cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Форсселиус Элизабет
Биографияһы
Уның уңышлы ролдәре: Анна "Siri Brahe och Johan Gyllenstierna"ла (1790 һәм 1788); Лессингтың «» төп ролдә (1793); Глюктың «Армида»һында Сидониия (1786—1787); Хеффнерҙың «»һында Исмена (1787—1788); Фаварҙың «Soliman II eller de tre sultaninnorna»һында Делиа (1789—1790); Хеффнерҙың Ысынбарлыҡ (1793—1794); Хеффнерҙың "Renaud"ында Армида (1800—1801) һәмФридрих Гальмдың «Гризельда»һында маркиза (1809—1810).
Элизабет Форсселиус 1850 йылдың 15 февралендә вафат була.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
СССР етәксеһе Иосиф Сталин 1929 йылды «Бөйөк һынылыш» йылы тип ҡылыҡһырлай. Был йылда эске сәйәси һәм иҡтисади курсында ил НЭП-тан баш тартыу, тиҙләтелгән коллективлаштырыу һәм индустриялаштырыу менән бәйле бик ҙур үҙгәрештәр кисерә.
Шулай уҡ 1929 йылда дингә ҡарата дәүләт сәйәсәте лә үҙгәрә. Ошо ваҡыттан Совет дәүләте ниндәй булһа конфессиялар менән «яҡшатланыуҙы» тулыһынса туҡтата. Өлөшләтә либерәлләштереү хас булған «Дин НЭП-ы» бөтөрөлә, дингә ҡаршы көрәш көсәйә. Әйткәндәй, дәүләттең дингә ҡаршы йылдан-йыл ҡатылана бара.
Дин менән көрәштә пропаганда яйлап икенсе планға күсә һәм дини ойошмалар һәм динлеләргә ҡаршы репрессиялар менән асыҡ көрәш урынына әүерелә. 1932 йылдан алып 1937 йылға тиклем осор сиркәү тарихында «аллаһыҙ бишйыллыҡ» исемен осраҡлы ғына алмай.
Пропаганда
1920-се йылдарҙың аҙағы — 1930-се йылдар башы Бөтә Союз дингә ҡаршы «Аллаһыҙҙар союзы» йәмғиәте эшмәкәрлегендә иң аяныслылары була. Ошо ойошма яҡлауы менән төрлө дингә ҡаршы баҫмалар сыға («Аллаһыҙ» гәзите, «Аллаһыҙ», «Дингә ҡаршы кеше», «Һуғышсан атеизм», «Ауыл аллаһыҙы», «Йәш аллаһыҙ» журналдары), улар СССР халыҡтарының төрлө телдәрендә баҫтырыла, күмәк саралар ойошторола — лекциялар, демонстрациялар, диспуттар, «дингә ҡаршы пасхалар» һәм башҡалар. Йәмғиәттең заводтарҙа, фабрикаларҙа, колхоздарҙа, уҡыу йорттарында тиҫтәләгән мең беренсел ячейкалары була.1936 йылға ҡарата ойошмала 5 миллиондан ашыу кеше торһа, йәш аллаһыҙҙар отрядтары 2 миллион бала тәшкил итә.
1929 йылда Аллаһыҙҙар союзының II съезына 1200 делегат һайлана. Съезда телмәр менән Бухарин, Луначарский, Максим Горький, Демьян Бедный, Владимир Маяковский сығыш яһайҙар. Съезд дингә ҡарата тейелгеһеҙ ҡарашын белдерә. Мәҫәлән, шағир. В. Маяковский үҙенең телмрен ошондай өндәү менән тамамлай: ''«Иптәштәр, ғәҙәттә уларҙың революцияға тиклемге йыйылыштары һәм съездары „Алла менән“ тигән һүҙҙәр менән тамамлана ине, — бөгөн съезд „аллаға“ тигән һүҙҙәр менән тамамланасаҡ. Бына бөгөнгө яҙыусының лозунгы»''. Съезда ойошманың исемен «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» тип үҙгәртә.
Съезд йомғаҡтары ил төбәктәре буйынса таратыла. 1929 йылдың 13 декабрендәге ВКП(б)-ның Владивосток ҡала комитетының «Дингә ҡаршы пропаганда тураһында» тигән циркулярында ошолай яҙыла: «Әлеге ваҡытта бдингә ҡаршы фронты хәрби фронт булып тора, һәм беҙ үҙебеҙҙең эште киң йәйелдерергә тейешбеҙ». Баптист пресвитеры Г. П. Винс, әсәһенең хәтирәләре буйынса, «аллаһыҙ пасха» үткәреүен ошолай тасуирлаған:
1928 йылда пасха йәкшәмбәһендә баптистарҙың һәм молокандарҙың Благовещенскиҙың үҙәгендә урынлашҡан ғибәҙәт йорттарына яйлап бер нисә йөк машинаһы килеп туҡтаны. Машиналарҙа сағыу шут костюмдарына кейенгән бик күп йәш кешеләр ине: кемеһелер сепрәк ҡойроҡло шайтандарҙы кәүҙәләндерһә, икенселәре — ҡанатлы аҡ фәрештәләрҙе, ә бер ҡара балахон кейемдәге мөгөҙлө иблисты кәүҙәләндерә ине. Шулай уҡ тулы рухани кейемдә православие дин әһелдәре булып кейенгәндәр бар ине, ә ҡайһы берҙәре оҙон ҡара кейемдәрҙәге монах һәм монахиня булып кейенгәндәр ине. Улар бөтәһе лә ҡысҡырып көләләр, ҡыланалар һәм бейейҙәр, йөк машиналарының борттары төшөрөлгән һәм ҡыҙыл туҡыма менән тышланған ине.
Машиналар яйлап ҡына ҡәҙимге кейемдәрҙәге егеттәр һәм ҡыҙҙар, комсомолдарҙың ҙур өйөрө оҙатыуында ҡала буйлап баралар. Улар бөтәһе лә шарҡылдап көләләр һәм дингә ҡаршы лозунгтар ҡысҡыралар: «Алла юҡ!», «Дин — халыҡ өсөн әфиүн!», «Алланы долой!». Башта был процессия молокандарҙың бик ҙур 1500 кеше һыйырлыҡ таш ғибәҙәт ҡылыу бинаһы алдында туҡтаны. Әммә был ваҡытта молокандарҙың йыйылышы тамамланған булып сыҡты, бөтәһе лә ҡайтып киткән ине. Процессияла ҡатнашыусылар буш бина алдында бер нисә дингә ҡаршылозунгтар ҡысҡырҙы ла, артабан киттеләр. Баптистарҙың ғибәҙәтханалары ла шулай уҡ ҙур, 1000 кеше һыйырлыҡ, ине. Ул 1910 йылды уҡ капиталь рәүештә, эре, йыуан бүрәнәләрҙән төҙөлгән. Машиналар туҡтаны, ҡоторған өйөрҙөң бер өлөшө ғибәҙәтхананың ишек алдына бәреп инде һәм ҡысҡыра башланы: «Баптистар! Етәр намаҙ уҡырға! Диспутҡа сыҡ! Алла юҡ!» Әммә бер кем сыҡманы, пасха гимны йыры ғына ишетелә ине: «Ул тере! Ул тере! Ул Үҙе менән үлемде еңде» !
Әммә баҫымға ҡарамаҫтан дингә ҡаршы пропаганда тейешле һөҙөмтәләр алып килмәй. 1937 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ҡала халҡының 1/3 өлөшө һәм ауыл халҡының 2/3 өлөшө үҙҙәрен динлеләр тип күрһәтә (аноним түгел). Сиркәү тарихсыһы протоиерей Владислав Цыпиндың мәлүмәттернә ярашлы, тап халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» сафтарын чекистар яғынан «таҙартыуға» дусар итә. Хәйер, 1932—1933 йылдарҙан башлап был ойошманың эшмәкәрлеге тайпылышһыҙ аҫҡа ҡарай тәгәрәй: властар был ойошманың хәжәтен күрмәй башлай, дин менән «мәғрифәт» ысулдарына ҡарағанда туранан-тура репрессияларҙы өҫтөн күрә башлай.
