cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чанышев Яҡуп Йыһангир улы
Һуғыштар араһындағы тыныс ваҡытта
1923 йылдың сентябрь айында 19-сы уҡсылар дивизияһына хәрби комиссар ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә, ә һуңынан уны РККА-ның хәрби академияһына юғары начальниктарҙың белемен камиллаштырыу курсына уҡырға ебәрәләр. Был курстарҙы тамамлағандан һуң, ул 1924 йылдың авгусынан алып Ҡазанда торған 1-се уҡсылар дивизияһының 1-се уҡсылар полкында командир һәм дивизия комиссары, ә 1926 йылдың апрелендә ошо уҡ дивизияның командиры һәм комиссары итеп тәғәйенләнә.
1927 йылда Ҡыҙыл Армия хәрби академияһы ҡарамағындағы юғары начальниктар белемен камиллаштырыу курсын ҡайтанан тамамлай, 1929 йылда — единоначальник курста уҡ ваҡытта Хәрби-сәйәси академияның берҙән-бер начальниктары курсын тамамлап сыға.
1932 йылда уны М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһына уҡырға ебәрәләр, унда уҡыуын тамамлағандан һуң 1934 йылда Термезда торған  68-се тау-кавалерия дивизияһына (Урта Азия хәрби округы)  командир һәм комиссар вазифаһына тәғәйенләнә.
1935 йылың 26 тноябрендә Чанышев комдив исеме бирелә.
1937 йылдың 17 майынан ҡулға алына һәм НКВД органдары аҫтында тикшереүҙә була, әммә 1939 йылдың декабрендә тикшереү эштәре туҡталыу менән бәйле азат ителә, Ҡыҙыл Армия (РККА) сафында тергеҙелә. 1940 йылдың апрелендә М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академия хәрби академияһының дөйөм тактика кафедраһында өлкән уҡытыусыһы вазифаһына тәғәйенләнә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Һуғыш башланғанда элекке вазифаһында эшләй.
1941 йылдың ноябрендә  103-уҡсылар дивизияһына командир итеп тәғәйенләнә. Был дивизия 1942 йылда Харьков йүнәлешендә хәрби һөжүм хәрәкәттәре алып бара.
1942 йылдың июнендә Чанышев 333-сө полк уҡсылар дивизияһына  командир итеп ҡуйыла. Дивизия июль айынан башлап Изюм ҡалаһырайонында Төньяҡ Донец  һәм Дон йылғалары янында ауыр оборона хәрби хәрәкәте алып бара. 25 июлдә Чанышев ҡаты яралана һәм госпиталда дауалана. Шул уҡ йылдың 1 октябрендә  «генерал-майор» хәрби дәрәжәһе бирелә.
Госпиталдән терелеп сыҡҡас һәм К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академия курстарын тамамлағандан һуң, Чанышев  68-се армияның командующийы урынбаҫары итеп, ә һуңынан — 38-се армияның командующийы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
1943 йылдың авгусында 96-сы уҡсылар корпусы командиры итеп тәғәйенләнә, уның барышында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыусы. Был корпус Люблин- Брест һөжум операцияларында хәрби  хәрәкәттәр алып бара.  Бресты азат иткән өсөн уға "Брестский" тигән Почётлы исем бирәләр. Ошонан һуң ул командалыҡ иткән корпус Данциг һәм Гдыняны азат итә, Висла һәм Одерҙы кисеп сығып,  Көнсығыш-Померания һәм Берлин һөжүм хәрәкәттәрендә ҡатнаша, шулай уҡ Тухоль, Бютов, Гарц, Нойштрелиц һәм Варен ҡалаларын азат итә. Ошо яуҙарҙа күрһәткән иҫ киткес ҡыйыулыҡ һәм тәүәккәллеге өсөн генерал-лейтенант Чанышев Яҡуп Йыһангир улы 1-се дәрәжә Кутузов ордены менән бүләкләнә. утузов ордены
Һуғыштан һуңғы карьераһы
Һуғыш тамамланғандан һуң элекке вазифаһына ҡайта.
1946 йылдың майында К. Е. Ворошилов исемендәге Юғары хәрби академияға уҡырға йүнәлтелә һәм өлкән уҡытыусы вазифаһына тәғәйенләнә,1952 йылдың ноябрендә — ошо уҡ академияның төп курс начальнигы вазифаһын башҡара.
1957 йылдың ғинуарында  генерал-лейтенант  Чанышев Яҡуп Йыһангир улы хаҡлы ялға сыға. Артабан Мәскәү татар йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнаша. Мәскәү татарҙарына Асадуллаев йорттарын ҡайтарыу өсөн ойошторолған хәрәкәтте етәкләй.
1987 йыдың 6 ноябрендә вафат була һәм Мәскәүҙең Кунцево зыяратында ерләнә.
Наградалары
Генерал-лейтенант Чанышев Яҡуп Йыһангир улының наградалары Дәүләт тарихи музейында  һаҡлана.
Т. Н. Путилованың килем йорто
Тасуирлама
Йорт рус  архитектураһындағы йүнәлеш — төньяҡ модерн өлгөләренең береһе, ул үҫешен Санкт-Петербургта  XX быуат башында швед һәм айырыуса милли романтизмдың фин архитектураһы  йоғонтоһо аҫтында ала. Йорт монолит блоктан һәм эсендә ихата-ҡоҙоҡтан ғибәрәт. Эффектлы силуэты, фасадының баҙыҡ пластикаһы, төрлө формалағы һәм үлсәмдәге тәҙрәләре менән айырылып тора. Фасадының алғы яғы аҫҡы өлөшөндә гранит менән көпләнгән. Фасад уртаһында ослайып торған портал урынлашҡан, ул төньяҡ модерн өсөн хас булған ябалаҡ структуралары менән биҙәлгән. Йорттоң көньяҡ-көнбайыш мөйөшө черепица сатыр менән осланған, ул артабан юҡҡа сыҡҡан.
Тарихы
Йорт тол сауҙагәрҙәр ҡатыны  Т.Н. Путилова өсөн төҙөлә, уның Васильев Утрауының Урта проспектында мануфактура кибете  була. 1905 йылда уға 1 ранг капитаны вариҫтарынан ер участкаһына эләгә. Бер аҙҙан һуң йорт резина шиналар етештереү буйынса ширҡәткә күсә; йортта ошо ширҡәттең бер магазины урынлаша. Бынан тыш, революцияға тиклем йортта Рус сауҙа-сәнәғәт банкы бүлексәһе, шулай уҡ Д.Г. Орфенованың стеногрфия курстары урынлаша. Йорттоң һуңғы хужаһы булып коммерция советнигы, Төньяҡ быяла сәнәғәте йәмғиәтенең рәйесе  М.Л. Балабанов тора.
Һуғыштан алдағы йылдарҙан алып 1990 йылдарға тиклем йортта комиссия магазины урынлаша. Һуңынан йортта төрлө офистар һәм магазиндар, шул иҫәптән йорт йыһазы салондары ла урынлаша.
2011—2012 йылдарҙа йорт косметик йүнәтеүгә дусар була. Фасадтың алғы өлөшө комплекслы реставрация үтә. Ташты Көньяҡ Карелиялағы фин провинцияһы Юлямаа янындағы карьерҙан алып киләләр Стеналарының штукатуркаһы яңыртыла, балкон һәм эркерҙар йүнәтелә, шунан тыш семәрле метал рәшәткәләргә иғтибар бүленә, фасадтарҙағы ябалаҡ скульптуралары яңыртыла. Ниһайәт, иконография материалдары буйынса реставрациялаусы П.П. Игнатьев тарафынан йорттоң мөйөш эркерындағы юҡҡа сыҡҡан бөркөт скульптураһы төҙөлә.
