cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Палиашвили исемендәге Грузин опера һәм балет театры
Театрҙың тарихы
Грузияла Совет власы урынлашҡандан һуң, театр милли музыка мәҙәниәт үҙәгенә әүерелә. Театр сәхнәһендә беренсе тапҡыр грузин композиторҙарының опералары ҡуйыла: Захарий Палиашвилиҙың «Абесалом и Этери» (1919) һәм «Даиси» (1923), Долидзеның «Кето и Котэ»  (1919), Аракишвилиҙың «Сказание о Шота Руставели»  (1919), М. Баланчивадзеның «Коварная Тамара»  (1926), Цинцадзеның «Отшельник» (И. Г. Чавчавадзеның шул уҡ исемдәге поэмаһы буйынса, 1972) опералары.
1937 йылда театрға Захарий Палиашвили исеме бирелә. Шул уҡ йылда театр  Ленин ордены менән наградлана.
1938 йылда Тактакишвилиҙың  «Малтаква» балетын рәссам  Тамара Абакелия биҙәй.
1946 һәм 1947 йылда Серго Кобуладзе театр менән хеҙмәттәшлек итә. Ул  Мшевелидзеның «Сказание о Тариэле»  операһын (1946) һәм Киладзеның «Синатле» балетын (1947) биҙәй. Был спектаклдәрҙең һәр береһе өсөн Кобуладзе  Сталин премияһы менән наградлана.
Театрҙа опера спектаклдәрен Николай Смолич ҡуя.
Театр труппаһы
1851—1880 йылдарҙа  театр сәхнәһендә итальян опера артистарынан торған труппа эшләй. 1880 йылда ул урыҫ труппаһына алмашына.
Театрҙың балет  труппаһында  СССР-ҙың буласаҡ халыҡ артистары һәм  Грузия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә нигеҙ һаласаҡ Нино Рамишвили менән Илья Сухишвили ижади эшмәкәрлеген башлай.
Һылтанмалар
Тбилисская опера - история создания
Ҡыҙылъяр (йылға)
Ҡыҙылъяр — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы Учалы районы биләмәләрендә аға. Йылға Бирсә йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инештән Верхнеурал һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Козырь
Кесе Козырь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Козырь йылғаһының һул ярына тамағынан 3,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Берёзовка (Йылайыр районы)
Берёзовка (Березовка) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 453683, ОКАТО коды — 80227821002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса милләттең күпселеге урыҫтар (94 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға 18 быуат уртаһында Кананикольск заводы эргәһендәге торама булараҡ нигеҙ һалына. 1866 йылда 3 йортта 16 кеше йәшәгән.
Негев
Негев (הנגב [һaˈnegev], [һanˈnɛɣɛv]; النقب‎‎; ән-Нәҡаб, ән-Нәҡб) — Яҡын Көнсығыштағы  сүллек, Израилдә урынлашҡан (территорияһының 60 проценты самаһын биләй). Майҙаны — 12 000 км². Негев көнсығыштан — Арава үҙәне, көньяҡтан — Акаба (Эйлат) ҡултығы, көнбайыштан  Урта диңгеҙ һәм Синай сүллеге менән сикләнгән, төньяҡта Йәһүҙиә сүллегенә, Йәһүҙиә тауҙарына һәм яр байы тигеҙлегенә тиклем йәйрәп ята. Негев сиктәрен шартлы тип табырға була — атап әйткәндә, көнсығыш һәм көнбайыш сиктәрен халыҡ-ара сиктәр буйлап үткәреү ҡабул ителгән. Негев төбәген  Негевтың үҙенә һәм  Төньяҡ  Негевҡа бүлеп йөрөтәләр.
«Негев» һүҙе Торала «көньяҡ»ты, ә тәржемәһе «ҡоро» тигәнде аңлата.
Геология күҙлегенән Негев — диңгеҙ кимәленән 600—800метр өҫтә ятҡан яйла. Бурташ менән ҡапланған был сүлле төбәккә арид денудацияһының төрлө формалары хас. Әйтәйек, тик Негевта һәм  Синайҙа ғына «махтешим» (эрозияланыу кратерҙары) осрай. Махтештар — ул  тигеҙ текә ярлы тәрән овал уйһыуҙар. Шундайҙарҙан Рамон махтешы тип аталғандың, мәҫәлән, тәрәнлеге  300 м, киңлеге 8 км һәм буйы 40 км. Улар карст принцибы буйынса яһалған: ер аҫты ағымдары йомшағыраҡ түбәнге ҡая ҡатламдарын йыуған, шунан ҡатыраҡ өҫкө ҡатламдар соҡор яһап емерелеп төшкән.
Негевтың төньяғындағы Ятир урман массивы  илдәге иң ҙур урмандарҙың береһе һанала. Ағастар  1964 йылда ултыртыла башлай, уларҙың һаны  дүрт миллиондан ашыу төпкә еткән.
2011 йылда Израиль хөкүмәте  «Правер — Бегин планы»н  хуплай, был план Негевтағы бәҙүән берлектәренә рәсми статус биреү, иҡтисади үҫтереү, ергә милек хоҡуғын хәл итеү маҡсатын ҡуя. План сиктәрендә, атап әйткәндә, бәҙүән тораҡтарының бер өлөшөн ҡайһы берҙәрен таныу ҡарала, әммә бөтә Израилдәге 40—70мең бәҙеүәнде дәүләт тарафынан танылмаған тораҡтарҙан танылған урындағы советтарға компенсация түләп күсереү ҙә күҙҙә тотола . Был планды ҡабул итеү һөҙөмтәһендә протестар  һәм Израилде расизмда ғәйепләүҙәр башлана.
Ведерниковка
Ведерниковка (Ведерниковский) — Башҡортостандың Стәрлетамаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 453155, ОКАТО коды — 80249868011.
Тинева
Тинева (Тилева, Тиневская, Тиньга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Выя йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йәш Польша
«Йәш Польша» (Młoda Polska) — исеме 1891—1918 йылдарҙағы Польшаның әҙәбиәте, сәнғәте һәм музыкаһы үҫешенең модернизм менән бәйле осоро. Был исем Йәш Германия, Йәш Скандинавия һәм башҡаларҙың исеменә оҡшатып алынған. Мәҙәниәттәге был ағым натурализм, импрессионизм, символизм, экспрессионизм, неоклассицизмдың Польша мәҙәниәтенә ныҡ позитив йоғонто яһағанынан килеп сыҡҡан. «Йәш Польшаның» программаһы бер төрлө генә булмаһа ла, уларҙы тормоштоң гармонияһыҙлығын тойоу, ижади азатлыҡты раҫлау, рәссамдың бойондороҡһоҙлоғон төрлө яңы әҙәби саралар аша күрһәтеу, мещан йәмғиәтенә һәм уның әхлаҡ нормаларына ҡаршы сығыу тойғолары берләштереп торған. Был ағым бигерәк тә Польша сәнғәтендә, әҙәбиәтендә (шиғриәтендә), музыкаһында, театрында үҙ кәүҙәләнешен тапҡан.
