cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Цитверҙың аяҡ кейемдәре фабрикаһы бинаһы
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ижтимағи фәлсәфә
Ижтимағи фәлсәфә — философияның нимә ул йәмғиәт  һәм кеше унда ниндәй урын биләй тигән һорауҙарға яуап бирергә саҡырылған бүлеге.
Бындай аңлауҙа буйынса фәлсәфә  теоретик социология менән яҡынлаша. Айырма тәү сиратта  шунда: фәлсәфә тәнҡит функцияһын үтәһә, социология йәмғиәтте анализлай һәм уның йәшәйеш закондарын билдәләй. Фәлсәфәлә социаль проблематика антик традицияға һәм тәү сиратта  Платон («Дәүләт») һәм Аристотель («Сәйәсәт») текстарына барып тоташа.
Икенсе яҡтан, социаль философия (тәү сиратта  киҫкен социаль теорияның коммуникатив, минимум Ю Хабермастан башлап)) тикшереү өлкәһе йәмғиәт һәм «социаль» булған фәлсәфә бүлеге булараҡ түгел, әммә яҡшы сифатлы, «тулы» фәлсәфә булып аңлашыла — был ижтимағилыҡ тураһында фәлсәфә генә түгел, әммә ижтимағилыҡтан фәлсәфә.
Йәмғиәттең иң абруйлы фәлсәфәүи һәм социологик концепциялары араһында марксизмды (Маркс, Энгельс) һәм неомарксизмды (Георг Лукач), либераль теорияны (фон Мизес, Хайек), йәмғиәт теорияһын (Ортега-и-Гассет), менеджериаль йәмғиәт теорияһын (Бэкхем), тоталитар йәмғиәт теорияһын (Юнгер, Арендт, Мангейм), Франкфурт мәктәбенең  үҫешкән индустриаль йәмғиәт теорияһы (Хоркхаймер һәм Адорно, Маркузе), постиндустриаль йәмғиәт һәм мәғлүмәти йәмғиәт теорияһы (Белл, Тоффлер), «һуңғы модерн» йәмғиәт теорияһы(Гидденс) һәм император глобализмы теорияһы  (Хардт һәм Негри) билдәләргә мөмкин.
Йосоп
Йосоп (Йософ) — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.
Ҡурға (ауыл)
Ҡурға (Курга) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе үҙәге.
География
Ҡурға йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 15 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 288 метр.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.
Сәкинә Исмаилова
Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова йырсы, муғам оҫтаһы, Әзербайжан Республикаһының халыҡ артисы. (1992), «Шөһрат» ордены кавалеры (2016).
Тормошо
Сәкинә Ғүлү ҡыҙы Исмаилова 1956 йылдың 24 февралендә тыуған.
Сәкинә Исмаилова, халыҡ йырҙарын һәм муғамдарын алмаштырғыһыҙ башҡарыусы, донъяның күп илдәрендә — Иранда, Төркиәлә, Ираҡта, Сәғүд Ғәрәбстанында, Вьетнамда, Японияла, Һиндостанда, Австрияла, Германияла, Нидерландта, Швецияла, Францияла, Норвегияла, Данияла, Венгрияла, Люксембургта, АҠШ-та әзербайжан муғам сәнғәтен данлай, күп тапҡырҙар ул юғары кимәлдә сығыш яһай. Сәкинә Исмаилова тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙҙар муғам триоһын ойошторған, һуңғы йылдарҙа был ҙур булмаған коллектив менән бер нисә сит илдә сығыш яһай.
Тәжрибәле муғам оҫтаһы рәсми дәүләт һәм юбилей сараларында әүҙем ҡатнашып ҡына ҡалмай, һуңғы йылдарҙа Гейдар Алиев исемендәге Һарайҙа һәм Әзербайжан Дәүләт Филармонияһында ул шулай уҡ үҙенең соло концерттары менән тамашасыларҙың һөйөүен яулай. Сәкинә Исмаилова Әзербайжан мәҙәниәт һәм сәнғәт университеты һәм Әзербайжан Милли Консерваторияһында уҡыта. Уның тәрбиәләнеүселәре бөгөн төрлө музыкаль коллективтарҙа уңышлы сығыш яһай һәм популярлыҡ менән файҙалана. Президент и.иванов исемендәге премия лауреаты. 2016 йылдың 24 февралендә әзербайжан муғам сәнғәтен үҫтереүҙәге һәм пропагандалауҙағы ҡаҙаныштары өсөн «Шөһрат» ордены « Фиҙакәр Хеҙмәте өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
Әзербайжан Республикаһы Президентының шәхси стипендияһына лайыҡ була.
В. А. Мемориэл Стэдиум
Стадион өс меңдән артыҡ кеше һыйҙыра. Төп трибуна түшәм аҫтында урылашҡан һәм бетон һәм кирбестән эшләнгән. Ул үҙ эсенә 12, уларҙың тәүге алтыһы ― арҡалы, тамашасылар ултырыу урынын алған. Шулай уҡ бында тағы ике өҫтәмә асыҡ трибуна бар. 2006 йылға тиклем булдырылған, һуңынан яһалма менән алмаштырылған, яланда натураль газон үҫә.
Тарихы
Стадион 1954 йылда балаһы хәрби хеҙмәттә булған әсәләргә ярҙам итеү менән шөғөлләнгән Blue Star Mothers of America коммерцияға ҡарамаған ойошманың аҡсаһына төҙөлгән. Башта ул госпиталь пациенттары софтбол уйнау мөмкинлегенә эйә булһын тигән маҡсатта ойошторолған.
1993 йылда, ул мәлдә Чилликоти Пэйнтс клубы ҡараған Фронтир Лигаһы В. А. Мемориэл Стэдиумды үҙенең төп майҙансыҡтарҙың береһе тип иғлан итә. Ветерандар эштәре буйынса департаменты менән хеҙмәттәшлек иткән Пэйнтс Чилликоти етәкселеге стадионды, һәм клуб ҡатнашлығындағы беренсе уйын 1993 йылдың июнендә үтә.
2006 йылда ҡала Росс округы хакимиәте вәкилдәре урындағы спорт һөйөүселәр ойошмаһы менән бергә стадионды артабан төҙөкләндереү менән шөғөлләнә.
Шулай уҡ стадионда фильмының ҡайһы бер сәхнәләре (A Little Inside, 1999) төшөрөлгән.
Вохонка (йылға)
Вохонка  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/502 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Илья Гульбани башняһы
Илья Гулбани башняһы - ысын мәғәнәһендә милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы. Ул Грузияла тарихи Сванетия төбәгендәге Местия муниципалитетының Хеши ауылында урынлашҡан. Илья Гульбани башняһы урынлашҡан ауыл Чхутнер һыртынан көньяҡҡа ҡарай, Энгуринан үң яҡта, диңгеҙ кимәленән 1780 метр бейеклектә урынлашҡан
Үрге Юлдаш
Үрге Юлдаш — топоним.
Илья Гульбани башняһы
Тарихы
Илья Гульбану башняһына 2006 йылдың 7 ноябрендә  Грузия президенты указына ярашлы милли әһәмиәттәге мәҙәни ҡомартҡы категорияһы бирелә.
Терженка
Терженка — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Миһеле йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Таиланд
Таила́нд (ประเทศไทย) Таиланд короллеге (ราชอาณาจักรไทย ) — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла урынлашҡан дәүләт, Һинд-Ҡытай ярымутрауында һәм Малакка ярымутрауында урынлашҡан. Көнсығыштан Камбоджа һәм Лаос, көнбайыштан Мьянма, көньяҡтан Малайзия менән сиктәш.
1939 йылға тиклем Сиам тип атала. «Тхай» (ไทย) һүҙе «азатлыҡ» тигәнде аңлата. Һүҙ үҙен-үҙе аҡлай: башҡа дәүләттәр Франция һәм Бөйөк Британия колониялары булғанда, Таиланд Көньяҡ-Көнсығыш Азияла мөстәҡиллеген һаҡлап ҡалған берҙән-бер дәүләт.
