cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Павел Павел
Биографияһы
Пльзень университетының электротехник факультетын тамамлай. Билдәлелекте Пасха утрауы туземецтар моаи мегалитик һындарын бер урындан икенсе ергә күсереү ысул булараҡ асҡандан һуң ала. 1982 йылда көньяҡ Чехияла оҡшаш эксперимент үткәрә. 1986 йылда билдәле Норвегия тикшеренеүсеһе Тур Хейердал менән бергә, гипотезаны раҫлап, үҙенең экспериментын ҡабатлай.
Уның фаразы буйынса, һынды аяғына баҫтырып, аяҡтан аяҡҡа күсереп, урынынан шылдырғандар. Аҙ һанлы кешеләрҙең менән дә бик ҙур әйберҙәрҙе күсерергә мөмкин. Үҙендә, Страконица ҡаласығында, ул 12 тонналыҡ һындың макетын эшләй һәм уны урынынан күсереү буйынса тәүге экспериментын уңышлы үткәрә. Шунан һуң Тур Хейердал уны Пасха утрауына экспедицияға саҡыра. Һәм 6,5 метр бейеклектәге һәм 10 тонна ауырлыҡтағы тәбиғи һын менән экспериментты ҡабатлайҙар. Һын 17 туземец көсө менән «атлай» атлай.
Тур Хейердал үлгәндән һуң, уның мегалитик мәҙәниәтте өйрәнеү буйынса хеҙмәтен дауам итеп, Павел Пасха утрауына бер нисә экспедиция ойоштора. Ул шулай уҡ оҡшаш проблемаларҙы хәл итеү өсөн үҙ оҫталыҡтарын ҡуллана, атап әйткәндә, Баальбекта 800 тонналыҡ таштарҙы ташыу өсөн, хатта примитив технологиялар ҡулланып, бөтәһе 158 кешенең хеҙмәте талап ителде, тигән һығымтаға килә.
1989 йылғы "бәрхәт революцияһы"нан һуң Граждандар Демократик партияһы составында сәйәси эшмәкәрлек менән шөғөлләнергә тырышып ҡарай. Чехия Республикаһы Сенатына һайлауҙа ике тапҡыр үҙ кандидатураһын күрһәтә, тик икеһендә лә еңелә — 2002 йылда социал-демократ Павел Ришетскийҙан, ә 2003 йылда христиан демократы Йозеф Калбачтан.
Габороне
Габоро́не (Gaborone, Gaborone ) — Ботсвананың баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 231 626 кеше тәшкил итә, был Ботсвана халҡының дөйөм иҫәбенең яҡынса 10 процентын тәшкил итә. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса, Габороне агломерацияһы халҡы — 421 907 кеше.
Габороне шулай уҡ иҡтисади баш ҡала, Ботсвананың күп һанлы компаниялары һәм биржаларының штаб-фатиры булып тора. Габоронела 1980 йылда ойошторолған төбәк иҡтисади берләшмәһенең — Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең штаб-фатиры урынлашҡан. Бында күп телдәрҙә һөйләшәләр, төп тел булып сетсвана (тсвана) тора. Шулай уҡ инглиз, радунг һәм кгалагади телдәрендә лә аралашалар.
Этимологияһы
1890-сы йылдарҙа юлбашсыһы Матлапин Габероне булған ҡәбилә биләмәһендә ҡалаға нигеҙ һалына һәм уның исеме буйынса Габеронес тип атала. 1969 йылда аныҡланған исем формаһы — Габороне ҡабул ителә.
Тарих һәм география
Габороне ҡалаһы, Ботсвананан ситтә урынлашҡан Бечуаналендтың элекке баш ҡалаһы Мафекинг урынына, 1969 йылда баш ҡалаға әүерелгән. 1100 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тимер юл буйлап төньяҡтан көньяҡҡа һуҙылған. Көнбайыштан көнсығышҡа вокзалдан килгән бульвар менән киҫешкән, унда ярым түңәрәк планда хөкүмәт зонаһы урынлашҡан, аэропортҡа.
Климаты
Ҡала климаты ярым ҡоро (семиарид) булараҡ ҡылыҡһырлана. Ғинуарҙың уртаса температураһы 24 °C, ә июлдәең — 12 °C. Бында температура 32 градустан юғары — 74 көн, 26 градустан юғары булған йылына уртаса 196 көн билдәләнә. Шул уҡ ваҡытта йылына уртаса 51 көндә температура 7 градустан түбән төшөүе һәм бер көндә 0 градустан түбәнәйеүе билдәләнә.
Габоронела яуым-төшөм бик аҙ һәм тотороҡһоҙ. Уларҙың күбеһе октябрҙән апрелгә тиклем яуа. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ кимәле 500 мм самаһы тәшкил итә. Иң юғары дымлылыҡ июнгә тура килә (90 %), ә иң түбәне — сентябргә (28 %).
Халҡы
2006 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ҡала халҡы 191 776 кеше тәшкил иткән: 92 859 ир-егет һәм 98 917 ҡатын-ҡыҙ. Шулай итеп, илдең баш ҡалаһында Ботсвана халҡының 10 % ашыуы йәшәй. Улай ғына ла түгел, ил халҡының яртыһы Габороненан 100 саҡрым самаһы алыҫ булмаған территорияла йәшәй. Халыҡ артымы ҡалала 3,4 процент тәшкил итә — был Ботсванала иң юғары күрһәткес. Был илдең башҡа төбәктәренән мигранттарҙың әүҙем килеүе менән аңлатыла.
2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 227 333 кеше тәшкил итә.
Габороне халҡының йылдар буйынса һаны динамикаһы:
СПИД
СПИД Ботсвананың баш ҡалаһында йәшәүселәр өсөн етди проблема булып тора. Бөтә Габороне халҡының 17,1 проценты — ВИЧ-инфекциялы. Ә ҡатын-ҡыҙҙар араһында был күрһәткес 20,5 % тәшкил итә, ә ир-егеттәр араһында — 13,6 %. 45-49 йәштәгеләр араһында ВИЧ-инфекциялыларҙың өлөшө күберәк (35,4 %).
Иҡтисады
Габороне илдең мөһим иҡтисади үҙәге булып тора, бында Ботсвана банкы, Габороне банкы, ABC банкы, Ботсвана фонд биржаһы кеүек дәүләт финанс институттарының, шулай уҡ Air Botswana, Consumer Watchdog, Botswana Telecommunications Corporation һәм Debswana (донъяла иң ҙур алмас етештереүсе) кеүек ойошмаларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан. Шулай уҡ Көньяҡ Африка үҫеше берләшмәһенең штаб-фатиры урынлашҡан. Бынан тыш, Габоронела Hyundai, IBM, Daewoo, Volvo, Owens-Corning һәм Siemens кеүек сит ил компанияларының вәкиллектәре лә бар.
2008 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Габоронела эшһеҙлек кимәле — 11,7 %.
Транспорты
Сэр Серетсе Кхама исемендәге халыҡ-ара аэропорт Габороненан төньяҡҡа табан 25 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Рейстар Франсистаун, Хараре, Лусака, Маун, Йоханнесбург кеүек ҡалаларға башҡарыла. Бынан тыш, ҡала аша бер нисә мөһим автомагистраль, шул иҫәптән Транскалахари (Калахари сүллеге аша) автомагистрале, Ҡаһирә—Кейптаун шоссеһы, 1-се шоссе һәм башҡалар үтә. Тимер юл бәйләнеше бар. Йәмәғәт транспорты Африканың башҡа ҙур ҡалалары менән сағыштырғанда ярайһы уҡ ышаныслы, башлыса маршрут таксийҙары менән күрһәтелгән. Бынан тыш, автобус маршруттары Габоронены ҡала янындағы ауылдар менән бәйләй.
Галенц Арутюн Тиратурович
Галенц Арутюн Тиратурович (Հարություն Կալենց; 27 март 1910 йыл — 7 март 1967 йыл) — әрмән совет графигы һәм рәссамы. Әрмән ССР-ының атҡаҙанған рәссамы һәм Дәүләт премияһы (үлгәндән һуң, 1967) лауреаты.
