cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кургуюл
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Силәбе операцияһы
Силәбе операцияһы — 1919 йылдың июль — авгусында РККА-ның Көнсығыш фронты 5-се армияһының Көнбайыш армияһы көстәренә ҡаршы һөжүм операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең бер өлөшө.
Уңышлы тамамланған Златоуст һәм Екатеринбург операцияларынан һуң Ҡыҙыл армияһының 17 июлдә һөжүме башлана. Аҡ гвардиясылар ғәскәрҙәре ҡыҙылдарҙың һөжүмен Сыбаркүл — Иртәш рубежыда тотҡарларға тырышалар, әммә 20 июлдә РККА-ның 5-се армияһы рубежды өҙөп үтә һәм Силәбегә һөжүмен башлай.
Аҡтарҙың планы буйынса, улар ғәскәрҙәрен үҙгәртеп ҡоралар һәм ҡыҙылдарҙы ҡалаға хәйлә менән алып инеү һәм шунда уларҙы ҡамау һәм тар-мар итеү өсө,н төп көстәрҙе Силәбе аръяғына йүнәлтәләр. 24 июлдә ҡыҙылдар Силәбегә инәләр, ә иртәгәһенә аҡтар контрһөжүмгә күсәләр. Аҡ ғәскәрҙәр ике төркөм менән һөжүм итә — төньяҡтан (С. Н. Войцеховский командованиеһы аҫтында, 20 мең кеше) һәм көньяҡтан (командующийы В. О. Каппель, 10 мең кеше). Войцеховский төркөмө Силәбе — Екатеринбург тимер юлын киҫеп үтә һәм 5-се армияның тылына сыға. Әммә ҡыҙылдарҙың 26-сы уҡсылар дивизияһы Каппель төркөмөнөң һөжүменән артҡа сигенмәй һәм ҡамауҙың ҡулсаһы ябылмай ҡала. 26-сы дивизия Каппелдең төркөмөн тотоп торған саҡта, 5-се армияның ҡалған частары үҙгәртеп ҡоролалар һәм 3-сө армия частары менән берлектә төньяҡтан килеп еткән Войцеховский төркөмөн ҡыйраталар. 4 августа 24-се уҡсылар дивизияһы партизандар менән берлектә Троицк ҡалаһын биләйҙәр, ә 5-се армияның төп көстәре Силәбенән 25 — 30 км көнсығышыраҡ ятҡан рубежға сыға.
Уңышлы үткәрелгән операциянан һуң РККА-ның ғәскәрҙәре бөтә Уралды биләйҙәр һәм Себергә, Төркөстанға һөжүм итеү мөмкинлеген алалар.
Йәнбирҙе
Йәнбирҙе (Янбирди) — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ир-ат исеме. «Урал батыр» эпосында Урал менән Шүлгәндең атаһы.
Атама тарихы
Фәтих Фазылов үҙенең «Индоиранцы в составе древних башкир» китабында: «Бик күп Европа халыҡтарында Яна (Йәнбикә) — ҡатын-ҡыҙе, ә Ян (Йәнбирҙе) ир-ат исеме. Ерҙәге тәүге ҡоро урында ошо исемле тәүге кешеләр тураһында „Урал батыр“ халыҡ эпосында ла яҙылған. Йәнбирҙе — ир-ат йәне, изгелек, яҡтылыҡ, әүҙемлек, ыңғайлыҡ билдәһе. Йәнбикә — ҡатын-ҡыҙ башланғысы, яуызлыҡ, ҡараңғылыҡ, кирелек һәм пассивлыҡ билдәһе. „Ян“ һәм „Инь“ философик мәғәнәләренең Ҡытайҙан түгел, Уралдан сығыуы „Без истории нет будущего…“ китабында раҫлана» , — тип яҙа. Учалы халҡы «Урал батыр» эпосының район территорияһында барлыҡҡа килеүе тураһында үҙ версияһын тап бында Йәнбикә йылғаһы булыуы, Йәнбирҙенән алынған Йәнбирҙин фамилияһының киң таралыуы, һәм Ағиҙел, Яйыҡ, Уй, Әй, Мейәс йылғаларына ҡылысы менән сабып юл ярыу өсөн Урал батыр тап ошо ерҙә торорға тейеш булыуына бәйләй.
Этимологияһы
Йәнбирҙе — фарсы теленән ингән «йән» һүҙенә башҡорт телендәге «бирҙе» һүҙе ҡушылып яһалған, яңы тормош бирҙе тигән мәғәнә аңлата. Шулай уҡ башҡорт телендә «йән» тигән һүҙҙәр менән яһалған кеше исемдәренә ғаиләләге бәхетте, уңышты бәйләү күренә: Йәнгилде, Йәнгил, Йәнбирҙе, Йәнсура, Йәнбикә, Йәнһылыу һ. б..
Элементар алгебра
Төп төшөнсәләр
Алгебрала, конкрет һандарҙы хәрефле символдарға алмаштырып, математик аңлатмаларҙы (формулаларҙы) дөйөм күренештә яҙыу ҡабул ителгән, шуның арҡаһында бер типтағы мәсьәләләрҙе сискәндә максималь дөйөм һөҙөмтәгә өлгәшеп була. Алгебраның төп йөкмәткеһе булып, тигеҙләмәләрҙе сығарыу, бәйлелектәрҙе анализлау, өйрәнелеүсе системаларҙы һәм башҡа практик мәсьәләләрҙе оптималләштереү өсөн кәрәк булған, формулаларҙы тождестволы үҙгәртеүҙәр ҡағиҙәләре тора.
Хәрефтәр һәм һандарҙан тыш, элементар алгебра формулаларында арифметик ғәмәлдәр: (ҡушыу, алыу, ҡабатлау, бүлеү, дәрәжәгә күтәреү, тамыр алыу) һәм элементар функциялар (логарифм, тригонометрик функциялар) ҡулланыла. Тигеҙлек тамғаһы менән тоташтырылған ике формула тигеҙләмә тип атала.
Әгәр ике аңлатма араһында ғәмәл символы күрһәтелмәһә, ҡабатлау ғәмәле тип иҫәпләнелә: Формулаға миҫал: өсмөйөштөң майҙаны S яҡтарының береһенең оҙонлоғо a һәм a яғына төшөрөлгән бейеклеге h аша түбәндәгесә күрһәтелә:
Иң ябай алгебраик аңлатма — ул бер йәки күберәк хәрефле символға ҡабатланған һанлы ҡабатлашыусынан торған бербыуын,. Миҫалдар: Бербыуындарҙың алгебраик суммаһы (йәғни сумма һәм/йәки айырмаһы) күпбыуындар тип атала. Бер күпбыуынды икенсеһенә бүлеүҙән килеп сыҡҡан бүлендек күренешендәге аңлатмалар алгебраик кәсер тип аталалар. Алгебраик кәсерҙәр менән ғәмәлдәр ябай кәсерҙәр менән ғәмәлдәргә оҡшаш — числителен һәм знаменателен ҡабатлашыусыларға тарҡатыу, бер нисә кәсерҙе уртаҡ знаменателгә килтереү, числителен һәм знаменателен ҡыҫҡартыу һ. б. ш.
