cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Врангель Ольга Михайловна
Ғаилә тормошо
Ғәҙәтенә ингән гвардия даирәһендәге күңел асыуҙарға өйрәнгән Врангель бик ҡыйынлыҡ менән ғаилә тормошона күнгән. Әммә Ольга, ирнсафлы һәм түҙемле ҡатын-ҡыҙ, ғаилә тормошон нигеҙле һәм ныҡлы ағымға бора ала. Уның йөклөлөгө лә ҙур роль уйнаған, сөнки киләһе йылда уҡ уларҙың беренсе ҡыҙҙары Елена донъяға тыуған.
Риүәйәттәргә ярашлы, нәҡ баронесса 1918 йылда ирен большевиктарҙан аттырмай һаҡлап алып ҡала. Врангелды алып китергә килгән кешеләргә ҡатын, мин дә ирем менән бергә үлергә әҙер ти, большевиктар шуның өсөн баронды тере ҡалдырған.
Беренсе бөтә донъя һуғышында медицина белеме булған Ольга Михайловна үҙ теләге менән хәрби госпиталдә эшләгән, ә бер нисә йыл үткәс, Екатеринодарҙа Ирекле армия һалдаттары госпиталының мөдире булған.
Эмиграцияла
1920 йылда Ҡырымды ҡалдырғандан һуң, Ольга Михайловна үҙен тулыһынса ҡасаҡтарҙы хәстәрләүгә арнай. Һуңынан да, Сергей Палеолог хәтерләгәнсә, Константинополда ла ҡасаҡтар араһында барыһы ла «Ольга Михайловнаны күрмәнегеҙме?..», «Ольга Михайловна… ярҙем итер… яҙыр… әйтер… эшләр…». тигән һүҙҙәрҙе йыш ишетергә мөмкин булған. «Унан башҡа бер кем дә имгәнгән ябай казак, һалдат, офицер менән, ҡара ҡайғылы әсәләр һәм тол ҡатындар менән шул тиклем ихлас һөйләшмәҫтер».
Иренең 1928 йылда бик серле вафатынан һуң, йәшәүсе Ольга Михайловна өлкән ҡыҙы,Еленаның ғаиләһе менән даими йәшәү урынына — АҠШ-ҡа күсеп килә.
1968 йылдың 8 сентябрендә вафат булған. Ново-Дивеево рус православие зыяратында ерләнгән.
Бауска
Бауска (латв Bauska , 1920 йылға тиклем рус. Бауск , нем. Marienland йәки ) —  Латвиялағы  ҡала, Бауска крайының  административ үҙәге. Халҡы 9348 кеше (2016 йылға). Майҙаны тәшкил итә.
Риганан көньяҡҡа табан 66 км алыҫлыҡта, Лиелупены барлыҡҡа килтергән Муса һәм Мемеле йылғалары ҡушылған ерҙә  урынлашҡан. Иң яҡын тимер юлы станцияһы — Иецава (26 км).
Ҡала тарихында үҙ эҙен Ливония һуғышы (1558—1583), Утыҙ йыллыҡ һуғыш (1618—1648), Төньяҡ һуғышы (1700—1721), 1711 йылдағы чума эпидемияһы, 1812 йылдағығы Наполеон яуы ҡалдыра.
Тарихы
Баускаға Тевтон рыцарҙары тарафынан 1443 йылда нигеҙ һалына, 1511 йылда ҡала була. Тулы ҡала хоҡуғын 1609 йылда ала. Бауска һарайы   1456 йылда Ливониялағы  немец ордены ландмейстеры  Иоанн фон Менгеден тарафынан  төҙөлә (Шулай уҡ Буш,  Бушенборг Баушкенбург тип аталған). 1625 йылда замокты шведтар, Төньяҡ һуғышында 1705 йылда урыҫтар баҫып ала. 1705 йылдың замоктың нығытмалары емерелә, һәм шунан алып унда береһе лә йәшәмәй. Замоктың емереклектәре һаҡланып ҡалған, ә һуңғы йылдарҙа ул тергеҙелгән.
1855 йылда Баускала 6532 кеше иҫәпләнгән. Шул уҡ ваҡытта ҡалала православие сиркәүе, лютеран сиркәү, ике синагога булған. Шулай уҡ 1 күн, 2 кирбес һәм 1 һыра ҡайнатыу заводы булған. Йыл һайын үтә торған йәрминкәләр 12 октябрҙән 17 октябргә тиклем үткән.
Совет һәм совет осоронан һуңғы ваҡытта (2009 йылдың 1 июленә тиклем) ҡала Бауска районының административ үҙәге була.
Иҫтәлекле урындары
Баусканан алыҫ түгел урында герцог Бирондың Рундаль һарайы урынлашҡан, улархитектор Растрелли тарафынан (1736—1740)  төҙөлгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Почегай
Почегай — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сатваруль ҡылымығының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарҙар
Һарҙар (Buteo, (Настоя́щие канюки́) — ҡарсығалар ғаиләһендәге йыртҡыс ҡоштар; ваҡ кимереүселәрҙе күпләп ҡырыуы арҡаһында ауыл хужалығы өсөн файҙалы булған көндөҙгө йыртҡыс ҡоштар . 25 төрө билдәле, Европа, Азия, Африка һәм Америкала таралғандар. күсмә ҡоштар. Ябай һарҙар ҡатнаш яҡты урмандарҙа йәшәй. Кәүҙә оҙонлоғо 50 см-ға ҡәҙәр, ата ҡоштоң ауырлығы 600—800 г, инә ҡоштоҡо — 800-1200 г. Ҡанаттары киң, сағыштырмаса ҡыҫҡа. Ҡойроғо ҡыҫҡа, түңәрәкләнгән. Ҡаурый ҡапламының өҫкө өлөшө ҡара ҡоңғорт, аҫты ҡыҙғылт-көрән. Яҙын, апрельдең икенсе яртыһында осоп килә. Ояны ағастарҙа яһай.
Ҡоңғорт таплы 2—3 йәшкелт аҡ йомортҡа һала. Йөнтәҫ аяҡлы һарҙар октябрьҙә килә һәм декабрьгә ҡәҙәр тотҡарлана, һайһы ваҡыт ҡышларға ла мөмкин. Ата ҡоштоң ауырлығы 850 г, инә ҡоштоҡо 1100 г тирәһе. Арҡаһы ҡара-ҡоңғорт, ҡаурыйҙары һоро ҡуныҡлы. Күкрәгендә тамсы һымаҡ тимгелдәре бар. Ҡанаттары киң. Ҡойроғо асыҡ төҫтә, түңәрәкләнгән. Төп айырымлыҡ билдәһе аяҡтарының шүре өлөшөнөң бармаҡтарға ҡәҙәр тейәрлек йөнләнгән булуыуы. Ояны ерҙә, һайһы ваҡыт ағастарҙа яһай. Ҡыҙғылт-һары таплы 2—7 аҡ йомортҡа һала. Тау ҡарсығаһы - осраҡлы осоп килеүсе төр. Ҡаурый ҡапламы сыбар. Кәүҙә оҙонлоғо 65 см-ға ҡәҙәр, ауырлығы 1000 г-ға ҡәҙәр. Балсыҡлы текә ярҙарҙа, ағастарҙа оялый. Барлыҡ төрҙәре лә сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ғөмүмән алғанда, ҡыр сысҡандары, шулай уҡ ер сысҡандары, һуҡыр сысҡандар, һирәк кенә ҡоштар (миләш сыпсыҡтары, ваҡ сыпсыҡтар) менән туҡланалар.
