cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тербий
Ятҡылыҡтары
Тербий лантаноидтар составына инә, Ҡытай, АҠШ, Ҡаҙағстан, Рәсәй, Украина, Австралия, Бразилия, Һиндостан, Скандинавияла йыш осрай. Японияның айырым иҡтисади зонаһында Тымыҡ океандың Минамитори утрауы янында һирәк осрай торған ер минералдарының тәрән һыуҙағы ятҡылыҡтары запастары шаҡтай ҙур.
Сығарып алыу
Тербийҙы һирәк ер элементтары ҡатнашмаһынан ионлы хроматография йәки экстракция ысулдары менән айырып сығаралар.
Хаҡы
Тербий хаҡы таҙартыу дәрәжәһенә бәйле.
2013 йылда 99,91 % таҙа тербийҙың 1 грамын 64 евроға алырға мөмкин була.
2014—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә 99,9 % таҙалыҡлы 2 грамм ауырлыҡтағы металл ҡойолмалар өсөн 150 евро һорайҙар.
Компьютер етештереүҙә
Һуңғы йылдарҙа компьютер етештереүҙә тербий ферриты айырым әһәмиәткә эйә була бара.
Лемья (Конда ҡушылдығы)
Лемья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 942 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вильһельм I Яулап алыусы
Норманд Яулап алыуын ойоштороусы, Европаның XI быуаттағы иң эре сәйәси эшмәкәре.
Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы
Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы (1 сентябрь 1948, Денгиз районы, Гурьев өлкәһе) —  Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының  Түбәнге палата депутаты, РОО "Ветерандар ойошмаһы" Үҙәк советы Рәйесе.
Биографияһы
Баҡтыҡужа Сәләхетдин улы Измөхәмбәтов 1948 йылдың 1 сентябрендә Гурьев өлкәһенең (Атырау өлкәһе) Денгиз районында (хәҙер Ҡорманғазы районы) уҡытыусылар ғаиләһендә тыуған. Байулы ҡәбиләһенең адай ырыуынан. 1966 йылда 11-се синыфты тамамлай һәм Өфө нефть институтына уҡырға инә. Был уҡыу йортон 1971 йылда тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген «Эмбанефть» берекмәһендә быраулаусы булып башлай. Ҡаҙаҡ ғилми-тикшеренеү нефть институтында төрлө вазифалар биләй.
1981 йылдан 1987 йылға тиклем  Йемен Республикаһында командировакала була.
«Казахтуркмунай» берлектәге предприятиеһының,  «Казмунайтениз» диңгеҙ  нефть компанияһының генераль директоры итеп тәғәйенләнә, «КазМунайГаз» Милли нефть компанияһының идара итеүсе директоры, Ҡаҙағстан Республикаһының энергетика һәм минераль ресурстарының беренсе вице-министры.
2006 йылдың ғинуарынан 2008 йылдың авгусына тиклем —Ҡаҙағстан Республикаһының Энергетика һәм  минераль ресурстар министры.
2008 йылдың авгусынан  2012 йылдың ғинуарына тиклем  Көнбайыш-Ҡаҙағстан өлкәһендә аҡым була.
2012 йылдың 20 ғинуарында Парламенттың түбәнге палата депутаттары Ҡаҙағстан Республикаһының Парламентының Түбәнге палата вице-спикеры вазифаһына депутат Измөхәмбәтов Баҡтыҡужа өсөн тауыш бирәләр.
2012 йылдың 15 авгусында Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Указы менән Атырау өлкәһенең аҡымы итеп тәғәйенләнә. 2016 йылдың 25 мартында Ҡаҙағстан Республикаһы Түбәнге палата депутаты, шулай уҡ Ҡаҙағстан Республикаһы Парламентының Түбәнге палата  рәйесе итеп һайлана. Инглиз һәм төрөк телдәрен белә.
2016 йылдың 21 июнендә "Ветерандар ойошмаһы"  республика йәмәғәт ойошмаһы Үҙәк советы Президиумының  сираттан тыш ултырышында  "Ветерандар ойошмаһы"  РОО Үҙәк советы рәйесе итеп һайлана
Ғаиләһе
Улы: Измөхәмбәтов Салауат Баҡтыҡужа улы (25 ноябрь 1971 йыл) — Ҡаҙағстан шахматсыһы, гроссмейстер (1996).
Иҫкәрмәләр
Нурсултан Назарбаев прибыл с рабочим визитом в Атыраускую область (недоступная ссылка)
Талатарбак
Талатарбак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ушпа йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кривополенова Мария Дмитриевна
Кривополе́нова Мария Дмитриевна (, Усть-Ежуга ауылы, Архангельск губернаһы — 2 февраль 1924, д. Веегора, Архангельск губернаһы) рус сәсән, йырсы, әкиәтсе.
Биографияһы
Мария Дмитриевна Кривополенова дәүләт крәҫтиәне Дмитрий Никифорович Кабалин ғаиләһендә тыуған.
Мария Дмитриевна үҙенең былиналарҙан һәм хикәйәттәрҙән торған киң репертуарын олатаһынан, Никифор Никитич Кабалиндан ала.
Кривополенованы донъяға «асҡан» билдәле рәсәй фольклорисы Григорьев Александр Дмитриевич Мария Дмитриевна ғәйәт ярлы йәшәгән:
«… Марья менән ире фәҡир: улар ике ҡатлы (һәр ҡатында берәр кескәй бүлмә) ҡыйыҡһыҙ йортта йәшәйҙәр… Үҙенең атында ауылдар буйлап хәйер һорарға сыға, ләкин үҙ ауылында хәйерселәмәй».
1915 йылда Мария Дмитриевнаны Мәскәүгә килтергән Озаровская Ольга Эрастовна Кривополенова тормошо тураһында түбәндәгене яҙа:
«Ире, өйләнешеү менән, уны Вологда губернаһына аҡса эшләргә алып киткән дә бер йылдан тинһеҙ ташлап ҡалдырған. Тыуған яҡҡа 700 саҡрым ара, шуны имсәк бала тотоп йәйәү үтергә кәрәк… Өйөмә ҡайтып йығылдым, күңелем өшөнө: өйҙөң тәҙрәләре ҡырылған, һандыҡтар ватылған — яуыз алдараҡ өлгөргән, барын да һатып эскән. Өй түгел, тишек-тошоҡ».
Абрамов Фёдор Александрович, Мария Дмитриевна хатта билдәлелек алғас та, ауылдарҙа йөрөгәндә хәйер һораған тип яҙған.
Танылыуы
1915 йылда танылған фольклорсы һәм артист Ольга Эрастовна Озаровская сығыш яһау өсөн яңы материал йыйыу маҡсатында Архангел губернаһына бара һәм, улы Василько хәтерләүенсә, Великий Двор ауылында йәшәгән әхирәте Прасковья Олькинаға килә. Иртәнсәк әхирәттәр эш буйынса өйҙән сыға, Василько улар артынан өйҙән сығып килгәндә, хәйер һорап йөрөүсе бер ҡатынды осрата. Малай, уны йәлләп, әсәһен ҡыуып етеп, ҡарсыҡҡа бирергә аҡса һорай. Мария аҡса биргәнгә рәхмәт йөҙөнән әлеге ҡарсыҡ бер нисә былина йырлап ишеттерә. Ошо былиналар Озаровскаяны тетрәндергән дә инде. Шулай итеп Мария Кривополенованың Рәсәйҙә танылыуына юл асыла.
