cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Франко Ольга Фёдоровна (1896)
Биографияһы
Ольга менән Петр Франколарҙың ике ҡыҙы булған. Ольга Франко 90 йәшенә тиклем ғаиләһе өсөн аш-һыу әҙерләгән. 1987 йылдың 27 мартында Львовта вафат булған.
Кристин Люсдаль
Карьераһы
2015 йылдың мартында 18 йәшлек Кристин Люсдаль Норвегия чемпионатында тауҙан тиҙ шыуып төшөү буйынса бронза миҙал яулай. 2017 йылдағы милли беренселек ярыштары норвег спортсыһы Кристин Люсдаль өсөн бик уңышлы була: ул комбинацияла еңеү яулай, супергигантта һәм гигант слаломда икенсе була , шулай уҡ тауҙан тиҙ шыуып төшөүҙә өсөнсө була. Кристин Люсдаль 2019 йылда ике тапҡыр ил чемпионы булып, Скьельд Марена менән бер үк ваҡыт күрһәтеп, уның менән слаломда 1 урынды бүлешә.
Донъя Кубогы сиктәрендә саңғы спортсыһы булып 2016 йылдың декабрендә дебют яһай. Был ярыштарҙың береһендә лә ул бер тапҡыр ҙа призер була алмай: яҡшы һөҙөмтәһе булып слаломдағы 5-се урын (чехияның Шпиндлерув-Млинендағы этапта) тора.
2018 йылда Кристин Люсдаль Пхенчхандағы Ҡышҡы Олимпия уйындарында Норвегияның ҡатнашыу ғаризаһына индерелә. Шәхси дисциплиналарҙа күрһәткән һөҙөмтәләре юғары булмай, әммә Себастьян Фосс-Солевог, Нина Хавер-Лесет, Лейф Кристиан Нествольд-Хеуген, Йонатан Нордботтен һәм Марена Скьельд менән бер коллектив составындағы команда ярыштарында бронза миҙал яулай.
Кристин Люсдаль өс донъя чемпионатында (2017, 2019 һәм 2021) ҡатнаша. Был кимәлдәге берҙән-бер «алтын» миҙалы 2021 йылда команда беренселегендә була, был ярышта ул тубығы йәрәхәтләнеү арҡаһында запас спортсы булып иҫәпләнә.
Клячко дачаһы
Тарихы һәм архитектураһы
Сестрорецк Курорты менән йәнәш 1906 йылдың 1 июнендә Ҡыҙыл тәре туташтарының Попечителлек комитеты патронажы аҫтында туберкулездан яфаланған балалар өсөн шифахана асыла.
Диңгеҙ буйы тимер юлы һәм Сестрорецк ҡорал заводы араһынан император рөхсәте менән 1 дисәтинә 1600 кв сажин ҡаҙна ере бүлеп бирелә.
Төҙөлөш комиссияһы рәйесе һәм төп бағыусыһы Евгения Владимировна Колачевская була, ә уның вафатынан һуң был эште уның ире, артабан шифахананың беренсе табибы Сергей Николаевич Колачевский дауам итә. Шифахананың төп корпусы бейек таш бағаналарға ултыртылған бер ҡатлы бина була һәм бөтә яҡтан ҡарағай урмандары менән уратып алынған. 1907 йылда мунса төҙөйҙәр. 1908 йыл — хеҙмәтсе ҡатын-ҡыҙҙар өсөн барак төҙөлә. Йырағыраҡ кер йыуыу урыны була. Боҙлоҡ, һыйырҙар, аттар өсөн аҙбарҙар төҙөлөштө тамамлай.
1907 йыл да шифахана биләмәһендә бүрәнәнән С. Г. Гингер проекты буйынса бик матур ҡоролма төҙөлә. Кәкре һыҙаттар менән берләшкән төрлө бейеклектәһе ҡыйыҡтар бинаға модерн стиленә хас булған киҫкенлек бирә. 1908 йыл да бина доктор Л. М. Клячкоға һатыла (1855—1913).
Клячко дачаһы менән йәнәш архитектор Гингер тарафынан үҙенсәлекле ағас хеҙмәт бинаһы төҙөлә. Төҙөлөш шул ваҡыттағы бөтә яңы гигиена, санитар-техник һәм эстетик талаптарҙы иҫәпкә алып барыла. Клячко дачаһының беренсе ҡатында табип ҡабул итеү бүлмәһе, кабинет, лаборатория, аш-һыу бүлмәһе, терраса, келәт, йоҡо бүлмәләре, санузел, ашхана, веранда, терраса, солан, вестибюль урынлаша. Икенсе ҡатта — балкон, ике ҡунаҡ бүлмәһе, өс балалалар бүлмәһе, бильярд уйыны бүлмәһе (веранда өҫтөндә), санузел урынлашҡан.
Дача хужаһы Л. М. Клячко б билдәле табип-терапевт булған.
Статусы
Бина Ҡарағай, Урман, Андреев, Оранжерейный, Максим Горький урамдары, Йылға тыҡрығы буйлап кварталдарҙағы бөтә ҡоролмалар менән бергә мәҙәни-тарихи ҡомартҡылар мираҫының һаҡлау зонаһына инә. Дөйөм алғанда, был биналар комплексы — ҙур булмаған территорияла XX быуат башында төҙөлгән иҫтәлекле ансамбль.
2014 йылда Санкт-Петербургтың Дәүләт заказы буйынса комитеты «Балалар дюнаһы» шифаханаһы майҙанын реконструкциялау буйынса проект әҙерләүгә тендер иғлан итә. Проект буйынса шифахананың алты корпусын һүтеү планлаштырыла. Улар урынына яңы биналар төҙөлә. Һаҡлап ҡалынған дауалау-диагностик корпусы 550 м² алып 1,4 мең  м² тиклем киңәйтелә. Унда административ һәм диагностика бүлектәре урынлаша.
Һөҙөмтәлә шифахана 160 баланы ата-әсәһеҙ һәм 24 баланы ата-әсәһе менән дауалауға ҡабул итә ала. Проекттың максималь хаҡы — 67,2 миллион һум була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Хундадзе Георгий Романович
Хундадзе Георгий Романович  (გიორგი ხუნდაძე; 1905—1985) — СССР ғалимы һәм педагогы,  врач-хирург, медицина фәндәре докторы (1953), профессор (1955). Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1961). Грузин ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты (1984). Тбилиси дәүләт медицина институты директоры (1954—1979).
Биографияһы
Георгий Романович Хундадз 1905 йылдың 30 мартында  Тбилиси ҡалаһында тыуған.
1924 йылдан 1929 йылға тиклем Тбилиси дәүләт университетының медицина факультетында уҡый. 1929 йылдан алып 1933 йыға тиклем СССР  Һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында клиник эш менән шөғөлләнә. 1933 йылдан 1940 йылға тиклем  Беренсе Ленинград медицина институтында  госпиталь хирургия клиникаһында фәнни эштә. 1940 йылдан алып 1945 йылға тиклемге осорҙа Совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Эвакуация госпиталендә  хирургия бүлегенең  төп хирургы һәм хирургия бүлеге мөдире була.
1946 йылдан алып 1954 йылға тиклем Беренсе Ленинград медицина институтында  һәм Беренсе Мәскәү дәүләт медицина университетында педагогик эштә госпиталь хирургия кафедраһының уҡытыусыһы булып эшләй һәм  педагогик эшмәкәрлек менән бер үк ваҡытта Н.В.Склифосовский исемендәге Тиҙ ярҙам Мәскәү ҡала ғилми-тикшеренеү институтында эксперимент-хирургия бүлегенең мөдире сифатында эшләй.
1954 йылдан алып 1985 йылға тиклем Тбилиси дәүләт медицина институтында педагогик эш менән шөғөлләнә. 1954 йылдан 1957 йылға тиклем хирургияның икенсе кафедраһы профессоры, 1957 йылдан алып 1981 йылға тиклем — хирургия һәм анестезиология кафедраһы мөдире, 1981 йылдан алып 1985 йылға тиклем  — был кафедраның консультанты. Бер үк ваҡытта 1954 йылдан 1979 йылға тиклем — ошо институттың ректоры.
