cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Америка футболы
Америка футболы регби һәм футболдың тәүге осор формаһынан үҫешә. Уны, ғәҙәттә футбол, АҠШ-та «соккер» тип атайҙар. Беренсе уйын 1869 йылдың 6 ноябрендә соккер уйынының бер варианты ҡағиҙәләре буйынса башҡарылған тип һанала. 1880 йылда ((Walter Camp), «америка футболы атаһы» һымаҡ билдәле, (ул уйынсы ла, судья ла һәм спорт комментаторы ла булған) беренсе булып уйындың аныҡ ҡағиҙәләрен булдыра: снэп индерә, ҡатнашыусыларҙың һанын ун бергә ҡалдыра. Яңы ҡағиҙәләр пас алға биреүҙе, нейтраль зона булдырыуҙы законлаштыра һәм майҙан киңлеген раҫлай
Америка футболы — АҠШ-та әлеге ваҡытта иң популяр спорт төрө, ә Милли футбол лигаһы (НФЛ) (National Football League) — Төньяҡ Америкала иң танылған лига.
Тарихы
Уйын «регби футбол» тигән исем ала (регби мәктәбе ҡағиҙәләре буйынса футбол), бөгөнгө көндә күпселек илдәрҙә — тик регби.
1869 йылдың 6 ноябрендә Американың Нью-Брансуик (штат Нью-Джерси) ҡалаһында Рутгер һәм Принстон университеты командалары майҙанда осрашып, Футбол ассоциацияһы ҡағиҙәләре буйынса Рутгер университеты вариантында футбол уйнайҙар. Туп түңәрәк була һәм уны ҡулға алырға ярамай, уларға регби ҡағиҙәһенә ярашлы майҙандағы уйынсылар һанына ҡарап тупҡа һуғыу рөхсәт ителә — 25 -әр тапҡыр һәр яҡтан. Бер ниндәй ҙә тачдаун ул ваҡытта булмай. Регламент буйынса уйын 6 голға тиклем дауам итә, һәм матч Рутгер университетының еңеүе менән тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, был көн рәсми рәүештә америка футболының тыуған көнө тип иҫәпләнә. Тик 1874 йылда Пристон һәм Монреальдың Макгилл университеттарының уйындары серияһы араһында футбол өсөн регби ҡағиҙәләренең варианты ҡулланыла, хәҙерге америка футболына оҡшатып уйнай башлайҙар һәм ҡаршы яҡтың төп зонаһына туп индергәндән һуң бер мәрәй бирелә башлай. Берҙәм ҡағиҙәләр булмай, был тачдаун өсөн мәрәйҙәр һаны артыуына килтерә, һәм шулай уҡ тупты пас алға һәм дәғүәсенең тубығынан эләктереп алыуға рөхсәт бирелә. Һуңғыһынан һуң имгәнеүҙәр һаны ҡырҡа арта.
1905 йылда «Чикаго Трибьюн» гәзитенең беренсе битендә «18 футболсы һәләк була, 159 етди яралана» исеме аҫтында мәҡәлә баҫылып сыға. АҠШ президенты Теодор Рузвельт: «''Йәки футболсылар ҡағиҙәләрҙе үҙгәртә, йәки беҙ футболды бөтөнләй тыябыҙ. Аяуһыҙлыҡ һәм ғәҙел булмаған уйын язаға тарттырылырға тейеш. Уйынды үҙгәртегеҙ йәки унан баш тартығыҙ''», — тип белдерә
Ҡағиҙәләргә тупаҫ уйын өсөн яза биреүгә ҡағылған үҙгәрештәр индерелә. Футболсылар шулай уҡ махсус һаҡлағыс форма ла уйлап сығарырға мәжбүр булалар — ҡалҡансыҡлы бриджи барлыҡҡа килә. Уйын ваҡытында спортсыларға башына күндән тегелгән шлем кейергә тәҡдим ителә (1939 йылдан шлем ҡулланыу мотлаҡ).
XX быуат башында ҡағиҙәләр хәҙерге ҡағиҙәләргә оҡшай. 1912 йылда тачдаун өсөн 6 мәрәй өҫтәлә, уйын яланының оҙонлоғо йөҙ ярдҡа тиңләшә, ә уйын ваҡытын етмештән алтмышҡа ҡыҫҡарталар. Тәүге шәхси командалар һәм һөнәри уйынсылар барлыҡҡа килә. Һигеҙ йылдан һуң беренсе футбол профсоюзы ойошторола — дүрт команда «Акрон Проза» (Acron Pros), «Булдогз Кантон» (Canton Bulldogs), «Кливленд Индианс» (Cleveland Indians) һәм «Трайэнглс Дэйтон» (Dayton Triangles) Америка Һөнәри Футбол Кәңәшмәһен (ингл. APFC) ойоштора, унан һуңыраҡ Милли Футбол Кәңәшмәһе (National Football Conference (NFC)) барлыҡҡа килә.
1904 йылда беренсе ҡара тәнле футболсы була. Ул Огайоның команда составынан сыға. Шунан һуң ҡара тәнле футболсылар һаны арта. Шуға ҡарамаҫтан, тәүге ҡара тәнле судья тик 1988 йылда ғына барлыҡҡа килә. 1932 йылда америка футболы Лос-Анджелестағы йәйге олимпия уйындарында күрһәтмә спорт төрө була. 1939 йылда матчтың беренсе телетрансляцияһы үтә. «Доджерс Бруклин» (Brooklyn Dodgers) һәм «Филадельфия Иглз» (Philadelphia Eagles) араһындағы уйынды Нью-Йорктың меңләп кешеһе күҙәтә.
1960-сы йылда инде булған Милли Футбол Лигаһына (NFL) ҡаршы Америка футбол лигаһы булдырыла (AFL). Команда уйынсылары һәм көйәрмәндәр өсөн, шулай уҡ телетрансляцияға хоҡуҡтар өсөн көрәш 1966 йылда ике лига араһында берләшеү тураһында һөйләшеүҙәргә килтерә. Милли Футбол Лигаһы менән Америка футбол лигаһының ҡушылыу шарттары булып лига чемпиондарының донъя чемпионы исеме менән аталыу хоҡуғына уйын үткәреү була. Беренсе уйын 1967 йылдың 15 ғинуарында «NFL-AFL донъя чемпионаты» исеме аҫтында үтә. 1970 йылда ике кәңәшмә бергә ҡушыла. Кәңәшмә составы элеккесә ҡала, әммә етәксеһе дөйөм була. Был ойошма Милли футбол лигаһы тип атала (NFL). Берләшкән лига кәңәшмәһенең чемпиондары араһындағы финал уйыны Супер Боул тип таныла, ә 1967 йылда үткәрелгән иң тәүге уйын Супер Боул тип атала. Был донъяла хәҙер иң тамашалы һәм абруйлы спорт ваҡиғаһы тип һанала.
Ҡағиҙәләр
Уйындың маҡсаты —бирелгән ваҡытҡа дәғүәсе командаһына ҡарағанда күберәк мәрәй йыйыу.
Майҙан һәм уйынсылар
Уйын оҙонлоғо 120 ярд (110 м) һәм киңлеге 53 1/3 ярд (49 м) булған тура мөйөшлө майҙанда үтә. яландың һәр осонда, бер-береһенән 100 ярд аралыҡта маҡсат һыҙыҡтары (lines goal) үтә, 10-ярдлы мәрәй (end zone) зонаһы маҡсат һыҙығы менән майҙан сиге араһында урынлаша.
Майҙандың арҡырыһы буйлап һәр 5 ярд һайын һыҙыҡтар билдәләнгән. Һәр бер 10 ярдҡа, мәрәй зонаһының сигенән алып ялан уртаһына тиклем,10-дан алып 50-гә тиклем номер һуғылған, һөжүм итеүсе команда тачдаун алыр өсөн ошо араны үтергә тейеш. Ялан сигендә ике бейек штанга ҡиәфәтендә арҡыры һайғау менән ҡапҡалар тора. Голдар ошо штангалар араһындағы һайғауҙар аша һуғып индерелә.
