cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нолька (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Нолька  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өс үлсәмле арауыҡ
Өс үлсәмле арауыҡ — беҙ йәшәгән материаль донъяның геометрик моделе. Был Евклид арауығы өс үлсәмле тип атала, сөнки уның өс бер төрлө үлсәме — бейеклеге, киңлеге һәм оҙонлоғо бар, йәғни өс үлсәмле арауыҡ өс ортогональ берәмек вектор менән бирелә.
Өс үлсәмле арауыҡты аңлау кешелә сабый сағында үҫешә тип иҫәпләнә, һәм кешенең хәрәкәттәге үҙ-ара ярашыуы менән тығыҙ бәйләнгән. Солғап алған донъяны өс үлсәмдә һиҙеү органдары менән визуаль ҡабул итеү һәләте тәрәнлекте тойоу тип атала. Аналитик геометрияла өс үлсәмле арауыҡтың һәр нөктәһе өс дәүмәл — координаталар йыйылмаһы кеүек һүрәтләнә. Координаталар башында киҫешкән өс үҙ-ара перпендикуляр координаталар күсәре бирелә. Нөктәнең урыны ошо өс күсәргә ҡарата тәртипкә килтерелгән өс һан менән бирелә. Был һандарҙың һәр береһе ярашлы күсәр буйлап үлсәнгән иҫәпләү башынан нөктәгә тиклемге алыҫлыҡты бирә, был нөктәнән ҡалған ике күсәр менән яһалған яҫылыҡҡа тиклем алыҫлыҡҡа тигеҙ. Шулай уҡ башҡа координаталар системаһы бар, йышыраҡ цилиндрик һәм сферик системалар ҡулланыла.
Һыҙыҡлы алгебра икенсе төрлө ҡараш бирә, унда һыҙыҡлы бәйһеҙлек төшөнсәһе мөһим роль уйнай. Ҡумтаның бейеклеге уның оҙонлоғона һәм киңлегенә бәйле түгел, шул сәбәпле арауыҡ өс үлсәмле. Һыҙыҡлы алгебра телендә арауыҡ өс үлсәмле, сөнки һәр нөктә өс һыҙыҡлы бәйһеҙ векторҙар комбинацияһы менән бирелергә мөмкин. Был терминдарҙа арауыҡ-ваҡыт дүрт үлсәмле, сөнки нөктәнең ваҡыт арауығындағы урыны уның арауыҡтағы урынына бәйле түгел.
Өс үлсәмле арауыҡтың бер нисә үҙсәнлеге бар, улар уны башҡа үлсәмле арауыҡтарҙан айырып торалар. Мәҫәлән, был арҡан киҫәгендә төйөндәр бәйләп булған иң бәләкәй үлсәмле арауыҡ. Физиканың күп закондары, мәҫәлән кире квадраттарҙың күп закондары беҙҙең арауыҡтың өс үлсәмле булыуы менән бәйле.
Нуль үлсәмле, бер үлсәмле һәм ике үлсәмле арауыҡтарҙы өс үлсәмле арауыҡта урынлашыусылар кеүек ҡарарға мөмкин; ул үҙе дүрт үлсәмле арауыҡ моделенең өлөшө тип иҫәпләнергә мөмкин (ҡайһы берҙә дүртенсе үлсәм тип ваҡытты иҫәпләйҙәр).
Үрге Берёзовая
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фердинанд I (Австрия императоры)
Фердинанд I (Ferdinand I. 19 апрель 1793 йыл — 29 июнь 1875 йыл) — 1835 йылдың 2 мартынан алып 1848 йылдың 2 декабренә тиклем — Австрия императоры, Венгрия һәм Чехия короле (шул уҡ йылдарҙа Фердинанд V исеме аҫтында). Төрлө ауырыуҙар менән яфаланған император дәүләт таланттарына эйә булмай һәм үҙ теләге менән хакимлыҡтан баш тарта. Чехияла популяр була, ғүмеренең һуңғы йылдарын шунда үткәрә һәм «Фердинанд Мәрхәмәтле» (чех. Ferdinand Dobrotivý) тигән ҡушамат ала.
Батшалыҡ итеү
Император Франц I өлкән улы; 1835 йылда атаһының вафатынан һуң тәхеткә ултыра. Насар һаулығы менән айырыла, эпилепсия һәм гидроцефалия менән ыҙалай. Фердинанд тураһында һау булмаған, хатта аҡылға зәғиф кеше һымаҡ күҙаллау бигүк ғәҙел түгел. Көнөнә егерме тапҡырға тиклем көҙән тотоуы сәбәпле ул ғүмеренең күпселек өлөшөн официаль сараларҙа ҡатнашмай, әммә был хәл уға биш телде белергә, фортепьянола уйнарға өйрәнергә, эҙмә — эҙлекле һәм аныҡ итеп көндәлек һәм хатлашыуҙы алып барырға ҡамасауламай. Шул уҡ ваҡытта ауырыуҙар ысынбарлыҡта дәүләт менән һөҙөмтәле идара итеүҙә кәртә була, сөнки император бер нисек тә кеше күп йыйылған тантаналарҙа була алмай. 1832 йылда уны үлтерергә маташыуҙан һуң, Фердинанд ныҡ тетрәнеү кисерә һәм, артабан ботаника менән шөғөлләнеп, үҙ эсенә йомола.
Сәйәси яҡтан уның идаралығы бер нисек тә атаһының ҡаты хакимлығынан айырылмай, сөнки Меттерних ғәмәлдәрендә тағы ла ҙурыраҡ иреклек алып, элеккесә империяның барлыҡ эштәре менән етәкселек итә. Фердинанд характеры буйынса йомшаҡ, мәрхәмәтле, тыныс холоҡло кеше була, әммә аҡыл яғынан теүәл булһа ла, сиктән тыш һүлпән һәм баҙнатһыҙ булып ҡала, абсолют монарх булараҡ эште алып барыр өсөн ихтыяр көсө етешмәй. Ул эш менән булышырға ҡыйынһына, улар менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай һәм аңламай, шул уҡ ваҡытта ул бик йәнле итеп фән һәм техника менән мауыға, тимер юлдарын төҙөүҙә булышлыҡ итә. Меттерних, Коловрат һәм эрцгерцог Людвиг империя менән идара итеү өсөн үҙенә күрә регентлыҡ ойошторалар, Фердинанд уға бирелгән ҡағыҙҙарға ҡул ғына ҡуя. Фердинандтың аҡылы һайлығын иҫбат итеүсе тарихи анекдот һаҡланып ҡалған. Йәнәһе, ғүмерендә бер тапҡыр ғына аныҡ рәүештә, уның ашнаҡсыһы был сезонда абрикос булмауы сәбәпле абрикостан ыумас әҙерләй алмауы тураһында әйткәс, Фердинанд указ биргән: «Мин император, һәм мин ыумас теләйем!».
Үҙенең шәхси үҙенсәлектәрен Фердинанд Ломбардияла хөкөм һәм тикшереү аҫтында булған сәйәси енәйәтселәрҙең дөйөм амнистияһында (1838 йыл) һәм бер нисә икенсе эштәр буйынса амнистияларҙа күрһәтә; унан алдағыларҙыҡы һымаҡ сәйәси арестанттарға ҡатылыҡтың Фердинандта эҙе лә булмай.
