cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Енес генетикаһы
Енес хромосомалары
Ата һәм инә заттарҙы айырып торған хромосомаларҙы енес хромосомалары тип атайҙар. Шулай итеп, дрозофиланың хромосомалар йыйылмаһы алты аутосоманан һәм ике енес хромосомаһынан тора.
Ата затта һыңар, ә инә затта икеләтә һандағы таяҡса һымаҡ енес хромосоманы Х- хромосома тип атайҙар. Ә икенсе енес хромосомаһын (ата заттағы ике яурынлы хромосома, инә затта ул юҡ) — У- хромосома тип йөрөтәләр. Шулай итеп, енес буйынса дрозофиланың кариотибы:♀ инә заттыҡы — 2n+ ХХ, йәғни 6 + ХХ һәм
♂ ата заттыҡы — 2n+ ХУ, йәғни 6+ХУ
Үрсеү процесында ата һәм инә хромосомалар йыйылмаһындағы енес айырмалыҡтары нисек һаҡлана? Был һорауға яуап бирер өсөн аталанған саҡта һәм мейозда хромосомаларҙың үҙен нисек тотоуын асыҡларға кәрәк.
Инә заттың енес күҙәнәктәре өлгөргән саҡта һәр инә күҙәнәктә мейоз һөҙөмтәһендә дүрт хромосоманың гаплоид йыйылмаһы килеп сыға: өс аутосома һәм Х-хромосома. Ата заттарҙа сперматозоидтарҙың ике төрө барлыҡҡа килә. Берәүҙәре өс аутосома һәм Х-хромосомалы, икенселәре — өс аутосома һәм У-хромосомалы була.
Аталанған саҡта ике комбинацияның булыуы мөмкин. Инә күҙәнәк тип-тигеҙ йә Х-, йә У- хромосомалы спермий менән аталан ыуы ихтимал. Беренсе осраҡта аталанған инә күҙәнәктән инә зат, икенсе осраҡта — ата зат үҫешә. Организмдың енесе аталанған саҡта билдәләнә һәм ул зиготаның хромосома йыйылмаһына бәйле була
РР: ♀ 6 + ХХ × ♂ 6+ХУ
гаметалар: ♀(3+Х) ♂ (3+Х), (3+У)
F(Яңы быуын): (3 + Х) +(3+Х) = 6 + ХХ ♀; (3+Х) +(3+У) = 6+ХУ ♂, йәғни енестәр нисбәте: 1:1
Кешенең енесе
Кеше хромосомаларының диплоид һаны — 46. Был һанға 22 пар аутосомалар һәм 2 енес хромосомаһы инә.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙа Х-хромосомалар икәү, ирҙәрҙә — бер Х- һәм бер У-хромосома. Шуға ярашлы ирҙәрҙә сперматозоидтарҙың ике төрө — Х- һәм У-хромосомалар менән барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер айырым енесле организмдарҙың (мәҫәлән, бөжәктәрҙең) У-хромосомаһы бөтөнләй юҡ. Был осраҡта ата затта бер хромосомаға кәмерәк: Х- һәм У-хромосома урынына унда тик Х-хромосома ғына бар. Был саҡта мейоз процесында ир гаметалары барлыҡҡа килгәндә, конъюгация өсөн Х-хромосомаға партнер булмай һәм ул башҡа күҙәнәктәрҙең береһенә китә.
һөҙөмтәлә бөтә булған сперматозоидтарҙың яртыһының Х-хромосомаһы була, ә икенсе яртыһының — булмай. Йомортҡа Х-хромосомалы спермий менән аталанғанда, ике Х-хромосомалы комплекс барлыҡҡа килә. Ундай йомортҡанан инә зат үҫешә.
Әгәр инә күҙәнәк (түл) Х-хромосомаһыҙ спермий менән аталанһа, бер Х-хромосомалы (инә заттың түленән алынған) организм ата зат үҫешеп китә.
Беҙ үрҙә ҡараған бөтә миҫалдарҙа ике төрлө спермий үҫешә:
йә Х-һәм йә У-хромосомалар менән (дрозофила, кеше), йә спермийҙарҙың яртыһы —Х-хромосомалы, ә икенсе яртыһы енес хромосомаһынан бөтөнләй мәхрүм ителгән.
Енес хромосомалары йәһәтенән инә күҙәнәктәр бөтәһе лә бер тигеҙ. Бөтә булған осраҡтарҙа ла беҙ ата гетерогаметалылыҡ (төрлө гаметалылыҡ) менән эш итәбеҙ.
Инә енесе гомогаметалы (бер иш гаметалы).
Шуның менән бергә тәбиғәттә енес билдәләүҙең икенсе тибы ла осрай. Ул инә гетерогаметалылыҡ менән характерлана. Бында әле яңы ғына ҡарап үткән мөнәсәбәттең киреһе күҙәтелә.
Инә енескә төрлө енес хромосомалары(Х, У) йәки тик бер генә Х-хромосома (Х+О) хас. Ир енесе бер иш Х-хромосомалары парына эйә. Был осраҡта инә гетерогаметалылыҡ урын аласағы ап-асыҡ. Мейоздан һуң ике төр инә күҙәнәк барлыҡҡа килә. Шул уҡ ваҡытта бөтә спермийҙар хромосомалар комплексы йәһәтенән бер иштәр (бөтәһе лә бер Х-хромосома йөрөтә). Тимәк, толҡаттың енесе йомортҡаның ниндәй: Х-йәки У-хромосомалыһымы — аталанған булыуы менән билдәләнә.
Беликов Владимир Георгиевич
Беликов Владимир Георгиевич (29 август 1925 йыл — 3 сентябрь 2012 йыл) — ғалим-фармацевт. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Фармацевтика фәндәре докторы (1970), профессор (1972).
450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 4 монография, «Фармацевтик химия» дәреслеге һәм «Синтетик һәм тәбиғи дарыуҙар» белешмәһе авторы. Уның 15 уйлап табыу таныҡлығы һәм патенты бар.
Биографияһы
Владимир Георгиевич Беликов 1925 йылдың 29 авгусында Ставрополь округының (хәҙерге Ставрополь крайының) Степное ауылында тыуған.
1950 йылда демобилизацияланғас, Пятигорск фармацевтика институтына (ПФИ, хәҙер Пятигорск медицина-фармацевтика институты, 2012 йылдан Волгоград дәүләт медицина университеты филиалы) уҡырға инә. 1954 йылда уҡыуҙағы яҡшы уңыштары өсөн И. В. Сталин исемендәге стипендияға лайыҡ була. 1955 йылда юғары уҡыу йортон тамамлап, фармацевтика химияһы кафедраһының аспирантураһына уҡырға инә. Аспирантурала уҡыуы менән бер рәттән туған институтында лаборант һәм төрлө кафедраларҙа өлкән лаборант булып эшләй.
