cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мань-Эква-Анчуг-Сос
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ешинг-Выргим
Ешинг-Выргим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Выргим йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нерута-Яха (Морда-Яха ҡушылдығы)
Нерута-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Морды-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы
Ханов Сыңғыҙ Һаҙый улы (30 декабрь 1915 йыл — 1941) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1937—1940 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт нәшриәтенең сектор мөдире. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормошо һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Сыңғыҙ Һаҙый улы Ханов 1915 йылдың 30 декабрендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Салауат районы) Арҡауыл ауылында тыуған. 1931 йылда Өфөләге К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) тарих-филология факультетында уҡырға инә. Үҙен яҡшы яҡтан күрһәткән егетте 1936 йылда институтты тамамлағас та ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты ҡарамағындағы марксизм-ленинизм классиктары әҫәрҙәрен руссанан башҡорт теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнгән комиссияға эшкә саҡыралар. Аҙаҡтан ул Башҡортостан китап нәшриәтенең (бөгөн «Китап» нәшриәте) нәфис әҙәбиәт секторының мөхәррире һәм балалар әҙәбиәте секторының мөдире булып эшләй. 1940 йылдың июнь айында уны Ҡыҙыл Армия сафына хәрби хеҙмәткә саҡыралар. 1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән Сыңғыҙ Ханов үҙ теләге менән фронтҡа китә һәм йәй аҙаҡтарында Волхов фронтында батырҙарса һәләк була.
Сыңрау торна (көй)
Сыңрау торна — башҡорт халыҡ инструменталь көйө.
Тарихы
«Сыңрау йыры» риүәйәте башҡорт халҡының тотемистик идеяларын сағылдыра. Боронғо башҡорттар торна, аҡҡош, күгәрсен, ҡоҙғон һ. б. изге ҡоштар тип инанған.
Риүәйәт сюжеты буйынса 1944 йылда «Сыңрау торна» (рус. Журавлиная песнь) балеты ҡуйыла З. Исмәғилев һәм Л. Степанов музыкаһы. Фәйзи Ғәскәров либреттоһы. 1960 йылда Свердловск киностудияһы тарафынан «Сыңрау торна» кино-балеты төшөрөлә
Ҡурған өлкәһендә «Сыңрау торнаһы» башҡорт мәҙәниәте фестивале үтә.
Башҡортостандың халыҡ шағиры (1992), Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1988, үлгәндән һуң) Рәми Ғарипов был көйгә шиғыр яҙған. «Сыңрау торна» йыры башҡорт халҡының иң йыш башҡарылған йырҙарының береһенә әүрелә.
Рәүәйәте
Борон Уралдың көнсығыш һыртында йәшәгән башҡорттар араһында ҡөҙрәтле батыр йәшәгән. Тирә-яҡта уға тиң аҡыллы, көслө һәм ҡыйыу кеше булмаған. Батыр бик оҫта ҡурайсы һәм йырсы ла булып таныла. Батыр өйләнә һәм уның бик шәп малайы тыуа. Улы атаһы кеүек ысын баһадир булып үҫеп етә, бик оҫта ҡурайсы булараҡ та дан ала. Егеттең өйләнер ваҡыты етә. Бер көндө ул буласаҡ ҡайныһының йортона бара һәм күк толпарын яҡын ҡына туғайға ебәрә.
Таң менән туғайға атын алырға барғас, егет матур көй ишетеп, тауыш килгән яҡҡа табан йүнәлә. Яҡынлашҡас, аҡланда күк торналар тубы уйнағанын күреп, күҙәтә башлай. Уртала бер торна баҫып тора. Ҡанаттарын ҡаҡҡанда, ул моңло тауыш менән ҡысҡырып ебәргән һайын барыһы ла уға ҡушылып ҡысҡырып, түңәрәк буйлап әйләнә башлай.
Егет торналарҙың сыңлап сыҡҡан моңло тауыштарын йотлоғоп, отоп алғансы тыңлай. Шунан, онотолоп ҡуймаһын тип, тиҙ генә күк толпарын менеп, ҡайны йортона ҡайта. Аттан һикереп төшөү менән, ҡурайын алып, отоп алған торна сыңрауын уйнап та ебәрә.
— Был бит сыңрау торналар тауышы. Улар уйнаған ерҙә яу булыр, халыҡ ҡырылыр, тигән ата-олатайҙар,— ти.
Был һүҙҙәрҙе ишеткәс, батыр атаһы янына ҡайтырға ашыға. Оло йәштәге батыр улына ҡоралдарын тапшырып, дошманға ҡаршы һуғышырға әҙерләнергә ҡуша.
Йәш батыр, тирә-яҡ халыҡҡа оран һалып, ғәскәр туплаған. Ысынлап та, оҙаҡламай башҡорт еренә илбаҫарҙар ябырыла. Батыр егет уҡсылары менән уға ҡаршы сыҡҡан, дошмандарҙы, күҙ күреме ерҙән уҡ менән атып, аяуһыҙ ҡырған.
Яуҙы баҫтырғас, халыҡ бер нисә көн байрам иткән, егетте ил батыры тип данлаған. Шунан бирле сыңрау торналарҙан отоп алынған моң «Сыңрау торна» исеме менән йөрөтөлә. Ә яғаһында (ярында) һуғыш барған күл Яугүл булып ҡалған. Ул Баймаҡ районында, Сибайҙан 10—15 саҡрымда көньяҡта ята.
Нотаһы
•БАШҠОРТ ХАЛҠ ЙЫРҘАРЫ - Х.Әхмәтов, А.Харасов, Л.Лебединский (1954г)
•Башҡорттың йөҙ  йыры
Татыш (күл, Башҡортостан)
Татыш — Башҡортостандағы күл, Илеш районында, Ағиҙел йылғаһының һул ярында Иҫке Татыш станцияһы эргәһендә (Иҫке Татыш ауылы) урынлашҡан.
Этимологияһы
Атамаһы антропонимдан алынған.
Тасуирламаһы
Тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965 йылдан ). Һаҡлау зонаһының майҙаны: 38,0 гектар. Күл өҫтө майҙаны 0,38 кв. км, оҙонлоғо яҡынса 4 км, киңлеге 60 метрҙан 360 метрға тиклем. Тәрәнлеге 7 метрға етә. Күл йыл һайын 6 айға боҙ менән ҡаплана. Ноябрҙең тәүге көндәрендә туңа, һәм тик апрель аҙаҡтарында ғына ирей. Яҙ аҙағында күлдә һыу кимәле яҡынса 2 метрға күтәрелә, ә ҡоролоҡло, яуым-төшөмһөҙ көндәрҙә һыу кимәле бер метрға тиклем кәмей. Күл тымыҡ.
Һаҡлау объекты: Типик фауна һәм үҫемлектәр менән һыу-һаҙлыҡ комплексы. Тирә‑яҡ ландшафы аллювиаль, һаҙ тупраҡтарындағы һаҙланған болондарҙан, ҡыуаҡлыҡ һәм урмандарҙан тора, аҡ тал, һары тал һәм башҡалар үҫә. Яр буйын күл ҡамышы, киң япраҡлы екән, ябай уҡъяпраҡ һәм башҡалар баҫҡан, күлдә — һары томбойоҡ, һыу үләне төрҙәре үҫә.
Ажау, алабуға, суртан, һары һәм көмөш табан балыҡтары йәшәй, ҡыҫала бар. Ышылдаҡ аҡҡош, һоро селән, алаҡаҙ, өйрәктәр оя ҡоралар.
Айырыуса һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре тәғәйенләнеше:
Күл эргәһендә Ағиҙел, Сөн, Иҫке Сөн йылғалары аға.
Самохвалов Николай Иванович
Самохвалов Николай Иванович (1915, Рәсәй империяһы — 1986, Краснодар, РСФСР¤) — СССР ғалим-филологы, әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы,  Краснодар дәүләт педагогия институтының филология факультетының сил ил әҙәбиәте кафедраһына нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Николай Иванович Самохвалов 1915 йылда тыуған.
