cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Арыш, бойҙай менән сағыштырғанда, үҫтереү шарттарына, бигерәк тә тупраҡ үҙенсәлектәренә артыҡ ныҡ талапсан түгел. Уның үҫешкән иамыр системаһы 1,5-2 метрға тиклем тәрән таралып, иреүгә бирешмәүсән берләшмәләрҙән фосфор һәм калий үҙләштерә. Арыш тупраҡ кислоталылығына аҙ дәрәжәлә һиҙгер. Водород күрһәткесендә лә (pH 5,3—6,5) яҡшы үҫә. Шуға ла уны бойҙайға аҙ яраҡлы көлһыу тупраҡта үҫтерергә мөмкин. Ләкин уңдырышлы урта һәм еңел балсыҡлы механик составлы структуралы ҡара тупраҡ һәм һоро урман тупрағы иң яҡшыһы һанала. Ауыр балсыҡта, һаҙлыҡлы, тоҙло тупраҡта насар үҫә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
12 сентябрҙә Тунгустарҙың халыҡ съезы уҙғарыла, съезд ҡарары буйынса СДД-ға 300 болан тапшырыла.
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Башҡа яҙғы һәм ужым ашлыҡ культуралары менән сағыштырғанда, арыш ҡышҡа сыҙамлы. Өлкөмләнеү кимәлендә температураның минус 19—21 °С тиклем түбәнәйеүен күтәрә. 0,5—2 °С температурала орлоҡтар шыта башлай. Вегетация осорон көҙ тамамлай һәм яҙ көнө 3—4 °С йылыла тергеҙә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
14 сентябрҙә, Аянда 40 кешелек гарнизон ҡалдырып, Пепеляев төп дружина көстәрен (480 кеше) Жугжур тау ҡаяһы аша Амга-Аян тракты буйлап Нелькан ауылына алып китә.
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Арыш — оҙон яҡты көндә сатраш һеркәләнеүсе үҫемлек. Һеркәләре һауа аша тарала. Етерлек дымлы һауа шарттарында тымыҡ йылы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы. Түбән дымлы эҫе һауала һеркә йәшәү һәләтен юғалта. Елле һәм ямғырлы һауа торошо һеркәләнеү өсөн яйлы түгел.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
Нелькан тирәһендә дружинаға бер көнлөк ял бирелә, шул ваҡыт менән файҙаланып, өс ирекмән ҡаса. Улар Нелькандағы ҡыҙыл гарнизонға СДД-ның яҡынлашыуы тураһында хәбәр итәләр. Нелькан коменданты чекист Карпель, урындағы халыҡты ҡыуып ебәреп, гарнизоны менән ҡасып өлгөрә.
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Артыҡ һеркәләнеүҙән ҡотолоу өсөн, диплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре 200—300 метр, тетраплоид сорттарҙың орлоҡ бүлемдәре — 500 метрға яҡын яҫылыҡ изоляцияһына эйә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
27 сентябрҙә, йәғни ҡаланы ташлап киткәндән ике сәғәттән һуң, Пепеляев Нельканды биләй. Пепеляевтың ғәскәре ҡыҙылдар йәшереп киткән 120 винчестер һәм 50 патрон таба.
Арыш
Биологик үҙенсәлектәре
Транспирацион коэффициенты — 340—450. 1 центнер орлоҡ булдырыр өсөн үҫемлектәр тупраҡтан 2,9—3,3 кг азот, 1,1—1,4 кг фосфор, 2,2—3 кг калий үҙләштерергә тейеш була. Грунт запастарынан алынған азот, фосфор һәм калий файҙаланыу коэффициентына ярашлы 0,20—0,35, 0,10—0,17, 0,10—0,22, органик ашламаларҙан — 0,20—0,35, 0,30—0,50, 0,50—0,70, минераль ашламаларҙан — 0,55—0,80, 0,25—0,45, 0,65—0,80.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
Октябрь айында Пепеляев, төп көстәрҙе Нельканда ҡалдырып, һаҡсылары менән аянға кире ҡайта һәм ҡабаттан Якутскиға походҡа әҙерләнә башлай. Вишневский үҙе менән 187 ирекмән һәм аҙыҡ-түлек алып килгән була.
Арыш
Килеп сығышы
Арыш көньяҡ Европала, көньяҡ-көнбайыш һәм Үҙәк Азияла ҡырағай үҫкән биологик төрөнән килеп сыҡҡан тигән фараз бар. Ғалим-сәйәхәтселәрҙең ҡайһы бере ниндәйҙер урындарҙа арыштың ғына түгел, ә башҡа икмәктәрҙең дә ҡырағай булыуы мөмкинлеген күрһәтә. Мәҫәлән, Фёдор Кондратьевич Биберштейн Кавказ-каспий далаларында, артабан Ҡырымда, Феодосия һәм Волгалағы Сарептала ҡырағай арышты осратҡан. Карл Линней Волга йылғаһы буйында, Һамарға яҡын урындарҙа, ҡырағай арыш осрай ти. Был ерҙәргә арыш ҡасандыр Волга аръяғында йәшәгән татар ҡәбиләләре тарафынан килтерелеүе мөмкин тигән фараз бар. Николай Алексеевич Северцов арыш көньяҡ Рәсәйҙә, төньяҡ Африкала, төньяҡ һәм Үҙәк Азияла үҫкән ҡырағай ырыуҙаштарынан килеп сыҡҡан тип иҫәпләгән.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
Ноябрь уртаһында Пепеляев һәм Вишневский отряды Нельканға юллана, декабрь уртаһында барып етәләр. Ошо уҡ ваҡытта Ракитин Охотскиҙан Якутскиға табан юллана.
Арыш
Килеп сығышы
Хәҙерге заманда арыштың тыуған иле тип Анатолияны (Төркиә территорияһы) һанайҙар. Тәүге әҙер сүп үләне тип иҫәпләгән, ләкин һалҡындарға айырыуса сыҙамлылығын күҙ уңында тотоп, Европала культивация барышында ул үҙаллы әһәмиәткә эйә тип танылған.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
Декабрҙә Нельканға тунгустар кире ҡайта, улар үҙҙәренең йыйылышында СДД-ға теләктәшлек белдерә, Пепеляевҡа боландар һәм провиант менән тәьмин итәләр.
Арыш
Килеп сығышы
Александр Фёдорович Баталин күҙәтеүҙәре буйынса, арыш, сабып алынғандан һуң, шытым биреүгә һәләтле, йәғни күп йыллыҡ үҫемлек тип танылған. Баталин фекере буйынса, Төркөстан төбәгендә ҡырағай үҫкән ҡырағай арыш төрөнә — Secale anatolicum оҡшаған. Хәҙерге арыш күп йыллыҡ ҡырағай төрҙән килеп сыҡҡан, һәм бары тик культуралау арҡаһында берйыллыҡҡа әйләнгән. Йоханнес Эугениус Варминг Үҙәк Азияла һаламы мурт, орлоғо ярыһына ҡушылып үҫеүсе, күп йыл ҡырағай Secale montanum арыштың ырыуҙашы тип иҫәпләнгән. Эрнст фон Бибра әйтеүе буйынса, ботаниктарҙың күпселеге сәйәхәтселәрҙең арыш тыуған ер тураһындағы күрһәтмәләренә ышанмай. Огюстен Пирам Декандоль да шуны раҫлай, төрлө авторҙар йыш ҡына башаҡтары еңел генә һынған Secale cereale башҡа күп йыллыҡ төрҙәр менән бутай, һәм яңы ботаниктар (Secale fragile — Биберштейн буйынса, Secale anatolicum — Пьер Эдмон Буассье буйынса, Secale montanum — Джованни Гуссоне һәм Secale villosum — Линней буйынса) төплө шулай тип һанай. Ләкин иген үҫемлектәренең күпселегенең, (шул иҫәптән арыштың), йорт хайуандарының да, тыуған иле билдәһеҙ ҡала. Мәҫәлән, Боронғо Мысырҙа б. э. т. 4000 йылда шул осорҙоң бөтә халыҡтары бойҙай эшкәрткән.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Якутскиға поход
1923 йылдың ғинуар башында, СДД Нелькандан Якутскиға юл тота, был ваҡытта бөтә аҡгвардеецтар ҡыйратылған була. Тиҙҙән уларға Артемьевтың аҡ партизандар отряды һәм Ракитиндың отряды ҡушыла.
