cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мөхәмәтшин Фәһим Баязит улы
Биографияһы
2003—2011 йылдарҙа Рәсәй Эске эштәр министрлығы Өфө юридик институты начальнигы. «Рәсәй юристар ассоцияцияһы» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Башҡортостан төбәк бүлексәһе рәйесе. Башҡортостан Республикаһының юғары уҡыу йорттары ректорҙары советы составына инә. «Правовое государство: теория и практика» журналы редколлегияһына инә
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике улы бар.
Маяк (Падь ҡушылдығы)
Маяк  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Падь йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Силәбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы
Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы (9 сентябрь 1929 йыл — 12 февраль 2010 йыл) — төҙөүсе, 1957—1984 йылдарҙа Өфөләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Биографияһы
Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова 1929 йылдың 9 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Үзбәк ауылында тыуған. Хеҙмәт эшмәкәрлеген туған колхозында башлай. 1942 йылдан алып Ғафури һәм Ҡырмыҫҡалы райондарында эшләй. Ауыр һуғыш йылдарының бөтә михнәттәре уның иңенә төшә. Фиҙакәр хеҙмәте өсөн Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова «1941 — 1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
1957—1984 йылдарҙа 3-сө төҙөлөш тресында эшләй. Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы бында эшсе, ҡыйыҡ ябыусы, унан һуң ташсы булып эшләй. «Мир» Башҡортостан сәнәғәт-сауҙа тегеү фирмаһын, Матбуғат йортон, Өфө полиграфкомбинатын, ӨМЭПБ, ӨПЭПБ, БДУ, БДМУ, БДАУ корпустарын һәм башҡа сәнәғәт һәм социаль-мәҙәни тәғәйенләнешле объекттарҙы төҙөүҙә ҡатнаша.
1975 йылдың 6 авгусында Өфө ҡалаһы төҙөлөшөндәге хеҙмәттәре өсөн Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъяроваға «Социалистик Хеҙмәт Геройы» тигән юғары исем бирелә. Уның күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте шулай уҡ Ленин ордены (1975) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1971), бик күп миҙалдар менән билдәләнгән.
Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы ике ул һәм ҡыҙ тәрбиәләп үҫтерә.
2010 йылдың 12 февралендә 3-сө төҙөлөш тресы ветераны Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы Санъярова оҙаҡ ауырығандан һуң 81-се йәшендә вафат була.
Динә
Динә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Динә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Иманлы, динле тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле шәхестәр
Талхина Динә Азат ҡыҙы (27 июль 1952 йыл — 27 февраль 2007 йыл) — башҡорт шағиры, 1992 йылдан Башҡортостандың һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2003).
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Ғарипова Динә Фәһим ҡыҙы (Динә Фәһим кызы Гарипова; 25 март 1991 йыл) — Рәсәй йырсыһы, 2012 йылда "Беренсе канал"да «Голос» телешоуы еңеүсеһе. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012)[1][2]. «Евровидение—2013» музыкаль конкурсы финалсыһы, бишенсе урын ала[3]. Динәнең эш диапазоны — 2,4 октава (кесе октавалағы «ми»ҙан икенсе октавала «ля»ға тиклем)[4], тауышының тибы меццо-сопраноға яҡын.
Хунафина Динә Хәлим ҡыҙы (1938 йыл) — табип-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһы академигы, медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡортостан Республикаһының (1995) атҡаҙанған табибы, Рәсәйҙең һаулыҡ һаҡлау (2002) һәм Башҡортостандың мәғариф (2006) отличнигы.
Динә Нурпәйесова, Ди́на Нурпеи́сова (каз. Дина Нұрпейісқызы; 1861, Нарын-кум, Урал өлкәһе — 31 ғинуар 1955, Алма-Ата) — ҡаҙаҡ композитоы һәм думбрала башҡарыусы, Ҡорманғаҙы Сағырбаевтың уҡыусыһы, думбра өсөн көйҙәр авторы («Булбул», «Асем коныр», «Байжума», «Жигер» һәм башҡалар). Ҡаҙаҡ ССР-ының халыҡ артисы (1944).
В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия
'''В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия (Ленин исемендәге ВПА, ВПА)''' — СССР Ҡораллы Көстәренең юғары хәрби уҡыу йорто, Ҡораллы Көстәр, ғәскәрҙәр, эске һәм сик буйы ғәскәрҙәре, хәрби вуздар өсөн юғары педагогик составтың бөтә төрҙәре өсөн юғары хәрби-сәйәси составын әҙерләү өсөн тәғәйенләнә, Шулай уҡ гуманитар фәндәр өлкәһендә лә ғилми тикшеренеүҙәр үткәреү ҙә ҡаралған. Уҡыу йорто 1919 йылдан 1991 йылға тиклем эшләй.
Тарихы
Тарихы Петроград ҡалаһында 1919 йылдың ноябрендә булыдырылған Уҡытыусыар институтынан башлана.
1925 йылдың 14 майында СССР-ҙың Революцион-хәрби Советының 516-сы бойороғона ярашлы Ҡыҙыл Армияның Н. Г. Толмачёв исемендәге Хәрби-сәйәси институты Н. Г. Толмачёв исемендәге Хәрби-сәйәси академияһы итеп үҙгәртелә. Туранан-тура Ҡыҙыл Армияның сәйәси идаралығына буйһондорола.
Хәрби академияһы алдында Ҡыҙыл Армия һәм флот өсөн юғары хәрби белемле сәйәси хәҙмәткәрҙәр әҙерләү бурысы тора. Шуның менән бергә Академияға хәрби-уҡыу йорттары өсөн социаль-иҡтисади фәндәр уҡытыусыларын әҙерләү бурысы йөкмәтелә.Ул частарҙа һәм караптарҙа партия-сәйәси эше тәжрибәһен өйрәнеү үҙәгенә әүерелергә тейеш ине.
Академияла 2 факультет була: хәрби-сәйәси (1958 йылда тарҡатылған М. И. Калинин исемендәге Юғары хәрби-педагогия институты урынына) һәм ижтимағи-педагогик. Уҡыу ваҡыты — 3 йыл. Факультеттарҙа белем алыуҙан тыш, академияла кадрҙар әҙерләү һәм ҡайтанан әҙерләү алып барыла. Төрлө ваҡытта политсоставты камиллаштырыу курстары, сәйәси эштәре уҡытыусылары, ситтән тороп уҡыу политкурстары һәм башҡалар.
1938 йылда армия эсендәге «белорус-толмачев төркөмөнә» ҡаршы көрәш (РККА сәйәси идаралығы начальнигы Л. З. Мехлистың билдәләмәһе) армиянан эшенән бушатылыуға һәм юғары уҡыу йорто уҡытыусыларын һәм академияны тамамлаусыларҙы ҡулға алыуға килтерә.
