cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тома Светлана Андреевна
Биографияһы
Светлана Андреевна Тома 1947 йылдың  24 майында Кишинёв ҡалаһында тыуған.
Атаһы — Фомичёв Андрей Васильевич ( Липецк өлкәһе Добринский районы Сомовка ауылында тыуған) — Молдавия ССР-ы Бельцкий районында «Правда» колхоз рәйесе булған. Әсәһе — Идес Шойловна Сухая (көнкүрештә Ида Сауловна)  (29 декабрь 1913 —  27 апрель 1987 йыл)   — 1930 йылдарҙа Бессарабияла  коммунистик подпольела (связная) ҡатнаша; апайҙары Берта, Сара, Ревекка, Ада һәм Анна менән бергә  тыйылған әҙәбиәтте йорттоң подвалында йәшереп тоталар. Ата-әсәһе Кишинев ауыл хужалығы институтында уҡыған саҡта таныша, унда әсәһе секретарь булып эшләгән була.
1978 йылдан КПСС ағзаһы.
Башҡа билдәле режиссёрҙарҙа төшкән фильмдары: В.Я. Венгеров — «Живой труп» (1968), Б.Я Фрид — «Благочестивая Марта» (1982), П.Г. Чухрай — «Люди в океане» (1979), В.П. Басов — «Семь криков в океане» (1981), В.Б. Ахадов — «Семейные дела Гаюровых» (1974), Р.М. И. Ибраһимбәков — «Соло для баритона с оркестром» (1977) һ. б.
1990 йылда ҙур концерт программаһы менән сығыш яһай, шулай уҡ антреприза менән гастролдәргә сыға
1999 йылда башҡа артистар менән бергә Виктор Мережконың һәм композитор Евгений Бедненконың «Театр һәм кино йондоҙҙары йырлай» проектында  ҡатнаша, унда ретро йырҙарын башҡарыусы булараҡ сығыш яһай. Проекттың һөҙөмтәһе булып концерттар һәм АҠШ-та һәм «Радио МПС» сығарылған компакт-диск тора.
Танылыуы һәм бүләктәре
Молдавия:
Козлов Виктор Николаевич
Козлов Виктор Николай улы (14 февраль 1975 йыл) — Рәсәй хоккейсыһы, тренер. Үҙәк һөжүмсе. 2017 йылдың 2 ноябренән «Металлург» баш тренеры вазифаһын башҡара. Ике тапҡыр Гагарин кубогын яулай.
Биографияһы
Виктор Козлов 1975 йылдың 14 февралендә Тольяттиҙа тыуған. Буйы 193 см, ауырлығы 103 кг. Үҙәк һөжүмсе. 1993 йылда Мәскәүҙең «Динамо» командаһы составында Рәсәй чемпионы исемен яулай. Шул уҡ йылда НХЛ-дың «Сан-Хосе» клубы менән контракт төҙөй. Унда 1997 йылға тиклем уйнағас, ете йыл «Флорида»ға ярҙам итә. Һуңынан «Нью-Джерси», «Айлендерс» һәм «Вашингтон» командаларында ла уйнап өлгөрә. Өйләнгән. Ҡатыны менән ҡыҙ үҫтерә. 2011 йылда «Салауат Юлаев» составында Гагарин Кубогына эйә була. 2014 йылдан Автомобилист уйынсыһы.
Побоище ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Побоище ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Үрге Харвута-Тарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Октай Рифат
Октай Рифат (Oktay Rifat; тулы исеме Октай Рифат Хорозджу; 10 июнь 1914 йыл — 18 апрель 1988 йыл) — төрөк шағиры һәм драматургы. Яңы төрөк шиғриәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Биографияһы
Октай Рифат 1917 йылдың 10 июнендә Трабзон ҡалаһында тыуған.
Ройтч
Ройтч (Roitzsch) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2591 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,14 км2. Диңгеҙ кимәленән 88 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6809 һәм автомобиль коды — ABI.
Октай Рифат
Биографияһы
Октай Рифат — бер нисә пьеса авторы. Шулай уҡ күп кенә Европа шағирҙары әҫәрҙәрен төрөк теленә тәржемә итеүсе. Уның шиғриәтенең төп геройы- уның замандашы. Был осорҙа яҙылған әҫәрҙәрендә ул йәмғиәттә булған етешһеҙлектәрҙе тәнҡитләй (" Тормош, мөхәббәтһәм берәҙәклек тураһында шиғырҙар " (1945), «Матурлыҡҡа мәҙхиә» (1945), «Түбән ‒ юғары» (1952), «Ҡарға һәм төлкө» (1954)).
1941 йылда Орхан Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә «Өс таған» әҙәби төркөмөн ойоштора.
1949 йылда Вәли Ҡаныҡ һәм Мәлих Жәүдәт Андай менән бергә яҙыусы- революционер Назим Хикмәтте төрмәнән сығарыуҙы талап итеп өс көнлөк ас тороу акцияһы үткәрә.
Һуңыраҡ Октай "Өс таған"дың әҙәби платформаһынан ситләшә, «Икенсе яңы» тип аталған модернист-шағирҙар төркөмөндә билдәле шағир булып таныла. Был төркөм шиғриәте ысынбарлыҡ һәм социаль йүнәлештән баш тартып, формаль тәжрибә юлын һайлай.1950-1960 йылдарҙа яҙылған шиғырҙарында ул ҡала тормошон, уның социаль ҡапма-ҡаршылыҡтарын күрһәтә.
Али Баба һәм ҡырҡ юлбаҫар
«Али Баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» — ғәрәп  әкиәте, ғәрәп ҡулъяҙмаларынан Европа телдәренә тәүләп тәржемә иткән  Антуан Галлан (1646—1715) заманынан башлап «Мең дә бер кисә» йыйынтығы баҫмаларына индерелә. Галландың француз теленә  тәржемәһе   «Али Баба һәм ҡырҡ юлбаҫар» әкиәтенең иң боронғо версияһы тип иҫәптләнә,  XX быуат башында әкиәттең ғәрәпсә төп нөсхәһе табылғанған тиклем тикшеренеүселәр Галланды ялғанда ғәйепләй. Хәҙерге баҫмаларҙа йышыраҡ ҡыҫҡартып бирелә.
Аарне-Томпсондың әкиәт типтары белешмәлегенә ярашлы, әкиәттәрҙең 676-сы тибына ҡарай. Ғәрәп илдәрендә сюжеттың эҙҙәре һаҡланмаған. Фараз ителеүенсә, Галлан хикәйәтте   Яҡын Көнсығышҡа сәйәхәте ваҡытында яҙып алған.
Кесе Буланаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Али Баба һәм ҡырҡ юлбаҫар
Әкиәттең ХХ быуат башында Оксфорд университетының Бодли китапханаһында табылған   ғәрәп телендәге ҡулъяҙмаһы  мистификация булып сыға.
Кесе Буланаш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Али Баба һәм ҡырҡ юлбаҫар
Сюжеты
Сауҙагәрҙең вафатынан һуң уның өлкән улы Ҡасим атаһының эшен мираҫ итеп ала, шунан, бай ҡатынға өйләнеп, тағы ла нығыраҡ байый. Ә кинйә ул Али Баба фәҡир ҡыҙҙы ала, ярлы ғына ағас ҡырҡыусы булып ғүмер һөрә башлай.
Бер заман урманда сыбыҡ-сабыҡ йыйып йөрөгәндә, Али Баба яңылыш ҡына ҡырҡ юлбаҫарҙың һөйләшкәнен тыңлап тора. Баҡһаң, улар талап йыйған байлыҡтар ятҡан мәмерйәгә инеү өсөн «Симсим, асыл» тиергә генә кәрәк икән. Был серҙе белеп ҡалған Али Баба юлбаҫарҙар киткәс тә мәмерйәгә инә һәм тоҡсай тултырып алтын тәңкә алып сыға.
