cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Малала Юсуфзай
Блогы
2009 йыл башында 11 йәшендә Юсуфзай Би-би-си өсөн алып барған блогы менән донъяла билдәлелек ала. Блогында ул талиптар режимы ваҡытында нисек йәшәүе, уларҙың Сват үҙәнен үҙ контроле аҫтына алырға тырышыуы, ҡыҙҙарҙың белем алыуын үҫтереүгә ҡағылышлы ҡараштарын яҙа. 2009 йылдың аҙағында Пакистан хәрбиҙәре боевиктарға ҡаршы көрәш башлай, һөҙөмтәлә талиптар Сват үҙәненән ҡыуыла. Был ваҡиғаларҙы блогында тасуирлағаны өсөн Малала Юсуфзай йыл һайын бирелә торған Милли Пакистан йәштәр тыныслыҡ премияһына дәғүәселәр араһында беренсе урынды ала.
Халыҡ-ара марксистик тенденция яҡлы, 2012 йылда Сватта был ойошма үткәргән йәйге мәктәп ҡатнашыусыһы.
Телса
Телса — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сояна йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡыҙыл борос
Ҡыҙыл борос (Пе́рец овощно́й, пе́рец сла́дкий, пе́рец стручко́вый, па́прика, Capsicum annuum) — эт ҡарағаты һымактар ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Ауыл хужалығы күльтураһы булараҡ сәсеп үҫтерелә. Төрлө сорттары булыуы билдәле, мәҫәлән болгар боросо.
Һылтанмалар
甜椒
Вафин Мөнир Мәхмүт улы
Вафин Мөнир Мәхмүт улы (16 ғинуар 1961 йыл) — журналист һәм шағир. «Толпар» журналының бүлек мөдире, бер үк ваҡытта «Азатлыҡ» радиоһының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе. 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2015). Бәләбәй районының Динис Бүләков исемендәге әҙәби премияһы лауреаты (2011).
Гросмюлинген
Гросмюлинген (Großmühlingen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан. 2005 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла 1090 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,75 км2. Диңгеҙ кимәленән 69 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39221 һәм автомобиль коды — SBK.
Оныш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫәнбай (Татарстан)
Иҫәнбай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Әгерже районы ауылы. Иҫәнбай ауыл биләмәһе составына керә һәм уның үҙәге булып тора.
География
Ауыл Бимә йылғаһы (Ҡырҡмас йылғаһының һул ҡушылдығы) буйында, Әгерже ҡалаһынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 86 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
XVII быуаттың беренсе яртыһында йәнәй ырыуы аҫаба башҡорттары тарафынан нигеҙләнгән. Ауыл һуңыраҡ Вятка губернаһы Сарапул өйәҙе составында була. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Иҫәнбай улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
Иҫәнбай башҡорттары үҙҙәренең дөйөм Йәнәй улусының аҫаба ерҙәре һәм шәхси пай ерҙәре менән файҙаланыуҙа әүҙем ҡатнашҡандар. 1761 йылда Иҫәнбай ауылы башҡорттары Хәлил Тимеров, Үтәғол Балтасев, Сыртлан Таңатаров, Әҙел Ибраев, Сәғит Юлдашев, Исай Балтасев, Сүлтей Кимеев, Ҡолшәрип Дауытов үҙәренең аҫабалаштары — Апас, Байсар, Кәлтей, Терпеле, Шабыҙ, Суҡсы һәм Бәҙрәк ауылдары вәкилдәре менән берлектә Пермяково слободаһы һәм Ҡаракүл биҫтәһенең ике һарай крәҫтиәненә Бәләкәй Сәғәҙәк (Көйәҙе) күлендә балыҡ тотоу урындарын 14 йылға ҡуртымға бирәләр.
1854 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев Йәнәй улусы 5 аймағының (түбәһенең) 10 ауылы вәкилдәре менән бергә Сарапул ауылы һарай крәҫтиәндәренә 20 йылға ҡуртымға артабанғы биләмәләрҙе бирәләр: «старинные вотчинные свои воды, Каму реку со старицею камскою, с пески и заливы, рыбные в них ловли, стреж (в урочищах: верхняя межа Мачкаринская речка, нижняя межа черной исток) с пески, також с летними и зимними езами — делать, где пристойно — и с шашковою, и самовольною, и оханною, и крыжною ловлями (только нам, башкирцам, плавать оханами ж и крыгами сидеть) во владение… впредь на 20 лет».
1855 йылда Иҫәнбай ауылынан Исән Балтасев, Байсар, Апас һәм Кәлтәй ауылдары вәкилдәре менән берлектә Ҡаракүл улусының Колесниково ауылының һарай крәҫтиәненә Старица (Үлзәт — Метәү) күлдәрендә балыҡ тотоу урындарын йылына 15 һум түләү менән 12 йылға ҡуртымға биреүҙә ҡатнаша. Ауылда 3 мәсет, мәҙрәсә һәм мәктәп булған. 1897 йылда земство урыҫ-башҡорт башланғыс училищеһы асылған.
1921 йылда ауыл Татар АССР-ының Әгерже кантоны, 1924 йылда — Алабуға кантоны, ә 1928 йылда — Саллы кантоны составына керә. 1930 йылдан Краснобор районы, 1960 йылдан — Әгерже районы, 1963 йылдан — Алабуға районы, 1964 йылдан — йәнә Әгерже районы составында.
Халҡы
1816 йылда ауылда 292 аҫаба башҡорт; 1834 йылда — 504 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Азас (Пызас ҡушылдығы)
Азас (Оло Азас) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пызас йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тугочайка
Тугочайка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 1952 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ҡаҙағстан сигенән Омь йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шибаево (күл)
Шибаево  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3508/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Самсонов Вячеслав Михайлович
Самсонов Вячеслав Михайлович (21 декабрь 1949 йыл — 25 август 2018 йыл) — Врач-эпидемиолог. Медицина фәндәре кандидаты, профессор. Спортсы. Рәсәйҙең дзюдо буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры.
Биографияһы
Вячеслав Михайлович Самсонов 1949 йылдың 21 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
Олимпия резервының 6-сы «Геркулес» махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе.
Уның тренеры Н. Д. Попов башҡа күп спортсыларҙы өйрәткән.
1974 йылда РСФСР чемпионатының көмөш призёры.
1975 йылда студенттар араһында самбо буйынса СССР чемпионы. Самбо буйынса СССР йыйылма командаһы ағзаһы.
1976 йылда РСФСР чемпионатының бронза призёры.
1979 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлы
Вячеслав Михайлович Самсонов самбо буйынса шәхси зачётта мастерҙар араһында донъя чемпионы. Рәсәйҙең самбо буйынса атҡаҙанған тренеры. Рәсәй Федерацияһының физик культура һәм спорт отличнигы.