1929—1931 йылдарҙа академияла партия-сәйәси әҙерлек курстары үткәрелә, уларҙы 120 кеше тамамлай, шул иҫәптән, Ҡыҙыл Армияның күренекле хәрби начальниктары И. Апанасенко, О. И. Городовиков, А. И. Ерёменко, А. Д. Локтионов, С. К. Тимошенко, Я. Н. Федоренко, М. С. Хозин һәм башҡалар.
Академияның ойоштороу структураһы даими булмай. Илдәге социаль-сәйәси хәлгә һәм Ҡыҙыл Армия ихтыяждарына ҡарап, уға үҙгәрештәр индерелә. 1933 йылда академияла 4 факультет була: дөйөм ғәскәри, хәрби-һауа, хәрби-диңгеҙ һәм хәрби-педагогияУҡыу оҙонлоғо 4 йылға тиклем арта.
1934 йылдың октябрендә политхеҙмәткәрҙәр кадрҙарын әҙерләүҙә ҡаҙаныштары һәм ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены менән билдәләнә. 1938 йылдың 11 ғинуарында академияға В. И. Ленин исеме бирелә. Бер үк ваҡытта академияны Ленинградтан Мәскәүгә күсереү тураһында ҡарар ҡабул ителә, был ил етәкселегенең юғары дәүләт һәм хәрби-сәйәси академия эшмәкәрлегенә ҙур иғтибар биреүе һәм Ҡыҙыл Армия өсөн сәйәси хеҙмәткәрҙәрҙе әҙерләүҙә уның ролен юғары баһалау тураһында һөйләй.
Даими һәм үҙгәреүсән составтың һаны арттырылды, яңы факультеттар барлыҡҡа килде: Ленинград, Киев, Минск, Хабаровск һәм Львов филиалдарында автомеханизация, киске һәм ситтән тороп уҡыу бүлектәре асыла. Тыңлаусыларҙың ялан күнекмәләренә иғтибар көсәйә. 1938 йылда Кубинкала хәрби уҡыу лагеры ойошторола.
120 кеше белем алырлыҡ адъюнктура һәм докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса ғилми совет ойошторола. 1939 йылдан алып «Академия хеҙмәттәре» ғилми мәҡәләләр йыйынтығы нәшер ителә. Академияның фәнни-педагогик потенциалы арта. Академияның фәнни-педагогик потенциалы арта. Бөйөк Ватан һуғышы башланыуға унда 1 фән докторы, 3 профессор, 8 фән кандидаты һәм 13 доцент эш алып бара. Улар иҫәбендә: М. В. Базанов, П. А. Белов, В. В. Бирюкович, Г. Деборин, Г. Колсяченко, Г. Кузьмин, Г. Д. Спирин, И. А. Федоров, Ф. Д. Хрустов, Д. М. Кукин һәм башҡалар.
1939 йылда академия — 490, 1940 йылда 485 политхеҙмәткәр сығарған. 1920 йылдың июненән 1941 йылдың июненә тиклем академия ғәскәрҙәргә һәм хәрби-уҡыу йорттарына йәмғеһе 5159 политхеҙмәткәрҙе һәм йәмәғәт дисциплинаһы уҡытыусыларын әҙерләп ебәрә. Академияны тамамлаусылар Хәсән күле буйында һәм Халхин-Хол йылғаһы буйындағы һуғыштарҙа, совет-Финляндия һуғышы ваҡытында, шулай уҡ Белоруссияның һәм Украинаның көнбайыш өлкәләренә ирекле походта әүҙем ҡатнаша.
Һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа 1 меңдән ашыу кеше һәм уҡытыусы, шул иҫәптән академия начальнигы Ф. Е. Боков, кафедра начальнигы А. Пугачев, И. Ефременков, Г. Д. Спирин һәм башҡалар.
1941 йылдың октябренән 1943 йылдың авгусына тиклем академия Башҡортостандың Бәләбәй ҡалаһына эвакуациялана. Яңы урында уҡытыу процесын үҙгәртеп ҡороу һәм йәйелдереү менән бәйле ауыр шарттарҙа академияның уҡытыусылар составы уҡыу процесын хәрби ладҡа күсереү буйынса ҙур эш башҡара.
Богомолка (Балахлей ҡушылдығы)
Богомолка  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахлей йылғаһының уң ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия
Тарихы
Факультеттарҙа һәм кафедраларҙа 100-гә яҡын уҡытыусы фәнни-педагогик эш алып бара, улар араһында 3 фән докторы, 5 профессор, 22 фән кандидаты һәм 24 доцент бар.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында батырҙарса батырлыҡтары өсөн академияның меңәрләгән сығарылыш уҡыусыһы орден һәм миҙалдар менән наградлана. Академияны һәм курсты тамамлаусы 14 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Богомолка (Балахлей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия
Тарихы
1944 йылдың 13 декабрендә политхеҙмәткәрҙәр кадрҙарын әҙерләүҙә һәм Юғары Бөтә Рәсәй хәрби-сәйәси курстары ойошторолоуға 25 йыл тулыуҙы билдәләгәндә Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. Шул саҡта курстағы 67 хеҙмәткәр юғары хөкүмәт наградаһына лайыҡ була, шул иҫәптән генерал-майорҙар А. И. Ковалевский, И. И. Зубков, полковниктар А. И. Беморгин, Б. А. Богданов, И. В. Воронков, И. Г. Ефременков, Г. Н. Малкин, Г. В. Спирин, подполковниктар Б. К. Беляников, Л. К. Касьяненко, А. Т. Кутоманов, П. Н. Попков, А. И. Червонев, кафедра мөдире Е. И. Иорданская һәм башҡалар.
1947 йылдың 7 майында КПСС Үҙәк Комитеты ҡарары нигеҙендә Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия тергеҙелә. Уны генерал-майор А. И. Ковалевский (1947—1948), генерал-полковник К. Крайнюков (1948—1949), генерал-полковник И. Шикин (1949—1950), генерал-лейтенант М. А. Козлов (1950—1957), генерал-полковник Ф. Кузнецов (1957—1959) етәкләй.
Академияла педагогик эш яҡшы әҙерлекле уҡытыусылар алып барҙы, уларҙың күбеһе һуғышта ҡатнашыусылар булды. Гуманитар кафедра уҡытыусыларының 50 проценттан ашыуы ғалимдар һәм исемдәр була. И. В. Анисимов, Г. А. Деборин, И. Г. Ефременков, В. А. Захаров, Н. М. Киряев, Н. Р. Панкратов, Д. М. Кукин, И. Н. Леванов, А. И. Лепёшкин, И. А. Портянкин, Г. Д. Спирин, Р. И. Сидельский, М. Я. Фомиченко, Ф. Д. Хрустов айырым методик оҫталығы менән айырылып торалар.
1959 йылда академия начальнигы итеп генерал-полковник А. Желтов тәғәйенләнә. Унан һуңғы йылда академияны армия генерал Е. Мальцев (1971—1981), генерал-полковник Г. В. Средин (1981—1987), генерал-полковник Н. Кизюн (1987—1991) етәкләй.
