cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы
Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы (1919 йыл — 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған яугир. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсеһе, гвардия ҡыҙылармеецы. 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Вәлиәхмәт Тимербай улы Сәғитов 1919 йылда хәҙерге Башҡортостандың Стәрлебаш районында тыуа. 1940 йылда Стәрлебаш район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 58-се гвардия кавалерия полкының миномет батареяһында мина килтереп йөрөүсе булып хеҙмәт итә. «Батырлыҡ өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән батырлығы тураһында тасуирламаһында былай тип яҙыла:. Сәғитов Вәлиәхмәт Тимербай улы 1945 йылдың февралендә яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
9 июнь
9 июнь — григориан стиле буйынса йылдың 160-сы (кәбисә йылында 161-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 205 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Ер: Аккредитация көнө.
}}
Шишкин Иван Иванович
Иван Иванович Шишкин — (1832 йылдың 13 (25) ғинуары, Вятка губернаһы, Алабуға — 1898 йылдың 8 (20) марты, Петербург) — рәссам-пейзажсы, гравюра, литография һәм офорт оҫтаһы. Һынлы сәнғәттә Дюссельдорф мәктәбе вәкиле. Академик, профессор, Сәнғәт академияһында пейзаж оҫтаханаһы рәйесе (1894-1895). 5). Ижадында романтизм һәм реализм ысулдарын ҡуллана. Тәбиғәт матурлығына, бөйөклөгөнә дан йырлай.
Башланғыс ижады
Иң беренсе төшөргән картинаһы — «Урып йыйыу». «Валаам утрауындағы күренеш» (1858), «Урман ҡырҡыу» (1867) картиналары кеүек беренсе хеҙмәттәрендә рәссам образдың берҙәмлегенә өлгәшә алмай әле, формаларҙың тарҡаулығы күҙгә ташлана. «Көндөҙ''. Мәскәү ситендә» (1869'') картинаһында күк һәм ер, тупраҡ берҙәмлегенә өлгәшә.
Өлгөрөү осоро ижады
1870 йылдарҙа рәссам ижадында өлгөрөү осоро башлана. «''Ҡарағай урманы. Вятка губернаһында мачта урманы» (1872) һәм «Арыш» (1878'') картиналарында йәйге көндөҙгө яҡтылыҡты теүәл күрһәтеүгә өлгәшә. Тәбиғәттең монументаль-романтик образын барлыҡҡа килтерә. Һәр ағасты, урман йәки баҫыу-ялан киҫәген, ер-тупрағын ентекләп тасуирлауҙа реализм билдәләре күренә. Уны тупраҡ һәм ағас һүрәтләүсе рәссам тип атарға була. Ул бик йыуан ағас тоҡомдарын, бигерәк тә ҡарағай, имән ағастарын, үҫеп етеү, ҡартайыу, сереп ауыу стадияларында күрһәтеп, кинәнеп яһай. «Арыш», «гел бер төрлө араларында» (1883), «Урман киңлектәре» (1884) кеүек картиналарында классик Рәсәйҙең дөйөмләштерелгән эпик образын бирә. «Ҡояш яҡтыртҡан ҡарағайҙар» (1886), «Ҡарағай урманында иртә» (1889) кеүек картиналарында урман интерьерын оҫта һүрәтләй. Саврасов һәм Левитандың «кәйефкә ярашлы рәүештә яһалған» пейзаждарынан айырмалы булараҡ, Шишкин пейзаждарында бер төрлө лә психологизм юҡ. И. И. Шишкин оҙон ижад ғүмерендә ун меңдән артыҡ рәсем, мең офорт (баҡырҙа гравюрлау), 68 литография, 39 цинкография яһаған.
Музей-йорто
1962 йылда атаһы Иван Васильевич Шишкиндың Тойма йылғаһының бейек ярына һалынған ике ҡатлы таш йортонда И. И. Шишкиндың мемориаль музей-йорто асыла. Музей экспозицияһы йорттоң ике ҡатында ла урынлашҡан. Музей фондында 50-нән ашыу офорттың төп нөсхәһе һаҡлана. Экспозицияға 15-е ҡуйылған Рәссамдың ижади мираҫының бик аҙ өлөшө генә Алабуғалағы йорт-музейында һаҡлана, ҡалғандары донъяның иң эре музейҙарында (Третьяков галереяһы һ.б.) ҡуйылған.
Ғаиләһе
Ике улы (иртә вафат булалар), ҡыҙҙары Лидия (1869—1931), Ксения (1881-?)
Няр
Няр — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва (Широковск һыу һаклығысы) йылғаһының уң ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алаверди (кафедраль собор)
Собор бейеклеге 50 м, эске киңлегенең бейеклеге 42 метрҙан артыҡ. Тбилисиҙағы Цминда Самеба төҙөлгәнгә тиклем Алаверди соборы Грузияла иң бейек сиркәү ҡоролмаһы була.
Собор б.э. тиклем 10 быуатта төҙөлгән,әммә уға ҡараған монастырь өс быуат элек грузин монахлығына нигеҙ һалыусы Иосиф Алавердели тарафынан барлыҡҡа килгән. Уның атамаһы ғәрәп теленән «Аллаһ тарафынан бүләк ителгән» кеүек тәржемә ителә.
Алаверди соборы ҡеүәтле ҡәлғә диуарҙары менән уратып алынған, улар эсендә хөжрәләр, хужалыҡ ҡаралтылары һәм шарап һаҡлағыс урынлашҡан. Зыян күреүҙәр һәм яңынан үҙгәртеп ҡороуҙарға ҡарамаҫтан, бина үҙенең тәүге архитектура ҡиәфәтен һаҡлап ҡалған. Тик Кахетия батшаларының кәшәнәләре урынлашҡан галерея ғына юҡҡа сыҡҡан. Ҡорамдың тышҡы ҡиәфәте ябай һым мөһабәт. Стеналары һарғылт туф менән көпләнгән, ҡайһы бер урындарын ташта уйылған орнамент биҙәй.
Алаверди соборын ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы. исемлегенә индереүгә тәҡдим ителгән
Космонавтика
Космона́втика (κόσμος — ғәләм һәм  — диңгеҙ карабын йөрөтөү оҫталығы) — Ер атмосфераһынан ситтә ғәләм киңлектәрен автоматик һәм идара ителеүсе космос аппараттарын ҡулланып тикшереү өсөн навигация теорияһы һәм практикаһы. Йәғни был космосҡа осоу фәне һәм технологияһы.
Урыҫ телендә был терминды тәүгеләрҙән булып, совет ракета техникаһы пионеры Георгий Эрихович Лангемак (РСУ — «Катюша» конструкторы) Ари Абрамович Штернфельдтың «Введение в космонавтику» («Initiation à la Cosmonautique») монографияһын рус теленә тәржемә иткәндә ҡуллана. А. А. Штернфельдтың монографияһында ул ваҡытта космонавтика буйынса билдәле булған бөтә мәғлүмәт йыйылған, ул ысын мәғәнәһендә космонавттар әҙерләүҙә энциклопедия, төп әсбап булып оҙаҡ йылдар хеҙмәт итә.
Идара ителеүсе космонавтикаға юл һалған космонавт Юрий Гагарин — 1961 йылдың 12 апрелендә Ер яны орбитаһына сыҡҡан тәүге кеше. Юрий Гагариндың космосҡа осоуы бөтә донъя халҡын һоҡландырҙы, Советтар Союзы космосҡа юл һалған тәүге ил булып тарихта ҡалды.
1969 йылдың 21 июлендә АҠШ астронавтары иң беренсе булып үҙ аппараттарын Ай өҫтөнә ултырта һәм Ай өҫтөнә төшә. АҠШ астронавы Нил Армстронг: «Был кеше өсөн бәләкәй аҙым, ләкин кешелек өсөн бик ҙур алға һикереш», — тигән һүҙҙәр менән Ай өҫтөндә тәүге аҙымдарын яһай.
