cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Березин Всеволод Леонидович
Биографияһы
Ул шулай уҡ — докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертацияларын яҡлау буйынса махсуслаштырылған совет рәйесе; Юғары аттестация комиссияһының эксперт советы ағзаһы; СССР-ҙың Дәүләт төҙөлөш комитетының Фән һәм техника буйынса дәүләт комитетының бер нисә комиссия ағзаһы; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Почётлы академигы (1992), Халыҡ-ара информатика академияһының мөхбир ағзаһы (1996).
Всеволод Леонидович Березин 2016 йылдың 3 авгусында вафат була.
Библиография
Березин Всеволод Леонидович — 100-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 17 дәреслек һәм монография, 52 авторлыҡ танытмаһы һәм 2 уйлап табыу патенты авторы.
Орловка (Иглин районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 90 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Белосток (ҡала)
Белосто́к (Białystok, Беласток, Biełastok, идиш телендә, литуанса Balstogė, Bjalistoko) — Польшалағы ҡала. Ул эсперанто теленең нигеҙ һалыусыһы Людовик Заменһофтың тыуған ҡалаһы.
Плохих Мария Николаевна
Плохих Мария Николаевна (5 март 1940 — 6 август 1998) — совет ауыл хужалығы алдынғыһы, Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы «Авангард» колхозы һауынсыһы, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Биографияһы
1940 йылда Гороховка ауылында (хәҙер Воронеж өлкәһенең Верхний Мамон районы) урыҫ крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған.
Урта белемле. 1957 йылда «Авангард» колхозында эшләй башлай. Был хужалыҡта 1959 йылдан 1983 йылға тиклем һауынсы булып эшләй. Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә даими ҡатнаша. Производство алдынғыһы булараҡ бер нисә тапҡыр билдәләнә. Һигеҙенсе биш йыллыҡтың эш һөҙөмтәләре буйынса Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1974 йылдың эш һөҙөмтәләре буйынса һәр һыйырҙан йылына 4000 литрҙан күберәк һөт һауып алыуға өлгәшә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1976 йылдың 23 декабрендәге указы менән, ауыл хужалығында юғары һөҙөмтәләргә ирешкәне һәм һөт һауып алыу буйынса рекордлы күрһәткестәре өсөн, Плохих Мария Николаевнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырылып, Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
Артабан колхозда эшләүен дауам итә. Воронеж депутаттар өлкә советы депутаты булып тора. 1983 йылда хаҡлы ялға сыға.
Тыуған Гороховка ҡасабаһында йәшәй. 1998 йылдың 6 авгусында вафат була.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Хеҙмәт уңыштары өсөн лайыҡ була:
— «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы (23.12.1976)
— Ике Ленин ордены (06.09.1973, 23.12.1976)
— Социалистик Хеҙмәт Геройы (23.12.1976)
— Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (08.04.1971)
— башҡа миҙалдар.
Түбәнге Куюс
Нижний Куюс — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының уң ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
С. М. Киров һәйкәле (Санкт-Петербург, Крестовский утрауы)
'''С. М. Киров һәйкәле''' — скульптуралы монумент. Ул Рәсәй Федерацияһының Санкт-Петербург ҡалаһында 1950 йылда ҡуйылған. Һәйкәл Санкт-Петербугтағы Крестовский утрауында Газпром Арена алдында урынлашҡан. Һәйкәл скульптор В. Б Пинчук һәм архитектор Л. М. Хидекель проекты буйынса эшләнгән, ул Совет дәүләт һәм партия эшмәкәре С. М. Кировҡа арналған. Монумент төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә булып тора.
Тарих
1934 йылдың 1 декабрендә Ленинград ҡалаһында Ленинград ВКП(б) өлкә комитетының беренсе секретары С. М. Киров атып үлтерелә. Шунан һуң тиҙҙән «Ҡыҙыл путиловец» заводына С. М. Киров исемен бирәләр, ә уның территорияһында Кировтың был заводтың эшселәре менән дуҫлығын сағылдырған һәйкәл ҡуйырға булалар. Монумент скульптор В. Б. Пинчук һәм архитектор О. К. Аршакуни проекты буйынса 1939 йылдың 6 декабрендә асыла.
1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Крестовский утрауында ҙур стадион төҙөлә, уны төҙөтөүҙең инициаторы С. М. Киров булған була. Был стадионға С. М. Киров исеме бирелә. Стадионға табан барған аллеяның аҙағындағы осҡа һәйкәл ҡуйыу хәл ителә. Был һәйкәл В. Б. Пинчук проекты буйынса Киров заводы территорияһында ҡуйылған һәйкәлдең күсермәһе була. Һәйкәлдең архитектура өлөшөн Л. М. Хидекель башҡарған. Киров һәйкәлен асыу тантанаһы 1950 йылдың 30 июлендә завод территорияһында үтә, бер үк ваҡытта стадионда ла һәйкәл тантаналы рәүештә асыла.
2000 йылда иҫке стадион урынында яңы Газпром Арена бинаһын төҙөү менән бәйле һәйкәлде һүтеү планы барлыҡҡа килә, ләкин ул план тормошҡа ашырылмай ҡала.
Тасуирлама
С. М. Киров һәйкәлдә әңгәмә ваҡытында бөтә буйы менән баҫтырып кәүҙәләндерелгән. Ул һул ҡулы менән ғәйрәтле ишара яһап тора. Уның өҫтөндә көндәлек кейем: ярым хәрби форма, шинель һәм фуражка. Скульптура тура дүрт мөйөшлө бейек постаментҡа урынлашҡан, постамент шымартылған һоро гранит блок менән көпләнгән. Постаменттың алғы яғында «''С. М. Киров''» тип бронза хәрефтәр менән яҙып ҡуйғандар. Скульптураның бейеклеге 3,85 метр, постамент бейеклеге — 4,65 метр тәшкил итә.
Һәйкәл авторҙары Диңгеҙ буйы Еңеү паркының тирә-йүнендәге пейзажына һәйкәлде бик яҡшы яраҡлаштырып индереүгә өлгәшкәндәр. Һәйкәл стадионға алып барған аллеяның осонда аллеяны тамамлап тора.
Урта фарсы теле
Урта фарсы теле (пәһләүи теле; үҙ атамаһы парсиг — «фарсы») — көньяҡ-көнбайыш төркөмсәләге үле урта иран теле. Боронғо фарсы теленең дауамы һәм яңы фарсы теленең элгәре булып тора. Тәүҙә Ирандың көньяҡ өлөшөндә — Парста (Фарс) — таралған булған, артабан Сәсәниҙәр осоронда (III—VII быуаттар) тотош Фарсияның әҙәби һәм рәсми теле. VII быуаттан, Иранды ғәрәптәр баҫып алғандан һуң, Иранда һәм Һиндостанда зороастр общиналарында һаҡланып ҡала.
Төрҙәре: Арами графикаһының төрлө төрҙәренә нигеҙләнгән ике яҙыу системаһы ҡулланылған : Иң боронғо ҡомартҡылар — Парс хакимдарының тәңкәләрендәге легендалар (беҙҙең эраға тиклем II быуат).
Урта фарсы телендәге иң мөһим әҙәби ҡомартҡы — Авестаның авеста теленән тәржемәһе. Яңы фарсы теленә күсеү теле булған парси (пазенд) теле урта фарсының һуңғыраҡ формаһы булып тора. Ул парстарҙа һәм "беһдин"дәрҙә, йәғни Иран гебрҙарында, тик әҙәби тел булараҡ һаҡланған.
