cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Версаль тыныслыҡ килешеүе
Версаль тыныслыҡ килешеүе — 1919 йылдың 28 июнендә Францияның Версаль һарайында ҡул ҡуйылған һәм Беренсе донъя һуғышын рәсми тамамлаусы килешеү. Оҙайлы серле кәңәшмәләрҙән һуң, килешеүҙең шарттары 1919—1920 йылдарҙағы Париж тыныслыҡ конференцияһында килешеүҙең шарттары төҙөлә һәм тыныслыҡ килешеүенә еңеүсе-дәүләттәрҙең берәр вәкиле уға ҡул ҡуялар: бер яҡтан АҠШ, Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм Япония, тағы ла Бельгия, Боливия, Бразилия, Куба, Эквадор, Греция, Гватемала, Гаити, Хиджаз, Гондурас, Либерия, Никарагуа, Панама, Перу, Польша, Португалия, Румыния, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге, Сиам, Чехословакия, Уругвай һәм икенсе яҡтан капитуляциялаған Веймар республикаһы була.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Германия яғында булған илдәр менән Антанта бер аҙ һуңыраҡ тыныслыҡ килешеүҙәре төҙөй: 10 сентябрь 1919 йыл — Австрия менән (Сен Жермен килешеүе); 27 ноябрь 1919 йыл — Болгария менән (Нёйи килешеүе); 4 июнь 1920 йыл — Венгрия менән (Трианон килешеүе); 10 август 1920 йыл — Ғосман империяһы менән (Севр тыныслыҡ килешеүе). Аҙағыраҡ Севр тыныслыҡ килешеүе урынына Лозанна тыныслыҡ килешеүе менән алыштырыла, ул Лозанна конференцияһының (1922—1923) төп документтарының береһе була һәм уға 1923 йылдың 24 июлендә бер яҡтан Бөйөк Британия, Франция, Италия, Япония, Греция, Румыния, Сербтар, хорваттар һәм словендар короллеге илдәре менән, ә икенсе яҡтан — Төркиә менән ҡул ҡуйыла. 1920 йылдың 10 ғинуарынан алып, Германия һәм дүрт союздаш державалар — Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм Япония ратификациялағандан һуң, Версаль тыныслыҡ килешеүе тулы көсөнә эйә башлай. Килешеүгә ҡул ҡуйып, әммә ратификацияламағандар араһында өс дәүләт — АҠШ, Хиджаз һәм Эквадор була. Бөйөк Британия һәм Франция йоғонтоһо ҙур булған һәм уставы Версаль тыныслыҡ килешеүенең бер өлөшө булып торған Милләттәр Лигаһында АҠШ ҡатнашырға теләмәй һәм уның Сенаты килешеүҙе ратификацияламай. Һуңыраҡ 1921 йылдың авгусында АҠШ Гер мания менән махсус килешеү төҙөй, ул ғәмәлдә Версаль тыныслыҡ килешеүенән айырылмай, ләкин Милләттәр Лигаһы хаҡындағы статьялар унда булмай.
Килешеүҙең шарттары
1918 йылдың 11 нояберендә Германия менән төҙөлгән ваҡытлыса килешеүҙең ғәмәлдә булыуына ҡарамаҫтан, һуғыштың фактик бөтөүө өсөн Париж тыныслыҡ конференцияһы сиктәрендә тағы ла алты ай дауамында барған һөйләшеүҙәр талап ителә. Союздаштар араһында һөйләшеүҙәр 1919 йылдың 18 ғинуарында Парижда Францияның Тышҡы эштәр министырлығында башлана. Тәүҙә һөйләшеүҙәрҙә 27 илдән 70 делегат ҡатнаша. Һуғышта еңелгәндәң һуң Германия, Австрия һәм Венгрия вәкилдәрен һөйләшеүҙәрҙән сығаралар. Брест килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Рәсәй вәкилдәрен дә һөйләшеүҙәрҙә ҡатнаштыртмайҙар. Аҙағыраҡ Париж тыныслыҡ конференцияһы сиктәрендә ҡарарҙар ҡабул итеүҙә тик дүрт дәүләт — Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм АҠШ вәкилдәре ҡатнаша. Фиумдағы (хәҙерге Риека) территорияларҙы Италияға бирелмәгәс, уның премьер-министыры Витторио Орландо һөйләшеүҙәрҙе ташлап китә һәм яңынан уға тик 1919 йылдың июнендә килешеүгә ҡул ҡуйыр өсөн ҡайта. Һөҙөмтәлә тик өс дәүләт кенә килешеүҙең шарттары билдәләйҙәр — Бөйөк Британия премьер-министыры Дэвид Ллойд Джордж, Франция премьер-министыры Жорж Клемансо һәм АҠШ президенты Вудро Вильсон. Әммә күп кенә ҡаршылыҡтар арҡаһында бындай бәләкәй төркөмгә лә килешеүгә килеү бик ауырға төшә, шунлыҡтан ул «бәхетһеҙ компромисс» тигән исем алған.
Шулай итеп, оҙайлы серле кәңәшмәләрҙән һуң Версаль тыныслыҡ килешеүенең шарттары билдәләнә, 1919 йылдың 21 октяберендә Милләттәр Лигаһы Секретариатында уларға ҡул ҡуйыла һәм теркәлә. Веймар республикаһы, Бөйөк Британия, Франция, Италия һәм Япония ратификациялағандан һуң, 1920 йылдың 10 ғинуарынан алып килешеү тулы көсөнә эйә була башлай.
Хоҡуҡи сикләүҙәр
Һуғыш ваҡытында зыян килтергән өсөн Германияға бөтә яуаплылыҡ һалына:
Германияға һалынған сикләүҙәр һәм уның территорияларын аннекциялау
Версаль тыныслыҡ килешеүе маҡсаты булып донъяны еңеүсе-дәүләттәр файҙаһына бүлеүҙе нығытыу булған. Килешеү шарттары буйынса Германия Францияға Эльзас-Лотарингияны (1870 йылғы сиктәр буйынса) ҡайтара; Бельгияға Эйпен-Мальмеди округтары, Морененың нейтраль һәм прусс өлөштәрен бирә; Польшаға — Позенды (Познаньды), Померанияның өлөшөн һәм Көнбайыш Пруссияның башҡа территорияларын тапшыра; Данциг (Гданьск) ҡалаһы һәм округы «ирекле ҡала» тип иғлан ителә; Мемель (Клайпеда) өлкәһе Милләттәр Лигаһы идаралығы аҫтына, ә 1923 йылдың февралендә — Литваға бирелә.
Аҡтамырсыҡ
Аҡтамырсыҡ (Пырейник, Elýmus) — ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған үҫемлек заты. Йәйелеүсе ер аҫты үренделәре булмаған күп йыллыҡ үлән.
Версаль тыныслыҡ килешеүе
Германияға һалынған сикләүҙәр һәм уның территорияларын аннекциялау
Шлезвигтың, Үрге Силезияның һәм Көнсығыш Пруссияның көньяҡ өлөшөнөң ниндәй дәүләт составында булыуы плебисцитта ҡаралырға тейеш була. Һөҙөмтәлә Шлезвигтың өлөшө 1920 йылда Данияға, Үрге Силезияның өлөшө 1921 йылда Польшаға, Көнсығыш Пруссияның көньяҡ өлөшө Германия составында тороп ҡала, Силезияның бәләкәй генә өлөшө — Гюльчин округы Чехословакияға күсә.
Аҡтамырсыҡ
Таралышы
Яҡынса 100 төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда 6 төрө үҫә.