1960 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ПФИ-ның фармацевтика химияһы кафедраһында ассистент һәм доцент була. 1961 йылда уны институттың уҡыу-уҡытыу һәм фәнни эш буйынса проректоры вазифаһына тәғәйенләйҙәр, ә 1964 йылда Пятигорск фармацевтика институтын етәкләй, шул вазифала 31 йыл эшләй. 1970 йылда «Айырым фармацевтик препараттарҙың дифференциаль фотометрияһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр» темаһына «фармацевтика фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Ә уның етәкселегендә 4 докторлыҡ һәм 59 кандидатлыҡ диссертациялары яҡлана, шул иҫәптән сит илдәрҙән — Вьетнам, Эфиопия, Йемен һәм Перунан аспиранттар. 1972 йылдан Пятигорск фармацевтика институтының фармацевтика химияһы кафедраһы профессоры була.
2012 йылдың 3 сентябрендә Пятигорскиҙа вафат була, ҡаланың Краснослобод зыяратында ерләнгән.
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле (Новочеркасск)
Тарихы
Татыулыҡ һәм Берҙәмлек һәйкәле Новочеркасскта Ермак майҙанында Дон казактары баш ҡалаһының 200 йыллығы хөрмәтенә 2005 йылда асыла. Һәйкәл ҙур гранит православие тәреһенән, уның тирәләй ярым түңәрәк итеп йығытып һалынған 12 гранит таштан торған скульптура композицияһын тәшкил итә. Ташҡа казак ғәскәрҙәренең атамалары яҙылған: Дондың Бөйөк ғәскәре, Кубань казак ғәскәре, Терек казак ғәскәре, Ырымбур казак ғәскәре, Себер казак ғәскәре, Байкал аръяғы казак ғәскәре һ.б. Тәренең уң яғында — бронза казак фуражкаһы, шашка һәм башлыҡ, ә һулда винтовка менән буденовка ята. Тәре алдына ҡулын күкрәгенә ҡуйған казачканың һәм уның алдында фуражкаһын сисеп ҡулына тотҡан малай скульптураһы тора. Һәйкәл һигеҙ бетон баҫҡыс күтәрелгән түңәрәк убала урынлашҡан. Тәренең бейеклеге — 7 метр самаһы.
Һәйкәлдең авторҙары — скульптор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған рәссамы (2004) А. А. Скнарин һәм архитектор И. А. Жуков. Улар уйлағанса, һәйкәл казактарҙың берләшеүен, сәйәси ҡараштарына һәм инаныуҙарына ҡарамай, бер-береһе менән татыулығын символлаштырырға тейеш була.
Граждандар һуғышы йылдарында Рәсәйҙә казактарҙың бер өлөшө совет власын ҡабул итә, башҡалары судһыҙ-ниһеҙ ғаиләләре атып үлтерелә, бәғзе казак утарҙары яндырыла. Скульптуралар алдында мәрмәр плитаға: «Үткәндәр иҫтәлеге хаҡына. Казаклыҡтың бәгәнгәһә һәм киләсәге хаҡына беҙ татыулыҡҡа һәм берһҙәлеккә килдек. Аллаға шөкөр, беҙ — казактар».
Һәйкәл һәм татыулыҡ идеяһы урыҫ һәм сит ил казактарының баш атаманы В. Водолацкий һәм Рәсәй император йортоноң баш княгиняһы Мария Владимировна Романова тарафынан тәҡдим ителә. 2005 йылда улар берҙәмлек миссияһы үткәрә. Рәсәйҙә бер нисә йыл (1999—2004) 7 ноябрҙә рәсми байрамы — Татыулыҡ һәм берҙәмлек көнө билдәләнә. казактарҙың бер өлөшө һәйкәл проекты буйынса фекер алышыу барышында урындағы сиркәү властары үтенесе буйынса буденовкалағы биш сатлы йондоҙҙо алыуға ҡаршы була.
Төҙөлөш төрлө сәйәси ҡарашлы кешеләрҙе татыулаштырыу мәсьәләһен лайыҡлы хәл итергә тырышыу ынтылышы булып тора.
Таулар ауыл Советы (Бүздәк районы)
Таулар ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Таулар ауылы.
Тарихы
Таулар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ивас
Ивас — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тарту университетының Вильянди мәҙәниәт академияһы
Тарту университетының Вильянди мәҙәниәт академияһы (Tartu Ülikooli Viljandi Kultuuriakadeemia) — Эстонияның Вильянди ҡалаһында юғары уҡыу йорто.
Академияла 800-гә яҡын студент уҡый. Улар араһында сит ил (шул иҫәптән Рәсәй Федерацияһы) вәкилдәре бар. Вильянди академияһы башҡа юғары уҡыу йортары менән халыҡ-ара хеҙмәттәшлеген үҫтерә, айырым әйткәндә Псков дәүләт педагогия университеты менән хеҙмәттәшлек итеү программаһы бар. 2015 йылдың мартында Вильянди мәҙәниәт академияһында 35-се Халыҡ-ара Ганза көндәре уҙғарылған.
Тарихы
1952 йылда Таллинда Kultuurharidusala Kool (һуңыраҡ — Tallinna Kultuurharidustöö Kool) мәктәбе (училищеһы) асылған, бында китапхана эше белгестәрен һәм мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәрен әҙерләй башлайҙар. 1960-сы йылдарҙа уҡыу йорто Вильянди ҡалаһына күсерелгән. 1978 йылда ул Viljandi Kultuurikool (Вильянди мәҙәниәт училищеһы) тип атала башлай. 1980 йылда училище юғары уҡыу йорто статусын алған. 1991 йылда юғары уҡыу йорто Viljandi Kultuurikolledž (Вильянди мәҙәниәт колледжы) тип атала башлай, бында халыҡ музыкаһы, художестволы декорация, яҡтылыҡ һәм монтажды үҙ эсенә алған һөнәрҙәр буйынса уҡытҡандар. 2003 йылда юғары уҡыу йорто академия тип атала башлай — Viljandi Kultuuriakadeemia, ә 2005 йыл Тарту университеты менән берләшкән һәм уның тулы атамаһы — Тарту университетының Вильянди мәҙәниәт академияһы (Tartu Ülikooli Viljandi Kultuuriakadeemia) булып киткән.
Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы
Йософ (Мөхәмәтйософ) Ибраһим улы Ҡарамышев (1825 йылдың Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылы — ?) — кантон башлығы, ғәскәри старшина (1859). Ҡарамышевтар нәҫеленән.
Биографияһы
1825 йылдың Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылында тыуған. Сығышы менән Ҡарамышевтар башҡорт дворяндары нәҫеленән.
1852, 1853 йылдарҙа Коканд походтарында ҡатнаша. 1851 йылдың 8‑се башҡорт кантоны башлығы, 1852 йылда алып Башҡорт-мишәр ғәскәре командующийы канцелярияһында столоначальник ярҙамсыһы.
1856 йылда апрелендә башлап һәм 1859 йылдыүң алып 27‑се башҡорт кантонында хеҙмәт итә, 1856 йылда октябрҙә — Һырдаръя сик һыҙығының Перовский фортында башҡорт командаһы начальнигы. 1858 йылда алып 1‑се фортта Һырдаръя ҡырғыҙҙары буйынса Сит ил эштәре министрлығының өлкән чиновник ярҙамсыһы вазифаһын башҡарыусы. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Ғаиләһе
Улдары:
Хәтер
Башҡорт халыҡ маршы «Ҡарамышев» («Йосоп майор») Ҡарамышев бағышланған.
Путынка
Путынка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суходрев йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никольский (Нуриман районы)
Никольский (Никольское) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 627 кеше. Почта индексы — 452444, ОКАТО коды — 80245820001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тәржемәсе көнө
Халыҡ-ара тәржемәсе көнө (Journée mondiale de la traduction, International Translation Day) — телдән һәм яҙма тәржемәселәрҙең һөнәри байрамы 30 сентябрҙә билдәләнә (Библияны латин теленә тулыһынса тәржемә иткән Изге Иероним Стридонскийҙың 419 йәки 420 йылда вафат булған көнө). Һөҙөмтәлә «Вульгата», йәғни латинсанан Biblia Vulgata «Дөйөм ҡабул ителгән Библия» барлыҡҡа килә, шуға бәйле Иероним Стридонский тәржемәселәрҙе ҡурсалаусы изге йән тип иҫәпләнелә. Байрам Халыҡ-ара тәржемәселәр федерацияһы (FIT) тарафынан 1991 йылда ойошторола. Байрамдың мәртәбәһе йылдан-йыл күтәрелә бара.
2017 йылда БМО Генераль ассамблеяһының 71-се сессиянда Резолюция A/RES/71/288 бер тауыштан ҡабул ителә, унда профессиональ тәржемәнең халыҡтарҙы берләштереүсе роле, уның тыныслыҡ урынлаштырыуға, бер-береңде аңлауға һәм үҫешкә булышлыҡ итеүе таныла, ә 30 сентябрь Халыҡ-ара тәржемәләр көнө тип һәм уның БМО сиктәрендә билдәләнеүе иғлан ителә.
Байрамдың девиздары
"«Тәржемәселәр даими рәүештә аралашыу процесының үҙәгендә тора. Идея һәм һәр төрлө эшмәкәрлектәрҙе тирә-йүнгә таратыусы булараҡ, улар беҙ йәшәгән донъяны ойоштора. Шулай итеп, тәржемә күп телле аралашыуҙы тәьмин итеүсе фактор булараҡ, асыҡлыҡ һәм демократия үҫешен сағылдыра.» (МФП 2004 пресс-релизынан)."
Атаман ихатаһы
Атаман хужалығы — архитектура комплексы, уға атаман Ефремовтарҙың поместьеһы һәм Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе инә.
Тасуирламаһы
Атаман һарайы менән йәнәш Ефремовтарҙың Дон йорт сиркәүе (1756—1761 йй) урынлаша. Ғибәҙәтхана ул ваҡытта Рәсәйҙә популяр булған, бигерәк тә ауыл ерендә, һигеҙ  ҡырлыға дүрт ҡырлы принцибы  буйынса төҙөлгән. XIX быуатта Николай Чудотворец   һәм Даниил Столпникҡа бағышлап  төкәтмәләр төҙөйҙәр, манараны сиркәү менән берләштерәләр. Ғибәҙәтханала иконостас булған. Һигеҙ ҡыңғырауҙың иң ҙуры  2,5 тоннанан ашыу булған. Ғибәҙәтхананың алтаре артында Ефремовтарҙың нәҫелдән килгән  зыяраты урынлашҡан. Шунда атаман ҡатын Меланья Карповна ерләнгән.
Комплекстың көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, XVIII быуаттың 70-се йылдарында төҙөлгән атамандарҙың  элекке аш-һыу бүлмәһендә  «Казактар-некрасовсылар — Булавин  ихтилалында ҡатнашыусыларҙың тоҡомо» күргәҙмәһе ҡуйылған.
Аутосома
Аутосома — ата һәм инә заттарҙағы айырмалары булмаған парлы хромосомаларҙы аутосомалар тип атайҙар. Ата һәм инә заттарҙы айырып торған хромосомаларҙы енес хромосомалары тип атайҙар. Йәғни, был хромосомаларҙа енесте билдәләүсе ген урынлашҡан. Енес хромосомаларынан башҡалары аутосомалар. Мәҫәлән, дрозофиланың хромосомалар йыйылмаһы алты аутосоманан һәм ике енес хромосомаһынан тора. Ата затта һыңар, ә инә затта икеләтә һандағы таяҡса һымаҡ енес хромосоманы Х- хромосома, ә икенсе енес хромосомаһын (ата зат-гағы ике яурынлы хромосома, инә затта ул юҡ) — У- хромосома тип атайҙар. күсермәһен бирә.
Аутосомаларҙы иң ҙурынан башлап бәләкәйенә тиклем тәртип номере менән билдәләп сығалар. Мәҫәлән, кеше күҙәнәгенең диплоид йыйылмаһында 46 хромосома була. Унда — 44 аутосома (22 пар, 1 -ҙән 22-сегә тиклем номерланған). Бер пар енес хромосомалары (ир-аттарҙың кариотибында —ХУ һәм һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙыҡында —XX).
Аутосомалы нәҫел сирҙәре
Аутосом-доминант һәм аутосом-рецессив нәҫел ауырыуҙары була. Ул ауырыуҙарҙың  билдәләрен (симптомдарын) булдырыусы мутант гендар аутосомаларҙа урынлашҡан.