5 февралдә Амга азат ителә, һәм Пепеляев унда үҙенең штабын урынлаштыра.
Шулай башлана Рәсәйҙәге Граждандар һуғышының һуңғы драматик алышы, йәш хәрби начальниктары Стродтың һәм Пепеляевтың легендар боҙ хәрәкәте. Анатолий Пепеляев, Стродты һәм уның отрядын әсирлеккә алмайынса, артабан Якутскиға барыуҙан баш тарта.
27 февралдә Ракитин ҡыҙыл партизандар отряды тарафынан ҡыйратыла һәм сигенә башлай. Пепеляевҡа ҡаршы Якутскиҙан Байкалов отряды юл ала, Курашов менән ҡушылғандан һуң, уның отряды 761 кешегә етә.
1-2 мартта Амга тирәһендә алыштар бара, һәм Пепеляев тар-мар ителә.
3 мартта Сасыл-Сысыы аласын ҡамауҙан азат ителә, ундағы гарнизон аянға ҡаса. ә Ракитин — Якутскиға. Ҡыҙылар уларҙы эҙәрлекләмәйҙәр.
1 майҙа Пепеляев отрядтары аянға барып етәләр. Бында улар, Сахалинға китер өсөн, кәмәләр төҙөй башлай. Әммә уларҙың көндәре һанаулы ула инде, сөнки 24 апрелдә Владивостоктан Вострецов отряды ҡуҙғала, уның маҡсаты — СДД-ны ҡыйратыу.
1923 йылдың июнь башында Ракитин отряды юҡҡа сығарыла, ә 17 июндә Вострцов аянды баҫып ала. Ҡан ҡойолоштан ҡасып, пепеляев ҡаршылыҡһыҙ әсирлеккә бирелә. 24 июндә уның дружинаһы Владивосток ебәрелә, урынына 30 июндә барып еткерелә.
Суд һәм төрмә
Владивостокта суд уны үем язаһына тарттыра, әммә Пепеляев Калининға, ялыҡау һорап, хат яҙа. Уның үтенесе ҡабул ителә, 1924 йылдың ғинуарында Читала суд үтә, Пепеляев ун йыл төрмәгә хөкөм ителә. Пепеляев Ярославль политизоляторына оҙатыла. Тәүге мке йылды ул яңғыҙ камерала үткәрә, 1926 йылда уға эшләргә рөхсәт ителә. Ул балта оҫтаһы. быяла ҡуйыусы булып эшләй. Пепеляевҡа хатта ҡатыны менән хатлашыу рөхсәт ителә.
1933 йылда Пепеляев төрмәнән сығырға тейеш була, әммә уның срогы тағы ла өс йылға оҙайтыла. Был 1933 Пепеляев срогы тамамлана, әммә әле 1932 йылда коллегия үтенесе буйынса ОГПУ срокты өс йылға оҙайта.
Арыш
Химик составы
Иген составына уг­ле­во­дтар, аҡһымдар, ви­та­ми­ндар, ми­нераль матдәләр инә.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Суд һәм төрмә
1936 йылдың ғинуарында көтмәгәндә уны Мәскәүҙәге Бутырка төрмәһенә күсерәләр. Пепеляев НКВД-ның эске төрмәһенә күсерелә, шул уҡ көндө унан һорау алына, һорау алыусы Марк Гай була. Шунан уны ҡабаттан Бутыркаға урынлаштыралар. 1936 йылдың 4 июнендә Гай Пепеляевты ҡабаттан һорау алыуға саҡыра, уға азат ителеү тураһында ҡарар уҡып ишеттерәдәр. 1936 йылдың 6 июнендә Анатолий Николаевич иреккә сыға.
Арыш
Яҙғы арыш
Ужым арышының уңышы яҙғы арыштыҡынан юғарыраҡ. Ҡышҡы киҫкен һыуыҡ температурала туңғанлыҡтан, төньяҡ райондарҙа яҙғы арыштың таралыуы сикле. Рәсәйҙә яҙғы арышты нигеҙҙә Үҙәк Себерҙә, Яҡутстанда һәм Байкал аръяғында үҫтерәләр. Хәҙерге ваҡытта яҙғы арыштың роле ҙур булмағанлыҡтан, ауыл хужалығында аҙ һанлы сорттары ғына ҡулланыла. Ҡайһы бер сорттарҙы, мәҫәлән «Вятка 1996»ны, Рәсәйҙең европа өлөшөндә ужым сәсеүлектәре һәләкәткә осраған хәлдә, страховой сифатында булдырғандар. .
Страховой булмаған себер сорттары араһында башаҡ һәм орлоҡ продуктлығы буйынса «Онхойская» сорты өҫтөнлөк итә. Уртаса уңышы — гектарынан 18-27 центнер. Рекорд уңышы гектарынан 39 центнер. Вегетация осоро — 76-100 көн. Яҙғы ҡырауҙарҙы, май-июнь ҡоролоғон яҡшы кисерә. .
Пепеляев Анатолий Николаевич
Ҡыҫҡа азатлыҡ һәм яза
НКВД Пепеляевты Воронежға ебәрә, унда ул балта оҫтаһы булып эшкә урынлаша. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Пепеляевты Промпартия кеүек ялған ойошма ойоштороу өсөн сығарыуҙары мөмкин.
Арыш
Яҙғы арыш
Арыш ҡырауға сыҙамлы, яҙғы арыш орлоғон, һауа торошо 1—2 °С температураға саҡлы күтәрелгәндән һуң, иртә сәсергә кәрәк.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Ҡыҫҡа азатлыҡ һәм яза
198 йылдың 20 октябредә Новосибирск өлкәһе прокуратураһы Пепеляевты тулыһынса аҡлай. 20 октябрҙә 1989 йылда прокуратура Пепеляев новосибирск өлкәһе аҡлана.
Арыш
Ужым арышы
Ужым арышын эшкәртеү технологияһы ужым бойҙайын эшкәртеүгә оҡшаған. Ужым арышы таҙа парға сәселһә, уның уңышы арта; шулай уҡ дымлығы етерлек райондарҙа бушамаған парға һәм сидераль парға сәсәләр. Арыш тупраҡты сүптән арындырыу һәләтенә эйә, алдағы йылда арыш үҫкән ерҙә күп кенә йәшелсәләр һәм ҡыяҡлылар яҡшы уңыш бирә. Ужым арышын сәсер алдынан тупраҡ эшкәртеү вариантлана: бушамаған һәм таҙа парҙарға сәскәндә, комплексы ҡулланыла, ә парға сәселмәгән элгәреләр өсөн тик һай эшкәртеү генә уҙғарыла.
Пепеляев Анатолий Николаевич
Хәтер
2011 йылда Томскиҙа Бактин зыяратында Анатолий Пепеляевҡа һәм уның атаһы Томск генерал-губернаторы Николай пепеляевҡа һәйкәл ҡуйыла.
Арыш
Ужым арышы
Ужым арышы өсөн органик ашламалар (тиреҫ, торф-тиреҫ, компосттар) төп ашлама булып тора, кәҫле-көлһыу тупраҡ һәм етерлек дымлы райондар өсөн гектарына 30-40 тонна, йә ҡара тупраҡлы һәм ҡоролоҡло райондар өсөн гектарына 15-20 тонна норма булып тора; шулай уҡ минераль ашламалар (азот, фосфор, калий ашламалары) ҡулланыла. Азот ашламалары, планлаштырылған уңышҡа бәйле һәм диагностик күрһәткестәрҙе иҫәпкә алып, ваҡ миҡдарҙа индерелә; сикләнмәһе — гектарына 60 килограмм.
