cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гидролиз
Гидролиз константаһы
Тоҙҙо гидролизлау реакцияһы өсөн MA түбәндәге гидролиз реакцияһы үтә:
ҡайҙа HA и MOH — гидролиз барышында барлыҡҡа килгән кислота һәм нигеҙ.
Гидролиз константына һыу концентрацияһы даими тип яҙып була:
Константа бәйләнеше һәм гидролиз дәрәжәһе
Константа һәм гидролиз дәрәжәһе нисбәт менән бәйле:
ҡайҙа C — эретмәлә тоҙ концентрацияһы, h — гидролиз дәрәжәһе.
K_h = C*h^2
Гидролиз константаларының башҡа тигеҙләнеш константалары менән бәйләнеше
Гидролиз константаһы һыуҙың ион продукты һәм кислоталылыҡ һәм нигеҙ константалары менән бәйле:
ҡайҙа K_{H_2 O}- һыуҙың ионлы ҡабатландығы (10−14), ә K_a и K_b — кислота һәм нигеҙлек константалары.
Органик матдәләрҙең гидролизы
Тере организмдар катаболизм реакциялары барышында төрлө органик матдәләрҙең гидролизын ферменттар ҡатнашлығында тормошҡа ашыра. Мәҫәлән, гидролиз барышында аш һеңдереү ферменттары ҡатнашлығында аҡһымдар аминокислоталарға тарҡала. Майҙар глицеринға һәм майлы кислоталарға, полисахаридтар (мәҫәлән, крахмал һәм целлюлоза) — моносахаридтарға (мәҫәлән, глюкозаға), нуклеин кислоталар — ирекле нуклеотидтарға.
Майҙарҙы һелтеләр ҡатнашлығында гидролизлағанда һабын алына; майҙарҙы катализаторҙар ҡатнашлығында гидролизлау глицерин һәм май кислоталары алыу өсөн ҡулланыла. Үҙағас гидролизы ярҙамында этанол алына, ә торф гидролизы продукттары мал аҙығы әсеткеләре, балауыҙ, ашламалар һ.б. етештереүҙә ҡулланылыш таба.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Кинжа
Кинжа — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының уң ярына тамағынан 197 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зюльцфельд
Зюльцфельд (Sulzfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 875 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 325 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98617 һәм автомобиль коды — SM.
Һаҡмар (йылға)
Һаҡмар (Сакмара), Көньяҡ Уралдағы йылға. Яҙма сығанаҡтарҙа Һаҡмар йылғаһы 1627 йылда теркәлгән. Башланған урыны Әбйәлил районында, Уралтау һыртының көнсығыш битләүендә. Башҡортостандың Әбйәлил, Баймаҡ, Йылайыр, Хәйбулла райондары һәм Ырымбур өлкәһе аша аға. Ырымбур ҡалаһы урынлашҡан урында Яйыҡка ҡушыла.
Мукыр-Яха
Мукыр-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яун-Тарка ҡушылдығының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һаҡмар (йылға)
Һаҡмар тәбиғәте
Оҙонлоғо 760 км, шуның 348-е Башҡортостанға тура килә. Һаҡмар бик оҙон, бормалы юл үтә, шуға күрә лә уның юлында көлһыу, һоро-ҡара, һоро тупраҡлы урындар ҙа, болон-урманлы ерҙәр ҙә, сал ҡылғанлы далалар ҙа осрай. Ярҙарында тал, ҡайын, ҡарағайҙар үҫә. Тиҫтәләгән шишмәләр, эреле-ваҡлы йылғалар һыуын Һаҡмарға ҡоя.
Бөтә башҡорт йылғалары араһында ул үҙенсәлекле тәбиғәте, «холҡо» менән айырылып тора. Тауҙар араһынан аҡҡан Һаҡмар оло ғәйрәт менән текә ҡаяларға бәрелеп, ап-аҡ күбеккә күмелә, дала киңлектәренә сыҡҡас, ағымы әкренәйә, йылға көҙгөләй ялтырап тын ята, йә урыны-урыны менән ҡылымыҡтарға бүленеп, утрауҙар араһында бөтөнләй юғала.
Матур ғына түгел, бай ҙа Һаҡмар йылғаһы. Бында һыу өҫтөн сымбырлатып йөрөгән сабаҡ та, шырт ҡанатлы алабуға ла, шылғаяҡ шамбы ла, ҡарағусҡыл борош та, һары тәңкәле табан да бар. Ҡапыл ҡарпып, уҡтай елдергән суртан да, көмөш тәңкә ҡорбан да, һиҙгер һаҙан да, күкшел ағасаҡ та етерлек, ҡумырыҡ аҫтарында боҫоп яткан йәйен дә осрай.
Үкенескә ҡаршы, таҙа һыу яратҡан балыҡтар, мәҫәлән, бәрҙе менән бағыр һирәгәйә бара Һакмарҙа.
Яҙҙарын Һаҡмар буйҙары ҡарап туймаҫлыҡ матур була. Уйһыуҙарында ҡыҙырым-ҡыҙырым үҫкән һомғол сауҡалар япраҡтарын йомшаҡ елдәргә тирбәтә. Ап-аҡ сәскә аткан муйылдар хуш еҫтәрен бөркә. Таллыҡтарҙа төрлө ҡоштар һайрай, кәкүк саҡырғаны ишетелеп ҡуя.
Һыу төптәрендә һуйырташтар йымылдай.
Һыу-йәшәү сығанағы. Һаҡмар ҙа бик боронғо замандарҙан алып бөтә тирә-йүнгә йән һәм йәм биреп, аға ла аға.
Йылғаның исемен йөрөткән иң эре ауыл — Һаҡмар, Һаҡмар районы үҙәге.
Атамаһының килеп сығышы
Һаҡмар топонимының мәғәнәһе тураһында төрлө фекерҙәр бар. Берәүҙәре уны ҡушма һүҙ булып һаҡ+бар, йылға буйында һаҡланып йөрө, йырғанаҡтарына төшөп китмә кеүек хәстәрлекләүгә ҡайтарып ҡала. Улай тиһәң, һәр йылға буйында ла һаҡланып, ҡарап баҫыу кәрәк. Икенсе ғалимдар «Һаҡ» — һүҙе «сик» тигәнде, «мар» — ҡырыу, үлтереүҙе аңлата ти. («Тар-мар» — ҡыйралыш, тар-тарҡау, мар үлтереү).
Г. Вилданов фекеренсә, борон башҡорт ерҙәренең көньяҡ сиге Һаҡмар йылғаһының уң яры буйлап үткән, ә һул яғында уларға ҡаршы сапҡын яһап торған икенсе ҡәбиләләр ере булған, шуға күрә был һүҙгә «һаҡ булырға, һаҡ йөрө» мәғәнәһе һалынған тигән фекер иңҡар итәлә. Ошоларҙан сығып, «Һаҡмар» — «сик убалары», «тыныслыҡ һағында» мәғәнәһен аңлаталыр тип фараз итергә була.
