cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Илин
Илин — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Супс йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Евыр-Юган
Евыр-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шёнау-Берцдорф
Шёнау-Берцдорф (Schonau-Berzdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1615 кеше йәшәй. Майҙаны — 27,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2899 һәм автомобиль коды ZI.
3-Грязнуха
3-Грязнуха (балка Сухая) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға 2-Грязнуха йылғаһының уң ярына тамағынан 9,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бейсбол
Бейсбол (ингл.  baseball , base — «база, нигеҙ» һәм ball — «туп») — бейсбол тубы һәм биталы команда спорт уйыны. Ярыштарҙа туғыҙар (ҡайһы саҡ унар) уйынсы менән ике команда ҡатнаша.
Бейсбол хәҙерге ваҡытта Кубала, АҠШ-та, Венесуэлала, Японияла, Ҡытайҙа һәм Кореяла популяр. АҠШ, Япония, Чехия һәм башҡа илдәрҙә шулай уҡ софтбол — бейсболдың ябай төрө таралған, уны ҙур булмаған майҙанда йәки ҡаплы биналарҙа уйнап була. Хәҙерге ваҡытта бейсболды 120 ашыу илдә уйнайҙар.
Бейсболға крикет, Финляндиялағы песаполо, Румыниялағы ойна һәм Рәсәйҙәге лапта яҡын.
Тарихы
Боронғо уйындар араһында бита һәм туп менән уйнағанын табыуы ҡыйын. Француздарҙың 1344 йылғы манускриптында диниҙәрҙең бейсболға оҡшаш уйынлы һүрәт һаҡланған. Заманса бейсбол Бөйөк Британия һәм Ирландиялағы боронғо инглиз лаптаһының Төньяҡ Америкала үҙгәргән төрө тип һанайҙар.
Америка гәзиттәрендә XIX быуат тан башлап «Бейсбол» (ингл.  Base-Ball ), «База туп» йәки «Төп туп» (ингл.  Bass-Ball, Base Ball ), «База» (ингл.  Base ), «Туп сәптә» (ингл.  Goal Ball ), «Ҡала тупы» (ингл.  Town Ball ) тигәндәр уйындар һүҙгә алына. 1829 йылда АҠШ-та «Маалайҙың үҙ китабы» (ингл.  The Boy’s Own Book ) сыға, ул бейсбол тураһында беренсе яҙма тип һанала.
Бейсбол буйынса донъя чемпионаты 1938 йыл дан ир-аттар һәм 2004 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар араһында үткәрелә. 1986 йылдың сентябренән Халыҡ-ара Олимпия комитеты бейсбол һәм софтболды йәйге олимпия уйындары программаһына индерҙе. 2005 йылдың 8 июлендә Халыҡ-ара Олимпия комитетының 117-се ултырышында популярлығы етмәү һәм башҡа мәсьәләләрҙе хәл итә алмауҙан был исемлектән сығарылды. Һөҙөмтәлә, Пекинда үткән Олимпия уйындарында бейсбол һуңғы тапҡыр тәҡдим ителде.
Ҡағиҙәләр
Уйында ике команда ҡатнаша, улар һөжүм итеү һәм һаҡсы яғынан сиратлап уйнай.
Уйындың маҡсаты — ҡаршы команданан күберәк мәрәй/йүгереш (ингл.  run ) йыйыу. Һөжүм итеүсе яҡ 27,4 метрлыҡ квадрат мөйөштәрендә урынлашҡан бөтә базаларҙы (ергә ҡаҙалған дүрткел (30 × 30 см) билдә) үтһә, мәрәй һанала.
Бейсбол ҡулланған туп мәшкә йәки каучук үҙәкле, тышы еп менән уралған. Өҫтөн ике ҡат аҡ тирене ҡыҙыл сәнсем менән ябалар. Туп ауырлығы — 141,7 — 148,8 г, оҙонлоғо 22,8 — 23,5 см. Һәр командала 9 — 10 уйынсы. Уйын башында бер команда (ғәҙәттә, хужа командаһы) һаҡсы яғынан уйнай. Уның 9 уйынсыһы, майҙанға сығып, ҡаршы командаға мәрәй алыуға ҡамасаулай. Ҡунаҡ команда һөжүмдә була, мәрәй йыйырға тырыша: «өй» нөктәһенән башлап, сәғәт теленә ҡаршы киләһе базаға (квадрат мөйөшөнә) йүгерә, билдәгә тейеп, киләһе базаға йүнәлә, «өй» нөктәһенә барып етһә, бер мәрәй ала.
Һөжүм итеүсе команда уйынсыһы юлланыр алдынан, һаҡлаусы команданың «питчер» (ингл.  pitch  — биреү) уйын майҙанының билдәле урынында тора. Башҡа һаҡлаусы 8 уйынсы шулай уҡ һәр береһе үҙ урынында тора.