Үҫемлек сәсеүлектәре өсөн түбәндәге күрһәткесле, сортлап һайлап алынған: орлоҡтарҙың таҙалығы — 99 %, орлоҡтарҙың шытымы — 95 %, мең орлоҡтоң минималь массаһы — 35 грамм, үҫеш көсөнөң түбәнге сиге — 80 % орлоҡтар ҡулланыла. Сирҙәр таралыуынан һаҡлау маҡсатында, сәсер алдынан арыш орлоғон ағыулайҙар. Үҫемлектәр, уларҙың нормаль үҫеше мәнфәғәтенән сығып, тотороҡло һалҡындарҙан (йәғни уртаса тәүлек температураһы 5 °С-тан түбәнерәк төшкәнгә тиклем) 50 көн алдараҡ сәселә. Атап әйткәндә, бер нисә — тар рәтле, ғәҙәти һәм ян-яҡтан сәсеү ысулы ҡулланыла. Сәсеү нормаһы бер нисә параметрға һәм күрһәткестәргә бәйле һәм квадрат метрға 500—600 продуктлы һабаҡ иҫәбенән сығып ҡуйыла; теге йәки был төбәктә ул гектарына 3-тән 6 миллионға саҡлы шытымлы орлоҡ тәшкил итә.
Ужым арышы сәсеү тәрәнлегенә һиҙгерлеге менән һыҙатлана. Әгәр тупраҡ дымлылығы етерлек булһа, орлоҡ ятыу тәрәнлеге 5 сантиметрҙан артмай; ҡоро һауа торошонда был параметр 1-2 сантиметрға арттырылыуы мөмкин.
Сәсеүлектәрҙе ҡарау маҡсатында бер нисә операция, атап әйткәндә — катоклау, тырматыу, гербицидтар һәм ретарданттар менән эшкәртеү ҡулланыла. катоктар менән катоклау сәсеү эштәре тамамланыу менән башҡарылыуы мөмкин; был яланды тығыҙларға һәм тигеҙләүгә ярҙам итә, шулай уҡ орлоҡтарҙың шытыуына ыңғай тәьҫир итә. Шулай уҡ үҫемлектәрҙең сирҙәрен: ҡарлы үңәҙ, тамыр сереге, һәм башҡаларҙы булдырмау маҡсатында ла ер эшкәртелә.
Ужым арышы уңышын йыйыу бер йәки ике осорға бүленеүе мөмкин. Бер фазалы уңыш йыйыу арыш тулыһынса өлгөргәндән һуң, орлоҡ дымлылығы 20 проценттан артмаған осорҙа, комбайндар менән башҡарыла. Үҙ сиратында, ике фазалы уңыш йыйыу балауыҙ өлгөрөү мәлендә (дымлылыҡ 35-тән алып 40 процентҡа тиклем) атҡарыла, рәтле урғыстар менән сабыу һәм ларҙы ға күҙ уңында тотола; бер нисә көндән һабаҡ һәм орлоҡ ҡорой, яҫмалар йыйыла һәм һуғыла. Арыштың биологик үҙенсәлектәре менән бергә уңыш йыйыу ҡыҫҡа сроктарҙа атҡарыла.
Ҡулланыу
Арыш — типик икмәк орлоҡ культураһы. Орлоҡтан арыш кеүәҫе әҙерләйҙәр, башлыса арыш икмәге бешереүҙә ҡулланырлыҡ он яһайҙар, крахмал алалар, шулай уҡ этанол спиртын эшләрлек сеймал итеп файҙаланалар.
Арыш (тән ҡала) иң таралған һәм ҡиммәтле ҙың береһе. Ул үҙенең айырыуса тиҙ үҫеүе һәм үҙенсәлектәре менән башҡа билдәле сидераттарҙан өҫтөнөрәк, сүп үләндәрен һәм үҫемлек сирҙәрен эффектлы баҫа. Арыш, балсыҡһыл тупраҡты еңелерәккә һәм һыу үткәрерлеккә әйләндереп, йомшарта. Бынан тыш, ул төрлө ҡоротҡостарҙы, арыш йәлеп иткән тан башҡаһын, (бигерәк тә нематодтарҙы) өлөшләтә ҡыуып сығара. Яҙғы сәсеүҙәр алдынан йыйып алырлыҡ итеп, ҡышҡа табан сәселә; яҙ, сәселеүсе баҫыу ошо йылда эшкәртелмәгән осраҡта ғына, арышты сәсеү мөмкин була.
Үткән дәүерҙәрҙә, ҡайһы берҙә хәҙерге көндәрҙә лә, арыш һаламы арзан һәм ябай һалам өй ҡыйығы эшләү маҡсатында файҙаланыла. Бындай ҡыйыҡ, хәҙерге ремонт шарттарында, бер нисә тиҫтә йылға етә.
Арыш етештереү
Арышты Германияла, Рәсәйҙә, Польшала, Белоруссияла, Украинала, Скандинавияла, Ҡытайҙа, Канадала һәм АҠШ-та үҫтерәләр. Рәсәй территорияһында арышты урман зонаһы сиктәрендә үҫтерәләр. Германия, Рәсәй һәм Польша арыш үҫтереү буйынса лидерҙар. 2011—2016 йылдарҙа был өс илдең өлөшөнә бөтә донъя етештереүенең 60-тан 68 %-ҡа тиклеме тура килә.
Халыҡ-ара арыш баҙары
2017 йылға мәғлүмәт буйынса арыш баҙары 207 млн. АҠШ доллары менән баһалана. Донъяла иң эре экспортёрҙар: Польша (25 %), Германия (24 %), Канада (14 %) һәм Латвия (6,8 %), Рәсәйҙең өлөшө — 2,5 %. Рәсәйҙә, арыш сәсеүлектәре ҡыҫҡартылыу сәбәпле, һуңғы йылдарҙа арыш икмәгенә хаҡ артыуы көтөлә. Иң эре импортёрҙар — Германия (31 %), АҠШ (19 %), Нидерланд (8 %), Испания (6,4 %)
Диетик үҙенсәлектәре
Орлоҡ аҡһымында лизин һәм треонин — туҡыманың үҫеше һәм терелеүе гормон һәм антиесемдәр эшләп сығарыу өсөн кәрәкле аминокислоталар бар. Арыш организмдың сирҙәргә ҡаршы тороуына ярҙам итә, ҡаҡыртҡыс тәьҫиренә эйә, шәкәр ауырыуынан яфаланғандарға диетик продукт булараҡ файҙалы. Шуның өсөн арыш икмәген ниндәйҙер дәрәжәлә дарыу сараһы тип атаһаң да була. Халыҡ уны еңел эс китергес сара итеп ҡуллана, көрпәһенән яһалған ҡайнатмаһы, киреһенсә, эс ҡатырыу үҙенсәлегенә эйә. Арыш кеүәҫе файҙалы: ул аш һеңдереүҙе нормаға һала, матдәләр алмашыныуын яҡшырта, йөрәк-ҡан системаһына шифалы тәьҫир итә.
Номенклатураһы һәм системалы хәле
Сәсеү арышы — донъя игенселегендә, шул иҫәптән Рәсәйҙә, мөһим аҙыҡ һәм мал аҙығы, берҙән-бер культуралы арыш булараҡ таралған. Был төрҙөң 40-тан артыҡ төрө бар. Рәсәйҙә таралған арыш сорттарының барыһы ла var Vulgate Körn. (башаҡ үҙәге һынмай, тышҡы сәскәле яланғас күп йыллыҡ үҫемлектәрҙең, асыҡ һәм ярым асыҡ орлоҡло) төрөнә ҡарай.
Рәсәйҙәге сорттары
Рәсәйҙә ужым арышының 49 сортына яҡыны файҙаланыуға рөхсәт ителгән. Ҡыҫҡа һабаҡлы, йығылыуға һәм сирҙәргә тотороҡло юғары уңыш биреүсе Безенчукская 87, Ҡыҫҡа һабаҡлы 69, Дымка, Пурга, Саратовская 5 сорттары, шулай уҡ күп йыллыҡ арыш сорты Державинская 29 файҙаланыуға сығарылған һәм тәҡдим ителгән.
Быйма
Быйма — йылы кейеҙ итек, һарыҡ, һыйыр, кәзә, ҡуян, дөйә йөнө һәм башҡа хайуандар йөнө ҡатышмаһынан, йәки яһалма йөндән баҫыла.
Ҡулланылышы
Быйма — Евразия халыҡтарының ҡоро ҡарҙа йөрөү өсөн ҡулланылған традицион аяҡ кейеме. Туҙыуын әкренәйтеү өсөн быйма табанына күн йәки резина олтан һалына йәки калуш менән кейелә. Һыуыҡ ҡышлы урындарҙа быймаларҙы, иҫке быйма ҡунысынан ҡырҡып, төпләйҙәр. Шулай уҡ резиналанған быйма сығарыла. Ғәҙәттә, быйма көрән, ҡара, һоро һәм аҡ төҫтә була, ләкин һуңғы йылдарҙа төрлө төҫтәге быймалар ҙа баҫыла.