Космонавтика- теоретик техника фәне
Космонавтикаға теоретик техника фәне булараҡ ингән бүлектәр:
Тарих
Космосҡа сәйәхәт уйы донъяның гелиоцентрик системаһы  булдырылғандан һуң  тыуа. Планеталар— Ергә оҡшаш объекттар икәне асыҡлана, кеше уларға барып етеү тураһында хыяллана башлай. Иоганн Кеплерҙың «Somnium» (1609 йылда яҙылған,  1634 йылда баҫтырып сығарылған) повесы-  кешенең Айға барыуы тураһындағы нәшер ителгән тәүге фантастик әҫәр. Башҡа планеталарға фантастик сәйәхәттәрҙе   Фрэнсис Годвин, Сирано де Бержерак һәм башҡалар һүрәтләй.
Жюль Верн «Ерҙән- Айға» (1865) һәм «Ай тирәләй» (1869) әҫәрҙәрендә  Ерҙән Айға осоуҙы һауа механикаһы күҙлегенән дөрөҫ һүрәтләй, ләкин был ваҡытта  осошто ойоштороу өсөн  техник мөмкинлектәр булмай.
1881 йылдың 23 мартында батша Александр Икенсене үлтереүҙе әҙерләүҙә ҡатнашҡаны өсөн ҡулға алынған Н. И. Кибальчич, космосҡа оса алырлыҡ, тирбәлеүсе яныу камералы, ракета формалы осоу аппараты идеяһын ҡағыҙға теркәй. Уның ҡулъяҙмаларҙы Фәндәр академияһына тапшырыу тураһындағы үтенесе ҡәнәғәтләндерелмәй ҡала, был проект тик 1918 йылда «Былое» журналында (№ 4—5) баҫтырыла.
XIX һәм  XX быуат башында «космонавтика пионерҙары» тип йөрөтөлгән Эдуард Циолковский, Фридрих Цандер, Герман Оберт, Роберт Годдард һәм башҡаларҙың хеҙмәттәре булдырыла. Ракеталарҙың космос осоштары өсөн төп сара икәне, шыйыҡсала эшләүсе ракета двигателдәрен (сағыштырма импульстары ғәҙәти дары двигателдекенә ҡарағанда ҙурыраҡ), бер нисә баҫҡыслы ракета ҡулланыу  теоретик яҡтан нигеҙләнә. Космоста йәшәүҙе тәьмин итеү, артыҡ көс төшөү ( перегрузка) һәм ауырлыҡ юғалтыу шарттарының (невесомость) кешегә тәьҫире ентекләп өйрәнелә.
1920— 1930 йылдарҙа тәүге шыйыҡ  яғыулыҡлы эксперименталь ракеталар төҙөлә. Икенсе донъя һуғышы осоронда Германияла Фау-2 ( 1942 йылда тәүге осош була) был йәһәттән  алға китеш тип атала. Фау-2  быға хәтле осоролған ракеталарҙан ҙурыраҡ була, уға осош менән идара итеү системаһы  ла ҡуйыла (был донъяла тәүге идара ителеүсе ракета).
«Һалҡын һуғыш» ваҡытында ядро боеголовкаларын  ҡуйыу кәрәк булғанлыҡтан ҙур ракеталар төҙөйҙәр. Континент-ара баллистик ракеталар Ерҙең тәүге яһалма юлдаштарын осороу сараларына әйләнә.
Кусь (Немда ҡушылдығы)
Кусь  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немда йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Кострома ҡалаһынан Түбәнге Новгород ГЭС-ына тиклем (Горький һыуһаҡлағысы),  Унжа  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ағза (биология)
Ағза (ὄργανον — «инструмент») — организмдағы бер төрлө типтағы, билдәле бер функция үтәүсе күҙәнәктәр һәм туҡымалар тупланмаһы.
Һәр ағзаның организмда үҙ урыны, формаһы, ҙурлығы була. Бер һәм бер нисә функция үтәй. Уны барлыҡҡа килтереүҙә бер йәки бер нисә туҡыма ҡатнаша. Шул туҡымаларҙың береһе өҫтөнлөк итә һәм ағзаның төп функцияһын билдәләй.
Ағза — организмдың функциональ берәмеге. Һәр ағза башҡаларынан айырымланған, ләкин бөтәһе бергә берләшеп бер бөтөндө тәшкил итә. Хайуан организмында ағзалар башҡарған эштәре буйынса бер төркөмгә — ағзалар системаһына берләшә.
Ағза — организмдың үҫеше (онтогенез) барышында билдәле бер яралғы (экзодерма, эндодерма, мезодерма) япрағынан (органогенез) хасил була.
Туҡыма һәм ағзалар хайуандар менән юғары төҙөлөшле үҫемлектәргә хас. Ылымыҡтарҙа (түбән төҙөлөшле үҫемлектәр), күп күҙәнәкле колониаль организмдар протистар, бәшмәктәрҙә, иң ябай хайуандарҙа туҡымалар һәм ағзалар булмай. Шулай ҙа, фәнни әҙәбиәттә бәшмәктәрҙәге һәм ылымыҡтарҙағы спорангийҙарҙы, пишайниктарҙағы соредийҙарҙы һәм изидийҙарҙы ағза тип атау осраҡтары бар.
Карате
Карате яҙылышы теркәлгән (шулай уҡ ошондай яҙылыш таралған каратэ, дөрөҫ русса өйтелеше ;яп. 空手道, А [ka'ɽate] ; карате-до: «буш ҡул юлы») — япон хәрби сәнғәте. 2020 йылда — олимпия спорт төрө,, һәм 2024 йылда каратэ Олимпия уйындары программаһында күрһәтелмәйәсәк. Башланғыс стадияһында каратэ үҙ-үҙеңде яҡлау өсөн генә тәғәйенләнгән ҡул һуғышы системаһы була. Бөгөн карате тамэсвари күрһәтеүсе сығыштары арҡаһында ҙур билдәлелек яулай. Әйтәйек, бик тәжрибәле оҫталар боҙ киҫәген йоҙроҡ менән бүлә, 15 сантиметр ҡалынлыҡтағы ҡарағай ағас рәшәткәһен һуғыу, ҡыйыҡлы плиткалар өйөмдәрен терһәге йәки башы менән һындыра ала (әммә һынған әйберҙәр тик физик көсөн генә күрһәтә һәм оҫталыҡ күрһәткесе булып тормай). Японияның башҡа хәрби сәнғәттәренән айырмалы рәүештә (jiu-jitsu, дзюдо), көрәште үҙ эсенә ала, төрлө һелтәүҙәрҙе башҡарыу, тотоп тороу һәм шокхолдинг алымдарын, каратела алышта ҡатнашыусылар араһында тура бәйләнеш дәрәжәһе минималь, ә көндәшен ҡыйратыу өсөн ҡул һәм аяҡ менән тупланған көслө һуғыуҙар ҡулланыла. Спорт ярыштары каратеның ике программаһы буйынса үткәрелә: кумит (ирекле спарринг) һәм ката (формальлаштырылған хәрәкәттәр эҙмә-эҙлелеге, уйҙырма көндәш менән дуэль принциптарына бәйле).
Вазифаһы — һуғышҡанда дошманыңдың, ярыштарҙа көндәшеңдең һөжүмдәренән һаҡланыу, кәрәк булған осраҡта, дөрөҫ итеп яуап ҡайтара алыу. Фәлсәфәүи яҡтан, карате үҙ тәнеңә үҙең хужа булырға, уның менән идара итергә өйрәтә.
Советтар Союзына каратеның нисәнсе йылдарҙа үтеп кергәнен теүәл генә әйтеп булмай. Берәүҙәр, алтмышынсы-етмешенсе йылдарҙа, ти. Әммә, 1930 йылдарҙа уҡ НКВД карате менән таныш булған, тиеүселәр ҙә бар. Халыҡ карате тураһында беренсе тапҡыр кинофильмдарҙан ҡарап белә башланы («Не бойся, я с тобой»). 1980 йылдарҙа каратены өйрәтеү һәм файҙаланыу закон тарафынан тыйылған була. Каратела шәкерттәрҙең һәм остаздарҙың разряды (ун кью) бар. Уларҙың һәр береһе билдәле бер төҫ менән билдәләнә. Японияла элек бындай бүленеш булмаған, аҡ пояс ҡына ҡулланылған. Шунан һуң остаз шәкертенә билдәле бер ваҡыттан һуң ҡара пояс биргән. Ләкин Европа халҡының менталитеты башҡа. Уларға үҙҙәренең нимәгә ирешкәндәрен белеп торорға кәрәк. Шуға күрә төҫлө поястар системаһы Европа кешеләре өсөн керетелә. Хәҙер инде был Японияның үҙендә дә ҡулланыла. Һәр бер дәрәжәнең үҙенең талаптары бар, һин быға әҙерлегеңде күрһәтергә тейеш. Ҡара поясҡа имтихан тапшырыу 7-8 сәғәткә һуҙыла, ҡайһы берҙә хатта бер нисә көн буйына тапшыралар. Ниндәй разрядка икәнлегенә ҡарап, оҫталығыңды ла күрһәтергә тейешһең. Ҡара поясҡа тапшырғанда 20-30 кешегә ҡаршы торалар. Каратеның ҡағиҙәләре күп, ауыр йәрәхәттәрҙән һаҡларға ярҙам итә. Башҡа ҡул менән һуғырға ярамай. Арҡаға һуғыу тыйыла.