Эт аҡтамырсығы республиканың бөтә биләмәһендә тиерлек урмандарҙа, себер аҡтамырсығы һирәкләп Башҡортостандың Урал аръяғында ташландыҡ ерҙәрҙә, урал аҡтамырсығы Бүздәк, Ҡырмыҫҡалы, Мәләүез, Саҡмағош һәм башҡа райондарҙың урманлы һәм ҡоро болондарында үҫә. Сүсле аҡтамырсыҡ Ишембай, Өфө, Туймазы райондары болондарында һәм аҡландарында, үҙгәреүсән аҡтамырсыҡ һирәкләп Башҡортостан (Көньяҡ) Уралының таулы болондарында осрай.
Когаша
Когаша — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ить йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Версаль тыныслыҡ килешеүе
Германияға һалынған сикләүҙәр һәм уның территорияларын аннекциялау
Одер йылғаһының уң яғындағы ерҙәр, Түбәнге Силезия, Үрге Силезияның күп өлөшө һәм башҡалар Германия составында ҡала. Саар өлкәһе 15 йылға Милләттәр Лигаһы идаралығы аҫтына бирелә, 15 йыл үткәндән был өлкәнең яҙмышы плебисцит формаһында ҡаралырға тейеш була. Саар таш күмер шахталары Францияның мөлкәте булып китә.
Аҡтамырсыҡ
Ботаник яҙма
Һабағы төҙ, шыма, бейеклеге 80—150 см тиклем. Япрағының киңлеге 3—12 мм, ҡыяҡ, яҫы, яланғас йәки һирәк төклө. Башаҡтары 1—3‑әр урынлашҡан, ғәҙәттә ултырма, ҡыяҡлы башаҡтарға (емешле ваҡытта ҡойолмаусы күсәр м‑н) йыйылған 3—5 сәскәле. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — бөртөксә, августа өлгөрә.
Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Юл буйында, кеше йәшәгән урындарҙа үҫеүсе ситтән килтерелгән яңы англия аҡтамырсығы мал аҙығы үҫемлеге булараҡ үҫтерелә. Башҡортостанда сүсле һәм себер аҡтамырсығы үҫтерелә. 1000 орлоғоноң ауырлығы 2,3—3,5 г. Сүсле аҡтамырсыҡ тиҙ өлгөрөүсе, һыуыҡҡа, ҡоролоҡҡа, тупраҡтың татырланыуына сыҙамлы үҫемлек, сабылғандан һәм малдар ашағандан һуң яҡшы үҫә. Себер аҡтамырсығы — ҡоролоҡҡа һәм ҡышҡа сыҙамлы үҫемлек, уны үҫтереү өсөн эрозияланған тау битләүҙәре һәм татырлы тупраҡ яраҡлы.
Когаша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Аҡтамырсыҡ
Төп элгәрҙәре
Йәшел мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үләндәр, ужым иген культуралары һәм пар баҫыуҙары. Иртә яҙ сәселә. Орлоҡто сәсеү нормаһы (кг/га): рәт ысулы менән — 20—25, киң рәтләп — 16—18, үлән ҡатнашмаларында — 6—8; сәсеү тәрәнлеге 1,5—2,5 см.
Составы һәм файҙаһы
Сүсле аҡтамырсыҡ уңдырышлылығы (ц/га): бесән — 35, орлоҡ — 3; себер аҡтамырсығы ярашлы рәүештә 38 һәм 4; 100 кг сүсле аҡтамырсыҡ бесәнендә 51,2 аҙыҡ берәмеге, 4,7 кг үҙләштерелеүсе протеин бар; себер аҡтамырсығы — ярашлы рәүештә 61,0 һәм 9,2. Сабынлыҡтар һәм көтөүлектәр булдырғанда ҡулланыла. Аҡтамырсыҡ яңы сорттарын сығарыу буйынса фәнни тикшеренеүҙәр 20 быуаттың 70‑се йылдарынан башлап Ауыл хужалығы институтында алып барыла (Ғ.Ҡ.Зарипова, Р.С.Йәнекәев һ.б.). Сүсле аҡтамырсыҡ бөтә ауыл хужалығы зоналарында, себер аҡтамырсығы урман һәм урман-дала райондарында үҫтерелә. Башҡортостан буйынса себер аҡтамырсығы Аласный, Бурятский, Северный һ.б. сорттары ҡулланылышҡа индерелгән.
Когаша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Версаль тыныслыҡ килешеүе
Германияға һалынған сикләүҙәр һәм уның территорияларын аннекциялау
Польшаның көнсығыш сиктәре Буг йылғаһы буйлап Брест һәм Гродно ҡалаларынан көнбайыштараҡ, Керзон исеме аҫтында билдәле һыҙыҡ буйынса үтә.
Килешеү буйынса Германия Австрияның, Польшаның һәм Чехословакияның тулы бойондороҡһоҙлығын танырға һәм һаҡларға тейеш була. Рейн йылғаһының һул яҡ ярындағы Германия ерҙәре һәм уң яҡ ярының 50 км киңлегендәге һыҙат демилитаризациялана. Килешеүҙең XIV өлөшөн гарантиялау өсөн, Рейн йылғаһы бассейны территоряһының өлөшөн союздаш ғәскәрҙәр менән 15 йыл дауамында окуппациялау шарт итеп ҡуйыла.
Германия колонияларын бүлеү
Германия бөтә колонияларын юғалта, улар һуңғараҡ Милләттәр Лигаһының мандаттар системаһы нигеҙендә төп еңеүсе-державалар араһында бүленәләр.
Германия колонияларын бүлеү артабандағыса булған. Африкалағы Танганьика мандаты Бөйөк Британияға, Руанда-Урунди районы — Бельгияға, «Кионг өсмөйөшө» (Көньяҡ-Көнсығыш Африка) — Португалияға бирелгәндәр, Того һәм Камерун территориялары Бөйөк Британия һәм Франция араһында бүленгән, ә Көньяҡ Африка Союзы Көньяҡ-Көнбайыш Африкаға мандат ала. Тымыҡ океандағы Германияның экваторҙан төньяҡтараҡ урынлашҡан утрауҙары Японияға, ә Яңы Гвинея утрауындағы һәм уға яҡын булған утрауҙарҙағы территориялар Австралия Союзына, Көнбайыш Самоа утрауҙары Яңы Зеландияға инәләр.
Версаль тыныслыҡ килешеүе буйынса Германия Ҡытайҙағы бөтә концессиялар һәм өҫтөнлөктәрҙән, Сиамдағы бөтә мөлкәтенән һәм консул юрисдикциянан, Либерия менән төҙөлгән бөтә килешеүҙәренән баш тарта, тағы ла Марокко өҫтөнән Францияның һәм Мысыр өҫтөнән Бөйөк Британияның протектораттарын таный. Германияның Цзяо-Чжоу һәм Шаньдун провицияларына хоҡуғы Японияға бирелә, шунлыҡтан Ҡытай Версаль килешеүенә ҡул ҡуймай.
Репарациялар һәм ҡораллы көстәргә сикләүҙәр
Германияға күп кенә яңы ҡоралды — хәрби авиацияны, бронетехниканы ҡулланыу тыйыла. Германия репарациялар формаһында Антантаның хөкүмәте һәм айырым граждандары кисергән сығымдарҙы ҡапларға тейеш була. Репарацияның үлсәмен махсус Репарация комиссияһы билдәләргә тейеш була.
2010 йылдың 3 октяберендә Германия 70 миллион евро суммаһындағы һуңғы транш менән Версаль килешеүе буйынса ҡуйылған репарациялар түләүен тамамлай (269 миллиард алтын маркалар — яҡынса 100 мең тонна алтын эквиваленты). Түләүҙәр нацистар властҡа килгәс туҡтатыла һәм яңынан 1953 йылда Лондон килешеүенән ҡайтарыла.
Килешеүҙе тотоу
Властҡа нацистар килгәндән һуң, Германияға һалынған сикләүҙәр Европа державалары менән контрольдә тотолмай йәки уларҙы боҙоу бер нисектә тыйылмай. Өлгө итеп Рейн өлкәһен ремилитаризациялау, Австрияны ҡушыу, Чехословакиянан Судет өлкәһен тартып алыу һәм Чехия һәм Моравияны оккупациялау була.
