cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡытай календары
Ҡытайҙа григориан календарын «стандарт» (公曆 gōnglì), «көнбайыш» (西曆 xīlì) йәғни "ҡояш" (日曆 rìlì) календары тип атайҙар. Григориан календары индерелгәндән һуң уны шулай уҡ - яңы, ә ай календарын иҫке тип исемләйҙәр.
Шан дәүере календары
Шан дәүеренең (б.э.т. XVI—XI бб.) күҙаллау һөйәктәрендәге (цзягувэнь) боронғо яҙыуҙарҙа йыл 12 ай айҙан тора тип һүрәтләнә. Календарь шылмаһын өсөн һәм уны йыл миҙгелдәренә, ҡояш торошона бәйләү маҡсатында уға эмпирик рәүештә 13-сө һәм 14-се айҙар өҫтәлмәләр булып торған.
Чжоу дәүере календары
Чжоу дәүеренең (б.э.т. XI—III бб.) иртә яҙмалары, шул иҫәптән Чуньцю хроникаһы, йылды 12 ай айынан тора тип һүрәтләгән, йыл аҙағында эмпирик күҙлектән сығып, ун өсөнсө ай өҫтәлгән. Айҙарҙың оҙонлоғо алмашынып 29 һәм 30 көндән тора, ә ай аҙағында ҡайһы саҡта, айҙың башланыуын һәм күҙәтелгән яңы айҙы тап килтереү өсөн, йәнә бер көн өҫтәлгән.
Өҫтәмә көн һәм ай һайлауҙа башбаштаҡлыҡ элементы булғанға күрә, төрлө батшалыҡтарҙың календарҙары бер ни тиклем айырылған, әммә рәсми календарь булып Чжоу батшалығы календары иҫәпләнгән.
Йылдың башы бер айға артҡа шылдырылған, һәм ҡышҡы ҡояш торошона тиклемге яңы ай тулыу иҫәпләнгән. Әммә Чуньцю хроникаһына ярашлы, урыны менән (мәҫәлән Лу батшалығында) хатта б.э.т. VII быуатта, Шан дәүерендә һымаҡ, яңы йыл башланыуы ҡышҡы ҡояш торошонан һуң билдәләнгән һәм уның бер айға артҡа шылыуы б.э.т. 650 йылда булған тип фаразлайҙар.
Цинь дәүере календары
Б.э.т. 221 йылда император Цинь Шихуанди Ҡытайҙы берләштергәс, берҙәм календарь урынлаштыра. Стихиялар өҫтөнлөгө нигеҙендә, йыл башы йәнә бер айға артҡа, ҡышҡы ҡояш торошо алдынан икенсе яңы айға (унынсы айҙың аҙағына) шылдырыла.
Цинь династияһы осоронда эклиптикалағы ҡояш торошо (йондоҙнамәнең 12 знагы аналогияһы), буйынса билдәләнгән 24 миҙгел ғәмәлгә индерелә, аҙаҡ улар ауыл хужалығы календарының нигеҙе була. Миҙгелдәр Ай хәрәкәтенә тура бәйләнмәгәндәр.
Хань календарҙары
Конфуциан ғалимдарының, шул иҫәптән Сыма Цяндең, күп йыллыҡ эштәре һөҙөмтәһендә хәҙерге заман төрөнә яҡын булған Ҡытай календары Хань династияһы императоры У-ди указына ярашлы б.э.т. 104 йылда ҡабул ителә Был календарь Тайчу (太初, Бөйөк Башланғыс) исемен ала, У-ди идара итеүенең яңы дәүере шул уҡ рәүештә аталған. Ошо календарға ярашлы йыл башы яҙ башына (Инь юлбарыҫ өсөнсө цикл знагына) күсерелгән, йылдың башланыуы ғинуар аҙағы — февраль башы яңы айға тура килгән, ә өҫтәмә ай айы ҡояш ай дауамында эклиптиканың ("йондоҙлоҡ билдәһенә", дөрөҫөрәге ике ауыл хужалығы миҙгеле) тейешле секторы сиктәренән сыҡмағанда индерелә, ай башы ҡояш менән айҙың уртаса хәрәкәте буйынса иҫәпләнә.
Лю Синь етәкселегендәге комиссия тарафынан Ван Мандың (б. э . т. 9 - 23 йылдарҙа) реформалары аҙымы булараҡ эшләнә. Астрономик принциптар менән бер рәттән нумерологик принциптарҙы ла файҙалана.
Көнсығыш Хань календары саньтун ли календарына төҙәтмәләр индерә. Беҙҙең эраның 85 йылында ҡабул ителә.
Варианттар
Ҡытай (ҡытай-уйғыр) календары элементтары монгол баҫып алыуҙары арҡаһында мосолман халыҡтары араһында таралыу ала. Айырым әйткәндә, монгол теленән төрөк (ғосман) һәм фарсы телдәренә тәржемә ителгән хайуан атамалары хронологик яҙмаларҙы, рәсми һәм тарихи документтарҙы алып барыу өсөн урта быуаттарҙан яңы тарихҡа тиклем фарсы һәм төрөк телдәре таралған территорияларҙа — Кесе Азиянан Һиндостанға ҡәҙәр ҡулланылған. Иранда ай календары менән крәҫтиәндәр һәм һалым йыйыусылар 1925 йылда тыйылыуына тиклем файҙаланған.
Ҡытай ауыл хужалығы календары
Был календарь йылды Ҡояштың эклиптикалағы торошо буйынса 24 ауыл хужалығы сезонына бүлеүҙе билдәләй. Сезондар бер нисектә Айҙың хәрәкәтенә бәйләнмәгән.
Ҡытай циклик календары
Ҡытай циклик календары алтмыш йыллыҡ циклды ҡуллана, 10 йыллыҡ («күк олондары») һәм 12 йыллыҡ («ер ботаҡтары») циклдар комбинацияһынан тора.
Ай календары буйынса дөрөҫ даталар
(Даталар КК.АА.ЙЙ форматында бирелгән, йылдың тәүге 2 цифрҙары күрһәтелмәгән)
Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы
Саттарова Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы (28 июль 1958 йыл) — журналистика ветераны, 2007—2017 йылдарҙа Ҡырмыҫҡалы районының «Кармаскалинская новь» гәзите мөхәррире. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2012).
Биографияһы
Эльза Абдулхаҡ ҡыҙы Саттарова (ҡыҙ фамилияһы Бикҡужина) 1958 йылдың 28 июлендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Түбәнге Төкөн ауылында тыуған.
1975 йылда үҙ ауылында урта белем алғандан һуң, Өфөләге полиграфистарҙың 1-се ҡала һөнәрселек училищеһына уҡырға инә һәм уны 1976 йылда отличие менән тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Ҡырмыҫҡалы ауылындағы халыҡҡа көнкүреш хеҙмәте күрһәтеү комбинатының үҙәк фотосалонында фотограф булып башлай.
1976 йылдың ноябрендә КПСС-тың район комитеты тәҡдиме менән район гәзите редакцияһына фотограф итеп күсерелә.
Төп хеҙмәтенән айырылмай, 1978—1984 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының ситтән тороп уҡыу бүлегендә юғары белем ала. 1978 йылда, район ҡатын-ҡыҙҙары араһынан беренсе булып, СССР Журналистар союзына ағза итеп ҡабул ителә.
1980 йылдың майында район гәзите хәбәрсеһеһе вазифаһына күсерелә, ә 1983 йылдың майында редакцияның хаттар бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. 1986 йылдың февралендә яуаплы секретарь урынбаҫары итеп үрләтелә.
2007 йылда «Хеҙмәт даны» район гәзитенең мөхәррире итеп тәғәйенләнә һәм был вазифала 2017 йылғаса эшләй.
