cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ибраһим
Иҫке Ғәһедтә
Аллаһ был хәлдәрҙән һуң йәнә Мысыр йылғаһынан Евфратҡа тиклем ерҙәр уның тоҡомдарына ҡаласағын, башта уларҙың ҡоллоҡҡа эләгәһен, әммә һуңынан ҡотолорон һәм байырын белдерә. Ибрам Аллаһтың талабы буйынса өс йәшлек тыуса, өс йәшлек кәзә, өс йәшлек тәкә, алатуба менән күгәрсенде ҡорбанға килтерә. (Башл.15). Мәгәр Сара түлһеҙ була, үҙе урынына ҡолиәһе Һәжәрҙе иренә тәҡдим итә. Ауырға ҡалғас, Һәжәр Сараға өҫтән ҡарай башлай, Сара иһә Ибрамға дәғүә белдерә. Ибрам Сараға хеҙмәтсе менән ни эшләһә лә рөхсәт икәнен әйтә. Һәжәр хужабикәһенең йәберләүҙәренә түҙмәй, сүлгә ҡаса. Ҡоҙоҡ янында уға фәрештә тап була һәм кире ҡайтырға бойора. Аллаһ уның ялбарыуҙарын ишеткәнен, Исмәғил (Тәүратта — Измаил) исемле улы булырын хәбәр итә. Улы тыуғанда Ибрамға 86 йәш була (Башл.16).
13 йылдан Аллаһ Ибрамға ишле тоҡом һәм унан күп халыҡтар таралырын яңынан иңдерә. Тәүратта әйтелгәнсә, тыуғанда уның исеме Ибрам булһа, хәҙер Аллаһ тарафынан Ибраһим (Авраам, Авраһам) (йәғни күптәрҙең атаһы) тип үҙгәртелә. Ҡәнғәндең мәңгелеккә уның тоҡомдарына ҡалыры белдерелә. Аллаһ һәр сабыйҙы (көмөш биреп һатып алынғандарын да) тыуғандың һигеҙенсе көнөнә сөннәткә ултыртырға бойора. Сараның исеме Сарра тип үҙгәртелә. Сарра Исхаҡ тигән малай табыры тураһында иҫкәртелә. Ибраһим үҙе 99 йәшендә сөннәтләнә (Башл.17).
Сөннәтләнгәндән һуң Ибраһим янына Аллаһ өс юлсы ҡиәфәтендә килә. Ибраһимға улы тыуасағы хәбәр ителә. Быны ишетеп, Аллаһ уның ниңә көлөүе тураһында һорай. Ибраһим уның түлһеҙ булыуын әйтә. Ләкин Аллаһ уның тәғәйен ваҡытта ул табырын белдерә. Бынан ары Аллаһ үҙенең ниәттәрен һөйләп бирә, Ибраһимға улдарына Раббы ихтыярын үтәргә тейешлектәре тураһында һөйләргә ҡуша. Аллаһ Содомда ысынлап та аҙғынлыҡ артҡанмы икәнен белешергә ҡуша. Ебәрелгән ике кеше, ҡайтып, халыҡтың аҙғанлығын дөрөҫләй. Аллаһ ҡаланы юҡ итергә йыйына. Ибраһим гонаһлылар менән бергә һәләк булырға тейешле иманлыларҙы тере ҡалдырыуҙы һорап һатыулаша башлай. Аллаһ, һәләк булырға тейешле иманлыларҙы илленән унға кәметеп, уның янынан китә (Башл.18).
Сарра ул таба. Йөҙ йәшлек Авраам уға Исхаҡ тип исем ҡуша һәм һигеҙенсе көнгә сөннәтләндерә. Һәжәрҙең улы Исмәғил Исхаҡтан көлә. Сарра, асыуланып, быны иренә ошаҡлай. Ибраһим, икмәк менән һыу биреп, Һәжәрҙе улы менән сығарып ебәрә. (Башл.21).
Сарра 127 йәшендә Хеврон янында үлә. (Башл.23).
Ҡартайған Ибраһим, Исхаҡты өйләндерергә теләп, Төньяҡ Месопотамияға ҡыҙ күҙләргә ебәрә. Нахор ҡалаһы янында бер ҡыҙ юлсыларға ла, дөйәләренә лә һыу эсерә. Ҡыҙ Ибраһимдың туғаны Беҫуелдың (Бетуэль) ҡыҙы Рәбиға (Ревекка) булып сыға. Ата-әсәһе рөхсәте менән ҡыҙҙы алып ҡайталар һәм Исхаҡ уға өйләнә (Башл.24).
Ныҡ ҡартайған Ибраһим Кетүрәгә (Хеттура) өйләнә, ул Зимран, Йоҡшан (Иокшан), Медан, Мадиан, Йишбаҡ (Ишбак) һәм Шуах исемле балалар таба. Ибраһимдың тәүге улы Исмәғилдән халыҡ таралған кеүек үк, уларҙан да төрлө ғәрәп ҡәбиләләре тарала. Ибраһим күп ҡәбиләләр атаһы тигәнде аңлата. Шул рәүешле уның исеме аҡлана. (Башл.17:5). Ибраһим бар байлығын улы Исхаҡҡа ҡалдыра, ә кәнизәктәрҙән тыуған улдарына бүләктәр биреп, шәреҡкә оҙата. Ибраһим 175 йәшендә вафат була, Хевронда ҡатыны Сарра янында Махпела мәмерйәһендә ерләнә (Башл.25).
Инжилдә
Инжилдә Ибраһим — Муса (Моисей) менән рәттән иң йыш телгә алынған тәҡүәле кеше. Ғайса пәйғәмбәрҙең дә сығышын Ибраһим менән бәйләйҙәр. (Башл.22:18).
Иоанндан ингән Инжилдә, шулай уҡ насрани дин ғилемендә Ибраһим исеме Ғайса пәйғәмбәрҙең илаһи сығышын нарыҡлар өсөн ҡулланыла. Ғайса (Иисус) әйтә:, йәғни ул мәңге булған.
