cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Каппадокия
Геологик характеристика
Тауҙар, атап әйткәндә, урта Анатолияла Тавр тау һырттары, хасил булған осорҙа, Каппадокия уның бер өлөшө булып тора, тәрәнгә киткән ватылған урындар барлыҡҡа килә. Магма, ер өҫтөнә урғылып сығып, вулкандар барлыҡҡа килтерә, шулай итеп, Таврға параллель рәүештә яңы вулкандар һыҙаты (Эржиес, Дәүәт, Мелендиз, Кейчибойдуран, Хәсән һәм Гөллөдағ) барлыҡҡа килгән. Янартауҙар әүҙемлеге һуңғы миоцен осорона тура килгән.
Лава һәм туф, рельефтың түбән урындарын тултырып, тау үҙәндәрен һәм тау битләүҙәрен тигеҙләп, таулы ил урынына яҫы таулыҡ ойошторған. Шулай һүнгән янартауҙар конустары, ҡатып ҡалған лава ағымы, һоро көл ҡатламдары һәм пирит һыныҡтары бөртөктәре барлыҡҡа килә.
Таш бағаналар
Билдәле булыуынса, нәҡ шул рәүешле ойоштороуға һуд, йәки перибажалар (төр. Peri bacaları, «фея каминдары» , — таш бәшмәктәр һәм сәйер һыҙатлы һәм формалы "таш бағана"лар төрөндәге тау тоҡомдары ҡалдыҡтары. Был тоҡом ойоштормаларының геологик киҫелеше түбәндәгесә:
Элегерәк базальт һәм андезиттар туф нигеҙен тулыһынса ҡаплаған, ә хәҙер (емерелеү процесы арҡаһында) уны ҡаяларҙың айырым бер өлөшөндә генә күрергә мөмкин: улар конусҡа оҡшаған туф бағаналарҙа эре блоктар («эшләпә») һымаҡ урынлашҡан. Улар аҫтында, ҡаяның һәм туфтың сиген билдәләүсе анеыҡ горизонталь һыҙыҡ күренә. Туф конустың муйынсығы ваҡыт үтеү менән яйлап нәҙегәйә, шул сәбәпле был «эшләпә» емерелә. Өҫтән яҡланмаған тау тоҡомо ҡалдыҡтары тотош емерелеп төшә. Уларҙың дүртенсел осорҙа башланған емерелеү процесы беҙҙең көнгә тиклем дауам итә.
Туф конустары йә тотош стена, йә айырым төркөмдәр булып ҡалҡып тора. Был ҡаяларҙың ҡайһы беренең бейеклеге 40 м-ға етә. Бындай тоҡом ойоштормалары фәҡәт Каппадокияға ғына хас: Ҡызылырмаҡ, Дамс-Чайы (көнсығышта), Невшехир-Чайы (көнбайышта) 18 километрлы территорияһы, ә көньяҡта Ойлы һәм. Кермиль тауҙары араһындағы 288 кв. м. Типик формаһы — «бәшмәк», бынан да экзотик формалары ла осрай. Шулай, Гөременың тирә-яғында Love Valley (Түбәнге үҙән, Пенистар Үҙәне, Penis Valley) аңлайышлы фаллос (ҡара. илл. ) формаһына оҡшаған ҡая ойоштормалары бар.
Төркиәнең Эгей төбәгендә Кула ҡалаһының тирә-яғында 37,5 га майҙан биләгән, Кападоккияға оҡшатып, «Куладоккия» тип аталған өлкәһендә вулкан тоҡомдарынан барлыҡҡа килгән оҡшаш урын бар.
Климаты һәм үҫемлектәр донъяһы
Каппадокияла Климат уртаса континенталь, эҫе һәм ҡоро йәйе һәм һыуыҡ ҡышы менән. Ҡыш (декабрҙән февралгәсә) температура төнгө сәғәттәрҙә кире ҡиммәттәргә (0 −15…) тиклем кәмей, көндөҙ аҙ ғына ыңғай була (1-ҙән 5-кә тиклем йылы). Йылдың иң эҫе ваҡыты июндән сентябргә тиклем (төндә +15…+20-гә, көндөҙ 30 градус тирәһе). Иң ҡоро ай — август, ул осорҙа айлыҡ яуым-төшөм күләме 10 мм ғына, яуым-төшөм уртаса 3 көндән артмай. Апрель һәм май айҙарында яуым-төшөм күберәк (40-50 мм), 12-13 көн эсендә яуым-төшөм күҙәтелә. Үҫемлек аҙ, әммә тупраҡ виноград үҫтереү өсөн бик яҡшы тап килә (Төркиәнең бик аҙ төбәктәренең береһе). Тау яйлаһы континенталь климаты менән айырылып торғанлыҡтан, көньяҡ иген бөртөклөләре һәм емеш ағастары үҫтереүгә уңайһыҙ һанала.
Тарихы
Каппадокия үҙ тарихын б. э. т. 5 мең йыллыҡ башынан ала. Был осор эсендә, Хетт, Фарсы, Рим һәм Ғосман империялары һәм башҡа дәүләттәр составына сиратлап инеп һәм күп һуғыш аренаһына әйләнеп, төбәк цивилизация сатында урынлашҡан була.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> У скифов между тем двое юношей царского рода Плин и Сколопит, изгнанные из отечества вследствие происков вельмож, увлекли за собой множество молодых людей и поселились на берегу Каппадокии Понтийской около реки Термодонта, заняв покоренную ими Темискирскую равнину. Отсюда они в течение многих лет совершали грабительские набеги на соседние племена, которые, договорившись между собой, заманили их в засаду и перебили.<templatestyles src="Шаблон:Оригинальный текст/styles.css" /> <div class="NavHead collapsibleBox-title collapsibleBox-title-leftTitle collapsibleBox-title-rightHideLink" style="text-align:left;background-color:#eaecf0; color:#72777d;">Оригинальный текст <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">(лат. <span class="ref-info" style="cursor:help;" title="на латинском языке">) Sed apud Scythas medio tempore duo regii iuvenes, Plynos et Scolopitus, per factionem optimatum domo pulsi ingentem iuventutem secum traxere et in Cappadociae ora iuxta amnem Thermodonta consederunt subiectosque Themiscyrios campos occupavere. Ibi per multos annos spoliare finitimos adsueti conspiratione populorum per insidias trucidantur.
<templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Юстин, «Эпитома сочинения Помпея Трога „История Филиппа“» Тәүратта Каппадокия менән бәйле ҡайһы бер тарихи ваҡиғалар һүрәтләнгән: мәҫәлән, Каппадокия вәкилдәре соборҙа торғанда, апостолдарға Изге Рух (Тәүрат, иИге апостол ғәмәлдәре, гл. 2, 8-9-сы ст.), Каппадокия шулай уҡ башҡа яҙмала ла телгә алына: Пётрҙың Беренсе мөрәжәғәтнамәһе, гл 1, ст. 1
Б. э. т. III быуат башына Каппадокия Страбон исемдәрен һаҡлап ҡалған 10 провинцияға бүленә. Уларҙың бишәүһе Таврҙа: Мелитена, Катаония, Киликия, Тианитида һәм Гарсавритида. Башҡа биш атама: Лавинсена, Саргаравсена, Саравена, Хаманена һәм Моримена.
Тәҡүәле Ариарат III б. э. т 193 йылда Антиох менән берлектә римлеләргә ҡаршы һуғышта ҡатнаша, һәм Сүриәгә һалынған контрибуцияның бер өлөшөн түләргә тейеш була. Шул ваҡыттан алып ул пергамлыларҙың һәм римлеләрҙең тоғро союздашы була. Римлеләр менән дуҫлыҡ, Тит Ливий билдәләүенсә, 189—187 йылдарҙа төҙөлгән. Был Б. э. т. 182 йылда уның Понтий Фарнагы менән ыҙғышы бөтә кесе азия дәүләттәренең һуғышына алып килә. Фарнак Каппадокияға һөжүм итә, ләкин Пергамбатшалары Эвмен һәм Аттал көтмәгәндә Ариарат яҡлы булып сығыш яһай.
