cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһ Ил-Арыҫлан
Атаһы кеүек, ул сәлжүк солтаны Санжарға һәм ҡара ҡытайҙарға яһаҡ түләй. Ил-Арыҫлан власҡа килеүгә бер нисә ай үтеүгә, 1157 йылда, Санжар вафат була һәм был Хорезмға сәлжүк ҡурсыуынан тулыһынса азат булыуға юл ҡуйя.
1160-сы йылдарҙа Ил-Арыҫлан Хорезм биләмәләренә Дехистанды һәм уның әйләнә тирәһендәге ерҙәрҙе ҡуша. Ул Хөрәсән ҡалаларын буйһондора, Ираҡ солтанатының ҡайһы бер ҡалаларын, Мәүерәнәһрҙе үҙенә буйһондорорға тырыша. 1172 йылда ҡара ҡытайҙарҙың Хорезмға походын уңышлы кире ҡаға. Бынан һуң бер аҙ ваҡыт үтеүгә Ил-Арыҫлан вафат була, ә уның улыдары Ала әд-дин Тәкәш һәм Жәләл-әд-дин Солтаншаһ тәхет өсөн көрәш башлай.
Хорезмшаһтар Солтаншаһ һәм Тәкәш
Ил-Арыҫландың вафатынан һуң Тәкәштең кинйә ҡустыһы Солтаншаһ тәхетте биләй, әммә Тәкәш туғанының хакимлығын таныуҙан баш тарта һәм, яһаҡ түләүҙе вәғәҙәләп, хорезмшаһтарҙың төп дошмандарына — ҡара ҡытайҙарға ярҙам һорап мөрәжәғәт итә.
Уларҙың ярҙамы менән ҡустыһын ҡолатып, Тәкәш Хорезм тәхетен биләй. Власҡа килгәндән һуң, ул Солтаншаһты хуплаусы әсәһен үлтерергә бойора. Солтаншаһ ҡасып ҡотола һәм тағы ла егерме йыл дауамында, властан ситләтеү менән килешмәйенсә, хоҡуғын раҫларға маташа.
Хорезмшаһ Тәкәш
Тик Солтаншаһ үлгәндән һуң ғына, 1183 йылда, Тәкәш Хорезмға бөтөнләйгә Мерв һәм Серахсты ҡуша (1193). Бынан тыш, ҡара ҡытайҙарҙың вассаллыҡ буйһондороуынан ҡотолорға ынтылып, Тәкәш Мәүерәнәһргә бер нисә поход ойоштора. 1176 йылда ул Көньяҡ Хөрәсәнде яулай, ә Горҙың (Афғанстан) хөкөмдарын үҙенең вассалына әйләндерә. 1187 йылда хорезмшаһ — Нишапурҙы, 1192 йылда — Рей ҡалаһын, ә ике йылдан һуң Ираҡты баҫып ала.
1194 йылда — Тәкәш көнбайыш-сәлжүк солтаны Рукн әд-Дин Тоғрул III ғәскәрҙәрен, ә 1196 йылда ғәббәсиҙәр хәлифе Насирҙы ҡыйрата.
Шулай итеп, Тәкәш шаһ идара иткән осорҙа Хорезм дәүләте Үҙәк Азияның иң ҡеүәтле дәүләттәренең береһенә әйләнә. Уның биләмәләре Арал диңгеҙенән һәм төньяҡта Һырдаръяның түбәнге ағымынан, көньяҡта Фарсы ҡултығына, көнсығышта Памирҙан көнбайышта Иран ҡалҡыулығына саҡлы йәйрәп ята, үҙе идара иткән дәүерҙә Хорезм территорияларын ике тапҡыр арттырыуға өлгәшә. Быларҙың барыһы менән бер рәттән Гүргәнждә Тәкәш нигеҙ һалған китапхана тураһында мәғлүмәт һаҡлана.
Хорезмшаһ Мөхәммәт II
Хорезмшаһ Тәкәш үлгәндән һуң, тәхеткә уның Хорезм биләмәләрен тағы ла киңәйткән кесе улы Ала әд-дин Мөхәммәт ултыра.
Хорезмшаһ Мөхәммәт II идаралығы ҙур Мерв ҡалаһын баҫып ала, һуғышып та тормай Абиверд, Серахс һәм Нисаны, Нишапурҙы ала, хорезмшаһтың туғанын әсирлеккә алып, Гератҡа оҙата. Гератты ҡамаған Мөхәммәт ғәскәрҙәре ай буйына уның оборонаһын өҙөргә тырыша. Йолом алғандан һуң ғына хорезмшаһ ҡәлғәне ҡамауҙан баш тарта. Был ваҡыт гуридтар хакимы Ғияс әд-Дингә Һиндостандан ағаһы — Шиһаб әд-Диндең ғәскәрҙәре килеп етә. Байтаҡ ҡына ҡан ҡойошло һуғыштарҙан һуң хорезмлыларға сигенергә тура килә. Мөхәммәт II-нең сигенеүсе ғәскәрҙәрен эҙәрлекләгәндә, Шиһаб әд-дин оборонаһына шаһтың әсәһе — батшабикә Түркән хатун етәкселек иткән Хорезмдың баш ҡалаһы Гүргәнжде уратып ала. Ҡара ҡытайҙар ярҙамы менән Мөхәммәт гуридтарҙы Хорезм сикәренә ҡыҫырыҡлап сығарыуға һәм солох килешеүе төҙөүгә өлгәшә, әммә һуңғылары һаман һуғыш асырға маташа.
1206 йылда, Шиһаб әд-Динде үлтергәс кенә, был хәүеф юҡҡа сыға. Гурид дәүләте, өлөштәргә тарҡалып, тиҙҙән Хорезм бойондороҡлоғона эләгә.
Мөхәммәт, гуридтарҙы еңгәндән һуң, ҡара ҡытайҙар менән һуғышҡа әҙерләнә башлай. Ләкин Хөрәсән һәм Сәмәрҡәнд хакимдарын һатып алған ҡара ҡытайҙар тәүге алыштарҙа уҡ хорезмшаһ армияһын ҡыйратҡандан һуң, Мөхәммәт күпмелер ваҡытҡа яҡындарының күҙ алдынан юғалып тора. Тик 1208 йылдың яҙында ғына Мөхәммәт Хорезмға ҡабат ҡайта. Үҙ дәүләтен нығытып алғандан һуң, үҙен азат итеүсе итеп ҡабул иткән ҡара ҡытай дәүләтенең мосолмандарына таянып, ҡара ҡытайҙарға ҡаршы көрәшкә тәүәккәл тотона. 1210 йылдың сентябрендә Һырдаръя аръяғындағы Иламиш тигеҙлегендәге алышта ҡара ҡытай ғәскәрҙәре еңелеүгә дусар ителә.
Кухарчук Валерий Владимирович
Кухарчук Валерий Владимирович (тыуған 30 октябрь 1941 йыл, СССР, Татар АССР-ы, Зеленодольск районы Свияжск ауылы) — СССР һәм Рәсәй кардиологы, РАМНА ағза-корреспонденты (2002),РФА ағза-корреспонденты (2014).
