cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт ихтилалы (1755—1756)
Сәбәптәре
1740—1750 йылдарҙа батша хөкүмәте башҡорт аҫаба ерҙәрен тартып алыу сәйәсәтен дауам итә, һалымдарҙы арттыра, ҡәлғәләр һәм заводтар төҙөлә, күскенселәр килеүенә булышлыҡ күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта мосолмандарға рөхсәтһеҙ мәсет һәм мәҙрәсә төҙөргә тыйылған, хөкүмәт һәм сиркәү христанизация сәйәсәтен алып баралар. Мосолман руханиҙары властар күҙәтеүе аҫтында булғандар, ахундарҙың һаны дүртәүгә тиклем кәметелгән — улар барыһы ла хөкүмәт файҙаһына мәғлүмәт йыйырға тейеш булғандар. Көсләп суҡындырылып кире ислам динен алыусылар ҡаты язаланғандар. 1754 йылда сыҡҡан указға ярашлы башҡорттарға һәм мишәрҙәргә яһаҡ урынына хөкүмәттән ҡиммәт хаҡҡа тоҙ һатырға бойора һәм үҙҙәренә тоҙ сығарырға тыя. Был яһаҡ түләүҙән 6 тапҡыр ҡиммәтерәк килеп сыға, шул уҡ ваҡытта башҡорт ерҙәрендә тоҙ ығарыу урындары ҡаҙна файҙаһына күскән. Башҡорттар яһаҡ түләүҙе ғәмәлдән сығарыуҙы аҫабалыҡ хоҡуғын бөтөрөү тип тойғандар. 1754 йылда Нуғай даруғаһы башҡорттары ихтилалға әҙерлек башлай, тиҙҙән улар Уҫы һәм Себер даруғалары халҡы менән бәйләнеш урынлаштыра, мишәрҙәр ҙә болаға ҡушыласаҡтары хаҡында белдерә. Руханиҙар араһында иң билдәлеләрҙең һәм белемлеләрҙең береһе булған Ғабдулла Ғәлиевты (Батыршаны) ла ихтилалда ҡатнашырға йәлеп итәләр. Батырша барлыҡ мосолман халҡына 1755 йылдың 3 июлендә баш күтәрергә саҡырыу яҙа.
Ихтилал барышы
Ихтилал Нуғай даруғаһының Бөрйән улусында 1755 йылдың 15 майында тоҡана, һуңыраҡ уға Түңгәүер, Үҫәргән, Бошман-Ҡыпсаҡ, Һыуын-Ҡыпсаҡ, Сәнкем-Ҡыпсаҡ, Ҡарағай-Ҡыпсаҡ, Гәрәй-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Ҡатай улустары халҡы ҡушыла. Ихтилалсылар ҡәлғәләргә һәм заводтарға һөжүмдәр яһайҙар. Көсөкбай батыр етәкселегендәге баш күтәреүселәр Покровка заводын юҡ итәләр, капитан Шкапский командаһын тар-мар итәләр. Сурағол Миңлебаев етәкселегендәге Уҫы даруғаһының ғәйнә башҡорттары ла көрәшкә күтәреләләр. Батырша ихтилал башланғас та уҡ үҙенең ҡыйыуһыҙлығын һәм баҙнатһыҙлығын күрһәтә, шунлыҡтан Уҫы һәм Себер даруғаһында ихтилал киң ҡолас алмай, мишәрҙәр ҙә көрәшкә күтәрелмәйҙәр.
Батша хөкүмәте ихтилалды баҫтырыр өсөн ҙур көстәр йыя башлай — 1755 йылдың авгусына ҡарата Ырымбур губернаторы И. И. Неплюев командаһында яҡынса 36700 һалдаттар, драгундар, казактар һәм мобилизацияланған крәҫтиәндәр була, шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙы ла йәлеп итә. Неплюев баш күтәреүселәрҙе тотҡонға алмаҫҡа, шунда уҡ язаларға бойора. Ғәмәлдә каратель отрядтары ихтилалда ҡатнашмағандарҙы ла язалағандар. Властар шулай уҡ мишәрҙәрҙе һәм ҡазан татарҙарын ихтилалды баҫтырырға йәлеп итәләр. Яҡынса 50 мең баш күтәреүселәр ваҡытлыса ҡаҙаҡтарға ҡасалар. Неплюев бүләктәр биреп ҡаҙаҡ ханын һәм аҡһөйәктәрен ихтилалсыларҙың барлыҡ мөлкәтен тартып алырға һәм уларҙың үҙҙәрен властарға тапшырырға саҡырған. Һөҙөмтәлә баш күтәреүселәргә ҡаҙаҡтар менән дә карателдәр менән алышҡа инергә тура килгән, күптәрен каторгаларға йәки һалдат полктарына оҙатҡандар, уларҙың ҡатындарын һәм балаларын илдең үҙәк райондарына ҡоллоҡҡа таратҡандар.
1759 йылда Сенат башҡорттарҙы ҡурсалау кәрәген белдерһә лә, урындағы властар бәләкәй генә ташламаларға барғандар.