Биографияһы
Арутюн Хармандаян (Галенц) Ғосман империяһының  Кюрюн ҡалаһында  сығышы менән Ани ҡалаһынан булған дворян ғаиләһендә тыуған. 1915 йылғы әрмән геноциды ваҡытында Галенц Арутюн етем ҡала һәм ауыр юл үтеп,  Алеппоға барып етә, ундағы приютта  һүрәт төшөрөүгә әүәҫләнеп китә. Һынлы сәнғәт буйынса белемде шәхси  оҫтаханаларҙа, атап әйткәндә, француз рәссамы Клод Мишельела ала.1930—1946 йылдарҙа Бейрутта йәшәй, унда һынлы сәнғәт студияһын ойоштора, Ливан рәссамдары берләшмәһенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. 1946 йылдың июнендә Галенц Арутюн ғаиләһе: ҡатыны Арминэ  һәм өлкән улы менән Совет Әрмәнстанына  күсеп сыға. 1949 йылда  формаллектә һәм  космополитизмда ғәйепләнеп, өс йылға  рәссамдар берләшмәһенән сығарыла. Мәскәү һәм Ереван ҡалаларында шәхси күргәҙмәләре ҡуйыла. . 1962 йылдың июлендә  "Совет сәнғәте" журналында  Илья Эренбургтың  Галенц тураһындағы мәҡәләһе баҫыла. Александр Гитович Галенцҡа шиғырҙар бағышлай.
Галенц - Андраник Царукяндың  "Бала сағы булмаған кешеләр" (руссанан  Булат Окуджава тәржемәһе, 1964) китабы геройҙарының береһе. "1915 йылды ауырлыҡтарын үткәргән, тыуған ерҙән алыҫта тормошҡа аяҡ баҫҡан, бала саҡ шатлыҡтарын татымаған Галенц тотош быуындың ғазаптарын үҙенә һыйҙыра ...",- тип яҙа Мартирос Сарьян.
Ереванда, Галенц урамы, 18 йортта  уның музейы асыла.
Ботсванала ислам
Тарихы
1890-сы йылдарҙа күсеп килгән Һиндостан мосолмандары Ботсвананың беренсе мосолмандары булараҡ иҫәпләнә. Колониаль хакимиәт был Һиндостан мосолмандарына йәшәү урынын ҡала райондары менән сикләгән. Ҡалалар һәм мосолман халҡы арта барған һайын, мосолмандар ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә барлыҡ ҡалаларҙа Ислам үҙәктәрен булдырған.
Малави мосолмандары Ботсвананың икенсе ҙур ҡалаһы Франсистаунда 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. Улар файҙалы ер ҡаҙылмаларын сығарыу кеүек эштәргә яллана.
Бөгөн ил баш ҡалаһы Габороне 1982 йылда төҙөлгән һәм яңыртылған мәсете менән Ботсвана исламының үҙәге тип һанала.
Һаны
2001 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, Ботсванала 5 000-гә яҡын мосолман иҫәпләнә, был иһә халыҡтың 1 процентынан кәмерәк тигән һүҙ.
Төрлө дини төркөмдәр араһындағы мөнәсәбәттәр, Африканың башҡа өлөштәрендә дин-ара ҡырҡыулыҡ артыуға ҡарамаҫтан, тыныс һәм дуҫ булып ҡала.
Мәсет
Ботсвана Көньяҡ-Көнсығыш округындағы Лобаце ҡалаһында Ботсвана мосолмандар ассоциацияһы (Botswana Muslim Association) тарафынан 1967 йылда төҙөлгән мәсет ― илдә иң боронғо мәсет.
Украинаны урыҫлаштырыу
Украинаны урыҫлаштырыу — әлеге Украина составына ингән ерҙәрҙә  Рәсәй  империяһы һәм СССР властарының  рус һәм  Рәсәй милли-сәйәси һәм тел өҫтөнлөгөн нығытыуға йүнәлтелгән саралары тупланмаһы.
Рәсәй империяһында урыҫлаштырыу
Британия тарихсыһы Джеффри Хоскинг раҫлауынса,   урыҫлаштырыу Рәсәй империяһы властарының сәйәсәтенә ингән, сөнки властың үҙәкләштерелеүенә, урындарҙағы өҫтөнлөктәрҙе һәм башҡа «аномалияларҙы» юҡ итеүгә булышлыҡ иткән. Шулай уҡ уның фекеренсә,  урыҫлаштырыу Рәсәй империяһы халыҡтарына үҙҙәрен  Рәсәйҙеке итеп тойоуҙы, уның үткәненә, традицияларына ҡағылышлы булыуҙы һеңдереү маҡсатын да ҡуйған.
Рус ғалимы В. И. Вернадский фекеренсә, XVII һәм XVIII быуаттарҙа уҡ Рәсәй-украин мөнәсәбәттәре  Рәсәйҙең сит сәйәси есем булған Украинаны яйлап йотоуға һәм һеңдереүгә ҡоролған була, шул уҡ ваҡытта юл ыңғайы ерле мәҙәни тормош нигеҙҙәре (мәктәп, китап баҫтырыу ирке) юҡ ителә һәм хатта этнографик айырмалар ҙа эҙәрлекләнә. Украин  лингвисы  Г. П. Пивторак шуны һыҙыҡ өҫтөнә ала:  Пётр I идаралығына тиклем бөтә украин  ҡалалары украин телле була, ҡайһы бер эре ҡалаларҙа ғына рәсми телдә  поляк теле лә ҡулланылғылай, ә Пётр  I  һәм Екатерина II замандарынан башлап Рәсәй империяһы, украин телен һәм украин дәүләтселеген юҡҡа сығарыуға йүнәлеш алып,  украин ҡалаларын  системалы һәм  эҙмә-эҙлекле урыҫлаштырыу сәйәсәтен үткәрә.
Екатерина II  сенат   генерал-прокуроры кенәз  А. А. Вяземскийға үтә йәшерен нәсихәттәрендә түбәндәгеләрҙе еткерә: 9) Малая Pocciя, Лифляндiя и Финляндiя суть провинцiи, которыя правятся конфирмованными имъ привиллегiями, нарушить оныя отрѣшенiемъ всѣхъ вдругъ весьма непристойно бъ было, однакожъ и называть ихъ чужестранными и обходиться съ ними на такомъ же основанiи есть больше, нежели ошибка, а можно назвать съ достовѣрностiю глупостiю. Ciи провинцiи, также и смоленскую, надлежитъ легчайшими способами привести къ тому, чтобъ oнѣ обрусѣли и перестали бы глядѣть какъ волки къ лѣсу. Къ тому приступъ весьма легкiй, естьли разумные люди избраны будуть начальниками въ тѣхъ провинцiяхъ; когда же въ Малороссiи гетмана не будетъ, то должно стараться, чтобъ вѣкъ и имя гетмановъ изчезло, не токмо бъ персона какая была произведена въ оное достоинство. Рәсәй тарихсыһы А. И. Миллер билдәләүенсә,  XIX быуатта украиндарға ҡарата ассимиляциялау баҫымы ярайһы уҡ йомшаҡ була,  «ыңғай» ассимиляторлыҡ ғәмәлдәрен координациялау планы  Рәсәй империяһы тарафынан әле булһа эшләнмәгән,  һәммәһе тик тыйыусы сараларға ғына ҡоролған була. Уның фекеренсә, ҙур рус милләте проектының уңышһыҙлығы тәү сиратта  рус ассимиляторлыҡ мөмкинлектәренең  объектив сикләнгәнлеге, дәүләттең һәм дөйөм рус проекты яҡлыларҙың үҙ көстәрен берләштерергә, уны тормошҡа ашырыу өсөн булған мөмкинлектәрҙе эшкә ҡушырға һәм өлгәшелгәндәрҙе ярышташ украин проекты тырышлыҡтарынан һаҡлап ҡалырға һәләтһеҙ булыуы менән аңлатыла.
1876 йылда батша  Александр II   Эмс указын сығара, был указ  малорус  һөйләшендә (украин телендә) китаптар баҫтырыуҙы өлөшләтә тыя. Әммә 8 йылдан, 1884 йылда, Харьковта  украин  драматургы М. Л. Кропивницкийҙың дүрт томлыҡ әҫәрҙәр йыйынтығы баҫылып сыға. Указ  1905 йылда, Рәсәй Фәндәр академияһы  украин телен, ул мәлдә йәшәгән рәсми фекергә ярашлы, рус теленең бер  һөйләше түгел,  ә үҫешкән үҙ аллы  тел тип танығас, көсөн юғалта. 1917 йылдан һуң  эмиграция мөхитендә генә    ҙур рус милләте концепцияһына йәбешеп ятыусылар осраштырғылай.