Аңлатманың ҡиммәтен табыу
Ғәмәлдәрҙе башҡарыу тәртибе йәйәләр менән күрһәтелә. Әгәр йәйәләр булмаһа, кәмей барыу тәртибендә өҫтөнлөк түбәндәгесә.
Миҫалдар:
Аңлатманың ҡиммәтен иҫәпләгәндә хәрефле символдар урынына, конкрет мәсьәләгә ярашлы, уларҙың һан ҡиммәттәрен ҡуялар. Аңлатманың мәғәнәһе булғандағы һан ҡиммәттәре күмәклеге, был аңлатманың мөмкин булған ҡиммәттәр өлкәһе тип атала. Миҫал: аңлатмаһы өсөн мөмкин булған ҡиммәттәр өлкәһе — a \ne b булған бөтә a, b парҙары.
Тарихи очерк
Ҡарағыҙ [Алгебра]] фәненең атамаһы килеп сығыу тарихы.
Һандарҙың дөйөм үҙсәнлектәрен һәм иҫәпләү алгоритмдарын махсус символик метателдә яҙыу идеяһы күптән барлыҡҡа килә, әммә башта хәрефле символдар менән тигеҙләмәләрҙә тик ҡиммәттәрен табырға кәрәк булған билдәһеҙ дәүмәлдәрҙе генә тамғалағандар, ә тигеҙләмәнең башҡа быуындары өсөн тик конкрет һан ҡиммәттәрен генә яҙғандар. Билдәле дәүмәлдәрҙе лә (коэффициенттарҙы) шулай уҡ дөйөмлөк өсөн символдар менән тамғалау уңайлы булыр ине тигән уй үҙенә юлды бик яй яра.
Беҙгә килеп еткән яҙмалар буйынса фекер йөрөткәндә, беренсе булып үҫешкән алгебраик система Диофанттың «Арифметика»һында (IV быуат) күренә. Уның да, Евклидтың, Архимедтың һәм башҡаларҙың кеүек элгәрҙәре булғанмылыр, әммә беҙгә, был һоҡланғыс алгебраист таянырға мөмкин булған кешеләр тураһында ла, хеҙмәттәр тураһында ла бер нимә лә билдәле түгел. XV быуатҡа тиклем уның эйәреүселәре лә булмаған. Хәйер, Европала «Арифметика»ның тәржемәһе менән тик XVI быуатта ғына танышалар, һәм Диофанттың ысулдары Виетҡа һәм Фермаға бик ҙур тәьҫир яһай.
«Арифметика»ның төп проблематикаһы — рациональ коэффициентлы билдәһеҙ тигеҙләмәләрҙең (ирекле дәрәжәле күпбыуындарҙың) рациональ сығарылыштарын табыу. Диофант хәрефле символика ҡуллана, дөрөҫ, элеккесә тик билдәһеҙҙәр өсөн генә. «Арифметика»ға инеш өлөштә Диофант түбәндәге тамғалауҙарҙы индерә: билдәһеҙҙе ул «һан» тип атай һәм ξ хәрефе менән тамғалай, билдәһеҙҙең квадратын — символы менән һәм башҡа шулай. Тиҫкәре дәрәжәләрҙе, тигеҙлек тамғаһын һәм хатта тиҫкәре һандарҙы махсус символдар менән тамғалайҙар (хатта тамғалар ҡағиҙәһе бар: минусҡа минус плюсты бирә). Ҡалған бөтәһе лә һүҙ менән әйтелә. Беҙгә ғәҙәти булған бик күп алгебра ҡағиҙәләре әйтеп бирелгән: тигеҙләмәнең икенсе яғына сығарғанда тамға үҙгәреүе, уртаҡ быуындарҙың ҡыҫҡарыуы һәм башҡалар.
Урта быуаттарҙа Һиндостан математиктары шулай уҡ алгебрала бик ныҡ алға китәләр; уларҙың символикаһы, ҙур күләмлерәк булһа ла (күп һүҙҙәр ҡулланыла), Диофанттыҡынан байыраҡ.
XV быуаттың иң мәшһүр алгебраисы Лука Пачоли алгебраик символикала үҙенең, әлегә бик дөйөм һәм бик уңайлы булмаған, аналогын индерә.
XVI быуат аҙағында Франсуа Виет, профессияһы буйынса адвокат, һәләтлеге буйынса математик, алгебраик телдең концептуаль реформаһын индерә һәм тамырынан яҡшырта. Ул һуңғы маҡсатын асыҡ күҙ алдына килтерә — дөйөмләштерелгән арифметиканың «яңы иҫәпләмә»һен эшләү. Виет бөтә коэффициенттарҙы хәрефтәр менән тамғалай (әйткәндәй, был терминды тап Виет уйлап сығара). Бөтә мәсьәләләр дөйөм күренештә сығарыла, һәм тик аҙаҡ ҡына һанлы миҫалдар килтерелә. Виет ирекле рәүештә алгебраик үҙгәртеүҙәрҙе, үҙгәреүсәндәрҙе алмаштырып ҡуйыуҙы һәм башҡа алгебраик алымдарҙы ҡуллана.
Виет системаһы дөйөм һоҡланыу тыуҙыра. Ул арифметика закондарын һәм алгоритмдарҙы элек уйлап та булмаҫлыҡ дөйөмлөк һәм компактлыҡ менән һүрәтләү мөмкинлеген бирә, дөйөм һан закондарын өйрәнеүҙе еңелләштерә һәм тәрәнәйтә. Әммә Виет символикаһы хәҙергегә оҡшамаған, урыны менән күләмле, һәм төрлө илдәрҙең ғалимдары уны камиллаштырыуға керешә.
Инглиз Томас Хэрриот үҙе үлгәндән һуң баҫылған (1631) хеҙмәтендә хәҙерге символикаға бик ныҡ яҡыная: ул үҙгәреүсәндәрҙе, Виет кеүек баш хәрефтәр менән түгел, ә бәләкәй хәрефтәр менән тамғалай, тигеҙлек тамғаһын, шулай уҡ үҙе уйлап сығарған сағыштырыу символдарын «>» һәм «<» ҡуллана.
Алгебраик символикаға хәҙерге күренеште Рене Декарт бирә (XVII быуат уртаһы, «Геометрия» трактаты). Был процестың һөҙөмтәһе һәм аҙағы булып Ньютондың «Универсальная арифметика»һы тора. Ҡайһы бер тороп ҡалған нескәлектәрҙе Эйлер теүәлләй.
Реставрация сәнғәте институты
Реставрация сәнғәте институты — Мәскәүҙәге реставрациялау өлкәһендә белгестәр әҙерләүсе юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙәге тулыһынса реставрация йүнәлешендәге берҙән-бер юғары уҡыу йорто булып тора.
Тарихы
Институтҡа Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған архитекторы Олег Иванович Пруцын 1991 йылда нигеҙ һала. Башта Юғары реставрация мәктәбе булып тора. Уҡытыу процесында, архитектура реставрацияһы өлкәһендә тупланған тәжрибәне берҙәм программаға туплаған, үҙенсәлекле уҡытыу методикаһы эшләнә.