Сәтләүек тәбиғи ыҙаны
Сәтләүек тәбиғи ыҙаны — комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ростов өлкәһенең Кашарский районында урынлашҡан. Һаҡланыусы тәбиғәт, ғилми һәм ағартыу әһәмиәтенә эйә.
Тасуирламаһы
Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған Сәтләүек тәбиғи ыҙаны төрлө текәлектәге битләүҙәр менән  йырын-үҙәнле системанан ғибәрәт. «Сәтләүек» тәбиғи ыҙаны сиктәре Ростов өлкәһенең Кашарский районы Кашары ауылынан көнбайыштараҡ ята. Ыҙан Кашары урман хужалығының Киев урмансылығындағы 17, 18, 19-сы кварталдарҙы биләй.
Тәбиғи ыҙан 267.0 гектар  майҙанды биләй. Биләмәһендә ҙур булмаған һөтимәрҙәр йәшәй, төрлө орнитофауна бар. Тәбиғәт ҡомартҡыһы биләмәһендә туғай һәм дала үҫемлектәре менән имәнлектәр, XIX быуат уртаһының тәбиғи  урманы урынлашҡан. Бында ике шишмә сығанағы бар. Урманда башлыса имән, ҡорос ағас, йүкә, уҫаҡ, ҡайын, алмағас, груша, энәлек, гөлйемеш, тёрн үҫә.
Сәтләүек тәбиғи ыҙаны һаҡланыусы тәбиғәт, рекреацион һәм эстетик әһәмиәткә эйә. Торошо ҡәнәғәтләнерлек.
Комплекслы тәбиғәт ҡомартҡыһын һаҡлауҙы тәьмин итеү өсөн Ростов өлкәһе экология һәм Тәбиғәт ресурстары министрлығы яуаплы.
Норовава
Норовава — йәки Паксява (м., э. норов, пакся «ялан», ава «ҡатын-ҡыҙ»), яландарҙы ҡурсалаусы тәңре.
Модавынан һуңыраҡ, ер эшкәртеү башланғас, барлыҡҡа килгән булырға тейеш. Һәр ауыл, йәнәһе лә, үҙенең Нороваваһын булдырған. Уның йәшәгән урыны тип ыҙан һаналған. Ураҡсылар Норовава өсөн урылмаған һыҙаттар ҡалдырғандар, төш ваҡытында ул ашаһын һәм уларҙы уңышһыҙ ҡалдырмаһын өсөн, тоҙ һибелгән икмәк һалғандар; унан урыу эштәрен имен-аман атҡарыуҙа, утауҙа һәм ураҡҡа ҡулды ҡырҡып ҡуймауҙа ярҙам һорағандар. Ер эшкәртеүселәр Нороваваға бағышлап доға уҡығандар, сөнки уңышҡа булған өмөт уның ҡурсауына бәйле, тип иҫәпләгәндәр. .
Румыния татарҙары
Румыния татарҙары (шулай уҡ румын татарҙары, дунай татарҙары, буджак татарҙары, рум. Tătarii din România, ҡырым тат. Romaniya Tatarları) — хәҙерге Румыния ның рәсми рәүештә танылған милли аҙсылыҡтарының береһе.
Румын парламентының түбәнге палатаһында (Румыния депутаттары палатаһы) румын татарҙарының бер вәкиле бар. 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Румынияла 24 000 татар йәшәй (ил халҡының 0,1 проценты). Ислам динен тотоусы дунай татарҙары 2004 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса Молдава ла аҙ һанлы.
Тарих башы
Төркиҙәр бөгөнгө Румыния Республикаһы территорияһында XIII быуатта, татар-монголдарҙың беренсе баҫып инеүе осоронда, төпләнә, әммә ҡайһы бер төрки ҡәбиләләре (һундар, аварҙар, болғарҙар, бәшнәктәр) V быуаттан алып һәм Урта быуаттар дауамында буласаҡ Дунай кенәзлектәре территорияһына үтеп инә башлай.
Этник төркөмдәре
Румыниялағы хәҙерге татарҙарҙың күпселеге ҡырым татарҙарының вариҫтары, улар бында XVIII быуатта Рәсәй империяһы алған Ҡырым һәм Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйы территорияларынан күсеп килә. Икенсе өлөшө — Көньяҡ Бессарабия һәм Буджак өлкәһе татарҙары.
Буджак татарҙары — румын татарҙары составындағы төп өлөшөн тәшкил итә. Улар — Буджак Урҙаһы нуғайҙары вариҫтары. Көнкүрештә ултыраҡ татарҙар (ҡырым) менән күсмә татарҙар (ноғайҙар) араһында айырымлыҡтар һаҡланған. Бынан тыш, саф нуғай ауылдары ла була. Тикшеренеүселәр румын татарҙарының нуғай диалектын айыра. Нуғайҙар Румынияға Рәсәйҙең Ҡырымға һәм Днестр алдына баҫып инеүе һөҙөмтәһендә килә.
Добруджа татарҙары
Румынияла татарҙар башлыса илдең көнсығыш өлөшөндә, Добруджа өлкәһендә йәшәй. Таулы, дала, ҡоро, аҙ халыҡлы Ҡара диңгеҙ буйының Добруджа ере элек-электән төрөктәрҙең күсмә ҡәбиләләрен йәлеп итә һәм XV быуаттан алып туҡтауһыҙ баҫып алыуҙарға дусар була. 1877 — 1878 йылдарҙағы рус-төрөк һуғышы алдынан буласаҡ румын Добруджаһы (хәҙер Төньяҡ Добруджа) биләмәһендә татарҙар һаны 150 мең кешенән дә кәм булмай. Улар янында кәм тигәндә 50 мең төрөк йәшәгән. Уларҙың күбеһе Дунай аръяғынан күсеп килгән мөхәжирҙәр була. Һуғыш тамамланғас, яҡынса 100 мең мосолман, Румынияны ташлап, ғосман Анатолияһына күсә. Ваҡыт үтеү менән татар общиналары бер төркөмгә туплана, румын төрөктәре менән йәнәш йәшәй. Уларға шулай уҡ Төньяҡ Кавказдан черкестарҙың бер өлөшө ҡушыла. Был төркөмдәр бергәләп оҙаҡ быуаттар дауамында, шулай уҡ хәҙерге ваҡытта Румыния мосолман общинаһының нигеҙен тәшкил итә. Төрөктәр һәм татарҙар румын теленә, мәҙәниәтенә, традицияларына, аш-һыуына һәм музыкаһына ҙур йоғонто яһай.
Добруджаның 1880 йылғы беренсе румын халыҡ иҫәбен алыуҙа Добруджала 29 476 татар (21 %) һәм 18 624 төрөк (13 %) асыҡлана. Мосолмандар төбәк халҡының 34 процентын тәшкил итә. Бында румындар 43 671 кеше була (31 процент халыҡ). Уларҙың XVIII быуат аҙағында Добруждаға күсенеүенә тиклем үк нуғайҙарҙың ауылдары булған, уларҙың 30 000-е Добруждаға төрөк солтандары тарафынан саҡырыла.
Румын татарҙарының күпселеге әле лә (2002 йыл, халыҡ иҫәбен алыу) тарихи Төньяҡ Добруджа өлкәһендә йәшәй, унда улар район халҡының 2,5 процентын тәшкил итә. XIX быуат аҙағы — ХХ быуат башында тиҙ кәмегәндән һуң, уларҙың өлөшө һәм һаны тотороҡло. Коммунистик Румынияла, белем биреү планында билдәһеҙ булыуға ҡарамаҫтан, төрөктәрҙең һәм татарҙарҙың хәле сағыштырмаса яҡшы була.
