cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ Кипр Төрөк Республикаһы
Халыҡ-ара статус
Төркиәнән башҡа илдәр рәсми рәүештә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Республикаһын (Йөмһүриәтен) бойондороҡһоҙ ил тип танымай. Ислам конференция ойошмаһы ТКТЙ-нең өлөшөнә федератив  дәүләт статусы бирә (constituent state) һәм күҙәтеүсе итеп билдәләй.
Төркиә ТКТЙ - лә илселек тота, ТКТЙ Төркиәлә — илселек һәм консуллыҡ асҡан. Бер нисә илдә рәсми булмаған вәкиллектәр бар, улар ғәмәлдә илселек булып тора. Башҡа илдәрҙә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте мәнфәғәттәрен Төркиә күҙәтә. Австралия, АҠШ, Бөйөк Британия, Германия, Франция һәм Европа Берләшмәһе дөйөм алғанда Лефкошала вәкиллектәр тота.
Утрауҙы берләштереү тураһында һүҙҙәр күптән бара, тик әлегә хәл ителмәй ҡала бирә. БМОкүҙәтеүендә 2004 йылдың 26 апрелендә үткәрелгән референдумда 75 % кипр (ҡыпрыҫ) юнан ҡаршы тауыш бирә, кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре иһә күпселек тауыш менән,  БМО-ның Генераль секретаре Кофи Аннан планын хуплай.
2010 йылда ТКТР президентын һайлайҙар. Милли берҙәмлек партияһы лидеры Дәрвиш Әроғлу элекке президент Мәхмәт Ғәли Тәләтте тауыш һаны буйынса уҙып, 50,38 % йыя. Дәрвиш Әроғлу һөйләшеүҙәрҙе дауам итергә әҙер икәнен иғлан итә.
2014 йылдың февралендә  Кипр (Ҡыпрыҫ) президенты Никос Анастасиадиас һәм ТКТР  президенты  Дәрвиш Әроғлу осрашалар.Бергә ҡабул ителгән коммүникелә яҡтар берләшкән федератив Кипр (Ҡыпрыҫ) төҙөргә тырышасаҡтарын белдерәләр. Әммә 2014 йылда төрөк фәнни- тикшеренеү судноһы хәрби караптар оҙатыуында  Кипр иҡтисади зонаһы   шельфында сейсморазведка башлаған өсөн һөйләшеүҙәр ҡабат өҙөлә.
Киң мәғлүмәт саралары
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең рәсми телерадиокомпанияһы «Байрак» ике каналдан төрөк, инглиз һәм грек (юнан) телдәрендә тапшырыуҙар алып бара. Ил эсендә 4 радиоканалдан тыш Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтенең халыҡ-ара «Байрак Интернешнл» радиоканалы инглиз, француз, грек (юнан), ғәрәп, урыҫ һәм  немец телдәрендә һөйләй.
Транспорт һәм элемтә
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте Төркиәнең хәрби һәи иҡтисади ярҙамына мохтаж. Валүта сифатында төрөк лираһы ҡулланыла. Барлыҡ экспорт-импорт операциялары (һәм элемтә) Төркиә аша эшләнә и KKTC Telsim. Интернет селтәрендә Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) домены икенсе кимәл  домен булып тора, ә ябай почта   Мерсин 10 (Төркиә) аша ебәрелә.
Төркиәгә Төньяҡ Кипрҙан (Ҡыпрыҫтан) Әржан аэропортынан осалар (Ercan, Τύμβου). Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) бара торған самолеттар башта Төркиәгә төшөргә тейештәр. Визаһыҙ режим - бар донъяға ( Нигерия менән Әрмәнстандан башҡа).
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) порттарын Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһы (Йөмһүриәте) төрөк судноларынан башҡаһына ябыҡ тип иғлан иткән. ТКТЙ караптары Төркиә гә инә ала, Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһыныҡына (Йөмһүриәтенекенә) рөхсәт юҡ.
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте граждандары Кипр (Ҡыпрыҫ) Республикаһына (Йөмһүриәтенә) ҡаршылыҡһыҙ барып йөрөй ала.
Иҡтисад
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ Төрөк Йөмһүриәте иҡтисадында хеҙмәт күрһәтеү секторы өҫтөнлөк итә . Бизнестың бер тармағы -мәғариф сфераһы: Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) 6 шәхси университет, күп һанда колледж һәм мәктәптәр. Мәҫәлән, English School of Kyrenia. Күсемһеҙ милек төҙөлөшө үҫешкән. Йәнә бер  иҡтисади йүнәлеш - шәхси медицина хеҙмәте күрһәтеү секторы
Төрөк лираһы (TRY) менән бер рәттән, евро (EUR),АҠШ доллары (USD) йәки англия фунт стерлингтары (GBP) кеүек валюта ла ҡулланыла.
Шундай ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, урындағы иҡтисад һуңғы йылдарҙа үҫә бара, 2001—2005 йылдар: 5,4 %, 6,9 %, 11,4 %, 15,4 %, 10,6 %.
2003—2006 йылдарҙа Төркиәнән 550 млн доллар ярҙам алынған.
Нумизматика
2010 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) рәсми булмаған 8 сувенир монета сығара, дүртәүһе — биметалл.
Монеталарҙың аверсында ил гербы төшөрөлгән. Реверсында — Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) үҫемлектәр һәм йәнлектәр донъяһы вәкилдәре һәм башҡалар.
2011 йылда республика (йөмһүриәт) 20 лирҙар номинал менән баҡыр-никель монета сығара, унда ғосман солтаны Сәлим II төшөрөлгән. Реверста Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) гербы ҡуйылған.
Туризм
Туризм Төньяҡ Кипрға (Ҡыпрыҫҡа) байтаҡ табыш килтерә. Күпселек туристар Төркиәнән, Бөйөк Британиянан һәм башҡа  европа илдәренән килә. Туризм 2011 йылда 400 $ млн табыш килтерә.
Туристар статистикаһы :
Мәғариф
2004 йылда Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәтендә мәғарифты реформалау башлана. Дәреслектәрҙең милләтсел йөкмәткеһе үҙгәртелә. «Ватаныбыҙ Төркиә» урынына «Ватаныбыҙ Кипр (Ҡыпрыҫ)» тип йышыраҡ әйтелә,  «төрөктәр» һәм «гректәр (юнандар)» урынына  «кипр (ҡыпрыҫ) төрөктәре», «кипр (ҡыпрыҫ) гректәре (юнандары)» йәки бары «кипрҙар (ҡыпрыҫлылар)» тип кенә һөйләй башлайҙар. Милләтсел артығын ебәреүҙәр Кипрҙың (Ҡыпрыҫтың) грек (юнан) яғында ла бөтөрөлә.
ТКТР яғында шулай уҡ билдәле университеттәр бар :
Дин
ТКТЙ Төркиә кеүек үк донъяуи дәүләт.
Кипр Нәсрани Сиркәүе ай һайын Изге Георгий Эскоринос храмында ғибәҙәттәр үткәрә.
Урыҫ Нәсрани Сиркәүе аҙна һайын Арапкой (Клепини) ауылындағы Мәрйәм Инә сиркәүендә ғибәҙәт ҡыла. Пасха һәм Рождествола   Изге  Георгий Победоносец храмында Киренияла (Гирне) уҡыналар.