Фәнни-педагогик һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәрлеге
Г.Р. Хундадзеның төп фәнни-педагогия эшмәкәрлеге анестезиология мәсьәләләре һәм  яһалма ҡыҙыл үңәс өлкәһендәге проблемалар  менән бәйле. Яһалма ҡыҙыл үңәсте яһағанда, Г Р. Хундадзе етәкселегендә Б А. Петров менән бергә бығым, һуҡыр эсәкте мобилизациялау методикаһы эшләнә.
Г. Р. Хундадзе Тбилиси Грузин ССР-ының КП Үҙәк Комитетына ағза һәм Грузин ССР-ының Юғары Советына һәм хеҙмәтсәндәр депутаттарының Тбилиси ҡала Советына  депутат итеп һайлана, шулай уҡ Грузин ССР-ы Коммунистар патияһының  XXIII, XXIV һәм  XXV съездарына делегат итеп һайлана.
1953 йылда медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп, диссертация яҡлай, 1955 йылда уға профессор ғилми исеме бирелә. Г.Р. Хундадзе етәкселегендә йөҙгә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар яҙыла. 1961 йылда Грузин ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре тигән маҡтаулы исем бирелә, 1984 йылда анестезиология һәм реаниматология буйынса эштәр циклы өсөн ул Грузин ССР-ының дәүләт премияһы лауреаты була.
Р.Г.Хундадзе 1985 йылдың 21 ноябрендә Тбилиси ҡалаһында вафат була.
Илеза (Кокшеньга ҡушылдығы)
Илеза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кокшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 83 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нью-Йорк
Нью-Йорк (New York City, МФА:, йәки ) — АҠШ-тағы ҡала, донъялағы иң ҙур агломерацияларҙың береһе. Ҡалала 8 405 837 кеше йәшәй, агломерацияла — 20,63 млн (2015 йыл). Нью-Йорк Атлантик океан ярында, Нью-Йорк штатының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ҡалаға XVII быуат башында Голландия колонистары нигеҙ һалған. 1664 йылға тиклем ул Яңы Амстердам тип атала.
Нью-Йорк биш административ округтан (район, боро) тора: Бронкс, Бруклин, Куинс, Манхэттен һәм Статен-Айленд.
Төп иҫтәлекле урындар Манхэттенда урынлашҡан. Улар араһында тарихи бик бейек йорттар (Эмпайр-стейт-билдинг, Крайслер-билдинг), Рокфеллер үҙәге, Вулворт-билдинг, Метрополитен-музей, Метрополитен-опера, Карнеги-холл, Соломон Гуггенхейм музейы (живопись), Америка тәбиғәт тарихы музейы (планетарий һәм динозаврҙар һөлдәләре), «Плаза», «Уолдорф-Астория», «Челси» отелдәре, БМО штаб-фатиры, Гарлем бар.
Нью-Йорк — донъяның мөһим финанс, сәйәси, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге.
Тарихы
Хәҙерге Нью-Йорк урынлашҡан ерҙә бында Европа кешеләре килгәнгә тиклем күпкә алда индеецтарҙың Манахаттоу һәм Канарси ҡәбиләләре йәшәгән. Быны ҡаланың әлеге ваҡытҡа тиклем йорттар төҙөлмәгән райондарында табылған уҡ башаҡтары, башҡа артефакттар раҫлай (мәҫәлән, Инвуд-Хилл-парк һәм Риверсайд-паркта). 1624 йылда бында Европа кешеләре тәүге ауылға нигеҙ һала. 1625 йылда Манхэттендың көньяҡ осонда Голландия кешеләре Яңы Амстердам тигән ҡала төҙөй башлай (Nieuw Amsterdam). 1664 йылда губернатор Стейвесант ҡаланы ҡаршылыҡ күрһәтмәй генә инглиздәргә тапшыра, ҡала исеме Нью-Йорк (ингл. Яңы Йорк) тип үҙгәртелә, сөнки ҡаланы алыуҙы герцог Йорк ойошторған була. Һөҙөмтәлә 1667 йылда голландтар рәсми рәүештә Нью-Йоркты инглиз колонияһы Суринамға алмаша.
Америкалағы Англия колониялары Бойондороҡһоҙлоғо өсөн һуғыш ваҡытында бында иң мөһим алыштар була. Бруклин алышы ваҡытында бик көслө янғын башлана, ҡаланың күпселек өлөшө янып бөтә. Нью-Йорк Бөйөк Британия ҡулына күсә, американдар уны яңынан 1783 йылда яулап ала. Был «Эвакуация көнө» тип аталған көн һуңынан Нью-Йоркта күп йылдар дауамында билдәләнеп килә. XIX быуатта ҡала халҡы һаны иммигрантар иҫәбенә йылдам арта. 1811 йылда Манхэттендың генераль планы ҡабул ителә. 1835 йылда Нью-Йорк кеше һаны буйынса Филадельфияны уҙып китә һәм АҠШ-та иң ҙур ҡалаға әйләнә. Шуға ҡарамаҫтан ул провинциаль ҡала булып ҡала, бигерәк тә Европанан килгән кешеләргә ул шулай булып күренә. Граждандар һуғышы ваҡытында ҡаланың Көньяҡ штаттары менән ныҡлы бәйләнеше, шулай уҡ иммигранттарҙың ныҡ артыуы Конфедерация яҡлылар һәм Төньяҡ штаттар берлеге яҡлылар араһында низағҡа килтерә. Армияға мәжбүри алыу арҡаһында ул фетнәгә әүерелә — Америка тарихында был иң ҙур граждандар сыуалышы була.
Һуғыштан һуң Европанан иммиграция тағы ла нығыраҡ көсәйә, һәм Нью-Йорк АҠШ-ҡа яңы, яҡшы тормош эҙләп килгән миллиондарса кеше өсөн тәүге туҡталыш була. 1898 йылда Нью-Йорк бөгөнгө территорияны биләй: ул элек Манхэттен һәм Бронкстан, Уэстчестер округынан алып (1874 йылдан — көнбайыш Бронкс, ҡалған биләмәләр — 1895 йылдан) була. 1898 йылда, яңы закон проектына ярашлы, яңы ойошторолған муниципаль берәмектәр барлыҡҡа килә — Оло Нью-Йорк. Ҡала яңы биш районға (боро) бүленә. Бронкс һәм Манхэттен райондары биләмәләре киңәйтелә һәм элекке Нью-Йорк ҡалаһы биләмәлерен үҙ эсенә ала. Бруклин районына Бруклин ҡалаһы һәм Кингс округы көнсығышындағы бер нисә муниципалитет инә. Куинс районына Куинс округының көнбайыш өлөшөндә нигеҙ һалына, уға бер нисә ҙур булмаған ҡала һәм ҡасаба инә, мәҫәлән, Лонг-Айленд-Сити, Астория һәм Флашинг. Статен-Айлендҡа Ричмонд округы индерелә. Элекке ҡала идара органдары бөтөрөлә. Бер йылдан Куинс округының Куинс районына инмәгән райондары Нассо округы тип атала, улар Нью-Йорк составына инмәй. 1914 йылда Бронкс округы булдырыла, ә Нью-Йорк округында бер Манхэттен ғына ҡала. Бөгөн Нью-Йорктың биш районы сиктәре округтар сиктәре менән тап килә.
XХ быуаттың беренсе яртыһында ҡала донъяның сәнәғәт, сауҙа һәм элемтә үҙәгенә әйләнә. Бында беренсе ер аҫты метро линияһы 1904 йылда төҙөлә. 1930 йылдарҙа Нью-Йоркта донъяның иң бейек ҡоролмалары төҙөлә. Бер үк ваҡытта енәйәтселек кимәле ҡырҡа арта. «Геральд Трибюн» гәзитендә Нью-Йорктағы енәйәтселек тураһында былай тип яҙыла: Икенсе донъя һуғышынан һуң Нью-Йорк донъялағы лидер ҡалаларҙың береһе булып ҡала. БМО-ның штаб-фатирын Нью-Йорк ҡалаһында төҙөү уның уникаль сәйәси әһәмиәтен сағылдырыла.