Ҙур совет энциклопедияһы ла  «Украинский язык при царизме подвергался ограничениям и официальному запрещению» тип билдәләй.
УССР-ҙың урыҫлаштырылыуы
Совет  власының тәүге йылдарында партия һәм дәүләт   учреждениеларында делопроизводство рус телендә алып барыла. 1919—1923 йылдарҙа китап баҫыу продукцияһы башлыса рус телендә була. РКП(б)-ның  XII съезы нигеҙендә  1923 йылдың 27 июлендә  УССР Халыҡ Комиссарҙары Советы сығарған декрет менән  мәктәптәрҙә һәм мәҙәниәт-мәғариф учреждениеларында башланған украинлаштырыу     1923 йылдың 1 авгусында  УССР  ВУЦВК һәм СНК-һы  ҡарары менән дәүләт  аппаратына ла йәйелдерелә, әммә был эш ауырлыҡ менән бара,  рустар йә  урыҫлашҡан  элементтар яғынан ҡаршылыҡҡа осрай.
Тиҙҙән маҡсатлы сәйәси  программа булараҡ украинлаштырыу ғәмәлдә туҡтатыла. Артабанғы йылдарҙа, атап әйткәндә 1930 йылдан һуң,  партия даирәләрендә  украинлаштырыуға ҡаршы әүҙем ҡаршылыҡ күрһәтелә башлай. Украинлаштырыу менән шөғөлләнгән мәҙәниәт, дәүләт һәм партия эшмәкәрҙәре күпләп ҡулға алына, һөрөлә йә атыла, ә украинлаштырыуҙың төп инициаторҙарының береһе,  УССР-ҙың 1927—1933 йылдарҙағы мәғариф наркомы  Н. Скрипник үҙ-үҙенә ҡул һала.
Һуғыштан һуң УССР хөкүмәте үҙенең бойороҡтары менән рус теле һәм тарихы уҡытыусыларын, шулай уҡ   рус мәктәптәре уҡытыусыларын өҫтөнлөклө шарттарға ҡуя: уларҙың эш хаҡын күтәрә; уҡыусыларҙың ата-әсәһенә балалары өйрәнә торған телде һайлау рөхсәт ителә, һөҙөмтәлә күп ата-әсәләр балаларын киләсәкһеҙ һәм кәрәкһеҙ украин телендә уҡыттырыуҙан баш тарта. Украин теле мәктәптә  «мотлаҡ булмаған» фән, факультатив  предмет статусы ала. УССР-ҙың күпселек техник вуздарында уҡытыу тик рус телендә алып барыла.
Режимды немец оккупацияһы зонаһында йәшәгән һәм мәжбүри эшләгән, әсирлеккә эләккән, йәғни көнбайыш йәшәү рәүешен күргән   70 миллион самаһы совет кешеһе борсоуға һала. Бынан тыш,  аннексиялау юлы менән  СССР идеологияһына, сәйәси ҡоролошона һәм иҡтисади тәртиптәренә дошмансыл мөнәсәбәттә булған, һис юғында өнәп еткермәгән миллиондарса кеше СССР составына индерелә. Шунлыҡтан,  Сталин фекеренсә, режим йәмғиәт өҫтөнән контролде көсәйтергә тейеш була. Сталин идеология өлкәһен яҡын ярҙамсыһы Андрей Ждановҡа ышанып тапшыра. Идеологик таҙартыуға 1951 йылда В. Сосюраның «Любіть Україну!» шиғыры ла эләгә, уны  милләтселектә ғәйепләйҙәр, ә  авторҙы тәүбәгә килеү һүҙҙәре баҫтырып сығарырға мәжбүр итәләр.
1972 йылдың майында Украина Компартияһы үҙәк комитетының беренсе секретары Пётр  Шелестты   Киевта украин милләтселегенә  ҡарата «йомшаҡлыҡ» күрһәткәне һәм иҡтисадта  «местничествоға» юл ҡуйғаны өсөн вазифаһынан бушаталар. Уның урынына  В. Щербицкий —  «Днепропетровск» кланының күптәнге ағзаһы һәм Шелесттың сәйәси дошманы  — килә.
«История Украины» дәреслегенең авторы  Орест Субтельный фекеренсә:
УССР-ҙы руслаштырыу халыҡ араһында рустар  проценты арта барыуында күренә: Бындай сәйәсәт һөҙөмтәһендә  украин теленең социаль абруйы ҡырҡа түбәнәйә, ә рус теленең абруйы, киреһенсә, күтәрелә. Мәҫәлән, Көнбайыштағы украин  эмигранттары шаһитлыҡ итеүенсә,  зыялы ҡала кешеһенең украин телен ҡулланыуы артта ҡалғанлыҡ ҡына түгел, ә милләтселек, сәйәси буйһонмаусылыҡ акты булараҡ та ҡабул ителә. Украин телле респондент һөйләүенсә, Киев ҡыҙы артынан йөрөгәндә ул «ауыл бүкәне» булып күренмәҫ өсөн рус теленә күсергә мәжбүр була.
Зәкәрийә
Зәкәрийә ибн Азан (زكريا) — израиль халҡына ебәрелгән Ислам пәйғәмбәре. Библиялағы рухани Захария бер тип һанала. Ҡөрьән 7 тапҡыр телгә алынған. Яхъя (Иоанн Креститель) пәйғәмбәрҙең атаһы.
Пәйғәмбәрлек эшмәкәрлеге
Уның тулы исеме: Зәкәрийә ибн Азан ибн Мүслим ибн Садун.Зәкәрийә пәйғәмбәр ваҡытында Әл-Ҡудс (Иерусалим) ҡорамында тәүлек әйләнәһенә ғибәҙәттәр ҡылына. Был ҡорам хеҙмәткәрҙәре Һарун затынан була. Шул осорҙа Израилдә пәйғәмбәр булмаған, исраил улдары Аллаһы тәғәләнән пәйғәмбәр ебәреүҙе ялбарып, көн-төн уҡынған, һәм Аллаһ Зәкәрийәне  пәйғәмбәр итеп тәғәйенләгән. Зәкәрийә иман юлына өндәгән, тик бик күптәр уны инҡар иткән, һанламаған.Мәрйәм Инәнең улы Ғайса пәйғәмбәр тыуғандан һуң Бәни Исраил (Израиль) халҡы Зәкәрийәнең өйөнә баҫып инеп, уны Мәрйәм менән зина ҡылыуҙа ғәйепләп, үлтерәләр.
Мәрйәмде тәрбиәләү
Зәкәрийә Бәни Исраилдең бик тәҡүә һәм зирәк аҡыллы кешеһе булған. Ул буласаҡ пәйғәмбәр әсәһе Мәрйәмде бәләкәй сағында тәрбиәгә йәрәбә буйынса ала. Уның ярҙамында Мәрйәм Тәүратты өйрәнә. Зәкәрийә Мәрйәмдең әсәһе яғынан яҡын апаһының ире була. Шул рәүешле Яхья пәйғәмбәр менән Ғайса пәйғәмбәр туған булып сыға.
Зәкәрийә Мәрйәм менән булған бик күп тылсымлы нәмәләргә шаһит була. Мәҫәлән, йәй көнө уның табынында - ҡышҡы, ә ҡышҡыһын йәйге емештәр күрә. Ҡайҙан алдың тигән һорауға Мәрйәм, Аллаһы тәғәлә ебәрҙе, тип яуаплай торған булған (Коран, 3: 37).
Яхъяның тыуыуы
100 йәшендә Зәкәрийәнең балалары булмаған һәм ул Аллаһы тәғәләнән тоҡом биреүҙе һорап ғибәҙәт ҡыла торған булған(Коран, 3: 38). Бер мәл Зәкәрийә михрабта Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында уға фәрештәләр  килеп уның  Яхья тигән пәйғәмбәр улы тыуасағын хәбәр итә. Зәкәрийә быға ышанмай һәм берәй кирәмәт биреүҙе һорай. Аллаһ уны өс көнгә телһеҙ итә.