Уҡытыу
Уҡытыусылар составына абруйлы ҡулланыусы архитекторҙар, реставраторҙар, шулай уҡ реставрация менән йәнәш дисциплиналарҙа юғары квалификациялы белгестәр инә. Йәйге практика Рәсәйҙең Владимир, Ярославль һәм Санкт-Петербург кеүек тарихи ҡалаларында үтә, шулай уҡ мәҙәни мираҫ объекттарын реставрациялау эштәрен үҙ эсенә алырға мөмкин.
Белем биреү программалары
Белгестәр әҙерләү ике төп йүнәлеш буйынса алып барыла:
Реставрация
квалификациялар:
Архитектура мираҫын реконструкциялау һәм реставрациялау
Институт эргәһендә абитуриенттар өсөн әҙерлек курстары эшләй, шулай уҡ юғары һәм урта профессиональ белем алыуға өҫтәлмө рәүешендә квалификацияһын күтәреү һәм профессиональ белемен күтәреү курсы үтергә мөмкинлек бар
Реставрация проекттарында ҡатнашлыҡ
Институт бер нисә мәҙәни объектты, атап әйткәндә: Калуга өлкәһенең Дзержинский районында Щепочкин йортон ,Киндерҙән Завод Калуга өлкәһенең Полотняный Завод ҡасабаһында Преображенск храмы, Мәскәү янында Зарайск ҡалаһында боронғо биналарҙы һәм башҡаларҙы реставрациялау буйынса проектта ҡатнаша.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Реставрация памятников архитектуры
Һылтанмалар
Институт искусства реставрации на портале ВузТут
Ҡытаутамаҡ ҡала округы
Ҡытаутамаҡ ҡала о́кругы — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһендәге муниципаль берәмек.
Ҡытаутамаҡ ҡалаһы — административ үҙәге.
Географияһы
Ҡала Көньяҡ Уралдың тау битләүендә Ҡатай йылғаһының Йүрүҙән йылғаһына ҡойған урынында, Силәбенән 260 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала уртаһында убалар күп. Ҡытаутамаҡҡа Башташ тау һырттары терәлеп тамамлана.
Ҡатай гидронимы был төбәктә йәшәгән Ҡатай ырыуы биләмәләре булғанын күрһәтә.
Усть-Катав (Ҡатайтамаҡ) станцияһы аша Транссебер магистрале, ҡаланан 1 км көньяҡтараҡ автомагистраль үтә.
Тарихы
Ҡала округы статусы һәм сиктәрен билдәләү Силәбе өлкәһенең 2004 йылдың 26 авгусында сыҡҡан «Усть-Катав ҡала округының статусы һәм сиктәре тураһында» 265-ЗО законы нигеҙендә башҡарылған.
Составы
Ҡала округы составына 11 тораҡ пункт инә:
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтары
Ҡатаутамаҡ ҡала округында 5 минераль сеймал ятҡылығы разведкаланған, улар араһында цемент сеймалы өсөн яраҡлы эзбизташ ятҡылыҡтары, доломит, төҙөлөш ҡомо ҙур әһәмиәткә эйә.
Ҡатаутамаҡ ҡалаһынан 8 километрҙа М-5 «Урал» федераль автомобиль юлынан 2 саҡырым алыҫлыҡта разведкаланған «Троицк таш сығарыу урыны» эзбизташ ятҡылыҡтары урынлашҡан. Унда таҙа, аҙ доломитлы эзбизташ, артыҡ доломитланған эзбизташ, доломиттар бар. Химик анализ һөҙөмтәләре буйынса, клинкер — цемент етештереүҙә ҡулланылған юғары карбонатлы өҫтәмәләр етештереү талаптарын ҡәнәғәтләндерә. Тикшерелгән эзбизташ запасы 35,3 млн тонна тәшкил итә.
Һыу ресурстары
Ҡытаутамаҡ ҡала округының өҫкө һыу ресурстары Волга-Кама йылға бассейнына ҡарай, төп һыу сығанаҡтары — Йүрүҙән йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары.
Ауыл хужалығы
Бөтә категория хужалыҡтарҙа ауыл хужалығы продукцияһы (Челябинскстат мәғлүмәттәре буйынса), 2016 йылғы хаҡтарҙан сығып, 318,5 миллион һум, бөтә категория хужалыҡтарҙа продукция етештереү индексы 96,4 % тәшкил иткән.
Торлаҡ фонды
Муниципаль торлаҡ фондының таушалыу кимәле 40,0 % тәшкил итә. Селтәрҙәрҙең дөйөм оҙонлоғо 232,6 километр, шул иҫәптән урам һыу торбалары селтәре оҙонлоғо 76,2 километр, канализация селтәре 31 километр, йылылыҡ селтәре оҙонлоғо 49,8 километр, юғары һәм түбән баҫымлы газ селтәре оҙонлоғо 75,6 километр, инженер системаларының таушалыу кимәле 56-65 % тәшкил итә.
Экологик хәл
Ҡытаутамаҡ ҡалаһының атмосфера һауаһын бысратыуға С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы — «М. В. Хруничев исемендәге дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы, «Ҡытаутамаҡ гранит карьеры» ЯСЙ-һы, «Йылылыҡ энергетикаһы» ЯСЙ-һы ҡаҙанлыҡтары, «Коммуналь системалар» ЯСЙ-һы, автотранспорт, шәхси секторҙы ҡаты яғыулыҡ яғып йылытыу, ҡала һыҙатында сүп-сар яндырыу, шулай уҡ ҡаланың етерлек кимәлдә йәшелләндерелмәүе һәм урмандарҙы ҡырҡыу төп өлөштө индерә.
С. М. Киров исемендәге Ҡытаутамаҡ вагондар эшләү заводы — «М. В. Хруничев исемендәге дәүләт космос ғилми-етештереү үҙәге» федераль дәүләт унитар предприятиеһы филиалы ҡаланы бысратҡан төп сығанаҡ булып тора. Бүленеп сыҡҡан матдәләр составына көкөрт, азот, углерод оксидтары, ванадий биш окисы, ҡором, саң һәм төрлө углеводородтар инә. Ҡала барлыҡҡа килтереүсе предприятиеның Ҡытаутамаҡ ҡалаһының торлаҡтарҙан торған үҙәк өлөшөндә урынлашыуы, бигерәк тә насар һауа шарттарында, кире роль уйнай.
2016 йыл дауамында стационар сығанаҡтарҙан атмосфераға 402 тонна ҡалдыҡ матдәләр сығарылған.
2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 14 мең автотранспорт берәмеге була. Улар бүлеп сығарған зарарлы матдәләр 700 мең тонна тәшкил иткән. Бынан тыш, М-5 «Урал» федераль юлы буйлап көн һайын ике яҡ йүнәлештә 2 меңдән ашыу машина үтә.