Ҡала халҡының бер өлөшө ҡала янындағы ҡасабаларға күсенә башлай, был халыҡ һанының әкренләп кәмеүенә килтерә. Сәнәғәт һәм сауҙа өлкәһендәге үҙгәрештәр, енәйәтселектең артыуы 1970-се йылдарҙа Нью-Йоркты социаль һәм иҡтисади кризистарға килтерҙе.
2001 йылдың 11 сентябрендәге террористик акттарҙан Вашингтон да зыян күрә, әммә Нью-Йоркҡа Бөтә донъя сауҙа үҙәгенә һөжүм арҡаһында бик ныҡ зыян килде. «Игеҙәк биналар» емерелгәндә сыҡҡан ағыулы төтөн һәм саң бер нисә ай дауамында тирә-яҡҡа сығып ятты. Шуға ҡарамаҫтан, емереклектәр тиҙ арала таҙартылды, ул урында яңы Бөтә донъя сауҙа үҙәге төҙөлә бакшланы. 2013 йылда 541 метр бейеклектәге Бөтә донъя сауҙа үҙәге бинаһы төҙөлөп бөттө.
Халҡы
Ҡала халҡының күпселеген элек Европанан килгән халыҡ тәшкил итә: XIX быуат уртаһында — башлыса ирланд һәм немецтар, ХХ быуат башына — йәһүдтәр һәм итальяндар. 1940 йылда АҠШ-тың рәсми булмаған баш ҡалаһы халҡының яҡынса 94 % аҡ тәнлеләр булған. Әммә аҡ тәнлеләр ҡала яны ҡасабаларына күсенеүе сәбәпле ҡаланың этник йөҙө ҡырҡа үҙгәргән. Был «субурбанизация» тигән күренеш Нью-йоркта башлап күҙәтелә башлай. Башҡа раса вәкилдәре ҡала ситенә күсенгәндәр урынын ала. Һуңғы тиҫтә йыл эсендә Нью-Йорк Азиянан сыҡҡан кешеләрҙе, бигерәк тә ҡытайҙарҙы, һиндтәр һәм пакистандарҙы, шулай уҡ Латин Америкаһы һәм Кариб диңгеҙе бассейны илдәре кешеләрен ҡабул итә.
Көслө иммиграция һөҙөмтәһендә Нью-Йорк АҠШ ҡалалары араһынан (1980 йылдар уртаһында) Латин Америкаһы кешеләре һәм афроамерикандар күпселекте тәшкил иткән тәүге ҡалаға әүерелә. Әлеге ваҡытта Статен-Айленд — берҙән-бер аҡ тәнлеләр өҫтөнлөк иткән боро. Иммиграция процесы символдарының береһе булып Эллис утрауындағы музей тора. Ул 1954 йылға тиклем төп күскенселәрҙе ҡабул итеү пункты булған ерҙә урынлашҡан, унан аша 20 миллиондан ашыу буласаҡ АҠШ гражданы үтә. Иммиграция — ҡала халҡы йылдам үҫешенең төп факторы. 1870 йылда Манхэттенда миллиондан ашыу кеше йәшәй, 1898 йылда берҙәм Нью-Йорк-Сити булдырылғас, халыҡ һаны 3,4 миллионға етә. 2000 йылда Нью-Йоркта кеше,  һәм йорт хужалығы  ғаилә була. Халыҡ тығыҙлығы — 10 194,2 кеше/км2. Ҡалалағы торлаҡта — 4074,6 кеше/км2. Ҡала раса составы: 44,66 % аҡ, 26,59 % ҡара һәм афроамерикандар, 0,52 % ерле Америка кешеләре (индеецтар), 9,83 % азиат, 0,07 % Тымыҡ океан, 13,42 % башҡа раса, һәм 4,92 % кеше уҙен ике йәки унан күберәк расаныҡы тип атай. 26,98 % халыҡ — расаһына ҡарамай Латин Америкаһы кешеләре.
Уртаса йорт хужалығы килеме — $ 38 293, ғаилә килеме — $41 887. Ир-аттың уртаса килеме — $435 37, ҡатын-ҡыҙҙыҡы — $32 949. Йән башына килем — $22 402. Халҡының 21,2 % халҡы һәм 18,5 % ғаилә үтә ярлылы. Бөтә фәҡир йәшәгәндәрҙең 30,0%-ы — 18 йәштән йәш һәм 17,8%-ы 65 йәштән өлкән.
йорт хужалығының 29,7%-ы 18 йәшкә етмәгән балалы, 37,2%-ы никахлы парлы булып йәшәй; 31,9%-ы йорт хужалығында ғаиләһеҙ. Уртаса йорт хужалығы — 2,59, ә ғаиләләр 3,32 кешенән тора.
Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы — 45-64 һәм 11,7%-ы — 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә. Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы 45-64 һәм 11,7%-ы 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә. Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9 % —25- 44, 21,2 %- 45-64, һәм 11,7%-ы 65 йәштән өлкәнерәк. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә. Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9 % —25- 44, 21,2 %- 45- 64, һәм 11,7%-ы 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштә. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә. Йәше буйынса ҡала халҡы: 24,2%-ы — 18 йәшкәсә, 10,0%-ы — 18-24, 32,9%-ы — 25-44, 21,2%-ы 45-64, һәм 11,7%-ы- 65 йәштән һәм өлкәнерәк йәштә. Халыҡтың уртаса йәше-34 йәш. 90,0 ир-атҡа 100 ҡатын-ҡыҙ тура килә. 18 йәштән өлкәнерәк 100 ҡатын-ҡыҙға 85,9 ир-ат тура килә.
Дин
Ҡалала донъялағы бөтә дин һәм секта вәкилдәре лә йәшәй. Христиан һәм йәһүдтәр һан яғынан өҫтөнлөк итә. Нью-Йоркта барлыҡ төп дини культ ҡоролмалары ла бар.
Ҡайһы бер ҡала ҡорамдары:
Иҡтисад
Нью-Йорк — АҠШ-та һәм донъяла иң мөһим иҡтисади үҙәк. Нью-Йорк Лондон һәм Токио менән бер рәттән донъяның өс иҡтисади үҙәгенең береһе тип атала. Нью-Йорк ҡала төбәгенең 2007 йылғы тулайым төбәк продукты 1210,2 млрд $ тәшкил итә, был уны АҠШ мегаполистары араһында беренсе урынға сығара. Нью-Йорк донъяның һәм илдең иң мөһим финанс үҙәге булып тора, ҡалала урынлашҡан финанс ойошмалары 2008 йылдың аҙағына донъя финансының 40 %-ын контролдә тота. Нью-Йоркта Citigroup, P. J. Morgan &amp; Co., American Group International, Goldman Sachs, Morgan Stanley, Lynch Merrill һ. б.кеүек финанс төркөмдәре үҙ штаб-фатирҙарын булдырған. Бынан тыш, ҡалала ҙур финанс эшмәкәрлеге менән шөғөлләнмәгән корпорацияларҙың штаб-фатирҙары урынлашҡан, улар араһында Communications Verizon, Pfizer, Alcoa, Corporation News, Colgate-Palmolive һ. б. бар. Бында NYSE, Nasdaq, Америка фонд биржаһы, Нью-Йорк тауар биржаһы һәм урынлашҡан. Нью-Йоркта финанс ойошмалары түбәнге Манхэттендағы Уолл-стритта урынлашҡан.
Ҡала иҡтисадында традицион иҡтисад та мөһим роль уйнай, шулай ҙа был секторҙа эшләүселәр һаны кәмеүе күҙәтелә. Ҡалала үҫешкән төп сәнәғәт тармаҡтары.: машиналар эшләү, химия сәнәғәте, текстиль, аҙыҡ-түлек етештереү. Яңы тармаҡтар ҙа тиҙ үҫешә: биотехнологиялар, программалар тәьминәте, интернет-бизнес. Төҙөү һәм девелопмент та ҙур роль уйнай: донъялағы иң ҡиммәтле күсемһеҙ милек Нью-Йоркта.