«Таиланд»  — XX быуаттың 30-сы йылдарында ғәҙәти тормошҡа инеп ҡалған инглизлаштырылған тайҙар йәшәгән ил исеме. Тайса ил исеме «Мыанг Тхай» йәки «Пратхет Тхай» тип яңғырай.
Географияһы
Таиланд Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Һинд-Ҡытай һәм Малакка ярымутрауында урынлашҡан, көнбайышта Андаман диңгеҙе, көнсығышта Көньяҡ-Ҡытай диңгеҙенең Сиам ҡултығы менән йыуыла. Таиландтың территорияһы төньяҡтан көньяҡҡа һуҙыла (иң төньяҡ нөктәһенән иң көньяҡ нөктәһе тиклем алыҫлыҡ— 1860 км). Көньяҡ-Көнсығыш Азияның үҙәгендә урынлашыуы һәм илдәр араһында төбәктең төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай иң ҙур оҙонлоғо арҡаһында Таиланд Көньяҡ-Көнсығыш Азияла төрлө климатҡа эйә, шуға күрә төп культураларҙың уңышы йылына бер нисә тапҡыр йыйыла, ә туристик миҙгел бер климатик зонанан икенселәренә «ағып сыға», был Таиландты донъяла һирәк булған йыл әйләнәһенә туристик үҙәк итә. Урмандар илдең 10 процентын тәшкил итә: төньяҡта тропик япраҡтары ҡойолоусы урмандар, ә артыҡ дымлы көньяҡ райондарында мәңге йәшел тропик ағастар үҫә.
Төбәктәре
Географик яҡтан, климаты, тәбиғәт ресурстары күҙлегенән, рельефы формаларының төрлөлөгө һәм хатта халҡының этник составы яғынан, Таиланд биш төп төбәккә бүленә: Үҙәк, Көнсығыш, Төньяҡ, Төньяҡ-Көнсығыш һәм Көньяҡ Таиланд.
Климаты
Таиландтың климаты илдең төньяғында — дымлы тропик, көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә субэкваториаль, ә Малайзия менән сигендә — экваториаль. Был илдең ҙур өлөшөнөң тропик һәм субэкваториаль бүлкәттә урынлашыуы, көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш муссондарының йоғонтоһо менән аңлатыла. Таиландтың иң төньяҡ һәм иң көньяҡ нөктәләре араһындағы алыҫлыҡ 1860 км тәшкил итә, ә киңлектәр айырмаһы — яҡынса 15 °. Төньяҡтан көньяҡҡа шундай оҙонлоғо Таиландтың климатын Көньяҡ-Көнсығыш Азияла күп төрлө итә. Көньяҡ-көнбайыш муссон май аҙағында — июль уртаһында ямғырҙар һәм сағыштырмаса һалҡындар алып килә. Ноябрь айына ямғырҙар туҡтай, һәм «һалҡын ҡоро» миҙгел башлана, ул февраль урталарына тиклем дауам итә. Был ваҡытта Төньяҡ, Төньяҡ-Көнсығыш һәм Үҙәк Таиландтың үҙенә теймәй генә һалҡын алып килгән муссондың йоғонтоһо һиҙелә. Муссондар кәмеү менән, февраль — май айҙарында үтә эҫелек башлана, өҫтәүенә, һауа дымлылығы яңы муссон миҙгеле башланғанға тиклем яйлап арта, ә һуңынан цикл яңынан ҡабатлана.
Ямғырҙар миҙгеленең оҙайлығын билдәләү ауыр. Ғәҙәтттә ул май — июнь айҙарында башлана һәм нояберь айына тиклем дауам итә. Илдең үҙәгендә һәм көнсығыш яр буйҙарында август—сентябрь айҙарында көслө ямғырҙар була. Октябрь — ғәҙәттә дымлы миҙгелдең һуңғы айы, был айҙа һыуҙың күп күләме һуғарыу системаларында һәм ҡала дренажында туплана, һөҙөмтәлә йыш һәм көслө булмаған ямғырҙарҙа ла көслө һыу баҫа. Атап әйткәндә, Чаупхрая йылғаһы ярҙарынан сыҡһа, Бангкоктың ҡайһы бер кварталдары һыу аҫтында ҡала, сөнки ҡаланың өстән бер өлөшө диңгеҙ кимәленән түбән урынлашҡан.
Экваторға яҡыныраҡ булған һайын температура кимәле әҙ айырыла. Мәҫәлән, иң һалҡын айҙар (декабрҙән февралгә тиклем уртаса температура +20 +27 °C) төньяҡта тауҙарҙа төнгө температура нулгә тиклем төшөүе мөмкин, ә көндөҙ +25 була Чиангмайҙа иртәнге сәғәттәрҙә (Төньяҡ Таиландтың башҡалаһы) 10 градус йылы, ә башҡа райондарҙа +20 градустан юғары була. Иң юғары температура апрель һәм май айҙарында — +35 юғары (нормаһы), әммә +40 градус та була.
Халҡы һәм социаль-мәҙәни ресурстары
Таиландтың халҡы нигеҙҙә этник тай халҡынан һәм лаостарҙан (~80 %) тора. Шулай уҡ этник ҡытайҙарҙың ҙур общинаһы ла бар (~10 %), уға Таиландтың элекке премьер-министры Таксин Чинават ҡарай. Башҡа этник төркөмдәргә малайялылар, хмонгтар, кхмерҙар, һәм шулай уҡ көнсығыш Таиландта Вьетнам һуғышынан төпләнеп ҡалған вьетнамлылар инә.
Таиланд халҡының 94,6 проценты буддизмды, 4,6 проценты мосолман динен — нигеҙҙә илдең көньяғында йәшәүсе малайялылар тота.
Дине
Таиландта король дәүләт башлығы ғына түгел, ә бөтә диндәрҙең бағыусыһы һәм һаҡлаусыһы булып тора. Көрсөк осоронда ул бер кемде лә айырып ҡарамай, яраштырыу аралашсыһы ролендә сығыш яһай. Таиланд короле — лидер һәм милли символ, сәйәсәттән юғары тора, шуға күрә ул сәйәси эштәргә тик ҡан ҡойошто булдырмау өсөн генә ҡыҫыла. Таиландта король ғаиләһен яраталар һәм ихтирам итәләр — рәсми вәкилдәр раҫлауы буйынса — уларға ҡарата дини характерҙағы тиерлек ҡараш була. Һуңғы йөҙ йыллыҡтар дауамында, йәки хатта бер ни тиклем күберәк тә, һәр хакимлыҡ иткән королгә һәм уның ғаилә ағзаларына, рәсми рәүештә бөтә халыҡтарҙың именлеген булдырыуҙа ҡатнашыу һәм йәнәһе, подданныйҙарының шәхси үҫешендә ҡыҙыҡһыныу кеүек сифаттар беркетелә.
Король культы менән бәйле башҡа номиналь (уртаса) йолалыҡтан тыш, тайҙар будда тәғлимәтен тоталар. XIII быуатта Таиландта рәсми рәүештә «бәләкәй тәгәрмәсле арба» тигәнде аңлатҡан хинаяна буддизмы таныла— (буддизмдың икенсе ҙур тармағы «Махаяна» — «бөйөк тәгәрмәсле арба»). Әлеге ваҡытта «хинаяна» иҫкергән тип һанала һәм ҡулланыуҙан сыға, был буддизм тармағының исеме — «тхеравада» — «иң ололарҙың тәғлимәте» тип алмаштырыла. Тхеравада — «Палия ҡанунында» яҙылған буддизмдың бер варианты, уның эйәреүселәре быны иң боронғо, иң матур һәм иң үҙенсәлекле Гаутама Будда тәғлимәтенә яҡын тип иҫәпләй. (Буддизмдың башҡа версияһы эйәреүселәре шул уҡ үҙҙәренең дини-фәлсәфәүи концепцияларын раҫлай, әммә был дини конфликттарға килтермәй). Был тәғлимәттә үҙенең ҡәтғи ҡағиҙәләре бар, башҡаларға ҡарата һауалы мөнәсәбәт тыйыла (бигерәк тә туристар тарафынан) — был Будда һынына, ғибәҙәтханаларға, монахтарға ихтирам, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙарҙың ҡайһы бер ҡылыҡтарының азатлығын сикләү бар, әммә ритуал һәм йолалар, дөйөм алғанда, һинд махаянаһы буддизмына ҡарағанда күпкә ябайыраҡ.