Һаҡмар башҡорт халыҡ ижадында
«Урал батыр» эпосында
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары:
Оло Визеньга
Оло Визеньга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кыма йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәмсетдин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фунтовка (Касмала ҡушылдығы)
Фунтовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Касмала йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Остенка
Остенка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 637 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыҡ
Ыҡ, Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан һәм Татарстан сиктәрендәге йылға.
Башланған урыны Бәләбәй һәм Бишбүләк райондары сигендә, Бәләбәй ҡалаһынан 25 км көньяҡтараҡ.
Оҙонлоғо 571 км.
Башҡортостандың Бишбүләк, Йәрмәкәй, Туймазы, Шаран райондары, Татарстан Республикаһы аша аға. Камаға һул яҡтан ҡушыла.
Ыҡ йылғаһы буйында Октябрьский ҡалаһы урынлашҡан.
Ҡушылдыҡтары
Төп ҡушылдыҡтары: Үрге Ҡондоҙ, Ҡондоҙ, Өҫән. (км от старого устья, в скобках указана длина притоков в км)
Ариёси Савако
Савако Ариёси (21 ғинуар 1931 — 30 август 1984) — билдәле япон яҙыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре һәм драматург. Япон йәмғиәтендә ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауырлыҡтары тураһында яҙған феминистик автор.
Биографияһы
Савако Ариёси 1931 йылдың 21 ғинуарында Вакаямаҡалаһында тыуа. Ул тыуыр алдынан ата-әсәһе АҠШ-та йәшәй, ә бала сағының күп өлөшөн Ява утрауында үткәрә. Ариёсиның ата-әсәһе йыш ҡына атаһының эше арҡаһында күсенә, әммә ҡыҙҙарының Японияла тыуыуын теләй. Сырхау бала булараҡ йыш ҡына Индонезия мәктәбендә дәрестәр ҡалдыра һәм ата-әсә китапханаһында булған Нацумэ Сосэки, Такэо Арисима кеүек авторҙарҙың китаптарын уҡый. Ғаилә 1941 йылда Японияға Икенсе донъя һуғышы башланыр алдынан ҡайта.
1949 йылдан башлап Токиолағы ҡыҙҙар өсөн христиан колледжына инглиз әҙәбиәте һөнәре буйынса уҡырға инә, унда әҫәрҙәре өсөн бер нисә премия яулай. 1952 йылда колледждан сыҡҡас, китап нәшриәтендә һәм бер нисә әҙәби журналдарҙа эшләй башлай, бер үк ваҡытта әҫәрҙәре өҫтөндә лә эшләй. Ариёсиның тәүге әҙәби уңышы булып «Балладалар» баҫмаһы тора (地唄) 1956 йылда китап бик күп баһаламалар ала һәм, еңеү яуламаһа ла, абруйлы Рюноскэ Акутагава исемендәге премияға тәҡдим ителә. 1959 йылдан башлап яҙыусы донъя буйлап әүҙем сәйәхәт итә, Ҡытай ға, Яңы Гвинея ға, АҠШ-ҡа, Европа илдәренә һәм Яҡын Көнсығыш ҡа бара. Шул уҡ йылда яҙыусыға билдәлелек килтергән беренсе ҙур романы—  «Река Ки» баҫыла (紀ノ川). Савако Ариёси өсөн илһам сығанаҡтарының береһе булып Каноко Окамото ның «Колесо жизни» китабы тора. Ариёси раҫлауынса, уны уҡымайынса ул яҙыусы булып китмәҫ ине. Уны Окамотоның «ирекле» яҙыу стиле һәм уның образдарының "хислелеге" хайран ҡалдыра.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Юлалы
Юлалы (Юлалы) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ишмырҙа ауыл Советына ҡараған ауыл. 1870-се йылдарҙа барлыҡҡа килгән. 1968 йылдан иҫәп документтарынан алынған.
Исеменең килеп сығышы
Рудник Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы Юлалы йылғасығы буйында урынлашҡан була. Ауылға әлеге йылға исеме бирелә.
Тарихы
1912—1913 йылдарҙа Көньяҡ-Урал тау сәнәғәте акционерҙар йәмғиәте (ЮУГАО) хәҙерге Баймаҡ районы биләмәләрендә алтын һәм баҡыр эҙләп разведкалау эштәрен киң йәйелдерә. Һөҙөмтәлә таналыҡ үҙәнендә, Сибай, Ирәндек, Юлыҡ райондарында һәм Һаҡмар округында мәғдән ятҡылыҡтары булыуы билдәләнә. Рудниктар янында ҡасабалар (Байҡара, Баҡыртау, Семеновка) барлыҡҡа килә, шулар араһында — Юлалы руднигы (32 йортта 261 башҡорт) һәм Юлалы ауылы. Әлеге ауылда 1925 йылда 20 хужалыҡ теркәлгән. Баймаҡ мәғдән районында үҙенсәлекле баймаҡ тибына ҡараған ваҡ, әммә мәғдәндәргә бай барит һәм галенит менән баҡыр-цинк-алтын колчеданы ятҡылыҡтары табыла. Ошо тирәләге рудниктар (Түбә, Троицк, Граф, Таналыҡ-Баймаҡ, Ыуараш, Япай, Баҡыртау, Таштау) араһында Юлалы руднигында әлеге ятҡылыҡтар үҙләштерелә. Юлалы руднигының ауылы бик ныҡ үҫешә: 1915—1942 йылдарҙа ауылда 1560 кеше йәшәй.
Ауыл халҡы шул уҡ ваҡытта малсылыҡ, айырыуса йылҡысылыҡ менән, шөғөлләнә.
Ауыл 1968 йылға тиклем иҫәп документтарында теркәлә.
Юлалы бөгөнгө көндә
Хәҙерге көндә 02:06:090201:35, 02:06:090201:37, 02:06:090201:148 кадастр номерҙары менән Юлалы ятҡылығын эшкәртеү, мәғдән минералдарын сығарыу буйынса хужалыҡ эшмәкәрлеге тураһында мәғлүмәт бар. Төҙөлөш объектының тирә-яҡ мөхиткә йоғонтоһон баһалау проект документацияһы сиктәрендә үткәрелгән. «Семеновский Рудник» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте фекер алышыуҙарҙың заказсыһы булып тора. 2017 йылдың 8 сентябрендә «ЮЛАЛЫ РЕСУРСТАРЫ» ЯСЙ-ҺЫ теркәлгән (директоры Ершов В. П.). Төп эшмәкәрлек төрө — Ҡиммәтле металдарҙың мәғдәндәрен һәм ҡомдарын сығарыу (алтын, көмөш һәм платина төркөмө металдары).
