cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ченнаи
Тарихы
1746 йылда ҡала Маврикий губернаторы француз генералы Бертран Франсуа де Лабурдонне тарафынан яулап алына. 1749 йылда инглиз-француз килешеүенә ярашлы Мадрас Бөйөк Британияға кире ҡайтарыла, бынан һуң француздарҙан һәм Майсур солтанлығынан һаҡланыу өсөн форт күпкә нығытыла.
XVIII быуат аҙағына ҡарай инглиздәр хәҙерге Тамилнадтың күп өлөшөн, һәм шулай уҡ Карнатака һәм Андхра-Прадеш штаттарының территорияһын яулап ала. Был биләмәләр Мадрас округына керә.
Инглиздәр власы аҫтында Мадрас эре ҡалаға һәм хәрби базаға әйләнә. XIX быуат аҙағында ҡала Бомбей һәм Калькутта менән тимер юлдары аша тоташа, был төньяҡ Һиндостан менән сауҙа итеүгә булышлыҡ итә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында Мадрасҡа немец крейсеры «Эмден» һөжүм итә. 1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ алғас, Мадрас шул уҡ исемдәге штаттың (1968 йылдан ууның исеме Тамилнад тип үҙгәртелә) баш ҡалаһы булып китә. 1965—1967 йылдарҙа ҡала һинд телен көсләп индереү буйынса тамил протестарының үҙәге була. 1983 йылда Шри-Ланкала Граждандар һуғышы башанғас, ҡала «Тамил Илам азатлыҡ юлбарыҫтары» ойошмаһы тамил сепаратистары өсөн сәп булып китә: 1984 йылда ҡала аэропортында шартлау 33 кешенең ғүмерен өҙә, ә 1991 йылда Мадрас янында Һиндостандың элекке премьер-министры Раджив Ганди үлтерелә.
2004 йылдың 26 декабрендә Суматра утрауы яр буйы янындағы ер тетрәүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән цунами арҡаһында Ченнаи ҙур зыян күрә. 2015 йылда ҡалала 100 йыл эсендә иң көслө һыу ташыуы була: 1—2 декабрҙә 24 сәғәт эсендә 500 мм яуым-төшөм яуа. 270 кеше һәләк була.
Географик урынлашыуы
Ҡала Тамилнад штатының төньяҡ-көнсығышында яр буйы уйһыулығында (диңгеҙ кимәленән уртаса бейеклеге 6 метр, максималь бейеклеге — 60 метр). Яр буйлап донъяла иң оҙондарҙың береһе булған — 12 километрлы Marina beach пляжы һуҙылған. Ченнаи аша ике йылға аға — үҙәктә Кувам һәм көньяҡта Адьяр йылғалары. Кувам үтә ныҡ бысранған, Адьяр ваҡыт менән таҙартылып тора, уның эстуарияһында бәләкәй заказник ойошторолған. Яр буйына параллель рәүештә ике йылғаны ла тоташтырыусы 4 километрлыҡ Букингем каналы ҡаҙылған. Ҡаланың көнбайышында Ред-Хиллс, Шолаварам һәм Чембарамбаккам күлдәре урынлашҡан, улар ҡаланы эсәр һыу менән тәьмин итә, сөнки ер аҫты һыуҙары ныҡ тоҙланған. Һыу менән тәьмин итеү мәсьәләһе киҫкен тора, уны сисеү өсөн Кришна йылғаһынан (Андхра-Прадеш штаты) һыу үткәргес һәм Ченнаила сөсөләндереү заводын төҙөү ниәтләнә.
Климаты
Климаты субэкваториаль муссонлы, температураның тирбәлеүе йыл дауамында әллә ни ҙур түгел.
Йылдың күп өлөшөндә эҫе һәм дымлы. Иң юғары температура ғәҙәттә май аҙағы — июнь башында (уртаса +38 °C), ә иң түбән температура — ғинуарҙа (+24 °C) күҙәтелә. Минималь теркәлгән температура +14,8 °C, максималь — +44,1 °C. Яуым-төшөмдөң йыллыҡ миҡдары — 1300 мм, уларҙың күп өлөшө төньяҡ-көнсығыш муссон осорона (сентябрь аҙағы — ноябрь уртаһы) тап килә. Ҡала йыш ҡына Бенгал ҡултығы циклондары үткән зонала була.
Административ-территориаль бүленеше
Ҡала биш районға бүленгән: Эгмор-Нунгамбакам, Форт Тондиарпет, Мамбалам-Гинду, Милапур-Трипликан, Перамбур-Пурасавалккам. Ҙур Ченнаиға ҡаланан тыш Канчипурам һәм Тируваллур округтары керә.
Ченнаи төньяғында төп сәнәғәт предприятиелары урынлашҡан. Эшлеклек әүҙемлеге үҙәктә тупланған. Көньяҡта йәшәү кварталдары, шулай уҡ бихисап IT-компанияларҙың офистары урынлашҡан.
Ченнаиның иң ҙур юлдаш-ҡалалары — көньяҡта Махабалипурам, көньяҡ-көнбайышта Ченгалпатту, көнбайышта Канчипурам, Шриперумбудур һәм Аракконам.
Идара итеү
Ҙур Ченнаи мэр һәм уның урынбаҫары етәкләгән Ченнаи муниципалитеты менән идара ителә. Муниципалитет составында 155 депутат.
Шулай уҡ ҡалала Тамилнад штатының хөкүмәте һәм парламенты урынлашҡан. Ҡала юғары судының юрисдикцияһы Тамилнад штатынан тыш Пондишеригә лә (Путтуччерри) тарала.
Лок Сабхала 3 вәкил, ә Тамилнад парламентында 18 вәкил Ченнаи ҡалаһынан һайлана.
Иҡтисады
Илдең иң эре сәнәғәт үҙәктәренең береһе булып тора, Һиндостандың автомобиль баш ҡалаһы тип иҫәпләнә (Һиндостан автомобилдәренең 40 %-нан ашыуы Ченнаила етештерелә). Hyundai, Ford, Mitsubishi, TVS, Ashok Leyland, Royal Enfield, TI Cycles һәм MRF компанияларының заводтары башлыса Амбаттур-Пади сәнәғәт зонаһында урынлашҡан. Шулай уҡ BMW компанияһы ла Ченнаила завод асырға теләүен белдергән. «Авади» заводында хәрби техника, шул иҫәптән иң күп сығарылған Һиндостан «Арджун» танкы етештерелә. Integral Coach Factory заводы вагон эшләй. Көньяҡ Азияла иң ҙур сәнәғәт ҡеүәтен Ченнаила төҙөргә ниәтен Nokia компанияһы белдергән.
Ҡалала финанс һәм банк секторҙары электән үҫешкән, бында күп кенә халыҡ-ара банктарҙың филиалдары эшләй. 1990-сы йылдар аҙағынан IT-сектор етеҙ үҫеш ала. Ҡаланың көньяҡ-көнсығышында бер нисә технопарк урынлашҡан, улар араһында иң ҙуры TIDCO дәүләт компанияһы тарафынан төҙөлгән Tidel Park булып тора. Infosys компанияһы Ҙур Ченнаила донъялағы иң ҙур IT-үҙәк төҙөй. Шулай уҡ ҡалала биотехнологиялар бик тиҙ үҫеш алған.
Халҡы
Бөтә Һиндостандағы һымаҡ, ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында ҡалала тәбиғи булмаған соотношение күҙәтелә — 1000 ир-егеткә 948 ҡатын-ҡыҙ тура килә. Уҡыу-яҙа белеү 80 % (Һиндостанда уртаса 59 %). Халҡының 25 % трущобаларҙа көн итә.
Ченнаиның төп проблемаһы — халыҡтың артыҡ булыуы. Бейек йорттар төҙөлмәй тиерлек, был үҙ сиратында ҡаланың киңлеккә үҫеүенә һәм транспорт мәсьәләләре киҫкенләшеүенә, шулай уҡ ҡала ситендә санитар нормалары булмаған трущобаларҙың артыуына килтерә.
Халҡыны төп өлөшөн тамилдар тәшкил итә. Тамил теленән тыш, ҡалала инглиз теле киң таралыу алған. Ҡалала ҙур булмаған телугу телле диаспораһы йәшәй, шулай уҡ малаялам һәм каннада телдәре ҡулланыла.
Иҫтәлекле урындары
Ҡаланың тарихи үҙәге порттан көньяҡҡа табан урынлашҡан.