Кеше геномы менән бәйле 94 иң-иң таралған нәҫел сиренең   77-е аутосомаларға  тура килә. Шуларҙың  45-е   тулы доминантлыҡ менән характерлана (салыш күҙлелек, үтәғарашлыҡ, йәғни дальнозоркость). 6 сир  тулы булмаған доминантлыҡ (күҙһеҙлек, эллиптоцитоз) осрағына ҡарай.
Ҡалған 26 сир  — аутосом-рецессив  (альбинизм, галактоземий) булып тора. Шулай итеп, аутосомалар аша тапшырылған нәҫел сирҙәренең  доминанттары рецессивтарынан  күберәк.
Аутосом-доминант тибындағы  нәҫел сирҙәре   ата-әсәләренән балаларына күсә. Шуға ғаилә сире булып торалар. Доминант мутация йөрөтөүсе гетерозиготанан (әгәр ата-әсәйҙең береһе сәләмәт булһа) сирҙең балаларына тапшырылыу  ихтималлығы  50 %  була.
Люп-Юган
Люп-Юган — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вогулка йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мело-Яха
Мело-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сэвк-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Филипповка (Дәүләкән районы)
Филипповка (Филипповка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 49 кеше. Почта индексы — 453424, ОКАТО коды — 80222819006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Легенда
Легенда (legenda «уҡыу», «уҡымлы») — әкиәт булмаған халыҡ ижадының сәсмә төрө. Ниндәй ҙә булһа тарихи ваҡиға йәки шәхес тураһындағы яҙма риүәйәт.
Киң мәғәнәлә — ысынбарлыҡтағы факттар тураһында дөрөҫлөккә тап килеүе икеле булған хикәйәләү.
Күсмә мәғәнәлә дан менән уратып алынған, әкиәттәрҙә, хикәйәләрҙә һ.б. һүрәтләнеп, һоҡланыу тыуҙырған үткән заман ваҡиғалары. Ҡағиҙә булараҡ, ул өҫтәмә рәүештә, дини һәм ижтимағи пафосҡа эйә.
Легенда — миф төшөнсәһенә яҡын торған синоним; хикәйәнең төп геройҙары — тулы мәғәнәһендә, ҡәҙимге кешеләр, йыш ҡына ваҡиғаларҙа аллалар йәки башҡа юғары көстәр туранан-тура ҡатнаша. Легендала ваҡиғаларҙы йыш ҡына арттырып, ҡабартып күрһәтә, ундә уйҙырмалар өҫтөнлөк ала. Шуға күрә ғалимдар легендаларҙы тарихи ысынбарлыҡ итеп ҡабул итмәйҙәр, шул уҡ ваҡытта уларҙың күпселеге реаль ваҡиғаларға нигеҙләнгән икәнлеген дә инҡар итмәйҙәр.
Легендаларҙың мифтарҙан айырмалы яҡтары: Легендалар дини һәм ижтимағи булырға мөмкин.
Легендалар, ҡағиҙә булараҡ, телдән һөйләнелгән хикәйәләр рәүешендә йәшәп килгән, йыш ҡына көйгә һалынып, күсенеп йөрөүсе сәсәндәр тарафынан телдән-телгә тапшырылыр булған. Һуңынан күп легендаларҙың яҙма формалары барлыҡҡа килә.
Билдәле булыуынса, кем тураһында булһа ла легенда барлыҡҡа килә икән, был йәмғиәт тарафынан уның эшмәкәрлеген ҡабул ителеүен аңлатҡан, һәм һүҙ көсө яңы мәғәнәгә эйә булған: танылыу һәм ихтирам яулаған ваҡиға һәм эшмәкәрҙәрҙе шулай атағандар (мәҫәлән, «Рок легендалары»).
Варовая
Варовая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Салым (Кесе Салымсук) ҡылымығының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Барлебен
Барлебен (Barleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9090 кеше йәшәй. Майҙаны — 29,73 км2. Диңгеҙ кимәленән 44 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39179 һәм автомобиль коды — BK.
Йәмиғ мәсете (Минск)
Йәмиғ мәсете — Минскиҙағы мәсет. Грибоедов урамы, 29-сы йортта урынлашҡан.
Тарихы
Тәүге ағас мәсет Минскиҙа татарҙар йәшәгән районда 1599 йылда барлыҡҡа килә (һуңыраҡ Татар слободаһы атамаһын ала). XX быуат башында иҫке ағас мәсет урынында яңы таш мәсет һалына. 1962 йылда «Юбилейная» ҡунаҡханаһын төҙөү өсөн емертелә. Мәсет эргәһендә урынлашҡан мосолман зыяраты шулай уҡ 1974 йылда юҡ ителә.
Йәмиғ мәсетенең тәүге ташы 2004 йылда һалына. Башта проект Сәғүд Ғәрәбстанының «Rabbita» хәйриә ойошмаһы тарафынан финанслана. Һуңғараҡ Рәсәйҙән һәм Төркиәнән бағыусылар килеп сыға. 2010 йылда төҙөлөш туҡтатыла.
Мәсет төҙөлөшө 2016 йылда тамамлана һәм Төркиәнең Дини ваҡыфынан белорус мосолмандарына бүләк булып тора. 2016 йылдың 11 ноябрендә мәсетте асыу тантанаһында Беларусь Республикаһы Президенты Александр Лукашенко һәм Төркиә Президенты Рәжәп Тайип Эрдоған ҡатнашалар. 2019 йылда йәмиғ мәсетендә Ислам музейы асылған. Экспозицияға белорус ерҙәрендә ислам тарихы тураһында һөйләүсе Белоруссияла һәм сит илдәрҙән йыйылған артефакттар ингән.
Игонца
Игонца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терменьга йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түреш ауыл Советы (Бүздәк районы)
Административ үҙәге — Түреш ауылы
Тарихы
Түреш ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә .Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә :
Бүздәк районы буйынса:
Түреш ауылында административ үҙәге менән «Түреш» атамаһын һаҡлап, Сәүәҙебаш  һәм Түреш ауыл Советтарын берләштерергә.
Сәүәҙебаш ауыл советының Сәүәҙебаш, Баҡса, Түбәнге Сатра, Бейек ауылдарын Түреш ауыл Советы составына индерергә.
Түреш ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Сәүәҙебаш ауыл Советын алып ташларға
Воробьёв Геннадий Васильевич
Воробьев Геннадий Васильевич (13 август 1918 йыл — 28 август 1939 йыл) — мордва совет музыканты: пианист һәм композитор.