Шул уҡ йылды Ольга Эрастовна Озаровская Кривополенованы Мәскәүгә Нәфис сәнғәт һөйөүселәрҙең Төньяҡ түңәрәге ойошторған гастролдәргә алып бара. Политехник музейҙа әкиәтсе ҙур уңыш менән сығыш яһай. Шулай уҡ 1915 йылдан 1916 йылға тиклем Мария Дмитриевна Петроградта, Тверь, Украина, Кавказда сығыш яһаған, төрлө ғилми йәмғиәттәрҙә, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында 60-тан ашыу концерт үткәргән, шул рәүешле тамашасылар араһында ҙур танылыу яулаған.
1915 йылдың 11 октябрендә сыҡҡан иллюстрациялы «Искра» журналынан:
Төньяҡ буйлап сәфәрҙән ҡайтҡан О. Э. Озаровская Мәскәүгә былиналар бәйетсеһе М. Д. Кривополенованы алып килә. 26 сентябрҙә М. Д. Кривополенова Политехник музейының тамашасылар менән тулы ҙур залында йөҙйәшәр олатаһынан отҡан боронғо скоморошина былиналарын йырлап ишеттерә, һәм Мәскәү тамашасыһының күңелен биләй. Биҙәкле быйма кейгән, сыбар яулыҡ ябынған бәләкәй генә кәүҙәле ябыҡ ҡарсыҡтың уңышы алдында хатта төньяҡ әкиәтселәре ауыҙынан яҙып алынған бер нисә хөрәфәти хикәйәһен һәм әкиәтте юмор менән тапшырған О. Э. Озаровскаяның уңышы ла тоноғораҡ һымаҡ күренә.
Кривополенованың һөйләүенә шаһит булған Гемп Ксения Петровна бәйетсе Кривополенованың декламация манераһын былай тип тасуирлаған :
"«Барыһы ла күҙгә ташлана, һәр ым-ишараһы һүҙ менән йәнәшә килә. Тауышында органдан нимәлер бар, тәрәнлеге, көсө һәм музыкаллеге хайран ҡалдыра. Һәм был ҙур йырсының тауышы. Уның интонациялары нескә, ҡайһы берҙә ишара ғына, ләкин сағыу акцент та, тотанаҡлы, күп мәғәнәле пауза ла бар. <…> Сығыш яһағанда, тыңлаусылар менән бәйләнеш тота, уларға ҡул болғай, киң йылмая, юҡ-юҡта юл ыңғай ниндәйҙер һүҙ ҙә әйтеп ҡуя. Уның хәтере иҫ киткес. Ғәҙәттә, „әллә ҡасандан“ һаҡланған бер төрлө тексты һүҙмә-һүҙ еткерә, йәғни боронғо былиналарҙы һәм тарихи йырҙарҙы йырлай».
Мария Дмитриевнаның концерттарын Борис Пастернак та тамаша иткән, уның «һөйләй» белеүен юғары баһалаған. Рәссамдар Е. В. Гольдингер һәм П. Д. Корин уның портреттарын яҙған. Кривополенова С. Т. Конёнковтың «Вещая старушка» (1916) скульптураһының прообразы булып сығыш яһай.
Әммә, 1917 йылғы Октябрь революцияһы һәм артабанғы ваҡиғалар менән бәйле, Кривополеноваға ҡыҙыҡһыныу юҡҡа сыға һәм ул бәләкәй тыуған төбәгенә ҡайтырға мәжбүр була. Унда эргә-тирәләге ауылдар буйлап хәйер йыйыуын дауам итә.
Артабан Мария Дмитриевна тураһында революциянан һуң, 1919 йылда «Былины» йыйынтығы сыҡҡандан һуң ғына, иҫкә алдылар. «О Вавиле и скоморохах» тигән күренекле хикәйәте лә был йыйынтыҡҡа ингән. 1921 йылдың ғинуарында Мария Дмитриевнаға, рус мәҙәниәтенең билдәле эшмәкәре булараҡ, РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙары советы пенсия һәм академик паёк тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың йәйендә Луначарский Анатолий Васильевич мәғариф халыҡ комиссары Кривополенованы йәнә Мәскәүгә саҡыра. П. И. Чайковский исемендәге Мәскәү дәүләт консерваторияһында Мария Дмитриевнаның сығыштары ҙур уңыш менән үтә. Луначарский Кривополенованы «дәүләт өләсәйе» почётлы эпитеты менән бүләкләй. Осрашыуға саҡырғаны өсөн рәхмәт белдереп, Мария Дмитриевна Луначарскийға бейәләй бүләк итә.
Матур сығыш яһағандан һуң, Мәскәүҙә ҡалырға һәм сығыштарын дауам итеү тәҡдимдәренә ҡарамаҫтан, Мария Дмитриевна баш тарта һәм яңынан тыуған яғына, Пинеж өйәҙенә, күнегелгән тормошона ҡайта.
Мария Дмитриевна Кривополенова 1924 йылдың 2 февралендә Пинеж өйәҙе Веегоры ауылында вафат була. Чакола ауылында ерләнгән. Мария Дмитриевна менән яҡын таныш Борис Шергин, уның яҡты донъя менән хушлашыуын художестволы итеп һүрәтләгән :
«Бер көндө ул алыҫ ауылға юл тота. Төндә генә ҡайтырға сыға. Ҡар өйөрмәһе аяғынан йыға. Кемдер әбейҙе юлаусы йортона алып килә. Өй эсе тулы халыҡ. Сәсәниәне таныйҙар. Уға ятырға урын бирәләр. Урындығына ултырып, Кривополенова тыныс ҡына тауыш менән: — Шәм бирегеҙ. Хәҙер әтәс ҡысҡырыр, һәм мин үтермен. Мария Дмитриевна, янып торған шәмде ҡулына ҡыҫып, былай ти: — Бөтә рус ере, ғәфү ит мине… Өй алдында әтәс ҡысҡырҙы. Былиналар бәйетсеһе күҙҙәрен мәңгегә йомдо. Рус Төньяғы — был былинаның һуңғы өйө, һуңғы торлағы. Кривополенованың вафаты менән Төньяҡта ла былинаның һуңы етә. Һәм был ахыр күркәм була».
Лесь-Я
Лесь-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Эсс йылғаһының уң ярына тамағынан 60,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Мөкәлләф
Мөкәлләф (مکلف)Мукаллаф — ислам хоҡуғы — фиҡһ терминологияһында: шәриғәттең күрһәтмәләрен үтәргә бурыслы һәм шул уҡ ваҡытта мөжтәһид — фиҡһ һәм башҡа дини фәндәр өлкәһендәге эксперт булмаған балиғлыҡ йәшендәге мосолман (йәки мөслимә).
Тасуирламаһы
Шул рәүешле мөкәлләфтең мөҡәллид булыуы күҙ уңында тотола, йәғни теге йәки был мәҙһәбкә (сөннилектә) йәки мөжтәһидкә (шиғыйлыҡта) тәҡлид башҡарыуы күҙаллана.
Ислам күҙлегенән ҡарағанда, тәклиф — шәриғәтте уның бөтә аспекттарында ла эйәреү, йәғни мотлаҡ (важиб) башҡарыу һәм тыйылғандарҙан ((харам) баш тартыу.
