cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Мәтәү
Мәтәү — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Өҫән йылғаһының уң ярына тамағынан 86 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Тальниковая (Кунде-Сеси ҡушылдығы)
Тальниковая — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кунде-Сесь йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡарлуғас (ат)
Ҡарлуғас  (Ласточка) — 1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында, яу яландарында һуғышсыларҙың тоғро дуҫы, ярҙамсыһы булып, 1946 йылда Башҡортостанға кире ҡайтарылған ат. Ул хатта "За боевые заслуги" миҙалы менән бүләкләнгән тигән мәғлүмәттәр ҙә бар. Тик быны раҫлаған документтар әле табылмаған.
Тарихы
Батша ғәскәренә борондан башҡорттар аттар ебәреп торған. Бөгөнгө Дәүләкән районы биләмәләрендә ХIХ быуаттан тоҡомло йылҡы малы үрсетеү үҫешә башлай. Совет власы осоронда  РККА-ның Дәүләт резервы өсөн йылҡы малы әҙерләү менән бер нисә район шөғөлләнә башлай. Тавричанка ауылындағы йылҡы фермаһында  1940 йылда  800 баш мал иҫәпләнә. "Красная поляна", "Новый быт"колхоздарына, Ҡаранбаш һәм Абрамполь (хәҙерге Сергиополь), Дорошевка һәм Фаридоновка ауылдарына үрсемдәр ебәрелә.
1941 йыл башына был колхоздарҙа 1500 берәмек йылҡы малы була. Шул йыл ахырына дошман тылында эшләтер өсөн разведкасы аттар әҙерләү башлана. Был ҡаты сер итеп һаҡлана. Барлығы йөҙләп ат әҙерлек үтә. Һуғышҡа ебәрелгәндәренән (Рыжуха, Гулливер, Угрюмый) ҡайһы берҙәрен колхрзға кире ҡайтарылған.
Нагарджуна
Нагарджу́на (नागार्जुननागार्जुन, Nāgārjuna IAST — «Көмөш йылан»; 龍樹, Lóngshù Луншу; 龍樹龍樹, Рю: дзю; 용수용수, Ёнъсу; телугуనాగార్జునా) — атаҡлы һинд аҡыл эйәһе, ул дхарманың (норма һәм ҡағиҙәләр йыйылмаһының) «ҡыуыш эсле» булыуы тураһындағы фекерҙе артабан үҫтерә; Мадхъямаки будда мәктәбенә нигеҙ һала һәм Махаяна буддизмында алдан барған фигура. Буддизмдың 84 махасиддхы (иң юғары һәләткә эйә булған кеше) иҫәбенә инә.
Ҡарлуғас (ат)
Тарихы
1946 йылда Дәүләкән станцияһына һуғышта ҡатнашҡан дүрт ат ҡайтарыла. Улар араһында Ҡарлуғас (Ласточка) тигәне "За боевые заслуги" тигән миҙал менән бүләкләнгән тигән легенда йәшәй. Ул һуғыш ваҡытында миҙал алған берҙән-бер ат тип һанайҙар. Әммә быға шик белдерелгән яҙмалар ҙа бар.
1784 йыл
1784 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Нагарджуна
Биографияһы
Нагарджунаның йәшәгән йылдары аныҡ ҡына билдәле түгел, яҡынса — II—III быуаттар (150—250), уның тураһындағы мәғлүмәттәр фантастик һәм мифологик сюжеттар менән үрелеп бара, шуға ла уның тормошондағы ысын ваҡиғаларҙы асыҡлау бик ауыр. Традицион текстарҙың бер нисәһе, Нагарджуна 600 йыл (беҙҙең эраға тиклем II быуатта) йәшәгән, тип раҫлай. Ҡайһы бер тәнҡитселәр, бер-береһенән айырылып торған ике Нагарджуна йәшәгән, тип тә фаразлай.
Ҡарлуғас (ат)
Тарихы
Был дүрт атты, ниндәй өҙөклөк булһа ла, хужалыҡ эштәренә тотонмағандар: үҙҙәре үлгәнсә һәйбәт тәрбиә бирелгән. Уларҙы айырым ҡәберлеккә ерләгәндәр һәм обелиск ҡуйғандар
Нагарджуна
Биографияһы
Кумарадживаның (IV—V быуаттар) мәғлүмәттәре буйынса, Нагарджуна брахман ғаиләһендә Һиндостандың көньяғында тыуа һәм тулы курс брахманист белемен ала, аҙаҡ буддизмға үҙе килә һәм урындағы батшаны ла үҙенең артынан эйәртә; Сюаньцзандың хәбәрҙәре буйынса (VII быуат), Нагарджунаның эшмәкәрлеге Һиндостандың Төньяҡ-Көнсығышында алып барыла.
Е. А. Торчинов, тибет һәм ҡытай буддистары сығанаҡтарына һылтанып, түбәндәге биографик мәғлүмәттәрҙе килтерә: Үҫмер сағында ул бер индус йогының уҡыусыһы була, йог Нагарджунаны һәм уның дүҫтарын нисек итеп кешегә күренмәйенсә ҡалыу һәләтенә өйрәтә. Үҫмерҙәр был һәләтте еңел-елпе маҡсатҡа өлгәшеү өсөн ҡуллана башлай: улар, батша һәрәменә инеп, унда йәшәүселәр менән күңел аса. Батша, быны белеп ҡалып, Нагарджунанан башҡа үҫмерҙәрҙең бөтәһен дә тота. Уларҙың һәрәмдәге күңел асыуы йәлләт түмәрендә тамамлана, ә Нагарджуна еңел аҡыллылыҡ һәм тойғолар ләззәтенә бирелеүҙең эҙемтәләрен күреп тетрәнә, шуға кисекмәҫтән төньяҡҡа, данлыҡлы Наланда монастыренә барып, буддист монахы булып китә. Көсөргәнешле уйланыуҙары һөҙөмтәһендә Нагарджуна үҙ фәлсәфәһе тәғлимәтенең характерын билдәләгән төш күрә. Ул Буддалар һәм Бодхисаттвалар уратып алған ступаны күрә. Нагарджуна ступаны аса һәм уның эсендә шундай уҡ ступа тороуын күрә. Ул иң тәүге ступаны күрергә теләй. Икенсе ступаны асҡас, уның эсендә лә ступа булып сыға, шунан өсөнсөһө — дүртенсеһе, бишенсеһе,.. һәм улар икһеҙ-сикһеҙ булып сыға. Бына шунда Нагарджуна беренсе ступаның, ғөмүмән, беренсел субстанция һәм беренсел нигеҙҙең бөтөнләй юҡлығын һәм булыуы ла мөмкин булмауын аңлай. Ошоно аңлау уға Праджня-парамита сутраһын, ошоға тиклем  биш йөҙ йыл элек Будда йылан-нагтарға йәшереп ҡуйған Иң һуңғы Төплө аҡылылыҡты алырға лайыҡ булыуын раҫлай. Нагарджуна нагтар батшаһының һыу аҫты һарайына төшә һәм Праджня-парамита сутраһын ала, медитацияға бирелеү уны фәлсәфә системаһын (ә, бөлки, антисистемаһын) эшкәртеүгә килтерә. Нагарджуна оҙаҡ йылдар Наланданың башлығы була, әммә ҡартайғас тыуған яғына ҡайта. Урындағы батша, Нагарджуна уның гуруһы, рухи остазы булыр тип ышанып, саҡырып ала. Нагарджуна риза була, батша уның өсөн яңы монастырь төҙөй, аҙаҡ ул Нагарджунаконда  тип атала (уның харабалары беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған ). Нагарджунаның тәғлимәте Ҡытайҙа Саньлунь (Өс Трактат) мәктәбе булараҡ тарала. Уға Праджняпарамитаның «Махапраджняпарамита-шастра» (大智度論, Да чжиду лунь) фәлсәфәһен өҫтәйҙәр. Данлыҡлы Наланда буддист университеты уның эшмәкәрлеге менән бәйле.
