cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Лопан (Коса ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Балталы
Балталы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 122 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Козловский (Ишембай районы)
Козловский (Козловский) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. Входит в состав Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 453220, ОКАТО коды — 802231865004.
Тарихы
Ауыл атамаһы Козлов фамилияһынан килеп сыҡҡан
Ҡасаба ауыл тораҡ пункты, ауыл статусын Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге 211-з һанлы «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү, тораҡ пункттарын ойоштороу, берләштереү, бөтөрөү һәм статусын үҙгәртеү, административ үҙәктәрҙе күсереү тураһындағы» Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын, тораманың исемен ауыл тип билдәләп, үҙгәртергә: 27) Ишембай районында:… а) Сәлих ауыл Советының Козловский ҡасабаһының
2008 йылдың 18 ноябрендә Сәлих ауыл Советы бөтөрөлгәндән һуң, ауыл Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә (Башҡортостан Республикаһының «Айырым ауыл Советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы" (Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай 2008 йылдың 18 ноябрендә ҡабул итә)).
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Ишембай — Петровский юлының ҡабырға тармағында, урманлы урында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
= Һылтанмалар = образований в Республике Башкортостан № 126-з от 17 декабря 2004 года]
Заанен тоҡомло кәзә
Заанен тоҡомло кәзә  — йорт кәзәһе тоҡомо, ул аҡ, ҡыҫҡа йөнлө һәм мөгөҙһөҙ булыуы менән айырылып тора. Был тоҡом кәзәләре күп һөт биреүе менән дан алған. XIX быуаттың уртаһында Швейцарияла, Зане йылғаһы үҙәнендә сығырыла ул. Был тоҡом Рәсәй территорияһына революцияға тиклем үк килтерелә. 10 ай эсендә 3000 килограмм һөт биреүе лә ихтимал. Яҡшы үрсей, талымһыҙ. Был тоҡом кәзәләре Европа, Төньяҡ Африка, АҠШ, Корея һәм Индонезия илдәрендә киң таралған. Күп кенә илдәрҙә был тоҡом кәзәләре яңы тоҡом сығарыу өсөн файҙаланыла.
Тәкәләрҙең бейеклеге 90-100 сантиметр, кәзәләрҙеке — 75-85 см, тәкәләрҙең ауырлығы 80-120 килограмм, ә кәзәләрҙеке — 50-90 килограмм.
Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы
Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы — СССР һәм Рәсәй урман белгесе. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1991), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған урман белгесе (1998), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2011), Башҡорт ССР‑ының атҡаҙанған урман белгесе (1990).
Биографияһы
Хәйретдинов Әлфәт Фазлетдин улы 1938 йылдың 16 сентябрендә Башҡортостан АССР-ының Уҫман-Ташлы ауылында тыуған.
1962 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
1966 йылда Свердловск ҡалаһындағы Урал урман‑техника институтын тамамлаған.
1973 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1992 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында) уҡыта:
1990 йылда «Повышение продуктивности рекреационных лесов Южного Урала» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Әлфәт Фазлетдин улының фәнни хеҙмәттәре Көньяҡ Уралдағы рекреацион урмансылыҡҡа, урман тергеҙеүгә, урманды файҙаланыуға, ағас үрсетеүгә арналған, уның етәкселегендә 2008 йылда Башҡортостан Республикаһының Урман планы эшләнә. Ул 200‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Науменков Олег Александрович
Науменков Олег Александрович (6 февраль 1948 йыл, Бухарест, Румыния — 28 февраль 2004 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университетының сит ил тарихы кафедраһы профессоры, БДУ -ынң Яңы  һәм Иң яңы тарих кафедраһы мөдире  (1989—1999),  XX быуат  Бөйөк Британия партия-сәйәси тарихын тикшереүсе
Биографияһы
Олег Александрович Науменков Бухареста тыуған  (Румыния). 1966 йылда Ленинград дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә. 1971 йылда университетты тамамлап, аспирантураға уҡырға инә. 1974 йылда «Современная буржуазная историография раздела Африки» темаһына кандидатлыҡ  диссертацияһы яҡлай». Шул йылдарҙа уҡ Башҡорт дәүләт университетында уҡыта башлай. 1989 йылда БДУ-ның Яңы  һәм Иң яңы тарих кафедраһы мөдире  итеп һайлана. Кафедраны 1999 йылға тиклем етәкләй. 1993 йылдан — профессор.
1992 йылда «Становление и эволюция консервативной партии Великобритании в 1846—1886 годах: внутриполитический и идеологический аспекты» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Көнсығыш илдәрҙең яңы тарихы буйынса курстар,  XX быуатта Азияла авторитар һәм диктатор режимдары тарихы буйынса махсус курстар уҡый.
БДУ-ның дәүләт идаралығы һәм тарих институтында О.А.Науменковҡа арналған «Запад и Восток в глобальных трансформациях: история и современность» фәнни сессия уҙғарыла.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп ҡыҙыҡһыныу сфераһы — XIX быуаттың икенсе яртыһында Англияла сәйәси һәм партия тормошо.
Үҙ эштәрендә О А.Науменков Бөйөк Британияның Консерватив фирҡәһенең эске сәйәсәте практикаһын һәм идеологияһының формалашыуы һәм үҫеше концепцияһын әйтеп бирә. Ватан историографияһында тәүге тапҡыр консерваторҙарҙың һәм уларҙың дәғүәселәренең һайлау алды стратегияһын һәм тактикаһын  анализлай, һайлау һөҙөмтәләре ҡарала, буржуазияға һәм урта ҡатламдарға  иғтибарҙы һаҡлап ҡалып,  төрлө социаль төркөмдәргә партияның эҙлекле рәүештә  ориентацияһы күрһәтелә. Ҡарарҙар ҡабул итеү логикаһы һәм механизмы ҡарала, партия етәкселегенә баҫым төркөмдәре — абруйлы социаль- иҡтисади төркөмдәрҙең: аграрийҙарҙың (алпауыт һәм фермерҙарҙың), иҡтисад, һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф закондары сығарыуға ҡаршы килеүселәрҙең, иҫерткес эсемлектәр менән һатыу итеүселәрҙең,  карап  һәм шахта хужаларының йоғонтоһо асыҡлана. Автор Консерватив фирҡә лидерҙарының идея-фәлсәфәүи  ҡараштарын тикшерә, уларҙы либераль идеологтарҙың ярашлы ҡараштары менән  сағыштыра. Консерватив партия үҫешенең осорҙарға бүленеше эшләнә, һәр этабы ентекләп тасуирлана. Науменков консерваторҙарҙың традицион ҡиммәттәргә тоғро ҡалып, «торизмды демократлаштырыуҙы» башлау, социаль лозунгтарҙы ҡулланып, һайлаусыларға эшселәр мөхитенән тәьҫир итеү рычагтарын булдырыу, күп халыҡтың ярҙамын тәьмин итеү өсөн һығылмалылыҡ күрһәтеү һәм йәмғиәт ризаһыҙлығын дөрөҫ баһалауҙы күрһәтә. .