Люнда (Ветлуга ҡушылдығы)
Люнда  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 121 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Ирәмәл (күҙәтеү тәгәрмәсе)
Ирәмәл (рус. Иремель) — Өфө ҡалаһы Киров округының Бакалинский һәм Менделеев урамдары киҫелешендә урынлашҡан күҙәтеү тәгәрмәсе. 2015 йылда асылған. Уның бейеклеге 60 метр, ҡалала иң юғары күҙәтеү тәгәрмәсе. Сағыштырыу өсөн, 2014 йылда Мәжит Ғафури исемендәге паркта асылған "Седьмое небо " тәгәрмәсе, уның бейеклеге 48 метр. Бейеклеге буйынса, Сочиҙағы Лазаревское паркындағы (83 м), Силәбе өлкәһе Миәс ҡалаһының яр буйындағы (73 м), Мәскәүҙең 850 йыллығы исемендәге (73 м) , Ҡазандағы «Ривьера»(65 м) һәм Дондағы Ростовтағы «Бер күк йөҙө» (65 м) Рәсәй күҙәтеү тәгәрмәстәренән ҡала, алтынсы урынды алып тора.
Характеристикаһы
Иң бейек нәктәһе 60 метрға етә, күҙәтеү киңлеге 58 метр. Бер тәгәрмәс әйләнеше — 15 минутҡа тиклем ваҡыт ала . Конструкцияның ауырлығы 170 тонна. Кабиналар һаны 24, һәр береһе 6 кеше һыйҙыра. Кабиналарҙа кондиционер, яҡтылыҡ һәм йомшаҡ креслолар бар. Күҙәтеү тәгәрмәсендә бер үк ваҡытта 144 кеше була ала. Бер сәғәт эсендә 800 кешене үткәрә. Йыл буйына эшләй. 2016 йылда билет хаҡы ололар өсөн 150 һум, балалар өсөн 100 һум була. Аттракцион йәйгеһен 10:00-23:45, ҡышҡыһын 12:00-23:45.тиклем эшләй.
Тәнҡиттәр
Төҙөлөштән һуң Өфө ҡалаһында йәшәүселәр уны уңайһыҙ урынлашыуы һәм насар күренеш өсөн тәнҡитләй. Һуңғараҡ халыҡ унан ҡаланың иң матур һәм иҫтәлекле урындарын күреп ризалаша. Күҙәтеү тәгәрмәсенән Дуҫлыҡ монументы   , Салауат Юлаев һәйкәле  , Республика йорто һәм башҡа киң билдәле урындар күренә.
Кенә
Кня — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ошторма йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Винт
Тарих
Винтлы механизм Боронғо Грецияла ла (Архимед винты булараҡ) билдәле булған. Һуңыраҡ винт тураһында грек математигы Архит Тарентлы тауисирлама яҙып ҡалдыра. Б.э.т. I быуатта ағас тапшырғыстар Урта диңгеҙ буйы илдәрендә киң ҡулланылған. XV быуат Европаһында металлик винттар беркетеү изделиелылары рәүешендә бик һирәк булғандар. Ҡул отвёрткалары (оригиналда — tournevis ) 1580 йылдан иртәрәк барлыҡҡа килһәләр ҙә, тик XIX быуат башында ғына киң таралыу алалар. Тәүҙә винттар төҙөлөштә беркетеүҙең күп кенә төрҙәренең береһе булып торған, шулай уҡ тимерсе һәм балта оҫтаһы һөнәрҙәрендә ҡулланылған. Артабан металлик винттар күп кенә етешереү тармаҡтарында киң таралыу ала.
Классификация
Билдәләнәше буйынса винттар икегә бүленәләр:
Винт элементтары
Винттың төп элементтары :
Эшләпә формалары
Тәғәйенләнеше буйынса артабанғы төп эшләпә формаларын айыралар:
Козлянка
Козлянка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лобань йылғаһының уң ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ляленка
Ляленка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 284 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ключ (Вала ҡушылдығы)
Ключ  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 175 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Люнур
Люнур — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мальцевка
Мальцевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 304 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал (мәғәнәләр)
Урал — күп мәғәнәле һүҙ.
Косинка (Казанка ҡушылдығы)
Косинка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Казанка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл
Һүрәтләнеше
Һәйкәл Дон казагының һигеҙ метрлыҡ ҡурғанда торған бронзанан эшләнгән алты метрлыҡ, һигеҙ тонналыҡ атлы статуяһынан ғибәрәт. Казак хәрби шинелдә һәм фуражкала һүрәтләнә. Скульптура композицияһы ҙур булмаған постаментта урынлаштырылған. Ҡурған «Тымыҡ Дон казактарына» тип соҡоп яҙылған таш ҡуйылған. Халыҡ телендә Михаил Александрович Шолоховтың «Тымыҡ Дон» роман-эпопеяһындағы төп герой — Григорий Мелехов һәйкәле тип йөрөтөлә.
Тарихы
Скульптура композицияһы проекты 1956 йылда, Бөйөк Октябрь революцияһының 40 йыллығына арналған күргәҙмәгә әҙерлек барышында эшләнелә. 70 см ҙурлығындағы бронза макет «Трубач» атамаһын ала. Һуңыраҡ композицияны «Орленок» тип атайҙар, һуңынан — «Дон далаларында» һәм 1995 йылда ғына, асылғандан һуң, уға «Тымыҡ Дон казактарына» исеме бирелә.
Косинка (Казанка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тымыҡ Дон казактарына һәйкәл
Тарихы
Скульптура макеты Мәскәү, Брюссель күргәҙмәләрендә күрһәтелә, Ленин комсомолы премияһына лайыҡ була. Уны УССР Мәҙәниәт министрлығы ала һәм ул Харьков сәнғәт музейына ҡуйыла. 1982 йылда Н. В. Можаев М. А. Шолоховҡа скульптураның гипс макетын бүлк итә. Хәҙерге ваҡытта ул яҙыусының дәүләт музей-ҡурсаулығы экспозицияһына инә.
