cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кувакин Валерий Александрович
Биографияһы
Халыҡ-ара гуманистик һәм этик союз ағзаһы, Экзистенциаль психология һәм тормош ижады институтының ғилми советы ағзаһы.
39 кандидат һәм 3 фән докторы әҙерләгән.
70-се һәм 80-се йылдарҙа марксизм һәм дини экзистенциализм буйынса бер нисә хезмәт баҫтыра. 90 -сы йылдар башынан алып фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары этика, мәҙәниәт, психология һәм антропология өлкәһенә ҡарай. Һуңғы эштәре кешенең интеллектуаль һәм мәғлүмәти хәүефһеҙлеге проблемаларына арналған.
Мәҡәләләре
2020 йыл башына авторҙың хеҙмәттәренең тулы исемлеге 23 монография  (улар араһында 3 авторҙашлыҡта) һәм 200-ҙән ашыу ғилми һәм фәнни-публицистик мәҡәләләр. В.А.Кувакин шулай уҡ Рәсәй гуманистик йәмғиәт тарафынан баҫтырып сығарылған 12 монографияның мөхәррире булып тора.
Кесе Нуғаҙаҡ
Кесе Нуғаҙаҡ (Малый Нагадак) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 175 кеше. Почта индексы — 453484, ОКАТО коды — 80205849004.
Тарихы
Кесе Нуғаҙаҡ ауылы (Ҡотаймаҫ) XVIII быуат аҙағынан билдәле. 1797 йылда Оло Нуғаҙаҡ ауылының (хәҙер Сыуаш Нуғаҙағы ауылы) яңы суҡындырылған сыуаштары нигеҙ һала. 1865 йылда Ҡотаймаҫ исеме менән иҫәпкә алынған. 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса Кесе Нуғаҙаҡ ауылында 106 кешенән торған 17 йорт булған. Киләһе быуат башына 34 йортта 200 кеше иҫәпкә алынған. 18 йылдан һуң йорттар һаны тағы ла 30-ға, ә халҡы 150 кешегә арта.
Драники
Дра́ники, дра́нки (дранікі, деруни) — картуф оладьиһы, Европа аш-һыуының блюдоһы. Европала, бигерәк тә көнсығыш Европа аш-һыуында киң таралған.
«Драники» тип аталған картуф оладьиһы Белорус кухняһының айырылғыһыҙ бер өлөшө булып һанала. Был блюдо шулай уҡ украиндарҙың, йәһүдтәрҙең аш-һыуында ла популяр. Картуф ҡоймағын һәм оладьиһын аш-һыуҙа картуф ҡулланылған бөтә ерҙә лә тиерлек, Латин Америкаһынан алып Төньяҡ Европаға тиклем осратырға була.
Тасуирлау
Драникины ҡырғыстан үткәрелгән картуфҡа тоҙ һәм йомортҡа ҡушып әҙерләйҙәр. Шулай уҡ уға он да өҫтәйҙәр. Теләккә ҡарап, һуған, һарымһаҡ ҡушырға ла мөмкин. Килеп сыҡҡан массаны болғап, табала, сусҡа йәки үҫемлек майында ҡыҙҙыралар. Блюдоны табынға традицион рәүештә эҫе көйө ҡаймаҡ, аҡ май йәки иретелгән сусҡа майы ҡушып бирәләр. Һыуынған драники үҙенең тәмен тиҙ юғалта. Шуға күрә, бер нисә сәғәттән һуң уны үҙаллы блюдо итеп түгел, икенсе блюдоға ингредиент булараҡ файҙаланыу яҡшы. Табынға бирер алдынан ғына ҡыҙҙырылған йәки шунда уҡ табанан алып өҫтәлгә ҡуйылған драники иң тәмлеһе тип һанала. Шулай уҡ драникины төрлө һауытта быҡтырыу ҙа бар, мәҫәлән, эҫе мейес эсендә балсыҡ көршәктә. СССР-ҙа драникины, голубцы өлгөһөндә, эсенә фарш һалып та әҙерләү киң таралған була.
Тарихы
Драники тәүге тапҡыр 1830 йылда телгә алына һәм немец аш-һыуы (Kartoffelpuffer). йоғонтоһонда барлыҡҡа килә. Был блюдоның башҡа исмедәре лә бар:
Диаоха
Диаоха (Диаэни) — Кавказ аръяғының көньяҡ-көнбайышында боронғо регион (дәүләт берәмеге). Колхиданың көньяҡ сиктәре һәм Урартуның төньяҡ-көнбайыш сиктәре менән сиктәш булған. Диаоханың баш ҡалаһы — Зуа.
Атамаһы
Диаоха атамаһы тәүге тапҡыр Яҡын Көнсығыш сығанаҡтарында беҙҙең эраға тиклем XII—VIII быуаттарҙа телгә алынған. Ассирия яҙмаларында Диаэна булараҡ яҙылған.
Халҡы
Бихисап ғилми тикшеренеүҙәр булыуына ҡарамаҫтан Диаоха халҡы тураһында мәсьәлә асыҡ булып ҡала.
Таралған версияларҙың береһе буйынса, был төбәктең халҡы протокартвел (боронғо грузин) ҡәбиләләренә ҡараған.
Башҡа версия буйынса, был төбәктә хурриттар йәшәгән (фараз буйынса таохтар хуррит сығышлы булғандар).
Тарих фәндәре докторы Б. А. Арутюнян, беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡта йәшәгән Чорох йылғаһы бассейны халҡының этник сығышын анализлағанда, беҙҙең эраға тиклем VII—VI быуаттарҙа был төбәктә скиф ҡәбиләләре йәшәгән, улар урындағы әрмән халҡын буйһондорған, ә Чорох йылғаһы тамағы районында — грузин ҡәбиләләре йәшәгән. Беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында улар башлыса әрмән халҡы формалашыуында ҡатнашҡан. Дөйөм алғанда ул был территория халҡының ҡатнаш составлы булыуы тураһындағы версия яҡлы.
Тарихы
Тәүге тапҡыр телгә алыныу беҙҙең эраға тиклем 1112 йылға ҡарай, был ваҡытта Ассирия батшаһы Тиглатпаласар I төньяҡҡа Ҡара диңгеҙ яғына яу менән барған: «Бөтә батшаларҙы тереләй әсиргә алдым. Уларҙың бөтәһендә ярлыҡаным, ғүмерен һаҡланым, әммә уларҙың улдарын аманат итеп ҡалдырҙым. Улар өҫтөнә яһаҡ һалдым — 1200 баш йылҡы һәм 2000 баш эре мөгөҙлө мал, һәм үҙ илдәренә ебәрҙем. Ассирия илаһына буйһонмаған Диаэна иле батшаһын — Сиенды, мин бәйле рәүештә үҙемдең Ашшур ҡалаһына алып килдем һәм унда уны ярлыҡаным. Ул бөйөк илаһтарға буйһонғас, мин уны ебәрҙем». Беҙҙең эраға тиклем 845 йылда был территорияға ассириялар килгән һә батша Салманасар III уны буйһондорған.
Әммә тиҙҙән Диаоха Урартуның Менуа һәм Аргишти I батшаларының экспанциялау объекты булып киткән. Хәрби яуҙар барышында өлкә Урартуға ҡушылған. Бөҙҙөң эраға тиклем VIII быуатта, урартулар тарафынан ойошторлған тар-мар ителеүҙән һуң, Диаохиның төньяҡ ерҙәре фараз буйынса Колхида составына кергән. Беҙҙең эраға тиклем 760-сы йылдарҙа Урарту батшалары яҙмаларында Диаоха телгә алынмай, шулай итеп Урарту һәм Колха күрше булып киткән.
