cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тамил теле
Морфологияһы
Тамил алмаштары дүрт приставканың береһенә эйә булыуы мөмкин — a, i, u или e — һәм һүҙмә-һүҙ күрһәтеү алмаштарына тура килә. Мәҫәлән, vazhi (வழி) «юл» һүҙе приставкалар ҡушылғанда түбәндәгесә үҙгәреүе мөмкин: ivvazhi (இவ்வழி) «был юл», avvazhi (அவ்வழி) «теге юл», uvvazhi (உவ்வழி) «алыҫлығы уртаса булған юл» һәм evvazhi (எவ்வழி) «ниндәй юл».
Тамил ҡылымдары ла шулай уҡ уларға төрлө суффикстар өҫтәү юлы менән үҙгәрергә мөмкин. Ҡылымдарҙың суффикстары һанды, һөйкәлеште, ваҡытты һәм залогты аңлата ала.
Традицион тамил грамматикаһында сифат һәм ҡылымдар айырылмай - хәҙерге заман филологтары уларҙы морфологик һәм синтаксик нигеҙҙә айырырға әүәҫ булһа ла, телдең был ике һүҙ төркөмөн дә бер категорияға — uriccol индерә. Тамил теленең идеофондары бик күп, улар исемдең йәки алмаштың нисек яңғырауын йә һөйләүен күрһәтеп, рәүеш булып хеҙмәт итә.
Ям-Тин-Яха
Ям-Тин-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Тамил теле
Морфологияһы
Тамил телендә артиклдар юҡ. Билдәлелек йәки билдәһеҙлекте, мәҫәлән, ஒரு oru «бер» һанын йәки һүҙен ҡулланып, контексҡа ярашлы әйтеп бирелгән. Тамил телендә инклюзив алмаштар: நாம் nām («мы»), நமது namatu («наш») — эш-хәрәкәт адресатын үҙ эсенә алған; һәм экслюзив алмаштар நாங்கள் nāṅkaḷ («мы»), எமது ematu («наш») — эш-хәрәкәт адресатын алмаған алмаштар айырыла.
Синтаксисы
Тамил телендә ҡылым һөйләм аҙағында тора, сөнки һүҙҙәрҙең тәртибе - «SOV (субъект-объект-ҡылым)». Шуға ҡарамаҫтан, тамил телендә һүҙҙәр тәртибе ҡаты түгел. Тамил телендә предлогтарға ҡарағанда послелогтар күберәк. Тамил телендәге бөтә һөйләмдәр ҙә үҙ эсенә исемдәрҙе, алмаштарҙы, объекттарҙы һәм ҡылымдарҙы алмай; һөйләмдәрҙә һүҙ был төркөмдәренең береһе йәки бер нисәһе булмауы ихтимал. Мәҫәлән, һөйләмдә фәҡәт ҡылым ғына булырға мөмкин — muṭintuviṭṭatu «Тамамланы», йәки фәҡәт исем генә, алмаш һәм ҡылымһыҙ объект — atu eṉ vīṭu «Был минең өйөм» — булыуы мөмкин. Тамил телендә, рус телендәге кеүек үк, «to be» ҡылым-связка юҡ.
Ям-Тин-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Тамил теле
Лексикаһы
Хәҙерге тамил теле лексикаһы - башлыса дравид сығышлы. Бөгөн унда тел пуризмының эҙемтәләре ныҡ һиҙелә, был сит телдәр үҙләштермәләренең бөтөнләй булмауын аңлата. Шуға ҡарамаҫтан, хәҙерге (хатта классик) тамил телендә ҡулланылған һүҙҙәрҙең бер өлөшө элек сауҙа бәйләнештәре булған күрше телдәрҙән үҙләштерелгән: мәҫәлән, tavaḷai «тәлмәрйен» мунда телдәренән килгән, һәм унда tabeg тип йөрөтөлә; cavvarici «саго» (мал. sāgu) һүҙе малай теленән; campān «ял» (кит. san-pan) — ҡытай теленән; ora (ὥρα) — боронғо грек теленән алынған. Беҙҙең заманда тамил телендә шулай уҡ урду һәм маратханан үҙләштерелгән һүҙҙәр бар, улар был телдәрҙә һөйләшеүселәрҙең ваҡыты-ваҡыты менән тамилдар йәшәгән өлкәгә тәьҫир итеүен раҫлай; ҡайһы бер һүҙҙәр күрше дравид телдәренән һәм һинд-арий телдәренән - телугу, каннада, сингал теленән алынғанын сағылдыра. Беҙҙең көндәрҙә һүҙҙәр Европа телдәренән - португал, француз, инглиз һәм башҡа телдәрҙән алына.
Тел пуризмы
Тамил теле пуризмы (йәки «тел таҙалығын һаҡларға самаһыҙ ныҡ тырышыу») санскриттан үҙләштерелгән лексикаға ҡарата иң көслө ҡулланылған. Тарихы дауамында тамил теле, башҡа дравид телдәре менән бергә, лексикала ғына түгел (шуға ҡарамаҫтан, башҡа дравид телдәре менән сағыштырғанда, тамил лексикаһында санскриттан үҙләштерелгән һүҙҙәр күп булмай, грамматикала ла санскрит йоғонтоһона дусар була; ул телдәрҙән айырмалы рәүештә, ғилми һәм башҡа төшөнсәләрҙе тамил телекнең төп тамырҙары ярҙамында һүрәтләргә мөмкин була). XX быуатта тамилдар Паритхимаар Калайньяр (Parithimar Kalaignar) һәм Мараймалай Адигал (Maraimalai Adigal) етәкләгән «Таҙа тамил теле өсөн хәрәкәт» (там. தனித் தமிழ் இயக்கம் thani tamil iyakkam) тип аталған хәрәкәт ойошторолған. Унда ҡатнашыусылар тамил телен санскрит йоғонтоһонан таҙартырға ынтылған. Һөҙөмтәлә һуңғы ике тиҫтә йылда документтарҙа, әҙәбиәттә һәм йәмәғәт телмәрҙәрендә санскриттан үҙләштерелгән һүҙҙәрҙе ҡулланыу 40-50 %-тан 20 %-ҡа тиклем кәмегән.
Өйрәнеү
Европалылар араһында тәүгеләрҙән булып тамил телен немец миссионеры Бартоломей Цигенбальг тикшергән, ул XVIII быуат башында был телдең грамматикаһын һәм һүҙлеген төҙөгән.
Непейцев дендропаркы
Непейцев дендропаркы — Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы Үҙәк электр селтәрҙәре (ЦЭС) биҫтәһе янындағы дендропарк, тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Шота Руставели, Кубань, Адмирал Макаров һәм Дауыт Юлтый урамдары буйлында, Непейцев тауында урынлашҡан.
Майҙаны —23,8 гектар. Дендропарк кеше тарафынан ултыртылған коллекцион урман үҫентеләренән (ағастар, ҡыуаҡлыҡтар) тора. Тәбиғәт ҡомартҡыһы тарихи, ғилми, ғәмәли һәм рекреацион әһәмиәткә эйә.
Тарихы
Дендропаркка 1811 йылда Осип Тимофеевивич Непейцев (Өфөләге дворяндар Непейцыновтар нәҫеленән) тарафынан һалынған.