Шунын һуң Зәкәрийәнең Яхъя улы тыуа. Яхъя пәйғәмбәр Ғайса пәйғәмбәрҙән ярты йыл алда тыуа һәм уға халҡы араһында вәғәздәр һөйләргә ярҙам итә.
Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы
Шаһиев Мөждәбә Гәрәй улы (1907—21 май 1985 йыл) — Француз Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнашыусы, макизар.
Биографияһы
Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев 1907 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Иманғол ауылында тыуған. Балалар йортонда тәрбиәләнә, башланғыс синыф уҡытыусыһы һөнәрен ала.
Илсе ете йыллыҡ мәктәбендә уҡыта, һуңыраҡ колхоз рәйесе вазифаһында Сәфәр һәм Һәйтәк ауылдарында эшләй.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың июлендә фронтҡа китә.
1944 йылдың апреленән һәм һуғыш бөткәнсе француз партизан-макизарҙары составында фашистарға ҡаршы һуғыша, разведкаларҙа һәм диверсияларҙа ҡатнаша. Францияның Иссель, Тюль, Бриф, Эглетон ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Францияның бүләктәре — «Яугир миҙалы» һәм «Партизан миҙалы» менән бүләкләнә.
Һуғыш тамамланғас, Донбасс шахталарының береһендә эшләй. 1946 йылдың ғинуарында Һәйтәк ауылына ҡайта. Оҙаҡ йылдар дауамында Ватанына хыянат итеүҙә находился под подозрением. 1957 йылда Франция Президенты Шарль де Голль СССР-ҙың 1-се сәркәтибе Никита Хрущёвҡа хат яҙа, бында ул француз Ҡаршылығында ҡатнашҡан совет граждандарына үҙенең рәхмәтен белдерә, исемлектә Мөждәбә Шаһиевтың да исеме була. 1957 йылда уға партия билеты һәм бүләктәре ҡайтарыла.
Хәтер
Свердловск киностудияһы «Советский Урал» киножурналы өсөн Мөждәбә Гәрәй улы Шаһиев хаҡында документаль фильм төшөргән.
Нюдя-Сэври-Яха
Нюдя-Сэври-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Боровая Шохра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Латвия
Ла́твия (Latvija ), рәсми атамаһы — Латвия Респу́бликаһы (Latvijas Republika), — Төньяҡ Европалағы дәүләт. 2021 йылдың 1 ғинуарына ҡарата баһалау мәғлүмәттәре буйынса, халыҡ 1 893 700 кеше (донъяла 153-сө урын) тәшкил итте. Территория — 64 589 км² (донъяла дәүләттәрҙең һәм бойондороҡһоҙ территорияларҙың исемлеге 122-се урын). Ил оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан — 250 км, көнбайыштан көнсығышҡа 450 км тәшкил итә. Латвия төньяҡта — Эстония, көнсығышта — Рәсәй, көньяҡ-көнсығышта — Белоруссия һәм көньяҡта — Литва менән сиктәш 43 административ-территориаль берәмеккә бүленә, шуларҙың 36-һы — крайҙарға һәм 7-һе — статусы буйынса крайҙарға тиңләштерелгән республика ҡалалары. Баш ҡалаһы — Рига. Дәүләт теле — латыш теле.
Халҡы — 2,22 млн кеше (2011): латыштар (59 %), урыҫтар (27 %), белорустар (3,6 %) һ. б.; 270 башҡорт йәшәй (2011). Диндарҙарҙың күпселеге — лютерандар.
Унитар дәүләт, парламент республикаһы. Дәүләт башлығы — президент. Латвия президенты — Эгилс Левитс (2919 йылдың 8 июленән), премьер-министр (вазифаның рәсми атамаһы — Латвия министрҙары президенты) — Кришьянис Кариньш (2019 йылдың 23 ғинуарынан).
Иҡтисад логистикаға, банк хеҙмәтләндереүенә, туризмға, аҙыҡ-түлек сәнәғәтенә йүнәлтелгән. 2018 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукт күләме 57,84 миллиард доллар (эске тулайым продукт ППС) — 29 901 $ һәм йән башына эске тулайым продукт ВВП (номинал) 18 031 $ тәшкил иткән. Аҡса берәмеге — евро.
Илдең Балтик герцоглығынан бойондороҡһоҙлоғо 1918 йылдың 18 ноябрендә иғлан ителгән. 1940 йылдың 5 авгусынан 1990 йылдың 4 майына тиклем СССР составына союздаш республикаларҙың береһе булараҡ ингән.
1991 йылдан — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, 2004 йылдан — Европа союзы, 2004 йылдан НАТО (Төньяҡ Атлантик Килешеү Ойошмаһы илдәре килешеүе), 2016 йылдың июненән — Иҡтисади хеҙмәттәшлек ойошмаһы (ОЭСР) ағзаһы. Шенген зонаһына һәм Еврозонаға инә.
Этимологияһы
«Латвия» атамаһы латыш теленә литва теленән күскән, ул латыштарҙың этнонимынан — латвяйҙан (latviai) барлыҡҡа килгән. Латыш әҙәбиәтенә «Латвия» терминын шағир Аусеклис индерә.
Генрих Латвийскийҙың «Ливония хроника»һында (1209), тәүге тапҡыр немец рыцарҙарының Тевтон орденының Ерсик кенәзе Всеволодҡа (Висвалдиса) ҡаршы алып барылған һуғыш хәрәкәттәрен тасуирлағанда, латгалдар йәшәгән территорияларҙы (Ерсик кенәзлеге һәм [Кукенойс кенәзлеге) Леттия (Lettia, Letthia, Leththia) формаһындағы оҡшаш атама осрай. 1211 йылда, был ерҙәрҙе Рига архиепископлығы менән Ливон ордены араһында бүлгәндә, бөтә был ерҙәр Леттия (Letthia) тип атала башлай. Был атама 1210 йылдың 20 октябрендәге Папа буллаһында тәүге тапҡыр телгә алына һәм һуңынан документтарҙа XIV быуатҡа тиклем даими рәүештә осрай, ә XV быуатта «Ливония» атамаһы (немец теленең урта диалектында — Lyflant, Ifland) тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Барлыҡ латыш биләмәләрен атау өсөн «Латвия» һүҙен тәүге тапҡыр Вильянд руханийы Дионисий Фабрициус 1611 йылда тамамланған «Livonicae historiae compediosa series» хроникаһында ҡулланған. Артабан «латыш ере» тигән төшөнсәне руханиҙар: Георг Манцель (latviešu zeme, Lettus, 1638), Якоб Ланге (latviska zeme, Lexicon, 1777), Старший Стендер Latvju zeme (Lexicon, 1789) (45: 21, 1638) һүҙбәйләнешен телгә алған.
Лифляндия һәм Курляндия губерналарында крепостной хоҡуҡ бөтөрөлгәндән һуң, латышса һөйләшкән крәҫтиәндәр араһында, Паланганан Алукснаға тиклемге территорияны биләгән халыҡ булараҡ, милли үҙаң формалаша башлағас, термин киң ҡулланылышҡа инә. Юрис Алунанс 1857 йылда «Латва» исемен ҡулланырға тәҡдим итә, һуңынан, литва теленә оҡшатып, уға -ija суффикс һәм ялғау өҫтәй. Немецтар йоғонтоһона бирелгән латыштар тәүҙә Ostseeprovinzen иң боронғо төшөнсәне алмаштырған Baltenland неологизмынан яһалған «Балтия» терминын ҡулланған. Карлис Бауманистың «Dievs, Sveti Latviju (Боже, благослови Латвию!» тип аталған тантаналы йырында Латвия тураһында түгел, ә Балтия тураһында әйтелә. Шулай уҡ Балтия Андрей Пумпураның «Лачплесис» эпосында Латвия менән бер рәттән кәүҙәләндерелгән.
«Латвия» терминының сәйәси яңғырашы 1905 йылғы революция осоронда барлыҡҡа килә, һуңынан ул эмигранттар (Райнис, Карлис Скалбе) тырышлығы менән сит илдә йөрөй башлай. Беренсе донъя һуғышы осоронда, латыш уҡсылары подразделениелары ойошторолоу һәм бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш һөҙөмтәһендә, ул тулыһынса раҫлана.
