cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Яланғас орлоҡлолар
Яланғас орлоҡлоларҙың үрсеүе
Ҡәҙимге ҡарағайҙың тубырсыҡтары ҙур түгел. Уларҙың оҙонлоғо ни бары 4—5 см тирәһе була.
Шыршы тубырсыҡтарының оҙонлоғо 10—15 см-ға етә. Шыршы тубырсыҡтарындағы орлоҡтар һеркәләнгән йылдың көҙөндә үк өлгөрә. Өлгөргән орлоҡтар ғинуар — март айҙарында ҡойола. Орлоҡтарын ел эләктереп алып, боҙло ҡуръяҡ өҫтөнән ҡыуып йөрөтә.
Ханжонков йорто (Таганрог)
Ханжонков йорто — Таганрог ҡалаһында боронғо йорт (Грек урамы, 36).
Йорт тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамындағы бер ҡатлы йорт  XIX  быуат аҙағында төҙөлгән.
Совет власы йылдарында йорт национализациялана, әлеге ваҡытта был күп фатирлы торлаҡ йорт.
Архитектура үҙенсәлектәре
Ханжонковтар ғаиләһенең бер ҡатлы кирбес йорто биҙәлешендә асиметрияһы менән иғтибарҙы йәлеп итә. Әүәләүендәге медуза медальоны архитектура биҙәлешендә йыш ҡулланыла. Бинаның ҡыйығы дүрт яҡлы, фасадында биш тәҙрәһе бар. Бинаға инеү урыны төкәтмә аша уның һул яғында урынлашҡан. Йорт кирбестән, симметриялы конструкциялы. Фасады ҡабырға стеналарҙан айырмалы рәүештә штукатурланған. Һоро төҫкә буялған, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылған.
Йорттоң ихатаға инеү урыны ике кирбес бағаналағы декоратив тимер ҡапҡалар аша  ашырыла. Бинаның декоратив кронштейндар менән ҡат араһы кәрнизе бар, тәҙрәләре   пилястрҙар, тура мөйөшлө  сандрик менән биҙәлгән. Капитель менән коринф ордерының ярым колонналары йорттоң һул өлөшөндәге тәҙрәләрҙе биҙәй. >.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой... (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Арышпар
Арышпар (Арышпарово) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 59 кеше
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны  2002 йыл, ауыл халҡы   — тик башҡорттар (100%).
Тарихы
Халҡы мал тотоп, ағас эше менән йәшәгән. Май айынан сентябргә тиклем йәйләүҙәрҙә йәшәгәндәр
Хәҙерге ваҡытта ауыл мәктәбе, социаль объекттар ябылыу арҡаһында ауыл бөтә бара
Ғайсин Шәрәфетдин Ғиматдин улы
Ғайсин Шәрәфетдин Ғиматдин улы (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 275-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары, 1944 йылдың майынан- полк командиры. Майор. Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1944)
Биографияһы
1904 йылда Нуриман районы Бикмырҙа ауылында тыуған. 1939 йылда Өфө хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Хәрби учет документтарында 1940 йылдың 1 декабренән хәрби хеҙмәттә тиелгән. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 27-се кавалерия полкы командиры урынбаҫары булып хеҙмәт итә (Икенсе Тербуны ҡасабаһында), полковник Таһир Тайып улы Күсимов 1944 йылдың майында Мәскәүгә академияға уҡырға киткәндән һуң, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкы командиры. Фронтта күрһәткән батырлығы өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1944, декабрь).
Һылтанмалар
Орденоносцы Байгильдинского сельсовета
Иҫке Чуты
Иҫке Чуты — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Баулы районы ауылы. Сәлих ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Ыҡ йылғаһы буйында, Баулы ҡалаһынан төньяҡ-көнсығыштараҡ 14 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Иҫке Чуты — байлар ырыуы башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Александровка улусы составына керә.
Илор ҡорамы
Тарихы
Көнбайыш грузин архитектураһының иң әһәмиәтле өлгөһө. Оҙаҡ йылдар уның бинаһы күп тапҡыр реставрациялау һәм реконструкциялауға дусар була. Атап әйткәндә, XXVII быуаттарҙа сиркәүҙе  Мегрель кенәзе Леван II Дадиани, ә XIX быуатта Мегрель  кенәзлеге   хакимдары тарафынан яңынан тергеҙелә. Илор сиркәүен күп көнбайыш һәм грузин тикшеренеүселәре һәм миссионерҙары тасуирлай — XVIII быуат тарихсыһы Багратиони Вахуштиға ярашлы, ''«Изге Георгийҙың Илор сиркәүе бар. Көмбәҙһеҙ, бәләкәй һәм бай биҙәлгән ...»''. Илор сиркәүен    Жан Шарден, Дюбуа де Монпере, Мари Броссе, А. Павлинов, Д. Бакрадзе һәм башҡалар үҙ эштәрендә телгә ала. XX быуатта Илор сиркәүе архитектураһын абхаз сәнғәт белгесе А Кация өйрәнә һәм ошо мәсьәләгә  кандидатлыҡ диссертацияһын һәм монографияһын арнай, ул ҡорамды  XI быуат грузин төҙөлөшөнөң өлгөһө тип иҫәпләй.
Иҫке Чуты
Тарих
ХХ быуат башында ауылда мәсет һәм мәктәп теркәлгән.
1920 йылда ауыл яңы ойошторолған Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны составына керә. 1930 йылдан — Баулы районы, 1935 йылдан — Ютазы районы, 1963 йылдан — Бөгөлмә районы, 1965 йылдан — йәнә Баулы районы составында була.
Халҡы
1816 йылда ауылда ир енесле 27 йән башҡорт һәм 21 йән яһаҡлы татар; 1816 йылда — 52 йән башҡорт һәм 20 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1834 йылда — 29 йән башҡорт һәм 26 йән ҡаҙна крәҫтиәне; 1859 йылда — 35 йән башҡорт һәм 55 йән ҡаҙна крәҫтиәне йәшәй.
Ваганова Анна Ивановна
Анна Ивановна Ваганова (1922 йылдың 22 феврале, Копейск ҡалаһы) — производство алдынғыһы, Украина ССР-ы, Полтава өлкәһе Решетиловский район «Сельхозтехника» берекмәһенең Жовтневое бүлексәһе слесары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1971).
Илор ҡорамы
Төп нөсхәлеген боҙоу
Грузия контроле аҫтында булмаған Абхазия биләмәһендәге тарихи мәҙәни ҡомартҡыларҙың, шул иҫәптән Илор ҡорамының һаҡланыуы тураһында Грузия бер нисә тапҡыр мәсьәләне күтәрә. Һуңғы йылдарҙа ғибәҙәтханала уҙғарылған реставрация эштәре 2010 йыл аҙағында  абхаз һәм яҡтары араһындағы конфликтҡа  килтерә. Грузин яғы фекере  буйынса эштәр һөҙөмтәһендә тарихи ҡомартҡының төп нөсхәлеге юғала, «ҡорамды рус манераһына ярашлы тергеҙеү арҡаһында грузин архитектураһы үҙенсәлеге юҡҡа сыға». Грузияның сит ил эштәре министрлығы үҙ ғаризаһында үткәрелгән эштәрҙе вандаллыҡ тип атай, ЮНЕСКО-нан,  халыҡ-ара ойошмаларҙан  «оккупацияланған  биләмәләрҙә грузин мәҙәни һәм тарихи ҡомартҡыларҙы маҡсатлы юҡҡа сығарыуҙы туҡтатарға» саҡыра.