Һөжүм итеүсе команданың «бәреүсе» йәки бэттер (ингл. batter) тип аталған уйынсыһы «өй» янында тороп, ағас йәки алюминий битаны тота. Бәреүсе питчерҙың «өй» яғына туп ташлауын көтә. Тупты ташлағас, бәреүсе тупты кире ҡағырға тырыша. Әгәр бәреүсе тупҡа һуға икән, битаны ташлап, беренсе база яғына йүгерергә тейеш.
Һәр уйын «иннингтарға» (ингл.  inning ) — осорҙарға бүленгән, һәр береһендә һәр команда берәр тапҡыр һөжүм итеү һәм яҡлау яғынан уйнай. Ғәҙәттә уйын 9 иннингтан тора. Мәрәйҙәр иҫәбе бер булһа, еңеүсе билдәләгәнсе өҫтәмә иннингтар иғлан ителә.
Судья ишаралары
Уйынсылар ҙа, тамашасылар ҙа ни барғанын белһен өсөн, судьялар ҡул хәрәкәте менән ҡарарҙарын күрһәтә.
Базалар араһында йүгереү
Йүгереү хоҡуғына эйә булған һуғыусы йүгереүсе тип атала. Һәр йүгереүсе базаларҙың береһендә тора һәм киләһе базаны биләргә тырыша. Форвард командаһының һәр базаһында бер генә уйынсы була ала. Шулай итеп, майҙанда күпселектә 4 һөжүм итеүсе уйынсы булырға мөмкин — бер һуғыу һәм һәр базала берәү. Базаға ҡағылған уйынсыны ебәреп булмай. Беренсе базаға тейеп, шунда уҡ уға әйләнеп ҡайтҡан «һуғыусы» ла булдыра алмай. Шулай итеп, уйынсылар оборонаны уҙып китергә һәм киләһе базаға сығырға тырыша. Уйынсылар базалар араһында теләгән ваҡытта йүгерә ала. Әгәр туп һуғыусының һуғыуынан һуң ергә тейһә, һөжүм итеүсе, әгәр уны икенсе уйынсы күсерһә, киләһе базаға йүгерергә тейеш.
Туп бөтә майҙан буйлап осҡан һәм унан осҡан һуғыу «өйгә йүгереү» тип атала. Бындай һуғыу һуғыу һуғыусыға һәм йүгереүселәрҙең барыһына ла мәрәй йыйырға мөмкинлек бирә.
Базалағы уйынсылар хеҙмәт иткән ваҡытта киләһе базаға йүгерергә — базаны урларға тырышырға мөмкин, әммә тупты үҙ командаһының базала торған уйынсыһына ырғытҡан питчер уларҙы ота ала йәки тупты урларға маташҡан базаға ырғытҡан аулаусы (кетчер) эләктерә. Нигеҙҙе урлау мәжбүри уйын тип һаналмай, шуға күрә һаҡсыға туп менән һәм бирсәткә кейеп нигеҙгә ҡағылыу ғына етмәй, әммә йүгереүсене тап ошо бирсәткә менән тоҙларға кәрәк.
Әгәр уйынсы, осоп барған килеш тупты тотһа, уға флай-аут иғлан ителә, ә йүгереүселәр базаларына ҡайтып, уларға тағы ҡағылырға тейеш, шунан һуң, ҡағиҙәләр буйынса киләһе базаға йүгереү хоҡуғына эйә булалар.
Терминдар
Ситуация (йәки арбитр командованиеһы), тимәк, теге йәки был осорҙа һөжүм итеүсе уйынсы уйындан сығарыла.
База — мәрәй яулау өсөн йүгереүсе эҙмә-эҙлекле ҡағылырға тейешле майҙандың дүрт мәрәйенең береһе.
Бунт — ҡыҫҡа һуғыу, короткий удар, при котором бэттер не замахивается по мячу, а просто подставляет под него биту.
Туп — һуғыу зонаһынан ситтә питчер хеҙмәтләндергән һәм бита менән һуғылмаған туп.
Бэттер (һуғыусы) — бита менән һөжүм итеүсе уйынсы. «Йорт» янында (һулда йәки уң яҡта — уңайлыраҡ булғанса) урынлашҡан.
Дуға — эскәмйә, уйынсылар, запастағы уйынсылар һәм команданың башҡа ағзалары өсөн урын.
Иннинг — бейсбол уйыны осоро, уның барышында командалар бер тапҡыр оборона һәм һөжүм уйнай. Ғәҙәттә матч 9 иннингтан тора.