Скульптура менән КПСС-тың Ростов өлкә комитетының беренсе секретаре И. А. Бондаренко ҡыҙыҡһына, ул уны ике дәүмәлдә ҡойорға һәм Дондағы Ростовҡа төньяҡтан ингән ергә ҡуйырға тәҡдим итә. Скульптура Луганскта, сәнғәт етештереү комбинатында эшләнә. Бында модель башта балсыҡтан башҡарыла, һуңынан гипсҡа күсерелоә. Бронзанан ҡойоу 1991 йылда Ленинград «Монументскульптура» сәнғәт ҡойоу тәжрибә заводында тормошҡа ашырыла. Монтажлауҙы һәм тонировкалауҙы Киевтың ижади сәнғәт-производство оҫтаханаһы бригадаһы башҡара. Һәйкәл 1994 йылдың майында тантаналы асыла һәм М. А. Шолоховтың тыуыуна 89 йыл тулыуға бағышлана.
Кокманка
Кокманка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пестерь йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Межеумиха
Межеумиха — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нужна йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мелковка
Мелковка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кугуборка
Кугуборка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Шошма йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Кульма (Кильмезь ҡушылдығы)
Кульма  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кунжек
Кунжек — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы  Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Атаман һарайы (Новочеркасск)
Атаман һарайы — Новочеркасскта XIX быуаттың граждан архитектураһы. 1863 йылда Александр баҡсаһында Дон ғәскәренең наказлы атаманының рәсми резиденцияһы булараҡ төҙөлә. Һарай шулай уҡ батша һәм уның вариҫтарының Новочеркасскка килгән ваҡытында туҡталыу урыны була. Бында Донға килгән юғары даирәләр, шул иҫәптән императорҙары Александр II, Александр III, Николай II туҡтала. Һарай Рәсәйҙең мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә инә.
Һүрәтләнеше
Резиденция фасады классицизм стилендә эшләнгән. Мөйөштәге ризалиттарҙың суйын кронштейн менән нығытылған япма менән тоташтырылған, ҡойолған декоратив ҡойма менән балконлы ҡуш пилястрҙары бинаға һарайы күренеше бирә. Уның эсенлдә тантана залдары, нәзәкәтле итеп ҡойолған суйын баҫҡыстар бар. Интерьерҙар һыланып, кафель мейестәр, мәрмәр менән йөҙләнгән каминдар, һырлы мебель һәм инкрустация менән биҙәлгән. Залдарҙың береһендә Дондың үткәндәрҙәге хәрби эшмәкәрҙәренең картиналары галереяһы ҡуйылған.
Һарайҙың көнсығыш яғында 1869 хәҙер юҡҡа сыҡҡан Симеон Персианин сиркәүе була. Бинаның түбәнге ҡатында ярҙамсы биналар урынлаша. Ҡорам үҙе икенсе ҡатты биләй. Ул киң, майҙаны 120  м² була. Залының түбәләре бейеклеге 7 метр тәшкил итә. Төньяҡ һәм көньяҡ фасадта ҙур өс тәҙрә була. Сиркәү стеналарын дүрт һәм алты сатлы тәреләр һәм йондоҙҙар ҡаплай. Һәр тәҙрә өҫтөндә икешәр түңәрәк медальон тора, уларҙа күрәһең, киндергә төшөрөлгән һүрәттәр булғандыр. Сиркәү түбәһе аҡланып, төрлө үҫемлектәр һындандырылып эшләнә. Ҡоармды 1869 йылдың 8 ноябрендә владыка Платон изгеләндерә
Тарихы
Новочеркасск Атаман йорт-музейы 1860 йылдан 1863 йылға тиклем академик И. О Вальпреде проекты буйынса атаман М. Г. Хомутов етәкселегендә Дон ғәскәренең наказлы атаманын урынлаштыру һәм юғары дәрәжәле ҡунаҡтарҙы ваҡытлыса йәшәтеү өсөн төҙөлә. Был турала ҡарар Хәрби Совет тарафынан ҡабул ителә һәм, Ғали йәнәптәре 1860 йылдың 24 мартында раҫлағас, көсөнә инә.
Төҙөлөшкә ғәскәри төҙөлөш капиталынан 115 мең һум аҡса бүленә. 1861 йылдың 10 ноябрендә атаман Хомутов үҙенең хәрби министрға рапортында, Новочеркасск ҡалаһында Атаман йорто төҙөлөшө ахырына етеүе, ә 1862 йылда унда эштәр тулыһынса тамамланасағы һәм уны ғәскәр иҫәбенә мебель менән тәьмин итеү кәрклеге, сөнки бина, » наказной атамандан тыш, Юғары даирәләр килгәндә, улар өсөн дә бина" булып хеҙмәт итеүе тураһында белдерә. Хомутов фекеренсә, 10 бүлмә өсөн 10 мең һум көмөш баһаһы торған йыһаз кәрәк була. Барлыҡ эштәр 1863 йылдың октябрендә тамалана, барлығы 135 083 һум 86 тин аҡса тотонола . Атаман һарайында йорт сиркәүе булдырыу фекере һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Быға император [ Александр Икенсегә] 1866 йылдың 4 апрелендә һөжүм итеү сәбәп була. Ғали йәнәптәренең ҡотолоп ҡалыуын Дондың һәр урынында ғибәҙәт ҡылыуҙар менән билдәләнә. Атаман һарайының тәғәйенләнеше тәүҙән үк Дон атаманы өсөн генә түгел, юғары даирәләрҙе ҡабул итеү өсөн дә тәғәйенләнгәс, бинаға был ваҡиға хөрмәтенә йорт сиркәүе бинаһын төҙөргә ҡарар ителә. Дон халҡының башланғысын 1867 йылда Дон кафедраһына тәғәйенләнгән архиепископ Платон (Городецкий) хуплай һәм төҙөлөшкә һәм 5 апрелде тәхет байрамы итеп үткәреүгә рәхсәт бирә. Йорт сиркәүе ике ҡатлы итеп төньяҡ-көнсығыш яҡҡа, төп бина менән бер стилдә төҙөлә.