Башта Нью-Йорк Америка кинематографияһы үҙәге була, әммә һуңынан был ролде ул Голливудҡа бирә, ләкин әле булһа Нью-Йоркта телевизион фильмдар һәм телетапшырыуҙар сығарыу дауам итә. Нью-Йорк АҠШ-тың мода баш ҡалаһы булып тора, бында күп модельерҙарҙың штаб-фатиры урынлашҡан. Нью-йоркта нәшриәттәр бик күп, һәм йыш ҡына бында яңы китаптарҙы беренсе булып баҫтыралар. Туризм индустрияһы бик ныҡ үҫешкән.
Мәшғүллек
2012 йылдағы мәғлүмәт буйынса Нью-Йорк ҡалаһы властары иң эре эш биреүсе булып тора (148 898 кеше), Нью-Йорк мәғариф департаменты (119 490), Transportation Metropolitan Authority (66 804), АҠШ федераль хөкүмәте (50 700), Hospitals Corporation Health and New York City (36 244), Jpmorgan Chase (27 157), Нью-йорк штаты властары (25 441), Citigroup (24 809), Northwell Health (20 775 кеше) һәм Hospital Mount Sinai (18 999 кеше).
Туризм
Туризм Нью-Йорк тормошонда мөһим урын биләй. 2010 йылда бында 48,7 миллион кеше килә, шул иҫәптән 39 миллион американдар һәм 9,7 миллионы — башҡа илдәрҙән. Нью-Йорк ҡалаһы — сит ил туристары өсөн иң ҡыҙыҡ ҡала.
Транспорт
Нью-Йорк йәмәғәт транспорты метро (метрополитен, шулай уҡ ер өҫтөндәге айырым Статен-Айленд метролинияһы,Манхэттенды Нью-Джерси тораҡ пункттары менән бәйләүсе ер аҫты линияһы — PATH), автобус, такси, Рузвельт утраын Манхэттен менән бәйләүсе канат юлдар, Кеннеди исемендәге аэропортты хеҙмәтләндереүсе автоматлаштырылған мини-метро, бынан тыш тағы борам. Бынан тыш ҡала яны тимер юл бәйләнеше бар, ул Нью-Йоркты Лонг-Айленд менән, Нью-Джерси һәм Коннектикут штаттары менән, яҡын-тирәләге тораҡ пункттарҙы Нью-Йорк штаты менән бәйләй. Был системаларҙың күбеһе MTA (The Metropolitan Transportation Authority) региональ идаралағына ҡарай. Нью- Джерси транспорт корпорацияһы — Transit NJ — Нью-Джерсиҙы хеҙмәтләндергән тимер юл һәм автобус маршруттары менән идара итә. Нью-йорк һәм Нью-Джерси порт идаралығы PATH ер аҫты Трансгудзон юлын (Trans Hudson Port Authority), Кеннеди исемендәге аэропорттағы «Airtrain» мини-метроны, Ньюарк аэропортында монорельсты, шулай уҡ Нью-Йорк автовокзалын хеҙмәтләндерә.
АҠШ-тың башҡа ҡалаларынан айырмалы рәүештә, йәмәғәт транспорты бында иң популяр транспорт төрө. Мәҫәлән, 2005 йылда 54,6 % кеше Нью-Йоркта йәмәғәт транспортында эшкә йөрөгән. АҠШ-та йәмәғәт транспортын файҙаланыусыларҙың яҡынса һәр өсөнсөһө, тимер юл менән файҙаланыусыларҙың өстән икеһе Нью-Йоркта йәшәй. Был илдең ҡалған өлөшөнән айырыла, американдарҙың ҡала янында йәшәгән халҡының яҡынса 90 % х шәхси автомобилдә йөрөй. Нью-Йоркта йорт хужалыҡтарының яртыһынан күбендә шәхси автомобиль юҡ (илдә бындай хужалыҡтар һаны барлығы 8 %). АҠШ Иҫәп алыу бюроһы мәғлүмәттәре буйынса Нью-Йоркта йәшәүселәр көнөнә эшкә барыр өсөн 38,4 минут сарыф итә.
Метрополитен
Нью-Йоркта тәүге ер өҫтө юлын BRT шәхси компанияһы 1868 йылда (Rapid Transit Brooklyn, һуңыраҡ BMT, Brooklyn-Manhattan Transit) аса. Күпселек ер өҫтө линиялары хәҙерге ваҡытта һүтелгән, ҡайһы берҙәре генә реконструкцияланған һәм хәҙерге метро системаһы составына инә. Беренсе ер аҫты метро линияһын 1904 йылдың 27 октябрендә IRT компанияһы (Transit Interborough Rapid) аса. 1932 йылға тиклем метрополитен BMT һәм IRT шәхси компаниялары ҡарамағында була. Һуңынан уларға муниципаль IND компанияһы ҡушыла, 1940 йылдан метрополитен муниципаль компания тарафынан һатып алынып, берҙәм комплексҡа әйләнә. Әлеге ваҡытта метрополитен менән идара итеүсе MTA компанияһы шулай уҡ ҡаланың автобус һәм маршрут селтәре менән дә идара итә.
Дүрт станциянан тыш метрополитен тәүлек әйләнәһенә эшләй, тәүлегенә 4,5 миллион яҡын кеше ташый. 1990 йылдар башында Нью-Йорк метрополитенын автоматик идара итеүгә күсереү башлана.
2015 йылдың март айында метрола бер тапҡыр йөрөү 2,75 доллар тора (был билет буйынса МТА идара иткән ҡала автобустары селтәрендә лә 2 сәғәт йөрөп була; икенсе төрлө вариант та бар: автобус — метро, автобус — автобус).
Транспортта 7 тәүлек йөрөү билеты 31$, 30 тәүлеклеге — 116,50 $. Уның менән ошо ваҡыт эсендә автобустарҙа ла, метрола ла йөрөп була. Ваҡытты иҫәпләү турникет аша тәүге тапҡыр үткәндән алып иҫәпләнә, һуңғы тәүлектә 24:00 сәғәттә ғәмәлдән сыға.
Автобус
Нью-Йоркта автобус маршруттары бик ныҡ үҫешкән, улар 2 миллиондан ашыу пассажир ташый. Нью-Йорк автобус селтәренә 200-ҙән ашыу урындағы (тик район эсендә генә) һәм 30 тиҙ йөрөүсе автобус маршруты инә, уларҙа 5900 ашыу автобус йөрөй. Һәр маршрут номер һәм хәреф менән билдәләнә (B — Бруклин, Bx — Бронкс, M — Манхэттен, Q — Куинс, S — Статен-Айленд), ә тиҙ йөрөшлө маршруттар X билдәһе менән айырыла (префикс).
2017 йылдың мартында йөрөү хаҡы — $2.75, автобус-экспреста — $6.50. Шул уҡ ваҡытта водителдән «трансфер» алырға була. Был ике сәғәт араһында башҡа автобуста йәки метрола йөрөү хоҡуғын бирә (шул уҡ йүнәлештә барған, йәки киҫешкән, тик кире яҡҡа түгел). Метрополитенда бирелгән билет менән дә метронан сыҡҡас та йөрөргә ярай.
Статен-Айленд ҡала поезы
Статен-Айленд метро һәм ҡала яны поездары менән бәйләнмәгән, ләкин унда ла МТА идара иткән метрополитендағы кеүек үк поездар бар. Әле ҡулланыған һәм ҡулланылмаған тимер юл линияларын ике линиялы еңел метро итеп үҙгәртеү проекттары ҡарала.
Канат юлдар
1976 йылда Манхэттен һәм Рузвельт утрауын тоташтырыусы канат юл эшләй башлай. Уның оҙонлоғо 940 м, ике станцияһы бар. Уның менән МТА идара итә.
