cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яр көйөлдөһө
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «көйөөл-көйөөл… өл-өл-өл».
Йәшәү рәүеше
Йылға һәм күл ярҙарында йәшәй. Төрлө бөжәктәр, еләктәр менән туҡлана. Күсмә ҡош. Бик һирәк осрай. Ояһы ерҙә була. Көрән таптар менән сыбарланған 4 бөртөк һоро йәки күкһел йәшел йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Зайка
Зайка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иртыш йылғаһының уң ярына тамағынан 1444 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Император Художество академияһы ҡарамағындағы Юғары художество училищеһы
Император Художество академияһы ҡарамағындағы Юғары художество училищеһы (1894—1918) — Высшее художественное училище при Императорской Академии художеств — Рәсәй империяһының Император Художество академияһы ҡарамағындағы юғары художество уҡыу йорто.
Тарихы
1893 йылдың аҙағында раҫланған «Ваҡытлыса устав» элекке Академияны ике учреждениеға бүлә:Академия үҙе (Президент, вице-президент, конференц-секретарь, Академияның 60 мөхбир һәм 20 почётлы ағзаһынан тора) — «Рәсәйҙә сәнғәтте һаҡлау, үҫтереү һәм таратыу» маҡсатындағы дәүләт учреждениеһы; икенсеһе — Рәсәй империяһының юғары уҡыу йорто — Академия ҡарамағындағы «Профессорҙар советы» менән идара ителгән Юғары художество училищеһы, Юғары художество училищеһының беренсе ректоры булып А. Н. Померанцев эшләгән.
Ике учреждение ла Петербургта Университет яр буйы урамындағы Художество академияһының тарихи бинаһында урынлашҡан.
Юғары художество училищеһына элекке профессорҙар урынына рәссам-передвижниктар саҡырылған. Училищела уҡыу программаһы ярайһы уҡ үҙгәрә: антикалар бөтөрөлә; профессор-етәкселәр институты ойошторола; конкурс һынауҙары өсөн ирекле темалар билдәләнә.
Юғары художество училищеһында дежур профессорлы синыфтар төп педагогтарҙың даими етәкселегендәге персональ оҫтаханалар менән алмаштырыла. Профессор-етәксенең оҫтаханаһына килгәнсе «дөйөм кластарҙа» ике йыл натуранан һүрәт төшөрөү күнекмәләре үткәрелә. ''«Впервые ученики академии, освободившись от узких рамок специализации в классах исторической, портретной, жанровой, батальной и пейзажной живописи, получили возможность учиться искусству в мастерских под руководством известных мастеров, где они смогли почувствовать вкус к свободе творчества»,- тип яҙа Бобров Ю. Г.''.
Академияға яңы профессорҙар килә, улар араһында И. Е. Репин айырылып тора. Уның өсөн оҫтахана Император художество академияһының өҫкө ҡатындағы башҡа биналарынан махсус рәүештә ҡушып төҙөлә. Башҡа персональ оҫтаханаларға етәкселек итеү өсөн В. Е. Маковский, И. И. Шишкин,А. И. Куинджи, А. Д. Кившенко, һуңғараҡ А. А. Киселёв, Д. Н. Кардовский, Н. Н. Дубовской, В. Е. Савинский, Н. С. Самокиш, В. В. Матэ саҡырыла.
Жанрҙар буйынса оҫтаханаларҙың формаль рәүештә бүленеүе дауам итһә лә (И. Е. Репин оҫтаханаһы — тарихи һынлы сәнғәт оҫтаханаһы, В. Е. Маковскийҙыҡы — жанрлы, А. Кившенконыҡы — баталиялар, А. И. Куинджи һәм И. И. Шишкиндыҡы — пейзаж тип иҫәпләнгән), ғәмәлдә бүленеш ҡалмаған булған. Куинджи менән Маковский тарихи темаларға картина яҙған, Репин — портреттар һәм пейзаждар. Оҫтахана уҡыусыһын һайлағанда уның ниндәй рәссам рухына яҡыныраҡ булыуы төп критерий була. Тап педагогтың шәхесе сюжеттар даирәһен генә түгел, сәнғәт мәсьәләләрен дә билдәләй.
Урта художество мәктәбе курсын тамамлаған йәки ҡабул итеү имтиханында һәләттәрен раҫлаған кешеләр училищеға уҡырға ҡабул ителгән; белем биреү цензы 6 класлы реаль училище курсы күләмендә билдәләнгән. Тәүҙә ике йыл уҡытыу дөйөм кластарҙа үтә, һуңынан профессор-етәксе оҫтаханаһында дүрт йыллыҡ дәрестәр бирелә. .
Юғары художество училищеһы ректорҙары:
XIX быуат аҙағында академияға йыл һайын 72626 һум бирелеп торған. Рәссамдарҙан тыш, Художество академияһы даими рәүештә картиналар күргәҙмәһе ойоштора. Академия ҡарамағындағы художество музейы һәр кем иркен инеп ҡарарлыҡ булған.
1917 йылдан һуң
Художество академияһының бөтөрөлөүе менән (Совнаркомдың 1918 йылдың 13 апрелендәге декреты нигеҙендә), Юғары художество училищеһы 1918 йылдың октябренән Петроград дәүләт ирекле художество уҡыу оҫтаханалары тип үҙгәртелә.
1930 йылда ВХУТЕИН Пролетар һынлы сәнғәт институты итеп үҙгәртелә (ИНПИИ). Архитектура факультеты бөтөрөлә, уның уҡыусылары Ленинград Коммуналь төҙөлөш инженерҙары институтына күсерелә (ЛИИКС, элекке Гражданлыҡ инженерҙары институты). 1932 йылда ИНПИИ Ленинград һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты тип үҙгәртелә, уға 1944 йылда Илья Ефимович Репин исеме бирелә. Был исем 1990 йылға тиклем һаҡлана, шул йылдан ул Репин исемендәге Санкт-Петербург дәүләт академия һынлы сәнғәт, скульптура һәм архитектура институты тип атала башлай
Урал батырҙың алтын билбауы
«Урал батырҙың алтын билбауы» — Башҡортостандың Өфө ҡалаһынан башланып, тарихи тәбиғәт һәйкәлдәре, иҫтәлекле, «Урал батыр» эпосына бәйле урындар, халыҡ кәсепселеге һаҡланған Учалы, Әбйәлил, Баймаҡ, Бөрйән, Күгәрсен, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ райондары аша үткән туристик маршрут.
Белорет районы
Ассы шифаханаһына экскурсия. Уҫманғәле мәсете, Заһир Исмәғилев музейы, үҙенсәлекле легендалар — дейеүҙәр, аждаһалар менән бәйле Көньяҡ Урал ҡурсаулығы башланған Ямантау менән танышыу.
Учалы районы
Азия-Европа сигендәге стела янында туҡталыш. Ҡашҡар ауылында Шакирйән Мөхәмәтйәновтың (Александр Матросов) музейына экскурсия. «Урал батыр» стелаһы менән танышыу. Учалы ҡалаһы буйлап экскурсия: райондың этнография музейында булыу, Ахун мәнгирҙәренә барыу. «Абҙаҡ» тау саңғыһы үҙәгенә сәйәхәт.
Әбйәлил районы
«Яҡтыкүл» тау саңғыһы үҙәгенең канат юлы менән 450 метр бейеклектәге тауға менеү. Яҡтыкүл күленә сәйәхәт. Советтар Союзы Геройы, генерал Таһир Күсимовтың музейына экскурсия.
Баймаҡ районы
Башҡортостандың беренсе баш ҡалаһы булған Темәс ауылында «Темәс» тарихи-мәҙәни үҙәктә башҡорт милли йолаларын менән танышыу. Этнография музейына сәйәхәт.
Күгәрсен районы
Йомағужа һыуһаҡлағысына сәйәхәт. «Башҡорт ауылы» туристик базаһы менән танышыу.
Мәләүез районы
Нөгөш һыуһаҡлағысына экскурсия. Воскресенск картиналар галереяһы менән танышыу.
Ишембай районы
Скварчиха ауылында изге сығанаҡта булыу.
Стәрлетамаҡ районы
Ҡаланың "Таштар музейы"на сәйәхәт. «Юрматы ере» мемориаль комплексы менән танышыу.
Перспективаһы
Маршрутҡа Ирәмәл тауын һәм Ғафури районының Сәйетбаба ауылындағы Башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәген, башҡа райондарҙы ла индереү күҙаллана.
Савельевка (Көйөргәҙе районы)
Савельевка (Савельевка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 43 кеше. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239840006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Журавлёв Числав Григорьевич
Журавлёв Числав Григорьевич (27 апрель 1935 йыл — 18 август 2018 йыл) — эрзя совет шағиры һәм яҙыусыһы. Мордва Республикаһының атҡаҙанған шағиры (2009).
Биографияһы
Числав (тулы исеме — Вячеслав) Григорьевич Журавлёв 1935 йылдың 27 апрелендә хәҙерге Һамар өлкәһенең Похвистневский районы эрзя ауылы Оло Толкайҙа тыуған.
Мало-Толкай педагогия училищеһын тамамлай, Куйбышев өлкәһе Кошкинский районының Чесноковка урта мәктәбендә физкультура уҡытыусыһы булып эшләй. 1954 йылдан 1957 йылға тиклем армияла хеҙмәт итә. Азак, 12 йылдан артыҡ Себерҙә төрлө вазифаларҙа эшләй. 1967 йылда Куйбышевҡа ҡайта 1975 йылда Волгоград физик культура институтын тамамлай.
60-сы йылдарҙа ауыр атлетика буйынса тренер, алтын приискыларында старатель, бортрадист (Магадан).
1967 йылда — физкультура уҡытыусыһы, тренер, спорт судьяһы.
Мәктәптә үк шиғырҙар яҙа башлай. Беренсе остазы һәм уҡытыусыһы шул ваҡытта эрзя теле һәм әҙәбиәтен уҡытҡан В. К. Радаев була. Ул шулай уҡ ул әҙәби түңәрәге алып бара. Буласаҡ яҙыусының ҡарашы һәм әхләҡи тәжрибәһе еңел булмаған тормош йоғонтоһо аҫтында формалаша.
Тәүге әҫәрҙәре «Шиғриәт көнөндә» (1977), «Йәйғор» (1979), «Иҙел таңдары» тип аталған куйбышев йыйынтыҡтарында (1981) һ. б. рус телендә баҫылып сыға
Хеҙмәттәре
1982 йылда «Эрзянь правда» гәзитендә һәм «Сятко» журналында эрзя телендә уның шиғырҙарының ҙур шәлкеме баҫылып сыға. Уны яҙыусылар даирәһендә лә, китап уҡыусылар ҙа һиҙәләр. Балалар эрзя «Чилисема» журналында, «Эрзянь Мастор» гәзитендә, «Валдо ойме» һамар өлкә гәзитендә әҫәрҙәрен әүҙем баҫтырып сығара.
Журавлевтың әҫәрҙәре «Маней васолкст» («Ясные дали») һәм «Горизонт» коллектив йыйынтыҡтарҙа ла баҫыла. Журавлевтың тәүге шиғри китабы «Сёксень цецят» («Көҙгө сәскәләр»). 1991 йылда Мордва китап нәшриәтендә баҫылып сыға. Һуңынан китаптары «Овтоня латко» («Айыу йырыны», 1993), «Каргонь вайгель» («Торна тауышы», 1995), «Валдо ойма» («Яҡты күңел», 1996), «Арсемат ды еэот» («Фекер һәм хистәр», 2000), «Вечкемань теште» («Мөхәббәт йондоҙо», 2001), «Кемемань валдо» («Ышаныс яҡтыһы», 2002), «Арсемань пакся» («Уйҙар яланы», 2003), «Седеень вайгель» («Йөрәк тауышы», 2004) һ. б.баҫылып сыға.
2007 йылда Журавлев Числавтың унынсы китабы — шиғырҙар йыйынтығы — «Каргинеть» («Торнаҡайҙар») донъя күрә. Числав Григорьевичтың шиғырҙарында һәр бер юлында һәм һәр һүҙендә тыуған халҡына, туған эрзя теленә һөйөү сағыла. «Каргинеть» китабы — эрзя халҡының әҙәби тормошонда уникаль күренеш. Бында эрзя телендәге афоризмдар — рифмаға һалынған аҡыллы фекерҙәр ингән. Китапта — 2522 ҡыҫҡа шиғырҙар (миниатюралар). Был ҡыҫҡаса ғына әйтемдәр түгел, был халыҡ аҡылы, эрзя халҡының ғөрөф-ғәҙәттәре һәм традициялары, халыҡ фекере һәм хистәре. Был таҙа эрзя теле һәм матур шиғри ижек. Журавлев Числавтың шиғырҙарынан изгелек, яҡтылыҡ һәм йылылыҡ бөркә, ә тәрән аҡыллылыҡ ябай һүҙҙәр менән бирелә. Автор үҙен был юнәлештә яҡшы күрһәтә. Был шиғри оҫталығын үҫеүе, кеше күңеленең нескә сағылышын тәрән аңлау дәлиле булып тора.
Эрзя шағиры һәм яҙыусыһы Журавлев Числавтың баҫтырып сығарған китаптары исмелеге:
Шағирҙың лирикаһының тематик диапазоны күп ҡырлы. Ул үҙ ваҡытының шатлығын, борсолоуҙарын, хеҙмәт кешеһенең ышаныс-өмөттәрен, уның рухи донъяһын сағылдыра. Аныҡ факттарҙан этәрелеп киң дөйөмләштереүҙәргә килә. Уның шиғриәтенә образдарҙың асыҡлығы, хикәйәләүҙең ябайлығы хас. Тәбиғәт донъяһы менән һәм кеше донъяһы мөнәсәбәттәре шағирҙың шиғырҙарында берҙәмлектә бирелә.
Журавлев Числав әҫәрҙәре сығанаҡтарға ҡыҙыҡһыныу арттырыуға, эрзя халҡының рухи-әхлаҡи потенциалын байытыуға, туған телдең һәм мәҙәниәттең үҫеүенә һәм уны һаҡлауға булышлыҡ итә. Журавлев Числав Григорьевич әҙәби кисәләрҙә, өлкәнең милли байрамдарында, Мордва Республикаһында һәм Һамар өлкәһендә үткәрелгән милләт-ара фестивалдәрҙә әүҙем ҡатнаша.
Ҡаҙаныштары
1989 йылда Һамар өлкәндә Журавлев беренсе булып Һамар өлкәһенең эрзя-моҡша «Масторава» йәмғиәтен ойоштора.
1996 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
1999 йылда Журавлев Числав фин-уғыр радиожурналистикаһын үҫтереүгә өлөш индереү буйынса Матиас Кастрен (Финляндия) Йәмғиәтенең халыҡ -ара конкурсы лауреаты була. Эрзя телендәге"Эрзянь келень чи" радиотапшырыуҙары («Эрзя теле көнө») конкурсҡа тәҡдим ителгән фин- уғыр телдәренең 25 радиотапшырыуҙары араһында I урынды яулай.
2005 йыл — мәҙәниәт һәм сәнғәт өлкәһендә эрзя телендәге әҙәби ижады өсөн Губерна премияһы лауреаты (Һамар өлкәһе).
2008 йылда һамар эрзя яҙыусыһы Журавлев Числав «Каргинеть» («Торнаҡайҙар») шиғри йыйынтығы өсөн «Нәфис шиғри әҫәр» номинацияһында Эстония туғандаш халыҡтары Программаһының һәм фин-уғыр әҙәби ассоциацияның әҙәби премияһына лайыҡ була.
2009 йыл — Мордва Республикаһы Хакимиәтенең Указы менән Числав Журавлевҡа милли мәҙәниәт үҫешенә ҙур өлөш индергәне өсөн «Мордва Республикаһының атҡаҙанған шағиры» тигән Почётлы исем бирелә.
2009 йыл — Мордва Республикаһы Дәүләт Йыйылышының Почёт грамотаһы менән бүләкләнә.
2012 йылдың 18 майында Һамар өлкәһендә Халыҡтар дуҫлығы йортонда Числав Журавлевтың «Каргонь вайгель» — www.числав.рф. шәхси сайтының презентацияһы үтә.
Журавлев Числав — Рәсәй Федерацияһы фин-уғыр халыҡтарының V съезы делегаты (Мордва Республикаһы, Саранск ҡалаһы, 26-28 сентябрь, 2013 йыл).
Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы
Маннапова Рәмзиә Тимерғәле ҡыҙы (4 ғинуар 1955 йыл) — ғалим-ветеринар врач. 1978 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡортостан ауыл хужалығы институты һәм Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 2001 йылдан — паразитология, микробиология һәм вирусология кафедраһы мөдире; 2008 йылдан Рәсәй аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһы уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1998), профессор (2000). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2007), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2014).
Биографияһы
1978 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетын отличие менән тамамлай, 1980 йылға тиклем һәм 1985 йылдан алып шунда уҡ эшләй, профессор вазифаһына һайланан. 2000—2008 йылдарҙа паразитология, микробиология, вирусология, иммунология кафедраһы мөдире. 2008 йылдан Рәсәй аграр университеты — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында эшләй.
1985 йылдан Бөтә Рәсәй анатомдары, гистологтары, эмбриологтары йәмғиәте ағзаһы, 1998 йылдан Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының (РАСХН) умартасылыҡ ғилми-тикшеренеүҙәр институты янындағы умартасылыҡ секцияһы Координация советы ағзаһы, 2001 йылдан — Рәсәй ауыл хужалығы фәндәре академияһының «Инвазион ауырыуҙар» секцияһы, шулай уҡ академик К. И. Скрябин исемендәге Бөтә Рәсәй гельминтология институты ҡарамағындағы БДБ илдәренең инвазион ауырыуҙар буйынса Координация советы ағзаһы, 2000 йылдан — апитерапия буйынса Координация советы ағзаһы.
Халыҡ-ара аграр мәғариф академияһы академигы (МААО, 2010), Рәсәй тәбиғәт фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (РАЕ, 2012). Рәсәй халыҡ медицинаһы ассоциацияһының (РАНМ) апитерапевтар һәм бал ҡорто менән дауалаусылар коллегияһында тора.
Уның етәкселегендә 34 кандидатлыҡ һәм 5 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
1984 йылда биология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Иммуноморфологическая перестройка лимфоидных органов при иммунизации прополисполиэтиленгликолевым адъювантом» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай (В. П. Кивалкинаның аспиранты була ), 1998 йылда — «Коррекция иммунного статуса и микробиоценоза кишечника биологически активными продуктами пчеловодства при сальмонеллезно-аскаридиозном заболевании» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай (фәнни консультанты Ш. М. Омаров).
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығының Почёт грамотаһы менән бүләкләнгән (2008).
700-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 23 монография, 10 дәреслек һәм уҡыу әсбаптары һәм Рәсәй Федерацияһы ауыл хужалығы министрлығы тарафынан раҫланған 17 тәҡдим авторы.
Ире — биология фәндәре докторы А. Г Маннапов (1954 йылда тыуған).
Басказык
Басказык — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Теча йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тлянты-Коим
Тлянты-Коим — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 325 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Голая (Оло Надтей ҡушылдығы)
Голая — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Надтей йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин морононан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Азясь
Оло Азясь — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы
Ихсанов Әхтәм Сөләймән улы (псевдонимы Әхтәм Ихсан; 16 декабрь 1908 йыл — 22 сентябрь 1992 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт шағиры һәм яҙыусыһы, тәржемәсе. 1935 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Әхтәм Сөләймән улы Ихсанов 1908 йылдың 16 декабрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы Ибрай ауылында тыуған.
1930 йылда Өфө педагогия техникумында белем алғандан һуң, республикала сыҡҡан журналдарҙа һәм гәзиттәрҙә, радио, телевидениела эшләй.
Әхтәм Ихсандың «Элеватор» тип аталған беренсе китабы 1930 йылда донъя күрә.
1960 йылда Башҡорт атлы дивизияһы яүгирҙәре тураһында «Саҡма тояҡ аттарҙа» исемле документаль повесть яҙҙы, унда элекке яуҙаштарының дошманға ҡаршы нисек һуғышыуын ышандырырлыҡ итеп һүрәтләй.
1992 йылда Өфө ҡалаһында вафат була.
Ташлы (Ташлы районы)
Ташлы (Ташла) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Ташлы районының һәм Ташлы ауыл Советыныңадминистратив үҙәге.
Географияһы
Ауыл өлкәнең көнбайышында, Герасимовка һәм Ташлы йылғаһының ҡушылған урынында, Иртәк йылғаһынан 2 км алыҫлыҡта, Сорочинскиҙан 78 км көньяҡ-көнбайышта, Ырымбур ҡалаһынан көнбайышҡа табан 160 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Төп автомобиль юлдары: Илек — Первомайский һәм Ташлы — Сорочинск
Башҡортостан Республикаһы һәм Ырымбур өлкәһендә аҡҡан, Яйыҡтың уң ҡушылдығы Таналыҡ йылғаһының уң ҡушылдығы. Ҡыуандыҡ районында баш ала ла, артабан Башҡортостан буйлап аға башлай.
Ташлы йылғаһы буйында Яңы Сембер ауылы һәм Яңы Ташлы утары урынлашҡан
Этимологияһы
«Ташлы» — таш тигән төрки һүҙҙән -лы ялғауы ҡушып яһалған. Ауыл атамаһын Ташлы йылғаһы исеменән алған
Тарихы
Пугачев болаһы ваҡытында, 1774 йылда, ҡасаба әле булмаған. 1808-1809 йылдарҙа иһә картала 120 ауыл билдәләнгән булған.
XIX быуат аҙағына Ташлы 300 ихатаға тиклем артҡан. Ул Урал казак ғәскәренең Иртәк станицаһы Ташлы ҡасабаһы (Быҙаулыҡ өйәҙе, 1920 йылдан Ырымбур губернаһының Илек өйәҙе) булған. Ул ваҡытҡа казактар ауыл янындағы ерҙәрҙең байтаҡ өлөшөн үҙләштергән, алмағас баҡсалары ултыртҡан, бер нисә быуа, һыу тирмәне эшләгән.
Ташлы дәүләттә үткәрелгән бөтә реформаларҙы ла үткән, рәсәй-төрөк, Беренсе донъя һуғыштарын, Февраль һәм Октябрь революцияһын, граждандар һуғышын, фашизмға ҡаршы һуғышты кисергән, емереклектәрҙән сыҡҡан, үҫкән һәм киңәйә барған
Халҡы
Хәҙерге ваҡытта Ташлыла — 68 урам һәм 20 тыҡрыҡ, 2891 хужалыҡ, 7969 кеше йәшәй.
Екатерина II һәйкәле (Симферополь)
Беренсе һәйкәл
Бөйөк император Екатерина II беренсе һәйкәлдең авторы Император художество академияһының академигы Н. А. Лаверецкий булған. Был һәйкәл Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуына йөҙ йыл тулыу юбилейына арнала. Һәйкәлде халыҡ иғәнәһе аҡсаһына төҙөйҙәр. 1890 йылда һәйкәл Симферополь ҡала баҡсаһында ҡуйыла. Монумент Екатерина II бронза һынын гранит пьедесталда кәүҙәләндерә. Екатерина II уң ҡулында скипетр һәм Ҡырымдың йәйелдерелгән картаһын тотҡан, һул ҡулы ҡала яғына һонолған. Һәйкәл тирәләй Екатерина II осорондағы дәүләт эшмәкәрҙәре тора, улар барыһы ла Ҡырымдың Рәсәйгә ҡушылыуына өлөш индергән кешеләр — кенәз Григорий Потемкин-Таврический һәм Василий Долгоруков-Крымский, полководец Александр Суворов, Рәсәйҙең Төркиәләге илсеһе Яков Булгаков.
1921 йылдың майында совет власы бронза һәйкәлде һүтеп ала. Улар урынына «Азатлыҡ һәйкәлен» (Ҡырымды азат итеү һәйкәлен) ҡуялар, унда арматура, гипс, цементтан эшләнгән пролетарий фигураһы кәүҙәләндерелгән. Бөйөк Ватан һуғышы алдынан был һын Ленин һәйкәле менән алмаштырыла. 1990 йылда Екатерина II һәйкәлен кире ҡуйырға маташҡандар, әммә был идеяны украин властары яҡламай.
Тергеҙеү
Яңы һәйкәлгә тантаналы рәүештә 2007 йылдың 2 июнендә нигеҙ ташы һалына. Һәйкәл ҡуйыуға Ҡырым татар халҡы Мәжлесе һәм Украин милләтселәре конгресы ҡаршы сыға.
2014 йылдан һуң Ҡырым Рәсәй Федерацияһына ҡушылыуы менән Симферополь мэры хәбәр итеүенсә, ҡала властары Ҡырым һәм Симферополь Митрополиты Лазарь менән аралашҡандан һуң һәйкәлде тергеҙергә ниәтләйҙәр. Һәйкәл тирәләй элекке проект буйынса матур фонарҙар, фонтандар ҡуйылған, ҡоймалар менән уратылған парк зонаһы булдырыу күҙаллана — фонарь менән матур, ҡоймалары, фонтан.
2015 йылдың ғинуарында Симферополдә, Рукавишниковтарҙың ижади оҫтаханаһында, Екатерина II һәйкәлен тергеҙеп, мәҙәни мираҫты һаҡлау буйынса эш башлана. Император һынын бронзанан Рәсәй халыҡ рәссамы скульптор А. И. Рукавишников эшләй. Артабан был оҫтахана үҙенең эшен Симферополь ҡалаһына бүләккә тапшыра.
2015 йылдың март айында «Урыҫ берҙәмлеге» төбәк-ара йәмәғәт ойошмаһы, уларҙың етәксеһе Елена Аксенова, Симферополдә тарихи монументты тергеҙеү инициативаһы менән сығыш яһай. Проектты святитель Бөйөк Василий Фонды хуплап сыға, ул һәйкәлде тергеҙеү өсөн Бөтә Рәсәй аҡса йыйыуын иғлан итә. Бының өсөн махсус счет асып, унда яҡынса 47 миллион һум аҡса йыйып алына, аҡсаларҙы шул иҫәптән смс аша иғәнә рәүешендә йыялар.
Яңы монументтың макеты һаҡланып ҡалған макеттың тасуирламаһы һәм фотоһүрәттәре нигеҙендә Мәскәү скульпторҙары К. Кубышкин һәм И. Яворский тарафынан эшләнә. Генераль подрядсыһы Мәскәү өлкәһе Жуковский ҡалаһының «Әҙәби арт» скульптура-производство комбинаты була. Һәйкәл 2016 йылдың мартында төҙөлә башлай. Июнь айында һәйкәл эшләнеп бөтә һәм 25 июндә Симферополгә алып киленеп, постаментҡа баҫтырыла. Бөйөк Екатеринаға 2016 йылдың 19 авгусында тергеҙелгән һәйкәл асыла.
Монументтың бейеклеге — 10 метр, ауырлығы яҡынса 7 тонна. .
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Яр ҡарлуғасы
Яр ҡарлуғасы (Берегову́шка, или берегова́я ла́сточка) (лат. Riparia riparia) — ҡарлуғастар ғаиләһенән булған бәләкәй генә күсмә ҡош.
Иҙрис (Әлшәй районы)
Иҙрис (Идрисово) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 389 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202870006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Иҙрис ауылы — Яйыҡ-ҫыбы-мең улусы аҫабалары торамаһы. Тәүге төпләнеүсе — улус йөҙ башы Иҙрис Моашев, ул 1760 йылдың 14 мартында төҙөлгән килешеү буйынса старшина Мәҡсүт Мырҙаҡаев етәкселегендә башҡа аҫаба халыҡтар менән берлектәге ерҙәргә татарҙарҙы индерә. Ул саҡта Иҙрис Сураҡай ауылында ла йәшәй. 1770 йылда йөҙ башы Иҙрис Муашев шул уҡ ауылда йәшәй. Яңы ауыл XVIII быуаттың 70-се йылдарында барлыҡҡа килгән. 1795 йылда Иҙрис ауылы — 68 кеше йәшәгән 11 ихаталы ауыл. 1834 йылда 23 йортта 183 кеше иҫәпләнә, 1859 йылда 46 йортта — 276, 1870 йылда 45 йортта — 268, 1817 йылда 128 йортта — 717, 1920 йылда 125 йортта — 612 аҫаба башҡорт.
1843 йылда 183 кешегә 32 бот ужым, 768 бот яҙғы иген сәселгән. 1917 йылда 128 йорт хужаһының 494 дисәтинә һөрөнтө ере була, шул иҫәптән 77 — 4 дисәтинәгә тиклем, 33 — 10 дисәтинәгә тиклем, 4 — 15-кә тиклем, тағы 4 — 15-тән ашыу дисәтинә. 10 кеше игенселек менән шөғөлләнмәгән. 3 йортта йәшәгән 33 рус кешеһенең 75 тиҫтә һөрөнтө ере булған.
Инфраструктура
Ауылда медпункт, китапханаһы менән мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы һәм мәсет бар. Мәктәп ябылған.
Замарашка (Иртыш ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эльфрида Елинек
Эльфрида Елинек (Эльфриде Елинекова) (Elfriede Jelinek, Elfriede Jelineková; 20 октябрь 1946 йыл, Мюрццушлаг, Штирия, Австрия) — Австрия яҙыусыһы, драматург, шағир һәм әҙәби тәнҡитсе. Әҙәбиәт буйынса 2004 йылғы Нобель премияһы лауреаты, Генрих Бёлль премияһы (Кёльн, 1986), Георг Бюхнер (1998), Генрих Гейне (2002) премиялары, Чехияның Франц Кафка премияһы лауреаты (2004).
Биографияһы һәм ижады
Эльфрида Елинек 1946 йылдың 20 октябрендә Австрияның Штирия ерендәге Мюрццушлаг ҡалаһында тыуа.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы
Биографияһы
Мәүлитбай Ғәйнетдинов 1938 йылдың 14 майында Башҡорт АССР-ы Маҡар районының (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) Үрге Этҡол ауылында тыуған. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, буласаҡ артист тыуған колхозында эшләп ала, һуңынан Өфө ҡалаһына килеп, янғын һүндереүсе булып хеҙмәткә урынлаша. Йәштән йыр-моңға әүәҫ егет Орджоникидзе исемендәге мәҙәниәт һарайының үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгенә бик теләп йөрөй, бер ҙә еңел булмаған төп эшенән буш ваҡытты тулыһынса йырға бағышлай. Йылдан-йыл оҫтара барған йәш йырсы һәүәҫкәрҙәрҙең республика, Бөтөн Союз кимәлендәге бәйгеләрендә тәүге урындарҙы яулай, төрлө сәхнәләрҙәге сығышы тамашасыларҙың көслө алҡыштарына күмелә. Шундай бер концертта уның йырлауын ныҡ оҡшатҡан ҡалалағы бер төҙөлөш тресының етәксеһе Сәлих Ғәлләм улы Фәттәхов тәҡдиме менән Мәүлитбай Ғәйнетдинов 29 йәшендә Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға инә.
Эльфрида Елинек
Биографияһы һәм ижады
Атаһы ауырып киткәс, Эльфриданы тәрбиәләү менән әсәһе шөғөлләнә: ҡыҙыҡай католик балалар баҡсаһына, шунан монастырь мәктәбенә йөрөй. Әсәһе Эльфриданың музыкант булыуын теләй, ул фортепиано, флейта, гитара, скрипка һәм альтта уйнарға өйрәнә. 13 йәшендә Елинекты Вена консерваторияһына ҡабул итәләр, унда орган, фортепиано, блокфлейта һәм музыкаль композиция дәрестәрен ала. Бер юлы асыҡ хоҡуҡ гимназияһын да тамамлай.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы
Биографияһы
1971 йылда уның вокал бүлеген (мәшһүр йырсы Мәғәфүр Хисмәтуллин класы) тамамлағас, Башҡорт дәүләт филармонияһына эстрада йырсыһы итеп эшкә алына, һәм өс тиҫтә йылға яҡын ғүмерен республиканың төп сәхнәһенә арнай. Филармониялағы эстрада коллективтары составында республика буйлап даими гастролдәргә сығып, тәбиғәттән бирелгән һәләте һәм көндәлек тырышлығы арҡаһында йырсы ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә тамашасы һөйөүен яулай. Ныҡлы рухлы шәхес милли музыканы, башҡорт фольклорын танытыуға ла күп көс һала: «Йәдкәр» башҡорт фольклоры ансамблен ойоштороуҙа ҡатнашып, 1981—2002 йылдарҙа уның етәксеһе һәм солисы була. Юғары вокаль оҫталыҡҡа эйә һәм башҡорт фольклорын тәрән белгән Мәүлитбай Ғәйнетдинов ҡатмарлы һәм һирәк осрай торған халыҡ йырҙарын үҙенсәлекле башҡара. Легендар «Буранбай», «Урал», «Сибай», «Бейеш», «Аҡһаҡ ҡола» һәм тағы ла башҡа күп башҡорт халыҡ йырҙары уның репертуарында ныҡлы урын алды. Сәхнә уҙаманын хаҡлы рәүештә «башҡорт йыры аҡһаҡалы» тип нарыҡланылар. Үҙ-үҙенә талапсан Мәүлитбай Ғәйнетдинов шулай уҡ композиторҙар әҫәрҙәренә лә һөйөү һәм ихтирам менән ҡарап, уларҙы зауыҡ менән төрлө быуын тамашасыһына еткерҙе. Ул арҙаҡлы Хөсәйен Әхмәтов, шулай уҡ Бәхти Ғайсин, Айрат Ҡобағошов, Нәбиулла Мөстәҡимов, Роза Сәхәүетдинова һәм Абдулла Хәлфетдинов ижад иткән күп йырҙарҙы беренсе башҡарыусы булды. Артист-вокалсы башҡорт музыка сәнғәтен, халҡыбыҙҙың борондан килгән аһәңле моңдарын республиканан ситтә лә лайыҡлы танытты.
