cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хейм-Паюта
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сибәғәт (исем)
Сибәғәт — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки халыҡтарҙа осрай.
Этимологияһы
Сибәғәт исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән төҙ, буяу тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы (4 март 1963 йыл) — башҡорт журналисы, йәмәғәтсе. «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011).
Хабибуллин Сибағат Хабибула улы (1902 — 05.1976). тыуған Алағуз ауылы Ҡыйғы районы БАССР. 3-сө дәрәжә Дан ордены.Ҡыҙыл Йондоҙ Ордены. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы. «Миҙал Хәрби хеҙмәттәре өсөн».
Аҡбирҙин Сибәғәт Ғәйнетдин улы 1904 — 24ноябрь 1942) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 294-се кавалерия полкының пулемёт взводы командиры. Лейтенант.
Яруллин Сибәғәт Әсҡәҙулла улы Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Фамилиялар
Сибәғәтов Вәли Сибәғәт улы (1912 йыл — 2001 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. Ике тапҡыр Ҡыҙыл Йондоҙ (1943,1945), II дәрәжә Ватан һуғышы (1944) ордендары кавалеры.
Сибәғәтов Мөхәмәтғәли Сәғит улы (1.01.1938), Хәйбулла районы «Таналыҡ» совхозының хеҙмәт ветераны, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған механизаторы.
Сибәғәтов Радик Ғәли улы (29.05.1934—6.05.2005), ғалим-тел белгесе, 1970—2005 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университеты уҡытыусыһы, 1988 йылдан — татар филологияһы кафедраһы мөдире. Филология фәндәре докторы (1988), профессор (1990). Башҡортостан (1993) һәм Татарстан (2004) республикаларының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2002).
Миңлеғолов Шәрип Хәби улы
Миңлеғолов Шәрип Хәби улы (14 июнь 1928 йыл — 7 ғинуар 2003 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм йәмәғәт эшмәкәре, отставкалағы полковник. Венгрия (1956) һәм Чехословакиялағы (1968) ҡораллы конфликттарҙа ҡатнашыусы. 1976—1985 йылдарҙа ДОСААФ-тың Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе. Ҡыҙыл Байраҡ (1969), Александр Невский (1956), 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм ике Ҡыҙыл Йондоҙ (1968, 1975) ордены кавалеры.
Биографияһы
1943 йылда үҙенә ике йәш өҫтәп Совет Армияһына бара, 1943 йылдың декабренән Өфөлә дислокацияланған 28‑се өйрәнсек уҡсылар полкында хеҙмәт итә. 1948 йылда Тбилиси пехота училищеһын тамамлай. Лейтенант званиеһын ала.
1948 йылдан СССР Һауа-десант ғәскәрҙәренең 31‑се гвардия дивизияһы 114‑се полкының взвод командиры булып хеҙмәт итә, 1951 йылдан шул уҡ полктың рота командиры. Рота командиры булараҡ Будапештта 1956 йылғы мадьяр ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша, дүрт тапҡыр яралана, күрһәткән батырыҡтары өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1960 йылда Мәскәүҙәге М. В. Фрунзе исемендәге Хәрби академияны тамамлай. Рязань юғары хәрби-десант училищеһында курсанттар батальоны менән командалыҡ итә, курсанттарҙы хәрби һәм сәйәси әҙерләүҙә уңыштары өсөн 1968 йылдың февралендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
1966—1970 йылдарҙа 119‑сы гвардия парашют-десант полкы командиры вазифаһын үтәй, полковник званиеһын ала. 1968 йылдың 21 авгусында Прагала Чехословакия Коммунистар партияһы Үҙәк комитетының 1‑се секретары Александр Дубчекты ҡулға алыу операцияһы менән етәкселек итә.
1969 йылдан Балтик буйы хәрби округында Һауа-десант ғәскәрҙәре дивизияһы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә, полковник званиеһын ала.
1976—1985 йылдарҙа ДОСААФ‑тың Башҡортостан республика ойошмаһы рәйесе улып эшләй.
1985 йылда отставкаға китә. Һуғыш һәм хеҙмәт ветерандарының Башҡортостан республика советында эшләй.
2003 йылдың 7 ғинуарында вафат була. Өфөнөң Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Ҡатыны Галина Харис ҡыҙы менән бер ул һәм бер ҡыҙ үҫтергән.
Хәтер
2013 йылда Өфөлә ул йәшәгән йортҡа (Революция урамы, 66) мемориаль таҡтаташ асылған.
Финляндия
Финля́ндия, рәсми исеме Финля́ндия Республикаһы (Suomen tasavalta, Republiken Finland) — Европаның төньяғында урынлашҡан дәүләт. Баш ҡалаһы — Хельсинки. Көнсығышта Рәсәй, төньяҡ-көнбайышта Швеция, төньяҡта Норвегия менән сиктәш. Балтик диңгеҙе менән йыуыла.
Финляндия — Европа Берләшмәһе һәм Шенген килешеүе ағзаһы.
Финляндия донъяла беренсе булып һәр гражданының тиҙ интернетҡа хоҡуғын иғлан иткән ил. Донъяла майҙаны иң иркен һәм йәшәү өсөн иң уңайлы илдәрен билдәләүсе Legatum институты 2010 йылда Финляндияны йәшәү өсөн иң яҡшы ил тип билдәләне.
Исеменең килеп сығышы
Дәүләттең күп телдәрҙәге Финляндия тигән исеме швед теленән килә. Был телдә уның атамаһы Finland, йәиһә «фин ере» була. Илдең фин телендә үҙатамаһы — Suomi, йәғни «һаҙлыҡ ере» (suo — һаҙ, maa — ил).
Географик мәғлүмәт
Финляндия Европаның төньяғында урынлашҡан, уның байтаҡ ҡына территорияһы (25 %) төньяҡ поляр түңәрәге аръяғында урынлашҡан. Ҡоро ерҙә Швеция (сик оҙонлоғо 586 км), Норвегия (716 км) һәм Рәсәй (1265 км) менән, ә диңгеҙ аша Эстония менән Балтик диңгеҙенең Фин һәм Ботник ҡултыҡтары аша сиктәш. Яр буйы сиген һанағанда ул 1 100 км тәшкил итә. Утрауҙарҙан тыш яр буйы сиге 46 000 км. Яры буйында 81 000-гә яҡын утрау урынлашҡан (уртаса майҙаны — 100 м²).
Флора һәм фауна
Финляндияның көньяғынан төньяғына хәрәкәт иткәндә бәләкәй утрауҙары, диңгеҙле ландшафты урманлы тәбиғәткә алышына. Илдең төньяғында иһә оло Лапландия урмандары урынлашҡан.
Финляндияла 35 милли парк бар. Был парктарҙа һирәк осраусы хайуандар һәм үҫемлектәр ҡурсалана, ландшафтың ҡыҙыҡлы формалары, уникаль тәбиғәт объекттары инә. Парктарҙың дөйөм майҙаны 8 мең км² тәшкил итә. Финляндия закондары буйынса һәр кеше ирекле рәүештә милли парктарҙа йөрөй ала. Иң мәшһүр парктар араһында — Урхо Кекконен милли һәм Лемменйоки парктары.
