cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Эльберт Борис Яковлевич
Биографияһы
Суд коллегияһы 1956 йылдың 27 июленә БССР Юғары Судының суд коллегияһы тарафынан аҡлана.
1962—1963 йылдарҙа ҡабаттан Белорус дәүләт университетында кафедра мөдире итеп тәғәйенләнә.
Склерома, туберкулез, бруцеллез, туляремияны тикшереү буйынса эштәре өсөн 1946 йылда СССР. дәүләт премияһына лайыҡ була. Туляремияға ҡаршы вакцинаның авторы (Иркутск ғалимы Н. А. Гайский менән берлектә).
Ай-Вуя-Яны
Ай-Вуя-Яны — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вуя-Яны йылғаһының уң ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы
Бикмөхәмәтов Роберт Ғата улы (11 ғинуар 1929 йыл — 28 август 1995 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, журналист. Филология фәндәре докторы (1983), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1989).
Биографияһы
Роберт Ғата улы Бикмөхәмәтов 1929 йылдың 11 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрө кантоны Илеш ауылында тыуған.
1952 йылда Ҡазан дәүләт университеты тамамлай.
1956 йылдан алып СССР Фәндәр Академияһының М. Горький исемендәге Донъя әҙәбиәте институтында (Мәскәү) эшләй.
1960 йылдан — «Дружба народов» журналы баш мөхәррир урынбаҫары.
1962 йылдан алып — Мәскәү дәүләт университеты уҡытыусыһы, әҙәбиәт тарихы кафедраһының сектор мөдире.
1995 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Индеецтарҙың Ҡояш бейеүе
Ҡояш бейеүе — (ингл. Sun Dance) Төньяҡ Америка индеецтарының, беренсе сиратта Бөйөк тигеҙлек индеецтары өсөн, иң мөһим дини тантанаһы. Шулай уҡ Medicine Lodge церемонияһы тип атала. Айырым күсенеп йөрөгән ҡәбиләләр төркөмдәре йоланы башҡарыу өсөн бергә йыйылған. Ҡояш бейеүенең килеп сығышы бөтөнләй асыҡ түгел. Ун туғыҙынсы аҙағына тантана Саскачевандағы (Канада) тигеҙлектәге оджибваларҙан алып Техастағы (Америка Ҡушма Штаттары) кайоваларға тиклем тигеҙлектең күпселек индеец ҡәбиләләре араһында ҙур булмаған вариациялар менән тарала.
Ҡағиҙә булараҡ, Ҡояш бейеүе һәр ҡәбилә тарафынан йылына бер тапҡыр яҙ аҙағында йәки йәй башында үткәрелә. Был ваҡытта бизондар Бөйөк тигеҙлектәрҙең оҙон ҡышынан һуң көтөүлеккә йыйыла — был тантанаға килгән йөҙәрләгән кешене ашатырға мөмкинлек биргән. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары булған. Һәр ҡәбиләнең үҙ тәжрибәһе һәм тантаналы йолалары була, әммә күп кенә вариацияларҙың бер төрлө элементтары бар: быуындар аша тапшырылған бейеүҙәр, туған телдәрҙәге йырҙар, доғалар, ризыҡланыу әҙәбе. Бөйөк рухҡа ҡорбан килтереү маҡсатында, Ҡояш бейеүенең ҡайһы бер версияларында күкрәк, ҡул һәм арҡа тиреһен киҫкәндәр, уларға махсус сәнскеләр беркетелгән, һуңынан шуның осона ҡайыш бәйләнгән һәм бағанаға — «тормош ағасына» беркетелгән, был Аллаһы тәғәлә менән тура бәйләнеште аңлатҡан.
Тантана
Лакота индеецтарында тантана түбәндәгесә үтә. Урманда һуңынан тантананың үҙәк бағанаһы итеп ҡулланылған "тормош ағасы"н эҙләйҙәр. Артабан ағасты ҡырҡыу өсөн ҡыйыу йәки лайыҡлы яугир һайлап алына. Ағасты ергә тейҙермәгәндәр, ботаҡтарын ҡырҡҡандар, тантана үткәреү урынына алып барып, арена уртаһына ҡуялар. Ҡояш бейеүе икенсе көндөң иртәһендә башлана, был саҡта ҡатнашыусылар ҡалҡып сығып килгән ҡояшҡа ҡарай. Тантананың был өлөшө, үҙҙәрен ҡорбанға килтереүселәр әҙерләнгәнсе, дүрт көн дауам итә.
Был кешеләр (ғәҙәттә ир-егеттәр, һирәгерәк ҡатын-ҡыҙҙар) хәрби йәки һунар күнекмәләрен алырға йәки ауырыу туғандарын һауыҡтырыуҙы һорай. Арена тирәләй бизондарҙың баш һөйәктәрен урынлаштыралар, ә ҡолғаға иләнмәгән тире ҡайышы бәйләйҙәр. Бейеүселәрҙең күкрәгенең ике яғында ла уйымдар яһала, уларға ҡайыштар менән бағанаға беркетелгән һөйәктәр ҡуйыла. Бейеү башлана, уның маҡсаты — ҡуйылған һөйәктәрҙе тәндән тартып алыу. Бейеүселәр, тәнен ысҡындырырға тырышып, артҡа сигенә. Икенсе вариант буйынса бизондарҙың баш һөйәктәрен шундай уҡ ысул менән арҡаһына беркетәләр һәм йолала ҡатнашыусы уларҙы, баш һөйәге айырылғанға тиклем, таш һәм ҡыуаҡлыҡтар буйлап һөйрәп алып йөрөй. Үҙ аллы ысҡындыра алмағандарға уларҙың кәңәшселәре ярҙам итә.
Тантанаға мөнәсәбәт
Бөтә халыҡтар ҙа Ҡояш бейеүендә. тирене ҡырҡып, уйымдар яһамаһа ла, Канада Министрҙар кабинеты тантананың был элементын 1895 йылда, ә АҠШ хөкүмәте 1904 йылда тыя. Әммә хәҙер ритуал ике илдә лә яңынан законға ярашлы.
Кальбсрит
Кальбсрит (Kalbsrieth) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 749 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 121 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6556 һәм автомобиль коды — KYF.
Кадрик
Кадрик (Кадреково) — Башҡортостандың Краснокама районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 100 кеше. Почта индексы — 452935, ОКАТО коды — 80237843003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вишик Марко Иосифович
Марко (Марк) Вишик Иосифович (19 октябрь 1921, Львов — 23 июнь 2012, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы.
Биографияһы
8 йәшендә атаһын юғалта, әммә, матди хәлдәре ауыр булыуға ҡарамаҫтан, классик гимназияны тамамлауға өлгәшә.
Иван Франко исемендәге Львов милли университетының физика-математика факультетында уҡый башлай (1939), унда был осорҙа Стефан Банах, Юлиус Шаудер, Станислав Мазур, Бронислав Кнастер һәм Эдвард Шпильрайн уҡыталар. Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән бәйле эвакуацияға китә, өлөшләтә йәйәү, өлөшләтә транспортта Краснодарға тиклем барып етә, бында эшкә инә. Һуңынан — Махачҡалала педагогия институтында уҡый. Көнбайыш Украина өлкәһендә йәшәүсе булараҡ Ҡыҙыл Армияға алынмай.