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
Дини ойошмалар менән көрәшеүҙең төп ысулы — ғибәҙәтханалар биналарын, ғибәҙәт йорттарын, мәсеттәрҙе, синагогтарҙы конфискациялау, дини ойошмаларҙы һәм союздарҙы дәүләт теркәүенән мәхрүм итеү, уҡыу йорттарын һәм баҫмаларҙы ябыу, шулай уҡ сиркәү стеналарынан тыш ниндәйҙер әүҙемлекте тыйыу.
1930 йылға тиклем ниндәй булһа сиркәүҙе ябыу өсөн РСФСР Үҙәк һайлау комиссияһы Президиумы ҡарамағындағы Мәҙәни эштәр буйынса комиссияның ризалығы талап ителә. Был ғибәҙәтханаларҙың күпләп ябылыуына юл ҡуймай. 1929—1930 йылдар башында дини ойошмалар һәм дин әһелдәре хоҡуҡтарын етди сикләгән һәм урындағы властарға сиркәүҙәрҙе ябыу рөхсәтенә эйә булыу буйынса бер нисә норматив акт ҡабул ителә. Бынан һуң дини биналарҙы ябыу һәм һүтеү кампанияһы киң ҡолас ала.
Тырбылью
Тырбылью — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Вангыр йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1929 йылдың 8 апрелендә Бөтә Рәсәй Үҙәк һайлау комиссияһының һәм РСФСР-ҙың Халыҡ комиссарҙы Советының «Дини берләшмәләр тураһында» тигән Ҡарары сыға (һылтанма). Әлеге документ (уға һуңыраҡ индерелгән өҫтәмәләр һәм үҙгәрештәр менән) СССР-ҙа Совет власы бөткәнгә тиклем дини тормошто көйләгән төп хоҡуҡи акт була.
Яңы документ ғибәҙәтханаларҙың, монастырҙарның, намаҙ йорттарының, мәсеттәрҙең һәм синагогаларҙың дини хеҙмәткәрҙәренең эшмәкәрлеген, шулай уҡ дин тотоусыларҙың йәшәү урынын сикләй. Үҙ-ара ярҙам кассаларын, кооперативтарҙы, етештереү берекмәләрен ойоштороу һәм, дини хәжәттәрҙе үтәүҙән тыш, уларҙың ҡарамағында булған мөлкәтте башҡа төрлө маҡсаттар өсөн ҡулланыу; үҙ ағзаларына матди ярҙам күрһәтеү; махсус балалар, үҫмерҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар өсөн намаҙ һәм башҡа йыйылыштар, шулай уҡ дөйөм библия, әҙәби, ҡул эштәре, хеҙмәт, дингә уҡытыу, башҡа йыйылыштар, төркөмдәр, тәүңәрәктәр, шулай уҡ экскурсиялар һәм балалар майҙансыҡтары ойоштороу, китапханалар һәм уҡыу йорттарын асыу, санаторийҙар һәм дауалау ярҙамын ойоштороу тыйыла.
Тырбылью
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1929 йылдың майында XIV Бөтә Рәсәй Советтар съезында РСФСР Конституцияһы 4-се статьяһының яңы редакцияһы ҡабул ителә: «дин азатлығы һәм дингә ҡаршы пропагандалау» урынына «Дин тотоу һәм дини пропаганда азатлығы» таныла, был динлеләрҙе башҡа граждандар менән тигеҙ булмаған хәлгә ҡуя. Ниһайәт, СССР Халыҡ Комиссарҙары Советы 1929 йылдың 21 майында «Хеҙмәт тураһында закондар кодексы ҡулланырға тейеш кулак хужалыҡтары билдәләре» тигән ҡарар ҡабул итә, унда кулак хужалығы билдәһенең береһе итеп дин әһелдәре хужалығы булыуы иғлан ителә.
Олонхо
Олонхо (Олоҥхо) — саха халҡының героик эпосы.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1929 йылдың 8 июнендә СССР-ҙың Хеҙмәт халыҡ комисариаты 188 -се циркуляры буйынса төрлө дини ғибәҙәттәрен хеҙмәтләндереүселәр, ниндәй булһа ла эш хаҡы алыусылар (мәҫәлән, йыраусылар, регенттар, псалом башҡарыусылар, Сиркәү советтарында канцелярия хеҙмәткәрҙәре һәм башҡалар) социаль страховкалау, шулай уҡ пенсия (ҡарауылсылар, мейес яғыусылар, дини культ биналарын төҙөүселәр һәм ремонтлаусыларҙан, шулай уҡ сиркәү мәктәптәрендә революцияға тиклем дини булмаған предметтарҙы уҡытҡан уҡытыусыларҙан тыш) өсөн ҡаралмай.
Олонхо
10 000—20 000 (һәм унан да күберәк) шиғыр юлынан торған олонхо риүәйәтсе һәм сәсәндәр тарафынан һөйләнә. 2005 йылда ЮНЕСКО олонхоны «кешелектең материаль булмаған мираҫы һәм телдән һөйләнгән матур әҫәре» тип иғлан итте.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
РСФСР НКВД-ның 1929 йылдың 14 октябрендәге «Рухани әһелдәренең ЗАГС органдарында тейешле ваҡиғаларҙы теркәгәнгә тиклем дини йолаларҙы башҡарыу өсөн яуаплылығы өсөн» исемле циркулярында культ хеҙмəткəренә никах йәшенә етмәгәндәргә никахлашыу йолаларын үткәреү, йолаларҙы башҡарыу тураһындағы справкаларҙы (суҡындырыу, сөннәткә ултыртыу, ерләү, никахлашыу) биреү тыйыла; әлеге ҡағиҙәләрҙе боҙған өсөн Енәйәт кодексының 125 статьяһына ярашлы 6 айға тиклем мәжбүри эштәр йәки 700 һумға тиклем ҡарала (һылтанма) 1930 йылдың 26 ғинуарында РСФСР Бөтә Союз Башҡарма комитеты Президиумының культтар буйынса Комиссия сиркәүҙәрҙе ябыу тураһында ҡарарҙар ҡабул итеү тәртибен үҙгәртә. Бынан һуң ғибәҙәт бинаһын ябыу тураһында ҡарарҙы край һәм өлкә исполкомдары ҡабул итәләр, ә диндарҙар мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса комиссияға уларҙың ҡарарҙарына ялыу биреү хоҡуғына ғына эйә була. Ошо мәлдән дини биналар күпләп ябыла һәм емерелә башлай.
Олонхо
Иң оҙон олонхо ете төн буйы һөйләнә. Киң билдәле олонхо «Дьурулуйар Ньургун Боотур». (lang-en|«Nyurgun Bootur the Swift») 36 000 шиғыр юлынан тора.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1930 йылдың 11 февралендә СССР Үҙәк һайлау комиссияһы һәм СССР-ҙың халыҡ Комиссарҙары Советы «Контрреволюция элементтарына ҡаршы көрәш тураһында дини ойошмаларҙың етәксе органдарында» исемле ҡарар сығара, уға ярашлы дини берекмәләрҙе теркәү өсөн уларҙан «кулактарҙы, лишенецтарҙы һәм башҡа совет власы дошмандарын» сығарырға һәм артабан был органдарға күрһәтелгән кешеләрҙе индермәҫкә тәҡдим итә. Тиҙҙән диндарҙарҙы эҙәрлекләүгә ҡаршы күмәк сығыштар башлана, улар ҡайһы бер осраҡтарҙа мәжбүри коллективлаштырыуға ҡаршы протестар менән ҡушылып китә. 1930 йыл дауамында ғына СССР-ҙа дини нигеҙендә 1487 массауи сығыш яһау теркәлә (уларҙың күбеһе 1930 йылдың мартында — 514 һәм 1930 йылдың апрелендә һәм сығыш — 391 сығыш). И. В. Сталиндың «Уңыштарҙан баш әйләнеү» мәҡәләһенән һуң властар бер аҙ ташламаларға баралар. б. Мәҫәлән, 1930 йылдың 13 октябрендә священниктарҙы кулактарға тиңләү нормаһы бөтөрөлә.