Атамаһы
«Карате» («буш ҡул») термины XVIII быуатта Окинавандың Аката ҡалаһынан билдәле бер Сакугава тарафынан әйләнешкә индерелә. Ҡытайҙан ҡайтҡас, Сакугава шаолин яугирлыҡ сәнғәтен өйрәнә, карате no Sakugawa шәхси мәктәбенә нигеҙ һала. Артабан иероглиф «кара» — «ҡытай» иероглифы оҡшаш яңғырашлы тип үҙгәртелә, ләкин икенсе мәғәнәгә эйә иероглиф «кара» — «буш». Каратеның билдәле оҫтаһы һәм популярлашыусыһы Гичин Фунакоси (1868—1957) был үҙгәртеүҙең мәғәнәһен былай тип аңлата: "Көҙгөләге шымартылған өҫлөк алдында торған бөтә нәмәне сағылдырған кеүек, тымыҡ үҙән дә бер аҙ тауыш күтәрә, шуға күрә карате уҡыусыһы, осраған бөтә нәмәгә лайыҡлы яуап бирергә тырышып, үҙен эгоизмдан һәм яманлыҡтан азат итергә тейеш. «Буш» иероглифтың мәғәнәһе шундай . «Ҡара» омофонын «Тан династияһы» урынына «буш» тигәнде аңлатҡан тәүге документлаштырылған ҡулланыу («ҡытай» мәғәнәһендә) 1905 йылдың авгусында Чёмо Ханаширо яҙған «Карате Кумит» китабында баҫылып сыға. Ҡытай-япон мөнәсәбәттәре бер ҡасан да яҡшы булмай, бигерәк тә япондарҙың Маньчжурияға баҫып инеүе ваҡытында каратэның ҡытай сығышлы булыуы тураһында һылтанма сәйәси йәһәттән дөрөҫ түгел тип табыла.
«Буш ҡул» атамаһы (空手) 1935 йылда окинаван каратеһының төрлө стилдәге оҫталарын йыйған конференцияла раҫлана Һуңыраҡ «до» — «юл-дорога» төшөнсәһе барлыҡҡа килә, фәлсәфәүи мәғәнәлә — «юл», «йүнәлеш», көрәшсенең «тормош торошо», уның асылы — тәндең һәм рухтың даими камиллашыуы. Атамаһы «буш ҡул юлы» тип тәржемәләнә ..
Тарихы
Ҡарате Японияға Окинава утрауынан XIX быуат аҙағында килә. Окинава ҡасандыр Ҡытай һәм Япония менән тығыҙ сауҙа бәйләнештәре булған бойондороҡһоҙ Рюкю батшалығының үҙәге була. XVII быуатта Рюкю батшалығын Сацума кенәзлеге самурайҙары яулап ала һәм уның вассалына әйләнә. Хәҙерге ваҡытта көнбайыш әҙәбиәтендә Окинава халҡы япон баҫҡынсыларына ҡаршы даими партизандар көрәше алып барған һәм был көрәш хаҡына каратэ сәнғәтен булдырған, тигән фекер киң таралған. Был версияны тәнҡитләүселәр раҫлауынса, утрауҙа өс йөҙ мең кеше йәшәгәнлектән, унда япон гарнизонының тиҫтә ярым самурайы ғына урынлашҡан, был окинавандарҙың тоғролоғон күрһәтә. Утрауҙа һуғыш сәнғәте башлыса Ҡытайҙан килгән иммигранттарҙың вариҫтары араһында алып бара, ә уларҙан яйлап башҡа халыҡҡа күсә.
XIX быуат
XIX быуат аҙағында Японияла административ реформалар үткәргәндә Рюкюның вассал дәүләт статусы бөтөрөлә һәм Окинава Япония империяһының тағы бер префектураһына әйләнә. Армияға саҡырылыу ваҡытында табиптар Окинаванан ҡайһы бер хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларҙың физик үҫеше яҡшы булыуына иғтибар итә; урындағы тоталиж сәнғәте менән шөғөлләнеүҙәре асыҡланған. Был Окинаван мәктәптәренең түбәнге кластарында уҡытыу программаһына тотэ физик тәрбиә сифатында индереүҙең дәлиле була һәм уны киң ҡулланыуға килтерә. Был процестың кире яғы каратеның һуғыш сәнғәте үҙенсәлектәрен юғалта башлауы һәм хәрбиләштерелгән гимнастикаға әйләнеүе була.
XX быуат
XX быуат башына карате япон армияһының шәхси составын мотлаҡ әҙерләү программаһына индерелә, каратеның ҡиммәтен урыҫ-япон һуғышы раҫлай. Быуат башында Гитин Фунакоси һәм бер төркөм фекерҙәштәр башта Окинавала, ә һуңынан Японияла каратены пропагандалай башлайҙар. 1924 йылда Токиола Кейо университетында беренсе асыҡ карате клубын аса.
Һуғыш сәнғәте Окинава ырыуы мәктәптәре сиктәренән сыға һәм тиҙ арала бөтә Японияны яулап ала, быға Фунакосиҙың тиҙ әүҙемлеге булышлыҡ итә, ул юғары уҡыу йорттарында лекциялар уҡый, каратены өйрәнеү өсөн төркөмдәр ойоштора, үҙенең техникаһын күрһәтә. 1936 йылда Фунакоси Теокан («ҡарағайҙар һәм тулҡындар йорто») тигән мәктәп аса, унда мәктәп исемен йөрөткән стиль уҡыта башлай. Ваҡыт үтеү менән Сётокан стиле каратеның классик стиленә әүерелә. Уға түбән торош, ҡыҫҡа һәм үткер һуғыуҙар хас, ләкин ул көслөгә ҡарағанда тиҙерәк һәм теүәлерәк. Аяҡ бото хәрәкәте бөтә алымдарҙы ла дөрөҫ башҡарыу өсөн асҡыс булып тора. Һаҡланыу хәрәкәте шулай уҡ ҡаршы һөжүм булып тора.
XX быуат башында Окинавала бик ауыр иҡтисади хәл була һәм окинавандар эш эҙләп төп япон утрауҙарына күпләп күсеп киләләр. Улар менән бергә карате ла барып етә. Ләкин япондар каратэға 1920-се йылдарға тиклем иғтибар итмәй, окинаван оҫтаһы Мотоба Тёки йәмәғәт алышында көнбайыш боксерын еңә, һәм «Кингу» журналы был хаҡта төҫлө репортаж баҫтыра. Ләкин окинаван диалекты классик япон теленән ныҡ айырылып торғанлыҡтан, япондар классик япон телендә уҡытырға әҙер булған, һәм улар башлыса Окинаван мәктәптәренән модернизацияланған программа буйынса каратены өйрәнгән кешеләр булған. Шулай итеп, Японияла карате башлыса «физкультура» вариантында тарала башлай; Окинавандың 1920-1940-сы йылдарҙағы оҫталарының Японияла карате бик ныҡ боҙолған тигән әйтемдәре күп — окинавандың «традицион» версияһы менән сағыштырғанда.
1945 йылда Японияның хәрби еңелеүенән һуң, америка оккупацион властары, бөтә будо япон һуғыш сәнғәтен ҡытай гимнастикаһының тик бер төрө тип һанап, каратенан башҡаны, тыя. 1948 йылда Фунакоси етәкселегендә Япония карате ассоциацияһы (JKA) ойошторола, ул һуғыш сәнғәтенең был төрө буйынса алдынғы белгестәрҙе берләштерә. Шул ваҡыттан алып карате үҙ-үҙеңде яҡлау системаһы булараҡ та, спорт төрө булараҡ та үҫешә башлай.