Ваҡыт сиктәре
XIX—XX быуаттарҙың сиге — Польша йәмғиәте һәм әҙәбиәте тормошонда үҙенсәлекле бер осор булып торған ваҡыт. «Йәш Польшаның» биләп торған ваҡыт сиктәрен күп тикшеренеүселәр күп төрлө һанап, уның ваҡытын аныҡ ҡына билдәләй алмағандар.. Казимеж Выка «Характеристика периода Молодой Польши» тигән тәнҡит хеҙмәтендә бер ниндәй әҙәби дата ла Адам Мицкевичтың «Стихи» китабының сығып, әҙәбиәттә романтизмға ҡырҡа боролош яһауының датаһын әйтә алмаған кеүек, «Йәш Польшаның» да барлыҡҡа килеү датаһын аныҡ ҡына әйтеп булмай тигән.
Казимеж Выка шартлы рәүештә был осор башланыуҙы 1890 йыл менән билдәләгән, шулай ҙа ул былай тип яҙған: "Юғарыла күрһәтелгән дата әҙәбиәттә йә булмаһа сәйәси тормошта булған бер ниндәй ҙә хәл-ваҡиға, күренеш менән бәйле тугел. Ул бары тик шуны раҫлай: XIX быуаттың һуңғы ун йыллығы «Йәш Польша» ағымы менән бәйле күренештәрҙе үҙ эсенә алған, шунлыҡтан 1895—1900 йылдарҙа әҙәбиәтте тыуҙырыусы быуын төп ролде уйнай башлай һәм ул иң беренселәрҙән булып тора.
Юлиан Кшижановский ҙа шул уҡ датаны үҙенең: «Польский неоромантизм 1890—1915» тигән монографияһында күрһәткән. Антоний Потоцкий ҙа 1890 йылды әҙәбиәттәге ике үҫеш осороноң сиге итеп күрһәткән. Казимеж Чаховский «Образ современной польской литературы» китабында боролош датаһы итеп 1884 йылды күрһәткән. Был йылда натурализмдың тәүге теоретик һәм әҙәби күренештәре барлыҡҡа килеүе тураһында яҙған. Әммә Польша натурализмы тарихында иң әһәмиәтле факт булып Адольф Дыгасиньскийҙың (1884), Антония Сыгетиньскийҙың (1883), әҙәбиәткә аяҡ баҫып, яҙа башлауҙары тора. Ә «Йәш Польша» яҙыусылары бары тик 1890 йылда ғына әҙәбиәткә аяҡ баҫа башлайҙар: 1888 йылда Ян Каспровичтың «Стихи» китабы, Казимеж Пшервы-Тетмайерҙың 1891 һәм 1894 йылда тәүге ике йыйынтығы сыға. Зенон Пшесмыцкийҙың (Мириам) Метерлинк тураһындағы китабы 1891 йылда, Станислав Пшибышевскиҙың «Из психологии творческой личности» китабы — 1892 йылда сыға. "Был факттарға әҙәби мәҙәниәт тарихынан тағы ла ошо даталарҙы өҫтәргә була: 1893 (Тадеуш Павликовский Краков театрының яңы бинаһында директор посын биләй), 1895 (Юлиан Фалат Нәфис сәнғәт мәктәбенең директоры булып эшләй башлай).
«Йәш Польшаның» тамамланыу датаһы ла билдәле түгел. Хәйер, күп кенә әҙәбиәт тарихсылары 1918 йылды был ағымдың тамамланыу йылы итеп иҫәпләйҙәр. Әммә был бик бәхәсле иҫәп. «Йәш поляктарҙың» таныҡлы күбеһе: Реймонт, Каспрович, Жеромский, Стафф, Берент, Анджей Струг — Беренсе һәм икенсе бөтә донъя һуғыштары араһында ла бик уңышлы һәм әүҙем эшләгәндәр. Шуға миҫал булып, Польша реалистик прозаһының данлыҡлы әҫәрҙәре булып Сенкевич, Прус, Ожешко әҫәрҙәре тора. Уларҙың әҫәрҙәре модернизм лирикаһының иң юғары нөктәһенә тиклем үҫешкән ваҡыты менән бер үк осорҙа яҙылған.
«Йәш Польша» осоро ҡырҡа икегә бүленә: 1905 йылдағы революцияға тиклемге һәм унан һуңғы осор. 1905 йылдан алып поляк әҙәбиәтендә революция йоғонтоһонда ҙур үҙгәрештәр була, бер генә поляк яҙыусыһы ла әҫәрҙәренең тематикаһында, проблематикаһында, хатта формаһында ла был осорға ышаныс күрһәтеү, тормошҡа ашмаҫ хыялдар менән йәшәү, был хыялдарҙың селпәрәмә ватылыуы арҡаһында йәшәү йәмен-тәмен юғалтыу кеүек күренештәрҙе кәүҙәләндермәйсә үтә алмаған.
Төшөсәнең барлыҡҡа килеүе һәм мәғәнәһе
«Йәш Польша» әҙәбиәттәге, музыкалағы театрҙағы ағымды ғына түгел, ә әҙәби мөхиттәге тормош стилен дә аңлатҡан. Мәҙәниәттәге йәш быуынды Краковтың «Жиче» журналында Артур Гурский үҙенең мәҡәләләр циклында иң беренсе булып атаған. Яңы сәнғәт поляк милли характерлы, йәштәргә генә хас дәртле, ялҡынлы булырға тейеш тип яҙған. Беренсе тапҡыр ошо исем менән Пшибышевский янында тупланған Краков модернистарын атай башлағандар.Үҙ заманының әҙәбиәте тураһында фекер йөрөткәндә ике быуат араһындағы поляк тәнҡитсеһе Ян Лорентович «йәш» һүҙенә шундай мәғәнә һалған: "Кем тормоштоң иҫкесә ағыуынан баш тарта, кем иҫкергән әҙәби хөрәфәттәрҙән ситләшә, үҙенең шәхсәнлеген яулап ала —шул «йәш» була ". Үҙ йөҙөңдө яулап, даулап алыу законлы рәүештә "йәш поляктарҙың " әҙәби ҡыланыштарына, әҙәби алымдарына быға тиклем булмаған йүнәлештә эшләргә мөмкинлек биргән күренеш.
Ларьковка
Ларьковка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оньта йылғаһының һул ярына тамағынан 7,4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосьва йылғаһы, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чичен-Ица
Чиче́н-Ица́ (Chichén Itzá, Chichen Itzā, юк. Chi’ch'èen Ìitsha) — майяларҙың сәйәси һәм мәҙәни үҙәге. Мексикала Юкатан ярымутрауының төньяғында, Мерида ҡалаһынан көнсығышҡа табан 120 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ица ҡәүеменең изге ҡалаһы.
2007 йылда New Open World Corporation ойошмаһы тарафынан уҙғарылған һораунамә һөҙөмтәләре буйынса, ҡала Донъяның ете яңы мөғжизәһе тип танылған.
Атамаһы
Майя телдәрендә Чичен-Ица «Ица ҡоҙоғоноң (шишмәһенең) тамағында» йәки «Һыу сихырсылары ҡоҙоғоноң ауыҙы» тип аңлатыла. Чи — «ауыҙ» йәғни «[бер нимәнең] сите», ә чен ҡоҙоҡ/һыу сығанағы тигәнде аңлатыуы мөмкин. Ица ҡәүеме бер осорҙа ҡала тирәләй урынлашҡан төбәктә сәйәси һәм иҡтисади өҫтөнлөккә ирешкән. Ица атамаһы моғайын «сихырсы, тылсымсы» тип, ә анығыраҡ иц — «сыхырсы» һәм xa — «һыу» тип аңлатыла.