XIII быуатҡа тиклем
Б. э. т. 3-сө мең йыл тирәһе хәҙерге Латвия территорияһына соҡор-ҡырлы керамикалы мәҙәниәткә эйә (тарихи ливтар уларҙың лингвистик тоҡомдары иҫәпләнгән) фин-уғыр ҡәбиләләре килгән. Б. э. т. 1-се мең йыллыҡтар тирәһендә бында штрихланған керамика мәҙәниәтенә эйә балт ҡәбиләләре килеп ултыра.
Рәсәйҙә феодаль тарҡаулыҡ һәм уделдар барлыҡҡа килеү осоронда Всеслав Брячиславич хакимлығы осоронда Көнбайыш Двина буйындағы Ливон ерҙәре Полоцк кенәзлегенә буйһонған була (1044—1101). Йылъяҙмасылар хәбәр итеүенсә, ливтар Полоцк кенәздәренә, куршиҙҙар Швеция королдәренә һалым түләгән.
1184 йылда католик миссионеры Мейнард фон Зегеберг кенәз Владимир Полоцкийҙың рөхсәте менән уның вассал ерҙәрендә — ливтар янында вәғәзләй башлаған. 2 йыл үткәс, Бремен архиепискобы Гартвиг II Мейнардты епископ дәрәжәһенә күтәргән һәм Ливонияла уның етәкселегендә тәүге епархия булдырған. 1188 йылдың 1 октябрендә Рим Клементы Мейнардты епископ санында раҫлай, ә ойошторолған епископлыҡты Бременскийға буйһондора. Ләкин ливтар теләр-теләмәҫ кенә христианлыҡҡа күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән. Ләкин ливтар христианлыҡҡа теләр-теләмәҫ кенә күскән һәм, Мейнардтың вариҫы, епископ Бертольдты үлтереп, епископ властарына ҡаршы фетнә күтәргән.
XIII—XV быуаттар
1254 йылда — Рига архиепископлығы, уның йәмиғ капитулы һәм Ливон ордены араһында төҙөлгән килешеү буйынса ливон ерҙәрен яңынан бүлеү ойошторола. Ливонияның күп кенә ҡалалары артабан сәскә атҡан Төньяҡ Европа сауҙа союзы — Ганза союзы ағзалары булып китә.
Һағыҙаҡ һымаҡтар
Тыныс хәлдә ҡанаттары урталай йыйылып, бүленгән ике буй рәүешендә кәүҙә өҫтөндә ята. Һағаҙаҡтар (Vespidae) һәм эвмен һағаҙаҡтаре (Eumenidae) ҡағыҙға оҡшаш материалдан (үҙағас епһелдәрен үҙенсәлекле ферменттар менән эшкәртеү нәтижәһендә) яһалған ояларҙа йәшәй. Оялары ике төрлө: асыҡ һәм күҙәнәктәре (кәрәҙҙәр) балауыҙга оҡшаш материалдан яһалған пластинкаларҙа урынлаша (Polistes ырыуы һағаҙаҡтарында) йәки аҫта сығыу тишеге булған шар һымаҡ формала (мәсәлән, ҙур һағаҙаҡтарҙа) була. Ҡайһы бер төрҙәре - клептопаразиттар, ирекле йәшәүсе төрҙәрҙең ояларында етлегә. Политрофлар личинкаларын ваҡланған хайуан йәки үҫемлек аҙығы менән туйындыралар. Эвмен һағаҙаҡтаре яңғыҙ йәшәйҙәр, ояларын төрлө ҡыуышлыҡтарҙа төҙөйҙәр йәки күҙәнәкле асыҡ балсыҡ оялар яһайҙар. Личинкаларга аҙыҡты параличланган бөжәктәрҙән, йыш ҡына уларҙың личинкаларыннан (ҡуңыҙҙар, киҫмәндәр, һирәк кенә үрмәкселәр) әҙерләй. Европа һағыҙағы йәки ябай ҙур шөпшә (Vespa crabo) -эшсе умарталарҙы юҡҡа сығарып, умартасылыҡҡа зарар килтерергә мөмкин; урта шөпшә (Dolichovespula media) һәм ябай шөпшә (Paravespula vulgaris) - уларҙың гомумбилгеле киң таралған төрө.
Латвия
XVI быуат
Латыш телендәге тәүге баҫма текст католик сиркәү белешмәһендә — «Agenda» (1507 йыл, Лейпциг) китабында барлыҡҡа килә.
Ригалылар ҙа Реформацияла әүҙем ҡатнашҡан, 1517 йылда Ригаға Мартин Лютер идеяларын таратыусы Андреас Кнопкен килгән. 1530 йылда Николаус Рамм беренсе тапҡыр Изге Яҙманан (Библия) өҙөктәрҙе латыш теленә тәржемә иткән. 1554 йылда Ливон ордены магистры Вальтер фон Плеттенберг бер нисә конфликттан (шул иҫәптән ҡораллы бәрелеш) һуң Ливонияла дин азатлығы иғлан итә.
Шул уҡ ваҡытта Мәскәү батшаһы Иван IV Грозный ҙа үҙенең Ливонияға дәғүәләре тураһында белдерҙе. Тарту (Юрьев) ҡалаһының 1480—1481 йылдарҙағы Рус-ливон һуғышынан һуң һәм 1503 йылғы рус-ливон килешеүе менән билдәләнгән һалымын түләмәүе, шулай уҡ рус сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡлауы ҡаршылыҡ сәбәбе тип табылған. Балтика немецтары башта һалымды бөтөрөүҙе һораған, ә 1557 йылдың декабрендәге һөйләшеүҙәрҙә 30 мең венгр алтыны күләмендәге бурысты (был 45 мең талер йәки 18 мең һумға тиң ине) ҡайтарыу, артабан йылына мең венгр алтынын (20 мең һум) түләү тураһында һөйләшеп килешкән, әммә вәғәҙәләрен үтәй алмаған. Был Ливония һуғышы башланыуға сәбәп була. 1558 йылда Ливония биләмәһенә баҫып инеп, 1560 йылдың авгусында уҡ Иван Грозный Эргем янындағы алышта ордендың тарҡау көсөн тар-мар итә. 25 йыл дауам иткән Ливония һуғышы 1583 йылда Плюс килешеүе менән тамамлана. Һөҙөмтәлә Ливон ордены бөтөрөлә, ә уның территорияһы поляк-литва дәүләте, Швеция (хәҙерге Эстонияның төньяғы) һәм Дания (Сааремаа-Эзель утрауы) араһында бүленә. Ливон орденының ерҙәре Көнбайыш Двинанан төньяҡҡа табан Польша туранан-тура идара иткән Задвинск герцоглығы тип иғлан ителә, ә көньяҡтағы ерҙәр Речь Посполитая — Курляндия герцоглығының вассал дәүләтенә әйләнә.
XVII быуат
Поляк-швед һуғыштары (1600—1629) һөҙөмтәһендә Задвинск герцоглығы тарҡала. Уның күпселек өлөшө Швеция (Швед Ливонияһы) контроленә күскән, ә көньяҡ-көнсығыш өлөшө Речь Посполитаяның Инфлянт воеводалығы итеп үҙгәртелгән.
В XVII быуатта латгалдарҙың, селдарҙың, земгалдарҙың, куршиҙарҙың һәм ливтарҙың тупланыуы һөҙөмтәһендә латыш милләте барлыҡҡа килә.
1638 йылда Георг Манселиус «Lettus» тип аталған тәүге латыш һүҙлеген төҙөй, 1649 йылда Пауль Эйнхорн «Historia Lettica» («Латыш тарихы») хеҙмәтен баҫтырып сығара. 1683 йылда латыш теленең тәүге әлифбаһы донъя күрә.
. 1685 йылда Генрих Адолфия авторлығында латыш теле дәреслеге донъя күрә. Әлегә тиклем латыш теле диалекттары араһында айырма һаҡлана, ә үрге латыш диалектының тәрән һөйләштәрен ҡайһы бер тел белгестәре айырым латгал теле тип иҫәпләй.