Билдәле кешеләре
— Әхмәтшин Фазылйән Әхмәтйән улы (1910 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ефрейтор, ике тапҡыр «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы (1944), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры ;
— Үтәғолов Рамаҙан Исмәғил улы (15 ноябрь 1930 йыл — 6 март 2017 йыл) — педагог, яҙыусы. Башҡортостан Республикаһының почетлы тыуған яҡты өйрәнеүсеһе (2008). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1966). БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1965). Батыр Вәлид исемендәге премия лауреаты. Сибай ҡалаһының почетлы гражданы (2010). Юлалы мәктәбендә уҡытҡан.
Былар ҡыҙыҡлы
— Юлалы-8, Баймаҡ районындағы ҡурған, боронғо ҡәберлек, «Ирәндек» тарихи-археологик һәм ландшафт музей-ҡурсаулығының буфер зонаһы — мәҙәни мираҫ объекты.
— Миҙалһыҙ һалдат. Повестан өҙөк. Р. Байгилдин. «Башҡортостан ҡыҙы», май 2020 йыл.
Фрязино
Фрязино — Мәскәү өлкәһенең Мәскәүҙән 20 км алыҫлыҡта, төньяҡ-көнсығышта торған фән ҡалаһы. Эре Рәсәй үҙәге. Хеҙмәт ҡаһарманлығы һәм дан ҡалаһы.
Ҡала Мещера уйһыулығы сиктәрендә, Воря (Клязьма бассейны) йылғаһына ҡойған Любосеевка йылғаһы ярында урынлашҡан, Чижово ауылы менән бергә административ-территориаль берәмек (өлкә әһәмиәтендәге ҡала биләмәһе берәмеген) барлыҡҡа килтергән шул исемдәге Фрязино ҡала округы муниципаль берәмеге.
Мәскәү менән Фряновский шоссеһе  (МКАД-тан 23 км алыҫлыҡта) һәм тимер юлы линияһы (Мәскәү-Ярославль станцияһы (Ярославль вокзалы)" буйлап Фрязино-Пассажир станцияһына тиклем 41 км) менән бәйле.
Тарих
Беренсе тапҡыр — 1584—1586 йылдарҙа Мәскәү өйәҙенең китабында телгә алына: ''«дер. Фрязинова, а Самсонова тоже на рчк. на Любосивке, а в ней пашни паханые серой земли 8 четьи да перелогу 27 четв. в поле, а в дву потому ж, сена 10 коп. лесу дровяняного 5 дес»''. Ул саҡта ауыл Богдан аҫабаһына ҡараған.
Иҡтисад
1933 йылда фабрика урынында «Радиолампа» заводы ойошторола. Ул Американың RCA компанияһы ҡорамалдары нигеҙендә ойошторола. Фрязино ошо ваҡыттан алып радиоэлектроника сәнәғәте үҙәгенә әйләнә. 1943 йылда бында беренсе фәнни-тикшеренеү институты менән тәжрибә заводы (ҒИЛМИ-160, хәҙерге атамаһы — А. И. Шокин исемендәге ОАО «НПП „Исток“») асыла, артабан уларҙың һаны бишкә тиклем арттырыла. 1955 йылда СССР Фәндәр академияһының радиоэлектроника институтының филиалы төҙөлә башлай.
Совет осоронда завод хәрби заказ үтәй. СССР тарҡалғас, институт күпселек хеҙмәткәрҙәрҙе ҡыҫҡартырға мәжбүр була. Хәҙерге ваҡытта ҡала кешеләрнең күбеһе Мәскәүҙә эшләй.
Оборона ғилми-тикшеренеү институттарын конверсиялау тәртибендә 1993 йылда «Исток-Система» медицина ҡорамалдары етештереүсе предприятие булдырыла, унда ҡолаҡ аппараттары эшләйҙәр һәм диод яҡтыртыу лампаларын эшләйҙәр
Фрязинола «ИРЭ-Полюс» техник берекмәһе эшләй, ул ҙур ҡеүәтле волокнолы лазерҙар эшләүҙең лидеры булған «IPG Photonics» корпорацияһының етештереү майҙаны булып тора.
Белем
Фрязинола «Исток» Фәнни-производство предприятиеһында Мәскәү технология университеты (элек Мәскәү дәүләт радиотехника, электроника һәм автоматика институты (МИРЭА) бар.
Архитектура, иҫтәлекле урындар
Ҡаланың көнсығыш ситендә, Лобосеевка йылғаһы ярында Любосеевка, — элекке Гребнево усадьбаһы (1780—1790 йылдар) бар. Ул 1817-1823йылдарҙа реконструкцияланған.
Бынан тыш, ҡала үҙәгендәге Геройҙар аллеяһында Советтар Союзы Геройҙары А. Г. Дудкин, Б. Н. Еряшев, И. И. Иванов бюстары ҡуйылған. Башҡа һәйкәл — Еңеү стелаһы — Фрязино ҡалаһының Бөйөк ватан һуғышында һәләк булған барлыҡ кешеләре хөрмәтенә ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мырҙабулат
Мырҙабулат (Мурзабулатово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ярат ауыл Советына ҡараған ауыл. 1843 йылда нигеҙләнгән.
Икенсе исеме — Яңы Ярат.
Исеменең килеп сығышы
Ауыл тәүге төпләнеүсе отставкалағы зауряд-яҫауыл Мырҙабулат Ҡоҙаҡаевтың исемен йөрөткән.
Географик урыны
Мырҙабулат ауылы Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан булған. Район үҙәге Баймаҡ ҡалаһынан көнбайышҡа табан 26 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Ауыл 1843—1850 йылдарҙа нигеҙләнгән. Ауылға Ярат ауылынан тәүге төпләнеүсе отставкалағы зауряд-яҫауыл Ҡоҙаҡаев Мырҙабулат Сәғит улының исеме бирелгән. Яраттан айырылып сыҡҡанға күрә ауылды шулай уҡ Яңы Ярат тип тә йөрөткәндәр. 1859 йылда ауылда 37 йорт теркәлгән, унда 99 ир-егет һәм 85 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән. 1920 йылда 45 йортта — 225 кеше, 1939 йылда барыһы 37 кеше йәшәгән. 1930-сы йылдарҙа Мырҙабулат ауылы К. Маркс исемендәге колхоз составында була. 1921 йылғы аслыҡ, репрессиялар, һөргөндәр, артабан Бөйөк Ватан һуғышы ауылдың юҡҡа сығыуына булышлыҡ итә.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
Билдәле кешеләр
— Әхмәт Мырҙабулатов — ат ҡараусы, 1936 һәм 1941 йылдарҙа Мәскәүҙә СССР-ҙың Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә (ВДНХ) ҡатнашыусы.
