cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дарий I
Дарий һәм ул буйһондорған халыҡтар
Зирәк, ғәҙел хаким һәм көнсығыш деспоттарынан иң яҡшыһы булараҡ, Дарийҙы хатта дошмандары ла хөрмәт иткән. Марафон һуғышында ҡатнашҡан Эсхил үҙенең "Фарсылар"ында гректарға ҙур бәлә-ҡазалар килтергән был батшаны бик йылы һүҙҙәр менән һүрәтләгән. Йәһүдтәр шулай уҡ уның тураһында яяяҡшы иҫтәлектәр һаҡлаған: батшалыҡ итеүенең 2-се йылында ул 2-се Иерусалим ғибәҙәтханаһын (Ездра китабына ярашлы) төҙөү эштәрен яңынан башларға рөхсәт иткән, ә 6-сы йылында ғибәҙәтхана изгеләндерелгән. Диодор Сицилийский буйынса, мысырҙар был батшаны үҙҙәренең ҡануниәтсе фирғәүендәре менән тиң хөрмәт иткән; хатта алыҫ ятҡан карфагенлылар ҙа уның хакимлығын таныған.
Ғүмеренең аҙағында Дарий күпмелер дәрәжәлә ауырлыҡтар кисергән; мәҫәлән, б. э. т. 486 йылда Мысыр баш күтәргән. Ихтилалға ауыр һалым иҙеүе һәм Сузала, Персеполдә батша һарайҙарын төҙөү маҡсатында меңдәрсә мысыр һөнәрселәрен Иранға алып китеү сәбәпсе була.
Дарий б. э. т. 486 йылдың октябрь/ноябрендә 64 йәшендә, Мысырҙа Псамметих етәкселегендәге ихтилалды тынысландырырға өлгөрмәй, үлеп киткән. . Күп һанлы рельефтар менән биҙәлгән Дарий ҡәберлеге Персеполь янындағы Наҡшы-Рөстәм ҡаяларында урынлашҡан. Ишектән инеүгә кәшәнәнең мөһабәт өңгөрҙәрендә (ниша) торған кәшәнәлә өс ҙур саркофаг урынлашҡан, уларҙың береһендә — Дарийҙың кәүҙәһе, ә ҡалған икәүһендә уның ғаилә ағзаларының кәүҙәләре ерләнгән. Ҡәберлеккә инеү урынында дүрт колонналы портик төҙөлгән. Портик өҫтөндә скульптура һындары күтәрелә. Дарий державаның утыҙ халыҡ вәкиле, уларға хас антропологик һәм этнографик үҙенсәлектәрҙе ентекләп эшләнгән һәм барлыҡ утыҙ кеше һынының да ниндәй этник төркөмгә ҡарауын күрһәтеүсе яҙма-ярлыҡтар эленгән, күтәргән тәхеттә ултыра, уны һарай яны кешеләре уратып алған.
Геродот буйынса, Дарийҙың идаралығы 36 йыл дауам иткән. Дарий вафат булғандан һуң, тәхет Ксерксҡа күскән, сөнки, Геродот яҙғанса, Дарий тере саҡта уҡ сикһеҙ ҡеүәткә эйә булған Атосса был тәңгәлдә хәл иткес роль уйнаған. Ктесий пишет, что Дарий правил 31 год и умер в возрасте 72-х лет от болезни.
Түбәнге Карангыс
Түбәнге Карангыс — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Үрге Терсь йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Боровая (йылға)
Кесе Боровая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Олесь Гончар
Олесь Гончар (Олесь Гончар), тулы исеме — Гончар Александр Терентьевич (Олександр Терентійович Гончар; 3 апрель 1918 йыл — 14 июль 1995 йыл) — украин совет яҙыусыһы, публицист һәм йәмәғәт эшмәкәре.
XX быуаттың икенсе яртыһында украин художестволы прозаһының иң арҙаҡлы вәкиле. Украина ССР-ының Фәндәр академияһы (1978). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). Украина геройы (2005) — үлгәндән һуң). Ленин премияһы (1964), ике тапҡыр икенсе дәрәжәләге Сталин премияһы (1948, 1949) һәм СССР Дәүләт премияһы (1982) лауреаты. 1946 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Биографияһы
1918 йылдың 3 апрелендә Суха слободаһында (хәҙер Украинаның Сухое ауылы Кобелякский районы Полтава өлкәһе) Татьяна Гавриловна һәм Терентий Сидорович Гончарҙарҙың эшсе ғаиләһендә донъяға килә.
1925 йылдан Александр тыуған ауылында, һуңынан Хорошки ауылында уҡый. 1933 йылда Козельщинский районы Бреусовка ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Мәктәптә үк яҡшы яҙыша, ә уны тамамлағандан һуң Козельщинский районының «Фронтты йәйелдереп» гәзите редакцияһына эшкә инә. 1933−1937 йылдарҙа Николай Островский исемендәге Харьков журналистика техникумында уҡый, уны тамамлағандан һуң Мануйловка ауылында мәктәптә уҡыта һәм Харьков «Ленин сменаһы» өлкә гәзитендә эшләй.
1937 йылда Гончар республика баҫмаларында, («Әҙәби гәзит», «Пионерия», «Украина комсомолецы», «Йәш большевик») үҙ әҫәрҙәрен баҫтыра башлай (башлыса ҡыҫҡа хикәйәләр). 1938 йылда В. Н. Каразин исемендәге Харьков милли университетының филология факультетына уҡырға инә. Университетта уҡыған сағында (1938—1941) «Иван Мостовой», «Һары сейә сәскә ата», «Бөркөт балаһы» новеллаларын, «Стокозово яланы» повесын яҙа.
1941 йылда университеттың өсөнсө курсында Александр үҙ теләге менән студенттар батальоны составында фронтҡа китә.1942 йылда әсирлеккә эләгә, унан 1943 йылда ҡаса һәм Еңеүгә тиклем һуғышыуын дауам итә. Һуғышты миномет батареяһында старшина вазифаһында өлкән сержант булып тамамлай. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, 3-сө дәрәжәләге Дан ордены, өс «Батырлыҡ өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Хәрби шарттар яҙыусылыҡ эшенә ҡамасаулай. Шулай ҙа Гончар шиғырҙар ижад итә («Фронт шиғырҙары» йыйынтығы 1985 йылда сыға), ҡыҫҡа мәҡәләләр яҙа, улар 1940 йылдарҙағы новеллаларының һәм «Байраҡсылар» романының нигеҙе була.
Әҙәби танылыуға юл
1945 йылда демобилизацияланғандан һуң Гончар Днепропетровск ҡалаһына килә, өлкән апайы Александра Терентьевна Совала урынлаша. Днепропетровск дәүләт университетында уҡыуын тамамлай (1946). Иң мөһимө — «Байраҡсылар» романының беренсе өлөшө — «Альптар» өҫтөндә эшләй. Роман «Ватан» журналы редакторы Юрий Яновский тарафынан юғары баһалана һәм 1946 йылда баҫылып сыға. Яновскийҙың саҡырыуы буйынса Гончар Киевҡа килә, Украина Фәндәр Академияһының Шевченко исемендәге Әҙәбиәт институтының аспирантураһына уҡырға инә. Яновский йәш яҙыусының остазы була, мэтр менән аралышыуҙан ул ижади дәрестәр ала. Ғүмер буйы Гончар үҙенең уҡытыусыһын хөрмәт менән иҫкә ала («Яновскийҙың зәңгәр башнялары», 1975).
1947 йылда Полтавщиналағы подпольщиктар тураһында «Ер геүләй» повесы һәм «Байраҡсылар» романының икенсе китабы «Зәңгәр Дунай» баҫылып сыға. Совет Армияһының Европалағы азат итеү миссияһын хикәйләгән роман рәсми властар һәм тәнҡит тарафынан юғары баһалана. Йәш яҙыусы властар, тәнҡит һәм, иң мөһиме, китап һөйөүселәр араһында киң танылыу ала.
1940—1950 йылдарҙа яҙыусы үҙенең новеллаларында һуғыш темаһына яҙыуын дауам итә, уның менән бергә яңы тема ла ҡалҡып сыға — кешеләрҙең тыныс тормошо, уларҙың мәнәсәбәттәрендәге мораль аспекттар. Был юнәлештәге новеллалар һәм повестар («Микита Братусь», 1950; «Янһын әйҙә сатҡы», 1955) Гончарҙың 1960—1970 йыл дарҙа ижадының бүласаҡ юғары дәрәжәһенә нигеҙ була. Был йылдарҙа Гончарҙың йәмәғәт һәм публицистика эшмәкәрлеге башлана. Сит идәргә сәйәхәт ҡыла, һөҙөмтәлә «Дуҫтар менән осрашыу» (1950), «Ҡытай яҡында» (1951) очерктар китабы донъя күрә.
1959 йыл да Гончар Украинаның Яҙыусылар союзы председателе, СССР Яҙыусылар союзы секретары итеп һайлана.
Ижадының түбәһе
1960 йылда Гончар ижадының яңы битен асҡан «Кеше һәм ҡорал» романы баҫылып сыға. Яҙыусының һуғыш ваҡытында ирекле студент батальоны хәтирәләренә нигеҙләнгән был роман әҫәрҙең романтик-фәлсәфәүи йүнәлеше, кеше ғүмеренең һәм үлеменең серҙәре, кешенең бөтмәҫ-төкәнмәҫ әхлаҡи рухы проблемалары менән айырылып тора. Роман Украинаның Шевченко исемендәге Милли премияға лайыҡ була (1962; был йылда премия беренсе тапҡыр бирелә). Дилогияның икенсе өлөшө «Циклон» (1970) бер аҙ тәнәфестән һуң яҙыла. Дауамы көтөлмәгән тема ала — «Кеше һәм ҡорал» әҫәренең ҡартайып киткән геройы режиссёр булып китә һәм һуғыш тураһында фильм төшөрә. Был әҫәр кинематографик тематикаһы менән Яновскийҙың «Карап оҫталарын» иҫкә төшөрә.
Новеллаларҙан торған «Тронка» романы (1963) — Гончарҙың хәҙерге тыныс тормошҡа арналған беренсе ҙур әҫәре. «Тронка» романында украина әҙәбиәтендә тәүге тапҡыр сталинизмды тамырынан ҡоротоу, иҫкелек менән яңылыҡтың көрәше киҫкен ҡуйыла. Роман хрущев заманында Ленин премияһына лайыҡ була (1964).
Гончарҙың артабанғы әҫәре «Собор» (1968) романының яҙмышы аяныслы. «Тронка» менән сағыштырғанда ул аныҡ кәүҙәләндерелгән ыңғай һәм кире геройҙары менән традицион реализмға күпкә яҡын. Рухилыҡты тергеҙеү өсөн көрәш, халыҡтың тарихи хәтере кешеләр араһындағы әҙәплелектең нигеҙе булараҡ хикәйәләү үҙәгендә тора. Соборҙың прообразы булып Днепропетровск өлкәһенең Новомосковсктағы Троица соборы хеҙмәт итә. Днепропетровск КПСС өлкә комитетының Беренсе секретары Ватченко, атаһын ҡарттар йортона тапшырған ике йөҙлө партиялы кире герой образында үҙен таный. Брежневтың дуҫы булараҡ, Ватченко романды баҫтырып сығарыуҙы тыя. Роман тик журналда баҫылып сыға, ә баҫтырып сығарған китаптың тиражы юҡ ителә, рус теленә тәржемә итеү туҡтала. Әҫәрҙе яҡлап сығыу буйынса маташыуҙарға ҡарамаҫтан, ул тыйыла, һәм уны телгә алыу туҡтала.
Һуңғы осор
Һуңғы осорғо әҫәрҙәрендә Гончар хәҙерге заман мораль-этик темаларын күтәреүен дауам итә («Һинең таң» романы, 1980), («Бригантина» повесы, 1973)
Гончар йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. 1959 —1971 йылдарҙа — Украинаның Яҙыусылар Союзы идараһы рәйесе, 1959—1986 йылдарҙа СССР Яҙыусылар Союзы секретары, УССР-ҙың Т. Г. Шевченко исемендәге Дәүләт премияһы буйынса ҡарар сығарыу комитетының рәйесе. 1966 йылда Украина яҙыусыларының V съезында «Думать о великом» доклады менән сығыш яһай. 1973 йылдың 31 авгусында совет яҙыусылары төркөмөнөң «Правда» гәзите редакцияһына Солженицын һәм Саахаров тураһындағы хаттарына ҡул ҡуя.
1980 йылда үҙенең эшмәкәрлегенә йомғаҡ яһап, «Яҙыусы уйҙары» тигән китап сығара.