Ваҡыт үтеү менән каратэ бөтә донъяла популярлыҡ яулай бара, спорт һәм традицион йүнәлештәр буйынса бүленеште асыҡ билдәләй. Бүлеү Сётокинды урап үтмәгән. Карате үҫешенең спорт йүнәлеше яҡлылар 1957 йылда Япония карате ассоциацияһын булдыра. Шул уҡ йылда Беренсе Бөтә Япония карате чемпионаты үткәрелә. 1963 йылда Чикагола рәсми булмаған контактлы карате чемпионаты үткәрелә.
Карате СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә
СССР-ҙа 1930-сы йылдар аҙағынан (йәғни япон-ҡытай һуғышы башланғандан һуң) бөтә көнсығыш һуғыш сәнғәте, япон сығышлы ғына түгел, ҡәтғи тыйыла, оҫталар тупаҫ һәм нигеҙһеҙ репрессияларға дусар ителә. 1978 йылда СССР-ҙың спорт комитеты күп һанлы йәшерен карате участкалары барлығын таный һәм СССР-ҙың каратэ федерацияһын булдырыу тураһында бойороҡ сығара. 1981 йылда күп тапҡыр эҙәрлекләүҙәр башлана. Карате 1989 йылда «үҙгәртеп ҡороу» ваҡытында яйлап легалләштерелә башлай, тик тулыһынса СССР тарҡалғандан һуң ғына рөхсәт ителә. Рәсәй карате Федерацияһы 2003 йылда ойошторола. 2000 йылдар уртаһына Рәсәйҙә яҡынса 200 карате клубы эшләй, унда яҡынса 200 000 кеше шөғөлләнә.
Татлы (Белорет районы)
Татлы ауылы (Илмәш, Татлы ҡасабаһы, Белорет-15) — хәҙерге Белорет районы биләмәһендә XVIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән тораҡ пункт. Хәҙер Межгорье ҡалаһы составындағы ҡасаба.
Урынлашыуы
Татлы, Көньяҡ-Көнбайыш Межгорьеның өлөшө булараҡ, Өфөнән көньяҡ-көнсығышҡа табан туранан алғанда 230 км алыҫлыҡта һәм Белореттан шулай уҡ туранан алғанда 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ул Көньяҡ Урал ҡурсаулығына инә һәм Дүнәнһуйған тауы итәгендә урынлашҡан.Ҡалаға үтер өсөн пропуск кәрәк була.
Тарихы
1795 йылда ауылда 19 йорт-ихата булып, 66 ир-ат, 61 ҡатын-ҡыҙ теркәлгән.
X ревизия (1859 йыл) 30 йорт-ихатала 219 кешене теркәгән. Был ваҡытта улар 150 ат, 100 һыйыр, 79 һарыҡ, 30 кәзә тотҡан. 1920 йылға һандар әллә ни үҙгәрмәгән: 233 кеше йәшәгән, 47 йорт-ихата булған .
Ауылдың икенсе исеме Илмәштең улы Татлы хөрмәтенә бирелгән. Ул 1750—1825 йылдарҙа йәшәгән. Илмәш ауылы тирәләй уның улдары яңы ауылдарға нигеҙ һалған. Шул рәүешле Бирҙеғол, Ғәҙелша, Әрепҡол ауылдары барлыҡҡа килгән. Уларҙы дөйөмләштереп, документтарҙа Верхнеуральск өйәҙе, Тамъян-Ҡатай кантоны Татлы йәмғиәте тип теркәгәндәр.
Совет власы осоронда Татлыла ауыл советы эшләп килә, ул элеккесә яҡын-тирәләге ауылдар өсөн үҙәк булып тороуын дауам итә.
1933 йылға тиклем ауыл халҡы йәйләүгә сыға торған булған. Көньяҡ Уралдың иң бейек түбәһе — Ямантау, бында климат бик ҡырыҫ, шуға күрә игенселек менән шөғөлләнә алмағандар. Ауыл халҡы мал, солоҡ ҡорто тотҡан, һунарсылыҡ, ағас эше менән шөғөлләнгән. Совет осоронда ла башлыса леспромхозда, урман хужалығында эшләгәндәр
Бағырашты йылғаһы ул саҡта тулы һыулы булған һәм унда хатта ҡыуғынға төшә торған булғандар.
1990-сы йылдарҙа Илмәш һәм Көҙйылға ауылдары янында ябыҡ ҡала төҙөлә башлай. Татлы ҡасабаһына Белорет — 15 атамаһы бирелә, хәҙер инде Межгорье ҡалаһы составына инә.
1995 йылдың 8 июлендә Рәсәй Федерацияһы Президентының Указы менән Межгорьеға ҡала статусы бирелә һәм Межгорье ҡалаһы ЯАББ ҡала округы барлыҡҡа килә.
Ауыл ҡала ситенә әүерелгән, әммә ҡәҙимгесә тормошо дауам итә. 2010-сы йылдарҙа ауыл халҡы үҙ көсө менән мәсет төҙөп, ауылға нигеҙ һалған ҡанбаба хөрмәтенә уны «Илмәш» тип атайҙар.
Тәбиғәте
Ауыл Оло Инйәр менән Кесе Инйәр араһындағы майҙанда, икеһенән дә ярайһы алыҫлыҡта урынлашҡан. Уны тауҙар уратып алған. Көньяҡ Уралдағы иң бейек Ямантау (1639) ҡырыҫлығы үҫемлектәр донъяһына ла йоғонто яһаған, бында имән, саған кеүек йылыраҡ климатҡа мохтаж ағастар үҫә алмай, йүкә ваҡ булып үҫә. Тундра үҫемлектәре лә осрай, ағастар райондың Ямантауҙан йырағыраҡ ерҙә үҫкәндәренән нәҙегерәк һәм тәпәшерәк. Йәй тау климатына ярашлы — ҡыҫҡа, Ямантау башында ҡар иреп бөтмәгән йылдарҙа — һыуыҡ. Йәй башында һәм аҙағында ҡырауҙар йыш төшә. Йәй уртаһында ла булыуы ихтимал.
Йәнлектәр донъяһы бай.
Төйәктең ҡалҡыу ерҙә урынлашыуы арҡаһында яуым-төшөм йылы менән 700 мм-ға тиклем етә, уртаса йыллыҡ температура 0,5 °C-ҡа тиклем түбәнерәк була.
Ауыл уртаһынан Тоҡанбаш тигән саф һыулы йылға аға, уға Хәбер йылғаһы ҡоя.
Ярлы-Амры
Ярлы-Амры — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Белая йылғаһының һул ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манты
Ма́нты́, манту́ йәки бууз, позы— Үҙәк Азия, Төркиә, Монголия, Корея («манду́» илдәренең традицион итле блюдоһы. Уны ваҡ итеп туралған итте йә ит үткәргестән сығарылған фаршты йоҡа ғына итеп йәйелгән ҡамырға төрөп яһайҙар һәм махсус манты ҡаҙанында (урыҫса мантоварка) парҙа бешерәләр. Башҡорт теле манты һүҙен ҡытай теленән үҙләштергән. Был һүҙ яҡынса «маньтоу» (ҡытайса 饅頭) тигән ҡытай һүҙенән килеп сыҡҡан һәм «тултырылған баш» йәки «варвар башы» тигән мәғәнәне аңлата.
Эслеге
Урта Азия һәм Ҡаҙағстанда һуғанлы итле (ҡағиҙә булараҡ, һарыҡ итенән һәм һарыҡтың эс майынан), картуф һәм эс майы ҡушылған, картуфлы-итле-ҡабаҡлы һәм итле фарш киң таралған. Мантының төрө «майда манты/чычкан манты»һы (формаһы буйынса бәләкәй генә вареникиларҙы хәтерләтә) өсөн картуф иҙмәһе файҙаланыла.
Уйғырҙарҙа манты фаршы туралған һарыҡ итенән, һуғандан һәм ваҡ ҡына итеп туралған ҡабаҡтан әҙерләнә.
Дунган кухняһында ла «ҡыҙҙырылған манты» блюдоһы бар. Был мантылар алдан парҙа бешерелеп алына, ә һуңынан ҡыҙған майҙа еңелсә ҡыҙҙырыла.