Тәңкәләренең күпме тартҡанын белер өсөн Али Баба Ҡасимдың ҡатынынан үлсәү алып тора. Әммә хәйләкәр ҡатын, фәҡир ҡәрҙәштәренең нимә үлсәгәнен белер өсөн, үлсәү табағына балауыҙ буяп ебәрә. Табаҡҡа йәбешеп ҡалған алтын тәңкәне күреп, ул бик ныҡ ғәжәпләнә. Ҡасим ай-вайына ҡуймай таптырғас, Али Баба мәмерйәнең серен асырға мәжбүр була. Теге нисек тә күберәк байлыҡ алып ҡайтыр өсөн ишәккә атланып мәмерйәгә китә. Эстә күргәндәренән һушы алынып, ул сыҡҡанда нимә әйтергә икәнен («Симсим, асыл») онота. Мәмерйәгә ҡайтҡан юлбаҫарҙар ҡомһоҙ Ҡасимды үлтерә.
Юғалған ағаһын эҙләп киткән Али Баба уның дүрт киҫәккә бүлеп һалынған кәүҙәһен күрә һәм бының киҫәтеү икәнен аңлай. Ҡалаға кәүҙәне алып ҡайтҡас, Ҡасимдың Мәржәнә тигән бик отҡор ҡолиәһенә мәйетте тауыш-тынһыҙ ғына ерләргә ҡуша. Ҡолиә иң элек дарыуханаға дарыуҙар алырға бара, быны Ҡасимдың үлемесле ауырыуға тарығаны менән аңлата. Шунан Али Бабаның  йортона тегенсе килтертә, килерҙән элек тегенсенең күҙен бәйләтә. Унан бүлгеләнгән кәүҙәне ҡушып тектергәс, Ҡасимды бер кемдә лә шик-шөбһә уятмай ғына ерләргә мөмкин була.
Ҡасимдың кәүҙәһе юғалғанын күргән юлбаҫарҙар мәмерйәнең серен тағы ла кемдер белгәнен төшөнә. Тегенсенән улар элгәрге көн берәүҙең кәүҙәһен ҡуша теккәнен һорашып белә. Күҙен бәйләп, ҡайһы йортта булғанын эҙләргә ебәрәләр. Шулай итеп, ул Али Баба йортонда булғанын самалап килеп таба. Уны оҙатып йөрөгән Әхмәт юлбаҫар йорттоң ишегенә аҡбур менән тамға һала, төнөн килеп, йорттағыларҙы һуйып сығырға ниәтләнә.
Мәржәнә тегенсенең килеп йөрөгәнен күреп ҡала. Юлбаҫарҙарҙы эҙҙән яҙҙырыу өсөн ул шул тирәләге бөтә йорттарҙың ишегенә тамға һалып сыға. Төндә килгән юлбаҫарҙар алданғандарын аңлап ҡала һәм бер ҡатлы иптәштәре Әхмәтте үлтерә. Икенсе көндө тегенсене икенсе юлбаҫар күҙен бәйләтеп алып йөрөй. Был юлы юлбаҫар ишек алдындағы таш баҫҡыстың бәләкәй генә бер киҫәген китеп ала. Әммә Мәржәнә быны ла күреп ҡала һәм яҡын-тирәләге бөтә йорттарҙың баҫҡысы менән шуны уҡ эшләй. Юлбаҫарҙарҙың һаны 38-гә ҡала. Ниһайәт, юлбаҫарҙарҙың башлығы Али Бабаның йортона үҙе килә һәм, йортто иҫендә ҡалдырып, ҡайтып китә.
Май һатып йөрөгән сауҙагәр ҡиәфәтендә баш юлбаҫар Али Бабаның йортона инә һәм үҙен ҡуна ҡалдырыуҙарын үтенә. Мулдарға тейәлгән 38 көршәге лә була; уларҙың береһендә ысынлап та май, ҡалған 37-һенә юлбаҫарҙар йәшерелгән була. Төнөн бөтәһе лә йоҡлағас, улар көршәктәрҙән сығырға ла йорт хужаһын үлтерергә йыйына. Зирәк Мәржәнә был юлы ла уларҙың хәйләһен аса. Төн еткәс, ул көршәктәргә ҡайнап торған май ҡойоп сыға. Иртән баш юлбаҫар әшнәләрен уятырға сыҡһа, барыһының да үле булыуын күрә. Ниәте боҙолоп, ҡайтып китә.
Баш юлбаҫар Али Бабаның йортона тағы килә, әммә Мәржәнә кинжал тотоп бейергә төшә һәм уның йөрәгенә сәнсә. Шаңҡыған Али Баба асыулана, әммә үлтерелгән кешенең кем булыуын аңлағас, бик ныҡ шатлана. Хәҙер инде мәмерйәнең серенә ул ғына хужа. Ҡолиәгә тоғро хеҙмәте өсөн ирек бүләк итә, улына килен итеп ала, ә улы Ҡасимдың эшен дауам итеүсе булып китә.
Тәржемәләр һәм яраҡлаштырыуҙар
Ғәрәп теленән рус теленә «Мең дә бер кисә» әкиәттәрен 1929—1938 йылдарҙа М. А. Салье тәржемә итә. Йыйынтыҡ 8 томда була. Рус телендәге версиянан айырым әкиәттәр башҡортсаға тәржемә ителә. Ғ. Ғ. Байбурин менән Ә. М. Сөләймәнов башҡортсаға тәржемә иткән бер нисә әкиәт  “Мең дә бер кисә”  тигән атама менән айырым китап булып 1984 йылда сыға, унда Али Баба тураһындағы әкиәт тә ингән. Ф. Ә. Иҫәнғолов тәржемәһендә “Сәйәхәтсе Синдбад тураһында әкиәт” китабы 1983 йылда нәшер ителә. Башҡорттар ғәрәп әкиәттәре менән XIX быуатта уҡ таныша башлай: 1897—99 йылдарҙа Ҡазанда 6 томда баҫылып сыҡҡан “Мең дә бер кисә”  китабы башҡорттар араһында киң тарала.
Коммунистик проспекты (Дондағы Ростов)
Тарихы
Коммунистик проспекты 1966 йылда барлыҡҡа килә һәм исемен үҙгәртмәй.
Хеҙмәткәрҙәр урамынан башлана (Париж Коммунаһы урамының дауамы булып) һәм киҫелештә Малиновский урамы менән тамамлана. Прогрессив, Зорге Ле-Ман ҡалаһы урамдарын һәм Плевен майҙанын киҫеп үтә.
Барлыҡҡа килгән ваҡытынан алып проспект  буйлап троллейбустарҙың хәрәкәте ойошторола, ул күпмелер ваҡытҡа туҡтатыла, әммә   2018 йылдың декабрендә ҡабаттан тергеҙелә  «Үҙәк баҙар — ГПЗ-10»). Коммунистик проспектта урынлашҡандар:
Рәүиә
Рәүиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Рәүиә «(راوية)» исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, неологимзм, оҫта итеп риүәйәт һөйләүсе, хикәйәт ҡылыусы, шиғриәт хазинаһын һаҡлаусы сәсәниә тигән мәғәнәгә эйә. Хәҙерге осорҙа һирәк ҡушыла торған исем.
