cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Нанайҙар
Тел
Нанай теле тунгус-манчьчжур телдәре төркөмөнә ҡарай. Рәсәйҙә кириллица нигеҙендә яҙыу системаһы ҡулланыла, Ҡытайҙа ул яҙылмаған тиерлек (телде тикшереүсе ҡайһы бер баҫмалар пиньинды транскрипциялау өсөн ҡуллана).
Нанай административ-территориаль берәмектәре
Нанай административ-территориаль берәмектәре әлеге ваҡытта (2011) Рәсәйҙә һәм Ҡытайҙа бар. Рәсәйҙә улар иҫәбенә Нанай районы инә.
Ҡытайҙа Эвенки АТО-һы Хэйлунцзяндағы өс милли мәхәлләне үҙ эсенә ала.
Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы
Зөлҡәрнәев Артур Валерий улы (9 июнь 1995 йыл) — спортсы, билбау көрәше һәм милли көрәш менән шөғөлләнеүсе. Билбау көрәше буйынса Рәсәй һәм донъя чемпионы. Рәсәйҙең спорт мастеры.
Биографияһы
Артур Валерий улы Зөлҡәрнәев Башҡортостан Республикаһы Ҡыйғы районының Арыҫлан ауылында 1995 йылдың 9 июнендә тыуа. Өсөнсө синыфтан спорт менән шөғөлләнә башлай, уның беренсе тренеры — атаһы Валерий Зөлҡәрнәев. Ағаһы Вадим Зөлҡәрнәев та билдәле көрәшсе. Хәҙер Артур Рәсәйҙең атҡаҙанған тренеры Роберт Исмәғилев етәкселегендә шөғөлләнә. Бөгөн уның активында бик күп етди ҡаҙаныштар бар: 2009 йылда көрәш буйынса Башҡортостан чемпионы була. 2010, 2011 һәм 2012 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй ярыштары еңеүсеһе, Бразилияла донъя чемпионатында ҡатнаша. 2012 йылда беренсе тапҡыр билбау көрәше буйынса Рәсәй чемпионатында еңеп, ике тапҡыр донъя кимәлендәге ярыштарҙа ҡатнаша.
Ут
Ут — күҙгә күренгән диапозонда нурланыш менән барған интенсив окислашыу процессы. Тар мәғәнәлә — ҡыҙған газдар йәки плазма йыйылмаһы.
Ут яныу процессының төп фазаһы һәм башҡа яныусы материалдар менән яҡын булһа үҙенән үҙе тарала. Ғәмәлдә ут температураһы яныуҙа ҡатнашҡан материалдар менән бәйле. Химик матдәләрҙеү ялҡынһыҙ яныуы ла билдәле. Яныу температураһы яныуҙы барлыҡҡа килтергән ут сығанағана, яныу процессында ҡатнашҡан материалдар, һауа баҫымына бәйле. Ялҡын төҫө яныусы материалға һәм яғыулыҡтың таҙалығына бәйле (мәҫәлән, шәм янғанда йәки усаҡ янғанда углекислый газ булған осраҡта һары-ҡыҙыл төҫ менән, углерод аҙыраҡ булғанда — ҡыҙыл төҫтә, иң таҙаһы — зәңгәр төҫтә).
Ут янһын өсөн өс компонент булыуы мөһим: яныусы яғыулыҡ, окислаусы һәм температура. Бик күп матдәләр яғыулыҡ була ала (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Окислаусы ролендә йыш ҡына кислород була, әммә башҡа элементтра ҙа булыуы мөмкин, мәҫәлән, хлор йәки фтор. Бик ҡыҙыҡ күренеш, фтор атмосфераһында һыу тоноҡ ҡына миләүшә төҫөндә яна, яғыулыҡ урынында һыу, яныу процессында кислород бүленеп сыға. Башҡа һүҙ менән әйткәндә, окислаусы булмайынса яғыулыҡ яна алмай. Әгәр есемде йылытһаҡ, молекулалар араһындағы бәйленеш тарҡалалып яныусы компонентар барлыҡҡа килә. Мәҫәлән ағасты һауа индермәй йылытһаҡ, ул башта ағас күмеренә һәм ыҫмалаға тарҡала, артабан яныусы углеводородтар газдарға тарҡала. Ут өсөн өсөнсө компонент — температура, ул окислитель һәм яғыулыҡ үҙенсәләге менән билдәләнә. Мәҫәлән, шыйыҡландырылған кислородта үтә түбән температурала быҫҡып яна, әммә газ хәлендәге кислородта, киреһенсә тоҡанып бик тиҙ яна. Шулай итеп, өс фактоҙың берәүһе генә етмәһә лә, ут булыуы мөмкин түгел.
Ут төҫө
Химиик матдәләр юғары температурала айырылып сыҡҡан ион һәм атомдары менән ялҡын төҫөн буяйҙар.
Ялҡын төҫө (йәйә эсендә яныусы матдә):
Тарихы
Б. Ф. Поршнев фаразлауы буйынса утты иртә палеолит осоронда таш эшкәртеү ысулын үҙләштергәндә асҡандар. Синантроп ут менән файҙаланғаны билдәле. Иң тәүҙә осоусы бөжәктәрҙе ут төтөнө менәен ҡыуғандар, һуңыраҡ ҡына уттың кулинар мөмкинлектәрен өйрәнгәндәр: аҙыҡты төтөндә ыҫлағандар, һуңыраҡ асыҡ утта йәки мейес көлдөндә ҡыҙҙырғандар, неолит осоронда (керамик һауыттар етештереүҙе үҙләштергәс) һыуҙа бешерә башлағандар. Кулирания функцияһынан башҡа уттың йылытыу һәм яҡтыртыу функцияһы булыуы ла билдәле. Ут усаҡ булараҡ тәү тормош кешеләренең йәмғиәтен ойоштороуға (йыш ҡына дини һаҙаттар менән) һәм милек туплау һәләтен (фольлорҙа «ут урлау» сюжеттары) барлыҡҡа килтереүгә булышлыҡ итә. Шулай уғ неолит осронда ут балсыҡ яндырыуҙа, металл эретеүҙә, сәсәеүлек майһанын таҙартыуҙа файҙаланыла. Цивилизация үҙешкәс ут ҡорал булараҡ (грек уты, ҡыҙҙырылған ядро, ут атҡыс, Молотов коктейлы) һәм мәғлүмәт тапшырыу сараһы (оптик телеграф) булараҡ файҙаланыла.
Ут табыу ысулдары
Тәү тормош кешеләре түбәндәге ут табыу ысулдарын ҡулланған:
Көнкүрештә әһәмиәте
Яҡтыртыу, йылытыу, ашарға әҙерләү, ҡырағай хайуандарҙан һаҡлау, шартлы сигналдар тапшырыу кеүек әһәмиәтлелеге булған өсөн ут менән тәү тормош кешеләре ҡулларған һәм төрлө ут табыу ысулдарын уйлап тапҡан. Беренсе ҡулланылған ут сығанағы йәшендән янып киткәр ағас тип фаразларға була (тәбиғәт, һауа торошо шарттарын иҫәпкә алып йәшен ағастарҙы һирәк атҡан). Ағасты ағасҡа ышҡып ут табыу ысулы әһәмиәтле булмаған, ут табыу ысулын камиллаштырыу өсөн ағас,бәшмәк сөрөгөн ҡуллана башлағандар. Ҡайһы бер урындарҙа ут табыу өсөн кремни таштарын бер береһенә бәреп ут алғандар. Утты һаҡлау өсөн усаҡты һүндермәй яғынлыҡ өҫтәп торғандар.