Монголияла фаршты һыйыр, кәзә, йылҡы, дөйә итенән йәки ҡытай рецебы буйынса сусҡа итенән дә эшләйҙәр. Тәм биреү өсөн фаршҡа ҡош ите киҫәктәрен дә өҫтәйҙәр. Ҡайһы бер осраҡтарҙа фаршҡа бәләкәй генә киҫәктәр менән елен, дөйә үркәсе, ҡойроҡ майын да ҡушалар. Ҡабаҡ урынына, итте йомшартыу, уға һут биреү өсөн, кишер йәки башҡа төрлө йәшелсә файҙаланалар. Ҡайһы берҙә һуғандан тыш, өҫтәп, һарымһаҡ та ҡушалар. Дунгандар һәм уйғырҙар ҡабаҡ урынына йыш ҡына джусай үҫемлеген файҙалана. Мантының итһеҙ, бары тик ҡабаҡ йәки джусай менән генә бешерелгән варианттары ла бар. Ҡытайҙың диңгеҙ буйҙары төбәктәрендә фарш әҙерләү өсөн ашарға яраҡлы диңгеҙ ҡыҫалаларын да файҙаланалар.
Ҡамыры
Ҡамыры — әсеткеһеҙ һәм сөсө, һыуға баҫыла. Әммә ҡышҡы ваҡыттарҙа уйғырҙар һәм дунгандар әсе ҡамыр файҙалана. Формаһы буйынса манты ҡамырҙан әүәләп түңкәрелгән сеүәтәне хәтерләтә. Уның өҫкә яғы, эслектең һуты ағып сыҡмаһын йәки парға осмаһын өсөн ныҡлап йәбештерелгән була. Һут аҡҡан манты бөтә тәмен юғалтасаҡ. Мантылар түңәрәк тә, өсмөйөш тә, дүртмөйөш тә булырға мөмкин. Ундайҙарҙы «ялҡауҙар» мантыһы тип йөрөтәләр.
Уйғыр мантыһы
Уйғырҙарҙа мантының 10 төрө бар: хошан, джусай-манта, кава-манта, болдурган-манта, йеник-манта һәм башҡалар.
Кава-манта
Кава — һарыҡ ите менән бер тигеҙ өлөштә файҙаланылған ҡабаҡ. Парҙа бешерелә. Кава-мантаның бер төрө — хошан, ҡыҙҙырылған манты. Бындай мантылар иң тәүҙә алтынһыу төҫкә ингәнсе майҙа ҡыҙҙырыла һәм артабан манты бешереү һауытында әҙерләнә. Был ысул ҡыҙҙырғанда барлыҡҡа килгән зыянлы матдәләрҙән ҡотолорға ярҙам итә һәм бер уҡ ваҡытта мантыға ҡыҙҙырылған тәм дә бирә.
Джусай-манта
Парҙа әҙерләнә. Эслек өсөн джусай үҫемлеге файҙаланыла. Һарыҡ ите менән бергә лә, айырым да була.
Болдурган-манта
Парҙа бешерелә. Был блюдола әсе ҡамыр файҙаланыла. Мантылар ҡабарып тора. Эслек бары тик һарыҡ итенән йәки һарыҡ итенә джусай ҡушып эшләнелә.
Тажик мантыһы
Тажик мантыһы ла, тажикса «монтиказон» тип аталған һауытта, парҙа әҙерләнә. Күп осраҡта фаршты һарыҡ, һыйыр итенән әҙерләйҙәр. Шулай уҡ бер нисә төр итте һәм ҡойроҡ майын ҡушып эшләгән осраҡтар ҙа бар. Ҡул менән әүәләгәндә мантының остарын сатрашлап йәбештерәләр. Шулай уҡ ул түңәрәк һәм өсмөйөш формала ла әүәләнә. Ҡамырҙы бик йоҡа йәйәләр. Популяр тәмләткес булып ҡара һәм ҡыҙыл борос һанала. Бынан тыш, бөтнөк, базилик һәм башҡа төрлө тәмләткес тә ҡушырға мөмкин. Тажик мантыһын әсегән һөт, ҡаймаҡ, аҡ май йәки быҡтырылған йәшелсә салаты менән ашайҙар.
Тарихтан
"Манты"ның башҡорт атамаһы ҡытай теленнән үҙләштерелгән. Мантыға оҡшаш блюдо — монголдарҙың «Бууз» блюдоһы. Ул да манты кеүек әҙерләнә. Әсе ҡамырҙан әҙерләнгәнен «мантуун бууз», эслекһеҙ, ҡамырҙан ғына булғанын «мантуун бууз» тип атайҙар.
Хәҙерге Ҡытайҙа мантыға оҡшаш блюдолар «баоцзы» (包子, bāozi; дунганский язык. бо́зы), «маньтоу» ((ҡытайса 馒头) тип атала. Ул парҙа бешерелгән, эслеге булмаған булкалар. Әммә ҡайһы бер тарихсылар борон "маньтоу"ның хәҙерге, беҙгә билдәле булған мантыға оҡшаған булыуын раҫлай . «Бууз[а]», «бозы», «позы» һүҙҙәре ҡытайҙың «баоцзы» һүҙенән килеп сыҡҡан. Ло Гуаньчжундың Хань династияһының ҡолатылыуын һәм «Өс батшалыҡ осоро»н һүрәтләгән «Өс батшалыҡ осоро романы» ҡытай классик урта быуат әҫәрендә «маньтоу»-ҙың килеп сығыу тарихы телгә алына. Унда «маньтоу»ҙың һәләк булғандарға кеше ҡорбаны килтереүҙе имитациялау өсөн уйлап сығарылған нәмә булыуы тураһында һөйләнә. Был уйлап сығарылған нәмәнең авторы тип шул осорҙоң полководецы, дәүләт эшмәкәре Чжугэ Лян атала. Һүрәтләнгән маньтоу итле эслек менән була. Япон «мандзю»һы (饅頭) — ҡыҙҙырылған, эслекле булка.
Хохлов Анатолий Иванович
Анатолий Иванович Хохлов (1 июль 1918 йыл — 11 февраль 1995 йыл) — совет офицеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Анатолий Иванович Хохлов 1918 йылдың 1 июлендә Бахмут ауылында (хәҙерге Көйөргәҙе районы, Башҡортостан) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Көйөргәҙе районының Ермолаево урта мәктәбендә 10 класс тамамлай. 1936—1939 йылдарҙа Бахмут урта мәктәбендә уҡыутыусы булып эшләй.
1938 йылдың октябрендә Башҡорт АССР-ының Мәләүез райвокнкоматы тарафынан РККА-ға саҡырыла.
Тов. Хохлов лично сам повел первую роту на западный берег реки. Полк без потерь переправился через реку и быстро овладел траншеями противника. СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 24 мартындағы указы менән капитан Анатолий Иванович Хохловҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6431) тапшырыла.
1947 йылдан Башҡорт АССР-ының Эске эштәр министрлығында хеҙмәт итә, 1960 йылдан майор дәрәжәһенә запасҡа сығарыла.
Өфө ҡалаһында йәшәй, Башҡортостан профсоюздар советының курорттар идаралығында инструктор, «Башстройснаб» тресында кадрҙар буйынса өлкән инспектор, Өфө ҡалаһы Киров районының социаль тәьминәт бүлеге мөдире булып эшләй.
1995 йылдың 11 февралендә вафат була.
Яксарка
Яксарка — Рәсәй йылғаһы. Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 661 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура йылғаһы, инештән Сура гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбү Ләһәб
Биографияһы
Башта Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән яҡшы мөнәсәбәттә була, улдары ҡыҙҙарына әйттерелгән була. Әбү Талиптың вафатынан һуң 619 йылда Әбү Ләһәб Бәнү Хәшимдең башлығы булып китә һәм Мөхәммәт с.ғ.с. мәжүси һындарға табыныуҙан тулыһынса баш тартҡанға тиклем яҡлай әле. Ағаһының ярҙамдан баш тартыуы Рәсүлдең хәлен ныҡ хөртәйтә һәм Мәккәнән күсергә мәжбүр итә.
Әбү Ләһәб (ут атаһы (эйәһе), тамуҡ киҫәүе) ҡушаматы уға Әл-Мәсәд сүрәһе нән алып бирелгән. Әбү Ләһәбтең ҡатыны ла (Әбү Суфияндың туғаны Үмм Йәмил бинт Һәреб), хаслыҡ ҡылып, Пәйғәмбәрҙең аяҡ аҫтына, өҫтөнә сәнскәктәр, тиҙәктәр ырғыта торған була.
