cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уран (планета)
Әйләнеү күсәре ауышлығы
Уран экваторы яҫылығы уның орбитаһы яҫылығына ҡарата 97,86° мөйөш менән ауышҡан — йәғни планета ретроград(ҡәҙимгесә) «ҡырын ятып, башын бер аҙ аҫҡа эйеп» әйләнә. Тимәк Урандан йыл миҙгелдәре Ҡояш системаһындағы башҡа планеталарҙағы кеүек алмашынмай. Башҡа планеталар өйөрсөк кеүек әйләнһә, Урандың әйләнеше тәгәрәп барған шарға оҡшаш. Ошондай аномаль әйләнеүҙе, ғәҙәттә, планета формалашҡан саҡта уның ҙур планетезималь менән бәрелешеү ихтималлығы менән аңлаталар. Ҡояш торошо мәлендә планета полюстарының береһе Ҡояшҡа табан йүнәлтелгән була. Тик экватор эргәһендәге тар һыҙатта ғына көн менән төн тиҙ алмашына; шул уҡ ваҡытта унда Ҡояш, ерҙәге поляр киңлектәрендәге кеүек, горизонт өҫтөнән саҡ ҡына ҡалҡып тора. Ярты йыл үткәс, (Урандағы) хәл ҡапма-ҡаршы яҡҡа үҙгәрә: «поляр көн» ярымшарҙың икенсе ғына килә. Һәр плюс Ерҙәге 42 йыл буйы ҡараңғыла — артабан тағы 42 йыл Ҡояш яҡтыһы аҫтында була. Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ҡояш Урандың экваторы «янында» тора һәм башҡа планеталарҙағы кеүек көн менән төн алмашына. 2007 йылдың 7 декабрендә Уранда көн менән төн тигеҙләнеше күҙәтелде. Күсәренең шундай ауышлығы арҡаһында Урандың поляр өлкәләре экваториаль өлкәләргә ҡарағанда йыл дауамында Ҡояштан энергияны күберәк ала. Әммә Урандың экватораль өлкәләрендә поляр өлкәләргә ҡарағанда йылыраҡ. Энергияның шулай бүленешенең механизмдары әлегә билдәһеҙ.
Күсәренең ғәҙәти булмаған торошта әйләнеүе лә әлегә фаразлана ғына. Әммә Ҡояш системаһы формалашҡан мәлдә Ер ҙурлығындағы протопланета, Уранға килеп барелеп, уның әйләнеү күсәрен үҙгәрткәндер, тигән фараз өҫтөнлөклө. Күп кенә ғалимдар был фараз менән килешмәй, ул сағында, ти улар, ни эшләп Урандың бер генә айы ла ауыш орбита буйлап әйләнмәй? Тағы ла бер фараз: Урандың бик ҙур юлдашы миллион йылдар дауамында әйләнеү күсәрен урынынан ҡумшытҡан, ә һуңынан юғалған.
Күренеүе
1995 йылдан 2006 йылға тиклем Урандың күренгән йондоҙ дәүмәле +5,6m һәм +5,9m араһында тирбәлә, йәғни планетаны ябай күҙ менән күреү (яҡынса +6,0m) мөмкин була. Төнөн, күк йөҙө асыҡ булғанда уранды ябай күҙ менән дә күрергә мөмкин, ә бинокль ҡулланғанда ҡала шарттарында ла ул күренә. Телескоп объективының диаметры 25 см булған осраҡта Урандағы болоттар һәм уның эре юлдаштары (Титания һәм Оберон) да күренә.
Эске структураһы
Уран — Ҡояш системаһындағыи планета-гиганттар араһында еңелерәк, ләкин Ерҙән 14,5 тапҡырға ауырыраҡ. Тығыҙлығы 1,270 г/см3, шуға ла Ҡояш системаһы планеталары араһында тығыҙлығы буйынса Сатурндан һуң икенсе урынға ҡуйыла. Урандың радиусы Нептундыҡынан ҙурыраҡ булһа ла, массаһы бер аҙ кәмерәк, был факт уның, нигеҙҙә, һыу, аммиак һәм метан боҙҙарынан тороуын раҫлай. Боҙҙарҙың массаһы, төрлө баһалар буйынса, 9,3-тән алып 13,5-кә тиклем ерҙәге массаныт әшкил итә. Водород менән гелий дөйөм массаның бәләкәй генә өлөшөн тәшкил итә; ҡалған өлөшө тау тоҡомдарына тура килә (улар — планетаның йәҙрәһе, тигән фараз бар).
Урандың стандарт моделе, өс өлөштән тора, тип фаразлана: үҙәгендә — таш йәҙрә, уртала — боҙ ҡатламы, тышта — водород-гелий атмосфераһы. Йәҙрәһе сағыштырмаса бәләкәй, боҙ мантияһы планетаның ҙур өлөшөн алып тора (дөйөм радиустың 60 процентын алып тора). Боҙ ҡабығы, ғәмәлдә боҙҙан түгел, ә эҫе, тығыҙ шыйыҡлыҡтан тора (һыу, аммиак һәм метан ҡатнашмаһы). Юғары электр үткәреүсәнлегенә эйә булған ошо шыйыҡсаны «аммиак һыуы океаны» тип тә атайҙар.
Уран ҡулсалары
Уранды асҡан Уильям Гершелдең 1789 йылдың 22 февралендәге яҙмаһында ҡулсалар тураһында ла телгә алына. Күҙәтеүҙәренә яҙған иҫкәрмәләрендә ул Урандың ҡулсалары булыуы ихтимал тип фаразлай.. Шулай уҡ уларҙың ҡыҙыл төҫтә булыуы ихтималлығын да әйтеп үтә, уның был фаразы 2006 йылда Кека обсерваторияһында һуңғы ҡулсанан алдағыһын күҙәтеүҙәр мәлендә раҫлана. Уилям Гершелдең иҫкәрмәләре 1797 йылда Король йәмғиәте журналына барып эләгә. Әммә һуңынан, ике быуат дауамында тиерлек — 1797 йылдан алып 1979 йылға тиклем — әҙәбиәттә ҡулсалар бөтөнләй телгә алынмай, был, әлбиттә, ғалимдың хаталаныуын танырға хоҡуҡ бирә. Шуға ҡарамаҫтан, Гершелдең ярайһы уҡ теүәл итеп күргәндәрен тасуирлауы уның был күҙәтеүҙәрен һанға һуҡмай ҡалдырыу өсөн сәбәп була алмай.
Ер Урандың ҡулсалары яҫылығы аша үткәндә улар ҡабырға яҡтан күренә. 2007—2008 йылдарҙа быны күҙәтеү мөмкин булды.
Магнитосфераһы
«Вояжер-2» менән тикшереү башланғанға тиклем Урандың магнит ҡырын үлсәү бер ҡасан да үткәрелмәй. 1986 йылда йыһан аппараты Уран орбитаһына инер алдынан, ул ҡояш еле йүнәлешенә тап килергә тейеш, тип фаразлана. Был осраҡта геомагнит полюстар эклиптика яҫылығында ятҡан географик полюстар менән тап килергә тейеш. «Вояжер-2» үлсәүҙәре Урандың бик үҙенсәлекле магнит ҡырына эйә булыуын раҫлай магнит ҡыры планетаның геометрик үҙәгенән түгел, ә әйләнеү күсәренә ҡарата 59 градусҡа ауышҡан яҫылыҡтан йүнәлтелә. Ысынында магнит диполе планета үҙәгенән яҡынса 1/3-кә планета радиусынан көньяҡ полюсҡа табан шылған. Был ғәҙәти булмаған геометрия асимметрик магнит ҡырына булдыра, көньяҡ ярымшар өҫтөндәге көсөргәнешлек 0,1 гаусс тәшкил итә ала, ә төньяҡ ярымшарҙа ул 1,1 гауссҡа тиклем етергә мөмкин. Планета буйынса был күрһәткес уртаса 0,23 был гауссҡа тигеҙ (сағыштырыу өсөн, Ерҙең магнит ҡыры ике ярымшарҙа ла бер төрлө, магнит экваторы яҡынса «физик экваторға» тап килә). Урандың диполь моменты ерҙекенән 50 тапҡырға артығыраҡ. Урандан тыш, ошондай ауыш магнит ҡыры Нептунда ла күҙәтелә — шуның менән бәйле, тип фаразлайҙар, бындай конфигурация боҙ гиганттарына хастыр. Теорияларҙың береһе был феноменды түбәндәгесә аңлата: ер төркөмөндәге планеталарҙа һәм башҡа планета-гиганттарҙа магнит ҡыры үҙәк йәҙрәлә барлыҡҡа килә, ә «боҙ гиганттарында» магнит ҡыры сағыштырмаса бәләкәй тәрәнлектә барлыҡҡа килә: мәҫәлән, шыйыҡ аммиак океанында, тотороҡло ҡатламлы структураһы булған, шыйыҡ эске өлөшөн уратып алған нәҙек конвектив ярыла барлыҡҡа килә магнит ҡыры.