Тәғлимәте
Нагарджуна Будда тәғлимәтен ул ваҡытта йәшәп килгәнсә аңлатыуҙы тәнҡит утына тота, буддизмға ҡаршы булғандар менән бәхәсләшә, миссионерлыҡ эшмәкәрлегендә ҡатнаша, тере сағында уҡ бодхисаттва булараҡ хөрмәткә лайыҡ була, ә вафатынан һуң табыныу объектына әүерелә.
(«Торчинов Е. А. Введение в Буддологию» китабы буйынса):
Методологик нигеҙ сифатында сәбәпкә бәйле килеп сығыу принцибын (пратитья-самутпада) уның таныуы Нагарджунаның бәхәс курсы өсөн башлап китеү нөктәһе була. Нагарджунаның төп һығымтаһы: сәбәп менән бәйле булғанға күрә генә бөтә нәмә бар, һәм сәбәпһеҙ бәйлелектең булыуы мөмкин түгел. Бер нимә лә (бер генә драхма ла) үҙенән-үҙе барлыҡҡа килмәй (свабхава), йәғни бер нәмә лә үҙенең тәбиғи көсө менән үҙенән-үҙе генә йәшәй алмай. Сәбәпкә бәйлелек сылбыры асыла: бер ниндәй абсолют «биреүсе» (Алла, Абсолют) юҡ, күренештәр икһеҙ-сикһеҙ рәүештә бер-береһенең йәшәүен тәьмин итә.
Шулай итеп, бөтә дхармаларҙың да эсе бушлыҡ, асылһыҙ һәм нигеҙһеҙ. Мадхьямака иҫке Абхидхарманы тулыландыра: уның пудгала найратмья принцибы яңы дхарма найратмья менән тулылана. Хәҙер инде «дхармаларҙы айырып ҡарауҙың» мәғәнәһе юҡ: улар үҙ бушлыҡтарында бер-береһенә ҡарата тулыһынса «типә-тиң» (самата). «Праджня-парамитаның йөрәк сутраһында» әйтелгәнсә: «Бөтә дхармалар өсөн бушлыҡ — уларҙың [дөйөм] асыл сифаты. Улар тыумай ҙа, һәләк тә булмай, бысранмай ҙа һәм таҙарынмай ҙа, ҙураймай ҙа һәм бәләкәсәймәй».
Нисек тә булһа ысынбарлыҡҡа тап килгән метафизик системаны булдырырға тырышыу уңышһыҙлыҡҡа дусар була; йәшәйеште тасуирлайбыҙ, тип уйлағанда беҙ тик йәшәйеш тураһындағы күҙаллауыбыҙҙы ғына һүрәтләйбеҙ. Тәүҙә беҙ ысынбарлыҡҡа ярлыҡтар тағабыҙ, артабан шул ярлыҡтарҙы ысынбарлыҡ тип ҡабул итеп, уларҙы тикшерә башлайбыҙ.
Тарбан (Улена ҡушылдығы)
Тарбан — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Улень йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Нагарджуна
Тәғлимәте
Фәлсәфәүи категорияларҙың яраҡһыҙлығын иҫбатлап (буддист шулай уҡ брахманист мәктәптәренең дә), Нагарджуна, ысынбарлыҡты тасуирлау һәм шуға ярашлы онтология булдырыу өсөн, «прасанга» («кире дәлилдәр килтереү») тип аталған үҙенсәлекле кире диалектиканы ҡуллана.
Нагарджуна "Мула-мадхьямака-кариках"та сәбәп, хәрәкәт, ваҡыт, арауыҡ, иҫәп кеүек һәм башҡа категорияларҙы ҡарай һәм кире ҡаға. Ике миҫалға туҡталайыҡ: Нагарджунаның «сәбәп-һөҙөмтә» мөнәсәбәттәрен һәм буддистарҙың күҙ асып йомған ара теорияһы менән «ваҡыт» категорияһын тәнҡитләүенә.