Шәхестәр
Аҙнабаева Рәүиә Ғәбделхаҡ ҡыҙы (1963 йыл) — Көйөргәҙе районы С. М. Киров исемендәге хужалыҡ һауынсыһы, Салауат исемендәге колхоздың быҙау ҡараусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1997 йылдың 4 ноябре).
Иҫәнбаева Рәүиә Хәтмулла ҡыҙы — табип, медицина фәндәре кандидаты.
Ғәйнанова (Әхтәрйәнова) Рәүиә Сабирйән ҡыҙы (22 апрель 1952 йыл) — математика һәм физика уҡытыусыһы, педагогик хеҙмәт ветераны, стажы — 45 йыл.
Әҙәбиәттә
Рәүиә — Хөриә Абыҙгилдинаның «Киске уйын» әҫәрендәге герой.
Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу
Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу — Рәсәйҙә һәм уның территорияһындағы элекке дәүләттәрҙә йәшәгән халыҡтың аныҡ ваҡытҡа демографик, иҡтисади, социаль мәғлүмәтен йыйыу, дөйөмләштереү, өйрәнеү һәм таратыу.
Рәүиә
Әҙәбиәттә
Рәүиә — Фәрзәнә Хамматова хикәйәһе персонажы.
Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу
Халыҡ иҫәбен алыу тарихы
Рус үҙәкләштерелгән дәүләте ойошторолғандан һуң ҡайһы бер урындарҙа «яҙыу кенәгәләре» булдырыла. Уларҙа халыҡ тураһында мәғлүмәттәр була, ҡалалар, ауылдар, биләмәләр, сиркәүҙәр хаҡында яҙыла. Тәүҙә һалым һалыу объекты булып хужалыҡта эшкәртелеүсе ер участкалары — соха (һуңыраҡ сирек, дисәтинә) тора. XVII быуатта һалым һалыу берәмеге итеп — йорт, ә иҫәп алыуҙың төп итеп формаһы — йорт буйынса иҫәп алыу билдәләнә. Йорт буйынса иҫәп алыуҙан тыш, айырым территорияларҙа дөйөм дәүләт иҫәп алыуы (1646, 1678, 1710 йылдар, 1715—1717 йылдарҙағы Ландрат иҫәбе) үтә. Петр I указы менән 1718 йылдың 26 ноябрендә дәүләт риүәзенә (ревизия) башланғыс һалына, улар — 1858 йылдарҙа 10 тапҡыр үткәрелә.
Рәсәйҙә беренсе дөйөм халыҡ иҫәбен алыу 1897 йылдың 9 февралендә үткәрелә. Совет осоронда халыҡ иҫәбен алыу 1920 йылдың 28 авгусында (Граждандар һуғышы ялмаған территорияларҙа), 1923 йылдың 15 мартында (ҡала), ә дөйөм иҫәп алыуҙар 1926 йылдың 17 декабрендә, 1937 йылдың 6 ғинуарында, 1939 йылдың 17 ғинуарында, 1959 йылдың 15 ғинуарында, 1970 йылдың 15 ғинуарында, 1979 йылдың 17 ғинуарында һәм 1989 йылдың 12 ғинуарында уҙа. СССР тарҡалғандан һуң, 1999 йылға билдәләнгән сираттағы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу 1998 йылдағы көрсөктән һуң финанс тотороҡһоҙлоғо арҡаһында кисектерелә. Ул бары тик 2002 йылдың 9 октябрендә үткәрелә. Рәсәйҙә һуңғы халыҡ иҫәбен алыу 2010 йылдың октябрендә уҙа.
Санъяп ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Санъяп ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Үрге Санъяп ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Правый Банок
Правый Банок (Урта) — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы, Чечен Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Каспий диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 70 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһының дельтаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чабыл-Пут
Чабыл-Пут — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Казыр йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Кәркәле
Оло Кәркәле (Большие Каркалы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 488 кеше. Почта индексы — 452094, ОКАТО коды — 80244815001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Оло Кәркәле ауылы кешеләре Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенең Ҫарайлы-Мең улусы Иман ауылы аҫаба башҡорттарынан барлыҡҡа килгән керҙәштәр була. Уларҙы 1747 йылдың 17 февралендәге 31-се килешеү буйынса Илекәй-Ҡырҡ-Өйлө-Мең улустары аҫабалары ебәргән. 1856 йылда Кәркәле ауылы кешеләре, уларҙың ҡарт олаталары Иман ауылынан күсеп килгән, тип раҫлаған. Бына уларҙың исемдәре: Ибраһим Һөйөндөков, Туйгилде Биккинин, Шәрәфетдин Хәбибуллин, Әбделкәрим Ғәбиҙуллин, Насретдин Хәйбуллин, Ғүмәр Бикҡолов Р, Төхвәтулла Рамазанов, Сафиулла Фәйзуллин, Ғәли Аҙанғолов. Уларҙы Кәркәлетамаҡ ауылы халҡы Йәғәфәр Мөрсәлимов, Ғәбделмәлик Ғәбделвәхитов, Ғәбделвәхит Ғәбдрәхимов (1812 йылғы һуғышта ҡатнашыусы), Хоҙайбирҙе Ғәбделнасиров, Әхтәм Әбделсәләмов, Фәтҡулла Фәйзуллин, Ғәбделвәли Ғәбдрәшитов та хупланы.
Асыҡланыуынса, Минзәлә өйәҙенең Минзәлә йылғаһы буйында ултырған һарайлы-мең башҡорттары ҡасандыр Дим йылғаһы буйындағы аҫабалар булған. Был хаҡта уларҙың Бәләбәй өйәҙ суды тарафынан тәғәйенләнгән өйәҙҙәге ышаныслы кеше Әбделвәхит Рәхмәтуллин шаһитлыҡ ҡыла. Бына нимә тураһында һөйләгәндәр, ғәҙеллектең асылы түбәндәгесә яңғырай: "Ата-бабаларыбыҙ йәшәгән урынды һәм уларҙың Минзәләгә күскәнгә тиклемге ышанысын ҡарап, Рәхмәтуллин тарафынан күрһәтелгән торлаҡ урыны Көрмәнкәй һәм Шәрип ауылдары араһының уң яғында табыла, унда барыһы ла зыяраттан алыҫ түгел, тип раҫлана.
1770 йылда сотник Буҙан Исмәҡов иптәштәре менән Күл-Иле-Мең волосынан 40 башҡорт ғаиләһен ауылға индерә.Улар Һарайлы-Мең улусының Айыт, Дүҫән, Баязит һәм Кәркәле (Абушахман Балтасев, Әбделкәрим Сәйетов, Әбделғәзиз Йөҙөкәев, Әбделкәрим Аҙнашев) ауылдарынан «Садаковтан Өйәҙе тамағына тиклем» ергә урынлаша. Уларҙың күбеһе һуңынан Кәркәле ауылына төпләнә.
Ауыл халҡы яңы күскенселәрҙе ҡабул итеү иҫәбенә тулылана. Айтуған һәм Кәреш ауылдары бөтөрөлгәндән һуң, ундағы халыҡтың бер өлөшөн Кәркәле ауылы башҡорттары ҡабул иткән. Бынан тыш, 1845 йылда Стәрлетамаҡ өйәҙенән 6 башҡорт килә. 1795 йылда 30 йортта 217 башҡорт йәшәгән, 1816 йылда — 322, 1834 йылда — 487, 1850 йылда — 784, 1870 йылда — 762, 1917 йылда — 1596, 1920 йылда — 1515 башҡорт, шулай уҡ 4 сыуаш, 7 мишәр иҫәптә торған. Пугачев ваҡиғаларына бәйле, Кәркәле ауылы кешеһенең исеме билдәле. Ул-Ҡараҡай Айкин, Пугачевтың поход яҫауылына һәм йөҙбашына 17 һум тоҙҙан йыйған аҡсаһын тапшыра.