Ваганова Анна Ивановна
Биографияһы
1922 йылдың 22 февралендә Силәбе өлкәһенең Копейск ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған. Иртә йәштә етем ҡала. Балалар йортонда тәрбиәләнә. 1940 йылда фабрика-завод өйрәнсек мәктәбен тамамлай, Силәбе өлкәһенең Һатҡы ҡалаһында электровоз машинисы булып эшләй.
районы ҡасабаһы 1944 йылдан башлап Украинала Решетиловский районы «Сельхозтехника» предприятиеһының Жовтневое бүлексәһендә эшләй. Автомобиль һәм ауыл хужалығы техникаһын ремонтлау менән шөғөлләнә. 1971 йылда «ауыл хужалығы производствоһын үҫтереүҙә һәм игенселек һәм малсылыҡ продукттарын етештереү һәм дәүләткә һатыу буйынса биш йыллыҡ планын үтәүҙә ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкәне өсөн» Социалистик Хеҙмәт Геройы исеменә лайыҡ була.
Илор ҡорамы
Төп нөсхәлеген боҙоу
Грузин сығанаҡтары раҫлауынса, реставрация барышында сиркәү бинаһы етди үҙгәртеүҙәргә дусар була:
Ваганова Анна Ивановна
Биографияһы
КПСС-тың XXIII съезы делегаты итеп һайлана.
Илор ҡорамы
Төп нөсхәлеген боҙоу
Киң мәғлүмәт сараларындағы хәбәрҙәргә ҡарағанда, абхаз яғы сиркәүҙең, тышҡы йөҙө реставрациялау  барышында үҙгәрештәр кисереүен инҡар итмәй, әммә вАбхаз православие сиркәүе вәкилдәре лә, рәсми кешеләр ҙә ҡорамға  төҙәлмәҫлек зыян килтереүҙе инҡар итә.
Ваганова Анна Ивановна
Биографияһы
1979 йылда хаҡлы ялға сыға.
Илор ҡорамы
Төп нөсхәлеген боҙоу
2011 йылдың 22 февралендә, инциденттарҙы булдырмау буйынса 25-се   грузино-абхаз осрашыуы сиктәрендә, грузин яғы Илор ҡорамына рөхсәт мәсьәләһен күтәрә, әммә абхаз яғынан кире ҡағыла  и
2011 йылдың мартында, Кавказ аръяғында хәеүефһеҙлек һәм тотороҡлоҡ тураһындағы Женева дикуссияһының 15 раундында абхаз яғы Илор ҡорамының реставрациялауға тиклемге һәм унан һуңғы торошо буйынса фотоматериалдар тәҡдим итте.
Ҡыҙыҡлы факттар
2010 йылдың 6 декабрендә Абхазияның Милли банкыһы«Абхазия тарихи ҡомартҡылары» серияһында Илор ҡорамы һүрәте менән 10 апсар номиналында  тәңкәләр сығара (Изге  Георгийҙың Елыр ҡорамы), Тәңкәнең ауырлығы 33,94±0,31 г., диаметры — 39 мм, тиражы — 1000 дана тәшкил итә. Рәссамы Батал Джапуа.
Алферовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Ока йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы), Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡ Сюзьва
Ағиҙел Сюзьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьва йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чилашвили замогы
Чилашвили замогы - холл — Көнсығыш Грузияла Душети ҡалаһының көнбайыш ярында, Мцхета-Мтианети төбәгендә урынлашҡан
Тарихы
Төҙөлөштәге яҙыуға ярашлы Чилашвили замогы 1800 йылда, йәғни Картли-Кахетия батшалығының хакимлыҡ итеүенең һуңғы йылында төҙөлгән.
Яҙыулы таш хәҙер Грузияның Дәүләт музейында һаҡлана. Бинаның тәүге ҡиәфәте һәм төҙөлөшөнөң төп этабы XVIII-XIX быуаттарға ҡарай.
Был замок–холл  башня, йорт, сиркәү, ауыл хужалығы аҙбарҙарын үҙ эсенән алған эре феодалдарҙың  замогы. Ҡәлғәнән тыш виноград баҡсаһын уратып алған тышҡы ҡоймалар бар. Әлеге ваҡытта замок яңынан ҡорола, әммә тәүге ҡиәфәте тулыһынса тергеҙелмәйәсәк.
Аннинск баҡыр иретеү заводы
Аннинск (шулай уҡ Бабкинск) баҡыр иретеү заводы  — 1758—1806 йылдарҙа Пермь крайы территорияһында эшләгән баҡыр иретеү заводы.
Чилашвили замогы
Тарихы
1982—1983 йылдарҙа эске ихатаһында археологик ҡаҙыныу эштәре үткәрелә, урта быуаттарҙа бинаның ҙур өлөштәре, көнсығыш стенаһы — һуңғы урта быуат  ауылдары янғын һөҙөмтәһендә юҡҡа сыға.
Аннинск баҡыр иретеү заводы
Төҙөлөү тарихы
Пермь крайы һәм Башҡортостан территорияһы файҙалы ҡаҙылмаларға, шул иҫәптән баҡыр запастарына бай. Баҡыр ятҡылыҡтары бында йылы диңгеҙ төбөндә диңгеҙ һыуына ҡушылған гидротермаль иретмәләрҙән формалашҡан.
Аннинск баҡыр иретеү заводы 1758 йылда граф И. Г. Чернышев тарафынан Бабка йылғаһы (Сылва йылғаһының ҡушылдығы) буйында Уса даруғаһы Гәйнә улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙләнә. И. Г Чернышев заводтың хужаһы була, 1770 йылда заводты ҡаҙна һатып ала.
Аннинск (Бабкинск) атамаһы баҡыр иретеү заводына нигеҙ һалыусының Анна исемле ҡыҙының (177?—1817) исеменән йәки урындағы Анна-Успение ағас сиркәүе (тәүге ғибәҙәтхана 1764 йылда, икенсеһе 1847 йылда төҙөлгән) атамаһынан алынған. Бабкинск тигән икенсе атамаһы — йылға исеменән.
Завод 1760 йылда продукция бирә башлай. XVIII быуат аҙағына 12 баҡыр иретеү мейесе, 1 шплейзофен һәм 2 яндырыу горны эшләй. Аннинск заводында өс быуа ҡорола. 1772 йылда заводта 225 крепостной һәм 6408 беркетелгән крәҫтиән эшләй. Завод эшләгән йылдарҙа 77 178 бот саф баҡыр иретелә (йылына 400—10400 бот). 1789—1797 йылдарҙа завод аҡса һуғыу йорто булараҡ эшләй. 1806 йылда рудниктарҙың ярлыланыуы арҡаһында завод ябыла. Әлеге ваҡытта завод биләмәһе урынында Пермь крайының Анниск ҡасабаһы тора.
Элекке завод эргәһендә рудниктар һаҡланған. Заводтың шлак өйөмдәрендә 150 мең тонна самаһы шлак, уның составында 1 350 тонна баҡыр, 130 тонна ванадий, 10 тонна никель, 4 тонна кобальт, 3 тонна көмөш, 0,5 тонна германий һәм 1 тонна самаһы иттрий булырға мөмкин [225 сығанағы көн күрһәтелмәгән].
Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы
Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы (1909 йыл  — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, ҡыҙылармеец, «Батырлыҡ өсөн» миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы 1909 йылда Башҡорт АССР-ының Маҡар районында тыуған. Ҡыҙыл Армия сафына Маҡар район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкында хеҙмәт итә. Хәрби ҡаһарманлыҡ эшләгән көндәре: 1942 йылдың 21-24 ноябре (1942 йылдың 15 декабрендә иғлан ителгән 292 һанлы бойороҡ). «Батырлыҡ өсөн» миҙалына тәҡдим ителгән ғаризала ошондай һүҙҙәр яҙылған: «Пулемет эскадроны пулемет тоҫҡаусыһы ҡыҙылармеец Ишморатов Хажиәхмәт Вәлиәхмәт улы, 1942 йылдың 21-24 ноябрендә һуғышта ҡатнашып, үҙенең пулеме уты менән ике миномет расчетын һәм 15-кә яҡын дошман һалдатын юҡ итте»
Әңгәсәк (йылға)
Әңгәсәк (Ангасяк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сакат күленә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иоффе Абрам Фёдорович
Иоффе Абрам Фёдорович (29 октябрь 1880 йыл — 14 октябрь 1960 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, совет фәнен, фәнни мәктәбен ойоштороусы, академик (1920), СССР фәндәр академияһы вице-президенты (1942—1945). Социалистик Хеҙмәт Геройы. Ленин премияһы лауреаты.
Биографияһы
1880 йылдың икенсе гильдия сауҙагәре Файвиш (Федор Васильевич) Иоффе (1852—1898) һәм өй хужабикәһе Вайнштейн Рашель Абрамовна ғаиләһендә тыуған. Йәһүд. Урта белемде Полтава губернаһы Ромны ҡалаһындағы реаль училищеһында ала (1889—1897), тап шунда Степан Тимошенко менән дуҫтарса мөнәсәбәттәр булдыра һәм ғүмеренең аҙағынаса уның менән араларҙы өҙмәй.
1902 йылда Санкт-Петербург практик технология институты, 1905 йылда — Германияла Мюнхен университетын тамамлай, Мюнхенда В. К. Рентгенетәкселеге аҫтында эшләй һәм фән докторы диссертацияһын яҡлай.
1906 йылдан алып Политехник институтында эшләй, унда 1918 йылда инженерҙар-физиктарҙы әҙерләү өсөн Физик-механик факультетын ойоштора. 1911 йылда милләте йәһүд булмаған ҡыҙ менән никахҡа инеү өсөн лютеранлыҡ ҡабул итә. 1913 йылда профессор ғилми исеме бирелә.
1911 йылда А. Ф. Иоффа, Р. Милликен ҡулланған идеяны ҡулланып, электрон зарядын асыҡлай: электрик һәм гравитацион яландарҙа зарядлы металл киҫәксәләре тигеҙләнә (Милликен тәжрибәһендә— май тамсылары). Әммә был эште Иоффе 1913 йылда ғына баҫтыра (Милликен үҙенең һөҙөмтәһен алдараҡ нәшер итеүгә күрә донья әҙәбиәтендә эксперимент уның исемен ала).
1913 йылдан 1915 йыл дауамында П. Ф. Лесгафт курсында лекциялар уҡый.
1913 йылда физика буйынса магистрлыҡ һәм 1915 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1918 йылдан алып — Рәсәй фәндәре академияһының ағза-корреспонденты, ә 1920 йылдан — мөхбир ағзаһы.
1918 йылда Дәүләт рентгенология һәм радиология институтын булдыра һәм уны етәкләй, бер үк ваҡытта әлеге институттың президенты булып тора (директоры профессор М. И. Неменов була). 1921 йылда бүлек нигеҙендә булдырылған Физика-техник институтының директоры итеп тәғәйенләнә (хәҙер институт А. Ф. Иоффе исемен йөрөтә). 1919—1923 йылдарҙа — Петроград сәнәғәтенең Фәнни-техник комитеты рәйесе, 1924—1930 йылдарҙа — Бөтә Рәсәй физиктар ассоциацияһы рәйесе, 1932 йыл — Агрофизик институты директоры.
Абрам Иоффе — Ленинградта Ғалимдар йортон булдырыу инициаторҙарҙың береһе (1934). Ватан һуғышы башында хәрби техника буйынса Комиссия рәйесе итеп тәғәйенләнә, 1942 йылда — Ленинград партия ҡала комитеты ҡарамындағы хәрби һәм хәрби-инженер комиссияһы рәйесе.
1930-сы йылдар уртаһынан А. Ф. Иоффе ядро реакциялар тикшереүҙәрен туҡтатмау яҡлы була (шул иҫәптән ил етәкселеге алдында ла). ЛФТИ-ла әлеге маҡсаттарҙа лаборатория булдырыла, уның башында И. В. Курчатов тәғәйенләнә. 1942 йылдың сентябрендә ГКО бойороғо буйынса лаборатория базаһында (был ваҡытта Ҡаҙанда урынлашҡан була) СССР фәндәр академияһының 2-се һанлы лаборатория булдырыла. Шулай итеп, совет атом программаһына старт бирелә. 1941 йылдың көҙөндә, Ҡаҙанда эвакуацияла саҡта, СССР фәндәр академияһы физика-математика бүлегенең дөйөм йыйылышында оборона тематикаһы буйынса эшкә ҡушылыуға саҡыра һәм әлеге ярҙам конкрет булырға тейеш тип әйтә: «Мин, мәҫәлән, Ҡаҙан тирәләй нығытмалар төҙөүҙә етәкселек итеү буйынса файҙа килтерә алам тигән һығымтаға килдем».
1950 йылдың декабрендә, «космополитизм менән көрәш» кампанияһы барышында, Иоффе директор вазифаһынан бушатыла һәм институттың Ғилми советы составынан сығарыла. 1952 йылда СССР фәндәр академияһының ярым үткәргестәр лабораторияһын етәкләй. 1954 йылда лаборатория нигеҙендә СССР фәндәр академияһының ярым үткәргестәр институты ойошторола.
Яҡтылыҡ, ҡаты есемдәр физикаһы, диэлектриктар һәм ярым үткәргестәр теорияһын эксперименталь нигеҙләү буйынса хеҙмәттәр авторы (1909—1913). Иоффе күп кенә фәнни журналдар мөхәррире була, бер нисә монография, дәреслектәр һәм популяр китаптар авторы, шул иҫәптән «Основные представления современной физики» (1949), «Физика полупроводников» (1957) һәм башҡалар.
Уникаль физика мәктәбен булдырыу А. Ф. Иоффеның иң ҙур ҡаҙанышы булып тора, сөнки совет физикаһын донъя кимәленә сығарырға мөмкинлек бирә. 1916 йылда үткәрелгән физика семинары — эштең тәүге этабы. Семинарҙа ҡатнашыуға Политехник институтынан һәм Петербург университетынан йәш ғалимдар йәлеп ителә, тиҙҙән улар Физика-техник институтын ойоштороуҙа иң яҡын арҡаҙаштары булып китә. Иоффе башланғысы менән 1929 йылдан башлап төрлө сәнәғәт үҙәктәрендә (Харьков, Днепропетровск, Свердловск һәм Томскиҙа) физика-техник институттары асыла.
А. Ф. Иоффе етәкселегендә буласаҡ Нобель премияһы лауреаттары П, Л. Капица, Н. Н. Семенов, Л. Д. Ландау үҙенең фәнни эшмәкәрлеген башлайҙар; А. П. Александров, А И. Алиханов, Л. А. Арцимович, М. П. Бронштейн, Я Г. Дорфман, Я. Б. Зельдович, И. К. Кикоин, Б П. Константинов, И. В. Курчатов, И. Е. Тамм (шулай уҡ буласаҡ Нобель премияһы лауреаты), Я. И. Френкель, Ю Б Харитон һәм башҡа бик күп күренекле ғалимдар эшләй.
А. Ф. Иоффе үҙ кабинетында 1960 йылдың 14 октябрендә вафат була. Волков зыяратындағы «Литераторские мостки» некрополендә ерләнә. Ҡәбер ташы (скульпторы М. К. Аникушин, архитектор Ф. А. Гепнер) 1965 йылда булдырыла.