Буддизм, башҡа ышаныуҙар һәм диндәр тай сәнғәтендә һәм монастырҙар тормошонда сағылыш таба. Сиамда тарихи ике мәҙәниәт булған: буддизмдың әһәмиәтенә нигеҙләнгән һәм үҙенә индуизм элементтарын үҙләштергән һарай яны мәҙәниәте, икенсеһе — халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре (уларҙың араһында иң билдәлеһе — рамвонг, уға туристарҙы ла йәлеп итәләр), рухтарға ышаныу, әкиәттәр менән, ауыл хужалығы һәм кеше ғүмере циклы йолалары менән бәйле крәҫтиән ауылы мәҙәниәте. Халыҡ мәҙәниәтенә шулай уҡ халыҡ кәсептәрен дә индерергә мөмкин — көнкүреш әйберҙәрен етештереү, ағас эшкәртеү, йорттағы ебәк туҡыусылыҡ, сыбыҡтан, ротангтан үреү һ. б. Һарай яны мәҙәниәтенә тай музыкаһының («пхи пхат») традицион оркестры менән оҙатылған тай классик театрын («кхон»), тасуири уҡыу белеүсенең йыр һәм көйләп һөйләүен, будда монастырҙарының архитектураһын, ғибәҙәтханаларҙағы стена фрескаларын, Будданың скульптура һындарын индерергә мөмкин. Таиландтың традицион скульптураһы, барыһынан элек, һүрәттәрҙә бирелә һәм ул донъяла будда сәнғәтенең иң ҙур әҫәрҙәре исемлегенә инә. Будда билдәле ҡанун торошонда һүрәтләнә, был буддист өсөн мәғәнәгә эйә; шулай уҡ скульптура һындарының күп төрлө стилдәре бар — былар барыһы ла Бангкок Милли музейында һаҡлана. Бангкоктан көнбайышта, Накхонпатх ҡаласығы эргәһендә донъяла иң ҙур киле, 127 метрлыҡ Пхра Патом Чеди, ә Чиангмайҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 16 км алыҫлыҡта Ват Прахат Дой Сутхеп тауы түбәһендә буддизмдың изге ғибәҙәтханаһы урынлашҡан.
Таиландта әһәмиәте буйынса икенсе дин — исламды яҡынса 4,6 % халҡы — Малайзияға яҡын, башлыса көньяҡ провинцияларҙа йәшәүселәр тота населения — в основном жители южных провинций, близких к Малайзии.
Таиландта шулай уҡ христианлыҡ та бар. Христиандар тураһында иң беренсе телгә алыу итальян сәйәхәтсеһе Варсеманан Людовиктың юл яҙмаларында теркәлгән, ул Көньяҡ-Көнсығышҡа 1505 йылдарҙа бара. Уның яҙмаларынан Таиландта беренсе христиандар — әрмәндәр икәнлеге асыҡлана, улар бында даими йәшәгән һәм Һиндостан менән сауҙа алып барған. XVI—XVII быуаттарҙа христианлыҡты бында католик миссионерҙар тарата. Әлеге ваҡытта илдә католик һәм протестант общиналары эшләй, шулай уҡ Урыҫ православие сиркәүенең ете мәхәлләһе һәм бер монастыры бар. Төрлө баһалар буйынса, илдә 0,7 % алып 1,7 % тиклем халҡы христиан динен тота — нигеҙҙә былар таулы төньяҡ төбәк халҡы. Христиандарҙың күп өлөшө — католиктар, әммә протестанттар ойошмалары — Аллаһ Ассамблеяһы диндарҙары, пресвитериан, баптистар, адвентист, лютерандар бар
Архитектураһы
Беренсе ҙур тай Сукхотай дәүләте ойошторолғанға тиклем Таиланд өлкәләре (ә XII быуаттан бөтә ил) Бапном, Дваравати,Ченла һәм Камбуджадеша дәүләттәренең монск, кхмер составына инә. Камбуджадеша дәүләте тарҡалғандан һуң, Сукхотаи, Аютия һәм Бангкок дәүләттәре камбоджа мәҙәниәтенең төп вариҫы була, сөнки Камбоджала уның үҫеше өсөн шарттар булмай. Тайская архитектура берёт начало от камбоджийской. Тай архитектураһы башланғысын камбоджанан ала.
Тай сәнғәт мәҙәниәтенең үҫеше буддизм менән бәйле, ул тай вариантында ҡайһы бер индуизм мотивтарын үҙ эсенә ала. Монументаль архитектурала төп ҡоролмалар төрө — киле һәм ғибәҙәтхана. Тай килеләре монск һәм кхмер прототибына барып тоташа (прасанг, прасат, чеди; «пра» «изге» тигәнде аңлата). Ғибәҙәтханаларҙың үҫеш нигеҙе булып вехан — ағас ҡыйыҡлы кирбес йәки таш колонналар менән бина тора.
Тайҙарҙың архитектура ижадының сағыу миҫалы булып Бангкокта Ҙур король һарайы менән ғибәҙәтханаларҙың комплексы тора. Ғибәҙәтханалар биләмәһендә урынлашҡан төҙөлөштәр төрлө формаға һәм мәғәнәгә эйә — был ғәҙәттә изге урын, дин тантанаһы өсөн залдар, китапханалар һәм мәктәптәр. Стеналары индуизм эпосынан күренештәр менән һәм мифологик хайуандарҙың һүрәттәре менән биҙәлергә мөмкин. Монастырҙар ихатаһында йыш ҡына изге Бодхи ағасы осрай. Бында шулай уҡ илаһи көскә эйә булған һәм монастырҙы һаҡлаусы күп һанлы мифик заттарҙың скульптуралары бирелгән.
Музыкаһы
Тай халҡының тантаналы, һарайҙағы һәм дини тормошонда музыка һәр ваҡыт мөһим урын биләй. Традицион оркестр гонгтарҙан, ҡыңғырауҙарҙан, ҡыллы музыка ҡоралдарынан, ксилофондарҙан тора. Европалылар өсөн тай музыкаһы ярайһы уҡ ғәҙәти яңғырамай. Ул бөгөн дә йәмәғәт тантаналарында һәм классик театр тамашаларында башҡарыла.
Художество кәсептәре
Таиланд халыҡ художество кәсептәре әйберҙәре менән дан тота. Бангкок һәм Чиангмай ҡалалары кәсептәрҙең иң ҙур үҙәге. Таиланд — ебәк һәм кизе-мамыҡ тауарҙар, семәрле ағас изделиелары һәм мебель етештереү буйынса Азияла иң ҙуры. Күп һанлы магазиндар керамика, латекс әйберҙәре, шкатулкалар, биҙәк һалынған ҡулсатыр һәм елпеүестәр, еҙ һәм бронзанан әйберҙәр, тай ҡурсаҡтары һ. б. тәҡдим итә. Таиландта арзанға ғына көмөштән һәм Азия өсөн традицион булған ҡиммәтле таштар (рубин, зөбәржәт, яҡут) менән биҙәлгән «һары» алтындан ювелир биҙәүестәр табырға була.