1843 й. 487 башҡортҡа 592 бот ужым һәм 1928 бот яҙғы иген сәселә, шулай уҡ 8 бот картуф ултыртыла. 1917 йылда 275 йорттоң 1205 дисәтинә сәсеүлеге була. Шуларҙың 142-һендә — 4 дисәтинәгә тиклем, 65-ендә — 10 дисәтинәгә тиклем, 23-өндә — 15 дисәтинәгә тиклем, 10-һында 15 дисәтинәнән ашыу сәсеүлек булған. 35 хужалыҡ сәсеүһеҙ тип иҫәпләнгән. Бөтәһе лә 368 баш мал- тыуар тотҡан.
XX быуат башынан уны Оло Кәркәле тип йөрөтәләр, 1925 йылдан һуң, Кәркәлетамаҡ Кесе Кәркәлегә әүерелә. Ике ауыл халҡы ла тығыҙ генетик бәйләнештә. Кәркәлетамаҡ ауылы беренсе тапҡыр 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәрендә күренә. Ул ваҡытта ауылда 13 йортта 99 керҙәш башҡорт йәшәгән булған.
Әс-Сувейра
Әс-Сувейра (الصويرة), шулай уҡ Эсауира, элекке Могадор — Мароккола Атлантик диңгеҙенең яры буйында Агадирҙан 170 километр төньяҡтараҡ һәм Марракештан 170 км көнбайыштараҡ урынлашҡан. Ҡалаға ҙур булмаған Могадор утрауы инә, Марокко бойондороҡһоҙлоҡ алғанға тиклем ҡала уның исемен йөрөтә. Могадор исеменең португал тамыры бар тип фаразлана. Ғәрәп морфологияһын теүәл биргән Әс-Сувейра атамаһы  тик  рус телендә нығынған. Башҡа телдәрҙә топоним урындағы диалекттарҙа  әйтелеше буйынса  Эсауир  кеүек яңғырай.
Ҡаланың мәҙинәһе ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән
Тарихы
Балыҡсылар порты беҙҙең эраға тиклем  VII быуатта уҡ финикиялыларға, ә һуңыраҡ римлеләргә билдәле була. Яйлап порт диңгеҙ сауҙаһының пункты ғына түгел, шулай уҡ каруандар аша сығарыу пункты, шулай уҡ ваҡыты менән диңгеҙ пираттары өсөн һыйыныу урыны була.
1506 йылда португалдар ҡаланы нығыта башлай. Саадиттар династияһынан солтан Мулай Әбделмәлик ваҡытында 1628 йылда ҡәлғә төҙөлөү дауам итә. 1765 йылда Алауиттар династияһынан солтан Мөхәммәт III бен Абдаллаһ Могадорҙы Марокконың шул ваҡытта иң ҙур портына әйләндерергә уйлай. Планлаштырыуҙы француз тотҡонона йөкмәтәләр.
1893 йылдарҙа француз ғәскәрҙәре Тимбукту ҡалаһын баҫып алғанға тиклем, артабанғы быуаттарҙа ҡала мөһим сауҙа пункты статусын нығыта. Ошоноң менән бәйле күп сауҙа юлдары ябыла, һәм Могадор элеке әһәмиәтен юғалта.
1960 — 1970 йылдарҙа ҡала хиппи «мәккәһе» була.
Әлеге мәлдә Әс-Сувейра Марокконың ҙур ҡалаларынан туристарҙың һәм европалыларҙың  яратҡан ял итеү урыны булып тора. Ҡалала аҙыҡ-түлек (башлыса балыҡ), шулай уҡ күн сәнәғәте үҫешкән.
Билал (исем)
Билал — башҡорт сығанаҡлы башҡа төрки телле халыҡтарҙа ла ҡулланылған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Билал — «билала» тигән аҫыл ҡош атамаһынан алынған ир-ат исеме.
Билал — ғәрәпсә «иҫән-һау» тигән мәғәнәне аңлата.
Билдәле шәхестәр
Билал Хәмит улы Юлдашбаев (2 март 1928 йыл — 13 апрель 2001 йыл) — тарихсы-этнополитолог, юғары мәктәп уҡытыусһы. Тарих фәндәре докторы (1974), профессор (1974). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1977-86).
Фамилияларҙа
Билалова Сулпан Билал ҡыҙы (16 март 1965 йыл) — рәссам, дизайнер һәм педагог. 2000 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты (2000).
Билалов Рамаҙан Шаһивәли улы Билалов Рамазан Шагивалеевич) (1909 йыл — 1987 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры.
Билалов Мәжит Мәсғүт улы (1885 йыл — 11 декабрь 1933) — башҡорт теле белгесе.
Билалов Вәлиулла Мөхәрләм улы (1883—1941) — мәғрифәтсе.
Билалов Муса Ғайса улы (1923—2008) — публицист. Иҡтисад фәндәре кандидаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Билала  — Ҡарсығалар ғаиләһенең көйгәнәктәр ярым ғаиләһе. Был ярым ғаиләнең ҡоштары бар ҡитғаларҙа осрай. Дала, болон, һаҙлыҡтарҙа һәм ауыл хужалығы ерҙәрендә йәшәй.
Межница (Ница ҡушылдығы)
Межница  — Рәсәйҙәге йылға. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ница йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ница йылғаһы Реж һәм Нейва йылғалары ҡушылған урынған тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Витязь (рус фольклоры)
Бәһлеүән — ҡыйыу һуғышсы, батыр
Этимологияһы
Тел белгесе Фасмерҙың этимологияһына ярашлы, «витязь» һүҙе иҫке норвег телендәге "vikingr"тан (викингтар) сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта Фасмер «витязь» дөйөм славян һүҙе булыуын күрһәтә, был скандинав теленән үҙләштереү тураһында фаразды аңлатыуы ауыр. Бынан тыш, скандинав суффиксы-ing боронғо урыҫ телендә язь булараҡ түгел, ә яг булараҡ тапшырылыуын иҫәпкә алырға кәрәк: vaering-варяг, kulfing-колбяг. «З» боронғо рус грамматикаһы ҡағиҙәләре буйынса күплек һанда ғына барлыҡҡа килгән: варяг-варяздар, ятвяг-ятвязь.
Өсөнсө этимология буйынса, «витязь» һүҙе «витингас» тигән прус һүҙенән килеп сыға. («Лайыҡлы атлы яугир, рыцарь»). Сағыштырыу өсөн, литва телендә «витис» һүҙенә тап килә (шул уҡ мәғәнәлә — «атлы яугир, рыцарь»).
Терминды ҡулланыу
Был һүҙҙең беренсе теркәлгән ҡулланылышы 1460-сы йылдарҙа Переяслав йылъяҙмаһы (Повести временных лет) йылъяҙмаһында бирелгән.
Рус теленең XI—XVII быуаттарҙағы һүҙлеге терминдың рус йылъяҙмаларында, атап әйткәндә, Переяслав йылъяҙмаһында «кенәз дружинаһы яугиры, батша һаҡсыһы» мәғәнәһендә ҡулланылыуын күрһәтә. XV—XVII быуаттарҙа «ҡыйыу яугир, батыр» мәғәнәһендә рыцарь романдарын тәржемә иткәндә ҡулланыла. Был һүҙҙе XV быуатта Ефросин Белозерский йыш ҡуллана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
«Юлбарыҫ тиреһендәге бәһлеүән»
Үрге Ярай-Яха
Үрге Ярай-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лай-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Корея Республикаһы
Коре́я Республикаһы (대한민국 тэха́н мингу́к) — Көнсығыш Азиялағы дәүләт. Корея ярымутрауында урынлашҡан. Киң мәғлүмәт сараларында ҡулланылған, рәсми булмаған атамаһы — Көньяҡ Коре́я.