Хәтер
Шулай уҡ төрлө йылдарҙа Ленинград рәссамдары һәм скульпторҙары башҡарған А. Иоффеның һынлы сәнғәт, скульптура һәм график портреттары бар (1970).
Фёдоров Василий Игнатьевич
Фёдоров Василий Игнатьевич (23 апрель 1933 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, партия эшмәкәре. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлеге ветераны.
Уральск (аэропорт)
Уральск(Орал) — Ҡаҙағстанда Уральск ҡалаһының халыҡ-ара аэропорты
«Аҡ Жол» аэропорты 2016 йылда осоу-ултырыу һыҙаттарын реконстркциялағандан  һуң һауа  судноларын  һәм бөтә типтағы вертолеттарҙы  теләһә ниндәй  һауа шарттарында  һәм тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ҡабул итә ала. 2019 йылда терминалды халыҡ-ара кимәлгә тиклем  модернизациялау планлаштырыла, терминалдың майҙанын 4 000   квадрат метрҙан  8 000 м тиклем арттырыу күҙ уңында тотола, был  пассажирҙар ағымын йылына  350 000 кешегә тиклем арттырырға мөмкинлек бирәсәк.
Фёдоров Василий Игнатьевич
Ижтимағи-сәйәси һәм социаль хәрәкәт тарихы белгесе, шулай уҡ Саха милли интеллигенцияһы мәсьәләләре буйынса белгес. Бер нисә фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы.
Уральск (аэропорт)
Ваҡиғалар
2006 йылдың апрелендә аэропортта British Airways авиакомпанияһының  Сидней—Бангкок—Лондон рейсы менән йүнәлеүсе Боинг 747 самолеты (ялған янғын хәүефе арҡаһында)  авария ултырыуын башҡара, уның осоу массаһы аэродромдың осоу-ултырыу һыҙатының проект мөмкинлектәренән күпкә артыҡ була
Фёдоров Василий Игнатьевич
Биографияһы
Василий Игнатьевич Фёдоров 1933 йылдың 23 апрелендә Яҡут АССР-ы Көнбайыш-Кангалас улусы (1930 йылға тиклем булған) 5-се Мальжегарский наслегендә тыуған.
Уральск (аэропорт)
Ваҡиғалар
2009 йылдың 28 авгусында аэропортта ҡырғыҙ авикампанияһы  (Бишкәк — Мәскәү, NGI-631 рейсы) Boeing-737-200  авиалайнерының һул  двигателенән май ағыу сәбәпле авария ултырыуын башҡара. Ултырыу уңышлы үтә, ҡорбандар һәм зыян күреүселәр булмай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Фёдоров Василий Игнатьевич
Белеме
1958 йылда Яҡут дәүләт университетын (хәҙерге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) тамамлай, 1964 йылда Новосибирск юғары партия мәктәбен (Юғары партия мәктәбе) һәм 1973 йылда — КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Ижтимағи фәндәр академияһын (хәҙер Рәсәй дәүләт хеҙмәте академияһы) тамамлай.
1973 йылда «Коммунизм төҙөү шарттарында Советтарҙағы эшсе синыфының етәкселек ролен тормошҡа ашырыуҙа КПСС-тың эшмәкәрлеге» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 2002 йылда «Яҡутстан ХХ быуат башында, 1900 − 1917 йылдың феврале : Социаль-иҡтисади һәм ижтимағи-сәйәси үҫеш» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Эшмәкәрлеге
1954—1958 йылдарҙа мәктәптә уҡытыусы булып, Лена районының Ботуобуйинский ете йыллыҡ мәктәп директоры булып эшләй. 1958—1961 йылдарҙа комсомол эшендә була. 1961—1962 йылдарҙа КПСС-тың район комитеты бүлеге мөдире була. Партия мәктәбен тамамлай, 1964—1970 йылдарҙа партия эшендә эшләй. Ижтимағи фәндәр академияһын тамамлағас, 1973—1984 йылдарҙа фән һәм уҡыу йорттары бүлеге мөдире, шулай уҡ Яҡут КПСС өлкә комитеты секретары була. 1984—1990 йылдарҙа Яҡут АССР-ы Министрҙар Советы рәйесе урынбаҫары булып эшләй.
1990—1992 йылдарҙа Яҡут АССР-ының Матбуғат буйынса дәүләт комитеты комитеты рәйесе була. 1992—1993 йылдарҙа — Саха (Яҡут) Республикаһы Президенты ҡарамағындағы дәүләт наградалары буйынса комиссия рәйесе урынбаҫары. Гуманитар тикшеренеүҙәр институтына күсә һәм 1993 йылда В. И. Федоров РФА Себер бүлегенең Төньяҡ аҙ һанлы халыҡтары проблемаларын һәм гуманитар тикшеренеүҙәр институтына фәнни эшкә күсә − 1994 йылдан өлкән ғилми хеҙмәткәр булып, 1994—2002 йылдарҙа — тарих институты директоры урынбаҫары һәм бүлек мөдире, 2002 йыл — хәҙерге ваҡытта төп ИГИиПМНС-тың төп һәм алдынғы хеҙмәткәре, тарих һәм этносоциология бүлегендә эшләй.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — Яҡут АССР-ы Юғары Советының өс саҡырылыш депутаты була.
Василий Игнатьевич Федоров эшмәкәрлегенең 80 йыллығы тантаналы билдәләнә.
Тромсё (аэропорт)
Тарихы
Тромсёла беренсе аэропорт булып Скаттерҙа урынлашҡан (норв. Skattøra )аэродром тора. Уға 1930 йылдарҙа нигеҙ һалына  һәм   тәүҙә уны  (DNL) хеҙмәтләндерә. Норвегияның немец оккупацияһы ваҡытында уны Люфтваффе баҫып ала, аэропорт киңәйтелә. 1946 йылда DNL Junkers Ju 52 файҙаланып, Тронхеймға яңы  маршрут аса, ул бер нисә айҙан    Киркенесҡа  тиклем һуҙыла. Һыу аэродромы менән файҙаланыуҙы Норвегияның Король хәрби-һауа көстәре  Тромсё һым Тромсёйсунн муниципалитеттарына тапшыра. Улар яңы причал һәм терминалдың яңы бинаһын төҙөй һәм уны берлектәге предприятие итеп ҡуллана. 1947 йылдан маршрутҡа ҙурыраҡ һәм тиҙерәк Short Sandringham гидросамолеты индерелә, шулай уҡ Ослонан  туранан-тура бәйләнеш  асыла, юлға 8 сәғәт ваҡыт китә. Һуңынан бөтә был самолеттар бәхетһеҙлек осраҡтар булыуы арҡаһында иҫәптән сығарыла. Будё аэропортын асыу менән  1952 йылда ҡабаттан 52 Ju  самолеттарын ҡуллана башлайҙар. Был 1956 йылға тиклем дауам итә,һуңыраҡ аэропорттың Бардуфосс граждандар секторы асыла, ул Тромсёны хеҙмәтләндерә башлай. Тромсёнан пассажирҙарҙы уға тиклем автобустарҙа илтәләр  (яҡынса 140 км). 1958 йылда Тромсёнан 6825 пассажир  була.
1950 йылда Граждандар авиацияһы хакимиәте    Тромсеның, Норвегияла ҙур ҡала булараҡ,үҙенең   аэродромы булырға тейеш, тип белдерә. 1953 йылда парламент Лангнеста яңы аэропорт төҙөү тураһында ҡарар ҡабул итә. Тәүге пландар Лангес өсөн осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғон 1400 м. тип ҡарай, әммә был ҙур самолеттарға ултырыуға мөмкинлек бирмәй. Шуға күрә урындағы сәйәсмәндәр һыҙатты 1600 метрға тиклем арттырыу тураһында һүҙ башлай. Ахырҙағы проектта осоу-ултырыу һыҙатының оҙонлоғо 2000 метр тәшкил итә.
