cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Терроризмға ҡаршы һуғыш
Һүҙбәйләнеште ҡулланыу тарихы
2009 йылда Барак Обама АҠШ президенты вазифаһында Джордж Бушты алмаштырғас һәм уның администрацияһы «терроризм менән һуғыш» терминынан баш тартҡандан һуң; был терминдың атамаһында «глобаль» сифатының әҙәпһеҙ булыуы айырым билдәләнде. 2013 йылдың 23 майында Обама «терроризм менән һуғыш» тамамланды һәм америка көс структураларының акценты халыҡ-ара террорсы ойошмаларға ҡаршы масштаблы хәрби операцияларҙан АҠШ-тың хәүефһеҙлегенә туранан-тура янаған конкрет террорсы ячейкаларға күсерелә тине. 28 декабря 2014 йылдың 28 декабрендә Обама администрацияһы объявила о завершении военного этапа Афғанстандағы АҠШ етәкләгән миссияның хәрби этабы тамамланды тип иғлан итә. Әммә 2014 йыл башында «Ислам дәүләтенең» көтөлмәгән көсләнеүе арҡаһында терроризмға ҡаршы, киң мәғлүмәт саралары баһалағанса, «терроризм менән һуғыштың» дауамы булараҡ яңы операция — «Ҡаҡшамаҫ тәүәккәллек» операцияһы иғлан ителә.
АҠШ-тың аль-Каидаға ҡаршы хәрби операциялары
2001 йылдың 11 сентябрендә ҡылынған террорсы акттарҙан һуң, АҠШ властары халыҡ-ара террористик ойошмаларға ҡаршы һуғыш иғлан итеүҙәре тураһында иғлан итә. АҠШ территорияһында теракттар ойошторған «аль-Каида » Американың беренсе дошманы тип атала. АҠШ президенты Джордж Буш Афғанстандың күп өлөшөн контролдә тотҡан «Талибан» хәрәкәтенән уларҙың илендә йәшенгән "аль-Каида"ның башлығы Усама бен Ладенды һәм шул ойошманың башҡа етәкселәрен тотоп биреүҙәрен талап итә. 21 сентябрҙә талибтар, АҠШ был ойошманың Нью-Йорк һәм Вашингтондағы һөжүмдәрҙә ҡатнашлығын раҫлаған етерлек төплө дәлилдәр юҡлығына һылтанып, баш тартыуын белдерҙе.
Афғанстанда һуғыш
Усама бен Ладен һәм "аль-Каида"ның башҡа етәкселәрен америка ғәҙел хөкөмөнә биреүҙән баш тартҡан һуң, «аль-Каида» һәм «Талибан» структураларын бөтөрөү маҡсаты менән, был илдең территорияһында АҠШ-тың хәрби операцияһы үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә. АҠШ-ҡа өҫтөнлөклө роль бирелгән күп милләтле коалиция ойошторола һәм 2001 йылдың 7 октябрендә Афғанстан территорияһындағы талибтар режимына ҡаршы ҡораллы операция башлана. 2001 йыл аҙағына тиклем үк халыҡ-ара коалиция көстәре менән талибтар режимы барлыҡ Афғанстан территорияһында ғәмәлдә ҡолатыла. Әммә, һуңынан «Талибан» коалиция көстәре ҡаршы көрәштә халыҡ-ара террористик һәм коалиция көстәре һәм яңы афған хөкүмәтенә ҡаршы көрәштә яңы тактик һәм афған хөкүмәте партизан һәм террорсы юлға күсә. Талибтар менән 2014 йылға тиклем оҙаҡҡа һуҙылған ҡораллы конфликтҡа әйләнә.
Вәзирстанда Ҡораллы конфликт
Вәзирстанды байтаҡ дәрәжәлә контролдә тотҡан пуштун кландары (һайланма социаль төркөм) Пакистандың үҙәк хөкүмәте менән күптәнге еңел булмаған мөнәсәбәттә тора. Шуның менән бергә Вәзирстанда «аль-Каида» һәм "Талибан"дың йоғонтоһо көслө, әйтер кәрәк, пакистан сәйәәси элитаһының бер өлөшө уларға ярҙам итте. Афғанстанда һуғыш барғанда, Пакистан хөкүмәте халыҡ-ара коалиция яҡлы булып «Талибан» һәм «аль-Каида»ға ҡаршы һуғышырға ҡарар ҡабул итте. Үҙ сиратында, Афғанстанда 2001 йылғы һуғыш хәрәкәттәре барышында еңелгәндән һуң, Вәзирстан ысынында тыл базаһына әйләнде. Шуның өсөн АҠШ етәкләгән халыҡ-ара коалиция көстәре һәм пакистан көс структуралары күп йылдар дауамында террорсы ойошмаларҙы юҡ итеү маҡсатында Вәзирстанда операциялар үткәрә.
Африканың көнсығышында һәм Йемендә «Ҡаҡшамаҫ азатлыҡ» операцияһы
Был операция ғәмәлдәре башлыса Сомали һәм Йемен территорияларында, шулай уҡ Кенияла, Суданда һәм бер нисә башҡа илдәрҙә йәйелдерелә. Бында АҠШ етәкләгән коалиция дошмандары — «Аль-Каида» һәм «Ислам хөкөмө союзы» структуралары була. Ҡораллы конфликт америка коалицияһы ҡораллы көстәренең һәм махсус хеҙмәттәрҙең сиратлап террорсы селтәрҙәрҙе, террорсы ойошма лидерҙарын һәм иң хәтәр ағзаларын юҡ итеүгә йүнәлтелгән ҙур булмаған операцияларҙан ғибәрәт.
Йемендә террорсылар менән көрәш
2001 йылдан Йемен хөкүмәте АҠШ ярҙамы менән Аравий ярымутрауында Йемен территорияһында урынлашҡан проводит военные операции «Аль-Каида» һәм уның союздаштарына ҡаршы хәрби операциялар үткәрә. Йеменда терроризм менән көрәш 2001 йылдан бирле дауам итә, ләкин 2010 йылдың 14 ғинуарынан, ил президенты Али Абдалла Салех «Аль-Каида»ға асыҡтан-асыҡ һуғыш иғлан иткәндән һуң, конфликт көсәйҙе. «Аль-Каида»нан башҡа, Йемен шулай уҡ төньяҡта шәһиттәр һәм көньяҡта айырылып сығыу яҡлылар (сепаратистар) ихтилалына ҡаршы көрәш алып бара.