Катализ тип аталған химик юл менән ут табыу ысулын немец химигы Дёберейнер асҡан. Уның нигеҙендә көнкүрештә ҡулланылмай торғын саҡматаш тигән прибор эшләнә, был аппараттың бер төрө Кипп аппарататы тип атала.
Артабан шырпы уйлап табалар, бензин һәм газ зажигалкаларын файһалана башлайҙар.
Ут диндә
Мифологияла ут ҙур урынды алып тора. Боронғо грек,боронғо Рим мифологияларында бер нисә персонаж (Гефест, Прометей, Веста, Гестия һәм башҡалар) аллалаштырылған була. Һинд мифологияһында ут аллаһы Агни исемле була, кельт мифологияһында Бригид тигән ут аллаһы була. Зороастризмда ут ғәҙеллек аллаһы ролендә була. Төньяҡ халыҡтарында ут «әсә», «хужабикә» кеүек ҡатын-ҡыҙ образында, яҡут һәм бүрәттәрҙә «хужа» ир кеше сифатында сағылыш таба. Урта быуат мистизмендә саламандра тигән уттың йәне булған тип һүрәтләнә. Иҫке стильдәге православтарҙа Пасхағы Иерусалимдә «изге ут» ҡабыҙыу йолаһы бар.
Һыу, ер, һауа менән бер рәттән ут антик философияла, шулай уҡ Гераклидта һәм алхимияла тәүге дүрт элементтың береһе булып иҫәпләнә. Көнбайыш астрологияһында ут элементы утлы зодиак билдәләре менән бәйләнгән. Ҡытай философияҙында ут Марс менән бәйләнгән элемент.
Төрлө халыҡтарҙа ут менән бәйле сихри көскә эйә булған төрлө бетеү осратырға мөмкин.
Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы
Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы (Сагитов (Гарай) Гарей Гайнутдинович (или Гайнетдинович) 1906 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы 1906 йылда элекке Башҡортостандың Боҙаяҙ районы (хәҙер Ауырғазы районы) Ишле ауылында тыуа. 1942 йылда Дәүләкән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полының 2-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 6 октябрендә гвардияның 2-се эскадроны ҡылыссыһы ҡыҙылармеец Сәғитов Гәрәй Ғәйнетдин улы һөжүм итеү алыштарында автоматы менән дошмандың ике офицерын юҡ итә. Ул «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Шемышейка (Рутка ҡушылдығы)
Шемышейка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Рутка йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Кентикян Сюзанна Левоновна
Кентикян Сюзанна Левоновна (Սուսաննա Լեվոնի Քենթիկյան, Susianna Kentikian, 11 сентябрь 1987 йыл) — әрмән ҡатын-ҡыҙ-боксcыһы, Германия өсөн сығыш яһай. Ҡатын-ҡыҙ-профессионалдар араһында WBA (2007—2012, 2013—х. в.), WIBF (2007—2012, 2015—х. в.), WBO (2009—2012 йылдар) һәм GBU (2015—х. в.) версиялары буйынса иң еңел ауырлыҡта донъя чемпионы.
Шемышейка (Рутка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Кентикян Сюзанна Левоновна
Биографияһы
Сюзанн (Сюзи) Левоновна Кентикян 1987 йылдың 11 сентябрендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуған.
Уҙған быуаттың 90-сы йылдары башында Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Әрмәнстан ауыр социаль-иҡтисади хәлдә ҡалғас, 1992 йылда Кентикяндар ғаиләһе тыуған илен ташлап китергә ҡарар итә. Был ваҡытта Сьюзиға 5 йәш була. Иммиграциянан һуң Германияла (Гамбург) ҡасаҡ статусына дәғүә итеп, ваҡыт-ваҡыт йәшәп ала. 2007 йылдан алдынғы профессиональ бокс ойошмаларының чемпион титулдарын яулай. 2008 йылда Германия гражданлығы ала.
Шемышейка (Рутка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вавилов (Өфө районы)
Вавилов (Вавилово) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 231 кеше. Почта индексы — 450511, ОКАТО коды — 80252840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Райга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морозов Иван Сергеевич
Морозов Иван Сергеевич (2 сентябрь 1936 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, генерал-полковник.
Биографияһы
1957 йылдан КПСС ағзаһы.
Петрозаводск хәрби училищеһында (1954 — 1957 йылдар), М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияла (1967 — 1970 йылдар), Ҡораллы Көстәр Генераль штабының К. Е. Ворошилов исемендәге хәрби академияһында (1975 — 1977 йылдар) уҡый.
1980 — 1982 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 15-се дөйөм ғәскәри армия штабы начальнигы.
1982 — 1984 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш хәрби округының 35-се дөйөм ғәскәрҙәре командующийы.
1984 йылдың сентябрь— 1986 йылдың декабрендә — Алыҫ Көнсығыш хәрби округы ғәскәрҙәре командующийының 1-се урынбаҫары.
1986 йылдың декабрь — 1992 йылдың ғинуарында — Одесса хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы.
1992 йылда Мәскәүгә күсеп килә.
Әлеге ваҡытта — Мәскәү өлкәһе хәрби комиссариатының баш хәрби инспекторы. Генерал-полковник Иван Сергеевич Сергеевич мәктәп уҡыусылары менән осрашыуҙар үткәрә.
СССР Юғары Советының 11-се саҡырылыш депутаты (28.02.1988 йылдан алып 1989 йылға тиклем).
Молдованың Тирасполь 704-се һанлы территориаль һайлау округынан 1989 — 1991 йылдарҙа СССР-ҙың халыҡ депутаты.
1990 — 1991 йылдарҙа Украина Компартияһы Үҙәк комитеты ағзаһы.
Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы
Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы (10 декабрь 1929 йыл — 7 ғинуар 2001 йыл) — ғалим-химик-технолог, юғары мәктәп эшмәкәре. 1962 йылдан Өфө нефть институтының нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, 1970—1976 йылдарҙа — институт ректоры. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почётлы академигы (1991), техник фәндәре докторы (1970), профессор (1970). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1967) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре. СССР‑ҙың нефть эшкәртеү һәм нефтехимия сәнәғәте отличнигы, СССР‑ҙың почётлы нефтехимигы (1984). И. М. Губкин исемендәге премия лауреаты (1996). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1971).
Сюдан
Сюдан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға База йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сөнәев Заһиҙулла Исхаҡ улы
Биографияһы
Заһиҙулла Сөнәев 1959 йылдан Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводында цех начальнигы булып эшләй, ә 1962 йылдан — Өфө нефть институтында нефть һәм газ технологияһы кафедраһы мөдире, ә 1970 йылдан — ректор.
Заһиҙулла Сөнәевтың фәнни эштәре әкренәйтелгән кокслауҙың интенсификация һәм технология процестарын камиллаштырыуға, нефть кокстарын ҡайнар ҡатлам менән күп баҫҡыслы аппараттарҙа ҡыҙҙырыу процесын әҙерләүгә арналған. Ул кокс сифатына баштағы сеймалында асфальтендарҙың, көкөртлө ҡатнашмаларҙың һәм көл компоненттарының йоғонтоһо тураһында мәғлүмәттәр ала. Был юғары ағыулаусан ташкүмер ыҫмалаһын әҙ ағыулы нефтлеһе менән алмаштырырға мөмкинлек бирә.