Граждандар һуғышы йылдарында Атаман резиденцияһында контрреволюция етәкселәренең штабы була. 1927 йылда һарай бинаһын район башҡарма комитеты, халыҡ мәғарифы бүлеге, һаулыҡ һаҡлау бүлеге, социаль тәьминәт бүлеге, административ бүлек, физкультура советы биләй. 1942 йыл дың 30 июнендә, Новочеркасскты Вермахт ғәскәрҙәре оккупациялауҙың бишенсе көнөндә, Атаман һарайында оккупанттар ҡарамағындағы ҡала менән идара итеү органы урынлаша.
1991 йылда бында КПСС ҡала комитеты хеҙмәткәрҙәре биләгән бүлмәләр ҡала хакимиәтенә тапшырыла. 1998 йыл һуңында хакимиәт бинаға ағымдағы ремонт үткәрә. 1999 йылдың 31 декабрендә Губернатор В. Ф. Чубтың «Атаман һарайын Ростов өлкәһенең дәүләт милке итеп раҫлау тураһында» ҡарары сыға. Уға ярашлы, бина Дон казактары тарихы музейы балансына күсә һәм уның филиалы булып китә.
Экспозиция
2001 йылдың 23 мартында хакимиәт Атаман һарайынан китә. Бушаған бина тантаналы рәүештә Дон казактары тарихы музейы етәкселегенә тапшырыла. Уның беренсе ҡатында төрлө музей экспозициялары урынлаша, икенсе ҡатында тантаналар бинаһы интерьеры булдырыла, Оло ҡунаҡхана, Ашхана, Атаман кабинеты урынлаша. Шул уҡ ҡатта Донской атаманы А. М. Калединдың мемораиль бүлмәһен асыла. Йорттағы Симеоновский сиркәүен тергеҙең планлаштырыла, унда Дон епархияһының 1829 − 1920 йылдарҙағы тарихы буйынса материалдар урын аласаҡ.
Шишмә (Нефтекама ҡалаһы ҡала округы)
Шишмә — Башҡортостан Республикаһындағы ауыл, Нефтекама ҡалаһы ҡала округына инә. Республиканың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
2004 йыл
Ҡарман ауыл советына ҡараған Шишмә ауылы Нефтекама ҡалаһы биләмәһе составына индерелә.
Морква
Морква — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уста йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парамонов утар йорто
Николай Парамонов йорто — Дондағы Ростов ҡалаһында китап нәшер итеүсе Николай Парамоновтың архитектор Леонид Эберг проекты буйынса 1914 йылда һалынған йорто. Хәҙерге ваҡытта йортта Көньяҡ федераль университетының Ю. А. Жданов исемендәге Зона фәнни китапханаһы урынлашҡан. Йорт неоклассицизм стилендә төҙөлгән һәм Федераль әһәмиәтле архитектура ҡомартҡыһы статусына эйә. .
Тарих
Танылған Ростов китап нәшриәт итеүсеһе һәм мәрхәмәтлек менән булышыусыһы Николай Парамонов йорто 1914 йылда һалынған. Йорт проектының авторы-архитектор Л. Ф. Эберг. Был йортта Парамонов ҡатыны Анна Игнатьевна һәм балалары менән йәшәгән.
1918 йылдың башында йорт хужаһынан тартып алынған, шунан һуң унда Ростов-Нахичеван ревкомы урынлашҡан. 1918 йылдың май айында большевиктар Ростовтан ҡыуылғас, йортта Иреклеләр армияһының штабы торған. Шул уҡ 1918 йылда йортта янғын булған. Йортто бары тик 1923 йылда яңынан тергеҙгәндәр.
Йортто аяҡҡа баҫтырғас, унда башта төҙөүселәр клубы, унан республика ҡан ебәреү институты, 1930-сы йылдарҙа унда өлкә тыуған яҡты өйрәнеү музейы асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында йорт яна, шулай ҙа уның стеналары һәм колоннадалары һаҡланып 1947 йылда йортто реконструкцияларға ҡарар итәләр. Был эш менән Л. Ф. Эберг етәкселек итә. 1952 йылда реконструкциялау тамамлана һәм уны китапханаһында Ростов дәүләт университетының китапханаһына тапшыралар.
XXI быуат башында Парамонов йорто капиталь ремонт талап итә, сөнки уның подвалы һыу үткәргәнлектән ныҡ еүешләнә һәм китаптар зарарлана башлай. 2005 йылда йорттоң фасадын ремонтлайҙар. 2013 йылдың көҙөндә бөтә бинаны ремонтлау планлаштырылған.