Урыҫтарҙың старообрядлы бер өлөшө Фердинанд I Игелек күрһәтеүсе тип хөрмәтләйҙәр. 1846 йылда ул Австрия территорияһындағы Белая Криница ауылында (хәҙерге Черновцы өлкәһе, Украина) старообрядсыларҙың архиерей кафедраһын ойоштора, ошо кафедраға старообрядлыҡҡа күскән грек митрополиты Амвросий үрләтелә. Был акт менән старообрядлыҡта хәҙерге көнгә тиклем булған өс чинлы иерархия (епископ — священник — диакон) тергеҙелә.
1848 йылғы революция
1848 йылдың март көндәре уны Инсбрукка китергә мәжбүр иттеләр. Европа монархтары араһынан тик Фердинанд менән генә еңеү алып килгән 1848 йылғы революция тиҙ килешә, уға ҡаршы бер ниндәй ҙә дәғүәләр табылмай. 1848 йылдың көҙ башында ул Венаға ҡайта, әммә октябрь айындағы баш күтәреүгә бәйле венгрҙар ихтилалының тиҙ уңыштары уны бик тиҙ йонсота. 1848 йылдың аҙаҡҡы айҙарында бөтә Европала тиерлек өҫтөнлөк алған реакция уны тынысландырмай. 1848 йылдың 2 декабрендә ул үҙенең туғаны Франц Иосиф I файҙаһына тәхеттән (Ольмюцта) баш тарта.
Фердинандтың үҙаллылығы булмауы һәм ваҡыттың талаптарын аңламауы шул тиклем көслө була, хатта ул март революцияһына тиклем, уға финанстар менән эштәрҙең мөшкөл икәнен еткергәс, ул: «Ярай, миңә һәм Меттернихҡа етер әле!» тигән. Меттернихһыҙ Австрияны ул күҙ алдына ла килтерә алмаған, күрәһең, шуның өсөн дә Меттернихты ҡолатҡандан һуң уның идаралығы бөтөнләй эҙмә-эҙлекһеҙ тайпылыуҙарға әүерелә һәм тәхеттән баш тартыу менән тамамлана. Баш тартҡандан һуң ул үҙенең Чехиялағы поместьеһында һәм Прагала йәшәй. Бында ул электән күңеленә хуш килгән ауыл хужалығы менән шөғөлләнә.
Титулы
Беҙ, Фердинанд I, Аллаһы Тәғәлә мәрхәмәте менән Австрия императоры, Иерусалим короле, Венгрия, Богемия, Далмация, Хорватия, Словения, Галиция һәм Лодомерия; Австрия эрцгерцогы, Лотарингия, Зальцбург, Вюрцбург, Франкон, Штирия, Каринтия һәм Карниола герцогы; Краковтың бөйөк герцогы, Трансильванияның бөйөк кенәзе, Моравия маркграфы, Сандомир, Мазовецк, Люблин, Үрге һәм Түбәнге Силезия, Аушвиц һәм Затор, Тешен һәм Триули герцогы;Берхтесгаден һәм Мергентейм кенәзе; Габсбург, Горица, Градишка һәм Тироль графы; Һәм Үрге һәм Түбәнге Лузация һәм Истрия маркграфы.
Наградалары
1835 йылдың 28 февралендә Андрей Первозванный ордены менән наградлана.
Поступалово
Поступалово (Поступалово) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 70 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Цветы Башкирии
Цветы Башкирии — Өфөнөң Киров районындағы биҫтә, Цветы Башкирии тигән ике ҡасабанан тора. Береһе — яңы коттедждар ҡасабаһы, икенсеһе элек п/л свх Цветы Башкирии тип йөрөтөлә. «Цветы Башкирии» совхозының атамаһын ала.
Р-314 трассаһы (көнсығыштан) һәм М-5 магистрале (көньяҡтан) эргәһендә урынлашҡан. Төньяғында «Ветеран» баҡсасылыҡ ширҡәте урынлашҡан.
Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы
Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы (1898—1974) — совет хирургы, медицина фәндәре докторы (1965), профессор (1965). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре,  (1967), РСФСР-ҙың (1958)  һәм БАССР-ҙың (1948) атҡаҙанған табибы.
Биографияһы
Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы  1898 йылдың  20 авгусында Өфө губернаһының Өфө өйәҙе Сәфәр улусы Яңы Шишмә ауылында  (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы)  тыуған. 1924 йылда Дәүләтов Әхмәт Томск университетының медицина  факультетын тамамлай һәм Республиканың Белорет районы  тораҡ пункттарында Тирлән, Белорет, Инйәрҙә һәм башҡа урындарҙа участка врачы һәм хирургы булып эшләй. 1932 йылда Башҡорт медицина институты асылғандан һуң, ул анатомия кафедраһы, ә аҙаҡ дөйөм хирургия кафедраһы ассистенты була. Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында  башта Өфөгә эвакуацияланған госпиталдәрҙә баш хирург булараҡ ҡатнаша, ә  1942  йылда командир, 112-се  Башҡорт  кавалерия дивизияһының медик-санитар эскадронының өлкән хирургы булып тәғәйенләнә. Ул I дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1945), II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1944), «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1943),  «Сталинградты обороналаған өсөн», «Варшава ҡалаһын азат иткән өсөн», «Берлинды алған өсөн», «Германияны еңгән өсөн», «СССР ҡораллы көстәренә 50 йыл»  миҙалдары менән бүләкләнә.
Дәүләтов Әхмәт Сәғәҙәтгәрәй улы 1974 йылдың 2 ноябрендә вафат була һәм Өфө ҡалаһының мосолман зыяратында ерләнә.
Кесе Сед-Ю
Кесе Сёд-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сед-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт эштәре комиссияһы
Башҡорт эштәре комиссияһы   (Башҡорт комиссияһы, 1735 — 1742) — Рәсәйҙә императрица Анна Иоанновна указы буйынса хөкүмәт тарафынан ойошторолған дәүләт учреждениеһы. Указда  1735-1740 йылдарҙағы ихтилалдарҙа ҡатнашҡан башҡорттарҙы язалау һәм ихтилалды  баҫтырыу буйынса саралар тураһында һүҙ бара.
Тарих
Комиссия 1735 йылдың 13 авгусында булдырыла һәм ошо йылдан алып Башҡортостан менән идара итеүҙең төп органы булып китә. Уның ҡарамағында шулай уҡ Әстерхан һәм Ҡазан губерналары була.
Генерал-майор А. И. Румянцев (1735—1736), М. С. Хрущев (1736—1737), Л. Я. Соймонов (1737—1742) начальниктары була. Штаб-фатиры Минзәлә ҡалаһында урынлаша.
Башҡорт һәм Ырымбур комиссиялары (штабы Өфө ҡалаһында була) ғәҙәттән тыш хәлдә коалицион хөкүмәте ролен башҡарырға тейеш була. Бынан тыш, комиссия административ, дипломатик, хәрби һәм иҡтисади — сәйәси функциялар башҡара.
1736 йылдың 11 феврале Указдарына ярашлы урыҫ халҡы иҫәбен алыу ғәмәлгә ашырыла, шулай уҡ башҡорттарҙың да иҫәбен алыу буйынса саралар күрелә.