Быйма етештереүсе кешеләрҙе ғәҙәттә урыҫ телендә пимокаттар тип атайҙар (башҡорттар «быйма баҫыусы» тип атай). Себерҙә быйманы кейеҙ менән төпләгәндәр йәки иҫкеһенән олтораҡ яһағандар. Олтанды һәр кем эшләй алмаған. Ҡыш көнө резина файҙаланылмаған, сөнки ул тая.
Тарихы
Быймаларҙың прообразы булып Евразия күсмә халыҡтарының традицион кейеҙ итектәре тора.
Русь территорияһына быйма Алтын Урҙа төрки һәм монгол ҡәбиләләре аша үтеп инә башлаған, уларҙың ҡайһы берҙәренең аяҡ кейеме йылы тула ойоҡ рәүешендә эшләнгән, уны итек эсенән кейгәндәр. Мәҫәлән, ҡаҙаҡтарҙа шундай беше кейеҙ ойоҡ байпаҡ тип атала. Рәсәйҙә быйма XIX быуаттың беренсе яртыһында, уларҙы сәнәғәт ысулы менән эшләй башлағас ҡына, киң таралыу ала. Быға тиклем улар ярайһы ҡыйбат булған һәм хәлле кешеләр генә ала алған.
Быйма һуңғы тиҫтә йылдарҙа еңел һәм дым үткәрмәгән аяҡ кейемдәре менән алмашынып, популярлығын юғалта бара. Быйма ғәҙәттә ауыл кейеме стиле тип һанала.
Ибн Тәймиә
Дамаск ҡалаһындағы Хәнбәлиә мәҙрәсәһендә уҡыта. Дингә үтә ныҡ бирелгәнлеге һәм реформаторлығы, хакимдар һәм уларҙың ҡулы аҫтында хеҙмәт итеүселәр менән ыҙғышыуҙары арҡаһында үҙ ғүмерендә бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә. Ислам дин тәғлимәтенә грек фәлсәфәһе йоғонтоһон, ҡаләм рационализмын, «изгеләр» культын индерергә тырышыуҙарҙы тәнҡитләй. Алланы тасуирлау мәсьәләһендә Ибн Тәймиә сифатты инҡар итеүҙе лә, Аллаһты ул бар иткән нәмәләр менән сағыштырыуҙы ла, изге яҙмаларҙы символик-ситләтелгән мәғәнәләр биреп тәфсирләүҙе лә кире ҡаға. Сәйәсәт мәсьәләләрендә Ибн Тәймиә дәүләт менән дин берлеге яҡлы була, хәлифәлекте мотлаҡ тип тапмай һәм бер юлы бер нисә хәлиф булыу мөмкинлеген раҫлай. 500-ләп хеҙмәте ҡала.
Биографияһы
Тулы исем-шәрифе: Шәйехүлислам Тәҡиүтдин Әбелғәббәс Әхмәт ибн Әбделхәлим ибн Мәждитдин ибн Әбдессәләм ибн Тәймиә әл-Харрани. 1263 йылда Харранда (Төньяҡ Сүриә) тыуа. Харранды монголдар баҫып алыу хәүефе тыуғас,1269 йылда Ибн Тәймиә ата-әсәһе менән Дамаск ҡалаһына (Шам) күсеп китә. Атаһы, Шиһабетдин Әбделхәлим әл-Харрани (вафаты — 1283 йылда), ислам хоҡуғы, хәҙистәрҙе өйрәнеү, Ҡөрьән тәфсире һәм башҡа дин тәғлимәте дисциплиналары белгесе була. Дамаскиҙа Әбделхәлим әл-Харрани данлыҡлы Умайялар мәсетендә уҡыта башлай, Сүккәриә мәсете етәксеһе була. Йәш Ибн Тәймиә ошо мәҙрәсәлә белем ала, атаһының вафатынан һуң, 1284 йылда, үҙе уның етәксеһе булып китә. Бәләкәйҙән Ҡөрьәнде ятлай, дини ғилемдәр генә түгел, математиканы, логиканы, фәлсәфәне лә өйрәнә. Традицион дини белем алғас, Ибн Тәймиә Әхмәт ибн Хәнбәл хеҙмәттәре йоғонтоһона бирелә. Остаздары араһында 1265 йылдан бирле Дамаск ҡалаһы хәнбәлиҙәренең баш ҡазыйы булған шәйех Шәмсетдин әл-Мәҡсиди ҙә була.
1296 йылдан Ибн Тәймиә Дамаск ҡалаһының Хәнбәлиә мәҙрәсәһендә уҡыта башлай. Дингә бирелгәнлеге, реформаторлығы, шулай уҡ хакимдар менән һыйыша алмауы арҡаһында бер нисә тапҡыр төрмәгә эләгә. 1306—1312 йылдарҙа Мысырҙа булып, унда төрлө йүнәлешле дин белгестәре менән бәхәскә инә. Мысырҙа уны тәшбихтә (антропоморфизм) ғәйепләйҙәр һәм төрмәгә ултырталар. Иреккә сыҡҡас, «юл ҡуйылмаҫ яңылыҡтар» (бидғәт) индереүселәргә ҡаршы көрәшкә ташлана һәм тағы төрмәгә ябыла. 1313 йылда Дамаскиға кире ҡайтҡас, уҡытыусылыҡ эшенә тотона. Ибн Тәймиә әл-Мәлик Лажиндың Кесе Әрмәнстанға походы һәм монголдарҙың Сүриәгә ябырылыу хәүефе менән бәйле йыһат ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. Дамаскиға ҡайтҡас, ул ике тапҡыр төрмәгә ябыла һәм 1328 йылда Дамаск цитаделендә мәрхүм була. Суфый зыяратында ерләнә.
Вафатынан һуң дүрт йөҙ йылдан хеҙмәттәрендә яҙып ҡалдырған тәғлимәте Ибн Әбделваһһабҡа көслө йоғонто яһай һәм ваһһабилыҡ нигеҙенә ята. Был тәғлимәтте сәғүдиҙәр күтәреп ала һәм ул әлеге заманда Сәғүд Ғәрәбстанының рәсми идеологияһы булып тора. Ибн Тәймиә Осама бин Ладен өсөн дә ҙур абруй булған тип иҫәпләнә.
Ҡараштары
«Минһаж әс-Сөннә» («Сөннә юлы») тигән әҫәре Насретдин ат-Тусиҙың шәкерте, шиғый дин белгесе Әлләмә Һилли яҙған «Минһаж әл-Кәрәмә» («Харизма юлы») менән бәхәскә ҡоролған. Шиғыйсылыҡтан башҡа, ул хәрижиҙәрҙе лә, мөтәзилиҙәрҙе лә, әшәриҙәрҙе лә тәнҡитләй.
Теология
Ибн Тәймиә үҙенең хәнбәлисел ҡарашын «алтын урталыҡ» (васат) принцибына ҡора, аҡылға (ғаҡел), традицияға (наҡел) һәм ихтыярға (ирада) таянырға тырыша. Аллаһты тасуирлау мәсьәләһендә ул Аллаға сифат хаслығын инҡар итеүҙе лә (тәҡтил, апофатизм), Аллаһты ул яралтҡандар менән сағыштырыуҙы ла (тәшбих, антропоморфизм), изге яҙмаларға ҡарата символик-ситләтелгән тәфсирҙе лә (тәҡвил) кире ҡаға. Хәнбәлиселектең традициональ йүнәлешенә ярашлы, ул Ҡөрьән менән Сөннәне дини хәҡиҡәттең берҙән-бер сығанағы итеп һанай. Ибн Тәймиә фекеренсә, Аллаһты тик Ҡөрьәндә һәм Мөхәммәт пәйғәмбәр хәҙистәрендә һүрәтләнгәнсә генә тасуирларға кәрәк.