Архитектураһы
Парамонов йорто неоклассицизм стилендә төҙөлгән. Уның сүкеп тимерҙән эшләнгән ҡоймалары бинаны Пушкин урамынан айырып торалар. Төньяҡ төп фасадының композицияһы симметриялы. Йорттоң үҙәгендә ионик ордерлы алты колонналы портик урынлашҡан. Ҡабырға фасадтары пилястрҙар менән биҙәлгән. Төп инеү урынына ике маршлы ике яҡлы дүрт метрлы баҫҡыстар ҡуйылған. Цоколь ҡаты руст менән эшләнеп, киң кәрниз менән тамамлана. Көньяҡ фасадты колонналар ҡуйылған матур террасалар биҙәй. Улар ике рәт булып теҙелгән(капителдәре 1940-сы йылдарҙа юҡҡа сыҡҡан). Ҡунаҡ вестибюль үҙәк атриум залы яҡтыртылған быяла фонарҙар менән тоташҡан.
Мостовка (Лапшанга ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Йәшел театр (Дондағы Ростов)
Йәшел театр — Дондағы Ростовтағы федераль әһәмиәттәге М. Горький исемендәге Ростов дәүләт драма театры мәҙәни мираҫының бер өлөшө һәм иҫтәлекле урын. Бинаның ихата яғында, Тетар майҙаны, 1 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
1957 йылда М. Горький исемендәге театр реконструкциялана, һөҙөмтәлә уның тамаша залы бәләкәйләтелә. Әммә 1960 йылда архитектор В. Н. Разумовский проекты буйынса концерт майҙаны киңәйтелә һәм Йәшел театр атамаһын ала. Өҫтәмә сәхнә 3000 кешегә иҫәпләнә һәм уның майҙаны 300 квадрат метр була. Йәшел театрҙы биҙәү өсөн Мәскәү, Санкт-Петербург һәм Дондағы Ростов скульпторҙары йәлеп ителә. Үҙ исемен театр эргәһендә ағастарҙың күп булыуына бәйле ала. 2000 йылға ҡарата, объект авария торошонда була, уның статусы ахырғаса асыҡланмаған: өлкәнең мәҙәни мираҫ объекттары исемлегендә ул федераль әһәмиәттәге М. Горький исемендәге Ростов дәүләт драма театрының бер өлөшө тип иҫпәпләнһә, РФ Мәҙәниәт министрлығы мәғлүмәттәре буйынса, был дөрөҫлөккә тап килмәй.
2003 йылда бинаны реконструкциялау уның статусының асыҡланмауы арҡаһында үткәрелмәй. Һуңынан 2012 һәм 2013 йылдарҙа башҡарылырға тейешле ремонт эштәре лә кисектерелә. 2016 йыл башына ойошторусыларҙың пландарында майҙансыҡты ремонтлау һәм паркта бейеклеге 60 метр булған күҙәтеү ҡулсаһын урынлаштырыу ҡарала. Майҙансыҡ 2017 йылда сафҡа индереләсәк һәм 1000-дән ашыу кешене һыйҙырасаҡ тип күҙаллана. Сәхнә майҙаны 300 квадрат метрҙан күберәк буласаҡ. Ошо эштәрҙе башҡарыу өсөн 110 миллион һум самаһы аҡса талап ителә. Әлегә бина ярым емерек хәлдә, уның 45 проценты туҙған.
Мокшура
Мокшура — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вая йылғаһының һул ярына тамағынан 34 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутык
Кутык — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының һул ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мурановка
Мурановка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 260 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мятевка
Мятевка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туранка №4251 йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гәрәев Радик Арыҫлан улы
Гәрәев Радик Арыҫлан улы (23 март 1956 йыл— 29 октябрь 1996 йыл) — башҡорт опера һәм эстрада йырсыһы (баритон), музыка-йәмәғәт эшмәкәре. 1980 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы, шул иҫәптән 1990—1995 йылдарҙа театр директоры, бер үк ваҡытта 1991—1995 йылдарҙа хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың (1989) һәм Башҡорт АССР-ының (1983) халыҡ артисы. Халыҡ-ара сәнғәт академияһының ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Радик Арыҫлан улы Гәрәев 1956 йылдың 23 мартында Башҡорт АССР-ының Яңауыл районы Яңауыл ҡасабаһында тыуған.
Буласаҡ йырсының музыкаль һәләттәре уның бала сағында уҡ асыҡлана. Йортта һәр ваҡыт музыка яңғырай: ата-әсәһе, ағай-апайҙары башҡорт, татар һәм рус телдәрендә популяр совет эстрада йырҙарын да, халыҡ йырҙарын да башҡара. Радик һәр бер көйҙө тиҙ арала эләктереп ала, телдән-телгә еңел күсә, хатта милли башҡарыу оҫталығы — ике тауышта тамаҡ менән йырлау оҫталығын да үҙләштерә (әйткәндәй, Салауат Юлаев һүҙҙәренә Ишмулла Дилмөхәмәтов импровизацияһындағы "Уралым"ды башҡарғанда ул ошо алымды ҡуллана).
Ун биш йәшендә музыка училищеһына, артабан Өфө сәнғәт институтына уҡырға инә һәм уны 1983 йылда тамамлай. Гәрәевтың матур тауышы, сәхнә өсөн яратылған төҫ-ҡиәфәте, эшһөйәрлеге иғтибарһыҙ ҡалмай. Икенсе курс студенты сағында уҡ уны Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрына эшкә саҡыралар, һәм ул ғүмеренең аҙағына тиклем ошонда эшләй.
Уның опера репертуарында Онегин (П. И. Чайковский — «Евгений Онегин»), Жермон (Джузеппе Верди — «Травиата»), Фигаро (Джоаккино Антонио Россини — «Севильский цирюльник»), Аҡсәсән (Заһир Исмәғилев — «Урал илселәре»), Моралес (Жорж Бизе — «Кармен») партиялары ныҡлы урын ала.
