cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лобов Олег Николаевич
Тормош юлы
Дон казактары үҙ хәрби юлдарын 1945 йылдың 9 майында Австрияның Альп тауҙарында тамамлай. Ошо ваҡытта танк башняһының «Донской казак» тип яҙылған яғының артында «Альпы-Слава!» тигән Суворов лозунгыһы яҙылып ҡуйыла. Новочеркасскиҙа Олег Николаевич Лобов тормошоноң икенсе яртыһында йәшәй. Уға ҡаланың Маҡтаулы гражданины исемен бирәләр. Олег Николаевичты бында коллекционер итеп кенә түгел, ә тыуған яҡты өйрәнеүсе итеп тә беләләр. Ул бындағы Ҡыҙыл байраҡлы кавалеристар курсының территорияһында урынлашҡан ауыр танктар полкының командиры була, командирҙар составын уҡыта. Революцияға тиклем бында император Александр III Дон кадет корпусы урынлашҡан була. Ҡайтанан төҙөү дәүерендә запастағы офицерҙар инициативаһы менән шул исемдәге уҡыу йортон тергеҙеү башланғас, Олег Николаевич (тыумыштан Митякинская станицаһы казактары ырыуынан сыҡҡан) юҡҡа ғына был офицерҙар иҫәбендә йөрөмәй.
Бөтә ғүмере буйынса Лобов Олег Николаевич Новочеркасскиҙың фото асылмаларын, матбуғат баҫмаларын, маркалар йыя. Армиянан запасҡа сыҡҡас, Ҡабарҙы-Балҡар дәүләт университетын тамамлай һәм булмышы буйынса ғына түгел, ә һөнәре буйынса ла тарихсы булып китә. Хәрби сәнғәт тарихын төрлө юғары уҡыу йорттарында уҡыта, бер университетта уҡытыу бүлегенең мөдире булып эшләй. Һәр саҡ студенттарға мотлаҡ программанан тыш та бик күп белем бирә, үҙ яҙмыштарына төшкән тыуған төйәккә һөйөү тәрбиәләй. 1992 йылда «Памятники отечества» агентлығы «Дон на старых открытках» серияһында «Новочеркасск» йыйынтығын сығара, уның составында Лобов коллекцияһынан ХХ быуаттың 28 почта асылмаһы ҡуйылған була. Ун йылдан һуң Дондағы Ростовта «Новочеркасск — столица донских казаков» тигән асылмалар комплекты ҡуйыла. Ул да Лобов коллекцияһынан алынған. Үҙәк ҡала китапханаһының тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге материалдарын файҙаланып, Олег Николаевич '''«Донцы XX века. Офицеры-донцы — георгиевские кавалеры Первой мировой войны 1914—1918 гг.» йыйынтығын әҙерләй. Был йыйынтыҡ 2004 йылда Дондағы Ростовта сыға.
Лобов оҙаҡ йылдар буйына эмигрант казактарҙың нәҫелдәре Канадала сығарған «Станичный вестник» журналы редакцияһы менән хеҙмәттәшлек итә. Ул журнал өсөн хәҙерге заман Дон казактары, ҡайтанан тергеҙелгән Дон кадет корпусы, Новочеркасски тураһында бик күп мәҡәләләр әҙерләй. Канаданан уға бик күп яуап хаттары, уның мәҡәләләре баҫылған журналдар менән бандеролдар килә.
Новочеркасск ҡалаһының яңы зыяратындағы Дан аллеяһында 2009 йылдың 20 апрелендә ерләнгән
Нядокота
Нядокота — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хоса-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гиоргиевица
Гиоргиевица (Оло Георгиевица) — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Межа йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кутоп-Юган (Мозям ҡушылдығы)
Кутоп-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мозям йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элиза Браницкая
Элиза Браницкая (Elżbieta Franciszka), Красинская (1820 йылдың 15 ғинуарында Томашполь ауылында тыуған  — †1876 йылдың 15 майында Краков ҡалаһында вафат булған) — поляк аристократ ҡатын-ҡыҙы, Зигмунт Красинскийҙың ҡатыны.
Биографияһы
Элиза — граф Владислав Гжегож Браницкий менән графиня Ружи Потоцкаяның (полякса Róża Potocka, Подгаецкий ырыуы тармағынан) ҡыҙы. Ир-егет туғандары Ксаверий, Александр, Костянтин, Михаил, ҡыҙ туғандары Катажина Потоцкая менән Зофия Браницкая булған.
1843 йылдың 26 июлендә Дрездендә Зигмунт Красинскийға кейәүгә сыҡҡан. Красинский Элизаға женився атаһының баҫымы аҫтында өйләнгән. Әммә Дельфина Потоцкая менән үҙенең романын өҙмәгән. Улар 1846 йылда йәйҙе Италияла: шағир, һөйәркәһе һәм икенсегә йөклө ҡатыны менән өсмөйөш юҫығында үткәрәләр. Элиза ике ул менән ике ҡыҙ тыуҙыра. Ғүмеренең аҙағында ғына ауырыу Красинский ҡатынының яҡшылығын һәм уны аңлап ҡабул итеүен баһалай. Үҙенең тәүге ире Зигмунт Красинский вафат булғандан һуң, Элиза Людвик Юзеф Красинскийға кейәүгә сыҡҡан.
Зигмунт Красинский 1846 йылда ҡатыны Элизаның һәм һөйәркәһе Дельфина Потоцкаяның портреттарын яһаған француз рәссамы Ари Шефферҙың дуҫы булған.
Балалары
Владислав Красинский (1844—1873) — поляк яҙыусыһы, граф.
Мария Беатрис Красинская — поляк коллекционеры, Грубешивский өйәҙендәге Рогалин галереяһына нигеҙ һалыусы, Галицкий сеймы ағзаһы Эдвард Александр Рачинскийҙың тәүге ҡатыны.
Ҡалыу (тау һырты)
Ҡалыу Башҡортостанда (Көньяҡ) Уралдың тау һырттарына ҡарай.
Ҡалыу һырты меридиан йүнәлешендә Ишембай районының Кәбәс ауылы киңлегенән Ялан-Айры йылғаһы тамағы киңлегенә тиклем Ишембай һәм Бөрйән райондарында Нөгөш йылғаһының уң яҡ яры буйынса һуҙылған.
Төньяҡ өлөшөнөң рельефы тигеҙ; көньяҡ өлөшө — йылға үҙәндәре, биләндәр, һыу ағымы үҙәндәре менән телгеләнгән.
Оло Нөгөш йылғаһы ҡушылдыҡтарына башланғыс бирә.
Ландшафы — һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле-көлһыу тупраҡтағы ҡатнаш урман.