Парламент проектты һәм тейешле финанслауҙы  1962 йылда раҫлай, ә киләһе йылда төҙөлөш башлана, Selmer компанияһы подрядсыһы булып сығыш яһай. Осоу-ултырыу һыҙаты 2160 метрға   40 метр ҙурлығында була. Был Тромсела самолет Sud Aviation Caravelle самолеттарын файҙаланыуға мөмкинлек бирә.. 1964 йылдың 14 сентябрендә аэропорт рәсми асыла.
1965 йылда аэропорт 20 177 пассажирҙы,  1975 йылда — 214 135 пассажирҙы хеҙмәтләндергән. Терминал бинаһын ҙурайтыу мәсьәләһе ҡалҡа. 1977 йылда яңы терминал асыла, 1985 йылда ул йүнәтелә һәм киңәйтелә.
Ләм (хикәйә)
Тарихы
«Ләм» хикәйәһе ике бүлектән тора. А. П. Чехов тарафынан 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1886 йылдың 29 октябрендә «Новое время» гәзитенең 3832-се һанында Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылған. 1888 йылда хикәйә, автор тарафынан үҙгәртелеп, «Хикәйәләр» йыйынтығында баҫылып сыға.
Тромсё (аэропорт)
Тарихы
1979 йылдың июнендә Norving Кирунаға (Швеция) беренсе халыҡ-ара маршрут аса, осоштарҙы 441 Cessna башҡара. 1983 йылдың майында осоштар Рованиемиға (Финляндия) башлана. Киләһе йылда маршруттар Лулео (Швеция) асыла. 1986 йылда был маршруттар ябыла.
Ләм (хикәйә)
Тарихы
Чехов тере саҡта хикәйә немец, словак һәм француз телдәренә тәржемә ителә.
Тромсё (аэропорт)
Тарихы
1980 йылда Баренц диңгеҙендә нефть ятҡылыҡтарының разведкаһы башлана һәм Тромсё был эшмәкәрлек өсөн вертолет базаһы сифатында һайлана. Ул 1984 йылда тиклем эшләй, был эш менән һуңынан  Lufttransport шөғөлләнә һәм базаны   Аннейаға күсерә.
1995 йылда осоу-ултырыу һыҙаттары 240 м киңәйтелә, ә киләһе йылда яңы диспетчер вышкаһы асыла. Өс телетрап менән йыһазландырылған терминалдың яңы бинаһы,  1997 йылдың 31 октябрендә асыла. Иҫке терминал эске һәм халыҡ-ара рейстар  өсөн ҡулланыла башлай.
Ләм (хикәйә)
Сюжет
Хикәйәлә поручик Сокольскийҙың «М. Е. Ротштейн вариҫтары» араҡы заводы хужаһы Сусанна Моисеевна Ротштейн өйөнә, уның ике мең өс йөҙ һум бурысын түләүҙе талап итеп, визит менән килеүе һүрәтләнә. Сусанна, поручикты матурлығы менән әүрәтеп, поручиктағы бурыс ҡағыҙҙарын үҙ ҡулына төшөрә. Хикәйәлә поручиктың ҡустыһы Алексей Иванович Крюков Сокольскийға векселдәр менән булған хәлде һөйләп аңлата.
Тромсё (аэропорт)
Инфраструктураһы
Аэропорт Лангнеста, Тромсея утрауының көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан. Аэропорттың 13 500 м. кв дөйөм майҙаны менән ике терминалы бар. А Терминалы 1997 йылда асылған, теркәү пункттары һәм өс телетрапты үҙ эсенә ала. Халыҡ-ара китеү/килеү зонаһында пошлинаһыҙ сауҙа магазиндары бар. 2447 Х 45 м ҙурлыҡтағы осоу-ултырыу һыҙаты 01/19 курсы буйынса урынлашҡан. Аэропорт диңгеҙ кимәленән 10 м бейеклектә урынлашҡан. Перронда 9 самолет өсөн туҡталҡа бар.
Ләм (хикәйә)
Анализ
Күңел аҙҙырыусы йәһүд ҡатын Сусанна Ротштейнды яҙыусы үҙенең һөйгәне Дуня Эфрос менән булған ярһыу мөнәсәбәттәре һөҙөмтәһендә яҙған тигән имеш-мимештәр йөрөй. Йәһүд ҡыҙы Дуня Эфрос менән Чехов ташлаша, тик яҡшы мөғәләмәлә ҡала. Дуняға яҙыусының дуҫы, йәһүд юрист һәм нәшриәтсе Ефим Коновицер өйләнә. Революциянан һуң Дуня Эфрос Францияға эмиграцияға китә. 1943 йылда 82 йәшлек Эфросты Париждағы ҡарттар йортонан депортациялайҙар.
Тромсё (аэропорт)
Инфраструктураһы
2018 йылда   2  340 103   пассажирҙы хеҙмәтләндергән, 44950   осоу-ултырыу башҡарған.
Транспорт бәйләнеше
Аропорт ҡала үҙәгенән 5 км алыҫлыҡта, Fv862 (862 fylkesvei) юлында урынлашҡан. Экспресс-автобус аэропортты ҡала үҙәге, шулай уҡ Университеты һәм университет госпитале менән тоташтыра. 40, 42 -се ҡала автобустары аэропортта туҡтай. Аэропорт паркингы 900 машинаға иҫәпләнгән. Такси хеҙмәте һәм автомобилдәр прокаты бар.
Ләм (хикәйә)
Анализ
Ирек һөйөүсе араҡы заводы хужабикәһе, аҙғын ҡатын Сусанна образы тәнҡитселәр һәм тәржемәселәр тарафынан прессала оҙаҡ ваҡыт фекер алышыуҙарға дусар ителә.
Тунис
Тунис Республикаһы — (әл-Жүмһүриә әт-Тунисиә) — Төньяҡ Африкалағы дәүләт. Баш ҡалаһы — Тунис. Дәүләт теле — ғәрәп теле. 2010 йылғы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, илдә 10 миллиондан ашыу кеше йәшәй, территорияһы — 163 610 км². Халыҡ һаны буйынса исемлектә донъя йөҙөндә 79-сы урында, биләгән майҙаны буйынса — 91-се урында.
Унитар дәүләт, президент республикаһы. 2014 йылдың 31 декабренән президент вазифаһын Беджи Каид Эс-Себси биләй. 24 административ-территориаль берәмеге бар
Халҡының 98 % -ы ислам динендә.
Тотороҡло үҫешә барған иҡтисадлы аграр-индустриаль ил. ЭТП кимәле һатып алыу мөмкинлеге буйынса 2011 йылда 100,3 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә (халҡының йән башына 9500 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — тунис динары.
Тарихы
Тәүтормош кешеләренең Тунис биләмәләрендәге иң боронғо төйәктәре 200 000 мең йылдар элек үк барлыҡҡа килгән (Келибия районы, Бон мороно).
Б.э. тиклем 6000 йылдар самаһы әүәл боҙлоҡ дәүеренән һуң (Сахара) сүллеге барлыҡҡа килгән.
Б.э. тиклем 4500 йыл элек Тунистың Гафса районында капсийҙар төйәкләнә.
Б.э. тиклем 1100 йыл элек финикиялылар Карфаген, Сус, Утика һәм Изерта ҡалаларына нигеҙ һала. Финикиялыларҙың төньяҡ Африкалағы төп ҡалаһы булып Карфаген һанала.
