cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вологда (аэропорт)
1918-1953
Граждандар һуғышы йылдарында аэродром Ковырино эргәһендә була. Хәҙер был биләмә ВРЗ, 2 -се Вологда станцияһына терәлеп тора. 1918-1919 йылдарҙа бында «Фарман» тибындағы самолеттар сығарыла. 1931 йылда беренсе Вологда пассажир самолеттары барлыҡҡа килә. «Ҡыҙыл Төньяҡ» гәзите: «Беренсе сентябрҙә һауа линиялары асыу Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары асыла»- тип яҙа. 01.09.1931 йылда Мәскәү — Ярославль — Вологда — Архангельск һауа линиялары булдырыла. Вологданан даими авиация бәйләнеше 1932 йылда ойошторола.
По-2 самолеты (Череповецтан килтерелә) Вологданы өлкәнең көнсығыш райондары менән бәйләй.
1941 йылдың март айында Вологдаға Череповецтан авиаподразделение күсерелә. Савин Петр Петрович отрядтың командиры итеп тәғәйенләнә. Бөйөк Ватан һуғышы башында подразделениела 25 самолет иҫәпләнә: По-2, С-1, Як-6.
1948 йылда подразделениела 20 По-2 самолеты иҫәптә тора. Авиаотрядҡа 1953 йылда Ан-2, 1955 й. — Як-12, 1958 й. — вертолет Ми-1 эксплуатацияға тапшырыла.
1953-1978
1991 йылда — «Вологда авиация предприятиеһы» булдырыла. Пассажирҙар һәм йөк ағымы бик ҙур була. Иҫке вокзал бинаһы пассажирҙар менән тулы була.
Вологда өлкәһеннән самолеттар өлкәнең иң төпкөл ауылдарына, район үҙтәкәренә оса. Мәскәү, Ленинград, Рига, Мурманск, Архангельск, Курск, Симферополь, Киров, Сыктывкар ҡалаларына самолеттар оса.
Нижечек Владимир Ильич
Нижечек Владимир Ильич (9 сентябрь 1921 йыл — 28 октябрь 2005 йыл) — юрист, дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы, шулай уҡ политология буйынса белгес; Бөтә союз ситтән тороп юридик институтының Иркутск филиалын тамамлаған (1950), юридик фәндәр докторы, диссертацияһын хоҡуҡи көйләү теорияһы тураһында яҡлаған (1975); Иркутск дәүләт университетының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы профессоры һәм мөдире; иркутск филиалы директоры хоҡуҡи РФ Юстиция министрлығы Рәсәй хоҡуҡ академияһының Иркутск филиалы дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы  профессоры һәм мөдире ; РФ атҡаҙанған юрисы (2003).
Биографияһы
Владимир Нижечек Иркутскиҙа 1921 йылдың 9 сентябрендә тыуған; уның атаһы хәрби хеҙмәткәр булған. Владимир 1939 йылда Плеханов исемендәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтына уҡырға инә — әммә, ярты йыл СССР-ҙың баш ҡалаһында уҡығандан һуң, РККА- сафына Икенсе донъя һуғышы башланыу арҡаһында ирекле рәүештә хеҙмәт итергә бара. Һөҙөмтәлә, 1939- 1946 йылдарҙа ул хәрби хеҙмәттә була — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, Мәскәү эргәһендәге һуғышта һәм Сталинград һуғышында ҡатнаша; шулай уҡ Румыния, Чехословакия һәм Венгрия өсөн барған һуғыштарҙа ла ҡатнаша. «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
һуғыштан демобилизацияланғандан һуң, 1948 йылда Нижечек Бөтә союз юридик ситтән тороп, б институтының иркутск филиалына уҡырға инә, 1950 йылда уны тамамлап сыға. Бынан тыш, 1947- 1952 йылдарҙ ул ВКП(б)-ның Иркутск ҡала  комитетында эшләй, унда партия инструкторы һәм  пропагандисы була,  шулай уҡ  — пропаганда һәм агитация бүлеге мөдире урынбаҫары; ҡала партия кабинеты мөдире булып китә. Аҙаҡ, 1952 йылдан алып 1958 буйынса, Иркутск финанс-иҡтисади институтында (хәҙер — Байкал дәүләт иҡтисад һәм хоҡуҡ университеты)  өлкән уҡытыусы вазифаһын биләй. Унан һуң Иркутск дәүләт университетында уҡыта, бында 1958-1964 йылдарҙа буйынса өлкән уҡытыусы, һуңынан — дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы һәм тарихы кафедраһы мөдире була (1964-1978).
Делегация составына ингән Нижечка Владимир 1976 йылдың ноябрендә Нижечек СССР делегацияһы составында Халыҡ-ара юрист-демократтар ассоциацияһының Парижда үткән XI Конгрес сы эш ендә ҡатнаша: «суверенитет»   концепцияһын советтарса аңлау тураһындағы бәхәстәрҙә ҡатнаша. 1978 йылда Нижечек совет дәүләт мөлкәтен урлашыуҙа ғәйепләнеп тикшереү аҫтында була һәм өс йылға иркенән мәхрүм ителә (аҙаҡ язанан азат ителә). Һуңынан ул, ялғанлыҡ арҡаһында законһыҙ хөкөмгә тарттырылған тип таныла һәм аҡлана. 1978 йылда «Иркутсклес» Бөтә союз   урман етештереү берекмәһенең юридик бүлеге начальнигы була — бында ун йыл эшләп, пенсияға 1988 йылда сыға.
СССР тарҡалғас, 1993 йылда Нижечек Иркутск юридик институтында (хәҙер РФ Юстиция министрлығының Рәсәй хоҡуҡ академияһы) уҡыт  эшмәкәрлегенә кире ҡайта— 1993 йылдан 2000 йылға тиклем осорҙа филиалдың директоры була. 2000 йылда Иркутск дәүләт университеты на кире ҡайта, унда дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире вазифаһын биләй — 2004 йылға тиклем ошо вазифаһында ҡала. 2003 йылда уға «Рәсәйҙең атҡаҙанған юрисы» маҡтаулы исеме бирелә Иркутскиҙа 2005 йылдың 28 октябрендә вафат була.
Хеҙмәттәре
Владимир Нижечек алты тиҫтәнән артыҡ ғилми хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора, шул иҫәптән 16 монография һәм уҡыу әсбаптары яҙған; ул дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы менән шөғөлләнә, шулай уҡ дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы (ижтимағи мөнәсәбәттәрҙе норматив көйләү системаһында хоҡуҡтың тотҡан урыны мәсьәләләрен өйрәнә, политология мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр яҙа.
Иптәштәр суды
Иптәштәр суды — Советтар Союзында 1961-1990 йылдарҙа һайлап ҡуйыла торған ижтимағи орган, ул йәмғиәткә зыян килтерә торған хоҡуҡ боҙоуҙарҙы һәм тәртипһеҙлектәрҙе киҫәтеү өсөн булдырылған. Саҡырып һөйләшеү, йәмәғәт йоғонтоһо яһау юлы менән эш иткән. Улар ҡасаба, ауыл, йорт идаралығы, урам, предприятиелар (эре предприятиятиеларҙа — цехтар), коллектив хужалыҡтар кимәлендә эш алып барған.