Чилам-Балам кодексында ҡаланың башҡа атамаһы күрһәтелә, бәлки ул Ица гегемонияһы башланғанға тиклем ҡулланылған. Ләкин орфография ҡағиҙәләре аҙаҡҡаса асыҡланып бөтмәгәс, бер нисә варианты булған яҡынса исеме генә билдәле: Юук Ябнал (Ете бөйөк йорт), Юук Хаб Нал (Ете ҡыуаҡлы урын), Юукуабнал (Ете бөйөк хаким) һәм Ук Абнал (Абналдың ете юлы). Был исем майяларҙың һуңғы классик осороноң каллиграфик тексында телгә алына.
Тарихы
Яҡынса 455 йылда нигеҙ һалыныуы мөмкин. Ҡаланы шартлы рәүештә ике төркөмгә бүлергә була. Беренсеһенә беҙҙең эраның VI—VII быуаттарына һәм майя мәҙәниәте осорона ҡараған бина-ҡаралтылар инә. Икенсе төркөм биналары беҙҙең эраның X—XI быуаттарында тольтектар дәүеренә ҡарай.
1194 йылдан һуң ҡала тулыһынса бушай. Быға нимә сәбәпсе булғаны тураһында аныҡ мәғлүмәттәр юҡ. Мексика биләмәһенә баҫып ингән испан яулап алыусыларының сәйәсәте манускрипттарҙы яндырыуҙы һәм майя халҡының дин әһелдәрен үлтереүҙе үҙ эсенә алған. Әммә археологтар асыҡлауынса, Чичен-Ица XIII быуатта һөжүмгә дусар ителә һәм талана, шул уҡ ваҡытта ҡаланың күрше төбәктәргә иҡтисади йоғонтоһо кәмей башлай, моғайын, был ҡала элитаһының тамамланыуына һәм Чичен-Ицаның бөлгөнлөккә төшөүенә килтергәндер. Мексикаға испандар баҫып ингәс, улар ҡаланы буш тапҡан, ләкин, испан сығанаҡтарына ярашлы, ҡаланың үҙендә йәки уның тирәһендә майяларҙың компактлы биләмәләре урынлашҡан булған. Испания сығанаҡтары раҫлауынса, ҡала емереклектәре индеецтар өсөн изге урынға әүерелгән.
Сәйәси ҡоролошо һәм иҡтисады
1980-се йылдарҙа археологтар һуңғы классик осорҙағы күпселек ҡалаларҙан айырмалы рәүештә Чичен-Ица бер генә хаким йәки династия тарафынан контролдә тотолмаған, тигән һығымтаға килгән. Уның урынына совет булған, уның составына элиталы каста вәкилдәре ингән. Теория 1990-сы йылдарҙа ла популяр булып ҡала, ләкин һуңынан һорау ҡуйыла, сөнки һуңғы ваҡытта майяларҙың башҡа ҡалаларындағы кеүек үк традицион идара итеү формаһына дәлилдәр күбәйә.
Чичи-Ица үҙенең сәскә атҡан осоронда ҡеүәтле иҡтисади держава булып ҡала, уның йоғонтоһо майяларҙың төньяҡ ерҙәренә тарала, атап әйткәндә, ҡала халҡы һирәк осраған тау тоҡомдарын һәм металдарҙы — Мексиканың үҙәк өлөшөндә генә осраған обсидианды һәм көнбайыш-үҙәк Американан алтынды сығара алған. Беҙҙең эраның 900 һәм 1050 йылдары араһында Чичен-Ица төньяҡ һәм үҙәк Юкатандың иҡтисадын контролдә тотоусы иҡтисади державаға һәм сауҙа оазисына әүерелә.
Архитектура ҡомартҡылары
Чичен-Ица территорияһында бер нисә тапҡыр археологик ҡаҙыу эштәре алып барылған, һөҙөмтәлә майя-тольтектарҙың архитектура ҡомартҡылары асыла:
Шулай уҡ үҙенсәлекле пластик формаларҙы стилләштерелгән илаһтар һындары, үҫемлек һәм геометрик орнаментикаға бай рельефтар, ваҡ пластика һәм художестволы кәсептәр әҫәрҙәре һаҡланып ҡалған.
Хәҙерге хәле
Чичен-Ица ЮНЕСКО тарафынан донъяның мәҙәни мираҫ объекты тип танылған һәм туристар араһында популярлыҡ буйынса Мексикала икенсе археологик ҡаҙылмалар урыны булып тора.
Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов
Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов (1721 йыл; башҡа сығанаҡтар мәғлүмәттәре буйынса, 1722йыл - ?) Рәсәйҙең Уҫы даруғаһы Ишбулды ауылында (Яңауыл районы) 1721 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1722 йылда) тыуған. Батша Рәсәйенең крәҫтиәндәрғә ҡарата алып барған сәйәсәтенә ҡаршылыҡ күрһәтеп, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр ихтилалында ҡатнашыусы. Ихтилал башлығы Е. Пугачев ғәскәренең полковнигы. Милләте буйынса - типтәр.
Биографияһы
1773 йылдың ноябрендә, батша сәйәсәте менән риза булмайынса крәҫтиәндәр ихтилалына ҡушылып китә. Ҡаранай Моратов менән Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов отрядтары 1773 йылдың декабрендә Ҡазан губернаһының Сарапул ҡалаһы өсөн һуғыша һәм ҡаланы баҫып ала. 1774 йылдың яҙ һәм йәй айҙарында уның отряды Бәхтейәр Ҡанҡаев отряды менән берлектә Башҡортостандың төньяҡ‑көнбайышында ҡаты һуғыш алып бара. Ул үҙе, халыҡ араһында йөрөп, ихтилал етәксеһе Емельян Пугачёвтың төп халыҡ ғәскәренә Ҡазан һәм Өфө губерналары кешеләрен өгөтләп йыя. 1774 йылдың июнь—сентябрь айҙарында Йәрмәхәммәт Ҡәҙермәтов ғәскәре Бөрө ҡалаһын алыуҙа ҡатнаша. А. А. Якубович етәкселегендәге Рус армияһы ғәскәрҙәренә ҡаршы Бөрө ҡалаһы өсөн алышта, Ҡазан өсөн барған ҡаты һуғыштарҙа алыша. Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов шулай уҡ Уҫы даруғаһы Йәлдәк волосы Мүзәк ауылы (хәҙерге Краснокама районы)янында барған И. Г. Штерич етәкселегендәге батша хөкүмәте ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәштә лә ҡатнаша. 1774 йылдың ноябрендә Йәрмәхәммәт Ҡәҙермәтов Батша йәнәптәре алдындағы ғәйебен таный һәм батша ғәскәренә үҙе теләп бирелә. Ихтилалдың әүҙем ҡатнашыусыһы Йәрмөхәммәт Ҡәҙермәтов оҙаҡ ваҡытҠазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. 1775 йылдың 31 майында Рәсәй Сенатының Йәшерен экспедицияһы ҡарары менән төрмәнән азат ителә. Артабанғы яҙмышы тарихсыларға билдәһеҙ ҡалған.
Хужамәт
Хужамәт (Күзәмбәт, Ҡужөмбәт ; Хужамәт, Кузембетьево) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.
География
Ауыл Урғаҙы йылғаһы буйында, Ҡазан—Өфө автомобиль юлында, Минзәлә ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 24 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауыл кешеләре 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында әүҙем ҡатнаша.