В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтының.филология факультетын тамамлай. 1952 йыл Н.К.Крупская исемендәге исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институтында  филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн Америка яҙыусыһы Теодор Драйзер ижады темаһына диссертация яҡлай. Бынан һуң Краснодарға килә, унда урындаға педагогия институтында хеҙмәт эшмәкәплеген башлай.
Краснодар педагогия институтында филология факультетында Николай Самохвалов сит ил әҙәбиәте кафедраһын ойоштора һәм үҙенең ғүмеренең аҙағына тиклем уның мөдире була.
1964 йылда Н.К.Крупская исемендәге Мәскәү өлкә педагогия институтында Америка әҙәбиәтендә реализм үҫеше проблемаларына арналған докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Самохваловтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе АҠШ әҙәбиәте тарихы өлкәһендә, XIX—XX быуаттарҙа тәнҡитле реализм
Уның инициативаһы буйынса кафедрала АҠШ әҙәбиәтен өйрәнеү буйынса үҙәк төҙөлә, «АҠШ әҙәбиәте» һөнәре буйынса аспирантура асыла. Самохвалов ваҡытында вуз-ара «Американская литература. Проблемы романтизма и реализма» һәм «Литература США XIX—XX веков» ғилми йыйынтыҡтар нәшер итеү башлана. Краснодар институты ҡарамағында американистиканың төбәк әҙәби мәктәбен ойоштора.
АҠШ әҙәбиәт өлкәһендә бер нисә кандидат һәм докторы әҙерләй. Уның уҡыусылары юғары Краснодар крайы, СССР һәм Рәсәй юғары уҡыу йорттарында уңышлы эшләй.
1986 йылда Краснодарҙа вафат була.
Мань-Я (Няис ҡушылдығы)
Мань-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Няис йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Коршаж (Мехреньга ҡушылдығы)
Коршаж — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яҫҡайын
Яҫҡайын (Яскаин) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 52 кеше. Почта индексы — 453423, ОКАТО коды — 80222846004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Район үҙәгенән көньяҡ-көнсығышҡа табан һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан Суйынсы ауыл Советынан 4 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. 1930 йылға тиклем Әлшәй улусы Суйынсы ауыл Советы, 1930 йылдан Дәүләкән районы составында. Ауыл 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килгән.1 саҡрым алыҫлыҡта иҫке металлургия производствоһы ҡалдыҡтары табылған: шлак,яндырылған балсыҡ,кирбестәр. Совет осоронда ауыл халҡы «Энергия», М.Ғафури исемендәге колхозда эшләй. Халҡы: 1932 йылда — 207 кеше, 1939 йылда — 262 кеше, 1959 йылда — 180 кеше, 1989 йылда — 79 кеше,1999 йылда — 74 кеше, 2002 йылда — 78 кеше, 2009 йылда — 54 кеше, 2010 йылда 52 кеше йәшәй.Татарҙар — 63%, башҡорттар — 26% (2002). .
Урамдары
Исемдәре:
Үҙәк урам (Центральная (улица))
Аталанта
Аталанта (Ἀταλάντη «ҡаҡшамаҫ») боронғо грек мифологияһы геройы исеме, уның тураһында хикәйәттең бер нисә версияһы бар. Ҡайһы берҙә ике Аталантаны айыралар: Аркадия һәм Беотия Аталантаһы (Гиппомендың ҡатыны). Ике Аталанта тураһындағы мифтар йыш ҡына бутала һәм Артемида тураһында күҙаллауҙар менән бәйлеләр.
Иас һәм Клименаның ҡыҙы (Парфения тауынан Иасия/Иасиона ); йәки Схенея (Гесиод һәм башҡалар буйынса); йәки (Еврипид буйынса ).
Аркадия Аталантаһы
Аркадия Аталантаһы — Иасий (Иас) һәм Клименаның ҡыҙы. Уның атаһы, ир балаһы булыуын теләп, ҡыҙҙы Парфений тауына ташлай, һәм һунарсылар тапҡансы Аталантаны айыу имеҙә. Уҡтан атыуҙа оҫта һунарсы. Уны эҙәрлекләргә маташҡан кентаврҙар Гилей һәм Рек уның уғынан һәләк булалар. Һунар иткәндә, Кифанта (Лаконика) янындағы мәмерйәләге ҡаяға һөңгө менән һуға, һәм унан һыу ағып сыға.
Калидон ҡабанына һунарҙа ҡатнаша, Аталанта беренсе булып уға уғын тейҙерә, ә һуңынан Мелеагр көсһөҙләнгән ҡабанды һөңгөһө менән үлтерә. Мелеагр уға һунар трофейын — ҡабан башын һәм тиреһен бүләк итә. Фестийҙың улдары уның тиреһен тартып ала, һәм Мелеагр уларҙы үлтерә.
Бер версия буйынса, аргонавтар походында ҡатнаша. Аполлоний буйынса, Ясон, мөхәббәт низағтарынан ҡурҡып, уны аргонавтар менән походҡа алмай, һәм ул Ясонға һөңгө бүләк итә.
Күптәрҙе йүгереүҙә ярышып үлтерә. Йүгереүҙә еңелеп, Меланионға кейәүгә сыға, уға Парфенопей исемле ул табып бирә (Еврипид һәм Овидий буйынса, Гиппоменға кейәүгә сыға).
Беотия Аталантаһы
Беотия Аталантаһы — Схенейҙың ҡыҙы, матурлығы һәм йүгереү тиҙлеге менән данлыҡлы. Ул үҙенең ҡулын һораусыларҙың һәр береһенә йүгереүҙә ярышырға тәҡдим итә, өҫтәүенә ул, ҡоралһыҙ, алда йүгерергә тейеш була, ә ул һөңгө менән уның артынан эйәрә; әгәр ул уны ҡыуып етмәһә, уны үҙенең кейәүе тип таный, юғиһә уны ҡотолғоһоҙ үлем көтә. Гиппомен (Мегарей йәки Арей улы) уны Афродита ярҙамында һемәйткәнсе, күп егеттәр уның ҡулынан һәләк була. Илаһ уға алтын алмалар бирә, уларҙы йүгергән ваҡытында берәм-берәм төшөрә: уларҙы йыйнап, Аталанта артта ҡала, һәм Гиппомен беренсе булып маҡсатына өлгәшә.
Әммә Ул Афродитаға рәхмәт әйтергә онота; унан үс алырға теләп, ул уның күңелендә шул тиклем көслө дәрт уята, улар Парнастағы Зевс ғибәҙәтханаһында яталар. Артемида ихтыяры менән арыҫландар булып китәләр. Икенсе бер хикәйә буйынса, улар Кибела ғибәҙәтханаһында яталар, һәм асыулы Кибела уларҙы арыҫландарға әйләндерә, уларҙы үҙенең арбаһына егә. Рационалистик аңлатма буйынса, Аталанта менән Гиппоменды арыҫландар ашаған.
Үлгәндән һуң уның йәне киләһе тормошта ир-ат-атлетты һайлай.
Мәҙәниәттә
Эсхил, Критий, Аристий һәм Пакувийҙың «Аталанта» трагедияларының, шулай уҡ Эпихарм, Страттид, Алексид, Евтикл, Филиллий, Филетер, Амфистың «Аталанта» комедияларының төп геройы.
1855 йылда асылған астероид (36) Аталанта, Венералағы тигеҙлеге, «Аталанта» (Бергамо) футбол клубы Аталанта хөрмәтенә аталған.
Темпл Ширли
Ширли Темпл, шулай уҡ Шерли Темпл (ингл. Shirley Temple ;  — ) — Америка актрисаһы, сәйәсмән. Кино тарихында тәүге бала-актёр, 1934 йылда «Академияның Йәштәр наградаһын» алыусы («Оскар» премияһын алыусы иң йәш кеше). 1930 йылдарҙа балалар роле буйынса билдәле. Ширли Темпл Бөйөк депрессия ваҡытында иң юғары хаҡ алыусы АҠШ актрисаларының береһе. Актёрлыҡ карьераһы тамамланғандан һуң ул сәйәсәт менән шөғөлләнә, күренекле дипломат һәм Америка илсеһе булып китә.