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһ Мөхәммәт II
1212 йылда Сәмәрҡәндтә ҡараханлы Ғосман хан етәкселегендәге ихтилал тоҡана. Мөхәммәт уны ҡанһыҙ рәүештә баҫтырып, Көнбайыш-Караханид ханлығы юҡ иткәндән һуң, Сәмәрҡәндте үҙенең баш ҡалаһы итергә ҡарар итә. 1217 йылда Мөхәммәт, донъяуи ғына түгел, ә рухи етәксе булыу теләгенән мосолман донъяһы үҙәктәренең береһе булған Бағдадҡа походҡа йүнәлә. Әммә тау артылыштарын уҙған саҡта, уның ғәскәре, көслө яуған ҡарға эләгеп, байтаҡ юғалтыуҙар кисерә. Мөхәммәткә үҙ пландарынан баш тартырға һәм Сәмәрҡәндкә кире ҡайтырға тура килә.
Кухарчук Валерий Владимирович
Биографияһы
1941 йылдың 30 октябрендә Татарстандың Зеленодольский районы Свияжск ауылында хәрби ғаиләһендә тыуған.
Супрея
Супрея (Оло Супрея) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 593 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Кухарчук Валерий Владимирович
Биографияһы
1960—1963 йылдар — Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
Супрея
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Кухарчук Валерий Владимирович
Биографияһы
1970 йылда 2-се Мәскәү медицина институтын «дауалау эше» һөнәре буйынса тамамлай.
Супрея
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кухарчук Валерий Владимирович
Биографияһы
1975 йылда — кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Состояние коронарного русла, гемодинамики и сократимости миокарда при мерцательной аритмии».
1985 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай, темаһы: «Чрескожная транслюминальная ангиопластика в кардиологии — новый метод лечения больных реноваскулярной гипертонией и ишемической болезнью сердца».
1990 йылдан — профессор дәрәжәһе бирелә.
1983—2006 йылдарҙа — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология инстиутының гемодиализ һәм плазмаферез лабораторияһы етәксеһе, генераль директорҙың фән буйынса урынбаҫары (1989 буйынса 2006 йылдан алып), әлеге ваҡытта — атеросклероз проблемалары институты бүлеге етәксеһе.
2002 йылда — РАМНА-ның ағза-корреспонденты.
Фәнни эшмәкәрлеге
Кардиология өлкәһе белгесе.
1970 йылда клиник практикаға селектив коронар ангиографияһы ысулдарын индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Илдә беренсе булып реноваскуляр гипертония ауырыуында бөйөр артерияһына тире аша баллонлы ангиопластиканы башҡара.
1970 йылда коронар ангиография селектив ысулдарын клиник практикаға индереү буйынса тәүге эштәрҙе башлаусыларҙың береһе. Реноваскулярлы бөйөр артерияһы гипертонияһын тире аша баллонлы ангиопластиканы илдә беренсе булып башҡара.
Ватанда һәм сит илдәрҙә 250-нән ашыу ғилми мәҡәлә һәм медицина монографиялары авторы һәм авторҙашы.
Уның етәкселегендә 23 кандидатлыҡ һәм 10 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
2008 йылда Милли атеросклероз (НОА) йәмғиәтен нигеҙләй, «Атеросклероз һәм дислипидемия» журналын булдыра һәм әлеге көнгә тиклем уның баш мөхәррире, элек Мәскәү ҡала кардиологтары ғилми йәмғиәтен етәкләй.
Уның етәкселеге аҫтында ғаилә гиперхолестеринемия ауырыуы менән сирләүселәрҙең Рәсәй регистры (РоСГХС) төҙөлә.
«Атеросклероз», «Атеротромбоз», «Кардиоваскуляр терапия һәм уны профилактикалау», «Кардиологияла рациональ фармакотерапия» журналдарының редколлегиялары составына инә.
Хорезмшаһтар дәүләте
Хорезмшаһ Мөхәммәт II
1215 йылға хорезмшаһ власы Хорезмдың үҙенә, Мәүерәннәһргә,Төркмәнстанға, Афғанстанға, Иранға, Атрпатаканға, Хөрәсәнгә, Көньяҡ Ҡаҙағстанға, шулай уҡ башҡа территорияларға тарала.
Әммә көнсығыштан Сыңғыҙхан етәкселегендәге монголдар баҫып килә.
Монголдар менән һуғыш
Административ һәм хәрби аппаратта вазифа биләүсе ҡаңлы юғары ҡатламының өҫтөнлөгө Мөхәммәт II империяһының йомшаҡ урындарының береһе була.
Хорезмшаһ Мөхәммәттең әсәһе Түркән хатун сығышы менән төрки ҡаңлы ырыуынан һәм шаһ һарайында ҙур йоғонтоға эйә була, ғәмәлдә үҙ туғандарын дәүләттәге төп вазифаларға тәғәйенләй. Уларҙың ярҙамы менән ысынбарлыҡта улына ҡаршы торған оппозицияны етәкләй. Монголдар ябырылыуы алдынан уларҙың мөнәсәбәттәре бигерәк киҫкенләшә. 1216 йылда Түркән хатун ҡыпсаҡтарҙың хорезмшаһҡа ҡаршы сығышын ойоштора. Был ихтилалды уның туғаны — Һырдаръя уйһыулығы наместнигы Ҡайыр хан Алып-Дерек етәкләй. Ҡыпсаҡтар еңелеүгә дусар ителә, әммә Түркән хатун, Ҡайыр ханға яза биреү түгел, хатта Отрарҙы тапшырыуҙы ныҡыша.
Хорезмшаһ, ғәскәрҙәренең монгол армияһынан өҫтөнлөгө өс тапҡыр артыҡ булыуына ҡарамаҫтан, хәрби етәкселәрҙең үҙенә ҡарата йәшерен һүҙ беркетеүенән ҡурҡып, армияһын бер нисә өлөшкә һәм гарнизонға бүлеп, ысынында иһә уны һәләкәткә килтерә.
Кучлукты еңгәндән һуң Сүбиҙәй-баһатур һәм Тохучар нойон етәкселегендәге монгол ғәскәре Хорезмдың сигенә яҡынлаша һәм хорезмшаһтың ғәскәре менән осраша. Хорезм ғәскәренең Мөхәммәттең улы Жәләл әд-Дин Менгебирҙе командалығындағы уң ҡанаты үҙ флангыһында уңышҡа өлгәшеп, үҙәктәге көстәренә һәм һул ҡанатына ярҙам итә. Һөжүм Ҡараңғы төшөүгә бер яҡ та хәл иткес һөҙөмтәләргә ирешә алмай. Төндә монголдар усаҡ тоҡандырып, алыш урынын ташлап китә. 1219 йылдың яҙында, Ҡытайҙы баҫып алыу кампанияһын тамамлай алмаған Сыңғыҙхан 50 меңлек армияһын Хорезмға ебәрә.
1219 йылда Сыңғыҙхан ғәскәрҙәренең Хорезмға һөжүме барышында Мөхәммәт II генераль алыш бирергә баҙнат итмәйенсә, армияһын дәүләттең төрлө ҡалаларында һәм ҡәлғәләрендә айырым отрядтарға тарҡатып ҡалдыра. Монголдарҙың ҡыҫымы аҫтында бер-бер артлы Отрар, Хожент, Ташҡәнт (Чач), Бохара, Сәмәрҡәнд, Балх, Мерв, Нишапур, Герат, Ургенч ҡалалары һәм башҡа эре хорезм ҡалалары ҡолатыла. Монголдар миллиондарса ҡала халҡын ҡырған, бер Мервта ғына 500 меңдән ашыу кешене юҡ ителә, ҡалғандары ҡоллоҡҡа һатыла.