Ираҡ һуғышы (2003—2011)
БМО Хәүфһеҙлек Советының 687-се резолюцияһына ярашлы, Фарсы ҡултығында һуғыш тамамланғандан һуң, БМО-ның күпләп кеше ҡыра алырлыҡ ираҡ ҡоралын юҡ итеүҙе күҙәтеүсе һәм химик, ядро, бактериологик ҡорал эшләү һәм ҙур алыҫлыҡ ракеталары программаларын туҡтатыу буйынса махсус комиссияһы Ираҡҡа килә. 1998 йылға, ираҡ яғы артабан хеҙмәттәшлек итеүҙән баш тартҡанға тиклем, комиссия үҙенең функцияһын уңышлы үтәп килде. 1990-сы йылдар дауамында күпләп кеше ҡыра торған ҡоралды юҡ итеү процесы, ираҡ властарының Махсус комиссия менән хеҙмәттәшлек итергә теләмәгәнлеге арҡаһында, ваҡыты-ваҡытыы менән ҡыйынлыҡтарға осраны. 2003 йылдың 5 февралендә АҠШ дәүләт секретары Колин Пауэлл, Ираҡ халыҡ-ара инспекторҙарынан күмәк кешене юҡ итерлек ҡоралды йәшереүе тураһында бик күп дәлилдәр килтереп, БМО Хәүефһеҙлек Советының махсус ултырышында һөйләй (һуңғараҡ Пауэлл халыҡ араһына сығарған мәғлүмәт күпселеген аныҡ булмауы мөмкин, һәм ҡайһы берҙә уйлап та сығарылған тип таный). АҠШ-тың һәм уның союздаштарының баҫып инеүҙәре 2003 йылдың 20 мартында башланды, 9 апрелдә америка ғәскәрҙәре Ираҡтың баш ҡалаһы Бағдадты ала. 22 июлдә 101-се һауа-десант дивизияһы һалдаттары менән атышҡанда, Мосулда Саддам Хусейндың улдары — Үдей һәм Күсей һәләк була. 13 декабрҙә Тикрит районында 4-се пехота дивизияһы хәрбиҙәре Сәддам Хөсәйенде ҡулға ала.
2005 йылдың 30 ғинуарында көслө хәүефһеҙлек саралары күрелеп, Ираҡта ярты быуатҡа бер тапҡыр күп партиялы парламент һайлауҙары үтте. Унда, 48 % тауыш йыйып, шәһит Берләштерелгән Ираҡ Альянсы еңеп сыҡты. Апрелдә илдең яңы конституцияһын әҙерләү бурысы йөкләтелән Күсеү хөкүмәте формалаштырыла.
Күп һанлы ираҡ баш күтәреүсе төркөмдәре үҙәк ираҡ хөкүмәтенә ҡораллы көрәшен дауам итте, һәм дини төркөмдәр араһында ла конфликт тоҡанды. Террорсы акттар арҡаһында илдә ай һайын 1 меңдән ашыу кеше һәләк булды.
2011 йылдың 15 декабрендә, 9 йылға һуҙылған хәрби кампанияһының символик тамамланыуына ишара итеп, АҠШ Бағдадтағы Ҡораллы көстәренең флагын алды, хәүефһеҙлек вәкәләттәрен атҡарыуҙы урындағы структураларға тапшырҙы. Коалицияның һуңғы хәрби хеҙмәткәрҙәре 2011 йылдың декабрендә сығарылһа ла, Ираҡ территорияһында хосуси хәрби һәм һаҡ компаниялары хеҙмәткәрҙәре (2013 йылдың мартына — 5500 кеше) ҡалды.
«Ислам дәүләтенә» ҡаршы хәрби операция
Ираҡта һәм Сүриәлә 2014 йылдың беренсе яртыһында күп территорияларҙы тиҙ арала баҫып алыуы, шуға өҫтәп ҡанһыҙлығын һәм кеше хоҡуҡтарын боҙоуын халыҡ-ара берләшмә ғәйепләгән, шулай уҡ Сүриәлә артабанғы граждандар һуғышының көтөлмәгән эҙемтәләренән ҡурҡыуы күп илдәрҙе ИГИЛға ҡаршы хәрби ғәмәлдәр башларға мәжбүр итте. 2014 йылдың йәйенән АҠШ төбәккә хәрби хәрәкәттәрҙә туранан-тура ҡатнашмаусы инструкторҙарын ебәрә, ә августан башлап берлектәге оператив төркөм  — «Ҡаҡшамаҫ тәүәккәллек» операцияһын йәғни масштаблы һауа кампанияһын башлай.
2015 йылдың 1 февралендә Ираҡ премьер-министры, «ИГ» һуғышты Левантанан ситкә йәйелдерергә һәм «Бөтә донъя хәлифәлеге»н булдырырға планлаштырғанын әйткәндән һуң, «Ислам дәүләте» менән һуғыш ысынында иһә «Өсөнсө донъя һуғышы» булып тора.
2015 йылдың 30 сентябрендә, сүриә хөкүмәтенең үтенесе буйынса, Рәсәй Федерацияһы, Сүриәлә хәрби операция башланы йәғни ошо илдә барған граждандар һуғышына ҡушылды.
2017 йылдың июленә джихадистар ҡулында булған ҙур ҡаланы — Мосулды (2016—2017) тартып алды. 2017 йылдың октябрендә курд халыҡ үҙоборонаһы отрядтары төп көсөн тәшкил иткән Сүриә демократик көстәре ИГИЛ-дың баш ҡалаһы Эр-Ракканы яуланы һәм һуғыш тамамланыуға яҡынлашты. 2017 йылдың 6 декабрендә Рәсәй Сүриәлә ИГИЛ-ды тар-мар итеүҙе иғлан итте; 2017 йылдың 9 декабрендә Ираҡ премьер-министры ИГИЛ-дан тулыһынса азат ителеүен хәбәр итте.
Камерунда исламсыларға ҡаршы операция
2015 йылдың октябренән АҠШ армияһының 300 хәрби хеҙмәткәре милли хөкүмәт үтенесе буйынса Камерунға килде. Уларҙың төп бурысы — «Ислам дәүләте» яҡлыларға ҡаршы көрәш.
Фуссыиләт сүрәһе
Фуссыиләт сүрәһе (سورة فصلت, Асыҡ аңлатылдылар ) — Ҡөрьән Кәримдең 41 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 54 аяттан тора.
Рохлин Дмитрий Герасимович
Рохлин Дмитрий Герасимович (20 март 1895 йыл - 1981 йыл) — СССР-ҙың ғалим-рентгенолог-радиологы, профессор (1932), Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1946), остеопатология, палеопатология һәм һөйәк-быуын ауырыуҙарын рентгенодиагностикалау өлкәһендә фәнни мәктәпкә нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
1919 йылда Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты мединцина факультетын тамамлай. Минск һәм Варшавала табиб-терапевт һәм педиатр булып эшләй, ә 1923 йылда Үҙәк рентгенология һәм яман шеш институтына эшкә күсә. Санкт-Петербург ренттенодиагностика бүлеге һәм рентгеноостеология, рентгеноантропология һәм быуындар патологияһы лабораторияһында мөдир була (1941 йылга тиклем). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә фронттың төп рентгенологы булып хеҙмәт итә. 1945 йылдан 1972 йылға тиклем И.П.Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтының рентгенология һәм радиология кафедраһын етәкләй, унда нормаль һәм патологик остеология һәм палеопатология музейын ойштора. 1973 йылдан патологоанатомдарға консультантив ярҙам күһәтә.
Рохлин һөйәк һәм быуындар төҙөлөшөн, уларҙың йәш үҙенсәлектәре, шулай уҡ һөйәк системаһының патологик процесстары эволюцияһы мәсьәләләренә бағышланған 300-ҙән артыҡ фәнни эш алып бара. «Боронғо кешеләр ауырыуҙары» китабында ҡайһы бер тарихи шәхестәрҙең һөйәк ҡалдыҡтары буйынса уларҙың үлем сәбәптәрен, хеҙмәт һәм көнкүреш шарттарын, кисерелгән йәрәхәттәрен өйрәнә. Рохлин тарафынан һөйәк һәм быуындар ауырыуҙарына, бигерәк тә Остеомиелит ауырыуына диагностика принциптарын әҙерләнә.
