cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Монгол яйлаһы
Географияһы
Яйланың бейеклеге 915-тән 1525 метрға тиклем етә. Улан-Баторҙан көнсығышҡа һәм көньяҡҡа табан, Ҡытай сигенә яҡыная барған һайын Монгол яйлаһы яйлап һөҙәкләнә бара. Иң бейек нөктә — Мунх-Хайрхан-Ула тауы (4362 м)  — Монгол Алтайы һыртында урынлашҡан. Көнбайыш өлөшөндә яйланың Гоби Алтайы тигән һырттары китә.
Монгол яйлаһының климаты континенталь, ҡоро, яуым-төшөм бик аҙ — йылына 200 мм. Температура арауығы бик ҙур. Улан-Баторҙа, мәҫәлән, ғинуарҙың уртаса температураһы −26° C, ә июлдеке — +17° C.
Яйла буйлап Селенга (Сэлэнгэ мөрөн) һәм Керулен йылғалары аға. Ҡытай өлөшөндә генә лә яйланың 220-нән ашыу тоҙло күле бар.
Халҡы һәм иҡтисады
Яйланың төньяҡ райондарында башлыса монголдар йәшәй, иң көнбайышта — ҡаҙаҡтар. Эске Монголия халҡының 4/5 — ҡытайҙар (хандәр) тәшкил итә. Яйла ерҙәре иҡтисади яҡтан сағыштырмаса артта ҡалған.
Яйла — ҡоро климатлы дала, унда ҡыҫҡа ғына үләндәр үҫә; күсеп йөрөп малсылыҡ менән шөғөлләнәләр, һарыҡ-кәзә, һыйыр, ат һәм дөйә аҫрайҙар. Ауыл хужалығы менән шөғәлләнеү климат шарттары менән сикләнә; бойҙай, һоло һәм башҡа иген культуралары, йәшелсә үҫтерелә. Эске Монголияның һуғарыулы райондарында шәкәр сөгөлдөрө һәм майлы орлоҡлолар үҫтерелә. Яйланың монгол өлөшөндә — күмер (Сайн-Шан), ҡытай яғында — күмер һәм мәғдән (Баотоу) сығарыла. Бынан тыш баҡыр, молибден, плавик шпат, уран, алтын, көмөш һәм башҡа минералдар сығарыла.
1955 йылда тамамланған Трансмонгол тимер юлы яйланың төньяғындағы Улан-Баторҙы рәсәй ҡалаһы Улан-Удэ һәм ҡытай ҡалаһы Эрэн-Хото менән бәйләй.
Монгол яйлаһы йылғалары
Монголия йылғалары тауҙарҙан баш ала. Уларҙың күптәре Себер һәм Алыҫ Көнсығыш яғына ағып китә. Илдең иң ҙур, иң тәрән йылғаһы — Селенга, Монголия эсендә генә лә 600 км оҙонлоҡта, Керулен (1100 км), Тэсийн-Гол (568 км), Онон (300 км), Халхин-Гол, Кобдо һәм башҡалар. Селенга Хангай тауының бер һыртынан баш ала, уға ҙур-ҙур йылғалар — Орхон, Хануй-Гол, Чулутын-Гол, Дэлгэр-Мурэн һәм башҡа йылғалар килеп ҡушыла. Ағым тиҙлеге — секундына 1,5-тән 3 метрға етә. Һауа торошо ниндәй булыуға ҡарамаҫтан, уның тиҙ ағышлы һалҡын һыуҙары болғансыҡ ҡараһыу төҫтә, сөнки ярҙары ҡомло-балсыҡлы. Селенга ярты йыл туңып тора, боҙ ҡалынлығы 1 — 1,5 м тәшкил итә. Ике тапҡыр ташып ала: яҙ — ҡар һыуҙарынан һәм йәйгеһен — яуындарҙан. Монголиянан ағып сыҡҡас, Селенга Бурятия аша үтеп Байкалға барып ҡоя.
Илдең көнбайыш һәм көньяҡ- көнбайыш яғындағы сығанаҡтар тауҙарҙан ағып төшкәс, океан яғына китә алмай һәм, ҡағиҙә булараҡ, берәй күлгә барып ҡоя.
Быжга
Быжга — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гижга йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡуҫағаҙы
Ҡуҫағаҙы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Белорет районы, Инйәр төбәге биләмәләрендә аға. Йылға Инйәр йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Этимологияһы
Атама ике һүҙҙән - "ҡуҫа" һәм "ғаҙы" тигән һүҙҙәрҙән тора. Силәбе өлкәһендә Ҡуҫа тигән ҡала ла, Ҡуһа тигән йылға ла бар. 1990-сы йылдарҙа урыҫса Куса тип аталған был топонимдың сығышы асыҡланған: ''Ҡуһа – башҡорттарҙың диалект һөйләшендә «ҡамыш» тигәнде аңлата. Тимәк, Ҡуһа – ҡамышлы йылға тигән мәғәнә бирә'', тип яҙған тел белгесе М.Ғ. Усманова. Ҡуһа һәм ҡуҫа - диалект кимәлендә генә айырыла. Ҡаланың атамаһы үҙе урынлашҡан йылға исеменән килеп сыҡҡан. Белорет районында "ҡаҙы (ғаҙы)" тип бәләкәйерәк йылғалар аталған, шул уҡ сингармонизм законына буһоноп, ул нәҙек рәүешкә лә ингеләй - Татлы ауылының Кергеҙе йылғаһы, Көйөргәҙе, мәҫәлән. "Ҡаҙы-ғаҙы" ҡушылған атамалар йыш осрай: Ауырғазы, Ҡыйғаҙы һәм башҡалар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Бахрейн
Бахре́йн, рәсми исеме Бахре́йн короллеге (مملكة البحرين — Мәмләкә әл-Баһрәйн) — Фарсы ҡултығында шул уҡ исемдәге архипелагта урынлашҡан утрау-дәүләт. Был дәүләт территорияһының 83 процентҡа яҡын өлөшө Бахрейн утрауы тирәләй урынлашҡан 51 тәбиғи һәм 33 яһалма утрауҙан торған ҙур булмаған архипелагта ята. Ил Катар ярымутрауы һәм Сәғүд Ғәрәбстанының төньяҡ-көнсығыш яр буйҙары араһында урынлашҡан, Сәғүд Ғәрәбстаны менән 25 километрлы күпер аша тоташҡан (күпер Король Фәхд исемен йөрөтә). 2010 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Бахрейнда 1,2 миллиондан ашыу кеше йәшәй, уларҙың яҡынса яртыһы ил гражданы булып иҫәпләнмәй. 780 квадрат километр майҙанды биләгән ил (300 квадрат миль) Азияла Мальдив утрауҙары һәм Сингапурҙан ҡала өсөнсө иң бәләкәй ил Баш ҡалаһы һәм архипелагтағы иң ҙур ҡала — Манама.
Бахрейн — боронғо Дильмун иленең урынлашҡан ере. Боронғо замандарҙан ынйы табыу кәсебе менән билдәле була, ынйыһы XIX быуатҡа тиклем донъялағы иң сифатлыһы тип иҫәпләнә. Бахрейн — беҙҙең эраға тиклем 628 йылда, Мөхәммәт Пәйғәмбәр иҫән саҡта уҡ, ислам динен ҡабул иткән тәүге төбәктәрҙең береһе. Ғәрәп хакимлығы осоронан һуң Бахрейн 1521 йылдан 1602 йылға тиклем Португалия империяһы, Сәфәүиҙәр династияһынан булған шаһ Аббас I тарафынан яулап алынғандан һуң Фарсы империяһы ҡулы аҫтында йәшәй. 1783 йылда Утуб кланы Бахрейнды Наср әл-Мадһкурҙан тартып алғандан һуң Әл Хәлифә король ғаиләһе идара итә, ә Әхмәт әл Фәтих Бахрейндың беренсе хакимы була.
