ҡаршы яҡта — бластуланың тупаҡ өлөшөндә ярала.
Шулай уҡ, был төркөмгә ҡараусы хайуандарға икенсел тән ҡыуышлығы (вторичная полость тела) хас.
Классификация
Икенсел ауыҙлыларға хайуандарҙың 3 тибы керә: Ҡайһы бер систематиктар төклө яңаҡлылар(Chaetognatha) һәм  юҡҡа сыҡҡан ветуликолий (Vetulicolia) типтарын да икенсел ауыҙлылар төркөмөнә индерә.
Юлдаш (Учалы районы)
Юлдаш (Юлдашево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Ҡунаҡбай ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 683 кеше. Почта индексы — 453740, ОКАТО коды — 80253845004. Яйыҡ аҡҡан торлаҡ пункт.
Географик урыны
Юлдаш ауылы Яйыҡ (Урал) йылғаһы буйында, Илтабан һыуһаҡлағысы янында урынлашҡан.
Тарихы
Юлдаш ауылына Нуғай даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. 1737 йылдан улус старшинаһы Аҡҡужа Ҡолөмбәтов исеменән Аҡҡужа атамаһы менән билдәле. XVIII быуаттың 2-се яртыһынан Юлдаш Нөркин (1738—1819) исемен йөрөтә. Улдары Әзебай һәм Тулыбай тыуған ауылдарында йәшәй.
1795 йылғы V рәүиз ваҡытына Юлдаш (Аҡҡужа) ауылындағы 30 хужалыҡта 244 кеше, 1859 йылда 47 йортта 298 кеше теркәлә. 1866 йылда 151 хужалыҡта — 954 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған.
1900 йылда мәсет, һыу тирмәне иҫәпкә алынған.
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Яҡут (Саха) Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы (Якутская АССР, Саха автономнай сэбиэскэй социалистическэй республиката, Саха АССР) — РСФСР составында автономиялы республика (1922—1992). Баш ҡалаһы — Якутск ҡалаһы.
Лена, Анабар, Оленёк, Яна, Индигирка йылғаларының һәм Колыманың түбәнге ағымы бассейндарында урынлашҡан. Төньяғында — Лаптевтар һәм Көнсығыш Себер диңгеҙҙәре яр буйҙары һәм Яңы Себер утрауҙары. Автономиялы республика территорияһының 40 % Төньяҡ поляр ҡотоптоң аръяғында урынлашҡан.
Юлдаш (Учалы районы)
Тарихы
Совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 106 йортта 547 кеше йәшәгәнлеге билдәле була.
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Тарихы
Яҡут (Саха) АССР-ы 1922 йылдың 27 апрелендә РСФСР составында Яҡут өлкәһе территорияһында (Иркутск губернаһының Киренск өйәҙе составына кергән Түбәнге Тунгуска районынан тыш) ойошторолған. Республика составына шулай уҡ Енисей губернаһының Хатанга-Анабар районы, Иркутск губернаһы Киренск өйәҙенең Олёкминск-Сунтар улусы һәм көнсығыш оҙонлоҡтоң 84° һәм 140½° мериандары араһында урынлашҡан Төньяҡ Боҙло океандың барлыҡ утрауҙары инә. Автономиялы республика ойошторолоуында Максим Аммосов менән Платон Ойунский һәм Исидор Бараховтар ҙур роль уйнай. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында республикала йәшәгән 50 меңдән ашыу кеше фронттарҙа һуғышҡан, шуларҙың 13-ө — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған. Бынан тыш башлыса республикала йәшәүселәрҙән тупланған хәрби подразделениелар булған, мәҫәлән, хәҙер Старая Русса ҡалаһы урамдарының береһе шундай подразделение хөрмәтенә Яҡут уҡсылары исемен йөрөтә.
1990 йылдың 27 сентябрендә Яҡут АССР-ының Юғары Советы автономияны Яҡут-Саха Совет Социалистик Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында иғлан итә.
