cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лабинск
Географияһы
Ҡала Лаба йылғаһының уң ярында урынлашҡан (Кубань йылғаһы ҡушылдығы) Төп Кавказ тау һыртында, Краснодарҙан 180 км алыҫлыҡта тора. Мәскәүҙән 1415 км алыҫлыҡта. Ҡаланан Ҡара диңгеҙгә тиклем 202 км алыҫлыҡ (Туапсе ҡалаһы автомобиль юлдары буйынса). Адыгей республикаһының Кошехабль районы менән ике йылға күпере менән тоташҡан. Ҡалала Лабинский  тимер юл станцияһы бар. 2000 йылда пассажирҙар аҙ булғанлыҡтан тармаҡта хәрәкәт туҡтатыла, хәҙерге ваҡытта был тимер юл тармағы әүҙем хәрәкәт итеүсе йөк поездары өсөн ҡулланыла. Ҡалала урындағы һауа линиялары аэропорты урынлашҡан. Лабинский ҡалаһының автовокзалыРәсәйҙең көньяҡ йүнәлешендә пассажирҙар ташыуҙы тормошҡа ашыра. Лабинск ҡалаһынан 4 саҡрым төньяҡтараҡ Прохладный ҡасабаһы урынлашҡан лабинск, ул Лабинский ҡала биләмәһе составына инә. Ҡалала йәмәғәт транспорты хеҙмәте 9 ҡала маршруты буйынса маршрут таксийы рәүешендә күрһәтелә. Лабинскиҙан туранан-тура Мәскәү менән автобус бәйләнеше булдырылған.
Тарих
Кавказ һуғышына тиклем был урында нуғайҙарҙың Науруз ауылы һәм адыгейҙарҙың Чатыун ауылы (Чэтыун) булған, тәржемә иткәндә исеме «Бесәй күҙҙәре» йәки «Бесәй өйө» тигәнде аңлата. Адыгейҙар был атамаларҙы хәҙерге көнгә тиклем ҡуллана.
1997 йылдан алып Лабинск — урындағы әһәмиәтле ҡала-курорт.
Иҡтисад
Лабинскҙа сауҙа ныҡ үҫешкән.<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (7 февраля 2019)">71 сығанағы көн күрһәтелмәгән ] : бер нисә универсаль йәрминкәләр бар, шулай уҡ сауҙа селтәре үҫешә. Был районда иген, картуф үҫтерелә. Йәнлек тиреһенән кәпәс, тун (шәшке, нутрия) тегәләр. Шулай уҡ бальнеологик курорт та Лаба шифаханаһы бар, унда шифалы ләм менән дауалайҙар. Лабинск 2016 йылда Байкал аръяғы крайының Агинское ҡасабаһы менән туғанлашҡан.
Инфраструктураһы
Ҡалала 10 дөйөм белем биреү мәктәбе, Лабинский медицина колледжы, Лабинский аграр техникумы (Кубандың иң боронғо уҡыу йорттарының береһе, 1931 йылда нигеҙ һалынған). Лабинский социаль-техник техникумы, шулай уҡ балалар сәнғәт мәктәбе урынлашҡан. «Лидер» балалар — үҫмерҙәр спорт мәктәбе ғәмәлдә.
Ҡала һәм район халҡын Лабинский Үҙәк район дауаханаһы (500 койка-урын) медицина менән хеҙмәтләндерә. Шулай уҡ балалар һәм өлкәндәр поликлиникаһы, ашығыс медицина ярҙамы станцияһы, туберкулез диспансеыр, тире-венерология диспансеры, ҡатын-ҡыҙҙар консультацияһы, стоматология поликлиникаһы бар.
Лабинскиҙа «Хеҙмәт» стадионы бар, унда йөҙөү бассейны, шулай уҡ физкультура һауыҡтырыу комплексы «Олимп» ғәмәлдә. Төрлө балалар спорт секциялары эшләй. Мәҙәниәте: Ф. И. Моисеенко исемендәге тарих һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы, «Восход» киновидео үҙәге бар.
Лабинскиҙа Александр Невский, Свято-Успенский, Свято-Никольский ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Халыҡ
2010 йыл Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса
Табаҡ
Табаҡ — аш-һыу һалыу, бешеренеү һәм төрлө хужалыҡ эштәре өсөн ҡулланылған алдырҙан ҙурыраҡ һауыт. Ул металдан да (еҙ, алюмин, дюраль, тутыҡмай торған ҡорос, эмалләнгән металл), ағастан да, оронан да эшләнә. Хәҙер пластик табаҡ та киң ҡулланыла. Пластик табаҡ технологияһы уны төрлө рәүештә етештерергә мөмкинлек бирә.
Табаҡ төрлө ҙурлыҡта һәм хәҙер түңәрәк кенә түгел, төрлө рәүештә лә була.
Халҡыбыҙҙа табынға бишбармаҡты, итте, туҡмаслы ашты табаҡ менән ҡуя торған булғандар.
Табаҡ шулай уҡ үлсәм берәмеге булараҡ та ҡулланылған: бер ҙур табаҡ ит; бәләкәй табаҡ ҡатыҡ, ярты табаҡ он
Дикло замок-йорто
Дикло замок-йорто — (დიკლოს ციხე-სახლი) - Грузияның Кахети өлкәһе тарихи төбәге Тушетияла Ахмет  муниципалитеты  территорияһындағы архитектура ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Урта быуаттар ахырында төҙөлгән. Йорт-ҡәлғә Осорралағы Платондың шәхси милке булған.
Йорт өс ҡатлы итеп һуйырташтан төҙөлгән.
Тәүге ҡат төп урында булған (5,2 х 4,8 м), уға көньяҡ-көнбайыштан ингәндәр. Һәр диуарҙа берәр генә тәҙрә уйылған. Беренсе ҡаттан икенсеһенә инер өсөн уйым ҡалдырылған.
Икенсе ҡаттың дәүмәле 5,1 х 4,6 м. Ишеге төньяҡ-көнбайыштан булған.
Өсөнсө ҡат икенсеһе кеүек ҙурлыҡта, инер урын төньяҡ-көнбайыштан.
Дикло йорт замогы 2006 йылда ил президенты указы менән  Грузияның милли әһәмиәткә эйә күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡылары реестрына индерелгән ..
Гинзбург Илья Исаакович
Гинзбург Илья Исаакович (1882 йыл — 1965 йыл) — СССР геохимигы һәм минералогы. Файҙалы ҡаҙылмаларҙы геохимик ысул менән эҙләү алымына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Геология-минералогия фәндәре докторы (1943), профессор, РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1957), Сталин премияһы лауреаты (1946) — Көньяҡ Урал никель мәғдәне ятҡылығын асыу өсөн.
Биографияһы
Илья Исаакович Гинзбург 1882 йылдың 13(25) ғинуарында мещан ғаиләһендә тыуған, Ир туғандары: Григорий, Матвей.
1902—1904 йылдарҙа Фрайберг тау академияһында уҡый (Германия).
Кесе Чачамга
Кесе Чачамга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чачамга йылғаһының һул ярына тамағынан 137 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гинзбург Илья Исаакович
Биографияһы
1923—1925 йылдарҙа Германияла командировкала була (Берлин).
Кесе Чачамга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гинзбург Илья Исаакович
Биографияһы
Геология комитетының иҫәп-иҡтисади бүлегендә геолог--иҡтисадсы булып эшләй. Рәсәй етештереү көстәрен өйрәнеү буйынса комиссия ағзаһы (КЕПС).
