cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әл-Фәджр сүрәһе
Мәғәнәһе
1. Таң менән ант итәм! 2. Һәм ун төн менән ант итәм! 3. Һәм таҡ менән һәм йоп менән ант итәм! 4. Хәрәкәтләнгән саҡтағы төн менән ант итәм! 5. Әллә бында уйлаған кешегә ант түгелме? 6. Раббыңдың Ғәд халҡы менән нимә ҡылғанын күрмәнеңме ни? 7. Мөһәбәт йорттар эйәһе Ирам халҡы менән? 8. Уның шикелле нәмәләр тирә-яҡ илдәрҙә яһалмағайны. 9. Һәм үҙәндәге ҡаяларҙы тишкән Ҫәмүд халҡы менән? 10. Һәм ҡаҙыҡтар эйәһе Фирғәүен менән? 11. Улар ҡалаларҙа аҙғынлыҡта сиктән уҙҙылар, 12. һәм унда боҙоҡлоҡто арттырҙылар. 13. Һәм Раббың улар өҫтөнә ғазап афәтен яуҙырҙы. 14. Раббың, ысынлап та, һағалап-күҙәтеп тороусы. 15. Ҡасан Раббыһы кешене һынаһа, уны хөрмәтле ҡылһа, һәм уға ниғмәт күрһәтһә, шул саҡта ул: «Раббым мине хөрмәтләне!» — ти. 16. Һәм ҡасан Раббыһы кешене һынап, уның ризығын сикләһә, ул уаҡытта ул; «Раббым мине кәмһетте!» — ти. 17. Юҡ һәм юҡ! Бәлки һеҙ үҙегеҙ етемде хөрмәт итмәйһегеҙ, 18. һәм ярлыны туйҙырырға өндәмәйһегеҙ. 19. Һәм мираҫты ашап бөтөрәһегеҙ. 20. Һәм байлыҡты сиктән тыш яратаһығыҙ. 21. Юҡ һәм юҡ! Ҡасан Ер киҫәк-киҫәк емерелеп тигеҙләнһә, 22. һәм Раббың килһә, һәм фәрештәләр саф-саф булып килһәләр, 23. һәм шул көндө тамуҡты килтерерҙәр, ул көндө кеше иҫенә төшөрөр, әммә был иҫкә төшөрөү уға нимәгә инде? 24. Ул: «Әгәр мин үҙ тормошом өсөн алдан әҙерләгән булһам ине!» — тип әйтер. 25. Ул көндө Уның ғазабы менән һис кем ғазап ҡылмаҫ, 26. һәм Уның бәйләүе менән һис кем бәйләмәҫ. 27. Эй һин, тынысланған йән! 28. Риза булып һәм ризалыҡ алып, үҙ Раббыңа ҡайт! 29. Минең ҡолдарым араһына ин! 30. Минең йәннәтемә ин!
Һылтанмалар
http://www.falaq.ru/quran/arab/89
Ҡырағай Ялан
Ҡырағай Ялан — көнбайыштан Днестр һәм көнсығыштан Дон менән Хопёр араһында урынлашҡан Төньяҡ Ҡара диңгеҙ яны һәм Азов янындағы дала — сиге билдәләнмәгән һәм халыҡ аҙ йәшәгән тарихи өлкә.
Тарих
Беренсе тарихи яҙма документтарға ярашлы, (Геродот һәм башҡа антик тарихсылар), Ҡара диңгеҙҙән (антик авторҙарҙа ул — Понтий диңгеҙе) төньяҡҡараҡҡы бөтә территорияла скифтар йәшәгән — әммә, территорияның аҙ халыҡлы булыуы һәм һаҡ ҡуйылған сиктәрҙең юҡлығы был биләмәләргә һәр төрлө күсмә халыҡтарға яу менән килергә мөмкинлек биргән. <!—Барыһынан да һуңыраҡ, күсмә походтар һәм Азиянан күсерелеү, ҡырым ерҙәрен баҫып алыу арҡаһында, ваҡыты-ваҡыты менән Ҡырағай Ялан ерҙәренә сығыу мөмкинлеге алған ҡырым татарҙары Ҡырымға килеп төпләнә. Ҡырағай Ялан өлкәһен кенәз Иван IIIгә бүләк итеү тураһында заманса сығанаҡтарҙың береһенә һылтанған төрлө һүҙҙәр ҙә йөрәй. , ләкин боронғо урыҫ, украин һәм сит ил йылъяҙмаларының береһендә лә бындай «бүләктәр» иҫкә алынмай, шуға ла әлеге заманса сығанаҡтың мәғлүмәттәре дөрөҫлөккә тап килә тип һанарға ярамай.-->
Ҡырағай Яландың далалары ер эшкәртеү, малсылыҡ һәм кәсеп итеү өсөн яйлы һанала, был иһә Боронғо Русь дәүләте заманында уҡ уларҙы үҙләштерә башлауға сәбәп була. Әммә быға боронғо замандаҙан был ерҙәр буйлап тулҡын-тулҡын булып үткән дала күсмә халыҡтарының (хазарҙар, печенегтар, ҡыпсаҡтар, татарҙар) һөжүм итеүҙәре ҡамасаулай. Уларҙан һаҡланыу өсөн, Киевтан, Черниговтан һәм башҡа урыҫ ҡалаларынан кенәз дружиналары ебәрелеп торор һәм ҡарауылсы постар төҙөлөр булған, ә аҙаҡ улар ҡасабаларға һәм ҡалаларға әйләнгән.
Ҡырағай Яландың бер өлөшө билдәле бер ваҡыттан алып, Дон казактары, Хопёр казактары, Днепровск казактары, болоховтар һәм башҡа казактарҙың хәрби берләшмәләре ҡулы аҫтында була. XVI—XVII быуаттарҙа Мәскәү хөкүмәте татарҙарҙың ерҙәрҙе баҫып алыуына ҡаршы көрәше ваҡытында һөҙөмтәлерәк эш итер өсөн,Ҡырағай Ялан биләмәләренә үтеп инеп, үҙ эсенә ҡәлғәләрҙе, киҫентеләрҙе, ер яҫмаларҙы һәм урҙарҙы алған һаҡланыу ҡоролмаларын төҙөй һәм станица, ҡарауыл хеҙмәтен ойоштора. Оборона һыҙыҡтарында хеҙмәттәге кешеләр урынлаша.
XVI быуаттың 60-сы йылдарында Орёл, Новосиль һәм Данков ҡәлғәләре барлыҡҡа килә. 80-се һәм 90-сы йылдарҙа ғәскәр башлыҡтары туҡталыштары урынында Ливны, Воронеж, Елец, Кромы һәм көньяҡ колониялаштырыуҙың алғы Белгород ҡәлғәләре төҙөлә. Тәбиғи, бындай урындарҙың барыһында ла йәшәргә килгән халыҡтың байтаҡ өлөшө башта йә хеҙмәттә булған, йә хөкүмәттең хәрби хеҙмәткә йәлеп ителгән кешеләренән тора; хөкүмәт уларҙан хәрби хеҙмәт менән бер рәттән, үҙ ерҙәрен һәм ҡаҙна ерҙәрен дә эшкәртеүҙәрен талап итә, шуның киреһе булған осраҡта, хөкүмәткә хәрби колонистарға Мәскәүҙән «икмәк хаҡы» ебәрергә кәрәк булыр ине. Бындай шарттарҙа көньяҡ ҡырыйҙағы хеҙмәттәге кеше менән ер эшкәрткән крәҫтиән һыҙаттарын берләштергән"ҡуралаштар" тибы барлыҡҡа килә. Бындай ҡуралаштарға эшкәртеү өсөн бүленгән биләмәләр оҙаҡ ваҡыт башҡа эш көсө күрмәй, бары тик үҙ хужалары ҡарамағында ғына була. Тик һуңғы осорҙа ғына, ҡуралаштар ерҙәренә крәҫтиән кешеләре күсенеп ултыра башлай; ни тиклем көньяҡҡараҡ, шул саҡлы был күсенеү һуңғараҡ була. XVII быуатта Русь еренә ҡырым-нуғай баҫҡыны арҡаһында иҫке (Тула) линияһы нығытмаһын төҙөкләндерергә һәм элекке көньяҡ сиктәрҙәге урыҫтарҙы һөжүмдәрҙән һаҡлау өсөн, яңыһын төҙөргә хәл ителә. XVI быуаттың 60-сы йылдарында булдырылған «тулы» ҡалалар «һыҙыҡ» эсенә инергә тейеш була. «Белгород һыҙығы» тип аталып йөрөтөлгән был яңы һыҙыҡты төҙөү 1636 йылда башлана һәм егерме йыл үткәс кенә тамамлана. Һыҙыҡ эсенә түбәндәге «ҡалалар» инә: Ахтырск, Алешня, Вольная, Хотмышск, Карпов, Болхов, Белгород, Короча, Яблонов, Яңы Оскол, Верхососенск, Усерд, Ольшанск, Острогожск, Коротояк, Урыв, Костенск-Воронеж, Орлов, Усмань, Козлов, Белоколодск, Сокольск (Доброе, Бельской, Чернавской). Артабан «һыҙыҡ» Тамбовҡа тейеп тора, унда ул ошо уҡ йылдарҙа төҙөлгән «Симбир һыҙығы» менән тоташа: Тамбов, Үрге Ломов һәм Түбәнге Ломов (икеһе лә 1636 г.), Инсар (1648), Саранск, Темар, Сурск, Аргаш, Погорелый, Корсунь, Урень, Тагай (Юшанск).