Был коалицияға ҡаршы көрәштә Фарнак б. э. т. 179 йылда еңелә һәм үҙе өсөн файҙаһыҙ шарттарға ҡул ҡуйырға: галаттар менән барлыҡ тиң булмаған килешеүҙәрҙе өҙә, Пафлагонияны һәм Каппадокияның баҫып алынған өлөшөн кире ҡайтарырға, шулай уҡ еңеүселәргә 1200 талант контрибуция түләргә.
Тит Ливий билдәләүенсә, ҡалған 160—153 йылдарҙа хәйләкәрлек һәм көс ҡулланып үҙ батшалығынан Деметрий тарафнан ҡыуылған Ариарат, Сенат ихтыяры ярҙамында тәхеткә ҡайтарыла. Ариараттың үҙенең әрмән биләмәләрен яңы барлыҡҡа килгән дәүләттәргә— Бөйөк Әрмәнстанға һәм Софенаға бирергә мәжбүр була.
Ариарат IV (156—131) үлгәндән һуң сыуалыштар дәүерендә Каппадокия Понт хакимлығы аҫтында ҡала, һәм был үрҙә иҫкә алынған понтий батшаһы Фарнак I әүҙем эшмәкәрлеге арҡаһында ойошторола.
Ариарат V Филопатор б. э. т. 133 йылда римлеләргә ҡаршы ихтилал башлаған һәм булған Пергамский Аристоник менән һуғыша, шул һуғышта һәләк булһа ла, рәхмәтле вариҫтары биләмәләренә Ликаония һәм Киликия ҡушыла.
Ариарат V Филопаторҙың тол ҡатыны Лаодика (Ниса?), үҙенең идара итеү ваҡытын оҙайтыу өсөн, бер-бер артлы биш улын үлтерә. Б. э. т. 130—129 йылдарҙа илдәге власть ғәмәлдә, алтынсы улына Ариарат VI -ға ҡалдырылыр өсөн, уның ҡулында була. Күрше Понт батшаһы Митридат V Эвергет Каппадокияға, «сабый вариҫҡа ярҙам» йөҙөнән, ғәскәр индерә, ә аҙаҡтан уға үҙенең ҡыҙы Лаодиканы кейәүгә бирә.
Тарихсылар билдәләүенсә, илдең килем сығанағы булып ҡолдар менән сауҙа итеү торған, һәм был эште Каппадокия һәм Вифиния батшалары ойошторған. Улар үҙҙәренең «тере тауары» менән, мәҫәлән, Делос утрауындағы ҡол баҙарын тултырған. Каппадокия ҡолдары тураһында Гораций, Персий, Марциал, Ювенал телгә ала
Төп даталар
Б. э. т. +. 25 0 — в 20/17 — Хаттар (Анатолия) йәшәгән, ил халҡы Хаттар
Каппадокия хакимдарының исемлеге
Исемлектәр:
1083 йыл — сәлжүктәр баҫып алыуы.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Христиан дине ҡабул ителгәнгә тиклем, Каппадокия эллинизация, романизацияға ла бирелмәй, төрлө империяларҙың артҡы өлөшөндә ҡала килгән. Илгә төрлө мәжүсилек культтары хас булған. Беҙҙең эраның тәүге быуаттарынан, монастырҙар киң таралыуы арҡаһында, христиан диненең төп үҙәктәренең береһенә әйләнә. IV быуатта христианлыҡҡа әһәмиәтле Троица тәғлимәтен эшләүсе, шулай уҡ Раштыуа байрамын индереүсе, готтар, әрмән һәм грузиндар мәғрифәтселәре: Вульфила, Мәғрифәтсе григорий һәм Нино Каппадокийская, иҫәпһеҙ-һанһыҙ изгеләр, шулай уҡ Бөйөк каппадокийлылар (Бөйөк Василий, Григорий Нисскийҙың һәм Григорий Дин белгесе Богослов) Каппадокиянан сыҡҡан.
Апокрифик сығанаҡтарҙа билдәле христиан изге яугир-яфа сигеүселәр изгеләр Георгий һәм Лонгинкаппадокийлылар булған.
Иҫтәлекле урындары һәм туризм
Каппадокия Төркиәнең туристик үҙәктәренең береһе. Был тәбиғәт көстәре һәм кеше ҡулы менән булдырылған уникаль иҫтәлекле урындар булыуына бәйле.
Провинцияның иҫтәлекле урындарының төп төркөмдәре:
Каппадокияның иҫтәлекле урындарының күпселеге Ургүп ҡалаһы округында урынлашҡан. Бында Гөреме, Зельве, Чавушин, Учхисар һ. б. асыҡ һауалағы музейҙар бар.
Каппадокияла туристик сервис Төркиәнең төп курорттары кимәлендә яйға һалынған. Бөтә төр отелдәр, усадьба тибындағы өйҙәрҙән башлап үҙенсәлекле мәмерйә ҡунаҡханаларына тиклем. Транспорт бәйләнеше — автомобиль, автобус йәки маршрут таксиҙарҙа, төп иҫтәлекле урындарға тиклем барыу мөмкинлеге бирә. Төрлө компанияларҙың бөтә ҡалаларҙа ла урынлашҡан туристик офистары, провинциялар буйлап һәр төрлө экскурсияларға йөрөтөүсе гидтар хеҙмәтен тәҡдим итә.
Рафидиҙәр
Рафидиҙәр (күпл. رافضة, روافض, берл.  — кире ҡағыусы; Рафидиты) — шиғыйҙарҙың сөнниҙәр тарафынан бирелгән киң таралған ҡушаматтарының береһе.
Ҡушаматтың барлыҡҡа килеүе
Шиғыйҙар тарафынан ҡайһы бер хәлифләрҙең законлылығын ҡабул итмәүе арҡаһында барлыҡҡа килгән. Әлеге ваҡытта Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәр династияһының законлы булыуын танымаған имамдарҙы «рафидиҙәр» тип йөрөтәләр. Шиғыйҙар үҙҙәре, рафидиҙәр «яуызлыҡты кире ҡаҡҡан берҙән-бер диндарҙар» тип раҫлап, ҡушаматҡа ыңғай мәғәнә бирә.
Тарихы
Мөртәтлек белгесе Ибн Таһир әл-Бағдади (980—1037) Ғабдуллаһ ибн Сәбә эйәрсендәре — сәбәғиҙәрҙе беренсе рафидиҙәр тип иҫәпләй. Икенсе риүәйәт буйынса, был терминды беренсе булып «артыҡ сикке» шиғый әл-Мөғирә ибн Сәйет ҡуллана, ул алтынсы имам Жәғәфәр әс-Садиҡ яҡлыларҙы шулай тип атай, сөнки улар Мәҙинә лә ихтилал күтәргән Мөхәммәт ибн Ғабдуллаһтың имамлығын таныуҙан баш тарта.
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Ҡомалаҡ (лат. Húmulus)- сәскәлеләр тибындағы киндерҙәр ғаиләһенән булған күп йыллыҡ йәшкелт аҡ сәскәле, үрмәле үҫемлек. Ҡомалаҡ сәскәһенән сүпрә (әсетке) ҡайнаталар. Ике төрө билдәле.
Рафидиҙәр
Тарихы
Һуңғы осор Өмәүиҙәр һәм тәүге Ғәббәсиҙәр заманының ислам тарихсыһы Әбү Михнәф власть өсөн өмәүиҙәргә ҡаршы көрәштә Зәйед ибн Ғәлиҙе яңғыҙ ҡалдырған шиғыйҙарҙы рафидиҙәр тип атай. Зәйди йүнәлеше барлыҡҡа килгәндән һуң, күбеһенсә тәүге ике хәлифәнең, шулай уҡ Өмәүиҙәр һәм Ғәббәсиҙәрҙең идараһын танымаған имамиҙарҙы рафиди тип атай башлағандар.
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Ботаник аңлатма
thumb|left|Ҡомалаҡ. Martin Cilenšek Naše škodljive rastline, 1892
Рафидиҙәр
Тарихы
Рафидиҙәр йәмәғәтте эҙәрлекләүҙәрҙән һаҡлау өсөн таҡиә (үҙ динен йәшереү) практикаһын рөхсәт итә. Улар шиғыйҙар ағымына, бигерәк тә шиғый-ун икеселәргә (иҫнәғәшәриҙәргә) ҙур йоғонто яһай.
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Төҙөлөшө
Ҡомалаҡ — ике өйлө үҫемлек, йәғни ата һәм инә сәскәләре була. Ҡулланыу өсөн үҫемлектең алтынһыу йоморсаҡ инә сәскәләрен йыялар.
Химик составы
Төп актив матдәләре: хумулин, полифеноль ҡушылмалар, эфир майҙары.
Рафидиҙәр
Тарихы
Сөнниҙәрҙә «рафидиҙәр» атамаһы кире мәғәнәгә эйә, әммә шиғыйҙар был ҡушаматты маҡтаулы итеп күрә: улар үҙҙәрен яуызлыҡты «кире ҡаҡҡан» берҙән-бер кешеләр тип атай.
Ҡомалаҡ (үҫемлек)
Төрҙәре һәм таралыуы
Был ырыуға түбәндәге төрҙәр керә:
Башҡортостанда ҡомалаҡты һыу буйҙарындағы әрәмәлектәрҙә (туғайҙарҙа) осратырға мөмкин. Ағастарҙы ҡуйы япраҡлы оҙон һабаҡтары менән сырмалаған был үҫемлекте сүпрә эшләү өсөн элек бик күпләп йыйғандар. Хәҙер ҡамырҙы әҙер сүпрә (дрожжи) ҡулланып әҙеләйҙәр, шуға ла ҡомалаҡ әйләнештән сығып бара. Һатыуҙағы сүпрә шул уҡ ҡомалактан әҙерләнә, шуға ла ҡомалаҡты культуралы үҫемлек тип һанарға була.
Был үҫемлекте үҫтереүе ҡыйын түгел, урмандан тамырын ҡаҙып алып ултыртһаң, бик матур декоратив үҫемлек булып йылдар буйы хеҙмәт итәсәк.
Бик әрһеҙ үҫһә лә, ҡомалаҡ сәскәһен йыйыу еңел түгел. Сәскәләре бейек үрмәләген үҫемлектең осонда ғына була.
Килем
Килем (Килимово) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 797 кеше. Почта индексы — 452725, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хур ҡыҙҙары
Хур ҡыҙҙары (Гу́рии) — ожмахта тәҡүә кешеләрҙең ҡатындары буласаҡ ҡыҙҙар. Иҫ киткес сибәр, мәңге йәшел зиннәтле баҡсаларҙа ҡиммәтле келәмдәрҙә яталар, һәм уларҙың ҡосағында икһеҙ-сикһеҙ ләззәт көтә, тип раҫланыла.
Тасуирламаһы
Хур ҡыҙҙарының күҙ ҡараһы ағынан ныҡ айырылып тора, йәғни ҡара күҙлеләр. Ожмах хур ҡыҙҙары сатырҙарҙа йәшәй мәңге йәшел баҡсаларҙа зиннәтле келәмдәрҙә ята. Кеше лә, ен дә ҡағылғаны булмаған улар ҡабырсаҡ эсендә йәшерелгән ынйы кеүек булыр. Ҡөрьәндә ғәҙәти һүҙбәйләнеш: «ҙур ҡара күҙле».
Хис тойғоло хур ҡыҙҙары образы ислам дине тәғлимәтендә һәм халыҡ әҙәбиәтендә һиҙелерлек үҫеш ала. Хур ҡыҙҙарын «хуш еҫ бөрккән матдәләрҙән (шафран, мускус, амбра) торған төрлө төҫтә, аҫыл таштар ҡаплаған үтә күренеп торған йоҡа тиреле» тип тасуирлайҙар.
Ҡөрьәндең ҡайһы бер шәрехләүселәрендә хур ҡыҙҙары образын символик аңлатыу улар менән ер ҡатын-ҡыҙҙары араһындағы айырманы билдәләү өсөн ҡулланыла. Суфый әҙәбиәтендә хур ҡыҙҙары образы мистик мөхәббәт һәм мистик ләззәт символына әүерелә. Хур ҡыҙҙары образы, Ҡөрьәндәге бөтә ожмах кеүек үк, Яҡын Көнсығыштың халыҡ ышаныуҙары өсөн уртаҡ образдарҙы үҫтерә.
Онги-Кум-Егарт
Онги-Кум-Егарт — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Яккун-Ях йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Райсдорф
Райсдорф (Reisdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 308 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 152 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99518 һәм автомобиль коды — AP.
Бала
Бала − балалыҡ осорондағы кеше. Уның сиктәре төрлө культурала төрлөсә аңлатыла. Дөйөм алғанда, кеше тыуғандан алып бәлиғ (енси өлгөрөү)булғансы осор. Ҡыҙ — ҡатын- ҡыҙ енесендәге бала. Малай — ир енесендәге бала.
Балалар медицинаһы Педиатрия тип атала (παιδός «бала» + «дауалау» . Башҡорт телендәге «бала» һүҙе башҡа бик күп төрки телдәрҙәге кеүек прото төрки *bāla, боронғо төрки bala һүҙенән алынған.
Санскритта «Бала» — bAla — парень, 5-16 йәшлек малай.
Урыҫ телендәге «ребёнок» һүҙе робѧ, (родит. *orbęte), ҡәрҙәш  «маленький мальчик», ὀρφανός «сирота»,  «осиротевший», оrb «сирота», arbja «наследник». Беренсе ижектәге һуҙынҡы «е» өнө «о» урынында булыуын икенсе ижектәге һуҙынҡы өн менән ассимиляцияланыуы менән аңлаталар.
Тарихи мәғлүмәт
Бала тураһында ғилем беҙҙең эраға тиклем IV быуатта медицинаның атаһы тип йөрөтөлгән Гиппократтың «Бала тәбиғәте тураһында» тигән хеҙмәтенән башлана тип иҫәпләйҙәр. I—II быуаттарҙа балалар тәрбиәләү, улар тураһында хәстәрлек күреү тураһында Цельс, Гален һәм Соран яҙа. Унан һуң 15 быуат буйы Гален менән Соран яҙғанды ҡабатлағандар. Балаларҙың күпләп үлеүе, хәйриә ойошмалары булдырылыуы, ҡайһы бер Европа илдәрендә тәрбиә йорттары, ташлап ҡалдырылған һәм ҡараусыһыҙ ҡалған балалар өсөн приюттар асылыу XV—XVII быуатта балалар организмы үҙенсәлектәре менән ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра —бала тәрбиәләү һәм уларҙың һаулығын ҡайғыртыу тураһында күп кенә хеҙмәттәр сыға башлай.
Рәсәйҙә Пётр I «Никахһыҙ тыуған балаларҙы урынлаштырыу өсөн Мәскәүҙә госпиталдәр төҙөү һәм уларға һәм уларҙы имеҙгән ҡатындарға аҡса бүлеү тураһында» («О строении в Москве госпиталей для помещения незаконнорождённых младенцев и о даче им и их кормилицам денежного жалования») тигән указ сығара. Һуңыраҡ М. В. Ломоносов никахһыҙ тыуған балалр өсөн халыҡ хәйриә йорттары (богадельня) һәм балалар сирҙәре буйынса ҡулланма сығарыу кәрәклеге тураһында «Рәсәй халҡын арттырыу һәм һаҡлап ҡалыу тураһында» («О размножении и сохранении Российского народа») тигән хатында яҙа. Тәүге тәрбиә йорттары (1763 йылда — Мәскәүҙә, 1771 йылда Петербургта) Екатерина II ҡушыуы буйынса И. И. Бецкой тарафынан булдырыла. Бецкой (үҙе лә кенәз И. Ю. Трубецкойҙың никахтан тыш тыуған улы) был йорттарҙың проекттарын эшләй һәм балаларҙы ҡарау һәм тәрбиәләү буйынса ҡулланма яҙа. thumb
Баланың үҫеү осоро
Бала — һәр саҡ уҫеүсе һәм үҫешеүсе организм, һәр бер йәшкә бәйле осорҙа уға билдәле морфологик, физиологик һәм психологик үҙенсәлектәр хас. Бала психикаһы үҫешенең түбәндәге осорҙарын айыралар:
Имсәк балаһы
Имсәк балаһы— бер йәшкә тиклемге бала: яңы тыуған бала (тыуғандан алып тәүге 4 аҙна) һәм имсәк балаһы (4 аҙнанан 1 йәшкә тиклем). Имсәк балаһының үҫеше уның артабанғы аҡыл һәм физик үҫешенә хәл иткес йоғонто яһай. Уның организмы тышҡы тәьҫирҙәргә тотороҡһоҙ, төрлө сирҙәргә тиҙ бирешеп бара, шуға күрә уны һәйбәт итеп ҡарарға кәрәк.
Балалар анатомияһы һәм физиологияһы үҙенсәлектәре
Имсәк балаларҙың тиреһе бик йомшаҡ, тиҙ йәрәхәтләнеп бара, тир биҙҙәренең сығара торған юлдары үҫешеп бөтмәгән. Беренсе йылда тир сығыу ике тапҡырға күбәйә, ләкин күп осраҡта тир бүленеүе оло кешенеке кеүек бармай, мәҫәлән, һыуығыраҡ булғанда тир нығыраҡ бүленеү лә күҙәтелә. Апокрин тир биҙҙәре эшләмәй. Был осорҙа сәс әкрен үҫә, ул 0,06 мм -ҙан 0,08 мм-ға тиклем ҡалыная.
Был осорҙа тире аҫты күҙәнәкле туҡыма (клетчатка) массаһы ла, май күҙәнәктәре миҡдары ла арта. Имсәк балаларының тире аҫты туҡымаһы массаһы тән ауырлығына ҡарата ололарҙыҡынан күберәк. Тыуған саҡта тире аҫты туҡымаһы майы 35,5 % була, бер йыл эсендә ул 56 % тиклем арта.
Имсәк балаларҙың һөйәк туҡымаһында ололарҙыҡына ҡарағанда минераль матдәләр аҙыраҡ. Ололарҙыҡынан ҡалыныраҡ булған һөйәк ярыһы (надкостница) яңы һөйәк туҡымаһын булдырыуҙа ҡатнаша. Яйлап һөйәккә әүерелеү нөктәләре барлыҡҡа килә, һөлдәлә кальций тоҙҙары күбәйә, һөйәк ҡата башлай. Балаға бер йәш тулыуға һөйәктәге кальций уртаса 3,5 тапҡырға арта (28 грамдан 100 грамға тиклем). Умыртҡа һөйәгенең физиологик бөгөлөшө барлыҡҡа килә. Яңы тыуған бала баш һөйәгенең һөйәктәре араһындағы йөйҙәр 3—4-се айға ҡата башлай, артҡы (кесе) лепкә (малый родничок) 4—8-се аҙнаға; алғы (ҙур) лепкә— бер йәш тулыуға ҡата. Күкрәк ситлеге мискә кеүек (ҡабарынҡы), ҡабырғалар горизонталь урынлашҡан. Тәүге тештәр (тешәү теш, һөт теше) 6-8 айлыҡ саҡта сыға башлай, бер йәшлек баланың 8 теше булырға тейеш.
Мускулдары бик үҫешмәгән була, тән ауырлығына ҡарата мускулдары оло кешенекенән күпкә әҙерәк. Мускулдар, бигерәк тә бөгә торғандары, юғары көсөргәнешле була(гипертонус, хатта бер аҙ хәрәкәт сикләнеүе лә һиҙелә), ҡулдарҙа 2—2,5 ай ярымға, аяҡтарҙа 3—4 айға бөтә, шулай уҡ бала ғәҙәттәгесә һәр саҡ аяҡ-ҡулды бөкләп тотмай башлай.
Баланың бронхылары бик нескә, уларҙың мускулы һәм эластик епсәләре бик аҙ үҫешкән. Үпкәнең эластик туҡымаһы ла ныҡ үҫешмәгән. Беренсе йылда үпкә альвеолалары һаны арта, үпкәнең тын алыу майҙаны 4 тапҡырға, бер минут тын алыуҙың күләме— 635 -тән 2200 см3 хәтле арта. Бала һирәгерәк тын ала башлай. Нормаль үҫешкән имсәк балаһының бер тын алыуына йөрөктең өс тибеше тура килә. 8 айға йөрәк массаһы 2 тапҡырға башлыса миокард ҡалынайыу иҫәбенә 2 тапҡырға арта. Пульс һирәгәйә бара: бер йәштә саҡта минутына 120 тибеш була.
Бала физиологияһының ҡайһы бер үҙенсәлектәре
Яңы тыуған һәм йәш балаларҙа кислородҡа ихтыяж, углекислый газ һәм мочевина (һейҙектәге карбамид) бүлеп сығарыу ихтыяжы ололар организмына ҡарағанда ҙурыраҡ. Бала кешенең тын алыуы оло кешенекенән айырыла, үпкәнең лайлалы ҡатламы бик йоҡа, йәрәхәтләнеүсән, тик һығылмалыраҡ, күп ваҡыт лайла бүлендекле, мукоцилиар эшмәкәрлеге яҡшыраҡ (тышҡы тәьҫирҙән яҡшыраҡ һаҡлана) ; йүтәл һәм сөскөрөү нәтижәлерәк, тик уларҙы контролдә тотоу ололар менән сағыштырғанда ауырыраҡ була.
6 айҙан 4 йәшкә тиклемге баланың үҙ буйы һәм тән ауырлығына ҡарата тын алыу йышлығы оло кешенекенән өс тапҡырға, 5 — 11 йәштәге балаларҙыҡы — ике тапҡырға йышыраҡ. Был бала организмы ололарҙыҡына ҡарағанда кислород менән яҡшыраҡ тәьмин ителә тигәнде аңлата, тик шул уҡ ваҡытта бысраҡ һауа һулағанда уға бындай һауа нығыраҡ зыян итә; йәки: оло кеше тәүлегенә үҙ кәүҙәһенең 1 кг-на ҡарата 1 мг ағыулы газдар һәм аэрозоль ваҡ матдәләр (мәҫәлән, туҙан) һеңдерһә, 6 айҙан 4 йәшкәсә бала уға ҡарағанда өс тапҡырға күберәк һеңдерә, шул уҡ ваҡытта уның зыянлы матдәләрҙе тарҡатыу һәм организмдан сығарыу мөмкинлеге ололарҙыҡына ҡарағанда әҙерәк була.