Әбү Ләһәб Бәҙер һуғышында ҡатнашмай, сөнки һеңлеһе Әтикәнең төшө насар була. Ул ҡорайыштарҙың ғәскәрен ҡоралландырырға, һуғышсылар ялларға бик күп аҡса бирә. Мосолмандар еңеп сыҡҡас, ул ҡайғыһынан бер нисә көндән үлә. Тәненән бик насар еҫ сыға, уға хатта уландары бер нисә көн яҡын килә алмай. Бер ниндәй йолалар атҡармай ғына күмеп ҡуялар.
Әбү Ләһәб Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Ҡөрьәндә телгә алынған берҙән-бер дошманы.
Имәнкүпер
Имәнкүпер (Имян-Купер) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 123 кеше. Соҡаҙыбаш ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452787, ОКАТО коды — 80251875003.
Хәҙерге осор
Ауылда фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ишем йылғаһы (Сәрмәсән йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Кинематограф тарихы
Кинематограф тарихы 1895 йылдың 28 декабрендә Капуцинкалар бульварындағы «Гран кафе» залдарының береһендә беренсе киносеанс күрһәтелгән мәлдән башлана.
Кинематографҡа тәүге аҙымдар
XV—XVII быуаттарҙа «тылсымлы мамонттар батшаһы» — обскур камераһы уйлап табыла (бынан тыш, элегерәк Япония һәм Ҡытайҙа күләгәләр театры барлыҡҡа килә, тар ярыҡ аша һүрәт булдырыу принцибы боронғо замандарҙа уҡ билдәле була). «Обскур камераһы» термины XV быуат аҙағында ҡулланыла башлай, ә тәжрибәләрҙе Леонардо да Винчи үткәрә. Тылсымлы фонарь уңыш килтерә, һүрәттәрҙе вертикаль экранға проекциялау XVII быуатта киң билдәлелек ала. Ябай ғына итеп әйткәндә, ул — эсенә ҙурайтып күрһәтә торған торба һәм яҡтыртҡыс ҡуйылған йәшник. Яҡтыртҡыс артына сағылдырыусы рефлектор урынлаштырыла, торба һәм йәшник араһында ярыҡ ҡалдырыла, уға тушь менән төшөрөлгән һүрәт ҡуйыла. Әммә һүрәт хәрәкәтһеҙ ҡала.
Кинематографҡа табан артабанғы аҙымды 1830 йылда Майкл Фарадей һәм уның дуҫы Макс Роджер яһай. Бөтә Европа һүрәтте терелтә торған аппарат уйлап табырға тырыша. Фарадейҙың приборы фенакистископ тип атала. Аппаратҡа эҙмә-эҙлекле рәүештә теҙелгән һүрәттәр ҡуйыла. Элегерәк Жозеф Плато исемле ғалим хәрәкәтте фазаларға тарҡатыу менән шөғөлләнгән була (мәҫәлән, кеше хәрәкәтен). Фарадейҙың ҡулына ошо хеҙмәттәр эләгеү менән фенакистископ эшләүҙе тамамлау өсөн бик аҙ ғына ваҡыт талап ителә. Һөҙөмтәлә һүрәттең бер нисә секунд эсендә хәрәкәт итеүен булдырыу мөмкинлеге тыуа (әммә ул йән эйәһе һүрәте түгел).
1877 йылда хронофотография уйлап табылыу менән өсөнсө аҙым яһала. Яҡтылыҡҡа ярайһы уҡ юғары һиҙгерлекле, әммә фотоматериалды тик төшөрөр алдынан ғына әҙерләүҙе талап иткән еүеш коллоид процесын уйлап табыусы Луи Дагер һәм Жозе Ньепстың эштәре ошо аҙымды яһау мөмкинлеген бирә. Юғары һиҙгерлек экспозиция ваҡытын кәметә, ә унһыҙ етеҙ хәрәкәтте төшөрөргә мөмкин булмаҫ ине.
1878 йылда Калифорния губернаторы Леланд Стэнфорд һәм фотограф Эдвард Мейбридж аттың галоп менән сабыуын фото ярҙамында яҙып барыу буйынса эксперимент үткәрә. Бер мәғлүмәттәр буйынса, Стэнфорд Мейбридж менән « ат дүрт аяғын да ерҙән бер юлы күтәрәме, әллә юҡмы», тип бәхәсләшкән, ә икенсе мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Мэйбридж аттар хәрәкәтен анализлау менән шөғөлләнеүсе Стэндфордтың заказын ғына үтәгән. Улар аттар йүгергән юл буйлап яҡтылыҡ үткәрмәүсе махсус будкаларға 12 фотоаппарат урынлаштыра. Будкаларҙа ултырған ассистенттар һыҙғырғыс сигналын ишетеү менән төшөрөү өсөн фотопластинка әҙерләй башлай. Бөтә камералар ҙа әҙер булғас, ат йүгереү юлына сығарыла, ул аҡ стена буйлап фотоаппараттарға ҡаршы саба. Фотоаппараттарҙың затворҙары трекҡа арҡыры бәйләнгән бауҙар ярҙамында тартыла: ат сапҡан саҡта арҡыры бауҙы бер-бер артлы өҙөп бара, шуның менән фотоаппараттарҙы сиратлап эшкә ҡуша. Һөҙөмтәлә һәр фотоаппарат ат хәрәкәтенең айырым фазаларын ат силуэты асыҡ күренгән аҡ стена фонында төшөрә. Хәрәкәтте фазаларға бүлеү буйынса был беренсе ынтылыш була. Артабан Мэйбридж фотоаппараттар һанын 24-кә еткерә, ә килеп сыҡҡан һүрәттәрҙе үҙе уйлап тапҡвн һәм һүрәттең хәрәкәтен тәьмин иткән зоопраксископта ҡуллана.
Хайуан һәм кеше хәрәкәтен фотоға төшөрөү — Мейбридж ҡыҙыҡһынған төп өлкә, ул ошо йүнәлештәге хеҙмәттәре өсөн үҙе өс йыл буйы хеҙмәттәшлек иткән Пенсильвания университетынан субсидия ала. 1887 йылда университет исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан ун бер томлыҡ хеҙмәт — «Хайуандар хәрәкәте: хайуандар хәрәкәтенең эҙмә-эҙлекле фазаларын электрофотографик тикшереүҙәр» — Мейбридждың 1872 −1885 йылдарҙағы бөтә фотографик эксперименттарының йөкмәткеһе, китаптарға йөҙ меңдән ашыу фотоһүрәт урынлаштырылған. Фотоһүрәттәргә эт, бесәй һәм ат кеүек йорт хайуандары ғына түгел, Америкалағы мышы, болан, айыу, янут, арыҫлан, юлбарыҫ, маймыл һәм ҡоштар ҙа төшөрөлгән.
1901 йылда Мейбридж «Органик арауыҡ киңлегендә кеше һыны» тигән китап баҫтырып сығара. Ямайкаға ҡайта һәм башҡа фотоһүрәттәр менән шөғөлләнмәй. Ул 1904 йылда тыуған ҡалаһы Кингстонда үлеп ҡала.
Артабанғы үҫеш
XIX быуаттың икенсе яртыһында фотоһүрәттәр бик популяр булып китә, кешеләр йорттарында дуҫтарының һәм туғандарының фотоһүрәттәре һаҡланған фотоальбомдар булдыра. Был осорҙа «тере» фотоһүрәт эшләүгә бик күп патенттар теркәлә.
1876 йылда француз профессоры Этьен Маре «фотоһүрәт ҡоралын» уйлап таба. Һигеҙ мөйөшлө әйләнеп торған фотопластинкаға секундына 10 кадр тиҙлеге менән хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың хәрәкәт фазалары төшөрөлә. Артабан уйлап табыусы уңышлыраҡ «хронофотографик камера» тип аталған һәм төргәкле, яҡтылыҡҡа һиҙгер фотоҡағыҙҙы файҙаланған яйланма булдыра. Маре, был яйланманы яңыса ҡороп, тишкеләнмәгән кинотаҫманы ҡуллана алған хронофотографик камера килтереп сығара.