Рохлин 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены,Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. .
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһы (Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре булараҡ билделе) — 1863 йылда ойошторолған бөтә донъяла 100 миллион хеҙмәткәр һәм ирекмәнде берләштергән халаҡ-ара ижтимағи эшмәкәрлек. «Ғазап сиккәндәргә бер ниндәй айырмаһыҙ ярҙам итергә, донъяла тыныслыҡ өсөн булышлыҡ итергә» эшмәкәрлектең төп маҡсаты тип һанала.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәренең өлөштәре:
Хәрәкәттең етәксе органдары:
Төп принциптар
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай ХХ Халыҡ-ара конференцияһында Венала 1965 йылда иғлан ителгән.
Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хеҙмәткәрҙәре һәм волонтёрҙары ошо принциптар менән эшмәкәрлек итә.
Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым ай хәрәкәте яуҙа яраландарға бер ниндәй айырмаһыҙ һәм өҫтөнлөкһөҙ, халыҡ-ара йәки милли кимәлдә булыуына ҡарамай, кешенең ғазап сигеүен еңеләйтергә тырышыу ниәте менән барлыҡҡа килгән. Хәрәкәт кеше ғүмерен һәм һаулығын һакларға, шәхескә ихтирамлы булырға саҡыра. Ул халыҡтар араһында аңлашыныусанлыҡ, дуҫлыҡ, хеҙмәттәшлеккә булышлыҡ итә.
Дөйөм ышанысты һаклау өсөн Ойошма хәрби конфликтта сәйәси, раса, дини һәм идеологик бәхәстә ҡатнашмай.
Ойошма бойондороҡһоҙ. Төбәк ойошмалары үҙ хөкүмәтенә гуманитар даирәлә ярҙам күрһәтеп, үҙ илендәге закондарға бойһона, Ҡыҙыл Тәре принциптары сиктәрендәге эшмәкәрлекте һаклау өсөн автономияны һакларға тейеш.
Үҙенең ирекле эшмәкәрлеген Ойошма бер ниндәй ҙә файҙа алыу ниәте менән башҡармай.
Бер илдә бер генә Ҡыҙыл Тере төбәк ойошмаһы булырға тейеш. Ул һәр кем өсөн асыҡ һәм эшмәкәрлеген ил территорияһының бөтә ерендә лә башҡарырға тейеш.
Эшмәкәрлек бөтә донъяла башкарыла. Бөтә төбәк ойошмалары тигеҙ хоҡуклы һәм бер-береһенә ярҙам итергә бурыслы.
Эмблемалары
1929 йылғы Женева конвенцияһы буйынса Ҡыҙыл Ярым Айҙы икенсе һаҡлау эмблемаһы тип таныла. Был эмблеманы хәрәкәттә ҡатнашҡан мосолман илдәрендәге ойошмалар ҡуллана, ләкин барыһында ла түгел. Мәҫәлән, Индонезиялағы ойошма Ҡыҙыл Тәре эмблемаһын ҡуллана, сөнки был ойошома дини ойошма түгел, ойошма ла, ил дә дини яҡтан нейтраль (битараф).
Шулай уҡ рәсми билдә булараҡ Иран символдары Арыҫлан менән Ҡояш та ҡулланылған. 1979 йылғы Ислам революцияһынан һуң улар монархия символы булараҡ Иран флагынан алына, Ирандың яңы хөкүмәте мосолмандар өсөн ғәҙәти булған Ҡыҙыл Ярым Айҙы ҡабул итә, ә ойошма Иран Ислам Республикаһының Ҡыҙыл Ярым Ай йәмғиәте тип атала башлай. Быға ҡарамаҫтан, арыҫлан менән ҡояш әле лә Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы эмблемаларының береһе тип иҫәпләнә, Иран теләгән бер ваҡытта был билдәне кире ҡабул итә ала.
2005 йылдың декабрь айында Ҡыҙыл Давид йондоҙон билдә итеп ҡулланыу тәҡдиме кире ҡағыла, ләкин Израиль дипломаттары һәм Америка Ҡыҙыл Тәре йәмғиәте тырышлығы менән уның урынына өсөнсө нейтраль билдә- Ҡыҙыл кристалл ҡабул ителә. 1906 йылдан алып, Ҡыҙыл Тәре «Johnson & Johnson» фирмаһының сауҙа маркаһы булып тора, был эмблема фирма тарафынан 1887 йылдан башлап ҡулланыла. 1905 йылда АҠШ Конгрессы Ҡыҙыл Тәрене Ҡыҙыл Тәре ойошмаһынан башҡа ойошмаларға ҡулланыуҙы тыйған. J&J алдараҡ рәсмиләштергәлектән үҙ эмблемаһын һаҡлап ҡала.
Ҡыҙыл Тәре һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тре һәм Ҡыҙыл Ай хәрәкәтенең ҡурсалау эмблемаһы, шуға күрә башҡа ойошмаларға халыҡ-ара хоҡуҡ уны ҡулланыуҙы тыя. 1949 йылғы Женева конвенцияһы менән Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай комитетының хоҡуҡи статусы нығытылды, шуға күрә Ҡыҙыл Тәре (һәм Ҡыҙыл Ярым Ай) билдәһе бөтә донъяла ла һаҡлана.
Советтар Союзында һәм һуңыраҡ элекке совет республикаларында (СНГ) Ҡыҙыл Тәре медицинаға бәйле бөтә нимәгә лә ҡуйыла. Халыҡ-ара билдәне былай итеп ҡулланыу шик тыуҙыра. Был символ тик һуғыш осорона ғына ҡағыла. 2002 йылда Украинала был билдәне үҙ белдегең менән ҡулланыуҙы тыйған закон көсөнә инде. Шуға күрә унда Тиҙ ярҙам машиналарынан ҡыҙыл тәре билдәһе алына, « Тәүге медицина ярҙамы пункты» сервисы һәм «Дауахана» юл билдәләрендә ҡыҙыл тәрене йәшел ерлектәге аҡ тәрегә, йәки аҡ ерлектәге йәшел тәрегә алмаштырҙылар.
Сольферино, Анри Дюнан һәм Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетына нигеҙ һалыу
алдаттарҙы дауалау, уларҙы урынлаштырыу өсөн хәүефһеҙ урын булдырыу системаһы булмаған. 1859 йылдың июнендә Анри Дюнан (Швейцария) Италияға Франция императоры Наполеон III менән француздар ҡулындағы Алжирҙа эшҡыуарлыҡ өсөн ауырлыҡтар тураһында һөйләшергә тип килә. 24 июндә ул Сольферино янындағы Франция (союздашы Пьемонт) менән Австрия ғәскәре алышының шаһиты була. Бында ике яҡтан 40 мең һалдат һәләк була, йәки тән йәрәхәттәре ала. Яралыларҙы яу яланында бер ниндәй ярҙамһыҙ ташлап ҡалдырғанды күреп, Анри Дюнан шаҡ ҡата. Баштағы уйынан ҡайтып, ул бер нисә көн буйы яралыларҙы хәстәрләп йөрөй. Женеваға ҡайтҡас, 1862 йылда ул «Сольферино тураһында хәтирәләр» тигән китабын баҫтыра. Был китаптың бер нисәһен ул Европа илдәренең юғары хәрби эшмәкәрҙәренә ебәрә. Дюнан һәр бер илдә һуғыш ваҡытында яралы һалдаттарға ярҙам итеүсе ирекмән ойошмаларын булдырыуҙы, нейтраль медиктар һәм яралылар ятҡан дауаханалар хәүфһеҙлеген тәьмин иткән халыҡ-ара килешеүҙәр төҙөүҙе тәҡдим итә.