Непейцев (Бер осор 1928 йылда төҙөлгән Үҙәк электр станцияһы арҡаһында ЦЭС ҡаласығыисемен йөрөтә) тауының өҫкө өлөшөндә, Непейцево имениеһында урынлашҡан.
Һуңыраҡ Непейцев ауылы Ырымбур губернияһының халыҡ училищелары директоры Иван Васильевич Базилевтың милкенә күскән. Уның вафатынан һуң ауыл хужалығының ҙур белгесе булған улы Алексей Иванович Базилев паркты киңәйтеп, паркты төҙөкләндереүҙе дауам иткән.
1923—1924 йылдарҙа дендропарк менән Өфө урман хужалығы техникумы шөғөлләнә.
Фәнни хеҙмәттәрҙә дендропарк биләмәһендә үҫкән 25 ғаиләгә ҡараған 100-ҙән ашыу төр ағас һәм ҡыуаҡ тоҡомо һүрәтләнә.
1956 йылдан алып паркта фәнни күҙәтеү эше алып барыла. Көнсығыш өлөшөндә тәбиғи киң япраҡлы урман участкаһы урынлашҡан. Парктың был өлөшөндә ағастарҙың йәше яҡынса 120—140 йыл тәшкил итә. Парктың был өлөшөндәге имән ағастарының йәше яҡынса 120—140 йыл тәшкил итә. Бигерәк тә бындағы ябай имәндәр ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Дендрохронология йылъяҙмаһы буйынса был ағастар 1910 йылдар тирәһендә, йәғни дендропаркка нигеҙ һалғанға тиклем үк ултыртҡанлығы асыҡлана. Парктағы был ағастар Башҡортостанда иң ҡарт имәндәр булып һанала. Бөгөнгө көндә бөтәһе 142 имән ағас һаҡланған.
Нейпедропарк 1965 йылдың 17 авгусында БАССР Министрҙар Советы ҡарары менән тәбиғәт ҡомартҡыһы тип иғлан ителә.
Коллекцияһы
Паркта 100-ҙән ашыу төр урындағы һәм интродуцентлы ағас һәм ҡыуаҡлыҡ бар: амур йөҙөмө, амур бәрхәте, даур ҡайыны, уссурий грушаһы, ҡыҙыл имән, себер шыршыһы, сәнскеле шыршы, себер ҡарағайы, Банкс ҡарағайы, веймут ҡарағайы, корея кедры, тис япраҡлы псевдотсуга, көнбайыш туяһы, шәкәр сағаны, саған (клён зеленокорый), падуб япраҡлы магония, аҡ тут ағасы, маньчжур сәтләүеге, маака муйылы һәм башҡалар.
Парктың ҡайһы бер урындарында, бигерәк тә амур бәрхәте үҫкән участкаларҙа ағастарҙың байтаҡ ҡына ҡороуы күҙәтелә.
Бында тирәктәрҙең һәм уларҙың А. М. Березин тарафынан сығарылған гибрид формаларының ҙур коллекцияһы бар: Пирамидаль тирәк гибридтарының һирәк коллекцияһы (Рәсәйҙең алтын гибридлы фондына ингән 20-нән ашыу төрсәһе) булдырылған.
Урындың хәле
Дендропарк биләмәһенең күпселек өлөшө йыл һайын сүпләнә, бында төҙөлөш һәм көнкүреш сүп-сары сығарыла, усаҡ яғалар. 2010 йылдарҙан алып дендропарк юғалыу сигендә.
Ғәлиәхмәт (исем)
Ғәлиәхмәт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Ғәлиәхмәт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән үҙләштерелгәнг, ғәли+әхмәт; бөйөк Әхмәт тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Айытбаев Ғәлиәхмәт Ямалетдин улы — Башҡорт милли-азатлыҡ хәрәкәте эшмәкәре. Башҡорт мәркәз шураһы һәм Кесе Ҡоролтай ағзаһы.
Шаһиев Ғәлиәхмәт Юллаҡан улы, Шаһиев Ғәлиәхмәт Юлмөхәммәт улы (1914 — ?) — 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Ауылдар
Ғәлиәхмәт (Галиахметово) — Башҡортостандың Хәйбулла районындағы ауыл.
Сурағол
Сурағол (Сурагулово) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата кеше йәшәмәй. Почта индексы — 453873, ОКАТО коды — 80241810004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сурағол ауылы 1795 йыл алдынан барлыҡҡа килгән. Ул ваҡытта ни бары 4 йорт иҫәпләнә, уларҙың һәр береһендә 7-шәр кеше тура килгән. 1859 йылдағы X ревизия мәғлүмәттәре буйынса 16 йортта 78 кеше йәшәгән. Беренсе Совет халыҡ иҫәбен алыу мәлендә 14 йортта 160 кеше күрһәтелгән.
1842 йылда 72 кешегә 126 сирек, йәғни 1008 бот яҙғы иген сәселгән.
Ғафаров Марат Фазылтдин улы
Ғафаров Марат Фазылтдин улы (30 июль 1942 йыл) — уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе, журналист. Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы (1997), Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Мәсетле районының Рәшит Әхтәри исемендәге премияһы лауреаты (2007),
Биографияһы
Марат Фазылтдин улы Ғафаров Башҡорт АССР-ының Мәсетле районы Борғатъя ауылында 1942 йылдың 30 июлендә тыуған.
Ләмәҙтамаҡ урта мәктәбен, 1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1965 йылда «Салауатнефтехим» комбинатында башлай. 1970—1971 йылдарҙа «Урожай» ирекле спорт йәмғиәтенең Мәсетле район советы рәйесе. 1971 йылда уҡытыусы, Мәләкәҫ һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры, 1986 йылда Мәсетле районы халыҡ мәғарифы бүлегенең методика кабинеты мөдире, 2004 йылдан Оло Ыҡтамаҡтың 2-се урта мәктәбе музейы етәксеһе, ә 2009 йылдан райондың тарихи-крайҙы өйрәнеү музейын етәкләй.
Харъяга
Харъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 5 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мостовка (Том ҡушылдығы)
Мостовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк (Кижиров ҡушылдығы) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сизьма (Шексна ҡушылдығы)
Сизьма — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шексна йылғаһының һул ярына тамағынан 57,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 69 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гыносьева
Гыносьева — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Темәс башҡорт педагогия училищеһы
Темәс башҡорт педагогия училищеһы — 1936 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Темәс ауылында Ырымбур башҡорт педагогия техникумы базаһында ойошторола. 1941 йылда Темәс педучилищеһы составына Сермән педучилищеһы (Белорет районы) индерелә. 1956 йылда Белорет педучилищеһы (хәҙер Белорет педагогия колледжы) менән ҡушыла һәм Белорет ҡалаһына күсерелә.
