cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лавров Николай Николаевич
Белеме
Атаһы — Николай Андреевич (1853—1940), чиновник, Елецк ҡаҙна палатаһында регистратор булып хеҙмәт итә, революциянан һуң ҡала советында хисапсы булып эшләй. Әсәһе — Любовь Ивановна (ҡыҙ фамилияһы Успенская, 1860—1913), хужабикә. Лавровтар ғаиләһендә Николай ете баланың икенсеһе була. Ул Елецк ҡала училищеһында, 1899 йылдан алып 1907 йылға тиклем классик гимназияла уҡый. Уҡыу алдынғыһы була, өсөнсө синыфтан математика һәм латин теле буйынса репетиторлыҡ менән шөғөлләнә. 1907 йылда Лавров Томск технология институтының (ТТИ) тау факультетына уҡырға инә. 1912 йылда уны тамамлай, тау инженеры һөнәрен ала. Диплом эшенең темаһы — күмер сығарыу. Диплом алғандан һуң, Томск күсереү идаралығында ер үлсәүсе вазифаһында эшләй, бер үк ваҡытта институттың химия факультетында уҡыуын дауам итә. 1913 йылда уны ҡыҙыл дипломға тамамлай, техник микробиологияла специализацияһы менән инженер-химик һөнәрен ала. Әсеү техникаһы буйынса диплом проекты В. В. Сапожников һәм ВФ Семенова етәкселеге аҫтында башҡарыла.
Диплом алғандан һуң Лавровты шунда уҡ өс кафедранан профессор исеменә әҙерләү өсөн стипендиат урынына саҡыралар: органик матдәләрҙең химик технологияһы (профессор В. Н. . Джонс), геодезия һәм маркшейдер сәнғәте (профессор П. К. Соболевский) һәм туҡлыҡлы матдәләрҙең химик технологияһы (профессор С. В. Лебедев). Һуңғы фәнни тема уны ҡыҙыҡһындырған микология һәм микробиология менән бәйле булғанлыҡтан, Лавров шуны һайлай. 1913—1916 йылдарҙа ул Лебедев етәкселеге аҫтында тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә һәм химия технологияһы һәм металлургия кафедраһы хоҡуғына магистрлыҡ имтиханын тапшыра, әммә әҙ өйрәнелгән себер микрофлораһын тикшереүҙе дауам итеү өсөн Томск университетына күсергә ҡарар итә.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
1916 йылдың авгусынан Лавров Томск университетында микробиология һәм ботаника курстарын уҡыған профессор Сапожниковтың өлкән ассистенты булып эшләй. 1917 йылда ул Рус ботаник йәмғиәтенең Томск бүлексәһе ултырышында лимон әсеүенең себер ҡуҙғытҡысы тураһында доклад һөйләй. 1919 йылда Себерҙе тикшереү институтын ойоштороуҙа ҡатнаша, унда ботаника һәм тупраҡты өйрәнеү секцияһында секретарь һәм сәнәғәт-техник бүлекте ойоштороу буйынса ағза була. 1919 йылдың 20 мартынан ботаника курсы буйынса ассистент вазифаһын ала. 1919 йылдың майында Лавров Колчактың Урыҫ армияһына мобилизациялана, шул уҡ йылдың сентябренә тиклем 5-се Томск себер уҡсылар полкының рядовойы булып хеҙмәт итә. 1920 йылдың 1 апрелендә ул техник ботаника курсы буйынса уҡытыусы була, 1923 йылдың 15 сентябрендә Томск технология институтында доцент вазифаһын башҡара. 1926 йылдың 8 апреленән 1931 йылдың 31 декабренә тиклем — Себер технология институтында доцент, ботаника һәм техник микробиология кафедраһы мөдире. Бер үк ваҡытта Лавров 1923 йылдың 15 сентябренән Томск университетының ғәмәли ботаника кафедраһы доценты вазифаһын башҡара. 1928 йылдың 2 ноябрендә доцент, Томск университетында үҙе нигеҙ һалған микробиология һәм фитопатология кафедраһы мөдире була.
1932 йылдың 1 апреленән Лавров — штаттағы доцент, ә 1933 йылда — профессор вазифаһын башҡарыусы, түбән үҫемлектәр систематикаһы кафедраһы мөдире. 1933—1934 йылдарҙа — биология факультеты деканы. 1937 йылдың 29 октябрендә Юғары аттестация комиссияһы Лавровты профессор дәрәжәһендә раҫлай. Томск университетынан тыш ул Томсктың бер нисә юғары уҡыу йортонда уҡыта. 1935—1941 йылдар Биология ғилми-тикшеренеү институтының мөхбир ағзаһы, түбән үҫемлектәр систематикаһы бүлеге мөдире, ағасты боҙоусылар- бәшмәктәр менән көрәш буйынса лаборатория ойоштороусыһы һәм етәксеһе. 1923—1940 йылдарҙа Лавров Томск үҫемлектәр һаҡлау станцияһының консультанты була. 1946—1947 йылдарҙа ул Томск дәүләт университеты эргәһендәге Себер ботаника баҡсаһының үҫемлектәрҙе һаҡлау бүлеге етәксеһе була. 1951 йылда ТГУ-ның түбән үҫемлектәр кафедраһы юғары үҫемлектәр һәм геоботаника кафедраһы менән берләшә, унда Лавров профессор вазифаһын ала.
Лавров 1947 йылдың ноябрендә СССР фәндәр академияһының Ботаника институтында «Микофлора злаков Сибири. Флора грибов и слезивиков Сибири» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Лавров бәшмәктең 50-нән ашыу төрөн таба һәм тасуирлай, башлыса торон һәм тут бәшмәктәрен. Икмәк культураларын өйрәнгәндә ул бер нисә рәт паразит бәшмәктәрҙе асыҡлай. Томск университетында эшләгән дәүерендә Лавров бөтәһе 7500 төр бәшмәкте һүрәтләй, зарарлы төрҙәргә ҡаршы көрәш сараларын күрһәтә.
1951 йылдың 1 сентябрендә Лавров Томск университетынын китә, Мәскәү янына күсеп китә, Мәскәү өлкәһенең Кунцево районы Горышкино ауылында төпләнә. Йортонда бер нисә йыл тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнеүен дауам итә. 1956 йылдан 1959 йылға тиклем урман фитопатологияһының лаборатория мөдире була.
Ишеy слаломы
Ишеy сламомы (Гребной слалом) — спорт төрө, шәп ағышлы йылғалар йәки махсус каналдар буйлап тәбиғи йәки яһалма кәртәләр аша байдарка һәм каноэла төшөү.