Һаҡлау статусы
2001 йылда Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын күҙәтеү, ҡулланыу һәм яҡлау комитеты тарафынан «яңы асыҡланған һәм тарихи, фәнни, мәҙәни ҡиммәтҡә эйә булған ҡомартҡылар исемлегенә» (1175) индерелә.
Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы
Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙы (12 июль 1944 йыл) — ветеринария табибы, Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы.
Биографияһы
Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева-Дәүләтшина 1944 йылдың 12 июлендә Башҡортостан Республикаһы Салауат районы Миндеш ауылында тыуған.
Салауат районы Ишембай урта мәктәбен тамамлай.
1963—1968 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡый.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1968—1970 йылдарҙа Ауырғазы районы ветеринария станцияһында хеҙмәт итә.
1983 йылда В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз Ленин орденлы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы ауыл хужалығы академияһы һәм Ленин орденлы Я. Р. Коваленко исемендәге Бөтә Союз эксперименталь ветеринария ғилми-тикшеренеү институтында «Стрептококков (диплококков) свиней и меры борьбы» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1982 йылдан Бүздәк районындағы Тимирязев исемендәге совхоз директоры итеп тәғәйенләнә, совхозды алдынғылар рәтенә сығара.
1986 йылда Республика ветеринария лабораторияһы директоры.
1997 йылдан Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы министрлғы янындағы Ветеринария идаралығында малсылыҡ аҙыҡ-түлеге һәм сеймалы хәүефһеҙлеге буйынса дәүләт ветеринария контроле бүлеге начальнигы булып хеҙмәт итә.
Әминева Светлана Әхмәт ҡыҙының туранан-тура ҡатнашлығында Башҡортостан Республикаһында Кушнаренко һәм Учалы райондары хужалыҡтары мал туберкулёзынан, күп хужалыҡтар эре мөгөҙлө малдарҙың лейкозынан һәм башҡа киҫкен һәм хроник сирҙәрҙән ҡотҡарылды.
Һөнәри әүҙемлегенән башҡа, Светлана Әхмәт ҡыҙы Әминева бер нисә йыл рәттән Башҡорт дәүләт аграр университетының дәүләт имтихан комиссияһы рәйесе булды.
Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының малсылыҡ һәм мал аҙығы әҙерләү мәсьәләләре буйынса Ғилми советы ағзаһы,
Башҡортостан Республикаһы Ветеринария хеҙмәткәрҙәре ассоциацияһы Президиумы ағзаһы итеп һайлана.
1988—1998 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Аграр союзы Президиумы ағзаһы була.
Ғаиләһе
Тормош иптәше Әминев Нурфәйез Ғатаулла улы менән улы Азатты һәм ҡыҙы Леонораны тәрбиәләп үҫтерҙеләр, лайыҡлы белем алырға ярҙам иттеләр.
Мәүлекәсова Гөлсинә Ғәлим ҡыҙы
Мәүлекәсова Гөлсинә Ғәлим ҡыҙы (19 февраль 1981 йыл) — балет артисы. 1996 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2001) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2016), халыҡ-ара конкурстар еңеүсеһе һәм дипломанты.
Биографияһы
Гөлсинә Ғәлим ҡыҙы Мәүлекәсова 1981 йылдың 19 февралендә Өфө ҡалаһында тыуған. Атаһы Ғәлим Мәүлекәсов — музыкант, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
1999 йылда хәҙерге Рудольф Нуриев исемендәге Башҡорт хореография колледжын тамамлаған (Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Л.Ҡыуатова класы).
1996 йылда студент сағында уҡ Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет труппаһында эшләй башлай. 2000 йылдан — театрҙың төп солисы. 2001 йылда контракт буйынса Санкт-Петербургта К. Тачкин балет труппаһында эшләй.
Гөлсинә Мәүлекәсова — Р. Нуриев исемендәге Халыҡ-ара балет сәнғәте фестивале ҡатнашыусыһы, унда И. И. Иебра (Рим операһы), Д.Тамазлакару (Staatsballet Берлин театры), М. Перетокин (Ҙур театр), А. Меркурьев (Ҙур театр) менән сығыш яһай.
2008 йылда Башҡортостан Республикаһы төркөмөндә Францияла, ЮНЕСКО штаб-фатирында үткән сәнғәт оҫталары гала-концертында ҡатнаша.
2010 йылда «Рәсәй-Франция йылы» концерттарында ҡатнаша (Париж һәм Францияның башҡа ҡалалары).
Ғаиләһе: тормош иптәше Илдар Манапов (Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, 2014), ҡыҙы.
Гастролдәре
Италияға (2000, 2003), Египетҡа (2003, 2005), Португалияға (2005), Таиландҡа (2006, 2008), Францияға (2007), Бразилияға (2007), Ҡытайға (2008), Бөйөк Британияға (2001), Ҡаҙағстанға (2000, 2001), Грецияға (2008), Германияға (2009), Испанияға (2010), Францияға (2010) гастролдәр менән барған.
Уҡый-яҙа белеү
Грамоталылыҡ (әҙәбиәт ғилеме (лат. grammatica; боронғо грекса γράμβωατικ" һүҙ, грамматика") — туған телдә уҡыу һәм яҙыу оҫталығына өйрәнеү дәрәжәһе. «Уҡымышлы» һүҙе уҡырға һәм яҙырға, йә берәй телдә уҡый белгән кешене күҙ уңында тота. Тик уҡый алған кешеләрҙе лә «ярым грамоталы» тип атайҙар. Статистикала грамоталылыҡ кешенең көндәлек тормошона ҡағылышлы ҡыҫҡа, ябай тексты уҡыу, аңлау һәм яҙыу һәләтен аңлата. Өлкәндәрҙең грамоталылыҡ кимәле 15 йәш һәм унан өлкәнерәктәрҙең грамоталылыҡ кимәленән билдәләнә. Теге йәки был халыҡтың грамоталылыҡ индексы (ҡайһы берҙә ябай грамоталылыҡ тип тә атала) — грамоталылыҡ һаны менән дөйөм халыҡ һаны араһындағы нисбәтендә (ғәҙәттә проценттарҙа) билдәләнә. Грамоталылыҡ индексы үлсәнмәһә лә, нисек кенә булмаһын, башланғыс белемдең үҫеш кимәле ҡылыҡһырлана.
Грамоталылыҡ — кешенең артабанғы үҫешен үҫтереү өсөн нигеҙ. Китапҡа инеү кешелек ижад иткән белем менән файҙаланырға мөмкинлек бирә.
Теге йәки был ил халҡының грамоталылыҡ таралыу дәрәжәһе уның бөтә кешелектең аҡыл тормошонда ҡатнашыуы менән баһалана, әммә билдәле дәрәжәгә тиклем генә, ҡатнашыуы менән баһалана, сөнки наҙан халыҡтар ҙа, бәлки, аҙыраҡ кимәлдә булһа ла, кешелектең аҡыл һәм әхлаҡи хазиналарын туплауҙа (атап әйткәндә, вербаль булмаған, художестволы һ.б.) ҡатнашты һәм ҡатнаша.
Бөтәһе лә тиерлек уҡыған һәм яҙған бөгөнгө йәмғиәттә, «грамоталылыҡ» йыш ҡына хатаһыҙ, грамматика һәм орфография нормалары буйынса, яҙыу һәләте тип аңлатыла. Ә «наҙандар» — хаталы яҙыусылар.
Грамоталылыҡты таратыу тарихы (боронғо замандарҙан алып XIX быуатҡаса)
Был бүлек Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегенең «Грамоталылыҡ» һәм «Башланғыс халыҡ мәғарифы» мәҡәләләренең өлөшләтә йомғағы булып тора.
Грамоталылыҡ тарихы алфавит тарихынан башлана. Идеографик яҙма өҫтөнлөк иткән ваҡытта, яҙыу һүрәттәрҙә күрһәтелгәндә, мәҫәлән, эскимостарҙа һәм америка индейҙарында, «грамоталылыҡ», әгәр был һүҙҙе һынлы сәнғәтте аңлау тип атарға мөмкин булһа, яҙмаларҙа бер ниндәй ҙә шартлылыҡ булмай. Грамоталылыҡ тарихы яҙмалар шартлы характер алған һәм уларҙы аңлау өсөн уларҙы өйрәнергә кәрәк булған мәлдән башлана. Тарих тәү башлап грамоталылыҡты секуляризациялауҙың һәм демократлаштырыуҙың әкрен, әммә даими барышын күрһәтә: бер нисә кеше, башлыса дин әһелдәре, мираҫынан киң халыҡ массаларының ҡаҙаныштарына әйләнә.
Боронғо Мысырҙа яҙыу, һәр кемгә унан өйрәнеү мөмкинлеге бирелһә лә, руханиҙар ҡулында була. Әммә яҙыуҙы өйрәнеү шул тиклем ауыр булған, күп ваҡыт талап иткән һәм барыһы өсөн дә ҡулай булмаған. Грамоталылыҡ башлыса руханиҙар һәм юғары синыфтар араһында таралған була. Һуңғы ваҡытҡа ҡарата Платондың «Мысыр халҡының күпселеге хаттарҙы һәм иҫәпләүҙәрҙе өйрәнә» («хәрефтәр» көндәлек мөнәсәбәттәрҙә ҡулланылған демотик яҙыуҙы аңлата тигән дәлилдәр бар.
Күп ваҡыт һәм хеҙмәт талап иткән ассирий-вавилондарҙың шына яҙмаһы халыҡ араһында грамоталылыҡты таратыуҙы ҡатмарлаштыра.
Боронғо йәһүдтәрҙә яҙыу, күрәһең, бик иртә таралған. Беҙҙең эраның I быуатында һәр йәһүд ауылында мәктәп була.
Браминдар Һиндостанында, ҡанбабалар ҡатламынан башҡа, грамоталылыҡ киң таралған була. Түбәнге каста ағзаларына, ауыр гонаһ булараҡ, Ведаларҙы үҙҙәренә уҡыу ғына түгел, хатта (санскритта индуизмдың иң боронғо яҙмалары тупланмаһы) уҡыуҙы тыңлау ҙа тыйыла. Ҡатын-ҡыҙҙар өсөн уҡыу-яҙыу белеү хурлыҡлы тип һаналған; уны тик бейеүселәр һәм баядеркалар ғына, ике урта ҡатлам дин әһелдәре етәкселегендә генә уҡырға өйрәнә алған.
Грамоталылыҡ боронғо Грецияла киң таралыу ала, унда хатта ябай кеше лә уҡыу-яҙыу һәләтенә эйә була. Ҡатын-ҡыҙҙар араһында грамоталылыҡ киң таралмаған, сөнки ҡыҙҙар мәктәбе бөтөнләй булмаған. Грецияла ҡатын-ҡыҙҙарҙың уҡыу һәм яҙыу оҫталығына бер аҙ ғына кимәлдә әсәләрҙән һәм бала тәрбиәләүселәренән ала.
Боронғо Римда хатта иң яҡшы дәүерҙә лә грамоталылыҡ Грециялағы кеүек киң таралған булмаған. Рим империяһы дәүерендә наҙанлыҡ кимәле тағы ла юғарыраҡ була.
Урта быуаттарҙа грамоталылыҡтың таралыуы дин әһелдәренең һәм ҡалала йәшәүселәрҙең ҙур булмаған төркөмө менән генә сикләнә. Күпселек осраҡта дин әһелдәре наҙан була.
Византияла дин әһелдәре һәм чиновниктар уҡый-яҙа белгән, тик, яҡынса иҫәпләүҙәр буйынса, империяла өс йөҙгә яҡын бик белемле кеше генә XII быуат аҙағындағы боронғо әҙәби грек теленең бөтә нескәлектәрен үтәп яҙа ала. Уларҙың маҡсатлы аудиторияһы ла аҙ була. Ике меңгә яҡын кеше ҡатмарлы текстың әһәмиәтен баһалай, ә өс меңгә яҡын кеше телде белеү кимәлен баһалай алған, был Константинополь халҡының 1 проценттан кәмерәк өлөшөн тәшкил итә. Белем алыу ҡиммәт һәм оҙайлы була. Сиркәү кафедраһында йәки империяның баш ҡалалағы һарай хеҙмәтендә үҙ улдарын күрергә теләгән кешеләр аҡса һалған.
Грамоталылыҡ Пиреней ярымутрауында ғәрәп мәҙәниәте сәскә атҡан осорҙа һәм ун беренсе быуатта Италияла киң таралған була. Италиянан ситтә епископтар соборҙарҙа ҡултамғалар урынына тәреләр урынлаштыра. Рыцарҙар йыш ҡына грамоталылыҡты яратмай: улар урынына ханымдары һәм клерктары уҡыған һәм яҙған. Прованста ла туған телдә бер нисә сеньор ғына уҡый ала, латин телен әйтеп тораһы ла түгел. Людовик IX-ның улы яҙа белмәй.
Англияла король автографтары XIII быуаттан ғына ҡуйыла, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың, аҙағыраҡ, йөҙ йылға һуңыраҡ барлыҡҡа килә. Германияла хатта шағирҙар ҙа үҙ йырҙарын тәү башлап клерктарға (dichten — от dictiren) яҙҙыра (dichten — dictiren алыҫлыҡта).
Венгрияла магнаттар һәм батшалар геральдтар аша иғландар менән сығыш яһай, улар, ҡағиҙә булараҡ, илдә грамоталылыҡ булмау сәбәпле, күренекле роль уйнай. Ҡала халҡы араһында грамоталылыҡ киң таралған була.
Испанияла 1860-сы йылдарҙа 72 151 муниципаль советниктың 12 479-ы уҡый ҙа, яҙа ла белмәй. Наҙандар араһында 422 мэр һәм уларҙың 938 иптәше (урынбаҫары) була.
Грамоталылыҡ кимәлен баһалау методикаһы
Наҙанлыҡ мәсьәләһен хәл итеү өсөн халыҡтың грамоталылыҡ кимәлен үлсәү өсөн аныҡ ҡорал кәрәклеген белдереп, Н. Рубакин Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлегендә XIX быуат аҙағында билдәле булған грамоталылыҡ кимәлен баһалауҙың бөтә ысулдарын тәҡдим итә (был материал тулыһынса Демографик статистика мәҡәләһендә бирелә, «Грамоталылыҡ статистикаһын үҫтереү» бүлеге).
Халыҡ иҫәбен алыу (дөйөм) иң тулы һәм теүәл ысул булып тора, тип раҫлап, Н. Рубакин үҙенең етешһеҙлектәрен билдәләй, шул иҫәптән:
"Халыҡ иҫәбен алыу бик күп ваҡыт арауыҡтары аша сығарыла; шул уҡ ваҡытта йыйылған мәғлүмәттәр шаҡтай ҙур көскә инә һәм грамоталылыҡтың йылдан-йыл прогрессив хәрәкәтен күҙәтеү мөмкин түгел."
"халыҡтың ниндәй ҙә булһа физик кәмселеге арҡаһында грамотаға һәләтһеҙ өлөшө иҫәпләүҙәрҙән төшөрөлөргә тейеш. Уға, мәҫәлән, йүләрҙәр, шулай уҡ һуҡырҙар, һаңғырау-телһеҙҙәр һәм башҡалар инә…."Тулайым күрһәткес, мәктәпкәсә йәштәге балаларҙы ла наҙан тип иҫәпләгәндә, билдәле бер төбәктә балаларҙың уртаса һаны күберәк булған һайын, наҙанлыҡ кимәлен шул тиклем арттырып күрһәтә. Дөйөм халыҡ иҫәбен алыу, ҡағиҙә булараҡ, дөйөм һандан мәктәп йәшендәге грамоталы балаларҙы айырырға мөмкинлек бирә.
"1880-се йылдарҙың икенсе яртыһында Иркутск губернаһын өйрәнгән Рәсәй статистиктары асыҡлауынса, ярым грамоталылыҡ дөйөм грамоталылыҡ кимәленең 27,3 проценттан 50,9 процентҡа тиклемен тәшкил итә; төпкөл өлкәләрҙә был тағы ла насарыраҡ."
Ун туғыҙынсы быуат аҙағында Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә грамоталылыҡты баһалауҙа башланғыс мәктәптәрҙең һәм уларҙағы уҡыусыларҙың енси һәм йәш буйынса айырылған һаны файҙаланыла. Н. Рубакин был ысулды тәнҡит күҙлегенән ҡарай: грамоталылыҡ мәктәп төҙөү менән түгел, ә уны уңышлы тамамлау шарты менән килә:"әммә башланғыс мәктәптәрҙән барыһы ла грамоталы булып сыҡмай; байтағы курсты тамамламай"Рәсәйҙә лә, Европала ла, сиркәү-мәхәллә мәктәбенә йөрөһә лә, улар йыш ҡына уҡыу йылында көнкүреш ихтыяждары өсөн уҡыуҙан ситләшәләр. Башланғыс белемдең тулы булмауы мотлаҡ уҡытыу булмаған илдәрҙә айырыуса көслө, тип билдәләй Н. Рубакин. Автор шулай уҡ илдәр араһындағы күрһәткестәрҙе сағыштырып булмауын билдәләй: мәктәп йәше «ҡайһы бер илдәрҙә 7 йәштән 14 йәшкә тиклем, икенселәрендә 8 йәштән 13 йәшкә тиклем йәки 6—15 һ.б. һанала».
Илдә грамоталылыҡты баһалауҙың тағы бер киң таралған ысулы — рекрут комиссиялары статистикаһы, был грамоталылыҡтың өлөшөн билдәләргә мөмкинлек бирә. Дөйөм хәрби хеҙмәт индерелгән Рәсәйҙә Н. Рубакин был ысулды уңайлы тип таба: «хеҙмәткә алыныусылар халыҡтың төрлө ҡатламдарынан һәм дәүләттең төрлө мөйөштәренән килә; бынан тыш, хеҙмәткә алыныусыларҙы саҡырыу ваҡыты-ваҡыты менән, йылдан-йыл башҡарыла». Шул уҡ ваҡытта етешһеҙлектәрен дә күрһәтә:
Хеҙмәткә алыныусыларҙың грамоталылығын баһалауҙың тағы бер мөһим етешһеҙлеге — армия структураһына бәйлелек (офицер хеҙмәтенә ингән юғары синыфтарҙың өлөшө) һәм хәрби хеҙмәткә саҡырылыу шарттарынан (тыныс ваҡыт йәки һуғыш осоро).
Дөйөм хәрби хеҙмәткә саҡырылыу индерелмәгән илдәрҙә демографтар никахҡа ингән кешеләрҙең грамоталылығын өйрәнгән. Бында төрлө ҡатлам, төрлө йәштәге кешеләр һәм дин тотҡандар инә. Н. Рубакин да был статистикаға һаҡсыл ҡарай, дөйөм халыҡ иҫәбен алыуға өҫтәп, ситләтелгән ысулдарҙың береһе лә абсолют әһәмиәткә эйә түгел, тип белдерә: «Ил ни тиклем грамоталыраҡ булһа, саҡырылыусылар араһында ла, никахҡа инеүселәр араһында ла шул тиклем грамоталыраҡтарҙы осратасаҡбыҙ».
Географик шарттары
Грамоталылыҡ үҫешенә климат та (уның тәьҫире күп төрлө булһа ла) йоғонто яһай. Финляндияла, Швецияла һәм Норвегияла баҫыу эштәре булмаған осорҙа оҙайлы ҡыштар һәм кистәр, әлегә статистик яҡтан өйрәнелмәгән булһа ла, грамоталылыҡ үҫешенә ыңғай йоғонто яһауы ихтимал, тип билдәләй Левассёр.
Халыҡтың этнографик составы
Халыҡтың этнографик составы ла грамоталылыҡ үҫешенә йоғонто яһамай ҡалмай, әммә был йоғонтоно һандарҙа сағылдырыу ярайһы уҡ ауыр, сөнки сағыштырыу өсөн бер төрлөрәк шарттарҙа йәшәгән ике милләтте алырға кәрәк; шул уҡ ваҡытта күпселек осраҡта, этнографик составы ҡатнаш булғанда, иҡтисади яҡтан да, сәйәси йәһәттән дә бер милләт өҫтөнлөк итә, сөнки уҡытыу рәсми рәүештә танылған телдә алып барыла һ. б. Грамоталылыҡтың таралыуына халыҡтың төрлө составы йоғонто яһай ала. Халыҡтың бындай составы ҡайһы бер хөкүмәттәрҙе дәүләтте тәшкил иткән төрлө милләттәрҙе ассимиляциялау ҡоралы булараҡ мәктәптәрҙе ойоштороу тураһында ныҡлы хәстәрлек күреүгә этәрә. Ҡайһы бер осраҡтарҙа, Бөйөк Фридрих осорондағы Пруссиялағы кеүек, бындай сәйәсәт ниндәйҙер һөҙөмтә бирә, ә икенселәрендә грамоталылыҡ үҫешенә кире йоғонто яһай. Икенсе яҡтан ҡараһаң, илдә милләттәрҙең күплеге мәктәптәр ойоштороуға һәм грамоталылыҡтың таралыуына ҡамасаулай. Расаларҙың характеры грамоталылыҡ үҫешен дә билдәләй. Алфавитҡа йоғонто яһаусы халыҡ теле грамоталылыҡты өйрәнеүҙе ҡатмарлаштыра йәки еңеләйтә. Шулай итеп, ҡытай халҡында грамоталылыҡтың сағыштырмаса әҙ таралыуы күп осраҡта уны күп кеше өсөн өйрәнеү ҡыйынлығы менән бәйле. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында төрлө халыҡтар грамоталылығын үҙләштереү һәләте ғалимдар араһында бәхәс предметы булып тора. Дөрөҫ, папуастарға, мәҫәлән, бөтә фән, шул иҫәптән грамоталылыҡ та, европалыға ҡарағанда ҙурыраҡ ҡыйынлыҡ менән бирелеүенә шик юҡ. Ҡырағайҙарҙың белем алыуға ынтылмауы күп осраҡта һәләт етмәү менән бәйле түгел,ә уларҙың икенсе йүнәлешендә. Бөтә расаларҙың да белем алырға һәләтле булыуын күп тикшеренеүселәр дәлилләй.