— Мырҙабулатов Сөнәғәт Әбдрәхмән улы (1891) — золом ҡорбаны. 1931 йылдың 5 мартында репрессияға эләгә, 10 йылға хөкөм ителә
Пирамида (геометрия)
Пирами́да (πυραμίς, род. п. ) — ҡырҙарының береһе (нигеҙе тип аталған) — ирекле күпмөйөш, ә ҡалған ҡырҙары (эргә ҡырҙары тип аталған) — уртаҡ түбәһе булған өсмөйөштәр булған күпҡыр. Нигеҙенең мөйөштәре һаны буйынса пирамидалар өсмөйөшлө (тетраэдр), дүртмөйөшлө һ. б. булалар. Пирамида конустың айырым осрағы.
Геометрияла пирамиданың үҫеш тарихы
Пирамида геометрияһының башланғысы Боронғо Египтта һәм Вавилонда һалына, әммә Боронғо Грецияла әүҙем үҫеш ала. Пирамиданың күләме боронғо египетлыларға билдәле булған. Пирамиданың күләме нимәгә тигеҙ икәнен асыҡлаусы беренсе грек математигы Демокрит була, ә Евдокс Книдский иҫбатлай. Боронғо грек математигы Евклид пирамида тураһындағы белемдәрҙе үҙенең «Башланғыстарҙың» XII томында системалаштыра, шулай уҡ пирамиданың беренсе билдәләмәһен бирә: бер яҫылыҡтан бер нөктәлә тап килешкән яҫылыҡтар менән сикләнгән есемле фигура (XI китап, 12-се билдәләмә ).
Пирамиданың йәйелмәһе
Йәйелмә тип, геометрик есем йөҙөн бер яҫылыҡ менән тап килтереп һалғанда (йөҙөнөң ҡырҙарын һәм башҡа элементтарын бер-береһенең өҫтөнә һалмайынса) барлыҡҡа килгән яҫы фигура атала. Йөҙөнөң йәйелмәһен өйрәнеү өсөн, уны һығылмалы, һуҙылмай торған плёнка итеп ҡарарға кәрәк. Ошолай күрһәтелгән йөҙҙәрҙең ҡайһы берҙәрен бөгөү юлы менән яҫылыҡ менән тап килтерергә мөмкин. Бында, әгәр йөҙҙөң бүлеген яҫылыҡ менән йыртмайынса һәм йәбештермәйенсә тап килтереп булһа, шундай йөҙҙө йәйелеүсе тип, ә килеп сыҡҡан яҫы фигураны — уның йәйелмәһе тип атайҙар.
Пирамиданың үҙсәнлектәре
Әгәр бөтә эргә ҡабырғалары тигеҙ булһа, ул саҡта:
Әгәр эргә ҡырҙары нигеҙенең яҫылығы менән бер үк мөйөштәр яһаһа, ул саҡта:
Төҙөк пирамида
Пирамида, әгәр уның нигеҙе төҙөк күпмөйөш булһа, ә түбәһе нигеҙенең үҙәгенә проекцияланһа, төҙөк пирамида тип атала. Ул саҡта ул түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә була:
Тура мөйөшлө пирамида
Пирамида, әгәр уның эргә ҡабырғаларының береһе нигеҙенә перпендикуляр булһа, тура мөйөшлө пирамида тип атала. Был осраҡта ошо ҡабырғаһы пирамиданың бейеклеге лә була.
Тетраэдр
Өсмөйөшлө пирамида тетраэдр тип атала. Тетраэдрҙа ҡырҙарының теләһә ҡайһыһы пирамиданың нигеҙе итеп ҡабул ителә ала. Бынан тыш, «төҙөк өсмөйөшлө пирамида» һәм «төҙөк тетраэдр» төшөнсәләре араһында ҙур айырма бар. Төҙөк өсмөйөшлө пирамида — ул нигеҙендә төҙөк өсмөйөш булған пирамида (эргә ҡырҙары тигеҙ эргәле өсмөйөштәр булырға тейеш). Төҙөк тетраэдр ул бөтә ҡырҙары ла тигеҙ яҡлы (төҙөк) өсмөйөштәр булған тетраэдр.
Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары
Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары — Башҡорт АССР-ы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзына ағза итеп алынған әҙиптәр исемлеге.
Башҡорт АССР-ы Яҙыусылар союзы 1934 йылдың 15 мартында ойошторолған.
Мәхтүмҡолой Фираги
Мәхтүмҡолой (төрекм. Mahtumkulu Firaki, Магтымгулы Пираги, фар. مخدومقلی فراغی) — Төркмән шағиры, фәлсәфәсеһе, Төркмәнстан классик әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Шағир Дәүләтмәмәд Азадиҙың улы.
Биографияһы
Мәхтүмҡолой Төркмәнстанда, ҡушылдыҡтары Сумбар һәм Чендыр булған Атрек йылғаһы үҙәнендә, Копетдағ тауҙары итәгендә гөклен ҡәбиләһенә ҡараған төркмәндәр йәшәгән Хажи-Говшан ауылында тыуған. Мәхтүмҡолой ғаиләһе гөклен ҡәбиләһенең бер тармағы булған гәркәз ырыуының ҡышыҡ нәҫеленә — фарсы хакимдары вассаллығы аҫтында булған ултыраҡ игенселәр ҡәбиләһенә ҡараған.
Олоғайғас, шағир үҙе өсөн Фираги (айырылған) ҡушаматын һайлаған. Һәр шиғыр аҙағында ул был псевдонимды, ҡайһы ваҡыт, үҙенә мөрәжәғәт иткән кеүек, ысын исемен ҡуйған. Уның заманындағы шиғриәттең традицияһы шулай булған.
Атаһы уҡытҡан ауыл мәктәбендә уҡыған. Бәләкәй сағынан атаһының өй китапханаһындағы китаптарҙы уҡып, Мәхтүмҡолой фарсы һәм ғәрәп телдәрендә уҡырға өйрәнә. Бала сағынан һөнәрселеккә ынтыла — еп-ҡайыш шорник, тимерсе һәм зәргәр ювелир оҫталығын үҙләштерә.
Мәхтүмҡолой 1753 йылда, бер йыл, Бохара ханлығында Амударья буйындағы Ҡыҙыл-Аяҡта Изге Идрис-Баба кәшәнә мәҙрәсәһендә, уҡый.
1754 йылда Мәхтүмҡолой Бохараға бара һәм танылған Күкәлташ мәҙрәсәһендә бер йыл уҡый. Унда ул мәүләна дин әһеле исемен йөрөткән юғары белемле Нурый-Ҡазым Аббас ибн исемле Сүриә төркмәне менән дуҫлаша.
Мәхтүмҡолой Нурый-Ҡазым менән икәү бергә, хәҙерге Үзбәкстан, Ҡаҙағстан, Тажикстан территориялары буйлап, Афғанстанды аша үтеп, төньяҡ Һиндстанға барып етә.
1757 йылда икеһе лә Хәрәзем баш ҡалаһы Хиуаға — мәҙрәсәләре күп булған ҙур уҡыу-уҡытыу үҙәгенә килә. Бында Мәхтүмҡолой 1713 йылда Ширғази хан төҙөгән мәҙрәсәгә уҡырға инә. Бында хандың айырым хуплауы менән билдәләнгән ғаиләләрҙән сыҡҡан балалар ғына уҡыған. Бында ул алдағы ике мәҙрәсәлә башланған уҡыу курсын тамамлай.
1760 йылда Мәхтүмҡолойҙың атаһы мәрхүм була, һәм шағир тыуған яғына ҡайта. Менгли исемле яратҡан ҡыҙы ғаиләһе тейешле ҡалым түләргә һәләтле булған башҡа кешегә кейәүгә сыҡҡан була. Менглиға булған мөхәббәтен ғүмере буйы күңеле төбөндә һаҡлай — күп шиғырҙарын уға бағышлай.
Тағы бер оло ҡайғы кисерә: ике оло ағаһы һәләк була — көслө хаким Әхмәд Шаһҡа илселек ағзалары булып барғанда улар әсирлеккә эләгәләр. Туғандарын һағыныуы күп шиғырҙарында сағыла.
Тыуған яғына ҡайтҡас, Мәхтүмҡолой өйләнә. Ул ике улын — Һары менән Ибраһимды бик яратҡан; ләкин улдары, кем булһа ла ун ике, икенсеһе ете йәшендә, үлә.
1760 йылдан һуң ғүмеренең аҙағына тиклем, Мәхтүмҡолой Манғышлаҡ ярымутрауына, Әстерханға, хәҙерге Әзербайжан һәм Яҡын Көнсығыш илдәренә сәйәхәт ҡыла.
Төркмән шиғриәтенә йоғонтоһо
Мәхтүмҡолой төркмән шиғри телен, халыҡ һөйләменә яҡынайтып, байтаҡ үҙгәртә. Ул шулай уҡ төркмән әҙәбиәте өсөн традицион булған ғәрәп-фарсы үлсәменән метрика баш тарта, уны силлабик система менән алмаштыра.
Һәйкәлдәре
Мәхтүмҡолой һәйкәлдәре донъяның төрлө ҡалаларында ҡуйылған. Иң күп скульптуралары Төркмәнстан ҡалаларында һәм элекке СССР илдәрендә (Киев, Әстерхан, Хиуа), шулай уҡ Иран һәм Төркиәлә урынлашҡан.
Бер бөтөн бетон һәм тәбиғи таштан яһалған төркмән шағиры Мәхтүмҡолой һәйкәле 1971 йылда, Ашхабад ҡалаһының үҙәгендә Мәхтүмҡолой проспектындағы (элек Азатлыҡ проспекты) Мәхтүмҡолой скверында, Төркмәнстан Эске эштәр министрлығының бинаһына ҡаршы, ҡуйылған.
2017 йылдың 18 майында Ташкентта шағирҙың исемен йөрөткән үҙәк урамдарҙың береһендә Мәхтүмҡолойҙың барельефы асылды.
Институттар һәм ойошмалар
Төркмән шағиры Мәхтүмҡолой исеме менән аталған:
Темняков (Шаран районы)
Темняков (Темяково) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 107 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ишмөхәмәт сәсән
Ишмөхәмәт сәсән (төп исеме Мырҙаҡаев-Балапанов Мырҙаҡай Мәһәҙей улы; 7 июль 1781 йыл — 1878 йыл) — заманының атаҡлы йырсыһы, ҡурайсы һәм ҡобайырсы.
Ильменау
Ильменау (Ilmenau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 26 022 кеше йәшәй. Майҙаны — 62,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98693 һәм автомобиль коды — IK.
Мут-Парый-Кикя
Мут-Парый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никах
Никах  — ислам ғаилә хоҡуғында ир менән ҡатындың бергәләп төҙөк ғаилә ҡороуы.
Никах бер нисә аҙымдан тора: кәләш әйттереү, димләү (хитба); кәләште кейәү йортона индереү (зөфаф); туй тантанаһы (урс, валима) ; ысын мәғәнәһендә ғаилә тормошона инеү (никах).
Никах килешеүенең шарттары
Никах төҙөк булһын өсөн шәриғәт ҡанундары буйынса бер нисә шарт бар.
Ислам тәғлимәте әҙәм балалары өсөн ғаилә төҙөүҙең ҡанундарын, тәртиптәрен эшкәртеп, өйләнешкән ваҡытта буласаҡ ирҙең һәм ҡатындың абруйҙарын, дәрәжәләрен һаҡлау маҡсатында уларға ихтирамлы ҡараш тыуҙырып, үтәү-буйһоноуҙы талап итә. Ир кеше балиғ булған мосолман, туған булырға тейеш түгел.
Никахҡа инеүселәр өсөн талаптар
Ир менән ҡатындың бер йәштә, бер ҡатламдан булыуы кәңәш ителә. Никахҡа инеүселәр өс туғанлыҡтан яҡыныраҡ булырға тейеш түгел.
Ир кешегә ҡатын-ҡыҙ менән никахһыҙ йәшәү тыйыла, хәрәм һанала, зина ҡылыуға тиңләнә. Кәләш һайлағанда, диндарлығына, холҡона, матурлығына, бала тыуҙыра алыу, сығышына иғтибар ителергә тейеш.
Никах тәртибе
Никахты мәсеттә үткәреү яҡшы була. Никах килешеүе шаһиттар алдында йомғаҡлана. Никах йолаһы ғаиләләр етешлегенән, хәленән, урындағы ғәҙәттәрҙән тора. Мосолмандарға никах табынына туғандарын, дуҫтарын саҡырыу яҡшы була. Тол йәки айырылған ҡатын-ҡыҙ икенсе тапҡыр кейәүгә билдәле ваҡыт үтеү менән сыға ала.
Кисига
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Виска
Оло Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баръяҙыбаш
Баръяҙыбаш (Барьязибаш) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — 452944, ОКАТО коды — 80237812002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Отараева
Отараева — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кемчуг йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Харчиха
Харчиха — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға юғала    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шалҡан (Бөрө районы)
Шалҡан (Шелканово) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 576 кеше. Почта индексы — 452466, ОКАТО коды — 80213822006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ильмталь
Ильмталь (Ilmtal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3925 кеше йәшәй. Майҙаны — 102,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99326 һәм автомобиль коды — IK.
