cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Октябрь революцияһы
«Немец финанслауы» версияһы
Большевистик «Правда» гәзитенең буталсыҡ финанс эштәре уға ҡыҙыҡһыныу күрһәткән немецтар ярҙам күрһәтеүен раҫларға йәки фаразларға мөмкинлек бирә, әммә ниндәй ҙә булһа финанслауға ҡарамаҫтан, «Правда» «бәләкәй гәзит» булып ҡалған. Д. Рид түңкәрелеш төнөндә большевиктар «Русская воля» типографияһын баҫып алыуы һәм беренсе тапҡыр гәзиттәрен ҙур форматта баҫып сығарыуы тураһында һөйләйref>[http://scepsis.ru/library/id_1558.html Д. Рид. Десять дней, который потрясли мир. М., 1988. C 78] ). 1917 йылдың июль айы ваҡиғаларынан һуң «Правда» гәзитен даими ябалар һәм исемен үҙгәртергә мәжбүр итәләр; тиҫтәләп ҙур күләмле гәзиттәр большевиктарға ҡаршы пропаганда алып барған, — ни өсөн бәләкәй «Правда» көслөрәк булып сыҡҡан?
Фараздар буйынса, был хәл барлыҡ немецтар финанслаған большевистик пропагандаһына ҡағыла: большевиктар (һәм уларҙың союздаштары-интернационалистар) үҙенең һуғышҡа ҡаршы агитацияһы менән армияны тарҡаттылар, — әммә унан да күберәк, сағыштырғыһыҙ мөмкинлектәре һәм аҡсалары булған партиялар ошо уҡ ваҡытта «еңеүгә тиклем һуғыш өсөн» агитация алып баралар, патриотик тойғоларға өндәйҙәр, эшселәрҙе 8-сәғәтлек эш көнө талаптары өсөн хыянатлыҡта ғәйепләйҙәр, — ни өсөн большевиктар шул тиклем тиңһеҙ алышта еңделәр?
А. Ф. Керенский 1917 йылда ла, тиҫтә йылдар үткәс тә большевиктарҙың Германия Генштабы менән бәйләнештәрен рҫларға тырыша; 1917 йылдың июлендә уның ҡатнашлығында коммюнике төҙөлә, документта Ленин һәм уның көрәштәштәре «Рәсәй менән һуғыш алып барған дошман ғәмәлдәрен яҡлау маҡсатында» махсус ойошма төҙөүҙә ғәйепләнәләр" ; әммә 24 октябрҙә, Предпарламентта һуңғы мәртәбә сығыш яһағанда һәм тамам үҙенең еңелеүен аңлап, ситтән тороп большевиктар менән Германия агенттары сифатында түгел, ә улар менән пролетар революционерҙары булараҡ бәхәсләшә: «Ихтилал ойоштороусылары Германия пролетариатына булышлыҡ итмәй, Германияның хакимлыҡ иткән синыфтарына булышлыҡ итә, урыҫ дәүләтенең фронтын Вильгельм һәм уның дуҫтарының бронялы йоҙроғо алдына һалалар… Ваҡытлы хөкүмәт өсөн мотивтары барыбер, вайымһыҙ, аңлы йәки аңһыҙ был, әммә, һәр хәлдә, үҙемдең яуаплығымды тойоп ошо кафедранан урыҫ сәйәси партияның ошондай ғәмәлдәрен Рәсәй дәүләтенә хыянат һәм һатылыу тип һанайым…»
Петроградта ҡораллы ихтилал
18 октябрҙә Троцкийҙың тәҡдиме буйынса полктарҙың вәкилдәре кәңәшмәһе гарнизондың Ваҡытлы хөкүмәткә буйһонмауы тураһында резолюция ҡабул итте; Петроград советының һалдаттар секцияһы тарафынан раҫланған ғына хәрби округ штабының бойороҡтары үтәлергә тейеш була.
Унан алдараҡ, 1917 йылдың 9 (22) октябрендә уң социалистар Петроград советына баш ҡаланы яҡынлашҡан немецтарҙан һаҡлау өсөн Революцион оборонаһы комитетын булдырыу тәҡдимен индерҙеләр; инициаторҙар уйлауынса, Петроградтың оборонаһында әүҙем ҡатнашыу өсөн Комитет эшселәрҙе йәлеп итергә һәм ойошторорға тейеш ине, — большевиктар был тәҡдимдә Эшсе ҡыҙыл гвардияның легалләшеү мөмкинлеген һәм уның шулай уҡ легаль ҡоралланыуын һәм буласаҡ ихтилал өснө әҙерләнеүен күрәләр. 16 (29) октябрҙә Петроград советы пленумы был органдың ойошторолоуын хупланы, әммә Хәрби-революцион комитеты булараҡ.
"Ҡораллы ихтилалға курс"ты большевиктар август башында РСДРП(б)-ның VI съезында ҡабул иттеләр, әммә ул ваҡытта подпольеға ҡыуылған партия хатта ихтилалға әҙерләнә алмай: большевиктарға теләктәшлек күрһәткән эшселәр ҡоралһыҙланғандар, уларҙың хәрби ойошмалары ҡыйратыла, Петроград гарнизонының революцион полктары тарҡатыла. Ҡабаттан ҡоралланыу мөмкинлеге уларға Корнилов болаһы көндәрендә тыуа, әммә уны баҫтырғандан һуң революцияның тыныс үҫешенең яңы бите асылыуыа өмөт уяна. Тик сентябрҙең 20-ләрендә, большевиктар Петроград һәм Мәскәү советтарын етәкләгәненән һәм Демократик кәңәшмәнең уңышһыҙлыҡҡа тарығанынан һуң, Ленин ҡабаттан ихтилал хаҡында һүҙ йөрөтә башлай һәм тик 10 (23) октябрҙә Үҙәк комитеты резолюцияһы менән ихтилалды көн тәртибенә ҡуйҙы. 16 (29) октябрҙә Үҙәк комитетының киңәйтелгән кәңәшмәһе ҡабул ителгән ҡарарҙы раҫланы.
Һул социалистар, Петроград советында күпселекте тәьмин итеп, ысынында ҡалала июлгә тиклемге ике властлыҡты тергеҙәләр һәм ике аҙна дауамында ике власть асыҡ рәүештә көстәре менән һынаша: хөкүмәт полктарҙы фронтҡа сығырға өндәй, — Совет бойороҡтоң тикшереүен билдәләй һәм уның стратегик мотивтары менән тгел, ә сәйәси мотивтар менән көсләп тағылыуын аныҡлай һәм полктарға ҡалала ҡалырға бойора; Хәрби округы командующийы Петроград арсеналдарынан эшселәргә ҡорал биреүҙе тыя, — Совет ордер яҙып бирә һәм ҡорал бирелә; в яуап итеп хөкүмәт үҙенең яҡлаусыларын Петропавловск крепосынан винтовкалар менән ҡоралландырырға маташа, — Советтың вәкиле килеп инә һәм ҡорал таратыу туҡтатыла; 21 октябрҙә совещание представителей полктар вәкилдәре кәңәшмәһе үҙенең ҡабул иткәр резолюцияһында Петроград советын берҙән-бер власть итеп таный.
Хәрби-революцион комитет үҙенең комиссарҙарын стратегик яҡтан бөтә мөһим учрждениеларға тәғәйенләй һәм ысынында уларҙы үҙ контроле аҫтына ала. Ниһәйәт, 24 октябрҙә Керенский сиратттағы мәртәбә исемен үҙгәрткән "Правда"ны яба һәм Комитетты ҡулға алыу тураһында бойороҡ бирә; әммә "Правда"ның типографияһын еңел генә ҡайтарып ала, ә ҡулға алаыу тураһында бойороҡто үтәү өсөн бер кем юҡ.