Католик Сиркәү Киренияла (Гирне), Савой отеле янында ғибәҙәттәр үткәрә.
Англикан Сиркәүе Киренияла (Гирне) һәм Фамагуста эш алып бара.
Ҡораллы Көстәре
Төньяҡ Кипр (Ҡыпрыҫ) Төрөк Йөмһүриәте 3,5 мең кешенән торған Хәүефһеҙлек Көстәре тота.
73 минометы һәм 6 «Милан» ПТРК-һы бар.
Яр буйы һағында 5 һаҡсы катер — 2 төрөк SG45/SG46-һы, 1 «Денкташ», 2 америка  Mk 5-е.
ТРТЙ-ның 11 армия  корпусы,   14 айырым бронетанк бригадаһы, «Турдик» механикаланған бригадаһы, һәм башҡа  подразделениелар бар.
Төрөк атамалары
Төньяҡ Кипрҙа (Ҡыпрыҫта) грек (юнан) һәм төрөк карталарында һәм юл күрһәткестәрендә бер үк урын ике төрлө атала:
Лыжичко Руслана Степановна
Руслана Степановна Лыжичко (Руслана Степанівна Лижичко; 24 май 1973 йыл) — Украина йырсыһы, автор-башҡарыусы һәм продюсер. «Евровидение — 2004» йырҙар конкурсы еңеүсеһе, шуның өсөн шул уҡ йылда «Украинаның халыҡ артисы» исемен ала. Ире Александр Ксенофонтов менән берлектә «Luxen Studio» реклама-продюсерлыҡ агентлығы хужаһы. Львовтың Почетлы гражданы.
Бала сағы
Руслана Лыжичко 1973 йылдың 24 майында Львовта Нина Аркадьевна һәм Степан Иванович Лыжичколар ғаиләһендә тыуа. Әсәһе (ҡыҙ фамилияһы — Сапегина) 1950 йылдың 7 ғинуарында Екатеринбургта тыуған, 1975 йылдан Львовта Нефтехимия институтында эшләй, 1996 йылдан — Руслананың «Люксен» студияһының продюсерлыҡ агентлығында баш медиа-менеджер. Атаһы тыумышы менән Ивано-Франковск өлкәһенең Рогатин районы Пуповецки ауылынан, Нефтехимия институтында теплотехник булып эшләгән, һуңынан үҙенең фирмаһын булдыра. Ата-әсәһе 1981 йылда айырылыша.
Руслана музыкаға әсәһе башланғысы менән өйрәнә башлай, музыка мәктәбенә йөрөй, төрлө төркөмдәрҙә, шул иҫәптән «Горизонт», «Орион» һәм «Улыбка» балалар ансамблендә йырлай. Львовтың 52-се мәктәбенән һуң 1995 йылда Львов консерваторияһын дирижер һәм пианист һөнәрҙәре буйынса тамамлай. [[Файл:Ruslana_Ukrainian_stamp_2005.jpg|справа|мини|Руслана Евровидение конкурсына арнап сығарылған почта маркаһында. Киев, 2005 йылдың май айы.
]] Руслананың Анна исемле апаһы бар.
Карьера башы
Карьераһын 1996 йылдағы «Славян базары» фестивале еңеүсеһе булараҡ башлай. Шул уҡ йылда Украинала «Йыл йырсыһы», шул уҡ ваҡытта «Дзвінкий Вітер» клипы менән «Иң яҡшы видео» номинацияларына индерелә. Ошо уҡ ваҡытта Александр Ксенофонтов уның продюсеры һәм йырҙарының авторы булып китә. 1995 йылдың 28 декабрендә Руслана уға кейәүгә сыға.
1997 йылда «Руслана Раштыуа менән» проекты өҫтөндә эшләй башлай — Львовтан беренсе Раштыуа телепрограммаһы.
1998 йылда тәнҡитселәрҙән яҡшы баһалар алған «Дзвінкий Вітер» исемле беренсе альбомы донъя күрә. «Світанок» йыры «Золотая Жар — птица 98» призын «Йылдың иң яҡшы йыры» номинацияһында алды.
Европалағы уңышы
Атаһы сығышы менән Көнбайыш Украинанан, уның ата-бабалары гуцулдар (украиндарҙың этник төркөмө) булған. Руслана гуцул көйҙәрен, трембита һәм башҡа халыҡ ҡоралдарының тауыштарын заманса бейеү яңғырашы менән берлектә үҙенең аранжировкаларында ҡуллана башлай.
2003 йылда «Дикі Танці» исемле альбомы сыға һәм ул украин тарихында тәүге һәм берҙән — бер 5 тапҡыр платинлы альбом булып ҡала, уның дөйөм тиражы 0,5 миллион дана. 2004 йылдың көҙөндә күп кенә Европа илдәрендә һатыуға сығарылған «Wild Dances» альбомының инглиз телендәге версияһы сыға. Румынияла Руслан «Иң яҡшы сит ил альбомы» өсөн 2004 йылда бүләк ала, ә Венгрия уны ошондай уҡ премияға номинациялай, әммә Lordi алға сыға.
«Евровидение — 2004» конкурсында ҡатнашыуы
2004 йылда Руслана «Wild Dances» композицияһы менән Истанбулда үткән «Евровидение» йыр конкурсында ҡатнашты. Руслана Евровидение-2004 конкурсының полуфиналында 2-се урын алды, ә 2004 йылдың 16 майында финалда 280 очко йыйып беренсе урын яуланы. Швейцариянан тыш бөтә илдәр ҙә Руслана өсөн тауыш бирҙеләр.
Евровидение еңеүсеһе булараҡ, Руслана 2005 йылда «Heart on Fire» йыры менән конкурсты асты, шулай уҡ саҡырылған ҡунаҡ хоҡғында «The Same Star» йырын башҡарҙы.
Шулай уҡ 2006 йылда «Wild Dances» йыры немец телевидениеһында «Евровидениеның иң яҡшы йыры» тип табылды.
2008 йылда Руслана беренсе мәртәбә конкурста ҡатнашҡан Әзербайжанда милли һайланышты асты.
«Wild Energy»
2008 йылда йырсы «Амазонка» альбомын сығарҙы.
Шулай уҡ сәйәси эшмәкәрлектә лә күренеп ҡала: Руслана Виктор Ющенконың һайлау алды кампанияһында ҡатнаша, 2006 йылда йырсы «Беҙҙең Украина» партияһынан Украинаның Юғары Радаһына һайлана, әммә һуңыраҡ мандаттан баш тарта. Бынан тыш, йырсы Львов өлкәһендә Украина президенты кандидаты Юлия Тимошенконың ышаныслы вәкилә була. Шулай уҡ Руслана Киевта Евромайҙанды яҡлай, уның әүҙем ҡатнашыусыһы була.