Науменков тарафынан анализланған Бөйөк Британияның эске сәйәсәтенә йоғонто яһаусы төп шәхестәр булып, Эдвард Стэнли, граф Дерби; Роберт Гаскойн-Сесил, маркиз Солсбери; Бенджамин Дизраэли тора.
Һылтанмалар
Страница в Башкирской энциклопедии
Биометрик технологиялар
Биометрик технологиялар биометрияға, айырым бер кешенең уникаль һыҙатламалары үлсәмдәренә таяна, мәҫәлән,  тыумыштан алынған уникаль  билдәләр (ДНК, бармаҡ эҙҙәре, күҙҙең төҫлө селтәре), ваҡыт үтеү менән барлыҡҡа килә йә үҙгәрә торған һыҙаттар   (почерк, тауыш,   атлап йөрөш).
Был темаға һуңғы ваҡытта иғтибар көсәйә, быны халыҡ-ара терроризмдың әүҙемләшеүе менән бәйләйҙәр. Күп дәүләттәр яҡын киләсәктә биометрик бирелмәләр теркәлгән паспорт индерергә йыйына.
Эшләү һыҙмаһы
Бөтә биометрик системалар бер һыҙма буйынса эш итә. Беренсенән, система биометрик һыҙатлама өлгөһөн хәтерләп ҡала (яҙып алыу). Яҙып алғанда ҡайһы бер биометрик системалар, биометрик һыҙатламаның теүәллеген тәьмин итер өсөн, бер нисә өлгө һорарға мөмкин. Шунан алынған мәғлүмәт эшкәртелә һәм математик кодҡа әүерелдерелә.
Системаның биометрик өлгөнө билдәле бер кешегә «йәбештерер өсөн» башҡа ғәмәлдәр ҙә талап итеүе бар. Мәҫәлән, персональ идентификациялау номеры (PIN) билдәле бер өлгөгә беркетелә, йәки өлгө яҙылған смарт-карта уны уҡый торған ҡорамалға ҡуйыла.
Күптәр компьютер хәтерендә бармаҡ эҙенең, тауыштың йә күҙенең төҫлө селтәненең  өлгөһө һаҡлана тип уйлай. Ғәмәлдә хәҙерге системаларҙың күпселегендә улай түгел. Махсус бирелмәләр базаһында  1000 битҡа тиклем оҙонлоҡтағы цифрлы код һаҡлана, ул инеү хоҡуғына эйә аныҡ кешегә бәйләнгән була. Сканер йә башҡа ҡулайлама кешенең тейешле биологик параметрын ҡабул итә, артабан алынған рәсемде йә тауышты цифрлы кодҡа әйләндереп эшкәртә. Шәхесте идентификациялау өсөн нәҡ ошо асҡыс махсус бирелмәләр базаһындағы мәғлүмәт менән сағыштырыла ла инде.
Ҡулланыу
Биометрик технологиялар мәғлүмәткә һәм матди объекттарға инеү хәүефһеҙлеген тәьмин итеү, шулай уҡ шхесте уникаль идентификациялау  менән бәйле күп өлкәләрҙә ҡулланыла.
Биометрик технологиялар төрлө осраҡта ҡулланыла, мәҫәлән, эш урынына һәм селтәр ресурстарына инеү, мәғлүмәтте һаҡлау, айырым ресурстарға инеүҙе һәм хәүефһеҙлекте тәьмин итеү. Электрон эшҡыуарлыҡ һәм   электрон хөкүмәт эштәрен алып барыу шәхесте идентификациялау буйынса  процедуралар үткәндән һуң ғына мөмкин. Биометрик технологиялар  банк әйләнештәрен, инвестициялау һәм башҡа финанс хәрәкәттәрен ғәмәлгә ашырғанда, ваҡлап һатыу сауҙаһында, хоҡуҡ тәртибен һаҡлауҙа, һаулыҡ һаҡлауҙа, социаль хеҙмәттәр өлкәһендә ҡулланыла. Биометрик технологиялар яҡын киләсәктә күп өлкәләрҙә персональ идентификациялау йәһәтенән төп ролде уйнаясаҡ. Биометрия иҡтисадтың һәм шәхси тормоштоң бөтә өлкәләренә үтеп инәсәк.
Жуков (Өфө районы)
Жуков (Жуково) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1685 кеше. Почта индексы — 450570, ОКАТО коды — 80252818001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Замбия
Замбия (ингл. Zambia), тулы рәсми исеме — Замбия Республикаһы (ингл. Republic of Zambia) — Көньяҡ Африкалағы дәүләт. Конго Демократик Республикаһы, Танзания, Малави, Мозамбик, Зимбабве, Ботсвана, Намибия, Ангола менән сиктәш, диңгеҙгә сығыу юлы юҡ. Баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы — Лусака.
Географияһы
Замбия Көньяҡ Африкала урынлашҡан. Тропик климатлы, диңгеҙгә сығыу юлы булмаған, башлыса яйлала ятҡан ил. Майҙаны 752 614 км², донъяла 38-се урында. Территорияһы Замбези һәм Конго йылғалары бассейнына ҡарай. Замбия менән Зимбабве сигендә Замбези йылғаһында шарлауыҡтар, шул иҫәптән билдәле Виктория шарлауығы урынлашҡан.
Файҙалы ҡаҙылмалар
Ер аҫты байлыҡтарынан баҡыр, кобальт, зөбәржәттәр, алтын, көмөш, уран, ҡурғаш, цинк, күмер, марганец бар.
Климат
Замбия субэкваториаль климат зонаһы сиктәрендә урынлашҡан. Йыл дауамында өс миҙгел аныҡ үҙгәреш күҙәтелә: май айынан июлгә тиклем сағыштырмаса һалҡын һәм ҡоро миҙгел дауам итә; августан октябргә тиклем — эҫе һәм ҡоро; Ноябрҙән апрелгә тиклем — йылы һәм дымлы. Иң йылы айҙың (октябрь) уртаса температураһы тауҙарҙа һәм Луангва йылғаһы үҙәндәренд 23 °C-тан 27 °C тиклем, иң һыуыҡ (июль) ай температураһы — 14 -22 °C, таулы урындарҙа төндә һыуыҡ булыуы ихтимал. Яуым-төшөм, ҡағиҙә булараҡ, төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан йылына 1250 мм-ҙан 700 мм-ға тиклем кәмей. Йылына 1500 мм-ҙан ашыу яуым-төшөм Мунсинг тауҙарының елле битләүҙәренә төшә. Илдең иң ҡоро райондары — Замбези һәм Луангва йылғаларының үҙәндәре (йылына 600—700 мм яуым-төшөм). Яуым-төшөмдөң 80—90 проценттан ашыуы ғинуар-март айҙарына тура килә.
Эске һыуҙар
Йылға селтәре тығыҙ һәм тармаҡланған. Ил территорияһының уртаса 4/5 өлөшө Замбези йылғаһы бассейнына ҡарай. Илдең төньяҡ-көнбайышындағы Замбези йылғаһы тәүҙә Замбиянан сыға, артабан илдең көньяҡ-көнбайыш өлөшө аша һәм уның көньяҡ сиге буйлап аға, иң ҙур Капуэ һәм Луангва ҡушылдыҡтарын ҡушыла. Замбезиҙағы Чобе (Линянти) йылғаһына ҡойған урында Виктория шарлауығы урынлашҡан, киңлеге буйынса донъяла иң ҙурҙарҙың береһе.