Ҡапҡалар
Ғәмәлдә америка футбол ҡапҡаларының үлсәме регби ҡапҡалары үлсәме менән берҙәй. Һайғау бейеклеге — 10 фут (3 метр), терәк таяҡ аралары — 18,6 фут (5,7 метр). Америка футболы өсөн тәғәйенләнгән стадиондарҙа, йыш ҡына ҡапҡалар берҙән-бер үҙәк таянысҡа нығытылған.
Уйын оҙайлылығы
Уйын 15-әр минуттан 4 осор буйына дауам итә, ике осорҙан һуңғы тәнәфес ҡарала. Һәр шундай осор «сирек» тип атала. Әгәр туп яландан ситкә китһә, туп икенсе командаға күсһә, пас алға килеп сыҡмаһа, мәрәйҙәр тупланһа, ҡағиҙәләр боҙолһа, теге йәки был команда тайм-аут алһа һ.б., уйын туҡтатыла. Шуға күрә матч өс сәғәткә яҡын дауам итә.
НФЛ ҡағиҙәләре буйынса, дүрт сирек йомғаҡтары буйынса иҫәп тигеҙ булһа, тағы 15 минут өҫтәмә ваҡыт бирелә (овертайм). Беренсе овертаймда тачдаун йәки сейфти эшләп алған команда еңеүсе тип иғлан ителә. Тупҡа беренсе эйә булғандан һуң йәки туп икенсе командаға күскәндән һуң филд-гол булған осраҡта, икенсе команда беренсе эйә булыуында мәрәй алыу өсөн бер мөмкинлек ала. Икенсе команданың тачдауны был осраҡта уйынды тамамлай. Әгәр беренсе команда үҙенең эйә булыуында мәрәй ала алмаһа, ул саҡта икенсе командаға еңеү өсөн филд-гол һуғыуы ла етә. Әгәр һәр команда тупҡа берәр тапҡыр эйә булһа, иҫәп тигеҙ була һәм бер тачдаун да йәки сэйфти ла булмаһа, уйын беренсе йыйылған мәрәйҙәргә тиклем дауам итә. Даими чемпионат уйындарында өҫтәмә 15 минуттан һуң да иҫәптәр тигеҙ булһа, уйын бер яҡтың да еңмәүе менән тамамлана, плей-офф уйындарында өҫтәмә овертаймдар еңеүсе асыҡланғансы бирелә.
Туптың күсеүе
Уйын уйын моменттарынан тора. Һәр мәл башында туп алдағы уйын тамамланған урынға һалына (шул уҡ һыҙыҡҡа).
Тупҡа эйә булған команда дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһы юнәлешенә ҡарай 10 ярд алға тупты ебәреүгә 4 мөмкинлек ала. Һәр шундай мөмкинлек даун (ингл. down) тип атала. Әгәр һөжүм итеүсе команда 10 ярдты үтһә, ул артабанғы 10 ярдты үтеү өсөн тағы 4 мөмкинлек ала. Әгәр һөжүм итеүсе 4 мөмкинлектә 10 ярдты үтә алмаһа, туп дәғүәсе командаға күсә, өҫтәүенә ҡайҙа 4-се мөмкинлек туҡтаған, шул уҡ һыҙыҡта уйынды башлай. Матчты трасляциялаған ваҡытта 1st & 10 формулаларын күрһәтәләр, был, тимәк, беренсе мөмкинлек бирелә һәм 10 ярдты артабанғы мөмкинлектәргә тиклем үтер кәрәк тигәнде аңлата. Тупты күсерә торған ара 10 ярд кимәлендәй сылбыр менән тоташтырылған ике маркер ярҙамында үлсәнә. Судьялар маркерҙарҙы майҙандың ситтәге һыҙығына урынлаштыралар. Һәр тапҡыр, һөжүм итеүсе команда аҙаҡҡы маркерға тупты индереп ебәрһә, баштағы маркер туп булған һыҙыҡҡа күсерелә, ә отош беренсе мөмкинлектән башлана.
Уйын башынан һәм икенсе яртыһынан, шулай уҡ яулап алынған мәрәйҙәрҙең отоштарынан тыш, туп аяҡ араларынан артҡа ташлап бирелә, был снеп (snap) тип атала. Уйын башында ике команда бер-береһенә ҡаршы туп ятҡан һыҙыҡ буйына теҙелеп торалар. Төп уйынсы аяҡ араһынан тупты үҙенең командаһы уйынсыһына — квотербекка (ҡағиҙә булараҡ, команданың төп уйынсыһына, һөжүм итеүсегә) бирә.
Уйынсы тупты ике ысул менән ебәрә ала: Әгәр түбәндәге ваҡиғаларҙың береһе булһа, уйын мәле тамамлана:
Тупҡа аяҡ менән тибеү
Уйындың һәр яртыһы бер команданың 35 ярд билдәһенән — «кикоффтан» (ингл.kick off) дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына ҡарай тупты тибеп ебәреүе менән башлана. Тупты тибеү мәрәйҙәр туплаған командаға тәғәйенләнә. Кикофф осрағында туп махсус аҫтаҡҡа урынлаштырыла, ул тупты вертикаль хәлдә тота, (ингл. kicker) киккер югереп килеп тупҡа тибә.
Пруссия
[[Рәсем:Image-Prussia ethnicity.JPG|right|thumb|300px|«Көнсығышта немецтәрҙең йәшәү урындары, 800—1400» тип аталған картанын өлөшө. (Ҡыҫҡартылмаған карта.)]]
Америка футболы
Тупҡа аяҡ менән тибеү
Әгәр һөжүм итеүсе команда 3 мөмкинлектә 10 ярдты үтә алмаһа, ғәҙәттә пант (ингл. punt) яһай — дүртенсе мөмкинлектә дәғүәсе яғына ҡарай тупҡа ҡулдан аяҡ менән тибә, был дәғүәсе команданы һөжүм итергә мәрәйҙәр зонаһынан мөмкин тиклем алыҫыраҡ башларға мәжбүр итә. Пант булған осраҡта команданың һуғыусыһы тупты артҡа ырғыта. Уны  пантер (ингл. punter) тотоп ала һәм тупты майҙанға ҡулдан һуғып ебәрә.
Ике осраҡта ла тупты һуғыусы уйынсылар ике маҡсатты: мөмкин тиклем тупты алыҫҡа һуғыу һәм мөмкин тиклем туптың оҙаҡ осоп барыуын — күҙ уңында тоталар. Был уйын ваҡиғаһының маҡсаты урынды асыҡлау була. Туп ҡабул итеүсе команда ҡайһы урындан дәғүәсе яҡтың мәрәйҙәр зонаһына ҡарай үҙенең уйынын башлағанын билдәләп, ҡабул итеүсе команда, тупты тотоп, мәрәйҙәр зонаһы тапҡырына мөмкин тиклем яҡын торған һуғыусы командаға тапшырырға тырыша. Шул уҡ ваҡытта һуғыусы команда дәғүәсене мөмкин тиклем үҙенең мәрәйҙәр зонаһынан алыҫыраҡ туҡтатырға маташа. Шуның өсөн туптың оҙаҡ осоп барыуы һуғыусы команданың уйынсыларына дәғүәселәр эргәһенә мөмкин тиклем яҡын йүгереп килергә юл ҡуя.
Пруссия
Пру́ссия (Боронғо Прус теле: Prūsa) — Үҙәк Европала тарихи биләмә. Балтик диңгеҙенең көньяҡ-көнсығыш яр буйынында ята. Хәҙер был территория Рәсәй, Ләхстан, Литва дәүләттәренә инә. Элекке Пруссия тип аталған немец дәүләте үҙенең исемен ошо региондан ала. Һуңыраҡ был ерҙе Көнсығыш Пруссия тип йөрөтәләр.
Америка футболы
Тупҡа аяҡ менән тибеү
Әгәр һуғылған туп мәрәйҙәр һыҙығы аша осоп сығып шунда ҡалһа, был тачбэк (touchback) тип атала. Был осраҡта ҡабул итеүсе команда хәрәкәтте дошмандың мәрәйҙәр зонаһына ҡарай үҙенең зонаһынан 25 ярдлы һыҙыҡтан башлай.