1737 йылдың 14 июлендә Башҡорт комиссияһы һәм Ырымбур экспедицияһының уртаҡ кәңәшмәһендә ҡарар ҡабул ителә. Атап әйткәндә, башҡорттарҙың һайлап ҡуйылған старшиналары Өфө властары тарафынан тәғәйенләнгәндәргә алмаштырыла, йыйылыштарға, (йыйындарға) тыйыу индерелә. Шулай уҡ ҡорал яһау һәм тимерселек тыйыла. Башҡорт булмаған халыҡтарға төп халыҡҡа ата торған һәм башҡа төрлө ҡорал һатыуы тыйыла. Яһаҡ түләү һәм хөкөм үҙәктәре итеп, Өфөнән башҡа, Минзәлә, Красноуфимск, Уҫы һәм Сыбаркүл нығытмаһы билдәләнә.
1737 йылда Ырымбур экспедицияһын провиант һәм икмәк запастары менән тәьмин итеү өсөн Иҫәт провинцияһы булдырыла. Ихтилалдарҙы баҫтырғандан һуң Башҡорт комиссияһы баш күтәргән башҡорттарҙы массауи язалауын үткәреүе һәм ойоштороуы менән етәкселек итә.
1742 йылда батша администрацияһы Башҡорт комиссияһының эше туҡтатылыуы һәм уның функцияларын Ырымбур коммиссияһына тапшырылыуы тураһында ҡарар ҡабул итә.
Архив материалдары буйынса генерал — прокурор кенәз Н. Ю. Трубецкойҙың тикшереү комиссияһы эшмәкәрлеге тураһында билдәле. Комиссия 1737—1741 йылдарҙағы башҡорт ихтилалын баҫтырған саҡта генерал Л. Я. Соймоновтың саманан тыш ҡанһыҙлығын һәм Өфө провинцияһы администрацияһының, обер — комиссар П. Д. Аксаковтың енәйәттәрен һәм башҡа эштәрҙе тикшерә.
Батыршин
Батыршин — фамилия.
Мөхәмәтйәрова Гүзәл Тимербәк ҡыҙы
Мөхәмәтйәрова Гүзәл Тимербәк ҡыҙы (1978) — рәссам, Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы (2006). Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Аҡ тирмә» кейеҙ коллекцияһын йыйғаны өсөн (2007).
Биографияһы
2001—2007 йылдарҙа үҙе уҡыған Стәрлетамаҡ балалар сәнғәт мәктәбендә — уҡытыусы, 2007 йылдан директорҙың уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары була.
Ижады
Ижади эшмәкәрлеген туҡып яһалмаған һәм классик гобеленда башлай (2000 йылда), 2003 йылдан алып художестволы кейеҙ эшкәртеүҙә шөғөлләнә.
2003 йылдан кейеҙ баҫыуҙың традицион техникаһын үҙләштереү буйынса республика семинар-практикумында стажировка үтә. Сәнғәт мәктәбенән Әбйәлил районының Буранғол ауылында Республика халыҡ ижады үҙәге һәм Башҡорт дәүләт педагогия университеты ойошторған семинарға барыу Гүзәлдең тормошон ҡырҡа үҙгәртә, аныңлыҡ индерә, ул бында кейеҙгә «ғашиҡ була».
2001 йылдан алып республика, Бөтә Рәсәй, региональ, халыҡ-ара, шул иҫәптән махсус (биҙәү-ғәмәли сәнғәт) конкурстарында ҡатнаша. «Ваҡыт» эшен Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Мухаметдинова Вера Николаевна менән берлектә ижад итә.
Гүзәл Мөхәмәтйәрова 2002 йылдан Башҡортостандың Көньяҡ рәссамдары ассоциацияһы, ә 2006 йылдан — Рәсәйҙең Рәссамдар союзы ағзаһы.
Чукалы (Черная Бездна ҡушылдығы)
Чукалы — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Черная Бездна йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Макрушина Татьяна Владимировна
Макрушина Татьяна Владимировна (9 сентябрь 1961 йыл) — театр актёры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1990 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997). «Театр без границ» халыҡ- ара фестивале (Магнитогорск ҡалаһы, 1997) лауреаты.
Биографияһы
Татьяна Владимировна Макрушина 1961 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Ишембай ҡалаһында тыуған. Атаһы Владимир Александрович заводта токарь, әсәһе Капитолина Константиновна фабрикала хисапсы булып эшләй.
Мәктәп йәшендә Ишембай ҡалаһының халыҡ театрында шөғөлләнгән (уҡытыусылары О. Я. Колос һәм В. В. Цикунов)
Татьяна Владимировна 1983 йылда Өфө сәнғәт институтын (педагогы Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре П. Р. Мельниченко) тамамлай һәм Рус драма театрында эшләй башлай. Характерлы артист амплуаһына эйә.
Өфө дәүләт сәнғәт институтының актёр оҫталығы уҡытыусыһы.
Ғаиләһе: ире Рөстәм Нәбиев — иҡтисадсы, улы Динислам Нәбиев — Өфө дәүләт сәнғәт академияһын тамамлаған.
Проездная Быструха
Проездная Быструха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Быструха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Шарҙаҡ
Иҫке Шарҙаҡ (Старый Шардак) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452834, ОКАТО коды — 80250835004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Шарҙаҡ йылғаһы буйында Кәлтәй ауылы кешеләре Шишмә ауылына нигеҙ һала. Һуңынан ауылды ла йылға кеүек Иҫке Шарҙаҡшишмә тип атайҙар. 1859 йылда Шарҙаҡшишмә аауылында 17 йортта 80 кеше йәшәгән. Ошо уҡ ауылда 1870 йылда 97 кеше йәшәгән. 1896 йылда Яңы Шарһаҡ ауылы бүленеп сыға, ауыл Иҫке Шарҙаҡ тип атала. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Иҫке Шарҙаҡ ауылында 54 йорта 310 башҡорт йәшәгәнен һәм 25 йортло Яңы Шарҙаҡта 133 башҡорт йәшәгәнен күрһәтә.
Йәшел Сауҡалыҡ (Өфө)
Тарихы
— Өфөнөң көньяҡ-көнсығыш өлөшөнөң тарихи атамаһы.
XIX быуатта был ерҙең бер өлөшө — Успение ирҙәр монастыры биләмәһе, бер өлөшө алпауыт Новиковтыҡы була. XX быуат башында унда Өфө социал-демократтары йәшерен маёвкаларға йыйыла. 1917 йылғы инҡилаптан һуң был биҫтәлә «Лутовиново» ял йорто һәм санаторийы асыла, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында был шифаханала эвакогоспиталдәр урынлаша.
1970-се йылдар башынан Йәшел сауҡалыҡта төҙөлөш әүҙемләшә. Унда Өфөнөң «БЭТО», «Конди» (хәҙер — «Harry’s»), «Теастан» кеүек эре предприятиелары урынлаша. Шулай уҡ «Өфө кизе-мамыҡ комбинаты», «Трикотаж фабрикаһы», «Киров», «Кувыкин», «Менделеев» баҙарҙары һәм башҡалар — ошо биҫтәлә.
Норка (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Норка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл, Сыуаш һәм Татарстан республикалары, Киров өлкәһе биләмәләренән аға. Кесе Кокшага йылғаһына һул яҡтан уның тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таулыҡай торамаһы
Таулыҡай торамаһы (Тавлыкаевское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылы эргәһендә урынлашҡан бронза быуаты археологик ҡомартҡылары
Урынлашыуы
Таулыҡай торамаһы Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылы көньяҡ- көнсығышҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Баймаҡ) — 22 км
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙаны 12 мең м², якынса 700 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
4 торлаҡ табылған, 2‑һе өйрәнелгән. Торлаҡтарҙың оҙонлоғо 12—25 м, тәрәнлеге 0,73 м тиклем. Беренсе торлаҡ б.э.т. 14—13 быуаттарға ҡарай, унда баҡыр иретеү мейесе ҡалдыҡтары, усаҡ, хужалыҡ соҡоро барлығы асыҡланған.