Эльфрида Елинек
Биографияһы һәм ижады
Сығарылыш имтихандарын тапшырып бөткәс тә Елинек нервы өҙлөгөүе менән сирләп китә: бер нисә семестр буйы Вена университетында сәнғәт һәм театр тарихын өйрәнергә тырыша, әммә ҡурҡыу өйәнәктәре көсәйеү арҡаһында 1967 йылда уҡыуын туҡтата. Йыл буйы өйҙә ултыра. Нәҡ ошо ваҡытта яҙыша башлай. Уның тәүге шиғырҙары төрлө журналдарҙа баҫыла, шунан «Лизаның шәүләләре» (Lisas Schatten) (1967) тигән йыйынтығы сыға.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы
Биографияһы
Илебеҙҙең бик күп төбәктәрендә — Ҡарағалпаҡ АССР-ы (1976 йыл), Яҡут АССР-ы (1978 йыл), Сыуаш АССР-ы (1981 йыл), Мәскәү (1997 йыл) — уҙғарылған Башҡортостан мәҙәниәте һәм сәнғәте көндәрендә, шулай уҡ күп һанлы халыҡ-ара фольклор фестивалдәрендә һәр саҡ сәхнә түрендә булды. Элекке Советтар Союзы республикаларынан, Рәсәй төбәктәренән тыш Германия һәм Төркиәлә гастроль концерттары менән уңышлы сығыш яһаны. Үҙ ваҡытында «Моң» (русса — фирма грамзаписи «Мелодия») фирмаһында йырсының пластинкалары ҙур ғына тираж менән сығарылды һәм бөтөн СССР буйынса таралды. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһы фондында олпат моң эйәһе Мәүлитбай Сөләймән улы башҡарыуында халҡыбыҙҙың тиҫтәләгән гүзәл йыр ынйылары киләсәк быуындарға матур һәм үҙенсәлекле бүләк булып һаҡлана. Телерадио тапшырыуҙарындарында, һорауҙар буйынса концерттарҙа бөгөн дә халыҡ йырсыһының ҡабатланмаҫ тауышы күптәрҙе әсир итә. Оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, Мәүлитбай Ғәйнетдинов 2011 йылда, режиссёр А. Йомағоловтың «Ел аулаусы» нәфис фильмында төп ролде бик тә уңышлы башҡарып, Рәсәй кимәлендә танылыу яулай.
Эльфрида Елинек
Биографияһы һәм ижады
1971 йылда Эльфрида Елинек консерваторияла орган класы буйынса имтихан тапшыра. Был йылдарҙағы әҙәби үҫеше Ролан Барт йоғонтоһо аҫтында була. 1972 йылда Елинек Берлинға дуҫы Герт Лошутц эргәһенә йәшәргә күсә, әммә бер йылдан Венаға кире ҡайта, бында һул хәрәкәттә әүҙем ҡатнаша (1971—1991 йылдарҙа Елинек Австрия Коммунистар партияһы ағзаһы була). 1974 йылда фильмдар өсөн музыка яҙған Готтфрид Хюнгсбергҡа кейәүгә сыға. 1970-се йылдарҙан ире Мюнхенда информатик булып эшләй.
Ғәйнетдинов Мәүлетбай Сөләймән улы
Биографияһы
Йырсы 2014 йылдың 6 июнендә вафат була, тыуған ауылында ерләнә.
Эльфрида Елинек
Биографияһы һәм ижады
1975 йылда Елинектың «Һөйәркәләр» (die liebhaberinnen) тигән романы сыға. 1980 йылдар башында «Бикле ишек алдында» (Ausgesperrten) тигән романы донъя күрә. Әҫәр һәйбәт ғаиләләрҙә үҫкән ауыр үҫмерҙәрҙе һүрәтләй, хикәйәләү тотош ғаиләнең үлтерелеү фажиғәһе менән тамамлана.
1983 йылда Эльфрида Елинек тәүге тапҡыр ҙур янъял уртаһына эләгә. Театр сәхнәһендә «Бургтеатр» спектакле ҡуйыла, унда Австрияның национал-социалистик үткәнен баҫырырға тырышыу темаһы күтәрелә, хикәйәләү үҙәгенә Елинектың һул хәрәкәт буйынса арҡалашы, заманының билдәле актрисаһы Паула Вессели фигураһы ҡуйыла. Елинектың үҙ илен «фашлаусы» тигән даны сыға. Шул уҡ йылды Эльфрида Елинектың төп әҫәрҙәре рәтендә торған «Пианистка» романы баҫыла.
Уның «Шәһүәт» (Lust) тигән романы ла Европалағы тынлыҡты боҙа. Феминисткаларҙың порнография темаһына бәхәстәре йоғонтоһонда яҙылған роман сығыр-сыҡмаҫтан тигәндәй бестселлерҙар исемлегенә эләгә.
2004 йылда «романдарында һәм драмаларында уға ғына хас тел аһәңе менән социаль клишеларҙың абсурдлығын һәм мәжбүр итеүсән хакимлығын фашлаусы музыкаль күп тауышлылыҡ өсөн» әҙәбиәт буйынса Нобель премияһы бирелеү Эльфрида Елинек ижадының иң юғары үре булып тора.
Оло Вязовка (йылға)
Оло Вязовка (Вязовка) — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Илашты (Силач) күленә ҡоя. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Шланлыкүл
Шланлыкүл (Шланлыкулево) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы башҡорт ауылы. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 251 кеше булған. Почта индексы — 452722, ОКАТО коды — 80217804004.
Юлдашбаев
Юлдашбаев — башҡорт фамилияһы.
Оло Вязовка (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тинес. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Голая Сосновка
Голая Сосновка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Голая Виска йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөлөков Радик Рафиҡ улы
Биографияһы
Радик Рафиҡ улы Мөлөков 1951 йылдың 2 майында Башҡорт АССР-ының Шишмә районында Ыҫлаҡ ауылында тыуған.
1974 йылда Урал политехник институтының физика-техник факультетын тамамлай.
1982 йылда — «Теплофизические свойства перегретого н-пентана» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1983—1985 йылдарҙа — Урал дәүләт техник университеты — Киров исемендәге Урал политехник институт (УГТУ-УПИ) ҡарамағындағы Көнбайыш-Себер ғилми-тикшеренеү геология нефть институтының база лабораторияһы етәксеһе.
1985 йылда Өфөгә күсә, Өфө дәүләт авиация техник университетының Дөйөм физика кафедраһында өлкән уҡытыусы булып эшләй башлай.
1996 йылда «Структура и свойства субмикрокристаллических металлов, полученных интенсивной пластической деформацией» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай
2004 йылдан бер үк ваҡытта Башҡорт дәүләт университетының профессоры вазифаһында эшләй. Унда 2007 йылда Радик Рафиҡ улы етәкселегендә, Рәсәй Фәндәр академияһының Металдар үҙлелеге проблемаһы институты менән берлектә, «Физика һәм наноматериалдар технологияһы» кафедраһы ойошторола.
2016 йылда Рәсәй Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайланған.
Фәнни эшмәкәрлеге
Наноматериалдар физикаһы һәм механикаһы өлкәһендә белгес.
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шулар иҫәбендә 2 монография, коллектив монографияның 4 бүлеге, 2 уҡыу әсбабы авторы, 18 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патенты эйәһе.
Төп фәнни һөҙөмтәләре:
Мөлөков Радик Рафиҡ улы тикшеренеүҙәренең һөҙөмтәләре яңы материалдарҙы уйлап табыуҙа һәм уларҙы эшкәртеү технологияларын эшләгәндә ҡулланыла.
Тондорф (Тюрингия)
Тондорф (Тюрингия) (Tonndorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 671 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,12 км2. Диңгеҙ кимәленән 318 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99438 һәм автомобиль коды — AP.
