cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Федынский Всеволод Владимирович
Биографияһы
Метеорологик астрономия өлкәһендә СССР-ҙа метеорҙарҙы системалы фотографик, спектраль һәм радиолокацион күҙәтеүҙәрҙе ойоштороуға булышлыҡ итә. 1934 йылда уның етәкселеге аҫтында СССР-ҙа беренсе метеор спектры алына. Атмосферала метеорҙарҙың тотҡарланыуы һәм атмосферала 50-80 км бейеклектә температура градиенты тураһында мәғлүмәттәр ала. Уның инициативаһы буйынса метеорҙарҙы күҙәтеү өсөн ойошторолған совет экватор экспедицияһы алған материалдарҙы эшкәртеүҙә һәм интерпретациялауҙа ҡатнаша. Шуның менән бер үк ваҡытта СССР-ҙа күҙәтелмәгән метеор ағымдарының орбиталары асыҡлана, метеорҙар һаны, уның йыллыҡ һәм киңлек вариациялары өйрәнелә. 1947 йылда К. П. Станюкович менән бергә метеорит тәьҫиренең емергес тәьҫире буйынса пионер эшендә Марста, Меркурийҙа, астероидтарҙа һәм планеталар юлдаштарында метеорит кратерҙары барлығын фаразлай (һуңыраҡ Э. Я. Эпос һәм Ф. Л. Уиппл шундай уҡ һығымтаға килә). Уҡыусылары менән бергә планета структураһы булараҡ метеорит кратерҙарының эволюцияһы тураһында бер нисә идеяны үҫтерә. Федынскийҙың әүҙем ярҙамы менән беренсе тапҡыр көмөш төҫлө болоттарҙы системалы рәүештә күҙәтеү үткәрелә. Бөтә Союз астрономия-геодезия йәмғиәтендә ҙур эш алып бара: 1960—1967 йылдарҙа — «Бюллетень ВАГО» мөхәррире, 1967 йылдан — «Астрономический вестник» мөхәррире. 1978 йылдың 17 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнә.
Ойошмаларҙа ағзалығы
- СССР Фәндәр академияһының Астрономия советы ҡарамағындағы кометалар һәм метеорҙар буйынса комиссия рәйесе (1958—1973);
- Халыҡ-ара астрономия союзының 22-се номерлы «Метеоры и межпланетная пыль» комиссияһы Президенты (1958—1964);
- 1968 йылдан СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты;
- СССР Фәндәр академияһының метеориттар буйынса комитеты рәйесе урынбаҫары (1976 йылдан).
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Наградалары :
Хәтер
- 1980 йылдың 1 июнендә Всеволод Владимирович Федынский хөрмәтенә, 1926 йылдың 10 октябрендә С. И. Белявский тарафынан Симеизда асылған астероидҡа уның исеме 1984 Fedynskij бирелә ;
- уның хөрмәтенә фәнни судно «Профессор Федынский» тип атала;
- Мәскәүҙә В. В. Федынский исемендә геофизик уҡыуҙар үткәрелә.
Сайта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Курухтал
Курухтал — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының һул ярына тамағынан 430 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крайстчерч (Дорсет)
Крайстчерч (ингл. Christchurch ) — Бөйөк Британияның Көньяҡ-Көнбайыш Англия төбәгендә торған Дорсет графлығына ҡараған ҡалаһы. Крайстчерч ҡалаһы шул уҡ исемдәге административ район барлыҡҡа килтергән(боро). Крайстчерч ҡалаһының майҙаны 50,4 квадрат километр тәшкил итә. 2014 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса был ҡалала 48 368 кеше йәшәй. Крайстчерч ҡалаһы Ла-Манш боғаҙы яры буйында, Лондон ҡалаһынан 165 километрҙа көньяҡ-көнбайышта урынлашҡан, көнбайышта Борнмут ҡалаһына терәлеп тиерлек тора, көнсығышта Гэмпшир графлығы менән сикләшә. Крайстчерчтың туғанлашҡан ҡалалары:Татабанья, Сент-Гислен, Ален, Сен-Ло.
Башҡортостан 24 (телеканал)
Башҡортостан 24 — 2016 йылда Рәсәй Президенты Владимир Путиндың 2013 йылдың 20 апрелендәге указы нигеҙендә барлыҡҡа килгән интернет-телеканал. Телеканал «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы»ның барлыҡ тапшырыуҙарын туплай һәм тәүлек әйләнәһенә эшләй.
Крайстчерч (Дорсет)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Башҡортостан 24 (телеканал)
Тамашасылар «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы» үткәргән барлыҡ фестивальдәр һәм конкурстарһа ҡатнашыусылар тураһында һәм Рәсәй төбәктәре журналистарының фильмдарын ҡарай ала. Тапшырыу селтәрендә күрше өлкәләрҙең, Волга буйы федераль округы субъекттарының төрлө темаға арнылған программалары урын алған. Тапшырыуҙан рус һәм башҡорт телдәрендә әҙерләнә. «Башкортостан 24» телеканалында яңылыҡтар айырым урын алып тора. Республикала йәшәгән халыҡтарҙың көнкүреше, мәҙәниәте, тарихы һәм хәҙерге тормошо турыһындағы тапшырыуҙар телеканалдың төп маҡсаты. Замандаштар тураһында очерктар әҙерләнә.
Бынан тыш телеканал «Башҡортостан дәүләт телерадиокомпанияһы» архивында булған спектакльдәр, нәфис һәм документаль фильмдар күрһәтә.
Сиражетдинов Харас Латип улы
Сиражетдинов Харас Латип улы (Сиразитдинов Харас ((Сиразетдинов) Хари(а)с ) Латыпович (1918 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сиражетдинов Харас Латип улы сығышы менән Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан. 1918 йылда тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Өфө ҡалаһының Сталин районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 148-се гвардия артиллерия-миномет полкының орудие расчеты составында хеҙмәт итә.
1943 йылдың 4 февралендә Украинаның Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Иванов районының Юлино-2 станцияһы янында барған аяуһыҙ һуғышта хәбәрһеҙ юғала.
Туғандары тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Кальдерон де ла Барка Педро
Пе́дро Кальдеро́н де ла Ба́рка, йышыраҡ ҡыҫҡартып Кальдерон тиҙәр (Pedro Calderón de la Barca; тулы исеме — Кальдерон де ла Барка Энао де ла Барреда-и-Рианьо, Calderón de la Barca Henao de la Barreda y Riaño; (7 (17) ғинуар 1600 йыл — 15 (25) май 1681 йыл) — испан драматургы һәм шағиры, әҫәрҙәре алтын быуат әҙәбиәтенең юғарғы ҡаҙаныштары тип һанала.
