cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Күк күпер (Санкт-Петербург)
Урынлашыуы
Исаакий майҙанын Антоненко тыҡрығы һәм Вознесенский проспекты менән тоташтырып тора. Күпер менән йәнәш Марина һарайы, Беренсе Николай һәйкәле торған Исаакий майҙаны менән Исаакий соборы, Н. И. Вавилов исемендәге Бөтә Рәсәй үҫемлекселек институты бинаһы (ВИР) һәм уның китапханалары биналары, яҡын ғына Ҙур Диңгеҙ урамындағы — Композитор йорто (архитекторы О Монферран) урынлашҡан. Күпергә табан төшкән ерҙә 1971 йылда архитектор В. А. Петров проекты буйынса Нептундың өс тешле һәнәге менән биҙәлгән гранит-футшток ҡуйылған. Күпер ҡоролмаһында көслө ташҡын ваҡытындағы һыу кимәленең билдәләре бар: 1824, 1903, 1924, 1955, 1967 йылдар.
Ағымдың өҫтәрәк өлөшөндә Ҡыҙыл күпер, түбәндәрәк — Фонарлы күпер бар.
Яҡын метрополитен станцияһы (700 м) — «Адмиралтейство».
Исеме
1738 йылдың 20 апрелендә, тәүҙәге ағас күперҙең тотҡалҡалары күк буяуға буялған булғанлыҡтан, күпер ошо исем аҫтында билдәле була.
Тарих
1737 йылда Г. ван Болес тарафынан был урында күтәртмәле ағас күпер төҙөлгән була. XVIII быуат Был буйы буйынса уртаһында өс аралы, таш таяу-терәктәре булған күпер Крюков каналы күперҙәре тибында төҙөлгән. 1818 йылда В. И. Гесте проекты буйынса күпер бер аралы итеп суйын тюбингтан эшләнгән суйын аркалары булған бер аралы итеп төҙөлә. Күперҙең металл конструкциялары Петорозаводск ҡалаһының Олонец заводтарында әҙерләнә. Яр буйы нигеҙҙәре билдәле таш юныу оҫтаһы Самсон Суханов етәкселегендә нығытылған.
1842—1844 йылдарҙа Исаакий майҙанын яңынан планлаштырыу һәм Марина һарайын төҙөү менән бәйле күперҙе инженер Е. А. Адам, А. Д. Готман һәм И. С. Завадовский проекты буйынса Ҡыҙыл күпергә табан киңәйтәләр, бының өсөн шундай уҡ конструкциялы аркалар терәп төҙөйҙәр. Күперҙең киңлеге 41 метрҙан 97,3 метрға тиклем киңәйә. Беренсе күпергә терәтеп төҙөлгән өлөшөнөң мөйөшө 3,5° була һәм аркалар менән ныҡлап тарттырыла.
1920-се йылдарҙа күперҙең иҫке өлөшө үтәләй тишелә, болттарының өҙөлгән урыны һәм күпер түшәлмәһенең аҫҡа түбәнәйеүе 20 см-ға яҡын була. 1930 йылда, күпер өҫтөнән трамвай юлы үткәрергә йыйынғанлыҡтан, күперҙең аҫҡы өлөшөндәге түшәлмәнең ағас балкаларын инженер О. Е. Бугаев һәм В. В. Чеботарев проекты буйынса тимер-бетон йыйылмаһы менән алмаштыралар, өҫтәүенә, электән торған бағаналарын һаҡлап ҡалдырғандар. 1938 йылда күперҙең таш япмаһын асфальт бетон япма менән алмаштыралар.
2000-се йылдар башында күпер хәлен тикшергәндә уның суйын түшәлмәләренең, терәк-таяуҙарының, бағаналар аралары ҡоролмаларының коррозияға бирешеүен һәм гидроизлояция, һыуҙы ситкә ебәреүсе өлөштәренең һәм ҡоймаларының механик зыян күреүен асыҡлайҙар. 2013—2014 йылдарҙа күперҙә капиталь ремонт үткәрелә. Күперҙең реконструкциялау проектын ЯАО "Институт «Стройпроект» Т. Ю. Кузнецова, Р. И. Марценкевич, С. А. Сосновская) башҡара, генераль подрядсыһы булып ЯАО «Пилот» тора . Ремонт барышында күпер терәк-таяуҙары ремонтлана, күперҙең аҫҡы өлөшөндәге тимер бетон түшәлмәһе өҫтөнә плитәләр һалына, суйын тюбингтар рәтләнә һәм күпер ҡоймалары алмаштырыла, биҙәлә, гидроизоляция ҡоролмаһы алмаштырыла, күпергә торшерҙар ҡуйыла . Күпер янындағы фонарҙар Балтик вокзалы янында һаҡланып ҡалған торшерҙарға оҡшатып тергеҙелә . Эш 3 этапта, автотранспорт хәрәкәтен тулыһынса япмай ғына, үтәлә. 2013 йылдың июленән алып 2014 йылдың ғинуарына тиклем — күперҙең аҫҡы өлөшө ремонтлана, шул уҡ 2014 йылдың ғинуарынан сентябргә тиклем — күперҙең өҫкө өлөшөн, сентябрҙән алып йылғаның төбөн нығыталар һәм күпер аҫтындағы элементтарҙы буяйҙар. Күперҙә транспорт хәрәкәте 2014 йылдың 1 сентябрендә асыла.
Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары
Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары — Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе территорияһында йәшәүсе башҡорттар диаспораһы. Был төбәккә улар төрлө йылдарҙа күсеп килгәндәр, автохтон халыҡ иҫәбенә инмәйҙәр. Ваҡытлы ғына йәшәп китеүсе башҡорттар шулай уҡ күп — студенттар, фәнни, миҙгелле эшкә килеүселәр килеп-китеп тора. Ҡалала башҡорт йәштәре үҙ йәмәғәт ойошмаһын булдырған.
Төбәктә башҡорттар һаны
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу йомғаҡтарына ярашлы 2002 йылға ҡарата башҡорттар һаны Рәсәй Федерацияһы субъекттары исемлегенә ингән, 2008 йыл дың 1 март ына ҡарата административ-территориаль бүленештәге үҙгәрештәр иҫәпкә алынған.
Был мәғлүмәттәргә ярашлы, Рәсәйҙә 1 673 389 башҡорт, йәғни бөтә халыҡтың 1,15 проценты, йәшәй. Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса башҡорттарҙың һаны исемлегенән күренеүенсә, шуларҙың 2453 вәкиле Санкт-Петербург ҡалаһында һәм 1102-һе Ленинград өлкәһендә көн итә
Йәмәғәт ойошмаларының барлыҡҡа килеүе
Башҡорт фольклор ансамбле – 1985 йылда Ленинград ҡалаһының Ленсовет исемендәге мәҙәниәт һарайында ойошторола. Уның инициаторы ЛДУ тамамлаған Учалы егете Ғәзим Малаев һәм талант эйәләре, ленинградлы Зәйнетдиновтар ғаиләһе - Рәшит һәм уның ата-әсәһе була. Уларға төрлө яҡтан килгән һөнәрле башҡа милләттәштәр - - йәштәр һәм студенттар, хәрби хеҙмәткәрҙәр, төрлө йәштәге һәм төрлө профессия кешеләре килеп ҡушыла. Ансамлгә "Ирәндек" атамаһы бирәләр. Ишетеп ҡалған яҡташ тамашасылар арта бара. Ҡалаға эш буйынса ғына килгән кешеләр ҙә уны күреп китә.