Һырт «Алтын солоҡ» заказнигы биләмәһендә урынлашҡан.
Легенда
Урындағы халыҡ араһында һырт атамаһының килеп сығышы тураһында бик күп легендалар яҙылған. Уларға ярашлы, һыртта кемдер ҡалдырып кителгән булған (йәш ҡатыны ташлап киткән ҡарт мулла; ашатырға ризыҡ булмаған бала һәм башҡалар).
Күп атамалар баштағы яңғырашы онотолоп, ҡайһы ваҡыт танымаҫлыҡ булып үҙгәрә. Тикшеренеүселәр «ҡала» һүҙе- «бейек урын», «нығытмалы бейек урын» тигәнде аңлата тип иҫәпләй. Бынан тыш дала яҡтарында «ҡалыу» һүҙе «өҫтәп һалыу, өйөү» мәғәнәһендә ҡулланыла.
Был тирәләге бер нисә ауыл халҡы ике быуын дауамында ер өсөн бөрйәндәр менән һуғышып йәшәгән ҡыпсаҡтар вариҫтары. Ә далала йәшәгән ҡыпсаҡтар (Ҡолғона, Ҡалыу-Айыры һ.б. халҡының ата-бабалары) был яҡтарға монголдарҙан ҡасып килеп сыҡҡан.
Кесе Таврежка (Шенчуг ҡушылдығы)
Кесе Таврежка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Адыгей Республикаһы
Адыгей Республикаһы (адығса Адыгэ Республик) — Рәсәй составындағы субъект.
Краснодар крайы анклавы.
1922 йылдың 27 июленән Адыг (Черкес) автономиялы өлкә булараҡ төҙөлә.
Дәүләт ҡоролошо
Адыгей Республикаһы Конституцияһына ярашлы дәүләт власы суд, башҡарма һәм закондар сығарыу йүнәлештәренә бүленә.
Башҡарма влас
Адыгей Республикаһы Башлығы — Адыгей Республикаһының иң юғары вазифалы кешеһе. Адыгей Республикаһы Хөкүмәте етәксеһе.
Адыгей Республикаһы Хөкүмәте статусы һәм хоҡуғы Адыгей Республикаһы Конституцияһы менән билдәләнгән.
Суд власы
Адыгей Республикаһы суд системаһы составында:
Закондар сығарыу власы
Республика Парламенты — Адыгей Республикаһы Советы-Хасэ.
Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы
Зиннуров Ирек Хәйҙәр улы (11 ғинуар 1969 йыл) — Рәсәй ватерполсыһы, ике тапҡыр Олимпия уйындары призеры (2000, 2004), донъя һәм Европа чемпионаты призеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, хәрәкәтсән һөжүмсе. Дуҫлыҡ ордены кавалеры.
Биографияһы
Ирек Хәйҙәр улы Зиннуров 1969 йылдың 11 ғинуарында Яҡутск ҡалаһында тыуған. Ҡазандың 8-се балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервының махсуслаштырылған спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Беренсе тренеры — В. Горюнов. Симферополь дәүләт университетын тамамлаған (1992).
1994 йылда Волгоград клубы «Лукойл-Спартак» өсөн уйнай башлай, уның составында дүрт тапҡыр Рәсәй чемпионы була (1997, 1999, 2003, 2004) һәм алты тапҡыр Рәсәй кубогын яулай (1998, 2000, 2001, 2002, 2003, 2004).
1995 йылда Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай. Сидней Олимпия уйындарының көмөш призеры (2000), Афинала Олимпия уйындарының бронза призеры (2004), 1998 йылда Изге ихтыяр уйындары еңеүсеһе (Нью-Йорк), 2001 йылда донъя чемпионатының бронза призеры (Фукуока), 2002 йылда Донъя лигаһының еңеүсеһе (Греция), Донъя Кубогы эйәһе 2002 (Белград), Европа чемпионатының бронза призеры 1997 (Севилья).
2004 йылдан «Синтез» командаһы капитаны була (Ҡазан), уның составында «Len Trophy» (2006—2007), Рәсәй чемпионатының (2007) һәм Рәсәй Кубогын яулай (2005).
2009 йылда спорт карьераһын тамамлауы тураһында иғлан итә.
2009—2010 йылдарҙа «Оргсинтез» бассейны директор була, 2010 йылда «Синтез» клубының (Ҡазан) вице-президенты, 2011 йылдың ғинуар айында — «Синтез» клубының баш тренеры.
Дуҫлыҡ ордены һәм II дәрәжәләге «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.
2016 йылда «Берҙәм Рәсәй» партияһынан VII саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана.
Клубтар
Россия
Мерьем Узерли
Мерьем Сахра Узерли (тур. Uzerli Meryem Sahra ; 12 август 1983  ) — төрөк-немец актрисаһы һәм моделе. Киң танылған «Великолепный век» сериалындағы роле буйынса билдәле.
Биографияһы
2000—2003 йылдарҙа Мерьем Узерли Гамбург ҡалаһында Фреза драма студияһы актер оҫталығына өйрәнә. Ҙур булмаған театраль проекттарҙа ҡатнаша. 2003 йылдан 2008 йылға тиклем ҡыҫҡа метражлы немец  фильмдары серияһында төшә. 2011 йылдан 2013 йылға тиклем продюсер Тимур Йософ Савджи саҡырыуы буйынса   тарихи «Великолепный век» сериалында солтан Сөләймән I хаким иткән осорондағы Ғосман империяһы тормошо тураһында  төшөрөүҙә ҡатнаша, бында Төркиәгә Ҡырымдан  алып килгән  Роксолананы уйнай.
2013 йылдың 16 майында өсөнсө миҙгел тамамланғанға тиклем бер нисә серияны төшөрөүгә ҡалғас, Мерьем тыуған иленә ҡайта һәм төшөрөүҙәргә килмәй. Актриса үҙе әйтеүенсә, физик һәм психологик сәбәп булып «Великолепный век» сериалының 100-120 минутлыҡ эштәренән ныҡ арыуы, шулай уҡ актрисаның элекке һөйгәне Джан Атештан йөклө булыуы тора.
Мерьем 2014 йылда Истанбулға ҡайта, ә 2015 йылда «Материнская рана» фильмында төшә, унда  Мария ролен уйнай. 2015 йылдың 20 декабрендә Мерьем үҙенең «Meryem Cosmetics»косметик  брендын  презентациялай. 2015—2016 йылдарҙа «Королева ночи» сериалында төшә, унда  француженка Селинды уйнай. Проект рейтингы түбән булыу сәбәпле ябыла.