1800-сө йылдар аҙағында, Британия менән килешеүҙәр төҙөлгәндән һуң, Бахрейн Берләшкән короллек протекторатына буйһона. 1971 йылда ул бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә. Элекке Бахрейн әмирлеге 2002 йылда ислам конституцион монархияһы тип иғлан ителә.
2011 йылда төбәктәге Ғәрәп яҙы менән рухланған болалар башлана. Хакимлыҡ иткән король ғаиләһе төрлө төркөмдәргә, бигерәк тә сәйәси оппоненттарға һәм мосолман шығыйҙарға ҡарата кеше хоҡуҡтарын боҙоуҙа тәнҡитләнә.
Бахрейн беренселәрҙән булып Фарсы ҡултығында пост-нефть иҡтисадын үҫтерә башлай, тиҫтә йылдар дауамында банк һәм туризм секторҙарына инвестициялар һала ; шуға ла донъялағы иң эре финанс институттарының күбеһе илдең баш ҡалаһында урынлаша. Бахрейнда кешелек үҫеше индексы бик юғары, һәм Бөтә донъя банкы уны килем кимәле юғары булған ил тип таный. Ул — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһы, Ҡушылмау хәрәкәте, Ғәрәп илдәре лигаһы, Ислам Хеҙмәттәшлек ойошмаһы һәм Фарсы ҡултығы илдәре хеҙмәттәшлеге советы ағзаһы.
Короллек Фарсы ҡултығындағы ерҙәрен АҠШ-ҡа авиабазалар урынлаштырыу өсөн бирә.
Этимологияһы
Bahr ғәрәп телендә («диңгеҙ») al — ике һүҙен аңлата, шуға күрә al-Bahrain «ике диңгеҙ» тигәнде аңлата. Шулай итеп, уның төп килештәге формаһы һәр ваҡыт Bahrain. Һүҙгә, дәүләт гимны исемендәге (Bahrainunā («беҙҙең Бахрейн»)) кеүек, ялғауҙар үҙгәрешһеҙ өҫтәлә. Урта быуат грамматикаһы белгесе аль-Джаухари, формаль яҡтан дөрөҫ булған Bahrī терминын дөрөҫ аңланмаҫтар ине һәм шуға күрә ҡулланмаҫтар, тигән аңлатма бирә.
Бөгөн Бахрейндың «ике диңгеҙе» тигән һүҙ аҫтында утрауҙың көнсығышында һәм көнбайышында ҡултыҡтар, утрауҙың төньяғында һәм көньяғында диңгеҙҙәр йәки ер өҫтөндә һәм аҫтында булған тоҙло һәм сөсө һыуҙар тип аңлайҙар. Ҡоҙоҡтарҙан тыш, Бахрейндан төньяҡтараҡ урынлашҡан диңгеҙҙә сөсө һыуҙың тоҙло һыу уртаһында ҡыуыҡланып сығыуы боронғо замандан алып күҙәтелә. Бахрейн топонимияһының альтернатив теорияһын әл-Ахса төбәге тәҡдим иткән, ул ике диңгеҙҙең Оло Йәшел Океан (Фарсы ҡултығы) һәм Ғәрәбстандың материк өлөшөндәге күл булыуын күҙ уңында тота.
Урта быуаттарға тиклем «Бахрейн» атамаһы Көнсығыш Ғәрәбстаны төбәгенә ҡарай, уға Көньяҡ Ираҡ, Күвейт, Әл-Хаса, Катиф, Бахрейн инә. Был төбәк Ираҡтағы Басранан Омандағы Хормуз боғаҙына тиклем һуҙыла. Ул — Iqlīm al-Bahrain-аның «Bahrain провинцияһы». «Бахрейн» терминының Awal архипелагына ғына ҡағыла башлауының аныҡ датаһы билдәһеҙ. Көнсығыш Ғәрәбстандың бөтә яр буйы һыҙаты меңәр йылдар дауамында «Бахрейн» булараҡ билдәле.
Боронғо дәүере
Бахрейн территорияһында бронза быуатының мөһим сауҙа үҙәге Дильмун урынлашҡан була, ул Месопотамияны һәм Һинд үҙәнен бәйләп тора. Аҙағыраҡ Бахрейнда ассирийҙар һәм вавилондар идара итә.
Беҙҙең эраға тиклем VI быуаттан III быуатҡа тиклем Бахрейн Әһәмәниҙәр империяһының бер өлөшө була. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 250 йылдарға Парфия Фарсы ҡултығын үҙ контроленә ала һәм йоғонтоһон Оманға тиклем алып барып еткерә. Парфиялылар сауҙа юлдарын контролдә тотоу өсөн гарнизондарын Фарсы ҡултығының көньяҡ ярҙары буйлап урынлаштыра.
Антик дәүерҙә Бахрейнды боронғо гректар Tylos (Τύλος) тип атай һәм Искәндәр Зөлҡәрнәй һарайында хеҙмәт иткән адмирал Неарх Бахрейн ярҙарына аяҡ баҫҡанда ынйы менән сауҙа итеү үҙәге була. Александрҙың хәрби начальниктарынан Неарх беренсе булып утрауға аяҡ баҫҡан, тип иҫәпләнелә; ҙур сауҙа селтәренең бер өлөшө булған йәшеллек менән ҡапланған ер тураһында ул түбәндәгеләрҙе яҙа: "Фарсы ҡултығында урынлашҡан Tylos утрауында ҙур мамыҡ ағастары үҫә, уларҙан sindones тип аталған кейем тегәләр. Кейемдәрҙең бер төрө бик ҡиммәт, ә икенсе бер төрө арзаныраҡ тора. Был кейем Һиндостанда ғына түгел, ә Ғәрәп илендә лә киң ҡулланыла . Грек тарихсыһы Теофраст, Бахрейндың күп өлөшөн ошо мамыҡ ағастары биләй, бынан тыш Бахрейн экспортҡа һүрәт төшөрөлгән таяҡтар менән сауҙа итеүе менән дә танылған (уларҙы Вавилонда киң ҡулланалар), тип яҙа.
Александр Бахрейнға грек колонистарын урынлаштырырға йыйына, ул фаразлаған күләмдә был идея тормошҡа ашыу-ашмауы билдәһеҙ, әммә Бахрейн эллинлашҡан донъяның бер өлөшөнә әйләнә: юғары синыфтар грек телендә аралаша (әммә көндәлек тормошта арамей теле киң ҡулланыла), ғәрәптәрҙең ҡояш аллаһы Шамс кейемендәге Зевсҡа табыналар. Бахрейн хатта грек спорт ярыштарын үткәреү урыны булып китә.
Грек тарихсыһы Страбон финикийлылар Бахрейнда барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләгән. Геродот та, финикийҙарҙың тыуған иле Байрейн, тип иҫәпләгән. Был теорияны XIX быуаттағы немец классигы Арнольд Херен да хуплай.
Рәсәй Федерацияһы менән дипломатик мөнәсәбәттәр (1990 йылдың 29 сентябрендә СССР менән килешеү төҙөлгән) урынлаштырылған.