Кесе мәктәп йәшендәге бала үҫеше
Кесе мәктәп йәшендәге бала шәхесенә уның эске позицияһы формалашыу күҙлегенән сығып ҡарарға кәрәк, уның эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе булып уның үҙ-үҙен тотоуы (произвольное поведение) — был йәштәге бала психикаһы үҫешенең стратегик маҡсаты тора.
Кесе мәктәп йәшендәге баланың үҙ-үҙен тоторға өйрәнеүе өсөн иң мөһим фактор- уҡыу, унан ҡала — ғаиләләге хеҙмәт. Был баланың ғаиләләге бурыстарына бәйле, сөнки был йәштәге бала өсөн эшмәкәрлек үҙаллы була бара.
— Бала үҙ-үҙен тоторға өйрәнһен өсөн баланың уның алдына оло кеше ҡуйған маҡсаттарға ынтылыуынан тыш, уның үҙаллы шундай маҡсаттар ҡуя белеүе, уларға ярашлы үҙ тәртибен һәм аҡыл эшмәкәрлеген ойоштора һәм контролдә тота белеүе лә мөһим. Маҡсаттың ауырлыҡтарҙы еңеп сығырға мәжбүр итеүсе әһәмиәткә эйә икәнен иҫтә тоторға кәрәк. Маҡсат эшмәкәрлек башланырҙан алда билдәләнһә һәм эшләнә торған эш бик күп булмаһа ғына үҙенең төп функцияһын үтәй. Эш саманан тыш күп булған хәлдә, бала унан баш тарта.
— Икенсе мөһим хәл уҡыусы балалар араһындағы мөнәсәбәттәрҙең әһәмиәте артыуға бәйле. Был осорҙа коллектив бәйләнештәр, йәмәғәт фекере, бер-береңде баһалау, талаптар ҡуйыу кеүегерәк башҡа йәмғиәт тормошона хас феномендар барлыҡҡа килә. Иптәштәр менән аралашыу теләге 4-5-се кластарға көсәйә. Бындай ихтыяжы элек һиҙелмәгән балаларҙа ла ул күҙгә күренеп арта. Һәр бер бала үҙ урынын табырға теләй, уның иптәштәре менән булғыһы һәм улар тарафынан танылыу яулағыһы килә. Был йәштә балалар араһында мөнәсәбәттәр даими булмай, иптәштәре алмашынып тора, бының төбөндә баланың үҙенә яҡын иптәш һәм дуҫ табыу теләге ята.
— Үҙ-үҙеңде тотоу (произвольное поведение) 4-5-се класс уҡыусыларында үҫеп еткән, өлгөргән өлкән кеше тойғоһоноң формалашыуының һәм үҫешенең сығанағы булып тора.
Өлкәнлек (үҫеп етеү, өлгөрөү) төрҙәре:
— социаль һәм мораль яҡтан өлгөрөү- ул ололар менән аралашыуҙа, баланың ғаилә, уның именлеге тураһында ҡайғыртыуында, ата-әсәһенә даими ярҙамлашыуында күренә. Ғәҙәттә, был ауыр хәлдә ҡалған ғаиләләрҙә күҙәтелә, унда бала оло кеше вазифаларын үтәргә мәжбүр була;
— аҡыл йәһәтенән өлөгөрөп етеү- бала нимәнелер ысынлап та белергә һәм эшләй белергә теләй, был уның тирә яҡты танып-белеү эшмәкәрлегенә дәрт биреп тора;
— баланың «ысын ир -егет» һәм «ысын ҡатын-ҡыҙ» сифаттарына тиңләшеүе, был туранан- тура оҡшарға тырышыу һөҙөмтәһе һәм баланың үҙендә көс, ҡыйыулыҡ, батырлыҡ, түҙемлелек, дуҫтарға тоғролоҡ, башҡалар тураһында ҡайғыртыу кеүек өлкән кешегә хас сифаттарҙы булдырырға тырышыуы. Өлкән кеше тойғоһо булыуҙың күрһәткестәре :
— «өлкән кеше» булыу теләге һәм тирә-яҡтағыларҙан үҙенә "өлкән кеше"гә булған мөнәсәбәтте талап итеү ,
— үҙаллылыҡҡа ынтылыу, үҙ тормошоноң ҡайһы бер яҡтарын ололарҙың ҡыҫылыуынан һаҡлаға тырышыу,
— үҙ-үҙен тотоу линияһы, үҙ ҡараштары булыуы һәм уларҙы яҡлау.
Психологтар өлкән кеше хисе барлыҡҡа килеү был осор өсөн яңылыҡ (новообразование) тиҙәр һәм тимәк уның барлыҡҡа килеүе бала үҫешендә яңы осор башланыуы тураһында уйланырға ваҡыт еткәнлеген күрһәтә.
Үҫмер осор
Үҫмер — егет йәки ҡыҙҙың балалыҡтан йәшлек осорона күсеү ваҡыты. Хәҙерге фәндә баланың үҫмер осоро ил (йәшәү регионы), мәҙәни һәм милли үҙенсәлектәрҙән сығып билдәләнә (12—14 йәштән 15—17 йәшкә тиклем). 2011 йылда донъяла бер миллиардтан артыҡ үҫмер булған.
Аҡыл үҫеше осоро
Кеше аҡылы үҫешенең бер нисә осоро бар.
-Тыуғандан алып, 2 йәшкә тиклем сенсо-мотор интеллект (һиҙеүгә һәм хәрәкәт координацияһына бәйле, һөйләшә башлағанға тиклемге осор);
−2 −11 йәштәрҙә — айырым операцияларҙы (эштәрҙе) әҙерләү һәм ойоштороу осоро: уны эш башланғансыға тиклемге мәлде күҙаллауға (2 — 7 йәш) һәм айырым операциялар мәленә (7 — 11 йәш) бүләләр) ;
— 11 йәштән 15 йәшкә тиклем формаль эштәр осоро.
Бала тәрбиәләү
Тәрбиәләү — кеше шәхесен формалаштырыу процесы. Тәрбиә процесында бала шәхси тормошҡа, йәмғиәт, производство һәм мәҙәниәт тормошона әҙерләнә. Тәрбиә баланың аҡылы, әхлаҡи һәм физик яҡтан үҫешендә төп ролде уйнай. Тәрбиәнең төп төрҙәре — ғаилә тәрбиәһе (өйҙә) һәм ижтимағи тәрбиә. Ижтимағи тәрбиәгә мәктәп, мәктәпкәсә һәм мәктәптән тыш учреждениелар, балалар һәм йәштәр ойошмалары инә. Тәрбиә процесында балаға махсус ойошторолған ғаилә, йәмғиәттә ойошторолған тәрбиә системаһы, фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәттең үҫеш кимәле тәьҫир итә. Тәрбиә уҡытыу менән тығыҙ бәйләнгән, уҡытыу — бик мөһим тәрбиә сараһы. Тәрбиәләү оло һәм кесе быуындар араһында күсәгилешлекте тәьмин итә, белем биреүҙә, һаулыҡ һаҡлау һәм үҫтереүҙә тупланған тәжрибәне, донъяға ҡарашты бер быуындан икенсеһенә тапшырыуға ярҙам итә. .
— үрнәк күрһәтеү, тәү сиратта тәрбиәсенең тәрбиәләнеүсегә күрһәткән үрнәге;
— бойороҡ, шул иҫәптән талаптар һәм тыйыуҙар ҡулланыу ;
— өгөтләү (ышандырыу, инандырыу, ипкә килтереү);
— өйрәтеү, ғәҙәтләндереү;
— уҡытыу;
Бала тәрбиәләү тураһындағы фән— педагогика — бала тәрбиәләү процесында әһәмиәте булған бөтә факторҙарҙы ла асыҡлай һәм тикшерә.
