cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сандя-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зеебенау
Зеебенау (Seebenau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 658 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 20 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Кузнецовка (Архангел районы)
Кузнецовка (Кузнецовка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825005.
Үрге Сорокин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Порозиха
Порозиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/164 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шомохша
Шомохша — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәндүрин Дияс Хатип улы
Йәндүрин Дияс Хатип улы (20 ғинуар 1940 йыл — 4 октябрь 2022 йыл) — тарихсы, тарих фәндәре докторы (2005), профессор (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2009), СССР Юғары мәктәбе отличнигы (1985), Рәсәй Федерацияһы юғары һөнәри белем биреүҙең почетлы хеҙмәткәре (2007).
Биографияһы
Йәндүрин Дияс Хатип улы 1940 йылдың 20 ғинуарында Лағыр ауылында тыуа. Атаһы Хатип Өмөтбай улы — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Ҡыҙыл Йондоҙ, I һәм II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм миҙалдар менән наградлана, тыныс тормошҡа гвардия капитаны дәрәжәһендә ҡайта. Төбәктең тәүге мәғариф бүлеге мөдире була, Салауат райкомының пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире вазифаһында эшләй. Һуғыштан һуң Лаҡлы ауылына балалар йортона директоры, Лағыр ете йыллыҡ мәктәбе директоры, колхоз рәйесе, пенсияға сыҡҡансы уҡытыусы була. Шуға ла Дияс Хатип улы бәләкәйҙән белемгә ынтыла. Мәктәпте тамамлағандан һуң юғары белемде Башҡорт дәүләт университетында ала (1967). Шул уҡ йылда Лағыр урта мәктәбендә директорҙың уҡытыу буйынса урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1968—1970 йылдарҙа атаһының юлын ҡабатлап КПСС-тың Салауат район комитетында пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире булып эшләй. 1974 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта. 2022 йылдың 4 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Хеҙмәттәре
100-ләгән хеҙмәт авторы. ББК 74.03(2Рос. Баш) + 74.5(2Рос. Баш).
Ҡарабаш ауыл Советы (Илеш районы)
Административ үҙәге — Ҡарабаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тоҙло (Ҡырым)
Тоҙло (Tuzlı), Рәсәй Империяһы заманынан бирле урыҫса рәсми исеме Михайловка ла билдәле (Михайлівка, Тузли, Михайловка, Тузлы) - Ҡырымда урынлашҡан ауыл, Саҡ районына ҡарай. 2007 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, ауылда 3 510 кеше йәшәп ята.
Миссури (йылға)
Миссу́ри (Missouri, МФА: ) — АҠШ йылғаһы, Миссисипи йылғаһының иң ҙур ҡушылдығы.
География
Йылға оҙонлоғо 3767 км тәшкил итә.
Миссури йылғаһы Ҡаялы тауҙарҙа башлана. Башлыса көнсығыш һәм көньяҡ-көнсығыш йүнәлешендә аға. Сент-Луис ҡалаһы янында Миссисипи йылғаһына ҡушыла. Бассейн майҙаны 1 300 000 км² ашыу тәшкил итә һәм 10 АҠШ штаты һәм 2 Канада провинцияһы территорияларының өлөштәрен үҙ эсенә ала.
Миссури үҙәнендә тәүге кешеләр 12 мең йыл элек килгән. Йылға буйында 10-дан ашыу төрлө индеец ҡәбиләләре йәшәгәнү. XIX быуатта йылға күскенселәрҙең көнбайышҡа үтеүендә һәм АҠШ территорияһының киңәйеүендә мөһим юл булып торған. Миссурила суднолар йөрөшө 1830-сы йылдарҙан алып бик тиҙ үҫешә һәм был үҫешенең иң юғары нөктәһе 1850-се йылдар аҙағына тура килә, ә хәҙерге ваҡытта тарҡалаш кисерә. XX быуаттың беренсе яртыһында йылғала күп кенә дамбаларһәм башҡа ирригацион ҡоролмалар төҙөлә.
Сургязи
Сургязи (Эльденгаш) — Рәсәй йылғаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пастернак үләне
Пастернак үләне (Пастерна́к посевно́й, Pastináca sátiva) — ғаиләһенән ике йәки күп йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 1,5 м-ға етергә мөмкин. Июнь-август айҙарында һары сәскә ата, июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Тәбиғәт шарттарында Европа, Төркиә, Кавказда үҫә. Башҡортостанда малға ашатыу өсөн сәсеп үҫтерелә.
Һылтанмалар
Төркөм:Евразия флораһы Төркөм:Төньяҡ Африка флораһы Төркөм:Австралия флораһы Төркөм:Төньяҡ Америка флораһы
Оло Ҡоҙаш (Яманйылға ҡушылдығы)
Оло Ҡоҙаш (Кудаш ) (Ҡоҙаш) Большой Кудаш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләре буйынса аға. Йылға Яманйылға йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023735
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102373
- Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Борон
Борон (Буруновка) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 258 кеше. Почта индексы — 453076, ОКАТО коды — 80221814001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Хажимөхәмәт (Ырымбур өлкәһе)
Хажимөхәмәт (Хазимухаметово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ҡыуандыҡ ҡала округындағы юҡҡа сыҡҡан ауыл.
Географияһы
Хажимөхәмәт ауылы ул саҡта Ҡыуандыҡ районына ингән Оло Сурай (Сурай) ауылынан 19 км алыҫлыҡта ятҡан тип яҙған төбәк тарихы белгесе С. М. Стрельников. 1901 йылғы сығанаҡта ауыл Ҡатралы (Катрала) йылғаһы буйында урынлашҡан тип яҙылған, мәгәр был йә хата, йә ауыл аҙаҡ был урындан Һаҡмар ҡушылдығы Саҡмағош йылғаһы буйына, һуңғараҡ йәшәгән урынына күсенгән булғандыр, тигән ул.
Тарихы
Ырымбурҙың төбәкте өйрәнеүсе яҙыусыһы, журналист, Ҡыуандыҡ ҡала округының әҙәби тормошон ойоштороусы Сергей Михайлович Стрельников үҙенең «Географические названия Кувандыкского района» тигән китабында бәйән итеүенсә, ауыл тәүге тапҡыр 1901 йылдағы документта урыҫ телендә Хазимухаметово тип телгә алынған. 1968 йылғы исемлектәрҙә — Хазмухаметово. Ауыл 1972 йылда, унда йәшәгән һуңғы кеше — башҡорт милләтле Илдар исемле кеше яҡындағы Кесе Сурай ауылына күсеп киткәс, йәшәүҙән туҡтаған.