Советтар Союзында иптәштәр судтары дәүләт суд органдарына өҫтәмә булараҡ булдырылған.
СССР
Советтар Союзында иптәштәр судтары йәмәғәт-иптәштәр хөкөмө рәүешендә булдырылған.
Иптәштәр судтары территориаль йәки хеҙмәт коллективтарында, уҡыу йорттарында, йәшәгән урындарҙа һайлап ҡуйылған. Судтың составы һәм һаны ирекле булған, эш йәмәғәт башланғысында алып барылған.
Иптәштәр судтары хеҙмәт тәртибен боҙоу, эштәрҙе сифатһыҙ башҡарыу, дәүләт һәм йәмәғәт милкен ҙур булмаған кимәлдә урлау, мыҫҡыллы һүҙ әйтеү, административ хоҡуҡ боҙоу, йәмәғәт урындарында эсеү кеүек ваҡ эштәрҙе ҡараған. Иптәштәр судтары граждандар араһындағы 50 һумға тиклем милек буйынса бәхәстәрҙе ҡарай алған.
Иптәштәр суды тәртип боҙоусыларға ҡарата ошондай ҡарарҙар сығара алған: йәмәғәт алдында ғәфү үтенеү, киҫәтеү, 50 һумға тиклем штраф һалыу. Хеҙмәт дисциплинаһын боҙған осраҡтарҙа иптәштәр суды предприятие етәкселеге алдынада ғәйеплене әҙерәк түләнгән эшкә күсереү мәсьәләһен ҡуя алған.
Иптәштәр суды ғәйептәр ауырыраҡ булған осраҡтарҙа материалдарҙы ярашлы органдарға йүнәлтә алған.
Иптәштәр судтары күпме таралғанлығы статистиканан күренә. 1982 йылдың 1 ғинуарына 540000 кеше йәшәгән Кишинёвта 700 иптәштәр суды булған, уларға 5400 кеше һайланған булған.
Башҡа илдәрҙә
Иптәштәр судтары төрлө формала совет власына тиклем дә эшләп килгән. Мәҫәлән, Наполеон армияһында офицер составының асыҡ әйтмәй генә йоғонто яһауы ярҙамында һалдаттар араһында судһыҙ хөкөм (самосуд) киң таралған булған.
Иптәштәр суды сәнғәттә
Кино:
Әҙәбиәт:
Мейәс һөйләше
Мейәс һөйләше — башҡорт теленең көнсығыш диалекты һөйләштәренең береһе.
Таралыуы
Биләгән территорияһы буйынса мейәс һөйләше башҡорт теленең көнсығыш диалектындағы иң эре һөйләштәренең береһе һанала. Ул Силәбе өлкәһенең Мейәс йылғаһы бассейнында урынлашҡан Арғаяш менән Сыбаркүл райондары, шулай уҡ Башҡортостан Республикаһының Учалы (көньяҡ һәм төньяҡ өлөшө), Әбйәлил һәм Белорет райондарының ҡайһы бер ауылдарын үҙ эсенә ала.
Ауылдар һәм ҡасабалар: Һөйөндөк, Сөләймән, Илсеғол, Ихсан, Нуралы, Шәрип, Аҙнаш, Әбсәләм, Абзаҡ, Муйнаҡ, Татлымбәт, Түләк, Буранғол, Байһаҡал, Көсөк, Урта Төлмән, Күзейылға, Ҡарағужа, Татлы, Ҡаҙаҡҡол, Ҡобағош, Сатра, Әзекәй, Баттал, Аһылай, Рәхмәт, Түбәнге Сермән, Аҙнағол, Абҙан, Үткәл, Йәнекәй, Мораҡай, Оло Ғәбдин, Балапан, Байым, Балапан, Бикҡол, Яратҡол, Ялтыр, Ҡәҙер, Ҡолой, Дәүләтбай, Сәләм, Байғаҙы, Ташауыл, Әлеш, Туҡтыбай, Шығай, Ҡоҙғон-Әхмәр һәм башҡалар.
Был һөйләште түбәндәге башҡорт ырыуҙары вәкилдәре ҡуллана: табын, ҡатай, ҡыуаҡан, тамъян, күбәләк, теләү, әйле.
Фонетик үҙенсәлектәре
Был һөйләштең фонетик үҙенсәлектәре өалын һәм нәҙек һуҙынҡыларҙың сиратлашыуы менән билдәләнә (а-ы, ә-э/е) йәки, киреһенсә, нәҙек һәм ҡалын (ы-а, э/е-ә), ирен һуҙынҡылары (о-у, у-о, ө-ү, ү-ө), а, ы, ә, э(е), о, ө линияһы һуҙынҡыларының гармонияһының боҙолоуы, д-т тартынҡыларының сиратлаштырыуы дәгәрмәс-әҙәби — тәгәрмәс(тәгәрмәстәр); дән-әҙәби- тән(кәүҙә), ж-й жәй-әҙәби. йәй(йәй); жыйын-әҙәби. йыйын (йыйылыш).
Ҡатнащлыҡ буйынса метамеза:
кҫ-ҫк: үләҫкә «үләкһә» — үләкһә, үләкҫә;
цзе-рс: керсеткән «кесерткән» — кесерткән;
лд-рл: түшерелдек «түшелдерек» — түшелдерек;
ра-ер: тәңер «А» — тәңре.
Дистантность буйынса метамеза:
м.-т: торомтоғ «намордник» — моронтоҡ;
уһ-(ә): айһауыҙ «артыҡ» — айауһыҙ;
ла-ү: сеүәлсән «ямғыр селәүсене» — селәүсән;
ме-нән-ашау: килемшәк «килмешәктәр» — килмешәк;
ңғ-а: ҡыҙуңҡ «ҡуңыҙ» — ҡуңғыҙ.
Фёриц
Фёриц (Foritz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3555 кеше йәшәй. Майҙаны — 32,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 410 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 96524 һәм автомобиль коды — SON.
А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры
'''А. С. Пушкин исемендәге Орск дәүләт драма театры''' — Көнсығыштың Ырымбур ерендәге 630 меңдән ашыу кеше йәшәгән Орск ҡалаһының берҙән бер профессиональ театры. Ырымбур өлкәһе Орск ҡалаһында урынлашҡан.
Тарих
Театрға нигеҙ 1937 йылда һалына. Был саҡта Орск Көньяҡ Уралдың ауыр сәнәғәт үҙәгенә әйләнгән була.
Совет власының 20-йыллығына 1937 йылд ноябрендә театр асыла. Тәүге спектакль премьераһы шул уҡ йылдың 16 ноябрендә К. Треневтың «Нева ярында» пьесаһы буйынса күрһәтелә. 1943 йылдан алып театр А. С. Пушкин исемен йөрөтә Беренсе өлкә драма театры гастролдәре өлкә үҙәгендә (Чкалов, хәҙерге Ырымбур) 1949 йылдың 1 сентябрендә үтә. 1969 йылдың декабрендә, ҡала үҙәгендәге Комсомол майҙанында театр өсөн махсус төҙөлгән үҙенсәлекле театр бинаһы асыла.
Наградалары
Театр ҡуйған спектаклдәр байтаҡ конкурстарҙа тәнҡитселәрҙең юғары баһаһына эйә була һәм наградаларға лайыҡ булды:
Хәҙерге заман
2012 2014 йылдарҙа бина капиталь ремонтлана (был ваҡытта театр Орск ҡалаһының Никел ҡасабаһындағы «Металлург» мәҙәниәт йортонда урынлашҡан була).
Һылтанмалар
Театр сайты
Кесе Хариусная (Усьва ҡушылдығы)
Кесе Хариусная — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 206 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кумушка (Волонга ҡушылдығы)
Кумушка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Волонга йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бочанка (Тубыл ҡушылдығы)
Бочанка — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 370 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Тубыл ҡушылдыҡтары
Хой-Юган
Хой-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лямин 3-сө йылғаһының һул ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Май пирамидаһы
Май пирамидаһы (Pirámida de Mayo) — Аргентина баш ҡалаһы Буэнос-Айрестың үҙәк майҙанына ҡуйылған монумент. Аргентинаның тәүге патриотик һәйкәле. Буэнос-Айрес ҡалаһындағы иң әүәлге милли һәйкәл. 1811 йылда Май революцияһы йыллығы айҡанлы ҡуйыла.
Асыу
Канете пирамидаһының һыҙымдары табылмаһа ла, тикшеренеүселәр уның эсе ҡыуыш булғандыр тип фараз итә, сөнки ваҡыт тар булғанлыҡтан эсе тултырылған пирамида һалыуҙары икеле. Пирамиданың бейеклеге 13 метр самаһы була (пьедесталы менән бергә 15 метр). Пьедесталы ябай була, дүрт плита менән биҙәлеп, рәшәткә менән кәртәләп алына. Рәшәткә әйләнәһенә ун ике кесе бағана ултыртыла, уларға фонарҙар ҡуйыла. Милли байрамдар ваҡытында һәйкәлде таҫмалар, серпантин, ҡағыҙ фонариктар һәм башҡалар менән биҙәгәндәр.
1826 йылда президент Бернардино Ривадавия Май революцияһы патриоттарына бик матур бронза фонтанлы һәйкәл ҡуйҙырып, уға: «Аргентина Республикаһынан 1810 йыл 25 май революцияһы патриоттарына» тигән яҙыу беркеттерергә планлаштыра. Шунан Май Пирамидаһын һүтергә-юҡмы тигән мәсьәлә ҡарала. Ривадавияның 1827 йылда отставкаға китеүе арҡаһында, ә закон Конгресс тарафынан раҫланһа ла, проект тормошҡа ашмай. 1834 йылда һәйкәлдең хәле насар була, постаментында аҡтарылған урындар була, рәшәткәһе тутыға. Хөкүмәт ташсы Хуан Сиддерс менән тимерсе Роберт М. Гоуҙы һәйкәлде ремонтлау өсөн яллай. Ремонт киләһе йылдың ғинуарында тамамлана, бынан ике ай элек Хуан Мануэль де Росас губернатор ителә. 1852 йылда бер туған Хуанеттар шәмдәр урынына газ яҡтыртҡыстары ҡуя. 1854 йылдың 23 майынан Буэнос-Айрес штатының Конституцияһын ҡабул итеү айҡанлы, һәйкәлдә ошо ваҡиғаға арналған яҙмалар һәм таштан эшләнгән сәскәләр ҡуйыла.
Яңы пирамида
1860 йылдың 21 октябрендә һәйкәл Бартоломе Митре етәкселегендәге Буэнос-Айрес провинцияһы властары тарафынан Аргентина Конституцияһына төҙәтеүҙәр индереүеҙең шаһиты була. Ҡалаға килеп, һәйкәлде күреүселәр уның тураһында төрлө фекер белдерә: 1859 йылда, реконструкция барышында ҡулланылған гипс ваҡыт һынауын үтә алмағанлыҡтан, һәйкәлдең нигеҙе мәрмәр менән көпләнә. 1873 йылда статуялар бик ныҡ иҫкерә, шунлыҡтан һүтеп алына ла улар урынына каррар мәрмәренән яңылар ҡуйыла (География, Астрономия, Диңгеҙселек һәм Сәнәғәт һындары), быға тиклем улар Сан-Мартин урамындағы «Banco Provincia» бинаһының беренсе ҡатында торған була. Майҙанда улар 1912 йылға тиклем тора, шунан ҡабат алына. 1972 йылдың 6 октябрендә статуялар Сан-Франциско майҙанында, Дефенс менән Альсин юлдары киҫелешендә, пирамиданың әлеге урынынан 150 метрҙа ҡуйыла. 2017 йылдың июлендә, һәйкәлде реставрациялағанда, улар ҡабат пирамида эргәһенә ҡайтарыла. 1883 йылда, мэр Торкуато де Альвеар етәкселегендә, Май майҙанында реконструкция башлана. Мэр фекеренсә, һәйкәлде һүтеп, уның урынына мөһәбәтерәк итеп яңыны ҡуйыу талап ителә, шунлыҡтан ул ҡала советынан ошондай проектты тормошҡа ашырыуға рөхсәт һорай. Шулай уҡ абруйлы ватандаштары: элекке президенттар Бартоломе Митре; Доминго Ф. Сармьенто һәм Николас Авельянеда; Висенте Ф. Лопес; Андрес Лама; элекке полиция начальнигы һәм муниципалитет башлығы Мигель Эстевес Сеги; Анджел Джастиниано Карранса, Мануэль Рикардо Треллес һәм Хосе Мануэль Эстрада менән кәңәшләшә. Мәҫәлән, Митре былай ти: «әгәр был һәйкәл барлыҡҡа килгәндәге ауыр ябайлығында торһа, уны һаҡлап ҡалыу һәм тәүге ҡиәфәтендә һаҡлау кәрәклеге шикһеҙ». Сармьенто һәйкәлде тәүге ҡиәфәтенә ҡайтарыу фекерен кире ҡаға. Доктор Николас Авельянеда ла беренсел күренешкә ҡайтарыу яҡлы була.
Фекерҙәр айырымлығы ла, журналистарҙың ҡаршылығы ла көслө була, шунлыҡтан ҡала советы һәм Альвеар яңылыҡ индермәҫкә хәл итә. Ләкин 25 октябрҙә Мили конгресс «хәстрүш һәйкәлде» һүтергә һәм уның урынына «күркәм бронза фонтан» ҡуйырға ҡарар сығара, әммә был инициатива ла тормошҡа ашмай ҡала.
