cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Европа тарихы
Икенсе донъя һуғышы
Версаль килешеүе Германияның хәрби өлкәлә мөмкинлектәрен ҡырҡа сикләй. Әммә 1933 йылда Адольф Гитлер етәкселегендәге Национал-социалистик эшселәр партияһы власҡа килеү менән Версаль килешеүенең бөтә сикләүҙәрен һанға һуҡмай башлай — атап әйткәндә, армияға саҡырыуҙы тергеҙелә һәм ҡоралдар һәм хәрби техника етештереү тиҙ арала арттырыла. 1933 йылдың 14 октябрендә Германия Милләттәр лигаһынан сыға һәм ҡоралландырыуһыҙ буйынса Женева конференцияһында ҡатнашыуҙан баш тарта. 1934 йылдың 24 июлендә Венала хөкүмәткә ҡаршы фетнә күтәреүҙе ҡотортоп, Германия Австрияны үҙ составына ҡушып маташа, әммә Италия диктаторы Бенито Муссолининың кире позицияһы арҡаһында үҙенең пландарынан баш тартырға мәжбүр була.
30-сы йылдарҙа Италия агрессив тышҡы сәйәсәт алып бара. 1935 йылдың 3 октябрендә ул Эфиопияға һөжүм итә һәм 1936 йылдың майына уны баҫып ала. 1936 йылда Итальян империяһы иғлан ителә.
Нигеҙһеҙ агрессия акты көнбайыш державаларҙа һәм Милләттәр лигаһында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Көнбайыш державалары менән мөнәсәбәттәренең насарайыуы Италияның Германия менән яҡынайыуына төртә. 1936 йылдың ғинуарында Муссолини Адриатикала экспансиянан баш тартыу шарты менән немецтарға Австрияны баҫып алыуға принципиаль ризалыҡ бирә. 1936 йылдың 7 мартында немец ғәскәрҙәре Рейн демилитаризацияланған биләмәләр зонаһын биләй. Бөйөк Британия һәм Франция быға йоғонтоло ҡаршылыҡ күрһәтмәйҙәр, тик формаль протест менән генә сикләнәләр. 1936 йылдың 25 ноябрендә Германия менән Япония коммунизмға ҡаршы берлектә көрәш тураһында Антикоминтерн пакты төҙөйҙәр. 1937 йылдың 6 ноябрендә был пактҡа Италия ла ҡушыла. Формаль рәүештә, Икенсе донъя һуғышы Германияның Польшаға һөжүм итеүҙән башлана. СССР һәм уның союзниктары батырлыҡ тырышлығы менән герман һуғыш машинаһы еңәләр: "... Совет халҡы фиҙаҡәр көрәше менән Европа цивилизацияһын ҡотҡара", - ти иптәш Сталин. Һөҙөмтәлә һуғыштан һуң Европа ике лагерға бүленә: Көнбайыш (капиталистик) һәм көнсығыш (социалистик).
1939-45 йылдарҙа Европала 40 миллионға яҡын кеше - 2 миллион көнбайыш Европа халҡы, 7 миллионға яҡын немец, 30 миллиондан ашыу көнсығыш Европа һәм СССР граждандары һәләк була.
Һалҡын һуғыш
1946 йылдың 5 мартында Уинстон Черчилльдың Фултонда (АҠШ) билдәле телмәре яңғырағандан һуң формаль рәүештә Һалҡын һуғыш башлана.
Һыуыҡ һуғыш ябай һәм ядро ҡоралдары уҙышы менән оҙатылып килә, әйләнгән һайын өсөнсө донъя һуғышы сығыуы менән янай. Донъяла иң билдәле һәләкәт сигендә булған осраҡтарҙың береһе — 1962 йылда Кариб көрсөгө була. Шуның менән бәйле 1970 йылдарҙа ике яҡ та халыҡ-ара көсөргәнешлекте кәметеү һәм ҡораллы көстәрҙе сикләү буйынса көс һалына.
СССРҙың технологик яҡтан артта ҡалыуы, совет иҡтисадының үлеше һәм 1970-се йылдар аҙағында хәрби сығымдар артыуы, совет етәкселеген сәйәси һәм иҡтисади реформаларға барырға мәжбүр итәләр. Горбачевтың 1985 йылда ҡайтанан төҙөлөш һәм асыҡлыҡ иғлан итеүе, КПСС-тың етәксе ролен юғалтыуына һәм иҡтисади һәм социаль көрсөккә, ә һөҙөмтәлә 1991 йылда СССР-ҙың тарҡалыуына килтерә.
Европа союзы
Заманса Евросоюз булдырыу яғына тәүге аҙым 1951 йылда эшләнә: Германия, Бельгия, Нидерланд, Люксембург, Франция, Италия, Европа күмер һәм ҡорос берләшмәһен (ЕОУС, ECSC - European Coal and Steel Community) булдырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуялар һәм был килешеү үҙ көсөнә 1952 йылдың июлендә инә. 1957 йылда ошо уҡ алты дәүләт иҡтисади интеграцияны тәрәнәйтеү маҡсатында Европа иҡтисади берләшмәһе (ЕЭС, дөйөм баҙар) (EEC - European Economic Community) һәм атом энергияһы буйынса Европа берләшмәһе (Евратом, Euratom — European Atomic Enerneruny Comy) булдыра. Был өс Европа берләшмәһенең компетенция өлкәһендә иң мөһиме һәм киң мәғлүмәт сараһы ЕЭС була, шуның өсөн 1993 йылда ул рәсми рәүештә Европа Берләшмәһе (EC - European Community) тип үҙгәртелә. Болгария һәм Румыния 2007 йылдың 1 ғинуарынан Евросоюз ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы булалар. Шулай итеп, Евросоюз халҡы 30 миллион кешегә арта һәм дөйөм кеше һаны ярты миллиардтан аша. Хәҙерге берекмәгә бөтәһе 28 ил инә.
Брексит
2016 йылғы референдум ваҡытында Европа союзынан сығыу өсөн тауыш биреүселәрҙең 51,9% тауыш бирә, тимәк, ЕС-ҡа ағзалыҡтың дауам итеү өсөн һайлаусыларҙың 48,1% тауыш биргән. Бөйөк Британия субъекттарында тауыш биреү һөҙөмтәләре төрлөсә: Шотландия һәм Төньяҡ Ирландия халҡы башлыса Евросоюздан сығыуға ҡаршы булалар, Англия (баш ҡаланы иҫәпкә алмағанда) һәм Уэльс вәкилдәре сығыу өсөн тауыш бирәләр.
Бөйөк Британияның Евросоюз составынан сығыу ҡарары донъя иҡтисады үҫеше тураһында мәсьәләне күтәрә, ти АҠШ президенты булараҡ Барак Обама. Америка лидеры һүҙҙәренсә, Британияға һәм Европаға инвестициялау перспективаларын "брексит" тотҡарлай.