Икенсеһе б.э.т. 13—12 быуаттарҙа һалынған, ике бүлмәле тип фараз ителә.
8 хужалыҡ соҡоро, стеналарының аҫты таш һәм сыбыҡ менән нығытылған ҡоҙоҡ, 2 усаҡ эҙе табылған.
Ҡаҙыныу эштәре ваҡытында табылған әйберҙәр Алакүл мәҙәниәте, Бура мәҙәниәте, Черкаскүл мәҙәниәте һауыттарынан ғибәрәт.
Торамала 20 меңгә яҡын әйбер табылған. Улар араһында бронза бысаҡ, таш тәпкеләр, төйгөстәр, ҡайраҡтар, саҡматаштан эшләнгән бысаҡ һымаҡ пластиналар, ҡырғыстар, орсоҡбаштар, һөйәктән яһалған тупар балталар, тишкестәр, ауыҙлыҡтар, шлак ҡалдыҡтары табылған.
Иҫке Тбилиси
Иҫке Тбилиси (ძველი თბილისი) — административ район — Тбилисиның тарихи үҙәге.
Таулыҡай торамаһы
Табылдыҡтар
Халҡы мал тотҡан, һунар, балыҡсылыҡ, емеш-еләк йыйыу, мәғдәнселек менән шөғөлләнгән.
Яҡтыкүл (шифахана)
«Яҡтыкул» шифаханаһы — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районындағы күп йүнәлешле бальнеология курорты. 1937 йылда ял йорто булараҡ нигеҙ һалына башлай. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 12 мартындағы 106-сы ҡарары нигеҙендә «Яҡтыкүл» шифаханаһы урындағы әһәмиәткә эйә бальнеоклиматик курортҡа әүерелә. Өфө ҡалаһынан 317 км алыҫлыҡта, Яҡтыкүл ярында, диңгеҙ кимәленән 450 метрҙа урынлашҡан.
Таулыҡай торамаһы
Табылдыҡтар
Таулыҡай торамаһы материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Иҫке Тбилиси
Ул ҡаланың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Төрлө сығанаҡтарҙа район сиге төрлөсә күрһәтелә — XII быуатта Тифлис биләмәһе, боронғо ҡәлғә диуары сиктәрендә ҡала биләмәһе, төньяҡтан Куранан Сололак һыртына тиклем, көкөрт мунсаларын (Абанотубани) һәм көньяҡтан Харпугины индереп, Пушкин-Бараташвили урамдары линияһындағы биләмә, Грузияның Рәсәйгә ҡушылғанға (1801) тиклемге биләмәһе.
Яҡтыкүл (шифахана)
Дауалау йүнәлештәре
1932 йылда йәйге пионер лагеры булараҡ асыла, 1937 йылдан алып Магнитогорск металлургия комбинатының ял йорто, 1950 йылдан — «Банное» ял йорто, 1958 йылдан — «Яҡтыкүл», 2003 йылдан — «Яҡтыкүл» шифаханаһы" дәүләт унитар предприятиеһы исемен йөрөтә. Терәк-хәрәкәт, периферик нервы, бәүел-енес системалары, аш һеңдереү, тын алыу ағзалары сирле пациенттар өсөн тәғәйенләнгән. Шифахана йыл әйләнәһенә эшләй, 209 урынға иҫәпләнгән (2011).
Таулыҡай торамаһы
Асыш тарихы
Ҡомартҡы 1972 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк тарафынан асыла, 1973, 1975 йылдарҙа археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов өйрәнә.
Яҡтыкүл (шифахана)
Дауалау йүнәлештәре
Төп дауалау факторҙары: климат, ҡымыҙ, Безымянное-1 күленең минераль ләмдәре. Бальнеотерапия, ләм менән дауалау, диетотерапия, дауалау физкультураһы, массаж, физиотерапия, фитомотерапия, спелеотерапия һ. б. ҡулланыла.
Иҫке Тбилиси
Иҫке Тбилиси ҡалаһында архитектура һәйкәлдәре туплаған, хатта V быуат йорто ла бар, әммә XIX быуат та төҙөлгән биналар күберәк. Район биләмәһендә XVI—XVII быуаттарҙа өҫтәп төҙөлгән Нарикала цитаделе емереклектәре, түбәнге ҡәлғә диуарҙары ҡалдыҡтары, боронғо Анчисхати сиркәүе (VI быуат) һәм Метехи (яҡынса V быуат), Сиони кафедраль соборы (VI быуат) һәм батша Ростом мунсалары (XVII быуат) урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларының ҡайһы берҙәре Бөтә донъя һәйкәлдәр фондының һаҡ исемлегенә индерелгән.
Яҡтыкүл (шифахана)
Тарихы
«Яҡтыкүл» күле янында урынлашҡан күлдәр ләмдәренең шифаһы элек-электән билдәле булған. Тәүҙә урындағы халыҡ уларҙы быуындар һыҙлауын баҫыу маҡсатында файҙаланған, ә һуңынан шифалы ләм ятҡылыҡтарын яңынан разведкалау шифахана булдырыу мөмкинлеген бирә.
Иҫке Тбилиси
Тарихы
«Боронғо Тбилиси» һүҙбәйләнеше телдә элек-электән ҡаланың тарихи өлөшөн билдәләү өсөн ҡулланылһа ла, был исемдәге административ район 2007 йылда ғына ойошторола һәм элек баш ҡаланың башҡа райондары составына индерелгән дүрт административ-территориаль район — Мтацминда-Крцаниси, Исани-Самгори, Дидубе-Чугурети һәм Ваке-Сабурталоның урамдары һәм кварталдарынан барлыҡҡа килә.
Яҡтыкүл (шифахана)
Тарихы
1932 йылда бында йылдың йылы ваҡытында ғына эшләгән пионер лагеры асылған. Капиталь төҙөлөш XX быуаттың 40-сы йылдарында башланған. 1941 йылда Магнитогорск ҡалаһының металлургия комбинаты эшселәре һәм хеҙмәткәрҙәре өсөн ял йорто төҙөлөшөн тамамлай. Ләкин Бөйөк Ватан һуғышы «Банное» тип исемләнгән ял йортон асыуҙы кисектерә. Ял йорто 1950 йылда ғына асыла. 1956 йылдан алып ял йорто БАССР-ҙың Профсоюздар курорттарына идара итеү советына буйһона. Ә инде 1958 йылда бында Мулдаҡкүлдән килтерелгән батҡаҡты файҙаланып, шифахана-курорт дауалау-һауыҡтырыу курстары тәғәйенләнә башлай. Дауалау үҙенсәлектәренә эйә булған пелоидтарҙы өҫтәмә разведкалау шифахана биләмәһенән ни бары 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Безымянное-1 батҡаҡ күленең асылыуына килтерә. Уның шифалы ләме әлегә тиклем шифаханала ҡулланыла.