Бала тәрбиәләүҙәге төп йүнәлештәр:
— баланың белем даирәһен арттырыуҙа ярҙам итеү, бала белергә тейешле һәм ул белергә теләгән нәмәләрҙең асылын асып биреп, аңлатырға;
— кәрәкле әхлаҡи сифаттарҙы тәрбиәләү;
— физкультура һәм спорт менән шөғөлләнеүҙе хуплау;
Педагогика фәне баланың йәшенә ҡарап әкренләп уға булған талаптарҙы арттыра барырға тәҡдим итә.
Бала хоҡуғы
Халыҡ-ара ҡануниәткә һәм Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы тыуғандан алып, баланың айырылғыһыҙ хоҡуҡтары бар, уларҙы дәүләт һаҡлай : бала, башҡа кешеләр кеүек үк йәшәүгә, үҙенә ҡағылған мәсьәләләр буйынса ҡараштарына хөрмәткә, уларҙы ирекле белдерергә хоҡуҡлы. Уның үҙ ҡараштарына, төрлө формала мәғлүмәт алыу һәм тапшырыуға, төрлө сикләүҙәрҙән (дискриминация) яҡлауға, белемгә, ялға һәм ял ваҡытын үткәреүгә хоҡуғы бар.
Рәсәй ҡануниәте буйынса кеше 18 йәшкә тиклем бала тип иҫәпләнә. Ләкин балиғ булмаһа ла, балаға 14 йәш тулғас паспорт бирелә. Ҡайһы берәүҙәр, кеше ваҡыттан алып, гражданин хоҡуғы ала тиҙәр, ләкин бала тыуғандан алып- Рәсәй гражданины, уның закондар яҡлаған хоҡуҡтары бар. 10 йәш- « ризалыҡ йәше», судта уға ҡағылышлы мәсьәлә ҡаралғанда, баланың фекерен һорау мотлаҡ (мәҫәлән, ата-әсәһе айырылышҡанда, баланың кем менән ҡалырға теләүен иҫәпкә алыр өсөн).
Балиғ булғансы (18 йәшкәсә) кешенең бөтә юридик хоҡуҡтары ла булмай. Уның өсөн яуаплылыҡ ата-әсәһе, йәки бағымсыһы (опекун) өҫтөндә була.
Күпселек илдәрҙә балиғ булмағандарға иҫерткес эсемлектәр һәм тәмәке һатыу тыйылған. Рәсәй Федерацияһында балиғ булмағандарға спиртлы эсемлектәр һатыу тыйылған
Бынан тыш, балаларҙы зыянлы мәғлүмәттән ҡурсалау тураһында закондар ҡабул ителгән (мәҫәлән, көс ҡулланыуҙы күрһәткән, порнография ,наркотиктар ҡулланыуҙы һәм суицидты (үҙ -үҙеңә ҡул һалыу) пропагандалаған мәғлүмәттән). Рәсәйҙә 2012 йылдың 1 сентябренән бөтә массакүләм мәғлүмәт (СМИ) сығанаҡтары өсөн ҡағиҙәләр булдырған 2012 йылдың 28 июлендә сыҡҡан № 139-ФЗ федераль закон бар.
Һаулыҡ
Балаларҙың тыуғандан алып үҫеүе һәм үҫеше, һаулығы һәм уның менән бәйле мәсьәләләр менән медицинаның айырым өлкәһе — педиатрия шөғөлләнә. Педиатрия башҡа медицина өлкәләре кеүек айырым органдарҙы ғына өйрәнмәй, ә бала һаулығында булған бар тайпылышты тикшерә. Бала организмында патологик процестар барышы оло кешенекенән айырыла, ә бала үҫә барған һайын сирҙең барышы үҙгәрә бара. Бынан тыш, педиатрҙар балалар коллективындағы бөтә балалар өсөн дә уңайлы шарттар булдырыуҙы ҡайғыртырға тейеш (ясли, балалар йорто, балалар комбинаты, мәктәп, интернат, стационарҙа). . Балалар һаулығы бик күп факторҙарҙарға бәйле (география, климат, экология, йоғошло сирҙәр таралған район, ауыл хужалығы ресурстары булыуынан, йолаларҙан, ҡайһы бер сирҙәрҙе генда һаҡлау йышлығы, илдең иҡтисади һәм мәҙәни хәле һ.б.) : Педиатрияла профилактика йүнәлеше тәү сиратта сирҙәрҙе булдырмауҙан һәм үҫеп килгән быуындың ғәрипләнеүенә юл ҡуймауҙан ғибәрәт :
Покровка (Әбйәлил районы)
Покровка (Покровка) — Башҡортостандың Әбйәлил районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 226 кеше. Почта индексы — 453618, ОКАТО коды — 80201828003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каракундуска
Каракундуска — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 680 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлим (исем)
Сәлим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Сәлим  исеме киң таралған.
Ховра-Шро
Ховра-Шро — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тар-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сүмләк (Мейәс ҡушылдығы)
Сүмләк  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға Мейәс йылғаһының уң ярына тамағынан 203 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 89 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә Силәбе ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аничковтар
Аничковтар (Оничков) — атаҡлы урыҫ дворян нәҫеленән сыҡҡан. Һуңғы өс быуат буйы ҡала инфраструктураһының бер нисә төп объекттарына исемдәрен биреп, Санкт-Петербург ҡалаһы менән тығыҙ бәйләнештә була.
Ырыу тарихы
Нәҫеле XVI быуаттан алып билдәле. Һуңғы шәжәрә буйынса, 1301 йылда ниндәйҙер татар ханы Беркә (Беркәй), Ҙур Орда царевичы, Иван Калитаға хеҙмәт итә. Суҡындырылғандан һуң Беркә Оникий тигән исем ҡабул итеп, Викула Воронцов тигән абруйлы кешенең ҡыҙына өйләнә һәм уның нәҫеле Аничковтар тип атала башлай.
Шәхестәр
XXI быуат башында Петербургта Аничковтар нәҫеленең яҡынса 40 вәкиле йәшәй. Улар араһында Рәсәй фәндәр академияһының ағзаһы-корреспонденты, РФ атҡаҙанған фән эшмәкәре, РФ хөкүмәте премияһы лауреаты, профессор Аничков Николай Милиевич, Рәсәй фәндәр академияһының кеше мейеһе институты директоры урынбаҫары, РФ Дәүләт премияһы лауреаты, медицина фәндәре докторы Аничков Андрей Дмитриевич, Петербург рәссамы — РФ Ауыл хужалығы ағзаһы, РОО «Иҫке Петербург йәмғиәте» ойоштороусыһы һәм вице-президенты Аничкова Надежда Юрьевна һ.б. бар
Эпонимдар
1715 йылда Петербургҡа инә торған урында Фонтанка аша күпер төҙөлә, был күперҙе төҙөүҙә майор Аничков Михаил етәкселегендә моряктар батальоны ҡатнаша. Батальон Фонтанка ярында урынлашҡан иҫке фин ауылында урынлаша, шунан алып был ер «Аничков биҫтәһе» тип атала. Һуңыраҡ башҡа 3 атама барлыҡҡа килә: Аничков күпере, Нева проспектында Аничков ҡапҡалары (оҙаҡ тормай) һәм Аничков һарайы. Һуңынан Аничков полковник чинына етә һәм участкаға эйә була, ул ерҙә Александринский театры урынлашҡан. Унан Садовая урамына Аничков тыҡрығы үтә (хәҙер Крылов тыҡрығы).
Дур-Дур
Дур-Дур (Оло Дур-Дур) — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумының 1942 йылдың 22 декабрендәге Указына ярашлы булдырылған. Миҙал һүрәтенең авторы — рәссам Н. И. Москалев.
Миҙал тураһындағы Положение
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы менән Севастополде обороналауҙа ҡатнашҡан РККА-ның һәм Хәрби-Диңгеҙ флотының бөтә хәрбиҙәре һәм элекке НКВД ғәскәрҙәре, шулай уҡ Севастополде обороналауҙа туранан-тура ҡатнашҡан граждандар бүләкләнә. Севастополь оборонаһы 250 көн дауам итә — 1941 йылдың 30 октябренән 1942 йылдың июленә тиклем. Миҙал менән Севастополь ҡалаһы фашистар тарафынан яуланған осорҙа әсирлеккә эләккәндәр бүләкләнмәгән, шул иҫәптән эвакуациялана алмағандар ҙа (башлыса рядовойҙар составы, шул иҫәптән госпиталдәрҙәге яралылар).
«Ленинградты обороналаған өсөн», «Одессаны обороналаған өсөн», «Севастополде обороналаған өсөн», «Сталинградты обороналаған өсөн» миҙалдары биш мөйөшлө ҡалыпта тағыла торған тәүге совет наградалары булып тора. Башта уларҙы күкрәктең уң яғында йөрөтөргә тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указына ярашлы башҡа миҙалдарға ла биш мөйөшлө ҡалып индерелә һәм обороналау өсөн миҙалдарҙы күкрәктең һул яғында, башҡа наградалар менән бер рәттән, йөрөтөү ҡарала. «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм башҡа СССР ордендары һәм миҙалдары булған осраҡта «Одессаны обороналаған өсөн» миҙалынан һуң урынлашытырыла.
1995 йылдың 1 ғинуарына ҡарата «Севастополде обороналаған өсөн» миҙалы менән яҡынса  кеше бүләкләнгән.
Миҙалдың тасуирламаһы
«Севастополде обороналаған өсөн» миҙалын булдырған саҡта уны тутыҡмай торған ҡоростан эшләү ниәтләнә, әммә 1943 йылдың 27 мартындағы ҡарар буйынса миҙалдың материалы баҡыр иретмәһенә алыштырыла. Диаметры — 32 мм, формаһы — теүәл түңәрәк.
Миҙалдың алғы яғында ҡабарынҡы түңәрәк эсендә (диаметры −22 мм) ҡыҙылармеец һәм ҡыҙылфлотсының билгә тиклемге һүрәте. Ҡабарынҡы түңәрәк аҫтынан орудиеның туп көбәге һәм якорҙең осо күренә. Өҫкө өлөштәге бәләкәй ҡалҡанда — биш осло йондоҙ. Урталағы түңәрәктең һәм миҙалдың ситтәренә тиклемге арауыҡта — «ЗА ОБОРОНУ СЕВАСТОПОЛЯ» яҙыуы. Ике һүҙҙең араһында — йондоҙ һүрәте Миҙалдың кире яғында"ЗА НАШУ СОВЕТСКУЮ РОДИНУ" яҙыуы, уның өҫтөндә — ураҡ менән сүкеш һүрәте.
Миҙалдағы бөтә яҙыуҙар һәм һүрәттәр ҡабарынҡы итеп эшләнгән.
Миҙал биш мөйөшлө ҡалыпҡа элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында тоташтырыла. Ҡалып 24 мм киңлегендәге ебәк муар таҫма менән уратылған. Башта таҫма уртаһынан 6 мм киңлектәге көмөш буйлы күк төҫтә булырға тейеш була. 1943 йылдың 19 июнендәге указға ярашлы яңы таҫма булдырыла — һарғыл-йәшел төҫтә таҫма уртаһынан күк төҫтәҙе бер буй үтә, киңлеге 2 мм.
Яғалбай
Яғалбай (лат. Falco columbarius) — йыртҡыс ҡош, Ер йөҙөндәге иң бәләкәй ыласын.
Ҡылыҡһырлама
Күгәрсендән бәләкәйерәк. Осло оҙон ҡанатлы, ҡыҫҡа ҡойроҡло ыласын. Һырт яғы нәҙек ҡара өҙөк һыҙыҡтар менән сыбарланған күкһел һоро, ҡорһаҡ яғы шулай уҡ һыҙыҡлы һарғылт ерән. Елкәһендә һәм яуырынында аҡһыл һары таптар бар. Ҡаштары, суҡыш төбө, аяҡтары һары. Ҡыйғырҙың «мыйыҡтары» булмауы менән, кәүҙәһенең аҫ яғы ерән булыуы менән айырыла. Тауышы яңғырауыҡлы «ки-ки-ки». Ваҡ ҡоштарҙы аулай. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ағас башында, ҡая таш һикәлтәләрендә, һирәкләп түңгәктәрҙә була.
Ерәнһыу көрән таплы, һарғылт ҡабыҡлы; йомортҡаларының һаны 3-4 бөртөк. Элек ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр. Тәбиғәттә йәшәү мөҙҙәте 11 йыл. thumb|'' Яғалбай йомортҡаһы right|250px|thumb|Себештәре
Ҡотлозаман Ишкилдин
Ҡотлозаман Ишкилдин (1785—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ҡотлозаман Ишкилдин Ырымбур губернаһы Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Әлшәй ауылында йәшәгән. Зауряд-хорунжий булып хеҙмәт итә.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 13-сө Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 13-сө Башҡорт атлы полкы 12-се һәм 7-се кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 22 октябрендә Түбәнге Новгородҡа бара. 1813 йылдың майында Түбәнге Новгород ополчениеһы менән бергә Варшава герцоглығына килә һәм Польша армияһы составына керә. 1813 йылдың 5 авгусынан Глогауҙы блокадалауҙа ҡатнаша һәм ҡәлғә бирелгәнсе уның составында һуғыша. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 13-сө Башҡорт атлы полкы Парижға инә.
Каббагаут-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урсдоннан йылғаһы ҡушылған урындан Урух йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Фәттәхетдинов Хәлфетдин
Хәлфетдин Фәттәхетдинов (1892—1938) — хәрби эшмәкәр. Беренсе донья, Граждандар һәм совет-поляк һуғыштарында ҡатнашыусы. 27-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры (1920, 1921). Ике тапҡыр Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән яугир (1921, 1922).
Биографияһы
Хәлфетдин Фәттәхетдиновтың һуғыштан ҡайтыуына Башҡортостанда автономия өсөн көрәштең ҡолас йәйгән мәле була. Дары еҫен еҫкәп ҡайтҡан федьфебелде 1918 йылда йәш автономияның яңы ойошторолоп ятҡан хәрби көстәре — Башҡорт армияһына хеҙмәткә алалар. Ул Әмир Ҡарамышевтың 1-се Башҡорт кавалерия полкында хеҙмәт итә (1919 йылдың ғинуарынан был полкка Муса Мортазин командалыҡ итә). 1919 йылдың февралендә 1-се Башҡорт кавалерия полкы составында ҡыҙылдар яғына сыға. Март аҙағында Мортазин менән ҡабат аҡтар яғына китә. 1919 йылдың авгусында Мортазиндың бригада кимәлендә үҫкән полкы менән тағы ҡыҙылдар яғына сыға. Тәүҙә Айырым Башҡорт кавалерия бригадаһының 6-сы полкында, 1919 йылдың ноябренән 5-се кавалерия полкында (һуңынан ул 27-се полк тип атала).
Бригада менән тәүҙә аҡтарға ҡаршы Урал фронтында (хәҙерге Ҡаҙағстан территорияһы), 1920 йылдың апрелендә Мортазин бригадаһы Польша фронтында ташлана. Хәлфетдин Фәттәхетдинов 1920 йылдың июнендә 27-се кавалерия полкының 1-се эскадроны командиры ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә. Башҡорт атлылары фронтҡа килеү менән 12-се армия составында поляктарға ҡаршы ташлана. Июнь башында ҡыҙылдар командованиеһы поляктарҙы Киев ҡалаһынан ҡыуып сығарыу буйынса операция башлай. Башҡорт бригадаһы Киевтың төн яғынан Днепрҙы кисеп сығып Киев-Коростень тимер юлын кисеү маҡсатында алға ынтыла.
Х. Фәттәхетдинов Пиняево ауылы янында булған һуғыштағы батырлығы өсөн тәүге Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. РСФСР Реввоенсоветының 1921 йылдың 17 февралендәге 57-се һанлы фарманында былай тиелгән:
«Утверждается присуждение… Реввоенсоветом 12-й армии ордена Красного знaмени: Башкирских кавполков… 27-го помощнику командира 1-го эскадрона тов. Фаттахетдинову — за захват во главе трех красноармейцев у дер. Пиняево 6 июня 1920 г. 25 поляков, 2 автоматических винтовок и запасных частей…».
1920 йылдың октябрендә Совет Рәсәйе менәнПольша араһында солох төҙөлә һәм поляктарға ҡаршы һуғыш тамамлана. Башҡорт атлылары поляктар менән бергә Ҡыҙыл Армияға ҡаршы һуғышҡан Семен Петлюраның армияһына ҡаршы ташлана. 1920 йылдың ноябрендә Башҡорт бригадаһы Котовскийҙың бригадаһы менән С. В. Петлюраның ғәскәрен тар-мар итә. Бында ла эскадрон командиры Фәттәхетдинов ҡаһарманлыҡ күрһәтеп, тағы бер Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Орден менән бүләкләү тураһында Реввоенсоветтың 34-се һанлы фарман 1922 йылдың февралендә донъя күрә. Унда былай тиелгән:
«…Утверждается присуждение…Реввоенсоветом Киевского военного округа ордена Красного знамени: 2-го Башкирского кавалерийского полка… командиру взвода тов. Фаттахетдинову Хальфетдину — за отличие, оказанное в бою 21 ноября 1920 г. у дер. Клининцы…».
Хәлфетдин Фәттәхетдиновтың икенсе батырлығы хаҡында полк командирының орденға тәҡдим итеп яҙған представлениеһында (1920 йылдың декабре) ентекле бәйән ителгән:
«…1920 йылдың 21 ноябрендәге һуғышта Клининцы ауылына баҫып инеп, бер орудиенан картечь менән һаман утҡа тотҡан дошманға ташлана һәм уны сабып үлтерә, шунан һуң, пулемёттан атыуын туҡтатмаған офицерға килеп етеп, уны ла сабып үлтерә, орудиеның һәм пулемёттың ҡалған хеҙмәтләндереүселәре Фәттәхетдиновҡа һәм килеп еткән ҡыҙылармеецтарға  бирелеләр. Ҡыҙыармеецтарҙы үҙ артынан эйәрткән Фәттәхетдиновтың эшенең һөҙөмтәһендә бер орудие, ике пулемёт һәм бер нисә әсиргә эләккән дошман була…».
Һуғыштан һуң Х. Фәттәхетдинов 2-се Башҡорт кавалерия полкы 1-се эскадронының взвод командиры итеп тәғәйенләнә. 1921 йылдың февраль-мартында ошо полктың хужалыҡ командаһы начальнигы вазифаһын үтәй. Ошо йылда ул демобилизацияланып, тыуған яғына ҡайта.
Шулай итеп, Польша фронтында һәм Петлюра ғәскәрен ҡыйратыуҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Хәлфетдин Фәттәхетдинов ике тапҡыр (1921, 1922 йылдарҙа) Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була. Беренсе орден менән бүләкләү тураһында фарман 1921 йылдың февралендә үк донъя күреүгә ҡарамаҫтан, орден тик 1922 йылдың июнендә Башвоенкоматҡа килә. 1922 йылдың 28 июнендә БАССР хәрби комиссары Әхмәтйән Тереғолов «Известия Всебашкирского центроисполкома» гәзитендә Башҡорт бригадаһында хеҙмәт иткән 10 кешегә, шул иҫәптән Х. Фәттәхетдиновҡа, Ҡыҙыл Байраҡ ордены килгәнлеге тураһында хәбәр итә: «Бывшему помощнику командира 1- се эскадрона 27-го Башкавполка т. Фаттахетдинову, ныне находящнмуся в Тамьян-Катайском кантоне. Орден № 12095. Приказ РВСР 1921 г. № 57». Хәрби комиссар: «ордена будут вручены по принадлежности при торжественной обстановке».
1921—1922 йылдарҙа Башҡортостанда ҡот осҡос аслыҡ була. Хеҙмәттән ҡайтҡас та Хәлфетдин Фәттәхетдинов Тамъян-Ҡатай кантонында «Башпомгол»дың урындағы ойошмаһында эшләй. Артабан Салауат ауыл Советы рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1930 йылдан Таштимер элемтә бүлексәһен етәкләй. 1938 йылда ауырып вафат була.
Ағастан йорттар төҙөү
Ағастан йорттар төҙөү — төҙөлөштөн төрө.
Ағас конструкциялары (АК) ҡамиллаштырыу юлдары Ағас конструкцияларының яҡшы яҡтары:
Столяр әйберҙәре
Йәбештерелгән брустан тәҙрәләр, ишектәр, түбәһе, басҡысҡтар һ. б. нәмәләр эшләйҙәр.
Йәбештерлгән брусты етештереү
Ағастын ныҡлығы уның сүс-ҡат төҙөлөшө менән бәйле. Ағастын ныҡлығы көстөн йүнәлеше ҡушылыуҙан бәйле: сүсҡа буйға, мөйөш артынан, сүсҡа поперек.
Температура ағастын ныҡлығына йоғонто итә.
Температура үҫеүҙән ағастын ныҡлығы кәмей, температура кәмей — ныҡлыҡ үсә. Температура 0 градустан түбән булғас, ағастағы һыу өшөй: ағас бигерәк тә ныҡлы була, йәкин ағас мурт була. Температура үсеүҙә упругость модуле кәмей. Ағас өсөн стандарт температураһы — + 20 градус. Тәржемә итеү формулаһы (10-50 градус сиктәрендә): R20=Rt+β(t-20), МПА. β- корректировка коэффициенты (мәҫәлән ҡыҫыуҙа β=3,5).
Ағас брусы төҙөлөштә ҡулланыу өсөн, унын поперечное сечение > 50 см2 булырға тейеш.
Ағастын сереүе һәм сереү менән көрәшеү
Сереү — ағастын сирләүе, ағасты боҙған грибоктар эше менән бәйле. Грибки спора менән размножаться итәләр. Споралар ағаста үҫәләр. Уларҙан ептәр сыға — гифиялар. Гифинан грибницалар сығалар -мицелиялар.
Грибоктар бүленә
Грибок ағаста тыуыр өсөн шартар булырға тейеш:
Ағастын сереүе 2 этаптарҙан тора: C6H10O5+H20---C6H12O6 C6H12O6+6O6-6CO2+6H20+Q (выделение тепла)
Сереү реакцияғы йылылыҡ биреү менән үтә. Төҙөлөштә 30 % ағас сереғән ағасты ремонтлауға бара.
Конструктив көрәш.
Химик көрәш Химик көрәш — ағасты антисептиктар менән пропитывать итеү. Антисептиктар бүленә:
Һылтанмалар
Башҡорт энциклопедияһында мәкәлә
Северная Тогул
Северная Тогул — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тогул йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ростов кремле
Ростов кремле — башта Ростов епархияһы митрополитының резиденцияһы. Ростов ҡалаһы үҙәгендә Неро күл тирәһендә урынлашҡан. Хәҙерге ваҡытта кремль ансамбле уға төньяҡтан һөйкәлгән Собор майҙанының Успенский соборы архиерей йортонан һәм көньяҡта — митрополит баҡсаһынан тора.