XX быуат башында ауылда мәсет (1836 йылдан билдәле), мәктәп, мәҙрәсә, 3 һыу тирмәне, 20 кибет, почта станцияһы, тимерлек, баҙар теркәлгән.
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.
Халҡы
1795 йылда ауылда 80 башҡорт һәм 78 типтәр; 1834 йылда — 119 ир затлы башҡорт һәм 67 типтәр; 1870 йылда — 193 башҡорт, 207 типтәр һәм 47 татар; 1912 йылда — 265 башҡорт, 435 типтәр һәм 72 татар иҫәпләнгән.
Заморуев Георгий Михайлович
Заморуев Георгий Михайлович (8 март 1904 йыл — 21 ноябрь 1959 йыл) — ғалим-инженер. Техник фәндәр докторы, профессор (1958).
Биографияһы
1904 йылдың 24 февралендә (яңы стиль буйынса 8 март) Рәсәй империяһының Екатеринослав ҡалаһында тыуған.
Белеме
1-се Екатеринослав классик гимназияһын, унан һуң 1926 йылда Днепропетровск халыҡ мәғарифы институтын (хәҙер Олесь Гончар исемендәге Днепр милли университеты) «химия» һөнәре буйынса тамамлаған. 1929 йылда Ленинград политехник университетында (хәҙер Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты) «ҡара металдар металлургияһы» һөнәре буйынса икенсе юғары белем ала. 1938 йылда ғилми баҫмалар йыйынтығы буйынса диссертация яҡламайынса «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһе бирелә. 1956 йылда Мәскәү ҡорос һәм иретмәләр институтында (хәҙер Милли тикшеренеү технология университеты «МИСиС») «Структурные изменения поверхностных слоев стальных тел при изнашивании (трении)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм уға профессор исеме бирелә
Эшмәкәрлеге
Ленинград политехник университетын тамамлағас, «Большевик» (хәҙерге Обухов заводы) Ленингард заводының металлогрфик лабораторияһында эшләй. 1933—1934 йылдарҙа Украина ССР-ы Донецк өлкәһенең Константинов ҡалаһында М. В. Фрунзе исемендәге металлургия заводының (хәҙер Константинов суйын ҡойоу заводы) металлогрфия һәм механика лаборатория һы начальнигы була. Ленинградҡа ҡайтып, 1936—1938 йылдарҙа «Пневматика» заводының лаборатория начальнигы була.
1938 йылда Магнитогорскиға ебәрелә, унда Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Магнитогорск металлургия комбинатында броня ҡоросон етештереүҙе үҙләштереүҙә ҡатнаша, бер үк ваҡытта 1-се махсус бюроның термик секторында начальник урынбаҫары була. Ул термик эшкәртеү процесының технологияһын тәҡдим итә, был ысул легирлы ҡоростоң меңләгән тоннаһын экономияларға мөмкинлек бирә.
1938 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтына (МДМИ, хәҙер Магнитогорск дәүләт техник университеты) саҡырыла, унда ғүмеренең аҙағына тиклем металдарҙы өйрәнеүсе фән һәм термик эшкәртеү кафедраһы мөдире була. 1944 йылдан 1948 йылға тиклем институт директорының фәнни-уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары вазифаһын биләй. 70-тән ашыу ғилми хеҙмәт авторы, бер нисә фән кандидаты тәрбиәләй, улар араһында МДМИ-ла уҡытыу эштәре буйынса проректор булған Дмитрий Михайлович Златоустовский ҙа бар.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, 1947—1951 йылдарҙа юғары мәктәп һәм ғилми учреждениелар хеҙмәткәрҙәре профсоюзының Силәбе өлкә комитеты президиумы ағзаһы була.
1959 йылдың 21 ноябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Уң яр буйы ҡала зыяратында ерләнгән, һуңынан бында уның менән йәнәш ҡатыны ла ерләнә
Брянск фронты
Брянск фронты — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы СССР Союзы Хәрби көстәре Ҡыҙыл армияһының (РККА) оператив формированиеһы (берләшмә, фронт). 1941 йылдың 14 авгусында Үҙәк һәм Резерв фронтарының тоташҡан урынында булдырылаа, шул уҡ йылдың 10 ноябрендә бөтөрөлә. 1941 йылдың 24 декабрендә ҡабаттан булдырыла, 1943 йылдың 12 мартында Резерв фронты итеп үҙгәртелә (икенсе формалашыу). Өсөнсө формирование — 1943 йылдың 10 октябрендә Прибалтика фронты итеп үҙгәртелә.
Беренсе формирование
1941 йылдың 14 авгусында Брянск йүнәлешен ҡаплау өсөн Үҙәк һәм Резерв фронттарының тоташҡан урынында барлыҡҡа килә. Идара итеү ҡоролошон (штаб, хеҙмәт бүлектәре, отделениелар) булдырыу маҡсатында 20-се уҡсылар корпусы ҡалдыҡтары һәм 25-се мехкорпусы штабы йүнәлтелә. Штаб-фатиры — Брянск.
Фронт командующийы итеп генерал-лейтенант А. И. Еременко, штаб начальнигы — генерал-майор Г. Ф. Захаров, фронттың артиллерия начальнигы — артиллерия генерал-майоры М. П. Дмитриев, фронттың хәрби-һауа көстәре (ВВС) командующийы — генерал-майор Ф. Н. Полынин тәғәйенләнәләр.
Тәүҙә фронт составында идаралыҡ һәм ике армия була:
26 августа Үҙәк фронтты тарҡатыу арҡаһында уның ике армияһы (3-сө һәм 21-се) Брянск фронты ҡарамағына тапшырыла.
30 августан 12 сентябргә тиклем фронт ғәскәрҙәре Рославль-Новозыбковск һөжүм операцияларын үткәрә. Һуңынан, 1941 йылдың сентябрь аҙағына тиклем, шулай уҡ һөжүм мәсьәләләре хәл ителә. 31 августа Трубачевскиҙан көнбайышыраҡ 18 километр алыҫлыҡта 8 сентябргә тиклем барған танк алышы йәйелә. Совет 141-се танк бригадаһы һәм 108-се танк дивизияһы (яҡынса 200 танк) Гудериандың 47-се корпусының өҫтөнлөклө көстәре менән алышҡа инәләр. 141-са бригаданың танкылары, хатта йәйелеп тә өлгөрмәйенсә, тимер юлы эшелондарынан тура һуғышҡа инәләр. 13-се армия көс йыйып өлгөрә, тулыландырыла һәм 3-сө армия менән бергә ҡабаттан алышҡа инә. Сентябрь уртаһына тиклем дошман бында туҡтатыла һәм 13-сө һәм 3-сө армиялары тарафынан 40 километр алыҫлыҡҡа, Судость йылғаһына тиклем алып ташланыла. 16 тораҡ пункты азат ителә. 1941 йылдың август-сентябрь айҙарында был бик мөһим еңеү була. Сентябрь уртаһына фашистарҙың танкылары ҡалмай: Гудериандың һәр биш танкынан дүртәүһе ҡыйратылған була. Франц Гальдер 1941 йылдың 14 сентябрендә үҙенең «Хәрби көндәлегендә» ошолайтып яҙа: «Танкылар менән хәлдәр 2-се танк төркөмөндә: 3-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар 20 процент һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар −80 процент; 4-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 20 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 71 процент; 17-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 29 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 79 процент; 18-се танк дивизияһы — һуғышҡа һәләтле танкылар — 31 процент, ремонтҡа мохтаж һәм кире ҡайтармаҫлыҡ юғалтыуҙар — 69 процент». Шулай итеп, 2-се танк төркөмөндә һуғышҡа һәләтле танкылар барыһы 25 процент ҡала. Гудериан Почеп һәм Тручевск араһындағы алыштар тураһында хәтирәләр китабында яҙа: «Бында беҙ тәүге тапҡыр урыҫтарҙың фанатикса ҡаршылашыуы менән бәрелештек». Брянск фронты ғәскәрҙәренең хәрби эшмәкәрлегенә ҡыҫҡаса һығымта яһап, Советтар Союзы Маршалы А. И. Еременко «1941 йылдың 14 авгусынан 30 сентябргә тиклемге осорҙа, әйтергә кәрәк, фронт ғәскәрҙәренең контрударҙары һәм контратакалары, айырыуса Трубчевск тирәһендә, беҙҙең ғәскәрҙәргә Мәскәү стратегик йүнәлештә яңы хәл иткес бәрелештәргә көстәр һәм саралар әҙерләүгә булышлыҡ итте», тип яҙып ҡалдыра.