XVIII быуат
Рус батшалығының Швед империяһын еңеүенән һуң 1721 йылдың 30 авгусында (10 сентябрь) Ништадт тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла. Швеция Рәсәйгә Лифляндия, Эстляндия, Ингерманландия, Карелияның бер өлөшө һәм башҡа биләмәләрҙең ҡушылыуын таный, шуның өсөн Рәсәй Швецияға 2 миллион ефимка (1,3 миллион һум) компенсация түләй.
XIX быуат
XIX быуат уртаһынан алып — милли үҙаңдың үҫеше, йәш латыштар хәрәкәте.
XIX быуат аҙағы — сәнәғәттең әүҙем үҫеше. Руссо-Балт — Рус-Балтика вагон заводы, «Феникс» Рига вагондар эшләү заводы, «Проводник» резина изделиелар заводы эшләй башланы, Рәсәйҙә тәүге автомобилдәр һәм велосипедтар сығарыла. Төп тармаҡтар — машиналар төҙөү һәм металл эшкәртеү.
XX быуат
1905 йыл — Лифляндия губернаһында революцион ваҡиғалар.
1915 йыл — Беренсе донъя һуғышы барышында Германия ғәскәрҙәренең Курляндияны баҫып алыуы, Латвия ҡалаларынан сәнәғәт предприятиеларын эвакуациялау, Двинскиҙа (хәҙерге Даугавпилс) ҙур емереклектәр, латыш уҡсы частарын булдырыу.
1918—1920 йылдар — Латвияның бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәш. Прогерман һәм просовет ҡораллы көстәре сигенергә мәжбүр була, был Латвияны халыҡ-ара таныу өсөн шарттар булдыра.
1920 йылдың 11 авгусында Ригала РСФСР менән Латвия араһында тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыла, унда Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғо таныла. Шул осорҙағы хоҡуҡи нормалар нигеҙендә был де-юре Латвия Республикаһының халыҡ-ара хоҡуҡ субъекты булараҡ барлыҡҡа килеүенә килтерә.
1921 йылдың 26 ғинуарында — Антанта Латвияны бойондороҡһоҙ дәүләт итеп де-юре таный.
1921 йылдың 22 сентябрендә Латвия Милләттәр лигаһына инә.
1934 йылдың 15 майында дәүләт түңкәрелеше була, Карлис Индрикович Улманис ҡулында илдә абсолют власть туплана.
1939 йылдың 7 июнендә Латвия Германия менән һөжүм итмәү тураһында килешеү төҙөй.
1939 йылдың 23 авгусында Германия һәм Советтар Союзы һөжүм итмәү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя (шулай уҡ Пакт Молотова — Риббентропа булараҡ билдәле). Килешеү буйынса Көнсығыш Европа илдәрен немец һәм совет мәнфәғәттәре өлкәләренә бүлеү тураһында йәшерен өҫтәмә протокол төҙөлә (Латвия СССР-ҙың йоғонто яһау өлкәһенә эләгә).
29 октябрҙә — СССР менән Латвия араһындағы үҙ-ара ярҙам тураһындағы Пактҡа ярашлы, Латвияға 21 559 кеше иҫәпләнгән 2-се айырым уҡсылар корпусы һәм Ҡыҙыл армияның 18-се авиация бригадаһы частары килә.
16 июндә 14:00 сәғәттә сит ил эштәре совет халыҡ комиссары Вячеслав Михайлович Молотов Латвия илсеһе Ф. Коциньшҡа Латвия хөкүмәтен отставкаға ебәреү һәм Латвияға сикләнмәгән совет ҡораллы көстәре контингентын индереү талап ителеүен уҡып ишеттерә һәм өҫтәп түбәндәгене белдерә: әгәр 23:00 сәғәткә тиклем Латвия хөкүмәтенән яуап килмәһә, СССР-ҙың ҡораллы көстәре Латвия биләмәһенә инәсәк һәм теләһә ниндәй ҡаршылыҡтарҙы ла баҫтырасаҡ. К. Улманис хөкүмәте 16 июндә кискеһен ультиматумды ҡабул итеп, отставкаға китергә ҡарар итә. Министрҙар кабинеты ҡаршылыҡ күрһәтеүҙән баш тарта, сөнки ундай хәрәкәт ҡан ҡойошҡа килтерер, әммә Латвия дәүләтен ҡотҡара алмаҫ, тип иҫәпләй.
17 июндә Латвияға Ҡыҙыл армияның өҫтәмә частары юллана.
1940 йылдың 14-15 июлендә Латвияла Халыҡ Сеймына һайлауҙар үтә. Һайлауҙарға бер — "Хеҙмәтсән халыҡ блогы"нан күрһәтелгән кандидаттар исемлеге генә үтә. Башҡа альтернатив исемлектәр кире ҡағыла. Рәсми рәүештә иғлан ителгән исемлек өсөн һайлаусыларҙың 97,5 % тауышы бирелеүе хаҡында хәбәр ителә.
1940 йылдың 21 июлендә Халыҡ Сеймы Латвияны совет республикаһы (Латвия Совет Социалистик Республикаһы) тип иғлан итә һәм 1940 йылдың 5 авгусында — СССР Юғары Советы Латвияны СССР составына ҡабул итә.
1941 йыл — репрессиялар тулҡыны — ВКП (б) ҮК һәм СССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1941 йылдың 16 майындағы «Литва, Латвия һәм Эстония ССР-ын Советтарға ҡаршы, енәйәт һәм социаль хәүефле элементтан таҙартыу буйынса саралар тураһында»ғы ҡарарына ярашлы, милләтсе ойошмалар ағзалары, элекке хоҡуҡ һаҡлау системаһы хеҙмәткәрҙәре, буржуаз Латвия һәм Аҡ армия хәрбиҙәре (компрометациялаусы документтар булһа), эре фабриканттар, алпауыттар, сауҙагәрҙәр һәм Латвия Республикаһының юғары дәрәжәле дәүләт хеҙмәткәрҙәре, хоҡуҡҡа ҡаршы эшмәкәрлек менән шөғөлләнеүен дауам итеүсе енәйәтселәр  — совет режимы өсөн хәүефле тип иҫәпләгән кешеләр, һуғыш алдынан ҡулға алына һәм СССР-ҙың алыҫ райондарына оҙатыла.
Латвияның Дәүләт архивы документтарына ярашлы, 1941 йылдың 14 июнендә 15 424 кеше Латвиянан ҡыуылған, шуларҙың 5263-ө ҡулға алынған. 700 ҡулға алыныусы атып үлтерелә, 3441 кеше төрмәлә вафат була; йәғни ҡулға алынғандарҙың биштән бер өлөшө иҫән ҡала. Башҡа һөргөнгә ебәрелгәндәр араһында махсус торамаларҙа 1900 кеше яҡты донъя менән хушлашҡан. СССР Дәүләт именлеге комитетының тарихсы А. Дюков анализлаған мәғлүмәттәренә ярашлы, депортация ҡорбандарының дөйөм һаны 4884 кеше (дөйөм һандан 34 %) тәшкил иткән, ә 1953 йылға 2000 кеше тыуған яғына әйләнеп ҡайтҡан. А. Дюков баһалауынса, депортацияланғандарҙың 81,27%-ын — латыштар, 11,70%-ын — йәһүдтәр, 5,29%-ын урыҫтар тәшкил иткән.
1941 йылдың 22 июнендә — нацист Германияһының СССР-ға һөжүме. Июль уртаһына Латвияның бөтә территорияһын Германия ғәскәрҙәре баҫып алған. Ирекле нигеҙҙә полиция батальондарын СС-тың латыш ирекле легионына берләштереү башлана.
Совет мәғлүмәттәре буйынса, Латвияла нацистар һәм уларҙың ярҙамсылары тарафынан баҫып алынған йылдарҙа 313 798 совет гражданы (шул иҫәптән 39 835 бала) һәм 330 мең совет хәрби әсире үлтерелә и 330 тысяч советских военнопленных.
1944 йылдың 13 октябрендә армия частары Ригаға аяҡ баҫа. Либава (Лиепая), Павилоста, Айзпуте, Скрунда, Салдус, Сабиле, Кандава, Тукумс ҡалаларын 1945 йылдың 9 майында совет ғәскәрҙәре яулай. 10 майҙа генерал Гильперт етәкселегендә Курляндия төркөмө баш һала, совет ғәскәрҙәре Валдемарпилс, Вентспилс, Гробиня, Пилтене ҡалаларына инә. 1949 йыл — Латвияла репрессияларҙың икенсе тулҡыны ваҡытында 50 000 самаһы кеше илдән ҡыуылған.
1940—1956 йылдарҙа — «милли партизандар» хәрәкәте («Урман ҡәрҙәштәре» (1940—1957)).
Латвияның СССР составында булыу осорон Советтар оккупацияһы тип йөрөтәләр. 2016 йылда унан килгән зыян 185 миллиард €-ға тиң тип баһаланған.
1991 йылдың 6 сентябрендә Латвияның бойондороҡһоҙлоғо СССР Дәүләт Советы тарафынан таныла.
1991 йылдың 17 сентябрендә Латвия Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы тип раҫлана.
1999 йылдың 10 февралендә Латвия Республикаһы Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы була.
XXI быуат
2004 йылдың февралендә ағза булып торған 19 ил Латвияның Төньяҡ Атлантик альянсҡа инеүе тураһында протоколдарҙы раҫланы, шул уҡ йылдың майында ил Евросоюзға ҡабул ителде.
2007 йылдың 21 декабрендә Латвия составына инде, ә 2008 йылдың 30 мартынан Шенген зонаһы ҡағиҙәләрен тулыһынса ҡуллана. 2014 йылдың 1 ғинуарында Латвия Еврозонаның 18-се ағзаһы булды.
2015 йылдың тәүге ярты йыллығында Латвия Европа союзы Советына рәйеслек итте.
2016 йылдың 2 июнендә Латвия Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының (ОЭСР) 35-се ағзаһы булды.
Дәүләт ҡоролошо
Латвияла үҙгәрештәр менән 1922 йылғы конституция ғәмәлдә.
Латвия — парламент республикаһы. Закондар сығарыу органы — Сейм, ул 18 йәше тулған Латвияның тулы хоҡуҡлы граждандары тарафынан 4 йылға һайлана.
Юғары вәкиллекте Сейм тарафынан 4 йылға һайланған дәүләт президенты тормошҡа ашыра;
Башҡарма орган — премьер-министрҙан һәм министрҙарҙан торған Министрҙар кабинеты. Министрҙар кабинетын Президент тарафынан саҡырылған кеше формалаштыра. Латвия Сеймының коалицион партиялары республика президентына премьер-министр (министрҙар президенты) кандидатураһын тәҡдим итә. Раҫланған премьер-министр министрҙарҙың яңы кабинетын булдыра.
Сәйәси партиялары
Латвияла һуңғы парламент һайлауы 2022 йылдың 1 октябрендә уҙҙы 1 542 407 граждандың 916 515-е, йәки 59,42%-ы һайлауҙа тауыш биреү хоҡуғына эйә.
Латвияның элекке 13-сө Сеймы составы таблицала бирелгән.
Профсоюздары
Иң эре һөнәри үҙәк — Латвияның Ирекле профсоюздар союзы.
Дәүләт символикаһы, дәүләт байрамдары
Латвияның дәүләт символикаһы Конституция һәм ғәмәлдәге ҡануниәт (Дәүләт флагы, дәүләт теле, дәүләт гербы һәм дәүләт гимны тураһында закон) менән көйләнә
Латвия флагы тура мөйөшлө, пропорцияһы 2:1:2 булған өс горизонталь һыҙаттан тора — аҡ уртаһында аҡ менән бүленгән ике кармин-ҡыҙыл һыҙатлы.
Шулай уҡ XIX быуаттың икенсе яртыһында латыш композиторы К. Бауманис тарафынан яҙылған, тәүге тапҡыр 1873 йылда башҡарылған һәм 1921 йылда гимнға әүерелгән «Dievs, svētī Latviju!» («Боже, благослови Латвию!») Латвия гимны ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы.
Латвияның гербы — өҫкө өлөшөндә зәңгәр фонда ҡалҡып килгән ҡояш, һулда аҫта көмөш фондағы ҡыҙыл арыҫлан һәм уңда аҫта ҡыҙыл фонда көмөш грифон менән биҙәлгән ҡалҡан.
Тышҡы сәйәсәте
1991 йылдың 24 авгусында РСФСР (ул саҡта — СССР-ҙың бер өлөшө) Латвия Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү фактын таный, һәм 4 октябрҙә Латвия һәм Рәсәй дипломатик мөнәсәбәттәрҙе тергеҙә. 1991 йылдың 6 сентябрендә Латвия бойондороҡһоҙлоғо СССР тарафынан таныла.
Латвия 1991 йылдың 17 сентябренән Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ағзаһы булып тора, , шулай уҡ Төньяҡ Атлантика килешеү ойошмаһы (НАТО), Европа Советы, Европала Именлек һәм хеҙмәттәшлек буйынса ойошма, Халыҡ-ара валюта фонды (МВФ), Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (ВТО), Балтик диңгеҙе дәүләттәре Советы һәм Төньяҡ инвестиция банкы ағзаһы булып тора. Милләттәр лигаһы ағзаһы булған (1921—1940).
Латвия 160 ил менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырған һәм донъяның 35 илендәге илселектәргә терәк булып тора. Латвияның баш ҡалаһы Ригала 37 илдең илселектәре бар.
Латвия үҙенең тышҡы сәйәсәтендә Евросоюзға һәм НАТО-ға ориентирлаша. 2004 йылдың 1 майында Латвия Евросоюзға инә. 2004 йылдың 29 мартынан Төньяк Атлантик Килешеү Ойошмаһы (НАТО) ағзаһы. 2007 йылдың 21 декабренән Латвия Шенген зонаһына инде, 2008 йылдың 30 мартына тиклем аэропорттарҙа контроль һаҡланды.
2005 йылдың майында һәм 2006 йылдың ноябрендә, НАТО саммиты ойошторолғанда, илгә АҠШ президенты Джордж Уокер Буш килә.
2010 йылдың 19 декабренән 22 декабренә тиклем, 16 йыл эсендә, Латвия президенты Валдис Затлерс тәүге тапҡыр Рәсәйгә рәсми сәфәр менән килде. Сәфәре барышында В. Затлерс Рәсәй Федерацияһы президенты Д. Медведев һәм премьер-министр В. Путин менән осрашты.
2015 йылдың тәүге яртыһында Латвия Европа союзы Советының рәйес-дәүләте булды.
Европа берлегенә инеү процесы
1995 йылдың 27 октябрендә Латвия хөкүмәте рәйеслек иткән Испанияға Европа союзына инеүгә рәсми заявка бирә.
1997 йылда Европа комиссияһы Европа союзына инеү буйынса кандидат илдәрҙең һөйләшеүҙәрен башлау тураһында тәүге һығымталар яһаны. Латвия һөйләшеүгә саҡырыу алмай.
1999 йылда Хельсинкиҙа Латвия 2000 йылдың февралендә башланған Европа союзына ҡушылыу тураһында һөйләшеүҙәргә саҡырыла.
2002 йылдың 13 декабрендә Копенгагенда Латвияны һәм башҡа туғыҙ кандидат-илде Европа Союзына ҡабул итеү тураһындағы һөйләшеүҙәр тамамлана.
2003 йылдың 16 апрелендә Афинала инеү тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылды. Латвия, башҡа 9 ил кеүек үк, кандидат статусынан буласаҡ ҡатнашыусы ил статусына күсте.
2003 йылдың 20 сентябрендә үткән референдумда Латвия граждандарының 66,97%-ы Латвияның Европа союзына ҡушылыуы өсөн, 32,26 % ҡаршы тауыш бирҙе.
2003 йылдың 30 октябрендә Сейм Латвияның Европа союзына ҡушылыуы тураһында килешеүҙе раҫланы.
2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһы-иленә әүерелә.
2004 йылдың 1 майында Латвия башҡа 9 ил: Эстония, Литва, Польша, Словакия, Чехия, Венгрия, Словения, Мальта һәм Кипр Республикаһы — менән бергә Европа союзының тулы хоҡуҡлы ағзаһына әүерелә.