Шуға ҡарамаҫтан, дөйөм төҙөлөшө буйынса Уран Ҡояш системаһы планеталары төҙөлөшө менән оҡшаш. Үҫешкән магнит ҡойроғо һәм радиация бүлкәттәре бар .Тотош алғанда Уран манитосфераһы буйынса Юпитерҙан айырылып тора һәм күберәк Сатурнды хәтерләтә. Планетаныэ магнит ҡойроғы миллиондарса саҡрымға һуҙыла һәм планетаның әйләненән кәкрәйгән. Магнит ҡырында ҙур яҫылыҡтар барлыҡҡа килтергән юлдаштары Урандың магнитосфераһында мөһим роль уйнай. Киҫәксәләр ағымы ярайһы уҡ юғары, улар 100 000 йыл дауамында айҙарының өҫтөн ҡараңғылап тороуы ихтимал. Бәлки, юлдаштарының һәм ҡулсалары киҫәксәләренең ҡараңғы төҫтө булыуы ла шунандыр. Уранда поляр балҡыш яҡшы үҫешкән. Әммә Юпитерҙан айырмалы рәүештә Уранда поляр башҡыш термосфераны. энергетик балансы өсөн әллә ни мөһим түгел.
Атмосфераһы
Урандың өҫтө ҡаты булһа ла, өҫтөндәге газға оҡшаш болоттарҙы уның атмосфераһы тип атайҙар. Урандың атмосфераһы планетаның тыҡшы ҡатламынан баҫымы 100 бар һәм температураһы 320 K булғанда 300 км бейеклектә башлана. «Атмосфера коронаһы»ның" радиусы "өҫтөнән 2 тапҡырға артығыраҡ һәм баҫымы 1 барға етә. Атмосфераны шартлы рәүештә өс өлөшкә бүлергә мөмкин: тропосфера (-300 км — 50 км; баҫымы — 100 — 0,1 бар), стратосфера (50 — 4000 км; баҫымы — 0,1 — 10−10 бар) һәм термосфера/атмосфера коронаһы (планета йөҙөнән 4000 — 50000 км). Уранда мезосфера юҡ.
Составы
Уран атмосферыһының составы, гелий һәм молекуляр водород миҡдары бик күп булыу сәбәпле, планетаның ҡалған өлөштәре составынан ярайһы уҡ ныҡ ҡына айырыла. Гелийҙың мольная доляһы (бөтә атомдар һәм молекулалар һанына ҡарата гелий атомдары һанының нисбәте) юғары тропосферала а 0,15 ± 0,03 тигеҙ һәм 0,26 ± 0,05 масса доляһына тап килә. Был һан гелийҙың йондоҙға ҡаршы масса доляһына бик яҡын (0,275 ± 0,01). Башҡа газ гиганттарындағы кеүек Уранда гелий планета үҙәгендә генә тупланмаған. Уран атмосфераһының өсөнсө өлөшө — метан (CH4). Спектрҙың ҡыҙыл өлөшөндә яҡтылыҡты йотоусы метандың булыуы планетаға йәшелле-зәңгәрле төҫ бирә. Аммиак, һыу һәм көкөрлө водород кеүек әллә ни оса алмаған берләшмәләрҙең атмосфера эсендә барлығы йәки юҡлығы бик аҙ өйрәгелгән. Бынан тыш, Урандың юғары ҡатламдарында этан (C2H6), метилацетилен (CH3C2H) һәм диацетилен (C2HC2H) эҙҙәре табыла. Был углеводородтар, тип фаразлайҙар, метандың ҡояштың ультрафиолет радиацияһында фотолизы продукты булып тора. Спектроскопия шулай уҡ һыу пары, һөрөм һәм углекислый газдарҙың эҙҙәрен таба. Күрәһең, Уранға улар тышҡы сығанаҡтарҙан киләлер (мәҫәлән, эргәһенән осоп үткән кометаларҙан).
Лободин Герман Григорьевич
Лободин Герман Григорьевич (20 ноябрь 1928 йыл — 4 июнь 1978 йыл) — боксер, ярымурта ауырлыҡтағы категория вәкиле. 1950-се йылдарҙың беренсе яртыһында Бөтә Союз кимәлендә сығыш яһай, ике тапҡыр СССР чемпионы, ике тапҡыр Ленинград чемпионы, Бөтә Союз студент уйындары еңеүсеһе, ВЦСПС беренселегенең бронза призеры, СССР-ҙың спорт мастеры. Шулай уҡ бокс буйынса педагог һәм тренер булараҡ билдәле. Бөтә Союз категориялы судья.
Биографияһы
Герман Григорьевич Лободин 1928 йылдың 20 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Архангел ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ физик культура техникумын тамамлай, шунан һуң Ленинград ҡалаһына даими йәшәргә күсә. Унда П. Ф. Лесгафт исемендәге Ленинград дәүләт физик культура институтына уҡырға инә, 1952 йылда тамамлай.
1950 йылда бокс буйынса Ленинград беренселеген яулап, спортсы булараҡ беренсе етди уңышҡа өлгәшә. Бер йылдан һуң Донецк ҡалаһында СССР чемпионатында сығыш яһай һәм ярымурта ауырлыҡтағы категорияла барлыҡ дәғүәселәрен, шул иҫәптән финалда Мәскәүҙән Александр Чеботаревты еңеп, алтын награда яулай. Бынан тыш илдең команда беренселегендә еңеү яулай. СССР спорт мастеры нормативын үтәй.
1952 йылда Мәскәүҙә СССР чемпионатында алдағы йылдағы уңышты ҡабатлай, шулай итеп Лободин ике тапҡыр ил чемпионы була. Шулай уҡ был миҙгелдә ул ҡабаттан Ленинград беренселеген яулай һәм демократик илдәр боксерҙарының команда турнирында беренсе урынды биләй. 1953 йылда ВЦСПС беренселегендә бронза миҙал ала. 1955 йылда Бөтә союз студент уйындарында еңеү яулай.
Боксер булараҡ сығыш яһау менән бер рәттән, педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, 1951—1959 йылдарҙа Ленинград физик культура һәм спорт техникумында уҡытыусы булып эшләй. Артабан Өфө нефть һәм Өфө авиация институттарының физик тәрбиә кафедраларында тренер-уҡытыусы булып эшләй. 1967 йылда «Башҡорт АССР-ының иң яҡшы тренеры» тип таныла. Тимер юлсылар араһында Европа чемпионы Алексей Барановты, СССР беренселеге финалисы Рәшит Юнысовты, РСФСР беренселегенең бронза призеры Йәүит Кәлимуллинды һәм башҡаларҙы әҙерләй
Күп тапҡыр судья сифатында бокс буйынса ярыштарҙа ҡатнаша. Бөтә союз категориялы судья.