Шәхси тормошо
Күпмелер ваҡыт Мерьем Узерли төрөк бизнесмены Джан Атеш менән осраша, пар хатта йәрәшеү тураһында иғлан итә. 2013 йылдың август айында уларҙың ыҙғыш менән айырылышыуы билдәле була. Август аҙағында Мерьем дүртенсе ай йөклө булыуы тураһында иғлан итә.
2014 йылдың 10 февралендә Мерьемдың ҡыҙы тыуа, уны Лара тип атай.
Сентябрь башында Мерьем, 4-се ай  йөклө булыуы тураһында иғлан итә. Узерли һөйгәненең исемен йәшерә, әммә, уның американлы булыуы билдәле.
2021 йылдың 8 ғинуарында Мерьем икенсе тапҡырға әсәй була. Ҡыҙы тыуғас, уға Лили Кои тип ҡуша.
Бейруттың 7-се халыҡ-ара наградаһы
2016: 2016 йылдың иң яҡшы халыҡ-ара актирсаһы
Tüketici Академияһы премияһы
2011: «Muhteşem Yüzyıl» өсөн иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле
Silver Horse бүләге
2011: иң«Muhteşem Yüzyıl» өсөн яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле.
Истанбулда Мармар университеты
2011: йәш таланттар бүләге
Йезериц
Йезериц (Jeseritz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 287 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,15 км2. Диңгеҙ кимәленән 55 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39638 һәм автомобиль коды — SAW.
Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)
Әбделмәмбәт мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Бөрйән районы Әбделмәмбәт ауылында урынлашҡан.
Тарихы
1930 йылда Әбделмәмбәт ауылында башланғыс мәктәп булараҡ асыла. Беренсе уҡытыусы — Сабирйән Мөхәмәтҡолов балаларҙы үҙ өйөндә уҡыта. 1931 йылдан уҡыу элекке мәсет бинаһында алып барыла башлай.
1938—1956 йылдарҙа һәм 1965 йылдан (уҡытыу 5-се кластан алып барыла) тулы булмаған урта мәктәп. 1956 йылдан 1965 йылға тиклем башланғыс мәктәп.
1978 йылдан алып урта мәктәп.
Ибрай ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Ибрай ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ауырғазы районы муниципаль районының административ-территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Әбделмәмбәт мәктәбе (Бөрйән районы)
Тарихы
Тәүге уҡытыусылар: Н. Бикмәтов, Н. Ғәббәсова, Ишмәтов, С. Зарипов, К.Хөснитдинов, В. Ямғурсина һ.б.
1935 йылдан алып мәктәп элек мулла С. Сөләймәновтың өйө булған ағас бинала урынлаша. 1937 йылда мәктәптең 3 бүлмәле бинаһы төҙөлә, унда 1960—1970 йылдарҙа мәктәп яны интернаты урынлаша. 1997 йылда яңы типтағы мәктәп төҙөлә.
Мәктәптә китапхана, музей, компьютер класы, спорт залы, мәктәп яны интернаты бар.
Хәҙерге көндә 2 филиалы бар:
Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры
Стәрлетамаҡ рус дәүләт драма театры — Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы драма театры.
XX быуат башында Стәрлетамаҡта бер нисә рус театры, опера ансамбле, башҡорт драма театры эшләй.
1946 йылдың 5 февралендә Белорет драма театры базаһында рус дәүләт драма театры ойошторола.
Труппаны БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Константин Христофорович Шахбазиди етәкләй. Театр У. Шекспир, Ф. Шиллер, Л. Н. Толстой, А. Н. Островский, А. П. Чехов, Т. Уильямс, Д. Камю, У. Фолкнер әҫәрҙәрен сәхнәләштерә, барлығы 400 пьеса ҡуйыла.
Театр эшмәкәрлегендә заманса алымдар менән ҡуллана. Театр репертуарында хәҙерге заман жанрҙарының бөтә спектры — трагифарс, фарс-раунд, рок-притча, трагикомик фантазия һәм башҡалар бар. Театр төрлө фестиваль — конкурстарҙа ҡатнаша.
Республика йорто
Республика йорто (Дом Республики) — Башҡортостан Республикаһының төп хөкүмәт бинаһы. Республика баш ҡалаһында — Өфөлә, Туҡай урамы, 46 адресы буйынса урынлашҡан.
Һүрәтләнеше
Бина Хөкүмәттең, Конституция Судының, Башҡортостан Башлығы Хакимиәтенең, Йәмәғәт именлеге советының, шулай уҡ Башҡортостандың башҡа башҡарма власть органдарының штаб-фатиры булып тора.
Йорт Ағиҙел йылғаһы ярында урынлашҡан. Уның урынында XIX быуатта, XX быуат башында Йәмиғ майҙаны була, уртаһында Воскресенск кафедраль соборы — 1841 йылдан Өфөнөң төп православие ҡорамы тора (XX быуаттың 30-сы йылдарында емертелә).
Республика йорто 5 ҡатлы. Диуарҙарҙы кирбес. Йорт яҡтары 90-ға 105 метр булған, эске ихаталы тура мөйөшлө бинаны тәшкил итә. Ихатала эске юл менән тоташтырылған икенсе бина урынлашҡан.
Республика йорто эргәһендәге майҙанда барельефтар менән биҙәлгән, эргәлә генә Шакирйән Мөхәмәтйәнов (Александр Матросов) баҡсаһы, унда скульптуралар һәм фонтандар урынлашҡан. Элек баҡса Ушаковский исемен йөрөтһә, революциянан һуң Азатлыҡ баҡсаһына әйләндерелә, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркы тип атала. Революциянан һуң паркта күптәр ерләнә, унда Граждандар һуғышы геройҙары — эске эштәр комиссары Шәһит Хоҙайбирҙинға, Александр Чеверевҡа, шағир Мәжит Ғафуриға мемориалдар ҡуйылған.
Бина эргәһендә урынлашҡан сквер дәүләт эшмәкәре Зыя Нуриев исемен йөрөтә.
Тарихы
Файҙаланыуға 1979 йылда тапшырылған. Проект архитекторҙары — В. Б. Залегаллер һәм Ю. П. Печкин. Йортто «Башнефтезаводстрой» тресы тәҙәүселәре төҙөгән.
Бинала Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы,  КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитеты һәм автономияның башҡа дәүләт учреждениелары урынлаша.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры — Башҡортостандың баш ҡалаһы Өфөләге театр, бинаһы — 20-се быуаттың тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы.