Иртә йылдары
Ошо осорҙар тирәһендә телһеҙ кино актрисаһы Мэри Пикфордҡа оҡшатып, Гертруда Ширлиҙың сәстәрен локонға урай башлай, ул һөҙөмтәлә киләсәктә уның визит карточкаһына әүерелә һәм шул уҡ ваҡытта миф тыуҙыра: йәнәһе ул парик кейеп йөрөй, ошоноң арҡаһында Темпл артабан табыныусыларының һөжүменә дусар була, улар, мифтың нөсхәлеген тикшереү өсөн, уның сәсенән тартҡылайҙар. Ширли үҙе оҙаҡ йылдар үткәс, ысынлап та реаль парик йөрөтөү өсөн бик ҡиммәт бирер инем, тип таный. Һәр кис һайын йоҡо алдынан оҙаҡ һәм йонсотҡос сәс урау, уны күҙҙәрҙе әсетеүсе һеркә менән аҙна һайын сайҡауҙы хәтерләй. Гертруда шулай уҡ ҡыҙына ни өсөн барыһының да уны тотоп ҡарарға тырышыуҙарын ошолай итеп аңлата: «Кешеләр бесәй балаларын, кроликтарҙы һәм бәләкәй ҡошсоҡтарҙы ярата. Ә һин — бесәй балаһы».
1932 йылдың ғинуарында «Educational Pictures» киностудияһынан агенттар мәктәпкә килә һәм Темплға иғтибар итә, шунан һуң уның менән контракт төҙөй. Тәүге эштәре — «Baby Burlesks» киносериалында реклама һәм ҙур булмаған ҡыҫҡа метражлы фильмдар. 1934 йылда Ширли «Tower Productions» компанияһына «тапшырыла», унда беренсе «Red-Haired Alibi» тулы метражлы нәфис фильмында уйнай. Һуңынан Ширлиҙы «Universal», «Paramount» һәм «Warner Bros» студияларына «биреп тора» башлайҙар, уларҙың фильмдарында ул шулай уҡ эпизодик ролдәр башҡара башлай.
«Fox films»
1933 йылда «Educational» бөлгөнлөккә төшә һәм 1934 йылдың февралендә Темпл «Fox Film Corporation» менән конракт төҙөй, унда шул уҡ йылдың апрелендә Ширли ҡатнашлығында «Вставай и пой!» фильмы сығарыла, ул Темплдың иҡтисади ынтылышы була. «Fox» уның актёрлыҡ потенциалын һәм һөйкөмлөлөгөн тиҙ баһалай һәм шуға күрә ошо ваҡыттан алып Ширлиҙың эш хаҡы аҙнаһына 1250 доллар тәшкил итә, ә Гертруда, ҡыҙының шәхси тренеры һәм парикмахеры булараҡ, 150 доллар ала. Артабан ул уның менеджеры тиерлек була һәм Гертруда режиссёрҙарҙан башҡа актёрҙарҙың ролдәрен ҡыҫҡартыуҙы талап итә (Әгәр ҙә улар үҙҙәренә ҡыҙынан иғтибарҙы йәлеп иткән кеүек тойолһа), йәки сценарийҙарға ҡаршы килә башлай (ҡыҙы үҙенә яраҡһыҙ персонаждар ролен башҡарған кеүек тойолһа). Шул уҡ йылдың июнендә «Paramount» Темплдың икенсе уңышын — "Бәләкәй мисс Маркер"ды сығара. 1934 йылдың февралендә «Сияющие глазки» фильмы сыға, ул Темпл карьераһында беренсе фильм була, унда уның исеме афиша исеме аҫтында эре хәрефтәр менән яҙыла. Сюжеты махсус Темплға һәм уның бейеү һәм йырлау һәләтенә тап килтерелә. Тап ошо фильм Темплға ҙур популярлыҡ алып килә, ә фильмда башҡарылған «On the Good Ship Lollipop» йыры 500 мең күсермә менән тарала. «Сияющие глазки» фильмының уңышы Голливудҡа Ширлиҙың буласаҡ ролдәрен билдәләй: һөйкөмлөгө менән өлкәндәрҙең тупаҫлығын йомшартырға мәжбүр иткән матур берәҙәк ҡыҙ, етем йәки ярым етем ҡыҙ.
1935 йылдың февралендә Темпл үҙенең кино ҡаҙаныштары өсөн «йәштәр» Оскарын алыусы тәүге бала-актёр була, ә бер ай үткәс, 14 мартта, ҡытай театры Грауман янында асфальтта үҙенең ҡул һәм аяҡ эҙҙәрен ҡалдыра. Һуңғыһы Темпл шәхесенә ҡарата икенсе миф менән бәйле була: ғәҙәттә, актёрҙар, аяҡ эҙҙәрен ҡалдырып, аяҡ кейемен сисмәйҙәр, ләкин Темпл тап бының өсөн аяҡ кейемен сисә, был икенсе сәбәп менән бәйле: шул осорҙағы фильмдарҙың береһендә лә Темплдың ауыҙында һөт тештәренең төшкән тишектәрен күреп булмай, был һөҙөмтәлә Темплдың бәләкәй ҡыҙ түгел, ә өлкән кәрлә икәнлеге тураһында миф (был һуғыш алды Европала бик популяр була) тыуҙыра. Ысынбарлыҡта «Fox» менән хеҙмәттәшлеге осоронда уҡ Темпл һөт тештәрен даими юғалта, улар кино төшөрөү өсөн протездар менән алмаштырыла. Шул уҡ көндә, 1935 йылдың 14 мартында, 6 йәшлек Темплдың алғы тештәренең береһе булмай, шуның арҡаһында ул йылмая алмай һәм, аяҡ кейемен сисеп, үҙенең эҙҙәрен ҡалдырырға ҡарар итә, ул был журналистарҙың һәм фотографтарҙың иғтибарын үҙенең йөҙөнән ситкә йүнәлтә, тип иҫәпләй.
«Twentieth Century Fox»
1935 йылда Гертруда һәм Джордж, Занук үтенесе буйынса, яңы контракт төҙөргә ризалығын бирә, уның буйынса студия Ширли ҡатнашлығында йылына дүрт фильм сығарыуға бурыс ала. Темплдың ата-әсәһе йылына тик өс фильм теләй, әммә шулай ҙа килешеү төҙөй, сөнки ул бер нисә бонус менән нығытыла. Занук үҙе Темпл фильмдары бюджетын арттыра башлай, ә майҙансыҡ буйынса уның партнерҙары йыш ҡына А категорияһынан актёрҙар була. Уның фильмдары иң табышлы була, әммә уларҙы Америка тәнҡитселәре генә тейешле баһалай.
1938 йылдың майында «Бойондороҡһоҙ театр ассоциацияһы хужалары» ойошмаһы Темплды рекламаға беркетелгән ҙур гонорар алыусы актёрҙар исемлегенә индерһен өсөн «The Reporter Hollywood» журналына реклама өсөн түләй (Шул уҡ ваҡытта Кэтрин Хепбёрн һәм Джоан Кроуфорд кеүек актрисалар хаҡында был рекламала былай тиелгән: «Уларҙың касса йыйымы — нуль»).