Миниметро-аэроэкспресс
Ҡалалағы иң яңы транспорт, автоматик поездар системаһы (peoplemover, пиплмувер) — аэроэкспресс (airtrain) 2003 йылдан алып эшләй. Ул Джон Кеннеди исемендәге аэропортты метро һәм поезд линиялары менән бәйләй (13 км). Уның менән Нью-йорк һәм Нью-Джерси порт идаралығы (S Authority of The NJ NY Port) идара итә.
Такси
Күп һанлы һары Нью-Йорк таксиҙары бик популяр.
Борам
Манхэттен һәм Статен-Айленд араһында бушлай борам йөрөй. Ул йылына 22 миллионға яҡын пассажир ташый, был АҠШ-та иң күп кеше ташыған маршрут һәм донъялағы иң ҙур пассажир борам линияһы. Бынан тыш, Манхэттенды ҡаланың башҡа өлөштәре менән тоташтырыусы борам линиялары ла бар.
Ҡала яны тимер юл бәйләнеше
МТА ҡулы аҫтында илдең ике иң ҙур ҡала яны тимер юл системаһы-Лонг-Айленд (Rail Long Island The Road — LIRR) һәм төньяҡ регионы (Metro Railroad North — MNR) системалары. LIRR ҡаланы Лонг-Айленд менән бәйләй. MNR Нью-йорктың төньяҡ ҡала янын һәм Коннектикут штатын тоташтыра. Нью-Джерси транспорт идаралығы (Transit NJ) Нью-Йорк ҡалаһын был штаттың төрлө нөктәләре менән тоташтыра. Был маршрут ҙа ҡасандыр Пенсильвания юлының бер өлөшө булған.
Ҡала яны автобусы
Нью-Йоркта берҙәм ҡала яны автобус маршруттары юҡ. Нью-Йорк янындағы төрлө ҡасабаларҙа төрлө фирмаға ҡараған автобустар йөрөй.
2011 йылдан властар автобус системаһын Veola Transportation тигән бөтә донъяла билдәле француз компанияһына бирә, уның филиалы Иллинойс штатында урынлашҡан. Системаның яңы исеме — Express Inter County Nassau (йәки NICE).
NJ Transit тимер юл буйынса һәм автобустарҙа пассажирҙар ташый. Автобустар яҡын араға йөрөй торған һәм экспрестарға бүленә.
Бынан тыш, Нью-Йоркты башҡа алыҫыраҡ ҡасабалар менән бәйләүсе компаниялар бар.
Авиабәйләнеш
Нью-Йоркта пассажирҙар ташыусы ике аэропорт бар. Улар Лонг-Айлендтағы Куинс районында урынлашҡан. Кеннеди исемендәге аэропорт (JFK) —Куинстың көньяҡ-көнсығыш ситендә, икенсеһе — LaGuardia аэропорты (LGA) — төньяҡ ситендә.
Кеннеди Аэропорты халыҡ-ара авиарейстар буйынса илдә беренсе урында тора.
Ла-Гуардия аэропорты халыҡ-ара авиарейстарҙы хеҙмәтләндермәй. Ул АҠШ һәм Канада рейстары өсөн генә ҡулланыла. Уға АҠШ-та билдәле кеше- Нью-Йорк мэры Фьорелло Ла Гуардия исеме бирелгән.
Тағы ла бер халыҡ-ара аэропорт — Ньюарк (EWR) — күрше Нью-Джерсиҙа. Ул Манхэттенға ҡалған ике аэропортҡа ҡарағанда ла яҡыныраҡ урынлашҡан.
Тимер юлдар
АҠШ-та тимер юлда пассажирҙарҙы Амтрак фирмаһы хеҙмәтләндерә. Нью-Йоркта Амтрак фирмаһы поездары Пенсильвания вокзалынан йөрөй(«Station Penn»). Ҡала-ара автобустарындағыға ҡарағанда билеттар ҡыйбатыраҡ булһа ла, Бостон һәм Вашингтонға йөрөүсе пассажирҙар һаны арта бара. Иң элек, әлбиттә, был ышаныслы һәм үҙ ваҡытында йөрөүсе транспорт өсөн күберәк түләргә риза булған эшлекле кешеләр.
Пенсильвания вокзалынан тыш Үҙәк вокзал да бар (Grand Terminal Central), ул юлдар һәм платформалар һаны буйынса донъялағы иң ҙур вокзал. Тарихтан билдәле булған вокзал- Нью-Йорк Үҙәк (New York Central)вокзалы.
Автобустар
Нью-Йорктан автобустар илдең көнсығышындағы төрлө ҡалаларға йөрөй. Был иң арзан транспорт төрө. Һуңғы ваҡытҡа тиклем АҠШ буйынса пассажирҙарҙы «Грейхаунд» компанияһы хеҙмәтләндерә ине. Әлеге ваҡытта пассажирҙар хеҙмәтләндереүсе компаниялар һаны арта бара. Көнсығыш яр тип аталған бик популяр Чайнатаун автобус компанияһы (Wah Fung- Нью-Йорк- Бостон һәм башҡа линияларҙа). MegaBus BoltBus ҙа популяр. Port Authority автовокзалының үткәреү мөмкинлеге сикле булыу сәбәпле ҡала-ара автобустар пассажирҙарҙы урамда ултырта һәм төшөрөп ҡалдыра, әлеге ваҡытта властар пассажирҙарҙы хәүефһеҙерәк хеҙмәтләндереү мөмкинлеген булдырыу юлын эҙләй.
Ҡала-ара автобустарында билет хаҡы арзан булыу сәбәпле пассажирҙар һаны арта бара, уларҙы хеҙмәтләндергән компаниялар һаны ла арта.
Инфраструктура ҡоролмалары
Ярымутрауҙар һәм утрауҙарҙа урынлашҡан ҡалала күперҙәр һәм тоннелдәр күп. Күрше Джерси-Сити, Ньюарк ҡалалары һәм ҡаланың өлөштәре бер-береһе менән, ҡағиҙә булараҡ, бер нисә күпер, тоннель менән тоташтырылған.
Күперҙәр
Иң билдәле күперҙәр: Бруклин, Вильямсбург, Манхэттен һәм Веррацано, улар донъялағы иң ҙур аҫылмалы күперҙәр иҫәбенә инә.
Тоннелдәр
Донъялағы иң беренсе һәм иң билдәле һыу аҫты автотоннеле — Гудзон тоннеле башҡа тоннелдәр Манхэттенды ҡаланың башҡа өлөштәре менән тоташтыра (Статен-Айлендтан тыш).
Мәҙәниәт
Нью-Йорк — мәҙәниәт һәм мәғлүмәт үҙәге. Бында АҠШ-тың төп телевизион компаниялары — CBS һәм NBC эшләй, 100-ҙән ашыу радиостанция теркәлгән, киң билдәле журналдар («Ньюс», «Таймс», «Форчун») һәм халыҡ-ара абруйы булған гәзиттәр сыға: The New York Times, Daily News, New York Post һәм Америка бизнесы рупоры The Wall Street Journal. Ҡалала 40-тан ашыу телдә гәзит сыға.
Бөтә донъяға билдәле Бродвей театрында 38 сәхнә майҙаны бар. Ҡаланың 400 кинотеатрында төрлө Америка һәм сит ил фильмдары күрһәтелә (6,2 мең урынлы Радио -Сити мюзик-холл кинотеатрынан алып, бәләкәй генә залдарға тиклем).
Нью-Йорктың иң ҙур мәҙәни комплексы— Линкольн үҙәге. Ҡаланың иң күренекле концерт залдары — Карнеги-холл, Нью-Йорктың Сити-сентер, Эверь-Фишер-холл, Алиса Элли-холл; «Метрополитен-опера» һәм Нью-Йорк сити опера опера театрҙары.