Биографияһы
918 йылдың 13 авгусында Чебоксарҙа Сыуашстандың профессиональ музыкаль мәҙәниәтенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе — сыуаш композиторы В. П. Воробьёвтың ғаиләһендә тыуған.
Музыкаль ғаиләлә тәрбиәләнеп, Геннадий тәүҙә музыка мәктәбенә, ә шунан һуң ғына — дөйөм белем биреү мәктәбенә уҡырға инә. Һигеҙ йәшендә фортепиано өсөн «Сыуаш мелодияһын» ижад итә, ул беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалған. 1935 йылда Сыуаш музыка техникумын тамамлаған (композитор, В. М. Кривоносов класы һәм пианист, И. В. Люблин класы). 1939 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай, унда Г. И. Литинскийҙа һәм Н. Я. Мясковскийҙа уҡый. Уның тәүге фортепьяна әҫәрҙәре — «Карусель» һәм «Балалар сюитаһы» (1934—1935) музыка техникумында уҡыған осорҙа яҙыла.
Консерваторияла уҡыған тәүге ике йылында Воробьёв фортепиано өсөн соната, скрипка һәм фортепиано өсөн сонатина, сыуаш халыҡ йырҙары эшкәртмәләрен һәм А. С. Пушкиндың сыуаш теленә тәржемә ителгән шиғырҙарына романстар яҙа. Ҡыҫҡа ижади эшмәкәрлеге осоронда, Г. В. Воробьёв етмешләп әҫәр тураһында яҙа: камера-инструменталь һәм оркестр әҫәрҙәре, хор йырҙары һәм романстар, сыуаш халыҡ йырҙарын ижад эшкәртеү, шулай уҡ фортепиано өсөн әҫәрҙәр, халыҡ музыка ҡоралдары оркестры, тынлы оркестр, скрипка, балалайка һәм дүрт өлөшлө симфония өсөн эшләй (уны Г. В. Воробьёв үлгәндән һуң композитор Н. И. Пейко тамамлай.
1939 йылдың 28 авгусында Чебоксарҙа вафат була. Воробьёвтың ижады сыуаш музыкаһының артабанғы үҫешенә ҙур йоғонто яһаған.
«Сыуаш Республикаһының дәүләт матбуғат архивы» Рәсәй дәүләт учреждениеһы фондында Г. В. Воробьевтың нота баҫмалары һәм уның хаҡында әҙәбиәт һаҡлана.
Кинйәбулат ауылы топонимикаһы (Ишембай районы)
Кинйәбулат ауылы топонимикаһы — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы Кинйәбулат ауылы тирәһендәге ер-һыу атамалары.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы (1933) — ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары (1963—1966).
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы 1933 йылда БАССР-ҙың Дәүләкән районы Рублевка ауылында тыуған. 1958 йылда коммунистар партияһына инә.
1953−1954 йылдарҙа «Трудовые резервы» Балалар спорт йәмғиәтенең тренеры.
1954−1955 йылдарҙа «Колхозник» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы инструкторы.
1955−1956 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдиренең урынбаҫары.
1956−1959 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетыныңхәрби-физкультура бүлеге мөдире.
1959−1963 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Өфө ҡала комитетының икенсе, беренсе секретары.
1963 йылдың авгусынан 1966 йылдың ғинуарына тиклем ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары.
1966 йылда партия эшенә күсерелә. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу-партия эше бүлеге мөдиренең урынбаҫары.
Эмма Нордин
Эмма Элизабет Нордин (Emma Elisabeth Nordin; тыуған. 22 март, 1991, Эрншельдсвик, Швеция) — швед хоккейсыһы, ЖХК «Лулео-МССК» командаһы һәм Швеция милли йыйылма командаһы һөжүмсеһе. Дүрт тапҡыр Швеция чемпионы, чемпионаттар тарихында шайбаларҙы ике йыл рәттән бәреп индереү һаны буйынса икенсе урынды биләүсе (2018 һәм 2019 йыл), Швецияның «йыл уйынсыһы» тип танылыусы. 2010, 2014 һәм 2018 йылдарҙа Олимпия уйындарында һәм 6 тапҡыр донъя чемпионаттарында ҡатнашыусы.
Карьераһы
Эмма Нордин үҙенең профессиональ карьераһын 13 йәшендә үҙе тыуған Эрншёльдсвик ҡалаһының МОДО клубы өсөн башлай. 2011/2012 миҙгел алдынан команда капитанының ассистент итеп тәғәйенләнә, ә был миҙгелдең һөҙөмтәләре буйынса беренсе тапҡыр Швеция чемпионы була.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
1966−1969 йылдарҙа — «Урожай» Балалар спорт йәмғиәтенең Башҡортостан советы начальнигы урынбаҫары. заместитель начальника, главный инженер «Башмелеоводстрой» (1969−1980 йылдарҙа — «Башмелеоводстрой» төҙөлөш тресы идаралығының баш инженеры, начальнигы урынбаҫары.
Эмма Нордин
Карьераһы
2015 йылда Нордин яңы «Лулео-МССК» клубына күсә. Яңы командала үҙе өсөн бик мөһим тәүге булған плей-оффтың һуңғы уйындарында, быға тиклем үткән милли команда составындағы ярыштарҙа йәрәхәтләнеүе арҡаһында, уйнай алмауына ҡарамаҫтан, 31 матчта спортсы 31 шайба индерә һәм 62 мәрәй йыя; был уның хоккейсы карьераһындағы иң яҡшы һөҙөмтә булып тора. Был миҙгелдә шайбалар индереү һаны буйынса ул өсөнсө була һәм «йыл һөжүмсеһе» тип таныла, ә ул уйнаған клуб беренсе тапҡыр чемпионаттың еңеүсеһе була.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
1980−1988 йылдарҙа — «Башмебельсбыт» берләшмәһенең генераль директоры урынбаҫары.
Эмма Нордин
Карьераһы
2018/2019 йылдар миҙгелендә Нордин үҙе кереткән шайбалар һанын тағын да ҡабатлай: дәғүәселәр ҡапҡаһына 31 шайба бәреп индерә һәм чемпионаттың иң шәп голеадоры була, ә йыйған 59 мәрәйе буйынса — миҙгел күрһәткесе буйынса өсөнсө урынды биләй.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
1992−2000 йылдарҙа — «Константа» Ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә эшләй.
1965 йылда Өфөлә «Башкнигаиздат» нәшриәте Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улының «Обряды и обычаи народов СССР» исемле китабын нәшер итә.