Антверпен
Антве́рпен ( Antwerpen   (мәғл.), Anvers , кбш.-флам. Antwerpn) — Бельгияның Фламанд төбәгендәге ҡала. Ҙурлығы буйынса илдә икенсе ҡала (Брюсселдән һуң), Фландрияның иң ҙур ҡалаһы. Антверпен провинцияһының административ үҙәге. Ҡала Шельда йылғаһының ике яҡ ярында ла урынлашҡан. Диңгеҙ порты булараҡ, донъяның иң эре егерме порты иҫәбенә инә һәм Европала Нидерландтағы Роттердамдан ҡала икенсе урынды биләй.
Этимология
Ауыҙ-тел ижадына ярашлы, ҡаланың исеме мифик бәһлеүән Дрюон Антигон тураһындағы легенданан килеп сыҡҡан. Бәһлеүән Шельдалағы күпер төбөндә йәшәгән һәм йылға аша сығыусыларҙың һәр береһенән хаҡ алып торған. Түләргә теләмәгәндәрҙе ҡот осҡос яза көткән: бәһлеүән уларҙың ҡулдарын йолҡоп алған да үҙҙәрен һыуға ырғытҡан. Әммә бер заман уны Брабо тигән Рим яугире еңә. Брабо яуыздың үҙенең ҡулдарын сабып өҙә лә уны Шельдаға ырғыта. Халыҡ һөйләүенсә, нәҡ ошо ваҡиғанан ҡаланың атамаһы хасил булған: нидерландсанан «hand werpen» — «ҡулды ташларға» була.
Тарихы
Стен замогы менән ҡаланың барлыҡҡа килеү ваҡыты асыҡланмаған, әммә VII быуаттан да иртәрәк түгелдер тип һанала.
XV быуатта, Нидерландта Бургунд нәҫеле хакимлыҡ иткәндә, сит илдәрҙең бөтә сауҙа вәкиллектәре Антверпенда урынлашҡан була.
Нидерланд ихтилалы башланғас, Антверпен баш күтәреүселәр яғында була, сөнки сауҙагәрҙәр сословиеһында протестанттар күпселекте тәшкил итә. 1585 йылда ҡала ҡамала һәм Александр Пармскийҙың испан ғәскәрҙәре тарафынан яулап алына. Ошо сәбәпле иҡтисади әүҙемлек тиҙ арала төньяҡҡа, башлыса Амстердамға күсә. 1589 йылға Антверпен халҡы кәмеп, 42 мең кешегә ҡала.
Мюнстер солохо Республикаға Шельда тамағының ике яры буйындағы ерҙәрҙе тапшыра, ә Антверпен ҡалаһын испандарға ҡалдыра, өҫтәүенә, Антверпенды диңгеҙҙән айыра. Был Шельда буйлап суднолар йөрөүен туҡтатыуҙы һәм ҡаланың сауҙа эшмәкәрлеген юҡҡа сығарыуҙы аңлата.
Францияла власҡа Наполеон I килгәс, Антверпен яңырыу кисерә, сөнки ул ҡалала хәрби порт асырға ҡарар итә. 1803 йыл 21 июль декреты менән Антверпен Франция төньяғында беренсе хәрби порт тип иғлан ителә, 1813 йылға тиклем француздар уның гаванендә верфтәр һәм ике ҙур док төҙөү менән мәшғүл була, төҙөлөш 33 миллион франкҡа төшә, шулай уҡ ҡалаға эре суднолар инә алһын өсөн Шельданы киңәйтеү эштәре лә алып барыла. Наполеон Антверпенды үҙенең флоты өсөн бик ҙур хәрби-диңгеҙ базаһына әйләндерә, ул 42 ут һыҙығы карабын һыйҙырыу мөмкинлегенә эйә була.
1830 йылда, Бельгия ихтилалы ваҡытында, Антверпен гарнизоны башлығы Давид Хендрик Шассе 17 октябрҙә ҡамау хәлен иғлан итә. Шассе цитаделде ике йыл буйы тота һәм, ниһайәт, бирелергә мәжбүр була.
1834 йылда Нидерландтан айырылған Бельгияның дәүләт сиген билдәләгәндә, голланд короленән ришүәт алған Талейран Антверпенды Англия протектораты аҫтындағы «ирекле ҡала» тип иғлан итергә тәҡдим индерә. Артабан янъял сыҡҡанлыҡтан дипломат отставкаға китергә мәжбүр була. Һуңынан барыбер Антверпен Бельгия составына инә.
Антверпендың иҡтисади әһәмиәте кәмеүгә ҡарамаҫтан, ул Көньяҡ Нидерландтың эре художество һәм мәҙәни үҙәге булып ҡалыуын дауам итә.
XIX йыл аҙағынан порттың киңәйеүенә бәйле иҡтисади күтәрелеш башлана. Антверпен 1903 йылда гимнастика буйынса донъя чемпионатын ҡабул иткән беренсе ҡала була. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Льеж эргәһендә еңелгәндән һуң Бельгия армияһы Антверпенға сигенә. Антверпен 11 көн ҡамауҙа тора. Солох төҙөлгәнгә тиклем ул немец оккупацияһында була.
1920 йылғы VII йәйге Олимпия уйындары Антверпенда үтә (14—29 август).
Иҡтисады
Эре сәнәғәт үҙәге: нефть химияһы, машиналар эшләү һәм башҡа сәнәғәт тармаҡтары, атом энергетикаһы үҫешкән.
Антверпен — бриллианттар эшкәртеү һәм һатыу буйынса донъя үҙәге. Эре белем биреү үҙәге: Антверпен университеты, бер нисә юғары уҡыу йорто эшләй. Ҡалала эшһеҙлек кимәле — илдә иң юғарыһы.
Транспорт
Ҡаланың төп вокзалы — Антверпен-Үҙәк. Antwerpen-Noord — Европала ҙурлығы буйынса икенсе урында торған сортлау станцияһы.
Ҡала йәмәғәт транспорты автобустарҙан, ҡәҙимге һәм ер аҫты трамвайҙарынан (антверпенлылар үҙҙәре уны «метро» ти) тора.
Муниципалитет
Муниципалитетҡа Антверпен ҡалаһы һәм бер нисә ваҡ ҡала инә, ул туғыҙ районға бүленә:
Мәҙәниәт
17 быуатта Антверпендың сәнғәт ҡалаһы тигән даны була, сөнки һынлы сәнғәт мәктәбе билдәле рәссамдарҙы йыя. Унда Рубенс, ван Дейк, Йорданс һәм башҡа бик күп оҫталар ижад итә.
Спорт
Антверпендың «Антверпен» (Royal Antwerp Football Club) тип аталған футбол клубы бар. 1880 йылда ойошторолған. 16649 тамашасы һыйышлы «Босэйлстадион» стадионында шөғөлләнә.
Күпербаш
Күпербаш (Купербаш) — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 95 кеше. Почта индексы — 452945, ОКАТО коды — 80237835004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Салауат ҡалаһы флагы
Салауат ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Салауат ҡалаһы ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 067 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 662 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Тасуирламаһы
Оҙонлоғо киңлегенә 2:3 нисбәтендә булған зәңгәр төҫтәге тура мөйөшлө яҫылыҡ, ул күк, һары һәм йәшел төҫтәрҙә Салауат ҡалаһы гербы композицияһын ҡабатлай.
Символиканы нигеҙләү
Флаг символдар һәм аллегориялар аша ҡаланың тарихи, мәҙәни һәм географик үҙенсәлектәрен сағылдырған ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.
Флагтың уртаһында һыбайлы һәм ыласын урынлаштырылған, улар азатлыҡҡа ынтылышты һәм ҡалаға исем биргән башҡорт халҡының милли батыры — Салауат Юлаев образын кәүҙәләндерә.
Якутов Иван Степанович
Якутов Иван Степанович (20 июнь 1868 йыл — 7 ноябрь 1907 йыл) — Рәсәй империяһындағы социал-демократик хәрәкәт эшмәкәре.