Архитектура
Нью-Йорк — сағыштырмаса йәш ҡала, уның архитектураһы әллә нисә быуат эҙҙәрен һаҡламай. Уның тәүге ике быуатлыҡ тарихы Манхэттендың көньяғында ғына һаҡланып ҡалған, был әлеге Финанс кварталы биләмәһе (бер  км² тирәһе майҙан). XVII быуат уртаһында Яңы Амстердам майҙаны тағы ла бәләкәйерәк булған: ҡаланың төньяҡ стенаһы ағасстена буйлап үтә (хәҙерге Уолл-стрит), был 22 гектар тирәһе ер. Урамдар Гудзон йылғаһы һәм Ист-Ривер буйлап һуҙылған була. Артабан ҡала бер тәртип менән төҙөлмәй. Гринвич-Виллидж көнбайыштан көнсығышҡа табан төҙөлә башлай. 1811 йылда Нью-Йорк штаты закондар сығарыу органы ҡаланы төҙөүҙең «комиссия» планын ҡабул итә. 14-се стриттан алып Манхэттендың төньяҡ осона тиклем ерҙәр һатыу ойошторола. План буйынса ҡаланың бер айырылып торған үҙәге булмай. Был план тәнҡиткә дусар булһа ла, урбанистика үҫеше уның дөрөҫ булыуын күрһәтә: бер төҫлө итеп бүлгеләнгән урамдарҙа автомобиль тығындары Европалағы бер үҙәктән башланып киткән урамдарҙағынан әҙерәк осрай.
Гудзонға параллель урамдар «авеню» (беренсенән ун икенсе көнсығыштан көнбайышҡа табан A-нан D-ға тиклем, Ист-Виллидж — Алфабет-Сити), арҡыры урамдар «стрит» тип атала һәм уларға һандар ҡуйыла. Бөтә ҡала майҙаны яҡынса 2 гектар булған кварталдарға бүленә. 1853 йылда 5-се һәм 8-се авеню (59-сынан 110-сы урамға тиклем) Үҙәк парк өсөн урын бүленгән. Һуңынан ҡайһы бер урамдарға исем бирелә (Парк-авеню, Вест-энд һ. б.). Һуңыраҡ яңы урамдар өҫтәлә (Мэдисон-авеню, Лексингтон-авеню).
Бродвей Манхэттенды диагональ буйынса үтә һәм Бронксҡа тиклем бара. Легенда буйынса, донъяла иң билдәле урамдарҙың береһе индеецтарҙың малдарын һыу эсерергә ҡыуып йөрөткән юл буйлап бара.
Әлеге ваҡытта ҡала архитектураһында иң бейек йорттар төҙөлгән Финанс кварталы һәм Урта Манхэттен айырылып тора. Ҡаланың 5-се авенюҙан көнбайыш яғы көнбайыш, ҡалаған яғы— көнсығыш тип атала. Арҡыры урамдар, шулай итеп, ҡаланың төрлө өлөшөндә төрлө атамалар йөрөтә, мәҫәлән, 42-се Көнбайыш һәм 42-се Көнсығыш. XVII—XVIII быуаттарҙа бүрәнәнән һәм ағас каркаслы йорттар төҙөлә. Ләкин 1835 йылдағы янғындан һуң ағастан төҙөү онотола башлай. Яңы Англиянан тәбиғи таш һәм кирбес йорттар ҡалҡып сыға. Бөтә алты ҡаттан юғарыраҡ биналарҙа һыу тултырылған резервуарҙар ҡуйыла.
Бик бейек йорттар
Хәҙерге заман Нью-Йорк архитектураһы йөҙөн бик бейек йорттар (небоскреб) билдәләй. Уларҙың бейеклеге 150 м артыҡ. Тәүге бик бейек йорттар Чикагола төҙөлә башлай, ә хәҙер бөтә донъяға таралған. Ҡалала 5500 ашыу бик бейек йорт төҙөлгән, шуларҙың 50-нән ашыуы 200 м бейегерәк. Бындай биналар һаны буйынса Нью-Йорк Гонконгтан ғына ҡалыша. Бында ерҙең үтә ҡиммәт булыуы, ныҡлы ҡаялы тоҡомдар булыуы ошондай төҙөлөш үҫешенә килтерә.
Ҡояш яҡтыһы төшөһөн өсөн бик бейек биналарҙың бейеклеге бер төрлө түгел ителә, иң бейектәре араһында тәбәшәгерәктәре урын алған. Бик күп ҡатлы йорттарҙың үҙ исеме бар. Мәҫәлән, Бродвейҙағы иң тәүге бейек биналарҙың береһе «Боулинг Грин» (Offices Bowling Green), бер туған архитекторҙар Уильям Джеймс һәм Джордж Эштаун Одсли уны 1898 йылда караптар компаниялары өсөн төҙөгән. Был 17-ҡатлы грек яңырыуы стилендәге йорт.
Нью-Йорктағы тәүге иң бейек йорт — «Нью-Йорк Уорлд-билдинг», ул 1890 йылда төҙөлгән, әлегә тиклем һаҡланмаған. Уның бейеклеге 106 метр тәшкил иткән. . Уорлд-билдинг 85 метр бейеклек Троица Сиркәүен уҙып киткән тәүге бина була. 1955 йылда Бруклин күперен төҙөү өсөн уны емерергә тура килә.
1907 йылда Касс Гилберт (1859—1934) Гудзон ярында, шулай уҡ суднолар компанияһы өсөн тәғәйенләнгән Уэст-Стрит-билдинг (Побережье Street Building) тигән бинаны төҙөй.
Вулворт офис бинаһының бейеклеге 241 метр, уны 1913 йылда Касс Гилберт неоготик стилдә төҙөгән. Бина ҡалаларҙың күпселеге кеүек төҙөлгән, уның каркасы ҡоростан. Бина глазурланған керамик плиткалар менән көпләнгән («архитектура терракотаһы»).
Иң ҙур биналарҙың береһе- 319 метрлыҡ Крайслер-билдинг, уны 1930 йылда архитектор Уильям ван Элен автомобиль компанияһы өсөн арт-деко стилендә төҙөгән.
Нью-Йорктағы иң бейек бина — 104-ҡатлы ВТЦ 1, уның бейеклеге 417 м (шпиль менән 541,3 м). Ул 2013 йылда Манхэттенда төҙөлгән, бейеклеге буйынса АҠШ-та беренсе һәм донъяла 3-сө йорт. Бик бейек йорттарҙың күбеһе Манхэттенда урынлашҡан.
Географияһы
Америка геологтарының 2008 йылда үткәргән тикшеренеүҙәре буйынса, ҡаланан 40 саҡрым төньяҡтараҡ ике геологик емерклек бар, шуға күрә бында 7 тиклем. магнитудалы ер тетрәүҙәре ихтимал. Геологик емереклектәр киҫешкән урын Индиана-Кончик АЭС-ына яҡын ғына үтә.
Климаты
Кеппен төҙөгән климаттар классификацияһы буйынса Нью-Йорк климаты дымлы субтропик (Cfa) климат, йәйен бында эҫе була. Алисов классификацияһы буйынса ҡала климаты уртаса континенталь, ләкин уға көслө субтропик климат тәьҫир итә.
Яуым-төшөм йыл буйы сағыштырмаса тигеҙ була. Ҡояш балҡышы уртаса 2680 сәғәт дауам итә. Океан яры буйында урынлашҡан булыуына ҡарамаҫтан ҡалала ҡышҡы һәм йәйге температура араһындағы айырма бик ҙур, сөнки материк яғынан килгән һауа массалары йоғонтоһо көслө. Океан йоғонтоһо әҙерәк, шулай ҙа температура үҙгәрешенә бер аҙ йоғонтоһо бар. Ҡаланың тығыҙ төҙөлөшө уртаса юғары температура менән микроклиматты булдырыуға булышлыҡ итеүсе тағы бер фактор булып тора.
Ҡыш һауа торошона поляр фронт йоғонто яһай. Ул тропик һауаны уртасанан айыра. Йәй Нью-Йорк поляр һәм пассат фронт араһында ҡала. Пассат фронт субтропик антициклондарҙың йоғонтоһон билдәле бүлкәттәр эсендә бүлгәләй. Нью-Йоркҡа ҡайһы берҙә (һәр йыл һайын түгел) тропик циклон ябырыла.
Ҡыш Нью-Йоркта уртаса температура −2 °C -тан алып +5 °C тирәһе, норманан тайпылыу ҙа күҙәтелә. Һәр ҡыш һайын тиерлек йылына уртаса 60 см тирәһе ҡар яуа. Яҙ йомшаҡ, температура 7 °C — 16 °C тирәһе була. Йәй Нью-Йоркта сағыштырмаса эҫе, уртаса температура 19 °C-тан алып 28 °C, һауа ныҡ дымлылы булған айҙар ҙа була. Йыш ҡына температура 32 °C етә, ә ҡайһы саҡта 38 ° һәм унан да юғары була. Көҙ Нью-Йоркта температура 10 °C −18 °C тирәһе тора. Апрелгә тиклем көслө бурандар ҙа булыштыра.
Парктар
Ҡала үҙәгендә « Нью-Йорк үпкәһе» — Үҙәк парк урынлашҡан. Ул ҡала халҡының яратҡан ял итеү урыны булыуы, телевидение һәм кинематограф арҡаһында донъяла иң билдәле парктарҙың береһе тип иҫәпләнә. Паркы территорияһында ҡала зоопарктарының береһе урынлашҡан. Паркта йылына 25 миллион самаһы кеше ял итә.
Манхэттендың көньяғында Бэттери-парк — Нью-Йорктың иң боронғо ял итеү урындарының береһе урынлашҡан. Бында һәйкәлдәр күп.
Теннис
Нью-Йорк ҡалаһында йыл һайын (август аҙағында — сентябрь башында) Ҙур шлем серияһының дүрт турының йомғаҡлау теннис турниры — АҠШ-тың теннис буйынса асыҡ чемпионаты үтә.
Енәйәтселек
2005 йылдан алып Нью-Йорк ҡалаһының енәйәтселек индексы 25 иң ҙур Америка ҡалалары араһында иң түбәне. Ауыр енәйәттәр һаны Нью-Йоркта 1993—2005 йылдарҙа 75 процентҡа әҙәйгән. 2009 йылда ла шул уҡ тенденция һаҡлана. . Социологтар быны ни менән аңлатырға әлегә белмәй. 2012 йылдың 28 ноябрендә АҠШ-тың иң ҙур мегаполисы Нью-Йоркта бер үлтереш тә булмай.
Тимменроде
Тимменроде (Timmenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1068 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,28 км2. Диңгеҙ кимәленән 211 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6502 һәм автомобиль коды — HZ.
Муллағолов
Муллағолов — фамилия.
Воже-Мур
Воже-Мур — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Чемыш-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рудня (Шань ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай районы (1937—1940)
Ишембай районы — Башҡорт АССР-ында 1937 йылдың 20 мартында ойошторола һәм 1940 йылдың 10 февралендә бөтөрөлә.
Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетының «Башҡорт АССР-ында яңы райондарҙың төҙөлөүе тураһында» 1937 йылдың 20 мартындағы ҡарары нигеҙендә Башҡортостанда 6 район ойошторола: Байҡыбаш, Воскресенск, Ишембай, Ҡандра, Матрай һәм Покровка райондары.
Ишембай районына Маҡар районы (Көҫәпҡол ауыл советы, Байғужа ауыл советы (Ишембай районы) һәм Стәрлетамаҡ районынан айырылған Науым ауыл советының ерҙәре күсә. Яңы район үҙәге булып Ишембай эшселәр ҡасабаһы билдәләнә.
1936 йылда, беренсе саҡырылыш һайлауҙары үткәс, БАССР Юғары Советына Ишембай районынан ике кеше һайлана: Аллағыуат округынан Андрианов Семён Михайлович һәм Ишембай округынан Астафьев Константин Иванович.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1940 йылдың 10 февралендәге «Башҡорт АССР-ының Ишембай районын бөтөрөү һәм Ишембай эшселәр ҡасабаһын ҡалаға әйләндереү тураһындағы» Указы нигеҙендә Ишембай районы бөтөрөлә, Ишембай эшселәр ҡасабаһы республика ҡарамағындағы ҡалаға, Көҫәпҡол яңы ҡаланың бер биҫтәһенә әйләнә, район территорияһы элекке администрация идаралығына күсә.
Уильям Тёрнер
Джозеф Мэллорд Уильям Тёрнер, шулай уҡ Те́рнер (Joseph Mallord William Turner; 23 апрель 1775 йыл — 19 декабрь 1851 йыл) — Британия рәссамы, романтик пейзаж оҫтаһы, акварелист һәм гравёр. Француз импрессионистары ағымынан. Рәссамдың мираҫында — 550-нән ашыу майлы картина, 2000 акварель һәм 30 000 ҡағыҙ һыҙмалары.
Биографияһы
Уильям Тёрнер 1775 йылдың апрель аҙағында — май башында Лондондың Ковент-Гарден районында ярлы ғаиләлә тыуған. Ул ғүмере буйына кокни акцентынан арынмай, уңыш һәм дан атрибуттарынан ситләшә.
Тёрнер үҙенең тыуған көнө 23 апрелдә тип һанаған. Рәссамдың атаһы Уильям Тёрнер париктар эшләү оҫтаһы булған, ә 1770-се йылдар аҙағында бөҙрәхана асҡан.. Әсәһе, Мэри Маршалл, итменән сауҙа итеүселәр ғаиләһенән сыҡҡан. Уның кесе һеңлеһе Мэри Энн сабый саҡта үлгән.1785 йылда ғаиләләге ауыр хәл арҡаһында (1785 йылдан алып әсәһендә психик ҡаҡшау билдәләре күҙәтелгән, һуңынан ауырыуға күскән) Джозеф Уильямды Лондондағы Брентфорд ҡалаһына ебәргәндәр, унда ул олатаһында йәшәгән.
Брентфордта уҡ Джозеф һынлы сәнғәт менән ҡыҙыҡһына. Тёрнерҙың иң иртә билдәле художество күнегеүе ошо осорға ҡарай — Генри Босуэллдың « Англия һәм Уэльс ҡомартҡыларының һынлы сәнғәт күренеш» китабынан ябай гравёрланған пластиналар серияһы. 11786 йылда Тёрнерҙы Кенттың төньяҡ-көнсығыш яры буйындағы Маргейтҡа ебәрәләр. Унда һуңынан ул ҡала һәм уның тирә-яғын һүрәттәргә төшөрә..Был ваҡытҡа Тёрнерҙың һүрәттәре атаһының магазины кәштәләренә ҡуйылып, бер нисә шиллингкә һатыла. Атаһы Уильям менән ғорурлана.
Киләһе йылда уҡ Тёрнерҙың «Архиепископ Ламбет һарайына күренеш» акварель эше һынлы сәнғәт академияһының йыл һайын үткәрелеп килгән күүргәҙмәһендә ҡуйыла. Тәүге майлы буяуҙар менән эшләнгән «Балыҡсылар диңгеҙҙә» картинаһы 1790 йылда барлыҡҡа килә. Һуңынан Тернерҙың һүрәттәре даими рәүештә Академияла ҡуйыла. 1791 йылдан Оксфорд-стритта "Пантеон Опера"ла рәссам-сценограф булып эшләй һәм дәрестәр биреп, өҫтәмә аҡса эшләй. Тёрнер элекке быуын һәм замандаш оҫталарының эштәрен ентекләп өйрәнә. Уны айырыуса Клод Лоррен хайран ҡалдыра: замандашы раҫлауынса, «Савская батшабикәһенең ҡайтыуы» тигән картинаны күргәс, Тёрнер күҙ йәштәренән тыйыла алмай. Рәссам быны үҙе бер ҡасан да шуға оҡшаш бер нимә лә эшләй алмаясағы менән аңлатҡан. Йылдар үткәс, Тёрнер үҙенең «Карфагенға нигеҙ һалыусы Дидона» картинаһын, «Савская батшабикәнең китеүе» янында эленеп тороу шарты менән, Милли галереяға васыят итә. Тёрнер үҙе таба алған Лоррен картиналарын ентекле өйрәнә, шулай уҡ Liber Veritatis.гравюралар альбомдарын. Гравюралар француз рәссамының һүрәттәренән эшләнә. Һуңғараҡ Тернер Liber Studiorum альбомын сығарырға ниәт итә, ул Лоррен альбомы техникаһында (меццо-тинто) башҡарыла. Liber Studiorum яңы эш башлаған рәссамдар өсөн дәреслек сифатында ҡулланырға тейеш була, гравюралар тематик секцияларға — архитектура, тарихи, пастораль (мифологик һәм көндәлек) һынлы сәнғәт, диңгеҙ һәм тау пейзаждары — бүленә.
1791 йылда Тёрнер үҙенең тәүге сәфәрен ҡыла. Артабан ул Европала сәйәхәт итә (Швейцария, Альп Франция, Италия) һәм бик күп һүрәттәр ҡалдыра. Поход альбомдарынан һүрәт эскиздары рәссамға буласаҡ картиналар өсөн нигеҙ булып тора.
1799 йылдың 4 ноябрендә популяр рәссам булып танылған Тернер Король академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана. 1801 йылда ул академияла «Бриджуотер янында диңгеҙ» исемле картинаһын күргәҙмәгә ҡуя, картина халыҡҡа ныҡ оҡшай, ә рәссам Бенджамин Уэст хатта Тёрнерҙы Рембрандт менән сағыштыра. 1802 йылдың 10 февралендә Тёрнер король академигы исеменә лайыҡ була. Был исем уға бөтә эштәрҙе алдан ҡарап сыҡҡан һайлап алыу комиссияһын урап үтергә хоҡуҡ бирә. 1804 йылда үҙ галереяһын аса.
Тёрнер даими рәүештә үҙ техникаһын камиллаштыра, архитектура һәм геология араһындағы бәйләнеште, һыу һәм һауа хәрәкәтен өйрәнә. XIX быуат башына ул үҙенең акварелдәрендә ғәҙәттә май һынлы сәнғәтенә хас булған ҡеүәт һәм экспрессивлыҡҡа етешә. Артыҡ деталләштереүҙән ситләшеп, ул яңы төрҙәге пейзаж ижад итә, уның ярҙамында рәссам үҙенең хәтирәләрен һәм кисерештәрен асып бирә.Үҙенең картиналарында Тёрнер ял итеү, пикник, ялан эштәре сәхнәләрен һүрәтләй. Кешене иғтибар һәм һөйөү менән һүрәтләп, рәссам уның тәбиғәтенең камил булмауын, уның тирә-яҡ мөхит алдындағы көсһөҙлөгөн, ҡайһы берҙә тыныс, ҡайһы берҙә уҫал, ләкин һәр ваҡыт вайымһыҙ булып ҡалыуын һыҙыҡ өҫтөнә ала.
1807 йылда король академияһында перспектива профессоры вазифаһына тәғәйенләнә. Әммә ул төҙөгән уҡытыу программаһы перспективаны өйрәнеүгә ҡарағанда киңерәк мәсьәләләр даирәһенә ҡағыла. Ул Рейнолдс лекциялары курсын тергеҙә, шулай уҡ үҙенең яратҡан темаһына — «шиғри һынлы сәнғәт» мәсьәләләренә мөрәжәғәт итә.
1819 йылда беренсе тапҡыр Италияға бара. Ул Турин, Милана, Рим, Венеция, Неаполь ҡалалрында була. Тициан, Тинторетто, Рафаэлдең, замандаш итальян рәссамдарҙың ижады менән таныша. Италияға сәйәхәт иткәндән һуң уның рәсем сәнғәте сағыуыраҡ, ҡыҙығыраҡ була бара. Венеция темаһы уның ижадында төп урын биләй. Ул өс тапҡыр (1819, 1833, 1840 йылдарҙа) был ҡалала була, һәм ошо хәтирәләр оҙаҡ йылдар дауамында уның фантазияһын тулыландыра, байыта. 1800 йылдарҙа уҡ Тёрнерҙың уңыштары коллекционер һәм рәссам Джордж Бомонд яғынан тәнҡитләнә, сөнки Бомон Тернерҙың картиналарын артыҡ «ирекле» булыуын һәм сағыу төҫтәр кулланыуын оҡшатмай. Һуңғараҡ рәссамдың новаторлыҡ ижады замандаштар араһында төрлө фекерҙәр тыуҙыра. Халыҡ уның картиналарын үҙһенмәй. 1830—1840 йылдарҙа Тёрнер хаҡында ҡаты тәнҡит һүҙҙәре йышыраҡ яңғырай башлай. Уның абстракционизм менән сиктәш ҡайһы бер эштәре арҡаһында рәссам тураһында аҡылдан яҙған тигән репутация барлыҡҡа килә. Королева Виктория уға рыцарлыҡ дәрәжәһен биреүҙән баш тарта. Тёрнерҙы яҡлап торғандарҙың береһе Джон Рёскин була, ул уны «бөтә замандарҙың бөйөк рәссамы» тип атай. Ҡайһы бер картиналары рәссам вафат булғандан һуң ғына күргәҙмәгә ҡуйыла, ә тулыһынса ижадының әһәмиәте XX быуатта ғына баһалана.
Рәссам 1851 йылдың 19 декабрендә вафат була. Тёрнер Челсиҙа, София Кэролайн Бут йортонда, холеранан вафат була. Изге Павел соборында, Джошуа Рейнольд янында, ерләнә.
Шәхси тормошо
18 йылға яҡын Тёрнер Челсиҙа София Кэролайн Бут (1798—1875) йортонда «мистер Бут» сифатында йәшәй.
Тёрнер еҫле тәмәкәне (снуфты) даими ҡуллана. 1838 йылда Франция короле Луи-Филипп I уға алтын снуфбокс бүләк итә.
Тёрнер рәссам Эдвард Томас Даниэлл менән бик ныҡ дуҫлаша. Рәссам Дэвид Робертс, Дэниелл Тернерҙы бик ихтирам иткән, уның ижадында башҡалар күрмәгән матурлыҡты күрә белгән, тип яҙып ҡалдырған. Дэниелл менән дуҫлыҡта, бәлки, Тёрнер, атаһының вафатынан һуң, рухи йыуаныс тапҡандыр. Дэниелл Ликиәлә 38 йәшендә вафат булғандан һуң, Тёрнер Робертсҡа, башҡа бер ҡасан да ундай дуҫлыҡ булдырмаясаҡмын, тигән.
Мираҫ
Васыятнамәгә ярашлы, әҫәрҙәренең бөтә йыйынтығы Британия халҡына күскән (хәҙер ул Лондондағы Тейт галереяһында күргәҙмәгә ҡуйыла).
Хәтер
1984 йылда булдырылған хәҙерге сәнғәт өлкәһендәге премияларҙың береһенә Тёрнер исеме бирелгән.
Мәҙәниәттә
Лео МакКерн Тёрнерҙы 1974 йылда Темза телевидениеһында Майкл Дарлоу ҡуйған «Кояш — Хоҙай» фильмында уйнай. Программа 1974 йылдың 17 декабрендә Лондонда, Тернерҙың 200-йыллығына арналған күргәҙмә ваҡытында, эфирға сыға.
Британия режиссёры Майк Ли «Мистер Тёрнер» фильмын 2014 йылда төшөрә, фильмда Тёрнерҙың һуңғы йылдары тураһында бәйән ителә. Фильмда В Тимоти Сполл, Дороти Аткинсон, Мэрион Бейли һәм Пол Джессон төшәләр, фильмдың премьераһы Канн кинофестивалендә 2014 йылда күрһәтелә; Сполл иң яҡшы ирҙәр роле өсөн бүләкләнә.
Англия банкыһы белдереүенсә, 2020 йылдан «Хәрби Темер» фонында Тернер портреты 20 фунт стерлинг банкнотында сыға. Был банкнота полимерҙа баҫтырылған тәүге банкнота буласаҡ. Банкнота 2020 йылдың 20 февралендә әйләнешкә индерелә.
Морды-Яха
Морды-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 300 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Максимка-Шор
Максимка-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вож-ПАй-Юган (Ай-Юган ҡушылдығы)
Вож-ПАй-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ай-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.