Үҙгәртеүҙәр
1906 йылда Аргентиналағы Май революцияһының йөҙ йыллығын байрам итер алдынан, күп проекттар араһында мөһабәт «1810 йылғы революция һәйкәле» проекты була, унда Май пирамидаһын күсереү идеяһы тәҡдим ителә. Халыҡ-ара конкурс иғлан ителеп, унда итальян скульпторы еңә. Һәйкәл Май майҙанының уртаһында торорға тейеш була, ошо маҡсатта Ансельмо Боррела етәкселегендәге эш башлана. Ҡаланың тарихи советы (Милли тарих академияһының элгәре), анализ яһай, ул тәүге пирамиданың 1857 йылға бик ныҡ үҙгәртелгәнен раҫлай. Беренсенән, үрҙә әйтелгәнсә, һәйкәлде уратҡан мәрмәр статуялар алып ташланырға тейеш була.
1912 йылда һәйкәл һиҙелерлек үҙгәртелә, ҙурыраҡ обелиск төҙөү планы арҡаһында, баштағы урынынан 63 метрға көнсығышҡараҡ күсерелә. Эш барышында күсергәндә зыянланмаһын өсөн һәйкәл ағас көп эсенә ултыртыла. Аралары 4 метрлы ике рельс һалына, улар 225 тонна күтәрә алырға тейеш була. Көплө һәйкәл тәгәрмәстәргә күсерелә, кран ярҙамында хәрәкәткә килтерелә. Шулай итеп, аҙымлап тигәндәй көплө һәйкәл 1912 йылдың 12 ноябренән 20-һенә тиклемге аралыҡта икенсе ергә күсереп ҡуйыла. Әммә тағы бер һәйкәл ҡороу проекты тормошҡа ашмай ҡала, сәбәптәрҙең береһе Беренсе донъя һуғышы башланыу булһа, икенсеһе уны күсрееүгә көслө ҡаршылыҡ була. Ҡаршыларҙың талабын ҡәнәғәтләндереү өсөн 1915 йылда көп һалдырыла.
Һәйкәлдең тарихи ҡиәфәтен тергеҙеү фекере лә хуплау тапмай.
120.412-се декрет (21.05.1942) менән Май пирамидаһы милли тарихи ҡомартҡы тип иғлан ителә
1976 йылда һәйкәлдең постаментына Аргентинаның бөтә провинцияларынан тупраҡ килтереп һалалар.
Пирамиданың дөйөм бейеклеге — 18,76 м.
Пирамида һәм ғәйеп булғандар
«Милли үҙгәртеп ҡороу процесы» (1976—1983) тип йөрөтөлгән хәрби диктатура ваҡытында Май майҙаны Әсәләре һәм Май майҙаны Өләсәйҙәре аҡ яулыҡ бөркәнеп пирамида тирәләй үтәләр һәм шуның аша туғандарының, шул иҫәптән 500-ләп балаһының, ҡулға алыныуына, ғәйеп булыуына ҡаршы протест белдерәләр. 2005 йылдың 10 мартында Буэнос-Айрес автономиялы ҡалаһының Закондар сығарыу йыйылышы 1653-сө законды ҡабул итә, ул Май пирамидаһы эргәһендәге майҙанды «тарихи мираҫ» тип иғлан итә. Әлеге ваҡытта был арауыҡ, хәрби диктатура ваҡытында юғалғандарҙың әсәләре йыйылыуын хәтерләтеп, стилләштерелгән формала буялаған.
Шул уҡ йылдың 8 декабрендә, туғандарының үтенесе буйынса, ғәйеп булған Азусена Виллафлора хөрмәтенә Май майҙаны Әсәләре протест башлаған урында Май пирамидаһына көл һибелә. 2007 йылдың 18 сентябрендә Май майҙанына элекке полиция башлығына ҡаршы сыҡҡандан һуң Хорхе Хулио Лопестың юғалыу ваҡиғаһының йыллығын билдәләргә йыйылғанда һәйкәл төбөнә Азусена Виллафлор хөрмәтенә эшләп ҡуйылған алтаҡта эргәһенә ZANON заводы эшселәренең дүрт плакаты урынлаштырыла
Реставрация
2010 йылдың майында Уффици реставрация оҫтаханаһының шәхси инициативаһы буйынса Хосе Мастранджело етәкселегендәге һигеҙ кешелек төркөм Май революцияһының ике йөҙ йылығы алдынан Май пирамидаһын өлөшләтә тергеҙә. Кителгән урындар ямала, тутыҡ йыуыла. 2017 йыл башынан, 1856 йыл инаугурацияһының йыллығы алдынан, тотош һәйкәлде яңыртыу эше башлана. Уға Буэнос-Айрес автономиялы ҡалаһы хөкүмәтенең Музейҙар һәм тарихи мираҫ буйынса генераль директоры етәкселек итә. 1912 йылда алып ташланған статуялар кире ҡайтарыла, һәйкәл өҫтөндәге Азатлыҡ статуяһы реставрациялана. Уға алюминдән эшләнгән һөңгө осо өҫтәлә: төп нөсхә тимерҙән була, шунан ул юғала һәм ағасҡа алмаштырылған була. Мәрмәр постамент тәртипкә килтерелә.
Күсермәләре
Ла-Пунта (San Luis) ҡалаһында Май пирамидаһының теүәл күсермәһе тора.
Буэнос-Айрес провинцияһы Кампана ҡалаһының мэрияһы ҡаршыһындағы Эдуардо Коста майҙанында 1960 йылдың 25 майында Аргентина милләтенең ярты быуатлыҡ юбилейы айҡанлы Май пирамидаһының күсермәһе ҡуйыла. Һәйкәл ул саҡтағы ҡала мэры Деллепиан үтенесе буйынса төҙөлә һәм Адольфо Марк әфәнде тарафынан бүләк ителә.
Вифлеем де Эскобар ҡалаһының Сан-Мартин мйҙанында Май пирамидаһының тағы бер күсермәһе бар. Ул тимер менән цементтан төҙөлгән. 1961 йылда һәйкәл асылған көндө уның эсенә 100 йыл һаҡланырға тейешле хаттар һалынған ҡумта ҡуйыла, ул 2061 йылда асылырға тейеш.
Сан-Хосе-де-Майо (Уругвай Республикаһы) ҡалаһында Май пирамидаһының күсермәһе ҡуйылған. Был ҡалала беренсе пирамида асылғанда наградланған капитан Мануэль Артигас ошо урында 1811 йылдың 25 апрелендә һуғышҡанда алынған йәрәхәттәрҙән үлеп ҡалған. Пирамида 25 май урамы менән Мануэль Родригес урамы сатында тора.
Италияла Потенца-Пичена коммунаһында ла күсермә бар, уны итальян иммигранттары Аргентинанан Италияға әйләнеп ҡайтҡас ҡуйған .
Тағы бер күсермә Энтре-Риос провинцияһындағы Вилла Элиса ҡалаһында, «Пасео-де-ла-Democracia», ағас пирамиданың теүәл күсермәһе булып тора, уны ағас оҫтаһы Адриан Кабрера эшләгән. Һәйкәл 2017 йылдың 24 мартында Хәтер, хәҡиҡәт һәм юстиция милли көнөн байрам итеү уңайынан ҡуйылған.
Матакито
Матаки́то (Mataquito) — Чилиҙың Мауле өлкәһенең Курико провинцияһынан аҡҡан йылға. Курико ҡалаһынан 10 км көнбайышта, Саграда Фамилия ҡасабаһы эргәһендә Тено һәм Лонтуэ йылғалары ҡушылып Матакито йылғаһы барлыҡҡа килә. Ликантен коммунаһының Илока ҡалаһынан көньяҡта тымыҡ океанға ҡоя.
Зыя Өммәти
Зыя Өммәти (1885 — 1943) — ХХ быуат башында ижад иткән башҡорт яҙыусыһы, уҡытыусы.
Биографияһы
Өммәти Зыя Ибраһим улы 1885 йылда Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе Нөркә улусы Сурапан ауылында тыуған. Ауыл мәҙрәсһендә башланғыс белем алған.
1898 йылдан 1906 йылға тиклем Өфөләге Ғосмания мәҙрәсәһендә уҡый.
Рәсәйҙәге беренсе буржуаз-демократик революцияһы йоғонтоһонда башланған шәкерттәр хәрәкәте был мәҙрәсәгә лә килеп инә. Шәкерттәр мәктәпкә нигеҙле уҡытыу программалары булдырыуҙы, донъяуи һәм фән дәрестәрен күберәк индереүҙе һ. б. реформалар үткәреүҙе талап итә. Улар «Иғтиҡад»(«Ышаныс») тигән стена гәзите, «Семеткес» тигән ҡулъяҙма журнал да сығаралар. Үҙенең шмғырҙары, мәҡәләләре менән Зыя Өммәти ҙә әүҙем ҡатнаша.
1906 йылдың көҙөндә Өфөлә яңы асылған «Ғәлиә» мәҙрәсәһенә күсә, 1909 йылға тиклем шунда белем ала. Мәҙрәсәлә уҡыған дәүҙерҙә башҡорт халыҡ йырҙарын, бәйеттәрен йыйыу менән мауығып китә, хикәйәләр яҙа башлай.
1909 йылда уның исеме аҫтында Өфөлә «Башҡорт, типтәрҙәрҙең йыр, бәйеттәре» йыйынтығы, 1910 йылда Стәрлетамаҡта «Аталарға — ғибрәт, йәштәргә — дәрес» тигән повесы айырым китап булып баҫыла.
1910—1911 йылдарҙа З. Өммәти Үрге Урал өйәҙенә ҡараған Усман ауылында мөғәллим булып эшләй.
Артабан тыуған яҡтарында Һәйтәк, Сыпсыҡ, Сурапан ауылдары мәктәптәрендә уҡыта.
Совет власы йылдарында Өммәти, мәктәптә уҡытыу менән бер рәттән, ауылда төрлө йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнаша, спектаклдәр ҡуйыуҙы ойоштора, кооперация асырға ярҙам итә.
1930-сы йылдар аҙағында уны мәҙрәсәлә бергә уҡыған һабаҡташы Ғәлимйән Ибраһимов менән танышлығы арҡаһында (1938 йылда атылған) эҙәрлекләй башлайҙар. Зыя Ибраһим улының ғүмеренең һуңғы йылдары шул сәбәпле бик ҡатмарлы була.
1943 йылда тыуған ауылы Сурапанда вафат булған.
Ялсыҡай
Ялсыҡай (Ялчикаево) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл. Таймаҫ ауыл Советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 360 кеше булған. Почта индексы — 453358, ОКАТО коды — 80239855005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса башҡорттар 98 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ялсыҡай Бөрйән улусының Бөрйән түбәһенә, ҡаҙнаға ҡараған ерҙә урынлашҡан.
XIX быуат башында был ауылда 17 ихата була, унда 80 ир-ат һәм 103 ҡатын-ҡыҙ йәшәй. 1786 йылғы картаһында был ауылды күрергә мөмкин. X ревизияла 255 кеше йәшәгән 33 йорт күрһәтелгән. Яңы Яҡут ауылынан 3 ғаилә килгән. 1920 йылда 107 йорт хужалығында 456 кеше йәшәгән.
Ун туғыҙынсы быуаттың беренсе яртыһында 9-сы кантондың 32-се йорто, аҙаҡ Көйөргәҙе улусы составында була.
VII ревизияла беренсе күскенсе — 77 йәшлек Байназар Ялсыҡаевтың улы теркәлгән.
1842 йылда 343 кешегә 592 сирек (4736 бот) яҙғы иген сәселә.
Куляба
Куляба — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тара йылғаһының һул ярына тамағынан 439 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы — ҡала юбилейына арналған беренсе совет миҙалы. СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән 1947 йылдың 20 сентябрендә булдырылған. Рәссамдар Иван Дубасов һәм Тростянец һәм Самуил Тульчинский эскиздары буйынса эшләнгән.
Куляба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
Тарихы
Награда Мәскәү ҡалаһының 800 йыллыҡ юбилейына арналған. 1947 йылдың 6 сентябрендә алған һуң, Ҡала көнөндә байрам салютынан һуң, диктор Юрий Левитан тантаналы рәүештә иҫтәлекле миҙал булдырылыуы һәм баш ҡалаға Ленин ордены тапшырылыуы тураһында иғлан итә.
Куляба
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы
Тарихы
1951 йылдың 23 июнендә миҙал тураһындағы положение СССР Юғары Советы Президиумы ҡарары менән тулыландырыла. 1980 йылдың 18 июлендәге Указ менән статьяның 4 положениеһына үҙгәртеүҙәр индерелә. Медаль лишена статуса государственной награды указом президента Российской Федерации от 7 сентября 2010 года. Миҙал Рәсәй Федерацияһы Президентының 2010 йылдың 7 сентябрендәге указы менән дәүләт наградаһы статусынан мәхрүм ителде
Тапшырылыуы һәм тағып йөрөтөү ҡағиҙәләре
Миҙал тураһында положениеға ярашлы, наградаға түбәндәге халыҡ төркөмдәре лайыҡ булған:
Миҙал һәм уға таныҡлыҡ Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе территорияһында кәмендә 5 йыл йәшәгән эшмәкәрлеге менән айырылып торған граждандарға тапшырылды. Награда алыуға дәғүәселәр исемлеген Мәскәүҙең производство предприятиелары, партия һәм совет учреждениелары етәкселәре төҙөгән. Халыҡтың йәмәғәт эшендә ҡатнашыуы өсөн яуаплы ведомстволар эшләмәгән граждандарҙы тәҡдим иткән. Наградлау СССР Юғары Советы Президиумы исеменән Мәскәү хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала Советының башҡарма комитеты тарафынан үткәрелгән.