«Ил тауышы»
2011 йылдың май айында «1+1» украин каналында «Ил тауышы» («Голос Країни») музыкаль шоу — проектында йондоҙло тренер сифатында ҡатнаша. 22-се май көнө проекттың башланған көнө, Руслана Диана Арбенина, Стас Пьеха һәм Александр Пономарев менән берлектә һәр кем үҙ командаһына профессионал вокалистар араһынан 14 кеше һайлап ала. Проекттың «фишкаһы» — ҡатнашыусыларҙы үҙҙәрен күрмәйенсә һайлау, сөнки тренерҙар махсус креслаларҙа сәхнәгә арты менән ултыралар.
Саундтректар яҙҙырыу
2008 йылдың 29 апрелендә Grand Theft Auto IV (Microsoft Xbox 360 һәм Sony PlayStation 3, ПК-версияһы 3 декабрьҙә сыға) уйыны донъя күрә, унда Руслана радиостанцияларҙың береһендә — (Vladivostok FM) — диджей була. Шулай уҡ уйында «Дикие танцы» йырының украин версияһы күрһәтелә.
Ющенконан Тимошенкоға тиклем
2004 йылдың май айынан 2005 йылдың февраленә тиклем Руслана Степановна — Украина Премьер-министры Виктор Януковичтың советнигы (йәмәғәтселек башланғысында). Вазифаға тәғәйенләнгән саҡта ул үҙе сәйәсәт менән шөғөлләнергә ниәте юҡлығы тураһында, үҙен тик музыкала күреүен белдерә.
2006 йылдың март айынан Руслана «Беҙҙең Украина» блогынан Юғары Раданың депутаты була. Тимошенконың һайлау алды кампанияһында ул Ющенконы һәм уның командаһын тәнҡит утында тотмауҙарын үтенә, коалиция булдырыу яҡлы була. Бер аҙҙан үҙ теләге менән депутат мандатынан баш тарта.
2010 йылдағы Украинала үткән Президент һайлауҙарында ул Юлия Тимошенко өсөн бик әүҙем сығыш яһай һәм Львов өлкәһендә уның ышаныслы вәкиле була, ТИО № 120.
Евромайҙан һәм унан һуңғы ваҡиғалар
2013 йылдың аҙағында — 2014 йылдың башында Евромайҙанда ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙе яҡлап әүҙем сығыш яһай. Нәҡ 2013 йылдың 30 ноябрендә Евромайҙан митингы арҡаһында ул тауышын юғалта һәм Балалар Евровидениеһында үҙенең музыкаль — бейеү хоры менән сығыш яһай алмай. 2013 йылдың декабрендә «Майҙан» халыҡ берләшмәһе президиум һайлай, бер ай дауамында уның координаторы йырсы Руслана Лыжичко була. Ғинуар аҙағында ул уны үлтерергә әҙерлек барыуы тураһында белдерә. «Майҙан» халыҡ берләшмәһе Советының рәйестәше булыуҙан баш тарта, был урында сәйәсмән булырға тейешлеге тураһында белдерә.
2013 йылдың 5 декабрь көнө, «әгәр ҙә үҙгәрештәр хәл ителмәһә», ул үҙен Евромайҙанда яндырырға ант итә.
Украинала ҡаты сәйәси кризис осоронда, 2014 йылдың 31 ғинуарында АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри украин оппозицияһы лидерҙары — «Український Демократичний Альянс за Реформи» сәйәси партияның етәксеһе Арсений Яценюк, (рос. «Украинский демократический альянс за реформы»), Украинаның халыҡ депутаты Виталий Кличко һәм Руслан Ложечко менән Мюнхенда осрашыуы тураһында билдәле булды.
РФ вице-премьеры Дмитрий Рогозин Твиттерҙа был осрашыуҙы «цирк» тип атаны һәм осрашыуға тағы ла Верка Сердючканы саҡырырға тәҡдим итте. 2014 йылдың 1 февралендә Руслана Лыжичко АҠШ-тың дәүләт секретаре Джон Керри һәм оппозиция лидерҙары А Яценко, П. Порошенко һәм В. Кличко менән ҡатнашты. 2014 йылдың ғинуарында Киевта тәртип һаҡлаусылар менән бәрелештә йәш ағыҙа торған газдан зыян күрә. «Бик ныҡ баш ауырта һәм хәл торошо насар», — тип яҙҙы ул үҙенең Facebookтағы битендә.
Руслананың кандидатураһы яңы Украина хөкүмәте ойошторолған саҡта күҙ уңында тотолдо. Әммә ул хөкүмәткә инеүҙән баш тартты, «Майҙан волонтеры» булып ҡалыу теләге тураһында белдерҙе. Украинала власть алмашынғандан һәм Виктор Янукович ситләтелгәндән һуң Руслана люстрация үткәрергә һәм Халыҡ Ышанысы Хакимиәте булдырыуға өндәне.
Руслана Лыжичко «Бөркөт» махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһенең тарҡатылыуына тос өлөш индерҙе. 2014 йылдың 12 мартында Киев административ округ суды уның Украина Эске эштәр Министрлығының 2004 йылдың 18 майындағы 529 -сы һанлы «„Бөркөт“ махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау» һәм Украина Эске эштәр Министрлығының 2013 йылдың 24 октябрендә 1011 -се һанлы «Бөркөт» йәмғиәт хәүеһеҙлеге махсус тәғәйенләнгән милиция бүлексәһе тураһында Положениены раҫлау" приказдарын яраҡһыҙ тип танылыу тураһында дәғүәһен ҡәнәғәтләндерҙе. Шулай итеп, суд «Бөркөт» махсус бүлексәһен законһыҙ формирование тип таныны.
2014 йылдың март аҙағында Руслана яңы украин хакимиәтен тәнҡитләп сығыш яһай. Ул хәҙерге украина хакимиәтенә «проблемалар» булдырырға вәғәҙә итә, әгәр хакимиәт «майҙанды ишетмәһә». Уның фекеренсә, премьер-министр Яценюк һәм президенттың ваҡытлыса вазифа бурыстарын башҡарыусыһы Турчинов халыҡ менән аралашмайҙар һәм уларҙың талаптарын ишетмәйҙәр. Ул, хәрбиҙәрҙең һәм сәйәсмәндәрҙең ғәмһеҙлеге арҡаһында Украина «Крымды Рәсәйгә бүләк итте», тип һанай.
Батырлығы, бирешмәүсәнлеге һәм Майҙанда милли мәнфәғәттәрҙе яҡлағаны өсөн Львов депутаттары Русланаға Украины Геройы исемен биреү тураһында үтенеү тураһында ҡарар сығаралар.
2014 йылдың 1 сентябрендә Руслана Украинаның көнсығышында утты туҡтатыуҙы һәм баш күтәреүселәр менән һөйләшеүҙәр башларға өндәне, шул уҡ ваҡытта ул Путинды «Украинаның берҙән — бер реаль дошманы» тип белдерҙе.
Һылтанмалар
Ҡалып:Украинаның халыҡ артисы
Гюмри (станция)
Гюмри (Գյումրի) — Әрмәнстанда ҙурлығы буйынса икенсе һәм шул исемдәге тимер юлы үҙәге, станцияла Әрмән тимер юлының өс ҙур вокзалдарының береһе урынлашҡан.