Ишеу сламомы Башҡортостанда
XX быуаттың 80‑се йылдарында Ишеү слаломы буйынса ярыштарҙа Башҡортостандан тәүге тапҡыр ''Гастелло Н. Ф. исемендәге спорт клубының'' һыу туризмы секцияһы спортсылары ҡатнаша. Рәсәй чемпионатының көмөш призёры, үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселеге еңеүсеһе (бөтәһе лә — 2002) А. А. Морозова респ. И.с. б‑са тәүге Рәсәй спорт мастеры була (2002). И.с. б‑са ҙур уңыштарға Ә.И.Сөләймәнова — Рәсәй чемпионатының көмөш призёры (2 тапҡыр, 2000); Р. Р. Тимерғәзин һәм М. В. Фёдоров — Рәсәй кубогын яулаусылар (2002), Рәсәй чемпионаттарының көмөш (2000, 2002, 2004) һәм бронза (1999, 2003—04) призёрҙары; А. А. Бикмәтов һәм А. Ю. Журавко — Рәсәй чемпионаты (2003) һәм Рәсәй кубогының (2004) бронза призёрҙары; Е. С. Соколова — Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе һәм бронза призёры (2011) ирешә. Үҫмер спортсылар араһында Рәсәй беренселектәре еңеүселәре: Сөләймәнова (2000—01); Ю. В. Никитина, Влад. С.Панин (икеһе лә — 2006); В. В. Большаков һәм А. О. Хатипов (2 тапҡыр, 2006); Соколова (2 тапҡыр, 2011); М. А. Праухин һәм Д. Р.Шәңгәрәев (2011). Үҫмерҙәр араһында Вяч. С.Панин халыҡ‑ара ярыштар еңеүсеһе (2006), Р. О. Степанов һәм И. А. Шайдуров донъя (2010) һәм Европа (2011) беренселектәренең бронза призёрҙары. Респ. «Тулҡын» үҫмерҙәр клубында (Өфө) И.с. секцияһы һәм байдарка һәм каноэла ишеү буйынса спорт мәктәбендә И.с. бүлеге эшләй, уларҙа 100‑гә яҡын кеше шөғөлләнә (2011). 1987 й. алып БР Спорттың һыу‑ишеү төрҙәре федерацияһы эшләй. Ишеү слаломы менән тренерҙар Н. С. Волков, В. П. Егорова һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Валенторский Исток
Валенторский Исток — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Каква йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Давати стелаһы
Давати стелаһы (დავათის სტელა) — Грузияның Душети муниципалитетының Давати ауылында табылған  таш барельеф. Барельефҡа ике архангел — Михаил һәм  Гавриил һүрәте төшөрөлгән. Улар боронғо грузин алфавиты  — Асомтаврули яҙылған пергаментты тотҡан. Был —  алфавиттың беҙҙең көндәргә килеп еткән тәүге һүрәтләнеше.
Ҡаҙансы (Баҡалы районы)
Ҡаҙансы (Казанчи) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Иҫке Кәстәй ауыл Советы на ҡарай. 2008 йылға тиклем Ҡаҙансы ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 327 кеше. Почта индексы — 452667, ОКАТО коды — 80207851002.
Топонимикаһы
Атамаһы ҡаҙансы (ҡаҙансы ‘котловой’) тигән башҡорт этнонимынан килеп сыҡҡан тип фаразлана
Тарихы
Ҡаҙансы ауылы 1708 йылдан билдәле. Ҡазан даруғаһы Бүләр улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған.
Ауылға 1794 йылғы керҙәшлек килешеүе буйынса дәүләт крәҫтиәндәре индерелгән.
2008 йылда Ҡаҙансы ауыл Советын үҙгәртеүгә бәйле, ауыл Иҫке Кәстәй ауыл Советы составына индерелә (Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрендәге 49-сы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм ауылдарҙы тапшырыу менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы, 1-се статья, 6-сы пункт).
Бөгөнгө ауыл
Ҡаҙансы ауылында төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, клуб, китапхана бар.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тарихи ҡомартҡылар:
Ингуш теле
Ингуш теле (үҙатамаһы ГӀалгӀай мотт, ) — ингуштарҙың милли теле, Төньяҡ Кавказда, башлыса Ингушетия Республикаһында һәм Пригородный районында, шулай уҡ өлөшләтә Европаның, Яҡын Көнсығыштың һәм Урта Азияның ҡайһы бер илдәрендә таралған. 2010 йылғы Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Рәсәйҙә ингуш телендә 444 000 кеше һөйләшә (2010).
Ингуш теле Ингушетия Республикаһында (рәсми) дәүләт теле булып тора.
Ингуш алфавиты
Ингуш алфавиты, 1928 йыл : A A, Æ æ, ä Ä, B b, C c, Č č, D d, e E, f F, G g h. H, Ꜧ ꜧ, I i, J j, k K, L l, M m, N n, Ņ ņ, o O, ö Ö, п п, q Q, r R, ' s 'S, š Š, t' T, U u, Ü ü, V v, X x X x, y Y, Z z, ž Ž, Ch ch, Čh čh, gh Gh, kh Kh, Ph ph, qh Qh, th Th.
1938 йылда ингуш теле алфавиты кириллицаға тәржемә ителә.
Хәҙерге ингуш алфавиты :
Морль
Морль (Morl) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 920 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 113 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6193 һәм автомобиль коды — SK.
Лукашевич Татьяна Николаевна
Лукашевич Татьяна Николаевна (21 ноябрь 1905 йыл, Екатеринослав — 2 март 1972 йыл, Мәскәү) — СССР кинорежиссёры, сценарист.
Биографияһы
1927 йылда Дәүләт кинематография техникумының (буласаҡ ВГИК) режиссёр факультетын тамамлай. А. Ходатаевтың «Одна из многих» һәм Борис Барнеттың «Москва в Октябре» картиналарында режиссёр ассистенты булып эшләй. 1928 йылда тәү башлап «Война империалистической войне» фәнни-популяр фильмының режиссёры булараҡ сығыш яһай. 1929 йылда «Межрабпомфильм» киностудияһында үҙ сценарийы буйынса «Преступление Ивана Караваева» нәфис фильмын ҡуя. 1932 йылдан — «Мосфильм» киностудияһы режиссёры.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Татьяна Лукашевич «Воентехфильм» студияһында эшләй, унда бер нисә документаль һәм фәнни-популяр фильм ҡуя. «Суд чести» һәм «Заговор обречённых» картиналары өҫтөндә эшләгәндә икенсе режиссёр булараҡ ҡатнаша.
Әммә уға үҙ аллы ҡуйған нәфис фильмдары һәм фильм-спектаклдәре: «Подкидыш», «Свадьба с приданым», «Аттестат зрелости», «Слепой музыкант» һәм башҡалар дан килтерә. Уның таҫмаларының күбеһе балаларға йәки үҫмерҙәргә, оло тормошҡа аяҡ баҫыусыларға бағышлана.
1972 йылда 67-се йәшендә вафат була, Мәскәүҙә Востряковский зыяратында ерләнгән.
Бүләктәре
- Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (7 март 1960 йыл) — Халыҡ-ара ҡатын-ҡыҙҙар көнөнөң 50 йыллығы уңайынан һәм Советтар Союзы ҡатын-ҡыҙҙарының коммунистик төҙөлөштә әүҙем ҡатнашҡанлығын билдәләп, һәм уларҙың йәш быуынды тәрбиәләү буйынса Совет дәүләте алдындағы хеҙмәттәре, хеҙмәттә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәне һәм емешле йәмәғәт эшмәкәрлеге өсөн
Юнай
Юнай (Юнаево) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Юнай ауылы Үтәғол ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453394, ОКАТО коды — 80226840005.