1976 йылда Заһиҙулла Сөнәев — Губкин исемендәге Мәскәү нефть һәм газ институты кафедраһы мөдире.
Хеҙмәттәре
Заһиҙулла Сөнәев — 450 тирәһе ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 10 китап авторы.
Кәбәс
Географик урыны
Кәбәс ауылы Олотау һырты эргәһендә, Нөгөш йылғаһына ҡойоусы Үрек йылғаһы буйында, Ҡалыу һырты башланған ерҙә урынлашҡан. Кәбәстән 2 км алыҫлыҡта Ташморон тауы ята.
Тарихы
Яңы Кәбәс (Яңы Ғәбәс) исеме аҫтында яңы ауылға 1847 йылда, Ырымбур губернаһы Үрге Урал өйәҙенең Бөрйән улусы башҡорттары тарафынан, Талтым-Юрматы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә крҙәшлек килешеүе буйынса, Иҫке-Кәбәс ауылынан айырылып күсеп ултырған тораҡ пункт булараҡ нигеҙ һалынған. 11 йорт, 80 кешеһе бүленеп күсеп ултырған. 1850 йылда 23 йортта 160 кеше иҫәпләнһә, унан Совет осоронда 70-кә яҡын өй, хужалыҡ булып китә.
1860 йылда Иҫке Кәбәстә ике манаралы собор мәсете файҙаланыуға тапшырылып, 12 саҡрым алыҫлыҡтан Яңы Кәбәс халҡы ла мәсеткә йөрөй.
1906 йылда ике ауыл да Орск өйәҙенең 3-сө Бөрйән улусы составында була.
1920 йыджа — Маҡар улусы составында.
1984 йылдың 29 апреленә тиклем Көҙән ауыл Советына инә. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1984 йылдың 29 апрелендәге № 6-2/95 номерлы «Кәбәс ауылын һәм Ялтыран ҡасабаһын Ишембай районының Көҙән ауыл Советынан Ҡолғона ауыл Советына күсереү тураһында» Ҡарарында ошолай тип әйтелә: Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарар итә: Кәбәс ауылын һәм Ялтыран ҡасабаһын Ишембай районының Көҙән ауыл Советынан Ҡолғона ауыл Советына күсерергә.
Халҡы
1847 йылда 11 ихатала 80 кеше, 1865 йылда 10 ихатала — 77 кеше йәшәгән. 1906 йылда — 96 кеше, 1920 йылда — 112 кеше, 1939 йылда — 99, 1959—105, 1989 йылда — 35, 2002 йылда — 47, 2010 йылда — 38 кеше. .
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милли составы
2002 йылдағы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда тик башҡорттар йәшәй — башҡорттар (100 %).
Урамдары
Урам исеме :
Шехонка
Шехонка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ватома йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кизис
Кизис — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лолог йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур дәүләт педагогия университеты
Ырымбур дәүләт педагогия университеты — Ырымбурҙың юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1919 йылдың 19 октябре — Ырымбур халыҡ мәғарифы институтына нигеҙ һалына.
1930 йылда Ырымбур халыҡ мәғарифы институты Ырымбур дәүләт педагогия институты тип үҙгәртелә.
1938—1957 йылдарҙа тип аталған ''В. П. Чкалов исемендәге Чкалов дәүләт педагогия институты'' тип аталған.
1996 йылда институты П. Чкалов исемендәге Ырымбур дәүләт педагогия институты университеты статусын ала — Ырымбур дәүләт педагогия университеты.
Назыров Миңлеғәли Әхмәт улы
Биографияһы
Миңлеғәли Әхмәт улы Назыров 1923 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Юлыҡ ауылында тыуған. 1942 йылда БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында элемтәсе, һуңынан штаб дивизияһы разведчигы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 22 февралендә Украиналағы Ворошиловоград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Юлино-2 станцияһы тирәһендә дошман тылына рейдтан сыҡҡанда ҡаты алыш ваҡытында хәбәрһеҙ юғалған, тип иҫәпләнә. 23 февралдә Петровское менән Юлино араһында генерал М. М. Шайморатов һәләк була, уны ла оҙаҡ ваҡыт хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләйҙәр.
Атаһы Назыров Әхмәт Юлыҡ ауылында йәшәгән.
Әрмән милли советы
Әрмән милли советы — әрмән милли хәрәкәтенең башҡарма органы.
Тарихы
Әрмән милли советы вәкилдәре 1917 йылдың 15 (28) ноябрендә Тифлистә ойошторолған Кавказ аръяғының коалицион хөкүмәте — Кавказ аръяғы комиссариатының составына ингән. Бында шулай уҡ грузин һәм әзербайжан сәйәси эшмкәрҙәре ҡатнашҡан. Кавказ аръяғы комиссариатында финанс комиссары итеп X. О. Карджикян (Карчикян), аҙыҡ-түлек комиссары итеп Г. Тер-Газарян тәғәйенләнгән.
1917 йылдың аҙағында Милли совет Беренсе донъя һуғышының Ғосман империяһы армияһына ҡаршы тороусы Кавказ фронтының тарҡалыуына иғтибар итергә мәжбүр була, һәм әрмән ирекле ҡораллы көстәрҙе төҙөүҙә ҡатнаша.
1917 йылдың декабрендә Кавказ фронтының яңы баш командуующийы Евгений Лебединский әрмән ирекле корпусын ойошторған, уның командующийы итеп генерал Фома Назарбеков, ә штаб начальнигы итеп генерал Вышинский тәғәйенләнгән. Әрмән милли советы үтенесе буйынса генерал Назарбеков ҡарамағында махсус комиссар итеп «генерал Дро» (Драстамат Канаян) тәғәйенләнгән.
1918 йылдың 10 (23) февралендә Тифлистә Кавказ аръяғы комиссариаты тарафынан Кавказ аръяғы сеймы саҡырылған. Уның составына Кавказ аръяғынан Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайланған депутаттар һәм урындағы сәйәси партияларҙың вәкилдәре, шул иҫәптән «Дашнакцутюн» партияһының 27 вәкиле ингән. Сәйәси дебаттар барышында дашнак фракцияһы Кавказ аръяғын милли кантондарға бүленгән автономия булараҡ Рәсәй составында ҡалдырырға, ә Ғосман империяһы менән мөнәсәбәттәрҙә — Көнбайыш Әрмәнстандың үҙаллығын өгөтләргә тәҡдим иткән. Сепаратист Трапезунд һөйләшеүҙәре уңышһыҙлығы һәм дауам итеүсе төрөк һөжүме (һөжүм барышында улар Көнбайыш Әрмәнстан өҫтөндә контролен тергеҙгән) арҡаһында, 1918 йылдың 9 (22) апрелендә Кавказ аръяғы сеймы ултырышында үҙаллы Кавказ аръяғы Демократик Федератив Республикаһы иғлан ителгән. А. И. Чхенкели етәкселегендәге яңы хөкүмәткә Ғосман империяһы менән солох шарттарын эшләргә бойоролған.