Карьераһының һуңғы көндәре
Ширлиҙың кинолағы карьераһындағы проблемалар уның ҡатнашлығында өс «Ребекка с фермы Саннибрук», «Маленькая мисс Бродвей» һәм «За углом» фильмдары сыҡҡан ваҡытта, шул уҡ 1938 йылда башлана. Һуңғы икәүһен тәнҡитселәр насар баһалай, ә «За углом» Темпл карьераһында билеттар һатыуҙың түбән булыуын күрһәткән беренсе фильм була. Шуға ҡарамаҫтан, Ширли студияның касса фавориттары араһында беренсе урынды биләүен дауам итә һәм үрҙә телгә алынған фильмдар менән уңышһыҙлыҡты киләһе йылда, «Маленькая Принцесса» (1939) сыҡҡандан һуң, компенсацияларға мөмкин була, был фильм тәнҡитселәр тарафынан ыңғай баһалана һәм ҙур касса йыя. Шул уҡ ваҡытта Занук, Ширлиҙың тиҙҙән балалар роленән үҫмерҙәр роленә күсеүен тойоп, (уларҙа студия аҡса эшләй алмаясаҡ), уға «Волшебник страны Оз» фильмында Дороти ролендә төшөргә ирек бирмәй (икенсе версия буйынса Ширли профессиональ кимәлдә йырлай белмәгәнлектән был ролде юғалта һәм, шул уҡ ваҡытта ул «FOX» студияһы актрисаһы була, ә был фильмды «MGM» студияһы төшөрә) һәм бының урынына ул уны башҡа фильмда — «Сюзанна с гор» (1939) фильмында төшөрә, был уның карьераһында һуңғы фильм була һәм Ширли исеменә аҙмы-күпме насар булмаған касса йыя. Шул уҡ ваҡытта фильм тоноҡ һәм насар сыға, шул арҡала студияның касса фаворитттары араһында, 1938 йылдан айырмалы рәүештә, 1939 йылда бишенсе урынға сыға. Шул уҡ йылда Сальвадор Дали «Ширли Темпл — үҙ ваҡытының иң йәш һәм иң изге кино монстры» тигән картина яҙа. Картина коллаждан тора, унда Ширли сфинкс ҡиәфәтендә һүрәтләнә: гәзит фотоһүрәтенән ҡырҡып алынған башы ҡыҙыл арыҫландың кәүҙәһенә беркетелгән, уның тирәләй кеше һөйәктәре ята, ә башында ярғанат ултыра. Картина Голливудтың кинойондоҙ-балаларын сексуализациялауға сатира булараҡ тасуирлана. Әйтергә кәрәк, быға тиклем ике йыл алдан Британия тәнкитсеһе Грэм Грин Темплдың «Крошка Вилли Винки» (1937) фильмын ныҡ тәнҡитләгән ине, унда ул уны 9 йәшлек ҡыҙ өсөн бик өлкәндәрсә булыуын билдәләй.
Ниһайәт, 1940 йылда сыҡҡан «Синяя птица» һәм «Молодые люди» фильмдары сыға, улар прокатта ҙур уңышһыҙлыҡҡа тарый. Өҫтәүенә, беренсе фильмға (Оскарға ике номинация ла алһа ла), уны Занук тамашасылар араһында футуристик әкиәт популяр буласаҡ, тип иҫәпләп, шул уҡ «Волшебник страны Оз» фильмы тәьҫораттары аҫтында төшөрөп алһа ла, тәнҡит нығыраҡ эләгә: бында персонаж Темпл— ҡыҙ Митиль — эгоистик һыҙаттарға эйә була, хәйер, фильм аҙағына, үҙе өсөн һабаҡ алып, төҙәлә һәм ыңғай була. Темплдың бындай роле тамашасыларға оҡшамай, сөнки алдағы фильмдарҙа персонаждар араһында тик ыңғай һыҙаттар була (хәйер, улар ҙа һирәкләп тормош һабаҡтары алһа ла), етмәһә етеп килгән Икенсе донъя һуғышы ла үҙ өлөшөн индерә. Шул уҡ ваҡытта, 1939 йылдың 24 декабрендә «Синяя птица» премьераһына тиклем бер ай алдан, «Скрин-Гилд» радиотеатры тапшырыуы сиктәрендә Темпл ҡатнашлығында радиопьеса фильмы нигеҙендә яҙылған трансляция ойошторола. Темпл йырҙарҙың береһен башҡарғанда, аудиторияла аҡылдан яҙған бер ҡатын уға пистолет тоҫҡай. Уны полиция тотоп ҡала, ләкин трансляция боҙолмай, ә Темпл һәм башҡа актёрҙар тотанаҡлыҡты һаҡлап ҡала ала, шул сәбәпле бер тыңлаусыларҙың береһе лә бер нәмә лә белмәй ҡала. Аҙаҡтан асыҡланыуынса, ҡатын балаһын шул көндө, матбуғатҡа ярашлы, Темпл тыуған көндә юғалтҡан, һәм ул Темпл уның ҡыҙының йәнен урлаған тип үҙ-үҙен ышандырған. Ҡатын Темплдың ысынында бер йәшкә өлкән икәнен белмәгән.
Темпл студияның башҡаса касса йондоҙо булмағанлыҡтан, уның ата-әсәһе контракттың ҡалған өлөшөн һатып алып, Ширлиҙы Лос-Анджелестағы Уэстлейк ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбенә ебәрә. Темплдың студия бунгалоһы һүтелә һәм офис комплексына үҙгәртеп ҡорола.
Һуңғы фильмдары
Киләһе 1941 йылда Ширли төшмәй тиерлек, әммә һабынлы опералар ҡуйыуҙа әүҙем ҡатнаша. Һуңынан, уны Харди тураһында фильмдар серияһына йәлеп итергә ниәтләп, уның менән «MGM» контракт төҙөй, Микки Руни һәм Джуди Гарленд партнерҙары булырға тейеш була, ләкин артабан был идеяны кире ҡағалар. 1988 йылда Ларри Шоу Кингта һәм автобиографияһында Темпл бының сәбәбе булып «MGM» башлығы Артур Фрид менән талаш була, тип хәбәр итә. Һуңынан Темпл, Гарленд һәм Руниҙы «Юнцы на Бродвее» (1941) фильмында файҙаланырға ҡарар итәләр, әммә «MGM», Гарленд-Руни дуэты (уларҙың дуэты шул мәлгә Энди Харди тураһында фильмдар серияһы буйынса тамашасыларға киң билдәле була) Темплды артҡы планға шылдырасаҡ, тип һиҙенә һәм шуға күрә уны Вирджиния Уайдлер менән алмаштыра. Һөҙөмтәлә Темплдың «MGM» өсөн берҙән-бер фильмы «Кэтлин» (1941) була, унда ул атаһының иғтибары етмәүҙән интеккән бәхетһеҙ үҫмер ҡыҙ ролен уйнай. Темплдың персонажы карьераһының иң юғары нөктәһендәге ролдәрҙән аҙ айырылыуға ҡарамаҫтан, «Кэтлин» бер ниндәй ҙә уңыш ҡаҙанмай һәм Темплдың «MGM» менән килешеүе ике яҡтың да килешеүе буйынса өҙөлә. Киләһе йыл Темпл киноэкранға ҡайтыу өсөн яңы ынтылыш яһай, «United Artists» менән контракт төҙөй һәм «Мисс Энни Руни» (1942) фильмында төшә, был уның карьераһында үбешкән тәүге фильм була (шул ваҡытта уға 14 йәш була). Был фильм да уңышһыҙ була (Темпл үҙе лә быны таный). Ошонан һуң Темпл ике йылға кинонан китә, иғтибарын мәктәп тормошона йүнәлтә.
1944 йылда Дэвид Селзник Ширли менән шәхси дүрт йыллыҡ контракт төҙөй. Шул уҡ йылда уның ҡатнашлығында ике хәрби кинохит сыға: «С тех пор как вы ушли» һәм «Увидимся». Әммә Селзник күпмелер ваҡыттан һуң Дженнифер Джонс менән мауыға башлай, уның менән романы башлана, һөҙөмтәлә ул Темплдың кинокарьераһын үҫтереүгә ҡыҙыҡһыныуын юғалта һәм уны башҡа студияларға «бирә», Темпл «Поцелуй и скажи» (1945), «Холостяк и девчонка» (1947, был уның персонажы алкоголь ҡабул иткән беренсе фильмы була) һәм «Форт Апачи» (1948 фильмдарында төшә. Был кинокартиналар шул осорҙа уның карьераһында берҙән-бер уңышлы фильмдар була, әммә Темпл героинялары сюжетта инде төп булмай. Артабан, биограф Роберт Уайндлерға ярашлы, Темплдың карьераһы түбәнәйә башлай. Ширлиҙың кинолағы карьераһы ҡурҡыныс хәлдә ҡала һәм Селзник уға сит илгә күсергә, унда исемен алмаштырып, яңынан кинокарьераһын башларға тырышыу мөмкинлеген тәҡдим итә, әммә инде өлкән ролдәр актрисаһы булараҡ. 1950 йылдың авгусында Бродвейҙың «Питер Пэн» постановкаһы өсөн уңышһыҙ тыңлауҙарҙан һуң Темпл үҙенең һуңғы фильмдарының уңышһыҙлығын таный һәм 16 декабрҙә кинола карьераһын тамамлау тураһында рәсми белдерә. Уның иң һуңғы фильмы 1949 йылда сыҡҡан «Поцелуй для Корлисссс» фильмы була.