Бәшмәктәр менән ағыуланыу
Бәшмәктәр менән ағыуланыу  — бәшмәк ашау менән бәйле ағыуланыу.
Бәшмәктәр менән ағыуланыу сәбәптәре
Бәшмәк менән артыҡ туҡланыу, хатта беренсе категориялылары ла, организмға зыян килтерә, сөнки бәшмәктәр — ауыр үҙләштерелеүсе аҙыҡ һәм ашҡаҙан-эсәк трактында ярым үҙләшкән массаның ҙур күләмдә булғанда организмдың ағыуланыуы мөмкин.
Бәшмәктәрҙе йыйғанда һәм файҙаланғанда һаҡланыу саралары
Айырыуса тыштан ҡарағанда ашарға яраҡлы бәшмәктәргә оҡшаған һәм улар менән бергә йыйылғанды ашап, ағыуланыу осраҡтары күп. Бындай хата китмәһен өсөн, бәшмәктәрҙең дөйөм билдәләрен яҡшылап өйрәнергә һәм ағыулы төрҙәрҙең үҙенсәлектәрен белергә кәрәк.
Үҙегеҙгә билдәле булған бәшмәк төрҙәрен генә йыйырға кәрәк. Билдәһеҙ йәки шиклеләрен (плодовое тело- гриб) ашарға ярамай. Шуны иҫтә тоторға кәрәк: ҡайһы берҙәрендә уларға хас билдәләр булмай, мәҫәлән, тырҡыш (мухомор) эшләпәһендәге аҡ киҫәктәрҙе ҡайһы ваҡыт көслө ямғыр йыуып төшөрә, ә Amanita phalloides (бледная поганка) бәшмәгенең эшләпәһен төбөнән ҡырҡып алһаң, һабағындағы балдаҡ тороп ҡала һәм кеше уны ашарға яраҡлы бәшмәк менән бутай.
Бәшмәктәр өлкәндәргә ҡарағанда күпкә хәүефлерәк, шуға күрә «һәйбәт» тип аталған бәшмәктәрҙе лә балаларға ашатмаҫҡа кәрәк. Белгестәр 12 йәшкәсә балалар бәшмәк ашамаҫҡа тейеш тип иҫәпләй.
Тупраҡтан, һыуҙан һәм һауанан ағыулы матдәләрҙе (ауыр металдар, пестицидтар, радионуклидтарҙың) үҙендә туплаусы булараҡ та бәшмәктәр хәүеф сығанағы тип иҫәпләнә.
Иң мөһиме- бәшмәктәр башҡорт халҡының ризыҡтары араһында булмаған һәм уларҙы йыйыуҙы башҡорттар кәрәкле тип тапмаған.
Тәүге ярҙам саралары
Табип килгәнсе ағыуланыусыны түшәккә һалалар, ашҡаҙанды йыуҙыралар: күп эсеү (4-5 стакан ҡайнатылған һыу, ваҡ йотомдар менән эсеү) һәм тел тамырына бармаҡ йәки шыма предмет менән баҫып, ҡоҫоу тыуҙыралар. Ағыуҙы эсәктән алыу өсөн ашҡаҙанды йыуғандан һуң шунда уҡ көсһөҙләндерәләр һәм клизм яһайҙар.
Диагнозды аныҡлау өсөн ашалмаған бөтә бәшмәктәр ҙә һаҡлана.
Бәшмәктәр менән ағыуланғанда дауалау уларҙың төрөнә бәйле. Аҡһыл томшоҡ менән ағыуланғанда ҡоҫоу һәм дегидратация күҙәтелә, ашҡаҙанды йыуҙырғаста ҡан ебәреү, гемодиализ үткәрелә, вена эсенә инсулин менән глюкоза ебәрелә, тын алыуы боҙолғанда — тире аҫтына атропин.
Ағыулы бәшмәктәрҙең хаталы «билдәләре»
«Ағыулы бәшмәктәрҙе билдәләргә мөмкинлек биргән» халыҡ һынамыштары төрлө яңылышлыҡтарға нигеҙләнгән һәм бәшмәктәрҙең хәүефлелеге тураһында фекер йөрөтөргә мөмкинлек бирмәй:
== Ҡайһы бер бәшмәктәр менән ағыуланыу ==
Фаллоидин менән ағыуланыу
Аҡһыл томшоҡ, һаҫыҡ тырҡыш йәки яҙғы томшоҡ кеүек аманит бәшмәктәрен ҡулланғанда барлыҡҡа килә. Ошо бәшмәктәрҙең итсәһендә түбәндәге юғары ағыулы матдәләр табылған: Фаллин ҡайнағанда зарарһыҙландырыла, ә ҡалған ағыуҙар йылылыҡ эшкәртеүгә тотороҡло һәм алынмай.
Фаллоидин аҙыҡты ҡабул ителгәс тә бауыр күҙәнәктәрендә тәрән үҙгәрештәр тыуҙыра башлай, әммә тәүге билдәләр 6-24 сәғәттән һуң, ҡайһы берҙә ике тәүлектән һуң күренә. Ағыуланыу ҡорһаҡта көслө ауыртыуҙан, туҡтауһыҙ ҡоҫоуҙан, тирләүҙән һәм эс китеүҙән башлана, тән температураһы түбәнәйә. Ауыр осраҡтарҙа (бындай ағыуланыуҙар барыһы ла тиерлек — ауыр!) бөйөр һәм йөрәк хәлһеҙлеге башлана, кома һәм үлем етә. Ағыуланыу 20 көнгә тиклем дауам итергә мөмкин.
Ышаныслы дауалау алымдары юҡ, хатта ваҡытында күрһәтелгән медицина ярҙамында ла бындай ағыуланыуҙарҙан 70 процентҡа яҡыны үлемгә дусар була. Диагностиканы тиҙ билдәләгән осраҡта ғына (билдәләр башланғанға тиклем) уңышлы дауалау күрһәтергә мөмкин, дауалау өсөн фаллоидҡа ҡаршы сывороткалар һәм тиоктин кислотаһы ҡулланыла.
Орелланин менән ағыуланыу йәки парафаллоид синдром
Орелланин айырыуса ҙур йәшерен тәьҫир осоро булғаны менән мәкерле — ағыуланыуҙың тәүге билдәләре бер нисә көндән йәки хатта аҙналарҙан һуң ғына барлыҡҡа килә. Был диагностиканы ла, ваҡытында дауаланыуҙы бик ҡыйынлаштыра.
Был ағыуланыуҙы тыуҙырыусы бәшмәктәр, ғәҙәттә, бәшмәкселәрҙең иғтибарын йәлеп итмәй, шуға күрә ағыуланыу осраҡтары һирәк була.
Ҡыҙыл һәм ҡаплан һымаҡ тырҡыш менән ағыуланыу
Төрлө симптомтар менән оҙатылып барыуы мөмкин, сөнки был бәшмәктәр бер нисә ағыу миҡдары буйынса ныҡ ҡына үҙгәрә. Күп осраҡта ағыуланыуға мускарин, мускаридин (микоатропин) һәм буфотенин сәбәпсе була. Мускарин һәм буфотенин өҫтөнлөк иткән осраҡта ағыуланыуҙың төп билдәләре — һаташыу, галлюцинация, истерия һәм көслө йоҡо баҫыу менән бергә нервы системаһының ҡаҡшауы. Мускаридин ҡоҫоу, эс китеү, тирләү, шайыҡ ағыу, анурия, йөрәк ауыртыуының әкренәйеүе менән ашҡаҙан-эсәк боҙолошона килтерә. Симптомдар ғәҙәттә 1-2 сәғәттән һуң күренә башлай, шуға күрә ашҡаҙанды йыуҙырыу һәм нервы системаһына, йөрәккә симптоматик ярҙам рәүешендә ваҡытында медицина ярҙамы күрһәтелергә мөмкин.