1978 йылдың 4 июнендә Өфө ҡалаһында 49 йәшендә вафат була.
Куркуре (Аргут ҡушылдығы)
Куркуре  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шингал
Шингал (Шангал) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сердоба йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дырды-Гыз
Дырды-Гыз — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Зай №2933 йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Түбәнге Кама һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем, Вятка  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Ковалёва Ольга Кузьминична
Ковалева Ольга Кузьминична (1 июль 1899 йыл — 25 август 1942 йыл) — Сталинград алышында батырҙарса һәләк булған беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсыларҙың береһе һәм беренсе ҡатын-ҡыҙ-иретеүсе.
Йәш сағы
Ольга Кузьминична Ковалёва 1899 йылда Һарытау губернаһы Царицын өйәҙенең Александровская  станицаһында  (хәҙер Суводская) күп балалы фәҡир крәҫтиән ғаиләһендә  тыуған. Ольга бала саҡтан батраклыҡта эшләгән, 12 йәшендә руханиҙа хеҙмәтсе булып эшләй башлаған, ә һуңыраҡ Дубовкала май һығыуҙа һәм балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй. Тиҙҙән революциянан һуң Ольганың атаһы, Кузьма Алексеевич Ковалёв, коммуна ойоштора. 1921 йылда Ольга Кузьминична станицала партияға ингән беренсе ҡатын-ҡыҙ була. Бер мәл, коммунаның Эльтон күленән тоҙ алып ҡайтыу йомошо менән ул боҙ аҫтына төшөп китә, әммә ҡотола һәм тоҙҙо станицаға алып килеп еткерә, үҙе үпкәһе шешеүҙән ауырып китә.
Сталинградта
1927 йылдың көҙөндә Ольга Кузьминична Сталинградҡа китә. Был ваҡытта Сталинград иҡтисади үҫешенең ҡыҙыу осорон кисерә — унда сәнәғәт предприятиелары  төҙөлә һәм яңыртыла, улар тиҫтәләгән йылдарға ҡаланың иҡтисад нигеҙен тәшкил итә. Ольга Ковалёва Ҡыҙыл Октябрь заводында ташсы булып эшләй башлай, ә һуңынан ташсылар бригадаһын етәкләй. Ике йылдан һуң партия ойошмаһы Ольга Кузьминичнаны Урта Аҡтүбәгә колхозға эшкә ебәрә. Колхоз эше йомғаҡтары буйынса ул Почет грамотаһы менән бүләкләнә. 1933 йылда Ольга Ковалёва Сталинград крайының  беренсе партия конференцияһы тарафынан край комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1934—1937 йылдарҙа Кузьминична Круглов машина-трактор станцияһының сәйәси бүлек начальнигы ярҙамсыһы булып эшләй. 1935 йылдың яҙында Круглов МТС-ы яҙғы сәсеүҙә трактор ҡуллана башлай.
1939 йылда Ольга Кузьминична заводтың партия ойошмаһы ярҙамында ҡорос иретеүсе ярҙамсыһы булып эшләй башлай. 1940 йылда беренсе  ҡатын-ҡыҙ -ҡорос иретеүсе була, ул мартен цехында  үҙаллы иретеү башҡара (12-се мартен мейесе). Был кеше ышанмаҫлыҡ уңыш була, ғәҙәттә, ҡорос иретеүсе ярҙамсыһынан ҡорос иретеүсе юлына тиклем күп йылдар кәрәк була, ә Ольга Кузьминичнаның бигерәк тә махсус быға белеме  булмай.
Һуғыш
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу мәленән заводта сменалар 12 сәғәт дауам итә, әммә Ольга Кузьминична һәм уның ҡорос иретеүсе коллегалары төп завод «Металл бирәһең!» лозунгыһын тормошҡа ашыра. Ольга Ковалёва 1942 йыл башында уҙған ҡатын-ҡыҙҙар съезы ҡатнашыусылары араһында була, унда «Ковентри ҡатын-ҡыҙҙарына  Сталинград  ҡатын-ҡыҙҙарынан» китабына ҡул ҡуя. Китапты 1943 йылдың 20 ғинуарында Ковентри ҡалаһы мэры Эмили Смитҡа Бөйөк Британиялағы совет илсеһенең ҡатыны Майская ханым тапшыра. Был көнгә Ольга Кузьминична Ковалёва инде һәләк була.
1942 йылдың 23 авгусында 4-се  һауа флоты көстәре ҡаланы иң көслө бомбаға тота, уның барышында  90 меңдән ашыу кеше һәләк була һәм һуғышҡа тиклемге Сталинградтың яртыһынан күберәк торлаҡ йорттарын юҡ итә. Мөһим маҡсаттарҙың береһе «Ҡыҙыл Октябрь» заводы һәм завод ҡасабаһы тора. Бомбалар һөҙөмтәһендә мартендар сафтан сыға. Бер үк ваҡытта 6-сы немец армияһы Мокрая Мечётка һәм Сухая Мечётка йылғалары районында Волгаға, туранан-тура Сталинград трактор заводы эргәһенә сыға. Тревога буйынса эшселәр ополчениеһының завод отряды яугирҙәре йыйыла, улар РККА частары һәм башҡа заводтар отрядтары менән берлектә дошмандың һөжүмен кире ҡағырға тейеш була. Отряд командованиеһының ҡаршы килеүенә ҡарамаҫтан, отряд яугирҙәре иҫәбенә Ольга Кузьминична ла инә һәм «Ҡыҙыл Октябрь» заводының истребителдәр отрядында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. Истребителдәр батальонын Г. П. Позднышев етәкләй.
Ольга Ковалёва Мелиоративный утарына һөжүм  ваҡытында һәләк була, унда немец автоматсылары нығынған була. «Ҡыҙыл Октябрь» заводы батальоны комиссары К.М.Сазыкин хәтирәләрендә Ольга Кузьминична Ковалёваның үлемен былай тип хәтерләй:
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Алыш ҡыҙған мәлдә пулемет менән нимәлер була: әллә таҫмаһы ҡыҫыла, әллә расчет яйлай. Ҡорос иретеүсе Ковалева пулеметсыларға ташлана, һәм тиҙҙән пулемет тағы ата башлай. Алыш ҡыҙғандан ҡыҙа. Беҙҙең рәттәрҙәге һалдаттар үлә. Һәм мин шул саҡ  Ольга Ковалёваны күреп ҡалдым. Ул ҡулдарын ташлап, йөҙ түбән ятҡан, башынан яулығы сиселгән, сәстәрен ел туҙғытҡан, уң ҡулында винтовка, һул ҡулынан төшөп киткән граната, йөҙө ҡанһыраған.... Һөжүмгә алға йүгереп барғанда уны үлтергәндәр икәнлеге күренеп тора. Немецтар был ваҡытта, минән бер нисә тиҫтә метр,  юл аша утарға йүгерәләр. Мин, был ҡыйыу ҡатын тураһында иҫтәлекте һаҡлап алып ҡалыр өсөн,  Ольганың винтовкаһын һәм гранатаһын алып өлгөрҙөм.<div class="ts-Конец_цитаты-source">— К. М. Сазыкин Бына нимә тип яҙа Сталинградты обороналау эпизоды тураһында Сталинград өлкә комитеты һәм ВКП(б) ҡала комитетының 1-се секретары А.С.Чуянов:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">Трактор заводы янында алыштар барғанда, сталингадлылар халыҡ ополчениеһының һәм истребителдәр батальонының күп яугирҙәрен юғалта. «Ҡыҙыл  Октябрь» заводы ҡорос иретеүселәре ҙур юғалтыу кисерә:  Ольга Ковалёва һәләк була. Ул, ҡурҡыу белмәй, фашист танктары менән алыша. 25 августың кисендә, фашист танктары үтергә маташҡан оборона сигендә  һәләк була. Ҡыҙыл Царицын героик оборонаһы традицияларына тоғро СТЗ эшселәре дошмандың юлын быуҙылар.<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— А. С. Чуянов
Хәтер
Ольга Кузьминична Ковалёваның исеме Мамай ҡурғанында «Сталинград һуғышы геройҙарына» мемориаль комплексының Ҙур туғандаш ҡәберлегендәге 37 мемориаль плиталарҙың береһендә мәңгеләштерелгән.