Олонхо
Олонхо — төрки халыҡтарҙың иң боронғо эпостарының береһе, саха халҡының эпик традицияларын берләштергән эпостарҙың төп эпосы. Бөгөн Рәсәй Федерацияһының Алыҫ Көнсығыштағы Саха Республикаһында был сәнғәт тергеҙелә.
Йырсы һәм хикәйәсе тарафынан һөйләнгән поэтик хикәйә ике өлөштән тора: эпостың йырланған өлөшө, цитаталарҙан торған проза менен алышына.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
Тарихсы Татьяна Никольская билдәләүенсә, православиела ҡорам ябылыу менән общинаның эшмәкәрлеге лә туҡтатылһа, протестанттар йыш ҡына «подпольеға китәләр» һәм йыйылыштарының урындарын йәшерә башлайҙар. Ошо менән бәйле сектанттарҙы асыҡлау өсөн урындарҙа «Һуғышсан аллаһыҙҙар союзы» ячейкалары йәлеп ителә.
Олонхо
Һөйләүсе йомарт телле һәм импровизация оҫтаһы булырға тейеш. Эпопея боронғо һуғышсылар, аллалар, рух һәм хайуандар тураһында легендалар һөйләй, әммә хәҙерге заманға күсмә тормош тарҡалыуы тураһында мөрәжәғәт итә. Һәр замандың бай репертуарлы сәсәндәре булғанға күрә, Олонхоның күп төрлө варианттары осрай. Йола ғаиләлә күңел асыу һәм белем биреү сараһы буларак таралған. Сәйәси тотораҡһоҙлоҡ ваҡытында, ауыр климатик һәм географик шарттарҙа йәшәү өсөн көрәшкән бәләкәй халыҡтың йәшәү рәүешенең танытмаһы булып саха халҡынын дини ҡарашын сағылдыра.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1929 йылдың 31 декабрендә Бөтә Союз Үҙәк һайлау Президиумы ҡарамағындағы культ мәсьәләләре буйынса комиссияһы ҡыңғырау тауышын көйләү турыһанды закон ҡабул итә, уға ярашлы «өҙлөкһөҙ етештереү аҙнаһына күсеүгә бәйле эшсәндәрҙең хеҙмәтенә һәм ялына ҡамасаулаған ҡыңғырау тауышын көйләү йәки туҡтатыу тураһында ҡәнәғәтләндереү маҡсатында», әммә, тик сәйәси маҡсатҡа ярашлылыҡтан сығып, предприятиеларҙың күпселеге өҙлөкһөҙ етештереү аҙнаһына күскән ҡалаларҙа һәм ҡала тибындағы ҡасабаларҙа, ә шулай уҡ ҙур сауҙа-сәнәғәт ауылдарында тормошҡа ашырылырға тейеш булған. Бөтә ҡыңғырауҙарҙы бер юлы ҡағыу бөтөнләй тыйыла. 1931 йылдың 16 майында ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы культтар мәсьәләләре буйынса Комиссия директив органдарына ғибәҙәт биналарынан ҡыңғырауҙар бронзаһын ваҡ тәңкәләр яһау өсөн ҡулланыу күҙаллана, әммә был фактты күмәк кеше араһына сығармау шарты менән. Ҡыңғырауҙарҙы иретеү план тәртибендә ойошторола. Мәҫәлән, 1930 йылдың 8 октябрендә СССР ВСНХ-һы СССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советына «ҡыңғырау тауышы тыйылған» ҡалаларҙа ҡыңғырауҙарҙы йыйып алыу тәҡдимен индерә, 1930 йылдың октябрь-декабрь айҙарында яҡынса 25 мең тонна ҡыңғырау тартып алыу планлаштырыла. Һуңынан 1930 йылдың 14 ноябрендәге РССР-ҙың Халыҡ Комиссарҙары Советының 122.877с йәшерен ҡарары сыға, уны край (өлкә) башҡарма комитеттарына, автономиялы республикаларҙың Халыҡ Комиссарҙары Советтарына һәм автономиялы өлкәләр башҡарма комитеттары рәйестәренә ебәрәләр, уға ярашлы «беҙҙең сәнәғәт ихтыяжы» (иң тәүге нәүбәттә быға тиклем импорт баҡырынан һуғылған ваҡ тәңкәләр һуғыу өсөн) һылтауы менән «артыҡ ҡыңғырауҙарҙы тартып алыу» ҡарала. Урындарҙа властар ҡыңғырауҙарҙы ғына тартып алыу менән сикләнмәй. Мәҫәлән, Көнбайыш өлкәһендә ҡала зыяраттарынан металлоломға, «бөтә хужаһыҙ тимер рәшәткәләрҙе һәм һәйкәлдәрҙе юҡ итеү» буйынса ҡарар сыға. 1929 йылдың октябрендә Көнбайыш өлкәһендә ҡыңғырауҙарҙың дөйөм ауырлығы 3652 тонна тәшкил итһә, 1935 йылдың 1 ғинуарына — — барыһы 692 тонна ғына.
Олонхо
XX быуаттағы үҙгәртеп ҡороуҙар Саха Республикаһындағы эпик йолаларҙы ҡурҡыныс аҫтына ҡуйҙы. Шулай ҙа, өйрәнеүселәр аҙ булыуға ҡарамастан, үҙгәртеп ҡороу йылдарында Олонхоға ҡыҙыҡһыныу артты.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1931 йылда бөтә Союз күләмендә зыяраттарҙы бөтөрөү законлаштырыла. ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы культтар буйынса 1931 йылдың 16 октябрендә инструкция ҡабул итә, күрһәтмәлә зыяраттарҙың ябыу һәм ҡәберташ һәйкәлдәрен алып ташлау тәртибе аңлатыла: дини ойошмалар тарафынан ҡуйылған ҡәберташ һәйкәлдәре һәм ҡоймалар культ мөлкәте тип иҫәпләнә һәм улар дәүләт фондына өарай тип һанарға тәҡдим ителә.
Олонхо
Рәсем сәнғәтендә Олонхо
Рәссамдар ижадында олонхо халыҡ фольлоры һәм әкиәт образдары менен берлешә.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
1930-сы йылдар уртаһынан ҡыңғырауҙарҙы алып ташлау ғәҙәттә халыҡтың рөхсәтенән тыш башҡарыла. Ҡайһы бер осраҡтарҙа бындай ғәмәлдәр крәҫтиән болаларына алып килә (1935 йылдың 20-24 ғинуарҙа Горький крайы Вознесенск районы Суморьево ауылында; 1935 йылдың 27 июнендә Суздаль районы Омутск ауылында; 1937 йылдың 29 июнендә Гусь-Хрустальный районы Губцево ауылында һәм башҡалар) ауыл Губцев гусь-хрустальный һәм райондарында һ. б.). . НЭП-ты бөтөрөү алдынан большевиктар шәхси эшҡыуарлыҡты ҙур һалымдар менән бөтөрөргә булалар, коммерция эшмәкәрлеге үҙ мәғәнәһен юғалта йәки бер ниндәй ҙә табыш килтермәй. Ошо уҡ ваҡытта дини ойошмалар коммерция предприятиеларына тигеҙләнә, рухани әһелдәр эшҡыуарҙарға. Һалымды түләмәгән өсөн дини әһелдәрен ҡулға алалар. ә уларҙың мәхәлләләре ябыла.
Олонхо
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Нимнгакан
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Дини ойошмаларға ҡаршы көрәш
Тарихсы Дмитрий Поспеловский иллюстрация сифатында архивтағы ҡулға алынған священниктың ҡыҙы М. П. Крылованың хатын килтерә, хат М. И. Калининға тәғәйенләнгән (19.11.1930 й.): ''«Атайымды — Кострома округы Боршовск сиркәүе священнигын…бер айҙан ашыу элек ҡулға алдылар». Сәбәбен әйтмәнеләр, хәбәр юҡ. Ғаилә таланған, хатта толопто тартып алдылар. «Беҙҙең өҫтән эшләнгән башбаштаҡлыҡтарҙан һуң, мин рәйес Роговтан, беҙгә нишләргә хәҙер, тип һорағайным, ул, иң яҡшыһы берәй мужикка һөйәркә булып барығыҙ, тине». Ауырыу әсәйем, сирле үҫмер һеңлем, 10 йәшлек ҡустым һәм ошо хатты яҙыусы 24 йәшлек ҡыҙ бер ниндәй мөлкәтһеҙ һәм аҡсаһыҙ ҡалды. Уның хатынан күренеүенсә, улар аслыҡ үлеменә дусар ителгәндәр.''