Тарихы
1909 йылда, Өфө губернаһында тыуып үҫкән урыҫ яҙыусыһы С. Т. Аксаковтың вафат булыуына 50 йыл тулыуға, губернаторҙың тәҡдиме буйынса Өфөлә халыҡҡа сәнғәт, мәҙәниәт, аң-белем килтерерлек Аксаков халыҡ йорто төҙөргә ҡарар ителә. Бөтә Өфө губернаһынан, хатта күршеләрҙән дә аҡса йыйыла. Ленин (Үҙәк) һәм Пушкин урамдары мөйөшөндә ҡыҙыл кирбестән бина ҡалҡып сығыуға һуғыш та, революциялар ҙа ҡамасаулай алмай. Бында башҡорт драма, урыҫ, йәш тамашасы, ҡурсаҡ театрҙары эшләй башлай, хатта данлыҡлы ғәскәровсылар халыҡ бейеүҙәре ансамбле лә тәүге аҙымдарын ошо сәхнәлә яһай.
Театр 1938 йылдың 14 декабрендә тамашасы алдында тәүге тапҡыр үҙ шаршауын аса. Опера театрының тәүге йондоҙҙары, Мәскәү консерваторияһын тамамлаусы Б. Вәлиева, Ш. Вәлиәхмәтова, Х. Ғәлимов, В. Галкин һәм башҡалар беренсе спектакль — Д.Паизиеллоның «Прекрасная мельничиха» операһын күрһәтә.
М. Сәлиғәскәрова, М. Хисмәтуллин һәм башҡа талантлы артистар труппаны тулыландыра. 1941 йылда Ленинград хореография училищеһын тамамлап, З. Насретдинова, Х. Сафиуллин, Ф. Саттаров килә.
1944 йылдың мартында Өфөлә «Сыңрау торна» («Журавлиная песнь») беренсе башҡорт балетының премьераһы уҙа (Л. Степанов һәм З. Исмәғилев музыкаһы, балетмейстеры Н. А. Анисимова).
Театр эргәһендәге балет студияһында Рудольф Нуриев шөғөлләнә, ул Өфө опера һәм балет театрын бөтә донъяға таныта. Рудольф Нуриев 1953 йылда балет труппаһына ҡабул ителә, уның ижади карьераһы ошонда башлана.
1993 йылдың мартынан күренекле хореограф Юрий Григоровичтың инициативаһы менән театр сәхнәһендә Р. Нуриев исемендәге балет сәнғәте фестивале үткәрелә.
Опера һәм балет театры сәхнәһендә тәүге милли балет тыуа, беренсе башҡорт операһы ҡуйыла, милли композиторҙар мәктәбе барлыҡҡа килә һәм нығына. Балет артистары — халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаттары, дипломанттары һәм призерҙары. Башҡортостан балетының донъя баҫҡыстарына сығыуы хәҙерге замандың бөйөк хореографы Юрий Григоровичтың исеме менән бәйләнгән. Бөйөк урыҫ йырсыһы Ф. Шаляпиндың дебюты Өфөлә үтә, шул айҡанлы 1991 йылдан алып йыл һайын театр сәхнәһендә Рәсәй һәм сит йондоҙҙары ҡатнашлығында сағыу музыкаль ваҡиға — «Шаляпин кисәләре — Өфөлә» Халыҡ-ара опера сәнғәте фестивале үткәрелә.
Театр репертуары
Коллектив сит ил һәм ватан классикаһының иң яҡшы өлгөләрен сәхнәләштереүгә йүнәлеш тота. Репертуар нигеҙен Чайковский, Бородин, Римский-Корсаков, Верди, Бизе, Пуччини, Моцарт, Россини, Минкус, Адан әҫәрҙәре тәшкил итә. З. Исмәғилевтың «Ҡаһым түрә» халыҡ-музыкаль драмаһы «Дирижерҙың иң яҡшы эше» (дирижеры — А. Людмилин) номинацияһында «Алтын битлек» Милли театр премияһына лайыҡ булды. З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев», «Аҡмулла», С. Низаметдиновтың «Ай тотолған төндә» һәм «Memento» милли опералары репертуар биҙәге булып тора. Беҙҙең опера йондоҙҙары Асҡар һәм Илдар Абдразаҡовтар, Йәмил Әбделмәнов, Раил Кучуков, Светлана Арғынбаева, Геннадий Родионов һәм башҡаларҙың исемдәре киң билдәле. С. Прокофьевтың «Ромео һәм Джульетта», «Золушка», А. Адандың «Жизель», Л. Минкустың «Баядерка» балеттары. Л. Исмәғилеваның «Арҡайым» балеты премьераһы ҙур уңыш менән үтте. Балет солистары Гөлсинә Мәүлиҡасова, Гүзәл Сөләймәнова, Елена Фомина, Руслан Мөхәмәтов, Илдар Мәнәпов, Римма Закирова, Гөлнара Хәлитова һәм башҡалар һоҡланғыс сығыш яһай. Репертуар планында балалар өсөн спектаклдәргә ҙур иғтибар бирелә.
Директоры Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре В. Г. Рихтер етәкселегендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры коллективы мауығып яңы спектаклдәр өҫтөндә эшләй, ижади пландар менән янып йәшәй. Башҡортостандың үҙ ирке менән Рәсәйгә ҡушылыуының 450 йыллығына ҡарата Мәскәүҙә, Башҡортостандың Мәҙәниәт көндәре сиктәрендә, З. Исмәғилевтың «Урал илселәре» операһы һәм Л. Исмәғилеваның «Арҡайым» балеты ҡуйылды.
Фестивалдәр
1991 йылдан алып Өфөлә Галина Александровна Бельская башланғысы менән «Шаляпинские вечера в Уфе» исеме аҫтында йыл һайын опера сәнғәте фестивалдәре үткәрелә башлай, фестиваль Рәсәй һәм сит ил ткеатрҙары опера йондоҙҙары ҡатнашлығында уҙғарыла. Фестивалдең барлыҡҡа килеүе идеяһы Федор Шаляпиндың Өфөлә 1890 йылдың 18 декабрендәге опера дебюты (Ст. Монюшконың «Галька» операһында Стольник партияһы) менән бәйле. Фестиваль сиктәрендә башҡорт опера һәм балет театры сәхәнәһендә СССР-ҙың халыҡ артистары Ирина Архипова, Пьявко Владислав һәм Мария Биешу, Ҙур һәм Мариин театрҙары солистары, ә шулай уҡ Һарытау, Һамар, Пермь һәм башҡа Рәсәй ҡалалрынан музыкаль театрҙары ҡатнаша. 2001 йылдың декабрендә юбилейлы — иҫәбе буйынса унынсы фестиваль үткәрелә. Ул Вердиның «Травиата» операһы премьераһы менән итальян телендә асыла.