Иҫтәлекле урындары
Ҡытаутамаҡ ҡалаһынан төньяҡтараҡ, Йүрүҙән йылғаһының йәйге кимәленән 15 метр бейеклектә, неолит осоро артефакттары табылған Буран мәмерйәһе урынлашҡан.
Мари традицион дине
Мари традицион дине (Чимарий йӱла, Марий (марла) вера, Марий йӱла, Марла кумалтыш, Ошмарий-Чимарий һәм урындағы һәм тарихи исемдәрҙең башҡа варианттары) — мариҙарҙың Яңы заманда монотеизм (татар исламы һәм рус православиеһы) йоғонтоһонда үҙгәргән мари мифологияһына нигеҙләнгән этник дине.
Тарихы һәм үҙенсәлектәре
Мари дине кеше уҡырға һәм хөрмәт итергә тейешле тәбиғәт көстәренә ышаныуға нигеҙләнә. Монотеистик тәғлимәттәр тарала башлағанға тиклем мариҙар, Оло Аҡ Алланың баш булыуын танып, Юмо исеме менән билдәле булған күп илаһтарҙы хөрмәт итте (Ош Кугу-Юмо). XIX быуат мәжүси инаныуҙар, күршеләренең монотеистик ҡараштары тәьҫирендә, тулыһынса формалаша һәм Бер Тÿҥ Ош Поро Кугу Юмо Аллаһының образы нығына.
Мари традицион динен тотоусылар дини йолаларҙы, күмәк намаҙҙарҙы башҡара, хәйриә, мәҙәни-ағартыу сараларын үткәрә. Улар үҫеп килеүсе быуынды өйрәтә һәм тәрбиәләй, дини әҙәбиәт сығара һәм тарата.
2000 йылдар башынан Мари Иле Республикаһының урындағы һәм уларҙы берләштергән төбәк үҙәкләштерелгән дини ойошмаһы сифатында теркәлә. Тәүге тапҡыр мари традицион дине рәсми рәүештә берҙәм конфессиональ атама менән нығытыла (Марий Юмыйӱла). Әлеге ваҡытта райондың дүрт дини ойошмаһы теркәлгән.
Г. Яковлев яҙғанса, болон мариҙарының 140 аллаһы бар, ә таулыларҙың  — 70-кә яҡын. Әммә илаһтарҙың бер өлөшө, күрәһең, дөрөҫ тәржемә ителмәгәнлектән килеп сыҡҡан.
Төп алла Кугу-Юмо — Күктә йәшәүсе бөйөк аллаһ, күктәрҙең һәм түбән илаһтарҙың етәкселәре. Риүәйәттәр буйынса, ел — уның һулышы, йәйғор — уғы. Шулай уҡ Кугурак — «аҡһаҡал» телгә алына — ҡайһы берҙә юғары алла тип тә күрһәтелә. Мариҙарҙың башҡа аллалар һәм рухтарынан атарға мөмкин:
Доға ҡылыу характеры буйынса ла айырыла:
Мари традицион дине һәм неомәжүсилек
Хәҙерге мари традицион диненә эйәреүселәр үҙҙәрен был диндең төп традицияларын дауам итеүсе тип иҫәпләй. Мари тел, әҙәбиәт һәм тарих институты хеҙмәткәрҙәре лә ошо фекерҙә
Фин-уғыр белгесе Владимир Напольских фекеренсә, һуңғы ваҡытта мари этник диненең ике формаһының бергә йәшәү хәле күҙәтелә. Ауыл ерендә традиционлыҡ дауам иткән крәҫтиән дине һаҡлана. Шуның менән бер рәттән ҡала мари интеллигенцияһы 1990 йылдарҙа «милли дин» төҙөй, ул христианлыҡҡа «юғары дин» булараҡ альтернатива булырға тейеш була. Этнолог В. А. Шнирельмандың билдәләүенсә, «республиканың Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан раҫланған уҡыу әсбаптары мәктәп уҡыусыларын мәжүси фольклор өлгөләре менән таныштыра, бының өсөн ҡайһы берҙә яҙыусы А. Юзыкайндың мари халыҡ әкиәттәре стилендә ижад ителгән заманса шиғри әҫәрҙәре менән файҙалана».
Үрге Пышма
Үрге Пышма (йәки Юғары Пышма) (рус. Верхняя Пышма) - Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһендә өлкә буйһоноуындағы ҡала, «Үрге Пышма» ҡала округының административ үҙәге. Екатеринбургтың дүрт юлдаш-ҡалаларының береһе, уға төньяҡтан тоташа. Ике ҡала үҙәктәренең араһы яҡынса 14 километр тәшкил итә.
Ҡала Пышма йылғаһы башында, Урал Тауҙарының көнсығыш битләүендә урынлашҡан.
Ҡала үҫешкән инфраструктураға эйә, Урал Тау-Металлургия Компанияһының (Рус. Уральская Горно-Металлургическая Компания (УГМК)) ҡала-базаһы булып тора.
Ҡалала ҙур татар-башҡорт диаспораһы бар. Свердловск өлкәһендәге иң күп милләтле ҡалаларҙың береһе.
= Тарих = Пышма ауылына нигеҙ һалыу датаһы 1701 тип иҫәпләнә.
1854 йылда Пышма урынында Баҡыр Руднигы (Рус. Медный Рудник) ҡасабаһына нигеҙ һалына, шул уҡ йылда йылға башында баҡыр мәғдәне эшкәртелә башлай. Һуңыраҡ Баҡыр Иретеү Заводы төҙөлә.
Үрге Пышма хәрби техника музейы мәғлүмәттәре буйынса, Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында Үрге Пышмала танктар өсөн баҡырҙың 60% етештерелә.
1946 йылда Пышма ҡасабаһы ҡала статусын ала Һәм Үрге Пышма исеме бирелә.
1958 йылда Пышма Тәжрибә Заводы «ГИРедМет » (п/я м-5649[4], хәҙерге исеме — «Уралредмет») эшләй башлай.
2010 йылдың 16 апрелендә ҡалаға Патриарх Кирилл килә. Ул «Уралэлектромедь» комбинатында була һәм коллективты III дәрәжә преподобный Серафим Саровский ордены менән бүләкләй.
= Халҡы = Халҡы (2021) - 71 335
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, 2021 йылдың 1 октябренә ҡала халыҡ һаны буйынса Рәсәй Федерацияһының 1118 ҡалаһы араһында 227-се урында тора.
= Иҡтисады = 2016 йылда Үрге Пышма ойошмаларының әйләнеше 272,2 млрд һум.
Үрге Пышма предприятиеларының тулы исемлеге (исемдәре урыҫ телендә бирелгән):
Төҫлө металлургия:
Машиналар эшләү һәм металл эшкәртеү:
Химия сәнәғәте:
= Белем биреү =
= Йәмәғәт тормошо = «Наша Верхняя Пышма фонды»
= Экология = Атмосфера һауаһының дөйөм бысраныу күрһәткесе классификацияһына ярашлы Өҫкө Пышма атмосфера һауаһының юғары бысраныу кимәленә тап килә һәм халыҡ һаулығына өҫтәмә хәүеф тыуҙыра.