Иҫке Тбилиси
Тарихы
Иҫке ҡала борондан Кура йылғаһынан Сололак һыртына тиклемге арала ҡәлғә диуары менән уратып алына. Тәүге стеналарҙы Дачи батша (499—514) һалдырта. Ул күп тапҡырҙар емертелә һәм ҡайтанан тергеҙелә. Батшалар төҙөгән ҡеүәтле диуар Ростом батша (XVII быуат) бик ҡеүәтле диуар һалдыра, уның бейеклеге 4-5 сажен, ҡалынлығы яҡынса 2,5 аршын була. Стеналарҙа һигеҙ ҡапҡа уйыла — Сеидабад, Ганжа (Эриван), Ҡәлғә, Сололак, Коджор, Картлий, Дигом, Курск. Стеналар 1820—1840 йылдарҙа һүтелә
Яҡтыкүл (шифахана)
Тарихы
Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының 1971 йылдың 12 мартындағы 106-сы ҡарары «Яҡтыкүл» шифаханаһын урындағы әһәмиәткә эйә бальнеоклиматик курорт тип иғлан итә.
Бөгөн был бер үк ваҡытта 200 кешене ҡабул итергә әҙер заманса комплекс, уның составында ике торлаҡ корпусы, дауалау корпусы менән берләштерелгән бальнео-батҡаҡ менән дауалау бүлеге, Ял итеү үҙәге, ашхана бар.
Иҫке Тбилиси
Тарихы
Ҡала 1795 йылда Аға-Мөхәмәд-шах баҫып алған ваҡытта бик ныҡ талана.
Яҡтыкүл (шифахана)
Тарихы
Бында дауалау методикаһында тәбиғи ләм һәм яһалма әҙерләнгән радон уңышлы файҙаланыла. Заманса шифахана-курорт процедуралары менән бергә, тәбиғи дауалау факторҙары шифаханала дауалауҙы мөмкин тиклем һөҙөмтәле һәм хәүефһеҙ итә, ә уңайлы шарттар шифахананы идеаль ял һәм дауалау биләмәһенә әйләндерә. Шуға күрә бында йыл һайын меңәрләгән республика халҡы һәм ҡунаҡтары килә. Ял итеүселәрҙең 60%-ы ҡабаттан килә, сөнки хроник сирҙәр менән ауырығанда табиптар йыл һайын шифаханала дауаланырға кәңәш итә.
Иҫке Тбилиси
Тарихы
Ҡаланы реконструкциялау планын А. С. Грибоедов төҙөй.
XX быуат башына ҡала халҡының күпселек өлөшө сауҙа менән шөғөлләнгән әрмәндәрҙән (40%-ҡа тиклем) тора, халыҡтың дүрттән бер өлөшөн ауылда йәшәгән грузиндар, тағы ла дүрттән бер өлөшөн чиновниктар һәм хәрби вазифалар биләгән урыҫтар тәшкил итә, уларҙан тыш бында фарсы, татар, немец, йәһүдтәр һәм башҡа милләт вәкилдәре лә йәшәй.
Яҡтыкүл (шифахана)
Бөгөнгөһө
Шифахана ҡышын — 150, йәйен 250 карауатҡа иҫәпләнгән. Бальнеологик процедуралар (радон, ынйы, өйөрмә, ылыҫлы, һыу аҫты душ-массажы ванналары), электр менән дауалау, массаж, дауалау физик күнегеүҙәре, диета ҡулланыла. Клиника, биохимия, бактериология лабораториялары, функциональ диагностика кабинеттары, рентген, теш табиптары, дауалау физкультураһы залы һ. б. эшләй.
Ҡаҙаныштары
«Яҡтыкул» шифаханаһы йыл һайын Мәскәү, Һамар, Сочи ҡалаларында үткәрелгән «Здравница» Бөтә Рәсәй форумдарында «Иң яҡшы бальнеошифахана» (2006, 2012, 2022) номинацияһында, «Ләм менән дауалауҙың иң яҡшы технологиялары» (2009, 2010, 2012, 2013), «Тәбиғәттең дауалау факторҙарын файҙаланыу буйынса иң яҡшы шифахана» (2008, 2011), «Иң яҡшы климат-терапия һәм климат-профилактика технологиялары» (2011, 2013) номинацияларында көмөш һәм алтын миҙалдарына һ. б. маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды.
Иҫке Тбилиси
Районды реконструкциялау
Социализи заманында ҡайһы бер урамдар һәм майҙандар киңәйтелә, күперҙәр төҙөлә, мөһим транспорт объекттары янында бер ниндәй планһыҙ төҙөлгән объектар һүтелә, Шул уҡ ваҡытта ҡайһы бер архитектура ҡомартҡылары (шииттар мәсете, каруан-һарайҙар) юҡҡа сығарыла.
1960-сы йылдарҙан Иҫке ҡала архитектор Ш. Кавлашвили етәкселегендәге план буйынса реконструкциялана.
Реконструкциялауҙың беренсе этабы 1980 йылда «Тбилисоба» байрамы менән тамамлана
Ҡаланы реконструкциялау пландары артабан да ҡабул ителеп ғәмәлгә ашырыла
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Попова Анастасия Андреевна (10 март 1928 — 14 июль 2008) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Удмурт АССР-ының Можга районы «Победа» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Попова Анастасия Андреевна 1928 йылда Удмурт республикаһының Можга районы Малая Сюга ауылында урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
Мәктәптә биш класты тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы башында, 15 йәшендә, 1942 йылдың майынан 1945 йылдың июленә тиклем, Ижевск машиналар эшләү заводында оператор булып эшләй. Һуғыштан һуң Можга ҡалаһына килә, бында ике йыл «Химик» быяла заводында, ә 1947 йылдың ноябренән 1948 йылдың декабрь айына тиклем Можга май заводында эшләй.
Речь Посполитая
Речь Посполитая (Rzeczpospolita), хәҙерге заманда киң таралған рәсми булмаған исеме Ике Халыҡтың Речь Посполитая (Rzeczpospolita Obojga Narodów) — 1569 елда Люблинск унияһы нигеҙендә Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берләшеүе нәтижәһендә барлыҡҡа килгән һәм 1795 йылда Россия, Пруссия һәм Австрия араһындагы ерҙәрне бүлеп алып юҡҡа сыҡҡан федератив дәүләт. Хәҙерге Польша, Украина, Белоруссия һәм Литва территорияларындә, шулай уҡ өлешләтә хәҙерге Россия, Латвия, Молдавия, Эстония һәм Словакия территорияһында урынлашҡан булған.
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Биографияһы
Артабан «Победа» колхозында эшләй башлай, 1953 йылдан 1978 йылға тиклем — һауынсы. 1970 йылда Анастасия Андреевна 20 һыйырҙың һәр береһенән уртаса 3502 килограмм һөт һауып ала, 20 быҙауын да һаҡлай һәм үҫтерә.
Речь Посполитая
Польша һәм Бөйөк Литва Корольлығының берҙәм дәүләт аппараты булған осраҡта ла, Литваның үҙ административ аппараты, ҡаҙнаһы, ғәскәре һәм закондары булған. Дәүләт башлығы итеп ғүмерлеккә һайлап ҡуйылған монарх сеймы торған, ул поляк короле титулын һәм бөйөк Литва кенәзе титулын йөрөткән. Речта булган Посполитой специфик сәйәси режим шляхет демократияһы тиа аталған.