Иманда ул инаныуҙы, ниәтте һәм ғәмәлде айыра. Ибн Тәймиә, мәҙһәбтәрҙе нигеҙләүселәрҙең тәғлимәттәренә ҡарағанда, Пәйғәмбәр сәхәбәләренең һәм эйәрсендәренең фекеренә нығыраҡ ҡолаҡ һала. Ул Ҡөрьәндә һәм хәҙистәрҙә яҙылғандарға иждиһат итергә (насс), оҡшашлыҡ буйынса фекер йөрөтөүгә (ҡыйяс) өҫтөнлөк бирә һәм шуның менән ижманың әһәмиәтен кәметә.
Сәйәсәт
Ибн Тәймиәнең сәйәси концепцияһы уның «әс-Сиәсә әш-шәрийә» («Дини идаралыҡ») тигән хеҙмәтендә аңлатыла. Ул дәүләт менән диндең айырылмаҫ берлеген һыҙыҡ өҫтөнә ала. Традицион сөнни тәғлимәтенән айырмалы, ул хәлифәлек институтын мәжбүри тип ҡарамай һәм бер юлы бер нисә хәлифәлек булыу мөмкинлеген дә таный. Ул идарасының һайланмалығын инҡар итә, сөнки иртә исламда был булмаған, ти. Шуның менән бергә, ул Дүрт бөйөк хәлифәнең ҡанунлы булғанлығын таный. Ибн Тәймиә дәүләт башлығының мотлаҡ ҡөрәйеш ҡәбиләһенә ҡараға булырға тейешлеген кире ҡаға.
Суфыйсылыҡ
Ибн Тәймиәнең суфыйсылыҡҡа һәм мөриттәргә мөнәсәбәте тураһында тикшеренеүселәр төрлөһөн яҙа. Суфый шәйехтәренең (Әбделҡадир әл-Жилани, Сәри әс-Сәҡәти, әл-Жунайд һ. б.) эйәрсене булһа ла, ул пантеист суфыйҙар тәғлимәтен инҡар итә. «Логиктарҙы кире ҡағыу» хеҙмәтендә ул грек логикаһын һәм әл-Фараби, Ибн Сина, Ибн Сабин кеүек фәйләсүфтәрҙең төп тезистарын ҡаҡшатырға тырыша. Ибн Тәймиә күмәк зекер ҡылғанда суфыйҙарҙың көйгә бейеүен тәнҡитләй. Ибн Тәймиә суфыйсылыҡ тәғлимәтен ҡаләмдән айырырға тырыша, әшәриҙәрҙең йә матуриҙарҙың аҡылға нигеҙләнгән дәлилдәре суфыйсылыҡ тәғлимәтенең асылына ҡаршы килә тип иҫәпләй.
Ибн Тәймиә суфыйсылыҡты тәнҡитләүе менән танылған. Ул музыка һәм бейеү аша экстазға инеүҙе, хөрәфәттәргә ышаныуҙы, саҙаҡалар тотоп, кәшәнәләргә йөрөүҙе, изгеләргә мөрәжәғәт итеүҙе ғәйеп күрә. Көнбайыш ислам белгестәренең суфыйсылыҡты ислам диненә ят күренеш тип иҫәпләүе Ибн Ҡәййим әл-Жәүзи һәм Ибн Тәймиә хеҙмәттәре аша барлыҡҡа килә.
Ибн Тәймиәнең һәм мосолман тарихсыларының күп һанлы шаһитлыҡтарынан билдәле булыуынса, Ибн Тәймиә бер нисә суфый тәриҡәтенең шәйехе булған, Әбделҡадир әл-Жиләни тәриҡәтен үҙе өсөн иң мөһиме тип һанаған.
Ракитовка (Ҡырмыҫҡалы районы)
Ракитовка (Ракитовка) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 453006, ОКАТО коды — 80235850010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Байнерштадт
Байнерштадт (Beinerstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 369 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,71 км2. Диңгеҙ кимәленән 430 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Новобельский
Новобельский (Новобельское) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 136 кеше. Почта индексы — 453539, ОКАТО коды — 80211855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кулиг
Кулиг — егеүле ат саналарында сәфәр йөрөү. Кугиг ваҡытында бер нисә санаға егелгән ат ҡатнаша (процессия). Был Польшала карнавалдың һуңғы айында (Польшала "запуста" тип атала) үткәрелә торған күңел асыу сараһы. Был сарала музыка уйнай, йырҙар йырлайҙар һәм усаҡ янында күңел асалар. Кисен факел яҡтыһында саналарҙа йөрөйҙәр.
Кулигтың мәҙәни әһәмиәте лә бар, сәфәр барышында краковяк, мазурка, полонез, куявяк, оберек кеүек поляк халыҡ бейеүҙәре, шулай уҡ региональ полька һәм драбант бейеүҙәре башҡарыла. Шул уҡ ваҡытта танго, вальс кеүек сит бейеүҙәрҙен башҡарыу тыйыла, был кешегә сәфәрҙән ситләштереү менән янайҙар. Шулай уҡ фрак кейеп санаға ултырырға ярамай.
Хәҙерге ваҡытта трактор йәки автомобилгә трос, арҡан менән  н бер нисә сана тағып  йөрөүҙе лә кулиг тип атайҙар. Был күңел асыу сараһы уҡыусы балалар араһында киң таралған.Ғәмәлдә бының ысын кугил менән бәйләнеше юҡ тиәрлек.
Жемтала
Жемтала — Рәсәй йылғаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы,Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Псыган-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әртә ҡала округы
Әртә ҡала округы (А́ртинский городско́й о́круг) — Рәсәй Федерацияһы Свердловск өлкәһендәге муниципаль берәмек. Көнбайыш идаралыҡ округына ҡарай. Административ үҙәге — ҡала тибындағы Әртә ҡасабаһы.
Өлкәнең административ-территориаль ҡоролошо йәһәтенән ҡала округы Әртә районының административ-территориаль берәмеге сиктәрендә урынлашҡан
Географияһы
Округ Свердловск өлкәһенең көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Сиктәштәре: төньяҡтан Бисер ҡала округы, төньяҡ-көнсығыштан Түбәнге Серге муниципаль районы, көнбайыштан — Ачит ҡала округы, Свердловск өлкәһенең Красноуфимск округы, көньяҡтан Башҡортостан Республикаһының Балаҡатай районы, көньяҡ-көнсығыштан Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск муниципаль районы. Ҡала округының дөйөм майҙаны 2 780,10 км² тәшкил итә.
Йылғалары
Әртә ҡала округы биләмәһендә ике йылға — Әртә һәм Ҡариҙел йылғалары аға.
Тарихы
Округтың иң боронғо тораҡ пункттарының береһе — Манчаж ауылы 1652 йылда нигеҙләнгән. 1783 йылда төҙөлә башлаған заводта округтың буласаҡ административ үҙәге Әртә ҡасабаһы барлыҡҡа килә. 1787 йылдың 25 февралендә Әртә заводы сафҡа индерелгән. 1836 йылда планетаның магнит ҡырын күҙәтеү өсөн донъяла иң боронғо обсерваторияларҙың береһе асылған, ул «Әртә» («Арти») тип атала.
1923 йылдың декабрендә Урал өлкәһе, Көңгөр округы составына ингән Әртә районы ойошторола, 1934 йылдан район Свердловск өлкәһе составында була.
1936 йылда Әртә районында Черкас ауыл Советы ойошторола. 1937 йылда Манчаж районындағы Курки ауыл Советы Әртә районына күсерелә.
1954 йылда Әртә-Шигер ауыл Советы бөтөрөлә, ә Чекмаш ауыл Советы Бочкари итеп үҙгәртелә. 1959 йылда Бочкари һәм Сенино ауыл советтары бөтөрөлә.
1960 йылда Березовский ауыл Советы бөтөрөлә. 1963 йылдың 1 февраленән Әртә районы менән Красноуфимск райондары берләштерелә. 1964 йылдың 1 мартында Әртә районы тергеҙелә һәм ауыл районы итеп үҙгәртелә. 1965 йылдың 13 ғинуарында район ауыл статусынан арынып Әртә районы итеп үҙгәртелә.
1995 йылдың 7 авгусында референдум ҡарары менән Әртә районы муниципаль берәмеге ойошторола.
2004 йылдың 12 октябрендә Әртә районына ҡала округы статусы бирелә.