Ошо эш буйынса ВЦИК-тың һорауына округ прокурорының яуабы үҙенсәлекле: "Крылов ғәҙел ҡулға алынған һәм ОГПУ тройкаһы…ҡарары буйынса 5 йылға концлагерға һөрөлгән, сөнки крәҫтиәндәрҙе «урыҫ сиркәүҙәрен ябырға теләгән йәһүдтәр ойошторған». колхоздарға инмәҫкә өгөтләгән.
1928—1929 йылдарҙа протестант конфессиональ журналдар баҫтырыла («Баптист», «Украина баптисты», «Евагелист», «Благовестник»). 1929 йылда йәшәүҙән туҡтаған Библия курстар ойошторола Ленинградта И. С. Проханов ойошторған Библия курстары туҡтатыла. Шул уҡ йылда СССР федератив баптистар союзы ябыла. Күпмелер ваҡыттан ул ҡабаттан тергеҙелә, әммә баптистарҙың лидерҙары ҡулға алынғас, бөтөнләй ябыла. Хәйер, Бөтә Союз инжил христиан советы уның етәкселәре ҡулға алыныуға ҡарамаҫтан, ҡыйынлыҡтар менән үҙ эшен дауам итә.
Ошоға оҡшаш хәл православие сиркәүендә лә күҙәтелә, мәҫәлән, митрополит Сергий (Страгородский) етәкләгән Ваҡытлыса Патриарх Изге Синоды 1935 йылдың май айында ябылырға мәжбүр була. Унан ике аҙна элек Изге Синод ябыла. 1937 йылда, руханиҙарға ҡаршы массауи репрессиялар һөҙөмтәһендә сиркәүҙең административ аппараты юҡҡа сығарыла (тулыраҡ «Руханиҙар һәм диндарҙарға ҡаршы репрессиялар» бүлегендә).
Диндарҙарға ҡаршы золом
1920-се йылдар аҙағынан дин әһелдәрҙе һәм дини активистарҙы ултыртыу һәм атып үлтереү тулҡыны көсәйә башлай. 1930 йылдың 15 февралендә Хөкүмәттең «Контрреволюцион элементтарға ҡаршы көрәш тураһында дини берләшмәләренең етәксе органдарында» исемле ҡарары урындағы власть органдарына дини общиналар етәкселәре артынан контролде көсәйтергә, активтан «совет ҡоролошона дошмандарса мөнәсәбәттә булғандарҙы» ҡыуырға ҡушыла. Мәҫәлән, НКВД УГБ 1930-сы йылдарҙа «сиркәүселәргә һәм сектанттарға» ғәйепләү хөкөмөн сығарыу өсөн төп сәбәбтәрҙе билдәләй: халыҡ араһында динде пропагандалау; совет ҡала учреждениеларына, ауыл советтарына үтеп инеү; партия һәм дәүләт мәҙәни сараларына ҡаршылыҡ; дәүләт һалым сәйәсәтенә ҡаршы агитация; контрреволюцион, провокацион хәбәрҙәр таратыу; контрреволюциион аҡ эмигранттар ойошмалары һәм сит илдәр разведкалары менән бәйләнеш һәм башҡалар.
«Динселәргә» ҡаршы репрессиялар пигы 1937—1938 йылдарҙағы Оло террор осорона тура килә. 1937 йылда НКВД-ның 00447-се йәшерен оператив бойороғо сыға, уға ярашлы «сиркәүселәр һәм секта активистары» «советтарға ҡаршы элементтар» тип иғлан ителәләр. 1937 йылдың авгусында әлеге бойороҡ тормошҡа ашырыла башлай. Әммә 1937 йылдың октябрендәге ВКП(б) Үҙәк Комитеты пленумында СССР Юғары Советына һайлауҙар өсөн дини ойошмаларҙың хәүефлеге тураһында бәхәс ҡуба. шуның менән бәйле пленум НКВД-ның «яҡын көндәрҙә сиркәү һәм сектант контрреволюцион активын тар-мар итеүҙе» тәьмин итеүҙе тәҡдим иткән директиваны ҡабул итә.
Ежов был һандарға ҡарата үҙенең аңлатмаһында былай тип яҙа: ''«Беҙҙең оператив саралар һөҙөмтәһендә тулыһынса тиерлек православие сиркәүе епископаты юҡҡа сығарылды, был күпселек осраҡта сиркәүҙе көсһөҙләндерҙе һәм тарҡатты. <…> Поптар һәм дин таратыусыларҙың һаны ике тапҡырға кәмене, былар шулай уҡ сиркәүҙең һәм сектанттарҙың тарҡалыуына булышлыҡ итергә тейеш»''. Ежов фекере буйынса, православие «сиркәүселәре» (тихоновсылар, обновленецтар, григорианецтар), йәнәһе, хәҙер «сектанттар» менән берлектә эш иткәндәр һәм «советтарға ҡаршы берҙәм фронтын булдырыуҙы үҙенең бурысы» итеп ҡуйғандар. Ежов яҙмаһының нәшер ителмәгән өлөшөндә иҫән ҡалған дини структураларҙы чекист әҙәбиәте менән тулыландырырға кәрәклеге тураһында (күрәһең, Сталин тарафынан хупланған) тәҡдимдәр бар.
Кесе ПАй-Пудына
Кесе ПАй-Пудына — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло ПАй-Пудына йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
Диндарҙарға ҡаршы золом
Өҙлөкһөҙ ҡулға алыуҙар, ултыртыуҙар, атып үлтереүҙәр 1937—1938 йылдар дауамында һуҙыла. Әлеге ваҡытта репрессиялар тураһындағы архив документтарының төп өлөшө тикшеренеүселәр өсөн ябыҡ булғанға күрә, диндарҙар араһында ҡорбандар һаны тураһында теүәл мәғлүмәттәр юҡ. Тарихсы Дмитрий Поспеловскийҙың иҫәпләүҙәре буйынса (Ленинград дин әһелдәре араһында репрессияланғандарҙың күрһәткесен ул бөтә илгә ҡуллана), ун йыл (1931—1941 йылдар) эсендә православиела «80-дән 85 % -ҡа тиклем дин әһелдәре атып үлтерелә йәки ҡулға алына, йәғни 45 меңдән ашыу» (һүҙ Патриарх сиркәү хеҙмәтселәре һәм обновленецтар тураһында бара). РСФСР-ҙың Төньяҡ-Көнбайышына килгәндә (1937 йыл сиктәрендә Ленинград өлкәһе һәм Карелия), мәхәлләләрҙә хеҙмәт иткән Мәскәү Патриархия руханиҙар араһынан 1937—1938 йылдарҙа 804 кеше атып үлтерелгәне билдәле (дөйөм һандан 63 % һәм биографияларын күҙәтеү мөмкинлеге булғандарҙың 80 проценты).
Протестанттар араһындағы ҡорбандар һаны тураһында әлегә тиклем хатта яҡынса мәғлүмәттәр юҡ.Илдең төрлө төбәктәрендә нәшер ителгән материалдар тулы мәғлүмәт бирмәй. Шулай, мәҫәлән, Приморье крайының инжил христиандары һәм баптистары иҫәбенән Сталин репрессиялары ҡорбандары исемлеге 108 кешене үҙ эсенә ала (Андрей Дементьевтың «Авен-Езер: Евангельское движение в Приморье 1898—1990 годы» китабынан, автор исемлектең тулы булмауы тураһында иҫкәртә). Улар араһынан 88 кеше атып үлтерелә (был төбәктә инжил христиандарҙың һәм баптистарҙың дөйөм һанынан 5-10 %).
Кесе ПАй-Пудына
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
1939 йылғы «сиркәү бер аҙ иркенлеге» теорияһы
1999 йылда «Наш современник» журналында, ә шулай уҡ ҡайһы бер коммунистик һәм «патриотик» киң мәғлүмәт сараларында 1939 йылда Сталин дәүләтенең курсы ҡәтғи рәүештә «йомшарған» тигән раҫлауҙар нәшер ителә. Бындай раҫлауға нигеҙ булып бер нисә партия һәм дәүләт документттары тора (шул иҫәптән 1939 йылдың 11 ноябрендәге ВКП(б) Үҙәк комитеты Политбюроһы ултырышының 88-се протоколынан выписка), уларҙы, йәнәһе, журналист В. М. Марков СССР маршалы Д. Т. Язовтың мемуарҙарын нәшер итеүгә әҙерләгән саҡта табып алған. Әлеге мәғлүмәт күп тапҡыр «православие сталинистары» тарафынан ишеттерелә (шул иҫәптән, РПЦ-ның ҡайһы бер дин әһелдәре лә). Һуңынан был мәғлүмәт публицистика өлкәһенән ҡайһы бер етди ғилми-тарихи тикшеренеүҙәргә эләгә.
Кесе ПАй-Пудына
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
СССР-ҙа дин менән көрәш (1929—1942)
1939 йылғы «сиркәү бер аҙ иркенлеге» теорияһы
Әммә был фекерҙе бер нисә абруйлы тарихсылар инҡар итә. Мәҫәлән, академик Л. Н. Митрохин 1940 йылда нәшер ителгән "Дингә ҡаршы дәреслек"тәге тексты уҡый һәм: «һөйөклө властарҙың „контрреволюцион руханиҙарҙы“ юҡ итеү теләге <…> тулыһынса һаҡланған».
Башҡа бер тарихсы, И. А. Курляндский, үҙенең «Сталин, власть, дин» китабында әлеге мәсьәләгә 27 битлек бер киҫәк арнай. Курляндский 1939 йылғы «бер аҙ йомшарыу» тураһындағы хәҙерге публикацияларҙың тарихын килтерә һәм анализ нигеҙендә, бындай раҫлауҙар реаль тарихи документтарға түгел. ә «тупаҫ ялғанға» ҡоролған тигән һығымтаға килә. Уның фекере буйынса, был материалдар «1990-сы йылдар аҙағында бысраҡ сәйәси маҡсаттарға ирешеү өсөн ''— йәмғиәт аңына Сталиндың Сиркәүгә һәм православие диненә ыңғай ҡарашы тураһында мифты булдырыу һәм индереү, „православиелы“ Сталиндың һәм Сталин етәкселегенең ыңғай образдарын булдырыу өсөн тупаҫ уйлап сығарылған ялған булып торалар. Шуға ярашлы, һуғышҡаса дәүләт-сиркәү курсының ҡырҡа үҙгәреүе тураһында һүҙ йөрөткән тарихнамәләге, уҡыу әсбаптарында һәм хрестоматияларҙағы бөтә сюжеттар ысынбарлыҡҡа тап килмәй»''.
1939—1941 йылдарҙа СССР-ҙа дин
1939—1940 йылдарҙа, Икенсе донъя һуғышы башланғандан һуң, СССР-ға Көнбайыш Украина, Көнбайыш Белоруссия, Бессарабия, Прибалтика республикалары ҡушып алына. Унда бик күп эшләп килгән дини мәхәлләләр — православие, протестант, католик һәм йәһүд мәхәлләләре һаҡланғанб ула.
Ошо һандарҙан күренеүенсә, 1939 йылда совет халҡын миллионлаған диндарҙар тулыландыра. Улар менән иҫәпләшергә тура килә.
Яңы ерҙәрҙә совет дини сәйәсәте 1939—1941 йылдарҙа СССР территорияһындағы сәйәсәттән ҡырҡа айырыла. ан күпкә айырыла. Яңы ерҙәрҙә сәйәсәт күпкә йомшағыраҡ була: динде уҡытыу туҡтатыла, атеистик пропагандалау алып барыла, динлеләрҙәрҙән айырым биналар тартып алына, дини әһелдәр юғары һалымға тарттырыла. Шуға ҡарамаҫтан 1941 йылдың июненә яңы территорияларҙа культ биналарының күпселеге диндарҙар улында ҡала.
СССР-ҙың ҡалған өлөшөндә былай ҙа аҙ һанлы культ биналарының ябылыуы дауам итә. Псковта 1941 йылдың мартында аҙаҡҡы православие сиркәүен ябалар, ә күп кенә дин әһелдәре, тарих фәндәре докторы Борис Ковалев һүҙҙәренсә, мал ҡараусы, бухгалтер, көтөүсе, ат ҡараусы булып эшләргә мәжбүр булалар.
1939—1941 йылдарҙа православие культ биналары ғына ябылмай, башҡа дини общиналарҙың да биналары тартып алына. Тарихсы Имамутдин Сулаев Дағстан миҫалында 1941 йылда 8 мәсет ябылыуын билдәләй.
Шулай уҡ 1939—1941 йылдарҙа руханиҙарға ҡарата репрессиялар дауам итә. Мәҫәлән, Ҡаҙаҡ ССР-ы НКВД-һы Ҡаҙағстан, Төркмән, Үзбәк һәм Тажик ССР-ы һәм РСФСР мосолман руханиҙарына һәм диндарҙарына ҡарата «Ҡөрьән сылбыры» эшен уйлап сығара. Йәлеп ителгән кешеләрҙе "панислам баш күтәреүселәр ойошмаһы"н төҙөүҙә ғәйепләйҙәр. 237 кеше (мосолман дин әһелдәре, революцияға тиклемге донъяуи элита вәкилдәре) эш буйынса шиклеләр иҫәбенә тикшереү үтәләр. Уларҙы Урта Азия территорияһында мосолман дин әһелдәре етәкселегендә «кафыр-большевиктарға һәм совет власына ҡаршы капиталистик мосолман дәүләттәре» ярҙамында шәриғәт принциптарына нигеҙләнгән дәүләт төҙөүҙә ғәйепләйҙәр. Тикшереү версияһы буйынса, әлеге ихтилалсылар ойошмаһы мосолман илдәре (Иран, Сәғүд Ғәрәбстаны, Төркиә), Бөйөк Британия һәм Франция разведкалары менән бәйле булған. Эш буйынса 70 кеше ҡулға алына, уларҙың 12 атып үлтерелә.
СССР-ҙың яңы территорияларында дин һәм совет власы (1939—1941 йылдар)
Ҡушып алыуҙың тәүге аҙналарынан уҡ совет власы яңы территорияларҙа дин менән һуң Совет власы һалымдар, дини белемде тыйыу, культ биналарын тартып алыу һәм күмәк атеистик пропаганда ярҙамында дингә ҡаршы көрәш башлай. Шулай, Литвала уҡыу йорттары тик 1940 йылдың 8 һәм 24 авгусында үҙләштереүгә арамаҫтан, 1940 йылдың 1 июленә ҡарата мәктәптәрҙә дини дисциплиналар уҡытыуҙы тыялар (дин дәрестәре уҡытыусылары эштән сығарыла). 1940 йылдың 16 июлендә Бөйөк Витаустас исемендәге университетың теология һәм философия факультеты ябыла.
1941 йылдың мартынан алып Көнбайыш Белоруссия ауылдарында дингә ҡаршы лекциялар һаны арта. Властар «дингә ҡаршы китаханалар», дингә ҡаршы журналдар уҡыуҙар ойоштороу һәм китапханалар ҡарамағында «аллаһыҙҙар мөйөштәрен» булдырыу буйынса күрһәтмәләр бирәләр.
Яңы ерҙәрҙә индерелгән совет хеҙмәт һәм ял режимы дини байрамдарҙы үтәүгә объектив рәүештә ҡамасаулай. 1940 йылдың 7 авгусынан (шул иҫәптән көнбайыш ерҙәрендә) 7-көнлөк эш аҙнаһы индерелә, ял көнө төрлө көндәргә тура килеүе арҡаһында урындағы йәһүдтәр Шаббат байрамын үткәрә алмай.
1939—1941 йылдарҙа яңы ерҙәрҙә диндарҙарҙан дини йорттарын тартып алалар. Ҡайһы бер дини биналарында совет мәктәптәре ойошторола — дөйөм уҡыу индереү яңы мәктәп биналарын талап итә. Бынан тыш, яңы ерҙәрҙәге бөтә мәктәптәрҙә дини предметтар алып ташлана, ә балалар дини байрамдар көндәрендә лә уҡырға тейеш була. Көнбайыш белоруссияла 1939—1941 йылдарҙа дингә ҡаршы сәйәсәт агрессив рәүештә алып барыла: дини мәктәптәр тыйыла, дөйөм белем биреү учреждениеларында атеизм дәрестәре индерелә, диндарҙарҙың ғибәҙәт йорттары һәм синагога биналарын тартып алалар.
Тет-Седа-Яха
Тет-Седа-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сямай-То-Се йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лоссе (Альтмарк)
Лоссе (Альтмарк) (Losse) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 124 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,9 км2. Диңгеҙ кимәленән 30 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Кәсеүән
Кәсеүән (Качеван) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 104 кеше. Почта индексы — 453020, ОКАТО коды — 80235835006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аврелий Августин
Аврелий Августин Иппонийский (Aurelius Augustinus Hipponensis; 13 ноябрь 354 йыл, Тагаста — 28 август 430 йыл, Батша Гиппон), шулай уҡ Изге Августин – дин белгесе, философ һәм рим Төнъяҡ Африкаһындағы Нумидияның Гиппон Батша епискобы. Уның хеҙмәттәре көнбайыш философияһы һә көнбайыш хриситанлығы үҫешенә йоғонто яһаған. Ул Латин сиркәүенең святоотеческий (Изге Ата) осорондағы иң абруйлы, мөһим аталарының береһе итеп һанала. Уның әһәмиәтле эштәре – «О граде Божьем», «Христианская наука» һәм «Исповедь».
Замандашы Иероним һүҙҙәре буйынса, Августин «боронғо инаныуҙы яңынан раҫлаған» кеше. Йәш сағында ул фарсы диненә – манихействоға тартыла ә һуңынан – неоплатонизмға тартыла. 386 йылда суҡынып христиан динен ҡабул иткәндән һуң, Августин теология һәм философияға үҙенең ҡарашын барлыҡҡа килтерә.Христос бәрәкәт кеше азатлығы өсөн кәрәк, тип уйлап, ул  тәүге гонаһ доктринаһын формалаштыра һәм ғәҙел һуғыш теорияһын үҫтереүгә тос өлөш индерә. Көнбайыш рим империяһы тарҡала башлағас, Августин Сиркәүҙе ерҙәге матди тормоштан айырмалы рухи Град Божий тип күҙаллай. Уның фекерҙәре урта быуаттағы дингә ҡараштарға ныҡ йоғонто яһай. Никей һәм Константинополь соборҙары билдәләгән Троица концепцияһы яҡлы Сиркәүҙәрҙең өлөшө Августиндың «О Троице» хеҙмәте менән тығыҙ бәйле.
Августин Католик сиркәүендә, Көнсығыш православие сиркәүендә һәм Англикан сиркәүендә изге булып һанала. Ул шулай уҡ сиркәүҙең католик докторы һәм августиндарҙың ҡурсалаусыһы булып тора. 28 август, үның вафат булған көнө, Августиндың хәтер көнө булып иҫәпләнә. Августин – һыра ҡайнатыусыларҙың, китап баҫыусыларҙың дин белгестәренең һәм бер нисә ҡала һәм епархияларҙың ҡурсалаусыһы. Күп кенә протестанттар, бигерәк тә кальвинист һәм лютерандар уның хоҙай (илаһ) бәрәкәте (благодать) тураһында тәғлимәт яҙғаны өсөн Августинды протестанттар Реформацияһының дини белем атаһы тип һанайҙар. Дөйөм алғанда, протестанттар реформаторҙар һәм, атап әйткәндә, Мартин Лютер иртә сиркәү аталары араһында Августинға өҫтөнлөк бирәләр. Лютер 1505-1521 йылдарҙа Августин дәрүиштәре орденының ағзаһы була.
Көнсығышҡа уның тәғлимәте бигерәк тә ҙур бәхәс тыуҙыра һәм Иоаннис Романидис яғынан ғәйеп ташлауға дусар ителә. Әммә башҡа дин белгестәре һәм Көнсығыш православие сиркәүе дин әһелдәре (беренсе сиратта Георгий Флоровский) уның байтаҡ әҫәрҙәрен хуплап сыға. Иң бәхәсле, Августин менән бәйле булған филиокве доктринаһы, православие сиркәүе тарафынан кире ҡағыла. Башҡа бәхәсле ғилемдәр араһында уның тәүге гонаһ, бәрәкәт һәм тәҡдирҙең кеше тормошон билдәләүе тураһындағы тәғлимәте тора. Шуға ҡарамаҫтан, уның ҡайһы бер фекерҙәре хаталы тип һаналһа ла, Августин барыбер изге һанала, Көнсығыштың сиркәүаталарына, беренсе сиратта Григорий Паламаға ҙур йоғонто яһай. Православие сиркәүендә уның байрамы 15 июндә билдәләнә. Тарихсы Диармайд Маккалок: «Көнбайыш христиандар фекеренә Августиндың  йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ; бары тик уляратҡан Павел Тарсский, Августиндан абруйлыраҡ була, көнбайыш кешеләре кбар нимәгә лә ғәҙәттә Августин күҙҙәре менән ҡарай», тип яҙа.
Биографияһы
Августин (Аврелий) 354 йылдың 13 ноябрендә африка нумидия провинцияһындағы Тагаста (хәҙерге Сук-Ахраста, Алжир) тыуған. Башланғыс белеме менән ул үҙенең әсәһе христиан динле Изге Моникаға,, аҡыллы, намыҫлы һәм тәҡүәле ҡатынға, бурыслы, әммә әсәһенең йоғонтоһо рим гражданы, ваҡ ер биләүсе рим гражданы мәжүси-атаһы, Патрицийҙың (ул үҙенең вафаты алдынан ғына суҡындырылған) йоғонтоһо менән юҡҡа сығарылған. Йәш сағында Августиндың традицион грек теленә әүәҫлеге булмай, тик ул латин әҙәбиәтенә ныҡ бирелә. Тагаста мәктәпте тамамлағас, ул яҡындағы мәҙәни үҙәккә — Мадавраға юллана. 370 йылдың көҙөндә Августиндарҙың ғаиләһенең дуҫы — Романиан ҡурсалауында Августин Карфагенға риторика белеме алыу өсөн өс йылға бара. Карфагенда йәшәгән сағында, 17 йәшендә, ул социаль хәле үҙенекенән түбән класлы йәш ҡатын менән бәйләнешкә керә һәм 13 йыл буйына уға өйләнмәйенсә йәшәй. Тап был осорҙа Августин үҙенең: «Изге Хоҙай, бирсе миңә сафлыҡ һәм уртасалыҡ ... тик хәҙер түгел, Хоҙайым, хәҙер түгел!» тигән һүҙҙәрен әйтә. 372 йылда  Августиндың улы Адеодат (372-388) конкубинанан тыуа.
373 йылда Цицерондың «Hortensius» китабын уҡығандан һуң Августинфилософия өйрәнә башлай Тиҙҙән манихейҙарға ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта ул Тагаста, һуңғараҡ Карфагенда риториканы уҡыта. «Исповедь» тигән хеҙмәтендә Августин махинейҙар тәғлимәтен юҡҡа ғына өйрәнеп, туғыҙ йыл ғүмерен бушҡа әрәм итеүе тураһында яҙа. 383 йылда хатта уның рухи юлбашсыһы махиней Фавст Августиндың һорауҙарына яуап бирә алмай. Ошо йылда Августин Римда уҡытыусы вазифаһын табырға ҡарар ҡабул итә, ләкин унда бер йыл ғына үткәрә һәм риториканан уҡытыусы вазифаһын Медиоланда таба.
Латин теленән ритор Марий Викториндың тәржемә иткән Плотиндың ҡайһы бер трактаттарын уҡып, Августин неоплатонизм менән таныша, унда Хоҙай матди булмаған трансцедентлы йәшәйеше булараҡ күрһәтелгән була. Амвросий Медиоланский вәғәздәрендә булғандан һуң, Августин иртә христианлыҡтың рациональ инанғанлығын аңлай.
Августин Медиоланда йәшәгән сағында, 384—388 йылдарҙа, уның әсәһе улына  килен таба, шуның өсөн ул конкубинаны ҡалдыра. Әммә кәләшенең иргә сығырға йәше еткәнде ул ике йыл көтөргә тейеш була, шуға күрә ул башҡа конкубина булдыра. Ахырҙа, Августин 11 йәшлек кәләш менән йәрәшеүҙән баш тарта, шулай уҡ икенсе конкубинаһын да ташлап китә, бер ҡасан да беренсе конкубинаһы менән мөнәсәбәттәрен дә яңыртмай.
Артабан Августин апостол Павелдың яҙма мөрәжәғәттәрен уҡый һәм викарий епискобы Симплициандан Марий Викториндың христианлыҡҡа инеү тарихын ишетә. Августин үҙенең тәүбәһендә (исповедында) христиан Понтициан менән осрашыуы һәм әңгәмәһе тураһында, унан Бөйөк Антони ҡаһарманлығы тураһында ишетеүе һәм үҙенең монахлыҡ идеалдары менән мауығып китеүе тураһында һөйләй. Был әңгәмә 386 йылдың авгусы менән билдәләнгән. Риүәйәттәр буйынса, бер ваҡыт Августин баҡсала балалар тауышын ишетә һәм һайламайынса ғына апостол Павел мөрәжәғәтнамәһенең бер битен аса, был апостол Павелдың римлеләргәим мөрәжәғәтнамәһе (13:13) була. Бынан һуң ул, Моника, Адеодат, ағаһы, ике туған ағалары, дуҫы Алипий һәм ике уҡыусыһы менән бергә, бер нисә айғаКассициакка, бер дуҫының виллаһына, сығып китә. Цицерондың буйынса «Тускуланские беседы» китабы өлгөһөндә Августин бер нисә фәлсәфәүи диалог төҙөй. 387 йылдың Пасхаһында улы Адеодат һәм дуҫы Алипий, менән Медиоланда һыу суҡындырыуы ала.
Бынан һуң, үҙенең бөтә мөлкәтен тиерлек һата һәм фәҡирҙәргә тарата, артабан Моника менән бергә Африкаға китә. Әммә Остияла Моника вафат була. Уның улы менән һуңғы әңгәмәһе «Исповедь» хеҙмәтенең аҙаҡҡы биттәрендә бик тәфсирләп яҙылған.
Августиндың артабанғы тормошо тураһында мәғлүмәттәрҙең бер өлөшө Поссидий, 40 йыл самаһы Августин менән аралашҡан Поссидийҙың «Житие китабында яҙылған. Поссидий әйтеүе буйынса, Африканан ҡабат ҡайтҡас, Августин Тагаста йәшәй, унда монахтар общинаһын ойоштора. Гиппон Регийскийға сәйәхәт ҡылған саҡта Августиндың бында 6 христиан сиркәүе була, грек епискобы, үҙе латин телендә вәғәздәр уҡыу алмағанлыҡтан, Августинды пресвитер итеп ҡуя. 395 йылдаВалерий уны викарий епискобы итеп тәғәйенләй һәм бер йылдан үҙе вафат була.
Августин 430 йылдың 28 авгусында Гиппонды вандалдарҙың беренсе ҡамауға алған сағында вафат була.
Августиндың мәйет ҡалдыҡтары арий-вандалдарҙың мәсхәрәләүенән ҡасырып, уның яҡлылар тарафынан Сардинияға күсерелә, ә был утрау сарациндар ҡулына эләккәс, лангобардтар короле Лиутпранд тарафынан һатып алына һәм артабан Павийҙағы Изге Петр сиркәүендә ерләнә.
1842 йылда, папа ризалығы менән Августиндың уң ҡулы өлөшөн (беләк һөйәге) Алжирға  алып киләләр һәм ул һөйәк Гиппон харабаларында француз епископтары тарафынан төҙөлгән һәйкәл янында һаҡлана.
Ҡайһы бер картиналарҙа Августин күҙлек кейгән итеп һүрәтләнгән.
Ижадының этаптары
Беренсе этапҡа (386-395) антик (башлыса. неоплатоник) догматиканың йоғонтоһо хас: бигерәк тә «Монологи» (Soliloquia, г 387), «БО жизни блаженной» (De Beata Vita, 386 йвт й.), «О количестве души» (388-389 йй.), «Об учителе» (388-389 йй.), «О музыке» (388-389 йыл хеҙмәттәренә; музыкаға билдәләмә Est modulandi Musica bene ars, ентекле аңлатма бирә; антик шиғыр төҙөүҙең дөйөм мәсьәләләрен сисә), «О бессмертии души» (387 й.), «Об истинной религии» (390 й.), «О свободной воле» йәки «О свободном решении» (388—395 йй.) хеҙмәттәрен; антиманихей трактаттарын яҙа. Ижадының тәүге осорондағы хеҙмәттәренең бер өлөшөн Медолиандан алыҫ булмаған урында торған кассициак, тип атайҙар (Cassiciacum, Италияның был өлөшө хәҙерге көндә Casciago тип йөрөтөлә), Августин 386-388 йылдарҙа унда эшләгән була.
Өсөнсө этапта (410-430),донъяны барлыҡҡа килтереү һәм эсхатология мәсьәләләре: антипелагиан трактаттар һәм «О граде Божьем»; үҙ әҫәрҙәрендә тәнҡитле күҙәтеү, «ҡайтанан ҡарау»ҙар яҙылған.
Әҫәрҙәре
Августиндың иң билдәле әҫәрҙәре булып «De civitate Dei» («О граде Божьем») һәм «Confessiones» («Исповедь»), уның рухи биографияһы, Trinitate De (О Троице), Arbitrio libero De (О свободной воле), Retractationes (Пересмотры) тора.
Бынан тыш, уның Meditationes, Soliloquia һәм Enchiridion йәки Manuale әҫәрҙәре лә иғтибарға лайыҡлы
Августин тәғлимәте
Августиндың кеше ихтыяры азатлығының нисбәте тураһындағы, Хоҙай бәрәкәте һәм тәҡдир тураһындағы тәғлимәте системалы түгел.
Йәшәйеш тураһында
Хоҙай материяны булдырған һәм уға төрлө формалар, үҙенсәлектәр һәм тәғәйенләнештәр биргән, йәғни бөтә тереклек донъяһын яралтҡан. Аллаһтың һәр бер эшләгәнебарыһы өсөн дә изгелек, рәхәтлек, тимәк, донъялағы барлыҡ тереклек рәхәтлек.
Яуызлыҡ субстанция-материя түгел, ә етешһеҙлек, уның боҙолоуы, зыянланыуы.
Хоҙай — йәшәйеш сығанағы, саф форма, юғары матурлыҡ, байлыҡ сығанағы. Донъя Хоҙайҙың өҙлөкһөҙ ижад итеүе арҡаһында йәшәй, ул бөтә үлгән нәмәләрҙе яңынан терелтә. Донъя берәү генә, бер нисә донъяның булыуы мөмкин түгел.
Материя төр, үлсәм, һан һәм тәртип менән ҡылыҡһырлана. Донъяла һәр нәмәнең үҙ урыны бар.