Биографияһы
Кальдерон Мадридта казначейство секретары, урта ҡул дворян дон Диего Кальдерон ғаиләһендә тыуа. Әсәһе Анна Мария де Энао Фландриянан ҡорал эшләүсе ҡыҙы була. Атаһы Кальдеронды дини хеҙмәткә әҙерләй: ул Мадрид иезуит коллегияһында белем ала, Саламанка һәм Алькала-де-Энарес университеттарында уҡый. Әммә 1620 йылда Кальдерон хәрби хеҙмәт өсөн уҡыуын ҡалдыра.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, 1625—1635 йылдарҙа Кальдеронв Италияла һәм Фландрияла испан ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Әммә был осорҙа уның Мадридта булғанлығы тураһында ла мәғлүмәттәр бар. Драматург булараҡ Кальдерондың ижады «Мөхәббәт, намыҫ һәм власть» (Amor, honor y poder, 1623) тигән пьесанан башлана. Ә бөйөк элгәре һәм остазы Лопе де Вега вафат булған мәлгә, 1635 йылға, ул Испанияның иң ҙур драматургы һанала. Бынан тыш, ул һарайҙа ла танылыу ала. Филипп IV Кальдеронды Изге Иаков (Сантьяго) ордены рыцарлығына бағышлай һәм уға һарай театры өсөн пьесаларға заказдар бирә. Кальдерон ҡарамағына иң яҡшы музыканттар һәм сценографтар тапшырыла.
1642 йылда һаулыҡ торошона бәйле хәрби хеҙмәттән китә, өс йылдан уға пенсия тәғәйенләнә. Артабан ул Изге Франциск орденының терциарийы була. 1651 йылда Кальдерон священниклыҡҡа бағышлана.
Бынан һуң Кальдерон донъяуи пьесалар яҙыуҙан баш тарта. Башлыса Библия һәм Изге Риүәйәт сюжеттарына аллегорик пьесалар яҙыуға күсә. 1663 йылда Филипп IV-нең шәхси духовнигы ителә; был почётлы вазифаһы Карл II ваҡытында ла һаҡлана. Пьесаларының популярлығына һәм һарайҙың яҡшы мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан, ғүмеренең ахыры фәҡирлектә үтә.
Кальдерон 1681 йылдың 15 (25) майында вафат була.
Ижады
Кальдерондың драматургияһы театрҙа барокко осорон ослай. Был моделде XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында Лопе де Вега хасил итә. Кальдерон үҙе төҙөп ҡалдырған исемлеккә ярашлы, ул 120 самаһы комедия һәм драма, 80 autos sacramentales, 20 интермедия һәм башҡа әҫәрҙәр, шулай уҡ шиғырҙар һәм поэмалар яҙған.
Кальдерондың стиленә метафоралар, сағыу образлы шиғри тел, логик теҙелгән диалогтар һәм монологтар хас, уларҙа геройҙарҙың характеры асыла.
Яңы Килбаҡты
Яңы Килбаҡты (Новокильбахтино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 360 кеше. Почта индексы — 452855, ОКАТО коды — 80233846001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исемдәре :
Салазан (Лебедь ҡушылдығы)
Салазан  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лебедь йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ажен
Ажен (франц. һәм Agen) — Францияның Яңы Аквитания төбәгендә Ло һәм Гаронн департаментының административ үҙәге. 162-метрлыҡ Эрмитаж ҡалҡыулығы итәгендә Гаронн яры буйында урынлашҡан. Халҡы 30 170 кеше тәшкил итә (1999 йыл).
Салазан (Лебедь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ажен
Тарихы
Беренсе тапҡыр Юлий Цезарьҙың «Галл һуғыш тураһында яҙмаларында» нитиобригтар ҡәбиләһенең ҡалаһы Агиннум (лат. Aginnum ) кеүек телгә алына. 509 йылда Хлодвиг ҡулына күсә. Урта быуаттарҙа — XII быуаттан алып  XV быуатҡа тиклем инглиз королдәре биләмәһенә ингән  Аженуа графлығының  баш ҡалаһы. 1578 йылда Маргарита Валуаға, уның Генрих Наваррский менән никахҡа инеүе ваҡытында бирнә итеп бирелә. Ажендан гуманист Скалигерҙар ғаиләһе сыҡҡан.
Иҫтәлекле урындары
Ажендың тар боронғо урамдары лабиринты хәҙерге киң бульварҙарҙы киҫеп үтә. Тарихи биналар XII быуаттың Изге Капрасий соборын һәм Нотр-Дам-де-Жакобен (XIII быуат) доминикан монастырын үҙ эсенә ала. Ренессанс дәүеренең шәхси йорттарында Гойяның һәм импрессионистарҙың картиналарына бай художество музейы  урынлашҡан.
Христианлығы
Христианлыҡ Аженда дүртенсе быуаттан да һуң ҡалмай урынлаша. Түбәндәге Ажен епископтары изгеләр рәтенә индерелгән:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Суруров Таһир Сабир улы
Суруров Таһир Сабир улы (Суруров Тагир Сабирович) 1902 йыл ― 24 ноябрь 1943 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Суруров Таһир Сабир улы 1902 йылда хәҙерге Башҡортостандың Дәүләкән районы Яппар-Йәнбәк ауылында тыуа. 1943 йылдың ғинуарында Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкының 7-се гвардия кавалерия корпусында уҡсы булып хеҙмәт итә.
Ветеринария часының ездовойы гвардия рядовойы Суруров Таһир Сабир улы яралы аттарға ярҙам күрһәтеп, уларҙы лазаретҡа ебәреүҙә әүҙем ҡатнашҡаны өсөн 1943 йылдың 18 октябрендә подразделениеның 250/н бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
1943 йылдың 24 ноябрендә Белоруссия ерҙәрендә барған аяуһыҙ һуғышта алған яраларынан һәләк була. Белоруссияның Гомель өлкәһе Речица районының Вишневка ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә.
Ландина
Ландина — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 160 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Ғүмәр ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Иҫке Ғүмәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Наурыҙ (Учалы районы)
Наурыҙ (Наурузово) — Башҡортостан Республикаһының Учалы районындағы ауыл. Наурыҙ ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 410 кеше булған. Почта индексы — 453747, ОКАТО коды — 80253850001.
Иҫке Ғүмәр ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Административ үҙәге — Иҫке Ғүмәр ауылы.