Ағынты һыуҙар өлөшө:
2007 йылда Үрге Пышмала ҡала халҡының билдәһеҙ ауырыу менән күпләп зарарланыуы күҙәтелә.
Зыян күреүселәр - 200 кеше.
Һәләк булғандар - 170 кеше.
Ике төп версия бар:
= Дин =
Үрге Пышмала Пресвятая Богородица Успениеһы ҡорамы һәм
Александр Невский ҡорамы төҙөлгән.
Үрге Пышма - Свердловск Ислам Үҙәге.
Үрге Пышмала Имам Исмәғил Әл Бохари исемендәге баҡыр мәсет бар, иң ҙур мәсет Свердловск өлкәһендә.
= Рәсми символикаһы =
Символиканың нигеҙләнеше:
Һары һыҙат - Урал тауҙары ер аҫты байлығын күрһәтә.
Грифон - край хазинаһы һаҡсыһы.
= Сығанаҡтар =
Ҡош юлы
Ҡош Юлы (йәки Гала́ктика) — галактика. Унда Ер, Ҡояш системаһы һәм ябай күҙ менән күреп булған айырым йондоҙҙар. Ошо тоташтырмаһы менән бер булған әйләнмә галлактикаға ҡарай.
Дәүмәле
Галактиканың диаметры 30 мең парсек ( 100 000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы, 1 квинтиллион километр), баһаланған уртаса ҡалынлығы 1000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы. APOGEE һәм LAMOST миссиялары сиктәрендә үткәрелгән тикшеренеүҙәр мәғлүмәттәрен статистик анализлағандан һуң,  Канар астрофизика институты хеҙмәткәрҙәре  Ҡош Юлы дискының диаметры   200 000-гә яҡын яҡтылыҡ йылы тәшкил итә тигән фекергә килә.
Йондоҙҙар һаны
Хәҙерге мәғлүмәттәр буйынса Галактикала 200 - 400 миллиард йондоҙ бар. Уларҙың төп өлөшө йәлпәк диск рәүешле урынлашҡан. Ҡош Юлында бынан тыш 25 - 100 миллиард көрән кәрлә йондоҙ бар.
Массаһы
Галактика массаһында йондоҙҙар түгел һәм йондоҙҙар араһындағы газдар түгел ә яҡтырып күренмәгән ҡара материянан торған гало күпселек өлөштө  тәшкил итә, шуға күрә Ҡош Юлының массаһын теүәл билдәләү әлегә мөмкин түгел.
2009 йылдың ғинуарына, Галактика массаһы  3 Ҡояш  массаһы тиклем тип баһаланды, или 6 кг.
2019 йылда «Gaia» һәм «Hubble» миссияһы мәғлүмәттәрен бергә туплағандан һуң, астрономдар Ҡош юлы массаһын Галактика үҙәгенән 129 000 яҡтылыҡ йылы радиусында  1,5  Ҡояш массаһы  тип билдәләй.
Галактиканы асыу тарихы
Күк есемдәренең күбеһе әйләнеп йөрөүсе системалар булып берләшә. Ай, мәҫәлән, Ер (планета) тирәләй әйләнә, гигант планеталар юлдаштары төрлө есемдәргә бай системаларға инә. Юғарыраҡ кимәлдә ҡарағанда, Ер һәм башҡа планеталар Ҡояш тирәләй әйләнә. Шулай итеп үҙенән-үҙе Ҡояш  тағы ла ҙурыраҡ берәй системаға инмәйме икән тигән һорау тыуа.
Башлап был мәсьәләне XVIII быуатта инглиз астрономы Уильям Гершель эҙмә-эҙлекле тикшерә. Ул күктең төрлө өлкәләрендәге йондоҙҙарҙы иҫәпләп ҡараған һәм күктә  ҙур түңәрәк бар икәнен аңлаған (һуңыраҡ уны галактик экватор тип атағандар), ул күкте ике тигеҙ өлөшкә бүлә, шулай уҡ унда йондоҙҙар һаны иң күбе булып сыға. Бынан тыш, был түңәрәккә яҡынайған һайын күк өлкәһендә йондоҙҙар күбәйә бара. Һуңыраҡ тап ошо түңәрәктә Ҡош Юлы урынлашҡаны мәғлүм була. Гершель беҙ күҙәткән бөтә йондоҙҙар ҙа ғәйәт ҙур  йондоҙ системаһына инә икәнен һәм уларҙың галактик экваторға табан ығышҡанын аңлай.
Башта Йыһанда булған бөтә нимә лә беҙҙең Галактика өлөштәре тип фаразлайҙар, ә бит Кант әллә ҡасан уҡ ҡайһы бер томанлыҡтар Ҡош Юлына оҡшаш галактика булыуы бар тигән фекерҙе әйтә. 1920 йылда уҡ беҙҙең Галактиканан тыш объекттар булыуы тураһындағы фараз фәнни бәхәсәтр тыуҙыра (мәҫәлән,  Харлоу Шепли менән Гебер Кёртис араһындағы күптәргә билдәле Ҙур бәхәс; Х.Шепли беҙҙең Галактика  берҙән-бер ти). Гипотеза Канттың фаразы тик 1920 йылдарҙа ғына иҫбатлана; Эрнст Эпик менән  Эдвин Хаббл  ҡайһы бер спираль рәүешендәге томанлыҡтарға тиклем арауыҡты үлсәй һәм  улар, шул тиклем алыҫ урынлашҡанға күрә, беҙҙең Галактикаға инә алмай икәнен иҫбатлай.
Башҡорт халыҡ ижадында
Бик борон булған был хәл. Ул саҡта әле йондоҙҙар ҙа, Ҡош Юлы ла булмаған. Ҡайҙандыр алыҫтан, көньяҡтан, Уралға, Һаҡмар, Ағиҙел буйҙарына торналар килеп йәйләр булған. Элек уларҙы Һиндостан тигән ерҙән килә тип һөйләй торғайнылар.
Бер йылды торналар теҙелешеп йылы яҡҡа осҡан мәлдә ел-дауыл ҡупҡан. Бала торналар аҙаша башлаған, ҡайһы берҙәре, арып, ергә төшөп ҡала барған. Шул саҡ оло торналар ҡалғандарына юл күрһәтеү өсөн ҡауырһындарын сәсеп киткәндәр. Был ҡауырһындар йондоҙға әйләнгән имеш. Торналар осҡан юлда ана шулай йондоҙҙар хасил булған. Тороп ҡалған торналар ошо йондоҙҙарға ҡарап ҡайтыр булғандар. Ҡош Юлы тигәндәре ана шунан ҡалған ул.
Мамонттар
Ма́монттар (Mammuthus) — дүртенсел осорҙа йәшәгән филдәр ғаиләһендәге юҡҡа сыҡҡан һөтимәр хайуандар. Ҡайһы бер заттарҙың бейеклеге 5,5 м, ауырлығы 10-12 тоннаға еткән. Шулай итеп мамонттар, хәҙерге замандағы иң эре һөтимәр хайуан — африка филдәренән ике тапҡыр ауырыраҡ булған.