Исем
Һан
Урта фарсы телендә берлек һәм күплек була, икелек һаны юҡҡа сыға. Күплек суффикстары — -ān, -īhā.
Урта фарсыла абстрактлылыҡ суффиксы -īh була, ул күмәк күплекте белдерә: zanīh «ҡатындар» gurgīh «бүреләр» šēdaspīh «римлылар, византийҙар» (йәғни «аҡ атлылар»)
Килеш
Тәүҙә 2 формаһы була, һуңынан тура килеш юғала башлай, артабан берлектәге ситләтелгән килеш тә юҡҡа сығыуға бара: нигеҙендә r- булһа: Сифат исем кеүек үҙгәрә. Һүҙ тәртибе ҡәтғи түгел: frēstagān wuzurgān = wuzurgān frēstagān.
A) Аныҡлаусы исем аныҡланыусының алдынан килә: 1. Сағыштырмалыҡ киҫәксәһе (изафет) менән: xwadāy ī xwadāyān «раббыларҙың раббыһы, аллаларҙың аллаһы» dēn ī weh «яҡшы дин» pus ī man «минең улым»
2. Сағыштырмалыҡ киҫәксәһенән тыш: pusān rōšnān «яҡтылыҡ улдары»' šahryār wuzurg «бөйөк кенәз»
Аныҡлаусы исем билдәһеҙлек артикле менән билдәләнгәндә, изафет юҡҡа сыға: dast-ē jām «бер ус трофей (бер аҙ трофей)» kanīzag-ē weh «һәйбәт ҡыҙ» B) аныҡлаусы исем аныҡланыусы алдынан килә: ērān šahr «ирандар иле» ādarān šah «уттар короле» garm xwarišn «ҡайнар аҙыҡ» man pus «минең улым»
Тура объект булараҡ сағыштырмалыҡ алмашына миҫал: u-mān mā bar ō gumāngarīh «һәм беҙгә вәсвәсә һалма»
Сифат
Күп һинд-европа телдәрендәге кеүек, сағыштырыу дәрәжәләре бар:
A) Сағыштырыу формаһы: -tar, -dar (һуҙынҡыларҙан, r, m һәм n-дан һуң) Сағыштырыу киҫәксәһе сифатында az һәм kū файҙаланыла: az wad wattar «насарҙың да насары» kam wattar ast kū «ҡарағанда ла насарыраҡ»
B) Өҫтөнлөк формаһы: -tom, -dom (һуҙынҡыларҙан, r, m һәм n-дан һуң). Ҡайһы бер сифаттарға -ist суперлатив суффиксы ҡушыла, мәҫәлән: wahišt (һүҙмә-һүҙ: -«иң яҡшы»), "behešt ҡатып ҡалған һәм хәҙерге фарсыла «ожмах» тигәнде аңлата.
Ҡылым
Хәҙерге заманда (Praesens) ҡылым ялғауҙары:
Хәҙерге заман сифат ҡылым -āg һәм -ān, -and менән бөткән ҡатып ҡалған формалар.
Үткән заман сифат ҡылым -t, -tag
Улар ярҙамында үткән заман формалары яһала. Инфинитив: -tan
Изге Марк майҙаны (Загреб)
Занребтағы Изге Марк майҙаны (Trg svetog Marka u Zagrebu) йәки Марк торғы (Markov trg) — Үрге ҡаланың үҙәк өлөшөндә,  Хорватияның баш ҡалаһы Загребтағы майҙан, унда ил власының  мөһим объекттары һәм сиркәүҙәр урынлашҡан.
Майҙандың элекке исеме — Радичев (Radićev trg).
Майҙан сиктәрендә ҡаланың иң боронғо ҡоролмаһы майҙанға исем биреүсе изге Марк сиркәүе урынлашҡан. Бынан тыш, майҙан Хорватия Республикаһының юғары дәүләт учреждениелары тупланған урыны булып тора — бында Сабор бинаһы,  Хорватия Хөкүмәте йорто, Хорватия Республикаһының Конституция суды урынлашҡан. Шуның өсөн «Марк торғы» (trg Markov)  аңлатмаһы йыш ҡына, башлыса, журналистикала, Хорватияла  ситләтелгән мәғәнәлә — хорват сәйәсәтенең төп органдары эвфемизмы кеүек ҡулланыла.
Майҙандың һуңғы реконструкцияһы 2006 йылда үтә, ул саҡта майҙанға гранитлы брусчатка түшәлә.
2005 йылдың авгусынан ил Хөкүмәте изге Марк майҙанында ижтимағи йыйылыуҙарҙы тыя.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Лесной ауыл Советы (Шишмә районы)
Лесной ауыл Советы (2004 йылға тиклем Лесной ҡасаба Советы) — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Тарихы
ст. 2 «Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәре сиктәрендәге үҙгәрештәр һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу», п.2, ч.31.
2. түбәндәге муниципаль берәмектәрҙең исемдәрен алмаштырырға:
31) Шишмә районы буйынса:
а) «Лесной ҡасаба Советын» - «Лесной ауыл Советына»;
б) «Ҡараяҡуп ауыл Советын» - « Ҡара Яҡуп ауыл Советына»;
в) «Шөңгәккүл ауыл Советын» - «Шөңгәк-Күл ауыл Советына»;
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһының муниципаль берәмектәренең сиктәрен үҙгәртеү һәм уларҙы үҙгәртеп ҡороу тураһындағы» Законында түбәндәге юлдар бар:
Люя
Люя — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Көнсығышса ҡәһүә
Көнсығышса ҡәһүә, көнсығышса кофе йәки төрөксә кофе (шулай уҡ — «төрөк кофеһы») — тартылған (ваҡланған) кофе бөртөктәрен (орлоҡтарын) махсус һауыт — туркаға һалынған һыуҙа бешереп (ҡайһы саҡта шәкәр ҡушып) әҙерләнгән кофе.
«Көнсығышса кофе» бар донъяла популяр булһа ла, ул тәү сиратта ҡасандыр Ғосман империяһы составына ингән Яҡын Көнсығыш, Төньяҡ Африка, Кавказ һәм Балҡан биләмәләрендә урынлашҡан илдәрҙә бигерәк тә киң таралған. Тарихи күҙлектән ҡарағанда, был тарафтарҙа ҡәһүә эсемлеген әҙерләүҙең төп ысулы нәҡ көнсығышса (төрөксә).
Һүҙбәйләнештең сығышынан һәм ҡулланылышынан ҡарағанда, көнсығышса йәки төрөксә кофе — бары тик Европа менән Америкала ғына таралыш алған. Был ысул менән әҙерләнгән эсемлекте, мәҫәлән, Яҡын Көнсығышта үҙенең «кофе» тигән ябай атамаһы менән йөрөтәләр. Ҡайһы бер илдәрҙә ҡәһүәнең урындарҙа бирелгән үҙ исеме лә бар.
Әҙерләү
Традиция буйынса, көнсығышса кофе өсөн бик ваҡ итеп тарттырылған кофе бөртөктәрен файҙаланалар. Был онтаҡты һыуҙа бешереү өсөн «турка» (төрөксә «джезва») тип аталған махсус һауыт алына. Өҫтәге ауыҙы тарая барған, аҫҡы яғы, киреһенсә, киңәйгән был һауыттың оҙон тотҡаһы була. Турканы эшләгәндә башлыса баҡырға өҫтөнлөк бирелә.