1942 йылда Тбилисиға күсә. Тбилиси университетын отличие менән тамамлай (1943).
1943—1945 йылдарҙа ул Грузин ССР-ы Фәндәр академияһының А. М. Размадзе исемендәге Тбилиси математика институты аспирантураһында И. Н. Векуала уҡый. 1945 йылда СССР Фәндәр академияһының Математика институты аспирантураһына күсә. 1947 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай, Л. А. Люстерник ғилми етәксеһе була. 1951 йылда докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Мәскәү энергетика институтының математика кафедраһы профессоры (1953—1965).
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетының дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы профессоры (1965—1993), 1993 йылда дөйөм идара итеү проблемалары кафедраһына күсә.
1966—1991 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының механика проблемалары институтында эшләй. Рәсәй Фәндәр академияһының мәғлүмәттәрҙәрҙе тапшырыу мәсьәләләре институтының баш ғилми хеҙмәткәре (1993).
41 фән кандидаты әҙерләй, шуларҙың 10-һы докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
236 ғилми мәҡәлә һәм 3 монография авторы.
1964 йылдың яҙынан М. И. Вишик мехматта киң халыҡ-ара танылыу алған дифференциаль тигеҙләмәләр буйынса семинар алып бара.
Ҡатыны — Ася Моисеевна Вишик. 2012 йылда вафат була. Дон зыяратында ерләнгән (4 уч.).
Елена Аргира
Елена Аргира йәки Аргиропулена (Ἑλένη Ἀργυρή/Ἀργυροπούλαινα, ელენე, ум. ок. 1033) — Византия империяһының данлыҡлы Аргирҙар ырыуы вәкиле һәм, Багратиондар династияһынан батша Баграт Дүртенсенең беренсе ҡатыны булараҡ, Грузияның батшабикә-консорты. Уны үҙенең бабайы, Византия императоры Роман III Аргир 1032 йылдар тирәһендә бәләкәй Баграт батшаға кейәүгә бирә. Елена, ошо ваҡиғанан һуң бер йыл үткәс, үҙе артынан нәҫел ҡалдырмай вафат була.
Ғаиләһе
Елена магистр Василий Аргирҙың ҡыҙы, тимәк, император Роман III Аргирҙың ҡустыһының ҡыҙы була. Еленаның Грузия батшаһы Баграт менән никахы Баграттың әсәһе һәм регентша Мәриәмдең Константинополгә сәфәре ваҡытында тыныслыҡ килешеүе (1032 йылдар тирәһе) сиктәрендә ғәмәлгә ашырыла, был ваҡиға 1014—1023 йылдарҙағы Византия-грузин һуғышына сик ҡуя. Еленаның ғаиләһе грузин батшаһы даирәһенә яҡшы таныш була; тол батшабикә Мәриәм — Васпуракан батшалығының һуңғы хакимы, үҙенең аҫаба ерҙәрен Византия императоры Василий II Болгаробоецға биргән Сенекерим Арцруниҙың ҡыҙы. Василий Аргир, Еленаның атаһы Васпуракандың беренсе византия хакимы була.
Кейәүҙә
Мәриәм ҡайтанан Грузияға килене менән һәм улы өсөн Византияның почётлы куропалат титулын алып ҡайта. Никах йолаһы грузин Багратиондарының төп батша ғибәҙәтханаларының береһе булған Банский соборында үткәрелә, 1027 йылда тап ошо соборҙа Баграт Дүртенсегә батша тажын кейҙерәләр. Был никах, күрәһең, Ошки монастырындағы фресканың сюжеты булып торалыр (1036 йылдар тирәһе), унда Банда үткән батша туйы йолаһы һүрәтләнгән.
Грузин тарихи традицияларына ярашлы, Елена бирнәһенең бер өлөшө итеп «Ғайса пәйғәмбәр ҡаҙаҡтарының береһен, бөйөк Окон иконаһын һәм байлыҡ» килтерә. Бынан тыш уның менән бергә Грузияға Византиянан бик күп рәссамдар һәм һөнәрселәр килә. Абруйлы грузин ғаиләһе Гарсеванишвили мираҫты һаҡлаусы өҫтөнлөгөн ала.
Елена, кейәүгә сығып яҡынса бер йыл үткәс, Кутаиси ҡалаһында вафат була, үҙе артынан нәҫел ҡалдыра алмай. Баграттың бөтә балалары ла Алания батшаһы ҡыҙы Борена менән икенсе никахтан тыуа. Елена үлеме грузин Багратиондарының Визатия нәҫеле менән яҡынайыуына сик ҡуя, оҙаҡламай уларҙың араһы тағы ла боҙола.
Нюниль-Кикя
Нюниль-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кузьминский (Стәрлетамаҡ районы)
Кузьминский — 1986 йылда юҡҡа сығарылған Башҡорт АССР-ның Стәрлетамаҡ районы Краснояр ауыл Советы составында булған ҡасаба. 36 кеше (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата) йәшәгән.
Географик урыны
1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата тиклем ара: район үҙәгенә тиклем (Стәрлетамаҡ ҡалаһы) — 17 км; ауыл биләмәһе Советы үҙәгенә тиклем (Яңы Краснояр ауылы) — 3 км; яҡындағы тимер юл станцияһына (Стәрлетамаҡ) — 17 км.
Халыҡ
Күпселекте тәшкил иткән милләттәр: 1981 йылдың 1 сентябренә, 1972 йылдың 1 июленә, 1969 йылдың 1 ғинуарына — урыҫтар.
Тарих
Ауыл янында, Баланбаш морононда, боронғо Баланбаш тораҡ пункты П. А. Дмитриев һәм К. В. Сальников тарафынан 1934 йылда табылған һәм тикшерелгән. Бында бронза быуаты кешеләре йәшәгән. Табыш Абаш (баланбаш) мәҙәниәтенең төп һәм эпонимлы ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июлендә, Кузьминский ҡасабаһы Михайловка ауыл Советы составына ингән.
1981 йылдың 1 сентябрендә Краснояр ауыл Советына ингән.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының 1986 йылдың 12 декабрендәге 6-2 / 396 һанлы «Ҡайһы бер тораҡ пункттарҙың иҫәп мәғлүмәттәренән сығарыу тураһында»ғы Указы менән иҫәп мәғлүмәттәрҙән сығарылған.
Бәдәүилек
Бәдәүилек (الطريقة البدوية|әл-тәриҡәт үл-бәдәүитү) йәки Әхмәдиәлек (الطريقة الأحمدية; Бадави́я или Ахмади́я) — нигеҙ һалыусыһы — Әхмәт әл-Бәдәүи хөрмәтенә аталған суфый тәриҡәттәренең береһе (675/1276 й. вафат).