Пруссия
thumb|Германия 1925 йылда — Көнсығыш Пруссия немецсә Ostpreußen тип күрһәтелгән
Америка футболы
Тупҡа аяҡ менән тибеү
Филд гол (field goal) һуғырға маташыу — был өсөнсө ваҡиға, тупҡа аяҡ менән тибеү. Был осраҡта лонг -снэпер тупты артҡа ырғыта, һәм уны холдер (holder) тотоп ала. Холдерҙың бурысы — тупты ер өҫтөнә вертикаль ҡуйыу, ул, киккерға ҡапҡаларға һуғып ебәрергә уңайлы булһын өсөн, уны өҫтөнән ҡулы менән тотоп тора. Әгәр киккер сәпкә тейҙерһә, уның командаһы йә 3 мәрәй, йә 1 мәрәй ала (әгәр филд гол, өҫтәлмә мәрәй булараҡ, тачдаундан һуң һуғылһа). Хаталанған осраҡта, һөжүмгә дусар булған команда, дәғүәсенең мәрәйҙәр зонаһына ҡарай уңышһыҙ һуғыу урынынан күсә башлай. Тап ошо осраҡ һөжүм итеүсе командаға пант менән филд гол араһын һайлауҙы билдәләй. Киккерҙар филд голды 45-50 ярдтан ашып киткән аралыҡтан һуғыуға һирәк баҙнат итәләр.
Ҡағиҙәне боҙоуҙар
Ҡағиҙәне боҙоу тураһында судья майҙанға һары флагты ташлап сигнал бирә. Зыян күргән команда язаны ҡабул итә йәки кире ҡаға ала. Яза һөҙөмтәһендә зыян күргән команда өҫтөнлөк алһа, ғәҙәттә, яза кире ҡағыла. (мәҫәлән, һөжүм итеүсе команда тачдаун эшләп алһа, әммә был осраҡта отош мәлендә офсайд теркәлһә).
Һөжүм итеүсе команда
Һөжүм итеүсе команда тип тупҡа эйә булыусы һәм отош уйынын башлаусы команда атала.
Һөжүм командаһы квотербектан (quarterback), һөжүм итеүсе лайнмендарҙан (offensive linemen), тайт-энд (tight end), бек (backs) һәм ресиверҙан (receivers) тора.
Һөжүм итеүсе команда тупты алға ебәреү өсөн үҙенең бөтә көслө яҡтарын файҙаланырға тырыша. Команда көслө раннибектары менән тупты ер өҫтөнән шылдырыуҙы хуп күрә. Команда көслө ресиверҙары һәм квотербегы менән тупты һауанан күберәк бирә. Ғәҙәттә, һөжүм итеүсе команда, дәғүәсе отош төрөн алдан һиҙмәһен һәм әҙерләнеп тормаһын өсөн, отош төрҙәрен үҙгәртергә тырыша. Һөжүм итеүсе команда ситуацияға бәйле төрлө баштағы ҡуйылыштар ҡуллана. Ҡайһы бер баштағы ҡуйылыштар сығарып ебәреү уйыны өсөн, ҡайһылары пас уйыны өсөн ярай. Әгәр тупты алыҫ араға шылдырырға кәрәк булһа, команда күберәк ресиверҙарын майҙанға сығара ала, йәки алыҫ булмаған араға талап ителһә, күберәк йүгереүсе уйынсыларын сығара, был мәрәйҙәр зонаһы эргәһендә тачдаун эшләп алырға мөмкинлек бирә.
Һөжүм ваҡытында уйындың төп ҡағиҙәләре:
Һаҡлаусы команда
Һаҡлаусы команда отош уйыны башында тупҡа эйә булмай.
Һөжүм командаһынан айырмалы рәүештә, һаҡлаусы командаһы уйынсыларының майҙандағы ҡуйылышы ҡағиҙәләр менән сикләнмәгән. Берҙән-бер сикләү — бөтә уйынсылар ҙа отош уйыны башында туп торған һыҙыҡтан (алыш һыҙығы) үҙ яғында булырға тейеш. Күп командалар үҙ ҡуйылышына һаҡлағыс лайнмендар һыҙығын индерә, ул һаҡлағыс тэклдарҙан һәм эндтарҙан, лайнбекерҙар һәм сэкондари һыҙығынан — конербектарҙан һәм сейфтинан тора.
Һаҡланыусы команда, һөжүм кимәлен алдан белергә теләп, иң яйлы һаҡланыу схемаһын һайлай. Ғәҙәттә схемалар түбәндәге элементтарҙы үҙ эсенә ала: Һаҡлауҙың төп ҡағиҙәләре:
Махсус командалар
Отош башы ваҡытында, дүртенсе мөмкинлектә, һөжүм итеүсе команда тупты сығарғанда, мөмкинлектәрҙә гол индергәндә йәки тачдаундан һуң өҫтәлмә мәрәйҙәр алғанда аяҡ менән тибеп башҡарған был уйынсыларҙы махсус команда уйынсылары тип атайҙар. Махсус команданың күп уйынсылары — һөжүм итеүҙең йәки һаҡлауҙың башҡа позициялары өсөн запастағы уйынсылары.
Махсус командала ҡатнашыусы айырым уйынсылар: Махсус отош уйынында һуғыусы уйынсылар (холдер менән кикер йәки пантер) һөжүм итеү һыҙығынан байтаҡ ҙур арала урынлаша, был һаҡлаусы уйынсыларға һуғыуҙы ҡамасауларға мөмкинлек бирмәй. Алыҫта урынлашҡан снеппер был ваҡытта тупты аяҡ араларынан көслө итеп һуғып ебәрә.
Башланғыс отоштағы төп ҡағиҙәләр Башланғыс отоштоң төп ҡағиҙәләре: Тупты ҡулдан һуғыуҙың төп ҡағиҙәләре — панте:
Төп стратегиялар
Тәү ҡарашҡа америка футболы тулыһынса уйынсыларҙың физик параметрҙары бәйле һымаҡ күренә. Ә ысынында футболда стратегия мөһим ролде уйнай. Команданың тренерҙары көслө һәм көсһөҙ яҡтарҙы күҙ уңында тоторға, тышҡы факторҙарҙы, мәҫәлән, һауа торошон, уйын барасаҡ урынды, майҙандағы хәлдәрҙе баһалай белергә тейеш. Был мәғлүмәттәр нигеҙендә тренерҙар уйын стратегияһын планлаштыра, һәм уйынсыларҙың бурысы булып ошо стратегияны тайпылышһыҙ үтәү тора. Һәр уйынсы, майҙанда ниндәй позицияла тороуына ҡарамаҫтан, командаһының стратегияларын яҡшы белергә һәм дәғүәсе команданың стратегияларына яуап бирә белергә тейешле.
Һөжүмдә уйын стратегияһы.
Һөжүм стратегияһын планлаштырғанда, тренерҙар үҙ һөжүм итеүсе командаһының көслө яҡтарын арттырырға һәм башҡа күп факторҙарҙы иҫәпкә алып, дәғүәсе команданың көсһөҙ яҡтарын файҙаланырға тырыша. Дөйөм алғанда, тупты ҡулда тотоп уйнаған отоштар ышаныслы булып һанала, ә тупты биреү хәүефлерәк, сөнки был осраҡта һаҡлаусылар яғынан тупты эләктереп алыу мөмкинлеге арта. Икенсе яҡтан, тупты уңышлы һуғып биреү, ҡағиҙә булараҡ, туп менән йүгереп үтеүгә ҡарағанда, тупты алыҫҡа ебәрә.