Ҡөрьәндә
Ҡөрьәндә Авраам Ибраһим исеме менән телгә алына, уның хөрмәтенә Ҡөрьәндә «Ибраһим» сүрәһе индерелгән (14-се сүрә). Сүрә Мәккәлә иңгән һәм 52 аяттан тора.
Ибраһи́м (ابراهيم) Исламда — пәйғәмбәр, ул Тәураттағы Ибраһим шәхесенә тура килә. Ҡөрьән буйынса Ибраһим пәйғәмбәр — хәниф, йәғни бер Аллаһҡа табынған.
Ибраһим йәһүди ҙә, насрани ҙа түгел, ләкин бирелгән (мосолман) хәниф ине һәм мөшриктәрҙән түгел ине.
Ҡәнғәнгә күсеү
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Библиялағы Ибраһим ғаиләһенең Ҡәнғәнгә күсеүе тураһындағы хикәйәт   б.э.т. XIX—XVIII быуаттарҙа әмөриҙәр һәм сүтиҙәр тигән көнбайыш семит ҡәбиләләренең Үрге Месопотамиянан Сүриә-Фәләстин төбәгенә күпләп күсеүен сағылдыра. Үрге Месопотамия менән бәйләнеш, атап әйткәндә, Ибраһимдың атаһының, олатаһының һәм ҡарт олатаһының исемдәрендә (Фарра (Ҫерах), Нахор, Серух) шәйләнә, был исемдәр Урҙан күсеп килеп ултырған Харан төбәктәренең һәм ҡалаларының исемдәре булып тора. Уларҙың ата-бабаһының исеме  Евер (Эвер) «башҡа яҡ» йәки «йылға аръяғы» тигәнде аңлата һәм  иври — «Эвер (кешеһе)», йәғни йылға аръяғынан килгән эпитеты менән бәйле. Был эпитет («еврей» һүҙе шунан килеп сыҡҡан) Библияла тәүге тапҡыр Ибраһимға (Башл. 14:13), артабан бөтөн исраилдарға ҡарата ҡулланыла. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, иври эпитеты менән хабиру атамаһы (варианттары: хапиру йәки апиру) араһында бәйләнеш бар, ул аккад һәм мысыр сығанаҡтарында б.э.т. өсөнсө мең йыллыҡтан башлап осрай[34]. И. М. Дьяконов был ҡарашты инҡар итә, уныңса, иври һәм хапиру «араһында бер ниндәй уртаҡлыҡ юҡ; хапируҙар күсмәсе булмаған, ибримдар иһә күсмәсе булған, һәм уларҙың этник составы әмөри-сүти булыуға ҡарағанда нығыраҡ ҡәнғән менән аккадтан торған һәм, бәлки, унда хуррит та ингәндер һ.б.» Лингвистик йәһәттән ул  иври  һүҙен шулай уҡ хапиру  менән бәйләп ҡарамай, уныңса, ул habaru («ҡыуылған булыу») тигән аккад ҡылымына тоташа[35]. Ләкин Дьяконовтың фекерҙәренә көнбайыш тикшеренеүселәр ҡаршы сыға, улар хапируҙарҙың күсмәсе булыуын раҫлаған дәлилдәр килтерә[36].
Ивримдар  Ҡәнғәнгә килеп ингән сит халыҡ була һәм Ҡәнғәндең ерле халыҡтарына дине, көнкүреше һәм мәҙәниәте буйынса ят булып ҡала. Ысынлап та, Ибраһимға, бер яҡтан, Месопотамиялағы үҙ иленең мәҙәниәтенән тулыһынса ваз кисеү, икенсе яҡтан, ҡәнғәндәрҙең динен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, йәшәү рәүешен ятһыныу хас. Ибраһимдың да, артабан уны улы менән ейәне — тәү аталар Исхаҡ менән Яҡуптың да — Ҡәнғәндә үҙ ер биләмәһе булмай һәм улар тулыһынса  Ҡәнғәт ҡалаларының түрәләренән бойондороҡло була. Ул тирә-йүнендәге ҡәбиләләр менән араны боҙмай, әммә дингә, ғөрөф-ғәҙәттәренә, хатта ырыу сафлығына ҡағылышлы айырымлыҡты һаҡлай. Улы Исхаҡҡа кәләш табып алып ҡайтыу өсөн ҡолон Төньяҡ Месопотамияла йәшәгән туғандары яғына ебәрә.
Икенсе бер фараз буйынса, Ибраһим дәүере б.э.т. XXI—XX быуаттарға тап килә. Был фараз Өсөнсө Батшалар китабындағы мәғлүмәткә нигеҙләнгән  (3Батш. 6:1), унда әйтелеүенсә, йәһүдтәрҙең Мысырҙан сығыуынан алып Сөләймәндең Ҡорамды төҙөй башлауына тиклем 480 йыл үткән. Библия йылъяҙмаһына нигеҙләнеп, Ибраһимдың Ҡәнғәндән б.э.т. 2091 йылдарҙа сығып китеүен иҫәпләп сығарырға була. Хәйер, күпселек тикшеренеүселәр фекеренсә, 480 йылға һуҙылған ваҡыт арауығы шартлы мәғәнәгә эйә булыуы ихтимал (ҡырҡар йылға 12 быуын). Бынан тыш, археологтар XXI—XX быуаттарҙа Ҡәнғән ерендә тәү аталар тураһындағы хикәйәттә телгә алынған ҡалалар булыуына дәлилдәр тапмаған.