Эмма Нордин
Йыйылма командаһындағы карьераһы
Нордин 18 йәшкә тиклемгеләр араһындағы Швеция йыйылма командаһы составында ике тапҡыр донъя юниорҙар чемпионатында ҡатнаша: 2008 йылда бергә «тре крунур» менән бергә 4-се урында була, ә 2009 йылда «бронза» миҙал яулай.
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы
Сөләймәнов Ирек Ғәҙей улы шахматтар менән даими ҡыҙыҡһынған, үҙе лә был уйынға битараф булмаған, хатта Башҡортостандың чемпионы исеменә лә лайыҡ булғаны билдәле. Ҡайҙа эшләһә лә, ул шахмат клубтарын асырға тырышты, тип шахмат спортына ғүмер буйы тоғро ҡалған Юрий Шуганов ошолай иҫләй:
Умный, доброжелательный, с широкими взглядами на жизнь, лишенными зашоренности, закрепощенности, постоянно заряженный на шутку, всегда готовый помочь товарищу, тем более, если тот шахматист. Все эти качества плюс активный, деятельный характер проявились в нем, когда он стал сначала первым секретарем Уфимского горкома ВЛКСМ, а затем - и первым секретарем Башкирского обкома ВЛКСМ. Именно ему шахматисты Уфы обязаны появлению городского шахматного клуба на горсовете, а затем - и на ул. Салавата, 15. Последний просуществовал долгие годы и принял множество соревнований, в том числе и первенство России.В 1986 году решением Уфимского горспорткомитета был закрыт. Многим шахматистам Сулейманов помогал лично в жизненных передрягах, в том числе - и мне. .
Кинйәбулат ауылы топонимикаһы (Ишембай районы)
Ауылдың географияһы һәм тарихы
1906 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда 729 кеше йәшәй, һәм төп халыҡ — башҡорттар. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 854 кеше; 1939 йылда — 927 кеше; 1959 йылда — 756; 1989 йылда — 793; 2002 йылда — 950; 2010 йылда 1058 кешенең йәшәүе теркәлә. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушелыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто (3 үҙешмәкәр сәнғәт халыҡ коллективы), китапхана һәм мәсет бар.
1786 йылдан алып билдәле булған ауылға нигеҙҙе Стәрлетамаҡ өйәҙе Юрматы олоҫо башҡорттары һала. Ул дәүерҙә ауыл халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ, сана, арба яһау кәсептәре менән шөғөлләнә. 1906 йылда бында мәсет, училище, һыу тирмәне, магазин булыуы теркәлгән.
Кинйәбулат нефть ятҡылығы
1943 йылдың 29 сентябрендә Ишембай ҡалаһынан көнсығышта, Кинйәбулат ауылы янында нефть фонтаны һауаға урғыла. Был ятҡылыҡ ун йыл тирәһе илебеҙгә нефть бирә, унда бөтәһе 147 скважина эшләй һәм 2 млн. тоннаға яҡын ҡара алтын сығарыла. Нефте ауыр (тығыҙлығы 0,917 г/см3), ныҡ ҡуйы (33 МПа•с), юғары көкөртлө (4,3%‑ҡа тиклем), газ факторы 35 м3/м3; үҙләштереү башында нефттең уртаса дебиты тәүлегенә 85 т тәшкил иткән. Бер тиҫтәләп йылдан һуң нефть сығыусы ҡатламдарҙы тоҙло һыу баҫа, һәм скважиналар дебиты өс тоннанан 300 килограмға тиклем кәмей. Нефть сығарыу туҡтатыла, 1954 йылда нефть ятҡылығы "Росглавугольнефть" предприятиеһына тапшырыла.
Аҡтау
Ауылға яҡын ғына урынлашҡан тауҙың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 258,2 метрға етә. 1934 йылда Кинйәбулат ауылы янында геологик һәм геофизик тикшеренеүҙәр үткәрелә, һәм кунгур ярусының гипс һәм ангидрит ҡатламдарының ер өҫтөнә сығып ятыуы асыҡлана. Аҡтау — ошо урындарҙың береһе, ул гипс һәм ангидрит таштарынан тора.
Ҡыҙылтау
Тауҙың диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 257,1 метр. Ҡыҙыл таштарҙан торған был тау Аҡтауҙан бер генә сыҡрым алыҫлыҡта ята. Шуға ла Граждандар һүғышы осоронда Аҡтауҙа аҡтар, Ҡыҙылтауҙа ҡыҙылдар урынлашҡан һәм бер-береһе менән атышҡандар. Ике тауҙың да түбәләрендә окоп-блиндаш соҡорҙары һаҡланған.
Тау эргәһенән генә Сыуаш йылғаһы аға. Ә итәгендә 1960 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Мөхтәр Ишмөхәмәтов ултыртҡан ҡарағай ағастары шаулап үҫә ..
Йылғалар
Сыуаш йылға. Бик элгәре дәүерҙә йылға буйына бер нисә сыуаш ғаиләһе килеп төпләнә. Бер мәл араларында ыҙғыш-талаш сыға, бер нисә ир-егет үлеп ҡала. шул ваҡиғанан һуң сыуаштар йылға буйынан күсенеп китә. Әммә исеме халыҡ телендә һаҡланып ҡала.
Арыҫлан йылғаһы ауыл уртаһынан аға. Риүәйәттәрҙә борон был ерҙәрҙә Арыҫлан исемле бей йәшәүе хаҡында бәйән ителә. Ул эсәр һыу сығанағының саф һыулы булыуын айырыуса хәстәрләгән. Йылға башын, уның шишмәләрен һәр саҡ таҙарттырып торған. шуға күрә лә ауыл халҡы, был уҙаманға рәхмәт йөҙөнән, йылғаны уның исеме менән атай башлаған. Элек ауылдың үрге яғында һәм урта өлөшөндә йәшәүселәр эсәр һыуҙы ошо йылғанан алған.
Нуғайбәк йылғаһы. Тарихтан белеүебеҙсә, XV быуат аҙағында һәм XVI быуат баштарында башҡорт ерҙәрендә Нуғай хандары хакимлыҡ иткән. Шул ваҡытта бер нуғай ханы бындағы тәбиғәткә һоҡланып, сылтырып ағып ятҡан саф һыулы йылғаға яратҡан улының исемен ҡуша. Бына шул атама беҙҙең дәүергә лә килеп еткән.