Европала
Бейсбол буйынса Европа конфедерацияһына 38 ил инә, континенталь чемпионат өс төркөмдән торған йыйылма командалар араһында, клубтар араһында Европа Кубогында уйнала. Италия һәм Нидерланд командалары өҫтөнлөк итә: 1954 йылдан башлап ике тапҡыр ғына континенттың иң көслө командаһы титулын яулай алмайҙар, ә 1967 йылда был бойкот менән бәйле була.
Бейсбол ойошмалары
Халыҡ-ара бейсбол федерацияһы  (ҡыҫҡ. IBAF, урыҫса — ИБАФ) — халыҡ-ара бейсбол менән етәкселек иткән спорт ойошмаһы.
Кесе Чибий
Кесе Чибий — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чибий йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Первомайский (Хәйбулла районы)
Первомайский (Первомайское) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше. Почта индексы — 453803, ОКАТО коды — 80255845006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мәғәсүмов
Мәғәсүмов — фамилия.
Екатерининка
Екатерининка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уньша йылғаһының уң ярына тамағынан 1,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саболе-Яха
Саболе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Роща-Шор (Оло Роговая ҡушылдығы)
Роща-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прямик
Прямик — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кырчанка йылғаһының һул ярына тамағынан 2,8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Ағалы-энеле Миладиновтар
Димитр (1810, Струги — 1862 йыл дың 23 ғинуар ы, Константинополь) менән Константин (1810, Струги — 1862 йыл дың 18 ғинуар ы, Константинополь) Миладиновтар — XIX быуат та македон мәҙәни яңырыу осоро эшмәкәрҙәре.
Ғаиләһе
Ағалы-энеле Миладиновтар көршәк оҫталары Султана менән Христо Миладиновтарҙың ҙур ғаиләһендә тыуған. Уларҙың һигеҙ балаһы булған: Димитр һәм Константин, Наум, Тане, Мате, Апостол, шулай уҡ Анна һәм Креста.
Эшмәкәрлектәре
Ике туған да македон милли яңырыу хәрәкәтенең әһәмиәтле шәхесе.
Ағалы-энеле Миладиновтарҙың йыйынтығы
1856 йыл да Димитр, Мәскәү университеты нда славян филологияһын өйрәнергә барған туғаны Константинды оҙатып йөрөү маҡсатында, Стругаға әйләнеп ҡайтҡан.
Прямик
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Ағалы-энеле Миладиновтар
Ағалы-энеле Миладиновтарҙың йыйынтығы
Университетта уҡыуын 1860 йыл да тамамлағансы, Мәскәү ҙә ҡалған, һуңынан Вена ла ул, үҙенең болғар халыҡ йырҙары коллекцияһын сығарырға ярҙам иткән Иосиф Юрий Штросмайер менән осрашҡан.
«Бѫлгарски народни пѣсни. Собряһынани отъ братья Миладиновци, Димитрıя и Константина и издадени отъ Константина. Въ Загребъ. Въ книгопечатница-та на А. Якича, 1861» тип аталған йыйынтыҡ  1861 йыл да Загреб та баҫылып сыҡҡан. Ул Үҙәк һәм Көнсығыш Балҡандың славян өлкәләренән йыйылған 660 болғар халыҡ йырынан тупланған.
Константин Миладинов шиғриәте
Константин Миладинов шиғриәте ижтимағи һәм милли мотив менән һуғарылған. Түбәндә шағир үҙе тере саҡта баҫылған хеҙмәттәренең теҙмәһе килтерелгән:
Вафаты
1861 йылдың уртаһында, Константин Загребтан Белградҡа киткән, һәм туғаны Димитрҙың Константинополь төрмәһендә булғанын белгән.
Артабан ул Константинополгә килгән, унда төрөктәр, уны шпионажда ғәйепләп, зинданға ябалар. Ағалы-энеле Константин һәм Димитр Миладиновтар 1862 йылда Константинополдә билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында вафат булғандар.
Грязнушка (Грязнуха ҡушылдығы)
Грязнушка — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Грязнуха йылғаһының уң жағалауынан12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шёнбах (Саксония)
Шёнбах (Саксония) (Schonbach (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1276 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,08 км2. Диңгеҙ кимәленән 380 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
Уне-Убат
Уне-Убат — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чибий йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тимербулатов Вил Мамил улы
Тимербулатов Вил Мамил улы (1 июнь 1952 йыл) — ғалим-хирург, юғары мәктәп, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре. рофессор, медицина фәндәре докторы (1989), Рәсәй Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы, Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы, Петр Фәндәр академияһы академигы (1995), Башҡортостан Республикаһы Хирургтар ассоциацияһы президенты. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1990), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998).
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (3-сө һәм 4-се саҡырыштарында), Башҡорт дәүләт медицина институты ректоры (1994—2011).
Биографияһы
Вил Мамил улы Тимербулатов 1952 йылдың 1 июнендә БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ районы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Ишәй ауылында тыуа. Маҡар урта мәктәбендә уҡый. 1975 йылда Башҡортостан медицина институтын тамамлай.