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Биографияһы
СССР Юғары Советы Президиумының 1971 йылдың 8 апрелендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм рекордлы һөт һауып алғаны өсөн, Анастасия Андреевна Поповаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Речь Посполитая
Атамаһы
Дәүләттең традицион атамаһы — «речь посполитая» — латин теленән поляк теленә һүҙмәүһүҙ тәржемә иткәндә термин Res Publica (rzecz — әйбер, эш; pospolita — дөйөм). Был терминды рус теленә һүҙмә-һүҙ тәржемәһе «дөйөм эш» йәки «уртаҡ әйбер» («общее дело» или «общая вещь»). Дәүләттең рәсми исеме — Польша короллеге һәм Бөйөк литва кенәзлеге (Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie). Ғәҙәттә, урындағы ябай халыҡ дәүләте Речь Посполитая (Rzeczpospolita; зап.-урыҫсалап. Реча Посполит) тип атаған. Польша халҡы Корольлекты ҡыҫҡаса Таж (Корона) тип, ә Бөйөк Литва кенәзлеген кыҫҡаса Бөйөк кенәзлек тип атағандар.
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Биографияһы
1978 йылдан хаҡлы ялда.
Речь Посполитая
Атамаһы
XVII быуатта дипломатик хат алышыуҙа Светлейшая Речь Посполитая Польская (Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; Serenissima Res Publica PoloniaeСветлейшая Речь Посполитая Польская (Najjaśniejsza Rzeczpospolita Polska; Serenissima Res Publica Poloniae исеме ҡулланылған.
Хәҙер киң ҡулланылған Речь Посполитая Обоих народов (Rzeczpospolita Obojga Narodów) исеме түгел аутентичный (рәсми) түгел һәм, моғайын, поляк яҙыусыһы Павел Ясеница ның 1967 йылда донъяға таралған трилогияһының сығыуы тарихина бәйлелер.
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
Речь Посполитая
Атамаһы
Хәҙерге Польша тарихында 1795—1569 йылдар «I Речь Посполитая», 1918—1939 йылдар — «II Речь посполитая», 1989 йылдан— «III Речь Посполитая» атала. Был осраҡта башҡа постолиталарҙан айырыу өсөн, Польша Халыҡ Республикаһы (1944—1989) иҫәпкә алынмай һәм Rzeczpospolita Ludowa (халыҡ республикаһы) тип атала. .
Попова Анастасия Андреевна (Социалистик Хеҙмәт Геройы)
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын йондоҙо (08.04.1971)
- Социалистик Хеҙмәт Геройы (08.04.1971)
- Ленин ордены (08.04.1971)
- 2-се дәрәжә Әсәлек миҙалы
- башҡа миҙалдар.
Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы
Ғәйфуллина Рәсимә Риф ҡыҙы (4 май 1964 йыл) — театр актёры. 2003 йылдан Рәсәй Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (2003). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2011).
Биографияһы
Рәсимә Риф ҡыҙы Ғәйфуллина 1964 йылдың 4 майында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған. Лаҡлы урта мәктәбен тамамлағас, Өфө дәүләт сәнғәт институтына уҡырға инә. Юғары уҡыу йортон (Ғабдулла Ғиләжев курсы) 1989 йылда тамамлағандан һуң сәнғәттә тәүге аҙымдарын Малаяҙҙағы район мәҙәниәт йортонда башлай, «Йүрүҙән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы була.
Артабан уны Йәш тамашасы театрына (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Мостай Кәрим исемендәге милли йәштәр театры) эшкә саҡыралар. 1991 йылдан — Өфө «Нур» татар дәүләт театрында. «Айская» псевдонимы аҫтында ла сығыш яһай.
Рәсимә Ғәйфуллина күп яҡлы актёр, йырлау һәләтенә эйә. Ижадына художество һәм психологик сараларҙы талапсан, һайлап ҡулланыу хас.
Беляев Николай Ильич
Беляев Николай Ильич (13 февраль 1903 йыл — 28 октябрь 1966 йыл) — совет хужалыҡ, партия һәм дәүләт эшмәкәре, КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1952—1961), КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы (1957—1960 йылдарҙа), КПСС Үҙәк Комитеты секретары (1955—1958), Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары (1957—1960).
Биографияһы
Николай Ильич Беляев 1903 йылдың 13 февралендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Күтәрем ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1919 йылда Калегин ауылында юғары башланғыс училищены тамамлай. Шул уҡ йылда комсомолға инә, Башҡортостандың түбәнге комсомол ойошмаларының тәүгеләренең береһен ойоштороусы була. 1919—1922 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының комсомол һәм профсоюз эштәрендә: Бөрө өйәҙе һәм Калегин улусы комсомол комитетының яуаплы секретары булып эшләй. 1921 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1925 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
1925 йылдан Көнбайыш Себерҙең хужалыҡ һәм кооператив эшендә: ауыл хужалығы кооперацияһы округтар союзы идаралығы рәйесе, Трактор үҙәге башлығы, Себер колхоздар союзы рәйесе урынбаҫары. Көнбайыш Себерҙә коллективлаштырыу үткәреү һәм уның менән бәйле репрессияларҙа иң әүҙем ҡатнашыусы була.
1939 йылдан — партияның Новосибирск өлкә комитетының аҙыҡ-түлек сәнәғәте буйынса секретары, аҙаҡ Новосибирск өлкә ҡулланыусылар союзы рәйесенең беренсе урынбаҫары, һуңынан рәйесе. 1940 йылдан — ВКП(б)-ның Новосибирск өлкә комитетының аҙыҡ-түлек сәнәғәте буйынса секретары. 1941—1943 йылдарҙа Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Новосибирск өлкә Советы башҡарма комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары була.
Муҡсалылар
Муҡсалылар(лат. Marsupialia) — имеҙеүселәр класы вәкилдәре. Инфракласс. Плаценталылар менән бергә Ысын йәнлектәр аҫкласына инәләр.
Беляев Николай Ильич
Биографияһы
1943 йылдан алып Хеҙмәтсәндәр депутаттарының Алтай край Советы башҡарма комитеты рәйесе, край партия комитетының беренсе секретары. Бөйөк Ватан һуғышының тамамланыу этабында һәм һуғыштан һуңғы осорҙа крайҙың иҡтисадын тергеҙеү һәм үҫтереү, крайҙа сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү буйынса эштәр менән етәкселек итә. Был осорҙа Алтай крайы иҡтисады ҙур үҙгәрештәр кисерә: ул башлыса аграр төбәктән эре сәнәғәт төбәгенә әйләнә, Барнаул, Бийск һәм Рубцовск ҡалалары әһәмиәтле индустриаль үҙәктәргә әүерелә.
Муҡсалылар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Муҡсалылар урмандарҙа, далаларҙа, тауҙарҙа тереклек итәләр. Биоценозда төрлө экологик уйым (экологическая ниша) биләйҙәр. Йүгереп, үрмәләп көн күреүселәре, ер өңөүселәре лә бар.
Беляев Николай Ильич
Биографияһы
Ошо вазифаларҙа эшләгән дәүерҙә Николай Ильич Беляев СССР-ҙың өсөнсө-бишенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Муҡсалылар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тупраҡта ер аҫты мөхитен үҙ итеүсе төрҙәрҙән муҡсалы һуҡыр сысҡанды миҫалға килтереп була. Уларҙың ер өңөү өсөн ныҡ үҫешкән көслө тырнаҡтары була.
