cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ашҡаҙар
Легендаһы
"Юрматы ырыуы шәжәрәһе"ндә XVI быуатта юрматылар Урыҫ дәүләтенә ҡушылырға теләк белдергәс, батша Иван IV менән килешеү төҙөлә тиелә, Тәтегәс бей, Аҙнай-баба, Ҡармыш-баба һәм Илсекәй Тимер-бабаларға үҙ халҡы менән йәшәү урыны итеп бүлеп бирелгән ерҙәр атала. Тәтегәскә Ашҡаҙар йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары буйындағы ер бирелә.
Бер нисә йөҙ йылдан һуң был яҡтарға күсеп килгән халыҡтарҙың йылға исеме килеп сығыуы тураһындағы легендалары дөрөҫлөккә тап килмәй («аҫ ҡаҙан» һ.б.). Ашҡаҙар- бик боронғо атама, ул башҡорттарҙың урыҫ дәүләтенә ҡушылыуына тиклем үк булған.
Ашҡаҙар йылғаһы буйында башҡорт халыҡ йыры «Ашҡаҙар» тыуған.
2000 йылда «Стәрлетамаҡ ҡала мәҙәниәт һарайы» муниципаль автономлы учреждениеһының «Ашҡаҙар нағыштары» исемле башҡорт халыҡ фольклор ансамбле барлыҡҡа килә.
Lumen
«Lumen» ( «яҡтылыҡ») — Альтернатив рок жанрында уйнаған Рәсәй рок-төркөмө. 1998 йылда Өфө ҡалаһында ойошторолған.
Составы
Әлеге көндә төркөм составы:
Пожьян
Пожьян — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 491 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Эренбург Илья Григорьевич
Эренбург Илья Григорьевич  (26 ғинуар 1891 йыл — 31 август 1967 йыл) — Рәсәй яҙыусыһы, шағир, публицист, журналист, хәрби хәбәрсе, француз һәм испания телдәренән тәржемәсе, йәмәғәт эшмәкәре, фотограф. 1908—1917 һәм 1921—1940 эмиграцияла була, 1940 йылдан СССР-ҙа йәшәй. Ике Ленин (1944, 1961), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1937) ордендары кавалеры. «Халыҡтар араһында тыныслыҡты нығытыу өсөн» халыҡ-ара Сталин премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Илья Эренбург Киевта 1891 йылдың 26 (14) ғинуарында хәлле йәһүд ғаиләһендә тыуған.
Уның атаһы Герш Гершанович (Герш Германович, Григорий Григорьевич) Эренбург (1852—1921), инженер һәм икенсе гильдия сауҙагәре (һуңыраҡ беренсе гильдия); әсәһе — Хана Берковна (Анна Борисовна) Эренбург (ҡыҙ фамилияһы Аринштейн, 1857—1918) — йорт хужабикәһе. Апалары: Мана (Мария, 1881—1940), Евгения (1883—1965) һәм Изабелла (1886—1965).
1895 йылда ғаилә Мәскәүгә күсеп килә, унда атаһы Хамовнический һыра заводы директоры булып эшләй.
1901 йылда Н. И. Бухарин бергә Мәскәүҙең 1-се гимназияһында уҡый. 1907 йылда гимназиянан алтынсы кластан сығарыла.
Эмиграцияла
Парижда әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә, модернистик рәссамдар даирәһе менән бәйләнештә була. 1940 йылдың 29 июлендә ҡатыны менән Советтар Союзына ҡайта.
Һуғыш осоро ижады
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Ҡыҙыл Йондоҙ» гәзите хәбәрсеһе була, башҡа гәзиттәр өсөн дә, Совинформбуро өсөн дә яҙа. Немецтарға ҡаршы пропаганда мәҡәләләре һәм әҫәрҙәре менән билдәлелек ала, һуғыш ваҡытында 1500 тирәһе мәҡәлә яҙа. «Правда», «Известия» һәм «Красная Звезда» гәзиттәрендә баҫылып торған был мәҡәләләрҙең байтаҡ өлөшө өс томлыҡ «Һуғыш» (1942—1944) публицистикаһында йыйылған. 1942 йылда йәһүдтәрҙең антифашистик комитетына инә һәм «Ҡара китап»ты яҙыусы Василий Гроссман менән бергә йыйылған Холокост тураһында материалдар йыйыуҙа һәм баҫтырыуҙа әүҙем ҡатнаша.
Башҡортостан яугирҙары уның 1942 йылдың 20 ноябрендә «Ҡыҙыл Йондоҙ»ҙа һәм шунда уҡ республика «Ҡыҙыл Башҡортостан»ында баҫылып сыҡҡан «Башҡорттар» тигән эссеһын айырыуса хәтерләй.
Башҡорт яугирҙарының батырлығын яҙыусы уларҙың ата‑бабаларының хәрби традицияларына бәйләй.
Эренбург рус әҙәбиәтендә «Еңеү көнө» («День Победы») фразаны беренсе тапҡыр ҡулланыу авторы булараҡ билдәле — ул 1941 йылдың 12 декабрендә, Мәскәү янында контрһөжүм башында, яҙыусының «Московский железнодорожник» гәзитендә баҫылған «Судьба Победы» мәҡәләһендә урын ала. Ҡорос ҡойоу магистрале хеҙмәткәрҙәре тураһындағы мәҡәләлә былай тип яҙылған:
Илья Эренбург һәм Константин Симонов — «Үлтер немецты!» лозунгыһы авторҙары (тәүге тапҡыр К.M. Симоновтың «Убей его!» шиғырында ишетелә), ул шулай уҡ Эренбургтың 1942 йылдың 24 июлендә баҫылып сыҡҡан «Үлтер!» мәҡәләһенән өҙөктәр менән плакаттарҙың һәм листовкаларҙың баш исеме булараҡ киң ҡулланыла. Шул ваҡыттағы совет гәзиттәрендә лозунгының һөҙөмтәлелеген һаҡлау өсөн махсус колонкалар төҙөлә (типик атамаларҙың береһе «Һин бөгөн немецты үлтерҙеңме?»), унда совет һуғышсыларының үҙҙәре тарафынан үлтерелгән немецтар һаны һәм уларҙы нисек юҡ итеү тураһында хат-репортаждары баҫылып сыға.
Адольф Гитлер шәхсән үҙе Эренбургты ҡулға төшөрөргә һәм аҫырға бойора, уны 1945 йыл дың ғинуарында Германияның яуыз дошманы тип иғлан итә. Нацист пропагандаһы Эренбургҡа «Сталиндың өй йәһүде»(Домашний еврей Сталина) ҡушаматын бирә.
Һуғыштан һуңғы ижады
Эренбургтың совет яҙыусылары араһында позицияһы үҙенсәлекле була: бер яҡтан ул матди льготалар ала, йыш ҡына сит илдәргә сыға, икенсе яҡтан, махсус хеҙмәттәр контроле аҫтында була һәм хатта йыш ҡына шелтә ала. Н. С. Хрущев һәм Л. И. Брежнев дәүерендә Эренбургҡа властарҙың мөнәсәбәте лә ике яҡлы (амбивалент) була.
Эренбург йәш быуынды бик күп «онотолған» исемдәр менән таныштыра, онотолған (Цветаева М. И., О. Э. Мандельштам, И. Е. Бабель) һәм йәш авторҙар (Б. А. Слуцкий, С. П. Гудзенко) баҫмаларын нәшер итеүгә булышлыҡ итә. Көнбайыштың яңы сәнғәтен пропагандалай (П. Сезанна, О. Ренуар, Э. Манет, П. Пикассо).
1966 йылдың мартында КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына И. В. Сталинд ы реабилитациялауға ҡаршы ун өс совет фәне, әҙәбиәте һәм сәнғәте эшмәкәрҙәренең хатына ҡул ҡуя.
Оҙаҡ ауырыуҙан, киң миокард инфарктынан, 1967 йылдың 31 авгусында Мәскәүҙә вафат була. Яҙыусы менән хушлашырға 15 000 самаһы кеше килә.
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында (участка № 7) ерләнгән.
Башҡортостанда
Кандидатураны Благовещен арматура заводы эшселәре, Дүртөйлө районының Карл Маркс ауыл хужалығы артель колхозсылары хуплай. Улар араһында «Башҡорттар» очергын хәтерләгән һәм һаҡлаған фронтовиктар ҙа күп була,
1966 йылдың майында Илья Григорьевич Эренбург Башҡортостанға килә, ауылдарҙа һәм ҡалаларҙа сығыш яһай, һайлаусыларға уға ышаныуҙары өсөн рәхмәт белдерә.
Ғаиләһе
Эренбург Һуғыштан Фаня исемле ҡыҙҙы алып ҡайта. Баланың күҙ алдында немецтар Винницала ата-әсәһен һәм һеңлеләрен атып үлтерә. Өлкән ағалары поляк армияһында хеҙмәт итә. Фаняны ниндәйҙер ҡарт йәшерә, ләкин был ҙур хәүеф менән бәйле булғанлыҡтан, ҡарт уға: «Йүгер, партизандарҙы эҙлә», — тип әйтә. Фаня йүгерә.
Был ҡыҙҙы Иринаны ҡайғынан ситкә йүнәлтеү өмөтө менән Эренбург Мәскәүгә алып килә.
Билдәле әйтеме
И. Эренбургтың афоризмға әйләнгән һүҙҙәрҙе: «Увидеть Париж и умереть».
Поинга
Поинга — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Позь-Ю
Позь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Манси
Дөйөм һаны — 12 269 кеше (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса).
Свердловск өлкәһенең төньяғында 200-гә яҡын манси йәшәй. Бер нисә йөҙ манси —Пермь крайының төньяҡ-көнсығышында («Вишерский» дәүләт ҡурсаулығы).
Этнонимы
Эндоэтноним (үҙатамаһы) манси кеше «тигәнде аңлата» һәм *mańćɜ «ир-ат, кеше» прафинн-уғыр һүҙенә барып тоташа һәм уғыр телдәре менән башҡа оҡшашлыҡтары ла бар: ханттарҙа бер фратрия атамаһы — маньть (mańt) (В), моньть (mońt) (И), мась (maś) (О), шулай уҡ венгрҙарҙың берлектәге үҙатамаһы — magyar (модьяр). Манси теленең төрлө диалекттарында уның төрлө формалары бар: сосьва маньси (mańśi), пелым маньсь (māńś), түбәнге конда мӧньсь (mɔńś), тавда мӓньцӣ (mäńćī), түбәнге лозьва маньсь (måńś).
Мось манси фратрияһы исеме хант телендәге —мась (mɔś) (О) алынған — әммә сығышы менән дөйөм уғырҙағы шул уҡ һүҙ — *mańćɜ
Урыҫ телендә халыҡ вәкилдәрен билдәләү өсөн һүҙҙәр бар:  — манси һәм мансийҙар; ир-атты һәм ҡатын-ҡыҙҙы  — манси һәм мансийка, шулай уҡ манси  билдәләү өсөн. Мансийса һәм (үҙгәрмәй торған) манси сифаттары.
1920—1930 йылдарға тиклем манси урыҫса «вогул» тип йөрөтөлгән һәм һүҙҙәренән килеп сыҡҡан ул хан һүҙенән килеп сыҡҡан. Был атама һаман да башҡа телдәрҙә, мәҫәлән, немец телендә Wogul, wogulisch ҡулланыла.
Теле һәм яҙмаһы
Манси теле урал телдәр ғаиләһенең обь-уғыр төркөмөнә (башҡа классификация буйынса — урал-юкагир) ҡарай. Диалекттар: сосьва, үрге лозьва, тавда, конда, пелым, вагиль, урта лозьва, түбәнге лозьва.
Мансий яҙмаһы 1931 йылдан — тәүҙә латин алфавиты нигеҙендә — ҡулланыла.
1937 йылдан алып яҙыу урыҫ алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Һуңынан алфавит үҙгәртелде һәм тулыландырылды. Заманса вариант:
Әҙәби манси теле сосьва диалектына нигеҙләнгән.
Сығышы һәм тарихы
Урал неолит мәҙәниәтенә ҡараған урындағы ҡәбиләләр һәм көнбайыш Себер менән Төньяҡ Ҡаҙағстандың далалары, урман-далалары аша көньяҡтан хәрәкәт иткән уғыр ҡәбиләләренең берләшеүе һөҙөмтәһендә манси этносы булараҡ барлыҡҡа килгән, тип иҫәпләнә. Халыҡ мәҙәниәтендә ике компонентлыҡ (тайга һунарсылары һәм балыҡсылары, дала буйлап күсеп йөрөүсе малсылар мәҙәниәттәренең берләшеүе) әле лә һаҡлана. Тәүҙә манси Уралда һәм уның көнбайыш битләүҙәрендә йәшәгән, әммә XI—XIV быуаттарҙа коми һәм урыҫтар уларҙы Урал аръяғында ҡыҫырыҡлаған. Мансиҙың урыҫтар, тәү сиратта, Новгород халҡы менән иң иртә аралашыуы XV быуатҡа ҡарай. XV быуат дауамында Манси кенәзе Асыка Вым һәм Бөйөк Пермь кенәзлектәренә походтар яһай, ләкин 1483 йылда мәскәү воеводалары Ф. С. Курбский-Чёрный һәм И. И. Салтык-Травин етәкселегендәге берләшкән устюжан-пермь ғәскәре тарафынан үҙенең баш ҡалаһы Пелым янында тулыһынса ҡыйратыла. XVI быуат аҙағында Себерҙең Рәсәй дәүләтенә ҡушылғанынан һуң, урыҫ колониялаштырыуы көсәйә, һәм XVII быуат аҙағында уҡ урыҫ халҡы һаны урындағы халыҡ һаны иҫәбенән артығыраҡ булып китә. Әкренләп мансиҙар төньяҡ менән көнсығышҡа ҡыҫырыҡланған, ә XVIII быуатта христианлыҡ динен ҡабул иткәндән һуң, урыҫ милләте тарафынан өлөшләтә. Мансиҙың этник формалашыуына төрлө халыҡтар йоғонто яһай.
Пермь крайының Всеволодо-Вильва ҡасабаһы янында урынлашҡан Чаньва (Вогуль) мәмерйәһендә вогулдарҙың йәшәү эҙҙәре табылды. Тыуған яҡты өйрәнеүселәр фекеренсә, мәмерйә йолалар башҡарыла торған урын — манси культы ғибәҙәтханаһы (мәжүсилек диненең изге урыны) булған. Мәмерйәлә таш балта һәм һөңгө һуғыу эҙҙәре менән айыу баш һөйәктәре, керамик һауыттарҙың ярсыҡтары, һөйәк һәм тимер уҡ башаҡтары, кеҫәртке өҫтөнә баҫып торған кеше-мышы төшөрөлгән Пермь йәнлек стиле өлгөһө булған бронза айылдары, көмөш һәм бронза биҙәүестәр табылған.
Рәсәйҙә манси халҡының һаны:
2002 йылда тораҡ пункттарҙа манси һаны:
Мәҙәниәте һәм традицияһы
Диндар мансиҙар — православие динендә, әммә традицион шаманлыҡ, ҡурсалаусы рухтар, ата-бабалар, айыу культы һаҡлана (айыу байрамдары). Мансиҙың фольклоры бай һәм мифологияһы үҫешкән.
Манси сығышы, шулай уҡ ғөрөф-ғәҙәттәре менән айырылып торған Пор һәм Мось экзогам фратрияларына бүленә. Никахтар ҡапма-ҡаршы фратрия вәкилдәре араһында ғына төҙөлгән: Мась ирҙәре Пор ҡатын-ҡыҙҙарына өйләнгән һәм киреһенсә. Пор фратрияһын — абориген-урал нәҫелдәре, ә Мось фратрияһын уғыр тоҡомдары тәшкил иткән. Пор фратрияһының тәүатаһы — айыу, ә Мось фратрияһының башлығы булып ҡаҙ, ҡуян йәки күбәләк образында күҙ алдына баҫҡан Калтащ исемле ҡатын иҫәпләнә.
Артабан әйтеләсәк археологик табылдыҡтарҙан күренеүенсә, манси күрше халыҡтар менән бер рәттән хәрби хәрәкәттәрҙә әүҙем ҡатнашҡан, һуғышты алып барыу тактикаһын белгән. Уларҙа кенәз (воевода), баһадир, дружинник ҡатламдары айырылып торған. Былар барыһы ла фольклорҙа ла сағылыш тапҡан.
Халыҡ сәнғәтендә төп урынды биләгән орнаменттың мотивтары туғандаш ханттар һәм селькуптар мотивтары менән оҡшаш. Был — болан мөгөҙө, ромб рәүешендәге, тулҡынлы һыҙыҡ, грек меандры һымаҡ геометрик фигуралар. Бронза ҡойолмалар араһында йышыраҡ хайуан, бөркөт, айыу һындары осрай.
Көнкүреше
Мансиҙарҙың традицион шөғөлдәре — һунарсылыҡ, балыҡсылыҡ,болан үрсетеү, игенселек, малсылыҡ. Балыҡсылыҡ Обь һәм Төньяҡ Сосьвала таралған. Лозьва, Ляпина, Төньяҡ Сосьва йылғларының үрге ағымында — XIII—XIV быуаттарҙа ханттарҙан үҙләштерелгән болан үрсетеү. XVI—XVII быуаттарҙа урыҫтарҙан үҙләштерелгән игенселек үҙләштерелгән. Мансиҙарҙа малсылыҡтың иң үҫешкән өлкәләренә йылҡы, шулай уҡ һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетеүҙе индерергә мөмкин. Малсылыҡтың иң үҫешкән өлкәләренә мансиҙа йылҡы, шулай уҡ һыйыр малы һәм ваҡ мал үрсетеүҙе индерергә мөмкин. Бынан тыш, ҡошсолоҡ үҫешкән. Промысла балыҡтарынан бәрҙе, опто, суртан, сабаҡ, шамбы, табан балыҡ, бикре, уҡбалыҡ, нельма, муксун, щокура, пыжьяна, сырка, ә Төньяҡ Сосьвала сөсө һыу сельден — нәзәкәтле деликатес балыҡ тотҡандар.
Балыҡ тотоу ҡоралдары: острогтар, ауҙар. Балыҡты быуылған инештәрҙән тотҡандар.
Мансиҙарҙың көнкүрешендә себер е ҙур әһәмиәткә эйә булған, унан эрбет сәтләүеге уңышы йыйып алынған. Бынан тыш, эрбет тамырынан көнкүреш әйберҙәре — һауыт-һаба, йәшниктәр, ҡумталар, кәрзиндәр (тамырһабаҡтар) яһалған. Туҙ эшләнмәләре — ҡумталар, тырыздар, ағас һауыт-һаба, ҡалаҡ, ялғаш, сүмес, шулай уҡ ябай мебель киң таралған була. Балсыҡтан яһалған әйберҙәр ҡулланылған. Археологтар шулай уҡ Обь буйы районында бик күп уҡ, һөңгө башаҡтары, ҡылыстар, балталар, торҡалар, бронза ҡойолмалар таба. Мансиҙарға хәрби кейемдәр (доспехи) һәм ҡоралдар ҙа билдәле була. Улар һәм күрше халыҡтар шулай уҡ тимер эшкәртеүҙә билдәле бер уңыштарға өлгәшкән, әммә иң ҙур оҫталығы ағас эшкәртеүҙә сағылыш тапҡан.
Мансиҙар борондан уҡ йөҙөү өсөн соҡоп яһалған кәмәләр, саңғы, һике (эт, болан менән йәки ат егеү кәрәк-ярағы менән) нартылар (болан йәки эт егеп йөрөй торған сана) менән файҙаланған. Уларға ҡоралдарҙан уҡ-йәйә, айыу һөңгөһө (рогатина), төрлө типтағы ҡылыс билдәле булған. Һунар өсөн төрлө тоҙаҡтар (чиркандар) һәм һаплы йәйә (самострел) ҡулланғандар.
Промысла урындарында даими (ҡышҡы) һәм миҙгелле (яҙғы, йәйге, көҙгө) торамалар торған. Ғәҙәттә, ҡасабала бер нисә ҙур йәки бәләкәй, башлыса туғандаш ғаилә йәшәгән. Ҡышҡы традицион торлаҡ — тура мөйөшлө бурап яһалған, йыш ҡына ер ҡыйыҡлы өйҙәр; көньяҡ төркөмдәрҙә — рус тибындағы өйҙәр; йәйгеһен — туҙҙан яһалған конус чумдар йәки ҡайын туҙы менән ҡапланған дүрт мөйөшлө каркаслы ҡаралтылар булған; болансыларҙың — болан тиреһе менән ҡапланған чумдар. Торлаҡ балсыҡ менән һыланған шыйҙаларҙан яһалған асыҡ усаҡ йәғни сыуал менән йылытылған һәм яҡтыртылған.
Ҡатын-ҡыҙ кейеме күлдәктән, буҫтау йәки сатин алғы яғы асыҡ халаттан ике ҡат болан тундан (ягушка, сах), яулыҡтан һәм күп һанлы биҙәүестәрҙән (балдаҡ, сәйлән муйынсаҡ һ. б.) торған.
Ирҙәр ыштан һәм күлдәк, һылашып торған буҫтау капюшонлы кейем, болан тиреһенән тегелгән (маница, гусь), йәки капюшонлы һәм ян-яғы тегелмәгән буҫтау кейем (лузан) кейгән.
Аҙыҡтары — балыҡ, ит (ҡаҡланған, киптерелгән, ҡыҙҙырылған, туңдырылған), еләк. Бәшмәкте, яуыз рухтар тыуҙыра, тип ҡулланмағандар.
Совет власы йылдарында мансиҙарҙың көнкүреше һиҙелерлек үҙгәрә; бөгөн уларҙың 45 % ҡалаларҙа йәшәй.
Антропологик характеристикаһы
Мансиҙарына (ханттар кеүек үк) түбәндәге билдәләр комплексы хас :
Генетикаһы
В. Н. Харьковтың мәғлүмәттәре буйынса, манси һәм ханттар араһында Y-хромосомалы N1b (Y-ДНК) гаплотөркөм өҫтөнлөк итә — 57 %, икенсе урында Q1a3 гаплотөркөмө — 21 %. Артабан R1a — 14 % и N1c1 — 7,1 %, R1b — 0,9 % гаплотөркөмдәре килә.
Мәҙәниәттә
Билдәле урал яҙыусыһы А. П. Ромашов 1959 йылда Уралдағы уғыр халҡы, атап әйткәндә, X быуаттағы мансиҙар XV быуаттағы венгрҙарҙың ата-бабалары көнбайышҡа күсеп киткәндән һуңғы тормошо тураһында «Урман һыбайлылары» тигән повесть яҙа. Уның Көнбайыш Уралға тәүге урыҫ күскенселәренең һәм төп халыҡтарының, шул иҫәптән уғыр ҡәбиләләренең тормошон һүрәтләгән «Кондратий Рус» исемле тарихи повесы 1973 йылда донъя күрә. А. П. Ромашовтың повестары ул осор өсөн тарихи-этнографик дөрөҫлөктөң юғары дәрәжәһе менән айырылып тора.
Мансиҙарҙың матди-көнкүреш мәҙәниәтен һәм йолаларын сағылдырырға ынтылған урал яҙыусыһы Сергей Николаевич Плеханов 1985 йылда «Йәш Гвардия» нәшриәтенең «Мажаралар-85» әҙәби альманахында рус сәнәғәтселәренең Уралда XVIII быуаттың беренсе яртыһында XVI быуатта сит ил авторҙары (Сигизмунд Герберштейн, Александр Гваньини һәм Джайлс Флетчер) яҙып ҡалдырған легендар идолды эҙләүгә бағышланған «Алтын ҡатын» исемле тарихи повесын баҫтыра. 1986 йылда Свердловск киностудияһында режиссёр В. М. Кобзев ошо китап буйынса шул уҡ исемле фильм төшөрә. Белгес-ғалимдар консультациялары һәм костюмдар буйынса рәссамдарҙың ныҡышмалы эше уҙғарылды. Был мажаралы картинала вогулич-мансиҙарҙың бөтә ролдәрен ҡаҙаҡ актёры (Нурмухан Жантурин), ҡырғыҙ актёрҙары (Б. Бейшеналиев, К. Дюсембаев) һ. б. башҡара.
Помоз
Помоз — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 926 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крыловтың йорт-музейы
Крыловтың йорт-музейы — федераль кимәлдәге мәҙәни мираҫ объект иҫәбенә инә. Унда урыҫ рәссамы һәм театр рәссамы Крылов Иван Иванович йәшәгән.
Музейҙың адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Буденновская урамы, 54.
Тарихы һәм һүрәтләү
Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы 1979 йылдың 1 июнендә Новочеркасск ҡалаһында, ул 1900 йылдан 1936 йылға тиклем йәшәгән йортта асыла.
Рәссам 1860 йылда Елизаветинская станицаһындағы Дон казагы ғаиләһендә тыуа. Петербург сәнғәт академияһында уҡый. Уҡыуын тамамлағас, Петербургта, Сиверская станицаһында, Мәскәүҙә йәшәй. Был ваҡыт эсендә пейзаж оҫтаһы булараҡ билдәлелек яулай. Уның «Төньяҡ циклы» ҡышҡы пейзаж һүрәтләнгән «Невала боҙ», «Вид Москвы с Воробьевых гор» картиналарын Бөйөк Кенәз Сергей Александрович ала. Был эштең варианты әлеге ваҡытта музейҙа һаҡлана.
Уның Кавказ һәм Ҡырым буйлап сәйәхәте тәьҫораттары «Көньяҡ цикл» картиналарында сағылыш таба.
Бик күп эштәре Дон крайына арналған. Уларҙа Дон далаһын, йылғалар ташыуын, гөл-сәскәләр күрергә мөмкин. И.И. Крыловты йыш ҡына «Дон далаларын маҡтап йырлаусы» тип атайҙар.
Рәссам бер нисә эшен Таганрог ҡалаһына арнай. Ул картиналар: «Таганрогта диңгеҙ яры», «Таганрог — мол», «Маяҡ төндә», «Таганрог баҫҡыстары».
ХХ быуат башында рәссам Донға әйләнеп ҡайта, Троицк сиркәүе псаломсыһынан йорт һатып ала. Шунда ул ҡатыны Елизавета Ивановна Крылова (Бурхгардт) һәм ҡыҙы Елизавета Ивановна менән йәшәй.
Йорт сама менән XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән. Шул заманға хас архитектуралы  казак йорто булып тора.
Ошо өйҙә йәшәп, рәссам Политехник институтта уҡытыусы булып эшләй. Художестволы күргәҙмәләр ойоштора.
Музей ҡала халҡының урта ҡатламының көнкүрешен күрһәтә. Ул верандалы ағас төкәтмәнән, соландан һәм дүрт бүлмәле торлаҡ өлөшөнән тора. Йортта рәссам тормошо менән бәйле мемориаль предметтарҙың 70%-тан күберәге һаҡлана. Стеналарҙа уның һүрәттәре, автопортреты эленеп тора.
Залда уның шахмат өҫтәле, кресло-бәүелсәк, граммофон, мандолина урын алған. Ашханала- самауырҙар, ҡайнатма өсөн баҡыр тас, һөт көршәге һәм башҡалар урынлашҡан.
Йорт Новочеркассктың мәҙәни тормошоноң тупланышы булып тора. Бында яҙыусылар Куприн Александр Иванович, Серафимов Александр Серафимович, К. А. Тренев һәм башҡалар булғандар.
Йорт менән йәнәш Күргәҙмәләр залы төҙөлгән, унда рәссамдың оҫтаханаһы тергеҙелгән. Күргәҙмәләр залында Новочеркасск рәссамдарының ҡала художество күргәҙмәләре үткәрелә.
Рәссам Иван Иванович Крыловтың мемориаль йорт-музейы федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ булып тора.
Үтәшев
Үтәшев — башҡорт һәм татар фамилияһы.
Аҡбулатов
Аҡбулатов — фамилия.
Ноғоманов
Ноғоманов — фамилия.
Потью
Потью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нившера йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 75 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сэм Голдман
Биография
Самуэль Голдман 1979 йылда Спрингфилдта, АҠШның Массачусетс штатында тыуған. Уның атаһы АҠШ халыҡ-ара үҫеш агентствоһында (USAID) ауыл хужалығы иҡтисад белгесе, әсәһе — әсәләрҙең һаулығын нығытыу өҫтөндә эшләгән.
Сэм бала-сағын Пакистанда, Перула, Һиндостанда һәм Көнбайыш Африкала үткәрә. Ул шунда уҡ тирә-яҡты һаҡлау эйәрсене була.
2004 йылда Бенинда, Сэм күршеһенең малайы өҫтөнә кәрәсин лампаһын яңылыш түгеп саҡ үлмәй ҡалғанын күрә. Ул шунда Африкала халыҡ светодиот лаппалары һәм ҡояш панелдәре булғанда, һаман да кеше һаулығына йоғонто яһаусы әйберҙәр ҡулланғанына аптырай.
Төньяҡ Америкаға ҡайтҡас, Стэнфорд университетының МВА эшҡыуарлыҡ дизайны курсына уҡырға инә. Ул унда Нед Тозун менән таныша, үҙенең халыҡ өсөн яҡтыртыу йыһаздарын таратыу ысулы менән бүлешә.
2007 йылда Сэм Голдман Нед Тозун менән бергә D.light Design компанияһына нигеҙ һала һәм етәкселәренең береһе була (CCO).
2010 йылдан Driptech, Inc кәңәшсеһе.
2013—2014 йылдарҙа Kuli Kuli Inc компанияһында кәңәшсе булып эшләй.
Наградалары
2011 йылда Сэм Голдман Ашока фонды менән билдәләнгән һәм Sargent Shriver Award for Distinguished Humanitarian Assistance Донъя корпусы премияһын ала.
2014 йылда Сэм Голдман, Донн Тайс һәм Нед Тозун , үҙҙәренең D.light Design эштәре өсөн, Шваб фонды тарафынан йыл социаль эшҡыуары тип аталалар.
Шул уҡ йылда Голдман The Charles Bronfman Prize тәғәйенләнә.
Прупт
Прупт — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Кельтма йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варен-Еган (Лунг-Еган ҡушылдығы)
Варен-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лунг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 131 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пугдым
Пугдым — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вах-Кото-Пугол-Еган
Вах-Кото-Пугол-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вах йылғаһының һул ярына тамағынан 535 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пузла
Пузла — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 1007 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ялсығол (йыр)
«Ялсығол» — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Тарих
Башҡорт халыҡ йыры «Ялсығол» тәүге тапҡыр 1939 йылда фольклорсы ғалим Л. Н. Лебединский тарафынан йырҙы башҡарыусы И. Ш. Дилмөхәмәтовтан яҙып алына. «Башҡорт халҡ йырҙары» йыйынтығында иң беренсе Ғ. З. Сөләймәнов яҙмаһы баҫыла. Ошондай уҡ атамалы ҡобайырҙы Лебединскийҙың 1939 йылда Б. Бикбайҙан яҙып алыуы билдәле.
Ҡулланыу
Йырҙы эшкәртеүселәр — Р . А. Мортазин (тауыш һәм фортепьяно өсөн), Х. Ф. Әхмәтов һәм Р. В. Сәлмәнов (хор өсөн).
Башҡарыусылар
«Ялсығол» йыры К. М. Дияров, Зәки Мәхмүтов башҡарыуында киң билдәле.
Әҙәбиәт
Башкирская энциклопедия. Өфө. 1996 й.
Пукода
Пукода — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пив-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вашики-Игол
Вашики-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сарм-Сабун йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыжаёль
Пыжаёль — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Одью йылғаһының һул ярына тамағынан 49 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Велин-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пынан-Ю
Пынан-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының уң ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Пыжьян (Вычгрда ҡушылдығы)
Пыжьян  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 507 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Пынан-Ю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пыжьян (Вычгрда ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Телеүҙәк (Өфө)
Өфө телеүҙәге ҡаланың Ленин районында, Ғафури урамы, 9 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
1956 йылда БАССР Министрҙар Советы Өфөлә телеүҙәк төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. «Ленгипргорпроект» тәҡдиме буйынса, 180 метрлы беренсе телебашня Октябрь проспектында, хәҙерге ҡала советы районында урынлашырға тейеш була. Һуңғараҡ уны Салауат Юлаев һәйкәле эргәһенә, 35-се мәктәп янына төҙөү планлаштырыла. Ҡайһы бер етәкселәр телеүҙәк һәм һәйкәлдең яҡын булыуына кире ҡараш белдерә, тик уларҙы һәйкәлдең авторы Сосланбәк Тавасиев ыңғай яҡҡа күндерә.
1956 йылдың 22 февралендә телеүҙәктең етәкселеге тәғәйенләнә. 1958 йылдың 12 февраленән Башрадиокомитет БАССР Министрҙар советы ҡарамағындағы Радиотапшырыуҙар һәм телевидение буйынса комитет итеп ойошторола. Тәүге ҡарар буйынса, телеүҙәк 1958 йылдың 1 майына төҙөлөп бөтөргә тейеш була. Тик, эштәрҙең күләмле булыуы сәбәпле, төҙөлөш мөҙҙәтен БАССР автономияһының 40 йыллыҡ юбилейы ваҡытына, 1959 йылдың мартына күсерергә тура килә.
Төҙөлөштә «Уфастрой», «Башстрой», 3-сө һанлы төҙөлөш трестары, шулай уҡ тиҫтәләгән ҡатнаш предприятиелар ҡатнаша. Телеүҙәктең өс ҡатлы бинаһы 1959 йылдың ҡышына әҙер була. Ул ярты миллион һумға төшә. Янында селтәрләп эшләнгән 192 метр бейеклектәге телебашня төҙөлә.
1959 йылдың 1 ғинуарынан телевидениеның Башҡорт студияһы беренсе тапшырыуҙарын башлай. Ул Башҡортостан Өлкә комитетының идеология буйынса рәйесе Хәйҙәр Һайрановтың һәм Өфө ҡала башҡарма комитеты рәйесе Потап Попковтың КПСС-тың 21-се съезындағы сығыштары яҙмаһы була. Артабан художестволы үҙешмәкәр, опера һәм балет театры артистары, халыҡ ижадын һөйләүселәр яҙмалары ҡуйыла. Телеүҙәк эш башлағанда Өфө ҡалаһында яҡынса 5 мең тирәһе телевизор иҫәпләнә. Өс йылдан һуң мобиль телевидение станцияһы сафҡа инә. Улар иң беренсе тапшырыуҙарҙы концерт залдарынан, стадиондарҙан һәм завод цехтарынан башлай. Башняның бейеклеге 75-90 километр радиусындағы биләмәнән тапшырыуҙар алып барыу мөмкинлеге бирә. Ул Башҡортостан биләмәһен генә түгел, хатта Силәбе өлкәһен дә эсенә ала. 1966 йылда һәр көн Үҙәк телевидение тапшырыуҙары күрһәтелә. 1967 йыл икенсе канал буйынса тапшырыуҙар башлана. 1975 йылдан видеояҙмалар һәм видеотапшырыуҙар системалары төҫлө форматҡа күсә. 1991 йылда БАССР Телевидениеһы һәм радиоһы комитеты «Башҡортостан» Дәүләт телевидение һәм радио комитеты (ДТРК) итеп үҙгәртелә. 2002 йылда «Башҡортостан» ДТРК-һы «Башҡортостан» Федераль дәүләт унитар предприятиеһы Дәүләт һәм радио комититы (ФДУП ДТРК)(ВГТРК-ның тармағы) итеп үҙгәртеп ҡорола. 2002 йылдан юлдаш телетрансляция каналы эш башлай. Уның сигналы Бөтә Башҡортостан Республикаһы биләмәһен ҡаплай. 2015 йылдың 20 апрелендә Башҡортостан Республикаһы башлығы Рөстәм Хәмитов һәм ВГТРК генераль директоры Олег Добродеев цифрлы ҡорамалдарҙы эшләтеп ебәреүҙе хәл итте. Хәҙерге ваҡытта телеүҙәктә «Башҡортостан юлдаш телевидениеһы», «Юлдаш радиоһы», ҒМ юлдаш" радиолары, ВГТРК-ның тармағы иҫәпләнгән «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы һәм ВГТРК филиалдары эшләй. «Телеүҙәк» туҡталышы ҡаланың бик күп транспорт маршруттарының һуңғы туҡталышы булып иҫәпләнә. Шулай уҡ ҡала буйынса йүнәлеш алыуға үҙенсәлекле урын да ул.
Ҡыҙыҡлы факттар
Өфө телеүҙәге башняһы һәр ваҡытта ла иң бейек ҡоролма булып тормаған. Мәҫәлән: 2007 йылғаса Өфөнөң Глумилино районы биләмәһендә һәр береһе 204 метрлыҡ дүрт радиомачтары тора. Был вышкалар 1942 йылда гитлерсылар баҫып алған Европа биләмәләренә 18 телдә пропаганда трансляциялау өсөн ҡоролан.
Баяс (йыр)
Тарихы
«Баяс» типи аталған оҙон көйлө башҡорт халыҡ йырын тәүге тапҡыр ҡурайсы Ғата Сөләймәнов яҙып ала һәм үҙенең 1985 йылда сыҡҡан «Ҡурай» китабына индерә. Йырҙың киләһе яҙмаһын фольклорсы Ф. Х. Камаев эшләй.
Риүәйәт буйынса, Баяс Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең Күсей ауылында йәшәгән. Ул йорт старшинаһы ғына түгел, оҫта йырсы, ҡурайсы ла булған. Баяс (Баязетдин) ябай халыҡтың мәнфәғәте менән янып йәшәгән, ғәҙеллекте яҡлап властар менән низағлашыуға тиклем барып еткән.
Шуның арҡаһында Баяс ҡулға алына һәм Себергә һөрөлә. Һөргөндән ҡасып, тыуған яҡтарында йәшеренеп йәшәй. «Баяс» йырын да ҡасҡын булып йөпрөргә мәжбүр ителгән ир үҙе ижад иткән тигән фараз бар. Был йыр башҡорт халҡы тарихының айырым бер осорон сағылдыра һәм эске тойғо-кисерештәргә бай.
«Баяс» көйө ике вариантлы. Тәүге варианты тотанаҡлы ҡырыҫ характерлы. Икенсеһе — лирик йүнәлешле, үҙенсәлекле моң биҙәктәре менән йәлеп итә. биҙәктәргә бай.
Башҡарыусылары
«Баяс» йырын еренә еткереп оҫта башҡарыусы йырсылар: Сөләймәнов Ғата Зөлҡәфил улы, Абдуллин Сөләймән Әйүп улы, Бүләкәнов Рәхмәтулла Ғөбәйт улы, Килдейәрова Флүрә Әхмәтша ҡыҙы, Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Зверево ҡалаһы ҡала округы
Зве́рево йәки Зве́рево ҡалаһы — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе составындағы ҡала округы.
Административ үҙәге — Зверево ҡалаһы.
Һылтанмалар
[http://zverevo.donland.ru/mer.aspx/Официальный сайт администрации городского округа г. Зверево]
Пырнас
Пырнас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 415 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пычкэс
Пычкэс — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 147 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Велин-Игол
Велин-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Санклюк-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сибай (йыр)
Сибай (Сибай кантон) — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
«Сибай» йырын башҡорттар элек-электән яратып башҡара. Тәүге тапҡыр 1894 йылда С. Г. Рыбаков Ырымбур губернаһы Орск өйәҙенең I Этҡол ауылында (Баймаҡ районы) Б.Ғ. Юлыевтан яҙып ала һәм үҙенең «Музыка и песни уральских мусульман» тигән китабына индерә. Йырҙың варианттарын А. С. Ключарёв, Л. Н. Лебединский, (1937 йылда М.Ә. Байымовтан), К. Й. Рахимов, Л.Ҡ. Сәлмәнова, И. В. Салтыков, Х. Ф. Әхмәтов һәм башҡалар яҙып ала.
Йырҙа Ватанға һөйөү һәм уны һағыныу тураһында әйтелә.
«Сибай» йырының көйө бай биҙәлеше, киң диапазон (теридецима) менән айырылып тора, уға алмашынып торған метроритмик структура һәм лад хас. Йыр өлөштәрен берләштергән вокализ (орнаментлы мотив) йырға үҙенсәлек һәм көсөргәнешлек өҫтәй.
Баймаҡ районының Иҫке Сибай ауылында алтынсы Башҡорт казак ғәскәре башлығы, сәсән, импровизатор, «Сибай» йырының авторы Сибай кантон булараҡ билдәле Шаһиәхмәт Утарбай улы Сибаевты хөрмәтләп иҫләйҙәр.
Хәтер
Сәсәндең вариҫтары йәшәгән йортта мемориаль таҡта ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев исеме Сибай ҡалаһында, Әбйәлил районындағы Рәхмәт ауылында урамдарға бирелгән.
Сибай институты (СИБДУ) алдында сәсәндең бюсы ҡуйылған. Шаһиәхмәт Сибаев ауылдаштары менән хушлашҡан ҡалҡыулыҡ «Сибай биләне» тип атала, Бында ул «Сибай» йырының (1858 йыл) тәүге куплетын йырлап ишеттерә. Сәсәндең тыуыуына 195 йыл тулыу хөрмәтенә «Сибай» йырына һәм уның авторына арнап монумент ҡуйыла.
Йырҙың тексы
Беренсе варианты
Икенсе варианты
Башҡарыусылар
Ғ.Әлмөхәмәтов, М.Хисматуллин, Х. Ғәлимов, Р. Йәнбәков, А.Солтанов, С.Абдуллин, И. Солтанбаев һәм бик күп башҡа йырсылар.
Беренсе әфиүн һуғышы
Беренсе әфиун һуғышы 1840—1842 (ҡытай иероглифын ябайлаштырыу — 第一次鸦片战争 пиньинь — Dìyícì Yāpiàn Zhànzhēng палладия — ҡытай телен урыҫ транскрипцияһына күсереү — Диицы япянь чжаньчжэн). Бөйөк Британияның Цин империяһына ҡаршы һуғышы. Инглиз ғәскәрҙәренең маҡсаты Бөйөк Британия һәм Ҡытайҙың сауҙа мәнфәғәттәрен яҡлау һәм әфиүн (исеме шунан) менән сауҙаны киңәйтеү була. Цинның диңгеҙ сауҙаһын тыйыу сәйәсәте был эшкә ҡамасаулаған була.
Тәүшарттары
Коммерция мөнәсәбәттәре башланғандан алып Бөйөк Британия һәм Ҡытай араһындағы сауҙа балансы ҡытай экспорты файҙаһына һиҙелерлек тайпылыш кисергән. Европала ҡытай тауарҙары экзотика һәм байлыҡ менән маҡтаныу билдәһе тип иҫәпләнһә лә, Цин династияһы императорҙарының сәйәсәте илде изоляциялауға, уны сит ил йоғонтоһонан һаҡлауға йүнәлтелгән була. Мәҫәлән, сит ил сауҙа судноларына Гуанчжоуҙың бер генә порты асылған, ә сауҙагәрҙәргә уның биләмәһенән китеү генә түгел, хатта ҡытай телен өйрәнеү ҙә тыйылған. Ҡытайҙар яғынан Европа халҡы менән сауҙа итеү тик 12 сауҙа итеүсе гильдияға ғына рөхсәт ителгән.
Бындай шарттарҙа Европа сауҙагәрҙәренең үҙ тауарҙарын Ҡытайҙа һатыу мөмкинлеге булмай тиерлек, рус тиреһе һәм итальян быялаһы ғына ҙур һорау менән файҙалана. Был Англияны ҡытай тауарҙарын күпселектә ҡиммәтле металл түләп һатып алырға мәжбүр иткән. Тигеҙләнеште тергеҙергә маташып, инглиз властары сауҙа делегацияларын ҡытай императорҙарына ебәрә, әммә һөйләшеүҙәр бер ҡасан да уңыш менән тамамланмай. Император Цяньлундың 1793 йылда Джордж Маккартниға, британ короле Георг III илсеһенә әйткән һүҙҙәре хәлде яҡшы аңлата:
Беҙгә бер кем дә кәрәкмәй. Ҡайтып китегеҙ! Бүләктәрегеҙ ҙә кәрәкмәй!
Шуға ҡарамаҫтан, XIX быуатҡа табан Ҡытайҙы ҡыҙыҡһындырырлыҡ тауар табыла. Һүҙ әфиүн хаҡында бара.
Ҡытайҙа әфиүнде һатыуҙы һәм ҡулланыуҙы тулыһынса тыйыуға (1729 һәм 1799 йылдарҙағы император декреттары) ҡарамаҫтан, 1773 йылдан алып бенгаль әфиүнен һатып алыуға монополияһы булған Британия Ост-Инд компанияһы 1775 йылда йәшерен рәүештә һәм үҙе өсөн ҙур килем килтергән 1,4 тонна әфиүн һатҡан. 1830 йылға әфиүн һатыу күләме 1500 тоннаға тиклем арта. Был сауҙа, тулыһынса законһыҙ булыуына ҡарамаҫтан, Британия хөкүмәтенең хуплауын таба. 1833 йылда Британия үҙенең маҡсатына — ҡытай менән ыңғай сауҙа балансы булдырыуға өлгәшә.
1834 йылда, Британия сауҙагәрҙәренең баҫымы аҫтында, Ост-Һиндостан компанияһынан ҡытай менән сауҙа итеүгә монополияһы тартып алына, был әфиүн һатыуҙың яңы яһалма шау-шыуына килтерә, һәм 1835 йылда әфиүн пиум бөтә Ҡытай импортының 3/4 өлөшөн тәшкил итә; импорт әфиүнен 2 миллиондан ашыу кеше тарта. 1838 йылда әфиүн һатыу күләме 2000 тонна тәшкил итә, ҡытайҙарҙың бөтә ҡатламынан һәм синыфынан миллионлаған кеше наркотик ҡулланыуға йәлеп ителгән. Замандаштарҙың баһалауы буйынса, баш ҡала чиновниктарының 10-20 % һәм провинция чиновниктарының 20-30 % наркоман була; айырым учреждениеларҙа был эш менән бөтә вазифалы кешеләрҙең 50-60 % шөғөлләнә. Һалдаттар һәм офицерҙар араһында күмәкләп әфиүн тартыу ғәҙәти күренешкә әйләнә. Бөтә ҡытай халҡы тулыһынса тиерлек әхлаҡһыҙлыҡ упҡынына тәгәрәй.
Ост-Һиндостан компанияһы монополияһы бөтөрөлгәндән һуң, инглиз сауҙагәрҙәре Гуанчжоуҙа берләшеп, ҙур әфиүн сауҙагәре Джеймс Мэтисон етәкселегендә үҙҙәренең сауҙа палатаһын ойоштора. Һуңғыһы шунда уҡ Лондонға ҡытай баҙары проблемаһын хәл итеүгә көс ҡулланып өлгәшеүҙе юлларға Лондонға йүнәлә. Ҡытайҙа инглиз сауҙа капиталының әүҙемлеге ҡырҡа арта. Англия буржуазияһы ҡытайҙың «изоляцияһын» һындырыу һәм яр буйҙарындағы берәй утрауҙы ирекле коммерцияның нигеҙе итеп баҫып алыу буйынса хөкүмәттән ҡәтғи саралар талап итә (һайланған ҡалалар араһында Тайвань да атала).
Лондондың эшлекле даирәһе «ҡытай мәсьәләһен» хәл итеүгә ҙур этәргес бирҙе. Ҡытайҙың «ябыҡ» яр буйында йәшерен осрашыу юлы менән картографик, коммерция һәм хәрби разведка үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Был бурыс Ост-Һиндостан компанияһының гуанчжоу советына йөкмәтелә, ә экспедицияға уның суперкаргоһы Х. Линдсей етәкселек итә. Уның карабы Калькуттан Японияға китеп барғанда, йәнәһе лә, көн йонсоу булғанлыҡтан, курстан ситкә тайпыла һәм Ҡытай яры буйлап бер «ябыҡ» порттан икенсеһенә барырға мәжбүр була. Пекиндың бөтөн тыйыуҙарына һәм урындағы властың ризаһыҙлығына ҡарамаҫтан, Линдсей экспедицияһы 1832 йылда үҙ бурысын үтәй. Ул Сямэнь, Фучжоу, Нинбо һәм Шанхай порттарын тикшерә, һуңынан Тайвань ҡалаһында була.
1834 йылдың йәйендә Гуанчжоу эргәһендәге инглиз факторияһы биләмәһенә Франциянан Ҡытайҙа инглиз сауҙаһының баш инспекторы итеп тәғәйенләнгән Лорд Уильям Нэпир килә. Нэпир, бер яҡтан, Ҡытайҙа Британия сауҙаһы перспективаларын өйрәнергә һәм әкренләп Пекин менән дипломатик мөнәсәбәттәрҙе яйға һалырға, ә икенсе яҡтан — һуғыш осрағына, әфиүн контрабандаһы эшенә ҡыҫылмай, яр буйын тикшереүҙе дауам итергә тейеш була. Бер яҡтан, Англия Нэпирҙы үҙенең сауҙа һәм дипломатик вәкиле итеп ебәреүгә ҡарамаҫтан, ҡытай күҙлегенән ул ни бары инглиз сауҙагәрҙәре вәкиле, йәғни Күк Улының наместнигы менән туранан-тура бәйләнешкә инеү рангыһына эйә түгел. Был күп осраҡта Нэпир миссияһының уңышһыҙлығын билдәләй. Уның Лянгуан наместнигына яҙған хаты кире ҡайтарыла, ә хатты үтенес тип үҙгәртеүгә ҡаршы булғаны өсөн Цин яғы, «әҙәпһеҙҙе» Гуанчжоуҙан ҡыуыуҙы талап итә. Нэпирҙың буйһонорға теләмәүе 1834 йылдың авгусында һәм сентябрендә ҡытай персоналының инглиз факторияһынан саҡыртылып ҡайтыуына, аҙыҡ-түлек килтереүҙе туҡтатыуға һәм сауҙа эмбаргоһына килтерә. Конфликт тиҙ үҫә барҙы. Цин ғәскәрҙәре ҡоро ер факторияны ҡоро ерҙән баҫып алғас, инглиздәр унда десант төшөрә һәм Сицзян йылғаһы тамағына ике фрегат индерә, шуға ҡытай яр буйы һоро батареялары һаҡлаусы ут аса. Цин яғының ҡатылығы, ҡораллы конфликт тыуҙырыуҙан ҡурҡыуы һәм шуның менән ватандаштарының коммерцияһын оҙаҡҡа өҙөүҙән ҡурҡыуы Нэпирҙы ҡытай биләмәһенән сығырға мәжбүр итә, шунан һуң Лянгуан властары сауҙаны яңынан тергеҙә.
1836 йылдың аҙағында — 1837 йыл башында Гуанчжоуҙа инглиз-ҡытай мөнәсәбәттәре тағы киҫкенләшә. 1837 йылдан башлап Англия Гуандун провинцияһының яр буйында үҙ караптарын даими тота башлай. 1830-сы йылдар аҙағына илдең көньяғында хәл нығыраҡ киҫкенләшә. Лондон кабинеты, шул иҫәптән сит ил эштәре министры Генри Пальмерстон ҡытай баҙарын көс ҡулланып «асыу» вариантын һйлай. Ни бары нигеҙле сәбәп кенә кәрәк ине.
Конфликт башы
Хәрби хәрәкәттәәр башлауға туранан-тура сәбәпсе булып ҡытай императорының ғәҙәттән тыш хәлдәр ышаныслыһы Линь Цзэсюйҙың эшмәкәрлеге тора, 1839 йылдың мартында ул Гуанчжоуҙағы инглиздәрҙән һәм американдарҙан бөтә әфиүнде тапшырыуҙарын талап итә, ә буйһоноуҙан баш тартҡас — ғәскәрҙәр менән сит ил факториялары территорияларын баҫып ала һәм унан ҡытай персоналын сығара.
Әфиүн менән сауҙа итеүселәр һәм Британия сауҙаһы суперинтенданты Чарльз Эллиот наркотиктың бөтә запасын — 19 меңдән ашыу йәшникте һәм 2 мең төктө тапшырырға мәжбүр була, һәм ул Линь Цзэсюй бойороғо буйынса юҡ ителә. Хурлыҡ кисереүсе инглиздәр Макаоға күскәс, Линь Цзэсюй Гуанчжоуҙа әфиүн ташыуҙан баш тартыу тураһында ялыу биргән кешеләргә генә һатыу итергә рөхсәт итә. Инглиздәр ҡытай закондарын асыҡтан-асыҡ һанға һуҡмағанлыҡтан, Линь Цзэсюй августа тәртип боҙоусыларҙы Макаола бикләгән һәм уларҙы үҙҙәренең караптарына күсергә мәжбүр иткән. Американдар, инглиз сауҙаһына зыян килтереп, үҙҙәренең коммерцияһын киңәйтеү өсөн, Британия конкуренттарының ныҡышыуынан файҙаланған. Күп инглиздәр талап ителгән йөкләмәләрҙе үтәргә тырышҡан.