Тендер (Месна ҡушылдығы)
Тендер — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Месна йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Самсонов Вячеслав Михайлович
Хеҙмәт юлы
2002–2006 йылдарҙа мастерҙар араһында донъя чемпионы.
2004, 2007, 2010 йылдарҙа Европа чемпионы (2004—2008 — самбо буйынса шәхси зачётта Рәсәй чемпионы).
Тендер (Месна ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Самсонов Вячеслав Михайлович
Хеҙмәт юлы
2004, 2006, йылдарҙа мастерҙар араһында команда зачётында Европа кубогы эйәһе
2004—2010 йылдарҙа шәхси зачётта Рәсәй чемпионы.
2010—2011 йылдарҙа дзюдо ветерандары араһында Европа чемпионы.
2011 йылда М7 дзюдо буйынса Рәсәй чемпионы.
Шул уҡ йылда дзюдо буйынса мастерҙар араһында Донъя чемпионы (Германия, Франкфурт-на-Майне)
2012 йылда (Австрия, Лейбниц) дзюдо ветерандары VI Рәсәй Чемпионатының көмөш призеры.
Баймырҙа (Мишкә районы)
Баймырҙа (Баймурзино) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 587 кеше. Почта индексы — 452353, ОКАТО коды — 80243810001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡыҙыл бөрлөгән
Ҡыҙыл бөрлөгән (Костяни́ка, Костяника камени́стая, Rúbus saxátilis) — рауза һымактар ғаиләһенән күп йыллыҡ ярым ҡыуаҡ, бейеклеге 25 см-ға етә. Май-июнь айҙарында аҡ сәскә ата, июль баштарында емеше өлгөрә.
Таралыуы
Ҡыҙыл бөрлөгән урмандарҙа, тауҙарҙын ташлы биттәрендә, әрәмәлектә, болон-туғайҙарҙа үҫә. Европа, Себер, Алыҫ Көнсығышта таралған.
Ту Юю
Ту Юю (1930) — Ҡытай фармакологы, традицион ҡытай медицинаһы белгесе. Медицина һәм физиология буйынса 2015 йылғы Нобель премияһы, 2011 йылда Ласкер премияһы лауреаты.
Биографияһы
1930 йылда Ҡытай Республикаһының Чжэцзян провинцияһы Нинбо ҡалаһында тыуа. 1951 йылда Пекин университетының медицина факультетына инә; 1952 йылда Пекин университетынан Пекин медицина институты айырымлана (2000 йылда ҡабат Пекин университеты менән ҡушыла), Ту Юю 1955 йылда уның фармакология факультетын тамамлай. Бынан һуң ул ике йыл ярым традицион ҡытай медицинаһын өйрәнә, шунан Традицион ҡытай медицинаһы институтында эшләй башлай.
Маҡтаулы бүләктәре
Ту Ююға Нобель премияһы малярияны дауалау өсөн ҡулланылыусы артемизининды асҡан өсөн бирелә, был препарат бер йыллыҡ әремдән (Artemisia annua) алына. Ту Юю физиология һәм медицина буйынса Нобель премияһы алған беренсе этник ҡытай ҡатыны һәм беренсе ҠХР гражданы була.
Пыря-Сяда-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борон ауыл Советы (Ғафури районы)
Борон ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Борон ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Баҡраҡ
Баҡраҡ (Бакрак) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 453061, ОКАТО коды — 80221816003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абицер
Абицер — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Тинес йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айзас (Мрас-Су ҡушылдығы)
Айзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының уң ярына тамағынан 276 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь инешенән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пожа (Ачелман ҡушылдығы)
Пожа (Божа) — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ачелман йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрьев ветеринария институты
Юрьев (Дерпт) ветеринария институты (1873—1918) — Юрьевский ветеринарный институт — Рәсәй империяһының юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1873 йылда Дерпт ветеринария мәктәбе юғары уҡыу йорто хоҡуғына эйә Дерпт ветеринар институты тип үҙгәртелә. Ветеринария институтына уҡырға инеү өсөн классик гимназияның 6 синыфын йәки реаль училищеның тулы курсын тамамлау тураһында таныҡлыҡ, һуңғы осраҡта — латин теле буйынса имтихан тапшырыу тураһында таныҡлыҡты ҡушып тапшырыу талап ителә. Институтҡа ветеринар һәм ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһе биреү хоҡуғы бирелә, был дәрәжәләр университет кандидаты һәм магистры дәрәжәләренә, уларҙың бөтә хоҡуҡтары менән, ярашлы тип таныла. Профессорҙар һәм институттың доценттары бөтә хоҡуҡтарҙа университет профессорҙары һәм доценттары менән тиңләштерелә. Улар араһынан махсус фәндәрҙән лекция уҡыған кешеләрҙә ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһе булыу талап ителә.
Уҡытыу шарттары һәм өйрәнелгән фәндәр
Уларҙың бурысына махсус фәндәрҙе уҡытыу ингән: зоотомии (практик күнегеүҙәр менән), гистология, физиология, дөйөм патология, патологик анатомия һәм гистология (практик күнегеүҙәр менән); шәхси патология һәм терапия; дөйөм, шәхси һәм оператив хирургия, акушерлыҡ; эпизоотология (ветеринария полицияһы менән), дөйөм терапия, суд ветеринарияһы;; сүкеү теорияһы (практик күнегеүҙәр менән); терапевтик, хирургия һәм йоғошло клиникалар белеме; зоогигиена, экстерьер, фармакогнозия, фармация, рецепттар менән фармакология, ауыл хужалығы (ялансылыҡ һәм болонсолоҡ), йылҡысылыҡ, малсылыҡ һәм мал-тыуар продукттары тәғлимәте.
Ярҙамсы фәндәр — дин ғилеме, химия (органик, органик булмаған һәм физиологик), физика, ботаника, зоология, сағыштырма анатомия — күбеһенсә Дерпт университетынан был предметтарҙы уҡытҡан профессорҙар, институт доценты булараҡ, уҡытҡан. Күрһәтелгән персоналдан тыш, институтта клиника ҡарамағындағы 2 ассистент, прозектор ярҙамсыһы һәм фармация буйынса лаборант булған.
Уларҙың барыһын да, шулай уҡ приват-доцент һәм штаттан тыш ассистенттарҙы һайлау институттың бөтә профессорҙарынан һәм доценттарынан торған Советы ҡарары менән, директор рәйеслеге аҫтында эшләнгән. Институтта дүрт йыллыҡ уҡытыу курсы эшләгән. Курс аҙағында студенттар ветеринарға, йәки шунда уҡ ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһенә имтихан бирә алған.Һуңғы осраҡта уларҙан, ветеринар дипломына эйә булһалар ҙа, магистр дәрәжәһен алырға теләй икән, ветеринарияның махсус предметтары буйынса белемдәре генә түгел, уның әҙәбиәтен яҡшы белеү ҙә талап ителә.