Мәғәнәһе
«Мөкәләф» — ул «кәлләфә» («бурыс һалыу», «йөкмәтеү», «ҡушыу») ҡылымынан алынған пассив залогтың өлөшө. Шулай итеп, мөкәлләф — билдәле бер бурыстар йөкмәтелгән кеше.
Тәклиф шарттары
Хәнәфи мәҙһәбенә ярашлы, өлгөрөү (балиғлыҡ) һижри календарь буйынса егеттәрҙә −18, ә ҡыҙҙарҙа 17 йәш. Әммә башҡа сөнни мәҙһәбтәр буйынса (мәлики, шәфиғи һәм хәнбәли мәҙһәбтәр) егеттәр ҙә, ҡыҙҙар ҙа 15 йәшендә бәлиғ була.
Валетт Жан Паризо де ла
Жан Паризо́ де ла Вале́тт (Jean Parisot de la Valette; 1495 йылдың 4 феврале, Паризо, Тарн һәм Гаронна департаментындағы Лангедокта тыуған) — 1568 йылдан Мальта орденының Бөйөк магистры. Орденға ингәндән һуң, рыцарь-госпитальер булараҡ, Грецияның Родос утрауы өсөн төрөктәргә ҡаршы айырыуса батырлыҡ менән көрәшә. Бөйөк Магистр булараҡ, Валетт орден геройы һәм 1565 йылда ғосмандар Мальтаны Бөйөк ҡамауҙа тотҡанда ҡаршылыҡ күрһәтеүгә етәкселек итеүсе иң данлыҡлы лидерға әйләнә, был ҡамау бөтә замандарҙың да иң бөйөк ҡамауҙанының береһе тип билдәләнә.
1566 йылда Бөйөк Магистр Ла Валетт Валлетта ҡалаһының тәүге нигеҙ ташын һалған.
Биографияһы
1534 йылда де ла Валетт галера менән командалыҡ итә, ә 1540 йылда уның үҙенең галиоты була. 1540 йылда төрөктәргә әсирлеккә эләгә һәм бер йыл буйы галерала ҡол була. Күпмелер ваҡыт дауамында Триполи губернаторы була.
1557 йылдың 21 авгусында де ла Валетт Мальта орденының бөйөк магистры була, һәм уны күп кенә европа һәм мосолман дәүләттәре Мальта хакимы тип таный. 1565 йылда Төркиә Мальтаға ҡаршы 35 меңлек ғәскәре булған эскадра әҙерләй. Де ла Валетт оборона башында тора һәм дошман һөжүмен кире ҡаға. Магистр хөрмәтенә Мальтаның баш ҡалаһы Валлетта тип атала.
Васильева Татьяна Григорьевна
Васильева Татьяна Григорьевна  (ҡыҙ фамилияһы  Ицыкович; 28 февраль 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй актрисаһы, телевидениела тапшырыуҙар алып барыусы. Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы (1992).
Биографияһы
Татьяна 1969 йылда Мәскәүҙә МХАТ-тың Мәктәп-студияһында актёрлыҡ факультетын «драма театры һәм киноһы актёры» (курс етәксеһе — Василий Петрович Марков) һөнәре буйынса тамамлай.
1969—1983 йылдарҙа — Мәскәү сатира театры актрисаһы. Театрҙағыдебюты — Александр Штейндың «У времени в плену» спектаклендәге комиссар роле. 1983—1992 йылдарҙа — Владимир Маяковский исемендәге Мәскәү академия театрының актрисаһы. 1996 йылдан алып — Мәскәү «Школа современной пьесы» театры актрисаһы. 2015 йылдан — Мәскәүҙең «Миллениум» театрында Пономаренко Валерий етәкселегендә алып барыусы.
2012 йылдан алып "Беренсе канал"да эшләй. 2012 йылдың 4 июненән 31 авгусына тиклем — «Между нами, девочками» проектын алып бара. 2014 йылдың 1 апреленән 30 майына тиклем — «Дело ваше…» проектын алып барыусы. 2017 йылдың 22 июненән 27 июненә тиклем — «Модный приговор» программаһында яҡлаусы. 2017 йылдың 27 ноябренән алып 5 декабренә тиклем — «Бабий бунт» программаһын алып барыусыларҙың береһе.
Шәхси тормошо
Васильева Татьяна ире менән айырылышҡан. Беренсе ире (1973—1983) — Анатолий Александрович Васильев (тыуған 1946) Брянскиҙең актёры. Туйҙары Брянскиҙа үткән. Был никахта улы Филипп тыуған (30 июль, 1978), актёр. Икенсе ире (1983—1995) — Мартиросян Георгий Хачатурович (тыуған 1948), актёр. Был никахынан тыуған ҡыҙы — Елизавета Георгиевна Мартиросян (5 ноябрь 1986). 2007 йылда РГГУ-ның журналистика факультетын тамамлаған, һуңынан МАРХИ-на (дизайн)уҡырға инә, кинола төшә.
«Миллениум» театры (Мәскәү)
2015 йылдан алып әлеге ваҡытта Татьяна Васильева «Миллениум» театрының әйҙәүсе актрисаһы, ул Мәскәүҙә Валерий Пономаренко етәкселегендә спектаклдәрҙә уйнай :
Фильмография
• 2
Дәүләт маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
. Мәскәү, Кремль, 3 2013 йылдың 3 июле.|undefined]]
Яңы Әшит
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исемдәре :
Комлев Пётр Александрович
Петр Александрович Комлев  (4 июль 1921 йыл − 20 февраль 1945 йыл) — совет хәрби летчигы, 686-сы штурм авиация полкы звеноһы командиры (1-се Балтик буйы фронты 3-сө һауа армияһы 7-се штурмлау авиация корпусының 289-сы штурмлау авиация дивизияһы). Хәрби осош ваҡытында һәләк була. Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң).
Биографияһы
Петр Александрович Комлев 1921 йылдың 4 июлендә Башҡортостандың Благовещен районы Воскресенка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Ете класты тамамлағас, 1935 йылда әсәһе менән бергә баш ҡалаға — Өфөгә күсә. 1-се Тимер юл училищеһын тамамлай, Өфө паровоздар ремонтлау заводында электрик булып эшләй. 1939 йылда эшенән айырлмай Өфө аэроклубын тамамлай.
1940 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация летчиктар мәктәбен тамамлай һәм 1943 йылдың июленән Бөйөк Ватан һуғышы фронтына эләгә.
1944 йылдың октябрь урталарына ВКП(б) ағзалығына кандидат Петр Комлев иҫәбендә 20 хәрби осошта була. Ер өҫтө ғәскәрҙәренең хәрби хәрәкәтенә ярҙам итеп, ул уның дошмандың тере көсөн һәм хәрби техникаһы штурм һөжүмен юҡ итә, уның резервтары килеүенә кәртә була.
1945 йылдың 20 февралендә Курляндия ярымутаруын (Балтика) азат итеү алыштарының береһендә ҡыйыу летчик-штурмовик һәләк була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге указы менән өлкән лейтенант Петр Комлев командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгән һәм батырлыҡ, ҡыйыулыҡ күрһәткән өсөн үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
Хәтер
Советтар Союзы Геройы Петр Комлевтың исемен Өфө ҡалаһының Ленин районындағы бер урам йөрөтә (элекке Таулы урамы).
Данлы яҡташыбыҙ иҫтәлеген Өфө дәүләт профессиональ-педагогия колледжының музейы ла хөрмәтиләп һаҡлай. Элек был бинала Петр Комлев тамамлаған Тимер юл училищеһы булған.