Хорезмшаһ ғәскәре ҡалдыҡтары менән үҙенең фарсы биләмәләренә сигенә, һуңынан ҙур булмаған отряды менән Каспий буйы өлкәһенә ҡаса һәм Каспий диңгеҙендәге Абескун утрауында өйәнәгенән вафат була. Мөхәммәттең улы һәм вариҫы Жәләл әд-Дин Менгебирҙе, алыҫта, Дели һәм Кесе Азияла тороп, тағы тиҫтә йылға яҡын монголдарға ҡаршы сығып маташһа ла, Хорезмшаһтар дәүләте йәшәүҙән туҡтай.
XIX быуатта хорезмшаһ титулы Хиуа дәүләтендә батшалыҡ иткән төрки ҡоңрат ҡәбиләһе вәкилдәренә бирелә.
Хорезм империяһы ҡыпсаҡтары
XIII быуат башында Хорезмдың иң ҡеүәтле осоро була, ул ысынбарлыҡта Хорезм, Мәүерәннәһр, Иран, Хөрәсән, хәҙерге Көньяҡ Ҡаҙағстан ерҙәрен берләштерә.
Хорезм империяһын Монголдар тар-мар иткәндән һуң, Ҡыпсаҡтар Джучи улусының төп көсөнә әйләнә.
Ашхана (бүлмә)
Ашхана — бүлмә, фатирҙағы аш бүлмәһе. Ул башлыса, ғаилә өсөн ашау, тамаҡ ялғау өсөн тәғәйенләнгән. Әлеге көндәрҙә аш бүлмәһе аш кухняһы менән бергә. Әммә урта быуаттарҙа аш бүлмәһе һәм кухня айырым булған. Ул айырым ҡатта урынлаштырылған. Тарихи ашханалар башлыса бер ҙур өҫтәлдән һәм бер нисә ултырғыстан торған. Иң киң таралған вариант — тура мөйөшлө өҫтәлдең ике башында ике ултырғыс һәм ян-яҡтарында бер нисәшәр ултырғыс (өҫтәлдең оҙонлоғона ҡарап).
Тарих
Урта быуаттарҙа яҡшы шарттарҙа йәшәгән британлылар, шулай уҡ замоктарҙа йәшәүсе европа байҙары, ҡағиҙә булараҡ, ҙур залдарҙа ашаған.
Был зал күп функциялы бүлмә булған. Унда ғаиләнең бар ағзалары һәм шулай уҡ йортта йәшәгән кешеләр ҙә һыйған. Ғаилә бүлмәнең бейегәйтелгән өлөшөндә ултырған. Башҡа өйҙәштәргә урындар, статустарына ҡарап, тәртип буйынса билдәләнгән.
Благовещен—Хэйхэ күпере
Благовещен — Хэйхэ күпере (黑河—布拉戈维申斯克界河公路大桥) — Амур йылғаһы аша Рәсәй менән Ҡытайҙы тоташтырыусы автомобиль күпере. Рәсәй ярындағы Каникурган ауылы менән Хэйхэ ҡала округының Айхуэй районы Синфу улусының (幸福乡) Чанфа (长发村) ауылы араһында урынлашҡан. Күпер оҙонлоғо — 1284 метр. Рәсәйҙән төҙөлөшкә киткән сығымдар 13,6 млрд һум тәшкил итә, ҡытайҙарҙан (һум буйынса) — 5,2 млрд һум.
Ашхана (бүлмә)
Тарих
Өҫтәлдәр ҡағиҙә буйынса оҙонлоғона ҡарап ҡуйылған. Тирәһенә эскәмйәләр ултыртылған. Кешенең күп булыуы ашханаға йәнлелек индергән. Күҙаллауҙар буйынса, ашханаларҙа эҫе, тынсыу, төтөнлө булғандыр һәм, моғайын, хаталар арҡаһында ҙур мөрйәләр ҡуйылғандыр. Ә һауа алмашыныу өсөн бик күп күләмдә булған ҙур ишектәр, тәҙрәләр ҡуйылғандыр.
Билдәле ваҡыттан һуң имениелар тотоусы хәлле кешеләрҙә ашау урынын йыйнаҡ, бәләкәй, ыҡсым бүлмәләрҙә үткәреү теләге тыуа. Был заман талабы — сәйәси, социаль үҙгәрештәр башлана. Иң беренсеһе бар Европаны солғап алған Ҡара үлем, ул европалағы эшсе ҡатламдың кәмеүенә килтерә, феодализм системаһы тарҡала башлай. XIV быуатта был һәләкәт Европаны бөлгөнлөккә төшөрә.
Благовещен—Хэйхэ күпере
Проект характеристикаһы
Төҙөлөп ятҡан бөтә транспорт үткәүеле Амур йылғаһы аша 540,33 м оҙонлоғондағы күперҙең Рәсәй яғынан, Каникурган каналы аша күперҙе (278 м), оҙонлоғо яҡынса 17 км, 3 транспорт сиселеше, айырым территориялар бәйләнеше өсөн 2 объектты үҙ эсенә ала. Төҙөлөштөң дөйөм хаҡы — 19 млрд һум, күперҙең Рәсәй өлөшөнөң хаҡы — 14 млрд һум. Күперҙең дөйөм оҙонлоғо — 1284 метр ; күперҙең 12 арауығы бар, шуларҙың иң ҙур бишәүһенең оҙонлоғо 147 м. Күперҙә киңлеге 3,75 м булған транспорт саралары өсөн ике һыҙат бар, юлдың дөйөм киңлеге — 11,5 м, киңлеге 0,75 м булған ике хеҙмәт үткәүеле бар. Суднолар йөрөшө өсөн ике аралыҡ бар, уларҙың һәр береһе 140 х 17 м.
Ашхана (бүлмә)
Тарих
Тағы ла монастырҙар барлыҡҡа килеүе (Генрих VIII тарафынан) руханиҙарҙың күп халыҡ менән аралашыуҙары һөҙөмтәһендә күпселек халыҡты аҡылһыҙлыҡҡа алып килә. Һөҙөмтәлә аңлы халыҡ ҡунаҡтар бүлмәһендә ашауға ғәҙәтләнә. Шулай итеп Ашхана ике айырым бүлмәгә айырыла. Ул бүлмәләр Оло бүлмәнән алыҫыраҡ урынлаштырыла. Уларҙы болдор баҫҡыстары айырып тора. Шулай итеп, яйлап ҙур залда ашау һирәгәйә. Тик айырым осраҡтара ғына ғына ойошторола. XVIII быуат башында ҡатын ҡыҙҙар менән ирҙар ашауы айырыла башлай. Ҡатын-ҡыҙҙар ҡунаҡтар бүлмәһендә, ирҙәр аш бүлмәһендә туҡтала. Ирҙәр унда ҡатын-ҡыҙҙарҙан айырмалы булараҡ, эсемлектәр эсә, ирҙәр йыйындары уҙғарыу урынына әүерелә.
Благовещен—Хэйхэ күпере
Тарих
Благовещенда сик буйы йылғаһының Рәсәй һәм Ҡытай ярҙарын тоташтырыу өсөн кәм тигәндә сирек быуат планлаштырылған. Олег Кожемяко губернаторлығы ваҡытында уҡ практик эштәр башлана. 2014 йылда ҡытай коллегаһы, Хэйлунцзян провинцияһы башлығы, Рәсәй-Ҡытай ЭКСПО күргәҙмәһе барышында ниәт тураһында декларацияға ҡул ҡуя, унда күперҙе төҙөү 2016 йылдың йәйендә башланырға тейеш тип ҡаралған була. 2015 йылда хөкүмәт-ара килешеүгә ҡул ҡуйылды, ул был ҙур төҙөлөш проектын 2016 йылдың декабрендә башлап ебәрҙе.