Наурыҙ (Учалы районы)
Географик урыны
Район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай һәм Учалы тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 70 км алыҫлыҡта, Яйыҡ йылғаһы буйында урынлашҡан.
Иҫке Ғүмәр ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Наурыҙ (Учалы районы)
Тарихы
Наурыҙ ауылына Нуғай даруғаһы Теләү улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауылға тәүге төпләнеүсенең исеме бирелгән. 1795 йылғы V рәүиз ваҡытына Наурыҙ ауылындағы 26 йортта 149 кеше йәшәгән. XIX быуат уртаһына 59 йортта 309 кеше теркәлгән. 1920 йылда 102 йортта 513 кеше иҫәпләнгән. Рәүиз материалдарында Наурыҙдың улдары һәм ейәндәре күрһәтелә. Йәйләүҙәр ауылдан 2—3 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан була. Йәйләүгә 59 йортта йәшәгән 304 кеше сыҡҡан. Уларҙың 155 аты, 100 һыйыры, 450 һарығы, 35 кәзәһе булған. Малсылыҡ, кәсепселек, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Бөтә йорттар ҙа 32 бот ужым һәм 2432 бот яҙғы иген сәскәндәр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, ауылда башҡорттар (100 %) йәшәй.
Ревизия материалдары
1816 йылда Наурыҙ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы
Алсынбаев Мөхәммәт Алсынбай улы (Алсынбаев Мухамет Алсынбаевич; 1903—1968) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкының хәрби ашатыу взводы повозочныйы. Гвардия ҡыҙылармеецы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Мөхәммәт Алсынбай улы Алсынбаев 1903 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Учалы районы) Ыҫтамғол ауылында тыуған. 1942 йылда Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 148-се гвардия артиллерия-миномёт полкындағы хәрби ашатыу взводы повозочныйы булып хеҙмәт итә.
Подразделениеның 1943 йылдың 10 октябрендә иғлан ителгән 83-сө бойороғона ярашлы: «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ булды.
Индонезия бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш
Индонезия бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш — Индонезия һәм икенсе яҡтан Нидерланд һәм Бөйөк Британия араһында ҡораллы конфликт. Һуғыш һөҙөмтәһендә Индонезияның бойондороҡһоҙлоғо танылған.
Тәүшарттар
Индонезия Нидерланд колониаль империяһы составында була. XX быуат башында Голландия Ост-Һиндостанында дәүләт бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш милли партиялар барлыҡҡа килә. 1913 йылда «Индиш партай » партияһы булдырыла. 1918 йылда дәүләткә бойондороҡһоҙлоҡ тәьмин итеүгә сираттағы ынтылыш була һәм яңы милли партия барлыҡҡа килә. Был юлы Нидерланд хөкүмәте башҡаса эшләргә ҡарар итә һәм нидерландтарға буйһонған Индонезия хөкүмәтен «үҫтереү» маҡсатында Индонезия йәштәрен Нидерландҡа уҡырға саҡыра. Әммә XX быуаттың 20-се йылдарында хәҙер инде коммунизм Индонезияла күп яҡлаусыларын таба һәм мөһим сәйәси хәрәкәткә әүерелә. Нидерланд компартияһы Индонезия коммунисттарына теләктәшлек белдереп, Индонезияны хуплап агитациялар уҙғара һәм уның бойондороҡһоҙлоғон таныуҙы талап итә. Әммә 1926-1927 йылдарҙа Явалағы ихтилалдан һуң, меңәрләгән Индонезия коммунисттары ҡулға алына һәм концлагерҙарға ебәрелә.
Шул уҡ ваҡытта ҡарай Нидерландҡа уҡырға ебәрелгән студенттарҙың береһе Сукарно, кире Индонезияға ҡайта. 1927 йылда Бандунгта Индонезия милли партияһының съезы үтә, уның етәкселегендә Сукарно була, әммә 1931 йылда уҡ партия үҙенең эшмәкәрлеген туҡтатҡан. Индонезияға азатлыҡ биреүгә иҫәп тотоп, Икенсе донъя һуғышында япондар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Ост-Һиндостанда тыуған күпселек һалдаттар ул ваҡытта «Азия азиаттар өсөн» лозунгылараны ялайғайлана һәм ҡаршылыҡ күрһәтмәй. Япондар төбәкте еңел генә оккупациялай, әммә вәғәҙәләренә ҡаршы Индонезияға бер ниндәй ҙә бойондороҡһоҙлоҡ бирмәйҙәр.
1945 йылдың 15 авгусында Япония капитулияцияһынан һуң, Сукарно етәкселегендәге Индонезия патриоттары дәүләттең бойондороҡһоҙлоғон иғлан итергә ҡарар иткәндәр. Уңайлы хәл килеп тыуа: һуғыштан көсһөҙләнгән Европа фетнәне баҫтырыу өсөн етерлек көсө булмай, ә Индонезия халҡы элеккесә бойондороҡһоҙлоҡ идеяһын хуплай.
Беренсе колониаль һуғыш, йәки полицияның беренсе акцияһы
1946 йылдың октябрендә Индонезия хөкүмәте голландтар менән һөйләшеүҙәр алып бара башлай. Һөйләшеүҙәр 1947 йылдың 25 март ында Лингаджат килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Нидерланд фактик рәүештә Индонезия Республикаһы барлығын таный. Май аҙағында Нидерланд ил менән бөтә сәйәси-хәрби идаралаҡты үҙенең ҡулына тапшырыуҙы талап итеп Индонезияға мөрәжәғәт итә. Һөҙөтәлә Джакартала сәйәси көрсөк башлана. Июндә Сукарно Индонезия территорияһында формалашҡан барлыҡ ҡораллы формированиеларҙы Индонезияның Милли Армияһына инеүе тураһында декрет сығара. 20 июлдә Нидерланд Лингаджат килешеүен өҙә һәм Индонезияға һөжүм итә. Индонезия тарихында был ваҡиға «Беренсе колониаль һуғыш», ә Нидерланд тарихында — «беренсе полицияның акцияһы» тигән исем ала. Индонезияға голланд авиацияһы күпләп һөжүм яһай башлай. Тик 22 июлдә Чиребонға 15 тапҡыр һөжүм яһала. 4 август та голландтар Ява утрауының үҙәгенә десант төшөрә. Ҡаты һуғыш бара. 1947 йылдың 9 декабрендә Ява утрауында голланд хәрбиҙәре бер нисә йөҙ тыныс халыҡты юҡ итә, аҙаҡ бының өсөн Нидерланд хөкүмәте ғәфү үтенеүҙе һорай. Шул арала һуғышҡа БМО ҡыҫыла. 1949 йылдың 17 ғинуарында Ренвилль килешеүенә ҡул ҡуйыла. Йән ҡыҫҡа ваҡытҡа солох урынлаша. Нидерланд Индонезияны блокадалауҙы дауам итә. Шул уҡ йылдың 18 сентябрендә индонезиялар яғында ҡораллы ихтилал тоҡана. Мадуин ҡалаһында Индонезия компартияһы фетнә күтәрә. Милләтселәр «Силаванги» дивизияһын ҡулланып фетнәне оператив рәүештә баҫтыра, шул уҡ ваҡытта 8 меңдән ашыу фетнәсе, шул иҫәптән компартия лидеры Мановар Муссо һәм илдең элекке премьер-министры Әмир Шәрифуддин һәләк була.