Һөжүм итеүсе команда, һаҡланыусы командаға бер схемаға ҡаршы уңышлы һаҡланып, һөжүмгә ҡамасау яһауына мөмкинлек бирмәҫ өсөн, ике төр һөжүм араһында баланс табырға тырыша. Йыш ҡына һөжүм итеүсе команда йүгергән булып, шул уҡ ваҡытта пас бирешеп, йәки, киреһенсә, тупты биреүгә ялған хәрәкәттәр яһап, тупты ерҙән үткәреп ебәрергә тырыша. Уйын барышында һөжүм итеүсе команда өҫтөнлөк алыу өсөн, отоштар төрөн үҙгәртергә тырыша. Ғәҙәткә ингән стратегия — беренсе мөмкинлектә туп менән күберәк йүгереү (даун), ә беренсе мөмкинлектән һуң тороп ҡалған ярдтарға бәйле һөжүм төрөн һайлау. Заманса һәм баҫҡынсыл стратегия — Көнбайыш яр буйы Һөжүме (West Coast offense), тип атала, сөнки беренсе булып АҠШ-тың көнбайыш яры буйы уйынсылары ҡулланған, беренсе мөмкинлектә уртаса һәм ҡыҫҡа пас, ә беренсе мөмкинлектән һуң һөжүм төрөн һайлау тороп ҡалған ярдтарҙан тора.
Ҡайһы бер командалар ғәҙәттә, йырып сығыуға һәләтле булған бер йәки бер нисә тейлбекка эйә булып, туп менән шәп йүгереүгә таяна. Ҡайһылары нигеҙҙә пас уйынына иҫәп тотоп, көслө квотербек һәм ресиверҙарға таяна.
Отош уйындарының нәҡ тренер уйлағанса башҡарылыуы команданың махсус «Отоштар китабына» теркәлә. Уйынсылар бөтә отоштарҙы ятлап алалар һәм уларҙың номерҙарын йәки шартлы атамаларын ғына ҡулланалар.
Һаҡлауҙа уйын стратегияһы
Һаҡлауҙа команда дошман стратегияһын билдәләргә һәм иң яҡшы һаҡлауҙы ҡуйырға тырыша. Һаҡлау күберәк консерватив уйнай ала: артҡа сигенә, пасты эләктерә йәки кире ҡаға, йәки баҫҡынсыл рәүештә күп һанлы уйынсылар менән квотербекка һөжүм итә, тылдарҙы асыҡ ҡалдыра.
Һөжүм уйынсылары һәмаҡ, һаҡлау уйынсылары ла квотербекка һөжүмде үҙгәртергә мәжбүр итеп, бер схема буйынса ҡыланып, икенсе схема буйынса уйнай.
Һаҡлау һөжүмгә һөҙөмтәлерәк ҡаршы тороу схемаһын һайларға тырыша (зона, шәхси, йәки блиц). Шулай уҡ һаҡлау уйындағы ситуацияларға бәйле, майҙандағы уйынсылар тибын әүҙем үҙгәртә, мәҫәлән, әгәр һөжүм итеүсе команда уйынға күберәк ресиверҙар сығарһа, һаҡлаусы команда күберәк һаҡлаусы бектарҙы сығара.
Популярлығы
Америка футболы АҠШ -та иң танылған спорт төрө, телевизор экрандары янына миллионлап тамашасы йыя. Һорау алыуҙар күрһәтеүенсә, америка футболы АҠШ халҡы араһында 1972 йылдан алып яртаҡан спорт төрө булып һанала, был күрһәткес буйынса ул тәүге тапҡыр бейсболды үтеп китә.
Милли футбол лигаһының телевизион матч рейтингы Төньяҡ Америка спорт лигаларына ҡарағанда юғары. Супер Боул көнөндә — НФЛ-да миҙгелдең хәл иткес матчын АҠШ-та 100 миллионға яҡын кеше ҡарай.
АҠШ-та һөнәри булмаған студенттар футболы ла шулай уҡ киң танылған. Дүрт университет стадионы АҠШ -та 100 мең кешене һыйҙыра, һәм һәр ваҡыт ул шығырым тулы була. Хатта оло синыф уҡыусылары араһында үткән уйындар ҙа йыш ҡына 10 меңдән ашыу тамашасыны йыя..
Төньяҡ Америка сиктәрендә америка футболы бик үҫешмәгән. 64 милли федерацияларҙың көн итеүенә ҡарамаҫтан, америка футболы тик 7-8 илдә генә юғары кимәлдә үҫешкән. АҠШ-тан башҡа был Канада, Мексика, Япония, Германия, Франция, Австрия һәм Швеция. Әммә был илдәр ҙә америка футболының үҫеше, спортсыларҙың һәм стадиондарҙың һаны буйынса АҠШ -тан күпкә ҡалыша.
Канада футболының ҡағиҙәләре айырмаһы
Канада футбол лигаһында, мәҫәлән, канада футболының ҡағиҙәләре һәм тактикаһы америка футболы ҡағиҙәләренә һәм тактикаһына оҡшаш, әммә һиҙелерлек айырмалар уйын стратегияһын үҙгәртә. Мәҫәлән:
Имгәнеүҙәр
Америка футболы —йәрәхәт ала торған спорт төрө. Бигерәк тә күп тапҡыр башҡа йәрәхәт алыу ҡурҡыныс тыуҙыра. Был ҡатнашыусыларҙың уйын ваҡытында баштары менән төкөшкән саҡта килеп сыға, аҙаҡ имгәнеүҙәр тупланма эффектҡа эйә булып, хроник имгәнеү энцефалопатияһына әйләнә һәм һөҙөмтәлә ваҡытынан алда үлемгә килтерә[6].
Оло Козырь
Оло Козырь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1005 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Юғары Стәрле
Юғары Стәрле (Стәрлетамаҡ, Усман; Югары Эстәрле, Верхнее Стярле) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
География
Ауыл Стәрле йылғаһы буйында, Аҙнаҡай ҡалаһынан көнсығышҡа табан 35 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Стәрлетамаҡ административ-территориаль улусы составына керә һәм уның үҙәге була.
XX быуат башында ауылда улус идаралығы, 2 мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1935 йылдан — Тымытыҡ районы, 1958 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда 34 ир затлы башҡорт, 110 типтәр һәм 54 татар; 1859 йылда — 1457 дәүләт крәҫтиәне һәм башҡорт иҫәпләнгән.
Радомышль районы
Радомышль районы (Радомишльський район) — Житомир өлкәһендәге район. Район үҙәге — Радомышль ҡалаһы.
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 37 093 кеше йәшәй.
Арвайхээр
Арвайхэ́эр (Арвайхэрэ, Арбай-Хэрэ ; АрвайхээрАрвайхээр?Арвайхээрᠠᠷᠪᠠᠶᠢᠬᠡᠭᠡᠷ?) — ҡала, Монголияла Уверхангай аймағының административ үҙәге. Халҡы — 21 705 кеше (2010 йылға), 2000 гойылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 19 058 кеше. Ҡалала аҙыҡ-түлек ризыҡтарын етештереүсе производстволар, теген, аяҡ кейеме фабрикалары эшләй. Арвайхээре банк, ҡунаҡханалар бар. Ааэропорт эшләй, уның халыҡ*ара коды — AVK.
Арвайхээр — аймаҡтың төп мәҙәни үҙәге. Ҡалала милли драма театры бар, йыл һайын ат спорты буйынса ярыштар, төрлө фестивалдәр үткәрелә. Арвайхээрҙа бер нисә йыл рәттән төрлө ярыштарҙа еңеү яулаған Арвайхээр ҡушаматлы айғырға һәйкәл ҡуйылған. Арвайхээр атамаһы ла ҡалаға шул ат ҡушаматы буйынса бирелгән.
Эсперантия
Эсперантия йәки Эсперантида (тәржемәлә «Эсперанто иле»; эсперанто: Esperantujo, Esperantio йәки Esperanto-lando) — халыҡ-ара ярҙамсы тел булған эсперантола һөйләшеүселәр тарафынан эсперантсылар берләшмәһе һәм уларҙың мәҙәниәте хаҡында һөйләр һәм яҙыр өсөн, шулай уҡ эсперантоны ҡулланған ил бар һымаҡ итеп, шундай урындар һәм учреждениелар тураһында телдән һәм яҙма бәйән итеү өсөн ҡулланылған термин. Эсперантия, әлбиттә, Ер йөҙөндә ниндәйҙер тәғәйен үҙ урынын биләмәһә лә, бөгөн уның даирәләре донъяның 120 иленә таралған.