Ауыл хужалығы
Таиланд — донъяла дөгө ярмаһының иң эре етештереүсеһе һәм экспортлаусыһы: ил йыл һайын 9 миллион тоннаға тиклем төрлө сорттағы дөгөнө донъя баҙарына ҡуя. Шул иҫәпкә — нескә тәбиғи еҫе өсөн аталған билдәле «йәсмин» дөгөһө лә инә. Башҡа популяр культураларҙан — маниок, кукуруз, батат, ананас, кокос (башлыса көньяҡ төбәктәрендә), банан үҫтерелә. Ил «король емеше» — дурианды экспортлауҙан ҙур килем ала, тап уны бында тәүге тапҡыр үҫтерергә өйрәнәләр
Тарихы
Илдең тарихы 1238 йылда барлыҡҡҡа килгән Сукхотай короллегенән башлана. Уға алмашҡа 1350 йылда барлыҡҡа килгән Аютия (Аюттхайя) короллеге була. Тай мәҙәниәтенә Ҡытай һәм Һиндостандың йоғонтоһо ҙур була. XVIII быуатта Сиам бирмандар һөжүменән яфалана, уны Таксин һәм Пра Буддха Йодфа Чулалоке туҡтата. Һуңғыһы, 1782 йылда Таксин аяуһыҙ үлтерелгәндән һуң, Рама I исеме аҫтында король сифатында тәхеткә ултыра һәм Чакри династияһына нигеҙ һала. Уның вариҫтары королдәр Рама IV һәм Рама V арҡаһында, Таиланд — Көньяҡ-Көнсығыш Азияла бер ҡасан да колониялаштырылмаған берҙән-бер ил була. Дөрөҫ, Таиланд өс көньяҡ провинцияһын ҡалдырырға мәжбүр була, һуңынан улар Малайзияның өс төньяҡ штаты булып ҡала. Был Таиландты буйһондорорға маташҡан Бөйөк Британияның мәнфәғәтенән килеп сыға.
Таиланд бер ҡасан да колония булмай. Төп сәбәбе булып королдең Бөйөк Британия менән Францияның ҡапма-ҡаршылығынан файҙаланып, сик биләмәләрен биреп, мәҫәлән, Малайзияға һәм Лаосҡа, әммә илдең, дөйөм алғанда, бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған рациональ сәйәсәте тора. Дөйөм алғанда, 1932 йылдағы тыныс революция Таиландты конституцион монархияға алып килә. Элек Сиам булараҡ билдәле ил, хәҙерге Таиланд исемен тәүге тапҡыр 1939 йылда ала, һәм икенсе тапҡыр, тулыһынса 1949 йылда, Икенсе донъя һуғышынан һуң ала. Таиланд был һуғыш дауамында Японияға ярҙам итә, ә һуғыш тамамланғандан һуң Америка Ҡушма Штаттарының союздашы була.
Тай мәҙәниәтенең иң билдәле вәкилдәренең береһе булып шул осорҙа принц Дамронг Ратчанубаб була. Ул илдең заманса мәғариф системаһына һәм провинциаль идаралыҡ системаһына нигеҙ һала. Ул шулай уҡ Таиландта үҙ ваҡытының тарихсыһы һәм иң абруйлы интеллектуалдарының береһе була. Дамронг Ратчанубаб тай халҡынан беренсе булып иң атҡаҙанған кешеләрҙең Юнеско исемлегенә индерелә.
Рәсми Тай календары Будда эраһына нигеҙләнгән һәм көнбайыш календарҙан 543 йылға айырыла. Мәҫәлән, 2017 йыл Таиландта 2560 йылға тигеҙ.
2004 йылдың 26 декабрендә Таиландтың көньяҡ-көнбайыш яр буйҙарына цунами ябырыла. Таиландта 5000 кеше һәләк була, шуларҙың яртыһы — туристар.
2006 йылда Таиландта түңкәрелеш
2006 йылдың 19 сентябрендә урындағы ваҡыт менән 23:00 сәғәттә донъя мәғлүмәт агентлыҡтары Таиландтағы хәрби түңкәрелеш тураһында хәбәр итә, шул уҡ ваҡытта урындағы телеканалдар баҫып алынған була һәм трансляция тыйыла.
Нью-Йоркта Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһы сессияһында булған премьер-министр Таксин Чинават илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан итә һәм хәрбиҙәрҙе законһыҙ маневрҙарын туҡтатыуға саҡыра. Төп хөкүмәт объекттарын баҫып алып, фетнәселәр королгә лояль мөнәсәбәттәре тураһында иғлан итә. 2008 йылдың ғинуар айында хәрбиҙәр власты премьер-министр Самака Сундаравей етәкселегендә яңы хөкүмәткә тапшыра. 2008 йылдың август аҙағында — сентябрь башында Сундаравей хөкүмәте яҡлылары һәм ҡаршылары араһында демонстрациялар һәм бәрелештәр үтә. Суд ҡарары буйынса 2008 йылдың сентябрь башында Самака Сундаравей төшөрөлә, һәм король премьер-министр вазифаһына Сомчай Вонгсаватты раҫлай.
2014 йылда Таиландта хәрби түңкәрелеш
2014 йылдың 20 майында — хәрби хәл индерә.
2014 йылдың 22 майында — бөтә ил буйынса сыуалыштарҙы булдырмау маҡсатында 22:00 сәғәттән алып 05:00 сәғәткә тиклем комендант сәғәте индерелә. Курорт зоналарында 2 аҙнанан, Бангкокта — бер аҙ һуңыраҡ туҡтатыла. Таиланд армияһы командующийы генерал Прают Чан-Оча телемөрәжәғәтендә милләттәргә илдә хәрби түңкәрелеш тураһында иғлан итә. Шулай уҡ конституция ла ғәмәлдән сыға.
Һуңыраҡ, 22 майҙа кис, ҡоро ер ғәскәрҙәре командующийы генерал Чан Прают-Очаның Таиланд хәрби хөкүмәтен етәкләүе тураһында билдәле була.
Иҡтисады
Энергетика: электрҙың яҡынса 70 проценты тәбиғи газ ҡулланыу менән етештерелә. Тәбиғи газ Сиам ҡултығы төбөндә урынлашҡан шельф Платонг ятҡылыҡтарында табыла. Шулай уҡ иң күп тәбиғи газды тәьмин итеүсе Катар булып тора, ул шыйыҡ газды СПГ- терминал Map LNG Phut ташый.
Туризм Таиландҡа байтаҡ килем килтерә. Мәҫәлән, 2011 йылда Таиландҡа 19 миллиондан ашыу туристар килгән. Төп йүнәлештәре: Бангкок, Паттайя, Пхукет һәм Самуи
Сәйәси ҡоролошо
Идара итеү формаһы — конституцион монархия. Дәүләт башлығы — король. Король абсолют власын юғалта, ләкин Юғары Баш командующий, милләттәр берҙәмлеге символы һәм буддизм һаҡсыһы булып ҡала. 2016 йылда вафат булған король Рама IX ҡайһы бер сәйәси көрсөктәрҙә ҡулланған милләтең тулы хөрмәте менән файҙалана. Таиланд парламенты — ике палаталы Милли Ассамблея, 150 урынлыҡ Сенаттан һәм 480 урынлыҡ Вәкилдәр Палатаһынан тора. Вәкилдәр Палатаһында күпселекте тәшкил иткән партияның лидеры, ҡағиҙә булараҡ, премьер-министр була.
Түбәнге палата (Вәкилдәр Палатаһы) Таиланд халҡы тарафынан 4 йылға һайлана. 2000 йылдың мартына тиклем Юғары палата (Сенат) король тарафынан тәғәйенләнә. 2000 йылдың март айынан Сенаттың 50 проценты король тарафынан тәғәйенләнә, ә 50 проценты 6 йыл срокка халыҡ тарафынан һайлана.
Таиланд — Көньяҡ-Көнсығыш Азия дәүләттәр берләшмәһенең әүҙем ағзаһы.