Из-Шор
Из-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лагорта йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Ибраһим
Ҡәнғәнгә күсеү
Ҫерах ғаиләһенең Урҙан б.э.т. 1740 йылда, Бабил (Вавилон) хакимы Самсу-илунаға ҡаршы ихтилалды баҫтырған осорҙа, сығып киткәнлеге тураһындағы фекерҙәр ҙә йәшәй. Б.э.т. 1739 йылда был фетнәлә ҡатнашҡан Ур ҡалаһы Самсу-илуна ғәскәрҙәре тарафынан емертелә, халҡының күп өлөшө үлтерелә, ҡала оҙаҡ ваҡытҡа кешеһеҙ ҡала. Йәнә Урҙы «Халдей Уры» (Башл. 11:31) тип атау ҙа анахронизм булып тора, сөнки халдейҙар Бабилда тик б.э.т. 1100—1000 йылдарҙа ғына пәйҙә була. Күрәһең, ҡаланың былай тип аталышы Яңы Бабил (Халдей) династияһынан һуңғы батша Набонид (б.э.т. 556—539 йылдар) осоронда Урҙың сәскә атыуы менән бәйлелер һәм Ибраһим тураһындағы хикәйәткә лә килеп ингәндер.
Из-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ибраһим
Сәнғәттә һәм әҙәбиәттә
Planned
Музыкала
Arcade Fire төркөмө йыры — Abraham’s Daughter (Ибраһим ҡыҙы) http://megalyrics.ru/lyric/arcade-fire/abraham-s-daughter.htm
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Авраамдың генеологик ағасы
Имам Шамил
1834 йылда Дағстан менән Чеченстан мосолмандарын Рәсәйгә ҡаршы һуғышта етәкләүсе имам булараҡ иғлан ителә. Дағстандың көнбайышы һәм Чечня, һуңыраҡ бөтә черкес ерҙәре Төньяҡ Кавказ имаматы — теократик дәүләткә берләштерә (Шамил имаматы).
Төньяҡ Кавказ халыҡтарының милли геройы.
1859 йылда Гуниб штурмы ваҡытында Барятинский Александр Иванович тарафынан әсирлеккә алына. Тотҡонлоҡ ваҡытында Калугала һәм Киевта йәшәй. Мәккәгә хаж ҡылыу ниәте менән китә һәм шунда вафат була.
Биографияһы
Авар үҙҙәне (уздень) тимерсе Денгав-Мөхәммәт һәм авар бәге Бәйер-Будах ҡыҙы Баху-Меседаның улы.
Шамилдың әсәһе Ашильт тигән ауылдан, уның ата-бабалары Манташилал тигән ҡумыҡ фамилияһын йөрөткән.
Атаһы яғынан олатаһы ҡумыҡ Әмирхан Ҡарт олатаһы Ҡумыҡ Әмир Хан XIX быуаттағы Шамилдың үҙ һүҙҙәренән рус сығанаҡтарында теркәлгәнсә, «Кавказда бик билдәле кеше» булған
Бер нисә сығанаҡ Шамилдың милләтен авар тип күрһәтә.
Вердеревский һүҙҙәре буйынса, бер ваҡыт Шамил үҙен «ябай татар» тип атаған. Революцияға тиклемге төрлө сығанаҡтарҙа ҡумыҡтар «татар» исеме менән билдәле булған.
1797 йылдың 26 июнендә (7 июль) Гимры тигән авар ауылында тыуған (хәҙерге Унцукул районы, Дағстан). Рәсәй иҫәпләүҙәре буйынса ул 1798 йылда тыуған..
Бюльциг
Бюльциг (Bülzig) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 816 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6895 һәм автомобиль коды — WB.
Тамуҡ
Тамуҡ — йәһәннәм йорто. Кеше үлгәс, уның йәне йәшәй торған урындарҙың береһе. Ҡөрьәндә ул «ут», «ялҡын», «упҡын» кеүек синонимдар менән дә аңлатыла. Бәндәне төрлө яуызлыҡтарҙан тыйылып тороу өсөн ҡыямат көнө, сират күпере, ахрызаман алдынан Маһди килеү, тамуҡ һәм ожмах тураһындағы өйрәтеүҙәр бик ентекле эшләнгән.
Унда кергән кешеләр ут менән башҡа ғазаптар илә ғазаб ҡылынасаҡтар.
Үрге Тимкә
Үрге Тимкә (Верхнетимкино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Псиф (Псекупс ҡушылдығы)
Псиф  — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы,Адыгей Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псекупс йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рафиҡ (Хәйбулла районы)
Рафиҡ (Рафиково) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 453803, ОКАТО коды — 80255845008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сандивей
Сандивей (Сандивэй) — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 148 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Бармошурка
Бармошурка (Сивашур) — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҡупов Мансур Ҡалтай улы
Яҡупов Мансур Ҡалтай улы (17 сентябрь 1939 йыл — 27 сентябрь 1973 йыл) — башҡорт биҙәү-ғәмәли сәнғәт рәссамы, скульптор. 1965 йылдан РСФСР Художество фондының Башҡортостан бүлексәһе рәссамы. 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы лауреаты (1969).
Биографияһы
Мансур Ҡалтай улы Яҡупов 1939 йылдың 17 сентябрендә Сталинград өлкәһенең Новоурусовка ауылында тыуа.
1962 йылда Мәскәү өлкәһенең Хотьково ҡалаһындағы В. М. Васнецов исемендәге Абрамцево сәнғәт-сәнәғәт училищеһының керамика бүлеген тамамлай. Училищены тамамлағандан һуң Пенза ҡалаһында эшләй.
1965 йылдан алып РСФСР Сәнғәт фондының Башҡортостан бүлексәһендә рәссам булып эшләй.
Башкортостандың биҙәү-ҡулланма сәнғәте өлкәһендә скульптура, тимер сүкеү буйынса иң беренселәрҙән булып эшләй. Өфөләге «Башҡортостан» рестораны, «Моторостроитель» мәҙәниәт һарайы, «Башҡортостан» сауҙа-күңел асыу комплексы биналарын биҙәй
Мансур Ҡалтай улы Яҡуповтың эштәре Өфөнөң М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында һаҡлана.
Эштәре
Нәфис керамика: «Легенда» монументаль панноһы, 1965; «Онотолмаған», «Быуат», икеһе лә — 1966; "Шүрәле"гә яҡтыртҡыстар һәм битлектәр, яҡынса 1972; «Бәләкәй буденовсы», «Икмәк-тоҙ» сувенир һындары.