1918 йылдың 11—26 майында Батумила уҙған һөйләшеүҙәр Грузия, Әрмәнстан һәм Әзербайжан Милли советтарының киҫкен тышҡы сәйәси ҡаршылыҡтарын өҫкә сығарған. Һөйләшеүҙәрҙә Ғосман империяһы Кавказ аръяғының Эриван губернаһының өстән ике өлөшөн, Тифлис губернаһының Ахалцих һәм Ахалкалак өйәҙҙәре территорияһын биреүҙе һәм Кавказ аръяғы тимер юлы өҫтөндә контролде тапшырыуҙы талап иткән.
Был хәлдә Грузияның милли советы ярҙам менән Германияға мөрәжәғәт иткән. Германия вәкилдәре Грузияға тиҙ генә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итергә һәм рәсми рәүештә Германияға ҡурсаулыҡҡа алыу тураһында һорарға кәңәш иткән. 1918 йылдың 24—25 майында Грузияның Милли советы башҡарма комттетының ултырышында был тәҡдим ҡабул ителгән. Шунда уҡ Милли советты Грузияның парламенты тип атарға ҡарар ителгән. 25 майҙа Германия ғәскәрҙәре Грузияға килгән.
26 майҙа Кавказ аръяғы сеймы үҙ-үҙен тарҡатыу тураһында иғлан иткән.
28 майҙа Тифлистә Әрмән милли советы үҙен «әрмән өйәҙҙәрендә юғары һәм берҙән-бер власть» тип иғлан иткән. Әммә был ваҡытҡа ҡарй Ғосман империяһы Кавказ аръяғының ҙур өлөшөн оккупациялаған. 4 июндә Батумила әрмәндәрҙең Дашнак хөкүмәте төрөктәр менән сепаратлы солох килешеүен төҙөргә мәжбүр булған, уға ярашлы Дашнак хөкүмәтенең власы Эриван һәм Эчмиадзи өйәҙҙәре менән сикләнгән (майҙаны 12 мең км²). Әрмәнстандың башҡа территорияһы Ғосман империяһы армияһы менән биләнгән.
Никола Тесла
Ни́кола Те́сла (Никола Тесла— 1856 йылдың 10 июлендә Австрия империяһының, хәҙерге Хорватияның Смилян ҡалаһында тыуған — 1943 йылдың 7 ғинуарында АҠШ-та Нью-Йорк ҡалаһында вафат) — физик, инженер, электротехника һәм радиотехника өлкәһендә уйлап табыусы. Австро-Венгрияла бала сағы үткән, 1891 йылда АҠШ гражданлығы алғас, Франция һәм АҠШ-та эшләгән.
XIX—XX быуат башында электричество һәм магнетизм үҙенсәлектәрен өйрәнеүҙә фәнни-революцион өлөшө менән билдәле. Тесланың патенттары һәм теоретик хеҙмәттәренә нигеҙләнеп ҡоролған, алмаш токта эшләүсе ҡоролмалар, күп фазалы электр двигателдәре, сәнәғәт революцияһының икенсе этабын барлыҡҡа килтерә.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Рәсәй дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы «Михаил Семенович Щепкин исемендәге Юғары театр училищеһы (институты)» — Рәсәйҙең боронғо юғары театр уҡыу йортоноң (институты) береһе, 1809 йылдың 28 декабрендә Мәскәүҙә Бөтә Рәсәй императоры Александр Беренсе указы менән булдырыла.
Тарихы
Уҡыу йортона нигеҙ 1809 йылдың 28 декабрендә, Бөтә Рәсәй императоры Александр I указына ярашлы тәрбиә мәктәбе ҡарамағындағы театр мәктәбе «Мәскәү император театр училищеһы» тип үҙгәртелеп Рәсәй империяһының Император театрҙары составына индерелгәс ойошторола. Һуңынан училище Мәскәүҙәге Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағына бирелә.
Никола Тесла
Тесла исеме менән магнит индукцияһын үлсәү берәмеге аталған. Ғалим Э. Крессон, Дж. Скотт, Т. Эдисон миҙалдары менән наградланған. Замандаштары уны «XX быуат тарафынан уйлап табылған ғалим» тип иҫәпләй. Радио мөмкинлектәрен күрһәткәс, Тесла инженер-электрик булараҡ билдәле була. Тесланың хеҙмәттәре элетротехника фәненә юл аса, уның асыштары инновацион әһәмиәткә эйә була. АҠШ-та Тесла билдәлелеге буйынса теләһә ниндәй ғалим менән ярыша ала.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1830—1860 йылдарҙа училище Мясоедовтарҙың элекке ҡала утарында урынлаша.
Никола Тесла
Асыштары һәм хеҙмәттәре
Тесланың бөтәһе 700-ҙән ашыу уйлап табыуы һәм патенты булғанлығы мәғлүм, уларҙың ҡайһы берҙәре хәҙерге электр энергияһының мөһим тарихи этаптары булып тора. Ихтимал, Тесла радионы — Маркони һәм Поповтан алдараҡ, шулай уҡ рентген нурҙарын Вильгельм Рентгендың рәсми асышына тиклем үк уйлап тапҡан булғандыр.
Биографиһы
Тесланың ғаиләһе, ул ваҡытта Австрия империяһы составына ингән Лика тарихи провинцияһының төп ҡалаһы Госпич ҡалаһынан 6 км алыҫлыҡта Смильян ауылында йәшәгән. Тесла — күпселек серб телдәрендә балта оҫтаһы тигәнде аңлата Уның атаһы — Милутин Тесла (1819—1879), Серб православие сиркәүе епархияһы руханийы, әсәһе Георгина (Джука) Тесла (1822—1892), ҡыҙ фамилияһы Мандич, дин әһеле ҡыҙы була. 1856 йылдың 10 июлендә ғаиләлә дүртенсе бала тыуа. Ғаиләлә бөтәһе биш бала була: өс ҡыҙы — Милка, Ангелина һәм Марица һәм ике улы — Никола һәм уның өлкән ағаһы Дане. Николаға биш йәш булғанда, уның ағаһы аттан ҡолап һәләк була.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
Мәскәү Император театр училищеһы балет һәм драма театрҙары өсөн профессиональ актерҙар әҙерләү менән шөғөлләнә, уны тамамлаусылар Кесе театр труппаһына ҡабул ителә.
Никола Тесла
Биографиһы
Николай Смиляни ҡалаһында башланғыс мәктәптең беренсе класын тамамлай. 1862 йылда, Дананың вафатынан һуң, ғаиләнең атаһы үрләтелә, һәм Тесланың ғаиләһе Госпич ҡалаһына күсә, унда Никола башланғыс мәктәптең ҡалған өс класын, ә һуңынан өс йыллыҡ түбәнге реаль гимназияны тамамлай, уны 1870 йылда тамамлай. Шул уҡ йылдың көҙөндә Никола Карловацта Юғары реалшулға инә. Атаһының ике туған ҡустыһы Станка Баранович йортонда йәшәй.
