cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пәнжәб теле
Морфология
Грамматик үҙенсәлектәре: үҫешкән килештәр системаһы, ҡайһы бер сифаттар родтар буйынса  предикатив функцияла ғына,  субъект, ситләтелгән-объект  һәм реляцион торошҡа ҡарап үҙгәрә. Пәнжәбинең иң боронғо ҡомартҡыһы  — сикхиларҙың XII-XVII быуаттар ҙа яҙылған изге китаптары  «Гуру Грантх Сәхиб (Адигрантх)» (йәки «Грантх Сәхиб»).
Синтаксис
Пәнжәбиҙә һүҙҙәрҙең стандарт тәртибе — субъект-объект-ҡылым. Һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе билдәләү өсөн бәйләүестәр файҙаланыла.
Богородский (Йәрмәкәй районы)
Богородский (Богородский) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 78 кеше. Почта индексы — 452194, ОКАТО коды — 80225834001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Джованни Боккаччо
Джова́нни Бокка́ччо (Giovanni Boccaccio; 16 июня 1313 йыл, йәки Флоренция, Италия (ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса), йәки Париж, Франция  — 21 декабрь 1375 йыл,, Италия) — итальян шағиры һәм яҙыусыһы, Тәүге Яңы Дәүер әҙәбиәте вәкилдәренең береһе, ул үҙенең кумирҙары — Данте һәм Петрарка менән бер рәттән бөтә Европа мәҙәниәте үҫешенә ҙур йоғонто яһай.
Антик мифология сюжеттарына поэмалар, психологик «Фьямметта» повесы (1343, 1472 йылда баҫыла), пастораль, сонеттар авторы. Төп әҫәре — «Декамерон» (1350—1353, 1470 йылда баҫылып сыҡҡан) — новеллалар китабы, гуманистик идеялар, хөр фекерлелелек рухы һәм антиклерикализм, аскет әхлаҡты ҡабул итмәү, күңелле юмор, итальян йәмғиәте ғөрөф ғәҙәттәренең күп төрлөлөгө менән һуғарылған.
Биографияһы
Джовнни Боккаччо Флоренция сауҙагәрҙәре Боккачино да Челлино һәм француз ҡатынының никахтан тыш тыуған улы. Уның ғаиләһе Чертальдонан сыҡҡан, шуға күрә ул үҙен Боккаччо да Чертальдо тип атаған. Бәләкәй сағынан уҡ шиғриәткә һәүәҫлек күрһәтә, әммә унынсы йәшендә атаһы уны сауҙагәргә уҡырға бирә, ул малай менән ун йыл буйына маташа һәм йәш Боккаччоның сауҙа эшенә сирҡанып ҡарауы арҡаһында кире атаһына ҡайтарырға мәжбүр була. Шуға ҡарамаҫтан, Боккаччоға тағы ла 20 йыл Неаполдә сауҙа китаптары өҫтөндә интегергә тура килә, һуңынан атаһы сабырлығын юғалтып уға ҡануни хоҡуҡтар өйрәнеүгә рөхсәт итә. Тик атаһы үлгәндән һуң ғына (1348) Боккаччо әҙәбиәт менән мауығыу мөмкинлеген ала. Неаполитан короле Роберт һарайы янында булған ваҡытында шул ваҡыттың күп ғалимдары менән дуҫлаша, уның яҡын дуҫтары араһында, атап әйткәндә, билдәле математик Паоло Дагомари була, йәш королева Иоанна һәм Фьяметта исеме аҫтында һүрәтләнгән илһам биреүсе Мария ханымдың яҡшы ҡарашына өлгәшә. Петрарка менән уның дуҫлығы 1341 йылда уҡ Римдә башлана һәм һуңғыһының вафатына тиклем дауам итә. Петраркаға ул элекке типтереп йәшәү тормошо менән хушлашыуына бурыслы һәм үҙ-үҙенә талапсаныраҡ булып китә. 1349 йылда Боккаччо тулыһынса Флоренцияға күсеп йәшәй һәм яҡташтары тарафынан дипломатик йомоштар өсөн йыш ҡына һайлана. Мәҫәлән, 1350 йылда Равеннала Астарро ди Поленто эргәһендә илсе була; 1351 йылда уны Петраракаға барып уның ҡыуылыуы тураһында хөкөмдөң юҡҡа сығарылыуы һәм уны Флоренция университетында кафедра биләүен өгөтләү тураһында хәбәр итергә Падуяға ебәрәләр. Шул уҡ йылдың декабрендә уға Людвиг V Бранденбург, Людвиг IV Баварскийҙың улына Висконтиға ҡаршы ярҙам һорау йомошо ҡушыла. 1353 йылда Авиньонға Иннокентий Алтынсының Карл IV һәм аҙаҡ Урбан V менән осрашыуҙары тураһында һөләшеүҙәр өсөн ебәрелә. 1363 йылдан ул китаптарына күмелеп әҙ генә аҡсаһына Чертальдола бәләкәй имениеһында йәшәй. Шунда оҙайлы сир эләктерә, унан әкренләп аяғына баҫа. Уның тырышлығы менән ҡасандыр ҡыуылған бөйөк Дантеның поэмаһын аңлатыу өсөн айырым кафедра ойошторола, был кафедра 1373 йылда Боккаччоға йөкмәтелә. Петрарканың үлеме Боккаччоны ныҡ тетрәндерә, хатта ул ауырып китә һәм 17 айҙан һуң 1375 йылдың 21 декабрендә вафат була.
Боккаччо һәйкәле Чертальдола Сольферин майҙанында 1879 йылдың 22 июнендә асыла. Боккаччо хөрмәтенә Меркурийҙа кратер аталған.
Халыҡ телендәге әҫәрҙәре
Боккаччоның тәүге әҫәрҙәренә (неаполитан осор) «Филострато» (1335 тирәһе), «Тезеида» (1339-41 тирәһе) поэмалары, урта быуаттар романдары сюжетына нигеҙләнгән «Филоколо» (1336-38 тирәһе) романы ҡарай. Һуңғы әҫәрҙәре (Флоренция осоро): Овидийҙың «Метаморфозалар» йоғонтоһо аҫтында тыуған «Фьезоланские нимфы» (1345), «Феномены» Овидий, «Амето» һәм «Фьямметта» повесы (1343). Боккаччо ижадының юғары нөктәһе — «Декамерон».
Иитальян телендә «Тезеида» («La Teseide», Феррари, 1475), октавала беренсе романтик эпос ынтылышы; «Любовное видение» («Amorosa visione»); сюжеты Флуар һәм Бланшефлор тураһында боронғо француз романынан алынған «Филоколо» («Filocolo»), романы; «Фьяметта» («L’amorosa Fiammetta», Падуя, 1472), ташланған Фьяметаның ҡайғы-ғазаптары тарихы; «Ameto» (Венеция, 1477) — прозала һәм шиғырҙарҙа пастораль романы; «Филострато» («Il Filostrato», 1480 й. нәшер ителгән), Троил һәм Крессиданың мөхәббәте тарихын һүрәтләгән октавалағы поэма; «Il corbaccio о labirinto d’amore» (Флоренция, 1487) —ҡатын-ҡыҙҙарға ҡарата памфлет («Корбаччо») (1354—1355, 1487 ыйлдарҙа баҫылып сыға).
Латин яҙмалары
Боккаччо — латин телендә бер нисә тарихи һәм мифологик әҙәрҙәр авторы. Улар иҫәбендә 15 китапта «Генеалогия языческих богов» энциклопедик хеҙмәте, («De genealogia deorum gentilium», беренсе нәшер ителеүе 1360 йыл тирәһе, «О горах, лесах, источниках, озёрах, реках, болотах и морях» трактаты («De montibus, silvis, fontibus, lacubus, fluminibus, stagnis seu paludibus et de nominibus maris», яҡынса 1355—1357); «О несчастиях знаменитых людей» («De casibus virorum et feminarum illustrium» 9 китабы, беренсе нәшер ителеүе яҡынса 1360 йй.). «О знаменитых женщинах» («De claris mulieribus» китабы, яҡынса 1361 йй. башланған) үҙ эсенә Еванан башлап королева Иоанна Неаполитанскаяға тиклем 106 ҡатын-ҡыҙ биографияһын ала.
Боккаччо Данте тураһында
Дантеға Боккаччо итальян телендә ике әҫәр арнай — «Малый трактат в похвалу Данте» («Trattatello in laude di Dante»; теүәл исеме — «Origine vita e costumi di Dante Alighieri», тәүге редакцияһы — 1352, өсөнсөһө — 1372 йылға тиклем) һәм «Божественная Комедия» тураһында тамамланмаған лекциялар циклы.
Беренсе әҫәре бөйөк шағирҙың биографияһынан тора, дөрөҫ, романға һәм апологияға оҡшайн; икенсе әҫәре «Божественная Комедия» поэмаһына комментарий, ул тик 17-се тамуҡ йырының башына тиклем еткерелгән.
Декамерон
Боккаччоның төп әҫәре һәм уның исемен үлемһеҙ иткән данлыҡлы «Декамерон» (10-көнлөк хикәйәләр) тора — 7 ханым һәм 3 ир-ат һөйләгән 100 повесть йыйылмаһы. «Декамерон» өлөшләтә Неаполдә, өлөшләтә Флоренцияла яҙылған, һәм йөкмәткеһен Боккаччо боронғо француз «Fabliaux», йәки «Cento novelle antiche» (Bologna, nelle case di Gerolamo Benedetti, 1525) әҫәрҙәренән ала, шулай уҡ шағир заманындағы ваҡиғалар һүрәтләнә. Хикәйә матур, аңлайышлы телдә яҙылған, һүҙ һәм әйтемдәр байлығы хайран ҡалдыра, тормошсан дөрөҫлөк һәм төрлөлөк менән айырыла. Боккаччо схемаларҙың һәм ысулдарҙың бөтөн йыйылмаһын ҡулланған. Уларҙа төрлө хәлдәге, йәштәге һәм характерҙағы кешеләр, мажараларҙың күңелле һәм көлкөлөләренән алып фәжиғәлеләренә тиклем һүрәтләнә. «Декамерон» барлыҡ тиерлек телдәргә тәржемә ителгән (русса А. Н. Веселовскоий тәржемәһендә, М., 1891), унан күп яҙыусылар һәм бөтәһенән дә күберәк Шекспир илһам алған
Баҫмалар
Уның беренсе баҫмаһы «Gratias Deo» йылы һәм урыны билдәләмәйенсә баҫылып сыға, икенсе баҫмаһы Венецияла 1471 йылда, һәм хәҙер икеһе лә бик һирәк. ЭСБЕ Боккаччоның иң яҡшы баҫмалары тип түбәндәгеләрҙе атай: Поджиали (Ливорно, 1789—90, 4 т); «Ventisettana» (Флоренция, 1827); Биаджоли баҫмаһы, тарихи-әҙәби комментарий менән (Париж, 1823, 5 т); Уго Фосколо (Лондон, 1825 йыл, 3 т, тарихи инеш менән); Фанфани менән бергә «Annotazioni dei Deputati» (3 т., Флоренция, 1857); кеҫә баҫмаһы «Annotazioni dei Deputati» (3 һәм 4 томдар, Лейпциг). Боккаччоның «Opere complete» (Флоренция, 17 том 1827).
XV быуат аҙағында Боккаччоның күп китаптарын Франция һарай яны миниатюрсыһы Робине Тестар иллюстрациялай.
Оло Корбылька
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Плотникова Марина Владимировна
Плотникова Марина Владимировна (11 май 1974 йыл — 30 июнь 1991 йыл) — СССР-ҙың урта мәктәпте яңы тамамлаған уҡыусыһы, үҙ ғүмерен ҡорбан итеп өс батып барған баланы ҡотҡарыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ булған беренсе ҡатын-ҡыҙ (1992, үлгәндән һуң). йәше буйынса иң йәш Рәсәй Федерацияһы Геройы (15 йәшлек Магомед Ташухаджиев менән бер рәттән).
Биографияһы
1991 йылдың 30 июнендә, ике һеңлеһе Жанна һәм Лена әхирәттәре Наталья Воробьева менән яр буйында Хопра йылғаһында һыу инә. Кискә табан йылғаға Марина килә. Воробьева ярҙан алыҫҡа китә һәм бата башлай. Марина һыуға ташлана һәм уны ситкә яр буйындағы ҡыуаҡлыҡтарға этәрә, әммә ике бәләкәй һелеһе, уның өсөн ҡурҡып, шулай уҡ уға ташлана. Һыу әйләнәһенә эләгеп, Жанна менән Лена бата башлай. Марина уларҙы ҡотҡара, әммә, хәле бөтөп, һәләк була.
Тыуған Зубрилово ауылында ерләнгән.
Ҡарт (ауыл)
Ҡарт (Карт, Картово) — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Аҡтаныш районы ауылы.
Плотникова Марина Владимировна
Биографияһы
17 йәшлек ҡыҙҙың һәләк булыуы киң билдәлелек ала һәм төбәк матбуғатта тикшерелә. Батырлығын Бөйөк Ватан һуғышы осоро балаларының батырлығы менән сағыштыралар.
Ҡарт (ауыл)
География
Ауыл Ҡарт йылғаһы (Түбәнге Кама һыуһаҡлағысы) буйында, Аҡтаныш ауылынан көнбайышҡа табан 27 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауылға йәнәй ырыуы башҡорттары 1815 йылда нигеҙ һала — 10 ихата Ҡыр-Ҡайынтүбә ауылынан, 5 ихата Ҡәҙермәт ауылынан, 3 ихата Теләнсе ауылынан килеп төпләнә. Ауыл Йәнәй улусының Ҡамбар түбәһенә ҡарай, һуңыраҡ был улус Ырымбур губернаһы Минзәлә өйәҙенә ҡарай. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Өфө губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Семиострово (Ушар) улусы составына керә.
Плотникова Марина Владимировна
Биографияһы
Рәсәй ФЫедерацияһы Президенты Борис Ельцин дың 1992 йылдың 25 авгусындағы 925-се указы менән «өс батып барған баланы ҡотҡарыуҙа күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн», Марина Плотникова Рәсәй Федерацияһы Геройы исеменә лайыҡ була (үлгәндән һуң). Ул Рәсәй Федерацияһы тарихында был исемгә лайыҡ булған беренсе һәм алтынсы ҡатын-ҡыҙ була, (уға тиклем ике өс космонавҡа һәм ике осоусыға бирелә). Марина шулай уҡ үҙенең төбәгендә — Пенза өлкәһендә тәүге Рәсәй Геройы була.
Ҡарт (ауыл)
Тарих
1840 йылда ауылда тирмән, икмәк магазины, 1848 йылда — мәсет теркәлгән.
Плотникова Марина Владимировна
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Геройы (1992 йылдың 25 авгусында, үлгән һуң; «Алтын Йондоҙ» миҙалы № 6).
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Пенза өлкәһе закондар сығарыу йыйылышының 2004 йылдың 3 сентябрендәге ҡарары менән Марина Плотникованың исеме Пенза өлкәһенең Тамала районы Зубрилово урта мәктәбенә бирелә (2014 йылда ябыла ), ул 1991 йылда тамамлаған.
Ҡарт (ауыл)
Тарих
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Минзәлә кантоны составына керә. 1930 йылдан Аҡтаныш районы, 1963 йылдан — Минзәлә районы, 1965 йылдан — йәнә Аҡтаныш районы составында була.
Плотникова Марина Владимировна
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
Рәсәй Федерацияһы Геройы булараҡ Марина Плотникова исеме 2011 йылда Пензала Сура йылғаһының яры буйында асылған «Геройҙарға дан» стелаһына индерелә.
Ҡарт (ауыл)
Халҡы
1816 йылда ауылда 105 башҡорт, 1834 йылда — 132 башҡорт, 1870 йылда — 180 башҡорт, 1912 йылда — 340 аҫаба башҡорт иҫәпләнгән.
Плотникова Марина Владимировна
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
2009 йылдан Пенза өлкәһенең Тамала районы Варварино ауылы дөйөм белем биреү мәктәбендә «Яныусы йөрәктәр» волонтёрлыҡ ойошмаһы эшләй, ул 2014 йылдан Рәсәй Геройы Марина Плотникова исемен йөрөтә
Ҡарт (ауыл)
Иҫкәрмәләр
.
Плотникова Марина Владимировна
Иҫтәлеген мәңгеләштереү
2016 йылдың 29 июлендә Тамалала Пенза өлкәһе Тамала районында тыуған Рәсәй Геройҙары Марина Плотникованың һәм Роман Китаниндың бюстары асыла.
Азия
А́зия — Ер йөҙөнөң иң ҙур киҫәге, Европа менән бергә Евразия ҡитғаһын хасил итә. Майҙаны (утрауҙар менән бергә) — 43,4 млн км² самаһы. Халҡы — 4,2 млрд кеше (2012) (Ер халҡының 60,5 %). Азия донъяның үҫеш кисереүсе иң ҙур төбәге булып тора.
Атамаһының килеп сығышы
Хеттар дәүерендә Кесе Азияның төньяҡ-көнбайышында Ассув батшалығы була. Хеттарҙың уны еңеүе тураһында Тудхалияс IV анналдарында телгә алынған. Грек эпосында был батшалыҡ троялыларҙың союздашы Асий батша аша кәүҙәләндерелә. Грек мифологияһында Асия исемен Океанида, Прометейҙың ҡатыны, йөрөтә, мифологияға ярашлы, донъя киҫәгенең атамаһы шунан килеп сыҡҡан. Геродот осорона инде гректарҙа был донъя киҫәге Асия (Азия) тип йөрөтөлгән.
Урыны һәм сиктәре
Азияның материк өлөшө нигеҙҙә көнсығыш (Чукот ярымутрауы ғына иҫкәрмә булып тора) һәм төньяҡ ярымшарҙарҙа урынлашҡан. Азия Африка менән Суэц муйыны аша тоташҡан, Төньяҡ Американан уны тар ғына Беринг боғаҙы айыра. Ситке нөктәләрҙең географик координаттарын «Төп мәғлүмәттәр» киҫәгендә ҡара.
Европа менән Азия сиге
Донъяның был киҫәктәре араһында тәү тапҡыр сик билдәләү Боронғо Греция дәүеренә ҡарай. Фараз ителеүенсә, боронғо грек географы Гекатей Милетский донъяны Европа менән Азияға бүлгән тәүге ғалим булған: үҙенең «Ерҙәрҙе һүрәтләү» тигән хеҙмәтендә ул Фасис йылғаһы (Грузияла Риони йылғаһы) һәм Урта диңгеҙ аша улар араһында сик үткәрә. Европа менән Азия араһында сик үткәреү мәсьәләһен донъяны өс киҫәккә (Европа, Азия һәм Ливияға) бүлгән Геродот, Фукидид, Изократ, Полибий (Европа һәм Азия сиген «Дөйөм тарих» тигән хеҙмәтендә Танаис (Дон) аша үткәргән), Страбон («География» тигән хеҙмәтендә шулай уҡ Танаис буйлап сик үткәрә) кеүек боронғо грек ғалимдары күтәрә. Үҙ сиратында, боронғо Рим яҙыусыһы Өлкән Плиний ике донъя киҫәге араһындағы сикте Понт менән Каспий араһындағы муйын (Кавказ тауҙары), Киммерия Боспоры (Керчь боғаҙы) һәм Меотида (Азов диңгеҙе) буйлап үткәрә.
XVIII быуатҡа тиклем Европа менән Азия араһындағы сиктең Азов диңгеҙе һәм Дон буйлап үткән өлөшө шик аҫтына алынмай һәм Козьма Индикоплов (VI быуат), Мартин Бельский (1550 йыл), Герард Меркатор (XVII быуат), Михаил Ломоносов (XVIII быуат) хеҙмәттәрендә раҫлау таба. Ләкин шул осорҙа уҡ башҡа фекерҙәр ҙә була. Мәҫәлән, Урта быуаттарҙағы ғәрәп сығанаҡтары Европаның көнсығыш сиге тип Итил (Волга) һәм Кама йылғаларын һанаған.
XVIII быуатҡа башҡа төрлө фекерҙәр күбәйә төшә. Әйтәйек, француз картографы Европаның көнсығыш сиген Обь буйлап, ә урыҫ хеҙмәтендәге немец сәйәхәтсеһе Иоган Георг Гмелин менән француз географы Жан Жак Элизе-Реклю Енисей буйлап үткәрә. 1730 йылда «Европа менән Азияның төньяҡ һәм көнсығыш өлөштәре» тигән китапта швед ғалимы Филипп Иоганн Страленберг тарафынан беренсе тапҡыр Азия һәм Европа араһындағы сикте Урал тауҙарының һыу бүленеше буйлап, ә Көньяҡ Уралдан ары — Дөйөм Һырт, Һамар, Волга (Иҙел) йылғалары буйлап Камышинға һәм артабан Дон буйлап үткәреү идеяһы тәҡдим ителә. Шул уҡ ваҡытта сикте Урал буйлап үткәреү фекерен белдереүҙә Страленбергтың беренселегенә ҡарата урыҫ ғалимы В. Н. Татищев дәғүә белдерә, ул үҙе был идеяны 1720 йылда уҡ әйтеүен хәбәр итә. 1745 йылда «Рәсәй лексиконы» нда ул былай тип яҙа:
Артабан Азия менән Европа араһында сикте Урал буйлап үткәреү Ф. А. Полунин (1773), С. И. Плещеев (1793), И. П. Фальк (1824), Г. Е. Щуровскийҙың (1841) ғилми хеҙмәттәрендә сағылыш тапты. Шул уҡ ваҡытта был ике донъя киҫәге араһындағы көнсығыш сиктең көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә айырма ҙур була: П. С. Паллас (1773) уны Урал йылғаһының урта ағымынан Дөйөм Һырттың көньяҡ битләүҙәре, Волга, Эргени һәм Маныч йылғаһы буйлап үткәрә, бөтөн Каспий буйы уйһыулығын Азияға беркетә; Г. Ф. Миллер (1750) менән Ф. А. Полунин (1773) — Дон, Волга, Кама, Ағиҙел һәм артабан Урал һырты буйлап; С. И. Плещеев (1793) менән И. Ф. Гакман (1787) Эмба йылғаһы буйлап үткәрә.
XIX—XX быуаттарҙа сик мәсьәләһе артабан үҫеш ала. 1850 йылда Германия ғалимы Александр Гумбольдт, Европа — ул Азияның бер өлөшө, сөнки Европа менән Азия араһында сик юҡ, тигән фекерҙе әйтә. Үҙ сиратында, француз географы П. Гуру «Азия» тигән китабында (1956): «Европа — Азияға ҡараған ярымутрау, ә Азия — яһалма төшөнсә…», — тип белдерә, У. Паркер иһә «Европа: как далеко?» тигән китабында (1960), Европа һәм Азия тигән ике материк юҡ, Евразия тигән берәү генә бар, тигән ҡарашты сағылдыра.
Совет фәнендә Европа менән Азия сиге мәсьәләһе 1950—1960-сы йылдарҙа СССР География йәмғиәтенең Мәскәү филиалы эшмәкәрлегендә үҫеш ала. Был юҫыҡта Ю. К. Ефремов (1958), В. И. Прокаев (1960) һәм Э. М. Мурзаев (1963) төп хеҙмәттәрҙең авторҙары булып тора.
Ю. К. Ефремов 1958 йылда СССР География йәмғиәте Мәскәү филиалының мәктәп һәм физик география бүлексәһе ултырышындағы докладында, Азия менән Европа араһындағы сик мәҙәни-тарихи мәғәнәгә генә эйә, улар араһында тәбиғи сик юҡ, Урал да, Кавказ да донъяның ике киҫәге араһында сик булып хеҙмәт итә алмай, тип раҫлай. Һөҙөмтәлә ултырышта бөтә совет дәреслектәрендә сағылыш тапҡан тәҡдим ҡабул ителә :
Әлеге ҡарарҙы В. И. Прокаев тәнҡитләй (1960), ул был тәҡдимдең физик-географик тулылыҡ принцибын боҙоуын раҫлай. Уның фекеренсә, был принципҡа ярашлы, сик Урал иленең (тулыһынса Европала ята) көнсығыш ситенән һәм Каспий буйы уйһыулығы менән Туран иленең (Азияға ҡарай) төньяҡ-көнбайыш ситенән үткәрелергә тейеш }. Ошоға ҡарамаҫтан, В. И. Прокаев был тасуирламаны Азия менән Европа араһындағы сик тип һанамай, сөнки ул йәшәп килгән традицияларға, атап әйткәндә, Урал тауҙарының һыу бүленеше, Урал йылғаһы, Ҙур Кавказдың һыу бүленеше һәм Керчь боғаҙы буйлап үткәрелгән сиккә ҡаршы килә.
Хәҙерге осорҙа Азия менән Европа араһындаға сик бәхәсле булып ҡалыуын дауам итә. Рәсәй география сығанаҡтарында Европа менән сикте, ҡағиҙә булараҡ, Урал тауҙары һыу бүленеше, Мугалжар, Эмба йылғаһы, унан һуң Каспий диңгеҙе, Аракс йылғаһы, Ҡара һәм Мәрмәр диңгеҙҙәре, Босфор һәм Дарданелдар боғаҙҙары буйлап үткәрәләр.
Рәсәйҙә статистик-иҡтисади хисаплауҙарҙа Азия менән Европа сиге Архангельск өлкәһенең, Коми Республикаһының, Свердловск һәм Силәбе өлкәләренең көнсығыш административ сиктәре һәм артабан Рәсәй менән Ҡаҙағстандың дәүләт сиктәре, Дағстандың, Ставрополь һәм Краснодар крайҙарының төньяҡ административ сиктәре буйлап үткәрелә.
Азия менән Африка араһындағы сик
Хәҙерге заманда Азия менән Африка араһында сик Суэц муйыны йә Суэц каналы буйлап үтә. Һөҙөмтәлә, Мысырҙың Синай ярымутрауында урынлашҡан өлөшө — Азияға, ә ҡалған өлөшө Африкаға инә.
География
Азия Төньяҡ Боҙло, Һинд һәм Тымыҡ океандар, шулай уҡ — көнсығышта — Атлантик океандың материк эсендәге диңгеҙҙәре (Азов, Ҡара, Мәрмәр, Эгей, Урта диңгеҙҙәр) менән йыуыла. Шуның менән бергә эске аҡманың киң өлкәләре лә бар — Каспий һәм Арал диңгеҙҙәренең, Балхаш күленең һ. б. Байкал күле эсәр һыу боло буйынса донъялағы бөтә күлдәрҙе үтеп китә; Байкалда донъя эсәр һыу болоноң 20 % тупланған (боҙлоҡтарҙы һанамайынса). Үле диңгеҙ донъялағы иң тәрән тектоник сөңгөл булып тора (диңгеҙ кимәленән − 405 метр түбән). Азия ярҙары ярайһы уҡ әҙ бүлгеләнгән, ҙур ярымутрауҙар бар — Кесе Азия, Ғәрәбстан, Һиндостан, Корей, Камчатка, Чукот, Таймыр һ. б. Азия ярҙарына янында (Оло Зонд, Яңы Себер, Сахалин, Төньяҡ Ер, Тайвань, Филиппин, Хайнань, Шри-Ланка, Япон утрауҙары һ. б.) ҙур утрауҙар бар, уларҙың бөтәһенең майҙаны бергә 2 млн км².
Азия аҫтында дүрт мөһабәт платформа — Ғәрәстан, Һиндостан, Ҡытай һәм Себер платформалары ята. Б Был донъя киҫәге территорияһының ¾ өлөшөн тауҙар һәм яйлалар биләй, айырыуса бейектәре Үҙәк һәм Урта Азияла тупланған. Дөйөм алғанда, Азия — бейеклектәрҙең абсолют нөктәләре буйынса ифрат ҡапма-ҡаршылыҡлы төбәк. Бер яҡтан, бында донъяның иң бейек түбәһе — Джомолунгма тауы (8848 м) урынлашҡан, икенсе яҡтан, иң тәрән сөңгөлдәр — тәрәнлеге 1620 метрға еткән Байкал күле һәм диңгеҙ кимәленән 392 метрға түбәнерәк Үле диңгеҙ ошо уҡ донъя киҫәгендә. Көнсығыш Азия — әүҙем янартауҙар төбәге.
Азия төрлө ҡаҙылма байлыҡтарға (айырыуса — яғыулыҡ-энергетика сеймалына) бай.
Рельефы
Гималай тауҙары — донъяның бик бейек тау системаһы. Бассейндары Гималайҙа урынлашҡан йылғалар көньяҡтағы баҫыуҙарҙы ләм менән туйындыра, уңдырышлы тупраҡ хасил итә.
Физик-географик районлаштырыу һәм субтөбәктәр
Азияны түбәндәге физик-географик райондарға бүлеү ҡабул ителгән:
БМО-ла ҡабул ителгән классификацияға ярашлы, түбәндәге субтөбәктәр айырыла:
Шул уҡ ваҡытта был классификация берҙән-бер дөрөҫ тип һаналмай. Башҡа классификациялар ҙа бар, мәҫәлән:
Азия илдәре
Азия территорияһында әлеге ваҡытта тулыһынса йә өлөшләтә урынлашҡан 54 дәүләт иҫәпләнә, уларҙың дүртеһе (Абхазия, Ҡытай Республикаһы, Төньяҡ Кипрҙың Төрөк Республикаһы, Көньяҡ Осетия) өлөшләтә генә танылған. Таулы Карабах Республикаһы — танылмаған дәүләт. Рәсәйҙе Азия илдәре исемлегенә индереү бөтәһенән элек уның ошо донъя киҫәгендә урынлашҡан булыуына бәйле (халҡының ҙур өлөшө — Европала, территорияһының ҙур өлөшө — Азияла). Төркиә менән Ҡаҙағстан территоияһы һәм халҡының аҙ өлөшө Европаға ҡарай, шунлыҡтан улар Европа илдәре исемлегенә инә (бөтә версиялар буйынса Европа менән Азия сиге). }. Европа илдәренә йыш ҡына Әзербайжан менән Грузия ла (Ҙур Кавказ аша Европа менән Азия араһында сик үткәргәндә уларҙың бәләкәй генә өлөштәре Европа территорияһына инеп ҡала), Европа Берләшмәһенә ингән, ләкин географик яҡтан тулыһынса Азияла ятҡан һәм Европа менән тығыҙ сәйәси һәм мәҙәни бәйләнештәргә эйә булған Кипр ҙа индерелә.
Халҡы
Азияға халыҡ һаны үҫешенең бик юғары уртаса йыллыҡ тиҙлеге хас (был күрһәткес буйынса Азия Африканан ғына ҡалыша); һуңғы ваҡытта был тиҙлек кәмей төштө һәм 1,3 % тәшкил итә. Азияла донъя халҡының 60 % йәшәй. Ҡытай менән Һиндостан халҡының дөйөм һаны донъя халҡының 40 % бирә. 7 дәүләттә 100 миллиондан ашыу кеше йәшәй (үрҙә аталғандарҙан тыш — Индонезия, Пакистан, Бангладеш, Япония и Филиппин).
Азияла кешелектең төп өс расаһы — монголоид (ҡытайҙар һ.б.), европеоид (Көнбайыш Азия халыҡтары) һәм негроид (Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның ҡайһы бер халыҡтары) — вәкилдәре  йәшәй. Азияның этник составына төрлөлөк хас.
Азияла ҡытай, һинд, тибет-монгол, урта азиат, вавилон  кеүек боронғо цивилизациялар барлыҡҡа килгән. Көньяҡ һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның баҫыусылыҡ өсөн ыңғай шарттары хәҙерге халыҡтарҙың байтағына башланғыс һалған.
Вольфганг Борхерт
Во́льфганг Бо́рхерт (Wolfgang Borchert; 20 май 1921 йыл, Гамбург — 20 ноябрь 1947 йыл, Базель) — немец шағиры һәм яҙыусыһы, уның «Тегендә, ишек артында» («Там, за дверью») тигән пьесаһы XX быуаттағы Германияның әҙәби документы булып тора, ә шағир үҙе Икенсе донъя һуғышы тамамланғас, «ноль сәғәт» һуҡҡандан һуң, немец мәҙәниәте өсөн ауыр ваҡытта һиҙелерлек роль уйнай.
Йәшлеге
1941 йылдың мартында ул Ганновер һәм Люнебургтағы театрҙар актеры булып китә. Ошо өс айҙы ул һуңыраҡ ғүмеренең иң бәхетле сағы тип иҫкә ала.
Көнсығыш фронт
1941 йылдың июнь айында бер йыл элек театр мәктәбен тамамлаған, театр тураһында хыялланған егерме йәшлек шағирҙы армияға алалар — Көнсығыш фронтҡа, мотоуҡсылар ғәскәренә ебәрәләр. Немец ғәскәрҙәре баҫып алған Советтар Союзы территорияһында (Рәсәйҙә) ул йәрәхәтләнә һәм дифтерия йоҡтора. Уны башта симуляцияла ғәйепләйҙәр, һуңынан аҡлайҙар. Начальниктар, уның сирен, армиянан ҡасыу уйы менән эшләнгән мутлыҡ тип, һалдатты Германияға, Нюрнберг төрмәһенә оҙаталар. Суд уны «һуғышта еңелеү теләүҙә» ғәйепләп, үлем язаһына хөкәм итә. Бер «алдан уйлап» эләктергән сир өсөн генә түгел. Хаттарында Борхерт нацистар партияһын, дәүләтте һәм вермахтты тәнҡитләй. Ләкин уны яҡлашып йөрөүселәр табыла, үлем язаһы төрмә менән алмаштырыла. Тик бер аҙҙан уны төрмәнән сығаралар — һуғышҡа һалдаттар кәрәк. 1942 йылдың ноябрь айында уны Смоленск янынан, туңған һәм ҡаты сирле килеш, Германияға дауалау өсөн ебәрәләр. 1943 йыл башында уны һаулығы буйынса хәрби хеҙмәттән азат итәләр. Лазареттан сыҡҡас, ул фронт театры труппаһына ҡушыла. Ләкин Геббельсҡа пародия күрһәткәндән һуң, уны яңынан ҡулға алалар, һалдаттарҙың һуғышсан рухын төшөрөүҙә ғәйепләп, туғыҙ айға иркенән мәхрүм итәләр һәм Моабит төрмәһенә ебәрәләр (унда шағир Муса Йәлил язаланған, ГДР-ҙың буласаҡ етәксеһе Эрих Хонеккер ултыра). Был төрмәне 1945 йылдың апрелендә 16-сы гвардия ( 112-се) Башҡорт кавалерия дивизияһы ала һәм тотҡондарҙы азат итә.
Борхертты француздар 1945 йылдың яҙында азат итә (һәм яңынан хәрби әсирҙәр өсөн лагергә яба, унан Борхерт ҡаса). Барлығы ул 17 ай ултыра; был уның һаулығын ныҡ ҡаҡшата. Һуғыштан һуң Борхерт Гамбург театрында эшләй.
Ғүмеренең һуңғы йылдары, ижадының иң юғары нөктәһе
1946 йылда Борхерт «Фонарь, төн һәм йондоҙҙар» («Laterne, Nacht und Sterne») исемле шиғырҙар йыйынтығын баҫтыра, хикәйәләр (мәҫәлән, «Бәпембә» («Одуванчик»)) һәм мәҫәлдәр яҙа, унда кешеләрҙең һуғыш осорондағы һәм һуғыштан һуңғы яҙмыштарын һүрәтләй. 1947 йыл аҙағында үлем хәлендәге Борхерт бер аҙна эсендә үҙенең иң мөһим әҫәрен, «Тегендә, ишек артында» («Там, за дверью», «Draußen vor der Tür») пьесаһын яҙа, был әҫәр — рухы һынған, бөтә нимәһен юғалтҡан элекке фронтовиктың йөрәк әрнеткес тарихы. Ни өсөн һуғышһа, михнәт сикһә, шуларҙың береһе лә инде юҡ. Пьесаның премьераһы (Гамбург театрының радиопостановкаһы) Борхерттың вафатының икенсе көнөндә ҡуйыла. Яҙыусы 20 ноября 1947 йылдың 20 ноябрендә вафат була.
Борхерттың ҡыҫҡа  һәм ялҡынлы   әйтер һүҙе барыһынан да бигерәк « Тик шул ҡала» («Остаётся лишь одно»- «Dann gibt es nur eins») манифестында  аңлайышлы  итеп еткерелә: Ты. Мужчина у машины и в мужчина в мастерской. Если они завтра прикажут тебе делать не водопроводные трубы и не посуду, а стальные каски и пулемёты, остаётся лишь одно:
Скажи НЕТ!
Ты. Мать в Нормандии и мать на Украине, ты, мать во Фриско и Лондоне, ты, на Хуанхэ и на Миссисипи, ты, мать в Неаполе и Гамбурге, в Каире и Осло — матери во всех частях света, матери мира, если они завтра прикажут вам рожать медсестёр для военных госпиталей и новых солдат для новых битв, матери мира, остаётся лишь одно:
Скажите НЕТ! Матери, скажите НЕТ!
« Ике кеше» ( «Двое мужчин») мәҫәле кеше алдында бөтә ысынбарлыҡты  асып һала: Жили-были два человека. Когда им было по два года, они дрались голыми руками.
Когда им было двенадцать, они дрались палками и бросали камни.
Когда им было двадцать два, они стреляли друг в друга из пулемётов.
Когда им было сорок два, они бросали бомбы.
Когда им было шестьдесят два, они использовали бактерии.
Когда через сто лет их в могилах жрал червь, он не замечал, что здесь похоронены два разных человека. Это была та же земля. Всё было землёй.
Арлан ауыл Советы (Краснокама районы)
Арлан ауыл Советы — Башҡортостан Республикаһының Краснокама районындағы муниципаль берәмек. Арлан ауыл Советы көньяҡтан Яңы Нуғай, көнсығыштан Шушнур, өлөшләтә Ҡалтасы районы, көнбайыштан Сауыҙбаш, төньяҡтан Николо- Березовка  ауыл Советтары менән сиктәш.
Почта индексы	452925
Административ үҙәге — Арлан ауылы.
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: мариҙар, урыҫтар, башҡорттар
Жанабай
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск гидроузеленән Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ентала
Ёнтала (Сонтала) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юла йылғаһының һул ярына тамағынан 144 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Ваккерслебен
Ваккерслебен (Wackersleben) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 723 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,85 км2. Диңгеҙ кимәленән 82 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39393 һәм автомобиль коды — BK.
Япта-Нарото-Яха
Япта-Нарото-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пыякоя-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Король опера театры (Валлетта)
Король опера театры (Royal Opera House), шулай уҡ Король театры (Royal Theatre, мальт. It-Rjal Teatru, Teatro Reale) — Мальта баш ҡалаһы Валлеттала 1866 йылда британлы Эдвард Мидлтон Барри (ингл) проекты буйынса төҙөлгән мальта театры. 1873 йылда уның интерьеры көслө янғын һөҙөмтәһендә зыян күрә, әммә театр 1877 йылда тергеҙелә. Был театр Мальтаның иң матур, иҫтәлекле урындарының береһе булып тора. 1942 йылда театр люфваффе авиаһөжүме һөҙөмтәһендә нигеҙенә тиклем емертелә һәм оҙаҡ йылдар тергеҙелмәй. Уны һүтеү буйынса бер вариант ҡарала, әммә 2013 йылда Ренцо проекты буйынса театр тергеҙелә: әлеге ваҡытта Пьяцца Театру Рьяль (мальт) булараҡ билдәле (мальт. Rjal Pjazza Teatru ).
Тарихы
Бинаның архитекторы — Ковент-Гарден король театрын проектлаған (англ.). 1861 йылда театрҙың тышҡы ҡиәфәте планы әҙер була. Театрҙан ситтәге урамдарҙың планда иҫәпкә алынмауы сәбәпле, тәүге пландарға үҙгәрештәр индерергә тура килә, һәм төҙәтмә һөҙөмтәһендә Страда-Реале (хәҙер Республика урамы) яғында мальта архитекторҙары тәҡдим иткән террассалар барлыҡҡа килә.
Бина 1862 йылда «Каса делла Джорната» йортон һүтеп алғандан һуң төҙөлә башлай (итал. Casa della Giornata). Театрҙың оҙонлоғо — 63, киңлеге 34 метр була. 4 йылдан һуң, 1866 йылдың 9 октябрендә, 1095 ултырғыслы һәм 200 баҫып торорлоҡ урынлы Опера театры тантаналы рәүештә асыла. 1873 йылдың 25 майында янғын сыға, һөҙөмтәлә эске биҙәү эштәре етди зыян күрә. Театр кем һәм нисек эшләйәсәге тураһында бәхәстәр барғандан һуң ғына, ниһайәт, тергеҙелә. Яңынан асыу 1877 йылдың 11 октябрендә үтә: шул көндө сәхнәлә Джузеппе Вердиҙың «Аида» һы ҡуйыла.
1942 йылдың 7 апрелендә, шишәмбе кис, люфтвафтың көсө Валеттаға авиаһөжүм яһай: бомбалар Король опера театры бинаһына тура килеп, уны нигеҙенә тиклем емерә. Театрға инеү урыны һәм тамаша залы юҡ ителә; уның колоннаданан алыҫ түгел бер өлөшө генә һаҡланып ҡала. 1950 йылдарҙа емереклектәрҙең бер өлөшө хәүефһеҙлек маҡсатында юҡ ителә. 1946 йылда немецтар хәрби әсирҙәр көсө менән театрҙы тергеҙергә уйлаған, әммә хөкүмәт уны хупламаған, тигән имеш-мимештәр йөрөй. Театр тураһында террасалар һәм колонна ҡалдыҡтары ғына хәтерләтеп торған.
Реконструкциялау варианттары
Театр торған урын һуңынан сүп-сарҙан һәм емереклек өйөмөнән таҙартыла, һуғыштан һуңғы йылдар хөкүмәттәре бер нисә тапҡыр театрҙы тергеҙергә маташып ҡарай. 1953 йылда алты проект тәҡдим ителә, махсус ойошторолған комитет Денлани-Росси проектына туҡтала һәм уны Хөкүмәткә ҡабул итергә тәҡдим итә, әммә Лейбористар партияһы, 280 мең фунт бүлеүгә ҡарамаҫтан, финанс дәлилдәре буйынса төҙөлөшкә ҡаршы сығыш яһай. 1957 йылда был проект ябыла, 1961 йылдан алып реконструкция тураһында бер ниндәй фекер алышыуҙар алып барылмай.
1980-се йылдарҙа мальталылар Ренцо Пиано менән бәйләнешкә инә һәм театр урынында яңы бина төҙөү һәм ҡала ҡапҡаларын яңыртыу мәсьәләһен тикшерә башлай. 1990 йылда тәҡдимдәр хөкүмәт тарафынан хуплана, әммә эшкә бер кем дә шулай тотонмай. 1996 йылда лейбористик хөкүмәт театрҙың урынында яңы мең йыллыҡ башланыуға ер аҫты парковкаһы менән коммерция һәм мәҙәни комплекс төҙөү тураһында иғлан итә, ә ун йыллыҡ аҙағында мәҙәни үҙәкте төҙөү буйынса үҙ пландарын урындағы архитектор Ричард Ингленд тәҡдим итә. Төрлө ҡаршылыҡтар арҡаһында был план тормошҡа ашырылмай.
Театрҙы тергеҙеү
2006 йылда хөкүмәт парламенттың яңы бинаһын төҙөү проектын ҡарауға ҡабул итә: ул ваҡытта парламент гроссмейстерҙар һарайы эргәһендәге бинала урынлашҡан була. Ҡарау проектты кире ҡағыу менән тамамлана, сөнки барыһы ла театр урынында мәҙәни ойошма ғына тора ала тип уйлай. Яңы ҡоролманы төҙөү тураһында проектты тикшереүгә йәнә Ренцо Пиано ҡушыла. Парламент һайлауҙарына тиклем проект ҡаралмай, ә 2008 йылдың 1 декабрендә премьер-министр Лоренс Гонци бюджеты 80 миллион евро булған проектты фекер алышыуға ҡуя. Пиано парламентты Король театры урынында төҙөмәҫкә, йортто Свобода биләмәһенә күсерергә һәм Ҡала ҡапҡаларын тергеҙергә тәҡдим итә, ә емерек опера театры урынында асыҡ һауалағы театр (амфитеатр) төҙөү тәҡдимен индерә.
Пиано ҡарары ул заман өсөн бик ҡыйыу була, хөкүмәт был пландарҙы хуплай. 2013 йылдың 8 авгусында театр рәсми рәүештә асыла һәм Пьяцца Театру Рьяль атамаһын ала (мальт. Pjazza Teatru Rjal).
Бешпагирка
Бешпагирка — Рәсәйҙәге йылға. Ставрополь крайы/ Ҡалмыҡ Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Горькая йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Калаус йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Южно-Сахалинск
Южно-Сахалинск (Южно-Сахалинск) — Рәсәйҙә урынлашҡан ҡала, Сахалин өлкәһенең административ үҙәге.
Географияһы
Сусуя йылғаһы ярында урынлашҡан.
Транспорт
Южно-Сахалинск — илдең эре транспорт-логистик үҙәге.
Гусев Андрей Дмитриевич
Гусев Андрей Дмитриевич (1886 йыл — 13 июль 1952 йыл) — совет табибы, суд-медицина эксперты, медицина фәндәре докторы (1926), профессор (1923).
Биографияһы
1886 йылда Ҡазанда тыуған.
1912 йылда Ҡазан университетының медицина факультетын тамамлай. Шул уҡ йылда Сембер губернаһының Ҡормош өйәҙе земствоһында земство табибы вазифаһында эшләй башлай, бер үк ваҡытта идаралыҡта табип советы сәркәтибе вазифаһын да башҡара.
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Ҡазанда хәрби частарҙа хеҙмәт итә. Граждандар һуғышы башланыу менән, был ҡаланың госпиталдәрендә хәрби табип була. Эпидемиялар менән көрәштә әүҙем ҡатнаша.
Ҡыҙыл Армиянан демобилизацияланғандан һуң 1921 йылда Ҡазан университетының суд медицинаһы кафедраһында эшләй башлай, уны профессор Василий Неболюбов етәкләй. Тәүҙә прозектор ярҙамсыһы, ә һуңынан прозектор була.
1923 йылда Гусев суд медицинаһы кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. 1926 йылда Ҡазан университеты советы уға медицина докторы һәм приват-доцент дәрәжәһен бирә. Шул уҡ йылда ҡанға һынауҙы сағыштырма анализлау темаһына докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1928 йылда профессор итеп һайлана. 1926 йылда Татар АССР-ының баш суд-медицина эксперты итеп тәғәйенләнә, 1946 йылға тиклем ошо вазифала эшләй.
Гусев Андрей асфиксиянан үлеүҙе диагностикалау буйынса белгес була. Профессор Н. В. Попов төҙәткән суд медицинаһы буйынса дәреслек өсөн «Асфиксия» бүлегендә ике бүлек яҙа (1938 йылда нәшер ителә).
Юғары уҡыу йортоноң суд медицинаһы кафедраһы ҡан өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Гусев Манойловтың реакцияһы буйынса тәнҡит рәүешендәге мәҡәлә баҫтырып сығара, унда автор был реакцияның суд-медицина маҡсатында ҡулланыуға яраҡлы булыуына шик белдерә.
"Табип эштәре"нә, табиптарҙы суд яуаплылығына тарттырыу мәсьәләһенә ҙур иғтибар бүлә. Эксперттар сифатында Ҡазан университетының медицина факультеты ғалимдары — хирургтар В. Л. Боголюбов һәм П. М. Красин, акушерҙар В. С. Груздев һәм А. И. Тимофеев, педиатр Е. М. Лепский һәм башҡалар йәлеп ителә.
1926 йылда РСФСР суд-медицина эксперттарының беренсе съезы һәм Волга буйы табиптары съездары эшендә ҡатнаша.
1930 йылда Әстерханда үткән Волга буйы табиптарының өсөнсө съезында «Табиптың суд яуаплылығы тураһында» доклады менән сығыш яһай. Унда табип бурысы мәсьәләләре яҡтыртыла.
Ҡазан дәүләт медицина институтында уҡыта, унда суд медицинаһы кафедраһы мөдире, бында суд медицинаһы кафедраһы, ғүмеренең аҙағына тиклем уның етәксеһе була.
Суд-медицина тикшеренеүҙәре, матди дәлилдәр, алынған һөҙөмтәләрҙе суд-медицина практикаһына индереү буйынса ғилми хеҙмәттәр яҙа.
1952 йылдың 13 июлендә Ҡазанда вафат була.
Башҡортостанда философия
Башҡортостанда философия — башҡорттарҙың философик ҡараштары һәм Башҡортостанда философия фәне.
Тарихы
Башҡорттарҙың һәм  Башкортостан халыҡтарының донъяны философик ҡабул итеүен өйрәнеү ғалимдар тарафынан яҙып алынған ауыҙ-тел ижады ҡомартҡылары, публикациялар һәм тарихи документтар буйынса алып барыла.
Тәңреселек
Башҡорттар борон-борондан төп күк аллаһы булған Тәңрегә һәм башҡа аллаларға (йыл миҙгелдәре, тәбиғәт көстәре, йәнлектәр илаһтары  һ.б.) табынған.
Башҡорттарҙың 12 аллаһы булған, был башҡорттарҙың 12 ырыуы булыуы һәм уларҙың бер ханға буйһоноуы менән аңлатыла. Башҡорттарҙа Тәңреселек  — бик боронғо рух һәм тормош дине, уның йоғонтоһо кешеләрҙең хәтерендә тотороҡло һаҡлана.
XII—XIII быуаттарға Тәңреселек  онтология (бер аллалылыҡ тураһында тәғлимәт), космология (үҙ-ара аралашыу мөмкин булған өс донъя концепцияһы), мифология һәм демонология (ата-бабалар рухын тәбиғәт рухтарынан айырыу) менән бергә тулы бер концепция формаһын ала.
III быуатта йәшәгән Ҡорҡот Ата Тәңреселектең рухи атаһы булған, ул «Китаби Дәдә Ҡоркут» тигән эпик ҡомартҡының авторы  һәм рун яҙмаһын таратыусы тип һанала. Ул динде бөтә төрки мөхиткә таратҡан. Ҡорҡот дәдәгә тиклем тәңреселек бары тик Тибет баш ҡалаһы Лхасанан алыҫ булмаған ерҙә Тәңрекүл һәм Тәңретау (Денгир-нур һәм Денгир-тао) буйында йәшәгән бәләкәй генә төрки ҡәбиләһендә таралған булған.
Ислам
Х быуаттан башҡорттар һәм Урал, Волга буйындағы башҡа халыҡтар ислам дине аша килгән ғәрәп-мосолман философия традициялары йоғонтоһона бирелә.
Башҡорттарҙың көнкүрешенә һәм мөхитенә үтеп ингән ислам, дөйөм алғанда, уларҙың аңына әллә ни ҙур йоғонто яһамаған. XX быуатҡа ислам осорона мең йыл тулһа ла, башҡорттар тарафынан был тәғлимәттең тик тышҡы, йола яғы ғына үҙләштерелә, ә борондан килгән донъяға ҡараштарында һәм инаныстарында һиҙелеклек үҙгәреш булмай. Уларҙың күпселеге «этник» мосолман һанала, әммә мосолман диненең бөтә талаптарын үтәмәй һәм традиция, милләте йә йәшәгән урыны буйынса ғына үҙен ислам диненә ҡараусы тип иҫәпләй.
Рәсәйгә ҡушылып, башҡорт халҡының рус һәм Көнбайыш Европа мәҙәниәте менән бәйләнештәре киңәйгәс, Б. Юнаев, Т. Ишбулатов, Б. Алиев, К. Арыҫланов тарафынан тикшерелгән социаль-фәлсәфәүи мәсьәләләр төп мәсьәләләргә әйләнә.
Донъя тураһында ислам тәғлимәтенең үҙенсәлектәре Башҡортостанда философия үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Исламдағы философия идеялары өс йүнәлештә үҫә: Ҡөрьәнгә рационалистик-логик аңлатмалар, ундағы фекерҙәрҙең асылына төшөнөү һәм тәфсирләү, антик философия булған фәлсәфәне өйрәнеү һәм аңлатыу, мистик кәйефтәрҙе философия күҙлегенән үткәреү  — суфыйсылыҡ. Ҡәләм ислам мәҙәниәтендәге үҙенсәлекле философик йүнәлеш булып тора. Ҡәләм философтары ҡарашынса, донъялағы бөтә нәмәләр кескәй генә киҫәксәләрҙән — атомдарҙан тора, ә ваҡыт өҙлөкһөҙ ағып тормай, ә квантлаша.
Суфыйҙар — мосолман динендәге мистик ағым, Аллаға инаныусының Алла менән туранан-тура бәйләнештә тороуына айырым бер мәғәнә һалалар. Суфыйсылыҡ сиктәрендәге философик ҡараштарҙы башҡорт ғалимдары Тажетдин Ялсығол әл-Башҡорди, Әбелмәних Ҡарғалы, Ғибәҙулла Сәлихов, Шәмсетдин Заки, Ғәли Соҡорой үҫтерә. Суфыйҙарҙың рухи донъяһын Айбулат Рим улы Янғужин өйрәнә. Үҙенең монографияһында ул суфыйсылыҡ идеалы булған шәхестең эске рухи азатлығы күҙлегенән кеше экзистенцияһының төҙөлөшөн өйрәнә.
Башҡортостанға суфыйсылыҡтың килеүе башҡорттарҙың иҡтисади уңышһыҙлыҡтары, социаль шартлауҙар менән бәйләп баһалана. Халыҡ ихтилалдарын баҫтырыу крәҫтиәндәрҙең былай ҙа ауыр хәлен тағы ла ауырайта төшә. Аллаға мөрәжәғәт итеп, суфыйҙар мәрхәмәт һәм бәрәкәт, дини тиңлек һорап ялбара. Башҡорт суфыйсылығы ортоксаль суфыйсылыҡтан айырылып тора. Унда мосолманлыҡ гражданлыҡ менән бергә үрелә, ә ярлыларға теләктәшлек күрһәтеү ғәҙел булмаған йәмғиәтте тәнҡитләүгә барып  тоташа.
Элгәрҙәренән айырмалы суфыйсылыҡ вәкилдәре философик проблемаларҙың асылына үтеп инә. Шәмсетдин Зәки фекеренсә,  философия — хәҡиҡәт эҙләүселәр мәктәбе, ә Ибраһим пәйғәмбәр — Аристотель менән Платон шәкерте. Ҡарғалы, үҙенең күп замандаштары кеүек үк, шәхестең рухи сафланыуын өҫтөн ҡуя. Ул ҡомһоҙлоҡто һәм байлыҡ артынан ҡыуыуҙы тәнҡитләй: «байлыҡ, дан артынан ҡыуыу — йүгәнһеҙ нәфсе емеше ул». Дини аскетизмды хуплап, Ҡарғалы донъяуи ер тормошонан да баш тартмай. Мәҫәлән, һәр кешенең яҙмышы күҙгә күренмәҫ күп ептәр менән Ватанына, тыуған еренә бәйле: «Ватанға һөйөү —  выждан ул, ирҙәрҙең һәм ҡатындарҙың тормошо тик шунда». Ғ. Сәлиховтың фекерҙәре үҙәгендә  — гражданлыҡ бурысын үтәү, был бурысты ул кешеләргә ҡарата миһырбанлы ғәмәлдәр ҡылыуҙа күрә: «Изгелек ҡылып, маҡсатыңа өлгәшерһең».
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Башҡортостанда мәғрифәтселек хәрәкәте үҫеш ала,  ул дини-реформаторлыҡ (Р. Фәхретдинов, З. Камали, З. Дәүләткилдеев,  Ғәбдрәхим Әл Болғари) һәм демократик йүнәлештәрҙән тора. Дини реформаторҙар  халыҡты изгелекле байҙарға ышандырырға тырыша. Башҡорт мәғрифәтсе демократтары (М. Өмөтбаев, М. Аҡмулла, М. Ғафури, Ш. Бабич,Д. Юлтый), киреһенсә, киҫкен социаль мәсьәләләрҙе асып, уларҙы тағы ла киҫкенләштереп күтәрә.
Христианлыҡ
Христиан философияһы халыҡтың донъяға православие аша ҡарашынан үҫеп сыҡҡан һәм православиеның даими йоғонтоһо аҫтында үҫкән. Рус христиан философияһының асылы «изге рух бәрәкәтен алыуҙан» ғибәрәт. Рәсәйҙә дини философия ватан мәҙәниәтенең аныҡ өлкәһе булараҡ XIX быуат уртаһынан  формалаша.
Большевиктар власы илдә һәм Башҡортостанда дини-философик тәғлимәттәр үҫешен туҡтата. 1922 йылда дини философия вәкилдәре илдән сығарып ебәрелә, ә дини-философик ҡараштар ҡәтғи тыйыла. Дини философияны үҫтереү һәм тәрәнәйтеү күп йылдарға туҡтап ҡала.
Марксизм-ленинизм
Башҡортостанда марксизм ХХ быуат башынан тарала. 1917 йылдан һуң марксизм-ленинизмдың философик теорияһы мәктәптәрҙә, вуздарҙа, марксизм-ленинизм университеттарында уҡытыла торған рәсми теорияға әйләнә.
Марксизм-ленинизм теорияһы практика аша раҫланған берҙән-бер дөрөҫ теория тип ҡарала һәм унан тайпылыу тәнҡиткә дусар ителә, тәнҡит һәм башҡа төрлө философик фекер мәктәптәре тыйыла. Диалектик материализм ғалимдарҙың хәҙерге заман тикшеренеүҙәренә таяна.
Был теорияны хуплау йә инҡар итеү донъя баҙары конъюктураһына бәйле. Хәҙерге бөтә донъя финанс һәм иҡтисади кризистары хужалыҡ итеүҙең социалистик системаһының өҫтөнлөгө тураһындағы фекерҙәргә килтерә  (Тарихи материализм).
Әлеге осорҙа марксизм-ленинизм бер нисә философик дисциплинаға һәм йүнәлешкә тарҡалған.
Хәҙерге заман теориялары
СССР тарҡалғандан һуң Башҡортостанда философияны өйрәнеү һәм тикшеренеүҙәр төрлө йүнәлештәр алды. 80—90-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән фәнни мәктәптәр: фәнни ҡараштан донъя картинаһы проблемалары (Б. С. Ғәлимов), фән философияһы (А. Ф. Кудряшев), классик немец философияһы тарихы (А. В. Лукьянов), сәләмәтлектең социаль-философик проблемаһы  (Д. М. Азаматов, О. М. Иванова).
Философия өлкәһендәге фәнни мәктәптәр Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетында, Башҡорт дәүләт медицина университетында бар.
Башҡорт философтары Д. Ж. Вәлиев, Б. Ғ.Хөсәйенов тарафынан башҡорт ихтилалдары теорияһы, ихтилал етәкселәренең философик ҡараштары өйрәнелгән.
Уҡыу йорттары
Башҡортостанда философтарҙы Башҡорт дәүләт университетының философия һәм социология факультетында әҙерләйҙәр.
Башҡортостан философтары
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Башҡортостанда эре дин философтары эшләй: Ризаитдин Фәхретдинов, Зыя Камали, Зәйнулла Рәсүлев.
Башҡортостанда философия фәне үҫеше бер нисә йүнәлештә бара. ХХ быуаттың 70-се йылдарында Башҡортостанда философия буйынса бер нисә фәнни мәктәп була. Төп мәктәптәр: философия тарихы (Ғ. С. Исмәғилев, Д. М. Азаматов), фәнни танып белеүҙең диалектикаһы һәм методологияһы (Т. Г. Солтанғужин, Б. С. Ғәлимов, А. Ф. Кудряшев, Д. А. Нуриев), социаль философия (Ф. Б. Садиҡов), социология (Н. А. Айытов, Д. М. Гиләжетдинов, Ф. С. Фәйзуллин).
Философия тарихсылары
Башҡорт философияһының дөйөм тарихын, милли һәм дини философиялар бәйләнешен башҡорт ғалимы Ғәләү Сиражетдин улы Исмәғилев тасуирлай.
Башҡортостанда философик фекерҙең айырым мәсьәләләре И. Ғ. Акманов, З. Ә. Нурғәлин, Ф. Л. Сәйәхов, Р. У. Ҡузыев, Ә. Н. Усманов, Х. Ф. Усманов, Б. Х. Юлдашбаев, Р. Ғ.Кузеев, З. А. Әминев, Ә. И. Харисов, Ә. Н. Кирәев, Б. Ғ. Хөсәйенов, М. Ғ. Рәхимҡолов, М. Ф. Ғәйнуллин, С. Ғ. Сафуанов, Ә. Х. Вилданов, Ғ. С. Ҡунафин,  Р. З. Шәкүров һәм башҡаларҙың хеҙмәттәренә яҡтыртыла.
Семёнов Вернер Макарович
Семёнов Вернер Макарович (19 февраль 1945 йыл — 25 июнь 2015 йыл) — төҙөүсе, үҙешмәкәр композитор һәм йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), төрлө конкурстар лауреаты.