Инфраструктураһы
Станциянан дүрт тармаҡ китә:
Әлеге ваҡытта һуңғыһынан тыш барлыҡ участкалары эшләй. Гюмри — Карс (Әрмәнстанда берҙән электрлаштырылмаған тармаҡ, оҙонлоғо бер нисә километр ғына) участкаһының эшләмәүе  1992 йылда  Таулы Ҡарабахҡа ҡаршы һуғышта Әзербайжанды хуплауы   арҡаһында  Төркиәнең Әрмәнстаға ҡаршы  бер яҡлы блокада  индереүе менән бәйле
Ләмәҙ (Дыуан районы)
Ләмәҙ (Лемазы; элекке атамаһы Үрге Ләмәҙ) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Ләмәҙ ауыл биләмәһе үҙәге. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Үрге Ләмәҙ, 2-се Ләмәҙ йәки Дыуановка (Дувановка) исеме менән осрай.2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 531 кеше булған. Почта индексы — 452538, ОКАТО коды — 80223819001.
Гюмри (станция)
Маршрут селтәре
Гюмринан пассажир хәрәкәте төп юлда башҡарыла: алыҫ юлға 1 пар поезд (Ереван — Тбилиси, йәй ошо уҡ состав Ереван— Батуми маршруты буйынса йөрөй  һәм 3 пар электропоезд   Гюмри — Ереван йүнәлеше буйынса хәрәкәт итә. 2011 йылға тиклем Пемзашен менән ҡала яны һәм Гюмри— Айрум маршруты буйынса хәрәкәт итә.
Ләмәҙ (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гюмри (станция)
Һылтанмалар
Расписание поездов по станции Гюмри
Ләмәҙ (Дыуан районы)
Халыҡ һаны
Халыҡ һаны тураһында теүәл мәғлүмәттәр 1795 йылдан, 5 се ревизиянан, башлап бар.
Тарихы
Ауылдың барлыҡҡа килеүе урыҫтарҙың күсеп ултырыуы менән бәйле 1788 йыл тип иҫәпләнә. Элек ауыл булған урыныға күсеп килеп ултырыусы халыҡтар яңы ауылға ла шундай уҡ исем биреүҙәрен иҫкә алып, был урында XVIII быуат урталарына тиклем башҡорт ауылы булған булырға тейеш тигән фекер урынлы. Әсфәндияров китабындағы мәҡәләлә Түбәнге Ләмәҙ ауылын Үрге Ләмәҙ ауылы менән бергә ҡушып Ләмәҙ ауылы яһай. Әммә ләкин улар айырым ике ауыл. Түбәнге Ләмәҙ йәки 1-се Ләмәҙ ауылы Үрге Ләмәҙ ауылынан 7 километр самаһы алыҫлыҡта Ләмәҙ йылғаһы буйында урынлашҡан булған. XX быуат урталарында Түбәнге Ләмәҙ ауылы бөткән. Шул уҡ мәҡәләлә Ләмәҙ ауылы Дыуан ырыуы ерҙәрендә барлыҡҡа килгән тип әйтелә.
Ерщук
Ерщук — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғаҡидә
Ғаҡидә (عقيدة) — мосолман дине тәғлимәте, имандың асылыу формаһы, «инаныу символы». Ислам буйынса донъяға ҡараш; дини ҡараш. Диндең төп элементтары, йәғни иман нигеҙҙәре билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы.
Кеше, тормош һәм ғаләм тураһында, уларҙан алда булғанды һәм уларҙан һуң буласаҡтар тураһында, улар менән алдағылар араһындағы һәм улар менән аҙаҡ буласаҡтар араһындағы мөнәсәбәттәр тураһындағы киң фекер. Кешенең ниндәйҙер принциптарҙы үҙ итеүе, шул принциптар буйынса йәшәргә тырышыуы – был уның аҡидаһы. Уның холоҡ-фиғеленә йоғонто яһаған, уның теге йәки был күренешкә ҡарата фекерен билдәләгән ҡағиҙәләр тупланмаһы ла – был да уның аҡидаһы. Сөнки бөтөн фекерҙәр, уға эйә булған кешеләрҙең тормошона, йәшәү рәүешенә юл күрһәтә һәм кешенең донъяға ҡарашын билдәләй. Кеше бөтөн ваҡиғаларға шул күҙлектән ҡарай.
Күп кенә диндәрҙең билдәле нигеҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән аҡидаһы булһа ла, ҡайһы берҙәрендә тулы аҡида төшөнсәһе юҡ. Дөрөҫ ғаҡидә (аҡида) — динде дөрөҫ итеп аңлау Аллаһҡа дөрөҫ итеп ышанып, йәшәү принциптарын бары тик Ҡөрьәндән һәм Сөннәттән алыу.
Этимологияһы
«Ғаҡидә» («аҡида») һүҙе ғәрәп теленән туранан-тура «инаныу», «инаныу тәртибе» тип тәржемә ителә. Ғәрәпсә был термин «(ғ)әҡада» һүҙенән килеп сыҡҡан, йәғни «бәйләп ҡуйыу». Исламда был термин «йөрәгеңде нимәгәлер ныҡлап бәйләп ҡуйыу» мәғәнәһендә ҡулланыла.
Иман шарттары
Сөнниҙәрҙең аҡидаһы имандың алты шартына нигеҙләнгән:
1. Аллаһы Тәғәләгә инаныу;
2. Аллаһтың фәрештәләренә инаныу;
3. Аллаһтың китаптарына инаныу;
4. Аллаһтың пәйғәмбәрҙәренә инаныу;
5. Ахирәт көнөнә инаныу;
6. Тәҡдиргә, йәғни яҡшылыҡ һәм яманлыҡ Аллаһы Тәғәләнән булыуына, үлгәндән һуң терелеү ҙә хаҡ икәнлегенә инаныу.
Семёнкин (Ауырғазы районы)
Семёнкин (Семёнкино, халыҡ телендәге атамаһы — Сәмән) — Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы ауыл. Семёнкин ауыл Советы үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 679 кеше. Почта индексы — 453492, ОКАТО коды — 80205834001.
Географик урыны
Семёнкин ауылы Ҡуғанаҡ йылғаһы ҡушылдығы Аҫау йылғаһы буйында, район үҙәге Талбазы ауылынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 28 километр һәм Стәрлетамаҡ тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 34 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
1766 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1756 йыл) был урынға шундай уҡ шарттар менән мишәрҙәр килеп ултырған.
Ауылдағы халыҡ һаны буйынса түбәндәге йәниҫәп мәғлүмәттәре билдәле: IV рәүиз ваҡытында — 116, V рәүиз ваҡытында — 144, VII рәүиз ваҡытында — 157 типтәр йәшәгән. Ауылда мишәрҙәр ҙә йәшәгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда 123 йортта 752 кеше йәшәгән. 1865 йылда 170 йортта 801 типтәр һәм мишәр йәшәгән.
Игенселек, малсылыҡ, урман кәсептәре менән шөғөлләнгәндәр. 2 мәсет, 2 училище, 12 сауҙа кибете булған.
XIX быуат аҙағынан Семёнкин хәҙерге исемен йөрөтә.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
1906 йылда Семёнкин ауылында улус идараһы урынлашҡан, 2 мәсет, мәҙрәсә, 3 тимерлек, мөгәзәй теркәлгән.
Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Семёнкин ауылында татарҙар йәшәй (2002).
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Винница дәүләт педагогия университеты
Михаил Коцюбинский исемендәге Винница дәүләт педагогия университеты (Вінницький державний педагогічний університет імені Михайла Коцюбинського — Винница ҡалаһында (Украина) IV кимәл аккредитациялы юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1912 йылдың 5 июнендә Винница ҡалаһында Уҡытыусылар институтын булдырыу тураһында бойороҡ бирелә.
1912 йылдың 1 июлендә Уҡыу йорто үҙ эшмәкәрлеген ҡала тәғәйенләгән бинала башлай. Был йорт архитектор Г. Артынов проекты буйынса Замостьела төҙөлгән ҙур булмаған ике ҡатлы бина була (әлеге ваҡытта Коцюбинский проспекты).
1912 йылдың 14 сентябрендә рәсми рәүештә Винница уҡытыусылар интституты асыла. Ул бүлектәргә һәм факультеттарға айырмайынса булдырыла, уҡыу йорто тамамлаған һәр студент ниндәйй булһа ла предметты уҡыта алған.
1912 йылдың 14 сентябрендә институт директоры итеп дин тәғлимәте кандидаты М. Д. Запольский тәғәйенләнә һәм 1922 йылға тиклем ул ошо вазифаны биләй.
1917 йылғы февраль революцияһынан һуң Винница уҡытыусылар институтында украин теле, әҙәбиәте, тарихы курсы индерелә.
1917—1918 йылдарҙа институтта украин әҙәбиәтен билдәле шағир П. С. Карманский уҡыта, йырҙы — күренекле композитор К. Г. Стеценко.
1920 йылда уҡытыусылар институты халыҡ мәғарифы институты итеп үҙгәртелә.
1922—1924 йылдарҙа институттын педагогика уҡытыусыһы Ф. А. Кондрацкий етәкләй.
1922 йылдың ноябрендә Винница халыҡ мәғарифы институтына В. И. Ленин исеме бирелә.
1924 йылдың башында институт Каменец-Подольскийға күсерелә һәм ундағы ИНО менән берләштерелә. Винницала ошо уҡ ваҡытта И. Франко исемендәге Украина педагогия техникумы барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп М. С. Шлепаков тәғәйенләнә.
1926 йылда И. Франко исемендәге Украина педагогия техникумы юғары уҡыу йорто статусын ала.
1930 йылдың авгусында УССР Халыҡ Комиссарҙары Советы Ҡарары менән Винницала юғары уҡыу йорто булдырыла — социаль тәрбиәһе институт, унда 4 бүлек ғәмәлдә була.
1930—1933 йылдарҙа директоры итеп Я. Гибер тәғәйенләнә.
1933 йылда УССР Мәғариф наркоматы коллегияһы социаль тәрбиә институттарын 4-йыллыҡ уҡыу срогы менән педагогия институттарына әүрелдерелә. Факультатив структура индерелә.
1933 йылдан алып 1935 йылға тиклем И. Д. Малый эшләй.
1935 йылдың 1 сентябрендә Винница педагогия институты ике йыллыҡ дәүләт уҡытыусылар институты итеп үҙгәртелә.
1937 йылдың 4 апрелендә институтҡа Николай Островский исеме бирелә.
1941 йылдың 22 июнендә илдә яҡлау буйынса митинг уҙғарыла.
1941 йылдың 18 июлендә институт үҙ эшмәкәрлеген туҡтата.
1941 йылдың сентябренән әҙәбиәт уҡытыусыһы Белинский Д. М. һәм профессор Серафимович В. О. ярҙамында пединститут ҡабаттан үҙ эшен башлай.
1941 йылдың октябрендә институт дирекцияһы өс факультет составында ситтән тороп уҡыу бүлеге эшләй башлауы тураһында иғлан итә. Шулай уҡ урта мәктәп өсөн немец теле буйынса уҡытыусылар әҙерләү өсөн курстар эшләй.
1943 йылдың февраленән алып пединститут эшмәкәрлеген туҡтата.
1944 йылдың яҙында институт үҙенең эшмәкәрлеген Гоголь урамындағы 4-се урта мәктәп бинаһында яңырта. Өс факультет асыла: тарих, әҙәбиәт, физика-математика. Шулай уҡ институт эргәһендә ике йыллыҡ уҡытыусылар институты ғәмәлдә була. Институт директоры итеп П. Т. Пацея тәғйенләнә.
1946 йылда О. М. Ткаченко директор вазифаһын биләй (1961 йылдан ул институт ректоры вазифаһында эшләй).
1953 йылда институт Ҡыҙыл Байраҡ урамында урынлашҡан яңы иркен бинаға күсенә (хәҙер К. Острожский урамы).
1956 йылда ике факультет эшләй башлай: физик тәрбиә һәм башланғыс класс уҡытыусылары әҙерләү буйынса. Ошо уҡ йылда тарих-филология факультеты (1953—1956 йыл дауамында эшләй) филология факультеты тип үҙгәртелә.
1962 йылда инглиз теле факультеты булдырыла. 1968 йылда — музыкаль-педагогия факультеты. Тәбиғи-географик — 1976 йылда 1971 йылда ҡабаттан тарих уҡытыусыларын әҙерләү яңыртыла, ә 1973 йылдан алып тарих факультеты эшләй башлай.
1969—1976 йылдарҙа институтты И. П. Грущенко етәкләә, 1976—2003 йылдарҙа — Н. М. Шунда.
1970—1980 йылдар дауамында институттың уҡытыу базаһы киңәйә. 3-се лаборатор корпусы төҙөлә һәм ғәмәлгә индерелә, 2-се корпус йыһазландырыла. Ике корпус араһындағы ике ҡатлы бинала 600 урынлыҡ 5 махсуслаштырылған аудитория, 750 урынлыҡтамаша залы булған клеб, китапхана бүлектәре, 4 ятаҡхана төҙөлә.
1987 йылда «Педагог» шифахана-профилакторийы асыла, унда бер сменла 100 кеше дауалана. 150-нән ашыу институт уҡытыусыһы Украина, Ҡаҙағстан, Үзбәкстан халыҡ мәғарифы алдынғыһы исеменә лайыҡ булған.
1979 йылда Винница дәүләт педагогия институты Украинала беренселәрҙән булып юғары категориялы педагогия учреждениеһы тип таныла (4-се урын).
1998 йылдың 9 июнендә Дәүләт аккредитация комиссияһы педуниверситетҡа IV кимәл юғары уҡыу учреждениеһы статусын бирә.
2003 йылдан алып ректор булып Александр Васильевич Шестопалюк эшләй. 2015 йылда ул вазифанан бушатыла һәм бөтә ғилми званиеларынан мәхрүм ителә.
Советскорунный ауыл советы
Советскорунный ауыл советы — юҡҡа сыҡҡан ауыл биләмәһе, ул СРәсәй Федерацияһының Ставрополь крайы Ипатов районына ҡараған.
Географияһы
Ипатов районының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Ауыл биләмәһенең дөйөм майҙаны 398,7 км² тәшкил итә. Муниципаль берәмектең административ үҙәгенән район үҙәгенә тиклем —, край үҙәгенә тиклем —.