Биографияһы
Иван Степанович Якутов 1868 йылдың 20 июнендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Королево ауылында тыуған. Өфөлә ҡала сиркәү-приход училищеһында уҡый. 1881 йылда училищены тамамлай. Тимер юлдары оҫтаханаларында эшләй.
Социал-демократтарға 1899 йылда ҡушыла, һуңыраҡ тимер юлсылар марксистик түңәрәге етәксеһе була.
1900 йыл йылда Өфө социал-демократтарының В. И. Ленин менән осрашыуында ҡатнаша.
1903 йылда Себергә һөргөнгә ебәрелә (Иркутск губернаһы). Өфөгә 1905 йылда ҡайта. Тимер юл оҫтаханаларының стачка комитеты рәйесе, Өфө ҡала эшсе депутаттар советы рәйесе була.
1905 йылдың 9 декабрендә ҡала митингыһын аса, митингыла сығыш яһаусылар ҡораллы ихтилалға саҡыра. Ғәскәрҙәр митингыны тарҡатҡан саҡта дружинниктар һалдаттарға ҡулдан эшләнгән бомбалар ташлайҙар. Өфө РСДРП комитеты ҡарары буйынса Якутов Харьковҡа китә. 1906 йылдың сентябрь айында И. С. Якутов Харьковта ҡулға алына һәм Өфөгә ебәрелә.
Хәрби-ялан суды ҡарары буйынса 1907 йылда аҫып үлтерелә. Уны «1905 йылдың 9 декабрендә Өфө тимер юл оҫтаханаларыны янында ғәскәрҙәргә ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәткән халыҡтың күмәк йыйылған урында ҡатнашҡаны…», һәм шәхсән үҙе һалдаттарға һәм казактарға бер бомба ташлап, бер нисә кешене яралағаны өсөн хөкөмгә тарттыралар.
Хәтер
Өфөлә уның исемен йөрөткән парк һәм урам бар, һәйкәл ҡуйылған.
Энгельс (ҡала)
Энгельс (Энгельс) — Һарытау өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Һарытауҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарих
Энгельс ҡалаһы 1747 йылда Харьков һәм Полтава губерналарынан сыҡҡан чумактар нигеҙ һала. Яңы ултыраҡҡа Покровская слобода исеме бирелә. 1914 йылда Покровская слободаға ҡала статусы бирелә. 1914-1931 йылға тиклем Покровск исемен йөрәтә. 1931 йылда ҡалаға Энгельс исеме бирелгән. 1921-1941 йылдарҙа Волга буйы немецтары АССР-ның баш ҡалаһы. 1941 йылдың авгусында ВНАССР юҡ ителгәс һәм Волга буйы немецтары Ҡаҙағстанға депортацияланғас, Энгельс ҡалаһы Һарытау өлкәһенең составына индерелә.
Ай-Мааль-Ях
Ай-Мааль-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 336 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәширов Рив Миңлехан улы
Бәширов Рив Миңлехан улы (7.11.1936, БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылы) — юғары мәктәп ветераны, ғалим-инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1991). БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы инженеры (1980), Рәсәй Федерацияның почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1998). Дуҫлыҡ (1997) һәм Салауат Юлаев (2005) ордендары кавалеры. Радик Миңлехан улы Бәшировтың энеһе.
Айова
Айова (Iowa) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 26. 1846 йылдың 28 декабрендә төҙөлгән. Элек Иллинойс территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Бөркөт күҙе штаты.
Бәширов Рив Миңлехан улы
Биографияһы
Рив Миңлехан улы Бәширов 1936 йылдың 7 ноябрендә БАССР-ҙың Ҡыйғы районы Үрге Ҡыйғы ауылында тыуған.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын 1959 йылда тамамлаған. 1963 йылдан алып шунда уҡ эшләй.
Айова
География
Айова менән сиктәш.
Бәширов Рив Миңлехан улы
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Бәширов Рив Миңлехан улы 1967—1980 йылдарҙа һәм 1984—2004 йылдарҙа машина-трактор паркын эксплуатациялау кафедраһы мөдире,
1980—1985 йылдарҙа ауыл хужалығын механизациялау факультеты деканы.
Фәнни эшмәкәрлеге ауыл хужалығында машина-трактор һәм транспорт парктарының етештереүсәнлеген составтарҙы ҡулайлаштырыу, агрегаттарҙы һәм транспорт сараларын операциялар һәм йөк ташыу линиялары буйынса бүлеү, машиналарҙы файҙаланыуҙың нормативтарын камиллаштырыу юлы менән күтәреүгә арналған. 160-тан ашыу фәнни хеҙмәт һәм 6 уйлап табыу авторы.
Камалов Рәил Исмәғил улы
Камалов Рәил Исмәғил улы (20 февраль 1932 йыл — 24 март 1989 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1961—1989 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звено етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1965). РСФСР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1967—1971).
Биографияһы
Рәил Исмәғил улы Камалов 1932 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Һәүәләй ауылында тыуған. Тулы булмаған урта белемле.
1942 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Фрунзе исемендәге колхозда хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1952—1955 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Запасҡа ҡайтарылғандан һуң колхозда төрлө эштәр башҡара. 1957 йылдың декабрендә тракторсылар курсына ебәрәләр. 1958 йылдың апреленән башлап тракторсы булып эшләй, 1961 йылда колхоздың шәкәр сөгөлдөрө үҫтереү буйынса механизацияланған звеноһына етәксе итеп ҡуялар.
Рәил Камаловтың производствоны ҙур оҫталыҡ менән ойоштороуы арҡаһында, бер йылда уның звеноһы байтаҡ ҙур хеҙмәт һөҙөмтәләренә өлгәшә. 1962 йылда 50 гектар майҙанда шәкәр сөгөлдөрөнөң уңышы гектарынан 250 центнер тәшкил итә. Агротехниканы, һөрөү сифатын яҡшыртып, 1965 йылда уның звено ағзалары 80 гектар сөгөлдөр майҙанының һәр гектарынан 311 центнер уңыш алыуға өлгәшә. Бер центнер шәкәр сөгөлдөрөнөң уртаса үҙҡиммәте 1,30 һум тәшкил итә, ә колхоз буйынса — 1,89 һум, район буйынса — 2,40 һум була.
Шәкәр сөгөлдөрөн етештереү һәм әҙерләүҙе арттырыуҙа, уңдырышлылығын күтәреүҙә өлгәшкән уңыштары өсөн, 1965 йылдың 31 декабрендә СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән Рәил Исмәғил улы Камаловҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1989 йылға тиклем Фрунзе исемендәге колхозда механизацияланған звено етәксеһе булып эшләй.
Етенсе саҡырылыш РСФСР Юғары Советы депутаты (1967—1971).
1989 йылдың 24 мартында вафат була.
Аҡ ҡарсыға (йыр, риүәйәт)
Аҡ ҡарсыға (Яйыҡ)— башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Түбәнге Ғәбдрәшит ауылында Ғәлиәкбәр исемле бай йәшәгән. Бик бай булһа ла ҡарун булған: ялсыларын, көтөүселәрен ас тотҡан. Ғәлиәкбәр байҙың Яйыҡ буйындағы Сыртинск, Ҡыҙыл утарҙарында «знакумдары» булған. Купецтар ҡунаҡҡа килһә, бай уларҙы бер нисә көн ҡунаҡ итеп ятҡырған.
Берҙән-бер көндө Ғәлиәкбәр үлгән. Байлығы улы менән ҡыҙына тороп ҡалған. Улы ла купецтар менән кәйеф-сафа ҡороп йәшәй башлаған. Бер көндө быларға яусы килгән. Үрге Ғәбдрәшит ауылынан бер егет ҡыҙҙы кәләшлеккә һораған. Ләкин ағаһы ҡаршы төшкән, һунарсы егеткә һеңлеһен бирергә теләмәгән.