Тарихы
Бәдәүиҙәр тәриҡәте Мысырҙың иң йоғонтоло (Шәзилиәнән һуң) тәриҡәттәренең береһе булып тора һәм Мысыр йәмғиәтендә мөһим роль уйнай. Әммә Мысырҙан ситтә тәриҡәт артыҡ таралмай. Бәдәүиҙәр, күпселек суфый тәриҡәттәре кеүек үк, хаҡ хәлифә Али ибн Әбү Талиптан күсәгилешлелек (силсилә) сылбырын алып бара
Тасуирламаһы
Тәриҡәт дәрүиштәре ҡыҙыл төҫтәге хирҡә кейәләр, суфый-бәдәүиҙәрҙең ҡалпаҡтарында ла ҡыҙыл таҫма бар. Тәриҡәт аяҡҡа баҫыу башында зекерҙәрҙе шым ғына башҡара, әммә һуңғараҡ ҡысҡырыбыраҡ үтәүгә күсәләр. Суфыйҙар уларҙы баҫып йәки ултырып һамаҡлай һәм дини транс халәтенә инә.
Әхмәт әл-Бәдәүиҙең үҙенән һуң тәриҡәт үҫешенә Абдулал ҙур өлөш индерә (733 йылда/1332 вафат).
Бәдәүиҙәр байрам иткән иң ҙур ваҡиға — Әхмәт әл-Бәдәүиҙең тыуған көнө — мосолман календары буйынса Зөлхизә айының һуңғы аҙнаһында үткәрелә.
Йөрәк моңдары (йыйынтыҡ)
Йөрәк моңдары — тәүге «Дуҫтар» инструменталь ансамбле аккомпанементы аҫтында башҡарылған йырҙар йыйынтығы. Ул 1982 йылда Ленинград грамяҙҙырыу студияһында яҙҙырылған һәм «Мелодия» фирмаһында сығарылған.
Техас
Техас (Texas) — АҠШ штаты. Штаттың тәртип номеры — 2. 1845 йылдың 29 декабрендә төҙөлгән. Элек республика Техас исеме менән йөрөгән. Штаттың ҡушаматы — Яңғыҙ йондоҙ штаты.
2011 йылғы мәғлүмәт буйынса Техас штатында 25 674 681 кеше йәшәй, халыҡ тығыҙлығы бер квадрат км-ға 36,88 кеше. АҠШ штаттары араһында халыҡ һаны буйынса урыны — 2.
Майҙаны 696 241 кв.км, шуның 2,5 % һыу майҙаны.
Саранск I
Саранск I — тимер юл станцияһы Пенза төбәгендәге Куйбышев тимер юлы станцияһы, Саранск ҡалаһының үҙәк пассажирҙар станцияһы, Горький һәм Куйбышев тимер юлының төп хәрәкәтен бәйләүсе.
Тарих
Саранск һәм Мәскәү араһындағы тимер юл бәйләнеше 1900 йылдан алып булдырыла. Саранск тимер юл вокзалының беренсе бинаһы 1893 йыл башында төҙөлә һәм Саранск станцияһында тимер юл составтары хәрәкәте башланып китә. 1940 йылдарҙың беренсе яртыһында вокзал майҙанында һәм вокзал бинаһы реконструкциялана, вокзал биләмәһен арттыра, ә иҫке бина урынында совет рухына ярашлы конструктивизм стилендә яңы ҡоролмалар төҙөлә.
Аҡтырнаҡ
Аҡтырнаҡ (Актырнак) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы 2-се Этҡол ауыл Советына ҡараған ауыл. 1935 йылда нигеҙләннгән, 1951 йылда ғәмәлдән сыҡҡан.
Саранск I
Тарих
2000 йылдар башында, тимер юл вокзалының иҫке биналарын һүтеп, яңы терминал төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителә. Яңы терминал 2009 йылда сафҡа индерелә.
Аҡтырнаҡ
Исеменең килеп сығышы
Ауыл Аҡтырнаҡ йылғаһы исеме менән йөрөтөлгән.
Саранск I
Тарих
2017 йылда, тимер юл инфраструктураһын футбол буйынса 2018 йылғы донъя чемпионатын үткәреүгә әҙерлек сиктәрендә вокзал комплексын яңыртыу бара. Платформалар, йәйәүлеләр күпере реконструкциялана.
Аҡтырнаҡ
Географик урыны
Ауыл 2-се Этҡол ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 12 км алыҫлыҡта Аҡтырнаҡ һәм Уралыҡ йылғасыҡтары ҡушылған ерҙә урынлашҡан булған.
Тарихы
1930-сы йылдарҙа Баймаҡ районында күп кенә ауылдар барлыҡҡа килә. Уларҙы ағас ҡырҡыу һәм Баймаҡ баҡыр иретеү заводын яғыулыҡ менән тәьмин итеү өсөн эргә-тирәләге ауыл халҡы барлыҡҡа килтерә. Аҡтырнаҡ ауылы урмансылыҡ участкаһы булараҡ 1935 йылда нигеҙләнә. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә - 50-60 йорт, йәштәр өсөн  барактар һәм ятаҡханалар төҙөлә. Ауыл йәнле тормош менән йәшәй. Стахановсы исеме өсөн ярыш ойошторола. Өлгөлө хеҙмәте менән Бәхтийәр Әлмөхәмәтов, Абдулла Мәжитовтар дан алалар.
Саранск I
Хәҙерге заман
Өс ҡатлы вокзал заманса дизайн менән «һарай» стилендә яңыртылған. Бина инвалидтар өсөн яраҡлаштырылған һәм унда мәғлүмәт таблоһы, поездар теҙмәһе, багаж һаҡлау камераһы, медпункт, гәзит кибете, кафе-бистро, төрлө кимәлдә уңайлаштырылған көтөү залдары, ял бүлмәләре,, әсә һәм бала бүлмәһе, сервис үҙәге булдырылған. Тимер юл вокзалының дөйөм майҙаны 3,4 мең квадрат метр самаһы тәшкил итә. Саранск станцияһының үткәреү һәләте — йыл әйләнәһенә 750 мең кеше.
Аҡтырнаҡ
Тарихы
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, әлеге ауылдан фронтҡа 36 кеше китә. Ауыр эштә уларҙы 14-15 йәшлек үҫмерҙәр алыштыра, улар араһында — Зәкәриә Шәрипов, Хаммат Хәлиҡов, Заһир Сарбулатов, Ғәзизйән Әлмөхәмәтов, Йосоп Мөхәмәтҡолов, Шәһиҙә һәм Әминә Әлмөхәмәтовалар, Шәнгиә һәм Шәмсиә Мәжитовалар, Шәмсиҡәмәр һәм Маһиҡәмәр Суфьяновалар.
Ауылда мәктәп була. Уҡытыусы булып Бибинур Биҡҡолова эшләй. Медпунктта төрлө йылдарҙа Жуванова, Горшенина, Никифорова һәм башҡалар эшләй.
Саранск I
Техник мәғлүмәт
Станция үҙәкләштерелгән, Рузаевка. — Ҡыҙыл диспетчер үҙәкләштерелгән участкаһына индерелгән. Станция менән идара итеү автоматлаштырылған, светофорҙар автоматика ярҙамында эшләй.
Аҡтырнаҡ
Тарихы
Һуғыштан һуң, 1951 йылда, урмансылыҡ участкаһы ябыла. Халыҡ эргә-тирәләге ауылдарға күсергә мәжбүр була.
Билдәле кешеләр
— Бәхтийәр Әлмөхәмәтов — урман ҡырҡыусы, стахановсы, Мәскәүҙә Бөтә Союз стахановсылар съезында ҡатнаша.