Административ бүленеше
Таиланд 77 провинцияға (чангват) бүленә. 2013 йылда муниципаль берәмек — илдең баш ҡалаһы Бангкок 77-се үҙаллы провинция статусын ала
Рәсәй-тай мөнәсәбәттәре тарихы
XIX быуат аҙағында Таиланд (ул саҡта — Сиам) Рәсәй империяһының союздаш булырына өмөтләнә, унан Европа колониаль державаларҙан үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һәм сәйәси суверенитетын һаҡлап ҡалыу өсөн ярҙамға иҫәп тота. Ике дәүләт араһында мөнәсәбәттәр нығый бара. 1882 йылда Чакри династияһы власының урынлашыуына йөҙ йыллыҡ айҡанлы Рәсәйҙән Сиамға контр-адмирал А. Б. Асланбегов етәкселегендә эскадра килә. 1888 йылда рус композиторы П. А. Щуровский Сиам гимнына музыка ижад итә, 1932 йылда ул король ғаиләһенең шәхси гимнына әүерелә. 1891 йылда Бангкокҡа рәсәй тәхет вариҫы Николай килә. Шул уҡ йылда Сиам принцы Дамронг Ҡырымға килә, унда принцты рәсәй императоры Александр III ҡабул итә. 1896 йылда император Николай II тәхеткә ултыртыу тантанаһында принц Чира ҡатнаша.
1917 йылдан һуң ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙә бер аҙ тәнәфес булып ала. СССР менән Таиланд араһында дипломатик мөнәсәбәттәр 1941 йылдың 12 мартында урынлаштырыла. 1947 йылда ике ил араһында дипломатик миссиялар менән алмашыу буйынса Килешеүгә ҡул ҡуйыла, һәм бер йылдан һуң илселек Таиландтың башҡалаһында үҙенең эшен башлай. «Һалҡын һуғыш» осоронда һәм 70-се йылдар аҙағына тиклем ике яҡлы мөнәсәбәттәр нейтраль характерҙа була.
Мөнәсәбәттәрҙең яңы дәүере Таиландтың премьер-министры Криангсак Чаманандың 1979 йылда СССР-ға рәсми визитынан һуң башлана. Был визит барышында Совет-таиланд дуҫлығының Йәмғиәте ойошторола. 80-се йылдар уртаһында донъя сәйәси аренаһындағы ыңғай үҙгәрештәр менән бәйле, ике яҡлы мөнәсәбәттәр йәнә нығый башлай. 1987 йылда ике илдең сит ил министрҙары сәфәрҙәр менән алмаша. 1988 йылдың майында Таиландтың премьер-министры генерал Прем Тинсуланон Мәскәүгә рәсми визит яһай. 1990 йылдың февраль айында СССР министрҙар советы рәйесе Н. И. Рыжков рәсми визит менән Бангкокҡа килә.
1991 йылдың 28 декабрендә Таиланд хөкүмәте Рәсәй Федерацияһын суверенлы дәүләт тип таный һәм ике яҡлы үҙ-ара файҙалы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереү буйынса үҙенең теләген раҫлай.
XXI быуат башынан ике яҡлы мөнәсәбәттәр хеҙмәттәшлектең төп йүнәлештәре буйынса шәп үҫешә. Был процестың кульминацияһы булып 2003 йылдың октябрендә Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың Таиландҡа сәфәре тора, был Рәсәй дәүләтенең Таиланд короллегенә СССР тарҡалғандан һуң тәүге визиты була. Был сәфәр халыҡ-ара дипломатик протокол күҙлегенән дә уникаль үҙенсәлеккә эйә, сөнки Таиландтың шул саҡтағы премьер-министры Таксин Чинаваттың саҡырыуы буйынса Рәсәй Президентының шәхси визитын һәм Азия-тымыҡ океан иҡтисади хеҙмәттәшлегенең ил-ағзалары саммитында ҡатнашыуын һәм, ниһәйәт, Уның Ғәли йәнәптәре король Рама IX Пумипон Адульядеттың саҡырыуы буйынса дәүләт визитын үҙ эсенә ала.
Элекке СССР-ҙың Таиланд алдындағы 36,5 млн доллар бурысын көйләү буйынса яҡтар бер нисә конструктив килешеүгә өлгәшә
2005 йылдың 13 декабрендә Рәсәй һәм Таиланд визаһыҙ сәфәр тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, 30 көнгә тиклем рәсәйлеләрҙең туристик маҡсат менән визаһыҙ Таиландта булыуы һәм таи халҡының Рәсәйҙә булыуы күҙ уңында тотола. Килешеү 2007 йылдың 23 мартынан. үҙ көсөнә инә.
Камбоджа менән мөнәсәбәттәр
Камбоджаның Таиланд менән ҡайһы бер сиктәре, шул иҫәптән диңгеҙҙәге, аныҡ билдәләнмәгән
2009 йылдың 5 ноябрендә Таиланд, тай экс-лидеры Таксин Чинаваттың Камбоджаның иҡтисади советник итеп тәғәйенләнеүе арҡаһында протест белдереп, Камбоджанан илсеһен ҡайтарып ала, был ике ил араһында дипломатик мөнәсәбәттәрҙең боҙолоуына килтерә.
Киң мәғлүмәт саралары
Дәүләт телерадиокомпанияһы NBT (National Services of Thailand Broadcasting — «Таиландтың Милли радиотапшырыуҙар хеҙмәте»), бер үк исемле Radio Thailand радиостанцияһын һәм телеканалды үҙ эсенә ала.
Факттар
.
Шамонин
Шамонин (Шамонино) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 258 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы тарихы
2009 йылда ҡасабала "Үҙ йортоң" тигән социаль программа буйынса шәхси торлаҡ йорттар төҙөү ҡолас йәйҙе. Ҡасабала хәҙер меңдән ашыу йорт, унда мәктәп һәм балалар баҡсаһы эшләй. 2014 йылда йәнә бер  балалар баҡсаһы сафҡа индерелә. Хәҙер бында йәшәүселәрҙең һаны бермә-бер артты. Халыҡтың күпселеге — башҡорттар. Шулай уҡ татар, урыҫ милләте күп һанлы.
Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы
Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы (1915 — 26 апрель 1945 йыл) — 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Әхмәтшин Моратша Файүрғи улы 1915 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Түреш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58-се гвардия кавалерия полкы 1-се эскадроны автоматсыһы (икенсе мәғлүмәт буйынса тимерсе) булып хеҙмәт итә. Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы өсөн «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә. Ҡаһарманлыҡ күрһәткән көнө 23 июль 1944 йыл. Наградлау ҡағыҙында был турала ошолай һүрәтләнә:
1945 йылдың 26 апрелендә хәбәрһеҙ юғала (икенсе мәғлүмәттәр буйынса һәләк була, Германияла Велефанц ауылында ерләнгән).
Яхин Рөстәм Мөхәмәтхажи улы
Биографияһы
Рөстәм Мөхәмәтхажи улы Яхин 1921 йылдың 16 авгусында Ҡазан ҡалаһында хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған.
Музыка менән ун өс йәшендә шөғөлләнә башлай. Ҡыҫҡартылған срок буйынса (өс йыл ярым) П. И. Чайковский исемендәге 1-се Ҡазан балалар музыка мәктәбен тамамлай (уҡытыусыһы А. В. Чернышева).
Мәктәп уҡытыусылары кәңәше буйынса 1937 йылда Мәскәүгә күсә, унда Мәскәү консерваторияһы эргәһендәге музыка училищеһында уҡый (фортепиано класы, уҡытыусыһы А. Г. Руббах), әммә һуғыш башланып, уҡыу туҡтатылып тора.
1942 йылда Ҡыҙыл армия сафына алына. Һуғыш осоронда зенит-артиллерия дивизияһында уҡсы булып хеҙмәт итә, ә һуңынан ПВО Мәскәү фронты йыр һәм бейеү ансамблендә пианист-аккомпаниатор була (1942—1945).