Мускарин менән ағыуланыу
Составында мускарин ғына булған һәм башҡа ағыуҙары булмаған бәшмәктәр бар. Уларға еплебаштарҙың һәм лағырлаҡтарҙың ҡайһы бер төрҙәре инә. Был бәшмәктәр менән ағыуланыу 1-2 сәғәттән һуң асыҡлана, мускарин синдромына юғары шайыҡ бүленеү, тирләү, ҡоҫоу, эс китеү, брадикардия, күҙ ҡараһының еңелсә тарайыуы хас. Ауыр осраҡтарҙа коллапс, тын алыуҙың боҙолоуы, үпкәнең шешенеүе башлана.
Тәүге ярҙам ашҡаҙан-эсәк юлынан ағыуҙы алып ташлауҙан тора (ашҡаҙанды йыуҙырыу, энтеросорбенттар ҡабул итеү). Атропин һәм башҡа М-холиноблокаторҙар антидот сифатында файҙаланыла. Шулай уҡ адреномиметиктар йәки глюкокортикоидтар ҡулланырға мөмкин.
Гельвелла бәшмәктәре менән ағыуланыу
Тубырсыҡбаш бәшмәктәрҙең төрҙәре, дөрөҫ әҙерләнмәгән бүрекбаш бәшмәктәре аштарын ҡулланыу йәки уларҙы саманан тыш ашау арҡаһында тыуыуы ихтимал. Гиромитриндар тип аталған ҡайһы бер матдәләр башланғыс булып тора. Был ағыуҙар өлөшләтә (ҡайһы бер бүрекбаштарҙа) йәки бөтөнләй (айырым тубырсыҡбаш бәшмәктәрҙә) юғары температураға сыҙамлы булыуы мөмкин. Гиромитриндар гемолитик тәьҫир итә, ҡанда гемоглобиндың күтәрелеүе, һары сире, ҡоҫоу, эс китеү һәм йоҡоһоҙлоҡтоң артыуы ағыуланыу билдәләре булып тора. Ауыр ағыуланыу үлемгә килтереүе мөмкин.
NAMA (North Amarica Micological Assoiation) мәғлүмәттәре буйынса, гиромитрин түбәндәге бәшмәктәрҙә бар:
Галлюциногендар менән ағыуланыу
Иң күбе галлюциноген бәшмәктәр булараҡ Psilocybe өйрәнелгән, тәьҫир итеүсе башланғыс сифатында уларҙың составында псилоцин һәм псилоцибин бар. Шулай уҡ Panaeolus һәм Conocybe ырыуҙарынан ҡайһы бер бәшмәктәрҙең галлюциноген үҙенсәлектәре тураһында мәғлүмәттәр бар. Был бәшмәктәрҙең матдәләре психика боҙолоуына килтергән психотометиктарға йәки психодислептиктарға ҡарай. Ағыуланыу артериаль баҫымдың тиҙ түбәнәйеүенә, тирләүгә, күҙ ҡараларының киңәйеүенә килтерә, иҫереү тойғоһо һәм көстөң кәмеүенә килтерә. Оҙаҡламай галлюцинациялары булған ауыр психоз билдәләре барлыҡҡа килә, иңлек һәм ваҡыт тураһында күҙаллауҙар боҙола, ҡайһы берҙә үҙ-үҙен үлтереүгә килтереүсе депрессив хәлдәр булыуы мөмкин.
Тиреҫ бәшмәктәре менән ағыуланыу
Был бәшмәктәрҙе шартлы рәүештә ашарға яраҡлы тип ҡулланалар, ләкин ҡайһы бер төрҙәр менән спиртлы эсемлектәр ҡулланалар икән, ағыуланыу барлыҡҡа килеүе ихтимал. Ошо бәшмәкте ҡулланғандан һуң 1-2 тәүлек эсендә спиртлы эсемлектәр эскәндә ағыуланырға мөмкин.
Ағыуланыу билдәләре: борсоулы хәл, бит ҡыҙара, пульс әкренәйә һәм эсәк ауырта. Ғәҙәттә синдром 2-3 көн дауам итә.
Ғәмәлдәге башланғыс (коприн ) альдегиддегидрогеназа ферментын тотҡарлай, шул рәүешле ул алкоголь метаболизмын уксус альдегиды барлыҡҡа килеү стадияһында тота һәм антабус эффектын яраҡлаштырып, токсик тәьҫир итә лә инде.
Ашҡаҙан-эсәк ағыуланыуҙары
Типик ашҡаҙан-эсәк симптомдарын ғәҙәттә аҙ ағыулы, шулай уҡ дөрөҫ булмаған кулинар эшкәрткәндә шартлы рәүештә ашарға яраҡлы булып һаналған күп бәшмәктәр тыуҙырыуы ихтимал. Иҫке, өлгөргән бәшмәктәрҙе ҡулланғанда ла, йәки ярамаған шарттарҙа оҙаҡ һаҡланғанда ла ошондай ағыуланыу барлыҡҡа килеүе ихтимал.
Симптомдар бер нисә сәғәттән эс ауыртыу, ҡоҫоу, диарея менән күренә, ауыр осраҡтарҙа тартышыу һәм аңды юғалтыу менән оҙатыла. Ғәҙәттә ағыуланыу бер нисә көндән үтә, ләкин етди өҙлөгөүгә сәбәпсе булыуы ихтимал, айырыуса балаларҙа һәм өлкән йәштәгеләрҙә.
Эсәктәргә тәьҫир иткән иң билдәле ағыулы бәшмәктәр:
Шартлы ашарға яраҡлы бәшмәктәр:
«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы (Ериковск)
«Фашизм ҡорбандарына» мемориалы — Ростов өлкәһе Дубовский районы Ериковск утарындағы мемориаль комплекс.
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, 1942 йылда Ериковский утары эргәһендә фашистар совет хәрби әсирҙәре өсөн лагерь булдыра.
Хәрби әсирҙәрҙе юҡ итеү өсөн фронт һыҙаты йәнәшәһендә немецтар башта күсмә лагерҙар ойоштора, икенсе этап булып тимер юл станциялары эргәһендә даими оҙатыу лагерҙарын булдырыу («Дулаги» — немец телендә «Durch lager»), артабан Германия территорияһында һәм союздаш илдәрҙә «Шталаги» ойошторола. Лагерь ҡарап Ериковский «Дулаг». Был «Дулаг-124», ысын мәғәнәһендә концентрацион лагерь була.
Беренсе хәрби әсирҙәрҙе немецтар оккупациянан һуң шунда уҡ утарҙың һөт-тауар фермаһына оҙата. Утарҙа барактар төҙөлә башлай. Хәрби әсирҙәр сыбыҡтарҙан үрелгән ике ҡатлы һикеләрҙә йоҡлай, күптәр, урын етмәгәнлектән, урамда ҡала. Уларҙы конвой һағында вафат булыусыларҙы һөйрәп сығара һәм 6х4 метр ҙурлыҡтағы дөйөм ҡәберлеккә ташлай.
Лагерһа туҡтауһыҙ мунса яғыла, ундахәрби әсирҙәр йыуына ала. Әммә мунсанан бер кем дә иҫән-һау әйләнеп ҡайтмай.
Немец етәкселеге үҙҙәре өсөн күңел асыу ойоштора — әсирҙәргә немец формаһын кейҙереп, уларға эттәрҙе һөсләтәләр, әммә эттәр әсирҙәргә ташланмай. Әгәр әсирҙә совет хәрби формаһы булһа, эттәр шунда уҡ ташлана. Әсирҙәргә совет ғәскәрҙәре алып сығып өлгөрмәгәс, яндырып киткән көйгән иген ашаталар. Һарайҙарҙа 200-ҙән күберәк кеше була, ҡайһы берҙә әсирҙәргә ултырып йәки баҫып йоҡларға тура килә. Ямғыр ваҡытында барактарҙың береһе емерелә һәм барлыҡ әсирҙәр емереклектәр аҫтында ҡала.
Лагерь ойошторолғандан алып унда яҡынса 18 мең кеше әсирлектә тотола. Язалауҙан, ябығыуҙан, ауыр хеҙмәттән көн һайын 100—200 кеше вафат була, барлығы яҡынса 5 мең кеше, шул иҫәптән Дубовский районының 46 гражданы, вафат була һәм атыла.
«Дулаг-124» лагерында хәрби әсирҙәр ерләнгән урында 1987 йылда «Фашизм ҡорбандарына» тип аталған мемориал төҙөлә. Монументтың авторҙары — Ленинград архитекторҙары М. Ш. Хададзе менән Ю. А. Степанюк. Уның эргәһендә парк булдырыла. Мемориалдың нигеҙен күккә баҡҡан өс әсирҙең аҡ скульптураһы тәшкил итә. Улар эргәһендә концлагерь ҡоролмаһы. Ҡабырғала — надзирателдәр вышкаһы. Мемориал ҡойма һәм сәнскеле тимерсыбыҡ менән уратылған. Ҡойма эргәһендәге плитаға: «1942. Концлагерь ҡорбандар иҫтәлегенә. Совет яугирҙарына», — тип яҙылған.
Вәлиев Лек Вәли улы
Вәлиев Лек Вәли улы (19 апрель 1935 йыл — 23 март 1992 йыл) — режиссёр. 1965—1969 һәм 1981—1987 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры режиссёры, 1971—1981 йылдарҙа — баш режиссёры; бер үк ваҡытта 1965 йылдан Өфө сәнғәт училищеһы, 1972—1985 һәм 1989—1992 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1966 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1978) һәм Башҡорт АССР-ының (1972) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡорт АССР-ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1983).
Биографияһы
Лек Вәли улы Вәлиев 1935 йылдың 19 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһында тыуған. 1959 йылда Мәскәү ер төҙөү инженерҙары институтын, 1965 йылда Ленинград театр, музыка һәм кинематография институтын тамамлай. Салауат драма театры сәхнәһендә В. Сәйфуллин һәм Л. Елшанкиндың «Умырзая» драмаһы буйынса спектаклен (1964) ҡуя, был уның беренсе эше була. 1968 йылдан — Салауат театрының баш режиссёры. 1965—1987 йылдарҙа (өҙөклөктәр менән) Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия дәүләт драма театрында эшләй. Академтеатрҙа уның беренсе эше — Сыңғыҙ Айтматов «Әсә яланы» («Материнское поле») әҫәре буйынса спектакль. 1971—1981 йылдарҙа — ошо театрҙың баш режиссёры. 1987—1990 йылдарҙа — Сибай дәүләт драмы театрында режиссёр. 1990—1992 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры режиссёры.
Төрлө сәхнәләрҙә М. Кәрим, Н. Нәжми, Н. Асанбаев, И. Йомағолов, М. Буранғолов, Х. Ибраһимов, И. Абдуллин, М. Садиҡова пьесалары буйынса 50-нән ашыу спектаклдәр ҡуя. Шулай уҡ А. Н. Островский, М. Горький, Л. Пиранделло, М. Ғафури, У. Сароян, Н. Хикмәт, С. Айтматов әҫәрҙәре буйынса постановкалар ҡуя.
Лек Вәлиевтың «Нәркәс» (И. Йомағолов), «Салауат» (М. Кәрим), «Тиле йәшлек» (И. Абдуллин), «Онотолған» (Н. Хикмәт), «Лиола» (Л.Пиранделло), «Аҙаҡҡылар» (М. Горький), «Утлы өйөрмә» (Ә. Мирзаһитов) һәм башҡа спектаклдәре нескә лиризм, фәлсәфәлек менән һуғарылған, геройҙарҙың характерҙарына тәрән инеү уның режиссёрлыҡ үҙәнсәлеге булып тора.
Л. Вәлиевтың художестволы алымы Н. Асанбаевтың «Ҡыҙыл паша» документтарға нигеҙләнгән драмаһы буйынса спектаклендә айырыуса ныҡ сағылдырыла. Спектакль Яҡын Көнсығыш илдәрендә беренсе совет дипломатының батырлығына һәм СССР-ҙың 60 йыллығына бағышлана һәм ул дәүерҙә республиканың мәҙәни тормошонда һәм шулай уҡ башҡа илдәрҙә мөһим ваҡиға булып ҡабул ителә.
Лек Вәли улы республика режиссура мәҙәниәтенең иң күренекле вәкилдәренең береһе була. Үҙенең художество оҫталығы арҡаһында милли театрға үҙенә башҡа интонация биреүгә һәләтле булған. Уның ижадында башҡорт театр сәнғәтенең милли характерының мөһим дәүмәлдәре кәүҙәлендерелгән. М. Буранғоловтың "Башҡорт туйы"н (Сибай башҡорт театры) иҫкә төшөрөү етә. Лек Валиевтың спектаклдәрендәге геройҙар өсөн әһәмиәтле булған кешелек абруйы, намыҫ, дуҫлыҡ, тоғролоҡ мәсьәләләре — уның үҙе өсөн дә бик мөһим була. Ул үҙенсәлекле һәләткә эйә, үҙенә иғтибарҙы йәлеп итә, башҡалар араһында күренеп тора, үҙенә бер төрлө, матур һәм көслө була.
Әҫәрҙәре
«Париж егете Әлфәнис» (1986, Сибай драма театры постановкаһы), «Бездна, или Черемуховые холода» (1988, Салауат драма театры постановкаһы) пьесаларҙың авторы.
Бәләкәй Шиҙе
Бәләкәй Шиҙе (Малые Шиды) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 202 кеше. Почта индексы — ?, ОКАТО коды — ?.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кемберг
Кемберг (Kemberg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 10972 кеше йәшәй. Майҙаны — 65,02 км2. Диңгеҙ кимәленән 76 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6901 һәм автомобиль коды — WB.
Маня-Арко-Шор
Маня-Арко-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Саурей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лэм-Пуа-Ю
Лэм-Пуа-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Народ йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сабай ауыл Советы (Бүздәк районы)
Сабай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Сабай ауылы
Тарихы
Сабай. ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Бүздәк районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Зимняя Шенчуга
Зимняя Шенчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шенчуга йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пополта
Пополта — Рәсәй йылғаһы. Калуга өлкәһе, Смоленск өлкәһе, Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ресса йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Угра йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Әзербайжандың административ-территориаль бүленеше
Нахичеван Автономиялы Республикаһы
Нахичеван Автономиялы Республикаһына республика  әһәмиәтендәге 7 район һәм 1 ҡала инә:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Аман (исем)
Аман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла бар.
Этимологияһы
Аман исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иҫән-һау, имен мәғәнәләренә эйә. Аман һүҙенә килде, ҡол һүҙҙәре ҡушылыуҙан Амангилде, Аманғол исемдәре барлыҡҡа килгән.