Юлдаш (Учалы районы)
Хәҙерге осор
Әлеге ваҡытта Юлдаш ауылында төп белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто (башҡорт халыҡ театры, балалар халыҡ театры), китапхана, мәсет бар.
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Тарихы
1991 йылдың 27 декабрендә Яҡут-Саха ССР-ның Юғары Советы республиканың исемен Саха (Якутия) Республикаһы тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Халҡы
1979 йыл башына ҡарата милли составы (кеше):
Юлдаш (Учалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Юлдаш ауылында башҡорттар (94 %) йәшәй.
Яҡут Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы
Халҡы
Халыҡ һаны
Иҡтисады
1920-се йылдарҙан республика биләмәләрендә Алдан алтын ятҡылыҡтары асыла, Алдан алтын сәнәғәте районы барлыҡҡа килә. 1930-сы йылдарҙа Төньяҡ диңгеҙ юлы файҙаланыла башлай, Лена йылғаһының тамағында Тикси диңгеҙ порты төҙөлә. 1950-се йылдарҙың урталарына ҡәҙәр республика территорияһында Дальстройҙың һәм ГУЛАГ-тың холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙары эшләй. 1950-се йылдарҙан, республиканың көнбайышында алмас ятҡылыҡтары асылыу менән ҡеүәтле алмас табыусы сәнәғәт инфраструктураһы булдырыла. 1960-сы йылдарҙа республикала уран мәғдәндәре ятҡылыҡтарының Элькон төркөмө асыла. 1970-се йылдарҙа республикаға Байкал-Амур тимер юлы магистраленең тармағы Беркакитҡа тиклем (Көньяҡ Яҡут күмер бассейнының Нерюнгири һәм Эльгин күмер ятҡылыҡтары йүнәлеше буйынса) һалына. Геология эштәре барышында 1974-1987 йылдарҙа республика биләмәләрендә 12 ер аҫты ядро шартлатыуҙары була. СССР-ҙың иҡтисади районлаштырыуы буйынса республика Алыҫ Көнсығыш иҡтисади районынан ҡараған.
Юлдаш (Учалы районы)
Ревизия материалдарында
1816 йылда Юлдаш ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар:
Мәжлес
Мәжлес (مجلس — Majlis) — һүҙмә-һүҙ йыйылыш; Меджли́с или маджли́с) — ҡайһы бер илдәрҙә (башлыса мосолман халыҡтарында) ҡануниәт-вәкәләтле органдың атамаһы (парламент), шулай уҡ ғөмүмән Халыҡ йыйылышы.
Ҡулланылышы
Термин ислам донъяһы менән тел йәки мәҙәни бәйләнештәре булған илдәрҙә административ, социаль йәки дини булһын, дөйөм мәнфәғәттәре булған төркөмдәр араһында төрлө типтағы махсус йыйылыштарҙы тасуирлау өсөн файҙаланыла.
Мәжлес шулай уҡ закондар сығарыу органына ҡарай ала һәм ислам мәҙәниәте өҫтөнлөк иткән ҡайһы бер дәүләттәрҙәге закондар сығарыу советтары йәки йыйылыштар атамаһында ҡулланыла
«Мәжлес» термины шулай уҡ ҡунаҡтарҙы ҡабул иткән һәм күңел асҡан айырым урынды билдәләү өсөн ҡулланыла.
Тарихы
Исламға тиклемге Ғәрәбстанда Мәжлес ҡәбиләләр советы була, унда ир-егеттәр дөйөм мәнфәғәт тыуҙырған ҡарарҙар ҡабул итеүҙә ҡатнаша. Советҡа юлбашсы (шәйех) етәкселек итә. Хаҡ хәлифәт идара итеү осоронда «Мәжлес-әш-Шура» ойошторола. Мәжлес ул саҡта яңы хәлифә һайларға тейеш була. Әбү-л-Хәсән әл-Мәүәрди бәйән итеүенсә, мәжлес ағзалары өс шартты үтәргә тейеш була: улар ғәҙел булырға тейеш, яҡшы хәлифәне насар хәлифәнән айырырлыҡ белемгә эйә булырға тейеш, һәм иң яҡшы хәлифәне һайлар өсөн етерлек ғаҡылға һәм фекерләүгә эйә булырға тейеш.