Фронт ғәскәрҙәре командующийы генерал-полковник А. И. Еременко яралана. 1941 йылдың 7 октябрендә фронт командующийы итеп генерал-майор М. П. Петров тәғәйенләнә, ләкин ул фронт менән командованиеға инеп өлгөрмәй, сөнки яралана һәм 10 октябрҙә вафат була. 14 октябрҙә фронт командованиеһын генерал-майор Г. Ф. Захаров ҡабул итә. Фронт штабы начальнигы — полковник Л. М. Сандалов.
1941 йылдың 26 октябрендә Брянск фронты ғәскәрҙәре Дубна — Плавск — Верховье — Ливны — Касторное рубежына сигенә башлай.
Брянск фронты 1941 йылдың 10 ноябрендә тарҡатыла.
Икенсе формирование
1941 йылдың 24 декабрендә булдырыла. Фронт ғәскәрҙәре Мәскәү тирәһендәге контрһөжүмдә, Болхов операцияһында, Воронеж-Ворошиловоград обороналау операцияһында, Воронеж-Харьков операцияһында, Кесе Архангельск операцияһында ҡатнашалар.
1942 йылдың 2 июленән 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы Брянск фронтының 3-сө армияһы составында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1943 йылдың 12 мартында Резерв фронты (икенсегә формированиеһы) итеп үҙгәртелә.
Өсөнсө формирование
1943 йылдың 28 мартында ойошторола. Фронт ғәскәрҙәре «Кутузов» исемендәге Орел стратегик һөжүм операцияһында, Брянск операцияһында ҡатнаша.
Командующийҙары:
Сартымур
Сартымур — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киевский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маҙар (Миндәк ҡушылдығы)
Маҙар — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Миндәк йылғаһының һул ярына, тамағынан 34 км өҫтәрәк, ҡушыла. Йылға оҙонлоғо — 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, инешенән Верхнеурал һыуһаҡлағысына. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Якоть
Якоть — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дубна йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Иваньков ГЭС-ынан  Угличь ГЭС-ына тиклем (Угличь һыуһаҡлағысы). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Киләй
Киләй (Килеево) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. Киләй ауыл Советының административ үҙәге. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 498 кеше. Почта индексы — 452672, ОКАТО коды — 80207828001.
Географик урыны
Киләй ауылы Сөн ҡушылдығы Урза йылғаһы буйында, район үҙәгенән төньяҡҡараҡ 12 километрҙа, Туймазы тимер юл станцияһынан төньяҡҡа табан 87 километрҙа урынлашҡан.
Ауылдан көнсығышҡа табан 1,5 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар урынлашҡан.
Тарихы
Һуңғараҡ Киләй ауылында типтәрҙәр, удел крәҫтиәндәре, Ырымбур казак ғәскәре казактары йәшәй башлаған.
1795 йылда 9 ир-ат иҫәпкә алынған, 1865 йылда 144 хужалыҡта 1040 кеше йәшәгән.
Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. 1861 йылдан сиркәү, 2 һыу тирмәне булған.
Киләй ауылы сиркәүе янында сиркәү-мәхәллә училищеһы эшләгән.
1788 йыл тирәһендә Яңы Киләйгә Демидов заводтарында эшләтеү маҡсатында дәүләт крәҫтиәндәре — Акаев, Ларионов, Коземаслов, Лобанов, Зайцев, Вяткин, Чурбанов, Верховцов, Новиков, Шумбутов, Шулындин, Зарубин, Смирнов, Смородиндарҙың ғаиләләренән 144 ир-ат, 153—ҡатын-ҡыҙ күсерелгән.
1906 йылда сиркәү, земство мәктәбе, һыу тирмәне, тимерлек, шарап һәм бакалея кибеттәре, запас икмәк һаҡлай торған мөгәзәй теркәлгән. Күп кеше ылау оҙатыу хеҙмәтен үтәп кәсеп иткән.
Баҡалы районынан һөрөлгән кулактар исемлегендә Коземаслова Мария телгә алына.
Халыҡ һаны
Киләй ауылында урыҫтар йәшәй (2002).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөгөнгө ауыл
Урыҫ милләтле халыҡ йәшәй. Киләй ауылында «Колос» ЯСЙ-тең үҙәк усадьбаһы урынлашҡан. Төп мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушер пункты, Мәҙәниәт йорто, китапхана, сиркәү бар.
Билдәле кешеләр
Лошкарёв Геннадий Константинович (01.07.1938, Баҡалы районы, Киләй ауылы-) — Советтар Союзы Геройы. Урыҫ. 1955 йылда 3-сө Баҡалы урта мәктәбен, артабан Төмән хәрби-инженер команда училищеһын (1961), В. В. Куйбышев исемендәге Хәрби-инженер академияһын тамамлаған (1974г.). 1957 йылдан Ҡораллы Көстәрҙә хеҙмәт иткән.
Хәтер
«Они вернулись с Победой» белешмә китабында (2 том) һуғышта ҡатнашҡан Коземасловтар билдәләнгән:
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Йылғалар, күлдәр:
''Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр, юл:
Футбол клубы
Футбол клубы — футбол буйынса ярыштарҙа ҡатнашҡан спорт ойошмаһы. Спортсы-футболсыларҙан тыш, клуб составына тренер һәм уның ярҙамсылары, клуб менеджерҙары, табиптар һәм башҡа хеҙмәтләндереүсе персонал инә. Төп команда егерме һәм унан күберәк уйынсынан тора.
Бер клубҡа төрлө дивизиондарҙа сығыш яһаусы бер нисә команда, үҫмерҙәр командаһы, спорт мәктәптәре, стадион һәм күнекмәләр базаһы ҡарай ала.
Рәсәйҙә
Рәсәйҙә һәр спорт клубының эшмәкәрлеге «Рәсәй федерацияһында физик культура һәм спорт Тураһындағы федераль закон менән көйләнә. Спорт клубтарын юридик һәм физик шәхестәр ойоштора ала. Шул уҡ ваҡытта клубтарға төрлө кимәлдәге башҡарма власть органдары ярҙам күрһәтә ала:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Күк Түбә (археологик ҡомартҡы)
Күктүбә тораһы (стоянка Кок-Тобе), Башҡортостан Республикаһының неолит мәҙәниәте археологик ҡомартҡыһы.