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425—1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Шишәй менән Бишәй хәҙерге Хәйбулла районы ауылдарын нигеҙләй. Аҫҡаҡтың улдары Бикбау, Үтәғол, Ҡыуат, Буранғол (Ырымбур өлкәһендә) ауылдарына нигеҙ һала. Ҡунаҡтың улдары Тирәкле, Сиреғол ауылдарында йәшәй. Абаҙа улдары Ҡаҙанболаҡ, Аҡбулат, Ергәйеш, Һунарсы, Сәңкем ауылдарында төпләнгән. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған. Ҡыҙрас улдары Аҫҡар, Таҙлар, Аҡҡондоҙ, Үрген, Ҡужанаҡ, Кинйәбулат ауылдарына төйәкләнгән Ауыл 1765 йылдан алып билдәле. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған, уның улы Шоңҡар Юнаев билдәле. 1795 йылда 5 йортта 36 кеше йәшәгән, 1866 йылда 46 йортта — 286 кеше. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. 1900 йылда мәсет, һыу тирмәне теркәлгән.
Юнай ауылында фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Халыҡ һаны
1900 йылда — 260 кеше, 1920 йылда 416 кеше иҫәпләнгән. . 2009 йылда 232 кеше тәшкил иткән
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (98 %).
Ревизия материалдарында
1816 йылда Юнай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Юнай ауылы Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.
Соснинский Ёган
Соснинский Ёган — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1753 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы
РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы («Заслуженный учитель школы РСФСР») — маҡтаулы исем. РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән 1940 йылдың 11 ғинуарынан индерелгән. 1995 йылдың 30 декабренән «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеменә алмаштырылған.
Тарихы
«РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме беренсе тапҡыр 1940 йылдың 11 ғинуарынан РСФСР Юғары Совет Президумының мәғәриф һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә маҡтаулы исемдәр булдырыу Указы менән индерелә.
1975 йылдың 28 мартында РСФСР Юғары Совет Президумы Указы менән түшкә тағыу тамғаһы булдырылған.
1956 йылдың 18 июлендә РФСФР Юғары Совет Президумы Указы менән «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған оҫтаһы» (Заслуженный мастер профессионально-технического образования РСФСР) һәм «РСФСР һөнәри-техник мәғарифе атҡаҙанған уҡытыусыһы» (Заслуженный учитель профессионально-технического образования РСФСР) маҡтаулы исемдәре булдырыла.
1995 йылдың 30 декаберендә Рәсәй Федерацияһы Президентының 1341 һанлы Указы менән «РСФСР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» маҡтаулы исеме урынына Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы («Заслуженный учитель Российской Федерации»).
Бүләкләү шарты
Башта был маҡтаулы исем уҡытыу-тәрбиә эшендәге уңыштары өсөн тик уҡытыусыларға ғына бирелә.
Һуңғараҡ мәғариф өлкәһендә эшләгән башҡа хеҙмәткәрҙәр — директорҙар, уларҙың урынбаҫарҙары һәм халыҡ мәғарифы бүлектәре мөдирҙәре лайыҡ була.
50—80 йылдарҙа мәғариф белем биреү өлкәһенең һәммә тармаҡтарында өлгө күрһәткән хеҙмәткәрҙәргә — уҡытыусылар менән бер рәттән тәрбиәселәргә, район, ҡала, өлкә һәм республика мәғариф эштәрен ойоштороусыларға, урта, махсус һәм юғары уҡыу йорттары уҡытыусыларына, дәреслек авторҙарына, методистарға, мәктәп биналары төҙәүгә һәм уҡытыу-тәрбиә эшен юғары кимәлдә ойоштороуға булышлыҡ иткән хужалыҡ етәкселәренә лә бирелә.
Хеҙмәт стажы 15 йылдан күберәк булырға тейеш.
Маҡтаулы исем менән бүләкләнгән Башҡортостан уҡытыусылары
Уҡытыу—тәрбиә эшендә айырыуса ҙур уңыштарға өлгәшкән ике Башҡортостан уҡытыусыһы иң беренсе маҡтаулы исемгә 1943 йылда лайыҡ була — Баймаҡ ҡалаһаның 4-се һанлы ете йыллыҡ мәктәбенең башланғыс синыфтар уҡытыусыһы Мәҙинә Ризуан ҡыҙы Шәйҙуллина һәм Мәсетле районы Дыуан-Мәсетле урта мәктәбенең урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Хөсәйен Ямалетдин улы Фәтҡуллинға бирелә.
Башҡортостандан был маҡтаулы исем менән 2003 йылдың башына ҡарата 425 кеше бүләкләнгән. Был һанға Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған уҡытыусыһы маҡтаулы исеме менән бүләкләнгәндәр ҙә ингән.
Сульца
Сульца — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 432 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лектым
Лектым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовая йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тузлукколь
Тузлукколь (Тузлук-Куль) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 1500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Орск ҡалаһынан Һаҡмар йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уң Мудуй-Яха
Уң Мудуй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мудуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 237 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Фехтование
Фехтование (fechten — «һуғышырға, көрәшергә» ) — ҡул һалҡын ҡоралы менән идара итеү, һөжүм итеү, сәнсеү һәм һөжүмде, сәнсеүҙе кире ҡағыу. Яугирлыҡ сәнғәте алымдары системаһы. Шулай уҡ фехтование тип һалҡын ҡорал ҡулланып алышыу процесы (реаль, шулай уҡ уҡыу-күнекмә, спорт, тарихи, сәхнә һ. б. булараҡ) үҙе атала.
Фехтование тарихы
Хәрби фехтование — тәү сиратта был хәрби һалҡын ҡорал: ҡылыс, шпага, рапира, ҡылыс, хәнйәр, бысаҡ, айбалта һ. б. менән яҡшы эш итеү, белеү сәнғәте. Боронғо Римдә хеҙмәткә яңы алынған легионерҙарҙы ла, гладиаторҙарҙы ла фехтованиеға өйрәткәндәр. Боронғо Грецияла иң кесе йәштән (5−11 йәштән) граждандар балалары өсөн фехтование төп дисциплиналарҙың береһе булған. Урта быуаттарҙа дворян-рыцарға белем биреү программаһында фехтование төп дисциплинаналарҙың береһе булған. Беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тәүге фехтование дәреслеге — «Тауерҙан Фехтбух» XIII быуатҡа ҡарай, йәғни ул XV быуатта барлыҡҡа килгән шпагаға тиклем ике быуат алдараҡ яҙылған. Башта уҡ ҡатмарлы гардалы нәҙек оҙон ҡылыстан ғибәрәт хәрби шпагаларҙа фехтование ваҡытында ҡалҡан, ә һуңынан хәнйәр ҙә ҡулланылған. Беҙҙең осорҙа ғына фехтование хәрби сәнғәттән спорт төрөнә әйләнгән.
Спорт фехтованиеһы
Спорт ярыштарының төп маҡсаты — ҡаршы трорусыны сәнсеү һәм шуға ярашлы, үҙеңә сәнселеүҙән ҡотолоп ҡалыу. Кем ҡағиҙәгә ярашлы ҡаршы ҡатнашыусыға беренсе булып билдәле бер һанда сәнсә йә билдәләнгән ваҡыт арауығында күберәк сәнсеп өлгөрә, шул еңеүсе була. Хатта команда ярыштарында ла алыштар бергә бер үткәрелә. Ике фехтовальщик араһында алыш барлыҡ ҡоралдар менән дә киңлеге 1,5-2 м, оҙонлоғо 14 м булған электр үткәреүсе материалдан яһалған махсус юлда үткәрелә, һәм был сәнсеү йә һуғыуҙы теркәүсе аппараттан.