1980-се йылдарҙа факультеттарҙа, кафедраларҙа, бүлектәрҙә һәм хеҙмәттәрҙә уҡытыу-тәрбиә биреү процесының йөкмәткеһен һәм методикаһын яңыртыу, уҡыу пландарын һәм программаларын камиллаштырыу, тыңлаусылар өсөн яңы дәреслектәр һәм пособиелар булдырыу буйынса эш алып барыла.
1989 йылдың декабрендә академия үҙенең 70 йыллығын билдәләй. 40 йылға яҡын академия социалистик һәм дуҫлыҡ дәүләттәре армиялары өсөн сәйәси хеҙмәткәрҙәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра.
Академияла тәжрибәле, юғары квалификациялы ғилми-педагогик состав эшләй. 80-се йылдар аҙағында кафедраларҙа һәм факультеттарҙа 40-тан ашыу фән докторы һәм профессор фәнни-педагогик эш алып бара. 80-се йылдар аҙағында кафедраларҙа һәм факультеттарҙа 40-тан ашыу фән докторы һәм профессор фәнни-педагогик эш алып бара. Унда ғалим дәрәжәһен биреү буйынса 6 диссертация советы эшләй. Йыл һайын 200-гә яҡын китап һәм фәнни әҙәбиәт нәшер ителә.
В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академияһының хәрби ҡаҙаныштары Ленин, Октябрь революцияһы, Ҡыҙыл Байраҡ ордендары, шулай уҡ бик күп сит ил дәүләттәре ордендары менән билдәләнә.
1991 йылдың 7 декабрендә РСФСР Президенты бойороғо нигеҙендә Хәрби-сәйәси академия РФ Ҡораллы Көстәренең Гуманитар академияһы тип үҙгәртелә, уның нигеҙендә 1994 йылдың июлендә Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының Хәрби университеты булдырыла.
Дивани яҙма
Дивани ((Дивани) — ғосман төрөктәре XVI быуатта булдырған ғәрәп яҙмаһының каллиграфик стиле күп халыҡтарҙы берләштергән үҙ империяһында ҡулланыу өсөн (шул иҫәптән ғәрәп теле туған теле түгелдәр өсөн дә) әҙерләнгән.
Тарихы
Яҙманы барлыҡҡа килтереүсе тип XV быуат каллиграфы ғосманлы Ибраһим Мөнифте атайҙар.
Дивани яҙма күп мосолман илдәрендә таралған, Ғосман дәүләтендә тап ошо дивани яҙма ҡулланып, аҡсалата купюралар, бойороҡтар һәм указдар, шулай уҡ хаттар һәм башҡа яҙма документтар яҙа һәм баҫтыра башлайҙар.
Тасуирламаһы
Дивани стиле хәрефтәрҙең тығыҙ урынлашыуы һәм уларҙың ҡатмарлы түңәрәк-бөгөлсәк формалары менән айырылып тора. Ул аныҡ һәм структуралы курсив (ауышлығы яҡынса 23 °), хәрефтәр үҙ-ара айырым рәүештә тоташа.
Хәҙерге ваҡытта дивани шрифы йыш ҡына төрлө тантаналы документтар — дипломдар, аттестаттар һ. б. өсөн ҡулланыла.
Һуңыраҡ диван модернизациялана һәм хәҙерге идеаль күренешенә тиклем еткерелә.
Әлеге ваҡытта ике төр дивани бар — ҡатмарлы дивани һәм өҙөк дивани.
Өҙөк диваниҙан айырмалы рәүештә, ҡатмарлы диваниҙа әлиф, дәл, ҙәл, ра һәм уау хәрефтәре үҙҙәренән һуң бөгөлгән һыҙыҡтар менән тоташа, был яҙманы уҡыуҙы ҡатмарлаштыра һәм уға ҡабатланмаҫ матурлыҡ бүләк итә.
«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы
«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указына ярашлы булдырылған. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалёв.
Миҙал тураһындағы Положение
«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы менән Одессаны обороналауҙа ҡатнашҡан РККА-ның бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Одессаны обороналауҙа туранан-тура ҡатнашҡан граждандар бүләкләнә. Одессаны обороналау осоро булып 1941 йылдың 5 августы — 16 октябрь айҙары иҫәпләнә.
Миҙал СССР Юғары Советы Президиумы исеменән частар командирҙары һәм хәрби-дауалау учреждениеларының начальниктары Варшаваны азат итеүҙә ҡатнашыуын раҫлаған документтар нигеҙендә Одесса өлкә һәм ҡала эшселәр депутаттары Советтары тарафынан башҡарыла.
«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта тағыла торған тәүге совет наградалары булып тора. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөргә тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указына ярашлы башҡа миҙалдарға ла биш мөйөшлө ҡалып индерелә һәм обороналау өсөн миҙалдарҙы күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала. «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалынан һуң, ә «Мәскәүҙе обороналаған өсөн» миҙалы булдырылғандан һуң — унан һуң урынлашытырыла.
1985 йылға ҡарата «Одессаны обороналаған өсөн» яҡынса кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Одессаны обороналаған өсөн» миҙалын булдырған саҡта уны тутыҡмай торған ҡоростан эшләү ниәтләнә, әммә 1943 йылдың 27 мартындағы ҡарар буйынса миҙалдың материалы баҡыр иретмәһенә алыштырыла. Диаметры — 32 мм, формаһы — теүәл түңәрәк.
Миҙалдың алғы яғында, диңгеҙ яры һәм маяҡ фонында алға эйелгән винтовкалар менән ҡыҙылармеец һәм ҡыҙылфлотсы һүрәте. Фигуралар өҫтөндә — «СССР» яҙыуы. Миҙалдың өҫкө өлөшөндә түңәрәк буйлап — «ЗА ОБОРОНУ ОДЕССЫ» һүҙҙәре. Яҙыуҙың баш яғында һәм ос яғында бәләкәй генә биш осло йондоҙҙар. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә — лавр тажы. Таждағы ботаҡтар бер-береһенә үрелегән урында биш осло йондоҙло таҫма. Миҙалдың алҡы яҡы ситтәренән ҡаймаланған.
Миҙалдың кире яғында «ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ» тип яҙылған. Яҙыу өҫтөндә — ураҡ менән сүкеш.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәре ҡабарынҡы итеп эшләнгән. Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Башта таҫма ике күк буйлы зәңгәр төҫтә булырға тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указы менән яңы таҫма раҫлана — һарғыл-йәшел төҫтәге таҫманың уртаһынан бер зәңгәр буй үтә, уның киңлеге 2 мм.
Йондоҙҙар (фольклорҙа)
Йондоҙҙар (дөйөм төрки телдә julduz) — халыҡ ижадында кеше яҙмышына бәйле, уның тормошона йоғонто яһаусы мифологиялы күк есемдәре. Башҡорттарҙың инаныуҙары буйынса, Һәр кешенең үҙ йондоҙо, бәхет йондоҙо була.