1863 йылдың 9 февралендә Женевала Анри Дюнан "Бишәү комитеты"н булдыра, унда ҡаланың иң хөрмәтле кешеләре: юрист Гюстав Муанье, табип Луи Аппиа, Женева гигиена һәм һаулыҡ һаҡлау комитеты комиссияһынан Аппиа Теодор Монуар һәм Швейцария армияһы генералы Гийом-Анри Дюфур инә. Анри Дюнандың тәҡдимдәрен өйрәнгәндән һуң, улар был комитетҡа «Халыҡ-ара яралыларға ярҙам комитеты» тигән исем бирә. 1863 йылдың 26 — 29 октябрендә Женевала халыҡ-ара конференция үтә, унда 36 делегат ҡатнаша (Австро-Венгерия империяһы, Баден, Бавария короллеге, Франция, Бөйөк Британия, Ганновер, Гессен-Кассель, Италия короллеге, Нидерланд, Пруссия, Рәсәй империяһы, Саксония короллеге, Испания, Швеция-Норвегия унияһы, Бөйөк Британия һәм Ирландия Берләшкән короллеге делегаттары). 1863 йылдың 29 октябрендә ҡабул ителгән резолюцияла түбәндәгеләр яҙыла:
1864 йылда Женевала үткән конференцияға АҠШ, Бразилия, Мексиканан да рәсми делегация килә. Конференция тәүге «Яу ҡырында ауырыуҙарҙың һәм ярлыларҙың хәлен яҡшыртыу тураһында» Женева конвенцияһын (1864) ҡабул итә. Уға 12 ил һәм дәүләт ҡушыла. Конвенция һуғыш осоронда яралы һалдаттарға, медицина хеҙмәткәрҙәренә һәм гуманитар учреждениеларға ҡарата нейтраль ҡараш һәм ҡурсалауҙы гарантиялаған 10 статьянан торған дөйөм ҡағиҙәләрҙән тора. Бынан тыш конвенция Халыҡ-ара комитет тарафынан танылыу өсөн Милли йәмғиәттәргә ике талап ҡуя :
Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы эштәре менән мауығып, Анри Дюнан банкротҡа төшә. Ҡайһы берәүҙәр уны хәйләләшеүҙә лә ғәйепләй. Бер нисә йыл эсендә был хәрәкәттең милли ойошмалары төрлө илдәрҙә барлыҡҡа килә. 1876 йылда комитетҡа «Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитеты» исеме бирелә. Биш йылдан Клара Бартон тырышлығы менән Америка Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы барлыҡҡа килә. Хәркәт бөтә донъяла танылыу яулай, ирекмәндәр һаны ла арта.
1901 йылда тәүге Нобель тыныслыҡ премияһын Норвегия Нобель комитеты Анри Дюнан менән билдәле пацифист Фредерик Пассиға ла бирә. Был сара Анри Дюнанды йәмғиәт алдында аҡлау тип ҡабул ителә. Дюнан бынан һуң тағы туғыҙ йыл йәшәй һәм Швейцарияның Гейден ҡалаһында вафат була. Дюнанды күрә алмаған Гюстав Муанье унан ике айға алдараҡ донъя ҡуя. Ул Комитетта иң оҙаҡ президент вазифаһын үтәгән кеше була.
1906 йылда 1867 йылғы Женева конвенцияһын ҡайтанан ҡарайҙар. 1907 йылда Гаагала Икенсе халыҡ-ара тыныслыҡ конференцияһы Гаага конвенцияһын ҡабул итә, ул һуғыш осоронда диңгеҙ флотына ла ҡағыла. Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһын булдырғандан һуң 50 йыл үткәс, Беренсе донъя һуғышы алдынан, донъяла 45 яралыларға ярҙам итеү милли йәмғиәте эшләй. Был хәркәткә Европа менән Төньяҡ Американан тыш Үҙәк һәм Көньяҡ Америка илдәре: Аргентина, Бразилия, Чили, Куба, Мексика, Перу, Сальвадор, Уругвай, Венесуэла, Азия илдәре:Ҡытай республикаһы, Япония, Корея, Сиам; һәм Африкала: Көньяҡ Африка Республикаһы ҡушыла.
Беренсе донъя һуғышы осоро
Беренсе донъя һуғышы ваҡытындағы эшмәкәрлеге өсөн Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы 1917 йылда Нобель премияһы менән бүләкләнә. Һуғыш осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһының 41 делегаты бөтә Европа буйлап, 524 лагерға барып, әсирҙәрҙең хәле менән таныша, уларҙың хәлен яҡшырытыу өсөн ниндәйҙер кимәлдә саралар күрә. Ойошма аша меңәрләгән әсирҙәрҙең ғаиләләренә яҙған хаттары барып етә, ғаиләләр яҡындары менән хатлаша ала.
Ике донъя һуғышы осоронда Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы Беренсе донъя һуғышы ваҡытында алған тәжрибәһен ҡулланып, үҙенең эшмәкәрлеген тағы ла киңәйтергә тырыша. 1925 йылда Женева конвенцияһына тонсоҡторғос һәм ағыулаусы газдар һәм биологик ҡорал ҡулланыуҙы тыйған өҫтәлмә индерелә. Дүрт йылдан яңы «Әсирҙәр менән мөғәлләмә итеү» Женева конвенцияһы ҡабул ителә.
Икенсе донъя һуғышы осоро
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында, ҡыҙғансысҡа ҡаршы, Ҡыҙыл тәре ойошмаларының эшмәкәрлеге ҡайһы бер дәүләттәр тарафынан ныҡ сикләнә. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыш осоронда 179 делегат 41 илдә 12750 хәрби әсирҙәр лагерендә була. Әсирҙәр мәсьәләләре буйынса үҙәк матбуғат агенствоһында (Zentralauskunftsstelle für Kriegsgefangene) 3 мең кеше эшләй, 45 миллион әсирҙең картаһы тултырыла, Агентство аша 120 млн хат ебәрелә. Ойошманың эшендә иң ҙур ауырлыҡ Немец Ҡыҙыл Тәре хәрәкәте нацистар ҡулы аҫтында эшләгәнлектән тыуа- ул Женева конвенцияһы статьяларын үтәүҙән баш тарта. Ҡайһы бер делегаттарҙы нацистар концлагерҙарға индерә, тик улар һуғыш бөткәнсе шунда ҡалырға тейеш була. Бынан тыш Комитет үҙ делегаттарынан нейтраллек талап итә. Делегаттар ебәргән бөтә мәғлүмәт тә ысынбарлыҡҡа тап килмәй-уларҙың эшмәкәрлеге ныҡ сикләнгән була. Ҡыҙыл Тәре ойошмаһы аша ебәрелгән посылкаларҙың барыһы ла тейешле кешегә барып етеүе шик тыуҙыра. Кешеләрҙе юҡ итеү өсөн булдырылған лагерҙарҙа йәһүд, сиған һәм башҡа халыҡтарҙы күпләп юҡ итеү буйынса бирелгән һорауҙар ҙа яуапһыҙ ҡала. Германияла күпләп халыҡты ҡырыу өсөн булдырылған лагерҙар тураһында, ундағы хәлдәр тураһында белеп тә йәмәғәтселеккә был турала еткермәгән өсөн һуғыштан һуң МККК етәкселеге тәнҡиткә тотола. Делегаттар нейтраль булырға тейеш булһа ла, 1945 йылда делегат Луи Гефлигер нацистарҙың Маутхаузен-Гузенда тотҡондарҙы юҡ итергә йыйынғаны тураһында американдарға хәбәр итә һәм 60 мең кешене ҡотҡара. Халыҡ-ара комитет уны нейтраллек принцибын боҙоуҙа ғәйепләй. Гефлигер 1990 йылда ғына аҡлана.