Алыш спорт судьяһы тарафынан идара ителә һәм баһалана. Фехтовальщиктар яһаған сәнсеү һәм һуғыуҙар лектр аппараты лампалары ярҙамында теркәлә. Улар, фехтовальщиктың ҡоралы һәм кейеме аша үкәрелгән электр схемаһынан нигеҙләнеп, аппаратҡа тоташтырылған тапшырыу сымдары ярҙамында теркәлә бара. Арбитр, фехтованиеның һәр төрөндәге алыш ҡағиҙәләрен иҫәпкә алғанда, сәнсеү һәм һуғыуҙы теркәүсе аппарат күрһәткестәренә таянып баһалай. Ҡоралдың төрлө төрөндәге алыш сәнсеү һәм һуғыуҙы иҫәпкә алыу йә юҡҡа сығарыу кеүек үҙенә генә хас айырым ҡағиҙәләргә таяна. Шулай уҡ спорт фехтованиеһында яҡлау башҡарып (алып) була.
Ҡулланылған ҡорал буйынса спорт фехтованиеһының түбәндәге төрҙәрен айыралар: Ҡағиҙә булараҡ, судья ярыш барышында командаларҙы француз телендә бирә. Команда түбәндәгесә айырыла: Фехтование Олимпия уйындары программаһына инә. Шулай уҡ фехтование буйынса донъя чемпионаттары, 1981 йылдан — Европа чемпионаттары, шулай уҡ Донъя кубогы, милли чемпионаттары үткәрелә.
Рапиралар менән фехтование
Спорт рапираһы — 110 сантиметрҙан оҙонораҡ һәм ауырлығы 500.0 грамдан ауырыраҡ булмаған, 90 сантиметрҙан оҙон булмаған дүрт ҡыры киҫелешле сәнсеү ҡоралы; ҡул суғы диаметры 12 сантиметр, ҡайһы бер илдәрҙә шунан бер аҙ киңерәк түңәрәк металл га́рда менән һаҡлана.
Ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар айырым турнирҙарҙа рапираларҙа ярыша. Рапираның осондағы пружина 500 грамм баҫымға ҡорола. Бынан тыш, сәнсеүҙәрҙе теркәүсе аппарат 0,025 сек. дауамынан кәмерәк сәнсеүҙәрҙе теркәмәй. Аппарат башҡа сәнсеүҙәрҙе. Бары тик металлаштырылған курткаға (электрокуртка) тейгән сәнсеүҙәр генә ысын булған тип һанала.
Фехтовальщиктың сәнсеүҙәр тейерлек ерен металлаштырылған куртка ҡаплай, һәм курткаға ҡағылған һәр сәнсеүҙе төҫлө лампа теркәй. Металлаштырылған куртка ҡапламаған урынға тейеүсе сәнсеүҙәрҙе аҡ лампа теркәһә лә, улар булған тип теркәлмәй.
Фехтование алыш өсөн тәғәйенләнгән да үткәрелә. Алышыусы сикте арттан, штраф сәнсеүе рөхсәт ителә. Фехтовальщиктар юлдың ҡырҙарына тайпылһа, алыш туҡтатыла, ә бынан һуң яһалған сәнсеүҙәр.
Рапиралар менән фехтование һалҡын ҡоралдың тарихи үҫешенә нигеҙләнеп формалашҡан. Хәрби дошманды сәнсеү һәм яралау кәрәклеген билдәләгән. Шул уҡ ваҡытта сәнселеүҙән тайпылыу мөһим булған. Рапира тәүге әҙер тик фехтованиеға өйрәнеү өсөн генә файҙаланғанлыҡтан, һәм фехтовальщикты һөжүм итергә генә түгел, ә һаҡланырға өйрәтеү кәрәккәнлектән, өйрәтеүсе алыш шарттарын. Шуның өсөн хәҙерге заман алышында төп ҡағиҙә: дошман һөжүме һәм яуап хәрәкәте башланып өлгөрмәҫ элек, ул кире ҡағылырға тейеш (һөжүмдең ). Дәғүәсе ҡоралына әүҙем яуап хәрәкәте эшләгәндән һуң, хәрәкәт өҫтөнлөгө приоритет бер фехтовальщиктан икенсеһенә күсә (һаҡланыуҙың ). Арбитр өҫтөнлөктө билдәләй: аппарат сәнсеүҙе теркәү менән, алышыусыларҙың хәрәкәттәрен туҡтата. Шунан, аппараттың күрһәткесенән сығып, сәнсеүҙе иҫәпкә ала йә булманы тип һанай. Артабан алыш тағы дауам итә.
Фехтованиела алышыусыларҙың бер-береһенә тәндәре менән ҡағылыуы тыйыла, төртөлгән кешене киҫәтәләр, әгәр ҡабатлап бәрелһә, штраф сәнсеүе рөхсәт ителә. Бынан тыш, алышта ҡатнашыусылар бер-береһенең артына барып сыға икән, алыш туҡтатыла.
Шпагалар менән фехтование
Шпага спортта ҡулланылғаны — 110 сантиметрҙан оҙонораҡ һәм 770 грамдан ауырыраҡ булмаған сәнсеү ҡоралы (ҡайһы бер спортсылар ауырайтылған йөҙлөклө шпагаларҙы ҡуллана); өс ҡырлы киҫелешле һығылмалы ҡорос йөҙлө ҡорал; ҡул суғы диаметры 13,5 см киңлектә булған түңәрәк гарда менән һаҡлана.
Шпагалар менән алышҡанда ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар аппаратайырым турнирҙарҙа ярыша. Шпаганың осо, исмаһам, теркәүсе аппарат эшләй башлаһын өсөн, уға 750 грамлыҡ баҫымға мохтаж. Спортсының елкәһенән башҡа, бөтә еренә лә сәнсеүҙәр рөхсәт ителә. Ҡорал менән фехтование юлы аппараттан урынлаштырыла, һәм бында сәнсеү теркәлмәй. Рапиралар менән фехтованиенан айырмалы рәүештә спортсыларҙың бер-береһенә бәрелеүҙәре рөхсәт ителә.
Ҡылыстар менән фехтование
Спорт фехтованиеһында ҡылыс — спорт фехтованиеһында ҡулланылған, оҙонлоғо 105 сантиметрҙан, ауырлығы 500 грамдан, йөҙлөгө оҙонлоғо 88 см-ҙан артмаған трапеция һымаҡ киҫелгән ҡоростан яһалған, йөҙлөктө осо менән өҫкә йүнәлткәндә, ҡул суғын өҫтән һәм алдан һаҡлаған махсус төҙөлөштәге гардалы, сабыу-сәнсеү ҡоралы.
Фехтовальщиктың, ҡулдарын (беләҙегенә тиклем) һәм битлеген индереп, билдән өҫкө яғындағы бар тәненә лә һуғырға һәм сәнсергә мөмкин. Тейелгән урын көмөш юнысҡылы һаҡлау кейеме менән ҡапланған, шул уҡ ваҡытта битлек тә куртка менән электр контактында тора. Һуғыу һәм сәнсеү аппараттағы төҫлө лампа менән.
Ҡылыс менән алыш бер ни тиклем рапира менән фехтованиеға оҡшаған. Алышта еңеүсене билдәләү буйынса төп ҡағиҙә: бер үк ваҡытта һуҡҡан һәм сәскән осраҡта, һөжүм итеүсе һөжүмгә ҡаршы тороусыға ҡарағанда өҫтөнлөккә эйә. Фехтование фазаһы һөжүмдән башлап һөжүмде ға һәм яуап биреүгә, алыш хәрәкәттәренең өҫтөнлөгө бер фехтовальщиктан икенсеһенә күсеүгә табан үҫешә. Иң төп айырма шунда: ғәмәлдә ҡылыс менән башлыса һуғалар, ә сәнсәләр, уларҙан һаҡланыу ҡатмарлаша, һәм алыш байтаҡ була бара.
