cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урта махсус музыка колледжы
Хәҙерге статусы
2016 йылда Урта махсус музыка колледжы — республикалағы берҙән-бер һәм Рәсәйҙәге һигеҙ махсус музыка уҡыу йорттарының береһе. Бында балалар беренсе кластан, бер үк ваҡытта музыка һәм дөйөм белем биреү дисциплиналары буйынса уҡып, профессиональ музыка белеме алалар, Рәсәйҙә тиҫтәләп йылдар эсендә тупланған, Башҡортостан һәм Рәсәйҙең музыкаль элитаһын формалаштырған уникаль мәғариф системаһы.
Билдәле тамамлаусылары
Урта махсус музыка колледжы ғәмәлдә булған осорҙа 500-ҙән артыҡ профессиональ музыкант сығарылған, улар араһында иң билдәлеләре: һәм башҡа Рәсәй Федерацияһының һәм сит илдәрҙең күренекле сәнғәт эшмәкәрҙәре.
Ижади ҡаҙаныштары өсөн йыл һайын 30 мәктәп уҡыусыһы Башҡортостан республикаһы президенты, «Яңы исемдәр» Рәсәй программаһы, Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлыҡтары, В. Спиваков исемендәге Халыҡ-ара мәрхәмәтлек фонды стипендиаттары булалар. Виолончелист Антон Павловский В. Спиваков премияһына, «Урыҫ башҡарыу оҫталығы» фонды стипендияһына һәм Ш. Бабич исемендәге Республика йәштәр премияһына лайыҡ булды.
Филиалдары
Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығының тәҡдиме нигеҙендә Урта махсус музыка колледжының Сибай филиалы «Рәсәйҙең алдынғы мәҙәниәт учреждениелары — 2013» һәм « Рәсәйҙең алдынғы мәҙәниәт учреждениелары — 2014» Милли Реестрына индерелде
Мрозовская Елена Лукинична
Мрозовская Елена Лукинична (ҡыҙ фамилияһы Княжевич, 1892(?) — 1941) — Черногория сығышлы беренсе урыҫ профессиональ фотографы, педагог.
Тормошо һәм карьераһы
Мрозовскийҙың ағаһы Владимир Павлович Мрозовский инженер-механик һәм рәссам була, ә уның ағаһы — Иосиф Иванович Мрозовский 1915 — 1917 йылдарҙа, булмай, Мәскәүҙең хәрби генерал-губернаторы. Мрозовская башта уҡытыусы һәм һатыусы булып эшләй. Фотография менән һәүәҫкәр булараҡ шөғөлләнә башлай; в 1892 йылда ИРТО ҡарамағындағы фотографическая ирто бүлегендә V Светопись бүлегененең фотографиялар курсын тамамлай. Белемен, нәфис фотография менән мауығып, Парижда Надарҙа таммалай. Санкт-Петербургҡа ҡайтып, 1894 йылда студия аса. 1897 йылда Елена Санкт-Петербургта Рус ҡатын-ҡыҙҙарының үҙ-ара хәйриә йәмғиәте ҡарамағындағы Ханымдар фотография түңәрәге ағзаһы була. 1913 йылда Мрозовскаяның фотоательеһы «Елена» урыҫ-славян ҡатын-ҡыҙҙары әҙәби-фотография ательеһы» итеп үҙгәртелә, һуңынан ул «Ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте йорто»ноң бер өлөшө булырға тейеш була. 1920 йылда ул Серово районында йәшәй. 1941 йылда Репинола вафат була.
Эштәре
Мрозовскаяның һүрәттәре араһында Николай Римский-Корсаков, Матильда Кшесинская , Вера Комиссаржевская, Анастасия Вяльцева һәм шул замандағы башҡа рәссамдар, актерҙар һәм яҙыусылар бар. Уның 1896 йыл башында төшөргән Санкт-Петербург консерваторияһы фотоһүрәте, консерваторияның иң тәүге һүрәттәре иҫәбенә инә. 1897 йылда ул Император Музыка йәмғиәтенең рәсми фотографы тип таныла. 1897 Стокгольмда халыҡ-ара күргәҙмәлә бронза миҙал, һәм 1900 йылда Парижда бөтә донъя күргәҙмәһендә көмөш миҙал яулай. 1898 йылда ИРТО-ның бишенсе фотокүргәҙмәһендә, шулай уҡ 1905 йылда Льежда бөтә донъя күргәҙмәһендә, 1911 йылда Петербургта «Фотографические новости» журналының беренсе күргәҙмәһендә ҡатнаша. 1897 йылда Еленаға «Санкт-Петербург консерваторияһы фотографы» почетлы исеме бирелә. 1903 йылда Елена Морозовскаяны Ҡышҡы һарайға Николая II йорто ойошторған иң ҙур байрамға юғары сығышлы персоналарҙы төшөрөргә саҡыралар.
Елена Мрозовская Император Техник йәмғиәтенең тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
Коллекциялары һәм экспонаттары
Княгиня Ольга Орлованың 1903 йылда Ҡышҡы һарайҙа балда төшөрөлгән һүрәте Эрмитаж коллекцияһында һаҡлана. Ул музейға в ҡалаһында 2003 йылда Лондонда Сомерсет-Хаустан Санкт-Петербургтың 300 йыллығын байрам итеүгә арнап ойошторолған күсмә күргәҙмә сиктәрендә тапшырыла. Икенсе «Портрет девушки в костюме малой России» Мәскәү фотографиялар йортонда һаҡлана һәм 2013 йыл башында Рәсәй мәҙәниәт министрлығы ойошторған күргәҙмәлә Амстердамда күрһәтелә. Мрозовскаяның күп фотолары Санкт-Петербург консерваторияһы коллекцияһында һәм Мәскәүҙә М. И. Глинка исемендәге музыка мәҙәниәте музейында һаҡлана. Бер нисә һүрәте Рәсәй дәүләт әҙәбиәт һәм сәнғәт архивы коллекцияһында.
Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы
Әминева Әлиә Мансур ҡыҙы (19 апрель 1992 йыл) — башҡорт шашкасыһы, Рәсәйҙең спорт мастеры.һәм илдең төп йыйылма командаһы ағзаһы. 2016 йылда Рәсәй чемпионы, 2012 йылда бронза призеры (блиц). Ҡыҙҙар араһында Европа (2002, 2007) һәм Рәсәй (2002—2010) чемпионы. Ҡыҙҙар араһында Европа беренселегенең көмөш призеры (2005, 2011, 2014), күп тапҡыр Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара турнирҙар еңеүсеһе. «Башнефть» клубы өсөн сығыш яһай. Тренеры Ю. В. Черток.
Биографияһы
Ишембай олимпия резервындағы шашкалар буйынса балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе (тренеры В. И. Мильшин, Е. А. Мильшина ). Өфөгә ҡаланың 23-сө балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенә (Өфө) күскәндән һуң тренерҙары А. П. Мельников, Ю. В. Черток.
Башҡорт дәүләт университетының хоҡуҡ институтын тамамлаған.
«Башҡортостан Республикаһы» гәзитендә 2008 йылдың 15 ғинуарында баҫтырылған интервьюһында, Рәсәй һәм Башҡортостан йыйылма командаһы баш тренеры Юрий Владимирович Черток Башҡортостан шашкаһының киләсәген билдәләп үтә:
«10 йәшлек өфөлө Азалия Сәғитова, уның яҡташы 16 йәшлек Вәлиева Юлиә, Ишембай ҡыҙҙары 12 йәшлек Айгөл Иҙрисова һәм 15 йәшлек Әлиә Әминева — бына беҙҙең киләсәгебеҙ нигеҙе. Егеттәр араһында үҙенең яҡты талантын Айнур Шайбаков раҫлай».
2008 йылда Рәсәй спорт мастеры була.
Әлиә Әминева 2008—2009 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән айырыуса һәләтле уҡыусылар өсөн Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһы менән бүләкләнә. Башҡортостан Республикаһы физик культура, спорт һәм туризм министрлығында стипендиаттар дипломдарын тапшырыу тантанаһында Әминеваны 13 тапҡыр паралимпия чемпионы Рима Баталова һәм министр урынбаҫары Владимир Иванушкин бүләкләй,. Фотола һулдан Әминева, уңда Баталова.
Волга (автомобиль юлы)
Федераль автомобиль юлы  М-7 «Волга» — федераль әһәмиәтле Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Өфө (Владимирға, Ивановоға, Чебоксарға, Ижевскиға, Пермгә ингән юлдар менән бергә) автомобиль юлы. Е-22 Европа маршрутының бер өлөшө, трассаның Алабуғанан Өфөгә алып барған бер өлөшө Е-17 европа маршрутына  ҡарай. «Иртыш», «Себер», «Байҡал» һәм «Амур» трассалары формаль рәүештә М-5 «Урал» трассаһының дауамы булыуға ҡарамаҫтан, Мәскәү һәм көнсығыш төбәктәр менән араны бәйләүсе иң ҡыҫҡа юл — Рәсәйҙең европа өлөшөн Себер һәм Алыҫ Көнсығыш менән бәйләүсе төп автомобиль юлы асылда ошо М-7 трассаһы.
Дөйөм мәғлүмәт
М-7 магистрале Мәскәүҙең көнсығышынан МКАД менән Энтузиастар шоссеһының киҫешкән урынында (алыҫлыҡты иҫәпләү Мәскәү үҙәгенән алына) башлана. Артабан трасса Мәскәү, Владимир, Түбәнге Новгород өлкәләре, Сыуашстан Республикаһы, Татарстан Республикаһы һәм Башҡортостан Республикаһы биләмәләре аша үтә. Магистралдең оҙонлоғо 1351 км.
Бынан тыш, магистраль составына оҙонлоғо 101 км тәшкил иткән Владимир ҡалаһынан Ивановҡа, Чебоксарға (көнсығыштағыһы — оҙонлоғо 3 км; көнбайыштағыһы — оҙонлоғо 11 км), Ижевскиға (165 км) һәм Пермдән Ижевскиға (294 км), һәм шулай уҡ Владимир ҡалаһын Көньяҡтан урап үтеүсе (54 км) һәм Түбәнге Новгород ҡалаһын урап үтеүсе яңы юл участкалары (45 км) индерелә.
Был юл тәпәш ҡалҡыулыҡлы ерҙән, айырым участкаларҙа урманлы-һаҙлы һәм далалы урындарҙан үтә. Юлдағы температура шарттары нигеҙҙә бер төрлө, ғинуарҙың уртаса температураһы −10 °C, июлдеке +20 °C.
Магистралде Өфөнән башлап оҙайтыу проекты — (Подымалов юл тармаҡланышы) М-5 магистрале менән Жуков юл тармаҡланышы аша, Жуков, Таптыҡ, Берёзовка, Булгаков, Инйәр ауылдары аша, Белореттан Магнитогорскиға һәм артабан Ҡарталы аша Ҡаҙағстандың дәүләт сигенә тиклем — бар ине, әммә Межгорье ҡалаһы булғанлыҡтан, был проект раҫланмаған. Әлеге ваҡытта Жуков юл тармаҡланышында проектлы трассировка районы төҙөлгән. Юл ҙур йылғалар аша үтә:
Тарихы
Көнсығыш йүнәлешендәге юлдарҙы үҫтереү кенәз Юрий Долгорукий идара иткән замандан башланған. XII быуаттың икенсе яртыһында кенәз Андрей Боголюбский Владимир ҡалаһын Рустең баш ҡалаһы итеп иғлан иткән, әммә шул уҡ ваҡытта Мәскәү ҙә нығый барған. Был юл 1395 йылда, Владимирҙан Мәскәүгә  иконаһын килтергәндә, телгә алынған. Һуңыраҡ был юл Владимир тракты йәки Владимирка тип атала башлаған.
XIV быуат башында мәскәү кенәзе Иван Калита урҙа кенәзе Үзбәк хандан Түбәнге Новгородта идара итеүгә рөхсәт ярлығы алған. Был ҡалалар араһында һыу юлы буйынса бәйләнеш урынлаштырыу мөмкинлеге булһа ла, тиҙ үҫешкән Мәскәү кенәзлегенең төп үҙәктәрен: Мәскәү, Владимир, Түбәнге Новгородты тоташтырыусы юл һалыу зарурлығы бәхәсһеҙ булған, һәм уны яңыртыу һәм төҙөү эштәре даими рәүештә алып барылған. 1731 йылдан юлды Себер тракты тип атай башлайҙар һәм ул түбәндәге йүнәлештәрҙе үҙ эсенә ала: Мәскәү — Владимир — Муром — Түбәнге Новгородҡа һәм артабан Себергә. Себер тракты буйлап тоҡондар каторгаға оҙатылған. Йыл һайын үткәрелгән Түбәнге Новгород йәрминкәләре лә Мәскәү ҡалаһына юл төҙөүгә булышлыҡ иткән. Һәм 1839—1845 йылдарҙа ҡатлаулы 380 саҡрымлыҡ Мәскәү-Түбәнге Новгород шоссе юлы төҙөлгән.
Рәсәйҙә автомобиль барлыҡҡа килеүе һәм Горький автомобиль заводы төҙөлөү автоюл селтәрен яңы стандарттарға яҡынайта башлай, ләкин 1930 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға саҡлы Горький — Ҡазан автомобиль юлы фәҡәт тораҡ пункттар сиктәрендә генә таш менән түшәлгән була. 1935 йылдың 1 ғинуарынан Ногинскиҙа Мәскәү — Горький Юл идаралығы булдырылған. Ҡазан һәм Яр Саллы араһындағы трасса участкаһы 1936 йылда  торған.
1950 йылдарҙа Ҡытай менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр урынлаштырыу Мәскәү — Пекин трансконтинеталь магистраль төҙөү ҡарарына килтерә. Был юлдың тағы бер исеме бар — «Пекинка».
1962 йылға Горький — Казань участкаһы асфальт-бетон менән ҡаплана. Шул уҡ ваҡытта ағас күпер урынына Сура йылғаһы аша тимер-бетон күпер ҡалҡып сыға. Бынан тыш Воротынец ҡасабаһынан Чебоксарға барған юлдарҙа төньяҡта Лысая Гора — Васильсурск һәм көньяҡта — Ядрин кисеүҙәре аша тигән күрһәтмәләр бар ине.
1970 йылдар уртаһында Мәскәү — Горький — Чебоксар — Ҡаҙан автомобиль юлы 8 индексы менән, 1980-се йылдар уртаһында — М-7 тип билдәләнә ине.
М-7-лә Волга аша автомобиль күпере төҙөгәнгә саҡлы трасса Сыуашстандың Тюрлема ҡалаһынан һуң Татарстанға үтә ине, 9 км самаһы юл участкаһында Зеленодольск ҡалаһына сығарыусы борам кисеүе булған Сыуашстандың Түбәнге Вязовый ҡасабаһына яңынан әйләнеп ҡайтып йөрөргә тура килә ине. Бында йөк ташыусы автомобилдәрҙе («фуралар») сығара алған ике борам йөрөй ине.
1990 йылда Ҡазан яны Яр буйы Моркваши ауылы һәм Займище ҡасабаһы янында сафҡа индерелгән күпер М-7 трассаһы йүнәлешен үҙгәртә, Татарстанда шулай уҡ Зеленодольск районы Исаково ауыл биләмәһе янындағы матур урындарҙа аҡҡан Свияга йылғаһы аша һалынған күперле киҫелештә яңы участка төҙөлә.
Түбәнге Вязовых янындағы борамлы кисеү еңел, йөк автомобилдәре һәм йәйәүлеләр өсөн тәғәйенләнгән бер борам менән эшләүен дауам итә. Ҡыш көнө еңел автомобилдәр өсөн боҙ өҫтөнән сығыу урыны асыла. Күпмелер ваҡыт электрон карталарҙа, Тюрлема районындағы М-7 трассаһы ике юл менән күрһәтелгән: Зеленодольск ҡалаһындағы иҫке борам менән һәм Волга аша һалынған яңы күперҙән.
1972 йылдан Ҡазан — Яр Саллы участкаһында юлды төҙөү дауам иткән, ә 1985 йылда Вятка йылғаһы аша күпер сафҡа индерелгән. Юл проектын Ленинград ГипродорНИИ әҙерләгән. 1990 йылдар башына тиклем Ҡазан — Өфө трассаһы Р-243 билдәһенә эйә булған.
РСФСР Хөкүмәтенең 1991 йылдың 24 декабрҙәге 62-се Ҡарары менән (үҙгәртеүҙәр һәм өҫтәмәләр менән) М-7 «Волга» автомобиль юлы — Мәскәүҙән Владимир, Түбәнге Новгород, Ҡазан аша Өфөгә тиклем (Владимир, Иваново, Чебоксар, Ижевск һәм Пермь ҡалаларына инеү юлдары менән бергә) — Магистраль юлдар Исемлегенә инә. 2010 йылдың 17 ноябренән РФ Хөкүмәтенең 928-се ҡарары менән раҫлаған Дөйөм ҡулланылыштағы федераль әһәмиәттәге автомобиль юлдары тигән яңы исемлек ғәмәлгә инде; уның нигеҙендә, юлдарҙың бер өлөшөнә элекке исемлектә файҙаланғандан айырмалы яңы һандар һәм исемдәр билдәләнгән. Трасса шундай тамғаланыш алған: М-7 «Волга» Мәскәү — Владимир — Түбәнге Новгород — Ҡазан — Өфө.
Юлды ҡарап тотоу
Юлды ҡарап тотоу һәм йүнәтеү ремонт ойоштороуҙы башҡара:
Мәскәү өлкәһе
Мәскәү, өлөшләтә Владимир өлкәләрендә маршрут Мещёра уйһыулығы һаҙлыҡтарының тигеҙлек участкаларынан үтә. Төҙөлөш һөҙөмтәһендә үҙгәргән һыу ағымы һәм юғары дымлылыҡ юл япмаһы торошона кире йоғонто яһай. 52 км-ҙан (А-107 автомобиль транспорты юл үткәргесе аҫтында) һәм йылға үҙәндәрендә һәм юл үткәргестәрҙә бик әһәмиәтле булмаған буй киҫелешле ауышлыҡтарҙан башҡа, өлкә сиктәрендәге юл планда етерлек дәрәжәлә тура.
Мәскәү өлкәһендә б өтөн юл дауамында юл дүрт һыҙаттан да кәм түгел (МКАД-тан ЦОВБ биҫтәһенә микрорайонына тиклем — һигеҙ, артабан Балашиханың аҙағына саҡлы (ВНИИПО биҫтәһе) — алты), һәр һыҙаттың киңлеге 3,5 метрҙан да кәм түгел. Юлдың барлыҡ участкаһы яҡшыртылған асфальт-бетон менән ҡапланған. Бик күп тиҙ йөрөшлө һәм хәүефле участкаларында юл күсәрле ҡойма менән йыһазландырылған. Күпселек күпер һәм үткәргестәрҙе капиталь. 2005—2007 йылдарҙа күп күпер һәм юл үткәргестәр буйынса капиталь эштәр үткәрелә. 2006—2008 йылдарҙа юлдың 52-се километрында юл тармағы төҙөлгән. 2008 йылдың май — июнендә 68 — 79 км участкаһы япмаһына, июнь-август айҙарында 37 — 39 км участкаһына, сентябрь-октябрҙә 86 км-ҙағы күпергә ремонт үткәрелгән. 2009 йылда 33 — 37 км-ҙағы юл япмаһына ремонт һәм күсәрле ҡойма үткәрелгән, йыл һуңында хәүефле участкаларҙа (Мәскәүҙән 34 км-ҙа һәм Мәскәүгә 67 км-ҙа) тәртип боҙоуҙы билдәләп ҡуйыу фиксация камералары ҡуйылған, 2010 йылда 39-52-се км һәм 54-70-се км участкаларында күсәрле ҡоймалар һәм Мәскәүҙең 66-сы км-да сираттағы камера стенды ҡуйылған. 2009—2011 йылдарҙа юлдың 54-се км-да юл тармағы төҙөлгән. 2011 йылда 63-67-се км-ҙа япма алмаштырыла. 2012 йылда яҡтыртыу яҡшыртыла, ваҡыт иҫәпләүсе светофор ҡуйыла. 2013 йылда 52-се км-ҙа юл үткәргес яңынан ҡорола, 31-се км-ҙа йәйәүлеләр өсөн ер өҫтө үткәүеле төҙөлә. 2012—2014 йылдарҙа 84-се км-ҙа А-108 МБК менән тоташтырыусы юл тармағы төҙөлә.
Ашығыс ярҙам хеҙмәттәре
М әскәү өлкәһе сиктәрендә хәрәкәт хоҡуҡи тәртибен һәм хәүефһеҙлеген Юл-патруль хеҙмәтенең ДПС 2-се махсус полкының 5-се махсус батальоны тәьмин итә (Ногинский районы, Оло Буньков ҡасабаһы, Мәскәү — Өфө автомобиль юлының 65-се километры):
Владимир өлкәһе
Мәскәү өлкәһендәгенә ҡарағанда Владимир өлкәһендәге юлдың рельефлы булыуы (Владимир тиклем Мәскәү ҡалҡыулығы, артабан — Ока-Цнинский ) һәм шуға ярашлы хәрәкәтте ҡыйынлаштырыусы ҙур буй тайпылыштары һәм бөгөлдәре менән айырыла.
Владимир өлкәһе сигенән (94 км) Владимирға тиклемге (170 км) юл дүрт һыҙатлы хәрәкәт участкаһынан ғибәрәт. Юлдың был өлөшөндә юл күсәре буйынса юл айырыу ҡоймаһы әлдән-әле осрай. Хәрәкәт йышлығы тәүлегенә 40 мең автомобиль тирәһе. Юлдың юғары тығыҙлығы һәм тулы тәртиптә тотолмауы ( өҫтәмә һыҙаттар һ. б.) арҡаһында унда хәрәкәт итеү көсөргәнешле һәм, бигерәк тә һауа шарттары насар булғанда, урыны менән бик хәтәр.
Функциональ яҡтан М-7 «Волга» юлына ингән Владимир ҡалаһын көньяҡтан урап үткән юл (оҙонлоғо 54 км) 0-дән 15 км-ҙағы башланғыс участкаһында хәрәкәт ике һыҙатлы. 16-сы км-ҙан 54-се км-ға саҡлы участкала айырыу һыҙаты булған дүрт һыҙатлы хәрәкәт. Урап үткән ерҙә объезд бөтә киҫелештәр ҙә төрлө кимәлдә. Түбән Новгородҡа 2001 йылда асылған Владимирҙы көньяҡтан урап үткән юлдан да, Владимир ҡалаһы аша төньяҡтан үткән иҫке трасса буйынса ла барырға була. Уның оҙонлоғо Көньяҡ урау юлынан 2 км-ға кәмерәк, ләкин пробкалы 15 светофорға һәм 193 км-ҙан 222 км-ға саҡлы ике һыҙатлы хәрәкәткә эйә.
М7 «Волга» трассаһының Владимирҙан Иваново ҡалаһына тиклем тармаҡланышы (Суздаль аша) бар.
Владимир өлкәһе буйынса артабанғы юл, тораҡ пункттарҙы алмағанда, ҡағиҙә булараҡ, юл бүлеү ҡоймаһы булған, ҡәнәғәтләнерлек полотно буйынса үтә.
Түбәнге Новгород өлкәһе
Түбәнге Новгород өлкәһе буйынса үткән магистраль участкаһында күпселек осраҡта юл торошо һәйбәт. Полотноның киңлеге икенән дүрткә тиклем һыҙатлы (яңы урау юлда). Участканың оҙонлоғо 250 км-ға яҡын тәшкил итә.
Түбәнге Новгородты көньяҡтан урап үтеү
Урау юл бөтә хәүефһеҙлек һәм сифат талаптарына яуап биреүсе участка булып тора. Был башҡарыу кимәле буйынса айырыу газондары һәм ҡырҙары буйынса металл отбойниктары булған өйөм бейеклеге 12 метрҙан 22 метрға саҡлы автомагистраль. Ул төҙөлөп бөтмәгән һәм Шелокша ҡасабаһы районында өҙөлөп ҡала. Автомобиль юлы Кстово — Алыҫ Константиново төбәк автомобиль юлына күсә һәм Кстово ҡалаһының урау юлына сығара, һәм ул, үҙ сиратында, был юл транспорт ағымын төп трассаға сығара.
1984 йылдан бирле Көньяҡ урау юлын төҙөү алып барыла. 16 км оҙонлоғондағы беренсе сираттағы юл оҙонлоғо М-7 трассаһын Р125 менән бәйләй. Уны төҙөү 1984 йылдан алып 1993 йылға саҡлы алып барылды һәм үҙ эсенә Ока йылғаһы аша күпер үткәүелен индерҙе. Р125
2016 йылдың 14 сентябрендә хәрәкәт итеү өсөн Түбәнге Новгород урау юлының өсөнсө сираты асыла. Шулай итеп М7 федераль трассаһы транспорт транзит ағымы ҡала аша үтмәй инде.
Көньяҡ урау юлының IV сираты иң оҙон һәм ҡыйбатҡа төшкән участка буласаҡ, уның оҙонлоғо 40 км-ға яҡын тәшкил итә. Был участканы төҙөү Түбәнге Новгородты һәм Кстов ҡалаларын тулыһынса урап үтеүҙе һәм Түбәнге Новгород — Ҡаҙан участкаһында Работки — Порецкое автомобиль юлы килеп ҡушылған районда М-7 «Волга» трассаһына сығыуҙы тәьмин итә. Был этапты финанслау тулыһынса федераль бюджет аҡсаһы иҫәбенә ойоштороласаҡ.
Көньяҡ урау юлын 2018 йылда буласаҡ Футбол буйынса донъя чемпионатына тамамлау планлаштырыла.
Сыуашстан Республикаһы
Сыуашстан Республикаһы территорияһындағы Горький шоссеһы  тип йөрөтөлгән трасса оҙонлоғо яҡынса 160—170 км самаһы тәшкил итә. Юл түбәндәге (көнбайыштан көнсығышҡа) географик объекттар аша үтә: Сура йылғаһы, Р-231 саты персечение, Р-173 трассаһы менән киҫешкән урын, ҡала Чебоксар ҡалаһы (Сыуашстан Республикаһы ның баш ҡалаһы), Кугеси ҡасабаһы, Цивильск ҡалаһы, трассаһы менән киҫешкән А-151 трассаһы менән киҫешкән урын, Козловка ҡалаһы. Сыуашстандың башлыса таулы-йырынлы рельефлы булыуынан сығып ҡарағанда, магистралдең ҡайһы бер участкаларында юл япмаһы сифатын ташҡа үлсәйем, тип баһаларға була. Иң проблемалы урын береһенән 20-25 км өҫтәрәк 2010 йылдың август аҙағына ҡарата мәғлүмәт буйынса, иң проблемалы урын — Сура йылғаһы аша һалынған күперҙән яҡынса 20-25 км ара үткәндән һуң тәрән тәгәрмәс эҙе күҙәтелә. 2013 йылда Сура йылғаһы аша яңы күпер төҙөлгән һәм күпергә яҡын участкаларҙа төҙөкләндереү эштәре алып барыла. Чебоксар ға ингән урында автомобиль юлы ҡаланан көньяҡтараҡ үтә. Урау юлдың күп кенә ҙур юл саттарында, нигеҙҙә, көндөҙгө ваҡытта ғына эшләгән светофорҙар эше көйгә һалына.
Чебоксарҙан һуң Татарстан сигенә тиклем автомобиль юлы башлыса әленән-әле ҡыуып үтеү маҡсатында файҙаланылған урта буй юлы булған өс һыҙатлы участкалар менән сиратлашҡан ике һыҙатлы юл.
Татарстан Республикаһы
Татарстанда Зеленодольский районында, артабан Верхнеуслонский районында ике һыҙатлы юл килә, шунан һуң Ульяновск Р241 (автомобиль юлы) боролошонда дүрт һыҙатлы юл башлана.
Волга аша һалынған күперҙе сыҡҡандан һуң, Ҡазанды урап үткән юлда трасса Казанка йылғаһын да киҫеп үтә.
Артабан юл Пестречинский районы буйлап үтә. Бында урау юлды Р-239-ға тиклем тулыһынса дүрт һыҙатлы магистралгә әйләндереп оҙонайтыу буйынса эш алып барылды. Артабан М-7, 2х2 юл форматында, Шали ҡасабаһына тиклем бара. Бында Р-239 трассаһына сығыу мөмкинлеген биргән 2 кимәлле тармаҡланыш развязка төҙөлгән. Тармаҡланыштан һуң ике һыҙатлы юл китә. Дүрт һыҙатлы юл бары 900-сө км-ҙа Рыбнослободский районына килеп ингән юлда яңынан башлана. Пестречинский районынан һуң трасса Рыбнослободский һәм Мамадыш райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ М-7 трассаһына теймәй үтеп китеп, Мамадышҡа төшөүгә 20-30 км ҡалғас, балыҡ баҙары булған ҙур туҡталыш урынлашҡан (ике һыҙатлы юлдар). Кирмянка йылғаһы аша һалынған күперҙән һуң трасса яңынан дүрт һыҙатлыға әйләнә, Вятка йылғаһы аша һалынған яңы күпер аша үтә һәм Алабуға районы буйлап бара. Алабуғаны урап үткән трасса ла дүрт һыҙатлы. Урау юлдан 3 км үткәс, трасса Ижевск тармағына килеп ҡушыла.
Артабан юл байтаҡ араны Яр Саллы аша үтә. Юл-патруль хеҙмәте ДПС посы контролендә торған ҡалаға инеү урыны Түбәнге Ҡама ГЭС-ы плотинаһында урынлашҡан. Яр Саллылағы Орёл ҡулсаһында трасса уңға китә. Ҡаланан сыҡҡан ерҙәге боролошта дүрт һыҙатлы юл тамамлана һәм Туҡай, ә һуңынан Минзәлә райондары буйлап бара. Көньяҡтараҡ Минзәләгә теймәй үтеп, трасса Минзәлә йылғаһы аша һалынған күперҙән уңға китә. Трасса буйлап 30 км үткәндән һуң Юл-патруль хеҙмәте ДПС осрай, ике һыҙатлы М-7 трассаһы тағы ла 30 км, Башҡортостан сигенә саҡлы, Аҡтаныш районы буйлап бара.
М-7 трассаһының Ҡазан — Яр Саллы (Мамадыш тракты) участкаһын 1-Б категорияһына күсереү эше тормошҡа ашырыла, йәғни бөтә 2 һыҙатлы участкаларҙы айырыу һыҙаттары һәм ҡаршы яҡҡа сығып китеп һуғылыуҙан һаҡларлыҡ ҡуйып, 4 һыҙатлыға әйләндереп киңәйтеү эштәре тормошҡа ашырыла.
2013 йылдың 5 сентябрендә Мамадыш янындағы Вятка йылғаһы аша яңыртып ҡоролған күперҙең II сираты сафҡа индерелде. Хәҙер ике параллель күперҙә һыҙаттарҙың дөйөм һаны 4 (һәр йүнәлештә икешәр һыҙат).
2014 йылдың авгусында дүрт һыҙатлы участка (Мамадыш — Алабуға) асылды. Хәҙер 970 км-ҙан 1061 км-ға тиклемге участка тулыһынса дүрт һыҙатлыға әйләнде.
2016 йылдың аҙағына Татарстан Республикаһында хәрәкәт һыҙаттары һаны.
735—771 км. — 2 һыҙат (Савин ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы)
771—856 км. — 4 һыҙат, шул иҫәптән Ҡазан урау автомобиль юлы участкаһы (786—829 км)
856—901 км. — 2 һыҙат, реконструкция
941—957 км. — 2 һыҙат, реконструкция
957—1061 км. — 4 һыҙат. 1040—1061 км. — Яр Саллы
1061—1169 км. — 2 һыҙат (Шишмәбаш ауылы янындағы Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе 2-се һыҙат юлы)
Башҡортостан Республикаһы
Трасса уба-ҡалҡыулыҡтарҙан торған урындан үтә. Трасса буйында Үрге Йәркәй, Дүртөйлө (трассанан ситтә) тораҡ пункттары урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта юл Суҡҡул (1235), Йүкәлеҡул (Дүртөйлө районы) (1239), Мәскәү (Дүртөйлө районы) (1252), Кушнаренко (1280), Шәрип (Кушнаренко районы) (1300) ауылдары аша үтмәй.
Башлыса ике һыҙатлы юлдан ғибәрәт. Кушнаренко — Өфө участкаһында 2016 йылдың ноябрендә юлды яңыртып ҡороу эштәре тамамланды: Шәрип ауылын урап үткән 20 км юлға Кушнаренко ауылы эргәһендәге 20 км-лы (1270—1290 км) урау юл өҫтәлде. 2013 йылдың июлендә Кушнаренко районы сигенән Өфөнө көнбайыштан урап үткән юлды (1310—1321 км) киңәйтеү эштәре башланды.
Трасса Өфө ҡалаһының 2011 йылда трасса буйлап бер нисә километрға һуҙылып урынлашҡан Затон биҫтәһенә килеп ингән урында тамамлана. Магистралдең дауамы булған был районды урап үтеүсе юлдың беренсе сираты 2011 йылда асыла һәм Затон күпере алдында тамамлана. Төҙөлөштөң икенсе сираты 2014 йылдың 2 ноябрендә асыла. 2016 йылдың 7 октябрендә икенсе Затон күпере сафҡа индерелә. Шулай итеп, иҫке күпер аша ҡаланан сығыу, ә яңы күпер аша ҡалаға инеү ойошторолған. Өфөгә етер алдынан транзит транспорттың күп өлөшө Подымалов ауылы янындағы тармаҡланышҡа һәм артабан Өфө ҡалаһын көнбайыштан урап үткән юл аша М-5 Урал магистраленә барып сыға. 1990-сы йылдарҙа Магнитогорск һәм Ырымбур яғына барған транзит автомобиль транспорты өсөн Өфөнөң урау автомобиль юлын, Өфө — Өфө (аэропорт) трассаһына һуғылмайынса, Жуков (Өфө районы), Таптыҡ (Башҡортостан) һәм Берёзовка (Өфө районы) ауылдарынан Булгаков (Башҡортостан) ауылына саҡлы оҙайтыу планы ниәт ителгән булған.
2016 йылдың аҙағына Башҡортостан Республикаһында автомобиль хәрәкәте һыҙаттарының һаны
1169—1270 км — ике һыҙат (Шыршы-Тартыш ауылы янында Өфө ҡалаһына күтәрелеүсе икенсе һыҙат)
1270—1310 км — дүрт һыҙат (Кушнаренко һәм Шәрипте урап үтеү юлдары)
1310—1321 км — ике һыҙат, реконструкция
1321—1331 км — ике һыҙат
Мөхәрәмов
Мөхәрәмов — фамилия.
Кеүәш (Әй ҡушылдығы)
Кеүәш — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәһендә аға. Әйҙең һул ҡушылдығы. Йылға оҙонлоғо — 41 км. Һыу йыйыу бассейны майҙаны — 312 км².
Үренге һыртының көнбайыш ҡыҙырымынан башлана. Тамағы Кеүәш ауылы эргәһендә. Һул ҡушылдығы — Ҡара йылғаһы бар.
Объекттың коды — 10010201012111100021559.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә йылға исеме тураһында ошоларҙы яҙа: .
Чаган-Узун
Чаган-Узун — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чуя йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 65 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холохольня (Волга ҡушылдығы)
Холохольня  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының һул ярына тамағынан 3170 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Зубцов ҡалаһынан Тверь ҡалаһына тиклем,  Тверца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәғолов
Үтәғолов — фамилия.
Иҫәнгилдин Ғәни Ниғмәт улы
Иҫәнгилдин Ғәни (Ғәниулла) Ниғмәт улы (1914 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, разведчик, рядовой.
Биографияһы
Ғәни Ниғмәт улы Иҫәнгилдин 1914 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Хәйбулла районы Иҫәнгилде ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына БАССР-ҙың Матрай районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкы 7-се гвардия кавалерия корпусында взвод разведчигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылда «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Миҙалға тәҡдим ителгән награда ҡағыҙында былай тип яҙылған:.
Родюкова Валентина Трофимовна
Родюкова Валентина Трофимовна (2 декабрь 1926 йыл — 25 февраль 2015 йыл) — СССР-ҙың тимер юл инженеры. Балашов I тимер юл станцияһы начальнигы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Биографияһы
Валентина Трофимовна Родюкова 1926 йылдың 2 декабрендә Балашов ҡалаһында тимер юлсы ғаиләһендә тыуған.
1947 йылдан алып, Мәскәү тимер юл техникумын тамамлағандан һәм тимер юлдарҙы эксплуатациялау буйынса техник һөнәре алғандан һуң, үлсәүсе булып эшләй башлай, һуңынан поездарҙы ҡабул итеп тороусы, станция буйынса дежур, контейнерҙар ташыу буйынса инженер-иҡтисадсы булып эшләй.
Бөтә Союз тимер юл транспорты инженерҙарының ситтән тороп уҡыу институтын тамамлағандан һуң Балашов I станцияһы етәксеһе урынбаҫары һәм етәксеһе булып эшләй. В. Т. Родюкова етәкселегендә станция коллективы Волга буйы тимер юлында социалистик ярыш лидеры булып китә. Яҡшы эше өсөн станция коллективы СССР Министрҙар Советының Байрағын ала һәм СССР ВДНХ-һының Почет таҡтаһына индерелә.
1974 йылдың 28 февралендә СССР Юғары Советы Президиумының указы менән, «хеҙмәт уңыштары өсөн» Валентина Трофимовна Родюкова Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1981 йылдың 2 апрелендәге указы менән, «ҙур производство ҡаҙаныштары, унынсы биш йыллыҡ заданиеһын һәм социалистик йөкләмәләрен ваҡытынан алда үтәгәне өсөн», Валентина Трофимовна Родюковаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Төп эшмәкәрлегенән тыш В. Т. Родюкова халыҡ депутаттары Балашов ҡала Советы депутаты итеп һайлана.