Легендалар
Башҡорттар борон-борондан күк есемдәрен күҙәткән, өйрәнгән. Халыҡта ай, ҡояш һәм йондоҙҙарға бәйле легендалар барлыҡҡа килгән. Күк йөҙөндә
йондоҙҙарҙың барлыҡҡа килеүе, йыһандағы хәрәкәт, Йыһан менән Ер тормошо араһындағы мөнәсәбәт мифологик легендаларҙа үҙенсәлекле сағылыш таба.
«Зөһрә ҡыҙ» легендаһы.
Айҙың ергә төшөүе, ер ҡыҙының күккә күтәрелеп, шунда йондоҙ булып ҡалыуы кешеләштерелгән, ә йәмғиәт тәбиғәтләштерелгән дәүер.
Йыһан менән ер, космик есемдәр менән кеше бәйләнеше төҫмөрләнә
«Етегән йондоҙ» тураһында легендалар башҡорт халыҡ ижадында байтаҡ.
Бер легендала Етегән Алыптың сүмесе, икенсеһендә ете бүре, тип нарыҡлана.
Был йондоҙлоҡҡа бәйле икенсе вариант: «Элек берәүҙең ете ҡыҙы булған. Етеһе лә матур, етеһе лә батыр икән. Ҡырға сыҡһалар, гел бергә йөрөйҙәр икән. Һоҡланмаған әҙәм заты ҡалмай, ти, быларға, ҡыҙыҡмаған йән эйәһе ҡалмай, ти. Бер саҡ был ҡыҙҙар тауға сыҡҡандар. Дейеү батшаһы быларҙы күреп ҡалған да арттарынан төшкән. Былар етәкләшеп тау башына менеп киткәндәр. Дейеү баҫтырып улар артынан килгән. Инде тотам, инде электәрем тигәндә, ҡыҙҙар берәм-берәм һикереп күккә ашҡандар. Етеһе ете урынға боҫҡандар. Айырылмаҫ өсөн бер-береһенә яҡын торорға тырышҡандар. Шул ете ҡыҙ ете йондоҙ булып ялтырай башлаған. Аҙаҡ уларҙы Етегән йондоҙ, тип атағандар».
Тимерғаҙыҡ йондоҙо (Полярная звезда) башҡорттарҙа күк көмбәҙенең үҙәге тип иҫәпләнеп, элек-электән ориентир хеҙмәтен үтәгән. Башҡортостан территорияһында был йондоҙ бер ҡасан да байымай һәм үҙ урынынан шылмай. Шуға күрә лә был йондоҙҙо башҡорттар борон-борондан Тимер ҡаҙыҡ, тип атап йөрөткән, йәғни тимер ҡаҙыҡ менән ҡатып ҡуйылған, шылмай торған йондоҙ, тигәндәр. Тимер ҡаҙыҡтың ошо уҡ сифаты менән бәйле икенсе исеме — Алтын бағана. Төндә ошо йондоҙға ҡарап башҡорттар тура юлды билдәләгән, аҙашмаған. «Ҡәнифә юлы» риүәйәтендә ҡаҙаҡтарҙан ҡайтыу өсөн Ҡәнифә исемле ҡыҙға тәрбиәсеһе: «- Бар ҡыҙым, тик юл ҡырыйлап төндә генә атла. Тимер ҡаҙыҡ йондоҙо һәр саҡ уң яғыңда булһын», — тип кәнәш бирә. .
«Ғәйшә» легендаһында ла ҡаҙаҡ әсирлегенән ҡасып, тыуған иленә ҡайтып барған башҡорт кешеһенең аҙашмаҫ өсөн Тимерғаҙыҡҡа ҡарап бара.
Етегән — ете бүре Тимерғаҙыҡҡа бәйләнгән Һарат менән Буҙатты, ете ҡыҙҙы дейеү баҫтыра — тота алмайҙар. Тимерғаҙыҡҡа бәйләнгән ат образы һәм «Етегән йондоҙ — ете ҡыҙ» мотивы башҡа төрки халыҡтарҙың (төрөкмән, ҡаҙаҡ, үзбәк, ҡарағалпаҡ һ. б.) космогоник легендаларында ла урын ала.
Һәр кешенең үҙ йондоҙо, бәхет йондоҙо була тигән ҡараш йәшәгән. «Ҡаҙаҡтар араһы» исемле риүәйәттә һүрәтләнгән эпизод :
Әсирлектән ҡасырға уйлаған башҡорт егете Төлкөбай күрәҙәсе әбейгә килеп, түбәндәгесә мөрәжәғәт итә: — Инәй, иң тәүҙә һин миңә шуны әйт: Яйыҡ йылғаһы ҡайһы яҡта? Уға юлды нисек табырға? Унан һуң шуны әйт: минең бәхет йондоҙом асылғанмы, юҡмы? Асылмаһа, ҡасан асыла? — һинең бәхет йондоҙоң ҙур байрам көндә асыла. Шул көндә тәүәккәлләмәһәң, һуң булыр, — ти күрәҙәсе әбей.
Ырым-ышаныуҙар
Йондоҙ атылыуҙың һөҙөмтәһен аңлатыусы ырым-ышаныуҙар:
Йондоҙ атылһа, берәү үлде, берәү тыуҙы, тип юрайҙар. Ҡайһы бер яҡтарҙа күктә йондоҙ атылыуҙы күрһәң, теләк теләп ҡалырға кәрәк, теләгең ҡабул була, тип тә әйтәләр.
Йондоҙ атылған мәлдә «минең йондоҙом күктә» тип, әйтеп ҡалырға ашыға, йәнәһе лә, күктә һәр кемдең йондоҙо бар, ул кешенең йәне, тип ышаналар, ул атылмайса, күктә генә ҡалырға тейеш, ә инде һинең йондоҙоң атылһа, бәлә-ҡазаға, тип юрайҙар.
Йондоҙҙар — ул кешеләрҙең йәне тигән боронғо ышаныуҙы сағылдырған йыр өҙөгө:
Үлһәм, күмерҙәр инде.
Үҙем үлһәм, артымдан уҡ
Йондоҙом һүнер инде.
Сулпан йондоҙо юғалһа
Афәт сығыр булһа, был йоноҙ юғалып торор, ти.
Ҡойроҡло йондоҙ ҡалҡһа
Ҡайһы саҡта күктә Ҡойорҡло йондоҙ күренә. Ул ҡайһы яҡтан күренһә, шул яҡтан һуғыш ҡалҡа, ти.
Ҡош юлы
Бер-береһенә тығыҙ урынлашҡан, бихисап йондоҙҙар иләүен Ҡош юлы, тип атайҙар (урыҫса Млечный путь).
Һынамыштар
Етегән йондоҙ ҡараһыу булып күренһә, ямғыр булыр.
Йондоҙ исемдәре
Венера планетаһын башҡорттар борондан Сулпан йәки Зөһрә йондоҙо, тип атай.