Рапира һәм шпаганан айырмалы рәүештә, нда «алға сатраш аҙым» тыйыла (артҡа сатраш аҙым да тыйылған).
Арт-фехтование
Арт-фехтование (артистик фехтование) — сәхнә фехтованиеһының спорт аналогы, ҡуйылған шартлы алыш йә ярыш ҡағиҙәләренә ярашлы, һалҡын ҡорал менән күнегеүҙәр эшләүҙә сағылған спорт эшмәкәрлеге төрө.
Артистик фехтованиела, һайланған дисциплиаға ярашлы, ҡоралдың мотлаҡ киҫеүсе, һуғыусы, сәнсеүсе һәм сабыу-сәнсеүсе төрҙәре ҡулланыла.
Ҡулланылған ҡорал хәрби йә гражданлыҡ тибындағы ҡоралдың аналогын кәүҙәләндерә; йәиһә уның тасуирламаһы ниндәй ҙә булһа баҫма сығанаҡта булырға тейеш.
Теләһә ниндәй сығышта теләһә ниндәй континенттың сәхнә аналогын һәм көнкүреш имитаторҙарын, шулай уҡ ҡоралға төҙөлөшө менән оҡшаған спорт снарядтарын ҡулланыу рөхсәт ителә, әммә оҙон йөҙлөклө (оҙон һаплы) европа һалҡын ҡоралының береһенә хас фехтование алымдарының булыуы мотлаҡ.
Сығыштарҙы судья баһалағанда, оригиналға ауырлығы һәм дәүмәле буйынса максималь оҡшаған ҡоралға өҫтөнлөк бирелә.
«Соло» һәм «төркөм» күнекмәләрендә һалҡын ҡоралдың европа төрҙәре генә рөхсәт ителгән, шулай уҡ уларҙың имитаторҙарын йә көнкүреш аналогтарын файҙаланыу мөмкин.
Карабиндар менән фехтование
Карабин — XVII быуат аҙағында оҙон көбәкле атыу ҡоралы класы булараҡ барлыҡҡа килгән. 1940—1960-сы йылдарҙа СССРҙа һығылмалы штыклы карабин менән фехтование кеүек спорт төрө булған. СССР-ҙың һәм Ҡораллы Көстәрҙең штык алыштары буйынса Чемпионаттар үткәрелгән. Был ярыштар яугирҙы ҡулындағы ҡорал менән ҡул һуғышына өҫтәлмә әҙерләү, алышҡа психологик яҡтан әҙерләү һәм алыш барышында психологик сыҙамлылыҡ тәрбиәләү булған.
Ҡул таяҡтары менән фехтование
1635 йылда мэтр Кудре фехтованиены һөжүм иткәндә һәм һаҡланғанда "ҡул суғы ҡоралы"н ҡулланыу сәнғәте тип билдәләгән. Ҡул таяғы — ҡул суғы ҡоралы. Уның менән ғәмәлдә эшләү фехтованиеның төп ҡағиҙәләренә оҡшаған.
Ҡул таяғы менән фехтованиеның спорт вариантында, 95 см оҙонлоғондағы һәм 125—140 грамм ауырлығындағы шыма ағас таяҡтар менән ҡоралланған һаҡлаусы кейем кейгән (битлек, күкрәксә, бирсәткәләр, аяҡ япҡыстары) ике көрәшсе 6 м диаметрындағы түңәрәктә алыша. Фехтовальщиктар алышы 2 минут дауам итә. Шул ваҡыт эсендә ҡул таяғы менән бер-береһе тәненең теләһә ниндәй өлөшөнә мөмкин тиклем күберәк сәнсеү һәм сабыу һуғыу хәрәкәттәре яһарға тейеш. Ҡул таяҡты тура тотоу хват кәрәк, икенсе ҡул артта урынлаштырыла.
Тарихи фехтование
Ауыр йөҙлөклө ҡорал менән фехтованиеға шулай уҡ бугурт алыштары (5х5, 21х21) — урта быуаттар өлгөһөндәге алыштар (берәмек алыштан тыш, төркөм алыштары) үткәрелгән. Еңеүгә өлгәшер өсөн командаға спортсыларҙың физик көсөн, ихтыярын, таһыллығын, командала эшләү тактикаһын, стратегияһын һәм һәр спортсының интеллектын ойоштороу кәрәк — был спорт төрөнөң шунда. Был номинациялағы ярыштар бөтә Рәсәй буйынса берҙәм ҡағиҙәләргә таянып уҙғарыла.
Паралимпия фехтованиеһы
Паралимпия фехтованиеһының күптәнге тарихы бар. 1780 йылда уҡ доктор Тиссо (Франция) «Медицина хирургик гимнастикаһы гигиеник аспекта. Ҡорал менән күнекмәләр» тип аталған китабында үҙенең методикаһын эшләгән. 1895 йылда француз Селестин Леконт фехтование менән шөғөлләнеү ҙур дауалау эффектына эйә булыуы хаҡында теория эшләгән. Ул был спорт төрө ярҙамында һауығыуға алып килгән ун биш төрлө сирҙе тасуирлаған.
Паралимпия фехтованиеһының хәҙерге тарихы, йәки инвалид коляскаһында ултырған килеш фехтование (wheelchair fencing), сэр Людвиг Гатманн был спорт дисциплинаһы идеяһын тәҡдим иткәндән һуң, үткән быуаттың 50-се йылдарынан башланған. Ул йылдарҙа был спорт төрө буйынса тәүге рәсми ярыштар ҙа үткәрелгән.
1960 йылда фехтование Римдә үткән тәүге Паралимпия уйындары программаһына индерелә. Шунан бирле паралимпиясылар араһында Европа һәм донъя чемпионаттары, Донъя Кубоктары уҙғарыла. Әгәр 1960 йылда Римдә фехтовальщик паралимпиясылар өс төрҙә: ҡылыс менән ир-егеттәр араһында шәхси һәм команда ярыштарында һәм рапира менән ҡатын-ҡыҙҙар араһында шәхси ярыштарҙа ҡатнашһалар, — ә 2004 йылда улар, Афиналағы Паралимпия уйындарында ярышҡан, дөйөм алғанда «A» һәм «B» категорияларында 15 комплект награда (категория «C» вәкилдәрев Уйында ҡатнашмайҙар) яулаған. Ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа рапира һәм шпага буйынса шәхси һәм команда беренселегендә ярышалар, ә ҡылыс менән ярыштар тик ир-егеттәр араһында ғына уҙғарыла. Команда ярыштары асыҡ характерҙа — уларҙа «А» категорияһы вәкилдәре лә, «В» категорияһы спортсылары ла ҡатнаша ала.