Тарихы
Замбия территорияһында борондан кешеләр йәшәгән. Бер нисә мең йыл элек унда бушмен ҡәбиләләре (һунарсылар һәм йыйыусылар) көн иткән. Беҙҙең эра башында бушмендарҙы төньяҡтан килгән готтентоттар (игенселәр һәм малсылар) ҡыҫырыҡлап сығарған. Бер мең йыл самаһы ваҡыт үткәс, готтентоттарҙы Үҙәк Африканан килгән банту ҡәбиләләре ҡыҫырыҡлап сығарған.Замбия тропик Африкала иң боронғо тимер металлургияһы үҙәктәренең береһе һанала. Европалылар килгәнгә тиклем уның территорияһында матди мәҙәниәт үҫеше юғары кимәлдә булған бер нисә иртә дәүләт һәм ҡәбилә берләшмәләре (Бемба, Көнсығыш Лунда һәм Биса) булған. XVII быуат аҙағында Замбияның төньяҡ-көнсығышында көслө бойондороҡһоҙ иртә дәүләт ҡоролошо Казембе-Лунда ойоша. Тағы ла бер абруйлы сәйәси берәмек — Замбези йылғаһының үрге ағымының урта өлөшөндә XVIII быуат урталарында барлыҡҡа килгән Лози (Баротсе) дәүләте һәм Көнбайыш Замбия провинцияһы составында баротселендтың ярым автономиялы берәмеге бурлыҡҡа килә.
XVIII быуатта Баротсе ҡол биләүселек дәүләте барлыҡҡа килгән. Шул уҡ XVIII быуатта тәүге европалылар килә башлай (португалдар). Ә XIX быуатта Замбия Төньяҡ Родезия исеме аҫтында Британия протекторатына әйләнә. XX быуатта, 1964 йылда, Замбия бойондороҡһоҙлоҡ ала.
Сәйәси ҡоролошо
Замбия — күп партиялы системалы демократик ил. Дәүләт башлығы, хөкүмәт етәксеһе һәм баш командуюущий булып президент тора. Ул 5 йылға бер һайлана, бер кеше ике мөҙҙәттән ашыу президент вазифаһын биләй алмай. Парламент — Милли ассамблея — 158 депутаттан тора, 150-һе һайлана, һигеҙе президент тарафынан тәғәйенләнә. Парламент 5 йылға һайлана, президент уны таратыу хоҡуғына эйә.
Трофимовская
Трофимовская — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сочур йылғаһының уң ярына тамағынан 249 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бихач төрбә-мавзолейы
Бихач төрбә-мавзолейы (Turbe – mauzolej) — Босния һәм Герцеговинаның Бихач ҡалаһындағы төрбә (ислам мавзолейының төрө). Австро-Венгрия тарафынан Босния һәм Герцеговинаны оккупациялау осоронда, 1878 йылда Австро-Венгрия ғәскәрҙәре менән көрәштә һәләк булған ҡала һаҡсыларына хөрмәт йөҙөнән төҙөлгән.
Тарихы
Берлин конгресы ҡарарына ярашлы, 1878 йылдың июнендә Австро-Венгрия Босния һәм Герцеговинаны аннексиялау хоҡуғын ала. Австро-Венгрия армияһы уны ғәмәлгә ашыра башлағас, уға бигерәк тә мосолман халҡы яғынан ҡаршылыҡты баҫтырыу өсөн бер нисә ай кәрәк булған. Бихач диуарҙары янында алыштар 7 сентябрҙә башлана, һәм 12 көндән һуң ғына ҡаланы һаҡлаусылар уны биреүгә мәжбүр була. Бихачтың ҡолауы Босния Краинаһының башҡа ҡалаларын һаҡлаусыларға күңелһеҙ йоғонто яһай, шуға күрә улар, бер ниндәй етди ҡаршылыҡһыҙ, баш тарта. Тик Велика-Кладуша һәм Печиград ҡына 1878 йылдың октябренә тиклем оккупанттарға ҡаршы көрәшкән.
Төрбә-мавзолей Австро-Венгрия ғәскәрҙәре менән көрәштә һәләк булған ҡала һаҡсыларына хөрмәт йөҙөнән төҙөлә. Башта ул ағастан яһалған, әммә 1890 йылда уның урынында сиркәү төҙөлгән, һәм Австро-Венгрия властары, Бихачтың мосолман халҡының хуплауын алырға теләп, хәҙерге төрбәне үҙ иҫәбенә төҙөгән. Әммә ҡайһы бер сығанаҡтарҙа был мавзолей Ғосман империяһы хакимлығы дәүерендә төҙөлгән тип раҫлана.
Был изге ҡомартҡы 1990-сы йылдарҙағы Босния һуғышы ваҡытында ныҡ зыян күрә, әммә һуңынан ремонтлана. Хәҙер был төбәктәге босний мәҙәни мираҫының мөһим символы булып тора.
Тасуирламаһы
Төрбә бинаһы һигеҙ мөйөшлө нигеҙгә эйә, ә уның түбәһендә көмбәҙен ҡоролған. Стеналарҙың ҡырҙары тигеҙ, уларҙың һәр береһенең оҙонлоғо 2,6 метр тәшкил итә. Стеналар таш һәм кирбес ҡатнашмаһынан тора, ә төрбәнең бөтә тышҡы фасады бихацит (бик йомшаҡ һәм еңел урындағы эзбизташ) ташы менән биҙәлгән. Төрбә стенанан 35 сантиметрға сығып торған горизонталь профилле таш кәрниз уратып алған, уға тәҙрәнең аҫҡы яҡтары таяна. Кәрниз өҫтөндәге зона түбән урынлашҡан зонанан бер аҙ ҙурыраҡ һәм көмбәҙһеҙ бинаның 2/3 бейеклеген тәшкил итә.
Төрбәнең йыйылмалы көмбәҙе бар, ул цинкланған металл табаҡтар менән ҡапланған. Көмбәҙҙең өҫкө өлөшө тигеҙ итеп һалынған һәм теүәл уйып эшләнгән бихацит ташының квадрат блоктарынан тора. Ә аҫҡы зона дүрт горизонталь рәт итеп урынлашҡан, күренеп торған екле һәм тупаҫ эшкәртелгән таш блоктарҙан тора.
Интерьеры
Төрбә эсендә ике ағас кәшәнә урынлашҡан, уларҙың һәр береһе ҡәбер ташы менән саркофагтан тора. Төрбәлә лә, ҡәбер таштарында ла яҙыуҙар юҡ, уларҙы үрелеп торған таҫмалар рәүешендәге күп һанлы орнаменттар биҙәй.
Милли ҡомартҡы
Босния һәм Герцеговинаның милли ҡомартҡыларҙы һаҡлау буйынса комиссия тарафынан Бихачтағы төрбә-мавзолей тарихи бинаһы милли ҡомартҡы тип иғлан ителә.