1928 йылдың 12 декабрь 58-се статья, 7-се пункт буйынса (геолком эше)  ҡулға алына ),  (сәнәғәт саботажы) холоҡ төҙәтеү лагерына 10 йылға хөкөм ителә, 1929 йылдың 13 октябрендә Ухтаға килә. Промысла һәм эҙләнеү төркөмөндә  эшләй, шул иҫәптән  радий һәм минераллашҡан һыуҙы (ятҡылыҡтары һәм сәнәғәт әһәмиәте) тикшерә. 1930 йылдың яҙында химия лабораторияһының беренсе ойоштороусыһы һәм етәксеһе була (30-ға яҡын кеше иҫәпләнә). 1931 йылдың 20 июнендә  ирекле биләмәгә  күсерелә, 2 ай үткәс, күҙәтеү аҫтында азат ителә. 1932 йылдың февралендә  Мәскәүгә саҡыртып алына, 1 мартта Сопс ултырышында   (Етештереү көстәрен өйрәнеү советы) Ухтаның шыйыҡ радий  мәғдәне   тураһында доклад яһай.  Уның доклады нигееҙендә табылған ятҡылыҡ тураһында сәнәғәт  үҙләштереү буйынса ҡарар ҡабул ителә. 1934 йылда иреккә сығарыла, 1936 йылдың 27 июлендә суд хөкөмө алына.
Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Биология лабораторияһында эшләй.
1956—1963 йылдарҙа Геология, петрография, минералогия һәм геохимия институтының экзоген мәғдән ятҡылыҡтары бүлегенең мөдире вазифаһын башҡара.
Илья Исаакович Гинзбург 1965 йылдың 15 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.
Суомуссалми янында һуғыш
Суомуссалми янындағы алыш (Суомуссалми яны трагедияһы) — 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышы барышында Суомуссалми ҡасабаһы янындағы совет һәм фин ғәскәрҙәре араһындағы хәрби бәрелеше, ул 1939 йылдың 7 декабренән  1940 йылдың 8 ғинуарына  тиклем дауам итә. Алыш һөҙөмтәһе булып Ҡыҙыл Армияның  ҙур еңелеүе тора, ул оборона тотҡан финдарҙың  хәрби рухын нығыта һәм совет командованиеһының Финләндияны ике өлөшкө «киҫкеләп» Ботния ҡултығына сығыу планын юҡҡа сығара.
Һуғыш барышы
Совет планы Финляндияны иң тар өлөшөндә киҫеп, тиҙ марш менән Оулуға барып етеү ине
1939 йылдың 30 ноябрендә комбриг А.И.Зеленцов  командованиеһы аҫтында Ухта ҡасабаһы районынан һөжүм иткән 163-сө уҡсылар дивизияһы, СССР һәм Финляндия сиген киҫеп үтә  һәм көнбайышҡа,  Суомуссалми йүнәлешенә юллана. Уға тик сик һағы корпусының 15-се  батальоны ғына ҡаршы тора. Фин пограничниктарына совет ғәскәрҙәре һөжүменең темпын бер аҙ кәметергә мөмкин була. Көстәр тура килмәү сәбәпле, финдарға күп осраҡта үҙ яугирҙәренең әҙерлегенә таянырға тура килә. 7 декабрҙә инде 163-сө уҡсылар дивизияһы Суомуссалмиға етә. Фин хәрбиҙәре сигенер алдынан ҡасабаны тотош яндыра.
Шул ваҡытта Финляндия ҡораллы көстәре командующийы Карл Густав Маннергейм был районға полковник Ялмар Сииласвуо етәкселегендә бер нисә мең һалдат ебәрә, уға  163-ю уҡсылар дивизияһын уратып алырға мөмкин була
Панфилов Александр Вячеславович
Александр Вячеславович Панфилов (3 июнь 1959 йыл) — Рәсәй хәрби эшмәкәре, Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы — «Төньяҡ Кавказ төбәгендә берләштерелгән федераль ғәскәрҙәр төркөмөнөң» Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы, Рәсәй Федерацияһы Геройы, РФ Ҡораллы Көстәре генерал-майоры.
Биографияһы
Александр Вячеславович Панфилов 1959 йылдың 3 июнендә Башҡорт АССР-ы Ҡалтасы районының Надеждин ауылында тыуған. Урыҫ.
Суомуссалми янында һуғыш
Һуғыш барышы
Ошонан һуң совет командованиеһы ҡамап алынған 163-сө дивизияға ярҙамға комбриг А.И.Виноградов  командованиеһы аҫтында  һуғышҡа тиклем Житомирҙа (Украина)  урынлашҡан 44-се уҡсылар дивизияһын ебәрә.
Панфилов Александр Вячеславович
Биографияһы
1979 йылда Аовет армияһы сафына саҡырыла. 1986 йылда Һарытау юғары хәрби-инженер училищеһы отличие менән тамамлай. СССР һәм РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа хеҙмәт үтә. 1986—1987 йылдарҙа СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө составында Чернобыль АЭС-ы эҙемтәләрен бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнаша. АЭС-тың 3-сө һәм авария булған 4-се энергоблоктарының биналарына, ҡыйыҡтарына разведка үткәреү һәм радиация фонын кәметеү өсөн яуаплы була. Иң хәүефле радиация участкаларында булып, үҙен ыңғай яҡтан ғына күрһәтә. Эш барышында бер нисә тапҡыр СССР Оборона министрлығының оператив төркөмө командованиеһы һәм Хөкүмәт комиссияһы етәкселеге тарафынан маҡтала. 1999—2004 йылда бер нисә тапҡыр Төньяҡ Кавказға командировкаға ебәрелә. Федераль көстәрҙең берләшкән төркөмдәренең Көнбайыш йүнәлеше командующийы ярҙамсыһы вазифаһында Төньяҡ Кавказ төбәгендә бер нисә махсус операцияны планлаштырыуҙа һәм үткәреүҙә шәхсән ҡатнаша. Федераль көстәрҙең берләштерелгән төркөмдәренең Төньяҡ Кавказ төбәгендәге Көнбайыш йүнәлеш командованиеһы һәм Хөкүмәт етәкселеге тарафынан бүләкләнә.
Рәсәй Федерацияһы Геройы
Рәсәй Федерацияһы Президентының 2002 йылдың 20 декабрендәге указы менән махсус операция үткәргәндә күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн полковник Панфилов Александр Вячеславовичҡа Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелә һәм айырмалы билдәлә — «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
Суомуссалми янында һуғыш
Һуғыш барышы
1939 йылдың 20 декабрендә бронетанк  бригадаһы тарафынан көсәйтелгән 44-се уҡсылар дивизияһының алдынғы отрядтары СССР яғынан РААТ юлына килә һәм ҡамауҙағы 163-сө дивизия урынлашҡан   Суомуссалми йүнәлешенә үрләй.
Панфилов Александр Вячеславович
Рәсәй Федерацияһы Геройы
2010 йылдың февраленән генерал-майор А. В. Панфилов — запаста. Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң РФ Оборона министрлығында төрлө вазифаларҙа эшләй. 2013 йылдың февраленән — Перспективалы тикшеренеүҙәр фондының химия-биология һәм медицина тикшеренеүҙәре йүнәлеше етәксеһе — генераль директор урынбаҫары.
Техник фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған фән эшмәкәре. РФ Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты.
Генерал-майор. Миҙалдар, шул иҫәптән «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм «Һәләк булыусыларҙы ҡотҡарған өсөн» миҙалдары, шулай уҡ исемле хәрби ҡорал менән бүләкләнгән.