Бер аҙҙан тағы «знакумдар» килгән, кәйеф-сафа ҡороп ятҡандар. Егет бер йәш купец менән кәрт уйнап, һеңлеһен кәрткә отторған. Таң атыуға купец ҡыҙҙы алып китергә уйлаған, ләкин әсәһе менән туғандары бик үтенеп һорағанға ҡыҙға әҙерләнергә бер көн бирелгән. Ҡыҙ һөйгәне янына йүгергән. Ағаһы һиҙеп ҡалып, һеңлеһе артынан ат менән ҡыуа сыҡҡан, ҡайыш сыбыртҡы менән яра-яра өйөнә алып ҡайтҡан.
Ауыл халҡы йыйылып киткән:
«Атай-олатай йолаһында булмаған эште эшләйһең. Ауылға, туғандарыңа тап төшөрәһең. Ҡыҙҙы егет яғынан яусы ебәртеп, йола буйынса туй үткәртеп оҙатырбыҙ», — тип егеткә әйтеп ҡарағандар.
Йәш бай риза булмаған. Бөтәһе уға нәфрәт белдергән. Ҡыҙҙы арбаға ултыртып алып киткәндә ул егетен күреп ҡалған. «Аҡ ҡарсығаңды минең иҫтәлегем итеп һаҡла», — тигән дә ҡыҙ егеткә иҫтәлеккә сигелгән яулыҡ ырғытҡан.
Егет атына атланған да арба артынан сапҡан. Уның ҡарсығаһы булған. Егет яулыҡтың осона көмөш балдаҡ төйнәгән дә ҡарсығаның аяғына бәйләп осороп ебәргән. Ҡыҙ ҡарсығаға яулығын болғаған. Яулыҡ купец башына уралған. Ҡарсыға купец башына ҡунған. Купец ҡурҡышынан арбанан йығылып төшкән дә тәгәрмәс аҫтына эләгеп үлгән. Ҡыҙ менән егет ҡасҡан. Ләкин уларҙы йәш купецты үлтереүҙә ғәйепләп тотоп алғандар. Егетте Себергә, ҡыҙҙы купецтың хуторына оҙатырға хөкөм иткәндәр. Ә ҡарсығаны, ҡанаттарын ҡайырып, аяҡ аҫтына ташлағандар. Егет Себерҙә вафат булған, ә ҡыҙ Яйыҡҡа ташланған.
Ҡыҙ ауылдан киткән сағында ауылдаштары менән хушлашҡанда йыр йырлаған булған. Ул йыр халыҡ араһында “Аҡ ҡарсыға” исеме менән таралып киткән.
Йырҙың һүҙҙәре
Аҡ ҡарсығаҡайҙың, ай, башында Күләгәһе юҡтыр ҡашында. Янмаҫ ҡына инем, көймәҫ инем,
Йәнкәй-йәнеш юҡтыр ҡаршымда. Аҡ таҫтамал алып, ҡулыма тотоп,
Йүгереп төштөм Ҡыҙыл буйына.
Ун ете лә йәшлек ҡыҙ бала инем,
Ағайым һатты купец улына. Ишеккәйем алды, ай, күл генә, Томбойоҡтар менән тулы икән. Теләккәйең камил, ай, булмағас, Был донъяҡайҙарға тыума икән.
Хәҡиҡәт
Хәҡиҡәт — фекерләүҙең предметҡа ҡарата сағылышын күрһәткән гносеологик характеристика. Әгәр фекер предметҡа тап килһә, шул хәҡиҡәт тип иҫәпләнә.
Хәҡиҡәткә ҡаршы төшөнсә ялған була.
Хәҡиҡәт ул — белем. Ләкин һәр белем хәҡиҡәт түгел әле. Хәҡиҡәт предметтар һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырыусы белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше — яңылышлыҡ, ҡайһы бер предметтарҙың һәм күренештәрҙең сифатын дөрөҫ сағылдырмай торған белем. Хәҡиҡәттең ҡапма-ҡаршы күренеше яңылыш шәкелендә лә сағыла. Ялған яңылышлыҡтан ниндәйҙер субъектив маҡсатҡа нигеҙләнгән булыуы менән айырыла. Хәҡиҡәт — ғәйәт ҡатлаулы күренеш. Ул объективмы, йәғни субъекттың аңынан, ихтыярынан ни дәрәжәлә ирекле? Был һорауға яуаптар төрлөсә. Ҡайһы бер ғалимдар хәҡиҡәтте фәҡәт субъектив күренеш тип кенә баһалай, хәҡиҡәттең объектив була алыуын инҡар итә. Ысынында иһә хәҡиҡәттең объективлығы шик тыуҙырырға тейеш түгел.
Хәҡиҡәт тураһында тәғлимәт
Философияла хәҡиҡәт проблемаһы боронғо осорҙарҙан башлап уҡ ғалимдарҙың иғтибары үҙәгендә булып килә һәм был проблема тирәһендә бәхәстәр өҙөлмәй, улар әле лә дауам итә. Боронғо грек философияһы вәкилдәре (Демокрит, Аристотель, Эпикур) хәҡиҡәтте ысынбарлыҡтың үҙенә тура килгән белем тип ҡарағандар. Шул уҡ замандың идеалистары (Платон, Августин) хәҡиҡәтте идеаль объекттарҙың мәңге үҙгәрмәүсән сифаттары тип иҫәпләгәндәр. Яңы заман философтары (Бэкон, Спиноза), һуңыраҡ XVIII быуат француз ғалимдары (Дидро, Гельвеций) хәҡиҡәтте аңлатыуҙа материалистик позицияны яҡлап сығалар. Кант, үҙенең төп фәлсәфәүи ҡараштарына тоғро булараҡ, хәҡиҡәтте априорлык теорияһына бәйләп эш итә. Һуңыраҡ йәшәгән немец классик философияһы вәкилдәре, бигрәк тә Гегель хәҡиҡәтте диалектик процесс тигән ҡараштан сығып ҡарай. XIX—XX быуат субъектив идеализм тарафтарҙары хәҡиҡәтте субъекттың һиҙеү, фекерләү сифаттарына бойһондороп аңлатырга тырышалар. Диалектик материализм вәкилдәре өсөн хәҡиҡәт — объектив ысынбарлыҡтың сағылышы. «Субъектив хәҡиҡәт» тигән термин фәҡәт билдәле бер мәғәнәлә генә ҡабул ителергә мөмкин. Мәҫәлән, һәр предмет, шулай ук күренеш бер үк ваҡытта төрлө функцияларға эйә булып йәшәргә мөмкин. Әйтәйек, сәнғәт. Уның асылы — бер, ул да булһа ысынбарлыҡтың эмоциональ-образлы сағылышы булыу. Ә функцияһы — бер нисә. Сәнғәт ул — кешеләргә эстетик ләззәт биреүсе күренеш тә, кешеләрҙе тәрбиәләү сараһы ла, уларҙың үҙ-ара аралашыу ысулы ла. Сәнғәттең бурыстарын күреүҙә һәр индивид уны үҙенең субъектив ҡарашынан сығып билдәләй ала. Берәү өсөн ул, беренсе сиратта, эстетик ләззәт биреүсе күренеш, икенсе берәү өсөн — тәрбиәләү сараһы, өсөнсө, дүртенсе һәм тағын кемдәрҙер өсөн — тағы ниндәйҙер «саралар». Күренеүенсә, һәр осракта ла хәҡиҡәт юҡ түгел, ул — бар. Ләкин ул — субъектив хәҡиҡәт.
Буддизмда
Буддизмда хәҡиҡәт башлыса ысынбарлыҡ «нисек булһа, шулай» тип ҡаралған аң торошо менән бәйле. Буддизмда хәҡиҡәт кеше психикаһын үҙгәртеп ҡороуҙан айырым ҡаралмай. . Был йәһәттән буддизм хәҡиҡәттең ике кимәлен айыра (сатья-двая): 1) хәҡиҡәт сағыштырмаса, эмпирик — үҙгәргән аңда ваҡиғалар ниндәйерәк сағылыш таба; 2) абсолют хәҡиҡәт, ахырғы хәҡиҡәт — ысынбарлыҡта күренештәрҙең йәшәү рәүеше.