Яраҡлы техника үҫеше менән бергә ярыш ҡағиҙәләре лә үҙгәрә. Классик фехтованиенан айрмалы рәүештә, бында алыш 4 метр оҙонлоғондағы юлда статик хәлдә уҙғарыла, һәм коляскалар махсус металл конструкциялар ярҙамында урынға нығытыла. Ҡағиҙә буйынса, алышта ҡатнашыусының ҡайһыһының ҡулы ҡыҫҡараҡ, шул алыш алып барыласаҡ дистанцияны һайлай. Алыш ваҡытында фехтовальщик буш ҡулы менән креслоға тотона. Ҡағиҙә креслонан ҡалҡыныуҙы һәм аяҡтарҙы тан айырыуҙы рөхсәт итмәй.
Рапира һәм ҡылыс менән уйнаусыларҙың һуғыла йә сәнселә торған яҫылыҡ «ғәҙәти» фехтованиела кеүек, шпага менән уйнаусыларҙа — тәндең билдән өҫкө яғы. Тейеүҙәр электрофиксатор ярҙамында теркәлә. Зыян килтерелә торған урынға сәнсеү мәрәй килтерә.
Теге йәки был категорияға ҡарауы сирҙең характеры һәм уның менән бәйле спортсының хәрәкәтсәнлек кимәле билдәләнә:
Ярыш алдынан паралимпийсылар мотлаҡ тәртиптә медицина тикшереүе үтәләр.
Рәсәйҙә паралимпия фехтованиеһы 2005 йылдан үҫешә башланы. Февралдә Рәсәй Фехтование Федерацияһы (ФФР) башҡарма комитеты ултырышында ФФР-ҙың Елена Белкина етәкләгән паралимпия фехтованиеһы буйынса комиссияһы булдырыла. Сентябрҙә нда 1-3 курс студенттары араһынан һайланған 12 кешенән торған паралимпия фехтованиеһы менән шөғөлләнеүсе төркөм барлыҡҡа килә. Ай аҙағында уҡ был төркөм Е. Белкина үҙе һәм йәш тренер Екатерина Войнова етәкселегендә күнекмәләр эшләй башлай. Өфөлә лә шул ваҡытта тренер Фәрит Арыҫланов алып барған 10 кешенән торған паралимпия фехтованиеһы секцияһы үҙ эшен башлай.
Йыл һайын бөтә донъя буйлап төрлө категориялар турнирҙары уҙғарыла. Шуларҙың береһе булараҡ Үзбәкстанда һәр яҙ һайын ндә ойошторолған фехтование буйынса турнирҙы атап китеп була.
Венециан фехтование мәктәбе
Венециан фехтование мәктәбе — дөйөмләштерелгән термин XII быуат башында Венеция ҡалаһында барлыҡҡа килгән һәм XIX быуат башына саҡлы йәшәп килгән фехтование стилен, билдәләү өсөн хеҙмәт итә.
Венецианлылар сәнғәт оҫталары булған, һәм үҙҙәренең Болоньялағы коллегалары менән фехтованиеның нигеҙләнгән принциптары менән бүлешкән, һәм был мәктәптәр Болон йә Венециан мәктәптәре булараҡ билдәле.
Венециан фехтованиеһында тәүге тапҡыр һөжүм иткәндә һәм һаҡланғанда ҡылыс йөҙөнөң төрлө өлөштәренең үҙенсәлектәрен бик ентекле тасуирлағандар. Бындай мөнәсәбәт менән фехтовальщик хәҙер «һуғыу үҙәге» тип йөрөтөлгәнде күҙ алдына килтергән. Ҡылыстың билдәле бер бүленеше тәҡдим ителгән. Ҡылыстың йөҙө дүрт өлөшкә бүленә, тәүге икеһен — эфестан башлап һаҡланыу маҡсатында ҡулланыр кәрәк; өсөнсөһөн, һуғыу үҙәгендәгеһенә яҡынын, һуғыр өсөн; ә осондағы дүртенсеһен — сәнсер өсөн.
Николетто Гиганти Венециан фехтование мәктәбенең сағыу вәкиле, XVII быуаттың фехтование буйынса венециан оҫтаһы булған. Ул үҙе яҙған «Scola, overo, Teatro» трактаты менән дан алған.
Генуэз фехтованиеһы
Генуэз фехтованиеһы — был X быуаттан Генуя дәүләтенән бары тик генуэз фехтование традицияһынан баш алған диңгеҙ һәм ҡоро ер-диңгеҙ алышында айырым бер ҡылыс йөҙө менән алыштың билдәле бер төрө. Генуэз фехтованиеһы башҡа төрлө, мәҫәлән, һуғыш барышында дошмандан тартып алынған һалҡын ҡоралдар ҡулланыу мөмкинлеген дә кире ҡаҡмай. Генуэз фехтованиеһының үҙенсәлекле сифаттары, башҡа төрлө фехтование төрҙәренән айырып торған һыҙаттары булып, уның диңгеҙ һәм моряктың караптағы көндәлек эше менән бәйле сығышына хас логик моделдәр тора. Шундай моделдәр булып карап штурвалын һәм рулен бороу, канаттарҙың хәрәкәттәрен, текелаж һәм елкәнде тәрбиәләү хәрәкәттәрен ҡабатлау тора. Бының менән бәйле, көн һайын карапта судовой ролен үтәү бер үк ваҡытта фехтование хәрәкәттәренә күнегеү ҙә булып тора һәм моряктан оҙаҡҡа һуҙылған диңгеҙ сәфәрҙәре ваҡытында күнекмәләргә өҫтәмә ваҡыт бүлеүҙе лә талап итмәй.
Генуэз фехтованиеһы техникаһында ҡулланылған ҡылыс йөҙөнөң төп төрҙәре: генуэз бысағы, генуэз абордаж ҡылысы, генуэз карап палашы.
Неаполитан фехтованиеһы
Неаполитан фехтованиеһы — XV быуат башында Неаполь ҡалаһында барлыҡҡа килгән фехтование стиле. Неаполитан фехтование мәктәбе Италияла иң көслө фехтование мәктәптәренең береһе тип һанала. . Неаполитан фехтованиеһы — ул сицилий фехтованиеһының игеҙәге, ике төрҙә лә үҙенсәлекле бер нимә бар — алышыусылар ҡыҫҡараҡ хәрәкәттәр яһай. Был стилдә ҡорал хәрәкәттәренә испан һуғыуҙары серияһы ҡулланыла. Үҙенә генә хас алыш позицияһы бар. Был фехтование йәнлектәрҙең үҙен тотош-хәрәкәте принциптарына һәм ысулдарына нигеҙләнгән, йәғни неаполитан фехтованиеһы нигеҙендә януарҙарҙың логик моделе ята, һуңынан уға техника ҡорола. Неаполитандарҙы башҡа төбәк халҡынан айырыусы сифаты күңел асыу һәм бейеүҙәрҙең ҡатнашлығы булғанлыҡтан — был да фехтование стиленең техникаһында.
Ираҡ төркмәндәре
Теле
Ираҡ төркмән теле төрки телдәрҙең уғыҙ тармағына ҡарай һәм, ҡайһы бер этнографтар һәм лингвистар фекеренсә, әзербайжан теленең диалекты булып тора.
Ираҡта рәсми ғәрәп теленең, шулай уҡ курманджи һәм сорани кеүек күрше курд диалекттарының өҫтәмә йоғонтоһон кисергән һөйләш теле яҙма телдән ныҡ айырыла.
Күпселек төркмәндәр ғәрәп телендә һөйләшә, ә ҡайһы берәүҙәр өсөн туған тел булып китә, был иһә төрөкмәндәрҙең билдәле бер өлөшөнөнөң ассимиляциялашыуы һәм ғәрәпләшеүе тураһында һөйләй.