Етегәндә — ете ҡыҙ,
Ай янында — Зөһрә ҡыҙ,
Таң янында — Сулпан ҡыҙ,
Ун ике йондоҙ — ун ике ҡыҙ.
Уҫман торамалары
Уҫман торамалары (Усмановские поселения) — Башҡортостандың Ауырғазы районы Төрөмбәт ауыл Советы Уҫман (Ҡаҙморон) ауылы биләмәләрендәге Бура мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары булып торған ике тораманан ғибәрәт
Тасуирламаһы
Уҫман торамаларының беренсеһе Ауырғазы районы биләмәләрендә Уҫман ауылынан төньяҡтараҡ, Өршәк йылғаһының уң ярында, үҙәненән ҡалҡыуыраҡ урында урынлашҡан. Беҙҙең эраға тиклем 14—13 быуаттарға ҡарай.
Табылдыҡтар
Был тораманы 1970 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Пшеничнюк Анатолий Харитонович асҡан, археолог, тарих фәндәре кандидаты, РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы Морозов Юрий Алексеевич өйрәнгән.
Тораманы тикшереүселәр тарафынан 1000 м2 ашыу ер ҡаҙылған. Был майҙанда 2 хужалыҡ ҡаралтыһы һәм 2 торлаҡ табылған. Бер торлаҡтың нигеҙе ергә ҡаҙып ултыртылған. Көнбайыш тарафында — 2 көлдөксә, үҙәк өлөштә — 5 сүп-сар соҡоро булған. Көньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһында һикегә оҡшаған сығынтылар асыҡланған.
Икенсе торлаҡ уртаға ҡарай ауыш иҙәнле, ишеге йылғаға ҡараған, төньяҡ-көнбайыш ҡабырғала уйылған. Төньяғынан ҡаҙылған сүп-сар соҡоронда хайуан һөйәктәре, ярсыҡтар, көл һәм күмер ҡалдыҡтары табылған.
Ғилми тикшеренеү алып барыусылар 18 меңгә яҡын әйбер тапҡан. Банка кеүек балсыҡ һауыттарға төрлөсә биҙәктәр төшөрөлгән. Шлак киҫәктәре, һөйәк һәм бронза эш ҡоралдары килеп сыҡҡан.
Тасуирламаһы
Беҙҙең эраға тиклем 15—14 быуаттарға ҡараған икенсе тораманы 1994—1995 йылдарҙа Ю. А. Морозов тапҡан һәм өйрәнгән. Был ҡомартҡы элгәре Ҡаҙморон тип йөрөтөлгән шул уҡ Уҫман ауылынан көньяҡҡа табан 2 км алыҫлыҡта, Өршәк йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар
Бында эҙләнеүселәр 340 м2 самаһы майҙанды ҡаҙып тикшергән. Торлаҡ ҡалдығы һәм унда усаҡлыҡ эҙе табылған. Табылған балсыҡ һауыттар Бура, Алакүл, Фёдоровка, Межа мәҙәниәттәренә ҡарай тип билдәләнгән. Һөйәктән яһалған 3 тишкес, орсоҡбаш, хайуан тештәренән теҙелгән сулпылар килеп сыҡҡан
Уҫман торамалары материалдары материалдары Башҡортостан Республикаһының Археология һәм этнография музейында һаҡлана. Музей архитектура ҡомартҡыһы булып иҫәпләнгән Е. А. Поносова-Молло йортонда урынлашҡан.
Һылтанмалар
[http://archtat.ru/content/uploads/2019/01/p1-368_PA2018_325.pdf Поволжская археология. — 2018 № 3 (25). — e-ISSN 2500—2856]
Нюк-Сап
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пфиффельбах
Пфиффельбах (Pfiffelbach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 587 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 209 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы
Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы (1894—1937) — башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. 28-се кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1919). 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры (1920). Тамъян-Ҡатай кантонының башҡарма комитеты рәйесе (1928). 1930-1937 йылдарҙа - Башҡортостан Һаулыҡ һаҡлау министры.
Биографияһы
Ишмөхәмәтов Кинйәбай Хәйретдин улы 1894 йылда (үҙе яҙған автобиографияла 1893 йылда тип күрһәткән .)Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе Ҡатай улусының (хәҙерге Белорет районы) Сермән ауылында бик ярлы ғаиләлә тыуған. Атаһы — батрак, әсәһе итексе була. Үҙе яҙыуынса, өс йәштә етем булып ҡала, туғыҙ йәштән ялланып эшләй башлай. 1905 йылда земство иҫәбенә үҙ ауылында белем ала башлай: ҡыш көндәрендә уҡый, йәйгә ҡарай ялланып эшләүен дауам итә. 1911 йылда тыуған ауылында ике синыфлы урыҫ-башҡорт училищеһын тамамлай. Ошо уҡ ауылда педагогия училищеһына уҡырға инә, әммә һаулығы насарайыу сәбәпле, бер йылдан уҡыуҙы ташларға тура килә.Ағас ҡырҡыу эшендә, заводтарға күмер ташыу менән шөғөлләнә.
1914 йылда әрмегә алына һәм Балашов ҡалаһындағы 106-сы запас батальонда хеҙмәтен башлай. Өс ай күнекмәләр үткәндән һуң марш роталары составында фронтҡа оҙатыла. 1915 йылда Карпатта 16-сы фин уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1917 йылдың декабрендә отпускыға тыуған яҡтарына ҡайта. Илдә боларыш башланғанға күрә, әрмегә кире китмәй. 1918 йылдың мартында Сермәндә ойошторолған ҡыҙылдарҙың хәрби дружинаһына яҙыла һәм июль айына тиклем Ҡыҙыл гвардия сафында хеҙмәт итә.
1918 йылдың йәйендә Башҡортостан аҡтар ҡулына күсә. К. Ишмөхәмәтов Инйәр заводы тирәһендә йәшенеп йәшәргә мәжбүр була, Ноҡат ауылында писарь булып эшләй.
«Каширин сигенгән саҡта миңә сигенергә тура килмәне, сөнки мин ауырып, тирмәлә ята инем. Аҡтар беҙҙең ауылды баҫып алғас, ҡалған большевиктарҙан аяуһыҙ рәүештә үс ала башланылар. Төрмәләргә ултырта һәм атып үлтерә башланылар. Беҙҙең йәйләүҙәргә аҡтар яҡынлашҡас, мин урманға ҡастым, унда октябрь айына тиклем йәшәнем», — яҙа үҙенең автобиографияһында К. Ишмөхәмәтов.
1918 йылдың йәйендә Каширин менән Блюхерҙың ҡыҙыл отрядтарына ҡаршы Башҡорт армияһы частары, мәҫәлән, Әмир Ҡарамышев етәкселегендә 1-се Башҡорт кавалерия полкы (Муса Мортазин ошо полкта эскадрон командиры булып хеҙмәт итә), 5-се Башҡорт уҡсы полкы һәм Тамъян-Ҡатай ирекле отряды ҡаршы һуғыша. Кинйәбай Ишмөхәмәтов яҙыуынса, ул 1918 йылдың көҙөндә тап Муса Мортазин хеҙмәт иткән 1-се Башҡорт кавалерия полкына яҙыла. 1919 йылдың февраленә тиклем К. Ишмөхәмәтов 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт итә. Тимәк, ҡыҙылдарҙың 1-се армия ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыштарҙа туранан-тура ҡатнашҡан булып сыға. Полк «Стәрлетамаҡ фронты башҡорт көстәре» хәрби оператив төркөмөндә хәрәкәт итә, сөнки 1-се полк 1918 йылдың декабренән Стәрлетамак фронтында ҡыҙылдарға ҡаршы аяуһыҙ бәрелештәрҙә ҡатнашыуы билдәле.
Март аҙағында Мортазиндың 1-се кавалерия полкы, ҡыҙылдарҙың мыҫҡыллауына түҙә алмай, кире аҡтар яғына сығып китә, полк менән бергә Кинйәбай Ишмөхәмәтов та аҡтар яғына киткән, тип фаразлап була.
«Өс ай хеҙмәт иткәндән һуң, май айында, мине — эскадрон командирының ярҙамсыһы итеп, ә 1919 йылдың 2 авгусында эскадрон командиры итеп тәғәйенләнеләр», — тип бәйән итә үҙенең хәрби хеҙмәт юлы хаҡында К. Ишмөхәмәтов. 1919 йылдың август аҙағында бригада кимәленә үҫеп еткән Мортазин полкы ҡабаттан ҡыҙылдар яғына сыға. Артабан Ишмөхәмәтов Башҡорт кавалерия бригадаһы составында Урал фронтында (хәҙерге Ырымбур өлкәһе, Ҡаҙағстан территорияһы) аҡтарға ҡаршы һуғышып йөрөй. 28-се полкының эскадрон командиры сифатында Польша фронтында һуғыштарҙа ҡатнаша.
1920 йылдың ноябрендә Семен Петлюраның армияһын ҡыйратҡанда күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. 1922 йылда Реввоенсоветтың 34-се фарманы менән бүләкләнә. Фарманда былай тиелгән: «1920 йылдың 21 ноябрендә Гоноровка ауылы эргәһендәге һуғышта дошманды ҡыуып барышлай уның сафын туҙҙырғаны һәм фельдшерын, медикаменттары менән ҡуша санлетучкаһын әсиргә алып, уларҙы тылға килтереп тапшырғандан һуң да тағы ла дошманды эҙәрлекләүен дауам иткәне өсөн». 1920 йылдың декабрендә Башҡорт кавалерия бригадаһы ике полкка ҡалдырылғас, 2-се Башҡорт кавалерия полкының 4-се эскадроны командиры итеп тәғәйенләнә. Башҡорт бригадаһы таратылғас, 1921 йылдың апреленән сентябренә тиклем Румыния сигендә айырым башҡорт эскадронында хеҙмәт итә. Ошо мәлдә К. Ишмөхәмәтовты, Башҡортостанға саҡыртып алып, республика хәрби комиссариатының комендант командаһы начальнигы итеп тәғәйенләйҙәр. 1922 йылдан — Тамъян-Катай кантоны милицияһы начальнигы, 1923 йылдан — кантондың финанс бүлегендә, 1924 йылдан — социаль тәьминәт бүлеге, 1927 йылдан ер идаралығы начальнигы булып эшләй. 1928 йылда Кинйәбай Ишмөхәмәтов Тамъян-Ҡатай кантонының башҡарма комитеты рәйесе итеп ҡуйыла. 1930 йылда Игенселек наркомы итеп тәғәйенләнә, әммә был вазифала оҙаҡ эшләмәй, Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссары вазифаһына күсерелә. Уның башланғысы менән 1933 йылда Өфөлә медицина институты, Республика клиник хәстәханаһы, фармацевтик заводы, Белоретта тубдиспансер асыла.
1937 йылдың 26 сентябрендә НКВД органдары тарафынан ҡулға алына. Ике айҙан, 27 ноябрҙә атып үлтерелә.
1956 йылда реабилитациялана. Уның ҡатыны Ғәйниямал 10 йылға Омскиға һөргөнгә ебәрелә. Улдары Лев Кинйәбай улы Ауыл хужалығы нститутын тамамлағандан һуң шул уҡ институтта уҡыта.
Налобиха (Чумыша ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы
Живановичтар ғаиләһенең умартасылыҡ музейы (сер. Музеј Живановић пчеларство породица). серб ҡалаһы Сремски-Карловцила урынлашҡан. 1968 йылда Сербияла хәҙерге умартасылыҡтың пионеры һәм философ Йован Живановичтың ейәне Боривой Живанович тарафынан нигеҙ һалына.
Тасуирламаһы
Музейҙа бөтә тарих дауамында кеше менән бал ҡорттарының үҙ-ара бәйләнешенә ҡағылышлы әйберҙәр тупланған. Бында 200-ҙән ашыу боронғо умарталар һәм ҡортсолоҡ һәм уның продукттарын етештереү өсөн төрлө кәрәк-яраҡтар бар ҡайһы берҙәренә уларҙың йөҙ йыл ярым самаһы. Шулай уҡ бал ҡорттарының төрлө тоҡомдары тураһында мәғлүмәттәр, Йован Живановичтың фәлсәфәүи эштәре, Живановичтар династияһының фотоһүрәттәре, музейға тапшырылған бүләктәр һәм дипломдар  менән танышырға мөмкин. Айырыусы һиҙелерлек экспонат булып Раванница сиркәүе формаһындағы 1880 йылғы умарта тора.
Живановичтар династияһы Сербияла боронғо шарап етештереүсе хужалар булараҡ, залдарҙағы бер экспозиция шарап яһауға арналған.
2015 йылда умартасылыҡ музейы профессор Йован Живанович исемендәге премия булдыра, ул серб халҡының мәҙәниәте, ғөрөф-ғәҙәттәре һәм халыҡ йолалары тураһында мәғлүмәттәрҙе таратыусы журналистарға тапшырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Солтанай (Кушнаренко районы)
Солтанай (Султанаево) — Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 463 кеше. Почта индексы — 452234, ОКАТО коды — 80240870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Интер РАО ЕЭС
«Интер РАО» ААЙ — Рәсәй энергетик компанияһы. Интер РАО ЕЭС Рәсәҙә һәм сит илдә эшләй.
Хальмер-Шор (Сава-Ю ҡушылдығы)
Хальмер-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сава-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Интер РАО ЕЭС
Рәсәйҙең иң эре компаниялар списогында 26 урында булды (2012 йыл).
Капитализация буйынса Интер РАО ЕЭС Рәсәй энергетик араһында алдынғы. Интер РАО ЕЭС –та 2011 йылда 47 мең кеше эшләне. «Интер РАО ЕЭС» 1997 йылда РАО «ЕЭС России» –ң компанияһы тип асыла .Иң тәүге Интер РАО ЕЭС-ң маҡсаты – халыҡ-ара баҙарында электроэнергияны һатыу булды. 2002 йылдан компания электроэнергияны РАО «ЕЭС России»-н китеп үҙе һата. Ошо йылдан Ирекле ГРЭС-н арендаһа алып энергеияны етештерә башлай. 2003 йылда компанияны «Росэнергоатом» һатып ала.
Хальмер-Шор (Сава-Ю ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Интер РАО ЕЭС
«Интер РАО» 2005 йылда һатып ала: Ошо йылда Интер РАО ЕЭС Тажикстанда Сангутдин ГЭС-1 ойоштора. 2006 йылда компания «Электрические сети Армении»-ң 100% акцияны ала.
Хужалар
2012 йылдын майға Интер РАО ЕЭС-ң эре хужалары :
Рәсәй генерация активтары Сит ил генерация активтары
Интер РАО ЕЭС шулай уҡ Әрмән АЭС менән идара итә. Уның ҡәүете 815 МВт.
Интер РАО ЕЭС Финляндияға, Литва ға һәм Беларусьҙа энергияны һата. Грузиянан һәм Ҡаҙағстандан 3 млрд кВт*ч энергияны Рәсәйғә импортлай.
Интер РАО ЕЭС-ң сит илдә саүҙа бүлекселәр-компаниялар:
Интер РАО ЕЭС-ң составнында күп компаниялар эске баҙарҙа энергия һата: Интер РАО ЕЭС стратегияһына ярашлы компания 2015 йылға Рәсәйнә иң эре комапния тип булырға тейеш. 2020 йылға Интер РАО ЕЭС Европаның иң эре компания булырға теләй.
Волгоград дәүләт физик культура академияһы
Волгоград дәүләт физик культура академияһы 1960 йылда Сталинград физик культура техникумы базаһында нигеҙ һалына. Юғары уҡыу йортона академия статусы Рәсәйҙең 14 спорт юғары уҡыу йорттарының береһе.
Тарихы
1925 йылда Сталинград физик культура техникумы барлыҡҡа килә. 1959 йылдың 28 ноябрендә РСФСР Министрҙар Советының 1870-се ҡарары менән Сталинград дәүләт физик культура институты ойоштора. 1960 йылдың 1 октябрендә институтта уҡыу башлана. 1964 йылдың июнендә юғары физик культура белемле белгестәрҙең беренсе сығарылышы була.
Матди базаһы
Юғары уҡыу йорто заманса матди-техник базаға эйә:
Аҡ ағуна
thumb|  Lagopus lagopus lagopus
Ағуна (лат. Lagopus lagopus (Linnaeus), 1758, урыҫ. Белая куропатка)− ҡорҙар ғаиләһенең тауыҡтар төркөмөнә ҡараған, ҡышын аҡ, йәйен көңгөрт төҫтә була торған ҡырағай ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы ҡарғалай. Йопланып (парлашып)йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата ҡоштар аҡландарға уйнарға сыға. Ерҙән көслө пырхылдап күтәрелә.Йәй көнө ҡауырһындары ҡара һәм көрән һыҙыҡтар менән сыбарланған ерән төҫтә. Ҡанаттары һәм ҡорһағы аҡ. Ҡышҡыһын ап-аҡ, тик ҡойроғоноң ситтәре генә ҡара. Күҙҙәре өҫтөндә ҡыҙыл ҡаштары бар. Суҡышы ҡара, аяҡтары тырнаҡтарына тиклем йөнлө.
Ҡыш аҡ төҫтә була, ҡойроғо һәм ҡанаттарының үҙәге ҡара килеш ҡала. Йәйгелеккә аласыбарға әйләнә, уларҙа ҡыҙғылт-һары төҫ өҫтөнлөк итә. Аяҡтарында тырнаҡтарына тиклем ҡауырһын үҫә. Оса башлағанда яңғырауыҡлы итеп ҡысҡыра. Мүкле һәм үләнле һаҙлыҡтарҙа, киң үртәндәрҙә төпләнә. Ояһын ерҙә ҡора, ҡара таптары булған һары йомортҡалар һала.
Башҡортостанда Әбйәлил, Хәйбулла, Учалы, Балаҡатай, Ейәнсура райондарында осрай.
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы (4 ноябрь 1963 йыл) — ғалим-патофизиолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (2001).
Биографияһы
Сафина (Круговых) Наилә Файыҡ ҡыҙы 1963 йылдың 4 ноябрендә БАССР‑ҙың Ишембай ҡалаһында тыуған. 1988 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай. Шул йылда Ишембай үҙәк район дауаханаһында эш башлай. 1994—1998 йылдарҙа һәм 2001—2003 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт медицина институтында (2001 йылдан алып биология кафедраһы мөдире), 1998—1999 йылдарҙа Республика кардиология диспансерында эшләй. 2003 йылдан алып Мәскәүҙә эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре экологик факторҙарҙың кеше һаулығына йоғонтоһо проблемаларына арналған. Сафина Наилә Файыҡ ҡыҙы тарафынан озондың ион гомеостазына тәьҫире үҙенсәлектәре, липидтарҙың перекислы окисланыуы, ҡанда фагоциттарҙың функциональ әүҙемлеге һәм башҡалар, тын алыу һәм йөрәк‑ҡан тамырҙары системаһы ағзалары ауырығанда биохимик процестар өйрәнелә. Наилә Файыҡ ҡыҙы антибиотиктар ҡулланыу һөҙөмтәлелеген баһалау өсөн хемилюминесцент ысулын камиллаштыра. 80‑дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм бер уйлап табыу авторы.
Чертовля
Чертовля — Рәсәй йылғаһы. Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Плотиченка йылғаһының уң ярына тамағынан 6,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тверца, инешенән (Вышневоловец гидроузеленән) Тверь ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Босния Википедияһы
Босния Википедияһы (Wikipedia na bosanskom jeziku) — Википедияның босний телендәге бүлеге. Бүлек 2002 йылдың 12 ноябрендә булдырылған.
Бөгөнгө көнгә бүлектә мәҡәләләр һаны — 91 896. Мәҡәләләр һаны буйынса бүлек 74-се урында тора. Бүлектә барлығы 151 773 ҡатнашыусы теркәлгән, шуларҙың 185-е әүҙем.
Община
2007 йылдың 17 февралендә Босния вики-берләшмәһе ағзалары Сараевола беренсе шәхси осрашыу үткәрә. Шул уҡ йылда тағы ла бер осрашыу үткәрелә, унан һуң 2008 һәм 2011 йылдарҙа осрашыуҙар була.
Хафизов
Хафизов — төрки фамилия.
Крюков Фёдор Дмитриевич
Крюков Фёдор Дмитриевич (14 февраль 1870 йыл — 4 март 1920 йыл) — рус яҙыусыһы, казак, ҡатнашыусы. Рәсәй империяһының беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы ағзаһы.