Ченнаила артабанғы архитектура ҡомартҡылары урынлашҡан:
Ҡала тирәһендә Махабалипурам ҡалаһы урынлашҡан, бында VII-VIII быуатҡа ҡараған ғибәҙәтхана комплекстары, шулар иҫәбенә яр буйы ғибәҙәтханаһы, 10 мәмерйә ғибәҙәтханаһы, 5 тәгәрмәс-ғибәҙәтханалары, таштан яһалған һындар инә. Шулай уҡ Ченнаи ҡалаһы янында Чоламандалам рәссамдар ауылы бар.
Бутан тарихы
Археология мәғлүмәттәренә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2000 йылда уҡ Бутанда кешеләр йәшәй, әммә боронғо дәүер тураһында яҙма сығанаҡтар юҡ тиерлек. Илдең тарихы башлыса эпизодтар менән билдәле, сөнки 1827 йылда ул ваҡыттағы илдең баш ҡалаһы булған Пунакхала иң ҙур китапхана яна. Хәҙер тарихи ваҡиғалар риүәйәттәрҙән айырлғыһыҙ булып тора.
Иртә тарихы
Археология мәғлүмәттәренә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем 2000 йылда уҡ хәҙерге илдең территорияһында цивилизация булған. Тарихсылар фекеренсә, Бутан тарихында иң ышаныслы өйрәнелгән осор Лхомон (Lhomon) йәки Мон-Юл (Monyul) дәүләте йәшәгән осорға тура килә. Фараз буйынса, был дәүләт буддизм таралыу алмаған Тибеттың бер өлөшө була. Күҙҙаллау буйынса, Мон-Юл беҙҙең эраға тиклем 500 йылдан беҙҙең эраның 600 йылына ҡәҙәр йәшәгән. Бутан ғалимдарының һаҡланып ҡалған китаптарында илдең боронғо атамалары ла бирелгән Лхомон-Ченденьонг (Lhomon Tsendenjong) һәм Лхомон-Кхаши (Lhomon Khashi).
XIX быуатта илдең дөйөм ҡабул итеп алынған «Бутан» атамаһы, фараз буйынса, йә Bhotaant («Bhot» — Тибеттың һинд атамаһы) санскрит һүҙенән, йә Bhu-uttan («бейек таулыҡ») һүҙенән барлыҡҡа килгән. XVII быуаттан Бутандың традицион атамаһы — Друк-Юл («аждаһа кешеләренең иле»).
Буддизмдың үтеп инеүе
Фараз буйынса, Бутанға буддизм дине II быуатта уҡ үтеп инә башлай.
Тибет короле Сонгцен Гампо (627—649) буддизмды Тибеттың рәсми дине тип иғлан итә һәм Лхасала Джокхаг үҙәк монастырын төҙөй. Гималай тауҙарын яман заттарҙан таҙартыр һәм тыныслыҡ урынлаштырыр өсөн, король бер көн эсендә бөтә Гималай тауҙары буйлап 108 монастыр төҙөргә бойора. Шуларҙың икеһе — Кийчу Лакханг (Паро) һәм Джамбей Лакханг (Бумтанг) хәҙерге Бутан биләләмәләре сиктәрендә һаманда һаҡланып ҡалған.
VIII быуатта Бутанға Падмасамбхаваның бер нисә тапҡыр килеүе тураһында хроникалар хәбәр итә. Падмасамбхава миссияһынан һуң буддизм Бутанда киң ҡолас менн таралыу ала. Һуңыраҡ Тибет короле Ландарма (836—842) буддизмды тыя һәм эҙәрлекләй, күп кенә монахтар һәм ғалимдар Бутанда һыйына. Бутан буддизмы — Друкпа Кагью лама Цангпанан башланғыс алған Кагью мәктәбенең бер тармағы булып тора.
Шабдрунг Нгаванг Намгьял осоронда Бутандың берләшеүе
1627 йылда Бутанда беренсе европалылар, иезуит священниктары Эстеван Каселла һәм Джоао Кабрал була, уларҙың хәбәрҙәре оҙаҡ ваҡытҡа Бутан хаҡында берҙән-бер мәғлүмәт булып ҡала.
Инглиздәрҙең ҡыҫылыуы
1772 йылда Бутан ғәскәрҙәре Куч-Биһар кенәзлеген биләгәс, уның раджаһы Британ империяһы вәкилдәренән ярҙам һорай һәм Бутан ғәскәрҙәре кенәзлектән ҡыуыла. 1774 йылдың 25 апрелендә Тибет булышлығы менән Британ Һиндостаны генерал-губернаторы Уоррен Гастингс һәм Бутан раджаһы менән солох килешеүе төҙөлә, уның буйынса раджа Куч-Бехарға һөжүмдәрен туҡтатырға вәғәҙә бирә. Ошо ваҡиғаларҙан һуң Бутанда инглиз дипломатик агенты Джордж Богль була, ул был ил тураһында күм яңы мәғлүмәттәр йыя.
1838 йылда инглиздәр Ассамды үҙ биләмәләренә ҡуша. 1837—1838 йылдарҙа капитан Пембертон бутанлыларҙың Ассамға һөжүмдәрен туҡтатыу тураһында һөйләшеүҙәре уңышһыҙ тамамлана, шунлыҡтан 1840 йылда инглиздәр Бутандан Ассамға алып барған 7 үткәүелде (Ассам Дуарҙарын) биләйҙәр.
1863 йылда Бутан раджаһына килгән инглиз илсеһе Ашли Эден һәм капитан Годвин Аустен Пунакхала мыҫҡыллауҙарға дусар була, улар туҡмала, ҡанда буяла һәм әсиргә алына. Бутан Эдендән инглиздәр биләгән Ассам Дуарҙарын ҡайтарыу тураһында актҡа ҡул ҡуйыуҙы талап итә. Был Англия-Бутан һуғышы (йәки Дуар һуғышы) тоҡаныуына килтерә, һуғыш инлиздәр өсөн әллә ни уңыш килтермәй. 1865 йылдың 11 ноябрендә Буксала тыныслыҡ килешеүе төҙөлә, уға ярашлы Бутанға йылына 50000 рупий түләп дуарҙар инглиздәр артынан ҡала, ә Бутан үҙ яғынан Британ Һиндостанына барлыҡ һөжүмдәрҙе туҡтатырға тейеш була. Шулай уҡ инглиздәрҙең ҡулында ике көслө сик буйы позициялары — Бакса һәм Девангири ҡала.
1872—1873 йылдарҙа полковник Грэгемгә Бутан һәс Асса араһындағы сикте билдәләү бойорола. Сик ошолай үткәрелә, Бакса һәм Девангири инглиздәрҙең биләмәләрендә ҡала, бының өсөн Бутанға дуар үткәүелдәре кире ҡайтарыла.
Вангчуктар династияһы
Король Угьен Вангчук Бутанды йәнә берләштерергә һәм нығытырға ирешә. Беренсе король Угьен Вангчук 1907 йылда яңы династия урынлаштыра, ошо династия вәкилдәре хәҙерге ваҡытта ла хакимлыҡ итә. Король Угьен Вангчук ингиздәр менән бергә хәрби операцияларҙа, шул иҫәптән 1904 йылғы Тибетҡа яуҙа ҡатнаша, сэр титулын һәм инглиз тажы бүләктәрен ала. 1910 йылда король Англия менән солох төҙөй, уға ул ярашлы сюзерен мөнәсәбәттәрен таный, алмашҡа тулы автономия һәм Бутандың эске эштәренә инглиздәрҙең ҡыҫылмауын ала. Бынан алып Бутандың изоляция осоро башлана.
Бутандың бойондороҡһоҙлоғо
1947 йылда Һиндостан бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, шулай уҡ Бутанда бойондороҡһоҙлоҡ ала. Әммә изоляция һөҙөмтәһендә, БМО-ла һәм халыҡ-ара ойошмаларҙа Бутандың вәкиллеге булмай. Өсөнсө король Джигме Дорджи Вангчук 1952 йылда тәхеткә ултырғас, әкренләп модернизация сәйәсәтен башлай. Тибетты Ҡытайҙың баҫып алыуы, Бутанды Һиндостан менән Ҡытай һөжүменән һаҡлау тураһында пакт төҙөргә мәжбүр итә һәм хәҙерге заманға тиклем илдең хәүефһеҙлеге һинд ғәскәрҙәре тарафынан гарантиялана. Өсөнсө король сауҙа итә һәм илдә аҡса әйләнешен әүҙемләштерә. Тик 1971 йылда Бутан БМО-ға инә.
Дүртенсе король Джигме Сингье Вангчук 1972 йылда тәхеткә ултыра һәм бер нисә реформалар индерә. Сит ил журналистарына һәм туристарына сикләнгән һанда Бутанға инеү рөхсәт ителә. Король илде инфраструктура (электрлыҡ, телефон, радиоэлемтә, юлдар) менән тәьмин итергә тырыша.