Табип-хирург. 1983 йылдан — медицина фәндәре кандидаты, 1989 йылдан — медицина фәндәре докторы, профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2005), Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2004), Рәсәй Федерацияһы Медицина фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы (2005), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2009).
БАССР-ҙың Благовещен үҙәк район дауаханаһы хирургы (1976—1979), Өфө ҡалаһының 8-се ҡала клиник дауаханаһының клиника ординаторы, хирургы (1979—1982), 1982 йылдан Башҡортостан дәүләт медицина институтында (хәҙерге Башҡорт дәүләт медицина университеты): 1988 йылдан кафедра мөдире, бер үк ваҡытта 1994 йылдан ректор; 1990—1994 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш хирургы.
Фәнни эшмәкәрлегенең йүнәлештәре: колопроктология, абдоминаль, миниинвазив, эренле хирургия.
Киҫкен парапроктитлы ауырыуҙарға диагноз ҡуйыу, уларҙы комплекслы дауалау һәм реабилитациялауҙың яңы ысулдарын; киҫкен эсәк үткәрмәүсәнлеген диагнозлау һәм дауалау тактикаһы программаларын эшләй; туҡ эсәк дивертикулезы патогенезының концепцияһын формалаштыра.
Абдоминаль хирургия проблемаларын сисеүгә, радиойышлыҡлы хирургияны үҫтереүгә өлөш индерә. Уның етәкселеге аҫтында Башҡортостан Республикаһында эндоскопик хирургияны үҫтереү программаһы эшләнә. Колопроктология өлкәһендә ғилми мәктәп булдыра.
2020 йылдың 26 июнендә Медицина хеҙмәткәрҙәре көнө айҡанлы бер төркөм табиптарҙы тәүге тапҡыр Башҡортостан Республикаһының Григорий Аксаков ордены менән бүләкләнеләр. Вил Тимербулатов та ошо наградаға лайыҡ булды.
Уҡыусылары
Уҡыусылары араһында 16 фән докторы һәм 44 фән кандидаты бар.
Сабри-Се
Сабри-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сойелю-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ев-Юган (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роща-Юнко
Роща-Юнко — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Воркут йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фирғәнә үҙәне
Фирғәнә үҙәне (Фарғона водийси/Farg‘ona vodiysi, Фергана өрөөнү, Водии Фарғона) — Урта Азия тауҙары араһындағы уйпатлыҡ. Майҙаны яҡынса 22 мең км², ә тирә-яҡ тауҙар менән бергә 80 мең км² тиклем. Планда яҡынса 300 км оҙонлоҡтағы һәм 170 км киңлектәге эллипсты хәтерләтә.
1980-се йылдарҙа Сәл-Уңғыр мәмерйәһендә совет археологтары антропологик материалдар (кеше тештәре һәм ҡулбаш һөйәге) таба, уларҙы архаик эректоид формаларҙың береһенә ҡараған кешенеке булараҡ баһалайҙар. Шул уҡ ваҡытта комплекстың 1 миллион йылдан ашыу элекке тип белдерелгән бәхәсле датаһы раҫланмай.
Халҡы
Фирғәнә үҙәне Урта Азияла иң юғары халыҡ тығыҙлығына эйә. Үҙәк өлөшөн — Үзбәкстандың иң тығыҙ тораҡ өлкәләре (Фирғәнә, Наманған һәм Андижан), периферияларын Үзбәкстандың Жалал-Абад, Ош, Баткен өлкәләре һәм Тажикстандың Сөғд өлкәһе биләй. XVIII-XIX быуаттарҙа үҙән Коканд ханлығының үҙәге булып тора. Һуңыраҡ, 1876 йылда, Рәсәй империяһы составына инә (Фирғәнә өлкәһе). Үҙ тарихында географик һәм сәйәси бөтөнлөктө һаҡлап килеп, төбәк 1920 йылда ғына күрһәтелгән илдәр араһында бүленгән.
Иҡтисады
Халыҡтың күпселек өлөшө ауыл хужалығы өлкәһендә мәшғүл. Һуғарыулы ерҙәрҙә мамыҡ үләне, дөгө сәсеүлектәре, емеш-еләк, ҡауын-ҡарбуз баҡсалары тупланған, тау буйҙарында иген культуралары сәсеүлектәре бар. Сүллек тигеҙлектәре участкалары — йыл әйләнәһенә, ә эфемер үҫемлектәр етештерелгән адырҙар яҙ көнө хеҙмәт итә. Әммә дәүләт сиктәренең барлыҡҡа килеүе транспорт бәйләнешен ҡыйынлаштыра.
Фирғәнә үҙәне — мең ярым йыллыҡ ебәк етештереү тарихы булған ебәкселектең ҙур төбәге.