Билдәле кешеләр
Тулеев Аман Ғүмәр улы (Аманкелді Молдағазыұлы Төлеев); 13 май 1944 йыл) — Рәсәй сәйсәмәне. Кузбасс һөнәри белем биреүҙе үҫтереүҙең төбәк институты ректоры (2018 йылдың 17 сентябренән). Кемерово өлкәһе губернаторы (1 июнь 1997 йыл — 1 апрель 2018 йыл). 2018 йылдың 3 апреленән Кемерово өлкәһе халыҡ депутаттары соаеты депутаты, 10 апрелдән 14 сентябргә тиклем уның рәйесе. «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» оредының тулы кавалеры. Ҡаҙаҡ, Адай ҡәбиләһенең Балыҡсы ырыуынан. Башҡортостандың Күмертау ҡалаһында үҫә. Әсәһе — Мөнирә Фәйҙи ҡыҙы Власова (ҡыҙ фамилияһы — Насырова) ярымбашҡорт, ярымтатар.
Варес-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Аман (исем)
Билдәле кешеләр
Саспаев Аман (15 октябрь 1929 — 15 июнь 2015) — ҡаҙаҡ, уйғыр, ҡырғыҙ телдәрендә ижад иткән прозаик һәм публицист, СССР Яҙыусылар Союзы ағзаһы (1967), профессор.
Варес-Юган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аман (исем)
Фамилия
Аманов Ураҙгилде — 1773—1775 йылғы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Салауат Юлаевтың көрәштәше.
Альтенхохенау монастыры
Альтенхохенау монастыры(Kloster Altenhohenau) — ҡатын-ҡыҙҙар элекке доминикан монастырыБаварияның Грисштетт коммунаһы (Үрге Бавария) территрияһында урынлашҡан. Монастырь Инна йылғаһы буйында, Вассербург-ам-Инн ҡалаһынан яҡынса 7 км өҫтәрәк тора. Ул Мюнхен һәм Фрайзинг архиепархияһы ҡарамағында булған. Монастырь апостолдар Петр һәм Павелға бағышланған. 1235 йылда граф Конрад фон Вассербург һәм уның ҡатыны Кунигунда монастырға нигеҙ һала. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында — 1803—1804 йылдарҙа —монастырь таратыла.
Тасуирлау һәм тарихы
Апостолдар Петр һәм Павел хөрмәтенә бағышланған монастырға 1235 йылда граф Конрад фон Вассербург һәм уның ҡатыны Кунигунда нигеҙ һала. Тикшеренеүселәр мәғлүмәте буйынса «Hohenawe veteri» («Альтенхохенау») урынлашҡан ерҙә быға тиклем Изге Петр сиркәүе (Петрускирха) торған була. Был мәғлүмәттең дөрөҫ булыуын Зальцбургтан һәм Райхенхаллдан Мюнхен һәм Регенсбургҡа «тоҙло юлдарҙың» Инн йылғаһы кисеүе аша үтеүе лә иҫбатлап тора. 1235 йылдың 8 июнендә император Фридрих II монастырҙы үҙ яҡлауы аҫтына ала, ә дүрт йылдан һуң ғына, 1239 йылда, монастырь Оснабрюктағы Изге Петр сиркәүенең епискобы ярҙамсыһы, Доминикан ордены ағзаһы, тарафынан изгеләндерелә.
XVII быуат башында монастырҙа монах ҡатын-ҡыҙҙар һаны 10-дан 25-кә тиклем арта. Бавариялағы секулярлаштырыу барышында, 1803 йылда, монастырь таратыла — әммә күрше доминикан монастырҙарының ҡатын-ҡыҙ монахтары өсөн йәшеренеү урныны булып тора. 1822 йылға тиклем уның бинаһында монахтар ҡала: артабан сиркәүҙең һәм монастырь ҡаралтылары шәхси кешеләргә һатыла, ҡайһы берҙәре һүтелә. 1881 йылда Грисштеттан ағалы-энеле Юбер һәм Йозеф Зойер монастырҙы һатып алған: улар был урындың тарихи әһәмиәтен таныған. 1922 йылда Катарина Зойер, Йозефтың тол ҡатыны, сиркәүҙе доминиканддарға һата. Улар монастырҙы 1926 йылда яңынан төҙөй. 2014 йылда орден монастырҙан баш тарта һәм уны ике шәхси кешегә һатып ебәрә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай — Ишембай ҡалаһы тарихында 1941 йылдың 22 июненән, 1945 йылдың 9 майына тиклемге хронологик осор.
Ҙур булмаған Ишембай ҡалаһы ваҡытлыса оккупацияланған территорияларҙан килгән ике меңдән ашыу ҡасаҡты ҡабул итә, ауылдар халҡы тағы ла өс меңдән ашыу кешене үҙ ҡанаты аҫтына ала. Ҡаланың ике мәктәбендә (1-се мәктәптә һәм 3-сө башҡорт мәктәбендә) хәрби госпиталь урынлаша. Бында табиптар һәм шәфҡәт туташтары ҡулынан меңләгән һалдат һәм офицер дауа ала, уларҙың өстән икенән ашыу өлөшө яңынан сафҡа баҫа.
Ишембай предприятиелары илебеҙҙең Дәүләт оборона комитетының күсмә Ҡыҙыл байраҡтары менән бүләкләнә. Ишембайҙар оборона ихтыяждары өсөн аҡса йыйыуҙа, шул иҫәптән, «Башҡортостан комсомолецы», «Башҡорт истребителе» авиаэскадрильялары һ. б., шулай уҡ танк колонналары өсөн аҡса йыйыуҙа әүҙем ҡатнаша. Баш ҡаланан И. В. Сталиндан 1943 йылда шундай һүҙҙәр яҙылған телеграмма килә: «„Башҡорт нефтсеһе“ истребителдәр эскадрильяһын төҙөү өсөн 1165000 һум аҡса йыйған Ишембай ҡалаһы хеҙмәтсәндәренә минең туғандарса сәләмем һәм Ҡыҙыл Армиянан рәхмәт».
Ишембай фронтҡа 10 меңдән ашыу һалдат һәм офицер оҙата, шуларҙың 3000-гә яҡыны һуғыш яланында башын һала. Ишембайҙан һуғышта ҡатнашҡан 8600 һалдат һәм офицер хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә, ә алты яҡташыбыҙ Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була: Ғ. И. Бирҙин, Д. С. Нағоманов, Т. Г. Халиҡов, Н. А. Черных, А. Ф. Рябов, С. У. Сайранов. Ә Г. Т. Кузнецов, һәм Ш. Ф. Маннанов Дан орденының тулы кавалерҙары була.
Һуғыш алды йылдарында Ишембай
1939 йылдың 1 сентябрендә Германия ҡораллы көстәренең Польшаға баҫып инеүе һөҙөмтәһендә халыҡ-ара хәлдәр ҡырҡа киҫкенләшә.
1941 йыл
«Ишембайнефть» тресы хеҙмәткәрҙәре һуғыштың тәүге көндәрендә Германияла була, улар нефть сығарыу ҡорамалдары һатып алыу өсөн ебәрелгән була. Һуғыш башланғас та уларҙы һаҡ аҫтына алалар. «Ишембайнефть» тресының танылған быраулау мастеры Семен Михайлович Андрианов был ваҡиғаны түбәндәгесә хәтерләй: «Һуғыш башланғанда мин фашист Германияһының ҡап уртаһында инем. Шунан бер аҙ алдараҡ ҡына беҙҙе, бер төркөм быраулаусыларҙы, ҡорамалдар һатып алыу өсөн шул илгә ебрәгәйнеләр. 22 июндә иртәнсәк немец ҡалаһы Дуйсбургтың ҡунаҡханаһында уянабыҙ. Репродукторҙан көслө марш тауыштары, Рәсәйгә походтары, немец ҡоралының бөйөк еңеүҙәре тураһында ҡысҡырып һөйләүҙәр яңғырай. Мәскәүҙең бомба тотолоуы, уның ер менән тигеҙләнеүен дә иғлан итәләр. Ошо ваҡытта беҙҙе ҡулға алалар. Совет граждандары булғанға беҙҙе улар, йәнәһе, ҡыуып сығаралар. Ҡыуып сығарманылар шул, әсирлеккә алдылар. Бер нисә ай буйы төрмә камераларында һәм рәшәткәләр ҡуйылған вагондарҙа тоттолар. Радио һәм гәзиттәр Советтар иленең башҡаса булмауы, немец ғәсҡәре Ҡыҫыл Армияны тар-мар итеүе, әлеге ваҡытта ҡасып ҡалған айырым большевик төркөмдәрен генә тотоуҙары тураһында хәбәр итә. Әлбиттә, беҙ уларҙың бер һүҙенә лә ышанманыҡ. Аҙаҡ килеп беҙҙе төрөк сиге аша Советтар Союзына тапшырҙылар. Бына шулай кире Ишембайға ҡайтып төштөм. Ҡалаға һуғыш төҫө ингәйне инде. Баҡынан һәм Грозныйҙан нефтселәр килгән. Хәҙер Ишембай нефтенең һәр тамсыһы алтындан да ҡиммәтерәк ине. Һәр беребеҙ Ишембай буровойҙарында эшләүебеҙ менән ғорурланды. Беҙ илебеҙҙең Көнсығышында икенсе, дошман ҡулы етә алмаҫлыҡ нефть базаһын булдыра алдыҡ. Тиҙҙән Туймазы эргәһендә девон нефтенең ҙур ятҡылығы асылды. Ишембай быраулаусылары һәм нефть сығарыусылары яңы нефть районында ла эшләй башланы, сөнки фронтҡа күберәк яғыулыҡ талап ителде…»
Йәй
1941 йылың 22 июнендә, Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көнөндә, СССР Юғары Советы Президиумының 1941 йылдың 22 июнендәге Указына ярашлы, БАССР-ҙа, шул иҫәптән Советтар Союзының 24 төбәгендә хәрби хәл иғлан ителә.
Фәриҙун
Фәриҙун (Фаридуновка) — Башҡортостандың Дәүләкән районындағы ауыл.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Йәй
23 августа СССР нефть сәнәғәте Халыҡ Комиссариаты Баҡының Сталин исемедәге заводын Ишембай ҡалаһына эвакуациялау тураһында ҡарар ҡабул итә.
Көҙ
1 сентябрҙән илдең 200-ҙән ашыу ҡалаһында һәм эшсе ҡасабаларында икмәк, ит, майҙар, шәкәр, ярмалар һәм маргаринға аҙыҡ-түлек карточкалары индерелә. 1-се категориялағы карточкалар буйынса көнөнә 0,8-1,2 кг икмәк, 2-се категорияға — 400 грамдан 500 грамға тиклем, кеше ҡарауында булғандарға һәм 12 йәштән өлкән балаларға — 300—400 гр.
Фәриҙун
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 134 кеше.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Көҙ
10 ноябрҙә Грознефтекомбинаттың 1-се май-абсорбция газолин заводы Ишембай ҡалаһына эвакуациялана.
Фәриҙун
Почта индексы — 453405, ОКАТО коды — 80222843006.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
1943 йыл
1943 йылдың апрель айында БАССР Сауҙа Халыҡ комиссариаты күрһәтмәһе буйынса Өфө, Стәрлетамаҡ, Ишембай һәм Белорет ҡалаларында 3 йәштән 13 йәшкә тиклемге балаларға өҫтәмә туҡланыу ойошторола. [ЦГИА РБ. 976. ф. Оп. 3. 59.. Лена 37, 50, 52].
20 июлдә ВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты «Маҡар районында колхозсылар һәм балаларҙың ябығыу сәбәпле ауырыуы һәм үлеүе тураһында» ҡарар ҡабул итә. 22 июлдә ВКП (б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты «Республика хеҙмәтсәндәрен икмәк менән тәьмин итеүҙәге өҙөклөктәр тураһында» ҡарар ҡабул итә.
Фәриҙун
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
1943 йыл
19 сентябрҙә Кинйәбулат нефть ятҡылығы асыла. «1943 йылдың аҙағында Ишембай ҡалаһы янында Кинйәбулат нефть ятҡылығын асыу — еңеү хаҡына ысын ҡаһарманлыҡ һәм республиканың нефть сығарыуҙы арттырыуға тос өлөшө». Шул уҡ 1943 йылда Кинйәбулат һәм Байгужа ауылдары янында Байгужа глауконит ҡомо, Байгужа һоро күмере, Байгужа кварц ҡомо ятҡылыҡтары асыла.
1944 йыл
17 ғинуарҙа Кинйәбулат нефть ятҡылығында тәүге нефть фонтаны күккә атыла.
Фәриҙун
Тарихы
Район үҙәгенән һәм Дәүләкән тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан 4 саҡрым алыҫлыҡта Шонтаҡ күле (Дим йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.1922-1938 һәм 1941—1943 йылдарҙа Исмәғил ауыл Советы, 1938—1941 йылдарҙа Дәүләкән ҡасаба, 1943 йылдан Фәриҙун Сергиополь ауыл Советы биләмәһендә. Ауыл 1922 йылда Бәләбәй өйәҙе идараһы коллегияһы тарафынаан ҡасаба статусында нигеҙләнә. Дәүләкән кешеләре: Фәриҙуновтар, Ғирфановтар,Иҙрисовтар,Сәхәрйәровтар, Мөхәмәҙиевтар ҡурымтаға 450 дисәтинә ер алып төпләнә. Ауылдың исеме бер төпләнеүсе Фәриҙунов Ҡотлоәхмәттең фамилияһы менән йөрөтөлә. 1925 йылда 10 йорт иҫәпкә алынған. 1950-се йылдар башында хәҙерге статусын ала. Ауыл халҡы совет осоронда Каганович исемендәге, «Коммунар» колхозында эшләй. 1949—1980 йылдарҙа башланғыс мәктәп эшләй. 1972 йылда фельдшер-акушерлыҡ пункты асыла. Халҡы: 1926 йылда — 54 кеше; 1932 йылда — 127 кеше; 1939 йылда — 127 кеше; 1959 йылда — 211 кеше; 1989 йылда — 131 кеше; 2002 йылда — 129 кеше; 2010 йылда — 134 кеше. Башҡорттар йәшәй (2002).
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
1943—1945 йылдар
Ишембай ҡалаһында халыҡ иҫәбе: 43900 (1 ғинуар, 1944), 43100 (1 июль, 1944), 41000 (1 ғинуар, 1945), 40300 (1 июль, 1945).
1943 йылдан Башҡортостанда эвакуация менән килгәндәрҙе үҙҙәре йәшәгән ерҙәргә кире ҡайтарыу башлана, әммә 1943—1945 йылдарҙа Ишембай һәм Стәрлетамаҡ халҡы һиҙелерлек булып арта. 1943 йылдың 25 ноябренә эвакуция менән килгән халыҡ һаны Стәрлетамаҡта — 5575, Белоретта — 3671, Дәүләкәндә — 1648, Ишембайҙа — 600 кеше була. 1944 йылдың аҙағына кеше һанының кәмеүе күҙәтелә. Шулай, 1944 йылдың 25 декабренә ҡарата Стәрлетамаҡта — 2300 кеше, Белоретта — 1223, Ишембай ҡалаһында — 600, Благовещенда — 1129, Бөрө ҡалаһында — 548, Бәләбәйҙә — 641 кеше була. 1945 йылда ла эвакуацияланып килгәндәрҙең һаны әкренләп кәмей бара.эвакуацияланған кешеләр һаны кәмей бара. 1945 йылдың 25 июненә Стәрлетамаҡта — 1753, Белоретта — 1189, Ишембайҙа — 450 кеше була, Бөрөлә үҙгәрешһеҙ ҡала.
Реэвакуация
1. 1941 йылдың декабренән 1943 йылдың көҙөнә тиклем реэвакуация шәхсән айырым кешегә генә ҡағылышлы үткәрелә, сөнки, беренсенән, уның тәртибе ныҡлап әҙерләнмәгән була һәм дауам иткән эвакуация менән параллель рәүештә алып барыла.
Фәриҙун
Тарихы
Ауыл тарихы тураһында халыҡ ижады информанттары мәғлүмәте:
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Реэвакуация
2. 1943—1944 йылдарҙың ҡышынан 1945 йылдың майына тиклем реэвакуация ойошҡан һәм массавый төҫ ала, ләкин һуғыш шарттарында үткәрелә; уны үткәреү тәртибе хөкүмәт күрһәтмәләре менән яйға һалына.
Фәриҙун
Урамдары
Исемдәре:
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Реэвакуация
3. 1946 йылдың май айынан 1946 йылдың йәйенә тиклем реэвакуация тыныс шарттарҙа үткәрелә, уны ойоштороу менән күсереүсе идаралыҡ шөғөлләнә.
4. 1946 йылдың йәйенән 1948 йылға тиклем тимер юлдары буйлап ирекле йөрөү рөхсәт ителә, шуға ла реэвакуация, нигеҙҙә, шәхси һәм үҙаллы төҫ ала. Аҙаҡ килеп, эвакуацияланған кешеләр иҫәптән төшөрөлә һәм айырым махсус категорияға ҡарауҙан туҡтай.
Фәриҙун
Урамдары
Ҡояшлы урам (Солнечная (улица))
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембай
Сәнәғәт
10 ноябрҙә Грознефтекомбинаттың 1-се май-абсорбция газолин заводы Ишембай ҡалаһына эвакуациялана. 1941 йылдың көҙөндә Ишембайға И. В. Сталин исемендәге Баҡы быраулау насостары заводының 300-гә яҡын хеҙмәткәре килә. 1945 йылдың мартында дөйөм тырышлыҡ менән завод продукция бирә башлай.
Грозныйҙан килгән Газолин заводы, 12 мең квт-ға иҫәпләнгән турбогенератор сафҡа индерелә, Майкоптағы төҙөлөш-монтаж контораһы Ишембайға күсерелә. Лампа ҡоромо заводы; нефть газын эшкәртеү һәм унан бензин алыу буйынса завод төҙөлә. Танк аккумуляторҙарын заправкалау өсөн фильмургин етештерелә. Эвакуацияланған предприятиелар белгестәре, шулай уҡ яңы сафҡа индерелгән заводтар Ишембай сәнәғәтен байтаҡҡа нығыта.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ишембайҙа төҙөлөш һәм сәнәғәт предприятиелары уңышлы эшләй: «Уралнефтезаводстрой» тресы, «Башнефтезаводстрой» тресы, «Ишимбайгазстрой» тресы, Төҙөлөш батальоны № 757, Өфө 3-сө төҙөлөш тресының 11-се контораһы, Каротажный контораһы, Байғужа формаға һалыу ҡомо карьеры, кирбес заводы, 2-се кирбес заводы, алебастр заводы, «Башлесосплав» тресының Ишембай һал ағыҙыу контораһы, «Ишимбайгаз» тресы, Ишембай үҙәк электр станцияһы, Элемтә министрлығы контораһы.
Ил буйынса һәм фронт өсөн нефть һәм башҡа йөктәрҙе ташыуҙа Ишембай тимер юлсыларының өлөшө баһалап бөткөһөҙ.
1941 йылдан 1945 йылға тиклем ҡалала 13-тән ашыу артель теркәлә: «Башҡортостан», «Тәйрүк», «Көҫәпҡол», «Өс ҡайын», «Усаҡ», «Ишимбайтоҙ», «Ҡыҙыл грабарь», «Октябргә 19 йыл», айырым кешеләргә кейем тегеү оҫтаханаһы, «Апға», «Ишембайтрикотаж», «Тиресе», «Тирмән-Йылға», «Кузьминовка» һәм башҡалар. Улар кирбес сығарыу, алебастр, эзбиз, арба, ат сбруйҙары, башҡа һауыт-һаба, көршәктәр, пальто, мамыҡ фуфайка, куртка, гимнастерка, ир-егеттәр күлдәге, түшәк кәрәк-яраҡтары, йорт йыһаздарын ремонтлау, итек тегеү һәм ремонтлау, быйма баҫыу һәм төпләү, кәпәс тегеү, машина ремонтлау, тун өсөн һарыҡ тиреһен иләү, тоҙ, һабын ҡайнатыу һәм башҡа төрлө эштәр ҙә башҡара.
Эвакогоспиталь
2606 г. Ишембай, Геологтар урамы, 10/3 00.12.1941-00.09.1943 йыл (элекке 3-сө мәктәп, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты бинаһы)
5920 г. Ишембай, Геологтар урамы, 10/3 00.09.1943-00.09.1946 йыл (элекке 3-сө мәктәп, хәҙерге Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты бинаһы)
Сәнғәттә
Фронтта һәләк булған лётчик Борис Резганов үҙенең «Ишембайға» тигән шиғырында самолетында Ишембай бензинын ҡулланыуы менән ғорурланыуы тураһында яҙа: На твоем бензине я летаю, Значит, вместе мы громим врага.
Наградалар
1948 йылдың 1 октябрендә «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» миҙалы менән Ишембай ҡалаһында 5271 кеше, Маҡар районында 3424 кеше бүләкләнә.
Бөтә Союз социалистик ярышында ВЦСПС-тың һәм Наркоматтарҙың күсмә Ҡыҙыл байраҡтарын алған предприятиелар:
Киң мәғлүмәт саралары
«Боевой листок» — 1942 йылда сығарыла башлай, «Ишембайнефть» НПУ-һының 3-сө нефть промыслаһында «Башҡорт вышкаһы» гәзитенең күсмә редакцияһы.
«Фронтҡа күберәк нефть!» — 1942 йылдан эшләй, «Башҡорт вышкаһы» гәзитенең баҫмаһы.
«Фронтҡа урман» — 1943 йылда асыла. Ойоштороусы — «Башлесосплав» ағас ағыҙыу тресының урман һәм ағас ағыҙыу эшселәре профсоюзы Башҡортостан өлкә комитеты органы.
Хәтер
Һәләк булған нефтселәргә ҡуйылған һәйкәл.
Һылтанмалар
Ишембай хәрби комиссариаты буйынса 1941—1945 йылдарҙа хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларҙың дөйөм исемлеге
Люли-Я
Люли-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 668 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәбиҙулла (исем)
Этимологияһы
Ғәбиҙулла исеме ғәрәп теленән үҙләштерелгән — алланың хеҙмәтсеһе; эшсе, хеҙмәтсе тигәнде аңлата
Билдәле кешеләр
Ғәбиҙулла; Зарипов Ғәбиҙулла Ғиндулла улы (6 октябрь 1961 йыл — 26 ғинуар 2001 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы (1999).
Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы (21 ноябрь 1859 йыл — 7 декабрь 1919 йыл) — башҡорт дин, сәйәсәт һәм йәмәғәт эшмәкәре. Күпләп булған билдәле, абруйлы дини лидер.
Атаһының исемендә
Мырҙағәлимов Ғәзиз Ғәбиҙулла улы (15 август 1923 йыл — 11 июнь 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир, орудие командиры, кесе сержант. Советтар Союзы Геройы (1944).
Ҡорбанғәлиев Мөхәмәтһарун Ғәбиҙулла улы (1892 йыл—1920 йыл) — хәрби эшмәкәр, башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт армияһында 3-сө Башҡорт пехота полкының 1-се батальон командиры.
Ибраһимов Баязит Ғәбиҙулла улы (1 ғинуар 1950 йыл, БАССР, Салауат районы, Ҡалмаҡол ауыл советы Сүрәкәй ауылында тыуған) — Салауат районы хакимиәте башлығы (2000—2001).
Унасов Хажиәхмәт Ғәбиҙулла улы (7 ноябрь 1887 йыл — 17 ғинуар 1921 йыл) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донъя һуғышында, Рәсәйҙә Граждандар һуғышында һәм Башҡорт милли хәрәкәтендә ҡатнашыусы. Бөрйән-Түңгәүер ихтилалы етәкселәренең береһе.
Фамилияла
Ғәбиҙуллин Самат Мәһәҙи улы (30 октябрь 1939 йыл — 21 март 1997 йыл) — журналист, шағир. 1988 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990), Сабирйән Мөхәмәтҡолов исемендәге премия лауреаты (1994).
Ғәбиҙуллин Ринат Ғиндулла улы (19 август 1942 йыл) — журналист, сәйәсмән. Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1995—1999), КПРФ фракцияһы ағзаһы. КПРФ-тың Башҡортостан Республика комитетының элекке икенсе секретары.
Ғәбиҙуллин Фәнзил Нәғим улы (26 февраль 1939 йыл) — мәғариф эшмәкәре. 1971—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Шишмә районы мәғариф бүлеге мөдире, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы, «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры.
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Ғәйнулла улы (10 октябрь 1941 — 8 август 2014) — СССР һәм Рәсәй ғалимы. Башҡорт дәүләт медицина университетында микробиология, иммунология һәм вирусология кафедраһы мөдире, медицина фәндәре докторы (1990), профессор (1991), Рәсәй Федерацияһының (2007) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1987).
Ғәбиҙуллин Зәйнулла Заһит улы (1897 йыл — 1937 йыл) — совет дәүләт эшмәкәре. Татар АССР-ының Халыҡ комиссарҙары советы рәйесе (1924—1927).
Ғәбиҙуллина Зөлфиә Рәүәт ҡыҙы (1965 йыл) — Ҡаҙағстан спортсыһы, йөҙөү буйынса халыҡ-ара класлы спорт мастеры, бер тапҡыр донъя рекордсыһы, Ҡаҙағстандың Паралимпия йыйылма командаһы капитаны. Донъя ярыштарында һәм Азия уйындарының еңеүсеһе.
Марре-Яха
Марре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лилит
Лилит (לילית) — йәһүд мифологияһында Әҙәмдең беренсе ҡатыны. Христиандарҙың ҡайһы бер апокриф (библияға инмәгән) китаптарында телгә алына, мәҫәлән, Ҡумран ҡулъяҙмаларында.
Риүәйәт буйынса, Әҙәм менән айырылышҡас, Лилит сабыйҙарҙы үлтереүсе иблискә әйләнә. Был персонаж ғәрәп мифтарында ла бар.
Лилит исеме Гилгәмеш эпосында ла осрай.
Лилиттың килеп сығышы тураһында легендалар
Әҙәм һымаҡ үҙен дә Аллаһтың ижад емеше тип иҫәпләгәнгә Лилит иренә буйһонорға теләмәй.
Ягве Аллаһының йәшерен исемен әйтеп, Лилит һауаға күтәрелә һәм Әҙәмдән китә. Әҙәм Ягваға мөрәжәғәт итә. Ягве Лилит артынан өс фәрештәне ебәрә: Сена, Самангелоф, Сансена (Snvi, Snsvi, һәм Smnglof).
Фәрештәләр уны Ҡыҙыл диңгеҙ янында ҡыуып етәләр, ләкин Лилит ире янына ҡайтыуҙан баш тарта.
Фәрештәләр уға үлем менән янай, Лилит уларға, алла тарафынан сабыйҙарҙы үлтерергә ебәрелгәнмен, тип алдай, ләкин үҙенең йәки берәй фәрештәнең исеме яҙылған бетеүе булған балаларға теймәйәсәген әйтә. Фәрештәләр уға яза бирә. Был язаның өс версияһы бар: һәр төн уның йөҙҙәрсә сабыйы вафат була; ул иблистәрҙе генә тыуҙыра ала; йә алла уны түлһеҙ итәсәк.
Лилит тураһындағы легендалар йәһүдтәрҙең сабый бишегенә фәрештәләр исеме яҙылған бетеү элеү йолаһын аңлата. Лилит зыян килтермәһен өсөн бәпесләүсе ҡатындарға уҡылған өшкөрөүсе доғаларҙа уны туҡтатырға тырышҡан өс фәрештәнең исемен генә түгел, Лилиттың ҡайһы бер исемдәре лә булырға тейеш: Батный (ҡарын), Одем (ҡыҙыллыҡ) йәки Аморфо (формаһы юҡ). Ошо уҡ риүәйәт сабыйҙарҙың ҡулына ҡыҙыл еп бәйләү йолаһын да аңлата, сөнки Лилит ҡыҙыл төҫтән ҡурҡа тип иҫәпләнә. Айырыуса, малайҙарҙы сөннәтләү алдынан булған төн ҡурҡыныс тип һанала, сабыйҙы Лилиттан һаҡлап алып ҡалыу өсөн атаһы төн буйы доғалар уҡырға тейеш булған.
Исеме ҡулланыла
Лилит исеме әрмән ҡатын-ҡыҙҙары араһында популяр. Әрмәнстанда был исем үҙенең эйәһенә гүзәллек, хужалыҡсыллыҡ, түллелек килтерә тип иҫәпләнә.
Асыҡ контент
Билдәләмә
Асыҡ сәнғәт әҫәре — әҫәре, ҡайһы юридик сикләүҙәрҙе юҡ. Был контентменән ярай:
Енес генетикаһы
Үҫеш кисергән организмдың енесен ниндәй сәбәптәр билдәләй һуң?
Ниңә күпселек төрҙәрҙә организмдарҙың (шул иҫәптән кешенең дә) енестәр нисбәте ғәҙәттә 1:1 тәшкил итә? Үҙенең теоретик һәм практик әһәмиәтенән сығып, был һорау кешене күптән ҡыҙыҡһындырған. Һәр төрҙө, һәр айырым организмды ҡылыҡһырлаусы, уны таныулы иткән билдәләре һәм үҙсәнлектәре бар. Организдың билдәләре һәм үҙсәнлектәре тейешле гендарҙың тәьҫире аҫтында индивидуаль үҫеш барышында формалаша. Енес өсөн дә яуаплы булған, енес билдәләренең формалашыуы өсөн дә яуаплы гендар бар.
Енес хромосомалары
Айырым енесле организмдарҙың күбеһендә ата һәм инә заттарҙың хромосомалар йыйылмаһы бер үк түгел. Дрозофила хромосомалары йыйылмаһында хромосомаларҙың өс пары буйынса ата һәм инә заттар бер-береһенән айырылмай. Ә бер пар буйынса ярайһы уҡ ҙур айырма күҙәтелә. Инә заттың ике бер иш (парлы) таяҡса рәүешендәге хромосомаһы бар.
Ата заттың ундай хромосомаһы тик берәү генә, икенсе парын үҙенсәлекле — ике яурынлы хромосома төҙөй. Ата һәм инә заттарҙағы айырма булмаған хромосомаларҙы аутосомалар тип атайҙар.