Саранск I
Йүнәлештәр
График буйынса 2018 йылдың графигы буйынса станция аша алыҫ юл йөрөүсе поездар түбәндәгесә:
Викторовка (Благовар районы)
Викторовка (Викторовка) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 190 кеше. Почта индексы — 452746, ОКАТО коды — 80214804003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Леушка
Леушка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Онега йылғаһының уң ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Няколь-Ту
Няколь-Ту — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кондый-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Савельевка (Кандата ҡушылдығы)
Савельевка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Биологик систематика
Биологик систематика — бөтә тереклекте классификациялаусы (төркөмләүсе) фәнни дисциплина; уның төп бурысы — тере организмдарҙы төркөмләү принциптарын һәм, уларға нигеҙләнеп, дөйөм классификация системаһын төҙөү.
«Классификация» һүҙе бында әле булған һәм күптән үлеп бөткән төрҙәрҙе тасуирлау һәм системала урынлаштырыу мәғәнәһендә ҡулланыла.
Систематиканың маҡсаттары һәм принциптары
Систематиканың дөйөмләштереүсе эше — Тәбиғи Система яһау. Бер яҡтан ошо система тәбиғи күренештәр нигеҙендә ята һәм икенсе яҡтан, фәнни тикшеренеүҙәрҙең бер этабы булып тора тигән фекер бар. Тәбиғәтте танып белеүҙең сикһеҙлеге принцибына ярашлы, Тәбиғи Система сикһеҙ.
Систематиканың төп маҡсаттары:
1.Таксондарға исем биреү (шул иҫәптән тасуирлау);
2.Диагностика — аныҡлау, йәғни организмдың системала урынын табыу;
3.Экстраполяция, йәғни теге йәки был таксонға инеүенә таянып объектарҙың үҙенсәлекле сифаттарын алдан әйтеү. Мәҫәлән,
әгәр ҙә теш төҙөлөшө буйынса хайуан кимереүселәр отрядына ҡарай икән, был мәғлүмәт буйынса ошо хайуандың һуҡыр эсәге оҙон һәм тәпәйле аяҡтары булыуын әйтеп була.
Һәр ваҡытта ла систематика ошо принциптарға нигеҙләнә:
1.Бөтә төр тере организмдар ҙа билдәле бер төҙөлөш структураһына эйә.
2.Ошо төҙөлөш структураһына бәйле, организмды иерархик рәүештә ойошторолған төркөмдәргә (таксондар) урынлаштырып була.
3.Система — бер-береһенә эҙмә-эҙлеҡле буйһонған рангалар йыйылмаһы. Һәр рангтың (таксондың) үҙ урыны, дәрәжәһе һәм атамаһы бар.
4.Организдарҙың төҙөлөш структураһы тураһындағы белемгә нигеҙләнеп (был структураны тулыһынса өйрәнеп була), бөтә органик доньяның («Тәбиғи Системаны») системаһын төҙөп була.
Шулай итеп, тере организмдарҙың хәҙерге замандағы классификацияһы иерархик принципта төҙөлгән.
Иерархияның (рангтың) төрлө дәрәжәләге үҙ исеме бар (юғарыларҙан түбәнгә): Батшалыҡ, Тип йәки Бүлек, Класс, Отряд, Ғаилә, Ырыу һәм Төр.
Төрҙәр айырым заттарҙан тора.
Ғәмәлгә алынған принцип буйынса: теләһе ниндәй билдәле организм эҙмә-эҙлекле рәүештә иерархиялы  ошо бөтә ете категория иҫәбенә инергә тейеш.
Ҡатмарлы системаларҙы күбеһенсә өҫтәмә категорияларға бүләләр, мәҫәлән, бының өсөн приставкалар ҡулланалар super- и sub- (супер-класс, суб-тип һәм башҡа).
Һәр бер таксондың билдәле рангы булырға тейеш, йәғни берәй таксономик категорияға ҡарарға тейеш.
Был система төҙөү принцибын швед натуралисы Карл Линней исеме менән Линней иерархияһы тип атайҙар. Уның эштәре нигеҙендә хәҙерге традицион фәнни систематика төҙөлгән.
Супер-Батшалыҡ, йәки биологик домен тигән төшөнсә сағыштырмаса яңыраҡ барлыҡҡа килгән. Был төшөнсәне 1990 йылда Карл Вёзе тәҡдим иткән.
Ошо төшөнсә Ерҙәге бөтә биомассаны өс доменға бүлә: 1) эукариоттар (күҙәнәктәрҙә ядролары булған организмдарҙы берләштереүсе домен; 2) бактериялар; 3) архейҙар.
Систематиканың тарихы
Билдәле булыуынса, беренсе булып тереклек формаларын антик донъяла Гептадор, ә һуңынан Аристотель һәм уның уҡыуҫыһы Теофраст классификацияларға тырышҡандар.
Улар тереклекте уҙ фәлсәфәһенә ярашлы классификациялағандар. Улар төзөгән тере организмдар системаһы бик ентекле булған. Ошо система буйынса үҫемлектәр ике төркөмгә бүленгән булған: ағастарға һәм үләндәргә, ә хайуандар — «йылы» һәм «һалҡын» ҡанлы төркөмдәргә бүленгән булған.
Иң һуңғы сифат, тере тәбиғәттең эстәлеген билдәле тәртипкә һалыуҙа бик мөһим роль уйнай. Ошолай, тәбиғәттәге тәртипте һүрәтләүсе тәбиғи система барлыҡҡа килгән [1].
1172-се йылда ғәрәп философы Аверроэс Аристотелдың яҙмаларын ҡыҫҡартылған рәүештә ғәрәп теленә тәржемә иткән. Аверроэстың үҙ комментарийҙары юғалған, әммә телгә алынған тәржемә беҙең көндәргә латин телендә һаҡланған.
Швейцар ғалимы Конрад Геснер (1516—1565) тос өлөш индергән.
Бөйөк асыштар дәүере ғалимдарға тере тәбиғәт тураһындағы белемдәрҙе тәрәнәйткән. XVI быуат аҙағы — XVII быуат башында хайуандар донъяһын ныҡышлы өйрәнә башлағандар.
Иң тәүҙә яҡшы билдәле типтар тураһындә мәғлүмәттәр туплағандар. Артабан бемемдәрҙе киңәйтергә билдәле булмаған хайуандарҙы өйрәнгәндәр. Ошо белемдәр фәнни классификацияны нигеҙләгән.
Инглиз натуралисты Джон Рей (1627—1705) үҫемлектәр һәм хайуандар тураһында бик әһәмиәтле хеҙмәт нәшер иткән. Үҫемлектәрҙе классификациялауҙағы ҡулланған ҡарашы «Historia Plantarum» хәҙерге таксономия фәненә ҡарата ҙур бер аҙым булған.
Таксондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау
XX быуыт башында ете таксономик категория булған (латинса):
1.Батшалыҡ — regnum
2.Тип — phylum (үҫемлектәрҙә бүлек— divisio)
3.Класс — classis
4.Отряд (урыҫса зоологияла тәртип) — ordo
5.Ғаилә — familia
6.Ырыу — genus
Үрге Воча
Үрге Воча — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға исемһеҙ №4811 йылғаның уң ярына 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Биологик систематика
Таксондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау
7.Төр — species
Үрге Воча
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Биологик систематика
Таксондарҙың исемдәре һәм уларҙы тасуирлау
Төр (species) — морфологик, физиологик һәм биохимик үҙенсәлектәре нәҫелдән килеү буйынса оҡшаш булған, иркен ҡауышыусы һәм үрсемле тоҡом биреүсе, йәшәүҙең билдәле бер шарттарына яраҡлашҡан һәм тәбиғәттә билдәле бер өлкәлә — ареалда йәшәгән заттар йыйылмаһы.
Төр — тере организмдарҙың (хайуандар, үҫемлектәр һәм микроорганизмдар) систематикаһының төп берәмеге. Элементар (иң бәләкәй) таксономик һәм систематик берәмек.
Теләһе ниндәй үҫемлек йәки хайуан эҙмә -эҙлекле рәүештә иерархиялы ете категория иҫәбенә инергә тейеш. Систематикала күбеһенсә өҫтәмә категорияларға айыралар, бының өсөн түбәнге приставкалар ҡулланалар sub-, инфра- (infra-) һәм super-, мәҫәлән : инфра-класс.
Үҫемлектәр систематикаһында төп таксономик төркөмдәр
1.Бүлек (Отлел) — латин атамаһындағы ялғауы — ophyta (Magnoliopheta)
2.Класс — латин атамаһындағы ялғауы — opsida (мәҫ.Magnoliopsida)
3.Аҫкласс(подкласс) латин атамаһындағы ялғауы — idae (мәҫ.Magnoliidae)
4.Тәртип (порядок) — латин атамаһындағы ялғауы — ales (мәҫ.Magnolioales)
5.Ғәилә (семейство) — латин атамаһындағы ялғауы — aceae (мәҫ.Magnoliaceae)
6.Ырыу — Magnolia
7.Төр — Magnolia grandiflora
Ай-Вый-Вар
Ай-Вый-Вар — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вый-Вар йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы
Әбдрәшитов Йәғәфәр Мөхәрәм улы (30 ноябрь 1949 йыл) — ғалим-инженер‑технолог, хужалыҡ, юғары мәктәп һәм дәүләт эшмәкәре. 1989—2011 йылдарҙа «Каустик» һәм «Полиэф» йәмғиәттәренең генераль директоры, 2011—2017 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалы директоры, бер үк ваҡытта 2011 йылдан — химия һәм химик технологиялар кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Техник фәндәр докторы (1998). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1990) атҡаҙанған химигы. СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1989), Дуҫлыҡ ордены (1999) кавалеры.
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты.
Ғилми эшмәкәрлеге
Фәнни-етештереү эшмәкәрлеге винилхлорид, эпихлоргидрин етештереү менән бәйле. Й. М. Әбдрәшитов етәкселегендә «Каустик» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтендә суспензион поливинилхлорид алыу процесы үҙләштерелә, дихлорэтан, трихлорэтилен, хлороформ, хлорпарафин, аллилхлорид етештереү технологиялары эшләнә, юғары эҫелектә ҡайнаусы ыҫмалалы, ҡаты ҡалдыҡтарҙы ҡайтанан эшкәртеүҙең яңы процестары индерелә. Й. М. Әбдрәшитов 40-тан ашыу фәнни-хеҙмәт һәм 50 уйлап табыу авторы.
Галлелағы Роланд һыны
Галлелағы Роланд һыны  — Галле ҡалаһының Баҙар майҙанындағы Роланд һыны. Бейеклеге яҡынса дүрт метр тәшкил итә. Башҡа Роланд статуялары һымаҡ уҡ һәйкәл урта быуат ҡалаһының азатлығын һәм бойондороҡһоҙлоғон сағылдыра. Статуя башта ағастан эшләнеп буялған була. Сәнғәт белгестәре статуяның нөсхәһен XIII быуат (1245 тирәһе) менән билдәләй. 1709 йылда ағас статуя яңы статуя өсөн күсермә була. Хәҙерге статуя 1854 йылда ҡомташтан эшләнә. Эшләнгән һынының хәҙерге ҡомташ. Шул саҡта уға өҫтәп итек, бирсәткә һәм фронтон формаһында пьедестал эшләнә.
1478 йылда  Магдебург архиепискобы Эрнст Саксонский менән ҡаланың  конфликтынан һуң,  Галле үҙенең бөтә тиелек өҫтөнлөктәрен юғалта. Ошо сәбәп менән 1481/1482 йылдарҙан алып 1513 йылға тиклем Галлелағы Роланд һыны ағас кожух менән ҡаплана. Шулай уҡ йыл һайын башҡарыла торған традицион Роланд бейеүе тыйыла.
2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары
2014 йылғы Ҡышҡы олимпия уйындары  (2014 Winter Olympics, XXII ҡышҡы олимпия уйындарының рәсми исеме) — 2014 йылдың 7—23 февралдә Рәсәйҙең Сочи ҡалаһында үткән халыҡ-ара спорт сараһы. Сочи ҡалаһы 2007 йылдың 4 июлендә Гватемалала  Халыҡ-ара олимпия комитетының 119-сы сессияһында һайлана. Был сара Рәсәй биләмәһендә уҙған икенсе Олимпия уйындары, беренсеһе — 1980 йылдағы Мәскәүҙәге йәйге Олимпияда, һәм тәүге тапҡыр — ҡышҡы уйындар. Олимпия уйындары тамамланғас шул уҡ объекттарҙа ҡышҡы Паралимпия уйындары — 2014 үткәрелә.
Галлелағы Роланд һыны
Роланд һыны Баҙар майҙанында үҙ урынын бер нисә тапҡыр үҙгәртә. Әлеге ваҡытта Роланд һыны Ҡыҙыл башняның көнсығыш яғына ҡуйылған. Германияла урынлашҡан башҡа Роланд статуяларынан   айырмалы рәүештә,  Галлелағы Роланд хәрби кейемдә түгел.
2014 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындары
Сочи Олимпиядаһы иҫәп буйынса егерме икенсе (XXII) ҡышҡы уйындар, 1980 йылғы Мәскәү Олимпиядаһы ла егерме икенсе уйындар ине. Сочи Олимпиядаһы 2010 йылғы Ванкуверҙа үткән Ҡышҡы олимпия уйындарына ҡарағанда 12 спорт төрөнә күберәк, дөйөм алғанда 98 комплект миҙал уйнатылған.
Үткәреү ҡалаһын һайлау
2006 йылдың 22 июнендә Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге ете дәғүәлешеүсенән өс кандидат ҡаланы атаған. Бына улар: Сочи, Зальцбург һәм Пхёнчхан. 2007 йылдың 4 июлендә (Рәсәйҙә 5 июль булған) Гватемалала Халыҡ-ара Олимпия комитетының Олимпиада үткәреләсәк ҡаланы һайлау буйынса сираттағы, 119-сы, сессияһы булған.