Скульптура: «Әкиәтсе», «Тормош тәгәрмәсе», «Ҡарт яугир», «Ҡыҙыл ат», «Башҡорт башы», «Ассоль» (1960—1970) — барыһы ла ағастан эшләнгән.
Сүкелгән тимер: «Башҡортостан улдары», «Ҡымыҙ», икеһе лә — 1966; «Уралда», «Башҡорт бесән сабыусылары», триптих «Вьетнам» (1960—1970).
Күргәҙмәләре
1965 йылдан алып Яҡупов Мансур Ҡалтай улының эштәре илебеҙҙең төрлө күргәҙмәләрендә, 1970 йылда — халыҡ-ара күргәҙмәләрҙә күрһәтелә.
Иов (Лобва ҡушылдығы)
Иов — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лобва йылғаһының һул ярына тамағынан 183 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙҙән (феодаль ҡатлам)
Үҙҙән («ирекле / азат кеше»; оьзден, ёзден, оьзден; Уздень) — Кавказдағы феодаль ҡатлам.
Һүҙ ике өлөштән тора: ёз (оьз) — үҙ, ден — ҙән); йәғни «үҙенән», «үҙе ҡарар ҡабул итеүсе», «ирекле», «үҙаллы», «дәрәжәле».
Ҡарасайҙа Һәм Балҡарҙа ҡулланыу
Әлеге ваҡытта, Узденовтар — ҡарасайҙар һәм балҡарҙар араһында киң таралған фамилияларҙың береһе.
Дағстанда ҡулланыу
Дағстанда үҙҙәндәр — ирекле кешеләрҙең, үҙ аллы ауыл общиналары менән йәшәгән йәки подданныйлыҡ хоҡуғында төрлө хужалар ҡарамағында булған кешеләрҙең киң ҡатламы булған. Үҙҙәндәр үҙҙәренең бойондороҡһоҙлоғо менән ғорурлана һәм хандарҙан ғына ҡалыша".
Ҡабарҙыла ҡулланыу
Ҡабарҙыла «үҙҙән» һүҙе аҫтында боронғо адығ ырыу аҡһаҡалдарынан барлыҡҡа килгән юғары ҡатлам күҙаллана. Бындайҙар Ҡабарҙыла барлығы өс фамилия — Тәмбиевтар, Куденетовтар һәм Анзоровтар, рус телле документтарҙа улар беренсе дәрәжә үҙҙәндәр тип атала. Статусы буйынса түбәнерәк торған дворяндарҙы рус документтарында икенсе йәки өсөнсө дәрәжә үҙҙәндәр тип билдәләгәндәр.
Сердемка
Сердемка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Байса йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ыҡуче-Ель
Ыҡуче-Ель — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Полуй йылғаһының һул ярына тамағынан 345 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәркәй Ейәнсурин
Йәркәй Ейәнсурин (Ялан Йәркәй ; XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башы) — Йылан улусының атаҡлы башҡорто.
Биографияһы
1704—1711 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалында ҡатнаша.
1733 йылда Йәркәй Ейәнсурин Өфө провинцияһының бөтә дүрт даруғаһы башҡорттары исеменән Рәсәй императрицаһы Анна Иоанновнаға ебәрелгән үтенескә ҡул ҡуйыуҙа ла ҡатнаша, был үтенес бөтә башҡорт йыйынында ҡабул ителгән була.
Сығышы һәм ғаиләһе
Йәркәй Ейәнсуриндың шәжәрәһе түбәндәгесә: Ҡулыбай→Нуғай→Ейәнсура→Йәркәй. Нуғайҙың тағы Уразай исемле улы ла була, уның улдары — Айыт, Үрмәт, Һөйөндөк, Москов, Мәсәғүт. Уларҙың араһынан 1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында ҡатнашыусы Москов Уразаев яҡшы билдәле, ул 2 мең яугиры менән Алдар Иҫәкәев етәкселегендәге баш күтәреүселәргә ҡушыла һәм Ҡазанды штрумлауға йүнәлә. Уның ҡустыһы Мәсәғүт Уразаев 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарында ҡатнашҡан өсөн язалана.
Йәркәйҙең улдары — Нурбәк, Фәйзулла, Сәйфулла, Фазыл. 1736 йылда Нурбәк Йәркәев Йылан улусы старшинаһы була, артабан был вазифаға уның улдары Бикҡол һәм Һәбит Нурбәкиндар тәғәйенләнә. Е. И. Пугачёв етәкселегендәге ихтилал ваҡытында Бикҡол Нурбәкин баш күтәргән башҡорт отрядтарының береһенә етәкселек итә.
Хәтер
Ялан ауылы хәҙер уның исемен йөрөтөп, Йәркәй (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Илеш районы Үрге Йәркәй ауылы) тип атала. Уның ҡатыны хөрмәтенә Сөйөмбикә күле аталған.
Салпада-Яха (Нурма-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нурма-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 75 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы
Исәнғол ҡояш электр станцияһы, Иҫәнғол станцияһы — Башҡортостан Республикаһы территорияһындағы ҡояш электр станцияһы Ейәнсура районында, ҡеүәте — 9 мвт. 2017 йылдың 29 ноябрендә сафҡа индерелгән.
Башы
Иҫәнғол ҡояш электр станцияһы Башҡортостан территорияһында план буйынса 2015 йылдан алып 2018 йылға тиклем төҙөләсәк дөйөм ҡеүәте 64 мегаваттҡа тигеҙ һигеҙ станцияның береһе. РФ хөкүмәтенең 2013 йылдың 28 май № 449 «Яңыртыласаҡ энергия сығанаҡтарын ҡулланыу механизмын стимуллау тураһындағы» ҡарарына ярашлы рәүештә был проекттар тормошҡа ашырыла. Был ҡарар буйынса яңыртыласаҡ энергетика объекттарына индерелгән инвестициялар, ҡояш электр станциялары төҙөлөп бөткәндән һуң, улар эшләп сығарған ҡеүәттәр менән кире ҡайтарылыуҙы гарантлай. Башҡортостан Республикаһындағы бөтә «Хевел» проекттарына инвестицияларҙы тормошҡа ашырыу 2018 йылға тиклем 6 миллиард һумға баһалана.
Төҙөү
2017 йылдың апрелендә ҡояш электр станцияһы төҙөлә башланы. «Хевел» компаниялары төркөмө структуралары (АО «РОСНАНО» һәм «Ренова» Дәүләт компанияһының берләшкән предприятиелары) төҙөлөштө проектлау менән шөғөлләнә. Был проектты тормошҡа ашырыу 17 гектар майҙандағы ер участкаларында алып барыла, унда 36,7 мең фотомодуль урынлашҡан.
Иҫәнғол ҡояш станцияһы — Башҡортостан Республикаһында «Хевел» компанияһы төҙөгән өсөнсө ҡояш электр станцияһы. Хәйбулла районында ул төҙөгән ике Бүребай станцияһы һәм Көйөргәҙе районында өс Бөгөлсән электр станцияһы эшләй. Проект тормошҡа ашырылғандан һуң барлыҡ төбәктәрҙә ҡояш электр станцияларының дөйөм ҡеүәте 64 мвт тәшкил итәсәк.
Башҡортостан Республикаһында ҡояш радиацияһы кимәле юғары. Республиканың көньяҡ районының географик һәм климат үҙенсәлектәре һәр бер ҡуйылған батареяларҙан йылына 1250 квт сәғәт ҡеүәт алырға мөмкинлек бирә, был ҡояш энергетикаһы киң ҡулланылған Үҙәк һәм Көньяҡ Европа күрһәткестәренә тиң.
Зильда
Зильда (Sylda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 522 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6333 һәм автомобиль коды — MSH.
Сердяжка
Сердяжка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лаж йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Котельнич ҡалаһынан Аркуль ҡала тибындағы ҡасаба һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Дубовица
Оло Дубовица (Кесе Дубовица) — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубовица йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эрик Һайден
Э́рик А́ртур Ха́йден (Eric Arthur Heiden, 14 июнь 1958 йыл, Мэдисон, Висконсин, АҠШ) — Америка конькиҙа йүгереүсеһе.
Биографияһы
Эрик Артур Хайден 1958 йылдың 14 июнендә АҠШ-тың Винконсин штаты Мэдисон ҡалаһында тыуған.
1976 йылғы Инсбруктағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында дебют сығышы була, бында ун ете йәшендә 1500 һәм 5000 метр дистанцияларында йүгереп 7-се һәм 9-сы урындар ала.
1980 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарында 500, 1000, 1500, 5000 һәм 10 000 метр дистанцияларында биш тапҡыр олимпия чемпионы була. Барлыҡ биш дистанцияларҙы бер Олимпия уйындарында еңгән тарихта берҙән-бер конькиҙа йүгереүсе. Бөтә еңеүҙәре олимпия рекордтары менән яулана, ә 10 000 метр дистанцияға йүгереү шулай уҡ донъя рекорды булып китә. Классик күпбәйге буйынса өс тапҡыр донъя чемпионы (1977—1979), спринт күпбәйгеһе буйынса дүрт тапҡыр донъя чемпионы (1977—1980), 15 донъя рекордын урынлаштыра.
Спорт карьераһы тамамланғандан һуң медицина белемен ала.
2002 йылда Солт-Лейк-Ситилағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында АҠШ олимпия йыйылма командаһының спорт табибы һәм консультанты була.
1980 йылда АҠШ-та иң яҡшы үҙешмәкәр спортсы булараҡ Джеймс Салливан призын ала. 1983 йылда АҠШ-тың Олимпия дан залына индерелә, ә 1990 йылда Висконсин штатының Спорт даны залына кертелә.
Ғаиләһе
Атаһы — Джек велосипедист һәм фехтование буйынса донъя экс-чемпионы була. Әсәһе — Нэнси, теннис, йөҙөү, велоспорт менән шөғөлләнә. Һеңлеһе Эрика Бет Хайден (1959 й. т.) шулай уҡ конькиҙа йүгереү һәм велоспорт менән шөғөлләнә, 1980 йылда Лейк-Плэсидалағы Олимпиадала 3000 метр дистанцияһында бронза миҙалын яулай, шулай уҡ конькиҙа йүгереү һәм велоспорт буйынса донъя чемпионы була.
В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы
''' В. И. Ленин исемендәге Волга-Дон каналы''' — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 495 км өҫтәрәк ҡушыла, Цим йылғаһынан айырыла ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 100 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Карповка йылғаһы башынан Карпов һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
left|thumb|650px|Волга-Дон каналы
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шильдау
Шильдау (Schildau) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 3554 кеше йәшәй. Майҙаны — 74,6 км2. Диңгеҙ кимәленән 127 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4889 һәм автомобиль коды TO.
Каяани ратушаһы
Каяани ратушаһы — Финляндияла Каяани ҡалағындағы элекке ратуша бинаһы
Тарихы
Император Александр I 1819 йылда тәүге тапҡыр Каяани ҡалаһына килә һәм ратуша   төҙөүгә аҡса бүлә. Ратуша биналарҙың дөйөм ҡулланыу Идаралығында Каяани үҙ проекты буйынса төҙөлә. Ампир стилендәге ағас бинаның проекты архитектор Карл Людвиг Энегль һәм инженер Антон Вильгельм Арппе тарафынан төҙөлә. Төҙөлөш 1831 йылда тамамлана. Ратуша ҡала үҙәгендә иң боронғо бина булып тора. 1951 йылдың 7 июлендә Финляндияла Каяани ҡалаһының 300-йыллығына арналған  20 фин маркаһында  махсус почта маркаһы сығарыла. Уларҙа 1604—1619 йылдарҙа Амманкоски утрауында Исак Расмусс тарафынан төҙөлгән Каяани замогы (1619-1717), Койвукоски электр станцияһы, Яков Аренберг Каяани (1896) сиркәүе һәм  Энгель проекталған  Каяани ратушаһы башнялары һүрәтләнгән.
Бинаның реконструкцияһы 1985 йылдан алып 1990 йылға тиклем үткәрелә. Нигеҙе сифатында Оулу университетының архитектура факультетын тамамлаған Ирмель Хангандың диплом эше ҡулланыла. Реставрация сиктәрендә бина диуарҙарының баштағы төҫө тергеҙелә, хәҙер ул  тулыһынса 1831 йылда тамамланған төҙөлөшкә тап килә. 1904 йылда ҡуйылған тәҙрәләрҙе неоренессанс стилендә ҡалдырыу ҡарар ителә. Каяани ҡалаһы Оулу губернаһындағы биналарҙы һаҡлау буйынса 1992 йылда премияға лайыҡ була.
Реставрациянан һуң ратушала ҡала хакимиәте һәм ҡаланың туристик агентлығыбүлексәләре урынлаша. 2007 йылдың февраленән йортта Элиас Леннрот үҙәге урынлаша, ул ҡала художество музейының комплекс өлөшө булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Журавлёв Василий Николаевич
Журавлёв Василий Николаевич (2 август 1904 йыл — 15 ноябрь 1987 йыл) — СССР кинорежиссёры, үҫмерҙәр өсөн совет киноһын башлап ебәреүселәрҙең береһе. 1939 йылдан КПСС ағзаһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1976), Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ның халыҡ артисы. Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1981).
Публицист һәм яҙыусы Н. В. Журавлёвтың атаһы.
Биографияһы
Василий Николаевич Журавлёв. 1904 йылдың 2 авгусында Рязанда бухгалтер һәм өй хужабикәһе ғаиләһендә тыуған. Беренсе донъя һуғышы башланыуы менән атаһын армияға алалар, ә Октябрь революцияһынан һуң һалдаттар уны рота командиры итеп һайлай. Василий ул ваҡытта гимназияла уҡый, бер нисә тапҡыр фронтҡа ҡасып маташа, әммә уны өйөнә ҡайтаралар. Граждандар һуғышы башланғас, ул тағы алғы һыҙыҡҡа ҡаса, Ҡыҙыл гвардия сафтарына баҫа һәм һуғыштың аҙағына тиклем атаһының ҡул аҫтында хеҙмәт итә.
1927 йылда Журавлёв техникумды тамамлай. Актёр профессияһы менән үҙен бәйләргә теләмәгәнгә күрә 1928 йылда Сергей Юткевич төркөмөнә «Кружева» фильмын төшөрөүҙә ярҙамсы булып инә. 1929 йылда ул үҙенең беренсе үҙаллы фильмын — балалар өсөн «Приёмыш» исемле ҡыҫҡа метражлы комедияһын ҡуя. Бер йылдан ул тағы ла ике фильм сығара, уларҙың береһе — «Реванш» — 1905 йылғы ваҡиғаларға бағышланған балалар өсөн тарихи-революцион фильмы булараҡ ҙур уңышҡа ирешә. Был фильмға сценарийы Михаил Ромм өсөн кинола дебют эше була.
1936 йылда экрандарға совет экспедицияһының Айға беренсе осоуы тураһындағы «Космический рейс» фәнни-фантастик таҫмаһы сыға. Картина ике йыл дауамында төшөрөлә һәм эшләп сығарыу ваҡытында бик ныҡ ҡатмарлы була. Режиссер консультанты сифатында Константин Циолковский саҡырыла, ул шатланып риза була һәм постановканы «юғары дәрәжәлә кәрәкле һәм заманса» тип билдәләй. Төшөрөүҙәр өсөн ул махсус рәүештә ракетопландың 30 һыҙмаһын эшләй, 1947 йылда һыҙмалар "Космос сәфәрҙәре альбомы"на берләштерелә. Циолковскийҙың сценарийҙы эшләп бөтөрөүҙә һәм космонавтика мәсьәләләрендә консультацияларҙа ҡатнашыуы командаға экранда төшөрөлгәндәрҙең барыһында ла тел тейҙермәҫлек тиерлек фәнни дөрөҫлөктө тәьмин итергә булышлыҡ итте. Фильмдағы роле актёр Сергей Столяров өсөн уның дебют эше була.
1940 йылдарҙа Журавлёв диңгеҙ тематикаһына бер юлы ике популяр таҫма төшөрә: К. Д. Золотовскийҙың «Капитан Лаце» хикәйәһе буйынса «Гибель орла» (1940) һәм Жюль Верндың романы буйынса «Ун биш йәшлек капитан» (1945). Беренсе картинаһында һыу аҫты төшөрөүҙөре өсөн Ялтала дүрт мөйөш иллюминаторлы биш тимер-бетон шахталар эшләйҙәр. Шулай уҡ һыу аҫтында арбала йөрөй торған панорамаларҙы һәм эре пландарҙы төшөргән кабина эшләнә. Nөшөрөүҙәрҙә моряк — эпроновсылар (махсус тәғәйенле һыу аҫты эштәре экспедицияһы) ҡатнашалар.
«Ун биш йәшлек капитан» фильмы өҫтөндәге эштәр һуғыш тамамланыу менән башлана. Фильм романдың төп сюжет линияһын ғына — үҫмер Дик Сэндтың мажаралары — үҙ эсенә ала, Дик роле билдәле артист Всеволод Ларионовтың фильмографияһында тәүгеһе була. Төшөрөүҙәр Кавказ аръяғында, Батумиҙағы Приморье бульварында һәм ҡала тирәһендә үтә. Экрандарға фильм 1946 йылдың 9 апрелендә сыға һәм шаулы уңышҡа өлгәшә.
1960 йылдарҙа Журавлёв балалар тематикаһынан ситләшә. Героик-революцион һәм хәрби фильмдар, разведчиктар тураһында фильмдар, шулай уҡ документаль кино төшөрә.
1987 йылдың 15 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була. Введенск зыяратында ерләнгән.
Сандивейшор
Сандивейшор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сандивей йылғаһының уң ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Савельевка (Хәйбулла районы)
Савельевка (Савельевка) — Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 205 кеше булған. Почта индексы — 453805, ОКАТО коды — 80255840005.
Ильби-Соим (Ворт-Юган ҡушылдығы)
Ильби-Соим  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ворт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рёблинген-ам-Зе
Рёблинген-ам-Зе (Röblingen am See) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3059 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 109 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Мәҙинә (мәғәнәләр)
Мәҙинә (Медина) - (Меди́на, المدينة) - бер нисә мәғәнәгә эйә ғәрәп һүҙе
Ишты
Ишты — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калинка йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бузарка
Бузарка (Язвица) — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ширгисвальде
Ширгисвальде (Schirgiswalde) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2 865 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,48 км2. Диңгеҙ кимәленән 342 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2681 һәм автомобиль коды BZ.
Бузарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Саран-Седа-Ю
Саран-Седа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының уң ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вормсдорф
Вормсдорф (Wormsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 549 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,69 км2. Диңгеҙ кимәленән 146 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39365 һәм автомобиль коды — BK.
Ботаника баҡса-институты (Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге)
РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институты  (рәсми атамаһы — Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Ботаника баҡса-институты федераль дәүләт бюджет ғилми учреждениеһы) — Өфөләге дәүләт академия ғилми учреждениеһы. Үҫемлектәрҙең биологик төрлөлөгөн һаҡлау маҡсатында интродукция, генетика, климатлаштырыу өлкәләрендә фундаменталь һәм ҡулланма ғилми-тикшеренеү эштәре һәм ғилми-ағартыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Тикшеренеүҙәренең йүнәлештәре: Уралда һәм Башҡортостанда үҫемлектәрҙе фәнни интродукциялау һәм климатлаштырыу эшләнмәләре; тере коллекциялар нигеҙендә тәбиғи һәм культуралаштырылған үҫемлектәр генофондын һаҡлау һәм өйрәнеү; үҫемлектәрҙең һирәк осрай торған һәм юғала барыусы төрҙәрен өйрәнеү, һаҡлау һәм үрсетеү; биҙәү һәм емеш культураларының тотороҡло сорттарын селекциялау; урман ағастары төрҙәренең популяция-генетик төҙөлөшөн һәм микроэволюцияһын (шул иҫәптән кеше йоғонтоһона бәйле) анализлау; урман ағас үҫемлектәрен популяция нигеҙендә селекциялы яҡшыртыу юлдарын нигеҙләү; һирәк осрай торған һәм хужалыҡ өсөн ҡиммәтле үҫемлектәрҙе вегетатив үрсетеп күбәйтеү ысулдарын һәм клонлап микроүрсетеү технологияларын эшләү.
Тарихы
Ботаника баҡсаһы 1932 й ылда Башҡортостан Ауыл хужалығын социалистик реконструкциялау ҒТИ-һы составында нигеҙләнә һәм тәүҙә Дим станцияһы районында 0,5 гектар майҙанда урынлаша.
1934 йылда Сипайлово ауылына Башҡортостан тупраҡ-ботаника бюроһы составына күсерелә, 1937 йылда БАССР Ер эшкәртеү халыҡ комиссариатына тапшырыла.
1939 йылда Ботаника баҡсаһы Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты ҡарамағына тапшырыла һәм Новиковка ауылы (хәҙерге Йәшел сауҡалыҡ биҫтәһе) эргәһенә үҙенә беркетелгән 117 гектар территорияға күсерелә, был майҙандың 19 гектары үҙләштерелә һәм хәҙерге территорияһының төп өлөшөнә тап килә.
1945 йылда республика әһәмиәтендәге Башҡортостан ботаника баҡсаһы итеп үҙгәртелә.
1952 йылда СССР ФА Башҡортостан филиалы Биология институты составында Фәндәр академияһы составына инә (территорияһы 23 гектарға етә), 1957 йылда СССР ФА Башҡортостан филиалының (һуңынан СССР ФА Урал бүлексәһе Башҡортостан фәнни үҙәге) Биология институты составына индерелә.
1991 йылда үҙаллы институтҡа — РФА Өфө фәнни үҙәгенең Ботаника баҡса-институтына әйләнә.
Етәкселеге
Институтҡа төрлө ваҡытта етәкселек итәләр: А. Я. Овсянников (1932 йылдан), Н. П. Егоров (1935 йылдан), А. Л. Коркешко (1941 йылдың февраленән сентябренә тиклем), О. А. Кравченко (1941 йылдың сентябренән), Е. В. Кучеров (1957—1968, 1986—1987), А. С. Сахарова (1968 йылдан),Ю. З. Кулагин (1971 йылдан), Н. З. Вәлиәхмәтов (1976 йылдан), Р. И. Хәйбуллин (1982 йылдан), Н. А. Мартьянов (1987 йылдан), Н. В. Старова (1988 йылдан), З. Х. Шиһапов (1998 йылдан).
Үрге Углич
Үрге Углич (Верхнеугличино) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453029, ОКАТО коды — 80235823009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каквъя
Каквъя — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Пелым йылғаһының һул ярына тамағынан 643 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ингвой-Юган
Ингвой-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сезым-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергей Параджановтың йорт-музейы
Сергей Параджановтың йорт-музейы (Սերգեյ Փարաջանովի թանգարան) — Ереванда совет әрмән рәссамы һәм режиссеры Сергей Параджановҡа бағышланған музей. Ҡаланың иң популяр музейҙарының береһе. Ул Параджанов тыуҙырған төрлө нәфис һәм әҙәби мираҫтан тупланған.
Тарихы
Музейға 1988 йылда, Параджанов Ереванға күсеп килгәс нигеҙ һалына. Ул урынды һәм музей проектын үҙе һайлай (Еревандағы Дзогарюх этнография кварталы). 1988 йылда Спитактағы ер тетрәү һәм социаль-иҡтисади проблемалар һөҙөмтәһендә, музей 1991 йылдың июнендә генә, Параджанов вафат булғандан ҙуң бер йыл үткәс, асыла.