Британия референдумынан һуң ЕСҡа нигеҙ һалыусы илдәр һәм Вышеград төркөмө яңы илдәр Евросоюз үҫеше стратегияһына ҡарата диаметраль ҡаршы тәҡдимдәр менән сығыш яһайҙар:тәүгеләре сәйәси интеграцияны дауам итергә, икенселәре күберәк иҡтисадҡа иғтибар итергә саҡыра.
Кипр утрауы тирәләй конфликт
1974 йылда түңкәрелеш һөҙөмтәһендә утрауҙа власҡа Грецияла хаким иткән хунттар ярҙамында радикалдар төркөмө килә. Был төрөк властарында Кипр менән Грецияның ҡушылыуың прелюдияһы һәм төрөк-киприоттарға ҡарата этник таҙартыуҙар булыуы мөмкин тип ҡарала, етмәһә, ул түңкәрелеш 1960 йылда этник тупраҡта сыҡҡан өсөнсө ҙур бола менән бара. Төркиә армияһы утрауға төшә һәм хәрби хәрәкәттәр барышында утрау майҙанының 35% самаһын үҙ контроленә ала. Шул ваҡыттан алып Кипр ике тигеҙ грек һәм төрөк өлөштәренә бүленгән.
1974 йылда төрөк общинаһы Кипр фунтына ҡаршы үҙ валютаһы — лираны индерә. Төркиә ғәскәрҙәренең икенсе һөжүм барышында (1974 йылдың 14 авгусы) утрау биләмәһенең 38 процентын яулап алалар һәм "Аттила линия"һын билдәләйҙәр. Төркиә яғы раҫлауынса, төрөк-киприоттарҙың Кипр территорияның 35 процентың тәшкил итеүе менән аңлата. Был һанды грек яғы кире ҡаға, улар төрөк-киприоттарҙы халыҡтың 18 процентың тәшкил итә тиҙәр. Греция конфликты туҡтатып торорға НАТО структураларының һәләтһеҙлегенә ҡаршы протест күрһәтеп был ойошманан сыға (Греция 1980 йылда кире НАТО -ға ҡушыла).
Словенияның бойондороҡһоҙлоғо
Словения референдумы һөҙөмтәләре буйынса СФЮРнан бойондороҡһоҙлоҡто 1991 йылдың 25 июнендә иғлан итә. Словенияла һуғыш ун көн дауам итә, 72 хәрби контакт барышында, Югославияның юғалтыуҙары 45 кеше тәшкил итә, Словения оборона көсө 19 кеше юғалта. Һуғыш 1991 йылдың 7 июлендә Брион килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана, уның буйынса Югославия ҡораллы көстәре Словенияла хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтата, Словения һәм Хорватия биләмәһендә өс айға бойондороҡһоҙлоҡ декларацияларын ҡабул итеүҙе туҡтата. 2004 йылда Словения НАТО һәм Европа Берләшмәһенә инә.
Төньяҡ Македонияның бойондороҡһоҙлоҡ алыуы
1991 йылдың 8 сентябрендә элекке югослав Македония Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итә, илдә һуғыш сығыуҙан ҡотола алалар, 1993 йылда Республика Македония БМО -ла ваҡытлыса Элекке Югослав Республикаһы Македония Республикаһы тип ҡабул ителә. Македония 1999 йылдан алып Косово буйынса конфликтҡа индерелә.
2004 йылдың 15 ноябрендә Македония Республикаһы премьер-министры Хари Костов отставкаға китә. Күҙәтеүселәр фекеренсә, был албан әҙселектәре хоҡуҡтарын киңәйткән законды ғәмәлдән сығарыу буйынса референдум һөҙөмтәләре менән бәйле. Референдум һөҙөмтәһендә закон үҙ көсөндә ҡала һәм төньяҡ Македонияның күп кенә райондарында этник албандарҙы контролдә тотоуына һәм сепаратистик кәйефтәрҙен көсәйеүенә килтереүе мөмкин.
Хари Костов хөкүмәт коалицияһы буйынса үҙенең партнерҙарын "Интеграция өсөн демократик союз" партияһын — төркөм мәнфәғәттәрен, непотизмда һәм коррупцияны яҡлауҙа ғәйепләй.
2019 йылдың башынан һәм Греция менән Преспан килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, дәүләттең рәсми исеме Төньяҡ Македония Республикаһы.
Босния һәм Герцеговинала бойондороҡһоҙлоғо һәм һуғыш
Тыныслыҡ килешеүенә ун йыл тигәндә сағыштырмаса һөҙөмтәләргә ирешә алалар, 1 миллиондан ашыу ҡасаҡ кире тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайталар, уларға үҙ милкеләре ҡайтарыла. Ләкин илдәге хәл көсөргәнешлекте һаҡлай.
Косовола һуғыш һәм Косово бойондороҡһоҙлоғо
2008 йылда иғлан ителгән Косово Республикаһы Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының күп кенә илдәре исеменән танылмай.
Сербияла кризис һәм Европа илдәренең Сербияға ҡаршы хәрби операцияһы
1990 йылдан алып Югославияла кризис. Һуғыштар, ҡалаларға НАТО яғынан налёттар, ил бүленеше башлана. 2006 йылда Сербия һәм Черногория союзы тарҡала.
Черногорияның бойондороҡһоҙлоҡ алыуы
Черногория властары менән референдумды үткәреү шарттары тураһында һөйләшеүҙәр 2006 йылдың башынан алып барыла. Тәү сиратта Черногория үҙаллылығына ҡаршы сығыш яһаған оппозиция хатта референдум үткәреү идеяһын ҡәтғи рәүештә тикшереүҙән баш тарта. Евросоюз үҙенең аралашсылығын тәҡдим итә. Был миссия ЕС-тың махсус вәкиле Мирослава Лайчакаға йөкмәтелә.
Оппозиция артабан фекер алышыу барышында референдум идеяһын ҡабул итә һәм уны үткәреү шарттары тураһында етәксе коалиция менән һөйләшеп килешә. Шуға ҡарамаҫтан, төп мәсьәлә буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар була — күбеһенсә ҡарарҙар ҡабул итеү буйынса.
Черногорияла бойондороҡһоҙлоҡ тураһында референдум 2006 йылдың 21 майында ойошторола. Тауыш бирергә килеүселәрҙең һаны 86%-тан артып китә, һәм референдум рәсми рәүештә таныла. Референдум һөҙөмтәләре буйынса күпселек тауыш Сербиянан айырылыу өсөн бирелә (быға тиклем Черногория Сербиянан айырым валюта һәм уның менән таможня сиге була). Тауыш биреүҙә һайлаусыларҙың 55,4 проценты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә, ә 44,6% — Сербия составында ҡалыу өсөн.