Тауыш бирер алдынан дәғүәләшеүсе ҡалаларҙың презентацияһы уҙғарылған. Сочиҙы түбәндәге спортсылар: Светлана Журова, Евгений Плющенко, Михаил Терентьев (паралимпиясы) һәм Александр Попов; спорт функционерҙары: Вячеслав Фетисов, Елена Аникина, Шамил Тарпищев, Дмитрий Чернышенко һәм Виталий Смирнов; сәйәсмәндәр: Владимир Путин, Александр Жуков, Герман Греф, Александр Ткачёв, Виктор Колодяжный кәүҙәләндергән. Беренсе турҙа Халыҡ-ара Олимпия комитетының 97 ҡатнашыусы илдәр вәкиләдәре тауыш биргәндән һуң, австрий Зальцбургы төшөп ҡалған. Икенсе турҙа, Пхёнчханды отоп, Сочиҙың дәғүә-заявкаһы 4 артыҡ тауыш менән (51-гә ҡаршы 47) еңә. Гватемалала мәскәү ваҡыты менән 4:47 сәғәттә Рәсәй Олимпия комитеты президенты Леонид Тягачёв Халыҡ-ара Олимпия комитеты менән 2014 йылда Сочиҙа Уйындар үткәреү контрактына ҡул ҡуйған. Уның менән бергә рәсәй яғынан Краснодар крайы губернаторы Александр Ткачёв һәм Сочи ҡалаһы мэры Виктор Колодяжный.
Сочиға Олимпия флагын тапшырыу
2010 йылдың 1 мартында Ванкуверҙағы 2010 йылғы ҡышҡы олимпия уйындарын ябыу тантанаһында мәскәү ваҡыты буйынса 5:25 сәғәттә Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге Сочи мэры Анатолий Пахомовҡа олимпия флагын тапшыра. Мәскәү дәүләт академик камера хоры башҡарыуында (дирижеры Владимир Минин) Рәсәй гимны яңғырай, һәм Олимпия уйындары-2010 баш ҡалаһы стадионы өҫтөндә Рәсәй флагы күтәрелә. Бынан һуң 5:30 сәғәттә Олимпия уйындары-2014 баш ҡала менән таныштырыу тантанаһы башлана. Инеш өлөшө символик тунгус метеориты менән асыла билдәле булыуынса, ул Рәсәй (ул ваҡытта — Рәсәй империяһы) беренсе тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнашҡан ваҡытта осоп килгән. Һуңынан ер аҫтынан боҙ кристалдары үҫә башлай, символик забегҡа старт бирелә. Космонавт Спутник Юлдаш осора, стадион буйлап урыҫ тройкаһы сабып үтә. Ике яҡҡа айырылған күперҙәр һәм «Йыһанды буйһондороусылар» Монументы фонында Эшсе һәм колхозсы ҡатын монументы барлыҡҡа килә. Төнгө күк йөҙө айҙай балҡый. сноубординг таҡтаһында балерина өйөрөлә. Наталья Водянова Олимпия уйындары-2014 логотибы төшөрөлгән үтә күренмәле шар күтәрә, экранға өрә лә, унда инглиз телендә «Welcome to Sochi» тип яҙылған һыуыҡ яһаған биҙәк күренә. Тамашаның төп өлөшө, олимпия уйындарын ябыу тантаналарында ҡабул ителгәнсә, 8 минут дауам иткән. Аҡҡарбикә Белоснежка ете гном солғанышында үтә күренмәле шарға тылсымлы таяғы менән ҡағыла, стадион буйлап үтә күренмәле сфералар эсендәге кешеләр хәрәкәт итә башлай. Тәүҙә улар яй хәрәкәт итә, ләкин әкренләп ҡыҙыу йүгереүгә күсә. Стадиондағы тамашасылар Мәскәүгә «күсә», унда Ҡыҙыл майҙан Мария театрының Валерий Гергиев етәкселегендәге симфоник оркестры яҡтырып торған Олимпия дүңгәләге эсендә Георгий Свиридовтың «Ваҡыт, алға!» кинофильмы өсөн яҙған музыкаһын башҡара. Шунан һуң стадионда Пётр Ильич Чайковскийҙың 6-сы симфонияһының 3-сө өлөшө музыкаһы яңғырай һәм бейеүҙә олимпия күренештәре символдарын башҡарыусы Мария (прима-балерина Ульяна Лопаткина), Ҙур һәм Новосибирск театрҙарының йыйылма төркөмдәре сәхнәгә сыға. Рәсәй тарихының төрлө дәүерендәге: Рәсәй империяһы осоро, Бөйөк Ватан һуғышы һәм хәҙерге кейемдәрҙә, сағыу костюмдарҙа сыға улар.
Һыу аҫтынан төшөрөлгән дельфин (шулай төшөрөүҙөң ракурсында күҙәтелгән ҡыҙыҡ «тәҙрә» эффекты күренә), тамашасыны ай яҡтыһына күмелгән Ҡара диңгеҙ ярына күсерә, унда асыҡ һауала боҙҙа атаҡлы Татьяна Навка һәм Роман Костомаров сығыш яһай. Был ваҡытта стадионы Олимпия уйындары-2010 стадионында вертикаль щиттарҙа Сочи тураһында төп факттар яҙылған юлдар хәрәкәт итә. Сәхнәгә эсендә — урыҫ тройкаһы һәм фән символы булған яҡты шарҙар тәгәрәп сыға. Шар өҫтөндә Жар-птица Ялҡын-ҡош кейемендә «Кенәз Игорь» операһынан арияны билдәле опера йырсыһы Мария Гулегина башҡара.
Артабан флаг Крузенштерн елкәнле кәмәһенә килтерелә һәм Акапулько һәм Мехико аша 2010 йылдың 25 мартында һәм Сочиға алып килтерелә.
Эмблема-логотибы
2009 йылдың 1 декабрендә «Сочи 2014» Ойоштороу комитеты Уйындар-2014 эмблемаһын тәҡдим иткән. Эмблема менән таныштырыу тантанаһы Ҡыҙыл майҙандағы ҙур ҙа үткәрелгән. Тантананы спорт журналисы Кирилл Набутов һәм конькиҙа фигуралы шыуыу буйынса олимпия чемпионы Татьяна Навка алып барған. Ҡатнашыусылар «Невский экспресс» поезының ҡорбандарын тынлыҡ минуты менән иҫкә алалар, Халыҡ-ара Олимпия комитеты президенты Жак Рогге, ойоштороу комитеты вәкилдәре һәм алып барыусылар һәләк булғандарҙың ғаиләләренең ҡайғыһын уртаҡлаша. Артабан тау саңғыһы спорты буйынса өс тапҡыр олимпия һәм алты тапҡыр донъя чемпионы Жан-Клод Килли, Уйындар ойоштороу комитеты президенты Дмитрий Чернышенко, Рәсәй хөкүмәте вәкиле Дмитрий Козак сығыш яһаған. Донъя һәм Европа чемпионы Илья Авербухтың шоуында олимпия чемпиондары һәм Олимпия уйындары призёрҙары, донъя һәм Европа чемпиондары Владислав Третьяк, Вячеслав Фетисов, Сергей Макаров, Роман Костомаров, Алексей Ягудин, Ирина Слуцкая, донъя чемпиондары Албена Денкова һәм Максим Ставиский, башҡа билдәле спортсылар ҡатнашты. Шул уҡ ваҡытта сәхнәлә рәсәй эстрадаһы йондоҙҙары Сочи гимнын йырлай, «Евровидение-2008» конкурсы еңеүсеһе Дима Билан, «Евровидение-2009» конкурсы еңеүсеһе Александр Рыбак, Валерия, Лариса Долина, МакSим һ. б. билдәле артистар сығыш яһанылар. Уйындар эмблемаһы таныштырыу бик сағыу фейерверктар оҙатыуында барған. Мәскәү — Красная Поляна телекүперендә телевизион алып барыусы Андрей Малахов сочилыларҙы эмблема менән таныштыра. Лев Лещенко һәм Алһыу олимпия айыуҡайы тураһындағы йырҙы йырлағанда, ҙур экранда 1980 йылғы Мәскәү Олимпия уйындарының кадрҙарын күрһәтәләр.