1917 йылдар ваҡиғаларының ҡатнашыусыһы, Халыҡ социалистары партия ағзаһы тарихсы С. П. Мельгунов октябрь көндәрҙең дөйөм дәүләт ситуацияһында Рәсәйҙә власты баҫып алыу ҡотолғоһоҙ булмай, уны Хөкүмәттең конкрет хаталары ҡотолғоһоҙ итте, тип һанай, әммә бер нәмә лә эшләмәй, сөнки большевиктарҙың был сығышын июль көндәрендәге яҙмыш көтә, тип ышана.
Большевиктарҙың оппоненттары — уң социалистар һәм кадеттар — ихтилалды башта 17-нә, һуңынан 20-нә, артабан 22 октябренә «тәғәйенләҙәр» (Петроград советы көнө тип иғлан ителгән көн), хөкүмәт уға арымай-талмай әҙерләнә, әммә 24-нән 25 октябренең төнөндә килеп сыҡҡан түңкәрелеш барыһы өсөн дә көтөлмәгән хәл була, — сөнки уны бөтөнләй икенсе төрлө күҙ алдына килтерәләр ине: Июль көндәренең ҡабатланыуын, гарнизон полктарының ҡораллы демонстрацияларын (был юлы хөкүмәтте ҡулға алыу һәм власты баҫыу алыу ниәте менән) көтәләр. Әммә бер ниндәй ҙә демонстрациялар булмай, гарнизон да эшкә егелмәй; эшсе ҡыҙыл гвардияһы отрядтары һәм Балтика флоты матростары Петроград советының икевластлыҡты бервластлыҡҡа әйләндереү буйынса башлаған эшен тамамлайҙар: Керенский айырған күперҙәрҙе бергә ҡушып, хөкүмәт ҡуйған караулдарҙы ҡоралһыҙландырған, үҙенең контроле аҫтына вокзалдарҙы, электростанцияларҙы, телефон станцияһын, телеграфты һ. б. һәм барыһы ла бер атыуһыҙ, тыныс һәм тәртипле, — ул төндә йоҡламаған Керенский етәклкгкн Ваҡытлы хөкүмәте ағзалары оҙаҡ ваҡыт нимә булғанын аңлай алмайҙа, Хәрби-революион комитетының ғәмәлдәре тураһында «икенсел билдәләре» буйынса таныйҙар": ниндәйҙер мәлдә Ҡышҡы һарайҙа телефондарҙы һүндерәләр, һуңынан — яҡтылыҡты…
25 октябрҙә иртәнге сәғәт 10-да Хәрби-революцион комитеты «Рәсәй граждандарына!» өндәмәһен сығара. «Дәүләт власы, — хәбәр ителә унда, — эшселәр һәм һалдаттар депутаттарының органы булған Петроград советы, Петроград пролетариаты һәм гарнизоны башында торған Хәрби-революцион комитеты ҡулдарына күсте. Халыҡ йәнен фиҙа ҡылған эш: кисекмәҫтән демократик солохто тәҡдим итеү, ергә алпауыт милеген ғәмәлдән сығарыу, производство өҫтөнән эшселәр контролен булдырыу, Совет хөкүмәтен төҙөү — был эш башҡарылды».
21:00 сәғәттә Петропавловск нығытмаһынан йәҙрәҙеҙ атыу Ҡышҡы һарайҙы штурмлауға сигнал булып яңғырай. 26 октябрҙә (8 ноябрь)төнгө 2-лә ҡораллаған эшселәр, В. А. Антонов-Овсеенко етәкселегендә Ҡышҡы һарай яулап алына һәм Ваҡытлы хөкүмәт ҡулға алына.
II Бөтә Рәсәй Советтар съезы
25 октябрҙә (7 ноябрь) 22:40 сәғәттә Смольный институты бинаһында Икенсе Бөтә Рәсәй эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советы съезы асылды, большевиктар һул эсерҙары менән берлектә күпселек тауыштар өлөшөн алдылар. Уң социалистар Еңеү яулаған ихтилалға таянып, башҡарылған түңкәрелешкә ҡаршы протест йөҙөнән съезды ташлап сығалар, әммә уларҙың сығып китеүе кворумды боҙмай.
Еңеү яулаған ихтилалға таянып, Съезд үҙенең «Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә!» өндәмәһе менән властың үҙәктә һәм урындарҙа Советтарға күсеүен иғлан итте.
26 октябрҙең (8 ноябрь) кисендә, үҙенең икенсе ултырышында, Съезд Тыныслыҡ тураһында Декретты — бөтә һуғышта ҡатнашҡан илдәргә һәм халыҡтарға дөйөм демократик донъяның аннексияларһыҙ һәм контрибуцияларһыҙ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәргә кисекмәҫтән тотонорға — тәҡдим итә, — шулай уҡ үлем язаһын юҡҡа сығарыу тураһында декрет һәм Ер тураһында декрет ҡабул ителә. Декрет буйынса алпауыттар ере конфискацияға дусар ителә, бөтә ерҙәр, ер аҫты байлыҡтары, урмандар һәм һыуҙар национализациялана, крәҫтиәндәргә 150 млн га ерҙән артыҡ бирелә.
Съезд Совет власының юғары органын — Бөтә Рәсәй Үҙәк Башҡарма Комитетын (ВЦИК) һайлай (рәйесе— Л. Б. Каменев, 21 ноябрҙән — Я. М. Свердлов); ниһәйәт, съезд хөкүмәтте төҙөй — Ленин етәкселегендәге Халыҡ комиссарҙары Советы (СНК). ВЦИК һәм СНК-ның ойошторолоуынан дәүләт власының юғары органдарын төҙөү башлана.
Хөкүмәтте булдырыу
Советтар съезы һайлаған хөкүмәткә — Халыҡ комиссарҙары Советы — башта тик РСДРП(б) вәкилдәре инә: һул эсерҙар «ваҡытлыса һәм шартлы рәүештә» большевиктар тәҡдимен кире ҡағалар, улар РСДРП(б) һәм ихтилалда ҡатнашмаған социалистик партиялары (меньшевиктар һәм эсерҙар) араһында күпер сифатында ҡалырға теләйҙәр, ихтилалды енәйәт авантюраһы тип атайҙар һәм протест йөҙөнән Съезды ташлап сығалар.
Беренсе совет хөкүмәтенең составы түбәндәгесә була:
Тимер юлдары эштәре буйынса вакантлы вазифаһын һуңынан М. Т. Елизаров биләй. 12 ноябрҙә өҫтәмә рәүештә дәүләт ҡарауы наркомы итеп Коллонтай Александра Михайловна тәғәйенлнә, донъяла беренсе ҡатын-ҡыҙ-министр. 19 ноябрҙә дәүләт контроле наркомы итеп Эссен Эдуард Эдуардович тәғәйенләнә.
29 октябрҙә (11 ноябрь) тимер юлы профсоюзының Бөтә Рәсәй башҡарма комитеты (Викжель) ихтилал ҡурҡынысы аҫтында «бер төрлө социалистик хөкүмәт» төҙөүҙе талап итә; шул уҡ көндә РКП(б)| РСДРП(б)-ның Үҙәк комитеты үҙенең ултырышында Совнарком составына башҡа социалистик партияларҙың вәкилдәрен дә индереүҙе кәрәкле тип таныны (айырып әйткәндә, Ленин В. М. Черновҡа портфель Игенселек накоматы министры портфелен тапшырырға әҙер була һәм уның менән һөйләшеүҙәргә инә. Әммә уң социалистарҙың талаптары (шул иҫәптән — "Октябрь түңкәрелешенең персональ ғәйепләнеүселәре булараҡ Ленинды һәм Троцкийҙы хөкүмәт составынан сығарыу, Социалистар-революционерҙар партияһы лидерҙарының береһенең рәйеслеге — В. М. Черновтың йәки Н. Д. Авксентьевтың, Советтарҙы бер нисә сәйәси булмаған партиялар менән тулыландырыу (уларҙа һаман да уң социалистар күпселекте тәшкил иткән) большевиктар ғына түгел, хатта һул эсерҙар ҡабул итерлек булмаған тип табыла: 1917 йылдың 2(15) ноябрҙәге һөйләшеүҙәр туҡтатылып тора, ә һул эсерҙар бер аҙ ваҡыт үткәс, хөкүмәткә инәләр, шул иҫәптән, Игенселек наркоматын етәкләйәсәктәр.