Тарих
Ставрополь крайының 2017 йылдың 1 майынан алып, 2016 йылдың 29 апрелендә сыҡҡан Ставрополь крайы № 48 ҡарарына ярашлы, Ипатов районының бөтә муниципаль берәмектәре (ҡала биләмәһе Ипатово, ауыл биләмәләре: Оло Джалга ауылы, Большевистик ауыл советы, Бурукшун ауылы, Винодельненский ауыл советы, Добровольно-Васильевский ауыл советы, Золотаревский ауыл советы, Кевсалинский ауыл советы, Красочный ауыл советы, Леснодачненский ауыл советы, Лиманский ауыл советы, Мало-Барханчакский ауыл советы, Октябрьский ауыл советы, Первомайский ауыл советы, Советскорунный ауыл советы һәм  Тахтинский ауыл советы)  берләштереү юлы менән,Ипатовский ҡала округына үҙгәртелгән.
Халыҡ
2010 йылдың халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса бында йәшәүсе халыҡтың милләте :
Ауыл биләмәһе составы
Ауыл советы бөтөрөлгәнгә тиклем уның территорияһы составына 4 тораҡ пункты ингән :
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Таңатар ауыл Советы (Борай районы)
Таңатар ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Борай районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Таңатар ауылы
Тарихы
Таңатар ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Борай районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы
Сәфәрғәлина Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы (15 апрель 1940 йыл) — табип, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1995)
Биографияһы
Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы Сәфәрғәлина 1940 йылдың 15 апрелендә БАССР-ҙың Бөрйән районы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған.
1947 йылда Иҫке Мөсәт башланғыс мәктәбенә уҡырға инә. Артабан Яңы Собханғол ете йыллыҡ һәм Иҫке Собханғол урта мәктәптәрендә белем ала. 1959 йылда 1-се Өфө медицина училищеһын, 1959 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
Бөрйән дауаханаһында эшләү дәүерендә (45 йылдан ашыу) Ләлә Зәйнетдин ҡыҙы стационарҙың терапия бүлеге мөдире һәм функциональ диагностика табибы вазифаларын биләй, 1974—1987 йылдарҙа дауахана партия ойошмаһын етәкләй.
Уэльс
Уэ́льс (уэльс телендә, Wales , Ва́ллис; Pays de Galles) — Бөйөк Британияның иң әһәмиәтле булған 4 административ- сәйәси  өлөшөнөң береһе. Элекке кельт ырыуҙарҙын конгломераты.
Халыҡ һаны
Милли состав — уэльс халҡы (1,9 млн ) һәм инглиздәр. Уэльстын 29 % уэльс телен белә.
Маюшка (Паденьг ҡушылдығы)
Маюшка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Паденьга йылғаһының уң ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Осраҡлы дәүмәл
Осраҡлы дәүмәл — ҡиммәттәре ниндәйҙер осраҡлы феномендың йәки эксперименттың һанлы һөҙөмтәләрен сағылдырған үҙгәреүсән. Икенсе төрлө әйткәндә, осраҡлы ваҡиға һөҙөмтәһенең һан яғынан сағылышы булып тора. Осраҡлы дәүмәл — ихтималлыҡ теорияһы ның төп төшөнсәләренең береһе.
Практикала осраҡлы дәүмәлде \Omega -нан \mathbb{R}-ға ирекле функция тип ҡарарға мөмкин..
Функция булараҡ, осраҡлы дәүмәл \xi(\omega) ихтималлыҡ ваҡиғалары \omega булдырыу түгел, ә һөҙөмтәнең һан сағылышын \omega кире ҡайтара.. Осраҡлы дәүмәлдең мөһим ҡылыҡһырламаһы булып математик көтөү һәм дисперсия тора.
Осраҡлы дәүмәлдәрҙе ҡулланыу талап иткән объекттарҙың миҫалы булып квант механикаһы менән микроскопик объекттар тора. Осраҡлы дәүмәл менән ата-әсә организмынан тоҡомдарына нәҫел билдәләрен тапшырыу ваҡиғалары тасуирлана (Мендель законы). Осраҡлы ваҡиғаларға атомдар йәҙрәһенең радиоактив тарҡалыу ваҡиғалары инә.. .
Математик анализдың һәм һандар теорияһы ның бер нисә мәсьәләһе бар. Бының өсөн уларҙың бирелештәрендә ҡатнашҡан функцияларҙы яраҡлы ихтималлыҡ арауыҡтарында билдәләнгән осраҡлы дәүмәлдәр булараҡ иҫәпләү маҡсатлы.
Тарихы
Осраҡлы дәүмәлдең ролен, ихтималлыҡ теорияһының төп төшөнсәләренең береһе булараҡ, тәүге тапҡыр П. Л. Чебышёв тарафынан аныҡлана. Ул 1867 йылда бөгөнгө көндә был төшөнсәгә дөйөм ҡабул ителгән ҡарашты дәлилләй. . Осраҡлы дәүмәлде функцияның дөйөм төшөнсәһенең шәхси осрағы булараҡ аңлау һуңғараҡ, XX быуаттың тәүге яртыһына, тура килә.
А. Н. Колмогоров беренсе тапҡыр үлсәм теорияһы нигеҙендә ихтималлыҡ теорияһы нигеҙҙәренең тулы формалләштерелгән сағылышын эшләй (1933). . Шунан һуң осраҡлы дәүмәлдең — ихтималлыҡ арауыҡта билдәләнгән үлсәнмәле функция икәне асыҡлана. Бындай ҡараш уҡыу дәреслектәрендә беренсе тапҡыр эҙмә-эҙлекле У. Феллер тарафынан үткәрелә. Унда тасуирлама элементар ваҡиғалар арауығы төшөнсәһенә нигеҙләнә һәм осраҡлы дәүмәл тик шул осраҡта ғына йөкмәткеле була барыуына айырым баҫым яһала.
Билдәләмә
Формаль математик билдәләмә түбәндәгесә:  — арауыҡтағы ихтималлыҡ булһа, ул саҡта осраҡлы дәүмәл функцияһы тип атала, \mathcal{F}сағыштырмаса үлсәмле һәм \mathbb{R} борель σ-алгебраһына ҡарата.
Айырым (башҡаларға бәйле булмаған) осраҡлы дәүмәлдең ихтималлығы уның таралтыуы менән тулыһынса тасуирлана.
Осраҡлы дәүмәлде башҡа эквивалент ысул менән дә билдәләргә мөмкин. . функцияһы осраҡлы дәүмәл тип атала, әгәр теләһә ниндәй a һәм b  ысын һандары өсөн \omega ваҡиғалар күмәклеге ошондай:, \mathcal{F}-ҡа инә.
Биреү ысулдары
Таралтыу функцияһы, ихтималлыҡ тығыҙлығы һәм характерлы функцияһы ҡулланып, барлыҡ ихтималлыҡ үҙенсәлектәре айырым осраҡлы дәүмәл итеп тасуирланып, осраҡлы дәүмәл бирелә.
F(x) таратыу функцияһы осраҡлы дәүмәлдең x ысын һанынан кәмерәк булыуы ихтималлығына тиң.
Был билдәләмәнән күренеүенсә, осраҡлы дәүмәлдең [a, b) интервалына инеү ихтималлығы F(b)-F(a)-ға тигеҙ.
Таралтыу функцияһын ҡулланыуҙың өҫтөнлөгө шунда: уның ярҙамында дискрет, өҙлөкһөҙ һәм дискрет-өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәлдәрҙе бер төрлө математик тасуирлауға өлгәшелә. Шуға ҡарамаҫтан, таралтыу функциялары бер төрлө булған төрлө осраҡлы дәүмәлдәр бар.
Мәҫәлән, әгәр осраҡлы дәүмәл \xi + 1 −1 ҡиммәттәрен 1/2 бер төрлө ихтималлыҡ менән ҡабул итһә, ул саҡта осраҡлы дәүмәл \xi һәм \xi^3 бер төрлө функциялар таралтыуы F (x) менән тасуирлана.
Осраҡлы дәүмәл булдырыуҙың тағы бер ысулы — \xi осраҡлы дәүмәлде функциональ үҙгәртеү.
Әгәр f(x) — борель функцияһы булһа, \eta=f(\xi) шулай уҡ осраҡлы дәүмәл була. Мәҫәлән, әгәр \xi — нормаль стандарт осраҡлы дәүмәл, йәғни осраҡлы дәүмәл бер ирекле дәрәжәле хи квадрат-таралтыуға эйә. Күп таралыуҙар, шул иҫәптән Фишер таралтыуы, Стьюдент таралтыуы ғәҙәти осраҡлы дәүмәлдәрҙең функциональ үҙгәреүҙәренең таралтыуы булып тора.
Әгәр осраҡлы дәүмәл дискрет булһа, уның таралыуының тулы һәм бер мәғәнәле математик тасуирламаһы ихтималлыҡ функцияһы был осраҡлы дәүмәлдең бөтә ҡиммәттәрен күрһәтеп билдәләнә. . Миҫал итеп таралтыуҙың биномаль һәм пуассон закондарын алырға мөмкин.
Һәр тәжрибәлә «уңыш» p ихтималлыҡ менән, «уңышһыҙлыҡ» — q=1-p ихтималлыҡ менән килергә мөмкин. Таралтыу законы был осраҡта Бернулли формулаһы менән билдәләнә:
бында
Осраҡлы дәүмәлдәрҙең һан характеристикаһы
Математик көтөү йәки осраҡлы дәүмәлдең уртаса күрһәткесе X һыҙыҡлы нормалаштырылған арауыҡта  элементар ваҡиғалар арауығында интеграл тип атала
( функция интеграцияланған булып тора, тип фараз ителә).
Осраҡлы дәүмәл \xi дисперсияһы тиң ҡиммәт тип атала:
Статистикала йыш ҡына дисперсия өсөн билдәләү йәки \sigma^2 Дәүмәл \sigma тигеҙ
уртаквадрат тайпылыш, стандарт тайпылыш йәки стандарт таралтыу тип атала.
Осраҡлы дәүмәл \xi һәм \eta ковариацияһы киләһе дәүмәл атала:
(математик көтөү билдәләнгән тип фараз ителә).
Әгәр = 0 булһа, ул саҡта осраҡлы дәүмәл \xi һәм \eta бәйләнмәгән (коррелировлашмаған) тип атала.Бойондороҡһоҙ осраҡлы дәүмәлдәр һәр ваҡыт бәйләнмәгән, ләкин киреһе дөрөҫ түгел.
Осраҡлы дәүмәлдәрҙән функциялар
Әгәр f(x) — борель функцияһы а \xi — осраҡлы дәүмәл, ул саҡта уның функциональ үҙгәреше \eta=f(\xi) шулай уҡ осраҡлы дәүмәл була. Мәҫәлән, әгәр \xi — стандарт нормаль осраҡлы дәүмәл, осраҡлы дәүмәл бер ирекле дәрәжә менән хи -квадрат таралтыуына эйә. Күп таралтыуҙар, шул иҫәптән Фишер таралтыуы һәм Стьюдент таралтыуы, ғәҙәти осраҡлы дәүмәлдәрҙең функциональ үҙгәреүҙәренең таралтыуы булып тора.
Әгәр \xi һәм \eta уртаҡ таралтыу менән, ә  — ҡайһы бер борель функцияһы, ул саҡта  өсөн ғәҙел :
Әгәр, \xi һәм \eta бойондороҡһоҙ булып, ул саҡта. Фубини теоремаһын ҡулланып алына:
һәм оҡшаш
F һәм G төрөлгән тип йөрөтәләр һәм F*G тип билдәләйҙәр. Функция үҙ аллы осраҡлы дәүмәлдәрҙең суммалары \xi һәм \eta Фурье үҙгәртеүҙәре булған төрөлмә F*G функциялар таралтыуы F һәм G \xi һәм \eta функцияһының ҡабатландығына тиң:
Осраҡлы дискрет дәүмәл
Спидометр күрһәткестәре йәки билдәле бер ваҡытта температураны үлсәү дискрет осраҡлы дәүмәл миҫалы булып тора. .
Тәңкә сөйөү
Тәңкә сөйөүҙең бөтә осраҡтары элементар ваҡиғалар арауығы менән тасуирлана ала \Omega =\{«бөркөт», «решка»\} йәки ҡыҫҡа \{op,pe\} Осраҡлы дәүмәл \xi тәңкә сөйөү һөҙөмтәһендәге отоштарға тиң булһын, ти. Тәңкә «бөркөт» яғы менән төшкәндә, отош төшкән һайын 10 һум булһын, һәм «решка» менән төшкәндә — 33 һум булһын. Математик йәһәттән был отош функцияһы түбәндәгесә булырға мөмкин:
Тәңкә камил икән, тимәк, отош \xi бирелгән ихтималлыҡҡа эйә буласаҡ:
Уйын һөйәктәрен сорғотоу
Осраҡлы дәүмәлде шулай уҡ уйын һөйәктәрен сорғотоу процесын тасуирлауҙа, шулай уҡ бындай ырғытыуҙарҙың аныҡ һөҙөмтәһе ихтималлығын иҫәпләүҙә ҡулланырға мөмкин. Был эксперименттың классик өлгөләренең береһендә ике уйын һөйәге n_1һәм n_2 ҡулланыла. Һәр береһе күмәклектән {1, 2, 3, 4, 5, 6} ҡиммәттәрен ала.(мәрәйҙәр һаны һөйәктең яҡтарында). Һөйәктәргә төшкән мәрәйҙәрҙең дөйөм һаны осраҡлы дәүмәлдең \xi ҡиммәте буласаҡ, уларҙың функцияһы түбәндәгесә билдәләнә:
һәм (әгәр һөйәктәр камил булһа) \xi өсөн ихтималлыҡ функцияһы аша бирелә:
Кәрт колодаһы
Тәжрибәсе (экспериментатор) уйын кәрттәре араһынан береһен осраҡлы рәүештә тартып ала. Шул саҡта \omega бер һыуырылған кәртте күрһәтә ; бында \omega һан түгел, ә кәрт — физик объект, исеме \omega символы билдәләнә. Шул саҡта \xi(\omega) функция, объекттың «исемен» аргумент итеп алып, кәртте артабан ассоциацияланған кәрт \omega һанын кире ҡайтарасаҡ
Бүтән осраҡта тәжрибәсе «Король Трефты» алһын, йәғни, артабан был һөҙөмтәне функцияға алмаштырғандан һуң , һан алына, мәҫәлән, 13. Был һан «королде» колоданан йәки башҡа кәрттән тартып сығарыу ихтималлығы түгел. Был һан объекттың физик донъянан математик донъя объектына күсеүе һөҙөмтәһе булып тора. 13 һаны менән математик операцияциялар үткәреп була, шул уҡ ваҡытта K_\clubsuit объекты менән был операцияларҙы үткәрергә мөмкин булмаҫ ине.