Һайланма фильмографияһы
1932 йылдан 1949 йылға тиклем Ширли Темпл 58 фильмда төшкән, шуларҙың 14-е ҡыҫҡа метражлы була.
Телевидение
8 йыл үткәс Темпл, ул ваҡытҡа әсә булғас, телевидениела карьераһын башлай, унда NBC каналында 1958 йылдың ғинуарынан декабренә тиклем уның «Сборник рассказов Ширли Темпл» шоуы сыға, ул популяр балалар китаптарының телеспектаклдәр рәүешендә яраҡлаштырылыуынан ғибәрәт. Темпл үҙе алып барыусы, хикәйәсе ролендә сығыш яһай, һәм өс сығарылышта төп ролдәрҙе башҡара, ә өс балаһы «Матушка гусыня» раштыуа әкиәтендә төшә. Шоу бик популяр була, әммә ҡайһы бер ауырлыҡтарға осрай: әкиәттәрҙе сәхнәләштереү өсөн махсус эффекттарҙа етешһеҙлектәр кисерә, актерҙарҙың күпселеге дилетант була, шоуҙың үҙенең эфирға сығыу өсөн даими ваҡыты булмай. 1960 йылдың сентябрендә шоу «Шоу Ширли Темпл» исеме аҫтында яңыртыла (хәҙер ул төҫлө күрһәтелә, алдағы миҙгелдәрҙә ҡайһы бер сығарылыштарҙан тыш, ҡара-аҡ сығарыла), әммә «Мэверик», «Лессяи» һәм «Деннис-мучитель» менән ҡаты конкуренция арҡаһында шоу 1961 йылдың сентябрендә ғәмәлдән сығарыла.
Артабан Темпл төрлө шоуҙарҙа һирәкләп ҡунаҡ сифатында күренә.
Сәйәсәт
1967 йылда Темпл телевидениенан киткәндән һуң Калифорнияның Республика партияһы активисткаһы булып китә һәм АҠШ-тың Вәкилдәр палатаһына бушаған урынға консерватор булараҡ һайланырға маташа, ләкин Вьетнамдағы һуғышҡа ҡырҡа ҡаршы сығыусы либерал республиканлы Пит Мак-Клоускейҙан еңелә.
Шуға ҡарамаҫтан, президент Ричард Никсон 1969 йылдың сентябренән декабренә тиклем уны БМО-ның Генераль Ассамблеяһының 24-се сессияһына АҠШ вәкиле итеп тәғәйенләй, ә 1974 йылдың 6 декабренән 1976 йылдың 13 июленә тиклем президент Джеральд Форд тарафынан Ганала АҠШ илсеһе итеп тәғәйенләнә. 1976 йылдың 1 июленән 1977 йылдың 21 ғинуарына тиклем Темпл АҠШ-тың протокол етәксеһе ролен башҡарған беренсе ҡатын-ҡыҙ була һәм президент Джимми Картер инаугурацияһында бер нисә сараға яуаплы була. 1989 йылдың 23 авгусынан 1992 йылдың 12 июленә тиклем Чехословакияла АҠШ илсеһе итеп тәғәйенләнә (президент Джордж буш-өлкән тәғәйенләй).
Темпл антикоммунистик ҡараштарға эйә була, 1968 йылда Чехословакияға баҫып инеүҙе хөкөм итә, һәм шунда илсе булараҡ, Тимер шаршауҙың ҡолауын сәләмләй.
Рак
1972 йылдың көҙөндә Ширлиҙың һөт биҙҙәре яман шеше асыҡлана, уға мастэктомия ҡулланып уңышлы операция яһала. Бер йылдан һуң Темпл был хаҡта киң мәғлүмәт сараларында һөт биҙҙәренең яман шеше булыуын асыҡтан-асыҡ әйткән тәүге мәшһүр ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе була
Шәхси тормошо
1943 йылда 15 йәшлек Темпл армияның авиация корпусы сержанты һәм физик әҙерлек уҡытыусыһы, Джон Джордж Агараны (31 ғинуар 1921 — 7 апрель 2002) осрата. 1945 йылдың 19 сентябрендә, Ширлиға 17 йәш тигәндә, улар Уилширҙың Методист сиркәүендә епископаль тантанала 500 ҡунаҡ алдында никахлаша (Темплдың ике ағаһы ла уның туйында шафер булып сығыш яһай). 1948 йылдың 30 ғинуарында уларҙың ҡыҙы — Линда Сьюзан тыуа. Агар һуңынан профессиональ актёр була һәм парҙар бергә ике: «Форт Апачи» (1948) һәм «Приключение в Балтиморе» фильмында төшә. Әммә никах ныҡлы булмай һәм 1949 йылдың 5 декабрендә улар айырылыша. Айырылышыу ваҡытында Темпл ҡыҙын опекаға ала, һәм ҡыҙ фамилияһын тергеҙә. Айырылышыу 1950 йылдың 5 декабрендә тамамлана.
1950 йылдың ғинуарында Темпл АҠШ разведкаһының бай диңгеҙ офицеры Чарльз Олден Блэкты (6 март 1919 — 4 август 2005) осрата. Улар 1950 йылдың 16 декабрендә уның ата-әсәһе йортонда Дельта-Монтела (Калифорния штаты), күп булмаған туғандары һәм дуҫтары алдында өйләнешә. 1952 йылдың 28 апрелендә улдары Чарльз Олден Блэк-кесе донъяға килә, ә 1954 йылдың 9 апрелендә — ҡыҙҙары Лори. Ширли һәм Чарльз 2005 йылдың 4 авгусына ҡәҙәр, иренең һөйәк мейеһе ауырыуынан үлгәнгә тиклем бергә йәшәй.
Үлеме
Ширли 2014 йылдың 10 февралендә 85 йәшендә Калифорнияның Вудсайд ҡалаһында үҙ йортонда вафат була. Ғаиләһе үлеменең сәбәбен тәбиғи тип белдерһә лә, 2014 йылдың 3 мартында баҫылып сыҡҡан үлем тураһындағы таныҡлыҡта үлеменең сәбәбе үпкәнең хроник обструктив ауырыуы күрһәтелә: Темпл сәмле тәмәке тартыусы була, ләкин балаларға һәм табыныусыларына насар өлгө күрһәтмәҫ өсөн был ғәҙәтен публикаға күрһәтергә тырышмай. Үлеме ваҡытында Темплдың, өс балаһынан тыш, бер ейәнсәре һәм ике бүләсәһе була. Уның кәүҙәһе яндырыла, көлө ғаиләһенә бирелә һәм һуңғараҡ Альта-Меса зыяратында ерләнә.
Аҡһаҡ ҡола (эпос)
«Аҡһаҡ ҡола» — башҡорттарҙың ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, эпос.
Яҙылыу тарихы
Шиғри‑проза формала йәшәй. Тәүге тапҡыр 1907 йылда М. А. Буранғолов тарафынан Һамар губернаһы Быҙаулыҡ өйәҙе Ильяс ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе Красногвардейск районы Үрге Ильяс ауылы) Хәсән Буранғоловтан яҙып алына. Эпостың «Аҫҡаҡ ҡола», «Биш ҡолон» һәм башҡа варианттарын К. Мәргән, Ф. А. Нәҙершина, Ә. М. Сөләймәнов, М. М. Сәғитов, Н. Д. Шоңҡаров һәм башҡалар яҙып ала. Мелодия варианттарын З. Ғ. Исмәғилев, Л. Н. Лебединский, Х. Ф. Әхмәтов яҙып ала һәм нотаға һала. Эпостың Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһе территорияларында яҙып алынған 20‑гә яҡын варианты Ғилми архивта, ӨДСА‑ның фольклор фондында һәм шәхси архивтарҙа һаҡлана.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Эпос буйынса, Аҡһаҡ ҡола — Шүлгән күле төбөнән сыҡҡан изге аттар тоҡомо — яуыз хужаһынан ҡаса һәм үҙе менән йылҡы өйөрөн алып китә. Бай улы өйөрҙө ҡыуып етә һәм, Аҡһаҡ ҡолаға яҡшы тәрбиә вәғәҙә итеп, өйөрҙө алып ҡайтыуын үтенә, әммә өйөр ҡайтыу яғына боролғас, антын боҙоп, Аҡһаҡ ҡолаға уҡ ата. Яраланған ат, тояғы менән тибеп, хужаһын үлтерә (икенсе версия буйынса, ҡайтып еткәс, бай улы аттан ҡолап, ҡамсы һабының һынығына сәнселеп үлә) — яуызлыҡ һәм мәкерлек хөкөм ителә, анты башына етә. «Аҡһаҡ ҡола» башҡорттарҙың көнкүрешен һәм йолаларын тормошсан итеп тасуирлауға ҙур урын бирелә. Эпостың шиғри өлөштәре һамаҡ стилендә көйләнә.
Ислам ғилеме
Ислам ғилеме — исламды өйрәнеүсе дин ғилеме дисциплинаһы: уның догматикаһы, тарихы, мәҙәниәте, хоҡуғы, мосолман халыҡтары иҡтисады һ.б.
Маҡсаты
Ислам ғилеме исламды тәнҡитләү менән дә, уның апологетикаһы менән дә шөғөлләнмәй, ә ислам, дини ҡиммәттәр һәм уға эйәреүселәрҙең йүнәлештәре тураһында дөрөҫ мәғлүмәт сығанағы булып хеҙмәт итә.
Университеттарҙың ислам ғилеме бүлектәрендә ислам ғилеме дисциплиналары менән бер рәттән ғәрәп яҙмаһы һәм теле, шулай уҡ фарсы, төрөк һәм башҡа мосолман халыҡтары телдәре тәрән өйрәнелә.
Иҫке Биәз
Иҫке Биәз (Старый Бияз) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452445, ОКАТО коды — 80245840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҡыл буталышы (хикәйә)
Аҡыл буталышы — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. Тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Баҫмалары
Хикәйә тәүге тапҡыр 1884 йылдың 16 июнендә журналының 24-се һанында Нищегладск ҡалаһы йылъяҙмаһының бер киҫәге тигән өҫтәмә исем һәм А. Чехонте ҡултамғаһы менән баҫыла.
Чеховтың хикәйәләре А. Ф. Маркс баҫып сығарған Әҫәрҙәр йыйынтығына инә. Чехов тере саҡта әле хикәйә словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Хикәйәнең тәүге баҫмаһына цензор үҙгәрештәр индерә, һәм нәшриәтсе Лейкин уны үҙе теләгәнсә үҙгәртә — «сыуалыш» һүҙен «аҡыл буталышы» тигән төшөнсә менән алмаштыра. А. П. Чехов нәшриәтсенең хикәйәне өҫтәлмә исем менән баҫтырыуына ҡаршылығын күрһәтә: «Ни өсөн һеҙ Аким Данилычтың хатында („Аҡыл буталышы“) шундай фраза ҡыҫтырҙығыҙ: „Ә барыһы сыйырсыҡтар тубы арҡаһында килеп сыҡҡан…“ Хаттың төп өлөшө уһылданы… Ҡала башлығына, ни сәбәптән бола сыҡҡаны билдәһеҙ, һәм уға үҙенең администраторлыҡ батырлығын сыйырсыҡ кеүек әһәмиәтһеҙ сәбәп арҡаһында кәметеү кәрәк түгел… Ул бер ҡасан да боланы сыйырсыҡтар менән аңлатып тормаясаҡ… Уға кәрәк…». Лейкин, цензура талаптарын тыңланым, тип аҡлана.
Хикәйәнең фабулаһы, А. Чеховҡа саҡлы ла, шулай уҡ матбуғатта һүрәтләнгән була.
Сюжеты
Хикәйәләге ваҡиғалар көндөҙ баҙар майҙанында бара. Шунан үтеп барыусы ике, Евпл Серапионыч Почешихин һәм  хәбәрсеһе Оптимов, эргәләренән осоп барған сыйырсыҡ тубына иғтибар итә. Туп протоиерей баҡсаһына килеп ҡуна. Ҡоштар тубы ҡайҙа ултырҙы, протоиерей отец баҡсаһынамы әллә дьякон Вратоадовтың баҡсаһынамы, тип фекер алышҡанда, уларҙың янына үтеп барыусылар: өс ҡарт богомолка, протоиерей Восьмистишиев үҙе, Евстигней дьячок, урындағы ял итеүселәр, йыйылып киткән.
Халыҡ — унда янғын-фәлән юҡмы тип тулҡынлана башланы. Аҡрынлап халыҡ өйкөлөштө. Ҡала башлығы городничий Аким Данилыч килгәс, йыйылған халыҡты ҡыуа башланы. Һыу һәм техникаһыҙ янғын һүндереүселәр пәйҙә булды. Йыйылған төркөм тулҡынланған мәлдә, күрше трактирҙа Мәскәүҙән алынған орган уйнай башланы. Орган тауышын ишеткән халыҡ төркөмө трактирға эркелде.
Кисен Аким Данилыч лавкаһында был ваҡиға тураһында «күҙ йәштәре менән ҡан ҡойошҡа саҡлы Еткермәүсе кешегә» рәхмәт хаты яҙа.
Иҫкәрмәләр
↑ Чехов А. П. Брожение умов: (Из летописи одного города). Примечания. ↑ «Новости дня», 1884, № 57, 28 февраля, сцена «Сборище», подпись: Озор ↑ «Картинка уличных нравов». «Будильник», 1877, № 4, стр. 5
Золотарка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Беренсе Мәскәү процесы
Беренсе Мәскәү процесы, рәсми исеме — «советтарға ҡаршы берләшкән Троцкий-Зиновьев үҙәге» процесы, шулай уҡ «ун алты процесы» тигән исем аҫтында билдәле — Мәскәү процестары тип исемләнгән процестарҙың беренсеһе, алдағы йылдарҙа әүҙем оппозиция ҡатнашыусылары һәм элекке партия етәкселәре төркөмө өҫтөнән ғибрәт алырлыҡ суд эше. Эш СССР Юғары Судының Хәрби коллегияһы тарафынан 1936 йылдың 19-24 авгусында ҡарала. Төп ғәйепләнеүселәре — Г. Е. Зиновьев һәм Л. Б. Каменев. 1988 йылда хөкөм ҡарары юҡҡа сығарыла, ә хөкөм ителгәндәрҙең барыһы ла, уларҙың ғәмәлдәре составында енәйәт булмау сәбәпле, аҡлана.
Хөкөм ҡарары һәм процесс
Тикшереү Г. Г. Ягода һәм Н. И. Ежов етәкселегендә 1936 йылдың 5 ғинуарынан 10 авгусҡа тиклем алып барыла. Ҡулға алынғандар араһында 1935 йылдың ғинуарында «Мәскәү үҙәге» эше буйынса быға тиклем хөкөм ителгән Г. Е. Зиновьев һәм Л. Б. Каменев та була. 1936 йылдың 15 авгусында СССР Прокуратураһы НКВД үткәргән тикшереү һөҙөмтәләре һәм заговорсылар һәм террористар төркөмө судҡа бирелеүе тураһында хәбәр итә.