Колониялаштырыу шарттары был нығытылған оҙон сиктең бөтә һуҙымында ла бер төрлө булмай. Көнбайыш сиктә хөкүмәттең оборона сараларыәле генә төҙөлгән һыҙыҡты үтеп китеүсе ирекле колониялаштырыу барышы артынан өлгөрмәй. Ә көнсығыш өлөшөндә, киреһенсә, хөкүмәткә төньяҡтараҡ урынлашҡан ерҙәрҙән хәрби колонистар һыҙығына кешеләрҙе көсләп күсерергә тура килә. Мәҫәлән, Инсар — Темниковтан, Корсунь — Алатырҙан, Симбирск Тетюшиҙан күсеп килгән кешеләр менән тулылана.
Белгород һыҙығының көньяҡ сите үҙенең халыҡҡа йәһәт кенә тулыланыуы менән украиндарға бурыслы. XVII быуат башланыу менән үк украин халҡы Полтавщинаны тулыландыра башлай; польяк хөкүмәте, был колланизацияның бөтә төрҙәренә лә, Мәскәүҙәге кеүек үк, булышлыҡ итә: шуның менән татар далалары һәм ултыраҡ тормош алып барған халыҡ йәшәгән Днепрҙың уң яры араһында барьер булдырыла. XVII быуаттың ҡырҡынсы йылдарына Полтавщинаны колониялаштырыу дөйөм һыҙатта тамамлана.
Украина менән Рәсәйҙең берләшкәненән һуң 1660—1680 йылдарҙа украиндар тарафынан Ҡырағай Яландыүҙләштереү яңы көс менән тергеҙелә. Башланғыс осорҙа Сумы һәм Острогожск, Ахтырка һәм Харьков бөтә полктары менән урынлашалар; һуңғы осорҙа Суджа, Белополье, Волчанск, Тор, Золочев һәм Северск Донец кисеүендәге ҡайһы бер ҡалалар: Савинск, Бишкин, Балаклея, Андреевы Лозы барлыҡҡа килә. Был урындарҙа йәшәүселәрҙе һаҡлау өсөн. хөкүмәт Донец ағымы буйлап яңы оборона һыҙығын үткәрә, ләкин төҙөлөр-төҙөлмәҫтән ул көньяҡтан Изюмск слобода казак полкы менән ышыҡлана (1681): ошонда уҡ төрөктәр һәм урыҫтар тарафынан емерек хәленә килтерелгән һәм таланған Днепрҙың уң яҡ ярындағы урындарҙан кешеләр күсеп ултыра («ҡыуыу» тип аталған заманда).
XVII быуат аҙағына быуат уртаһында туҡтап торған урыҫ коллониялаштырыуы тағы ла алға китә. Элекке Воронеж губернаһы һәм Тамбов губернаһының төньяҡ-көнбайыш яртыһынан халыҡ көньяҡ-көнсығышҡа күсә башлай, был күсенеү шул дәрәжәгә барып етә, хатта хөкүмәт күсенеп йөрөүселәрҙе үткәрмәү сараһын күрә башлай. Артабан көнсығышҡа табан Пенза һәм Сызрань (1681—1685), араһында ҡарауыл һыҙығы булған урындар ғына түгел, ә был линиянан төньяҡта ятҡан ерҙәр ҙә хәүефһаҙ тип таныла, хатта унан көньяҡтараҡ һәм төньяҡтараҡ урынлашҡан элекке Саратовская губернаһында ла беренсе урыҫ кешеләре күренә башлай. Петре I һәм уның яҡын вариҫтары хакимлыҡ иткән осорҙа урыҫтарҙы был йүнәлештәргә күсереп урынлаштырыу дауам итә.
География
Француз инженеры һәм хәрби картографы Гийо́м ле Вассе́р де Бопла́н (Guillaume Le Vasseur de Beauplan) төҙөгән Речь Посполитая картаһында (1648 йылда) беренсе тапҡыр (Loca deserta) Причерноморьеның кеше йәшәмәгән урын тигәндең синонимы рәүешендә Ҡырағай Ялан — Dzike Polie, атамаһы ҡулланыла. Ҡырағай Яландың сиктәре һәр ваҡыт тиерлек бәхәс тыуҙыра һәм уны бөтәһе лә ҡабул иткән тип әйтеп булмай. Голланд кешеһе Николас Пискаторҙың (Висхерҙың) II (1697 г.) картаһында «Dikia Pole» атамаһын Северск Донецтың һул яры тип йөрөтә. 1701 йылдың 3 сентябрендә 26 ваҡ биләмәле чембар дворяндары «Бөйөк батшаға баш эйҙек… ә Саранск өйәҙендә буш ятҡан урмандар һәм ерҙәр һәм һәр төрлә урындар бер кемгә лә биләмә итеп тә, оброк һалымы итеп тә бирелмәгән, һәм был ерҙәргә бер кем дә хужа түгел. Бөйөк батшаға Ҡырағай Яландың буш ятҡан ерҙәрен күрһәтелгән көндә оклады һалымы түләү шарты менән, таратыуын һорарға. …».
Ҡырағай Ялан сиктәрендә хәҙерге көндә Украинаның Луганск, Донецк, Днепропетровск, Запорожье, Кировоград, Николаев, Одесса, Полтава, Сумск, Харьков һәм Херсон өлкәләре, Молдова Республикаһының Приднестровьеһы һәм Рәсәй Федерацияһының Белгород, Липецк, Тамбов, Пенза, Воронеж, Саратов, Волгоград һәм Ростов өлкәләре урынлашҡан.
Топонимика
Иҫке Русь һәм Ҡырағай Ялан сиктәре араһындағы райондарҙа ҡалалар һәм йылғалар атамаһы (топонимдары һәм гидронимдары) урыҫ халҡы бөтөнләй булмаған Ҡырағай Яланда йөҙәр йылдар буйы һаҡланып килгән. Мәҫәлән, XIII быуатта татарҙар тарафынан яндырылған боронғо урыҫ ҡалалары булған Змиёв һәм Донец үҙ атамаларын яҙма хәтирәләр араһындағы 450 йыл эсендә үк һаҡлаған булғандар (1185 йылда — Игорь полкы тураһында һүҙ, Ипатьев йылъяҙмаһы — һәм 1627 йылда — өсөнсө редакция Ҙур Һыҙма Китабы), Змиев ҡаласығына һәм Донец ҡаласығына әйләнгән. Филарет Гумилевский) буйынса, Харьков йылғаһы үҙенең атамаһын XII быуаттан алып, XVII быуат баштарына тиклем һаҡлап ҡала табылған , — XVI—XVII быуаттарҙа ла Хорошево  өлкәһе нә әйләнеп, үҙ исемдәрен алмаштырмайҙар.< ref name="kharkovhistory1905">, Салтов , Чугуев Змиё. Харьков ҡаласығы кешеләр килеп йәшәү ваҡытынан шунда уҡ Харьков булып китә , ҡала башҡа бер генә сығанаҡта ла икенсе төрлө аталмай.
Приедор
Приедор (Prijedor, сер. Приједор / Prijedor, хорва. Prijedor ) — Босния һәм Герцеговина ҡалаһы. Ҡала Серб республикаһының төньяҡ өлөшөндә(шул уҡ исемле община һәм төбәктең Приедор төбәгенең үҙәге), Сана йылғаһы ярында урынлашҡан. 1995 йылдың 14 декабрендәге Дейтон килешеүенән һуң Приедор ҡалаһы Серб Республикаһы составына күсә. Приедор ҡалаһының майҙаны 83 406 квадрат килметр тәшкил итә. Ҡала диңгеҙ кимәленән 136 метр бейеклектә урынлашҡан.
Халыҡ
2013 йылда халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Приедор ҡалаһының халыҡ һаны 32 342 кеше тәшкил итә, общинаныҡы — 97 558 кеше, унда 1991 йылда — 34 635 кеше йәшәгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы (1883—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Күбәләк-Тиләү улысы башҡарма комитеты рәйесе.
Биографияһы
Мортазин Әхмәҙей Фәүәрис улы 1883 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Күбәләк-Тиләү улусы Көсөк ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Учалы районы Көсөк-Маяҡ ауылы) тыуған. Муса Мортазиндың ике туған ағаһы.
Ауылда мәҙрәсәһен тамамлай. Батша армияһында хеҙмәт итеп ҡайта. Өлкән унтер-офицер дәрәжәһендә Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда 42-се пехота дивизияһында хеҙмәт итә. Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы сафына инә.
Верхнеуралға ҡайтып барған саҡта Ҡаҙаҡҡол ауылында уны аҡтар яғында ойошторолоп ятҡан 1-се Башҡорт кавалерия полкына алып ҡалалар. Артабан ул ошо полк составында 1919 йылдың февралендә ҡыҙылдар яғына сыға. Март аҙағында Муса Мортазиндың полкы кире аҡтарға ҡушыла. Әхмәҙей Мортазин да уның составында йөрөй.
1919 йылдың авгусында Мортазиндың полкы Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһы итеп үҙгәртелә. Ҡыҙылдар яғына ҡабаттан сыҡҡас, Әхмәҙей Мортазин бригаданың тәьминәт бүлеге начальнигы, артабан 5-се (һуңынан 27-се) полктың хужалыҡ бүлеге начальнигы була. Бригада менән Урал фронтында казактарға, 1920 йылда поляктарға ҡаршы һуғышта ҡатнаша.
Муса Мортазин үҙенең китабында яҙыуынса, Әхмәҙей Мортазин Польша фронтында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Әммә "РСФСР-ҙың Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм почетлы революцион ҡоралы менән наградланғандар исемлеге"ндә (Мәскәү, 1926) уның исем-фамилияһы күрһәтелмәгән.
Фронттан ҡайтҡас, Әхмәҙей Мортазин Күбәләк-Тиләү улысы башҡарма комитеты рәйесе итеп һайлана, һуңынан Арғаяш кантонында эшләй. 1921 йылда партия сафтарын таҙартыу эше башлана. 1921 йылдың ноябрендә РКП(б)-ның Тамьян-Ҡатай кантоны комитеты Әхмәҙей Мортазиндың аҡтар яғында һуғышыуын иҫкә төшөрә. Әхмәҙей Мортазин, беренсенән, партия стажын арттырып күрһәтеүҙә һәм, икенсенән, Колчак армияһында командирҙар составында булыуҙа һәм (Абаимовтың шәхси ғаризаһы буйынса) генерал Анненков етәкселегендә ҡыҙыл полктарҙы тар-мар итеүҙә ҡатнашыуҙа ғәйепләнә. Советтарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында башҡа ғаризалар ҙә була. Әхмәҙей Мортазин партиянан сығарыла. Тартып алынған партибилеты уның «Личное дело»һында һаҡлана (ЦГАОО РБ. Ф.22. Оп.2. Д.492.).
1930-сы йылдарҙың аҙағында Учалы алтын приискыларында эшләй. 1937 йылдың 24 авгусында Әхмәҙей Мортазин НКВД тарафынан ҡулға алына. Өс айҙан һуң, 1937 йылдың 8 декабрендә, атып үлтерелә.
1956 йылдың 16 июнендә реабилитациялана.
Калиновский Выжлец
Калиновский Выжлец — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының уң ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключевская
Ключевская — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Храпиха йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы
Магомаева Айшәт Әхмәт ҡыҙы (Айшет Ахмедовна Магомаева, сәхнә псевдонимы Кинжалова; 19 ноябрь 1921 йыл — 23 август 2003 йыл) — СССР-ҙың театр актёры. Сталин стипендиаты. (1941). СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаевтың әсәһе.
Биографияһы
Айшәт Магомаева Майкопта. 1921 йылдың 19 ноябрендә тыуған. Улы Мөслим Магомаев яҙыуынса, уның атаһы төрөк, ә әсәһе — адыгей һәм урыҫ ҡатнаш милләтле.
Айшәт башта Нальчикта, артабан Мәскәүҙә ГИТИС-та уҡыған. Бер ни тиклем ваҡыт Баҡыла йәшәгән.
1971—1978 йылдарҙа Мурманск өлкә драма театрында эшләп, хаҡлы ялға сыға.
Мурманск ҡалаһының яңы зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Тәүге ире — Мөхәммәт Магомаев (1945 йылда фронтта һәләк була). Улы — СССР-ҙың халыҡ артисы, йырсы Мөслим Магомаев.
Икенсе ире — Леонтий Кафка, актёр; ул никахтан балалары: Юрий һәм Татьяна.
Юрец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Квест (мәғәнәләре)
Квест (эҙләү) (quest — «эҙләү, әйбер эҙләү, мажаралар эҙләү, рыцарь нәҙерен үтәү») — фольклор әҫәрҙәрҙә сюжет төҙөлөшөнөң бер ысулы, персонаждарҙың, сәйәхәт иткәндә ауырлыҡтарҙы еңеп сығыу аша, билдәле маҡсатҡа ирешеүе (мәҫәлән, Персей тураһында миф йәки хатта Гераклдың 12 батырлығы тураһында). Ғәҙәттә, был сәйәхәт ваҡытында геройҙарға күп ауырлыҡтарҙы еңергә тура килә һәм ярҙам итеүсе йә ҡамасаулаусы күп һанлы персонаждарҙы осратырға тура килә. Геройҙар квесты шәхси табыш башҡарыу мөмкин булғаны өсөн, шулай уҡ икенсе мотивҡа таянып та башҡара. Ҡайһы бер квестарҙы үтәү әхлаҡи-этик мәсьәләләрҙе сисеүгә бәйләнә. Бындай сюжеттар рыцарь романдарында популярлыҡ алған, мәҫәлән, Түңәрәк өҫтәл рыцарҙарының иң билдәле квестарының береһе — Изге Граалды эҙләү. Романда квестың рам тибында булыуы, күрәһең, ниндәйҙер тәрән хикәйәләү структураһына тап киләлер. Был алым фэнтези жанрында бигерәк тә әүҙем ҡулланыла. Был жанр ролле уйындар менән тығыҙ бәйләнгәнлектән, бер ни тиклем мәғәнәһен үҙгәртә биреп, ул уйындарға күсә.
Кыпа-Тэкотэдыль-Кы
Кыпа-Тэкотэдыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тэкотэдыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гроссенготтерн
Гроссенготтерн (Großengottern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2261 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,26 км2. Диңгеҙ кимәленән 187 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99991 һәм автомобиль коды — UH.
Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы
Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы (26 май 1952 йыл) — ғалим-фармаколог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. 2003 йылдан Башҡортостан Республикаһының фармакологтар йəмғиəте рəйесе. Медицина фәндәре докторы (1999), профессор (2000).
Биографияһы
Лилиә Әнүәр ҡыҙы Вәлиева 1952 йылдың 26 майында БАССР‑ҙың Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында тыуған. 1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. 1976 йылдан алып — Өфө моторҙар эшләү производство берекмәһе медицина‑санитария бүлегенең 13‑сө дауаханаһында, 1978 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында эшлəй: 1988—1994 йылдарҙа өлкəн ғилми хеҙмәткәр, 2003 йылдан — 2‑се фармакология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 2004 йылдан — фармацевтика факультеты деканы.
Фəнни эшмәкәрлеге
Фəнни тикшеренеүҙəре молекуляр фармакология һəм хроно‑биология проблемаларына арналған. Вәлиева Лилиә Әнүәр ҡыҙы организмдың тирə‑яҡ мөхиттең тəүлек һəм миҙгел үҙгəрештəренə ҡарата адаптацияһы механизмдарында, миокард инфаркты һəм нервы-психик ауырыуҙар патогенезында, кардиотроп һəм психотроп дарыуҙар тəьҫире механизмдарында йөрəк һəм мейе лизосомалары һəм рецепторҙарының (гистаминлы, дофаминлы, серотонинлы һәм башҡа) ролен өйрəнə. 2003 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының фармакологтар йəмғиəте рəйесе. 250‑нəн ашыу фəнни хеҙмəт һəм 3 уйлап табыу авторы.
Камчала
Камчала — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1025 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡояш (күл)
Географияһы
Ҡояш күле федераль трассанан төньяҡтараҡ урынлашҡан .Координаттары: 55°50′28″N 61°8′11″E
Силәбенән – 80 км, Екатеринбургтан –124 км. алыҫлыҡта. Ярҙарында 3 тораҡ пункт: көнбайышта - Оло Ҡояш ( 1937 йылға тиклем — Покровское ауылы), төньяҡ-көнбайышта — Кесе Ҡояш, көнсығышында — Голубинка.
Тасуирламаһы
Күл түңәрәк рәүешле. Көнсығыштан күлгә ҡороусан шишмә ҡушыла, ул трассанан көнсығыштараҡ урынлашҡан һыҙлыҡтан баш ала. Күлдән ағып сыҡҡан йылғалар юҡ.
Күлдең майҙаны – 12,42 квадрат километр. Уртаса тәрәнлеге – 2 метр, максималь тәрәнлеге 6 метрға етә. Һыуҙың үтәҙеклеге – 2,5 метр. Һөҙәк ярлы. Бер аҙ ҡыяҡлы ҡамыш үҫә. Һыуйыйғыс дөйөм майҙаны туғайҙар, көтөүлектәр араһындағы һыулыҡтарҙан йыйыла. Күл атмосфера яуым-төшөмө һәм ташҡындар иҫәбенә туҡлана. Күл — аҡмай.
Күл буйҙарында төҙөлөш ҡомо, балсыҡ һәм ҡырсынташ ятҡылыҡтары урынлашҡан. Ҡояш балсығы сифаттары буйынса Рәсәйҙә 5 урынды биләй. Балсыҡ шифалы үҙенсәлектәргә эйә түгел, әммә һауыт-һаба, кирбес эшләү өсөн элек-электән ҡулланылған.
Этимологияһы
Атама башҡорт телендәге ҡояш һүҙенән килеп сыҡҡан. Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә күлдең исемен Ҡояш тигән башҡорт ирҙәр исеменән килеп сығыуы ихтималлығын яҙған
Америка-Австрия тыныслыҡ килешеүе (1921)
Америка Ҡушма Штаттары менән Австрия араһындағы тыныслыҡ килешеүе (Treaty of Peace between Austria and the United States of America) — Беренсе донъя һуғышы йомғаҡтары буйынса 1921 йылдың 24 авгусында Вена ҡалаһында ҡул ҡуйылған документ. Был килешеү Америка сенаты Антанта илдәре һәм яңы барлыҡҡа килгән Австрия («Дүртәү союзы» составында еңелгән Австро-Венгрияның вариҫы булараҡ ойошторола) республикаһы араһында төҙөлгән Сен-Жермен тыныслыҡ килешеүен ратификациялауҙан баш тартыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Ҡул ҡуйыу тарихы
1917 йылдың 6 апрелендә Америка Ҡушма Штаттары Беренсе донъя һуғышы сиктәрендә «ассоциацияланған көстәр» сифатында Германия империяһына ҡаршы союздаш көстәргә ҡушыла.
4 декабрҙә, Конгресс алдында сығыш яһап, АҠШ президенты Вудро Вильсон үҙ иленең «Германия хөкүмәте вассалы» булған Австро-Венгрияға һөжүм башлау мөмкинлеге биргән резолюция ҡабул итеүҙе талап итә. 7 декабрҙә Конгресс тарафынан Уртаҡ 169 -сы резолюция бер тауыштан тиерлек ҡабул ителә; һуңыраҡ, уға шул уҡ көндө ҡул ҡуйып, президент Габсбургтар империяһына һуғыш иғлан итә.
1918 йылдың 17 октябрендә Венгрия Австрия менән берләшмәне тарҡатып, Сен-Жермен һәм Трианон килешеүҙәрендә юридик нығытлған империяны тарҡатыуҙы башлай. Был ике килешеүгә Париж тыныслыҡ конференцияһында Америка вөкилдәре ҡултамғаларын ҡуйыуға ҡарамаҫтан, АҠШ үҙен Милләттәр Лигаһында ҡатнашыу менән бәйләргә теләмәгәнлектән, Сенат уларҙы ратификациялауҙан баш тарта.
Һөҙөмтәлә Ҡушма Штаттарында һәм Австрия хөкүмәттәре яңы халыҡ-ара ойошма менән бәйле булмаған сепаратный тыныслыҡ килешеүе төҙөү тураһында һөйләшеүҙәр башлай. 1921 йылдың 24 авгусында килешеүгә Венала ҡул ҡуйыла, шунан һуң 8 октябрҙә уны — Австрия, 18 октябрҙә — АҠШ сенаты, 21 октябрҙә — Америка президенты раификациялай. 1921 йылдың 8 ноябрендә Венала солох килешеүенең көсөнә инеүен раҫлаған ратификация грамоталары алмашыу ойошторола.
Килешеү шарттары
Килешеүҙең 1-се статьяһы Австрия хөкүмәтенең АҠШ хөкүмәтенә Сен-Жермен килешеүенә ҡул ҡуйған создаш илдәргә бирелгән барлыҡ хоҡуҡтарҙы һәм өҫтөнлөктәрҙе биреүҙе нығыта. 2-се статьяла Ҡушма Штаттарға мәҡәлә Сен-Жермен килешеүенең ниндәй пункттары ҡулланылыуы аныҡлана. 3-сө статья ратификацияланған грамоталарҙы алмашыуҙы ҡарай.
Эҙемтәләре
Тыныслыҡ килешеүе Милләттәр Лигаһы яғынан ҡәтғи контролде урап үтеп, Америка-Австрия мөнәсәбәттәренә нигеҙ һала. Һөҙөмтә булараҡ, АҠШ, Сен-Жермен килешеүенә ярашлы, Беренсе Австрия Республикаһы хөкүмәтенә хәрби репарация йөгөн еңелйтергә ярҙам итә.
1924 йылдың 26 ноябрендә Вашингтонда өҫтәмә рәүештә Америка-Австрия-Венгрия американдарға Австрия һәм Венгрия хөкүмәттәре түләргә тейешле репарация дәүмәлен билдәләү комиссияһы ойошторола.
Силәбе-Үҙәк
Силәбе-Үҙәк (Челя́бинск-Гла́вный) (ғәҙәттә, «Силәбе» ) — Силәбе өлкәһенең административ үҙәге Силәбе ҡалаһындағы Көньяҡ Урал тимер юлының Силәбе төбәге терәк тимер юл станцияһы һәм үҙәк тимер юл вокзалы. Станция Силәбе тимер юлының нигеҙе булып тора һәм уға үҙ-ара бәйле башҡа үҙәк станциялар ҙа инә.
Мәскәүгә тиклем араһы — 2101 км ( Һамар аша), 1984 км ( Ульяновск аша) .
1906 йылдан 1907 йылға васыят
1906 йылдан 1907 йылға васыят — Башҡортостандың беренсе халыҡ шағиры Мәжит Ғафури шиғыры. 9-сы кластың Башҡорт әҙәбиәте дәресе программаһына индерелгән. 1906 йылда яҙылған.
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
1906 йылдың көҙөндә, революцион хәрәкәт көсәйгән дәүерҙә, бер йыл Ҡазандағы «Мөхәммәҙиә» мәҙрәсәһендә уҡып йөрөгән Мәжит Ғафури «Ғәлиә» мәҙрәсәһендә уҡыуын дауам итеү маҡсатында Өфөгә ҡайта.
Силәбе-Үҙәк
Станция пассажирҙар һәм йөк ташыу хеҙмәте күрһәтә. Станцияның оҙонлоғо 11 км самаһы, 70-тән ашыу юл (шуларҙың 13-ө - пассажир, 3-ө - фәҡәт ҡала янын хеҙмәтләндереү паркы), 7 йөк ташыу паркы бар. Тепловоздар һәм электровоздар өсөн - локомотив депоһы, йөк һәм пассажир вагондары депоһы, ҡунаҡхана, Көньяҡ Урал тимер юлының күсмә составы тарихы музейы бар.
1906 йылдан 1907 йылға васыят
Мәжит Ғафуриҙың Октябрь инҡилабына тиклемге ижады
1905-1907 йылдарҙағы беренсе урыҫ инҡилабы тәьҫирендә Мәжит Ғафури ижады әүҙемләшә, хәл иткес эволюция этабын үтә. Был осор шиғриәтендә инҡилап ҙур үҙгәрештәр һәм иркенлек вәғәҙә итеүсе яңы заман булып кәүҙәләнә. Ғафури синыфтар көрәшен, инҡилап көстәренең нисбәтен шәйләп еткермәй, шулай ҙа халыҡҡа хас һиҙемләү аша етди бәрелештәр дәүере килгәнен аңлай һәм еңеү-еңелеү мәсьәләһе тиҙ көндә хәл ителергә тейешлегенә лә төшөнә. Ғафуриҙың мәғрифәтселек идеялары революцион-демократик ҡараштарға күсә килеүе менән ҡылыҡһырлана. Шағирҙың тормошҡа ҡарашындағы үҙгәрештәр «1906 йылдан 1907 йылға васыят» һәм «1907 йылдың яуабы» исемле билдәле шиғырҙарында айырыуса асыҡ сағыла. Батшалыҡты ул ауҙарылырға тейешле «ҙур ағас» менән сағыштыра, ә «ҙур кеше»гә батырырбыҙ тешебеҙҙе» тигән юлдар батшаны тәхеттән төшөрөү кәрәклегенә ишаралай. Шағир хеҙмәтсәндәрҙе донъяны үҙгәртеп ҡорорға саҡыра. 1911 йылда Өфө һәм Ҡазан ҡалалары жандарм идаралыҡтары «1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғырында әйтелгән «енәйәтсел» фекерҙәре өсөн Ғафуриҙы полиция күҙәтеүе аҫтына ала.
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры беренсе тапҡыр «Ҡазан мөхбире» гәзитенең 1907 йылғы 1 ғинуар һанында баҫыла. 1978 йылда Өфөлә нәшер ителгән 4 томлы әҫәрҙәр йыйынтығына урынлаштырыу өсөн «1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры М. Ғафуриҙың 1911 йылда баҫылған «Милләт мөхәббәте» шиғри йыйынтығынан алынды. Ундағы 31-32 юлдар һуңғараҡ:
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
Көньяҡ Уралда тимер юлдар төҙөй башлау Урал менән Себерҙең ғәйәт ҙур тәбиғәт байлыҡтарын үҙләштереү ихтыяжы тыуыу менән бәйле.
1906 йылдан 1907 йылға васыят
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры
Күп йылда бер генә рәт килеп кистем, Әүүәлдә үтмәмештер минең миҫлем. Әҙ ваҡытта күп күрһәткән ғәйрәтемә Ғәжәп ҡалып, мөсәлләм булды һәр кем. Бер-бер эште баштан-аяҡ уйлағанға, Тәьҫир иттем донъялағы барса йәнгә. Фәҡир, бай, хаким, ғәүам — барсаһыны Тартыштырып, ғарыҡ ҡылдым ҡыҙыл ҡанға. Ғалим берлә яһилдарҙы ҡушып бергә, Өйрәттем һәр берһене берләшергә. Был һүҙем хаҡлығыны тиҙ белерһеҙ, Күҙ һалһағыҙ «Ун етенсе октябр»гә. Япон илә Россияны килештереп, Унда — солох, был урынға янъял кереп, Бер мең дә туғыҙ йөҙ ҙә бишенсе йыл Һәр бер эште бер башланы, бер бөтөрөп. Ҡушылдылар бер урынға йәш кешеләр, Йәштәрҙән итте хәүеф «баш кешеләр». «Һәр кешенең хаҡы тигеҙ булһын!» — тиеп, Ҡысҡырҙылар зыялый һәм ас кешеләр. Һәр шәһәрҙә ҡаһармандар аяҡ баҫып, Залимдарҙың йөҙҙәренән ҡаны ҡасып, Баш шәһәрҙә «баш кешеләр» ҡото осҡас, Халыҡтарҙы туҡтаттылар Дума асып.
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
1891 йылда Бөйөк Себер юлы төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
1906 йылдан 1907 йылға васыят
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры
Килделәр ул шәһәргә белгән ирҙәр, Бер ҡылды ҡырҡ итеп бүлгән ирҙәр. Уларҙың тура, әсе һүҙҙәренән Зар йығланы Петербурҙа көлгән ирҙәр. Аптырағас, таратылды, булып мәжбүр, — Замандың беҙгә ҡылған золомоно күр! Вәғәҙәһенә күп урында ҡылды хилаф, «Ун етенсе октябр»ҙә булды мәҙкүр. Был йылда уйын булды бомба атмаҡ, Ҙур сәғәҙәт ғәд ҡылынды үлеп ятмаҡ. Йәштәрҙән мылтыҡ атмаҡ, тел оҙатмаҡ, Уларҙың ғәҙәттәре булды аҫмаҡ. Был көндә күп урында бөтөп цензур, Асылды был донъяға яңы бер нур. Әҙ булһа ла һәр тарафҡа юл асылды, Булманы был йәһәттән беҙҙә ҡосур. Был йылда ҡуҙғалдылар мосолмандар, Үлергә ҡәрип булған ғәрип йәндәр. Хөрриәт нуры илә нурландылар Инҡиразға ҡәрип булған шул ирандар Иҫкә алдыҡ ғажиз улмыш бик күп асты, Кейемдән мәхрүм улмыш яланғасты. Бер йылда ошо эштәр әҙ түгелдер, — Еңел түгел тиҙ ауҙармаҡ ҙур ағасты.
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
1888 йылда - Мәскәүҙән Өфөгә тиклем, 1890 йылдың 20 (8) сентябрендә - Златоусҡа, ә 1892 йылдың 25 октябрендә Силәбегә беренсе поезд килә. Ул ваҡытта Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе административ үҙәге станциянан 4 верста (4,2 км самаһы) алыҫлыҡта була.
Ҡуян (Бөрө районы)
Ҡуян (Кояново) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 130 кеше. Почта индексы — 452471, ОКАТО коды — 80213834003.
1906 йылдан 1907 йылға васыят
«1906 йылдан 1907 йылға васыят» шиғыры
Хәрәкәтте күп кешегә тиҙ белдереп, Мазлумдан залимдарҙы еңелдереп, Кешеләргә зарар иткән кешеләрҙе Тыныс таптым, ҡара ергә күмелдереп. Россияның кәмәһенән сығып ярыҡ, Белмәйенсә, үҙен-үҙе ҡылды ғарыҡ. Ҡан эсеүсе бүреләрҙе шәрҙәренән Яҡын булды ҡотолоға ҡуй һәм һарыҡ. Тырыштым, бер булһын тип, фәҡир һәм бай, Хҙмәт хаҡын яҡшы алһын фәҡир малай. Бер мең дә туғыҙ йөҙ ҙә етенсе йыл, Ижтиһад ҡыл, бәнем кеүек, һин дә шулай. Тамам улдым, инде китәм, дуҫ-иштәрем. Тамам булмай, тороп ҡалды күп эштәрем. Был эштәрҙе тамам итһен киләсәк йыл — Бөтмәне дошманымда күп үстәрем. Һәр төрлө һүҙ яҙҙы был көн әһле ҡәләм. Күп һөйләнде уҡтар кеүек үткер ҡәлам. Табырһығыҙ хаҡығыҙҙы, тырышығыҙ! Етенсе йыл, инде беҙҙән һеҙгә сәләм...
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
Тәүге, бер ҡатлы вокзал бинаһы 1892 йылда асыла.
Ҡуян (Бөрө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
1906 йылдан 1907 йылға васыят
Төп фекере һәм художество алымдары
Шағир поэзияһы реализм методын үҙләштерә барҙы. Был осорҙа Ғафури үҙ заманының ҡиҫкен ҡаршылыҡтарын, синфи тигеҙһеҙлекте ҡаты тәнҡитләгән «Баҙарға сыҡтым» (1907) шиғырын да ижад итте. 1905-1907 йылдарҙағы шиғриәтендә Ғафури замандың ижтимағи-сәйәси ваҡиғалары менән бәйле публицистик шиғыр тыуҙырыу оҫталығына иреште. Был шиғырҙар Мәжит Ғафуриҙың башланғыс ижадына хас булған мәғрифәтселек идеяларының яңы шарттарҙа дауамы булараҡ тыуҙы. Шул уҡ ваҡытта традицион алымдарға яңы заман билдәләрен — үткәнгә, иҙеүсе синыфҡа тәнҡит күҙлегенән ҡарауҙы, кинәйәле-аллегорик образдар, яңыса параллелдәр өҫтәлде. Шағир ижадында яңы ысынбарлыҡ сағылышы булған новаторлыҡ барлыҡҡа килде.
«Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсы
2020 йылда, шағирҙың 140 йәшен билдәләгән көндәрҙә, Башҡортостан мәҙәниәт минстрлығы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы, Мәжит Ғафуриҙың халыҡ-ара йәмәғәт фонды «Мәжит Ғафури шиғырҙарын уҡыйбыҙ» конкурсын иғлан итте. Шиғри флешмобта күп кеше ҡатнашты һәм башҡорт халыҡ шағирына булған ихтирамын күрһәтте.
Силәбе-Үҙәк
Тарихы
1892 йылдың июлендә Силәбенән Себер тимер юлының тәү сиратта торған көнбайыш участкаһы төҙөлә башлай (тәү сираттағы), ул Көнбайыш Себер юлының ете участкаһының береһе була.
1918 йылдың 14 майында Силәбе тимер юл станцияһында булған ваҡиғаларҙан һуң Чехословакия корпусының баш күтәреүе һәм 1918 йылдың 26 майынан 27 майына ҡаршы төндә ҡаланы яулап алыу элегрәк нейтралитет һаҡлап ҡалған күп меңле корпустың граждандар һуғышында Аҡ хәрәкәттә ҡатнашыуына килтергән
1930 йылдың 1 майынан станция бер юлға - Пермь тимер юлы идаралығына, уның 7-се эксплуатация районы составына күсә. 1934 йылда Көньяҡ Урал тимер юлын ойошторғанда станция уның составына күсә, юл идаралығы Силәбелә урынлаша.
Бөйөк ватан һуғышы йылдарында станция Силәбе ҡалаһында эвакуацияланған сәнәғәт предприятиелары һәм халҡы, шулай уҡ ҡалала етештерелгән хәрби техника, боеприпастар, шәхси составтар һанын иҫәпкә алып, мөһим роль уйнай. Станцияла фронттан килгән хәрби-санитар поездарҙы бушатыу пункты ла йыһазландырыла, ауыр яралылар ҡалалағы һәм өлкәләге эвакуация госпиталдәренә ебәреп торола. Дөйөм алғанда, 1941-1943 йылдарҙа ғына ла станцияларға 483 хәрби-санитар поезд бушатылған, һуғыш ваҡытында 220 000 самаһы яралы һалдат килтерелгән. Станцияның пар һәм йөк вагондары депоһында 5 бронепоезд әҙерләп оҙатылған.
Станция 1945 йылдың аҙағынан 3 кВ ҡеүәтле даими электр тогы менән тәьмин ителгән.
Станция вокзалдары
55.14139°N, 61.41583°W
Вокзалда пассажирҙар өсөн бер нисә көтөү залы бар, шулай уҡ юғары уңайлылыҡ тыуҙырылған һәм балалы пассажирҙар өсөн көтөү залы йыһазландырылған. 1892 йылда төҙөлгән иҫке вокзал бинаһы шулай уҡ реставрацияланған, хәҙер унда административ бүлектәр урынлашҡан.
Ҡала яны вокзалы
55.13806°N, 61.41417°W
Алыҫ юл поездары
2020 йылғы график буйынса станция аша йөрөгән алыҫ юл пассажир поездары:
Ҡоро Перекопка
Сухая Перекопка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 702 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Хопёр йылғаһы ҡушылған урынған алып Калач-на-Дону ҡалаһына тиклем, Хопёр, Медведица һәм Иловля йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Горный Ключ (Көйөргәҙе районы)
Таушишмә (Баян)- Көйөргәҙе районындағы ауыл, Бахмут ауыл советына инә. Халыҡ һаны 2009 йылдың 1 ғинуарына 143 кеше.[1] Почта индексы — 453353, код ОКАТО — 80239810005.
Халыҡ динамикаһы :
Күпселек халыҡ — башҡорттар (70 %).
Ауылдағы аралар
Сыуаштар, ҡараҡтар, биреуҙар, күректәр, мөкәттәр.
Ҡараҡашлы
Ҡараҡашлы (Каракашлы) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 61 кеше. Почта индексы — 452642, ОКАТО коды — 80258820004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
14 сентябрь
14 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 257-се (кәбисә йылында 258-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 108 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Ғәрәфәт (үҙән)
Ғәрәфәт (عرفة; Арафат) - Мәккәнән 20-25 километр алыҫлыҡта урынлашҡан урын. Үҙәндең оҙонлоғо 11-12 км, киңлеге — 6,5 км. Ғәрәфәт үҙәнендә хаж ҡылыусылар Зөлхизә айының туғыҙынсы көнөндә ҡала. Был туҡталҡа хаждың мотлаҡ өлөшө - фарыз булып тора. Төньяҡтан үҙән шул уҡ исемле тауҙар менән сикләнгән.
Тарихы
Ислам риүәйәтенә ярашлы, нәҡ Ғәрәфәт тауы янында ожмахтан ҡыуылған Әҙәм менән Һауа осраша. Мөхәммәттең с.ғ.с. пәйғәмбәрлек миссияһы башланғанға тиклем тау Илал исемен йөрөтә һәм мәжүсиҙәргә хаж ҡылыу урыны булып хеҙмәт итә.
Ислам диненең тәүге быуаттарында үҙәндә таш сығарыу урындары булған, ошонда уҡ Мәккәне һыу менән тәьмин итеүсе һыу үткәргес төҙөлгән. Хәҙерге ваҡытта Ғәрәфәт хаж ҡылыу өсөн генә хеҙмәт итә, һәм унда кеше йәшәмәй.
Хаж
Ғәрәфәттә хаж ҡылыуҙың төп йолаһы — «Аллаһ алдында тороу" үткәрелә. Лагерҙа урынлашҡас, ғибәҙәт ҡылыусылар «Аллаһ  алдында тороуҙың"   башланыуын (мәүкиф) көтә, ул 9 зөлхизәлә төш   ваҡытында вәғәз (хөтбә) менән асыла. Бейеклеге 60 метр булған тау алдында тора. Был тау Джәбәл әр-Рәхмә йәки Ғәрәфәт тауы тип атала.
Тауҙың көнсығыш битләүендә баҫҡыс уйылған, ул түбәлә теҙөлгән манараға алып бара. Баҫҡыстың 60-сы баҫмаһында Ғәрәфә көнө вәғәзе уҡылған майҙансыҡ булдырылған.
Ҡаштаҡ (Силәбе өлкәһе)
Ҡаштаҡ— Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Уйылға районындағы ауыл. Петровск ауыл биләмәһе составына инә.
Географияһы
Ауыл Силәбе өлкәһенең көнсығыш өлөшөндә, урман-дала зонаһында урынлашҡан, Ҡашҡайкүл күленән төньяҡ-көнбайышҡа, райондың административ үҙәге Уйылға ҡасабаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 30 километр йыраҡлыҡта (тураға) урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән абсолют бейеклеге — 203 метр.
Был ҡасаба документтарҙа 1763 йылда Силәбе ҡәлғәһе ситендә ҡала яны ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип билдәләнелә. Атама төрки телендәге ҡыштаҡ, ҡышлаҡ «ҡышлау урыны», «ҡышҡы йорт» һүҙенән алынған. Башҡорт телендәге ҡаштаҡ — «текә, текә ярлау» һүҙенән алыныуы ла ихтимал.
Этимологияһы
Ауыл ярайһы уҡ бейек кенә ҡалҡыулыҡта ята. Уның атамаһы ла ҡалҡыулыҡҡа бәйле алынған. Башҡорт әҙәби телендә ҡашлаҡ (диалектта: ҡаштаҡ) һүҙе ҡалҡыулыҡты (урыҫ. возвышенность;И.: hillside; Т. уамаҫ) аңлата (тирә-йүндән бейегерәк булып торған ер, ҡалҡыулыҡ, тау билтәүе).
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алы мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡтың милли структураһында урыҫтар 59 % тәшкил итә, ә башҡорттар һан буйынса икенсе урында тора. .
Урамдар
Ауыл бер урамдан тора (Колхоз урамы).
Кыпа-Тюнамбель-Кы
Кыпа-Тюнамбель-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тюнамбель-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йыланлы
Йыланлы (Еланлино) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Йыланлы ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 796 кеше. Почта индексы — 452502, ОКАТО коды — 80236820001.
Географик урыны
Йыланлы ауылы Әй йылғаһының ҡушылдығы Йыланлы йылғаһы буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көньяҡҡа табан 26 километр һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1760 йылдың 22 май килешеүе менән Себер даруғаһы Тырнаҡлы улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә кереткән мишәрҙәр тарафынан Йыланлы ауылына нигеҙ һалынған. «Һәр хужалыҡтан йылына 25 тин һалым (оброк) түләү ҡаралған булған». Ерҙе ҡортомға алған өсөн улус башҡорттарына 1892 йылға тиклем һалым түләгәндәр. Һуңғараҡ шундай уҡ шарттар менән бында типтәрҙәр йәшәй башлаған. Типтәрҙәрҙең инеү ваҡыты билдәһеҙ.
1795 йылда 20 йортта 149 мишәр йәшәгән.
1816 йылдан һуң мишәрҙәр (140 кеше) менән бергә бындағы ер биләмәләренә типтәрҙәр (167 кеше) ҙә эйә була.
1834 йылда Йыланлы ауылында 199 мишәр һәм 287 типтәр йәшәгән. Йыланлы ауылының икенсе исеме - «Олешкино тож», Алёшкино. Әммә башҡа ауылдарҙа осрағанса, Алёшканың тәүге төпләнеүсе булыуын фараз итергә мөмкин. Тәүге төпләнеүсе 1760 йылда тырнаҡлылар менән килешеү төҙөгән.
1842 йылда 119 мишәргә 35 сирек ужым һәм 94 сирек яҙғы ашлыҡ сәселгән. 6 тирмән булған. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше еңгән. 1895 йылға 13 һуҡҡыс һәм 20 елгәргес булған. 47 мишәр хужалығына 274 йылҡы малы, 1238 һыйыр, 230 һарыҡ, 100 кәзә тура килә. 59 типтәр йортонда — 344 йылҡы малы, 325 һыйыр, 243 һарыҡ, 255 кәзә аҫыралған. 1842 йылда мишәрҙәр 15 умарта һәм 5 солоҡҡа, типтәрҙәр - 95 умартаға эйә булған. ХIХ быуат башында Йыланлыла 5 тимерлек һәм 5 кибет эшләгән. Ауыл мосолмандарының — 2 мәсете булған.
Йыланлы ауылының XIX быуат уртаһынан артабанғы үҫеше
1859 йылда 152 йортта барлығы 916 кеше йәшәгән.
1865 йылда Йыланлы (Алёшкино) ауылындағы 156 йортта — 1005 кеше йәшәй. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище, һыу тирмәне булған.
Ауылдың XX быуатта һәм хәҙерге көндә үҫеше
1906 йылда Йыланлы ауылында 2 мәсет, мәҙрәсә, һыу тирмәне, 2 бакалея һәм 2 мануфактура кибете булған.
1920 йылда 428 йортта 2201 типтәр һәм мишәр иҫәпкә алынған.
Әлеге ваҡытта Йыланлы ауылында урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Йыланлы ауылында татарҙар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Урмандар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Тәбиғәт һәйкәлдәре:
Яманһары (Көйөргәҙе районы)
Яманһары — Көйөргәҙе районындағы ауыл.
Демография
Күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Географик урыны
Яманһары ауылы Көйәргәҙе районының көньяҡ- көнбайышында, Туғыҙтимер йылғаһы буйында урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Яманһары районда иң боронғо ауылдарҙың береһе. Ул Туғыҙтимер йылғаһын һыулай. Яманһары ауылы үҙ тарихын ике быуаттан ашыу яҙа. Ауылға нигеҙ һалыусы шәхес — Яманһары старшина Яппаров — Пугачевҡа иң тәүгеләрҙән ҡушылыусы башҡорт түрәһе булыуы менән әһәмиәтле.
Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Һыуын-Ҡыпсаҡ волосына ҡараусы Яманһары ауылы тәү башлап тарихи документтарҙа 1755 йылда телгә алына. Һыуын-Ҡыпсаҡ ырыуы башҡорттарының Яманһары ауылына нигеҙ һалыусы Мешәүле Ҡарағужаҡ кенәз вариҫы Яманһары Яппаров — 1768 йылдан алып шул исемдәге олоҫ старшинаһы. Хәҙерге көндә ике тарихи шәхестең: Мешәүле Ҡарағужаҡ кенәз менән Яманһары Яппаровтың был ауылдағы вариҫтары Түләгәнов, Йәмилев, Тураев, Байназаров фамилияларын йөрөтә. Атайымдар үҫеп буйға еткәндә, ауылдың өс урамы була: Ҡушай, Шепшә, Аръяҡ. 100 йәште үтеп, мәрхүмә булған Файза өләсәйем Йосопова һөйләүе буйынса, бынан бер нисә быуат элек бер батыр йәшәгән, ти. Уның Ҡушат менән Шөпшәт тигән ике игеҙ улы булған. Улдары үҫеп, ир ҡорона еткәс, атаһы уларҙы өйләндереп, башҡа сығарған. Шулай итеп, Ҡушат менән Шөпшәт батырҙан ике туғандаш ырыу барлыҡҡа килгән. Уларҙың тоҡомдары Яманһары ауылына нигеҙ ташы һалыуҙа ҡатнашҡан һәм шул ауылда ике урам булып урынлашҡан. Әле ул ике урамдың исеме үҙгәртелеп, халыҡ телендә Ҡушай менән Шепшә булып йөрөй. Аыуылыбыҙ эргәһенән аҡҡан Туғыҙтимер йылғаһының да, сабын туғайындағы Шығман тауының да, Ҡолсом, Ҡайынҡабаҡ, Ҡаран буйҙары, Сусаҡ, Әүлиә, Бағырлы тауҙарының да үҙ тарихы, үҙ легендалары бар.
Ауыл мәктәбе
1905 йылғы революциянан һуң Яманһарыла мәҙрәсә асыла. Был тәүге уҡыу йорто булып һанала. Ғабдрахман мулла Түләгәнов (һуңынан указлы мулла булып китә) һәм Ырымбурҙағы «Хөсәйениә» мәҙрәсәһен тамамлаған Хәмиҙулла мәзин Мағазов малайҙарҙы уҡыталар. Ҡыҙҙар менән Хәсбиямал абыстай мулланың өйөндә шөғөлләнә. Бөйөк Октябрь социалистик революцияһынан һуң элекке мәҙрәсә урыныда мәктәп асыла. 1911—1912 йылдарҙа мөғәллим Раян хәлфә Солтанғәлиев, 1915 йылдан яңы методлы мәктәп асылып, Ғәбиҙулла Вәлитов балаларға белем бирә. . ХХ быуат башы халыҡтың яңылыҡҡа, белемгә ынтылыуы менән тарихта эҙен ҡалдырған. 1920 йылдың ғинуарында күрше Туғыҙтимер ауылында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе) башҡорт һәм татар башланғыс мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү маҡсатында өс йыллыҡ Сәйетҡол педагогия курстары асыла. Был Башҡортостанда беренсе совет махсус уҡыу йорто булып һанала. Уҡытыу беҙҙең яҡтарҙа киң билдәле булған, помещик Ипполит Шоттың колонналап төҙөлгән элекке контораһында алып барыла. Белемгә һыуһаған йәштәр тирә-яҡ ауылдарҙан ошо уҡыу йортона ағыла. Яманһары ауылынан да Ғәбдрәшит Мағазов, Әхмәҙулла Тураев, Сәғит Әлибаев, Әхмәтғариф Тураевтар әлеге курстарҙа белем алалар. Башҡорт мәғариф халыҡ комиссиариаты биология, физика, география, арифметика фәндәре уҡытыусыларын, психолог, агроном, табиптарҙы Мәскәүҙән, Петроград, Өфө һәм башҡа ҡалаларҙан саҡырта. Стамбул педагогия институтын һәм экстерн рәүештә Санкт-Петербург педагогия институтын тик яҡшы билдәләргә тамамлаған Хәбиб Зәйни иң беренсе уҡытыусыларҙан булып эш башлай.1920 йылда курс Советы Хәбиб Зәйни тәҡдиме менән Яманһары ауылында ла параллель рәүештә ошондай уҡ мәктәп асыла. Баштан уҡ өлгөлө мәктәп булып һанала ул: уны курстың педагогия советы етәкләй. Яманһарылағы был уҡыу йорто педагогик курстарҙың башланғыс мәктәп базаһы тип атап йөрөтөлә.Тыңлаусылар практиканы ошонда үтә. Педагогика нигеҙҙәрен өйрәнеү, дәрестәргә методик күрһәтмәләр, заманса педагогик теорияны практикала ҡулланыу ҡат-ҡат тикшерелә, һынау үтә. 1921 йылда курстар Ташлыға, һуңғараҡ Ырымбурға Карауанһарайға күсерелә. 1928 йылдарҙа Яманһары мәктәбендә 50-нән артыҡ балаға өс уҡытыусы (Вәли Боҫҡанов, Ислам Ҡаҙбулатов, Әхәт Хәлитов) белем бирә. 1936—1939 йылдарҙа Ырымбур Карауанһарайындағы Башҡорт педагогия техникумын тамамлаған Барый Ишкинин уҡыта. Ауыр һуғыш йылдарында Яманһары мәктәбен шул уҡ уҡыу йортон тамамлаған Хәтирә Баҡаева етәкләй. Ул заман уҡытыусылары Бөйөк Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн һуғыш яланындағы геройҙарҙан кәм көс түкмәй. Был уҡытыусыларҙың һәр береһенең тормош юлы — үҙе бер тарих. 1946 йылда Хәтирә апай Баҡаева «Бөйөк Ватан һуғышында фмҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Һәр халыҡтың бөйөклөгө шәхестәр, улар ҡалдырған мираҫ, аҡыл ғилеме менән үлсәнә, тиҙәр. Шәхестәре күп булған халыҡ бер ҡасан да тарих биттәренән юғалмай.
Топонимика
Туғыҙтимер йылғаһы, Сусаҡтау, Сусаҡ соҡоро, Исхаҡ тауы, Олоһыу, Ҡаран шишмәһе, Ҡайын араһы урманы, Ҡабаҡ буйы, Таҡыр түбә, Йондоҙ урманы, Зәлифә туғайы, Иҫке йорт, Һәмән буйы, Ташаҫты, Бағырлытау, Бағырлыһыу, Ҡолсом туғайы, Саңныйорт.
Иҫкәрмәләр
2. Тәлғәт Шаһманов. Мешәүле Ҡарағужаҡ нигеҙләгән ауылдар. «Юшатыр» гәзите, 1 июль 2010 йыл.
Курташин Владимир Егорович
Курташин Владимир Егорович (2 сентябрь 1932 йыл — 16 сентябрь 2008 йыл) — инженер, (1980). «Криогенмаш» фәнни-производство берекмәһенең генераль директоры. СССР халыҡ депутаты (1989—1991). СССР дәүләт премияһы лауреаты (1990). РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе (1987). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1991).
Биографияһы
Курташин Владимир Егорович 1932 йылдың 2 сентябрендә Мәскәү өлкәһе Горловский районы Кремлево ауылында эшсе ғаиләһендә тыуа.
1950—1955 йылдарҙа Тула механик институтында уҡый. 1955 йылда хеҙмәт юлын мастер булып башлай, 1957 йылдан — механик, 1958 йылдан — Серго Орджоникидзе исемендәге Силәбе машиналар төҙөү заводының механика цехы начальнигы ярҙамсыһы. 1959—1963 йылдарҙа Тула өлкәһенең Узлов тау машиналары заводында механика-йыйыу цехы начальнигы урынбаҫары ҡорамалдао бүлеге начальнигы булып эшләй.
1963—1965 йылдарҙа — участка начальнигы, 1965—1966 йылдарҙа — механик эшкәртеү цехы начальнигы урынбаҫары, 1966—1970 йылдарҙа механик эшкәртеү цехы начальнигы, эксплуатация һәм төҙөлөш буйынса баш инженер урынбаҫары була. 1970—1972 йылдарҙа — партком секретары. 1972—1973 йылдарҙа — баш инженер урынбаҫары, 1973—1977 йылдарҙа — Балашиха машиналар эшләү заводы директорының производство буйынса урынбаҫары. 1977—1980 йылдарҙа — Балашиха машиналар эшләү заводы директоры, «Криогенмаш» НПО-һы генераль директорының беренсе урынбаҫары була. 1971 һәм 1977 йылдарҙа Курташин Владимир Егорович СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән «фиҙакәр хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн» ике тапҡыр Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденыменән бүләкләнә.
1980—1986 йылдарҙа «Союзкриогенмаш» криоген машиналар эшләү ВПО-һы етәксеһе була, 1986 йылдан — ошо уҡ берекмәнең баш идаралығында производство начальнигы. 1986—2008 йылдарҙа, йәғни 22 йыл дауамында В. Е. Курташин «Криогенмаш» фәнни-производство берекмәһенең булып генераль директоры вазифаһын биләй.
1987 йылда РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән В. Е. Курташин РСФСР-ҙың атҡаҙанған машина эшләүсеһе почетлы исеменә лайыҡ була.