Ашхана (бүлмә)
Хәҙерге заман
Ябай төнъяҡ америка ашханаларында ян-яғына ултырғыстар ҡуйылған өҫтәл тора. Шулай уҡ төрлө стилдәге предметтар булырға мөмкин. Хәҙерге ашханаларҙа йыйылма өҫтәлдәр ҡуйыла. Кәрәк саҡта улар киңәйтелә. Башлыса өҫтәлдәр ағастан эшләнелә. Ҡайһы берәүҙәр, ашхана бөхтә һәм камфорт булһын өсөн, кушеткалар, йәки йомшаҡ ҡәнәфиҙәр (креслолар) ҡуя. Англияла ашханала йәкшәмбе көндәрендә генә ашайҙар, башҡа ваҡытта — аш бешереү бүлмәһендә (кухняла). Австралияла традицион ашханалар күп кенә ғаиләләр ҡуллана. Тик ашау күбеһенсә ҡапҡылап алыу өсөн тәғәйен ерҙә йәки телевизор янында башҡарыла.
Благовещен—Хэйхэ күпере
Тарих
2018 йылдың мартында Алыҫ Көнсығышты үҫтереү министры Александр Козлов былай ти:"— Беҙ илдә беренсе булып концессия килешеүе шарттары буйынса сик буйы күпере төҙөү проектын тормошҡа ашырабыҙ. Әле төҙөлөштөң әүҙем этабы бара, бөтә ресурстар йәлеп ителгән. Иҫәпләүҙәр буйынса күперҙе төҙөү Амур районында йөк һәм пассажирҙар ағымын ике тапҡырға арттырырға ярҙам итәсәк."2018 йыл аҙағында Амур йылғаһы аша Благовещен (Рәсәй) — Хэйхэ (Ҡытай) ҡалалары янында сик буйы күперен төҙөүселәр 10-сы һанлы таяныс яғынан Рәсәй-Ҡытай сигенә табан шыуышыуҙың беренсе этабын башлай.
Төҙөлөш майҙанына барғанда Амур өлкәһенең транспорт һәм төҙөлөш министры Александр Зеленин билдәләүенсә, төбәктә яуаплылыҡ кимәле арта: ил өсөн бындай мөһим объектты төҙөү барышы Рәсәй Президентының иғтибарын йәлеп итә һәм Рәсәй Федерацияһы хөкүмәтендә контролдә тотола.
Рәсәй һәм Ҡытай өлөштәрен бәйләү 2019 йылдың 31 майында үтә. 2019 йылдың 29 ноябрендә күпер төҙөлөшө тамамланыуы тураһында иғлан ителә.
Файҙаланыуға тапшырыуға рөхсәт 2020 йылдың 12 майында алынған. Күперҙә хәрәкәт коронавирус пандемияһы арҡаһында сикләүҙәр бөтөрөлгәндән һуң башланырға тейеш ине.
Перспективалар
Ҡытай сигендә даими контроль-үткәреү пункты төҙөү пландары бар. Өлкә губернаторы Василий Орлов әйтеүенсә, ваҡытлыса контроль-үткәреү пунктын төҙөү Ҡырым ярымутрауында ваҡытлыса контроль-үткәреү пункты төҙөү тәжрибәһен иҫәпкә аласаҡ.
Поварисов Суфиян Шәмсетдин улы
Поварисов Суфиян Шәмсетдин улы (29 август 1924 йыл — 3 июль 2016 йыл) — яҙыусы, тел һәм әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1976 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2011), Башҡортостан Республикаһының (1992) һәм Татарстан Республикаһының (2004) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәр биреү хеҙмәткәре (1997). Фәтих Кәрим (1984) һәм Ғәлимйән Ибраһимов (1998) исемендәге премиялар лауреаты. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985), 3‑сө дәрәжә Дан (1948) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Суфиян Шәмсетдин улы Поварисов 1924 йылдың 29 авгусында Башҡорт АССР-ының Илеш районы Тыпый ауылында тыуған. 7 йыллыҡ мәктәпте тамамлағас, колхозда эшләй. 1942 йылда һуғышҡа китә. Украинаны, Венгрияны, Чехословакияны азат итеүҙә ҡатнаша. Еңеү көнөн Германиялағы Дрезден ҡалаһында ҡаршылай.
Һуғыштан һуң Ҡазан дәүләт педагогия иниститутында белем ала. Үзбәкстандың Наманган өлкәһендә, Татарстандың Аҡтаныш районында мәктәптә татар телен уҡыта.1950-1960 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзитендә эшләй. 1960 йылдан Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡыта, профессор.
Ижад юлы
Суфиян Поварисовтың ижади эшмәкәрлеге күп яҡлы. Матбуғатта уның күп шиғырҙары, «Ләлә», «Һалдат йөрәге», «Фронт юлдары» исемле поэмалары донъя күрә. Гәзиттә эшләгән үҙен оҫта журналист итеп таныта. Очерктар, мәҡәләләр йыйынтыҡтары баҫтыра.
Һамар өлкәһе
Һамар өлкәһе (Самарская область) — Рәсәй регионы, Волга буйы федераль округы составына инә.
Административ-территориаль бүленеш
Өлкәлә 10 ҡала округ, 27 муниципаль район.
Һауа
Аэропорттар исемлеғе
Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе
Мәхмүт Ҡашғари исемендәге халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһе 2009 йылдан ТӨРКСОЙ Халыҡ-ара ойошмаһы һәм Евразия Яҙыусылар берлеге тарафынан ойошторола. Унда төрки өс тиҫтәгә яҡын төрки телле илдән һәм шул иҫәптән Рәсәйҙең төрки телле республикаларынан ижадсылар ҡатнаша.
Башҡортостанда был ижад бәйгеһен Башҡортостан Яҙыусылар Союзы, «Ағиҙел» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары берлектә ойоштора. Әҙер эштәр әйтелгән баҫмалар редакцияларына ебәрелә.
Бәйге шарттары
Был һаналған шарттарҙың береһе генә үтәлмәһә лә, әҫәр бәйгелә ҡатнашырға ҡабул ителмәй. Шулай уҡ дискыға яҙылған текст эсендә лә авторҙың ысын исеме булһа, бәйге шарты боҙолған тип иҫәпләнә, һәм әҫәр конкурста ҡатнашыу хоҡуғын юғалта.