Ауыл зыяраты урынлашҡан Зыярат тауына һыйынып тиәрлек ағып ятҡан был ярайһы уҡ ҙур ғына йылғаны халыҡ Зыярат йылғаһы тип йөрөтә. Уға Ҡараҡбаҫҡан, Бәйсүрә, Нуғайбәк, Муйыллы ҡыуаҡ йылғалары ҡоя. Ә Зыярат йылғаһы үҙе Тәйрүк йылғаһына ҡушыла. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа йылғаның уң яҡ үҙәнендә ауылдың Низам исемле кешеһе, йорт һалып, умарталар тотоп, ғаиләһе менән ошонда йәшәгән. Шуға ла ауыл халҡы был йылғаны Низам йылғаһы ла тип йөрөтә.
Тәйрүк йылғаһы — Ағиҙелдең ҡушылдығы. Көнсығыштан көнбайышҡа табан ауыл уртаһынан аға. Йылға башынан бик үк алыҫ булмаған ерҙә Тәйрүкбаш тигән ауыл ултыра. Тәйрүккә Ишембай районындағы бик күп бәләкәй йылғалар ҡушыла.
Уның ҡушылдыҡтары:
Ҡойойылға Тызым йылғаһына ҡоя. Ауылдың үрге осонда урынлашҡан был йылғаның элек урғылып ятҡан өс ҡойоһо булған. Бәгән уның береһендә генә һыу урғыла.
Әсейылға һыуы эсергә яраҡһыҙ, татырлы.
Киндерһалған — ауылдың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан бәләкәй генә һаҙматлы йылға. Элек был йылға үҙәнендә киндер сәсеп үҫтереп, урғандан һуң көлтәләп һаҙмат урынға һалып ҡуйғандар. Шунда бер аҙна, ике аҙна самаһы ятҡан көлтәләрҙе алып, йыуғандар һәм етәренен һурып алғандар.
Яратҡол
Яратҡол — Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы башҡорт ауылы, Яратҡол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Почта индексы — 456896, ОКАТО коды — 75206898001.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 1139 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 542 ир-ат һәм 597 ҡатын-ҡыҙ. 2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар (94%) йәшәй.
Расловка
Расловка — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Гордота йылғаһының уң ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Евгения Шимкунайте
Евгения Шимкунайте (Eugenija Šimkūnaitė; 11 февраль 1920 йыл, Новороссийск, Рәсәй Совет Республикаһы — 27 ғинуар 1996 йыл, Вильнюс, Литва) — Литва һәм СССР дарыуханасыһы һәм этнографы, дарыу үҫемлектәре белгесе. Тәбиғи фәндәр докторы.
Биографияһы
Евгения Шимкунайте 1920 йылдың 11 февралендә Новороссийскиҙа тыуған. Уның атаһы Пранс Шимкунас — дарыуханасы, сығышы менән Индубакиай тигән литва ауылынан, ә әсәһе Ольга Лебедева — Новороссийскиҙан шәфҡәт туташы. 1922 йылда ғаилә Литваға ҡайтҡан; ҡалаһында Евгенияның атаһы үҙ дарыуханаһын асҡан.
Карьераһы
Башланғыс мәктәптән һуң Утян гимназияһына уҡырға керә һәм уны 1937 йылда тамамлай. Шул уҡ йылда Бөйөк Витовт университетына уҡырға инә, бында фармацевт һөнәре ала. 1941 йылдан Каунаста һәм Таурагнайҙа дарыуханасы була, ә 1942 йылдан 1947 йылға тиклем Вильнюс университеты ҡарамағындағы дарыу үҫемлектәре баҡсаһында эшләй. 1951 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ына китә, бында хәҙерге Дарыу һәм хуш еҫле үҫемлектәрҙең бөтә Рәсәй фәнни-тикшеренеү институты системаһында дарыу үҫемлектәре сырьеһын йыйыуҙы тикшереү менән шөғөлләнә. Литваға ҡайтҡас, бер нисә йыл дауамында Литва Фәндәр академияһының Биология институтында эшләй, һуңыраҡ Баш дарыухана идаралығына күсә һәм бында Дарыу үҫемлектәре бүлегендә хаҡлы йылға сыҡҡанға тиклем эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Евгения Шимкунайтеның фәнни эшмәкәрлеге дарыу үҫемлектәре менән бәйле. Университетта уҡыу йылдарында уҡ улар тураһында күберәк белеү өсөн барлыҡ мөмкинлектәрҙе файҙаллана. 1951 йылда «Литва ССР-ында валериана культураһы» тигән темаға диссертация яҡлай. Был Литваның үҫемлек ресурстарын өйрәнеү өлкәһендә тәүге хеҙмәттәрҙең береһе була. Һуңыраҡ Шимкунайте крайҙың барлыҡ дарыу үҫемлектәре тураһында мәғлүмәт йыя башлай, бер үк ваҡытта уларҙың үҫеш шарттарын өйрәнә һәм баҫыуҙа тәжрибәләр уҙғара. Йыйылған материалдаын дөйөмләштереп, 1951 йылда «Литва дарыу үҫемлектәре ресурстарын файҙаланыуҙың биологик нигеҙҙәре» тигән темаға хабилитацион хеҙмәт яҡлай, был уның тормошонда иң ҙур фәнни хеҙмәте.
1993 йылда Литва фәнни советы Шимкунайтеға «тәбиғи фәндәр докторы» дәрәжәһен бирә.
Евгения Шимкунайте 1996 йылдың 27 ғинуарында Вильнюста вафат була. Таурагнайҙа ата-әсәһе ҡәберҙәре янында ерләнгән.
Уртакүл ауыл Советы (Бүздәк районы)
Уртакүл ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек
Административ үҙәге —  Уртакүл ауылы.
Мерзлая (йылға)
Мёрзлая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лямьин-Я
Лямьин-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сев-Яйылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нимесләр
Нимесләр (Нимислярово) — Башҡортостан Республикаһының Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 691 кеше булған. Почта индексы — 452448, ОКАТО коды — 80245835004.
Этимологияһы
Ауылдың исеме «Нимис», «Нимисбай» антропонимдарынан алынған тип һанала
Тарихынан
1795 йылда бында 11 башҡорт һәм 171 типтәр йәшәгән; 1816 йылда - 278, 1834 йылда - 396, 1859 йылда - 795, 1859 йылда-1429, 1905 йылда - 1625, 1920 йылда - 2030 типтәр йәшәгән.
Хәрби топографтар мәғлүмәттәре буйынса, 1843 йылда 2 Нимесләр ауылы булып, улар бер-береһенән 3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан булған. Икеһендә лә мәсет булған.