Бирнә
Бирнә — кәләшкә уның ата-әсәһе йәки башҡа ғаилә ағзалары биргән һәм никахҡа ингәндә уның милкендә булған мөлкәт. Бирнә ҡатын-ҡыҙҙың мөлкәте була. Элек бирнәнең күләме кәләштең популярлығын билдәләгән. Хәҙерге ваҡытта күпселек халыҡтарҙа кәләшкә бирнәне биреү йолаһы ҡайһы бер үҙгәрештәр кисерә, әммә бөтөнләй юҡҡа сыҡмай. Төрлө сәбәптәр арҡаһында бирнәгә эйә булмаған кәләш бирнәһеҙ исемен ала. Шулай уҡ бирнә артынан һунар итеүселәрҙең билдәле бер социаль тибы ла формалаша.
Тарихы
Христиан мәҙәниәтендә бирнә ирҙең ҡатынын тотоуы менән аңлатыла. Ваҡыт үтеү менән бирнә потенциаль кейәүҙәрҙең мөлкәтен йәлеп итеүҙең ролен уйнай башлай. Ирҙең ата-әсәһе бирнәлә айырыуса ҡыҙыҡһыныу белдерә, сөнки уға улының буласаҡ ҡатыны күсеп килергә тейеш була. Урта быуаттарҙа, иртә кейәүгә сығыу йәше менән бәйле (14—16 йәш), хәлле ғаиләләрҙә бирнәне ҡыҙ тыуғас та йыя башлайҙар. Әгәр ул вафат булһа (балаларҙың үлеме юғары була), уны башҡа ҡыҙҙарына тапшыралар. Бирнә йыйыу менән тәү сиратта ҡыҙҙың әсәһе шөғөлләнә. Һуңыраҡ бирнә йыйыу процесына кәләш үҙе лә йәлеп ителә башлай. Бирнәнең стандарт йыйылмаһына көнкүреш әйберҙәре, беренсе сиратта ҡулдан эшләнгән түшәктәр, мендәрҙәр, мендәр тыштары, простынялар, юрғандар, келәмдәр, гардиндар, төрлө йыйылма һауыт-һаба, гәлсәр, ҡиммәтле көмөш, шулай уҡ аҫыл әйберҙәр, алтын һ.б. инә. Бындай мөлкәт, ғәҙәттә, бер йәки бер нисә һандыҡта һәм шкатулкаларҙа һаҡлана, улар практик һәм художестволы ҡиммәткә эйә була һәм шулай уҡ кәләш үҙе менән алып китә. Һуңыраҡ уларға байтаҡ аҡса һәм ҡиммәтле ҡағыҙҙар өҫтәлә башлай (был бигерәк тә яңы заман банкирҙары һәм финансистарының ҡыҙҙарына ҡағыла).
Төбәк үҙенсәлектәре
Һиндостан да күп кенә фәҡирҙәр ҡыҙҙар өсөн бирнә йыйырға һәләтһеҙлектәре йәки теләмәүе арҡаһында яңы тыуған ҡатын-ҡыҙҙарҙы үлтерә, был инде был илдә енси диспропорцияның үҫешенә килтерә. Бынан тыш, Бынан тыш, Һиндостан да ҡәйнә тарафынан бирнә талап алыу осраҡтары киң таралған: әгәр килен тейешле күләмдә аҡса йәки байлыҡ биреүҙән баш тарта икән, уны аслыҡ менән интектерә, туҡмай, ә ҡайһы берҙә үлтерә лә. Шул уҡ ваҡытта 1961 йылдан Һиндостанда рәсми рәүештә кәләште бирнә талап итеү тыйылған, ә 1983 йылда закон ҡабул ителгән, уға ярашлы бирнәһе талап итеү ауыр енәйәт тип билдәләнгән.
Рәсәй империяһы нда бирнәнең юридик мәғәнәһе уның үҙенсәлекле «аванс мираҫы» булып тороуында. Уның ҡыҙы, кейәүгә сыҡҡас (йәғни иренең ғаиләһенә күсеп, шул рәүешле атаһы ғаиләһе ҡалдырғас) һәм бирнәһен алып, «атайыңдың күсемһеҙ милкенә инмәҫкә» тигән яҙма йөкләмә бирә һәм, әгәр атаһы мираҫының берҙән-бер вариҫы булып ҡалмаһа ғына, вафатынан һуң азат ителә һәм мираҫ бүлеүҙә ҡатнашмай.
Тонтых-Яун
Тонтых-Яун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Санкен-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Насос станцияһы бинаһы (Чилликоти)
Тарихы
Неоготика стилендәге бина ҡала һыу үткәргесен һәм электр станцияһын урынлаштырыу өсөн 1881 йылда төҙөлгән. Уның архитектураһы һәм Йоктанги  паркында  урынлашыуы паркты матурлау өсөн, шулай уҡ насос станцияһы менән бер үк ваҡытта  сафҡа ингән беренсе ҡала һыу үткәргес ҡоролмалары  элементтары менән йәнәшәлә урынлаштырыу өсөн махсус һайлана
1881 йылдан алып 1882 йылға тиклем Чилликоти ҡалаһында  һыу менән тәьмин итеү системаһы төҙөлә. Был системаның элементтары булып скважина, ҙур һыуһаҡлағыс, Йоктанга паркында насос станцияһы һәм ҡаланың бөтә өлөштәрен тәьмин итеү өсөн һыу үткәргес селтәре тора. Ике ҡатлы башня менән бер ҡатлы бина ҡомташлы фундаментта шифер ҡыйыҡлы кирбес ҡоролманан ғибәрәт.
1970 йылдар. аҙағында Чилликоти ҡалаһында яңы һыу үткәргес төҙөлә, коммуналь хеҙмәттәр башҡа сығанаҡтарҙан  тәьмин ителә. Бина файҙаланмағанлыҡтан ташландыҡ хәлгә килә. Йәмәғәтселек уны һаҡлау һәм яңыртыу идеяһын тәҡдим итә:   уны йәмәғәтселек үҙәгенә әйләндереү тураһында план  төҙөлә. Бина  1979 йыл аҙағында тарихи урындарҙың Милли реестрына индерелә. Бөгөнгө көндә насос станцияһы Pump House Art Gallery сәнғәт галереяһы итеп үҙгәртелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фәйзуллин
Фәйзуллин, Фәйзулин — фамилия.
Оло Аксел
Оло Аксел — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Цифрҙар
Ци́фрҙар (латинса cifra ғәрәпсә صفر (ṣifr) «буш, нуль») — һандарҙы («һүҙҙәрҙе») яҙыу өсөн тамғалар («хәрефтәр») системаһы (һан тамғалары). «Цифр» һүҙе, асыҡлау булмағанда, «ғәрәп цифрҙары тип аталған» ун тамғаның: 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 («алфавиттың») береһен аңлата. Был цифрҙар теҙмәһе ике-(күп) урынлы кодтар һәм һандар барлыҡҡа килтерә.
Шулай уҡ башҡа күп төрлө варианттар («алфавиттар») бар:
Көндәлек телмәрҙә ҡулланылған күплектәге «цифрҙар» һүҙе лә «һанлы мәғлүмәтте» аңлатырға мөмкин, сөнки теләһә ниндәй һан цифрҙар йыйылмаһы менән яҙыла. Мәҫәлән, «шундай цифрҙар килтерәбеҙ», һәм хатта бер генә цифр менән яҙылған бер генә һанлы мәғлүмәт тураһында һүҙ барһа ла күплек һаны ҡулланылырға тейеш. Әммә «бында цифрҙар ҙурыраҡ» тип әйтеү дөрөҫ түгел, сөнки цифрҙар түгел, ә һандар сағыштырыла.
«Цифр» һүҙе ғәрәп телендәге صفر ṣifr «бер нәмә лә, ноль» һүҙенән килеп сыҡҡан һәм хәҙерге урыҫ телендә,  цыган, цыплёнок, цыпочки һәм др кеүек ҡағиҙәнән ситләшкән һүҙҙәрҙән айырмалы рәүештә, «и» хәрефе аша яҙыла.
Тарих
Боронғо замандарҙа һандар тура һыҙыҡлы билдәләр (таяҡсалар) менән тамғаланған: бер таяҡ берәмекте, ике таяҡ - икене һ.б. һүрәтләгән. Яҙыуҙың был ысулы ағасҡа эшләнгән киртектәрҙән килеп сыҡҡан. Ул әле лә «рим цифрҙарында» 1, 2, 3 һандарын һүрәтләгәндә ҡулланыла. «Ғәрәп цифрҙарының» Һиндостандан килеп сығыуын фәндә тик XIX быуатта ғына таныйҙар. Ул заман өсөн яңы булған был фекерҙе беренсе булып әйтеүсе Шәреҡте өйрәнеүсе рус ғалимы Георгий Яковлевич Кер (1692—1740) була. Кер 1731 йылдан алып Мәскәүҙә сит ил эштәре коллегияһында тәржемәсе булып эшләй.
Ғәрәп-һинд унарлы цифрҙарының милли варианттары
A — стандарт европа, B — ғәрәп, C —көнсығыш-ғәрәп, D — деванагари, E — бенгал, F — гурмукхи, G — гуджарати, H — ория, I — тамильские, J — телугу, K — каннада, L — малаялам, M — тайские, N — лаос, O — тибет, Р — бирман, Q — кхмер, R — монгол, S — лимбу, T — яңы тай лы, U — яван
Тәңкәлә ҡулланыу
Тәңкәлә һинд цифрҙары тәүге тапҡыр 976 йылда ғәрәптәр менән туранан-тура бәйләнеш булған Испанияла осрай. Иң тәүге һинд цифрлы рус тәңкәләре 1654 йылға ҡарай. Һуңғы тапҡыр славян цифрҙары 1718 йылда һуғылған баҡыр тәңкәләрҙә барлыҡҡа килде
Китаптарҙа биттәрҙе нумерлау
Ҙур китаптың биттәрен нумерлау (итальян шағиры Петрарканың әҫәрҙәр йыйынтығы) беренсе тапҡыр 1479 йылда һинд цифрҙары менән башҡарыла.
Тонна (ҡала)
Тонна (Tonna) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2797 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 180 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99958 һәм автомобиль коды — GTH.
Голубница
Голубница — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шезлонг
Шезло́нг (chaise longue — оҙон ултырғыс) — аяҡты һуҙып ултырыр өсөн ултырғыс; торошон үҙгәртеп була торған һөҙәк арҡалы ултырғыс. Ҡырсындарҙа ҡулланыла.
Рәил (исем)
Рәил — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рәил исеме ғәрәп теленән нигеҙ ҡороусы тигән мәғәнәлә килә.
Радищев урамы (Ҡыҙыл Сулин)
Радищев урамы (русса, Улица Радищева), Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Красный Сулин районының һәм ҡала округының административ үҙәге. Урам рус яҙыусыһы, революционеры, философы Александр Николаевич Радищев (1749—1802) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Радищев урамы Свердлов урамы менән киҫешкән ерҙә башланып китә һәм Кундручья йылғаһының һөҙәк ярындағы 24-се һанлы йорт янында тамамлана. Урамдың оҙонлоғо 340 метр.
Үҙенсәлектәре
Ҡыҙыл Сулин ҡалаһының Радищев урамы Свердлов урамы менән киҫешкән ерҙә башланып китә һәм Кундрючья йылғаһының һөҙәк ярында торған 24-се йорт янында тамамлана, Куюкука йылғаһына параллель бара. Радищев урамы оҙон түгел, уның оҙонлоғо бары тик 340 метр тәшкил итә. Радищев урамында номер ҡуйылған 20 йорт иҫәпләнә, урамдың һул яғында таҡ һанлы 9 йорт, ә уң яғында йоп һанлы 11 йорт тора.
Радищев урамының почта индексы — 346358.
Урам рус философ-революционеры Александр Николаевич Радищев (1749—1802) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. 1783 йылда Александр Николаевич Радищев үҙенең билдәле «Свобода» әҫәрен, шулай уҡ „Письмо к другу, жительтвующему в Тобольске“ асыҡ хатын, «Записки о податях» һәм башҡа әҫәрҙәрен, Рәсәйҙә иң тәүге революцион йөкмәткеле шиғырын яҙа. Был шиғыр А. Н. Радищевтың «Путешествие из Санкт-Петербурга в Москву» китабына индерелгән. Был әҫәрендә А. Н. Радищев власть тотоусыларҙы тәнҡитләй, ә ябай крәҫтиәндәрҙе яҡлап яҙа. Ошо әҫәре өсөн А. Н. Радищевты башта үлем яҙаһына хөкөм итәләр, аҙаҡ уны ун йыллыҡ Себер каторгаһына алмаштыралар. Радищевтың китабын уҡыған батшабикә Екатерина Икенсе Александр Радищев тураһында «Бунтовщик, хуже Пугачева» тип әйтә. Себерҙә һөргөндә булғанда ла Радищев үҙ ихтыяр көсөн юғалтмай, элекке революцион идеяларына тоғро ҡала, бында ул «О человеке, его смертности и бессмертии», «Письмо о китайском торге» тигән трактатын яҙа. Һөргөндән һуң да ул «О праве подсудимых отводить судей и выбирать защитников» тигән һәм башҡа трактаттарын яҙа. Үҙенең үлеменә тиклем Радищев революцион идеяларына тоғро ҡала, Александр Радищевтың революцион фекерҙәре киләсәк быуын рус революционерҙарына ҙур йоғонто яһай, ә яҙған әҫәрҙәре рус шиғриәтендә һәм рус әҙәбиәтендә реализм йүнәлешенең үҫеүенә ҙур этәргес көс бирә[1].
Һылтанмалар
"Армянская энциклопедия, Vol. 9, стр. 558 ". Принято с 4 апреля 2019 г.
Сығанаҡтар
Улица Радищева в Красном Сулине Подробная карта улицы Радищева, город Красный Сулин индекс, маршрут, Яндекс, GoK kart
Тышҡы һылтанмалар
г. Красный Сұлин, улица Радищева Категории :Улицы в алфавитном порядке Улицы Красного Сулина.