Няис
Няис — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 658 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 170 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кәрәмәткүл
Географияһы
Кәрәмәткүл Силәбе өлкәһенең Илмән ҡурсаулығы биләмәһендә урынлашҡан (Ишкүл һырты).
1,5 километр көньяҡ-көнсығышҡараҡ Новоандреевка ауылы ята.
Мейәскә тиклем аралыҡ – 30 км, Силәбегә – 100 км, Екатеринбургҡа – 200 км, Өфөгә – 320 км.
Уның тирәһендәге һыу ятҡылыҡтары: Сереккүл, Ишкүл, Тәрәнкүл,Ҡарабалыҡ, шулай уҡ Арғужа һыуһаҡлағысы урынлашҡан. Был күлдәр ҙә, Кәрәмәткүл дә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Тасуирламаһы
Кәрәмәткүл дә, уның тирәһендә ятҡан күлдәр ҙә тектоник ҡуҙғалыштар һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.
Күл ҙур түгел, ярҙары ташлы.
Күлдең оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа -1,78 км, киңлеге көнбайыштан көнсығышҡа - 520 м.
Күлдең һоҡланғыс матурлығы сәйәхәтселәрҙе генә түгел, ҡәләм оҫталарын да йәлеп итә. Яҙыусы С. Д. Лялицкая «Илмән тауҙары эҙәрмәндәре» («Следопыты Ильменских гор») тигән китабында бына нимәләр яҙа: "Зеленовато-синее, как камень аквамарин, лежит оно в оправе высоких зелёных гор. Мои спутницы долго не могли налюбоваться и покинуть его — так оно было прекрасно. Воды его, издали синие, вблизи были совсем бесцветны и прозрачны»
Этимологияһы
Гидронимдың урыҫса яҙылышын төрлөсә ҡулланалар:Карматкуль, Караматкуль, Кармаккуль.
Киң билдәле Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә күлде Карматкуль тип атай һәм "Карматкуль, озеро, Аргаяшский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Кармат, Кармяк, Кормат, Корман", тигән фараз яҙа.
Күл атамаһы исемдән генә түгел, ғөмүмән, "кәрәмәт" тигән һүҙҙән килеп сығыуы ысынбарлыҡҡа яҡыныраҡтыр. Кәрәмәт һүҙе "аптырарлыҡ, ғәжәп хул, мөғжизә" тигән мәғәнәләргә эйә, шул уҡ ваҡытта ул мәжүсилек осоронда мөғжизәле тип һаналған объекттарға ҡарата ла ҡулланылған. Күлдең тап шул осорҙа табыныр урын булыуы ла ихтимал.
Башҡорттарҙа Кәрәмәт тигән ир-ат исеме лә булған, Кәрмәт, Ҡормат, Ҡорман тигән исемдәргә ҡарғанда тәүгеһе күл атамаһына тулыһынса тап килә Башҡорт телендәге "ҡармаҡ" һүҙенән алынған тигән фараз да бар, әммә уны артыҡ ышаныслы вариант тип булмай.
Күлдәге сикләүҙәр
Кәрәмәткүл тәбиғәт ҡомартҡыһы Илмән ҡурсаулығы территорияһында урынлашҡанлыҡтан, балыҡ тотоуға етди сикләүҙәр һалынған. Балыҡ тотоуға рөхсәт һаны сикләнгән, һәм билдәле бер категория вәкилдәренә генә — инспекторҙарға һәм «Илмән ҡурсаулығы Ирекле янғын һүндереү дружинаһы» йәмғиәте ағзаларына ғына, унда ла ҡармаҡ менән генә тотоу рөхсәт ителә. Тейешле теркәү үтеп, был ойошма ағзалары пропуск ала. Балыҡ тотҡан башҡа бөтә кеше браконьер һанала. Ғәмәлдәге ҡануниәтте боҙоусыларға штраф санкциялары ҡулланыла, ә ҙур зыян килтергән осраҡта енәйәт язаһы бирелә.
Хәйретдин Ҡараджа
Хәйретдин Ҡараджа (Hayrettin Karaca, 4 апрель 1922 йыл, Бандырма — 20 ғинуар 2020 йыл ) — төрөк экологы һәм йәмәғәт эшмәкәре, Төркиәлә экологик хәрәкәткә һәм тупраҡ эрозияһына ҡаршы көрәш буйынса Tema ассоциацияһына нигеҙ һала. 2012 йылда Right Livelihood Award премияһы лауреаты.
Дороватка (Корманга ҡушылдығы)
Дороватка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Корманга йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Хәйретдин Ҡараджа
Биографияһы
1922 йылдың 4 апрелендә тыуа. Ата-әсәһе килеп сығышы буйынса — ҡырым татарҙары. Мәктәпте тамамлағас, ғаиләһенең туҡыу фабрикаһына эшкә урынлаша, һәм туҡыу бизнесы менән шөғөлләнә башлай. Ҡараджа, тере тәбиғәт менән бик ныҡ ҡыҙыҡһыныуына ҡарамаҫтан, Төркиәлә уңышлы эшҡыуарҙарының береһе булып китә. 1950-се йылдарҙа тере тәбиғәт менән ҡыҙыҡһына башлай һәм төрлө ботаника баҡсаларына йөрөй. 1970-се йылдарҙа ул Төркиә буйлап сәйәхәттәр ҡыла һәм Төркиә тәбиғәтенең насарая барыуы тураһында уйлана: уны тупраҡ эрозияһы һәм тупраҡҡа ғәйәт күп ашлама индерелеүе һәм ауыл хужалығы ерҙәрен булдырыу өсөн урмандарҙың аяуһыҙ ҡырҡылыуы, шулай уҡ тупраҡҡа һыуҙың күп һибелеүе һәм сәбәпһеҙ рәүештә күп итеп пестицидтар ҡулланылыуы борсой.
Дороватка (Корманга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хәйретдин Ҡараджа
Биографияһы
1980 йылда Ҡараджаның аҡсаһына Ялова ҡалаһында ботаника баҡсаһы асыла, унда ағастарҙың 14 мең төрө һәм яҡынса 3800 мең төр үҫемлек үҫә. 1992 йылда Нихот Гёкыйгыт менән бергә TEMA (Türkiye Erozyonla Mücadele Ağaçlandırma ve Doğal Varlıkları Koruma Vakfı — Төрөк Эрозия менән көрәш, йәшелләндереү һәм тәбиғәт байлыҡтарын һаҡлау йәмғиәте) ассоциацияһына нигеҙ һала, уның маҡсаты — экология проблемаларына иғтибар йәлеп итеү, ауыл ерендә тере тәбиғәтте, биологик төрлөлөктө һаҡлау һәм урмандарҙы тергеҙеү. TEMA ассоциацияһының тырышлыҡтары менән 10 миллионға яҡын төрлө ағас, үҫемлектәр ултыртыла.