Музейға нигеҙ һалыусы һәм директоры Завен Саркисян. Бина Еревандың мәҙәни үҙәктәренең береһе булып тора, үҙенең күргәҙмәләре, мәғәләләре һәм почетлы ҡабул итеүҙәре (шул иҫәптән йыл һайын уҙғарылған Халыҡ-ара Ереван кинофестивале ҡунаҡтарының йыйылышы) менән билдәле. Музейҙа Пауло Коэльо, Вим Вендерс, Михаил Вартанов, Тонино Гуэрра, Энрика Антониони, Атом Эгоян, Никита Михалков, Владимир Путин, Александр Лукашенко, Евгений Евтушенко, Арнольд Рюйтель, Валдас Адамкус, Тарья Халонен, Дональд Кнут һәм башҡалар була.
Экспозицияһы
Музейтрадицион Кавказда традицион булған ике ҡатлы, ихаталы, ағас галереялы йортта урынлашҡан урынлашҡан. Музей коллекцияһы яҡынса 1400 экспонаттан торған, шул иҫәптән инсталляциялар, коллаждар, ассамбляждар, һүрәттәр, ҡурсаҡтар һәм эшләпәләр. Шулай уҡ Параджанов төрмәлә ижад иткән баҫтырылмаған сценарийҙар, либретто һәм башҡа төрлө сәнғәт әҫәрҙәре урын алған. Мәҫәлән, Лукьяновск төрмәһендә ултырғанда кефир шешәләре ҡапҡастарынан эшләнгән «талерҙар». Музей экспонаттары араһында ике мемрңориаль бүлмә, үҙенсәлекле плакаттар, фестивалдәр приздары, Федерико Феллини, Лили Брик, Андрей Тарковский, Михаил Вартанов һәм Юрий Никулиндың хаттары, Тонино Гуэрра, Владимир Путин һәм Роман Балаян («Ночь в музее Параджанова» фильмы авторы) кеүек билдәле шәхестәрҙең бүләктәре бар. Музей Параджановтың художество һәм экспозиция принциптарын файҙалана.
Музей 50 тирәһе, шул иҫәптән Канны, Афина, Токио, Мәскәү, Рим, Тегеран, Голливуд һ. б. урындарҙа күргәҙмә ойоштора.
Насташка (йылға)
Насташка (Насташка) — Украиналағы йылға. Киев өлкәһенең Аҡ Сиркәү һем Рокытне райондары аша көньяҡҡа табан аға. Поправканың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 20 километр.
Ваебыж
Ваебыж — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 280 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калинка (Сосьва ҡушылдығы)
Калинка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Россошка (Карповка ҡушылдығы)
Россошка  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карповка йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Карповка йылғаһы башынан Карпов һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Интерпол
Интерпо́л (Organisation Internationale de Police Criminelle, OIPC, International Criminal Police Organization, ICPO) — енәйәт менән көрәшкән халыҡ-ара ойошма.
Интерпол сәйәси, хәрби, дини һәм раса эшмәкәрлеккә ҡыҫылмай (Уставының 3 статьяһы).
Шлайфе
Шлайфе (Schleife (Sachsen)) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2697 кеше йәшәй. Майҙаны — 41,87 км2. Диңгеҙ кимәленән 129 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2959 һәм автомобиль коды NOL.
Салпада-Яха (Паюта-Яха ҡушылдығы)
Салпада-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Кузай
Кузай (Kusey) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1081 кеше йәшәй. Майҙаны — 37,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 58 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Сарода
Сарода — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Роговая йылғаһының уң ярына тамағынан 285 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Минең тормошом (повесть)
Баҫма тарихы
Повесть тәүге тапҡыр Нива журналының ай һайын сыға торған № 10-12 әҙәби ҡушымтаһында 1896 йылдың октябрь-декабрендә баҫтырыла. Николай II батшалыҡҡа ултырғанлыҡтан сыҡҡан эшселәр стачкаларынан һәм яңы цензор тәғәйенләнгәнлек арҡаһында цензура көсәйеүҙән ҡурҡып, повестың цензура өсөн хәүефһеҙ тәүге биш бүлеген, цензорҙың уяулығын кәметеү маҡсатында, беренсе китап итеп, ҡалғанын икенсе китапта нәшер итергә булалар.
Автор тарафынан ҡайтанан эшкәртелгән повесть Суворин баҫтырған Мужики хикәйәләр йыйынтығында сыға. Моя жизнь («Минең тормошом») повесы бер ниндәй үҙгәрешһеҙ йыйынтыҡтың ете баҫмаһында 1897—1899 йылдарҙа сыға. 1899—1901 йылдарҙа Адольф Маркс нәшер иткән Чехов әҫәрҙәре йыйынтығының туғыҙынсы томына был повесть автор тарафынан әҙ генә үҙгәртелеп индерелә.
Повестағы тормош сылбырҙарын һүрәтләгән тәьҫораттар яҙыусының бала сағынан уҡ башланып китә. П. Сурожский (П. Н. Шатилов): «…Моғайын, повесты яҙғанда Чехов Таганрог тураһында уйлаған» , — тип яҙа.
Жужанна Кошут
Биографияһы
Жужанна Кошут 1817 йылдың 19 февралендә Шаторальяуйхей ҡалаһында тыуған. Ул Лайош Кошуттың, 1848 йылда революция лидеры һәм дәүләт эшмәкәренең һеңлеһе була.
Ағалы-һеңлеле Кошуттар 1831 йылда холера пандемияһы ваҡытында Үрге Венгрияла (хәҙер — Словакия) эшләй. Карантинда улар пациенттарҙа була. Нәҡ шул ваҡытта Жужанна һуңынан үҙенә шул тиклем кәрәк булған туташлыҡ эше оҫталығына эйә була.
1841 йылда Рудольф Месленьиға (Rudolf Meszlényi) кейәүгә сыға. Улар Лайош Кошуттың Яҡлау советы ағзалары була. 1848 йыл башында өсөнсө балаһы тыуыр алдынан тол ҡала.