1950 йылда Мәскәү консерваторияһын тамамлай (композиция класы, уҡытыусыһы В. А. Белый, һуңынан Ю. А. шапорин һәм махсус фортепиано буйынса уҡытыусыһы В. М. Эпштейн). Ҡазанға ҡайта һәм 1950—1952 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһында композициян һәм камера ансамбле дәрестәрен алып бара.
Беренсе татарпианист-солисы булараҡ билдәле, концерт-башҡарыу эшмәкәрлеге менән әүҙем шөғөлләнә.Күп йылдар дауамында композитор һәм пианист булараҡ гастролдәр менән йөрөй, Советтар Союзы ҡалалары буйлып үҙ әҫәрҙәрен башҡара. Башҡа авторҙар музыкаһын да башҡара. 1968 йылда Финляндияға концерт менән бара, 1977 йылда Югославия Халыҡ-ара музыка фестивалендә ҡатнаша.
Симфоник концерттарҙа солист булараҡ дирижерҙар Г. Столяров, В Павлов (Болгария), Г. Рождественский, Н. Факторович, Ф. Мансуров, А Фридлендлер, Н. Рахлин һәм башҡалар менән ҡатнаша.
Уның әҫәрҙәрен А. Огнивцев, А Ведерников, А Днишев, Р. Джаманова, А Кривченя, Е. Серкебаев, Г Туфтина, Н. Поставничева һәм башҡалар башҡара.
Татарстан Республикаһының дәүләт гимны авторы.
21 йырҙар һәм романстар, инструменталь музыка, клавир фортепиано клавир концерттары йыйынтыҡтары нәшер ителгән.
Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы
Европа союзының әҙәбиәт буйынса премияһы (EUPL) — Европала иң яҡшы яңы яҙыусы-фантастарҙы таныу буйынса йыл һайын тормошҡа ашырылыусы инициатива. 2009 йылда ойошторолған. Европа союзының «Ижади Европа» программаһы менән тәьмин ителә, Европа комиссияһы барлыҡҡа килтергән Консорциум тарафынан көйләнә. Консорциумға Европа китап һатыусылар федерацияһы, Европа яҙыусылар советы һәм Европа нәшриәтселәр федерацияһы инә. Консорциумдың милли жюри булдыра һәм бүләкләү ойоштора.
Премияның маҡсаты — «йәмәғәтселектең иғтибарын европа заманса әҙәбиәтенең нәфис проза өлкәһендәге төрлөлөгөнә йүнәлтеү». Шулай уҡ Европала әҙәби әҫәрҙәрен алға сығарыу һәм «башҡа илдәрҙең нәфис әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу уятыу». Премияға тәҡдим ителгән әҫәрҙәр премия үткәрелгәнгә тиклем биш йыл эсендә баҫылып сығырға тейеш. Еңеүсе китаптар сит телдәргә тәржемә итеүҙә Европа Комиссияһы ярҙамын ала.
Марин Гетальдич
Марин Гетальдич (Marin Getaldić; 2 октябрь 1568 йыл — 11 апрель 1626 йыл) — хорват математигы һәм физигы.
Биографияһы
Абруйлы ғаиләлә алты баланың береһе булып тыуа. Башланғыс белемде тыуған ҡалаһында ала. 1588 йылда Дубровник республикаһының Оло советы ағзаһы була. 1595 йылда бер иптәше менән Лондонға сығып китә, 1597—1599 йылдарҙа Антверпенда француз математигы Мишель Куаньела белем ала һәм ғилми тикшеренеүҙәрҙә беренсе аҙымдарын эшләй. Унан һуң ул Францияға юллана һәм Парижда уның артабанғы математик тикшеренеүҙәренә ҙур йоғонто яһаған Франсуа Виет менән осраша. Италияла Гетальдич Галилео Галилей, Христофор Клавий һәм Кристофер Грюмбергер менән таныша. Ошонда уҡ ул тәүге ғилми хәҙмәттәрен баҫтыра. 1603 йылда Дубровникка әйләнеп ҡайта, унда Бет мәмерйәһендә параболик көҙгөләр менән тәжрибә үткәрә һәм оптиканы өйрәнә. 1606 йылда Истанбул солтанына яһаҡ килтергән ике эмиссарҙың береһе була.
Хеҙмәттәре
Гетальдич Истанбулдың һәм Дубровниктың киңлектәрен билдәләй. Шулай уҡ ул астрономик үлсәүһеҙ Ерҙең күләмен һанап сығара, бының өсөн ул замана өсөн иң теүәл булып сыҡҡан һәм үлгәндән һуң ғына баҫтырылған «De resolutione et compositione mathematica» («Математикала аналитика һәм синтетика тураһында», 1630) исемле хеҙмәтендә тасуирланған үҙенсәлекле геодезик методиканы ҡуллана.
Уның беренсе баҫмаһы, «Promotus Archimedis seu de variis corporum generibus gravitate et magnitudine comparatis» (1630), төрлө есемдәр өсөн ауырлыҡ һәм күләм араһындағы нисбәтте билдәләй. Уның «Nonnullae propositiones de parabola» («Парабола тураһында бер кәлимә һүҙ», 1603) хеҙмәтендә үҙенең тәжрибәләренән сығып, парабола көҙгөләрен барлыҡҡа килтереү өсөн түңәрәк тура конустың арҡыры киҫелештәре генә түгел, ә теләһә ниндәй параболалар ярай, тип иҫбатлай. «Supplementum Apollonii Galli seu exsuscitata Apollonii Pergaei Tactionum geometriae pars reliqua» (1607) китабы менән Гетальдич Виеттың «Тейеү нөктәләре»(«Касания») исемле хеҙмәтен тулыландыра (әлеге хеҙмәтендә Виета Аполлоний Пергскийҙың әҫәрҙәрен тергеҙергә маташа). «Variorum problematum Collectio» (1607) иҫемле хеҙмәте 42 математик проблеманың сиселешен үҙ эсенә ала. Гетальдичтың хеҙмәттәре геометрияның алгебраға үтеп инеүенә ҙур йоғонто яһай һәм һөҙөмтәлә аналитик геометрия барлыҡҡа килә.
1968 йылда Загребта «Opera omnia» исеме аҫтында Гетальдичтың хеҙмәттәренең тулы йыйынтығы нәшер ителә.
Эреджепова Сабрие
Эреджепова Сабрие́ Кәрим ҡыҙы (Sabriye Erecepova, Сабрие Эреджепова; 12 июль 1912 йыл—1977 йыл) — совет ҡырым- татар йырсыһы, Ҡырым АССР-ының атҡаҙанған артисы (1940), Үзбәк ССР-ының атҡаҙанған артисы (1966).
Биографияһы
Сабире Кәрим ҡыҙы Эреджепов 1912 йылдың 12 июлендә Баҡсаһарайҙа уҡытыусы Кәрим Йәмилев (ул шулай уҡ Кәрим-абыз Нәджи) ғаиләһендә тыуған. Әсәһе — Сәйҙә (?) — 1924), шағирҙың апаһы Йәмилә Керменчикли. Ағалары — Абдраман менән Абдулла . Симферополдәге 13-сө туғыҙ йыллыҡ өлгөлө ҡырым-татар мәктәбен тамамлай. Варвара Ханбәкованан йырларға өйрәнә. Тәүге тапҡыр 16 йәшендә хорҙа актриса Сара Байкинаның юбилейында сығыш яһай . Мәктәпте тамамлағас, Тау-Боҙраҡ ауылындағы ете йыллыҡ мәктәптә уҡыта. Йәш йырсы 1932 йылдан алып Ҡырым радиоһында халыҡ йырҙары репертуары менән сығыш яһай.