Елва (Лобва ҡушылдығы)
Елва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының уң ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пуетка
Пуетка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пижма йылғаһының һул ярына тамағынан 210 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Камышовая (Чамлык ҡушылдығы)
Камышовая — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чамлык йылғаһының һул ярына тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Пуетка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Камышовая (Чамлык ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шёнберг (Саксония)
Шёнберг (Саксония) (Schonberg) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 956 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 287 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8393 һәм автомобиль коды GC.
Острау (Залькрайс)
Острау (Залькрайс) (Ostrau (Saalekreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1260 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,27 км2. Диңгеҙ кимәленән 85 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Еловка (Лозьва ҡушылдығы)
Еловка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лозьва йылғаһының һул ярына тамағынан 356 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Переволочан
Перөволочан (Переволочан) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 67 кеше. Почта индексы — 453810, ОКАТО коды — 80255823002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Окард
Окард (Окарт) — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чамлык йылғаһының һул ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Ручей Болбаншор
Ручей Болбаншор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға БАР/ПЕЧОРА/754/21/294 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чибий
Чибий — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кубань йылғаһының һул ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Краснодар һыуһаҡлағысынан Афипс  йылғаһы менән ҡушылғансы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шёнвёлькау
Шёнвёлькау (Schonwolkau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2546 кеше йәшәй. Майҙаны — 49,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 63 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 4509 һәм автомобиль коды DZ.
Емельяшевка
Емельяшевка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Емельяшевка йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ев-Юган-Егарт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саб-Яха (Ляккато-Се ҡушылдығы)
Саб-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ляккато-Се йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 125 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пузя
Пузя — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаж йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ручь-Ю
Ручь-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Собачка
Оло Собачка — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының һул ярына тамағынан 117 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татар һәм башҡорт мәҙәни үҙәге (Силәбе өлкәһе)
Силәбе өлкәһенең башҡорт һәм татар үҙәге, өлкә йәмәғәт ойошмаһы; 1988 йылда Силәбе мәҙәниәт фонды булышлығы менән ойошторолған.
Тарихы
Советтар Союзында үткән быуаттың 80-се йылдарында башланған демократик үҙгәртеп ҡороуҙар милли үҙаң үҫешенә этәргес бирә, милли-мәҙәни үҙәктәр барлыҡҡа килә. Ошо тулҡында 1988 йылдың 3 апрелендә Шәйехзада Бабич исемендәге Силәбе өлкәһе башҡорт һәм татар әҙәбиәте китапханаһында өлкәнең башҡорт һәм татар милләтле кешеләре өсөн өлкә мәҙәни үҙәген ойоштороу йыйыны үтә. Унда Магнитогорск, Троицк, Арғаяш, Ҡоншаҡ, Кәҫле ҡала һәм райондарынан, өлкәнең башҡа төбәктәренән килгән вәкилдәр ҡатнаша.
Йыйында киҫкен һәм көнүҙәк проблемалар, юғалтылған ҡиммәттәр тураһында һөйләшеү була. Троицкиҙа революцияға тиклем татар телендә әҙәби журнал нәшер ителгән була, Троицк һәм Арғаяш педучилищеларында милли мәктәптәр өсөн уҡытыусылар әҙерләнә, Ҡоншаҡ районында башҡорт телендә гәзит сыға, Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Силәбелә башҡорт һәм ҡаҙаҡ телдәрендә гәзиттәр сыға, профессиональ татар театры эшләй, Силәбе ҡалаһының өс мәктәбендә уҡытыу башҡорт һәм татар телдәрендә бара, аҙнаһына өс тапҡыр өлкә радиоһында башҡорт телендәге тапшырыуҙар үтә.
Үҙәкте булдырыу башында СССР-ҙың атҡаҙанған тренеры Харис Йосопов, СССР Яҙыусылар берлеге ағзалары, шағирҙар Рамазан Шәғәлиев менән Сәлисә Гәрәева, яҙыусы Рөстәм Вәлиев, композитор Рафаил Бәкиров, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Урал Сафиуллин, Татарстандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Рәшиҙә Сиражиева, тарих фәндәре кандидаты Луиза Алмаева, юрист Шәфҡәт Ғәйнуллин һәм башҡалар тора.
Йыйында үҙәк рәйесе итеп художестволы үҙешмәкәрлек ветераны Урал Сафиуллинды һайлайҙар. Башҡорт һәм татар мәҙәниәте үҙәге милли традицияларҙы һәм йолаларҙы, телде һаҡлау һәм үҫтереү, башҡорт һәм татар халыҡтарының тарихын һәм әҙәбиәтен өйрәнеү, башҡа милләт кешеләрен башҡорт һәм татар мәҙәни мираҫына ылыҡтырыу, башҡа милли һәм ижтимағи йәмғиәттәр менән хеҙмәттәшлек итеү, халыҡтар дуҫлығын нығытыу маҡсаттарын ҡуя. Был йүнәлештәрҙә эш башлана.