Беляев Николай Ильич
Биографияһы
1952—1961 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы. 1955 йылдың 12 июленән 1958 йылдың 12 ноябренә тиклем КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһын биләй, бер үк ваҡытта 1956 йылдың 27 февраленән 1957 йылдың 29 июненә тиклем — КПСС Үҙәк Комитеты Бюроһының РСФСР буйынса рәйесе урынбаҫары, 1957 йылдың 29 июненән 1960 йылдың 4 майына тиклем — КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы.
Муҡсалылар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ҡайһы берәүҙәре (мәҫәлән, күп кенә төр опоссумдар һәм коала) ағастарҙа үрмәләп көн итәләр. Йәшәү мөхтенә бәйле, уларҙың эләктергес ҡойроҡтары (цепкий хвост) бар. Миҫалға виргин опоссумын килтерергә була.
Беляев Николай Ильич
Биографияһы
1957 йылдың декабренән — Ҡаҙағстан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары. 1959 йылдағы Темиртау ихтилалы менән бәйле 1960 йылдың ғинуарында КПСС-тың Ставрополь край комитетының беренсе секретары итеп күсерелә һәм шул уҡ йылда пенсияға ебәрелә.
Муҡсалылар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Һыу опоссумы ярым һыу йәшәү мөхитенә (полуводный образ жизни) яраҡлашҡан.
Беляев Николай Ильич
Биографияһы
1966 йылдың 28 октябрендә Мәскәүҙә вафат була. Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Муҡсалылар
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күпселеге үлән ашаусылар. Араларында бөжәк менән туҡланыусылары ла, йыртҡыстары ла бар.
Классификация
Хәҙерге систематика буйынса Муҡсалыларҙы 7 отрядтан торған ике өҫдотрядҡа бүләләр :
Беляев Николай Ильич
Хәтер
Барнаул ҡалаһының Октябрьский районындағы элекке Юбилейный урамы Беляев исеме менән аталған.
Муҡсалылар
Бик ҙур көнгөрәнең йәшәү рәүеше
Көнгөрә — тәне ҡуйы йөнлө һәм һоро мех менән ҡапланған ҙур хайуан (оҙонлоғо 3 м самаһы). Уны ошо мехы өсөн аулайҙар. Көнгөрә Австралияла йәшәй. Уның йәшәү урыны — үлән һәм ҡыуаҡтар үҫкән асыҡ ерҙәр.
Стрельна
Стрельна — Рәсәйҙә Санкт-Петербургтың  Петродворцовый районы составындағы ҡала эсе муниципаль берәмеге, ҡасаба. Фин ҡултығының көньяҡ ярында, Стрелка һәм Кикенка йылғаларында урынлаша.
Муҡсалылар
Бик ҙур көнгөрәнең йәшәү рәүеше
Көнгөрә тыныс хәлендә оҙон артҡы аяҡтарына һәм ҡойроғона таянып ултыра.
Көтөүлектә аҡрын ғына бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөгәндә көнгөрә, бөтә аяҡтарына ла баҫып, килбәтһеҙ имгәкләй.
Стрельна
Стрельна йылғаһы аша Петергоф юлы үтә, ә унда тамамланған  36-сы  трамвай маршруты   — Ораниенбаум электр линияһының уникаль мираҫ транспорты  — Рәсәй империяһында тәүге ҡала яны электропоездары проекты, — ул Стрельнаны Нарва  заставаһы менән тоташтыра башлай. Шулай уҡ муниципаль берәмек биләмәһе аша Октябрьск тимер юлының Балтик линияһы участкаһы үтә, уның буйынса  шул иҫәптән Стрельна станцияһында туҡталыш менән ҡала  яны электропоездары йөрөй.
Тарихы
Беренсе тапҡыр 1500 йылғы Водская пятинаһы Яҙма китабында  телгә алына
Муҡсалылар
Бик ҙур көнгөрәнең йәшәү рәүеше
Ләкин был хайуан тиҙ ҙә йөрөй ала. Бик көслө артҡы аяҡтары менән ергә тибеп, көнгөрә, уҡ кеүек, һауаға оса ла бик алыҫҡа барып төшә.
Был хайуан дошмандарынан ҡасып барғанда, ҡыуаҡтар һәм соҡорҙар аша бик еңел һикереп сыға. Был ваҡытта уның ҡойроғо руль хеҙмәтен үтәй.
Стрельна
Тарихы
Столбово солохонән һуң был ерҙәр Швецияға китә, һәм 1630 йылда Стрельнала  швед сәйәсмәне Иоганн Шюттеның  барон усадьбаһы барлыҡҡа килә. Усальбала пристань, һыу тирмәне, быуа, оранжерея һәм  бәләкәй  сиркәү була.
Стрельна ауылы 1676 йылда швед материалдары тарафынан төҙөлгән А.И. Бергенгеймдың Ингерманландмя картаһында күрһәтелә.
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Көнгөрә — ҙур хайуан, ләкин әстрхан сәтләүеге ҙурлығындағы яланғас тәнле, һуҡыр, бөтөнләй тиерлек үҫешмәгән бала тыуҙыра.
Стрельна
Тарихы
XVIII быуат башында Пётр I бында ҡала сите резиденцияһын булдырырға ниәт итә. Петр ваҡытында Петр I (1711—1717) ағас һарайы төҙөлә, Константин һарайы (төҙөлөш башы — 1720), Стрельна паркына нигеҙ һалына (архитекторы Ж.-Б. Леблон һәм Н. Микетти, майҙаны 140 га ашыу). 1722 йылда Пётр I һарайҙы  ҡыҙы Елизаветаға бүләк итә. Ҡала сите резиденцияһы  роле Петергофҡа күсә, ә  Стрельнаға  «юл резиденцияһы» роле бирелә, әммә ул  1917 йылға тиклем император ғаиләһенә ҡарай.
XVIII быуат аҙағында Стрельна шәхси кенәз биләмәһе була — 1797 йылда уны Павел I үҙенең икенсе улына — бөйөк кенәз Константин Павловичҡа бүләк итә, парк һәм ҙур һарай шул арҡала  исем ала, ул исеме әлегә тиклем һаҡлана. Комплекстың архитектур доминантаһы — Константин һарайы — 1720 йылда  Н.Микетти проекты буйынса төҙөлә башлай. 1750 йылдарҙа уны архитектор Б. Растрелли төҙөп бөтә, ә 1803 йылдағы янғындан һуң А.Н. Воронихин һәм Р. Руска индергән үҙгәрештәре менән тергеҙелә, 1847—1851 йылдарҙа Х. Ф. Мейер, А И. Штакеншнейдер һәм А.Н. Брюллов тарафынан яңыртыла.
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Шуға балаһы артабан инә көнгөрәнең ҡорһағындағы тиренән торған үҙенә бер төрлө муҡсала үҫә. Бында һөт биҙҙәренең юлдары асыла.
Инә көнгөрә, балаһын ауыҙы менән алып, муҡсаһына һала. Бында бала көнгөрә бер имсәкте ауыҙына ҡаба. Имсәк уның ауыҙында йыуаная. Яңы тыуған көнгөрә балаһы имсәккә аҫылынып торған хәлдә булып сыға.
Стрельна
Тарихы
XIX быуат башында Стрельна тирә-яғындағы дачалар урыны барлыҡҡа килә. 1830—1840 йылдарҙа  Стрельнала һарай һәм усадьба ҡаралтылары менән Орлов паркы (яҡынса 19 гектар) төҙөлә.1936 йылда ҡасаба халҡы 13  800 кеше тәшкил итә. Ҡасабала канифоль-скипидар заводы, 3-сө мәктәп һәм Краснозорьский аграр педагогия техникумы эшләй.