Украина ССр-ынан СССР Юғары Советы Милләт Советы 6-11 саҡырылыштар депутаты (1966—1989). 1976—1990 йылдарҙа — КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат. «Роман-гәзит» журналының мөхәрририәт коллегияһының ағзаһы була.
Үҙгәртеп ҡороуҙар башланғас һәм Украина бойондороҡһоҙлоҡ алғас, йәмәғәт тормошона әүҙем ҡушыла, Украин Теленең һәм Украина Халыҡ Партияһы йәмғиәтен ойоштороу инициаторы була. 1990 йылда КПСС-тан сыға. Украина Юғары Советының I демократия саҡырылышы депутаты (1990—1994). Бойондороҡһоҙ Украина үҫешенә үҙ ҡарашын «Украина яңырыу юлында» (1991) китабында ҡарашын белдерә. Альберт университетының почетлы докторы (Канада, 1992).
1995 йылдың 14 июлендә Киевта вафат була. Байково зыяратында ерләнә. 2001 йылда Киевта Гончарға һәйкәл асыла. 2005 йылда Украина геройы исеме бирелә (үлгәндән һуң).
Бүжә тауы
Бүжә Тау (рус. Бужа, картала — Бузя) — Рәсәй Федерацияһының Башҡортостан Республикаһы Ишембай районындағы тау. Ғүмәр тарлауығында урынлашҡан.
Кесе Мариэтта
Кесе Мариэтта — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мариэтта йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Бүжә тауы
Тау итәгендә- Ғүмәр ауылы (тарихи, шулай уҡ урындағы атамаһы Бүжә). Башҡортса «бүжә»- «сусаҡ» (гора-сопка).
Оло Улаган
Оло Улаган — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Башкаус йылғаһының уң ярына тамағынан 90 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Бүжә тауы
Киң йәмәғәтселеккә 2012 йылдың башынан, Ғүмәр эзбиз ятҡылығында тау эштәре башланғандан һуң билдәле була.
Кесе Мариэтта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Оло Улаган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кесе Мариэтта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бүжә тауы
Төньяҡта Мөҡсим тауы урынлашҡан. Бүжә тауы менән Мөҡсим тауы араһында Егән  яры буйлап йәйәүлеләр һуҡмағы үтә. Ул Ғүмәр ауылынан туристик туҡталҡаға һәм артабан Егән (Ваҡ-Ҡарағай-Ҡаршы, Айыу тауы) мәмерйәһенә алып бара.
Оло Улаган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бүжә тауы
Тауҙы төньяҡтан һәм көнсығыштан Егән йылғаһы урап үтә. Ғүмәр ауылынан һәм Бүжә тауынан көньяҡтараҡ Егән йылғаһы тауҙар араһынан сыға һәм тауҙарҙың көнбайыш итәге булап Ағиҙелгә табан юл ала.
Крутиха (Бащелак ҡушылдығы)
Крутиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бащелак йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Биҙрә
Биҙрә — (урыҫса — ведро) — шыйыҡса һәм бөртөклө есемдәр һаҡлау өсөн һәм ҙур булмаған аралыҡтарҙа уларҙы күсереп йөрөтөү өсөн тәғәйенләнгән һауыт.
Һыу ташый торған биҙрәләр Библияла телгә алына (18:34)
Урыҫ халҡына үлсәү берәмеге булған. Ул шулай уҡ үлсәү берәмеге һаналған мискәнең ҡырҡынсы өлөшөнә тигеҙ булған һәм яҡынса 12,3 литр тәшкил иткән.
Үлсәмдәре
Биҙрәләр 3-тән алып 30 литрға тиклем һыйҙырышлы була. 12 литрлыҡ ҡалай биҙрәләр киң таралған.
Күренеше һәм ҡулланылышы
Иң таралған формаһы- киң өҫлө ҡырҡылған конус рәүешендә. Бындай биҙрәләрҙе бер-береһенең эсенә ултыртып урынды күп алмай һаҡлау уңайлы. Ҡайһы берҙә шыйыҡлыҡты ҡойоп алыу өсөн уңайлы булһын өсөн һемәкле итеп тә сығаралар. Был бигерәк тә ҡул менән һыйыр һауыу өсөн уңайлы.
Цилиндр рәүешле биҙрәләр тотороҡло була, уларҙы фасовка, химик реактивтар, лак-буяуҙар өсөн ҡулланыу өсөн йәтешле. Улар ғәҙәттә герметик ҡапҡаслы була һәм бер-береһенә ултыртып һаҡларға мөмкинлек бирә.
Хәҙер биҙрәләрҙе төрлө металдан да, пластмассанан да етештерәләр.
Эттенхаузен-ан-дер-Зуль
Эттенхаузен-ан-дер-Зуль (Ettenhausen a.d. Suhl) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 467 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,37 км2. Диңгеҙ кимәленән 277 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99819 һәм автомобиль коды WAK.
Биҙрә
Янғын биҙрәләре
Янғын щиттары өсөн конус рәүешле биҙрәләр ҡулланыла, уларҙан һыуҙы, ҡомдо түгеү уңайлы. Бынан тыш, көнкүреш маҡсаттарында файҙаланырға мөмкинлек бирмәй. . Шулай уҡ конус формаһындағы биҙрә Һыу ятҡылыҡтарында ҡалын булмаған боҙҙо тишергә мөмкинлек бирә. , янғын һүндереүселәр янғын һүндереү, емерелгән алырға. XIX быуат аҙағы — XX быуат башында баштүбән ҡырҡылған конус йәки пирамида формаһындағы биҙрәләр ҡулланылған, улар артыҡ һыу түгелеүгә юл ҡуймаған, ә ябай биҙрәләрҙәге һыуҙың ¼ өлөшө генә тәғәйенләнеше буйынса барып еткән.
Башҡорттарҙа биҙрә
Башҡорт теленә биҙрә һүҙе урыҫ теленән килеп ингән Башҡорт халҡы металл биҙрәләр килеп сыҡҡансы ағас силәктәр (күнәктәр) ҡулланған. Шуға күрә биҙрә һүҙенә йыш ҡына силәк, «күнәк» синонимы ҡулланалар. Был бигерәк тә шиғри әҫәрҙәрҙә, йырҙарҙа күҙәтелә.
Юлдашбаева Римма Мөхтәр ҡыҙы
Биографияһы
Өфө дәүләт сәнғәт академияһы профессоры, 1971 йылдан алып вокал сәнғәте кафедраһында эшләй. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре.
Савинкова (Демьянка ҡушылдығы)
Савинкова  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Ҡыҙылбай
Кесе Ҡыҙылбай (Малокызылбаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Әләгәҙ ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 75 кеше. Почта индексы — 452558, ОКАТО коды — 80242805006.
Түбәнге Тыхта
Түбәнге Тыхта — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/546/38 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Күтерле (Туҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейн округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән (Быҙаулыҡ районы) янындағы һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга. .
Дәүләт һыу реестрында объекттың коды — 11010001012112100007003.
Кесе Пангода
Кесе Пангода — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Пангода йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Яңғырсы ауыл Советы (Стәрлебаш районы)
Яңғырсы ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районында муниципаль берәмек
Административ үҙәге  —  Яңғырсы ауылы.
Тарихы
Яңғырсы ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Стәрлебаш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
39) Стәрлебаш районы буйынса:
Тормай ауыл Советының Тәтербаш, Мортаҙа, Никольский ауылдарын Стәрлебаш ауыл Советына тапшырып, Стәрлебаш һәм Тормай ауылы Советтарының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Тормай ауыл Советының Тормай,  Банковка ауылдарын Яңғырсы ауыл Советы составына  тапшырып, Яңғырсы һәм Тормай ауыл советтары сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы үҙгәртергә.
Тормай ауыл Советын иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөргә.
Самат-Ега
Самат-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Демьянка йылғаһының уң ярына тамағынан 449 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көтөүсе муҡсаһы
Таралыуы
Сүп үләне булараҡ баҡсаларҙа, баҫыуҙарҙа, юл эргәһендә, урамда, ташландыҡ ерҙәрҙә үҫә. Башҡортостанда киң таралған.
Ғәрәп илдәре лигаһы
Ғәрәп Лигаһы (جامعة الدول العربية Җәмғиәт әд-Дүүәл әл-Ғәрабиә; ҒЛ) — ғәрәп дәүләттәрен һәм ғәрәп теле рәсми тел булған дәүләттәрҙе берләштергән халыҡ-ара ойошма. 22 дәүләт-ағзаһы бар.
Маҡсаттары
Лиганың маҡсаттары 1945 йылда ҡул ҡуйылған килешеүҙә билдәләнә һәм «унда ҡатнашыусы дәүләттәр араһында бәйләнештәрҙе нығытыуҙы, улар араһында хеҙмәттәшлекте тормошҡа ашырыу, уларҙың бойондороҡһоҙлоғон һәм суверенитетын һаҡлау, ғәрәп илдәренең эштәрен һәм мәнфәғәттәрен ҡарау өсөн берҙәм сәйәси һыҙатты үҫтереүҙе» күҙ уңында тота. Хеҙмәттәшлек сәйәси аспекттар менән генә сикләнмәй, шулай уҡ иҡтисади, финанс, аралашыу, мәҙәни, социаль мәсьәләләр һәм һаулыҡ өлкәһендә үҙ-ара эш итеүҙе лә үҙ эсенә ала. Бынан тыш, хеҙмәттәшлек гражданлыҡ, паспорт, виза, енәйәтселәрҙе экстрадициялау мәсьәләләрен үҙ эсенә ала.
Составы
Ғәрәп дәүләттәре лигаһы составына ғәрәп телле 18 ил, Фәләстин дәүләте һәм ғәрәп донъяһы менән тығыҙ бәйләнгән Көнсығыш Африканың (Комор, Сомали һәм Джибути) өс мосолман иле инә. Ғәрәп лигаһының 22 ағзаһының 19-ында ғәрәп теле күпселек граждандарҙың туған теле булып тора.
Лига дәүләттәренең дөйөм майҙаны 5,25 миллион квадрат километр тәшкил итә, унда 500 миллиондан ашыу кеше йәшәй. Лиганың ағзалары — төбәктең иң бай (Катар, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Күвейт, Сәғүд Ғәрәбстаны, Оман, Бахрейн) һәм иң ярлы илдәре (Сомали, Комор, Мавритания, Йемен, Судан, Джибути). Лига составына донъяның сәйәси яҡтан тотороҡло илдәре иҫәбенә ингән 8 монархия һәм йыш ҡына көслө сәйәси ҡапма-ҡаршылыҡтар арҡаһында тарҡалған 14 республика инә.
Етәкселеге
Ойошманың юғары етәксе органы булып Лига Советы тора. Һәр ағза советта бер тауышҡа эйә, ғәҙәттә сит ил эштәре министры йәки Советтың даими вәкиле була. Совет йылына ике тапҡыр, март һәм сентябрь айҙарында, йыйыла. Кәм тигәндә ике илдең үтенесе буйынса Советтың ғәҙәттән тыш сессияһы саҡырылыуы ихтимал. Лига Советы ҡабул иткән ҡарарҙар тауыш биргән илдәр өсөн мотлаҡ булырға тейеш.
Совет сессиялары араһында Генераль секретариат идара итә, уға 5 йылға һайланған Генераль секретарь етәкселек итә. Бынан тыш, Лигала иҡтисади совет, оборона буйынса берләштерелгән комитет һәм башҡа даими комитеттар бар. Штаб-фатиры Ҡаһирәлә (1979—1991 йылдарҙа Туниста) урынлаша. Рәсми теле — ғәрәп теле.
Ғәрәп парламенты
2005 йылдың 27 декабрендә Ҡаһирәлә 2005 йылдың мартында Ғәрәп лигаһының Алжир саммиты ойошторған Ваҡытлы ғәрәп парламентының беренсе сессияһы үтә. Парламент спикеры итеп Күвейт парламентының Тышҡы бәйләнештәр буйынса комитеты рәйесе Мөхәммәт Йәссим Әл-Сакр һайлана. Тәүге биш йыл эсендә Ғәрәп парламенты Ғәрәп лигаһына ингән һәр 22 илдең (шул иҫәптән Фәләстин дәүләтен) парламентынан 4 вәкилде ебәреү аша ойошторола) ). Артабан туранан-тура һайлауға күсеү планлаштырыла. Ғәрәп парламентының штаб-фатиры Дамаск ҡалаһында урынлаша.
Ғәрәп парламенты эше социаль, иҡтисади һәм мәҙәни өлкәләрҙәге мәсьәләләр менән сикләнә.
Кеше хоҡуҡтары
1968 йылда Лига Советы Кеше хоҡуҡтары буйынса Даими ғәрәп комиссияһын булдыра; әммә 2008 йылға ҡарата уның вәкәләттәре бик сикләнгән булып ҡала .2004 йылда Ғәрәп кеше хоҡуҡтары хартияһы Лига илдәре тарафынан ҡабул ителә һәм 2008 йылда үҙ көсөнә инә.
Ҡораллы көстәре
2015 йылдың 29 мартында Лиганың 26-сы сессияһында ойошмаға ағза дәүләттәрҙең башлыҡтары хәүефһеҙлек өлкәһендә янаған хәүефтәргә бергәләп ҡаршы тороу өсөн берҙәм төбәк ҡораллы көстәрен булдырыу тураһында килешә.
25 августа Ғәрәп дәүләттәре лигаһына ингән илдәрҙең сит ил эштәре министрҙары һәм оборона министрҙары 27 августа ҡул ҡуясағы тураһында хәбәр ителде.Ҡаһирәлә пан-ғәрәп ойошмаһының махсус кәңәшмәһендә ғәрәп ҡораллы көстәрен ойоштороу протоколы төҙөлә.
Тарихы
Ғәрәп бойондороҡһоҙ дәүләттәрен берләштереү идеяһын Англия Икенсе донъя һуғышы ваҡытында тәҡдим итә, сит ил эштәре министры Эден бер нисә тапҡыр Англияның бындай проектты хупларға әҙер булыуын белдерә. Ғәрәп илдәре араһында мөнәсәбәттәрҙе нығытыу һәм сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм социаль өлкәләрҙә ғәмәлдәрҙең координацияһы маҡсатынан 1944 йылдың 7 октябрендә Александрияла Сүриә, Иордания, Ираҡ, Ливан һәм Мысыр тарафынан Лиганы булдыру тураһында протокол имзалана. 1945 йылдың 22 мартында Ғәрәп Лигаһын булдырыу тураһында килешеү имзалана. Юғарыла һаналған илдәрҙән тыш уға Сәғүд Ғәрәбстаны ла ҡул ҡуя.
Шул уҡ йылдың 5 майында килешүегә Төньяк Йемен ҡушыла 1956 йылдың 19 ғинуарында ойошмаға — Судан, 28 мартында Ливия инә. 1958 йылда ойошмаға Марокко һәм Тунис ҡушыла.
Бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителеүгә ҡарамаҫтан, Лига төбәктә Британия яҡлы сәйәсәт алып бара. Һөҙөмтәлә 1949 йылда Лига составында ике дошмандарса фракция барлыҡҡа килә: Ираҡ һәм Трансиордания Британия яҡлы булып ҡала, ә Мысыр һәм Сәғүд Ғәрәбстаны АҠШ-ты хуплай. Һөҙөмтәлә Лига юҡҡа сығыуға яҡын була.
1950 йылда Лига Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында күҙәтеүсе статусын ала. Шул уҡ ваҡытта ғәрәп донъяһында бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлана. 1952 йылда Мысырҙа июль революцияһынан һуң Лига үҙ ағзаларының айырым ғәрәп илдәренең бойондороҡһоҙлоғон алыуға йүнәлтелгән ғәмәлдәрен координациялай башлай. Шулай итеп, Лига Азия һәм Африка төбәктәренең ғәрәп илдәрен берләштереүгә хеҙмәт итә. БМО-ның Азия һәм Африка илдәренән килгән ағзаларының һаны һиҙелерлек артҡандан һуң, Лиганың ойошмалағы йоғонтоһо кәмей башлай.
Лигалағы ҡапма-ҡаршылыҡтар
Лигала сираттағы бүленеш 1967 йылғы ғәрәп-израиль конфликтында еңелеү менән бәйле: Мысыр һәм Иордания АҠШ ярҙамы менән утты туҡтатыу тураһында килешеүгә ҡул ҡуя һәм Алжир, Ираҡ һәм Фәләстин азатлыҡ ойошмаһы яғынан ҡырҡа тәнҡиткә дусар була. Сүриәнең 1970 йылда Иорданияла һәм 1975 йылда Ливанда граждандар һуғышына ҡыҫылыуы, 1972 йылда Иорданияның Көнбайыш яры буйынса тәҡдиме, Шулай уҡ Мысырҙың 1977 йылда Израиль дәүләтен таныуы ике яҡлы ҡабул ителә. 1979 йылда Мысыр-Израиль солох килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң Мысырҙың Лигаға ағзалығы туҡтатыла, уға ҡарата санкциялар индерелә, Лиганың штаб-фатиры Тунисҡа күсерелә. 1989 йылда ғына Мысырҙың Лигала ағзалығы тергеҙелә, штаб-фатир Ҡаһирәгә 1991 йылда ҡайтарыла.
Яңы аңлашылмаусанлыҡтар Ҡултыҡ һуғышы (1990—1991) менән бәйле була. Сәғүд Ғәрәбстаны, Мысыр, Сүриә һәм Марокко Ираҡҡа ҡаршы коалиция була, шул уҡ ваҡытта Иордания, Йемен һәм Ливия нейтралитет һаҡлай.. BBC News ойошмаһы Израилдең 1948 йылдан алып 1993 йылға тиклем үткәргән иҡтисади бойкоттарын Лига тарихында декларация ниәттәре сиктәренән сыҡҡан берҙән-бер декларация була.
Шул уҡ ваҡытта Лига иҡтисади мәсьәләләр менән дә уңышлы шөғөлләнә. Ғәрәп дәүләттәре лигаһының иҡтисади сәйәсәте сиктәрендә 1959 йылда беренсе ғәрәп нефть конгресы үткәрелә, ә 1964 йылда Ғәрәп лигаһының мәғариф, мәҙәни һәм ғилми ойошмаһы (ЙӘКИ АЛЕКСО|) (Arab League Educational, Cultural and Scientific Organization, йәки ALECSO) ойошторола. Бынан тыш, 1953 йылда Ғәрәп телекоммуникациялар союзы (Arab Telecommunications Union), 1954 йылда Ғәрәп почта союзы (Arab Postal Union), 1959 йылда исемен, 1965 йылда Ғәрәп финанс ойошмаһы (Arab Financial Organization) тип исемен үҙгәрткән Ғәрәп үҫеш банкы ғәрәп финанс ойошмаһы (Arab Development Bank)кеүек бөтә ғәрәп учреждениелары ойошторола. Лиганың бөтә ағза дәүләттәре өсөн асыҡ булған һуңғыһы тәбиғи ресурстар һәм ауыл хужалығы продукцияһы менән пошлинаһыҙ сауҙа итеү мөмкинлеген бирә, был капитал һәм хеҙмәт хәрәкәтенә булышлыҡ итә. .
Ғәрәп яҙы
2010—2011 йылдарҙа ғәрәп донъяһы илдәрен солғап алған һәм [Ғәрәп яҙы|Араб яҙы] тип аталған протест тулҡыны ойошмаға тағы бер ҡаршылыҡ тулҡынын тыуҙыра.
2011 йылдың февралендә Ғәрәп лигаһы Ливиялағы сыуалыштар һәм властарҙың уларҙы баҫтырыу буйынса ғәмәлдәре арҡаһында Ливияның ойошма эшмәкәрлегендә ҡатнашыуын туҡтата. 2011 йылдың 13 мартында Ғәрәп лигаһы Ливияның һауа киңлеген ябыу тәҡдимен ҡарай, Ғәрәп лигаһына ингән бөтә илдәр тиерлек был тәҡдимде хуплай.
2011 йылдың ноябрендә Ғәрәп лигаһы, хөкүмәттең демонстранттарға ҡарата көс ҡулланыуын хуп күрмәүҙе иҫәпкә алып, Сүриәнең ойошма эшмәкәрлегендә ҡатнашыуын туҡтата. 2014 йылдың мартында Лига «тыныс халыҡты үлтереүҙе» ғәйепләй һәм конфликттың бөтә яҡтарын граждандар һуғышын туҡтатыу өсөн көс һалырға саҡыра. «Башар әл-Асад режимы ҡылған ғәйепһеҙ кешеләрҙе үлтереүҙе хупламайбыҙ», — тиелә белдереүҙә.
Ағза-дәүләттәр
Лига ағзалары булған дәүләттәр (Лигаға инеү тарихы менән) :
Ғәрәп дәүләттәре лигаһының генераль секретарҙары
Аҫта Ғәрәп дәүләттәре лигаһының генераль секретарҙары к-рһәтелгән :
Ғәрәп дәүләттәре лигаһының сираттан тыш саммиттары
Хәҙерге ваҡытҡа ҡарата 11 сираттан тыш саммит үткәрелгән.
Кесе Бугряница
Кесе Бугряница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сурай (Әлшәй районы)
Сурай (Чураево) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 386 кеше. Почта индексы — 452082, ОКАТО коды — 80244840004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 99 %) тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Сурай — Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы аҫабалары торамаһы. Тәүге төпләнеүсе Сурай Илкәев 1745 йылда башҡа ауылдарға нигеҙ һалыусы Аҡҡолай Бикташев, Сураҡай Төркәев, Иҙрис Минәшев (Моашаев) менән бергә Моҡша улусы башҡорттарына Аҫау йылғаһы буйындағы аҫаба ерҙәренең бер өлөшөн оброк түләү шарты менән бирә. Тәүге төпләнеүсенең улдары һәм ейәндәренең исемдәре билдәле: 1834 йылда 82 йәше тулған Исмәғил Сураев (уның балалары Исхаҡ, Яҡуп, Ғәлиәкбәр); яҫауыл Ислам Сураев, 76 йәш, уның улдары Нурәле, Иҫәнғол, Иҫәнгилде; 66 йәшлек Айсыуаҡ Сураев, уның улдары Ғәлекәй, Күсәрбай, Бикбай. Сурай Ташлы ауылында йәшәгән.
1834 йылда 15 йорттоң 4-һе полигам ғаилә була.
1843 йылда 152 кешегә 560 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 118 йортҡа 852 тиҫтә һөрөлгән ер тура килгән. Шуларҙың 28-һе — 4 дисәтинә, 62-һе — 10 дисәтинә, 16-һы — 15 дисәтинә, 9-ында 15 дисәтинә ере булған. 3 йорттоң сәсеүлеге булмаған.
Ер-һыу атамалары
Кинйәбай Киленташ
Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы
Хәмиҙуллин Салауат Ишмөхәмәт улы (1 июнь 1968 йыл) — тарихсы-журналист, телепроекттар авторы, Башҡортостандың һәм Рәсәйҙең Журналистар союздары ағзаһы (2000), тарих фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт (2012) һәм журналистика өлкәһендәге Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2000) премиялар лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәрҙәре (2009)
Биографияһы
Салауат Ишмөхәмәт улы Хәмиҙуллин 1968 йылдың 1 июнендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған. 1991—92 йылдарҙа «Истоки» газетаһы хәбәрсеһе. 1991 йылдан Башҡортостан дәүләт радио-телекомпанияһында: телевидениеның йәштәр редакцияһы мөхәррире, «Йәшлек» ИБ етәксеһе, «Яңылыҡтар» редакцияһы хәбәрсеһе, «Ғилем» ИБ мөхәррире, ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙар ИБ мөхәррире, танып-белеү һәм тарихи тапшырыуҙар бүлеге етәксеһе, ТВ студияһының танып -белеү тапшырыуҙары редакцияһы етәксеһе.
«Историческая среда» һәм «КЛИО» телепроекттары авторы һәм етәксеһе.
Боошкон
Боошкон — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Кочко йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәдтәр
Ғәдтәр (عاد — ғәд; адиты) — Ҡөрьәндә һәм мосолман риүәйәтендә: Ғәрәбстандың һәләк булған «ҡәүемдәренең» береһе; «алпамышалар ҡәбиләһе». Ҡөрьәндә улар әл-Әхкәфтә йәшәгән, шәрехләүселәр фекеренсә, бында һүҙ Көнсығыш Һадрамаут сүллегендәге Йәмән тураһында бара.
Ғәдтәр ислам сығанаҡтарында
Ғәдтәр Ҡөрьәндә Аллаһы тәғәләнең тәкәббер һәм иман килтереүҙән баш тартҡан кешеләрҙе юҡ итеүе миҫалы итеп телгә алына. Ғәдтәр оҙаҡ ваҡыт байлыҡта йәшәй, тәкәбберлек күрһәтә һәм Тәүхидкә (Бер Аллаһлыҡҡа) саҡырған Һуд пәйғәмбәр артынан эйәрмәй. Бының өсөн ғәдтәр ҡоролоҡ, артабан дауыл ебәрелеп, язаға тарттырыла. Ете төн һәм һигеҙ көн ҡоторған ҡойон ғәдтәрҙе юҡ иткән.
Убарҙа ҡаҙыныу эштәре
1990 йылдар башында бөтә донъяға билдәле бер нисә гәзит бик мөһим археологик асыш — Убар ҡалаһы табылыуы тураһында хәбәр итә. Иң ҡыҙыҡлыһы — ҡаланың исеме Ҡөрьәндә телгә алына. Бәҙүәндәрҙең фольклорында ишетергә мөмкин булған боронғо ҡаланың асылыуы ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Ҡөрьәндә телгә алынған ҡаланы археолог-һәүәҫкәр Николос Клэпп таба.
Ҡаҙыныу эштәре барышында табылған ҡоролмалар араһында Көрьәндә телгә алынған бейек колонналар ҙа була. Ғәрәп теленән тәржемә ителгән «Әхкәф» «ҡом өйөмдәре» тигәнде аңлата һәм «хикф» тигән һүҙҙең күплек һаны булып тора. Убарҙа ҡаҙыныу эштәре боронғо ҡаланың 12 метрлыҡ ҡом аҫтында ерләнеү фактын раҫлай.
Вәлиев Фәрит Абдулла улы
Вәлиев Фәрит Абдулла улы (21 июнь 1952 йыл) — ғалим-химик‑органик. Химия фәндәре докторы (1997), профессор (2006). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001).
Биографияһы
Фәрит Абдулла улы Вәлиев 1952 йылдың 21 июнендә БАССР‑ҙың Йылайыр районы Ҡананикольский ауылында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай һәм шул ваҡыттан бирле Рәсәй Фәндәр академияһының Өфө ғилми үҙәге Органик химия институтында эшләй: 1995 йылдан алып ғилми секретарь, бер үк ваҡытта 1998 йылдан — лаборатория мөдире.
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премияһы (1992), Ленин комсомолы (1986) премияһы лауреаты. СССР Фәндәр академияһының йәш ғалимдар өсөн миҙалы, СССР ВДНХ көмөш миҙалы, Рәсәй фәндәр академияһы һәм Рәсәй Фәндәр академияһы хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Почёт грамотаһы, Д. И. Менделеев исемендәге бөтә Рәсәй химия йәмғиәтенең Грамотаһы менән бүләкләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Фәрит Абдулла улының фәнни хеҙмәттәре тәбиғи берләшмәләрҙең, шул иҫәптән простагландиндарҙың һәм терпеноидтарҙың күп стадиялы синтезы проблемаларына, улар нигеҙендә дарыу препараттары уйлап табыуға арналған. Фәрит Абдулла улы Вәлиев ҡатнашлығында малсылыҡ сәнәғәтендә ҡулланылған простагландинлы эстуфалан препараты эшләнә. 8 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе. 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 10 уйлап табыу авторы.
Дубиновка (Ырымбур өлкәһе)
Дубиновка — Рәсәй, Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы тимер юл станцияһы.
Географияһы
Станция округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан 32 километр көнбайыштараҡ, Һаҡмар йылғаһының һул ярында урынлашҡан.
Климаты
Дубиновка торамаһының климаты ошо төбәккә хас булғанса уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул яҡынса 150 көн ята.
Тарихы
Әле станция төҙөлә башлағанға тиклем үк Дубиновский утары барлыҡҡа килгән булған, ул 1901 йылдан билдәле. 1910-сы йылдарҙың беренсе яртыһында тимер юл төҙөү барышында ошо станция булдырыла, һәм ул да эргәләге ауылдың исеме буйынса атала башлай. Совет осоронда Һарыҡташ районы Ҡандәүер ауылынан бында йәшәргә нуғайҙар күсеп килә.
2016 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмегенә, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
Этимологияһы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында, станцияға исем биргән утар эргәләге имән урманынан атама алғандыр, тигән фекер белдерә. 1960 йылғы сығанаҡта районда ике торама — Ейәнсуранан 6 км алыҫлыҡта станция, һәм шул уҡ Ейәнсуранан 3 км алыҫлыҡта Дубиновка тип аталып йөрөтөлөүен билдәләгән.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 549 кеше (урыҫ 73 %), 2010 йылда 449.
Тоҙло (Һәләүек ҡушылдығы)
Тоҙло — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы йылға, Һәләүек ҡушылдығы.
Оҙонлоғо — 3,6 километр. Уның ҙур ҡушылдыҡтары юҡ.
Шишмәһе урманлы ерҙә башлана. Яңы Ивановка ауылынан әллә ни алыҫ булмаған урында урман массивынан килеп сыға ул, артабан ялан буйлап аға. Сәлих ауылы эсенә ингәс, Баҡса һәм Ялан урамдары эргәһендә, ауылдың үҙәк өлөшөндә, Һәләүеккә килеп ҡушыла.
Йылғаның тирә-яғында нефть вышкалары урынлашҡан,.
Осипова (йылға)
Осипова (Ағиҙел) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аралбай (исем)
Аралбай — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Аралбай — Арал (ҙур булмаған утрау) + бай һүҙҙәре ҡушылып төҙөлгән башҡорт исеме.
Билдәле кешеләр
Аҡсулпанов Аралбай Күсәрбай улы — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашҡан. 2-се Башҡорт атлы полкының ғәскәр старшинаһы, подпоручик (1812).
Фамилияла
Ҡәҙим Аралбай (тулы исеме — Аралбаев Ҡәҙим Әбделғәлим улы; 1 сентябрь 1941 йыл) — шағир, йәмәғәт эшмәкәре. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа «Китап» нәшриәтенең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Аралбаева Әминә Кәшфи ҡыҙы (22 май 1928 йыл — 27 октябрь 2014 йыл) — башҡорт актёры, театр белгесе. 1950 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1999).
Аралбаева Ләйлә Ҡәҙим ҡыҙы (14 март 1977 йыл) — журналист, музыка белгесе. «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының мәҙәниәт буйынса күҙәтеүсеһе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2019). Журналистика өлкәһендә республика һәм халыҡ-ара ТӨРКСОЙ конкурстары премияһы лауреаты.
Ауылдар
Аралбай — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советының бөткән ауылы. Перспективаһыҙ ауылдарҙы бөтөрөү сәйәсәте башланғас, Аралбай ауылы халҡын Яңы Монасип ауылына күсерәләр.
Аралбай (Аралбай) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл.
Аралбай (Аралбаево) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл.
Яңы Собханғол
Яңы Собханғол (Новосубхангулово; икенсе атамаһы Янһары) — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районындағы ауыл. Иҫке Собханғол ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 525 кеше була. Почта индексы — 453580, ОКАТО коды — 80219825004.
Географик урыны
Яңы Собханғол (Янһары) ауылы район үҙәге Иҫке Собханғол ауылынан төньяҡҡа табан 10 километр һәм Белорет тимер юл станцияһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 141 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Яңы Собханғол ауылына Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Яңы Собханғолда (Янһары) X иҫәп алыу ваҡытында 33 йортта 200 кеше иҫәпләнгән. Собханғол ауылына абруйлы ер биләүсе Собханғол Килдекәев нигеҙ һалған. Ул 1757 йылда Сибай ауылынан сотник Мотай Айытҡолов, башҡа ер хужалары менән бергә, Вознесенка баҡыр иретеү заводы өсөн, барон Сиверсҡа һәм Тимашевҡа Ырғыҙлы һәм Ағиҙел йылғалары буйындағы ерҙәрҙе һатыуҙа ҡатнашыуы менән билдәле
1866 йылда 36 йорт-хужалыҡта 214 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1920 йылда ауылда 467 кеше йәшәгән.
1930—1935 йылдарҙа Бөрйән районының административ үҙәге була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (99 %).
Федераль дәүләт статистика хеҙмәте баһаһы буйынса, 2022 йылдың 1 мартына Башҡортостан Республикаһының Яңы Собханғол ауылында халыҡ һаны 514 кеше тәшкил итә. Ир-аттар — 230 (44.66 %) һәм ҡатын-ҡыҙҙар — 284 (55.34 %).
Эттерн
Эттерн (Oettern) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 145 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 245 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 99438 һәм автомобиль коды AP.
Кесе Хой-Яха (Ярудей ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крутиха (Обь ҡушылдығы)
Крутиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының һул ярына тамағынан 3530 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Кулаш
Үрге Кулаш — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Согом (йылға)
Согом  — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының һул ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 169 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ахунов Ғариф Ахунйән улы
Ахунов Ғариф Ахунйән улы (18 сентябрь 1925 йыл — 4 июнь 2000 йыл) — яҙыусы, драматург, публицист һәм йәмәғәтсе. Татарстан Республикаһының халыҡ яҙыусыһы (1993).
Биографияһы
Ғариф Ахунйән улы Ахунов 1925 йылдың 18 сентябрендә Татар АССР-ының Арса районы Өсөйлө ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Атаһы, ауылдың беренсе коммунист-активистарынан булып, күмәк хужалыҡтар төҙөү осоронда ярлы крәҫтиәндәр араһында ҙур ойоштороу эштәре алып барғаны өсөн, 1931 йылда кулактар тарафынан үлтерелә. Атаһыҙ ҡалған 4 баланы әсәләре тәрбиәләп үҫтерә.
Ғариф Ахунов, күрше Ҡаҙанбаш ауылы мәктәбендә ете класс тамамлағас, 1940 йылда Арса педагогия училищеһына уҡырға инә. Тик Бөйөк Ватан һуғышы башланыу арҡаһында, уҡыуын өҙөп, колхозда эшләй.
1946 йылда педучилищела уҡыуын дауам иттерә. 1947-1952 йылдарҙа В. И. Ульянов-Ленин исемендәге Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте бүлегендә уҡый. 1952—1956 йылдарҙа «Совет әдәбияте (хәҙерге „Казан утлары“)» журналы редакцияһында әҙәби хеҙмәткәр, проза бүлеге мөдире һәм яуаплы сәркәтип вазифаларын башҡара. 1956 йылдың көҙөндә Ғариф Ахунов Татарстандың нефть үҙәге Әлмәткә ижади командировкаға бара, ә 1957 йылда бөтөнләй шунда күсенеп, тиҫтә йылдан ашыу нефтсылар араһында эшләп, ижад итә. 1963 йылда Татарстан Яҙыусылар союзының Әлмәт бүлеге рәсмиләштерелгәс, ул 1963—1965, 1967—1968 йылдарҙа уның яуаплы сәркәтибе булып эшләй. 1968 йылда Ҡазанға ҡайта. 1971—1974 йылдарҙа «Казан утлары» журналының баш мөхәррире булып эшләй. 1974—1984 йылдарҙа Татарстан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе вазифаһын башҡара. Ғариф Ахунов 2000 йылдың 4 июнендә Ҡазанда вафат була һәм Арса зыяратында ерләнә.
Ижады
Ғариф Ахуновтың яҙыусы булараҡ тәүге ижад тәжрибәһе студент йылдарына тура килә. 1951 йылда «Үҫеү юлы» альманахында йәш авторҙың «Ғәлләм һорау бирә» тигән тәүге хикәйәһе баҫылып сыға. Ул шулай уҡ гәзит-журналдарҙа очерктары, рецензия һәм әҙәби тәнҡит мәҡәләләре менән әүҙем ҡатнаша.
«Совет әдәбияте» журналында эшләгән сағында Ғ. Ахунов күп кенә хикәйәләр, очерктар, «Йәшлек йәме» (1955) исемле беренсе повесын ижад итә, Ибраһим Ғази, Ғабдрахман Әбсәләмов, Ғәли Хужи, Әнүәр Дауытов, Ғүмәр Бәширов, Мирсәй Әмир, Шәйхи Маннур, Сәлих Баттал кеүек күренекле татар яҙыусылары ижады тураһында әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре яҙып баҫтыра.
Ғ. Ахунов, Әлмәттә йәшәгән сағында нефтсылар араһында эшләп, уларҙың хеҙмәте, тромош-көнкүрешен өйрәнеп, улар тураһында күп һанлы очерктар, публицистик мәҡәләләр, хикәйәләр, бәләкәй күләмле повестар («Юлдар сатында», «Хыялый Хәйрүш егеттәре» йыйынтыҡтары; «Артышлы тау буйында», «Ҡанаттар ҡайҙа илтә?» повестары) яҙа. Ныҡлы ижади тәжрибә туплағас, роман жанрына тотона һәм «Хазина» (1963), «Хужалар»(1968) исемле роман-дилогияһын ижад итә. Татарстан төбәгендә нефть табылыуҙан татар халҡының йәшәйешенә, көнкүрешенә килгән үҙгәрештәрҙе, шул яңы шарттарҙа төрлө быуын һәм төрлө һөнәр кешеләре араһында күҙәтелгән социаль һәм әхлаҡи мөнәсәбәттәрҙе реалистик буяуҙарҙа сәнғәтсә кәүҙәләндергән был дилогия әҙәби йәмәғәтселектә үткән быуаттың 60-сы йылдар татар прозаһына яңылыҡ килтергән, уны яңы тормош материалы һәм яңы геройҙар менән байытҡан әҫәрҙәр булараҡ баһалана.