Васпухоль
Васпухоль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сеуль йылғаһының уң ярына тамағынан 140 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иекса
Иекса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кизьма йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыуһар өйө (скульптура)
Һыуһар өйө — XVII быуаттың уртаһынан алып Өфө ҡалаһының символы булған һыуһарға — арналған бронза скульптура композицияһы. Скульптура Каруанһарай эргәһендә ҡуйылған.
Тарихы
Скульптура 2010 йылдың 8 июлендә тантаналы шарттарҙа, ғаилә, мөхәббәт һәм тоғролоҡ Көнөндә, күп итеп йыйылған ҡала халҡы ҡатнашлығында асыла. Композицияның авторы Башҡортостан Республикаһы рәссамдар союзы ағзаһы, Халыҡ-ара скульпторҙар конкурстары лауреаты Хәлит Галиуллин, ул Өфөлә элек асылған урам һепереүсе һәйкәленең дә авторы.
Һәйкәл «МегаФон легенда бүләк итә» проекты сиктәрендә ҡуйыла һәм шунда уҡ халыҡ телендә рәсми булмаған: «Ҡайҙа эш хаҡы?» исеме ала.
Каруанһарайҙа ремонт эштәре үткәреү сәбәпле скульптура 2014 йылда Яҡутов исемендәге парктың көнсығыш инеү урынына күсерелә, һәм уны шунда ҡалдыралар.
Гёршен
Гёршен (Görschen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 527 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,36 км2. Диңгеҙ кимәленән 220 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6618 һәм автомобиль коды — BLK.
Исламов Дамир Нәзир улы
Исламов Дамир Нәзир улы (13 октябрь 1996 йыл — 7 март 2022 йыл) — Рәсәй хәрби хеҙмәткәре, өлкән лейтенант. Рәсәйҙең Украиналағы махсус хәрби операцияһында ҡатнашыусы, Рәсәй Федерацияһы Геройы (2022, үлгәндән һуң).
Биографияһы
Дамир Нәзир улы Исламов 1996 йылдың 13 октябрендә Татарстан Республикаһы.Лениногорск ҡалаһында күп балалы ғаиләлә тыуған. 2014 йылда Лениногорск № 6 урта мәктәбен тамамлағас, Ҡазан юғары танк команда училищеһына уҡырға инә, 2018 йылда уны тамамлай.
Ростов өлкәһендә урынлашҡан Көньяҡ хәрби округы частарының береһендә хеҙмәт итә.
2022 йылда 24 февралдә Рәсәйҙең Украиналағы махсус операцияһында ҡатнаша. 2022 йылдың 7 мартында Т-72Б1 бронетанк төркөмө составында Украинаның Северодонецк районы Золотое ҡалаһы янындағы нығытылған районға һөжүм итеүҙә ҡатнаша. Исламов экипажы дүрт танкыны ҡыйрата, оҙайлы ут нөктәһен емерә, украин хәрбиҙәренең «10-ға яҡын кешеһен» юҡ итә. Алыш ваҡытында танк "молотов коктейлы менән яна, ләкин экипаж утты һүндерә һәм кире позицияға ҡайта. Һөҙөмтәлә Рәсәй танкыһын бишенсе украин танкыһы ҡыйрата, ә Ғилемханов, Исламов һәм Цевун һәләк була.
Өлкән лейтенанттың кәүҙәһе, һуғыш яланынан эвакуациялана. Дамир Исламовтың мәйете тыуған иленә, Лениногорск ҡалаһына, килтерелә. Ҡала Мәҙәниәт һарайында уның менән тантаналы хушлашыу үткәрелә. Хушлашыу тантанаһында Үҙәк хәрби округ командующийы вазифаһын башҡарыусы генерал-майор Рөстәм Миннекаев, Татарстан Республикаһы Дәүләт Советы рәйесе Фәрит Мөхәмәтшин, Татарстан Республикаһы буйынса баш федераль инспектор Виктор Демидов, Татарстан Республикаһының хәрби комиссары Сергей Погодин, Лениногорск муниципаль округы начальнигы Риғәт Хөсәйенов, Ҡазан юғары танк команда училищеһы начальнигы урынбаҫары Вячеслав Епифантсев ҡатнаша. Үҙәк хәрби округтың кадрҙар бүлеге начальнигы урынбаҫары Алексей Белоконь Рәсәй Федерацияһы Президентының Дамир Исламовҡа Рәсәй Геройы исемен биреү тураһындағы Указын уҡып ишеттерә һәм мәрхүмдең әсәһе Сажиҙә Вәлиәхмәтоваға юғары дәүләт наградаһын тапшыра. Һәләк булған танкистты ерләүҙе шәхсән Әлмәт һәм Бөгөлмә епископы Мефодий башҡара.
Хәрби бурысын үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн Рәсәй Федерацияһы Президентының 2022 йылдың 25 мартындағы указы менән өлкән лейтенант Исламов Дамир Нәзир улына Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).
2022 йылдың 29 мартында Лениногорск ҡалаһында ерләнгән.
Минута-Яха
Минута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Марре-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәнеү
Мәнеү (Манеево) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше. Почта индексы — 453491, ОКАТО коды — 80205822007.
Тарихы
Ауылға 1770 йылда Нуғай даруғаһы Меркет‑Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә керҙәшлек килешеүе буйынса яңы суҡындырылған сыуаштар нигеҙ һала. Сыуаш-татар халҡы йәшәгән. Ауылдың икенсе исеме — Бишҡайын. V рәүиз буйынса унда 300 сыуаш, 20 татар кешеһе булған. Бөтәһе лә суҡындырылғандар. 1795 йылда 320 кеше иҫәпкә алынған, 1865 йылда 70 йортта 471 кеше йәшәгән. 1920 йылда 120 йортта 766 кеше теркәлгән. V рәүиз икенсе ауылды — Кесе Мәнеүҙе лә асыҡлай. Бында мордвалар ҙа, сыуаштар ҙа йәшәгән, барлығы 172 кеше булған. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1906 йылда бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән
Этимологияһы
Ауылдың исеме антропономик сығышлы, уның тәүге төпләнеүсеһе Мәнеү (суҡындырылғандан һуң Максим Филиппов) исеме менән аталған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу сараһына ярашлы, милләттең күпселеге - сыуаштар (93%).
Милли составы
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда йәшәүселәрҙең 93 проценты — сыуаштар
Ремежь
Ремежь — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Угра йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Борма ауыл Советы (Асҡын районы)
Борма ауыл Советы — Асҡын районының 2008 йылда бөтөрөлгән ауыл биләмәһе. Асҡын ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә. Почта индексы — 452880. ОКАТО коды — 80204810000.