Ләззәтләнеүселәр Некрополе (Некрополь блаженствующих)
Утрау элек-электән хозурлығы һәм сифаты менән урындағы ынйыларҙың матурлығы менән дан тота. Бахрейн ынйыларының үҫеү процесы тоҙ менән сөсө һыуҙы ҡушылыуҙың уникаль шарттарында бара. Һыуға сумыусылар ғәҙәти булмаған тәбиғәт күренешен — Фарсы ҡултығының диңгеҙ үҙәненән сөсө һыу сығанаҡтарының бүленеп сығыуын асыҡлай. Утрау атамаһында «ике диңгеҙҙең ҡушылыуы» (маджму ‘у-ль-Бахрейн, бахр — ғәрәпсәнән «диңгеҙ», ейн — ғәрәп телендә ул өҫтәлгән һүҙҙе ике тапҡырға арттырыуҙы аңлата) булараҡ мифологияла сағылыш таба. Угарит аллаһы Илуның булыу урыны "ике йылғаның тамағы"нда. Аҡыл һәм ер өҫтө, ер аҫты һыуҙары илаһы Энки — төп шумер аллаларының береһе. Ул батша кешеһе ҡиәфәтендә һүрәтләнгән, уның яурынынан төшкән ике ағым һыуҙа балыҡтар йөҙөп йөрөй. .
Археологтар тапҡан һәм аңлатҡан текстар боронғо Шумер халҡы Бахрейн утрауын изге урын итеп хөрмәт иткәнен иҫбатлай. «Үлгән кешеләрҙең йәне йәннәттә була, ә унда ерләнеү хоҡуғы ғүмер буйы Аллаға тоғролоҡ өсөн иң ҙур бүләктәрҙең береһе тип һанала».
М. Б. Пиотровский былай тип яҙа : «Бахрейндың мистик мәғәнәһе уның ерләнгән урыны булараҡ айырым йәлеп итеүсәнлегендә сағыла».
Бахрейндың дини-тарихи мираҫы ҡомартҡыһы булып, һаҡланып ҡалған боронғо некрополдәр тора, улар утрауҙың төньяҡ өлөшөндә киң араларҙы биләй. Уларҙың килеп сығышын тикшеренеүселәр б.э.т. дүртенсе һәм өсөнсө мең йыллыҡтарға бәйләй. Ерләү һаны йөҙәрләгән мең менән иҫәпләнгән. Тикшеренеүселәр фекеренсә, ҡайһы берҙә кәшәнәләргә алдан заказ бирелгән һәм уларҙың бер өлөшө буш ҡалған. Ҡурғандар күләме буйынса төрлөсә. Уларҙың иң боронғолары оҙонса түңәрәк формала булған, бейеклеге 1,5 метр самаһы. Таш камерала ерләү әйберҙәре өсөн уйымдар ҡоролған. «Элиталы» кәшәнәләрҙә таш менән теҙелгән ике ҡәберлек урынлаштырылған, береһе икенсеһе өҫтөндә булған. Бөтә ҡоролма таш диуар менән уратып алынған. Диуар менән камералар араһындағы һәм улар өҫтөндәге арауыҡ ваҡ таш менән тултырылған. Бындай ҡурғандарҙың бейеклеге 15 метрға еткән. Бахрейнда ерләү йолаһы эллин дәүеренә тиклем һаҡланған. Уларҙың һуңғыһы беҙҙең эраның тәүге быуаттарына ҡарай. Ерләүҙәрҙең бер өлөшө тәбиғи эрозия арҡаһында ғына түгел, ә 1950 йылдарҙа ҡала биләмәләрен үҫтереү өсөн буш территорияларҙы үҙләштерә башлауға бәйле юғала.
Халҡы
2021 йылда илдә йәшәүселәр һаны 1 526 929 кеше тәшкил итә, уларҙың 45 процентҡа яҡыны Ирандан күсеп килгән эшсе-эммигранттар һәм уларҙың ғаилә ағзалары; Европа, Көньяҡ Азия вәкилдәре күп. Ғәрәп теле рәсми тел, шулай уҡ инглиз, фарсы, урду телдәре ҡулланыла. 85 проценты мосолмандар, шул иҫәптән 75 проценты шиғыйҙар, 2 проценты сөнниҙәр (шулай ук идара итеүсе ғаилә лә). Шулай уҡ христиандар, йәһүдтәр, бахаистар, индуистар, буддистар һәм парстар бар. Халыҡтың тығыҙлығы — 1 142,9 кеше/км².
Дине
2017 йылда Бахрейн халҡының төп өлөшөн мосолмандар тәшкил итә (73,7 %). Уларҙың күпселеге шиғыйҙар. Шулай уҡ христиандар (9,3 %), йәһүдтәр (0,1 %), ҡалғандары — 16,9 %. .
Дәүләт ҡоролошо
Бахрейн — дуалистик монархия. Дәүләт башында король (2002 йылға тиклем — әмир) тора. Хөкүмәткә Бахрейндың премьер-министры етәкселек итә. Кабинет 23 министрҙан тора.
Парламент ике палаталы. Түбәнге палата — Депутаттар палатаһы бөтә халыҡтың тауыш биреүе юлы менән һайлана, үрге — Консультатив совет (Мәжлес аш-Шура) король тарафынан тәғәйенләнә. Ике палатала ла 40-ар кеше. Сәйәси партиялар тыйылған.
Иҡтисады
Бахрейн — үҫеш осорон кисергән дәүләт, нефть экспортёры. 1932 йылда нефть ятҡылығын асҡанға тиклем ынйы йыйыу Бахрейн иҡтисадының төп тармағы була (ул әле лә төп тармаҡтарҙың береһе булып ҡала). Бер ни тиклем ваҡыт нефть сығарыу һәм эшкәртеү эске тулайым продукттың 60 процентын, ә хәҙер 30 процентын тәшкил итә. Бахрейнда «ҡара алтыны» ятҡылығы аҙайыуға бара. Шуға ҡарамаҫтан, 2015 йылда илдә 18,462 млн баррель нефть сығарыла, был 2014 йыл кимәленән 3,7 процентҡа күберәк. Әммә 2018 йылдың апрель айы башында Бахрейн властары Хәлит-әл-Бахрейн бассейнында дөйөм күләме 80 млрд баррелгә еткән донъялағы иң ҙур сланец нефте ятҡылығын асыуҙары тураһында иғлан итә.
Илдә шулай уҡ тәбиғи газ сығарыла һәм эшкәртелә, уның запастары ла байтаҡ.
Офшор банк бизнесы ла үҫешкән.
Манамала күп кенә ғәрәп транснациональ корпорацияларының штаб-квартиралары урынлашҡан. Бахрейнда супертанкерҙар ремонтлана, шулай уҡ алюмин заводы эшләй (тау тоҡомо Австралиянан ташыла).
Оазистарҙа ерле халыҡ хөрмә пальмалары (эшкәртелгән ерҙең 2/3 өлөшөн биләй), цитрустар, емеш-еләк, помидор, мал аҙығы, йәшелсә, сәтләүек үҫтерә. Бынан тыш улар балыҡ һәм креветкалар тота. Илдә халыҡ-ара туризм үҫешкән. Кустар кәсептәр: алтын һәм балсыҡ изделиелар, ынйынан биҙәүестәр эшләү, сигеү, кәрзин үреү, «дхоу» судноларын эшләү юлға һалынған.
Экспорттың төп статьялары: нефть продукттары һәм нефть, алюмин һәм ынйы.
Өҫтөнлөктәре: нефть һәм газ ятҡылыҡтары. Үҫешкән офшор банк секторы. Эске инвестициялар. Туризм. Алюмин етештереү. Аҙыҡ-түлек менән тулыһынса тип әйтерлек тәьмин ителеү.
Йомшаҡ яҡтары: нефть резервтарының бөтә барыуы, башҡа өлкәләргә йүнәлеш алыуҙың йомшаҡ ойошторолоуы. Эшһеҙлектең (15 %) һәм дәүләт заемдарының юғары кимәлдә булыуы.
Географияһы
Бахрейн 33 утрауҙа урынлашҡан.
Ил 33 йәйенке утрауҙан торған Бахрейн архипелагын биләй. Иң ҙур утрау — Бахрейн, төньяҡтан көньяҡҡа табан 50 километрға, көнбайыштан көнсығышҡа табан 15 километрға һуҙыла. Был утрау эзбизташтарҙан хасил булған, ә ҡалғандары — коралдарҙан йыйылған. Утрау уртаһында 30-35 метр бейеклегендәге яйла урынлашҡан, Эд-Духан тауы (134 м) яйланың иң бейек нөктәһе.
Климаты
Илдә климат ҡоро, тропик климат. Ҙур утрауҙарҙа һәм яр буйҙарында сөсө һыулы ер аҫты шишмәләре ағып ята. Бахрейн территорияһында сүллектәр күп. Диңгеҙ һыуында коралдар бихисап. Бахрейн тропик арид климат зонаһында урынлашҡан. Ҡыш йылы (ғинуарҙа уртаса температура — +17° С), йәй бик эҫе (июлдәге уртаса температура — +40°С). Йылына уртаса 90 мм яуым-төшөм яуа.
Флора һәм фауна
Бахрейн архипелагында флора сағыштырмаса төрлө. Сүллектәрҙә саҡсауыл, дөйә дегәнәге, тамариск, астрагал һәм башҡа үҫемлектәр үҫә. Сөсө һыулы шишмәләр янында хөрмә пальмалары һәм башҡа культуралар үҫә. Фаунаһы ҡоштар, кимереүселәр һәи һөйрәлеүселәрҙән тора. Яр буйы һыуҙарында 400 төргә яҡын балыҡ үрсей, промысла балыҡтары ла бар. Диңгеҙ ташбаҡалары киң таралған. Коралл рифтарында краб, омар, креветка, моллюскылар бихисап, шул иҫәптән ынйы малюскылары ла бар. Утрауҙа коралдарҙың 2000-дән ашыу төрө бар.
Административ бүленеше
2010 йылдан Бахрейн 4 мухафазаға бүленә.
Спорт
2004 йылдан утрауҙа илдең үҙәк өлөшөндә, шул уҡ исемле сүллек уртаһында төҙөлгән Сахир автодромында, Бахрейн Формула-1 ярышының Гран-приһы үтә.
2008 йылдың ноябрендә Бахрейнда миҙгелдең рейтинг турнирҙары иҫәбенә ингән снукер турниры уҙа.
Бахрейн Олимпия уйындарында
Бахрейн 1984 йылдан алып 7 йәйге Олимпия уйындарында ҡатнаша, әммә ҡышҡы Олимпия уйындарында бер тапҡыр ҙа сығыш яһамай. Олимпия уйындарының беренсе призеры Мариям Йософ Джамал була — 2012 йылда Лондонда еңел атлетика буйынса бронза миҙал яулай. 2016 йылда Рио-де-Жанейролағы Олимпия уйындарында еңел атлет Рут Джебет стипль-чезда еңеү яулай, шуның менән Бахрейн тарихында беренсе олимпия чемпионы була.
Ҡораллы көстәре
Бахрейн ҙур булмаған, әммә яҡшы йыһазландырылған оборона көстәренә эйә. Улар башлыса АҠШ-та етештерелгән ҡорал (F-16, F-5 самолеттары, UH-60 вертолеттары, М60 танкылары, RBNS Sabha RBNS Perry класлы фрегаты) менән йыһазландырылған. Бахрейн хөкүмәте АҠШ хәрбиҙәре менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөй һәм 1990-сы йылдар башынан АҠШ-ты Джуффэйр хәрби-диңгеҙ базаһы менән тәьмин итә. Был базала АҠШ Хәрби-диңгеҙ флотының Үҙәк командованиеһы (Бишенсе флот командованиеһы), шулай уҡ Халыҡ-ара диңгеҙ хәүефһеҙлеге коалицияһының төп штабы урынлашҡан. База хәрбиҙәренең дөйөм һаны — АҠШ-тан һәм уларҙың союздаштарынан 1500 самаһы хәрби хеҙмәткәр.
Мәғариф
ХХ быуат башында ислам мәктәптәре (куттабтар) Бахрейнда белем биреүҙең берҙән-бер формаһы була. Улар балаларҙы һәм йәштәрҙе Ҡөрьән уҡырға өйрәткән традицион мәктәп була. Беренсе донъя һуғышынан һуң Бахрейнға Көнбайыш йоғонто яһай башлай, был заманса белем биреү учреждениеларына ихтыяж тыуҙыра. 1919 йылда Бахрейнда дәүләт мәктәптәренең хәҙерге системаһы барлыҡҡа килә башлай, ул саҡта Мөхәррәк ҡалаһында малайҙар өсөн Аль-Хидайя Аль-Халифа мәктәбе асыла. 1926 йылда Мәғариф комитеты Манамала малайҙар өсөн икенсе дәүләт мәктәбе, ә 1928 йылда Мөхәррәк ҡалаһында ҡыҙҙар өсөн беренсе дәүләт мәктәбе асыла.
2004 йылда король Хамад бин Иса Әл Хәлиф Бахрейнда 12 йыллыҡ белем алыуға булышлыҡ итеү өсөн мәғлүмәт технологияларын ҡулланыу проектын башлап ебәрә. Был проект буласаҡ король Хамад мәктәбе тип атала. Проекттың маҡсаты — короллектең барлыҡ мәктәптәрен интернетҡа тоташтырыу. Британия урта мәктәптәренән тыш, утрауҙа Шулай уҡ Америка Бахрейн мәктәбе эшләй (АҠШ Оборона департаменты мәктәбе, ул Халыҡ-ара бакалавриат программаһы буйынса 12 йыллыҡ уҡытыуҙы тәьмин итә). Ҡайһы бер шәхси мәктәптәр уҡытыуҙы ошо уҡ программа, шулай уҡ Британияның алдынғы кимәлдәге программаһы (A-Level) буйынса тәьмин итә.
Мәктәптә уҡыу дәүләт тарафынан финанслана. Урта белем биреү мотлаҡ булмаһа ла, башланғыс һәм урта мәктәптәргә йөрөү ярайһы уҡ юғары.
Киң мәғлүмәт саралары
Ундан ашыу ваҡытлы матбуғат ғәрәп һәм инглиз телдәрендә донъя күрә. Бөтә полиграфик ҡеүәттәр ҙә тиерлек Манамала тупланған. Көндәлек гәзиттәрҙең иң ҙуры — «Аль-Айям» (Көндәр, 37 000 экземпляр), «Ахбар аль-Халидж» («Ҡултыҡ яңылыҡтары», 25 000 экземпляр), Gulf Daily News (20 000 экземпляр). Манамала ғәрәп телендә аҙна һайын сыҡҡан «Сада аль-Усбуа» журналы («Аҙна шаңдауы», 35 000 экземпляр) донъя күрә һәм Фарсы ҡултығының бөтә илдәрендә лә уҡыусылары бар. Бынан тыш, Бахрейнда легаль булмаған партия ойошмаларының айлыҡ гәзиттәре таратыла.
Манамала (Фарсы) ҡултығы илдәренең (Бахрейн, Ираҡ, Катар, Күвейт, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Сәғүд Ғәрәбстаны) мәғлүмәт агентлыҡтарының штаб-фатиры урынлашҡан. Ул эшмәкәрлеген 1978 йылда башлай.
BRTC дәүләт телерадиотапшырыуҙар компанияһы (Bahrain Radio and Television Corporation, تلفزيون البحرين), 1971 йылда ойошторола. Үҙ эсенә Bahrain TV һәм Sport TV телеканалдарын, Радио Бахрейн, Радио Бахрейн 96,5, Ҡөрьән 106,1, Йәштәр радиоһы 98,4, Лирик радио 93,9 радиоканалдарын ала.
Илдә Монте-Карло Дуалия радиоһы (Arabic Service of France Media Monde) тапшырыуҙар алып бара.
Туризм
Бахрейнға йылына 8 миллиондан ашыу турист килә. Уларҙың күбеһе — күрше ғәрәп илдәрендә йәшәүселәр. Әммә төбәктән ситтән килгән туристар һаны ла арта. Уларҙы илдең тарихи мираҫы, шулай уҡ хәҙерге һәм либераль дәүләттең абруйы йәлеп итә. Туристарҙы йәлеп итеүҙә илдә үткән Формула-1 класында автоуҙыш буйынса донъя чемпионаты этабы — Бахрейн Гран-приһы мөһим роль уйнай. Короллек ғәрәп мәҙәниәтен, ҡултыҡтың матурлығын һәм биш мең йыллыҡ цивилизацияның археологик мираҫын берләштерә. Утрауҙа бер нисә ҡәлғә бар, атап әйткәндә, ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән Калат-әл-Бахрейн ҡәлғәһе урынлашҡан. Бахрейн милли музейында утрауҙа 9 мең йыл элек кеше тәүге тапҡыр йәшәй башлағандан алып һаҡланған матди мәҙәниәт объекттары бар.
Арад һәм Риф ҡәлғәһе лә туристарҙа ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дерево статей|Бахрейн
Мерку-Яха
Мерку-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мерку-То күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Левый Урикид
Левый Урикид — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Урикид йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Австрия аш-һыуы
Австрия аш-һыуын, был традицион кулинар сәнғәт төрлө төбәктәрҙә сағылһа ла, йыш ҡына Вена аш-һыуына оҡшаталар. Бында Венгрия, Богемия, Бавария һәм Италия кулинар традициялары бергә тупланған. Башҡа илдәрҙән үҙләштерелгән блюдолар, рецептар, аш-һыу әҙерләү технологияһы урындағы традицияларға яраҡлаштырылған һәм ҡушылған. Австрия кухняһы, тәү сиратта, ҡамыр аштары һәм татлы ризыҡтары менән бөтә донъяға билдәле. Бигерәк тә Вена шницелдәре киң танылыу алған
Эсемлектәр
«Хойригер» тип аталған йәш шарап үҙ атамаһын Деблингтан, Венаға яҡын виноград баҡсаларынан алған.
Ҡабымлыҡтар
Ҡабымлыҡтар (закуска, еңел ашамлыҡ) араһында колбасалы, ыҫланған ризыҡлы, сырлы сэндвичтар өҫтөнлөк алып тора.
Десерттар
Австрияла йәшәүселәр десертты бик ныҡ ярата. Нәҡ ҡамыр аштары һәм татлы ризыҡтар был кухняның йөҙө булып тора ла инде.
Төп блюдолар
Австрияның төп блюдолары, башлыса, башҡа илдәрҙән үҙләштерелгән. Мәҫәлән, гуляш йәки тауыҡ итенән паприкаш венгер кухняһынан алынған. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, күп кенә блюдолар Астрия аш-һыуына хас булған үҙенсәлек алған.
Лугавушка
Лугавушка (Лугавушка) — Башҡортостандың Стәрлебаш районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453171, ОКАТО коды — 80248840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Башҡорт Бармағы
Башҡорт Бармағы, элек Бармаҡ йәки Сик ауыл булараҡ та аталған (Башкирский Бармак) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Яңыбай ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 453396, ОКАТО коды — 80226843003.
Тарихы
Ауылға ΧΙΧ быуат уртаһында Ырымбур өлкәһе Үҫәргән улусы Мәмбәтша ауылы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә Бармаҡ исеме менән нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Бармаҡ Алдаҡаев исеме менән аталған. 1866 йылда 17 йортта 88 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. ΧΧ быуаттың 30‑сы йылдарынан хәҙерге исемен йөрөтә.
Бөгөнгө көндә ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, магазиндар бар. Яңыбай ауыл Советына ҡарай.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 156 кеше, 1920 йылда 215 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 127 кеше йәшәгән. Башҡорттар йәшәй (2002).
2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - башҡорттар (100 %).
Географик урыны
Башҡорт Бармағы ауылы Оло Сик йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Түбәнге Уя
Түбәнге Уя — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 367 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дёниц (Альтмарк)
Дёниц (Альтмарк) (Dönitz (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 138 кеше йәшәй. Майҙаны — 7 км2. Диңгеҙ кимәленән 67 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 38486 һәм автомобиль коды — SAW.
Булонь декларацияһы
Булонь декларацияһы (Bulonja Deklaracio) — бөтә донъя эсперантсылар хәрәкәтенең асылын һәм төп принциптарын билдәләүсе база документы. Л. Заменһоф тарафынан яҙылып, ул I Бөтә донъя эсперантсылар конгресында француз ҡалаһы Булонь-сюр-Мерҙа 1905 йылдың 9 авгусында ҡабул ителә.
Декларация биш пункттан тора:
1. Эсперантизм — үҙен халыҡтарҙың эске тормошона көсләп таҡмаусы һәм йәшәп килгән милли телдәрҙе ҡыҫырыҡламаусы бөтә донъяға нейтраль-кешелек телен таратыуға ынтылыш: 2. Бары тик яһалма тел генә халыҡ-ара тел була ала. Бының өсөн иң ҡулайлыһы — эсперанто теле.
3. Эсперанто теленең матди хужаһы булып бөтә донъя тора. Рухи хужалар — эсперанто донъяһында был телдә ижад итеүсе иң яҡшы һәм иң һәләтле яҙыусылар тип танылған кешеләр.
4. Берҙән-бер һәм һәр эсперантсы өсөн мотлаҡ булған эсперанто теленең нигеҙе булып «Эсперанто нигеҙҙәре» әҫәре һанала, бер кемдең дә уға үҙгәрештәр индерергә хаҡы юҡ.
5. Эсперанто телен белгән һәм уны ҡулланған һәр кем, уны ниндәй маҡсаттарҙа ҡулланыуына ҡарамаҫтан, үҙен эсперантсы тип атай ала.
Лесная (Выдровка ҡушылдығы)
Лесная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Выдровка йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы
Биографияһы
Рафаэль Мәхмүт улы Сафуанов 1954 йылдың 29 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Шишмә районының Шишмә ауылында тыуған.
Лесная (Выдровка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы
Биографияһы
1976 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты) тамамлаған.
1992—1996 — «Мединвест» страховкалау компанияһының генераль директоры (1994 йылда ОАО «Бастра» ААЙ итеп үҙгәртелә), Башҡортостан страховкалаусылар ассоциацияһы рәйесе.
1997−1998 йылдарҙа «Уралтранснефтепродукты» ААЙ-ндә генераль директорҙың иҡтисад һәм статистика буйынса урынбаҫары.
1998—2007 йылдарҙа Өфө дәүләт сервис университетында иҡтисад анализы һәм статистикаһы кафедраһы мөдире.
2012 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте янындағы Финанстар университетының Өфө филиалы директоры. .
Лазарғы
Лазарғы — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бәҙәреш йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Эҫем йылғаһы, йылға башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ҡаҙмаш
Кесе Каҙмаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡаҙмаш йылғаһының һул ярына тамағынан 2,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200204
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
- ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Мессояха
Мессо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 466 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Пастернак һәйкәле (Пермь)
Һәйкәл Опера театры эргәһендә скверҙа ҡуйыла. Бюстың скульпторы Елена Мунц, пьедестал архитекторы Петр Попов-Серебряков.
Һәйкәл Пастернакты елгә елберҙәгән шарф һалынған йәш кеше итеп һүрәтләй. Шағир Пермдә  1916 йылдың яҙында бер нисә тапҡыр була. Шул саҡта   Всеволод-Вильва ҡасабаһында йәшәгән,  унда уны билдәле биохимик Борис Збарский саҡырған. Пастернак ғалимға эштәрендә ярҙам иткән, ә буш ваҡыттарында тирә-яҡ буйлап сәйәхәт иткән. Уралда булыуы уның шихри ижадына импульс бирә, һәм ул пианист карьераһы тураһындағы фекерҙәренән баш тарта.
Нәҡ Пермь ҡалаһы Пастернактың «Доктор Живаго» романында һүрәтләнгән Юрятин ҡалаһының прообразы була.
Ильясов Барый Ғәли улы
Ильясов Барый Ғәли улы (13 июнь 1939 йыл) — ғалим-инженер-электромеханик, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), техник фәндәре докторы (1983), профессор (1985), Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡортостан Республикаһының (1990) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2007), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1985), Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1980).
Биографияһы
Ғәли Барый улы Ильясов 1939 йылдың 13 июнендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Бүребай ҡасабаһында тыуған.
1962 йылда Мәскәү авиация институтын тамамлағас, 1967 йылғаса Өфөләге «Союз» машиналар эшләү конструкторҙар бюроһында эшләй.
Барый Ғәли улы 16 доктор һәм 51 фән кандидаты әҙерләгән. Докторлыҡ советы рәйесе (1991—2014).
Хеҙмәттәре
Ильясов Барый Ғәли улы — 570 самаһы хеҙмәт, шул иҫәптән 28 монография, СССР-ҙың 132 авторлыҡ таныҡлығы һәм Рәсәйҙең 3 патенты авторҙашы, шул иҫәптән:
Түбәнге Хайма
Түбәнге Хайма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Покшеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 47 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бырким
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Теркәүес
Теркәүес — Һөйләм киҫәктәрен, һөйләмдәрҙе бер-береһенә теркәү өсөн ҡулланылған ярҙамсы һүҙ; һөйләм эсендә һөйләм киҫәктәрен йә ябай һөйләмдәрҙе бер ҡушма һөйләм итеп төҙөүсе ярҙамсы һүҙ төркөмө.
Төҙөлөшө яғынан теркәүестәр ябай һәм ҡушма була.
1. Ябай теркәүестәр: әммә, ләкин, йәғни, шуға, бәлки, тимәк, хатта һәм башҡалар.
2. Ҡушма теркәүестәр: әгәр ҙә, шулай уҡ, шуның өсөн, шуның арҡаһында һәм башҡалар.
Теркәүестәрҙең бүленеше
1. Теҙеү теркәүестәре һөйләм эсендә тиң киҫәктәрҙе, шулай уҡ ҡушма һөйләм эсендәге тиң мәғәнәле һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәп килә. А) йыйыу теркәүестәре, Б)ҡаршы ҡуйыу теркәүестәре, В) бүлеү теркәүестәре, Г) аныҡлау теркәүестәре
2. Эйәртеү теркәүестәре эш-хәлдең булыуы йәки булмауының сәбәптәрен, шартын, шулай уҡ уларҙың оҡшашлығын һәм һөҙөмтәһен аңлатып, бер-береһенә эйәреп килгән һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе үҙ-ара теркәй.
Һылтанмалар
*
Исламсылыҡ
Исламсылыҡ (الإسلام السياسي; — сәйәси ислам; Исламизм) — мосолман халҡы йәшәгән йәмғиәт һәм дәүләт эсендәге төрлө ҡаршылыҡтар, шулай уҡ улар ҡатнашлығындағы дәүләт-ара мөнәсәбәттәр шәриғәт нормалары нигеҙендә хәл ителәсәк шарттар тыуҙырыуға йүнәлтелгән дини-сәйәси идеология һәм практик эшмәкәрлек.
Исламсылыҡ сығанаҡтары һәм үҙенсәлектәре
Дамаск университеты профессоры Садиҡ әл-Ғәзм фекеренсә, ислам дине "ислам төшөнсәһен йыһаттың иң көслө формаларын тергеҙеү аша ғәмәлгә индерелә «.
Әл-Ғәзм исламдың түбәндәге айырылғыһыҙ үҙенсәлектәрен һанай:
Даниэль Пайпс — билдәле америка тарихсыһы, публицист, яҙыусы һәм сәйәси комментатор, ислам һәм яҡын көнсығыш конфликты белгесе, ошолай иҫәпләй: :"Исламсылыҡ — фашизм һәм коммунизмдан ҡала өсөнсө тоталитар идеология — хәҙерге заман проблемаларын хәл итеүгә урта быуаттар ҡарашын тәҡдим итә. Ретроград һәм агрессив рәүештә мосолман булмағандарҙы ҡыҫырыҡлай, ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҙеүгә бара һәм ислам власының көс ҡулланып таралыуын аҡлай."Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, исламсылыҡ — ул клерикаль даирәләрҙең XX быуатта ислам донъяһының фәнни һәм матди артта ҡалыуына, хәҙерге донъяның модернизация һ.б. процестарына реакцияһы
Санкт-Петербург
Санкт-Петербу́рг шулай уҡ ''һөйл. Пи́тер (1914 - 1924 — Петрогра́д, 1914 - 1991 — Ленингра́д) — Рәсәйҙең федераль әһәмиәтендәге ҡалаһы'', Төньяҡ-Көнсығыш федераль округы һәм Ленинград өлкәһе үҙәге. Ҡалала Рәсәй Федерацияһы Конституция суды урынлашҡан.
Ҡаланың һәйкәлдәре һәм ҡайһы бер тарихи биналары Рәсәйҙең 50 һумлыҡ аҡса банкнотында һүрәтләнгән.
Тарихы
1703 йылда Рәсәй императоры Петр I тарафынан нигеҙ һалына. Ҡала Изге Пётр апостолы исемен йөрөтә.
1712—1918 йылдарҙа Рәсәй империяһының баш ҡалаһы була.
1941 йылдың 8 сентябренән алып 1944 йылдың 27 ғинуарынаса ҡала фашистар тарафынан блокадала тотола.
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Ҡалала күп фәнни һәм тикшереү-проектлау институттары бар (Гипромез, Арктика һәм Антарктика ғилми-тикшеренеү институты, Цитология институты, Норильск никеленең Гипроруда институты һәм башҡалар).