Суомуссалми янында һуғыш
Һуғыш барышы
Үҙ составында 15 меңдән ашыу кеше, 40-тан ашыу танк, 120 орудие, йөҙләгән йөк машинаһы һәм 4500 ат булған дивизия дүрт метрҙай киңлектәге юл буйлап  20 километрға тиклем һуҙыла. Дивизияға юл оҙонлоғо буйлап һуҙылырға мөмкинлек биреп, финдар совет территорияһына сигенеүҙе яба, совет сигендәге Раат юлын ҡаплай, ә һуңынан флангтан һөжүм итеп дивизияны алты ҡамауға  бүлә, шунан һуң планлы рәүештә уларҙы юҡҡа сығара башлай. 7 ғинуарҙа дивизия хәрәкәте  тулыһынса туҡтай.
Кесе Мошна
Кесе Мошна — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мошна йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Суомуссалми янында һуғыш
Һуғыш барышы
Был ваҡытта А. И. Зеленцов, 44-се уҡсылар дивизияһы частарының килеүен көтөп тормай, арьергард ышығы аҫтында ҡамауҙан үҙ аллы сығырға ҡарар итә. Төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә шылып, дивизия частары, 30 % шәхси составын һәм байтаҡ ҡорал һәм хәрби техникаһын юғалтып, боҙ буйлап Киантаярви күле аша совет сигенә сыға.
Кесе Мошна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Суомуссалми янында һуғыш
Йомғаҡтары
Фин армияһынан һаны яғынан байтаҡ өҫтөнлөклө булһа ла һуғыш совет ғәскәрҙәренең еңелеүе менән тамамлана. 163-сө һәм 44-се уҡсылар дивизияһы  ҡыйратыла, совет ғәскәрҙәренең  Оулуға табан хәрәкәте туҡтатыла. Суомуссалминан Раатлға бара торған юл буйында  финдар  71 орудиены, 260 йөк машинаһы, 29 танкыға ҡаршы пушка һәм  меңдән ашыу атты баҫып ала. Еңелеүҙә ғәйепле тип танылған РККА командирҙары судҡа тарттырыла. Хәл иткес мәлдә дивизияны ташлап киткән 44-се уҡсылар дивизияһы комбригы А.И. Виноградов, штаб начальнигы полковник И.О.Волков һәм политбүлек начальнигы полк комиссары И.Т. Пахоменко, 1940 йылдың 11 ғинуарында 9-сы армияның хәрби трибуналы менән хөкөм ителә һәм дивизия стройы алдында атып үлтерелә.
Таш яланда ҡышҡы һуғыш монументы
«Ҡышҡы һуғыш монументы» — ниндәй булһа ла өҫтәмә эшкәртеүҙән тыш, тәбиғи таштар менән  ҡаплаған, айырым формала ялан рәүешендәге һәйкәл
Монумент Суомуссалми районында хәрби хәрәкәттәрҙә һәләк булғандар иҫтәлегенә ҡуйылған. Иҫтәлекле таштар Финляндия яғынан һәләк булғандар өсөн генә түгел, шулай уҡ совет һалдаттары — рус, украин һәм башҡа халыҡ кешеләре  өсөн дә ҡуйылған. Һәр плита-таш — был милләткә, диненә һәм ҡараштарына ҡарамай кешелек тарыған юғалтыуҙар тураһындағы хәтер плитаһы. 20 меңдән ашыу исемле плита ҡуйыласаҡ
Майҙан уртаһына «Асыҡ ҡоластар» һәйкәле ҡуйылған. Ул ҡайғы, әрнеү һәм хәтер символы булып тора, ул һуғышта ҡатнашыусыларҙың  үлемдәренең мәғәнәһеҙлеген аңларға мөмкинлек бирә. Һәйкәл дүрт яҡҡа йәйенке юнәлткес рәүешендә башҡарылған,  улар араһында һуғыштың теүәл һәр көнөнә торошло ҡыңғырауҙар эленгән. Комплекс яҡынса 3-4 гектар майҙанда урынлаштырылған.
Проекттың маҡсаты — һуғышта  ҡатнашыусы илдәр араһында дуҫтарса мөнәсәбәттәрҙе яҡшыртыу, хәрби-тарихи туризмды үҫтереү.
Семке Валентин Яковлевич
Семке Валентин Яковлевич (8 сентябрь 1936 йыл — 15 март 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй психиатры, медицина фәндәре докторы, профессор,, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы, РМФА Себер бүлеге Томск ғилми үҙәгенең психик һаулыҡ буйынса ғилми тикшеренеү институты директоры.
Биографияһы
Хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
1960 йылда Ленин комсомолы исемендәге Алтай дәүләт медицина институтын тамамлай.
1986 йылда СССР медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, ә 1994 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының академигы, профессор (1989).
Ғалим индивидуаль, төркөм һәм популяцион кимәлдә нервы-психик ҡаҡшауҙарҙың экзоэкология һәм (шул иҫәптән радиацион) һәм эндоэкология (психик һәм соматик) факторҙарының үҙ-ара бәйләнеше законлыҡтарын билдәләй. Этанолдың токсикоген эффекттарының молекуляр, ультраструктуралы механизмдары торошо, патологик ынтылыш формалашыуҙа бензодиазепин рецепторҙарҙың әһәмиәте, когнитив-дефицитар ҡаҡшауҙарҙың типологик үҙенсәлектәре тураһында яңы мәғлүмәт ала. Наркотиктар ҡулланған үҫмерҙәрҙең өс баҫҡыслы реабилитациялау системаһы нигеҙҙәрен эшләй. Алкоголизмды микротулҡынлы дауалауҙың яңы ысулын эшләй.
Каразин Василий Назарович
Василий Назарович Каразин (1773 йылдың 30 ғинуары (10 феврале), Харьков губернаһы Богодуховский өйәҙе, Кручик имениеһы — 1842 йылдың 4 (16) ноябре, Николаев, Херсон губернаһы) — рус һәм украин дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим, инженер, мәғрифәтсе, хәҙерге көндә уның исемен йөрөткән Харьков университетына нигеҙ һала. Рәсәй империяһы халыҡ мәғарифы министрлығы булдырыу башланғысы менән сығыш яһай.
Биографияһы
Василий Кременчуг һәм Харьков.ҡалаларындағы шәхси пансиондарҙа белем ала. Ун йәшенән хәрби Орденлы кирасир полкына яҙыла, һуңыраҡ Семёновский лейб-гвардия полкында иҫәптә тора. Хәрби хеҙмәттә формаль рәүештә тора, Санкт-Петербургтағы Тау корпусының лекцияларына йөрөй, һәм шунда тәжрибә талап иткән фәндәр тураһында мәғлүмәт ала, һәм үҙаллы уҡып булған белемен тағы ла арттыра. 1798 йылда сит илгә йәшерен инеү теләге менән яна — фәндә камиллашып, ҡаты режимдан ҡотолоу маҡсатында, — әммә Ковно янында тотола һәм, властарҙың ошағын донесение иҫкәртеү маҡсатында, батшаға ярлыҡау хаты ебәрә һәм, император Павел менән шәхсән осрашҡандан һуң, ғәфү ителә.
Александр I 1801 йылда тәхеткә ултырыу менән, Каразин йәмәғәт фекеренә ышаныу рухында батшалыҡ итеү программаһын үҙ эсенә алған аноним хат яҙа. Император авторҙы эҙләп табырға ҡуша, һәм уның менән яғымлы мөғәмәлә итеп, йәмәғәт эштәре буйынса үҙенә мөрәжәғәт итергә рөхсәт итә. Был хатында ла, Александр I һәм Николай Павловичҡа төбәлгән артабанғы сәйәси яҙмаларында ла Каразин йәмәғәт үҙидаралығы һәм халыҡ мәғарифы яҡлы булып сығыш яһай. Император Александр I уға ышанысы оҙаҡҡа бармай (3 йылға яҡын).
«Аделунг һәм Эйнбродттың һүҙҙәре буйынса, Ғали йәнәптәре юғары хисле кешеләргә һәм үҙен уратып алған кешеләргә бик иғтибарлы, кешенең көсһөҙлөгөн ғәфү ҙә итә, әммә рәхмәтле була белмәгәндәрҙе түҙеп тормай. Василий Назарьевич Каразин, бик аҡыллы кеше, Николай Николаевич Новосильцевтың тәҡдиме менән статс-секретарь итеп тәғәйенләнә, әммә ниндәйҙер бер эш буйынса, ҡурсалаусы кешеһе, Ноосильцев, менән алдан аңлашып тормайынса, уның ғәмәлдәрен тәнҡитләгәне өсөн, батшаның ышанысын юғалта».
Халыҡ мәғарифы министрлығы тигән айырым орган булдырыу идеяһын тәҡдим итә 1802 йылда, министрлыҡ булдырылғандан һуң ун йыл үтеүгә, ул училищелар баш идаралығында хаким сифатында күренекле роль уйнай. "Халыҡ мәғарифы ҡағиҙәләре"н, проекттар төҙөү һәм уны университет һәм академия уставтары проекттарын, башлыса, ул яҙған; ул министрлыҡтың «Халыҡ мәғарифы уңыштары тураһында айлыҡ яҙмалары» тип аталған махсус орган булдырған.
Василий Каразин Харьков университетына нигеҙ һалыу башланғысында тора. Урындағы дворяндарҙы уҡыу йортона нигеҙ һалыу эшенә күндерә, һәм улар 400 мең һум иғәнә күсерә. Башҡа хәйриә аҡсалары ла (сауҙагәрҙәр һәм екатеринослав дворяндарынн һ. б.) Каразин йоғонтоһо менән туплана.
Отставкаға киткәндән һуң, Каразин үҙенең имениеһында, Кручикта, йәшәй, унда ауыл хужалығы һәм фән менән шөғөлләнә. Уның химия лабораторияһы һәм метеорологик станцияһы (Харьков губернаһында 1-се) була, унда ул бер нисә тиҫтә йыл дауамында шәхсән күҙәтеүҙәр алып бара, тупраҡты тиреҫләү буйынса тәжрибә үткәрә, яңы ауыл хужалығы ҡаралдылары төҙөй һәм үҙе уйлап сығарған хеҙмәт ҡоралдарын ҡуллана. Шунда уҡ ҙур халыҡ китапханаһы, халыҡ мәктәбе, ул крепостной крәҫтиәндәренә үҙидара мөмкинлеге биргән ауыл думаһы ойоштора: кәрҫтиәндәр оброкка алмашҡа атаһынан улына тапшырыла алырлыҡ ер биләмәләре ала, ә дин әһелдәре менән крәҫтиәндәр мөнәсәбәтен көйләү маҡсатында уларҙың айырым хәлен булдыра, һәм руханиҙарға эш хаҡы түләй һәм улар крәҫтиәндәрҙән талаптары өсөн бер нимә лә һорамай. Ауыл хужалығы буйынса яңы алымдарҙы таратыу маҡсатында, эшмәкәрлеге батаҡ киң йәйелдерелгән үҙенә бер төрлө «филотехник йәмғиәт» (1811—1818 йй.) ойоштора, һәм был башланғысына бик күп аҡса һәм энергияһын сарыф итә.
1820—1821 йылдарҙа «Семёновский тарихы» осоронда Преображенский полкын фетнәгә әйҙәгән имеш тип ғәйепләйҙәр. Каразин Шлиссельбург ҡәлғәһенә ябыла. Иреккә сығарылғандан һуң, үҙенең имениеһында полиция күҙәтеүе аҫтында йәшәй. Николаевта вафат була һәм шунда ерләнә.
Фәнни ҡаҙаныштары
Каразиндың 60-тан артыҡ мәҡәләһе төрлө журналдарҙа: «Вестнике Европы», «Украинский вестник», «Харьковские губернские ведомости» һ. б. баҫыла. Иң күренекле хеҙмәттәре — метеорология буйынса мәҡәләләре.
Фән өлкәһендә Каразин күп ҡырлы ғалим, новатор булып танылды. Үҙенең хеҙмәттәрендә ул дөйөм тарихҡа һәм айырым илдәрҙең тарихына, Рәсәй һәм уның айырым өлкәләре тарихына иғтибар итә. Фәнни эшмәкәрлегенең төп иғтибарын Рәсәйҙең иҡтисади нигеҙен тәшкил иткән ауыл хужалығына төбәй. Ул иген культураларының, шулай уҡ дөгөнөң яңы сорттарын сығара һәм үҫтерә, тупраҡты ашлау буйынса тикшеренеүҙәр башҡара, игенде яҡшыраҡ киптереү буйынса ҡорамалдар яһау маҡсатында рацинализаторлыҡ эше алып бара, ҡытай һуғыу станогы тип аталған ҡоролманы камиллаштыра. Буяусы минералдарҙы һәм үләндәрҙе тикшерә һәм һөҙөмтәлә яңы буяуҙар уйлап таба. Алфёров менән берлектә юғары сифатлы цемент етештереү ысулын эшләй. Концентраттар һәм ҡайһы бер аҙыҡ-түлек тауарҙарын әҙерләү һәм сифатын күтәреү буйынса ҙур ғына уңыштарға өлгәшә,емеште консервациялау һәм һаҡлауға үҙенең өлөшөн индерә. Ул емеш-еләкте һыу пары йылыһы менән киптереү технологияһын эшләй, һәм тап шуның арҡаһында киптерелгән емештәр таҙа, тәмле килеш ҡалған һәм саф еҫтәрен оҙаҡ һаҡлаған.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны (Домна Ивановна, 1782 йылда тыуған, туйҙары 1796 йылдың февралендә була) бала аҫырағанда үлә, икенсе ҡатыны — Александра Васильевна Каразина, ҡыҙ фамилияһы — Бланкеннагель (Мухина)
Василий Назарович менән Александра Васильевна Каразиндарҙың 8 балаһы була :
Хеҙмәтен баһалау
Был һуңыраҡ табылған архив материалдары менән дәлиләнә: 1820 йылда Каразин Виктор Павлович Кочубейға Пушкин (шул хаттар Пушкинды Петербургтан һөргөнгә оҙатыу ҡарарына йоғонто яһаған) һәм башҡа «азат фекер йөрөтөүсе дворяндар» өҫтөнән яла яҙған.
Лабинский районы
Лабинский районы — Краснодар крайының муниципаль берәмеге, Рәсәй Федерацияһының Краснодар крайының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Район үҙәге — Лабинск ҡалаһы.
Географияһы
Лабинский районы Төп Кавказ һыртының төньяҡ битләүенең тау алды зонаһында урынлашҡан, был уның тәбиғәт-климат шарттарын формалаштырған, уның климаты крайҙың тигеҙлек райондары климатынан айырылып тора.
Сиктәш районы: төньяҡта — Краснодар крайының Курганинский, көнсығышта — Новокубанский һәм Отрадненский районы, көнбайышта —Мостовский районы һәм Адыгей Республикаһы Кошехабльский районы, ә көньяҡта — Ҡарасай-Чркес Республикаһы менән сиктәш. Райондың ауыл хужалығы ерҙәре — 148,8 мең гектар, шул иҫәптән һөрөнтө ер — 105,2 мең гектар.
Административ бүленеше
Лабинскиого районы үҙ эсенә ала:
Тораҡ пункттар һаны йәйә эсендә күрһәтелде.
Иҡтисад
Лабинский районының агросәнәғәт комплексына инә: ҙур 12 ауыл хужалығы предприятиелары, 295 крәҫтиән-фермер хужалыҡтары һәм шәхси ярҙамсы хужалыҡтары — 15 335. Ауыл хужалығы ерҙәре — 148,8 мең гектар, шул иҫәптән һөрөнтө ер — 105,2 мең гектар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Куприн Михаил Ионович
Михаил Ионович (Иванович) Куприн (1919—2007) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, техник фәндәр кандидаты, профессор.
Һалҡын баҫылған табаҡтар һәм таҫмалар етештереү технологияһы буйынса белгес. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар һәм дәреслектәре, шулай уҡ бер нисә уйлап сығарыу танытмалары бар.
Биографияһы
1919 йылдың 31 октябрендә Орел өлкәһе Севский өйәҙенең Витичь ауылында тыуған.
Ижевск металлургия техникумын «Прокат етештереү» һөнәре буйынса тамамлағандан һуң, -се заводта (хәҙерге «Ижсталь») тимерлек цехы технологы була. 1942 йылда армияға саҡырыла, Бөйөк Ватан һуғышында 1944 йылда ауыр яраланып демобилизацияланғансы ҡатнаша. 1943 йылда КПСС-ҡа ағза итеп алына.
1945йылда Мәскәү ҡорос институтына уҡырға инә һәм 1950 йылда уны (хәҙерге «МИСиС» Милли технологиялар тикшеренеү институты) «металдарҙы баҫым менән эшкәртеү» һөнәре буйынса тамамлай. Уны тамамлап, Куприн ошо уҡ институттың аспирантураһына уҡырға инә, ғилми етәксеһе — СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты Игорь Михайлович Павлов. 1953 йылда ошо уҡ институтта кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1973 йылда уға профессор ғалим исеме бирелә. 1953—1989 йылдарҙа Магнитогорск тау-металлургия институтында (МТМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) эшләй, прокат кафедраһына 1968 йылда нигеҙ һалыусыларҙың береһе була. МТМИ-нда эштәрен тамамлап, хаҡлы ялға сыға.
Фәнни-практик эшмәкәрлеге һалҡын ысул менән прокатлауҙың сифатын күтәреүгә йүнәлтеү була. Кварто стандарында баҫма күсәрҙәр араһы формаһын кәйләү ысулдарын уйлап табa, шул уҡ стандарҙа һыҙат профилен көйәләү ысулы, күсәрҙәрҙе йылытыу ысулдарын уйлап таба. Ул Силәбе өлкәһе заводтарында ғилми-тикшеренеү эштәрен алып бара, күп тапҡырҙар СССР-ҙын Ҡара металлургия министрлығы тарафынан прокат мәсьәләләрен башҡарыуға йәлеп ителә. М. И Куприн етәкселегендә бер нисә кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
Магнитогорскиҙа 2007 йылдың 6 авгусында вафат була. Ҡаланың Һул яҡ яр буйы зыяраты нда ҡатыны Маргарита Сергеевна менән йәнәш ерләнгән (1926—1997).
Ҡыҙыл йондоҙ ордены менән бүләкләнгән, шулай уҡ «Батырлыҡ өсөн», «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн», «Фиҙәкәр хеҙмәт өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән.
Абзалетдинов Ғилметдин Абзалетдин улы
Абзалетдинов Ғилметдин Абзалетдин улы (Абзалетдинов Гильмутдин Абзалетдинович) (1905-1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкы кавалерисы. Ҡыҙылармеец, рядовой.
Биографияһы
Ғилметдин Абзалетдин улы Абзалетдинов (Абзалитдинов) 1905 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Иҫке Ҡандра ауылында тыуған.
1941 йылда БАССР-ҙың Ҡандра район хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра. Яңы ойошторолған 112-се Башҡорт атлы дивизияһына билдәләнә.
1942 йылдың 6 июлендә Курск (хәҙер — Липецк) өлкәһе Тербуны ауылы янында хәбәрһеҙ юғалған (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — яуҙа һәләк булған).
Хәтер
Абзалетдинов Ғилметдин Абзалетдин улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Туймазы районы Иҫке Ҡандра ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Шулай итеп, оҙаҡ йылдар дауамында ул хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнә. 1996 йылда эҙәрмәндәр һуғыш барған урындарҙа ҡыҙылармеецтарҙың һөйәктәрен ҡаҙып сығарҙы. Барлығы 671 яугир исемен белә алдылар. Һәм хәрби хөрмәт күрһәтелеп, һәләк булыусылар исемлегендә рядовой Абзалетдинов Ғилметдин Абзалетдин улының һөйәктәре лә Липецк өлкәһе Тербуны ауылындағы туғандар ҡәберлегенә ерләнде.
Ғилметдин Абзалетдиновтың исеме ҡәберлек һәйкәленең мемориал таҡтаһына уйып яҙылған.
Биксән
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Ауыл бөгөн
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Милли составы: Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Биксән Бишағас йылғаһы Һәләүек йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Юғары театр оҫтаханаһы
Юғары театр оҫтаханаһы, Дәүләт юғары театр оҫтаханаһы (ГВЫТМ) — Всеволод Мейерхольд нигеҙ һалған театраль уҡыу йорто, Мәскәүҙә 1922 йылдың февраленән ноябргә тиклем. ғәмәлдә була. Актерҙар һәм режиссеҙар әҙерләгән.
Тарихы
1921 йылдың 10 сентябрендә Мейерхольд ойошторған 1-се РСФСР театры йәшәүҙән туҡтай. Шул уҡ ваҡытта, сентябрь айында, Мейерхольд Дәүләт юғары режиссер оҫтаханаһын (ГВЫРМ) ойоштора, ул Новинский бульвары, 32 йорт адресы буйынса урынлаша, был йортта режиссер үҙе лә йәшәй. Беренсе курсҡа килгәндәр араһында һуңынан билдәлелек яулаған Сергей Эйзенштейн, Николай Экк, Сергей Юткевич, Зинаида Райх, Эраст Гарин, Алексей Кельберер һәм башҡалар була. Эраст Гарин хәтирәләре буйынса,ҡабул ителгән студенттарҙы ике факультетҡа бүләләр: режиссерлыҡ һәм актерлыҡ. Һуңғараҡ был юғары уҡыу йорто Дәүләт Юғары Театр Оҫтаханаһы тип үҙгәртелә, уның составына шулай уҡ башҡа (Н. М. Фореггер, Б. А. Фердинандов, Грибоедовский, Латышский, Йәһүд һәм Әрмән) оҫтаханалар ҙа инә.
Мейерхольдтың педагогик системаһы бик ҡыйыу, эксперименталь характерлы булыуы менән айырыла. Атап әйткәндә, тап шул осорҙа ул актерҙарҙы әҙерләү буйынса биомеханика исемле яңы система ҡуллана башлай.
Академик курс менән бер рәттән Оҫтаханала практик эш ҡарала: студентттар төрлө байрамдарҙа ҡатнашалар һәм эшселәр өсөн спектаклдәр ҡуялар. 1921—1922 йылдар миҙгелендә Оҫтахана үҙенең беренсе эшен күрһәтә — «Великодушный рогоносец» спектаклен (Кроммелинка буйынса), был эш ҙур уңышҡа өлгәшә һәм матбуғатта резонансы ҙур була.
Яйлап башҡа оҫтаханалар тарҡалып бөтә, ә Мейерхольдтың оҫтаханаһы Дәүләт музыкаль драма институты (ГИМДРА) менән ҡушылырға мәжбүр ителә. Ошо базала Дәүләт театр сәнғәте институты барлыҡҡа килә. Әммә ГИТИС етәкселеге һәм Мейерхольд театр сәнғәте бурыстарын төрлөсә аңлау арҡаһында көсөргәнешле конфликт тыуа, ике идеология конфликты һөҙөмтәһендә Мейерхольд оҫтаханаһы студенттары Мейерхольд исемендәге театры студияһына күсәләр.
Васильева Анна Михайловна
Биографияһы
1916 йылда Бетюнский наслегында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Башланғыс мәктәптә дүрт синыф тамамлай, шунан һуң урындағы колхозда хисапсы-писарь, эре мөгөҙлө мал фермаһы мөдире була. 1937 йылда Ванифадий Васильевҡа кейәүгә сыға. 1945 йылдан — Бетюнское ауыл советы башҡарма комитеты рәйесе. 1977 йылға саҡлы ошо вазифаны башҡара.
Бетюнское район башҡарма комитеты рәйесе булып, төрлө төҙөлөш һәм ауыл хужалығы производствоһын үҫтереү менән шөғөлләнде, социаль-мәҙәни объекттар Бетюнец район үҙәге. Район етәкселеге уны Бетюнское йыл эсендә яңы төҙөлгән мәктәп, мәҙәниәт йорто, 220 торлаҡ йорттарҙы, төрлө хужалыҡ объекттарын һәм етештерелә. Указ президиума верховного совета ссср күренекле өсөн 1971 йылдың 8 апрелендә уңыштар, игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу планын үтәүгә өлгәшә исеменә лайыҡ булды ауыл хужалығы үҫешенең биш социалистик хеҙмәт геройы тапшырыу менән ленин ордены һәм алтын миҙал менән «Ураҡ һәм Сүкеш».
Саха ССР-ы Юғары советы депутаты итеп һайлана.
1977 йылда пенсияға сыға. Бетюнцы ауылында йәшәй, 1992 йылда вафат була.
Самохвалова Светлана Анатольевна
Самохвалова Светлана Анатольевна (20 декабрь 1972 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең тректа һәм шоссела велосипедта уҙышыусы, 1980 йылдар аҙағында — 2000 йылдар башында төрлө дисциплиналарҙа СССР, БДБ һәм Рәсәй йыйылма командалары өсөн сығыш яһай. Ике тапҡыр донъя чемпионы, Донъя Кубогы этаптарының еңеүсеһе һәм призеры, ике Йәйге Олимпия уйындарында ҡатнашҡан спортсы. Спорт ярыштарында «Динамо» йәмғиәте исеменән сығыш яһай, атҡаҙанған спорт мастеры.
Биографияһы
Светлана Анатольевна Самохвалова 1972 йылдың 20 декабрендә Мәскәүҙә тыуа. Велоспорт менән бала сағынан уҡ әүҙем шөғөлләнә башлай, «Москвич» эксперименталь юғары спорт оҫталығы мәктәбендә әҙерлек үтә. Бөтә Рәсәй «Динамо» физкультура-спорт йәмғиәте ағзаһы.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң, Самохвалова Рәсәй йыйылма командаһы өсөн сығыш яһауын дауам итә. 1993 йылда шоссе велоспорты буйынса Бөтә Рәсәй беренселегендә көмөш призер була, ә Норвегияның Хамар ҡалаһында үткән донъя чемпионатында трек буйынса ярышта мәрәйҙәр һаны буйынса көмөш миҙал яулай. Киләһе миҙгелдә, шосселағы ярыштар буйынса Светлана Самохвалова «Рәсәй чемпионы» исемен яулап, күп кенә арҙаҡлы халыҡ-ара ярыштарҙа Франция, Чехия, Германия, Нидерландта ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта Палермола үткән донъя беренселегендә тректа индивидуаль һәм мәрәйҙәр буйынса эҙәрлекләү уҙыштарында ике тапҡыр көмөш миҙал яулай. 1995 йылда Светлана Самохвалова Рәсәй шоссе беренселегенең зачеты ярышында бары тик өсөнсө була, әммә Колумбияның Богота ҡалаһында үткән донъя чемпионатында, мәрәйҙәр буйынса барлыҡ дәғүәселәрҙе лә уҙып китеп, донъя чемпионы исемен яулай. 1996 йылда Манчестерҙа үткән донъя чемпионатында Светлана Самохвалова чемпион исеменә лайыҡ була һәм ярыштарҙа бер-бер артлы уңышлы сығыш яһау арҡаһында Атлантала үткән Олимпия уйындарында ил намыҫын яҡлап сығыш яһау хоҡуғына эйә була — тректағы уҙышта мәрәйҙәр буйынса дүртенсе була; шосселағы ярышта финишҡа килеп етә алмай, дистанциянан сыға.
Ике Олимпиадала ҡатнашып, Самохвалова Рәсәй милли йыйылма командаһы составында ҡала һәм эре халыҡ-ара ярыштарға йөрөүен дауам итә. 2000—2002 йылдар осоронда «Микела Фанини», «Капре — Итера», «Итера» профессиональ командалары өсөн сығыш яһай. Италияла Альфредо Бинд призына ярыштарҙа ҡатнаша, Францияла «Тур де Од» ярыштарының бер нисә этабында ярыша.
Юғары белемгә эйә, Рәсәй дәүләт физик культура академияһын (хәҙер Рәсәй дәүләт физик культура, спорт, йәштәр һәм туризм университеты) тамамлаған. почетлы исемгә лайыҡ Күренекле спорт ҡаҙаныштары өсөн «Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры» тигән почетлы исемгә лайыҡ.
Забужко Оксана Стефановна
Забужко Оксана Стефановна  (19 сентябрь 1960 йыл, Луцк) — Украина яҙыусыһы, шағир. 1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Оксана Стефановна Забужко 1960 йылдың 19 сентябрендә Украина ССР-ының Волынск өлкәһе Луцк ҡалаһында тыуған.
Фәлсәфә факультетын (1982) һәм Киев университеты аспирантураһын (1985) тамамлай. Ул «Шиғриәттең эстетик тәбиғәте сәнғәт йүнәлеше булараҡ» темаға кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1987 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһына инә. 1992 йылда Оксана Забужко Пенн Стейт университетында саҡырылған яҙыусыһы сифатында украинистика уҡыта. 1994 йылда ул Фулбрайт Фондының стипендияһын ала һәм Гарвард һәм Питтсбург университеттарында уҡыта. 1989 йылдан алып Забужко Украина ФМА фәлсәфә институтының өлкән ғилми сотруднигы.
1987 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
2014 йылда «Украин һайлауы» йәмәғәт ойошмаһы хәрәкәте лидеры Виктор Медведчук Оксана Забужконы судта еңеп сыҡты. Медведчук Забужконы яла яғыуҙа, атап әйткәндә, 2013 йылдың 30 ноябрҙән 1 декабренә тиклем Медведчуктың Евромайҙанды ҡыуыуҙа ҡыҫылышы барлығы тураһында мәғлүмәт таратыуында ғәйепләне.
Тәржемәләр
Оксана Забужко әҫәрҙәре ундан артыҡ телгә тәржемә ителгән.
Ребриха (тимер юл станцияһы ҡасабаһы)
Ребриха станцияһы — тимер юл станцияһы. Рәсәй Федерацияһы Алтай крайы Ребриха районының тимер юл станцияһы. Барнаул ҡалаһынан көнбайышҡа табан 110 километр алыҫлыҡта урынлашҡан тораҡ пункты. Ребриха ауылына тиклем Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһынан 12 км оҙонлоҡтағы юл ята.
Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһында — 2587 кеше йәшәй. (2009 йылдың 31 декабренә ҡарата мәғлүмәттәр буйынса).
Географияһы
Ребриха тимер юл станцияһы ҡасабаһы Ребриха ауылынан 12 км алыҫлыҡта Касмалинский сәсеп үҫтерелгән ҡарағай урман һыҙаты янында урынлашҡан.
Транспорт
Ребриха станцияһынан Ребриха район үҙәгенә һәм райондың башҡа тораҡ пункттарына рейс автобустарында, шулай уҡ шәхси таксиҙа барырға мөмкин. Ребриха районының башҡа тораҡ пункттарына йөк ташыу өсөн йөк автомобиле транспорты ҡулланыла.
Энәк (Бөрө ҡушылдығы)
Энәк  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Мишкә районы биләмәһендә аҡҡан йылға. Ул Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Этимология
Мишкә районында ике Энәк йылғаһы бар, халыҡ телендә улар Бәләкәй Энәк һәм Ҙур Энәк тип йөрөтөлә. Улар Ҡамай ауылы эргәһендә ҡушылалар һәм Бөрө йылғаһына ҡоялар. тарихи документтар буйынса 310 йыл элек Мишкә ауылына нигеҙ һалыусы ата-бабалар ошо йылға буйына төпләнгән. Йыл да йола буйынса Энәк буйында район һабантуйҙары үтә. Мишкә районы гимнына әйләнгән «Мишкан» йырында ла Энәк йылғаһы иҫкә алына. Энәк йылғаһы атамаһының килеп сығышы әлегәсә крайҙы өйрәнеүселәр тарафынан өйрәнелмәгән. Йылғаның исеме мари халҡы килеп төпләнгәнсе булған тигән фарыз йәшәй. Йылға район халҡының яратҡан урыны. Бында алабуға, суртан, табан, сазан балыҡтары бар.
Ҡушылдыҡтары
Уң яҡтан Кесе Энәк.
Сығанаҡтар
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бакалавр
Бакалавр — юғары белем биреүҙең тейешле программаһын үҙләштергән кешеләргә бирелгән беренсе, башланғыс академик дәрәжә йәки квалификация. Болон процесында ҡатнашҡан, хәҙерге Рәсәй Федерацияһын да индереп, илдәрҙә беренсе баҫҡыстағы таммаланған юғары белем.
Ғәмәли бакалавриат — махсус уҡытыу методикаһы, юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар өҫтәмә стажировкаларҙан башҡа һөнәре буйынса шунда уҡ эшләй башлаһын өсөн кәкәрле белем һәм тәжрибә, белгес өсөн стандарт белем тупланмаһы. Ғәмәли бакалавриат тәжрибәһе белем биреү учреждениеларына Рәсәй Федерацияһының 2009 йылдың 19 авгусындағы 667-се ҡарарына ярашлы индерелә
Этимологияһы
«Бакалавр» һүҙе оус телендә XVIII быуаттан билдәле — ул тәүге тапҡыр «бакалаврея» формаһында 1757 йылда «Мәскәү хәбәрҙәрендә» («Московские ведомости») иҫкә алына. Урта быуаттарҙа baccalaureus < baccalarius — «ярлы йәки йәш рыцарь, поместье хужаһы» һүҙенән килеп сыға. Латин һүҙен ҡайһы бер филолог<тар (Брюкнер, Младенов, Фасмер) уны bacca laurea — «лавр ботағынан» baccalaureatus — «лавр менән биҙәлгән» т ип килетерп сығара. Башҡалар (атап әйткәндә Блох һәм Доза) baccalarius-тың baccalaureus булып китеүен шик аҫтына ҡуя һәм бындай аңлатманы халыҡ этимологияһы менән бәйләй.
Вольва (Кужва ҡушылдығы)
Вольва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кужва йылғаһының уң ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Бакалавр
Этимологияһы
Килеп сығыу версияһы күп булыуға ҡарамаҫтан, бакалавр һүҙе рус телендә инглиз телендә ге «'s degree bachelor'» — бакалавр дәрәжәһе тигәндең рәсми юридик тәржекмәһе булараҡ ҡулланыла. Хәҙерле рус телендә бакалавр юғары белемдең халыҡ-ара дәрәжәһе булараҡ ҡулланыла.
Вольва (Кужва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бакалавр
Бакалавр дипломы
Бакалавр дипломы уға эйә булыусының юғары белемле булыуын раҫлай һәм юғары профессиональ белем алыуҙы дәлилләүсе документ булып тора.
Рәсәй Империяһында
Революцияға тиклем Рәсәйҙә бакалавр ғилми дәрәжәһе ҡулланыла, әммә ул хәҙерге заман менән сағыштырғанда икенсе мәғәнәгә эйә була. Бакалавр академик дәрәжәһе Рәсәй империяһында беренсе ғилми дәрәжә була. Ул XVIII быуатта Европа университеттарына оҡшатып, Уставта ҡаралмаһа ла Мәскәү университетында бирелә. Мәскәү университетының беренсе философия бакалавры дәрәжәһе 1764 йылда университет гимназияһының кесе уҡытыусыһы Иван Федорович Яковлевҡа бирелә. 1779 йылда университет гимназияһы уҡытыусылары әҙерләү өсөн Уҡытыусылар семинарияһы асыла. Ул хәйриә аҡсаһына тотола. Семинария ҡарамағына күскән студенттарға бакалавр дәрәжәһе бирелә. XIX быуат башындағы реформалар барышында педагогик семинария тәжрибәһе Рәсәй университеттарында Педагогик институттар асҡанда иҫәпкә алына. 1804 йылғы Устав буйынса Мәскәү университетында бакалавр урындарын тулыһынса ҡаҙна ҡарамағында булған кандидаттары биләй.
Рәсәй Федерацияһында
Рәсәйҙә бындай әҙерлек кимәле 1996 йылда индерелә. «Бакалавр» дәрәжәһен алыу өсөн — 4 йыл уҡырға кәрәк. Квалификация сығарылыш эшен яҡлау һөҙөмтәләре буйынса Дәүләт аттестация комиссияһы ултырышында бирелә. Рәсәйҙә «бакалавр» дәрәжәһе — юғары профессиональ белемде раҫлай. Был квалификация граждандарға эшкә урынлашҡанда квалификация талаптары буйынса һөнәри юғары белем талап ителгән вазифаларҙы биләү хоҡуғын бирә. Бакалавр дәрәжәһенә эйә булыусыларға Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарары менән фән кандидаттары ғилми дәрәжәһен алыу өсөн диссертация яҡлау рөхсәт ителә.
Рәсәйҙә бакалаврҙар 1996 йылдың 22 авгусынан башлап әҙерләнә, әммә 2010 йылдың 31 декабренән һуң Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы, бакалавр һәм магистр дәрәжәһе Рәсәйҙең юғары уҡыу йорттарын тамамлаусылар өсөн төп квалификация булып тора.
Европа союзында һәм инглиз телле илдәрҙә
Төрлө илдәрҙә төрлө йүнәлештәр буйынса бакалаврҙар әҙерләү 3 йылдан 6 йылға тиклем билдәләнгән. Белем алыу ваҡыты мәктәп, вузға әҙерлек үҙенсәлектәренән һәм алған һөнәрҙең ҡатмарлығынан сығып билдәләнә. Европа союзында, Канадала һәм АҠШ-та күпселек һөнәрҙәргә — 4 йыл, әммә медицина йүнәлешендә әҙерлек, ғәҙәттә, 5 йылдан 6 йылға тиклем. «Бакалавр» дәрәжәһен алғандан һуң гражданин һөнәре буйынса эшләргә йәки уҡыуын магистратурала дауам итергә хоҡуҡлы. Төньяҡ Америка һәм Европа союзы илдәренең юғары уҡыу йорттарының бакалавриатын тамамлаусыларҙың күбеһе магистратураға бармай, сөнки бакалавриат сифатлы юғары белем булыуын раҫлай. Йыш ҡына фәнни тикшеренеү һәм вузда педагогик эшмәкәрлеген дауам итергә теләүселәр магистратураға инә. Канадала, Ирландияла, Бөйөк Британияла һәм башҡа илдәрҙә бакалавр дәрәжәһе Pass Degree (ябай дәрәжә) һәм Honours Degree (почетлы дәрәжә) бүленә.