1873 йылдың июлендә Н. Тесла өлгөргәнлек аттестатын ала. Атаһының бойороғона ҡарамаҫтан, Никола холера эпидемияһы булған Госпичтағы ғаиләһенә ҡайта һәм шунда уҡ сир йоҡтора.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1832 йылда училищела «Декламация» предметын мәшһүр рус актеры һәм педагогы Щепкин Михаил Семенович (1788—1863) уҡыта башлай. Утыҙ йыл дауамында актерлыҡ оҫталығын уҡытыу осоронда уның тарафынан милли актер оҫталығы принциптарының нигеҙҙәре һалына.
Никола Тесла
Биографиһы
Сирҙән терелгән Никола Тесла Австро-Венгрия армияһына өс йыллыҡ хеҙмәткә саҡырылырға тейеш була. Туған-тыумасаһы организмы етерлек нығынмаған тип иҫәпләп, егетте тауҙарҙа йәшәтә. 1875 йылдың йәйендә генә ул ҡабат тыуған төбәгенә ҡайта.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
Училищеның аяҡҡа баҫыуында рус драматургы Александр Николаевич Островский (1823—1886) һиҙелерлек роль уйнай, ул буласаҡ театр артистарын драма кластарында (1910 йылдарҙа ябыла) уҡытыу өсөн программа эшләй.
Никола Тесла
Алмаш ток
Тикшереүҙәр ваҡытында Тесла хәүефһеҙлеккә ҙур иғтибар бирә. Юғары йышлыҡтағы электр тогы тәьҫирен үҙ организмында тикшереп ҡарай. Тесла эшләгән медицина аппараттары бөгөн дә донъяла киң ҡулланыла. Юғары йышлыҡтағы токтың тире һәм тиресә ҡатламға йоғонтоһо күпертке, ҡыуыҡса, таптарҙы таҙартарға булышлыҡ итә. Юғары йышлыҡтағы токтың тирегә тәьҫир итеүе хәҙерге заманда электротерапияла ҡулланыла.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1863 йылда, Михаил Щепкиндың туранан-тура булышлығы менән, училище 1822 йылда Хәрби етемдәр училищеһы өсөн төҙөлгән (архитектор Осип Бова һүрәттәре буйынса) бинаны ала һәм уны архитектор Александр Никитин архитектор Альберт Кавос проекты буйынса үҙгәртеп эшләй. Училище әлеге ваҡытҡа тиклем ошо бинала урынлашҡан.
Никола Тесла
Магнит ҡыры теорияһы
1888 йылда Тесла (Г. Феррарисатан алдараҡ) әйләнеүсе магнит ҡырына фәнни билдәләмә бирә. Ошо уҡ йылда Тесла күп фазалы электр машиналарына (асинхрон двигательдәргә) һәм электр энергияһын алмаш ток ярҙамында тапшырыуға патент ала. Ике фазалы системаны ул иң экономиялы тип иҫәпләй. Ике фазала системала эшләүсе эре ГЭСтар, шул иҫәптән Ниагара ГЭСы төҙөлә.
Радио
Тесла радиоэлемтә ярҙамында электр тогы алыуға патент ала. 1891 йылдың 10 мартында «Дүға электр лампаһы менән идара итеү ысулы» («Method of Operating Arc-Lamps») U.S. Patent 447920 патентын ала. Алмаш ток генераторы эшләп сығарған 10 000 Гц йышлыҡтағы ток дуға электр лампаһының тауышын кәметеүгә булышлыҡ итә. 1891 йылда асыҡ лекцияла Тесла радтоэлемтә принцибын күрһәтә. 1893 йылда сымһыҙ элемтә эшләү менән мәшғүл була.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1918 йылда, 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң, драма кластары «Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы драма курстары» булараҡ тергеҙелә.
1922 йылда курстар «Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы театр оҫтаханаһы» тип үҙгәртелә һәм ошо атама аҫтында эшмәкәрлеген ун йыл тормошҡа ашыра.
Никола Тесла
Резонанс
Тесла катушкаһын ярҙамында оҙон электр разряды алыу өсөн ҡулланалар. Бер фәнни журналда механик осциллятор ярҙамында теләһә ниндәй әйберҙе, резонанс йышлығына көйләп, емереп булыуы хаҡында һөйләнә. Приборҙы өйҙөң өрлөгөнә тоташтырғандар. Бер ни тиклем ваҡыттан өй һелкенә башлаған һәм ер тетрәгән. Тесла сүкеш алып приборҙы ватҡан һәм ярҙамсыларына был турала бер кемгә лә һөйләмәҫкә ҡушҡан. Янғын һүндереүселәргә һәм полицейскийҙарға тәбиғи әр тетрәү булды тип аңлатҡан.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1932 йылда уҡыу йортона Михаил Семенович Щепкин исеме бирелә һәм ''«Рәсәйҙең дәүләт академик Кесе театры ҡарамағындағы М. С. Щепкин исемендәге театр техникумы» атамаһын ала''.
Никола Тесла
Исемен мәңгеләштереү
СИ системаһында магнит индукцияһын үлсәү берәмеге Тесла исеме менән аталған. Хорватияның баш ҡалаһы Загреб ҡалаһында Никола Тесла урамында ғалимға һәйкәл ҡуйылған. Белград университеты алдында һәйкәл ҡуйылған.
М. С. Щепкин исемендәге юғары театр училищеһы
Тарихы
1935 йылда техникум ''«Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһы» ''тип үҙгәртелә.
1943 йылда училище юғары уҡыу йорто статусын ала һәм ''«Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһы (институты)»'' тип атала башлай.
Училищела билдәле театр педагогтары уҡыта: А. П. Ленский, рус театр мәктәбе күсәгилешлеген В. Н. Пашенная, К. А. Зубов, совет осоронда И. Я. Судаков, В. И. Цыганков, Л. И. Дейкун, Л. А. Волков, М. И. Царев, М. О. Кнебель, А. Д. Дикий, Н. Н. Афонин, В. П. Селезнев, В. И. Коршунов, О. Н. Соломина һаҡлай.
Кафедралары
Училищела (институтта) биш кафедра ойошторолған :
Һөнәрҙәр
Уҡыу йорто юғары белем биреү, вуздан һуң белем һәм өҫтәмә һөнәри белем биреү программаларын түбәндәге йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашыра:
Юғары театр училищеһын (институтын) ойоштороусы булып Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығы тора.
Училище (институты) тамамлаусылар «Драма театры һәм кино артисы» дипломын алып сыға.
Етәкселеге
1975—1984 йылдар — ректоры Михаил Новохижин.
1984—1995 йылдар — ректор В. П. Остальский
1995—2007 йылдар — ректор Н. Н. Афонин.
2007 йылдан алып ректор вазифаһын Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Любимов Борис Николаевич башҡара.
Педагогик составы
«Щепка» педагогтарын (училищены тетар даирәһендә шулай атап йөрөтөләр) күпселектә Кесе театрҙың арҙаҡлы актер һәм режиссерҙары тәшкил итә.
Әлеге ваҡытта алты оҫтаханаһы иҫәпләнә (профессор Юрий Соломиндың, профессор Виктор Коршуновтың, профессор Дмитрий Козниҙың, проф Владимир Сафроновтың, проф Владимир Драгуновтың, профессор Владимир Бейлистың).
Башҡортостан «щепкинсылары»
''«Рәсәйҙең дәүләт академия Кесе театры ҡарамағындағы М. С. Щепкин исемендәге театр училищеһы (институты)»'' ике тапҡыр Башҡортостан театрҙары өсөн махсус милли кадрҙар әҙерләп сығара.