Парламент булараҡ дәүләт мәжлестәре
Исемлектә исемдәрендә мәжлес термины булған дәүләт парламенттары күрһәтелгән.
Милли мәжлестәр
Исемлектә милли конгрестар һәм йәмғиәттәр күрһәтелгән, уларҙың исемдәрендә мәжлес термины бар.
Павлов Валентин Николаевич
Павлов Валентин Николаевич (10 март 1966 йыл) — ғалим-уролог, юғары мәктәп эшмәкәре. 2011 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты ректоры. 1999 йылдан Рәсәй урологтары йәмғиәтенең Башҡортостан бүлексәһе рәйесе. Рәсәй Фәндәр Академияһының мөхбир ағзаһы (2016), медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2002). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2006) һәм һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2007).
Биографияһы
Валентин Николаевич Павлов 1966 йылдың 10 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған, урыҫ. Мәктәп йылдарында Мәскәү физик-техник институты эргәһендәге физик-техник мәктәбендә ситтән тороп уҡый, күп тапҡыр физика һәм математика буйынса республика олимпиадаларында ҡатнаша Өлкән синыфта уҡ буласаҡ һөнәрен һайлай һәм медицина институты янындағы түңәрәктәргә йөрөй. 10 синыфта үҙенең беренсе операцияһында — Пирогов буйынса табанды ампутациялауҙа ҡатнаша. Был уңышлы тәжрибәһенән һуң Валентин Николаевичтың ғүмере хирургия менән бәйле 1983 йылда Өфө ҡалаһының 62-се урта мәктәбен тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Өфө ҡалаһының (Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводының медик-санитар часы) 8-се дауаханаһында урта медицина хеҙмәткәре булып башлай
Юғары уҡыу йортон үҫтереүгә өлөшө
Профессор В. Н. Павлов етәкселегендә 2000 йылдар башынан Башҡорт дәүләт медицина университетының урология клиникалары әүҙем йыһазландырыла, ә 2006 йылдан — университеттың бөтә клиник базаһы заманса диагностикалау һәм дауалау ҡорамалдары: компьютер аппараты һәм магнит-резонанс томографияһы, ангиография һ. б. менән йыһазландырыла. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында онкология һәм урология бүлектәре һәм күҙәнәк биотехнология лабораторияһы ойошторола, ҡан тамырҙары хирургияһы бүлеге ҙур үҫеш ала. Клиника базаһында Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй халҡына төрлө юғары технологиялы медицина ярҙамы күрһәтелә.
Башҡорт дәүләт медицина университетының ректоры булып һайланғандан алып В. Н. Павлов фән үҫешенә ҙур иғтибар бүлә. Уның инициативаһы менән университетта стоматологияның һәм онкологияның ғилми-тикшеренеү институттары, фармацевтик кластер ойошторола, үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһы — коллектив ғилми асыштар үҙәге ҡеүәтле үҫеш ала. Ректор инициативаһы менән фәнни-ғәмәли журнал «Вестник БГМУ» булдырыла. Ректор халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә ҙур иғтибар бүлә. Университет клиникаһының бөтә төп белгестәре стажировканы Германия клиникаларының профилле бүлектәрендә үтә. В. Н. Павлов тарафынан йәйелдерелгән эш өйрәнеүселәрҙең заманса ҡорамалдарҙы һәм технологияларҙы практикала үҙләштереүгә, квалификациялы табиптарҙың күнекмәләрен нығытыуға юнәлтелгән. Ошоноң менән бәйле практик күнекмәләр үҙәген һәм симуляцион уҡыуҙар үҙәген йыһазландырыуға, шулай уҡ Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында инсталляцияға айырым иғтибар бирелә. 2013—2015 йылдарҙа бында Рәсәйҙең һәм сит илдәрҙең төп белгестәре ҡатнашлығында 50-нән ашыу мастер-кластар үтә. Шуның арҡаһында операциялар барышын студенттар һәм БДМУ уҡытыусылары — интернет-трансляция режимында — республиканың алыҫ райондарындағы белгестәр күҙәтә ала.