Икенсе колониаль һуғыш, йәки полицияның икенсе акцияһы
Индонезияның көсһөҙләнеүенә иҫәп тотоп, Нидерланд Ост-Һиндостанды тулыһынса баҫып алырға ҡарар итә. 19 декабр ҙә индонезиялар «Икенсе колониаль һуғыш», ә колонизаторҙар «полицияның икенсе акцияһы» тип аталған һуғыш башлана. Шул уҡ көндө Магуво аэродромында 2500 кешенән торған голланд десанты килеп төшә. «Блицкриг» стилендәге голландтарҙың был операцияһы индонезиялар өсөн көтөлмәгән була, һәм улар баҫҡынсыларға ҡарата бер ниндәй ҙә ҡаршылыҡ күрһәтә алмайҙар. 15:00 сәғәттә голландтар Индонезияның баш ҡалаһын яулайҙар, Сукарно ҡулға алына һәм самолетта Батавияға ебәрелә. 24 декабрҙә голландтар Ява утрауын оккупациялай. 25 декабрҙә улар тарафынан Суматра утрауының яртыһы баҫып алына. Яуап итеп Индонезия ғәскәрҙәре ил эсенә сигенеп партизан һуғышы тактикаһына күсә. Президент Сукарно әсиргә алынғас һәм оккупация шарттарында, бындай осраҡҡа Сукарно тарафынан күҙалланғанса, власть Шафруддин Правиранегара етәкләгән Индонезия Республикаһының Ғәҙәттән тыш хөкүмәтенә күсә. Быға тиклем Явала ҡаршылыҡты Насутион етәкләй, ул генерал дәрәжәһен ала һәм Ява хәрби округының командующийы итеп тәғәйенләнә. 1949 йылдың февраленә ҡарай Индонезия партизандары ауыл ерен тулыһынса контролгә алған һәм голландтарҙы ҡалаларға ҡыуа. Барлыҡҡа килгән хәлдә БМО һәм донъя берләшмәһе яғынан Нидерландҡа баҫым көсәйә. Августта килешеүгә ҡул ҡуйылған.
Йомғаҡтары
1949 йылдың 23 авгусынан 2 ноябргә тиелем Гаагала солох конференцияһы уҙа. 1949 йылдаың 27 декабрендә Нидерланд-Индонезияһы Берләшмәһе составына ингән Индонезия Ҡушма Штаттары исеме аҫтында Индонезияның бойондороҡһоҙлоғо таныла. Яңы Гвинеяның өлөшө элеккесә Нидерланд протектораты аҫтында ҡала. Һуғыш һөҙөмтәһендә Нидерланд Көньяҡ-Көнсығыш Азияла ҙур биләмәләрен юғалта һәм етди еңелеүгә дусар була. Индонезия бойондороҡһоҙлоҡҡа өлгәшә.
Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы
'''Т. К. Жургенов исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы''' (Т. Қ. Жүргенов атындағы Қазақ ұлттық өнер академиясы)- Алма-Ата ла (Ҡаҙағстан) урынлашҡан юғары уҡыу йорто.
Тарихы
Академия тарихы 1955 йыл Ҡаҙаҡ ССР -ының халыҡ артисы А. Т. Тоҡпанов Ҡорманғазы исемендәге Алма-Ата дәүләт консерваторияһы нда театр факультеты асыуҙан башлана. Уның нигеҙендә 1977 йылда Алма-Ата театр-художество институты асыла. 1978 йыл да театр һәм сәнғәт факультеттарына беренсе тапҡыр студенттар ҡабул ителә. 1982—1983 уҡыу йылында институтта 490 студент уҡый, 95 уҡытыусы, шул иҫәптән 5 профессор һәм фән докторы, 7 доцент һәм фән кандидаты эшләй.
1989 йылың 28 ғинуар ында институтҡа Ҡаҙағстандың беренсе мәғариф халыҡ комиссары Тимербәк Жургенов исеме бирелә.
2000 йыл да Т. Жургенов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт театр һәм кино институты менән Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы берләштерелә һәм Т.Жургенов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы ойошторола ''. ''.
2001 йыл5 июл ендә Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты указы менән академияға айырым дәүләт юғары уҡыу йорто статусы бирелә. Академияның төп уҡыу корпусы элекке Ҡаҙаҡ ССР-Ы Халыҡ Комиссарҙары советы бинаһында урынлашҡан, архитекторы- М. Я. Гинзбург (1927—1930).
Студенттар телестудияһы
Т. К. Жургенов исемендәге сәнғәт академияһында студенттар телестудияһы эшләй, ул студенттарҙың ижадҡа һәләтен үҫтереү һәм үҙ эшенең һөҙөмтәһен асыҡтан-асыҡ күрһәтеү өсөн мөһим уҡыу платформаһы булып тора.
Академия бинаһы
Ҡаҙаҡ ССР-ы ның баш ҡалаһын Ҡыҙыл Урҙанан Алма-Атаға күсергәс, дәүләт учреждениелары өсөн яңы административ үҙәк төҙөү хәжәте тыуа. Шуға күрә 1927—1931 йылдарҙа Ҡаҙаҡ ССР — ы Хөкүмәте өсөн бина төҙөлә (хәҙерге адресы-Богенбай батыр урамы, 136). Проект авторҙары- М. Гинзбург һәм Ф. Милинис, инженер В. Орловский. Бина проекты Мәскәү архитектура йәмғиәтенең Бөтә союз конкурсында еңеүсе була.
Бинала билдәле совет эшмәкәре Л. И. Мирзоян -Ҡаҙағстан Компартияһы Үҙәк комитетының беренсе секретары эшләгән.