1941—1944 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда немец ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алына, бында Ленинград утҡа тотоу өсөн плацдарм йәйелдерелә. Орлов һарайы тулыһынса емерелә, ансамблдең  бөтә ҡаралтылары һәм пакр ансамбле зыян күрә. Стрельнаны һәм Петергофты 1944 йылдың 19 ғинуарында Ҡыҙыл армия азат итә.
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Баштараҡ ул имә лә алмай. Инәһенең махсус мускулдарының тартылыуы һөҙөмтәһендә һөт уның ауыҙына бөркөлә. Һуңыраҡ көнгөрә балаһы имсәктән ысҡына һәм үҙаллы лы имә башлай.
Стрельна
Тарихы
Константин һарайында революциянан һуң балалар мәктәбе-колонияһы, шифахана урынлаша, һуғыштан һуң тергеҙелгән бинала  1991 йылға тиклем Арктика училищеһы урынлаша, 90-сы йылдарға бина ташландыҡ хәлгә килә.
2003 йылда дәүләт «Конгресстар һарайы» комплексы булараҡ  тергеҙелә.
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Муҡсала ул һигеҙ ай самаһы була. Үҙе йөрөп үлән ашай башлағас та әле ул, ҡурҡыныс һиҙелеү менән инәһенең муҡсаһына йәшенә.
Стрельна
Иҡтисады
Стрельнала 2010 йылдан  һыуытҡыстар һәм кер йыуыу машиналарын етештереү буйынса BSH Bosch und Siemens Hausgeräte GmbH немец компанияһыһы урынлаша, уның төҙөлөшө барышы менән танышыу өсөе Стрельнаға Санкт-Петербург губернаторы Валентина Ивановна Матвиенко килә. Матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, ул «„Нойдорф“ сәнәғәт зонаһы һәм Петродворец районы өсөн предприятиеның әһәмиәтен һыҙыҡ өҫтөнә алып, :
''Беҙҙә яңы юғары технологиялы производство барлыҡҡа килде. Шундай заводты төҙөү бөтә был территорияны үҙгәртеп ҡороуға килтерәсәк һәм был районда яңы производстволар үҫешенә этәргес буласаҡ'''
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Көнгөрә кеүек, етлекмәгән балалар тыуҙырып, уларҙы муҡсаларында йөрөтөп үҫтереүсе хайуандарҙы муҡсалы имеҙеүселәр тип атайҙар.
Стрельна
Иҡтисады
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> Санкт-Петербург Хөкүмәтенең топономик комиссияһы Рәсәйҙә немец компанияһы мәнфәғәтен яҡлаусы   фирманың Стрельна ҡасабаһында йөрөү урынына  „Бош-Сименс урамы“   исемен биреү буйынса тәҡдимде ҡарай. Һөҙөмтәлә, «рус теле ҡағиҙәләрен һәм Петербург топонимикаһы йолаларын иҫәпкә алып», Комиссия коммерсанттарға альтернатив сифатта «Карл Сименс урамы» вариантын тҡдим итә. Шулай уҡ ҡасабала айырым «Нойдорф»  технико-ғәмәлгә индереү иҡтисади зонаһы төҙөлә.
Спорт
2014 йылдан ҡасабала  «АСК-С» боҙ комплексы  урынлаша, ул «СКА-Стрельна» хокекей мәктәбенең база  майҙансығы булып тора  ( СКА хоккей клубы академияһына инә).
Муҡсалылар
Көнгөрәнең үрсеүе
Муҡсалы хайуандар хәҙерге ваҡытта тик Австралияла ғына йәшәйҙәр. Америкала муҡсалы хайуандар күп түгел.
Вена
Вена (Wien [ˈviːn], бав..  Wean , Vindobona) — Австрияның федераль баш ҡалаһы һәм бер үк ваҡытта Түбәнге Австрия ерендә урынлашҡан туғыҙ федераль ерҙәренең береһе. Илдең көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Венаның халҡы 1,73 млн кеше (2012) тәшкил итә; биҫтәләре менән бергә — яҡынса 2,3 млн. (Австрия халҡының 25 % артыҡ). Шулай итеп, Вена халҡының һаны буйынса Европа берләшмәһенең иң эре ҡалалары араһында ун беренсе урынды биләп, Австрияла иң эре ҡала булып һанала. Австрияның мәҙәни, иҡтисади һәм сәйәси үҙәге.
Чикаго
Чикаго — Америка Ҡушма Штаттарындағы ҡала.
Вена
Күп быуаттар дауамында Вена Габсбургтарҙың резиденция — калаһы, уларҙың хакимлығы осоронда Европаның мәҙәни һәм сәйәси үҙәгенә әүерелгән герман милләтенең Изге Рим империяһы баш ҡалаһы ла була. 1910 йылда ике миллион кеше көн иткән, ул донъяның иң эре ҡалалары араһында тик Лондон, Нью — Йорк һәм Париждан ҡала килә дүртенсе урын биләй. Империяның емерелеүенә килтергән Беренсе бөтә донъя һуғышынан һуң Венаның халыҡ һаны сиреккә яҡын кәмей һәм үҫеүен туҡтата.
Венаның иҫке ҡалаһы (эске өлөшө) Шёнбрунн һарайы 2001 йылдың декабрендә бөтә Донъя мираҫы (ЮНЕСКО исемлегенә индерелә.
2012 йылдың май айында донъя күргән ҡалала тормош сифатын буйынса Mercer агентлығы халыҡ-ара тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ярашлы, Вена 221 ҡала араһында йәшәү рәүеше буйынса бишенсе тапҡыр рәттән беренсе урынды алды The Economist журналы 2011 йылда Венаны донъяла йәшәү уңайлылығы буйынса (Мельбурндан һуң һәм Ванкувер алдынан) икенсе урынға ҡуйҙы.
Географияһы
Венаның майҙаны 415 км² тәшкил итә. Вена иң Австрияның федераль ерҙәре араһынан иң бәләкәйе. Ҡала майҙаны ошо рәүештә бүленгән:
Урынлашыуы
Ҡала Австрияның көнсығыш өлөшөндә, Альпы тауҙары итәгендә, Дунай йылғаһы буйында, Словакия менән Венгрия сиктәренән 60 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Вена аша Дунай һәм уның тармағы — Дунай каналы, шулай уҡ Вена йылғаһы аға. Тарихи ҡала Дунай йылғаһынан көньяҡҡа табан үҫешкән була, әммә аҙаҡҡы ике быуат арауығында Вена йылғаның ике ярында ла үҫешә. Диңгеҙ кимәленән иң бейек урыны Германскогель районында (542 м), а иң түбән урыны — Лобауҙа (151 м). Ҡаланы бөтә яғынан да Вена урманы урата
Географик урыны Вена ҡалаһына Көнсығыш Европа илдәре менән төрлө мөнәсәбәттәр төҙөү өсөн бик уңайлы. 1989 йылдан һуң, тимер занавес ҡолағандан һуң, уңайлылыҡ бигерәк тә билдәләнде. Мәҫәлән, Словакия баш ҡалаһы Братиславанан Венаны барлығы 60 км айырып тора — Европала, Ватикан менән Римды иҫәпкә алмағанда, ике баш ҡалалар араһында иң ҡыҫҡа арауыҡ.