И. А. Крылов һәйкәле (Мәскәү)
Иван Андреевич Крылов һәйкәле М әскәүҙә Патриарх быуаһы янында Бәләкәй Бронный урамында урынлашҡан.
Тарих
И. А. Крылов һәйкәленең авторы — скульптор Андрей Александрович Древин (1921—1996). Крылов һәйкәле 1976 йылдың 17 сентябрендә асыла. Архитекторы — Чалтыкьян Армен. Басня яҙыусы парк эскәмйәһендә ултырыртып һүрәтләнгән. Бында Иван Андреевич замандаштары күрһәткәнсә — бер аҙ таушалған кейемдә, яй хәрәкәтсән, флегматик һәм хуш күңелле кеше итеп һүрәтләнгән. Крылов һыны яҙыусының портретына оҡшаш. Скульптура киң һәм тәпәш постаментҡа ҡуйылған. Постаменты-гранит таштан, унда «Иван Андреевич Крылов» тип ябай ғына яҙып ҡуйылған.
Крылов һәйкәле һәм уның баснялары геройҙары ваҡыт-ваҡыт реставрацияланып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Янгарей
Янгарей — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Коротаиха йылғаһының уң ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 123 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фастаргана-Дон
Фастаргана-Дон — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лескен йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Моховое (күл)
Моховое  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/729/529 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Путчино (агро ҡала, Путчино ауыл советы)
Путчино (Пу́тчына) — агро ҡала, Белоруссияның Минск өлкәһе Дзержинский районындағы Путчино ауыл советы үҙәге. Путчино агро ҡалаһы Минскиҙан 50 км алыҫлыҡта, Дзержинскиҙан 12 километр алыҫлыҡта һәм Койданово станцияһынан 14 километр алыҫлыҡта, Усса йылғаһы ярында урынлашҡан.
Тарих
Путчино ҡасабаһына нигеҙ 1930-сы йылдарҙаһалына, был ваҡытта Путчино МТС-ы эшмәкәрлек башлай, ауыл Путчино ауыл советы составына инә (1937 йылдың 23 июленә тиклем — милли поляк ауыл советы), ул Минск орругының Койдановский (һуңынан Дзержинский тип аталған) районы составына инә. С 31 июль 1937 йылдың 31 июленән алып Заславский районы составында, 1939 йылдың 4 февраленән алып — ҡайтанан тергеҙелгән Дзержинский районы составында, 1938 йылдың 20 февраленән Минск өлкәһе составында тора.
2007 йылда ҡасаба базаһында агро ҡала барлыҡҡа килә, 2009 йылда Путчино — «Путчино» УП үҙәге. Агро ҡалала башланғыс мәктәп, мәҙәниәт йорто, элемтә бүлексәһе, китапхана, магазин эшләй.
Самат (исем)
Этимологияһы
Самат исеме ғәрәп теленән мәңгелек, мәңге йәшәй тигәнде һәм башлыҡты аңлата.
Арыҫлан-Әмәкәс
Арыҫлан-Әмәкәс (Арслано-Амекачево) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. Керәүле-Илюшкин ауыл советына ҡарай.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 159 кеше. Почта индексы — 453367, ОКАТО коды — 80239820003.
Ауыл тарихы
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы Керәүле-Илюшкин ауыл Cоветына инә. Район үҙәгенән һәм Ермолаево тимер юлы станцияһынан 28 км көнсығышта урынлашҡан. Халҡы 1900 йылда 110, 1920—138; 1939—128; 1959—148; 1989—126; 2002 йылда 151 кеше тәшкил иткән. Башҡорттар йәшәй (1989). Ауылды Ҡыпсаҡ волосының Һыуын түбәһе башҡорттары аҫаба ерҙәрендә нигеҙләгән. Икенсе төрлө исеме — Уңғар. 1859 йылға тиклем Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдары айырым булған. Унынсы ревизия ваҡытында ғына был ике ауыл бергә күрһәтелә. Ә Әмәкәс ауылының барлығы 1794 йылдан билдәле. Ул ваҡыт бында ни бары 5 йорт булған. Был ауылға йөҙ башы (сотник) Әмәкәс Аҡкүбәков нигеҙ һала. Уның Ғөбәйҙулла, Әбделнасир, Әбделваһап тигән улдары барлығы билдәле. Ауыл халҡы малсылыҡ, баҫыусылыҡ менән шөғөлләнгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Күпселек милләт вәкилдәре — башҡорттар (98 %).
Тарихы
Арыҫлан-Әмәкәс ауылы 1859 йылға тиклем ҡыпсаҡ улусының һәүен түбәһенә ҡараған. Арыҫлан һәм Әмәкәс ауылдадары айырым була. Әмәкәс тораҡ пункты булараҡ 1794 йылдан алып билдәле. Бер йылдан ауылда 18 кеше йәшәгән 5 йорт булған. VII ревизия 2 йортто ғына күрһәткән. Шуларҙың береһендә беренсе төпләнеүсе 67 йәшлек Әмәкәс Аҡкөбәков йәшәгән, ул поход сотнигы булып хеҙмәт иткән. Уның улдары Ғөбәйҙулла, Әбделнасир һәм Әбделваһап билдәле. VIII ревизияла халыҡ һаны 10 кешегә тиклем кәмегән. Унда шулай уҡ 28 кеше йәшәгән Арыҫлан ауылы билдәләнә. X ревизия 70 кеше йәшәгән 12 йорт менән бергә ошо ике ауылды күрһәтә. 1920 йылда Арыҫлан-Әмәкәстә 27 йортта 138 кеше йәшәгән.
Кантон идаралығы осоронда был ауыл 9-сы кантондың 27-се йортона ингән; 1864 йылдан алып ул Стәрлетамаҡ кантонының Ямаш ауыл йәмғиәте, 20 быуаттың 20-се йылдарында Көйөргәҙе улусы составында булған.
1842 йылда 28 кешегә 31 сирек (248 бот) яҙғы иген сәселә.
Тайвань тарихы
Тайвань тарихы — Тайвань утрауының боронғо замандарҙан башлап бөгөнгө көнгәсә тарихы.
Тарихҡа тиклемге осор
Тайвань тарихының тарихҡа тиклем осоро юғары палеолит һәм неолит дәүерҙәрен үҙ эсенә ала.
Юғары палеолит
Тәүге кешеләр Тайвангә беҙҙең эраға тиклем 50 000 йыл тирәләрендә килеп урынлашҡан
Тайвандәге иң иртә археологик культура булып Чанбинь культураһы (長濱文化) һанала, был атама уға утрауҙың көнсығышында тарихи әйберҙәр табылған урын исеменән бирелгән. Палеолит дәүере кешеләренең һөлдәләре шулай уҡ Цзуочжэнь районының Тайнань округында ла (хәҙер дәүләттең дүртенсе ҡалаһы булған Тайнань составында), шунлыҡтан улар «цзуочжэнь кешеләре» тип атап йөрөтөлә. Тайбэй бассейнында боронғо кешеләр торған бер нисә урын — тарихҡа тиклемге торалар табылған (Юаньшань (圓山 һәм тағы ла башҡалар).
