cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лудзинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Метаэтика
Метаэтика (аналитик этика) — логик-лингвистик анализ методтары ярҙамында, фәлсәфәлә этиканың үҙен анализлаусы фәнни дисциплина булараҡ этик тикшеренеүҙәр йүнәлеше. XX быуат башы һәм уртаһының этик тикшеренеүҙәре метаэтика менән бәйләнә.
Эдвард Джордж Мурҙың «Principia Ethica» хеҙмәте метаэтика өлкәһендәге тәүге тикшеренеү тип һанала.
Метаэтика мәсьәләләре
Ричард Гарнер һәм Бернард Розенға ярашлы, метаэтик проблемаларҙың өс төрө йәки метаэтиканың дөйөм  мәсьәләләре бар:
Беренсе төр һорау булып, мәҫәлән, «„яҡшы“, „насар“, „дөрөҫ“, „дөрөҫ түгел“ төшөнсәләре нимә аңлата?» һорауы тора. Икенсе категория әхлаҡи фекер йөрөтөү универсаль йәки сағыштырмаса, бер мәғәнәле йәки плюралистик буламы тигән мәсьәләләрҙе индерә. Өсөнсө төр мәсьәләләр, мәҫәлән, нимә яҡшы, ә нимә насар булыуын беҙ ҡайҙан беләбеҙ һәм ғөмүмән быны белеүе мөмкинме тигәндән тора. Гарнер һәм Розен, бөтә өс төр мәсьәлә бойондороҡһоҙ була алмауын, һәм уларҙың береһенә яуап башҡа һорауҙарға ла етерлек дәрәжәлә аныҡ яуап булыуын фаразлай, тип раҫлай.
Семантик теориялар
Был теориялар иң тәүҙә метаэтиканың дөйөм һорауҙарының беренсеһенә яуап бирергә тырыша. Мәҫәлән, ҡиммәттәр теорияһы семантик теория булып тора.
Нигеҙләүсе теориялар
Был теориялар: «әхлаҡи фекер йөрөтөүҙе нимәгә нигеҙләргә мөмкин?» йәки «ни өсөн әхлаҡи норманы үтәү кәрәк?» тигәнгә оҡшаш һорауҙарға яуап бирергә тырыша. Әхлаҡтың күпселек эпистемологтары, әлбиттә, әхлаҡ скептиктарҙан айырмалы, әхлаҡ өлкәһендәге фекер йөрөтөүҙәрҙе нигеҙләп була тип иҫәпләй.
Беренсе Май (Ырымбур өлкәһе)
Беренсе Май (Первомайск) — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл Ҡыуандыҡ ҡала округы үҙәгенән көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡараҡ туранан яҡынса 9 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡыуандыҡтан 11 саҡрым көньяҡ-көнсығышҡараҡ, Орск - Ҡыуандыҡ тимер юлынан көньяҡтараҡ ята.
Климаты
Уртаса-континенталь климатлы. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тан +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Иң һалҡын ай — ғинуар, уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Йыллыҡ атмосфера яуым-төшөмө 300-ҙән 450—550 миллиметрға тиклем етә, шул уҡ ваҡытта күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә (яҡынса 70 %). Ярайһы уҡ тотороҡло ҡар ҡатламы, ул уртаса алғанда 150 көн дауамында ята.
Тарихы
1950-се йылдарҙа был урынға Ярташ ауылы (хәҙер юҡҡа сыҡҡан) халҡы күсерелгән. Ауылдың күсенеү сәбәбе - район үҙәгенән һәм төп һөрөнтө ерҙәрҙән алыҫта урынлашҡан булыуы 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Беренсе Май ауыл советына ҡараған, ошо муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составына ингән.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбе буйынса даими рәүештә йәшәүселәр 536 кеше тәшкил итә (урыҫтар — 55 %, башҡорттар — 32 %), 2010 йылда 499 кеше ҡалған.
Этимологияһы
Ауылдың Исеме Ҡыуандыҡтан идараһы күсерелгән "1 Май" колхозынан алып бирелгән. Ауыл атамаһы халыҡ телендә Первомайка тип йөрөтөлә. 1950-се йылдарҙа был ауылға Ярташ ауылы халҡы күсерелгән (хәҙер юҡҡа сыҡҡан). Башта ҡайһы берҙә күсенеүселәрҙең элекке ауылы буйынса Яңы Ярташ тип тә йөрөткәндәр.
Ярташ ауылы атамаһын иһә, үҙ нәүбәтендә, башҡорт телендәге яр һәм таш һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән Ярташ гидронимынан алған, сөнки шул йылға буйында урынлашҡан булған.
Иресть
Иресть — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кадат
Кадат — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1266/74/22 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сэккэль-Кыке
Сэккэль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сыпаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салехард күпере
Салехард күпере — күпер аша үтеү менән бергә проекттыОбь йылғаһы аша һалынған күпер. Ул Лабытнанги һәм Салехард ҡалаларын тоташтыра. Проектҡа ярашлы — Обь йылғаһы аша һалынған автомобиль һәм тимер юл күперенең оҙонлоғо 2439,8 метр. Дөйөм оҙонлоғо — яҡынса 40 км.
Тарих
Обь йылғаһы аша күпер төҙөү идеяһы ХХ быуат уртаһында барлыҡҡа килә. Шул йылда геологик тикшеренеүҙәр үткәрелә, ҙур әҙерлек эштәре алып барыла. Ленинград төҙөлөш бюроһытөрлө ярусыл автомобиль һәм тимер юллы күпер проектын төҙөй Проект бер нисә сәбәп арҡаһында тормошҡа ашмай. Төп объектив сәбәп булып йылғаның киңлеге һәм шәп ағымы һәм мәңгелек туңлыҡ тора.
2006 йылда Ямал-Ненец автономиялы округы етәкселеге күпер төҙөү идеяһына кире ҡайта һәм төҙөлөш тендеры аса. Бер нисә күпер төҙөү проекты ҡарала. Архитектура проекттары буйынса дөйөм автомобиль юлдарының өҫкө ҡатында ебәрергә тәҡдим ителә, ә аҫҡы ҡатта — тимер юл.үтәргә тейеш. 2007 йылда бөтә проект документацияһы әҙерләнә. Әммә төҙөлөш башлауҙы 2012 йылға ҡалдыралар, ә күпер проекты яңынан ҡарауға ҡайтарыла.
2013—2014 йылдарҙа яңыртылған күпер проекты дәүләт экспертизаһын уңышлы үтә.
2016 йылдың башында күпер үткәүелен башта төҙөүҙе стратегик объект булараҡ өҫтөнлөклө тип табалар, уны финанслау федераль бюджеттан ҡарала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев 2016 йылдың 18 мартында был туралағы бойороҡҡа ҡул ҡуя.
2018 йылдың 11 май айында Обь йылғаһы аша төҙөләсәк күперҙең символик нигеҙе булған капсулаһы ергә һалына Капсула һалыу тантанаһында РФ транспорт министры Максим Соколов, Ямал-Ненец автономиялы округы губернаторы Дмитрий Кобылкин һәм РЖД генераль директоры Олег Белозеров ҡатнаша. .
2018 йылдың 21 авгусында Яңы-Огаревола ЯНАО губернаторы Дмитрий Артюхов Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин менән осрашҡанда « беҙ был ҡышта уҡ күперҙең иң ҡатмарлы мөһим элементын ваҡытынан алда башлаясаҡбыҙ — Обь йылғаһы аша берләштерелгән күпер эшләүҙе. Хәҙер инвесторҙар менән эшләүгә иң яҡын ваҡытта тотонасаҡбыҙ» тип белдерҙе.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Владимировка (Благовещен районы)
Владимировка (Владимировка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сығатай улусы
Сыгатай (Жағатай) улусы (Сығатай дәүләте, Сығатай Урҙаһы) — 1266 йылда Урта Азияла Бөйөк Монголия тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән төрки-монгол дәүләте. Атамаһы Сыңғыҙхандың улы Сағатай исеме менән бәйле. 1326 йылдан алып Сағатай улусында ислам рәсми дин булып китә. XIII быуат аҙағында, улустың сәскә атҡан осоронда, ул хәҙерге Монголия һәм Ҡытай сигендәге Амударъянан коньяҡҡа табан Алтай тауҙарына тиклем йәйелеп ята, майҙаны буйынса ул яҡынса Ҡара Ҡытай ханлығы территорияһына тиң була. 1340-се йылдарҙа дәүләт Моғулистанға һәм Мәүәрәннәһерға бүленә.
Тарихы
1224 йылда Монгол империяһына нигеҙ һалыусы Сыңғыҙхан үҙ дәүләтен уландарының һаны буйынса дүрт улусҡа бүлә. Икенсе улы Сығатайға Мәүәрәннәһер һәм уның яҡын-тирәләге территориялар эләгә. Сығатай улусы составына, иң тәүге нәүбәттә — Ҡара Ҡытай дәүләте һәм найман Кучлугы (монгол яҙмаларында Хомил иле), ә, дөйөм алғанда, Хәрәзм көньяғы менән бергә Мәүәрәннәһер, Ете һыуҙың күпселек өлөшө һәм Турфанға (Ҡашғари менән бергә) тиклем Көнсығыш Төркөстан инә. Әммә Сығатай улусы тулыһынса бойондроҡһоҙ булмай һәм һаман да Ҡараҡоромдан бойороҡтар ала. Мәүәрәннәһер башлығы Мәхмүт Ялавасты отставкаға ебәргәндән һуң Үгеҙәй Мәхмүтте ҡабаттан вазифаһында тергеҙә һәм Мәхмүт династияһы, хатта Сағатайҙың вафатынан һуң, хакимлыҡ итә. 1238 йылда Бохарала мосолман ихтилалы ҡуба, әммә Мәхмүт улы Мәсүд уны киләһе йылда, монголдар килеп еткәнгә тиклем, баҫтыра (һылтанма).
Төрки ҡарлуҡтарҙың өс төркөмө (Ете һыуҙа, Фәрғәнәлә һәм тибет ситәрендә) Сыңғыҙхан осоронан алып үҙаллы тип һаналһәм ошо сифатта улустың ҡәбилә системаһына индерелә. Тышҡы дәүләт сиктәренә улус бары тик көньяҡта ғына сыға, унда сик буйы көнбайыш Куньлунь һәм Памир көньяҡ армыттары буйылап бара.
Сығатай дулаттарға көньяҡта Тянь-Шандән алып ерҙәрҙе бүлеп бирә. Дулаттар үҙҙәре биләмәләрен Маңлай Сүбе йәки Көньяҡ яғы тип атайҙар.
Сығатай ставкаһы Алмалыҡтан (хәҙерге Күлжә йәки Инин) көнбайышҡа табан Ете Һыуҙа урынлаша һәм Ҡояш һәм Олоғ-иф (Оло йорт) тип атала. Иле үҙәне Алмалыҡ ҡалаһы менән бергә уның биләмәләренең үҙәк өлөшөн тәшкил итә һәм Ү «Ил-аларғы» тип атала. Мәүәрәннәһерҙә Сағатайға ҡарағанда реаль власҡа хәрәзм сауҙагәре һәм урындағы идара башлығы Мәхмүт Ялавас эйә була (1225—1238), уны туранан-тура Үгеҙәй хан тәғәйенләй. 1238 йылда Сағатай, хандың ризалығынан тыш, Мәхмүтте вазифаһынан бушата, хан ағаһына үпкәһен белдерә, әммә Мәүәрәннәһерҙе уның идаралығына тапшыра, шул уҡ ваҡытта һалымдарҙы йыйыу хоҡуғын мәхмүт улы Мәсүд-бәккә бирә (1238-89) һәм уның вәкәләттәрен бөтә сағатай улусына киңәйтә.
Идара итеү системаһы
Монгол хандары власын таныған иткән клан вәкилдәренә рәсми рәүештә грамоталар (ярлыҡтар) йәки пайцздар (затлы металдарҙан эшләнгән махсус билдәләр) формаһында төрлө өҫтөнлөктәр бирелә. Ошо идара итеү сәйәсәте һөҙөмтәһендә урындағы хеҙмәтсән халыҡтан даими рәүештә һалымдар йыйыла.
Сығатайҙың вафатынан һуңғы хәлдәр
Сығатай 1241 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1242 йылда) вафат була, уға тиклем, Үгеҙәйҙең вафатынан һуң, Сағатай тәхетте үҙенең ейене Һары Һулағҡа (Мөтөгән улы) мираҫ итеп ҡалдыра.
Үгеҙәйҙең улы Ғуюҡты яңы хан итеп һайлағандан һуң, Ғуюҡ Һары Һулағты тәхеттән төшөрә, сөнки улы иҫән саҡта еейәне тәхеткә хужа була алмай тип һанай һәм Сығатай улусын Сығатайҙың өлкән улы Есу-Мүнкәгә бирә. Шулай итеп, 1246/1247 йылдарҙа улус менән Есу-Мүнкә идара итә, әммә ул күпселегендә эсеү менән мауыға, тиҙҙән ул кесе туған тейешле Бүрины хакимдаш итеп алырға мәжбүр була. Есу-Мүнкәның ставкаһы Алмалыҡта урынлаша.
һары Һулағ ҡапыл вафат була, Мөбәрәк шаһ уның урынын биләй. Мөбәрәк-шаһ идара итеү өсөн бик йәш булғанға күрә, дәүләт эштәре менән әсәһе шөғөлләнә.
1248 йылда бөйөк ҡаған Ғуйуҡ-хан үлгәндән һуң сыңғыҙиҙәр ике дошманл агерға бүленә: Джучи һәм Толуй вариҫтаыр һәм туғандары һәм тҮгеҙәй менән Сығатайҙың туғандары һәм вариҫтары. һәр бер лагерҙың эсендәге ҡапма-ҡаршылыҡтар ваҡытлыса йәшерелә. шулай өс йыл дауамында аҫтыртын эш алып барыла, һуңынан асыҡ көршәкә күсә һәм 1251 йылда бөйөк ҡаған итеп Мәнгү хан иғлан ителә — Толуйҙың улы. Әлеге еңеү ҡанлы түңкәрелеш төҫөн ала, сөнки бик күптәр, хатта Үгеҙәй һәм Сығатайҙың вариҫтары ла язалана.
Мүнкә хандың тәхеткә ултырыуы
1251 йылғы ҡоролтайҙан һәм Мүнкәнең тәхеткә ултырыуынан сағатайлыларҙың күпселеге язалана. Улусты үҙ-ара Мүнке менән Батый бүлешеп алалар, Батый Мәүәрәннәһергә хужа була.
Алғы хан эшмәкәрлеге
Мәнгү-хан үлгәндән һуң (1259 йыл) 1260 йылда Монгол империяһының бөйөк ҡағандары итеп бер үк ваҡытта уның ике ағаһы иғлан ителә — Хубилай һәм Арыҡ-Буға. Ошо ике толуиҙар араһында башланған көрәшкә улар Сығатай вариҫтарын да йәлеп итәләр. Шул уҡ 1260 йылда Арыҡ-Буға Сағатай улусы тәхетендә Мөбәрәк шаһты Сығатайҙың ейәне Алғыға алыштыра. Алғы, үҙенең власында нығынып алғас, элекке дуҫына ҡаршы күтәрелә һәм Хубилай яғына күсә. Арыҡ-Буға Алғыға һөжүм итә һәм Алғы, бер нисә бәрелештән һуң, 1263 йылда Сәмәрҡәндҡә ҡасып китә. Арыҡ-Буға ошо арауыҡта Иле районын тулыһынса бөлгөнлөккә төшөрә. Алғы Орхан һәм мәсүд Ялавас ярҙамында яңы армия туплай. шунан ул Арыҡ-Буғаны ҡыуып сығара, Арыҡ-Буға 1264 йылда Хубилайға әсирлеккә бирелә. Алғы Урта Азияла ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бөтә Джучи башлыҡтарын ҡыуып сығара һәм хатта Хәрәзмде баҫып ала. Быға тиклем Хәрәзм Алтын Урҙаға ингән була. Шулай итеп, Сығатай улусы ҡабаттан тергеҙелә. Алғы 1265 йылда вафат була.
Алғы хандан һуңғы осор
Алғының вафатынан һуң (1265/66 йылдар) Мөбәрәк шаһ, Бораҡ шаһ, һуңғараҡ Хайду араһында Урта Азия территорияһында көрәш башлана. 1265 йылда Орхана тәхеткә үҙенең улын ултырта — Мөбәрәк шаһты. Мөбәрәк шаһ ислам динен ҡабул иткән беренсе Сығатай ханы була. Уны тәхеттән ике туған ағаһы Бораҡ Хубилай ярҙамы менән ҡолата. Бораҡ-хан ултыраҡ тормош алып барған халыҡтар менән тығыҙ бәйләнештәр булдырыу маҡсатында шулай уҡ исламды ҡабул итә. Батша вариҫтарының үҙ-ара ызғыштары халыҡты бик йонсота, сөнки был осорҙа талауҙар һәм көсләүҙәр арта. Шулай 1269 йылға тиклем дауам итә. Ошо йылда Талас йылғаһы үҙәнендә ҡоролтай йыйыла, унда батша вариҫтары элеккесә тауҙарҙа һәм далаларҙа йәшәй һәм игенселек райондарына ҡыҫылмай, сәселгән игенде тапамай һәм малды урламай тигән ҡарар сығарыла.
Бораҡ хан Хубилай менән Тарим бассейны менән идара итеү мәсьәләһе буйынса конфликтҡа инә. Бораҡ Хубилай ебәргән агентты ҡыуып ебәрә (ул төбәк менән идара итергә тейеш була). Хубилай 6000 мең һыбайлынан торған отрядты юллай, Бораҡ уларҙы күпкә өҫтөнлөклө көстәр (30 000) менән ҡаршы ала. Бораҡ шулай уҡ Хайду менән дә конфликтҡа инә, сөнки Хайду Алтын Урҙа ханы Мәнге-Тимерҙы Бораҡҡа ҡаршы яллай. Хайду яғында Алтын Урҙаның 50-меңлек армияһы була, шуғк күрә Бораҡ Мәүәрәннәһергә ҡаса. 1267 йылда Бораҡ Хайду менән килешә һәм мәүәрәннәһерҙән көнсығыштағы биләмәләрҙән баш тарта. Һуңынан Хайду Бораҡты Илханатҡа баҫып инергә мәжбүр итә. Бораҡ тәүге булып һөжүм итә, кенәз Бучинды еңә. Абаҡа-хан Әзербайжандан ярҙамға ташлана һәм Бораҡты Герат тирәһендә 1270 йылдың 22 июлендә ҡыйрата, Бораҡ сигенергә мәжбүр итә. Кире ҡайтҡан юлда ул аттан ҡолап төшкә һәм бик ныҡ йәрәхәтләнә, ҡышты Бохарала үткәрә һәм шунда вафат була. Вафаты алдынан ул исламды ҡабул итә.
Бораҡтың дүрт улы һәм Алғының ике улы Хайдуға ҡаршы фетнә күтәрәләр, әммә улар һәр саҡ уңышһыҙлыҡҡа тарыйҙар. Хайду Мәүәрәннәһер ханы итеп тәхеткә Негубәйҙе ултырта. Негүбәй баш күтәргәндән һуң, ул үлтерелә һәм уның урынына 1274 йылда Буға Тимер тәғәйенләнә. Буға Тимерҙең ҡасан вафат булыуы билдәһен, әммә унан һуң тәхеткә Бораҡтың Дува исемле улы ултыра. Ошо уҡ ваҡытта Абаҡа Мәүәрннәһергә бәреп инә һәм Бохараны талай һәм 50000 әсирҙе үҙе менән алып китә.
1275 йылда Дува Юань империяна ҡаршы һуғышта Хайдуға ҡушыла, әммә алып ташлана. 1295 йылда Дува Пенджабҡа бәреп инә һәм төбәкте бөлгөнлөккә төшөрә. Дели солтанлығына бер нисә бәреп инеү булып ала, әммә уңышһыҙ. 1298 йылдың сентябрендә Дува әсирлеккә Тэмур Ҡорғузың кейәүен әсирлеккә төшөрә һәм үлтерә, әммә бынан һуң тиҙ арала үҙе лә еңелә. 1301 йылда Ҡараҡоромға һөжүм иткән ваҡытта улар ҡабаттан еңелә ,һәм Хайду ошо алышта һәләк була.
Хайду үлгәндән һуң 1303 йылда Дува һәм Чапар (Хайду улы) Юань власын таныйҙар. Әммә Дува Чапарға хыянат итеп, Юань менән бергә Чапарға һөжүм итә. Чапар үҙ биләмәләрен 1306 йылда Дуваға бирергә мәжбүр була. Ошо уҡ ваҡытта принц Турғай Дели солтанлығына бәреп инә һәм ошо төбәкте талай. 1304 йылда улар ҡыйратыла. Бынан һуң Дува вафат була, тәхеткә уның улы Кончаҡ ултыра, әммә уның хакимлыҡ осро баик ҡыҫҡа була, барыһы йыл ярым. яБуға Тимерҙең бер ағаһы власты баҫып ала, әммә тиҙҙән үлтерелә. Дуваның кесе улы Кәбәк хан булып китә. кәбәк ҡабаттан (1305) Дели солтанлығына бәреп инә, әммә кире ҡайтҡан юлда ҡыйратыла. Чапар сәйәси буталыш менән файҙалырға ниәтләй, әммә ул да еңелә һәм Юань имперяһына ҡаса. Сығатай улусында тағы бер ҡоролтай үткәрелә, унда тәхеткә Дуваның икенсе улы Эсен Буға ултыртыла. 1315 йылда Эсен Буға Илханатҡа бәреп инә, ундағы армияны ҡыйрата һәм гератҡа тиклем барып етә. әммә сигенергә мәжбүр була, сөнки көнсығыштан уға Юань һөжүм итә. Юань армияһы Иссыҡ-күл өлкәһен бөлгөнлөккә төшөрә. 1315 йылда сығатай башлығы Ясур Илханат яғына күсә, әммә ул да баш күтәрә. Сығатай улусы һәм Илханат ғәскәрҙәре Ясурға һөжүм итәләр. Ул һәләк була. Эсен буға 1318 йылда вафат була, бынан һуң Кәбәк власҡа кире ҡайта, Илханат һәм Юань империяһы менән килешеү төҙөй һәм 1325 йылға тиклем хакимлыҡ итә.
Мәсүд бәк эшмәкәрлеге
Сыңғыҙ вариҫтарының үҙ-ара ызғыштары осронда Урта Азияла башта хәрәзм сауҙагәре Мәхмүт Ялавас, һуңынан уның улы Мәсүд-бәк, артабан Мәсүд-бәктең өс улы хакимлыҡ итә. Монгодар Урта Азиялағы хәлдәр ҡыҙыҡһындырмай, улар бары тик килем алырға теләй. Мәсүд бәк әлеге килемде тәьмин итә ала, шуға күрә ул үҙ вазифаһында оҙайлы ваҡыт ҡала.
Хайда һәм уныңарҡаҙашы, ә шкулай уҡ Урта Азиялағы урынбаҫары Дува хан хакимлығы осоронда сағыштырмаса тыныслыҡ урынлаша. Әммә шул уҡ ваҡытта талауҙар һәм көсләүҙәр булып тора. Мәҫәлән, 1272—1273 йылдарҙа Бохара башта — Хулағуиҙ батшаһы ғәскәрҙәре, һуңынан Сығатай вариҫтары тарафынан бик ныҡ талана, һунынан да һуйыу һәм талау дауам итә, һөҙөмтәлә ҡала һәм яҡын-тирә ерҙәр бөтөнләй бушап ҡала, ете йыл дауамында унда бер кем йәшәмәй
Кәбәк хан идаралығы
Кәбәк власҡа 1318 йылда, Эсен Буға вафат булғандан һуң, килә. Ул эҙмә-эҙлекле рәүештә халыҡты ултыраҡ тормошҡа күсереү менән шөғөлләнә. Ул күсмә тормоштан бөтөнләй ситләшә, Мәүәреннәһергә күсә, аҡса һәм административ реформаларын үткәрә. Кәбәк хан илде түмәндәрға бүлә. Ул дәүләт өсөн берҙәм аҡсаны үҙенең исеме менән сығарға тәүге хан була. Аҡса һуғыу йорттары Сәмәрҡәнд, Бохара, Термез ҡалаларында урынлаша.
Кәбәк хан ҡала тормошон яйға һалырға тырыша, игенселек хужалығына һәм сауҙаға иғтибар бирә. Ул 1321 йылда әйләнешкә индергән көмөш тәңкә «кәбәк» исеме аҫтында билдәлелек ала. Күсмә халыҡтар традицияларын боҙоп, Кәбәк хан Ҡаршы ҡалаһында һарай төҙөй. һарайы. Уның реформаларын күсмә аҡ һөйәктәре дошмандарса ҡабул итә, шуға улар, дөйөм алғанда, сикләүле булалар.
Төрлө хандарҙың монгол биләмәләрен берләштерергә тырышыуына ҡарамаҫтан, Кәбәк хандың административ һәм финанс реформалары (1318—1326) сәйәси тарҡаулыҡты бөтөрә алмай. XIV быуатҡа сыңғыҙиҙәр ислам динен ҡабул итәләр һәм төркиләшәләр.
XIV быуат уртаһында Сығатай улусы ике үҙаллы дәүләткә бүленә: Моголистан һәм Сығатай ханлығы (Мәүәрәннәһерҙә урынлаша).
Аҡса реформаһы
Монгол ябырылыуы аҡса реформаһын тулыһынса ҡыйрата тиерлек. 1250-се йылдарҙа тәңкәләр «кем дә кем Сәмәрҡәндтә һәм унан тыш (был тәңкәне) алмай, шул енәйәтсе» фарсы һәм төрки яҙмалары менән сығарыла. Аҡса реформаһының яңы этабын Мәсүд-бәк башлай (1269 йылғы ҡоролтайҙан һуң), ул ваҡытта Урта Азиялағы бер нисә аҡса һуғыу йорто бер пробалы, бер ауырлыҡ стандарты, берҙәм ҡағиҙәләр буйынса сығарыла башлай. Сығатай ханы Кәбәк 1321 йылдан һуң әйләнешкә 8 грамм тирәһе ауырлыҡтағы эре көмөш динарҙарҙы индерә.
Улустың бөтөрөлөүе
Сыгатай улусы 1340-се йылдарҙа уҡ бер нисә биләмәгә тарҡала. Уның көнсығыш өлөшөндә Моғулистан ойошторола. Көнбайыш өлөшөндә (Мәүәрәннәһер) төрлө биләмәләр барлыҡҡа килә. 1346 йылда Сыңғыҙхан нәҫеленән булмаған Ҡазахан эмир власҡа килә. Шулай итеп, Мәүәрәннәһерҙә Сығатайҙар хакимлығы туҡтатыла.
XIV быуатта сығатайҙарҙың туған теле
Сыгатай улусы хакимы Кәбәк (1318—1326) тураһында ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута, ул төркисә һөйләшә ине, тип яҙып ҡалдырған: Батша (Кәбәк-хан) ғәжәпләнде һәм «Йахши», — тине, төркисә «яҡшы» була. Әлеге мәғлүмәттән Сығатай улусы сыңғыҙҙары XIV быуатта төрки теленең урындағы ҡарлуҡ теле вариантына күскән, тип фаразлап була.
Этнонимы
1405 йылда Аҡһаҡ Тимер вафат булғандан һуң илдә сәйәси хәл бик ныҡ үҙгәрә. Тимер осоронда «сығатай» термины бары тик хәрби ҡатламға ғына ҡараһа, XV быуатта ул киңерәк мәғәнә ала: сағатай исеме менән Мәүәрәннәһерҙең бөтә төрки халҡын йөрөтә башлайҙар. Һуңыраҡ, тимериҙәр менән Мөхәммәт Шейбани араһындағы көрәш осоронда, килмешәк үзбәктәрҙән айырмалы рәүештә Мәүәрәннәһер халҡы «сығатай халҡы» (чагатай эли) тип атала башлай. Этнографик мәғлүмәттәр буйынса, ХХ быуат башында уҡ Мәүәрәннәһер халҡының байтаҡ өлөшө «сығатай» атамаһын һаҡлап ҡала.
Чешьюга
Чешьюга (Чешуга, Чемуга, Чешьюгская) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мырҙабаев Хәсән Хәмзә улы
Мырҙабаев Хәсән Хәмзә улы (8 декабрь 1951 йыл) — гистолог. Медицина фәндәре докторы (2002) .«Рәсәй Федерацияһы юғары белем биреү өлкәһенең Маҡтаулы хеҙмәткәре», Рәсәй Федерацияның атҡаҙанған мәғариф эшмәкәре, Салауат Юлаев ордены кавалеры.
Биографияһы
Хәсән Хәмзә улы Мырҙабаев 1951 йылдың 8 декабрендә Ейәнсура районының Ибрай ауылында Хәмзә һәм Миңлебаныу Мырҙабаевтар ғаиләһендә дүртенсе бала булып донъяға килә. Ибрай һигеҙ йыллыҡ һәм Күгәрсен урта мәктәптәрен тамамлай.
Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт иткәндән һуң Башҡорт дәүләт медицина институтына уҡырға инә. Институтта уҡыу осоронда уҡ Хәсән Мырҙабаевта фән менән ҡыҙыҡһыныу барлыҡҡа килә һәм ул үҙен был йүнәлештә бик һәләтле итеп таныта. Һөҙөмтәләр ҙә оҙаҡ көттөрмәй, төплө эҙләнеүҙәр ҙур уңышҡа алып килә. Профессор Бикбулатов етәкселегендәге фәнни хеҙмәте Мәскәүҙә СССР Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһенең көмөш миҙалын яулай. Мырҙабаев СССР Юғары белем биреү министрлығы билдәләгән Ленин стипендияһын алып уҡый һәм институтты Ҡыҙыл дипломға тамамлай 1978 йылда тамамлай. Һәләтле йәш белгес 1981 йылдан алып эшкә институтта ҡалдырыла. 1999—2020 йылдарҙа — Гистология кафедраһы мөдире, 2003—2015 йылдарҙа Педиатрия факультеты деканы булып уңышлы эшләй. Институтта гистология, цитология, эмбриология курстары уҡый.
Фәнни эшмәкәрлеге
1999 йылдан алып гистология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2003—15 йылдарҙа педиатрия факультеты деканы. Фәнни эшмәкәрлеге пуля яралары төҙәлеү барышында терәк‑хәрәкәт аппараты ағзалары туҡымаһы регенерацияһының морфологик нигеҙҙәрен, травмалар һәм киҫкен анемия ваҡытында һөлдә мускулдарының күҙәнәк эсендәге процестарын тикшереүгә, яңы тыуған балаларҙың гематологик күрһәткестәрен һәм лейкоциттарының цитохимик үҙенсәлектәрен, балаларҙа периферик ҡан күрһәткестәренә экологик факторҙар йоғонтоһон өйрәнеүгә арналған. Мырҙабаев тарафынан көкөрторганик берләшмәләр ҡулланып гистологик препараттар әҙерләүҙең тиҙләтелгән ысулы эшләнә. 110‑дан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 3 уйлап табыу авторы.
Рәсәй һәм Халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференцияларҙа, съездарҙа, симпозиумдарҙа әүҙем ҡатнашып, төплө сығыштар яһай. Халыҡ-ара, федераль һәм республика кимәлендәге журналдарҙа, йыйынтыҡтарҙа 110-дан ашыу фәнни хеҙмәте баҫылып сыҡҡан, ике күләмле монография һәм биш уйлап табыу авторы. Профессор Мырҙабаев етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Люк (йылға)
Люк  — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/200 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Виктория (шарлауыҡ)
1855 йылда шарлауыҡта булған шотланд сәйәхәтсеһе Дэвид Ливингстон уны королева Викторияға арнап атай. Был урындарҙағы ерле халыҡтың лози телендә шарлауыҡ Моси-оа-Тунья (Mosi-oa-Tunya) — «гөрһөлдәгән төтөн» булараҡ билдәле булған.
Виктория шарлауығы Көньяҡ Африканың төп билдәле урындарының береһе булып тора, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы объектына ҡарай.
Тарихы
Шарлауыҡты европа кешеләренән беренсе булып Дэвид Ливингстон күргән тип иҫәпләнә. 1855 йылдың 17 ноябрендә Замбезиҙың үрге ағымынан йылға тамағына тиклем (1852—1856) сәйәхәт иткәндә Ливингстон шарлауыҡҡа барып етә һәм ҙур булмаған утрауға тиклем йөҙөп бара, һуңынан был утрау уның исеме менән атала. Ливингстон Нгонье шарлауығынан хайран ҡала, һуңынан ағым буйлап өҫкә йөҙөп бара, тағы ла һоҡландырғыс шарлауыҡты күрә һәм уны королева Виктория исеме менән атай. Шарлауыҡ тураһында ул былай тип яҙған: «Был матурлыҡты Англияла күргән бер нәмә менән бер кем дә сағыштыра алмай. Европа кешеһенең күҙҙәре быға тиклем уға оҡшаш нәмәне күргәне юҡ ине. Бындай шундай матур урындарға осоп барғанда фәрештәләр генә ҡарағандыр, күрәһең».
Шарлауыҡтың тәүге тасуирламаларын португал Серпа Пинту, чех Эмиль Голуб, Виктория шарлауығының һаҡланып ҡалған тәүге һүрәттәренең авторы британ рәссамы Томас Банс ҡалдырған. Районға тимер юлы 1905 йылда төҙөлгәс тә, күптәр шарлауыҡты үҙ күҙҙәре менән күрә алған.
Шарлауыҡтың географик урынлашыуы
Шарлауыҡ яҡынса Замбези йылғаһының урта ағымында урынлашҡан. Замбези шарлауыҡтан өҫтәрәк ҡомташ ҡалҡыулыҡтар менән сикләнгән үҙәндә яҫы базальт плита өҫтөнән аға. Йылға ағымында утрауҙар бар, шарлауыҡҡа яҡынлашҡан һайын уларҙың һаны арта бара.
Шарлауыҡ ифрат киң, киңлеге яҡынса 1800 метрға тиклем етә, һыуҙың өстән төшөү бейеклеге шарлауыҡтың уң яры эргәһендә 80 метрҙан алып үҙәктә 108 метрға тиклем үҙгәрә. Виктория шарлауығы Ниагара шарлауығынан яҡынса ике тапҡырға бейегерәк һәм уның төп өлөшөнән («Подковы») ике тапҡыр ашыуыраҡҡа киңерәк.
Әлеге һыу төшкән ярыҡтан берҙән-бер сығыу юлы - ул уның стенаһында көнбайыш осонан яҡынса 2/3 саҡрым алыҫлыҡта һыу менән бәреп килеп сыҡҡан тар канал. Был юлдың киңлеге - яҡынса 30 метр. Уның буйынса бөтә һыу күләме 120 метр самаһы ағып үтә, шунан һуң йылға кәкерсәк тарлауыҡҡа эләгә. Йылға тарлауыҡтан 80 саҡрым самаһы юл сыҡмай.
Беренсе кәкерсәктең аҙағында йылға «ҡайнаған ҡаҙан» тип аталған тәрән һыу ятҡылығына эләгә, уның киңлеге 150 м тирәһе. Түбән һыу ваҡытында ҡаҙан өҫтө тыныс, ләкин юғары һыулы ваҡытта ашыҡмаған гигант өйрөлтмәктәр һәм һыу өҫтө ҡабарынҡылары менән ҡапланған.
Тарлауыҡтың стеналарының бейеклеге - 120 м ашыу.
Ямғырлы миҙгелдә шарлауыҡ аша секундына 9100 кубометрға тиклем һыу үтә. Был ваҡытта һыу төп шарлауыҡ аша тотош ағым менән ағып төшә. 1958 йылда Замбезила ташҡын мәлендә һыу кимәле рекорд ҡуя - секундына 13 мең кубометрҙан ашыу. Бейектән төшкән һыу сәсрәгән тамсылар һәм томан барлыҡҡа килтерә, улар 400 метр һәм унан юғарыраҡ бейеклеккә күтәрелеүе мөмкин. Шарлауыҡ тыуҙырған томан 50 километр алыҫлыҡтан күренә.
Ҡоролоҡ миҙгелендә шарлауыҡ бер нисә тар һыу ағымына тиклем кәмей, сәсрәмәләр һәм томан юҡ тиерлек, ағым кимәле секундына 350 кубометрға тиклем төшә. Шул ваҡытта тарлауыҡтың тәрәнлеген өйрәнеп була. Апрелдә максималь ағым һәм октябрь аҙағында иң кәм һыу кимәле тарлауыҡтарҙа 20 метрға тиерлек үҙгәрә.
Шарлауыҡтың өҫкө нөктәһендә «Иблис купеле» тип аталған тәбиғи уйым бар. Сентябрь-декабрь айҙарында, һыу кимәле түбәндә булғанда, был уйымда һыу ағымы сағыштырмаса көслө түгел, һәм унда текә ярҙан бер нисә метр алыҫлыҡта турист-экстремалдар йөҙә. Бындай йөҙөүселәрҙе «Иблис купеле» аша һыу упҡынға ташлаған осраҡтар бар.
Виктория шарлауығы янындағы тимер юл күпере
"Ҡайнаған ҡаҙан"дан түбәнерәк, Замбези йылғаһындағы 5 күперҙең береһе тарлауыҡ аша һалынған. Арка формаһындағы күперҙең оҙонлоғо — 198 метр, күперҙең түбәһе — йылғаның түбәнге кимәленән 128 метрға бейегерәк. Даими тимер юл бәйләнеше Ливингстон — Булавайо һәм Ливингстон — Лусака линияларында бара.
Туризм
1905 йылда Булавайоға тимер юлы һуҙылмағанға тиклем шарлауыҡҡа кешеләр йөрөмәй тиерлек. Тимер юл сафҡа индерелгәндән һуң ул тиҙ арала популярлыҡ яулай һәм Британия колониаль идараһы аҙағына тиклем уны һаҡлап ҡала. Зимбабве яғында туристик ҡала барлыҡҡа килә. 1960-сы йылдар аҙағында Зимбабвела (Родезия) партизандар көрәше һәм бойондороҡһоҙ Замбияла Кеннет Каунд президенты заманында (1964-1991) сит ил туристары ҡулға алыныу сәбәпле туристар һаны кәмей.
1980 йылда Зимбабвеның бойондороҡһоҙлоҡ алыуы сағыштырмаса тыныслыҡ килтерә, 1980 йылдарҙа төбәктә яңы туризм тулҡыны башлана. 1990 йылдар аҙағында шарлауыҡтарҙа йыл һайын 300 меңгә яҡын кеше булған. 2000 йылдарҙа президент Роберт Мугабе менән бәйле сыуалыштар (1987-2017) арҡаһында Зимбабвеға килгән туристар һаны кәмей башлай.
Шарлауыҡтан һуң шунда уҡ күп һанлы тупһалы йылға участкаһы башлана, был каяктарҙағы һәм рафттарҙағы ҡыуғынсылыҡ һөйөүселәрҙе йәлеп итә. Һикәлтәләр яңы эш башлаусы туристар өсөн хәүефһеҙ.
Милли парктар
Милли парктар биләмәһендә ҡырағай йәнлектәр, шул иҫәптән күп һанлы фил көтөүҙәре һәм жираф ғаиләләре йәшәй, йылғала - бик күп гиппопотамдар. Көньяҡ Африканан Моси-оа-Тунья милли паркына ике аҡ носорог килтерелгән.
Алдан (ҡала)
Алдан (Алдан, Алдан) — Рәсәй ҡалаһы,Саха Республикаһы Алдан районының административ үҙәге.
Халыҡ һаны — 277 21 кеше.
Географияһы
Алдан ҡалаһы Алдан тауы өҫтөндә, Алдан йылғаһы буйында, Нерюнгриҙан 215 километр төньяҡтараҡ урынлашҡан. Тимер юл станцияһы.
Халҡы
Милли составы (2002): урыҫтар — 81,8%, украиндар — 6,6%, сахалар — 2,4%, татарҙар — 1,3%.
Иҡтисады
Иҡтисад нигеҙе — алтын сығарыу.
Металл эшкәртеү. Төҙөлөш материалдары эшләп сығарыу.
Сэккэль-Мачиль-Кыкаля
Сэккэль-Мачиль-Кыкаля — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Толька йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирса
Ирса — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алатырь йылғаһының уң ярына тамағынан 230 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баталин Юрий Петрович
Баталин Юрий Петрович (28 июль 1927 йыл — 22 июль 2013 йыл) — ғалим-инженер-төҙөүсе, совет дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1985-1989 йылдарҙа СССР Министрҙар Советы Рәйесе урынбаҫары. Рәсәй Инженер академияһы һәм Халыҡ-ара инженер академияһы академигы. Техник фәндәр кандидаты (1984). Ленин (1980) һәм СССР Министрҙар Советы (1974) премиялары лауреаты, ике Ленин (1973, 1987), өс Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1967, 1971, 1977), Дуҫлыҡ (1999) һәм «Почёт Билдәһе» (1957) ордендары кавалеры. СССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы Милләттәр Советының Литва ССР-ынан депутаты. КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1986—1990).
Биографияһы
Юрий Петрович Баталин 1927 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Учалы районы) Ҡалҡан ауылында тыуған.
1950 йылда С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтын «Сәнәғәт һәм гражданлыҡ төҙөлөшө» һөнәре буйынса тамамлай, инженер-төҙөүсе, Техник фәндәр кандидаты (1984).
Власть органдарында
Әрмәнстандағы ер тетрәү (1988), Чернобыль АЭС-ындағы авария (1986, АЭС-тың 4-се блогында саркофаг проектлау һәм төҙөү) эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша.
Гөргөри кейәүҙәре (спектакль)
«Гөргөри кейәүҙәре» — драматург Туфан Миңнуллиндың Гөргөри кейәүҙәре әҫәре буйынса ҡуйылған ике пәрҙәле этнографик музыкаль комедия.
Тарихы
Спектакль беренсе тапҡыр 1995 йылдың 21 майында Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар дәүләт академия театры сәхнәһендә Ренат Еникиев ҡуйылышында режиссёр Марсель Сәлимйәнов тарафынан сәхнәләштерелә башлай. 2013 йылда Быуа сатира театры тарафынан да сәхнәгә ҡуйылған.
Өфө «Нур» татар дәүләт театрында «Гөргөри кейәүҙәре» музыкаль комедияһы Әбелхәйер Сафиуллин тарафынан 2014 йылдан ҡуйыла.
Эстәлеге
Үрбаш ауылы кешеһе Гөргөри абзый һәм Катерна түтәйҙең кесе ҡыҙҙары Үринәне бер юлы өс егет яратып йөрөй. Оло ҡыҙҙары икеһе лә кейәүгә сығып, бала үҫтерә. Шуға күрә Гөргөри абзый Үринәне керәшен татарҙары йолалары буйынса ғына кейәүгә бирергә ҡарар итә. Шунан ҡыҙ йортона яусы ебәреүҙәр, кейәүҙәр араһында көрәш, йыр, бейеү буйынса һынауҙар башлана.
Олимп-2
«Олимп-2» — Дондағы Ростов ҡалаһындағы 15 840 кеше һыйҙырышлы стадион, «Ростов» футбол клубының элекке үҙ   стадионы (2018 йылға тиклем). 1930 йылда «Ростсельмаш» машиналар төҙөү заводының яуаплылығы аҫтындағы спорт ҡоролмаһы булараҡ төҙөлә. Күп тапҡырҙар үҙгәртеп ҡоролған (һуңғы тапҡыр 2009 йылда).
Тарихы
«Ростсельмаш» заводы стадионы 1930 йылдарҙа төҙөлә. 1958—1970 йылдарҙа унда икенсе ростов  клубы — СКА уйнай. 1950 йылдарҙа стадион ҙурлығы буйынса СССР-ҙа туғыҙынсы була: уның һыйҙырышлығы ике ҡатлы ярустар арҡаһында 32 000 кешегә тигеҙ була. Һуңынан  икенсе ярус һүтеп алына.
2000 йылда, көнбайыштағы трибуна киңәйтелеп яланға яҡынайтылғас, стадион тик футбол яланы булараҡ ҡына файҙаланыла. 2001 йылда яңы яҡтыртыу мачталары ҡуйыла. 2009 йылда көньяҡ трибунаны төҙөү тамамлана. 2010 йылда стадионда яңы видеотабло ҡуйыла.
2016 йылдың апреленә ҡарата стадиондың дүрт трибунаһы дүрт төрлө  хужаға ҡарай.
2018 йылда донъя чемпионатында күнекмәләр майҙансығы булараҡ ҡулланылғас, төньяҡ трибуна реконструкцияланасаҡ. Реконструкциянан һуң футбол яланы тамашасыларға яҡыныраҡ була.
Стадиондың исеме үҙгәреүе
2005 йылда «Ростов» футбол клубын тәмәке эшҡыуары Иван Саввиди тарафынан һатылыу менән бәйле, ә стадиондың «Дон табагы» исеме компанияның продукцияһы менән ассоциациялашҡас, стадионды «Олимп-2» тип үҙгәртеү тураһында ҡарар ҡабул ителә. 2008 йылдың мартында стадионға көйәрмәндәр араһында иң яҡшы исемгә конкурс иғлан ителә.
2010 Рәсәй Кубогы финалы
2010 йылдың 16 майында стадионда футбол буйынса  2010 Рәсәй кубогының финал уйындары үтә. Ростов матчы Мәскәү төбәге ситтәрендә тарихта беренсе тапҡыр финалда була Финалға әҙерлек барышында стадионда 600 VIP-урынға тиклем арта.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ғәлин Альберт Феликс улы
Ғәлин Альберт Феликс улы (5 апрель 1960 йыл) — философ, социолог. Социология фәндәре кандидаты (1988). Доцент
Биографияһы
Альберт Феликс улы Ғәлин 1960 йылдың 5 апрелендә Омск ҡалаһында тыуған. Дөйөм урта белемгә эйә булғандан һуң юғары белемде Урал дәүләт университетында эстәй. 1982 йылда вуз тамамлауы тураһында диплом ала. Хеҙмәт юлын Башҡорт дәүләт педагогия институтының Философия кафедраһы уҡытыусыһы булып башлай, бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетында аспирантурала уҡый һәм уны 1988 йылда философия фәндәре кандидаты дәрәжәһендә тамамлай. 1991 йылға тиклем бер урында эшләй. Һуңынан, 1997 йылға тиклем шәхси компанияларҙа маркетолог, социолог була. 1997—2010 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең Мәғлүмәт-аналитика бүлегенең баш белгесе, мөдире. 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында Идара итеү һәм дәүләт хеҙмәте проблемалары ғилми-тикшеренеү үҙәге етәксеһенең урынбаҫары булып эшләй. Шул уҡ йылда БР Президенты Хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге мөире итеп күсерелә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Альберт Феликс улының фәнни эшмәкәрлеге идара итеү эшмәкәрлеген социологик һәм мәғлүмәт йәһәтеннә тәьмин итеүгә ҡағыла. Ул алты фәнни хеҙмәт авторы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының Почет грамотаһы (2010)
Чужга
Чужга (Оло Чужга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поляк-венгр мөнәсәбәттәре
Поляк-венгр мөнәсәбәттәре — Венгрия һәм Польша араһындағы тышҡы сәйәсәт мөнәсәбәттәре Урат быуат дәүеренә барып тоташа. Традиция буйынса ике халыҡты тығыҙ мөнәсәбәттәр — уларҙың тарихында eртаҡ хакимдар ҙа, уртан дин дә була. Ике ил үҙҙәренең «туғанлыҡ» мөнәсәбәттәрен 23 мартта билдәләйҙәр. Венгрия Варшавала, үҙ илселеген тота, Краковта — консуллыҡ һәм Лодзь һәм Познант ҡалаларында — почетлы консуллыҡтар. Польшаның Будапештта илселеге бар. Ике ил дә Обе страны являются полноправными членами НАТО-ның тулы хоҡуҡлы ағзаһы булып торалар, әлеге ойошмаға бер үк көндә (1999 йылдың 12 мартында) ҡушылалар. Шулай уҡ ике ил дә Европа Союзы ағзалары.
Тарих
Урта быуаттар дәүере
1848 йылғы Венгр революцияһы
1848—1849 йылдарҙағы венгр ревоолюцияһы осоронда Польша генералы Юзеф Бем Венгрияның һәм Польшаның милли геройы булып китә. 1848 йылда уға Трансильванияны һаҡларға бойорола, ә 1849 ул сәкәйҙәрҙең ҡоралланған отрядтарын етәкләй. 1848 йылдың 20 октябрендә Юзеф Высоцкий венгр хөкүмәте менән поляк пехота батальонын булдырыу буйынса килешеүгә ҡул, батальонда 1200 һалдат булырға тейеш була. Высоцкий килешеүенән һуң «Поляк легионында» 2090 йәйәүле һәм 400 атлы ирекмән була: 1849 йылдың улар Арад ҡәлғәһен яулауҙа ҡатнашалар, артабан — принимали участие во всех важных сражениях в Сольнок, Хатвань, Тапио-Бишка һәм Исасэгтә бөтә булған мөһим алыштарҙа ҡатнашалар. 1849 йылдың авгусындағы Темешвар тирәһендәге алыштан һәм Вилагоста венгр капитуляцияһынан һуң легион ҡалдыҡтарынан 800 кеше Ғосман империяһы территорияһына барып сығалар.
Поляк-совет һуғышы
Совет-поляк һуғышы (1919—1921) ваҡытында, Венгрияла Кун хөкүмәте ҡолатылғандан һуң, яңы властар Польшаға 30000 атлы һалдаттарҙы ебәрергә тәҡдим итәләр. Чехословак хөкүмәте Беренсе донъя һуғышынан һуң Чехословакия һәм Венгрия араһында булдырылған демилириазияланған зона аша үтергә рөхсәт бирмәй. Шуға ҡарамаҫтан венгр боеприпастары Польша армияһы тарафынан ҡулланыла. Урта быуат дәүеренән һәм XX быуатҡа тиклем Польша һәм Венгрияның уртаҡ сик буйы була. Беренсе донъя һуғышынан һуң еңеүсе-илдәр Версалдә Үрге Венгрияны, шулай уҡ славян халҡы менән бергә Карпаттағы Русьте еңелгән Венгриянан яңы барлыҡҡа килгән Чехословакияға тапшыралар. Чехословакияны Өсөнсө Рейхҡа дусар ителгән 1938 йылғы Мюнхен килешеүенә ярашлы Польша һәм Венгрия тарихи «сик буйын» тергеҙеүгә керештеләр: ике илдең дә маҡсаты — Карпатағы Русьте Венгрияға кире ҡайтарырға. Был маҡсатҡа ирешеү өсөн аҙымдар Беренсе Вена арбитражы ваҡытында эшләнә (1938 йылдың 2 ноябре).
1939 йылдың марты уртаһына тиклем Өсөнсө Рейх хөкүмәте, иң тәүге нәүбәттә, хәрби хәжәттәр буйынса, уртаҡ венгр-поляк сик буйы кәрәкмәгән булған, тип һанай. Ысынында 1939 йылдың мартында Гитлер Венгрия тарафынан Карпаттағы Русьте яулап алыуына риза була (ул ваҡытта «Карпат Украина» тип исемләнә башлай), ул венгр етәкселеген Словакияның ҡалған өлөшөн биләмәҫкә ҡуша, сөнки был территоияға ла дәғүләр белдерелә. Гитлер Словакияны Польшаға планлаштырылған ябырылыу өсөн плацдарм сифатында ҡулланырға теләй, тигән фараз бар. Әммә 1939 йылдың мартында фюрер уртаҡ венгр-поляк сик буйына үҙ ҡарашын үҙгәртә һәм Украин милләтселәре ойошмаһының мәнфәғәттәрен иҫәпкә алмаҫҡа була. Әлеге ойошма был ваҡытҡа Карпат Украинаһында ойоштора башлай.
Карадыге
Карадыге — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тунгужуль йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туҡмас
Туҡмас — оҙонса тар ҡамыр киҫәктәренән торған макарон изделиеһы; Бойҙай, дөгө онон һыуҙа иҙеп әҙерләнә, йомортҡа йәки йомортҡа онон ҡушырға мөмкин.
Башҡорт аш-һыу аҙығы әҙерләү йолаһынанда туҡмаслы, һурпалы аш тигән мәғәнәһе бар.
Туҡ-Соран кантоны
Туҡ-Соран кантоны (Ток-Суранский кантон, Ток-Чуранский кантон) — Башҡортостан кантоны.
Административ үҙәге – Иҫке Ғүмәр.
Тарихы
1917 йылдың декабрендә III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы «Башҡортостандың автономиялы идараһы тураһында» ҡарарын ҡабул итә, уға ярашлы Башҡортостан мөхтәриәте туғыҙ кантондан тора: Барын-Табын, Бөрйән-Түңгәүер, Ете ырыу, Иҫкен-Ҡатай, Ҡыпсаҡ, Ҡыуаҡан, Тамъян, Туҡ-Соран һәм Үҫәргән. 1919 йылдың башына ҡарата Башҡортостан мөхтәриәте 13 кантондан тора: Арғаяш, Бөрйән-Түңгәүер, Дыуан, Ете ырыу, Көҙәй, Ҡошсо, Ҡыпсаҡ, Табын, Тамъян-Ҡатай, Туҡ-Соран, Үҫәргән, Юрматы һәм Ялан.
1919 йылдың 20 мартындағы «Үҙәк Совет власы менән Башҡорт хөкүмәте араһында Башҡорт совет автономияһы тураһында килешеү»гә ярашлы республика территорияһы 13 кантондан тора, уның араһында Туҡ-Соран кантоны ла була.
1922 йылда 5 октябрендә Туҡ-Соран кантоны ваҡытлыса Стәрлетамаҡ кантонына буйһондоролған.
Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1921 йылдың 3 октябрҙың ҡарары буйынса Люксембург улусы (Ҡыпсаҡ улусынан бүленеп сыҡҡан) — Һамар губернаһына, Уран улусы (Йомран-Табындан) Ырымбур губернаһы ҡушылған. 1922 йылда кантонда 6 амбулатория эшләгән.
1923 йылдың 10 февралендә Бәләбәй кантоны Туҡ‑Соран кантоны ҡушыла. 1924 йылда 21 октябрҙә Туҡ-Соран улусы Ырымбур губернаһы күсә.
thumb|Башҡортостан кантондары, 1920
Кесе Уга
Кесе Уга — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Варзинка йылғаһының уң ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Әбүл-Хәсән әл-Әшғари
Тәғлимәте
Әл-Әшғариҙең Ҡөрьәндең барлыҡҡа килтерелмәгәнлеге (мәңгелеклектән алда) тураһындағы тәғлимәте уның эйәрсендәре әшғари-теологтар тарафынан үҫтерелә. Ул шулай уҡ Аллаһ тәғәләлә ысын һәм мәңгелек сифаттар булыуын; Аллаһтың урыны һәм образы юҡ, Ул кешеләрҙең бөтә ғәмәлдәрен барлыҡҡа килтереүсе булып тора тип өйрәткән.
Хеҙмәттәре
Әбүл-Хәсән әл-Әшғари ғаҡидә, кәләмдең төрлө аспекттары, Ҡөрьәнде шәрехләү һәм ислам хоҡуғы проблемалары буйынса байтаҡ китаптар авторы була. Әл-Әшғәриҙең тәүге эштәре мөғтәзили позицияһынан яҙылған.
11 ғинуар
11 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 11-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 354 көн ҡала (кәбисә йылында 355).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Нечвалода Елена Евгеньевна
Нечвалода Елена Евгеньевна (4 август 1968 йыл) — этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1998).
Биографияһы
Елена Евгеньевна Нечвалода 1968 йылдың 4 авгусында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1990 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының (хәҙер Башҡорт дәүләт педагогия университеты) художество-графика факультетын тамамлай.
1994—1997 йылдарҙа Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Археология һәм этнография музейы менән Көньяҡ Урал халыҡтары бүлеге аспирантураһында уҡый (фәнни етәксеһе — Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, БР Фәндәр академияһы академигы, профессор Р. Ғ. Кузеев)
1997 йылдан алып Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө Фәнни Үҙәгенең Этнография бүлегендә эшләй.
1998 йылда этнология, антропология темалары буйынса «тарих фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе: традицион орнамент, биҙәү сәнғәте.
2006 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында.
Хеҙмәттәрендә Волга-Урал төбәгендә, Себерҙә һ. б. төбәктәрҙә барған этно- һәм мәҙәни-генетик процестарҙы сағыштырып анализлай.
Ҡәнзи Абдулов
Ҡәнзи Абдулов — 1773—1775 йылдарҙағы Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Емельян Пугачёв полковнигы.
Уҫы даруғаһы Ғәйнә олоҫо башҡорто. Ихтилалға 1773 йыл аҙағында ҡушыла. 22 декабрҙә Әбдей Абдулов менән Уҫыға килә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Егауыҙы (тау)
Егауыҙы — Урта Уралдың көньяғындағы тау. Екатеринбургтан 150 км алыҫлыҡта, Силәбе өлкәһенең төньяғында, Ҡыштым ҡалаһынан көнбайышта урынлашҡан. Һыуғомаҡ тауы менән берҙәм тау массивы төҙөй.
География
Егауыҙы тауы Һыуғомаҡ йылғаһының урта өлөшөндә һул яҡ ярында, Ҡыштым ҡалаһы эргәһендә, Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2,5 км көнбайыш-көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан. Бейеклеге 608 м. Башлыса граниттан һәм сиениттарҙан тора. Ҡатнаш урман менән ҡапланған. Түбәһенән матур күренеш асыла. Итәгендә «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эшләй. Көнсығыш итәгендә «Егозинское Бунгало» һәм «На Тихих Прудах» исемле ҡунаҡ йорттары төҙөлгән. Күрше Һыуғомаҡ тауы менән бергә Ҡыштым ҡалаһының гербына ингән.
«ЕГОЗИНСКОЕ БУНГАЛО» ҡунаҡ йорто Екатеринбург — Силәбе тимер юлының Кувалжиха станцияһынан 2 км көньяҡта, «Гора Егоза» тау саңғыһы үҙәге эргәһендә урынлашҡан. 16 кешегә иҫәпләнгән. Мунса, һыбай йөрөү, ҡаргиҙәрҙә һәм квадроциклдарҙа Һыуғомаҡ мәмерйәһенә, тауға һәм Аракүл күленә экскурсиялар тәҡдим ителә.