1876 йылда Парижда кадрҙарҙы бер-бер артлы күрһәткән кинематограф барлыҡҡа килә. Эмиль Реноның оптик театрҙы уйлап табыуы ошондай уңышҡа килтерә. Ул — «үтә ҙур масштабтағы» тылсымлы фонарь: һүрәттәр төшөрөлгән таҫма ошо фонарь аша үтә. Ҙур экранда эҙмә-эҙлекле рәүештә кадрҙар театры күрһәтелә: сюжетына ҡарап, 80, 90 йәки 100 һүрәт экранда сағылып үтә. Махсус саҡырылған актёр экранда пәйҙә булған күренеш тураһында һөйләп тора. «Фильм» бер нисә секундҡа һуҙылған роликтарҙан тора: был технологияның етешһеҙлеге — оҙайлыраҡ роликты эшләп булмауҙа. Бындай кинематограф уңышлы эшләгән осорҙа Парижда 12 ошондай театр була.
Шундай фильмдан бер миҫал: китап уҡып ултырған ҡыҙ янына егет килә, һөйләшә башлайҙар. Бер аҙҙан егет ҡыҙҙы ҡултыҡлап ала һәм төшкә ашҡа йүнәлә. Бер нисә тапҡыр осрашҡандан һуң — туй. Алтарь алдындағы күренеш. Артабан уларҙы пароходҡа ултыртып, Африкаға туй сәйәхәтенә оҙаталар. Ҡыҫҡаса ғына уларҙың сәйәхәте күрһәтелә. Йәштәр сәйәхәттән ҡайта, ата-әсәләре ҡаршылай. Экранда аҡ кадр пәйҙә була. Ә ҡыҙ һаман эскәмйәлә ултыра, ҡулында китап — былар уның төшөнә генә ингән икән.
1870 йылда американлы Джоном Хайат целлулоид уйлап таба, аҙағыраҡ ул һығылмалы таҫма эшләү өсөн ҡулланыла. 7 йылдан һуң урыҫ фотографы Иван Болдырев фототаҫмаға уны ҡатлап ҡуйыуҙы тәҡдим итә. «Ҡоро» фотопластиналарҙы фотоэмульция менән ҡаплатыуҙың сәнәғәттә ҡулланырлыҡ файҙалы ысулын эшкәрткән уйлап табыусы американлы Джордж Истмэн 1889 йылда целлулоид нигеҙендә үтә күренмәле фототаҫманы һатыуға сығара. Шунан һуң эффектлы һәм сыҙамлы фототаҫма булдырыу мөмкин була.
Кинематограф тыуырға йыйына
«Хәрәкәт итеүсе һүрәттәрҙе» булдырыу юлдарын эҙләгән уйлап табыусылар араһында ғәҙәттән тыш һәләткә эйә булған дүрт кеше кинематографты булдырыуға иң ныҡ яҡынлағаны була. Улар — Томас Эдисон, ағалы-энеле Люмьерҙар һәм Иосиф Тимченко.
1894 йылда Томас Эдисон кинематограф буйынса эшкәрмәләрен Уильям Диксонға тапшыра. Эдисон етәкселегендә Диксон «кинетоскоп» тип аталған аппарат уйлап таба. Был аппараттың үҙенсәлеге шунда: ул күрһәткән «хәрәкәт итеүсе һүрәттәрҙе» тик бер генә кеше ҡарай ала. Бынан тыш кинетоскоп кадрҙарҙы алмашлап күрһәтмәй, бик тиҙ алмашыныу сәбәпле, тамашасыға һүрәттәр тоноҡ, юйылған кеүек күренә. Кинетоскоп нигеҙендә донъяла иң тәүге кино селтәре барлыҡҡа килә, ул бер йылда 150 мең доллар табыш килтерә. Кинетограф һәм кинетоскоп өсөн ҡулланылған 35-мм кинотаҫма беҙҙең заманға тиклем әллә ни үҙгәрештәрһеҙ килеп етә. Кадрҙарҙың 1,33:1 нисбәте тауышлы кино барлыҡҡа килгәнгә тиклем стандарт булып ҡала.
1893 йылда Рәсәй инженеры Иосиф Тимченко фильм ҡарау өсөн проектор уйлап таба. Ул Балтик заводында баш инженер урынбаҫары булып эшләй. «Тере һүрәттәр» эшкәртмәләре тураһында уҡығас, ул уйлап табыу процесына ҡушыла (уның эшкәртмәләре беҙгә Карен Шахназаров материалдары буйынса таныш). 1893 йылда Тимченко ошо мәсьәләне өйрәнеү менән шөғөлләнә башлай. Ул әйләнеп тороусы фотопластинкаға төшөрөүсе камераны, шулай уҡ проекторҙы уйлап таба һәм үҙенең ғаиләһе, балалары тураһында ярты тиҫтә сюжет төшөрөп ҡарай. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң ул үҙенең аппаратын Рәсәй ғилми йәмғиәтенә күрһәтә. Уның хеҙмәте юғары баһалана, әммә ошо йүнәлештәге эшен артабан үҫтереү һәм тикшереү өсөн аҡса бүленмәй; артабан ул завод хужаһы Путилов, банкир Дмитрий Рубинштейн, магазин хужалары Елисеев, Филлипов һәм башҡалар ингән эшҡыуарҙар йәмғиәтенә ярҙам һорап мөрөжөғөт итә. Әммә унда ла тәҡдиме хуплау тапмай. Бының менән Тимченко туҡтап ҡалмай, ул Савва Иванович Мамонтовҡа мөрәжәғәт итә. 1894 йыл башында, яҙ көнө Мәскәүгә килә һәм үҙе уйлап тапҡан ҡоролма тураһында Мамонтовҡа һөйләй, уныһы: «Һинең ҡоролмаңдың киләсәге ҙур, ләкин минең аҡсам юҡ» — тип яуап бирә.
Бер йыл үткәс, ағалы-энеле Люмьерҙар кино күрһәтеүҙә үҙ технологияһын ҡуллана — һәм сәнғәт жанры булған кинематографияға нигеҙ һалыусы булараҡ тарихҡа инеп ҡала. Ағалы-ҡустылы Люмьер һүрәттәрҙе фотофиксациялау технологиялары буйынса белгес була, ә 1895 йылда «синематограф» киноаппаратын уйлап таба һәм бер нисә ролик та эшләп өлгөрә. 1895 йылда был аппаратты ҡулланып, кәм тигәндә биш тапҡыр кино күрһәтеүҙәре билдәле: 22 мартта Парижда Ватан сәнәғәтен үҫтереү йәмғиәтендә; 11 июндә Лионда фотографтар съезында; 11 июлдә Парижда техник күргәҙмәлә; 10 ноябрҙә Брюсселдә фотографтарҙың Бельгия ассоциацияһында һәм 16 ноябрҙә Сорбонна амфитеатрында. Әммә был киноны теләгән һәр кем ҡарай алмай, уға, нигеҙҙә, белгестәр генә инә. 1895 йылдың 28 декабрендә Парижда Капуцинок бульварындағы «Гранд-кафеның Һинд салонында» теләгән һәр кеше өсөн түләүле киносеанс үткәрелә. Капуцинок бульварында 1895 йылдың яҙында төшөрөлгән 45-50 секунд дауамындағы бер нисә ролик күрһәтелә. Улар араһында «Һыуға ҡойонған һыу һиптереүсе» комик сюжет була, әммә киң билдәле булған «Ла-Сьот вокзалына поезд килеүе» таҫмаһы күрһәтелмәй, уны тик 1896 йылда ҡарай алалар. Төрлө имеш-мимештәргә ҡарамаҫтан, үҙҙәренә табан туп-тура поезд килеүен күрһәләр ҙә тамашасыларҙың береһе лә урынын ташлап китергә ашыҡмай.
Люмьер эштәренең әһәмиәте шунда: уларҙың технологияһы киноны махсус биналарҙа ғына түгел, ә теләгән бер урында (шул иҫәптән урамда ла) төшөрөү мөмкинлеген бирә, фильмды тамашасыға тиҙ арала күрһәтеүгә әҙерләй һәм уны бер генә кешегә түгел, ә тотош зал ҡарай ала.