Иҡтисади ҡоролошо һәм сәйәси ҡоролошо
Грамоталылыҡтың иҡтисади шарттарға бәйлелеген өйрәнеү сағыштырмаса еңел. Әгәр ҙә был шарттар үтә ҡатмарлы икән, грамоталылыҡҡа өйрәтеү өсөн кәрәк булғанса ваҡыт та ҡалдырмай. 1789 йылғы Бөйөк француз революцияһына тиклем халыҡтың ярлылығы, һис шикһеҙ, уларҙың наҙанлығынан, был үҙ сиратында уларҙың фәҡирлегенә йоғонто яһай.
Граждандар азатлығы
Дәүләттең сәйәси системаһы грамоталылыҡтың таралыуына ла көслө йоғонто яһай. Боронғо римлылар белемле ҡолдарҙы ҡәҙерләһәләр ҙә һәм хатта балаларының белемен һәм грамоталылығын ышанып тапшырһалар ҙа, ҡоллоҡ халыҡ массалары араһында грамоталылыҡты таратыу өсөн иң мөһим ҡаршылыҡтарҙың береһе булған.
Көнбайыш Европала грамоталылыҡ үҫеше конституцион принциптарҙы үҫтереү менән бәйле була."«Башҡа тигеҙ шарттарҙа, — ти Левассёр, — халыҡ идара итеүҙә ҡатнашҡан илдәрҙә беҙ сағыштырмаса күберәк белем биреү һәм таратыуҙы (белем һәм грамоталылыҡ тураһында) осратабыҙ. Мәҫәлән, Швейцария, Австралия һәм Канадалағы инглиз колониялары, Төньяҡ Америка Ҡушма Штаттары һ.б.»."Үҙидаралыҡта грамоталылыҡты таратыу — һәр кем аңлаған тәбиғи ихтыяж. Америкала ҡара тәнлеләрҙе азат иткәндән һәм сәйәси һәм гражданлыҡ хоҡуҡтарын биргәндән һуң, улар араһында грамоталылыҡ бик тиҙ тарала башлай. Был хоҡуҡтарҙың булмауы ҡара тәнлеләрҙең белем алыу дәрәжәһенә ниндәй кимәлдә йоғонто яһауы 1880 йылда уҡ АҠШ-та (халыҡ иҫәбен алыу) 67,63 % ҡара тәнлеләр, ә аҡ тәнлеләр — ни бары 9,49 % наҙан тип иҫәпләнеүенән күренә. Лавеле Швеция>ла түбән ҡатламдарҙы уҡытыу уңышын Скандинавия ярымутрауында был кластарҙың феодаль система тарафынан иң аҙ ҡыҫылыуы менән аңлата.
Крепостнойлыҡ хоҡуғы
Крепостнойлыҡ хоҡуғы грамоталылыҡтың таралыуына ла ҙур ҡаршылыҡ тыуҙыра. Азат ителеүҙән һуң 25 йыл үткәс тә, элекке крәҫтиәндәрҙең грамоталылығы элекке дәүләт крәҫтиәндәренә ҡарағанда күпкә түбәнерәк була. (Статистика йыйынтығы. Мәғлүмәттәр Камышин өйәҙе буйынса. Һарытау губернаһы.)
(Н.Бычков, «Юрид. Вестн.», 1890, № 7-8) Социаль системаның грамоталылыҡ үҫешенә кире йоғонтоһо тураһында һүҙ барғанда, уны ҡаршы яҡ-ҡаршы яҡҡа барған башҡа факторҙар менән тигеҙләргә кәрәклеген дә оноторға ярамай: грамоталылыҡ Швеция абсолют монархия осоронда протестантлыҡ йоғонтоһо арҡаһында үҫешә башлай. Икенсе яҡтан, Көньяҡ Америка республикаларына грамоталылыҡтың күпләп таралыуы хас түгел: климаттың йомшаҡ булыуы, һинд расаһының әүҙемһеҙлеге, йыш ҡабатланған революциялар, йәмғиәттең төрлө синыфтары араһындағы тәрән ыҙғыш һәм башҡалар грамоталылыҡ өсөн уңайһыҙ йүнәлештә эш итә. Ғөмүмән, дәүләт системаһы, тормоштоң төрлө өлкәләренә ҡағылып, грамоталылыҡтың таралыуына йоғонто яһай.
Дин һәм грамоталылыҡ
Грамоталылыҡтың таралыуына дин ниндәйҙер дәрәжәлә йоғонто яһай. Дин әһелдәре мәктәптәрҙе беренсе булып ойоштороусы һәм грамоталылыҡ таратыусы була<sup class="" style="white-space: nowrap">]
Йәһүдтәр синагогаларҙа мәктәп ойоштора, мосолмандар — мәсеттәрҙә (мәҙрәсәләр һәм мәктәптәр).
Йәш католиктар, катехизмды өйрәнеү өсөн уҡырға өйрәнергә тура килһә лә, йыш ҡына улар менән дин тәғлимәте телдән алып барыла (дин әһеленең вәғәз һәм һабаҡтары, тәүбә итеү).
Протестантлыҡҡа ярашлы, Христос менән аралашыу диндарҙарҙы изге яҙма китаптары менән туранан-тура таныштырырға бурыслы. Тимәк, диндарҙар грамоталы булырға тейеш. Яҙманы белмәгән протестантҡа аралашыу һәм раҫлау алыу рөхсәт ителмәй.
Реформацияның беренсе бурысы булып халыҡ араһында грамоталылыҡты үҫтереү өсөн көрәш тора, шул уҡ ваҡытта католицизм халыҡ массалары араһында грамоталылыҡтың таралыуына этәргес биреүҙән тыш, шулай уҡ, Библияның туған теленә тәржемә ителеүен, хатта уны уҡыуҙы ла тыйып, уны наҙан ҡалдырырға тырыша. Швейцарияла бер үк хоҡуҡтарға, тәбиғи байлыҡҡа, географик урынлашыуға һ.б. эйә булған кантондар бер-береһенән дин айырмаһына ҡарап грамоталылыҡ дәрәжәһе буйынса һиҙелерлек айырыла: католик кантондарында наҙанлыҡ кимәле юғарыраҡ. Чехияла гуситтар хәрәкәте ауылдарға һәм ауылдарға грамоталылыҡ тарата, әммә һуңынан иезуиттар йәберһетелгән был ил тиҙҙән яңынан наҙанлыҡҡа тарый.
Һарытау губернаһының Камышин өйәҙендә дүрт улуста иң грамоталы протестанттар (лютерандар, реформаттар һәм кальвинсылар, Сосновский улусында — 76,5 %, Усть-Куланинка улусында — 76,0 % уҡымышлылар) йәшәй.
Руханиҙарҙың роле
Грамоталылыҡтың таралыуы, бынан тыш, мәктәп эшенең кем ҡулында булыуына бәйле. Дин әһелдәре грамоталылыҡты пропагандалауҙа күренекле урын биләй; дин әһелдәре урта быуаттарҙан башлап грамоталылыҡтың тәүге уҡытыусылары булырға була. Әммә дин әһелдәренең ҡаҙаныштарын танып, фанатик йәки мин-минлекле дин әһелдәренең мәктәп эштәрендә ҡатнашыуы арҡаһында грамоталылыҡ кәмеүенә тарихта күп миҫалдар бар. Бельгияла католик дин әһелдәре, мәҫәлән, йыш ҡына мәхәллә халҡын уның ҡарамағынан ситләтелгән мәктәптәргә йөрөүҙән тыя. Элек-электән дин әһелдәренә грамоталылыҡ мәшәҡәттәре йөкмәтелгән Неаполь батшалығында 1867 йылда грамоталылыҡтың наҙанлыҡҡа уртаса нисбәте 1:10 тәшкил итә; Һәр 1000 кеше өсөн Базиликатала 912 кеше тулыһынса белемһеҙ була, Абруццола, Калабрияла һәм Сицилияла — 900; ҡатын-ҡыҙҙар араһында белемһеҙлек хөкөм һөрә; 100 ҡатын-ҡыҙҙың 2-һе генә уҡый-яҙа ала. Клаус һүҙҙәре буйынса, Һарытау губернаһында немец колонияларының пасторҙары «мәхәллә мәктәбендә тулы власть менән генә сикләнмәйенсә, йыш ҡына колонияларҙа, репрессив сараларҙы ҡулланып, шәхси мәктәптәрҙең барлыҡҡа килеүен ҡатмарлаштыралар», быларҙың барыһы ла «мәхәллә мәктәбен конфессиональ йоғонтонан һаҡлау» маҡсатында эшләнә". Дин әһелдәре мәктәбе мөдиренең грамоталылыҡты таратыуға кире йоғонтоһо уның конфессиональ маҡсаттар кеүек үк белем биреүгә ынтылыуы менән генә түгел, ә йыш ҡына дин әһеленең йәшәү шарттары был бурысты үтәргә бөтөнләй мөмкинлек бирмәй. Теге йәки был сәбәптәр арҡаһында мәктәптәр менән етәкселек итеүгә мәжбүр ителгәнлектән, эшкә вайымһыҙ һәм битараф ҡарай. Һөҙөмтәлә белемдәр кәмеһә лә, һиҙелерлек кимәлдә әкренәйә.
Жәғәфәри мәҙһәб
Жәғәфәри мәҙһәб (Джафари́тский мазхáб) — иснәғәшәриҙәр (الشيعة الإثني عشرية) һәм исмәғили-низариҙар инанған ислам хоҡуғы мәктәбе (фиҡһ). Жәғәфәри мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы — имам Жәғәфәр ибн Мөхәммәт әс-Садиҡ.
Тарихы
Шиғыйлыҡ ҡарашынан жәғәфәри мәктәбенә нигеҙ һалыусы зат гонаһһыҙлыҡ статусына эйә булғас, дин белгестәре һәм хоҡуҡ белгестәре уны мәҙһәб тип атауҙың хаҡлы булыуына шикләнә.
Сөнки мәҙһәб терминологик күҙлектән ҡарағанда — ислам хоҡуғы нигеҙҙәрен уның беренсел сығанаҡтарынан (Ҡөрьән һәм Сөннәт) алыуҙың билдәле бер методологияһын эшләгән мәктәп, ул дөрөҫ йәки хаталы була ала.
Әммә, шиғый теологтары һәм ҡанун белгестәренең дөйөм фекере буйынса, 12 Имамдың барыһы ла гонаһһыҙ һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Сөннәтенә бер ниндәй ҙә субъектив баһалар бирмәй, төп нөсхәлә һаҡлап ҡалғандар.
Икенсе яҡтан, жәғәфәри фиҡһында ике төп йүнәлеш — ысулиәт һәм әхбәрилек — сиктәрендә Ҡөрьән һәм Сөннәттән хоҡуҡ нормаларын сығарыу өсөн төрлө методологик алымдар эшләнгән.
Ижмә
Шиғый дин әһелдәренең дөйөм ижмәһе нигеҙендә теге йәки был дөрөҫ хәҙискә йәки Ҡөрьән аятына һылтанма ята. Әммә ҡайһы берҙә шиғый ғалимдары хәҙистең сәхихлек дәрәжәһенә йәки уның ялған булыуы мөмкинлегенә ҡарата төрлө фекерҙә булғанлыҡтан, шулай уҡ аят һәм хәҙистәрҙе төрлөсә шәрехләй һәм уларҙан төрлө һығымта яһағанлыҡтан, ҡайһы бер мәсьәләләр буйынса дин белгестәренең фәтүәләре айырыла.
Тынгыни-Яха
Тынгыни-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хуты-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Линдторф
Линдторф (Lindtorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 404 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,46 км2. Диңгеҙ кимәленән 33 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39596 һәм автомобиль коды — SDL.
Серженка
Серженка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әй, гүзәл Ҡырым
Әй, гүзәл Ҡырым («Ey, güzel Qırım», «Эй, гузель Къырым») — ҡырым татар халыҡ йыры.
Уның көйө Ҡырым татарҙары араһында киң таралған һәм йыш ҡына ҡырым-татар концерттарында яңғырай
Тудынг-Соим
Тудынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Пахт-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Әй, гүзәл Ҡырым
Тарихы
Йыр тексы һөргөндәге моң-һағышлы тормош һәм юғалтылған тыуған ил тураһында бәйән итә. Йырҙың килеп сығышы асыҡ түгел, мәгәр ул ҡырым татарҙарын депортациялағандан һуң, аноним рәүештә яҙылған тип һанала. Шулай уҡ йыр башта ҡырым татарҙары Фатима Хәлилова һәм Шөкри Османов тарафынан (депортациянан һуң Андижанда йәшәгәндәр) 1968 йыл да Алуштаға сәфәр ваҡытында яҙған өс куплеттан торған, артабан ҡырым татарҙары йәшәгән бөтә Үзбәкстан буйлап тарала башлаған, тигән раҫлауҙар бар
Тудынг-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әй, гүзәл Ҡырым
Тарихы
Йырҙың бер өлөшө Жамаланың «1944» тигән йырына индерелгән, ул шуны Украина вәкиле булып  башҡарып, Евровидении 2016-ла еңеү яулай.
Кожевников йорто
Тарихы
Йорт 1834 —1835 йылдарҙа  гвардия поручигы Кожевников өсөн архитектор  П. Ф. Воцкий тарафынан төҙөлгән.
1855 —1856 йылдарҙа йорттоң бер  фатирында Иван Александрович  Гончаров йәшәгән. Яҙыусы тап бында «Обломов» романы өҫтөндә эшләй.
XX быуаттың башында йортто беренсе гильдиялы сауҙагәр Соловьев һатып ала, шул ваҡытҡа ул  Невский проспекты районында бер нисә ҡоролма хужаһы була, ул айырым йортта   «Ҙур Төньяҡ» ҡунаҡханаһының филиалын һәм «Мулен Руж» синематографын (кинотеатр) аса. Шулай уҡ Кожевниковтың элекке йортонда төрлө ваҡыттарҙа П. Ефимовтың банк йорто һәм Скороход» ширҡәтенең аяҡ кейемдәре магазины урынлаша.
1928 йылға ҡарата йортта Петербург рәссамы Хидекель Юрий Михайловичтың «Красная светопись» фото-сәнғәт студияһы урынлашҡан.
Әлеге ваҡытта йортта «Дельта» сәнғәт галереяһы урынлашҡан. .
Оглоблин Иван Васильевич
Оглоблин Иван Васильевич (1 ғинуар 1921 йыл — 13 декабрь 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Оглоблин Иван Васильевич 1921 йылдың 1 ғинуарында  Тирлән ҡасабаһы (хәҙерге Башҡортостандың Белорет районы) эшсе ғаиләһендә тыуған.
Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Мәктәптең  7 синыфын тамамлаған. Белорет станцияһында, һуңынан Тирлән ҡалай-прокат заводының янғын һүндереү һағында эшләй.
1940 йылдың декабрендә Башҡорт АССР-ының Белорет хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. Хәрби авиацияның пилоттар мәктәбен тамамлай. 1942 йылдың майынан хәрәкәт итеүсе армияла.
Төнгө бомбардировщиктарҙың 25-се гвардия авиацияһы полкының бүлек командиры  (төнгө бомабардировщиктарҙың 2-се гвардия авиацияһы дивизияһы, 8-се һауа армияһы, 4-се Украина фронты)  гвардия өлкән лейтенанты Иван Оглоблин 1943 йылдың декабренә разведкаға 503 хәрби осош яһай  һәм  дошман тылындағы хәрби объекттарҙы, техниканы, тере көстәрҙе бомбаға  тота,  шул иҫәптән  — «У-2» самолетында көндөҙ метеорологик шарттар булмаһа ла 15 осош  яһай.
Һуғыштан һуң ҡыйыу лётчик  СССР хәрби һауа көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. Ул 1956 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлай.
1967 йылдан полковник И.В. Оглоблин — запаста, ә һуңынан отставкаға китә. Житомир (Украина) ҡалаһы 6-сы һанлы һөнәри-техник училищела башланғыс хәрби әҙерлек уҡытыусыһы булып эшләй. 1998 йылдан һарытау ҡалаһында йәшәй,  Һарытау өлкәһенең һуғыш һәм хәрби хеҙмәт ветерандары комитеты ағзаһы булып тора. .
2005 йылдың 9 майында совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышындағы  Еңеүҙең 60 йыллығына  арналған Еңеү Парадында, Мәскәүҙә, Ҡыҙыл майҙанда,  Һарытау өлкәһе вәкиле булып ҡатнаша.
2011 йылдың 13 декабрендә вафат була.
Батырлығы
«...Батыр һәм ҡыйыу лётчик. Көндөҙ ҙә һәм төндә лә  техника менән идара итеүҙе бик яҡшы белә. ...Телеһә ниндәй метеорологик шарттарҙа оса.
Экипаж бомба һәм пулемёт уты менән ерҙә 5 самолетты,  7 танкты,  2 бронемашинаны, йөк һәм ғәскәр менән 33 автомашинаны, 19 тимер юл вагонын,  7 автоцистернаны, 1 баржаны, 3 фараны,  2 кисеүҙе, боеприпастар менән 8  складты һәм яғыулыҡ менән 4 складты, 13 артиллерия уты нөктәһен, 15 миномет, 5 пулемёт, 6 зенит-артиллерия һәм 10  зенит-пулемёт нөктәһен юҡ итә, тимер юлы полотноһын 17 урындан эштән сығара, дошмандың терәк пункттарында 63 бинаға зыян итә  һәм 59  янғын тыуҙыра.
1942 йылдың июлендә  көндөҙ Валуйки районындағы дошмандың  ғәскәрҙәренә разведкаға ебәрелә. Самолет дошмандың көслө зенит һәм ҡорал-пулемёт уты аҫтына эләгә. Штурман-сержант Марченко һәләк була. Летчик батырҙарса  разведка алып барыуын дауам итә, һәм заданиены үтәп, аэродромға пуля ярсыҡтары менән телгеләнгән самолетын алып килеп еткерә, командованиеға үҙ ваҡытында ҡиммәтле мәғлүмәттәр килтерә.
1942 йылдың ноябрендә, ауыр метеошарттар һәм дошмандың төрлө ҡоралдарҙан көслө утына ҡарамаҫтан Сталинградтағы үҙ частәренә боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек ташыу  буйынса йөкләмәһен үтәгәндә, 30-25 метр бейеклеккә тиклем түбәнәйә һәм йөктө аныҡ күрһәтелгән урынға ташлай. Төн буйына  8-10 осош яһай.
1943 йылдың 27-нән 28 сентябргә ҡараған төндә Никополь ҡалаһы эргәһендә хәрби задание үтәгәндә  дошман зенит артиллерияһы тарафынан самолет бәреп төшөрөлә. Осоуҙы дауам итергә ярамай. Экипаж дошман тылында ергә ултырырға мәжбүр була. Летчик менән штурман өс тәүлек ҡамышлыҡта йәшеренәләр. 1 октябрҙә  осраҡлы рәүештә урындағы халыҡ төркөмөнә барып сығалар, улар ҙа немецтарҙан ҡамышлыҡта йәшеренгән булалар, улар аша шул урындарҙа эш иткән ҙур булмаған партизан отряды менән бәйләнеш булдыралар. Был отрядта,  разведка буйынса айырым заданиелар үтәп һәм дошман автотранспортын юҡ итеп, 1943 йылдың октябренә тиклем булалар. 25 октябрҙең төнөндә 17-се Һауа армияһы ебәргән самолет менән үҙ территорияһына күсереләләр.
30 октябрҙә кисендә, үҙе менән  кәрәкле запас частар алып, беҙҙең ғәскәрҙәр тарафынан азат ителгән Балка районындағы мәжбүри ултырған самолеты эргәһенә оса. Дошман артиллерияһы уты аҫтында төнө буйы самолет тергеҙелә һәм  31 октябрҙә иртәнсәк самолет полк нигеҙләнгән аэродромға ҡыуып алып киленә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 13 апрелендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм шул уҡ ваҡытта батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия өлкән лейтенанты Оглоблин Иван Васильевичҡа Ленин ордены һәм  «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 1307) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Хәтер
Оглоблин Иван Васильевич — Белорет ҡалаһының почетлы гражданы (Башҡортостан).
Белорет ҡалаһында И.В. Оглоблиндың  бюсы ҡуйылған.
Украиндар
Этнонима
Урта быуаттағы документтарҙа көнсығыш славяндар (урыҫтар, украиндар, белорустар) өсөн «Русь» дөйөм этнонимы ҡулланыла. Этноним варяг теленән килде ;
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы экспонаттары:
Лаборатор йыһаз
Лаборатор йыһаз тип лабораторияла эшләүсе ғалимдарҙың экспримент үткәреү, тикшеренеүҙәр алып барыу, төрлө иҫәпләүҙәр, үлсәүҙәр башҡарыу өсөн кәрәкле ҡорамалдарын, инструменттарын атайҙар.
Лаборатор йыһаз төрҙәре: дөйөм лаборатор йыһаздар, үлсәү ҡорамалдары, махсус йыһаздар, һынау үткәреү йыһаздары, аналитик йыһаздар.
Тар-Я
Тар-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Огур-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 24,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Толица
Толица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солица йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нийт Эллен Пээтеровна
Эллен Пээтеровна Нийт (Ellen Niit, ҡыҙ фамилияһы Эллен Хиоб фамилияһы, ) — эстон яҙыусыһы һәм тәржемәсе. Эстон ССР-ының атҡаҙанған яҙыусыһы (1977)
Биографияһы
1928 йылдың 13 июлендә Таллинн ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
1938-1943 йылдарҙа Эллен Нийт Таллиннда, Тапала,
1943-1947 йылдарҙа Таллиннда 4-се урта мәктәбендә уҡый.
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә) (Maştağa cümə məscidi) — Мәштәғә ҡасабаһындағы мәсет, Сабунчинский районы, Баҡы ҡалаһы, Әзербайжан.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
Тарту университетының эстон теле һәм әҙәбиәте факультетын тамамлаған (1952), эстон балалар әҙәбиәте бүлегендә аспирантурала уҡый (1952—1956).
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Тарихы
Баҡы ҡалаһының Сабунчинский районы Мәштәғә ҡасабаһы үҙәгендә урынлашҡан Йәмиғ мәсете, ислам календары буйынса 1129 йылда төҙөлә.
Карч Кирай
Чарльз Фредерик (Карч) Кирай (Charles Frederick "Karch" Kiraly ; 3 ноябрь 1960 йыл, Джексон округы, Мичиган штаты) — венгр сығышлы Америка волейболсыһы.
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе
Мәсет тарихы менән тығыҙ бәйле булған кешеләрҙең береһе булып, ислам ғалимы Аятулла Хажи Мир Әбдулғәни Бадкубейе тора, ул Мәштәғә ауылында дин әһеле ғаиләһендә тыуа. Ғалим 1912 йылда вафат була, ихтирам йөҙөнән уны Йәмиғ мәсете ихатаһында, иҫке манара эргәһендә ерләйҙәр. Әммә 1937 йылда манара совет власы тарафынан емерелгәс, Мәштәғә ауылы халҡы Бадкубейе табутын Сейидләр зыяратында, «Ағил Әбей» кәшәнәһе эргәһенә күсереп ерләй.
Тасуирламаһы һәм архитектураһы
Мәштәғә Йәмиғ мәсете ике өлөштән — дөйөм майҙаны 420 м² булған ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн булған өлөштән тора. Ҡатын-ҡыҙҙар өлөшө ике ҡатлы булып, һәр ҡатының майҙаны 16-ға 8 метр. Түбәһе аркалар менән тоташтырылған 20 таш бағанала таянып тора. Һигеҙ тәҙрә ҡуйылған көмбәҙенең диаметры 3,5 метр тәшкил итә.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
1956 йылдан 1961 йылға тиклем — Таллин яҙыусылар союзының шиғриәт буйынса консультанты, 1961—1963 йылдарҙа эстон телевидениеһы штаттан тыш мөхәррире.
Карч Кирай
Өс тапҡыр олимпия чемпионы, Олимпия уйындары тарихында классик һәм пляж волейболында уйнап еңеүсе булған берҙән-бер спортсы.
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Тасуирламаһы һәм архитектураһы
Мәсеттең төп эске бинаһының күләме 20 метрға 17 метр тәшкил итә. Мәсеттең ике инә торған ишеге һәи ете ҙур тәҙрәһе бар. Мәхрәб ябай формала үтәлгән һәм диуар эсендә урынлашҡан. Ете һикәлтәле мөнбәр (трибуна, кафедра) ағастан эшләнгән. Иҙән мәрмәр менән түшәлгән.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
1963 йылдан Эллен Нийт бойондороҡһоҙ яҙыусы.
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Тасуирламаһы һәм архитектураһы
Мәсеттең алғы өлөшөндә асыҡ балкон бар, унда китап биттәрендәге кеүек яҙмалар һырланған. Совет власы йылдарында мәсет ваҡытлыса ябыла һәм төрлө маҡсаттарҙа ҡулланыла, әммә артабан уның эшмәкәрлеге тергеҙелә.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
Эстон ССР-ының Юхан Смуула исемендәге әҙәби премия лауреаты (1971, 1978).
Йәмиғ мәсете (Мәштәғә)
Манараһы
1936 йылда элекке мәсет манараһы емерелә. Яңы манараның бейеклеге 46 метр тәшкил итә. Ул юнылған таштан эшләнгән һәм таш плита менән ҡапланған.
Карч Кирай
Халыҡ-ара волейбол федерацияһының версияһы буйынса, ХХ быуаттың иң шәп волейболсыһы.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
Филология фәндәре кандидаты (1985)
Урыҫ яҙыусылары Есенин, Чуковский әҫәрҙәрен, фин шағирҙарын, Шандор Петёфиҙың 120-нән ашыу шиғырын тәржемә итә.
Карч Кирай
Тормош юлы
Карч Кирай 1956 йылда Венгр ихтилалының иң ҡыҙыу мәлендә АҠШ-ҡа эмиграцияға киткән венгр табибы Ласло Кирай ғаиләһендә тыуа.
Нийт Эллен Пээтеровна
Биографияһы
Беренсе никахы (1949—1958) Хелдур Нийтта кейәүҙә. 1958 йылдан яҙыусы Яан Кросс менән никахта тора (1920—2007). Дүрт бала әсәһе.
2016 йылдың 30 майында вафат була. Рахумяэ зыяратында ерләнгән.
Карч Кирай
Тормош юлы
Ласло Кирайҙың төп мауығыуы уның улына ла күсә. Кесе Кирайға 11 йәш булғанда, атаһы менән бер дуэт булып уйнап, Калифорния пляжында үткәрелгән турнирҙарҙың береһендә ул беренсе тапҡыр еңеүсе була.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Maa on täis leidmist (1960)
Карч Кирай
Калифорния университеты
Карч Кирай омәктәпте Санта-Барбарала тамамлай. 1979 йылда Лос-Анджелестағы Калифорния университетына «биохимия» һөнәренә уҡырға инә һәм уны 1983 йылда бары тик иң «яҡшы» билдәләренә генә (отличиегә) тамамлай.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
"Земля полна находок" Linnuvoolija (1970)
Карч Кирай
Калифорния университеты
1979—1982 йылдарҙа Карч Кирай UCLA Bruins студенттар командаһында уйнай. Был осорҙа команда өс тапҡыр Студенттар спорты милли ассоциацияһының (NCAA) чемпионы була.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Oma olemine, turteltulemine (1979)
Карч Кирай
Калифорния университеты
Команда был йылдарҙа 129 матчта уйнай һәм шуларҙың 124 матчында еңеү яулай. Кирай дүрт йыл буйына иң дәрәжәле, ҡиммәтле, юғары баһаланған уйынсы булараҡ приздар яулай.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Karud saavad aru (1972)
Карч Кирай
АҠШ йыйылма командаһы
1985 йылда АҠШ-тың йыйылма командаһы капитаны итеп һайлана һәм Донъя кубогын яулай.
1986 һәм 1988 йылдарҙа Халыҡ-ара волейбол федерацияһы тарафынан иң шәп донъя волейболсыһы тип атала — 1986 йылда уның командаһы СССР йыйылма командаһы тарафынан Мәскәүҙә үткән изге ихтыярлы уйындарҙың иҫ китмәле финалында еңелә. Аҙаҡ ике айҙан һуң Парижда үткән донъя чемпионатында реванш ала; 1988 йылда американдар яңынан Сеулда үткән Олимпия уйындарының чемпионы була, Карч Кирай Сеул турнирының иң яҡшы волейболсыһы тип атала.
Нийт Эллен Пээтеровна
Әҫәрҙәре
Krõlliraamat (1979)
Карч Кирай
Италия
Сеулдағы уйындарҙан һуң Кирай АҠШ йыйылма командаһында уйнауҙан туҡтай һәм Стив Тиммонс менән икәүләшеп Италияның «Равенна» командаһы менән контракт төҙөй.
Үҙәк Европа ирекле сауҙа ассоциацияһы
Ойоштороу тарихы
1991 йылдың февралендә Венгриялағы Вишеград ҡалаһында Венгрия, Польша һәм Чехословакия вәкилдәренең юғары кимәлдә осрашыу һөҙөмтәһендә даими органдары төҙөү планлаштырмаған субрегиональ ойошма барлыҡҡа килде. Артабан был ойошма  Вишеград төркөмө тип атала башлаған. Чехияның премьер-министры Вацлав Клаус Вишеград төркөмөн төҙөү инициаторы булған. Элекке интеграцион структуралар емерелгәндә һәм Көнбайышҡа йүнәлгән сауҙа ағымының ҡыйын хәл ителгән проблемаларға осрауы шарттарында эске региональ продуктты үҫтереү һәм Европа союзына интеграцияланыуға әҙерләнеү өсөн тырышлыҡты берләштереү мохтажлығынан төҙөлгән был ассоциация.