Большевиктар «бер төрлө социалистик хөкүмәт» нигеҙендә Каменев, Зиновьев, Рыков һәм Ногин етәселегендәге партия эсендә оппозиция булдыралар.
Ҡаршылашыу
25 октябрь көнөнөң иртәһендә Керенский Петроградты американ әләмле автомобилдә ташлап сығып китә Һәм Петроградтың эргә-тирәһенә фронттан хөкүмәткә тоғро частарҙы осратыр өсөн юллана. 1917 йылдың 25 октябрендә кисен Петроград Ҡала Думаһы ҡан ҡойошона юл ҡуймау өсөн өс делегация ебәрә — «Аврора» крейсерына, большевиктар штабы Смольныйға һәм Ҡышҡы һарайға. Әммә бөтә делегациялар һөҙөмтәһеҙ кире ҡайталар — патрулдәр уларҙы үткәрмәй. Артабан Дума ағзалары Ҡышҡы һарайға юлланалар, әммә уларрҙы шулай уҡ патрулдәр туҡтата.
25 октябрҙән 26 октябргә ҡараған төндә уң социалистар Хәрби-революцион комитетҡа айырмалы рәүештә Ватанды һәм революцияны һаҡлау комитетын булдыралар; Комитетты уң эсер А. Р. Гоц етәкләй, большевиктарға ҡаршы листовкалар тарата, чиновниктарҙың саботажына һәм Керенскийҙың Икенсе Бөтә Рәсәй съезы булдырған хөкүмәтте ҡолатырға маташыуына булышлыҡ итә,ҡораллы ихтилалға Мәскәүҙәге көрәштәрен өндәй.
П. Н. Красновты Петроград хәрби округының бөтә ғәскәрҙәренең командующийы итеп тәғәйенләп, Керенский с казаками 3-сө корпустың казактары менән октябрь аҙағында Петроградҡа походҡа сыға Баш ҡаланың үҙендә 29 октябрҙә Һаҡлау комитеты юнкерҙарҙың ҡораллы ихтилалын ойоштора. Казактар матростарға элекке министр-рәйесте тапшырырға риза булалар һәм Керенский, матрос кейемен кейеп, тиҙ арала Гатчинаны ла, рәсәйҙе лә ташлап китә.
Мәскәүҙә ваҡиғалар башҡаса бара. 25 октябрь кисендә Мәскәү эшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советтары тарафынан ойошторолғанХәрби-революцион комитет, төндә бөтә стратегик яҡтан мөһим объкттарҙы (арсенал, телеграф, Дәүләт банкы һ. б.) үҙ контроле аҫтына ала. Хәрби-революцион комитетынан айырмалы рәүештә Йәмғиәт хәүефһеҙлеге комитеты булдырыла (Революцияны ҡотҡарыу комитеты), ҡала думаһының рәйесе уң эсер В. В. Руднев етәкләй. Юнкерҙар һәм казактар хуплауын тапҡан Комитет Съездың ҡарарҙын танымауын белдерҙе. Әммә 27 октябрҙә (9 ноябрь), получив сообщение о начале похода Керенский — Красновтың Петроградҡа походы тураһында хәбәр алғандан һуң, Мәскәү хәрби округы штабы Советҡа ультиматум ҡуя (мәҫәлән, Хәрби-революцион комитетты тарҡатыу тураһында) һәм ультиматумды кире ҡаҡҡандан һуң 28 октябргә ҡараған төндә хәрби ғәмәлдәрен башлай.
1917 йылдың 27октябрендә Викжель Граждандар һуғышын туҡтатыуҙы һәм большевиктарҙан халыҡ социалистарына тиклем үҙ эсенә алған Бер төрлө социалистик хөкүмәтен төҙөүҙе талап итә. Талаптар үтәлмәгән хәлдә ғәскәрҙәрҙе Мәскәүгә йөрөтөүҙе туҡтатыу һәм транспортта дөйөм забастовка ойоштороу хәүефлеге менән ҡурҡыталар
Дәүләт хеҙмәткәрҙәренең күпселеге түңкәрелеште танымай һәм уға бойкот менән яуап бирә. Петроградта ғына яҡынса 50 мең дәүләт һәм коммерция структуралары хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең бурыстарын башҡарыуҙан баш тарта. Был «саботажды» тик 1918 йылдың яҙына ғына еңеп сығырға насип була
Совет власының сәйәси базаһының нығыныуы һәм большевиктарҙың һул эсерҙары менән коалицияһы
1917 йылдың 11 (24) ноябре — 25 ноябрендә (8 декабрь) Петроградта Ғәҙәттән тыш Бөтә рәсәй крәҫтиән депутаттары Советы үтә. Беренсе ултырышта хәл иткес тауыш менән яҡынса 260 делегат ҡатнаша, 18 ноябрҙә (1 декабрь) — 330 делегат (һул эсерҙар — 195, большевиктар — 37, үҙәк һәм уң эсерҙары — 65 һ. б.). Артабан делегаттарҙың һаны арта. Делегаттар Халыҡ комиссарҙары Советының сәйәсәтен хуплайҙар һәм тауыштарҙың күпселеге менән һул эсерҙарҙың ҡатнашыуына ризалығын белдерәләр. Ғәҙәттән тыш съезд Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезын үткәреү тураһында ҡарарҙы ҡабул итә, ә ваҡытлыса крәҫтиән депутаттары Советының башҡарма комитеты ВЦИК менән берләштерелә. 15 (28) ноябрҙә Смольныйҙа берләштерелгән ултырыш үтә.
Икенсе Бөтә Рәсәй крәҫтиәндәр депутаттары Съезы Петроградта 1917 йылдың 26 ноябрь — 10 декабрендә (9—23 декабрь) үткән. Съезда 790 делегат, шул иҫәптән 305 үҙәк һәм уң эсерҙары, 350 һул эсерҙар, 91 большевик һ. б. ҡатнаша. Уң эсерҙар Учредителдәр йыйылышын яҡлау позицияларында торғандар һәм Халыҡтар комиссарҙары Советын «власты законһыҙ баҫып алыусылар» тип һанағандар. Съездың икенсе өлөшө Совет власын яҡлай. Совет власы яҡлыларҙың һәм уға ҡаршы булғандарҙың араһы алыҫая бара, съезд икегә бүленә һәм бер-беренә ҡаршы торған делегаттар ултырыштарҙы айырым үткәрә башлайҙар. Большевиктар һәм һул эсерҙар крәҫтиән депутаттары Советы Башҡарма комитетының 108 ағзаһын эшсе, һалдат һәм крәҫтиән депутаттары Советтарының берләштерелгән Үҙәк комитетына индереү тураһында килешеү төҙөйҙәр
Марьевка (Көйөргәҙе районы)
Марьевка (Марьевка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 329 кеше. Почта индексы — 453368, ОКАТО коды — 80239817002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Октябрь революцияһы
Совет власының сәйәси базаһының нығыныуы һәм большевиктарҙың һул эсерҙары менән коалицияһы
17 ноябрҙә һәм 13 декабрҙә һул эсерҙарҙың вәкилдәре Совнаркомға инә. А. Л. Колегаев Игенселек наркоматын етәкләй, В. А. Карелин — Рәсәй Республикаһының Милек наркоматын, П. П. Прошьян — Почталар һәм телеграфтар наркоматын, В. Е. Трутовский — урындағы үҙидаралыҡ наркоматын, И. З. Штейнберг — Юстиция наркоматы; В. А. Алгасов һәм А. И. Бриллиантов «портфелһеҙ наркомдар» статусын алдыла.