Завод майҙанында скверҙа «Ҡыҙыл Октябрь» заводының проходныйы менән йәнәшәлә Ольга Кузьминичнаның ҡәбере урынлашҡан. Ҡәберҙә һәйкәл 1968 йылда «Ҡыҙыл Октябрь» заводы рәссамы Н.Т. Ножкин проекты буйынса төҙөлгән, архитекторҙары М.Д.Голубин һәм А.Н. Баринова. 1982 йылда һәйкәлде гранит менән ситләйҙәр. Һәйкәл тутыҡмай торған ҡоростан һәм граниттан, Ольга Кузминичнаның барельефы бронзанан эшләнгән. Ҡәберҙә шундай яҙыу бар: «Ольга Ковалёваға, беренсе ҡатын-ҡыҙ-иретеүсегә, Сталинград һуғышында батырҙарса һәләк булған истребителдәр батальоны яугирына. 1900-1942».
«Ҡыҙыл Октябрь» заводының цехтарының береһендә иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. Завод металлургтары ҡойған таҡтаташты 1968 йылдың 2 февралендә асалар, унда шундай яҙыуҙар бар: «Бында 12-се мейестә  Ольга Ковалёва иретеүсе булып эшләй, 1942 йылдың 25 авгусында тыуған ҡаланы һаҡлап батырҙарса  һәләк була».
Ольга Кузьминичнаның ҡәбере һәм иҫтәлекле таҡтаташы Волгоград ҡалаһының төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.
Тыкель-Корн-Игль
Тыкель-Корн-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Энтль-Моккун-Ях йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
26 февраль
26 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 57-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 308 көн ҡала (кәбисә йылында 309).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Идиш
200px|thumb|Идиш телендә яҙма Идиш (үҙатамаһы, йәһүдтәр тарафынан шулай уҡ  , йәғни «әсәй/ҡатын-ҡыҙ теле») — герман төркөмөндәге йәһүд теле. Был телдә 1.5 миллион йәһүд һөйләшә һәм уны бөтә донъяла 3 142 560 кеше белә. Был телдә ашкеназ йәһүдтәре һөйләшә (йәһүд, инглиз һ.б. телдәр менән бер рәттән).
Тарих
1920 йылдарҙа идиш беларус, урыҫ һәм поляк телдәре менән бер рәттән Белорус ССР-ының рәсми теле булған.
Елмерҙәк (һырт)
Елмерҙәк — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы тау һырты. Белорет районы буйлап Егәҙе йылғаһы тамағы киңлегенән Инйәр йылғаһына тиклем меридиональ йүнәлештә һуҙылған.
Оҙонлоғо 70 км, киңлеге 4—9 км, абсолют бейеклеге 909 м.
Рельефында һөҙәк биләндәр м‑н айырылған ҡаялы һәм тигеҙ түбәләр өҫтөнлөк итә. Аркоз һәм кварцлы ҡомташтарҙан, елмәрҙәк свитаһы гравелитынан, әүжән свитаһы эзбизташынан, доломитынан һәм полимикт ҡомташынан, вендтың әшә серияһына ҡараған ҡомташтан һәм алевролиттан тора.
Тау битләүҙәре ҡайын, йүкә ҡатыш киң япраҡлы һәм ҡара ылыҫлы урман м‑н ҡапланған. 600 м бейегерәк өлөшөн шыршы, ҡарағай ҡатыш киң япраҡлы кәкре урман биләй, түбәләрендә ҡоро тау болондары осрай. Тау араһы уйһыулыҡтары һаҙланған торфлы болондарҙан тора.
Топонимика
Зильмердак с башкирского — останавливающий ветер. По другой версии, ел — «ветер», бар — «есть», ҙәк — «гора». Шулай уҡ урындағы халыҡ фаразы буйынса, "елберҙәк" - "елберҙәү" тигән һүҙҙән килеп сығыуы ла ихтимал, сөнки һырт япраҡлы ағастар менән ҡапланған һәм, елдәр йыш булыу сәбәпле, ағастар сайҡалып торған (Р.Б. Ғәйнетдиновтан яҙыусы Гүзәл Ситдиҡова яҙып алған)
Әҙәбиәттә
Яҙыусы Гүзәл Ситдиҡованың "Күсле ил - көслө ил" тигән китабында Елмерҙәк һырты тураһында ошондай юлдар бар: "Аҫҡын баҙары тигәне - әлеңге Архангел районы үҙәгендәге баҙар. Белорет районының Инйәр ҡасабаһына терәлеп ятҡан Уҫманғәле ауылынан нисәмә саҡрымға һуҙылған Елмерҙәк аша өймәкәй тейәлгән ҡул санаһы менән ҡар кисә-кисә төшөп ҡара әле! Бөгәсә төҙөк, таҙартылып торған шул трассала машиналы килеш ни рәүешле аҙапланалар - мәкерле боролоштарын, текәлеген ҡәһәрләй-ҡәһәрләй, шоферҙар «Тещин язык» тип атама биргәндәр хатта".
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Елмерҙәк бөгөлө
Налитовка
Налитовка — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аргаш йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уразай (Балтас районы)
Уразай (Уразаево) — Башҡортостан Республикаһының Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 420 кеше булған. ОКАТО коды — 80208834006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек татарҙар (55 %) һәм башҡорттар (44 %) йәшәй. .
Географик урыны
Ар һәм Ҡуш йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан.
Тарихы
1742 йылда ауылдағы 140 мишәр 27 йортта йәшәгән. 1816 йылда 77 йортта 233 мишәр ир-аты күрһәтелгән. 1834 йылда 119 йортта 751 кеше йәшәгән. 1859 йылғы ревизия ваҡытында бында 1128 кеше (210 йорт) йәшәгән.
Ауылға XIX быуат башында  типтәрҙәр килеп ултыра. Х ревизияла 312 ихата-хужалыҡта 1128 кеше теркәлгән. 1905 йылда 1954 кеше (312 йортта) йәшәгән. Ауылда 3 тимерлек, 2 тирмән, 2 бакалея лавкаһы, 2 мәсет, мәҙрәсә булған.
Хәҙерге ваҡытта ауылда урта мәктәп, ауыл мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, кибеттәр эшләй.
Самшвилде
Самшвилде (Самшвилде, грузинса სამშვილდე, [sɑmʃwildɛ]) — Грузиялағы бик ҙур археологик объект, емерелгән ҡала-ҡәлғә
Географияһы
Самшвилде ҡәлғәһе Грузияның көньяғында, Квемо Картли төбәгенең Тетри-Цкаро ҡалаһы янында, шул уҡ исемдәге бөгөнгө Самшвилде ауылынан йыраҡ түгел урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Самшвилде ҡәлғәһе — мәжүсилек осоронда уҡ барлыҡҡа килгән, ташландыҡ ҡала биләмәһе. Ҡаланан хәҙер харабалар һәм бер нисә ҡорам ғына ҡалған, улар араһында VIII быуатҡа ҡараған Самшвилде Сионы. Уны 1578 йылда төрөктәр емергән.
Нығытманың оҙонлоғо — километр самаһы. Ул тәрән тарлауыҡтың тар ғына һыҙатында ята.
Ҡаланың харабалары Храма йылғаһы үҙәнендә оҙонлайға 2,5 км, киңлеге 400 метр (1300 фут).