Геологик төҙөлөш
Финляндияның күпселек өлөшө түбәнлектә урынлашһа, илдең төньяҡ-көнсығышында ҡайһы бер тауҙарҙың бейеклеге 1000 метрҙан ашыу. Финляндия боронғо (1,4 — 3 млрд йыл) кристаллик ҡалҡанда урынлашҡан. Унда шулай уҡ Скандинавия һәм Кола ярымутрауҙары, Балтик диңгеҙе һәм Ботник ҡултығы урынлашҡан.
Халыҡ
2008-се йылдың аҙағында Финляндияла халыҡ һаны 5 544 877 кеше тәшкил итә (47 % ир-ат һәм 53 % ҡатын-ҡыҙ).
Милли состав
Финляндияла йәшәгән сит ил граждандары — 2,7 %, илдән ситтә тыуғандар һаны 4,1 %. Иң ҙур аҙсылыҡ милләтәр: фин шведтары, сиғандар, татарҙар һәм саамдар.
Телдәр
1922 йылда ҡабул ителгән закон буйынса Финляндияла ике дәүләт теле — фин һәм швед теле. 1917 йылға тиклем урыҫ теле лә рәсми булған.
Фин телендә халыҡтың күпселеге һөйләшә. Швед телендә халыҡтың 5,5%, урыҫ телендә — 0,8 %, эстон телендә 0,3 % аралаша. Башҡа телдәрҙә халыҡтың 1,77 % һөйләшә.
1992 йылда «Саам теле тураһында закон» ҡабул ителгән. Был законға ярашлы, саам теленә Финляндияла махсус статус бирелә.
Дин
Финляндия конституцияһы буйынса, илдә Евангелик-Лютеран сиркәүе һәм Православ сиркәүе дәүләт cиркәүҙәре булып һанала. Халытың 13,5% бер ниндәй дини төркөмгә лә инмәй.
Боронғо тарих
Археологик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, иң тәүге кешеләр Финляндияла яҡынса б.э.т. 8500 йылда йәшәй башлаған. Улар аусылыҡ һәм аҙыҡ йыйыу менән шөғөлләнгән, таш ҡоралдарын ҡулланған. Б.э.т. меңйыллыҡта балсыҡтан һауыт-һаба эшләнә башланған. Б.э.т. 32-се быуатта хәҙерге көньяҡ Финляндияға хәрби балталар культураһы килгәс, ер хужалык өсөн ҡулланыла башлай.
Бронза быуатынан (б.э.т. 1500—500 йылдарҙан) финдарҙың Скандинавия һәм Балтик региондарының халыҡтары менән аралашыуы киң күҙәтелә. IX быуат башына Финляндия cиктәре түбәндәге ерҙәр менән сиктәш булған:
Швед хакимиәте (1150/1300 — 1809)
Викингтар осоро аҙағында швед сауҙагәрҙәре барлыҡ Балтик диңгеҙе регионында тәьҫирен арттыра. Бер нисә быуат буйы Финляндия Швеция хаҡимиәте аҫтында ҡала.
Рәсәй империяһы (1809—1917)
Рәсәй-Швеция һуғышы һөҙөмтәһендә 1809-сы йылда Финляндия Рәсәй империяһы составына киң автономия алып инә. 1860-сы йылдарҙан башлап фин үҙаңы ҡалҡа башлай, урындағы интиллигенция фин теленә дәүләт теле статусын биреүҙе талап итә. Был статусты фин теленә Александр II бирә. Автономия тиҙ нығый килә, 1899-сы йылда башланған урыҫлаштырыу сәйәсәте дәүләт бойондороҡһоҙлоҡ өcөн көрәште тик нығыта ғына.
Бойондороҡһоҙ Финляндия
Рәсәй монархияһы ҡолағас һәм Октябрь революцияһынан һуң Финляндия Сенаты 1917-се йылдың 6 декабрендә илде бойондороҡһоҙ тип иғлан итә. Граждандар һуғышы башлана. Аҡтар еңелгәс, Финляндия ғәскәрҙәре Көнсығыш Карелияға һөжүм итә. Беренсе совет-финн һуғышы башлана. Ул 1920-се йылға хәтлем һуҙыла.
1939-сы йылда Советтар Союзы Фин һуғышын башлай. Бер-бер артлы бер нисә һуғыштан һуң Финляндия үҙ еренең өлөшөн юғалта.
Ҡыҫҡа тыныслыҡ осоронан һуң, 1941-се йылда Советтар Союзы Финляндиянға һөжүм итә — Финляндия Икенсе донъя һуғышына CCCР-ға ҡаршы булып инә. 1944-се йылда Финляндия СССР менән солох килешеүен раҫлай.
Дәүләт төҙөлөшө һәм сәйәсәт
Финляндия — президент республикаһы, бер өлөшләтә автономияһы — Аланд утрауҙары бар.
Финляндия конституцияы буйынса закон сығарыу вазифаһын Эдускунта исемле Финляндия парламенты һәм президент башҡара. Законды үтәү вазифалары президентҡа һәм Дәүләт Йыйынына йөкләнгән.
Президент
Финляндия президенты алты йылға һайлана. 2000-се йылдан бире был вазифаны Тарья Халонен башҡара.
Парламент
Эдускунта — илдең бер палаталы парламенты, 200 депутаттан тора. Депутаттар бөтөн халыҡ тарафынан 4 йылға һайланып тора.
2003-сө йылда үткәрелгән парламент һайлауҙарында 18 партия ҡатнашты, уларҙың һигеҙе генә вәкилдәрен парламентҡа үткәрә алды. Иң ҙур партиялар араһында: Финляндия Үҙәге партияһы, Финляндияның Социал-демократик партияһы, Милли коалиция партияһы, Һул берлек партияһы, Йәшел берлек партияһы һәм Швед Халыҡ партияһы.
2007-се йылдың мартында үткән парламент һайлауында, иң күпселек тауышты (23,1 %) Финляндия Үзәге партияһы яулай (51 мандат); парламентҡа шулай уҡ Милли коалиция (22,3 %, 50 мандат), Социаль-демократик партия (21,4 %, 45 мандат), Һул берлек (8,8 %, 17 мандат), Йәшел берлек (8,5 %, 15 мандат), Швед Халыҡ партияһы (4,6 %, 9 мандат), Христиан демократтар партияһы (4,9 %, 7 мандат) һәм «Ысын финдар» партияһы (4,1 %, 5 мандат) үтә.
Административ-территориаль бүленеш
Финляндия 20 провинцияға бүленә, һәр провинция комуналарҙан тора — коммуналар йылдан-йыл бергә ҡушылып, уларҙың дөйөм һаны аҙайып тора. 2010-сы йылдың башында илдә 342 коммуна бар.
Финляндияның иң ҙур ҡалалары: Хельсинки — 583 549 кеше, Эспоо — 244 474 кеше, Тампере — 211 633 кеше, Турку — 176 242 кеше, Оулу — 139 275 кеше.
Бабичев Владимир Степанович
Бабичев Владимир Степанович (11 ғинуар 1939 йыл —  йыл ,) — дәүләт эшмәкәре, сәйәсмән, дипломат, Рәсәй Федерацияһының 2-се саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, 1996-1997 йылдарҙа Рәсәй Премьер-министры урынбаҫары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, 2-се дәрәжәләге «Достык» (Ҡаҙағстан) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Степанович Бабичев 1939 йылдың 11 ғинуарында Ҡалмыҡ АССР-ы Сарпин районы Садовое (халыҡ телендә Садовка) ауылында тыуған.