Тарбан (Улена ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нагарджуна
Тәғлимәте
Нагарджуна шундай һорау ҡуя: сәбәп һәм һөҙөмтә нисек үҙ-ара сағыштырыла? Һөҙөмтә сәбәптән айырыла, тип әйтә алабыҙмы? Юҡ, әйтә алмайбыҙ, сөнки был осраҡта һөҙөмтә ниндәй ҙә булһа башҡа сәбәптән түгел, ә тап ошо сәбәптең һөҙөмтәһе булып тороуын иҫбатлау мөмкин булмаясаҡ. Сәбәп менән һөҙөмтә бер тигеҙ була аламы? Юҡ, сөнки ул сағында уларҙы айырып ҡарауҙың да мәғәнәһе юҡ. Бәлки, сәбәп менән һөҙөмтә бер тигеҙ һәм төрлө-төрлөлөр? Юҡ, бының да булыуы мөмкин түгел, сөнки был ҡараш тәүге ике фекерҙең хатаһын берләштерәсәк. Сәбәп һөҙөмтәне килтереп сығара, тип әйтергә буламы? ? Юҡ, сөнки ул сағында беҙ түбәндәге алтернативаларҙың мөмкин булыуын күҙалларға тейешбеҙ: а) сәбәптең үҙендә һөҙөмтә бар; б) һөҙөмтә сәбәптән алда булмай, әммә яңынан барлыҡҡа килә; в) икеһе лә бергә булған һәм булмаған. Беренсе осраҡта, ғөмүмән, сәбәп һәм һөҙөмтә тураһында һөйләргә ярамай, сөнки улар бер үк нәмә. Икенсе осраҡта мөмкин булмаған нәмә раҫлана, сөнки йәшәйен һәм йәшәйештең юҡлығы, тормош менән үлем, яҡтылыҡ һәм ҡараңғылыҡ кеүек, бер-береһен үҙ-ара юҡҡа сығарыусы ҡапма-ҡаршылыҡтар, нимәлер юҡ икән, уның булыуы ла мөмкин түгел — «юҡ» «эйегә» әйләнә алмай, «булмағандан» «нимәлер» килеп тә сыҡмай. Өсөнсө осраҡ беренсе һәм икенсе осраҡтарҙың тап килмәүен берләштерә. Шулай итеп, сәбәп һөҙөмтәне барлыҡҡа килтермәй. Сәбәп үҙе бушлыҡ. Нагарджуна «ваҡыт» категорияһының да шулай уҡ хата булыуын күрһәтә. Нимә ул ваҡыт? Ул үткән, хәҙерге һәм киләсәк. Ләкин шуныһы аңлашыла: был киңлектәр «үҙҙәренән-үҙҙәре барлыҡҡа килмәй», улар тик бер-береһенә ҡарата ғына бар һәм тотошлайы менән бер-береһен асыҡлай: «үткән» төшөнсәһе тик киләсәк һәм хәҙергегә ҡарата, киләсәк — үткәнгә һәм хәҙергегә, ә хәҙерге — үткәнгә һәм киләсәккә ҡарата ғына мәғәнәгә эйә. Ләкин үткән, ғәмәлдә, шул мәлдә үтеп китеп юҡ булған, ә киләсәк — әле булмаған. Ә хәҙерге ҡайҙа һуң? «„Тормош“ тип аталған, үткән менән киләсәк араһындағы мәл» ҡайҙа һуң? Ғәмәлдәге «хәҙерге» ике төшөнсәгә (әлеге мәлдә үткән һәм, әлеге мәлдә булмаған) ҡарата бар.
Шулай итеп, ғәжәп күренеш барлыҡҡа килә: сәбәплелек тә, ваҡыта та, киңлек тә, хәрәкәт тә эмпирик рәүештә бар, ләкин был күренештәрҙе билдәләүсе категррияларҙы анализларға тырышыу менән беҙ хәл итә алмаҫлыҡ ҡапма-ҡаршылыҡтарға тап булабыҙ. Тимәк, бөтә фәлсәфәүи категориялар тик беҙҙең аҡыл эшмәкәрлегенең емештәре генә, улар ысынбарлыҡты нисек бар шулай тасуирлау өсөн бөтөнләй яраҡлы түгел.
Бынан шунан Нагарджуна ике хәҡиҡәт, йәки танып белеүҙең ике кимәле теорияһына күсә. Танып белеүҙең беренсе кимәле — көндәлек тәжрибәгә тап килгән эмпирик ысынбарлыҡ кимәле (санвритти сатья). Был кимәл тураһында һүҙ алып барғанда сәбәплелек, хәрәкәт, ваҡыт, киңлек, берлек, күплек һәм башҡаларҙың шартлы рәүештә барлығы тураһында һөйләргә мөмкин. Был кимәл саф иллюзияларҙан — төштәр, галлюцинациялар, мираждар һәм «ҡуян мөгөҙҙәре», «таш баҡаның йөнө» йәки «биҙәү ҡатындың улының үлеме» кеүек ғүмерҙә булмаған һәм була алмаған башҡа күҙаллауҙарҙан айырылып тора. Әммә ул абсолют йәки юғары хәҡиҡәткә ҡарата ғына иллюзор (парамартха сатья). Был кимәлгә йог интуицияһы көсө менән генә өлгәшеп була, ә логик фекерләү иһә бер нимә лә бирә алмай.
Нагарджунаның «атеистик» булараҡ билдәле трактаты идеялары кире диалектик мадхьямаки ҡулланыуға бәйле, фәйләсүфтың был хеҙмәтен Ф. И. Щербатский урыҫ теленә тәржемә иткән. Унда Нагарджуна түбәндәге дәлилдәрҙе килтерә: беренсенән, теисттар фекеренсә, бөтә нәмәнең дә үҙ сәбәбе булғас, тотош донъяның дә сәбәбе бар, һәм был сәбәп — Алла. Ул сағында Алланың да сәбәбе булырға тейеш, ә был сәбәптең — үҙ сәбәбе һәм шулай сикһеҙлеккә тиклем. Һәм ни өсөн сәбәптәр сылбыры Алла менән тамамланырға тейеш? Икенсенән, Алла донъяны булдырған икән — тимәк уға был ни өсөндөр кәрәк булған, уға нимәлер етмәй, тимәк, ул камил түгел. Ә был үҙе үк Алла идеяһына ҡаршы килә. Әгәр ҙә Алла донъяны бер ниндәй маҡсатһыҙ булдыра икән, уны бәләкәй, аҡылы булмаған бала менән сағыштырырға мөмкин. Аҙаҡ килеп, әгәр донъя юҡ икән, тимәк, ул барлыҡҡа ла килә алмай, сөнки йәшәйеш булмағандан йәшәйеште булдырып булмай, булмаған нәмәнән барҙы эшләп булмай.
Хеҙмәттәре
Нагарджунаныҡы тип танылған 200-ләп хеҙмәттең түбәндәге бишәүһен тап уныҡы тип иҫәпләргә була:
Уҡыусылары
Кумараджива дәүеренән башлап Нагарджунаның эшен дауам итеүселәр мөһим махаян мәктәптәренә нигеҙ һала һәм Һиндостандан ситтә лә Нагарджуна тәғлимәтен тарата. Иң тәүҙә һүҙ VI быуатта монах Цзицзан (Японияла Санрон-сю тип атала) нигеҙ һалған һәм хәҡиҡәттең ике кимәле, «бушлыҡтар» (шуньята) һәм Будданың йәшерен хыялдарын төшөнсәләр теле менән тапшырып булмауы тураһындағы тәғлимәтте (Нагарджуна тап ошоно тәнҡит утына тота ла инде) үҫтергән Саньлунь ҡытай мәктәбе (өс трактат мәктәбе) тураһында бара. Уның замандашы Цзицзана — Чжии нигеҙ һалған Тяньтай (японса — Тэндай) мәктәбе өсөн Нагарджунаның тәғлимәттәре хеҙмәттәренең нигеҙе булып тора, уға ярашлы, нәмәләр буш булһа ла, билдәле бер ваҡыт арауығында була, беҙ уны күрәбеҙ, тоябыҙ, быларҙан тыш тағы өсөнсө башланғыс бар, тап ул нәмә менән ваҡыттың ысынбарлыҡта булыуын бәйләргә тейеш, тип раҫлана. Нагарджунаның хеҙмәттәре чань (дзен) мәктәбенә ла йоғонто яһай. уларҙың мираҫына «мадхьямики коандары» инә. Тибетта Нагарджунаның хеҙмәттәрен таратыуҙа Камалашила ҙур роль уйнай. Нагарджунаның тәғлимәтен мадхьямака-прасангики, йәки «радикаль мадхьямаки»ны (мадхьмака-сватантрики, «әкрен мадхьямаки»нан айырылып торған) уйлап тапҡан Арьядэва (III быуат) була. Уның хеҙмәттәрен аңлатыусылар — Буддапалита (V быуат), Бхававивека (VI быуат) һәм Чандракирти (VII быуат).
Яңы Һапаш
Яңы Һапаш (Новосапашево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 37 кеше. Почта индексы — 453335, ОКАТО коды — 80238805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Яңы Алдар
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тентоккый-Няркыль-Чор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пекарь
Пекарь (Пекарская) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453448, ОКАТО коды — 80215825013.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вуя-Яны
Вуя-Яны — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 252 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Колумбия
Бөйөк Колу́мбия (La Gran Colombia) — 1819—1831 йылдарҙа Көньяҡ Америкала булған һәм хәҙерге Колумбия, Венесуэла, Эквадор һәм Панама илдәренең территорияһының үҙ эсенә алған тарихи дәүләт.
Был территориялар Испанияның Яңы Гранада вице-короллегенең, Венесуэла генерал-капитанлығының, һәм һуңыраҡ Кито король аудиенсияһы юрисдикцияһына әҙме-күпме тап килгән.
Атаманың барлыҡҡа килеүе
Хәҙерге Колумбия Республикаһы менән 1831 йылға тиклем булған дәүләт менән бутамаҫ өсөн Бөйөк Колумбия атамаһы ҡулланыла. Бөйөк Колумбия термины дәүләт йәшәгән осорҙа бер ваҡытта ла файҙаланылмаған һәм тарихсылар тарафынан уйлап сығарылған.
Колумбия һүҙе Христофор Колумбтың (Cristóbal Colón, Cristoforo Colombo) исеменә бәйле һәм Португалия менән Испаниянан колониаль бойондороҡлоҡта булған Яңы Донъяның территориялары өсөн атама булараҡ революционер Франсиско де Миранда тарафынан уйлап сығарылған.
Боливар һәм Федерация
Көньяҡ Американың испан колонияларын азат иткән Симон Боливар һәм Беренес Венесуэла респyбликаһының башҡа революционерҙары Американың барлыҡ испан өлөшөн атар өсөн ғәҙәттә Колумбия һүҙен ҡулланғандар. 1819 йылда Ангостурала конгресста ул яңы илдең атмаһы булып киткән.
Башта конгресста федератив республикаһы ҡоролошо тәҡдим ителгән, ул өс департаменттарҙан торған:
Яңы республиканың конституцияһы тексы Кукуталағы конгресста тәҡдим ителгән, уға ярашлы баш ҡала Боготаға күсерелгән. Конституцияла ил менән идара итеүҙә үҙәкләштерелеүҙең юғары кимәле ҡаралған, был йәш илдең оборонаһы өсөн хәрби көстәрҙе координациялау юҫығынан кәрәк булған, шунлыҡтан Конституцияның тексы хатта бер нисә федералистар тарафынан хупланған. Яңы административ бүленеш раҫланған — Венесуэла, Кундинамарка һәм Кито бәләкәйерәк административ берәмектәргә бүленгән. Симон Боливар илдең президенты итеп һайланған, Франциско де Паула Сантандер вице-президент булып киткән.
Бөйөк Колумбия үҙенең йәшәүенең тәүге йылдарында әле Испания контроле аҫтында булған башҡа территорияларға бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштә ярҙам иткән — 1821 йылда Панама, Кито һәм Венесуэланың ҡайһы бер провинциялары кеүек федерация составына ингән.
1824 йылды Бөйөк Колумбияның ярҙамы менән Перу бойондороҡһоҙлоҡ алған. 1826 йылда Боливар һәм Сантандер икенсе мөҙәткә һайланған.
Тарҡалыуы
Испания менән һуғыш тамамлағандан һуң берҙәм дәүләт һәм сепаратистар яҡлылары араһындағы ризаһыҙлыҡтар көсәйгән. Төбәк властары йоғонтоһон арттырыуға даими саҡырыуҙар (шул иҫәптән финанс һәм коммерция ризаһыҙлыҡтар менән бәйле) төбәктәр араһында конфронтация барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән һәм даими компромисстар эҙләүҙе талап иткән.
Ҡабул ителгән ҡарарҙар барлыҡ ҡатнашыусыларҙы ҡәнәғәтләндерә алмаған, шунлыҡтан дәүләт власы бик тотороҡһоҙ хәлдә булған.
Симон Боливар бөтә Латин Америкаһын берләштерергә ниәтләгән, әммә бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәштең бөтә дәүерендә быға ирешә алмаған. Бөйөк Колумбия республикаһы берҙәм Латин Америкаһы дәүләтен төҙөүҙең тәүге маташыуы булған. Латин Америкаһы сәйәсмәндәренең күбеһе берҙәм дәүләт идеяһын хупламаған һәм Боливар күңелһеҙләнеп проект өҫтөндә эшен туҡтатҡан һәм 1830 йылда президент вазифаһын ҡалдырған.
1830 йыл аҙағына ҡарай федерация тамам тарҡалған һәм 1831 йылда Венесуэла, Эквадор һәм Яңы Гранада республикаһы рәсми рәүештә үҙенең бойондороҡһоҙлоғон иғлан иткән.
Бойондороҡһоҙлоҡ алған дәүләттәрҙең артабанғы яҙмышы
Кундинамарка департаменты Яңы Гранада республикаһы тип аталған дәүләт булып киткән. 1863 йылда Яңы Гранада рәсми атамаһын Колумбияның Ҡушма Штаттары тип үҙгәрткән, ә 1886 йылда хәҙерге көнгәсә йәшәп килгән атманы ҡабул иткән — Колумбия Республикаһы. Панама 1903 йылға ҡәҙәр был илдең өлкәһе булып ҡалған, 1903 йылда Америка Ҡушма Штаттары (АҠШ) ярҙамында Панама бойондороҡһоҙ булып киткән, ул алмашҡа АҠШ-ҡа Панама каналын төҙөлөшөнә һәм артабанғы эксплуатацияға хоҡуҡтарҙы ҡайтарған.
Панаманан тыш (ул бойондороҡһоҙлоҡто аҙаҡ алған), Бөйөк Колумбия территорияһында барлыҡҡа килгән илдәрҙең флагтары Бөйөк Колумбияның флагын хәтерләтә:
Леэстен (Йена)
Леэстен (Йена) (Lehesten (bei Jena)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 725 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 260 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7778 һәм автомобиль коды — SHK.