Эш Мәскәүҙә Союздар Йортоноң Октябрь залында ҡарала. суд асыҡ ултырышта үткәрелә. 1936 йылдың 19 авгусында армия хәрби юристы В. В. Ульрихт етәкселегендә (суд составында И. О. матулевич, И. Т. Никитченко, И. Т. Голяков, секретарь А. Ф. Костюшко, прокурор А. Я. Вышинский) эште ҡарауға тотона.
Хөкөмгә тарттырылыусылар үҙ-ара бәйләнмәгән ике төркөмдө тәшкил итә.
Бер төркөмгә 1926—1927 йылдарҙа «берләшкән оппозицияла» торған билдәле большевиктар, инә:
Улар Л. Д. Троцкий директиваһына ярашлы ВКП(б) һәм Совет хөкүмәте етәкселәрен үлтереүҙе ойоштороу өсөн берләштергән Троцкмй- Зиновьев террористик үҙәген булдырыуҙа; 1934 йылдың 1 декабрендә Ленинград йәшерен террористик төркөмөаша Кировты яуыҙҙарса үлтереүҙе әҙерләйҙәр һәм башҡарыуҙа; И. В. Сталин, К. Е. Ворошилов, А А. Жданов, Л. М. Каганович, Г. К. Орджоникидзе, Б. В. Косиора, П. П. Постышевтарҙың үлтереүен әҙерләгән бер нисә террористик төркөм ойоштороуҙа ғәйепләнәләр.
Икенсе төркөмгә СССРға эмиграцияланған Германия Компартияһының элекке 5 ағзаһы инә, уларҙың ҡайһы берҙәре ҡасандыр Һул оппозицияға теләктәшлек белдергән, башҡалары НКВД агенттары була.
Ғәйепләү версияһы буйынса, 1932 йылдың көҙөндә, Л. Д. Троцкийҙың күрһәтмәләрен үтәп, СССР-ҙа йәшерен троцкистар ойошмаһы йәшерен Зиновьев ойошмаһы менән берләшеүгә көс һалына. Үҙәккә троцкистар Смирнов, Мрачковский һәм Тер-Ваганян һәм зиновьевсылар Каменев, Евдокимов, Бакаев һәм Зиновьев үҙе берләшәләр. Уларҙың маҡсаты — власты яулау. Ғәйепләү раҫлауынса, заговорсылар халыҡтан таяныс көтә алмай, сөнки СССР Сталин етәкселегендә социализмды уңышлы төҙөй. Шуға күрә бер юл ғына ҡала — Сталинды һәм башҡа партия һәм хөкүмәт башлыҡтарын үлтерергә.
Бөтәһе лә 1932 йылдың мартында Троцкийҙың асыҡ хатынан башлана. Хаттың бер экземпляры Э. С. Гольцмандың сумаҙанында табыла. Троцкий, йәнәһе, Норвегиянан фетнә менән етәкселек итә, ә Зиновьев һәм Каменев, 1932 йылдың аҙағынан 1933 йылға тиклем — һөргөндә, ә 1935—1936 йылдарҙа ҡулға алынып, ОГПУ-ның күҙәтеүе аҫтында булыуға ҡарамаҫтан — төп заговорсылар. Шифрлы яҙмаларҙы, йәнәһе, заговорсыларға Смирнов тапшыра (ул 1933 йылдың ғинуарынан төрмәлә ултыра). Ғәйепләү материалдары буйынса үҙәк Николаев-Котолынов төркөмөнә Кировты Ленинградта үлтерергә команда бирә. Смирновтың күрһәтмәһен үтәп, Гольцман 1932 йылдың көҙөндә Троцкийҙың улы Лев Седов һәм Троцкийҙың үҙе менән Копенгаген отеле "Бристон"да осраша. Тап шунда Троцкий Сталинды юҡ итергә кәрәк, тип әйтә. 1934 йылда Бакаев, Рейнгольд һәм Дрейцер ике тапҡыр күрһәтмәне үтәргә маташалар, әммә бер нәмә лә килеп сыҡмай. 1935 йылда Берман-Юрин һәм Фриц Давид Коминтерндың VII конгресында Сталинды үлтерергә теләйҙәр, әммә бында ла бер нимә лә килеп сыҡмай: беренсеһен бинаға үткәрмәйҙәр, ә икенсеһе үҙенең браунингы менән залға үтә, әммә Сталинға яҡынлашыу мөмкинлеге булмай. Троцкийҙың бойороғона буйһоноп, Ольберг Беренсе Май тантанаһында Сталинды үлтерергә маташа, әммә өлгөрмәй, сөнки уны ҡулға алалар. Натан Лурье ла заданиены үтәй алмай — ул Каганович менән Орджоникидзены Силәбегә килгән саҡта атып үлтерергә тейеш була. Һуңынан ул Ждановты ла 1936 йылда Ленинградта Беренсе Май байрамында ата алмай, сөнки Жданов унан бик алыҫ булып сыға.
Хөкөм ителеүселәрҙең үҙҙәре өҫтөнән ялған күрһәтмә биреүҙән тыш, берҙән-бер иҫбатлаусы дәлил Ольбергтың Гондурас паспорты булып тора, берҙән-бер шаһит — Смирновтың элекке ҡатыны А. Н. Сафонова, ул үҙе лә заговорсы булараҡ хөкөм ителә. Гольцман 1932 йылда «Бристоль» отелендә Лев Седовтан Троцкийҙың күрһәтмәләрен ала. Әйтергә кәрәк, Л. Д. Троцкий Мексикала 1937 йылдың башында эшләгән Дьюи комиссияһына улы Седовтың Данияла 1932 йылда була алмауы буйынса кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр килтерә. Террористик ғәмәлдәрҙең генераль планы (Троцкийҙың 1932 йылғы хаты) дәлилләүсе барыһы Бюллетендә баҫтырылған «асыҡ хат» булып сыға. Был хатта Троцкий февралдә уны һәм уның ғаиләһен гражданлыҡтан мәхрүм итеү буйынса указға яуап итеп Сталинды уның курсы партияны һәм илде көрсөккә индереүҙә ғәйепләй һәм хаттың аҙағында ошолайтып яҙа: «Ниһайәт, Лениндың һуңғы ҡәтғи талабын башҡарыр кәрәк — Сталинды алып ташларға». Шулай итеп, «Бюллетень» билдәләүенсә, Ленин 1936 йылда төп террорист булып сыға. Әммә «убрать» һәм «убить» һүҙҙәренең уйҙырма оҡшашлығына таянып бөтә ғәйепләү эше төҙөлә (1956 йылда Сафонова СССР прокуратураһына, Зиновьев, Каменев, Мрачковский, Евдокимов һәм Тер-Ваганяндыҡы кеүек, уның күрһәтмәләре «90 процентҡа ысынбарлыҡҡа тап килмәй» тип хәбәр итә; ысынбарлыҡтың шартлы 10 проценты — 1931—1932 йылдарҙа ғәмәлдә булған реаль оппозицион ойошма, реаль осрашыуҙар, башҡа урындарҙа һәм башҡа маҡсаттар менән, ҡулға алынғанда Гольцмандың сумаҙанында табылған «Бюллетень оппозиции» һандары һәм башҡалар «террористик» сюжеттың нигеҙе була ла инде ).
Тағылған ғәйепләүҙәрҙе ҡулға алынғандарҙың бөтәһе лә тиерлек таный, бары тик И. Н. Смирнов һәм Э. С. Гольцман алдағы тикшереүҙә лә, һуңғыһында ла террористик эшмәкәрлегендә ҡатнашыуҙан баш тарталар, шул уҡ ваҡытта улар йәшерен оппозицион ойошма эшендә ҡатнашыуыуҙарын танырға әҙер булалар (өҫтәүенә, И. Смирнов ошо уҡ ғәйепләнеүҙәр буйынса 1933 йылда хөкөм ителә һәм 5 йылға иркенән мәхрүм ителә) Бер нимәгә ҡарамаҫтан, 16 хөкөм ителеүсе ғәйепле тип таныла, 1936 йылдың 24 авгусында уларҙы юғары язаға — атып үлтереүгә — хөкөм итәләр. 1936 йылдың 25 авгусында хөкөм үтәлә.