Карфаген б.э. тиклем 814 йылда барлыҡҡа килә. Уға финикиялыларҙың Тир ҡалаһы колонистары нигеҙ һала. Көнбайыш Урта диңгеҙ төбәктәрендә Финикия йоғонтоһо юҡҡа сыҡҡас, Карфаген уның элекке колонияларын үҙенә буйһондора. Б.э. тиклем III быуатта Боронғо Римгә каршы һуғышып яулап алған ерҙәрен юғалта һәм б.э. тиклем 146 йылда емертелә һәм уның Африкалағы провинцияһына әүерелә.
Варфоломеева Нина Михайловна
Варфоломеева Нина Михайловна (17 ғинуар 1941 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы. 1957—1996 йылдарҙа Томск өлкәһе Кожевников районының КПСС-тың XXI съезы исемендәге совхозы һауынсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1976).
Тунис
Тарихы
Юлий Цезарь уның урынында колония булдырырға бойороҡ бирә (үҙе вафат булғандан һуң бойомға ашырыла). Б.э. тиклем 44 йылда Финикия Карфагены харабалары өҫтөндә римлеләр яңы ҡала төҙөй һәм Юлий Цезарь хөрмәтенә Colonia Iulia Carthago тип атай. Ул бай ауыл хужалығы тауарҙары етештереүсе административ үҙәк һәм порт булараҡ сәскә ата. Карфагендың был дәүере 750 йыл дауам итә.
Варфоломеева Нина Михайловна
Биографияһы
Вороново ауылында 1941 йылдың 17 ғинуарында тыуған. КПСС ағзаһы.
1957—1996 йылдарҙа — Томск өлкәһе Кожевниковский районы КПСС-тың XXI съезы исемендәге совхозда һауынсы булып эшләй.
Тунис
Тарихы
Рим империяһы бүлгеләнгәс бында Вандалдар һәм аландар короллеге барлыҡҡа килә (Б.э. тиклем 429—533 йй).
Варфоломеева Нина Михайловна
Биографияһы
РСФСР-ҙың 7-се һәм 8-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. КПСС-тың XXIV съезы делегаты була.
Томск ҡалаһында йәшәй.
Тунис
Тарихы
670 йылда ғәрәптәр (Хаҡ хәлифәт) византия ҡәлғәһе урынында Төньяҡ Африка ерҙәрендә тәүге ҡалаһына нигеҙ һала (Каруан), ул транссахара сауҙаһы үҙәгенә әүерелә.
1534 йылда Сәлим I идара иткән Осман империяһы экспансияһы осоронда төрөк флотының баш командующийы Хәйр-әд-Дин Барбаросса Тунисҡа баҫып инә, әммә бер йылдан Тунис герман-рим императоры Карл V Габсбург тартып ала.
1568 йылда Ғосман империяһы (Сәлим II) корсары Кылыч Али-паша Алжирҙан ҡоро ер юлы менән ҙур булмаған ғәскәр ебәрә, Хафсидтарҙан Тунисты тартып ала. 1573 йылда Австриялы Һуан испандар ярҙамы менән Тунисты яулай, әммә 1574 йылда османдар яңынан Тунисҡа бәреп инә. Тунис Осман империяһына баш һала.
1957 йылда монархия юҡҡа сығарыла.
1960-сы йылдар башынан илдә ғәмәлдә бер партиялы режим урынлаша. Был партия Нео-Дустур, 1964 йылда Социал-демократик тигән исем ала.
1987 йылда илдә Йәсмин ихтилал була, илдең күп йылдар идара иткән Хәбиб Бургиба, (ул туҡтауһыҙ етәкселәрҙе алмаштырып тороуы менән билдәле), иҡтисади көрсөк һәм дини баҫым барған шарттарҙа төп министрҙар һәм көс ведомстволары менән һүҙ беркетеп премьер-министр Зин әл-Әбидин Бен Али уны властан бәреп төшөрә. Икенсе йылына Бургиба осорондағы иң мәғәнәһеҙ ҡарарҙарын һәм йүнәлештәрен сикле генә реформалайҙар. Ил етәкселеге бер партия системаһынан формаль рәүештә генә күп партиялылыҡ иғлан итә, шул рәүешле ауыр эҙемтәләрҙән ҡотола ала һәм идара итеүҙе ҡулдан ысҡындырмай. Ил көнбайыш сәйәсәте үткәрә башлай, һәм ислам фундаментализмы менән көрәшә.
2011 йылдың 8 февралендә Тунистағы болғаныштар (2010—2011) осоронда президент Бен Али илдән ҡаса. Был ваҡиғаларға икенсе Йәсмин ихтилалы исеме бирәләр. Ғәҙәттән тыш хәл режимы илдә 2011 йылдың ғинуарынан 2014 йылдың мартына тиклем дауам итә.
Бөгөнгө хәле
2015 йылдың 18 мартында Туниста теракт эшләнә, Бардо ҡалаһының милли музейында 20-нән ашыу кеше үлтерелә. 2015 йылдың 26 июнендә Сусала «Riu Imperial Marhaba» ҡунаҡханаһы биләмәһендә теракт була. Ул Сусаның Эль-Кантави рекреацияһына инә. Ҡунаҡхана биләмәһенә ярҙағы ҡомлоҡ яғынан ҡораллы террорист килеп инә лә осраған бер кешене атып үлтерә. 38 еше һәләк була, 39 яралана.
Президент
Элекке президент Зин әл-Әбидин Бен Али вазифаһында Хабиб Бургиба хакимиәттән киткәс, 1987 йылдан була. Хәбиб Бургиба был вазифаны ил Франциянан 1956 йылда бойондороҡһоҙлоҡ алғаны бирле алмаштырылмай биләй. 1957 йылда илдә монархия юҡҡа сығарыла.
Алты аҙнанан уҡ «һарай ихтилалы» килеп сыға — Хәбиб Бургибаны, медицина тикшереүе үткәреп, юридик хоҡуҡҡа һәләтле түгел һәм президет вазифаһын башҡара алмай тип һығымта яһайҙар, һәм ошо рәүешле тыныс юл менән Йәсмин ихтилалы тип аталған түңкәрелеш тормошҡа ашырыла. Хакимиәттән киткән Хәбиб Бургиба 2000 йылға тиклем ғүмер итә һәм үҙенең тыуған ере — Монастир ҡалаһында хәҙер уның исемен йөрөткән кәшәнәгә ерләнә.
Йәнә ике йыл Зин әл-Әбидин Бен Али премьер кәнәфиендә президент вазифаһын үтәй, 1989 йылда президент итеп һайлана. Тунистың Конституцияһына үҙгәрештәр индерелә: 2002 йылда терроризмға ҡаршы көрәш һылтауы менән референдум үткәрелә, шуның һөҙөмтәһендә президент һайлау мөҙҙәте (рәттән ике тапҡыр) һәм президент булып һайланыу хоҡуғы биргән йәш цензы (70 йәшкә тиклем) тураһындағы статьялар алып ташлана.
2011 йылдың 14 ғинуарында Туниста болғаныштар башлана һәм 74 йәшлек Зин әл-Әбидин Бен Али бежал из страны в Сәғүд Ғәрәбстанына сығып ҡаса, Президент теҙгенен парламент спикерына тоттора. Шуға тиклем ул илдә ғәҙәттән тыш хәл иғлан итеп өлгөрә һәм хөкүмәтте тарата, парламентҡа ваҡытынан алда һайлау үткәрергә бойороҡ бирә. Туниста тәүлек буйы самолеттар осмай, икенсе көнөнә сит илдән килгән туристар тулыһынса ашығыс рәүештә илдән ҡайтарып ебәрелә.
1959 йылда тәүге президент ваҡытында күп партиялылыҡ системаһы индерелә, донъяуи судтар ҙә, гражданлыҡ нормалары ла күп ҡатынлылыҡты тыя, ҡатын-ҡыҙға һайлауҙарҙа ҡатнашыу хоҡуғы бирелә. Былар әле лә юридик көсөндә ҡала. Ике ҡатын алыу раҫланған осраҡта яза ҡаралған. Конституция буйынса президент 5 йылға һайлана. Премьер-министр һәм министрҙар кабинеты президент тарафынан һайлана. 2011 йылда әммә президент һәм премьер-министр Учредителдәр йыйылыш тарафынан һайлана. Төбәк башлыҡтары һәм урындағы үҙидара етәкселәре хөкүмәт тарафынан билдәләнә. Муниципаль һәм округ кимәлендәге етәкселәр һайлау үткәреп тәғәйенләнә.
Партиялар
Демократик конституцион берекмә партияһы (ДКБ) (1988 йылға тиклем — Социалистик Дустур Партия, унан да элгәре — Яңы Дустур) Тунис үҙаллы дәүләт булараҡ бойондороҡһоҙлоҡ алғаны бирле 25 йыл дауамында берҙән-бер легаль партия булып тора. 2011 йылдағы протестар арҡаһында партия тыйыла. Ваҡытлы Учредителдәр йыйылышында барлыҡҡа килгән иң эре партиялар — урта йүнәлешле Ислами тергеҙеү партияһы, донъяуи Республика өсөн Конгресы, Азатлыҡ, ғәҙеллек һәм үҫеш өсөн халыҡ петицияһы (Әл-Әридә).
Парламент
Халыҡ вәкилдәре Ассамбеляһы — бер палаталы парламент, унда 217 урын. Депутаттар 5 йылға һайлана. Парламент Бардо һарайында эшләй (күрше бинала Бардо музейы). Ул илдең баш ҡалаһы Тунистан йыраҡ түгел Бардо ҡалаһында урынлашҡан.
2011 йылдың 23 октябрендә ваҡытлы Учредителдәр йыйылышына һайлау үткәрелә. 217 урындың 89-ын урта йүнәлешле Тунис Ислами тергеҙеү партияһы яулай, Республика өсөн Конгресы — 29, Азатлыҡ, ғәҙеллек һәм үҫеш өсөн халыҡ петицияһы (Әл-Әридә)) — 26.
2014 йылдың 26 октябрендә президет Бен Али бәреп төшөрөлгәндән алып беренсе тапҡыр парламент һайлауы үткәрелә, Тунистың яңы Конституцияһы ҡабул ителә. . Ил граждандары 217 депутат һайлай. Иң күп урынды (83) төп донъяуи партия «Нидаа Тунис» яулай, ә иң ҙур ислами партия «Ән-Нәхдә» — 68 урын алыуға өлгәшә.
Географик урыны
Тунистың иң түбән ере — Әл-Гәрсә (диңгеҙ кимәленән 17 м түбәнерәк), ә иң бейеге — Шамби тауы (1544 м). Майҙаны буйынса ул Мәғрибтә иң бәләкәй ил.
Тунистың климаты — төньяҡта урта диңгеҙ субтропигы, яр буйында, көньяҡта һәм эске райондарҙа — тропик сүллектәре. Ғинуарҙа уртаса температура +10 °C — төньяҡта һәм +21 °C — көньяҡта, июлдә +26 °C нтөньяҡта һәм +33 °C — көньяҡта. Яуым-төшөм- көньяҡта 100 мм, таулы райондарҙа 1500 мм-ға тиклем, ҡайһы бер сүлле райондарҙа йылдар буйы ла яумай. Яр буйында эҫелек диңгеҙҙән килгән бриз арҡаһында бер аҙ һүрелгәндәй тойола, ғәмәлдә был улай түгел. Сүлле райондарҙа төндә хатта яҙын һәм көҙөн ҡырауҙар төшкөләй, шул уҡ ваҡытта көндөҙ температура +25…+27 °C етә. Был илгә иң яҡшыһы сентябрь-ноябрь һәм март-июнь айҙарында килеү.
Иҡтисады
Аграр-индустриаль ил, иҡтисад нигеҙен ауыл хужалығы тәшкил итә. Милли табыш килтереүҙә туризм икенсе урында тора, өсөнсөлә — еңел сәнәғәт, башлыса текстиль етештереү.Зәйтүн һәм уның майын экспортлау буйынса Тунис донъяла дүртенсе урынды биләй. Илдә 50 млн-дан ашыу зәйтүн ағасы иҫәпләнә. Тунис донъяның зәйтүн етештереү күләменең 10%-ын тәьмин итә. Әммә башҡа төр ауыл хужалығы тауарҙарын Тунис әҙ етештерә һәм ситтән һатып алырға мәжбүр. Фосфорит ятҡылыҡтарының иң эреләрендә дәүләт компаниялары эш алып бара. Нефть сығарыу 5 млн тонна тәшкил итә, был илдең эске ихтыяжын ҡәнәғәтләндерә һәм 40 % самаһы экспорт табышы бирә.
Һорауламалар халыҡтың яртыһы тиерлек үҙҙәрен урта синыфҡа индереүен күрһәтә. Дәүләт тарафынан билдәләнгән минималь эш хаҡы айына 270 динар (130 долл. самаһы).
Нефть һәм газ тармаҡтары
Тунистың нефть сығарыусы тармағы күрше Алжирҙыҡына ҡарағанда ҡайтышыраҡ үҫешкән. 2006 йылда раҫланған мәғлүмәттәр буйынса Туниста нефть ятҡылыҡтары — яҡынса 308 млн баррель. BP Statistical Energy Survey раҫлауынса, Тунис 2007 йылда уртаса 97600 баррель сей нефть сығарған, был донъя күләмендә 0,11 % тәшкил итә һәм 2006 йылға ҡарағанда 40,1 %-ҡа үҫкән.
Оҙайлы ваҡыт нефть Тунистың экспорт табышының төп сығанағы булып тора (1999 йылда илдә 250 мең тонна самаһы сей нефть сығарылған). 1980-се йылдар ахырында был роль текстиль һәм аҙыҡ-түлек етештереүгә күсә. .
Туниста «Бритиш Газ» — иң ҙур сит ил инвесторы. Miskar төбәгендә газ сығарыу буйынса акцияларҙың 100 % — уныҡы. Был күләм илдәге тәүлек ихтыяждың 80%-ын тәшкил итә. .
Транспорт
Илдә һигеҙ халыҡ-ара аэропорт, барлығы — 29 (на 2013 год). Илдең иң эре аэропорттары: Энфида, Тунис-Карфаген халыҡ-ара аэропорт, Хәбиб Бургиба исемен йөрөткән Монастир ҡалаһы аэропорты һ.б.
SNCFT компанияһы идара иткән Тунис тимер юлдары селтәренең оҙонлоғо (Société Nationale des Chemins de Fer Tunisiens), 1900 км-ҙан оҙонораҡ, шуларҙан киң колеялыһы (1435 мм) — 473 км 1674 км — 1000 мм киңлек колеялы.
Халыҡ-ара йөк ташыу диңгеҙ транспорты менән башҡарыла. Илдең төп порттары: Хальҡ-әл-Үәд, Сфакс, Бизерта, Сехира, Сус.
Халҡы
Халҡының 98 проценты — мосолман, нбер аҙ католиктар бар. Шулай уҡ Тунистың Джерба утрауында йәһүдтәр йәмәғәте йәшәй.
