cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Планета
Планеталар системаһы составы
Орбитала йондоҙ тирәләй экзопланетаның беренсе табылыуы 1995 йылдың 6 октябрендә була, ул саҡта Женева университеты мэры Мишель мэры һәм Дидье Келауд яҡынса 51 Пегаси планетаһы асылыуы тураһында иғлан итә. Экзопланеталарҙың массаһы Юпитер массаһы менән сағыштырырлыҡ, хатта унан да күберәк (ҡайһы берҙә күп тапҡыр), әммә бәләкәйерәктәре лә билдәле була. Бөгөнгө көнгә тиклем табылған иң бәләкәй экзопланеталар пульсарҙа (йондоҙ ҡалдыҡтары) PSR 1257+12 тип билдәләнгән. Ерҙең 10-дан алып 20-гә тиклем массаһы, мәҫәлән, Му Алтар, 55 Cancri һәм GJ 436 тирәләй әйләнгән экзопланета булыуы билдәле. Был планеталарҙы ҡайһы берҙә «нептундар» тип атайҙар, сөнки улар массаһы буйынса Нептунға яҡын (17 тапҡыр Ер). Экзопланеталарҙың икенсе категорияһы «супер-Ер» тип атала — бәлки, Ерҙән ҙурыраҡ, әммә Урандан йәки Нептундан бәләкәйерәк Ергә оҡшаш донъялар. Бөгөнгө көнгә 20-гә яҡын супер-Ер булыуы билдәле, шул иҫәптән Глизе 876 d (яҡынса 6 Ер массаһы), ОГЛЕ-2005-BLG-390L b һәм MOA-2007-BLG-192L b, Гравитацион микролинза,  КОРОТ-7б, диаметры яҡынса 1,7 Ер булған һалҡын, боҙло донъялар (табылған иң бәләкәй супер-Ер), әммә орбиталь радиусы 0,02 АУ булғандыр, моғайын. температураһы яҡынса 1000—1500 °C, ә орбиталағы алты планетаның бишәүһе яҡындағы ҡыҙыл кәрлә Глизе 581 тирәләй булыуын аңлата. Exoplanet Gliese 581 d Ерҙән яҡынса 7,7 тапҡырға ҙурыраҡ, ә глизе 581 с ҙурлығы 5 тапҡыр артығыраҡ, һәм башта ер йөҙөнә оҡшаш экзопланета йәшәү зонаһында урынлашҡан тип уйланылған. Әммә ентеклерәк күҙәтеүҙәр планетаның йондоҙға бик яҡын һәм тереклек итеү өсөн яраҡлы түгел икәнлеген асыҡлырға мөмкинлек бирә. Системаның иң алыҫ планетаһы — Gliese 581 d йәшәүгә яраҡлы булырға мөмкин, әммә был уның атмосфераһында температураны яраҡлы ҡиммәттәргә тиклем күтәрә алған парник газдары етерлек булған осраҡта ғына мөмкин. Табылған экзопланеталар Ҡояш системаһы ның газ гиганттарына һәм ер планеталарына оҡшаймы, әллә улар әллә ярайһы уҡ оҡшаш түгелме икәне әлегә бөтөнләй аңлашылмай, ә ҡайһы берҙәре аммиак гиганттары йәки углеродлы планеталар кеүек типтарға ҡарай. Атап әйткәндә, эҫе Юпитер булараҡ билдәле күп кенә яңы асылған экзопланеталар йондоҙҙарына бик яҡын, түңәрәк орбиталарҙа  әйләнә. Шуға күрә улар Ҡояш системаһындағы газ гиганттарына ҡарағанда күпкә күберәк йондоҙ нурланышы ала, был уларҙың бер төргә ҡарау-ҡарамауын шик аҫтына ала. Шулай уҡ хтон планеталар тип аталған эҫе Юпитерҙарҙың субклассаһы бар, улар үҙ йондоҙҙары тирәләй шул тиклем яҡын әйләнгән, хатта йондоҙ нурланышы уларҙың атмосфераһын осороп бөткән. Күп кенә эҫе Юпитерҙар атмосфераһын юғалтыу стадияһында булыуға ҡарамаҫтан, әлегә раҫланған хтон планеталар табылмаған. .
Экзопланета күҙәтеүҙәренең ентеклерәк мәғлүмәттәре яңы быуын приборҙарын, шул иҫәптән космос телескоптарын талап итә. Әлеге ваҡытта COROT экзопланеталар транзиты арҡаһында йондоҙҙар яҡтылығының үҙгәреүен күҙәтеү нигеҙендә экзопланеталар эҙләй. Һуңғы йылдарҙағы күп кенә проекттар ҙурлығы һәм массаһы буйынса Ер менән сағыштырырлыҡ экзопланеталарҙы эҙләү өсөн космос телескоптарын булдырыуҙы күҙ уңында тота.Уларҙың тәүгеһе NASA тарафынан тормошҡа ашырыла ла инде: Кеплер — ошо маҡсатта махсус эшләнгән беренсе телескоп. Ер кеүек планетаны табыусы, йыһан интерферометрияһы миссияһы һәм PEGASE проекттарында әлегә аныҡ дата юҡ. «Джеймс Уэбб» менән бергә Яңы донъя миссияһы ла эшләй ала. Әммә был проекттарҙың күбеһен финанслау программаһы әлегә раҫланмаған. 2007 йылда экзопланеталарға (HD 209458 b һәм HD 189733 b) беренсе спектраль анализ алына. Дрейк тигеҙләмәһе буйынса Ергә оҡшаш планеталарҙың етерлек булыуы аҡыллы цивилизациялары булыу ихтималлығын арттыра. .
Планета-масса объеттары
Планета-масса объекты, йәки планмо — күк есеме, уның массаһы планета билдәләмәһе диапазонына эләгеү мөмкинлеген бирә, йәғни уның массаһы бәләкәй есемдәргә ҡарағанда ҙурыраҡ, әммә һоро кәрлә йәки йондоҙ ҙоң һүрәтендә һәм оҡшашлығында термоядро реакцияһын башлау өсөн етерлек түгел. Планета-масса объекттары төшөнсәһе планета төшөнсәһенә ҡарағанда киңерәк ҡулланыла. Ул планеталарҙы ғына түгел, башҡа объекттарҙы ла үҙ эсенә ала — мәҫәлән, йондоҙҙар тирәләй әйләнмәгән «ирекле йөҙлөктәге» планеталар, улар үҙ системаһын ҡалдырған «етем планеталар» йәки газ болото емерелгәндә барлыҡҡа килгән объекттар — протопланета дискыһынан күпселек планеталарға хас аккреция урынына (ғәҙәттә улар көрән кәрлә тип атала).
Сиражетдинов
Сиражетдинов — фамилия.
Латипов Әхәт Фәсхетдин улы
Латипов Әхәт Фәсхетдин улы (Латыпов Ахат Фасхутдинович) — (10 февраль 1933 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология һәм тәбиғәт ресурстарын рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының Дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1953 йылда техник училище тамамлағандан һуң Бәләбәй быраулау контораһында быраулаусы булып башлай.
1955—1957 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә, запасҡа ҡайтарылғас, быраулаусы булып эшләүен дауам итә.
1964—1967 йылдарҙа — “Башюгнефтеразведка” тресының (Ишембай ҡалаһы) Иҫәнғол быраулау контораһында быраулаусы.
1967 −1969 йылдарҙа Һиндостан Республикаһында белгес булараҡ техник ярҙам күрһәтеү өсөн эш сәфәрендә була.
Ефремкин ауыл Советы (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ефремкин ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Ҡырмыҫҡалы районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ефремкин ауылы.
Башҡарма власы
Ефремкин ауыл Советы ауыл биләмәһе хакимиәте: Рәсәй, 453003, Башҡортостан Республикаһы, Ҡырмыҫҡалы районы, Ефремкин ауылы, Ленин урамы, 18.
Порость
Порость (Просать) — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Уратьма йылғаһының уң ярына тамағынан 8,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Музыкантов Анатолий Николаевич
Музыкантов Аанатолий Николаевич (25 ғинуар 1950 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең мәҙәниәт эшмәкәре, бейеүсе, педагог һәм балетмейстер.
Биографияһы
Анатолий Николаевич Музыкантов 1950 йылдың 25 ғинуарында Татар АССР-ының Сүпрәле районы Кесе Убей ауылында тыуған. Сыуаш шағирәһе Н. Игнатьеваның ағаһы һәм В. И. Музыкантованың ире.
1978 йылда Ҡазан дәүләт мәҙәниәт институтын тамамлай, һуңынан  1978—1980 йылдарҙа Сыуаш дәүләт йыр һәм бейеү ансамблендә балет артисы булып эшләй.
1980 йылда Анатолий Музыкантов Чебоксар сәнәғәт тракторҙары заводының Мәҙәниәт йорто базаһында «Сувар» халыҡ бейеү ансамблен ойоштора, уның етәксеһе була. 1983 йылда ансамблгә «халыҡ» исеме бирелә. Бер аҙ ваҡыттан һуң А.Н. Музыкантов Сыуаш дәүләт мәҙәниәт һәм сәнғәт институтында уҡыта.
2020 йылдың 30 ғинуарында халыҡ ижадының Республика үҙәге «Трактор төҙөүселәр Мәҙәниәт йортоноң» ҙур залында Сыуашстан Республикаһы һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Анатолий Николаевич Музыкантовтың 70 йәшенә арналған «Музыкантов саҡыра…» юбилей кисәһе үтә.
Анталья (провинция)
Анта́лья (Antalya) — Төркиә Йөмһүриәтенең көньяҡ провинцияһы, административ үҙәге — Анталья ҡалаһы. 2015 йылдын ноябрендә Анталья ҡалаһында НАТО самиты булды.
Географияһы
Анталья Тавр тау һырттары менән Аҡ (Урта) диңгеҙ арауығында Анталья ҡултығында урынлашҡан.
Тарихы
Был тирәлә Ҡараин мәмерйәһендә беҙҙең эранан яҡынса 100 000 йыл элекке беренсе кеше эҙҙәре табылған.
Антальяның боронғо тарихы аҙ билдәле. Хеттар дәүерендә Анталья иле регион Ликия тип аталған булған, көнсығышы Памфилияға кергән булған. Ә төньяғын Киликия менән Писидия уртаҡлашҡан.
Анталья беҙҙең эраға тиклемге 7-се быуаттан алып беҙҙең эраға тиклемге 546 йылғаса, Фарсылар баҫып алғансы, Лидей батшалығының бер өлөшө булған. Фарсылар тарафынан Кепрючай (боронғоса Эуромедон) йылғаһы буйында хәрби-диңгеҙ базаһы булдырыла. Тик 467 йыл Симон Афинский флоты базаны емерә.
Беҙҙең эраға тиклемге 334 йыл Антальяны Искәндәр Зөлҡәрнәй баҫып ала. Искәндәр Зөлҡәрнәй вафатынан һуң регион Сәләүкидтәр һәм Пергтар тарафынан бәхәсле биләмәгә әүерелә. Һөҙөмтәлә 188 йыл Пергтарға күсә.
Беҙҙең эраға тиклемге 133 йылдан Анталья Рим власы аҫтында ҡала. Аҙаҡтан Византия яулап ала. Иҡтисади көрсөк VIII быуатҡа тап килә, был осорҙа бик көслө ер тетрәү була. Ер тетрәүҙәрҙән һуң ғәрәптәр ябырыла, пираттар йонсота (VII—VIII быуаттар.). 1080-се йылдарҙа (сәлжуктар баҫып алғандан һуң) ислам тарала башлай. Әммә 1120 йылда Византия Антальяны һәм уның тирәһендәге биләмәләрҙе тулыһынса баҫып ала.
XII быуаттағы болғаныштар башланғанғандан алып һәм 1207 йылда Византияның ҡолатылыуынан һуң, сәлджуктар территорияны бөтөнләйгә яулап ала. 1321—1423 йылдарҙа Анталья бойондороҡһоҙ Хәмид бейлеге үҙәге була. 1423 йыл төбәкте ғосманлы төрөктәр яулай.
Халҡы
1912 йылда бында 196 087 кеше мосолмандар, 15 253 кеше гректар, 489 кеше, йәһүдтәр 429 кеше йәшәгән Халыҡ һаны 1 719 751 кеше (2009)
Эре ҡалалары — Анталья (603 мең кеше 2000 йыл), Аланья, Мәнәүғәт, Серик.
Административ бүленеше
Анталья провинцияһы 19 районға бүленә, шуларҙың 5-әүһе Анталья ҡалаһы райондары.
Иҡтисады
Анталья провинцияһы Төркиәнең туристик индустрия үҙәге. 30 % туристар тап ошо ерлеккә килә.
Шулай уҡ ауыл хужалығы ла ярайһы үҫешкән. Төп тармаҡтар - мамыҡсылыҡ, кунжут, цитрустар. Һуңғы йылдарҙа сәскәселек һәм ҡаплаулы йәшелсәселек үҫешә.
Судотөҙөлөш, судотөҙөкләндереү һәм дә аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
Ҡылым
Ҡылым — үҙ аллы һүҙ төркөмө. Ниндәй ҙә булһа заттың, предметтың, эшен, хәрәкәтен йә торошон белдергән һүҙҙәр ҡылым тип атала. Ҡылымдар нимә(ни) эшләй, нимә(ни)эшләне, нимә(ни) эшләй ине, нимә(ни) эшләй торғайны, нимә(ни) эшләр тигән һорауҙарҙың береһенә яуап була: Дәрес бара. Имтихандар башланды. Атай иртәгә әйтер. Бөтәһен дә һөйләп бирәсәкмен.
Ҡылымдарҙың заман, зат, һан менән үҙгәреше
Башҡорт телендә ҡылым заман менән үҙгәрә: хәҙерге заман, үткән заман, киләсәк заман.
Хәҙерге заман эш-хәрәкәттең хәҙерге ваҡытта эшләнеүен йә эшләнмәүен белдерә: бара, әйтеп тора, ултыра, һөйләй, тыңламай.
Үткән заман эш-хәрәкәттең һөйләү ваҡытына тиклем булғанлағын, эшләнгәнлеген- эшләнмәгәнлеген аңлата: һөйләне, яҙған, әйткәйне, ултырған ине, торғайны, ҡайтманы.
Киләсәк заман эш-хәрәкәттең, хәлдең һөйләү ваҡытынан һуң эшләнәсәген, буласағын йәки булмаясағын белдерә:әйтер, һөйләр, әйтәсәк, әйтмәйәсәк.
Ҡылымдарҙың затта һәм һанда үҙгәреше:
Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар
Башҡорт телендә ҡайһы бер ҡылымдар ике төрлө ҡулланыла:
1. үҙенең мәғәнәһендә, йәғни үҙ аллы;
2. ярҙамсы мәғәнәлә. Телмәрҙә үҙенең төп мәғәнәһендә ҡулланылған ҡылым үҙ аллы ҡылым тип атала.
Үҙ аллы ҡылымға эйәреп, ул бедергән эш-хәрәкәттең биҙәктәрен, торошон, нескәлектәрен аңлатҡан ҡылым ярҙамсы ҡылым тип атала.
Әсәйемә хат яҙҙым — Урамда ҡолай яҙҙым.
Иртәгә иртә кил — Һин дәрескә бара тор.
Бишектә бала ята. — Беҙгә кемдер килә ята.
Килтерелгән миҫалдарҙа яҙҙым, ята, тор ҡылымдары үҙ аллы һәм ярҙамсы мәғәнәлә ҡулланылған.
Ярҙамсы ҡылымдар үҙ аллы ҡылымдар менән бергә һөйләмдең хәбәре булып килә һәм зат менән үҙгәрә.
1-се зат һөйләп тор инем
2-се зат һөйләп тора инең
3-сө зат һөйләп тора ине.
Тамыр һәм нигеҙ ҡылым
Башҡорт телендә тамыр һәм нигеҙ ҡылымдар була. Яһаусы ялғауы булмаған, тамырҙан ғына торған ҡылым тамыр ҡылым тип атала.
Ҡылым һөйкәлештәре
Башҡорт телендә ҡылымдың дүрт һөйкәлеше бар
Бойроҡ һөйкәлеше
Бойроҡ һөйкәлешендәге ҡылым ниндәйҙер бер эште, хәрәкәтте башҡарырға өндәүҙе, бойороуҙы белдерә:'' Дәрес әҙерлә. Балаларҙы уят. Иртә тор.''
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары түбәндәге мәғәнәләрҙе аңлата: 1. Ғәҙәти бойороу: барығыҙ ҙа килегеҙ, бергәләп уйнағыҙ, ишекте асмағыҙ.
2. Ҡаты бойороу: ''тор, күҙемә күренмә. Уйлап торма. Барып йөрөмә.''
3. Рәсми бойороуҙы: Ҡыр эштәрендә барыһы ла ҡатнашһын.
4. Үтенес: әйтегеҙ инде, кил инде, бир инде.
Бойроҡ һөйкәлеше ҡылымдары зат, һан менән үҙгәрә, барлыҡ- юҡлыҡта килә ала. Заман менән үҙгәрмәй. Бойроҡ һөйкәлешенең 1-се заты булмай.
Шарт һөйкәлеше
Башҡорт телендә шарт һөйкәлеше ниндәйҙер бер эш -хәрәкәттең үтәлеүенә икенсеһенең шарт булып килеүен белдерә. ''Килһә, апайыңдарға шылтыратырбыҙ. Күп көлһәң, иларһың.''
Теләк һөйкәлеше
Башҡорт телендә теләк һөйкәлеше эш-хәрәкәтте башҡарырға теләүҙе йәки үтәргә саҡырыуҙы белдерә.
Ҡылым төркөмсәләре
Ҡылымдар эшләнгән эштең исемен, сифатын, ваҡытын, рәүешен, сәбәбен, эште эшләргә йәки эшләмәҫкә кәрәклеген белдереп тә киләләр. Ошо мәғәнәләре буйынса башҡорт телендә ҡылымдың түбәндәге төркөмсөлөре бар: исем ҡылым, сифат ҡылым, уртаҡ ҡылым. хәл ҡылым.
Исем ҡылым
Башҡорт телендә эш-хәрәкәттәр, хәл-тороштар аталып та йөрөтөлөргә мөмкин. Ул исем ҡылым тип атала. Тимәк. исем ҡылым эш-хәлдең, хәрәкәттең исемен белдерә. Ул нимә, ни эшләү һорауына яуап бирә: Көн дә йәйәү йөрөү(нимә? ни эшләү?)арытты. Башҡа барыу (нимә? ни эшләү?) булмаҫ.
Яһалышы
Исем ҡылымдар тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыу, -еү, -оу,-өү, -у, -ү ялғауҙары ҡушылыуҙан яһала: килеү, эшләү, ҡайтыу, башлау, һуғыу, көлөү, бороу һ. б.
Эйәлек заты менән үҙгәреше
Исем ҡылымдар эйәлек заты һәм килеш менән үҙгәрәләр, күплек ялғауҙарын да ҡабул итәләр.
Уртаҡ ҡылым
Уртаҡ ҡылым зат менән үҙгәрмәй һәм эш-хәрәкәттең барышын сағылдыра. Уртаҡ ҡылым формалары, ярҙамсы ҡылымдар менән бергә килеп, эш-хәрәкәттең, тороштоң маҡсатын белдерә. Уртаҡ ҡылым менән бәйләнешкә ингән һүҙҙәр тейешлек, теләк, ниәт, йөкмәтеү, бойороу, саҡырыу, мөмкинлек һәм мөмкин түгеллек кеүек мәғәнә биҙәктәрен сағылдыра. Һөйләмдә ул күбеһенсә маҡсат хәле функцияһын үтәй, бер составлы инфинитив һөйләмдәрҙең төп киҫәге булып сығыш яһай. Уртаҡ ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымдарға -рға, -ргә (башҡа фонетик варианттары менән) аффиксы ҡушылып яһала. Йәнле һөйләү телендә -ыр, -ер, -р аффикслы ҡыҫҡа вариант та йыш ҡулланыла: эшләр кәрәк, йөрөр кәрәк, йөрөр булғас; Бөгөн уйынға сығыр булғас, егеттәр үҙ-ара өсәр-бишәр тин аҡса йыйып, Ғәлимйән купецтың лавкаһынан керәндилдәр килеп алып киттеләр. (Ж. Кейекбаев.)
Сифат ҡылым
Башҡорт телендә дүрт төрлө затһыҙ ҡылым бар. Уларҙы ҡылым төркөмсәләре тип йөрөтәләр: сифат ҡылым, хәл ҡылым, исем ҡылым һәм уртаҡ ҡылым. Зат менән үҙгәреүсән ҡылымдар һымаҡ уҡ уларға барлыҡ-юҡлыҡ, күсемлелек һәм күсемһеҙ лек, йүнәлеш һәм күләм категориялары хас, тик зат, һан менән үҙгәрмәйҙәр; сифат ҡылымдың заман формалары бар. Сифат ҡылым тип зат менән үҙгәрмәй торған һәм үҙендә ҡылымдың да, сифаттың да билдәләрен туплаған ҡылым формаһы һанала. Сифат ҡылым билдәле бер ваҡыт (үткән, хәҙерге, киләсәк замандарҙа) эсендә предметтың, заттың эш-хәрәкәт ағышын сағылдырыуы менән ҡылымға ҡараһа, шул уҡ заттың хәрәкәт яғынан билдәһен белдереүе менән сифатҡа яҡын тора.
2) йүнәлеш: уҡылған әҫәр, әйткән һүҙгә һөйөнгән бала; өй эшләшкән өмәсе, килешелгән эш;
3) ҡылым рәүешлеге: урамда уйнап йөрөгән бала, йырлап ебәргән һәүәҫкәр, һөйләп бөткән һүҙ, бер аҙ уҡыштырылған китап.
4) мөмкинлек-мөмкин түгеллек: йөрөй алған ауырыу, йөрөй алмаған ауырыу;
5) -ма, -мә ялғаулы юҡлыҡ формаһы: дәрестә уҡымаған бала, дәресте уҡыған бала;
6) килеш менән башҡарыу: ҡаланан килгән ярҙам, ҡалаға килгән уҡыусы, ҡалала уҡыған студент.
Сифат ҡылым сифаттың түбәндәге грамматик үҙенсәлектәренә эйә: 1) предметтың һәм заттың билдәһен белдерә: комбайнда эшләгән кеше; киләһе йыл уҡыясаҡ бала, был яҡ ярҙа тороусы кешеләр;
2) Сифаттар кеүек үк исем урынында ҡулланылғанда исем вазифаһын башҡара: килеш менән үҙгәрә, һөйләмдең эйәһе, тултырыусыһы булып та, хәбәр составында ла килә ала: ''Бөтәбеҙҙе лә халыҡ һайлап ебәргән. Беҙ уларҙың ҡушҡанын үтәйбеҙ. (Ғ. Ибраһимов.)  3) Сифат ҡылымдың төп вазифаһы — һөйләмдә аныҡлаусы булып килеү: Ғинуар айында һыуыҡтар бик көслө булды бит: өшөп килгән Ҡансыуаровҡа колхозсының йылы өйө бик килешеп ҡуйҙы. (С. Агиш.)'' Үткән заман сифат ҡылым предметтың, заттың үткәндәге һөйләү моментына тиклем булған эшмәкәрлеге буйынса билдәһен белдерә һәм һөйләмдә аныҡлаусы вазифаһын башҡара, -ған, -гән, -ҡан, -кән ялғауҙары менән яһала. Мәҫәлән: "Шулай ҙа эҫе була икән ул күңелгә тыуған-үҫкән ер, « — ағай кеше быныһын ололарса һиммәт менән бер килке хисләнеп шым торғандан һуң әйтте. (С. Шәрипов.) Хәҙерге заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -ыусы, -еүсе, -усы, -үсе (төрлө фонетик варианттарҙа) ялғауы ҡушылып яһала: йыуыусы, йыйыштырыусы, уҡыусы, эшләүсе, ярҙамлашыусы, ярҙам итеүсе һ. б. Киләсәк заман сифат ҡылым нигеҙҙә өс төрлө формала була. Беренсе форма нигеҙ һәм тамыр ҡылымға -ыр, -ер, -ор, -өр, -р аффикстары, юҡлыҡ формаһы -маҫ, -мәҫ ялғауы ҡушылып яһала: Хәҙер бына һырға һабағы алып, килен булырға әҙерләнеп йөрөр сағы ла бит, ул рәхәтләнеп уҡып тик йөрөй. (Һ. Дәүләтшина.) Сифат ҡылымдың икенсе формаһы нигеҙ йәки тамыр ҡылымға -асаҡ, -әсәк һәм -ясаҡ, -йәсәк ялғауҙары ҡушылып яһала: Мәскәүгә осасаҡ самолет, Стәрлетамаҡҡа китәсәк машина һ. б. Сифат ҡылымдың был формаһының мәғәнә үҙенсәлеге шунда, ул аңлатҡан эш-хәрәкәт киләсәктә мотлаҡ үтәләсәк. Өсөнсө форма киләсәк заман сифат ҡылым тамыр йәки нигеҙ ҡылымға -аһы, -әһе, -йһы, -йһо, -йһе, -иһә аффикстары ярҙамында барлыҡҡа килә: ''Йыуатаһы, кәңәш итәһе урынға Әмир уны рәнйетте. (Х. Ғиләжев.)'' Бараһы ер хәтһеҙ бит әле. — ''Саҡыраһы кешеләр бар, ҡәйнеш ҡайтыуға ик-өс өйлө ҡунаҡ йыйырбыҙ, тип еңгәң дә йомартланырға уйлай. (С. Шәрипов.)''
Хәл ҡылым
► Хәл ҡылым зат, һан менән үҙгәрмәй, һәм ул икенсе бер ҡылымдан аңлашылған эш-хәлдең, хәрәкәттең башҡарылыу рәүешен сағылдыра. Семантикаһы, грамматик һыҙаттары яғынан ул үҙендә ҡылым менән рәүеш билдәләрен берләштерә. Мәҫәлән: ''Бәләкәс кенә 'ҡураныс -ҡына әҙәм аяҡ баҫҡан һайын ҙурая, оҙоная, мыҡтылана бара, имеш; уны ер ҙә тартмай, күк тә баҫтырмай, йәш сағындағы һымаҡ атлай-йүгерә талпынып килә. (М. Кәрим.)'' Хәл ҡылымға хас булған ҡылым билдәләре: а) мәғәнәһе менән предметтың эшмәкәрлек процесын белдерә: Һин ҡайтҡансы бында матур-матур йырҙар сығарып торҙолар бит әле. (М. Кәрим.) б) юҡлыҡ формаһының -ма, -мә ялғауы ҡушылыуы: ''Йәмғи, әйткәнде лә көттөрөп тормайынса, гәзит башын күтәреп, уға ҡарап торған Фәтих янына барып ултырҙы. (Х. Ғиләжев)''; Хәл ҡылымға рәүеш үҙенсәлектәре лә хас: а) икенсе бер эш-хәрәкәттең, тороштоң башҡарылыу рәүешен сағылдыра: ''Уйнап һөйләһәң дә, уйлап һөйлә. (Мәҡәл.) Уны (Баҙлый ҡартты) тимерлеккә йәки малсылыҡ фермаһына ҡуйһалар, ул үзенең егәрлелек стихияһына бирелеп, бөтә күңелен һалып эшләр. (Б. Бикбай)''; б). күләм категорияһының рәүештәрҙә була торған төрлө дәрәжә яһаусы аффикстарҙың булыуы: ''Хәким: „Дә-ә, тыуып уҫкән ер…“ — тип һүҙен теүәлләй биреберәк ҡуйҙы ла муйыл курепте ығыштыра-ығыштыра аяҡтарын боҙлауыҡлы тапандыға әйләнгән ҡарға терәне. (С. Шәрипов.) Уларҙың аяҡ аҫтынан тиерлек үҙ өшәләктәренә боҫҡан ҡуяндар сығып ҡасты, туғайға еткәсерәк бер төлкө шырлыҡҡа инеп китте. (Ғ. Ибраһимов);'' в) рәүештәр һымаҡ морфологик категорияларҙың береһе менән дә үҙгәрмәүе; шулай ҙа айырым ситуацияларҙа хәл ҡылым күплек ялғауын ҡабул итеүе мөмкин. Мәҫәлән: Рәйес итеп һайлагастары, ҡайҙан белгәндәр, иртәгеһенә ук килеп етте. (Ә. Вәхитов.)
Ҡылым йүнәлештәре
1. Төп йүнәлеш эш-хәрәкәтте башҡарыусының үҙе эшләүен йәки эшләмәүен белдерә.
3.Төшөм йүнәлеше ҡылым белдергән эш-хәрәкәттең билдәһеҙ бер зат йәки предмет тарафынан эшләнеүен белдерә.
4. Йөкмәтеү йүнәлеше берәй эш-хәрәкәтте башҡа кешегә ҡушыуҙы, йөкмәтеүҙе аңлата.
5. Уртаҡлыҡ йүнәлеше ҡылым белдергән эш-хәрәкәттең ике йәки бер нисә кеше тарафынан бергә эшләнеүен йәки уларҙың бер- береһенә ярҙамлашыуын белдерә.
Ҡылым рәүешлеге
Ҡылым рәүешлеге категорияһы(ҡылым модаллеге) тип тел белемендә ысынбарлыҡта булып торған эш-хәрәкәтткә, төрлө хәл-ваҡиғаларға мәнәсәбәтен сағылдырусы лексик-грамматик категорияға әйтәләр.
Ишкулка
Ишкулка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тегень йылғаһының уң ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Хоэндоделебен
Хоэндоделебен (Hohendodeleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1813 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 117 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39167 һәм автомобиль коды — BK.
Ишкулка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, Тагил йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Ницца һәм Пышма йылғаһы йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өйрә
Өйрә — башҡорттарҙың милли ризығы.
Әҙер ашты ит киҫәктәре һәм йәшелсә менән бирәләр. Өйрә беренсе аш ашамлыҡтарына инә. Ашамлыҡты бәшмәк, балыҡ менән әҙерләргә мөмкин. Ҡатыҡ менән бирелә.
Тауыҡ өйрәһе яй утта бешерелә, күбеге алына. Алдан тауыҡ ите 25-әр грамлыҡ киҫәктәргә турала. Шулай уҡ тары ярмаһы һәм тәмләткестәр менән бешерелә.
Ҡыҙыҡлы факттар
Аштар, шулар иҫәптән өйрә лә башҡорттарҙың яратҡан ашамлығы. Мосолман йолаһы буйынса улар ҡуйы һәм туҡлыҡлы булырға тейеш. Һөҙлөклө ҡайнар аш — Башҡортостан халҡының эш көнөнән һуң туйынған иң киң таралған ризығы. Аштың өҫтөнә мул итеп йәшел тәмләткестәр һибәләр, ҡыҙыл, ҡара, аҡ һәм хуш еҫле боростар, әнис, ҡәнәфер, зәғферән, дәрсен, лавр япрағы, имбир, мөшкәт сәтләүеге һ.б. тәмләткестәр ҡулланалар.
Ҡамышлы (Миәкә районы)
Ҡамышлы (Камышлы) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 452094, ОКАТО коды — 80244815005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ауыл тарихы
Ҡамышлы — бүленеп сыҡҡан башҡорт ауылдары иҫәбендә.Ул 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килгән.
Теплас
Теплас — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Пае-Яха
Түбәнге Паё-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арша заказнигы
Арша  заказниғы —    Силәбе өлкәһе нең дәүләт тәбиғәт комплекслы заказнигы.Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа  һәм Наҙы-Петровск  райондарында урынлашҡан.
Тарихы
Ул дәүләт һунарсылыҡ заказнигы булараҡ 1976 йылдың 21 июленән (№1083-р) башҡарма комитет ҡарары менән булдырыла. 2008 йылда Силәбе өлкәһе Хөкүмәте ҡарары менән дәүләт тәбиғәт комплекслы заказнигы (№ 139-П от 22.05. 2008) итеп үҙгәртеп ҡорола. Был махсус һаҡланған тәбиғәт биләмәләренең бурысы - боҙолған ландшафттарҙы, тәбиғәт комплекстарын һәм объекттарын һаҡлау һәм тергеҙеү; һирәк биологик төрҙәрҙе һаҡлау; ғилми тикшеренеүҙәр һәм экологик белем биреү.
Географияһы
Көньяҡ Урал да Силәбе өлкәһенең Ҡуҫа районының төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны - 17 474 гектар, сиктәренең  оҙонлоғо 77,22 саҡрым тәшкил итә. Көнбайышта Башҡортостан, төньяҡта - Нәҙепетровск  районы менән сиктәш.
Урман зонаһында (киң япраҡ-ҡарағай ылыҫлы һәм ҡарағай урмандары), урман-дала Урал алды зонаһы менән сиктәш урынлашҡан. Тағанай милли паркы, Түргеяҡ тәбиғәт ҡомартҡыһы һәм Илмән ҡурсаулығы менән бергә  Көньяҡ Уралдың көнсығыш һәм  көнбайыш  урман-дала зоналары  араһында  мөһим экологик коридор  функцияһы уйнай.
Урал һыртының көньяҡ өлөшөндә көнсығыш һәм көнбайышты бәйләүсе  был киң ҡеүәтле  коридор төрлө биогеографик төбәктәрҙең биофондтары  менән алмашыныуында  ғәйәт ҙур роль уйнай. Урал тау иленең бөтә һуҙымында башҡа бындай коридор юҡ.
Рельефы
Заказник биләмәһе уртаса бейеклектәге һәм тәпәш тау ландшафты булып тора. Иң бейек урыны –  диңгеҙ кимәленән 829 метр, иң түбәне  360 метр тәшкил итә.
Заказник биләмәһендә ике тау - Тураташ һәм Карандаш урынлашҡан. Тау һырттары төньяҡ-көнсығыш йүнәлештә һуҙылған.
Климаты
Көньяҡтан килгән йылы континенталь һауа массаларының йоғонтоһо күпкә көсһөҙөрәк,  сөнки төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендәге елдәр өҫтөнлөк итә.
Үҫемлектәр
Заказниктың күпселек өлөшөн 16 мең гектарҙан ашыу майҙанлы урман массивы биләй. Ағастарҙың тоҡомо араһында  иң күбе  - ҡарағай, шулай уҡ ҡара ылыҫлы ағастарҙан себер шыршыһы, аҡ шыршы һәм ҡарағас бар. Япраҡлы тоҡомдарҙан ҡайын, уҫаҡ, йүкә, тал, миләш үҫә. Заказник биләмәһендә Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән һирәк осраған   ысын кәкүк ситеге, ысын  оягөл  үҫемлектәре табылған.
Арша заказнигы флораһынданда көпшәле үҫемлектәрҙең  298 төрө иҫәпләнә. Улар араһында Көньяҡ Уралдың урман зонаһында киң таралған төрҙәр өҫтөнлөк итә. Бынан тыш, бөгөнгө көндә заказник биләмәһендә 15 төр япраҡ-һабаҡлы мүктәр  теркәлгән. Заказник флораһының күпселек үҫемлектәр  урман һәм урман  сите мөхиттәре  менән бәйле төрҙәр.
Заказниктың төр составы бай. Ҡоро ер умыртҡалыларынан .53 төр  тереклек итә. Шуларҙың 42 төрө - имеҙеүселәр, 6-һы - һөйрәлеүселәр һәм 5-е ер-һыу хайуандары.
Заказниктың төп бурысы мышыларҙың популяцияһын  ишәйтеү. Заказник биләмәһендә шулай уҡ: бүре, айыу, тейен, ҡондоҙ, әлгәнйәк, һеләүһен, һыуһар, илек, төлкө, көҙән, шәшке тереклек итә. Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән ҡама һәм ябай осар тейен булыуы ла заказниктын баһаһын күтәрә.
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф (عبد الرحمن بن عوف;Абдуррахман ибн Ауф) — иҫән сағында уҡ ожмах менән һөйөнсөләнгән 10 сәхәбәнең һәм тәүге һигеҙ мосолмандың береһе. Ул исламды Әбу Бәкерҙән ике көн һуңыраҡ ҡабул итә.
Биографияһы
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф раҙыйаллаһу ғәнһү Фил йылынан һуң 10 йәки 20 йыл үткәс тыуа. Исламғаса осорҙа уҡ матур холҡо һәм иҫерткес эсмәгәнлеге менән айырылып тора. Ислам ҡабул иткәс, беренсе мосолмандар кеүек үк, ҙур һынауҙар аша үтә. Мөшриктәрҙең баҫымы һөҙөмтәһендә, башҡа мосолмандар менән бергә Хәбәшстанға күсә. Ә һуңынан Мәҙинәгә һижрәт ҡыла. Мөхәммәт салаллаһу ғәләйһи үәссәләм уны Мәҙинәлә Сәғд ибнер-Рабиға әл-Әнсари менән туғанлаштыра. Сәғд уға малын бүлергә тәҡдим итә, ләкин Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф раҙыйаллаһу ғәнһү баш тарта.
Ул табышлы сауҙагәр була — Мәҙинәгә килгәс, ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә мәһәргә етерлек мал туплай һәм өйләнә. Мөхәммәт Пәйғәмбәр салаллаһу ғәләйһи үәссәләм уға доға ҡылғас, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф әйткән: «Донъя үҙе миңә ынтылды, хатта, ташты күтәрһәм дә, уның аҫтынан алтын-көмөштән яһалған әйберҙәр табырмын кеүек тойола ине». Ул Аллаһ ризалығы өсөн бик күп аҡса иғәнә итеүсе була.
Ул Бәҙер һуғышында ҡатнаша, Үхүд һуғышында, мосолмандар сигенә башлағас, сабырлыҡ күрһәтә. Бәрелештән һуң уның тәнендә 20-нән артыҡ яра була, ҡайһылары хатта ҡул һыйырлыҡ ҙурлыҡта була. Ул үҙенең малын ислам өсөн йәлләмәгән. Көндәрҙән бер көн, Мөхәммәт Пәйғәмбәр салаллаһу ғәләйһи үәссәләм, хәрби походҡа ғәскәр туплаған ваҡытта, Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф 4 мең аҡсаһының яртыһын ошо эшкә бирә. Табуҡҡа яуға әҙерләнгәндә, ул бөтә аҡсаһын — 200 унция алтынын — тапшыра.
Мөхәммәд салаллаһу ғәләйһи үәссәләм үлеменән һуң, ул Уның хатындарына ярҙам итеп торған, уларҙың бағыусыһына әйләнгән.
Вафаты
Ғәбдеррәхмән ибне Ғауф Һижрәттең 32-се йылында, 75 йәшендә үлә һәм әл-Баҡый зыяратына ерләнә. Уның йыназаһын Усман ибн Әффан уҡый.
Билалов
Билалов — фамилия.
Маҡар урта мәктәбе
Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе, тулы исеме Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы Маҡар урта мәктәбе — Башҡортостандың иң боронғо мәктәптәренең береһе. 1872 йылдан алып эшләй.
1998 йылдан алып мәктәп базаһында Ишембай ҡалаһының Балалар сәнғәт мәктәбе филиалы эшләй.
Йыл һайын шашка буйынса бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярыштары үтеп тора.
Тарих
Мәктәп бинаһы 1871 йылда Маҡар ауылы кешеләре — генерал-майор Ҡарамышев Йософ Ибраһим улы, уның ағаһы Ғүмәр, ауыл байы Әбделмәжит Ҡотлоюлов тарафынан төҙөлә. 1872 йылда Маҡар мәктәбендә 20 малай урыҫ грамотаһын, әҙәбиәт, яҙыу, иҫәп-хисап, арифметиканың беренсе ҡағиҙәләре, география, тарих фәндәрен өйрәнәләр, дин дәрестәре инә. 1886 йылда уҡыусылар — 21 малай, шуларҙың һигеҙе — православие динендәге, ун өсө — мосолман. 1895 йылда — 55 малай һәм 3 ҡыҙ, урыҫтар — 23, башҡорттар — 33, татарҙар — 2.
1918—1934 йылдарҙа — I баҫҡыс Совет Берҙәм Хеҙмәт мәктәбе. Уҡыусылар һаны арта, элекке 3 уҡыу класы урынына 4 класс булып китә. 1920—1921 уҡыу йылында 68 малай һәм ҡыҙ иҫәпләнә.
1924—1925 уҡыу йылында республика әһәмиәтендәге II баҫҡыс мәктәп асыла һәм унда Маҡар ауылы, шулай уҡ Мәләүез, Йомағужа, Ғафури, Стәрлебаш, Белорет райондары ауылдарының балалары уҡый.
1925—1930 йылдар отчеты буйынса Маҡарҙа 3 уҡыу йорто һанала:
1. I баҫҡыс мәктәп — урыҫ-башҡорт училищеһенә алмашҡа килеүсе.
2. II баҫҡыс мәктәп.
3. Уҡыу корпусы, йыһазландырылған оҫтаханалары булған ФЗО мәктәп, 1926 йылдан эшләй.
1930 йылда II баҫҡыс Маҡар мәктәбе Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе (ШКМ) итеп үҙгәртелә, уның иң яҡшы уҡыусылары Стәрлетамаҡ педтехникумының әҙерлек төркөмөнә урынлаштырылалар. 1934 йылдың 15 ғинуарында I баҫҡыс Маҡар мәктәбе менән Маҡар колхозсы йәштәр мәктәбе бер мәктәпкә — Маҡар тулы булмаған урта мәктәбенә берләшә. Мәктәптә ун уҡытыусы эшләй, директоры З. Усманов (1934—1940). Мәктәп бинаһы ҡәнәғәтләнерлек хәлдә була, дөйөм ятаҡ, химия һәм физика уҡыу кабинеттары, библиотека, ашхана, склад бинаһы, аттары, сәсеү майҙаны була.
1970 йылда мәктәп яңы ике этажлы типовой бинаға күсә.
1985 йылға тиклем күрше ауылдарҙан килгән уҡыусылар өсөн интернат (II баҫҡыс Маҡар мәктәбенең «вариҫы») эшләп килә, мәктәп ике сменала эшләй. 2006 йылда мәктәпкә капитал ремонт яһала, бюджеттан тыш аҡса иҫәбенә газ үткәрелә.
Уҡыусылары
Батша осоронда тамамлаусыларҙың дөйөм һаны — өс йөҙ самаһы, шулар араһында Мөхәмәтҡолов Әҡсән Баймырҙа улы (1925—1930 йылдарҙа БАССР Совнаркомы председателе), Әмир, Гәрәй һәм Мөхтәр Ҡарамышевтар, Зәки Вәлиди, А. Йомағузин (Башҡорт республика нәшриәтендә тәржемәсе), Л. А. Ҡарамышев (ике тапҡыр «РФ мәғәриф отличнигы» исеме алыусы), Ғәлимйән Ҡарамышев — Башҡортостан Республикаһы халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы һ.б.
1928—1930 йылдарҙа I баҫҡыс мәктәп менән ҡушылған II баҫҡыс Маҡар мәктәбен тамамлаусылар араһында: (Советтәр Союзы Геройы) Үтәғолов Зөбәй Тәхфәт улы, (профессор, филология фәндәре докторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре) Кейекбаев Жәлил Ғиниәт улы , Әмиров А. Ш. (уҡытыусы, Әрмет дөйөм урта белем биреү мәктәбе директоры (дөйөм директор булып эшләү стажы — 23 йыл), Әхмәтйәнова А. А. (РБ һәм РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы). 2014 йылға тиклем мәктәпте яҡынса 4300 кеше тамамлай. Сығарылыш уҡыусылары араһында Вафа Исхак улы  Әхмәҙиев, Ә. С. Бәхтийәров, Вәлиев Камил Абдрахман улы, Вилданов Әхәт Ханнан улы, З. Г. Ғәбиҙуллин, Зарипов Нур Талип улы , Ғәлимйән Ҡарамышев, Г. Кәлимуллина, Ф. Ғ. Мурҙаҡаев,Мусин Ноғман Сөләймән улы ,Насиров Шакир Ғиниәт улы , Р. Х. Ниғмәтуллин, Э.Й. Сәсәнбаева (Сәсәниә) ,Таһирова Әнисә Абдулла ҡыҙы , В. М. Тимербулатов; бында шулай уҡ А. А. Вәлидов һ.б. уҡынылар.
Профессорҙар — 5, фән кандидаттары — 26, РБ һәм РФ атҡаҙанған эшмәкәрҙәре — 21.
Уҡытыусылары
Уҡытыусылары — әүҙем үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге ҡатнашыусылары, район-ҡала саралар призерҙары.
Ҡарамышев Батыргәрәй Йософ улы, Ҡарамышев Гәрәй Батыргәрәй улы һәм башҡаларҙың эшмәкәрлеге мәктәп менән бәйле.
Спорт
Волейбол, баскетбол, көрәш секциялары,, шашка һәм спорт ориентация алыу түңәрәктәре эшләй.
Шашисты Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбе шашкасылары — 1984 йылдан алып йыл һайын республика беренселеге призерҙары, Казахстанда, Самарала, Мәскәүҙә, Петербургта, Ижевскта, Адлерҙа үткән Бөтә Рәсәй ярыштары ҡатнашсылары. Йыл һайын урыҫ шашкаһы буйынса Бөтә Рәсәй «Тау һауаһы» ярышы үткәрелә. Шашка буйынса 15 КМС әҙерләнгән..
Туристик слеттар, походтар, экологик походтар үтә.
Мәҙәниәт
Маҡар урта дөйөм белем биреү мәктәбендә 1998 йылдан алып Ишембай ҡалаһының Музыка мәктәбе филиалы эшләй. Балаларҙың өлгөлө вокаль ансамбле «Селтербей» — район һәм республика конкурстары лауреаты.
Музейҙың йүнәлештәре: тыуған яҡты өйрәнеү һәм этнография. Музей материалдарын йыйыуҙың төп критерийҙәре: төп нөсхә булыуы, иҫтәлектең уникаллеге, музейҙың йүнәлешенә тап килеүе, музей материалдарын уҡытыу-тәрбиә эшендә ҡулланыу мөмкинлеге. Мәктәптең тарихы яҙып барыла:
— мәктәп тарихы буйынса архив материалдар, мәктәпте тамамлаусылар альбомдары;
— мәктәп уҡытыусылары тураһында альбомдар;
— «Мәктәп директорҙары», «Мәктәп медалистары» тематик стендтары;
— Турслеттар буйынса альбомдар;
— «Беҙҙең уҡыусылар — мәктәп ғорурлығы» стенды.
Өҫтәмә белем биреү
Уҡыусылар «Информатика», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Башҡорт фольклоры» түңәрәктәрендә өҫтәмә белем алалар.
1967 йылдан алып республика конкурстары һәм слеттарында призлы урындар алыусы мәктәп урмансылығы эшләй.
1992 йылдан алып Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы менән уңышлы хеҙмәттәшлек алып барыла.
«Ҡайынҡай» балалар баҡсаһы менән берлектә «Мәктәпкәсә белем биреү һәм мәктәптең башланғыс звеноһы араһында күсәгилешлелек» программаһы эшләй..
Башҡа факттар
1,5 гектарлыҡ мәктәп яны участкаһы ашхананы йыл буйына емеш-еләк һәм йәшелсә менән тәьмин итергә мөмкинлек бирә.
Фән
2014 йылдың 7 февралендә Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары «Заманса туған тел дәреслектәре ФГОС НОО талаптарын тормошҡа ашырыу механизмы» Бөтә Рәсәй фәнни-практик конференцияһында ҡатнаштылар. Конференция материалдары буйынса йыйынтыҡ баҫып сығарылды, был йыйынтыҡҡа Маҡар мәктәбенең башланғыс класс уҡытыусылары мәҡәләләре лә ингән: Әхмәҙиева Г. Ф. «„Башҡорт фольклоры“ түңәрәге — балаларҙы тәрбиәләүҙә рухи сығанаҡ», Аҙнабаева М. А. «Тыуған яҡты өйрәнеү материалдарын туған телде өйрәнеүҙә ҡулланыу», Ғәлиуллина Г. М. «туған телде өйрәнеүҙә уйындың роле», Мәҡсүтова Ф. Т. «туған телде өйрәнеү дәрестәрендә башланғыс класс уҡыусыларының ижади һәләттәрен үҫтереү»
Наградалары
«Рәсәйҙең йыл мәктәбе-99», Приоритетлы Милли Проект «Образование» (2007) конкурстарында еңеүсе.
Һәйкәлдәре
Мәктәп территорияһында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға обелиск (1985), бинала — Й. Ғ. Кейекбаев һәм З. Т. Утәғолов хөрмәтенә мемориаль таҡта ҡуйылған (1997).
Ромоданка
Ромоданка — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 43 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ашкадарские зори (гәзит)
«Ашкадарские зори» («Ашҡаҙар таңдары») — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «Еңеүгә» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт-унитар предприятиеһы. Фёдоровка районының Фёдоровка ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр урыҫ, башҡорт («Ашҡаҙар таңдары»), татар («Ашкадар таңнары») телдәрендә сыға.
1935 йылдың мартынан урыҫ телендә «Вперёд» («Алға») исеме аҫтында сыға башлай, июненән «К победе», 1967 йылдан алып шулай уҡ татар телендә «Жиңүгә», 1997 йылдан башлап башҡорт телендә «Еңеүгә» исемдәре аҫтында баҫыла; 2007 йылдың июненән хәҙерге исемдәрҙә сыға. 1963—1964 йылдарҙа нәшер ителмәй.
Имәлйылға
Имәлйылға (русса Ималъелга ) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы  биләмәһендә аға,  Үрек йылғаһының уң ҡушылдығы.
Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ландшафты
Һоро урман тупрағында үҫкән ҡайын һәм уҫаҡ ҡатыш урмандар.
Ҡушылдыҡтары
Һул:
Ҡаҙнайылға (русса Казнаелга — казённая река)
Ҡарағас (русса Карагас — лиственница)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нөгөш йылғаһы башынан Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса:
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200312111100017965
- Бассейн коды — 10.01.02.003
- Гө буйынса том номеры — 11
- Гө буйынса сығарылыш — 1
Һылтанмалар
[­[Категория:Тарихи Башҡортостан ерҙәре топонимикаһы]]
Хюттенроде
Хюттенроде (Hüttenrode) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1191 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 501 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38889 һәм автомобиль коды — HZ.
Нефтекама автозаводы
Нефтекама автозаводы (НефАЗ) — автозавод. 2012 йылда 8286 кеше эшләгән. Продукцияһы Башҡортостанда һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәрендә, яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә һатыла.
Тарих
1970 йылда төҙөлә башлай, 1977 йылдың 17 ноябрендә үҙ бушатҡыс автомашиналар эшләү заводы булараҡ файҙаланыуға индерелә, 1978 йылдан алып «Нефтекама үҙ бушатҡыс машиналар заводы» тип аталһа, 1993 йылдан — хәҙерге исемен һәм статусын йөрөтә. Предприятиела РФ-та тәүге тапҡыр һалҡын килеш һуҙыу ысулы менән гидроцилиндрҙар өсөн плунжерҙар яһау технологияһы индерелә (80‑се йй.). Предприятие менән З.Ә.Ғарипов, Р. С. Маликов, В. М. Сюткин һ.б. эшмәкәрлеге бәйле.
Продукция
Составында ауҙармалы машиналар, вахта автобустары, һыйҙырышлығы 8-ҙән алып 38 м³ тиклем булған автоцистерналар, тағылмалар һәм ярым тағылма-цистерналар, йөк күтәреүсәнлеге 7-нән алып 30 т тиклем булған дөйөм транспорт тәғәйенләнешле тағылмалар һәм ярым тағылмалар, пассажир автобустары, ауыл хужалығы техникаһы, халыҡ ҡулланыуы тауарҙары производстволары:
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Чжоуҙың баш ҡалаһын күсереү һәм Пин-ван идараһы
Чуньцю осоро башланыр алдынан Чжоу ваны власының көсһөҙләнеүе менән бәйле ваҡиғалар булып үтә. Идарасы Ю-Ван, чжоу аҡһөйәктәре вәкилдәре тарафынан, шул иҫәптән үҙ ерҙәрендә үҙаллылыҡҡа һәм тулы суверенитетҡа ынтылған бер нисә биләмә хакимдары ҡатнашлығында ла, ҡолатыла. Ваҡиғаларға дала кешеләре — жундар йәлеп ителә. Яңы ван итеп тарафынан унан ситләтелгән өлкән ҡатынының (Шэнь жун ырыуы башлығының ҡыҙы) өлкән улы Пин-ван тәғәйенләнә. Власть үҙәге көнсығышҡа Вэйхэ йылғаһы үҙәненән уның ҡушылдығы Лохэ йылғаһы үҙәненә күсерелә. Вэйхэ үҙәнендәге ерҙәр ярым Жун батшалығы составына булған һәм артабан көсәйә барған Цинь батшалығына ингән.
Ван Чжоуҙың сәйәси роле ҡырҡа кәмегән. Сикләнгән уделды алғас, Чжоуҙың йорто асылда шундай уҡ удел кенәзлегенә әүерелгән, ә ван «тиңдәр араһында беренсе» булып киткән. Шуға ҡарамаҫтан, вандың өҫтөнлөгө оҙаҡ ваҡыт, башта реаль, ә һуңынан формаль рәүештә һаҡланған. Вандар реаль властың ҡалдыҡтарын тиҙ юғалта барған, уларҙың сакраль өлкәләге йоғонтоһо, бик етеҙ булмаһа ла, яйлап кәмей барған.
Цзинь, Чу, Ци һәм Цинь батшалыҡтары, шулай уҡ Чжэн батшалығы ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Лу батшалығының Чуньцю хроникаһы (мөхәррире тип Конфукций күрһәтелә) б. э. т. 722 йылдан — Пин-ван идараһының аҙағынан башлана. Тарихсылар был осорҙоң башы тип б. э. т. 771 йыл — Пин-ван власҡа килеүен һәм Чжоуҙың баш ҡалаһын көнсығышҡа күсереүҙе иҫәпләй.
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Чуньцю осоронда Чжоуҙың үҙәк өлөшө ярайһы уҡ көсһөҙ булған, ләкин батшалыҡтарҙы берләштереү перифериялағы цивилизациялы «үҙәк дәүләттәрҙе» (Чжунго) ҡырағай вәхшиҙәрҙән һаҡлау идеяһында һәм юғары көстәр менән Чжоу йортона бирелгән Күк Мандатҡа ҡарата ихтирамға таянған. Башта Чу, Цинь, Янь, У һәм Юэ батшалыҡтары шулай уҡ вәхшиҙәр тип һаналған һәм урталағылар — Цзинь, Ци, Сун, Лу, Чжэн, Вэй һәм Хань илдәренә ҡаршы ҡуйылған. Көслө батшалар күп тапҡырҙар Күк Улының өлөшләтә булһа ла ҡайһы бер өҫтөнлөктәрен алырға тырышҡан, ләкин уңышһыҙ булған. Чу хакимы, үҙен ван тип иғлан итһә лә, башҡа батшалыҡтарҙың баҫымы аҫтында Чжоуҙың үҙәк йортоноң баш булыуын бер нисә тапҡыр танырға мәжбүр булған.
Шоколад
Шокола́д (Chocolate, Chocolat, Chocolate) — какао емешенән әҙерләнгән төрлө кондитер продукттарын аңлатыусы термин.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Аҡрынлап цивилизациялы «үҙәк дәүләттәрҙең» майҙаны киңәйгән, сөнки ҙур батшалыҡтар, шул иҫәптән эске феодаль мөнәсәбәттәр системаһына буйһондороп, кескәйҙәрҙе йотҡанлыҡтан йәки уларҙы буйһондорғанлыҡтан, уларҙың һаны кәмегән.
Шоколад
Тарихы
Шоколадтың һәм какао ағасының тыуған иле булып Үҙәк һәм Көньяҡ Америка булып тора. Бер нисә йөҙ йыл буйы шоколадты эсемлек урынына файҙаланғандар. Индейҙар онталған какао борсағын һыуҙа бутап, ҡыҙыл борос ҡушып эсемлек әҙерләгәндәр. XVI быуатта ғалим-монах Бенцони Испания короленә шыйыҡ шоколадтың файҙаһы тураһында белдерә. Докладты шунда уҡ йәшерен итәләр, ә шоколадты дәүләт сере тип иғлан итәләр. Был серлелекте боҙған өсөн бер нисә кеше яза ала. Оҙаҡ ваҡыт шоколад байҙар файҙаланырлыҡ ҡына, етештереүе ҡатмарлы, ингредиенттары ҡыйбатлы аҙыҡ булып ҡала.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Сикләнмәгән ван власы урынына ванды яҡлаусы һәм хуплаусы кенәз-ярҙамсылар институты барлыҡҡа килгән. Улар, хәйлә ҡороу юлы менән уның ҡарарҙарын кире ҡаҡһа ла, ванды һаҡлаған һәм уға ярҙам иткән. Чжэндан кенәз Чжуан-гун (б. э. т. 743—701 йылдар) Боронғо Ҡытайҙа тәүгеләрҙән булып Чжоу дәүләттәрен ҡырағайҙарҙан һаҡлауҙы көйләүсе (bà 霸) — «төп» кенәздәр — гегемонов системаһын урынлаштыра. Мандәр һәм жундар һәм башҡалар төп ҡурҡыныс сығанағы булған.
Шоколад
Тарихы
Тик XIX быуат аҙағында ғына кондитерҙар хәҙерге заман шоколадын етештерә ала.
Ә XX быуат башында шәкәр һәм какаоның осһоҙланыуы шоколадты һәр кемгә һатып алырға мөмкинлек бирә. «Королдәр ризығы» тип рекламаланған шоколад ҙур уңыш ҡаҙана.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Уның гегемондары булып кенәз Хуань-гун (Ци) (б. э. т. 685 — б. э. т. 643 й.) һәм Вэй-гун (Цинь) б. э. т. 636 — б. э. т. 628 йй. сығыш яһаны. Система цивилизациялы дәүләттәрҙе вәхшиҙәрсә йәшәүҙән һаҡлауға йүнәлтелһә лә, ҙур дәүләттәрҙең (Ци, Цинь, Цзинь һәм Чу) көсәйеүенә, бәләкәй һәм перифериялы дәүләттәрҙе йотолоуына килтерә. Шул уҡ ваҡытта кенәз-гегемондар Чжоу вандары менән кәңәшләшмәй йәки уларҙың фекерен һанға һуҡмай үҙ аллы эш иткән.
Шоколад
Тарихы
Шоколад депрессияны дауалай, кәйефте яҡшырта, яраларҙы төҙәйтә тип иҫәпләйҙәр.
Сеймал
Какао борсағынан алынған какао порошогы шокалад етештереү өсөн төп сеймал булып тора. Какао ағасы Ер шарының тропик киңлектәрендә үҫә. Какао борсағының тауар сорты етештереүсе ил йәки сығарыусы порт исеменә тура килә (Гана, Баия, Камерун, Тринидад һәм башҡалар. Сифаты буйынса какао борсағын ике төрөмгә бүләләр: Какао емешенең итсәһендә 30-50 бөртөк какао борсағы була. Борсаҡ миндаль формаһында, оҙонлоғо 2.5 см була. Борсаҡтың ике өлөштән торған ҡаты төшө, үҫентеһе, ҡаты тышсаһы бар. Яңы йыйылған какао емештәренең шоколадҡа һәм какао порошогына хас тәме һәм хуш еҫе булмай, тәме әскелт төҫө тоноҡ була. Тәмен һәм еҫен яҡшыртыу өсөн уларҙы плантацияларҙа киптереүгә һәм ферментацияға ҡуялар. Майҙар, алкалоидтар — теобромин, кофеин (бер аҙ кимәлдә), аҡһым, углеводтар, дублаусы һәм минераль матдәләр, органик кислоталар, ароматик ҡушылмалар — какао борсағының төп компоненттары.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Б. э. т. 704 й. Чу (楚) батшалығының гуны Ми Сюнтун ҡытай упры) Чжоу батшалығының көсһөҙлөгөн һиҙеп, үҙен ван тип иғлан иткән һәм үҙен У-ван тип атай башлаған.
Шоколад
Ярымфабрикаттар
Эшәртеү барышында какао борсағын таҙарталар, сорттарға бүләләр һәм ҡыҙҙырылар, шыйыҡ массаға онтайҙар. Какао майында май ҡоро матдәнең 52—56 % тәшкил итә. 25 °С температурала ҡаты хәлдә, ә 32 °С — шыйыҡ хәлдә, шуға күрә ауыҙ эсендә иреп бөтә. Ешкәртеү барышында онталған какао тигән ярымфабрикат алалар. Был массанан махсус пресста какао майын һығып алалар. Онталған какао һәм какао майы шәкәр пудраһы менән шокалад етештереүгә китә, ә төпрәһенән какао порошогы эшләйҙәр. Шоколод массаһы шәкәр пудраһы, онтаоған какао, какао майы, тәмен һәм төҫөн яҡшырта торған ингредиенттар ҡушып эшләнә. Иҙмәне меланжер ярҙаманда ваҡлаәҙар (ҡаты матдәләр 20 мкм-дан вағыраҡ булырға тейеш), тағы бер мәртәбә какао майы менән ҡушып бутала, 30—31 °C-ҡа тиклем һыуытыла, шунан һуң формалау аппаратында һыуытала.
Яҙҙар Һәм Көҙҙәр дәүере
Феодаль мөнәсәбәттәр һәм кенәз-гегемондар
Чу батшалығы менән етди бәрелештәр башланды, чуслеләрҙе «Мань көньяҡ вәхшиҙәре» тип атай башлағандар. Баштараҡ, күрше бәләкәй батшалыҡтарҙы биләп, Чу көсәйгән, ләкин аҙаҡ сигенергә мәжбүр булған, һәм Чэнь һәм Цай батшалыҡтары үҙаллылығын кире ҡайтарған.
Шоколад
Мәҙәниәттә
Донъяла бер нисә шоколад музейы бар  — мәҫәлән, Кёльн, Брюгге музе!ҙары. Владимир өлкәһе Покров ҡалаһында донъяла берҙән бер шоколад музейы бар. Монумент ҡулына шоколад тотҡан әкиәт феяһы образында эшләнгән. Һәйкәл 2009 йылдың 1 июлендә Покров шоколад музейы ҡаршыһында асылған. Һәйкәл Крафт Фудс компанияһының Рәсәйҙәге эшмәкәрлегенең 15 йыллығы айҡанлы ҡуйыла. Шоколад менән бер нисә рекорд ҡуйыу бәйләнгән: Торнтонс британ шоколад етештереү компанияһы киңлеге 4 метр, оҙонлоғо 4 метр, ауырлығы 6 тоннаға яҡын шоколад әҙерләп Гиннесстың рекордтар китабына керә. Был шоколадты компанияның 100 йыллығына әҙерләйҙәр, рекорд алған плитка 75 мең ғәҙәти шоколадҡа бәрәбәр була. Ошоғаса шоколад етештереүсе Grand Candy әрмән компанияһы рекордсмен булған, был компания үҙенең 10 йыллығына 4.41 тонна шоколад плиткаһы эшләгән. Был плитка 4 көн буйына эшләнә, уның оҙонлоғо 5.6 метр, киңлеге 2.75 метр, бейеклеге 25 см була. Италия кондитерҙарының да ошоға оҡшаған рекорды бар, улар 3.58 тонна шоколад плиткаһы әҙерләгән.