Марьевка (Көйөргәҙе районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек сыуаштар (35 %) һәм рустар (34 %) йәшәй.
Октябрь революцияһы
Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы
Урындағы үҙидара органдарында большевиктарҙың позициялары бик насар була: 50 губерна ҡалаларында — 7 %, 413 өйәҙ ҡалаларында — 2 % урын була. Урындағы үҙидара органдар эшсе һәм һалдат депутаттары Советтары менән көрәшкә инәләр. Әммә тик 84 эре ҡаланан 15-дә генә эш ҡораллы ҡаршылашыуға барып етә. Шулай, Калугала совет власы Мәскәүҙән һәм Минскиҙан килгән революцион отрядтары ярҙамында урынлаштырыла. Үҙәк сәнәғәт районында (Иваново-Вознесенск, Кострома, Тверь, Ярославль, Рязань һ.б.) эшселәр депутатарынның Советтары власты Октябрь түңкәрелешенә тиклем үк яулай һәм унан һуң тик үҙ позицияларын нығытты. Дөйөм алғанда, Үҙәк сәнәғәт районында совет власы 1917 йылдың декабрь аҙағына урынлаштырыла. Эсерҙарҙың ҙур йоғонтоһо аҫтында булған Үҙәк-Ҡара ер районында һәм Волга буйында Совет власын таныу 1918 йылдың ғинуарының аҙағына тиклем һуҙыла. Иркутскиҙа ҡаты ҡаршылыҡтан һуң Совет власы шулай уҡ 1918 йылдың декабрендә урынлаша.
Марьевка (Көйөргәҙе районы)
Тарихы
Ауылға 20-се быуат башында Стәрлетамаҡ өйәҙендә Яңы Марьевка ауылы булараҡ нигеҙ һалына. 1929 йылда Мораптал совхозы ойошторолғандан һуң, совхоздың Марьевка фермаһы ҡасабаһы тип үҙгәртелә. 1950-се йылдарҙан алып хәҙерге исемен йөрөтә, 2005 йылда хәҙерге статусын ала.
Октябрь революцияһы
Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы
1918 йылдың башында Советтар һәм ҡала думалары күп кенә ҡалаларҙа бер үк ваҡытта эш итәләр. Бынан тыш провинцияла властың коалиция органдары тарала башлай, был органдарға Советтар вәкилдәре менән бер рәттән урындағы үҙидаралыҡтың (думалар, земстволар), профсоюздар һәм кооперативтар эшмәкәрҙәре инә. Уларҙа уртаса-социалистик элементтар күпселек тәшкил итә. Бындай органдарҙың исемдәре төрлө була: Астрахандә — «Халыҡ власы комитеты», Донда — «берләштерелгән демократияның» Хәрби-революцион комитеты, Алыҫ Көнсығышта — эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советының край комитеты һәм урындағы үҙидаралыҡтары һ. б. Байкал аръяғында ауыл халҡының төп төркөмдәренең вәкилдәре (крәҫтиәндәр, казактар, бурятар) һ. б. — "Халыҡ Советы"на инә.
Марьевка (Көйөргәҙе районы)
Инфраструктура
Башланғыс мәктәп (Яңы Таймаҫ урта мәктәбе филиалы), фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Таллыҡул
Таллыҡул (Таллыкулево) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 354 кеше. Почта индексы — 452715, ОКАТО коды — 80217813006.
Октябрь революцияһы
Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы
Немецтар баҫып алмаған Эстония һәм Латвия территорияларында, шулай уҡ Белоруссияла совет власы 1917 йылдың октябрь-ноябрендә урынлаша.
Таллыҡул
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Октябрь революцияһы
Совет власының урындарҙа урынлаштырыуы
Ғәмәлдәге армияла совет власын таныу барышы яйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан бара. Көнбайыш фронтта (Беренсе донъя һуғышы, Рәсәй) 25 октябрҙә үк Көнбайыш өлкәһенең Хәрби-революцион комитеты ойошторола, комитет большевиктарҙы ҡыйратырға бирмәй һәм фронт командующийын вазифаһынан бушата. Башкомандующий Николай Духонин урынына большевик Николай Крыленко тәғәйенләнә. 20 ноябрҙә ҡулға алынғандан һуң Духонинды шул уҡ көндә һалдаттар совет главковерх вагоны алдында үлтерәләр. Шул уҡ көндә Минскиҙа Көнбайыш фронты вәкилдәренең съезы яңы командующийҙы — большевик Александр Мясниковты һайлай. Көньяҡ-Көнбайыш, Румын һәм Кавказ фронттарында совет власы 1917 йылдың декабрендә — 1918 йылдың ғинуарында ғына таныла.
Совет власын бөтә казак төбәктәре лә танымай. 1917 йылдың 25 октябрендә атаман Алексей Каледин Дон ғәскәре өлкәһендә хәрби положение индерә һәм Ырымбур, Кубань, Астрахань, Терек казактары менән бәйләнештәр булдыра. Ул Ростовтағы Донды, Таганрог, Донбасстың байтаҡ өлөшөн яулап ала. 1917 йылдың 25 декабрендә Новочеркасскиҙа большевиктар менән көрәшеү өсөн Ирекле армия булдырыла.
Ваҡытлы хөкүмәттең ҡолатылыуы тураһында хәбәр алынғандан һуң Кубань территорияһында 26 октябрҙән хәрби положение индерелә, атаман Александр Филимонов һәм ғәсҡәри хөкүмәт халыҡты совет власы менән көрәшкә саҡыра Терек өлкәһендә Хәрби положениены атаман Михаил Караулов иғлан итә. Ырымбур казак ғәскәре атаманы Александр Дутов шулай уҡ 26 октябрҙә Ырымбур казак ғәскәре территорияһында большевиктарҙың власын танымау тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя.
1917 йылдың 21 октябрендә (3 ноябрь) Владикавказда «Казак ғәскәрҙәре, Кавказ таулылары һәм далаларҙың ирекле улдарының Көньяҡ-көнсығыш Союзы» булдырыла.
1917 йылдың 18 (31) декабрендә Халыҡ комиссарҙары Советы Финляндияның бойондороҡһоҙлоғон таный. 1918 йылдың 29 авгусында ХКС Польшаны бойондороҡһоҙ һәм үҙаллы дәүләт булараҡ булыуын таный.
1917 йылдың 7 20 ноябрендә Украина Халыҡ Республикаһының Үҙәк радаһы Украина Халыҡ Республикаһын иғлан итә. Шул уҡ ваҡытта Рада «Рәсәй Республикаһынан айырылырға» ниәте булмауын раҫлай, әммә 11 (24) декабрҙә Харьковта украин большевиктары Украина власын тулыһынса үҙ өҫтөнә алған Бөтә Украина Советтары съезын иғлан итәләр. Большевиктар яңы власты «Халыҡ Украин Республикаһының ысын хөкүмәте» булараҡ ҡабул итә.
Кавказ аръяғында Тифлиста 1917 йылдың 15 (28) ноябрендә Учредителдәр йыйылышына һайланған вәкилдәрҙән, урындағы билдәле партияларҙың эшмәкәрҙәренән торған «Кавказ аръяғы Комиссариаты» ойошторола.