1944 йылда Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре комитетына икенсе Нобель тыныслыҡ премияһы бирелә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң
1963 йылда Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре Халыҡ-ара Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл ярым Ай йәмғиәттәре федерацияһы менән бергә өсөнсө Нобель тыныслыҡ премияһын алды. 1993 йылдан башлап, Халыҡ-ара комитет Швейцария граждандары булмаған кешеләрҙе лә делегат итеп тәғәйенләй башланы (улар хәҙер делегаттарҙың 35 % тәшкил итә).
МККК менән СССР хеҙмәттәшлеге
1918 йылда РСФСР Гаага конференцияһы килешеүҙәренә ҡушыла (Совет хөкүмәтенең 4.06. 1918 й.Ҡыҙыл Тәре тураһындағы бөтә конвенцияларҙы ла таныу тураһындағы декретында ошо турала яҙыла.
1929 йылдың июнендә Женевала ике конвенция ҡабул ителә: береһе яралыларҙың хәлен яҡшыртыу тураһында, икенсеһе әсирҙәр тураһында. СССР беренсеһенә ҡушыла, икенсеһенә ҡушылыуҙан тыйылып тора. 19 марта 1931йылдың 19 мартында СССР хөкүмәте һәм ЦИК "Әсирҙәр тураһында положение"ны раҫлай. Ул Женева конвенцияһын ҡабатлай, ләкин Совет закондарында булған айырмалыҡтарға нигеҙләнеп, түбәндәгеләр яҙыла:
"в целях согласования этого Положения с общими принципами советского права в Положение введены следующие отличия от Женевской конвенции: а) отсутствуют льготы для офицерского состава, с указанием на возможность содержания их отдельно от других военнопленных (ст. 3);
в) предоставление политических прав военнопленным, принадлежащим к рабочему классу или не эксплуатирующему чужого труда крестьянства, на общих основаниях с другими находящимися на территории СССР «иностранцами (ст. 10);
г) предоставление [возможности] военнопленным одинаковой национальности по их желанию помещаться вместе;
д) так называемые лагерные комитеты получают более широкую лагерную компетенцию, имея право беспрепятственно сноситься со всеми органами для представительства всех вообще интересов военнопленных, а не только ограничиваясь получением и распределением посылок, функциями кассы взаимопомощи и т. п. (ст. 14);
е) воспрещение носить знаки отличия и неуказание на правила об отдании чести (ст. 18);
ж) воспрещение денщичества (ст. 34);
з) назначение жалования не только для офицеров, но для всех военнопленных (ст. 32);
и) привлечение военнопленных к работам лишь с их на то согласия (ст. 34) и с применением к ним общего законодательства об охране и условиях труда (ст. 36), а равно распространение на них заработанной платы в размере не ниже существующей в данной местности для соответствующей категории трудящихся и т. д.» (Заключение консультанта Малицкого по проекту постановления ЦИК И СНК СССР «Положение о военнопленных»)
1941 йылда ике аралағы күперҙе яңынан тиерлек төҙөй башларға тура килә. 8 һәм 23 июлдә МККК ике һуғышҡан яҡҡа ла мәғлүмәт алмашыу йәһәтенән ярҙам итергә әҙерлеген белдерә, бының өсөн Анкарала (Төркиә) үҙ бүлексәһен булдыра.
Быға яуап итеп, СССР сит ил эштәре халыҡ комиссариатының 17 июлдәге Швеция хөкүмәтенә яуабында, 1941 йылдың 8 авгусындағы 3-сө циркуляр нотала "правительство Союза ССР будет соблюдать общеизвестные международные договоры, касающиеся права войны " тип яҙыла.
1941 йылдың 24 июлендә СССР-ҙа «Положение о центральном справочном бюро при исполкоме союза общест КК и Красного полумесяца» тигән документ донъя күрә. Августа СССР әсирлеккә эләккән немецтар тураһында тәүге исемлекте тапшыра. Германия быға битараф ҡала.
МККК СССР менән Германия араһында де-факто урталашлыҡ өсөн бер ни эшләмәй. 5 июлдәге совет госпиталдәрен немец самолеттары бомбаға тотоуға ҡаршы протест буйынса ла битараф ҡала, протест тексын Германия яғына тапшырыу менән генә сикләнә. СССР Германия һорауы буйынса Төньяҡ Боҙло океанда һәм Балтикала немец госпиталь судноларына йөрөргә рөхсәт итмәүен МККК тиҙ генә ғәйепләп сыға. Бынан һуң СССР МККК менән араны өҙмәһә лә, башҡаса уның менән хеҙмәттәшлек итер өсөн атлығып тормай. СССР МККК-нан өмөтөн өҙөп, башҡа һуғышта ҡатнашҡан илдәр менән тура бәйләнеш урынлаштыра башлай. Германия менән был килеп сыҡмаһа ла, Румыния һәм Венгрия менән был йәһәттән ҡайһы бер эштәр эшләнә. Венгр һәм румын әсирҙәре тыуған илдәренә 23534 хат ебәрә, сит илдән 10914 хат алына. Был илдәрҙәге совет әсирҙәре хат алышҡанмы икәне әлегә билдәһеҙ.
Венгрия һәм Румыния хөкүмәттәре менән СССР хөкүмәте әсирҙәрҙең хәлен яҡшыртыу тураһында килешә (миҫал итеп, Воронеж, Әстерхан, Башҡортостан (Ишембай) һ.б. ерҙәрҙә әсирҙәр өсөн эшләгән госпиталдәрҙе килтерергә була).
Әсирҙәр хәле тураһында положениеға ярашлы икенсе донъя һуғышынан һуң СССР-ҙа эшләгән әсир немецтар эш хаҡы ала һәм эшләп алған аҡсаларына Германияла кәрәк булырҙай әйберҙәр алып ҡайтып китә.
Филателияла
СССР-ҙа Ҡыҙыл Тәре һәм Ҡыҙыл Ярым Ай халыҡ-ара ойошмаһына арналған почта маркалары сығарыла.
Биҡҡол (Шаран районы)
Биҡҡол (Биккулово) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 47 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Ивана (йырсы)
Ваня Тодорова Калудова (болг. Ваня Тодрова Калудова)  Ивана булараҡ билдәле (болг.  Ивана); 31 ғинуар 1969, Айтос, Бургас өлкәһе, Болгария — болгар поп-фолк  йырсыһы һәм примадоннаһы.
Биографияһы
Ивана 1969 йылдың 31 ғинуарында Айтос ҡалаһында музыканттар ғаиләһендә тыуған. Ғаиләлә берҙән-бер бала булған. Атаһы аккордеонсы була. Оләсәһе йырсы булған. Репертуарында беренсе йыры Имала майка едно ми чедо. Атаһы үҙенең төркөмө менән Ҡара диңгеҙ буйында эшләй. Ивана Свиштов ҡалаһында иҡтисадсы һөнәре менән Стопан академияһын тамамлай.
1999—2001 йылдарҙа: карьераһының башы
Йырсының талантын тауыш яҙҙырыу компанияһы менеджеры Пайнер Митко Димитров күреп ҡала һәм был компания менән контарктҡа ҡул ҡуйырға тәҡдим итә. Беренсе йыры булып Идол тора, Икенсе йыры Коста Марков менән дуэт була. Өсөнсө йыры 100 патрона (100 пуль) йырсының визит карточкаһы булып китә, ә һуңынан был йыр хөрмәтенә дебют альбомын сығара.
Ҡырғауыл тауы
Ҡырғауыл тауы (Чесноковская гора) — Башҡортостан Республикаһының баш ҡалаһы Өфө янында, Чесноковка ауылы эргәһендәге тау.
Ивана (йырсы)
2005—2008 йыл: уңыштар һәм Индира Радич менән тур
2005 йылдың яҙында Ивана ике видеоклип  сығара: Не е ваша работа (рус. Это не ваша работа ) и Ах, тези пари (рус. О, деньги ). Шул уҡ йылдың йәйендә Ивана Пайнер компанияһы турнеһына инә. Шул уҡ йылда Ивана серб йырсыһы Индира Радич менән биш болгар ҡалаһына гастролгә сыға, ә декабрҙә үҙенең алтынсы Доза любов (Доза любви) альбомын сығара. 2008 йылдың 30 апрелендә Ивана  Пловдив ҡалаһында яңғыҙ концертын бирә, ә көҙ сит ил туры сиктәрендә АҠШ-ҡа бара, унда Ивана болгар диаспораһы өсөн АҠШ-тың бөтә ҡалаларында ла сығыш яһай.
Ҡырғауыл тауы
Урынлашыуы
Тау итәге эргәһенән Ағиҙел йылғаһы аға, уға элек Чесноковка тип йөрөтөлгән Бәрҫеүән килеп ҡушыла, ул Ҡырғауыл тауынан йыраҡ түгел аға. Ҡырғауыл тауының бейеклеге 175,4 метр.
Ивана (йырсы)
2011 — хәҙерге ваҡыт: Болгария тауышы, халыҡ альбомы
2011 йылдың йәйендә Ивана Болгария тауышы программаһында остаз була, тик уның тәрбиәләнеүсеһе Роксана беренсе миҙгелдә өсөнсө урынды ала, һәм беренсе миҙгелдән һуң Ивана остаз булараҡ ҡатнашыуҙан баш тарта. Ивана шул уҡ йылдың көҙөндә, Пайнер компанияһының  башҡа башҡарыусыларынан  айырмалы рәүештә,  милли тур ойоштора, ул  15 сентябрҙә башлана,  һәм Болгарияның  бөтә ҡалалары  буйлап концерттар бирә. Ивана 2015 йылда унынсы Не давам да се даваме (Я не забочусь, что дано) альбомын сығара, альбомда 13 йыр һәм халыҡ музыкаһы стилендә 4 инструменталь версия бар.
Ивана хәҙер ун беренсе альбомын яҙҙыра.
Шәхси тормошо
Ҡыҙы Теодора (1993 йылда тыуған)
Ҡырғауыл тауы
Тарихы
Әммә монахтар, башҡорт ерҙәренә инеү тыйылған булһа ла, баҫыша башлаған. Шулай уҡ Чесноковка ауылы кешеләре лә башҡорт биләмәләренә инеп, зыян һала. 1690 йылда Табын улусы башҡорто Өмөтбай Мырҙашевтың батшаға яҙған ялыуы һаҡланған.
Ивана (йырсы)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡырғауыл тауы
Тарихы
Башҡорттарҙың Өфө тирәһенән ҡыҫырыҡлана барыуы тураһында 1886 йылда башҡорт мəғрифəтсе-шағиры, тәржемәсе, филолог, тарихсы, этнограф, йəмəғəт эшмəкəре, публицист Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев та яҙған.
Башҡорттар өсөн Ҡырғауыл тауы уның итәгендәге атаҡлы Хажи мәсете менән ҡәҙерле булған.
Ҡырғауыл тауы һәм Бәрҫеүән йылғаһы ҡала сиген генә түгел, ике хакимиәт үҙәге — Рәсәй хакимиәте һәм башҡорт йыйыны осрашҡан сик тә була. XVIII быуаттың 30-сы йылдары аҙағына тиклем бында төбәк яҙмышын билдәләүсе мөһим мәсьәләләр хәл ителә.
Мәктәп дәреслектәре аша Ҡырғауыл тауы 1774 йылда Өфө ҡалаһын яуларға тырышҡан Чика Зарубин етәкселегендәге Пугачев ғәскәре урынлашыуы менән дә билдәле
Ҡырғауылдың бөгөнгөһө
Ҡырғауыл тауында хәҙер Өфө ҡалаһының Киров районына ҡараған Чесноковка коттедж ҡаласығы барлыҡҡа килгән.
Тебейек
Тебейек, тибик.буроголовая гаичка, — турғайҙар отрядендәге ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ботаҡтар араһында һикергеләп йөрөүсе хәрәкәтсән ҡошсоҡ. Кәүҙәһенең өҫкә яғы көрәнһыу һоро, аҫ яғы һорғолт аҡ. Түбәһе, елкәһе һәм тамағы ҡара-көрән. Ҡарабаш тебейектән көрән башы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «ти-ти-тижж-тижж», моңло итеп һыҙғыра ла: «түй-түүүй-түүүүй».
Торица
Торица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кондый-Кы
Кондый-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1099 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йылҡыбай
Йылҡыбай (урыҫ. Елкиба́ево) — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһонған Федоровка ауыл советына ҡарай. (1992 йылдан ).
2002 йылда ауыл халҡы 28 кеше тәшкил итә, башлыса урыҫтар.
Урамдары
Урамға исем рәсми рәүештә 1995 йылдың 29 ноябрендә бирелгән
Гефелль
Гефелль (Gefell) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2675 кеше йәшәй. Майҙаны — 45,21 км2. Диңгеҙ кимәленән 550 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7926 һәм автомобиль коды — SOK.
Безымянный (Ситовка ҡушылдығы)
Безымянный  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ситовка йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уҫаҡкисеү
Уҫаҡкисеү (Усак-Кичу) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 767 кеше. Почта индексы — 452044, ОКАТО коды — 80212825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Яңы Васильевка (Мәҡсүт,Ҡананйылға, Уҫаҡ-Кисеү) ерле типтәр халҡы йәшәгән Иҫке Васильевка (хәҙерге Башҡортостандағы Әлшәй районы) ауылынан саҡ ҡына һуңыраҡ барлыҡҡа килгән. Ә шулай ҙа 1746 йылдың 29 авгусында Өфө губерна канцелярияһында, шулай уҡ ерле халыҡтың сығышы тураһында яҙмалар булған. Өфө губерна канцелярияһының 1779 йылдың 5 мартындағы указы менән, типтәрҙәр бүлендек ауылда үҙҙәренең йәшәү ерҙәрен булдыралар. Илекәй-Мең улусы башҡорттарының 1782 йылдың 20 мартындағы килешеүе буйынса,керҙәштәр ҡабул ителә, шунлыҡтан йәшәү урындары тағы ла ҙурая.1814 йылдың 5 июлендәге Илекәй- Мең халҡы килешеүе буйынса татарҙарҙан дәүләт крәҫтиәндәре ҡабул ителә. 1783 йылда — 104, 1795 йылда — 108 типтәр, 17 башҡорт, 1834 йылда — 230 типтәр, 200 дәүләт крәҫтиәне, 1859—405, 1870 йылда — 436, 1920 йылда — 1337 типтәр (хаталы рәүештә) башҡорттар тип атала. XIX быуат аҙағында мәсет, ундағы мәктәп, шулай уҡ 2 тирмән яҙып алынған.
Мухин Виктор Андреевич
Биографияһы
Виктор Андреевия Мухин 1949 йылдың 10 октябрендә Свердловск өлкәһенең Каменск-Урал ҡалаһында тыуған.
1967 йылдан 1972 йылға тиклем Урал дәүләт университеты биология факультетының  үҫемлектәр биохимияһы һәм физиологияһы кафедраһында профессор А.Т. Мокроносов етәкселеге аҫтында уҡый.
1972 йылдан алып 1975 йылға тиклем СССР ФА Урал бүлеге Үҫемлектәр һәм хайуандар экологияһы институтының аспирантураһында уҡый. 1975 йылдан СССР Фәндәр академияһының Урал бүлеге Үҫемлектәр һәм хайуандар экологияһы институтында ғилми эшмәкәрлеген башлай: 1975 йылдан 1991 йылға тиклем — кесе ғилми хеҙмәткәр,  ғилми хеҙмәткәр, өлкән ғилми хеҙмәткәр, төп ғилми хеҙмәткәр һәм, 2015 йылдан  1991 йылға тиклем  — Үҫемлектәр донъяһының биотөрлөлөк һәм микобиота лабораторияһы мөдире, 2015 йылдан — СССР ФА Урал бүлеге Үҫемлектәр һәм хайуандар экологияһы институтының баш ғилми хеҙмәткәре.
1992 йылдан Урал дәүләт университетының биология факультетында педагогик эшмәкәрлеген башлай: 1992 йылдан 1995 йылға тиклем  — дөйөм экология һәм ботаника кафедраһы мөдире, 1995 йылдан алып 2019 йылға тиклем  — ботаника кафедраһы мөдире, 2019 йылдан был кафедраның профессоры, биосфера, микология һәм үҫемлек сирҙәре мәсьәләләре буйынса лекциялар уҡый шулай уҡ  Урал дәүләт урман техник университеты профессоры булып тора.
1977 йылда А.В. Мухин биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Разложение древесины базидиальными грибами» темаһына диссертация яҡлай,  1991 йылда  Мәскәү дәүләт университеты нда биология фәндәре докторы на  «Экологические закономерности формирования и структура биоты ксилотрофных базидиомицетов Западно-Сибирской равнины» темаһына диссертация яҡлай. 1994 йылда В.А. Мухинға профессор исеме бирелә.
В.А.Мухиндың төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары Көнбайыш Себерҙә ксилотроф базидиомицеттарҙы өйрәнеү менән бәйле, Урал микология фәнни мәктәбен ойоштороусыларының береһе һәм Рус ботаника йәмғиәтенең Екатеринбург бүлеге рәйесе. В. А. Мухин ике йөҙҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән егерме монография авторы, уның етәкселеге аҫтында дүрт докторлыҡ һәм егерме кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
2010 йылдың 9 ноябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән «Фәнни эшмәкәрлегендә ҡаҙаныштары өсөн», В. А. Мухин Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Хәлилов
Хәлилов — фамилия.
Балыҡлы (йылға)
Балыҡлы(Балыкла) —Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһенең. Төйлөгән һәм Һаҡмар райондары биләмәләрендә аға. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Тимашёво ауылының төньяҡ-көнбайышынан ағып сыға. Төньяҡ йүнәлешендә асыҡ ерҙән аға. Йылға тамағы Романовка һәм Екатериновка ауылдары араһында Себенле йылғаһының һул ярынан 38 километрҙа урынлашҡан.
Төп ҡушылдыҡтары — Красная Круча һәм Степной, икеһе лә — уң.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйеккә ҡушылғандан алып тамағана тиклем. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006596.
Һылтанмалар
[[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы
Әш-Шүра сүрәһе
Әш-Шура сүрәһе (سورة الشورى, Кәңәш ) — Ҡөрьән Кәримдең 42 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 53 аяттан тора.
Сплавнуха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Булинский Александр Вадимович
Булинский Александр Вадимович (5 ноябрь 1952 йыл, ) — СССР һәм Рәсәй математигы, А. Н. Колмогоров исемендәге премия лауреаты (2021).
Биографияһы
Мәскәү университетының механика-математика факультетын тик яҡшы билдәләргә генә тамамлай (1974), шунда уҡ аспирантураны ла тамамлай (1977), А. Н. Колмогоровтың уҡыусыһы. Фән кандидаты (1977), диссертацияһының темаһы «Некоторые предельные теоремы для случайных процессов и полей с перемешиванием».
1977 йылдан МДУ-ның механика-математика факультетында эшләй, 1996 йылдан — ихтималлыҡ теорияһы кафедраһы профессоры. 1990 йылда «Предельные теоремы для случайных процессов и полей и их статистические приложения» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе
Осраҡлы процестар һәм уларҙың ҡушымталары өлкәһендә фундаменталь һөҙөмтәләргә өлгәшә. Үҙәк сикке теоремала; осраҡлы башланғыс мәғлүмәттәр булғанда Бюргерстың күп үлсәмле тигеҙләмәләрен тикшереүҙә; Ньюмен проблемаһында; ҡабатланған логарифмдың функциональ законында яңы һөҙөмтәләр ала; Колмогоров-Петровский-Эрдеш-Феллер интеграль критерийының функциональ аналогын, Штрассен шарына йыйылыусанлыҡ тиҙлеген; тығыҙлыҡты ядро баһалауҙың асимптотик үҙсәнлектәрен һ. б. таба.
«Предельные теоремы для случайных процессов и полей» махсус семинар етәксеһе.
«Фундаменталь һәм ғәмәли математика» журналы редколлегияһында хеҙмәттәшлек итә.
Халыҡ-ара Бернулли Йәмғиәтенең ихтималлыҡ теорияһы һәм математик статистика буйынса Европа Комитеты ағзаһы. Америка математика йәмғиәте ағзаһы. Мәскәү математика йәмғиәте идараһы ағзаһы. Сорос профессоры (2000).
Красноленинский
Красноленинский — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628546, ОКАТО коды — 71129944001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Урта Волга өлкәһе
Урта Волга өлкәһе — Рәсәй Совет Федератив Социалистик Республикаһы биләмәһендәге, 1928 йылдың 14 майынан 1929 йылдың 20 октябренә тиклем йәшәгән административ берәмек. Административ үҙәге — Һамар ҡалаһы.