2006 йылдың 1 ғинуарынан муниципаль берәмек Әртә ҡала округы исеме йөрөтә.
Административ-территориаль ҡоролош сиктәрендә Әртә районы үҙ статусын һаҡлап ҡала.
Халҡы
Төп халҡы: урыҫтар (яҡынса 70 %), мариҙар (15 %), татарҙар (10 %) һәм башҡорттар.
Составында
Ҡала округы һәм район составына 59 тораҡ пункт инә. Шул уҡ ваҡытта ҡала округына — 18 урындағы территориаль хакимиәт органы (халыҡ һаны, 2010), ә районға 2017 йылдың 1 октябренә тиклем 18 административ-территориаль берәмек (1 эшсе ҡасаба һәм 17 ауыл Советы) ингән
Кесе Туеска
Кесе Туеска — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туеска йылғаһының һул ярына тамағынан 5,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Порыщхумол
Порыщхумол — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Посыръя йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сезынг-Соим
Сезынг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ногор-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Нур (Саҡмағош районы)
Нур (Нур) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 68 кеше. Почта индексы — 452218, ОКАТО коды — 80256865003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Терехта
Оло Терехта — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 475 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
1 август
1 август — григориан стиле буйынса йылдың 213-сө (кәбисә йылында 214-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 152 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пашторы
Пашторы — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Белоярский районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 72 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628179, ОКАТО коды — 71111915003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Забавушка
«Забавушка» балалар өсөн халыҡ уйынсыҡтар музейы — Мәскәү балалар халыҡ уйынсыҡтары интерактив музейы.
Музейҙың фонды балалар өсөн генә тәғәйен. Музейҙың экспонаттары менән балаларға уйнарға рөхсәт ителә. Музейҙың маҡсаты Рәсәй халыҡ уйынсыҡтарын популярлаштырыу. Музейға инеү түләүле, килем сығымдарҙы ҡаплау өсөн китә. Музей мәктәпкә тиклемге һәм башланғыс мәктәп йәшендәге балаларға тәғәйен.
Дәүләт ярҙамы һәм президент гранты алырға тырышыу уңышлы булмай. Ойошма етәксеһе музейҙы сәнғәт фәне социаль-профессиональ селтәренә индереүҙән баш тарта.
Тарихы
1998 йылда музей «Традиция» халыҡ сәнғәтен яратыусылар ойошмаһы булып төҙөлә, төҙөүсөһе һәм етәксеһе Алексей Санкин. 2002 йылдың 5 сентябрендә ойошма «Возвращение народной игрушки» хәйриә акцияһы үткәрә. 2002 йылдың 12 февралендә тағын күргәҙмә үткәреү башлана, Рәсәйҙең ун биш төбәгенән егерме промыслаларҙың вәкиле ҡатнаша. Күргәҙмәнең башланыуы гел күсерелеп килә һәм 2002 йылдың 12 февраленән ул рәсми булмаған рәүештә эшләй. 2002 йылдың 27 июненән күргәҙмә рәсми рәүештә эшләй башлай. 1990 йылдар аҙағында ойошма тик балалар күргәҙмәләре һәм семинарҙары менән генә шөғөлләнә, музейға төрлө спонсорҙар ярҙам итә, шул иҫәптә Сорос фонды ла бар. Һуңынан музей ҡуртымға бина ала һәм үҙен ҡарарға етерлек аҡса эшләй башлай. 2008 йылдың 16-18 сентябрендә музей «Кремль — детям» фестивалендә ҡатнаша. 2012 йылдың 3 сентябрендә музей «Возрождение традиций» күргәҙмәһен үткәрә, унда һәр экспонатты тотоп ҡарау мөмкинлеге була һәм һәр балаға буялмаған тәтәй бирәләр, улар уны музейҙа буяй алалар.
Төркиәнең ауыл хужалығы
Төркиәнең ауыл хужалығы — Төркиә иҡтисадының бер тармағы. Ул 62,7 $ миллиард килем килтерә һәм 6,1 млн кешене эш менән тәьмин итә(2011). Ауыл хужалығы менән, нигеҙҙә, Төркиәнең көньяҡ өлкәләрендә — Анталья, Мерсина, Хатайя, Мугла, Газиантепта шөғөлләнәләр. Төркиәнең яр буйы райондарында халыҡ балыҡсылыҡ менән шөғөлләнә. Измир ҡалаһы, Бурса, Ҡайсери райондарында умартасылыҡ киң таралған. Беренсе донъя һуғышына тиклем Төркиә донъя баҙарына һатырға ебәк туҡыма сығарыусы төп ил була.
Ауыл хужалығы продукцияһын Европа илдәре, Рәсәй, Украина, Ираҡҡа, ғәрәп илдәренә сығара. 2015 йылда, төрөк ғәскәрҙәре Рәсәй хәрби самолетын атып төшөргәндән һуң Рәсәй Федерацияһында Төркиәнән ауыл хужалығы продукцияһын, шул иҫәптән: баклажан, гранат, әфлисун, мандарин, тауыҡ ите һәм күркә, башлы һуған һәм шалот, төҫлө кәбеҫтә, брокколи, корнишон һәм ҡыяр, виноград, алма, груша, өрөк, персик һәм башҡа еләк-емеш индереү тыйыла.
Климат шарттары һәм рельеф
Төркиәлә 26,3 млн гектарға яҡын биләмә ауыл хужалығы өсөн ҡулланыла. Рельефы диңгеҙ кимәленән юғары, Төркиә территорияһының 55,9 проценты 1000 метр бейеклектә урынлашҡан, Урта диңгеҙ климаты өҫтөнлөк иткәнгә күрә, йылылыҡ яратыусы үҫемлектәре: цитрус, зәйтүн ағастары, сәтләүек, сәй, тәмәке, кукуруз һәм мамыҡ үҫә.
Төркиәнең тупрағы таулы, уңдырышлылығы түбән, шуға күрә бындай ерҙәр башлыса көтөүлектәр итеп файҙаланыла. Яр буйындағы уйһыулыҡтар, йылға үҙәндәрендә генә аллювиаль һәм уңдырышлы ер осрай.
Үҫемлекселек
Төркиәлә, нигеҙҙә, үҫемлекселек менән шөғөлләнәләр (яҡынса 58 %). Малсылыҡ продукцияһы өлөшө 30 процент тирәһе, етен продукцияһын етештереү 6 процент һәм балыҡсылыҡ 1 % тәшкил итә. Ауыл хужалығы продукцияһының яҡынса 85 проценты иген күльтураларына тура килә. Бойҙай баҫыуы яҡынса 9 млн гектар ерҙе биләй. Илдең көнбайышында һуғарылған майҙандар ята. Үҫемлектәрҙең 10 процентын емеш-еләк, 7,6 процентын майлы культуралар, 2,5 процентын мамыҡ баҫыуҙары биләй.
Илдә бойҙайҙың яҡынса 90 проценты икмәк, 1 проценты — бойҙай бутҡаһы(«бульгур») һәм 2 проценты макарон изделиелары булараҡ файҙаланыла.
Төркиәлә өс баҫыулы һәм ике баҫыулы сәсеү әйләнештәре ҡулланыла. Көтөүлектәр өсөн пар ерҙәре файҙаланыла.
Малсылыҡ
1994 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Төркиәлә 36 миллион баш һарыҡ, 12 миллионға яҡын һыйыр малы, 10 миллион баш кәзә аҫырала. Һыйыр малын һөт, ит һәм тире, һарыҡты келәм туҡыуҙа ҡулланылған йөн һәм ит, кәзәне һөт һәм йөн етештереү өсөн аҫырайҙар.
Куклева Галина Алексеевна
Куклева Галина Алексеевна (21 ноябрь 1972 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы, олимпия чемпионы һәм өс тапҡыр донъя чемпионы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (1994), биатлон буйынса Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1998).
2002/2003 миҙгел аҙағында профессиональ спорттан китеүе тураһында иғлан итә.
Спорт карьераһы
Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының биатлон буйынса республика балалар һәм үҫмерҙәр олимпия резервы махсус спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе. Тренеры — В. В. Новожилов.
1993—2003 йылдарҙа биатлон буйынса Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
Донъя кубогының 9 этабында еңеүсе (1996—2000, 2002—2003), Донъя кубогының көмөш (1996, 2000, 2002—2003) һәм бронза (1993-94, 1996-99, 2002) миҙалсыһы.