1941 Йылда архитекторҙар Б.Дергачева, Г. Кушнаренко һәм инженер Н. Оразмыбетов проекты Буйынса бина реконструкциялана, һөҙөмтәлә ике яҡтан төкәтмәләр төҙөлөп бөтә һәм ҡыйыҡ алмаштырыла.
Яңыһы төҙөлгәндән һуң Хөкүмәт биналары 1958 йылда С. М. Киров исемендәге ҡаҙаҡ дәүләт университетына бирелә. Был осорҙа уҡыу корпусы вестибюлендә Киров һәйкәле тора.
1982 йылда бинала театр-художество институты урынлаша, һуңыраҡ ул Т. Жургенов исемендәге Алама-Ата театр һәм кино институты тип йөрөтөлә.
Әлеге ваҡытта бинала Жургеновсемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһы урынлашҡан.
Архитектураһы
Бина конструктивизмстилендә төҙөлгән. . Бинаның каркасы йомшаҡ ҡамышит менән тултырылған монолит тимер-бетон, тәүге тапҡыр был материал Алма-Атала йәмәғәт биналарын төҙөгәндә ҡулланыла.
2002 йылда бина алдында Тимербәк Жургеновҡа һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәлдең скульпторы Е. А. Сергебаев.
Һәйкәл статусы
1979 йылдың 4 апрелендә Халыҡ депутаттарының Алма-Ата ҡала Советы башҡарма комитетының 139-сы Һанлы «Алма-Ата ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлеген раҫлау тураһында» Ҡарары ҡабул ителә, унда ҠаҙДУ-ның уҡыу корпусы бинаһы атала. Ҡарар һәйкәлдәрҙе һаҡлау йөкләмәһен рәсмиләштереү һәм реставрациялау проекттарын әҙерләүҙе күҙ уңында тота.
1982 йылдың 26 ғинуарында бина Ҡаҙаҡ ССР -ының республика әһәмиәтендәге тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән.
Билдәле шәхестәр
Ҡаҙаҡ дәүләт сәнғәт академияһын тамамлағандар:
- Байгазин Әмир Кенжегази улы, кинорежиссёр
- Ержанов Әдилхан, кинорежиссёр
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡаҙағстан
Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы
Бирҙеғолов Миңнеғол Ишемғол улы (Бирдегулов Миннигул Ишемгулович; 10 ғинуар 1922 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия кесе лейтенанты. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры. «Ҡыҙыл Йондоҙ» ордены (1945) кавалеры.
Биографияһы
Миңнеғол Ишемғол улы Бирҙеғолов 1922 йылдың 10 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Маҡар (хәҙер Ишембай) районы Әхмәр ауылында тыуған.
1941 йылдың 7 июлендә БАССР-ҙың Маҡар районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия Чернигов) хеҙмәт итә, 60-сы гвардия кавалерия полкының ҡылыссылар взводы командиры була тыуған. Һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби наградаларға лайыҡ була.
Демобилизацияланған, артабанғы яҙмышы билдәһеҙ, Ишембай районының «Улар Еңеү менән ҡайттылар» һәм «Хәтер китабы» проекттарында уның исеме күрһәтелмәгән.
Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Иҫке Ҡамышлы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Ҡамышлы ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ларья (Лох-Я ҡушылдығы)
Ларья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лох-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Салазан (Сия ҡушылдығы)
Салазан  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сия йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ларья (Лох-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Салазан (Сия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ларья (Лох-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Салазан (Сия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Хөсәйен
Яңы Хөсәйен (Новохусаиново) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Кирәбе ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453725, ОКАТО коды — 80253840003.
Тарихы
Яңы Хөсәйен ауылы (Иҡсан) Троицк өйәҙендә ҡыуаҡандарҙың һәм ҡаратабын тораҡтарының иң ҙуры булған. 1795 йылда 48 хужалыҡтың һәр береһенә 5-әр кеше тура килгән (бөтәһе 240 кеше). VIII рәүиз 49 йорттоң һәр береһендә 7-шәр кешене асыҡлаған (бөтәһе 348 кеше). Ауыл халҡы малсылыҡ менән шөғөлләнгән. 1841 йылда 52 йортҡа 450 ат, 110 һыйыр, 611 һарыҡ, 40 баш кәзә тура килгән. Игенселеккә килгәндә, XVIII быуатта арыш, арпа сәскәндәр. 1842 йылға әле ужым игенен белмәгәндәр. 1040 бот яҙғы иген сәскәндәр.
XIX быуат уртаһынан был ауыл Яңы Хөсәйен тип атала башлай. Унда 1858 йылда үҙенең биш ауылдашы менән Ырымбур казак полкына яҙылған 53 йәшлек зауряд-хорунжий Хөсәйен Айтуғанов йәшәй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, халҡы — башҡорттар (100 %).
Ревизия материалдарында
1859 йылда Яңы Хөсәйен ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Одорхею-Секуеск
Одорхею-Секуеск (румын. Odorheiu Secuiesc, Székelyudvarhely, Секейудвархей) — ҙурлығы буйынса Румынияның икенсе урынды биләгән Харгита жудецының ҡалаһы. Шулай уҡ румын телендә ҡыҫҡаса Одорхей һәм венгр телендә ҡыҫҡаса «Удвархей» тип аталып, «ихата» тигәнде аңлата.
Тарих
Ҡала, элекке Венгрия короллегенең Удвархей комитатаһының баш ҡалаһы булараҡ, Секей крайының тарихи үҙәктәренең береһе булып тора. Билдәле булыуынса, ҡала беренсе тапҡыр 1334 йылда папа бурыстар реестрында венгр Одуорхел рухани исеме менән яҙылған. 1615 йылда Габор Бетлен, Трансильвания принцы ҡала хоҡуғын раҫлаған саҡта был урын Секейудвархей булараҡ билдәле.