Хәҙерге ваҡытта был тора хужаларының ниндәй этник төркөмгә ҡарағанлығын аныҡ ҡына әйтеүе мөмкин түгел. Уларҙың 45—10 мең йылдар арауығында бөтә Көньяҡ-Көнсығыш Азияға таралып ултырған австралоид расаһы вәкилдәре булыуы бик тә ихтимал.
Австронезийсылар миграцияһы һәм неолитҡа күсеү
Тайвань — австронезий телдәренең тарихи тыуған ере; бында ошо тел ғаиләһенә ҡараған телдәрҙең иң-иң боронғо (архаик) төркөмө — тайваь телдәре һаҡланып ҡалған.
XVII быуатҡа тиклем утрау халҡы аҙ һанлы булған һәм башлыса австронезий телдәре ғаиләһенә ҡараған тайвань телдәрендә аралашыусыларҙан торған. Улар үҙҙәренең үҫеше буйынса неолит кимәлендә булған.
Ай (донъя мифологияһы)
Ай мифтары — Ай һәм ай циклдары тураһында мифтар. Астраль мифтар, иң беренсе соляр мифтар менән бәйлеләр: ай һәм ҡояш мифологик аңға хас бинар оппозициялар системаһы сиктәрендә бер — береһенә ҡаршы ҡуйылалар (өҫ — түбән, ир-ат — ҡатын-ҡыҙ, тере — үле ). Шулай, боронғо ҡытай натурфилософияһында пассив, ҡараңғы, ҡатын-ҡыҙ башланғысы инь — Ай, әүҙем, яҡты, ҡыйыу ян — Ҡояш менән сағыштырыла. Ғәҙәттә ай кире башланғыс менән бәйле, әммә иҫкәрмәләр ҙә осрай: мәҫәлән, дагомей мифологияһында ике берҙәм демиург Маву-Лизаның ай бүҙәте (Мава) — төндө, белем, шатлыҡты, ә ҡояш бүҙәте (Лиза) — көндө, көстө, эште ҡурсалай.
Ай менән бәйле иң киң таралған мифологик мотивтар иҫәбенә ай барлыҡҡа килеүен, ай циклдарының, ай таптарының килеп сығышын аңлатыусы этиологик сюжеттар инә. Һинд-Европа, Себер, индеецтар мифологик системаларында Ай менән Ҡояштың «күк никахы» тураһындағы сюжет күренекле урын биләй. Ай ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ булараҡ та сығыш яһай ала (һуңғы вариант Себер халыҡтарында һәм, күренеүенсә, күпселек архаик ҡәбиләләрҙә өҫтөнлөк итә ). Был миф бер үк ваҡытта ай фазаларының килеп сығышын аңлатыусы этиологик миф булараҡ та сығыш яһай: балтик мифологияһында Перкунас Ҡояшҡа хыянаты өсөн Айҙы ҡылыс менән киҫә. Себерҙә йыш ҡына шундай сюжет осрай: Ай ергә төшә, унда уны яуыз сихырсы — хтоник алиһә (кеттарҙағы Хоседэм, селькуптарҙа Ылэнтой-котой) эләктереп ала; Ҡояш уға ярҙамға килә һәм сихырсы ҡулынан тартып алырға тырыша, әммә ул уны ныҡ тота, һөҙөмтәлә Ай уртаһына ярыла. Ғәжәйеп йән эйәләренең айҙы өҙгөләү һәм йотоу мотивтары шулай уҡ бик киң таралған һәм ай фазаларын ғына түгел, ай тотолоуын да аңлата.
«Үлеүсе» һәм «яңырыусы» ай образдары айҙы үлем тураһындағы мифтар менән бәйләйҙәр. Күп кенә архаик халыҡтарҙа, элек кешеләр үлгән һәм ай кеүек яңынан тергеҙелгән, әммә һуңынан ниңәлер был һәләтен юғалтҡандар, тигән фекер йәшәй. Австралия ҡәбиләһе арандала миф бар: борон тотем опоссум кешеһе йәшәгән, ул вафат булған һәм ерләнгән, әммә тиҙҙән малай ҡиәфәтендә ҡәберҙән сыҡҡан; ул һәр ваҡыт үлә һәм күктә яңынан терелә. .
Күп халыҡтарҙа Айҙа таптарҙың килеп сығышы тураһында айырым мифтар бар. Улар йышыраҡ «айҙағы кеше» тип аңлатыла, ғәҙәттә — көйәнтәле һәм биҙрәле ҡатын-ҡыҙ (нивхтарҙа, башҡорттарҙа, бәлки, скандинавтарҙа, Биль мәҡәләһен ҡарағыҙ). Йыш ҡына «айҙағы кеше» унда яза өсөн барып сыға (татарҙарҙа «насар ҡатын», апокрифик хикәйәттәрҙә Каин һәм башҡалар) .. Азия традицияларында айҙағы таптар «ай ҡуяны» йәки «кролик» тип интерпретациялана, ә Көньяҡ Америка, Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Австралия һәм Көньяҡ Африка халыҡтарында улар Ай йөҙөндәге яра, бысраҡ йәки буяу тип аңлатыла.
Үҫешкән мифологияларҙа йәнле Айға табыныу урынына уны кәүҙәләндереүсе антропоморф аллалар барлыҡҡа килә. Яңы мәжүсилек традицияларында Ай өс өлөштән торған алиһә кәүҙәләнеше булараҡ хөрмәтләнә.
Ай аллалары төрлө мифологияларҙа:
Алфавит тәртибендә: Арма; Артемида; Артуми; Баал-Хаммон; Геката; Диана; Игалук Бутҡа; Койшауҙар; Куу; Кужух; Ай; Лусин; Әсәй Килья; Мани Мано; Мен; Мен; Мена; Менес; Менуо; Мецтли; Нанна; Напир; Селена; Син; Ул; Хонсу; Хина; Цукиеми; Сандра; Чанъэ; Шеларди; Ях.
Соҡйылға
Соҡйылға (Сак-Элга) — Рәсәйҙә Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы аша аҡҡан йылға.
Географияһы
Йылға Мейәс йылғаһының һул ярына тамағынан 532 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарихынан
1822 йылда ҡуйы урмандар араһындағы Соҡйылға туғайҙарында бай алтын сәселмәләре табыла, һәм завод хужаһы Зотов алтын сығартыу маҡсатында тораҡ пункт булдыра. Тап шул йыл Ҡарабаш ҡалаһына нигеҙ һалынған тип иҫәпләнә.
Был йылдар дауамында йылға ныҡ бысрана. Байыҡтырыу фабрикаһының сульфид-силикат ҡалдыҡтар ташлауы арҡаһында яҡынса 100 гектар майҙанда бөтә үҫемлек һәләк була. Хәҙер бында үле массив.
Был урындарҙа борондан алтын соҡой торған булғандар.
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай аңлата: Сак-Элга (Сак-Елга), Сакъелга — Ҡарабаш ҡасабаһы янындағы был йылғала мәғдән (алтын) соҡоусылар соҡорҙар, йәғни «соҡолған йылға» ҡалдырған, топоним шунан килеп сыҡҡан.
Виктория күле
Викто́рия (Виктория-Ньянза, Укереве) — Көнсығыш Африкалағы Танзания, Кения һәм Уганда биләмәләрендә ятҡан күл.