2006 йылдың 3 июнендә — Скупщина (парламент) Черногория республиканың бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. 2006 йылдың 15 июнендә Черногорияның бойондороҡһоҙлоғон Сербия таный, ә июнь аҙағында Черногория БМО-ла ҡабул ителә.
2007 йылдың 22 октябрендә Черногория Конституцияһы иғлан ителә.
2008 йылда Черногорияның Косово ның бойондороҡһоҙлоғон таныуҙан һуң, серб оппозицияһы парламенттан сыға һәм "Мило Джуканович режимы"на ҡаршы парламенттан тыш көрәш башланыуы хаҡында белдерә.
2008 йылдың 15 декабрендә Черногория Евросоюзға инеү тураһында ғариза бирә.
Косовоның бойондороҡһоҙлоғо
Косовоның бойондороҡһоҙ иғлан итеүе — 2008 йылдың 17 февралендәге Косово Парламентының акты, ул бойондороҡһоҙлоҡ тураһында иғлан иткән.
Европа бурыслы кризисы
2009 йылдың икенсе яртыһында инвесторҙар араһында, ҡайһы бер Европа илдәрендәге кризисҡа ҡарата, борсолоу тарала башлай. Уның 2010 йыл башына ҡарата һиҙелерлек үҫеше Греция, Ирландия һәм Португалия бурыстарын рефинанслауҙы ҡыйынлаштыра. .
Атап үтелгән кризис күренештәре тәүҙә Греция, Ирландия, Италия, Испания һәм Португалия кеүек илдәр араһында тарала, һуңынан Европа Берләшмәһенең башҡа илдәренә, хатта евро ҡулланмаған дәүләттәргә лә күсә. 2008 йылда бик тәрән көрсөк кисергән Исландия, уның барышында илдең бөтә банк системаһы коллапсҡа дусар булған, был юлы кризистан аҙ дәрәжәлә, сит ил банктарына бурыстарҙы түләмәү арҡаһында зыян күрә. Был ябай булмаған ҡарар милли референдум барышында ҡабул ителә.
ЕС-ҡа ингән илдәрҙә, айырыуса АҠШ өлгөһөндә банк системаһына ҡотҡарыу өсөн массивтар һалыуҙар һалғанда, дәүләт финанстарында бурыс йөкләмәһе йылдам үҫкән. Тап дәүләттәрҙең процент түләүҙә тотҡарланыуы, тәү сиратта үрҙә әйтелгән илдәр һәм ЕС башҡа ағзалары араһында облигацияларҙан килгән килем һәм CDS хаҡы араһында айырма артыуына килтерә. .
Европала миграция кризисы
Европа миграция көрсөгө 2015 йылдың башында Европа Берләшмәһенә Төньяҡ Африка, Яҡын Көнсығыш һәм Көньяҡ Азия илдәренән ҡасаҡтар һәм легаль булмаған мигранттар ағымының күп тапҡырға артыуына һәм уларҙы ҡабул итеүгә әҙер булмауына бәйле килеп сыға.
Был миграция көрсөгө Европала Икенсе донъя һуғышынан заманынан алып иң ҙуры булып тора. 2015 йылдың ғинуарынан алып сентябренә тиклем дәүләттәр — Европа Берләшмәһе ағзаларында һыйыныу эҙләгән 700 меңдән ашыу кеше теркәлгән.
Ҡасаҡтарға һәм мигранттарға ҡарата "кризис" термины тәүгә 2015 йылдың апрелендә, Урта диңгеҙҙә бер нисә дингеҙ һәләкәттәре булғас, ҡулланыла. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә (13, 16, 19 һәм 20 апрелдә) Европаға барған саҡта һәләкәткә осрап кәмендә биш кәмә һыу аҫтына китә, бортта Африканан 1200-ҙән ашыу мигрант булған.
Бад-Зальцунген
Бад-Зальцунген (Bad Salzungen) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 15851 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,06 км2. Диңгеҙ кимәленән 241 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36433 һәм автомобиль коды — WAK элек SLZ.
Лочег
Лочег — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вобловица йылғаһының уң ярына тамағынан 5,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирюкса (Катунь ҡушылдығы)
Бирюкса  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 548 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Бишауыл
Яңы Вишауыл (Новый Бишаул) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 73 кеше. Почта индексы — 453001, ОКАТО коды — 80235865007.
Халыҡ һаны
2002 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса төп милләт — башҡорттар (99 %).
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Бишауыл ауылы 1925 йылдан һуң барлыҡҡа килә
Яңы Ҡото
Тарихы
Ҡото ауылының атамаһы Йәлдәк улусы башҡорто исеменә бәйле. 1738 йылда тултырылған документта ошо улуста аҫаба башҡорт Ҡото Салтаевтың йәшәүе теркәлә. 1751 йылда балыҡлы һыу ятҡылыҡтарын ҡуртымға биреү тураһындағы яҙмала уның Ҡото ауылында көн иткән улы — Кинйә Кутин атап үтелә.
Шул уҡ ваҡытта Ҡото ауылының шәжәрәһендә Ҡотоноң Йазарбулаттың улы булыуы теркәлгән (тимәк ул Ҡото Йазарбулатов булып сыға). Шунда уҡ Ҡотоноң уландары атала: Уразай, Йәшҡыуат, Мирзаҡай, Кинйәғол, Туҡташ, Атнағол, Айҙағол. Кинйәғол, күрәһең, юғарыла атап үтелгән Кинйә Кутин булалыр тигән фараз барлыҡҡа килә.
1816 йылда Иҫке Ҡотола 100 башҡорт, 40 типтәр, ә Яңы Ҡотола 238 башҡорт һәм 20 типтәр йәшәй. 1859 йылғы рәүиз документтарында Яңы Ҡото ауылында 550 аҫаба башҡорттоң, 54 керҙәштең (припущенник) йәшәүе теркәлә.
Аҫаба башҡорттарҙың бөтәһе лә — Рәсәй империяһының хәрби походтарында йөҙ башы булып хеҙмәт иткән Ҡотой Солтанбәковтың вариҫтары. Ҡотой Солтанбәков үҙе тархан Солтанбәк Мәтиковтың улы булырға тейеш. Типтәрҙәр ауылға III (1762) һәм IV (1782) рәүиздәр араһында Бишҡурай ауылынан (хәҙер Илеш районына ҡарай) күсенеп төпләнә.
1843 йылда Иҫке Ҡото ауылында йәшәгән 112 башҡортҡа 104 бот ужым игене һәм 328 бот яҙғы иген сәселә. Яңы Ҡотола 313 башҡортҡа 224 бот ужым һәм 856 бот яҙғы иген сәселә. Иҫке Ҡотола 60 баш умарта, Яңы Ҡотола 200 баш умарта тотола, Иҫке Ҡотола 3 тирмән, ә Яңы Ҡотола 5 тирмән эшләй.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Филипповка (Чепца ҡушылдығы)
Филипповка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арбуга (йылға)
Арбуга  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев (Затон Криуши) һыуһаҡлағысының уң ярына тамағынан 0,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Алексеев Игорь Павлович
Алексеев Игорь Павлович (27 декабрь 1972 йыл) — Рәсәй ауыр атлеты, донъя чемпионы (1995), Олимпия уйындарында ҡатнашыусы (1996). Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры (1996).