Тарихы
Бер нисә бәләкәй дәүләт төрлө ваҡытта эсперантоны дәүләт теле итеп файҙаланырға теләк белдерһә лә (Мореснет һәм Роза Утрауы Республикаһы), был биләмәләрҙең береһен дә Эсперантия тип атамайҙар.
Esperantio һүҙен үҙ документтарында ҡулланыу Civito Esperanta халыҡ-ара ойошма ҡуллана, ул үҙен «халыҡ-ара хоҡуҡтар субъекты» тип белдерә һәм дәүләтселектең ҡайһы бер атрибуттарына (конституция, парламент) эйә. Esperanta Civito эшмәкәрлегенең иң көсөргәнешле ваҡыты 2001—2003 йылдарға тура килә. 2007 йылда Esperanta Civito -ға шаяртыу пародияһы кеүек, бер төркөм яҙыусылар һәм шағирҙар Эсперанто Республикаһының төҙөлгәнлеге тураһында иғлан итәләр.
Өфө өйәҙе
Өфө өйәҙе — 1782—1922 йй. Ырымбур губернаһы һәм Өфө губернаһы составында ойошторола.
Административ уҙәге — Өфө ҡалаһы.
Тарих
XVI быуат аҙағында Рус дәүләте составына ингән башҡорттарҙың территорияһында ойошторола. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Өйәҙ Ҡазан даруғаһы, Нуғай даруғаһы, Уҫы даруғаһы, Себер даруғаһы һәм улустарға бүленгән. Дөйөм идара Ҡазан һарайы приказы менән башҡарыла, воеводалар тәғәйенләү — Разряд приказы, күрше халыҡтар менән дипломатик мөнәсәбәттәр — Илселек приказы, һарай улустары һәм ауылдары Оло һарай приказы ҡарамағында була. Урындағы идаралыҡ органы булып Өфө приказ йорто иҫәпләнә. XVIII быуат башындағы административ‑территориаль реформалар барышында Өфө өйәҙе Өфө провинцияһына үҙгәртелә. 1781 йылда Өфө наместниклығы составында ойошторола. Өйәҙгә Өфө провинцияһының үҙәк өлөшө инә. 1796 йылда алып — Ырымбур губернаһы, 1865 йылдаң — Өфө губернаһы составында.
География
1865 йылда Өфө өйәҙе бер өлөшө Златоуст өйәҙенә инә. Сиктәре: төньяҡ‑көнбайышта — Кама йылға һул яры буйлап (урыны менән уң ярының өлөшө); көньяҡ‑көнсығышта һәм көньяҡта – Тубыл йылға (Иртыш йылға ҡушылдығы) үрге ағымынан, Яйыҡ йылға урта ағымынан һәм уның ҡушылдығы Илектән алып Оло һәм Кесе Өйәҙән йй. тиклем; көнбайышта – Волга йылға тиклем. Башҡортостандың көнсығыш һәм төньяҡ‑көнсығыш өлөштәре Верхотор, Тубыл, Төмән, Чердынск өйәҙҙәре составына инә. XVIII быуат аҙағында төньяҡ‑көнбайышта – Бөрө өйәҙе, төньяҡ‑көнсығышта һәм көнсығышта – Троицк өйәҙе, көньяҡ‑көнсығышта — Верхнеурал өйәҙе, көньяҡта – Стәрлетамаҡ өйәҙе, көньяҡ‑көнбайышта Бәләбәй өйәҙе менән сиктәш була. Административ үҙәге — Өфө ҡалаһы. Майҙаны — 18 672,2 км² (1897).
Халҡы
XVIII быуат аҙағында — 61 258 кеше (шул иҫәптән башҡорттар – 8445), 1897 йылда — 372906 (башҡорттар — 114493, латыштар — 1658, мариҙар — 3968, мишәрҙәр — 1176, мордвалар — 3826, татарҙар — 4523, типтәрҙәр — 9001, украиндар — 1241, урыҫтар — 228302 һәм башҡа). XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 335 586 крәҫтиән, 27 143 мещан, 5 665 дворян һәм башҡа иҫәпләнә; мосолмандар — 125 318, православие динендәгеләр — 241 324 (шул иҫәптән 8 876 старообрядсы), протестанттар — 1872 һәм башҡа. Идара итеүҙең кантон системаһы индерелгәс, өйәҙ терр‑яһында 7‑се башҡорт һәм 4‑се мишәр кантондары ойошторола. 1865 йылда Өфө өйәҙе — 5, 1896 йылда 6 станға бүленә. 1879 йылда — 25 (Архангел, Баҡай, Благовещен, Богородский, Бүләкәй‑Көҙәй, Воскресенка, Дмитриевка, Дыуанай, Йомаш, Илек, Ҡазан, Ҡара Яҡуп, Ҡытау, Ҡытаутамаҡ, Ҡырмыҫҡалы, Надеждино, Никольск, Нуғай, Осоргин, Петропавловка, Покровка, Сафар, Урман‑Көҙәй, Шәрип, Эҫем), 1917 йылда 43 улус була. XIX быуат аҙағында өйәҙҙә 1 508 торама пункт иҫәпләнә. Халҡы башлыса игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Иҡтисад
1904 йылда һөрөнтө ер майҙаны (мең дисәтинә) 216,8 тәшкил итә, шул иҫәптән арыш сәсеүлеге — 95,1, һоло — 42,2, тары — 26,1, ҡарабойҙай — 19,6, бойҙай — 11,5, борай — 10,9, борсаҡ — 4,2, картуф — 4,7; һыйыр малы — 25605 баш, йылҡы – 19067, һарыҡ — 48277, кәзә — 2773, сусҡа – 8924 баш. XX быуатта башында Благовещен заводы, Ҡытау‑Ивановка заводы, Ҡытаутамаҡ заводы, Минйәр заводы, Эҫем заводтары, Әшә‑Балашов заводы, Өфө баш тимер юл оҫтаханалары, суйын‑баҡыр ҡойоу механика заводы (Горнас), 11 таҡта ярыу заводы, 7 кирбес заводы, 3‑әр һыра ҡайнатыу һәм шарап заводтары, күн заводы, ағас эшкәртеү фабрикаһы, һабын ҡайнатыу заводы, столяр‑мебель яһау йорто әм башҡа предприятиелар эшләй. Өфөлә, Благовещен заводы, Богородский, Вознесенка, Дәүләт Дыуанайы, Ҡырмыҫҡалы, Сафар ауылдар йәрминкәләр үткәрелә. 1888—90 йй. өйәҙ аша Һамар—Златоуст тимер юлы (Благовар—Өфө—Ҡытаутамаҡ участкаһы), 1914 йылда — Волга‑Урал тимер юлы (Шөңгәккүл—Шишмә) үтә. 154 мәсет, 57 сиркәү һәм 9 часовня (1877) иҫәпләнә. 1919 йылда Өфө өйәҙе Бүләкәй‑Көҙәй һәм Урман‑Көҙәй улустары — Көҙәй кантонына, Бишаул‑Уңғар һәм Биштәкә улустары Табын кантонына инә. 1922 йылда өйәҙ бөтөрөлә, уның төп территорияһы — Өфө кантоны составына, 9 улусы (Әшә‑Балашов, Ерал, Илек, Ҡарауыл, Ҡытау‑Ивановка, Минйәр, Сергиевск, Эҫем, Ҡытаутамаҡ) Силәбе губернаһы Златоуст өйәҙенә инә.
Үрге Биянка
Үрге Биянка — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Миньяр йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Малема
Малема (Мальма) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ежуга йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эдисон Томас Алва
То́мас А́лва Э́дисон (Thomas Alva Edison; 11 февраль 1847 йыл — 18 октябрь 1931 йыл) — бар донъяға билдәле Америка уйлап табыусыһы һәм эшҡыуары.
Эдисон АҠШ-та 1093 һәм башҡа илдәрҙә 3 меңгә яҡын патент алған. Ул телеграфты, телефонды, киноаппаратураны камиллаштырған, электр ҡыҙҙырма лампаһының табышлы төрөн уйлап сығарған, фонограф уйлап сығарған. Тап ул телефондан һөйләшә башлағанда «алло» һүҙен ҡулланырға тәҡдим итә..