Һаҡҡол
Һаҡҡол (Саккулово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы ҡасаба. Һаҡҡол ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Ағаскүл күленең көнсығыш яр буйында урынлашҡан.
Тарихы
Һаҡҡол — әйле башҡорттарының ауылы.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар (59 %) һәм башҡорттар (33 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда урта дөйөм белем биреү мәктәбе һәм балалар баҡсаһы эшләй.
Күлдәк
Күлдәк — Плáтье — ҡатын-ҡыҙҙар кейеме предметы, мотлаҡ ярайһы оҙон итәкле, кәүҙәне һәм аяҡтарҙың өҫкө өлөшөн ҡаплап торорға тейеш.
Тарихы
Күлдәк боронғо бөркәнсектәрҙән башланып, уның бесемдәре эволюцияһы һөҙөмтәһендә, кейем төрлөлөгө арта һәм материалдар камиллаштырыла.
Мәҙәниәт һәм йолалар күлдәк тегелешенә йоғонто яһай. Риүәйәт буйынса, боронғо һиндтәрҙә башҡа енес кейемен кейгән өсөн үлем язаһы ҡаралған булған.
Бөгөнгә билдәле иң боронғо (Tarkhan dress) — 5000 йыл элекке күлдәк Мысырҙағы Тархан ҡалаһында 1913 йылда табылған.
Боронғо донъя
Боронғо донъяла кейем тотороҡлоҡ һәм бер төрлөлөк хас булған. Туҡымалар сағыу һәм рельефлы булған. Түш асыҡ ҡалған һәм күлдәк муйынға ике бау менән беркетеп ҡуйылған. Аҡ төҫкә өҫтөнлөк бирелгән.
Крит күлдәге оҙон сыбар итәкле булған, бәләкә генә алъяпҡыс тағылған, күкрәкте асыҡ ҡалдырған жилет кейелгән.
Урта быуаттар
Урта быуаттарҙа кейем ҙур байлыҡ һанала, аҫыл таштар менән биҙәлә һәм нәҫелдән-нәҫелгә мираҫ булып күсә.
XIII быуатта сауҙа юлдарында торған Италияла, затлы ебәк туҡымалар килеп сыға, Миланда бәрхәт етештерә башлайҙар.
XVI быуат
Яңырыу дәүерендә корсет менән тарттырып күкрәкте күтәреү модаға инә. Шул уҡ ваҡытта испан модаһында декольте ҡәтғи тыйыла. Ҡара төҫкә өҫтөнлөк бирелә, кринолин барлыҡҡа килә. Англия королеваһы Елизавета I модаға йүнәлеш бирә. Ҡара еп менән сигеп биҙәү ҙур популярлыҡ менән файҙалана ..
XVI—XVII быуатта рус ҡатын-ҡыҙҙары күлдәктәре ғаиләләге йәки йәмғиәттәге тотҡан урынын билдәләй.
XVII быуат
Был ваҡытта Голландия мода үҙәгенә әйләнә — унда текстиль етештереү үҙәге барлыҡҡа килә. Диңгеҙселек кейемдә экзотик хайуандар һәм үҫемлектәр һүрәттәрен төшөрөүгә юл аса. популяр булып китә. Корсеттар 1680-сы йылдарға ныҡ тарала.
XVIII быуат
Барокко осоронда яңынан түште ныҡ асып кейенә башлайҙар, рококо осорона ул тағы ла нығыраҡ көсәйә. Өс төр күлдәк алға сыға: французса, инглизсә һәм полякса
XIX быуат
Бөйөк француз революцияһынан һуң быуат башында ампир башлана, ҡупшыҡайҙар араһында үтә күренмәле туҡыма популярлыҡ яулай.
XX быуат
Быуат башында күлдәк итәк һәм блузкаға бүленгән, ир-ат тыҡы кеүек пинжәк модаға инә (инглиз костюмы). Йәмғиәттә урта ҡатлам шунда уҡ быны ҡабул итә, уңайлылыҡҡа өҫтөнлөк бирелә. Силуэт турараҡ булып китә, был Беренсе донъя һуғышына тиклем дауам итә.
XXI быуат
Күпләп етештерелгән кейем арзаная. Ҡулдан эшләнгән предметтар ҡул эштәре индивидуаллекте билдәләй.
Төрҙәре
Күлдәктәр бик күп төрлө: тегелгән йә бәйләнгән, фабрика сығарған төрҙәре бар:
Шәһәҙәт
Бында форматланмаған тексты өҫтәгеҙ. Шәһәҙәт (ғәр. شهادة, Şehadet — таныҡлыҡ, шаһитлыҡ) — Исламдың биш шартының беренсеһе.
Мәғәнәһе
Шәһәҙәт һүҙенең тамырында ғәрәп теленән башҡорт теленә лә килеп ингән "шаһит" һүҙе ята. Башҡорт телендә шаһит һүҙенең бер мәғәнәһе - нимәнелер рәсми рәүештә дөрөҫләү өсөн эш-ваҡиғала ҡатнашҡан кеше. Ошо һүҙҙән "Шаһитлыҡ" тигән төшөнсә лә барлыҡҡа килгән
Аллаһы Тәғәләнән башҡа илаһ юҡ икәненә һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның илсеһе икәнлеген таныуҙы, шаһитлыҡ итеүҙе итеүҙе белдерә. Мәғәнәһе: „Аллаһтан башҡа һис бер илаһ юҡ. Хәҙрәти Мөхәммәт Уның ҡоло һәм Илсеһе икәнлегенә таныҡлыҡ бирәм“.
Әйтелеше
Әйтелеше: „Әшһәдү әл-ләә иләәһә илләл-лааһү үә әшһәдү әннә Мөхәммәдән ғәбдүһүү үә рәсүлүүлүһ“. Ғәрәпсә: أشهد أن لا إله إلاَّ الله و أشهد أن محمد رسول الله
Мосолманлыҡ билдәһе
Шәһәҙәт - Ислам динендә булыуҙың беренсе һәм иң мөһим баҫҡысы (ҡара - Исламдың биш нигеҙе). Ул Исламдың ике тәүге инанысын эсенә ала : Аллаһы тәғәләнең берҙән-бер булыуы (тәүхид) һәм Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең Уның Рәсүле, йәғни Илсеһе булыуын раҫлай.
Шәһәҙәт мәжүсиҙәрҙән һәм башҡа диндәрҙән айырылып тороу өсөн доға һәм оран булараҡ барлыҡҡа килгән. Яу барғанда шәһәҙәт оран булараҡ ҡулланылған, шул арҡала "шәһит" төшөнсәһе барлыҡҡа килгән дә инде (изге эш өсөн үҙен ҡорбан ҡылған кеше). Башта шәһәҙәт әйтеп һәләк булғандарҙы ғына шәһит тип атай торған булғандар. Шәһәҙәтте мосолмандар бик күп осраҡтарҙа әйтә. Ул намаҙ доғаларына мотлаҡ инә.