Эшмәкәрлеге
Үҙәк ойошторған тәүге сараларҙың береһе Арғаяшта башҡорт һәм татар сәнғәте фестивале була. Ә Магнитогорскиҙа урындағы әүҙемселәр туған телде өйрәнеү кластары аса.
1990 йылдың 1 ғинуарында «Челябинский рабочий» гәзитенең махсус сығарылышы булараҡ башҡорт телендә «Тыуған яҡ» һәм татар телендә «Дуслык» гәзиттәренең 10 мең даналы беренсе һандары сыға. Ул гәзиттәрҙең баш мөхәррире Ш. Айбулатов була.
Башҡорт һәм татар мәҙәни үҙәге эшмәкәрлеген киң йәйелдерә, әлеге ваҡытта өлкә ҡалаларында һәм райондарында уның 20 филиалы бар.
Үҙәк Еңеү көнөнә, Балаларҙы яҡлау көнөнә, Өлкән йәштәгеләр көнөнә, Әсә көнөнә арналған саралар үткәрә, ғаилә коллективтары конкурстары, балалар ижады фестивалдәре, милли байрамдар (Һабантуй, «Туған тел») үткәрә; дини байрамдар (Ураҙа байрамы, Ҡорбан байрамы), башҡорт һәм татар сәнғәте фестивалдәрен (Башҡортостан Республикаһы мәҙәниәте көндәре, Татарстан Республикаһы мәҙәниәте көндәре); Силәбе өлкәһендә ике республика артистары, театрҙары гастролдәрен ойоштороуҙа ҡатнаша.
Емная
Емная — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының уң ярына тамағынан 457 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Смотрич (йылға)
Смотрич (Смотрич) — Украиналағы йылға. Хмельницкий өлкәһенең Хмельницкий, Городок, Дунаевцы, Чемеровцы һәм Каменец-Подольский райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 169 километр.
Егор-Ель
Егор-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 309 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ручь-Ю 1
Ручь-Ю, 1 — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ручь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Аҡташ
Аҡташ — күп мәғәнәле һүҙ.
Ремза
Ремза — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Арбаж йылғаһының уң ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Савоилинг-Яха
Савоилинг-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сидя-Юмб-Тарко-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Синюха (Грязнуха ҡушылдығы)
Синюха — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Грязнуха йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Гоби
Гоби — Үҙәк Азиялағы сүллекле һәм ярым сүллекле киң төбәк (Монголия, Ҡытай территорияһында). Гоби көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа 1600 км-ға һәм төньяҡтан көньяҡҡа 800 км-ға һуҙылған. Майҙаны — 1 300 000 км². Борон замандарҙан был ер «Шамо сүле» исеме менән билдәле. Сүлдең киңәйеүен туҡтатыу өсөн ҠХР тарафынан «Йәшел Ҡытай диуары» проекты тормошҡа ашырыла.
Ерва
Ерва — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воробина йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурлаченкова щель
Бурлаченкова щель — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы/Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чепси йылғаһының һул ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубань йылғаһы Усть-Лабинск ҡалаһынан Пролетарь һыуһаҡлағысына тиклем, Белая (Кубань ҡушылдығы) һәм Пшиш йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Синюха (Чамлык ҡушылдығы)
Синюха — Рәсәй йылғаһы. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чамлык йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 137 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чамлык йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Глубокий Яр (йылға)
Глубокий Яр  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Цица йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шёнтайхен
Шёнтайхен (Schonteichen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2253 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 222 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1920 һәм автомобиль коды BZ.
Петропавловка (Хәйбулла районы)
Петропавловка (Петропавловский) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 232 кеше. Почта индексы — 453803, ОКАТО коды — 80255845007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ем-Юган-Егарт
Ем-Юган-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тордесильяс килешеүе
Тордесильяс килешеүе (Tratado de Tordesillas, Tratado de Tordesilhas) — Испания менән Португалия араһында донъяла йоғонто яһау өлкәләрен бүлешеү тураһындағы килешеү. 1494 йылдың 7 июнендә Кастилия һәм Леон короллегенең Тордесильяс ҡалаһында төҙөлгән. 2 июлдә — католик королдәре, 5 сентябрҙә Португалия тарафынан раҫланған. 1506 йылда Рим папаһы Юлий II-нең буллаһы менән хуплаған.