Төрөктәр кофены баштараҡ усаҡта бешергән. Температураны көйләү өсөн буласаҡ эсемлек һалынған джезваны утҡа яҡыныраҡ эткәндәр йә ҡыҙған ҡом буйлатып һауытты усаҡтан үҙҙәренә тартҡандар. Бында һауыттың оҙон тотҡаһы бик тә ҡулай булған. Хәҙерге ваҡытта төрөк кофеһын әҙерләү өсөн махсус ҡулайламалар һатыла. Ҡом тултырылған был йәшниктәргә йылытыу элменттары ҡуйылған. Дөйөм алғанда, ҡыҙған ҡомда, газ плитаһында йә иһә спиртовкала әҙерләнгән кофеның тәм яғынан айырмаһын ғәмәлдә күптәр бөтөнләй һиҙмәй ҙә, сөнки эсемлектең сифатына әҙерләү ысулы әллә ни йоғонто яһамай.
Көнсығышса кофе әҙерләүҙе заман индустрияһы ла иғтибарынан ситтә ҡалдырмаған. Хәҙерге кофе ҡайнатҡыстарҙың бер нисә варианты бар. Мәҫәлән, махсус һауытҡа ваҡлап тарттырылған кофе һәм шәкәр һалына, уларға һыу ҡушыла, һәм турка ҡайнатҡысҡа ҡуйыла. Һауыт ултыртылған мейес күтәрелә һәм турканы ныҡлы итеп яба. Эсемлек температураһы кәрәкле кимәлгә еткәс, мейес кире урынына төшә. Асыҡ туркалағы кофе өҫтән күбек ҡаплап ала. Был цикл тағы ла бер тапҡыр ҡабатлана. Ошондай кофе ҡайнатҡыстар бер йә бер нисә туркалыҡ итеп сығарыла.
Сервировка һәм кофе эсеү
Көнсығышса кофе өҫтәлгә ныҡ эҫе килеш бәләкәй генә ҡәһүә сынаяҡтарына һалып бирелә. Ғәҙәттә эсемлек менән бергә стаканда һалҡын һыу һәм лукум килтерәләр. Ҡайһы бер төбәктәрҙә әҙер эсемлеккә көньяҡта үҫкән фисташка емештәрен ҡушалар.
Төрөк ҡәһүәһен сынаяҡтарға ҡойғандан йә шәкәр һалып болғатҡандан һуң шундуҡ эсергә кәрәкмәй — кофе ҡуйырығының һауыт төбөнә ултырыуын көтөргә кәрәк.
Оло Тетля
Оло Тетля — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Нердва (пруд исемһеҙ, у с. Нер йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы
Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы (29 сентябрь 1927 йыл — 20 декабрь 1987 йыл) — шәкәр сөгөлдөрөн эшкәртеү механизацияланған звено тракторсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1967).
Биографияһы
Фәрит Шамсетдин улы Садиҡов 1927 йылдың 29 сентябрендә БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы Ибраһим ауылында тыуған.
Башланғыс белемле. 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы районының Фрунзе исемендәге колхозда тракторсы булып хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай. 1947 йылдың февраленән майына тиклем Ҡарламан МТС-ының тракторсылар курсында уҡыған. 1947—1959 йй.— тракторсы, 1959 й. — Фрунзе исемендәге колхоздың шәкәр сөгөлдөрөн үҫтереү буйынса механизацияланған звено башлығы булып эшләй.
һигеҙенсе биш йыллыҡта (1966—1970) Ф. Ш. Садиҡов звеноһында, план буйынса 200 центнер булып, был культураның уңышы 341 центнер тәшкил иткән. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың өс йылында, план буйынса 220 центнер булып, звено 345 центнер сөгөлдөр уңышын йыйып алды. 1973 й. — план буйынса 21 245 центнер булып, 49 245 центнер сөгөлдөр — социалистик йөкләмә 141 %-ҡа үтәлде. 94 гектар ерҙең һәр гектарынан 522 центнер рекордлы уңыш алдылар. Свекловод республикаһы Звено республика сөгөлдөр үҫтереүселәре араһында беренсе урынды биләй. Сөгөлдөр етештереүҙең өс йыллыҡ планы 156 %-ҡа үтәлде — план буйынса 61 054 ц булғанда, звено 95 705 центнер татлы тамыр йыйып алды. Һатыу планын звено 141 %-ҡа үтәне — план буйынса 58 470 ц булып, 82 453 центнер һатылды. Уңыш эшкәртеү технологияһын камиллаштырыу, һөрөнтө ерҙе эшкәрткәндә комплекслы механизациялау һәм ысулдарын ҡулланыу арҡаһында уңышҡа өлгәшелә.
Алтынсы саҡырылыш Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутаты (1963—1967).
Садиҡов Фәрит Шәмсетдин улы 1987 йылдың 20 декабрендә вафат була.
Хәтер
Ибраһим ауылындағы урам батыр исемен йөрөтә.
Һылтанмалар
http://bashkortostan450.ru/interactive-map/regions/r31/r31_33.html?gord=1&template=46
Кесе Козлаю
Кесе Козлаю — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Козлаю йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Ҡәлмиәр
Иҫке Ҡәлмиәр (Старокальмиярово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 452837, ОКАТО коды — 80250830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек удмурттар (98 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Удмурттарҙың тәүге торамаһы - Кәлмиәр ауылы (шул уҡ исемле йылға буйында барлыҡҡа килгән). Был ауылға нигеҙ һалыныу датаһы 1813 йылдың 27 апрелендә Өфө-Танып улусы Һалтанып түбәһе башҡорттарының үҙ ерҙәрен һатыуы тураһындағы килешеүҙән асыҡлана. 1673 йылда башҡорттар «мәңгелеккә һәм нәҫелдән күсә килгән ер» итеп һатҡан ерҙә  барлыҡҡа килгән удмурт ауылы. Был яҙманың тексы һаҡланмаған, әммә ошолар билдәле: тәүге төпләнеүселәрҙең бер өлөшө ерҙе милеккә һатып алған. Ләкин уларҙың ҡайһы берҙәрен 1712 йылдың 12 февралендәге һәм 1727 йылдың 27 сентябрендәге килешеүҙәр буйынса башҡорттар индергән. Һуңғы ике килешеү буйынса удмурттар типтәрҙәр булып киткән, йәғни улар, общинаны ҡалдырып, яһаҡлы удмурт ҡатламынан сыҡҡан һәм типтәр ҡатламына ингән. Кәлмиәр ауылына удмурттарҙың ҡайһы берҙәрен башҡорттар 1790 йылдың 29 майында үҙ теләге менән ҡабул иткән.
1748 йылда Кәлмиәр ауылы Яңы Ҡәлмиәр йылғаһы буйында урынлашҡан ауыл, шулай уҡ «Данилова тож» тип йөрөтөлә. Ул ваҡытта 66 ир-ат иҫәпләнгән. Е.И. Пугачев ихтилалында 86 ҡәлмиәр ҡатнаша. 1816-сы йылдарҙа 192 ир-ат, 1834-се йылдарҙа 293 ир-ат иҫәпләнгән. Ревизия 134 йортта 827 кеше йәшәгәнен күрһәткән. 1870 йылда 857 удмурт иҫәпкә алынған (141 йортта). 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу 2 ауылды теркәгән: 724 кеше йәшәгән Иҫке Ҡәлмиәр (137 йорт) һәм 61 йорттағы 306 удмурт менән Яңы Кәлмиәр. Яңы Ҡәлмәир ауылы 1910-1919 йылдар араһында барлыҡҡа килгән.
1842 йылда Кәлмиәр халҡы 30 дисәтинә усадьба, 6740 дисәтинә һөрөнтө ер, 200 дисәтинә сабынлыҡ биләмәһе, 670 дисәтинә урманға хужа була. 2630 дисәтинә ер «уңайһыҙ» тип иҫәпләнгән. Уларҙа 80 йортҡа (574 кеше) 35 ат, 248 һыйыр, 430 һарыҡ һәм 400 кәзә тура килгән.
202 йылға мәғлүмәт буйынса удмурттар йәшәй. Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Тимотесубани (ҡорам)
Тимотесубани (груз.. ტიმოთესუბანი), рәсми Успение Пресвятая Богородица ғибәҙәтханаһы,  Грузияның Боржоми ҡалаһынан 18 саҡрым алыҫлыҡта, Гуджарула йылғаһының  уң яҡ ярында урынлашҡан. Боржоми-Бакуриан епархияһына ҡарай.
Ҡорам боронғо монастырь емереклектәрендә шул урындың хужаһы, изге ыҙа сигеүсе, Грузияның милли геройы кенәз Шалва Торели-Ахалцихели тарафынан төҙөлгән. Төҙөлөш 1195 йылда башланған һәм 1215 йылда тамаланған.
Монастырь территорияһында әлегә тиклем торлаҡ һәм хужалыҡ ҡаралтылары ҡалдыҡтары һаҡланған. Ғибәҙәтханаға инеү урыны ҡыҙыл кирбестән һалынған аркалы оҙонса төҙөлөштән ғибәрәт. Уның өҫтөндә манара төҙөлгән, ә яҡтарында  ике ҡатлы биналар урынлашҡан, улар монастырь комплексының үҙәге булып хеҙмәт иткән.
Төньяҡ террасала Изге Варвараның бер нефлы базиликаһы урынлашҡан, ә ҡорамдан төньяҡ-көнсығышына ҡарай  таштан һалынған кәшәнәнең ҡалдыҡтары ята.
Үҙәк ҡорам Успение Богородица хөрмәтенә изгеләндерелгән һәм грузин мәҙәни мираҫының  мөһим ҡомартҡыларының  береһе булып тора. Ул асыҡ-алһыу кирбестән һалынған һәм үҙәк көмбәҙ төҙөлөш булып тора. Ҡорамдың бейеклеге  28 метр, киңлеге - 19, оҙонлоғо - 11 метр. Төньяҡ стенала тәҙрәләр уйылған һәм төҙөлөш ваҡытында уҡ биҙәлгән. Ҡорам көмбәҙе диаметры буйынса зәңгәрһыу керамик деталдәр менән түшәлгән. Ҡорамдың биҙәге үҙенең дәүере өсөн иң ҡатмарлыларҙың береһе булып тора. Ҡорам  1205—1215 йылдарҙа биҙәлгән. Фрескаларҙың күп өлөшө беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған. 2000—2006 йылдарҙа уларҙы консервациялау, таҙартыу  буйынса эштәр үтә.
Монастырь ирҙәрҙеке һәм 1994 йылдан унда даими ғибәҙәттәр уҙғарылып тора.
Ҡорамдан көньяҡ-көнбайышта яңы монастырь комплексын төҙөү буйынса эштәр алып барыла.
Гөлнәзирә (йыр һәм уйын)
«Гөлнәзирә» — (Гульназира) — 1) башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй. 2) Башҡорттарҙың күмәк уйын бейеүе.
Башҡорт халыҡ йыры
Тәүге тапҡыр 1938 йылда Л. Н. Лебединский яҙып ала, «Башҡорт халыҡ йырҙары» китабында Х. Ф.Әхмәтов яҙмаһында баҫылып сыға.
Билдәле шаян бейеү йыры. Көйҙә интонация өҙлөкһөҙ үҫешә, йырҙың башы өс тактлы, ҡушымтаһы дүрт тактлы булыуы менән үҙенсәлекле. «Гөлнәзирә» йырын хор өсөн — А. С. Ключарёв, Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбленең шулай уҡ аталған бейеүе өсөн — Т. Ш.Кәримов һәм К. Й.Рәхимов, тауыш һәм фортепьяно өсөн С. Г. Шаһиәхмәтова эшкәртә.
«Гөлнәзирә» көйө «Сыңрау торна» балетында, "Хореографик сюита"ла файҙаланылған ..
Йырҙың һүҙҙәре
Ҡушымта: Ҡушымта: Ҡушымта:
Уйын бейеүе
Башҡорттарҙың «Гөлнәзирә» тигән күмәк уйын бейеүе лә булған. Тәүге тапҡыр профессиональ сәхнәгә ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбле башҡарыуында сыға. Уны Ф.Ә. Ғәскәров «Башҡорт колхоз бейеүҙәре» хореографик сюитаһының өлөшө булараҡ ҡуя.
1952 йылдан алып «Гөлнәзирә» үҙ аллы номер булараҡ башҡарыла — уны һигеҙ һәм унан да күберәк бейеүсе пар башҡара. Халыҡ бейеүенә генә хас формалар ҡулланыла, бейеүҙә тулы театраль-хореографик картина барлыҡҡа килтерә.
Яңы Троицкий ауыл Советы (Шишмә районы)
Яңы Троицкий ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Шишмә районы муниципаль районының административ- территориаль һәм муниципаль берәмеге.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Составында
* Яңы Троицкий ауылы ,
* Александровка ауылы,
* Бәрҫеүәнбаш ауылы,
* Ҡаранйылға ауылы,
* Яңы Опто ауылы,
* Яңы Муса ауылы,
* Яңы Сайран ауылы,
* Сайран ауылы,
* Ломоносов ауылы.
Тюкинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Азатлыҡ майҙаны (Сухум)
Азатлыҡ майҙаны — Сухумдың төп майҙаны. Унда емерелгән совет Абхазияһы министрҙар советы бинаһы урынлашҡан. Майҙан ситтәрендә япон сағандары үҫә.
Тарихы
XX быуат башында майҙан  урынында ҙур ялан була. 1920 йыл да ул төҙөкләндерелә һәм Азатлыҡ  майҙаны тип атала. 1935 — 1936 йыл дарҙа Хөкүмәт йортоноң ике яҡ корпусы төҙөлә  (архитекторҙары В. Щуко,  В. Гельфрейх),  1985 йыл да үҙәк корпусы төҙөлә (архитекторы А. Г. Голубовский, А. Корабельников). Совет осоронда майҙан В. И. Ленин исемен йөрөтә. 1992 —1993 йыл дарҙа хәрби хәрәкәттәр ваҡытында бина зыян күрә. Хөкүмәт йорто бинаһы янында постаментта Ленин һәйкәле торған. 1992 йылдың авгусында ҡалаға баҫып инеүсе Грузия ғәскәрҙәре уны автомат һәм пулеметтарҙан аталар.