Төркөстанда 1917 йылдың сентябрендә Ташкент Совет исполкомы түңкәрелеш ойоштора һәм Ваҡытлы хөкүмәт вәкилдәренең власын ҡолата. Әммә төбәктең мосолман халҡы совет власын хупламай.
Илдә милләт-ара конфликттар барлыҡҡа килә. Шулай итеп, 1917 йылдың көҙөндә Грозныйҙа Чечен атлы полкының яугирҙары (Ҡырағай дивизияһы) һәм Терек казактары араһында алыш башлана, артабан алыш Грозный чечендарыны погромына әйләнә. Яуап итеп шейх Дени Арсанов етәкселегендә Чечен милли комитетын ойоштора. Грозный ҡамаулы нығытмаға әүерелә, нефтепромыслаларҙа нефть сығарыу тулыһынса туҡтатыла. Чечендар һәм ингуштар казак станицаларына һөжүм итә башлайҙар
1917 йылдың октябрь-ноябрендәге Совет власы саралары
26 октябрҙә (8 ноябрь) Хәрби-революцион комитеты үҙенең ҡарары менән ҡайһы бер оппозицион гәзиттәрен яба:: кадеттарҙың «Речь», уң меньшевиктарҙың «День», «Биржевые ведомости» һ. б. 27 октябрҙә (9 ноябрь) Матбуғат тураһында декрет донъя күрә.
29 октябрҙә (11 ноябрь) ХРК 8-сәғәтлек эш көнө тураһында декрет ҡабул ителә 1917 йылдың 14 (27) ноябрендә ВЦИК «Эшселәр контроле тураһында» положениеһын раҫлай.
1917 йылдың 15 ноябрендә Совет хөкүмәте Рәсәй халыҡтарының хоҡуҡтары декларацияһын баҫтырып сыға, декларация илдең бөтә халаҡтарының тиңлек һәм суверенлығын, уларҙың ирекле үҙбилдәнешенә, айырылып сығыуға һәм үҙаллы дәүләттәр төҙөүгә тиклем, хоҡуғын, милли һәм дини өҫтөнлөктәрҙе һәм сикләүҙәрҙе, милли аҙсылыҡтарҙың һәм этник төркөмдәрҙең ирекле үҫешен иғлан итте. 20|ноябрҙә ХРК «Бөтә Рәсәй һәм Көнсығыш хеҙмәтсән мосолмандарына» өндәмәһендә мәҙәниәт учреждениеларын, ғөрөф-ғәҙәттәрен һәм дини ҡараштарын ирекле һәм тейһегеҙ тип иғлан итте.
10 (23) ноябрҙә ВЦИК "Сословиеларҙы һәм гражданлыҡ чиндарын юҡҡа сығарыу буйынса декрет"ын баҫтырып сығара, был декрет Рәсәй граждандарының закон алдында юридик тигеҙлеген иғлан итә.
25 ноябрҙә (8 декабрь) ХРК издал постановление «Дәүләттең ауыл хужалығы машиналар һәм ҡорамалдар менән монополиялы файҙаланыуы тураһында».
ВЦИК-тың 5 (18) декабрендәге декретына ярашлы Халыҡ хужалығы юғары советы булдырыла, советҡа которому предоставлялось право конфискация, реквизиции, секвестр хоҡуғы бирелә.
1917 йылдың 7 (20) декабрендә ХРК декретына ярашлы контрреволюция, спекуляция һәм вазифа буйынса енәйәттәр менән көрәшеү өсөн Бөтә Рәсәй Ғәҙәттән тыш комиссияһы (ВЧК) булдырыла.
1917 йылдың 14 (27) декабрендә ВЦИК «Банктарҙы национализациялау тураһында» декретын баҫып сығара. Шул уҡ көндә ВЦИК «Банктарҙағы ҡорос йәшниктарҙы ревизиялау тураһында» декретын ҡабул итә, декретҡа ярашлы шәхси кешеләрҙең банк сейфтарында һаҡланған тәңкәләрҙә һәм киҫәктәрҙәге алтын конфискацияға һәм бөтә дәүләт алдын фондына тапшырылыуға тейешле була.
16 (29) декабрҙә ХРК «Бөтә хәрбиҙәрҙең хоҡуҡтарын тигеҙләүе тураһында» декретын баҫып сығара, был декретҡа ярашлы армиялағы бөтә чиндар һәм дәрәжәләр бөтөрөлә һәм артабан граждандар революцион армия һалдатының почетлы исемен йөрөтеүе тураһында иғлан ителә.
Байрам
Революция көнө баштан уҡ тиерлек яңы совет дәүләтенең байрамына әүерелә. РСФСР-ҙың КЗОТ-ына 1918 йылда ул дәүләт байрамдары араһына «Пролетар Революцияһы көнө» булараҡ индерелә. СССР ойошторолғандан һуң һәм 1922 йылда СССР-ҙың КЗОТ-ы ҡабул ителгәндән һуң ул шулай уҡ рәсми рәүештә совет байрамы статусын һаҡлап ҡала.
Cталин ваҡытында Октябрь революцияһы көндәренең байрам итеү традицияһы булдырыла: хәрби парадтар һәм демонстрациялар үткәрелә, Мавзолей трибунаһынан юлбашсылар сығыш яһай.
Традиция Бөйөк Ватан һуғышы осоронда ла боҙолмай. 1941 йылдың 7 ноябрендә, Мәскәүгә фашистар һөжүм иткәндә, Ҡыҙыл майҙанда хәрби парад үткәрелә, парадтан һуң һалдаттар фронтҡа китәләр. Был парад армияның һәм бөтә илдең мораль рухын күтәреү өсөн бик әһәмиәтле була.
СССР тарҡатылғандан һуң 7 ноябрь көнө байрам булыуынан туҡтатылды, әммә «Рәсәйҙең хәрби даны көндәре (еңеү көндәре)» законына төҙәтеүҙәр индергәндән һуң иҫтәлекле көн булып ҡалды.
Марчас
Марчас — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Рязань өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вад йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем, Цна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарамышевтар
Ҡарамышевтар — башҡорт дворяндар нәҫеле. Стәрлетамаҡ өйәҙе Маҡар ауылындан (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ишембай районы) башҡорттары. Ҡарамышевтар нәҫеле Өфө губернаһы дворян нәҫел тарихы китабына яҙылған.
Билдәлеләре
Нәҫелде башлап ебәреүсе — Ҡармыш баба.
Иң билдәлеләре:
Уның улдарынан айырыуса билдәлеләре:
Абыз (исем)
Абыз — ир-ат исеме. Боронғо төрки телендә, башҡортса мәғәнәһе — уҡымышлы, ғалим, тәжрибәле кеше; ил ағаһы, аҡһаҡал.
Абы́з — күп мәғәнәле термин: Шулай уҡ ҡарағыҙ: Хафиз
Топонимияла:
Абыз — Казахстандың Караганда өлкәһе Каркарали районындағы ауыл.
Абыз
— күл, йылға.
Абыҙ, Шафи
— Ҡариҙел районындағы ауыл, Ҡариҙел ауыл Советына ҡарай. Район үҙәгенән К.‐Көнс. 2 км һәм Щучье Озеро т. юл ст. (Пермь крайы) К.‐Көнс. табан 110 км алыҫлыҡта Өфө йылғаһы буйында, Павловка һыуһаҡлағысы янында урынлашҡан. Халҡы: 1906 й. — 375 кеше; 1920 — 598; 1939 — 719; 1959 — 592; 1989 — 431; 2002 — 698; 2010 — 905 кеше. Урыҫтар, башҡорттар йәшәй (2002). Балалар баҡсаһы, клуб, китапхана бар. Ауылға 19 б. уртаһында Бөрө өйәҙе Абыҙ/Оло (Иҫке) Абыҙ а. кешеләре Бәләкәй Абыҙ исеме м‐н нигеҙ һала. 1865 й. 32 йортта 175 кеше йәшәгән. Пристань булған. 1906 й. сиркәү (1878 й. төҙөлгән), сиркәү-мәхәллә мәктәбе, шарап һәм 6 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән. 1920 й. А. (Шафи Кисеүе) исеме менән иҫәпкә алынған. Ә.З.Әсфәндиәров. Тәрж. Ю.Ғ.Кәримов.