Ҡораллы көстәре
Латвияның Милли ҡораллы көстәре — Латвия дәүләтенең азатлығын, бойондороҡһоҙлоғон һәм территориаль бөтөнлөгөн һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән ғәскәрҙәр тупланмаһы. 2004 йылда Латвия НАТО илдәре составына инә, ә 2007 йылдың 1 ғинуарынан профессиональ армияға күсә.
Латвия халыҡ-ара тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү буйынса операцияларҙа ҡатнаша. Шулай уҡ Латвия белгестәре гражданлыҡ миссияларына үҙ өлөшөн индерҙе.
Армия составында 5500 хәрби, резервта — 10 000 кеше. Армия 2 пехота батальонына һәм Оборона министрлығы структураһына ингән ирекле хәрбиләштерелгән формирование — Земессардзеның 18 батальонына берләштерелгән  — добровольческого военизированного формирования, входящего в структуру Минобороны.
1996 йылдан алып 3600-ҙән ашыу хәрби хеҙмәткәр халыҡ-ара операцияларҙа ҡатнашҡан, шуларҙан етәүһе һәләк булған.
Милли ҡораллы көстәре (НВС) резервын хәрби хеҙмәт үткән Латвия граждандары тәшкил итә.
Латвияның Милли ҡораллы көстәренә Милли ҡораллы көстәр командующийының тәҡдиме буйынса оборона министры етәкселек итә.
Административ бүленеше
Латвия административ яҡтан 36 крайға (novadi, берлектә novads) һәм республикаға буйһонған 7 ҡалаға (Рига, Даугавпилс, Лиепая, Елгава, Юрмала, Вентспилс, Резекне) бүленгән унитар дәүләт булып тора. Крайҙар территория буйынса улустарға һәм край ҡалаларына бүленә йәки бөтөнләй эске бүленеше юҡ.
2009 йылдан алып 2021 йылға тиклем Латвия 110 крайға һәм республикаға буйһонған 9 ҡалаға бүленгән.
2009 йылға тиклем Латвияла ике үҙидара кимәле булды:
Конституцияға ярашлы, Латвия дүрт тарихи-мәҙәни өлкәнән тора — Видземе, Латгалия, Курземе, Земгале, әммә улар административ-территориаль берәмек булмай.
Статистика иҫәбен алыу өсөн, 2004 йылда Рига, Пририжье, Видземе, Латгале, Курземе, Земгале статистик төбәктәр булдырылған. Төбәк үҫешен планлаштырыу һәм үҙидараның хеҙмәттәшлеген тәьмин итеү өсөн, 2006 йылда (Latvijas plānošanas reģioni) — Видземе, Земгаль, Курземе, Латгаль һәм Рига (Пририжье менән Рига берләшмәһе статистик төбәктәрҙең сиктәренән айырыла) планлаштырыу төбәктәре булдырылған.
Географик урынлашыуы
Латвия территорияһы 64 589 км² (донъя илдәре араһында майҙаны буйынса 122-се урын) тәшкил итә. Сиктәрҙең дөйөм оҙонлоғо — 1150 км. Көнбайышта Балтик диңгеҙе (яр буйының оҙонлоғо — 531 км) һәм Рига ҡултығы менән йыуыла, төньяҡта Эстония (343 км), көньяҡта Литва (588 км), көнсығышта Рәсәй (246 км) һәм Белоруссия (161 км) менән сиктәш.
Рельефы тигеҙлекле, ҡалҡыулыҡтар уйпатлыҡтар менән алмашына.
Иң оҙон йылғалары:
Иң ҙур күлдәр:
Иң тәрән күле — Дридзис(65,1 м).
Төп тәбиғәт ресурстары: ҡом, ҡырсынташ, торф, доломит, эзбизташ, балсыҡ, гипс, һыу ресурстары, урман. Балтик диңгеҙе шельфында нефть ятҡылыҡтарына разведка алып барыла һәм Курзем төбәгендә һынамаҡҡа нефть сығарыла. Латвия ярҙарында ҡайһы берҙә гәрәбә лә табыла.
Климаты
Климаты диңгеҙҙән континенталь сифатҡа күсеү характерына эйә, ул Балтик диңгеҙенә яҡын булғанлыҡтан йомшаҡлана. Башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән елдәр Атлантика яғынан ярайһы уҡ күләмдә — йылына 500—800 миллиметр яуым-төшөм килтерә. Күк йөҙөн йыш ҡына болоттар ҡаплап ала, ҡояшлы көндәрҙең һаны — йылына ни бары 30-40. Иң ҡояшлы һәм ҡоро ай — май.
Йәйе йыш ҡына һалҡынса һәм ямғырлы, йылына 125—155 көн температура нулдән юғары була. Уртаса температура +15…+17 °C, ҡайһы берҙә — 1990-сы йылдар уртаһындағы кеүек, аномалиялар (+32 °C-ҡа тиклем) була. Ҡыш декабрь уртаһынан март уртаһына тиклем дауам итә. Ғинуарҙа уртаса температура, һирәк осраҡта −20 °C-ҡа тиклем түбәнәйеп, −3, −7 °C тәшкил итә.
Флораһы һәм фаунаһы
Латвияла флора һуңғы боҙлоҡ осоронан һуң яҡынса 10-15 мең йыл үҫешкән.
Баҫыуҙар урман ҡырҡыу, даими сабыу йәки көтөүлек итеп файҙаланыу арҡаһында барлыҡҡа килгән. Тәбиғи майҙандар Латвия биләмәһенең ни бары бер процентын ғына тәшкил итә. Баҫыуҙарҙа ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәрҙең 360 төрө тасуирланған, ләкин ни бары 60 төрө генә йыш осрай.
Һаҙлыҡтар территорияның 10%-ын биләй. Уларҙың күбеһе Яр буйы уйпатлығында һәм Көнсығыш Латвияла урынлашҡан. Һаҙлыҡтар боҙлоҡ осоро тамамланғас та барлыҡҡа килә башлай, әммә уларҙың күпселеге боҙлоҡ осоронан һуң ғына барлыҡҡа килгән. Улар бөгөн дә, һыу ятҡылыҡтарына йәки ҡоро урындарға әүерелеп, үҫешеүен дауам итә.
Латвияла 1304 үҙенә генәи хас үҫемлек төрө һәм 633 ситтән индерелгән төр тасуирланған.
Латвия фаунаһы Төньяҡ Европа өсөн хас. Имеҙеүселәрҙең 62 төрө иҫәпләнә, уларҙың 19-ы Латвия биләмәһенә яңылыш ҡына килеп инеүе мөмкин, мәҫәлән: ябай йәки таплы тюлень, ябай диңгеҙ сусҡаһы һәм туғырлама (Sorex caecutiens средняя бурозубка). Латвияла ҡоштарҙың яҡынса 300 төрө осрай, ҡайһы берҙәре башҡа илдәрҙә һирәк осрай, мәҫәлән, аҡ ҡойроҡло бөркөт (орлан-белохвост), змееяд (йылан, һунағара), ҡара ҡауҙы (аист).
Бөтәһе 29 балыҡ төрө. Умыртҡаһыҙ хайуандарҙың 17 500-гә яҡын төрө билдәле, әммә Латвияла тағы ла 12 000-гә яҡын төрө осрауы ихтимал. Йәшәү өсөн уңайлы булмаған климат шарттары арҡаһында рептилиялар һәм ер-һыу хайуандары төрҙәре һаны аҙ — бөтәһе 20 төр (ер-һыу хайуандарының 13 төрө һәм рептилияларҙың — 7 төрө).
Экологияһы
Латвияның тәбиғәте етерлек төрлө, йән башына тәбиғәт ресурстары иҫәбе уртаса Европа күрһәткестәренән юғарыраҡ. Бер кешегә Нидерландҡа ҡарағанда 10 тапҡырға күберәк ер тура килә, ул урта донъялағы һыу ресурстарынан 10 тапҡырға күберәк. Европаның күп илдәренә ҡарағанда, урман массивтары бер кешегә ҡарата йөҙәрләгән тапҡырға күберәк. Уртаса климат һәм тигеҙ үлсәмле геологик шарттар территорияны катаклизмдарҙан һаҡлай.