Рассомаха
Рассомаха — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 237 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кирьяй
Кирьяй — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колыч йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Трахтенберг Орест Владимирович
Трахтенберг Орест Владимирович (18 август (30 август) 1889  — 23 май 1959) — совет ғалимы,  диалектик һәм тарихи материализм, урта быуаттар, Яңы дәүер һәм яңы ваҡыт  философияһы тарихы,  рус философияһы тарихы өлкәһендә белгес. Философия фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Орест Владимирович Трахтенберг Петроград университетын хоҡуҡ  философияһы һөнәре буйынса  тамамлай.1921 йылдан  Мәскәүҙә эшләй, Н.К. Крупская исемендәге коммунистик тәрбиә академияһында һәм башҡа юғары уҡыу йорттарында уҡыта. «Тарихи материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» һәм «Диалектик материализм буйынса уҡытыусы менән әңгәмә» (1925) методик әсбаптары авторы, урта мәктәптәр өсөн тарих буйынса тәүге совет дәреслектәрен төҙөүҙә ҡатнаша. 1939 йылдан — СССР ФА философия институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре (1946—1949 йылдарҙа— философия тарихы секторы мөдире). МДУ философия факультетының сит ил философияһы тарихы кафедраһы профессоры (1943–1959). 1941 йылда урта быуат Көнбайыш Европа философияһы тарихы буйынса диссертация яҡлай. 1943 йылда философия фәндәре өлкәһендә өс томлыҡ «Философия тарихы» ғилми хеҙмәте өсөн беренсе дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ була  (авторҙаштар менән; феодаль йәмғиәт философияһы бүлеге, Яңы дәүер,  Конте, Милле тураһында бүлектәр һ. б. авторы). Премия Оборона фондына тапшырыла.Өфөлә эвакуацияла була,  1943—1945 йылдарҙа К.А. Тимирязев исемендәге  Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта (1944 йылдарҙа —марксизм-ленинизм кафедраһы мөдире ) .1945 йылда Мәскәүгә ҡайта, Мәскәү дәүләт университетында  һәм СССР  Фәндәр академияһының философия институтында эшен дауам итә. 1947 йылда РСФСР педагогия фәндәре академияһының  тулы хоҡуҡлы ағзаһы итеп һайлана. 1952 йылдан КПСС ағзаһы
Франк Анна
Анна Франк (Anne Frank, Anne Vrank [ˈʔɑnə ˈfrɑŋk]; ысын исеме — Аннели́з Мари́я Франк (Anneliese Marie Frank , нидерл. Anneleese Marie Vrank [ˈɑnəˌlis maːˈri ˈʔɑnə ˈfrɑŋk]); ) — Германияла тыуған йәһүд ҡыҙы, Гитлер власҡа килгәндән һуң, ғаиләһе менән Нидерландта нацист террорынан йәшеренеп йәшәгән. Һөҙөмтәлә тотола һәм Освенцимға, ә унан Берген-Бельзенға оҙатыла, һуғыш аҙағында ауырыуынан вафат була. Нацизмды фашлаусы документ, билдәле «Анна Франктың көндәлеге» донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән. Был китап шунда уҡ донъя бестселлерына әйләнә — үҙенең үткер интонацияһы буйынса ғына түгел, ә башлыса бер ҡыҙҙың яҙмышында Холокост менән бәйле миллионлаған кеше трагедияларын берләштерә алыуы арҡаһында. Анна Франк һәм уның ғаиләһе нацизмдың иң билдәле ҡорбандарҙың береһе тип һанала
Көндәлегенең әҙәби эшкәртеүендә Анна башта үҙен Анна Робин (Anne Robin) псевдонимы аҫтында күрһәтергә теләгән, әммә һуңыраҡ үҙен Анна Аулис (Anne Aulis) тип атаған.
Бала сағы
Анна Франк 1929 йылдың 12 июнендә Майндағы Франкфурт «Эшенхеймер» заводы эргәһендәге Ватан Ҡатын-ҡыҙҙар Союзы дауаханаһында ассимиляцияланған йәһүд ғаиләһендә тыуған. Аннаның атаһы Отто Франк, отставкалағы офицер, шул осорҙа эшҡыуарлыҡ менән шөғөлләнә, әсәһе Эдит Франк-Голлендер — йорт хужабикәһе. Аннаның өлкән апаһы Марго Франк 1926 йылда тыуған.
Франктар, йәһүд либералдары, йәһүд диненең йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен ҡәтғи үтәмәгән. Ғаилә йәһүд һәм йәһүд булмаған граждандарҙың ассимиляцияланған общинаһында йәшәгән, уларҙың балалары католиктар һәм протестанттар менән йәнәш йәшәгән. Ике йәшенә тиклем Анна Дорнбуш районындағы Марбахвег, 307 адресы буйынса йәшәгән, әммә һуңынан Франк ғаиләһе шул уҡ райондағы Гангхоферштрассте, 24 һанлы йортҡа күскән.
1933 йылда Германияла Гитлер етәкселегендәге национал-социалистарҙың власҡа килеүенән һәм Франкфурттағы муниципаль һайлауҙарҙа НСДАП (NSDAP) еңеүенән һуң Анна әсәһе һәм апаһы менән Ахенға Эдиттың әсәһе Роза өләсәһенә күсә, ә Отто Амстердамға күсеп китә, унда ул джем ҡатышмалары етештереүсе фирма — «Опекта» акционерҙар йәмғиәте идарасыһы вазифаһына урынлаша һәм Риверенбуурт районындағы Мерведеплейн майҙаны, 37/2 адресы буйынса йәшәй. Шул уҡ йылдың сентябрендә Амстердамға Эдит күсеп килә, декабрҙә Марго, ә 1934 йылдың февралендә — Анна ла килә.
Алты йәшенә тиклем Анна Франк Монтессориҙың 6-сы мәктәбе эргәһендәге балалар баҡсаһына йөрөй, һуңынан ошо мәктәптең беренсе класына уҡырға бара. 1940 йылдың майында Германия Нидерландты баҫып алғандан һуң, Анна, Монтессориҙа алты класс уҡып, Йәһүд лицейына күсергә мәжбүр булған.
1938 һәм 1941 йылдарҙа Аннаның атаһы, Америка Ҡушма Штаттарына йәки Кубаға күсеп китер өсөн, ғаиләһенә визалар алырға тырышҡан. 1941 йылдың 1 декабрендә уға үҙенә генә Кубаға берҙән-бер виза бирелә, әммә ун көндән һуң Германия менән Италия Америка Ҡушма Штаттарына һуғыш иғлан итә, һәм Гавана был визаны бөтөрә.
Йәшеренеп йәшәү
Ул саҡта Отто коллегалары Виктор Кюглер, Йоханнес Клейман, Мип Гиз, уның ире Ян Гиз һәм Элизабет (Беп) Фоскёйл) ярҙамында Принсенграхт, 263 адресы буйынса йылғаһы буйындағы йорттоң артҡы өлөшөндә йәшерен һыйыныу урыны булдыра. Башҡа йәмәғәт йорттары кеүек, был йорттоң беренсе ҡаты уртаҡ булған. Икенсе ҡаттан башлап бина ике өлөшкә бүленгән булған: йылға ярына сыҡҡан бер өлөшөндә «Опекта» офистары биләгән, икенсе өлөшө йыш осраҡта буш торған. Бинаның икенсе өлөшөндәге 3-сө, 4-се һәм 5-се ҡаттарын ышыҡ урын биләгән, һәм берҙән-бер инеү урыны өсөнсө ҡаттағы документтар шкафы аҫтына йәшерелгән (2-се ҡатта ла беренсегә үтеү юлы булған, ләкин өҫкө ҡатҡа үтеү юлы булмаған).