Ульяненко Нина Захаровна
Ульяненко Нина Захаровна (17 декабрь 1923 йыл — 2005 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби осоусы, төнгө бомбардировка авиация полкының звено командиры, гвардия лейтенанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Нина Захаровна Ульяненко 1923 йылдың 17 декабрендә Вятка губернаһының Воткинск ҡасабаһында (хәҙер Удмурт Республикаһы) эшсе ғаиләһендә тыуған.
Һарытау авиация техникумында уҡый.
1939—1940 йылдарҙа ДОСААФ аэроклубында шөғөлләнә. 1940 йылдың 11 апрелендә беренсе тапҡыр һауаға күтәрелә. 1942 йылдың ғинуар айынан алып майына тиклем Энгельс ҡалаһы хәрби авиация мәктәбендә штурмандар курсында уҡый.
1942 йылдың майынан алып фронтта. 1942 йылдың 27 майынан алып — төнгө бомбардировка авиаполкы эскадрильяһы звеноһының экипаж штурманы, 1943 йылдың декабренән 1944 йылдың апреленә тиклем — 46-сы гвардия төнгө бомбардировка Тамань полкының (325-се төнгө бомбардировка авиация дивизияһы, 4-се һауа армияһы 2-се Белорус фронты) осоусыһы, 1944 йылдың декабренән — ошо уҡ полктың звено командиры.
Сталинград күгендә, Волга ярҙарында һуғыша, Төньяҡ Кавказ, Ҡырым, Белоруссия, Польша һәм Көнсығыш Пруссияны азат итеүҙә ҡатнаша. Һуғыш менән гитлер Германияһының Берлинына тиклем барып етә. 1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
1945 йылдың февраль уртаһына Нина Захаровна штурман булараҡ 388 хәрби осош, осоусы булараҡ 530 хәрби осош яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 18 авгусындағы Указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн гвардия лейтенанты Нина Захаровна Ульяненкоға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 8671) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1945 йылдан гвардия лейтенанты Ульяненко — запаста, ә аҙаҡ отставкаға китә.
1945 йылдың ноябрендә Нина Захаровна Мәскәү сит телдәр хәрби институтының тыңлаусыһы була.
1946 йылда ире Минаков Николай менән бергә Курск ҡалаһына китә, унда ике йыллыҡ Курск өлкә партия мәктәбен тамамлай, «Курская правда» гәзитендә эшләй.
1948 йылдың октябрендә Ижевск ҡалаһына күсеп килә, «Удмуртская правда» гәзите мәхәрририәтендә әҙәби хеҙмәткәр булып эшләй, партия эшендә була 1947 йылдан 1951 йылға тиклем РСФСР Юғары Советы депутаты, 1953 йылдан 1955 йылға тиклем Ижевск ҡала Советы депутаты була.
1955 йылда Захаровна Нина Удмурт дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә һәм уны тамамлай. 1957 йылда Удмурт педагогия институтын тамамлай. 1957 йылда тәрбиәсе, уҡытыусы, Воткинск ҡалаһының һәм районының мәктәптәр директоры була.
Республика ДОСААФ аэроклубының уҡыу бүлегендә етәксе булып эшләй.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа йәштәрҙе патриотик тәрбиәләү буйынса ҙур эш алып бара. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң Удмурт Республикаһының баш ҡалаһы — Ижевскта йәшәй.
1996 йылдың 24 октябрендә «Удмурт Республикаһының почётлы гражданы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
2005 йылдың 31 авгусында вафат була. Ижевсктың Хохряков зыяратында ерләнә.
Ленин ордены, ике Ҡыҙыл Байраҡ ордены, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены; «Кавказды обороналаған өсөн» миҙалы, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы һ.б. бүләкләнгән.
Мәскәү дәүләт университетының иҫке бинаһы (Моховая урамы)
Мәскәү университетының Моховая урамындағы биналары комплексы үҙ эсенә XVIII—ХХ быуат башындағы бер нисә бинаны алып тора.
Тарих
йылда императрица Елизавета Петровна «Мәскәү университетын һәм ике гимназия булдырыу тураһындағы» Указға ҡул ҡуйған. Быға тиклем университет Ҡыҙыл майҙандағы Воскресенсий ҡапҡаһы янындағы Земство бойороғо бинаһында уҡытҡан. Әммә 1757 йылда университетҡа бүлмәләр етмәй башлай, һәм бер нисә сиркәү һәм университет Моховая һәм Тверь урамдарында бер нисә шәхси һәм сиркәү биләмәләрен һатып ала. Элегерәк был территорияны 7 усадьба һәм 2 зыярат биләгән була.
1785 йыл был биләмәләрҙе императрица Екатерина II үҙ аҡсаһына һатып ала һәм төҙөлөш өсөн 125 мең һум аҡса бирә. Төҙөлөштө архитектор Ф. М. Казаковҡа йөкмәтәләр, уны проекты буйынса Мәскәү университетының төп корпусы төҙөлә 23 августа, 1786 йылда, бина төҙөлә башлаған. 23 августа, 1793 йылда, бина тантаналы асыла.
1812 йылда Мәскәүҙә янғын ваҡытында бина тулыһынса тиерлек янып бөтә. Бөтә ағас таяуҙары юҡҡа сыға. Эксклюзив материалдар һаҡланған китапхана, музей коллекциялары, архив юҡҡа сыға. 1819 йылға тиклем Жилярди иҫке биналарҙы тергеҙеү өҫтөндә әүҙем эшләй, һәм һөҙөмтәлә, уның тергеҙә.
Оло Никитский урамы ҡаршыһында 1832 йылда архитектор Д. Тюрин университеттың яңы бинаһын үҙгәртеп төҙөй (Аудитория корпусы). Унда төп лекция курстары күсерелә. ХХ быуат башында был корпус архитектор М. К. Быковский тарафынан үҙгәртеп, киңәйтеп төҙөлә һәм ул Татьяна сиркәүенә терәлеп торған бина менән үткәүел аша тоташа. 1876 йылда бина алдында М. В. Ломоносовтың бронза бюсы ҡуйыла. Аудитория корпусынан һул яҡта К. М. Быковский университет китапханаһы өсөн ҙур бина төҙөй.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы (22 апрель 1977 йыл) ― муниципаль хеҙмәт, дәүләт һәм юғары мәктәп эшмәкәре, ғалим-социолог. 2010 йылдан Өфө ҡалаһы Киров район хакимиәте башлығы, 2011 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары, 2018 йылдан Мифтәхетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты ректоры вазифаһын башҡарыусы, 2019 йылдан — ректор. Социология фәндәре кандидаты (2002), доцент. Рәсәй Федерацияһы Президентының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (2015), Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2004).
Мәскәү дәүләт университетының иҫке бинаһы (Моховая урамы)
Тарих
1917 йылдағы революциянан һуң Изге мученица Татиана сиркәүе студенттар клубына әйләндерелә.1941-1945 йылдарҙа, һуғыш сәбәптәре буйынса, Аудитория корпусы бомбаларҙан ҙур зыян күрә. Шул уҡ ваҡытта Михаил Ломоносов бюсы ла зыян күрә. 1957 йылда Михаил Ломоносовҡа яңы һәйкәл ҡуйылған. Уның янында уҡыусылар, уҡытыусылар һәм университетты тамамлаусыларҙың осрашыуҙары үткәрелә.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Биографияһы
Салауат Тәлғәт улы Сәғитов 1977 йылдың 22 апрелендә Өфөлә тыуған.
Мәскәү дәүләт университетының иҫке бинаһы (Моховая урамы)
Тарих
XXI быуат башында бында Мәскәү университеты тарихы музейы, ректор И. Г. Петровскийҙың мемориаль кабинет-китапханаһы, йыйылыштар университеты китапханаһына университет китапханаһының уникаль китаптар йыйылмаһы, Антропология музейы коллекциялары тора, шулай уҡ Африка һәм Азия илдәре институты урынлашҡан.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Биографияһы
1999 йылда Өфө дәүләт авиация техник университетын тамамлаған.
Мәскәү дәүләт университетының иҫке бинаһы (Моховая урамы)
Изге Татиана ҡорамы
XVIII быуат аҙағында Пашковтар усадьбаһына Никитский урамы һыҙатындағы ярым түңәрәк формаһында колонналар торған корпус инә. Ул манеж өсөн төҙөлгән була. 1805—1808 йылдарҙа янған Петр театры манежда үҙ спектаклдәрен күрһәтә. 1837 йылда Мәскәү митрополиты Филарет бында Мәскәү университетының сиркәүен изгеләндерә.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Биографияһы
1999—2000 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтендә әйҙәүсе белгес.
Мәскәү дәүләт университетының иҫке бинаһы (Моховая урамы)
Фәнни китапханаһы
Мәскәү дәүләт университетының ғилми китапханаһы корпусын архитектор Быковский 1897—1901 йылдарҙа торлаҡ йорттар һәм ярҙамсы учреждениелар торған элекке кибеттәр корпусы урынында төҙөй. Бина Моховая урамынан шау-шыу ишетелеп тормаһын өсөн урамдағы ҡыҙыл линиянан эскәрәк индереп төҙөлә. Бинаның түңәрәкләнеп торған мөйөшө сиркәү флигеле формаһына яраҡлашып тора.
Сәғитов Салауат Тәлғәт улы
Биографияһы
2003—2005 йылдарҙа ― Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыусы, Өфө ҡала хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе.
2006—2008 йылдарҙа ― Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе.
2009—2010 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһының йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры урынбаҫары.
2010—2011 йылдарҙа ― Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Киров районы хакимиәте башлығы.
2011 йылдан ― Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары.
Ғилми эшмәкәрлеге
40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы. 2002 йылда «Мәҙәниәт өлкәһендә идара итеү социаль мәсьәлә күҙлегендә» (Управление сферой культуры как социологическая проблема) темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Өфө дәүләт авиация техник университетының социология и социаль технологиялар кафедраһы доценты.
Нега
Нега — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 1475 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дрёбишау
Дрёбишау (Drobischau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 504 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 593 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7426 һәм автомобиль коды — SLF.
Первомайский (Ҡыйғы районы)
Первомайский (Первомайский) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 452508, ОКАТО коды — 80236835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Львасан-Игол
Львасан-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Санйын (йылға)
Санйын — (Сандин) Рәсәй йылғаһы. Башҡортостандың Көйөргәҙе районы биләмәләрендә аға. Шайтан йылғаһының һул ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо 12 км тәшкил итә.
Йылға буйында 2-се Санйын, Санйын утары, Яҡуп ауылы, хәҙерге ваҡытта бөтөрөлгән Абдул ауыл Советы урынлашҡан.
Атамаһы
Башҡорт гидронимы Санйын (Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Санйын утары ) исеменән алынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһына һыуғарын ҡойғандан йылға башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006992.
Падун (Иня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Йомаш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Орловец (Пёза ҡушылдығы)
Орловец  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йондоҙҡай
Йондоҙҡай (Stellaria) — ҡәнәфер һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты.
Таралышы
Яҡынса 120 төрө билдәле, бөтә ер шарында таралған. Башҡортостанда 8 төрө үҫә: һаҙ йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы, фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы һ.б. Һаҙлыҡтарҙа, болондарҙа, йылға ярҙарында, урмандарҙа үҫә. Туғай йондоҙҡайы, йөнтәҫ касалы йондоҙҡай, йорт йондоҙҡайы республиканың бөтә биләмәһендә; фин йондоҙҡайы, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, урман йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында һәм Башҡортостан (Көньяҡ) Уралында таралған. Бунге йондоҙҡайы башлыса Башҡортостандың Урал алдында, ҡалын япраҡлы йондоҙҡайы Йәрмәкәй һәм Ҡалтасы райондарында осрай.
Ботаник яҙма
Күп йыллыҡ, һирәгерәк бер һәм ике йыллыҡ үләндәр. Һабаҡтары 4 ҡырлы йәки йомро, төҙ йәки күтәрелеүсән, бейеклеге 5—60 см. Япраҡтары таҫма‑ланцет йәки йомортҡа формаһында, ултырма йәки һаплы, ҡапма‑ҡаршы урынлашҡандар. Сәскәләре аҡ төҫтә, дөрөҫ төҙөлөшлө, ике енесле, сәскәлектәре — дихазиялар. Май—сентябрҙә сәскә ата. Емеше — тумалаҡ йәки йомортҡа формаһындағы ҡумта, июнь—октябрҙә өлгөрә.
Ҡулланылышы
Бунге йондоҙҡайы, туғай йондоҙҡайы — мал аҙығы һәм баллы үҫемлек, ҡаты япраҡлы йондоҙҡай, тәкәрлек йондоҙҡайы — ағыулы үҫемлек. Йорт йондоҙҡайы йәки йорт үләне — ҡыйүләне, составында С витамины, дуплаусы матдәләр, сапониндар, флавоноидтар бар, халыҡ медицинаһында ҡулланыла.
Винела
Винела (Винилла, Вилела) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Наволоц күле - Волошка йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Поповка (Бөрө районы)
Поповка (Поповка) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 33 кеше. Почта индексы — 452478, ОКАТО коды — 80213819009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кучугурская
Кучугурская — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кемчуг (Оло Кемчуг) йылғаһының һул ярына тамағынан 205 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иванова Ольга Дмитриевна
Ольга Дмитриевна Иванова (1898—1958) — совет театры артисы.
Биографияһы
1898 йылдың 17 майында (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1897 йылда) Түбәнге Новгородта тимерсе һәм кер йыуыусы ғаиләһендә тыуған.
Туғыҙ йәшендә Ольганы Түбәнге Новгородта Мария приютына бирәләр, сөнки атаһы ҡаты ауырып китә һәм әсәһе биш баланы ҡарай алмай. Иванова приютта 1907 йылдан 1915 йылға тиклем тәрбиәләнә һәм дүрт класс белем ала.
Театрға әүәҫлеге булғанлыҡтан, 1918 йылда хәрби артист булып урынлаша, һуңынан, Волга хәрби флотилияһында эшләп, «Факел социализма» пароходы менән Царицын фронтына ебәрелә. Царицын азат ителгәндән һуң, Түбәнге Новгородҡа ҡайтып, Иванова Волга хәрби флоты моряктары театрында эшләүен дауам итә.
Йәш талантлы артисҡа театр режиссеры И. А. Ростовцев иғтибар итә, ул һуңынан уның ире булып китә. Ростовцев уның сәхнә талантын формалаштырыу һәм үҫтереү менән шөғөлләнә, артистың үҙ алдына белем алыуы менән етәкселек итә. Ольга драма һәм комедияларҙа көнкүреш һәм характерлы ролдәр артисы булып китә. Ул Һарытау, Мәскәү, Түбәнге Новгород, Куйбышев, Ярославль театрҙары сәхнәләрендә ҙур уңыш менән сығыш яһай, сәхнә образдарын тыуҙырыуҙа юғары артислыҡ оҫталығы күрһәтә.
Иванова Ярославлдә 1934—1935 йылдарҙа һәм 1942—1957 йылдарҙа сығыш яһай. 1957 йылдың авгусынан ул Мәскәү Кесе театры артисы булып китә.
1958 йылдың 28 июнендә Ярославль ҡалаһында вафат була. Ире янында ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены 1950 йыл - РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы.
Люк-Еган
Люк-Ёган — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының уң ярына тамағынан 153 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Потаповская (Ольшанка ҡушылдығы)
Потаповская  — Рәсәйҙәге йылға. Воронеж өлкәһе, Липецк өлкәһе, Белгород өлкәһе, Курск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ольшанка йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Задонск ҡалаһынан Лиски ҡалаһына тиклем, Воронежот (башынан Воронеж һыуһаҡлағысына тиклем) һәм Тихая Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мешари
Тарихы
Хәҙерге ваҡытта китаптың төп нөсхәһе Ватикан китапханаһында һаҡланв. Ватикан экземплярында титул бит һәм тәүге 16 бит юҡ.
Тасуирлама
Китап — католик литургияһының төп өлөшөнөң албан теленә тәржемәһе, шуға күрә албанса исеме ғибәҙәт ҡылыу буйынса китап Missale-нең латинса әйтелешенән алынған. Китапта шулай уҡ төп католик байрамдары исемлеге, доғалар, изге литаниялар, Библиянан өҙөктәр һәм катехизистың аңлатмалары бирелгән. Китап һәр береһе ике бағанаға бүлгән 188 биттән тора.
Китап албан теленең төньяҡ диалектында (гег телендә) латин графикаһы менән, Ћ кириллик хәрефен ҡулланып, яҙылған.
Драгенсдорф
Драгенсдорф (Dragensdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 67 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 455 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7907 һәм автомобиль коды — SOK.
Падун (Повалиха ҡушылдығы)
Падун  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Повалиха йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрәташ таш тирмәләре
Шәрәташ таш тирмәләре (Шарташские ка́менные пала́тки ) — гранит тау ҡалдыҡтары, Рәсәй Федерацияһының Свердловск өлкәһе Екатеринбург ҡалаһындағы Шәрәташ күле янында урынлашҡан тәбиғи таш өйөмдәре. Геоморфологик һәм тарихи-мәҙәни ҡомартҡы, ҡала халҡының популяр ял урыны
Тасуирлама
Екатеринбург ҡалаһы эсендә күркәм мөһабәт тәбиғәт ҡомартҡыларының береһе. Өҫтө-өҫтөнә һалынған түшәк кеүек был таштар ел, һыу, температура йоғонтоһо һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Ҡаялар үҙҙәре 12 метр бейеклеккә етә, ә ер ҡатламы менән бергә 25 метрға тиклем күтәрелә. Диңгеҙ кимәленең бейеклеге - 299 метр, ә Шәрәташ күле өҫтөнән һанағанда - 24 метр. Йәше 300 миллион йыл тәшкил иткән Шәрәташ гранит массивына ҡарай.
Хәҙерге көндә Шәрәташ күле янында табылған неолит осорондағы боронғо кешенең бер нисә туҡталҡаһы хаҡында билдәле. XIX быуатта уҡ Таш тирмәләр тирәләй тимер быуат дәүерендәге артефакттар табылған Улар араһында уҡтар, таш балталар, биҙәкле һауыт ярсыҡтары һәм хатта тау гәлсәренән эшләнгән муйынсаҡ та булған.
Шулай ҙа иң ҡыҙыҡлы табыш - таш "табаҡ" - ҡаяларҙың береһендә түңәрәк уйым, уны хәҙер ҙә теләгән һәр кем күрә ала.
Екатеринбург янында ҡаялар түбәһендәге бындай уйымдар йыш осрай: боронғо замандарҙа мәғдәнселек ырымға бәйле булған, шуға күрә металл тау түбәләрендә, махсус урындарҙа иретелгән.
ХХ быуат ахырына тиерлек Таш Тирмәләр ҡала янындағы урманда булған, ләкин 1980-се йылдарҙа Екатеринбургтың майҙаны үҫә барыу сәбәпле, хәҙер ҡала сигенә ингән. Әлеге ваҡытта Таш Тирмәләр Киров районында урынлашҡан һәм йәйәү, велосипедта йә иһә саңғыла йөрөү, пикниктар, саф һауала балалар менән ял итеү өсөн яратҡан урындарҙың береһе булып тора. Тирмәләр итәгендә төньяҡтан гранит амфитеатр йыһазландырылған.
Ҡала яғынан ҡаялар эргәһендә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған булған (хәҙер алып ташланған). Октябрь революцияһына тиклем был урында эшселәрҙең йәшерен йыйылыштары, маёвкалар, большевиктарҙың 1905-1917 йылдарҙа йыйналыуҙары үткәрелгән, уларҙа урал большевиктары рәйесе Свердлов Яков Михайловичтың күп тапҡырҙар сығыш яһауы тураһында яҙылған булған.
Һуғыштан һуң әле "Рәсәй" мәҙәни-һауыҡтырыу спорт комплексы бинаһы торған урында Таш тирмәләр эргәһендә немец хәрби әсирҙәре өсөн лагерь ойошторолған булған.
Урынлашыуы
Екатеринбургта Таш тирмәләргә тиклем 8, 13, 15, 23, һәм 32 "А" трамвай маршруттары менән, шулай уҡ 15, 25, 27, 059, 61, 077, 082 маршруттарындағы автобустар менән "Каменные палатки" туҡталышына тиклем барып етергә мөмкин.
Этимологияһы
Шәрәташ тирмәләре атамаһын Шәрәташ күленән алған. Гидронимдың килеп сығышын буйынса иһә бер нисә фараз бар. Берәүҙәре - мансиҙың "сор то" һүҙҙәренән яһалған, "ҡылымыҡлы күл" була тип аңлата. Икенсе фараз - төрки телдәрҙән, бында иһә өс вариант әйтелә: «һары таш», «шор таш» (урындағы диалект, «шар таш» - һаҙ ташы.