Лопатинка (Мокрая Панда ҡушылдығы)
Лопатинка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Панда йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы
Ноғоманов Сөнәғәт Ғата улы (1921 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, рядовой. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-сы (башҡа сығанаҡта 275-се ) кавалерия полкындағы химик взводы яугиры.
Биографияһы
Сөнәғәт Ғата улы Ноғоманов 1921 йылда Башҡортостандың Баймаҡ районы Түбә руднигы ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың 9 октябрендә. БАССР-ҙың Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 294-се (275-се)кавалерия полкының химик взводында хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы рядовой. 1942 йылдың 10 июлендә Курск өлкәһе Тербун районы Икенсе Тербуны ауылы тирәһендәге аяуһыҙ алыштар барышында хәбәрһеҙ юғала. Юғалтыуҙар исемлегендә Түбә руднигы ауылында йәшәгән ҡатыны Ноғоманова Шәмсиә күрһәтелгәнР.
Хәтер
2018 йылдың 10 ноябрендә «Аҡ тирмә» Башҡорт милли-мәҙәни төркөмө (Мәскәү) башланғысы менән Рәсәй Федерацияһы ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге ярҙамында Липецк өлкәһенең Икенсе Тербуны ауылында Башкавдивизияның 246 яугиры ерләнгән туғандар ҡәберенә ҡуйылған һәйкәлгә дивизия атлыларының тулы исемлеге яҙыла.
Бөркөтлө
Бөркөтлө — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ашҡаҙар йылғаһының һул ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йәздәнилек
Йәздәнилек (Yezdanîtî; Язданизм) — курдтар араһында йыш осрай торған һәм уларҙың исламға тиклем ышаныуҙарына барып тоташҡан дини ағымдарҙың шартлы һүҙе.
Тарихы
Йәздәнилек курдтарҙың XVI быуаттарҙа Ислам күскәнгә тиклем төп дине булған тип фараз ителә. Был процеста ул исламдың ҙур йоғонтоһон кисерә, һәм хәҙер уның күпселек тарафдарҙары формаль рәүештә мосолман тип иҫәпләнә, ә ағымдар үҙҙәре шиғыйлыҡҡа индерелә.
Үҙ эсенә әләвилек (Алевиты), әһле әл-хаҡҡ (әли-илаһи) һәм йәзидилекте ала.
Йәздәнилектә конкрет дини әҙәбиәт юҡ. Бының төп сәбәбе — кешеләр, дин тотоусылар, ритуалдарҙы һәм легендаларҙы быуындан-быуынға телдән тапшыра.
Йәзиди хаж ҡылыусылар өсөн төп изге урын, шулай уҡ хаж ҡылыу үҙәге булып Лалиш ғибәҙәтханаһы тора. Был ғибәҙәтханала Йәздәни диндең төп аҡыл эйәләренең береһе тип һаналған Шәйех Ғади бин Мусафир ҡәбере урынлашҡан.
Таралыуы
Бөгөнгө көндә бөтә донъяла 800 000-гә яҡын йәзид йәшәй тип иҫәпләнә. 650 000 йәзид Ираҡта, 50.000 кеше Сүриәлә үҙ биләмәһендә йәшәй. 35 000 — Әрмәнстан территорияһында, ә Грузияла 20 000-гә яҡын курд-езидтар йәшәүе билдәле. Кавказда йәшәгән курдтарҙың күпселеге йәздәнилеккә ышана. Ә Рәсәйҙә 40 000-дән ашыу йәзид йәшәгәнлеге билдәле.
Лопва (Коса ҡушылдығы)
Лопва  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 85 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
Төркмәнчай килешеүе (Туркманчайский договор, Туркманчайский трактат ) — 1826—1828 йылдарҙағы рус-фарсы һуғышын тамамлаусы Рәсәй империяһы һәм Фарсыстан (Иран) араһындағы тыныслыҡ килешеүе. 1828 йылдың 10 (22) февралендә Төркмәнчай ауылында (Тәбриз янында) ҡул ҡуйылған. Килешеү шарттарын төҙөүҙә Александр Грибоедов ҡатнашған.
Әһәмиәте
Килешеү Рәсәй империяһының 1813 йылғы Гөлистан тыныслыҡ килешеүенә ярашлы территориаль ҡушылыуҙарын раҫлаған. Шулай уҡ Төркмәнчай килешеүенә ярашлы Рәсәйгә әрмәндәр һәм әзербайжандар йәшәгән Эриван һәм Нахичеван ханлыҡтары күскән. Шулай уҡ Фарсыстан әрмәндәрҙең Рәсәйгә күсеүенә ҡамасауламаҫҡа бурыслы булған. Фарсыстанға көмөш менән 20 миллион һум контрибуция һалынған. Яҡтар илселәр кимәлендә миссиялар менән алышынған. Рәсәй хөкүмәте Рәсәй империяһы менән килешеүгә ҡул ҡуйған принц Аббас-Мирзаны Фарсыстан тәхетенең вариҫы итеп таныған.
Тыныслыҡ килешеүе менән бер үк ваҡытта сауҙа трактатына ҡул ҡуйылған, уға ярашлы рус сауҙагәрҙәре Ирандың бөтә территорияһында ирекле сауҙа итергә хоҡуҡ алған. Килешеү Рәсәйҙең кавказ аръяғындағы позицияларын нығытҡан, Урта Көнсығышта Рәсәйҙең йоғонтоһоноң көсәйеүенә булышлыҡ иткән һәм Фарсыстанда Британия империяһының позицияларын ҡаҡшатҡан. Мәҫәлән, килешеү Каспий диңгеҙендә рус сауҙа караптары өсөн ирекле йөҙөүҙе раҫлаған һәм бында Рәсәйгә генә хәрби флот тоторға хоҡуҡ биргән. «Сауҙа тураһында айырым акт» буйынса Иран территорияһында рус подданыйҙары йәки улар араһында һәм башҡа ниндәйҙә булһа державаның подданыйҙары араһында барлыҡҡа килгән бөтә эштәрҙә һәм даулашыуҙарҙа рус подданыйҙары рус дипломатик вәкилдәре юрисдикцияһына күсеүен урынлаштырған. Рәсәй һәм Иран подданыйҙары араһындағы суд эштәре Иран властары тарафынан ҡаралырға тейеш, әммә бында рус миссяиыһ йәки консуллыҡ вәкилдәре мотлаҡ ҡатнашырға тейеш булған.
Килешеү Фарсыстанда йәшәүсе әрмәндәр өсөн ҙур әһәмиәткә эйә булған.