Белеме
Ишембайҙың 2-се урта мәктәбендә белем ала
1998 йылда Төмән дәүләт университетын тамамлай, артабан ошо уҡыу йорто профессоры.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
культура һәм спортты үҫтереүгә ҙур көс һалғаны, 2002 йылғы Солт-Лейк-Ситилағы Олимпия уйындарында юғары спорт ҡаҙаныштары өсөн''.
Мөхәрәмов Миҙхәт Кәрим улы
Мөхәрәмов Миҙхәт Кәрим улы (27 апрель 1922 йыл — 7 март 1993 йыл) — СССР һәм Рәсәй тарихсыһы, тарих фәндәре докторы (1964), профессор (1967), ТАССР-ҙың (1972) һәм РСФСР-ҙың (1982) атҡаҙанған фән эшмәкәре.
Биографияһы
Миҙхәт Кәрим улы Мөхәрәмов 1922 йылдың 27 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мәләүез районы) Ергән ҡасабаһында тыуған. 1938 йылда Ауырғазы районы Иҫке Әбсәләм урта мәктәбен тамамлай.
1940 йылдан алып армия сафында, Сызрань танк училищеһы курсанты. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Гвардия капитаны, 1-се танк армияһының 6-сы танк корпусы элемтә офицеры.
1948 йылда Ҡазан юридик институтын тамамлай. 1951 йылдан алып СССР Фәндәр академияһы Ҡазан филиалының Тел, әҙәбиәт һәм тарих ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, 1963—1982 йылдарҙа уның директоры була. Тарих фәндәре кандидаты (1952), тарих фәндәре докторы (1964).
Фәнни хеҙмәттәре революция (1917), Граждандар һуғышы, Татарстан милли дәүләт төҙөлөшө һәм мәҙәниәт үҫеше тарихына арналған.. «Татар АССР-ы тарихы» (1960, т. 2), «Татар АССР-ы тарихы: боронғо замандарҙан алып беҙҙең көндәргә тиклем» (1968), «Татар АССР-ы тарихы» (1980), «Татария партия ойошмаһы тарихы буйынса очерктар» (1962), «Халыҡ бәхете өсөн көрәш» (1967), «СССР-ҙың милли-дәүләт төҙөлөшө тарихы. СССР-ҙа күсеш осорондағы милли-дәүләт төҙөлөшө (1917—1936)» (М., 1968), «Боронғо ҡала йәшлеге» (1978), «Көрәш һәм ҡаҙаныштар йылъяҙмаһы: Татария партия ойошмаһы хроникаһы: 1883—1985» (1985, 1-се китап), «Татарияла мәҙәни революция (1917—1937 йылдар)» (1986) коллектив хеҙмәттәрҙең авторҙарының береһе.
Ҡазан ҡала Советы депутаты.
Улы Наил (1953) — политолог.
Рәсәй флагы
.
Рәсәй флагы (Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы) — Рәсәй Федерацияһының, герб һәм гимн менән бер рәттән, рәсми дәүләт символдарының береһе. Өс бер тигеҙ горизонталь һыҙаттан торған дүртмөйөш туҡыма: үргеһе — аҡ, уртаһы — күк һәм түбәнгеһе — ҡыҙыл төҫтә. Флагтың оҙонлоғо киңлегенә ҡарата 2:3 нисбәтендә.
Тәҡдим ителгән флаг төҫтәре
Рәсәй Федерацияһының Дәүләт флагы тураһындағы федераль конституцион законы төҫтәрҙең төрҙәрен билдәләмәй.
Р 51130-98 ГОСТ-ҡа ярашлы һәр һыҙаттың төҫө ВЦАМлегпром Атласы (каталогы) йәки Pantone Атласы (каталогы) төҫтәре номерына тап килергә тейеш. Ҡайһы бер Рәсәй дәүләт органдары Рәсә дәүләт флагының туҡымаһына заказ биргән осраҡта pantone-ның түбәндәге төҫтәрҙе күрһәтәләр: аҡ (өҫтәмә төҫмөрһөҙ), күк (286С pantone) (solid coated), ҡыҙыл (485С pantone) (solid coated). Рәсәй Федерацияһы Дәүләт флагы төҫтәре нормалары эталон буйынса ҡуйыла (Р 50577-93 ГОСТ-ына Г ҡушымтаһы).
Франция Диңгеҙ флотының Гидрографик һәм океанографик хеҙмәте сығарған милли флагтар альбомында Пантон төҫ моделдәрендә артабанғы төҫмөрҙәр килтерелә :
Рәсәй флагы тарихы
«Дәүләт хәрби байраҡ төҫө боронғо әләмдәрҙә, хоругвь-штандарттарҙа һәм дәүләт грамоталарындағы мисәттәрҙә һәм гербтарҙа күҙәтелә».
Урыҫ археологы һәм тарихсыһы Дмитрий Самоквасов, урыҫ дәүләт төҫө мәсьәләһе тураһында тикшеренеүҙәр нигеҙендә, монгол ханы хакимлығы ваҡытында урыҫ бөйөк кенәз грамоталары ҡара төҫтә булған, шулай уҡ ҡара төҫтә Мәскәү бөйөк кенәзлегенең хәрби әләме лә булған, шул уҡ ваҡытта баҫҡынсы юғары хакимдарының хан грамота-ярлыҡтары ал төҫтә булған, тип раҫлай. Орда менән мөнәсәбәттәр юҡҡа сыҡҡандан һәм Иван III Васильевич осоронда хакимлыҡ Мәскәү юғары кенәзлегенә күскәндән һуң Мәскәү бөйөк кенәзлегенең ҡара төҫө Мәскәү дәүләтенең ҡыҙыл төҫөнә алмаштырыла. Бөйөк Мәскәү кенәзлеге байрағының төҫө ҡара түгел, ә ҡарағусҡыл ҡыҙыл («чермный») булған тигән фараз бар. «Чермный» һүҙе, йәнәһе, күсереп яҙыусылар тарафынан үҙгәртелгән. Лингвист Владимир Колесов боронғо урыҫ телендәге төҫтәргә ҡарата 1230 йылғы йылъяҙманан ошондай цитата килтерә (сығанаҡҡа һылтанмаһы юҡ) :
Йәйғор спектры ошо рәүештә тасуирлана : ҡыҙыл — ? — һары — йәшел — зәңгәр — күк — ҡара. Ҡара төҫ бында шәмәхә төҫө урынына килтерелә.
Ҡыҙыл төҫтө боронғо славяндар бер нисә һүҙ менән билдәләгән, улар араһынан төп һүҙҙәр червен һәм багрян. Ысынында улар күберәк, сөнкт уларҙың варианттары булған: червен, черлен, червлен, чермен йәки багр, багор, багрян, багрен. Улар бөтәһе лә ҡыҙыл төҫтө аңлатҡан, алһыу ҙа ул, ҡанлы ла, ерән дә, ал да, ҡып-ҡыҙыл да. Бына багряный ғына чермныйҙан саҡ ҡына ҡарараҡ, ул хәҙер беҙгә билдәле булған спектрҙың икенсе (шәмәхә) яғында урынлашҡан;…
Бында ҡара төҫ ҡыҙыл төҫкә аныҡ рәүештә ҡапма-ҡаршы ҡуйылыуы мөһим, сөнки ҡара төҫтө билдәләү өсөн боронғо славяндар башҡа һүҙҙе белмәгән.
XVI—XVII быуаттарҙағы байраҡтар
1552 йылда урыҫ полктары Ҡаҙанды штурмлауға «Рәхимле Спас» әләме аҫтында баралар. Ҡаҙанды ҡамау тураһындағы йылъяҙмала шулай тип әйтелә: «и велел государь херугви христианские развертити, сиречь знамя, на них образ Господа нашего Иисуса Христа Нерукотворенный, и наверх водружён животворящий крест, иже бе у прародителя его, государя нашего, достохвалного великаго князя Дмитриа на Дону». Иван Грозныйҙың байрағы быуат ярым рус армияһын оҙата килә. Батшабикә Софья Алекссевна осоронда байраҡ Ҡырым походтарында алып йөрөтөлә, Петр I заманында — шведтар менән һуғышта һәм Аҙау походында.