Халыҡ һаны һәм таралып ултырыуы
Һаны аныҡ ҡына билдәле түгел. Ираҡта төркмәндәр һаны 500—800 мең кешенән йәки ил халҡының 2 — 3 процентынан (көнбайыш тикшеренеүселәренең күпселеге буйынса) 2 — 3 миллионға йәки халыҡтың 7,5 — 11 процентына тиклем (төркмән ойошмалары белдереүҙәре буйынса) тәшкил итә. Төрөкмәндәр башлыса Ираҡтың төньяғында йәшәй, шунан көнсығышында Иран сигенән алып көнбайышта Сүриә менән сиккә тиклем һуҙыла. Башлыса Талль-Афар, Алтынкёпрю, Эрбиль, Мосул һәм Киркук ҡалаларында йәшәйҙәр. Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдадта ла байтаҡ төркмән йәшәй.
Ираҡ ғәрәптәре кеүек, Ираҡ төркмәндәре лә дини яҡтан бүленгән: уларҙың яртыһынан күберәге — сөнниҙәр, ҡалғандары — шиғыйҙар.
Тарихы
Төркмән тикшеренеүселәре фекеренсә, төркмәндәрҙең Ираҡҡа тәүге килеүе, мосолман армияһына саҡырылған һалдаттар булараҡ, VIII быуатҡа ҡарай. Ираҡ губернаторы итеп тәғәйенләнгән Убайд-Аллаһ ибн Зияд Ираҡҡа 1000-гә яҡын төрки һалдатын алып килә. Төркмән сығанаҡтарына ярашлы, «Туркменэли» территорияһы 1785 йылда Вильям Гютре баҫып сығарған картала инглиз телендә «Туркомания» тип аталған.
Софтбол
Софтбол (softball)- туп менән командалы спорт уйыны, бер төрө бейсбол. Софтбол өсөн туп ҙурлығы буйынса грейпфрутты хәтерләтә һәм осошта түбәнерәк тиҙлеккә эйә. Софтболды ир-егеттәр ҙә, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа уйнай. Уйындың бер Нисә төрө Бар: «Фаст-питч» — «Тиҙ бирелеш», «Слоу-питч» — «Әкрен бирелеш», «Модифай-питч» — «Уртаса бирелеш». 1996 йылдан 2008 йылға тиклем олимпия дисциплинаһы булып ҡатын-ҡыҙҙар командалары араһында «фаст-питч» уйыны тора.
Бейсбол киң таралған илдәрҙә софтбол да популяр. Софтболда бейсболдан айырмалыҡтар йәрәхәтләнеүҙе кәметеүгә йүнәлтелгән һәм спортсыларҙың түбән физик мөмкинлектәренә яраҡлаштырылған.
Софтбол Башҡортостанда
Башҡортостанда С. үҫеше 1987 й. Өфө р‑ны Николаевка а. урта мәктәбендә беренсе секция асылыуға бәйле (ҡара: “Башҡортостан”). Өфөлә (18‑се һәм 90‑сы урта мәктәптәр), Булгаков, Нөрлө, Чесноковка, Шемәк аа. (бөтәһе лә — Өфө р‑ны) секциялар эшләй. 1993 й. Николаевка а. Рәсәйҙәге тәүге софтбол стадионы төҙөлә. Респ. С. б‑са “Башҡортостан” командаһының 12 уйынсыһы [беренсе Рәсәй чемпионатының көмөш призёрҙары (1992)] Рәсәйҙең тәүге спорт мастерҙары була. Халыҡ‑ара ярыштарҙа Рәсәй йыйылма командаһы составында юғары ҡаҙаныштарға И.Ю.Полецкова һәм А.Р.Уйылданова ирешә. Респ. Өфө р‑ны СДЮСШОР‑ында 50‑гә яҡын кеше шөғөлләнгән С. бүлеге эшләй (2008). 1990 й. алып БР С. федерацияһы эшләй. С. м‑н тренерҙар В.В.Маклаков, Е.Ф.Маклакова, бөтә Рәсәй категориялы судья А.Ю.Степанов эшмәкәрлеге бәйле.
Войм
Войм — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға №1222 Валенторское күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикйән Туҡтамышев
Бикйән Туҡтамышев — 1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе.
Биографияһы
Бикйән Туҡтамышев сығышы менән Өфө өйәҙе Себер даруғаһы Ҡыр-Көҙәй улусы башҡорттарынан.
1662—1664 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе була. Аҙнағол Ырыҫҡолов менән Себер даруғаһының көнбайышында баш күтәреүселәр хәрәкәтен етәкләй. Ихтилалды туҡтатыу тураһында хөкүмәт вәкиле М. Есипов менән һөйләшеүҙәрҙән баш тарта.
1663 йылда яҙында Себер ханы улдары менән союз төҙөү тураһында һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаша. Өфө воеводаһы кенәз А. М. Волконскийҙың 1664 йылда 1 мартындағы грамотаһында ул ихтилал күтәреүҙә төп ғәйепле кешеләрҙең береһе тип таныла.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Якир Иона Эммануилович
Якир Иона Эммануилович (15 август 1896 йыл — 12 июнь 1937 йыл) — совет хәрби эшмәкәре, 1-се ранг командармы (1935). Граждандар һуғышы осоронда күренекле хәрби етәксе8t. Тухачевскийҙың эше буйынса хөкөм ителә һәм атып үлтерелә (1937). 1957 йылда реабилитациялана (үлгәндән һуң).
Биографияһы
Иона Эммануилович Якир Кишинев ҡалаһында провизор Якир Мендель (Эммануил) Абрамович (1864—1912) һәм Хая Вольфовна (Клара Владимировна) Меерзондың (1874—1931) ғаиләһендә тыуған. Уның ҡартатаһы, Абрам Якер, Яссыла тыуған.
Базель университетында һәм Харьков технологик институтында белем ала.
1919—1920 йылдарҙа ғәскәрҙәре төркөмө һәм дивизия командиры. 1920 йылдың октябренән алып 45-се уҡсылар дивизияһы начальнигы һәм комиссары, бер үк ваҡытта Көньяҡ-Көнбайыш фронтында төрлө ғәскәр төркөмдәре менән етәкселек итә.
1921 йылда Киев хәрби округының Ҡырым районы ғәскәрҙәре менән командалыҡ итә. Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы (ноябрь 1921—1922 йылдың 21 апреле) (7-53 б.; с. 59). Украин хәрби округының Киев хәрби районы командиры (1 июнь 1922 — август 1923) (7-59 б.). Украин хәрби округы 14 уҡсылар полкы командиры һәм комиссары (сентябрь 1923 — декабрь 1923). Украина һәм Ҡырым Ҡораллы көстәре командующийы ярҙамсыһы (декабрь1923 — март 1924) (4бит).