1935 йылда «Запорожец за Дунаем» (реж. И. Кавалеридзе) фильмды тауышландырыуға саҡырыла һәм кадр артында «Меджбур олдым» («По принуждению») һәм «Пенджереден къар гелир» («За окном падает снег») йырҙарын йырлай.
1940 йылда Ҡырым АССР-ының атҡаҙанған артисы исеменә лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында (Ҡырым оккупацияланғанға тиклем) фронтта һәм госпиталдәрҙә Ҡырым дәүләт татар драма театры агитбригадаһы составында концерттар менән сығыш яһай, ә оккупация йылдарында, Ҡырым радиокомитеты солисы булараҡ, был театр составына инә һәм уның сәхнәһендә Симферополдә сығыш яһай. . 1943 йылда театр труппаһы Румынияға ҡыуыла. 1944 йылда Урта Азияға депортациялана, унда 1950 йылдың 15 сентябрендә һуғыш ваҡытында дошман иле территорияһында булған өсөн 25 йылға хөкөм ителә. 1956 йылдың 12 мартында енәйәт составы булмау сәбәпле эш туҡтатыла һәм иреккә сығарыла. Реабилитациянан һуң Үзбәкстандың «Хайтарма» ансамблендә солистка булып эшләй, ә 1966 йылда Сабриеға Үзбәк ССР -.ның атҡаҙанған артисы тигән маҡтаулы исем бирелә.
«Меним энишли-екъушлы елларым» («Минең сәнскеле йылдарым») хәтирәләре авторы.
1977 йылдың 18 сентябрендә вафат була, Ташкентта ерләнә.
Танылған композитор Ильяс Бәхшиш уның ижадына юғары ҡарашын белдерә: «ул бик матур тауышҡа эйә булды, йырлай белде. Минеңсә, ул үҙенән һуң ҙур йыр мәктәбен ҡалдырҙы. Мин бит унан йырларға өйрәндем»
Горелый Крест
Горелый Крест — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Владимир өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пичкура йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ногинск ҡалаһынан Орехово-Зуево ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы Салимьянов (Салимянов) Биктимер Разяпович 1922 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ефрейторы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1945).
Биографияһы
Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы 1922 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районы Таллыҡул ауылында тыуа. 1941 йылдың 11 ноябрендә Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 6-сы гвардия кавалерия дивизияһының химик һаҡланыуҙың 21-се айырым гвардия взводында химик-дегазатор булып хеҙмәт итә. Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы хәрби хәрәкәттәр башынан алып үҙен дисциплиналы һәм бик тырыш тота. Тыуған илен фашист илбаҫарҙарынан азат итеүҙә яралана. Рейдтарҙа күрһәткән ҡыйыулығы һәм ҡаһарманлығы өсөн «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалына лайыҡ була. Һуңғы һуғыштарҙа үҙен айырыуса сыҙамлы һәм батыр яугир итеп күрһәтә. Башҡа частар һәм берләшмәләр менән элемтәсе булараҡ Десна һәм Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда, дошмандың көслө бомбаға тотоуы һәм утына ҡарамаҫтан командованиеның заданиеларын теүәл һәм ваҡытында үтәй, шулай уҡ ауыр шарттарға һәм дошман яғынан артиллерия утына ҡарамаҫтан дивизия штабы өсөн команда пункттарын тиҙ һәм ваҡытында ҡора. Сәлимйәнов үҙенең тоғро дуҫын — атын бомбаға тотоу ваҡыттарында ла, марштар һәм Десна, Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда ла имен һаҡлап алып ҡала. Гвардия ефрейторы Сәлимйәнов Биктимер Рәжәп улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Кончаловский Андрей Сергеевич
Андрей Сергеевич (Андрон) Кончаловский (Михалков-Кончаловский (20 август 1937 йыл) — СССР, Рәсәй һәм Америка Ҡушма Штаттары кинорежиссёры һәм сценарисы, йәмәғәт һәм сәйәсәт эшмәкәре.
2013 йылдың май айында алынған иҫәп буйынса, Кончаловский утыҙ дүрт сценарий яҙған, режиссёр сифатында егерме ете фильм төшөргән, һигеҙ спектакль, шул иҫәптән биш опера, бер нисә күмәк тамаша ҡуйған, алты китап, йөҙҙән артыҡ публицистик мәҡәләләр баҫтырып сығарған.
РСФСР-ҙың халыҡ артисы (1980), «Ника» киноакадемияһы Президенты. Венеция фестивалендә «Белые ночи почтальона Алексея Тряпицына» (2014) экзистенциаль драмаһындағы һәм Францияла рус ҡаршылығы тураһындағы «Рай» (2016) фильмындағы режиссёрлыҡ эше өсөн ике тапҡыр «Көмөш арыҫлан» премияһына лайыҡ булды (2014).
Балалыҡ һәм үҫмер йылдары
1997 йылдағы РФ Президентының бүләкләү тураһындағы Указында уның фамилияһы Михалков (Кончаловский) тип яҙылған. 1990 йылдарҙан башлап әҙләп, ә 2009 йылда атаһы С. В. Михалков үлгәс, ул тулыһынса Андрей Сергеевич Кончаловский тип йөрөтөлә башлай, был турала уның режиссёрлыҡ рәсми сайты хәбәр итә. Уның бала сағы Михалковтарҙың Мәскәү янындағы Николина Гора утарында үтә.
Үҙәк музыка мәктәбендә Р. Ю. Черновтың фортепиано класында (1952 йылға тиклем) уҡый, Мәскәү консерваторияһы янындағы Музыка училищеһында А. Г. Руббахта уҡый (1957 йылда тамамлай) һәм Мәскәү дәүләт консерваторияһында Л. Н. Оборинда (1957—1959) уҡый, ләкин тамамламай ҡалған 1964 йылда ВГИК-тың режиссёрлыҡ факультетын (Михаил Ромм оҫтаханаһында уҡып) тамамлай.
Адаб (ҡала)
Адаб (хәҙ. Бисмая) — Боронғо Месопотамияның көньяғындағы ҡала һәм ном.
Адаб  Шумер тарихында мөһим урын биләп тормай, шулай ҙа Ниппур менән Лагаш араһындағы был ҡала ярайһы уҡ бай була. Беҙҙең эраға тиклем  III мең йыллыҡтың беренсе яртыһына Адабтың иң ныҡ сәскә атҡан мәле тура килә. Бында мөһим сауҙа һәм  стратегик әһәмиәткә эйә юлдар киҫешә. Дингирмах Адаб ҡалаһының йәмәғәт алиһәһе була.
Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы
Шәйхисламов Рафаэль Бәҙретдин улы (27 март 1954 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, 2010 йылдан Башҡорт дәүләт университетының кафедра мөдире. Социология фәндәре докторы (2008), профессор. Башҡортостандың Социологтар ассоциацияһы ағзаһы.
Биографияһы
Рафаэль Бәҙретдин улы Шәйхисламов 1954 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Арҡауыл ауылында тыуған.
Урта белем алғандан һуң 1971 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә һәм уның тарих факультетын 1976 йылда уңышлы тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген шул уҡ йылда Бөрө дәүләт педагогия институтында башлай: 1976—1979 йылдарҙа бындағы социология лабораторияһының кесе ғилми хеҙмәткәре була.
1982—1986 йылдарҙа Бөрө дәүләт педагогия институтында доцент вазифаһында уҡытыу эшен дауам итә.
1986—1990 йылдарҙа ғалим Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында доцент вазифаһында эшләй.
1991—1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, шул иҫәптән 1994 йылдан — социология һәм политология кафедраһы мөдире була.
1999 йылдан тағы ла Өфө дәүләт иҡтисад һәм сервис академияһында социология һәм социаль‑коммуникацион технологиялар кафедраһы мөдире вазифаһында хеҙмәт һала.