Бикәйев Ноғоман Сабит улы
Бикәйев Ноғоман Сабит улы (Бикеев Нугуман Сабитович) (1903 йыл  — 14 февраль 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы.
Биографияһы
Ноғоман Сабит улы Бикәйев 1903 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостандың Баймаҡ районы) Түбә ауылында тыуған. Һуғыш башланғас, БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында хеҙмәт итә, 60-сы гвардия кавалерия полкы ҡылыссыһы була. Украина ССР-ы Ворошиловоград өлкәһе Чернухино станцияһы тирәһендәге ҡаты алыштар барышында һәләк була һәм шунда ерләнә.
Вильгельм II (Англия короле)
Вильгельм I Яулап алыусының икенсе улы. Тарихта анло-сакстарҙы юҡҡа сығарыу эше менән билдәле.
Бикәйев Ноғоман Сабит улы
Хәтер
Бикәйев Ноғоман Сабит улының исеме Баймаҡ районының Хәтер китабына индерелгән.
Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы
Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы (Сафиуллин Гизатулла Сафе(и)евич 1907 йыл — 20 февраль 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Учалы районы Абдулҡасим ауылында тыуа. 1941 йылдың авгусында Учалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкының хужалыҡ отделениеһында ездовой булып хеҙмәт итә.
Хужалыҡ отделениеһында ездовой булараҡ Сәфиуллин Ғизәтулла Сафа улы яралы аттар составы өсөн дивизион ветеринария лазаретына өҙлөкһөҙ фураж ташый. 1942 йылдың 25 ноябрендә дошмандың көслө утына ҡарамаҫтан Краснояровка утарында аттарҙы төркөмдәргә оҫта айырып 35 атты һаҡлап алып ҡала. 1942 йылдың 17 деабрендә подразделениеның 387-се бойороғо менән «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Рәсәйҙә мәғариф
Рәсәй Федерацияһында мәғариф — кеше, ғаилә, йәмғиәт һәм дәүләт мәнфәғәтендә тормошҡа ашырылған, шулай уҡ кешенең интеллектуаль, рухи-әхлаҡи, ижади, физик һәм (йәки) профессиональ үҫеше, уның белем алыу ихтыяждарын һәм мәнфәғәттәрен ҡәнәғәтләндереү маҡсатында алынған белеме, оҫталығы, күнекмәләре, ҡиммәттәр, эшмәкәрлек тәжрибәһе һәм компетенциялары, билдәле күләмдәр һәм ҡатмарлыҡтар йыйылмаһынан торған берҙәм маҡсатлы тәрбиә һәм уҡытыу процесы.
РФ Конституцияһының 43-сө статьяһына ярашлы. Рәсәй граждандары мотлаҡ бушлай дөйөм белем биреү һәм бушлай, конкурс нигеҙендә, юғары белем лыуға хоҡуҡлы.
Рәсәйҙә мәғариф тарихы
Рус мәғариф системаһын төҙөүҙең башы тип Киевта Владимир Святославич һәм Новгородта, Ярослав Мудрый кенәз һарайҙары янындағы кенәз һарайҙарындағы мәктәптәрҙе (училищеларҙы) һанарға кәрәк, улар башҡа кенәздәрҙең һарайҙарында ла мәктәптәр булдырыу өсөн өлгө булып торған. Мәктәптәр кенәзлектәрҙең баш ҡалаларында һәм монастырҙарҙа асылған. Мәктәптәрҙә грамотаға һәм сит телдәргә өйрәткәндәр. 1086 йылда Киевта ҡатын-ҡыҙҙар өсөн беренсе мәктәп асылған. Боронғо Русь халҡы араһында белем һәм грамоталылыҡ таралыуы тураһында туҙға яҙылған грамоталар һәм сиркәү стеналарындағы граффити һөйләй. 1687 йылда Славян-грек-латин академияһыберенсе юғары уҡыу йорто була. XVIII быуатта беренсе рәсәй университеттары— Петербург фәндәр Академияһы ҡарамағындағы Академия университеты (1724 йыл) һәм Мәскәү университеты (1755 йыл) ойошторола. Бөйөк Пётр идара иткәндән алып инженерҙар әҙерләүгә йүнәлтелгән техник уҡыу йорттарын әүҙем булдырыу башлана.
Рәсәйҙә беренсе гимназия — Санкт-Петербургта 1726 йылда асылған Академик гимназия.
Дәүләт ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифының башы булып 1764 йылда зактлы нәҫел ҡыҙҙарының Смольный институты нигеҙләнеүен һәм унда киләһе йылда «мещан ҡыҙҙаы» өсөн бүлек асылыуын һанарға мөмкин. Унда гувернанткалар, экономкалар, бала ҡараусылар әҙерләнгән. Бынан һуң дворян ҡыҙҙары өсөн шәхси пансиондар ҙа булдырыла башлай.
1779 йылда Мәскәү университетының разночинный гимназияһы ҡарамағында Уҡытыусылар семинарияһы асыла, ул Рәсәйҙә тәүге педагогия уҡыу йорто була.
XIX быуат башында Рәсәйҙә мәғариф системаһы үҙгәрештәр кисерә. 1804 йылдың уставы буйынса мәхәллә училищеларында, өйәҙ училищеларында, губерна гимназияларында һәм университеттарҙа белем алырға мөмкин була. Тәүге ике мәктәп тибы түләүһеҙ һәм ҡатламдарға бүлеп уҡытыуға нигеҙләнмәгән. Бынан тыш, Изге Синод ҡарамағындағы дини училищелар һәм семинариялар, императрица Мария учреждениелары ведомствоһының хәйриә училищелары һәм Хәрби министрлыҡтың уҡыу йорттары була.
Попечителдәр (бағыусылар) етәкселегендә уҡыу округтары төҙөлгән, округтың мәғариф системаһын университет етәкләгән.
Николай I осоронда декабристар ихтилалынан һуң белем биреү консерватив төҫ ала. Мәктәптәр университеттарға буйһонған һәм туранан-тура Рәсәй империяһы Халыҡ мәғарифы министрлығы тәғәйенләгән уҡыу округы попечителенә буйһонған. Шәхси уҡыу йорттары ябыҡ йәки уларҙың уҡытыу пландарын дәүләт училищеларына һәм гимназияларына тулыраҡ яраштырыу өсөн үҙгәртелгән. Юғары уҡыу йорттары автономияһыҙ ҡалды, ректорҙар һәм профессорҙар Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан тәғәйенләнә башланы.
Александр II осорондағы реформалар барышында университеттар ҡарамағында юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары — университет программалары буйынса ҡатын-ҡыҙҙар өсөн белем биргән ойошмалар ойошторола башланы (юғары белем тип әле әйтеп булмай). Тәүге бындай курстар 1869 йылда асылған. Юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстарына юғары уҡыу йорттары статусы революция (1917) алдынан ғына ала.
1864 йылда һәр кем башланғыс белем алырлыҡ һәм ҡатламдарға бүлмәй уҡытырлыҡ башланғыс училищелар тураһындағы положение индерелә.
Урта белем биреү учреждениелары классик гимназияларға һәм реаль училищеларға бүленгән. Унда имтихандарҙы уңышлы тапшырған һәр кем уҡый алған. Университеттарға классик гимназияларҙы тамамлаусылар һәм классик гимназия курсы өсөн имтихан биреүселәр генә инә алған. Реаль училищеларҙы тамамлаусылар башҡа юғары уҡыу йорттарына (техник, ауыл хужалығы һәм башҡалар) уҡырға инә алған.
Мәғариф системаһында йәмәғәтселектең роле һиҙелерлек артты (попечителдәр советтары һәм педагогик советтар).
Октябрь революцияһынан һуң мәғариф системаһының кардиналь үҙгәреүе күҙәтелә. РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1917 йылдың 11 декабрендәге декреты менән бөтә уҡыу йорттары РСФСР Наркомпросы (Мәғариф халыҡ комиссариаты) ҡарамағына бирелә. Шәхси уҡыу йорттары тыйыла, белем биреү ҡатламһыҙ һәм һәр кемдең хәле етерлек, дөйөм ҡулланышта, була.
Совет хөкүмәтенең мәғариф өлкәһендәге төп бурысы — 1919 йылдың 26 декабрендәге «РСФСР халҡы араһында грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү тураһында» декретында билдәләнгән наҙанлыҡҡа ҡаршы көрәш. Декрет тарафынан РСФСР Наркомпросы ҡарамағындағы грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү буйынса Бөтә Рәсәй ғәҙәттән тыш комиссияһы ойошторола, ул ошо йүнәлештәге бөтә эш менән етәкселек итә. Өлкәндәр өсөн һәм грамотаһыҙлыҡты бөтөрөү (ликбез) пункттары әүҙем асыла, уҡытыу-методик әҙәбиәтте баҫтырыу арта.
1923 йылда Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм РСФСР Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарары менән юғары кластарҙа уҡыу өсөн түләү индерелә. Халыҡтың ҡайһы бер категориялары — хәрбиҙәр, мәғариф хеҙмәткәрҙәре, крәҫтиәндәр, инвалидтар, эшһеҙҙәр, пенсионерҙар, дәүләт стипендиаттары, СССР Геройҙары һәм Социалистик Хеҙмәт Геройҙары түләүҙән азат ителә. Юғары уҡыу йорттарында түләүһеҙ урындар сикләнә. Уҡытыу өсөн түләү коммунистик юғары уҡыу йорттарында, эшсе факультеттарҙа һәм педагогия техникумдарында алынмай. Уҡыу өсөн түләү 1950-се йылдарға тиклем һаҡлана.
1977 йылғы Конституцияға ярашлы, СССР-ҙың бөтә граждандарына бушлай юғары һәм урта махсус белем алыуға хоҡуҡ гарантиялана. Юғары уҡыу йорттарының көндөҙгө бүлектәрендә, шулай уҡ урта махсус уҡыу йорттарында белем алған бөтә уҡыу алдынғыларына дәүләт стипендияһын алыу хоҡуғы бирелә. Дәүләт шулай уҡ бүлеү системаһы аша вузды һәм урта махсус уҡыу йортон тамамлаусы һәр уҡыусы һөнәре буйынса эшкә урынлашыуҙы тәьмин итә.
1990-сы йылдарҙан Рәсәй мәғарифында реформа үткәрелә. Уның төп йүнәлештәре — шәхси белем биреү учреждениеларын үҫтереүгә, граждандың үҙенең беле алыуын финанслауҙа ҡатнашыуы, юғары уҡыу йорттарын һәм техникумдарҙы тамамлаусыларҙы эшкә урынлаштырыуҙың дәүләт гарантиялары системаһын бөтөрөү, һөнәри-техник училищелар системаһын камиллаштырыу, уҡыусыларҙың шәхесен үҫтереү, белем, оҫталыҡ һәм тәжрибә формалаштырыу, мәғариф программаларының күсәгилешлелеге һәм белем биреү киңлегенең берҙәм дәүләт имтиханына (ЕГЭ-БДИ) инеү өсөн белем биреү системаһын стандартлаштырыу.
Рәсәй Федерацияһында белем биреү сифатының түбәнәйеүе, студенттарҙан сит илгә сығыуы Рәсәйҙә мәғариф көрсөгөнөң бер өлөшө булып торҙо.
Дәүләт күҙәтеүе
Мәғариф учреждениелары биналары һәм территориялары торошон һәм уларҙы тейешле хәлдә тотоуҙы дәүләт санитар күҙәтеүе Рәсәй Федерацияһы баш дәүләт санитар табибының 2020 йылдың 28 февралендәге 28.11.2020 ҡарары менән балалар һәм йәштәр тәрбиәләү һәм уҡытыу, ял итеү һәм һауыҡтырыу ойошмаларына ҡарата 2.4.3648-20 санитар-эпидемиологик талаптар нигеҙендә Роспотребнадзорға (Рәсәй ҡулланыусылар күҙәтеүе) йөкмәтелгән.
Мәғариф һәм фәнни эшмәкәрлектә дәүләт күҙәтеүе, Рәсәй Хөкүмәтенең 2018 йылдың 28 июлендәге 885-се ҡарары нигеҙендә Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәткә йөкмәтелгән.
Рәсәй Федерацияһында мәғариф төрҙәре һәм уларҙың бүленеше
Мәғариф дөйөм белем биреүгә, һөнәри белем биреүгә, өҫтәмә белем биреүгә һәм һөнәри белем биреүгә бүленә, ул ғүмер буйына белем алыу (өҙлөкһөҙ белем алыу) хоҡуғын тормошҡа ашырыу мөмкинлеген бирә.
Рәсәй мәғарифы түбәндәгеләргә бүленә:
Был белем биреү системаһы ғүмер буйына (өҙлөкһөҙ) белем алыу хоҡуғын тормошҡа ашырыу мөмкинлеген тәьмин итергә тейеш. 1992 йылда Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында»ғы законын һәм 1996 йылда «Юғары һәм юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем алыу тураһында»ғы ҡабул ителгән Федераль закондарҙа белем биреүҙе бүлеүҙә төп айырма булып мәғариф кимәлен ҡайтанан төркөмләү тора. Мәктәпкәсә белем биреү хәҙер дөйөм белем кимәле, аспирантурала (адъюнктура) уҡытыу программалары, ординатура һәм ассистентура-стажировка программалары юғары белем кимәле булып тора һәм юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләүгә ҡарай. Юғары уҡыу йортонан һуң профессиональ белем биреү төрө тигән төр юҡҡа сыҡҡан. Шулай итеп, хәҙер Рәсәй Федерацияһында мәғариф системаһы түбәндәгесә:
Дәүләт йомғаҡлау аттестацияһы
Төп дөйөм белем биреү баҫҡысын тамамлағандан һуң Рәсәйҙә мәктәп уҡыусылары математика, рус теле һәм уҡыусылар һайлауы буйынса ике предмет буйынса төп дәүләт имтихандарын тапшыра. Имтихандар уңышлы тапшырылһа, уҡыусыларға төп дөйөм белем тураһында аттестаттар бирелә.
Уҡыу формалары
Рәсәйҙә мәғариф алыуҙың өс төп формаһы бар:
Уҡыуҙың теге йәки был формаһы буйынса белем алыуға сикләүҙәр мәғариф тураһында ҡануниәт һәм (йәки) белем биреү стандарты менән билдәләнергә мөмкин.
Шулай уҡ экстернат (үҙ аллы белем алыу) һәм белем биреү ойошмаларында аралаш һәм дәүләт йомғаҡлау аттестацияһын үтеү хоҡуғы менән ғаилә белеме алыу мөмкинлеге бар.
Баланы ғаиләлә уҡытыуҙы ойошторған өсөн ата-әсәләр Рәсәй Федерацияһы субъекты законы менән билдәләнгән компенсацияға хоҡуҡлы. Рәсәй Федерацияһының күпселек субъекттары ата-әсәләргә ғаиләлә үҙ балаларын уҡытҡаны өсөн бер ниндәй ҙә компенсация түләмәй. 2018 йылға, Омск өлкәһе мәғариф министры Татьяна Дернова һүҙҙәренсә, Рәсәйҙең биш төбәгендә генә ата-әсәләр ғаиләлә үҙ балаларын уҡытҡан өсөн компенсация ала. 2018 йылға ҡарата Омск өлкәһендә бындай компенсация айына 7816 һумдан (класына ҡарап) 11724 һумға тиклем булған һәм түләнгән. Ғаиләлә уҡытыу өсөн компенсация индереү ошондай формала белем алырға теләүселәр һанын ҡырҡа арттырҙы. Әгәр 2013 йылда (компенсация индерелгә саҡта) Омск өлкәһендә 7 бала ғаиләлә уҡытыу формаһында булһа, 2018 йылда — 1200-гә яҡын балағаиләлә уҡытыла.
Мәғариф тураһындағы яңы законда белем биреүҙе ойоштороуҙың яңы формалары барлыҡҡа килде:
электрон һәм дистанцион белем биреү ;
Хоҡуҡи көйләү
Белем алыуға хоҡуҡ Рәсәй Федерацияһы Конституцияһының 43-сө статьяһы менән гарантиялана.
Рәсәй Конституцияһына ярашлы мәғариф мәсьәләләре Рәсәй Федерацияһының һәм уның субъекттарының берлектәге ҡарамағында тора.
Был хоҡуҡты тормошҡа ашырыусы һәм тотош Рәсәй мәғариф системаһында мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе төп хоҡуҡи документ булып 2012 йылдың 29 декабрендәге «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» 273-ФЗ һанлы Федераль закон тора. Шулай уҡ мәғариф өлкәһендәге айырым мәсьәләләрҙе (туранан-тура йәки ситләтеп) көйләүсе башҡа федераль закондар ҙа ҡабул ителә ала. «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында»ғы Федераль законға ярашлы федераль кимәлдә Рәсәй Федерацияһы Президенты указдары, Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарарҙары һәм бойороҡтары, Мәғариф һәм фән министрлығының норматив-хоҡуҡи акттары һәм хаттары, шулай уҡ үҙ ҡарамағында белем биреү ойошмалары булған федераль ведомстволарҙың һуңғыларының эш мәсьәләләре буйынса документтары ҡабул ителә.
Федерация субъекттары кимәлендә, Рәсәй Федерацияһының тәғәйен субъектының мәғариф системаһын иҫәпкә алып, федераль ҡануниәт нормалары федерация субъекты территорияһында тулыландырыусы мәғариф тураһында төбәк законы ҡабул ителеүе мөмкин (Рәсәй Мәғариф министрлығы тейешле модель законы әҙерләгән) ).
Рәсәй Федерацияһының дәүләт власы органдары һәм Федерация субъекттары һәм урындағы үҙидара органдары мәғариф өлкәһендә мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе хоҡуҡи акттарҙы ҡабул итә ала. Мәғариф өлкәһендәге мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе нормалар һәм Рәсәй Федерацияһының федераль закондарында һәм башҡа норматив хоҡуҡи акттарында, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының закондарында һәм норматив хоҡуҡи акттарында, урындағы үҙидара органдарының хоҡуҡи акттарында булған нормалар мәғариф тураһындағы федераль законға тап килергә тейеш һәм Федераль закон менән билдәләнгән гарантиялар менән сағыштырғанда хоҡуҡтарҙы сикләү йәки гарантиялар биреү кимәлен кәметеү мөмкин түгел.
2021 йылда аң-белем таратыу (мәғрифәтселек) эшмәкәрлеген дәүләт хуплауынан тыш сикләгән мәғариф тураһындағы законға төҙәтмәләр ҡабул ителде.
Мәғариф стандарттары һәм федераль дәүләт талаптары
Мәғариф эшмәкәрлегенең билдәләнгән талаптарына тап килеүен объектив баһалау һәм дөйөм белем биреүҙең һәр кимәле һәм һөнәри белем биреүҙең һәр кимәле һәм йүнәлеше буйынса уҡыусылар әҙерләү өсөн федераль дәүләт мәғариф стандарттары ҡабул ителә. М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты, Санкт-Петербург дәүләт университеты, федераль университеттар, милли тикшеренеү университеттары һәм федераль дәүләт вуздары, уларҙың исемлеге Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән раҫланған, юғары белем биреүҙең бөтә кимәлдәре буйынса үҙ аллы белем биреү стандарттарын әҙерләү һәм раҫлау хоҡуғына эйә.
Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына түбәндәге талаптар инә:
Белем биреү стандарттары менән, төрлө уҡытыу формаларын, мәғариф технологияларын һәм айырым категориялағы уҡыусыларҙы иҫәпкә алып, дөйөм белем алыу һәм һөнәри белем биреү ваҡыты билдәләнә.
Федераль кимәл
Рәсәйҙә федераль кимәлдә мәғариф менән идара итеүҙе Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығы тормошҡа ашыра. Ул мәғариф өлкәһендә дәүләт сәйәсәтен әҙерләү һәм норматив-хоҡуҡи көйләү буйынса функцияларҙы башҡара. Министрлыҡ шулай уҡ 2010 йылда бөтөрөлгән Мәғариф буйынса федераль агентлыҡ (Рособразование) — дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү, ведомство ҡарамағындағы учреждениеларҙың федераль милеге менән идара итеү, шулай уҡ бәлиғ булмағандарға ҡарата белем биреү, тәрбиә, ҡурсыуға алыу (опека) һәм бағымсылыҡ (попечительство), мәғариф учреждениеларында уҡыусыларға һәм тәрбиәләнеүселәргә социаль ярҙам һәм социаль яҡлау өлкәһендә хоҡуҡ ҡулланыу функцияларын үтәй. Мәғариф өлкәһендәге норматив документтарҙы шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм Хөкүмәте ҡабул итә.
Мәғариф һәм фән өлкәһендә контроль һәм күҙәтеү буйынса бурыстарҙы Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәте (Рособрнадзор) башҡара. Хеҙмәт белем биреү учреждениеларын лицензиялау, аттестациялау һәм аккредитациялау, юғары уҡыу йорттарының ғилми һәм педагогик хеҙмәткәрҙәре аттестацияһын, белем биреү учреждениеларын тамамлаусыларҙы аттестациялауҙы, мәғариф тураһындағы документтарҙы раҫлау һәм тиңләштереүҙе (нострификация) тормошҡа ашыра.
Шулай уҡ Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте һәм башҡа федераль власть органдары белем биреү ойошмаларын ойоштороусылар булып сығыш яһай ала.
Мәғариф өлкәһендә федераль дәүләт власы органдарының вәкәләттәренә түбәндәгеләр инә:
Региональ кимәл
Төбәк кимәлендә мәғариф менән идара итеүҙе федерация субъекттарының башҡарма власть органдары (министрлыҡ, мәғариф департаменттары), муниципаль кимәлдә — муниципаль берәмектәрҙең департаменттары, идаралығы, мәғариф бүлектәре эшләй.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдарына түбәндәге вәкәләттәр тапшырылған:
Төбәк органдарының мәғариф менән идара итеү буйынса тапшырылған функцияларҙы үтәүен Мәғариф өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт (Рособрнадзор) контролдә тота.
Рәсәй Федерацияһы субъекттарының дәүләт власы органдарының мәғариф өлкәһендә вәкәләттәренә түбәндәгеләр инә:
2012 йылдың 29 декабрендәге 273-сө «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында»ғы Федераль закондың 8-се статьяһы.
Муниципаль кимәл
Муниципаль райондар һәм ҡала округтарының урындағы үҙидара органдарының мәғариф өлкәһендә урындағы әһәмиәткә эйә мәсьәләләрҙе хәл итеү буйынса вәкәләттәренә түбәндәгеләр инә:
Муниципаль райондарҙың урындағы үҙидара органдары юғары белем биреү учреждениеларын ойоштороусы функцияларын (2008 йылдың 31 декабренә тиклем булдырылғандарҙан тыш) тормошҡа ашырырға хоҡуҡлы түгел. Мәғарифты урындағы кимәлдә ойоштороу һәм урындағы үҙидара органдарының Мәскәүҙәге һәм Санкт-Петербургтағы вәкәләттәре федераль әһәмиәттәге ҡалалар ҡануниәтенә ярашлы тормошҡа ашырыла.
Мәғариф өлкәһендә дәүләт күҙәтеүе һәм контроль
Мәғариф өлкәһендә дәүләт контроле (күҙәтеү) Рәсәй Федерацияһына мәғариф өлкәһендә дәүләт контроле буйынса тапшырылған вәкәләттәрҙе тормошҡа ашырған Мәғариф һәм фән өлкәһендә федераль дәүләт контролен һәм Рәсәй Федерацияһы субъекттарының башҡарма власть органдары тарафынан тормошҡа ашырылған мәғариф өлкәһендә федераль дәүләт күҙәтеүен үҙ эсенә ала. Һуңғыларына контроль буйынса айырым үҙ аллы хеҙмәттәр ҙә, шулай уҡ төбәктең мәғариф министрлығы ла ҡарауы мөмкин.
Оборона, оборона заказы буйынса продукция етештереү, эске эштәр, хәүефһеҙлек, ядро энергетикаһы, транспорт һәм элемтә, фән ҡаҙаныштарын күпләп талап итеүсе производство өлкәләрендә урта профессиональ белем биреү программаларын ғәмәлгә ашырыусы юғары белем биреү һәм профессиональ белем биреү ойошмаларына ҡарата дәүләт контроле һәм күҙәтеүен Мәғариф һәм фән өлкәһендә күҙәтеү буйынса федераль хеҙмәт тормошҡа ашыра. Ҡалған ойошмалар буйынса күҙәтеүҙе төбәк мәғарифы менән идара итеү органдары алып бара.
Мәғариф өлкәһендә федераль дәүләт күҙәтеүе — мәғариф өлкәһендә федерация субъекттарының дәүләт идаралығы органдары, урындағы үҙидара органдары һәм мәғариф эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыусы ойошмалар тарафынан белем биреү тураһында закондар талаптарын иҫкәртеү, асыҡлау һәм боҙоуға юл ҡуймау буйынса эш.
Мәғариф өлкәһендәге дәүләт контроленән (күҙәтеүенән) белем биреү эшмәкәрлеген лицензиялау тәртибендә тормошҡа ашырылған белем биреү ойошмаларына ҡарата лицензиялы контролде айырырға кәрәк.
Мәғариф эшмәкәрлеген лицензиялау һәм мәғариф эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыусы ойошмаларҙы аккредитациялау
Белем биреү эшмәкәрлеге лицензиялы эшмәкәрлек төрҙәренә ҡарай. Эшмәкәрлектең айырым төрҙәрен лицензиялау тураһында закон менән, мәғариф тураһында ҡануниәт талаптарын иҫәпкә алып, күрһәтелгән законға ярашлы ғәмәлгә ашырыла, тип билдәләнгән. Был талаптар тәүге тапҡыр «Мәғариф тураһында»ғы 3266-1-се закондың 33.1-се статьяһы менән раҫланды. Белем биреү эшмәкәрлеген лицензиялау үҙенсәлектәре тураһында норма мәғариф тураһындағы яңы законда ла бар (2012 йылдың 29 декабрендәге 273-ФЗ һанлы, 91-се статья). Әммә был үҙенсәлектәр 1992 йылғы законға ҡарағанда байтаҡҡа кәмерәк. Был ҡануниәт күҙлегенән лицензиялау эшмәкәрлектең айырым төрҙәрен лицензиялау тураһындағы законға ярашлы башҡарылырға тейеш тигәнде аңлата. Уға ярашлы, белем биреү эшмәкәрлеген лицензиялау тураһында положениены Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте раҫлай. Шулай итеп, ойошма белем биреү эшмәкәрлеген алып барыуға хоҡуғына эйә була.
Мәғариф эшмәкәрлеген алып барған, мәғариф программалары буйынса белем биреү һәм (йәки) квалификация кимәле тураһында билдәләнгән тәртиптә дәүләт өлгөһөндәге документтар тапшырыу хоҡуғы был ойошмала тейешле мәғариф программаһы аккредитация үткәндән һәм уға дәүләт аккредитацияһы тураһында таныҡлыҡ тапшырылғандан һуң барлыҡҡа килә.
Рәсәйҙә белем биреү эшмәкәрлеген лицензиялау һәм аккредитациялау процедураһы мәғариф тураһында закон тарафынан 1992 йылда индерелгән. Ошо осорҙан алып мәғариф ойошмалары эшмәкәрлеген дәүләт көйләүе һәм баһалау механизмы белем биреү учреждениеларын лицензиялауҙың һәм дәүләт аккредитацияһының эҙмә-эҙлекле процедураларын үҙ эсенә ала.
Мәғарифта дәүләт-йәмғиәт хеҙмәттәшлеге
Ғилми-педагогик хеҙмәткәрҙәр һәм эш биреүселәр вәкилдәре федераль дәүләт мәғариф стандарттарын, яҡынса белем биреү программаларын һәм уҡыу пландарын әҙерләүҙә, мәғариф эшмәкәрлеген алып барған ойошмаларҙың эшмәкәрлеген яраштырыуҙа, мәғариф системаһында белем биреү сифатын тәьмин итеүҙә һәм йөкмәткеһен үҫтереүҙә ҡатнашыу өсөн уҡытыу-методик берекмәләр (УМО) булдырылыуы мөмкин. Уҡытыу-методик берекмәләре составына ирекле нигеҙҙә юғары белем биреү ойошмаларының һәм мәғариф системаһында эшләгән башҡа ойошмаларҙың ғилми-педагогик һәм башҡа хеҙмәткәрҙәре, эш биреүселәр вәкилдәре инә.
Рәсәйҙә мәғариф учреждениелары
Белем биреү эшмәкәрлеген мәғариф ойошмалары, шулай уҡ ҡайһы бер башҡа ойошмалар һәм шәхси эшҡыуарҙар алып бара.
Мәғариф ойошмалары
Белем биреү ойошмалары, эшмәкәрлегенең төп маҡсаты булып торған мәғариф программаларына ярашлы, типтарға бүленә (ҡара: түбәндәге таблица). Мәғариф ойошмалары, уларҙы тормошҡа ашырыу эшмәкәрлектең төп маҡсаты булып тормаған хәлдә лә, белем биреү эшмәкәрлеген белем биреү программалары буйынса алып бара ала. 2012 йылдың 29 декабрендәге «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» 273-ФЗ һанлы Федераль законда закон көсөнә ингәнгә тиклем белем биреү ойошмаларының аныҡ төрҙәре асыҡланмаған. Ләкин ул мәғариф ойошмаһының ойоштороу-хоҡуҡи формаһына һәм мәғариф ойошмаһы тибына күрһәтмә алырға тейешле атамаһы иҫәбенә аңлатма бирә. Мәғариф ойошмаһы атамаһында түбәндәге исемдәр ҙә файҙаланыла ала:
Шуға күрә, мәғариф тураһындағы яңы закон үҙ көсөнә ингәндән һуң, элекке норматив-хоҡуҡи акттарға ярашлы уларҙың төрө күрһәтелгән ойошмалар булыуы мөмкин.
Таблица 2012 йылдың 29 декабрендәге «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында» 273-ФЗ һанлы Федераль закондың 23-сө статьяһы нигеҙендә әҙерләнгән
Мәғариф ойошмалары, «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында»ғы Федераль закон ҡабул ителгәнгә тиклем, учреждение формаһында ғына түгел, ә коммерцияға ҡарамаған ойошмалар өсөн ҡануниәт менән билдәләнгән төрлө формала ла ойошторолорға мөмкин.
Белем биреү ойошмалары дәүләт (Рәсәй Федерацияһы субъекттары һәм федерация субъекттары), муниципаль һәм шәхси була ала.
Рәсәй Федерацияһы, федерация субъекты, муниципаль берәмектәр тарафынан учреждение формаһында булдырылған (дәүләт һәм муниципаль учреждениелар) мәғариф ойошмалары 2010 йылдың 8 майындағы 83-ФЗ һанлы Федераль законға ярашлы ҡаҙна, бюджет, автономлы була ала. Дәүләт һәм муниципаль учреждениеларҙың был типтары дәүләт (муниципаль) учреждениеларын финанс менән тәьмин итеүгә смета финанслауынан бюджет субсидиялары (эштәрҙе тулыландырыу) рәүешендә дәүләт (муниципаль) йөкләмәләрен үтәүгә күсеүенә бәйле билдәләнде. Дәүләт һәм муниципаль учреждениеларҙың типтарындағы айырмалары учреждениеның финанс үҙаллылығы дәрәжәһендә төҙөлә — эшмәкәрлек килтергән табышты тулыһынса үҙ аллы (автономиялы) учреждение ала, ә ҡаҙна учреждениеһы түләүле хеҙмәтләндереүҙәрҙән һәм эштәрҙән алған килемен үҙенең ойоштороусыһы бюджетына күсерә.
Шулай уҡ закон белем биреү ойошмаларын булдырыуға сикләүҙәр билдәләй:
Мәғариф эшмәкәрлеген өҫтәмә булараҡ алып барған ойошмалар
Фәнни ойошмалар, етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балалар өсөн ойошмалар, дауалау, һауыҡтырыу һәм (йәки) ял итеүсе ойошмалар, социаль хеҙмәтләндереүсе ойошмалар һәм башҡа юридик шәхестәр ҙә мәғариф эшмәкәрлеген тормошҡа ашыра ала.
Белем биреү эшмәкәрлеген алып барыу өсөн уҡытыуҙы тормошҡа ашырыусы ойошма үҙенең структураһында махсус структур мәғариф бүлексәһе ойоштора. Бындай бүлексәнең эшмәкәрлеге уҡытыуҙы тормошҡа ашырыусы ойошма тарафынан әҙерләнгән һәм раҫланған положение менән көйләнә.
Белем биреү эшмәкәрлеген алып барған шәхси эшҡыуарҙар
Шәхси эшҡыуар (ИП) мәғариф эшмәкәрлеген туранан-тура йәки педагогик хеҙмәткәрҙәр ярҙамында тормошҡа ашыра.
Шәхси эшҡыуарҙар мәғариф эшмәкәрлеген төп һәм өҫтәмә дөйөм белем биреү программалары, һөнәри белем биреү программалары буйынса тормошҡа ашыра.
Корпоратив белем биреү
Рәсәйҙә, ҡағиҙә булараҡ, ҡайһы бер ҙур (шәхси ҙә, дәүләт тә) компанияларҙа корпоратив белем биреү бүлексәләре бар. Уларҙы «корпоратив университеттар» тип атаһалар ҙа, улар ысынында иһә квалификацияны күтәреү курстары булып тора. Миҫал итеп 2006 йылда ойошторолған эшсе һөнәрҙәре буйынса квалификация күтәреүсе «Норильский никель» Корпоратив университетын алырға мөмкин. Бындай «корпоратив университеттар»ҙа бик күп кеше, "корпоратив университет"тың хужа-компанияһы хеҙмәткәрҙәре лә, шулай уҡ башҡа ойошмалар хеҙмәткәрҙәре лә, уҡый. Был «корпоратив университеттар» тураһында тулы мәғлүмәт юҡ, сөнки күп компаниялар улар хаҡында мәғлүмәтте асмай. Әммә улар араһында ҙур структуралар бар. Мәҫәлән, Һаҡлыҡ банкының (Сбербанк) Корпоратив университетын төҙөүгә 10 миллиард һумдан ашыу аҡса тотонолдо. Был бүлек спорт залы, бассейн һәм хатта вертолет майҙансығы булған кампусҡа эйә, һәм 2015 йылдың 1 кварталында ғына унда 4 мең самаһы кеше уҡып сыҡты. Мәғариф тураһындағы ҡануниәт юғары уҡыу йорттарына тик ғилми учреждениеларҙа ғына, сәнәғәт предприятиеларында ғына кафедралар булдырырға рөхсәт иткәнлектән, "Корпоратив университет"ты 2013 йылдың 1 сентябренә тиклем тотош юғары уҡыу йортона әйләндереү юридик яҡтан мөмкин булмаған. 2013 йылдың 1 сентябрендә үҙ көсөнә ингән «Рәсәй Федерацияһында мәғариф тураһында»ғы закон мәғариф ойошмаларына сәнәғәт предприятиелары нигеҙендә үҙ кафедраларын ойошторорға рөхсәт итте. Әммә 2013—2016 йылдарҙа Рәсәйҙә бер генә «корпоратив университет» был хоҡуҡ менән файҙаланды һәм юғары белем бирә башланы. 2013 йылда Үрге Пышмала (Свердловск өлкәһе) Урал тау-металлургия компанияһының Техник университеты ойошторола. Уны булдырыу өс яҡ — Урал тау-металлургия компанияһы, Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты һәм Свердловск өлкәһе хөкүмәте тарафынан финанслана. Әлеге ваҡытта ул Рәсәйҙә юғары техник белем биргән берҙән-бер шәхси юғары уҡыу йорто. Бер үк ваҡытта ул 2016 йылға Рәсәйҙә юғары белемле белгестәр әҙерләгән берҙән-бер «корпоратив университет». 2014 йылда университет ҡарамағында Ғилми-тикшеренеү үҙәге асылған. 2016 йылда Урал тау-металлургия компанияһының техник университеты бакалавриат, белгеслек һәм магистратура программаһы буйынса 8 дәүләт аккредитацияһын алды һәм урта мәктәпте тамамлаусыларҙы беренсе курсҡа йыйҙы