Тарихы
Самшвильде урта быуат грузин йылъяҙмаларында Боронғо Картлиҙың иң боронғо ҡалаларының береһе булараҡ, беҙҙең эраға тиклем 3 быуат менән билдәләп яҙыла. Урта быуаттарҙа был ҡәлғә йәнле сауҙа һәм сәнәғәт ҡалаһы булған. Самшвилде бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
Х быуатта ҙур булмаған Әрмән батшалығының баш ҡалаһы булған.
1064 йылда Грузия батшалығы составына индерелә.
13 быуаттың уртаһынан алып, грузин монархияһы юҡҡа сыҡҡандан һуң, ул бөлөнә башлай һәм 18 быуат аҙағында унан харабалар ғына ҡала.
Самшвилде Сионы һәм цитаделдәр йылғаның ҡаялы ярында танылып тора
Ҡомартҡы тип таныу
Самшвилде Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән. Археологик ҡомартҡылары 1948 йылда өйрәнелә башлай, ә системалы рәүештә ныҡлап тикшеренеү 1978 йылдан көсәйә. 2000-се йылдарҙа яңы торба үткәргестәр төҙөү өсөн эре халыҡ-ара проект буйынса эштәр башланыу яңы асыштар килтерә.2012 һәм 2015 йылдарҙа Тбилиси университеты өҫтәмә рәүештә тикшереүҙәр ойоштора.
Тынась-Яун
Тынась-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Негус-Яун йылғаһының уң ярына тамағынан 121 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Родимов Николай Ефимович
Родимов Николай Ефимович (9 декабрь 1918 йыл — 26 август 1975 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкы разведчигы, ефрейтор. Дан орденының тулы кавалеры.
Тынась-Яун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Родимов Николай Ефимович
Биографияһы
Николай Ефимович Родимов 1918 йылдың 9 декабрендә хәҙерге Һамар өлкәһе Волга районы Подгоры ауылында тыуған. 3 класс тамамлаған. Район урман етештереү хужалығында йөк ташыусы булып эшләй.
1939 йылда Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың ноябренән алып ҡатнаша. Мәскәү янындағы алыштарҙа Волоколамск ҡалаһын азат итеүҙә ҡатнаша. Башы ҡаты яралана, өс ай госпиталдә дауалана. Яңынан фронт сафына килгәндән һуң, 11-се гвардия уҡсылар дивизияһының разведротаһына яҙыла. 1942 йылдың апрель айында йәнә ҡаты яраланып, бер йылдан һуң ғына фронтҡа ҡайта.
1944 йылдың июль уртаһында Вильнюс ҡалаһын штурмлау алдынан Родимов төркөм составында ҡалаға үтеп инә. Разведчиктар һыу һурҙырыу башняһында күҙәтеү пункты яһай һәм артиллерия әҙерлеге башланыу менән утты төҙәтәләр. 3 авгусҡа ҡаршы төндә төркөм составында Неман йылғаһы аша сығып, 57-се уҡсылар дивизияһы биләгән ҙур булмаған плацдармға үтә. Разведчиктар күҙәтеү пункты йыһазландыра һәм уҡсылар подразделениелары менән бәйләнеш булдыра. Плацдар өсөн алышта үҙ күҙәтеүҙәре һәм уҡсылар подразделениелары командирҙары һорауҙары буйынса артиллерия уты яуҙырҙы һәм уға төҙәтеүҙәр яһаны. Артиллерия ярҙамында уҡсылар подразделениелары өс аяуһыҙ һөжүмде кире ҡаҡты. Дошман күҙәтеү пунктына үтеп ингән киҫкен минуттарҙа улар утты хатта үҙҙәренә саҡырҙы. 1944 йылдың 21 октябрендә ҡыҙылармеец Родимов, Шталлупёнен ҡалаһынан 5 км төньяҡ-көнсығышта разведкала булғанда, дошман засадаһына юлыға. Алыш барышында бер нисә дошманды юҡ итә, яралана, ләкин башҡа яугирҙәр менән бергә, дошманды сигенергә мәжбүр иткәнсе, үҙ бурысын үтәүен дауам итә. 1944 йылдың 31 октябрендәге бойороҡ менән ҡыҙылармеец Николай Ефимович Родимов III дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Көнсығыш Пруссиялағы һөжүм һуғыштарында 1945 йылдың 17 ғинуарында Норкиттен ауылы эргәһендәге Прегель йылғаһы аша сыҡҡанда, пехотаның хәрби тәртибе буйынса хәрәкәт иткәндә, дошмандың ут нөктәһенә әйләндерелгән дүрт танкыһын таба. Уның маҡсатлы күрһәтмәләре буйынса улар полк артиллерияы тарафынан сафтан сығарыла. 23 ғинуарҙа дошман автоматсылары ултырған бинаға шым ғына барып, граната ырғыта, пулемёт менән бергә бер һалдатты әсирлеккә ала. 1945 йылдың 16 мартында бойороғо менән ҡыҙылармеец Николай Ефимович Родимов II дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнде.
1945 йылдың 5 апрелендә ефрейтор Родимов башҡа разведчиктар менән бергә башҡа Клайн-Дребнау тораҡ пункты эргәһендәге дошман урынлашҡан ергә баҫып инеп, күп дошман һалдатын юҡ итә. Был алышта тағы яралана, Еңеү көнөн госпиталдә ҡаршылай. 1945 йылдың ноябрендә Н. Е. Родимов демобилизациялана. Тыуған иленә ҡайта.
Тыуған ауылы Подгорыла йәшәй, балыҡсылыҡ колхозында бригадир булып эшләй. 1975 йылдың 26 авгусында вафат була.
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, Дан орденының өс дәрәжәһе, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Подгоры ауылы урамдарының береһе уның исемен йөрөтә.
Аҡбулат мәмерйәһе
Аҡбулат мәмерйәһе (Сказка) — Рәсәй Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы «Алтын Солоҡ» заказнигы. биләмәһенә ҡараған мәмерйә. Шүлгән мәмерйәһенән түбәнгә ҡарай 2,5 км түбәндәрәк, Аҡбулат ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 200 м тирәһе алыҫлыҡта, Ағиҙел йылғаһы үҙәненең уң ярында урынлашҡан.
Ярҙан мәмерйә ауыҙына 600 м тирәһе оҙонлоҡта һуҡмаҡ һалынған.
Мәмерйә эсендә төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә ҡыуышлыҡтар китә.
Тасуирлама
Мәмерйә диуары девон осорона ҡараған эзбизле тоҡомдарҙан тора.
Щербедина
Щербедина (Щербедин) — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карай йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 77 км.
Аҡбулат мәмерйәһе
Тасуирлама
Мәмерйә иҙәне өҫтән шыйыҡ балсыҡ менән ҡапланған.Ҡайһы бер ҡыуыштарҙа күлдәр, драпировкалар, кальциттан барлыҡҡа килгән минераль төҙөлөштәр, шарлауыҡтар бар.. Һарҡынды менән ҡапланған диуарҙар, сталактиттар, сталагмиттар, гелектиттар, гурҙар осрай. Мәмерйәнең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә стеналарҙы, түбә һәм иҙәнде мондмильх — паста һымаҡ кальцит массаһы ҡаплаған.
Щербедина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аҡбулат мәмерйәһе
Тасуирлама
Арка рәүешендәге мәмерйә ауыҙының бейеклеге — 0,8 м, киңлеге— 1,2 м. Ағиҙел йылғаһы кимәленән 80 м бейеклектә тау нигеҙендә урынлашҡан. Мәмерйәгә инә торған урыны ҡоро.
Мәмерйәнең оҙонлоғо —1160 м, уртаса киңлеге —1,3 м, уртаса бейеклеге —2 м, тәрәнлеге —18 м, майҙаны— 2 мең кв.м, күләме— 4 мең куб.м.
Мәмерйәгә инеү урынынан төньяҡ йүнәлештә киткән 50 м оҙонлоғондағы юл ауыҙға алып бара. Көньяҡ-көнсығыш йүнәлештәге 25 м оҙонлоғондағы юл— Алғы ҡыуышлыҡҡа алып бара.