1928 йылда АҠШ-тың юғары бүләге АҠШ Конгресының алтын миҙалына лайыҡ була. 1930 йылда СССР Фа-ның сит ил Почетлы гражданы тип таныла.
Ҡыҫҡаса биографияһы
thumb|left|Йәшлек йылдары Томас Эдисон 1847 йылдың 11 февралендә Огайо штатының Майлен ҡалаһында балта оҫтаһы кәрәк-ярағы кибете тотҡан ғаиләлә донъяға килгән. Атаһы Самуэль Эдисондың сығышы Нидерландынан булған. Канадаға күскәс, ул урындағы уҡытыусы ҡыҙ Нэнси Эллиотҡа өйләнгән. Томасҡа тиклем уларҙың дүрт балаһы булған. Малай ауырыу арҡаһында ҙур башлы булып тыуған, бик сирләшкә булған.
7 йәш тулғанда улар Порт-Гуронға күсенгән. Юлда скарлатина менән ауырып киткән, шул арҡала ишетеү һәләтен юғалта башлаған. Яңы урында ул сиркәү мәктәбенә һабаҡҡа төшкән, мәгәр әллә ни шәп уҡымаған. Уҡытыусыһы, 1+1=2, урынына малай «Ике сынаяҡ һыуҙы ҡушып һалһаң, бер сынаяҡ һыу килеп сыға, әммә ике тапҡырға ҙурыраҡ, шулай бит?» тигәне өсөн малайҙы «башһыҙ» тип әрләгәндән һуң, әсәһе уны мәктәптән алып, үҙе уҡытырға булған. Улын бик ҡатмарлы китаптар буйынса уҡытҡан ул. Эдисон үҙе: Бала саҡта мәктәпкә йөрөмәгән өсөн мин уйлап табыусы булып китә алдым, тигән thumb| Эдисон динамомашинаһы, ул 80 лампаны яҡтырта алған. Даими магниттар төҙөүгә [[Майкл Фарадей|Фарадейкитабын уҡып килгән Экспериментальные исследования по электричеству в 1839—1855 годах.]]
1860 йылда Томас ҡала майҙанында алма һатып, хеҙмәт юлын башлай. 12 йәшенән поездарҙа кәнфит, сәтләүек, тәмәке һәм гәзиттәр һатып йөрөй. Буш ваҡытында китапханан сыҡмай.
Артабан станция телеграфисы булып эшләй, шунда төндәрен йоҡлап булһын өсөн тәүге яйланма — автояуапсы уйлап таба. 22 йәшендә көнкүреш электротехникаһы кибете аса. Уның шиғары: «Бер ваҡытта ла ихтыяж булмаҫ нәмә уйлап сығарма». 1877—1878 йылдарҙа Эдисон күмерле микрофонды камиллаштыра. Электровоз уйлап сығарыуға Вильям Һаммерҙы ла саҡыра. 1880 йылда Эдисон хәүефһеҙ ҡыҙҙырма лампалар уйлап таба. Артабан Эдисон һәм инглиз ғалимы Джозеф Сван (1828—1914) менән берлектә «Эдисон-энд-Сван-юнайтед-электрик-лайт-компани» фирмаһына нигеҙ һала.
85 йәшендә, донъя менән хушлашҡанда ҡатынына: «''Үлемдән һуң нимәлер бар икән — яҡшы. Булмаһа ла — яҡшы.. Мин ғүмеремде мөмкинсә яҡшылыҡ эшләп үткәрҙем''».
Томас Эдисон 1931 йылдың 18 октябрендә Нью-Джерси штатындағы Уэст-Оринджда вафат була.
Данлыҡлы уйлап табыуҙары
Эдисондың уйлап сығарған нәмәләре бик күп: ғүмере эсендә Эдисонға АҠШ-тың Патенттар бюроһы 1093 патент биргән.
Улар араһында:
Баһаламалар
Эдисон иҫ киткес егәрле һәм ныҡышмал кеше булған. Ҡыҙҙырма лампаға ярарлыҡ сым эҙләгәндә ул 6 мең тирәһе төрлө материалды һынап ҡараған һәм карбонатланған бамбукта туҡтаған. Лампаның күмер сылбыры баһаламаларын тикшергәндә ул 45 сәғәт буйы ялһыҙ эшләгән. Бик оло йәшкә еткәнсе ул тәүлегенә 16—19 сәғәт эшләй торған булған.
Никола Тесла үҙенең һөнәрҙәше тураһында ошоларҙы әйткән: "Әгәр Эдисонға кәбәндән энә табырға кәрәк булһа, ул ҡайһы тирәләрәк ятыуы ихтимал тип башын ҡатырып ултырмаҫ, шунда уҡ эшкә тотонор кеше булды. Ул тиҙ-тиҙ генә һәр һаламды һелкеп һалып энәне эҙләй башлар, тапмай ҡуймаҫ ине. Уның ысулдары шул тиклем бәрәкәтһеҙ: осраҡлы бер уңыш ҡына уға ярҙам итеп ебәрмәһә, ул түккән көс, ваҡыт бер файҙаһыҙға китер ине. Башта мин уның аҙапланыуҙарына ҡарап, ҙур булмаған ижади белем һәм иҫәпләп сығарыуҙар уның һалған көсөн утыҙ процентҡа кәметер ине, тип уйлай торғайным. Мәгәр ул китап белеменә һәм математик иҫәпләүҙәргә өҫтән генә ҡараны, үҙенең һиҙгерлегенә ышанды һәм американдарса төплө аҡылына таянды"
Астрономияла
Эдисон исеме 1913 йылда асылған астероидҡа бирелгән.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы Ситдиҡова (12 декабрь 1913 йыл — 29 май 2000 йыл) — рәссам. 1964 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының халыҡ (1983) һәм атҡаҙанған (1973) рәссамы. (1964). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1993).
Биографияһы
Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы Ситдиҡова 1913 йылдың 12 декабрендә Ҡазан губернаһы Мордва ауылында биш балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Әҙиә 16 йәшендә ауылынан сығып китеп, Урта Азияла, Мәскәү яғында йәшәй.
1934 йылда Өфөгә килеп юлыға. Тормошҡа сығып, ире менән күп йәшәмәй, кескәй улы менән яңғыҙ тороп ҡала. 50-се йылдарҙа рәссамдар оҫтаханаһында, ярҙамсы хеҙмәткәр булып, төрлө эш башҡара. Оҫтахана етәксеһе, РСФСР-ҙың халыҡ рәссамы Рәшит Нурмөхәмәтов уны рәсем төшөрөүгә ылыҡтыра һәм был сәнғәт нескәлектәренә төшөндөрә.
1958 йылда Әҙиә Ситдиҡова беренсе тапҡыр республика рәсем сәнғәте күргәҙмәһендә ҡатнаша. Ике йылдан Рәссамдар берлегендә беренсе шәхси күргәҙмәһе ҡуйыла.
Әҙиә Ситдиҡованы «башҡорт Сезаны» тип атайҙар. Ул байрамдар, ғаилә табындары темаларын үҙ күрә. «Һабантуй көнөндә башҡорт таҫтамалдары менән натюрморт» (1969), «Байрам табыны» (1974), «Өйҙә ҡунаҡтар» (1980) әҫәрҙәре быға миҫал.
Рәссамдың яратҡан темаһы — башҡорт балы. Ниндәй генә рәүештә һүрәтләмәй ул уны — «Кәрәҙле бал»(1971), «Сәк-сәк. Уңышлы йыл» (1988), «Умартасы янында» (1988)! Ижадында яңы баҫҡыс — «Башҡорт игенселәре» (1974). 1960—1970-се йылдарҙа пастель техникаһы ҡулланып күп эшләй.
Өфөлә йәшәй. 1964 йылдан СССР Рәссамдар берлеге ағзаһы. 1973 йылда Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған, 1983 йылда — «Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы» тигән маҡтаулы исемдәрге лайыҡ була. 1993 йылда уға Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә.