Дүрт аҫыл хәҡиҡәт (чатвари арьясатьяни), Изгенең дүрт хәҡиҡәте — буддизмдың төп тәғлимәттәренең береһе, уны бөтә буддизм мәктәптәре тота. Дүрт аҫыл хәҡиҡәтте Будда Шакьямуни үҙе формулировкалаған, һәм уларҙы түбәндәгесә аңлатып була: 1) ғазаптар бар 2) ғазаптың сәбәбе бар — бик көслө теләк, жажда   ; 3) ғазап сигеүҙең аҙағы бар — нирвана; 4) ғазаптарҙы бөтөрөү юлы бар, — восьмеричный юл. Көнсығыш Азия мәктәптәре «Дүрт аҫыл хәҡиҡәттең ысынбарлығын» инҡар иткән "Йөрәк сутраһы"на ла иғтибар итә, был хәҡиҡәттең ике кимәле тураһындағы тәғлимәткә тап килә.
Алыҫ Көнсығыш дзэн будда мәктәбе хәҡиҡәтте һүҙ менән әйтеп булмай, тип раҫлай. Философия профессоры Д. Т. Судзуки Дзэн традицияһында хәҡиҡәтте табыу процесын түбәндәгесә белдерә: «Хәҡиҡәт туранан-тура һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа асыла. Шуның менән бөттө. Тағы һеҙгә нимә кәрәк?». Тибет традициялары уҡытыусыһы Джампа Тинлей билдәләүенсә, абсолют хәҡиҡәт тәжрибәһен һүҙ менән еткереп булмаһа ла, абсолют хәҡиҡәттең үҙен кире һығымталар аша аңлатырға мөмкин. Ысынбарлыҡ тураһындағы аҙаҡҡы фекерҙәр Махаяна юғары фәлсәфәүи мәктәбендә — прасангикала — ошо рәүешле формалаштырыла. Был йәһәттән абсолют хәҡиҡәттең ике төрө айырыла: «әйтә алырлыҡ» — концептуаль яҡтан аңлайышлы һәм «әйтеп биргеһеҙ» — туранан-тура аңлайышлы хәҡиҡәт. Ике осраҡта ла аңлайышлы нәмәләр бер төрлө, әммә ҡабул итеү юлдары төрлөсә
Выбор (Мезень ҡушылдығы)
Выбор  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының һул ярына тамағынан 361 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 61 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәскәү Кремле
Мәскәү Кремле  — Мәскәүҙең үҙәгендәге ҡәлғә һәм уның боронғо өлөшө, ҡаланың төп ижтимағи-сәйәси һәм тарихи-художество комплексы, Рәсәй Федерацияһы Президентының рәсми резиденцияһы, КПСС Үҙәк Комитетының Генераль секретарының рәсми резиденцияһы булған
Мәскәү йылғаһының бейек һул ярында — Боровицкий ҡалҡыулығында, Неглинный йылғаһы менән ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Планда Кремль — майҙаны 27,5 гектар булған дөрөҫ булмаған өсмөйөш. Көньяҡ стенаһы Мәскәү йылғаһына ҡарай, төньяҡ-көнбайышы — Александровск баҡсаһына, көнсығышы — Ҡыҙыл майҙанға.
Фин-уғыр биләмәләре
Мәскәү Кремле территорияһындағы беренсе биләмәләр бронза быуатына ҡарай (б. э. тиклем II мең йыллыҡ). Хәҙерге Архангел соборында иртә тимер быуатҡа ҡараған (б. э. тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһы) фин-уғыр биләмәләре табыла. Был ваҡытта Дьяков тибындағы биләмә Боровицкий убаһы (хәҙерге Йәмиғ майҙаны) туғайы террасаһының өҫкө өлөшөн алып тора, һәм, унда нығытма булыуы ла ихтимал. Төньяҡ-көнсығыштан биләмәне ике ҙур йырҙарҙа һаҡлай: береһе, хәҙерге Троицк ҡапҡаһынан төньяҡта, Неглинный йылғаһына сыға, икенсеһе Петровский һәм хәҙерге Кремлдең Икенсе Исемһеҙ башняһы араһында ята.
Вятичтар ҡасабаһы
X быуат башында Ока һәм Мәскәү йылғаһы бассейндарын колонизациялау башланғас, Боровицкий убаһы вятичтар биләй башлай (бәлки, элекке ҡаласыҡтарын үҙләштерегәндәрҙер). Фараз буйынса, вятичтарҙың убалағы биләмәһе ике нығытма үҙәктән тора — беренсеһе, майҙаны буйынса ҙуры, хәҙерге Йәмиғ майҙаны урынында урынлаша, икенсеһе морондоң осонда була. Ике үҙәк тә йырындан, валдан һәм текә ҡойманан торған нығытманы һаҡлаған тип күҙаллана. Вятичтар нығытма ҡоралланыуына үҙ-ара тоташҡан йырындарҙы ла индерә; улар тәрәнлеге 9 һәм киңлеге яҡынса 3,8 метрға еткән соҡорға әйләндерелә. Биләмәнең морон өлөшөндә ниндәйҙер сәйәси-административ үҙәк тә була: археологик ҡаҙыныуҙар ваҡытында бында Киевтың XI быуаттағы мисәте табыла. Ике өлөш тә, күрәһең, үҙенең мәҙәни үҙәгенә эйә була — үрге яҡтыҡы Йәмиғ майҙанында, түбәнгенеке — «Бор аҫтында». Был урында Мәскәүҙең иң боронғо Иоан Предтеча раштыуаһы сиркәүе була. «Маковица», «Тауҙар» һәм «Бор» топонимдары кенәзлектәргә тиклем булған ваҡытҡа ҡарай. Был ике үҙәкте посад уратып тора. Биләмәнең үҫеше һәм уңышы эргәләге сауҙа юлына ла бәйле бул: Мәскәү йылғаһы буйлап Көнбайыш һәм Көнсығыш араһында сауҙа йәнле бара. Һыу юлынан тыш, эргәнән ике ҡоро юл үтә — береһе Новгородҡа (һуңыраҡ Волоцкий), икенсеһе Киевтан Смоленск аша төньяҡ-көнсығышҡа; ике юл да Мәскәү йылғаһы кисеүендә Боровицкий убаһы итәгендә (хәҙерге Ҙур Таш күпер районы) тоташа.
Кесе Кернежка
Кесе Кернежка (Кесе Корнежка, Юкова) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Археология
thumb|300 px|A [[Боронғо Рим театры. Александрия, Мысыр]]
Археология (ἀρχαῖος "боронғо", -λογία ғилем, фән һүҙҙәренән) – ергә күмелеп һаҡланып ҡалған ҡомартҡылар (тимер аҡса, ҡоралдар, йорт-ҡаралты, кешенән ҡалған сүп-сар һ.б.) буйынса боронғо халыҡтарҙың тарихын өйрәнеү фәне; һаҡланып ҡалған матди сығанаҡтар нигеҙендә кешелек донъяһы тарихын өйрәнеүсе фән.
Уның тикшеренеү маҡсаттары төрлө осраҡтарҙа төрлөсә – кеше тарихын һәм эволюцияһын өйрәнеүҙән мәҙәниәт үҫеше һәм тарихына хәтлем - билдәләнә.
«Археология» термины беренсе тапҡыр Б.Э.Т. 4 быуатта Платон тарафынан боронғо дәүерҙәргә нисбәтле фәндәрҙе күҙҙә тотып ҡулланыла. Фән булараҡ, археология Рәсәйҙә 18 быуат башында барлыҡҡа килә.
Археологик сығанаҡтар
Матди сығанаҡтар − артефакттар (лат. artefaktum - яһалған) - етештереү ҡоралдары һәм улар ярҙамында барлыҡҡа килтерелгән матди байлыҡтар: ҡоролмалар, ҡоралдар, биҙәнеү әйберҙәре, һауыт-һаба, сәнғәт әҫәрҙәре һ.б., ҡыҫҡаһы, кешеләр тарафынан етештерелгән барлыҡ әйберҙәр. Яҙма сығанаҡтарҙан айырмалы булараҡ, артефакттар тарихи ваҡиғалар хаҡында туранан-тура һөйләмәй, шул сәбәпле улар нигеҙендә тупланған тарихи мәғлүмәттәр фәнни реконструкция нәтижәһе булып тора.
Археологик тикшереү ысулдары
Археологияның үҙенә хас тикшереү ысулдары бар. Стратиграфия ысулы арала иң мөһиме һанала - ул бер урында оҙаҡ йәшәү нәтижәһендә барлыҡҡа килгән культура ҡатламдарының урынлашыу тәртибен билдәләү һәм уларҙың хронологик бәйләнешен асыҡлауҙан ғибәрәт. Археологик ҡаҙыу эштәре барышында табылған әйберҙәр түбәндәге билдәләр буйынса клпссификациялана: әйберҙең ҡулланылыу максаты, эшләнеү ваҡыты һәм эшләнгән урыны. Ҡоралдың ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын һәм функцияһын билдәләү өсөн эш процессында барлыҡҡа килгән эҙҙәрҙе тикшереү ысулы ҡулланыла, эшләнгән ваҡытын билдәләү типологик ысул ярҙамында башҡарыла. Археологияның уҙ ысулдарынан тыш башҡа фәндәрҙәлә ҡулланылғандарынан да эшкә егәләр: әйбер ҡалдыҡтарындағы радиоактив углерод микъдары буйынса даталарҙы билдәләү, археологик ҡомартҡыларҙа табылған ағастарҙың йыллыҡ балдаҡтары буйынса сағыштырма һәм абсолют даталарҙы асыҡлау, яндырылған балсыҡтан яһалған әйберҙәрҙәге магнитлылыҡты үлсәп, уларҙың абсолют йәшен билдәләү, ваҡытты асыҡлауҙың геологик ысулдары (мәҫәлән, тасма рәүешендә ятҡан балсыҡ ҡатламдарын тикшереү һ.б.). Боронғо әйберҙәрҙе өрәнеү һәм уларҙы етештереү ысулдарын асыҡлау өсөн спектраль анализ, металлография, техник петрография һ.б. ҡулланыла.
Тикшеренеү өлкәһен 3,4 млн йыл элек Көнсығыш Африкала ҡулланыла башлаған тәүге ҡоралдарҙан башлап, бер нисә тиҫтә йыл элек булған ваҡиғаларғаса ваҡыт арауығы тәшкил итә.
Археология фәне өлөштәре һәм тарихы
Фән булараҡ, ошондай өлөштәрҙаән тора: тәбиғи шарттарҙы алдан күҙәтеү һәм ҡыҙыҡлы урындарҙы билдәләү; ҡомартҡыларҙы ҡаҙып табыу; һәм йыйылған ҡомартҡылар менән мәғлүмәтте анализлау. Киң мәғәнәлә, археология фән-ара тикшеренеү ысул-юлдарына, әйтеп үткәндә антропология, тарих, мәҙәниәт тарихы, этнология, география, геология, лингвистика, физика, химия, статистика, палеоэкология, палеонтология,палеозоология һәм палеоботаника ысулдарына таяна.
Археология 19 быуатта Европала тарих тармағы булараҡ үҫешә башлай; шунан бирле ул бар донъяла өйрәнелгән фәнгә әүерелә. Хәҙерге көндә уның эсендә өлөш фәндәр (мәҫ. диңгеҙ археологияһы,археоастрономия үҫеште, тикшеренеү өсөн күп һанлы ғилми методтар барлыҡҡа килде. Шул уҡ ваҡытта, археологтар алдында күп проблемалар – псевдоархеология менән эш итеү, ҡаҙылма ҡомартҡыларҙы урлау, һәм кеше тәне ҡалдыҡтарын ҡаҙып алыуға ҡаршылыҡ күрһәтеү – килеп тыуа.
Пётр I нигеҙ һалған Кунсткамерала боронғо әйберҙәр һәм археологик ҡомартҡылар туплана. Археологик ҡомартҡылар тураһында мәғлүмәттәр туплау дәүләт эшенә әүерелә. Археологик ҡомартҡыларҙы тикшереү, археология тарих фәненең бер өлөшө булараҡ танылғас, 18 быуатта ғына ғәмәлгә керә. Пётр I тарафынан Себерҙе өрәнеү өсөн еберелгән Д.Г. Мессершмидт унда беренсе фәнни археологик ҡаҙыу эштәре үткәрә (1722). Санкт-Петербургта Фәннәр академияһына (1724) нигеҙ һалынғас, Академик экспедициялар ойошторола һәм ҡиммәтле археологик материалдар туплана.
Ольнер-Бирия
Ольнер-Бирия — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туколанда йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хелльбрунн
Хелльбрунн (Schloss Hellbrunn)— Зальцбург архиепископының йәйге резиденцияһы. Австрияның Зальцбург ҡалаһында 6 километр көньяҡтараҡ урынлашҡан. 1612—1615 йылда архитекторҙар Донато Масканьи һәм Сантино Солари тарафынан Зальцбург кенәзе-архиепископы Маркус Зиттикус фон Хоэнемс өсөн барокко стилендә төҙөлә.
Үҙ эсенә паркы һәм Механик театры булған Һарайҙы, Маунтшлосс һарайын, Таш театрҙы ала.
Тарихы
1612 йылда Хелльбрунн тауы итәгендә Зальцбург кенәзе-архиепископы Маркус Зиттикус фон Хоэнемс заказы буйынса ҡаланан ситтә резиденция төҙөлә башлай. Кенәз үҙенең йәшлеген Италияла үткәрә һәм һуң Яңырыу архитектураһы рухындағы, Венеция һәм Римдең шундай иң яҡшы ҡоролмалары өлгөһөнә оҡшаш һарайға заказ бирә. Архитекторҙар Сантино Соларименән Донато Масканьи итальян маньеризмы традициялары матурлығын үҙенә туплаусы ижади емеше тыуҙыра алған. 1615 йылда һарай төҙөлөшө тамамлана.
1615 йылда һунар һарайы Маунтшлосс төҙөлә, ә 1617 йылда таш театр асыла һәм унда немец телендә беренсе опера ҡуйыла.
XIX быуат уртаһында Хелльбрунн Австрия императорына ҡарай. 1924 йылдан Маунтшлоссе һарайында Зальцбургтағы Карл Август музейының крайҙы өйрәнеү бүлексәһе урынлаша.
Хелльбрунн һарайы
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып һарайы, башҡа ҡайһы бер деталдәрҙе интерьер. Мәҫәлән, мебель ҡатышмаһынан тора әйберҙәр XVII—XVIII быуаттарҙа, өлөшләтә икенсе урын береһен бында килтер. Стеналарҙа яҡшы һаҡлау һәм ҡабул итеү өсөн ҙур залында түбә фреска эштәр Арсенио Масканьи (XVII быуат нөсхә). Мөйөшлө менән зиннәтле залға көмбәҙе, тәү сиратта музыкаль ҡунаҡ бүлмәһендә нисек ҡулланыла.
Һарай паркы
60 гектар майҙанды биләгән быуаһы, скульптура композициялары, павильондары һәм фонтан-шутихаһы булған парк. Фонтандың иҫәпһеҙ-һанһыҙ сығанағы аҫҡа ағып, бассейнларҙы тултыра, уларҙың һәр береһе айырым композиция тыуҙыра: статуялар, ҙур һәм бәләкәй фонтандар, күп фигуралы төркөмдәр һәм бәләкәй генә айырым фигуралар. Күп мәҙәктәр араһында ҡапыл атылған һыу, 1000 ағымлы фонтанлы Нептун ҡыуышлығы, ҡыҙыл мәрмәрҙән фигуралар эшләнгән Орфей менән Эвридика ҡыуышлығы, ҡурғаш ҡоштар һайраған ҡурғаш ағастар, механик орган, ҡаяны соҡоп эшләнгән таш театр һәм Монатсшлезхен һарайы бар.
Маунтшлосс Һарайы
Маунтшлосс һунар замогы (Monatsschlössl — «Ай һарайы»), Хелльбрунн тауы битләүендә төҙөлгән. Риүәйәт буйынса, «архиепископта ҡунаҡ булыусы Бавария принцы, тәҙрәнән ҡалҡыулыҡ, бөгөн унда Маунтшлосс тора, унда ҙур булмаған замок ултырһа, тағы ла матурыраҡ булыр ине, ти — һәм ай үткәс, ул тағы ла Зальцбургта ҡунаҡта булғанда, шул урында, ысынлап та, ҙур булмаған һарай тороуын күреп иҫе китә».
Һарайҙа Зальцбургтағы Карл Август музейының тыуған яҡты өйрәнеү музейы бүлексәһе урынлашҡан. Бында көнкүреше һәм мәҙәниәт предметтары, халыҡ кәсептәре һәм һөнәрселек өлгөләре, төбәктең милли кейеменә һәм башҡа күп нәмәләргә арналған күргәҙмәләр урынлашҡан.
Таш театр
Театр — Хелльбрунн тауы ҡыуышында урынлашҡан Европалағы иң боронғо асыҡ һауалағы сәхнә.
Механик театр
Театр 256 ағас фигура һыу органы тауышы аҫтында урта быуат ҡалаһының көнкүрешен һүрәтләгән таш мәмерйәнән ғибәрәт. Һыу ярҙамында фигураларҙың аяҡ-ҡулдары хәрәкәтләнә йәки улар түңәрәктә әйләнә, ләкин бик нескә символдар ҡаланың барокко осоро атмосфераһына сумыу мөмкинлеген бирә. Сәхнәлә бер нисә өс ҡатлы йорт, үҙәктә — ҡала ратушаһы. Ратуша бинаһы эргәһе сауҙагәрҙәр, төрлө гильдияларҙың оҫтаханалары (улар билдәләре буйынса еңел айырыла — ҡалассы, итексе, итсе, тегенсе), бинаның эшен тамамлаусы төҙөүселәр, баҙар майҙанындағы һалдаттар һәм айыу менән бейеүсе циркачтар була баҙар майҙанында һәм һалдат, бейеү менән айыу.
Һындар һәм орган һыу ярҙамында хәрәкәтләндерелә.
Замокта үткән саралар
Августа һарайҙа йәйге фестиваль үтә. Бынан тыш, бында төрлө мәҙәни саралар, конгрестар, халыҡ-ара мастштабтағы конференциялар һәм семинарҙар уҙғарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Братск
Братск (Братск) — Иркутск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Иркутскиҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Ангара йылғаһы ярында урынлашҡан.
Иллинойс
Иллинойс (Illinois) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 25. 1818 йылдың 3 декабрендә төҙөлгән. Элек Аляска территорияһы исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Линкольн ере. Баш ҡала — Спрингфилд, иң ҙур ҡала — Чикаго.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса, Иллинойс штатында 12 869 257 чел. кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 85,80 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 5.
Майҙаны 149 998 кв.км, шуның 4 % һыу майҙаны. Ҡоллоҡ юҡҡа сығарылған АҠШ-тың беренсе штаты.
Каульсдорф (Заале)
Каульсдорф (Заале) (Kaulsdorf (Saale)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2761 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7338 һәм автомобиль коды — SLF.
Соколовка (Антебес ҡушылдығы)
Соколовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Антебес (Оло Антибес) йылғаһының уң ярына тамағынан 70 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Мөхәмәт мәктәбе
Иҫке Мөхәмәт мәктәбе (Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы муниципаль районы Иҫке Мөхәмәт ауылының урта дөйөм белем биреү муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы — Муниципальное общеобразовательное бюджетное учреждение средняя общеобразовательная школа д. Старомухаметово муниципального района Кигинский район Республики Башкортостан) — дөйөм белем биреү учреждениеһы.
Тарихы
Ҡыйғы районы Иҫке Мөхәмәт ауылында беренсе мәктәп 1927 йылда мәсет бинаһында асыла. Ул беренсе баҫҡыс белем биреү учреждениеһы була. Уҡытыусы булып Ғабдрахман Ғирфанов эшләй. Оморҙаҡ байҙың мөлкәтен тартып алғас, уның өйҙәрен мәктәп итәләр. Балалар һаны күп булғанлыҡтан, уҡыусылар Миндиямал Ғәлимова һәм Бибифайза Иҫәнбаеваның ҡуртымға биргән йортода уҡытыла. 1949 - 1950 йылдарҙа мәктәп ете йыллыҡҡа әйләндерелә. 1955 йылда мәктәптең төп корпусы мәсет бинаһы төкөтөлөп киңәйтәләр. 1960 йылда белем усағы һигеҙ йыллыҡҡа әйләндерелә. 1987 йылдан мәктәп үҙгәртеп ҡорола һәм урта дөйөм белем биреү мәктәбе итеп үҙгәртелә, яңы мәктәп бинаһы төҙөлә. Яңы мәктәп төҙөңгә уның директоры Рафаил Нәби улы Йосопов ҙур көс һала. 2021 йылдан тулы булмаған дөйөм белем биреү мәктәбе тип үҙгәртелә.
Боланды (тау)
Боланды (Буландиха) — Рәсәй, Силәбе өлкәһендәге тау.
Географияһы
Боланды тауы Силәбе өлкәһендәге Ҡытаутамаҡ округы Һатҡы районында, Баҡал ҡалаһы тирәләй урынлашҡан. Рудничный, Еркүскән һәм Ельничный ҡасабалары араһынан һуҙылған.
Силәбегә тиклем араһы — 226 км, Екатеринбургҡа — 338 км, Өфөгә — 205 км.
Координаттары: 54°55’50"N 58°49’45"E
Тасуирламаһы
Боландының оҙонлоғо биш километр самаһы, әммә шул уҡ ваҡытта бейек — 903 метрға тиклем етә. Уның битләүҙәре шыршылыҡтар менән ҡапланған, ә түбәһендә, башлыса, көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, кварцитлы ҡаялар, таш йылғалар. Айырыуса һырттың төньяҡ-көнбайышындағы осло шихан иғтибарға лайыҡ, сөнки тигеҙ генә ҡырлы булыуы арҡаһында уны Айыу теше тип атайҙар. Һыртта һыу йыйылған карьер ҙа бар.
Этимологияһы
Башҡорт халҡының фольклорын, атамаларын оҙаҡ йылдар дауамында өйрәнгән Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов тауҙың атамаһын башҡорт телендәге болан йәки мышы тигән һүҙҙәрҙән килеп сыҡҡан тип һанай, сөнки улар был урындарҙа тереклек иткән
Ондатровая
Ондатровая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡамышлы (Благовар районы)
Ҡамышлы (Камышлы) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2009 йылдың 14 октябренә торошло халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 452733, ОКАТО коды — 80214834003.
Ангарск
Ангарск (Ангарск) — Иркутск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Иркутскиҙан һуң өлкәлә өсөнсө урында тора.
Географияһы
Ангара йылғаһы ярында урынлашҡан.