Көнбайыш һәм иран авторҙарының баһаламалары буйынса Төркмәнчай килешеүе Ирандың артабанғы яҙмышына тиҫкәре эҙемтәләр килтергән. Дж. Кей буйынса, Төркмәнчай килешеүе «Иран өсөн ныҡ мәсхәрәле булған». Фридрих Энгельс билдәләүенсә, «Төркмәнчай килешеүе Фарсыстанды Рәсәйҙең вассалына әйләндергән». Иран тарихсыһы Мехди Моджтахеди буйынса, Төркмәнчай килешеүе Гөлистан килешеүенә ҡарағанда күпкә зыянлыраҡ булған, сөнки Иран тулыһынса капитуляциялаған, ә Каджар династияһы шаһтары «Рәсәйҙең сәйәси ҡоралы» буйлып киткәндәр''. Икенсе фарсы авторы буйынса М. Афшар буйынса «Төркмәнчай Ирандың сәйәси төшөнкөлөгөнөң башланыуы булған, ә шаһтың империяһы үҙенең ҡеүәтле күршеһенә ҡаршы көрәшергә хоҡуҡтан тыш, уға ҡаршы торорға ла хоҡуғынан мәхрүм ителгән». Фарсы тарихсыларының Дербентты «Ирандың ишеге» тип атауҙарын иҫләтеп, ул шундай һығымтаға килә: Кавказды юғалтыу Иран өсөн уның территорияһының бер өлөшөн юғалтыу ғына булып ҡалмай, ә «үҙенең иң татыуһыҙ дошманына үҙ йортоноң ишектәрен асыу» була.
Трузянка
Трузянка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть (Оло Кеть) йылғаһының һул ярына тамағынан 1534 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
Артабанғы тарих
Тиҙҙән Төркмәнчай килешеүен төҙөгәндән һуң, рус-төрөк һуғышы башланыуына бәйле, Британия империяһы менән ҡотортолған Иран хөкүмәте килешеү шарттарын үтәүҙән баш тартырға маташҡан. Иран хөкүмәте тарафынан килешеүҙе боҙоуҙар Тәһрандағы рус министры-резиденты Александр Грибоедов яғынан бер нисә протест тыуҙырған. 1829 йылдың 11 февралендә Рәсәйгә ҡаршы һарай яны төркөмө тарафынан (улар британ агенттар менән тығыҙ бәйләнештә һәм шаһҡа яҡын булған) рус миссияһында үлтерештәр ойошторолған һәм башҡарылған, һөҙөмтәлә Грибоедов һәләк булған. Император Николай I Иран менән яңы ҡораллы низағҡа инергә теләмәгән, һәм шаһ тарафынан килтерелгән формаль ғәфү үтенеүәр менән ҡәнәғәтләнгән.
Трузянка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төркмәнчай тыныслыҡ килешеүе
Артабанғы тарих
Килешеү Октябрь революцияһына тиклем Рәсәй-Иран мөнәсәбәттәренең нигеҙен тәшкил иткән.
Ләүәш (ауыл)
Ләүәш (Левашева) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аҡбаш ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Миҙиәк йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ләүәш (Ҡушаҡ) — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 5-се башҡорт кантонының 3-сө йортона керә.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (100 %) йәшәй.
Аҡыллы контракт
Смарт-контракт (smart contract — аҡыллы контракт) — блокчейн технологияһында коммерция контракттарын төҙөү һәм эшләтеп тороу өсөн тәғәйенләнгән компьютер  алгоритмы.
Эш принцибы
Яҡтар, криптовалюта селтәрҙәрендә аҡса күсереүгә ҡул ҡуйғандағыға оҡшаш ысулдарҙы ҡулланып, аҡыллы  контрактҡа ҡул ҡуя. Яҡтар ҡул ҡуйғандан һуң, контракт көсөнә инә. Аҡыллы контракт уның объекттарына эш итеүсе код ҡаршылыҡһыҙ  инә алған мөхиттә генә йәшәй ала. Контракттың бөтә шарттары  математик һүрәтләүгә һәм аныҡ башҡарылыу логикаһына эйә булырға тейеш
Лочь
Лочь — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Алабушка
Кесе Алабушка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ворона йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куганаволок
Куганаволок — Карелия Республикаһы Пудожский районы Куганаволок ауылы биләмәһенең административ үҙәге
Дөйөм мәғлүмәттәр
Ауыл Водлозеро күленең көньяҡ өлөшөндә моронда урынлашҡан.
Куганаволокта Водлозеро милли паркының визит-үҙәге урынлашҡан. Халҡы балыҡсылыҡ һәм туристик кәсептәр менән шөғөлләнә (ташыу, ҡуныу). Ҡасабала йылына ике тапҡыр  «Пудож шамбыһы» балыҡ фестивале үткәрелә.
Тарихы
Ауыл атамаһы Балтик буйы-фин «куга» (судак) тигән исемгә барып тоташа, шул рәүешле исемен нисек  «Суҙаҡ мороно» тип тә аңлатырға була. Куганаволок ауылы ере 1563 йылда Обонежская пятинасһының яҙма китабында беренсе тапҡыр телгә алына торған боронғо «Водлозеро погосына» ҡарай. Тап шунда 1803 йылға тиклем тирә- юндәрҙең административ үҙәге урынлаша. XVII быуатта Пречистенский погосынан уның төньяҡ өлөшө айырылып сыға һәм Ильинский исемен ала. Куганаволок ауылы үҙе 1563 йылда яҙма китапта беренсе тапҡыр телгә алына,  унда бер ихата һәм бер ихата хужаһы - Дениско Патрикеев телгә алына. Артабан ауыл халҡы арта, әммә  Буталсыҡ ваҡытта к «немец» баҫҡынсылары арҡаһында кәмей, һуңынан  XVII быуаттар буйына әкренләп тергеҙелә. 1803 йылда Куганаволокҡа Пудожский өйәҙенең Водлозеро улусы идаралығы күсерелә, был ауыл үҫешенә булышлыҡ итә, беренсе ҡаҙна биналары барлыҡҡа килә, 1905 йылда — земство мәктәбе. 1927 йылда Оло Куганаволок ауылы Пудожский районы Куганаволок ауыл советының административ үҙәге статусын ала. Ҡасаба халҡы 1960 йылдарҙа күпкә арта башлай.
Әле XX быуат уртаһында уҡ ҡасаба менән берҙән-бер бәйләнеш  ысулы-вертолеттар була, 1970 йылдар  башында ғына автомобиль юлы һалына. Ошо уҡ ваҡытта ҡасаба  беренсе тапҡыр электрлаштырыла. Куганаволокта совет осоронда предприятиеларҙан «Ленин хәтере» исеме аҫтында колхоз була, малсылыҡ һәм йылҡысылыҡ үҫешә. Йыл һайын 400-450 тонна балыҡ (ҡорман, һыла) тотола, ул балык консерваһы заводында эшкәртелә. Әлеге ваҡытта "эффектив менеджерҙар" арҡаһында, завод һәм һөт фермаһы  эшмәкәрлеген туҡтата. Хәҙер Куганаволокта 1991 йылда ойошторолған  Водлозеро милли паркының визит-үҙәге урынлаша.