Европалыларҙың күлде асыуы
1858 йылдың 30 июлендә инглиз сәйәхәтсеһе һәм тикшеренеүсеһе  Джон Хеннинг Спик европалыларға Ньянза күлен аса һәм уны королева Виктория хөрмәтенә атай. Уның сәйәхәтенән яҙмалар ҡала, унда урындағы халыҡтан алған мәғлүмәттәр буйынса күл Нил йылғаһының башы тигән фараз ҡуя. Лондонға ҡайтҡас, Король географик йәмғиәтендә Нил йылғаһының башын асыуы тураһында иғлан итә. 1860 йылда Спик Виктория күленә тағы ла бер экспедицияны етәкләй, уның барышында күлгә ҡойған Кагера йылғаһын, шулай уҡ күлдән ағып сыҡҡан Виктория-Нил йылғаһын аса, ул Күк Нил менән ҡушылып, Нил йылғаһын барлыҡҡа килтерә. Виктория-Нил йылғаһы буйлап аҫҡа төшөп, артабан ҡоро ерҙән шул уҡ ерҙе үтеп, ул Нил йылғаһының башын тапҡанын иҫбат итә. Шуға ҡарамаҫтан, Европала «New York Herald Tribune» гәзите корреспонденты һәм билдәле сәйәхәтсе Генри Стэнли экспедицияһы ҡайтҡанға тиклем бәхәстәр дауам итә. Ул Африкаға өс экспедиция ойоштора, береһендә ул Виктория күленә юллана һәм Спиктың фекерен раҫлай.
Климаты
Виктория күленең климаты йылына ике ямғырҙар миҙгеле менән экваториаль-тропик климат. Ғинуарҙа уртаса температура 22 °С, ә июлдә уртаса температура +20 °C. Уртаса йыллыҡ яуым-төшөмдәр һаны 1500-1600 мм тәшкил итә. Беренсе ямғыр миҙгеле март айынан май айына тиклем, ә икенсеһе октябрь айынан декабрь айына тиклем дауам итә. Утрау яры буйындағы һәм утрауҙарҙағы яуым-төшөм күләмен үлсәүҙәр күрһәтеүенсә, яуым-төшөм яр буйҙарына ҡарағанда күл уртаһына яҡынса 30 процентҡа күберәк төшә. Күлдең үҙенсәлекле һыҙаты булып тропик дауылдар ваҡытындағы ғәрәсәтле елдәр менән бәйле көслө штормдар тора. Планеталағы дөйөм климат үҙгәреүҙәре, шулай уҡ Африкалағы урмандарҙы көсөргәнешле ҡырҡыу арҡаһында яуым-төшөм күләме һәм йышлығы кәмей. Һуңғы йылдарҙа Кения, Эфиопия, Сомали, Эритрей һәм Джибутила ҡойма ямғырҙар бик һирәк күренеш булып тора. Был йылғаларҙың кимәлен һәм күлдәрҙең, шул иҫәптән Викторияның да, майҙанын кәметә. Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының мәғлүмәттәре буйынса көслө ҡоролоҡтар менән бәйле был илдәрҙә һыуҙың бик сикләнгән миҡдары ҡала. Ямғырҙар булмау сәбәпле көтөүлектәр ҙә күпкә кәмей, был йорт хайуандарына кире йоғонто яһай. Былар бөтәһе был ҡитғала йәшәгән 110 миллионға яҡын кешенең ғүмерен һәм һаулығын хәүеф аҫтына ҡуя.
1956-1978 йылдар өсөн уртаса яуым-төшөм миллиметрҙарҙа
Географияһы
Ярҙары ныҡ йырғыланған, тәпәш һәм яҫы, йыш ҡына һаҙлыҡлы; көньяҡ-көнбайыштан текә һәм бейек. Яр һыҙығының оҙонлоғо 7000 км ашыу. Эре ҡултыҡтары — Кавирондо, Спик, Смит-Саунд. Дөйөм майҙаны яҡынса 6 мең км² булған утрауҙар күп (~10 % күл майҙанынан, эреләре — Укерев һәм Сесе утрауҙары).
Күл саванна менән уратып алынған, төньяҡ-көнбайышта ярҙарына дымлы япраҡ ҡойоусы- мәңге йәшел экваториаль урман терәлеп тора (башлыса икенсел). Күл күбеһенсә атмосфера яуым-төшөм иҫәбенә һәм күп һанлы йылға һыуҙары менән туҡлана, улар араһында Кагера йылғаһы — Нил йылғаһы инеше лә бар. Йылғаларҙан уртаса йыллыҡ керем 114 км³ тәшкил итә (йылғалараҙан16 км³, атмосфера яуым-төшөмдәренән 98 км³) Аҡма (21 км³) Виктория- Нил йылғаһы буйлап башҡарыла һәм Оуэн-Фолс гидроэлектростанцияһы менән көйләнә. Күлдәрҙә һыу кимәленең уртаса йыллыҡ тирбәлеш амплитудаһы 0,3 м. (45 йыл эсендәге күҙәтеүҙәр буйынса йыллыҡ максималь күләме 1,74 м). Тропик йәшенле ямғырҙар ваҡытында дауыллы елдәр барлыҡҡа килтергән көслө штормдар хас.
Көнсығыш яры эргәһендә — алмаз һәм алтын сығарыла. Күл менән Һинд океаны яр буйын Кисуму — Момбаса һәм Мванза — Таборы — Дар-әс-Сәләм тимер юлы тоташтыра.
Күлдең төньяҡ яр буйын экватор киҫеп үтә. Күл иң юғары 80 метр тәрәнлеге менән иң тәрән күлдәргә ҡарай.
Африка тарлауыҡтары системаһы сиктәрендә ятҡан Танганьики һәм Ньясы кеүек тәрән һыулы күршеләренән айырмалы рәүештә, Виктория күле Ҙур тарлауыҡтың көнсығыш һәм көнбайыш яҡтарындағы бәләкәй сөңгөлдө тултыра. Күл һыуҙың күләмен ҡушылдыҡтарына ҡарағанда ямғырҙарҙан күп ала.
Күл тирә-яғында 30 миллионлап кеше йәшәй. Күлдең көнбайыш һәм көньяҡ ярҙарында европалылар килгәнгә тиклем күпкә алда кофе үҫтерә белгән хайя халҡы йәшәй.
Хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы
Виктория күлендә балыҡтың 200-ҙән ашыу төрө иҫәпләнә, уларҙан башлыса промысла балығы булып тиляпия һәм нил алабуғаһы тора.
Күлдең һыуында крокодилдар бик күп,  шулай уҡ бында сөсө һыуҙа йәшәй торған боронғо вәкилдәр —айғолаҡтары менән дә, үпкәләре менән дә һулыш алыусы  протоптерҙар бар. Был уникаль балыҡ ябай балыҡтар һәм ер өҫтө хайуандары араһында бәйләүсе звено булып тора.
Яр буйҙарында һәм утрауҙарҙа цеце себене йәшәй.
Рубондо
Утрауҙа эре йыртҡыс йәнлектәр юҡ, Рубондоның хайуандар һәм үҫемлектәр донъяһы бик бай һәм күп төрлө. Ҡуйы урман, саванна, һирәк урман һәм һаҙлыҡтарҙың ярашып килеүе ҡайһы бер уникаль булған күп төрлө хауандарҙың үҙенә ылыҡтырып торған йәшәү шарттарын булдыра. Мәҫәлән, ситатунга (һаҙлыҡтарҙа йәшәй торған антилопа) Танзанияла тик Рубондо утрауында ғына осрай. Ситатунганың тояҡтары ныҡ һуҙылған (10 см) һәм киң айырылған. Бынан тыш, бында фил, мөгөҙморон, жираф, ҡылыс мөгөҙлө антилопалар, бегемот, крокодил, шимпанзе, йәшел  мартышка, дикобраз, мангуста, бәләкәй антилопаны йота алырлыҡ питондар, мамба, кобра, ҡара йылан, күп һанлы күбәләктәр һәм ҡоштар: кәлмәргән, бөркөт, голиаф-селдәр, ибис һәм король боҙ тишкестәре йәшәй.
Экологик хәле
Күлдең экологик хәле урындағы халыҡ һанының йылдам артыуы, бөтә яр буйы урмандарын ҡырҡыу, сит илгә балыҡ сығарыу индустрияһының ныҡ үҫеүе, экзотик үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың килеп сығыуы һәм үҫтерелеүе, урындағы балыҡтың 50 процентынан ашыуының юҡҡа сығыуы (элек сыбар алабуғаның ғына 400 самаһы төрө иҫәпләнгән), ылымыҡтарҙың  гипертрофиялы үҫеүе, предприятиеларҙың таҙартылмаған ағып төшөп йыйылған һыуҙары һәм яр буйы ауылдарының канализация һыуҙары арҡаһында етди ҡурҡыныс аҫтында тора.
Күл балығын арттырыу маҡсатында күл һыуҙарына нил алабуғаһы ебәрелә, был урындағы балыҡтарҙың күп төрөнөң юҡҡа сығыуына килтерә. Килтерелгән зыян сикһеҙ ҙур. Традицион община йәшәү рәүеше үҙенең натураль хужалығы менән күлдә тарҡалған һәм әкренләп юҡҡа сыға.
Эвтрофикация һәм йыйылған һыуҙарҙың ағып төшөүенең артыуынан тыш күлдең интенсив ҡороуына һыу лилиәләре лә булышлыҡ итә. Был сөсө һыуҙа үҫә торған сыҙамлы һәм шәп үрсеүе менән айырылған үҫемлек XX быуатта Африкаға йәмләндереү сифатында индерелә. Шул ваҡыттан алып улар йылдам тарала. 1990 йылдар аҙағында һыу лилиәләре Виктория күле балыҡтарының ҡырҡа кәмеүенә килтерә,  сөнки лилиәләр һыуҙан кислородтың ныҡ ҙур күләмен йота. Бынан тыш уның мыйыҡсалары һәм япраҡтары күлдән һыуҙың ағып килеүенә һәм ағып китеүенә ҡамасау яһай, балыҡ тотоуҙы һәм судоходствоны ҡатмарлаштыра. OSIENALA һыу лилиәләренең таралыуын күҙәтә һәм уларҙың һанын арттырмау өсөн саралар күрә.
Виктория күлендә һыу кимәленең кәмеүе менән бәйле, 2006 йылдың башында, «Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы ҡарамағындағы стихиялы бәлә-ҡаза эҙемтәләрен кәметеү буйынса ойошмалар» (ингл. Strategy Disaster Reduction UN'for ' s International) вәкиле, Уганда гидроэлектростанцияһы  күл һыуын 50 йыл элек төҙөлгән халыҡ-ара килешеүҙә ҡаралған тейешле кимәлдән күберәк ҡуллана, тип хәбәр итә.
Иҫкәрмәләр
{{иҫкәрмәләр | refs=
Эдуар Колонн
Биографияһы
Нәҫелдән музыкант, Колонн Париж консерваторияһына 1856 йылда скрипка һәм композиция класстары буйынса уҡырға инә. Әммә 1858 йылда ул Париж Гранд операһы театры оркестрына беренсе скрипка булараҡ саҡырыла. Тиҙҙән Колонн шулай уҡ танылған  Ламурё квартетында икенсе скрипка урынын ала - уның беренсе скрипкасыһы Шарль Ламурё Колонн менән бергә эшләгән оҙайлы йылдарында көнәркәш була,  бигерәк тә икеһе лә, Колонн менән Ламурё, үҙ оркестрҙары ойошторған ваҡытта.
1873 йылдың мартында Колонн Париждағы «Одеон» театрында Сезар Франктың «Искупление» премьераһы менән үҙенең йәкшәмбе концерттарының беренсе миҙгелен аса. Шул уҡ йылдың ноябрендә Колонн был концерттарҙы алып барыу өсөн үҙ оркестрын ойоштора. Колонндың концерттары, иң беренсе сиратта, һуңғы француз музыкаһын пропагандалай: Массенет, Лало, Бизе, Берлиоз, Равел һәм башҡалар. Колонн шулай уҡ рус музыкаһы менән ҡыҙыҡһына, бер нисә тапҡыр Санкт-Петербургта, шул иҫәптән 1894 йылда Бәләкәй театрҙа тамаша биргән Француз операһы менән дә гастролдәрҙә була. 1892 йылда Колоннды Опера оркестры менән етәкселек итергә саҡыралар, ләкин ул бер мәл генә етәкселек итә, унан һуң бөтә иғтибарын үҙ оркестрына йүнәлтә.
Колонн XIX быуаттың иң ҙур француз дирижёрҙарының береһе һанала. Ул оркестрҙын ҡаты, ҡәтғи тиерлек етәксеһе данын ҡалдыра.
Карлова Ольга Анатольевна
Ольга Анатольевна Карлова (14 май 1957 йыл, Абакан, Хакасия автономиялы округы, Красноярск крайы) — СССР һәм Рәсәй дәүләт эшмәкәре, философ, әҙәбиәт белгесе, журналист.
Филология фәндәре кандидаты, философия фәндәре докторы, профессор. Енисей энциклопедик һүҙлегенең (1997) XX быуат әҙәби тәнҡит һәм әҙәбиәт бүлеге буйынса авторҙарҙың береһе.
2008—2012 йылдар — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — Красноярск крайы Хөкүмәте Рәйесе урынбаҫары.
2013 йылдың 11 июненән 2014 йылдың 11 мартына тиклем В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университеты ректоры. .
2014 йылдың 22 декабренән 2016 йылдың [27 июненәсә  — Красноярск ҡала башлығының социаль һорауҙар буйынса урынбаҫары (йәштәр сәйәсәтен, халыҡты социаль яҡлау, мәғариф, спорт, мәҙәниәте).
Тормош юлы һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
1978 йылда Красноярск дәүләт педагогия университетын «Философия» һөнәре буйынса тамамлай. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң пропаганда һәм агитация бүлеге инструкторы вазифаһында эшләй, шулай уҡ Красноярск ҡалаһының ВЛКСМ Үҙәк РК мәғлүмәт-методик үҙәге мөдире булып эшләй.
1981 йылдан 1987 йылға тиклем — комсомол ойошмалары бүлеге инструкторы, ВЛКСМ-дың Красноярск крайы комитетының пропаганда һәм мәҙәни-дөйөм эш бүлегенең лектор төркөме мөдире, комсомол тормошо бүлеге мөдире, « Красноярский комсомолец» гәзите мөхәррире урынбаҫары.
1987 йылдан 1990 йылға тиклем — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһы аспиранты.
1990 йылда КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы педагогия фәндәр академияһы А. Н. Чирваның ғилми етәкселеге аҫтында филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Советская литература и гуманистическая концепция современности» темаһына диссертация яҡлай. (Һөнәр 10.01.02 — СССР халыҡтары әҙәбиәте / совет осоронда), рәсми оппоненттары булып филология фәндәре докторы, профессор В. И. Воронов һәм филология фәндәре кандидаты В. В. Дементьев сығыш яһай.
1990 йылдан 1995 йылдарға тиклем — Красноярск дәүләт университетының өлкән уҡытыусыһы, доцент (1993 йыл), эстетик белем биреү кафедраһы мөдире.
1995 йылдан 1997 йылға тиклем — «Баш ҡала һаҡлыҡ банкы» Акционерлык коммерция банкының Красноярск филиалы рекламаһы һәм киң мәғлүмәт саралары бәйләнеше буйынса директор урынбаҫары.
1997 йылдан 1999 йылға тиклем — Красноярск ҡалаһы хакимиәтенең йәмәғәтселек менән бәйләнеш һәм мәғлүмәт идаралығы начальнигы.
1999 йылдан 2000 йылға тиклем — мәҙәниәт теорияһы һәм тарихы доцент һәм кафедра мөдире, Красноярск дәүләт университетының сәнғәт белеме һәм культурология факультетының декан вазифаһын башҡарыусы.
2000 йылдан 2003 йылға тиклем — директор — «„Городские новости“ гәзите редакцияһы» муниципаль унитар предприятиеһының баш мөхәррире.
2001 йылда академик М. Ф. Решетнев исемендәге Себер дәүләт аэрокосмос академияһында философия фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеү өсөн «Миф и мифологическое сознание: Гносеологические и онтологические основания» темаһына диссертация яҡлай. (Һөнәре 09.00.01 — Онтология һәм танып белеү теорияһы). Фәнни консультанты — В. И. Жуковский.
2003 йылдан — Красноярск дәүләт университетының мәҙәниәт теорияһы һәм социаль-мәҙәни эшмәкәрлек кафедраһы профессоры.
2003 йылдан 2004 йылға тиклем — корпоратив сәйәсәт, Үҙәк аппараттың йәмәғәтселек һәм киң мәғлүмәт саралары менән бәйләнеше буйынса директор,ОАО АКБ «Росбанк» корпоратив сәйәсәте һәм персоналы буйынса директор.
2004 йылдың октябренән 2008 йылдың июленә тиклем — губернаторы кәңәшсеһе, артабан Красноярск крайы губернаторы А. Г. Хлопониндың урынбаҫары.
2008 йылдың июленән — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — социаль мәсьәләләр буйынса Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары.
2010 йылдың ғинуарынан — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы — Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары.
2010 йылдың мартынан 2012 йылдың августына тиклем — Красноярск крайы губернаторы урынбаҫары — Красноярск крайы Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары. Был вазифала мәғлүмәт сәйәсәте менән шөғөлләнә, ғаиләгә һәм балаларға ярҙам күрһәтеү өлкәһендә край программаларын эшләү, шулай уҡ эпидемияға ҡаршы саралар үткәреү менән шөғөлләнә.
2012 йылдың 22 авгусынан 2013 йылдың 11 июненә тиклем — В. П. Астафьев исемендәге Красноярск дәүләт педагогия университетының ректоры вазифаһын башҡарыусы. Вазифаға инеү намыҫһыҙ көрәш һәм закон боҙоуҙар сәбәптәре буйынса ғауға менән бәйле.
2014 йылдың 22 декабренән 2016 йылдың 27 июненә тиклем — Красноярск ҡалаһы башлығының социаль мәсьәләләр буйынса урынбаҫары (йәштәр сәйәсәтен, халыҡты социаль яҡлау, мәғариф, спорт, мәҙәниәте).
2012—2014 йылдарҙа — Ғалимдар советы рәйесе, «Вестник КГПУ» баҫмаһының баш мөхәррире. «Северные архивы и экспедиции» ғилми журналының мөхәрририәт коллегияһы ағзаһы.
Рәсәй Федерацияһы Муниципаль академияһының ағза-корреспонденты; Петр сәнғәт һәм фән академияһының ағза-корреспонденты. Себер федераль университеты һәм Тыва дәүләт университетының берләшкән 999.029.02 Д диссертация советы ағзаһы. Себер федераль университеты ҡарамағында Д 212.099.17 диссертация советы ағзаһы.
Янемдейтывис
Янемдейтывис — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ошкоты -йылға Ошкотывис йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сәғәтле (ҡала)
Сәғәтле (Saatlı; Саатлы) — ҡала, Сәғәтле районының административ үҙәге, Баҡы нан 180 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Аракс йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Тарихы
Сәғәтле ауылы Баҡы губернаһы Джеват өйәҙенә ҡараған. 1943 йылдың 25 майындағы указ менән Сабирабад районында үҙәге Сәғәтлелә булған яңы район айырып күрһәтелгән. 1947 йылдың 24 сентябрендә Сәғәтле ауылы ҡала тибындағы ҡасабалар категорияһына индерелә. 1971 йылда ҡала статусын ала.
Тулҡынсалар
Тулҡынсалар (Lymantriidae, Волнянки) — тәңкә ҡанатлылар отряды төн күбәләктәре. 3000 гә яҡын төрө бар. Һәр ерҙә таралған. Эре һәм уртаса ҙурлыҡтағы, ҙур кәүҙәле төклө күбәләктәр. Ҡанаттары бер төҫтә генә — аҡ, һары, һирәк кенә йәшел; ҡанат ҡоласы — 20—70 мм. Йыш ҡына енси диморфизм күҙәтелә — ҡайһы бер төрҙәренең инә заттары ҡанатһыҙ. Кис һәм төндә активтар. Көндөҙ ата күбәләктәр инә күбәләктәрҙе эҙләп осалар һәм еҫтәре буйынса эҙләп табалар. Ҡарышлыуыҡтары төк менән ҡапланған, шуға күрә ҡоштар өсөн ашарға яраҡһыҙ.
Сәғәтле (ҡала)
Халҡы
1959 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Сәғәтле ҡалаһында 5936 кеше йәшәгән тип күрһәтә. 1975 йылда ҡала халҡының һаны кеше. 1979 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Сәғәтлелә кеше иҫәпләнгән, ә 1989 йылда —  кеше.
Иҡтисады
Ҡалала аҙыҡ-түлек предприятиелары, мамыҡ таҙартыу заводы урынлашҡан. Сәғәтле ҡалаһында Әзербайжан ебәкселегенең элекке данын ҡайтарыу буйынса саралар күрелә, һәм мал аҙығы базаһын көсәйтеү өсөн ебәк турғайы ҡарышлауыҡтарын ашатыу өсөн тәғәйенләнгән яңы тут (ебәк ағасы) баҡсалары һалына.
Богдановка (Әлшәй районы)
Тарихы
1952 йылда Әбдрәшит ауыл Советы составына ингән, урындағы ике юл сатында урынлашҡан ауыл була.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙы иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында» Н 6-2/396 номерлы указы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.
Халҡы
Халыҡ һаны: 1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 166 кеше; 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата 28 кеше иҫәпләнә.
1969, 1972 йылдарҙа украиндар күпселек тәшкил иткән. 1981 йылда урыҫ милләте кешеләре күпселек була.