Һынау үтә алған заттар махсус фәндәрҙең береһе буйынса диссертация яҙырға һәм яҡларға тейеш була. Дерпт ветеринария институтында (1891 йылдың 1 ғинуарына) 215 студент һәм 6 ирекле тыңлаусы иҫәпләнгән. 1890 йыл дауамында ветеринар дәрәжәһен 46 уҡыусыалған һәм икәүһе ветеринария медицинаһы магистры дәрәжәһенә лайыҡ булған.
Дерпт институты Рәсәйҙең башҡа ветеринария уҡыу йорттары араһында сит ил ғалимдары менән даими аралашыу мөмкинлеге арҡаһында дан тота. Профессорҙар ''П. П. Иессен, Ф. А. Брауэль һәм Ф. С. Унтербергер'' айырыуса күренекле була.
XIX быуат аҙағында институт эшмәкәрлегендә көслө алға китеш билдәләнә, ул хәрби министрлыҡ аҡсаһына тәьмин ителгән һәм бактериологик станция менән киңәйтелгән учреждение була.
Революциянан һуң
Революциянан һуң Юрьев ветеринария институты Һартытау ҡалаһына күсерелә (1918). Һарытау ветеринария институты Рәсәйҙә бишенсе юғары ветеринария уҡыу йорто һәм Волга буйында асылған тәүге шундай вуз була. 1930 йылда зоотехник факультет асыла һәм ошо ваҡыттан алып институт зоотения-ветеринария институты тип атала башлай
Институт Һарытау дәүләт аграр университетының ветеринария медицинаһы, аҙыҡ-түлек һәм биотехнологиялар факультеты итеп үҙгәртелә.
Һылтанмалар
История факультета ветеринарной медицины, пищевых и биотехнологий Саратовского государственного аграрного университета
Воронеж өлкәһе
Воро́неж өлкәһе (Воронежская область) — Рәсәй Федерацияһы субъекты, Рәсәйҙең үҙәгендә урынлашҡан өлкә.Үҙәк федераль округына ҡарай. Өлкә үҙәге — Воронеж ҡалаһы. Мәскәүгә тиклем — яҡынса 515 км.
Географияһы
Көньяҡта Украинаның Луганск өлкәһе һәм Рәсәйҙең Ростов өлкәһе менән, көнбайышта — Белгород өлкәһе менән, төньяҡ-көнбайышта — Курск өлкәһе менән, төньяҡта — Липецк һәм Тамбов өлкәләре менән, көньяҡ-көсығышта — Волгоград өлкәһе менән, көнсығышта — Һарытау өлкәһе менән сиктәш.
Өлкәләге власть ҡоролошо
Воронеж өлкәһе Уставына ярашлы, дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма власть
Воронеж өлкәһе Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Воронеж өлкәһе Уставы менән билдәләнгән.
Суд власы
Воронеж өлкәһе суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Өлкә Парламенты — Воронеж өлкәһе депутаттары Советы.
Толпар ауыл Советы (Ғафури районы)
Толпар ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Ғафури районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
Толпар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ғафури районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Веддерслебен
Веддерслебен (Weddersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1072 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6502 һәм автомобиль коды — HZ.
Оло Тағанай
Оло Тағанай — Тағанай тау  үҙәгендә(төйөнөндә) төп тау һырт ы.
Географияһы
Оло Тағанай «Тағанай ». милли паркы биләмәһенә инә. Златоуст тан 5-6 км  йыраҡлыҡта башлана, ҡаланың    ситенән  төньяҡ-төньяҡ-көнсығышта урынлашҡан.
Дөйөм оҙонлоғо 20 км-ҙан артыҡ. Көньяҡ-көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай һуҙылып ята.
Иң юғары нөктәһе — Йомротау (Круглица) (1178 м).
Ике тауҙы Ҙур ҡулауыҡ ( Большой лог) тип аталған киң генә үҙән айырып тора. Оло Тағанайҙан төньяҡтараҡ Йөрмә һырты, көнсығышта —Елсел (тау) һырты, Урта һәм Кесе Тағанай, көнбайыштараҡ Нәзмин һырты урынлашҡан.
XIX быуаттан башлап, «Тағанай» топонимын төрки телдәрендәге  "таған"  һәм "ай" һүҙҙәре менән бәйләйҙәр «Ай (өсөн) аҫлыҡ — Таған-Ай». Атаманың килеп сығышы тураһында башҡа фараздар ҙа бар.
Ике башлы тау(Двуглавая сопка)
Ике башлы тау(Двуглавая сопка) Златоустан 7 км йыраҡлыҡта ята. Тауға был атаманы XX быуат башында үҙенсәлекле күренешенә ҡарап  географ-тикшеренеүсе  В.Н. Сементовский биргән.Әммә урындағы халыҡ уны үҙҙәренсә Тағанай йәки Яҡын Тағанай тип йөрөтә.
Тауҙың көньяҡ башы (1034 м) урта быуат ҡәлғәһенә оҡшаған дәү ҡая.Күп һанлы үрә торған таш диуарына, осло ҡырҙарына ҡарап сәйәхәтселәр уны Ҡауырһындар    (Перья), шулай уҡ Скалодром тип атама биргәндәр.
Тауҙың төньяҡ башы (1041 м) — осло ҡырҙары бөтөнләй юҡ тиерлек түңәрәк түбәле ҡая. Шуға рельефына ҡарап был тауға Тәҡә маңлайы( Бараньи лбы) тип атағандар.
Йомротау(Круглица)
Тағанай һыртының иң серле түбәһе – Йомротау (Круглица). Элек халыҡ араһында төрки халыҡтарының конус формаһындағы баш кейеменә оҡшатып Тағанай һыртының был түбәһен Башҡорт кәпәсе (Башкирская Шапка) тип атап йөрөткәндәр.
Шулай уҡ Йомротау(Круглица) – Тағанай һыртының иң бейек нөктәһе лә. Түбәһенең төньяҡ өлөшө ҙур ғына тигеҙ майҙандан ғибәрәк.Уфологтар был урынды сит планета космодромы тип һанай. Сөнки Йомротау(Круглица) башында йыш ҡына нурҙары балҡып торған сфера формаһында объекттарҙы, утлы бағаналарҙы, ҡойонға оҡшаған күренештәрҙе  күҙәтәләр.