1924 йылдың марты — 1925 йылдың ноябре — РККА хәрби-уҡыу йорттарының Баш идаралығы начальнигы начальнигы. Украин хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы (ноябрь 1925 — 17 май 1935) (7-64 б.; 86 б.;8-763 б.). 1935 йылдың 17 майынан СССР оборона халыҡ комиссарының 079-се фарманына ярашлы Киев хәрби округы ғәскәрҙәре командующийы итеп тәғәйенләнә, СССР оборона халыҡ комиссары ҡарамағындағы Хәрби совет ағзаһы (17 май 1935—1937) (7-64 б.; 4б.). 1920 йылдар аҙағында Германияла рейхсвер хәрби-уҡыу йорттарында белем ала
Партия карьераһы һәм 1937 йылда һәләк булыуы
1930—1934 йылдарҙа —СССР Революцион хәрби советы ағзаһы, 1930 йылдан башлап — ВКП(б) Үҙәк Комитетын — ағзалыҡҡа кандидат, 1934 йылдан — ағза. ВКП(б) Үҙәк комитеты Пленумында (февраль — март 1937) Н. И. Бухарин һәм А. И. Рыков мәсьәләләре буйынса фекер алышыу ваҡытында «партиянан сығарыу, судҡа биреү һәм атып үлтереү» өсөн тауыш бирә. 1937 йылдың 10 майында к Ленинград хәрби округы командующийы вазифаһына күсерелә.
1937 йылдың 28 майында ҡулға алына. И. В. Сталинға һәм К. Е. Ворошиловҡа хат аша мөрәжәғәт итә Мин намыҫлы һәм партияға, дәүләткә, халыҡҡа тоғро яугир… Мин һәр һүҙәмдә сафмын, ә Һеҙгә, партияға һәм илгә һөйөү, коммунизмдың еңәсәгенә сикһеҙ ышаныу һүҙҙәре менән, үләсәкмен.
Өҫтә килтерелгән текст ҡыҫҡартылған һәм үҙгәртелгән оригинал, тигән версия бар. Бына хаттың башҡа варианты: Һөйөклө, ҡәҙерле иптәш Сталин. Мин Һеҙгә мөрәжәғәт итергә баҙнат итәм, сөнки мин бөтәһен дә әйттем, бөтәһен дә бирҙем һәм мин ҡабаттан намыҫлы һәм күп йылдар дауамында партияға, дәүләткә, халыҡҡа тоғро булған яугир, тип уйлайым. Минең бөтә аңлы тормошом партия, уның етәкселәре алдында фиҙакәр намыҫлы эштә үтте — һуңынан бик алама нәмәгә, ҡот осҡос, төҙәлмәҫлек хыянатҡа убылып төшөү… Тикшереү тамам. Мине дәүләт хыянатында ғәйепләнеләр… Хәҙер мин һәр һүҙем менән сафмын, ә Һеҙгә, партияға һәм илгә һөйөү, коммунизмдың еңәсәгенә сикһеҙ ышаныу һүҙҙәре менән, үләсәкмен. Атып үлтереүгә тиклем ике көн алда Үҙәк комитетҡа һәм Оборона комиссарҙар советына хат яҙа, унда армияны ойоштороу буйынса бер нисә һуңғы уй-фекерҙәре менән бүлешә.
1937 йылдың 11 июнендә СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһы хөкөмө менән үлем язаһына тарттырыла һәм атып үлтерелә. 1957 йылда аҡлана.
Наградалары
Өс Ҡыҙыл Байраҡ ордены (8.01.1919, 30.10.1919, 05.1930).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
1930 йылға тиклем Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалерҙары исемлеге
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
[[Файл:The_Soviet_Union_1966_CPA_3342_stamp_(70th_birth_anniversary_of_Iona_Yakir,_Red_Army_commander_and_one_of_the_world's_major_military_reformers).jpg|справа|мини|225x225пкс|И. Э. Якирға арналған СССР Почта маркаһы, 1966, 4 тин ( ЦФА каталогы 3342,Скотт каталогы 3187).
Уң Сидя-Таркато-Яха
Уң Сидя-Таркато-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығына ҡоя. Йылғаның оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡара диңгеҙ йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яшнев Василий Иванович
Яшнев Василий Иванович (31 декабрь 1879 йыл, Санкт-Петербург, Рәсәй империяһы — 20 февраль 1962 йыл, Псков, СССР) — СССР һәм Рәсәй музыканты, гитарасы, музыкаль педагог, композитор.
Биографияһы
Санкт-Петербургҡа Әстерхан губернаһынан эшкә килгән крәҫтиән улы. Бала саҡтан уҡ музыка менән ҡыҙыҡһына, мандолинаны һәм гитараны үҙаллы үҙләштерә, аҙаҡ фортепианоны ла үҙләштерә, йырҙар ижад итә. 1899 йылда Педагогия институты янындағы музыка курстарына уҡырға инә. Композиция теорияһы фәненән уҡытыусы профессор Соколов Николай Александрович кәңәше буйынса Петербург консерваторияһына уҡырға инә. Балтик тимер юлы идаралығында хисапсы хеҙмәтен алып бара һәм шул уҡ ваҡытта консерваторияла уҡый. 1900 йылдан алып бер нисә тиҫтә йыр һәм романс ижад итә, улар Петербург һәм Мәскәү нәшриәттәрендә баҫыла, шулай уҡ концерттарҙа башҡарыла. 1913 йылда консерваторияны «тарихсы-теоретик музыкант» һөнәрен алып тамамлай, тимер юлы идаралығындағы эшен ташлай һәм үҙен музыка ижадына тулыһынса бағышлай.
Күп тапҡырҙар осрашҡан испан гитарасыһы Андрес Сеговия йоғонтоһонда 1920—1930 йылдарҙа алты ҡыллы гитара менән етди шөғөлләнә башлай. П. И. Исаковтан гитарала уйнау дәрестәрен ала һәм Исаков курстарында гитарасыларға музыка теорияһынан уҡыта. 1930 йылда Өсөнсө Ленинград музыкаль техникумында (һуңынан Ленинград консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһы тип үҙгәртелә) һәм Пионерҙар һарайында гитара курсынан уҡыта. Уның уҡыусылары Бөтә союз һәм халыҡ-ара конкурс лауреаттары була, улар араһында Б. А. Павлов, Е. Н. Рябоконь-Успенская, Л. Ф. Андронов, Л. Г. Седлецкая бар. 1930-сы йылдарҙа балалар музыка мәктәбе уҡыусылары өсөн ике пьесалар йыйынтығын баҫтыра. Шулай уҡ ижади уҡыу-методик әсбаптар: «Сборник учебно-художественных ма­териалов для шестиструнной гитары» (1932 год), «Тридцать пьес для шестиструнной гитары» (последнее издание в 1959 году), «Первые шаги гитариста: школа-самоучитель игры на шестиструнной гитаре» (6-е издание в 1982 году) — баҫтырып сығара.
Яшневтың музыкаль эшмәкәрлеге Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында туҡталып тора. 1942 йылда Ҡурған өлкәһенең Исетск ҡалаһына эвакуациялана. Уның Ленинградтағы йортон бомбаемерә, шуға күрә Яшнев 1945 йылда Псков ҡалаһына күсә, бындағы музыка мәктәбендә һәм педагогия училищеһында уҡыта. 1950-се йылдарҙа Псков сәхнәләрендә Н. А. Римский-Корсаков, П. И. Чайковский һәм С. Рахманинов операларын уҡыусылары, ҡала предприятиелары хеҙмәткәрҙәре һәм эшселәр, колхозсылар һәм уҡыусылар көсө менән ҡуя. Бынан тыш, композитор эшмәкәрлеген дауам итә, «Испанский священник» һәм «Дерзость» спектаклдәре өсөн музыка яҙа.
1962 йылдың 20 февралендә Псков ҡалаһында вафат була. Ҡаланың Мироносицкий зыяратында ерләнә.