Этимологияһы
Ойконим Хажимөхәмәт тигән башҡорт исеменән барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән «Башҡорт исемдәре» һүҙлегендә был андронимға шундай аңлатма бирелә: Хажимөхәмәт — ғәрәп теленән ингән, хажи+мөхәмәт тигән ике өлөштән тора
Шул уҡ ваҡытта ауылдың рәсми булмаған Саҡмағош тигән атамаһы ла булған, быныһы инде ауыл халҡы һыулаған йылға исеменән бирелгән. С.М. Стрельников Саҡмағош тигән топонимдарҙың Башҡортостанда ла осрауын һәм «Башҡорт АССР-ы топонимдары» һүҙлегендә тасуирланыуын хәбәр итә. Был һүҙлектә топонимдың башҡорт телендәге ике һүҙҙән — саҡма һәм ҡош (ҡыуыш) тигәндән килеп сығыуы мәғлүм ителә. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә саҡма һүҙе былай тип аңлатыла: Саҡма (кремень) — сағып, һыҙа һуғып, ут тоҡандырыр өсөн ҡулланылған махсус таш; мылтыҡтың пистонға һуға торған өлөшө.
Тимәк, йылғаның атамаһы саҡма ҡыуыш тигәндән килеп сыҡҡан.
Ичкина
Ичкина — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 228 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 86 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Грек-фарсы һуғыштары
Грек-фарсы һуғыштары һөҙөмтәһендә Әһәмәниҙәр империяһының биләмәләргә ҡыҫылыуы туҡтатыла, боронғо грек цивилизацияһы сәскә атыу һәм юғары мәҙәни үҫеш юлына баҫа.
Атамаһы һәм датаһы
XIX быуат башындағы немец тарихсылары беренсе булып грек-фарсы һуғыштарын Эллада тарихында тарихи осор тип билдәләй башлай. Атап әйткәндә, Г. Бусольт «Фарсы һуғыштары» бүлегендә гректарҙың Лидия, Фарсы һәм Карфаген менән беҙҙең эраға тиклем VII быуаттан һәм беҙҙең эраға тиклем 479 йылда Ксеркстың Грециянан ҡыуылғанға тиклем мөнәсәбәттәрен һүрәтләй. К. Я. Белох үҙенең "Грек тарихы"нда гректар һәм фарсыларҙың беҙҙең эраға тиклем бишенсе быуат башындағы һуғыштарын тасуирлай. Немец тарихсыларынан айырмалы рәүештә, британ ғалимдары ошо ваҡыттағы грек-фарсы һуғыштарының айырым осорон билдәләмәй, ә «Фарсы һуғышы» тигән һүҙ аҫтында Ксеркстың б. э. т. 480 йылдағы походын ғына аңлаған. ХХ быуаттың икенсе яртыһында Э. Бёрн грек — фарсы һуғыштарының б. э. т. 546 йылда Ионияны Кирҙың яулап алыуынан башланып, Кимондың Кипрҙағы һуңғы кампанияһы менән тамамланыуы хаҡында яҙған. Һуңыраҡ ул үҙенең ҡарашын үҙгәртә һәм һуғыштарҙың башланыуын беҙҙең эраға тиклем 499 йылдағы Иония ихтилалы башланыуы менән бәйләй. Был ҡараш ХХ быуат уртаһында киңерәк тарала. Ҡайһы бер тарихсылар грек-фарсы һуғыштарын б.э.т. 500/499—449 йылдар, икенселәре б.э.т. 500—479 йылдар йәки хатта б. э. т. 490—479 йылдар менән билдәләй.
Геродот антик яҙыусыларҙан беренсе булып грек-фарсы һуғыштарын термин тип атай. Ул артабан был конфликтты билдәләү өсөн дөйөм ҡабул ителгәндәрҙең береһе буласаҡ. Был исем "тарих атаһы"нда бер тапҡыр осрай һәм һуңынан, Троя һуғышы кеүек үк, хронологик ориентир мәғәнәһендә ҡулланыла башлай. Фукидид шулай уҡ был төшөнсәне конфликтты билдәләү өсөн ҡуллана. Был термин τα Μηδικά πράγματα-нан ҡыҫҡартылып, «мидия эштәре» (йәки «мидиялылар менән эштәр», «мидиялылар менән мөнәсәбәттәр») тигәнде аңлата. Геродот һәм Фукидид баҫмаларында был төшөнсәне төрлөсә тәржемә ителә. Фукидидта был һүҙбәйләнеш б.э.т. 490 йылдағы Марафон алышын һәм беҙҙең эраға тиклем 480—479 йылдарҙа Ксеркс походын күҙ уңында тота. Шулай итеп, ул һуғыштарҙың тамамланыуын б.э.т. 479 йылдарға бәйләй һәм уға пентеконтаэтия ваҡиғаларын (Пелопоннес һуғышы) индерелмәй. Б. э. т. IV быуатта фарсыларҙы мидиялылар тип ҡабул итеүҙән фарсылар тип ҡабул итеүгә күсеү тенденцияһы булыуға ҡарамаҫтан, б. э. т. IV быуатта был термин һаҡланып ҡала (ул Андокид, Ксенофонт һәм Аристотель хеҙмәттәрендә ҡулланыла). ό Μηδικός πόλεμος билдәләмәһен («мидия һуғышы») Ксеркс, походын күҙ уңында тотоп, Фукидид беренсе тапҡыр ҡулланыла. Диодор Сицилийский һуғыштың тамамланыуын б.э.т. 479 йылда Сестты алыу менән бәйләй. Фукидид бер тапҡыр, б. э. т. 480 йылда Ксерксҡа ҡаршы һуғыш хәрәкәттәрен күҙ уңында тотоп, «мидий эше» тигән термин ҡуллана.
Беҙҙең эраға тиклем IV быуатта фарсыларҙы мидиялы тип ҡабул итеүҙән уларҙы фарсылар тип ҡабул итеүгә күсә башлайҙар. Шуның менән бәйле грек авторҙары, атап әйткәндә, Исократ менән «Платон», мидия һуғыштарын фарсы һуғышы тип атай башлай. Эллинизм һәм рим дәүерендә грек яҙыусылары, атап әйткәндә, Плутарх һәм Павсаний, классик дәүер авторҙарына оҡшарға тырышып, «Мидия һуғыштары» терминын әүҙем ҡуллана. Фукидид бер тапҡыр «Эллин һуғышы» тигән төшөнсәне ҡуллана, күрәһең, б. э. т. 478 йылдан һуң Делосс союзының Фарсы иленә ҡаршы алып барған ғәмәлдәрен билдәләү өсөн кәрәк булғандыр. Шулай итеп, боронғо гректар грек-фарсы һуғыштарын б. э. т. 490 һәм 479 йылдар менән сикләй.
Гректар менән фарсылар араһындағы артабанғы конфликттар
Грек-фарсы һуғыштары тамамланһа ла, гректар һәм фарсылар бер-береһенең эштәренә ҡыҫылыуын дауам итә. Фарсылар, Спарта менән үҙ-ара яҡлау, уларҙың хәрби контингенттарын Афина ға ҡаршы берләштереү тураһында һөйләшеп, б.э.т. 411 йылда Пелопоннес һуғышына инә. Уның урынына Спарта Иоонияны фарсыларға бирергә тейеш була.
Б. э. т. 404 йылда Кесе Кир, Фарсы тәхетен баҫып алырға маташҡанда, ул 13 000 грек һуғышсыһын яллай. Спарта, улар килешеүҙе боҙмай һәм армияның ысын маҡсатын танымай, тип уйлап, 700—800 кеше ебәрә. Кир еңелгәндән һуң, фарсылар яңынан Иония ҡала-дәүләттәрен үҙ контроле аҫтына алырға тырыша. Ионийлылар бирелеүҙән баш тарта һәм Спартанан ярҙам һорай. Афина, фарсыларға ҡушылып, Коринф һуғышын башлап ебәрә. Ахырҙа Спарта Ионияны ташлап китергә мәжбүр була, фарсы властары Анталькид солохо аша үҙҙәренең маҡсатына ирешә. Башҡа бер грек көстәре лә Филипп II Македонскийгә тиклем 60 йыл самаһы Фарсы менән һуғышмай. Ул, б.э.т. 338 йылда Фарсыға ҡаршы Эллин союзы төҙөп, Кесе Азияның көнбайыш өлөшөнә баҫып инә. Әммә ул планды тормошҡа ашыра башлағанға тиклем үк үлтерелә. Уның улы Искәндәр Зөлҡәрнәй б.э.т. 334 йылда 38 000 һалдат менән Геллеспонт (Дарданелл боғаҙы) аша сыға. Уның армияһы өс йыл дауамында Фарсы империяһын яулап ала, Греция мәҙәниәтен Һинд йылғаһына тиклем алып барып, Әһәмәниҙәр династияһын ҡыйрата.
Грек-фарсы һуғыштары мәҙәниәттә һәм сәнғәттә
Грек-фарсы һуғыштары башлыса грек сығанаҡтарынан билдәле булғанлыҡтан һәм тәүге тапҡыр боронғо грек драматургтары һәм шағирҙары тарафынан тасуирланғанлыҡтан, мәҙәниәттә ваҡиғаларҙы гректар күҙлегенән күрһәтеү өҫтөнлөк итә. Ҡағиҙә булараҡ, гректар сәнғәт әҫәрҙәрендә ыңғай геройҙар, ә фарсылар кире геройҙар булып сығыш яһай.
Боронғо грек драматургы Эсхил дың «Фарсылар» (б.э.т. 472 йыл) трагедияһында гректарҙың Саламина утрауы эргәһендә еңеүе һүрәтләнә.
Тарихи романдары
Грек-фарсы һуғыштары тарихи романдарҙа һүрәтләнә:
Софья аллеяһы (Өфө)
Софья аллеяһы (Өфө) — Өфөнөң Туҡаев, Зәйнулла Рәсулев урамдарында урынлашҡан, Аксаковтар ғаиләһе менән туранан-тура бәйләнгән иҫтәлекле тарихи урындарҙың береһе.
Тасуирлама
Аллея Өфөнөң бик күп иҫтәлекле урындары — Губернатор йорто (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы бинаһы), Өфөнөң беренсе собор мәсете һәм Рәсәй Үҙәк диниә назараты, С. Т. Аксаковтың мемориаль йорт-музейы, Салауат Юлаев баҡсаһы (элекке Случевский паркы) буйлап үтә.
Тарихы
Аллеяға XIX быуаттың 60-сы йылдарында Воскресенская урамы буйлап һәм Случевский тыҡрығында Софья Аксакова — тәүге Өфө губернаторы Григорий Аксаковтың ҡатынына бағышлап нигеҙ һалына. Аллеяның халыҡ телендә нығынған исеме ошонан килеп сыға ла инде.
Ҡыҙыҡлы факттар
Софья аллеяһы Өфөлә берҙән-бер классик типтағы аллея — йәйәүлеләр өсөн юлдың ике яғында ағастар бер-береһе менән параллель рәүештә шахмат тәртибендә ултыртылған. Элекке замандарҙа бында йүкәнән башҡа алмағас, груша, ҡайын, саған, миләштәр үҫкән. Бындай планлаштырыу аллеяның тәьҫир итерлек матур буяуҙар палитраһын йыл дауамында тәьмин иткән — иртә яҙ менән алмағас сәскә атҡандан алып, сағандар ҡуйы ҡыҙыл япраҡтарын ҡойған ҡара көҙгә тиклем.
Дёбрис
Дёбрис (Döbris) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 71 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 160 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6727 һәм автомобиль коды — BLK.
Көлтә
Ураҡта
Крәҫтиән хужалығында урылған үҫемлек өйөмдәрҙә йәки көлтәләп киптерәләр. Көлтәгә башлыса оҙон һабаҡлы ашлыҡ бәйләнә, шулай уҡ башҡа ҡайһы бер үҫемлектәр (орлоғон йыйып алыу өсөн етен, туҡранбаш) көлтәләнә. Был эшкәртеү өсөн уңайлы ла, орлоҡтар ҙа аҙыраҡ юғалтыла. Орлоғо өлгәргән ашлыҡты шунда уҡ көлтәгә бәйләйҙәр. Өлгөрөп етмәгәнен тарау килеш киптерә биреп бәйләйҙәр. Яуынлы ваҡытта урылған үҫемлектәрҙе лә алдан киптереп алалар.
Көлтәләрҙән күбә лә һалалар, стога и скирды.
Борон көлтә урып алынған игенде үлсәү сараһы булараҡ ҡулланылған.
Славян көнкүрешендә
13-әр көлтәнән 4 сатраш (крестец) һалғандар, ә ҡайһы бер губернияларҙа сатрашҡа 100 йә 60 көлтә тура килгән. .
Геральдикала
Көлтә һүрәте төрлө илдәрҙең боронғо геральдикаһында ҡулланылған.
Кәрт уйынында «Бесән көлтәһе» тигән пасьянс бар.
Баланзас
Баланзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының уң ярына тамағынан 627 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Ҡоҙаш (Оло Ҡоҙаш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Павловка һыуһаҡлағысынан Шаҡша биҫтәһендәге һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
- Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010201212111100023742
- Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 1111102374
— Бассейн коды — 10.01.02.012
- ГӨ буйынса том номеры — 11
- ГӨ буйынса сығарылыш — 1
Саам мифологияһы
Саамдарҙың — Норвегияла, Рәсәйҙә, Финляндияла һәм Швецияла йәшәүсе Төньяҡ Европа халҡының традицион инаныуҙары — иң элек, кәсепселек кәсебе булған культы: традицион кәсептәр йәки тәбиғәт күренештәренең эйәһе тип һаналған төрлө рухтарҙы хөрмәтләү, изге таштарға-сейдтарға табыныу. Саам мифологияһы уртаҡ фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө.
Хәҙерге саамдарҙың дине — лютеранлыҡ (шул иҫәптән лестадианлыҡ); саам халҡының бер өлөшө араһында православие таралған.
Традицион инаныуҙарының дөйөм ҡылыҡһырламаһы
Саамдарҙың традицион дини инаныуҙарында Төньяҡ Азия халыҡтарының (ханттар, мансиҙар, нивхиҙар, ульчтар, нанайҙар, эвенктар, юкагирҙар, өлөшләтә яҡуттарҙың) инаныуҙары менән күп уртаҡлыҡтары күҙәтелә, уларҙың традицион ижтимағи һәм хужалыҡ итеү тәртибе күбеһенсә саамдарҙыҡына яҡын. Аҙ ғына айырмалыҡтарҙың береһе саамдарҙа ата-баба культы йәшәүенә ҡайтып ҡала, сөнки күпселек осраҡта Себер халыҡтарында бындай культ булмаған.
Шул уҡ ваҡытта саамдарҙың традицион дини инаныуҙарында йәшәү рәүеше төрлө булған, ләкин улар менән йәнәш йәшәгән халыҡтарҙан — норвегтарҙан, рустарҙан, финдарҙан һәм шведтарҙан — үҙләштереүҙәр тойомлана.
Кәсепселек культы
Саамдарҙа кәсеп культы өҫтөнлөк иткән. Болансылыҡ, балыҡсылыҡ һәм һунарсылыҡ саамдарҙың төп кәсебе булғанлыҡтан, шул кәсептәрҙең һәр береһенең үҙенең рух-эйәһе булған.
Болансылыҡ рухтары
Болан эйәбикәһе (Луот-хозик) йәки Болан эйәһе (Луот-хозин) болансылыҡты («хозик» һәм «хозин» — рус теленән сыҡҡан һүҙҙәр) ҡурсалаған. Саамдың күҙаллауҙарында Луот-хозик тундрала йәшәгән, кешегә оҡшаған була, йөҙө кешенекенсә һәм аяҡтары менән йөрөгән, ләкин төньяҡ боланына оҡшап, йөн менән ҡапланған була. Саамдар әйтеүенсә, йәйен, боландар тундрала ирекле көтөлгәндә, боландың эйәбикәһе уларҙы һаҡлаған. Һуйылған төньяҡ боландар һөйәктәрен болан эйәбикәһенә ҡорбанға килтереү фарыз булған.
Саамдар араһында шулай уҡ Гофиттерак тип аталған тундраның күҙгә күренмәгән рухтары тураһында ышаныу йөрөгән: улар ҡайһы берҙә ҡыңғырауҙар сыңы менән үҙҙәрен танытҡан һәм күҙгә күренмәгән ҙур боландар көтөүенә эйә булған, тип иҫәпләнгән.
Балыҡсылыҡ рухтары
Балыҡсылыҡты яҡлаусы диңгеҙ аллалары бер нисәү булған. Шуларҙың береһе — Аккрува, балыҡ-кеше, уның кәүҙәһенең аҫҡы өлөшө — балыҡ, ә башы һәм кәүҙәһенең өҫкө яртыһы кешенекенсә булған.
Һунар рухтары
Һунарҙы ҡурсалаусы — ҡара һәм ҡойроҡло Мец-эйә («урман эйәһе») иҫәпләнә. Ихтирам күрһәтмәгән өсөн язалап, ул кешене ҡара урман шырлығына индерергә мөмкин, тип һаналған.
Саамдар урман хайуандарынан һоро айыуға айырым хөрмәт күрһәткән һәм ҡурҡҡан, ә бүрене ҡәһәрләнгән, нәжес хайуан тип иҫәпләгән.
Ата-бабалар культы
Шулай уҡ (сайво, йәки ситте тип аталған) мәрхүмдәрҙе лә саамдар хөрмәт иткән. Ата-бабалар тереләрҙең йәшәүенә, һауа торошона йоғонто яһай, кәсептә ярҙам итә, тип иҫәпләнгән. Мәрхүмдәрҙе ашатҡандар, уларға ҡорбан килтергәндәр.
Сейдтарҙы хөрмәтләү
Саамдар араһында сейдтарға — ғәҙәттә ҙур тәбиғи таштарҙан (һарыҡташ) торған изге таштарға табыныу таралған булған. Ғәҙәттә сейдтар тирәләй ҡойма ҡорғандар, уларға ҡорбан килтергәндәр. Сейдтар кәсептә ярҙам итә, тип иҫәпләнгән. Сейдтар культы, күрәһең, ата-бабалар культы менән бәйле булған.
Шаманлыҡ
Саамдарҙа шаман, ҡанбаба (жрец) һәм сихырсы функцияларын үтәгән культ әһелдәре (нойда, нойд, кебун) айырылып торған. Камлау ваҡытында улар дөңгөр (каннус, кобдас) йәки махсус билбау (почень) ҡулланған.
=== Бөйөк аллалар ===
Хәҙерге саамдарҙың дине
Яҡынса XV быуаттан саамдарҙы христианлаштырыу башлана, әммә христиан диненә тиклемге инаныуҙар — болансылыҡ, балыҡ тотоу, изге таштарға табыныу менән бәйле йолалар — әле бик оҙаҡ һаҡлана. Хатта XX быуат башында ла саамдар араһында шаманлыҡ яҡлылар осраған.
Саамдарҙа христиан дине — күп осраҡта лютеранлыҡ, шул иҫәптән лестадианлыҡ (1840 йылдарҙа Ларс Леви Лестадиус нигеҙ һалған христианлыҡты тергеҙеү өсөн консерватив хәрәкәттәрҙең береһе). Рәсәй саамдары араһында, шулай уҡ Норвегия һәм Финляндия саам-сколттары (сколттар, көнсығыш саамдары) араһында православие таралған.
Петрушка үләне
Петрушка үләне (Петру́шка кудря́вая, Петрушка курчавая, Petroselinum crispum) — ғаиләһенән ике йыллыҡ үҫемлек. Бейеклеге 20-100 см. Июнь-июль айҙарында һарғылт йәшел йәки аҡ сәскә ата, августа орлоғо өлгөрә. Петрушка япрағы кулинарияла тәмләткес итеп ҡулланыла.
Таралыуы
Петрушка үләненең тыуған яғы — Урта диңгеҙ буйындағы илдәр. Төрлө илдәрҙә йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Тайбулку
Тайбулку — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чулышман йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Маккензи (йылға)
Макке́нзи ( — «ҙур йылға») — Канаданың иң ҙур йылғаһы.
География
Оҙонлоғо 1738 км. 1789 йылда йылғаны тәү башлап тикшергән сәйәхәтсе Александра Маккензи хөрмәтенә аталған.
Маккензи йылға системаһының суднолар йөрөү юлдарының (Атабаска йылғаһындағы Уотеруэйстан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт диңгеҙе яр буйындағы Тактояктук портына тиклем) дөйөм оҙонлоғо 2200 км тәшкил итә.
Йылға буйындағы иң ҙур тораҡ пункттар: Аклавик, Инувик, Форт-Норман, Форт-Провиденс һәм Норман-Уэлс.
Иң ҙур ҡушылдыҡтары: Пил, Лиард, Оло Айыу, Арктик-Ред-Ривер, Каркаджу, Рут, Маунтин, Хэр-Индиан.
Маккензи йылғаһы Оло Ҡолдар күлендә башлана. Йылға бассейнына шулай уҡ Канаданың Вулластон, Клэр, Атабаска һәм Оло Айыу күлдәре инә. Тамағында уртаса һыу сығымы ≈10 700 м³/с тәшкил итә, был күрһәткес буйынса Төньяҡ Америкала Миссисипинан ҡалып икенсе урында биләй.
Канаданың үҙәк һәм төньяҡ райондарында йылғалар һәм күлдәр 5-тән 9 айға тиклем боҙ менән ҡаплана. Маккензи сентябрь — октябрьҙә туңа һәм май-июньдә асыла.
Ҡужбаҡты ауыл Советы (Илеш районы)
Ҡужбаҡты ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Тәжәй ауылы.
Сапатамат-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уң Козлуха
Уң Козлуха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һул Козлуха йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балыксу
Балыксу — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы/ Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 762 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Восход (Мишкә районы)
Восход (Восход) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 15 кеше. Почта индексы — 452355, ОКАТО коды — 80243850006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ерекле (Шарлыҡ районы)
Ерекле (Зирекло) — Ырымбур өлкәһе Шарлыҡ районы Путятино ауыл Советы составындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл район үҙәге Шарлыҡтан төньяҡтараҡ яҡынса 35 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Ауыл XVIII быуаттың икенсе яртыһында Башҡортостан менән Ырымбур өлкәһе сигендә барлыҡҡа килгән һәм элек Башҡортостанға ингән. Был ауылда йәшәгән кешеләр күберәк Ырымбур өлкәһе менән иҡтисади йәһәттән дә, туғанлыҡ ептәре аша ла бәйләнештә торғандар һәм оҙаҡ йылдар административ-территориаль яҡтан ошо өлкәгә күсереүҙе юллап йөрөгәндәр. 1952 йылда БАССР хөкүмәте менән килешеү нигеҙендә ауыл халҡының үтенесе ҡәнәғәтләндерелгән.
Халҡы
2002 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 183 кеше, 2010 йылда халыҡ иҫәбен алыу буйынса 153 кеше йәшәгән.
Этимологияһы
Башҡортостанда һәм Ырымбур өлкәһендә «Ерекле» атамалы йылғалар ҙа, шул исемле йылға буйында урынлашҡан ауыл-ҡасабалар ҙа байтаҡ. Был ауылдың исеме лә үҙе урынлашҡан Ерекле йылғаһы исеменән барлыҡҡа килгән
Һылтанмалар
Моисеев Б. А. Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки / Мин-во образования и науки РФ, ФГБОУ ВПО «Оренбург. гос. пед.ун-т». — Оренбург : Изд-во ОГПУ, 2013. — 380 с. ISBN 978-5-85859-528-1
Помидор
Помидор (Тома́т, Solánum lycopérsicum) — күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 3 м-ға етеүе мөмкин. Май-июнь айҙарында сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Помидорҙың тыуған яғы — Көньяҡ Америка. Атамаһы pomo d'oro — алтын алма һүҙенән килеп сыҡҡан. Помидор бик файҙалы йәшелсә булараҡ сәсеп үҫтерелә.
Шоча (Кепина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тайсын
Тайсын — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чульча йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Көмәрле
Көмәрле (Кумурлы) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 335 кеше. Почта индексы — 453036, ОКАТО коды — 80203834004.
Тарихы
1816 йылда Күлсәйеттә (Көмәрлелә) 118 кеше һәм 23 йорт була. VIII рәүизгә халыҡ һаны кәмегән (60). 1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 165 кеше һәм 32 ихата була.
60 кешенең (12 йорт) 60 аты, 50 һыйыры, 40 һарығы, 20 кәзәһе булған. 1843 йылда ауыл халҡы 64 бот ужым һәм 352 бот яҙғы иген сәскән. Хужалыҡтарында 700 умарта булған.
Ҡалыш евка (Иҫәт ҡушылдығы)
Ҡалыш евка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иҫәт йылғаһының һул ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Сапатеда-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Горняк (хоккей клубы, Учалы)
«Горняк» хоккей клубы — Башҡортостандың Учалы ҡалаһында 2012 йылда Рәсәйҙә ойошторолған шайбалы хоккей буйынса команда. 2013 йылда Юниорҙар хоккей лигаһы чемпионы исемен яулай һәм шул йылдан башлап Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә сығыш яһай башлай. Шунда өс йыл эсендә бер тапҡыр чемпион була, Региондар кубогын яулай (2016) һәм көмөш миҙалдарҙы еңә (2015). 2016 йылдан башлап Милли йәштәр хоккей лигаһында ҡатнаша. Тәүге миҙгелендә уҡ чемпион була һәм үҙендә Региондар кубогын һаҡлап ҡала.
2017 йылдан башлап «Горняк» КХЛ-да сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубының ЮХЛ-да фарм-клубы ролен башҡара башлай.
Тарихы
«Горняк» хоккей клубы 2012 йылда нигеҙләнә. Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты команданың спонсоры була. Команданың тәүге баш тренеры итеп Владимир Герасимов ҡуйыла. 2012/13 йылдар миҙгелендә «Горняк» Юниорҙар хоккей лигаһында ҡатнаша. Учалы хоккейсылары «Урал — Көнбайыш Себер» дивизионында беренсе урынды яулайҙар һәм финалға сығалар, икенсе урында килгән «Трактор» командаһын 10 мәрәйгә уҙалар. ЮнХЛ финалында 8 команда ҡатнаша. Улар ике төркөмгә бүлешәләр. «Горняк» үҙ төркөмөндә беренсе урынды яулай һәм финалға сыға. Шунда Учалы клубы Түбәнге Каманан «Нефтехимик» хоккей клубын 3:0 иҫәбе менән еңә үҙенең тәүге миҙгелендә үк чемпион була.
ЙХЛ беренселегендә
Юниорҙар араһында чемпион булғас, клуб етәкселеге Йәштәр хоккей лигаһы беренселегендә ҡатнашырға хәл итә. 2013 йылдың 19 июнендә «Горняк» рәсми рәүештә Лига составына аланы. ЙХЛ-да дебют миҙгелендә команданың төп өлөшөн Өфө һәм Силәбе хоккейсылары тәшкил итә. Даими чемпионатты Башҡортостан командаһы 38 осрашыуҙа 82 мәрәй менән «Урал — Себер» дивизионында икенсе һәм конференцияла өсөнсө урындарҙа тамамлай. Региондар кубогында конференциялар сирекфиналында «Горняк» дүрт уйында «Дизелист» хоккей клубын ота. Ә киләһе раундта Әлмәттән «Спутник» командаһына биш уйында еңелә һәм көрәштән төшөп ҡала.
2014/15 йылдар миҙгеле «Ангарский Ермак» менән «Горняк» араһында Асыш кубогы өсөн уйын менән башлана. Учалы хоккейсылары 5:6 иҫәбе менән еңелә. Әммә был уңышһыҙлыҡҡа ҡарамаҫтан, улар, 52 уйында 126 мәрәй йыйып, Көнсығыш конференцияһында тәү тапҡыр беренсе урынды ала. «Горняк» плей-оффта бер-бер артлы «Красноярские Рыси», «Юниор-Спутник» һәм «Зеленоград» хоккей клубтарынан көслөрәк булып сыға һәм тәү тапҡыр ЙХЛ беренселегенең финалына сыға. Шунда ул төп трофей өсөн Воронеж өлкәһенән «Россошь» хоккей клубы менән уйнарға тейеш була. Был серия максималь булған биш уйынға һуҙыла. Тәүге уйында еңелһәләр, киләһе икәүҙә «Горняк» ҙур айырма менән ике еңеү яулай һәм кубокка яҡыная. Тик һуңғы аҙымды яһай алмай — «Россошь» ҡалған ике осрашыуҙа көслөрәк була ла үәҙ тарихында тәү тапҡыр Региондар кубогын еңә. Владимир Герасимов миҙгелдең иң яҡшы тренеры тип билдәләнә, ә Никита Сафронов плей-офф уйындарының иң ҡиммәтле уйынсыһына бүләген ала.
2015/16 йылдар миҙгеле алдынан команданың яңы тренеры итеп Ҡаҙағстан белгесе Сергей Могильников ҡуйыла. «Горняк» даими чемпионатты тағы ла конференцияла беренсе урында тамамлай. Миҙгел барышында «Салауат Юлаев» хоккей клубы «Горняк» менән хеҙмәттәшлек тураһына килешеү төҙөй. Региондар кубогының конференциялар сирекфиналында «Горняк» һәм «Батыр» тәү тапҡыр плей-оффта бер-береһенә ҡаршы булалар. Серияны Учалы хоккейсылары дүрт уйында еңә. Артабан шул уҡ дүрт уйында «Красноярские Рыси» командаһын үтәләр. Ярымфиналда «Горняк» Яр Саллынан «Челны» хоккей клубына бер мөмкинлек тә ҡалдырмай һәм серияны өс уйында ғына еңә. Шулай итеп, Учалы хоккейсылары икенсе йыл финалға сығалар, һәм үткән йылдағы кеүек, уларға «Россошь» ҡаршы була. 2016 йылдың 18 апрелендә «Горняк» Региондар кубогын һәм алтын миҙалдарҙы яуланы. Учалы командаһы финал серияһында 3:0 иҫәбе менән «Россошь» хоккейсыларын еңә һәм үткән йылғы еңелеү өсөн реванш ала. Сергей Могильников ЙХЛ беренселегенең иң яҡшы тренеры тип таныла, Анатолий Наговицын Борис Михайлов исемендәге бүләкте алһа, Дмитрий Антонов плей-оффтың иң ҡиммәтле уйынсыһы була. 30 апрелдә ЙХЛ беренселеге чемпионы булараҡ «Горняк» ЙХЛ суперкубогында ҡатнаша, әммә унда «Локо» хоккей клубына отола. Шулай уҡ команданың ЙХЛ чемпионатына күсеү тураһында һүҙҙәр була, әммә ул ғәмәлгә ашмай.
Милли йәштәр хоккей лигаһында
ЙХЛ беренселеге урынына 2016 йылда Милли йәштәр хоккей лигаһында барлыҡҡа килә. «Горняк» шунда ла көслө командаларҙың береһе булғанын иҫбәтлай. Ул даими чемпионатты конференцияла беренсе урында тамамлай һәм тура конференция ярымфиналына эләгә. Шунда икенсе тапҡыр «Батыр» хоккей клубын биш уйында ота һәм конференция финалына сыға. «Горняк» Ҡурғандан «Юниор» хоккей клубына бер мөмкинлек тә ҡалдырмай һәм серияны 3-0 иҫәбе менән еңә. Учалы хоккейсылары финалға өс йыл дауаманды сыға. Региондар кубогының финалында улар Пензанан «Дизелист» хоккей клубына серияла 3-2 иҫәбе менән ота һәм икенсе тапҡыр Региондар кубогын яулай һәм беренсегә МЙХЛ чемпионы исемен яулай.