Илдең майҙаны 100 210 км². 2017-се йылғы иҫәпләүҙәрҙән һуң, халыҡ һаны 51 миллион булыуы асыҡлана. Майҙаны буйынса йөҙ ҙә етенсе, ә халыҡ һаны буйынса егерме етенсе[] урында тора.
Баш ҡалаһы — Сеул. Дәүләт теле: корей һәм
Унитар дәүләт ойошоу формаһы яғынан президент республикаһы. 2017-се йылғы һайлауҙарҙан. һуң, шул уҡ йылдың 10 майынан илдең президенты вазифаһын Мун Чжэ Ин башҡара. Корея Республикаһы 16 административ-территориаль берәмектрәҙән тора. Шулар араһынан 9 — провинция, 6 — метрополит ҡала (статустары провинция менән бер тигеҙ) һәм айырмалы рәүештәге статуслы бер ҡала — (Сеул). бар.
Ил Корея ярымутрауының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан. Корея Халыҡ-Демократик республикаһы менән утрауҙа күршелек итәләр. Әммә улар демилитаризованланған зона менән бүленгән. Диңгеҙ аша күршеһе булып Япония тора. Көнбайыштан ил Һары, көнсығыштан — Япон, көньяҡтан Көнсығыш-Ҡытай диңгеҙҙәре һәм Корея проливы менән йыуыла.
Корея Республикаһы — күп милләтле, корейҙар халыҡ һанының яҡынса 96 % тәшкил итә.
65 % кеше динһеҙ, ә төп диндәре булып буддизм һәм христианство тора.
Үҫешкән экономикалы индустриаль дәүләт. ВВПның дәүмәле һатып алыу мөмкинселектәре паритеты буйынса 2018-се йылда 2,139 триллион доллар тәшкил итә (яҡынса бер кешегә 41 400 доллар тура килә). Аҡса берәмеге — Көньяҡ Корея воны.
Корея дәүләте үҙ тарихын б.э. тиклемге IV—III быуаттарҙан алып бара. Икенсе донъя һуғышыныңнан һуң Корея ( элекке Япония империяһының өлөшө), СССР ҡанаты аҫтындағы төньяҡ һәм США ҡарамағы аҫтындағы көньяҡ өлөштәргә бүленә. Корея Республикаһы 1948-се йылдың 15 авгусында америка зонаһында барлыҡҡа килә. Унан һуң, 9 сентябрҙә, совет дәүләте зонаһында Корея Халыҡ-Демократик Республикаһы. Ошо ваҡиғаларҙан һуң үткән Корея һуғышы (1950—1953) бүленештәрҙе нығытып ҡуя.
Атамаһы
Корей телендә Корея Республикаһы Тэха́н мингу́к (대한 민국) тип атала, 大韓 民國. Йышыраҡ ҡыҫҡартылған исеме Хангу́к 韓國 йәкиТэхан (, 大韓) тип әйтелә. Ҡайһы берҙә Намха́н тип әйтәләр. Ул «Көньяҡ Хан» тигәнде аңлата, йәғни Пукха́н, (, 北韓) «Төньяҡ Хан»ға (Төньяҡ Корея) ҡапма-ҡаршы. "Хан" һүҙе Корея ярымутрауында йәшәгән «Самхан» ҡәбиләләренән алынған. «Корея» һүҙе 918—1392 йылдарҙағы Корё дәүләте исеменән килгән. Ә Корё һүҙе, Корея ярымутрауы, хәҙерге Ҡытайҙың бер өлөшө, Приморье крайы урынлашҡан боронғо Когурё дәүләте исеменән.
Тарихы
Көньяҡ Корея тарихы 1945 йылғы ярымутрауҙа йоғонто даирәләрен бүлешеү тураһындағы СССР-АҠШ килешеүенән башлана. Ошо килешеүгә ярашлы, Кореяның 38 параллельдән көньяҡтағы өлөшө — АҠШ юрисдикцияһына, төньяҡтағы өлөшө СССР юрисдикцияһына күсә. Корея Республикаһының конституцияһына ярашлы, Кореяның Ваҡытлыса хөкүмәте Япония оккупацияһынан ҡотолған 1919-сы һәм 1948-се йылдарҙа, үҙ иленең законлы башлығы тип атала. Илдең тарихында алмаш-тилмәш демократия һәм авторитаризм политик системалары өҫтөнлөк итә. Граждандар дәүләте илдең хөкүмәтендә Беренсе Республиканан Ли Сын Ман хәҙерге Алтынсы Республикаға тиклем килә.
Беренсе Республика баштан демократик булыуына ҡарамаҫтан, Авторитаризм 1960-сы йылдарғаса ҡәҙәр өҫтөнлөк итә. Кореяның икенсе Республикаһы демократияға принциптарына ҡорола, әммә бер йыл үтеп өлгөрмәҫтән хәрби дәүләт барлыҡҡа килә. Өсөнсө, Дүртенсе һәм Бишенсе Республикалар номиналь рәүештә генә демократик тип һаналалар. Ысын барлыҡта иһә, хәрби политикаһының дауамдары булып торалар. Тик Алтынсы Республика ғына демократияның юлына аяҡ баҫа.
Көньяҡ Корея нигеҙ һалынған осоронан бик ҙур юл үтә: экономикаһы, сәнғәте,уҡытыу системаһы ошо арала бихисап үҙгәрештәр кисерә. 1960-сы йылдарҙа ярлы илдәр араһына ингән дәүләт, хәҙер иһә, үҫешкән сәнәғәтле булып һанала. 1990-сы йылдарҙан корея поп-музыкаһы, сериалдары (дорамалары) һәм кинематографияһы менән билдәлелек яулай башлай. Бигерәк тә, Көньяҡ-Көнсығыш Азияһын «корея тулҡыны» ялмап ала.
Президент
Көньяҡ Кореяның дәүләт башлығы булып президент тора. 2017-се йылдың 10 майынан Мун Чжэ Ин был вазифаны биләй. Ул республиканың 12-се президенты булып һанала.
Парламент
Бер палаталы Милли йыйылыш бар. (300 урынлыҡ).
246 депутат бер мандатлы округтарҙа мажоритар системаһы буйынса сағыштырмаса күп йыйылған тауыш аша, илле дүрте 5-заградитель процентлы барьер менән милли партия исемлеге буйынса һайлана. Депутат вәкәләттәр мөҙҙәте — 4 йыл.
1948-се йылдан парламент һайлауҙары үткәрелгә башлай. 1972-нән алып 1988-гә тиклем илдә диктаторлыҡ ҡоролошо арҡаһында һайлауҙар ғәмәлдә генә башҡарыла. Тик 1998-се йылда ғына Көньяҡ Корея демократик ил булғас ҡына парламент һайлауҙары биш йылға бер үткәрелә башлай.
Кеше хоҡуҡтары
Көньяҡ Кореяла асыҡ кейемгә кире ҡарашталар. Улар өсөн был "икенсе кешеләрҙә уңайһыҙлыҡ һәм дискомфорт тыуҙырыусы» тип һанала..