Килешеү бер йыл элек Рим папаһы Александр VI-ның «Inter caetera» буллаһында билдәләнгән бүлеү линияһын аныҡлаған. Ике полюс аша үткән һәм Атлантик океанды киҫеп үткән демаркация линияһы, Португалия яғының ихтыяры буйынса Азор архипелагының ниндәй ҙә булһа утрауынан 100 лига көнбайыштараҡ һәм Йәшел Морон архипелагынан көнбайышҡа табан 370 лигаға тиклем (1770 км, 1100 миль) — хәҙерге координаталарҙа көнбайыш оҙонлоҡтоң 49°32’56" меридианына йәки "папа меридианы"на күсерелгән. Был һыҙаттан көнсығышҡа табан диңгеҙҙәр һәм ерҙәр — Португалия короллегенә, көнбайышҡа Кастилия һәм Арагондың шәхси унияһына (факт буйынса был ваҡытҡа ҡарай Испанияға берләшкән) ҡарамағына күскән.
Ваҡиғалар хронологияһы
Тордесильяс килешеүенә тиклем 1479 йылдың 4 сентябрендә католик королдәре Фердинанд Арагонлы һәм Изабелла Кастилиялы менән Португалия короле Альфонсо V араһында ҡул ҡуйылған Алькасав килешеүе булған. Уға ярашлы Кастилия мираҫы өсөн һуғышты бөтөргән солох төҙөлгән.
1452—1456 йылдарҙа Рим папалары Николай V һәм Каликст III Португалияға Бохадор (Буджур) морононан көньяҡҡа һәм көнсығышҡа табан, «һиндтарға тиклем» (йәғни Америкаға тиклем) асылған ерҙәргә эйә булыу хоҡуғын биргән. Кастилия короллеге был хоҡуҡтарҙы 1479 йылда таный, ә 1481 йылда Рим папаһы Сикст IV үҙенең «Aeterni regis» буллаһы менән, Канар утрауҙарынан көньяҡҡа табан бөтә ерҙәрҙе йәнә бер тапҡыр Португалияға бирә.
Христофор Колумбтың беренсе экспедицияһы геосәйәси контексты ярайһы уҡ үҙгәрткән. 1493 йылдың 15 мартында Колумбтың тәүге экспедицияһынан әйләнеп ҡайтыуы һәм фараз буйынса «Көнбайыш Һиндостанды» асыуы Португалияны борсоуға һала — был асыш уға элек бирелгән территориаль хоҡуҡтарҙың ҡиммәтһеҙләндергән. Хәҙер Кастилия менән Арагон, тәүге тапҡыр асылыу хоҡуғына һылтанып, Рим папаларының хөкөмдәрен таныуҙарынан баш тарта. Католик сиркәүенең башлығы ғына татыулыҡ солох менән хәл итә алған.
Арагон Валенсияһында тыуып үҫкән Рим папаһы Александр VI, 1493 йылдың 3 майында Кастилия короллеге тарафынан асылған йәки Йәшел Морон утрауҙарынан 100 лигала үткән меридиандан көнбайыштараҡ асылған бөтә ерҙәр уныҡы булырға тейеш, ә был һыҙаттан көнсығыштараҡ асыласаҡ яңы ерҙәр — Португалияныҡы тип иғлан итә. Әммә был христиан илдәре ҡулында булған территорияларға таралмаған. Был ҡарар Португалияның короле Жуан II-гә оҡшамаған, ул кисекмәҫтән король Фердинанд II Арагонлы һәм уның ҡатыны — королева Изабелла I Кастилиялы менән был линияны көнбайышҡараҡ күсереү тураһында һөйләшеүҙәр башлаған.
Эҙемтәләре
Элек кастилиялылар һәм португалдар тарафынан өлөшләтә колониялаштырылған Мәғриб өсөн 1496 йылда ошондай иҫкәрмә яһала: Мәғриб бүлеү линияһы Пеньон-де-де-де-ге-Гомера (Peñón de Vélez de la Gomera) утрауынан башлана, уны уртаға бүлә, әммә утрау үҙе килешеүҙә телгә алынмай. Португалия — бүлек һыҙатынан көнбайышҡа, Испания көнсығышҡа ҡарай биләмә алған.
Тордесильяс килешеүе төҙөгәндә ике яҡ та Атлантиканың ысын географияһын бик тоноҡ ҡына күҙ алдына килтергән. Мәҫәлән, 1500 йылда Педру Алвареш Кабралдың экспедицияһы һөҙөмтәһендә Испанияның Португалияға Бразилияны «бүләккә» биреүе асыҡланған.