1988 йылдың 13 июнендә СССР Юғары суды ғәйепләнеүселәрҙең ғәмәлдәрендә енәйәт составы булмау сәбәпле хөкөмдө юҡҡа сығара.
Процесс эҙемтәләре
1937 йылдың март айында Мексикала Троцкий һәм уның яҡлылары Дьюи комиссияһы тарафынан «контр-процесс» үткәрәләр. Тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһендә әлеге комиссия Лев Троцкийҙы ғәйепһеҙ тип таный.
Ҡайһы бер ғәйепләнеүселәр (Каменев, Зиновьев һәм Рейнгольд) үҙҙәренең күрһәтмәләрендә теге йәки был кимәлдә контрреволюцион эшмәкәрлектә ҡатнашҡан М. П. Томскийҙы, Н. И. Бухаринды, А. И. Рыковты, Н. А. Углановты, К. Б. Радекты, Л. Г. Пятаковты, Л. П. Серебряковты һәм Г. Я. Сокольниковты телгә алалар. 1936 йылдың 22 авгусында Вышинский ошо кешеләргә ҡарата тикшереү башланасаҡ, Ә Серебряков менән Сокольников йәлеп ителгән инде, тип белдерә. Вышинскийҙың белдереүен уҡыу менән Томский үҙ дачаһында үҙ-үҙенә ҡул һала. 1936 йылдың 10 сентябрендә, бәләкәй икенсе биттәге яҙмаларҙы, «Правда» гәзитендә бәләкәй генә мәҡәләлә Рыков менән Бухаринды ғәйепләү эше, уларҙың енәйәтсел эшмәкәрлеге тураһындағы ниндәй ҙә булһа дәлилдәр булмау сәбәле, туҡтатыла, тип белдерелә. Тиҙҙән Радек менән Пятаков ҡулға алына. Ахыр сиктә, Вышинский телгә алған кешеләр, вафат булған Томскийҙан башҡа, ҡулға алыналар һәм 1937—1938 йылдарҙа язаланалар. 1936 йылдың 26 сентябрендә Генрих Ягода НКВД наркомы вазифаһынан бушатыла, уның урынына Н. И. Ежов тәғәйенләнә.
Пропаганда кампанияһы
СССР Прокуратураһының 1936 йылдың 15 авгусындағы белдереүенән һуң матбуғатта «Троцкий-Зиновьев бандаһын» ғәйепләү буйынса күп һанлы мәҡәләләр баҫтырыла. Мәҫәлән, 17 августа, «Правда» гәзитендә «Ил әшәке үлтереүселәрҙе ҡәһәрләй» исеме аҫтында мәҡәлә донъя күрә. Суд барышында «Правда» гәзите көн һайын уның стенограммаһын баҫтыра. 20 августа "Әҙәби гәзите"ндә «Ҡәбәхәтте юҡ итергә!» исемле мөхәррир мәҡәләһе сыға. 21 августа «Правда» гәзитендә «Ер йөҙөнән юҡ итергә!» тигән коллектив хат баҫтырыла. Уның аҫтында 16 билдәле яҙыусы ҡул ҡуйған: П. Ставский, К. А. Федин, В. М. Киршон, А. Н. афиногенов, Б. Л. Пастернак, Л. Н. Сәйфуллина, И. Ф. Жига, В. Я. Кирпотин, В. Я. Зазубрин, Н. Ф. Погодин, В. М. Бахметьев, А. А. Карававаева, Ф. А. Панферов, Л. М. Леонов.
«Вестник Академии наук СССР» журналындағы баш мәҡәләнән өҙөк (1936—1937 йылдар):
Процесс көндәрендә әлегә совет ерен бысратҡан ошо әшәке үлтереүселәр бандаһы, профессиональ үлтереүселәр эшлеклелеге менән судҡа эшләгән һәм әҙерләгән яузлыҡтары тураһында һөйләне. Троцкий-Зиновьев үҙәгенә берләшкән әҙәм аҡтыҡтары үҙҙәренең әшәке эшмәкәрлеген башҡарыу өсөн тарихта булмаған провокация, хыянатсылыҡ һәм ялғанлылыҡ ысулдарын ҡулланалар; көрәш ҡоралы итеп улар әҙәм аҡтыҡтарының иң бысраҡ арсеналдарынан иң намыҫһыҙ һәм енәйәтсел нәмәләрҙе һайлайҙар. Йылдар дауамында провокациялар, диверсиялар, шпионаж һәм үлтереүҙәрҙе әҙерләү өсөн тоҙаҡ ҡоралар. Һөйөклө халыҡ трибуны, Ленин-Сталин эше өсөн ялҡынлы көрәшсе, һөйкөмлө кеше Сергей Миронович Кировтың һәләк булыуы — ошо ерәнгес кеше үлтереүселәрҙең эше. Зиновьев, Каменев, Евдокимов, Смирнов, Бакаев һәм башҡа ҡатилдарҙың күрһәтмәләрендә булмаған енәйәттең үҙе юҡ. Һәм улар бөтәһе лә төп енәйәтсе һәм бөтә ошо яуызлыҡтарҙың илһамландырыусы, Иуда исеме һәм эштәре менән дан алған Троцкий менән айырылмаҫлыҡ бәйле. Нәҡ ул — Троцкий кеше үлтереүселәрҙе бөйөк коммунизм башлыҡтарына ҡаршы террорҙы үтәү өсөн Троцкий-Зиновьев үҙәген берләштергән. Нәҡ ул — Троцкий Германия йәшерен фашистик полицияһы (гестапо) менән берлектә социалистик илдең иң мөһим оборона һәм халыҡ хужалығы участкаларында шпион диверсион ауын ҡора. Нәҡ ул — Троцкий, власты үҙ ҡулдарына алырға хыялланып, Советтар Союзына ҡаршы һуғышҡа ҡотҡо һала. Ерәнгес Иуда, әшәке хыянатсы һәм кеше үлтереүселәр башлығы булараҡ, тарих суды менән уға хурлыҡлы тамға һалына
Иҫке Күл
Иҫке Күл (боронғо исемдәре Иҫкауыл, Иҫке Мәсетле; Старокулево) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 721 кеше. Почта индексы — 452435, ОКАТО коды — 80245855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорттар йәшәй (2002).
Тарихы
1894 йылда Бүләкәй-Көҙәй улусының аҫаба башҡорттары “буш ятҡан” башҡорт биләмәләрен ҡаҙна ҡарамағына алыуға ныҡлы ҡаршылыҡ күрһәтә. Исай, Иҫке Күл, Яңы Күл, Ишморат, Баш-Шиҙе ауылдары кешеләре, мылтыҡтар тотоп, ер бүлергә килгән власть вәкилдәрен ҡыуып ебәрә. Шунан һуң урманлы биләмәләрҙе бүлергә тип урыҫ ирҙәре  килә. Башҡорттар уларҙы ла ҡыуып ебәрә. Был күтәрелеште полиция баҫтыра.
Ауыл халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән. Ике мәсет, училище булған. 1906 йылда Иҫке Мәсетлелә (Иҫке Күл, Иҫкауыл) 2 мәсет, мануфактура магазины, 8 аҙыҡ-түлек магазины, мөгәзәй теркәлгән.
Граждандар һуғышы осоронда, 1918 йылдың август аҙағы — сентябрь башында В. К. Блюхер етәкселегендәге Йыйылма Урал отрядының шанлы походы Нуриман районы аша үтә. Походта ҡатнашыусылар бер нисә ауылда, шул иҫәптән Иҫке Күлдә лә туҡтала. Ауыл янында хәрби бәрелештәр ҙә була. Коммунистар һәм партизандар халыҡ араһында өгөт-нәсихәт алып барғанлыҡтан ҡыҙылдарҙың килеүенә ыңғай ҡараған кешеләр байтаҡ була. Иҫке Күлдә ошо ваҡиғаға арналған митинг үтә. Халыҡ араһында Совет власына ышаныс арта.