Өлкә Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының ҡарары менән 1928 йылдың 14 майында, бөтөрөлгән Һамар, Ырымбур, Ульяновск, Пенза губерналарын һәм Һарытау губернаһының бер өлөшөн берләштереү һөҙөмтәһендә ойошторола. Административ үҙәге Һамар ҡалаһы була.
Тарихы
Тәүҙә 1921 йылдың аҙағында Госплан эшләгән һәм Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты комиссияһы асыҡлаған иҡтисади райондар селтәре буйынса, Урта Волга өлкәһе составына хәҙерге Мордовия, Татарстан, Сыуашстан, Пенза, Һамар, Ульяновск, Ырымбур һәм Һарытау өлкәләренең бер өлөшөн индереү планлаштырыла.
Әммә өлкәне ойоштороу процесы бер нисә йылға һуҙыла. СССР-ҙы булдырыу мөһим роль уйнай, шунлыҡтан үҙаллы федератив дәүләт субъекты түгел, ә союздаш республикаларҙың береһенең бер өлөшө генә булып ҡала. Территориаль ҡоролошҡа милли ҡараш шулай уҡ административ реформа барышын һуҙа, сөнки иҡтисади маҡсатҡа ярашлылыҡтан өҫтөн була.
Шулай, Татар республикаһынан башта өлкәгә инеүгә ризалыҡ алына, әммә шул уҡ ваҡытта уның үҙәге итеп Һамар түгел, ә Ҡазан ҡалаһы тәҡдим ителә. Ул саҡта административ үҙәк төбәктең ситендә була, был Госпландың районлаштырыу идеяһына ҡаршы килә. Шул саҡта Татария етәкселеге ҡабат үҙәге Ҡаҙанда булған «Волга буйы халыҡтарының берләштерелгән республикаһын» булдырыу идеяһын тәҡдим итә. Был тәҡдим, хәҙер инде күп йәһәттән Сыуашстандың позицияһы арҡаһында, шулай уҡ тормошҡа ашырылмай. Сыуашстан Башҡортостан өлгөһөндә Ульяновск баш ҡалаһы булған «Бөйөк Сыуашстан» төҙөргә тырыша. Сыуашстан составына шул иҫәптән Һамар губернаһының төньяҡ территорияһын (хәҙерге Кошки, Челно-Вершины һәм Шентала райондарын) индерергә тәҡдим ителә, унда сыуаш ауылдары урыҫ, татар һәм мордва ауылдары менән буталып урынлашҡан. Был идея ла ғәмәлләштерелмәй ҡала, ә артабан Сыуашстан Новгород крайы составына инә
1929 йылдың 20 октябрендә өлкә Урта Волга крайы итеп үҙгәртелә.
Административ бүленеше
Өлкә 9 округҡа бүленә : Боғорослан, Быҙаулыҡ (1929 йылдың 21 ғинуарында бөтөрөлгән), Кузнецк, Мордова, Ырымбур, Пенза, Һамар, Сызрань, Ульяновск.
Һәр округҡа 8-ҙән 23-кә тиклем район инә, ә һәр районда уртаса 30-ҙан ашыу ауыл Советы була.
Етәкселәре
Урта-Волга өлкә Советының Башҡарма комитеты рәйестәре:
- 8.1928 — 6.1929 — Нейбах Иван Иванович (1884—1937);
Урта-Волга ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары :
- 23.8.1928  — 9.10.1932  — Хатаевич Мендель Маркович (1893—1937).
Халҡы
1929 йылға төбәктең халҡы 6,957 миллион кеше тәшкил итә. Ҡала халҡы 12,5 % тәшкил итә, РСФСР буйынса уртаса күрһәткес ошо уҡ осорҙа 17,4 % була.
Өлкәнең көнбайыш өлөшөндә аграр халыҡ артыҡлығы һәм өлкәлә сәнәғәттең насар үҫешкән булыуы менән бәйле, өлкәлә эшһеҙҙәр һаны күп була. 1928—1929 йылдарҙа эшһеҙҙәр һаны 28,2 мең кешегә тиклем етә (ялланып хеҙмәт итеүселәр һанының 17,2 % -ы).
Географияһы
Урта-Волга өлкәһенең сиктәре башта уйланғандан бик алыҫ булып сыға. Унда Ырымбур, Пенза, Ульяновск губерналары, Һамар губернаһының күпселек өлөшө һәм Рязань һәм Түбәнге Новгород губерналарының ҙур булмаған өлөшө (мордва халҡы менән) инә.
Төбәктең дөйөм майҙаны 240,3 мең км² тәшкил итә.
Иҡтисады
1927—1928 йылдар өсөн мәғлүмәт буйынса төбәктең ауыл хужалығы продукцияһы эске тулайым продукттың 69,2 процентын тәшкил итә (РСФСР буйынса уртаса күрһәткес 53,6 % булғанда). 1928—1929 йылдар осоронда ауыл хужалығы продукцияһы өлөшө 72,5 %-ҡа тиклем арта.
Сәнәғәттең төп йүнәлештәре ауыл хужалығы продукцияһын эшкәртеү менән бәйле була: он етештереү, шарап ҡыуыу, ағас эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек сәнәғәте. Төбәктең Рәсәй империяһы осоронда уҡ башланған илде индустриялаштырыуҙың дөйөм темпынан һиҙелерлек артта ҡалыуы күҙәтелә. Әгәр 1927—1928 йылдарҙа РСФСР буйынса йән башына уртаса 102,5 һум сәнәғәт продукцияһы тура килһә, Урта-Волга өлкәһе буйынса был күрһәткес 37,4 һум ғына тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта төбәктә ауыл хужалығы ла артта ҡала, игенселектең экстенсив формаһы, уңыш түбән, малсылыҡ ҡәнәғәтләнерлек түгел. Йән башына ер менән тәьмин ителеш бер аҙ артығыраҡ булған хәлдә (РСФСР буйынса уртаса 0,91 гектар урынына 0,93 га), ауыл хужалығының килемлелеге бер кешегә 96 һум ғына тәшкил итә (РСФСР буйынса уртаса 141 һум).
1926—1927 йылдар мәғлүмәттәре буйынса төбәктә 538 ценз сәнәғәт предприятиелары иҫәпләнә, шуларҙың 463-ө эшләй. Двигатель ҡулайламаларының дөйөм ҡеүәте 56 меңләгән ат көсө тәшкил итә. Сәнәғәтте электрлаштырыу 12,7 %-ҡа тигеҙ була, РСФСР буйынса уртаса күрһәткес 42,3 % һәм СССР буйынса 44,1 % була.
Сәнәғәт өлкә биләмәһе буйынса тигеҙ бүленмәгән була. Элекке Һамар губернаһы биләмәһендә предприятиеларҙың 43,9%-ы, Ульяновск губернаһында — 27,1%-ы, Пенза губернаһында — 16,7%-ы, Ырымбур губернаһында — 11,7%-ы урынлашҡан. Өлкәлә булдырылған округтар буйынса предприятиеларҙың бүленеше: Һамар округы — 19,7 %, Ульяновск — 18,2 %, Сызрань — 16,7 %, Пенза — 14,2 %; Кузнецк — 12,2 %, Ырымбур — 8,9 %, Саранск — 4,6 %, Боғорослан — 5,5 % тәшкил итә и.