Ассоциация БМО-ның 1994 йылда ерҙе сүллеккә әйләндереүгә ҡаршы көрәш тураһында ҡабул иткән Конвенцияһын Төркиәнең ратификациялауына өлгәшә, шулай уҡ тәбиғәтте һаҡлау тураһындағы ҡануниәтте ҡатыландырыу өсөн 1 миллиондан ашыу ҡултамға йыя. Хәҙер 450 мең кеше ассоциация ағзаһы булып тора (кәм тигәндә 45 меңдән ашыу бала тәбиғәтте һаҡлау тураһындағы дәрестәрендә ҡатнаша). 2010 йылда Kozak шахта компанияһы, ауыл халҡын алтын приискыларын төҙөүгә ҡаршы сығыш яһауға ылыҡтырғаны өсөн, Ҡараджаны судҡа бирә. Суд Ҡараджаны производство процесына зыян килтереүҙә ғәйепләй.
Әлкә
Әлкә (Алькино) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл, ауыл биләмәһе үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 488 кеше булған. Почта индексы — 452481, ОКАТО коды — 80247805001.
Географик урыны
Әлкә ауылы Йүрүҙән йылғаһы ҡушылдығы Көҫкәнде йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 15 километрҙа һәм Кропачёво (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 14 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Әлкә ауылына Себер даруғаһы Шайтан-Көҙәй улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә нигеҙ һалған.
1795 (башҡа мәғлүмәт буйынса — 1739) йылдан билдәле. Ауыл Әлкә, Шайтан-ауыл тип аталған.
1795 йылда ауылда 8 хужалыҡта 108 кеше йәшәгән. 1816 йылғы VII йәниҫәп буйынса 11 йортта 78 кеше, 1834 йылда 128 кеше булған.
1795 йылда Әлкә ауылы, Иҙрис, Йонос, Юлай ауылдары менән бер рәттән, Шайтан-Көҙәй улусына ҡараған.
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғандан һуң, Аҙналы, Юлай, Ҡасай, Тәкәй, Морат, Яҡуп, Исмәғил һ. б. ауылдар яндырылған.
Салауат Юлаев тыуған Тәкәй ауылын ҡырғын командалары яндырғандан һуң, документтарҙа ул 1783 йылда ла, 1795 йылда ла теркәлмәгән. 1756—1775 йылдарҙа Тәкәй, Юлай һәм Йонос бер үк ваҡытта йәшәгән күрше ауылдар булған. Шуға күрә улар араһында ниндәйҙер күсәгилешлелек тураһында һүҙ алып барыу мөмкин түгел.
Юлай Аҙналин һәм уның улы Салауат Юлаев, үҙҙәре әйтеүенсә, Тәкәй ауылында тыуғанын һәр ваҡыт әйтеп йөрөгән, ул атаһы Юлайҙың төп ауылы Аҙналыла түгел, ә Аҙналынан бүленеп сыҡҡан Тәкәй ауылында тыуған. Тәкәй һәм Аҙналы ауылдары халҡы күсеп ултырған Юлай ауылын (унда Юлай менән Салауат та йәшәгән) шулай уҡ бүлендек ауыл тип һанауға тулы нигеҙ бар. Был ауылдар 1775 йылда язалаусылар тарафынан яндырылған һәм бөтөнләй юҡ ителгән.
Төрөкмән аймағының Тәкәй ауылына килгәндә, Шайтан-Көҙәй улусының шул уҡ исемле ауылына уның бер ҡағылышы ла юҡ. Был ауыл XVIII быуаттың 50-се йылдары уртаһында барлыҡҡа килгән. Көҙәйҙәр араһында Ҡобау башҡорттары ла булған. Тәүге төпләнеүсенең улдары билдәле аҫабалар була: 1773 йылда Ҡобау ауылы кешеһе Әбдрәшит Тәкәев Ҡобау улусы ерҙәренә сыуаштарҙы индереү килешеүен төҙөүҙә ҡатнаша; икенсе улы Ғәббәс Тәкәев Өфө өйәҙенең 8-се башҡорт кантоны начальнигы була.
Яндырылған ваҡытында иҫән ҡалған Аҙналы, Тәкәй, Юлай, Морат, Ҡасай, Яҡуп, Ысмаил ауылдары халҡы Шығанай һәм Иҙрис, шулай уҡ яңы нигеҙләнгән Әлкә һәм Юныс һ. б. ауылдарына йәшәргә күскән.
Әлкә халҡы игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгән. 1842 йылда 127 кешегә 25 сирек ужым ашлығы, 122 сирек яҙғы иген сәселгән.
20 йортҡа 86 ат, 87 һыйыр, 21 һарыҡ, 5 кәзә аҫыралған. 2 сирек бәрәңге лә сәскәндәр.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Әлкәлә 1859 йылда 138 кеше, 1895 йылда 44 хужалыҡта 230 кеше йәшәгән.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Әлкә ауылында мәсет, запас иген һаҡлау мөгәзәйе теркәлгән. Әлкәнән көнбайышҡа табан 3 километрҙа Көҫкәнде йылғаһы буйында Салауат Юлаевтың тыуған ауылы Тәкәй урынлашҡан булған.
Әлкә ауылында 1920 йылда 60 йортта 280 кеше йәшәгән.
Әлеге ваҡытта Әлкә ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, Салауат Юлаев музейы филиалы, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Әлкә ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Паета-Яха (Йоркут-Яха ҡушылдығы)
Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Йоркута-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 157 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Куш-Юх-Юган
Куш-Юх-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нягинь-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Доровица (Илезема ҡушылдығы)
Доровица — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илезем йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Томай
Кесе Томай — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лохта йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няис-Мань-Я
Няис-Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кырма-Соим
Кырма-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапры-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Румелия
Румелия (Rumeli — румдар йәки ромейҙар иле; Румелия, Румелија, Румелија,, Rumelija, Rumelia, Ρούμελη) — Балҡандың тарихи исеме. Һүҙ Көнсығыш Рим империяһының ғәрәп атамаһы — Румдан (Рим) килеп сыҡҡан.
Башта Румелия тип Ғосман империяһының Европа биләмәләрен атайҙар, ул Азия биләмәләре — Анатолиянан айырмалы рәүештә боронғо Фракия һәм Македонияның бер өлөшөн үҙ эсенә алған.