Тарихы
1921 йылда Ырымбурҙа (ул ваҡытта Ҡаҙаҡ республикаһы субъекты) Башпедтехникум эшен башлай, уҡыу йортоноң төп маҡсаты — башҡорт һәм татар мәктәптәре өсөн милли кадрҙар әҙерләү. Педтехникум данлыҡлы башҡорт йорто Каруанһарайҙа урынлаша. Ырымбур педтехникумында башҡорт яҙыусылары Сәғит Агиш, Баязит Бикбай, Зәйнәб Биишева; С. Әлибаев, Ф. Баҡаев, М. Нағаева, М. Байымов, дипломат Һатыусин С. (Сатучин) кеүек күп кенә күренкле партия һәм совет эшмәкәрҙәре уҡыған. Әммә техникум Башҡортостандан алыҫ урынлашҡан булыу сәбәпле педтехникумда башлыса яҡын-тирә ауылдарҙағы йәштәр белем ала һәм, уҡыу тамамланғандан һуң, үҙ төйәктәренә ҡайта. Урал аръяғы райондары милли кадрҙарҙа ҙур ҡытлыҡ кисерә, шуға күрә башҡорт хөкүмәте педтехникумды Урал аръяғы райондарының береһенә күсереү тәҡдиме менән сыға. 1936 йылда килешеүгә ҡул ҡуйыла һәм ВЦИК ҡарарына ярашлы Башпедтехникум Темәс ауылына күсерелә.
Темәс — белем усағы
Ырымбур Башпедтехникумын Темәскә күсереү осраҡлы булмай, сөнки был ауылда революцияға тиклем үк мәғариф үҫешкән була. 1864 йылда Темәс ауылында уҡытыусы Имаметдин Сәйфуллиндың өйөндә беренсе баҫҡыслы тәүге урыҫ-башҡорт мәктәбе асыла. Бында бөтәһе 26 уҡыусы уҡый: 8 урыҫ, 18 башҡорт балаһы. Уҡытыусы булып прапорщик С. Протопопов, мөҙәрис булып И.Сөләймәнов эшләй. 1874 йылда земство тарафынан урыҫ-башҡорт мәктәбе төҙөлә. Унда арифметика, география, тарих, телдәр буйынса башланғыс белем бирелә. 20-се быуат башында ауылда 2 мәҙрәсә була (береһен алтын промышленниктары Рәмиевтар төҙөй). Элекке мәҙрәсә йортонда 1891—1892 йылдарҙа билдәле мәғрифәтсе, шағир, сәсән Мифтахетдин Аҡмулла балаларға дин һабаҡтары биргән. 1906 йылда икенсе баҫҡыслы 6-йыллыҡ халыҡ училищеһы асыла. 20-се быуат башында Әбүбәкер Хөсәйенов ауылда мәҙрәсә аса, унда хәләл ефете ҡыҙҙарға белем һабаҡтары бирә, рус — башҡорт мәктәбен асыуға ла хәҙрәт күп көс һала. Уны «Ҡыҙыл мулла», тип йөрөтәләр. 1909 йылда ҡатын-ҡыҙҙар өсөн йәҙитсе ысул менән уҡытҡан мәктәп асыла. 1919—1921 йылдарҙа малайҙар өсөн тау-һөнәрселек мәктәбе асыла. 1920 йылда — башҡорт мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү курстары. 1920—1930 йылдарҙа Темәс ауылы Йылайыр кантоны мәктәптәренең методик үҙәге булып тора. 1920 йылда Ш.Хоҙайбирҙин исемендәге дүртенсе баҫҡыслы өлгөлө мәктәп асыла. 1920 йылда Темәстә балалар йорто асыла (1956 йылға тиклем эшләй). 1924 йылда икенсе баҫҡыслы педагогик йүнәлешле өс йыллыҡ мәктәп асыла. 1926—1932 йылдарҙа ҡыҙҙар өсөн туҡыу-һөнәрселек мәктәбе эшләй.
Яңы урында төпләнеү
1936 йылдың июлендә педучилище директоры итеп К. Либкнехт исемендәге Мәскәү физика-математика институтын тамамлаған Ғәлимов Әсғәт Носрат улы тәғәйенләнә.
Ырымбур педтехникумының иң яҡшы уҡытыусылары, үҙ уҡыу йорто патриоттары М. Ниғмәтуллин, Ғ. Сөләймәнов, Н. Фәтхетдинов, Ә. Һатыусин, С. Алсынбаев, С Агишев Темәскә күсеп киләләр, яңы урында Каруанһарай техникумы традицияларын дауам итәләр. Уларҙың күбеһе фронтта һәләк була, С. Алсынбаев оҙаҡ ҡына йылдар — училище директоры, ә Ә. Һатыусин Йәмән һәм башҡа илдәрҙә дипломат эшендә була. Ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан училище ваҡытында уҡытыу процесын башлай. 1938 йылда училищеның төп бинаһы яна, әммә сентябрь айында уҡ студенттар яңы төҙөлгән тулы булмаған урта мәктәп бинаһында уҡый башлайҙар. Училище янында ҡыҫҡа һәм күп айлыҡ уҡытыусылар курстары эшләй.
Уҡытыу көндөҙгө, ситтән тороп (1938 йылдан алып) уҡыу бүлектәрендә һәм экстернат формаһында башланғыс класс уҡытыусыһы, урыҫ, башҡорт телдәре, биология, математика һөнәрҙәре буйынса алып барыла. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә 300 кеше уҡый.
1940—1941 уҡыу йылы башына Темәс педучилищеһында эшлекле, юғары квалификациялы уҡытыусылар коллективы барлыҡҡа килә.
Һуғыш йылдары
Һуғыштан һуңғы йылдар
1946 йылда 4-йыллыҡ уҡыу срогы менән урыҫ бүлеге асыла. 1946 йылда уҡыу йортонда 500 кеше уҡый. Темәс һәм Ырымбур педагогия техникумында 1921—1956 йылдарҙа 31 сығарылыш яһала, бөтәһе 4,5 уҡытыусы сығарыла. Йылына, ситтән тороп белем алғандар менән бергә, 180—200 йәш уҡытыусылар сығара. Темәс педучилищеһында иң яҡшы уҡытыусылар кадрҙары туплана. 18 сығарылыш студенттары, артабан башлыса Урал аръяғы райондарында, шулай уҡ яуаплы эш вазифаларға үрләтелгән кисәге студенттар ғүмере буйына уҡытыусыларының яҡты иҫтәлеген юғары баһалап, йөрәгендә һаҡлайҙар. Темәс педучилищеһы директорҙары:
Темәс башҡорт педучилищеһы уҡытыусылары: РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Ғәлимова М. З. (математика); РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры Валиева Н. З. (башланғыс кластары); «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры Биҡҡолов С. В.; башҡорт теле буйынса дәреслек авторы — С. Фәритов; РСФСР-ҙың, БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, методик әсбаптәр авторы Аслаев Т. Х. БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Ф. Баҡаев (һуңынан училище директоры); урыҫ теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы И. Васильев (Өфө уытыусылар семинарияһын тамамлаған; география уҡытыусыһы, Ленин ордены кавалеры К. Мусин (Темәскә ревоблюцион эшмәкәрлеге өсөн һөрөлгән); башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Г. Ғүмәров (һуңынан БАССР-ҙы. мәҙәниәт министры, башҡорт телевидениеның тәүге директоры) һәм башҡалар.
Уҡытыусылар һәм студенттар араһында ныҡлы, эшлекле бәйләнештәр булдырыла. Ауылдарҙан килгән башҡорт балалары өсөн уҡытыусылар белем биреүсе генә түгел, йылы мөхит булдырыусылар ҙа булалар, улар студенттар менән бергә конспекттар яҙа, дәрестәренә йөрөйҙәр, анализ яһайҙар, шул уҡ ваҡытта предмет кисәләре үткәрәләр, бергә концерттарҙа, спектаклдәрҙә ҡатнашалар. Улар һәр яҡлап егет-ҡыҙҙарға өлгө булып торалар. Студенттар агитация, пропаганда эшенә йәлеп ителә, күмәк кеше алдында сығыш яһарға өйрәнәләр, телмәрен шымарталар. Тағы ла бер үҙенсәлек була — ул шиғри кмсәләр үткәреү, шиғри альманахтар сығарыла. Студенттар араһында үҙ лидерҙары барлыҡҡа килә. Педучилищела алған белемдең тәрәнлеге, тәүәккәллек, ныҡышмалылыҡ педучилище тамамлаусылары араһынан бихисап билдәле шәхестәрҙе барлыҡҡа килтерә, улар Башҡортостандың биҙәге булып, төрлө өлкәләрҙә юғары вазифаларҙа эшләгән дәүерҙә, үҙҙәренең уҡыу йортон да данлайҙар. Училищеның абруйы бик юғары була, сөнки уны тамамлаусылар йәмғиәт тормошоноң бөтә тармаҡтарында ла эшләй ала.
Темәс башҡорт педучилищеһын тамамлаған билдәле шәхестәр:
Темәс педучилищеһын тамамлаусылар араһында — 10 фән докторы, 50 фән кандидаты, 20 РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы, 50 БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Урал аръяғында Темәс башҡорт педагогия училищеһының 20 йыл дауамындағы эшмәкәрлеге мәктәптәрҙе, халыҡ хужалығын кадрҙар менән тәьмин итеүҙә, мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә халыҡтың кимәлен күтәреүҙә баһалап бөткөһөҙ роль уйнай.
1956 йылда Темәс педагогия училищеһы Белорет ҡалаһына күсерелә.
Янгута-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ярослав ихатаһы
Әлеге ваҡытта Ярослав ихатаһы һәм Баҙар тәбиғи сиге Ҙур Мәскәү урамы һәм Волхов яры араһындағы һәм Иваньская һәм Никольская урамдары араһындағы арауыҡты үҙ эсенә ала.
Атамаһының килеп сығышы. Ярослав ихатаһы элек
1271 йылғы Новгород i йылъяҙмаһы аҫтында <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ һәм 1406 йылғы Новгород IV йылъяҙмаһы хәбәрҙәре Ярослав утарындағы янғындар тураһында уны сит ил сауҙагәрҙәренең Гот һәм Немец   «ихаталары» араһында, утарҙың төп ҡорамы  — Николо-Дворищенский соборынан алып төньяҡҡа, көньяҡҡа һәм көнсығышҡа ҡарай сикләргә мөмкинлек бирә,  тип яҙа. Ихата территорияһы шулай уҡ  «Изге Николанан» көнбайышҡа ҡарай һуҙыла  (1462 йылғы Авраамка йылъяҙмаһы янғынды «изге Никола ҡаршыһында, ярҙа» башланыуы тураһында хәбәр итә , өҫтәүенә соборҙан көнбайыш яҡта урынлашҡан Волховтың уң яры күҙ уңында тотола; был Ярослав ихатаһының шул мәлдә үк Волховҡа тиклем барып етеүен һөйләй).
1410 йылда Новгород IV йылъяҙмаһы ихатала Миронисица Ҡатындары сиркәүе төҙөлөү тураһында хәбәр итә, ул  Николо-Дворищенский соборынан  көньяҡ-көнбайышта йәнәш тора. Ярослав ихатаһының төньяҡ сиге, археологик ҡаҙыу эштәре күрһәтеүе буйынса,  Николо-Дворищенский соборына яҡын була  (уның диуарҙарынан   2 метр алыҫлыҡта башҡа тәбиғи сик — Баҙар башлана). Ихатаның көньяҡ сиге Гот ихатаһы янынан үтә, йәғни, хәҙерге «Рәсәй» ҡунаҡханаһының төньяҡ фасады кимәлендә. Көнсығыш сиге асыҡланмаған, күрәһең, хәҙерге Ҙур Мәскәү урамы  районынан үткән.
Ярослав ихатаһы үҙ атамаһын кенәз Ярослав Мудрый исеменән алған. Мәскәү дәүеренән алып ихата һүҙе даими ҡулланыла. «Ярослав ихатаһы» һүҙбәйләнеше 1149 йылғы Ипатьев йылъяҙмаһында телгә алына.
Ярослав ихатаһында вече йыйылыштары үтә торған булған. 1149 йылдан башлап йылъяҙмала йыш ҡына Ярослав ихатаһында үткән вече йыйылыштары тураһында телгә алына. Йыйылыштар Николо-Дворищенский соборы янында, унын көнбайыштараҡ ҙур булмаған 1200—2000 м² майҙанда уҙған (Л.В. Янин). Шулай уҡ унда йыйылған вече киң халыҡ йыйылышы булмаған, ә бер нисә йөҙ билдәле кончан вәкилдәренең, «300 алтын билбауҙың» советы булған тигән фекер бар.
XIV быуатҡа тиклем Баҙар янында XII быуатта нигеҙ һалынған Гот сауҙа ихатаһында  Изге Олаф сиркәүе урынлашҡан.XV быуаттан бойондороҡһоҙлоҡ юғалғас,  1478 йылда  бөйөк кенәз Иван III Ярослав ихатаһын үҙенә биреүҙәрен талап итә, уны үҙ милке тип һанай, быға ул өлгәшә, сөнки унда ул үҙенең вөкилдәрен ебәрә һәм уларға былай тип бойора 1572 йылда Иван IV :
шуға күрә, XVI быуатта Ярослав ихатаһын йыш ҡына «Батша» ихатаһы тип атағандар. XVII—XVIII бб. Баҙар урынында Сауҙа йорто төҙөйҙәр
Хәҙер Волхов аша, бер  нисә быуат элек Бөйөк күпер торған урында Йәйәүлеләр күпере төҙөлгән, ул Новгород кремлендәге София соборы яғы  һәм Ярослав ихатаһындағы Баҙар яғын тоташтыра
1771 йылда Баҙарҙың төньяҡ өлөшөндә, Волхов ярында, «императрицаға  Мәскәүгә йөрөү уңайлы булһын өсөн, таж кейеү осрағы менән»   Юл һарайы төҙөлә,  уға  «Екатеринаның Юл һарайы» тигән атама беркетелә
Совет осоронда
Новгород фашист ғәскәрҙәренән азат ителгәндән һуң, оккупация осоронда зыян күргән Ярослав ихатаһының тарихи ҡоролмалары, шулай уҡ уға йәнәш торған сауҙа рәттәре  күпселек  яҡшы һаҡланып ҡалған, ә ҡайһы бер осраҡта хатта ҡыйыҡтары ла емерелмәгән. Уларҙың барыһы ла тиерлек тергеҙелеүгә мохтаж була.
Сауҙа йортоноң Аркадаһы тулыһынса һаҡланып ҡалған. Әммә 1945 йылда партияның  Новгород  ҡала  комитеты Сауҙа йортон тулыһынса һүтеп алыу буйынса  мәсьәлә күтәрә. 1947 йылдан Новгород ҡала советы һәм Махсус проект-реставрация оҫтаханаһы партия ҡарарҙарын тормошҡа әүҙем ашыра башлай. Тик 1953 йылда, СССР ФА һәм шәхсән И. Э. Грабарҙең ҡыҫылыуы арҡаһында Сауҙа йортон емереү туҡтатыла. Ләкин, ахыр сиктә, 1956 йылдың 1 майында Сауҙа йорто һәм сауҙа рәттәре кварталы    нигеҙенә тиклем юҡ ителә. Аркаданың бер өлөшө генә һаҡланыуы билдәле. Граждандар ҡоролмаларынан тыш, кирбескә манаралар һәм Баҙарҙағы Успение һәм Геогргий сиркәүҙәре төкәтмәләре һүтеп алына.
Артабанғы ҡаҙыныу эштәре ваҡытында Ярослав ихатаһы биләмәһендә бер нисә ҡат ағастан түшәлгән урам табыла, ә  Никольский соборы һәм  Параскев-Йома сиркәүе араһындағы участкала һыйыр һөйәктәренән  түшәмә табыла.
Будда
Бу́дда (बुद्ध, уянған, асыҡ күлелле) — аң-зиһене дөрөҫ булыуға ирешкән бодхи.
Будда дине Будда (санскр.— яктыртылган) дине б. э. т. VI—V быуатта стихиялы рәүештә барлыҡҡа килгән булһа ла, уға нигеҙ һалыусы тип һинд батшаһының улы Гаутаманы һанайҙар. Боронғонан килгән риүәйәттәр буйынса, Гаутама 29 йәшендә ҡартлыҡ, үлем тураһында уйлана башлай. Ул, ғаиләһен ҡалдырып, дәрүишлеккә китеп бара, барлыҡ ваҡытын донъялағы бәхетһеҙлектәрҙең сәбәптәренә төшөнөүгә, кешеләрҙе уларҙан ҡотҡарыу юлдарын эҙләүгә бағышлай. Күп йылдар дауам иткән эҙләнеүҙәрҙән һуң, ниһайәт, уның хыялында ысын хәҡиҡәт асыла. Ошо ваҡиғанан һуң ул үҙен Будда тип атай.
Башҡа буддаларҙан айырмаһы
Башҡа будда фигуралары араһындағы айырмалар: Әҙерһеҙлекһеҙ, башҡа теистик фигуралар араһында оҡшашлыҡ эҙләгән кешегә улар араһындағы айырмалар күҙгә күренмәй, әммә буддистар һәм буддологтар өсөн айырма ҙур һәм мөһим.
Будданың һәр кемгә аңлайышлы булыуы
Ләззәтле аҡыл асылған хәл, нирвана — буддизм буйынса һәр кем керә алған хәл, ортодоксаль буддизмда нирванаға кереү өсөн башта кеше булып тыуырға кәрәк тип иҫәпләнә. Һәр кем керә алырлыҡ булыуын иҫәпкә алып һәм бодхисаттв күплеген иҫәпкә алып нәҙер әйтәләр:
башҡаларға ярҙам итеү өсөн үҙ нирванаңды аҙаҡҡа ҡалдырыу
(Махаяна тәғлимәте буйынса) башта үҙең аҡыл асылыу (нирвана) хәленә керергә, ә һуңынан башҡаларҙы интегеүҙән азат итергә.
Будда Шакьямуни
thumb|Будда в греко-буддийском стиле I—II вв. Гандхара (современный Пакистан). (Стоящий Будда (Национальный музей Токио)). thumb|200пкс|Голова Будды. Национальный музей Индии.
Сиддхартхи Гаутама биографияһы тарфдарҙары һөйләүе буйынса ғына билдәле. Башта телдән һөйләнгән хикәйә, һуңынан яҙып алынған. Будда тураһында иң билдәле хикәйәттәр б.э.т. II быуатта пали телендә яҙылған «Джаката» йыйынтығында яҙылған.
Майтре́йя
Будда үлер алдынан үҙенең яңынан килеүен әйтә. Ана́нда, уның шәкерте, нисек танырға тип һорай. Будда яуап бирә: уның сәсе алтын буласаҡ, ул Көнбайышта тыуа, уның ғилеме азатлыҡ килтерәсәк.
Будда скульптуралары
thumb|Будда
Ғаяз Исхаҡи
Ғая́з Исхаҡи́ (Иделле, Ğayaz İsxaqıy, Гаяз Исхакый 1878 йылдың 23 февралендә Ҡазан губернаһы Чистай өйәҙе Яуширмә ауылында тыуған — 22 июль 1954 йылдың 22 июлендә вафат булған) — татар милли хәрәкәте эшмәкәре, яҙыусы, публицист, нәшерсе һәм сәйәсмән.
Биографияһы
Яуширмә ауылында тыуған (хәҙер Татарстандың Чистай районы Кутлушкино ауылы). Сығышы татар-мишәр.
Чистай һәм Ҡазан ҡалалары мәҙрәсәләрендә уҡыған. 1899 йылда Ҡазанда урыҫ уҡытыусылар мәктәбенә уҡырға инә. Ғаяз Исхаҡи XIX быуат аҙағында әҙәби эшмәкәрлеген башлай. Уның «Танып-белеү шатлығы» тигән беренсе әҫәре 1896 йылда донъя күрә һәм уҡыусылар араһында ҙур уңыш ҡаҙана. Артабанғы йылдарҙа ул «Башлыҡ оҫтаханаһынан бер ҡыҙ», «Хәйерсе ҡыҙы», «Бай улы», «Ике мөхәббәт» әҫәрҙәрен һәм башҡа роман һәм драмаларын ижад итә.
1905 йылғы революциянан һуң, йәғни матбуғат һәм һүҙ азатлығы алғандан һуң, уның әҙәби эшмәкәрлеге айырыуса көсәйә. Нәҡ ошо дәүерҙә — 1905 йылдан алып 1917 йылға тиклем — ул үҙенең күпселек әҫәрҙәрен, яҡынса 30 әҫәрен — роман, драма һәм хикәйәләрен яҙа. Был осорҙа «Тамуҡ», «Был тормошмо?», «Мулла бабай», «Һалдат», «Һаташыуҙар», «Зөләйха», «Уҡытыусы» һәм башҡа иң билдәле әҫәрҙәрен баҫтыра. «Зөләйха» һәм «Уҡытыусы» классик драмалары татар театры сәхнәләрендә 1923 йылға тиклем, совет етәкселеге уның эмиграцияға китеүе һәм большевиктарға ҡаршы эшмәкәрлеге тураһында белгәнсе, ҡуйыла. Һуңыраҡ уның әҫәрҙәрен баҫыу тыйыла. Совет осорона тклемге һәм совет дәүере әҫәрҙәрҙәрендә ул татар халҡының көнкүрешен, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм йолаларын һәм батша хөкүмәтенең милли иҙеүенә ҡаршы көрәшен һүрәтләгән. Ул халыҡты мәҙәниәткә, азатлыҡҡа, ҡыҫырыҡлауҙарға һә ғәҙелһеҙлеккә ҡаршы көрәшкә саҡырған.
Үҙен сираттағы ҡулға алған һәм Архангельск губернаһына һөргөнгә оҙатҡан осорҙа, Ғаяз Исхаҡи Польшаның буласаҡ премьер-министры — Юзеф Пилсудский тотолған камераға эләгә. Дуҫлашып алғандан һуң, Исхаҡи һәм Пилсудский батша ҡоролошона ҡаршы сәйәси көрәш тураһында ҡыҙыу фекер алыша. Исхаҡи Пилсудскийҙың сәйәси ҡарашы тулыһынса формалашыуына билдәле бер йоғонто яһағындыр тип һанарлыҡ ҡайһы бер нигеҙ бар.
Рәсәйҙә
1917 йылдың майында Мәскәүҙә беренсе Бөтә рәсәй мосолмандары съезы булып үтә. Ғаяз Исхаҡи был съезды әҙерләүҙә һәм үткәреүҙә әүҙем ҡатнаша. Был конгреста әзербайжан эшмәкәре Рәсүл-Заденың федератив демократик Рәсәй составында төрки-мосолман халыҡтарының территориаль автономияһын булдырыу тураһындағы резолюцияһы ҡабул ителә. Ғаяз Исхаҡи тәҡдиме менән конгреста Үҙәк Милли Совет ойошторола. Был Советҡа элекке империяла йәшәгән төрки-мосолман халыҡтарының мәҙәни, милли, дини һәм сәйәси бурыстарын хәл итеү эше йөкмәтелә.
1917 йылдың 21 июленән 31 июленә тиклем Ҡазанда бер юлы өс конгресс: Рәсәй мосолмандарының Хәрби Шураһы, руханиҙар конгресы һәм Икенсе дөйөм мосолман конгресы ултырышы уҙғарылған. Уларҙы ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә Саҙрый Мәҡсүҙи һәм Ғаяз Исхаҡи ҙур роль уйнаған өс конгрестың берлектәге ҡоролтайында, 1917 йылдың 23 июлендә, Иҙел буйы һәм Урал татарҙарының милли-мәҙәни автономияһын булдырыу иғлан ителә.
1917 йылдың 20 ноябрендә Өфө ҡалаһында татар милли дәүләтселеген ныҡлап ойоштороу маҡсатында милли йыйылышҡа йыйылалар. Бында алты комиссиянан торған милли идаралыҡ ойошторола. Ғаяз Исхаҡиға тышҡы сәйәсәт комиссияһын етәкләү йөкмәтелә. 1918 йылдың апрелендә Татар-Башҡортостан ҡала һәм ауылдарын большевистик ғәскәрҙәр яулағандан һуң, Милли Идара бөтөрөлә. Ғаяз Исхаҡиҙың типографияһын һәм «Ил» гәзите редакцияһы мөлкәтен большевиктар тартып ала. Исхаҡи йәшерен эшләргә (подпольеға китергә) мәжбүр була.
Граждандар һуғышы осоронда
Йәй 1918 йылдың йәйендә чехословак корпусы частары большевиктарҙы Иҙел буйынан һәм Уралдан ҡыуа. Ғаяз Исхаҡиҙың әүҙем ҡатнашыуы арҡаһында Милли Идаралыҡ Өфө ҡалаһында үҙ эшен яңырта. 1918 йылдың авгусында Ҡазанда татар халыҡ армияһы ойошторола. Әммә большевиктарға ҡаршы позиция биләгән татар-башҡорттар, адмирал Колчак яғынан дошмандарса мөнәсәбәт булыу сәбәпле, фажиғә кисерә. Колчак милли идаралыҡ эшмәкәрлеген тыя.
Эмиграцияла
Эмиграция Ғаяз Исхаҡ башлыса сәйәси эш менән шөғөлләнә, әммә үҙенең әҙәби эшмәкәрлеген туҡтатмай. Эмиграцияла яҙылған «Ике ут араһында» һәм «Тулҡын өҫтөндә» драмалары, «Өйгә ҡайтҡан юл буйлап», «Көҙ», «Бөйөк байрам» романдары һәм хикәйәләре, комедияһы «Жан Байвич» комедияһы иң билдәле әҫәрҙәре рәтендә. Был әҫәрҙәрҙә батша хөкүмәтенең татар халҡын ҡыҫырыҡлауы, татарҙарҙың иҙелеүгә дусар булыуы һәм фажиғәле яҙмышы төп мотив тәшкил итә. Йәшерен Большевиктар Ғаяз Исхаҡиҙың ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби эшмәкәрлеген йәшерә һәм совет осоронда уның исемен татарҙарҙың күпселеге белмәй.
1928 йылда ул Берлинда «Милли юл» журналын сығара башлай. Бик бай материалдар нигеҙендә был журнал Татар һәм Башҡорт республикаларында большевиктар сәйәсәтен анализлай.
Мукден ҡалаһында 1935 йылдың февралендә уның инициативаһы буйынса Мукден конгресысаҡырыла.
Польшаға барған сағында Варшава Ғаяз Исхаҡи «Һеҙҙең һәм беҙҙең азатлыҡ өсөн!» билдәле лозунг уның девизы булған Варшава ҡалаһы «Прометей» ойошмаһы эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша. Икенсе донъя һуғышы башланғанға тиклем «Прометей» ҡайһы бер халыҡтарҙың большевиктарға ҡаршы йүнәлтелгән азатлыҡ хәрәкәтенең координация үҙәге булған. Берүбереһенә һөжүм итмәү тураһындағы совет-герман пакты, шулай уҡ унан һуң тормошҡа ашырылған Польшаны бүлгеләү Исхаҡиҙың сәйәси эшмәкәрлеген ваҡытлыса туҡтата. «Прометей» ойошмаһында ҡатнашыусылар Варшаваны ташлап китергә мәжбүр була. Берлинда сыҡҡан «Милли юл» журналы германия хөкүмәте күрһәтмәһе менән 1939 йылдың сентябрендә ябыла.
Хәтер
Ғаяз Исхаҡиҙың «Зөләйха» трагедияһы, оҙайлы өҙөклөктән һуң, Ғәлиәскәр Камал исемендәге Татар академия театрында 1992 йылда өлөшләтә һаҡланған клавир буйынса (партитураһы юғалған) Солтан Ғәбәши музыкаһы менән ҡуйыла.
1993 йылда Татарстан Республикаһының Чистай районы Кутлушкино ауылында Ғаяз Исхаҡиҙың тарихи-мемориаль һәм этнографик музейы асылды.
2005 йылда Ҡазандағы «Рамай» киностудияһы «Зөләйха» трагедияһы (режиссёры Рәмил Төхвәтуллин) мотивтары буйынса фильм төшөрә.
Аҙнаҡай, Чистай, Сарман һәм Ҡазан урамдары Ғаяз Исхаҡи исеме менән аталған.
Һылтанмалар
Сайт Гаяза Исхаки — http://isxaki.com
Йылантамыр
thumb|справа|Йылантамыр Йосимет милли паркында, [[АҠШ]]. Йылантамыр, йылан тамыры (Горе́ц змеиный, — ҡарабойҙай һымаҡтар ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 1-1,5 м тирәһе. Июнь-июль айҙарында алһыу сәскә ата, орлоғо июль-август баштарында өлгөрә.
Таралыуы
Төньяҡ ярымшарҙың уртаса климатында таралған. Йылан тамыры дымлы урындарҙа, һаҙлыҡлы ерҙә, урман ситтәрендә үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған. Белорет, Бөрйән, Ишембай, Ҡариҙел, ДЫыуан райондарында бик йыш осрай.
Файҙаһы
Йылантамыр ҡайнатмаһын үт ҡыуығы шешкәндә, ашҡаҙан-эсәк ауырыуы булғанда, эс киткәндә ҡулланырға кәңәш ителә.