Алғы ҡыуышлыҡтың оҙонлоғо —30 м, киңлеге —10 м, бейеклеге— 4 м. Унан 20 м тиклем оҙонлоҡта һигеҙ юл тармаҡлана.
Инеү урынынан 25 м алыҫлыҡта ауыҙ киңәйеп диаметры 7 м, бейеклеге 2 м-ға тиклем булған Ҡунаҡ бүлмәһе ҡыуышлығына алып сыға.
Ҡыуыштың көнсығыш стенаһындағы оҙонлоғо 25 м юлдар диаметры — 15 м, бейеклеге 12 м емерек Тамсылы ҡыуышына күсә.
Ҡыуыштарҙа һауа температураһы йәйен 5°С. Ҡышын мәмерйәнең көньяҡ өлөшө туңа.
Баһрам V
Баһрам V Гур — Иран шаһиншаһы, 420/421 — 438/439  йылдарҙа хакимлыҡ иткән. Сәсәниҙәр династияһынан. Йездигирд I менән йәһүд эксилархы ҡыҙы  Шошандухттың улы.
Тәхет өсөн көрәш
Баһрам V ғәрәп хакимы, Һира батшаһы Мүндир I тәрбиәһендә үҫә. Евфраттың түбәнге ағымында урынлашҡан Һира лаһми тигән ғәрәп ырыуының баш ҡалаһы була. Лаһмиҙар тәүҙә Иранға союздаш, унан һуң бойондороҡло була. Егет ҡорона еткәс, Баһрам Ктесифонға ҡайта, ләкин атаһы уны ниндәйҙер сәбәп арҡаһында тәхеткә хоҡуҡтан мәхрүм итә һәм өйгә бикләп ултырта. Бер аҙҙан шаһ йомшара һәм улына ҡабат Мүндир янына китергә ирек бирә. Мүндир Баһрамға атай кеүек була.
Йездигирд I вафат булғас, фарсы батшалығын болалар солғап ала. Йездигирд I идараһынан ҡәнәғәт булмаған аҡһөйәктәр уның бөтә улдарын властан ситләштерергә тырыша. Вельможалар Баһрамдың ағаһын, Әрмәнстан батшаһы Шапурҙы үлтерә. Баһрам Мүндир I-нән ярҙам һорай, теге уға яугирҙәр бирә. Баһрам Ктесифонға килә. Фирҙәүси яҙғанынса, яңынан шаһ һайлау өсөн кәңәшмә йыйыла. Утыҙ кандидаттан икәү — Баһрам менән Хосроу ҡала. Баһрамды Йездигирд I-нең улы булған өсөн генә һайларға теләмәйҙәр. Шулай ҙа ул шаһ ителә.
Михр-Нарсеның абруйы күтәрелеү
Баһрам V дәүерендә  вазург-фраматар (юғары вәзир) Михр-Нарсе ғәйәт ҙур власть ала, ул Йездигирд I ваҡытында уҡ был вазифала була. Баһрам V эштәр менән шөғөлләнмәй тиерлек, кәйеф-сафа ҡороп, күңел асыуҙан бушамай. Ул ҡыйыу һунарсы, нәзәкәтле һөйәр һәм мәжлес яратыусы булып таныла. Михр-Нарсе иҫ киткес күп байлыҡ туплай һәм балаларын лайыҡлы вазифаларға ҡуйҙыра. Бер улы — хербедан хербед (жрец сословиеһы башлығы), икенсеһе — вастриошан салар (ер эшкәртеүселәр башлығы), өсөнсөһө  артештаран салар (хәрбиҙәр сословиеһы башлығы) була. Был кешенең исеме менән Ирандың үҙәк өлөштәрендә алып барылған төҙөлөштәрҙе, христиандарға ҡаршы сәйәсәтте бәйләйҙәр.
Византия менән мөнәсәбәттәр
Сократ Схоластик билдәләүенсә, Баһрам V, «тылсымсылар ҡотортоуы буйынса» (йәғни зороастр тылсымсылары) христиандарҙы ҡыҫа башлай, уларҙы аҫтыра, киҫтерә, шунлыҡтан күбеһе Византияға ҡаса. Йездигирд I ваҡытында Суза ҡалаһының епискобы Авданың ниндәйҙер зороастр ҡорамын емертеүенә ҡаршы фарсылар христиандарға ҡаршы ошо сараларҙы башлаған була. Византия властарының ҡасҡындарҙы биреүҙән баш тартыуы, шулай уҡ византий сауҙагәрҙәренең каруандарын талауҙар ике арала һуғыш утын тоҡандыра. Фарсы ғәскәрҙәрен — Михр-Нарсе, ромей армияһын магистр Ардавур етәкләй. Яуҙа византийҙар уңыш ҡаҙана бара, әммә 422 йылда Фракияға һундарҙың һөжүме  Византияны Фарсия менән солох төҙөргә мәжбүр итә. Солох шарттары Визания өсөн бик отошло була. Ул  иран христиандарына үҙ динен ҡаршылыҡһыҙ тотоу мөмкинлеге бирелеүен талап итә, Византияла йәшәгән зороастрҙарға ла шуны гарантиялай. Ләкин христиандар өсөн был килешеү күпкә файҙалы була, сөнки Византияла зороастрҙар һаны, Ирандағы христиандар һаны менән сағыштырғанда, күп тапҡырҙарға әҙерәк була. Шулай уҡ Византия Сәсәни ғәскәрҙәренең Кавказ ҡапҡаһын һаҡлағаны өсөн Иранға хаҡ түләп торорға йөкләмә ала. Ике яҡ та сик буйында яңы ҡәлғәләр төҙөмәҫкә һүҙ ҡуйыша.
Баһрам V ваҡытында Иран епископтары соборы (424 йыл) үҙ сиркәүенең Византия сиркәүенән айырылыуы тураһында белдерә.
Баһрам V риүәйәттәрҙә
Баһрам V тураһында мосолман риүәйәттәре аша беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән легендалар күп. Баһрам V уларҙа бик камил батша, полководец, баһадир, ҡаһарман һөйәр (ошо сәбәпле урта быуаттар традицияһына ярашлы шаһҡа «Гур», йәғни ҡырағай ишәк тигән ҡушамат тағыла) итеп һүрәтләнә.
Баһрам V һунар яратҡан. Хатта бер заман яратҡан йәриәһе Азадәне дөйә менән тапатып ҡуя. Баһрам Гур һәм Азадәнең дөйә менән һунар итеүе — билдәле сюжет, уны көмөш һауыттарға ла төшөргәндәр.
Баһрам V-нең һәләкәте
Легенда буйынса, Баһрам һунарҙа юғала: аты менән ҡуша ҙур соҡорға төшөп ғәйеп була. Хәҙерге тарихсылар фекеренсә, шаһ, моғайын, атаһы кеүек үк һарай кешеләре тарафынан үлтерелгәндер.
Баһрам V 18 йыл да 10 ай хакимлыҡ итә.
Кустаревка
Кустаревка (Кустаревка) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1 кеше. Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек рустар (69 %) һәм башҡорттар (31 %) йәшәй. .
Лагорта
Лагорта — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юн-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никарагуа
Никара́гуа (Nicaragua), рәсми атамаһы — Никарагуа Республикаһы  (República de Nicaragua) — Үҙәк Америкала Коста-Рика (көньяҡтан) һәм Гондурас (төньяҡтан) араһында урынлашҡан дәүләт. Никарагуаның Атлантик океан буйҙарын Европа вәкилдәре 1502 йылда аса (Христофор Колумбтың 4-се сәйәхәте). Илде испандарҙың баҫып алыуы 1522 йылда башлана. Үҙәк Америкалағы иң ҙур дәүләт — майҙаны 130,376 км².