1873 йылда Куганаволокта 16 ихата һәм 112 кеше тәшкил итә, 1905 йылға ҡарата уның һаны  (113 кеше) -ҙгәрмәй тиерлек, әммә  ихаталары  һаны арта — 22. Шул уҡ ваҡытта 12 ауыл кешеһе крәҫтиән булмай  (улус писары, урмансыһы, уҡытыусы ғаиләләр). перспектив булмағаан ауылдар иҫәбенә халыҡ һаны 1960 йылда 1970 йылға тиклем   ҡырҡа арта  һәм  750 кешегә  етә, әммә әлеге ваҡытта халыҡ һаны  337 кеше тәшкил итә (2013 йылдың 1 ғинуарына ҡарата мәғлүмәттәр буйынса).
Шәҙилилек
Шәҙилилек (الشاذلية — шәҙилиәт; Шазилия) йәки Шәҙили тәриҡәте — суфый тәриҡәте.
Тарихы
Тәриҡәткә шәйех Әбүл-Хәсән әш-Шәҙили XIII быуатта нигеҙ һалған. Төп иғтибар нәфескә ҡаршы көрәшкә һәм үҙ-үҙеңде эске камиллаштырыуға йүнәлтелә. Һәр адепт остазының рөхсәте менән кварталға бер көндән дә кәм булмаған ваҡытын яңғыҙлыҡта үткәреүгә бүлергә тейеш. Яңғыҙланыу таң атҡандан алып ҡояш байығанға тиклем ураҙа тотоп үткәрелә. Шулай уҡ зекерҙең төрлө төрҙәре бар, уларҙа Аллаһ исеме ҡабатлана, йәки төрлө мотив менән шәһәҙәт уҡыла.
Таралыуы
Тарихи яҡтан шулай килеп сыҡҡан — ул Төньяҡ Африкала һәм Мысырҙа ҙур йоғонтоға эйә булған һәм ислам әҙәбиәтенә күп өлөш индергән
Жәбир ибн Хәйән
Жәбир ибн Хәйән, Әбү Абдаллаһ Жәбир ибн Хәйән әл-Әзди әс-Тәҡүә (جابر بن حيان; 721, Тус, Ғәрәп хәлифәлеге — 815, К, Ғәрәп хәлифәлеге) — билдәле ғәрәп алхимигы, табиб, фармацевт, математик һәм астроном. Урта быуаттар Европала латинлаштырылған Гебер (Geber) исеме менән танылыу алған. Геберҙе «химияның атаһы» тип йөрөтәләр.
Биография
721 йылдар тирәһендә Ғәрәп хәлифәлегенең (Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге) Тус ҡалаһында (хәҙерге Иран) Йемен иле кешеһе аптекарь – фармацевт Хәйән әл-Әзди ғаиләһендә тыуған.
Ул беренсе булып азот, тоҙ һәм көкөрт кислоталарын асҡан. Күп кенә химик процесстарҙың (парға әйләнеү, сублимация, дистилляция һ.б.), химик операцияларҙың (ҡыуыу, иретеү-иреү, кристаллашыу һ.б.), химия препараттарының ( (купорос), нишатыр һ.б.) тасуирламаһын яҙып ҡалдырған. Химия тарихы белгесе Эрик Джон Холмъярд Жәбир ибн Хәйәндең алхимияны эксперименталь фән булараҡ үҫтереүен юғары баһалай. Роджер Бэкон уны «уҡытыусыларҙың уҡытыусыһы» тип атай, Кардан Жәбир ибн Хәйәнде донъяның иң бөйөк даһиҙары араһына индереп саный.
Хеҙмәттәре
Жәбир ибн Хәйән Евклидтың «Башланғыстар» һәм Птолемейҙың «Альмагест» хеҙмәттәренә комментарийҙар яҙған. Шулай уҡ «Астролябия төҙөлөшө тураһында китап», «Яҡтыртҡыстарҙың торошо тураһында китап», «Көҙгөләр тураһында китап» авторы булып тора. Табип булараҡ, «Ағыуҙар һәм ағыуға ҡаршы дарыуҙар» китабын, «Мәрхәмәт» китабын яҙған.
Әҫәрҙәре араһында «Етмеш китабы» бигерәк тә мауыҡтырғыс. Әлеге китап дини, сәйәси һәм тәбиғәт фәндәре буйынса һорауҙарға арналған 70 бүлектән торған энциклопедияны хәтерләтә. Китаптың һуңғы бүлектәрендә металдар һәм минералдар тураһында мәғлүмәттәр килтерә. Тәбиғәттә осраған есемдәр араһында Жәбир ибн Хәйән иғтибарын 7 металға йүнәлтә, минералдар тураһында ла мәғлүмәте күп. Есемдәрҙең үҙенсәлектәренә (мәҫәлән, металдарҙың ирөү, ҡойоу, металл ялтырауығы кеүек үҙенсәлектәре) аңлатма биреү өсөн Аристотель уйлап тапҡан 4 элемент-сифат ҡына етмәй башлай, шуға күрә Жәбир ибн Хәйән металдар килеп сығышының теорияһын тәҡдим итә:уныңса, металдар ике өлөштән — металлылыҡ башланғысынан (фәлсәфәүи терегөмөш) һәм яныусанлыҡ башланғысынан (фәлсәфәүи көкөрт) ҡушыла.
Жәбир ибн Хәйән тәғлимәте буйынса, ҡоро боҫҡа әйләнеүҙәр ерҙә тупланып, Көкөрт бирә, дымлы боҫҡа әйләнеүҙәр  Терегөмөш бирә. Һуңынан улар төрлө сифаттарҙа ҡушылып, билдәле ете металды бирә. Иң камил металл булып иҫәпләнгән алтын, терегөмөш һәм көкөрт тигеҙ үлсәмдә берләшһә генә барлыҡҡа килә ала. Ғалим, алтын һәм башҡа металдарҙың өлгөрөүе ерҙә оҙаҡ һәм даими бара, тип иҫәпләй. Алтындың өлгөрөп етеүен ниндәй ҙә булһа медикамент йәки «эликсир» ярҙамында тиҙләтеп була тигән фекер әйтә. Әлеге эликсир металдарҙағы Терегөмөш менән Көкөрттөң сағыштырмаһын үҙгәртә һәм металдарҙың алтынға йәки көмөшкә әйләнеүенә килтерә ала.
«Ялған» Гебер
XIV быуатта Европала Жәбир ибн Хәйәнгә һылтанма менән «Камиллектар суммаһы, йәки металдарҙы ҡиммәтләндереүҙең бөйөк сәнғәте тураһында тәғлимәт» (Summa perfectionis), «Металдарҙы ҡиммәтләндереүҙе тикшереү үткәреү тураһында китап» (Liber de investigatione perfectionis), «Фәлсәфәүи мейестер тураһында китап» (Liber fornacum) һәм башҡа  трактаттар таралыу ала. Уларҙы исеме тарихта ҡалмаған испан алхимигы яҙған тип иҫәпләнелә. Әлеге испан алхимигы атаҡлы ғәрәп алхимигы исеменән алхимияның теорияһы һәм практикаһы тураһында мәғлүмәттәр яҙып ҡалдыра. Мәҫәлән, төрлө химик операцияләр (дистилляция, сублимация, фильтрация, коагуляция) өсөн кәрәкле аппаратура, алтынды көмөштән һәм көмөштө ҡурғаштан айырып алыу ысулдары тураһында яҙа.