1357 йылда Удвархей секейҙарҙың беренсе ассамблеяһы урыны була. 1451 йылда ҡалала ҡәлғә төҙөлә. Ҡәлғә II Янош Запольяи тарафынан 1565 йылда секейҙарҙы үҙ контролендә тотоу маҡсатында яңынан күтәртелә. 1599 йылда Валахия принцы Михай Храбрый секейҙар һәм Габсбургтар менән берләшә һәм Трансильвания кампанияһы ваҡытында ҡәлғәне емерә. Һуңыраҡ ҡәлғә тағы ла тергеҙелә һәм яңынан емерелә. Хәҙер ҡәлғәнең емереклектәре «секейҙар һөжүм иткән ҡәлғә» тигән исем аҫтында билдәле
Ҡала Трансильваниялағы Секей крайының бер тарихи өлөшө булып тора. Ул Удвархейск округының баш ҡалаһы булып 1876 йылға тиклем, Трансильваниялағы реформаға тиклем тора, артабан Венгрия короллеге аҫтына инә. Трианон килешеүе буйынса ул 1920 йылда Румыния өлөшөнә әйләнә һәм Одорхей жудецының өлөшө булып ике бөтә донъя һуғышы араһындағы осорға тиклем тора. 1940 йылда Икенсе Вена арбитражы Төньяҡ Ттрансильванияны Венгрияға тапшыра, ҡала 1944 йылға тиклем Венгрия контролендә тора. Азат ителгәндән һуң, 1947 йылда ҡалаға яңынан румыния хакимиәте ҡайта һәм ҡала Румынияға ҡарай. 1952—1960 йылдарҙа ҡала Венгр автономиялы өлкәһе була, 1968 −1960-сы йылдарҙа — Муреш-Венгр автономиялы өлкәһенә ҡарай. 1968 йылда автономия юҡҡа сығарыла, шул ваҡыттан алып ҡала Харгита жудецының бер өлөшө булып тора.
2004 йылдың 22 майында билдәле секей тарихи шәхестәренә арналған статуялар ҡуйылған секей паркы асыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы (Алтынбаев Самигулла Гилязович; 12 август 1916 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы. Гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Сәмиғулла Ғиләж улы Алтынбаев 1916 йылдың 12 авгусында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы Сәйетбаба ауыл Советы составындағы) Ҡолҡан ауылында тыуған.
1916 йылдың декабрендә Ғафури районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла.
Гвардия кесе сержанты Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се кавалерия полкы кавалерисы булып хеҙмәт итә .
Һуғыштан һуң
Сәмиғулла Ғиләж улы Алтынбаев хәләл ефете Мәстүрә Гәрәй ҡыҙы менән 7 бала тәрбиәләп үҫтерә.
Ғаилә башлығы Красноусол быяла заводында эшләй.
Хәтер
Алтынбаев Сәмиғулла Ғиләж улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Ғафури районы Ҡолҡан ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Панч Саровар
Индуизм теологияһе буйынса бөтәһе бергә Панч Саровар йә Панч-Саровар тейеп аталған биш иҙге күл бар: Маносаровар күле, Бинду Саровар, Нараян Саровар, Пампа Саровар һәм Пушкар Саровар күле. Был күлдәр тураһында шулай уҡ Шримад Бхагавата Пуранада әйтелә. Дүрт күл Һиндостанда, ә Маносаровар күле Тибетта, Кытайҙа.
Яңы Туҡран
Яңы Туҡран (Новотокраново) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452869, ОКАТО коды — 80233825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сургаипов Ваудулла Харис улы
Сургаипов Ваудулла Харис улы (Сургаипов Ваудулла Харисович 1912 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия рядовойы.
Биографияһы
Сургаипов Ваудулла Харис улы 1912 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкының 1-се эскадронында ҡылыссы булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 6 октябрендә Вяли утары янында барған һуғышта дүрт дошман һалдатын юҡ иткәне өсөн ҡыҙылармеец Сургаипов Ваудулла Харис улы подразделениеның 239-сы бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сургаипов Ваудулла Харис улының артабанғы яҙмышы тураһында мәғлүмәттәр юҡ.
Саракопша
Саракопша — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының һул ярына тамағынан 273 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 90 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таһир Кусимов исемендәге гимназия
Таһир Кусимов исемендәге гимназия (рус. МБОУ «Гимназия им. Т. Кусимова» с. Аскарово муниципального района Абзелиловский район) — Башҡортостан Республикаһы Әбйәлил районы Асҡар ауылында урынлашҡан уҡыу йорто дөйөм белем биреү мәктәбе.
Тарихы
Таһир Күсимов исемендәге гимназия 1994 йылда 2-се Асҡар урта мәктәбе була. Нигеҙ һалыу йылында мәктәптә 32 класс була. 1998 йылдан уҡыу йорто мәктәп-гимназия режимында эшләй башлай. 2001 йылдың 16 ноябрендә Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Указына ярашлы мәктәп легендар яҡташы, Советтар Союзы Геройы, генерал-майор Таһир Тайып улы Кусимов исеме менән атала. 2002 йылдың 14 февралендә, Т. Т. Кусимов тыуған көнөндә, мәктәп гимназия статусын ала. Мәктәптә Т. Т. Күсимов музейы булдырылған.
Таһир Кусимов исемендәге гимназияның гимны, эмблемаһы бар.
Мәктәптең уңыштары
— «Рәсәйҙең иң яҡшы мәктәптәре» — «Мәғариф» өҫтөнлөклө милли проекты сиктәрендә инновацион белем биреү программалары (икеһе лә — 2006); — «Иң яҡшы балалар туҡланыуы ойошмаһы» (2004)
— «Йыл мәктәбе» (2000) — «Компетентлы мәктәп» (2001, 2003, 2010-13) — «Матур мәктәп» — «Хеҙмәт мәктәбе» (икеһе лә — 2002) — «Әүҙем мәктәп» (2003, 2012, 2013) — «Хәүефһеҙ бала саҡ юлы» (2013, 2014)
Уҡыусыларҙың уңыштары
Һылтанма буйынса уҡығыҙ Достижение учеников
Ларья (Хомыш ҡушылдығы)
Ларья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хомыш йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Оҙонгүл (Учалы районы)
Яңы Оҙонгүл (Озёрный) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 404 кеше. Почта индексы — 453746, ОКАТО коды — 80253848002.
Тарихы
Учалы районының Күбәләк улусы ауылдарына Ҡобағош, Ҡаҙаҡҡол (һәм Оҙонгүл бүлендек ауылы) һәм Баттал ҡарай. Ауылға Күбәләк улусының Ҡаҙаҡҡол ауылы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Күбәләк улусы ауылдарының дөйөм характеристикаһы уларҙың 30-сы йылдарҙа барлыҡҡа килеүен һәм нигеҙ һалыусыларҙың, шулай уҡ гидронимдар исемен йөрөтөүен күрһәтә. (Оҙонгүл ауылы эргәһендәге Оҙонкүл исеменә). Халыҡ этник яҡтан бер төрлө булған, ярым күсмә малсылыҡ менән, шулай уҡ кәсептәр һәм игенселек менән шөғөлләнгән.