Төньяҡ баш ҡалалағы башҡорт фольклор ансамбле тураһында иң беренсе мәҡәлә «Ҡыҙыл таң» гәзитендә донъя күрә. Авторы - Башҡорт дәүләт университеты ғалимы Үзбәк Ибраһим улы Ғимаҙиев. "Ҡәҙерле хәтирәләр" тигән мәҡәләһендә ул ансамбль тураһында осраҡлы ғына белеп ҡалыуын, хатта Өфөлә үҙешмәкәр башҡорт фольклор ансамле булмағанын яҙа.
1989 йылда иһә ошо фольклор ансамбле нигеҙендә Ленинград ҡалаһында беренсе Башҡорт мәҙәниәт-мәғрифәт йәмғиәте ойошторола. Уның рәйесе итеп ошоғаса "Ирәндек" фольклор ансамбле етәксеһе булған, һөнәре буйынса врач Люция Ғафар ҡыҙы Буканова һайлана. Урынбаҫары - Рәмил Ниғмәтуллин, хәрби хеҙмәткәр, флот офицеры.
Йәмғиәт С.М. Киров исемендәге Мәҙәниәт йортонда урынлаша.
1995 йылда Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайынан һуң петербург башҡорттары «Башҡортостан» Санкт-Петербург йәмәғәт ойошмаһын (СПбОО «Башкортостан») теркәй
«Башҡортостан» милли мәҙәни ойошмаһын ойоштороусылар: Буканова Л.Ғ. (врач) - Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты һәм Президиум ағзаһы, Хәйруллин К.А. (эшҡыуар) - Беренсе Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты, Аҡманов А.Ғ. (отставкалағы хәрби офицер) - ҡала аҡһаҡалдарынан.
2015 йылда Йәмғиәт яңынан теркәлеү үтә һәм хәҙер Санкт-Петербург Төбәк йәмәғәт ойошмаһы «Башҡортостан» Мәҙәни Үҙәге (ТЙО СПб Мәҙәни Үҙәге «Башҡортостан») тип атала. Йәмғиәткә Л.Ғ. Буканова етәкселек итә.
2015 йылда Санкт-Петербург йәмәғәтселеге ике ҙур юбилей үткәрә: «Ирәндек» фольклор ансамблена - 30, «Башкортостан» Санкт-Петербург йәмәғәт ойошмаһына 20 йыл тула.
1997 йылда Санкт-Петербургта Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы (БММА)ойошторола. Уның инициаторы Альмира Талха ҡыҙы Бикҡолова – академик, химия фәндәре докторы, шағирә һәм яҙыусы. Ул бынан тыш Санкт-Петербург Милләттәр Йортонда Күп милләтле яҙыусылар союзына да ойошторған шәхес. Ул ойошмаға 2013 йылға тиклем етәкселек итә. 2013 йылдан әлеге көнгә тиклем Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе Л.Ғ. Буканова
2005 йылда – Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы ойошторола. Уны ойоштороусы һәм рәйесе - Рәлиф Радик улы  Шакиров.
2009 йыл – «Ирәндек» ансамбленең йәш ҡатнашыусылары инициативаһы буйынса «Аманат» Башҡорт йәштәре ассоциацияһы  (БЙА «Аманат»)  ойошторола. «Аманат» БЙА-һының тәүге етәксеһе итеп Азамат Түҙбәков һайлана. Әлеге ваҡытта «Аманат»ҡа Нәзифә Иҫәнбаева етәкселек итә.
2015 йылда – «Гүзәл» тип аталған Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙар союзы ойошторола. Уның әлеге етәксеһе (2019) - Илүзә Йосопова.
Төбәк менән бәйле арҙаҡлы шәхестәр
Башҡорттар ҡәҙимдән Рәсәйҙең мәркәз ҡалаһы Санкт-Петербург менән бәйләнеш тотҡан, ул төбәктең тарихына данлы биттәр яҙып ҡалдырған, үҙ өлөшөн индергән.
«Тау мәктәбен булдырыу тураһында» Тасимовтың тәҡдимен хуплап, 1773 йылдың 21 октябрендә (яңы стиль буйынса 3 ноябрҙә) Екатерина II Рәсәйҙә беренсе юғары техник мәктәбен булдырыу тураһында Сенат ҡарарын раҫлай. Ул кадет корпусы тип түгел, ә «дворян балаларынан тыш, башҡалар ҙа уҡый алһын өсөн» Тау училищеһы тип атала. Тау кадет корпусын тамамлаусы академик Дмитрий Соколов 1830 йылда үҙ хеҙмәттәренең береһендә: «Төпкөл ауылдан ярым ҡырағай башҡорт Тау корпусына тәүге нигеҙ ташы һалыуына ышанырлыҡ түгел», — тип яҙа.
Санкт-Петербург тау академияһына Тасимовҡа таҡтаташ ҡуйылған.
1915 йылда Рәсәй империяһының Дәүләт Думаһының мосолмандар фракцияһына Өфө губернаһы мосолмандарынан вәкил итеп һайланып, Петроградҡа бара һәм унда ул консультант эшен башҡара. 1916 йылда мосолман фракцияһы эргəһендə сəйəси эшмəкəрлеген башлай.
2008 йылда Санкт-Петербург дəүлəт университетының шəреҡ факультетында «Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге Төрки халыҡтарҙы өйрəнеү үҙəге» асыла. Бында уға мемориаль таҡтаташ ҡуйылған
Ҡаһарман яугир иҫтәлегенә 2019 йылдың 8 майында  Ленинград өлкәһе Дуҫлыҡ йортонда "бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай", Еңеү көнөнә арналған күргәҙмә асыла. Унда Башҡортостан Республикаһының Милли архивынан Ленинград фронтының мәргән снайперы Әхәт Әхмәтйәнов тураһында архив материалдары күрһәтелә.
Логунов Денис Юрьевич
Денис Юрьевич Логунов (13 октябрь 1978 йыл) — Рәсәй ғалим-микробиологы, медицина микробиологияһы өлкәһендә белгес, биология фәндәре докторы (2011), Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2016). Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәгенең фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, күҙәнәк микробиологияһы лабораторияһы мөдире, фән һәм технологиялар өлкәһендә Рәсәй Федерацияһы Дәүләт премияһы лауреаты (2020).
Биографияһы
Денис Юрьевич Логунов 1978 йылдың 13 октябрендә Фрунзе (хәҙер Бишкәк, Ҡырғыҙстан) ҡалаһында тыуған. 2000 йылда Курск дәүләт медицина университетының «Биомедицина инженерияһы» кафедраһы биотехнология факультетын тамамлай. 2002 йылда Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы биотехнологиялары ғилми-тикшеренеү институтында «Конструирование рекомбинантных аденовирусов птиц CELO для экспрессии генетической информации в организме млекопитающих и птиц» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, биология фәндәре кандидаты булып китә. 2003 йылдан алып Рәсәй Медицина фәндәр Аакадемияһының Д. И. Ивановский исемендәге вирусология ғилми-тикшеренеү институтында (2014 йылда ул Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү институтына ҡушыла) эшләй.
2011 йылда Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәгендә ул «Модуляция активности транскрипционных регуляторов p53 и NF-kB в условиях микоплазменной инфекции как фактор, способствующий трансформации эукариотических клеток и опухолевой прогрессии» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, биология фәндәре докторы булып китә. Рәсәй Федерацияһы Президентының 2019 йылдың 13 июнендәге 274-се «Рәсәй Федерацияһы дәүләт наградалары менән бүләкләү тураһында» Указы менән, һаулыҡ һаҡлауға һәм медицина фәнен үҫтереүгә ҙур өлөш индергәне, күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн, Рәсәй һаулыҡ һаҡлау министрлығының ФДБУ Н. Ф. Гамалея исемендәге [[Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәгенең фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары, Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Д. Ю. Логунов II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнә.
140-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шулар араһында 1 монография, 1 китап бүлеге, рецензияланыусы журналдарҙа 82 мәҡәлә, 21 патент, 6 методик күрһәтмәләр һәм тәҡдимдәр. Рекомбинатлы вирус вакциналары һәм генотерапевтик препараттар булдырыу өсөн векторлы платформалар алып бара. Уның етәкселегендә 4 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡланған. Коронавирустан Рәсәй вакцинаһы эшләүсе төркөмдөң етәксеһе булып тора. Уның туранан-тура етәкселеге аҫтында Почётлы академик Н. Ф. Гамалея исемендәге эпидемиология һәм микробиология Милли тикшеренеү үҙәгендә COVID-19-ға ҡаршы беренсе Рәсәй вакцинаһы (Гам-КОВИД-Вак, сауҙа маркаһы «Спутник V») эшләнә.
Видади Молла Вәли
Молла Вәли Видади (ملا ولی ودادی, Molla Vəli Vidadi; 17 март 1709, Шәмкир, Ҡарабах бәйләрбәйлийи, Сәфәүиҙәр дәүләте ‒ 13 май 1809, Икинжи Шихлы, Грузия губернаһы) — XVIII быуат әзербайжан мәғрифәтсе шағиры.
Биографияһы
Видади 1709 йылда Гәнжә бәйләрбәйлийинә ҡараған Шәмкир ҡалаһында тыуа. Ҡарабахта, ә һуңынан Тифлиста йәшәй. Грузин батшаһы Ираклий II-нең писары булып хеҙмәт итә.
Ижады
Видади әзербайжан шиғриәтен үҙенең лирик шиғырҙары менән байыта, парлы рифмалы шиғырҙарҙың айырым формаһы — «гошма» оҫтаһы була.
Шағирҙың реалистик лирикаһы ашуғ шиғриәтенә яҡын. Молла Вәли Видадиҙың әҫәрҙәре ислам суфыйсылығы рухында яҙылған. Ул үҙ-ара һуғыштарҙы һәм феодаль ҡанһыҙлыҡты тәнҡитләй. Мәҫәлән, Видадиҙың дуҫы Хөсәйен Хан Муштағтың үлтерелеүенә яуап булған билдәле «Мусибат-наме» шиғырында шағир ҡан ҡойошло феодаль низағтарҙың ҡот осҡослоғон, наҙан һәм аяуһыҙ хандарҙы, уларҙың халыҡ алдындағы яуызлыҡтарын һәм енәйәттәрен фашлай: Молла Вәли Видади билдәле әзербайжан шағиры Молла Панаһ Вәғифтең яҡын дуҫы була. Видади ижадында уның Молла Панаһ Вәғиф менән шиғри хат алышыу-диалогы биләй, улар йөкмәткеһе менән ашуғтар ярыштарын хәтерләтә. Вәғифтең әҫәрҙәрендә мажор тондары өҫтөнлөк итһә, Молла Вәли Видади шиғырҙарында унан айырмалы күңелһеҙлек һәм ҡотолғоһоҙлоҡ күҙәтелә. Шағирҙың пессимистик кәйефе «Журавли», «Послание поэту Вагифу», «Поплачешь» шиғырҙарында сағылыш таба. Фүзули ижадының эйәрсене тип һанала.
Уның ҡайһы бер ғәзәлдәре һәм гошмалары рус теленә тәржемә ителгән: «Мусаддас», «Ряд за рядом», «Там, где любви наши сердце ждет…». Константин Симонов Молла Вәли Видади әҫәрҙәрен тәржемә итеүҙә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән:
Тоҡомдары
Молла Вәли Видади әсәһе яғынан рәсәй һәм әзербайжан генералы Әли-Аға Шихлинскийҙың олатаһы була.
Бакланов Пётр Яковлевич
Бакланов Пётр Яковлевич (5 июль 1946 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-иҡтисадсыһы, ғалим-географ, юғары мәктәп уҡытыусыһы. РФА академигы (2003), Рәсәй Фәндәр академияһының АКО Тымыҡ океан география институтының ғилми етәксеһе, Рус география йәмғиәтенең вице-президенты (2010), Алыҫ Көнсығыш Федераль университетының география һәм геосистемаларҙы тотороҡло үҫтереү кафедраһы мөдире. География фәндәре докторы (1987), профессор (1990). Почёт (2007), 2‑се дәрәжә «Ватан алдында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (1997) ордендары кавалеры. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000). Милләте - мордва-эрзә.
Биографияһы
Пётр Яковлевич Бакланов 1946 йылдың 5 июлендә Башҡорт АССР-ының Фёдоровка районы Георгиевка ауылында тыуған.
1965—1966 йылдарҙа Салауат ҡалаһындағы «Салауатнефтеоргсинтез» предприятиеһында эшләй.
Белеме һәм ғалимлыҡ дәрәжәһе
1971 йылда отличие менән география, ә 1972 йылда — Мәскәү дәүләт университетында иҡтисад факультетын тамамлай һәм «Иҡтисади география» һәм «Сәйәси иҡтисад» һөнәрҙәре буйынса ике квалификация алып сыға. 1974 йылда география фәне буйынса «Сәнәғәттең динамика системаһы киңлектәре» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. География фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү темаһы буйынса диссертация яҡлаған. 1987 йылда «Производствоның арауыҡ системалары: территориаль ойошманың микроструктура кимәле» темаһына география фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Фәнни карьераһы
Алыҫ Көнсығыш иҡтисади географияһы фәнни мәктәбен ойоштороусы. Халыҡ-ара география союзының Рәсәй милли комитеты рәйесе урынбаҫары, Тымыҡ океан фәнни ассоциациялары Милли комитетының рәйесе урынбаҫары, Алыҫ Көнсығыш округы Рәсәй фәндәр академияһы президиумы ағзаһы, АҠО Рәсәй фәндәр академияһының Ер тураһындағы фәндәрҙең Берләшкән география һәм геоэкология секцияһының етәксеһе, Рәсәй географ-йәмәғәтте өйрәнеүселәр Ассоциацияһы координация советы ағзаһы.
1991—2016 ген. — АКО Тымыҡ океан географияһы институтының директоры. Рәсәй Федерацияһы Министрлығының Алыҫ Көнсығышты үҫтереү буйынса Йәмәғәтселек советы рәйесе (2013—2016).
Фәнгә индергән өлөшө
Төп ғилми эштәре география сәнәғәте теорияһына, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш төбәктәре хужалығы үҫеше һәм уларҙы үҫтереү проблемаларына арналған. Тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу, төбәк тәбиғи-ресурс потенциалын һәм территорияларына, сәнәғәт үҙәктәренә экологик-иҡтисади характеристикалар биреү менән шөғөлләнә. Системалы ҡараш Тәбиғәт менән файҙаланыуҙың территориаль социаль-иҡтисади системаһын һәм территориаль структураһын системалаштырған.
АКО Тымыҡ океан географияһы институтының Рәсәйҙең Алыҫ көнсығыш иҡтисади географияһы фәнни мәктәбенең дәүләт лаборатория базаһын ойоштороусы һәм анализлаусы.
Төп эштәре
350 ғилми баҫма, 20-нән ашыу монография авторы һәм авторҙашы, шул иҫәптән: М. М. 2008—2012 йылдарҙа П. Я. Бакланов етәкселегендә «Рәсәй Алыҫ Көнсығышының геосистемаһы XX—XXI быуат сиктәрендә» өс томлыҡ әҫәре нәшер ителә.
2015 йылда «Рәсәйҙең социаль-иҡтисади географияһы» коллектив монографияһының инглиз телендә (Socio-in Economic Geography Russia) баҫтырып сығарыуҙың инициаторы була. Бында Рәсәй социаль-иҡтисади географияһының XX—XXI быуаттарҙағы иң мөһөим ҡаҙаныштары һәм һөҙөмтәләре дөйөмләштерелгән. Китап беренсе тапҡыр Халыҡ-ара география союзының Мәскәү ференцияһында 2015 йылда күрһәтелә һәм 2016 йылда Рус география йәмғиәте ярҙамында монография рус телендәге версияла баҫып сығарыла.
Төрлө халыҡ-ара фәнни проекттарҙа ҡатнашҡан, шул иҫәптән Рәсәй-Ҡытай проекты «Ҡытай республикаһында һәм Алыҫ Көнсығыштың көньяғында тәбиғәттән файҙаланыуҙың анализы» Рәсәй-Ҡытай проекты (2006—2008 йй.) етәксеһе, рус-япон проект «Амур йылғаһы һәм Охот диңгеҙе бассейнындағы транс сиктәрҙә тәбиғәттән файҙаланыу анализы» рус-япон проектында (2007—2010 йылдар) ҡатнаша.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүлектәре
Почёт ордены (2007), «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» 2-се дәрәжә орден миҙалы (1997) , «Өлгөлө хеҙмәте өсөн» миҙалы(1981). Лауреаты РФ хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге премияһы лауреаты (2000), 2010 йылда РФ Мәғариф министрлығы Грамотаһы менән бүләкләнә.
Ильяс (пәйғәмбәр)
Ильяс (إلياس) — Израиль халҡына ебәрелгән ислам пәйғәмбәре (нәби). Ҡөрьәндә ике тапҡыр. телгә алына. Библияла (Тәүратта) — Илия пәйғәмбәр.. Ҡөрьәндә илсе (мөрсәлин), тәҡүә (салих), диндар (мөьмин) тип атала.
Тарихы
Ильяс Израиль халҡына ебәрелә һәм Муса (Моисей) шәриғәт менән етәкселек итә. Мусанан һуң израиллеләр, Алла әмерҙәренән ситләшеп, боттарға табына башлай. Иманға ҡайтырға Алла израиллеләргә күп пәйғәмбәрҙәр ебәргән, улар араһында Ильяс та була. Ильяс пәйғәмбәр ҡәбиләһе Баальбектә йәшәй. Уның ҡәбиләһе үҙенең төп ботына Баалға (Валу) 8-10 метр бейеклектәге ғәйәт ҙур һәйкәл ҡуя. Ильяс ырыуҙаштарын Баалға табыныуҙан баш тартырға һәм Аллаға инанырға өндәй.
Пәйғәмбәрҙең вәғәзен ялған тип, халыҡ ҡабул итмәй, уны ҡыуалар. Бының өсөн улар ҡаты язаға дусар була: ҡоролоҡ башлана, мал һәләк була, аслыҡ тыуа. Израиллеләр Ильяс пәйғәмбәрҙе кире ҡайтара, уны тыңлап Аллаға ғибәҙәт ҡыла башлай. Пәйғәмбәрҙең доғалары арҡаһында ямғырҙар башлана, һәм ҡәбиләләге тормош яҡшыра, ләкин ваҡыт уҙыу менән ырыуҙаштары, үҙҙәрен тамуҡтың мәңгелек ғазаптарына дусар итеп, йәнә боттарға табыныуға ҡайта.
Ильяс пәйғәмбәр үҙ ҡәбиләһен ташлап киткәс, башҡа Израиль ҡәбиләләре араһында вәғәз тарата башлай, Уарҙың береһе уны яҡшы ҡабул итә. Доға ярҙамында ул үҙенең тоғро шәкерте һәм Израиль халҡынының киләһе пәйғәмбәре булып киткән Әл-Яса исемле үҫмерҙе һауыҡтыра.
Ислам риүәйәте халыҡ тыңламаған һәм эҙәрлекләгән тәҡүә Ильяс тураһында бәйән итә. Аллаһ уға ямғыр өҫтөнән хакимлыҡ итеү һәләте биргән, ә һуңынан күккә олғаштырған. Унда Ильяс кеше-фәрештәгә әйләнә. Ул бөтә донъя буйлап Хызыр менән сәйәхәт итә, Иерусалимға һәм Мәккәгә даими барып йөрөй. Хызыр менән айырылышҡанда доға әйтешәләр, ә уларҙы кешеләр ҡабатлап янғындан, һыу баҫыуҙан, урлашыуҙан, ағыулы йыландар һәм бөжәктәр тешләүенән һ.б. һаҡлана ала. Ҡайһы берҙә Хызыр Ильяс йәки Иҙрис менән идентификациялана.
Ҡөрьәндә телгә алынған тарихтарға аңлатма биреү өсөн, Ильяс тураһында төрлө христиан һәм йәһүд ҡиссалары ҡулланыла. Күккә олғашыу мотивы Ильясты терелеүҙең һәм мәңгелек тормоштоң (ахирәттең) ислам символдарының береһенә әйләндерә.
Фрид Аркадий Исаакович
Фрид Аркадий Исаакович (21 февраль 1946 йыл) — ғалим-инженер электромеханик. 1972 йылдан Өфө авиация институты һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2002). Рәсәйҙең почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2002), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Биографияһы
Аркадий Исаакович Фрид 1946 йылдың 21 февралендә Өфө ҡалаһында тыуа. 1968 йылда Өфө авиация институтын (ӨАИ, хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң Өфө “Молния” агрегат конструкторлыҡ бюроһында эшләй, 1972 йылдан алып Өфө дәүләт авиация техник университетында уҡыта. Өлкән инженер, өлкән ғилми хеҙмәткәр, өлкән уҡытыусы, доцент, профессор була
Фәнни эшмәкәрлеге билдәһеҙлек шарттарында ҡатмарлы динамик системаларға идара итеүгә арналған. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик идара итеүҙең яраҡлаштырылған цифрлы системаларын төҙөү проблемалары, нефть химияһы производствоһында мәғлүмәт-идара итеү системалары, селектор менән бәйле авиация энергияһы ҡулайламалары менән автоматик идара итеү системалары менән шөғөлләнә. Авиация көс ҡоролмалары менән автоматик рәүештә идара итеүҙең яраҡлаштырылған һыҙыҡлы булмаған системалары һәм авиация двигателдәрен осоуҙа һынау өсөн прецизион приборҙар структураларын, аналог сигналдарҙы кодҡа үҙгәртеү, нефть продукттарын тотоноуҙы иҫәпкә алыу, полимерҙар етештереү процесында реаль ваҡыт масштабында мәғлүмәт менән тәьмин итеүҙе уйлап таба. Фрид ҡатнашлығында авиация двигателдәренә идара итеүҙең адаптив системаһын төҙөү принциптары, автоматлаштырылған идара итеүҙең цифрлы системалары һ.б. уйлап сығарыла. Асыштары Башҡортостан Республикаһының, Рәсәй Федерацияһының авиация һәм нефть сәнәғәте предприятиеларында индерелгән. 300‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 78 уйлап табыу авторы. 12 фән кандидаты, 1 фән докторы әҙерләгән.
Мифтахов Сәғит Мифтах улы
Мифтахов Сәғит Мифтах улы  (10 ғинуар 1907 йыл — февраль 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт совет яҙыусыһы, драматург, 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Сәғит Мифтах улы Мифтахов 1907 йылдың 10 ғинуарында Өфө губернаһының Ҡыҙылъяр ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Үҙ ауылында башланғыс белем ала һәм 1919 йылда Өфөләге уҡытыусылар курсында уҡый.
1922 йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһында өлкә совет-партия мәктәбен тамамлай. 1923 йылда Мәскәүҙәге Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең коммунистик университетына (КУТВ) уҡырға ебәрелә. Бер ни тиклем ваҡыт Ульяновск өлкәһе Мәләкәс ҡалаһында ВЛКСМ-дың өйәҙ комитеты секретары булып эшләй. Шунда 1925 йылда ВКП (б)-ға ағза итеп ҡабул ителя.
Университетты уңышлы тамамлағандан һуң Өфөләге В. И. Ленин исемендәге урта мәктәптә һәм комвузда ижтимағи фәндәр уҡыта. 1930 йылда ВКП (б)-ның Баймаҡ район комитетының культура һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп тәғәйенләнә. Бында ул тәү башлап «Ҡыҙыл Баймаҡ» тигән район газетаһын сығарыуҙы юлға һала.
Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көнөндә үк үҙе теләп һуғышҡа китә һәм 1942 йылдың февраль айында батальон комиссары С. Мифтахов батырҙарса һәләк була.
Уның тәүге «Пандар илендә» тигән драмаһы 1929 йылда сәхнәлә ҡуйыла, «Һаҡмар», «Урал ҡаны», «Дуҫлыҡ һәм мөхәббәт», «Зимагорҙар», «Ялан ҡыҙы» драмалары, «Күктән төшкән Хөрәйрә» комедияһы, «һаҡмар» һәм «Аҡбуҙат» либреттолары әле булһа театрҙар сәхнәһендә ҙур уңыш менән ҡуйылалар.
Драматург тамамлаған «Блюхер рейды» һәм «Бөйөк шквал» кеүек драмаларына сәхнәлә ҡуйылыуға насип булманы.
Һатлыҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Жүз (Ҡөрьән)
Жүз (جزء, күпл. اجزاء әжзә, һүҙмә-һүҙ — «бер өлөш»; Джуз) — Жүз — ул Рамаҙан айының һәр көнөндә берәрләп уҡыған, Ҡөрьәндең яҡынса 30-ҙан беренә тиң өлөшө. Һәр жүз ике хизбынан тора.
Жүз һүҙе хәҙистәр тураһындағы фәндә хәҙистәр китабы өсөн дә ҡулланыла. Бынан тыш, Жүз һүҙе шулай уҡ төрлө сүрәләрҙән һәм аяттарҙан йыйынтыҡтар төҙөү өсөн файҙаланыла.
Ҡөрьәндә жүздәрҙең башы һәм аҙағы күрһәтелгән таблица түбәндәгесә: <!--
Ялғаш
Ялғаш (Елгашево) — Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы Миәҙек ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ауыл.
Географияһы
Миәҙектән килгән автомобиль юлында, үҙәне ҡороған йылға эргәһендә урынлашҡан.
Географик урыны
Алыҫлығы (1 ғинуар, 1969):
- район үҙәгенә (Бөрө) тиклем: 34 км,
- ауыл Советы үҙәгенә (Миәҙек) тиклем: 3 км,
- яҡындағы тимер юл станцияһына (Загородный) тиклем: 112 км
Тарихы
Ауылға исем Ялғаш йылғаһының исеме буйынса бирелгән. Гидронимдың этимологияһы, О. В. Туғыҙбаева күрһәтеүенсә, билдәһеҙ (Тугузбаева О. В. Словарь топонимов города Бирска и Бирского района Республики Башкортостан. — Уфа, 2011. — 75 c. С.40)
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә:
4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы юҡҡа сығарырға:
10) Бөрө районында:
а) Баженов ауыл Советының Гребени ауылын;
б) Осиновка ауыл Советының Дубровка ауылын;
в) Миәҙек ауыл Советының Ялғаш ауылын.
Ауыл бөтөрөлөүенә ҡарамаҫтан, 2020 йылда ла «Ялғаш» автобус туҡталышы эшләгән
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ауылда 271 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.
Элин Вагнер
Элин Матильда Элизабет Вагнер (Elin Wägner, 16 май 1882 йыл — 7 ғинуар 1949 йыл, Берг, Крунуберг, Швеция) — швед яҙыусыһы, журналист, педагог, эколог. Йәмәғәт эшмәкәре, балаларҙы яҡлау һәм ҡотҡарыу буйынса хәрәкәт ойоштороусы, феминистик һәм пацифист хәрәкәте активискаһы.
1944 йылдан башлап Швед академияһы ағзаһы.
Биографияһы
Элина Вагнер Лунд ҡалаһы мәктәбе директоры ғаиләһендә тыуған. Өс йәшендә әсәһенән мәхрүм ҡала. Фогельстадта ҡатын-ҡыҙҙар мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
Вагнер ашҡаҙан рагы ауырыуынан вафат була. Лунд Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Уның һеңлеһенә Грегор Паульсон өйләнгән була.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Иң билдәле суфражисткаларҙың, Швецияла ҡатын-ҡыҙҙарға һайлау хоҡуғын биреү хәрәкәте эшмәкәрҙәренең береһе, ҡатын-ҡыҙҙырҙың тиң хоҡуҡлылығы өсөн Швед йәмғиәтен ойоштороу инициаторы.
Фредрика Бремер менән бер рәттән Э.Вагнер Швецияла феминистик хәрәкәтенең инициаторы, иң мөһим һәм абруйылы эшмәкәре булып тора.
1919 йылдың ноябрендә Элин Вагнер, Элен Пальмшерна и Герда Марку Швецияла балаларҙы яҡлау һәм ҡотҡарыу буйынса илдә иң тәүге «Рада-Барнен» ("Балаларға ярҙам Халыҡ-ара союзы"ның швед бүлексәһе) исемле ойошма төҙөй.
Әҙәби ижады
Романдар, гәзит һәм журнал мәҡәләләре, 4 фильм сценарийы авторы. Э.Вагнерҙың популяр романдары араһында: Norrtullsligan («Ир-егеттәр һәм башҡа бәхетһеҙлектәр», 1908), Pennskaftet («Тотҡа», 1910), Åsa-Hanna крәҫтиәндәре тормошонан халыҡ традициялары рухындағы повесы (1918). Ижади псевдонимы — Девинез (Devinez).
Э. Вагнерҙың китаптары һәм бик күп һанлы мәҡәләләре ҡатын-ҡыҙҙар эмансипация проблемаларына, граждандарҙың хоҡуҡтарына, тыныслыҡ өсөн хәрәкәткә, кешеләрҙең тормош хәлен яҡшыртыу, тирә-яҡ мөхитте һаҡлауға арналған.
Курья-Шор
Курья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пяй-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Миңлегөл
Миңлегөл — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа ҡулланылған мосолман ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Миңлегөл — башҡорт теленән «миңле» һәм фарсы теленән үҙләштерелгән «гөл» һүҙҙәрен ҡушып яһалған ҡатын-ҡыҙ исеме. Мәғәнәһе — бәхетле, аҫыл.
Билдәле шәхестәр
Санъярова Миңлегөл Әһелмөхәмәт ҡыҙы — (9 сентябрь 1929 йыл — 12 февраль 2010 йыл) — төҙөүсе, 1957—1984 йылдарҙа Өфөләге 3-сө төҙөлөш тресы ташсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Хисамова Миңлегөл Сәлимйән ҡыҙы — (1 октябрь 1948 йыл) — мәғариф ветераны, шағир. 1993 йылдан Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем хеҙмәткәре.
Сәғҙәткирәева Миңлегөл Байғужа ҡыҙы (10 май 1946 йыл) — физик, физика‑математика фәндәре докторы (2005), профессор. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2006).
Тайсина Миңлегөл Мәүлембирҙе ҡыҙы (?) — шағирә, балалар яҙыусыһы, «Аҡбуҙат» журналының яуаплы сәркәтибе.
Хисмәтуллина Миңлегөл Хәбибйән ҡыҙы (24 ноябрь 1927 йыл — 18 февраль 2004 йыл) — башҡорт шағиры һәм прозаигы, 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Ябалаҡлы ауылында тыуған.
Airbus
Airbus SE (Э́ирбас тип уҡыла, шулай уҡ — Э́бас ; французсса Эрбю́с ) — 1960-сы йылдарҙа Европаның бер нисә авиатөҙөүсе компаниялары берләшеү нәтижәһендә барлыҡҡа килгән донъялағы иң ҙур авиатөҙөүсе компанияларҙың береһе. Airbus исемле пассажир, йөк ташыусы һәм хәрби-транспорт самолёттарын төҙөй. Комапния «европа авиатөҙөүсеһе» тип һаналһа ла, юридик яҡтан ул Францияның Бланьяк (Тулуза ҡалаһы янындағы) юридик шәхестең милке һанала. 2001 йылда Франция закондары нигҙендә «S.A.S.» (Société par Actions Simplifiée — ябайлаштырылған акционер йәмғиәт) тип үҙгәртелә.
Эшмәкәрлеге
Airbus компанияһында 50 меңгә яғын кеше эшләй. Етештереү ҡеүәте башлысы Францияла, Германияла, Бөйөк Британияла һәм Испанияла урынлашҡан. Продукцияны һуңғы йыйыу процессы компанияның Тулуза (Франция) һәм Гамбург (Германия) заводтарында башҡарыла.
2006 йылда завод 824 яңы лайнер эшләргә заказ ала. Заказдың дөйөм суммаһы $75,1 млрд.
Airbus-дың 2006  йылдағы төшөмө 26 млрд евро (2005 йылда — 23,5 млрд евро). До октября 2006 года 20 % акций принадлежало британской BAE Systems; этот пакет был выкуплен EADS за 2,75 млрд евро тәшкил итә.
2007 йылда заказсыларға 453 самолёт эшләп бирә.
Boeing менән конкуренция
Boeing һәм Airbus донъялағы иң ҙур самолёт төҙөүсе компаниялар һәм үҙ-ара ярышыусы конкуренттар булып торалар. Airbus етештергән
Граждандар авиацияһы лайнерҙары
1970-се йылдарҙы төҙөлгән ике двигателле Airbus A300 самолётынан моделдәр рәте башланып китә. Airbus A300 ҡыҫҡартылған варианты А310 исеме менән билдәле. Был самолет 90-сы йылдар башында Рәсәйҙәге беренсе иномарка була. А300 самолётының етешҙеһлеген иҫәпкә алып комания электродистанцион идара ителә торған А320 самолётын етештерә башлай. 1987 йылда беренсе осошон башҡарған А320 самолёты компанияға уңыш килтерә.
А320 уңышы менән ҡанатланған компания етәкселәре виалайнерҙар рәтен дауам итергә ҡарар итә. Шулай итеп ике двигателле А330 һәм дүрт двигателле А340 самолёттары барлыҡҡа килә. Сағыштырмаса ҡалыныраҡ, конструкция эффектлығын һәм эске яғыулыҡ күләмен арттырыусы ҡанаттар яңы самолёттарҙың айырмалы ү:енсәлеге була. Airbus A340-500 самолёттарының осош алыҫлығы 16 700 км була. Был ара 17 446 км-ға осҡан Boeing 777 самолётынан ҡалышып икенсе урында. Компания был уңышҡа маҡтанып өлгөрмәй. 2005 йылда А340 самолётына 11 генә заказ була, ә конкурент Boeing 777 самолётын 150дана һорайҙар. Нәтижәлә 2011 йылда компания был моделде етештереүҙе туҡтатыу тураһында иғлан итә.
CityAirbus
2019 йылдың 11 мартында Airbus Ингольштадт (Германия) ҡалаһында CityAirbus тип аталған беренсе аэротаксиҙы һанай башлай.
''Аэротакси – пилотһыҙ осоу аппаратына оҡшаған дүрт урынлы осоусы аппарат. Электр тартыу көсөндә эшләй. Киләсәктә, аэротакси ғәҙәттәге автомобиль таксиһенә алтернатива буласаҡ тип күҙаллана. Ҡалалағы тығында ваҡытында медиктарҙы һәләкәт урынына алып барырға уңыйлы буласаҡ''
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты — 1968 йылда асыла, 2003 йылда уға «академия» — Юғары һөнәри белем биреү федераль дәүләт учреждениеһы — статусы бирелә. Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының 2015 йылдың 8 декабрендәге бойороғона ярашлы академия үҙенең тарихи исемен кире ҡайтарҙы һәм 2016 йылдан «Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты» тигән атама йөрөтә.
Үҙендә консерваторияны, театраль һәм художество вуздарын берләштергән, Башҡортостан өсөн уникаль уҡыу йорто. Шул уҡ ваҡытта академия — Көнсығыш һәм Көнбайыш Европа тенденциялары берләштерелгән, ә Башҡортостан Республикаһының үҙенсәлекле милли мәҙәниәте академик традициялар менән байытылған, Рәсәйҙең төп юғары уҡыу йорттарының береһе.
Сәнғәт институтының биш факультетында 20 кафедра педагогтары 12 һөнәр һәм 19 юғары һөнәри белем буйынса белгестәр әҙерләй. Тәүге йылдарҙан алып бөгөнгә тиклем юғары уҡыу йорто 4000-дән ашыу юғары квалификациялы сәнғәт өлкәһе белгесе әҙерләп сығарҙы.
Институтта 119 штатлы уҡытыусынан — 3 академик, 4 фән докторы, 28 кандидат, 20 профессор, 42 доцент, 3 дәүләт премияһы лауреаты, 12 халыҡ-ара һәм Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты, 47 кеше Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының почетлы исеменә лайыҡ булған.
Тарихы
Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы 1968 йылда Гнесиндар исемендәге дәүләт музыкаль-педагогия институтының (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка институты) Өфөләге уҡыу-уҡытыу -консультация пункты базаһында асыла. Институт бинаһы ҡаланың боронғо өлөшөндә Дворян йыйылышы бинаһында урынлашҡан. Бина архитектор А. А. Гопиустың проекты буйынса классицизм стилендә башҡарылған.
Башта академияла ике факультет ойошторола — музыка һәм театр ҫ күп профилле кафедралар — фортепиано һәм оркестр инструменттары (скрипка, альт, виолончель, контрабас), хор дирижерлығы һәм халыҡ инструменттары, тарих, музыка теорияһы һәм коммпозиция, режиссура һәм актерлыҡ оҫталығы, гуманитар дисциплиналар.
1969 йылда — вокал бүлеге, 1978 йылда — тынлы һәм һуҡма инструменттары кафедраһы асыла. 1973 йылда РСФСР Мәҙәниәт министрлығынан һынлы сәнғәт бүлеген асыу буйынса рөхсәт алына.
Профессор-уҡытыусылар составы башлыса Мәскәү һәм Ленинград уҡыу йорттарын тамамлаусылар иҫәбенән туплпнп. Гнесиндар исемендәге музыкаль-педагогия институтынан бик күп уҡытыусылар эшкә килә. Шулай уҡ Өфө сәнғәт училищеһының күренекле уҡытыусылары йәлеп ителә.
2003 йылда институтҡа академия статусы бирелә.
2015 йылдың декабрендә Өфө сәнғәт академияһына тарихи исеме ҡайтарыла — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт инс
Структураһы
Өфө дәүләт сәнғәт институты структураһында ике концерт залы, күсмә видеоаппаратура, видеокассеталар, күргәҙмә әсбаптары, иллюстрациялы баҫмалар, методик материалдар менән йыһазландырылған уҡыу аудиториялары, дирижерлыҡ итеү буйынса күнекмәләр өсөн махсус кластар, фольклор кабинеты бар, һирәк осрай торған музыка ҡоралдары коллекцияһы музейы, тауыш яҙыу лабораторияһы, компьютер, аудио-видеотехника менән йыһазландырылған музыка тыңлау класы, спорт һәм тренажер залдары бар.
З. Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт институтында 4 факультеттағы 20 кафедрала педагогтар студенттарҙы 32 һөнәр һәм юғары белем бирреү йүнәлештәре буйынса әҙерләйҙәр. Дөйөм алғанда, юғары уҡыу йорто яҡынса 5000 юғары квалификациялы белгес әҙерләгән.
Концерт залдары
Ф. И. Шаляпин исемендәге Концерт залында 310 урын ҡаралған. Сәхнә параметрҙары — 6,23 м х 12 м, бында ҙур составлы симфоник һәм халыҡ инструменттары оркестрҙары өсөн уңайлы шарттар булдырылған. Йыһазландырыу: 3 концерт рояле («Steinway&Sons» һәм 2 «Grotrian-Steinweg» рояле), 2 артистар бүлмәһе, тауыш яҙҙырыу студияһы, тауыш-техник ҡоролмалар, пульттар, өс рәттәге хор станоктары.
Камера (кесе концерт) залы, 104 урын ҡаралған. Сәхнә параметрҙары — 9,76 м х 3 м. Йыһазландырыу: 2 концерт рояле («Bechstein» һәм «Petrof»), клавесин, пульттар, тауыш-техник һәм яҡтыртыу ҡоролмалары.
Актерлыҡ оҫталығын камиллаштырыу өсөн Уҡыу театры булдырылған. Тамашасылар залында 306 урын. Йыһазландырыу: сәхнә параметрҙары — 7,68 м х 12,36 м сәхнә көҙгөһө — 6*9 метров, сәхнәнең киңлеге — 12 метр, шахтаһы — 6 метр. Сәхнә кейеме — аҡ концерт (3 кулиса планы) һәм ҡара кабинет (4 кулиса планы).
Ректорат
Институтта Ғилми совет булдырылған, уның составында — 25 кеше, рәйесе — ӨДСИ ректоры — Әсфәндиәрова Әминә Ибраһим ҡыҙы.
Факультеттар
— традицион музыкаль башҡарыу кафедраһы (ТМИ) — Этномузыка ғилеме кафедраһы
— һүрәтте өйрәнеү кафедраһы — рәсем сәнғәте кафедраһы — һүрәт һәм дизайн кафедраһы
— режиссёр һәм актер оҫталығы кафедраһы — сәнғәт тарихы һәм теорияһы кафедраһы — хореография сәнғәте кафедраһы
һәм гуманитар һәм социаль фәндәре кафедраһы.
Ҡыҙыҡлы факттар
1967 йылда элекке Дворян йыйылышы бинаһында (хәҙер Өфө дәүләт сәнғәт институты) бөйөк йырсы иҫтәлегенә Рәсәйҙә беренсе мемориаль таҡтаташ ҡуйыла. Ә 2007 йылда уның эргәһендә Ф. И. Шаляпин һәйкәле (арх. К. Донгузов, скульптор — Р. Хәсәнов) урын ала.
Юмор аллеяһы (Ялта)
Юмор аллеяһы (Аллея юмора) — Ҡырымдың Ялта ҡалаһына, Яр буйы урамында, «Юбилейный» концерт залынан алыҫ түгел урынлашҡан юмористик һәйкәлдәр аллеяһы. Скульптура авторҙары — Игорь менән Элеонора Лисенко.
Тарихы
Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Михаил Жванецкий портфеле (2004), Аркадий Арканов жилеты (2005), Александр Ширвиндт төрөпкәһе (2006), Иосиф Кобзон микрофоны (2007), Михаил Вашук менән Николай Бандуриндың төртмә дүрт юллыҡтары хөрмәтенә «гитара һәм бандура» скульптуралары (2015) барлыҡҡа килә.
Жванецкий портфеле һәйкәле
Михаил Жванецкий портфеленә һәйкәл 2004 йылда, беренсе фестивалдең беренсе көндәрендә асыла. Ярты метрлыҡ гранит бағанала бағана яҙыусының өс томы һәм сығыштары ваҡытында һәр саҡ ҡулында булған билдәле портфеле урын алған. Сумкаға Жванецкий әәҫәрҙәренән өҙөмтәләр яҙылған. Бронза скульптура төп нөсхәне ҡабатлай: бейеклеге — 43,5 см, киңлеге — 50,75 см, ҡалынлығы — 16 см. Скульптураның ауырлығы 67 килограмм.
Арканов жилетына һәйкәл
Яҙыусы-сатирик Аркадий Арканов жилетына һәйкәл 2005 йылдың авгусында, икенсе фестиваль көндәрендә асыла. 1:1,5 дәүмәлендәге китапҡа (Арканов әҫәрҙәре томы) жилет менән галстук-бабочка ҡуйылған. Скульптура Жванецкий портфеле һәйкәленән 4 метр алыҫлыҡта урынлаштырылған һәм диорите постаментына урынлаштырылған. Скульптура өс айҙа эшләнгән һәм уға 100 килограмм бронза киткән.
Ширвиндт төрөпкәһенә һәйкәл
Актёр, Мәскәү сатира театры етәксеһе, СССР-ҙың халыҡ артисы Александр Ширвиндтҡа өсөнсө фестиваль барышында — 2006 йылдың авгусында асыла. Скульптура бронзанан театр шаршауы һәм битлек формаһында эшләнгән. Битлектән, ирендәр һәм Александр Ширвиндттың төрөпкәһе күренә. Былар барыһы ла «Ширвиндт» тип яҙылған китапҡа урынлаштырылған һәм гранит постаментҡа нығытылған. Һәйкәлдең ауырлығы 80 кг самаһы.
Кобзон микрофонына һәйкәл
Билдәле йырсыһы, СССР-ҙың халыҡ артисы Иосиф Кобзон микрофонына һәйкәл дүртенсе фестивалдә, 2007 йылдың авгусында асыла. Скульптура тажлы скрипка асҡысына формаһында эшләнгән. Музыкаль асҡыс пластинка өҫтөндә тора, ә уртала — микрофон. Скульптура бер метрлыҡ постаментҡа урынлаштырылған. Бейеклеге 120 сантиметр, ауырлығы 97 килограмм.
Клара Новикова эшләпәһенә һәйкәл
Рәсәйҙең халыҡ артисы Клара Новикова һәйкәле 2014 йылдың июлендә «Мәскәү — Ялта — Транзит» юморт һәм эстрада фестивале көндәрендә асыла. Скульптура композицияһы бронзанан эшләнгән. Ул эшләпәлә көҙгөләге кеүек сағыла, аҫтараҡ Клара Новикованың иң популяр героиняһының исеме — Соня инәй тип яҙылған.
Инг-Игый
Инг-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 236 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюв-Ю
Нюв-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 540 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Баранов Ефрем Харитонович
Баранов Ефрем Харитонович (22 май 1903 йыл — 1972 йыл) — БАССР-ҙың беренсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты, ВКП(б) -ның Стәрлетамаҡ ҡала комитеты беренсе секретары, БАССР-ҙың социаль тәьминәт министры (1951—1961), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы
Анчереп
Анчереп (Оло Анчереп) — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кара-Чумыш йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Магдала
Магдала (Magdala) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 1978 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,53 км2. Диңгеҙ кимәленән 271 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99441 һәм автомобиль коды — AP.
Һандуғас (Яңауыл районы)
Һандуғас (Сандугач) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 431 кеше. Почта индексы — 452812, ОКАТО коды — 80259875001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Генал-Дон
Генал-Дон — Рәсәйҙәге йылға. Төньяҡ Осетия — Алания биләмәләрендә аға. Йылға Гизель-Дон йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбайыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ардон йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе бассейны йылғалары.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өфө сәнғәт училищеһы
Өфө сәнғәт училищеһы — 1922 йылда Башҡорт музыка техникумы булараҡ асыла. 1926 йылда «Башҡорт дәүләт сәнғәт техникумы» итеп үҙгәртелә, ә 1936 йылда ике үҙаллы уҡыу йортона бүленә: Өфө музыка училищеһы һәм театр-художество училищеһы итеп үҙгәртелә. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда был уҡыу йорттары ябыла.
1960 йылда Өфө сәнғәт училищеһы яңынан асыла һәм бөгөнгө көнгәсә үҙ эшмәкәрлеген уңышлы дауам итә. Уның музыка һәм сәнғәт бүлектәрендә  фортепиано һәм вокал, ҡыллы, тынлы һәм халыҡ музыка инструменттары, эстрада музыкаһы һәм сәнғәттең бер нисә төрө буйынса белгестәр әҙерләнә. Училищены тамамлаусыларға балалар музыка мәктәбе уҡытыусыһы, хор, ансамбль һәм оркестр артисы, ижади коллектив етәксеһе, концертмейстер, рәссам, скульптор, дизайнер, декоратив-ғәмәли сәнғәт рәссамы, театр һәм кино рәссамы, рәссам-бутафор һөнәри квалификациялары бирелә.
Үрге Янаҡтай ауыл Советы (Балтас районы)
Үрге Янаҡтай ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһы Балтас районындағы муниципаль берәмек.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» законына ярашлы, ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ташлыкүл (Ыҡ ҡушылдығы)
Ташлыкүл (Ташлыкуль) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 282 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Өфө сәнғәт училищеһы
Был уҡыу йортон тамамлаусылар араһында билдәле сәнғәт эшмәкәрҙәре: башҡорт театр әһелдәре Арыҫлан Мөбәрәков менән Зәйтүнә Бикбулатова, рәссамдар Борис Домашников, Әхмәт Лотфуллин, шағир һәм драматург Рафаэль Сафин һәм башҡа бик күп сәнғәт эшмәкәрҙәре бар. Училище менән Вячслав Беляков, Вәли Ғәлимов, Ҡасим Дәүләткилдеев, Моисей Зайдентрегер, Вәлиулла Мортазин-Иманский, Миләүшә Мортазина, Г. З. Сөләймәнова, Михаил Фоменковтарҙың остазлыҡ эшмәкәрлеге бәйле.
Ташлыкүл (Ыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.