Көньяҡ кореяның хоҡуҡ һаҡлаусыларының тәңҡитен 1948-се йылда уҡ ҡабул ителгән дәүләт хәүефһеҙлеге тураһындағы Закон тыуҙыра. Был законға ярашлы, Төньяҡ Корея «анти-дәүләт ойошмаһы» булараҡ, уның хаҡындағы яҡшы хәбәрҙәрҙе таратыу тыйыла. Ә ил дәүләтенең ризалыҡһыҙ үҙ белдегең менән территорияһына инеү 10 йылға төрмә менән янауы ихтимал. . Көньяҡ Корея эсендә төньяҡ күршеһенең сайттары блоеировка аҫтына инә.
90-сы йылдарға тиклем Көньяҡ Кореяла чучхе идеялары артынан эйәреүселәрҙе, төньяҡ дәүләткә инергә теләүселәрҙе оҙайлы ваҡытҡа төрмәләрҙә бикләгәндәр. Шуға күрә был кешеләрҙе  «оҙайлы тотҡонсолар» тип йөрөткәндәр. [//www.reuters.com/article/us-korea-north-spies/trapped-in-south-korea-veteran-spies-still-believe-in-the-north-idUSBRE93S0XG20130429]
Халыҡ-ара амнистияһына ярашлы, дәүәләт хәүефһеҙлеге хаҡындағы аңлашылмаған ҡанундар бирелеше, йәнәһе, «хөкүмәт ғәмәлдәрен тәнҡитләүсе һәм бигерәк тә — Төньяҡ Кореяһыныҡы менән сағыштырыусыларҙы (айырым кешеләрҙе, йә төркөмдәрҙе) нигеҙһеҙ рәүештә баҫтырыу өсөн генә ҡаралған». Социаль бәйәнештәрҙә ошоға бәйле әсе темаларҙы күтәреүселәр, енәйәт эше фигуранттары булып, суд ҡарамағы аҫтына инәләр. Мәҫәлән, 2015-се йылдың 1 декабрендә 9 табипты һәм 3 студентты дәүләт хыянатында ғәйепләйҙәр. Уларҙа Төньяҡ Кореяның чучхе идеяһын пропагандалаусы материалдар һәм Ким Ир Сен менән Ким Чен Ир мемуарыҙары табыла. Тағы тәфтишселәр был кешеләрҙең махсус электрон ссылка ярҙамында ҡораллы һуғышҡа өндәүҙәрен асыҡлайҙар. 2017-се йылда уларҙы шартлы һаҡ аҫтына алалар. .
Географияһы
Ландшафтының ҙур өлөшө таулы, тигеҙлектәре тик 30 % ерен генә алып тора.
Ярҙарының эргәһендә яҡынса 3000 утрау урынлашҡан (күбеһенсә, ҙур булмаған һәм йәшәүгә яраҡлашмаған). Иң ҙур утрау тип Чеджудо һанала.
Рельефы һәм файҙалы ҡаҙылмалар
Ҡөньяҡ Кореяның иң бейек нөктәһе булып Чеджудола урынлашҡан Халласан тора. (1947 м ). Илдең көнсығыш һәм үҙәк өлөшөн Көнсығыш-Корея тауҙары биләгән. Улар ясперстан Тхэбэк, Кёнсан, ә арҡырынан Собэк, Норён, Чхарён тау теҙмәләренән тора. Иң ҙур бейеклек менән Собэк һәртәндағы Чирисан (1915 м), Тхэбэк һыртындағы Сораксан (1708 м) тора.
Илдең көнбайышы менән көньяғында бәләкәс тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар урынлашҡан. Тап шул ерҙәрҙә халыҡтың төп өлөшө йәшәй.
Кореяла бай булмаған алтын, көмөш, вольфрам, тимер рудаһы, ҡурғаш, цинк, графит һ.б. ятҡылыҡтары урынлашҡан. Ҡаҙылма байлыҡтарының күп өлөшөн сит илдән индерәләр. .
1-се Иманғол
1-се Иманғол (Первое Имангулово) — Ырымбур өлкәһе Октябрьский районы ауылы. Иманғол ауыл биләмәһенә керә.
Тарих
Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттары тарфынан нигеҙләнгән.
Тәүге тапҡыр 1765 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Иманғол ауылы Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Бөрйән һәм Ҡыпсаҡ улусы ҡарамағында була.
1917 йылдан Башҡортостан автономияһы Ете ырыу кантоны составында, уның үҙәге. 1919 йылдың июненән — Башҡортостан АССР-ы Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантоны, ә 1922 йылдан Йылайыр кантоны составында. 1924 йылда Ҡаҙаҡ АССР-ы составына бирелә. 1925 йылдан — Ырымбур губернаһы, 1928 йылдан — Урта Волга крайы, 1934 йылдан Ырымбур өлкәһе составында.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса (60 %) башҡорттар йәшәй.
Нидерндоделебен
Нидерндоделебен (Niederndodeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4204 кеше йәшәй. Майҙаны — 28,11 км2. Диңгеҙ кимәленән 89 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
Ганцев Шамил Хәнәфи улы
Ганцев Шамил Хәнәфи улы (19 апрель 1951 йыл) — ғалим-хирург-онколог. 1978 йылдан Башҡорт дәүләт медицина институты һәм Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1988 йылдан — дипломдан һуң белем биреү институтының онкология һәм патологик анатомия курсы менән хирургия һәм онкология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1998 йылдан Республика клиник онкология диспансерында онкология клиникаһы, 2012 йылдан — БДМУ ның онкология ғилми-тикшеренеү институты директоры; 2009 йылдан «Креативная онкология и хирургия» электрон журналының, 2017 йылдан «Креативная хирургия и онкология» журналының баш мөхәррире. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Йәмәғәт палатаһы ағзаһы. 1990 йылдан Башҡортостан Республикаһы Онкологтар йәмғиәтенең почётлы президенты; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (2018), медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған фән эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (2009). Почёт (2009) һәм Салауат Юлаев (2017) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Шамил Хәнәфи улы Ганцев 1951 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуған. Ата-әсәһенән (атаһы — Хәнәфи Әлим улы Ганцев, 1916 йылда тыуған; әсәһе — Сәйҙә Хәнәфи ҡыҙы Йәнекәева, 1925 йылда тыуған) үҙенең тәүге егәрлелек һәм изгелек дәрестәре ала. 1968 йылда Өфө ҡалаһының 2-се урта мәктәбен миҙал менән тамамлай. Буласаҡ профессор Ш. Х. Ганцевтың ижади әүҙемлеге һәм ойоштороу таланты мәктәптә саҡта уҡ күренә: төрлө конкурстарҙа, математика, физика һәм химия буйынса олимпиадаларҙа, спорт ярыштарында әүҙем ҡатнаша.
Мәктәпте тамамлап, һөнәр һайлау мәсьәләһе килеп баҫҡас, Ганцев Шамил Хәнәфи улына, һуңынан медицина фәндәре докторы, профессор, БДМУ-ның эске ауырыуҙар кафедраһы мөдире булып киткән өлкән апаһы Хәлиҙә Хәнәфи ҡыҙы Ганцева (1948 йылда тыуған), Башҡорт медицина институты студенты ҙур йоғонто яһай.
Клиник, ғилми һәм педагогик эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһында һәм Рәсәйҙә юғары профессиональ медицина белем биреүҙе мәғлүмәтләштереү этабы профессор Ш. Х. Ганцев исеме менән бәйле. 2000 йылда ул Рәсәйҙең баш онкологы, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы В. И. Чиссов менән берлектә, Башҡортостан кимәлендә (Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы) һәм Рәсәй Федерацияһының онкология буйынса Проблемалы уҡытыу-методик эштәре комиссияһы кимәлендә юғары баһа алған «Онкология» мультимедия дәреслеге нәшер итә, мультимедиялы пособиелар, онкология буйынса тестар сығара. Ш. Х. Ганцев, юғары өҫтәмә профессиональ белем биреү системаһы өсөн онкология профиле буйынса Рәсәйҙә иң яҡшы медицина уҡыу баҫмалары иҫәбенә ингән бер нисә китап авторы булып тора. Ул «Онкология» дәреслеге авторы (2004 һәм 2006 йылдарҙа нәшер ителгән).