2008 йылдың 19 ноябренә тиклем — Яңы Оҙонгүл ауыл Советының административ үҙәге була (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» 49-з Законы).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Иҫке Ҡормаш ауыл Советы (Кушнаренко районы)
Ауыл советы Старокурмашевский — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Иҫке Ҡормаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл биләмәһе составы
1986 йылдың декабренә тиклем, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2/396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәтенән сығарыу тураһында»  Указы менән иҫәп мәғлүмәтенән төшөрөлгән Кривой Ключ  ҡасабаһы һәм Надеждино ауылы ла  ауыл Советы составына инә.
Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбдрәҡип улы
Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбракип улы (1907 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Ғәбдрәҡипов Ғәбдрәүеф Ғәбракип улы 1907 йылда Башҡорт АССР-ның Өфө губернияһы Бәләбәй уезды Нарыш ауылында (хәҙерге Октябрск ҡалаһы янында) тыуа. 1941 йылда Туймазы районы хәрби комиссариаты тарафынан фронтҡа алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша. Дивизияның 60-сы гвардия полкы һәм 82-се миномет батареяһының тимерсеһе булып хеҙмәт итә. Дивизияның аттарын дағалау, уларҙы яуға әҙерләү уның елкәһендә була.
Сейка (Ынырга ҡушылдығы)
Сейка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ынырга йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Лахтин Леонид Кузьмич
Ла́хтин Леонид Кузьмич (14 (26) йәки 15 (27) апрель 1863 йыл — 14 июль 1927 йыл) — Рәсәй империяһы һәм СССР математигы, юғары дәрәжә алгебраик тигеҙләмәләр сисеү һәм математик статистика өлкәһе белгесе. Таҙа математика докторы (1897). Дерпт (Юрьевский) университеты профессоры Мәскәү университетының атҡаҙанған профессоры.1904-1905 йылдарҙағы Мәскәү университеты ректоры), 1912—1918 йылдарҙағы Физика-математика факультеты Мәскәү университеты деканы. Дин философы Павел Флоренскийҙың уҡытыусыһы.
Биографияһы
1887 йылдан Лахтин — 3-cө Мәскәү гимназияһында математика уҡытыусыһы. 1889 йылдан Мәскәү университетының физика-математика факультетында хосуси (приват)-доцент, шулай уҡ Мәскәү ерҙе ыҙанлау институтының инженер кластарында һәм бер нисә гимназияла математика уҡытыусыһы булып эшләй.
1892 йылда Лахтин Император Дерпт университетында профессор вазифаһын биләй. 1893 йылда 3-сө, 4-се, 5-се һәм 6-сы дәрәжә тигеҙләмәләрҙе өйрәнеүгә арналған магистрлыҡ диссертацияһын яҡлай (темаһы — « Гипергеометрик функцияларҙа сиселә торған алгебраик тигеҙләмәләр»). 1896 йылдан Мәскәү университетында, башта экстраординар профессор, 1902 йылдан ординар профессор; университеттағы эшен Император Мәскәү техник училищеһында һәм Мәскәү ерҙе ыҙанлау институтында уҡытыу менән бергә алып бара.
1897 йылда докторлыҡ диссертация яҡлай (темаһы — «Дифференциальные резольвенты алгебраических уравнений высших родов»).
Лахтин үҙенең уҡытыусыһы һәм коллегаһы профессор Бугаев Николай Васильевич (1837—1903) менән дуҫ була, йыш ҡына уның өйөнә килә. Бугаевтың улы, яҙыусы Андрей Белый, һуңыраҡ Лахтин тураһында былай тип хәтерләй: "… тыйнаҡ, тынғыһыҙ, оялсан, мәңге ҡурҡып ҡына… әлбиттә, тышҡы ҡиәфәтендә йондоҙҙар етмәгән; әммә атаһы уның тураһында: «Талантлы математик!» — ти
1903 йылда Лахтин Мәскәү университеты ректоры ярҙамсыһы, 1904 йылдың авгусынан — ректоры. Ул был вазифаға 4 йылға тәғәйенләнә, ләкин 1905 йылдың авгусында, революцион ваҡиғаларҙан һуң, «Халыҡ мәғарифы Министрлығының уҡыу йорттары менән идара итеү тураһында Ваҡытлыса ҡағиҙәләр» буйынса, университеттар үҙҙәренең ректорҙарын ирекле һайлау хоҡуғына эйә булыуҙы алалар. Лахтин ошоноң менән бәйле, отставкаға китергә мәжбүр була. Үҙ урынын һайланған профессор С. Н. Трубецкойға бирә. Был ваҡиғаларҙан һуң Лахтин Мәскәү университетының физика-математика факультетында уҡытыуын дауам итә. 1912-1918 йылдарҙа факультет деканы. 1910-1918 йылдарҙа — Мәскәү А. Шепапутин исемендәге 3-реаль училище директоры. 1914 йылда уға Атҡаҙанған профессор исеме бирелә.
1916 йылың майында профессор Д. Ф. Егоров менән бергә буласаҡ академик Н. Н. Лузиндың диссертацияһы буйынса рәсми оппоненты була, магистр дәрәжәһен үтеп, диссертантҡа таҙа математика докторы дәрәжәһен бирергә тәҡдим итә (был бик һирәк осраҡ була).
Совет осоронда Лахтин уҡытыуын дауам итә, шулай уҡ Мәскәү университетының математика институтында статистиктар төркөмөн етәкләй. «Введение в анализ», «Интегральное исчисление», «Теория вероятностей», «Дифференциальное исчисление», «Исчисление конечных разностей» курстарын уҡый Л. В. Левшин, уның лекцияларын тыңлаусылар әйтеүенсә, ул бик яҡшы уҡытыусы булған, ул тыңлаусыларына иң ҡатмарлы проблемаларҙың асылын асыҡ һәм аңлайышлы итеп аңлата алған. СССР һәм Рәсәй физик, физика-математика фәндәре докторы В.&nbsp;Д.&nbsp;Зернов уның тураһында : « Л. К. Лахтин математиканы шундай итеп аңлата, өйҙә өҫтәмә теорияны укыу ҙа кәрәкмәй ине». 1927 йылдың 14 июлендә Мәскәүҙең Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Ғилми эшмәкәрлеге
Лахтиндың математика буйынса тикшеренеүҙәре ике төп темаға йүнәлтелгән: юғары дәрәжәле алгебраик тигеҙләмәләрҙе айырым функцияларҙа сиселешенә һәм математик статистикаға. Шулай кҡ иҡтисадта математик статистика ысулдарын ҡулланыу мәсьәләләре өҫтөндә эшләй. 1924 йылда ихтималлыҡ теорияһы буйынса дәреслек баҫтыра. Ул үҙ эшендә алгебраның үҫешенә мөһим роль уйнаған теория-төркөм методтарын киң ҡуллана.
Ҡояш сәғәте
Ҡояш сәғәте — гномондан (таяҡтан) төшкән күләгә оҙонлоғоноң үҙгәреүе һәм уның циферблат буйлап хәрәкәте буйынса ваҡытты билдәләү өсөн ҡоролма. Был сәғәттәрҙең барлыҡҡа килеүе кеше теге йәки был предметтарҙан төшкән ҡояш күләгәһенең оҙонлоғо һәм торошо араһындағы үҙ-ара бәйләнеш булыуын аңлағас барлыҡҡа килгән.
Иң ябай ҡояш сәғәттәре урындағы уртаса ҡояш ваҡытын түгел, ә урындағы ысын ҡояш ваҡытын күрһәтә, һәм рәсми ваҡыт менән урындағы ҡояш ваҡыты араһындағы айырманы иҫәпкә алмай. Ҡояш сәғәте менән көндөҙ генә асыҡ күктә, йәки еңел болотло, аныҡ күләгә барлыҡҡа килеүгә ҡамасауламаған осраҡта ғына файҙаланырға мөмкин. Ҡояш сәғәттәренең теүәллеген арттырыу өсөн ваҡыт формулаһы буйынса төҙәтмәне иҫәпкә алырға кәрәк.
Октябрьск (Учалы районы)
Октябрьск (Октябрьск) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 234 кеше. Почта индексы — 453742, ОКАТО коды — 80253891005.
Ҡояш сәғәте
Әлеге ваҡытта ҡояш сәғәте ҡулланылмай тиерлек, башҡа сәғәттәргә өҫтөнлөк бирелә.
Октябрьск (Учалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡояш сәғәте
Тарихы
Ваҡытты билдәләү өсөн иң боронғо инструмент булып гномон хеҙмәт иткән. Уның күләгәһенең оҙонлоғо үҙгәреүе тәүлек ваҡытын күрһәтә. Бындай ябай ҡояш сәғәте тураһында Библияла телгә алына (4 Царств, 20:10, Исайя, 38:8).
Боронғо Мысыр
Боронғо Мысырҙа ҡояш сәғәттәренең тәүге билдәле тасуирламаһы Сети I кәшәнәһендә беҙҙең эраға тиклем 1306—1290 йылдарҙа яҙылған. Унда күләгә оҙонлоғо буйынса ваҡытты билдәләп торған ҡояш сәғәттәре тураһында әйтелә. Уның бер осонда оҙон булмаған брусок беркетелгән, ул ваҡыт араһынан горизонталь планка менән оҙон булмаған бөрсөк менән беркетелгән. Планка менән пластинаның осо көнсығышҡа йүнәлгән, ә тура мөйөшлө пластиналағы тамғалар тәүлек сәғәтенә билдәләнгән, боронғо Мысырҙа ул ҡояш ҡалҡҡандан алып ҡояш байығанға тиклем ваҡыт арауығының 1/12 өлөшө тип билдәләнгән.
Боронғо Ҡытай
Ҡытайҙа ҡояш сәғәте тураһында беренсе тапҡыр телгә алыу, моғайын, б.э.т. 1100 йылдар тирәһендә төҙөлгән боронғо ҡытай «Чжоу би сюань цзинь» проблемалы китабында бирелгән гномон тип иҫәпләнә. Чжоу дәүерендә Ҡытайҙа күк экваторына параллель рәүештә ҡуйылған һәм ер күсәренә параллель рәүештә ҡуйылған таяҡ уртаһында тишелгән таш диск рәүешендә экваториаль ҡояш сәғәттәре ҡулланыла. Цин дәүерендә Ҡытайҙа компаслы портатив ҡояш сәғәттәре яһайҙар.
Боронғо Греция һәм Боронғо рим
Грецияның ҡояш сәғәте Римгә барып етә. Беҙҙең эраға тиклем 293 йылда Папирий Курсор ҡояш сәғәттәрен Квиринал ғибәҙәтханаһында төҙөргә ҡуша, ә беҙҙең эраға тиклем 263 йылда икенсе консул, Валерий Мессала, Сицилиянан ҡояш сәғәттәрен алып ҡайта. Көньяҡ киңлең өсөн эшләнгән сәғәттәр ваҡытты дөрөҫ күрһәтмәй. Рималарҙың киңлектәре өсөн ҡояш сәғәҙәте беренсе тапҡыр Олоханала урынлаштырыла.
Рәсәй һәм боронғо Русь
Боронғо урыҫ йылъяҙмаларында йыш ҡына ниндәйҙер ваҡиғаның сәғәте күрһәтелә, был шул ваҡытта Рустә көн дауамында ваҡыт үлсәү өсөн билдәле бер инструменттар йәки объекттар ҡулланылған тигән фекергә килтерә. Чернигов рәссамы Георгий Петраш Черниговта Спас-Преображенский соборының төньяҡ-көнбайыш башняһын Ҡояш менән яҡтыртыуҙағы законлылыҡтарға һәм улар өҫтөндәге сәйер биҙәккә («меандры») иғтибар итә. Уларҙы ентекләберәк өйрәнеү нигеҙендә ул башня ҡояш сәғәттәренән ғибәрәт, унда көн сәғәте тейешле уйымдың яҡтыртылыуы менән билдәләнә, ә меандрҙар биш минутлыҡ интервалды билдәләү өсөн хеҙмәт итә. Бындай үҙенсәлектәр Черниговтың башҡа ғибәҙәтханаларында ла күҙәтелә, һәм Боронғо Рустә ҡояш сәғәте XI быуат та уҡ ҡулланылған тигән һығымта яһала.
XVI быуатта Рәсәйҙә, Көнбайыш Европала портатив ҡояш сәғәттәре барлыҡҡа килә. 1980 йылда совет музейҙарында бындай ете сәғәт һаҡлана. Уларҙың иң тәүгеләре 1556 йылға эшләнгән һәм Эрмитажда һаҡлана, улар муйынға тағып йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән. Сәғәтте ориентирлау өсөн компас, горизонталь кимәлде билдәләү өсөн ауыртмаҡ ҡуйылған.
Синюха (Сейка ҡушылдығы)
Синюха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сейка йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 4 км.