Владимир I
Влади́мир I Святосла́вич Влади́мир I (суҡынғандан һуң Василий) (, 960 йыл тирәһе — 15 июль 1015) — 970 — 988 йылдарҙа Новгород кенәзе. Киев кенәзлегенең бөйөк кенәзе (980 йылдан). Киев кенәзе булған осорҙа Русь христиан динен ҡабул итә.
Санкт-Петербург
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Ҡаланың машиналар төҙөү сәнәғәте әһәмиәтле. Рәсәйҙә йыйылған сит ил машиналары заводтары бар.
Владимир I
Бөйөк кенәз Святослав I -сенең кесе улы. Атаһы Владимир I-се 970 йылда Новгород ҡалаһы кенәзе итеп билдәләй. Святослав I-сенән вафатынан һуң, ситтән ғәскәри көс яллап, Киевты һуғышып ала, ағаһы Ярополкты үлтереп, атаһы тәхетенә ултыра (980). Бөйөк кенәз булараҡ Киев кенәзлеге биләмәләрен арттыру өсөн һуғыштар алып бара, 981 йылда Червенск ҡалаһын яулап ала, 981-82 йылдарҙа вятичтарҙы, 983 йылда ятвягларҙы, 984 йылда радимичтарҙы еңә. Яңы яуланган ерҙәрҙә ҡәлғә-калалар төҙөтә, идара итеү өсөн уҙ дружиналарын һәм боярҙарын билдәләй. 985 йылда Волга буйы Болғарына яу менән барыуы, солох килешүе төҙөүе мәғлүм. Болғарҙар иленә тағын 994, 997 йылдарҙа һөжөм иткән булыуы ихтимал. 993, 996 йылда бәжәнәктәр менән һуғыша. Василий I заманында тышҡы сәйәси элемтәләр нығытыла: Византия (987-89), Рим (991, 1001) һәм Германия (1006, 1013) менән дипломатик мөнәсәбәттәр урынаштырыла. Владимир I, уҙ хакәмиәтен нығытыу максатынан сығып, ҡайһы динде ҡабул итеү тураһында уйлана, төрлө дин әһелдәре, шул иҫәптән болғарҙар вәкилдәре менән дә осраша, кәңәшләшә. Византия менән илселек мөнәсәбәттәре урынаштырылғас, 988 йылда дәүләт дине булараҡ рәсми рәүештә христиан динен ҡабул итә. Шунан һуң Киев кенәзлегендә «ҡылыс һәм ут ярҙамында» яңы дингә күндерү хәрәкәте ҡолас йәйә, Киев менән Новгород ҡалаларында мәжүсиләрҙең табыныу урынары емертелә, яндырыла. Яңы дин ойошмалары булдырыуҙы һәм сиркәүҙәр төҙөүҙе күрше төбәк биләмәләренә лә көсләп таға. Владимир I идара иткәндә боронғо Русь дәүләтенең төп биләмәһе, идара тәртиптәре һәм яңы дине билдәләнә.
Санкт-Петербург
Сәнәғәте һәм иҡтисады
Сауҙа сәнәғәте (Дикси, Карусель, Спортмастер супермаркеттар).
Финанс тармағы — (Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһының аҡса сығарыу дворы, Финам, Рәсәй Һаҡлыҡ Банкыһы).
Транспорт — Пулково аэропорты
Константин һарайы
Константин һарайы, Ҙур Стрельнинск һарайы — XVIII быуаттағы архитектура ҡомартҡыһы. Романовтарҙын элекке йәйге резиденцияһы. Архитектор - Николо Микетти. Барроко стилендэ. Һарайҙа 5.09-6.09.2013 көндәрҙә G20 саммиты үтте. Ошо йортта 2006 йылда ҙур восьмерка илдәре самиты үҙҙы. 2003 йылдан һарайҙа Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәр идаралығының «Конгрестар һарайы» дәүләт комплексы урынлаша. Мәскәү өлкәһенең Бережки ауылында һарайҙын күсермәһе – Миллергоф бар.
Чапаев һәйкәле
Чапаев һәйкәле — граждандар һуғышы геройы Василий Иванович Чапаев һәйкәле. Санкт-Петербургтың С. М. Будённый исемендәге Элемтә хәрби академияһы алдындағы майҙанда ҡуйылған. Дөйөм бейеклеге 4,5 м (постамент бейеклеге 1,3 м һәм скульптур төркөмө бейеклеге— 3 м). Бронза ауырлығы — 12 тонна. М. Г. Манизер скульпторы эше 1942-1943 йылдағы ҡышында ҡуйылды. Композицияның үҙәгендә Василий Иванович Чапаев. Уның янында 7 кеше: башҡорт, комиссар, матрос, һалдат, эшсе, партизан, ҡыҙыл армеец. Һәйкәл Һамарҙа ҡуйылған монументының күсермәһе. Һамарҙағы оригиналы 1932 йылда Монументскульптура заводында ҡойолған. 1932 йылда Һамарҙа ҡуйылған. Санкт-Петербург өсөн күсермә 1932-1933 йылда ҡойолған. 2006 йылда Харбинда ул боҙҙан эшләнгән.
Смольный
Смольный институты — Санкт-Петербургта урынлашҡан йорт, архитектура ҡомартҡыһы, Санкт-Петербург Губернаторы резиденцияһы. XIX — XX башында йортта ҡатын-ҡыҙар Смольный институты урынлашҡан. 1917-се йылдағы революциянан һуң йортта Ленсовет һәм КПСС-тын ҡала комитеты урынлашҡан.
Исем тураһында. Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалынғандан һуң Смольный институты урынында Адмиралтейск верфь һәм флот өсөн ыҫмаланы һаҡлағандар (русса смола).
Партия етәкселеге резиденцияһы. 1925 йылда В. А. Щуко һәм В. Г. Гельфрейх архитекторҙар менән йорт революцияһында әһәмиәтенең күрһәтеү өсөн пропилеялар төҙөлгән. 1934 йылда Смольныйҙа Сергей Киров үлтерелгән.
Власть органдары
Дәүләт власы 14.01.1998 көндә ҡабул ителгән Уставына ярашлы эшләй. Юғары вазифаһы — Губернатор. Санкт-Петербургта йәшәгән граждандар тарафынан 5 йылға һайлана. 2011 йылдан августан Губернатор — Георгий Полтавченко.
Гидрография
Санкт-Петербургтын йылғаларының дөйөм оҙонлоғо 282 км. Ҡала майҙаның 7 %-ы һыу. Санкт-Петербург һаҙлыҡта төҙөлгәс, биҡ күп каналдар төҙөргә тура килде (ерҙе киптереү өсөн). XIX быуатында Нева дельтаһы 48 йылға һәм 101 утрауҙан тора. XX быуатта каналдарҙы күмеп, бер нисә йылға бөтөрөлөп, утрауҙар һаны 48 тиклем кәмей. Ҡаланың иң баш йылғаһы — Нева, Балтик диңгеҙгә аға. Неваның дельталары:
Каналдар:
Неваға аҡҡан йылғалар (ҡала сигендә):
Утрауҙар:
Санкт-Петербург водоканалы
Санкт-Петербург водоканалы — дәүләт унитар предприятиеһы, Санкт-Петербургсыларҙы һыу менән тьәминь иткән ойошма. Инфраструктура:
Транспорт
Ҡалала 5 тимер юл вокзалы бар.
1 аэропорт. Пу́лково (IATA: LED, ICAO: ULLI) (1974 йылға тиклем — «Шоссейная») — Санкт-Петербургтың берҙәм аэропорты. Терминалдар Мәскәү районда урынлашҡан. 2014 йылда ошо терминалдарҙан тора:
Мәскәү вокза́лы  (1924 йылға тиклем — Николаевский) — Санкт-Петербургтың төп тимер юл вокзалы, пассажирҙарҙы хеҙмәтләндереү үҙәге, ҡаланың 5 тимер юл вокзалының береһе. Бина 1847—1851 йылдарҙа төҙөлә, архитекторҙары К. А. Тон, Р. А. Желязевич. Мәскәүҙәге Ленинград вокзалының күсермәһе. 1931 йылда вокзалдан беренсе фирма поезы — «Красная стрела» китә. 1993 йылда вокзалда урынлашҡан В. И. Ленин бюсы Пётр I бюсына алмаштырыла.
Биогеография
Биогеографияның өйрәнеү әйбере (предметы) булып тора биоценоздарҙың Ер йөҙөндә таралып урынлашыу законлылыҡтары (ҡануны) булып тора.
Йәғни, географияға бәйле тере организмдар барлыҡҡа килтергән бергәлектәрҙе, шулай уҡ, айырым биләмәләрҙәге фауна һәм флора йыйылмаһының аңлата. .
Объекты, предметы һәм фән (алымдары)
Биогеографияның өйрәнеү объекты —, Ер планета һының тере организмдары биләгән өлөшө биосфера һәм уның компоненттары.
Биогеографияның өйрәнеү әйбере (предмет изучения) — организмдарҙың һәм бергәлектәрҙең таралыу законлылыҡтары, географик мөхит шарттарына бәйле организмдарҙың һәм бергәлектәрҙең (популяция, биота һәм башҡалар) .динамикаһы.
Биогеография фәненең тикшеренеүҙә үҙенсәлекле алымдарын (методтары) түбәндәге төркөмдәргә бүлергә мөмкин:
Төп бүлектәр
Биогеография бүлектәре :
Грибушин йорто
Грибушин йорто — Пермь ҡалаһында модерн элементтары менән барокко стилендәге йорт, архитектура ҡомартҡыһы. Исемен бина хужаһы сауҙагәр Сергей Михайлович Грибушин исеменән ала. Ленин урамы, 13а адресы буйынса урынлашҡан.
Биогеография
Төп бүлектәр
Организмдар географияһы (Организмдар дөйөм географияһы):
Грибушин йорто
Тарихы
1919 йылдың 3 мартынан алып йортта офицерҙар   кибете, һуңынан — хәрби госпиталь урынлаша. 1921 йылдан ҡала туберкулез диспансерының балалар бүлексәһе урынлаша. Ә 1922 йылдан алып бында балалар өсөн дауахана асыла, 1988 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге урынлаша. Әлеге ваҡытта ла бында Рәсәй фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге  урынлашҡан.
Биогеография
Төп бүлектәр
Үҫемлектәр япмаһы һәм хайуандар географияһы :
Грибушин йорто
Тарихы
1987—1995 йылдарҙа йорт яңынан тергеҙелә, әммә аҡса етмәү сәбәпле, тик бинаның фасады ғына буяла, өҫтәүенә,  хәйриә ярҙамы буяуҙарына ғына. Шуға күрә, 2008 йылда бина  аҡһыл күк төҫтә була
Биогеография
Төп бүлектәр
Башҡа йүнәлештәре:
Грибушин йорто
Тарихы
2009 йылда бинаның фасадтарын яңынан реконструкциялау башлана.
Биогеография
Тарихы
Фәндә был яңы йүнәлеште нигеҙләүсе булып Александр Гумбольдт (1769—1859) һанала. Тап уның сәйәхәттәре, фәнни яҙмалары биогеография фәненә башланғыс бирә..
Грибушин йорто
Тарихы
Нәҡ ошо йорт Борис Пастернактың «Доктор Живаго» романында «фигуралар менән йорт» булараҡ һүрәтләнә.
Биогеография
Тарихы
'''М. А. Мензбир биогеография тарихын дүрт осорға бүлә''':
Грибушин йорто
Архитектураһы
Грибушин йорто бинаһы  аҡһыл ҙәңгәр төҫтәрҙә, фасадтары колонналар менән бүленгән. Пермь ҡалаһында иң матур бина. Бинаның стеналары ҡатлаулы һәм эске ҡатламы кирбестән, ә уртаһында — ҡарағас олондары. Йорт фасадтарында ла, бүлмәләрендә лә һылап биҙәлгән. Һылап биҙәүҙе үҙөйрәнсек рәссам Петр Агафьин башҡарған. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың йөҙҙәре Грибушиндарҙың ғаилә альбомындағы фотоһүрәттәрҙән алып үтәлгән
Мәҙәни эшмәкәрлеге
1992 йылдан Рәсәй фәндәр академияһының Пермь фәнни үҙәге бинаһында элекке хужалары Грибушиндар ваҡытында булған мәҙәни традицияларҙы тергеҙеү башлана. Шул саҡта ҡунаҡтар бүлмәһендә драма сәнғәтенең һәүәҫкәрҙәр түңәрәгенең постановкалары булған. Йорт хужалары бында урындағы зыялыйҙарҙы музыкаль кисәләргә йыйған.
Хәҙер ҡала берләшмәһенең фәнни һәм мәҙәни тормошона ҡунаҡ бүлмәһендә ай һайын классик камера музыка концерттары инә
Биогеография
Тарихы
'''А. Г. Воронова фән үҫешен алты осорға бүлә''':
Грибушин йорто
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Биогеография
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Риччоне
Риччоне (итал.RiccioneRiccione) — Италияның Эмилия-Романья төбәгендә урынлашҡан ҡала, Римини административ үҙәгенә буйһона. Изгеләндерелгән Мартин Турский тораҡ пунктының ҡурсалаусыһы тип иҫәпләнелә, йыл һайын 11 ноябрҙә уның көнө билдәләнелә.
Географик урыны
Унда 34 773 кеше йәшәй (2005 йылға), халыҡ тығыҙлығы 2045 кеше/км². 17 км² майҙанды биләй. Почта индексы — 47838. Телефон коды — 0541.
Мәҙәниәт
1960 йылда СССР почтаһы Риччонела үткәрелгән Халыҡ-ара йәрминкәгә арналған (ЦФА № 2461) почта маркаһын сығара.
Мандыһары
Мандыһары — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡараған йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Этимологияһы
Мандыһары атамаһы (русса Мандесарка) ҡаҙаҡтарҙа һәм башҡорттарҙа таралған Мандыһары тигән ир-ат исеменән алынған. Ике һүҙҙән тора: манды — «эше уңыусан, даланлы», «һауығыусы» һәм сары — «һары», «өлгөргән, еткән»
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000312112200002196
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 112200219
- Бассейн коды — 12.01.00.003
- ГӨ буйынса һаны (номеры) — 12
Василий I Дмитриевич
Васи́лий I Дми́триевич (30 декабрь 1371 йыл — 27 февраль 1425 йыл) —1389 йылдан Мәскәү бөйөк кенәзе һәм Владимир бөйөк кенәзе, Дмитрий Иванович Донскойҙың һәм уның ҡатыны княгиня Евдокияның улы. Литваның бөйөк кенәзе Витовттың ҡыҙы Софьяға өйләнгән.