Миҙгел барышында Учалыла «Автомобилист» ЮХЛ-да фарм-клубы барлыҡҡа килеүе тураһында һүҙ күтәрелә. Сөнки «Автомобилист» һәм «Горняк» командаларының спонсорҙары бер үк. Әммә «Салауат Юлаев» генераль менеджеры Леонид Вайсфельд был турала икенселәй әйтә: «Автомобилист» Учалыла яңы ЮХЛ командаһын төҙөйсәк, әммә «Горняк» уға бер нисек тә ҡағылмай.
Юғары хоккей лигаһында
2017 йылдан башлап «Горняк» Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Автомобилист» хоккей клубының фарм-клубына әйләнә һәм Юғары хокей лигаһында сығыш яһай башлай. Команданың баш тренеры итеп Венер Сафин ҡуйыла. «Горняк» тәүге миҙгелдә плей-оффҡа эләгә алмай һәм даими миҙгелде 23-сө урында тамамлай. Команданың һөжүмсеһе Никита Сетдиков 53 мәрәй йыя — лигала был миҙгелдә уға тиң булған уйынсы булмай. 2018 йылдың 21 ноябрендә команданың баш тренеры итеп Олег Леонтьев ҡуйыла. Даими миҙгелдә «Горняк» 56 осрашыуҙа 49 мәрәй йыя һәм плей-оффҡа эләгә алмай ҡала.
2019/2020 йылдар миҙгелендә «Горняк» 54 осрашауҙа 70 мәрәй йыя һәм тәүге тапҡыр ЮХЛ төп призы — Петров кубогы өсөн плей-офф уйындарына сыға. Шунда тәүге раундта Санкт-Петербургтан «Динамо» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола.
Сығыш яһауҙар тарихы
Иҫкәрмәләр: У — уйындар һаны, Е — төп ваҡытта еңеүҙәр, ӨВЕ — өҫтәмә ваҡытта еңеүҙәр, БСЕ — булиттар серияһында еңеүҙәр, БСО — буллитар серияһында отолоуҙар, ӨВО — өҫтәмә ваҡытта отолоуҙар, О — төп ваҡытта отолоуҙар, ШК — керетелгән шайбалар, ҮШ — үткәргән шайбалар, ±Ш — шайбалар айырмаһы, М — мәрәйҙәр, %М — мәрәйҙәр проценты
Стадион
«Горняк» хоккей клубы Милли йәштәр хоккей лигаһында үҙенең өйҙәге уйындарын «Горняк» боҙло аренаһында үткәрә. Аренаның асыу тантанаһы 2010 йылдың 24 декабрендә үтә. «Горняк» тәүге рәсми уйындарын бында 2012 йылдың сентябрендә үткәрә. Шулай уҡ был спорт һарайы 2014 йылда ЙХЛ Быуындар кубогы — Йхл беренселегенең иң яҡшы йәш уйынсылар осрашыуын ҡабул итә. Аренаның ҙурлығы 30 метрға 60 метр. Ул иң күбендә — 200, күнекмәләр ваҡытында 50-ләп кешене һыйҙыра. Ярыштарҙы трибунанан 1500 тамашасы ҡарай ала. Боҙ майҙанының үҙенән тыш комплекстың беренсе ҡатында универсаль спорт залы, кейем алмаштырыу бүлмәләре, медицина-аяҡҡа баҫтырыу үҙәге урынлашҡан. Икенсе ҡатта матбуғат үҙәге, спорт бары, боулинг бар. Боҙ аренаһы проектын «Башкиргражданпроект» проект институты эшләгән. Заказсы-төҙөүсе булып сығыш яһаған Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты аренаны ҡалаға тапшыра.
Бағыусы
Учалы тау-байыҡтырыу комбинаты — команданың төп спонсоры, «Горняк» боҙло аренаһының төҙөүсө-заказсыһы.
Баш тренерҙар
«Горняк» командаһының бөтә баш тренерҙары:
Капитандар
«Горняк» командаһының бөтә капитандары:
Ҡырыстал (Туҡ ҡушылдығы)
Ҡырыстал (рус. Кристалка)— Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районындағы йылға. Йылға Туҡ йылғаһына уң яҡтан барып ҡушыла (Туҡ тамағынан 125 км алыҫлыҡта). Йылға оҙонлоғо − 28 км.
Йылғаның уң яҡ ярында Ырымбур өлкәһе Красногвардейский районы Кристалка ҡасабаһы, уның Туҡҡа ҡушылған ерндә Түбәнге Кристалка ҡасабаһы урынлашҡан. Кристалка ҡасабаһы — Дмитровский ауыл Советы үҙәге.
Вәлитов
Вәлитов — фамилия. Мәғәнәһе ир бала, нәҫел, тоҡом тигәнде аңлата
Ҡырыстал (Туҡ ҡушылдығы)
Ҡырыстал йылғаһы ҡушылдыҡтары — инешенән түбәнгә:Сальчик (Һалсыҡ)(һул), Өс ҡайын (һул, Юлдаш ауылы йылғаһы), Ҡарағай (һул); Уң — Тысячный (?) шишмәһе, уң яҡ ҡушылдығы (атамаһы күрһәтелмәгән), Половальник (уң, тамағына етәрәк)). Половальниктың ҡушылдығы (исеме күрһәтелмәгән). Ауыл эсендә Ҡырыстал йылғаһына уң яҡтан Йәйләү (Летовка) йылғаһы ҡушыла.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры буйынса йылға Түбәнге Волга бассейны округына, Сорочинск гидроузелынан Елшән һыу үлсәү посына тиклем Һамар һыу хужалығы участкаһына ҡарай. Йылға бассейны — Куйбышев һыуһаҡлағысынан алып Каспийға тиклем Волга йылғаһы. :
Яңы Айыу ауыл Советы (Илеш районы)
Яңы Айыу ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Илеш районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Свами Сварупананд Жи Маһараж
Һылтанмалар
www.nanglisahib.com
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл
Октябрь революцияһы һәм граждандар һуғышы геройҙарына һәйкәл — Өфө ҡалаһында ҡуйылған монументаль скульптура.
Тарихы
1975 йылдың 29 апрелендә Минһажев, 8 март һәм Октябрҙең 50-йыллығы урамдары араһындағы скверҙа ҡуйылған һәйкәл.