Биографияһы
Фёдор Дмитриевич Крюков 1870 йылдың 4 февралендә Рәсәй империяһының Дон Ғәскәре өлкәһе Усть-Медведицкий округының Глазуновская станицаһында тыуған. Атаман улы. Әсәһе — дон дворяны ҡыҙы. Ғаиләлә барыһы өс бала булған. 1918 йылда ҡыҙылгвардеецтар урмансы булып хеҙмәт иткән ҡустыһын, интеллигент ҡиәфәте өсөн поездан төшөрөп, үлтерә.
Статский советник. 1893—1905 йылдарҙа Орёл гимназияһында тарих һәм география уҡытыусыһы, пансион тәрбиәсеһе булып эшләй. 1906 йылда Дон Ғәскәре өлкәһенән 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына ағза итеп һайлана. Хеҙмәт төркөмө составына ингән. 1906 йылдың 10 июлендә, Выборгта 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһын таратҡанға саҡлы, "Выборгское воззвание"ға ҡул ҡуйған өсөн, Енәйәт Уложениеһының 129-сы статьяһының 1-се бүлеге 3-сө һәм 51-се пп. буйынса хөкөм ителә, Петербургтағы «Кресты» төрмәһендә өс ай ултыра. 1906 һәм 1907 йыл аҙаҡтарында — Халыҡ социалистар партияһын ойоштороусыларының һәм күренекле идеологтарының береһе.
«Русское богатство» журналының әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлеге мөдире (мөхәррир һәм нәшриәттәше В. Г. Короленко). Орёл һәм Түбәнге Новгород гимназияларында рус әҙәбәите һәм тарих уҡытыусыһы. Шағир Александр Тиняковтың тәрбиәсеһе.
И. Н. Медведев-Томашевская, А. Солженицын һ. б. фаразына ярашлы, Фёдор Крюков — "Тымыҡ Дон"дың «тәүге тексы» авторы, ә чекистар тарафынан Крюков прототекстарын күсереп яҙыу өсөн һәм уның архивы авторы тип тәғәйенләнгән Шолохов Михаил Александрович уны ҡулланған булып сыға. Шолохов «Тымыҡ Дон» авторы булыу-булмауында шикләнеү теорияһын барыһы ла хупламай. Крюков — А. И. Солженицындың эпопеяһының мөһим персонаждарының береһе Фёдор Ковынёвтың прообразы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Проблема авторства текстов М. А. Шолохова
Иҫкәрмәләр
↑ Власов В. Орловские годы Ф. Крюкова // Просторы России. — 1995, 4—10 июня. ↑ Воробьёва В. Я. Роль Орловской гимназии начала XX века в образовании и воспитании юношества // Образование и общество : журнал. — 2005. — № 4. ↑ Бонч-Осмоловский И. А. (сост.). Работы Первой Государственной Думы. Издание Санкт-Петербургского комитета Трудовой Группы / Ред. С. И. Бондарев. — СПб.: Тип. т-ва «Дело», 1906. — С. 490. ↑ Фёдор Дмитриевич Крюков. Биография ↑ Шунда өҫкә күсергә 1 2 Чернов А. Запрещённый классик. // Новая газета. — № 16. — 15.2.2010. ↑ М. Мезенцев. Судьба романов. ↑ Словарь параллелей прозы Крюкова и «Тихого Дона» (по материалам Национального корпуса русского языка) ↑ Карасёв А., Фролов И. Автор «Тихого Дона» будет найден! // Литературная Россия. — 09.10.2009.
Агаповка районы
Ага́повка райо́ны (Агаповский район) — Силәбе өлкәһендә берекмә. Район Башҡортостан менән сиктәш.
Үҙәк — Агаповка ауылы, Магнитогорсктан 20 км алыҫлыҡта ята. Майҙан — 2 603,6 км², ауыл хужалығы ерҙәре — 232,4 мең га.
Милли состав (2010): урыҫтар — 75%, ҡаҙаҡтар — 9,2%, татарҙар — 5,3%, башҡорттар-5,2%, украиндар — 1,4%. Утарка ҡасабаһында күп башҡорттар йәшәй. Аблязово ҡасабаһында күп татарҙар йәшәй.
Районда Яйыҡ, Гумбейка, Зингейка, Сухая, Ржавчик, Янгелька йылғалары ағалар. Ике һыуһаҡлағысы бар: Верхнеуральск һәм Магнитогорск.
Оло Супра
Оло Супра — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 800 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Ихсанов
Ихсанов — фамилия.
Изге Николай соборы (Сремски-Карловци)
Изге Николай соборы (сер.  Никола саборный црква Светог) — Сремски -Карловци ҡалаһында  Серб  православие  сиркәүенең Сремски епархияһы кафедраль соборы. 1762 йылда төҙөлгән. Сербия әһәмиәтендәге мәҙәниәт ҡомартҡыһы
Тарихы
1758 йылда соборҙы Карловци митрополиты Павел Ненадович элекке православие сиркәүе урынына төҙөй  башлай. Ҡорамдың проектын  Венала Коста Цинцарин һәм Немац Йоханес әҙерләй. 1760 йылда Захария Орфелин проекты буйынса ҡорамдың башняһы һәм көмбәҙе төҙөлә. 1762 йылда төҙөлөш тамамлана. 1805 йылда собор янғындан ныҡ зыян күрә һәм XVIII быуатта тергеҙелә. 1909 йылда барокко стилендәге сиркәү фасады  Владимир Николич проекты буйынса неоклассицизм элементтары менән  яңынан тергеҙелә.
1780 йылда Теодор Крачун һәм Яков Орфелин иконостас өсөн иконалар яҙа. Крачун ҡапҡалаҙа һәм байрам иконалары яҙһа, ҡалған иконаларҙы Орфелин башҡара. Иконостасты консервациялау буйынса эштәр 1972—1975 йылдарҙа   үткәрелә. .
Архитектураһы
Собор неоклассицизм элементтары менән барокоо стилендәге бер нефлы ҡоролманан ғибәрәт. Бинаның көнбайыш яғында ике башня күтәрелә, улар манара ролен үтәй, көнсығыш яғында ярым түңәрәк алтарь апсидаһы урынлашҡан. Архитектураны консервациялау буйынса эштәр 1991—1994 һәм 2006 йыл дарҙа башҡарыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Рёмхильд
Рёмхильд (Romhild) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1879 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98628–98631 һәм автомобиль коды — HBN.
Нюр-Пеу-Угут
Нюр-Пеу-Угут — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 421 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаран (Бүздәк районы)
Ҡаран (Каран) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 358 кеше булған. Почта индексы — 452721, ОКАТО коды — 80217816001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы
Чанышев Әҙеһәм Миҙхәт улы (27 сентябрь 1902 йыл — 7 февраль 1985 йыл) — педагог, 1930—1932 һәм 1942—1953 йылдарҙа Баймаҡ районы халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. Ленин (1946), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1949) һәм «Почёт Билдәһе» (1951) ордендары кавалеры. Милләте — башҡорт.