Тауышһыҙ кино һәм кинотеатрҙар селтәрен булдырыу
Ағалы-ҡустылы Люмьерҙар бизнестарын киноаппараттар һатыуға түгел, ә кинотеатрҙар селтәрен булдырыуға йүнәлтергә ҡарар итә. Люмьерҙар франшиза бирә, һәм уларҙың партнерҙары кино күрһәтеүҙәр ойоштора, киномеханиктарға эш хаҡы һәм киноаппараттары өсөн ҡуртым хаҡын түләй, киноматериалдар һатып ала (өс йыл эсендә Люмьерҙар бер минут дауамындағы әллә нисә йөҙ таҫма төшөрә). Башта бизнес уңышлы бара (бөтә донъя буйынса кино селтәрҙәре булдырыла), әммә кинотеатрҙар һаны тиҙ арала артыу сәбәпле, улар бер нисә йылдан ҡаты конкуренцияға тап була. 1898 йылда Люмьерҙар кино күрһәтеү эшмәкәрлеген туҡтатырға һәм фототехнологияны (шул иҫәптән төҫлө фото булдырыуҙы ла) камиллаштырыуға кире әйләнеп ҡайтырға ҡарар итә.
Вудвил Латамдың уйлап табыуы фильмдарҙың ваҡытын оҙайтыуға булышлыҡ итә, ул 1897 йылда оҙонлоғо ҙур булған таҫма файҙаланыу мөмкинлеген биреүсе механизм (Латам элмәген) уйлап таба. Элек тарттырыусы механизмда таҫма өҙөлмәһен өсөн уның оҙонлоғо 15 метрҙан артмай; ә ул киноны бер минут ҡына күрһәтеүгә етә.
Тәүге осор кинематографын үҫтереүгә француз Жорж Мельес һәм американ Дэвид Гриффит тос өлөш индерә. Мельес беренсе киностудияға (айырым предприятие кеүек) нигеҙ һала, унда махсус эффекттар булдырыу технологияһын уйлап таба, тәүге фантастик фильм һәм тәүге ужастар фильмын төшөрә. Гриффит «эре план» концепциянын эшкәртә һәм, кадр-план-күренеш-эпизод классик схемаһын булдырып, «голливуд режиссураһына» нигеҙ һала.
Беренсе донъя һуғышына тиклем Европала Париждың «Ағалы-ҡустылы Патэлар» киностудияһы өҫтөнлөк менән файҙалана, ә АҠШ-та тәүге мәлдә Нью-Йорк киноиндустрия үҙәге була. Әммә 1910-сы йылдарҙа студияларҙың күбеһе Лос-Анджелес ҡалаһы ситендә урынлашҡан һәм фильм төшөрөү өсөн тәбиғи шарттары яҡшы булған Голливудҡа күсенә (яҡтылыҡ күберәк һәм яуым-төшөм дә һирәгерәк). 1920 йылдар башында кино етештереүҙе контролдә тотҡан 8 эре киностудия урынлаша унда. Уларҙың бишәүһе — Fox, Loew-MGM, Paramount, RCA һәм Warner Brothers — үҙ кинотеатрҙар селтәрен тота, һәм тағы өсәүһенең — Universal Pictures, Columbia Pictures һәм United Artistsтарҙың — үҙ селтәрҙәре булмай.
Булгарский йорто
Булгарский йорто-һарайы - (ბოლგარსკის სახლი-აგარაკი) - Грузияның баш ҡалаһы Тбилисиҙан 75 километр алыҫлыҡта урынлашҡан, Каспий муниципалитетың Ахалкалаки  (иҫке ҡала) тигән төбәгендәге Гарикула ауылындағы бина.
Тарихы
1885 йылда поляк инженеры һәм архитекторы Василий Булгарский Ахалкалакиға иғтибар итә һәм бында йорт (дөрөҫөрәге, һарай) һала. Заманы өсөн алдынғы технологиялар менән йыһазландырылған, үҙ электр станцияһы, тәбиғи һыуытҡысы, инфраструктураһы һәм һуғарыу системаһы булған - был ауыл хужалығы продукцияһын экспортҡа сығарырға мөмкинлек бирә. Хужалар шарап етештерә, шафталы (персик) консервалау фабрикаһы аса, тирмән һәм башҡа бик кәрәкле ҡоролмалар була. ХХ быуаттағы революциянан һуң вариҫтары илдән ҡыуып сығарыла.
Тасуирламаһы
Бина кирбестән һәм һәүерташтан һалынған. Көньяҡ-көнсығышында бер ҡатлы ауыл хужалығы ҡаралтылары урынлашҡан. Ишек балкондың төньяҡ фасадынан. Көнсығыш фасадында - манара (башня). Залы икегә бүленгән. Ике ҡаты ла планы менән тап килә. Бинаның ике ҡатлы өлөшөнөң ҡыйығы черепица менән ябылған. Көнбайыш яғынан - ҙур зал һәм балконы аҫтында подвал урынлашҡан.
Бина фасадтарын һәм подвал фасадтарын тотош урыҫ оҫталары биҙәгән. ХХ быуатта бинаның икенсе ҡатында архитектура йәһәтенән әһәмиәткә эйә булмаған төҙәтеүҙәр индерелгән.
2006 йылда президент указы менән Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән.
Туғыҙмөйөш
Туғыҙмөйөш — күпмөйөш менән туғыҙ мөйөштә. Шулай уҡ һәр туғыҙмөйөш предметты атап, бындай формаһы бар.
Туғыҙмөйөш самопересечение башҡа майҙан
Туғыҙмөйөш майҙанда башҡа самопересечение, координаталары түбәһе, буйынса билдәләнгән дөйөм өсөн күпмөйөш формула.
Ҡабарынҡы туғыҙмөйөш
Ҡабарынҡы туғыҙмөйөш тип аталған девятиугольник, уларҙың барыһы уның нөктә буйынса теләһә ниндәй алыҫлыҡта ятҡан бер яҡтан тура, уның аша үткән ике күрше түбәһе.
1260 эске туғыҙмөйөш ҡабарынҡы мөйөш суммаһы тигеҙ°.
Дөрөҫ туғыҙмөйөш
Туғыҙмөйөш дөрөҫ атаған, бөтә яҡтан тигеҙ булған, тигеҙ мөйөш ә бөтә эске 140°.
Туғыҙмөйөш. поп-мәҙәниәтенә
Туғыҙмөйөш, термин булараҡ, ҡайһы берҙәрен телгә алына культура. Мәҫәлән, америка төркөмөндә They Giants Might Be йырҙарын үҙ репертуарына бар «Туғыҙмөйөш» (Nonagon) инә. балалар альбомы «123s Here the Come» (2008 й.)
Шулай уҡ, билдәле рок-төркөмөнә Slipknot бер өлөшөн үҙенә ҡушҡан. өс сифатында ҡулланған логотип өсмөйөшов йондоҙло туғыҙмөйөш, тмгән, билдәле булыуынса, күпмөйөштәр булып тора, һәм улар бөтә яҡтан мөйөштәренең тигеҙ, ә түбәһенең түбәһе туғыҙмөйөш дөрөҫ тап килә.
Линейка ярҙамында схемалар төҙөү һәм дөрөҫ циркуль менән туғыҙмөйөш
Дөрөҫ туғыҙмөйөш ярашлы, теоремаһы Гаусс — Ванцель, күпмөйөштәр ҡарап, уларҙың циркуль, линейка ярҙамында төҙөлгән..
Иштирәк (Илеш районы)
Иштирәк (Иштеряково) — Башҡортостандың Илеш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 492 кеше. Почта индексы — 452266, ОКАТО коды — 80230848002.
Тарихы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу документтарында ауылда 1762 йылда 70 кеше, 1783 йылда - 86, 1795 йылда 6 ихатала - 132, 1816 йылда - 360, 1834 йылда - 284, 1858 йылда 122 ихатала - 806, 1870 йылда 174 ихатала - 894, 1917 йылда 344 ихатала 1759 кешенең йәшәүе теркәлә. Ерһеҙ башҡорттар (припущенниктар) һәм яһаҡ татарҙары 1920 йылғы рәүиздә типтәрҙәр тип теркәлә.
1843 йылда бөтә башҡорттарға - 46 аҫаба башҡорт һәм 238 ерһеҙ башҡортҡа - 920 бот ужым һәм 1264 бот яҙғы иген сәселә. 1816 йылда ауылда мәсет, 2 тирмән була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Лемжа
Лемжа — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Моча йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.