Ҡайнатманы әҙерләү
Ауыҙ эсе боҙолғанда, теш иҡаҙнаһы ҡанағанда был ҡайнатма менән ауыҙҙы сайҡау файҙалы. Ҡатын-ҡыҙҙарға хас ҡайһы бер ауырыуҙарҙан йылан тамыры ҡайнатмаһы ҡулланыла. Тәндә экзема кеүек аллергик ауырыу барлыҡҡа килгәндә был төнәтмәне ҡушып ванна яһарға мөмкин
Отра (йылға)
Отра  — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/855/44 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мәскәү йылғаһынан Заозерье ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Коломна ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харъяг-Тале
Харъяг-Тале — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Харъяга күле -То - Харъяга йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тирәкле (Гай ҡала округы)
Тирәкле — Ырымбур өлкәһе Гай ҡалаһы округындағы ауыл.
Географияһы
Гай ҡалаһы округы үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 19 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климат
Климаты ҡырҡа континенталь. Климаттың төп һыҙаттары: һыуыҡ ҡаты ҡыш, эҫе ҡоро йәй, тотороҡһоҙ һәм әҙ яуым-төшөм. Иң түбән һауа температураһы — Цельсий буйынса минус 44 градус. Йәй эҫе, максималь һауа температураһы Цельсий буйынса плюс 40 градусҡа тиклем етә. Климат үҙенсәлектәренең береһе - елдәр булған көндәр (275 тәүлеккә тиклем) күплеге һәм башлыса көньяҡ-көнбайыштан иҫкән ҡыуан елдәр булыуы. Яуым-төшөмдөң уртаса күләме 220-300 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ҡуйыла һәм апрель аҙағында юғала. Тупраҡ туңыу тәрәнлеге - 2-2,5 м
Халыҡ
Даими халыҡ һаны 2002 йылда 147 кеше булған (рустар — 68 %), 2010 йылда—103.
Смерьга
Смерьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ковжа йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шексна йылғаһыинештән Шекснинск ГЭС-ына тиклем, Аҡкүлде (Вологда өлкәһе) керетеп. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нида (курорт ҡасабаһы)
Нида йәки Нида (литва телендә Nida, нем. Nidden) — Литваның Курш моронондағы курорт ҡасабаһы , административ үҙәк булып торған Неринг ҡалаһының бер өлөшө (литва теле miesto dalis ). Халыҡ һаны — 1 178.
Тарихы
Тевтон ордены йылъяҙмаларында шундай исемле ауыл беренсе тапҡыр һәм 1429 һәм 1497 йылдарға ҡарай, ләкин ул саҡтағы Нида хәҙерге ҡасабанан ике километр көньяҡҡараҡ урынлашҡан булған. Аҙашып йөрөгән дюналар ҡурҡынысы янағанлыҡтан, 1784 йылда ҡасаба үҙенең хәҙерге урынына күсерелгән. 1874 йылда Урбас дюнаһында Нида маяғы төҙөлгән. Һуңғараҡ уны немец ғәскәрҙәре ҡыйратҡан, әммә һуғыштан һуң совет власы тергеҙгән.
1919 йылға тиклем Нида Көнсығыш Пруссия составына ингән, Версаль тыныслыҡ килешеүе (1919) буйынса 1920 йылда, Клайпеда крайы менән бергә, Курш морононоң төньяҡ өлөшө Антанта ҡарамағына тапшырылған, ә 1923 йылда был территорияларҙы Литва, ә 1939 йылдың мартында Германия, ә Икенсе донъя һуғышынан һуң Литва ССР-ы составына ингән. Литва мороно яртыһындағы Нида һәм башҡа ҡасабалар (Юодкранте, Прейла һәм Пярвалка), бер-береһенән бер нисә километр алыҫлыҡта урынлашҡан ҡасабалар менән административ идара итеүҙе ябайлаштырыу маҡсатында, Неринга ҡалаһы булып берләштерелһә лә, улар ваҡытта ла берҙәм ҡала ойоштормаған.
Бөгөнгө тормошо
Балыҡсылыҡ халыҡтың төп кәсебе булып ҡала; күп кешеләр туризм менән мәшғүл. Ҡасабаның үҙенең балалар баҡсаһы, мәктәбе, полиция бүлексәһе һәм дауаханаһы бар.
Транспорты
Нидала велосипед транспортына һәм сигвейҙарға, оло иғтибар бүленгән, тейешле һалым түләп, шәхси автомобилдә, автобустарҙа һәм таксиҙа йөрөргә мөмкин. Шулай уҡ ҙур яхта туҡталҡаһы бар.
Туризм
Беҙҙең көндәрҙә Нидаға килеүсе туристарҙың һаны (һәр йыл һайын яҡынса илле мең) урынлаштырыу өсөн урындарҙың аҙ булыуы (сөнки Нидала иҫке йорттарҙы ғына үҙгәртеп ҡороу йәиһә иҫке йорттар урынында ғына яңы йорт төҙөү рөхсәт ителә, ирекле биләмәлә торлаҡ төҙөлөшө тыйыла), Клайпедаға һәм морон территорияһына шәхси транспорт менән инеү өсөн машиналарҙы түләүле паромлы кисеүҙәр аша үткәреү хоҡуғына эйә булыу арҡаһында сағыштырмаса түбән булып ҡала.
Нидаға туристар башлыса килгән Литванан, Латвиянан,Рәсәйҙән, Германиянан килә.
2000 йылдан башлап һәр йыл һайын Нидала джаз фестивале ойошторола. Туристар ҡасабала һәм уның эргә-тирәһендәге дюналарҙы (Европала иң бейектәренең береһе), ҙур ҡояш сәғәтен, этнография һәм гәрәбә музейҙарын һәм 1888 йылда төҙөлгән неоготик сиркәү бинаһын ҡарай ала. Ҡасаба эргәһендә кемпинг урынлашҡан.
Нида пляжы «Зәңгәр флаг» статусына тап килә.
Гәрәбә
Нерингала иң киң таралған ҡаҙылма таш — гәрәбә янтарь. Ҡалала гәрәбә әйберҙәр һатып алырға мөмкин булған урындар бик күп.
Рыбак Натан Самойлович
Рыбак Натан Самойлович (21 декабрь 1912 йыл / 3 ғинуар 1913 йыл — 11 сентябрь 1978 йыл) — СССР яҙыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Ната́н Само́йлович Рыба́к Украинаның Яңы Архангел районы Ивановка ауылында 1913 йылдың 3 ғинуарында (иҫк. 21 декабрь, 1912 йыл) йәһүд ғаләһендә тыуған.
1931 йылдан үҙен әҙәби ижадҡа бағышлай. «Комсомолец Украины», «Комсомольская правда» гәзиттәренә яҙыша, «Молодой большевик» журналында хикәйәләре һәм очерктары баҫыла.
Бөйөк Ватан һуғышыында «Сталинский Сокол» фронт гәзите хәбәрсеһе була.
Н. С. Рыбак 1978 йылда автомобиль аварияһында һәләк була. Киевта ерләнгән.
Ижады
Беренсе хикәйәләр йыйынтығы «Дорогами борьбы» шәкәр заводы эшселәре тормошона һәм хеҙмәтенә бағышлана, ул 1931 йылда баҫылып сыға.
Артабан төрлө йылдарҙа «Пушки жерлами на восток»; 1934), «Ошибка Оноре де Бальзака»; 1940), «Переяславская рада»; 1—2‑се китаптар, 1948—53), «Солдаты без мундиров»; 1967) романдары донъя күрә.
Башҡортостанда эвакуацияла
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бер нисә йыл Өфөлә йәшәй. «Башҡортостан ҡояшы» («Солнце Башкирии») очерктар китабында һәм «Ҡорал үҙебеҙ менән» романында («Оружие с нами»; икеһе лә — 1943) тыл хеҙмәтсәндәренең фашизмды еңеүгә индергән ҡаһарман хеҙмәте, һуғыш йылдарында Башҡортостанға эвакуацияланған башҡа халыҡ вәкилдәре менән башҡорттарҙың дуҫлығы күрһәтелгән. Натан Рыбак әҫәрҙәрен башҡорт теленә Нәжиб Иҙелбай тәржемә иткән.
Шёнглайна
Шёнглайна (Schongleina) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 501 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 280 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Мәскәү тарих-архив институты
Мәскәү дәүләт тарих-архив институты (МГИАИ) — совет юғары уҡыу йорто. Ҡытай ҡалалағы Никольская урамында урынлашҡан элекке Матбуғат йортоноң тарихи бинаһын биләй. 1991 йылда уның базаһында Рәсәй дәүләт гуманитар университеты ойошторола.
Башы
Тарихсы Покровский, Михаил Николаевич юллауы буйынса, СССР Үҙәк Башҡарма Комитеты һәм СССР Халыҡ комиссарҙары советының 1930 йылдың 30 сентябрендәге «Об открытии при Центральном архивном управлении Союза ССР Института архивоведения и о передаче Кабинета архивоведения при Центральном архивном управлении РСФСР в ведение Архивного управления Союза ССР» ҡрары нигеҙендә архивты ғилми өйрәнеү (архивоведение) институты булдырыла. Максаков В. В. Вишневский һәм Вишневский М. С. институт булдырыу башланғысы менән сығыш яһаны. Яңы институт булдырыуҙың маҡсаты булып совет архивтарына яңы кадрҙар әҙерләү торған. Шуға бәйле, баштараҡ уҡытыуҙа тар специализация күҙ уңында тотолған. <!-- Институт создавался с опорой на Московский и Петербургский археологические институты. Занятия начались 1 апреля 1931 года в учебных аудиториях, находившихся в здании Центрального архивного управления СССР (ул. 25 Октября, д. 15). Директором Института архивоведения с 18 января 1931 года был назначен Р. К. Лицит. В 1932 году институт был переименован в Историко-архивный институт им. М. Н. Покровского (до 1938 г.).
С 1938 по 1947 годы институт, непосредственно подчиненный Главархиву, находился в ведении НКВД, затем МВД. В 1947 г. был передан в Министерство высшего образования СССР. -->
Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты
Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты (Казанский (Приволжский) федеральный университет, КФУ) — Ҡазан ҡалаһындағы юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙең иң боронғо университеттарының береһе. 1925 йылдан 2009 йылға тиклем В. И. Ленин исемен йөрөтә. 2009 йылдың 21 октябрендә Рәсәй Президенты Указы буйынса Ҡазан Дәүләт Университеты нигеҙендә — Ҡазан (Волга буйы) федераль университеты ойошторола. Уҡыу йорто тарихи йәһәттән «Ҡазан университеты» булараҡ билдәле.
ҠФУ эсенә Ҡазан дәүләт финанс һәм иҡтисад институты, Татар дәүләт гуманитар-педагогика университеты һәм ТР Президенты ҡарамағындағы Дәүләт һәм муниципаль хеҙмәт академияһы индерелә. Үҙгәртеп ҡороу һөҙөмтәһендә ҠФУ-ның ҡайһы бер факультеттары институт статусын ала, ҡайһы берҙәре башҡа уҡыу йорттары менән берләштерелә.
Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының айырыуса әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекттары йыйынтығына индерелгән. Университет, Астрономия, Лобачевский һәм Профессор Нужин урамдары араһындағы кварталды биләп торған Ҡазан университеты архитектура ансамбле Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни, ҡала төҙөлөшө һәм архитектура һәйкәле, Ҡазандың иҫтәлекле урыны булып һанала.
Университеттың исеме
1804 йылда император Александр I тарафынан асыла, 1917 йылғы Февраль инҡилабына тиклем «Император Ҡазан университеты» тип, ә унан һуң Ҡазан университеты тип йөрөтөлә.
1918 йылда Ҡазан университеты «Ҡазан дәүләт университеты» тип үҙгәртелә. В. И. Ленин вафат булғас, 1924 йылдың 26 ғинуарында «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университеты» тигән исем бирелә. Был исем рәсми рәүештә 1925 йылдың 29 июнендә ВЦИК Президиумы тарафынан раҫлана.
1955 йылда награда бирелеү уңайынан «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы университет» тип, ә 1979 йылдан «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ленин орденлы һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы дәүләт университеты» тип атала.
1990-сы йылдар башынан һәм 2010 йылға тиклем вуз «В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университеты» исемендә йөрөй (ҠДУ).
Урынлашыуы
Ҡазан федераль университетының уҡыу-лаборатор майҙандары — 223 360,9 м², мөлкәт объекттары (614 объект) майҙандары — 699 272,82 м²; 364,3 га ер участкаһы бар.
Университет объекттары Татарстанда (Ҡазан, Яр Саллы, Алабуға, Лениногорск, Алексеевск, Бейектау, Лайыш, Туҡай, Үрге Ослан, Йәшел Үҙән районы, Ҡарасай-Черкесияла, Карелияла, Һамар өлкәһендә (Тольятти) һәм Марий Элда (Волжск районы) урынлашҡан.
Университеттың төп уҡыу биналары комплексы, йәғни университет ҡаласығы, Ҡазандың Вахитов районында, ҡаланың үҙәк өлөшөндә урынлашҡан.
Студенттарҙың дөйөм ятаҡтары Совет районының Ҡыҙыл Позиция урамы буйлап һәм Волга буйы районында, Универсиада ауылының беренсе ике кластерында тупланған. Дөйөм алғанда, университеттың дөйөм ятаҡтары 13 000 урынға иҫәпләнгән, шул иҫәптән Универсиада ауылында — 7000 урын.
Университет хәҙерге көндә
1996 йылда университет Рәсәй Президенты указы менән «Рәсәй Федерацияһы халыҡтарының айырыуса әһәмиәтле мәҙәни мираҫ объекттарының дәүләт йыйынтығы»на индерелә (тәүҙә В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университеты, 2010 йылдан ҠФУ булараҡ).
Нефедовка
Нефедовка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Басандайка йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Кемерово ҡалаһынан ҡойған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йосопов Фәрит Сабир улы
Биографияһы
1941 йылда Ленинград академия хореография училищеһын тамамлай. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан Ф. С. Йосоповты башҡа Ленинград хореография училищеһының башҡорт бүлеген тамамлап сығыусылар менән бергә Өфөгә ебәрәләр. Ул йәш балет театрының тәүге һөнәри солистарының береһе була. Өфөгә Киевтан эвакуацияланған тәжрибәле балет артистары менән бергә эшләй һәм уларҙан күп нәмәгә өйрәнә. 1941 йылдан алып 1971 йыл бөткәнсе ул — Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы (Өфө, СССР).