Профессор Ш. Х. Ганцев — «Онкология» дәреслеген (2010, 2013) һәм медицина юғары уҡыу йорттары студенттары өсөн, Рәсәйҙең иң яҡшы атласы тип танылған онкология буйынса атлас (2008) төҙөүҙә академик И. М. Давыдовтың авторҙашы.
Бер нисә фундаменталь ғилми тикшеренеүҙәрҙен профессор Ш. Х. Ганцев сит ил коллегалары менән хеҙмәттәшлектә алып бара. Мәҫәлән, етәксеһе Шамил Хәнәфи улы булған «Создание нового метода лечения рака молочной железы на основе препаратов, полученных путем стимуляции и индукции неолимфангиогенеза» хеҙмәте «Сколково» инновацион үҙәген төҙөү проектында ҡатнашыусы статусын ала. Был эштә ҡатнашыусылар иҫәбенә профессор Мелоди Шварц (рак өлкәһендә эксперименталь тикшеренеүҙәр институты, Лозанна ҡалаһы, Швейцария), профессор Казуо Умезава (таргет медицинаның молекуляр скринингы Департаменты етәксеһе, Айчи медицина университеты, Токио, Япония) һәм профессор Дамир Хисматуллин (Тюлейн университеты, Яңы Орлеан ҡалаһы, АҠШ) инә.
Профессор Ш. Х. Ганцев тарафынан ойошторолған Башҡортостан Республикаһы онкологтарының фәнни-ғәмәли мәктәбе Рәсәй Федерацияһында иң абруйлыларҙың береһе. Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге йылдарында ул 17 фән докторы һәм 120-нән ашыу фән кандидаты әҙерләгән. Шамил Хәнәфи улы уҡыусылары араһында — профессорҙар И. Р. Рахматуллина, О. Н. Липатов, А. М. Ханов, С. В. Вырупаев (барыһы ла — Өфө), А. Г. Пухов (Силәбе), С. М. Демидов (Екатеринбург), П. Б. Зотов (Төмән). 1997—2012 йылдарҙа Ш. Х. Ганцев, Башҡорт дәүләт медицина университеты янындағы онкология буйынса диссертация советы рәйесе була.
Ш. Х. Ганцев — «Креативная хирургия и онкология» (ЮАК исемлегенә индерелгән) һәм электрон «Креативная хирургия и онкология» журналдарының баш мөхәррире, 15 медицина журналдарында мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы, улар араһында «Российский онкологический журнал», «Медицинский вестник Башкортостана», «Biomedicine & Pharmacotherapy» (ISSN 0753-3322, France), «Cancer Research Updates» (ISSN 1929—2279, Canada), «Oncology Research» (ISSN 0965-0407 [Print], 1555-3906 [Electronic], 0965-0407 [Linking], U.S.A.)) һәм башҡалар.
Рәсәй Федерацияһы һаулыҡ һаҡлау министрлығының этик комитеты, Башҡортостан Республикаһы башлығы ҡарамағындағы фән буйынса совет, Башҡортостан Республикаһының фән һәм техника өлкәһендә Дәүләт премияһы тапшырыу буйынса Эксперт комиссияһы, Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының һаулыҡ һаҡлау, социаль сәйәсәт һәм ветерандар эштәре буйынса комитеты ҡарамағындағы эксперт советы ағзаһы.
Фәнни хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе
Профессор Ш. Х. Ганцев — Рәсәй Федерацияһында һәм сит илдә нәшер ителгән 900-ҙән ашыу фәнни эштәр авторы, Рәсәй Федерацияһының 60-тан ашыу уйлап табыуға патент эйәһе. Уның хеҙмәттәре араһында иң билдәлеһе:
Танылыуы
Профессор Ш. Х. Ганцев РАЕ «Labore et Scientia» («Трудом и Знанием») ордены, «Рәсәй профессионалы», «Медицинаны һәм һаулыҡ һаҡлауҙы үҫтереүҙә күрһәткән хеҙмәте өсөн», «Батырлыҡ һәм гуманизм өсөн» миҙалдары, Рәсәй паллиатив ярҙам фондының «Ғилми мәктәп булдырған өсөн» дипломы менән бүләкләнде.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
«Сколково» Технопаркы йәмғиәт фәнни-техник советы рәйесе. Волга буйы федераль округында граждандар йәмғиәте институттарын үҫтереү буйынса Йәмәғәтселек советы ағзаһы. 2013 йылдың июнендә Ш. Х. Ганцев Мәскәүҙә "Халыҡ фронты «Рәсәй өсөн» (халыҡ фронты йәмғиәте) Дөйөм Рәсәй йәмәғәт хәрәкәтенең ойоштороу съезында Башҡортостан Республикаһы делегаты сифатында ҡатнаша.
Ғаилә ялы
Шамил Хәнәфи улы һәм ҡатыны Резеда Наил ҡыҙы ике бала тәрбиәләп үҫтергән, улар табип ғаилә традицияларын лайыҡлы дауам итә, һөнәри эшмәкәрлектәрендә ҙур уңыштарға өлгәшә. Улы, Ганцев Камил Шамил улы (1975 йылда тыуған),  — медицина фәндәре докторы, ,, табип-онколог. Ҡыҙы, Ишмуратова Рената Шамил ҡыҙы  — медицина фәндәре кандидаты, табип-онколог. БДМУ Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһында өлкән ғилми хеҙмәткәр. Шамил Хәнәфи улының алты ейәне бар: Ришат, Искәндәр, Аделия, Алһыу, Ғәбделкәрим, Тимур.
Шамил Хәнәфи улы оҙаҡ ваҡыт тарих һәм мәҙәниәт менән бәйле әйберҙәр коллекцияһы йыйыу менән шөғөлләнә. Бала сағынан маркалар йыя, ә беренсе кластан алып фотоға төшөр. Бөгөн уның бер нисә ҙур коллекцияһы: фотоаппараттар, сәғәттәр (улар араһында, мәҫәлән, Ҡышҡы һарайҙы штурмлауҙа ҡатнашҡан матростың ҙур хронометры), фарфорҙан, металдан, быяланан, ағастан бер нисә йөҙ ҡыңғырауы бар. Хәҙерге заман спорт атрибутикаһы коллекцияһына ҙур чемпионаттарҙың футбол тубы ла индерелгән.
Йәнғәли (исем)
Йәнғәли — башҡорт һәм төрки мосолман ир-ат исеме.
Билдәле кешеләр
Вәхитов Йәнғәли Арыҫлан улы (5 октябрь 1932 йыл — 3 октябрь 2003 йыл) — бейеүсе, ҡурайсы, хореограф, халыҡ сәсәне. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1957), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1995).
Йәнғәли хан (Шәйхәүлийәр солтандың улы) — Ҡасим хан улы (1519—1531 йәғни 1532).
Латыпов Сөләймән Йәнғәли улы 1969 йылдың 5 мартында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Тимер ауылында тыуған — журналист, яҙыусы. 2013 йылдан — «Тамаша» журналының баш мөхәррире. 2002 йылдан Рәсәй һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Үтәбаев Таһир Йәнғәле улы 1963 йылдың 12 апрелендә Бөрйән районы Мораҙым ауылында тыуған. Хәрби хеҙмәттә Афғанстанда « Батырлыҡ » миҙалы менән наградланған.