Наместник һәм Румелия ғәскәрҙәре командующийы (Анатолиялағы кеүек үк) Бәктәр бәге (беглербег) тип атала һәм уның резиденцияһы Әдирнәлә, һуңынан Софияла була. 1836 йылда Румелия наместнигы резиденцияһы Монастирға (Битола) күсерелә, был өлкә Көнбайыш Македония һәм албан ерҙәре менән сикләнгән була. Провинцияның «Румелия» тигән исеме1864 йылғы административ реформаларҙан һуң юҡҡа сыға.
1878 йылда Берлин конгресы ҡарары буйынса Ғосман империяһы составында Көнсығыш Румелия автономиялы провинцияһы ойошторола. Был ерҙәр, Сан-Стефан килешеүе буйынса, Болгария составына инергә тейеш була, әммә Берлин конгресы уларҙан автономиялы төрөк провинцияһын ойоштора, ул солтандың туранан-тура хәрби һәм сәйәси власы аҫтында була, христиандарҙан айырым генерал-губернатор идаралығында тора, уны солтан державалар ризалығы менән тәғәйенләй. 1885 йылғы түңкәрелештән һуң ғәмәлдә Румелия Болгария кенәзлеге контроленә күсә, ә 1908 йылда уның тарафынан аннексиялана. Хәҙер был Болгарияның көньяҡ-көнсығыш өлкәләре (иң ҙур ҡалаһы — Пловдив).
Ҡайһы берҙә Румелия тип Төркиәнең европа өлөшөн — Көнсығыш Фракияны атайҙар.
Исмәғил ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Исмәғил ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Ауыр металдар
Ауыр металдар — аҡ ҡурғаш, баҡыр, висмут, кадмий, кобальт,ҡурғаш, никель,һөрмә, терегөмөш, цинктан торған төҫлө металдар төркөмө (тығыҙлыҡтары 4500 кг/ м³ ашыу). Баҡыр колчеданы мәғдәндәре составына инәләр.
Ҡыҫҡаса белешмә
Кеше организмының тереклек итеүе өсөн мөһим (баҡыр, цинк һ.б.) һәм ағыулы (кадмий, ҡурғаш, терегөмөш һ.б.) aуыр металдар айыралар. Ауыр металдар. — ҡайтарыусылар, берләшмәләрҙә һәм эретмәләрҙә ыңғай зарядлы иондар (башлыса аквакатиондар) хасил итә. Аҡ ҡурғаш, һөрмә һ.б. формаль кире дәрәжәлә окисланыусы, ләкин ковалент бәйләнешле берләшмәләр барлыҡҡа килтерә. Күбеһе һауа кислороды, ҡайһы бер кислоталар менән окисланыу реакцияһына инә.
Башҡортостанда
Башҡортостанда ауыр металдар баҡыр колчеданы ятҡылыҡтары рудаларында осрай. Баҡыр, цинк, пирит концентраттарын Миндәк руднигы, Түбә руднигы етештергән, Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты, Бүребай тау-байыҡтырыу комбинаты, Учалы тау‑байыҡтырыу комбинаты сығара. Ауыр металдар саф килеш машиналар эшләү предпрятиеларында, катализаторҙар составында нефть эшкәртеү һәм химия заводтарында, микроашламалар, пестицидтар составында ауыл хужалығында ҡулланыла. Ауыр металдар икенсел ресурстары — “Башкируголь” ААЙ, “Минудобрения”, Белорет металлургия комбинаты, Ҡарман ДРЭС‑ы, Күмертау ТЭЦ‑ы ҡалдыҡтары.
Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһында Геология институты, Дәүләт аналитик контроль идаралығы, ӨДАТУ, БДУ, м‑н берлектә ағынты һыуҙарҙы ауыр металдан таҙартыу өсөн карбонат һәм биогеохимик барьерҙарҙың тәьҫире (О.О.Исаева, Ковтуненко, Н.Н. Красногорская, Ә.Ғ. Мостафин, С.В.Пестриков, Т.А. Рогозина, Й.Т.Һөйөндөков, Шәйдуллина), ӨДНТУ-ла углеводородтарҙа ауыр металдарҙың миҡдары (С.К.Мостафин), Органик химия институтында — ауыр металдар берләшмәләренең люминесценцияһы (В.П.Казаков), Биохимия һәм генетика институтында ауыр металдар тәьҫиренә сыҙамлы трансгенлы үҫемлектәр алыу (А.В.Чемерис) өйрәнелә.
Поташевка (Ауырғазы районы)
Поташевка (Поташевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453485, ОКАТО коды — 80205807004.
Тарихы
Поташевка ауылы Бишҡайын ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән көнсығышҡа ҡарай 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан. 1927 йылда Бишҡайын ауылы крәҫтиәндәре нигеҙ һала. 1930 йылға тиклем Стәрлетамаҡ кантонының Яңы Ҡанаш улусы составына инә.
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1:
6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я6)) Бишҡайын ауыл Советының Поташевка ҡасабаһының
Этимологияһы
Ауыл исеме Тула сауҙагәре Егор Крапивенцовҡа ҡараған поташ заводынан бирелә, завод 1803 йылға тиклем эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (85 %).
Урамдары
Үҙәк урам (Центральная улица)
Билдәле шәхестәре
Тихонов Александр Николаевич (лингвист) (20 ноябрь 1931 йыл — 16 март 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең тел ғалимы, лексикограф, рус дериватология өлкәһе белгесе. Ғалим оялы һүҙ яһау һүҙлектәрен төҙөү принциптарын эшләүгә, оялы һүҙ яһау теоретик проблемаларын хәл итеүгә ҙур өлөш индергән.
Паета-Яха (Хут-Яха ҡушылдығы)
Паёта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хуты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Аукцион
Аукцион —, билдәләнгән ваҡытта билдәле урында үткәрелеүсе халыҡ алдында тауарҙар һатыу ысулы. Аукцион һатыла торған тауарҙы йәки мөлкәтте иң юғары хаҡ тәҡдим иткән кеше һатып ала.
Аукциондың төп төрҙәре
Шулай уҡ бөтә аукцион асыҡ (теләүселәр ҡатнашлығында) һәм ябыҡҡа (саҡырылған кешеләр ҡатнашлығында ғына) бүленә. Аукцион һатыуҙың бер төрө булып “ҡараңғы” аукцион тора, унда бөтә һатып алыусылар бер үк ваҡытта яҙма рәүештә заявка биреп ставка яһай. Һатылыуҙы талап иткән тауарҙарҙың иң ҙур партияһына эйә булыусылар инициативаһы буйынса ирекле аукцион ойошторола. Конфискацияланған йәки эйәһе тарафынан алынмаған тауарҙарҙы, бурысын түләй алмағандарҙың мөлкәтен һатыу өсөн власть органдары, һалым полицияһы мәжбүри аукцион уҙғара. Ҡыҫҡа ваҡытлы ҡаҙнасылыҡ векселдәрен һатыу өсөн векселдәр аукционы үткәрелә.