Колония осоро
Никарагуаның Атлантик океан буйҙары Европала Христофор Колумбтың дүртенсе сәйхәтенән һуң (1502 йыл) билдәле була. Ике тиҫтә йылдан был биләмәләрҙе испандар баҫып ала башлай (Хиль Гонсалес Давила).
XVI быуатта испан конкистадорҙары ике ҡалаға нигеҙ һала: Гранада тип исемләнгәне Никарагуа күленең төньяҡ-көнбайыш ярында, Леон — Тымыҡ океан буйҙарында урынлаша. Урындағы индей халҡының күпселек өлөшө юҡ ителә йә испандар алып килгән төрлө ауырыуҙарҙан вафат була, ҡалғандары иһә күсеп килеүселәр менән ҡушыла башлай.
Никарагуала конкистадорҙар алтын һәм көмөштөң ҙур ятҡылыҡтарын тапмай, шуға ла Гранада менән Леон Испанияның аграр колонияларына булып ҡала. XVI быуат аҙағынан индиго һәм шәкәр ҡамышы плантацияларында эшләү өсөн Африканан ҡара тәнле ҡолдарҙы килтерә башлайҙар, әммә улар ил кимәлендә әллә ни булмаған күләмдә генә ҡулланыла.
1570—1821 йылдарҙа Никарагуа — испан генерал-капитанствоһы Гватемала составында була. Уның биләмәле помещик-латифундистар тарафынан бүлеп алынған була.
Илдең насар климатлы һәм ҡуйы урмандарҙан торған көнсығыш өлөшөн —, испандар колония итмәй. Уны испан караптарына һөжүм итеүсе инглиз пираттары биләп ала. Шул ерҙәрҙә нығынып алған инглиздәр XVII быуаттан Никарагуаның көнбайышына рейдтар яһай, Сан-Хуан йылғаһы буйлап барып, испан колонияларына һөжүм итә. Ул осорҙа был биләмәләрҙә йәшәүселәр һаны башлыса инглиз колонияларынан ҡасҡан ҡара тәнлеләр иҫәбенә күбәйә. Улар араһында үҙ позицияларын көсәйтеү маҡсатында инглиздар ҡара тәнлеләр араһынан король һайлауҙы ойоштора. Москиттар Ярына контролдәрен инглиздар XIX быуаттың уртаһына тиклем һаҡлап килә. Никарагуа территорияһы аша Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙы тоташтырыусы канал төҙөргә ниәтләнгән Америка Ҡушма Штаттары баҫымы аҫтына артабан улар был ерҙәрҙән китергә мәжбүр була.
СФНО-ның икенсе хакимлеге
2012 йылдың ноябрендә Никарагуа һәм Колумбия араһындағы диңгеҙ сиктәре тураһындағы эште ҡарау тамамлана. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Халыҡ-ара Суды Кариб диңгеҙендәге бәхәсле ете утрауҙың барыһы ла Никарагуаныҡы түгел, тулыһынса Колумбия биләмәләре тигән ҡарар сығара.
Географияһы
Никарагуа — Үҙәк Америка илдәре араһында биләмәләре буйынса иң ҙуры, уның майҙаны 129 494 квадрат километр. Киңлеге 540 километрға етә. Бер үк ваҡытта Тымыҡ океанға — яр буйының оҙонлоғо 320 километрға яҡын һәм Кариб диңгеҙенә лә туранан-тура сығышы бар — бында яр буйының оҙонлоғо 480 километр. Океан һәм диңгеҙ яр буйҙарының дөйөм оҙонлоғо 910 км булып, диңгеҙ сиге 800 км тәшкир итә. Ҡоро ерҙә ил төньяҡтан Гондурас менән (922 км) һәм көньяҡта Коста-Рика менән (309 км) сиктәш, ил сигенең оҙонлоғо 1231 км. Дәүләттең баш һәм төп ҡалаһы — Манагуа. Никарагуа — Үҙәк Американың иң аҙ халыҡлы иле һәм был йәһәттән бары тик Белиздан ғына ҡалыша.
Никарагуа территорияһы ландшафтына күп төрлөлөк хас, бында өс ҙур тәбиғи өлкәне айырып ҡарарға була. Илдең күп өлөшөн көньяҡҡа табан тарая барған тау өлкәһе — Никарагуа таулығы алып тора, ул картала көрән төҫтәге өс мөйөш булып бик асыҡ күренә. Көнсығыштан уға икенсе өлкә — Москиттар Яры терәлеп тора. Ул Кариб диңгеҙе менән уратып алынған киң уйһыулыҡтар һыҙатынан ғибәрәт. Диңгеҙ ярҙарының күп урыны һаҙлыҡҡа әйләнгән һәм манго урмандары менән үтә алмаҫлыҡ тиерлек джунглиҙы хасил итә. Ауыл хужалығы ерҙәре йә алтын ятҡылығы булыу йәһәтенән был өлкә испан конкистадорҙарының иғтибарын бөтөнләй тиерлек йәлеп итмәгән, шуға ла бында флора һәм фаунаның Колумбҡа тиклем булған Америкаға хас айырым биләмәләр һаҡланып ҡалған.
Өсөнсө өлкәне илдең көньяҡ ҡоро ер сиге буйлап Фонсек муйынынан көньяҡ-көнсығышҡа, Кариб диңгеҙе ярҙарына тиклем һуҙылған уйһыулыҡ тәшкил итә. Дүртенсе өлкәгә көнбайыш Никарагуаның күп һанлы ғәмәлдәге вулкандары булған биләмәләр инә. Улар наиболее заселена: беренсенән вулкан яны ерҙәре уңдырышы булыуы менән айырылһа, бындағы климат күпкә уңайлыраҡ — ҡоро һәм көнсығыш яҡтар менән сағыштырғанда бигүк эҫе лә түгел. Йылдың иң һыуыҡ айы булған ғинуарҙың уртаса температураһы илдең көнбайыш яр буйҙарындағы 1500 м бейеклектә +16 °C тәшкил итә. Көнсығыш биләмәләрҙә йыллыҡ яуым-төшөм кимәле 5000 мм-ға тиклем, көнбайышҡа табан яуым-төшөм кәмей бара. Бында ике миҙгелде айырырға була: ҡоро (ноябрь — апрель) һәм дымлы (май — октябрь).
Никарагуаның флора һәм фаунаһы күп төрлөлөгө менән билдәле. Илдең көнбайыш һәм үҙәктәге таулы ерҙәрҙә ағастарҙан имән, ҡарағай ҡыҙыл ағас, каучуклы үҫемлектәр киң таралған. Хайуандарҙан пума, оцелот, болан, маймылдарҙың бер нисә төрө, аллигаторҙар, ҡоштарҙан колибри һәм попугайҙар йыш осрай. Илдә генә түгел, бөтә Үҙәк Америкала ла иң ҙур булып һаналған Никаргуа күлендә сөсө һыуҙа йәшәүсе 2-3 метрлыҡ акулалар һәм ҡылыс балыҡ көн күрә. Бының сәбәбе тектоник процестарҙың Тымыҡ океан тигеҙлеген булдырғансы диңгеҙ ҡултығы булыуында. Күлгә ике йылға Морейра һәм Индельтаның һыуын туплаған 74 метрлыҡ Никарагуа шарлауығы ҡоя.
Климаты
Тропик, пассатлы. Марттан майға тиклем булған ҡоро осорҙа көндәлек уртаса температура 24—32 °C тәшкил итә. Ямғырҙар башлыса июнь—октябрҙә була, был осорҙоң уртаса көндәлек температураһы 26—28 °C. Илдең Тымыҡ океан яр буйҙарына һәм үҙәк райондарына сәйәхәт өсөн иң яҡшы ваҡыт— ҡоро һәм һалҡынса ҡыш башы. Атлантик яр буйҙарына ныҡ туҙанлы апрель һәм майҙан башҡа йылдың бөтә башҡа айҙарында ла барырға була.
Халҡы
Йыллыҡ үҫеш — 1,3 % (фертильность — бер ҡатын-ҡыҙға 2,5 тыуым).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — ир-аттарҙа 69,6 йыл, ҡатын-ҡыҙҙарҙа 74 йыл.
Иммунодефицит вирусын (ВИЧ) йоҡтороу — 0,2 % (2007 йыл мәғлүмәте).
Этник состав:
Рәсми тел — испан теле, шулай уҡ индей телдәре лә ҡулланыла (1,7 %), көнсығыштағы диңгеҙ ярҙарында йәшәүсе Африка сығышлы никарагуандарҙа һәм индейҙарҙа инглиз теле урындағы диалекты ҡулланыла (0,8 %). Халыҡтың уҡый-яҙа белеүе — 78,0 % (2010 йыл).
Pew Research Center тикшеренеүҙәр үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда Никарагуала 4,97 млн христиан йәшәгән, был ил халҡының 85,9 процентын тәшкил итә. Дж. Г. Мелтондың «Религии мира» энциклопедияһы христиандарҙың һанын 2010 йылда 96 процент йәки 5,597 млн кеше тип күрһәтә.
Христиан диненең илдәге иң таралған төрө — католицизм (58,5 %). Шунан евангелистар 21,6 %, 1,6 % (индейҙар һәм Атлантик океан ярҙарында йәшәүселәр араһында), свидетели Иеговы 0,9 %, башҡалар 1,7 %. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре күрһәтеүенсә, атеистар ил халҡының 15,7 тәшкил итә. Дәүләттең баш ҡалаһы Манагуала 2009 йылда илдәге беренсе мәсет төҙөлә, бындағы Ислам Мәҙәни Ассоциацияһына 320-гә яҡын ир-ат даими нигеҙҙә йөрөй.
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
Дәүләт ҡоролошо — президент республикаһы. Дәүләт һәм хөкүмәт башлығы —биш йыллыҡ срокка һайланыусы Никарагуа президенты.
2009 йылдың октябрендә Никарагуаның Юғары суды ил Конституцияһының президентлыҡты бер генә биш йыллыҡ срок менән сикләгән статьяһын ғәмәлдән сығара. Был СФНО лидеры Даниэль Ортегаға икенсе тапҡыр һайлауҙа ҡатнашырға мөмкинлек бирә, һәм ул 2011 йылғы һайлауҙа еңеү яулай. Юғары суд ҡарары һәм Ортеганың ҡабаттан һайланыуы легаль оппозицияның ҡаты тәнҡитенә һәм 1980-сы йылдарҙағы контрастарға оҡшаш ҡораллы оппозицияның тыуыуына килтерә.
Закон сығарыу орган — 92 депутаттан торған бер палаталы Милли Ассамблея. 90 депутат дөйөм тура тауыш биреү менән биш йыллыҡ срокка һайлана, уларҙың 20 — дөйөм милли исемлек буйынса булһа, 70 — округтар һәм автономиялы төбәктәрҙән. ҡалған ике — депутат: быға тиклем биш йыл хакимлек иткән президент һәм һуңғы һайлауҙарҙа еңеүсенән ҡала иң күп тауыш йыйған президентлыҡҡа кандидат.
Ҡораллы көстәре
Никарагуаның Ҡораллы көстәре хәрби-һауа, хәрби-диңгеҙ һәм ҡоро ер ғәскәрҙәренән тора, уларҙа хеҙмәт итеүселәрҙең дөйөм һаны яҡынса 14 000 кеше. Хәрби бюджет күләме 85 миллион доллар, был ил сығымдарының 0,7 проценты тирәһен тәшкил итә. Армия СССР һәм Рәсәй ҡоралдарын ҡуллана, шулай уҡ Бөйөк Британия, Франция һәм Төркиәлә етештерелгән хәрби техника ла бар.
Иҡтисады
Никарагуа — башлыса аграр иҡтисадлы ил, Көнбайыш ярымшарҙағы иң ярлы дәүләттәрҙең береһе, Үҙәк Америкала бары тик Гондурас менән Гаити ғына унан да ярлыраҡ булып һанала. Эске тулайым продукт (ВВП) 2009 йылда йән башына иҫәпләгәндә — 4800 доллар тәшкил иткән, был донъя буйынса 168-се урын. 2005 йылда ил халҡының 48 проценты рәсми ярлылыҡ кимәленән дә түбәненерәк шарттарҙа көн иткән. 2009 йылғы мәғлүмәт буйынса эшһеҙлек 8,2 процент тәшкил итә. Дәүләттең бурысы — эске тулайым продукттың 17 процентын тәшкил итә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы тикшеренеүе күрһәтеүенсә, Никарагуаның 79 процент халҡы көнөнә ике долларҙан дә кәмерәк хаҡҡа тормош кисерә. ВВП-ның 17,5 процентын биреүсе ауыл хужалығында эшләүселәрҙең 29 проценты хеҙмәт һала, улар ҡәһүә, банан, ҡамыштан шәкәр һәм мамыҡ, уларға өҫтәп дөгө, кукуруз, тәмәке һәм соя үҫтерә.
Сәнәғәт ВВП-ның 26,5 процентын бирә, унда халыҡтың 19 проценты мәшғүл. Бындағы эшмәкәрлек йүнәлештәре — ауыл хужалығы продукцияһын, нефть продуктарын һәм ағас эшкәртеү, эсемлектәр, туҡыу тауарҙары һәм аяҡ кейеме етештереү.
ВВП-ның 56 процентын биреүсе хеҙмәтләндереү өлкәһендә эшләүселәрҙең 52 проценты йыйылған.
Иҙелбай (Ырымбур өлкәһе)
Иҙелбай (Идельбаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Медногорск ҡалаһы ҡала округындағы ауыл.
Никарагуа
Иҡтисады
Энергетика торошо проблемалы. Электр энергияһының 84 проценты йылылыҡ электр станцияларында етештерелә. 1990 йылда иһә уның яртыһын геотермаль һәм гидростанциялар биргән. Нефткә хаҡтың юғары булыуы энергия етештереүҙең бындай структураһы инфляция тыуҙыра һәм иҡтисади үҫеште тотҡарлай. Миҫал өсөн, 2007 йылда инфляция кимәле 16,88 процент булып, эске тулайым продукт үҫеше ни бары 3,7 процент тәшкил иткән.
Иҙелбай (Ырымбур өлкәһе)
Географик урынлашыуы
Ҡороған йылғаһы буйында урынлашҡан.
Никарагуа
Иҡтисады
Үҫеш темптары буйынса иҡтисадтың банк, төҙөлөш, аҙыҡ-түлек сәнәғәте, туризм һәм туҡыу тауарҙары етештереү секторҙары алдынғылар рәтендә.
Иҙелбай (Ырымбур өлкәһе)
Тарихы
Иҙелбай (Ҡыпсаҡ) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була, ауылға башҡорттарҙың гәрәй-ҡыпсаҡ ырыуы вәкилдәре нигеҙ һалған. Документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына.
Никарагуа
Транспорты
Транспорт сараларының һәм юлдарҙың күп өлөшө илдең көнбайыш өлөшөндә тупланған. Автомобиль юлдарын әүҙем һалыу 1940-сы йылдарҙа башлана, хәҙер уларҙың оҙонлоғо 30 мең километрға яҡын, юлдар башлыса ҡаты япмалаһыҙ; илдең көнсығышында ямғырҙар миҙгеле йылдың 12 айының туғыҙын тәшкил итә, бында ҡаты япмалы юлдар яҡ тиерлек, йылдың күп өлөшөндә көнсығыш яр буйҙарының илдең көнбайышы менән транспорт бәйләнеше бөтөнләй өҙөлә; урындағы халыҡ хәрәкәт итеү өсөн бындағы күп һанлы йылғаларҙы ҡуллана.