Абсолют өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәл
Осраҡлы дәүмәлдең тағы бер класы — кире булмаған функция p(x), теләһә ниндәй x тигеҙ. Осраҡлы дәүмәл абсолютлығы был үҙенсәлектәргә өҙлөкһөҙ ҡәнәғәтләндерерлек тип, ә функция p(x) таралтыу ихтималлыҡ тығыҙлығы тип атала.
Абсолют өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәлдәрҙең мөмкин булған ҡиммәттәренең һаны сикһеҙ.
Осраҡлы дәүмәл абсолютлығы өҙлөкһөҙ әһәмиәте сикһеҙ булырға мөмкин. Өҙлөкһөҙ осраҡлы дәүмәл абсолютлығы миҫалдары булып теләһә ниндәй транспорт төрөнөң йәки температураның билдәле бер ваҡыт арауығында хәрәкәт тиҙлеге үлсәнеүе тора..
Әҙәбиәт теорияһы
Поэтика һәм Методология
Методология — ысынбарлыҡтың поэтик асылын һәм уларҙы тикшереү принциптарын өйрәнә. Әҙәбиәт теорияһының мөһим методологик мәсьәләләре — әҙәбиәт үҙенсәлектәре, әҙәбиәт һәм ысынбарлыҡ, әҙәбиәтенең генезисы һәм функциялары, әҙәбиәттең кластарға бүленеше, әҙәбиәттең партиялылығы, әҙәбиәт йөкмәткеһе һәм формаһы, нәфислек критерийҙары, әҙәби процесс, әҙәби стиле, әҙәбиәттә художестволы алымдар, социалистик реализм.
Поэтика — ысынбарлыҡты поэтик танып белеүҙең тарихи формаларын өйрәнә. Әҙәбиәт теорияһында поэтика мәсьәләләре — образ, идеяһы, темаһы, поэтик төр, жанр, композиция, поэтик тел, ритм, шиғыр, уларҙың стиль яғынан фоникаһы.
Марксизм-ленинизм әҙәбиәте ғилеме өсөн методология һәм поэтика мәсьәләләрендәге берҙәмлекте һыҙыҡ өҫтөнә алыу мөһим һанала, шулай уҡ икенсеһен беренсеһе нигеҙендә тикшереү, поэтиканың тулайым мәсьәләләрен ҡарағанда методологияларҙың аныҡ бәйләнеше лә әһәмиәтле роль уйнай. Әҙәбиәт теорияһы мәсьәләләрен методология һәм поэтика проблемаларына бүлеп ҡарау шартлы булып ҡала, сөнки әҙәби әҫәрҙең формаһы, структураһы буйынса килеп тыуған һорауҙар йә бары методологик яҡтан ғына (мәҫәлән, әҙәби әҫәрҙең ритмы, шиғыры, фоникаһы функциялары проблемаларның дөйөм ҡуйылышы). йә поэтика йәһәтенән генә (ҡайһы бер ритм, тел категорияларының тарихи һәм стилистик үҙенсәлектәре) ҡуйылырға мөмкин. Икенсе яҡтан, методология буйынса һорауҙар әҙәби формаларҙың үҫешен иҫәпкә алғанда ғына ҡуйылырға мөмкин. Марксизм-ленинизм әҙәбиәтенә хас булған әҙәбиәт теорияһы бүлектәре араһындағы тығыҙ бәйләнеште раҫлау, уны поэтикаһы методологик башланғысһыҙ, бары тик тасуирлау рәүешендә генә ҡаралған, иҫке «тел теорияһынан» һәм формалистик «әҙәбиәт теорияһынан» айырып тора. Әммә ысынбарлыҡта был башланғыстар йәшерен бирелгән була һәм улар идеалистик характер йөрөтә.
Йәшлек (Магнитогорск)
Йәшлек — Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында башҡорт бейеүҙәре ансамбле. Ансамбль 1971 йылда ойошторолған һәүәҫкәр коллектив, уның төп маҡсаттары һәм бурыстары - милли башҡорт бейеү сәнғәтен пропагандалау һәм үҫтереү, яңы талантлы башҡарыусыларҙы асыҡлау, йәштәрҙең халыҡ бейеүҙәренә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу.
Тарихы
1971 йылда Металлургтар мәҙәниәт һарайында Р. М. Бакиров етәкселегендә башҡорт һәм татар йырҙары ансамбле ойошторола. Тәүҙәрәк ансамбль репертуарында халыҡ йырҙары була. 1983 йылдан ансаблде Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Сания Исхаковна Ғайсина етәкләй, ансабль башҡорт бейеүҙәре ансамбла тип атала. Аккомпаниатор, халыҡ музыкаһын нескә тойоусы музыкант Гусман Мифтах улы Хәйретдинов.
1998 йылда коллективҡа халыҡ ансамбле исеме бирелә. 2007 йылдан Халыҡтар Дуҫлығы йортоноң башҡорт мәҙәниәте ҡарамағында.
Ансамблдә егеттәр һәм ҡыҙҙар, уҡыусылар һәм студенттар ҡатнаша. Ансамбль репертуарында яңғыҙ, парлы, коллектив, сюжетлы бейеүҙәр ҡуйылған.
Коллектив Татарстан, Башҡортостан, Молдова, Әзербайжан, Грузия республикалары буйлап гастролдәрҙә була. Науруз, Һабантуй, Ҡала көнө, металлургия көнө кеүек байрам сараларында ҡатнаша. Н. Н. Карташова призына Бөтә Рәсәй бейеү фестивале лауреаты (1998, 2002, 2006, 2008), «Танцевальная капель» тип аталған ҡала фестивале лауреаты, "Арҡайым" 2-се Евразия халыҡтары фестивале (1998) лауреаты, 1-се Бөтә Рәсәй балалар һәм йәштәр ижады фестивале лауреаты (2007).
Сығанаҡтар
[http://chel-portal.ru/enc/yashlek Яшьлек. Портал Челябинская область]
Олыся-Йоль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Ехреньга
Ехреньга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пандат-Яха
Пандат-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ясавэй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башнялы йорт (Новочеркасск)
Башнялы йорт — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһының Ҡыҙыл ауыш урамындағы төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты. Ростов өлкәһе кесе өлкә советының 1992 йылдың 17 декабрендәге 325-се һанлы ҡарарына ярашлы архитектура ҡомартҡыһы булып танылған.