Йәғни, башҡорт телендә килеп сығышы бер булһа ла шәһит һәм шаһит һүҙҙәре мәғәнәүи яҡтан айырыла
Хәҙис шәриф
"'Уттан (тамуҡтан) йөрәгендә арпа орлоғо хәтлем генә булһа ла иманын һаҡлап, Лә иләһә илләллаһ тип әйткән кеше сығыр; һәм уттан сығыр шундай кеше, йөрәгендә бойҙай бөртөгө хәтлем иманын һаҡлап, Лә иләһә иллаллаһ тип әйткән; һәм уттан сығыр шундай кеше, кем йөрәгендә саң бөртөгөндәй генә булһа ла иманын һаҡлап, Лә иләһә иллалаһ, тип әйткән'. ("
Шәһәҙәт - дәүләт символдарында
Шәһәҙәтте ҡайһы бер илдәрҙең һәм территорияларҙың байраҡтарында күрергә мөмкин
Корецкий Данил Аркадьевич
Дани́л Арка́дьевич Коре́цкий (тыуған 4 август, 1948 ) — СССР һәм Рәсәй ғалим-криминологы, яҙыусы һәм сценарист. Юридик фәндәр докторы, профессор, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юрисы, отставкалағы милиция полковнигы, Эске Эштәр министрлығының маҡтаулы хеҙмәткәре.
Ул яҙған 48 әҫәр 200 тапҡыр баҫыла, дөйөм тиражы 20 миллион дананан артығыраҡ. Ҡайһы бер китаптары сит телдәргә тәржемә ителгән һәм улар донъяның бик күп илдәрендә билдәле. Уның романдары һәм сценарийҙары буйынса өс нәфис фильм һәм өс күп сериялы телевизион фильм төшөрөлгән. Д. А. Корецкий — шулай уҡ 250 ғилми хеҙмәт, үҙәк һәм урындағы гәзит-журналдарҙа баҫылған 400-ҙән артыҡ суд очерктары һәм мәҡәләләренең авторы. Ҡанундарға һәм ғәмәлғә ингән 12 тәҡдимдең авторы, альтернатив "Ҡорал тураһында ҡанун"ды эшләүсе. Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Тормош юлы
1948 йылдың 4 авгусында Дондағы Ростовта табиптар: стоматолог Аркадий Львович һәм кардиолог Юлия Георгиевна Корецкийҙар — ғаиләһендә тыуа. Ул тыуғас, атаһы Бөйөк Ватан һуғышында геройҙарса һәләк булған ағаһы хөрмәтенә Дон исемен бирергә була. ЗАГС-та бындай исем бер исемлектә лә юҡ тип, был исемде теркәүҙән баш тарталар. Унда Аркадий Львовичтың үлгән ағаһы Дондың документтарын күрһәтеү ҙә хәлде ыңғай яҡҡа үҙгәртә алмай. Шунан малайҙы Данил тип бер «и» хәрефе менән исемен яҙып атайҙар. Бала сағында Данил журналист һәм енәйәт тикшереүсе булырға хыяллана.
1967 йылда Ростов радиотехника техникумын, 1972 йылда Ростов дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеге
Юридик факультетты 1972 йылда тамамлағандан һуң, Корецкий Дондағы Ростовтың Киров районы прокуратураһында тикшереүсе булып эш башлай. 1975 йылда РСФСР Юстиция министрлығының илдә беренсе тапҡыр ойошторолған Үҙәк Төньяҡ-Кавказ суд экспертизалары лабораторияһының криминология тикшеренеүҙәр бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып тәғәйенләнә. 1981—2011 йылдарҙа СССР Эске Эштәр министрлығы Академияһының Ростов факультетында, артабан РФ Эске Эштәр министрлығының Ростов юридик институтында (криминология һәм енәйәт-башҡарыу хоҡуғы кафедраһында) хеҙмәт итә. Был кафедраның беренсе начальнигы була. 2011 йылдан алып — Көньяҡ федераль университетында (енәйәт хоҡуғы һәм криминология кафедраһында) профессор.
Эшләй башлағас та Д. А. Корецкий криминал темаларына повестар һәм романдар яҙа башлай. Корецкийҙың бик тырыш, өлгөлө тәфтишсе булыуына ҡарамаҫтан, етәкселәр уның аристократ ғәҙәттәре, фамилияһы һәм әҙәбиәт менән булышыуы арҡаһында уға бик һағайып ҡарай. Партияға уны ҡабул итмәйҙәр, тик был уның карьераһы үҫешенә бер ниндәй ҙә йоғонто яһамай.
Ижады
Үҙәк һәм урындағы гәзит-журналдарҙа уның дүрт йөҙҙән артыҡ суд очерктары һәм мәҡәләләре баҫылып сыға. «Тема», «Что? Где? Когда?», «Национальный интерес», «Культурная революция», «Слушается дело», «К барьеру!», «Всё сразу!», «Агентство специальных расследований», «Рождённый в СССР» телевизион тапшырыуҙарында ҡатнаша.
Лингвистик профиле
Әҫәрҙәге һөйләмдәрҙең оҙонлоғо — уртаса, диалогтар самалы. Сифаттар һәм ҡылымдар баланслы, уларҙы ҡулланыу проценты уртаса кимәлдә. Ярҙамсы һүҙҙәр (алмаштар, теркәүестәр, ымлыҡтар, киҫәксәләр һәм инеш һүҙҙәр) айырыуса әҙ ҡулланыла.
Фәнни эшмәкәрлеге
250 ғилми хеҙмәт авторы, «Ҡорал ҡулланыу режимы хоҡуғы» ҡануны проектын эшләүселәрҙең береһе, юридик фәндә «криминаль армалогия» йүнәлешен эшләүсе. Уның фәнни етәкселегендә утыҙ биш кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. Д. А. Корецкийҙың ғилми баҫмаларҙағы закон сығарыуҙы камиллаштырыу тураһындағы ун ике тәҡдиме артабан «Об оружии», Рәсәй енәйәт кодексы һәм башҡа ҡанундарҙа һәм норматив акттарҙа сағылышын таба. Уның ҡоралды хәрби ҡулланыу проблемалары тураһындағы фәнни-ғәмәли әсбаптары эске эштәр органдары хеҙмәтсәндәрен һәм махсус (хөкүмәт) бәйләнеш хеҙмәткәрҙәрен уҡытыуҙа ҡулланыла.
Мауығыуҙары
Данил Аркадьевич Корецкий әйтеүе буйынса, уның төп мауығыуы — әҙәбиәт һәи фән. Яратҡан яҙыусыһы — Джон Ле Карре, Том Клэнси, яратҡан ашы — шашлык, ҡыҫала, яратҡан автомобиле — «Лексус».
Австрия герцоглығы
Австрия герцоглығы — 1156 йылда Privilegium Minus патентына ярашлы Изге Рим империяһы сиктәрендә булдырылған  дәүләт. Көнсығыш  маркаһы элекке  Бавария  герцоглығынан айырыла һәм үҙе герцоглыҡ рангын ала.
Географияһы
Тәүге ваҡытта  герцоглыҡ  сағыштырмаса ҙур булмай,  хәҙерге Түбәнге Австрия  ҙурлығындағы   территорияны  биләй. Ул Дунай йылғаһының төньяҡ һәм көнсығыш ярҙарында, Энстан көнсығышҡа ҡарай урынлаша. Тарихи яҡтан был  территория Каролинг  Авар маркаһыныҡы була.
Авар маркаһы Карл Бөйөк  тарафынан  яҡынса  800 йылда  төҙөлә, 907 йылдағы  Прессбург янындағы алыштан һуң    венгрҙар  хакимлығы аҫтында ҡала  һәм  955 йылдағы Лех йылғаһындағы алышта Оттон Бөйөк еңгәндән һуң  ҡабаттан  Бавария герцоглығының Көнсығыш маркаһы булараҡ тергеҙелә.
Дрозендорф, Рабс, Ла һәм Тайя  йылғаһы буйлап  ашҡа нығытмалар,  тарихи өлкәләрҙән төньяҡҡа Вальдфиртель (нем. Waldviertel)  һәм Вайнфиртель  (нем. Weinviertel),   Манхартсберг һырты менән бүленгән,  Богемия герцоглығы һәм Пржемысловичтар  чех династияһына ҡараған Морава маркаһы ерҙәре менән  герцоглыҡтың  сиктәрен билдәләй.