Әҙәбиәт
Справочник „Художники Советской Башкирии“. Автор-составитель Э. П. Фенина, Башкирское книжное издательство, Уфа-1979
БСЭ, т. 3, раздел „Башкирская АССР“. Изд. „Советская энциклопедия“, Москва, 1970.
Г. С. Кушнеровская: Изобразительное искусство Башкирской АССР. Изд. „Советский художник“, Москва, 1974.
А. Алабужев: Буклет „А. Ситдикова“. Башкирское книжное изд., Уфа, 1974.
К. Максимов: Живопись и ремесло описательства. Сб. статей „Десять зональных выставок“. Изд. „Художник РСФСР“, Ленинград, 1967.
Краткая художественная энциклопедия „Искусство стран и народов мира“, т. 3, статья „Россия“. Изд. „Советская энциклопедия“, Москва, 1971.
Һиндукуш
Һиндукуш йыйырсыҡлы тауҙарға инә һәм Һиндостандың яҫы таулыҡтары Урта Азия континенталь массаһын ҡыҫыуы арҡаһында килеп сыҡҡан. Геологик йәһәттән ул сағыштырмаса йәш һәм һаман әле күтәрелә барыуын дауам итә. Көнбайыштан көнсығышҡа Һиндукуш 1200 км һуҙыла, ә уның киңлеге төньяҡтан  көньяҡҡа  240 км самаһы. Һиндукуштың ҙур өлөшө бөгөнгө Афғанстан биләмәһендә, көнсығыш өлөш иң бейек яғы - Пакистанда. Төньяҡ-көнсығышта Һиндукуш Амударъя йылғаһы һәм үҙенә тиклемге Пяндж менән сикләнә, ары Памир башлана. Көнсығышта Һиндукуш сиген Читрал йылғаһы билдәләй. Төп һырттар — Баба, Пагман, Һиндукуш үҙе, орографик яҡтан көнбайыш, Үҙәк һәм көнсығыш Һиндукуш тип һанала, уларҙың сиктәре - Сурхаб һәм Кокча йылғалары. Көнбайыш Һиндукуш бик үк бейек түгел (күбеһенсә 3500-4000 м). Үҙәк Һиндукуш һырттары (бейеклеге 6059 метргә етә) көнсығышҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа Ҡабулдан китә; уларҙың көньяҡ һырттары һәм армыттары Һиндү-Рәж (Инду-Радж) ҡатмарлы тауҙар өлкәһе Нуристанды барлыҡҡа килтерә. Көнсығыш Һиндукуш үҙенең көнбайыш өлөшөндә 6 мең метрҙан бейегерәк һәм бик ҙур [боҙлоҡтары бар; көнсығышҡа бейек тауҙар, сүл яҫы тауҙары башлана, улар көнсығыш Памир ландшафтына оҡшаған:  бейеклеге 4 мең м  самаһы яҫылыҡтар, улар өҫтөнән бейек булмаған тауҙар күтәрелә. Иң түбән үткәүел - Барогил (3777 м). Ҡарлы һыҙат бейеклеге 5 мең метр самаһы. A lovely peak in Hindu Kush Range, Pakistan.jpg Бадахшан тауҙары яғынан, Пяндж йылғаһынан төньяҡта, Һиндукуш йылғаның икенсе ярынан бейек тоташ диуар кеүек күренә, ул үтеп булмаҫлыҡ тиерлек, үҙән кимәленән һырт бейеклеге урыны менән 5000 метрға етә.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Сборник „Искусство автономных республик Российской Федерации“. Изд. „Аврора“, Ленинград, 1972.
Иҫке мэрия
Тарих
Башта комплексты 1854 йылда Мобил ҡалаһының йәшелсә, ит, балыҡ һата торған үҙәк баҙары итеп төҙөү планлаштырыла. 1855 йылдың февралендә ҡабул ителгән ҡарарға ярашлы, комплекста ҡала мэрияһы, шулай уҡ ҡайһы бер муниципаль министрлыҡтар урынлаштырылырға тейеш була. Төҙөлөштөң башланғыс этабында Вирджиниянан Мобилға килгән архитектор Томас Симмонс Джеймс эшләй. 1855 йылдың 27 декабрендә Конти һәм Джексон-стритта эшләүсе мэрия яна, шунлыҡтан ҡала ҡаҙналығы, мэр һәм ҡала советы өсөн өҫтәмә ҡоролмаларын төҙөүгә 40 мең доллар аҡса бүлергә ҡарар ҡабул ителә. Төҙөлөш өсөн түләнгән аҡсаларҙың квитанцилары беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған һәм улар төҙөлөштөң 1857 йылдың 20 апрелендә тамамланыуы тураһында һөйләй.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Изобразительное искусство автономных республик РСФСР. Изд. „Художник РСФСР“, Ленинград, 1973.
Һиндукуш
Афғанстандағы яғында Һиндукуш ҡоролоҡло тауҙарҙан тора, беклектәре 4000-дән 5000 метрға тиклем. Һиндукуштың төп һырты Афғанстан менән Пакистан аралығында  Гималайҙар менән сағыштырып була, уларҙа  оҙонлоғо 20 км-ға еткән боҙлоҡтар осрай.
Туйкә (Татарстан)
Туйкә (Аблай, Туйкагурт ; Туйкә, Тойкино) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҙнаҡай районы ауылы.
Иҫке мэрия
Тарих
1910 йылда бина архитектор Уильям Л. Денхам проекты буйынса яңыртып төҙөлә. Бинала яңы кәңәшмә залы барлыҡҡа килә, үҙәк секцияның артҡы һәм алғы өлөшө тоташтырыла, вестибюлдең көнсығыш стенаһындағы баҫҡыс яңынан проектлана.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Альбом „Урал социалистический“, составитель И. Л. Туржанская. Изд. „Художник РСФСР“, Ленинград, 1975.
„По родной стране“. Выставка произведений художников Российской Федерации. Изд. „Художник РСФСР“, Ленинград, 1976.
Иҫке мэрия
Тасуирлама
Комплекс итальян архитектураһы стилендә төҙөлгән һәм дүрт мөйөш формалы дүрт секциянан тора, улар өс аркалы үткәүел менән тоташҡан. Бина кирбестән төҙөлгән, ағас биҙәүле стукко һәм кронштейндар менән көпләнгән.
Туйкә (Татарстан)
Атамаһы
1704—1711 йылдарҙағы башҡорт ихтилалы етәкселәренең береһе Туйкә абыҙ (ағалы-энеле Фазыл, Кәбир Туйкиндарҙың ата-бабаһы) исеме буйынса аталған.
Иҫке мэрия
Тасуирлама
Үҙәк ике секция «U» хәрефен хәтерләтә, ул Король урамына сығып, Уотер-стритҡа тиклем һуҙылып ята. Был үҙәк өлөш һигеҙ мөйөшлө көмбәҙ менән биҙәлгән. Көньяҡ ҡанатының киңлеге 9 метрға (30 фут), оҙонлоғо 84 м-ға (275 фут) тиң һәм был ҡанат Блэк-стритҡа сығып тора. Көньяҡ ҡанаттың беренсе ҡатында элек магазин һәм киоскылар булған, ләкин хәҙер ул буш. Төньяҡ ҡанатының киңлеге һәм оҙонлоғо 9-ар метр (30 фут) һәм ул көньяҡ ҡанатҡа ҡарағанда байтаҡҡа ҡыҫҡараҡ. Төньяҡ стенаһы Мексика ҡултығы яр буйын тикшереүсе үҙәккә яҡын ғына тора.
Һиндукуш
Һиндукуштың үтеп булмаҫлыҡ бейек тауҙары араһында  әлегә тиклем  әҙ һанлы халыҡтар йәшәй, улар шул рәүешле ассимиляциянан йәки ҡырыуҙарынан һаҡланып ҡалған. Һиндукушта нуриста, дард, памир халыҡтарынан көнсығыш иран ҡәүемдәре йәшәй. Читрал үҙәнендә дард телле калаштар араһында әлегә тиклем Исламғаса политеизм - Һиндукуш дине һаҡланып ҡалған.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Журнал „Художник“, 1956, № 3. К. Максимов: Урал социалистический.