Волгоград ҡала хужалығы инженерҙар институтын, КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы ижтимағи фәндәр академияһын тамамлай.
Совет осоронда
КПСС ?1966), КПСС Үҙәк комитеты (1990—1991) ағзаһы.
Рәсәй осоро
1990 йылда Ҡалмыҡ Республикаһы 103-се Приютинский милли-территориаль округынан РСФСР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. РСФСР составындағы республикаларҙың социаль һәм иҡтисади үҫеше, автономиялы өлкә, автономиялы округтар, аҙ һанлы халыҡтар буйынса Рәсәй Юғары Советы милләттәр Советы комиссияһы ағзаһы була. «Рәсәй коммунистары» (1990 йылдың июне, 1992 йылдың декабре), «Ватан» (1991) һәм «Суверенитет и равенство» (1992—1993) фракциялары ағзаһы була.
1995 йылда Черномырдин хәрәкәтенең «Беҙҙең йорт — Рәсәй» (ХДР) Ойоштороу комитеты ағзаһы була, 1996 йылдан — «Наш дом — Россия» хәрәкәте башҡарма комитеты рәйесе. Хәрәкәт рәйесе урынбаҫары итеп һайлана. 1996 йылда ХДР исеменән Ельцин яғында президент һайлау кампанияһында ҡатнаша. 1996 йылда «президент һайлау кампанияһын ойоштороуҙа һәм үткәреүҙә» әүҙем ҡатнашыусы булараҡ — Рәсәй Федерацияһы субъекттарында һайлау алды кампанияһы кураторы булараҡ рәхмәт һүҙҙәрен еткерә.
Бадья-Нюр-Соим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Имай-Ҡарамалы
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Исемдәре:
Мингер
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Инзель (Альтмарк)
Инзель (Альтмарк) (Insel (Altmark)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 754 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 36 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39599 һәм автомобиль коды — SDL.
Науразбаева Ғәлиә Мөҙәрис ҡыҙы
Науразбаева Ғәлиә Мөҙәрис ҡыҙы (1.07.1930, БАССР Бөрйән районының Яуымбай ауылы — 23.03.2009,Башҡортостан Республикаһы, Бөрйән районы, Байназар ауылы) — алдынғы һауынсы. «Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ», «Октябрь революцияһы» ордендары кавалеры, БАССР Юғары Советы депутаты, Коммунистик хеҙмәт ударнигы, хеҙмәт ветераны.
Биографияһы
Науразбаева Ғәлиә Мөҙәрис ҡыҙы 1930 йылдың 1 июлендә Бөрйән районы Яуымбай ауылында ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килә. Атаһы Аҫылбаев Мөҙәрис Шәриф (Мөхәмәтшәриф) улы, 1905 йылда тыуған, ябай колхозсы була. Ғаиләлә тәүге бала Шәмсихаят тигән ҡыҙ була. Ғәлиәнән һуң татыу, эшсән ғаиләлә Сәғиҙә, Сәкинә исемле ҡыҙҙары, улдары Әшрәф тыуа. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, атайҙары фронтҡа китә. Шул китеүҙән әйләнеп ҡайта алмай, 1943 йылда хәбәрһеҙ юғала. Мөнир ҡустыһы атаһы һуғышҡа киткәс тыуа. Ул атай төҫөн күрә алмай үҫеп буй еткерә.
Итәк тулы бала менән тороп ҡалған әсәйҙәре Камилаға ишле ғаиләне аҫырауы бик ауырға тура килә. Шәмсихаят апайын ағас эшенә ебәрәләр. Ул ағасын да ҡырҡа, ҡыуғында ла йөрөй, һал бәйләп ағыҙыша. Ғәлиә лә 11 йәшенән колхозға эшкә сыға. Көсө еткән тиклем тәүҙә өләсәһе менән төрлө эштәрҙә йөрөй, Әүжәндән картуф ташыйҙар. Аҙаҡ әсәһе менән иген утауҙа, бесәндә эшләй. Әҙерәк утыҡҡас, ул тиҫтерҙәре менән аслы-туҡлы, яланаяҡ йөрөп һарыҡ көтә башлай. Ашарға юҡ, тип мыжып ултырыу ҡайҙа, ашарға яраҡлы үләндәр табып ашап, шуның менән йән аҫрайҙар. Икенсе йылына Ғәлиәнең яңғыҙына һарыҡ көтөүҙе ышанып тапшыралар. «Ҡыҙыл таш» колхозында (Яуымбай ауылы) һарыҡтар күп була. Ғәлиә Аҫылбаева менән Мәҙинә Назароваға һарыҡ көтөүен бирәләр, һуғыш осоро булғас, яуаплылыҡ икеләтә арта. Мал һанын кәметергә ярамай. Бөтәһе лә фронт өсөн эшләнә бит. Ҡыҙҙар ныҡ тырыша, үрсем алыуҙың артыуына өлгәшә. Быҙау ҡараусы булып та эшләп ала.
Ауыр заманда уҡыу насип булмай уға. Яуымбай мәктәбенең дүрт класын ғына тамамлап өлгөрә. Баштан-аяҡ эшкә сума. Таһыллы, эшкә әрһеҙ ҡыҙҙы күп тә үтмәй һауынсы итеп ҡуялар. Сәмле ҡыҙ бер кемгә лә алдынғылыҡты бирмәй.
20-се быуаттың илленсе йылдарында колхоздарҙы эреләтеү эштәре башҡарыла. Ҙур ҡаршылыҡтар менән бара ул. Был эшкә райком, райсовет, милиция вәкилдәре йәлеп ителә. Яуымбайҙағы «Ҡыҙыл таш» колхозын Байназарҙағы Буденный исемендәге колхозға ҡушалар. Ғәлиә Аҫылбаева Байназар һөтсөлөк фермаһында һауынсы булып эш башлай. Тәүге егерме йыл самаһы эш ифрат ауыр була. Барыһы ла тик ҡул көсө менән башҡарыла. Ә тырыштар бирешмәй. Ғәлиә лә райондың алдынғы һауынсылары С. Әхмәҙуллина, 3. Әҙелбаева, С. Ғәҙәмшина өлгөһөнә эйәреп эшләргә тырыша.
1958 йылда Ғәлиә Мөҙәрис ҡыҙы Байназар ауылы малсыһы Науразбаев Мөхәмәҙиә Мөхәмәт улына кейәүгә сығып, матур итеп донъя көтә башлайҙар. Бер-бер артлы балалары тыуа. Биш балаға ғүмер биреп, уларҙы үҙ-аллы тормошҡа аяҡ баҫтыралар. «Әсәлек даны» миҙалы менән бүләкләнгән. Иң оло ҡыҙы Мәрғиә дүрт балаға әсәй, хәҙер өләсәй булып матур итеп донъя көтә. Дүрт улына кәләш алып биреп, өсәүһенә өй төҙөшөп бирҙеләр. Төпсөктәре атай нигеҙендә йәшәй. Ябай ғына һауынсы булһа ла, илебеҙ Ғәлиә Науразбаеваның хеҙмәтен оло баһалай. 1969 йылдың ноябрь айында алдынғы һауынсы Ғәлиә Мөҙәрис ҡыҙы Науразбаева Мәскәү ҡалаһында үткән колхозсыларҙың III Бөтә Союз съезында делегат булып ҡатнаша. 1975 йылда IX саҡырылыш БАССР Юғары Советына депутат итеп һайлана.