1942 йылдың 12 июнендә Аннаға 13 йәш тулған. Тыуған көнө алдынан уның атаһы туҡыма тышлыҡлы автографтар өсөн бәләкәй альбом бүләк иткән. Ҡыҙ альбомды көндәлек итеп ҡулланырға булған. Анна шул уҡ көндө унда тәүге яҙыуын эшләгән.
Тәүҙә Отто менән Эдит 1942 йылдың 16 июленә һыйыныу урынына күсергә ҡарар иткән, ләкин 5 июлдә үк уларҙың ҡыҙҙары Марго Йәһүд эмиграцияһының Үҙәк бюроһынан гестапоға повестка алған, ул Вестерборк транзит концентрацион лагерына ебәрелергә тейеш булған. 6 июлдә таң менән, көслө ямғыр яуғанда, урамда гестаповсылар аҙ булырына иҫәп тотоп, Анна ата-әсәһе менән (Марго һыйыныу урынына иртәрәк күскән) йәйәү (ул ваҡытта йәһүдтәргә йәмәғәт транспорты менән файҙаланыу тыйылған була) Принсенграхтҡа килгән. Багажһыҙ булыу иллюзияһын тыуҙырыу өсөн, өсөһөнә лә бер нисә комплект кейем кейгән булалар.
13 июлдә уларға Оснабрюктан Герман ван Пельс (ҡатыны Август һәм уның улы Петер) ғаиләһе ҡушылған. Франкиҙың һыйыныу урынына киткәнен белгән ван Пельс бөтә таныштарына ғаиләнең Швейцарияға китеү хәбәрен таратҡан.
1942 йылдың 16 ноябрендә ышыҡ урынға һигеҙенсе кеше — дантист Фриц Пфеффер ҙа килә.
Һыйыныу урынында Анна нидерланд телендә хаттар яҙған (тәүге теле немец теле булһа ла, нидерланд телен ул бала саҡтан уҡ өйрәтә башлаған, шунлыҡтан голландса ата-әсәһенә ҡарағанда яҡшыраҡ һөйләшкән). Был хаттарҙы ул уйлап сығарылған әхирәте Киттиға яҙған. Ул Киттиға үҙе һәм ышыҡ урында йәшәгән башҡа кешеләрҙең көндәлек хәлен һөйләгән. Үҙенең көндәлеген Анна «Het Achterhuis» («В заднем доме» — «Артҡы өйҙә») тип атанған. Русса версияһында — «Убежище». 1942 йылдың 19 ноябре:
Тәүҙә Анна көндәлеген үҙе өсөн генә алып барған. 1944 йылдың яҙында ул Нидерландтың «Оранье» радиоһы буйынса (был радионың редакцияһы Англияға эвакуациялана, унан һуғыш аҙағына тиклем тапшырыуҙар алып бара) Нидерландтың мәғариф министры Херрит Болкештейндың сығышын ишеткән. Үҙ телмәрендә ул граждандарҙы немец илбаҫарҙары оккупацияһы йылдарында халыҡ ғазаптарын дәлилләрлек һәр документты һаҡларға саҡырған. Көндәлектәр мөһим документтарҙың береһе тип аталды.
Сығыш тәьҫирендә Анна көндәлек нигеҙендә роман яҙырға ҡарар итә. Ул шунда уҡ көндәлеген яңынан күсереп яҙа һәм мөхәррирләй башлай һәм яңы яҙыуҙар менән тулыландырыуын дауам итә. 1944 йылдың 1 авгусында Анна һуңғы тапҡыр яҙған.
Ҡулға алыныуы һәм илдән ҡыуылыуы
Йәшеренеү урынында нелегалдар 25 ай ҡасып йәшәгән. 1944 йылда властар исеме асыҡланмаған кешенән йәшеренгән йәһүдтәр төркөмө тураһында хәбәр ала һәм 4 августа Принсенграхт, 263 йортона Карл Зильбербауэр етәкселегендә Голландия полицияһы һәм гестаповсылар килеп инә. Бөтә һигеҙ кеше лә ҡулға алынған һәм дүрт көн Ветерингсханс урамындағы төрмәлә тотолған, һуңынан Вестерборк лагерына оҙатылған. Унда, повестканан тайпылыусылар булараҡ, улар "штраф бүлеге"нә иң ауыр эштәргә ебәрелгән. Уларҙың паёгы иң ярлы булған, һәм уларҙы башҡа тотҡондарҙан айырырға тырышҡандар. Башлыса улар ватылған самолёт аккумуляторҙарын һүткән. Был бик бысраҡ эш була. һәм Отто Аннаны Рашель ван Амеронген-Франкфордерға ярҙамсы итеп урынлаштырырға тырыша, ул Вестерборк тотҡондары ҡарашынса, бик бысраҡ булмаған (ул бәҙрәфтәрҙе йыуа һәм тотҡондарға форма биреү өсөн яуап бирә) эш башҡара, ләкин лагерь етәкселеге рөхсәт бирмәй. 3 сентябрҙә бөтә һигеҙ нелегал да Освенцимға күсерелгән. 1019 кешенән торған был 93-сө состав Голландия йәһүдтәрен үлем лагерына алып барған һуңғы эшелон булған — унан һуң Вестерборктан Освенцимға йәһүдтәрҙе депортациялау туҡтатылған. Өҫтәүенә, һыйыныу урынында йәшәүселәр немец концлагерҙарында йәһүдтәрҙе юҡ итеү айырыуса көсөргәнешле барған 1944 йылдың икенсе яртыһында, Освенцимға эләгеү бәхетһеҙлеге кисергән.
Анна әсәһе һәм апаһы менән бергә, иренән һәм улынан айырып ҡалдырылған Августа ван Пельс кеүек, атаһынан айырыла. Барыһы ла, кемде лагерға индерергә хәл иткән доктор Йозеф Менгелгә һайлап алыу өсөн ебәрелә. 1019 кешенең 549-ы, 15 йәштән кесерәк балаларҙы ла иҫәпкә алып, газ камераларына оҙатыла. Бер нисә ай элек 15 йәше тулған Анна иң йәш тотҡон булған. Ул йәше арҡаһында һайлап алынмаған. Августа, Эдит, Марго һәм Анна 20-се баракка ебәрелгән, унда өс аҙна карантинда ттолған. 7 октябрҙә Франктар тотолған блокта ҡорал фабрикаһында эшләү өсөн ҡатын-ҡыҙҙар һайлап алынған. Һайлап алынғандар иҫәбендә Эдит менән Марго ла булған, Анна иһә, ҡысынма менән ауырығанлыҡтан, һайлап алыуға эләкмәгән. Аннаны ташларға теләмәгәнлектән, Эдит менән Марго был тәҡдимдән баш тартҡан.
30 октябрҙә, совет ғәскәрҙәре лагерҙан йөҙ саҡрым тирәһе алыҫлыҡта, Освенцим-Биркенау лагерының ҡатын-ҡыҙҙар бүлегендә Менгель сираттағы һайлап алыу уҙғарған. Анна менән Марго Эдиттан айырып алынған һәм, 634 ҡатын менән, Берген-Бельзен ҡалаһына күсерелгән. Көнсығыш һәм Көнбайыш фронттарҙың һөжүме арҡаһында ул ваҡытта тотҡондарҙы башҡа лагерҙарҙан шул хәтлем кешегә иҫәпләнмәгән Берген-Бельзенға ҡыуып килтергәндәр. Шуның арҡаһында апалы-һеңлеле Франктар башта импровизацияланған ҙур палаткала йәшәй, әммә һөҙөмтәлә уларҙы төҙөлөп бөтмәгән баракка күсерәләр. Тәүге әҙер ҡыҙҙар «аяҡ кейеме» барагында эшләгән. Ләкин күпмелер ваҡыттан һуң, тотҡондарҙың күбеһе был эштә ҡан зарарланыуы эләктереүе сәбәпле, Анна был эштән баш тартҡан. Эшһеҙ ҡалыу уны өҫтәмә паектан мәхрүм иткәнгә, Анна, мөмкин булғанса, лагер кухяһында һоранған йәки урлашҡан. Ауыр хәлгә ҡарамаҫтан, ул Марго һәм яңы дуҫтары менән азат ителгәндән һуң ни эшләрҙәре тураһында пландар ҡорған. Ноябрҙә уларға Августа ван Пельс килеп ҡушылған, ләкин 1945 йылдың башында ул ҡайтанан күсерелгән.
Бер ниндәй ҙә ойошҡанлыҡтың булмауы һәм күбеһе үлемесле сиргә дусар булған даими килтерелгән тотҡондар арҡаһында, 1945 йылдың февралендә Берген-Бельзенда сабыртма тиф эпидемияһы таралған һәм апалы-һеңлеле Франктар ахырҙа санитар блокка эләгә. Уларға барактағы иң уңайһыҙ урын: инеү ишеге янындағы аҫҡы ҡаттағы кәштәләр эләккән. Ошо уҡ осорҙа Анна өс дуҫын — Ханнели Госларҙы (ғаиләһе мандат аҫтындағы палестин паспортына эйә булғанға, лагерҙың өҫтөнлөклө өлөшөндә яҡшы шарттарҙа тотолған; шуға күрә Анна уның менән ҡойма аша ғына аралашҡан), Наннет Блитцты (лагерҙың Анна йәшәгән өлөшөндә булған) һәм Кристина Неетерҙы осратҡан. Һуңғараҡ Блитц Аннаны йонсоу, ҡалтыранып торған пеләш тип тасуирлай, ә Гослар осрашыуҙары ғинуар аҙағына йәки 1945 йылдың февраль башына тура килгәнен иҫенә төшөрә. Анна дуҫтарына ата — әсәһе, моғайын, тере түгел тип уйлауы хаҡында әйткән, шуға күрә ул үҙе лә йәшәргә теләмгәнлеген белдерә. Һуңыраҡ Ханнели Гослар, әгәр ҙә Анна атаһы Оттоның тере икәнен белгән булһа, ул, бәлки, азат ителеүенә тиклем сыҙай алған булыр ине тигән һығымтаға килгән. Кристина Неетер, үҙ сиратында, 1945 йылдың ғинуарында уҡ Аннаның бик насар хәлдә булыуы тураһында һөйләгән. Яңы тотҡондар даими килеүе арҡаһында Анна менән Марго тиҙҙән лагерҙың икенсе секцияһына күсерелә, шунлыҡтан Гослар, Билтц һәм Неетер Анна менән бәйләнеште юғалта.
Үлеме
Вестерборкта Франк апайҙары менән дуҫлашҡан апалы-һеңлеле Янни һәм Лин Бриллеслейперҙар ғүмеренең һуңғы көндәрендә Маргоның һикенән цемент иҙәненә ҡолап төшөүен һәм унда һаташып ятҡанын, ләкин береһенең дә уны күтәрә алмағанын әтерләп һөйләгән. Ә Аннаның температураһы бик юғары булған, һәм ул йыш йылмайыу ҡатыш һаташҡан. 1945 йылдың февраль башында Марго үлгәндән һуң, шунан һуң Аннаның ҡаршылыҡ күрһәтеү теләге бөтөнләй юғалған. Бер нисә көндән һуң Лин менән Янни Аннаның урыны буш икәнен күргән, һәм Аннаны улар тышта тапҡан һәм, ауырлыҡ менән, алдараҡ Маргоны илткән туғандар ҡәберлегенә Аннаны ла алып барған. Уларҙың үлгән даталары әлегә билдәһеҙ. Оҙаҡ ваҡыт улар март айында үлгән тип иҫәпләнгән, әммә 2015 йылда Анна Франк музейы хеҙмәткәрҙәре, был февраль айында булған, тигән һығымтаға килгән. Һаҡланған таныҡлыҡтарға ярашлы, апалы-һеңлеле Франктарҙың сабыртма тиф ауырыуы йоҡтороуының тәүге билдәләре 7 февралдә үк һиҙелгәйне — был мәсьәләне өйрәнеүсе Голландияның һаулыҡ һаҡлау органдар белешмәһенә ярашлы, Берген-Бельзен тотҡондарының күбеһе тиф башланғанынан 12 көн үткәс вафат булған. Аннаның вафат булған көнө февраль йәки март айҙарына тура килгәнгә күрә, Нидерланд властары төҙөгән рәсми документтарҙа уның вафат булыу датаһы 31 март тип билдәләнгән.
1945 йылдың 15 апрелендә инглиздәр Берген-Бельзенды азат иткән.
Нацистик лагерҙарҙа иҫән ҡалған берҙән-бер ғаилә ағзаһы Анна Франктың атаһы Отто булған. Һуғыштан һуң ул Амстердамға ҡайтҡан, ә 1953 йылда Базель ҡалаһына (Швейцария) күскән. 1980 йылда вафат була.
Анна Франкты, уның ғаиләһен һәм тағы бер нисә йәһүдте тотҡан һәм концлагарға оҙатҡан, хатта үҙ ойошмаһында ла рәхимһеҙлек менән билдәле, эсэсовсы Карл Йозеф Зильбербауэр булған.
Ошаҡсы
1948 йылда амстердам полицияһы хыянатсыны эҙләй башлай. Полиция отчёттарына ярашлы, ундай кеше булған, ләкин уның исемен бер кем дә белмәгән. Йәһүдтәрҙең һәр береһе өсөн ете ярым гульден аҡса алғаны ғына билдәле булған. Отто Франк тикшереүҙә ҡатнашыуҙан баш тартҡанға, ул туҡтатылған, ләкин 1963 йылда яңынан башлана. Ул ваҡытта Аннаның көндәлеге донъя кимәлендә танылыу яулай, һәм хыянатсыны табырға һәм язаға тарттырырға кәрәк, тигән талаптар килә.
Ул ваҡиғаларҙың шаһиттары яҡты донъянан киткәнлектән, ошаҡсы табылмаған. Һуңғыһы 2010 йылда, 101 йәшенә етеп килгән Мип Гиз вафат була.