Шаңдау Һырт ( Откликной Гребень)
Шаңдау Һырттың ( Откликной Гребень) бейеклеге 1155 метр. Был тау аждаһа һыҙаттарына оҡшаған тышҡы күренеше менән үҙенсәлекле.
Тимтома
Тимтома (Тинтома) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Келда йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Оло Тағанай
Шаңдау Һырт ( Откликной Гребень)
Түбәһе — километрға тиерлек һуҙылған ҡая  бастионы. Өҫтөндә бейеклеге 155 метрға еткән ҡалдыҡ ҡаялар китә.
Ҡарап торһаң, урманда дәү бер аждаһа йоҡоға талған һымаҡ тойола. Шыршыларҙың өҫтөнән уның арҡаһы ҡалҡып тора. Яҡыныраҡ килһәң башы, тәпәйҙәре, ҡойроғо ла күренә. Һәүерташтарҙан торған арҡаһы бәлләүер таш(слюда), ставролит, ҡара турмалин, гранат, кианит һәм башҡа минералдар йыйылмаһынан тора.Кварцит ҡатламдарында гәлсәр юлаҡтарынан һәм алһыу кварцтан торған ҙур бушлыҡтар осрай.
Тимтома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Тағанай
Шаңдау Һырт ( Откликной Гребень)
Шаңдау Һырт тип аталыуы үрә торған көнсығыш диуарынан (стенаһынан) тауыштың ҡат-ҡат яңғырап ҡайтауаз барлыҡҡа килтереүенә бәйләнгән.
Был атамаға бәйле риүәйәт тә бар.Имеш, ҡасандыр бында балаларға ла, ололарға ла аяу белмәгән дәү бер йыртҡыс януар йәшәгән.Бер мәл үтеп барыусы дәрүиш был януарҙың юлына ҡаршы төшкән.Ул Аллаһҡа ярҙам һорап доға ҡылған, был әфәттән халыҡты ҡотҡарыуын үтенгән. Аллаһ януарҙы ҙур таш киҫәгенә әүерелдергән, әммә кешеләргә иҫкәртеү булһын тип яман тауышын ҡалдырған. Ҡайтауаз бигерәк тә бастионға төньяҡ-көнбайыштан һырылып торған  Шайтан яйлаһында (Плато Дьявола) көслө яңғырай. Әйтеүҙәренсә, бында өндәшкән һүҙ 12 тапҡырға ҡабатланып ҡайта икән.
Волхов ҡултығы
Волхов ҡултығы — Ладога күленең көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан ҡултыҡ. Уға Волхов, Сясь һәм Воронежка йылғалары ҡоя. Волхов тамағында, ҡултыҡтың көньяҡ ярында, Яңы Ладога ҡалаһы, Креницы һәм Сясьские Рядки ауыылдары, ә көнсығыш ярында — Вороново, Кириково һәм Сторожно ауылдары урынлашҡан.
Һинд теле
Һинд теле (деванагари |हिन्दी}}हिन्दी) — һинд-арий телдәренең атамаһы йәки Һиндостандың башлыса төньяҡ һәм үҙәк региондарында таралған телдәрҙең диалект континуумы.
Волхов ҡултығы
Географияһы
Ладога күленең көньяҡ ярына Волхов ҡултығы Птинов утрауының осо — Вороново мороно араһына (60°16' N, 32°05' Е) эскә табан инеп тора, ә Вороново мороно Стороженский морононан төньяҡ-көнсығышта 23,5 миль алыҫлығында тора. Волховҡултығының Көнбайыш яры һәм көньяғы, шулай уҡ көнсығыш ярының көньяҡ өлөшө ҡамыш үҫентеләре, ҡыуаҡтар һәм урыны-урыны менән төрлө урмандар менән ҡапланған. Бында һыу ҡоштарының оя ҡороу һәм баласығарыу урындары. Волхов иренендә ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле һәм төрлө бәшмәктәр үҫә.
Һинд теле
Йәнле һөйләү кимәлендә һинд теле һәм урду телдәрен айырып та булмай тиерлек (ҡара: хиндустани). Һинд теленең традицион яҙмаһы — ижекле деванагари әлифбаһы.
Терминдың киң һәм тар мәғәнәһендә һинд теле
Һинд теленең һүҙҙәре иң киң мәғәнәлә «һинд телдәре» йыйылмаһын, Һиндостан төньяғында һинд теле бүлкәте территорияһындағы диалект континуумын аңлата. Был юҫыҡта "һинд телдәре"нә бходжпури (Һиндостантан тыш Суринамда һәм Маврикийҙа ҙур әһәмиәткә эйә), урта быуат әҙәби теле авадхи һәм һин фиджи һинд теле индерелә. Стандарт тел булдырыуға нигеҙ сифатында сығыш яһарлыҡ өҫтөнлөклө диалекттың булмауы уның танылыуына ҡамасаулаһа ла, Раджастхани йә диалект, йә айырым тел булараҡ ҡарала. Башҡа өс идиома (майтхили, чхаттисгархи һәм догри) улар таралған штаттарҙа рәсми телдәр статусын ала, шуның өсөн улар хәҙер айырым тел булып һанала. Урду — күп һанлы һинд мосолмандары общинаһының һәм Паҡстандың дәүләт теле булһа ла — күп осраҡта һинд теленән бер нисек тә айырылмаһа ла, урду телендә һөйләшеүселәр Һиндостанда һәм Паҡстанда һинд телле булып иҫәпләнмәй. Башҡа пахари телдәре берлеге һинд телдәренә ҡаратылһа ла, бойондороҡһоҙ дәүләт теле булараҡ, шул уҡ пахари берлегенә ҡараған, непал теле бер ҡасан да «һинд телдәре» иҫәбенә индерелмәгән.
Үҙенең бик тар мәғәнәһендә «һинди» термины стандарт һинд, кхари-боли теленең санскритлаштырылған формаһын, Моголдар идара иткәндә барлыҡҡа килгән ҡайһы бер фарсы теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙән таҙартылған стандарт һинд телен аңлата. Һиндостан конституцияһы деванагари яҙмаһын ҡулланған һинд теленә, ғәрәп-фарсы графикаһын ҡулланған урду теле менән, һәм тағы ла Һиндостандағы 22 рәсми телдәр араһында иҫкә алынған киң мәғәнәле өс варианты менән дәүләт теле статусын бирә.