Миҙал менән бүләкләнгәндәр тураһында мәғлүмәт Мәскәү ҡалаһының баш архив идаралығында бирелгән. 2014 йылдан миҙал тапшырыу тураһында архив белешмәһе дәүләт һәм муниципаль хеҙмәттәр порталы аша бирелә.
Награда күкрәгенең һул яғында тапшырыла. СССР-ҙың башҡа миҙалдары булғанда ул «Совет милицияһына 50 йыл» миҙалынан һуң һәм «Ленинградтың 250 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы алдында өлкәнлелек буйынса дөйөм планкала урынлаштырыла. «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» миҙалы, дәүләт ордендары менән тағылғанда, айырмалыҡ билдәләренән түбәнерәк һыҙатта урынлаштырыла.
Тасуирламаһы
«Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» наградаһы — баҡырҙан эшләнгән, диаметры 37 миллиметрлыҡ тотош штампланған ҡолаҡлы металл түңәрәк. Ҡыры, һүрәттәре һәм металға яҙыуҙары ҡабарынҡы.
Миҙал аверсында беренсе Мәскәү кенәзе Юрий Долгорукий торҡалы башының рельефлы профиле һүрәтләнгән. Долгорукий профиле һулға боролған. Миҙалдың аҫҡы яғында түңәрәк ҡырында «Мәскәүгә нигеҙ һалыусы Юрий Долгорукий» тип яҙылған.
Реверсында Мәскәү Кремленең рельефы бар. Аҫта уртала ике байраҡ, ҡорал һәм лавр ботаҡтары менән уратып алынған ураҡлы һәм сүкешле ҡалҡан һүрәтләнгән. Ҡалҡандың һул һәм уң яғында «1147» һәм «1947» даталары күрһәтелгән. Ҡырыйы янында өҫтә: «Мәскәүҙең 800 йыллығы иҫтәлегенә» тексы яҙылған.
Миҙал ҡолаҡ һәм ҡулса ярҙамында булавкалы нығытма ярҙамында биш мөйөшлө металл орден ҡалыбы менән тоташтырыла. Ҡалып таҫманың ике яғында ла дүрт буй аҡ һәм өс ҡыҙыл һыҙатлы йәшел төҫтәге ебәк муар таҫма менән көпләнгән.
Рәсәй тимер юлдары
Рәсәй тимер юлдары - публик акционерҙар йәмғиәте.
Филиалдар
«РТЮ» 16 филиал бар:
Скачки (Мокша ҡушылдығы)
Скачки  — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокша йылғаһының һул ярына тамағынан 599 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иҫәнбирҙин Әхкәметдин Сабит улы
Әхкәм Иҫәнбирҙин — яҙыусы.
Иҫәнбирҙин Әхкәметдин Сабит улы 1883 йылда Саҡмағош районы Аблай ауылында тыуған. Башланғыс белемде өйөндә ата-әсәһенән ала. Артабан 23 йәшенә тиклем Бөрө өйәҙенең Рәсмәкәй ауылы мәҙрәсәһендә уҡый. Ғәрәп, төрөк телдәрен өйәрәнә.
1906 йылда Ғәлиә мәҙрәсәһенә уҡырға килә.
Ғәлиәлә уҡыған осорҙа ул Ырымбур ҡалаһында сыҡҡан «Шура» журналында «Тел ярышы» мәсьәләһенә ҡараған бер мәҡәлә баҫтырған һәм хикәйәләр яҙыу менән дә шөғөлләнгән. Уның «Үкенесле һөйөшөү, йәки Мансур менән Ғәлиә» исемле китабы 1911 йәлда Стәрлетамаҡ ҡалаһында, «Тәссеф йәки михнәтле кисәләр» китабы 1913 йылда Өфөлә «Шәреҡ» типографияһында сыҡҡан.
Ғәлиә мәҙрәсәһен тамамлағас, Әхкәм Иҫәнбирҙин, 1912 йылдан алып Октябрь түңкәрелешенән һуң бар ғүмерен балалар уҡытыуға арнай.
1930 йылда тыуған ауылында вафат була.
Урта диңгеҙ Антантаһы
Урта диңгеҙ Антантаһы —  Англия, Италия һәм Австро-Венгрия сәйәси берлеге, 1887 йылда был илдәр араһындағы йәшерен килешеүҙәр нигеҙендә барлыҡҡа килә.
Тарихы
Беренсе килешеү Италия менән Англияның 1887 йылдың  12 февралендәге һәм Австро-Венгрия менән Англияныңшул уҡ йылдың 24 мартындағы   ноталар алмашыуына нигеҙләнә. Ул   Урта диңгеҙ, Ҡара диңгеҙ, Эгей һәм Адриатик диңгеҙ бассейндарында һәм  Төньяҡ Африка яр буйҙарында статус-кво  һаҡланыуын күҙҙә тота.
Икенсе килешеү   Австро-Венгрия һәм Англия хөкүмәттәре араһында 1887 йылдың 12 декабрендәге һәм   Англия менән Италия хөкүмәттәре араһында шул уҡ йылдың 16 декабрендәге ноталарға таяна. Был икенсе килешеүҙә хеҙмәттәшлек күпкә  тәрәнәйә һәм  Ҡара диңгеҙ боғаҙҙарында,  Кесе Азияла, айырыуса Болгарияла шул мәлгә булған хәлде һаҡлап ҡалыу өсөн берлектәге сәйәси-дипломатик көрәште күҙҙә тота.
Файльсдорф (Тюрингия)
Файльсдорф (Тюрингия) (Veilsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2975 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 390 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98669 һәм автомобиль коды — HBN.
Урта диңгеҙ Антантаһы
Тарихы
Ике килешеү ҙә   Рәсәй менән Францияның хәл-торошон көсһөҙләндереү маҡсатын ҡуя һәм ғәмәлдә Англияның — Мысырҙа, Италияның —  Триполитания һәм Киренаикала, Австро-Венгрияның  Балҡандағы хакимлығын нығытыуға хеҙмәт итә. Урта диңгеҙ Антантаһы килешеүҙәренә Италия менән Испания араһындағы  1887 йыл 4 май килешеүе лә берегә, ул  Италия менән Испанияның Төньяҡ Африкала Францияға ҡаршы берлектә эш итеүен күҙаллай.
Урта диңгеҙ  Антантаһын ойоштороу Германия канцлеры Отто фон Бисмарк күҙәтеүе аҫтында үтә. Бисмарк  Англияны Өс яҡлы берлеккә йәлеп итергә һәм, ошо рәүешле был берлекте нығытып,  Италия менән Францияның үҙ-ара яҡынлашыуына юл ҡуймаҫҡа теләй. Әммә план тормошҡа ашмай. Урта диңгеҙ Антантаһы көсһөҙ булып сыға,  уның һәр ҡатнашыусыһы үҙ мәнфәғәтен генә ҡайғырта. Тиҙҙән берлек әһәмиәтен юғалта. 1895—1896 йылдарҙа уны тергеҙергә тырышыу барып сыҡмай.
Лайденка
Лайденка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дауытлар
Дауытлар (Даутларово) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 220 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Басег
Кесе Басег — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Усьва йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусовая, Кын ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хомыс-Игай
Хомыс-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 257 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бразилияның региондары
Әлеге көндә Бразилия 5 регионға бүленә (макрорегионға). Был бүленеште штаттарҙың иҡтисади, тарихи, мәҙәни, тәбиғи һәм социаль шарттар уртаҡлығы яғынан Бразилияның география һәм статистика институты индерә.
Грузия һынлы сәнғәт музейы
Грузия һынлы сәнғәт музейы (ქართული სახვითი ხელოვნების მუზეუმი) ―шәхси художество музейы, Тбилисиҙа (Грузия) Руставели проспектында урынлашҡан. Музейҙа Грузиялағы «Магтиком» (MagtiCom) иң ҙур телекоммуникация компанияһына нигеҙ һалыусы Джордж (Джиа) Джохтаберидзе һәм Манана Шевардадзе ғаиләһенең шәхси сәнғәт әҫәрҙәре коллекцияһы урынлашҡан
Тарихы
Джордж (Джиа) Джохтаберидзе һәм уның ҡатыны Манана Шеварднадзе 1990-сы йылдарҙа сәнғәт әҫәрҙәрен йыя башлай. Уңышлы эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлегенән һуң Джохтаберидзе шәхси коллекцияһы өсөн сәнғәт әҫәрҙәрен һатып ала башлай. Тиҙҙән ул, әгәр уның коллекцияһы бөтә донъя буйлап тейешле һаҡлауһыҙ, асыҡ күргәҙмәләрһеҙ таралһа, ул мәңгегә юғаласағын аңлай. Әҫәрҙәрҙең күп өлөшө Советтар Союзы осоронда ижад ителгән, шуға күрә картиналар донъяла киң билдәле булмай. Шулай итеп, Джохтаберидзеның грузин сәнғәтен йыйыу, тергеҙеү һәм һаҡлау идеяһы тыуа.
Башта музейҙың яңы бинаһын төҙөү күҙалланмай, коллекционер бөтә картиналарҙы Грузияның дәүләт музейҙарына тапшырырға йыйына. Әммә СССР тарҡалыуы һәм унан һуңғы йылдарҙағы иҡтисади һәм гражданлыҡ тетрәнеүҙәр арҡаһында дәүләт музейҙары ауыр хәлдә ҡала һәм бөтә әҫәрҙәрҙе лә ҡабул итә алмай.
Грузиялағы иң ҙур телекоммуникация компанияһын етәкләгән Джохтаберидзе Грузия һынлы сәнғәт музейы һәм Сәнғәт йорто биналары комплексын төҙөргә ҡарар итә.
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Васильев Игорь Евгеньевич (2 сентябрь 1947 йыл) — СССР һәм Рәсәй әҙәбиәт белгесе, филология фәндәре докторы, Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университеты филология факультетының XX һәм XXI быуат рус әҙәбиәте кафедраһы профессоры.
Ларьяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Биографияһы
Игорь Евгеньевич Васильев 1947 йылдың 2 сентябрендә Ҡурған өлкәһе Юрғамыш районының Зырянка станция хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуа, хәҙер ҡасаба шул уҡ райондың Чинеев ауыл советына инә.
Ларьяга
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Биографияһы
1971 йылда А. М. Горький исемендәге урал дәүләт университетының филология факультетын тамамлай.
Варваринская
Варваринская — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Биографияһы
1971—1973 йылдарҙа — Свердловск өлкәһе Березовка ҡалаһы мәктәптәре уҡытыусыһы.
Варваринская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Есет йылғаһы ҡушылған урындан тамағына тиклем, Тура һәм Тавда йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Биографияһы
1972—1976 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетының аспиранты.
Варваринская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Васильев Игорь Евгеньевич (әҙәбиәтсе)
Биографияһы
1976—1979 йылдарҙа — Катовицала (Польша Халыҡ Республикаһы) Силезия университетының рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
1973 йылдан алып — Урал дәүләт университеты уҡытыусы: ассистенты, доценты (1983). 2007 йылдан алып — XX быуат рус әҙәбиәте кафедраһы профессоры (хәҙер Рәсәйҙең беренсе Президенты Б. Н. Ельцин исемендәге Урал федераль университетының XX һәм XXI быуат рус әҙәбиәте кафедраһы).
1980 йылда В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Стихотворный сказ в советской литературе (На материале сов. поэзии 20—30-х годов)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1980 йылдың 14 ғинуарынан — филология фәндәре кандидаты.
1999 йылда А. М. Горький исемендәге Урал дәүләт университетында «Русский литературный авангард начала XX века (группа „41° “)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. XX быуат башында рус авангард шиғриәте тарихы буйынса белгес. 2000 йылдың 19 майынан — филология фәндәре докторы.
1996 йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Урал бүлексәһенең Археология һәм тарих институты хеҙмәткәре (өлкән, аҙаҡ әҙәбиәте тарихы секторының төп ғилми хеҙмәткәре).
Бер нисә гуманитар фәндәр буйынса идаралыҡ советы ағзаһы (филология, культурология, сәнғәт) Ҡурған дәүләт университетында дәүләт имтихандары комиссияһының рәйесе.
Төп хеҙмәттәре
Васильев Игорь Евгеньевич 120-нән ашыу ғилми баҫма авторы. 1974 йылдан әҙәбиәт белгесе булараҡ баҫылып сыға.
Минск моторҙар заводы
<div class="location-map thumb tright" style="width:310px; top:49.97%"><div class="ts-ПозКарта-метка-точка" style="left:-4px; top:-4px;"> <div class="ts-ПозКарта-метка-ссылка" style="text-align: left; left: 6.5px">ММЗ  Минск картаһында урынлашыуы «Минск моторҙар заводы» (белор. Мінскі маторны завод) — совет һәм белорус заводы, Белоруссияның иң ҙур профилле предприятиеһы, шулай уҡ БДБ илдәре араһында заманса дизель двигателдәрен етештереүсе һәм сығарылған трактор һәм комбайн двигателдәре һаны буйынса беренсе урынды биләй. Предприятиеға 1963 йылдың 23 июлендә нигеҙ һалына һәм Беларусь Республикаһы сәнәғәт министрлығы ҡарамағында тора.
Эшмәкәрлектең төп төрҙәрен башҡарыу өсөн «ММЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә хәҙерге эре машиналар эшләү предприятиеларына хас булған бөтә төрҙәр ҙә: төҫлө ҡойоу, пресс, иретеп йәбештереү, механик эшкәртеү, буяу, термик, инструменталь, йыйыу, сым етештереү һ. б. бар.
Тарихы
1960 йылдың 26 майында КПСС Үҙәк Комитеты һәм СССР министрҙар Советы Минскиҙа Минск трактор заводы һәм Дәүләт подшипник заводы араһындағы майҙансыҡта дизель двигателдәре етештереү буйынса завод төҙөү тураһында 563-сө һанлы ҡарар сығара. 1963 йылдың июль аҙағында завод сафҡа индерелә һәм үҙенең тәүге продукцияһын — МТЗ тракторҙары өсөн дизель двигателдәрен, улар өсөн запас частар һәм алюмин ҡойоуҙы сығара. 1960—1980 йылдарҙа ММЗ МТЗ-50 һәм МТЗ-80 ғаиләләре тракторҙары өсөн Д-50, Д-60 һәм Д-240 моделдәренең дизель двигателдәрен сығара.
1978 йылда предприятиеның бөтә продукцияһының 75,4 проценты Дәүләт сифат билдәһе менән сығарыла.
1981 йылдың 12 мартында завод Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
1984 йылда Д-245 дизеле етештерелә башлай, һуңынан уның төрлө модификациялары тракторҙарға ғына түгел, йөк автомобилдәренә лә ҡуйыла, мәҫәлән ЗиЛ−301 автомашинаһына.
Хәҙерге предприятие Беларусь Республикаһының мөлкәт буйынса дәүләт комитетының 2008 йылдың 30 декабрендәге 380-се бойороғо нигеҙендә ойошторола. Беларусь Республикаһының дәүләт мөлкәтен хосусилаштырыу ҡануниәтенә ярашлы, республика унитар предприятиеһын үҙгәртеп ҡорола. Йәмғиәт, тапшырыу актына ярашлы, үрҙә аталған предприятиеларҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары үҙ өҫтөнә ала.
Холдингты теркәү менән бәйле 2012 йылдың 20 ноябрендә «Минск моторҙар заводы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте «Минск моторҙар заводы холдингы идара компанияһы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелә.
Продукцияһы
Минск моторҙар заводы двигателдәрҙең 250-нән ашыу модификацияһын етештерә. Был двигателдәрҙе комплектлауҙы аныҡ ҡулланыусыға ҡыҫҡа ваҡыт эсендә яраҡлаштырырға мөмкинлек бирә. 1998 йылдан «ММЗ» ААЙ-һы Евро-1 двигателдәре етештерә башлай, ә 2003 йылдан — Евро-2. 2008 йылдан «ММЗ» ААЙ-ы 8-цилиндрлы двигателдәр сығара, шулай уҡ эш күләме 4,75 литр тәшкил иткән 4-цилиндрлы дизель двигателдәрен Евро-3 кимәлендә сәнәғәттә етештереүе башлана. ММЗ донъя лидеры «Bosch» фирмаһының электрон идара итеүе менән яғыулыҡ ҡорамалына таяна. Фирманың яғыулыҡ ҡорамалдарын яраҡлаштырыу буйынса эш бөтә конструкторлыҡ, технологик, һатып алыу һәм етештереү кадрҙарының көсөргәнешлеген талап итә.
2008 йылдың октябренән «ММЗ» ААЙ-һы 425 ат көсөнә тиклем ҡеүәтле 8 цилиндрлы двигателдәр, ә 2009 йылдың апреленән ҡеүәте 450 ат көсө, шулай уҡ дизель-генератор ҡулайламалары өсөн двигателдәр етештерә башлай.
Заводты конкуренцияға һәләтле яңы техника сығарыуға күсереү өсөн йыл һайын предприятиеның бөтә производствоһын тиерлек үҙ эсенә алған техник ҡайтанан ҡоралландырыу проекты булдырыла. 2009—2010 йылдарға «ММЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте экологик һәм техник-иҡтисади күрһәткестәре яҡшыртылған юғары кимәлдәге дизель двигателдәренең яңы ғаиләһен булдырыу һәм етештереүгә индереү буйынса эштәр башҡарырға планлаштыра.
Автомобиль модификацияһы двигателдәре 2010 йылдың 1 ғинуарынан ҡулланыусылар заявкаһы буйынса Euro-4 халыҡ-ара экологик стандарттарына ярашлы биреләсәк. Бер үк ваҡытта двигателдәр сығарған Euro-5 экологик хәүефһеҙлек кимәленә өлгәшеү буйынса эштәр дауам итә.
Берләшмә составы
«Минск моторҙар заводы холдингының идара итеүсе компанияһы» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең структураһына түбәндәге предприятиелар инә:
Эшмәкәрлеге
«УКХ ММЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең төп эшмәкәрлек йүнәлештәре:
Дизель двигателдәрен эске баҙарҙа һәм сит илдәрҙә етештереү һәм һатыу, уларға запас частар, алюмин ҡойоу.
Төҙөлөш техникаһы, компрессорҙар, һауа һуҙыу ҡоролмалары етештереү һәм һатыу (асфальт юлға соҡорҙарҙы ремонтлау ҡоролмаһы).
Халыҡ ҡулланыуы тауарҙарын етештереү һәм һатыу.
Запас частар, икенсел баҙар өсөн дизель двигателдәре менән күмәртәләп сауҙа итеү.
Тышҡы иҡтисади эшмәкәрлекте тормошҡа ашырыу.
Ҡулланыусыларға һатылған продукцияны гарантиялы һәм сервис хеҙмәтләндереүе сауҙа-сервис үҙәктәренең киң селтәре, шул иҫәптән Амкодор холдингының сервис үҙәктәре тарафынан тормошҡа ашырыла.
Двигателдәр ремонтлау.
«УКХ ММЗ» асыҡ акционерҙар йәмғиәте сериялы рәүештә 110×125 мм һәм 110×140 мм үлсәмле дизель эске яныулы двигателдәр етештерә:
Бөтә сығарылған двигателдәр халыҡ-ара экологик талаптарға тап килеүгә сертификациялана:
Юл техникаһы — Stage 1, Stage 2, Stage 3A, Stage 3B, Stage 4.
Автомобиль двигателдәре — Евро-1, Евро-2, Евро-3, Евро-4 һәм Евро-5.
Дизель двигателдәре БДБ һәм алыҫ сит илдәрҙә урынлашҡан 44 заводҡа ебәрә.
Суток
Суток — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сивинь йылғаһының уң ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кешенең аш һеңдереү системаһы
[[Файл:Digestive system diagram numbered.svg|thumb|300px|Аш һеңдереү системаһы схемаһы:''
1. Ауыҙ ҡыуышлығы (Ротовая полость)
3. Тамаҡ, йотколоҡ (Глотка)
4. Тел (Язык)
6. Төкөрөк биҙҙәре (Слюнные железы)
7. Тел аҫты биҙе (Подъязычная железа)
8. Яңаҡ аҫты биҙҙәре (Подчелюстная железа)
9. Ҡолаҡ янындағы биҙ (Околоушная железа)
11. Ҡыҙыл үңәс (Пищевод)
12. Бауыр (Печень)
15. Ашҡаҙан (Желудок)