Францияла «бакалавриат» һүҙенең (baccalauréat, һөйл. bac) башҡа мәғәнәләре бар — был илдә ул урта белем тураһында аттестатты аңлата. Шуға ҡарамаҫтан, Франция Болон процесында ҡатнашҡанлыҡтан, уның белем биреү системаһында башҡа илдәрҙәге бакалавр төшөнсәһенә тап килгән лиценциат (licence), төшөнсәһе бар. Сит телдәрҙәге (иң беренсе — инглиз теле) сығанаҡтарҙа лицензиат ҡайһы берҙә «бакалавриат» (bachelor's degree) тип атала.
Ҡаҙағстанда
Юғары профессиональ белем биреү программалары буйынса уҡыған кешеләргә «бакалавр» академик дәрәжәһе бирелә һәм улар ошоға ярашлы вазифа биләй ала. Юғары һөнәри белем биреү уҡыу программаһына дөйөм белем дисциплиналары циклы, төп дисциплиналар циклы, профилле дисциплиналар циклы, шулай уҡ профессиональ һөнәр буйынса практика үтеү инә. Дисциплиналарҙың һәр циклы мотлаҡ һәм һайлау компонентынан тора. Һайлау компоненттары мотлаҡ уҡытылырға тейешле дисциплиналар циклын тулыландырырға тейеш. Университеттар конкурс нигеҙендә яңы сифат йәһәтенәнн камиллаштырылған технологияларға, ысулдарға һәм формаларға нигеҙләнгән инновацион белем биреү программаларын эшләргә һәм индерергә хоҡуҡлы. Һөнәри юғары белем биреү программаларын үҙләштереү дәүләт стандарттары менән билдәләнә һәм 4 йылдан да кәм булмаҫҡа тейеш.
Грузияла
Бакалавр — академик юғары белем биреү программаһының беренсе баҫҡысын үҙләштереүселәргә бирелгән дәрәжә. Бакалавриат — академик юғары белем биреү программаһының тейешле һөнәр алыуҙың теоретик нигеҙҙәрен өйрәнеүҙе һәм артабан магистратурала уҡыуҙы күҙаллаған беренсе баҫҡыстағы академик белем программаһы.
Башҡортостанда
Юғары белем программаһын (4 йыл) үҙләштергәндән һуң бирелгән һәм магистр дәрәжәһе алыр өсөн уҡыуҙы артабан дауам итеү хоҡуғын биргән был дәрәжә Башҡортостан Республикаһында 1992 йылдан БДУ-ла, Көнсығыш иҡтисад-юридик гуманитар акададемияһында, ӨДАТУ, ӨДНТУ һ.б. вуздарҙа ҡулланыла.
Былау
Былау - — polov «पुलाव» [pulāu | palāu] һүҙҙәренән килеп сыҡҡан һәм «पुलाक» [pulāka-] - бешкән дөгө, тигән мәғәнәгә барып тоташа. . Рус телендә төрки телдәр аша, мәҫәлән,plov, aş;  пилаф; палау; палоо, (южн.разг.)аш, (сев.разг.) күрүч; pilâv; пылав; оши палов; pılaw, пылау; pilav; palow; палов, ош; полу/ﭘﻮﻟﯘ) – блюдолар башлыса дөгөнән (шулай булыуға ҡарамаҫтан, ярманан торған башҡа варианттар ҙа бар)  һәм ҡағиҙә булараҡ, улар иттән, балыҡтан тора, әммә бында ла ҡағиҙәнән тайпылыу бар.
Блюдоның тарихы
Блюдо бик боронғо һанала, уның килеп сығыуы аныҡ ҡына билдәле лә түгел. Былауҙың килеп сығыу принцибы беҙҙең эраға тиклем II—III быуаттан да һуң түгел Яҡын Көнсығыш һәм Һиндостанда, йәғни Яҡын Көнсығышта дөгө үҫтерә башлағандан алып, барлыҡҡа килә. Ҡытайҙа дөгө үҫтереү тағы ла иртәрәк барлыҡҡа килә, шулай булһа ла, ҡытай һәм япон кухняһында дөгө әҙерләү принцибы, был блюдоның унан үҙләштерелмәүе тураһында һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Былауҙың тарихы Һиндостанға барып тоташыуы бик тә ихтимал, сөнки унда элек-электән дөгөгә оҡшаш, ләкин вегетариан блюдолар бар. Уларға моғайын, боронғо Персияла уҡ ит өҫтәлгән булғандыр. Әйткәндәй, бөтә ерҙә лә дөгөнө зәғфрән, куркума менән буяу традицияһы булыуы ла бының файҙаһына эшләй. IX—X быуат сығанаҡтарында былауҙың байрам блюдоһы булыуы тураһында мәғлүмәт бар. Былауҙы «пилав» атамаһы менән урта быуаттың ғәрәп әҙәбиәт ҡомартҡыһы Мең дә бер кисәлә телгә алалар. Моғайын, блюдоны әҙерләү принцибы көнсығыштан таралғандыр. Ул айырыуса Урта Азияла барлыҡҡа килгән һәм үҫешкән. Өҫтәүенә, нәҡ шунда былау әҙерләүҙең киң таралған алымы барлыҡҡа килгән. Бөгөн былау Яҡын һәм Урта Көнсығышта, Урта Азияла, Кавказ аръяғында иң популяр  блюдоларҙың береһе булып һанала. Былау Төркиәнән Көнсығыш Европаға, Балҡанға тарала һәм милли үҙенсәлек ала. Көнсығыш Европала былау, асығыраҡ әйткәндә былау тураһындағы мәғлүмәт, XVII быуат аҙағында барлыҡҡа килә. Блюдоның рецебы түгел, ә уның тураһындағы тәьҫорттар Францияға Төркиәнән ҡайтҡан король һарайы илселәре тарафынан килтерелә. Улар былауҙың тәменә хайран ҡалып, уның тәмен, нисек әҙерләнеүен король ашнаҡсыларына һүрәтләй. Улар әҙерләү алымын белмәйенсә, француз аш-һыуыны иң ябай ысулдарын файҙаланып, (итте бешереп алыу, һуңынан  аҡ майҙа ҡыҙҙырыу, дөгөнө һөттә бешереү һәм уға йомортҡа һарыһы ҡушыу)  ысын былау әҙерләй алмай һәм  уны миротон тип аталған итле, соуслы бутҡаға әйләндерә. Был блюдо Көнбайыш Европала XIX быуатта ғына, Суэцкий каналын төҙөгән француз инженерҙары ысын рецепты алып килгәс кенә, онотола. Көнсығышта былау көн һайын ҡулланыла. Туйҙар, мәрхүмдәрҙе иҫкә алыу табыны, балалар тыуыуы һәм башҡа саралар махсус бешерелгән былауҙан башҡа үтмәгән. Көндәлек тормошта былау әҙерләү менән ҡатын-ҡыҙҙар шөғөлләнә. Ә инде ниндәйҙер ваҡиғаға былауҙы ирҙәр йәки былау бешереү буйынса оҫта һаналған махсус кешеләр бешергән.
Былау урта быуат ғәрәп һәм фарсы әҙәбиәте ҡомартҡыһы телгә алынған «мең дә бер кисә» шулай уҡ дауа сараһы булараҡ, хеҙмәте фарсы табип Әбүғәлисина (980-1037).