Радик Гәрәевты тамашасылар опера йырсыһы булараҡ ҡына түгел, бай һәм төрлө репертуарында классика, халыҡ ижады һәм Башҡортостан композиторҙарының әҫәрҙәре яңғыраған концерт башҡарыусыһы булдараҡ та белә һәм ярата. Ул йомшаҡ, обертондарға бай баритоны, яҡшы вокаль мәҙәниәте, тыумыштан килгән һығылмалылығы, сәхнәлә үҙен дәрәжәле тота белеү һәләте менән айырылып торған.
1990—1995 йылдарҙа Раджик Гәрәев Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры директоры вазифаһын башҡара, опера солисы булараҡ та сығыш яһай. Ошо ваҡытта театр сәхнәһендә «Шаляпин кисәләре» тип исемләнгән опера сәнғәте, Рудольф Нуриев иҫтәлегенә балет фестивалдәре үткәрелә.
Операла һәм концертта йырларға, опера фестивале һәм Глинка исемендәге конкурсты ойошторорға, педагог һәм йәмәғәт эшмәкәре булырға ла, театрҙа барған ижади процеста музыка тыңлау, уны тикшереү, ролдәрҙе билдәләүҙән башлап балет һәм опера ҡуйыусылар, дирижер һәм музыка авторы менән һөйләшергә лә барыһына ла өлгөрә ул.
1996 йылдың 29 октябрендә 41-се йәшендә генә вафат була.
Ляхмаер табыш йорто
Ляхмаер табыш йорто — Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ йорто]] Ульянов урамы, 60/1 менән Ворошилов проспекты мөйөшөндә урынлашҡан. Ростов өлкәһе администрацияһының 09.10.1998 йылдың 411-се ҡарары нигеҙендә закон менән һаҡлана. 20.12.2016 йыл, 488-се ҡарар нигеҙендә һәйкәл биләмәләренең сиктәре лә раҫланған.
Тарих
Йорт ҡаланың тарихи өлөшөндә, үҙәктә урынлашҡан. Билдәле булғанса, XIX быуат аҙағында ул төҙөлгән булған, сөнки 1899 йылдың ғинуар айында Екатерина Петровна Ляхмаер уны һәм тағы бер участокты һатып ала. Уларҙың дөйөм майҙаны 940 квадрат метр тәшкил иткән. Ер участогында ул дүрт ҡатлы йорт һалдыра. Уның адресы: Канкринская, 70/9, Оло тыҡрыҡ. 1900 йылдың июлендә санитария комитеты Ляхмаер йорто ҡаланың санитар -эпидемиология хәүефһеҙлегенә ҡурҡыныс менән янай тип таба һәм был йорттағы барлыҡ фатирҙарҙа йәшәгән кешеләрҙе икенсе йорттағы фатирҙарға күсерергә ҡуша. Кешеләр күсенмәй был бинала ҡалалар һәм йорт тирәһен сүп-сарҙан таҙарталар. Шулай ҙа хужабикә 15 һум штрафҡа тарттырыла һәм сүп-сар таҙалау өсөн 40 һум аҡса сарыф итә. Йорт йылына 1030 һум табыш килтергән. 1907 йылдың апрель айында Екатерина Ляхмаерҙың ышаныслы кешеһе юрист Черников йортто 30 мең һумға алпауыт ҡатын Анна Ященковаға һата. Ященкова үҙ сиратында был йортто адвокат Черниковҡа һәм сауҙагәр Токаревҡа залогҡа(аманатҡа) бирә. Билдәле булғанса, 1910 йылдан йорт хужаһы — юрист Черников була.
Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы
Ҡорбанғәлиев Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы (21 ноябрь 1859 йыл — 7 декабрь 1919 йыл) — суфыйсылыҡ вәкиле, ишан, ахун (1890),  сәйәсмән һәм йәмәғәтсе.
Биографияһы
Ғәбиҙулла Ғәбделхәким улы Ҡорбанғәлиев 1859 йылдың 21 ноябрендә Ырымбур губернаһының Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мөхәммәтҡолой улусының Миҙиәк ауылында ишан Ғәбделхәким Ҡорбанғәлиев ғаиләһендә тыуған. Ҡорбанғәлиевтар нәҫеленән.
Троицк ҡалаһындағы мәҙрәсәлә уҡый. 1883 йылдың 28 мартында тыуған ауылы мәсетенә имам-хатип итеп тәғәйенләнә. 1885 йылда мәсет эргәһендә Миҙиәк ауылы мәҙрәсәһен аса һәм уның мөҙәрисе була. Дин тәғлимәтенә һәм мәғрифәткә ҡағылышлы мәсьәләләрҙә ҡырҡа консерватив һәм монархик ҡараштарҙы үҙ итә.
1890 йылдың 28 ноябрендә ахун дәрәжәһенә үрләтелә. 1912 йылда 1912—1913 йылдарҙағы Балҡан һуғышы менән бәйле рустарға ҡаршы вәғәз һөйләүҙә ғәйепләнеп, бөтә вазифаларынан бушатыла һәм Петропавловскиға һөргөнгә ебәрелә. 1915 йылда тыуған яғына әйләнеп ҡайта. Февраль революцияһы башланғас, ул үҙенең балалары һәм уҡыусылары менән берҙәм Рәсәй дәүләте сиктәрендә башҡорт халҡының үҙбилдәләнеш алыуын теләй, Башҡорт Хөкүмәте иғлан иткән Башҡортостан территориаль автономияһын ҡабул итмәй, әммә ергә башҡорттарҙың аҫабалыҡ хоҡуғын һаҡлауҙы һәм таныуҙы шарт итеп ҡуя.
1918 йылдың июнь-июль айҙарында Башҡорт хөкүмәтенең Силәбелә булған мәлендә, Башҡорт ғәскәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Уның улы Мөхәммәтһарун 1-се батальон командующийы итеп ҡуйыла.
Башҡорт хөкүмәтенең һәм ғәскәренең большевиктар яғына сыҡҡанынан һуң, үҙенең арҡаҙаштары (М. Л. Мортазин, Ғ. Ғ. Таған һ.б.) менән Колчак яғында ҡала. Ҡыҙылгвардеецтар Силәбене алғас, ул үҙенең улы Мөхәммәтғәбделхәй Ҡорбанғәлиев менән Себер яҡтарында большевиктарға ҡаршы көрәшеүсе «Мөхәммәт полкы» тип йөрөтөлгән кавалерия полкы төҙөй.
Яҡынса 2500 башҡорт ғаиләһе (10 мең кеше), шул иҫәптән ахундың ғаиләһе лә, сигенеүсе Аҡтар армияһы артынан ҡаса. Күп тә үтмәй, Ғәбиҙулла Ҡорбанғәлиев 16 йәшлек улы Ғәбделвәли менән ҡыҙылдарға пленға эләгә.
Башревком рәйесе Ә.-З. Вәлидов ҡарары буйынса ҡулға алына. 1919 йылдың 7 декабрендә Стәрлетамаҡ ҡалаһы төрмәһендә атып үлтерелә.
Ғаиләһе
Улдары: Мөхәмәтғәбделхәй, Мөхәмәтһарун, Абдулвәли, Мөхәмәтансар, Заҡуан һәм Абдулла.
Курма (Лумпун ҡушылдығы)
Курма  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лумпун йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мария ҡала дауаханаһы (Дондағы Нахичевань)
Мария ҡала дауаханаһы — XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Дондағы Нахичеванда (хәҙер — Дондағы Ростовтың Пролетар районы) төҙөлгән комплекс. XXI йөҙ йыллыҡҡа тиклем өлөшләтә һаҡланған. Бинаның хәҙерге адресы: 14-се һыҙат урамы, 63, литер Б. Дауаханаға Мария исеме биреү Нахичевань думаһы тарафынан 1888 йылда ҡарар ителә.
Тарихы
1877—1978 йылдарҙа Дондағы Нахичеванда Мария ҡала дауаханаһы асыла. Уның ихтыяждары өсөн йортто сауҙәгәр Иван Попов бирә. Бина күләмле бәләкәй булғанлыҡтан, барлыҡ дауахана бүлексәләре эше лә тәьмин ителмәй. 1892 йыл да яңы дауахананың төп корпусы асыла, ә тағы 6 йылдан һуң ауырыуҙарҙы тағы бер — йоғошло ауырыуҙар бүлегендә ҡабул итеү башлана. Мария ҡала дауаханаһының балалар бүлексәһен төҙөүҙә Нахичевандың тоҡомло почетлды гражданы Кирилл Попов үҙ ярҙамын тәҡдим итә. 1902 йыл дың йәйендә ҡала властары уның тәҡдимен ҡабул итә һәм төҙөлөш эштәре башлана. Әммә бер аҙҙан хәл-торош үҙгәрә. 1904 йыл дың 6 ноябрендә Нахичевань ҡала башлығы Дондағы Ростов ҡала башлығынан ҡалала бала табыу йорто булмауы тураһында хат ала. Был бала табыусы ҡатындар һәм яңы тыуған сабыйҙарҙың сәләмәтлек торошона кире сағылыш таба. Ҡала хакимиәте төҙөлөш алып барылған бинаны бала табыу бүлеге ихтыяжы өсөн ҡулайлаштырырға ҡарар итә. Төҙөлөштө финанслаусы Кирилл Попов та был ҡарра менән ризалаша. Бала табыу приютын йыһазландырыу өсөн бинаның көньяҡ өлөшө бирелә. Беренсе пациенттар бында 1905 йыл дың октябрендә ҡабул ителә. Ләкин дауахана эшенең ҡоролошо һәм тейешле ойошманың булмауы һөҙөмтәһендә бала табыу бүлегендә башҡа пациенттарҙы ла дауалайҙар. Айырым бала табыу бүлеген булдырыу идеяһы һаман да асыҡ килеш ҡала. Уны тормошҡа ашырыу өсөн Кирилл Попов тағы ла финанс ярҙам күрһәтә һәм 24 мең һум күләменда аҡса бирә. 1913 йыл да бала табыу приюты эш башлай.
XXI быуат ҡа Мария ҡала дауаханаһының барлыҡ биналары ла һаҡланмай. Төп корпус һәм иң башта бала табыу бүлеге булған павильон ғына тороп ҡала. Ғәмәлдәге архитектура объекттарының фасад һәм интерьер элементтары юғалтыла. Ҡыйыҡтың заманса конструкцияһы баштағыһынан айырыла, төп игек һәм ярҙамсы ишектәрҙең ишек конструкциялары тураһында ла шулай тип әйтергә мөмкин. Хәҙер бинала республика ҡан биреү станцияһы урынлашҡан. К. М. Попов павильоны һәм Мария ҡала дауаханаһының төп корпусынан торған биналар комплексы Дондағы Ростовтың төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекттарына инә.