Бынан тыш, Америка үтеп булмаҫлыҡ көнбайыш барьеры булып һаналған, сөнки Тымыҡ океан тураһында әлегә билдәле булмаған. Океанды күргән беренсе европалы Испания конкистадоры Васко Нуньес де Бальбоа була. 1513 йылда ул үҙенең юлдаштары менән Панама муыны аша үтеп һәм билдәһеҙ океандың яр буйына сыға. Океан янына көньяҡҡа асыҡ ҡултыҡ эсендә килеп сыҡҡанға, Нуньес де Бальбоа уны «Көньяҡ диңгеҙ» (Mar del Sur) тип атаған. 1520 йылдың 28 ноябрендә Фернан Магеллан 1519—1522 йылдарҙағы экспедиция ваҡытында асыҡ океанға сыға. Бынан һуң Көнсығышта демаркация линияһының ҡайҙа үтергә тейешлеге тураһында мәсьәлә киҫкен торған. Ул 1529 йылғы Сарагоса килешеүе менән Молукка утрауҙарынан көнсығышҡа табан 257,5 лига алыҫлыҡта тулыһынса билдәләнгән булған. Шулай итеп, Испания ошо ҡиммәтле тәмләткестәр сығанағы хоҡуғынан мәхрүм ителгән, шуның өсөн уға билдәле бер аҡсалата компенсация түләнгән.
Тордесильяс килешеүе Испания менән Португалияның Европанан тыш донъя өҫтөнән мәңгелек һәм монополиялы хакимлығын күҙ уңында тотҡан. Был ике илдең, ул ваҡыттағы камил диңгеҙ техникаһына һәм навигациялағы белемгә эйә булып, Бөйөк географик асыштарҙың пионеры булғанлыҡтан мөмкин булған.
Килешеү Латин Америкаһы бүлегендә, шулай уҡ Тымыҡ океандың көнбайыш өлөшөндә Испания колонияларын төҙөүҙә 1898 йылға тиклем ҙур әһәмиәткә эйә була. Әммә ул тиҙ иҫкерә һәм Төньяҡ Америкала, һуңынан Азияла һәм Африкала үҙенең әһәмиәтен юғалта, унда Европаның башҡа дәүләттәре лә әүҙем колониялаштырыу алып бара.
1580 һәм 1640 йылдар араһында килешеү мәғәнәһеҙ булған, сөнки Испания короле Филипп II шулай уҡ Португалияның да короле булған. Европалағы башҡа державалар (Франция, Англия, Голландия) бындай хәлде таныуҙан баш тарта һәм үҙҙәре өсөн рәсми рәүештә ябылған Донъя океанында пиратлыҡ менән әүҙем шөғөлләнә. Географик асыштар мәсьәләһендә Рим папаһы власы вәкәләттәрен инҡар итеү уларҙың дәғүәләрен идеологик нигеҙләй. Голландияның Көнсығыш Һиндостан компанияһы Малакканы баҫып алыу һәм артабан Индонезияла португал биләмәләрен контролгә алыу менән Голландия Көнбайыш Яңы Гвинея һәм Көнбайыш Австралияның «Яңы Голландия» булыуын белдерҙе. 1770 йылда Джеймс Кук уны Британия биләмәһе тип иғлан иткәнгә тиклем Көнсығыш Австралия донъяның Испания өлөшөндә ҡалған.
Шулай уҡ Франция короле Франциск I-нең быға ҡарата аҡыллы фекере билдәле:
XVII быуатта Испания менән Португалияның колониаль ҡеүәте һүрелә башлай. Тордесильяс килешеүе Көньяҡ Америкала ғына көсөн һаҡлап ҡала, унда Испания менән Португалия араһындағы сик буйы бәхәстәрен хәл иткәндә (Көньяҡ Америкала колонияһы булған Голландия, килешеүҙе иғтибарһыҙ ҡалдыра) файҙаланыуҙы дауам итә. Португалия Америка континентын колониялаштырғанда Тордесильяс килешеүенең демаркацияһын боҙа, әкренләп Бразилиянан Көньяҡ Американың көнбайышына һәм көньяғына ҡарай юллана, был 1750 йылғы Мадрид килешеүенә ҡул ҡуйыуға сәбәпсе була, ә Тордесильяс линияһы юҡҡа сыға. Рәсми килешеү 1777 йылда Сан-Ильдефонста килешеү менән бөтөрөлә.
Хәҙерге заман бәхәстәре
Тордесильяс килешеүен Чили меридиан буйлап Көньяҡ ҡотопҡа тиклем һуҙылған Антарктика секторын яҡлау өсөн файҙалана.
1962 йылда Нидерланд Яңы Гвинеяһы Индонезия ҡарамағына ингән. Ул Маджапахит империяһына көнбайыш Яңы Гвинея инә һәм ул Тордесильяс килешеүенең бер өлөшө булып тора, тип белдергән.
Тордесильяс килешеүе шулай уҡ XX быуатта Аргентина тарафынан Фолкленд утрауҙарына ҡарата дәғүәһен нигеҙләү булараҡ файҙаланылған.
Рубка (Сюзюм ҡушылдығы)
Рубка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзюм йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйнә (Свердловск өлкәһе)
Ауыл Ачит ҡала округының Заря территориаль идаралығына керә.