Һиндукуш
Һиндукуш бейеклектәре
Һиндукуштың иң бейек  тауҙары 7000 мең метрҙан уҙа, мәҫәлән:
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Журнал „Художник“, 1969, № 4. Г. Пикунова: Песнь о Башкирии.
Һиндукуш
Фаунаһы
Һиндукуштың йәнлектәре сыҙамлы, бик ауыр шарттарҙа йәшәп, сыныҡҡан һәм яраҡлашҡан: ҡар ҡапланы (барс), тау бүреһе, леопард, гималай айыуы, һеләүһен, һуҫар, төрлө ҡуш тояҡлылар: безоар һәм тау кәзәһе, маркхор, куку-яман, архар, ҡырағай ҡабан. Ҡоштарҙан иң йыш осрағаны: ҡар грифы, тибет улары, тау ҡаҙы.
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Журнал „Художник“, 1970, № 3. С. Капланова: Урал социалистический.
Журнал Художник», 1971, № 10. В. Ванслов: Единое многонационалие.
Журнал «Художник», 1975, № 3. Творческий отчет художников Урала, редакционная статья.
Туйкә (Татарстан)
Тарих
Ауылға юрмый ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. 1765 йылдан билдәле. Ауыл Юрмый улусына ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Аҙнаҡай административ-территориаль улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда 2 мәсет, 2 мәктәп, 5 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан Тымытыҡ районы, 1931 йылдан — Аҙнаҡай районы, 1963 йылдан — Әлмәт районы, 1965 йылдан — йәнә Аҙнаҡай районы составында була.
Халҡы
1795 йылда ауылда 10 башҡорт һәм 210 яһаҡлы татар; 1859 йылда — 35 ир затлы керҙәш башҡорт һәм 189 дәүләт крәҫтиәне иҫәпләнгән.
Иҫке мэрия
Музей
1997 йылда бина реконструкциялана, унда Мобил тарихи музейын урынлаштырыу планлаштырыла. 2000 йылда бинаның артҡы өлөшө төҙөлә һәм унда персоналдар офисы һәм даими экспонаттар урынлаштырыла. 2005 йылдағы Катрина ғәрәсәтенән һуң музей ремонт эштәре үткәреү өсөн алты айға ябыла.
Һуңғы йылдарҙа Мобил комплексының ике ҡатында экспонаттар тора һәм улар ҡаланың һуңғы 300 йылғы тарихы тураһында һөйләй. Музейҙа ваҡытлыса ҡуйылған экспонаттар ҙа бар, улар һәр ваҡыт үҙгәреп тора, шулай уҡ даими экспонаттар урынлашҡан. Даими нигеҙҙәге «Старые пути новых дней» тип аталған экспонаттар ҡаланың колонизациялау ваҡытынан алып хәҙерге көндәргә тиклемге тарихы тураһында һөйләй, «Стены и залы» экспозицияһында мебель, антиквар көмөш, сәнғәт әҫәрҙәре һәм башҡа артефакттар бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
Журнал «Творчество», 1969, № 8. Ж. «Творчество», 1969, № 12. Ю. Нехорошев: Образы Башкирии.
Журнал «Творчество», 1971, № 8. Ю. Нехорошев: 16 автономных.
Журнал «Советская женщина», 1977, № 7. Репродукции картин, аннотация А. Жуковой.
Журнал «Работница», 1975, № 12. О. Воронова: Душа вещей.
Журнал «Башкортостан кызы», 1971, № 3. 3. Карабаева: Одолевая годы.
Газета «Правда», 1971, от 21 мая. Л. Акимова: Краски России.
Сафаров М. А. Теплота и спокойствие. Об Адие Ситдиковой и её полотнах // Идель. 2016. № 3. С. 68-71.
Каталоги вышеназванных выставок.
Һылтанмалар
Ситдиҡова Әҙиә Хәбибулла ҡыҙы. Союз художников Республики Башкортостан.
Ивановка (Стәрлебаш районы)
Ивановка (Ивановка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453190, ОКАТО коды — 80248805003.
Овалье
Овалье (Ovalle) — Чилилағы ҡала. Шулай уҡ шул исемдәге коммунаның административ үҙәге. Ҡала менән коммуна Лимари провинцияһына ҡарай. Ҡала халҡы — 66 405 кеше (2002).
Коммунаның майҙаны — 3835 км². Халыҡ һаны — 108 020 кеше (2006). Халыҡ тығыҙлығы — 28,17 кеше/км².
Географик урыны
Өлкәнең административ үҙәгенән 82 саҡрым (77 км) көньяҡта, Лимари йылғаһы буйында урынлашҡан.
Коммуна сиктәштәре:
Административ бүленеш
Коммуна 34 райондан тора:
Ғатауллин Рауил Ғибат улы
Биографияһы
Рауил Ғибат улы Ғатауллин Башҡорт АССР-ының Стәрлебаш районы Ҡарағош ауылында 1947 йылдың 29 июнендә тыуған,
1971 - БДУ-ны тамамлағандан һуң, шунда уҡ эшләй
1983—1990 йй. һәм 1998 й. алып Башҡорт дәүләт университетының немец һәм француз филологияһы кафедраһы мөдире, кафедра профессоры.
1976 - Кандидатлыҡ диссертацияһы: «Семантическая структура усилительных существительных» по специальности 10.02.04 – Герман телдәре (Галле ҡалаһы, Германия)
1996 - Докторлыҡ диссертацияһы: «Стилистические аспекты словообразования» по специальности 10.02.04 – Герман телдәре (Галле ҡалаһы, Германия)
Квалификацияһын камиллаштырыу: «Использование информационно-коммуникационных технологий в образовательном процессе в условиях реализации ФГОС ВО» «Башкирский государственный университет» 72 часа (2015г., 2018 г.)
Фәнни эшмәкәрлеге немец теленең һүҙьяһалышына, фразеология һәм лексикографияһына, лингвокультурологияға һәм илдәрҙе лингвистик өйрәнеүгә арналған. 150-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Баҫылып сыҡҡан хеҙмәттәре
2. Гатауллин Р.Г. Эпонимическая номинация оружия в русском и немецком языках // Вестник Башкирского университета, том 21, № 4, Уфа 2016
3. Гатауллин Р.Г. Эпонимическая номинация оружия в русском и немецком языках // Вестник Башкирского университета, том 21, № 1, Уфа 2017, С. 113-121
4. «Соленые» топонимы и их особенности // Вестник Башкирского университета. Научный журнал. – 2018. – Т.23. – № 1. – С. 543-552.
5. «Цветные» топонимы и их особенности // Вестник Башкирского университета. Научный журнал. – 2018. – Т.23. – № 1. –С. 211-220.
6. Гатауллин Р.Г. Wulffen und gaucken. Zu neuen eponymischen Verben im Deutschen. // Deutsch als Fremdsprache. Zeitschrift zur Theorie und Praxis des Faches Deutsch als Fremdsprache. H.2. Hrsg. vom Herder-Institut der Universität Leipzig. ESV Erich Schmidt Verlag 2016. S. 104-110.
7. Гатауллин Р.Г. Тенденции в развитии словообразования немецкого языка: Аффиксация. Уфа 2017. – 192 с.
8. Гатауллин Р.Г. Вопросы фразеологической и дефразеологической деривации // Сопоставительно-типологический ракурс в исследовании разноструктурных языков: Материалы Международной научно-практической конференции 23-24 апреля 2018 г., Уфа / отв.ред. Е.А. Морозкина. – Уфа, 2018. – C. 91-97
9. Гатауллин Р.Г. К проблеме функционирования циркумфиксов. В сб: Немецкий язык в Башкортостане: проблемы и перспективы. Материалы 13-научно-практической конференции с международным участием, Уфа 2018, стр. 13-20
10. Гатауллин Р.Г. Активность слова soli в эпоху немецкого объединения. В сб: Немецкий язык в Башкортостане: проблемы и перспективы. Материалы 13-научно-практической конференции с международным участием, Уфа 2018, стр. 20-25. Соавтор Гасимянова Р.И.