Исмәғилев Сафа Исмәғил улы
Исмәғилев Сафа Исмәғил улы (октябрь 1906 йыл — ? 1981 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, гвардия сержанты, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының эскадрон командиры. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1942).
Биографияһы
Сафа Исмәғил улы Исмәғилев 1906 йылдың октябрь айында Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Ҡаҙанғол ауылында тыуған. 1941 йылдың 3 декабрендә Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында миномёт расчёты командиры булып хеҙмәт итә
Батырлығы
1942 йылдың 6 июлендә разведкала ҡатнаша, дошмандың торған урынын билдәләй, 3 фашист һалдатын юҡ итә, һуғыш яланынан яраланған лейтенантты алып сыға. 9 июлдә июлдә дошмандың 1 пулемётын, 1 орудиеһын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Исмәғилев Сафа Исмәғил улы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ була
Оло Ҡайраҡлы
Оло Ҡайраҡлы — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Стәрле йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Надир Ураҙмәтов
Надир Ураҙмәтов (1688—1758) — башҡорт тарханы, мәғдән эҙләүсе.
Биографияһы
Надир Ураҙмәтов 1688 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1687 йылда ) тыуған. Сығышы менән Ҡазан даруғаһы башҡорттарынан.
1719 йылға тиклем Супты ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Саҡмағош районының Иҫке Супты ауылы) йәшәй. Дини белем алған, ғәрәп һәм рус телдәрен белгән һәм йыш ҡына тәржемәсе сифатында һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡан.
Риүәйәттәргә ярашлы, Надир Ураҙмәтовтың ата-бабаларының хеҙмәте Ҡазан һәм Себер ханлыҡтарының хакимдары тарафынан юғары баһаланған. Ә ата-бабалары Хәсән һәм Хөсәйен тархандарына рус батшаһы Зәй, Кисеү, Суҡ һәм Шишмә йылғалары районындағы киң биләмәләрҙе бүлеп биргән. Һуңыраҡ батша Пётр I был «буш ерҙәрҙе», 1695—1696 йылдарҙағы «Ҡырым һәм Азов яуҙарында әүҙем ҡатнашҡаны һәм патриотизм күрһәткәне өсөн», Надирҙың атаһы Ураҙмәт Тутешев артынан нығыта. Артабан мираҫ буйынса был ерҙәр Надир Ураҙмәтовҡа күсә, әммә уның атаһы был биләмәләрҙе юридик рәүештә рәсмилләштереп өлгөрмәгән була. 1719 йылда ғаиләһе менән Бөгөлмә-Бәләбәй ҡалҡыулығындағы ошо «буш ерҙәр»гә күсеп килә. Суҡ буйындағы Надир ауылында (хәҙерге Һамар өлкәһе Сергиевск ҡалаһының районы) йәшәй. Минзәлә башҡармаһы старшинаһы була. 1719 йылда батша Пётр I тарафынан «Тау иреге» указы иғлан ителгәндән һуң, әүҙем рәүештә айҙалы ҡаҙылмалар эҙләү эше менән шөғөлләнә башлай. XVIII быуаттың 20-се йылдарында тимер мәғдәне, «йәшел таш» ятҡылыҡтарын аса. Әммә уның тимер һәм баҡыр рудниктарын теркәү, шулай уҡ 1729 йылда Еҙем йылғаһы буйында тимер-крич заводын төҙөүгә рөхсәт алыу ынтылыштары уңышһыҙ тамамлана. Шуға ҡарамаҫтан, Өфө провинцияһының төрлө райондарында файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙе дауам итә. Суҡ, Шишмә һәм Зәй йылғалары районында күп нефть һәм битуминозлы тоҡомдар сығыу урындарын таба һәм уларҙы һата башлай. Төбәктәге властар был эште рәсмиләштереүҙе талап итәләр. 1729 йылда Надир Ураҙмәтов ерҙе биләү хоҡуғына мира документтарын рәсмиләштереү һәм нефть сығарыу һәм табыуға рөхсәт алыу маҡсатында Санкт-Петербургҡа килә. Бында уны батша һарайы яныдағы башҡорт илселеге составына индерәләр. Властарға ҡарата лояль кеше булараҡ, император Пётр II хөкүмәтенән ер мәсьәләһе буйынса яҡлау таба. 1729 йылғы Берг-коллегия указына ярашлы, Өфө провинцияһында һәм күрше биләмәләрҙә файҙалы ҡаҙылмалар эҙләргә, үҙ ерендә тимер етештереү заводтары төҙөргә рөхсәт ала, хәрби һәм ылау йөкләмәләренән азат ителә.
Үҙ биләмәләрендә тимер һәм баҡыр мәғдәндәрен сығарыу ятҡылыҡтарын һәм бер нисә нефть сығанаҡтарын теркәй. Нефть сыҡҡан райондарҙа нефть промыслаһын төҙөй һәм бер нисә ауылға нигеҙ һала. 1736 йылдан Ҡазан даруғаһы Надир улусы старшинаһы вазифаһын үтәй башлай. Был улусҡа уның исеме бирелеүе Ураҙмәтовтың тотҡан абруйы хаҡында һөйләй.
Башҡорт ихтилалдары осоронда батша властарын башҡорт ерҙәренә теймәҫкә, ә ихтилалсыларҙы рус ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғышмаҫҡа саҡыра. 1735—1740 йылдарҙағы башҡорт ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша. 1737 йылда властар яғында булғаны өсөн Күсәп батыр етәкселегендәге баш күтәреүселәр уның биләмәләрен «туҙҙыралар». Надир Ураҙмәтов үҙе Шешминск ҡәлғәһендә ышыҡ таба. Риүәйәттәр буйынса, Надир Ураҙмәтов һәм уның ҡоралланған отрядтары үҙ биләмәләрен яҡлап рус ғәскәрҙәренә лә ҡаршы көрәшкән.
1744 йылдың 22 майындағы императрица Елизавета Петровнаның указына ярашлы Надир Ураҙмәтов баҡыр сығарыу руднигын асырға рөхсәт ала. 1746 йылда рәсми рәүештә Надир улусы старшинаһы вазифаһын улы Йосоп Надировҡа тапшыра һәм тулыһынса етештереү һәм коммерция эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүгә күсә. 1751 йылда уның үтенесе буйынса Надир улусының ерҙәрен межалағанадар һәм капитан Ляхов һәм геодезист Веселков тарафынан улус картаһы төҙөлгән.
1752 йылда Суҡ йылғаһы буйында нефть ятҡылыҡтарын таба. 1753—1754 йылдарҙа үҙ биләмәләрендә файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүҙе тамамлай. 1753 йылда Берг-коллегияға нефть эшкәртеү заводы төҙөү тураһында үтенес ҡағыҙын яҙа. 1754 йылдың 16 июнендәге императрица Елизавета Петровнаның указына ярашлы, Надир Ураҙмәтов улы Йосоп Надиров менән берлектә килеменең бер өлөшөн ҡаҙнаға биреү һәм Рәсәй империяһы биләмәләрендә кәрәсинде ирекле хаҡҡа һатыу шарты менән нефть заводы һалырға рөхсәт ала. 1754 йылда Суҡ ҡушылдығы Ҡамышлы буйында завод төҙөлөшө башлана. Ләкин Надир Йосопов ауырып китеү сәбәпле был эш тотҡарлана.