Биография
Игорь Павлович Алексеев 1972 йылдың 27 декабрендә Ҡурған өлкәһенең Притобольный районы Боровлянка ауылында тыуған.
1991—1998 йылдарҙа 91 килограмға тиклем ауырлыҡ категорияһында Башҡортостан Республикаһының Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры Горулев Павел Сергеевич). 1993—1997 йылдарҙа — Рәсәй йыйылма командаһы ағзаһы.
20 йәшендә үҫмер спортсылар араһында ауыр атлетика буйынса Европа чемпионы була, ә бер йыл алда, 1991 йылда, Рәсәй чемпионы.
2007 йылдан алып Рәсәй Федерацияһының ҡатын-ҡыҙҙар үҫмер спортсылар командаһы тренеры, аҙаҡ өлкән тренер. «Рәсәй йыйылма спорт командаларын әҙерләү үҙәге» федераль дәүләт бюджет учреждениеһында (ФГБУ ЦСП) эшләй, Өфө ҡалаһы.
Ярасхавэй-Яха
Ярасхавэй-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Находка қойнауы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Яңы Боҫҡаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы
Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы (1 май 1937 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1993).
Биографияһы
1959—1980 йылдарҙа Тажик ССР‑ы Фәндәр академияһының Химия институтында эшләй. 1981—1995 йылдарҙа Тажик ауыл хужалығы институтында һәм Тажик аграр университетында уҡыта.
1980—1981 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өлкән, 1995 йылдан — төп, 2001—2008 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Пещерная
Пещерная (Пещерный) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БатысТалица йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Аҙанова-Вафина Фәниә Ғабдулғәзиз ҡыҙы
Биографияһы
1993 йылда «ауыл хужалығы фәндәре докторы» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай. Фәнни тикшеренеүҙәре ауыл хужалығы предприятиелары ҡалдыҡтары һәм һоро күмерҙең серетмә берләшмәләре нигеҙендә комплекслы ашламалар етештереүгә бағышланған. 75‑тән ашыу ғилми эш һәм һигеҙ уйлап табыу авторы.
Пещерная
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альмеж
Альмеж (Альмец) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пушма йылғаһының һул ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Луговица
Луговица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мороз Галина Ивановна
Мороз Галина Ивановна (8 апрель 1949 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1992 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала администрацияһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары; Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының һаулыҡ һаҡлау, ветеран һәм инвалидтар эше буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Мороз Галина Ивановна 1949 йылдың 8 апрелендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ районы Түрешле ауылында тыуған. Милләте буйынса рус, юғары белемле — 1976  йылда  Ырымбур медицина институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын 1968 йылда шәфҡәт туташы булып башлай. 1976 йылда медицина институтын тамамлағас, Стәрлетамаҡ балалар кардио санаторийында табиб-ординатор, баш табиб булып эшләй. 1990—1992 йылдарҙа Стәрлетамаҡ үҙәк дауаханаһының баш табибы урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1992 йылдан Стәрлетамаҡ ҡала администрацияһының һаулыҡ һаҡлау бүлеге мөдире урынбаҫары.
Идара итеү субъекты
Идара итеү субъекты — ҡарарҙар ҡабул итеүсе һәм ҡуйылған маҡсаттарға өлгәшеү өсөн идара ителеүсе системаға йоғонто яһау юлы менән объекттарға, процестарға йә мөнәсәбәттәргә идара итеүсе субъект (шәхес, кешеләр төркөмө йәки ойошма).
Идара итеү субъекты идара итеү объектына идара итеү йоғонтоһон туранан-тура тапшыра, идара итеү объекты яуап каналы аша реакцияһын йә үҙенең ошо мәлдәге хәл-торошон белдерә.
Вазифалы кешене лә (начальник, директор, менеджер), идара итеү органдарын да (министрлыҡ, департамент) идара итеү звеноһы тип атайҙар. Йәғни ул асылда идара итеү структураһында йә юғары, йә аралыҡтағы звено.
Бирюкса (йылға)
Бирюкса  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Вирюкса №763 йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Исламабад
Исламаба́д (اسلام آباد, Islamabad) — Пакистан Ислам Республикаһының баш ҡалаһы. Илдең мәҙәни, сәйәси һәм иҡтисади үҙәге.
Географик урыны
Пакистандың баш ҡалаһы Гималай тауҙарының төньяҡ-көнбайыш ситенән алыҫ түгел, Потварск яҫы таулығында урынлашҡан. Исламабадтан төньяҡта Азияның һәм бөтә донъяның иң эре тау төйөнө — Гиндукуш, Памир, Ҡараҡорум тау һырттарының киҫешкән ере урынлашҡан. Гималай тауҙары ҡаланан көнсығышҡараҡ һуҙыла. Исламабадтан көнбайыштараҡ Инд йылғаһы аға. Ҡаланың үҙәге диңгеҙ кимәленән 507 м бейеклектә урынлашҡан.
Чузя
Чузя — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Исламабад
Климаты
Исламабадтың климаты субтропик, уға сезонлы елдәр — муссондар, шулай уҡ тау эргәһендә урынлашҡан булыуы ныҡ тәьҫир итә. Исламабад уртаса дымлылыҡ зонаһында урынлашҡан, был Пакистан өсөн һирәк күренеш. Илдең күп зоналары ҡоролоҡло климаттан яфа сигә. Йыл эсендә баш ҡала районында 900 мм-ға тиклем яуым-төшөм була. Исламабадта иң йылы ай июнь (ә июль йә август тңгел). Бының сәбәбе булып июль-август айҙарында муссон башланыуы тора, көслө ямғырҙар башлана, уртаса температура түбәнәйә. Июндең уртаса температураһы +31,3 °C. Иң һыуыҡ ай булып ғинуар тора, ғинуарҙа уртаса температура +10,2 °C. Йылы көндәр һәм һыуыҡ төндәр хас, ҡышҡы айҙарҙа ваҡыты менән, һирәк булһа ла, ҡырау төшә. Шулай уҡ һирәкләп, ҡайһы берҙә ҡар яуа. Ҡала тирәһендәге тәбиғи үҫемлектәр донъяһы сүллекле саванналар сифатында (чий, әрем, каперс, астрагалдар). Пакистандың баш ҡалаһын уратып алған хайуандар донъяһын леопардтар, ҡырағай һарыҡтар һәм кәзәләр, фарсы ғәзәлдәре, һыртландар, сүл бүреһе, ҡабандар, ҡырағай ишәктәр һәм күп һандағы кимереүселәр сағылдыра. Ҡоштар донъяһы күп төрлө (бөркөттәр, грифтар, тауистар, тутыйғоштар). Йыландар күп.