Талисмандар
Сочи халҡы ярославль рәссамы Ольга Викторовна Беляеваның саңғыла йөрөүсе дельфинды ҡышҡы Олимпия уйындары-2014 талисманы итеүгә өҫтөнлөк биргән. Тауыш биреү Рәсәй президентын һайлау менән бергә, 2008 йылдың 2 мартында, ҡаланың барлыҡ һайлау участкаларында 270 мең һайлаусы араһында үткән. Әммә тауыш биреү һөҙөмтәләре иғлан ителгәндән һуң, «Сочи-2014» ойоштороу комитеты вәкиле ҡышҡы Уйындар талисманы рәсми рәүештә 2011 йылдан да алда иғлан ителмәйәсәк тигән. 2010 йылдың 1 сентябрендә ҡышҡы Олимпия уйындары һәм Сочиҙағы Паралимпия уйындарының ойоштороу комитеттары «Известия» гәзите менән берлектә уйындар талисманы бөтә рәсәй конкурсы иғлан итә, һәм унда һәр теләүсе ҡатнаша ала. Конкурсҡа ҡатнашыусылар Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән һәм шулай уҡ сит илдәрҙә йәшәгән граждандар барлығы 24 048 эш ебәрә. Олимпия уйындары-2014 талисманын һайлау буйынса тауыш биреү уның рәсми сайтында үткәрелә. 21 декабрҙә жюри уларҙан 10 вариантын Олипмия уйындары һәм 3 вариантын паралимпия уйындары өсөн, артабан тауыш биреү һәм раҫлау өсөн һайлап ала.
2011 йылдың 26 февралендә «Талисмания» телешоуында тауыш биргәндә, талисмандарҙың финал варианттарынан береһе һайлап алына. Финалға "Беренсе канал"да үтә. Жюри шундуҡ өс еңеүсене, ҡышҡы олимпиада характерына тап килгән аҡ төҫлө талисманды: Аҡ айыуҙы, Ҡар Барыҫын, Ҡуянҡайҙы иғлан итә.
Паралимпийсы-спортсыларҙың һайлауына ярашлы, Паралимпия уйындары талисмандары итеп Нурҡайҙы һәм Ҡар бөртөгөн һайлайҙар.
Слоган
2012 йылдың 24 сентябрендә, ҡышҡы Олимпия уйындарына тиклем теүәл 500 көн алдан, Дмитрий Чернышенко буласаҡ ярыш слоганын атай: '«Эҫе. Ҡышҡы. Һинеке»'. Инглиз телендә слоган ошолай яңғырай: 'Hot. Cool. Yours'. Инглиз слоганында өҫтәмә подтест йәшеренгәненә иғтибар итергә кәрәк, сөнки cool һүҙе, «һыуыҡ» (йәғни ҡышҡы) тигән төп мәғәнәһенән тыш, йәнле һөйләү телендә «иҫ киткес, текә» мәғәнәһенә эйә. Чернышенко һүҙҙәре буйынса, был өс һүҙҙән торған фраза Рәсәйҙең бөтә төрлөлөгөн һәм характерын күрһәтергә мөмкинлек бирә. «Эҫе» һүҙе бер үк ваҡытта уйындарҙы үткәреү урынына — Сочиға — һәм «спорт теләктәренең киҫкенлегенә» йүнәлтә. «Ҡышҡы» тигән һүҙ уйындар үткәрелгән йыл миҙгелен аңлата, шул һүҙҙе әйткәндә, сит ил кешеләрендә Рәсәй образы барлыҡҡа килә. «Һинеке» һүҙе буласаҡ ҡышҡы Уйындар «һәр кемдең Олимпиадаһы» символы.
Визуаль образы
Сочиҙағы Олимпия уйындарының визуаль образы BOSCO компанияһы тарафынан әҙерләнә һәм Олимпиаданың ойоштороу комитетына бүләк итеп тапшырыла. Был — берҙәм концепцияға берләштерелгән Рәсәйҙең милли кәсептәренә тап килеүсе 16 орнамент: вологда кружевоһы, гжель, жостов биҙәге, кубань биҙәге, кубачин биҙәге, мезен биҙәге, павлопосад яулыҡтары, палех миниатюраһы, ракуль биҙәге, урыҫ ситсаһы, төньяҡ двина, ҙан торған «ҡорама », рәсәй йыйылма командаһы олимпия кейем биҙәктәре ( ҡаурыйы"), уфтюж биҙәге, хохлома, яҡут биҙәге.
Олимпия сәғәте
Сочи ҡалаһында Олимпия уйындары башланырға теүәл 1000 көн ҡалғас, Рәсәйҙең күп кенә ҡалаларында, Уйындар башланырға нисә көн, сәғәт, минут һәм секунд ҡалғанын иҫкәртеп, күҙәтеп торорлоҡ кире иҫәп башланған. Шулай, Түбәнге Новгородта, Хабаровскиҙа, Новосибирскиҙа, Екатеринбургта, Пятигорскиҙа, Дондағы Ростовта, Санкт-Петербургта һәм Мәскәүҙә Олимпия сәғәттәре кире иҫәп башлай. «Омега» фирмаһы сәғәттәрен ҡуйыу, бигерәк тә Түбәнге Новгородта күп бәхәс тыуҙыра.
Олимпия уты
Олимпия уты эстафетаһы Мәскәүҙә [[2013 йыл|2013 йылдың
]]7 октябрендә башлана һәм Сочиҙа 2014 йылдың 7 февралендә Сочиҙа тамамлана. Олимпия уйындары ойоштороу комитеты вәкилдәре һүҙҙәре буйынса, эстафета уйындар тарихында иң оҙайлыһы булырға тейеш булған — 123 көн һәм иң оҙоно — 40 мең километрҙан ашыу. Бөтә рәсемдәр аша Олимпия уты баш ҡалаһы булды, Рәсәй Федерацияһы субъекттары 83.
Эстафета дүрт этаптан торған. Беренсе этабы 2013 йылдың 7 октябрендә Мәскәүҙән башланған, ә унда ут Афинанан килтерелгән. Артабан автопробег барышында Санкт-Петербургҡа килтерелгән. Был этапты үткәреү өсөн транспортты дәүләт һәм шәхси компаниялар ҙа бүлә. За 23 дня      ут Үҙәк федераль һәм Төньяҡ-Көнбайыш федераль округтарының 15 төп ҡалаһына килтерелгән. Икенсе этабында факелСанкт-Петербургтан самолёт менән Владивостокҡа килтерелгән, унан 30 көн буйы илдең Төньяғында һәм Алыҫ Көнсығышында сәйәхәт иткән. Владивостокҡа ҡайтҡас, ут өсөнсө сәфәргә йүнәлә — поезда Элиста ҡалаһына. Ойоштороусылар билдәләгән 58 көн эсендә олимпия утын 45 ҡала халҡы ҡаршылаған. Ахырғы, 4-се этапта, олимпия уты факелы автомобилдә Элистанан башлап илдең 10 көньяҡ ҡалаһы аша 2014 йылдың 7 февралендә Сочиға килеп еткән. Сәфәр барышында путешествия олимпия уты донъяның иң тәрән күле — Байҡалда, Эльбруста һәм Төньяҡ полюста булырға ла өлгөрә. Бынан тыш, утты космосҡа ла ебәргәндәр.