2013 йылда Башҡорт дәүләт медицина университеты Мангейм Университетының, Гейдельберг һәм Регенсбург университеттарының медицина факультеттары менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй. Килешеүҙәр академик уртаҡлашыуҙы, бергәләп ғилми тикшеренеүҙәр үткәреүҙе һәм медицина өлкәһендә инновацион асыштар үтәүҙе күҙ уңында тота. Башҡорт дәүләт медицина университетында Бойондороҡһоҙ дәүләттәр берләшмәһенән, шулай уҡ Һиндостандан һәм Сүриәнән студенттар, клиник ординаторҙар, аспиранттар уҡый. Үҙ сиратында, Башҡорт дәүләт медицина университетының йәш ғалимдары Германияның, Ҡытайҙың һәм Һиндостандың төп клиникаларында һәм юғары уҡыу йорттарында уҡый. В. Н. Павлов етәкселеге аҫтында университет ҡытай медицина юғары уҡыу йорттары менән уңышлы хеҙмәттәшлек итә. Медицина университеттарының Рәсәй-Ҡытай ассоциацияһы килешеүе сиктәрендә һәм Хеҙмәттәшлектең Шанхай ойошмаһы һәм БРИКС халыҡ-ара саммитары менән бәйле 2015 йылда Өфөлә Башҡорт дәүләт медицина университеты базаһында Рәсәй һәм Ҡытайҙың төп медицина юғары уҡыу йорттарының ректорҙары һәм хеҙмәткәрҙәре конференцияһы үтә.
Уҡыу процессын активлаштырыуҙа төп йүнәлештәрҙең береһе булып Павлов фекеренсә студенттарҙа сәләмәт йәшәү рәүешен формалаштырыу тора. Медицина университетында ғына түгел, бәлки бөтә республикала йәштәрҙе тәрбиәләүҙә Башҡорт дәүләт университетының Волонтерлыҡ үҙәге ҙур роль уйнай. Үҙәк Өфөлә ШОС һәм БРИКС саммиттарын әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә, Лондонда XXX ҡышҡы Олимпия уйындарын, XXII ҡышҡы Олимпия уйындарын һәм Сочила XI Параолимпия уйындарын үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша
Ғалимдың, клиницистың һәм педагогтың эшмәкәрлеге
Профессор В. Н. Павловтың фәнни тикшеренеүҙәренең төп йүнәлештәре — диагностикалау ысулдарын камиллаштырыу, һейҙек-енес ағзалары системаһында барлыҡҡа килгән яман шеште иҫкәртеү һәм дауалау, реконструктив-пластик урология, андрология, урогинекология, иммунопрофилактика, иммунотерапия, урологияла ҡулланыу өсөн аллоген биоматериалдарҙы булдырыу. Ул — Башҡортостан Республикаһы урологтарының фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусы, бер нисә фәнни программалар эшләүсе һәм башҡарыусы, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһы Дәүләт фәнни-техник программаһы бүлектәрен төҙөүсе
Профессор В. Н. Павлов — юғары квалификациялы табип, «Урология» һәм «Хирургия» һөнәре буйынса юғары квалификация категорияһына эйә. Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында һәм Ғ. Ғ. Ҡыуатов исемендәге Республика клиник дауаханаһында дауалау-консультация эшен алып бара. В. Н. Павлов күп тапҡыр Мәскәүҙә, Дондағы Ростовта, Һарытауҙа, Төмәндә, Башҡортостандың күп ҡалаларында күрһәтмә операциялар үткәрә. Уның өлөшөнә иң ҡатмарлы операциялар яһау төшә: ике яҡлы бөйөр шештәренә, эсәктәрҙән эшләнгән яһалма бәүел ҡыуығын тергеҙеү, бөйөр өҫтө биҙҙәрен алып ташлау. 2007 йылда ул Рәсәйҙә тәүге тапҡыр программалы диализда булған ауырыуға бөйөр күсереп ултыртыу менән илиоцистопластика башҡарыла. 2014 йылда тәүге тапҡыр Рәсәйҙә янбаш төбөнөң тире-мускул фасциаль киҫәге пластикаһы менән бәләкәй янбаштың инфралеватор эвисцерацияһы башҡарыла. Профессор В. Н. Павлов етәкселегендә Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында 3D-технологияһы ярҙамында хирургия ҡатнашлығының яңы ысулдары индерелә.
Башҡортостан Республикаһында В. Н. Павлов тарафынан онкология һәм урология патологияһында радикаль оператив ҡатнашлыҡтар индерелә (янбаш эвисцерациялары, аҫҡы ташҡан ҡан тамырҙарынан тромбэктомиялар, радикаль простатэктомия, радикаль цистэктомия), өҫкө һәм аҫҡы бәүел юлдарында трансуретраль эндоскопик ҡатнашыуҙар, енес биҙе рагында брахитерапия, лапароскопик операциялар, бәүел таштарын заманса ысулдар менән дауалау). Башҡортостан Республикаһында шеш ауырыуҙарын дауалағанда аллоген трансплантанттар, иммунопрофилактика, иммунотерапия, баҫым- тулҡын литотрипсия киң ҡулланыла. Ирҙәр түлһеҙлегендә һәм эректиль эшмәкәрлеге боҙолғанда дауалауҙа хәҙерге заман ысулдары ҡулланыла.
2003 йылдан менән билдәләнгән традицияларға ярашлы профессор В. Н. Павлов етәкселегендә «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәге базаһында ике йылға бер халыҡ-ара рәсәй-фәнни ғәмәли конференциялар үтә. Был конференцияларҙа яңы клиник асыштар менән уртаҡлашып, урология фәненең төп белгестәре ҡатнаша. Был биенналеның атрибуттарының береһе булып урология буйынса мастер-класстар үтәкреү тора
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге осоронда профессор В. Н. Павлов тарафынан 7 медицина фәндәре докторы, улар араһында — В. З. Ғәлимйәнов, А. А. Казихинуров, А. Р. Заһитов, А. А. Измайлов һәм 47 медицина фәндәре кандидаты әҙерләп сығарыла.
В. Н. Павлов — Башҡортостан Республикаһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының штаттан тыш баш урологы (2001). Башҡортостан Республикаһының урологтар йәмғиәте рәйесе (2001). Рәсәй урологтары йәмғиәтенең Президиум идараһы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһы Волга буйы Федераль округында штаттан тыш баш белгес уролог (2015). Европа урологтар ассоциацияһы ағзаһы. Америка урологтар ассоциацияһы ағзаһы. Рәсәй уҡыу йорттарының медицина һәм фармацевтика буйынса Уҡыу-методик берекмәһенең Президиумы ағзаһы, медик-биологик һөнәрҙәр («Медицина биохимияһы», «Медицина биофизикаһы», «Медицина кибернетикаһы») буйынса уҡыу-методик советтың рәйесе «Урология» һөнәре буйынса И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университеты янында диссертация советы ағзаһы.
Иң билдәле фәнни хеҙмәттәре
Профессор В. Н. Павлов 500-ләп фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәттәр, шул иҫәптән урология буйынса Федераль ҡулланма баҫтырып сығара. Ул Рәсәй Федерацияһының 35 патентын уйлап табыуға һәм 4 патентты файҙалы моделдәргә ала. Уның хеҙмәттәре араһында иң билдәлеләре: {|
Ғаиләһе, ялы
Валентин Николаевич өйләнгән. Ҡатыны, Павлова Ольга Владимировна, — техник фәндәр кандидаты, Башҡорт дәүләт университетында эшләй. Улдары- Михаил Валентинович Павлов
Доктор Павлов Валентин буш ваҡыттарын саңғы спортына һәм ҙур теннисҡа арнай
Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы
Бәҙретдинов Низам Сәләхетдин улы (Бадретдинов Низам Саляхетдинович) (1910 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, артиллерист.
Биографияһы
Низам Сәләхетдин улы Бәҙретдинов 1910 йылда Өфө губернаһы Өфө өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Архангел районы) Оҙондар ауылында тыуған. БАССР-ҙың Архангел районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 313-сө кавалерия полкында артиллерист була.1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһендә хәбәрһеҙ юғалған. Һуңғараҡ Икенсе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегендә ерләнәИ. . Ҡатыны — Бәҙретдинова Сара, Оҙондар ауылында йәшәгән.
Алмалы (Наҡыҙ ҡушылдығы)
Алмалы  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы/ Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Накыз йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Урал (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
.
Ҡуртамыш районы
Ҡуртамыш районы — Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе административ-территориаль берәмеге (район) һәм муниципаль берәмек (муниципаль район).
Административ үҙәге — Ҡуртамыш ҡалаһы.
Географияһы
Район Ҡурған өлкәһенең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм Ҡаҙағстан, шулай уҡ Ҡурған өлкәһенең Сиҙәм, Әлмән, Мишкә, Юрғамыш, Кетовский, Притобольный, Звериноголовский райондары менән сиктәш.
Тарих
1924 йылда район Урал өлкәһе составында ойошторолған. 1934 йылда яңы төҙөлгән Силәбе өлкәһенә, 1943 йылда — Ҡурған өлкәһе составына инә.
Сағыусылар
Сағыусылар (Cnidaria, Стрекающие) — күп күҙәнәкле хайуандар тибы (Eumetazoa). Тик һыуҙа ғына йәшәйҙәр, ҡайһы берҙәре һыу ҡайтҡан ваҡытта һәрмәүестәре менән йәбешеп ҡоро ерҙә ятып ҡала.
Сағыусы күҙәнәктәр булыуы, был тип хайуандарҙың үҙенсәлекле айырмаһы. Сағыусы күҙәнәктәрҙе һунарҙа һәм йыртҡыстарҙан һакланыуҙа ҡуллана. Сағыусыларҙың 11 меңгә яҡын төрө билдәле.
Ҡуртамыш районы
Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса: урыҫтар — 95,2 %, ҡаҙаҡтар — 2,5 %.
Территориаль ҡоролошо
Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә районға административ-территориаль берәмектәргә бүленгән: 1 район буйһоноуындағы ҡалаһы һәм 15 ауыл советы бар.
Муниципаль ҡоролош сиктәрендә, шул исемдәге муниципаль районға 16 муниципаль берәмек, шул иҫәптән 1 ҡала биләмәһе, 15 ауыл биләмәһе инә.2004 йылдың 6 июлендә Ҡурған өлкәһе № 419 законына ярашлы районға муниципаль район статусы бирелгән, уның территорияһында 21 муниципаль берәмек хасил була: 1 ҡала һәм 20 ауыл биләмәһе (ауыл советтары).
Тораҡ пункттар
Ҡуртамыш районында 59 ауыл бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Йәһүҙә (Учалы районы)
Йәһүҙә (Ягудино) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850005.
Тарихы
Кантон начальнигы сотнигы Хәсән Биишев бойороғо буйынса 1850 йылдың 8 авгусында Мәҫкәү ауылынан 20 ғаилә Урал йылғаһы буйында Йәһүҙә ауылына нигеҙ һала. 33-йәшлек урядник Йәһүҙә Ибраһимов ауылға үҙенең исемен бирә. Ике ауылдың халҡы Аҡ Һыйыр һәм Суҡ Муйыл йылғалары буйында күсенеп йөрөү урынына эйә була. 593 кешәнән торған 60 йортта 457 ат, 350 һыйыр, 500 һарыҡ һәм 97 кәзә булған. Игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).