Бабенбергтар династияһы
Австрияның өр – яңы герцогы  Венала, буласаҡ Хофбург һарайы урынында урынлаша. Бер үк ваҡытта ул үҙенең шәхси сиркәүе сифатында ирланд монахтары йәшәй башлаған Шотландия монастыренә  нигеҙ һала. Вена аша Венгрияға һәм Византия империяһына   Кремстан һәм Маутерҙан  Дунай буйлап сауҙа итеү юлында Австрия бик уңайлы урынлашҡанға күрә, Бабенбергтар ҡыҫҡа ваҡыт эсендә иң  көслө династияларҙың  береһенә әүерелә. Династия ҡеүәтлегенең пигы Австрия герцогы Леопольд V (1177—1194)   һәм  Австрия герцогы Леопольд VI  Данлы (1194—1230) идаралығы  дәүеренә  тура килә. 1186 йылда    Отакар IV  менән,  уның вафатынан  һуң  Штирия  Австрияға ҡушылыуы тураһында,  Санкт-Георгенберг килешеүе төҙөлә һәм   1192 йылдан    1918 йылға тиклем  Штирия  Австрия дәүләте менән шәхси унияла була. Герцоглыҡ территорияһы   шулай уҡ, Энстан көнбайышҡа табан  Траун йылғаһы буйлап, шул иҫәптән  киләсәктә  Үрге Австрияның    административ үҙәге  булып киткән Линц ҡалаһын да уҙ эсенә алып,  Бавария ерҙәре  менән  киңәйә.
Герцог Леопольд V Өсөнсө тәре походында һәм  Акрҙы ҡамауҙа (1189—1191)| ҡатнаша, ҡамау ваҡытында Ричард Арыҫлан йөрәге менән талаша һәм иленә ҡайтып китә. Австрия аша Англияға ҡайтып барғанда Ричард Дюрнштайн замогында тотола һәм тик ҙур йолом түләп кенә азат ителә. Был аҡсаны ул   Венгрия сигендә  Винер-Нойштадтта нығытма төҙөүгә тотона.
Леопольд V  улы Леопольд VI,  Австрияла  һәм  Штирияла  власты бер үҙе генә тотҡан  хаким,  1198 йылда   Византия княжнаһы  Феодора  Ангелина менән никахлаша. Уларҙың ҡыҙы, Маргарита фон Бабенберг, 1225  йылда  Изге Рим империяһы императоры Фридрих II  улы,  Германия  короле  Генрих VII ҡатыны була. Вена һарайы янында билдәле миннезингерҙар, шул иҫәптән Рейнмар фон Хагенау һәм Вальтер фон Фогельвейде, йыш ҡына ҡунаҡта булалар, урта-үрге-немец телендә шиғриәт үҫешә. Версияларҙың береһенә ярашлы нәҡ Австрия ерҙәрендә эпик поэма “Нибелунгтар тураһында йыр”  ( “Песнь о Нибелунгах” барлыҡҡа килгән.
Әммә артабанғы герцог, Леопольд V улы Фридрих II Һуғышсы (Воитель),  1230  йылда тәхеткә ултырғандан һуң Австрия аҡ һөйәктәре менән генә түгел, хатта күрше дәүләт королдәре:  Чехия короле  Вацлав I, Венгрия короле  Андраш II менән  — һәм хатта Австрия тәхетенә Генрих VII дәғүәләрен хуплауҙа ғәйепләп,  император Фридрих II менән дә конфликтҡа инә. Император  Фридрих  II  батша йәберен иғлан итә һәм 1236  йылда уны  Венанан  ҡыуа. Һуңынан император менән  эштәр  яйлана, әммә сиктәш конфликттар дауам итә әле  һәм 1246 йылда   Лайта йылғаһындағы алышта  Фридрих II үлтерелә. Ошоноң менән Бабенбергтар нәҫеленең ир тармағы тулыһынса   өҙөлә.
Пржемысл Отакар II
бабенбергтарҙың династияһының өҙөлөүе Австрияны анархия осорона  дусар итә. Privilegium Minus  ярашлы ир енесенән вариҫтар булмаған осраҡта Австрия тәхете ҡатын - ҡыҙ тармағынан тапшырылырға тейеш була. Владислав Моравский  ( чех.  Vladislav Český ) кисекмәҫтән үҙенең дәғүәләрен белдерә, әммә үҙенең хоҡуғы менән файҙаланып өлгәрмәй, сөнки  1247 йылдың ғинуарында ҡапыл вафат була. Ул арала император  "Privilegium Minus" боҙоп, Австрияны юҡҡа сыҡҡан тип  иғлан итә һәм, Венаға баҫып инеп,  үҙенең ғәсҡәрҙәрен герцоглыҡҡа индерә. Тол герцогиня Гертруда үҙенең яҡлаусылары менән Венгрияға ҡаса һәм Рим папаһы  Иннокентий IV ярҙам һорай. папаның баҫымы аҫтында Гертруда 1248 йылдың уртаһында  Баден  папа тарафынан ошо уҡ йылдың 14 сентябрендә  Австрия һәм Штирия герцогы итеп танылған марграфы Герман VI тип кейәүгә сыға.
Чехия короле Пржемысл Отакар II Герман VI вафатынан һуң килеп сыҡҡан хәл менән файҙаланырға ҡарар итә. 1250 йылда ул Австрия ерҙәренә барып инә һәм урындағы аҡ һөйәктәрҙә танылыу таба. Австрия тәхетенә  дәғүәләрен нығытып ҡуйыр өсөн, Отакар II үҙенән 30 йәшкә оло  Маргарита фон Бабенбергка өйләнә. Венгрия короле Бела VI  Гертруданың үҙенең туғаны Даниил Галицкийҙың улы Роман Данилович менән өсөнсө никахта булыуына ишара яһап,  Отакарға ҡаршы тороп ҡарай  һәм Штирияға баҫып инә. Әммә венгрҙарҙың ғәсҡәре 1260 йылда Кресенбрун янындағы алышта һәләкәткә осрай һәм Откар Богемия, Моравия. Австрия һәм Штирияның тулы хакимиәтле  идарасыһы булып китә.
1269 йылда Отакар  йоғонтоһо аҫтында көньяҡ ерҙәр күсә:  Каринтия герцоглығы, Крайна маркаһы һәм Винд маркаһы. Ғөмүмән, уға  Польша сиктәренең төньяҡтағы Судеттарҙан  көньяҡтағы Адриатика ярҙарына тиклем Үҙәк Европа дәүләте буйһона. 1273 йылда Отакар Рим короле тәхетенә ултырырға тырышып ҡарай, әммә Габсбургтар династияһынан ике батшалыҡ осоронан һуң беренсе мәртәбә ысынбарлыҡта Германия короле булған  Рудольф I  отола. Император хоҡуғы менән файҙаланып,  Рудольф Отакар тарафынан "баҫып алынған" ерҙәрҙе үҙенә буйһондора, Отакар үҙе Морава  яланындағы һуғышта үлтерелә. Австрия герцоглығы территорияларын Рудольф I Швабиялағы киң биләмәләрҙе  өҫтәгән   улдарына һәм уларҙың вариҫтарына   тапшыра.
Габсбургтар династияһы
Артабанғы 640 лет Австрия Габсбургтар  хакимлығы аҫтында үтә. XIV  һәм   XV быуаттарҙа  Габсбургтар  герцоглыҡҡа  Австрияға  һәм Штирияға  яҡын урынлашҡан  провинцияларҙы  ҡушылдыра башлайҙар. 1335 йылда дәүләт составына    Каринтия  һәм Крайна герцоглыҡтары,   1363  йылда — Тироль графлығы ла индерелә. Ошо территориялар бергә Габсбургтарҙың мираҫҡа ҡалған ерҙәре булып билдәлелек яулай.
XIII һәм  XIV быуаттар   герцоглыҡ  өсөн тынысһыҙ була. Рудольф IV ҡыҫҡа һәм ваҡиғаларға бай идаралығынан  һуң, уның ағалары, Альбрехт III  һәм Леопольд III,  1379  йылдағы Нойберг килешеүе буйынса   герцоглыҡты үҙ –ара  бүлешәләр. Альбрехт үҙенә Австрияны ҡалдыра, ә Леопольд   ҡалған территорияларға хужа була. 1402 году Леопольд тармағында тағы ла бер ҡабат биләмәләр  бүлешеүе үткәрелә : Эрнст  Үрге Австрияны (Штирия, Каринтия  һәм    Крайнаны)  ала, ә  Фридрих IV  — Тиролде һәм  Алғы Австрияны.
1438 йылда Австрия герцогы Альбрехт V үҙенең ҡайныһы Изге Рим империя императоры Сигизмундтың  вариҫы итеп һайлана һәм  бер йыл ғына идара  итһә лә,  Габсбургтар үҙҙренең статусын император статусына тиклем күтәрә алалар. Герцог Эрнсттың улы, Изге Рим империя императоры Фридрих III, ҡабаттан 1457   йылда Альбрехт тармағы  һәм  1490  йылда  Тироль тармағы  өҙөлгәндән  һуң Габсбургтарҙың ерҙәрен  берләштерә. Шулай уҡ  Фридрих III  официаль рәүештә 1453 йылда атаһы иғлан иткән    Австрияның  эрцгерцоглыҡ статусын   раҫлай.
Маркина Светлана Сергеевна
Светлана Сергеевна Маркина (3 сентябрь 1936 йыл — 10 ғинуар 2020 йыл, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй табибы һәм ғалим-эпидемиологы. 1963—2016 йылдарҙа Роспотребнадзорҙың Г. Н. Габричесвкий исемендәге Мәскәү эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институты лабораторияһының төп ғилми хеҙмәткәре, фәнни баҫмалар авторы (1969—2017) һәм уйлап табыусыһы (1990), Мәскәү ҡала Советы депутаты.
Биографияһы
1936 йылдың 3 сентябрендә Мәскәү янында 1942 йылдың февралендәге һөжүм ваҡытында вафат булған рәссам Сергей Маркин ғаиләһендә Мәскәүҙә тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Үзбәк ССР-ында эвакуацияла була.
Бала сағында Чистопрудный бульварындағы 19-сы йортта йәшәй.
1959 йылда 1-се Мәскәү медицина институтын тамамлай, табип-эпидемиолог булып эшләй башлай.
1963 йылда Мәскәү эпидемиология һәм микробиология ғилми-тикшеренеү институтына эшкә күсә, унда 53 йыл эшләй. Практик эше тәжрибәһе уға дифтерия осраҡтарын асыҡлауға һәм профилактик һәм эпидемияға ҡаршы саралар эшләүгә ярҙам итә. СССР-ҙың бөтә төбәктәре буйлап эпидемияларҙы өйрәнеү өсөн йыш ҡына командировкаларға сыға. Үҙе анализдар үткәргән ваҡытта осраҡлы дифтерия йоҡтора.
С. С. Маркина СССР-ҙа дифтерияның эпидемиологик күҙәтеү системаһын эшләй. Был система арҡаһында һәм ғалимдарҙың һәм төрлө һөнәрле практик табиптарҙың тырышлыҡтарын берләштереү арҡаһында 1993—1996 йылдарҙа Рәсәйҙә дифтерия эпидемияһы бөтөрөлә. Маркина ҡатнашлығында дифтерияға ҡаршы вакцина һәм профилактика камиллаштырыла, был инфекцияға ҡаршы прививканың балаларға ғына түгел, шулай уҡ ололарға кәрәклеге лә иҫбатлана.
1960—1970 йылдарҙа С. С. Маркина дифтерия бактерияларының яңы фаготипиклаштырыу ысулын эшләй (Бактериофагтар ҡулланып), ул дифтерия ҡуҙғытҡыстары варианттарын бер-береһенән айырырға мөмкинлек бирә, был эпидемиологик тикшеренеүҙәрҙә уңышлы ҡулланыла. 1971 йылда уның кандидатлыҡ диссертацияһының темаһы булып «Метод фаготипирования токсигенных коринебактерий дифтерии типа gravis и его применение в эпидемиологии дифтерийной инфекции» темаһы тора. Был инфекция ҡуҙғытҡыстарының төрлө варианттарының кешенән кешегә тапшырылыуы тураһында мәғлүмәтте асыҡларға мөмкинлек бирә, бының нигеҙендә төрлө территорияларҙа эпидемиологик сылбыр тураһында аныҡ фекер йөрөтөргә мөмкин була. Был ысул инфекция сығанаҡтарын һәм уның таралыу юлдарын билдәләү өсөн ҡулланыла.
1990 йылда «Способ индикации токсигенных коринебактерий дифтерии» патентына авторҙаш була.
Добрынин Георгий Прокопьевич
Георгий Прокопьевич Добрынин (1907 йыл — май 1977 йыл) — СССР генерал-лейтенанты. ГУЛАГ етәкселәренең береһе. 1947—1951 йылдарҙа ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары идаралығы начальнигы.
Маркина Светлана Сергеевна
Биографияһы
Эпидемиологик осраҡтың анализына ул әҙерләгән ҡарашты молекуляр эпидемиологияның өлгөһө тип иҫәпләргә була, ул Рәсәйҙә 1980—1990 йылдарҙа үҫешә башлай һәм хәҙерге ваҡытта ла интенсив үҫешә.
Добрынин Георгий Прокопьевич
Биографияһы
Георгий Прокопьевич Добрынин 1907 йылда Һарытауҙа эшсе ғаиләһендә тыуған.
Маркина Светлана Сергеевна
Ғаиләһе
Ире — Чернов Андрей Андреевич (1941—2020), ғалим-геофизик.
Библиографияһы
С. С. Маркинаның тикшеренеүҙәре һәм практик эштәре төп ғилми баҫмаларҙа һәм үҙе ҡатнашҡан конференция материалдарында сағылдырыла:
Добрынин Георгий Прокопьевич
Биографияһы
1925 йылдан алып 1928 йылға тиклем Добрынин РККА сафында хеҙмәт итә : 1925 йылдың авгусынан Һарытау пехота мәктәбендә уҡый, ә 1927 йылдың авгусынан 1928 йылдың сентябренә тиклем Ульяновск пехота мәктәбендә.
1928 йылда Добрынин Ҡазандағы ОГПУ ғәскәрҙәренә хеҙмәткә инә 7 октябрҙә 25се ОГПУ полкына взвод командиры итеп тәғәйенләнә, 1930 йылдың мартында — 32-се айырым дивизионы, 1932 йылдың майында 25-се полкы командиры, ә декабрҙән Зеленодольск ҡалаһында взвод менән етәкселек итә. 1933 йылдың декабрь айында НКВД эске һағының 192-се полкы дивизионы командиры итеп тәғәйенләнә.
1939 йылдың ғинуарында Георгий Добрынин М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби Академияһын тамамлай, артабан НКВД, һуңынан СССР эске эштәр министрлығының, холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерҙар системаһында эшләй.
1939 йылдың 7 мартынан алып 1943 йылдың 15 майына тиклем СССР ГКВД Баш идаралығы начальнигы урыбаҫары булып эшләй.
1941 йылдың 13 октябрендә Георгий добрынин Мәскәү оборона зонаһының НКВД һағының Калинин секторы начальнигы итеп тәғәйенләнә. 1942 йылдың сентябренән алып армияла була, Кавказды обороналауҙа ҡатнаша.
1943 йылдың 15 майынан алып 1947 йылдың 2 сентябренә тиклем НКВД холоҡ төҙәтеү лагерҙарының Баш идаралығы начальнигы урынбаҫары була. 1944 йылдың апрель-май айҙарында Евпаторияла 6-сы оператив секторы начальнигы була, Ҡырымдан халыҡты һөрөү менән етәкселек итә, ә 1944 йылдың сентябрендә Грузия сик буйҙарынан күсереү буйынса Аспиндз оператив секторы начальнигы була.
1945 йылдың майынан алып авгусҡа тиклем Добрынин Германияла командировкала була, унда ул Мекленбург-Көнбайыш Померания ерҙәрендә НКВД оперсекторы начальнигы вазифаһын биләй.
1947 йылдың 2 сентябренән 1951 йылдың 31 ғинуарына тиклем Башҡортостанда ГУЛАГ-тың Салауат ҡалаһындағы лагерҙары идаралығы начальнигы була.
Артабан 1951—1952 йылдарҙа мөһим сәнәғәт объекттарын һәм тимер юлдарҙы һаҡлау, бер үк ваҡытта Волга-Дон каналы төҙөлөшө буйынса СССР Эске эштәр министрлығы уполномоченныйы була, 1953—1954 йылдарҙа СССР Үәүләт именлеге министрлығының ведомство һағын тикшереү һәм инспекторлау буйынса Баш идаралығы начальнигы. 1954 йылдың 30 мартынан СССР Министрҙар Советы эргәһендәге КГБ-ның 7-се идаралығы начальнигы. 1959 йылдың апреленән 1962 йылдың ғинуарына тиклем Монголия эске эштәр министрлығы эргәһендәге КГБ консультанты һәм кәңәшсеһе булып эшләй.
1962 йылдың июлендә отставкаға китә. Йәшәгән Мәскәүҙә, йәшәй, шунда 1977 йылдың майында вафат була.
Пут
Пут — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бисерть йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Урманай (Башҡортостан)
Урманай (Урманаево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 256 кеше. Почта индексы — 452668, ОКАТО коды — 80207864001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Скрипов Александр Николаевич
Скрипов Александр Николаевич (7 декабрь 1905 йыл — 1985 йыл) — СССР яҙыусыһы, шағир, тәржемәсе, уҡытыусы, тыуған яҡты өйрәнеүсе.
Биография
Александр Николаевич Скрипов 1905 йылдың 7 декабрендә Ростов өлкәһе Багаев районы Маныч-Балабинка биҫтәһендә Луганскиҙың тимер юлсы-машинисы ғаиләһендә тыуған. Бала сағы Хомутце утарында үтә, һуңынан Мечетинская станицаһындағы юғары башланғыс училищела уҡый. 1919 йылда үҙ теләге менән Ҡыҙыл Армия сафына инә.
1921 йылда комсомолға инә һәм комсомол ячейкаларын актив ойоштороусы була, ҡарауһыҙ балаларҙың яҙмышын еңеләйтеү өсөн көрәшә, ауыл советы сәркәтибе, уҡыу йорто мөдире була. Демобилизациянан һуң район халыҡ мәғарифы бүлеге инструкторы булып эшләй, һуңынан уҡытыусы эшенә күсә.
Бөйөк Ватан һуғышы осоронда А. Н. Скрипов Совет Армияһы сафында Дондағы Ростовты, Украинаны, Венаны азат итеүҙә ҡатнаша. Был ваҡытта ул күп шиғырҙарын, очерктарын, корреспонденцияларын яҙа һәм улар фронт гәзит биттәрендә баҫылып сыға.
Ижады
Скрипов иң тәүҙә "Слово о полку Игореве"ны шиғри тәржемә итеүе менән билдәле, ул беренсе тапҡыр 1939 йылда «Литературный Ростов» альманахында баҫылып сыға. Артабан Скрипов был тәржемәһен бер нисә тапҡыр шымартып яҙа. Уның тәржемәһе бер нисә тапҡыр ҡайтанан баҫтырыла. Скрипов шулай уҡ — боронғо рус әҙәбиәте иҫтәлеге булған «Задонщина» шиғри тәржемәһенең авторы. Ул «На просторах Дикого поля» тарихи-крайҙы өйрәнеү очерктарын яҙа, ҡалмыҡ халыҡ әкиәттәрен әҙәби эшкәртә, Дондағы Граждандар һуғышы тураһындағы «В степның просторах» романын, ХII быуаттағы Киев Русе тураһындағы «Рождение песни» повесын яҙа.
Наградалар
Александр Николаевич Скрипов Ҡыҙыл йондоҙ ордены, «Хеҙмәт батырлығы өсөн» көмөш миҙалы, «Германияны еңгән өсөн», «Венаны алған өсөн» һәм ВСХВ-ның бронза миҙалы, шулай уҡ ВЛКСМ Үҙәк комитетының, Педагогия фәндәре академияһының, РСФСР Мәғариф министрлығы һәм башҡаларҙың Маҡтау грамоталары менән бүләкләнгән.
Демичева Раиса Николаевна
Демичева Раиса Николаевна (20 ғинуар 1928 йыл — 9 август 1995 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1963—1978 һәм 1981—1987 йылдарҙа Дәүләкән районының «Коммунар» колхозы бригадиры. РСФСР-ҙың туғыҙынсы саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1975—1980). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1943 йылда Дәүләкән районының «Новый быт» колхозында башлай. 1951—1953 йылдарҙа «Дружба» колхозында сусҡа ҡараусы булып эшләй. 1953—1968 йылдарҙа — «Коммунар» колхозында комплекслы бригада бригадиры, 1968—1969 йылдарҙа — колхозсы, клуб мөдире, 1969 йылда ҡабат Дәүләкән районының «Коммунар» колхозы комплекслы бригадаһын етәкләй.
Колхоздың комплекслы бригадаһы бригадиры булып эшләгәндә, Р. Н. Демичева малсылыҡ һәм игенселек культураһын күтәреү мәсьәләһенә, ауыл хужалығы ерҙәренең һәр гектарын рациональ ҡулланыуға ҙур иғтибар бүлә. Фән, техника һәм алдынғы тәжрибә ҡаҙаныштарын киң ҡулланып, ауыл хужалығы эштәрен юғары агротехник кимәлдә үткәреп, Р. Н. Демичева етәкләгән бригада ауыл хужалығы культураларынан йылдан-йыл юғары уңыш алыуға өлгәшә, һигеҙенсе биш йыллыҡ осоронда (1966—1970) планда ҡаралған 48 219 центнер урынына 69 936 центнер иген етештерә һәм дәүләткә планда ҡаралған 24 000 центнер урынына 38 051 центнер иген һата.
1969 йылда иген культураларының уңышы гектарынан 20 центнерҙан артып китә, ферма буйынса һәр фураж һыйырынан 3126 килограмм һөт һауыла, һәр тауыҡтан 152 йомортҡа алына. 1970 йылда бригада дәүләткә план буйынса 5 000 центнер урынына 9111центнер иген һата, һөт — план буйынса 2 233 центнер урынына 3 531 центнер һатыла. Биш йыл эсендә һәр һыйырҙан уртаса һауым план буйынса 2 125 килограмм урынына 2 858 килограмм тәшкил итә, ә 1970 йылда һәр һыйырҙан 3 217 килограмм һөт һауыла. Р. Н. Демичеваның хеҙмәте һәм ул етәкләгән бригада эше, «Коммунар» колхозына 1966—1970 йылдарҙа иген етештереү буйынса бирелгән планды 130 процентҡа, ит етештереү планын — 120 процентҡа, һөттөкөн — 112 процентҡа, йомортҡаны — 140 процентҡа һәм һатыу буйынса ярашлы рәүештә 135, 119, 112, 158 процентҡа үтәргә булышлыҡ итә.
Ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм дәүләткә игенселек һәм малсылыҡ продукттарын һатыу буйынса биш йыллыҡ планды үтәүҙә өлгәшкән ҙур уңыштары өсөн, 1971 йылдың 8 апрелендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән, Р. Н. Демичеваға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
1978 йылдан алып 1983 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем Башҡортостандың Дәүләкән районы Сергиополь ауыл Советы рәйесе булып эшләй.
1995 йылдың 9 авгусында вафат була.
Аҡсәйет
Почта индексы — 452830, ОКАТО коды — 80250810001.
Ауылға нигеҙҙе Ирәкте ырыуы башҡорттары һалған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (97 %) йәшәй.
Тарихы
XVIII быуат башында Уҫы даруғаһы Ирәкте улусы башҡорттары үҙ биләмәләрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса Уран улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә) ауылға нигеҙ һалған. Аҡсәйет ауылына исем биргән аңлашылмаған сәбәптәр арҡаһында ревизияла иҫәпкә алынмаған, Крәҫтиәндәр һуғышы (1773-1775) йылдарында Ирәкте улусы халҡы  пугачевсылар яҡлы булыуы яҡшы билдәле. Улар араһында, башҡорттарҙан тыш, 4 яһаҡлы татар ҙа булған. 1834 йылғы ревизия һөҙөмтәләре буйынса, бында 22 ир-егет һәм 20 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән 4 типтәр йорто ла булған. Уларҙың ата-бабалары бында Өфө провинция канцелярияһының 1747 йылдың 24 июнендәге указы буйынса ҡабул ителгән. Үрҙә телгә алынған 4 яһаҡлы пугачевсылар яҡлы татар типтәрҙәр ҡатламына күсә, йәғни улар үҙҙәренең общинаһынан (ауылдан ғына түгел) ғына түгел, ә үҙҙәренең ҡатламынан сыға. Шулай итеп улар, «яңы типтәр»  ҡатламдың бөтә хоҡуҡтарын һәм бурыстарын үҙ өҫтөнә алған. Татар типтәрҙәре Аҡсәйет ауылында «башҡорттар менән бергә» йәшәгән. Ауыл был датанан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килгән.
1834 йылғы ревизия буйынса 4 татар типтәрҙәренең исемдәре билдәле. 1)53 йәшлек Абдрахман Ҡантутанов һәм уның туғандары: 50 йәшлек Әбдрәхим (уның улы Зәйнәғәбдин, 2 йәш), 36 йәшлек Байрамғол. 2) Ибраһим Мусин (1749-1832 йылдар); уның улдары: 55 йәшлек Хисаметдин, 43 йәшлек Ниғмәтулла (уның улдары: Зәйнулла, Әхмәтулла); уларҙың туғандары: 35 йәшлек Ғәлиулла (уның балалары: 4 йәшлек Фазуллайәш, 7 йәшлек Вәлиулла); 30 йәшлек Вәлиәтмөхәмәт; 21 йәшлек Ғәлиша (уның улы Ғәбделшафиҡ). 3) Рафиҡ Мусин (1772-1819 йылдар), 19 йәшлек улы Ардыуан. 4) Ғалим Рафиҡов, 39 йәш; улдары: 9 йәшлек Мөхәмәтәмин, 3 йәшлек Сәфәрғәлий, 2 йәшлек Мөхәмәтрәхим. Фәхритдин Рафиҡов, 53 йәш (улдары: 21 йәшлек Мөхәмәтсадиҡ, 3 йәшлект Дәүләтбай).
1811 йылда 41 йортта 123 башҡорт күрһәтелгән (VI ревизия ҡатын-ҡыҙҙарҙы иҫәпкә алмаған). VIII ревизии 136 башҡорт һәм 147 башҡорт ҡатын-ҡыҙы булыуын билдәләй. Типтәрҙәр һаны: 42 кеше йәки 14,8%. 1850 йылда 280 башҡорт иҫәпләнә, 1859 йылда - 254 кеше. 26 кеше кәмеүен Сорғолдо ауылы барлыҡҡа килеүе менән аңлатып була, 1843 йылда унда 8 ғаилә күсеп ултыра. Артабан Аҡсәйеткә күсеп килеүселәр арта. 1870 йылда 503 кеше теркәлгән.
1920 йылда халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында милләте билдәләнмәгән 1454 кеше теркәлгән. Ул ваҡытта 293 хужалыҡ булған. 1920 йылда ауыл Урал өлкәһе составында була. Биш йылдан һуң дөйөм йорт-хужалыҡтар һанын ғына күрһәтелгән (234).
Документтарҙа, аҡсәйет-ирәктеләр икенсе башҡорт улусы Урандың аҫаба ерендә йәшәгән, тип телгә алына.
Мәсет XIX быуат башынан алып билдәле. Шул быуаттың 70-се йылдарында 90-сы йортло ауылда 2 «училище», йәғни мәсет эргәһендә 2 мәктәп-мәктәп эшләгән.
Әбдиев
Әбдиев — фамилия.
Симбирис-хеви
Симбирис-хеви — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Хзан-ор йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кат-Гун-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишбулды
Ишбулды — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының уң ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Надеждин (Йылайыр районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ирәндек айыуы
«Ирәндек айыуы» — Башҡортостандың Баймаҡ районы Күсей ауылында табылған 5 кг-лыҡ алтын киҫәге. thumb|right
1992 йылдың сентябрендә механизатор Радик Ишбулды улы Үтәғолов баҫыуҙа биш килограмм самаһы тартҡан алтын киҫәге табып ала. Алтын киҫәген трактор һабаны тупраҡ аҫтынан килтереп сығара. Тракторсы Радик был «таш киҫәге»н бер нисә көн трактор кабинаһында, майлы сепрәккә төрөп йөрөтә. Олораҡ кешеләргә күрһәтеп, алтын икәнен белгәc, дәүләткә тапшырырға була. Хәҙер ул алтын Өфөлә Милли музейҙа һаҡлана һәм Башҡортостан республикаһының һәм Рәсәй федерацияһының милли ҡаҙанышы булып һанала.
Һәр алтын киҫәге ғәжәйеп тәбиғәт ҡомартҡыһы булып һанала һәм үҙ хаҡына ҡарағанда күпкә ҡиммәтерәк баһалана, ҙурыраҡ булған һайын, уның хаҡы ла арифметик прогрессия буйынса арта бара. Ул фән өсөн дә бик ҡыҙыҡлы. Эре алтын киҫәктәренә ғәҙәттә исем бирелә. Был алтын киҫәгенә кемдер «Ирәндек айыуы» тигән исем биреп өлгөргән дә инде. Алтын киҫәгенең ауырлығы — 4 880,06 грамм. Ләкин уның 4,58 һәм 1,31 грамлыҡ ике өлөшө «өҙөп» алынған. Уға ҡарамаҫтан әлеге ваҡытта улары ла иҫән һаҡланған. Формаһы менән ул табала бешкән ҙур ҡоймаҡты хәтерләтә. Оҙонлоғо — 31 см, киңлеге — 18,5 см, ҡалынлығы төрлөсә — ярты см-ҙан 1,5 см-ға етә.
Оло Каталамба-Ю
Оло Каталамба-Ю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы
Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улы — табип. Башҡорттарҙан тәүге медицина докторы (1862).
Биографияһы
Әбдиев Әхмәтйән Әбделғәлләм улының биографияһы буйынса мәғлүмәттәр аҙ.
1856 йылдан Башҡорт ғәскәрендә штаттан тыш табип булып эшләй.
1862 йылда Ырымбур ҡалаһына участка табибы булып эшләргә саҡыртыла. Силәбе өйәҙенең (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Мәтәл ауылында, һуңы­раҡ Бөрө өйәҙенең (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө районы) Әсән ауылында табип булып эшләй.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Козинка (Соть ҡушылдығы)
Козинка  — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Соть йылғаһының уң ярына тамағынан 119 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.