2010 йылдан Рафаэль Бәҙретдин улы Шәйхисламов Башҡорт дәүләт университетының социология һәм йәштәр менән эшләү кафедраһы мөдире.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Ғалимдың фәнни тикшеренеү өлкәһе шәхес һәм аралашыу социологияһын, йәмәғәт менән бәйләнеш, бизнестың социологик проблемаларын үҙ эсенә ала. Ул 100‑ҙән ашыу ғилми хеҙмәт авторы.
Хажы (Ишембай районы)
Хажы (Хазиново) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 62 кеше. Һайран ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453225, ОКАТО коды — 80231860006. мини
Исеменең тарихы
Ауылдың исеме, урыҫ телендә бер нисә вариантта үҙгәртелгән, беренсе күскенсе Аҡманхажи (Хажи) исеменән килеп сыҡҡан. Әммә ревизия материалдарында һәм баҫылған сығанаҡтарҙа уның эшмәкәрлеге эҙҙәре табылмай. Аҡманхажи — ҡыпсаҡ ырыуы Һарғай ауылында тыуып үҫкән, ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Хажи ауылының хәҙерге халҡы, Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы халҡының күпселеге кеүек үк, Юрматы ырыуына ҡарамай. Ауыл кешеләренең бер өлөшө ҡыпсаҡ ырыуынан булыуы мөмкин. Әммә Юрматы ғаиләһе указлы мулла Салауат Иҫәкәевтың улы Салауат Ғәбделваһаповтың ғаиләһендә Юрматы ырыуының шәжәрәһе һаҡланған, уның тәүге юлдары XVI быуатта төҙөлгән. Һәм ул 1960 йылда Р. Г. Кузеев нәшер иткән Юрматы шәжәрәһе менән тап килә.
Тарихы
Хажы ауылы 1795 йылда 25 йорттан тора, унда 150 кеше йәшәй. 55 йылдан һуң IX ревизияла 302 кеше һәм 38 йорт хужалығы күрһәтелгән. 1920 йылда 81 йортта 398 кеше йәшәгән.
Малсылыҡ — халыҡтың төп шөғөлө. 1839 йылда 35 ихата һәм 244 кешелә 350 ат, 440 һыйыр, 185 һарыҡ, 121 кәзә була. Умартасылыҡ 50 умарта һәм 113 солоҡ хужаларына байтаҡ килем килтергән. Өс йылдан һуң сәсеү 184 бот көҙгө һәм 328 бот яҙғыигенгә тиң була. Ауылда 3 һыу тирмәне булған.
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Хажы Шиҙеһе йылғаһы буйында, Көньяҡ Урал тауы итәгендә урынлашҡан.
Урамдары
Урам исеме :
Колумбҡа тиклемге цивилизациялар
Колумбҡа тиклемге цивилизациялар — Төньяҡ һәм Көньяҡ Америка ҡитғаларында булған һәм XV быуатта уларҙы Европа колонистары күргәнгә тиклем юҡҡа сыҡҡан боронғо цивилизациялар.
Тарихы
Һинд һәм эскимостарҙың ата-бабалары бынан 30-20 мең йыл элек төньяҡ-Көнсығыш Азиянан Беринг диңгеҙе өлкәһы һәм боғаҙ аша Америкаға күсеп килгән. Тәүге күскенселәрҙең мәҙәни кимәле һуңғы палеолит осоро һәм Боронғо Донъяның мезолитик мәҙәниәттәренә тап килә. Индеецтарҙың ике ҡитғала ла таралыуы һәм яңы ерҙәрҙе үҙләштереүе бихисап мең йылдарға һуҙыла.
Y-хромосомалы Q гарлогруппаһын тикшереү Көньяҡ Америкала 18 мең йыллап элек кеше йәшәй башлаған тип фаразлай.
Һиндтарҙың дине
Һиндтарҙың диндәре төрлө, әммә монотеизм эҙҙәренең булмауы сәбәпле, миссионерҙарға христиан динендәге «Алла» төшөнсәһен тәржемә итеү бик ҡыйынлаша. Әммә был инкыларға ҡағылмай, улар Виракочеға табыныу сәбәпле, әкренләп юғары көскә ышаныу монотеистик һыҙаттарға эйә була бара. Һиндтарҙа илаһ идеяһы аныҡ мәғәнәгә эйә була алмай; шулай уҡ уларҙың донъяны барлыҡҡа килтереү тураһындағы идеяларын билдәләү ҙә ауыр була. Күп осраҡта яҡтылыҡ биреүсе нәмәне, ҡояшты һәм айҙы яраталар, уларға ир менән ҡатынға ҡараған кеүек ҡарайҙар; ҡайһы берҙә ҡәбилә башлыҡтары уларға ҡорбан килтерергә бурыслы. Тәбиғәт күренештәре шулай уҡ ниндәйҙер кәүҙәләнештә ҡабул ителә: һыу, йәшен, күк күкрәү һәм йәшен йәшнәү: перуларҙың йәшенгә арналған гимны бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған. Дүрт һаны күп ҡәбиләләрҙә тылсымлы мәғәнәгә эйә; шулай уҡ күп һанлы ҡәбиләләр ҙә приматтар булыуы таныла. Инкылар араһында космогоник һәм башҡа мифологик хикәйәләр күпләп йыйылған; уларҙың барыһы ла полинезияларҙыҡына оҡшаш. Уларҙа ла Бөтә донъяла туфан һыуы ҡалҡыуы тураһында үҙ риүәйәттәре бар.
Хайуандар, бигерәк тә ҡоштар, бөтә риүәйәттәрҙә ҙур роль уйнай, улар тотемдарҙа ла тап улар иң йыш осрай. Шуға бәйле айыуҙар, бүреләр, йыландар һ. б. йән эйәләре хөрмәтләүгә лайыҡ. Был халыҡтарҙың барыһы ла үлгәндән һуң тормош булыуына инанған. Ул йә мәңгелек бәхет, йә ҡайғы һәм күңелһеҙлек менән тулы картина булып күренә. Инкыларҙа боттар һирәк осрай, шуға күрә уларҙың дине политеизмға түгел, ә пандемонизмға яҡын тора; ҡорбандар элек майса һәм берҙән-бер йорт хайуаны — эт рәүешендә килтерелгән. Перу һәм мексикандарҙың үҫешкән дине тураһында түбәндәге мәҡәләләрҙән уҡығыҙ: Перу һәм Мексика. Кеше ашау күп урындарҙа күҙәтелгән, һәр ерҙә дини нигеҙҙәре булған. Руханиҙар урынына махсус кешеләр — сихырсылар була, шул уҡ ваҡытта улар, табиптар кеүек, дауалау менән дә шөғөлләнә. Бөтә инкыларҙа ла ерләү йолалары бер төрлө булған: ҡысҡырып олоу, сәстәрен йолҡҡослау, үлем булған өйҙө емереү менән мәйет оҙатыла; мәйетте ултырып ерләйҙәр, бының өсөн мәрхүмде махсус рәүештә бәйләп ултырталар. Боронғо Перуҙа төрлө кейемдәргә төрөлгән мәйеттәрҙең махсус мумификацияһы ҡулланылған.
Колумбҡа тиклемге мәҙәниәттәр исемлеге
Хоупвелл традицияһы (ҡайһы берҙә"Хоупвелл мәҙәниәте" тип яңғылыш атала) беҙҙең эраның 200—500 йылдары осоронда буласаҡ АҠШ-тың төньяҡ-көнсығыш һәм үҙәк-көнсығыш өлөшөндәге йылғалар буйлап йәшәгән оҡшаш индеец археологик мәҙәниәттәре комплексы. Хоупвелл традицияһының килеп сығышы тураһында бәхәстәр дауам итһә лә, ул Иллинойс территорияһында йәки унан алыҫ түгел барлыҡҡа килгәндер, күрәһең. Хоупвелл традицияһы дөйөм сауҙа юлдары селтәре менән бәйләнгән тарҡау ҡәбиләләрҙән тора, Хоупвелл алмашыу системаһы булараҡ билдәле.