Пьедесталда өс фигуранан төркөм урынлаштырылған. Скульптура төркөмөнөң үҙәгендә эшсе-тимерсе фигураһы урынлашҡан, ул башы өҫтөндә винтовкаһы менән сүкеше кеүек киҙәнгән. Тимерсе фигураһынан уңда ҡыҙылармеец тора, тимерсенән һулда — крәҫтиән- атлы ғәскәр. Композицияға өлкән йәштәге яугир фигураһы индерелгән, ул тубығына таянған, бер ҡулы менән яраланған йөрәген ҡыҫҡан, ә икенсе ҡулына ҡорал тотҡан. Өс фигура — эшсе, крәҫтиән һәм ҡыҙылармеец — уны үҙҙәре менән һаҡлайҙар һәм алға ынтылалар.
Һәйкәл бронзанан эшләнгән, уның дөйөм бейеклеге 12 метр, фигураларҙың бейеклеге — 9 метр. Һәйкәлдең ауырлығы 95 тонна тәшкил итә.
Һәйкәлдең авторҙары: скульптор Лев Кузнецов, архитекторы А. В. Семенов, инженер-конструктор Коткин А.
Һәйкәл төҙөү өҫтөндә эш туғыҙ йыл дауамында алып барыла. 1978 йылда скульптор Кузнецов Л. В. Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты исеменә лайыҡ булған.
Ҡыҙыҡлы факттар
Халыҡта һәйкәлдең исеме — «Биш минуттан ете». Был шуның менән бәйле: скульптура ҡаршыһында 19.00. сәғәттә ябылған аҙыҡ-түлек магазины урынлашҡан булған, һәм фигуралар һуңғы көсөнә магазинға ынтылған һатып алыусыларҙы иҫкәрткән булған.
Шоча (Койда ҡушылдығы)
Шоча — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Койда йылғаһының уң ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Милли фольклор фестивале (Гирокастра)
Гирокастралағы Милли фольклор фестивале (Festivali Folklorik Kombëtar i Gjirokastrës) — албандарҙың күп көнлөк традицион музыка сәнғәте фестивале. Албанияның көньяғындағы Гирокастра ҡалаһында биш йыл һайын үткәрелеп тора. Илдең мәҙәни тормошонда мөһим ваҡиға булып тора. Был фестивалдә Албаниянан ғына түгел, ә албандар йәшәгән бөтә урындан (Косовонан, Төркиәнән, Македониянан, Көньяҡ Италиянан) милли кейемдәрҙә вокал һәм бейеү коллективтары ҡатнаша.
Беренсе Бөтә албан фольклор фестивале 1949 йылда Тиранала йыйыла. 1968 йылдан башлап музыкаль байрам даими нигеҙҙә Гирокастра ҡала-музейында үткәрелә, уның үҙәге XVIII—XIX быуаттар ғосман архитектураһы һәйкәле булып тора һәм хәҙерге ваҡытта Бөтә Донъя ЮНЕСКО мираҫы исемлегенә индерелгән.
Беренсе фестиваль 1968 йылдың 8 октябренән 16 октябренә тиклем бара, Гирокастрала тыуған Әнүәр Ходжаның 60-йыллығына тура килтереп үткәрелә. 1973, 1978, 1983, 1988 йылдарҙағы фестивалдәр ҙә октябрь айында, албан лидерының сираттағы юбилейҙарына тура килтереп ойошторола. Фестиваль албандарҙың милли берҙәмлеген күрһәтеүгә йүнәлтелгән, албан халыҡ музыкаһының иң мөһим ваҡиғаһы һанала. Фольклор үҫеше коммунистик Албания властары тарафынан хупланған күп булмаған музыка стилдәренең береһе була. Албан матбуғатында фестиваль тураһында тулы репортаж баҫылып сыға, коллективтарҙың сығыштары радио һәм телевидение буйынса нон-стоп режимында тапшырыла. Фестивалдә ҡатнашыусылар илдең бөтә төбәктәренән оҙайлы һайлап алыу турҙары һөҙөмтәһендә һайлап алына. Йыш ҡына традицион халыҡ мелодияһына коммунизм ҡаҙаныштарын, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында итальяндар менән партизандар һуғышын, Әнүәр Ходжаның милли лидер вазифаһында эшмәкәрлеген данлаған яңы текст һалына. Дини музыка тыйыла.
Уң Шумишка
Уң Шумишка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Колумбия (йылға)
География
Йылға Канаданың Британ Колумбияһы провинцияһында Ҡаялы тауҙарҙа, Мең сусаҡтар үҙәне исеме аҫтында билдәле булған урында башлана. Йылға диңгеҙ кимәленән 820 м бейеклектә урынлашҡан Колумбия күленән сыға. Тәүге 320 км оҙонлоғонда Мең сусаҡтар үҙәне буйлап төньяҡ-көнбайыш йүнәлешендә башта Уиндемер, һуңынан Кинбаскет күлдәре аша аға. Селерк тауҙарының төньяҡ осон уратып йылға йүнәлешен көньяҡа үҙгәртә, Ревелсток һәм Арроу күлдәре аша үтә.
Арроу күленән түбәндәрәк уға Кутеней йылғаһы үҙенең һыуҙарын ҡоя. АҠШ сигенән яҡынса 3 км алыҫлыҡта Колмубияға Панд-Ореййылғаһы ҡушыла.
Артабан йылға көньяҡ йүнәлешенедә ағыуын дауам итә, Вашингтон штатының көнсығыш өлөшө аша аға һәм уға Спокан йылғаһы ҡушылған урында — көнбайышҡа борола. Оканоган йылғаһы ҡушылған урында Колумбия йәнә көньяҡҡа, ә Уэнатчи тамағы янында — көньяҡ-көнсығышҡа табан аға. Үҙенең иң ҙур ҡушылдығы Снейк йылғаһы менән ҡушылған урында Колумбия көнбайышҡа табан борола һәм Тымыҡ океанға ҡойғанға тиклем үҙенең 497 км оҙонлоғонда Вашингтон һәм Орегон штаттары араһында сик барлыҡҡа килтерә.
Саған
Саған (Клён, Ácer) —эре ағас. Бейеклеге 20-30м-ға етә.Япраҡ ярғанға тиклем һары йәшкелт сәскә ата.
Таралыуы
Саған Төньяҡ Америка, Европа һәм Азияла киң таралған ағас. Япраҡлы һәм ҡатнаш урмандарҙа үҫә. Декоратик маҡсатта ла үҫтерелә. Башҡортостанда Әлшәй, Дәуләкән, Күгәрсен райондарында күберәк осрай.