Йәнғәлин Әхмәт-Гәрәй улы- тарих фәндәре кандидаты .Башҡортостан Советтар Союзы Геройы исемлеген асыҡлауға куп көс һалды.
Йәнғәлин Солтан Йәнғәле улы хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Салауат районының Ахун ауылында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына Салауат районы хәрби комиссариатынан саҡырыла. 7-се кавалерия корпусының легендар 16-сы кавалерия дивизияһында (112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы) хеҙмәт итә.
Яңы Борма
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Богоявленск заводы
Тарихы
1751 йылдан 1783 йылға тиклем завод хужалары — Твердышев һәм Мясников, 1783 йылдан алып — И. И. Бекетова (ҡыҙ фамилияһы Мясникова) һәм П. А. Бекетов, 1834 йылдан — Пашковтар хужа булалар; 1918 йылда завод национализациялана. Завод Богоявленск тау округына ингән.
Рональд Рейган
Рональд Рейган (Ronald Reagan; 6 февраль 1911 йыл — 5 июнь 2004 йыл) — Америка Ҡушма Штаттарының 40-сы президенты.
Богоявленск заводы
Тарихы
Богоявленск заводы 1752 йылда эшләй башлай. Ул ваҡытта — 8 баҡыр иретеү мейесе, 1806 йылда — 6 баҡыр иретеү мейесе, шплейзофен, гармахер һәм штык горндары, XIX быуат башында 12 баҡыр иретеү мейесе, 3 шплейзофен, 1 гармахер һәм 1 штык горны була. XVIII быуаттың аҙағына ҡарата завод яҡынса 60 мең дисәтинә ер биләй; заводҡа 122 рудник (шул иҫәптән 16 рудник эшләй) ҡарай, XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында — 145 рудник (шул иҫәптән 9 рудник эшләй).
1773 йылға ҡарата заводта 820 крепостной крәҫтиән иҫәпләнә; 1805 йылда мастеровой һәм эшсе кешеләр — 722, заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр — 695; 1860 йылда эшселәр — 1080; 1887 йылда — 450.
Эшләү дәүерендә яҡынса 1,3 млн бот саф баҡыр иретелә, уртаса етештереүсәнлек — йылына 10 мең бот, максималь етештереүсәнлек — 19 мең бот (1858, 1860).
1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышы барышында 80-гә яҡын крәҫтиән ихтилалсыларға ҡушыла. 1773 йылдың октябренән завод ябыла һәм яҡынса ике йыл эшләмәй. 820 завод крәҫтиәненән ихтилал ваҡытында 158 кеше үлтерелә йәки хәбәрһеҙ юғала. Завод хужаларының күргән зыяны 12537 һум тәшкил, шулай уҡ завод эшселәренең мөлкәте үртәлә һәм талана. Ҡайһы бер эшселәр Бәрҙе биҫтәһенә Пугачевҡа китә, артабан, уның ғәскәренә инеп, ҡамалған Ырымбур тирәһендәге бәрелештәрендә ҡатнашалар. Эшселәрҙең күпселек өлөшө ноябрь аҙағында Зарубин-Чика отрядына алыналар. 1774 йылдың яҙында һәм йәйендә Богоявленск заводы хәрби ғәмәлдәр зонаһында ҡала, күп тапҡыр ихтилалсы башҡорттар тарафынан һөжүмдәргә дусар була, әммә ҙур емереклектәр заводта булмай. Завод оҙаҡ ҡына элекке етештереүсәнлегенә етә алмай. 1775 йылда заводта баҡыр иретеү буйынса эштәр тергеҙелә. 1776 йылда — 4357 бот баҡыр, 1780 йылда — 15942 бот тәшкил итә.
1893 йылда завод реконструкциялана, артабан быяла етештерә башлай; уртаса етештереүсәнлек — йылына 75 мең м² рус быялаһы һәм 40 мең м² бем быялаһы. 1887 йылда завод килемһеҙ. тип һанала һәм уның нигеҙендә Красноусол быяла заводы барлыҡҡа килә. Хәҙерге завод ҡасабаһы урынында Ғафури районының Красноусол ауылы — район үҙәге урынлашҡан.
Благоявленск заводының биналар комплексы (төп корпус, оҫтаханалар урынлашҡан ярҙамсы корпус, завод идаралығы; XIX быуаттың башы) — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы тип танылған.
Верхоценко
Верхоценко (Верхоценко) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452074, ОКАТО коды — 80244815002.
Туғай (Үтәк ауыл советы, Ғафури районы)
Туғай (Тугаево) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 270 кеше. Почта индексы — 453053, ОКАТО коды — 80221843005. ИФНС коды — 0268.
Тарихы
Ауылға нигеҙ XVIII быуат аҙағында XIX быуат башында Юрматы улусының Ҡармыш түбәһе башҡорттары тарафынан һалына. XVIII быуат башында, йәғни 1802 йылда аҫабалар ауылға типтәрҙәрҙең, керҙәш булараҡ теркәлеп, килеп төпләнеүенә рөхсәт бирә. 1816 йылда тораҡ пунктында 60 башҡорт һәм типтәр йәшәй. Яңғыҙҡайын ауылынан күсеп килгәндәр өс ихатаны биләй: 51 йәшлек есаул Исламғол Арыҫланов (улдары: 16 йәшлек Шәмсетдин, 12 йәшлек Сәғҙетдин, 10 йәшлек Шәрәфетдин, 10 йәшлек Зәйнетдин); 46 йәшлек Йәғәфәр Ғәббәсов (улдары:1 йәшлек Мөхәмәҙей, 10 көнлөк Йосоп); Йәғәфәрҙең 53 йәшлек ағаһы Вәлиулла Ғәббәсов (улдары: 18 йәшлек Фәхретдин, 17 йәшлек Хисаметдин, 8 йәшлек Шәмсетдин). .
1834 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу ауылдағы 22 ихатала 125 башҡорт, 30 ихатала 158 типтәр һәм 2 ихатада 9 мишәр йәшәүен теркәй.
1859 йылдан алып ни сәбәптәндер ауылдағы аҫаба башҡорттарҙың бөтәһе лә керҙәштәр (припущенниктар) булараҡ теркәлә башлай. Ул мәлдә тораҡ пунктындағы 83 ихатала 426 кеше, шул иҫәптән 162 башҡорт йәшәй. 1896 йылда ихаталар һаны 120-гә етә һәм уларҙа 384 ир-егет һәм 360 ҡатын-ҡыҙ көн итә. 12 йылдан һуң, йәғни 1906 йылда 154 ихатала 853 кеше йәшәүе теркәлә. 1920 йылғы рәүиз 216 ихатала 1 мең 64 типтәр йәшәүен теркәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Исергәп
Исергәп (Иҫергәп, Исәрғап ) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Исергәп ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Тумбарлы йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Исергәп — Ҡыр-Йылан улусы Тыңламаҫ түбәһе башҡорттарының ауылы. XVIII быуат башында нигеҙләнгән. Ә. З. Әсфәндиәров буйынса, ауылға Йылан улусының Абдулла ауылы башҡорто Исергәп Солтанов (Солтанаев) нигеҙ һалған.
Ауыл һуңыраҡ Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Баулы улусы составына керә.
1889 йылда ауылда мәсет, мәктәп һәм 4 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 20 ихатала 143 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 44 керҙәш башҡорт, 9 ихатала 38 яһаҡлы татар, 1 ихатала 4 типтәр; 1834 йылда — 399 аҫаба башҡорт, 6 ихатала — 105 керҙәш башҡорт йәшәй.
Чебалсу
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ворк-Яха
Ворк-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.