Маныч яны далаһы
Һүрәтләү
Маныч яны далаһы бер кластерлы участканан тора. Ул Егорлык йылғаһының уң яҡ ярында һәм Пролетар һыуһаҡлағысы территорияһында, Яңы Маныч ауылынан төньяҡта урынлашҡан. Көнбайышта Маныч яны далаһы территорияһы йылғаның яр һыҙаты менән сикләнгән, ә көнсығышында яр һыҙатынан 750 метр алыҫлыҡта айырылып ята. Был айырыуса һаҡлана торған тәбиғи территория ҡоро даланан ғибәрәт район, унда орнитофаунаһы өҫтөнлөк итә. Күп ҡоштар һәм йәнлектәр төрө Ростов өлкәһенең «Ҡыҙыл китабына» индерелгән, шул иҫәптән ала ҡаҙ, бөҙрә пеликан, оҙонаяҡ сәпсек. Тәбиғәтте һаҡлау территорияһында ауыл хужалығы эшсәнлеге, һунар итеү, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу һәм тәбиғәт объектын боҙа торған хәлгә килтереүсе һәр төрлө эшмәкәрлек тыйылған.
Кружилинский ауыл биләмәһе
Кружилинский ауыл биләмәһе — Ростов өлкәһенең Шолохов районында муниципаль берәмек.
Биләмәнең административ үҙәге — Кружилинский утары.
Географияһы
Кружилинский ауыл биләмәһе дала ерендә, Чёрная йылғаһының йырындар менән йырғысланған бассейнында, Чёрная һәм Семёновка йылғалары ҡушылған урында, Вёшенская станицаһынан 20-25 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Кружилинский утарына 1749 йыл тирәһендә нигеҙ һалынған. 1820 йылға утарҙа 20 хужалыҡ, ХIХ быуат аҙағына — 200 хужалыҡ булған. Революцияға саҡлы утар менән атаман идара иткән. Утар халҡы Вёшенская станицаһының Троицк сиркәүенә доға атҡарырға йөрөгән (прихожане).
Хәҙерге ваҡытта утарҙа 587-гә яҡын хужалыҡ бар һәм унда 1270-гә яҡын кеше йәшәй. «Кружилинский ауыл биләмәһе» муниципаль берәмеге территорияһында 944 хужалыҡ булып, уларҙа 1930-ға яҡын кеше йәшәй.
Кружилинский утарында административ үҙәге булған «Кружилинский ауыл биләмәһе» 2003 йылдың 6 октябрендә ҡабул ителгән 131-се «Рәсәй Федерацияһында үҙидара ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» Федераль законына һәм 2004 йылдың 19 ноябрендә баҫылған 198--ЗС Өлкә Законының 2-се статьяһына ярашлы, Закон сығарыу Йыйылышының (Законодательное Собрание) 2004 йылдың 5 ноябрендәге ултырышында "Шолохов районы"ның һәм уның составындағы муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен билдәләү һәм уларға тейешле статус тәғәйенләү тураһында" тигән ҡарары нигеҙендә ойошторолған.
Административ ҡоролошо
Кружилинский ауыл биләмәһе составына инә:
Иҫтәлекле урындары
Кружилинский ауыл биләмәһе территорияһында М. А. Шолохов Дәүләт музей-ҡурсаулығы составына ингән Кружилинский мемориаль комплексы урынлашҡан. Кружилинский утары территорияһындағы музей комплексына түбәндәгеләр инә: Һәйкәл бронзанан ҡойолған. Һәйкәл скульптураһы бейеклеге 6 метр. Һәйкәл бейеклеге 8 метрғаса өйөлгән ҡурғандың иң ҡалҡыу урынында, постаментҡа ҡуйылған. Һәйкәл ауырлығы — 8 тонна.
1956 йылда Н. В. Можаев, Н. Н. Щербаков менән авторлыҡта, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһының 40 йыллығына бағышланған күргәҙмәне ойошторғанда, һәйкәл композицияһын әҙерләгән. 70 см бейеклегендәге бронза скульптураһы макетының тәүге исеме «Торбасы» («Трубач») булған. Һуңғараҡ уның исеме «Бала бөркөт» («Орлёнок») тип үҙгәртелгән, аҙаҡ — «Дон далаларында», ахырҙа — 1995 йылда, һәйкәл асылғандан һуң, уға «Тымыҡ Дон» казактарына" тигән атама бирелгән. Шул уҡ исем һәйкәл янындағы ҙур ташҡа ла яҙылып ҡуйылған. Һәйкәл 1994 йылда асылған һәм М. А. Шолоховтың 89 йәшенә (ҡабул ителгәнсә, түңәрәк йәше лә түгел) тап килгән.
Кыркызья
Кыркызья — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Арлеть йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Кылт
Кылт — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вала йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Кыркызья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кылт
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наврас
Наврас — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лапшанга йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кырчма
Кырчма — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы, Марий-Эл Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кильмезь йылғаһының уң ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Аркуль ҡала тибындағы ҡасабанан Вятские Поляны ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нелидовка
Нелидовка — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе,Марий Эл Республикаһы,Кострома өлкәһе,Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 251 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы Ветлуга ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Я. С. Поляков йорто (Таганрог)
'''Я. С. Поляков йорто''' — Таганрог ҡалаһының тарихи үҙәгендәге Петровская урамы, 74 адресы буйынса урынлашҡан, XIX быуаттың беренсе сирегендә төҙөлгән айырым йорт. Петровская урамы ансамбле Я. С. Поляковтың йорто менән бергә төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты исемлегенә инә.