2008 йылда авгусында майҙанда Бөтә халыҡ йыйылышына Абхазияның 50 меңдән ашыу кешеһе килә. Парламент бинаһы өҫтөнә абхаз флагын һәм «Абхазия Республикаһы — бойондороҡһоҙ дәүләте»  транспарантын эләләр. 26 августа майҙанда Рәсәйҙең Абхазия бойондороҡһоҙлоғон таныуын сәләмләгән стихиялы митинг барлыҡҡа килә. Майҙанда Абхазия президенты сығыш яһай.
2008 йылдың сентябрендә Сухум ҡалаһы мэры Алиас Лабахуа  белдереүенсә, министрҙар кабинеты  бинаһын  һүтеү йәки реконструкциялау тураһындағы ҡарар яҡын арала ҡараласаҡ. 2018 йылдың майына булған мәғлүмәттәр буйынса, был мәсьәләләр сиселмәгән килеш ҡала.
Бөгөнгө көндә янған министрҙар советы бинаһының көнбайыш өлөшө эшләй, унда Абхазия Республикаһының спорт һәм йәштәр эштәре буйынса Дәүләт комитеты, шулай уҡ ГП «Абхазвторресурсы» урынлашҡан.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы
Үтәшев Фәрит Зәйнулла улы (15 ноябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең инженер‑механигы. БР Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012), техник фәндәр докторы (1992). Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1997).
Биографияһы
Фәрит Зәйнулла улы Үтәшев1947 йылдың 15 ноябрендә Калининград өлкәһенең Советск ҡалаһында тыуа.
1972 йылда Өфө авиация институтын инженер-механик һөнәре буйынса тамамлай. 1974 йылдан алып шунда уҡ эшләй: 1982 йылдан башлап «Тантал» махсус конструкторлыҡ-технология бюроһының ҙур габаритлы деталдәр эшләү технологияһы бүлеге мөдире, 1987 йылдан — баш инженер вазифаһын биләй.
1989 йылдан алып Фәрит Үтәшев Металдарҙың үтә һығылмалылығы проблемалары институтында эшләй башлай: 1990 йылдан — ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе йәйеү технологияһы бүлеге мөдире, 2006 йылдан башлап — баш ғилми хеҙмәткәр, 2014 йылдан — сектор мөдире булып эшләй.
1992 йылда Фәрит Зәйнулла улы техник фәндәр докторы исемен яҡлай. 1997 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған уйлап табыусыһы исеменә лайыҡ була. 2012 йылдан ул Башҡортостан Республикаһы фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы була башлай.
Үтәшевтың ғилми эшмәкәрлеге металлдан булған материалдарҙа ультраваҡ бөртөклө һәм нанокристаллик структураны формалаштырыуға, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы иретмәләрҙе баҫым ярҙамында эшкәртеүгә бағышланған. Үтәшев ҡарамағында металдарҙы һәм иретмәләрҙе үтә һығылмалы итеп локаль деформациялау технологияһы, ҡыҙҙырыуға сыҙамлы никель иретмәләренән һәм титан иретмәләренән үтә һығылмалы ярымфабрикаттар яһау, прокатлау юлдары менән ҙур габаритлы деталдәрҙе әҙерләү ысулдары, йәйеү станының өр-яңы тибы, күсәргә ҡарата симметрик деталдәрҙе прокатлауға кәрәк булған автоматлаштырылған линиялар уйлап табылған.
Фәрит Зәйнулла улының 150 тирәһе ғилми хеҙмәте һәм 55 уйлап табыуы бар.
Ғәббәс I
Ғәббәс I, Ғәббәс шаһ (I Abbas Səfəvi ; (, Герат (ҡала) —, Казвин) — Сәфәүиҙәр нәҫеленән Фарсы шаһы , 1587—1629 йылдарҙа хакимлыҡ итә.
Оло реформатор һәм полководец Ғәббәс дәүләт ҡоролошон тамырынан үҙгәрткән сәйәси һәм иҡтисади реформалар үткәрә һәм төрөктәр, үзбәктәр менән һуғыштар алып бара, элек юғалтҡан территорияларҙы кире ҡайтара. Асылда, уға мираҫҡа ҡалған һәм тулыһынса тиерлек емерелгән Сәфәүиҙәр державаһын үҙәкләштерелгән абсолютист монархияға әйләндерә. Ғәббәс хакимлыҡ иткән дәүерҙә Сәфәүиҙәр дәүләте ҙур үҫеш кисерә һәм көнбайышта Тигр йылғаһынан алып, көнсығышта Кандагарға (Афғанстан) тиклем һуҙыла. Шиғый мосолман булараҡ, Ғәббәс һәр ваҡытта ла сөнни мосолмандарҙы эҙәрлекләй. Әммә, европалы христиандарға дини түҙемлек күрһәтә. Ғәббәс юлдар, күперҙәр, каналдар төҙөүҙе ҡеүәтләй, ҡалаларҙы биҙәү һәм келәм һуғыу эшен үҫтерә. Уның хакимлығы осоронда, 1598 йылда, баш ҡала Казвиндан Исфаханға күсерелә. Ғәббәс уҫал, деспот хаким булһа ла, тере сағында ла уны поданныйҙары Бөйөк тип йөрөтә
Биографияһы
Ғәббәс I афған ҡалаһы Гератта 1571 йылдың 27 ғинуарында шаһиншаһ Мөхәмәт Хоҙабәндә (1531—1596) менән Мазандаран өлкәһе хакимы Мир Абдулла-хандың ҡыҙы Мәхди Улья (?—1579) ғаиләһендә тыуа.
16 йәшендә Сәфәүиҙәрҙең дәүләтен етәкләй. 1590 йылда Ғәббәс Истанбул килешеүе менән Ғосман империяһы менән һуғышты туҡтата һәм бөтә көстө Төньяҡ-Көнсығыш Ирандан үзбәктәрҙе ҡыуыуға туплау өсөн, уларға территорияның бер өлөшөн бирә, һәм Ҡыҙылбаш ырыуын властан ситләтә. . Үзбәк әмире Абдалла тарафынан батырҙарса яҡланған Хөрәсән 1598 йылда ғына, Герат ҡалаһы ҡолатылғас, Ғәббәстән еңелә. Шул арҡала ул биләмәһенә Гилян менән Мазандаранды, ә көньяҡ өлкәлә Лурестанды ҡуша һәм Кандагарҙы баҫып алып, үҙенең хакимлығын Афғанстандың күп өлөшөнә йәйелдерә. Әммә, Амударъяның көньяғындағы территорияларҙы ҡушырға маташҡанда Ғәббәс Бәлх янындағы һуғышта уңышһыҙлыҡҡа осрай. Унда фарсы армияһы үзбәк ғәскәрҙәре тарафынан тулыһынса тар-мар ителә. Мавараннаһрҙың бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалыу өсөн, был һуғыштағы еңеү һис шикһеҙ ҙур роль уйнай. Әммә төбәктең дөйөм сәйәси хәленә ул әллә ни йоғонто яһамай, сөнки ауыр һуғыш хәрәкәттәренән һуң, үзбәк армияһының артабанғы походтар өсөн кәрәкле ресурстары булмай. Шул арҡала Хөрәсәндең ҙур өлөшө Бөйөк Ғәббәс контроле аҫтында ҡала. Бары тик 1613 йылда ғына, үзбәктәр Әмир Сәмәрҡәнд Ялантүш-Баһадир Бей етәкселегендә дошмандың һиҙҙермәҫтән һөжүм итеүен булдырмаҫ өсөн ҡуйылған мөһим һағын һәм ҡалаларын (унда Мәшһәд, Нишапур, Герат һәм башҡалар инә) тартып алғас, хәл тамырынан үҙгәрә.
Төрөктәр менән һуғыш ауыр була. 1601 йылда Ғәббәс власы аҫтына Әрмәнстан һәм Грузияның бер өлөшө, шулай уҡ Ширван күскәс, ул төрөктәрҙең Ереван һәм Тәбриз ҡалаларына йыл һайын тиерлек ҡабатланып торған һөжүмдәрен уңышлы кире ҡаға. Ҡайһы берҙә төрөктәрҙең Кесе Азиялағы иң төпкөл биләмәләренә лә баҫып инә һәм 1613 йылда Грузияның ҙур өлөшөн, Кахетия һәм Карталиния батшалығын сәфәүиҙәрҙең юғары власын танырға мәжбүр итә.
1614—1617 йылдарҙа төрөктәр яңынан Иранға баҫып инергә маташа, әммә тағы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Улар ҙур еңелеү кисереп, 1618 йылда Ғосман II солтан идаралығында Ғәббәс шаһ менән Серав килешеүе (Маранд килешеүе) төҙөй. Тик был килешеү оҙаҡҡа бармай. 1622 йылда Төрөк-фарсы һуғышы (1623—1639) яңынан башлана. Тик төрөктәр уны шул тиклем уңышһыҙ алып бара, хатта Бағдад Ғәббәс тарафынан яулап алына. Ғәббәс Рәсәйҙәге Романовтар династияһын тәүгеләрҙән булып таный һәм 7 мең күләмендә заем бүлә. 1625 йылда бүләк ҡомартҡы һәм зиннәтле тәхет ебәрә. йылда Ҡазвинда Ғәббәс үлгәс, Сәфәүиҙәр династияһы биләмәһе Тигр йылғаһынан Һиндҡа тиклем һуҙыла. Үҙенең улын үлтертеп, ул тәхет вариҫы итеп ейәне Софи-Мирзаны тәғәйенләй.
Ғәббәс сәфәүиҙәрҙең иң уңышлы хакимы була. Ул ғәйрәтле, сәйәси һиҙгер булыуы, юлдар, күперҙәр төҙөүе, ҡалаларҙы, бигерәк тә Исфаханды биҙәүе менән айырылып тора. 1598 йылда үҙенең резиденцияһын Ҡазвиндан Исфаханға күсерә. Һиндостан менән Европа араһында сауҙаны йәнләндерергә тырыша.
Атап әйткәндә, ул Төркиә яғынан эске хәүеф менән генә түгел, ә провинциаль феодалдар мөхитендәге сепаратизм йүнәлеше менән дә аҡланған хәрби реформа үткәрә. Элек фарсы армияһында бары тик төрки ҡыҙылбаш аҡһөйәктәренең хәрби атлылары, крәҫтиәндәрҙән торған феодаль ополчениелар һәм шаһтың шәхси атлы отряды ғына булһа, Ғәббәс регуляр армия булдыра, унда мушкет менән ҡоралланған 20 мең уҡсы, Кавказ кешеләренән 12 мең атлы гүләм, 12 мең артиллерист һәм 500 пушка инә. Армия даими рәүештә рекруттар менән тулыландырылып тора. Уларҙы мосолман булмаған иран халҡы араһынан мәжбүри рәүештә һайлап алалар. Феодалдарҙың атлылары ҡыҫҡартыла. Ғәббәс, хәрби реформанан тыш, аҡса реформаһы ла индереп маташа, сөнки Иранда 11 йыл власть булмауы арҡаһында илдә ҡаты курсы булмаған бик күп валюта йөрөй. Ғәббәс Ғәббәси тигән монета индерә, уның баһаһы бер мискалгә тиң була.
Ғәббәс шаһ идара иткән йылдарҙа уның ҡушыуы буйынса Гәнжәлә Йома мәсете төҙөлә.Христиандарға ул парсиларға һәм йәһүдтәргә ҡарағанда күберәк дини түҙемлек күрһәтә, ә сөнниҙәрҙе ут һәм ҡылыс менән эҙәрлекләй. Уның зиннәтле һарайында Бөйөк могол һәм башҡа көнсығыш дәүләттәренең илселәре Рәсәй, Франция, Англия (короллек), Испания һәм Нидерланд илселәре менән осраша. 1622 йылда инглиздәрҙең ярҙамы менән ул португалдарҙың Ормуз утрауын тартып ала. Ғәббәстең образы Мирза Фатали Ахундовтың «Обманутые звёзды» әҫәрендә сағылдырыла.
Түбәнге Инегень
Түбәнге Инегень — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 373 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫке Салдау
Иҫке Салдау (Старосолдово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 134 кеше. Почта индексы — 452833, ОКАТО коды — 80250815006.
Баженов (Бәләбәй районы)
Баженов (Баженово; элекке атамалары Бажановка, Григорьевка, Ҡарамалы) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1120 кеше. Почта индексы — 452031, ОКАТО коды — 80209802001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе
Божия Матерҙың «Знамение» һәм изге Жёны-мироносицы иконаһы сиркәүе — Түбәнге Новгородтың Үрге посадындағы беренсе мәхәллә таш сиркәүе. Боронғо рус ғибәҙәтханалар тарихындағы тәүге «карап» тибындағы ғибәҙәтхана. Ул миһрабтың һәм табыныуҙар залының, аш ашау бүлмәһенең һәм көнбайыштағы ишек өҫтөндәге саң манараһының ҡәтғи үҙәктә урынлашыуы менән характерлана Сиркәү мәхәлләһендә Евфимий Суздальский һәм Макарий Желтоводский чудотворецтар тыуған.
Тарих
ХIII быуатта бында башта ағас сиркәү төҙөлгән була. Хәҙерге ике ҡатлы таш сиркәү 1649 йылда һалынған. 1805 йылда Түбәнге Новгород сауҙагәре П. Переплетчиков аҡсаһына аш ашау бүлмәһенең төньяғына ике ҡатлы кирбес төкәтмә-ҡанат төҙөлә, уның аҫҡы ҡатында апостолдар Петр һәм Павел, өҫкөһөндә — Евфимий Суздальский, ә аш ашау бүлмәһендә — Макарий Желтоводский хөрмәтенә. 1848 йылдағы янғындан һуң, интерьерҙың фреска һүрәттәре яңыртыла. 1894—1896 йылдарҙа сиркәү ҡанаттары киңәйтелә. М. П. Дмитриев шул саҡта уны фотоға төшөргән, был ҡиммәтле тарихи фотоны ғибәҙәтхананы ХХI быуатта тергеҙгәндә ҡулланғандар.
Революциянан һуң сиркәү ябыла, ә көмбәҙҙәре емерелә, бинала еңел сәнәғәт техникумы эшләй.
Тергеҙеү
Ҡорам Түбәнге Новгород епархияһына 1990 йылда кире ҡайтарыла. 2004 йылдың июлендә уның көмбәҙҙәре ҡуйыла һәм алтын менән ялатылабилдәләнгән, төп көмбәҙ ялатып буйынса эш алып бара. Ике тәреһен алтын менән ялатыу Свято-Троица Серафимо-Дивеево монастырының Арзамас ихатаһында алып барыла. 2004 йылдың сентябрендә Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Георгий тарафынан яңы көмбәҙ һәм ундағы тәреләр изгеләндерелә, ә 2006 йылдың 10 октябрендә ҡыңғырау манараһына ҙур тәре ҡуйыла.
Сиркәү эргәһендә үк ҡала трамвай ҡулсаһы үтә. 2005 йылдың йәйендә ул юлдың 200 метр оҙонлоғондағы өлөшө виброизоляциялы ҡатлам менән ҡаплана.
2007 йылда Георгий Хаким ғибәҙәтханаға килгәс, түбәнге сиркәүҙе реконструкциялауҙың техник проектын төҙөргә ҡуша.
Солтанбай
Солтанбай (Султанбаево) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы утар.
Географик урынлашыуы
Ҡаҫмарт йылғаһы буйында урынлашҡан.
Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе
Тергеҙеү
2008 йылдың мартында Түбәнге Новгород өлкәһе хөкүмәте был сиркәүҙе, уның территорияһын һәм Чатыгин йортон («Петр Беренсе Йорто») федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объектына әйләндереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
Солтанбай
Тарихы
Солтанбай (Һолтанбай, Уртауыл) ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була. Биктимер ауылы кешеләре тарафынан Һунарсы (Үрге Сәнкем) һәм Сәнкем-Биктимер (Түбәнге Сәнкем) ауылдары нигеҙләнгән. Сәнкем-Биктимер ауылы халҡы үҙ сиратында Яңы Ғафар (Яңауыл) һәм Солтанбай (Уртауыл) ауылдарына нигеҙ һала.
Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе
Тергеҙеү
2009 йылдың 31 декабрендә архиепископ Георгий литургия башҡара. Ғибәҙәт ҡылыу тамамланғас, ғибәҙәтхана игумены Василий (Данилов) хакимға Ҡотҡарыусы иконаһын бүләк итә.
Солтанбай
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе
Тергеҙеү
2011 йылдың апрелендә Хаким реставрациялауҙың беренсе этабы тамамланды — ҡорам тышҡы яҡтан биҙәлде — артабан уның эсен биҙәү һәм дүрт ҡанаттағы иконостастарҙы эшләйһе ҡалды, тип әйтә. Һәр иконостас өсөн проект альбомы әҙерләнә. Июлдә Божия Матерь «Знамение» иконаһы хөрмәтенә түбән ҡанаттың иконостасын эшләй башлайҙар. Ағас иконостас ике ҡатлы буласаҡ — урындағы һәм деисус рәтендәге иконаларҙан торасаҡ һәм византия стилендә «Ковчег» оҫтаханаһы эшмәкәрҙәре тарафынан яҙыласаҡ. Сентябрҙә түбәнге ҡаттағы ҡанаттың миһрабын биҙәктәр менән биҙәү башлана.
Солтанбай
Тарихы
Аҙаҡ Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Үрге посадтағы Жёны-мироносицы сиркәүе
Тергеҙеү
2012 йылдың 25 ғинуарында архиепископ Георгий түбәнге ҡорамды изгеләндерә, аҙаҡтан унда оҙаҡ йылдар эсендә тәүге тапҡыр Литургия уҡый. 29 декабрҙә преподобный Макарий Желтоводский һәм Евфимий Суздальскийҙар хөрмәтенә Бөйөк чин менән сиркәү ҡанаты изгеләндерелә.
Синан-паша мәсете (Призрен)
Синан-паша мәсете (Xhamia e Sinan Pashës, серб. Синан Пашина Џамија, тур. Sinan Paşa Camii ) — Сербияның Косово һәм Метохия автономиялы крайының Призрен ҡалаһында Ғосман империяһы ваҡытындағы мәсет.
Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы
Бәшәров Райнат Әхкәметдин улы (29 июнь 1942 йыл — 19 сентябрь 2007 йыл) — СССР һәм Рәсәй опера йырсыһы, уҡытыусы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997), Ф. И. Шаляпин исемендәге премия лауреаты (1993).
Биографияһы
Райнат (Ринат) Әхкәметдин улы Бәшәров 1942 йылдың 26 июнендә Пермь ҡалаһында тыуған. 1973 йылда Нәжип Йыһанов исемендәге Ҡазан дәүләт консерваторияһын (педагогы В. А. Лазько)) тамамлай һәм Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында эшләй башлай. Бер үк ваҡытта Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта (1974—1994). Гастролдәр менән Германияла, Египетта, Монголияла, Төркиәлә була.
Синан-паша мәсете (Призрен)
Тарихы
Софи Синан-паша мәсетте 1600 йылда йәки 1608 йылда төҙөй башлай. Софи Синан-пашаны, Боснияла элекке бәктәр бәге һәм  ҡаймаҡамы, яҡында  Качаник ҡалаһында урынлашҡан Синан-паша мәсетен төҙөгән бөйөк вәзир Синан-паша менән бутарға ярамай.
Мәсет Изге Архангелдар монастыры ташынан төҙөлөүе тураһында версия киң таралған. Ысынлап та, мәсеттә монастырҙың бер өлөшөн күрергә мөмкин. XVI быуатта Ғосман империяһы килгәндән һуң ташланған монастырь, XVII быуатта емерелә. Албан тарихсыһы Хәсән Калеши 1972 йылда Софи Синан-паша монастырҙы емерергә бойороҡ бирмәүе тураһында фаразды әйтә, сөнки бының өсөн солтандың бойороғо кәрәк була, ысынында иһә ул әҙерләп ҡуйылған таштарҙы ғына ҡулланырға бойора.
Охлебинин
Охлебинин (Охлебинино) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 924 кеше. Почта индексы — 452413, ОКАТО коды — 80228850001.
Синан-паша мәсете (Призрен)
Тасуирламаһы
Мәсеттең оҙонлоғо 14 м, киңлеге 14, квадрат формала булған. Бер ҙур көмбәҙе һәм бер бәләкәй көмбәҙе бар, ул  буялған һәм сталактит формаһындағы  михрабты ҡаплап тора. Мәсеттең стеналарының ҡалынлығы 1,65 метр, ә конус формаһындағы манараһының бейеклеге — 43,5 м.
Охлебинин
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Синан-паша мәсете (Призрен)
Тасуирламаһы
Мәсет уртаһында стеналары, көмбәҙе башлыса XIX быуатта Ҡөрьәндән шиғыр һәм сәскә биҙәктәре менән биҙәлгән. Мөнбәргә сәскә биҙәктәре һалынған. Мәсеттең ҙур һәм кесе көмбәҙе ҡурғаш  менән ҡапланған. Таш иҙәне һәм ағас биҙәктәре үҙенсәлекле
Һаҡлау проблемалары
Мәсет өсөн ямғыр проблема була, ул ваҡыт үтеү менән мәсеттең ҡыйығының тишеге аша эләгә. Был стеналарҙағы ҡайһы бер картиналарҙың юғалыуына, шулай уҡ штукатурканың боҙолоуына килтерә. Таш фасады елгә ашала.
2000 йыл башында ЮНЕСКО мәсетте яңыртыу өсөн яҡынса 500 мең евро  суммаһында сығым баһалай.
Чех теле
Чех теле (үҙатамаһы: čeština, český jazyk) — чехтарҙың теле, славян телдәренең береһе. Көнбайыш славян төркөмө ; словак теленә иң яҡын торған тел, уның менән чехия-словакия төркөмсәһенә берләшә. . Башлыса Чехияла таралған; ҙур булмаған чех телендә һөйләшеүселәр төркөмдәре Словакияла, Австралияла, Рәсәйҙә, Хорватияла, Көнбайыш Европаның ҡайһы бер илдәрендә, АҠШ- та, Канадала, Аргентинала, Австралия һәм башҡа илдәрҙә йәшәй. Чех Республикаһының рәсми теле (úřední jazyk) һәм Европа берлегенең 2004 йылдан 24 рәсми телдәренең береһе. Ҡайһы бер Үҙәк һәм Көнсығыш Европа дәүләттәрендә, ҡағиҙә булараҡ, чехтар ойошоп йәшәйҙәр (Австрия, Босния һәм Герцеговина, Хорватия һәм Словакия), чех теле өсөн төбәк статусын алыу мөмкинлеге ҡарала.
Донъяла чех телендә һөйләшеүселәрҙең дөйөм һаны 10,62 миллион кешегә артты, шуларҙан Чехияла — 10,40 млн кеше йәшәй (2012).
Чех теленең үҙенсәлеге түбәндәгеләр: ҡайһы бер көнбайыш славян телдәренән айырыусы йәки уларға яҡынайтыусы фонетик билдәләр, һуҙынҡы фонемаларының оҙон һәм ҡыҫҡа вокализм системаһы, a, ā, u, ū йомшаҡ тартынҡылар араһында тарихи үҙгәреше һәм e, i, í йомшаҡ тартынҡыларҙан һуң; консонантизм системаһында— ижек яһаусы танау өндәре [л] һәм [r], альвеоляр ҡалтыраулы ř ([rš], [rž]) булыуы, йомшаҡ r' үҫешкән, палаталь тартынҡыларҙың юғалыуы; морфонологияла — ҡыҫҡа һуҙынҡыларҙың оҙон һуҙынҡылар һәм дифтонг ou ([ou]) бер морфема сиктәрендә сиратлашыуы; морфология өлкәһендәге үҙенсәлек: исемдәрҙең бик күп килеш менән үҙгәртеү төрө (склонение), хәҙерге заман ҡылым формаларының зат менән үҙгәреш типтарының булыуы, ябай үткән замандың булмауы.
Чех телендә дүрт диалект төркөмө билдәләнә: чех теленең үҙенең, ганац, ляш (силезский) һәм моравия-словак диалекттары. Чех әҙәби теленең нигеҙе булып урта чех һөйләше тора. Әҙәби тел һәм диалекттар менән бер рәттән, чех телендә һөйләшеүселәр араһында интердиалекттар таралған. Шуларҙың береһе — көнкүреш йәнле һөйләү теле (сығышы буйынса чех интердиалекты) — чех теленең субстандарт формаһы булып тора.
Чех әҙәби теле тарихы боронғо чех (1500 йыл тиклем), иҫке чех (XVIII быуаттың беренсе яртыһына тиклем) һәм яңы чех (XVIII быуаттың икенсе яртыһынан алып) осорҙарына бүленә.
Яҙма нигеҙендә латин графикаһы ята, Европала диакритика киң ҡулланылған (42 позицияның 15). Тәүге яҙма ҡомартҡылары XIII быуат аҙағына ҡарай.
Атамаһы тураһында
Чех телендә үҙатамаһының ике варианты бар. Уларҙың береһе — jazyk český — рәсми атамаһы; икенсеһе — čeština — йәнле һөйләү телендә киң таралыш алған. Лингвоним «чех теле» чех халҡының үҙатамаһынан Češi «чехтар» (Čech «чехтар», Češka «чешка») килеп сыҡҡан. Һүҙ «чех» кесерәйтеү форманты *-xъ ярҙамында килеп сыҡҡан, *čelověkъ һәм *čelędь һүҙҙәрендә сағыла йәки был һүҙҙең эске формаһы булып тора.
Чех теленең тәүге яҙмаһы латинса — lingua Sclavonica — XII быуаттар башында телгә алына. Һуңыраҡ тексттарҙа түбәндәге атамалар барлыҡҡа килә: Slavico lingua-Bohemica йәки Slavo lingua-Bohemica «славя-богема (славян-чех) теле» һәм һуңынан lingua Bohemica «богема (чехия) теле». Латинса исеме lingua Bohemica урта быуаттарҙағы Чехияның тарихи өлкәһе Богемия (Bohemia) атамаһынан килеп сыҡҡан, был төбәк халҡының боронғо кельт ҡәбиләләре менән бәйле. Латиндан был лингвоним башҡа телдәргә лә үтеп инә, мәҫәлән, немец теленә — Sprache böhmische (ул хәҙерге ваҡытта иҫкергән тип иҫәпләнә).
Ареалы һәм һаны
Чех теленең төп таралған территорияһы — Чех Республикаһы. 2011 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Чехияның 10,44 млн халҡынан 9,26 миллион кеше туған телен чех тип күрһәтә, улар араһынан чехтар — 6 593,23 мең, моравандар — 429,63 мең, словактар —14,73 мең, силезецтар — 10,76 мең, немецтар — 4,71 мең (2,08 миллион кеше милләтен күрһәтмәгән). Дөйөм алғанда чехия (беренсе йәки икенсе телдә) Чехияла 10,40 млн кеше һөйләшә (2012). Донъяла барлығы, донъя телдәре Ethnologue белешмә мәғлүмәте буйынса, теге йәки был дәрәжәлә 10,62 миллион кеше чех телен белә.
Чех телендә һөйләшкән 200 меңдән ашыу кеше Чехиянан ситтә йәшәй. Чехия менән күрше дәүләттәр территорияһында чех телендә һөйләшеүселәрҙең иң күбеһе Словакияла, ул оҙаҡ ваҡыт Чехия менән бергә. Австро-венгрия империяһы составында була һәм, һуңғараҡ, берҙәм Чехословакия дәүләтендә. Чех телен белеүселәр Словакияла, ҡағиҙә булараҡ, дисперслы күсенгәндәр. 2011 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәте буйынса, был илдә 35 216 мең кеше туған тел сифатында чех телен күрһәтә, йәки илдәге халыҡтың 0,7 % (2001 йылда 48 201 мең кешеһе өсөн чех теле туған тел), йәмәғәт тормошонда 18 747мең кеше Словакияның (0,3 %) чех телен ҡулланған булһа, өйҙәге аралашыуҙа — 148 17 (0,3 %). Шул уҡ ваҡытта Словакияла үҙҙәренен чехтар тип 30 367 кеше (0,6 %) кеше иҫәпләй. Бөтә словактар өсөндә чех телен һүлпән белеү хас.
Сағыштырмаса ҙур һанда чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ күрше Австрияла йәшәйҙәр — 17 742 мең кеше (2001). Польшала чех телендә һөйләшеүселәр һаны аҙ. 2011 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, чех телендә өйҙә аралашҡан кеше һаны — 1451, туған теле тип атаған — 890 кеше. Шуның менән Польшаның 3447 кешеһе үҙен чехия милләтенә индергән. Чех телендә һөйләшеүселәр шулай уҡ Австрия-Венгрия империяһының элекке башҡа илдәрендә лә йәшәй.