Ҡаҙан походында йөрөтөлгән Иван Грозный байрағының һүрәте йылъяҙма йыйынтығында урынлаштырылған. Был байраҡ аҡ төҫтә, унда — Спас һүрәте һәм уның өҫтөндә һигеҙ осло тәре. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса, байраҡтың төҫө ҡыҙыл булған. Әлеге байраҡтың күп тапҡыр реставрацияланған күсермәһе Кремль Ҡоралдар палататаһында һаҡлана.
Шулай уҡ Иван Грозныйҙың «Бөйөк әләм» тип исемләнгән байрағы киң билдәле. Туҡымаһы трапеция формаһында, һабы янында зәңгәр-һыу төҫтә һыбайлы архангел (христиан динендә юғары дәрәжәләге фәрештә) Михаил төшөрөлгән. «Шәкәр» төҫөндәге һөҙәк яғында Мәсих һүрәтләнгән.
1612 йылда Түбәнге Новгородтан Мәскәүгә табан йүнәлгән ополчение Дмитрий Пожарский байрағы менән бара. Ул сағыу ал төҫтә була, байраҡтың бер яғында Спастың һүрәте, икенсе яғында — архангел Михаилдың һүрәте. Кенәз Пожарскийҙың байрағы сиркәүгә урынлаштырыла һәм иконалар менән рәттән хөрмәт ителә. Наполеон яуы осоронда Пожарский байрағынан теүәл күсермәһе эшләнә һәм Түбәнге Новгород ополчениеһына тапшырыла.
Дини сюжеттар башҡа батша байраҡтарында ла һүрәтләнә.
1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы
1669 йылда батша Алексей Михайлович тарафынан саҡырылған поляк рәссамдары Станислав Лопуцкий Иван Мировский Коломна батша һарайы өсөн батша гербтарын төшөрәләр. .
Намибияла ислам
Намибияла ислам динен тотоусыларҙың һаны күп түгел, уны 9000 самаһы кеше тота.
Рәсәй флагы
1669 һәм 1696 йылдарҙағы Герб байрағы
Пётр I-нең Герб байрағы 1696 йылда булдырыла. Ул ҡыҙыл төҫтәге тафтанан эшләнә, ситтәре аҡ төҫ менән ҡаймаланған, уртаһында — диңгеҙ өҫтөндә талпынған алтын бөркөт, бөркөттөң түшендә — Ҡотҡарыусы, эргәһендә — Изге Рух һәм изге апостолдар Петр һәм Павел.
Намибияла ислам
Тарихы
Ислам Намибия территорияһына XX быуат аҙағында — XXI быуат башында күпләп үтеп инә башлай. Әлеге ваҡытта ислам динен 9000-гә яҡын кеше тота, башлыса нама халыҡ вәкилдәре. Нама халҡы араһында мосолмандарҙың һиҙелерлек артыуы башлыса күренекле сәйәсмән Яҡуп Сәлиман Дхамерҙың тырышлығына бәйле. Этник нама, Яҡуп Сәлиман Дхамер 1980 йылда ислам динен ҡабул итә һәм был динде үҙ халҡы вәкилдәре араһында тарата башлай.
Рәсәй флагы
«Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар
Флаг варианттарының барлыҡҡа килеүен батша Алексей Михайлович осоронан ғына күҙәтеп була, нәҡ шул ваҡытта, 1668 йылда, «Бөркөт» исемле беренсе урыҫ карабы төҙөлә. 1997 йылдың йәйендә карап төҙөүҙә ҡатнашҡан голланд сауҙагәре Иоганн ван Сведен батшаға флагтар эшләү өсөн туҡымалар һорап хат яҙа (башҡа сығанаҡтар буйынса, карап капитаны Давыд Бутлер
Намибияла ислам
Һаны
Намибия халҡының күбеһе христианлыҡ һәм традицион дини инаныуҙар динен тота, ә ислам аҙсылыҡ дине булып ҡала. Намибия халҡының 0,4 % ислам динен тота. Намибияла мосолмандарҙың күпселеге сөнниҙәр.
Рәсәй флагы
«Бөркөт» карабы флагы тураһындағы гипотезалар
Ошо хәл айҡанлы батша Алексей Михайлович өсөн флагтар тураһында тикшеренеү үткәрелә һәм миҫал өсөн шул ваҡыттағы диңгеҙ державалары Англия, Шотландия, Дания, Швеция һәм Нидерланд) флагтарының һүрәттәре килтерелә . 1674—1676 йылда уҡ аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ғәмәлдә булыу ихтималлығын вексиллолог П И. Белавенец да билдәләй: "Нарвала юғалтылған алтын ике башлы бөркөт менән аҡ-күк-ҡыҙыл байраҡ ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра (бындай байраҡтарҙы эшләү тураһында Ҡоралдар палатаһы архивында күрһәтмә бар, улар Алексей Михайлович осоронда Петр Алексеевичҡа уйнау өсөн эшләнелгән «).
Мәскәү батшаһы флагы (1693)
1693 йылдың 6 (16) авгусында, Петр I 12 пушкалы „Изге Петр“ яхтаһында хәрби караптар менән Аҡ диңгеҙгә тәүге тапҡыр сыҡҡанда «Мәскәү батшаһы флагы» тип исемләнгән байраҡ күтәрелә, ул флагдуктан тегелә , туҡыма күләме — 4,6 × 4,9 м, өс горизонталь аҡ, күк һәм ҡыҙыл төҫтәге буйҙан тора, уртаһында — алтын ике башлы бөркөт һүрәте. Әлеге Рәсәй флагтарының иң боронғо нөсхәләре Үҙәк хәрби-диңгеҙ музейында һаҡлана (Санкт-Петербург, инвентар номеры −10556).
Рус батшалығы флагтары
1693 йылда Франц Тиммерман Архангельскиҙа сауҙа караптарын төҙөүҙө һәм Европа меннән төҙөлгән караптарҙа сауҙа ойоштороуҙа өҫтөнлөк ала. Уға бирелгән грамотала карап гербы тураһында ентекле күрһәтмәләр бирелә:
Намибияла ислам
Намибиялағы мәсеттәр һәм ислам ойошмалары
Әлеге ваҡытта Сәғүд Ғәрәбстанында дини практика һәм ислам нигеҙҙәре буйынса курстарҙа Намибиянан 24 студент уҡый, шулай уҡ был илдән студенттар Көньяҡ Африканың төрлө ислам ойошмаларында белем ала. Намибия Хәләл ислам ассоциацияһы — Намибиялағы иң боронғо һәм билдәле Хәләл сертификация органы. Хәләлдең сертификация органы тип Көньяҡ Африкала һәм башҡа күп кенә ислам дәүләттәрендә танылған. Был ойошма 2001 йылда ойошторола, уның менән Фарук Насьер етәкселек итә. Намибия Хәләл ислам ассоциацияһы мосолмандар өсөн аҙыҡ-түлекте сертификациялау менән шөғөлләнә.
Рәсәй флагы
Рус батшалығы флагтары
На всяком судне на кормах герб вообразить Его Царского Величества Российского царствия, подобием распростёртого крылами двоеглавого орла с тремя над ним венцами, а на персях у того орла воина на коне, с копьём, в сбрую воинскую устроенного, в челюсти змеиные прободающего, а в ногах у того ж орла, в правой скиптр, а в левой яблоко с крестом, да и на знаменах и на прапорах на тех кораблях, на щоглах и на носу и на корме, нашить ему, Францу, такие ж его Царского Величества гербы, что на корме, по тафте белой, на обе стороны, в середине чёрною тафтою, или иною материею того ж цвета.
Ошондай уҡ грамота 1696 йылда Двина өйәҙе Вавчуга ауылында караптар төҙөүсе Осип һәм Федор Бажениндарға ла бирелә, улар ҙа диңгеҙгә герб төшөрөлгән аҡ флагтар менән сығырға тейеш була, тик бында йылан һүрәте телгә алынмай. Д. М. Поссельт «Адмирал русского флота Франц Яковлевич Лефорт или начало русского флота» исемле китабында 1693 йылдағы Петр I-нең Аҡ диңгеҙҙә йөрөүен ошолай тасуирлай: