cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Карл XII
Бендерҙарҙа ултырыуы. Кризис
Төрөктәр тәүҙә швед королен сәләмләй, ул рустар менән һуғыш башлауға өндәй. Әммә ахыр сиктә Карлдың мин-минлегенән ялҡҡан солтан мәкерлек күрһәтә һәм уны ҡулға алырға бойора. Королдең элекке дошмандары — Польша һәм Рәсәй — уның булмауын үҙ мәнфәғәттәрендә, юғалтҡан ерҙәрҙе тергеҙеү һәм хатта ер биләмәләрен киңәйтеү өсөн файҙалана. Швецияның союздашы Англия союз йөкләмәләренән баш тарта, шул уҡ ваҡытта Пруссия Германиялағы швед капиталын эләктереп ала (Германиялағы швед биләмәләре, ваҡытлыса ғына секвестрацион килешеү буйынса Пруссияға бирелгән тип аңларға кәрәк). Рәсәй Финляндияның өлөшөн баҫып ала, ә Август II ҡабаттан Польша тәхетенә ултыра. 1713 йылда солтан Рәсәй һәм Европа державалары баҫымы аҫтында Карлды көс менән Бендерҙарҙан ҡыуып ебәрә, был бойороҡто үтәгәндә хатта шведтарҙың янысарҙар менән ҙур булмаған («ҡалабалыҡ» т.а.) бәрелеше булып ала, Карл танауының осон юғалтып яралана.
Ҡайтыуы һәм серле үлеме
Короллектең үҙендә хәл хәүефле була, шуға күрә Карл Европаны үтеп Помераниялағы Швеция контроле аҫтында булған Штральзундҡа, ә аҙаҡ Швецияның үҙенә ҡайтыу өсөн тик 15 көн сарыф итеп, Ғосман империяһынан ҡаса. Юғалған власын һәм йоғонтоһон тергеҙергә маташыуы уңышһыҙлыҡҡа тарый. (баш ҡала Стокгольмда — 1700 йылда бөтөнләйгә ташлап сығып киткәндән алып, ул булмай). Вафатының алдынан Карл Рәсәй менән Төньяҡ һуғышын Аланд конгресы менән тамамларға маташа. 1718 йылдың декабрендә Карл Норвегияға үҙенең һуңғы походында (ул ваҡытта Дания хакимлығы аҫтында була) Фредрикстен ҡәлғәһен ҡамағанда алғы траншеяла була һәм осраҡлы пулянан һәләк була. Икенсе версия буйынса — бөлдөргөс һуғыштың дауам итеүе менән ризаһыҙ булған швед аристократияһының заговоры ҡорбаны була һәм уны юҡ итергә ынтылыу һөҙөмтәһендә үлтерелә (королдең һәләк булыуы әлегә тиклем аяуһыҙ бәхәстәр сәбәбе булып тора). Карл XII һуғыш яланында һәләк булған Европаның һуңғы монархы була. Карлдан һуң швед тәхетенә уның һеңлеһе Ульрика Элеонора ултыра, әммә һуңынан тәхет уның ире Фридрих (Фредрик I) Гессен- Кассельскийға күсә. Һуғышты дауам итеүҙең уңышһыҙ маташыуынан һуң Фредрик I 1721 йылда Рәсәй менән Ништад солохо төҙөй.
Характеристика
Күпселек тарихсылар Карл XII иҫ киткес яҡшы полководец, әммә насар дәүләт эшмәкәре тип иҫәпләй. Ул үҙен походта һәм һуғыш яланында бик яҡшы тойған. Замандаштары баһаһы буйынса, ул ауыртыуҙы һәм мохтажлыҡты бик сыҙамлы үткәргән һәм үҙенең тойғоларын тыя белгән. Король үҙенең бик шәп хәрби кампаниялары аша илдең ҙур абруйын тәьмин итеп, Швецияның ҡеүәтен арттыра.
Король хәрби эштең төрлө, шул иҫәптән математик аспекттары менән ҡыҙыҡһына. 1716 йылда Карл XII иҫәпләүҙең һигеҙ өлөштән торған системаһын тәҡдим итә, ул был ҡаптарҙың куб формаһында булыуы арҡаһында хәрби һөнәрҙә иң ҡулайлыһы тип таба, тип раҫлай Сведенборг Эммануил, ҡайһы бер фән тарихсылары тәҡдимдең ысын авторы булып Сведенборг үҙе йәки Кристофер Польхем булған, тип иҫәпләй.
Тормошҡа ашмай ҡалған никахтар
Швеция короле ике тапҡыр никахҡа инә ала ине, тарихта ике дәғүәсе ҡатын билдәле:
Әҙәбиәттә
Станислав Куняевтың Карл XII арналған шиғыры бар /
Сакалсу
Сакалсу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Быстрая йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Залавин Константин Петрович
Залавин Константин Петрович — (19 сентябрь 1915 йыл — 11 сентябрь 2001 йыл), партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, хужалыҡ эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Константин Петрович Залавин 1915 йылдың 19 сентябрендә Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙе Белорецкое ауылында (хәҙер — Белорет ҡалаһы) тыуған. Бөйөк Ватан һуғышынан алдағы йылдарҙа ул ғаиләһе менән Белорет ҡалаһында йәшәй, үҙе лә, ҡатыны ла Белорет металлургия заводында эшләй.
1941-1942 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Свердловск ҡалаһында тиҙләтелгән политруктар курсын тамамлағандан һуң, батарея комиссары вазифаһында ул фронтҡа китә.
Селигер күле буйындағы Асташково тораҡ пункты янында ҡаты яралана — уң ҡулынан яҙа. Горький ҡалаһында госпиталдә оҙайлы дауаланғандан һуң, демобилизациялана һәм тыуған яғына әйләнеп ҡайта.
Тылда уға яуаплы эш участкаларын ышанып тапшыралар. 1942 йылдан башта заводтың партия комитеты секретары, артабан — КПСС-тың Белорет ҡала советы пропаганда бүлеге мөдире, Белорет ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе. Көндөҙ эшендә тырышһа, кистәрен лампа яҡтыһында белемен камиллаштыра. Һул ҡулы менән яҙырға өйрәнә.
1948 йылдан — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Дим һәм Ленин район комитеттары секретары. КПСС-тың Өфө ҡала комитетының икенсе секретары.
1956 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы партия мәктәбен тамамлай.
1958 йылдан — Башҡорт АССР-ының еңел сәнәғәт министры.
1959—1993 йылдарҙа М.В. Фрунзе исемендәге Өфө резина-техник изделиелар (хәҙер — эластомер материалдар, изделиелар һәм конструкциялар УЗЭМИК) заводы директоры.
Шул йылдар дауамында ҙур булмаған завод илебеҙҙең иң ҙур предприятиеларының береһенә әүерелә, Октябрь Революцияы орденына лайыҡ була.
К.П.Залавин етәкселегендә предприятиеның төп производство һәм социаль объекттары төҙөлә, һауала осоусы һәм ҡотҡарыусы техниканың үҙенә бер төрлө изделиеларын заманса ҡатмарлы етештереү нигеҙе, эре габаритлы пневматик ҡоролмалар, офсет баҫма пластиналар һ. б. булдырыла.
Предприятиела ерҙә лә, һыуҙа ла, һауала ла ҡулланылған граждандар тормошонда, шулай уҡ оборонала ла кәрәкле үҙенә бер башҡа уникаль, СССР-ҙа ғына түгел, донъяның тиҫтәләгән илдәренедә билдәлелек алған продукция етештерелә.
Завод директоры предприятие менән ғорурлана, һәр эшсеһен үҙ итә, улар тураһында хәстәрлек күрә. Көслө рухлы, талапсан һәм принципиаль, ҡәтғи, әммә яҡшы күңелле, сикһеҙ эшһөйәр, тәртип яратыусы һәм ғәҙел, тотанаҡлы етәксе булды. "Юғарынан кемдер эш хаҡына коэффициент тәғәйенләй. Директор булараҡ, атайыма коэффициент “7”, эшселәргә — “5” ҡуйылған була. Был документты раҫлағанда, үҙенең эшселәрҙән артыҡ алырға тейеш түгеллегенә баҫым яһап, 7 цифрын 5-кә төҙәтә. Хәҙерге заман өсөн был бик сәйер тойолһа ла, был факт, тип хәтерләне Залавиндың ҡыҙы". 2001 йылдың 11 сентябрендә вафат була, Көньяҡ зыяратта ерләнгән.
Эль Казовский
Эль Казовский (Елена Азовская; 13 июль 1948 йыл — 21 июль 2008 йыл) — венгр рәссамы; үҙ ваҡытында илдең әйҙәүсе рәссамдарының береһе була.
Шәхси тормошо
Елена Казовская үҙенә Эль Казовский тигән ир-ат псевдонимын һайлай, һәр ваҡыт Зинаида Гиппиус йәки ҡыҙ-кавалерист Надежда Дурова һымаҡ ирҙәр костюмы кейеп йөрөй, Эль тигән ир-ат исеменән яҙа. 1978 йылдан мажар һынлы сәнғәт Ассоциацияһы ағзаһы булып китә.
Венгрияла рәссам Эль айырыуса әһәмиәтле замана мажар рәссамдары рәтенә инә. Күп һанлы шәхси һәм төркөмдәр менән Венгрияла, сит илдәрҙә (Амстердам, Нью-Йорк, Париж, Берлин, Рим һәм Санкт-Петербург) ойошторолған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. 2008 йылдың 21 июле Будапешта вафат була. Будапешта Farkasréti ҡәберлегенә ерләнгән.
Сәнғәте
Эльдең сәнғәти ижады осорҙарға бүленмәй — уның һәр бер картинаһы аныҡ һәм сағыу. Ул ғүмере буйына Венгрия һынлы сәнғәт донъяһында ҙур шәхескә күтәргән картиналарында ла, үҙенең яҙмышында да миф тыуҙыра. Рәссам Грааль кубогын, мифик һындар һ.б. төшөрә. Үҙенең был һындарҙы картинаға тейешенсә ҡуйылышын ул паноптикумдар тип атай.
Картиналарҙан тыш ул дизайн, перформанс, инсталляция әйберҙәрен, балауыҙ скульптуралар, костюм эскиздарын ижад итә, шиғырҙар яҙа.
Күргәҙмәләре
Эль Казовский күмәк һәм шәхси күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре: Күмәк күргәҙмәләре:
Коллекциялары
Оҫтаның әҫәрҙәре ошо собрание һәм галереяларҙа һаҡлана:
Косцюшко (тау)
Косцю́шко (Kosciuszko, төбәк әйтелеше — Кози-оско (ˈkɔziˌɔskoʊ, МФА) ) — Австралия ҡитғаһының иң бейек түбәһе. Ҙур Һыу айырғыс һыртының Австралия Альптарында тау.
Тасуирлама
Бейеклеге — 2228 м.
Яңы Көньяҡ Уэльс штатының көньяғында Виктория штаты менән сик эргәһендә, Косцюшко милли паркы территорияһында урынлашҡан.
Тарих
1840 йылда асылған. Түбәһенә менгән тәүге кеше — поляк сәйәхәтсеһе, географ һәм геолог Павел Эдмунд Стшелецкий була. Стшелецкий тауҙы поляк хәрби һәм сәйәси эшмәкәре Анджей Тадеуш Бонавентура Костюшкоға арнап атай.
Башта тау Таунсенд исемен йөрөтә, ә был осорҙа Австралия Альптарындағы иң бейек булған түбә тип иҫәпләнгән күршеләге тау «Косцюшко» исемен йөрөтә. Артабанғы тикшеренеүҙәр Таунсенд тауының 20 метрға бейегерәк булыуы асыҡлағас, Павел Эдмунд Стшелецкийҙы хөрмәтләп иң бейек түбә Косцюшко тип аталһын өсөн, Яңы Көньяҡ Уэльс штатының ер департаменты тау атамаларының исемдәрен алмаштыра.
Үҙәк ҡала китапханаһы (Салауат)
Тарихы
Салауат ҡалаһында китапхана 1951 йылда ойошторола. Китапхана Төҙөүселәр урамында баракта урынлаша. Китапхананың беренсе директоры Маргарита Ивановна Чистякова була. Иҫке биналағы китапхананың китап фонды 2600 дана иҫәпләнгән.
1958 йылда Ленин майҙанында яңы бинаға күскәндән һуң, китапхана ҡаланың үҙәк китапханаһына әйләнә. Китапханала ҙур уҡыу залы, абонемент, каталогтар залы, методик кабинеттар бар.
1972 йылда ҡаланың 9 китапханаһы Үҙәк китапхана базаһында берҙәм китаптар фонды булған берҙәм коллектив булып берләштерелә. Үҙәк китапхана системаһы директоры — Л. Чаплыгина.
1981 йылдан ҡаланың үҙәк китапхана директоры Гончаренко Татьяна Дмитриевна була.
Рассвет (Иглин районы)
Рассвет (Рассвет) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830004.
Үҙәк ҡала китапханаһы (Салауат)
Тарихы
Әлеге ваҡытта китапхана Салауат ҡалаһының төп китапханаһы һәм алдынғы методик үҙәге булып тора. Китапхана интернет селтәренә тоташтырылған 12 компьютер, күсереү техникаһы менән йыһазландырылған.
Китапхананың эш мәғлүмәт секторы базаһында ФАПСИ автоматлаштырылған мәғлүмәт базаһы менән хоҡуҡи мәғлүмәт Үҙәге асыла. Китапхана базаһында хөкүмәт элемтәһе Федераль агентлығының «Хоҡуҡи акттар банкы», «Рәсми матбуғат баҫмалары» менән хоҡуҡи мәғлүмәт үҙәге асыла, ул рәсми характерҙағы закондар сығарыу документтарын үҙ эсенә ала. Шулай уҡ Башҡортостандың закондар сығарыу базаһы буйынса мәғлүмәттәр банкы бар.
Рассвет (Иглин районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үҙәк ҡала китапханаһы (Салауат)
Тарихы
1998 йылдан китапхана түләүле хеҙмәттәр күрһәтә.
Китапхананың 9 филиалы бар. Улар араһында филиал № 4 тыуған яҡты өйрәнеү әҙәбиәте буйынса махсуслашҡан, филиал № 2 балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте буйынса махсуслашҡан, филиал № 5 сәнғәт китаптары буйынса махсуслашҡан (мөдире Валентина Ивановна Кочнева), филиал № 9 («Халыҡтар йондоҙлоғо» китапханаһы Салауат Юлаев урамы, 34) — фәнни-популяр, методик һәм репертуар әҙәбиәт фонды, халыҡ ижады буйынса аудио-видео-фототека.
Фонд
Әлеге ваҡытта китапхананың китап фондын 110 мең китап тәшкил итә, ваҡытлы баҫмаларҙың күп төрө: 200 төр гәзит һәм журнал, шул иҫәптән урыҫ, башҡорт һәм татар телдәрендә 35 урындағы һәм республика баҫмалары («Ватандаш» журналы, «Выбор», «Уңыш» ҡала гәзиттәре һәм башҡалар).
Ҡыҙыҡлы факттар
Үҙәк китапхананың абонементында бюджеттан тыш аҡсаға һатып алынған дәреслектәрҙе закладҡа һалып өйгә алырға мөмкин (3 китапҡа тиклем 3 көндән артыҡ түгел срокка). 3 көндән артыҡ срокка — прейскурант буйынса. Килгән аҡса өҫтәмә әҙәбиәт һатып алыуға тотонола.
Утарйылға
Утарйылға (Утар-Елга) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 54 кеше. Почта индексы — 452838, ОКАТО коды — 80250850011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (97 %) йәшәй.
Тарихы
1925 йылғы иҫәп алыу ваҡытында Дубовка, Танып, Утарйылға ауылдары теркәлмәгән. Был ауылдар һуңыраҡ барыҡҡа килгән.
Заовражье (Бәләбәй районы)
Заовражье (Заовражье) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 452014, ОКАТО коды — 80209816002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Дзержинский бюсы (Салауат)
'''Ф. Э. Дзержинский бюсы''' — скульптура, беренсе Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссия рәйесе Феликс Эдмундович Дзержинскийға арналған скульптура әҫәре. Салауат ҡалаһында Дзержинский урамында ҡуйылған.
Тарихы
Ф. Э. Дзержинский һәйкәле 1970 йылдың сентябрендә асыла. Һәйкәлдең авторы — Ленинград скульпторы А. А. Айриев.
Ошо уҡ йылда Вокзал урамы Дзержинский урамы тип үҙгәртелә.
Композиция
Һәйкәл гранит постаментта бронза бюстан тора, һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 4,2 метр тәшкил итә. Гранит плитала «Ф. Э. Дзержинский» тигән яҙма. Постаменты тимер-бетондан эшләнгән, гранит плита менән көпләнгән. Һәйкәл янындағы баҫҡыстар һоро төҫтәге гранит плиталар менән түшәлгән.
Баҫҡыстарҙың ике яғынан да гранит бордюр таштар менән кәртәләнгән сәскә түтәлдәре эшләнгән. Эргәһендә ылыҫлы ағастар ултыртылған, декоратив яҡтыртҡыстар ҡуйғандар.
Яшинка
Яшинка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юловка йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Шор имләһе
Шор имләһе — шор телендә яҙыу өсөн ҡулланылған тамғалар системдары.
Миссионер алфавиты
Шор телендә беренсе китап 1885 йылда баҫтырыла. Был китапта урыҫ алфавиты хәрефтәре (Ё ё, Ф ф, Щ щ, Ѣ ѣ хәрефтәренән башҡа) һәм өҫтәмә Ј ј, Ҥ ҥ, Ӧ ӧ, Ӱ ӱ хәрефтәре ҡулланыла. 1927-се йылда яңы алфавит ҡабул ителә. Был алфавиттә бөтә урыҫ хәрефтәре (Ё ё, ъ хәрефтәренән башҡа) һәм өҫтәмә Ө ө, Ҥ ҥ, Ӱ ӱ хәрефтәре ҡулланыла.
Хәҙерге алфавит
Алфавит реформанан һуң :
Фукуока башняһы
Фукуока башняһы (福岡タワ, тава фукуока) — 234 метр бейеклектәге башня, япон ҡалаһы Фукуоканың Момотихама районында урынлашҡан. Японияның иң бейек яр буйы башняһы. Уны төҙөү 1989 йылда тамамлана. 14 ай төҙөлә һәм 6 000 000 000 иена китә (2015 йыл курсы буйынса $50 000 000). Башняның проектын Никкэн Сэккэй фирмаһы төҙөй.
Тасуирлама
Сисайдо Момотэ яры буйы урамының өлөшө булып тора, Фукуокнаы ҡала итеп иғлан итеүҙең йөҙ йыллығы уңайынан 1989 йылда Азия-Тымыҡ океан күргәҙмәһе өсөн майҙансыҡ булараҡ төҙөлгән. Башня янында, Хакат ҡултығы яры буйында яһалма пляж һуҙылған, ә уның буйында парк Момотихама урынлашҡан.
Фукуока башняһы биш ҡаттан тора. Беренсе ҡатында магазиндар, икенсе ҡатта — төрлө маҡсат өсөн зал, ә өсөнсө ҡаттан бишенсе ҡатҡа тиклем — өс күҙәтеү майҙансығы урынлашҡан: беренсеһе — 116 м бейеклектә, икенсеһе — 120 м бейеклектә ресторан, өсөнсө — ер өҫтөнән 123 метр. Күҙәтеү майҙансыҡтарынан килеүселәр Фукуока ҡалаһының түңәрәк панорамаһын һәм Хакат ҡултығын күрә ала, ә аяҙ көндә Дадзайфу ҡалаһына тиклем бөтә юлды күрергә мөмкин.
Бөтә йыл дауамында төрлө яҡтыртыу шоуҙар үткәрелә, улар араһында тематик һәм байрамдарға тап килтерелгәндәре, мәҫәлән, Раштыуа һәм Танабат.
Бина өсмөйөш форманан ғибәрәт, ә өҫкө йөҙөн 8 000 ярым көҙгөләр ҡаплай. Шуға күрә Фукуока башняһы рәсми булмаған «Көҙгөлө елкән» исемен алған. Ер аҫты өлөшөнөң ауырлығы — 25 000 тонна, ер өҫтөндәге өлөшө өсөн был күрһәткес 3500 тонна тәшкил итә.
Проект буйынса башня рихтер шкалаһы буйынса 7 баллға тиклем ер тетрәүҙе һәм 65м/сек тиҙлектәге елде күтәрә. Был районда теркәлгән иң көслө ер тетрәү 6 балл, ә иң көслө ел 49 м/с. тиҙлектә булған.
Вож (Лысьва ҡушылдығы)
Вож  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лысьва йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Саралу
Саралу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Знаменка (Бәләбәй районы)
Знаменка (Знаменка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1879 кеше. Почта индексы — 452032, ОКАТО коды — 80209810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Комиҙың тәбиғи хәлендәге урмандары
Коминың тәбиғи хәлендәге урмандары (Девственные леса Коми, Комилӧн вӧрзьӧдлытӧм вӧръяс) — Рәсәй Федерацияһы Коми Республикаһында Төньяҡ һәм Поляр буйы Уралының көнбайыш битләүҙәрендә урынлашҡан махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе. Был Рәсәйҙә ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя тәбиғәт мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән тәүге объект. Тәбиғәт объекты тигеҙлек һәм тау тундраларын, Европала тейелмәй ҡалған иң ҙур бореаль урмандар массивын, һыу-һаҙлыҡ системаһын үҙ эсенә ала. Майҙаны буйынса (32 800 км²) Европалағы иң ҙур тәбиғи хәлендәге урмандар.
Коминың тәбиғи хәлендәге урмандары Урал тайгаһы экотөбәгенә инә. Улар Печора-Илыч ҡурсаулығы һәм «Югыд ва» милли паркы биләмәһендә урынлашҡан. Урын 1995 йылда Бөтә донъя мираҫы тип таныла. Көнбайыш өлөшө — тау алды һыҙатында, көнсығышы Урал тауҙарында урынлашҡан. Урман массивында бер нисә йылға аға. Урман фаунаһына 200-ҙән ашыу ҡош төрө, шулай уҡ балыҡтарҙың һәм һөтимәрҙәрҙең һирәк төрҙәре. Ә флораһына йөҙләгән үҫемлек төрө, шул иҫәптән һаҡланыусы үҫемлектәр инә.
Янаған хәүефтәр
«Югыд ва» милли паркы биләмәһендә халыҡ-ара һәм Рәсәй закондарын боҙоп алтын сығарыу алып барыла. Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау буйынса комитет ҡарарына ярашлы, законһыҙ эшмәкәрлеккә тотонған был компаниялар милли паркта геология-разведкалау эштәрен туҡтатырға тейеш. Әммә алтын приискылары һаман үҙ эшмәкәрлеген дауам итә.
Коми Республикаһының Юғары суды республика башлығының милли парк сиктәрен күсереү тураһында ҡарары законһыҙ булыуын таныны. Был ҡарарға ярашлы, алтын табыу районы милли парк, шулай уҡ бөтә донъя мираҫы биләмәләренән сығарылды. Шулай ҙа сикте күсерергә маташыуҙар әле булһа дауам итә һәм республика башлығы Гайзер һәм Гапликов тарафынан күрелә, быны милли һәм халыҡ-ара экологик ойошмалар ҡырҡа ғәйепләй.
Аза (Пьян ҡушылдығы)
Аза — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 123 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зөлхизә (йыр)
Зөлхизә  — башҡорт халыҡ йыры. Оҙон көй.
Тарихы
Унан һуң  Лев Николаевич Лебединский (1904 - 1992)  йырсылар  Роберт Байымов Мөхтәр Әхмәтғәзи улы һәм Хәбир   Латип улы   башҡарыуында яҙып ала. Йыр "Башҡорт халыҡ йырҙары" йыйынтығында баҫып сығарыла.
Йыр тураһындағы артабанғы мәғлүмәттәрҙе  З.Ғ.Исмәғилев, К.Й.Рәхимов, И.В.Салтыков, Х.Ф.Әхмәтов яҙып ала.
Йыр лирик-драматик характерҙа. Сюжет нигеҙен ҡарт кешегә кейәүгә бирелгән ҡыҙҙың фажиғәле яҙмышы тураһында бәйән итә; Зөлхизәнең һөйгәне, уны һағынып, йырын йырлаған.
Башҡарыусылар араһында: Б.Н.Вәлиева, Х.Л.Ғәлимов, Б.М.Мәһәҙиева, Д.Д.Нурмөхәмәтова, Ғ.К.Солтанова, Т.Х.Үҙәнбаева, Ә.С.Шайморатова. Йырҙы А.С.Ключарёв хор (a cappella) өсөн, Р.Ә.Мортазин, Рәхимов өсөн - фортепиано, С.Р. Сәлмәнов, оркестр һәм симфоник оркестр өсөн, И.И.Хисаметдинов, башҡорт халыҡ уйын ҡоралдары оркестры өсөн эшкәрткән.
"Зөлхизә" көйө М.М.Вәлиев һәм Н.И.Пейконың "Айһылыу" операһында файҙаланылған.
Риүәйәте
Риүәйәттең бер варианты
Борон Ирәндек буйында бер һунарсының Зөлхизә исемле ҡыҙы менән күрше ырыуҙан Арыҫлан (икенсе бер риүәйәт буйынса Азамат)тигән егет яратышып йөрөгәндәр, ти.
Быға ҡыҙҙың да, егеттең дә ата-әсәләре ҡаршы килмәгән, киреһенсә, шатланғандар ғына. Сөнки, Зөлхизә менән Арыҫланға бала саҡта уҡ аталары, йола буйынса, һырға туйы уҙғарып, «Арыҫлан ат менерлек, Зөлхизә көйәнтә күтәрерлек» булғас, икеһен өйләндерергә һүҙ ҡуйышҡан.
Ләкин Зөлхизә буйға еткәс, ҡыҙ менән егеттең дә, алдан ҡоҙа булышҡан аталарҙың да уй-теләктәре селпәрәмә килә. Араға Ҡәҙерғол тигән атаҡлы бай килеп инә. Ул бик ҙур ҡалым вәғәҙә итеп, Зөлхизәне үҙенә өсөнсө бисәлеккә һората. Ҡыҙҙың атаһы быға риза булмай.
«Беҙ Арыҫландың атаһы менән балалар бәләкәй саҡта уҡ ҡоҙа булыштыҡ, Зөлхизә менән Арыҫлан һырға һабағы алыштылар. Йола буйынса, минең кейәүем Арыҫлан булырға тейеш», — ти ул.
Ҡәҙерғол бай ҙа һүҙенән ҡайтмай. Ул, бер дүнән биреп, Йәрмәт тигән кешенән Арыҫланды үлтертмәк була. Ә дүнәнде Арыҫлан урлаған тип ғауға һала һәм, ялған шаһиттәр табын, егетте хөкөмгә тарттыра.
Арыҫлан ҡасҡын хәлендә йөрөргә мәжбүр була. Шунан файҙаланып, Ҡәҙерғол Зөлхизәне өсөнсө бисә итеп алыу теләгенә ирешә.
Зөлхизә Арыҫланды һағына, йәйге төндәрҙә Арыҫлан Ҡәҙерғолдоң тирмәһе тирәһенә килеп ҡурайҙа «Зөлхизә» көйөн уйнай торған булған.
Бер ваҡыт Арыҫланды бына шулай үҙен-үҙе онотолоп ҡурай уйнап ултырған ерендә Йәрмәт килеп үлтереп киткән, ти
Риүәйәттең икенсе варианты
Ҡушмөхәмәт менән Ишмөхәмәт тигән ике һунарсы дуҫ булған. Халыҡ уларҙың исемен боҙоп Ишәй менән Ҡушай тип йөрөткән.
Ана шулай бер ҡашыҡтан ашап, бер туҫтаҡтан эсеп йөрөгән кешегә, хатта бергә йөрөй торған өйөрһөк малдарға ла: «Ишәй менән Ҡушай кеүек бергә йөрөйҙәр», — тип әйтер булғандар.
Былар, һунарға йөрөй торғас, оһолдарын арттырғандан-арттыра барып, бөтә тирә-яҡта данлы һунарсы булын киткәндәр. Халыҡ телендә маҡталып һөйләнгәс, быларҙың икәү-ара дуҫлығы нығнғандан-нығынған. Шуға күрә былар, бер көн һунарҙан ҡайтып килгәндә, һүҙ ҡуйышҡандар.
Ҡушай: «Ишәй дуҫ, икебеҙҙең дә бисәләр бер мәлдә буйға ҡалды. Әгәр беребеҙҙең - ул, беребеҙҙең ҡыҙ бала тыуһа, ҡоҙа булышайыҡ»,— тигән.
Ишәй ҙә быны ҡеүәтләгән: —Була ул, дуҫ та, ҡоҙа ла булырбыҙ. Бутҡаны май боҙмай, тигәндәй, уның менән дуҫлыҡ боҙолмаҫ, — тигән.
Ҡайтыуҙарына, «Ҡушай ағай, ҡыҙың бар! Ишәй ағай, улың бар!», тип һөйөнсөләп торалар, ти, быларҙы.
Ишәй әйткән: — Фәрештәнең амин тигәненә тура килде бит.
Ҡушай: — Әйткән һүҙ — атҡан уҡ, ҡоҙа булабыҙ, — тигән.
Былар ҡул тотошоп, балаларға бүләктәр әйткәндәр. «Бишек туйы» уҙғарырға тип һүҙ ҡуйышҡандар.
Ишәй менән Ҡушай һаман һунарға йөрөгән. Бисәләренең ҡырпы тулғас, «Бишек туйы» йыйып, Ҡушай ҡыҙына Зөлхизә, Ишәй улына Вәли, тип исем ҡушҡандар.
Ишәй менән Ҡушай һаман, боронғоса дуҫ булып, һунарға йөрөй. Вәли менән Зөлхизә, ай-йыл һанап, һаман үҫә. Вәли атҡа менерлек, Зөлхизә көйәнтә күтәрерлек булып китә. Ике ҡоҙа «һырға туйы» уҙғарып ташлай. Балаларҙың береһен - килен, икенсеһен кейәү, тип йөрөй башлағандар.
Берҙән-бер көн ер-һыуы таныш булмаған яҡҡа һунарға барған саҡта, Ишәй аңһыҙҙан шаршыға осҡан да һыуыҡ тейеп ҡайтып, шунан мандый алмай үлеп киткән. Ҡушай яңғыҙ ҡалһа ла, бүтән һунарсыларға ҡушылмай икән. Яңғыҙ үҙе йөрөһә лә йәнлекһеҙ ҡайтмай, дуҫының данын юғалтмай йәшәгән. Үҙҙәре менән бергә һунарға йөрөү өсөн Ҡушайҙы тирә-яҡтағы байҙар саҡырта башлағандар. Ҡушай риза булған.
Берҙән-бер көн Йәнтүрә исемле данлыҡлы бай Ҡушайҙы бисәһе менән ҡунаҡҡа саҡырған. Бер нисә көн ҡунаҡ иткән. Был Йәнтүрә бай тирә-яҡта байлыҡ менән дә, һаранлыҡ менән дә дан алған кеше булған. Уны халыҡ «Йәнтей ҡарун» тип йөрөткән. Ҡушайҙы саҡырып, ҙур бүләк биреп ҡайтарғанын ишеткәс, халыҡ араһында аптырап: «Таштан йүкә һуйылыр икән», — тип һөйләгәндәр, ти.
Күп тә үтмәй Йәнтей бай Ҡушайға әйтә һалған: — Зөлхизәң бик һылыу булып үҫкән икән. Шуны анау Ишәйҙең улына биреп әрәм итмә, үҙемә йәш кәләшлеккә бир ҙә ҡуй. Ебәккә уратып ҡына йөрөтөрмөн.
Тора-бара Йәнтейҙең йыш-йыш килеп йөрөүе һунар өсөн түгел икәне аңлашылған. Ҡушай ҙа ҡыҙы Зөлхизәне Йәнтейгә өсөнсө бисәлеккә бирергә риза булған. Быны әле Зөлхизә белмәгән.
Берҙән-бер көн һыуға барғанда, Йәнтей байҙар ауылынан төшкән бер бисә Зөлхизәгә: — Арыумы әле, Зөлхизә килен! — ти. Зөлхизә аптырап ҡалған. Нәмә тип яуап бирергә лә белмәй. Ҡайтып әсәһенән һорашҡан. Әсәһе эштең нимәлә икәнен шунда әйтеп биргән. Йәнтейгә барырға һис тә риза булмаған, һаман да Вәлиҙе яратыуын әйткән.
Шунан Ҡушай Вәлиҙе саҡырып алған да: — Атайың үлде, уртаҡ айырылды, һин инде минең ҡыҙыма мөҫөрәп йөрөмә, ул ҡыҙ һиңә буласаҡ түгел, — тигән.
Вәли менән Зөлхизә хәҙер нисек тә ҡасыу яғын ҡайғыртҡандар. Һанаулы көндәр еткән. Йәнтейҙең туйы билдәләнгән. Ҡоҙалар килгән. Ашау-эсеү башланған. Уйын-көлкө дауам иткән. Тап шул бола осоронда Зөлхизә менән Вәли ҡасып киткәндәр.
Зөлхизәне күҙәтеп йөрөгән егеттәр быны һиҙеп ҡалғандар ҙа Ҡушайға килеп әйткәндәр. Ҡушайҙың туйҡайғыһы ҡалмаған. Атҡа менеп, бер нисә кеше эйәртеп, ҡыуа сыҡҡан. Бәхетһеҙлеккә ҡаршы, ул төн ямғыр яуған. Зөлхизә менән Вәли йылҡы көтөүенә барып, ат тотабыҙ тиһәләр, ямғырҙа күшегеп, өшөп торған йылҡыны өйөрөп, ат тотҡансы күп ваҡыт үтеп киткән. Вәлиҙәр атҡа менеп, бер аҙ ҙа китә алмаған.
Ҡушайҙар баҫмалатып ҡыуып еткәндәр. Быларҙы уратып алғандар. Вәли ҡасып ҡотолған. Зөлхизәне тотҡандар. Зөлхизәне ат ҡойроғона тағып, ҡамсы менән ярып, йәйәүләтеп алып ҡайтҡандар. Вәли шул китеүҙән юҡ булған. Ҡасҡылар араһында йөрөп, үҙенә иш йыйып, Зөлхизәне урларға уйлаһа ла, өлгөрә алмаған. Зөлхизәне Йәнтейгә биреп, Йәнтейҙең йортона оҙатҡандар. Зөлхизә Вәлиҙе онота алмаған. Уны һағынып, көндән-көн кипкән, һарғайған.
Вәли бер нисә айҙар йөрөгән. Күп ерҙәрҙә булған, йөрөй торғас, Йәнтейҙең йәйләүенә килеп сыҡҡан. Төн уртаһы еткәс, бөтә йәйләүҙә тынлыҡ урынлашҡас, Йәнтейҙең тирмәһе ҡаршыһына килгән дә, Зөлхизәне һағыныпп йырлаған.
Вәлиҙең йырын ишетеп, Зөлхизә һиҫкәнеп, уянған. Шунда уҡ Вәлиҙең йырын ишетеп, сығып ҡасырға уйлаһа ла, ҡотола алмаған. Йәнтей уянып киткән.
Вәли көткән дә, Зөлхизә сыҡмағас, өмөтһөҙләнеп кире китеп барған. Зөлхизәнең сыҡмауынан ҡайғырып, көйөп барып, атынан төшкән дә бер ҡая өҫтөндә ултырып уй тотҡан: «Булмаһа, бөгөн төн тирмәһенә үк барып керәйем дә күҙмә-күҙ һөйләшәйем, Зөлхизә нимә тиер?» — тип уйлаған да шунда ятып йоҡлаған.
Зөлхизәне һис йоҡо алмаған. Таң беленгәс, һыйыр һауырға сығыу һылтауы менән сыҡҡан да йыр тауышы килгән яҡҡа барып, ҡамыш, тал араларынан эҙләп таба алмағас, ултырып илаған-илаған да кире ҡайтҡан.
Вәлиҙе эҙләргә Йәнтей бай кешеләр ебәргән. Эҙләй торғас, улар бер һайыҫҡан шыҡрыҡлаған урынға ҡарай киткәндәр. Вәлиҙең йоҡлап ятҡан урынына барып сыҡҡандар. Уятып-нитеп тормағандар, шул урында йөрәгенә хәнйәр ҡаҙағандар.
Береһе Йәнтей байға һөйөнсөгә сапҡан. Йәнтей бай Вәлиҙең үлгәнен үҙ күҙе менән күргәс кенә ышанған. Үлтереүселәргә мал биреп, ҙур туй яһаған. Зөлхизә йәнтейҙең ҡулында ҡалһа ла, Вәлиҙе онотмаған. Бала төҫө күрмәгән. Көндән-көн һарғайып кипкән. Аҙаҡ сиктә диуана булып үлгән, ти.
(Буранғолов М.Б 83 Сәсән аманаты: — Халыҡ ижады һәм ижадсылар тураһында, туй йолалары, боронғо йырҙар һәм легендалар, ҡобайырҙар. — Өфө: Башҡортостан «Китап» нәшриәте, 1995. — 352 бит).
Еңеү көнө (йыр)
«Еңеү көнө» («День Побе́ды») — Еңеү көнө тураһында композитор Давид Тухмановтың Владимир Харитонов һүҙҙәренә яҙған йыры.
9 Май — Бөйөк Ватан һуғышындағы Еңеү Көнө айҡанлы Рәсәйҙә генә түгел, БДБ илдәрендәге тантаналарҙа башҡарыла торған алыштырғыһыҙ атрибут.
СССР һәм Рәсәй армияһы строй йыры, байрам маршы.
Йыр тарихы
1975 йылдың мартында шағир Владимир Харитонов Давид Тухмановҡа Бөйөк Ватан һуғышына бағышланған йыр яҙырға тәҡдим итә. Ил Еңеүҙең 30 йыллығына әҙерләнә,  СССР Композиторҙар берлеге һуғыш тураһында иң яҡшы йырға конкурс иғлан иткән була.
Йыр бик тиҙ яҙыла һәм конкурстың һуңғы тыңлауында яңғырап өлгөрә. Йырҙы композиторҙың ҡатыны Татьяна Сашко башҡара. Әммә йырға урын бирелмәй, тәнҡит менән ҡаршылана.
Замандаштарының иҫтәлектәренән күренеүенсә, Тухмановтың әле бик йәш булыуы, күберәк эстрада шлягерҙары яҙыуы кире йоғонто яһай. Ул ваҡытта утыҙ йәш әле "өлгөрөп етмәгәнлек" һанала. Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһын тамамлауына, тиҫтәләгән популяр йыр яҙыуына, профессиональ композитор булыуына ҡарамаҫтан, 1973 йылда ғына композиторҙар союзына ҡабул ителә.
Икенсе «етешһеҙлеге» — көйҙөң стиле оҡшамай.
1975 йылдың 9 майы етәрәк йырсы Леонид Сметанников уны  «Голубой огонёк»та башҡара. Йырҙы оҡшаталар, мәгәр оҙаҡ ҡына ваҡыт уны бүтән башҡарыусы булмай.
Бары тик 1975 ноябрендә генә Милиция көнөнә арналған концертта  Лев Лещенко был йырҙы йәнле эфирҙа башҡара һәм уны  «бис»ҡа йырлаталар. Ошонан һуң йырҙы бар ил йырлай башлай.
Йыр тураһында
2015 йылдың «Русский репортёр» журналы үткәргән социологик тикшеренеүҙәр буйынса «Еңеү Көнө» тексы  Рәсәйҙә иң популяр йырҙар араһында, донъя һәм рус классикаһын да индереп, бишенсе урынды биләй тип табыла.
"Еңеү көнө" йыры инглиз, испан, итальян, португал, вьетнам телдәренә тәржемә ителгән.
2020 йылдың 25 апрелендә Волга буйы федераль округында «Беҙҙең Еңеү көнөбөҙ» («Наш День Победы») йыр марафоны иғлан ителде, уны Мордовия башлап ебәрә. Милли республикаларҙа йыр уларға исем биргән халыҡтар телендә лә башҡарыла. Башҡорт теленә йырҙы Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар берлеге ағзаһы шағирә Гүзәл Ситдиҡова тәржемә иткән
«Еңеү көнө» йырын быйыл, 2020 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Учалы районы Әүешкүл мәктәбе уҡытыусыһы Гөлшат Шиһаева башҡорт теленә тәржемә итте.
Еңеү көнө Давид Тухманов көйө. Владимир Харитонов һүҙҙәре. Гөлшат Шаһиева тәржемәһе.
Еңеү көнө булды беҙҙән бик йыраҡ, Һүнеп барған усаҡтағы ҡуҙ һымаҡ. Үттек юлдар, йотоп саң һәм төтөндө, Йән аямай яҡынайттыҡ был көндө.
Тыуған илем йоҡо күрмәне һис тә: Көн-төн янды мартен уты мейестә. Ауыр яуҙа ялғаныҡ көнгә төндө, Йән аямай яҡынайттыҡ был көндө.
Был Еңеү көнө бит - Байрам хистәре, Сал һалдаттың Шатлыҡлы күҙ йәштәре. Аңҡый унан һаман дары еҫтәре, Еңеү көнө! Еңеү көнө! Еңеү көнө! CC BY-SA 4.0
Ремикстар
Time Divizion — День победы (слова Харитонова Владимира Гавриловича)
Испан ауылы (Барселона)
Испан ауылы (кат. Poble Espanyol, исп. Español Pueblo ) — Барселонала Монтжуик тауында урынлашҡан архитектура-этнография парк-музейы,  1929 йылда төҙөлгән.
Тарихы һәм архитектураһы
XX быуаттың дүрт интеллектуалы, архитекторҙар Ревентос һәм Фолгер,  рәссамдар  Ногес һәм Утрийо,   Пуч-и-Кадафалк менән дәртләндерелеп, натураль ҙурлыҡтағы   архитектура комплексы асалар. Испан ауылы 1929 йылда Барселоналағы халыҡ-ара күргәҙмәгә асыла  һәм баштағы ҡиәфәтендә һаҡлана.
Испан ауылын төҙөүселәр үҙенсәлекле өлгө эҙләп 1600 ауылға бара. Эш һөҙөмтәһе булып 42 000 м2   участка була, унда Испанияның төрлө төбәктәренән 117 йорттоң, урамдарҙың һәм майҙандарҙың  күсермәһе урынлашҡан. Ҡайһы бер йорттар натураль ҙурлыҡта башҡарылған, башҡалары оригинал биналарҙың кесерәйтелгән күсермәһе булып тора. Испан ауылы биләмәһендә урынлашҡан биналар араһында —Утебо башняһы (Арагон),  Авиланан инә торған ҡапҡалар йәки бөтөн бер кварталды барлыҡҡа килтергән йорттар бар. Дөйөм 400 м² майҙанда Барселонаның тирә-яғы өсөн хас булған аграр хужалығы өлгөләре урынлашҡан.
Сәнғәт һәм һөнәрҙәре
Испан ауылы шулай уҡ Һөнәрселәр ауылы булараҡ билдәле Тиҫтәләгән йылдар дауамында уның халҡы ҡунаҡтар менән үҙҙәренең шөғөлө менән ихлас уртаҡлашҡан. Әлеге ваҡытта бында 20-нән артыҡ һөнәрселек оҫтаханаһы  урынлашҡан,  килеүселәр унда быяла өрөүсе,  итекселәр һәм башҡа оҫталарҙың эшен күҙәтә ала. Сувенир кибеттәре менән бер рәттән Испан ауылы биләмәһендә кафе, бар, ресторандар эшләй. Төп майҙаны йәйге ваҡытта концерттар үткәреү урыны булып хеҙмәт итә.
Эш графигы
Парк-музейға Монтжуик тауының йәйәүлеләр аллеяһы  буйлап, шулай уҡ Испанияның майҙанынан Монжуик ҡәлғәһенә тиклем йөрөгән автобустар менән барырға була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Һылтанмалар
Испанская деревня
Удельно-Дыуанай торамаһы
Удельно-Дыуанай торамаһы — (Удельно-Дуванейское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан б.э.т. XII—VIII быуаттарынан б.э. III—VIII быуаттарына ҡараған, һуң бронза быуаты, иртә Урта быуаттар археологик ҡомартҡыһы.
Урынлашыуы
Удельно-Дыуанай торамаһы Башҡортостан Республикаһының Благовещен районы Удельно-Дыуанай ауылынан көньяҡҡа табан 1,5 км алыҫлыҡта Ағиҙел йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Боронғо тораманың яҡынса 250 м² ере археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙып тикшерелгән.
Яртылаш ер өй рәүешендәге торлаҡ, 9 бағана соҡоро, 2 хужалыҡ соҡоро табылған. Бағана соҡорҙарының 6‑һы торлаҡтың периметры буйлап урынлашҡан.
Ҡаҙып сығарылған керамика һауыттар бер нисә археологик мәҙәниәткә ҡарай:
Бахмут мәҙәниәте — ваҡ таш һәм ҡом ҡушып эшләнгән, ҡорһағы бәләкәй соҡорло биҙәк төшөрөлгән, осло, оҙонса һыҙаттар менән биҙәлгән һәм биҙәкһеҙ һауыттар;
Ҡараяҡуп мәҙәниәте — ҡом ҡушылған; ауыҙы тирәләй осло һыҙаттар, тешле мөһөр эҙҙәре менән биҙәлгән;
Ҡормантау мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағының юғары өлөшө ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, өсмөйөштәр, флагтар, түңәрәк соҡорҙар менән биҙәлгән;
Межа мәҙәниәте — ҡабырсаҡ онтағы ҡушылған, муйыны һәм ҡорһағы ҡыя, кәкерсәк һыҙыҡтар, штрихтарҙан торған һыҙаттар менән биҙәлгән.
Халҡы малсылыҡ һәм һунар менән шөғөлләнгән.
Асыш тарихы
1965 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты А. Х. Пшеничнюк, 1966, 1971 йылдарҙа археолог, .тарих фәндәре кандидаты Игорь Борисович Васильев, СССР һәм Рәсәй археологы, педагог, профессор Г. И. Матвеева, 1984 йылда СССР һәм Рәсәй археологы, тарих фәндәре докторы, профессор М. Ф. Обыдённов тикшеренеүҙәр үткәрә.
Сергеев Фёдор Андреевич
Сергеев Фёдор Андреевич («Артём иптәш» исеме аҫтында билдәле; ҡултамғаһы «Артём (Сергеев)» ; 19 март 1883 йыл — 24 июль 1921 йыл) — урыҫ революционеры, совет сәйәси, дәүләт һәм партия эшмәкәре.
1902 йылдан — РСДРП(б)-ның ағзаһы, Донецк-Кривой Рог совет республикаһына нигеҙ һалыусы, Сергей Кировтың һәм Иосиф Сталиндың яҡын дуҫы.
Сығышы һәм белеме
1883 йылда Курск губернаһының Фатеж өйәҙе Глебов ауылында дәүләт крәҫтиәне, һуңынан — төҙөлөш буйынса подрядсы-артелсе Андрей Арефьевич Сергеев ғаиләһендә тыуған. 1888 йылда ғаиләһе менән бергә Екатеринослав ҡалаһына күсә, унда1892 — 1901 йылдарҙа урындағы реаль училищеһында уҡый.
1901 йылдан алып Император Мәскәү техник училищеһында (хәҙер Бауман исемендәге МДТУ) уҡыуын дауам итә. Шул уҡ йылда РСДРП-ға инә. 1902 йылдың 2 мартында студенттар демонстрацяһын ойоштора, ҡулға алына, училищенан ҡыуыла һәм ярты йыл Воронеж төрмәһендә ултырып сыға. «Бүре билетын» алып (Рәсәй юғары уҡыу йорттарында уҡыу тыйыла), белемен сит илдә дауам итергә теләй. 1902 йылда Парижға эмиграциялана, унда М. М. Ковалевский исемендәге Рус юғары йәмәғәт фәндәре мәктәбендә уҡый, Лениндың лекцияларын тыңлай, билдәле ғалим Мечников ғаиләһе менән яҡынлаша.
Революционер
1903 йылдың 15 мартында Рәсәйгә ҡайта һәм Донбаста йәшерен революцион эшмәкәрлеген башлай. Екатеринослав губернаһының Александров өйәҙе Воскременкск улысындағы Федоровка ауылында ул төбәктә тәүге ҙур социал-демократик ойошмаһын (400-гә яҡын кеше) булдыра һәм Беренсе Май забастовкаһын ойоштора. Екатеринославта машинист ярҙамсыһы булып эшләгән саҡта тимер юлы эшселәре һәм Юзовка эргәһендәге Берестов-Богодуховск руднигы таусылары араһында пропаганда эшен алып бара. 1904 йылда ике тапҡыр — Елизаветградта һәм Николаевта ҡулға алына.
1905 йылдың ғинуарында Харьковҡа килә һәм паровоз эшләү заводына эшкә төшә, бында ҡораллы ихтилалды әҙерләүсе «Алға» исеме аҫтында революцион төркөмөн ойоштора, большевистик ойошмаһын етәкләй. Декабрҙә Харьковта ихтилалды етәкләй, әммә ихтилалды властар бик тиҙ баҫтыралар.
«Ф. А. Сергеев (Артем) етәкселегендәге большевиктар Харьковта ҡораллы ихтилалды үткәреү планын әҙерләйҙәр. Ул Гельферих -Саде заводында башланырға тейеш була. Баш күтәреү көнө 1905 йылдың 12 декабренә тәғәйенләнә, әммә был турала батша охранкаһына билдәле булып ҡала һәм губернатор ашығыс рәүештә төндә 30 ихтилал етәксеһен ҡулға алырға ҡуша, ә 12 декабрҙә иртәнге сәғәт 5-тә Гельферих-Саде заводы полиция һәм ғәскәри частары тарафынан ҡамауға алына».
Ихтилал баҫтырылғандан һуң Санкт-Петербургка юллана, һуңынан — Уралға. 1906 йылдың яҙында Стокгольмда РСДРП-ның IV съезына делегат итеп һайлана. Артабан — Мәскәүҙә һәм Пермдә партия эшендә, РСДРП-ның Пермь комитетын етәкләй. Ҡулға алына, Пермь төрмәһендә һәм Николаев арестант роталарында ултыра. 1909 йылдың декабрендә Харьков Суд палатаһының Махсус присутствиеһы уны Көнсығыш Себергә мәңгелек һөргөнгә хөкөм итә. Иркутск губернаһының Ангаралағы Ипыманский ауылына ебәрелә.
Эмиграцияла
Мин бер ҡасан да, шулай тип мин уйлайым, үҙемдең бер өлөшөм булған хәрәкәткә хыянат итмәйәсәкмен. Ошо хәрәкәттең уңыштарына ҡамасаулағандарға мин бер ҡасан да түҙемле булмам. Ер шарының ҡайһы мөйөшөндә булһам да, мин партиямдың ағзаһы булдым, бармын һәм буласаҡмын. Аннибал антын биргәнгә түгел, ә тик мин үҙем булып ҡалырға тейеш булған өсөн.
1910 йылда сит илгә Япония, Корея, Ҡытай аша Австралияға ҡаса. Харбин, Нагасаки, Гонконг ҡалаларында йәшәй, Шанхайҙа бер йыл самаһы кули сифатында эшләй.
1911 йылдың июненә ул Австралияла йәшәй башлай, унда ул ваҡытты күберәк Брисбенда уҙғара. 1911 йылдың аҙағына Брисбендың Урыҫ эмигранттары Ассоциацияһының абруйлы лидеры булып китә. Уның йоғонтоһо аҫтында ойошма радикализациялана һәм үҙен эшсе синыфын кәүҙәнләндереүсе ойошма итеп күрһәтә, һуңғараҡ ойошма Урыҫ Эшселәре Союзы итеп үҙгәртелә һәм ул 1913 йылда уның идара итеү комитетына инә. Шулай уҡ ул урыҫ эшселәре өсөн инглиз телен өйрәнеү буйынса курсын ойоштора, профсоюз ойошмаһына, марксистик түңәрәккә инә. 1912 йылдың июнендә «Австралия шаңдауы» урыҫ гәзитенең мөхәррире була, әммә ул популярлыҡ яуламағанға күрә тиҙҙән ябыла. Ошо уҡ йылда дөйөм забастовка ойоштороуҙа ҡатнаша. Австралия социалистик эшселәр партияһы эшмәкәрлегендә ҡатнаша, митинг рөхсәтһеҙ ойошторолған митингтарҙы ойошторған өсөн Брисбен төрмәһендә ултыра. Ул урыҫ һәм австралиялы эшселәрҙе берләштерергә тырыша һәм уны Квинсленд штаты радикалдар даирәһендә әле лә иҫләйҙәр. «Ҙур Том» псевдонимы һәм Артем, Артимон исемдәре аҫтында билдәле була. Уның тормош эпизодтары австралиялы яҙыусыһы Том Кенилли романы «Халыҡ поезы» (Tom Keneally, The People’s Train) урын ала, китап 2009 йылда баҫыла.
1917 йылдың 1 майында Дарвин ҡалаһында маёвка ойоштора, шунан Рәсәйгә Владивосток аша ҡайта.
Граждандар һуғышы
Донецк автономияһы идеяһының әүҙем яҡлаусыһы булараҡ 1918 йылда Донецк-Кривой рог совет республикаһына нигеҙ һала һәм уны етәкләй, 14 февралдә Халыҡ Комиссарҙары Советының рәйесе һәм ДКР-ҙың халыҡ хужалығы халыҡ комиссары итеп һайлана, һуңғараҡ Республиканың сит ил эштәре халыҡ комиссары була. Украина КП(б)-ның Үҙәк Комитеты ағзаһы була. Үҙәк рада ғәскәрҙәренә, атаман Каледин казактарына, австро-герман оккупанттарына ҡаршы көрәш ойоштороусыларҙың береһе була. Беренсе Донецк Армияһын ойоштороусы. 21 мартта ДКР-ҙың Ғәҙәттән тыш комиссияһы ҡарамағындағы эвакуация комиссияһын етәкләй. Царицын походында ҡатнаша. Июнь башында юлдар менән тәьмин итеү өсөн Төньяҡ Кавказға командировкаға ебәрелә, Армавирға, Майкопҡа, Владикавказда, Туапсела була. Август аҙағында Украинаға ебәрелә, унда ихтилалды әҙерләгән Бөтә Украин үҙәк хәрби-революцион комитетының ағзаһы булып китә. Ноябрь айында Украина Ваҡытлы эшсе-крәҫтиән хөкүмәтенең хәрби бүлеген етәкләй.
Башҡортостанда
1919—1920 йылдарҙа Автономиялы Совет Башҡорт Республикаһы хөкүмәте  — Башҡортостан хәрби‑революцион комитеты янында РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты һәм ВЦИК-тың тулы хоҡуҡлы вәкиле. Бер үк ваҡытта 1919 йылдың декабренән 1920 йылдың июненең уртаһына тиклем «Башкирпомощь» Үҙәк идаралыҡтың етәксеһе була. Башҡорт АССР-ында 1920 йылғы Ғинуар конфликтында ҡатнаша. Тулы хоҡуҡлы вәкил Т. И. Седельников фекеренсә: Йыл башында «йомшаҡ телле быҙау» иптәш Артем үҙенең ваҡ һәм һай сәйәсәте һәм тулыһынса тиерлек эшкинмәнлеге менән Башҡортостанды баш түбән ҡуйҙы. 1920 йылдың февраль—март айҙарында Республика буйынса ВЧК-ның тулы хоҡуҡлы вәкиле булараҡ «Ҡарағош яуы» ихтилалын баҫтырыу менән етәкселек итә. Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡаршылыҡ күрһәтә, Башҡорт республикаһы автономияһының сәйәси һәм иҡтисади хоҡуҡтарынан мәхрүм итеүгә булышлыҡ итә.
Һуңғы йылдары
1920 йылдың апрелендә Донецк губерна башҡарма комитеты рәйесе итеп яңынан һайлана, күмер шахталарын тергеҙеү буйынса эш алып бара. РКП(б)-ның IX и Х съездарында Үҙәк Комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1920 йылдың ноябренән 1921 йылдың ғинуарына тиклем — РКП(б)-ның Мәскәү комитеты секретары, артабан Бөтә Рәсәй тау эшселәре союзының Үҙәк Комитеты рәйесе, ВЦИК-тың ағзаһы.
Туланан Мәскәүгә ҡайтҡан саҡта аэровагонды һынау ваҡытында һәләк була. Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда, туғандар ҡәберлегендә ерләнгән.
Атаһы үлгәндән һуң уның улы — Артёмды — Сталин тәрбиәгә ала.
Украинала урамдар һәм ойошмалар
2015 йылда декоммунизация законына ярашлы Украинала Сергеев хөрмәтенә ҡушылған объекттарҙың, шулай уҡ Киев, Днепр, Харьков, Запорожье ҡалаларындағы урамдар исемдәре үҙгәртелә.
Городищелағы Благовещение сиркәүе
Городищелағы Благовещение сиркәүе - һаҡланмаған православие ҡорамы, уның емеректәре Рюрик биҫтәһендә, Илмән күленән төньяҡта, Волхов йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Тарих
Был урында беренсе сиркәүгә 1103-сө йылда Новгород кенәзе Мстислав Владимирович, Киев кенәзе Владимир Мономахтың улы, нигеҙ һалған. Мстислав үҙенең беренсе улы булып тыуған Всеволодтың тыуыуы хөрмәтенә сиркәү һала, бала суҡындырыуҙа Габриэль исемен ала ( Благовещениеның ике төп фигураларының береһе - Архангел Габриэль ). Ғибәҙәтхана Новгородтың Изге София соборынан һуң икенсе таш йорто булған. Новгород йылъяҙмаларынан күренеүенсә,уны төҙөүсе Юрьев монастырының Георгиевский соборын ойошторған Петр исемле оҫта булған, ул шулай уҡ Николо-Дворишченский соборын да төҙөгән булған.
1342-1343 йылдарҙа, XII быуат ғибәҙәтханаһы һүтелә һәм уның урынында яңы сиркәү төҙөлә, ул 1941 йылға тиклем тора. Был юлы ғибәҙәтхананың заказсыһы Новгород архиепископы Василий була. Сиркәү XIV быуат уртаһында Новгород архитектураһының типик өлгөһө булған һәм алты бағаналы өс аспидлы оло ҡорам булған, уға баҫҡыслы манара терәлеп торған. Эстәге һәм тышҡы диуарҙары бысаҡ менән эшкәртелгән. Сиркәү фасадтарының, моғайын, өс ҡанатлы остары булған. Боронғо замандарҙа ғибәҙәтхананың көмбәҙе емерелгән һәм көмбәҙе яңынан ағастан эшләнеп ҡуйылған. Благовещение сиркәүе 1611-1617 йылдарҙа Швеция оккупацияһы ваҡытында ҙур зыян күрә.
1797 йылда иҫке таш сиркәү капиталь ремонтлана, көмбәҙҙәр, арҡаларҙың күбеһе һәм барабан һүтелә. 1806-сы йылда сиркәүҙең көнбайыш стенаһына ҙур булмаған таш ҡыңғырау манараһы булған паперть өҫтәлә, һәм унда Сретение ҡанаты урнаштырыла. 1860-сы йылдарҙа ғибәҙәтхананың көнбайыштан бер генә инеү урыны булған. Сиркәүҙә ағас иҙән, таҡта була. 1882 йылда паперть һәм ҡыңғырау манараһы капиталь ремонтлана.
Благовещение сиркәүе 1930 йылға тиклем әүҙем эшләй. Ябылғандан һуң, сиркәү ҡулланылмай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Благовещение сиркәүе немец артиллерияһы тарафынан юҡ ителә. 2019 йылдың апрелендә Рюрик биҫтәһендә Благовещение сиркәүе оло реставрациянан һуң килеүселәр өсөн асыла. Реставрация эштәре барышында, Новгород ерендә реставраторҙар беренсе тапҡыр консервациялауҙың, сиркәүҙә экскурсия тәҡдим итеү мөмкинлеген иҫәпкә алып, һаҡлау ысулын ҡулланалар.
Архитектура
Һәйкәлде өйрәнеүҙең беренсе этабы 1930-сы йылдарҙа Ленинград тикшереүсеһе М.Т. Каргер тарафынан башлана һәм уның менән 1960-сы йылдарҙа дауам ителә. Благовещение сиркәүен тикшереүҙең фәнни икенсе этабы В. В. Седов етәкселегендә 2000 йылда башлана һәм 2017 йылда тамамлана.
Фрескалар
Благовещение сиркәүе тулыһынса буялмаған.Фреска картиналары стенаның ҙур булмаған өлөшөндә йорт ҡорбандары урынында урынлашҡан. Уның уртаһында XIV-XIV быуаттарҙың Византия һәм Италия сәнғәтендә яратҡан «Ріеta» («Христос во гробе») композицияһы һурәтләнгән. Уның ике яғында теолог Иоанн Богослов һәм епископ Родион фигуралары, моғайын, картинаның заказсыһы теләге менән һүрәтләнгән. Городище картинаһының аныҡ датаһы билдәле түгел. Бер версия буйынса, уны XIV быуаттың Новгород картиналары араһында иң тәүге осорҙоң аҙағы менән бәйлелеге әйтелә. Башҡа версия буйынса, картиналар XIV быуат аҙағында яҙылған.