Хоҙай, донъя һәм кеше
Августин Хоҙай менән кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙең асылын асып бирә. Августин фекеренсә, Хоҙай тәбиғәттән бейек. Донъя, тәбиғәт һәм кеше Хоҙай хеҙмәтенең һөҙөмтәһе булғанлыҡтан, үҙен яралтҡан Хоҙайға буйһона. Әгәр платонизм Хоҙайҙы (Абсолют) шәхес булмаған зат итеп, бөтә тереклектең берлеге итеп ҡараһа, Августин Хоҙайҙы бөтә тереклекте яралтҡан шәхес тип аңлатҡан һәм Хоҙайҙың тәҡдирҙән һәм фортунанан айырмаһын махсус булдырған.
Хоҙайҙың тәне юҡ, тимәк уның илаһи башланғысы һәм бөтөн ерҙә лә бер юлы тороуы сикһеҙ. Донъяны яралтҡандан һуң, Хоҙай донъяла тәртип һөрөүе хаҡында ҡайғыртҡан, шунлыҡтан донъяла барыһы ла тәбиғәт закондарына буйһонған була.
Хоҙай тарафынан кеше ирекле йән эйәһе булараҡ барлыҡҡа килтерелгән, әммә, кеше, гонаһ ҡылып, яуызлыҡты һәм Хоҙай ихтыярына ҡаршы барыуҙы үҙе һайлаған. Шулай яуызлыҡ барлыҡҡа килгән һәм кешеһе ирекһеҙгә әйләнгән. Кеше азат түгел һәм ирекһеҙ, ул Хоҙай менән тулыһынса бәйле.
Тәүге гонаһ ҡылынғандан һуң, кешеләр яуызлыҡҡа тартылған һәм яуызлыҡты хатта изгелектәр эшләргә ынтылған саҡтарында ла эшләйҙәр.
Кешекнең төп маҡсаты — Ҡурҡыныс алдынан ҡотҡарылыу, кешелек ырыуының гонаһтарынан арыныу, Сиркәүгә бер ҡаршылыҡһыҙ буйһоноу.
Бәрәкәт тураһында
Августин ҡарашынса, бәрәкәт туранан-тура христианлыҡтың  төп догматтары менән, йәғни бөтә донъя гонаһын Мәсих юйған тигән ышанысҡа менән бәйле. Тимәк, үҙенең тәбиғәте буйынса бәрәкәт дөйөм характерҙа була һәм ул бөтә кешеләргә үҙенең рәхәтен бирергә тейеш. Әммә, кешеләрҙең бөтәһе лә ҡотола алмайу. Августин быны, ҡайһы бер кешеләр бәрәкәтте ҡабул итергә һәләтһеҙ, бәрәкәт иң беренсе сиратта кешенең ихтыяр көсө менән бәйле, тип аңлата. Әммә Августин, бәрәкәт алған бөтә кешенең дә "даими изгелекте" һаҡлай алмағанын күрә. Тимәк, Хоҙай биргән илаһи бәрәкәт бүләген даими һаҡлар өсөн тағы ла бер һәләт кәрәк. Был һәләтте Августин «даимилыҡ бүләге» тип атай. Бары тик ошо бүләкте ҡабул итеүе арҡаһында ғына «Хоҙайҙың үҙе саҡырып алған кешеләре» уның тарафынан «һайланған» кеше була алалар.
Азатлыҡ һәм илаһи тәҡдир тураһында
Беренсе кешеләр гонаһ ҡылғанға тиклем ирекле ихтыярға эйә була — улар изгелек менән яуызлыҡты һайлау һәләтле була. Улар азатлығы бары тик бер фактор — Хоҙай алдындағы бурыс хисе — менән сикләнгән.
Беренсе гонаһ ҡылыуҙан һуң кешеһе ирекле ихтыярын юғалта, улар үҙ теләктәренең ҡолдарына әүерелә һәм гонаһ ҡылмайынса тора алмай башлай.
Ғайса Мәсихтең кешеләрҙе ҡотҡарыу өсөн үҙен ҡорбан итеүе кешеләрҙе яңынан Хоҙайға ҡараштарын төбәргә ярҙам итә. Улар үҙенең үлеме миҫалында Хҙай Ата ихтыярына буйһонғанлығын, уға тыңлаулы икәнен күрһәтә («Не моя воля, но Твоя да будет» ). Ғайса Мәсих, Хоҙай Атаның ихтыярын үҙенең үлеме кеүек ҡабул итеп, Әҙәмдең гонаһын юя.
Ғайса васыяттарына эйәргән һәм Хоҙай ихтыярын үҙ ихтыяры кеүек ҡабул иткән һәр кеше, үҙ йәнен ҡотҡарып, Күк батшалығына инә ала
Тәҡдир (лат. praedeterminatio) — дини философияның иң ауыр пункттарының береһе, ул бәрәкәттең илаһи үҙенсәлектәре, тәбиғәте һәм кеше азатлығына мөнәсәбәте менән бәйле.
Кешеләр бары тик илаһи бәрәкәт ярҙамында ғына изгелек эшләргә һәләтле, был һәләт кешенең ҡаҙаныштары менән сағыштырырлыҡ та түгел һәм ул бар тик Хоҙай тарафынан ҡотҡарылыу өсөн һайланған кешеләргә генә бирелә. Әммә кеше — әхлаҡи- ирекле йән һәм шунлыҡтан аңлы, ирекле рәүештә яуызлыҡты ташлап изгелекте һайлай ала; шунан һуң ғына уға Хоҙайҙан илаһи бәрәкәт төшә.
Яралтыу
Илаһи ихтыяр (тәҡдир, кәсеп, бәрәкәт) — был фәлсәфәүи фекерҙең бер төп, мөһим пункты, тап уның тирәһендә Августиндың фәлсәфәүи фекере урала, шул иҫәптән, Хоҙай тарафынан донъя яралтыу менән бәйле мәсьәләләре лә. Августин фекеренсә, Хоҙайҙың Илаһи ихтыяры менән донъяла йәшәйеш яралтылған."«Вся августиновская метафизика творения сосредоточена в этих строках, но здесь она обретает полноту осознания себя самой и способность наконец увидеть себя во всей своей чистоте: То, что существует некое сущее, первейшее из всех и обладающее полнотой совершенства сущего, и которое мы называем Богом, доказано, равно как доказано и то, что по изобилию Своего совершенства Он наделяет бытием все существующее, так что Его надлежит признать не только первым из сущих, но и первоначалом всех сущих. Но Он сообщает бытие другим сущим не по природной необходимости, а по решению Своей воли. Следовательно, Бог есть Господь Своих созданий, подобно тому как мы – господа над тем, что зависит от нашей воли. Более того, это господство Бога над сотворенными Им вещами абсолютно, потому что, произведя их без помощи внешнего деятеля и даже помимо предсуществующей материи, Он является всецелым Творцом совокупности бытия. Но так как вещи произведены деятельной волей, каждая из них упорядочена этим деятелем в виду определенной цели. Ибо если благо или цель являются собственным объектом воли, необходимо, чтобы производимое волей было упорядочено в виду определенной цели. Всякая вещь достигает своей последней цели через свое действие, но это действие должно направляться Тем, Кто наделил вещи самой способностью к действию. Стало быть, нужно, чтобы в Себе самом совершенный Бог, могущество коего наделяет бытием все существующее, управлял всеми сущими, Сам же не управлялся никем; и нет ничего, что могло бы уклониться от Его правления, ибо нет ничего, что не принимало бы существования от Него. Стало быть, подобно тому, как Он совершенен как сущее и причина, Он точно так же совершенен в своем правлении». Этьен Жильсон. Дух средневековой философии"
Мәңгелек, ваҡыт һәм хәтер тураһында
Ваҡыты — хәрәкәт һәм үҙгәрештең үлсәүесе. Донъя арауыҡ менән, ә йәшәйеш уның ваҡыты менән сикләнгән. Анализ (о)сознания времени — давний крест дескриптивной психологии и теории познания. Первым, кто глубоко ощутил огромные трудности, которые заключены здесь и кто бился над ними, доходя почти до отчаяния, был Августин. Главы 14-28 книги XI «Исповеди» даже сейчас должны быть основательно проштудированы каждым, кто занимается проблемой времени. <blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">