Бәйгенең Башҡортостанда үткәрелгән этабында еңеүселәр
Мәхмүт Ҡашғари исемендәге III халыҡ-ара хикәйәләр конкурсының Башҡортостандағы этабына йомғаҡ яһалды! Бәйгегә Башҡортостандан 33 автор әҫәрен тәҡдим итте. I урынға — «Фортуна» хикәйәһе менән Ишембай ҡалаһының Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се һанлы башҡорт гимназия-интернатының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлнур Аҙнабаева лайыҡ булды. II урынды жюри ағзалары бер тауыштан «Сәләм» хикәйәһен яҙған Миләүшә Ҡаһармановаға бирергә ҡарар итте. («Атайсал» гәзите хәбәрсеһе, Сибай ҡалаһы, шағир булараҡ танылған, һуңғы йылдарҙа проза өлкәһендә лә уңышлы эшләй). III урынды «Француз» хикәйәһе менән билдәле шағирә Тамара Ғәниева яуланы. Конкурстың региональ этабын үткәргән «Ағиҙел» һәм «Башҡортостан ҡыҙы» журналдары редакциялары үҙҙәренең дәртләндереү приздарын да тапшырырға ҡарар итте. "Ағиҙел"дең бүләгенә «Аҡтәпәй» хикәйәһе менән Спартак Ильясов, "Башҡортостан ҡыҙы"ныҡына Әбйәлил районы Теләш ауылында йәшәгән Зөһрә Бәшәрова лайыҡ булды. Башҡортостанда еңеүселәргә: • I урынға — 1000 лира — яҡынса 18 мең; • II урынға — 750 лира; • III урын яулаусыға 500 лира күләмендә премия билдәләнгән. Беренсе урынға лайыҡ хикәйә, артабанғы турҙа ҡатнашыу өсөн, Төркиәгә ебәреләсәк. Халыҡ-ара турҙы йомғаҡлау — 2014 йылдың ноябрь айында. Еңеүселәрҙе бүләкләү Әзербайжандың Баҡы ҡалаһында, 2014 йылдың декабрендә, уҙасаҡ.
Иван-Ҡыуалат
Иван-Ҡыуалат (Ивано-Кувалат) — Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 430 кеше булған. ОКАТО коды — 80227819001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса милләттең күпселеген урыҫтар (74 процент) тәшкил итә
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 1911 йылда Ырымбур урман сауҙа һәм сәнәғәт йәмғиәте хужаһы Пименовтан һатып алынған ерҙәрҙә И. Т. Иванов нигеҙ һала. Ырымбур губернаһының Орск өйәҙенә ҡараған.
2-Сябута-Яха
2-Сябута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҙәни мираҫ
Мәҙәни мираҫ - Культу́рное насле́дие -  ил, һәр халыҡ тормошоноң мөһим өлөшө, йәмғиәттең элекке быуындарҙан ҡалған, бөгөнгө көндә йәшәүсе һәм киләсәк быуындарҙың файҙаһы өсөн һаҡланылған мәҙәни ҡиммәттәр.
Кешелек тарихы өсөн әһәмиәте буйынса ерле, региональ, дәүләт һәм халыҡ-ара дәрәжәһендәге исемлектәргә индерелә.
Тарихи рәүештә кеше йәшәгән урын — тулыһынса йәки өлөшләтә тарихий ареалын һаҡлаған һәм Рәсәйҙең кеше йәшәгән тарихи урындар исемлегенә индерелгән урындар. 2010 йылда исемлек 10 тапҡырға ҡыҫҡарған — хәҙер исемлектә  4тораҡ пункт: Азов, Арзамас, АӘстерхан, Белозерск, Великий Устюг, Верхотурье, Владимир, Вольск, Выборг, Галич, Гороховец, Дербент, Алабуға, Елец, Енисейск, Зарайск, Иркутск, Ҡасим, Каргополь, Кинешма, Коломна, Кострома, Крапивна, Кяхта, Осташков, Плёс, Ростов, Санкт-Петербург, Смоленск, Сольвычегодск, Старочеркасская, Суздаль, Таганрог, Томск, Торжок, Торопец, Тотьма, Тутаев, Чистай, Шуя, Ярославль.
Мәҙәни мираҫты һаҡлау саралары
Төп нөсхәлә килеш бик тейелмәй һаҡлау;
Туга-Еган 2-се
Туга-Еган 2-се — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пиковский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Башҡортостандың яратҡан рәссамдары
«Башҡортостандың яратҡан рәссамдары» — Башҡортостан рәссамдары ижадын бөтә Рәсәйгә һәм сит илдәргә танытыу ниәтенән үткәрелгән бөтә Рәсәй асыҡ интернет-конкурсы. Конкурстың маҡсаты – Башҡортостанда йәшәгән, һәм уларҙың ижады аша Башҡортостанды ситтә танытҡан, рәссамдарға халыҡ баһаһын биреү, сит төбәктәрҙә йәшәүселәр өсөн республиканың нәфис образын булдырыу.
Проект тураһында
Башҡортостан рәссамдарына халыҡ баһаһы биреү башланды. Галереяла 800-ҙән артыҡ картина урын алған, 170 рассам ҡатнаша, сайтҡа инеүселәр һаны 200 меңдән артып киткән, тип билдәләй АиФ гәзите. Проектты тормошҡа ошырыуға республиканың күп кенә предприятиелары булышлыҡ итә. Приздар конкурста ҡатнашыусыларға ғына түгел, әүҙем тауыш биреүселәр өсөн дә ҡаралған. Тауыш биреүселәргә «Арсенал» музыкаль инструменттар магазины гитара, бер нисә ресторан бушлай ашарға саҡырыу ҡағыҙы, «Ультра» кинотеатры киносеансҡа билет, медицина клинакаһы медицина тикшереүенә саҡырыу ҡағыҙы, парашют спорт клубы парашют менән һикереүгә саҡырыу ҡағыҙы вәғәҙә итә .{0}[13]{/0}} (1936)
Проектҡа баһалама
Ғаязов Әлфис Суфиян улы, Башҡортостандың мәғариф министры (2011—2015), педагогика фәндәре докторы (1996), профессор (1997), Рәсәй Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы:
Рәмил Бәҙәмшин, Өфөлә һәм Башҡортостанда бард концерттарын һәм фестивалдәрен ойоштороусы:
Рәсих Әхмәтвәлиев, Башҡортостандың атҡаҙанған рәссамы (2010), 1992 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы, Maison des Artistes, France ағзаһы (2002):.
Частва
Частва (Частова) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Шукша йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы
Хисамова Тәнзилә Динислам ҡыҙы  (4 апрель 1945 йыл) — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2021) һәм Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1999).
Биографияһы
Тәнзилә Динислам ҡыҙы Хисамова 1945 йылдың 4 апрелендә Башҡорт АССР-ы Маҡар (хәҙерге Ишембай) районының Хажы ауылында тыуған.
Тәнзилә Ишембай ҡалаһындағы 3-сө һанлы мәктәптә  ( хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) уҡый. Спорт менән шөғөлләнә, баскетбол уйнарға ярата. Сәрүәр Сайранова алып барған драма түңәрәгенә йөрөй башлай. Тәнзилә Хисамова өсөн был түңәрәк тәүге ижад баҫҡысы була, ябай ауыл ҡыҙына үҙ көсөнә ышаныс уятҡан өсөн түңәрәк етәксеһен актриса ғүмер буйы рәхмәт һүҙҙәре менән иҫкә ала. Мәктәпте Ғабдрахман Ғәбит улы Хисмәтуллин етәкләгән дәүергә, мәктәптә тормош ҡайнап торған осорға тура килә уның уҡыу йылдары.
Ошо йылдарҙа Тәнзилә ысын театрҙы күрә. Ишембайҙа Башҡорт дәүләт драма театры артистары «Ҡара сәскәләр» спектаклен ҡуя. Ҡыҙ Ишмулла Дилмөхәмәтов, Роза Кәримова, Дариға Фәйзуллина кеүек артистарҙың уйнауына һоҡлана.Спектаклдән һуң  Тәнзилә Хисамова  актриса булырға ҡарар итә һәм Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инеү тураһында уйлай башлай
Мәктәпте тамамлағас, ул Өфө дәүләт сәнғәт училищеһының театр бүлегенә уҡырға инә, Илшат Йомағолов курсында уҡый башлай. Илшат Йомағолов, Зәйтүнә Бикбулатова, Тамара Хоҙайбирҙина буласаҡ артистарға сәхнәлә үҙ-үҙҙәрен тотоу, хәрәкәт итеү, бейеү, дөрөҫ һөйләү серҙәрен төшөндәрә. Уның курсташтары араһында Фидан Ғафаров та була,  һуңыраҡ театрҙа уларға бер сәхнәлә бихисап ролдәр башҡарырға тура килә.
1966 йылда Тәнзилә Хисамова Өфө сәнғәт училищеһын уңышлы тамамлай. 1966—1980 йылдарҙа һәм 1990 йылдан алып Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театрында эшләй. Амплуаһы — ауыр яҙмышлы драматик ҡатын-ҡыҙ. Шиғырҙар яҙа.
Театрға ул бөтә ғүмерен бағышлай, тик 1990- сы йылдарҙа ғына бер аҙ ҡыҙына ярҙам итер өсөн Владивостокта йәшәп ала.
Театрҙағы тәүге йылдарҙа уға режиссёр Шәүрә Муса ҡыҙы Мортазина бик ныҡ ярҙам итә. Театрҙың ул саҡтағы баш режиссёры Вәлиәхмәт Ғәлимов та буласаҡ театр йондоҙона бик күп иғтибар бүлә.
Тәүге ролдәренән башлап, Тәнзилә ханым образдар өҫтөндә бик ентекләп эшләй, уларҙың эске кисерештәрен аңлап, улар менән булған драманы асырға тырыша. Андрея Макаёнок пьесаһы буйынса ҡуйылған «Трибунал» спектаклендә Надя роле уның иң тәүге әһәмиәтле ролдәренән була, ул тамашасылар һәм тәнҡитселәрҙән бик яҡшы баһа ала. Үҙенең иң яратҡан роле тип актриса Илшат Йомағоловтың «Нәркәс» трагедияһындағы Зөмрәт ролен атай.
Театрҙа эшләгән дәүерҙә Тәнзилә Хисамова йөҙҙән ашыу роль башҡарған. Улар араһында Н. Лесковтың «Тупейный художник» хикәйәһе буйынса Александр Ульянинскийҙың «Крепостнойҙар»  спектаклендә Люба, Ҡадир Даяндың «Таңсулпан» драмаһында Таңсулпан, Әнғәм Атнабаевтың «Шоңҡар»ында Сәлимә һәм башҡа бик күп ролдәр бар.
Бер аҙ актёр һәм тормош тәжрибәһе туплағас, актриса еңел булмаған яҙмышлы ҡатын- ҡыҙҙар образдарын тыуҙыра, улар ябай булмаған социаль һәм әхләҡи конфликт уртаһында ҡала: Сәғәҙәт («Һалдат улы» Әсҡәт Мирзаһитов), Венера («Аҡ сирень» Нәжип Асанбаев), Фәрхиназ («Допрос» Хәкимйән Зарипов) һәм башҡалар. Һуңыраҡ актриса репертуарына яңы йүнәлештәге ролдәр өҫтәлә- Хәбибулла Ибраһимов, Наил Ғәйетбаев, Флорид Буляков һәм башҡа драматургтар әҫәрҙәрен сәхнәләшәтергәндә киҫкен характёрлы һәм комедияларҙағы ролдәр ҙә бирә башлайҙар.
Тәнзилә Хисамованың һуңғы йылдарҙағы уңышлы эше тип Хәлисә Мөҙәрисованың  «Бәхет хаҡы» мелодрамаһында Әсә образы,  Мостай Кәримдең «Ай тотолған төндә» драаһында ырыу инәләренең береһе,  Мәжит Ғафуриҙың «Ҡара йөҙҙәр» повесы буйынса ҡуйылған драмала Ғилми,  Сыңғыҙ Айтматовтың «Аҡ пароход»  повесы буйынса спектаклдә Әбей. Актриса бер ҡасан да төп ролдәрҙе һорамай, тик икенсе пландағы ролдәрҙе лә юғары профессиональ кимәлдә башҡарып, төп роль дәрәжәһенә күтәрә.
Тәнзилә Хисамова кинофильмдарҙа ла бер нисә роль уйнай. 2000 һәм 2001 йылдарҙа «Башҡортостан» дәүләт радио һәм телекомпанияһының  «Миҙал» һәм «Ай ҡыҙы» фильмдарында уйнаны. «Миҙал» фильмындағы тормошсан, күңелгә үтеп инерлек итеп башҡарылған һуғыш ветераны ҡатыны роле тамашасыларҙың һөйөүен яуланы.
Һуңғы йылдарҙа ул шиғырҙар яҙа, шиғырҙар аша ул үҙ уй-хистәрен асып бирә. «Шоңкар» журналының ике номерында уның бер шәлкем лирик шиғырҙары донъя күрҙе.
2021 йылдың апрелендә сәхнә оҫтаһына «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы» тигән маҡтаулы исем бирелде.
Спектаклдәрҙә башҡарған ролдәре
Сәлимә («Әбейҙәргә ни етмәй» — «Выходили бабки замуж», Флорид Бүләков), Нәркәс («Нәркәс» трагедияһы, Йомағолов Илшат Хәлил улы), Люба («Өлөшһөҙҙәр» — «Крепостные», А. В. Ульянинский Н. С. Лесковтың «Иҫәрләнгән рәссам» хикәйәһе буйынса), Таңсулпан (Ҡадир Даяндың шул уҡ исемле драмаһы), Сәлимә («Шоңҡар» — «Шункар», Әнғәм Аҙнабаев), Сәғәҙәт («Һалдат улы» — «Сын солдата», А. М. Мирзаһитов; дебют, 1966), Венера («Аҡ сирендәр» — «Белая сирень», Нәжиб Асанбаев), Фәрхиназ («Яуап көнө» — «Допрос», Х. С. Зарипов), Надя («Трибунал», Макаёнок Андрей Егорович, Сәмиға («Еҙнәкәй» — «Зятёк», Ибраһимов Хәбибулла Кәлимулла улы), Балбикә («Аты барҙың — дәрте бар» — «Любви все возрасты покорны», Наил Ғәйетбай), Сәрби («Башмағым»).
Баш командование ставкаһы
Баш командование ставкаһы (ВГК Ставкаһы, СВГК) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Совет Ҡораллы Көстәре менән стратегик етәкселек иткән ғәҙәттән тыш юғары хәрби идара органы.
Тарихы
1941 йылдың 23 июнендә Ҡыҙыл Армияһының Баш Хәрби советы бөтөрөлә. Шул уҡ көндө, ССР Союзы Халыҡ Комиссарҙары Советының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитетының 825-се ҡарарына ярашлы ССР Союзы Ҡораллы көстәренең Баш командование ставкаһы булдырыла. Уның составына С. К. Тимошенко (рәйесе), Г. К. Жуков, И. В. Сталин, М. В. Молотов, К. Е. Ворошилов, С. М. Буденный, Н. Г. Кузнецов инәләр.
Председательство наркома обороны СССР маршала С. К. Тимошенко было лишь номинальным. Как члену Ставки, мне пришлось присутствовать только на одном из этих заседаний, но нетрудно было заметить: нарком обороны не подготовлен к той должности, которую занимал. Да и члены Ставки тоже. Функции каждого были не ясны — положения о Ставке не существовало. Люди, входившие в её состав, совсем и не собирались подчиняться наркому обороны. Они требовали от него докладов, информации, даже отчёта о его действиях. С. К. Тимошенко и Г. К. Жуков докладывали о положении на сухопутных фронтах…|цитата}}.
1941 йылдың 10 июлендә Ғәскәрҙәр командованиеларының Төп йүнәлештәрен (Төньяҡ-Көнбайыш, Көнбайыш һәм Көньяҡ-Көнбайыш) булдырыу сәбәпле Дәүләт оборона комитеты ҡарарына ярашлы Баш командующий ставкаһы итеп үҙгәртелә, уның рәйесе итеп И. В. Сталин тәғәйенләнә, ә составына Б М. Шапошников индерелә.
1941 йылдың 8 авгусында Юғары баш командование ставкаһы (СВГК) итеп үҙгәртелә.
1945 йылдың 17 февралендә Дәүләт оборона комитеты (ГКО) ҡарары менән Баш командование ставкаһының составы билдәләнә: И. В. Сталин (баш командующий), Г. К. Жуков (СССР Оборона халыҡ комиссары урынбаҫары), А. М. Василевский (Оборона халыҡ комиссары урынбаҫары), Антонов А. И., Булганин Н. А., Кузнецов Н. Г.
Баш командование ставкаһы (СВГК) үҙенең эшмәкәрлеген Дәүләт оборона комитеты (ГОКО) етәкселеге аҫтында алып бара.
1945 йылдың октябрендә СВГК бөтөрөлә.
Адрестары
На протяжении всей войны ставка находилась в Москве. Это имело большое моральное значение. В связи с угрозой вражеских ударов с воздуха в начале июля из Кремля она была переведена в район Кировских ворот в небольшой особняк с надежным рабочим помещением и связью, а через месяц поблизости, на перроне станции метро «Кировская», расположились и операторы генерального штаба — рабочего органа ставки.
Овраг Воловский
Овраг Воловский  — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульянов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1342 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыһаншин Илдар Үзбәк улы
Йыһаншин Илдар Үзбәк улы (1 март 1961 йыл) — СССР һәм Рәсәй дизайнеры, фотограф. Рәсәй Фоторәссамдары союзы ағзаһы, Рәсәй Дизайнерҙар союзы ағзаһы. Күп төрлө фотография проекттары авторы. Эштәре шәхси коллекцияларҙа һаҡлана. Свердловск рок-клубы төркөмдәре «Nautilus Pompilius », «Агата Кристи », «Апрель маршы», «Чайф», «Настя» һәм башҡаларҙы биҙәүсе булыраҡ билдәле.
Биографияһы
Илдар Үзбәк улы Йыһаншин 1961 йылдың 1 мартында Свердловск (хәҙерге Екатеринбург) ҡалаһында тыуған.
1984—1987 йылдарҙа проектлау институтында архитектор булып эшләй.
1987—1989 йылдарҙа «Союзконструкция» предприятиеһында эшләй.
1980-се йылдарҙа Свердловск рок-клубы эшендә әүҙем ҡатнаша, рок-музыканттарҙың күп һанлы фоторәсемдәр авторы, билдәле рок-төркөмдәрҙең музыкаль альбомдарын биҙәүсе (шул иҫәптән «Nautilus Pompilius», «Агата Кристи», «Апрель маршы», «Чайф», «Настя»).
1989 йылдан алып — ирекле эшкә ялланыусы дизайнер һәм фотограф, музыкаль альбомдар биҙәй, сауҙа маркаларын, логотиптар уйлап таба, полиграфия проекттары менән шөғөлләнә.
1991 йылдан — Рәсәй Фоторәсамдар союзы ағзаһы.
1996 йылдан — Рәсәй Дизайнерҙар союзы ағзаһы.
1997 йылда әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Свердловск өлкәһе губернаторы премияһына лайыҡ була.
Күп фотография проекттары авторы. Иң билдәлеләре:
«People» — 1983—2000 йылдарҙа төшөрөлгән билдәле һәм билдәһеҙ кешеләрҙең фотолары;
«Мәрйәгә минең мөхәббәтем» (1985—1995) — S. Dali кеүек 12 мыйыҡлы ҡатын-ҡыҙ типтары;
«Education (Бағышлау)» (1987—1990) — бер нисә негативтан сюрреалистик фотоэҙҙәре;
«Реаль булмаған донъя» (1991—1997) — «һаташыуға фоторәсемдәр»;
«Төргәк тормошо» (1997) — файҙаланғандан һуң ташланған төргәк.
Йыһаншиндың персональ күргәҙмәләре Рәсәйҙә, Канадала, АҠШ-та һәм башҡа илдәрҙә үткәрелә. Эштәре шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Псков республикаһы
Псков республикаһы, шулай уҡ Псков Вече Республикаһы, Псков феодаль республикаһы, Псков кенәзлеге, рәсми исеме — Псков дәүләте, Псков ере, (Псковская республика, Псковская веселая республика, Псковская феодальная республика, Псковское княжество, Псковское государство, Псковская земля) - баш ҡалаһы Псков ҡалаһында булған Русь территорияһында урта быуат дәүләт берәмеге. XI быуат башынан алып 1136 йылға тиклем Киев наместниктары менән идара итә, шуның менән бергә киң автономиянан файҙаланып Новгород республикаһы составында була. 1348 йылдан тулыһынса ирекле. 1510 йылда үҙәкләштерелгән Рус дәүләте составына инә.
Тарихы
Псков кенәзе (XI быуат башы) Владимир Святославичтең кесе улы Судиславль була.
Псковтың Ливон орденына ҡаршы уңышлы көрәштә ҡатнашыуы арҡаһында ҡаланың Новгород феодаль республикаһы составында йоғонтоһо шаҡтай көсәйә, һөҙөмтәлә, уның фактик автономияһы көсәйә, бигерәк тә 1268 йылда Раковор һуғышында еңгәндән һуң. Псковты Новгородтан алыу процессына изге князь Довмонт (1266-1299) ҙур өлөш һанай.
1348 йылда (Болотов килешеүе) Псковтың бәйһезлеге Новгород ҡалаһы тарафынан де-юре тип таныла, шунан һуң Новгород боярҙарын уға үҙ ултыртмалары ебәреүҙән туҡтай. Псковта Новгородҡа бәйле булған берҙән-бер өлкә - сиркәү мәсьәләләре булған — ул элеккесә үк Новгород архиепискобы буйһонған.
1348 йылда Новгородтан Псков өзөлгәс, Псковта Бөйөк Литва Кенәзлегенең йоғонтоһо көслө була. 1399 йылдан Псков үҙен Мәскәү кенәзе вассалы тип таный, Псковты князь наместник шул тиклем пәйда була. Василий II Псков наместниктары үҙ теләктәре менән һыҙып билдәләү хокукын ябылыуға ирешә, өҫтәүенә, улар Псковҡа ғына түгел, Бөйөк князгә лә вәғәҙә итәләр. Иван III билдәләнгән княздәрҙе алмаштырыу хокукын юғалта.
Идара
Псков бер нисә өлөштән (остар, райондар) торған. 1374-75 йылдар диуары сиктәрендә терәк була. Диуарҙан ситтә 1465 йылда диуар менән әйләндереп алынған һәм яңы остар барлыҡҡа килгән посад була. Шулай уҡ осларға ҡала ситендәге Псков ере территорияһы ла буйһонған.
Иҡтисад
Псков республикаһы игенселек, балыҡ тотоу, сүмес, ювелир хеҙмәт һәм архитектура яҡшы үҫеш алған.