Бирюкса (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чузя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Пуниг-Соим
Пуниг-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кевын-Соим йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чузя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пинькина
Пинькина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Исламабад
Халҡы, теле, тотҡан дине
Исламабад — күп милләтле ҡала. Рәсми теле — урду теле. Ул милләт-ара аралашыу теле һәм әҙәби ижад нигеҙе булараҡ ҙур әһәмиәткә эйә. Уның менән бер рәттән баш ҡаланың эшмәкәрлек тормошонда һәм мәғарифта инглиз теле таралған. Көндәлек тормошта урду бик киң ҡулланылмай (ҡала халҡының 10 % ғына уны туған тел тип иҫәпләй). Пәнжәб теле киңерәк таралған. Был тел Исламабад халҡының 72 % өсөн туған тел. Икенсе урынды урду һәм пушту бүлешәләр (ҡала халҡының 10-ар %), ҡалған телдәрҙә ҡала халҡының 1 % -тан әҙерәге һөйләшә. Пакистанда ислам дәүләт дине булғанлыҡтан, Исламабад халҡының күпселеге (97 %) — мосолмандар. Шуларҙың 74 % — сөнниҙәр, 20 % шиғыйҙар. 3 % әхмәтселәргә керәләр (Мирза Гулам Әхмәткә эйәреүселәрҙең мосолман йәмғиәте). 1974 йылда Пакистан парламенты әхмәтселәр мосолман түгел тип иғлан итеүсе закон ҡабул итте. Христиандар һәм индуистар — яҡынса 1,5 %-әр.
Пинькина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Исламабад
Ҡаланың тарихы
Инд бассейны — Ерҙә иң боронғо цивилизациялар үҙәге. Исламабад мөһим мәҙәни үҙәктәрҙән төньяҡта урынлашҡан, шулай булыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге Пакистан баш ҡалаһының эргә-тирәһенә кешеләр боронғо замандарҙа уҡ күсеп килеп ултырғандар. Бында Урта Азия, Һиндостан ярымутрауы һәм Тибет илдәрен тоташтырыусы мөһим сауҙа юлдары киҫешкән урын. Шул тиклем отошло иҡтисади хәл Исламабад менән тиңдәш ҡала — Равалпинди үҫешенә ыңғай йоғонто яһай. Картала хәҙерге баш ҡала барлыҡҡа килгәнсе был ҡала регионда өҫтөнлөклө позицияла тора. 1959 йылда яңы ҡала төҙөргә ҡарар ителә. Масштаблы проект 1960 йылда, грек архитекторы Константинос Доксиадис етәкселегендә эшләнә. План сит ил һәм пакистан белгестәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Исламабад тик 1960-сы йыл аҙағында ғына, ваҡытлыса баш ҡала булып торған Равалпинди ҡалаһынан яңы ҡалаға төп хөкүмәт учреждениеләрен күсергәс кенә, тулыһынса илдең төп ҡалаһына әйләнә. Төҙөлгән моменттан алып баш ҡала статусы алған Исламабад бик тиҙ үҫешә. Юғары тыуым кимәле һәм халыҡ һанының тиҙ артыуы ҡала властарына проблемалар тыуҙыра. Проблемаларҙы хәл итеү өсөн властар әлеге этапта мигранттар ағымын сикләргә тырышалар, әммә уңышҡа өлгәшә алмайҙар. 2008 йылда Исламабадта Дания илселегенә террористик һөжүм булды. 6 кеше һәләк булды.
Пинькина
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Исламабад
Мәҙәни әһәмиәте
Исламабад тәү баштан дәүләттең баш ҡалаһы итеп төҙөлдө. Шуға күрә ҡаланы планлаштырыу ҙур әһәмиәткә эйә. Исламабадтың архитектураһында урындағы традициялар менән европа архитектура мәктәбенең уңышлы бәйләнешен билдәләп китергә кәрәк. Ҡаланың төп өлөшө 1960 — 1980 йылдар араһында төҙөлә. Төҙөлөштәрҙән «Шәхрезада» ҡунаҡханаһын, Фейсал мәсетен, парламент бинаһын билдәләп китергә була. Пакистандың баш ҡалаһы — илдең фәнни-белем биреү үҙәге. Ҡалала ҙур Милли Китапхана, Асыҡ университет, Каид-и-Азам университеты, исламды өйрәнеү Институты, бөтә донъяға билдәле Ядро Технологиялар һәм Тикшеренеү Институты, башҡа ҡайһы бер юғары уҡыу йорттары бар. Ҡалала Пакистан монументы һәм ил президенты резиденцияһы Айван-е-Садр урынлашҡан. Шулай уҡ ҡалала түбәндәге иҫтәлекле урындар бар: Лок Вирса музейы, Пакистан тәбиғәтте өйрәнеү музейы, Милли сәнғәт галерияһы, Фатима Джинна паркы, Розалар һәм Йәсминдәр баҡсаһы.
Туғандаш ҡалалар
Исламабад түбәндәге ҡалалар менән туғандаш ҡала булып тора:
Бретт Уигдорц
Бретт Уигдорц (ингл.  Brett Wigdortz ) — АҠШ э шҡыуары, «Teach First» белем биреү хәйриәлек ойошмаһын нигеҙләүсе һәм уның баш башҡарма директоры. Ойошма эшмәкәрлеге түбән ғаилә килеме проблемаларын хәл итеүгә һәм белем биреү сифатын яҡшыртыуға йүнәлтелгән. Уигдорц Американың Оушен Тауншип ҡалаһында (Нью-Джерси) тыуған, американ һәм британ гражданлығына эйә.
Уигдорц әлеге ваҡытта «National College for Digital Skills» менән «Future Leadersтың» ышаныҡлыһы булараҡ сығыш яһай, улар үтә һәләтле мәктәп директорҙары быуынын әҙерләй. Уигдорц шулай уҡ Венди Копп менән бергә „Teach For All“ ойошмаһын нигеҙләгән һәм уның ышаныҡлыһы булып тора, ойошманың маҡсаты — башҡа илдәрҙәге социаль эшҡыуарҙарға мәғарифтағы етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү эшмәкәрлеге менән мәшғүл булған глобаль социаль предприятиелар селтәрен хасил итеү.
Биографияһы
Уигдорц 1995 йылда Ричмонд университетында иҡтисад һәм халыҡ-ара тикшеренеүҙәр өлкәһендә бакалавр дәрәжәһе һәм Гавайи университетында иҡтисад өлкәһендә магистр дәрәжәһе менән юғары белемгә эйә.
Гавайи университетында уҡығанда ул Гонолулуҙа «Көнсығыш-Көнбайыш үҙәктә» тикшеренеүсе булып эшләй, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла һәм Тымыҡ океан утрауҙарында энергетик һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләрен өйрәнә. Ул — Азия энергетика ағымдары (China and Central Asia’s Volatile Mix : Energy, Trade, and Ethnic Relations) тураһындағы мәҡәләнең авторҙашы.
1998 йылда Индонезияла һәм Гонконгта журналист булып эшләй. 2000 йылда Уигдорц «McKinsey & Company»ға консультант сифатында ҡушыла.
2002 йылдың июлендә 11 хеҙмәткәрҙән торған командалы «Teach First» ойошмаһы барлыҡҡа килә. Артабан Уигдорц ойошмаға генераль директор булараҡ етәкселек итә.
Нигеҙләнгәндән алып «Teach First» 6000-дән ашыу кешегә ярҙамлаша. Хәйриәлек ойошмаһы Англия менән Уэльстың туғыҙ төбәгенә йәйелә, уларҙа 500-ҙән ашыу хеҙмәткәр эшләй.
2007 йылда Бретт эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге һәм мәғариф тураһында хәстәрлек күргәне өсөн «UK Ernst & Young Social Entrepreneur of the Year» һәм «CASE European Leadership Award» наградаларына лайыҡ була. «The Evening Standard» уны 1 000 иң йоғонтоло лондонлының береһе тип иғлан итә. 2013 йылда Британ империяһы ордены менән бүләкләнә. 2015 йылда Бретт Бөйөк Британияның иң абруйлы кешеләренең береһе булараҡ «Debrett’s 500» исемлегенә индерелә.
Балдашка (Маза ҡушылдығы)
Балдашка  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Маза йылғаһының һул ярына тамағынан 4,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарға бутҡаһы
Ҡарға бутҡаһы (Ҡарға туйы) — башҡорттарҙың яҙҙы ҡаршылауға арналған традицион байрамы.
Үткәрелеү ваҡыты
Яҙ—йәй мәлендә (апрель аҙағынан июнь уртаһына тиклем) үткәрелгән, ваҡыт үтеү менән яҙғы баҫыу эштәре тамамланыуға тура килтерелгән.
Әҙерлек
Ҡатындар, ҡыҙҙар һәм балалар (14 йәшкә тиклемге малайҙар) тауға йәки башҡа ҡалҡыу урынға сыҡҡан, бер көн алда ауыл кешеләренән йыйған аҙыҡ-түлек килтерелгән. Башҡортостандың көньяғында ағас һәм ҡыуаҡтарҙы төрлө төҫтәге таҫмалар, яулыҡтар, көмөш беләҙектәр, муйынсаҡтар, балдаҡтар, төньяҡ-көнсығышында — сәскәләр, сағыу шәлдәр (ҡайһы ваҡыт ике ҡайынды бергә ҡушып бәйләгәндәр) менән биҙәгәндәр, көньяҡ-көнсығышында ағастарға ҡайһы берҙә ойотҡан (ҡатыҡ) ҡойолған һауыт элгәндәр йә иһә уны ағастың төбөнә ҡуйғандар.
Байрам ваҡыты
Ҡарға бутҡаһы өлкән йәштәге ҡатындар араһынан байрамды алып барыусы (алсабыр, юлбарсы) һайлағандар. Уға ҡалай тәңкә һәм ҡабырсаҡ менән биҙәлгән башкейемгә (һөлдәһе туҙҙан эшләнеп, тыштан һәм эстән ҡыҙыл кизе-мамыҡ туҡыма менән ҡапланған) һәм түш биҙәүестәренә (ике ҡыҙыл яулыҡтан йәки ҡыҙыл туҡыма киҫәгенән түшелдерек тегелгән, улар бер-береһе менән тоташтырылған һәм ҡалай тәңкәләр менән биҙәлгән) оҡшаған мәрәкә кейем кейҙергәндәр. Традицион рәүештә уңдырышлылыҡты кәүҙәләндергән ҡыяҡлыларҙан (арпа, тары, бойҙай) ҡарға бутҡаһы бешергәндәр, ҡайһы ваҡыт бишбармаҡ әҙерләгәндәр. Сәй табынына бал, бауырһаҡ, бәлеш, гөбәҙиә, ҡоймаҡ, сәк-сәк, эремсек һ.б. ризыҡ килтергәндәр. Аштан һуң ҡоштар һыйлау (ҡарға ашатыу, ҡарға һыйлау) йолаһы үткәрелгән: ҡалған бутҡаны түңгәк, таш өҫтөнә, ағас төбөнә һалып сыҡҡандар, тәбиғәткә, ҡоштарға һәм ата-бабалар рухына мөрәжәғәт итеп, муллыҡ һәм именлек, уңыш һәм уңдырышлылыҡ һорап изге теләктәр әйткәндәр; малайҙар ағас башына менеп ҡарға һ.б. ҡоштар булып ҡысҡырған. Байрамда ярыш ойошторғандар: ҡыҙҙар һәм йәш ҡатындар үҙҙәренең оҫталығын, һәләтен, етеҙлеген, көсөн күрһәтергә тейеш булған. Әйлән-бәйлән уйнағандар, дөңгөр, думбыра, ҡумыҙ һ.б. халыҡ ҡоралдарына ҡушылып яңғыҙ һәм парлап бейегәндәр, йырлағандар, таҡмаҡ әйткәндәр. Ярыштар һәм «ҡарға уйыны», «аҡ тирәк», «дөйә», «гөргөлдәк», «йүгереш», «әбәк», «ырғыуыс», «арҡан йәки таҫтамал тартышыу», «әүһәләй эйеү» кеүек халыҡ уйындары үткәргәндәр. Байрам ваҡытында ғәҙәттә өс тапҡыр — ашҡа, ҡоштар һыйлауға саҡырып һәм байрам тамамланыуын белдереп — һөрән һалынған. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында Ҡарға бутҡаһы йыш ҡына ғибәҙәт ҡылғандар һәм ҡорбан салғандар.
Йоланың әһәмиәте
Ҡарға бутҡаһы башҡорттарҙың, мәрхүмдәрҙең йәне ҡошҡа һәм йәнлеккә әүерелә ала, тигән ҡараштарына бәйле булған боронғо исламға тиклемге дини инаныуҙарға барып тоташа (Ата-бабалар культы, Ҡоштар культы). Быға оҡшаш йола байрамдары Көньяҡ Урал һәм Урта Волга буйындағы байтаҡ халыҡтарҙа осрай.
Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты
М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының журналистика факультеты— Мәскәү дәүләт университетының гуманитар факультеттарының береһе. Мәскәү үҙәгендәге Пашковтарҙың («Пашковтың икенсе йорто») ҡала усадьбаһынан Евграф Тюрин проекты буйынса 1830-сы йылдарҙа үҙгәртеп ҡоролған Манежға (Моховая урамы, 9-сы йорт) ҡаршы университеттың элекке аудитор корпусында урынлашҡан.
Тарихы
1952 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарары менән, 1947 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультеты һәм Мәскәү полиграфия институтының редакция-нәшриәт факультеты ҡарамағында асылған журналистика бүлеге базаһында булдырылған. Деканы — доцент Евгений Худяков. Факультетта түбәндәге кафедралар: тарих, совет матбуғатының теорияһы һәм практикаһы (1952 йылдан мөдире — Евгений Худяков), рус журналистикаһы һәм әҙәбәиәте тарихы (1952 йылдан мөдире — доцент Ефим Ухалов), редакция-нәшриәт эше (1953 йылдан мөдире — доцент Василий Вдовиченко, 1954 йылдан — доцент Александр Западов), рус теле стилистикаһы (1952 йылдан мөдире — профессор Константин Былинский).
1955 йылда әҙәбиәт һәм сит ил матбуғаты һәм әҙәбиәте тарихы кафедраһы булдырыла, мөдире — доцент Ясен Засурский. 1957 йылда ойошторолған рус журналистикаһы һәм әҙәбиәте кафедраһы мөдире итеп Александр Западов тәғәйенләнә. 1958 йылда телевидение һәм радиотапшырыуҙар кафедраһы барлыҡҡа килә, мөдире — профессор Всеволод Ружников.
1962 йылда факультет беренсе тапҡыр етәкселәрен һайлауҙар үткәрелә, Евгений Худяков журналистика факультеты деканы итеп һайлана. 1963 йылдың аҙағында, һаулығы насарайыу сәбәпле, ул ректор Иван Петровскийға декан бурыстарынан азат итеү тураһында ғариза менән мөрәжәғәт итергә мәжбүр була.
1964 йылдан алып декан вазифаһын башҡарған Ясен Засурский 1965 йылда факультеттың деканы итеп һайлана. Был йылдарҙа факультетта доцент Василий Попов (гәзит эше һәм киң мәғлүмәт саралары кафедраһы мөдире), профессор Дитмар Розенталь (стилистика кафедраһы мөдире), профессор Элеонора Лазаревич, Ефим Лихтенштейн, Ольга Панкина, Александр Мишурис, профессор Энвер Багиров, Владимир Пельт эшләгән. 1966 йылдан «Вестник Московского университета. Серия „Журналистика“» журналы сығарыла башлай.
1968 йылдан факультетта тәүге тапҡыр журналистикаға бағышлау байрамы үткәрелә, һәм ул традицияға әйләнә.
Аҙаҡ матбуғат, радио һәм телевидение эшмәкәрлеген өйрәнеү лабораторияһы (1969), «Фотожурналистика» бүлеге (1973), халыҡ-ара бүлек (1975), әҙәби-нәфис һәм публицистик тәнҡит кафедраһы (1977), «Журналистика» һөнәре буйынса Рәсәй Федерацияһы дәүләт университеттарының уҡытыу-методик берекмәһе (1986), реклама һәм иҡтисади журналистика һәм реклама кафедраһы (1989), журналистика социологияһы кафедраһы (1990) булдырыла.
1970-се һәм 1980-се йылдарҙа факультетта донъя һәм рус әҙәбиәте белгестәре уҡыта. Уларҙың лекциялары мотлаҡ ҡул сабыуҙар менән тамамланып, конспекттар ҡулдан-ҡулға тапшырылған. Улар профессор Елизавета Кучборская, доцент Нинель Ванникова, доцент Евгения Привалова, профессор Эдуард Бабаев, профессор Владислав Ковалёв, профессор Галина Белаяҡ.
Факультет һөнәри берләшмәләр менән тығыҙ бәйләнештә була: илдең танылған журналистары студенттарға спецкурстар уҡый, ижади конкурс этабында инеш мтихандар үткәреүҙә ҡатнашҡан, студенттар өсөн «ҡунаҡ» лекциялар уҡыған. Тиҫтәләгән һәләтле публицистар әҙерләгән Владимир Шахиджаняндың спецкурсы һәм Йәш журналистар мәктәбе (ШЮЖ) журфактың легендәһына әүерелә. Телевидение бүлеге профессоры Сергей Муратов студенттар араһында һис шикһеҙ әхлаҡи һәм һөнәри абруй ҡаҙана.
1990-сы йылдар уртаһында факультетта халыҡ-ара үҙәктәр әүҙем үҫешә, унда студенттар башҡа илдәрҙең телен, киң мәғлүмәт саралары һәм мәҙәниәте өйрәнә. Беренсе булып Германия матбуғаты белгесе профессор Галина Вороненкованың Ирекле рәсәй-германия публицистика институты эшләй башлай (1994). Һуңынан Француз журналистика колледжы (1994), Фин-рәсәй журналистика, киң коммуникациялар һәм мәҙәниәт тикшеренеү Үҙәге (1996) асыла, директоры — доцент Елена Вартанова).
Эшмәкәрлеге
Факультет составында 15 кафедра эшләй. Журналистика факультетында күнекмә теле — һәм радиостудиялар, типография эшләй. Медиакультура һәм коммуникация лабораторияһы бар.
Мәскәү дәүләт университетында журналистарҙы уҡытыу университет белеменең нигеҙ принциптарына таянып башҡарыла. Уҡыу-уҡытыу планы бер нисә төп циклдан тора: ижтимағи-сәйәси һәм филология фәндәре дисциплиналары, шулай уҡ һөнәри дисциплиналар. Ижтимағи-сәйәси дисциплиналар сиктәрендә студенттар ватан һәм сит ил тарихын, иҡтисад теорияһы нигеҙҙәрен, фәлсәфәүи фекер, социаль психология, эстетика һәм дин курстарын өйрәнә. Журналист белеме өсөн сағыштырмаса мөһим роль уйнаған филологик нигеҙ рус һәм сит ил әҙәбиәтен, хәҙерге рус телен өйрәнеүҙе үҙ эсенә ала. Шулай уҡ уҡыу-уҡытыу планы ике сит ил телен өйрәнеүҙе күҙ уңында тота.
Профессиональ журналистар әҙерләүҙә һөнәргә өйрәнеү дисциплиналары әйҙәүсе йүнәлеш биләй. Лекциялар һәм практик дәрестәр, студенттар теорияны ла, журналистика практикаһын һәм күмәк кешенең башҡа аралашыу төрҙәрен өйрәнһен һәм киң мәғлүмәт саралары эшенең практик күнекмәләрен алһын, тигән маҡсат менән төҙөлгән. Студенттар журналисттың һәм ижади эшмәкәрлегенең технологияларын һәм ысулдарын метод, мөхәррирләү менеджментын һәм медиаиҡтисадты өйрәнәләр, журналист текстарын әҙерләү күнекмәләрен ала. Уҡыу барышында башта студенттар «Журналист» уҡыу гәзитендә практика үтә, аҙаҡ — гәзит, радио һәм телевидение, онлайн-киң мәғлүмәт сараларында күнегә.
СССР
1988 йылдың йәйендә Михаил Сусловҡа арналып, 1982 йылдың 19 ноябрендә асылған бинаның факультетҡа ингән урынының һул яғында урынлаштырылған алтынлатылған аҡ мемориаль таҡтаташ ҡара менән бысратыла. Күпмелер ваҡыт үткәс, 1989 йылдың февралендә, таҡта алына.
Рәсәй
2010 йылдың ноябрендә факультет бинаһы фасадына «Кем Кашинды туҡмаған?» тип яҙылған ҡара плакат эленә. Бының өсөн яуаплылыҡты «Башҡа төрлө журфак» тип аталған студенттар төркөмө үҙ өҫтөнә ала.
2011 йылдың октябрендә факультетта Рәсәй президенты Дмитрий Медведев студенттар һәм йәштәр хәрәкәте активистары менән осраша. Шаһиттар раҫлауынса, журналистика факультетының ысын студенттарынан унда 10 кеше, ҡалғандары — «Беҙҙекеләр», «Йәш гвардия» һ. б. хәрәкәттәр активистары була. Шуның менән бергә, факультет студенттары (атап әйткәндә, Вера Кичанова) президентҡа яҡын барырға тырыша, ләкин ҡулға алына. Осрашыуға фәҡәт алдан һөйләшелгән исемлектәр буйынса ғына индерәләр, һорауҙар алдан килешелгән була. Студенттар һәм элек тамамлаусылар МДУ ректоры Виктор Садовничийға, журналистика факультеты «партия лидерҙарының береһе һәм уның „ярамһаҡтарының“ һайлау алды осрашыуы майҙансығы булараҡ файҙаланылды» тигән ризаһыҙлығын белдереп, «Дмитрий Медведевтың ғәфү үтенеүен һәм шуға оҡшаш ситуацияның башҡа ҡабатланмауын гарантиялауҙы» тәҡдим итеп, мөрәэәғәт итә.
Журналистика факультетында осрашыуының кире тәьҫораттарын төҙәтеү маҡсатында, 2012 йылдың ғинуарында президент фәҡәт студенттар ғына саҡырылған яңы осрашыу үткәрҙә. Дмитрий Медведев ике сәғәт самаһы киҫкен һорауҙарға яуап бирә. Атап әйткәндә, осрашыуҙа ҡатнашыусы бер студенттың, әгәр Рәсәйҙә революция була ҡалһа, ул үҙенең ғәмәлдәре өсөн суд уны үлем язаһынан ҡурҡмаймы, тигән һорауына Дмитрий Медведев «бер нәмәнән дә ҡурҡмайым» һәм «үҙ идеалдарым өсөн үлергә лә әҙермен» тип яуап ҡайтара.
Үҙәктәре
Факультетта ватан һәм сит ил журналистикаһы тикшеренеү үҙәге эшләй:
Губернатор йорто (Воронеж)
Йорттоң көньяҡ өлөшө 1780 йылда Воронеж коменданты А. И. Хрущёвтың ике ҡатлы айырым йорто итеп төҙөлә. 1792 йылда йортҡа губернатор О. И. Хорват хужа була. 1795 йылда ул уны ҡаҙнаға һата, һәм 1917 йылға тиклем был бина Воронеж губернаторының рәсми резиденцияһы була. Унда губернаторҙың канцелярияһы һәм уның шәхси бүлмәләре урынлаша.
XIX быуат башында усадьба йортто, ике флигелде һәм ҙур баҡсаны үҙ эсенә ала. XIX быуат уртаһында йортто С. Л. Мысловский проекты буйынса үҙгәртеп ҡоралар — төп йортто уң флигель менән тоташтыралар.
Революциянан һуң бина Халыҡ ойошмалары йорто була, 1920-се йылдарҙа бина Крәҫтиән йорто һәм губерна совет партия мәктәбе итеп бирелә. 1934 йылдан бында өлкә асыҡ китапханаһы һәм нәфис сәнғәт музейы урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышында йорттоң иҫке өлөшө ныҡ зыян күрә. 1950 йылда, йортто төҙөкләндергәндә, архитектор Н. В. Троицкий йорттоң ике төрлө ваҡыттарҙағы өлөшөн берләштерә, иҫке өлөшөн бейегәйтә һәм уртала ҡыйыҡлы галерея төҙөй. Ремонттан һуң унда «Йәш коммунар» гәзите урынлаша. Хәҙер бина федераль казначействоға һәм тыуған яҡты өйрәнеү музейы фондына бирелгән.
Мөхтәруллина Айгөл Рәйес ҡыҙы
Айгөл Рәйес ҡыҙы Мөхтәруллина (21 июль 1970 йыл) — тел белгесе. Филология фәндәре докторы (2006), профессор.
Биографияһы
Айгөл Рәис ҡыҙы Мөхтәруллина 1970 йылдың 21 июлендә Өфөлә, совет геологы Рәис Мөхтәруллин һәм «Китап» нәшриәт Йорто хеҙмәткәре Сәүиә Ғабдулла ҡыҙы ғаиләһендә тыуа.
1992 йылда Башҡорт дәүләт университетын, роман-герман филологияһы факультетын тамамлай, һуңынан, 1992—1995 йылдарҙа аспирантурала уҡый, «Башҡорт һәм инглиз текстарында когнитив модаллек аспекты» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. Аспирантуранна һуң докторантураға уҡырға инә һәм 35 йәше лә тулмаҫтан фән докторы дәрәжәһен ала. 1999—2007 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты доценты, Тарих-филология факультетының инглиз филологияһы кафедраһы мөдире.
2007—2010 йылдарҙа — Өфө дәүләт сәнғәт академияһының гуманитар һәм социология фәндәре кафедраһы профессоры, мөдире.
2010—2013 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетының Башҡорт филологияһы һәм журналистика факультеты деканы, 2015 йылдан  ошо уҡ уҡыу йортоноң гуманитар факультетында сит телдәр кафедраһы мөдире.
«Педагогия фәндәре һәм мәғариф», «Әҙәбиәт һәм тел ғилеме» специальностары буйынса кандидатлыҡ диссертациялары яҡлау советы ағзаһы.
Хеҙмәттәре
60-тан ашыу фәнни эш авторы, шуларҙың 18-е Рәсәй ғилми цитаталар үҙәгендә баҫылған.
Материалы III Международной научно-практической конференции, посвященной 35-летию кафедры иностранных языков гуманитарных факультетов / Редакционная коллегия: А. Р. Мухтаруллина (отв. редактор), Г. Ф. Хакимова (зам. отв. редактора), Р. Ф. Брылева (отв. секретарь). 2017.