1756 йылда төбәктәге властар нефть заводы төҙөлөшө барышын тикшерәләр, һәм шул уҡ йылдың 19 декабрендә Берг-коллегияға «Доношение Оренбургского горного начальства Берг-коллегии об обследовании строящихся заводов башкира Надыра Уразметова с сыном» ҡағыҙын ебәрәләр. 1757 йылда Надир Ураҙмәтов нефть эшкәртеү хоҡуғынан мәхрүм ителә.
Хәтер
Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙендәге Улус, Иҫке һәм Яңы Нәдир ауылдары уның исеме менән аталған.
Загорский (Өфө районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы (Саиткулов Ахмадулла Ибрагимович) — (1909 йыл – ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант. 1943 йылдың 22 мартында яуҙа хәбәрһеҙ юғала.
Биографияһы
Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы 1909 йылда хәҙерге Башҡортостандың Көйөргәҙе районы Ҡунаҡбай ауылында тыуған. 1941 йылдың 16 февралендә Бөрйән район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Һәйетҡолов Әхмәҙулла батарея командиры булып хеҙмәт итә. Һәйетҡолов Әхмәҙулла Ибраһим улы 1942 йылдың декабрендә һуғышта хәбәрһеҙ юғала, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса Украинаның Ворошиловград өлкәһе Юлино-2 станцияһы районында ерләнгән.
Эмма Гольдман
Э́мма Го́льдман (Emma Goldman, шулай уҡ Ҡыҙыл Эмма исеме аҫтында билдәле, 27 июнь 1869 йыл — 14 май 1940 йыл) — XX быуаттың беренсе яртыһындағы Төньяҡ Американың билдәле анархизм вәкиле.
Биографияһы
Эмма Гольдман Ковно (хәҙерге Каунас, Литва) ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Уның ғаиләһе ҡалала ҙур булмаған ҡунаҡхана тотҡан. Уға 13 йәш булғанда, ғаиләһе Санкт-Петербург ҡалаһына күсә. Был ваҡыт император Александр II «Халыҡ иреге» («Народная воля») вәкилдәре тарафынан үлтерелеүе һөҙөмтәһендә ойошторолған сәйәси репрессиялар осорона тура килгән. Ошо йылдарҙа йәштәр араһында революцион кәйефтәр бик популяр була һәм уның менән Эмма ла ҡыҙыҡһына башлай.
17 йәшендә Эмма апаһы Елена менән бергә АҠШ-ҡа эмиграцияға китә, бында Нью-Йорк штатының Рочестер ҡалаһындағы туҡыу фабрикаһында эшләй башлай. 1887 йылда Эмма фабрика эшсеһе Джейкоб Кершнерға кейәүгә сыға һәм америка гражданлығын ала. Чикагола Хеймаркеттағы фетнәлә ҡатнашҡан 4 анархистарҙы аҫыу тураһындағы хәбәрҙәр Эмманы америка анархистик хәрәкәткә ҡушылырға этәрә. Ул ире менән айырылыша, һәм апаһын ҡалдырып Коннектикут штатының Нью-Хейвен ҡалаһына, ә артабан — Нью-Йоркка китә. Был осорҙа сәйәси һәм социаль маҡсаттарҙы тормошҡа ашырыу өсөн көс ҡулланыу хаҡлығын яҡлаған Иоганн Мосттың телмәрҙәре уға ҙур йоғонто яһаған.,
Нью-Йоркта Эмма был ваҡытта АҠШ-тағы анархистик хәрәкәттең мөһим фигураһы булған Александр Беркман менән таныша. Улар башта һөйәркәләр булалар, ә артабан 1936 йылда Беркмандың үлеүенә тиклем дуҫ булып ҡалалар. Иоган Мосттың теориялары менән ҡанатланып, улар революция маҡсаттарына кәрәкле булған тура эштәр планын төҙөй башлайҙар. Гольдман һәм Беркман Хоумстедтағы бола тирәһендә булған ваҡиғаларҙа ҡатнаша. Бында эшселәр заводты баҫып ала һәм хакимиәтте ҡыуа, бынан һуң Пинкертон детективтары көс ҡулланып (бер нисә кеше һәләк була) уларҙы заводтан сығара. Беркман завод идарасыһы Генри Клэй Фрикты үлтереү буйынса план төҙөй һәм уны ғәмәлгә ашыра. Александр Беркманды арестҡа алалар һәм 22 йылға төрмәгә ябыуға хөкөм итәләр. Тикшеренеү барышында властар Эмма Гольдмандың был эшкә ҡағылышы тураһында дәлилләй алмайҙар. Эмма әүҙем рәүештә Беркманды төрмәнән ваҡытынан алда сығарыу өсөн көрәшә һәм 1906 йылда, 14 йылдан һуң, уны иреккә сығарылыуына өлгәшә.
1893 йылда Гольдман ил буйлап күп тапҡыр йөрөп һул хәрәкәтте яҡлап сығыш яһай. Шул уҡ йылда Нью-Йоркта эшһеҙҙәр алдында эскпроприацияға саҡырып (Эш һорағыҙ! Һеҙгә эш бирмәһәләр — икмәк һорағыҙ! Әгәр ҙә һеҙгә икмәк бирмәһәләр — уны үҙегеҙ алығыҙ! ) сығыш яһауы ихтилалға саҡырыу булараҡ баһаланған һәм Эмманы тәүге тапҡыр ҡулға алғандар. Нью-Йорк суды, ғәйепләү яғындағы бер шаһитҡа ышанып һәм яҡлау яғындағы ун ике шаһиттың һүҙҙәрен инҡар итеп, Эмма Гольдманды 1 йылға иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм сығара һәм уны Блэквелл-Айленд төрмәһенә ябалар.
Кесе Ира
Кесе Ира — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирка йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Загреб
За́греб (Zagreb ) — Хорватияның баш ҡалаһы. Халҡы — 790 017 кеше (2011), майҙаны — 641,29 км². Ҡала Дунайҙың ҡушылдығы Сава йылғаһы буйында Медведница таулығы янында урынлашҡан. Загребҡа 900-ән ашыу йәш.
Хорватияның административ бүленешендә үҙенең биҫтәләре менән Загреб ҡалаһы айырым жупания булып тора, ҡала менән ассамблея менән һайланған мэр идара итә.
Загреб континенталь климат зонаһында урынлашҡан. Уртаса йәйге температура +21°С, уртаса ҡышҡы температура +2°С тәшкил итә. Ваҡыты — Урта Европа (GMT+1).
Тарих
1094 йылда Загреб ҡалаһы тәүге тапҡыр телгә алына, ошо йылда венгр короле Ласло I Каптол тауындағы ҡасабала епископлыҡ ойоштора. Хәҙерге Загреб ҡалаһының тарихи йәҙрәһен тәшкил иткән Градец һәм Каптол айырым тораҡ пункттар булып торған.