Географияһы
Богдановка ҡасабаһы урман-дала зонаһында урынлашҡан. Климаты уртаса континенталь. Һауа торошо тотороҡло. Бөтә йыл дауамында ҡояшлы көндәр күберәк. Уртаса йыллыҡ һауа температураһы +3,3С° тәшкил итә. Иң һыуыҡ ай ғинуар, уртаса айлыҡ температура -14,2С°. Иң эҫе ай - июль, уртаса айлыҡ температура +20,0С°. Абсолют минималь һауа температураһы -45 С°, абсолютная максималь һауа температураһы +40 С°. Карбонатлы һәм һелтеһеҙләнгән ҡара тупраҡлы ер. Ландшафт даланыҡына тартым.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Богдановкаға яҡын тораҡ пункттар: Әбдрәшит, Ҡырым, Линда, Әбделкәрим, Игенсе, Красная Звезда, Бәләкәй Әбдрәшит, Балҡан, Михайловка, Николаевка, Һартбаш ауылдары.
Тулҡынсалар
Ағас япраҡтары менән туҡланалар. Урман һәм баҡсаларга ҙур зыян килтерергә мөмкин. Айырыуса йыш осрайҙар: парһыҙ ебәк күбәләге; монах ебәк күбәләге (Lymantria monacha) — алғы ҡанаттары һорораҡ, зигзаг һымаҡ дүртәр ҡара һыҙыҡлы, артҡылары — аҡһыл-һоро, ҡарышлауығы ылыҫлы ағастарҙа үҫә; алтынһорһаҡ (Euproctis crysorrhoea) — ҡорһаҡ осо ҡыҙыл көрән йәки алтын һымаҡ төктәр усмаһынан тора (исеме шунан), ҡарышлауығы — һорғолт ҡара, емеш ағастарында, имән, йүкә һ. б. ағастарҙа туҡлана.
Һарайлы (тарихи-мәҙәни үҙәк)
Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге — Башҡортостан Республикаһы Благовар районы Һарайлы ауылында урынлашҡан тарихи-мәҙәни үҙәк.
Тасуирламаһы
«Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге 2012 йылдың 13 февралендәге Башҡортостан Республикаһы Президенты Р. З. Хәмитовтың указына ярашлы Башҡортостан Республикаһының Халыҡтар дуҫлығы йорто дәүләт учреждениеһының филиалы булараҡ Благовар районы Һарайлы ауылында ойошторола. Тарихи-мәҙәни үҙәккә мең ҡәбиләһе башлығы һәм Башҡортостандың Рәсәйгә ҡушылыуының төп инициаторҙарының береһе Ҡәнзәфәр бейҙең исеме бирелгән.
Ҡәнзәфәр бей исемендәге «Һарайлы» башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәгенең төп маҡсаты үҫеп килеүсе быуын вәкилдәрен башҡорт халҡының данлыҡлы традициялары миҫалында элекке быуындарҙың идеалдарын тоғро ҡалыуҙа тәрбиәләү; археологик һәм тәбиғи ҡомартҡыларға һаҡсыл мөнәсәбәтте пропагандалау; халыҡ йолаларын һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен тергеҙеү, халыҡ кәсептәрен һаҡлау, боронғо башҡорт кәсебе (туҡыусылыҡ, ағасты семәрләп ҡырҡыу, солоҡсолоҡ, милли аш-ҙыу сәнғәте һәм башҡалар) оҫталарының төрлө күргәҙмәләрендә ҡатнашыу булып тора. Тарихи-мәҙәни үҙәк булышлығында халыҡ байрамдары («Һаумыһығыз, ауылдаштар!», «Шәжәрә байрамы», «Һабантуй»), һәм шулай уҡ башҡорт халҡының милли мәҙәниәтен һәм традицияларын тергеҙеүгә һәм үҫтереүгә йүнәлтелгән саралар ойошторола.
Салауат (Әбйәлил районы)
Салауат (Салаватово) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 323 кеше. Почта индексы — 453601, ОКАТО коды — 80201837007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Салауат ауылына 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалында әүҙем ҡатнашыусы Салауат батыр нигеҙ һала.
Документтарҙа фамилияһы телгә алынмай. Л. Я. Соймонов төҙөгән 1740 йылдағы "Башҡорт ихтилалы тураһында өҙөк"тә ике тапҡыр Тамъян улусы башҡорто Салауаттың исеме телгә алына. Ихтилал етәксеһе Сәйетбайҙың ике ҡустыһы — Әлкәлин Ҡолош менән Тәпсе («ҡустыһы Һарынбәт һәм башҡорт Салауат Ҡараһаҡал менән уртаҡ булғандар») карателдәр ҡулына эләгә. 1740 йылдың 25 июнендә тотҡондарҙың береһе «Тамъян улусы башҡорто Салауат Ағиҙелгә 40 ғаилә менән килде», тип һөйләй әсирҙәрҙең береһе. Баш күтәреүселәр, бөтә малдарын ҡалдырып, Ағиҙел йылғаһы аша «Ҡараҡай тауҙарына, Ҡыҙыл йылғаһына тиклем» йүнәлеүен тиҙләтә. Был мәғлүмәттәр, Салауаттың 1740 йылдағы Ҡараһаҡал ихтилалында айырыуса ҙур роль уйнағанлығы тураһындағы фекерҙе иҫбатлай.
Салауаттың улы Кинйәкәй (1736—1813), ейәндәре Бикташ (1768—1813), Истамғол, Кузяхмет, Рәхмәт тыуған ауылында йәшәгән. Беренсе күскенсе улы исеме менән ауыл шулай уҡ Кинйәкәй тип атала.
1795 йылда 18 йорт хужалығында 140 кеше йәшәгән. X ревизия 68 йортта 400 кешене күрһәткән. 1920 йылда 145 йортта 644 кеше йәшәгән.
Салауаттар Ватанды һаҡлауға үҙ өлөшөн индерә. 1805—1807 йылдарҙа Пруссия һәм Польша биләмәләрендә Рәсәйҙең союздаштар менән Наполеон Францияһына ҡаршы походында Яңыбай Ғәйетов ҡатнаша. Наполеонды Рәсәйҙә, сит илдәрҙә һәм уның баш ҡалаһында тар-мар иткәнд көмөш миҙалдар кавалерҙары Ҡасҡын Әбдрәшитов, Ишкилде Ишемғолов ҡатнаша.
Хазни-Дон (йылға)
Хазни-Дон (Хазны-Дон) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урух йылғаһының һул ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рентендорф
Рентендорф (Renthendorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 423 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы
Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926 йыл — 19 февраль 1989 йыл) — башҡорт теле ғалимы, методист. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
Биографияһы
Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов 1926 йылдың 15 октябрендә Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Күсей ауылында тау эшсеһе ғаиләһендә тыуған. 1943 йылда Темәс педагогия училищеһын, 1947 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетының башҡорт теле һәм әҙәбиәте бүлеген тамамлай.
Шул уҡ йылда Баймаҡ районы Сибай ҡасабаһының 1-се урта мәктәбендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте, тарих уҡытыусыһы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай, бер үк ваҡытта директорҙың башланғыс синыфтар буйынса урынбаҫары вазифаһын да башҡара. 1948 йылдың авгусында Белорет педагогия училищеһына эшкә күсерелә. Унда башҡорт теле һәм әҙәбиәте, матур яҙыу дәрестәрен алып бара, уҡыусыларҙың педагогик практикаһы менән етәкселек итә, күҙәтеүҙәр үткәрә, тәжрибәһен байыта.
1953—1957 йылдарҙа Абдрахман Ғәлләмов Сибай ҡалаһы мәктәптәрендә туған тел, әҙәбиәт, тарих, логика предметтарын уҡыта, ҡала халыҡ мәғарифы бүлеге инспекторы булып эшләй. Был йылдарҙа башланғыс синыф уҡытыусыларының методик берекмәһе етәксеһе булараҡ, бөтә педагогтарға ла төплө ярҙам күрһәтергә тырыша.