Республика өсөн, Новгород һәм башҡа урыҫ шәһәрләре, балтиҡ төбәге һәм Көнбайыш Европа (ҡалала Ганзия лигаһы факторияһы урынлашҡан) менән тармаҡлы сауҙа Рустең иң эре һөнәрселек һәм сауҙа үҙәктәренең береһе булған Псковты яһаған.
Псковта 85 йыл дауамында 1425 йылдың сентябренән 1510 йылдың февраленә тиклем үҙ аҡсалары һуғылған.
Новгородтан айырмалы булараҡ, Псковта эре ер хужалары булмаған, уның граждандарының һәм монастырҙарҙың ер биләмәләре аҙраҡ һәм таралған була.
Мөстәҡиллекте юғалтыу
Иҡтисади үҫеш, тышҡы сәйәси маҡсаттар, Псковтың Куликов һуғышында ҡатнашыуы һәм Тевтон ордены һәм Литваға мул уңыш алған ҡаршы тороуы арҡаһында Мәскәү менән элемтәләрҙе нығытыу Псков республикаһының бәйһеҙлеген кәметеү өсөн шарттар тыуҙыра.
1510 йылда бөйөк князь Мәскәү Василий III Псковҡа килә һәм уны үҙенең вотчинаһы тип иғлан итә һәм Псков республикаһына нөктә һала. 1510 йылдың 13 ғинуарында таң атҡанда вече ҡыңғырауы төшөрөлә.
Сығанаҡтар
Төркөм:Псков өлкәһе тарихы Төркөм:Урта быуаттар
Сурь
Сурь (Сурья) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вагран йылғаһының һул ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Космодемьянский Аркадий Александрович
Аркадий Александрович Космодемьянский (, Владимир губернаһы —, Мәскәү) — совет механигы һәм фән тарихсыһы.
Биографияһы
1909 йылдың 23 февралендә Владимир губернаһының Гороховецкий өйәҙе Старилово ауылында (хәҙерге — Иваново өлкәһенең Верхнеландеховский районы) уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1926 йылда мәктәптең 2-се баҫҡысын тамамлай, шул уҡ йылда Иваново политехник институтына уҡырға инеү өсөн имтихандар тапшыра, тригонометриянан имтихан тапшыра алмай һәм институтҡа уҡырға инә алмай.
Грамотаһыҙлыҡты бөтөрөүҙә ҡатнашыусы, 1926 йылдан — Иваново өлкәһенең Пестяковский улус башҡарма комитеты инструкторы. Үҙ алдына белем алыу менән шөғөлләнә.
1927 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетының механика бүлегенә уҡырға инә. МДУ-ны тамамлағас (1931 й.) Мәскәү дәүләт университетының механика һәм математика фәнни-тикшеренеү институтының аспирантураһына уҡырға инә (тәүге аспиранттар йыйылмаһы). В. В. Голубев тың уҡыусыһы.
Красноармейская (Стәрлетамаҡ районы)
Красноармейская (Красноармейская) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 281 кеше. Почта индексы — 453164, ОКАТО коды — 80249864004.
Космодемьянский Аркадий Александрович
Биографияһы
1932 йылдан Мәскәү дәүләт университетында уҡыта, теоретик механика кафедраһында ассистент, доцент (1934), профессор (1939). Шулай уҡ Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡыта (1931—1938), доцент; Н. Е. Жуковский исемендәге хәрби-һауа инженер академияһында уҡыта(1934—1941, 1945—1949), доцент, 1939 йылдан — теоретик механика кафедраһы профессоры, теоретик механика кафедраһы начальнигы (1960—1965). 1943—1947 йылдарҙа — Д. И. Менделеев исемендәге Мәскәү химик-технология университетының теоретик механика кафедраһы мөдире. Педагогика мәсьәләләрендә үҙенең уҡытыусыһы тип А. П. Минаковты һанай. 1966 йылдан МВТУ һәм МАТИ-ла юғары уҡыу йорттарында механика уҡытыу методикаһы буйынса лекциялар курсы уҡый.
1931 йылдың мартынан 1937 йылдың сентябренә тиклем бер үк ваҡытта Үҙәк аэрогидродинамика институтында эшләй, инженер.
Фән кандидаты (1934), диссертация темаһы — «Приближённое интегрирование дифференциального уравнения ламинарного пограничного слоя». 1936 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында механика бүлегенең аэродинамика лабораторияһы мөдире.
Физика-математика фәндәре докторы (1939), диссертация темаһы — «Некоторые вопросы аэродинамической теории сопротивления».
1942 йылдан фән тарихы мәсьәләләре менән шөғөлләнә («Очерки по истории механики в России»).
1945 йылда СССР делегацияһы составында профсоюздарҙың Бөтә Донъя конференцияһында (Лондон) ҡатнаша.
1939 йылдың октябренән ракета темаһы буйынса эштәрҙә ҡатнаша, 1947 йылдан — етәксе вазифаларҙа (1949 йылдан — хәрби хеҙмәттә): СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Комитет № 2 ғилми-техник бүлеге мөдире, СССР Хәрби министрлығының ғилми-техник эштәр буйынса 4-се Идаралығы начальнигы урынбаҫары, СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Махсус комитеттың Ғилми-техник советы рәйесе урынбаҫары (1950), СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы Өсөнсө Баш идаралыҡтың Ғилми-техник советы рәйесе урынбаҫары (1951), СССР урта машиналар эшләү министрлығының Ғилми-техник советы рәйесе урынбаҫары (1953) СССР Министрҙар Советының ракета һәм реактив ҡоралланыу буйынса Махсус комитетының Ғилми-техник советы рәйесе урынбаҫары (1955). 1957—1960 йылдарҙа һәм 1965—1972 йылдарҙа — СССР Министрҙар Советы Президиумының хәрби-сәнәғәт мәсьәләләре буйынса комиссияһының Ғилми-техник советы рәйесе урынбаҫары. Генерал-майор (1970).
Теоретик һәм ғәмәли механика буйынса СССР Милли комитетының Тәүге составына инә (1956 й.).
1972 йылда, әүҙем хәрби хеҙмәттә булып ҡалып, СССР Фәндәр академияһына командировкаға ебәрелә — СССР Фәндәр академияһының Тәбиғәт фәндәре һәм техника тарихы институтының (ИИЕТ) өлкән ғилми хеҙмәткәре, 1975 йылдан алып отставкала.
120-нән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
1949 йылда Артиллерия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, 1971 йылда фән тарихы буйынса Халыҡ-ара академияның ағза — корреспонденты итеп һайлана.
Йәмәғәт һәм партия тормошонда әүҙем ҡатнаша: КПСС-тың Краснопресненский район комитеты пленумы ағзаһы (1945—1948), 1939 йылдан Мәскәү ҡала советы депутаты, СССР Юғары судының халыҡ заседателе (1946).
Мәскәүҙә Введенский зыяратында ерләнгән (участка № 5).
Ғаиләһе
Ҡатыны — Галина (Гали) Фарбер (1914—2005). Балалары — Вадим (1934—2010), Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университетында уҡытыусы булып эшләй; Александр (1946 йылда тыуған) — Мәскәү транспорт инженерҙары институты доценты, математика уҡытыусыһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
2 дәрәжә Сталин премияһы лауреаты «Хөкүмәттең махсус техниканың яңы төрҙәренең береһен әҙерләү буйынса махсус заданиены үтәгәне өсөн» (1953).
Ике Ленин ордены (1956, 1957), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1961), миҙалдар менән бүләкләнгән.
Түбәнге Золотиха
Түбәнге Золотиха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.