Халыҡ һаны — 10,6 млн кеше (2010 й.). Һуңғы йылдарҙа Туниста тыуым һаны ҡырҡа кәмей. 2010 йылда дөйөм тыуым коэффициенты буйынса бер ҡатынға 1,71 бала тура килә. Был ғәрәп илдәре араһында иң түбән күрһәткес.
Иҫерткес эсемлектәр
Ғәҙәттә мосолмандар иҫерткес ҡулланмай, мәгәр Туниста был мәсьәләгә бармаҡ аша ҡараусандар. Илдә шәкәрһеҙ (сухие) һәм әҙ шәкәрле шараптар (столовые) етештерелә. Громбалия ҡалаһында үҙәк майҙанда йөҙөм тәлгәше рәүешендәге һәйкәл ҡуйылған. Был ҡалала һәр сентябрь шарап фестивале үткәрелә. Туниста берҙән-бер милли һыра бренды — «Celtia» етештерелә. ных напитков Тунисатың милли эсемлектәре иҫәбенә «Tibarin» хөрмә ликеры, цитрус ликеры «Cedratine» һәм инжир араҡыһы «Boukha» инә. Шәкәрһеҙ ҡыҙыл «Magon» шарабына ихтыяж юғары. .
Арбиш
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боронғо олимпия уйындары
«Олимпия уйындары» беҙҙең эраға тиклемге 772 йылдан һәм беҙҙең эраның 394 йылына тиклем Пелопоннестың Олимпияһында элиндарҙың иң юғары Панэллин уйындарының милли байрамы булып торған.
Олимпия уйындарының төп элементы булып спорт уйындары торған. Тик улар был уйынға дини мәғәнә биргән. Атлеттар беренсе көндә ант иткән һәм хоҙайҙарға ҡорбан килтергән.
Баһалаусылар (судьялар) шулай уҡ дөрөҫ баһалауға ант биргән. Артабанғы өс көндә ярыштар уҙғарылған. Иң төп ярыш — бишалыш булған.
Бишалыш ярышы һәр саҡ йүгереүҙәрҙән башланған. Артабан алыҫлыҡҡа һикереү. Был ярыш бик ауыр булған, сөнки ярышыусылар ҡулдарында герҙәр ҡыҫып тотҡан.
Өсөнсө ярыш — һөңгө ырҡытыу, дүртенсеһе — әйләнмә(дискы) ырғытыу торған. Бишенсеһе — көрәш.
Көрәштә еңеүсе булыр өсөн ҡаршы көрәшеүсене өс тапҡыр ергә йығырға тейеш булған.
Тәгәрмәстәр менән ярыш иң ҡыҙыҡ тамаша булған. Ике урында бағаналар ултыртылған. Һәр ҡатнашыусы ошо бағаналарҙы урап сығырға тейеш булған. Әммә ара-тирә йығылыусылар ҙа булған.
Уйындар тарихы
Боронғо риүәйәттәргә ҡарағанда Олимпия уйындары Идей Гераклының Идаһы хөрмәтенә Кронос ваҡытында уҡ барлыҡҡа килгән. Миф буйынса Рея яңы тыуған Зевсты Дактилгә бирә. Идей Дактилдәренең бишәүһе Крит Идейынан Олимпияға күскән була. Һәм унда Кронс хөрмәтенә храм төҙөлә.
Геракл оло ағалары булараҡ, йүгереү буйынса бар туғандарын еңеп, ҡырағай зәйтүн тажын ала. Шуның хөрмәтенә биш йыл үткәс, Олимпияға килеүсе туғандар араһында ярыштар үткәрергә тейеш була.
Байрамдың килеп сығыуына, шулай уҡ, башҡа легендалар ҙа барлыҡҡа килгән. Олимпия уйындарына бәйле беренсе тарихи факт булып, Элида батшаһы Ифит менән Спартаның закондар сығарыусыһы Ликургоның был уйынды тергеҙеүе тураһындағы мәғлүмәт тора. Уларҙың исемдәре боронғо дискыларҙа һынландырылған. Ул дискылар Гера храмында беҙҙең эраға тиклемге 2-се быуаттарҙан һаҡланған.
Шул дәүерҙән алып ике ярыш уйындар араһы дүрт йылдан торған. Грецияла иҫәп беҙҙең эраға тиклемге 776 йылдан иҫәпләнгән.
Төрлө илдәрҙең ғалимдәре араһында бөгөнгәсә атлеттар ниндәй ярыш төрҙәре буйынса ярышыуҙары тураһында бәхәстәр бара. Иң киң таралған версия булып йүгереү торған. Әммә артабан тәгәрмәстәрҙә әйләнеү төрө лә ҡушылған.
Ярыштарҙа тик тулы хоҡуҡлы эллиндар ғына ҡатнаша алған. Гректар һәм варварҙар тик тамашасылар булараҡ ҡына килгәндәр.
Һуңғараҡ римлеләр, хужа булараҡ, дини уйындар буйынса үҙгәрештәр индерә алған. Жрецтарҙан башҡа, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа уйынды тамаша ҡылыу хоҡуғына эйә булмағандар. Шулай ҙа, ҡатын ҡыҙҙағар ситтән тороп ҡатнашыу мөмкмнлеге бирелгән. Улар ярышҡа тәгәрмәстәр ебәрә алған.
Бынан тыш маҡсаттарына ынтылыусан ҡатын ҡыҙҙар өсөн гректар махсус уйындар ойошторған. Еңгән ҡатнашыусыға бүләк итеп зәйтүн гөлләмәһе һәм ризыҡтар бирелгән. Шулай уҡ, бүләкте итләтә лә бирергә мөмкин булған.
Олимпиялағы спорт ҡоролмалары
Олимпия стандионы яйлап ҡына, уйындарҙың популярлығы үҫеүенә ҡарап төҙөлгән. Был Боронғо Грецияның минбәрҙәре булған беренсе стадионы. Беҙҙең эраға тиклемге V быуатта модернизация үткәрелгәндән һуң, ул 40 мең тамашасыны һыйҙыра алған. Спорт стадионының үлсәмдәре 212 × 32 метр иәшкил иткән. Ә йүгереү һуҡмағында бер юлы егерме кеше йүгерә алған.
Олимпия ипподромы, шулай уҡ, иҫ китерлек ҙурлыҡта булған. Оҙонлоғо 700 һәм киңлеге 300 метр булған.
Спортсмендар тренировкаһы өсөн Гимнасиялар файҙаланылған. Ул ҡоролма асыҡ ерҙә, әммә ҙурлығы буйынса төп стадион һымаҡ булған. Яндарында көрәшселәр шөғөлләнһен өсөн палестралар булған. Улар эсендә көрәш, ҡул һуғышы, һәм башҡа спорт төрҙәре күнекмәләре өсөн махсус майҙандары булған шаҡмаҡ ҡоролмалар торған.
Беҙҙең эрәғә тиклемге IV быуатта архитектор Леонид олимпия уйындары өсөн «Леонидойон» ауылын төҙөгән. Ул бина 44 калонна менән уратып алынған үҙәк йорттан торған. Дүрт тарафҡа ла асылмалы ишектәре булған. Тышҡы яҡтан 138 июник колонна теҙмәһенән торған колоннада булған. Олимпия уйындары дини яҡтан мөһим урын тотҡан, шуға күрә Олимпияла ғибәҙәтханалар һәм изге йорттар булған.
Уйындарҙы тыйғандан һуң ҡоролмалар ташландыҡ хәлгә килгән. VI быуаттағы ике көслө ер тетрәү һөҙөмтәһендә биналар емерелгән. Ә ипподром һыу баҫыу һөҙөмтәһендә тулыһынса юҡҡа сыҡҡан.
Линевая
Линевая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 709 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бельчик
Бельчик — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чепец йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.