1968 йылдың июнь айынан ғүмеренең һуңғы көндәренә тиклем А. Ә. Ғәлләмов Башҡорт дәүләт университетында доцент вазифаһын башҡара.
Ғалим 1989 йылдың 19 февралендә 63-сө йәшендә Өфөлә вафат була.
Ғилми-педагогик эшмәкәрлеге
Абдрахман Ғәлләмовтың тормош юлы һәм педагогик эшмәкәрлеге башҡорт башланғыс мәктәбе, башҡортса уҡытыу тарихы һәм уның үҫеш баҫҡыстары менән туранан-тура бәйләнгән. Ул үҙе лә илебеҙҙә дөйөм башланғыс белем биреүҙе ғәмәлгә ашыра башлауҙың тәүге йылында мәктәпкә уҡыуға төшә. Тәүге баҫҡыс белемде уға Баймаҡ районының абруйлы уҡытыусылары Әсмә Баймырҙина, Мостафа Зәйнәғәбдинов, Ғәҙел Әҙеһәмовтар бирә. Темәс педагогия училищеһында Ә. Ғәлимов, С. Алсынбаев, Ә. Ниғмәтуллин, К. Ғәлимов, Г. Измайлова, З. Зөбәйеров кеүек юғары квалификациялы оҫта педагогтарҙың йоғонтоһонда төплө белемгә эйә була. Башҡорт дәүләт педагогия институтында 3. Шакиров, Х. Зиннәтуллина, У. Хөсни, Н. Чижов, Х. Еникеев, Б. Мәғәсүмова, Б. Кипарисов кеүек күренекле ғалим-педагогтарҙың һабаҡтарын тыңлап, фәһем ала.
Абдрахман Ғәлләмовҡа бигерәк тә башланғыс синыфтар буйынса методист У. Хөснөтдиновтың (У. Хөсни, Х. Усман) йоғонтоһо көслө була. Белорет педагогия училищеһының алдынғы уҡытыусылары ла йәш белгескә тейешенсә ярҙам күрһәтә. Был йылдарҙа Абдрахман Ғәлләмов тәү башлап дөрөҫ уҡырға, матур яҙырға өйрәтеү, туған телдең грамматик төҙөлөшө, синыфта һәм синыфтан тыш уҡыу, телмәр үҫтереү мәсьәләләре өҫтөндә ныҡышмалы эшләй. Уның туған тел һәм әҙәбиәт методисы булып китеүендә һәм үҙ аллы ғилми хеҙмәттәр яҙа башлауында училищела уҡытыуҙың әһәмиәте айырыуса ҙур була- уны эҙләнергә һәм сағыштырыуҙар яһарға өйрәтә.
Ғалим башҡорт грамотаһына өйрәтеү проблемаһы өҫтөндә ғилми-тикшеренеү эштәре алып бара. Ул — башҡорт «Әлифба»һы, грамотаға өйрәтеү тарихы буйынса ғилми хеҙмәттәр, методик әсбаптар авторы. 1967 йылда атаҡлы башҡорт ғалимы, профессор Жәлил Кейекбаевтың ғилми етәкселегендә грамотаға өйрәтеү проблемаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай.
Белорет педагогия училищеһында, уҡытыусылар белемен камиллаштырыу институтында эшләгән осорҙа Абдрахман Ғәлләмов алты йәшлек балалар өсөн дә «Әлифба», башҡа уҡыу әсбаптары, методик ҡулланмалар төҙөй.
«Әлифба» — ғалимдың төп ғилми-ғәмәли эш һөҙөмтәһе. Уның исеме башҡортса «Әлифба», тәүге уҡыу китаптары яҙған Василий Катаринский, Александр Бессонов, Закир Айыуханов кеүек әлифбасылар менән бер рәттә тора. Күренекле методистың «Әлифба»һы 1962 йылдан бирле йәш быуынды грамотаға тиҙ һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә өйрәтергә ярҙам итә. Был китап төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнашып, дипломдар һәм дәртләндереү бүләктәренә лайыҡ була.
Мәғариф өлкәһендә һәм ғилми-тикшеренеү эштәрендә өлгәшкән уңыштары өсөн Абдрахман Әбдрәхим улы Ғәлләмов «РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы», «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы» тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ була, 1975 йылда К. Д. Ушинский миҙалы менән бүләкләнә.
Өҫтәлмә мәғлүмәт
Абдрахман Әбдрәхим улы — билдәле ғалим, башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһында гипотезаның, башҡорт теленең боронғо һәм хәҙерге Европа телдәренә йоғонтоһо һәм башҡорт эпостарының боронғо һинд философияһына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы Салауат Ғәлләмовтың һәм Башҡорт дәүләт университетының журналистика кафедраһы доценты, филология фәндәре кандидаты Азамат Ғәлләмовтың атаһы.
Эт тегәнәге
Эт тегәнәге, һырлан, эт дегәнәге (урыҫ.череда́ трёхразде́льная, лат. Bídens tripartíta)— астра сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, емештәре йәбешеп һырый торған ваҡ сәскәле бер йыллыҡ үлән.
Ботаник аңлатма
Һабағы яңғыҙ, тура, ҡыҙғылт төҫтә. Өҫтәрәк ҡапма- ҡаршы ботаҡлана.
Япраҡтары ҡаршылаш урынлашҡан. Япраҡ һаптары ҡыҫҡа.Япраҡ йәймәләре өс бүлкәтле.Һәр бүлкәте ланцет формаһында, ситтәре тешле.
Емеш е  шына формаһында, тешле ике  ҡылсығы булған орлоҡса (семянка) Шул үҙенсәлеге арҡаһында емештәре малдарҙың йөнөнә, кейемгә еңел генә  эләгеп китә ала. Шуға ла, алыҫ араларға тарала ала.
Июнь аҙағынан  сентябрға тиклем сәскә ата. Емештәре сентябрь— октябрҙә өлгөрә.
Еңгәй (Ҡыҙыл районы)
Еңгәй — Силәбе өлкәһе Ҡыҙыл районы ҡасабаһы. Еңгәй ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡасаба халҡы һаны 2010 йылда 1222 кеше тәшкил иткән (667 ҡатын-ҡыҙ һәм 555 ир-егет).
Урамдары
Ҡасаба урамдары селтәре 20 урам, 4 тыҡрыҡ һәм 1 майҙандан тора.
Рита Леви-Монтальчини
Рита Леви-Монтальчини (Rita Levi-Montalcini; 22 апрель 1909 йыл — 30 декабрь 2012 йыл) — итальян нейробиологы, үҫеү факторҙарын, атап әйткәндә NGF-ты асҡан өсөн Стэнли Коэн менән бергә физиология һәм медицина буйынса 1986 йылғы Нобель премияһы лауреаты була. Итальян Республикаһының ғүмерлек сенаторы.
Биография
Рита Леви (1930-сы йылдарҙа бөтә бер туғандары менән бергә фамилияларын Леви-Монтальчини тип үҙгәртәләр) Туринда йәһүд сефардтары ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа (игеҙәк һыңары Паола менән). Атаһы Адамо Леви (1932 йылда вафат була) — Казале-Монферратонан сыҡҡан инженер-электрик һәм математик; әсәһе Аделе Монтальчини Астиҙан рәссам була.