Һинд теленең таралышы һәм статусы
1965 йылдың 26 ғинуарында Һиндостандың рәсми теле тип иғлан ителгән стандарт һинд телен (инглиз теле менән йәнәш), үҙәк хөкүмәт файҙалана. Һинди башлыса төньяҡ штаттарҙа (Раджастхан, Дели, Хариана, Уттаракханд, Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Чхаттисгарх, Химачал-Прадеш, Джаркханд һәм Биһар) таралған. Андаман һәм Никобар утрауҙарында әһәмиәте буйынса икенсе тел булып тора, шулай уҡ бөтә төньяҡ һәм үҙәк Һиндостанда панджаби, гуджарати, маратхи и бенгали кеүек төбәк телдәр менән бергә ҡулланыла. Стандарт һинд теле шулай уҡ Һиндостандың башҡа өлкәләрендә һәм күрше илдәрҙә лә (Непал, Бангладеш һәм Паҡстан) аңлашыласаҡ.
Фиджи Конституцияһына ярашлы, инглиз һәм фиджи теле менән хиндустани рәсми тел тип иғлан ителә. Үҙәк һәм урындағы кимәлдәрҙә дәүләт органдарына мөрәжәғәт иткәндә, һәр кем йә шәхсән, йә компетентлы аралашсы тәржемәсе ярҙамында уны инглиз, фиджи йәки хиндустани телендә яһарға хоҡуғы бар. Һинд тамыры булған бөтә фиджийсылар һинд телендә һөйләшә. Вити Левуҙың көнбайышында һәм Вануа-Левуҙың төньяғында һинд теле һинд сығышлы фиджиҙар һәм ерле фиджи халҡы үҙ-ара аралашҡанда ҡулланылған иң таралған тел булып тора. Фиджи телендә һөйләшеүселәрҙең 48 % һинд телендә һөйләшә. Ата-бабалары һинд телле ареалға ҡарамаған Һиндостан өлкәләренән архипелагҡа күсеп килгән һинд-фиджиҙар был төркөмгә ҡарай.
Һинд телендә һөйләшеүселәр һаны
Һөйләшеүселәр һаны буйынса, ҡытайҙарҙан ҡала, һинд теле донъяла (2—5) тәүге урындарҙың береһен яулай. Мәҫәлән, SIL-ға ярашлы, кемдәр өсөн һинди туған тел булыуын ғына иҫәпкә алғанда ла (хариани, магахи һәм һиндостанда һинди диалекттары сифатында ҡаралған идиомаларҙы иҫәпләмәгәндә), ул, ҡытай, ғәрәп, испан һәм инглиз телдәренән ҡала, 5-се урында тора. Бынан тыш, һөйләшеүселәрҙең дөйөм һанына урду телендә һөйләшкәндәрҙе индереү йәиһә индермәү, һинд телен икенсе тел тип һанаусыларҙы индереү йә индермәү ҙә тәьҫир итә. Түбәндә төрлө сығанаҡтарҙан алынған мәғлүмәт бирелә.
2001 йылға һинд диалекттарында һөйләшеүселәрҙең һаны 422 миллион кеше була, йәғни Һиндостан халҡының 41 % тәшкил итә.
Диалекттар
Диалекттарҙы билдәләү ситуацияһы бик ҡатмарлы. Хәҙерге Һиндостанда Уттар-Прадеш, Мадхья-Прадеш, Биһар, Хариана, Химачал-Прадеш штаттарындағы бөтә локаль һинд-арий идиомаларын һинд теленә ҡаратырға маташыусы тенденция йәшәй. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр һинд теленә раджастхани һәм пахари (непал теленән башҡа) телдәрен индерә.
Ғәҙәттә ысын мәғәнәһендәге һинд теле диалекттарын ике төркөмгә бүләләр: Билдәләп китер кәрәк, бындай, бәлки, бер аҙ иҫкергәндер, сөнки чхаттисгархи 2000 йылда Чхаттисгарх штатында рәсми тел статусын ала.
Әлеге ваҡытта майтхили Биһар һәм Непал штатында рәсми рәүештә рәсми тел статусын алды.
Г. Р. Зограф фекеренсә, һинд теле йоғонтоһонда булһалар ҙа, пахари телдәрен һәм раджастхани диалекттарын үҙ аллы телдәр тип һанарға кәрәк. Атап әйткәндә, пахари телдәренең береһе, догри, Джамму һәм Кашмир штаттарында рәсми тел тип иғлан ителде (2003).
Төрлө диалекттар ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән фиджи һинд теле башҡаларҙан ситтәрәк тора.
Һинд теле тарихы
Һинд теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты тураһында дөйөм ҡараш юҡ. Һинд теле пракрит шаурасени теленән үҫешкән. Дөрөҫөрәге, ул локаль диалект төрҙәренән (брадж, авадхи һәм, ниһайәт, кхари-боли) XI быуат тирәһендә барлыҡҡа килгән. Дели солтанаты (1206—1526 һәм 1539—1555) һәм Бөйөк Моголдар империяһы (1555—1858 һәм 1526—1540) йәшәгән дәүерҙә рәсми тел сифатында фарсы теле ҡулланылған, кхари-боли күп ғәрәп һәм фарсы һүҙҙәрен үҙенә йыйған. Һуңғыларына килгәндә, барыһы тиерлек фарсы теле аша үҙләштерелгәнлектән, уларҙың һинд-урду формаһы ғәрәп фонетик йөҙөн һаҡламаған.
XIX быуат аҙағында Төньяҡ Һиндостанда һинд телен стандартлаштырыу һәм уны, элита теле булған урду теленән айырып, үҙ аллы «халыҡ» теле итеү сараһы күрелә. 1881 йылда Биһар штаты властары һинд телен берҙән-бер рәсми тел сифатында ҡабул итә, һәм шулай итеп, Биһар Һиндостанда һинд теле дәүләт теле тип иғлан ителгән тәүге штат була.
Һиндостан Британиянан бүленгәнгә тиклем «хиндустани», «урду» һәм «хинди» синоним булып һаналған.
1949 йыл аҙағында Һиндостан Конституцияһын ҡабул иткән, һинд телен рәсми тел сифатында 1949 йылдың 14 сентябрендә ҡабул итә, һәм шунан бирле был көн Һиндостанда «һинд теле көнө» итеп билдәләнә.
Грамматик мәғәнәне белдереүсе төр
Һинд теленең морфологик типологияһы күҙлегенән ҡарағанда, ысынында, һинд теле аналитик тел була: синтаксик мөнәсәбәттәр исемдең ситләтелгән килеш формаларына, алмаштарға һәм ҡылымдың  ҡулланыуҙа сағыла. Әммә һинд теленең грамматик төҙөлөшө аналитизмдың саф картинаһын бирмәй: һис шикһеҙ, күпселекте тәшкил иткән аналитик формалар менән бер рәттән, телдең төрлө осорҙарына барып тоташҡан синтетизм элементтары ла бар.
Синтетизм һинд телендә бына нимәлә сағыла: 2) бөтә күплек һанындағы исемдәрҙең косвенный һәм звательный килештәре барлыҡҡа килгәндә һәм -ā һәм -ã ялғауҙарына тамамланған берлек һанында торған исемдәрҙә, мәҫәлән: mazdūr «эшсе» — mazdūrő, dhuẽ «төтөн» — dhuṏ. Синтетик формалар билдәһеҙ күплектәге һүҙҙәр һәм йыйыу һандары, шулай уҡ род, һан һәм килештә үҙгәргәндә послелогтарҙа һәм киҫәксәләрҙә барлыҡҡа килгәндә күҙәтелә.
Шулай итеп, һинд теленең морфологик төҙөлөшөндә грамматик мәғәнәләр өс ысул менән сағыла: аналитик, аналитик һүрәтләмәлә синтетик һәм ҡатнаш аналитик-синтетик (мәҫәлән, mãi paŗhtā hũ «мин уҡыйым», һәм бында hũ — зат менән үҙгәреүсе ҡылым-бәйләүес, йөҙөнә ҡарағанда үҙгәргән, ә paŗhtā — ҡылым paŗhnā ҡылымынан барлыҡҡа килгән причастие (сифат ҡылым), һүҙмә-һүҙ «я есмь читающий»- «мин бар китап уҡыусы»).
Волхов ҡултығы
Географияһы
Волхов ҡултығының урта өлөшөндәге һыуҙың тәрәнлеге 12-20 метрға етә. Ирендең көнбайыш ярында һыуҙың тәрәнлеге бер аҙ кәмей төшә, уның изобаты, 5,5 метр самаһы булып, 5 км алыҫлыҡҡа табан һуҙыла, ә киңлеге 0,9 км — 3,0 км тәшкил итә. Волхов ирененең тупрағы — ҡом менән ҡом һәм ләмдән, көнбайыш ярында һәм Шуряский Нос морононда — таш һәм ҡом менән таштан ғибәрәт.
Һинд теле
Морфемалар араһында сик характеры
Һинд теле — флектив тел; бер күрһәткескә (аффиксҡа йәки клитикаға), ҡағиҙә булараҡ, бер нисә грамматик мәғәнә, тура килә, мәҫәлән:
Маркировкалау тибы
Һинд телендә посессив исем төркөмдәрендә маркировкалауы урын ала, миҫалдар ҡарағыҙ: Предикацияла ҡылым эйә менән генә түгел, ә тура тултырыусы менән дә яраҡлашыуы мөмкин. Эйә нейтраль килештә торһа ғына, ҡылым эйә менән яраша, мәҫәлән: Әгәр эйә ситләтелгән (косвенный) килештә торһа (йәғни, мәҫәлән, «ne» эргатив послелогына эйә булһа), шул саҡта ҡылым тура тултырыусы менән яраша: Әгәр эйәнең дә, тура тултырыусының да послелогы булһа, ҡылым берлектәге өсөнсө затта нейтраль форманы ала:
Предикацияла ролле кодировка.
Һинд телендә формаль рәүештә тик ике килеш кенә айырырға мөмкин: нейтраль (NOM) һәм тик послелогтар менән генә ҡулланылған (OBL) һәм бөтә һүҙҙәр тибына ҡарамай, маркированный булмағандарҙан айырылып тора. Әммә послелогтар үҙҙәре лә синтаксик мөнәсәбәттәрҙе аңлатыуы мөмкин: мәҫәлән, «ko» (को) послелогы менән күсемле ҡылым янындағы тура тултырыусы билдәләнә.
Аористан башҡа, бөтә замандарҙа ла, предикациялағы кодировка аккузатив схема буйынса башҡарыла, мәҫәлән: Аориста кодировка өс өлөштән торған (трёхчастный) схема буйынса башҡарыла: Тура тултырыусы ko аккузатив послелогы менән йә, йә ситләтелгән килеш менән оформляться итеүе мөмкин. Был ике ысул араһынан һайлап алыу тура тултырыусының конкретлаштырыу дәрәжәһе һәм менән бәйле:, конкретлаштырылмаған исемдәр тура килеш менән оформляться итә, шул уҡ ваҡытта конкретлаштырылған исемдәр ситләтелгән килеш формаһын ала. Ситләтелгән килештә, шулай уҡ тура килеште ҡулланған осраҡта, ике төрлө мәғәнә булыу мөмкинлегенән ҡасып, ситләтелгән килештә йәнһеҙлек исемдәр ҡулланылыуы мөмкин, мәҫәлән: Nadī ke us pār mãi gharõ ko dekhtā hũ — «Йылғаның теге ярында мин күрәм йорттар» (әгәр ghar исеме тура килештә оформлять ителгән булһа, күрһәтелгән һөйләмде бына шулай тәржемә итеү мөмкин булыр ине: «Теге ярҙа мин күрәм йортто»).
Һүҙҙәр тәртибе
Төп һүҙҙәр тәртибе — SOV. Һинд телендә һүҙҙәр тәртибе ирекле булмай: контекстан һәм стилистик маҡсаттарҙан сығып, ҡайһы бер һүҙҙең позицияһы ирекле үҙгәреүе (варьировать) мөмкин булһа ла, бөтә һөйләм киҫәктәре лә билдәле бер позицияла тора (мәҫәлән, һүҙҙәрҙең кире тәртибе стилистик роль уйнай һәм ниндәй ҙә булһа һүҙбәйләнеш йәки һөйләм киҫәген эмфатик бүлеп күрһәтеүгә хеҙмәт итә). Һүҙ тәртибе мәғәнә айырыу функцияһына эйә. Мәҫәлән, әгәр эйә һәм тура тултырыусы тура килештәге исем формаһында булһа, эйә беренсе урында тора, ә тура тултырысы хәбәр алдынан килә: Aisi sthiti sadā asantos utpanna kartī hai — «Бындай хәл һәр саҡ ризаһыҙлыҡ тыуҙыра» һәм Asantos sadā aisi sthiti utpanna kartī hai — «Ризаһыҙлыҡ һәр саҡ бындай хәл тыуҙыра»
Волхов ҡултығы
Географияһы
Волхов иҡултығы даими рәүештә төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ елдәрҙең йоғонтоһон кисерә, улар ирендә көслө тулҡынланыу булдыра.
Һинд теле
Вокализм
Һинд телендә оҙонлоғо-ҡыҫҡалығы буйынса һуҙынҡыларҙың ҡаршы ҡуйылыуы һүҙҙәрҙең мәғәнәһен айырыу әһәмиәтенә эйә, мәҫәлән: kam «аҙ» — kām «эш».
Волхов ҡултығы
Географияһы
Волхов ҡултығында — Птинов, Варецкие Банки, Сухо утрауҙары бар.
Һинд теле
Вокализм
Ябай һуҙынҡыларҙан тыш, һинд телендә һәм  дифтонгтар бар.
Волхов ҡултығы
Суднолар йөрөү
Көнбайыш, көньяҡ һәм көнсығыштан иҫеүсе штормлы елдәр ваҡытында үҙ ауырлығынан һыуға 2 метр төшөп торған суднолар ел-дауыл тейә алмаҫтай ерҙә, шулай уҡ Шурягский бухтаһында якорҙә торалар. Төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ ел-дауылдарҙан Яңы Ладога гаванында һәм Сясь йылғаһы тамағында йәшеренеп тора алалар.
Һинд теле
Вокализм
Санскрит һүҙҙәрендә [ri] һәм [li] тип уҡыла торған ижекле тартынҡылар тип аталған ŗ һәм ļ осрай. Шулай уҡ шуны билдәләр кәрәк, ҡайһы бер һүҙҙәрҙә айырым һуҙынҡылар, һүҙҙәренең мәғәнәһен үҙгәртмәй генә,  тороуы мөмкин, мәҫәлән: bāhar — bāhir «ситтә, тышта».
Пыря-Яха
Пыря-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хаспыря-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Озёрная (Чарыш ҡушылдығы)
Озёрная  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Монар көпшәһе
Таралышы
4 төрө билдәле, Евразияла һәм Төньяҡ Африкала таралған. Башҡортостанда бөрсөклө монар көпшәһе үҫә. Ике йыллыҡ үлән. Урман ситтәрендә, ташландыҡ ерҙәрҙә, баҫыуҙарҙа, торлаҡ янында үҫә; республиканың бөтә биләмәһендә осрай. Ҡый үләне, ҡырҡыу сысҡан еҫе аңҡытҡан ағыулы үҫемлек. Составында алкалоидтар бар.
Һинд теле
Консонантизм
Һинд телендә барлыҡҡа килеү урыны һәм ысулы буйынса бөтәһе 40 тартынҡы өн айырыла. /n/ фонемаһының уның артынан килгән тартынҡыға бәйләнгән позицион варианты бар: артҡы телле, урта телле аффрикаталар һәм церебраль фонемалар менән берләшеп, ул бер вариант төрөндә — шуға ярашлы  (ṅ),  (ṉ) йәки церебральный (ṇ) ҡымтыулы  сонантаһында ассимиляциялана һәм тормошҡа ашырыла. Бөтә ҡымтыулы ға коррелят тура килә. Ҡайһы бер һүҙҙәрҙең тартынҡылары мөнәсәбәтендә тора, мәҫәлән: bālnā — bārnā «тоҡандырырға».
Һинд телендә тартынҡылар ябай (ҡыҫҡа) һәм икеләтелгән (оҙон) була. Икеләтелгән тартынҡылар һүҙ уртаһында һәм аҙағында булыуы мөмкин, ләкин һүҙ башында булмай, мәҫәлән: vallabh «һөйөклө», anna «аш-һыу». Түбәндә һинд теле тартынҡы фонемаларының килтерелә: ! ! colspan="2" | Ирен-ирен ! colspan="2" | Ирен- теш ! colspan="2" | Теш / Альвеолярныйҙар ! colspan="2" | Ретрофлексныйҙар ! colspan="2" | Постальвеолярныйҙар/ Палатальныйҙар ! colspan="2" | Артҡы теллеләр ! colspan="2" | Увулярныйҙар ! colspan="2" | Глоттальныйҙар (тамаҡ) ! Танау Носовые ! Шартлаулылар ! Аффрикаттар ! Фрикатив ! Бер баҫымлы ! Аппроксиманттар
Пыря-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Озёрная (Чарыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Монар көпшәһе
Ботаник яҙма
Һабағы нескә бураҙналы, төҙ, тармаҡлы, буҙ төҫтәге ҡуныҡ һәм ҡыҙғылт‑көрән төҫтәге таптар менән ҡаплпнған, бейеклеге 60—200 см. Аҫҡы япраҡтары ҡыуыш һаплы өс ҡауырһынлы; урта һәм өҫкөләре — вағыраҡ, ултырма тиерлек, тар еңсәле. Сәскәләре аҡ төҫтә, сәскәлеге — урамалары һәм ваҡ урамалары булған овал‑ланцет формалағы ҡатмарлы сатыр. Июнь—августа сәскә ата. Емеше — боролмалы ҡырлы һалынҡы емеш, июль — сентябрҙә өлгөрә.
Һинд теле
Ижек төҙөлөшө
Һинд телендә оҙон һәм ҡыҫҡа ижектәр айырыла. Ҡыҫҡа ижек тип бер ҡыҫҡа һуҙынҡынан йә тартынҡынан һәм уның артынан килгән ҡыҫҡа һуҙынҡынан торған ижек атала, мәҫәлән: ã/ku/sī «ырғаҡ». Шулай итеп, һинд телендә ҡыҫҡа ижектәр һәр ваҡыт асыҡ ҡына була.
Һинд телендә һуҙынҡынан һуң ижеккә бүлеү, артынан килгән тартынҡынан айырып, бүлеү ҡабул ителгән, мәҫәлән: jā/nā «китергә». Һуңғы бер тартынҡылы ижек тә ғәҙәттә айырым ижек тәшкил итә. Ике бер төрлө тартынҡы йәнәш торған осраҡта, ижеккә бүлеү уларҙың икеһенең уртаһынан үтә, мәҫәлән: khaț/țā «әсе».
Монар көпшәһе
Төрҙәре
Ырыуҙың 4 төрө иҫәпкә алынған, шуларҙың ҡайһы берҙәре :
Һинд теле
Баҫым
Һинд телендә баҫым көслө (экспиратор), әммә, мәҫәлән, урыҫ теленә ҡарағанда көсһөҙөрәк сағыла, һәм баҫым ҡыҫҡа һуҙынҡылы ижеккә төшһә, һуҙынҡы оҙонаймай. Һинд телендә һуҙынҡылар редукцияһы юҡ, шуның өсөн баҫымһыҙ ижек тә, баҫымлы ижек кеүек, асыҡ әйтелә һәм ишетелә. Баҫым ирекле һәм хәрәкәтһеҙ, әммә һүҙ яһаусы суффикстар ҡушылғанда баҫымдың урыны үҙгәреүе мөмкин, мәҫәлән: šá:nti «тыныслыҡ» — šā:ntipú:rna «тыныс».
Сандхи
Һүҙ-форма барлыҡҡа килгәндә, яңы һүҙ яһалғанда беренсе (йәиһә морфеманың) аҙаҡҡы өнө һәм икенсе һүҙҙең (йәиһә морфеманың) тәүге өнө һүҙҙең фонетик үҙгәреү ҡанундары нигеҙендә тормошҡа ашырыла. Сандхи ҡағиҙәләренә ярашлы, һүҙҙәр башлыса санскриттан үҙләштерелгән һүҙ һәм морфемаларға нигеҙләнеп барлыҡҡа килә. Ысын һинд теленә йәки ҡушылған тел (йәғни, санскрит-һинди йәки санскрит-сит тел) лексикаһына нигеҙләнеп, сандхи ҡағиҙәләре буйынса һүҙ барлыҡҡа килтереү бик һирәк осрай. Сандхи ҡағиҙәләре буйынса яраштырыла:
Яҙма
Һинд теленең яҙмаһы — ул боронғо брахми, һәм нагари (nagāri) йәки деванагари (devanāgarī) тип аталыусы, яҙма системаларының һуңғы модификацияларының береһе. Деванагари яҙмаһы хәрефле яҙма; алфавит һуҙынҡыларға ла, тартынҡыларға ла тап килгән хәрефтәрҙән тора, ләкин уны ярым ижекле тип билдәләргә мөмкин: тартынҡкларҙы аңлатҡан һәр хәреф шулай уҡ һуҙынҡы а хәрефенән дә тора. Деванагари — шундай алфавит, унда хәрефтәр, үҙҙәре билдәләгән өндәр характеры буйынса, тәртипкә килтерелгән: башта һуҙынҡы хәрефтәр килә, артабан, тейешле тартынҡыларҙың яһалыу урыны һәм ысулы буйынса төркөмләнеүсе, тартынҡылар килә.
Поодай
Поодай — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Казанка (Архангел районы)
Казанка (Казанка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 400 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819003.
Подмосковные вечера
«Подмосковные вечера» — донъяла киң танылған урыҫ совет йыры. Михаил Матусовский һүҙҙәренә композитор Василий Соловьёв-Седой ижад иткән. Мәскәү тураһында иң билдәле йырҙарҙың береһе.
Йыр күп телдәргә тәржемә ителгән — итальян («Le serate a Mosca», «Mezzanotte a Mosca», «Tempo di mughetti»), француз («Les nuits de Moscou», «Le temps du muguet»), инглиз («Midnight in Moscow» или «Moscow Nights»), испан («Noches de Moscú»), швед («En natt i Moskva»), венгр («Moszkvai esték»), ҡытай, япон, фин (Juha Suominen «Moskovan illat») һәм йәһүд телдәре («לילות מוסקבה»).
Ҡыҙыл көртмәле
Ҡыҙыл көртмәле (Брусни́ка, Vaccínium vítis-idaéa) — күп йыллыҡ, йыл буйына йәшел ҡыуаҡ. Май-июнь айҙарында алһыу сәскә ата, август-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Гаврило Принцип
Гаври́ло При́нцип (25 июль 1894 йыл — 28 апрель 1918 йыл) — милләтсе-революционер, «Млада Босна» йәшерен ойошмаһы ағзаһы.
Ҡыҙыл көртмәле
Таралыуы
Ҡыҙыл көртмәле ҡарағай һәм ҡатнаш урмандарҙа, ҡоролған торф ятҡылыктары булған ерҙә үҫә. Башҡортостандың Белорет, Бәләбәй, Дүртөйлө, Бөрйән һ.б. байтаҡ райондарында осратырға мөмкин.
Әҙәбиәт
Төркөм:Арса һымаҡтар Төркөм:Ҡыуаҡтар Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы Төркөм:Дарыу үҫемлектәре Төркөм:Еләктәр Төркөм:Аҙыҡ үҫемлектәре Төркөм:Ауыл хужалығы культуралары
Гаврило Принцип
Биографияһы
Принцип Обляйҙа (Обљај) Боснияла тыуған 1878 йылда Босния һәм Герцеговина Австро-Венгрия тарафынан оккупациялана һәм 1908 йылда рәсми рәүештә аннексиялаштырыла. Принцип Тузлы һәм Сараево гимназияларында уҡый. 1912 йылда Гаврило Принцип Белградҡа күсеп китә һәм унда оккупацион режимға ҡаршы көрәшеүсе «Млада Босна» революцион ойошмаға инә.
Үлтереү тарихы
1914 йылдың 28 июнендә эрцгерцог Франц Фердинанд маневрҙарҙы күҙәтеү өсөн генерал Потиорек Оскар саҡырыуы буйынса Сараевоға килә. Франц Фердинанд уртасыл австрия сәйәсмәне, боснийҙар өсөн автономия яҡлаусы була һәм шуның менән «Йәш Босния» экстремистарының асыуын килтерә.
«Млада Босна» Фердинандты үлтерергә хәл итә. Үлтереү алты заговорсыға тапшырыла. Уларҙың өсәүһе, шул иҫәптә Принцип та ул ваҡыттағы үлемесле һәм дауалап булмаған туберкулёз менән сирләй. Шуныһы ҡыҙыҡ, Франц Фердинанд та был сир менән ауырый. Йәкшәмбе, сәғәт ундар тирәһендә улар поезда Сараевоға килә.
Алты машинан торған кортеж (Франц Фердинанд ҡатыны һәм Потиорек менән икенсе машинала була) күмәк халыҡ сәләмләүе аҫтында үҙәк полиция бүлегенә табан уҙа. Унда уларҙы заговорсылар көтөп тора.
Неделько Чабринович (Недељко Чабриновић) граната ырғыта, ләкин тейҙерә алмай. Граната ярсығы эләгеүе арҡаһында өсөнсө машинаның шоферы үлә һәм уның пассажирҙары, үтеп барыусылар, полициейский яралана. Чабринович алдан уҡ алып ҡуйған ағыу, цианлы калий, йота, тик ағыу уны ҡоҫтора ғына. Бәлки уға цианистый калий урынына икенсе, көсһөҙөрәк ағыу биргән булғандарҙыр. Ул йылғаға ырғый, тик йылғала уҡ тотола, ҡаты туҡмала һәм австрийҙар ҡулына тапшырыла. Икенсе заговорсылар машинаны халыҡ төркөмө ышыҡлау арҡаһында бер нәмә лә эшләй алмай. Үлтерергә маташыу килеп сыҡмай. Франц Фердинанд ҡала ратушаһына китә. Автомобилдәр Принцип эргәһенән үтеп китә. Бик шәп киткәнгәме, әллә инде шартлау тауышын ишеткәнгәме ул эш бөткән тип иҫәпләй. Принцип та Мехмедбашич һәм Кубрилович кеүек, бомба менән дә, револьвер менән дә файҙаланмай.