Абыҙгилде
— 19 б. уртаһынан алып хәҙерге исемен йөрөтә (ауыл кешеләренең береһе исеменән, уның улы Абыҙгилде Мулдашев билдәле). Ауылға 1834 й. Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Назар а. башҡорттары үҙ ерҙәрендә Абыҙгилде (тәүге төпләнеүсе поход яҫауылы Абыҙгилде Ташбулатов исеменән) исеме менән нигеҙ һала.
Күңелһеҙ хәл (хикәйә)
Күңелһеҙ хәл — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1888 йылдың 7 июнендә «Новое время» гәзитенең  4404-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
«Күңелһеҙ хәл» А. П. Чехов тарафынан 1887 йылда яҙылған. Тәүге тапҡыр 1888 йылдың 7 июнендә «Новое время» гәзитенең  4404-се һанында, «Житейская мелочь» тип аталып, Ан. Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1890 йылда «Күңелһеҙ хәл» исеме менән «Хмурые люди» йыйынтығында баҫыла, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә. «Хмурые люди» йыйынтығында хикәйә автор тарафынан ҡыҫҡартылып баҫтырыла.
Тәнҡит
«Күңелһеҙ хәл» хикәйәһен тәнҡит юғары кимәлле нәфис әҫәр итеп ҡабул итә. 1891 йылда А. И. Эртель В. Г. Короленкоға А. П. Чехов тураһында былтыр насар әйткәне һәм быйыл уның хикәйәһенең йөкмәткеһен күреп, үҙенең яҙыусы тураһындағы фекерен үҙгәртеүе тураһында һәм Чеховтың талант эйәһе булыуын әйтә.
Ҡайһы бер тәнҡитселәр хикәйәлә шул тиклем нервылы-ауырыулы борсолоуҙы һәм бының Чехов геройҙарына хас булыуын әйтеп үтә. Тәнҡитсе М. Столяров : «Күңелһеҙ хәл» хикәйәһендә кешене ҡоллоҡта тотоусы мөхит күрһәтелгән...»- тип яҙа. 1902 йылда Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына ингән бишенсе томы халыҡ китапханаларында уҡырға рөхсәт ителмәй. Комитет ағзаһы Е. П. Ковалевский «сюжеттың тормошсан булыуына ҡарамаҫтан» хикәйәләге докторҙың күңелендә барған көрәше «аныҡ түгел», - тип яҙа.
Сюжет
Хикәйәләге ваҡиға дауаханала һәм мировой судта бара. Дауаханала табип Григорий Иванович Овчинников, фельдшер Михаил Захарович Смирновский һәм акушер Надежда Осиповна эшләй. Ауырыуҙарҙы ҡарап йөрөгән саҡта табип Григорий Иванович үҙен оҙатып йөрөгән фельдшер Михаил Захаровичтың бик үк бөхтә кейенмәгәнен күрә. Сәбәбе-уның эскәнлегендә. Фельдшер табибҡа кәрәкле медицина инструментын биреп өлгөрмәй, ауырыуҙарҙың температураларын үлсәп, журналға яҙып ҡуя алмай. Өҫтәүенә яраларҙы бәйләгәндә була торған акушер Надежда Осиповна ла дауаханала юҡ.
Доктор фельдшерға йоҡлап, үҙен тәртипкә килтерергә кәңәш бирә. Тегеһе: «Миңә бойороҡ бирергә бер кемдең дә хаҡы юҡ. Күрәһегеҙме, мин бит хеҙмәт итәм? һеҙгә тағы ни кәрәк!» - ти. Доктор бик ныҡ асыулана һәм фельдшерҙың битенә һуға. Шунан ул палатанан йүгереп сығып китә. Үҙенең был ҡылығын доктор дауаханала ла, өйөндә лә бик ныҡ уйлай: нишләргә, бәлки уға фельдшер алдында ғәфү үтенергә кәрәктер йәки уны дуэлгә саҡырырға микән, әллә аҡса бирергә кәрәк микән? Һуңынан ул фельдшер өҫтөнән идаралыҡ рәйесе Лев Трофимовичҡа ялыу яҙырға була.
Фельдшер  унан ғәфү үтенергә килә, доктор уны ҡыуып сығара һәм эштән сығырға ғариза яҙырға кәңәш бирә. Фельдшер идаралыҡҡа, доктор уны туҡманы тип, ялыу яҙырға ҡарар итә. Докторҙы мировой судьяға саҡыралар һәм уның менән нимә эшләргә кәрәклеген хәл итәләр. Судья докторҙы әрләй һәм был быуатта кешегә ҡул күтәреү- ул бик насар хәл, ти.
Ахыр сиктә, идаралыҡ рәйесе фельдшерға доктор алдында ғәфү үтенергә, табибты һәр саҡ тыңларға һәм эсмәҫкә ҡуша. Фельдшер судһыҙ ғына үҙ вәғәҙәһен бирә. Ошоноң менән докторҙың эше, табибтың риза булмауына ҡарамаҫтан, ябыла.
Июнь ихтилалы (Литва)
Июнь ихтилалы — 1941 йылдың йәйендә Литвалағы ваҡиғалар: Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң Литваның бойондороҡһоҙлоғо яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән.
Тәүтарих
1940 йылдың 14-16 июнендә СССР властары Литва, Латвия һәм Эстонияға кисектергеһеҙ оккупация менән янап был илдәрҙең территорияһына Ҡыҙыл Армияны индереү һәм хөкүмәттәрҙе алмаштырыу тураһында ультиматумдар йүнәлтә. Литва совет ультиматумын ҡабул итә. Ҡыҙыл армия ингәндән һәм яңы парламентҡа һайлауҙарҙан (бында тик коммунистар һәм уларға яҡын булған кандидаттар ҡатнашҡан) һуң, Литва СССР составына инә. 1941 йылдың 14 июнендә республика халҡының «реакцион» өлөшөн Себергә күпләп депортациялағандар.
Ваҡиғалар барышы
1940 йылда Литва әүҙемселәре фронты ойошторола, уның ағзалары Литваның бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү мәсьәләһен маҡсат итеп ҡуйған. 1941 йылдың 22 июнендә Германия СССР-ға һөжүм иткәндән һуң, Литваның бойондороҡһоҙлоҡ яҡлылары совет власына ҡаршы ҡораллы ихтилал күтәргән.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының 29-сы Литва территориаль уҡсылар корпусында командирҙарҙы (литва милләтенән булмаған) үлтереүҙәр һәм күпләп дезертирлыҡ башлана: 16 меңдән тик 2 мең генә кеше Ҡыҙыл Армия частары менән сигенгән. Яҡынса 100 мең кешенән торған ихтилалсылар стратегик мөһим объекттарҙы һәм бөтөнләй ҡалаларҙы алған, Ҡыҙыл Армияның сигенеүсе частарына һөжүм иткән һәм совет әүҙемселәрен үлтергән.
Ихтилал менән Литва әүҙемселәре фронтының ағзалары етәкселек иткән, улар 23 июндә Юозас Амбразявичус башлығындағы Литва ваҡытлы хөкүмәтен ойошторған. Вильнюста үҙаллы Вильнюс өйәҙенең һәм ҡалаһының гражданлыҡ комитеты (Vilniaus miesto ir srities piliečių komitetas) ойошторолған, уға Вильнюс университетының хоҡуҡ профессоры Стасис Жакявичюс (Stasys Žakevičius) етәкселек иткән.
Ихтилал барышында Литва әүҙемселәре фронты ағзалары һәм уларға ҡушылғандар совет әүҙемселәренән тыш, совет власын яҡлауҙа шикләнелгәндерҙе һәм йәһүдтәрҙе үлтергәндәр. Литва милләтселәре илдә йәһүдтәрҙең геноцидында ҙур роль башҡарған.
Бойондороҡһоҙлоҡты тергеҙеүҙе теләп, күп кенә литвалар немецтарҙы совет режимынан азат итеүселәр булараҡ ҡаршы алғандар. Әммә Германия Литваға бйондороҡһоҙлоҡ ҡына түгел, ә хатта бер ниндәй автономияла бирергә ниәтләмәгән. Немец ғәскәрҙәре бөтә Литва территорияһын биләгәндән һуң Остланд рейхскомиссариаты сиктәрендә Литваның оккупация власть органдары булдырыла. 1941 йылдың 5 авгусында Литва ваҡытлы хөкүмәте таратыла, ә уның тарафынан сығарылған норматив акттары ғәмәлдән сығарылған.
1941 йылдың 15 авгусында Литваның генераль комиссары Теодор Адриан фон Рентельн Литва әүҙемселәре фронты частарын тарҡатыу тураһында приказ сығара. Бынан һуң элекке ихтилалсыларҙың бер өлөшө — ярҙамсы полицияға, икенсе өлөшө — үҙ оборона батальондарына ҡушылған, ә ҡалғандары демобилизацияланған.
Тарихи баһаламалар
СССР-ҙа июнь ихтилалы немец нацистарының «бишенсе колоннаһы» эшмәкәрлеге булараҡ ҡаралған. 1991 йылда Литва бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң, советтарға ҡаршы ихтилалдың роле дискуссион була башлай.
Башта Литва тарихсыларының бер өлөшө тарафынан советтарға ҡаршы ихтилалды һәм Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрлеген тик Литваның коммунистик хакимлығынан азат итеү контексында ғына ҡаралған. Гекторас Виткус был ҡарашты тасуирлап, июнь ихтилалы һәм Ваҡытлы хөкүмәттең эшмәкәрлеге «литвалар өсөн Холокостҡа ҡарағанда мөһимерәк» тип яҙған. Аҙаҡ был темалар нацистик Германияның йоғонтоһо һәм Литва әүҙемселәре фронты менән Ваҡытлы хөкүмәт эшмәкәрҙәренең радикаль милләтселеге һәм антисемитизмын иҫәпкә алынып ҡарала башлай. Шулай ҙа, тарихсылар араһында литва ҡаршылығы етәкселеге араһында антисемитизм факторы һәм уның халыҡҡа йоғонтоһо факторының ҙур әһәмиәтлелеге тураһында, шулай уҡ антисемит көсләүендә антикоммунистик һәм раса факторҙары сағыштырмаһы тураһында ҡапма-ҡаршы фекерҙәр тороп ҡалған.
АҠШ-тан килтерелгән Литва әүҙемселәр фронтының лидеры, Литва ваҡытлы хөкүмәтенең премьер-министры Юозас Амбразявичюстың ҡалдыҡтары 2012 йылдың 18 майында Каунаста яңынан ерләнә. Был литва интеллигенцияһының ҡайһы бер вәкилдәренең протестарын тыуҙырған, российского правительства и ряда еврейских организаций.
Акимов Геннадий Александрович
Геннадий Александрович Акимов (1923 йыл — 1990 йыл) — совет ғалим-медигы, невропатолог, медицина фәнен һәм һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы, медицина фәндәре докторы (1962), профессор (1965), медицина хеҙмәте генерал-майоры. СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1985).
Биографияһы
1923 йылдың 23 ноябрендә Тверь ҡалаһында, Ҡыҙыл армияның хәрби хеҙмәткәре, буласаҡ генерал-лейтенант Акимов Александр Иванович ғаиләһендә тыуған.
1941 йылдан 1946 йылға тиклем С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһында уҡый. 1946—1949 йылдарҙа нервы ауырыуҙары кафедраһы адъюнктураһында уҡый, академик Б С. Дойниковтың уҡыусыһы.
1949 йылда С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының нервы ауырыуҙары кафедраһында үҙенең ғилми-педагогик эшмәкәрлеген башлай: 1949—1953 йылдарҙа — лаборатория начальнигы, 1953 йылдан 1970 йылға тиклем — кесе уҡытыусыһы, өлкән ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы һәм өлкән уҡытыусы. 1970—1973 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһының начальнигы урынбаҫары, 1973—1989 йылдарҙа — нервы ауырыуҙары кафедраһы етәксеһе.
1950 йылда Г. А. Акимов медицина фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Морфологические изменения в нервной системе при общих острых нарушениях кровообращения» темаһы буйынса диссертация яҡлай, ә 1962 йылда — медицина фәндәре докторы ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Изменения нервной системы при острой недостаточности кровообращения и дыхания» темаһы буйынса докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Г. А. Акимовҡа 1965 йылда профессор ғилми исеме бирелә. 1985 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлан.
Г. А. Акимовтың төп фәнни-педагогик эшмәкәрлеге нервы системаһы ауырыуҙары һәм йәрәхәтләнгән ваҡытта реабилитациялау, мейе ҡан әйләнеше боҙолоуы, күкрәк ситлеге органдарына операцияларҙың неврологик аспекттары һәм кислород аслығының һәм гипотермияның төрлө формаларының нервы системаһына йоғонтоһон өйрәнеү өлкәһендәге мәсьәләләр менән бәйле була. Г. А. Акимов Бөтә Рәсәй нейропатологтар йәмғиәте рәйесе урынбаҫары, Бөтә Союз невропатологтар һәм психиатрҙар йәмғиәте идараһы президиумы ағзаһы, Ленинград невропатологтар йәмғиәте рәйесе, дүрт йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәттәр һәм монографиялар авторы, уның етәкселегендә ҡырҡтан ашыу кандидатлыҡ һәм ун ике докторлыҡ диссертацияһы башҡарыла һәм яҡлана.
1990 йылдың 21 авгусында Ленинградта вафат була, Серафимовка зыяратында ерләнгән.
Дәүләтбай (исем)
Дәүләтбай — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Дәүләтбай башҡорт теленә ғәрәп теленән ингән дәүләт һүҙенә бай һүҙе ҡушылыуҙан барлыҡҡа килгән исем. Дәүләт (ғәр.) — мал, байлыҡ, мәмләкәт, дәүләт, бәхет тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Рәхмәтуллин Дәүләтбай Абдрахман улы (15 сентябрь 1937 йыл) — башҡорт музыканты, ҡурайсы, йырсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974).
Юлмөхәмәтов Дәүләтбай Мөхәмәтйән улы (15 декабрь 1909 йыл — 26 март 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. «Еңеү юлында» гәзите мөхәррире, Бөрйән район Советы башҡарма комитеты секретары. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Фамилияла
Дәүләтбаев Рәмис Рәжәп улы (25 сентябрь 1962 йыл) — башҡорт радио һәм телевидение журналисы, 2000—2015 йылдарҙа «Башҡортостан» телерадиотапшырыуҙар компанияһы етәксеһе, Рәсәй телевидениеһы академигы (2010), II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы менән бүләкләнгән, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Дәүләтбаев Тәлғәт Шаһимәрҙән улы (13 июль 1925 йыл — 2017 йыл) — СССР-ҙың партия һәм дәүләт эшмәкәре, ғалим-нефтсе, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1966 йылдан КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире, 1972 йылдан Профсоюздарҙың Башҡортостан өлкә советы рәйесе. 1982—1986 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Кинофикация буйынса дәүләт комитеты рәйесе. Техник фәндәр кандидаты (1955). Башҡорт АССР-ының 7—10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты. 1-се (1945) һәм ике 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976), Халыҡтар Дуҫлығы (1981) һәм «Почёт Билдәһе» (1971) ордендары кавалеры.