Йыһат (ғазауат)
Йыһат йәки Ғазауат (الجهاد; джихад — «көрәш», «изге һуғыш», «көс һалыу») — ислам тәғлимәтендә дин өсөн изге һуғыш (көрәш), киңерәк мәғәнәлә — Аллаһ юлында тырышлыҡ һалыу.
Мосолман йәмғиәте үҫеш алған һайын, һүҙҙең мәғәнәһе лә үҙгәреш кисергән. Мөхәммәт Пәйғәмбәр етәкселегендә Мәҙинә мосолмандарының Мәккә мәжүсиҙәренә һәм Мәҙинәләге йәһүдиҙәргә ҡаршы көрәш алып барыу тактикаһы үҙгәреп тороу сәбәпле, мосолмандарҙың мөһим дини бурысы тип күрһәтелгән йыһатты аңлатыу Ҡөрьәндең Мәҙинә осорона ҡараған сүрәләрендә ҡаршылыҡлы бәйән ителгән: мосолман булмаған халыҡтар менән асыҡтан-асыҡ хәрби бәрелешкә инмәҫкә, ә исламға өгөт-нәсихәт менән өндәргә; ислам дошмандары менән һаҡланыу һуғыштары ғына алып барырға; кафырҙарға мосолман календарындағы изге айҙарҙа һөжүм яһамаҫҡа, башҡа айҙарҙа ғына һөжүм итергә; кафырҙар менән һәр ҡасан һәм ҡайҙа булһа ла көрәш алып барырға, тиелгән.
«Бөйөк йыһат» тип мосолмандың рухи яҡтан үҙ-үҙен камиллаштырыуы аталһа, «кесе йыһат» тип исламды яҡлап һәм уны таратыу маҡсатынан кафырҙар менән көрәш алып барыу атала.
Мосолман хоҡуҡсылар (факиһтар) «йыһат» төшөнсәһен тағы ла вағыраҡ төшөнсәләргә тарҡаталар:
XX- XXI быуаттарҙа йыһат идеяһын радикаль (ҡара: Әхмәт Ҡадиров) һәм террорсы мосолман ойошмалары (мәҫәлән,: Рәсәй Федерацияһында 2003 йылда тыйылған «Мосолман ҡәрҙәштәр» (әл-Ихуан әл-Мөслимин) ) киң ҡуллана.
Аксель Паульсен
Аксель Паульсен (Axel Rudolf Paulsen; 18 июль 1855 йыл — 9 февраль 1938 йыл) — Норвегия фигурисы, конькиҙа йүгереүсе.
Фигуралы шыуыуҙың иң ауыр булған һикереүҙәрҙең береһен — "аксел"де уйлап табыусы.
Ярты боролошло был һикереү, 1882 йылда Венала үткән ярыштарҙа махсус фигура сифатында башҡарыла.
Паульсен Австрия спортсылары — Энгельман һәм Леопольд Эдуард Фрейҙан артта ҡалып, еңеү яулай алмай.
Карьераһы
Аксель Паульсен Ослола бай сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. Ул йәшәгән ваҡытта ҡалала ҡыш мәлендә конькиҙа йөрөү бик популяр була.
Атаһы ике улын һәм ҡыҙын конькиҙа йөрөргә өйрәтә. Әммә тик Аксель һәм уның Эдвин ағаһы ғына конькиҙа йүгереүсе булып китә.
1870 йылдарҙа Европа-turné уңышһыҙ була, әммә 1880 йылдарҙа Европа һәм Төньяҡ Америкала туғандар бик яҡшы ярыша.
Икеһе лә уҙышта үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә. Шул уҡ ваҡытта, Аксель оҙайлы перспективала бик отошло сығыш яһай. 1880 йылда ул 5000 метрҙа йәш Фритьоф Нансен менән берлектә үҙенең рәсмиләшиерелмәгән тәүге рекордын ҡуя.
Һуңғараҡ Аксель инглиз милендә, диңгеҙ тирмәһендә һәм башҡа үлсәмдәрҙәге алыҫлыҡтарҙа донъя рекордтар серияһын ҡуя.
Мираҫы
Сидишаллендан алыҫ түгел Ставангерҙа урынлашҡан Аксель Паулсенсгейт уның хөрмәтенә аталған.
Лазариха
Лазариха — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ик йылғаһының һул ярына тамағынан 68 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кеше яҙмышы (фильм)
«Кеше яҙмышы» — Михаил Шолоховтың шул уҡ исемдәге хикәйәһе буйынса төшөрөлгән нәфис фильм. Сергей Бондарчуктың режиссерлыҡ дебюты.
Сюжет
Бөйөк Ватан һуғышы башланып китеү менән шофёр Андрей Соколов(Сергей Бондарчук), ғаиләһен ҡалдырып, һуғышҡа китә. Һуғыштың тәүге айҙарында уҡ ул яралана һәм шунлыҡтан әсирлеккә эләгә. Соколов фашист концлагерының барлыҡ тамуҡтарын үтеп сыға һәм бары тик үҙенең ҡаһарманлығы арҡаһында ғына тере ҡала һәм, ниһайәт, әсирлектән, үҙ армияһы яғына фронт һыҙығы аша үтеп, ҡотола. Ҡыҫҡа ваҡытлы ялға тыуған ере Воронежға ҡайтҡас, ул ҡатынының һәм ике ҡыҙының да ҡаланы бомбаға тотҡанда һәләк булғандарын белә. Яҡындарынан уның бары тик һуғыштағы офицер улы ғына тороп ҡала. Киренән фронтҡа ҡайтҡас, Андрей һуғыштың һуңғы көнөндә улының һәләк булыуы тураһында хәбәр ала.
Һуғыштан һуң Соколов үҙенең тыуған еренән алыҫтағы Урюпинскиҙә (Волгоград өлкәһе) эшләй. Бында ул йәтим малай Иванды осрата. Малайҙың әсәһе немецтар авиацияһы поезды бомбаға тотҡанда һәләк була, ә атаһы хәбәрһеҙ юғалған була. Соколов малайға үҙен уның атаһы тип таныта һәм шулай итеп үҙендә һәм малайҙа бәхетле ғаилә тормошо менән йәшәргә өмөт уята.
Хо-Яха (Ныда ҡушылдығы)
Хо-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Ныда йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исхаҡов Гәрәй Усман улы
Исхаҡов Гәрәй (Миңлегәрәй) Усман улы (25 ноябрь 1931 йыл — 24 июнь 1997 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы-драматург. 1972 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы, 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы.
Биографияһы
Исхаҡов Гәрәй (Миңлегәрәй) Усман улы 1931 йылдың 25 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Ейәнсура районы Ибрай ауылында тыуған.
Хәкимиә (мәҙрәсә)
«Хәкимиә» — Өфө ҡалаһының  4-се йәмиғ мәсете Хәкимиә мәсетендә эшләп килеүсе урта дини уҡыу йорто.
Тарихы
Медресе «Хакимия» было открыто в 1909 году при 4-й Уфимской соборной мечети.
Двухэтажное кирпичное здание медресе на 300 учащихся было построено в 1908 году на средства купца А. А. Хакимова, в честь которого оно и было названо.
Медресе «Хакимия» было подчинено Оренбургского магометанского духовного собрания и содержалось на частные пожертвования.
После 1917 года медресе «Хакимия» было закрыто.
Ныне здание медресе, которое находится по адресу улица Мустая Карима, д. 9, является памятником истории и архитектуры. В нём располагается один из учебных корпусов Российского исламского университета. В 2007 году было открыто женское медресе «Хакимия».
Пуреговка
Пуреговка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тура йылғаһының һул ярына тамағынан 761 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһының Һалым полицияһы федераль хеҙмәте
Рәсәй Федерацияһының Һалым полицияһы федераль хеҙмәте (Рәсәй ФСНП-һы) — Рәсәйҙең туранан-тура Президентҡа буйһонған хоҡуҡ һаҡлау органы, 1992—2003 йылдарҙа эшләй.
Тарихы
1992 йылдың 18 мартында Рәсәй Федерацияһы Президентының  262-се Указы менән Рәсәй Федерацияһы Дәүләт һалым хеҙмәтендә Һалым тикшеренеүҙәре баш идаралығы ойошторола. Штатында 12 мең кеше була. Идаралыҡҡа етәксе итеп элекке СССР-ҙың КГБ генералы  В. Б. Ямпольский  тәғәйенләнә.
1993 йылдың 20 майында  «Һалым полицияһының федераль органдары тураһында» Закон ҡабул ителә, уға ярашлы, Баш һалым тикшеренеүҙәре идаралығының хоҡуҡ вариҫы итеп Рәсәй Федерацияһы Һалым полицияһы департаменты ойошторола (Рәсәй Дәүләт комитеты хоҡуғы менән). Шул уҡ көндө Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы һалым полицияһы органдарында хеҙмәт тураһында положениены раҫлай. Рәсәй Федерацияһы Министрҙар Советының  1993 йыл 11 октябрь Ҡарары менән Рәсәй Федерацияһы Һалым полицияһы департаменты тураһында положение менән һалым полицияһы хеҙмәткәрҙәренә махсус звание бирелә торған вазифалар исемлеге раҫлана. Һалым полицияһы федераль органдарының штат һаны билдәләнә: 1994 йылдың 1 ғинуарына — 21,5 мең берәмек; 1995 йылдың 1 ғинуарына — 43,8 мең берәмек (һуңыраҡ штат һаны хеҙмәтләндереүсе персоналды иҫәпкә алмайынса 53 мең берәмеккә етә). Департамент директоры итеп С. Н. Алмазов тәғәйенләнә.
1995 йылдың 17 декабрендәге 200-сө Федераль закон менән  «Һалым полицияһының федераль органдары тураһында»ғы Законға төҙәтеүҙәр индерелә. Уларға ярашлы, Һалым полицияһы департаментының атамаһы Рәсәй Федерацияһының Һалым полицияһы федераль хеҙмәте тип үҙгәртелә  (Рәсәй ФСНП-һы). Штат буйынса,  иң юғары махсус звание итеп  Рәсәй ФСНП-һы директорына —  һалым полицияһы генерал-майоры званиеһы, директор урынбаҫарҙарына һәм төп идаралыҡтарҙың начальниктарына һалым полицияһы генерал-лейтетанты званиеһы раҫлана.
Хоҡуҡ һаҡлау органының төп бурысы итеп һалым енәйәттәре һәм хоҡуҡ боҙоуҙар, шулай уҡ һалым органдарында коррупция менән көрәш билдәләнә.
2003 йылдың 1 июленән Рәсәй Федерацияһы Президенты В. В. Путиндың 2003 йылдың 11 мартындағы 306-сы Указы  менән Рәсәй ФСНП-һы сәбәбен аңлатмайынса бөтөрөлә. Рәсәй ФСНП-һы функцияларының күпселеге һәм 16 мең берәмек штаты Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығына тапшырыла. Матди базаһы менән 40 мең берәмек штаты яңы ойошторолған Рәсәй Федерацияһының Наркотиктар әйләнешенә контроль буйынса федераль хеҙмәтенә тапшырыла.
Матбуғат баҫмалары
«Налоговая полиция» гәзите.
Резников Алексей Львович
Алексей Львович Резников (1933 йылда тыуған, Төньяҡ Кавказ крайы, РСФСР) — совет инженер-нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Төркмән ССР-ының «Небитдагнефть» нефть промыслаһы идаралығы мастеры.
Биография
1931 йылда (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1933) РСФСР-ҙың Төньяҡ Кавказ крайында (хәҙерге — Краснодар крайы) тыуған.
Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡандан һуң, 1955 йылда «Төркмәннефть» берләшмәһендә скважиналарҙы капиталь ремонтлау быраулаусыһы булып эшләй башлай.
Ситтән тороп Грозный дәүләт нефть техник институтын тамамлаған, «Небитдагнефть» нефть промыслаһы идаралығында мастер булып эшләй. Уның етәкселегендә быраулаусылар бригадаһы күп йылдар дауамында Төркмән ССР-ы нефтселәре араһында социалистик ярышта призлы урындар яулай һәм идаралыҡта тәүгеләрҙән булып «Коммунистик хеҙмәт коллективы» тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ була.
Производстволағы уңыштары һәм коммунистик хеҙмәт ударниктары исеменә ярыш ойоштороуҙа күрһәткән инициативаһы өсөн 1960 йылдың 28 майында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Алексей Львович Резников Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
«Лениннефть» нефть промыслаһы идаралығының баш инженеры булып эшләй. 1968 йылда «Приазовнефть» нефть промыслаһы идаралығы начальнигы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1973 йылдың февралендә Көнбайыш Себергә күсә, унда Баштюменнефтегаз системаһында нефть әҙерләү буйынса начальник урынбаҫары вазифаһын биләй. 1973 йылдың мартында «Нижневартовскнефтегаз» етештереү берекмәһенең «Мегионнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы етәксеһе итеп тәғәйенләнә (Төмән өлкәһенең Ханты-Манси милли округы).
1976 йылдың октябрендә Радужный ҡасабаһында (Ханты-Манси милли округы) «Варьёганнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығын етәкләй. 1977 йылдың майында профсоюз органдарына эшкә күсә.
Нижневартовск ҡалаһы халыҡ депутаттары Советы депутаты, 1961 йылда КПСС-тың XXII съезы делегаты итеп һайлана, 1961 йылдан 1968 йылға тиклем Төркмәнстан Коммунистар Партияһы ҮК ағзаһы була.
Балбан-Ю (Хулга ҡушылдығы)
Балбан-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хулга йылғаһының уң ярына тамағынан 155 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Андреевка (Ауырғазы районы)
Андреевка (Андреевка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 235 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852003.
Тарихы
Андреевка ауылы Туҡай ауылынан алыҫ түгел урынлашҡан. Был алпауыт Аристовтың ҙур ауылы. Стәрлетамаҡ өйәҙе Өршәк‑Мең улусында ауылға 1791 йылда алпауыт подполковник Андрей фон Шмит нигеҙ һала һәм уның хөрмәтенә атала. 1795 йылда унда 20 ир-ат йәшәй, улар Евгений Аристовтың крепостной крәҫтиәндәре була. 1861 йылғы реформанан һуң күп крәҫтиәндәр төрлө урындарға китә. Бында 11 йорт ҡала. Халыҡтың бер өлөшө 1890 йылда үҙенең алпауытынан 100 дисәтинә ер һатып ала һәм Шмитовка ауылына нигеҙ һала, әммә Андреевкала йәшәй. Сиркәү булған, улус идаралығы урынлашҡан. 1906 йылда шулай уҡ сиркәү‑мәхәллә мәктәбе теркәлгән. Игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнәләр.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - урыҫтар (83 %).
Инфраструктураһы
Ауылда төп мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, сиркәү, магазиндар бар.
Иҫтәлекле урындары
Скорбященско-Богородицкая сиркәүе, кирбестән, 1870‑се йылдарҙа һалынған, архитектура ҡомартҡыһы
Хо-Яха-Тарка
Хо-Яха-Тарка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Хо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Талызин Иван Дмитриевич
Талызин Иван Дмитриевич  (1799 йыл — 14 май 1844 йыл) — Рәсәй империяһының дәүләт эшмәкәре, ғәмәли статский советник, Тубыл  һәм Ырымбур губерналары губернаторы.
Биографияһы
Иван Дмитриевич Талызин 1799 йылда дворян ғаиләһендә тыуған. Ивандан тыш, ғаиләлә тағы өс ҡыҙы була: Прасковья, Татьяна һәм Анна. И. Д. Талызин  1817 йылдан  рус армияһы сафында хеҙмәт итә, генерал  Ермоловтың адъютанты була. 1826 йылдың 22 ғинуарында, генерал ҡушҡандарын үтәп, кистән Грозный ҡәлғәһендәге А. С. Грибоедовты «бөтә шикле йөкмәткеле ҡағыҙҙарын» яндырырға ҡушып, ҡулға алыныуы ҡурҡынысы тураһында иҫкәртә. Иван Дмитриевич, Кавказ һуғышында ҡатнашыусы,  1830-1831 йылдарҙа Поляк ихтилалын баҫтырыуҙа ҡатнаша,  уның һөҙөмтәләре буйынса полковник дәрәжәһен ала. 1835 йылдан алып 1837 йылға тиклем Омск өлкә идараһы рәйесе була. 1839 йылдың 4 февралендә Омск өлкәһе нең элекке начальнигы, ғәмәли статский советник (1838 й.) И. Д. Талызин Тубыл губернаһы менән  идара итә башлай. Әммә генерал-губернатор М. С. Семенов менән низағлашыуы арҡаһында,  1840 йылдың июнендә Ырымбурға  күсерелә. 1841 йылдан 1844 йылға тиклем Ырымбур губернаһында губернатор вазифаһын башҡара. Губернаторлыҡ осоронда казак һәм крәҫтиән сыуалыштарын булдырмауға өлгәшә.
Иван Талызин 1844 йылдың 14 майында Өфөлә вафат була.
Мостовка (Шегарка ҡушылдығы)
Мостовка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барби (Эльба)
Барби (Эльба) (Barby (Elbe)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 9293 кеше йәшәй. Майҙаны — 40,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 51 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39249 һәм автомобиль коды — SLK.
Путишна
Путишна — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Актай йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тура йылғаһы, инештән Тагил йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сью Графтон
Сью Графтон (Sue Taylor Grafton; ) — детектив жанрҙа ижад итеүсе Америка яҙыусыһы, детектив жанрҙың күп абруйлы әҙәби премияларына эйә булыусы. «Алфавитная серия» әҫәренең авторы булараҡ киң билдәле, унда төп персонаж булып уйҙырма Санта-Тереза ҡалаһынан  шәхси детектив Кинси Милхоун тора.
Биографияһы
Сью Графтондың атаһы Корнелиус Графтон детектив жанр авторы була. Яҙыусының атаһы ла, әсәһе лә пресвитериан миссионерҙары балалары була. Атаһы юрист, муниципаль облигациялар менән шөғөлләнгән, ә әсәһе урта мәктәптә химия уҡытыусыһы булып эшләгән. Икенсе донъя һуғышынан һуң яҙыусының ата-әсәһе  алкоголь менән бәйле проблемалары кисерә башлай, һәм Графтон былай тип һөйләй: «Биш йәштән һәм артабан миңә үҙемде үҙаллы тәрбиәләргә тура килә».
Графтон һәм уның өлкән апаһы Энн Луисвиллда үҫә, унда Сью урта мәктәпте тамамлай. Һуңғараҡ ул Луисвилл университетына (беренсе курс) һәм Көнбайыш Кентуккиҙың (хәҙер Көнбайыш Кентукки университеты) педагогия колледжына йөрөй, 1961 йылда Луисвилл университетын тамамларҙан алда, инглиз әҙәбиәте  һәм һынлы сәнғәт һәм гуманитар фәндәр бакалавры дәрәжәһен ала.
Уҡыуҙы тамамлап, Графтон ҡала дауаханаһында регистратурала, шулай уҡ Санта-Моникала һәм Санта-Барбарала кассир һәм медицина секретары булып эшләй.
1960 йылда Графтондың әсәһе эскелек һәм тәмәк тартыуҙан барлыҡҡа килгән үңәс яман шешенә операциянан һуң өйгә ҡайтҡас үҙ-үҙенә ҡул һала. Атаһы 1982 йылда вафат була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Графтондың атаһы детектив әҙәбиәтте ярата һәм үҙе лә яҙа. Ул Графтонды яҙыу һәм мөхәррирләү барышы менән таныштыра, уның яҙыусы булырға дәртләндерә. Графтон 18 йәшендә илһамланып яҙа башлай, ә дүрт йылдан һуң тәүге романын тамамлай. Ул яҙыуын дауам итә һәм тағы алты роман яҙа. Ете романының икеһе («Дения Кезиа» и «Война Лолли-Мадонна») баҫылып сыға. Һуңыраҡ Графтон үҙенең тәүге биш баҫылып сыҡмаған романдарын юҡ итә.
Беренсе романдарына танылыу алмағас, Графтон киносценарийҙар яҙа башлай. Киләһе 15 йыл дауамында ул (1973 йылдан алып 1989 йылға тиклем) телевизион фильмдар өсөн сценарийҙар өҫтөндә эшләй. Уның «Хождение по огню» фильмы  сценарийы 1979 йылда Кристофер премияһына лайыҡ була, был премия 1949 йылдан АҠШ-та продюсерҙарға, режиссерҙарға һәм китап яҙыусыларға, фильм һәм телевизион сценарийҙары өсөн бирелә.
Уның сценарийҙар яҙыу өлкәһендәге тәҗрибәһе уны хикәйәне структурлаштырыу, диалогтар яҙыу һәм эҙмә-эҙлекле ваҡиғалар булдырыу нигеҙәренә өйрәтә. Тиҙҙән Графтон нәфис әҙәбиәт яҙыуға әйләнеп ҡайтырға әзерлеген тоя. «Айырылышҡанда һәм опека ваҡытында  алты йыл  дауам  иткән әсе һуғышты»,   үҙенең элекке ирен йәрәхәтләү йәки үлтереү ысулдарын ул күҙ алдына килтерә. Уның фантазиялары шул тиклем сағыу була, уларҙы яҙып алырға ҡарар итә.
Алфавит серияһын булдырыу
1982 йылда Сью детектив «Алфавитная серия» әҫәре өҫтөндә эшләй башлай. Тәүге детектив «А» тип атала — тимәк алиби". Артабан «Б.» һәм башҡалар.  Был серияның героиняһы Кинси Милхаун. үҙенең урынын был детектив жанр йүнәлешендәге «текә» ир-егеттәр» араһында ышаныслы таба.
Графтондың әҫәрҙәре 28 илдә һәм 26 телдә баҫылып сыға. Голливудта тормош һәм эш Сьюға шул тиклем ауыр тәьҫир итә,  шуға күрә үҙенең детективтарын  хатта  үҙе үлгәндән һуң да экранлаштырырға рөхсәт итмәй. Графтон стиле өсөн ҡыҫҡа детектив уйҙырма хас. Стиле йыш ҡына «ҡыҫҡа, еңел, зирәк» тип һүрәтләнә.
Сью Графтон 77 йәшендә һөт биҙе яман шеше менән ике йыл көрәшкәндән һуң вафат була.
Бүләктәре
Сью Графтондың әҙәби ижады Эдгар По, Shamus, һәм өс тапҡыр Энтони  бүләктәре менән билдәләнгән. Ул детектив яҙыусыларҙың Америка ассоциацияһы президенты итеп һайлана. 2004 йылда яҙыусы Росс Макдональд һәм «Марло» наградаларына лайыҡ була
Рута Мейлутите
Рута Мейлутите (Rūta Meilutytė; 19 март 1997 йыл, Каунас) — Литва йөҙөүсеһе, олимпия чемпионы (2012) һәм донъя чемпионы (2013) — 100 метр дистанцияға брасс менән, вице-донъя чемпионы — 50 м брасс менән (2013), ҡыҫҡа һыуҙа донъя чемпионатының (2012) ике алтын һәм бер көмөш миҙалын яулаусы. 50 һәм 100 метрға ярыштарҙа брасс менән Донъя рекордын ҡуя. Литва тарихында йөҙөүҙә Олимпия уйындары миҙалын яулаусы берҙән-бер спортсы. Бөйөк Британия ла йәшәй һәм эшләй.
Биографияһы
Биш йәштән тренеры Гедрюс Мартиниониста йөҙөү менән шөғөлләнә башлай.
Йәйге олимпиада уйындары 2012
Олимпия уйындарында иң йәш спортсылар араһында 15 йәшлек Рута Мейлутите, өс дисциплина ҡатнашып, 2011 йылда үҫмерҙәрҙең Европа йәйге Олимпия фестивале сиктәрендә түбәндәге дисциплиналарҙа еңеү яулай: алдан үткәрелгән йөҙөштә, 50 һәм 100 метрға ирекле стилдә ярышып, ярашлы рәүештә 26-сы һәм 29-сы урындарҙы яулай, өҫтәүенә 50 метрлыҡ дистанцияла милли рекорд ҡуя. Алдан үткәрелгән 100 м брасс менән йөҙөштә спортсы яҡшы ваҡыт күрһәтә, бер ынғай милли рекорд ҡуя, ә ярымфиналда Европаның яңы рекордын ҡуя: 1.05.21. Финал уйындарында Мейлутите еңеү яулай, шулай итеп ул Литванан беренсе булып Олимпия уйындары миҙалын яулалаған йөҙөүсе, шулай уҡ һуңғы 16 йыл эсендә йөҙөү буйынса иң йәш Олимпия чемпионы.
Ғаиләһе
Атаһы — Саулюс Мейлутис. Әсәһе Ингрида 2001 йылда 34 йәшендә юл-транспорт һәләкәтендә һәләк була. Фажиғәнән һуң бер йыл үткәс, атаһы Плимутҡа күсенә, унда медицина хеҙмәткәре булып эшкә урынлаша. Ул, ҡыҙының йөҙөүгә таланты булыуын тойоп, Рутаны Бөйөк Британиялағы алдынға клубтарҙың береһе — Plymouth Leander йөҙөү клубына бирә.
Рутаның ике өлкән ағаһы бар — Маргирис һәм Миндаугас.
Лекан (Карасул ҡушылдығы)
Лекан — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карасуль йылғаһының уң ярына тамағынан 98 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Йәдитселек
Йәдитселек (جديد jadīd — «яңы», جديدية jadīdiyya — «яңыртыусылыҡ», Йәдитселек, Җәдитчелек, Jadidchilik) — Рәсәй империяһының мосолман (башлыса төрки) халыҡтары араһындағы XIX аҙағында — XX быуат башында ижтимағи-сәйәси һәм интеллектуаль хәрәкәт.
Йәдитселектең тәүге аҙымдары
Йәдитселек — ҡәҙимселек — мосолман мөхитендә ҡапма-ҡаршы тенденциялар.
XIX быуатта мосолман халыҡтары араһында — башлыса Волга буйы татарҙары һәм Ҡырым татарҙары, башҡорттар, ҡаҙаҡтар һәм хәнәфи мәҙһәбтәге башҡа халыҡтар араһында йәйелгән ижтимағи-сәйәси хәрәкәт һәм интеллектуаль хәрәкәт йәдитселек исемен ала.
Мосолмандар-реформистар төркөмө прогресс мәнфәғәте өсөн эшләүҙе маҡсат итеп ҡуя. йәдитселәр тәрбиә һәм мәғрифәтселек юлы менән эшләп, муллаларға һәм барлыҡ диндарҙарға хәҙерге цивилизация өҫтөнлөктәрен күрһәтергә тырыша. Улар европа цивилизацияһы мосолмандар алдына ҡуйған мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн «иждиһад» ҡапҡаларын асыу кәрәклегенә баҫым яһай.
Киңерәк мәғәнәлә йәдитселәр хәрәкәте мәғрифәтселек, төрки телдәрҙе һәм әҙәбиәтен үҫтереү, донъяуи фәндәрҙе өйрәнеү, фән ҡаҙаныштарын файҙаланыу, ҡатын-ҡыҙҙар тиң хоҡуҡлы булыуы өсөн тырышлыҡ һалырға саҡыра.
Йәдитселек идеологтары Ризаитдин Фәхретдинов, Мифтахетдин Аҡмулла, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев, Зәйнулла Рәсүлев, Дәрдмәнд, ШиҺабетдин Мәржәни, Хөсәйен Фәйезхан, Исмәғил Гаспринский, Бигеев, Муса Бигеев, Ырымбур, Өфө һәм Ҡаҙан ҡалаларынан башҡа мосолман руханиҙары була.
Урта Азияла (Төркөстанда) йәдитиселек вәкилдәре Мүнәүүәр Кары Әбдүрәшидханов, Мәжид Ҡадыри, Абдулла Ҡадыри, Әбдерәүеф Фитрат, Мәхмүд Бәхбүди, Фәйзулла Хожаев, Сәйднасир Миржәлилов, Хожи Муин Шөкруллаев һәм башҡалар.
Сәйәси ҡараштары
Йәдитселәр Европа һәм Осман империяһының «йәш төрөктәр» хәрәкәтенең сәйәси ҡараштары йоғонтоһона ныҡ бирелгән, бигерәк тә конституцион идеялар өҫтөнлөк итә. Уларса, Ислам парламентаризмға ҡаршы килмәй, киреһенсә, Ҡөрьән һәм сөннәт йәмәғәтселек менән (Шура менән) бергә тикшереп ҡарарҙар ҡабул итергә тейеш. Тимәк, парламент эшендә лә ҡатнашырға кәрәк. Әлегәсә Ислам тип эш алып барыусылар идеаль мәҙәниәт төҙөй алмаған, тимәк бөгөнгө дин әһелдәрен камил белемле тип булмай, шуға күрә социаль ҡоролош принциптарын яңынан ҡарап, үҙгәртеп, заман заңына ярашлы итеп үҫештерергә кәрәк.
Төрки‑мосолман зыялылары мөхитендә мосолман йәмғиәтен модернизациялау йәһәтенән бер аҙ айырымланған өс ағым була. Иҫке ҡарашлыраҡ булған йәдитселәр (И.Гаспринский, Ғ.Ибраһимов) (уң ҡанат) мосолман халыҡтарының тупланыуы, уларҙың мәҙәни кимәлен күтәреү, мосолмандарҙың дини эштәренә идара итеүҙе либералләштереү һәм мәктәпте реформалау йәһәтенән эш итә. Уларҙың сәйәси эшмәкәрлеге юғары власҡа мөрәжәғәт, петициялар яҙыу, дини‑мәҙәни мәсьәләләр күтәргән мосолман ҡоролтайҙарын йыйыу менән сикләнә. Улар «Тәржемән», «Өлфәт» гәзиттәре, «Мәғлүмәт мәхкәмәи шәрғиә әл‑Ырынбургиә» журналы кеүек матбуғат баҫмаларында үҙ ҡарашын белдерә.
Икенсе ағым — мосолман либерализмы (үҙәк), уның башында башлыса урыҫ телле һәм Европала белем алған төрки телле интеллигенция (С. С.Йәнтүрин, С. Д.Мәҡсүтов, Ш. Ш. Сыртланов, Ҡ.Б.Тәвкилев, Ә.Ә.Әхтәмов һәм башҡалар) тора, улар Рәсәй мосолмандары өсөн мәҙәни‑милли автономия булдырыу сәйәси маҡсаты ҡуя. Үҙәк вәкилдәре Рәсәй мосолмандары союзын, Дәүләт думаһының мосолман фракцияһын, 1‑се Бөтә Рәсәй мосолмандары съезында «унитаристар» төркөмөн, Милләт мәжлесенең «төркиселәр» фракцияһын ойоштора. «Әл-Ғаләми әл‑Ислами» (ҡара: Мосолман ваҡытлы матбуғаты), «Ваҡыт», «Тормош» гәз., «Шура» ж. үҙәк позициялары яҡлы була.
Йәдитселектең һул ҡанатына милли‑демократик интеллигенция (И. С. Алкин, Ә.Ә.Вәлидов, Ғәлимйән Ибраһимов һ.б.) инә, быларҙың сәйәси ҡараштары Беренсе донъя һуғышы, Граждандар һуғышы йылдары мөхитендә барлыҡҡа килгән булған. Улар 1‑се Бөтә Рәсәй мосолман съезында «федералистар» төркөмөн тәшкил итә, Милләт мәжлесенең «территориясылар» фракцияһын ойоштора. Шуға ҡарамаҫтан, мосолман либерализмы киң ҡатламдарҙа хуплауға эйә булмай, сөнки Урал-Волга буйы мосолмандарының төп өлөшө (башлыса крәҫтиәндәр) ҡәҙимге тәртиптәргә тоғро ҡала һәм көнбайыштан килгән яңылыҡтарҙы ҡабул итмәй, шулай уҡ ХХ быуат башында Урал‑Волга буйы мосолман төркиҙәре араһында этномилләттәргә берләшеү процесы әүҙемләшә.
Дәүләт Думаһының дүрт саҡырылышына мосолмандар ҙа һайлана (1907—1917). Был депутаттар мосолман фракцияһы төҙөй. Тик 1906 йылда Думаны тараталар һәм артабан закон Думала башҡа милләт кешеләрен кәметеү маҡсатында үҙгәртелә.
Бохара ханлығында йәдитселәрҙең революцион-демократик ҡанаты «йәш бохаралар» хәрәкәтен барлыҡҡа килтерә.
1917 йылғы революциянан һуң йәдитселәрҙең бер өлөшө совет власын таный, икенселәр милли автономиялар булдырыу өсөн көрәшә, кемдәрҙер баҫмасылыҡта, аҡтар хәрәкәтендә ҡатнаша һәм һуңынан сит илгә китә.
Йәдитселек һәм мәғариф
Хәрәкәт мәктәптәр мәҙрәсәләрҙә хәрефтәрҙе ҡысҡырып әйтеп, тауышланып өйрәнеү — «усул-йәдит» (йәдит ысулы) ҡулланыу хәрәкәте башланыу менән бәйле. Мәғариф өлкәһендә реформа башлана, уның инициаторы булып И. М. Гаспринский сығыш яһай. Уның нигеҙендә мәктәптәрҙә һәм мәҙрәсәләрҙә уҡырға өйрәтеүҙең яңы (фонетик) ысулын, донъяуи фәндәрҙе (урыҫ теле, арифметика, тәбиғәт белеме, география һәм тарих нигеҙҙәре һәм башҡалар), уҡыусыларҙы туған телендә уҡытыуҙы индереү; аныҡ уҡыу йылы һәм белем биреүҙең класс‑дәрес системаһын булдырыу;уҡыу-яҙыуға өйрәтеүҙе 3—5 йылдан бер йылға ҡалдырыу ята.
Йәдитиселектә дини фанатизм тәнҡитләнә, улар иҫкергән дини мәктәптәрҙе милли донъяуи мәктәптәр менән алмаштырыу, фән һәм мәҙәниәт үҫеше, туған телдә гәзит сығарыу, мәҙәни-ағартыу учреждениелары асыу өсөн сығыш яһай, тап шул йәмғиәттә демократик көстәрҙе тупларға булышлыҡ итә. Өфө губернаһында «Ғосмания» (1890башында), Ырымбур губернаһында — «Хөсәйениә» мәҙрәсәләрендә яңы ысул индерелә.
Беренсе башҡорт һәм ҡаҙаҡ уҡытыусылары Хөсәйеновтар («Хөсәйениә») мәҙрәсәһендә уҡып сыҡҡан була, шулай уҡ йәдит уҡыу йорттарында Ҡаһирә, Истанбулдың реформаланған мәҙрәсәләрен, Баҡсаһарай һәм Ҡасимов педагогик курстарын тамамлаусылар уҡытҡан.
Фазлыев Ғәли Хажи улы
Фазлыев Ғәли Хажи улы (17 сентябрь 1912 йыл — 18 ноябрь 1995 йыл) — уҡытыусы, комсомол һәм партия органдары хеҙмәткәре, журналист. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, хәрби корреспондент, гвардия өлкән лейтенанты. Туймазы ҡалаһының 1-се интернат-мәктәбендә 21-се гвардия Невель уҡсылар дивизияһының Хәрби дан музейын ойоштороусы. 1-се дәрәжә Ватан һуғышы һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры. Смоленск (1973) һәм Туймазы ҡалаларының (1994) почётлы гражданы.
Биографияһы
Ғәли Хажи улы Фазлыев 1912 йылдың 17 сентябрендә хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Туймазы районы Бәтке ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, алты туғаны араһында иң олоһо була. Аталары Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша, немецтәрҙә әсирлектә булып, өйөнә 1919 йылда ғына ҡайта.
1920 йылда Ғәли беренсе синыфҡа уҡырға бара. Дүртенсе синыфты тамамлағас, тәүге пионерҙарҙың береһе булараҡ, уны уҡыу өйөнә мөдир итеп ҡуялар. Ул күрше ауылдарҙа "ҡыҙыл мөйөш"тәр ойоштора.