Бутенко Раиса Георгиевна
Бутенко Раиса Георгиевна (13 сентябрь 1920 йыл — 26 март 2004 йыл) — ғалимы-үҫемлектәр физиологы, күҙәнәк биологияһы белгесе; Биология фәндәре докторы (1963), СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1974), ВАСХНИЛ академигы (1988, 1986 йылдан бирле ағза-корреспонденты). хеҙмәт авторы, уларҙың күбеһе сит илдәрҙә баҫылған.
«Үҫемлектәрҙең соматик күҙәнәктәренең парасексуаль гибридизацияһы (ҡушылған) ваҡытында цитоплазманың ген детерминантының ике яҡлы мираҫ күренеше» фәнни асылышының авторы. Уның етәкселегендә Бөтә Рәсәй күҙәнәк культуралары коллекцияһы һәм үҫемлек объекттарының криобанктары булдырыла.
Биографияһы
1942 йылда ул Мәскәү ауыл хужалығы академияһын тамамлай (МСХА). 1942—1944 йылдарҙа Үзбәкстан ССР-ында, Эске эштәр министрлығының дәүләт фермаһында агроном булып эшләй. 1944 йылдан ул Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. 1947 йылда Мәскәү ауыл хужалығы академияһының аспирантураһын тамамлай, 1948 йылдан биология фәндәре кандидаты. 1947 йылдан ғүмеренең аҙағына ҡәҙәр Райса Бутенко Фәндәр академияһының К. А. Тимирязев исемендәге Үҫемлек физиологияһы институтында эшләй: 1970 йылдан — туҡымалар культураһы һәм морфогенез лабораторияһы мөдире; 1986—1996 йылдарҙа — Күҙәнәк биологияһы һәм биотехнология бүлеге мөдире; 1996—2004 йылдарҙа — баш ғилми хеҙмәткәр. Шул уҡ ваҡытта, 1971 йылдан Бутенко — Мәскәү университетының биология-ер (1973 йылдан — биология) факультетының үҫемлек физиологияһы кафедраһы профессоры.
Р. Г. Бутенко Беренсе Чайлахян уҡыуҙарын ойоштороу комитеты ағзаһы (1993), һәм был уҡыуҙарҙа беренсе лекция уҡый. Беренсе Чайлахян уҡыуҙарының икенсе лекцияһы авторы — профессор Антон Георгиевич Ланг
Раиса Бутенко Мәскәүҙә, Мичуринский проспектында, 12, корп. 1 йәшәй. 2004 йылдың 26 мартында Мәскәүҙә вафат була. Уны Востряковское зыяратында ерләйҙәр.
Кириази Севасти
Севасти Кириази (Sevasti Qiriazi йәки Sevasti Qiriazi-Dako; 1871—1949) — албан патриоткаһы, ҡатын-ҡыҙҙар мәғарифының пионеры.
Биографияһы
1871 йылда Ғосман империяһының Манастир ҡалаһында, хәҙер Македонияның Битола ҡалаһында, Кириази ғаиләһендә тыуа. Уның ике ағаһы һәм ике апаһы була.
Албан яҙыусыһы һәм публицисы Наим Фрашери Севастиға артабан Албан ҡатын-ҡыҙҙарын уҡытыу һәм тәрбиәләү маҡсатында, Константинополь ҡалаһындағы Robert College уҡырға тәҡдим итә. Ул америка протестант колледжында уҡыған беренсе албан ҡатын-ҡыҙы була, уны 1891 йылдың июнендә тамамлай. Корча ҡалаһына килгәс, 1891 йылдың 15 октябрендә ул бында беренсе албан мәктәбен аса, унда уға ағаһы Герасим һәм һеңлеһе Параскеви ярҙам итә Севасти Манастир конгресында (Kongresi i Manastirit) ҡатнаша, унда албан алфавитын стандартлаштырыу мәсьәләләре тикшерелә. Башланғыс мәктәп өсөн грамматика буйынса дәреслектәр әҙерләүҙә һәм баҫтырыуҙа ярҙам күрһәтә, тарих буйынса дәреслекте мөхәррирләй. Был мәктәп Беренсе донъя һуғышынан һуң байтаҡ ваҡыт үткәндән һуң да, Кириази ғаиләһе исеме менән билдәле була.
Беренсе донъя һуғышы башланыу менән, Кириази ире Кристо Дако — журналист, яҙыусы һәм сәйәсмән, һәм һеңлеһе менән Румынияға күсә, ә унан АҠШ ҡа эмиграциялай. Бында Параскеви гәзиттә эшләй, ә Кристо Дако Америкала тәүге албан мәктәптәрен аса. 1920-се йылдар башында бөтә ғаилә Албанияға ҡайта, Унда Севасти Тиранала «Kyrias» тип аталған, шулай уҡ Kamëz ҡалаһында (ире һәм һеңлеһе менән бергә) мәктәп аса һәм директоры була. Икенсе донъя һуғышы осоронда антифашистик ҡараштары өсөн Севасти һәм Параскеви ҡулға алына һәм Белград янындағы Баница концлагерына оҙатыла, һуғыштан һуң азат ителәләр һәм Тиранаға ҡайталар. Кристо Даконың Албания короле Зогу менән бәйләнеше арҡаһында, ул һәм уның ғаиләһе, шул иҫәптән улдары һәм килене, репрессияға дусар ителә һәм төрмәгә ябыла. Улының үлеме сәбәпле, ауыр кисерештәр солғанышында, етмәһә, инсульт арҡаһында Севасти Кириази 1949 йылдың 30 авгусында Тиранала вафат була.
Мүкһаҙ
Мүкһаҙ — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Һарайғыр йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарханко
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ефрем-Се
Ефрем-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сада-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дар әл-хәрб
Дар әл-хәрб (Дар аль-харб, дар аль-куфр — хәрбилек территорияһы, көфөрлөк территорияһы) — башлыҡтары ислам динен ҡабул итергә саҡырылған Дар әл-ислам (Ислам биләмәһе) менән сиктәш биләмәләрҙе билдәләү. Дар әл-хәрбкә мосолмандарҙың һөжүм итмәү һәм тыныслыҡ (солох) тураһында килешеүе булған территориялар, йәғни Дәр әс-сүлх (- «тыныслыҡ биләмәһе») инмәй.
Тарихы
Хоҡуҡ белгестәре (фаҡиһтар) Мөхәммәт Пәйғәмбәр заманынан алып Дар әл-хәрб концепцияһын күҙәтә, Ул фарсы, абиссин һәм византия императорҙарына ислам ҡабул итеү йәки һуғыш (хәрб) араһында һайлау талабы менән хәбәрҙәр ебәргән булған.
Дар әл-хәрб лидерҙары ислам динен ҡабул иткәндән һуң, уларҙың территорияһы ислам законы өҫтөнлөк иткән Дар әл-Ислам өлөшөнә әүерелә. Күпселек мосолман дин белгестәре фекеренсә, ислам территорияһында ислам хоҡуғы мосолман булмағанға алмаштырылһа, ул һуғыш территорияһына әүерелә.
Башҡа классик хоҡуҡи концепциялар кеүек үк, Дар әл-хәрб төшөнсәһен индереү тарихи үҙгәрештәр менән бәйле. Был концепция бөгөн етди әһәмиәткә эйә түгел.
Ҡулланылышы
Колониаль осорҙа колониялға әүерелгән территорияларҙың статусы тураһында бәхәстәр булған. Һиндостан мосолмандары Британия Һиндостаны Дар әл-хәрбтең бер өлөшө, шуға күрә инглиздәргә ҡаршы йыһат алып барылырға тейеш, тип һанаған. Ислам тәғлимәтселәре колонияға әйләнгән Алжирҙы Дар әл-хәрб тип һанаған, шуға күрә Дар әл-исламға һижрәт тураһында фекерҙәр булған.
Хәҙерге ваҡытта «дар әл-ислам» термины күбеһенсә мосолмандар йәшәгән донъяуи дәүләттәргә ҡарата ла ҡулланыла".
Пещериха
Пещериха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таловка йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Болгария-Византия һуғыштары
Византия-Болгария һуғыштары (Българо-византийски войни)- Болгария һәм Византия араһында Балҡан ярымутрауында өҫтөнлөк өсөн хәрби бәрелештәр серияһы
Һуғыштар VI быуатта, Һун державаһы тарҡалғандан һуң, болғарҙар тәүге тапҡыр Балҡан төбәгендә телгә алынған осорҙан, башлана. 501 йылда болғарҙар Фракия һәм Мезияға — Византия империяһына беренсе тапҡыр баҫып инә. Император Анастасий I (491-518) үҙенең исеме менән аталған оҙон сик диуары төҙөй, әммә бының менән сик буйы провинцияларын ҡотҡара алмай. 538 йылда, император Бөйөк Юстиниан I (527-565) идара иткән осорҙа, болғарҙар ҡабаттан Мезияға баҫып инә, әммә бында хәрби етәксе Мунд уларҙы ҡыйрата. 559 йылда болгар юлбашсыһы Заберган күп һанлы атлы ғәскәр менән боҙ буйлап Дунай аша сыға һәм Константинополгә һәләкәтле барымта яһай, һәм ҡала полководец Велизарийҙың хәрби сәнғәте арҡаһында ғына ҡотҡарыла.
Болғарҙар яҡынса 680 йылда Түбәнге Дунайҙа төпләнгәндән һуң бәрелештәр көсәйгән. 679 йылда болғар башлығы Аспарух (Испериг) Молдавияға һөжүм итә һәм император Константин Погонатты тар-мар итә, унан һуң болгарҙар, Түбәнге Мёзияға таралып, Варнаға тиклем инә, император бик ҙур ташламалар эшләп кенә тыныслыҡ килешеүе төҙөй. 705 йылда император Юстиниан II ярҙамы өсөн Тервел ханға Балҡандың көньяғында Фракияның бер өлөшөн ала.
Византийцы и болгары продолжали сталкиваться в течение VIII столетия с переменным успехом. Постепенное усиление Болгарского государства вновь повлекло за собой войны с Византийской империей. Хан Крум (797—814) начал войну с императором Никифором I Геником (802—811), вторгся в Дакию, разбил византийские войска и лично убил самого императора (25 июля 811), овладел Адрианополем (Одрином) и осадил Константинополь. Однако осада не удалась, и Крум с большой добычей был вынужден вернуться. В 813 году болгары повторили вторжение, но император Лев V Армянин (813—820) нанёс Круму поражение при Месемврии и этой победой на несколько лет обезопасил пограничные провинции. После смерти Крума в 814 году его сын Омуртаг заключил тридцатилетний мирный договор.
В 894—896 годах во время следующей большой войны болгарский царь Симеон I (888—927) победил византийцев, пытаясь сформировать большую восточноевропейскую империю, но его мечты не сбылись полностью. Симеон два раза брал Адрианополь и 4 раза безуспешно осаждал Константинополь; в 913 году там его короновали Царём, а затем было подписано соглашение на выгодных для Болгарии условиях, теперь Симеон мог вмешиваться в византийские дела. Вернувшись в Болгарию, он короновал себя «Царём болгар и греков (ромеев)». Однако рано он собрался праздновать победу, Византия нарушила договор. В 917 году он разбил греческие войска при Ахелое и овладел огромной добычей.
В 969 году греки призвали против болгар русского князя Святослава. Святослав покорил всю восточную Болгарию и затем обратил оружие против самих греков. В 971 году византийский император Иоанн I Цимисхий покорил большую часть ослабевшей Болгарской Империи, столкнувшись с русскими, печенегами, мадьярами и хорватами, победив Бориса II и захватив столицу Болгарии Преслав. Цимисхий принудил Святослава запереться в Доростоле (Силистрии) и покинуть завоеванную территорию, после чего Болгария (972) на некоторое время стала греческой провинцией.
В 980-е годы вновь провозглашенный царём Болгарии Самуил вытеснил греков и начал войну с императором Василием II (975—1025), опустошил Фракию, Македонию и часть Греции, разбив императорское войско при Ахтимоне, но затем потерпел тяжёлое поражение при Белашице. Константинополь под управлением Василия II полностью покорил Болгарию в 1018 году в результате битвы при Клейдионе (1014 год). После окончания войн Болгария в течение 170 лет контролировалась византийскими императорами.
Были восстания против византийского правления с 1040 по 1041, а также в 1070-х и 1080-х годах, но они потерпели неудачу.
Однако в 1185 году Пётр IV и Иван Асень I начали восстание, и ослабленная Византийская империя, столкнувшись с собственными внутренними династическими проблемами, не смогла помешать восстанию. В результате восстания было образовано Второе Болгарское царство.
После того, как крестоносцы завоевали Константинополь в 1204 году, болгарский император Калоян попытался установить дружеские отношения с ними, но недавно созданная Латинская империя отвергла любое предложение союза с болгарами. Из-за своего холодного приема Калоян вступил в союз с Никейской империей, одним из византийских государств, созданных после падения Константинополя, что уменьшило власть крестоносцев в этом районе. Несмотря на то, что его племянник Борил вступил в союз с Латинской империей, преемники Борила встали на сторону никейцев, несмотря на несколько продолжающихся атак с их стороны. После падения Латинской империи византийцы, воспользовавшись болгарской гражданской войной, захватили часть Фракии, но болгарский царь Феодор Святослав отвоевал эти земли. В 20-х и 30-х годах XIV века между Византией и Болгарией происходили последние масштабные конфликты, а в 1332 году византийская и болгарская армии в последний раз столкнулись в крупном сражении, после чего между двумя государствами происходили лишь мелкие стычки, пока турки не захватили болгарскую столицу в 1393 году и византийскую столицу в 1453 году.
Кавказ Албанияһы
Кавказ Албанияһы (Qafqaz Albaniyası) — Әзербайжан тарихында дәүләт.
Тарихы
Шуныһын да билдәләргә кәрәк: был өлкәләрҙәге кавказ халҡы әрмәндәр менән яйлап ассимиляциялана, һәм беҙҙең эра башында Страбон Әрмәнстандың бөтә өлкәләре лә «бер телдә һөйләшә» ти, тик был ошо ерҙәр халҡы этник әрмәндәрҙән генә торған тип раҫлау өсөн дәлил була алмай. Академик Дьяконов билдәләүенсә, беҙҙең дәүерҙә боронғо Кавказ аръяғында тел сиктәренең ҡайҙан үткәнлеге билдәле түгел. Урта быуаттарҙа Кавказ аръяғындағы төрлө тел ареалдары бер-береһе менән осрашҡан урындарҙа тел сиктәре диндекеләр менән тап килә башлаған. VII быуатта әрмән географы Анания Ширакаци яҙыуынса, «албандар әрмәндәрҙән тартып алған өлкәләр: Шикашен, Гардман, Колт, Заве һәм тағы Аракс Кураға ҡойған урынға тиклемге 20 өлкә». Утик (Отена) тураһында ул, ҡасандыр бөйөк Әрмәнстандың 12-се провинцияһы булған өлкәгә «албандар хужа» (шул мәлгә), тип яҙа. . Каспиана — Муган далаһының һәм Талыштың районы, Страбон буйынса, уны Әрмәнстандың беренсе батшалары «мидиҙарҙан» (атропатеналыларҙан) тартып алған. Шуға ҡарамаҫтан, Страбон осоронда уҡ был территория Кавказ Албанияһыныҡы булған. Б. э. II быуатында Әрмәнстан Пайтакаранды тартып ала, әммә Ширакаци осоронда, йәғни 387 йылдан һуң, был провинция ҡабат Әрмәнстанға,, был юлы сәсәни державаһының бер өлөшө булараҡ Атурпатканға ҡайта. Пайтакаран халҡы төрлө иран телле ҡәбиләләрҙән тора. Ширакаци фекеренсә, хәҙерге Нахчиван Республикаһының территорияһы өлөшләтә ул саҡта Әрмәнстанға буйһонған Васпуракан һәм Сюник провинцияларыныҡы булған. Нахчиван округы әрмән батшаларының вариҫтары ҡарамағында була, улар «мардпет» тигән титул («мар башлығы») йөрөтә, ә ырыуҙары «Мардпетакан» тип атала. Фавст Бузанд яҙыуынса, Нахчивандың үҙендә Бөйөк Тигран тарафынан Фәләстиндән ҡыуып ебәрелгән йәһүдтәр төйәкләнгән; 369 йылда Әрмәнстанға баҫып ингән фарсылар «ике мең әрмән ғаиләһе менән 16 мең йәһүд ғаиләһен алып сыҡҡан».
Ошо уҡ осорҙа албан яҙмаһы барлыҡҡа килә, уны әрмән мәғрифәтсеһе Месроп Маштоц сығара. Ул күпмелер ваҡыт Албанияла йәшәй һәм төбәкте христианлаштырыуға үҙ өлөшөн индерә. Ошо уҡ осорҙа Албанияға күсмә халыҡтар — һундар һәм хазарҙар һөжүм итә. 387 йылда Кураның уң ярындағы ерҙәр Албанияға күскәс, әрмән йоғотоһо тағы ла көсәйә төшә: Отена, Орхистена провинциялары һәм әрмәндәр ҙә, албандар ҙа йәшәгән Каспиананың бер өлөшө әрмәнләшә башлай. Иртә Урта быуаттарҙа албан халҡының бер өлөшө әрмәнләшә, бер өлөшө иранлаша, һәм Албания Х быуатҡа тарихта ғына тороп ҡала. Ләкин мосолман географтары яҙыуынса, X быуатта әле Албания баш ҡалаһы Барданың халҡы албанса һөйләшә. Ошо уҡ ғәрәп авторҙары белдереүенсә, Бәрдә менән Шамур артында, хәҙерге Таулы Ҡарабах территорияһында, әрмәндәр йәшәй.
Тетеркина (Пюль-Кы ҡушылдығы)
Тетеркина — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Белов Григорий Андреевич
Белов Григорий Андреевич (12 октябрь 1901 йыл — 23 июнь 1994 йыл) — совет хәрби начальнигы, генерал-лейтенант, 1943 йылдың февраленән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы (16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы) командиры, Советтар Союзы Геройы.
Һылтанмалар
]
Вый-Вар
Вый-Вар — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының һул ярына тамағынан 286 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Щедрина Нэлля Михайловна
Щедрина Нэлля Михайловна (6 ноябрь 1944 йыл), ғалим-әҙәбиәт белгесе. 2001 йылдан Мәскәү дәүләт өлкә университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1996), профессор (1998).
Биографияһы
Нэлля Михайловна Щедрина 1944 йылдың 6 ноябрендә хәҙерге Мурманск өлкәһенең Кандалакша ҡалаһында тыуған.
1967 йылда Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының рус бүлеген тамамлай һәм ошо юғары уҡыу йортонда эшкә ҡалдырыла. 1977—1979 йылдарҙа филология факультетының декан урынбаҫары булып эшләй.
1996 йылда «филология фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай, 1998 йылда рус әҙәбиәте тарихы кафедраһынаң профессоры вазифаһына тәғәйенләнә.
1999 йылдан Наталья Нестерованың Яңы гуманитар университетында (Мәскәү ҡалаһы) әҙәбиәт һәм журналистика кафедраһы мөдире.
Нэлля Щедрина 2001 йылдан Мәскәү дәүләт өлкә университетында хеҙмәт һала, 20 быуат рус әҙәбите кафедраһы профессоры.
2014 йылда профессор Н. М. Щедринаның юбилейына арнап университетта «Судьбы курсив - курсив литературы» тигән китап нәшер ителде. Уның авторҙары — Мәскәү, Санкт-Петербург, Воронеж, Красноярск, Краснодар, Иркутск, Благовещенск, Ҡазан, Һарытау, Пермь, Ульяновск, Өфө, шулай уҡ яҡын һәм йыраҡ сит илдәрҙән: Минск (Белоруссия), Симферополь (Украина), София (Болгария), Нови-Сада (Сербия), Оломоуца (Чехия) ҡалаларының билдәле ғалимдары, журналистары һәм ижади хеҙмәткәрҙәре. Үҙ хеҙмәттәрендә улар юбилярҙың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһендә булған ғилми проблемаларҙы яҡтырта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдең фәнни эшмәкәрлеге хәҙерге заман әҙәби процестарын, 20-се быуат тарихи прозаһын һәм сит илдәге урыҫ әҙәбиәтен, А. И. Солженицын ижадын өйрәнеүгә арналған. Ул 200‑гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән уҡыу‑методик әсбаптар авторы.
Мөшөгө
Мөшөгө (Мушуга) — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 170 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ничлава
Ничлава (Нічлава) — Украиналағы йылға. Тернополь өлкәһенең Гусятын, Чорткив һәм Борщив райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 83 километр.
Салауат ҡамсыһы
Салауат ҡамсыһы — фолклорсы Өмөркаев Г. Н. 1949 йылда Балтас районының Иҫке Балтас ауылында йәшәүсе Харис Мифтахов һөйләүе буйынса яҙып алынған риүәйәт. Риүәйәт буйынса ошо райондың Нөркә ауылында йәшәүсе Фазлыбеков йортонда Салауат ҡамсыһы һаҡланған. Йорт хужаһы һәм уның ғаиләһе Салауат исеме менән бәйле был әйберҙе һаҡлап тотҡан: «Ҡамсы иң түрҙә, юрғандар һәм намаҙлыҡ һаҡланған урҙала эленеп торған». Был нәҫел ҡамсыны изге әйбер тип һанап быуындан-быуынға тапшырып килгән.
Ҡамсы Салауаттыҡы тип фаразларға була. Тарихи документтар буйынса Себер даруғаһы Ҡыр-танып волосы Нөркә ауылы янында 1774 йылдың 18—22 сентәбрендә Пугачёв яуы үткән. Был риүәйәт Башҡорт халыҡ ижадының 2-се томына ингән.
Кайто-Шор
Кайто-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кайто-Юнко йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Мортазин Марат Фәхрислам улы
Мортазин Марат Фәхрислам улы (26 декабрь 1957 йыл) — СССР һәм Рәсәй ислам белгесе, тәржемәсе, университет уҡытыусыһы. Философия фәндәре кандидаты, РФА Донъя иҡтисады һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтының (ИМЭМО) әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре
Биографияһы
Марат Фәхрислам улы Мортазин 1957 йылдың 26 декабрендә Ҡазанда тыуған. Ленинград дәүләт университетының «Ғәрәп филологияһы» һөнәре буйынса көнсығыш факультетын тамамлаған (1981).
Йемен һәм Ливия сит ил вәкиллектәрендә тәржемәсе булып эшләй, Хәрби университетында уҡыта (1984—1990).
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты янындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһында философия фәндәре докторы, профессор А. А. Нуруллаев етәкселегендә «Соотношение религии и политики в учении ислама и практике мусульманских стран» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Уның рәсми оппоненттары — философия фәндәре докторы, профессор Ю. Г. Носков һәм философия фәндәре кандидаты Н. Х. Рәжәпов. Төп ойошмаһы — Санкт-Петербург дәүләт университеты.
Фәнни ҡараштары һәм хеҙмәттәре
Рәсәй мосолмандары элитаһын формалаштырыу өсөн әүҙем сығыш яһай.
Монографиялар һәм уҡыу әсбаптары авторы: «Исламоведение» (2008), «Корановедение» (2011), «Введение в коранические науки» (2006), «Основы тафсира» (2010), «Основы исламской культуры. 4—5 классы», «Учебное пособие по речевой практике арабского языка. Лингафонный курс».
Плотавка
Плотавка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 200 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Хвалын
Яңы Хвалын (Новохвалынский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 317 кеше. Почта индексы — 453340, ОКАТО коды — 80238885001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тихий (Чангыль-Кы ҡушылдығы)
Тихий — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чангыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡомкүл (Силәбе өлкәһе)
Ҡомкүл (Кумкуль - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы күл..
Географияһы
Көҙгөһөнөң майҙаны 5,90 км², уртаса тәрәнлеге м 8,2, оҙонлоғо — 2 километр самаһы, киңлеге — 3 километрҙай бар. Иң тәрән урыны — 8 метр, уртаса тәрәнлеге — 6 метр.
Тасуирламаһы
Яры башлыса ҡомло, үләнле, күп булмаған ҡамышлыҡтар ҡаплаған. Һыуына иркен сығып була.
Күлде уратып бик күп ял йорттары, шәхси торлаҡтар төҙөлә, төҙөлөш материалдары тулып ята.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә үҫкән һыу үҫемлектәре — ҡамыш, екән.Яр буйҙарында ҡайынлыҡтар үҫә.
Ҡомкүлдә бер нисә төр балыҡ тереклек итә — алабуға, табан, сабаҡ,аҡ сабаҡ.
Атамаһы
Атама башҡорт теленән алынған: «Ҡомло күл» тигәнде аңлата. Тәүге өлөшө «Ҡом», икенсеһе - һыу ятҡылығы төрөн билдәләй — «күл».
Темра
Темра — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кадат йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары (1934)
Ишембай нефть ятҡылығын тикшереүҙең төп һөҙөмтәләре һәм бурыстары (Основные итоги и задачи разведки Ишимбаевского месторождения нефти) - билдәле инженер-геолог Алексей Александрович Блохиндың мәҡәләһе.
А. А. Блохин — Ишембай нефть ятҡылығын асыусы (1929—1932) нефтсе-геолог. Мәҡәлә 1934 йылда «Нефтяное хозяйство» журналының 6-сы һанында (7-се бит) донъя күргән. Мәҡәлә академик И. М. Губкиндың инеш һүҙе менән башланып китә.
Мәҡәләлә геолог Волга-Урал буйында нефть эҙләүгә бәйле бер аҙ тарихи мәғлүмәт бирә, Ишембай нефть ятҡылығын тикшереү һөҙөмтәләре тураһындағы мәғлүмәт менән уртаҡлаша, был ятҡылыҡтың киләсәген күҙаллай.
Мәҡәләнең эстәлеге
Стәрлетамаҡ өйәҙе Ишембай һәм Көҫәпҡол ауылдары янында нефть ятҡылыҡтарын өйрәнеү тарихы 1768—1770 йылдарҙағы академиктар П. С. Паллас, И. С. Лепёхиндың Башҡортостандағы экспедицияларынан башлана. XIX быуат аҙағында геолог В. И. Меллер, Стәрлетамаҡ ҡалаһы башлығы А.ф. Дубинин, 1904—1905 йылдарҙан 1917 йылға тиклем геологтар А. П. Иванов һәм Ф. И. Кандыкин, эшҡыуар А. И. Срослов, инженер Н. С. Ставровский, геолог А. Н. Замятин Ишембай янында геология разведкаһы эштәрен башҡара һәм был территорияны өйрәнеү өсөн ҡаҙнанан аҡса һорап мөрәжәғәт итә, тик ыңғай яуап булмай.