СССР Юғары Советы
Советтар Союзы Юғары Советы (СССР Юғары Советы) — 1938—1989 йылдарҙа  Совет Социалистик Республикалар Союзының юғары дәүләт органы,  вәкәләтлек һәм  закон сығарыу органы. 1938 — 1991  йылдарҙа эшләй. 1938—1989 йылдарҙа сессияларға йылына ике тапҡыр икешәр көнгә йыйылған ), 1989—1991 йылдарҙа СССР-ҙың даими эшләүсе закондар сығарыу власть органы булып тора.
Юғары Советтың закондар сығарыу, өлөшләтә башҡарма һәм контроль итеү хоҡуғы ла булған. СССР Юғары Советы тарафынан сығарылған закондар хоҡуҡ сығанағы булып торған; Юғары Совет коллектив дәүләт башлығы булып иҫәпләнгән  ( сессиялар араһында Юғары Советтың закон  сығарыу, вәкәләтлек һәм башҡа функцияларын Юғары Совет Президиумы үтәгән). 1989 йылдан СССР  Юғары Советы рәйесе бер үҙе илдең башлығы булып иҫәпләнә  башлай ,1990 -1991 йылдарҙа — СССР президенты.
Тарих
СССР Юғары Советы 1936 СССР Конституцияға ярашлы ойошторола. Ул ошоғаса эшләп килгән СССР Советтар съезы  менән СССР Үҙәк башҡарама комитетын алмаштыра. 1938 йылдың 12 ғинуарынан уларҙың вәкәләте бөтә.
СССР Юғары Советы депутаттарын халыҡ  дөйөм, тигеҙ, тура һайлауҙар аша һайлай.
Ковжинка
Ковжинка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ухтомица йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Мэрхы-Няркыль-Чор
Мэрхы-Няркыль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Няркыль-Чор йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Ковжинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Мэрхы-Няркыль-Чор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Ковжинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тимер (Шаран районы)
Тимер (Тимирово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 83 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830023.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әһеле Бәйт
Әһеле Бәйт (أهل البيت — йорт кешеләре; Ахль аль-Байт) — ислам традицияһында ҡабул ителгән Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғаиләһен (йортон) билдәләү. Исламға тиклемге Ғәрәбстанда хакимлыҡ иткән ғаилә ағзаларын да шулай атағандар.
Билдәләмәһе
Сөнниҙәр «Әһеле Бәйт» (йорт кешеләре) тигән төшөнсәгә киң мәғәнә һалып, шул иҫәптән Мөхәммәт Пәйғәмбәргә яҡын торған кешеләрҙе лә индерә. Ҡайһы бер авторҙар бында алисылар (Пәйғәмбәрҙең ике туған ҡустыһы Али ибн Әбү Талиптың һәм Пәйғәмбәрҙең ҡыҙы Фатиманың вариҫтарын) һәм ғәббәсиҙәрҙе Пәйғәмбәрҙең бабаһы (Ғәббәс ибн Ғәбд әл-Моталлиптың вариҫтары) индерә. Икенселәр һашимиҙарҙы ла «Әһеле Бәйт» тип һанай. «Әл-Әхзәб» сүрәһенең 33 аятына ярашлы, Пәйғәмбәрҙең бөтә ҡатындары ла Әһеле Бәйт ағзалары иҫәбендә була
Бәхәстәр
Пәйғәмбәр Фатиманы һәм Али ибн Әбү Талипты, уларҙың балалары Хәсән һәм Хөсәйенде Әһеле Бәйт ағзалары тип атаған бер нисә хәҙис бар. Шуның менән бәйле шиғыйҙарҙың күпселеге Али һәм уның вариҫтарын власҡа берҙән-бер дәғүәсе тип иҫәпләгән. Алиҙың һәм уның тоҡомдарының имаматҡа айырым хоҡуҡтары тураһында мәсьәлә бөгөнгәсә схоластик бәхәстәрҙең дауам итеүсе предметына әйләнде. Мосолмандарҙың күпселеге, рухани власть нәҫел буйынса күсә алмай һәм хәлифә власҡа Хаҡ хәлифәләр идара иткән осорҙағы кеүек килергә тейеш, тип иҫәпләй
Оло Енда
Оло Енда — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исхаҡ (Баймаҡ районы)
Исхаҡ (Исхаково) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылы тирәһендә урынлашҡан. 1765 йылда тәүге тапҡыр Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы составында телгә алына, 1792 йылда Таулыҡай ауылы башҡорттары утар урынында Исхаҡ ауылын нигеҙләй.
Исеменең килеп сығышы
Исхаҡ антропонимынан алынған. Ауыл тәүге төпләнеүсе Исхаҡ Солтановтың исемен йөрөткән.
Географик урыны
Таулы йылғаһына (Һаҡмар йылғаһының ҡушылдығы) Сыбалайыр һәм Саҡмағош йылғасыҡтары ҡойған урында урынлашҡан була. Хәҙерге район үҙәге Баймаҡтан — 33 км, Ниғәмәт ауылынан көнбайышҡа табан 3 км алыҫлыҡта ятҡан.
Тарихы
Тәүге тапҡыр был ауыл 1765 йылда Ырымбур губернаһы Бөрйән улусы составында телгә алына. 1792 йылда Таулыҡай ауылынан бер нисә ғаилә әлеге утарға күсеп ултыра. Исхаҡ Солтанов менән бергә уның улдары Хоҙайназар, Байназар, Ҡотлобирҙе, Сәлим, Сырлыбай, шулай уҡ Әхмәр һәм Әхмәт Хәмитовтар, Сәлих Ҡотлобирҙин улы Ғәлимйән (башҡа мәғлүмәт буйынса Имелбай ) менән һәм Кейекбай Игебаев күсенәләр. Таулыҡай ауылы халҡы ошо осорҙа яңы ауылдарға нигеҙ һалыуы билдәле. VIII ревизия мәғлүмәттәре буйынса ауылда 89 кеше йәшәгән, X ревизияға ярашлы — 150 кеше. Мал көтөү өсөн ер ҡытлығы һәм төрлө үҙ-ара дәғүәләр арҡаһында ауыл халҡы Таулыҡайға әйләнеп ҡайта башлай. Исхаҡ ауылы колхоз үҙәге Ниғәмәт ауылына ҡушыла.
Бобылев Юрий Яковлевич
Бобылев Юрий Яковлевич (1 июнь 1937 йыл — 27 февраль 2016 йыл) — инженер-төҙөүсе. 1960 йылдан Башҡортостандың төҙөлөш ойошмаларының яуаплы хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директор. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Юрий Яковлевич Бобылев 1937 йылдың 1 июнендә Ырымбур өлкәһе Быҙаулыҡ ҡалаһында донъяға килгән.
1960 йылда Дондағы Ростов ҡалаһында инженер-төҙөлөш институтын тамамлай, инженер-төҙөүсе.
1960 йылдан, институтты уңышлы тамалағандан һуң, хеҙмәт юлын Башҡортостан Республикаһының төҙөлөш комплексында 3-сө төҙөлөш тресы идаралығы етәксеһе вазифаһында башлай. Артабанғы йылдарҙа түбәндәге идаралыҡтарҙы төрлө вазифаларҙы башҡара: «Башнефтезаводстрой» тресы идаралығы етәксеһе, 1986—1990 йылдарҙа «Главбашстрой» берләшмәһенең баш инженеры, 1990—1994 йылдарҙа «Башстрой» берләшмәһе башлығы, 1994 йылдан «Башстрой» акционерҙар йәмғиәте генераль директоры булып эшләй. 2004—2006 йылдарҙа «БашСтройТранс» ААЙ Директорҙар советы рәйесе.
Торлак һәм сәнәғәт төҙөлөшөндә свай фундаменттарын, юғары индустриаль һәм экономиялы тимер-бетон һәм металл конструкцияларын, түшәм графиктарын һәм селтәр моделдәрен керетеү инициаторы. РБ төҙөлөш индустрияһы базаһын булдырыуҙа ҡатнашта. Уның етәкселегендә Өфөлә УМПО, «Гидравлика» предприятиеһында, Агрегат заводында, Сауҙа аппаратураһы һәм элемтә приборҙары заводында, Стәрлетамаҡта, Ишембай ҡалаһында машина төҙөлөшө заводтарында яңы производстволар төҙөлдө. 1981 йылда Башҡортостандың, 1994 йылда Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған төҙөүсеһе исеме бирелә.
Рюмин һарайы
Рюмин һарайы (франц. Palais de Rumine) — Швейцария ҡалаһы Лозаннаның тарихи үҙәгендәге һарай,  1906 йылда  флоренция неоренессансы стилендә төҙөлгән.
1898—1906 йылдарҙа Лозаннала тыуған Габриэль Рюмин ҡалдырған нәҙер аҡсаһына төҙөлгән. Габриэль Рюмин 1840 йылдан Лозаннала  йәшәгән рус ғаиләһе Рюминдарҙан сыҡҡан. Ата-әсәһе вафат булғандан һуң ул ата йортон ташлап сығып китә һәм сәйәхәттәргә юллана. Уның өсөн һәләкәтле булған һуңғы сәфәре алдынан, 30 йәшлек Габриэль васыят ҡалдыра: Рюмин вафат булғандан һуң 1871 йылда Лозанна хакимиәте Ситэ ҡалҡыулығы итәгендә яңы  университет бинаһы төҙөргә ҡарар итә, һәм 1889 йылда проектҡа конкурс ойошторола,  унда француз  архитекторы Гаспар Андре еңеп сыға.
Бинаның фасадын арыҫландар, фәрештәләр һәм мифик заттар биҙәй,  1980 йылға тиклем бинала Лозанна университеты урынлаша. Беҙҙең ваҡытта бинала һынлы сәнғәт, археология һәм тарих, геология, зоология, аҡса кантон музейҙары урынлашҡан.
Бинаның көньяҡ арҡыры киҫеменә икенсе ҡат кимәлендә ҙур булмаған терраса — Мадлен майҙансығы тоташа, ул исемен был урында күп быуаттар элек торған изге Мария Магдалина зыярат сиркәүенән алған. 1906 йылда майҙанда Луи Рюшонне һәйкәле ҡуйылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Отяж
Отяж — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға батпАғиҙелты батпАғиҙелқа сіңіп, арнасын жоғалтады ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гудаури курорты
Гудаури (გუდაური) — Грузияның Казбег муниципалитетындағы Оло Кавказ һыртының көньяҡ битләүендә урынлашҡан ауыл, ҙур булмаған туризм һәм тау саңғыһы курорты үҙәге, Хәрби-Грузин юлында, диңгеҙ кимәленән 2150 м бейеклектәге Сатраш Крестовый артылышынан алыҫ түгел (хәрби юлдағы иң бейек тау тораҡ пункты). Рәсәй империяһында күҙәтеүҙәр алып барылған урында Кавказдың иң һыуыҡ тораҡ пункты һаналған.
Гудауриҙан Тбилисиға алыҫлыҡ яҡынса 120 км тәшкил итә һәм автомобилдә 2 сәғәткә яҡын ваҡытты биләй.
Тарихы
Гудаури һәм артылышы тураһында иҫкә алыу сығанаҡтарҙа, бында мөһим транспорт магистрале менән бәйле, XVIII—XIX быуаттарҙан уҡ (Николай Александрович Нефедьев, М. Ю. Лермонтов, Александр Дюма һ. б.) осрай. Хәрби-Грузин юлын үҙгәртеп ҡороуҙы реконструкция башлау менән Гудаури ҡалаһының рус хакимиәте Гудаури юл станцияһы ойошторған.
Гудаури-Коби участкаһындағы туннелдең, Гудаури I почта станцияһының, М. Ю. Лермонтовтың, күренеше һәм тасуирламаһы менән [Аҡ Арагви йылғаһы үрендә Гудауриға ҡаршы яҡтағы тарлауыҡ яғында урынлашҡан мистик һарай-ҡәлғәне иҫкә төшөргән, «Арагва йылғаһы ярындағы емереклектәр» һүрәте һаҡланған. Александр Дюма үҙенең яҙмаларында бормаланыусы Млет серпантинын һүрәтләй.
Әҙәбиәт белгестәре фекеренсә, Лермонтовтың «Демон» әҫәре геройы кенәз Гудалдың исеме сығанаҡтарының береһе булып та Гудаури тороуы мөмкиндер.
Гудаури тау саңғыһы курорты үҫеше 1975—1985 йылдарҙа башланған һәм әлеге көнгә тиклем дауам итә. Саңғы миҙгеле декабрҙә башлана һәм апрелгә тиклем дауам итә, ҡыш көнө ҡар ҡатламының ҡалынлығы уртаса 1.5 метрға етә. Трассалар күтәргестәр менән йыһазландырылған, түбәнге станция 1990 метр бейеклектә, үргеһе — 3307 метр бейеклектә (иң бейек нөктәләре Садзел тауы һәм Кудеби тауы).
2018 йылдың 16 мартында канат юлында ғәҙәттән тыш ваҡиға
2018 йылдың 16 мартында курорттың (электр көсөргәнеше кәмеүе арҡаһында) канат юлдарының береһе туҡтай, һәм, һуңынан, күтәргес операторы хатаһы арҡаһында, канат юлы (яҡынса икеләтә артҡан тиҙлек менән) кире йүнәлештә хәрәкәт итә башлай һәм, кешеләр ултырған урындыҡтар ҙа ҙур тиҙлек менән тауҙан төшә башлай. Бер урындыҡ боролошта күтәргестең таяуына бәрелеп һына һәм ошо кәртәгә башҡа креслолар ҙа барып һуғыла башлай. Саңғысыларҙың күбеһе, таяуға барып һуғылмаҫ элек, һикереп төшөп өлгөрә, икенселәре боролған саҡта креслоларынан ырғытылған. Күтәргес ватыла башлауға яҡынса ике минут үтеүгә юл туҡтатыла. Һөҙөмтәлә 11 кеше етди зыян күрә.
Тарас Шевченко һәйкәле (Чернигов)
Чернигов ҡалаһының тарихи үҙәгендә — Киев Русе ваҡытында ҡәлғә торған, хәҙер М. М. Коцюбинский исемендәге Үҙәк Мәҙәниәт һәм ял паркы урынлашҡан ҡалҡыулыҡта тора, шуға күрә «Боронғо Чернигов» Архитектура-тарихи ҡурсаулығы («Чернігів стародавній») өлөшө булып һанала.
Һәйкәлдең авторы — Украинаның халыҡ рәссамы, Украинаның Тарас Шевченко исемендәге милли премия һы лауреаты Чепелик Владимир Андреевич.
Тарихы
Чернигов ҡалаһы менән Тарас Шевченконы шағирҙың ҡалаға бер нисә тапҡыр килеүе бәйләй. Беренсе тапҡыр ул 1843 йылдың майында тәүге тапҡыр Петербургтан Украинаға барышлай һуғыла. Һуңғараҡ, 1846—1847 йылдарҙа Археографик комиссия ҡушыуы буйынса килә. Шевченко бик күп ҡала һәм ауылдарға бара, Галаганов, Тарновских, Лизогубовтарҙы бер нисә тапҡыр ҡунаҡта була, үҙенең ҡайһы бер художество әҫәрҙәрен тыуҙыра. Уның ошо осорҙағы күпселек эштәре хәҙер Чернигов тарихи музейында һаҡлана.
Шевченкоға Черниговта беренсе һәйкәл советтарса бер типта була — оло йәштәге шағирҙың 2,5 метр бейеклектәге бетон статуяһы штукатурланған постаментҡа 1950 йылда, ҡалаға Седнея яғынан ингән урында тора. 1960 йылдарҙа Черниговтың төньяҡ өлөшөндәге киң күләмле һәм һәйкәлдең уңышһыҙ урынлашыуына төҙөлөшкә бәйле, 1964 йылда Тарас Шевченконың тыуыуына 150 йыл тулыу айҡанлы һәйкәлде Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркына күсереп, уны йөҙө менән Десна йылғаһына ҡаратып бороп ҡуялар.
Хәҙер һәйкәл Тарас Шевченкоға арналған тантаналарҙы үткәреүҙең традицион урыны булып тора.
Һәйкәлдең һүрәтләнеше
Шевченконың Черниговтағы һәйкәле шағирҙың йәш сағын һынландырыусы Украинаның уникаль ҡомартҡыларының береһе булып тора. Һәйкәл бронзанан ҡойолған, уның бейеклеге — 3 метр. Бында шағирҙың Прилукиға килгән 33 йәшлек сағы һүрәтләнә. Шевченко оҙон сюртук кейеп, эскәмйә ситендә ултыра, һул ҡулы менән рәсемдәр төшөрөлгән папка тоҡан, уның һул яғында плащы эленеп тора. Скульптура композицияһы һоро төҫтәге дүрт мөйөшлө гранит постаментҡа ҡуйылған, уның ал яғы Шевченконың автографы ҡуйылған ҡара плита менән тулыландырылған.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Баҫҡытау
Баҫҡытау (Бачкитау) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 270 кеше. Почта индексы — 452942, ОКАТО коды — 80237870005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ислам эсхатологияһы
Ислам эсхатологияһы (علم الأخرويات الإسلامية) — мосолмандарҙың ахыры заман, ҡиәмәт һәм ахирәт (теге донъя), бәрзәх, йәннәт һәм йәһәннәм тураһында күҙаллауы.
Ҡиәмәт көнөнөң ҙур билдәләре
Мөхәммәт саллаллаһү ғәләйһис сәләм әйткән ун билдә:
Сират күпере
Сират (الصراط — әс-сират) — ислам эсхатологияһында, утлы йәһәннәм өҫтөндә урынлашҡан күпер. Сират күпере ҡылдан нәҙек, ҡылыстан үткер тип тпсуирлана.
Холодная (Сузун ҡушылдығы)
Холодная  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сузун ([[Обь ҡушылдығы)|Сузун]] йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кодина (йылға)
Кодина — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе (Онежский район, Приморский район) биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/ОНЕГА/59/26 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 183 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ильфельд (Тюрингия)
Ильфельд (Тюрингия) (Ilfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2954 кеше йәшәй. Майҙаны — 62,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 240–332 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99768 һәм автомобиль коды — NDH.
Оло Ирыч
Оло Ирыч — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 608 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Әминов Лерон Хәлит улы
Лерон Хәлит улы Әминов  — 1970—1972 йылдарҙа Салауат ҡалаһының хеҙмәтсәндәр депутаттары советының башҡарма комитеты рәйесе.
Биографияһы
Лерон Хәлит улы Әминов 1933 йылдың 3 октябрендә БАССР-ҙың Шаран районы Яңы Таулар ауылында уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Хәлит Абдулхаҡ улы Әминов, 1941 йылдың 17 сентябрендә һәләк булған һәм Ухта-Войница юлының 17-се километрында ерләнгән.
Лерон Халит улының бала сағы Стәрлетамаҡ районында үтә, хәҙер унда Салауат ҡалаһы урынлашҡан. 1953 йылда — Өфө авиация техникумын тамамлай, 1968 йылда — Өфө дәүләт нефть техник университетын, 1978 йылда КПСС үҙәк комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһын юғары партия мәктәбен программаһы буйынса тамамлай.
1976 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи Фәндәр академияһына уҡырға ебәрелә, уны тамамлап, 1978 йылда КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитеты инструкторы итеп раҫлана, ә 1980 йылда — КПСС-тың Башҡортостан Өлкә комитетының беренсе секретары ярҙамсыһы.
1991 йылдың ноябрендә, КПСС бөтөрөлөүгә бәйле, эштән бушатыла. 1992 йылдың февралендә ҡартлыҡ буйынса пенсияға сыға. 1992—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының түләүле хеҙмәттәр менән эшләү буйынса дәүләт комитетының бүлек начальнигы.
Әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында йәшәй. Әминовтар ике бала үҫтерә: ҡыҙ һәм ул. Ейән-ейәнсәрҙәре бар.
Наградалары
«Фиҙакәр хеҙмәт өсөн. Владимир Ильич Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу уңайынан» юбилей миҙалы (1970) «Почет билдәһе» ордены (1971) Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1976) Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының Почет грамотаһы (1983) «Хеҙмәт ветераны» миҙалы (1988) Бaшҡортостан Республикаһы Юғары Советы Президиумының почет грамотаһы (1993).