Тарихы
18—19 быуаттарҙа Башҡортостанда шәхестәрҙең залогҡа һалынған һәм түләп алынмаған күсемһеҙ һәм күсемле мөлкәтенә, мәрхүм булған сауҙагәрҙәрҙең, алпауыттарҙың, предприятие хужаларының һ.б. мөлкәтен халыҡ алдында һатыу үткәрелә. Өфөлә 1918 йылда “Эшсе” ширҡәте аукцион һатыу өсөн халыҡтан әйберҙәр ҡабул иткән аукцион залы аса. 1931 йылдан алып республикала “Союзпушнина” йәмғиәте йыл һайын үткәргән халыҡ-ара ҡиммәтле тиреләр аукционында ҡатнаша. 90‑сы йылдарҙан башлап Башҡортостанда төрлө милек формаһындағы предприятиеларҙы (ғәмәлдәге, ябылған, бурысҡа батҡан), уларҙың мөлкәтен (акциялар, төп һәм әйләнештәге фондтар) һатыу; элек залогҡа һалынған, шулай уҡ таможня органдары ҡарары менән конфискацияланған һәм һалым полицияһы органдары ҡулға алған мөлкәтте һатыу; тауар һатып алыуға, дәүләт предприятиелары һәм ойошмалары өсөн эштәр башҡарыу һәм хеҙмәт күрһәтеү өсөн контракттар төҙөү; йәшәү өсөн тәғәйенләнмәгән йорттарға залог, кредит, ҡуртым килешеүҙәре төҙөү буйынса аукциондар үткәрелә. Республикала аукцион дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу барышында киң таралыу ала. 1993—95 йылдарҙа РФ‑та һәм Башҡортостан Республикаһында чек аукционы үткәрелә. 1997—98 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһында баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында аукцион үткәреү ҡағиҙәләрен көйләүсе яңы норматив юридик акттар ҡабул ителә.
Нялан-Я
Нялан-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сандармох
Сандармох (һирәгерәк Сандормох, кар. Sandarmoh) — Карелия республикаһының Медвежьегорск районындағы ыҙан, «Вологда — Медвежьегорск » автомобиль юлы буйында, Медвежьегоскиҙан 12 километр алыҫлыҡта, урынлашҡан. 1937—1938 йылдарҙағы Оло террор ваҡытында 10 гектар майҙанда 58 милләттән яҡынса 9500 кеше атып үлтерелгән һәм ерләнгән.
Рәсәйҙең төньяҡ-көнбайышындағы Сталин репрессиялары ҡорбандары ерләнгән иң ҙур ҡәберләктәрҙең береһе. Бында йәшерен рәүештә спецпоселенецтар, Беломор-Балтика һәм Соловки лагерҙары тотҡондары (каналоармеецтар), шулай уҡ Карелия АССР-ының репрессияланған халҡы вәкилдәре атып летерелгән. Бөтәһе ошо территорияла 236 соҡор табылған. Репрессиялар ҡорбандарының тәүге ҡәберлектәре 1997 йылдың июлендә табылған.
Тарихы
1937 йылдың 27 октябрендә Махсус тәғәйенешле Соловки төрмәһенең (СТОН) тотҡондар этабы Соловкиҙа баржаларға тейәлә, әммә «беренсе Соловки этабының» артабанғы яҙмышы билдәһеҙ була. 1990-се йылдарға тиклем кешеләрҙе Аҡ диңгеҙҙә батырғандар, тигән фараз йәшәп килә. Әммә 1995 йылда Санкт-Петербург «Мемориал» ғилми-тикшеренеү үҙәгенең директоры Вениамин Иофеның тырышлығы менән Архангельскиҙағы ФСБ идаралығы архивында документтарҙың төп нөсхәһе, атап әйткәндә, «Соловки этабының» атып үлтереү исемлектәре табыла.
«Беренсе Соловки этабы» тотҡондарының күпселек өлөшөн дәүләт именлеге капитаны Михаил Матвеев шәхсән үҙе соңҡаға атып үлтергән. Матвеев Ленинград өлкәһе НКВД-ның административ- хужалыҡ идаралығы начальнигының урынбаҫары булараҡ Беломор-Балтика комбинаты (ББК НКВД) хөкөмдәрен үтәү буйынса бригада начальнигы итеп тәғәйенләнә. Кайһы берҙә уға УНКВД комендантының ярҙамсыһы Георгий Алафер ярҙам итә. Атып үлтереүҙәр 1937 йылдың 27 октябрҙән 4 ноябргә тиклем үткәрелә. Бөтәһе тотҡондарҙың һаны 1116 кеше була, биш кешегә хөкөм үткәрелмәй, сөнки береһе вафат була, дүртәүһен башҡа төрмәләргә ебәрәләр.
1937 йылдың 10 ноябрендә Матвеев атып үлтереү бригадаһына етәкселек итеүҙе ББК НКВД-ның 5-сө бүлеге начальнигы Иван Бондаренкоға һәм начальниктың урынбаҫары Александр Шондышҡа тапшыра.
1997 йылдың 1 июлендә тарихсы Юрий Дмитриев етәкселегендәге Петрозаводск һәм Санкт-Петербург «Мемориал» йәмғиәте экспедицияһы фажиғә урынын таба.
Хәтер
1997 йылдың 27 октябрендә, фажиғәнең 60-йыллығына, бында тәүге тапҡыр Хәтер көндәре үткәрелде, уларҙы Халыҡ-ара һәм Петербург «Мемориалы» ойошторҙо.
1998 йылдан алып йыл һайын 5 август көнө урманда символик тәреләр тирәһендә православие һәи католик панихидалары, йәмәғәтселек митингылары үткәрелә.
1998 йылда «Сандармох» мемориаль зыяраты асылды, «Кешеләр, бер-берегеҙҙе үлтермәгеҙ!» яҙыулы гранит һәйкәл ҡуйылды.
2004 йылда унда атып үлтерелгән украинецтар иҫтәлегенә граниттан «Украинаның үлтерелгән улдарына» казак тәреһе урынлаштылды, һәйкәлдең рәсми асыу тантанаһы 2005 йылдың 5 авгусында үтте.
Бәләкәй сиркәүҙә репрессияланғандарҙың исемлектәре һаҡлана, улар менән мемориалға килгән һәр кем таныша ала.