«Ведомости» гәзите мәғлүмәте буйынса, уйындың ойоштороу комитеты 16 мең факел һатып алырға ҡарар итә. Факелдар етештереүгә Красноярск машиналар төҙөү заводы тотонған. Бер факел хаҡы 12 942 һум. «Ведомости» гәзитенең сығанаҡтары мәғлүмәттәренән сығып, факелдар һатып алыуҙың дөйөм контракты яҡынса 207 млн һум тәшкил иткән.
Олимпия миҙалдары
Барыһы 1254 миҙал эшләнгән, һәм был ҡышҡы олимпия уйындарының рекордлы күрһәткесе булып тора. Һәр миҙалдың йөҙ яғында олимпия ҡулсалары, ә кире яғында олимпиаданың «Сочи-2014» рәсми логотибы төшөрөлгән һәм инглиз телендә олимпия ярышы программаһы күренештәре яҙылған.
Уникаль ювелир һе булған һәр миҙалдың ауырлығы 460-тан 531 грамға саҡлы. Паралимпия миҙалдары 585-тән алып 686 грамға саҡлы. Олимпийских наградаларын эшләү «Адамас» компанияһына ҡушылған.
Тимер аҡсалар һәм банкноталар
Рәсәй банкыһы Сочиҙағы 2014 йылғы XXII Ҡышҡы Олимпия һәм XI Ҡышҡы Паралимпия уйындарына бағышланған затлы металдарҙан (көмөш һәм алтын) һәм затлы булмаған (баҡыр-никель иретмәһе) иҫтәлекле аҡса билдәләрен һәм тәңкәләрен сығарҙы.
Асыу тантанаһы
Церемонияны өс миллиард кеше ҡараны. Тапшырыуҙа 140 телекамера ҡатнашты, ә сараны әҙерләүҙә барлығы 12 меңдән артыҡ кеше ҡатнашҡан.
Олимпиаданы асыуға 48 дәүләттең башлыҡтары килгән, больше, Ванкувер һәм Турин Олимпиадаларын бергә алғандағынан да күберәк. Асыу шоуы барышында асылмаған ҡар бөртөгө темаһы тантананы япҡанда файҙаланылған.
Ярыштар
Ун биш ҡышҡы спорт дисциплиналары, берләшкән ете спорт төрөндә олимпия, 2014 йылда ҡышҡы олимпия уйындары программаһына ингән. Бында өс төрө инә коньковый, саңғы алты төрө, ике төр бобслей, шулай уҡ айырым дүрт спорт төрө. Бөтәһе 98 комплект миҙал отоп, 12 күберәк булған, Ванкувер 2010: 6 апрель 2011 йылда индерелгән яңы биш башҡарма комитеты ярышта: Шул уҡ йылдың 4 июлендә Дурбандағы ултырышта Сочи 2014 программаһына өс яңы дисциплина индереү ҡарары ҡабул ителә : Йәйәләр эсендәге номерҙар аныҡ дисциплиналарҙа уйнатыласаҡ миҙалдар комплекты һанын күрһәтә
Ярыштар теҙмәһе
Источник, PDF
Ҡатнашыусы илдәр
Сочи ҡалаһында үткән Олимпия уйындарында 88 ил вәкилдәре ҡатнашты, бың яңы олимпия рекорды булып тора. Сочиҙағы ҡышҡы олимпия уйындарында алты яңы ил: Мальта, Парагвай, Көнсығыш Тимор, Того, Тонга һәм Зимбабве тәүге тапҡыр ҡатнашты.
Тарихы
Ҡышҡы Олимпия уйындары һөҙөмтәһе менән Рәсәй ун өс алтын миҙал менән 2017 йылдың октябренә саҡлы беренсе урында ине. Әммә, допинг ғауғаһы һәм Макларен доклады менән бәйле Рәсәйҙе ҡайһы бер алтын, көмөш һәм бронза наградаларынан яҙҙырған тотош ваҡиғалар сылбыры теҙелде.
Көйәрмәндәр һәм тамашасылар фекере
Спортсылар һәм көйәрмәндәр архитектура, пейзаж, аш-һыу менән риза. Сочи Олимпиадаһына килеүсе күп американлылар, хәүефһеҙлек тураһындағы ҡайғыртыуҙар нигеҙһеҙ булды, тине
Спорт ҡоролмалары
Спорт ҡоролмалары ике кластерҙа төҙөлгән:
Сочи Олимпиадаһына төҙөлгән спорт объекттары:
Инфраструктураһы
Олимпия уйындарына әҙерләнеү барышында барлығы 380 объект төҙөлә, һәм йыл әйләнәһе эшләүсе курорт булараҡ Сочи ҡалаһының үҫешен тәьмин иткән инфраструктура объекттарына ҡағыла.
Энергетика үҫеше
Барлығы 66 объект төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла. 1200 Мвт яңы генерациялаусы ҡеүәттәр төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла за счёт развития Сочинской ТЭС и строительства новой Адлерской ТЭС l. Энергетика үҫеше өсөн киткән сығымдарҙың яртыһынан күбеһе электр көсө хужалығын үҫтереүгә тотонолған: яңы электр подстанциялары, электр тапшырыу линиялары (шул иҫәптән 550 км юғары вольтлыларын ) төҙөү.
Транспорт инфраструктураһы үҫеше
Олимпиада һәм Сочи ҡалаһын йыл әйләнәһенә эшләүсе тау климат курорты итеп үҫтереү менән бәйле, инвестициялауҙың күп өлөшө транспорт инфраструктураһын рәтләүгә йүнәлтелгән. 200 километрҙан ашыу тимер юлдар һуҙыла, 54 күпер һәм 22 тоннель төҙөлә. Имеретин уйһыулығындағы яр буйы кластерын Красная Поляна районындағы Адлер, Сочиҙы, аэропорт һәм спорт объекттары менән берләштергән автомобиль һәм тимер юлдары төҙөлә һәм ҡулланыуға тапшырыла. Туапсенан Адлерға саҡлы аралыҡта тимер юл.
Сочиҙың халыҡ-ара аэропорты етди үҫеш ала, 10 телетраплы пассажирҙарҙы ултыртыу-ҡаршылау галереяһы, аэровокзалдың яңы бинаһы төҙөлә, ә самолёттарҙың осоп күтәрелеү һыҙаты 300 мертға ҙурайтыла
Төҙөлөш материалдарын һәм ҡоролмаларын килтереү өсөн Сочи Имеретин диңгеҙ порты асылған, Олимпиада тамамланғас, уны яхта маринаһына әйләндереп төҙөгәндәр. Сочи диңгеҙ портында 3 мең кеше һыйҙырышлы круиз судноларын ҡабул итеү мөмкинлеген биргән терминал төҙөлгән.