Балашов ҡалаһында йәшәй. 2015 йылдың 25 февралендә вафат була.
Катмисс
Катмисс — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе, Һарытау өлкәһе, Ульяновск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының уң ярына тамағынан 743 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт сортлы бәрәңге
Башҡорт бәрәңгеһе (картуфы) — Рәсәйҙә сығарылған ашауға тәғәйенләнешле картуф сорты
Сығышы
Дәүләт селекция ҡаҙаныштары реестрына 2007 йылда Урал төбәге буйынса индерелгән.
Тасуирламаһы
Ашауға тәғәйенләнешле төрҙәргә ҡараған иртә өлгөрә торған сорт. Вегетация осоро — 60-80 көн.
Ҡыуағы уртаса бейеклектә, һабаҡтары тура тиерлек тора. 4-тән 8-гә тиклем һабаҡ сығара. Япраҡтары уртаса ҙурлыҡта, йәшел төҫтә. Ситтәре ныҡ «бөҙрәләнә». Таждары эре, ҡыҙғылт-шәмәхә төҫтә. Емеш алмаһы һирәк була.
Уңдырышлылығы 149—311 ц/га тәшкил итә.
Бүлбеһе оҙонса түңәрәк. Тышсаһы шыма, ҡыҙыл. Эсе аҡ. 90-198 грамм тарта.
Йөкмәткеһендә крахмал 14,6—19,8 %%. Серемәй һаҡланыуы 95 %. Картуф рагына тотороҡло, алтынһыу нематодаларға бирешмәй.
Ҡоролоҡҡа сыҙам, тупраҡтағы яҙғы дым запасын һөҙөмтәле ҡуллана.
Башҡорт сортлы бәрәңгенең үҙенсәлеге — колорадо ҡуңыҙына бирешмәй, уның япраҡтары бөжәктәргә һиҙгер һәм шунлыҡтан уларҙы «тәгәрәтеп» төшөрөп тора. Юғары некрогенетик һәм ингибитор кәртәле.
Горный (Туймазы районы)
Горный (Горный) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 292 кеше. Иҫке Туймазы ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452775, ОКАТО коды — 80251855002.
Исеме
Ауыл исеме урынлашҡан ере буйынса алынған.
Тарихы
1925 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙан һуң барлыҡҡа килгән. Ауыл биләмәһе, Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге N 211-з һанлы «Яңы тораҡ пункттары барлыҡҡа килеү, берләштерелеү, бөтөрөлөү һәм статусы үҙгәреү, административ үҙәктәрҙе күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһындағы» Законына ярашлы, «ауыл» статусы ала, 1-се статья: 6. Ауыл тибын билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 1) Туймазы районында: г) Иҫке Туймазы ауыл Советының  Горный ҡасабаһының
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Кесе Поломка
Кесе Поломка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Поломка йылғаһының уң ярына тамағынан 2,3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
31 май
31 май — григориан стиле буйынса йылдың 151-се (кәбисә йылында 152-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 214 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ҡата
Ҡата (ҡата) — башҡорттарҙың күн аяҡ кейеме. Ҡунысһыҙ ҡата шулай уҡ Волга буйы, Урта Азия, Кавказ халыҡтарында ла булған. Ҡатаның үксәһе бар, табаны ҡаты, башы киң. Аяҡ кейемен ике күн киҫәкте беркетеп, ат ялы йәки киндер менән ҡуша тегәләр. Ҡатын-ҡыҙҙар һәр ир-егеттәр өсөн тәғәйенләнгән аяҡ кейемдәре була.
Ҡата төрҙәре
Ҡатаның төрлө төрҙәре бар: шайтан ашыҡҡа тиклем (калуш ҡата, күн ҡата), 12 см ҡуныслы ҡата, киндер ҡуныслы ҡата, буҫтау ҡуныслы ҡата. Бейек ҡатаны металл айыл менән биҙәгәндәр.
Ҡата кейеү тәртибе
Ҡатаны, ғәҙәттә, ойоҡ — буҫтау (тула ойоҡ), кейеҙ (кейеҙ ойоҡ), бәйләнгән (йөн ойоҡ) ойоҡ йәки силғау менән кейгәндәр. Башҡортостандың ҡайһы бер төбәктәрендә ҡатын-ҡыҙҙар аҡ буҫтау ҡуныслы ҡата кейгәндәр. Ҡунысы аяҡ тирәләй бау менән урып нығытыла.
Ҡатаны биҙәү
Йыш ҡына ҡата төҫлө йөн суҡтар менән, тимер сигә, даға менән биҙәлгән. Ҡатаның буҫтау ҡунысына башҡорт милли биҙәктәре — кәкерсәктәр, мөгөҙ, өсмөйөш — һалынған. Аппликацияларҙың төп төҫө — ҡыҙыл. Ул йылылыҡ, ут, ҡан символы булған.
Байрамға ғына һәм көн дә кейә торған ҡаталар булған. Уны туй тантаналарына ла кейгәндәр.
Пакистан
Пакиста́н (پاکِستان — «таҙалар ере», Pakistan  йәки ), тулы атамаһы — Пакиста́н Исла́м Респу́бликаһы (اسلامی جمہوریہ پاکِستان Ислами́ Джумхури́йе Пакиста́н, Islamic Republic of Pakistan) — Көньяҡ Азиялағы дәүләт. Суверенлы сәйәси ойошма сифатында Пакистан 1947 йылда Британия Һиндостаны территорияһын бүлеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Пакистанды көньяҡтан Ғәрәбстан диңгеҙе йыуа, көньяҡ-көнбайышта Иран, төньяҡ-көнбайышта һәм төньяҡта Афғанстан, төньяҡ-көнсығышта Ҡытай һәм көнсығышта Һиндостан менән сиктәш. Ҡоро юл сиктәре: Һиндостан — 2 912 км, Афғанстан — 2 430 км, Иран — 909 км, Ҡытай — 523 км. Пакистан — халыҡ һаны буйынса донъяла алтынсы һәм мосолман халҡы һаны буйынса (яҡынса 193 млн кеше) Индонезиянан ҡала икенсе урында — 191 045 616 кеше. (2016) Пакистан БМО, Милләттәр берҙәмлеге, Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы, Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ҡатнашыусыһы, шулай уҡ үҫешеүсе илдәрҙең ойошмаһы «Төркөм 77» ағзаһы.
Боронғо осор
Беҙҙең эраға тиклем III—II мең йыллыҡтарҙа Пакистан территорияһында кешелек тарихында иң боронғо цивилизацияларҙың береһе — Харапптарҙың үҙәге була. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡта Пакистан территорияһына арийҙар урынлаша. Искәндәр Зөлҡәрнәйҙың көнбайыш һинд мегаполистарына (Таксила кеүектәр) походтары һөҙөмтәһендә эллинизм мәҙәниәте тәьҫир итә. Ҡеүәтле Ҡушан батшалығы — беренсе буддизм таралыу сығанағы барлыҡҡа килә. Беҙҙең эраның VIII быуатында ил территорияһында ислам тарала башлай. Урта быуаттарҙа башында Ғәзнәүиҙәр һәм Гуридтар торған эре мосолман дәүләттәре барлыҡҡа килә. XIII быуатта ил территорияһы Монгол империяһы составына инә. Монгол империяһы тарҡалғас, территория Тимуридтар дәүләтенә инә, был дәүләт үҙе бер нисә дәүләткә тарҡала. Тимуридтар династияһы вәкилдәренең береһе XVI быуатта Бөйөк Моголдар империяһына нигеҙ һала. XVIII быуатта Бөйөк Моголдар империяһы тарҡалғас Синдта, Белуджистанда, Пәнжәбтә сикх милләтселеге күтәрелә башлай.
Колониаль осор
XIX быуатта хәҙерге Пакистандың территорияһы инглиз ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынған һәм Британия Һиндостаны составына керетелгән була. Дәүләтте рухи яҡтан ойоштороусыларҙың береһе шағир, сепаратистар тенденцияһы лидерҙары ойошмаһы Мосолман лигаһы башлығы Мөхәммәт Иҡбал була. Тап Иҡбал 1930 йылда Пенджаб, Синд, Төньяҡ-көнбайыш сиктәш провинция (СЗПП) һәм Белуджистан ингән бойондороҡһоҙ мосолман дәүләте төҙөргә тәҡдим итә. Дәүләттең исемен 1933 йылда уҡ Кембриджда уҡып йөрөгән мосолман-студент Чаудхури Рәхмәт Әли тәҡдим итә. Пакистан тура мәғәнәһендә «таҙалар иле» тигәнде аңлата, был акроним: «П» — Пенджабтан, «А» — сик буйы афғанлынан (йәғни СЗПП пуштундарынан), «К» — Кашмирҙан, «С» — Синдтан, ә «тан» — Белуджистандан. 1940 йылдың 24 мартында Лахорҙа бойондороҡһоҙ дәүләттә мосолман ойошмаһының йәшәү принциптарын иғлан итеүсе тарихи Лахор резолюцияһы ҡабул ителә.
Хәҙерге осор
1947 йылда Британ Һиндостанын бүлгесләгәндә Мосолман лигаһы тырышлығы менән Пакистан дәүләте төҙөлә. Был дәүләткә Индостандың күпселек мосолмандар йәшәгән төньяҡ-көнсығыш һәм төньяҡ-көнбайыш райондары инә. Пакистандың үҙаллы административ берәмеге сифатында беренсе генерал-губернаторы Джинна, илдең беренсе премьер-министры — Лиакат Али Хан була. 1958 йылда илдә беренсе хәрби түңкәрелеш була, власҡа генерал Мөхәммәт Әйүп Хан килә.
1965 һәм 1971 йылдарҙа Пакистан Һиндостан менән һуғыштар алып бара. 1971 йылда Көнсығыш Пакистан бойондороҡһоҙ дәүләт Бангладеш булып китә. 1977 йылда хәрби түңкәрелеш була. Был ваҡытта Пакистан АҠШ яҡлы булып сығыш яһай һәм күрше Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы һуғыш алып барыусы мөжәһиттәрҙе яҡлай. Пакистанда мөжәһиттәрҙең күнекмә үткәреү лагерҙары урынлаша. Президент Зия-уль-Хак авиаһәләкәттә үлгәндән һуң 1988 йылдың 17 авгусында власть граждан хөкүмәтенә күсә. Президент вазифаһын башҡарыусы Гулам Исхаҡ Хан парламентҡа яңы һайлауҙар билдәләй. Һайлауҙарҙа Пакистан халыҡ партияһы сағыштырмаса күпселек тауыш йыя. Беназир Бхутто илдең премьеры була. Яңы хөкүмәт демократик хоҡуҡтарҙы һәм иректе кире ҡайтара һәм ғәҙәттән тыш хәлде юҡҡа сығара. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, илдә хәл насарайыуын дауам итә, әленән әле Синдта хәрби бәрелештәр ҡубып тора. 1990 йылдың авгусында Бхутто хөкүмәте отставкаға ебәрелә. Яңы һайлауҙар үткәндән һуң Наваз Шәриф илдең яңы премьеры була. 1990-сы йылдарҙа Абдул Ҡадир Хан етәкселегендә Пакистанда ядро ҡоралы программаһы үҫеш ала, был АҠШ-тың Пакистанға ҡаршы санкциялар индереүенә сәбәп була. 1999 йылда хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә власҡа генерал Пәрүәз Мөшарраф килә. 2000-се йылдар башында Пакистандың төньяҡ-көнбайыш регионы Вәзирстан Талибан хәрәкәте терәге була. 2004 йылда талибтар регионда ысынбарлыҡта власты ҡулға алалар. 2001 йылдың 11 сентябренән һуң Пакистан рәсми рәүештә талибтар режимын яҡлауҙы туҡтатты һәм АҠШ-тың талибтарға ҡаршы ҡыҫылыуын хупланы. 2008 йылдың 18 февралендә Пакистанда дөйөм һайлауҙар үтә, әммә Бәнәзир Бхутто үлтерелеү арҡаһында һайлау 2008 йылдың 8 ғинуарына күсерелә. Һайлауҙарҙа Пакистан халыҡ партияһы күпселек тауыш ала һәм Пакистан мосолман лигаһы менән альянс төҙөй. 2008 йылдың 18 авгусында Пәрүәз Мөшарраф импичмент хәүефе шарттарында Пакистандың президенты посынан китә. Был хәлдән һуң башланған президент һайлауҙары барышында Пакистан халыҡ партияһы кандидаты Асиф Али Зардари еңеү яулай һәм Пакистандың президенты булып китә.
2009 йылдың июненә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса Пакистандың Афғанстан менән сиктәш территорияһы был дәүләттең властары тарафынан бөтөнләй контролләнмәй. 2009 йылдың 7 майында Пакистандың премьер-министры Йосоп Реза Ғиләни армияға террорсыларҙы юҡ итергә бойороҡ биреүе тураһында иғлан итә. Сват округының административ үҙәге — Мингора ҡалаһын баҫып алыу маҡсатында, авиация, танктар һәм артиллерия ҡулланып, һуғыш башлана.
2011 йылдың 28 апрелендә Афғанстан менән Пакистан араһында ҡалаһы эргәһендә сик буйы конфликты була. Афғанстандың ҡораллы көстәренең 12 һалдаты һәм Пакистандың бер пограничнигы һуғыш барышында һәләк була. Өс пакистан пограничнигы һәм Ангур-Аданың һигеҙ тыныс халҡы яралана.
Дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре
Пакистан — ҡатнаш типтағы федератив республика, 4 провинциянан тора: (Пенджаб, Синд, Хайбер-Пахтунхва (элекке Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы провинцияһы) һәм Белуджистан). Провинцияларҙан тыш Пакистан составына, һиндостан дәғүәләшкән, Федераль идара ителеүсе ҡәбиләләр территориялары һәм Гилгит-Балтистан һәм Ирекле Кашмир региондары инә (һуңғыһы Пакистан тарафынан бойондороҡһоҙ дәүләт тип таныла, ләкин ысынбарлыҡта уның бер өлөшө булып тора). Дәүләттең төп документы булып 1972 йылда ҡабул ителгән конституция тора. 1972 йылғы Конституция 1977 йылда юҡҡа сығарыла, 1985 йылда тергеҙелә һәм хәҙерге көндә, төҙәтмәләр индерелеп, үҙ көсөндә. Пакистан дәүләтселегенең төп институттары илдең бойондороҡһоҙ үҫешенең беренсе йылдарында барлыҡҡа килгән. Пакистандың Беренсе Конституцияһы 1956 йылдың 23 мартында ҡабул ителә. Конституцияла илдең президенты мосолман булырға тейеш тигән ҡағиҙә теркәлгән. Был мәҡәлә Әйүп Хан осоронда ғәмәлдә булған 1962 йылдағы конституцияла ла һаҡланған. 1972 йылда 1977 йылға тиклем ғәмәлдә булған яңы Конституция ҡабул ителә. Генерал Зия-уль-Хак етәкселегендәге хәрби түңкәрелештән һуң уның көсө 1985 йылға тиклем туҡтатыла. Уға ярашлы ислам илдең дәүләт религияһы булып тора.
Башҡарыу власы
Дәүләт башлығы булып президент тора, әлеге ваҡытта — Мамнун Хөсәйен. Президент федераль парламент тарафынан 5 йыл осорға һайлана. Пакистан Президенты була һәм түбәндәге хоҡуҡтарға эйә:
Президент тарафынан раҫланған Хөкүмәт Пакистандың премьер-министрҙары теҙмәһен төҙөй һәм башында тора, ғәҙәттә Милли ассамблеяла күпселектәр партияһы йәки коалицияһы вәкиле булып тора. Премьер-министр мотлаҡ мосолман булырға тейеш, президент тарафынан Милли йыйын ағзалары араһынан тәғәйенләнә. Премьер күпселек депутаттарҙың ышанысын яуларға тейеш. Уның кәңәше буйынса президент министрҙарҙы тәғәйенләй. Хөкүмәт закон проекттарын әҙерләй һәм парламент ҡарамағына индерә.
Солтан Амет-Хан
1-се Качинск хәрби авиация мәктәбен тамамлай, Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында осоусынан алып 9-сы гвардия истребитель авиация полкы эскадрильяһы командирына тиклем данлы юл үтә. 1942 йылдың 31 майында Ярославль эргәһендә «Юнкерс-88» немец бомбардировщигына беренсе һауа таранын яһай. Сталинград һуғышында ҡатнашып, үҙен танылған ас-оҫта итеп күрһәтә. Һуңғы һауа алышын 1945 йылдың 29 апрелендә, Берлин ситендәге «Темпельхоф» аэродромы менән үткәрә һәм "Фокке-Вульф 190"ды бәреп төшөрә (30- сы һауа еңеүе).
Пакистан
Закондар сығарыу власы
Пакистан парламенты ике палатанан — Сенаттан һәм и Милли ассамблеянан тора. Сенат федераль парламенттың түбәнге палатаһы һәм провинцияларҙың закон сығарыу йыйыны депутаттары мажоритар схема буйынса һайлаған 100 ағзанан тора. Сенаттың вәкәләтлек срогы — 6 йыл. Сенат составының өстән бер өлөшө һәр ике йыл һайын яңыртыла. Сенат рәйесе — Раза Раббани. Милли ассамблея 342 депутаттан тора, шуларҙың 272-һе халыҡ тарафынан тура йәшерен тауыш биреү юлы менән пропорциональ вәкиллек системаһы буйынса 5 йылға һайлана. 60 урын ҡатын-ҡыҙҙарға бирелгән, 10 урын дини аҙсылыҡ вәкилдәренә һаҡлап тотола. Милли ассамблея Спикеры — Сардар Садиҡ.
Солтан Амет-Хан
Һуғыштан һуң Жуковскиҙа Осоу-тикшеренеү институтында осоусы-һынаусы булып эшләй, подполковник (1946), СССР-ҙың атҡаҙанған осоусы-һынаусыһы (1961), СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1953). Осоу эшмәкәрлеге ваҡытында 100-гә яҡын төр осоу аппаратын үҙләштерә, осоу ваҡыты 4237 сәғәт тәшкил итә. 1971 йылдың 1 февралендә самолетты һынағанда һәләк була.
Пакистан
Суд власы
Дәүләт власының юридик тармағы вәкәләте Юғары судҡа (ағзаларын президент тәғәйенләй) һәм федераль ислам шәриғәт судына тапшырылған. Юғары суд рәйесен һәм ағзаларын президент тәғәйенләй. Юғары суд үҙәк һәм провинциаль хөкүмәттәр, шулай уҡ провинциялар араһындағы бәхәстәрҙе тикшерә. Пакистандың Юғары суды хоҡуҡ мәсьәләләренә ҡағылған, конституцияға аңлатма биреү менән бәйле эштәр буйынса, иң юғары яза биреү тураһында һүҙ барғанда һ.б.һуңғы мөрәжәғәт итеү инстанцияһы булып тора, президент тарафынан уның ҡарамағына ҡуйылған хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса һығымта бирә, граждандарҙың төп хоҡуҡтарын күҙәтеү өҫтөнән котроллек итә, дәүләт органдарының теге йәки был эшмәкәрлегенең конституцияға тап килеү-килмәүе һәм уларҙың хоҡуғы булыуы тураһында ҡарар ҡабул итә. Провинцияларҙың үҙҙәренең Юғары суды бар, уларҙың рәйесен һәм ағзаларын президент тәғәйенләй. Түбәнге инстанцияларҙың судтары (урындағынан алып өлкәгә тиклем) енәйәтсел һәм граждандар судына бүленә һәм провинциаль губернаторҙар тарафынан тәғәйенләнәләр. Зия-уль-Хакхакимлыҡ иткән йылдарҙа Федераль шәриғәт суд төҙөлә, ул закондарҙың ислам шәриғәте ҡанундарына тап килеү-килмәүен тикшерә.
Солтан Амет-Хан
Биографияһы
1920 йылдың 20 октябрендә Алупка ҡалаһында эшсе ғаиләләһендә тыуа. Атаһы — лак (сығышы менән Дағстандың Цовкра-1 ауылынан), әсәһе — Ҡырым татары. Тыуғанда Амет-Хан исемен ҡушалар, тарихсы А. Симонов раҫлауынса, училищеға уҡырға ингәндә мәғлүмәттәр ҡырым татарҙары ғәҙәте буйынса башта үҙ исеме — Амет-Хан, һуңынан атаһының исеме — Солтан тип яҙыла. Шунан башлап Амет-Ханды фамилия тип йөрөтә башлайҙар (Амет-Хан Солтандың улдары — Арыҫлан Султан улы Амет-Хан һәм Станислав Солтан улы Амет-Хан). 1937 йылда 7 синыфты тамамлап, Симферополдәге тимер юл училищеһына инә. Уҡыуҙы тамамлағас, эшләй тимер юл депоһы слесары булып эшләй. Бер үк ваҡытта аэроклубта уҡый һәм уны 1938 йылда уңышлы тамамлай.
РККА-ла — 1939 йылдың февраленән. 1940 йылда, А. Ф. Мясников исемендәге 1-се Качинск Ҡыҙыл байраҡлы хәрби авиация мәктәбен кесе лейтенант дәрәжәһендә тамамлап, Кишинев эргәһендә дислокацияланған 4-се истребитель авиация полкына (Одесса хәрби округы) ебәрелә. И-15 һәм И-153 самолеттарында оса. Һуғышты Молдавияла ҡаршылай.
Бөйөк Ватан һуғышында
1941 йылдың 22 июнендә үк 4-се истребитель авиация полкының кесе осоусыһы Амет-Хан Солтан И-153 истрибителендә разведкаға һәм баҫҡынсы дошманды штурмлауға бер-нисә хәрби осош яһай. 1941 йылдың көҙөндә Дондағы Ростов күген һаҡлай. 1942 йылдың ҡышында полк «харрикейн» дарҙы өйрәнә.
Пакистан
Ҡораллы көстәре
Пакистандың ҡораллы көстәре һаны буйынса донъяла алтынсы урында. Ҡораллы көстәргә ҡоро ер ғәскәре, хәрби флот, хәрби һауа көстәре һәм урындағы конфликттарҙы көйләүҙә ҡатнашыусы ярым армия формированиеләре инә. Пакистан ядро ҡоралына эйә. Пакистанда армияның йоғонтоһо һәр саҡ ҙур булды. Генералдар йыш ҡына граждандар администрацияһына ҙур вазифаларға күсәләр, илдең сәйәси ваҡиғаларында әүҙем ҡатнашалар, ғәҙәттән тыш хәл индерәләр һәм хөкүмәт өҫтөнән контроллек итәләр. Шундай һуңғы миҫал — Первез Мушарраф етәкселегендә 1999 йылдағы хәрби түңкәрелеш. Пакистан армияһы Һиндостан менән өс ҙур конфликтта (1947, 1965 һәм 1971), Каргиль һуғышында ҡатнаша.