Дәүләтбаев Фәтих Ислам улы (27 март 1950 йыл — 7 апрель 2020 йыл) — артист. 1972—2013 йылдарҙа Башҡортостан Ҡурсаҡ театры актёры. 1980 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған (2010) һәм Башҡорт АССР-ының халыҡ (1989) артисы.
Дәүләтбаев Һиҙиәт Сибәғәт улы (Давлетбаев Хидият Сибагатович) (1 ғинуар 1921 йыл — 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985) кавалеры.
Ауылдар
Дәүләтбай (Давлетбаева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Ҡолой ауыл биләмәһе составына инә.
Сығанаҡтар
{{Исемдәр донъяһында}
Аманат (журнал)
Аманат — нәфис-публицистик журнал. Мәктәп йәшендәге балалар һәм үҫмерҙәр өсөн тәғәйенләнгән. Башҡортостан Республикаһында башҡорт телендә ай һайын нәшер ителә.
Баҫманың исемендәге «аманат» һүҙе — «васыят» тигән мәғәнәлә. Баҫма Башҡортостан халҡы, балалар тормошо, фән һәм техника, әҙәбиәт һәм сәнғәт, спорт өлкәһендәге ҡаҙаныштар тураһында яҙа, балалар ижады менән таныштыра. Журналда мәктәп тормошо, тәбиғәтте һаҡлау, буш ваҡытты ойоштороуға арналған бүлектәр бар.
Тарихы
Рәшит Ниғмәти, Зәйнәб Биишева, Мостай Кәрим, Абдулхаҡ Игебаев, Фәүзиә Рәхимғолова кеүек күренекле әҙиптәр тәүге әҫәрҙәрен «Пионер» журналында баҫтырған.
Журналды Ырымбур, Һамар, Һарытау, Ҡурған, Силәбе өлкәләрендә, Татарстан һәм Ҡаҙағстанда алдырып уҡыйҙар.
Оло Баклянка
Оло Баклянка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының һул ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сортым-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яманйылға (ауыл)
Яманйылға — Силәбе өлкәһе Эткүл районы Яманйылға ауыл биләмәһенә ингән ауыл. Ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Тарихы
XVIII быуаттың икенсе яртыһында Иҫәт ғәскәре казактары «юл өҫтөндә» — Ырымбурға барған дала юлында ябай нығытма төҙөйҙәр.
1769 йылдың 17 сентябрендә Ырымбур губернаторы Рейнсдорп Яманйылға йылғаһы буйындағы ауылға Илек казактарын йәшәргә йүнәлтеү тураһында тураһында бойороҡ бирә. Яманйылға нығытмаһына 1770 йылда нигеҙ һалына.
1780 йыл, 9 июнь — казак ғәскәре атаманы Яманйылға нығытмаһында 2 пушка һәм уларға 47 заряд барлығын хәбәр итә.
1900 йыл — йәниҫәптә Яманйылға ҡасаба тип атала. Унда 266 шәхси хужалыҡ, 1273 кеше, таш сиркәү, Иҫке дин сиркәүе, ике мәктәп (ҡыҙҙар һәм малайҙар өсөн), ике һыу тирмәне, дүрт магазин була. Ауыл Эткүл станица йортона ингән була.
1911 йыл, 18 октябрь — Яманйылғанан 3 км самаһы йыраҡлыҡта тимер юл үтә. Яңы станцияны Яманйылға тип атайҙар.
Революция йылдарында ауыл казактары бик әүҙем ҡатнаша. Аҡтар яғында булғандар, совет власына ҡаршылар 1920—1930 йылдарҙа көслө репрессияларға дусар була.
1929 йылда — район үҙәген Яманйылғаға күсерәләр. Колхоз ойоштороуҙа ярҙамға мәскәү студенты һәм шағир Сергей Чекмарёв килә. Мартта Будённый исемендәге колхоз төҙөлә.
1932 йыл — Яманйылға районы Копейск һәм Уйылға райондарына бүленә.
1941 йыл, ноябрь — ауылға Ленинградтан балалар килтерәләр. Ике бинала балалар йорто ойошторалар.
1962 йыл — Яманйылға колхозы совхоз. Построено новое здание школыға әйләндерелә.
1992 йыл — ауыл биләмәһе сиктәрендә казактар йәмғиәте тергеҙелә.
1916 йылға халыҡ һаны 1877-гә еткән. 1995 йылдың 1 ғинуарына Яманйылғала 3957 кеше йәшәгән.
Ауылда Урал ремонтлау заводы, яҡшы тоҡомло ҡошсолоҡ фермаһы, юл ремонтлау бүлеге, ауыл хужалығы кооперативтары ассоциацияһы, «Яманйылға (Еманжелинск)» крәҫтиән-фермер хужалыҡтары бар. «Челябинскуглеразведка» тресының геологик эҙләнеү партияһы бында урынлашҡан
Бында ла Тәфтиләү эҙе
1735 йылдың сентябрь — октябрендә, Орск ҡалаһынан Теча слободаһынан ҡайтып барғанда Ырымбур экспедицияһы башлығы ярҙамсыһы Тәвкилев Ҡотломөхәмәт Мәмеш улы (А. И. Тевкелев) Үрге Яйыҡ пристаненән Аҡлы (Ҡарағай) күле, Ҡомлоҡ, Уйылға йылғалары, Ҡуййылға тамағы, Сүмләк йылғаһының үрге ағымы (хәҙерге Коркино ҡалаһы), Силәбе ҡарағай урманы аша Аҡташ йәки Мейәс йылғаһындағы Олотуп кисеүҙәре (Мейәс ауылы) эргәһенән яңы юл һала. Был Дала юлы буйында бер көнлөк юл алыҫлығында фураж һәм аҙыҡ-түлек ташыған ылаусыларға ял итеп, ҡунып китер нығытма төҙөргә ҡарар ителә. Башта улар нығытмала татарҙар араһынан һалдат, драгун һәм ялланған ғәскәр менән тулыландырмаҡсы булдылар.
1736 йылдың ғинуарында Ырымбур экспедицияһы башлығы И. Т. Кирилов Батшабикәгә «меңгә ҡәҙәр һунарсыларҙы казаклыҡҡа яҙырға» тәҡдим итә.
Шул мәлдән башлана ла инде Тәфтиләү һалған яңы юлда нығытмалар төҙөү. 1969 йылға ул Яманйылғаға ла барып етә.
Географияһы
Ауыл аша шул уҡ исемле йылға аға. Яҡындағы тораҡ пункттар: Һары ҡасабаһы һәм ҡала тибындағы Зауральский ҡасабаһы. Район үҙәге Эткүл ауылына тиклем ара — 20 км
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Яманйылға йылғаһы исеменән алынған. Йылға исеме иһә башҡорт телендәге «яман» һәм «йылға» тигән һүҙҙәрҙән хасил булған. Легендалар уны йылғаның мәкерле холҡо менән бәйләй
Халҡы
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда ауыл халҡының һаны 4453 кеше (2095 ир-ат һәм 2358 ҡатын-ҡыҙ) тәшкил иткән.
Урамдары
Ауыл урамдары селтәре урамы 28 урамдан тора.