1974 йылғы сәйәси көрсөк тураһында аҙ һанлы мәғлүмәттәр бар. Көрсөк башланыуҙа Далай-лама XIV ҡустыһы Гьяло Тондуб һәм Бутанда Дайлай-ламаның рәсми вәкиле Ладинг ғәйепләнә. Далай-лама был ваҡиғаларға бәйле булыуы хаҡында барлыҡ ғәйепләүҙәрҙе инҡар итә. Бутан хөкүмәте тарафынан тикшеренеү үткәрә, уның һөҙөмтәләре һаман да сер аҫтында ҡала. Был ваҡиғаларҙан һуң Тибет-Бутан мөнәсәбәттәре насарая һәм тарихи һәм иҡтисади факторҙары менән бергә, һөҙөмтәлә 1979 йылда 2500 тибетлылар Бутандан Непалға, Һиндостанға һәм Ҡытай тарафынан оккупацияланған Тибетҡа депортациялана.
Бутандың оборонаһы Һиндостанға һалынған, Бутан тыныс ил булып тора. Әммә 2003 йылда Бутанға Ассам ҡаршылығына ҡаршы хәрби операция уҙғарырға тура килә.
2005 йылдың 13 ноябрендә ҡытайҙар армия ярҙамында бер нисә урында Хаа, Вангди-Пходранг, Паро һәм Бумтанг округтарында Бутан территорияһына (ҡайһы саҡта 20 километрға тиклем) үтеп инә. Баҫып инеүҙең маҡсаты — аҙыраҡ ил эсенә индереп Бутан-Ҡытай сигендә автомобиль юлдарын һалыу. Һуңыраҡ Ҡытай дипломаттары аңлатыуынса, юлдар көнбайыш Ҡытайҙың инфраструктураһының иҡтисади үҫеш комплекслы программаһының бер өлөшө булып тора. Тағы ла сәбәп шунда, Ҡытай карталарына ярашлы, Бутандың бәләкәй генә сик буйы райондары Ҡытай территорияһы булараҡ билдәләнгән, ә сик тураһында аныҡ килешеүҙәр төҙөлмәгән.
2006 йылдың 14 декабрендә Бутандың дүртенсе короле Джигме Сингье Вангчук (1955 йылда тыуған) улы Джигме Кхесар Намгьял Вангчук (1980 йылда тыуған) файҙаһына тәхеттән баш тарта.
2008 йылда Бутан короле бер нисә демократик үҙгәрештәр индереп һәм Бутанда тәүге күп партиялы һайлауҙар ойоштороп тәхеттән баш тартырға ниәтләй.
Кесе
Урынлашыуы
Монголдарҙың баҫып инеүе осоронда табын берләшмәһе тарҡалыуға дусар була. Уларҙың бер өлөшө төньяҡҡа — Башҡортостанға китә. Табындарҙың башта Ыҡ йылғаһының үрге ағымы, Асылыкүл буйында йәшәүе хаҡында мәғлүмәттәр халыҡ телендә әле лә һаҡланған. Борон Асылыкүлде «Ҡаратабын күле» тип аталыуы билдәле, уның был исеме ХIХ быуат уртаһына тиклем һаҡланған.
ХIV быуат аҙағынан алып табындар, Ыҡ, Дим һәм Асылыкүл буйҙарын ҡалдырып, көнсығышҡа һәм көньяҡҡа күсенә башлай. Көнсығыш табындарҙың ҡыуаҡан һәм һырҙы ырыуҙары Урал аръяғына китеп Яйыҡ йылғаһының үрге ағымын биләгән. Уларҙың ҡайһылары Йүрүҙән буйына күсенгән, бында уларҙың күршеләре әйлеләр булған. Көнбайыш табындар Башҡор­тостандың үҙәгендә нығынған, башта улар Ағиҙелдең һул яҡ ярын биләй, һуңынан ҡатайҙарҙы ҡыҫырыҡлап, Урал тауҙары буйына, Инйәр, Эҫем һәм Еҙем йылғалары үҙәндәренә килеп урынлашҡан. ХV—ХVI быуаттарҙа ҡара-табындарҙың бер өлөшө Ыҡтың түбәнге ағымына кире ҡайтҡан. Шәжәрәлә Ҡара Табын бейҙең Мейәс буйындағы ерҙәрҙе кире ташлап, Солман йылғаһы үҙәненә кире күсеүе хаҡында мәғлүмәттәр бар, һуңғараҡ улар Ирәкте ырыуы исемен йөрөтәләр.
Кесе ырыуы 18 ырыуҙан торған Табын ҡабиләһенә инә. Ырыуҙың күпселек халҡы хәҙерге Башҡортостандың үҙәк өлөшөндә — Ғафури районында йәшәй. Кесе Табын улусына ҡараған утарҙар Аралыҡ, Тирәкле, ауылдар — Ҡолған (Әлтәше), Уҫман, Йөҙимән, Яңы Ерек, Бурлы, Самыш (Яугилде), Тайыш, Некрасовка, Ҡарағай, Сәйетбаба, Толпар, Ләмиән, Елекле, Мораҙым (Мәндем); Сиктәш ауылдар: Юрмаш, Аҡташ, Ташаҫты, Имәндәш — Кәлсер ырыуы.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы документтарҙа Бурлы йылғаһы телгә алына. Ә 1686 йылдың 1 ғинуарында яҙылған документта Табын улусының сирмештәр йәшәгән Бурлы ауылы хаҡында әйтелгән. Бурлы эргәһендә Кесе Табын ауылы булған. Үткән осор сирмеш ауылдары, мотлаҡ башҡорт ауылдары менән йәнәш урынлашыу тураһында дәлил йөрөй. XVII быуат аҙаҡтарында билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Кесе Табын ауылы тарҡала һәм унда йәшәүсе халыҡ төрлөһө-төрлө яҡҡа тарала һәм улус биләмәһендә яңы ауылдар барлыҡҡа килә.
Кесе Табын ауылы хаҡындағы икенсе бер яҙма мәғлүмәт шулай уҡ суд документында теркәлгән. 1656 йылда хәҙерге Архангел районы биләмәһендә ер өсөн дәғүәләшеүселәрҙең алыҫ һәм яҡын күршеләре араһында воевода чиновниктары һорау алыу уҙғарған. Улар араһында Кесе Табын ауылы башҡорттары, «яһаҡ түләүсе Үтәш Туҡтағолов, Йәнекәй Илемов, Аҡбирҙе Битрәсев, Хоҙайбирҙе Үтәшев» бар. Үтәш Туҡтағолов бөгөнгө Үтәш ауылдарына (Оло, Бәләкәй, Урта) нигеҙ һалыусы кеше, уның улы — Хоҙайбирҙе Үтәшев. Документҡа һорауға яуап биреүселәрҙең тик береһе — Аҡбирҙе Битрәсев кенә үҙ тамғаһын ҡуйған
Алтын глобус
«Алтын глобус» (англ.  Golden Globe Award ) — Америка премияһы, 1944 йылдан башлап Голливуд сит ил прессаһының ассоциацияһы тарафынан кинофильмдәргә һәм телевизион картиналарға бирелә. «Алтын глобус» премияһы Голливудта йәшәгән, яҡынса 90 халыҡ — ара журналистары тауыш биреү һөҙөмтәһенә ҡарап бирелә. «Оскар » кинематография премияһынан һуң, «Алтын глобус» әһәмитлеге яғынан икенсе урында тора.
Тарихы
«Алтын глобус» кинопремияһының тарихы 1944 йылдан башланып китә, ул ваҡытта Fox студияһында йондоҙҙар күп була. Бер төркөм сит ил журналистәре, 1943 йылдағы иң яҡшыларын улар араһынан билдәләйҙәр. Беренсе тантана ыңғай хәл ителеүе, премияның артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә. Америка киноакадемия премияһы үҙаллы альтернатив дәрәжәле сифатҡа эйә була.
Кино һәм телевидение ҡаҙаныштарына үҙаллы һәм алдан һөйләшеп ҡуйылмаған баһаға оҡшаһа ла, («Оскар» ға ҡапма-ҡаршы ҡуйып), ваҡыт үтеү менән, «Алтын Глобус» «Оскарҙың индикаторына» әүерелә. Ике премияның ғына тарихын тулылай алғанда, фильмдәрҙең «Оскар» алғандарының өстән ике өлөшө, алдан, «Алтын Глобус» менән бүләкләнә.
Бер ни тиклем ваҡыт үткәс 1950 йылда «Иң яҡшы инглиз телендә булмаған фильм» категорияһы барлыҡҡа килә — беренсе еңеүсеһе «Велосипедтәр урлаусылар» исемле Италия фильме инә.
1952 йыл премия тарихында билдәле йыл була. Тап ошо йылда «Иң яҡшы йыл фильме», ҡағиҙә булараҡ, кинокартиналарҙы ике категорияла сикләп драмаларға һәм комедияларға (мюзикл) бүлеү ҡарала. Бындай сикләү «Иң яҡшы ирҙәр роле» һәм «Иң яҡшы ҡатын роле» номинацияларына ла ҡағыла.
1956 йылдан «Алтын глобус» телевидениелә эшләгәнгә төрлө номинацияларҙа тапшырыла.
Тантананың беренсе телетрансляцияһы 1958 йылда күрһәтелә, Әммә 1963 йылға тиклем Лос-Анджелес телевизор ҡараусылары ғына бүләкләүҙең шаһите була алалар.
"Алтын глобус"ын беренсе рәсми тапшырыу 1954 йылда 20th Century Fox студияһында була. Шул ваҡыттан премия һәр йыл тапшырыла тигән статус ала, ә тантана 10 йыл үткәс, төрлө урында үткәрелә. Голливуд сит илдәр пресса ассоциацияһы, ошо уҡ мәлдә, махсус бүләк ойоштора. Был киноиндустрияға ҙур өлөш индереү билдәһен аңлата. Әйткәндәй, Уолт Дисней шул бүләкте ала.
Ғәҙәттә бүләкләү тантанаһын юғарыла атап үткән ассоциация журналистәре үткәрә. Шулай ҙа,1958 йылда Фрэнк Синатра, Дин Мартин и Сэмми Дэвис-кесе тапҡыр һүҙҙәре менән сәхнәгә сығалар. Аудиторияға уларҙың сығышы оҡшай, киләһе йыл уларға тантана үткәреүгә ышаныс белдерә.
1963 йыл «Мисс Алтын глобус» бүләге индерелә. Был йыл Ева Сикс һәм Донна Дуглас ошо бүләккә, һәр береһенә ярашлы, кино һәм телевидение өсөн алалар.
Хәҙерге ваҡытта премия лауреаттарытауыш биреп асыҡлана. Унда Голливуд сит ил Ассоциацияһына ингән, йөҙҙән ашыу кеше ҡатнаша.(Сит ил баҫмаһында эшләгән Лос-Анджелес журналистары Ойошмаһы).
Кино индустрияһында анимацион фильмдәрҙең ҙур әһәмиәтен танып, 2006 йыл башында Голливуд сит илдәр пресса ассоциацияһы үҙ ҡарары менән, иң яҡшы анимацион фильмгә бүләк ойоштора. Шундай беренсе бүләк 64-се Алтын глобус тапшырыу тантанаһында 2007 йыл «Тачки» мультфильменә бирәләр
Хәҙерге ваҡытта тантана АҠШ-ның Лос-Анджелес ҡалаһында уҙа.
Ҡыҙыҡлы ваҡиғалар
Данлыҡлы актёр Мерил Стрип үҙ номинацияһында һигеҙ тапҡыр еңеп, Ассоциацияның яратҡан актёры тип иҫәпләнергә хаҡы бар. Икенсе урынды композитор Алан Менкен, алып тора, ете тапҡыр бүләкләнә — өс тапҡыр фильмгә музыка һәм дүрт тапҡыр фильмдәргә йыр өсөн. Өсөнсө урында— Джек Николсон, актёрлыҡ категорияһында алты, ә дүртенсеһендә — бер юлы биш кеше: Фрэнсис Форд Коппола, Дастин Хоффман, Ширли Маклейн, Розалинд Расселл һәм Оливер Стоун. Был ҡыҙыҡ, Розалинд Расселл берҙән-бер 100 % уңыш — бөтә биш номинация еңеү алып килә (ләкин ҡаҙаныштарында бер генә лә «Оскар » юҡ).
Иң күп номинация (9) 1976 -сы йыл «Нэшвилл» картинаһына бирелә (шуныһы ҡыҙыҡ, фильм «Иң яҡшы йыр» категорияһында ғына еңеүгә өлгәшә ала). Һигеҙ номинация менән икенсе урынды «Кабаре» (1973), «Багси» (1992) һәм"Титаник" (1998) бүлешәләр.
«Вульф Вирджиниҙән кем ҡурҡа?» картинаһы 1967 йылда ете номинацияла иғлан ителә, ләкин береһендә лә еңеү яуламай. Шуға оҡшаш, «Крёстный атай 3» (бүләкһеҙ, 7 номинация) 1991 йылда антирекорд ҡуя.
«Доктор Живаго», «Кәкүк ояһы тәңгәленән осоп үтешләй» һәм «Йондоҙ сыҡты» берҙән-бер 100 % күрһәткескә эйә — фильмдәр 5 номинацияла ҡатнаша, барыһында ла еңеү яулайҙар.
Номинация иҫәбе буйынса, рекордсмен — Мерил Стрип (29), икенсе урында — актёр Джек Леммон (22).
Австрия пинчеры
Австрия пинчеры  (нем. Österreichischer Pinscher ; FCI № 64) — пинчер тоҡомдарының береһе, Австрияла көтөүсе эттәр тоҡомо сифатында, шулай уҡ амбарҙарҙы ҡомаҡтарҙан һаҡлау өсөн сығарылған. Элек айырым «Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер» тоҡомо булған, әммә ул Австрия пинчеры менән берәүгә берләшкән.
Тышҡы күренеше
Башҡа көтөүсе эттәр кеүек, Австрия пинчеры төрлө тышҡы характеристикаға эйә булырға мөмкин, сөнки ул эттәр шоуында ҡатнашыу өсөн түгел, ә хужалыҡта эш өсөн булдырылған. Был тоҡом эттәре йыш ҡына йөнөн ҡоя, йөнө төрлө төҫтә була, ғәҙәттә күкрәгендә, томшоғонда һәм ҡойроҡ осонда аҡ билдә була.
Тарихы
Австрия пинчеры айырым тоҡом булып 1928 йылда, шуның менән бергә Австрия фермалары эргәһендә табылған иҫке типтағы пинчерҙарҙан сығарылған тип таныла. Был хайуан немец-австрия пинчерҙары һәм урындағы эттәрҙең ҡатышмаһы булып тора.
XIX быуат аҙағында, фермаларҙа эттәрҙең кәрәге бөткәс, Австрия пинчерҙары юҡҡа сыға башлай. XX быуат башында Эмиль Хаук (нем. Emil Hauck), 1843 йылда Х. фон Меер тарафынан (H. Meyer von) «һаҙлыҡ эте» тип аталған, урындағы эттәрҙе эҙләй башлай. Ул Австрия ауылында «һаҙлыҡ этенә» оҡшаған эттәр таба. 1921 йылда ул, эт тоҡомон билдәләү һәм тергеҙеү, уларҙы башҡа урындағы эттәрҙән айырыу өсөн, етди рәүештә эттәр үрсетеү менән шөғөлләнә башлай. Австрия эт аҫраусылыҡ клубы тәүге тапҡыр «Kurzhaarpinscher Österreichischer» (урыҫса Австрия ҡыҫҡа йөнлө пинчер) тоҡомо булараҡ 1928 йылда таный. Тоҡомға исеме уның тоҡомо сыҡҡан урындарҙы билдәләү маҡсатында һәм тоҡомдо ҡаты йөнлө пинчерҙан айырыр өсөн бирелә. Икенсе донъя һуғышынан һуң Австрия пинчеры вәкилдәре юҡҡа сыҡты тиерлек.
Һаулығы
Был тоҡом сәләмәтлеге тураһында әҙ билдәле, был тоҡом эттәре һирәк ауырый.
Темперамент
Был тоҡом эттәре бик яҡшы компаньондар, тәбиғәтте яраталар. Тоҡом стандарттары (FCI № 64) тасуирлағанса, был тоҡом эттәре бик уйынсаҡ.
Албания мәҙәниәте
Албания күп кенә йылдар һуҙымында төрлө хакимлыҡ аҫтында һәм төрлө йәмғиәт системалары йоғонтоһонда була. Шул арҡылы албан мәҙәниәте ҡайһы ваҡыт етди юғалтыуҙар кисерә, әммә албандар үҙҙәренең мәҙәни үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡала алғандар.
Башҡортостан балеты
Башҡортостан балеты 1938 йылдан башҡорт балет мәктәбе, милли репертуар булдырыуҙан башлана. Башҡортостан балеты ойошоу, үҙ балет мәктәбен булдырыу, милли балет спектаклдәре ҡуйыу, балет сәнғәтенең күренекле оҫталары, шул иҫәптән хореограф Юрий Григорович менән хеҙмәттәшлек итеү осорҙарын үтә.
Башҡортостан балеты башҡорттарҙың бейеү мәҙәниәтен үҙенә һеңдерә, яңы образдар, формалар менән байый. Башҡорттарҙың хеҙмәт менән ассоциацияланған бик күп хәрәкәттәре, халыҡ хореографияһының традицион элементтары булараҡ башҡорт бейеүҙәрендә файҙаланыла. Халыҡ бейеүҙәренең тотороҡло һығылмалылыҡ деталдәре булараҡ, был хәрәкәттәр башҡарыу манераһы менән берлектә башҡорт бейеүенәң ҡабатланмаҫ лексикаһын тәшкил итә.
Башҡортостандың балет сәнғәтендә тупланған ижади тәжрибә уның оҫталарына Рәсәй, Франция, АҠШ балет сәнғәтен үҫтереү, АҠШ-та балет театры һәм йәш американдарҙы Рәсәй методикаһы нигеҙендә балетҡа өйрәтеү мәктәбе асырға ярҙам итә.
Тарихы
XX быуаттың 30-сы йылдарында Советтар Союзының милли республикаларында, шул иҫәптән Башҡорт АССР-ында ла, беренсе профессиональ балет труппалары ойошторола. Башҡорт опера һәм балет театрының балет труппаһында беренсе йылдарҙа Ленинград хореография училищеһы ҡарамағындағы Башҡорт бүлеген, Башҡорт театр училищеһының балет бүлеген тамамлаусылар, халыҡ бейеүҙәре ансамбле бейеүселәре эшләй. Балет артистары беренсе бейеү сәхнәләрен ҡуйыусы Карл Варфоломеевич Матсон етәкселегендә эшләй.
Ваганова училищеһын тамамлап Башҡортостанда эшләогә тәүге сығарылыш уҡыусылары З. Насретдинова, Х. Сәфиуллин, Т. Хоҙайбирҙина, Ф. Саттаров, Ф. Йосопов, Г. Хафизова, Р. Дербишева ҡайта. Театрҙың беренсе балет премьераһы — Л. Делибаның «Копеллия»һы 1940 йылда ҡуйыла.
Башҡортостан балетының үҫешен шартлы рәүештә бер нисә этапҡа бүлергә була:
Шул ваҡытта Х. Ш. Заимов һәм А. Г. Шугаевтың (1965; Мостаев хореографияһы) «Тау бөркөтө», «Гөлнәзирә», «Ҡара йөҙҙәр», «Ай тотолған төндә», «Яратам һине, тормош», «Айгөл иле» спекталдәре сәхнәләштерелә. 1963 йылда Граждандар һуғышы темаһына Н. Сабитовтың «Гөлнәзирә» (1963, С. Дречина хореографияһы) ҡуйыла.
Башҡортостан театрҙарында балалар һәм үҫмерҙәр өсөн спектаклдәр уйнала: «Буратино» (1960, Сәфиуллин хореографияһы), «Мурзилка-космонавт». (Н. Г. Сабитов, 1964; Г. И. Язвинской хореографияһы), «Маугли» (Х. М. Әхмәтов, 1975; Н. А. Хәсән-Ахунов хореографияһы), «Ҡурай тураһында легенда» (Р. М. Хасанов, 1979; Х. Танн хореографияһы) балет-әкиәттәре һ. б.
Ю. Н. Григорович Башҡортостан артистары көсө менән Гертелдең «Файҙаһыҙ һаҡлыҡ» (балетмейстер-ассистенты А. А. Меланьин), Минкустың "Дон Кихот"ын, Чайковскийҙың «Аҡҡош күле» һәм «Щелкунчик» һ. б балеттарын ҡуя.
Был осорҙа театрҙың балет труппаһына Рудольф Нуриев исемендәге Хореография колледжын тамамлаған йәш көстәр: Р В. Рыкин, Д. С. Доможиров, Д. Ф. Зәйнетдинов, Р. Р. Закиров, А В. Зинов, Т. Н. Краснов, А. М. Ҡобағошев, Р. Р. Мөхәммәтов, К. Д. Нурлығаянов, О. В. Радькин. А. Сологуб, Г. Н. Сөләймәнова, А Р. Фатхлисламов һ. б. килә.
Балетты өйрәнеү
Башҡортостан Республикаһында балет үҫеше менән бер үк ваҡытта балет тураһындағы фән, балет тәнҡите барлыҡҡа килә. Был эшмәкәрлеккә Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты асылып, унда тейешле кадрҙар әҙерләү булышлыҡ итә.
Республика матбуғатында Башҡорт опера һәм балет театрының тәүге спектаклдәре тураһында башҡорт яҙыусылары Ғ.Әмири, Б. Бикбай, Ә. Г. Бикчәнтәев һ. б. рецензиялары баҫыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Өфөлә музыка тәнҡитселәре С. А. Андреев-Кривич, К. Н. Державин, М. Г. Пизов, Г. А. Поляновский һ.б. эшләй.
Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының балет спектаклдәре тураһындағы тәнҡит мәҡәләләрендә уларҙың художество үҙенсәлектәре, артистарҙың уйнауы баһалана
1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡуйылған балет спектаклдәре хореография сәнғәте оҫталары Р. В. Захаров, Л. М. Лавровский, Л. Н. Лебединский, А. М. Мессер һ. б. мәҡәләләрендә яҡтыртыла.
Республикала башҡорт балет сәнғәте тураһында Хәйруллиндың «Башҡортостандың балет сәнғәте оҫталары» (1963; «Танец ликующий») Сәйетовтың (1968; артистар  Г. Г. Сөләймәнова һәм Ф. М. Саттаров ижадына бағышлана) монографиялары донъя күрә.
Элмәлек (йыр)
Элмәлек — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Тарихы
«Элмәлек» башҡорт халыҡ йыры тәүге тапҡыр 1938 йылда этнолог Л. Н. Лебединский тарафынан яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында Н. Иҙелбай яҙмаһында баҫтырыла.
Йырҙың варианттарын Ғата Сөләймәнов К. М. Дияровтан яҙып ала.
Йөкмәткеһе
«Элмәлек» йырында был йыр яҙылыу дәүерендә йәшәп килгән социаль тигеҙһеҙлек һүрәтләнә. Йыр тексы үҙ намыҫын яҡлаусы ярлылар исеменән яҙылған.
Характеристикаһы
«Элмәлек» йыры лирик-драматик характерҙа.
Ҡулланыу
Йырҙы композитор А. Р. Хәлфетдинов фортепиано һәм тауыш өсөн, Р. В. Сәлмәнов ҡатнаш хор өсөн (a cappella) эшкәрткән.
Мультипликация
6 кадрҙан торған һикергән туп анимацияһы Секундына 10 кадр. Мультиплика́ция (лат.  multiplicatio  — ҡабатлау, арттырыу, үҫеү, үрсеү) — бер-бер артлы хәрәкәтһеҙ һүрәт (кадр) ярҙамында ниндәйҙер тиҙлек менән бер-береһен алмаштырған, техник алымдар менән хәрәкәтләнеүсе һүрәттәр иллюзияһы. Анима́ция (фр.  animation : күңеллелек, йәнләнеү) — көнбайышта мультипликацияның атамаһы: кино сәнғәте төрө, уны күрһәтеү (анимациялы фильм, йәнһүрәт), шулай уҡ технологиялар ғаиләһе.
Сәнғәттә мультипликация тип сәнғәт төрөн атайҙар, ул мультипликация технологияларын ижадтың төп элементы итеп ҡуллана.
Артабанғы үҫеше
Мультипликация үҫешенә ҙур йоғонтоно кинематографик технологиялар артыуы яһай. Рауль Барр асышы — перфорациялы целлулоид һүрәтле битте тоторға ярҙам итә.
1999 йылда «Ҡарт һәм диңгеҙ» йәнһүрәте (режиссёры Александр Петров) кинотеатрҙар өсөн төшөрөлгән тарихта тәүге йәнһүрәт була. 2000 йылда был йәнһүрәт Америка киноакадемияһының «Оскар » премияһын ала.
Эзбизташ
Эзбизташ — ултырма тау тоҡомо. Кальций карбонатынан (CaCO3) хасил булған органик материал.
Диңгеҙ ҡабырсыҡтарынан һәм уларҙың ҡалдыҡ киҫәктәренән барлыҡҡа килгән күҙәнәктәр ҡабырсаҡ тоҡомло эзбизташтар тип атала. Унан башҡа нуммулит, мшанка һәм мәрмәр эзбизташтар — ҡалын ҡатламдар һәм йоҡа ҡатламдар ятҡылыҡтары була. Эзбизташ метаморфизм арҡаһында эсендәге төҙөлөш матдәләр күләме алмашынып мрамор кристаллына әүерелә.
Эзбизташ күләмендәге кальций карбонаты һыу эсендә насар ирей. Эзбизташ һыуҙа иреп, тау тоҡомонда ҡыуышлыҡтар, мәмерйәләр барлыҡҡа килә. Ер аҫтындағы тәрән эзбиз ятҡылыҡтары, йылылыҡ тәъҫиренән тарҡалып, минираль һыу барлыҡҡа килә.
Табылған урындар
Эзбизташ — киң таралған ултырма тау тоҡомдары, диңгеҙ төбөндә тере организмдан барлыҡҡа килә.
Альп тауҙары эзбизташҡа бай. Пермь крайында ла күп ундай урындар. Башҡортостан биләмәләре эзбизташ күпләп сығарыла, Урал тауҙарында, Шәкетау, Торатау, Йөрәктау, Ҡуштау тауҙарында ҙур ятҡылыҡтар бар.
Пугачёв карьеры
Белорет ҡалаһында урынлашҡан металлургия комбинаты ихтыяждары өсөн 65 йыл инде Пугачёв карьеры тигән урында эзбизташ сығарыла. Уға Крәҫтиәндәр һуғышы юлбашсыһы исеме юҡҡа ғына бирелмәгән — риүәйәт ителеүенсә, 1774 йылда Бүгәсәү бында тоғро дуҫы Хлопуша менән Белокаменск тигән ҡала төҙөргә лә ниәтләнгән булған. Хатта яҡында аҡҡан Ағиҙел йылғаһының йырҙаһын үҙгәртеп ҡаҙған булғандар. Икенсе бер риүәйәттә Бүгәсәү ошо урындан йыраҡ түгел урынлашҡан мәмерйәлә батша ғәскәрҙәренән ҡотолоп ҡалған тип бәйән ителә.
65 йыл эсендә Пугачёв ятҡылығынан ҡулланыусыларға 15 миллион тоннанан ашыу бик юғары сифатлы продукция сығарылған һәм ҡулланыусыларға оҙатылған. Әлеге ваҡытта бында ай һайын 100—120 мең тонна, йәғни тәүлегенә 4-4,5 мең тонна самаһы эзбизташ сығарыла, был уртаса 50-60 вагон тәшкил итә. Карьер продукцияһының төп өлөшө — Мечел Төркөмөнөң металлургия предприятиеларына һәм Белорет металлургия комбинаты акционерҙар йәмғиәтенә ебәрелә.
Ҡулланыу
Эзбизташ төҙөлөш материалы, ваҡ күҙәнәкле айырым бер төрлө скульптура эшләүҙә ҡулланыла.
Хлорлы эзбиз медицина өлкәһендә файҙалана, һүндерелгән эзбиз — төҙөлөштә, ҡырсын урынына, юл төҙөлөшөндә, металлургияла флюс формаһында ҡулланыла. Айырым сортлы эзбиз сода сығарыу Берекмәләре менән күп күләмдә файҙаланыла.
Эндокрин система
Не́йроэндокри́н (эндокрин) система бар ағзалар һәм ағзалар системаһын көйләй, эске мөхит тотороҡлоғон һаҡлай, кешенең ғәҙәти эшмәкәрлеген тотоп тора, үҙгәреүсән тирәлеккә яраҡлашыуҙа булышлыҡ итә. Нейроэндокрин системаһының эшмәкәрлеге иммунитетлы система менән ныҡ бәйле. .
Эндокрин система гландуляр эндокрин системаһына (гландуляр аппарат), унда эндокрин күҙәнәктәр йыйылып, эске секреция биҙен барлыҡҡа килтерә, һәм һүренке (диффузиялы) эндокрин системаһына бүленә. Эске секреция биҙе гландуляр гормондарҙы етештерә, улар араһына стероид гормондар, ҡалҡан биҙе гормондары һәм башҡа күпселек пептид гормондар. Һүренке эндокрин системаһы бөтә организм буйлап таралған эндокрин күҙәнәктәрҙән тора, улар агландуляр гормондарҙы — пептидтарҙы — эшләп сығара (кальцитриолдан башҡа). Организмдың һәр бер туҡымаһында тиерлек эндокрин күҙәнәктәр бар.
Гландуляр эндокрин система
Эске секрецияның классик биҙҙәре: эпифиз, гипофиз, гипофиз, тиреоид, паратироид биҙҙәре, ашҡаҙан аҫты биҙҙәренең айырым утрауҙарҙан торған аппараты, бөйөр өҫтө биҙҙәренең кортик һәм мейеһе матдәһе, орлоҡ биҙҙәре, түллек биҙҙәре биҙ эндокрин системаһына ҡарай.
Гландуляр системала эндокрин күҙәнәктәр бер биҙ эсендә тупланған. Үҙәк нервы системаһы эндокрин биҙҙәрҙең гормондарын секрециялау процесын көйләүҙә ҡатнаша. Шул уҡ ваҡытта кире бәйләнеш механизмы буйынса гормондар үҙәк нервы системаһының эшмәкәрлегенә йоғонто яһай, уның эшмәкәрлеген һәм хәлен үҙгәртә.
Организмдың периферик эндокрин функцияларының нервы аша көйләнеүе гипофиздың тропик гормондары (гипофиз һәм гипоталамус гормондары) аша ғына түгел, ә автономиялы (йәки вегетатив) нервы системаһы йоғонтоһо аша ла тормошҡа ашырыла.
Бынан тыш, үҙәк нервы системаһының үҙендә билдәле бер кимәлдә биологик әүҙем матдәләр (моноаминдар һәм пептид гормондары) эшләнә. Шулай уҡ был биологик әүҙем матдәләрҙең күбеһе ашҡаҙан-эсәк трактындағы эндокрин күҙәнәктәре тарафынан да етештерелә.
Эске секреция биҙҙәре (эндокрин биҙҙәр) — үҙенсәлекле матдәләр эшләп сығарыусы һәм уларҙы туранан-тура ҡанға йәки лимфаға бүлеп сығарыусы ағзалар. Был матдәләр гормондар — организмдың тереклек функцияларын химик матдәләр аша көйләүселәр булып тора. Эндокрин биҙҙәр үҙ- аллы ағзалар ҙа, шулай уҡ эпителий (сик буйы) туҡымаларының сығарылмалары ла була ала.
Гипоталам-гипофизар система
Гипоталамус һәм гипофиздың секреция күҙәнәктәре бар. Шул уҡ ваҡытта гипоталамус «гипоталам-гипофизар системаның» мөһим элементы булып һанала.
Гипоталамуста вазопрессин, йәки антидиуретик гормон, окситоцин, нейротенсин синтезлана. Шулай уҡ унда гипофиздың секретор функцияһын тотҡарлай йәки көсәйтә торған биологик әүҙем матдәләр ҙә (соматостатин, тиролиберин йәки тиротропин бүлеп сығарыусы гормон, люлиберин йәки гонадолиберин йәки гонадотропин бүлеп сығарыусы гормон, кортиколиберин йәки кортикотропин бүлеп сығарыусы гормон һәм соматолиберин йәки соматотропин бүлеп сығарыусы гормон) эшләнә.
Эндокрин биҙҙәрҙең күп өлөшөнөң эшен контролдә тотоусы гипофиз организмдың иң мөһим биҙҙәренең береһе булып тора. Гипофиз бик ҙур булмаған биҙ, ауырлығы бер граммдан да кәмерәк, әммә йәшәү өсөн бик мөһим биҙҙәрҙең береһе. Баш һөйәге нигеҙенең батынҡы ерендә урынлашҡан. Баш мейеһенең гипоталамик өлкәһенә аяҡса аша бәйләнгән. Өс бүлкәттән тора — алғы (биҙле йәки аденогипофиз), урта йәки аралыҡ (башҡаларға ҡарағанда аҙ үҫешкән) һәм плакат (нейрохипофиз), урта йәки аралыҡ (башҡаларға ҡарағанда аҙ үҫешкән) һәм артҡы (нейрохипофиз).
Гипофиздың организмындағы әһәмиәтен билдәле бер музыка ҡоралының уйынға ҡасан инергә тейешлеген күрһәтеүсе оркестр дирижёры роле менән сағыштырырға мөмкин.
Гипоталамик гормондар (вазопрессин, окситоцин, нейротенсин) гипофизар аяҡса аша гипофиздың артҡы бүлкәтенә ағып төшә. Шунда депонирлана (һаҡҡа һалына) һәм кәрәк мәлендә ҡан ағымына сығарыла.
Гипофиздың алғы бүлкәте — организмдың төп функцияларын көйләүсе иң мөһим ағза булып тора: нәҡ ошонда периферия эндокрин биҙҙәренең секретор эшмәкәрлеген көйләүсе алты мөһим тропик гормон эшләп сығарыла. тиреотроп гормон (ТТГ), адренокортикотроп гормон (АКТХ), соматотроп гормон (СТГ йәки үҫеү гормоны), лактотроп гормон (пролактин) һәм периферия енес биҙҙәренең функцияларын көйләүсе ике гонадотроп гормон: фолликулаларҙы әүҙемләндереүсе гормон (ФСГ) һәм лютейнизация гормоны (ЛГ).
Тиротропин ҡалҡан биҙенең эшмәкәрлеген тиҙләтә йәки әкренәйтә. Адренокортикотроп гормон (АКТХ) бөйөр өҫтө биҙҙәре ҡабығының эшен көйләй. Соматотропин (үҫеү гормоны) соматомедин йәки инсулинға оҡшаш үҫеү факторҙары аша һөлдә системаһының һәм мускулдарҙың үҫеүен һәм үҫешен контролдә тота.
Өлкән кешелә үҫеү гормонының саманан тыш артыуы акромегалия сиренең үҫешенә килтерә. Был һөйәк ҡалынлығының артыуында, кимерсәк туҡымаһының (танау, ҡолаҡ) һәм бит һөйәктәренең үҫеүе көсәйеүендә сағыла.
Гипофиз менән гипоталамус үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән. Гипоталамус менән бергә баш мейеһе, периферия нервы системаһы һәм ҡан әйләнеше системаһы араһында бәйләүсе звено булып торалар. Ә гипофиз һәм гипоталамус араһында бәйләнеш нейросекретория күҙәнәктәрендә етештерелгән төрлө химик матдәләр ярҙамында башҡарыла.
Гипофиздың артҡы бүлкәте гормондар етештермәй. Уның организмындағы роле гипоталамустың нейросекретор күҙәнәктәре етештергән ике мөһим гормонды туплау һәм секрециялау: бөйөрҙәрҙә шыйыҡсаны кире һурып алыуҙы көсәйтеп, организмдың һыу балансын көйләү процестарында ҡатнашҡан антидиуретик гормон (АДХ); шыма мускулдарҙың, шулай уҡ, бала тыуғанда аналыҡтың ҡыҫҡарыуына яуап биреүсе окситоцин.
Ҡалҡан биҙе
Ҡалҡан, йәки тиреоид биҙе (лат. glandula thyr (e)oidea) — умыртҡалыларҙың йодты һаҡлаусы һәм матдәләр алмашыныуын һәм айырым күҙәнәктәрҙең үҫеүен көйләүсе йод составлы гормондар (йодотирондар) етештертереүсе эске секреция биҙе. Унда шулай уҡ организм кимәлендә матдәләр алмашыныуын көйләүсе тироксин (тетраиодотиронин, Т4) һәм трииодотиронин (Т3) синтезлана.
Ҡалҡан биҙенең ауырлығы 20-нән алып 30 г-ға тиклем. Муйындың алғы яғында, ҡурылдыйҙың аҫтында, боғарлаҡ (трахея) алдында урынлашҡан. Кешелә ул күбәләк формаһында, ике бүлкәттән тора (лат. lobus dexter һәм lobus sinister). Бүлкәттәрҙе үҙ-ара боғарлаҡтың (трахея, йәғни һулыш алыу тамағының) ΙΙ-ΙV кимерсәктәре кимәленә тура килгән муйынтыҡ тоташтыра. Ҡалҡан биҙе бүлкәттәренең артында парлы дүрт паратироид биҙ урынлашҡан.
Тыштан ҡалҡан биҙе тел аҫты һөйәгенән аҫтараҡ урынлашҡан муйын мускулдары менән ҡапланған. Биҙ үҙенең фасциаль моҡсайы менән боғарлаҡҡа һәм ҡурылдыйға ныҡлап тоташҡан, шуға күрә был ағзалар хәрәкәт иткәндә бергә күсә.
Биҙ фолликулдарҙан — овал йәки түңәрәк формалағы ҡыуыҡсаларҙан тора. Улар коллоид хәлендәге йодлы аҡһым матдә менән тулған. Ҡыуыҡсалар араһын кәүшәк тоташтырғыс туҡыма биләп тора. Ҡыуыҡсаларҙың коллоид матдәһе эпителий тарафынан етештерелә. Коллид составында ҡалҡан биҙендә синтезланған тироксин (Т4) һәм трийодотиронин (Т3) гормондары бар.
Паункюла һыуһаҡлағысы
Паункюла һыуһаҡлағысы (Paunküla veehoidla) — Эстонияла Пирита йылғаһында һыуһаҡлағыс. 1960 йылда төҙөлгән. Паункюла һыуһаҡлағысы Юлемисте күле менән каналды тоташтырған. Таллин ҡалаһындағы һыу менән тәьмин итеү.
Эндокрин система
Ҡалҡан биҙе
Ҡалҡан биҙенең парафолликуляр йәки С-күҙәнәктәре тарафынан етештерелгән тағы бер гормон — кальцитонин (тәбиғәте буйынса полипептид), организмда кальций һәм фосфат микдарын көйләй. Шулай уҡ әүҙемләшкән хәлендә һөйәк туҡымаһын емерә торған остеокласттарҙың барлыҡҡа килеүенә юл ҡуймай һәм остеобласттарҙың функциональ эшмәкәрлеген һәм үрсеүен әүҙемләштерә. Шулай итеп, кальцитонин ярҙамында һөйәктең яңы туҡымаһы тиҙерәк барлыҡҡа килә. Был гормон паратироид биҙендә барлыҡҡа килгән паратиреоидҡа ҡапма-ҡаршы йүнәлештә эшләй. Ҡанда кальций кимәлен арттыра, һөйәктәрҙән һәм эсәктәрҙән уның ағымын арттыра.
Ошо күҙлектән ҡарағанда, паратироидтың тәьҫире D витаминын хәтерләтә.
Паункюла һыуһаҡлағысы
Иң тәрән урыны 8,7 м. Уртаса тәрәнлеге 3,4 м. Һыуһаҡлағыста бер нисә утрауҙар бар. Дөйөм майҙаны 447,2 га (415,8 га — һыу өҫтө майҙаны һәм 31,4 га — утрауҙар майҙаны).
Эндокрин система
Паратироид биҙе
Паратироид биҙе нервы һәм мотор системалары нормаль эшләрлек итеп организмда билдәле генә бик тар сиктәрҙә кальций кимәлен көйләй. Ҡанда кальцийҙың кимәле билдәле бер кимәлдән түбән төшкәндә, был химик элементҡа һиҙгер булған паратироид рецепторҙары әүҙемләшә һәм гормонды ҡанға бүлеп сығара. Паратироид гормоны һөйәк туҡымаһынан ҡанға кальцийҙың бүленеп сығыуын әүҙемләштерә торған остеокласттарҙың эшмәкәрлеген көсәйтә.
Ашҡаҙан аҫты биҙе
Ашҡаҙан аҫты биҙенең ҡойроҡ өлөшө (cauda pancreatis) инкретор бүлек— Лангерганс утраусыҡтарынан ғибәрәт. Кешелә был утраусыҡтар бер нисә полипептид гормонын барлыҡҡа килтереүсе төрлө күҙәнәктәрҙән тора:
альфа-күҙәнәктәр — глюкагон етештерәләр (углеводтар алмашыныуын көйләй), инсулинға ҡарата антагонист);
бета-күҙәнәктәр — инсулин етештерәләр (углеводтар алмашыныуын көйләй, ҡандағы глюкоза кимәлен кәметә);
дельта-күҙәнәктәр — соматостатин етештерәләр (күп биҙҙәрҙең эшмәкәрлеген тотҡарлай);
PP-күҙәнәктәр — панкреатик полипептид, йәғни ашҡаҙан аҫты биҙе полипептиды етештерәләр (ашҡаҙан аҫты биҙе секрецияһын тотҡарлай һәм ашҡаҙан һутының секрецияһын әүемләштерә);
Бөйөр өҫтө биҙҙәре
Ике бөйөрҙөң дә өҫтөндә ҙур булмаған пирамидаль биҙҙәр — бөйөр өҫтө биҙҙәре урынлашҡан.
Бөйөр өҫтө биҙҙәре был ике өлөшөнөң дә гормональ әүҙемлеге төрлөсә. Тышҡы кортик ҡатлам стероид төҙөлөшөнә эйә булған минералокортикоидтар һәм гликокортикоидтар етештерә. Минералокортикоидтар (уларҙың иң мөһиме — альдостерон) күҙәнәктәрҙә иондар алмашыуҙы көйләй һәм уларҙың электролитик тигеҙлеген һаҡлай; гликокортикоидтар (йәғни кортизол) аҡһымдың тарҡалыуын һәм углевод синтезын әүҙемләштерә.
Бөйөр өҫтө биҙҙәренең мейе ҡатламы симпатик нервы системаһының тонусын һаҡлаусы катехоламин төркөмө гормонын — адреналинды бүлеп сығара.
Адреналинды йыш ҡына көрәш йәки ҡасыу гормоны тип атайҙар, сөнки уның бүленеп сығыуы тап хәүеф янаған мәлдәрҙә ҡырҡа арта. Ҡанда адреналин кимәленең күтәрелеүе тейешле физиологик үҙгәрештәргә килтерә — йөрәк тибеше арта, ҡан тамырҙары тарая, мускулдар көсөргәнеш арта, күҙ ҡараһы киңәйә.
Тағы бер тышҡы кортик ҡатлам аҙ ғына миҡдарҙа ирҙәрҙең енси гормондарын (андроген) эшләп сығара. Организмда боҙолоуҙар арҡаһында андрогендар үтә күпләп килә башлаһа, ҡыҙҙарҙа ҡапма-ҡаршы енес билдәләре үҫешә башлай.
Енес биҙҙәре
Кешенең өлгөрөүе һәм енси әүҙемлеге ир-аттарҙың орлоҡ биҙҙәре һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың түллек биҙҙәрен үҙ эсенә алған енес биҙҙәренән (гонадалар) башҡа мөмкин булмаҫ ине.
Кескәй балаларҙа енси гормондар аҙ миҡдарҙа етештерелә, әммә организм билдәле бер үҫешенә өлгөргән һайын енси гормондар кимәленең тиҙ күтәрелеүе күҙәтелә. Ул саҡта ир-ат гормондары (андрогендар) һәм ҡатын-ҡыҙ гормондары (эстрогендар) кешенең икенсел енси билдәләренең үҫешенә килтерә.
Эпифиз
Эпифи́з (русса шишкови́дное те́ло, лат. corpus pineale, epiphysis cerebri) — нейроген төркөмөнә ҡараған эндокрин биҙе, һорғолт-ҡыҙыл төҫтәге ҙур булмаған шеш формаһында. Урта мейенең дүрт ҡалҡыулыҡ (четверохолмие) районында урынлашҡан.
Эпифиздың функцияһы тулыһынса асыҡланып бөтмәгән. Эпифиз гормональ характерҙағы серотонинды бүлеп сығара. Серотонин шунда уҡ гипофиздың алғы бүлкәтендә гипофир биҙҙәренең лутропин секрецияһын сикләүсе мелатонинға, антигонадотропинға әйләнә. Антигонадотропин менән бер рәттән пинеалоциттар ҡанда калий кимәлен арттырыусы тағы бер аҡһым гормоны барлыҡҡа килтерә. Көйләүсе пептидтарҙар араһында иң мөһимдәре аргинин-васотоцин, тиролиберин, люлиберин булып тора.
Тимус
Ти́мус (лат. thymus, русса ви́лочковая железа, зо́бная железа) — түш һөйәге арты биҙе, кешенең һәм хайуандарҙың күп төрҙәренең лимфопителиаль ағзаһы. Уларҙың иммун системаһы өсөн яуаплы Т-күҙәнәктәренең өлгөрөүе, дифференциацияланыуы, клонлашыуы һайлап алыныуы үтә, һөҙөмтәлә күҙәнәктәр ҡан ағымына, туҡымаларға инә һәм билдәле бер сит антигендарға ҡаршы иммун реакцияһы барлыҡҡа килтерә, әммә үҙ организмына ҡаршы түгел.
Иммунокомпетент күҙәнәктәр тарафынан етештерелгән цитокиндарға түбәндәгеләр инә: гамма-интерферон, Интерлейкинс (1-7 һәм 9-12), шеш некроз факторы, гранулоцитар колонияны әүҙемләштереүсе фактор, гранулоцит-макрофаг колонияны әүҙемләштереүсе фактор, макрофаг колонияны әүҙемләштереүсе фактор, лейкемик ингибитор факторы, онкостатин М, олон күҙәнәктәре факторы һәм башҡалар.
Диффуз эндокрин система
Диффуз эндокрин системаһында эндокрин күҙәнәктәр тупланмаған, ә таралып урынлашҡан.
Ҡайһы бер эндокрин гормондар бауырҙа (соматомедин секрецияһы, Инсулинға оҡшаш үҫеү факторҙары һ.б.), бөйөрҙә (эритропоэтин секрецияһы, медуллиндар һ.б.), ашҡаҙанда (ашҡаҙан секрецияһы), эсәктәрҙә (вазоактив эсәк пептиды секрецияһы һ. б.), талаҡта (сплениндар секрецияһы һ. б.) етештерелә. Эндокрин күҙәнәктәр бөтөн организм буйынса таралған.
Ашҡаҙан-эсәк тракты туҡымаларында урынлашҡан күҙәнәктәр йәки күҙәнәктәр тупланмаһы ҡан ағымына бүлеп сығарған 30-ҙан ашыу гормон тикшерелгән һәм тасуирланған.
Ашҡаҙан-эсәк трактының эндокрин күҙәнәктәре синтезлаған гастрин, гастрин бәйләүсе пептид, секретин, холецистокинин, соматостатин, вазоактив эсәк полипептиды (ВИП), P матдәһе, мотилин, галанин, глюкагон гены пептидтары (глицентин, оксинтомодулин, глюкагонға оҡшаш 1-се һәм 2-се пептид), нейротенсин, нейромедин N, YY пептиды, ашҡаҙан аҫты биҙе полипептиды, Y нейропептиды, хромограниндар (Хромогранин А һәм пептид ГАВК, секретогранин II).
Эндокрин системаны көйләү
Эндокрин контролләүҙе көйләүсе эффекттар сылбыры тип ҡарарға мөмкин. Был осраҡта гормондың эшмәкәрлеге билдәле бер гормондың миҡдарын билдәләүсе элементҡа туранан тура йәки ситләтеп тәьҫир итә.
Үҙ-ара тәьҫир итешеү, ҡағиҙә булараҡ, кире бәйләнеш принцибында барлыҡҡа килә: гормондың мәрәй-ағзаларҙа маҡсатлы күҙәнәктәргә эләгеүе, уларҙың гормондар секрецияһы сығанағына тәьҫир итеүе секрецияны баҫтырыуға килтерә. Секрецияның көсәйеүенә килтергән ыңғай бәйләнеш бик һирәк осрай.
Эндокрин системаһы шулай уҡ нервы һәм иммун системаһы аша көйләнә.
Эндокрин сирҙәр
Эндокрин сирҙәр — эндокрин биҙҙәр ҡаҡшау сәбәпле килеп сыҡҡан ауырыуҙар төрө. Бындай ауырыуҙар нигеҙендә эске секреция биҙҙәре эшмәкәрлегенең артыуы, түбәнәйеүе, йәки боҙолоуы (гиперфункция, гипофункция һәм дисфункция) ята.
Апудо́ма
Апудомалар — полипептид гормондарын етештереүсе ашҡаҙан аҫты биҙенең төрлө органдарында һәм туҡымаларында (башлыса ашҡаҙан аҫты биҙенең islet (инкретор), ашҡаҙан-эсәсәгенең башҡа өлөштәрендәге күҙәнәктәрҙә, тире биҙенең С-күҙәнәктәрендә) барлыҡҡа килгән шештәр булып тора.
Рыкин Роман Владимирович
Рыкин Роман Владимирович (11 октябрь 1974 йыл) — балет артисы. 1991 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры артисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1993). «Терпсихора байрамы» (Баҡы, 1991) Бөтә Союз балет артистары конкурсы, «Арабеск» (Пермь, 1992), Лозанна (Швейцария, 1993), Будапешт (1994) һәм Джексон (АҠШ, 1995) ҡалаларында үткән халыҡ‑ара балет артистары конкурстары лауреаты; С. П. Дягилев исемендәге Халыҡ-ара йәш балет артистары конкурсы (1992, Мәскәү) дипломанты.
Эндокрин система
Апудо́ма
Әлеге ваҡытта апудоманың түбәндәге төрҙәре тасуирлана: ВИПома; Гастринома; Глюкагонома; Карциноид; Нейротензинома; ППома; Соматостатинома.
Рыкин Роман Владимирович
Биографияһы
Роман  Владимирович Рыкин 1974 йылдың 11 октябрендә Өфөлә тыуған.
Эндокрин система
ВИПо́ма
ВИПо́ма (Вернер-Моррисон синдромы, ашҡаҙан аҫты биҙе холераһы, һыу диарея-гипокалемия-ахлоргидрияһы синдромы). Утрау күҙәнәктәренең (йышыраҡ тән һәм ҡойроҡ өлөшөндә) гиперплазияһы йәки шеше (йыш ҡына яман шеш) һөҙөмтәһендә һыу диареяһы һәм гипокалемияһы булыуы менән ҡылыҡһырлана.