Тасуирламаһы
Күктүбә тораһы — б.э.т. VI мең йыллыҡ ахырынан V мең йыллыҡ башына ҡараған неолит осоро археологик ҡомартҡыһы.Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Байыш ауылынан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был урында Ибраһим (Күктүбә) тигән ауыл урынлашҡан булған, табылған тораға шул исемде биргәндәр.
Был урында боронғо кешеләрҙең таш эшкәртеү оҫтаханаһы булған. Ҡомартҡы майҙаны 6 мең м² самаһы.
Табылдыҡтар араһында кремнийҙан һәм ғоро-йәшел йәшмәнән яһалған призма рәүешле нуклеустар, бысаҡ рәүешле пластиналар, телгестәр, ватҡыстар һәм ҡырғыстарҙан, пластиналарҙан яһалған ҡоралдарҙан һәм башҡаларҙан тора. Ҡомартҡы материалдары Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының Күсемһеҙ мәҙәни мираҫ объекттарын һаҡлау һәм файҙаланыу буйынса ғилми-етештереү үҙәге фондында һаҡлана.
Асыш тарихы
1996 йылда Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы Ғилми-производство үҙәгенең археологик экспедицияһы тарафынан өйрәнелә. Был табыш тураһында археолог А. Ф. Яминов Башҡорт энциклопедияһына мәҡәлә әҙерләй.
1995 йылдан археологик экспедициялар Көйөргәҙе, Мәләүез, Баймаҡ, Хәйбулла һәм башҡа райондар территорияһында тарихи һәйкәлдәрҙе ҡотҡарыуға йүнәлтелгән ҡаҙыныу эштәре үткәрелә. Эҙләнеүҙәр һөҙөмтәһендә палеолиттан урта быуаттарға ҡәҙәре ҙур материал алынды. Археологтар В. А. Иванов, И. В. Денисов, С. В. Сиротин, Н. А. Фокеев һәм А. Ф. Яминов тырышлығы менән палеолиттан алып урта быуаттарға тиклем коллекциялар фонды тупланған. Тап ошо эҙләнеүҙәр ваҡытында боронғо таш эшкәртеү оҫтаханаһы табыла ла инде
Салем-Лекабтамбда
Салем-Лёкабтамбда — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Гыдан ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Лимка
Лимка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Турья йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Эсперштедт (Кверфурт)
Эсперштедт (Кверфурт) (Esperstedt) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 675 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 140 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6279 һәм автомобиль коды — MQ.
Каменев Лев Борисович
Каменев Лев Борисович (псевдонимының тәүге варианты — Ю. Каменев; үҙенең фамилияһы Розенфельд, 18 июль 1883 йыл — 25 август 1936 йыл) — Рәсәй революционеры, совет дәүләт һәм партия эшмәкәре. Күренекле большевик, Лениндың тәүге көрәштәштәренең береһе. Моссовет Рәйесе (1918—1926); 1922 йылдан алып — Халыҡ Комиссарҙары Советы (СНК) һәм Хеҙмәт һәм оборона советы (СТО) рәйесенең урынбаҫары, ә Лениндың вафатынан һуң 1926 йылдың ғинуарына тиклем — Хеҙмәт һәм оборона советының рәйесе. 1917—1927 йылдарҙа — Үҙәк Комитеттың, 1919—1926 йылдарҙа — Үҙәк Комитет Политбюроһының ағзаһы була, ә һуңынан Политбюро ағзалығына кандидат. СССР-ҙың Үҙәк Башҡарма Комитетының һәм Бөтә Рәсәй Башҡарма комитетының ағзаһы.
1936 йылда «Троцкий-зиновьев үҙәге» эше буйынса хөкөм ителә һәм атып үлтерелә. 1988 йылда үлгәндән һуң аҡлана.
Бикйән (Йылайыр районы)
Бикйән (Бикъян) — Башҡортостандың Йылайыр районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 29 кеше. Почта индексы — 453692, ОКАТО коды — 80227810004.
Каменев Лев Борисович
Тәүге йылдары
Лев Розенфельд (Каменев) Мәскәүҙә уҡымышлы рус-йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Мәскәү-Курск тимер юлында машинист була, һуңынан — Петербург технология институтын тамамлағандан һуң — инженер; әсәһе Юғары Бестужев курстарын тамамлай.Ҡустыһы — Николай Борисович Розенфельд, 1886 йылда тыуған.
Тифлиста 2-се гимназияны тамамлай һәм 1901 йылда Мәскәү университетының юридик факультетына уҡырға инә. Студент социал-демократик түңәрәгенә инә. Студент демонстрацияһында ҡатнашҡаны өсөн 1902 йылдың 13 мартында ҡулға алына һәм Тифлисҡа һөрөлә
Шул уҡ йылдың көҙөндә Парижға китә һәм унда В. И. Ленин менән таныша. унда кеше менән таныштырҙы. Рәсәйгә 1903 йылда ҡайта һәм Тифлиста тимер юлсыларының забастовкаһын әҙерләй. Троцкий раҫлауы буйынса, Каменев Кавказдан Күпселек комитеттары бюроһы составына инә. Мәскәүҙә эшселәр араһында пропаганда алып бара һәм Тифлисҡа полиция күҙәтеүе аҫтына ҡыуыла. РСДРП-ның V съезында 1907 йылда РСДРП-ның Үҙәк Комитетына һайлана һәм бер үк ваҡытта большевиктар фракцияһы ойошторған сепаратив «большевистик үҙәге» составына инә.
Каменев революцион эште Кавказда, Мәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта алып бара. 1914 йылда «Правда» гәзитен етәкләй. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында большевиктар араһында популяр булған үҙ хөкүмәттең империалистик һуғышта еңелеүе тураһында Ленин лозунгыһына ҡаршы сығыш яһай.1914 йылдың ноябрендә ҡулға алына һәм 1915 йылда Турухан крайына һөрөлә. Ачинскиҙа, һөргөндә булған саҡта, Каменев бер нисә сауҙәгәр менән бергә тәхеттән ирекле рәүештә баш тартыуы сәбәпле Рәсәйҙең беренсе гражданы cифатында Михаил Романов исеменә ҡотлау телеграммаһын ебәрә .Февраль революцияһынан һуң азат ителә.
1917 йылдың 24-29 апрелендә үткән РСДРП(б-ның Бөтә Рәсәй конференцияһы ҡатнашыусыһы . Үҙәк Комитетына тәҡдим ителә (Ленин һәм Зиновьевтан һуң 3-се һанлы) һәм тауыштар һаны буйынса дүртенсе булып һайлана (Ленин, Зиновьев һәм Сталиндан һуң).
Октябрь революцияһы
1917 йылда Лениндың революцияға һәм Беренсе донъя һуғышында Рәсәйҙең ҡатнашыуы тураһында ҡараштары менән бер нисә тапҡыр тура килмәй.
Ленин Каменевтың линияһын тәнҡит утына тота, әммә уның менән бәхәстәрҙе файҙалы тип һанай.
РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты ултырышында 1917 йылдың 10 (23) октябрендә Каменев менән Зиновьев ҡораллы ихтилал тураһында ҡарарға ҡаршы тауыш бирәләр. Үҙ позицияһын улар партия ойошмаларына ебәрелгән «Хәҙерге мәлгә ҡарата» хатында бәйән итәләр. Партия үҙ артынан «эшселәрҙең күпселеге һәм һалдаттарҙың бер өлөшөн» эйәртеүен таныһалар ҙа, улар «дөрөҫ тактика ҡулланғанда беҙ Ойоштороу йыйылышында өстән бер өлөшөн, хатта күберәк урын ала алабыҙ» тип өмөтләнәләр. Мохтажлытың, аслыҡтың, крәҫтиән хәрәкәтенең киҫкенләшеүе эсерҙар һәм меньшевиктар партияларына көндөн-көн нығыраҡ баҫасаҡ һәм «уларҙы алпауыттарға һәм капиталистарға ҡаршы пролетар партияһы менән теләктәшлек эҙләргә мәжбүр итәсә». Һөҙөмтәлә «беҙҙең дошмандар беҙгә һәр аҙымда ҡаршы килмәҫкә мәжбүр буласаҡ йәки беҙ һул эсерҙар, партияһыҙ крәҫтиәндәр һәм башҡалар менән башлыса беҙҙең программаны тормошҡа ашырыусы хакимлыҡ иткән блок төҙөйәсәкбеҙ».
Әммә большевиктар үҙ уңыштарына зыян килтерәсәк, әгәр «үҙ өҫтөнә сығыш яһау инициативаһын алһалар һәм шуның менән пролетариатты ваҡ буржуаз демократияһы ярҙамында тупланған контрреволюция удары аҫтына ҡуясаҡтар». «Ошо һәләкәтле сәйәсәткә ҡаршылығыбыҙҙы беҙ алдан иҫкәртәбеҙ» [«РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитетының протоколдары» 87-92 б.].
18 октябрҙә «Новая жизнь» гәзитендә Каменев каменев «Ю. Каменев «сығыш» тураһында» мәҡәләһен нәшер итә. Бер яҡтан, Каменев, уға «беҙҙең партияның теге йә был срокка ниндәй ҙә булһа сығыштың тәғәйенләнеүе тураһында ниндәй ҙә булһа ҡарарҙары билдәһеҙ» тип белдерә. Икенсе яҡтан, большевистик етәкселегендә был мәсьәлә буйынса берҙәмлек юҡлығына ишара яһай: «Мин һәм Зиновьев ғына түгел, ә бер нисә иптәш-практиктар әлеге мәлдә, йәмәғәт көстәре нисбәтендә…Советтарҙың съезына бер нисә көн генә алда… үҙ өҫтөнә ҡораллы ихтилал инициативаһын алыу ярамай торған, революция эше һәм пролетариат өсөн һәләкәтле аҙым булыр ине» (шунда уҡ, 115—116 биттәр). Ленин был сығышты Үҙәк Комитетының ысынында йәшерен ҡарарын фаш итеү тип баһалай һәм Каменев менән Зиновьевты партиянан ҡыуып сығарыуҙы талап итә. 20 октябрҙә РСДРП(б)-ның Үҙәк Комитеты ултырышы Каменевтан оставка ҡабул итеү менән сикләнә һәм уға һәм Зиновьевҡа партияның билдәләнгән линияһына ҡаршы бер ниндәй ҙә белдереүҙәр менән сығыш яһамау йөкмәтелә.
Партия карьераһы
Октябрь революцияһы ваҡытында 1917 йылдың 25 октябрендә (7 ноябрь) Каменев Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты рәйесе итеп һайлана (шул ваҡыттан алып әлеге вазифаны хәҙерге тарихсылар дәүләт башлығы вазифаһы тип ҡарайҙар; шулай итеп, Каменев беренсе совет дәүләт башлығы була). Был посты, бер төрлө социалистик хөкүмәт (большевиктарҙың меньшевиктар һәм эсерҙар менән берлектәге коалицион хөкүмәте) төҙөүҙе талап итеп, 4 (17) 1917 йылдың ноябрендә ҡалдыра.
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы (Ayna Mahmud qızı Sultanova; тыумыштан Мусабекова, ;, Пиребедиль — ) — Әзербайжан ССР-ы һәм Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһының дәүләт һәм партия эшмәкәре; тәүге Әзербайжан  революционер- ҡатын-ҡыҙҙарының береһе.
Каменев Лев Борисович
Партия карьераһы
1918 йылдың сентябренән Каменев — Бөтә Рәсәй Башҡарма Комитеты президиумының ағзаһы, ә 1918 йылдың октябренән — Моссовет рәйесе (1926 йылдың майына тиклем ошо вазифаны биләй).
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы
Әзербайжан тарихында тәүге ҡатын-ҡыҙ-халыҡ комиссары (нарком) була. Мәғариф һәм юстиция халыҡ комиссариатын етәкләй. Әзербайжан ССР-ы Үҙәк башҡарма комитеты президиумы (АзЦИК) һәм Кавказ аръяғы Социалистик Федератив Совет Республикаһының Үҙәк башҡарма комитеты ағзаһы була, Баҡы совет депутаты, шулай уҡ Әзербайжан ССР-ы Юғары Суды рәйесе.
Каменев Лев Борисович
Партия карьераһы
1919 йылдың мартынан Каменев РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Полибюроһыны ағзаһы булып китә.
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы
Биографияһы
Айна Мусабекова 1895 йылда  таулы бәләкәй Пиребедиль (Куба өйәҙе  Баҡы губернаһы) ауылында, Мәхмүт һәм Диба ғаиләһендә тыуған. Апаһы Яхши менән уны атаһы Баҡы ҡалаһына уҡырға ебәрә, өлкән ағаһы Газанфар була, ул һуңғараҡ Әзербайжан ССР-ы һәм ЗСФСР  хөкүмәте башлығы булып китә.
1912 йылда Айна Мусабекова Баҡыла Изге Нина ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһын тамамлай (хәҙер бинала 134-се  мәктәп урынлашҡан). 1917—1918 йылдарҙа большевиктар менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә. 1918 йылдың июленән  — КПСС ағзаһы. Мәскәү, Әстерхан, Баҡыла (1918-1920) революцион эш алып бара.
1919 йылдың авгусында Мәскәүгә Я. Свердлов исемендәге Коммунистик университетҡа уҡырға ебәрелә. Бының менән бер үк ваҡытта 1919—1920 йылдарҙа  Мәскәүҙә РСФСР-ҙың сит ил эштәре Халыҡ комиссариаты янында Яҡын Көнсығыш бүлегендә  секретарь булып эшләй. Совет Әзербайжанында ун йыл буйы Әзербайжан коммунистар партияһының Үҙәк Комитеты аппаратында эшләй — башта ҡатын-ҡыҙҙар бүлегендә инструктор-ойоштороусы,  1924 йылдан  1930 йылға  тиклем — эшсе һәм крәҫтиән ҡатын-ҡыҙҙар бүлеге  мөдире була.
1932 йылда Мәскәүҙә Ҡыҙыл профессура институтының философия факультетына уҡырға инә, ләкин Баҡыла  Марксизм-ленинизм институты ойошторолоу менән бәйле, Баҡы ҡалаһына  күсерелә һәм уның философия факультетында уҡыуын дауам итә.
1930-1937 йылдарҙа ВКП(б)-ның Кавказ аръяғы округы комитетының ҡатын-ҡыҙҙар бүлеген етәкләй.
Мәскәү ҡалаһында Ҡыҙыл профессура институтында уҡығандан һуң халыҡ мәғарифы комиссары, һуңыраҡ — юстиция халыҡ комиссары итеп тәғәйенләнә
Яза
1937 йылдың июлендә Айна Солтанова Мәскәүгә партияға ҡайтыу ниәте менән китә, әммә шунда уҡ ҡулға алына. Ғәйепләүҙәрҙән күренеүенсә, Айна Солтанова СССР-ға  ҡаршы йүнәлтелгән контрреволюцион эш  менән шөғөлләнгән, контрреволюцион һөйләшеүҙәрҙә  ҡатнашҡан. Ул Бутырка төрмәһенә ябыла, ә 1 ноябрҙә башҡа тотҡондарҙан тулы  изоляцияла Баҡыға махсус конвой менән килтерелә. Айна Солтанованың эше тикшереү ваҡытында  шаһиттар һәм мәғлүмәт биреүҙәр менән  проблемалар йыш килеп сыға. Бер генә шаһит та һуңынан үҙ күрһәтмәләрен үҙгәртмәй, шуның өсөн Айна Солтанованы изоляцияла һәм артабан тикшереү эштәре алып барыу өсөн төплө сәбәптәр булмай.
СССР Юғары Суды хәрби коллегияһының Матулевич рәйеслегендәге күсмә сессияһы 45 минутлыҡ суд ултырышы барышында иң юғары язаға  — атып үлтереүгә  хөкөм итә.
Каменев Лев Борисович
Партия карьераһы
1922 йылдың 3 апрелендә Каменев Сталинды РКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Генераль секретары итеп тәғәйенләргә тәҡдим итә. 1922 йылда Лениндың ауырыуы сәбәпле Политбюро ултырыштарында рәйеслек итә.
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы
Яза
1938 йылдың 3 июлендә хөкөм ҡарары үтәлә. Айна Солтанов ағаһы Газанфар Мусабеков һәм ире Гамид Солтанов менән «халыҡ дошманы» кеүек бергә атып үлтерелә. 1956 йылда С. И. Атакишев тарафынан ҡара яғылған кеүек реабилитациялана.
Каменев Лев Борисович
Партия карьераһы
Каменевҡа йыш ҡына ғалимдар, яҙыусылар ярҙам һорап, мөрәжәғәт иткәндәр; ул тарихсы А. А. Кизеветтерҙы, әҙәбиәтсе И. А. Новиковты һәм башҡаларҙы төрмәнән азат итеүгә ирешә. Каменевты үҙенең Коктеблдәге йортона шағир М. А. Волошин саҡырған.
Солтанова Айна Мәхмүт ҡыҙы
Хәтер
Әзербайжандың Баҡы ҡалаһында һәм башҡа ҡалаларҙа урамдар уның исемен йөрөтә.
Каменев Лев Борисович
Партия карьераһы
1922 йылдың 14 сентябрендә Каменев РСФСР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советы (СНК) рәйесе урынбаҫары һәм РСФСР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советы (СТО) рәйесенең урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. СССР төҙөлгәндән һуң 1922 йылдың декабрендә Каменев СССР-ҙың Үҙәк башҡарма Комитеты ағзаһы була. 1923 йылдан алып Каменев СССР-ҙың халыҡ комиссарҙары Советының (СНК СССР) һәм СССР-ҙың Хеҙмәт һәм оборона Советының рәйесе урынбаҫары, шулай уҡ Ленин институты директоры була.
Моссовет башлығы вазифаһында Каменев Ғәҙәттән тыш комитетҡа киң вәкәләттәр биреүҙең эҙмә-эҙлекле тәнҡитсеһе булып ҡала.
Лениндың вафатынан һуң
1922 йылдың аҙағында Г. Е. Зиновьев һәм И. В. Сталин менән берлектә Л. Д. Троцкийға ҡаршы йүнәлтелгән «триумвират» булдыра, был, үҙ сиратында, РКП(б)-ла һул оппозицияның барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Съездан һуң Каменев үҙенең постарын юғалта, тәүге мәртәбә ВКП(б-ның Үәк Комитеты Политбюроһына ағзалыҡҡа кандидат итеп кенә һайлана). 1926 йылдың 26 ноябренән 1928 йылдың 7 ғинуарына тиклем Италияла илсе (полпред) була.
1926 йылдың октябрендә Каменевты — Политбюронан, 1927 йылдың апрелендә — СССР-ҙың Үҙәк Комитеты Президиумынан, шул уҡ йылдың октябрендә — ВКП(б)-ның Үҙәк Комитетына сығарыла. 1927 йылдың декабрендә партиянан сығарыла. Калугаға ебәрелә. Тиҙҙән хаталарын таныуы тураһында белдереү менән сығыш яһай.
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)
Баҡсаһарай (Бакчасарай, Бакча-Сарай) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Минзәлә районы ауылы.
Каменев Лев Борисович
Лениндың вафатынан һуң
1932 йылдың октябрендә Каменев ҡабаттан партиянан сығарыла («Марксист-ленинсылар союзы» эше буйынса хәбәр итмәгән өсөн) һәм Минусинскиға һөрөлә.
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)
География
Ауыл Минзәлә ҡалаһынан көнбайышҡа табан 19 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Каменев Лев Борисович
Лениндың вафатынан һуң
1933 йылдың декабрендә Каменев партияла тергеҙелә һәм «Academia» ғилми нәшриәтенең директоры итеп тәғәйенләнә. Каменев ЖЗЛ серияһынан Герцен һәм Чернышевский биографиялары авторы була.
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)
Тарих
Ауылға 1911 йылда байлар ырыуы башҡорттары — Тауаҫты Байлар ауылы кешеләре нигеҙ һала. Ауыл Өфө губернаһы Минзәлә өйәҙенә Күзкәй административ-территориаль улусы составына керә.
Каменев Лев Борисович
Лениндың вафатынан һуң
С. М. Кировты үтергәндән һуң, 1934 йылдың декабрендә, Каменев ҡабаттан ҡулға алына һәм 1935 йылдың 16 ғинуарында 5 йылға төрмәгә хөкөм ителә («Мәскәү үҙәге» эше буйынса), ә һуңынан, 1935 йылдың 27 июнендә, «Кремль китапханаһы һәм Кремль комендатураһы» эше буйынса 10 йылға төрмәгә хөкөм ителә.
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)
Тарих
1920 йылдан Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составында була. 1930 йылдан Минзәлә районы составына керә.
Каменев Лев Борисович
Лениндың вафатынан һуң
1936 йылдың авгусында Каменев ғәйепләнеүсе сифатында Беренсе Мәскәү процесына — «Троцкий-зиновьев берләштергән үҙәк» эше буйынса)- сығарыла. 24 августа юғары үлем язаһына хөкөм ителә һәм 25 августа атып үлтерелә. Атыу урынына барған юлда үҙен сабыр тота, рухы ҡаҡшаған Григорий Зиновьвтың күңелен күтәрергә тырышыуы («Ҡуйығыҙ, Григорий, дәрәжәле үләйек») раҫлана . Аҙаҡҡы һүҙҙән баш тарта.
Баҡсаһарай (Минзәлә районы)
Халҡы
1912 йылда ауылда 97 башҡорт иҫәпләнгән.
Каменев Лев Борисович
Лениндың вафатынан һуң
1988 йылда енәйәт составы булмауы айҡанлы аҡлана.
Мәскәүҙә Карманицкий тыҡрығында йәшәгән.
Каменев шәхесе
Үҙенең хәтирәләрендә Борис Бажанов яҙа: