cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сенная майҙаны (Санкт-Петербург)
Хронологияһы
1920- се йылдарҙа майҙанды уратып  алған иҫке өйҙәр, притондар, кабактар һүтеләләр. 1930- сы йылдарҙа реконструкция үткәрелә — Сенная баҙары корпусын һүтеп, территорияны асфальтлайҙар һәм йәшелләндерәләр. Ленинград блокадаһында майҙандың күп биналары емереләләр һәм зыян  күрәләр..
1950 йылда майҙандың  фасадтары төньяҡтан берҙәм совет биҙәү стиле ала.
1961 йылда майҙанда собор Спасна-Сеннаой шартлатыла.
1963 йылда майҙанда  метро станцияһы  « Площадь Мира   ның ер өҫтө вестибюле төҙөлә.
1991 йылда «Садовая» метро станцияһын төҙөү менән бәйле майҙан аҫтында  ер аҫты  йөрөү юлы үткәүел ойошторола. Шул уҡ йылда уның тарихи исеме кире ҡайтарыла, ә 1992 июлендә метро станцияһы «Площадь Мира »ны  «Сенная площадь». исеменә үҙгәртәләр. Майҙанда яңынан йәнле сауҙа баҙары,бик күп һатыу итеү нөктәләре эшләй башлай.
1999 йылда Сенная майҙаны метроһының вестибюль козырегы емерелеп,. ете кеше һәләк булған.
2003 йылда майҙанда реконструкция үткәрелә, унда сауҙа павильондарыы, ә һүтепгән Успенская сиркәүе иҫтәлегенә   часовня  төҙөлә.. Шул уҡ ваҡытта майҙанға Башня Мира ҡуйыла (архитектор  Жан-Вильмотт Мишель проекты буйынса һәм скульптор Клара Хальтер) Был башня —  Францияның Санкт-Петербургтың 300 йыллыҡ юбилейына үҙенсәлекле бүләге. Башня стела булып тора.ике яҡлап ярым үтә күренмәле панелдәр менән нығытылып, «Мир.Тыныслыҡ»  һүҙе  50 телдә яҙылған.Шуны ла билдәләп китергә  кәрәк, Вильмот һәм Хальтер  шуға оҡшаш булған  (Mur pour la Paix) Париждағы  Марс  яланындағы Стены Мира авторҙары..
2010 йылда аномаль эҫе йәй ваҡытында башня Мира  ярыҡтар бирә һәм һүтелә. Губернатор Валентина Матвиенко белдереүенсә, барлығы 7 йыл эсендә һәйкәл авария хәленә килде,һәм ул ҡабат майҙанға  ҡайтмаясаҡ,  сөнки «ҡала властары майҙанды реконструкциялауға проект әҙерләү өҫтөндә,  һөҙөмтәлә уның тәүге ҡиәфәтен кире ҡайтарырға планлаштырыла; күп  һанлы сауҙа павильондары һүтеләсәк ».
2011 йылдан ҡалала шартлатылған соборҙарҙы тергеҙеү планлары төҙөлгән, ләкин  әле әүҙем төҙөлөш эштәре башланмаған.
2016 йылдың сентябрендә Сенная майҙанында сауҙа павильондарын тулыһынса һүтеү  башланды.
Омрась-Юган (йылға)
Омрась-Юган  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Һул Хетта йылғаһының уң ярына тамағынан 277 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чиликанка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Айыуханов Закир Насир улы
Айыуханов Закир Насир улы (23 май 1889 йыл — 22 июнь 1961 йыл) — тел белгесе, педагог-методист. 1937—1959 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы. 1959–1961 йылдарҙа СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ғилми хеҙмәткәре. Башҡорт алфавитын төҙөүселәрҙең береһе, дәреслек һәм уҡытыу‑методик әсбаптар, шул иҫәптән «Әлифба»ның авторы.
Ғилми-методик эшмәкәрлеге
З. Н. Айыуханов башҡорт алфавитын эшләүҙә, башҡорт мәктәптәре өсөн дәреслектәр әҙерләүҙә ҡатнаша, ҡайһы бер шәжәрәләрҙе транскрипциялай һәм рус теленә тәржемә итә. Айыухановтың төп хеҙмәте — «Әлифба» — 25 тапҡыр ҡабаттан нәшер ителә. 17 дәреслек, уҡытыу-методик әсбап авторы һәм төҙөүсеһе.
Тәкә (Мәсетле районы)
Тәкә (Такино) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Ростов ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 331 кеше. Почта индексы — 452561, ОКАТО коды — 80242845003.
Урамдар
Урам исеме :
Байкал дәүләт университетының Чита институты
Тулы рәсми атамаһы — «Байкал дәүләт университеты» федераль дәүләт бюджет юғары белем биреү учреждениеһының Чита институты (филиалы).
Дөйөм мәғлүмәттәр
Әлеге ваҡытта юғары уҡыу йортон ойоштороусы — Рәсәй Федерацияһы. Уның функцияларын һәм вәкәләттәрен тормошҡа ашырыу Рәсәй Федерацияһының Фән һәм юғары белем биреү министрлығына йөкмәтелгән.
Уҡыу йорто иҡтисад, менеджмент, дәүләт һәм муниципаль идара итеү, юриспруденция, информатика йүнәлештәре буйынса белгестәр әҙерләүҙе тормошҡа ашыра. .
Уҡытыусылар составы үҙ эштәрендә хәҙерге заман педагогия технологияларын киң ҡуллана: уҡыу дискуссиялары, кейс-ысулдар, эшлекле уйын, лекция-диалогтар, тикшеренеү технологиялары, интерактив ысулдар, түңәрәк өҫтәлдәр үткәреү, индивидуаль ижади заданиены үтәү, алдынғы эксперттарҙы йәлеп итеп оҫталыҡ дәрестәре, проблемаларға арналған лекциялар, дистанциялы уҡытыу һәм башҡалар.
Институт халыҡ-ара хеҙмәттәшлеккә иғтибар бүлә. Институттың юғары уҡыу йорттары-уҙаҡташтар :
Юғары уҡыу йорто мәҙәниәт һәм сәнғәт, шулай уҡ спорт әҙерлеге йүнәлештәре буйынса әүҙем эш алып бара. Бында «Кураж» вокал-эстрада төркөмө, әҙәбиәт (театр) клубы, «Слобода» стилләштерелгән йыр ансамбле, «Фиеста» хореография төркөмө, «Анохин, 56» КВН командаһы эшләй.
Тарихы
1958 йылда Читала Бөтә Союз ситтән тороп иҡтисад институты уҡыу-консультация пункты булараҡ үҙ эшен башлай.
1961 йылда был белем биреү үҙәген Иркутск финанс-иҡтисади институты составына тапшырырға ҡарар ителә.
1973 йылда белем биреү учреждениеһы Лермонтов урамы, 4-се йорт адресы буйынса урынлашҡан бинаны ҡулланыуға ала, әммә 1976 йылда яңы урынға: Бутин урамы, 21-се йортҡа күсенә.
1984 йыл — Анохин урамындағы 56-сы йортҡа күсенә, әлеге ваҡытта институт шула бинала эшләй.
1985 йылда институт — Иркутск Халыҡ хужалығы институты филиалы статусын ала.
Байкад дәүләт университетының Чита институты биналары һәм ҡоролмалары
Юғары уҡыу йорто Чита ҡалаһы биләмәһендә бер нисә адрес буйынса урынлаша:
== Университеттың структураһы ==
Исҡужин
Исҡужин — фамилия.
1989 йылғы революциялар
1989 йылғы антикоммунистик революциялар (көнбайыш илдәрендә «Милләттәр көҙө» термины ҡулланыла, Ҡытай тарихнамәһендә — «Көнсығыш Европа илдәрендә ҡырҡа үҙгәрештәр» ) — совет үҙгәртеп ҡороуы тыуҙырған сәйәси һәм ижтимағи процесс, 1989 йылдың көҙөндә Үҙәк һәм Көнсығыш Европала социалистик йүнәлешле илдәрҙә бара, был уларҙың барыһында ла властың алмашыныуына килтерә.
Бер нисә йыл дауамында совет яҡлы режимдар ҙа (Польша, ГДР, Чехословакия, Болгария) һәм күп векторлы сәйәсәт алып барыусылар (Венгрия һәм Румыния, һуңғыһында властың алмашыныуы көс ҡулланыу ярҙамында була), шулай уҡ Албанияның советтарға ҡаршы режимы ла ҡолатыла. Көнсығыш Европала булған үҙгәрештәр коммунистик режимдарҙың ҡолатылыуын, Югославияның һәм Советтар Союзының тарлыуын, Варшава килешеүе Ойошмаһының һәм Үҙ-ара Иҡтисади Ярҙам Советының (СЭВ) таралыуын һиҙелерлек тиҙләтә.
Көнсығыштан көнбайышҡа
Михаил Горбачёвтың реформаларын Эрих Хонеккер (ГДР), Тодор Живков (Болгария Халыҡ Республикаһы), Густав Гусак (Чехословакия Социалистик Республикаһы) кеүек коммунистик лидерҙар скептик ҡаршы алды. Михаил Горбачевтың 1989 йылдың 15 майында Ҡытай Халыҡ Республикаһына сәфәре Тяньаньмэнь майҙанында ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Шул уҡ ваҡытта Һалҡын һуғыш осоронда Көнсығыш Европа илдәре реформа яһарға өс тапҡыр ынтыла яһай — Венгрия (1956 йыл, Совет ғәскәрҙәре баҫтыра), Чехословакия (1968 йыл, Совет Армияһы һәм Варшава пакты илдәре армияларының баҫып инеүе арҡаһында туҡтатыла), Польша Халыҡ Республикаһы (1980 йыл, «Теләктәшлек» профсоюзы сығыштары Войцех Ярузельскийҙың хәрби хәл индереүе менән тамамлана).
Совет хәрби факторы был ваҡиғаларҙан һуң да коммунистик хөкүмәттәрҙең тотороҡлолоғонда ярайһы уҡ ҙур роль уйнаны, әммә СССР-ҙағы үҙгәртеп ҡороу процестары үҫә барыу менән, яйлап "Брежнев доктринаһы"тан ситләшә башлай. Ә 1989 йылдың 23—25 октябрендә рәсми рәүештә сателлиттарына ҡаршы көс ҡулланыуҙан баш тартыуы хаҡында белдерә. Был совет тышҡы сәйәсәтендә боролош була.
СССР-ҙың яңы сәйәсәте рәсми булмаған шарттарҙа Көнбайыш илдәрендә уның «My Way» йыры буйынса «Синатра доктринаһы» тип атала .Демократия өсөн уңайлы иҡтисади һәм социаль шарттарҙың булыуына ҡарамаҫтан, «ҡар йомарлағы» эффекты күҙәтелә, шулай ҙа ваҡиғалар барышы тиҙләтелә.1989 йылдың авгусында Польшала коммунистик булмаған көстәр власҡа килгәндән һуң, демократия үҫеше социалистик лагерь илдәрен бер-бер артлы биләй башлай: сентябрҙә Венгрия, октябрҙә ГДР, ноябрҙә Чехословакия һәм Болгария, декабрҙә Румыния. Инглиз политологы Тимоти Гартон-Эша тарафынан формалаштырылған шартлы ваҡиғалар оҙонлоғо формулаһы киң билдәле : Польшала ул ун йыл, Венгрияла — ун ай, Көнсығыш Германияла — ун аҙна, Чехословакияла — ун көн, Румынияла — ун сәғәт ваҡыт ала.
Польша
1981 йылда Войцех Ярузельский хәрби хәл иғлан иткәс, «Теләктәшлек» профсоюзы үҙенең эшмәкәрлеген йәшерен рәүештә дауам итә. Католик сиркәүе ҙур ярҙам күрһәтә. Польша йәмәғәт фекере өсөн этник поляк, социалистик дәүләт гражданы Карол Вуйтыланың (Иоанн Павел II, 1978 йылдың 16 октябре) Рим папаһы итеп һайланыуы мөһим роль уйнай.
1988 йылда «Теләктәшлек» дөйөм халыҡ забастовкаһын башлап ебәреүгә өлгәшә һәм Вуйцех Ярузельскийҙы һөйләшеүҙәр өҫтәленә ултырырға мәжбүр итә. 1989 йылдың 9 мартында ике яҡ та парламент реформаһы тураһында килешә: Польша парламенты ике палаталы була. Сейм түбәнге палатаға әйләнә, юғары палата (Сенат) һайлауҙар ваҡытында ойошторола.
1989 йылдың апрелендә «Теләктәшлек» ҡабаттан легаль хәлгә күсә һәм 1989 йылдың 4 һәм 18 июнендә парламент һайлауҙарында ҡатнаша. «Теләктәшлек» кандидаттары Сеймда урындарҙың 35 процентын биләй (65%-ты Түңәрәк өҫтәл килешеүенә, Польша берләшкән эшселәр партияһы һәм башҡа союздаш партиялар хөкүмәт менән оппозиция араһындағы килешеүгә ярашлы биләй), Сенатта 100 урындың 99 процентын биләй. Һайлау һөҙөмтәләре коммунистик режимдың легитимлығын һорау аҫтына ала. Һуңғы коммунистик премьер-министр Чеслав Кищак хөкүмәт төҙөй алмай һәм, тәғәйенләнгәндән һуң бер айҙан да аҙыраҡ ваҡыт үткәс, отставкаға китә.
Һөҙөмтәлә 1989 йылдың сентябрендә беренсе коммунистик булмаған хөкүмәт формалаша, ул йыл аҙағына радикаль иҡтисади реформаларға тотона. Ярузельский 1990 йылдың декабренә тиклем президент булып ҡала, уны Лех Валенса алмаштыра. Польшала сәйәси ҡоролоштоң үҙгәреүе 1991 йылдың октябрендә тулыһынса тамамлана, был ваҡытта тулыһынса ирекле һайлауҙарҙа яңы парламент һайлана.
Венгрия
1988 йылда хакимлыҡ иткән Венгрия социалистик эшселәр партияһының (ВСРП) Генераль секретары Янош Кадар вазифаһынан бушатыла. Шул уҡ йылда парламент «демократик закондар пакеты» ҡабул итә: профсоюздарҙың плюрализмы, йыйылыштар, партиялар һәм матбуғат азатлығы, яңы һайлау законы, конституцияны тамырынан кире ҡарау һ. б.
1989 йылдың октябрендә ВСРП үҙенең һуңғы съезына йыйыла һәм үҙен социал-демократия позицияла торған Венгр социалистик партияһы итеп үҙгәртелә. 16—20 октябрҙәге тарихи сессияла парламент күп партиялы парламент һайлауҙарын һәм туранан-тура президент һайлауҙарын хупланы. Илдең исеме Венгрия Халыҡ Республикаһынан Венгрия Республикаһы тип үҙгәртелә. 1989 йылғы Венгрия революцияһы Чехословакияла, ГДР-ҙа һәм Румыниялағы ваҡиғаларҙан тамырынан айырыла, уларҙа үткәндәр менән араны өҙөү көтөлмәгән һәм драматик була. Венгрияла яңы сәйәси системаға күсеү 1989 йылдың йәйендә илдә барған тыныс һөйләшеү процесы һөҙөмтәһе булып тора, күсеү механикаһы хакимлыҡ итеүсе партия эсендә булған принципиаль үҙгәрештәр менән билдәләнә. ВСРП реформаторҙары менән демократик оппозиция араһындағы конфликт идеологик характерҙа булмай, Венгрия йәмғиәтен һәм иҡтисадын сағыштырмаса ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҫешкән либераль демократиялар өлгөһө буйынса үҙгәртергә һәм шул уҡ ваҡытта халыҡ-ара финанс ойошмаларының тәҡдимдәрен тормошҡа ашырырға кәрәк тигән килешеү төҙөлә. Үҙгәртеп ҡороу процесына кем етәкселек итер, тигән һорау тыуа. Шулай итеп, премьер-министр Миклош Немет етәкселегендә төп вазифаларҙы биләгән прагматик технократтар коммунистик ҡанундарҙан баш тарта һәм асыҡтан-асыҡ демократлаштырыу юлынан китә.
ГДР
1989 йылдың майында Советтар Союзындағы үҙгәртеп ҡороуҙар йоғонтоһо аҫтында ГДР-ҙың Варшава килешеүе буйынса партнеры Венгрия үҙенең көнбайыш күршеһе Австрия менән сиктәге нығытмаларын юҡ иткәс, ГДР етәкселеге уның өлгөһөнә эйәрергә йыйынмай. Әммә тиҙҙән ул тиҙ арала барған ваҡиғаларға контролде юғалта. ГДР-ҙың меңәрләгән гражданы Көнбайыш Германияға барып етеү өмөтө менән башҡа Көнсығыш Европа илдәренә ағыла. 1989 йылдың авгусынан уҡ ФРГ-ның Берлиндағы, Будапешт>тағы һәм Прагалағы дипломатик вәкиллектәре, Көнбайыш Германия дәүләтенә инергә теләгән ГДР халҡы ағымы арҡаһында, килеүселәрҙе ҡабул итеүҙе туҡтатырға мәжбүр була. Йөҙҙәрсә көнсығыш немец кешеһе Венгрия аша Көнбайышҡа ҡаса.
1989 йылдың 4 сентябрендә Лейпцигта Изге Николай лютеран сиркәүе пасторҙарының Кристиан Фюрер һәм Кристоф Воннебергер (нем. Christoph Wonneberger) вәғәзенән һуң 1200 кеше, уларҙың күпселеге сиркәү бинаһына һыймай, «Беҙ — халыҡ!» лозунгыһы аҫтында гражданлыҡ азатлығы һәм ГДР сиктәрен асыу талаптары менән йөрөш үткәрә. (Нем.: «Wir sind das Volk!»). Бер аҙнанан үткән демонстрация властарҙың реакцияһын тыуҙыра, 50-нән ашыу кеше ҡулға алына. Бер айҙан Лейпцигтың үҙәк майҙанына 70 000 кеше килә. 16 октябрҙә демонстрацияла 120 000 кеше йыйыла, ә бер аҙнанан, ҡайһы бер баһалар буйынса, яҡынса 320 000 кеше (былҡала халҡының күпселеге) тәшкил итә. Ҡалаға килтерелгән ғәскәрҙәр ҡан ҡойош булмаһын өсөн казармаларҙа ҡалдырыла. Бер үк ваҡытта ГДР-ҙың башҡа ҡалаларында ла демонстрациялар үтә, урамға 300-ҙән алып бер нисә тиҫтә меңгә тиклем кеше сыға. Протест хәрәкәтендә сиркәү берләштереүсе төп роль уйнай, илдә барған процестар менән ҡәнәғәт булмаған граждандар протестанттарҙың да, католик сиркәүҙәрҙең дә ҙур хуплауын тоя; 1990 йылда ГДР-ҙың сит ил эштәре министры Маркус Меккель фекеренсә, «был берҙән-бер ирекле аралашыу һәм уйланыу урыны була».
Был демонстрациялар ГДР-ҙа барған сәйәси процестарға ҙур йоғонто яһай, тәүҙә демократик берләшмәләр, ә һуңынан «Яңы форум», «Социал-демократик партия», «Союз 90» кеүек ойошмалар партия булараҡ формалаша.
1989 йылдың 11 сентябр ендә венгр хөкүмәте сиктәрҙе асыу тураһында иғлан иткәс, Берлин диуары үҙенең мәғәнәһен юғалта: өс көн дауамында ГДР-ҙы Венгрия территорияһы аша 15 мең граждан ташлап китә.
4 ноябрҙә Берлинда һүҙ азатлығы н һәм йыйылыштар азатлығын хөрмәт итеүҙе талап иткән күмәк митинг үтә, ул властар менән килешелә. 1989 йылдың 9 ноябрендә 19 сәғәт 34 минутта, телевидение аша трансляцияланған матбуғат конференцияһында сығыш яһап, ГДР хөкүмәте вәкиле Гюнтер Шабовски илдән сығыу һәм инеүҙең яңы ҡағиҙәләрен иғлан итә. Ҡабул ителгән ҡарарҙарға ярашлы, ГДР граждандары киләһе көндән Көнбайыш Берлинға һәм ГФР-ға барыу өсөн виза алыу мөмкинлеге эйә була. Йөҙҙәрсә мең көнсығыш немецы, билдәләнгән датаны көтмәйенсә, 9 ноябрҙең кисендә сик буйына ашыға. Бойороҡ алмаған сик һаҡсылары тәүҙә халыҡты үткәрмәҫкә тырыша, һыу пушкалары ҡуллана, әммә һуңынан, күмәк баҫымға бирешеп, сикте асырға мәжбүр булалар. Көнсығыштан Көнбайыш Берлиндың меңдәрсә кешеһе ҡунаҡтар менән осрашыуға сыға. Был ваҡиға халыҡ байрамын хәтерләтә. Бәхет һәм туғанлыҡ тойғоһо бөтә дәүләт кәртәләрен юя. Көнбайыш берлинлылар, үҙ сиратында, сикте үтеп, ҡаланың көнсығыш өлөшөнә сыға башлай. Артабанғы өс көн дауамында Көнбайышҡа 3 миллиондан ашыу кеше килә. 1989 йылдың 22 декабрендә Көнсығыш һәм Көнбайыш Берлин араһында сик булған Бранденбург ҡапҡаһы асыла. Берлин диуары күптән түгел генә үткәндәрҙең символы булараҡ әле лә тора. Ул ватылған, күп һанлы граффити, һүрәттәр һәм яҙыуҙар менән биҙәлгән, берлинлылар һәм ҡалаға килеүселәр ҡасандыр ҡеүәтле ҡоролманан ватып алынған киҫәктәрҙе иҫтәлек итеп алып китергә тырыша.
Күмәк ризаһыҙлыҡтар һөҙөмтәһендә СЕПГ етәкселеге отставкаға китә (24 октябрь — Эрих Хонеккер, 7 ноябрь — Вилли Штоф, 13 ноябрь — Хорст Зиндерман). Әммә 6 аҙнанан һуң Хонекерҙы Германияның берҙәм социалистик партияһы Үҙәк Комитетының Генераль секретары һәм ГДР Дәүләт Советы рәйесе вазифаларында алмаштырған Эгон Кренц шулай уҡ отставкаға китә.
Власҡа реформаторҙар килә. 1989 йылдың декабрь башында СЕПГ-ның яңы рәйесе итеп Григор Гизи, ГДР Дәүләт советы рәйесе — Манфред Герлах, Министрҙар Советы рәйеслегенә Ганс Модроу тәғәйенләнә.
1990 йылдың 18 мартында һайлауҙарҙа ХДС еңеп сыға, ГДР-ҙың премьер-министры Лотар де Мезьер, Сабина Бергман-Поль ГДР-ҙың Халыҡ палатаһы президенты һәм президент вазифаһын башҡарыусы була. ГДР-ҙың яңы хөкүмәте ГФР менән Германияның берләшеүе мәсьәләләре буйынса интенсив һөйләшеүҙәр башлай.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы (3 август 1918 йыл — 7 ноябрь 2017 йыл) — режиссёр. 1951 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1973).
1989 йылғы революциялар
Чехословакия
Берлин стенаһы ҡолағас, Тимер шаршауҙың асыла. Чехтар — уның шаһиты. Көнсығыш Германиялағы ваҡиғаларға яуап итеп һәм СССР яғынан бер ниндәй ҙә реакция булмағас, дөйөм митингылар башлана. 1989 йылдың 17 ноябрендә студенттар менән полиция араһында бәрелештәр ҡуба. 27 ноябрҙә илдә ике сәғәтлек дөйөм забастовка үтә, 20 ноябрҙә демонстранттар һаны 200 меңдән ярты миллионға тиклем арта. 28 ноябрҙә Чехословакия Коммунистар партияһы үҙенең власҡа монополияһынан баш тартыу тураһында иғлан итә. thumb|Митинг на [[[[Прагаланың Вацлав майҙанында митинг]] 10 декабрҙә коммунистик лидер Густав Гусак коммунистик булмаған хөкүмәтте ҡабул итә һәм отставкаға китә. Чехословакия менән Көнбайыш Германия сигендәге нығытмаларҙы һүтеү башлана.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Биографияһы
Кәшфелғилем (Кәшфи) Фәйруша улы Ғәҙелшин 1918 йылдың 3 авгусында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районы) Әкәнәй ауылында тыуған.
1989 йылғы революциялар
Чехословакия
28 декабрҙә парламент спикеры итеп Александр Дубчек, ә 29 декабрҙә президент итеп Вацлав Гавел һайлана.
Албания
Албания совет яҡлы блокҡа инмәй һәм башҡа илдәргә ҡарата аныҡ, айырым позиция һаҡлай. Әммә Көнсығыш Европалағы инҡилаптар албандарҙың ризаһыҙлығын тыуҙыра. Албанияла сәйәси үҙгәртеүҙәр һәм власты үҙгәртеү 1991 йылда үтә.
Ғәлләм
Ғәлләм — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарға ғәрәптәрҙән ингән ингән ир-ат исеме.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Биографияһы
1938 йылда Башҡорт театр-художество училищеһына (Х. Бохарский курсы) уҡырға инә. А. Н. Островский исемендәге Ленинград театр институтын (1958; Л. С. Вивьен курсы) тамамлаған.
Ижади эшмәкәрлеге
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улының режиссёр эштәре сәхнә әҫәрҙәренең киҫкен хәрәкәтле һәм аныҡ булыуы менән айы айырылып тора.
Ғәлләм
Этимологияһы
Ғәлләм — «бик күп белемле», «ғалим» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Ижади эшмәкәрлеге
Ҡыйғы башҡорт халыҡ театрында һәм Башҡорт драма театрында ватан һәм сит ил авторҙарының әҫәрҙәре буйынса бер нисә спектакль сәхнәләштерә: Ҡурсаҡ театрында Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәренән репертуар булдыра:
Яҡынса 20, шул иҫәптән А.Гайдарҙың «Хәрби сер, Кибальчиш малай һәм уның ныҡлы һүҙе тураһында әкиәт» («Сказка о военной тайне, о Мальчише-Кибальчише и его твёрдом слове») әҫәре буйынса В. Лебедев һәм А. Кирилловскийҙың «Кибальчиш малай» («Мальчиш-Кибальчиш»),
Ғәлләм
Билдәле шәхестәр
Ғәлләм Саттар улы Саттаров 27 июль 1894 йыл — 16 ноябрь 1986 йыл) — театр актёры, режиссёр, педагог. СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. 1929—1963 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1943). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Ижади эшмәкәрлеге
И. П. Токмакованың «Батыр йөрәкле Мануҡ» («Манук — отважное сердце»), Ә. С. Фәтҡуллиндың «Бөркөт балаһы осорға өйрәнә» («Орлёнок учитея летать») постановкалары балалар психологияһын яҡшы белеү, хис-тойғолар йоғонтоһоноң тәрәнлеге менән айырыла.
Ғәлләм
Фамилияларҙа
Ғәлләмова Алиса Михайловна (Алиса Михайловна Галлямова, Алисә Михаил кызы Галләмева; 18 ғинуар 1972 йыл — СССР, Рәсәй һәм Украина шахматсыһыһы, Ҡазан ҡалаһынан, ҡатын-ҡыҙҙар араһынан халыҡ-ара гроссмейстер, халыҡ-ара спорт мастеры, күп тапҡыр Рәсәй чемпионы. 2010 йылда Рәсәй командаһы составында Шахмат Олимпиадаһы еңеүсеһе.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Ижади эшмәкәрлеге
Уҡыусылары араһында Ф. А. Бәкеров, Н. М. Бәкерова, Р. Ф. Әминев, Ғ. Әмирханова һәм башҡалар.
Ғәлләм
Фамилияларҙа
Ғәлләмов Салауат Абдрахман улы (24 декабрь 1959 йыл — 5 сентябрь 2018 йыл) — ғалим, башҡорттарҙың һинд-иран сығышы тураһындағы гипотезаның, башҡорт теленең боронғо һәм хәҙерге Европа телдәренә йоғонтоһо һәм башҡорт эпостарының боронғо һинд философияһына йоғонтоһо тураһында гипотезалар авторы.
Ғәҙелшин Кәшфелғилем Фәйруша улы
Ижади эшмәкәрлеге
1950 йылдарҙың аҙағында актёр булып эшләй, 1960 йылдарҙа Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия драма театры режиссёры була. Ике республикала: Башҡортостан һәм Татарстан телевидениеһын ойоштороуҙа ҡатнаша. Кәшфи Фәйруша улы 12 йыл ғүмерен Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрына бирә.
Ғәлләм
Фамилияларҙа
Ғәлләмов Абдрахман Әбдрәхим улы (15 октябрь 1926 йыл — 19 февраль 1989 йыл) — башҡорт теле ғалимы, методист. Юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1967), доцент, Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы (1967).
Ғәлләмов Флүр Фәнәүи улы (1 декабрь 1968 йыл) — иҡтисадсы, Башҡортостан Республикаһының 4-се һәм 5-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһының Кредит һәм финанс ойошмалары ассоциацияһы Советы рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Инвестиция климатын яҡшыртыу буйынса йәмәғәт советы рәйесе урынбаҫары. Башҡортостан Республикаһының Фәнде үҫтереү һәм ярҙам итеү фонды Советы, Хәйриә эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса республика советы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (2011).
Ғәлләмов Әбүзәр Карам улы (20 июнь 1939 йыл — 6 март 2006 йыл) — ғалим-инженер-механик, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1974—2006 йылдарҙа Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университетының кафедра мөдире. Техник фәндәр докторы (1974), профессор (1976). РСФСР-ҙың (1982) һәм Башҡорт АССР-ының (1978) атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2004). Почёт ордены кавалеры (1998).
Ғәлләмов Хәмзә Искәндәр улы (2 апрель 1931 йыл — 16 июнь 2015 йыл) — Рәсәй Үҙәк Диниә назараты ҡарамағындағы Башҡортостан Республикаһы мосолмандарының төбәк диниә назараты рәйесе, мөфтөй, Өфө ҡалаһындағы «Хәмзә-Хажи» мәсете етәксеһе, «Имам хәҙрәт Хәмзә хажи» хәйриә фонды етәксеһе.
Ғәлләмова Әлфиә Марс ҡыҙы (26 август 1977 йыл) башҡорт йырсыһы. Халыҡ-ара һәм республика кимәлендәге конкурстар лауреаты.
Ҡалған үләне
Ҡалған үләне (Лапча́тка прямостоя́чая, Калга́н, Дубровка, Узик, Potentílla erécta) — ғаиләһенән күп йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 30-60 см. Май-сентябрь айҙарында һары сәскә ата. Июль-сентябрҙә орлоғо өлгөрә.
Таралыуы
Ҡалған үләнен уриан ситтәрендә, һаҙлыҡ тирәһендә, йырғанаҡтар буйында осраьырға мөмкин. Үҫемлек бөтә Европала, Азияла, Казказда таралған. Рәсәйҙә Калининград өлкәһенән Алтай крайына тиклем үҫә. Башҡортостанда көньяҡ Урал һәм Өфө тигеҙлегендә йышраҡ осрай.
Рауил ауыл Советы (Әбйәлил районы)
Рауил ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Әлшәй районы муниципаль районындағы муниципаль берәмек. «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статустары һәм административ үҙәктәре тураһындағы Законға» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Батша ҡыңғырау
Элгәре
Беҙгә билдәле «Батша ҡыңғырау»ҙың бер нисә элгәре булған. Беренсеһен, Годунов ҡыңғырауын, 1599 йылда ҡойғандар. Ул Кремлдең Иван майҙанында торған. Ҡыңғырау үҙенең матурлығы һәм ҙурлығы менән урындағы халыҡты һәм башҡа илдәрҙән килгән сәйәхәтселәрҙе хайран ҡалдырған. Уның ауырлығы — 33,6 тонна. Ҡыңғырау 50 йыл хеҙмәт итә, әммә Мәскәүҙәге көслө янғын ваҡытында ярыла
1651 йылда 130 тонналыҡ ҡыңғырау ҡойоу тураһында һүҙ алып барыла. Батша Алексей Михайлович был эште Ганс Фалькка ҡушырға теләй, әммә Фальк яңы ҡыңғырау өсөн ватыҡ ҡыңғырауҙың баҡырын файҙаланыуҙан баш тарта һәм яңы ҡыңғырауҙы эшләр өсөн биш йыл ваҡыт һорай. Мәскәү оҫталары — Данила Матвеев, уның улы Емельян Матвеев, ярҙамсылары Кирилл Самойлов, Василий Борисов һәм Семен Симонов — ҡыңғырауҙы иҫке баҡырҙан бер йыл эсендә ҡойорға әҙер булыуҙарын әйтә. 1654 йылда ҡыңғырауҙы иҫке ҡыңғырау металын файҙаланып ҡоялар, һәм ул шул уҡ йылдың декабрь айында манаранан был ҡыңғырауҙы ҡағалар, уның саң тауышы 7,5 километрға тиклем таралған. Тиҙҙән ул теле менән ныҡ һуғыуҙан ярыла, һәм 1655 йылда Александр Григорьев уны ҡайтанан ҡойоу менән шөғөлләнә. Оҫта ҡыңғырауҙы ун ай буйына, февралдән декабргә тиклем, ҡоя. Еҙ ҡыңғырау 1661 йылда әҙер була, ләкин ул ергә ҡолап төшә, шулай ҙа бөтөн ҡала. 1674 йылда уны ҡабат элеп ҡуялар. Икенсе ҡыңғырау ҙа беренсеһенең яҙмышын ҡабатлай — 1701 йылда, 50 йыл хеҙмәт иткәндән һуң, янғын ваҡытында ватыла.
Ҡыңғырау ҡойоу
1730 йылда императрица Анна Иоанновна үҙенең батшалыҡ итеүе тураһында иҫтәлек ҡалдырырға була, ул Григорьев эшләгән ватыҡ ҡыңғырауҙы яңыртып ҡойорға ҡуша.
1730 йылдың 26 июлендәге указда ошо турала яҙылған була.
Был юлы яңы ҡыңғырауҙың ауырлығы 200 тонна тәшкил итергә тейеш була. Оҫтаны башта сит илдәрҙә эҙләйҙәр. Француз Жермен, механик, «алтын эштәре оҫтаһы һәм Фәндәр академияһы ағзаһы», йомарт тәҡдим ала, әммә был бурысты шаяртыу тип ҡабул итә һәм баш тарта. Эшкә аталы-уллы Иван Федорович Моторин һәм Михаил Иванович тотона.
Иван Моторин тураһында аҙ билдәле. Тыуған датаһы ла асыҡ түгел. 1686 йылда ул атаһы Федор Дмитриевич Моториндан Сретенкалағы ҡойоу заводын мираҫҡа ала, ағаһы Дмитрий менән икәүләшеп ҡыңғырау ҡойоу эшен дауам итә. Иван Моторин 12 ҡыңғырау эшләгән тигән мәғлүмәт һаҡланған, шул иҫәптән Кремлдәге Великий Пост (1704 йылғы) һәм Набат (1714 йылғы) ҡыңғырауҙары уныҡы.
Ҡыңғырауҙы Артиллерия контораһы һыҙмалары буйынса ҡойоу планлаштырыла. Башта Моторин ҡыңғырауҙың бәләкәй моделен эшләй һәм уны һыҙмалары, сметаһы менән бергә Петербургҡа ризалыҡ алыу өсөн ебәрә. Проектты тикшереү һәм уны тормошҡа ашырыуға әҙерлек ике йыл дауам итә. 1732 йылдың ноябрендә Сенат Моториндан эш барышы тураһында белешә. Моторин быға, «болванкаларҙы эшләргә ике ай ярым ваҡыт кәрәк буласаҡ, 29 июнгә улар әҙер буласаҡ, 15 сентябрҙә кожух (ҡаплама) эшләй башлайбыҙ, ә ҡойоу формалары 13 декабргә әҙер буласаҡ», тип яуап бирә. 1733 йылдың ғинуарында ҡыңғырауҙы эшләй башлайҙар. Батша ҡыңғырауҙың күләме ҙур булғанлыҡтан, ҡыңғырауҙы баштан уҡ Кремлдә эшләргә булалар. Иван майҙанында ун метр тәрәнлектәге соҡор ҡаҙыла, ә кожух (ҡаплама) ирегән металдың баҫымына сыҙаһын өсөн, ҡыңғырау формаһы (ҡалыбы) менән ҡойоу стенаһындағы араны балсыҡ менән төйөп күмәләр. Соҡор янында дүрт металл иретеү мейесен һалалар һәм кожухты (ҡапламаны) күтәреү өсөн ҡулайлама ҡуялар, һәр бер мейес 50 тоннаға тиклем металл һыйҙырған, мейестән ул кирбес улаҡтар аша форманың (ҡалыптың) ҡойоу һауытына бушатылған. Элекке ҡыңғырауҙың металы етерлек булмағанлыҡтан, Моторин 5 тонна ҡурғаш һәм 16 тонна баҡыр өҫтәп һорай.
1734 йылдың 26 ноябрендә рөхсәт алынған, Успенский соборы тантаналы дини хеҙмәт үткәргән һәм фатихаһын биргән, шунан һуң металды иретә башлағандар. Кремлдәге был эштә барлығы 83 эшсе эшләй, ә ҡыңғырауҙы төҙөүҙә дөйөм алғанда 200-гә яҡын кеше ҡатнаша.
Эш башында уҡ ҡыйынлыҡтар килеп сыға. Мейестәрҙә 94 тонна баҡыр була, һуңыраҡ уға тағы ла 21 тонна өҫтәйҙәр. 28 ноябрҙә 33 тонна аҡ ҡурғаш менән баҡырҙы мейескә тултыралар. Ә мейес 43 сәғәт эшләгәндән һуң, уның горизонталь төбө күтәрелә, һәм баҡыр ер аҫтына ағып инеп китә. Эшләп торған мейесте ремонтлау барышында янғын сыға һәм артабанғы эштәр туҡтатыла. Оҫталар зыян күрмәй ҡалған ике мейескә 106,5 тонна аҡ ҡурғаш һәм баҡыр тултыра. Бының өсөн Пушкалар ихатаһынан 27 тонна тартҡан 600 ҡыңғырау, 68 тонна пушкалар баҡыры һәм 11 тонна аҡ ҡурғаш килтерелә. 29 ноябрҙә мейестәрҙең хәлдәре ҡатмарлаша. Баҡыр ергә ағып төшмәһен өсөн, ирегән металды запастағы мейестәргә күсерәләр һәм мейестәрҙе ремонтлай башлайҙар. Ошо саҡта кожухты (ҡапламаны) күтәреү ҡулайламаһының машинаһы янып китә. Утты тиҙ генә һүндерә алмайҙар, шунлыҡтан ҡыңғырау ҡалыбы зыянлана. Уның торошон тикшереү һәм ватыҡтарын йүнәтеү өсөн, машинаны һүтергә тура килә. Бының икенсе көнөнә Иван Моторин яҙма аңлатма биргән.
Эш башланғандан һуң бер йыл үткәс, 1735 йылдың 19 авгусында Иван Моторин вафат була, уның эше тулыһынса улы Михаилға күсә. Михаил янында — атаһының крепостнойы Гаврила Лукьянов «Смирный улы» һәм Огородный биҫтәһенең посадсыһы Андрей Федоров «Моляров улы» — ҡала. Эштең тиҙләтелеүен отчет раҫлай:  6 — 12 октябрҙә эш менән 57 кеше мәшғүл булһа, киләһе аҙнала — 85, һуңынан — 114, 27 октябрҙән 2 ноябргә тиклем 166 кеше эшләй.
Янғынға ҡаршы тороу сараларын иҫәпкә алып, яңы ҡыңғырау ҡойоуҙа 400 кеше ҡатнаша. 1735 йылдың 23 ноябрендә мейес яңынан тоҡандырыла, 36 сәғәт буйына металды иреткәндән һуң, баҡырҙы ҡыңғырау ҡалыбына ҡоялар. Ҡойоу 46 минут бара, минут һайын 7 тонна металл ҡалыпҡа ҡойолоп инә. Ҡыңғырау ҡойоу ике көн тигәндә тамамлана. Ҡыңғырауҙың бейеклеге — 6,24 м, диаметры — 6,6 м, ауырлығы 200 тоннаға яҡын була. Металл һыуынғас, уға биҙәктәр яһала һәм яҙмалар төшөрөү эштәре башлана.
Батша ҡыңғырауҙы ҡойған өсөн 1736 йылда Михаил Моторинға 1000 һум түләйҙәр, һәм уға ҡыңғырау ҡойоу эштәре цехмейстеры тигән ранг бирелә.
Ҡыңғырауҙың зыянланыуҙары
1737 йылдың 9 июнендә (яңы стиль буйынса) Мәскәүҙә Троицк янғыны сыға, ул янғын 1812 йылғы янғындарға тиклем иң ҙур ҡазаларҙың береһе тип һанала. Дөйөм ҡабул ителгән фараздар буйынса, соҡор өҫтөндә торған ҡыңғырау бинаһының өҫтөндәге ағас ҡоролма янып китә һәм янған бүрәнәләр соҡорға төшә башлай. Ҡотҡарыу эштәре ваҡытында ҡыңғырау 62 мең һум торған түшәмә өҫтөнән ҡолап төшә һәм 10 урындан буйлай ярыла, ярылып төшкән иң ҙур киҫәге 11,5 тонна  була. Хәҙерге тикшеренеүҙәр буйынса, һығылмалы бронзанан эшләнгән ҡыңғырау янғын ваҡытында ярылмаған, ә уның ярылыуы технологияны боҙоуға бәйле. Был фараз файҙаһына ҡыңғырауҙың янғындан һуң рәшәткәлә тороуы һөйләй — ул ҡойғандан һуң ҡуйған урынға бер нисек тә туп-тура төшә алмаған булыр ине. Шунлыҡтан күп тикшеренеүселәр, ҡыңғырауҙы соҡорҙан бер тапҡыр ҙа сығарып ҡарамағандар, тик янғындан һуң ғына  күтәрергә тырышып ҡарарғандар, әммә булдыра алмағандар, тип фаразлай.
Ватыҡ ҡыңғырау йөҙ йыл тиерлек ерҙә ятҡан, сөнки күтәргеһеҙ тип иҫәпләнгән. 1792 һәм 1819 йылдарҙа ҡыңғырауҙы йәнә күтәреп ҡарайҙар, ләкин был юлы ла уңышҡа өлгәшә алмайҙар. 1821 йылда соҡорҙо таҙартып, уны уратып баҫҡыстар һәм тотонғос яндауырҙар ҡуйғандар. Ҡыңғырауҙы ҡарарға теләгәндәр өсөн экскурсиялар ойошторола. Бер нисә тапҡыр ҡыңғырауҙы күтәреү һәм уның ярсығын кире йәбештереү проекттары төҙөлә. Тик был проекттар ҡыйбатлы булып сыға, өҫтәүенә, 11,5 тонналы ярсыҡты йәбештереү ҡыңғырауҙың тауышын боҙоу хәүефе менән янай, шуға улар тормошҡа ашырылмай ҡала. Ҡыңғырау 1836 йылда соҡорҙан ниндәй сифатта күтәрелһә, шул көйөнсә һаҡланып ҡалған.
Күтәреү
1827-1831 йылдарҙа архитектор Иван Мироновский ҡыңғырауҙы соҡорҙан күтәреп, постаментҡа баҫтырыу проектын эшләй. Был проектты тормошҡа ашырыуҙы француз инженеры Огюст Монферранға тапшыралар. Ярты йыл әҙерлек бара. Тәүге күтәреү уңышһыҙ тамамлана: ҡыңғырауҙың ауырлығынан төрлө ваҡытта дүрт канат шартлап өҙөлә һәм бер блок һына. Эшселәргә ҡынғырау аҫтына бүрәнәләр тығырға һәм уны кире элек торған урынына баҫтырырға тура килә. Икенсе тапҡыр күтәреү өсөн егерме ҡат металдан эшләнгән канаттар ишелә. 1836 йылдың 23 июнендә ҡыңғырауҙы икенсе тапҡыр күтәрә башлайҙар. Эш 42 минут 33 секунд дауам итә. Ҡыңғырауҙы соҡорҙан күтәргәс, уны катоклы шылдырғысҡа баҫтыралар, ә соҡорон бүрәнә түшәмә менән ҡаплап ҡуялар. Өс көн эсендә ҡыңғырауҙы Иван Великий ҡыңғырау манараһы янындағы постаментҡа шыуҙырып алып киләләр һәм шунда баҫтырып ҡуялар. Ҡыңғырау әлеге көндә лә шул урында тора. Ошо ваҡыттан алып ҡыңғырау төп рус ҡомартҡыларының береһенә әйләнә.
1979 йылдың көҙөндә Батша ҡыңғырау реставрациялана — уны һуңғы лак һәм буяу ҡатламдарынан таҙарталар, шулай итеп, рельефлы биҙәктәрен өйрәнеү мөмкинлеге асыла.
Хәҙерге заман технологиялары ҙур ҡыңғырауҙар эшләргә мөмкинлек бирә. Әммә бындай ҙур ҡыңғырауҙы ҡаҡҡандағы тулҡындарҙың күбеһе инфратауыш спектрына ҡарай  һәм кешеләрҙе, хайуандарҙы борсоуға һәм паникаға һалырға һәләтле. Тикшереүҙәр күрһәтеүенсә, ҙур ҡыңғырауҙар өсөн оптималь ауырлыҡ — 32 тонна.
Химик составы
Мина корпустары лабораторияһы анализдарына ярашлы, Батша ҡыңғырау иретмәһендә 84,51 % баҡыр, 13,21 % ҡурғаш, 1,25 % көкөрт, тағы ла һуңыраҡ асыҡланыуынса 0,036 % алтын (72 килограмм), 0,26 % көмөш (525 килограмм) бар.
Аналогтарыы
Троица-Сергиева лавраһындағы иң ҙур ҡыңғырау шулай уҡ «Батша» тип атала, уның ауырлығы — 64 тонна. Ҡыңғырау 1748 йылда эшләнгән, ә 1930 йылда ул юҡ ителгән.
Молодёжная газета
Молодёжная газета (Ленинец, 1996 йылға тиклем) (Йәштәр гәзите) — Башҡортостан Республикаһының йәштәр өсөн урыҫ телендә сыҡҡан аҙналыҡ ижтимағи-сәйәси гәзите. Кесаҙна көндө 24 бит булып донъя күргән был баҫмала йәштәрҙең төрлө яҡлы: ижтимағи-сәйәси, иҡтисады, мәҙәни һәм спорт тормошо яҡтыртыла.
«Молодёжная газета» 1996 йылға тиклем «Ленинец» исеме менән нәшер ителде.
Светлая (Чирка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шлагентин
Шлагентин (Schlagenthin) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 815 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,72 км2. Диңгеҙ кимәленән 32 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39307 һәм автомобиль коды — JL.
Иҙелбаев
Иҙелбаев — фамилия.
Ейәнсура таңдары (гәзит)
«Ейәнсура таңдары» — ижтимағи-сәйәси гәзит. Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы. Башҡортостан Республикаһының «Зианчуринские зори» редакция-нәшриәт комплексы дәүләт унитар педприятиеһы. Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1991 йылдан алып «Зианчуринские зори» гәзите тәржемәһе булараҡ нәшер ителә, 2006 йылдың июненән — үҙ аллы гәзит.
Кюнтюштук-су
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мидйәндәр
Мидйәндар ( [Мидйән], Μαδιάμ, Мадианитяне) — ярым күсмә халыҡ, Библияла һәм Ҡөрьәндә (Әл-Әғрәф сүрәһе, Һуд сүрәһе һ.б.) телгә алына. Ибраһим пәйғәмбәрҙең вариҫтары булып иҫәпләнгәндәр (өсөнсө ҡатыны Хеттуранан тыуған улдары Мидйән аша). Синай ярымутрауында һәм Ғәрәбстандың төньяҡ-көнбайышында йәшәгәндәр. Йәһүд Библияһына ҡараған Судьялар Китабында мидйәндар Исмәғил тоҡомдары менән тиңләштерелә.
Мидйәндәрҙе ҡырыу
Раббы Муса пәйғәмбәргә Ваал-Фегорға табынған өсөн мидйәндәрҙе эҙәрлекләргә ҡуша, йәһүдтәр тарафынан мидйән халҡының бөтә балиғ йәштәге ҡатын-ҡыҙҙары, ир-егеттәре һәм ир балалары юҡ ителә.
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote"> и сказал им Моисей: для чего вы оставили в живых всех женщин? <…> Убейте всех детей мужского пола и всех женщин, познавших мужа на мужском ложе, убейте; а всех детей женского пола, которые не познали мужеского ложа, оставьте в живых для себя <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Чис. 31:15-18 675 мең ваҡ мал, 72 мең эре мал, 61 мең ишәк һәм 32 мең ҡыҙ. Был табыштың бер өлөшө, шул иҫәптән 32 мидйән ҡыҙҙары Раббы өсөн ҡалдырылған. Шулай уҡ Раббыға алтын һәм аҡса рәүешендә ҡорбандар килтерелә.
Библияның ҡайһы бер трактовкалары буйынса, мидйән ҡыҙҙары яңынан тәрбиәләү һәм артабанғы ассимиляция өсөн тере ҡалдырылған, башҡа табыш йәһүд общинаһының бөтә ағзалары араһында бүленә.
Сәнғәттә
Мидйәндәрҙең ҡырылыуы Кремлдең Алтын палатаһындағы һүрәттәрҙең береһендә һынландырылған. Ихтимал, был сюжет рәссам тарафынан Иван Грозныйҙың татар ханлыҡтарын яулап алыуы менән ассоциациялаштырылғандыр.
Пады-Яха
Пады-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Киртыгорт-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 40,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Маралиха (йылға)
Маралиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3550/318    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 108 км.
Пады-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маралиха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Маралиха (река)
Ушатиха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ноғманов
Ноғманов — фамилия.
Башҡорт милли хəрəкəте
Башҡорт милли хəрəкəте — 1917—1921 йылдарҙа башҡорттарҙың Башҡортостан автономияһы өсөн көрәше.
Шарттары
1917 йылдың февралендә Рәсәй империяһында революция була һәм сәйәси үҙгәртеп ҡороуҙар башлана. Был ваҡиғалар ил халыҡтарының, шул иҫәптән башҡорттарҙың, демократик хәрәкәттәре барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була. Башҡа милли хәрәкәттәрҙән айырмалы рәүештә, башҡорт милли хəрəкəте башҡорттарҙың XVII—XIX быуаттарҙағы колониялаштырыуға ҡаршы көрәшкә (Башҡорт ихтилалдары, Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) һ. б.) нигеҙләнеп, бойондороҡһоҙлоҡ сәйәсәтен тормошҡа ашырыуҙы маҡсат итеп ҡуя. Милли хәрәкәт идеологияһының төп талабы булып XVII—XX быуаттар араһында алып барылған Рәсәй хөкүмәтенең колониялаштырыу сәйәсәте арҡаһында башҡорттарҙың ергә ҡарата юғалған хоҡуҡтарын тергеҙеү, аҫаба ерҙәрен ҡайтарып биреү торған.
Башҡорт милли хəрəкəтенең әйҙәүсе һәм йүнәлеш биреүсе көсө булараҡ башҡорт интеллигенцияһы һәм мосолман руханиҙар алда тора. Улар Башҡортостан милли‑территориаль автономияһын төҙөү өсөн сығыш яһаған.
Тарихы
Башҡорт милли хəрəкəте үҫеше дүрт осорға бүленә:
Демократик осор
1917 йылдың 10 майында Мәскәү ҡалаһында I Бөтә Рәсәй мосолмандары съезының башҡорт делегаттары тарафынан Башҡорт өлкә бюроһы ойошторола. Бюроның төп маҡсаты башҡорттарҙың милли хəрəкəте менән етәкселек итеү була. Бюро май уртаһынан алып ул Ырымбур ҡалаһында урынлаша. 1917 йылдың 26 июнендә ойошманың исеме Башҡорт халҡы союзы бюроһы тип үҙгәртелә. Ойошма улус советтарын — төбәк шураларын төҙөү һәм 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайына делегаттар һайлау үткәреү менән шөғөлләнә. Уның баҫма органы «Башҡорт иттифаҡи бюроһының мөхбире» гәзите була. Бюро ағзалары булып Ю. С. Бикбов, Ю. Ю. Бикбов, Ә. Ә. Вәлидов, С. С. Иҙелбаев, А. С. Дәүләтшин, Ғ. М. Ҡыуатов, Х. Игликов, А. Н. Йәғәфәров, У. М. Ҡыуатов, С. Ғ. Мерәҫов һәм Ғ. И. Мутин була.
1917 йылдың 20—27 июлендә Ырымбур ҡалаһында I Бөтә башҡорт ҡоролтайы уҙғарыла. Съезда башҡорттар күпселекте тәшкил иткән улустарҙан икешәр делегат һайлана. Ҡоролтайҙа барлығы 70 делегат ҡатнаша. Съезд Башҡорт мәркәз шураһын (Башҡорт өлкә советын) ойоштора һәм уның башҡарма комитетын һайлай. Улустарҙа мәркәз шураһының бүлектәре төҙөлә һәм уның баҫма органы — «Башҡорт» гәзите ойошторола. Башҡорт мәркәз шураһы составына ағза булараҡ Ш. Ә. Манатов (рәйес), Ә. Ә. Вәлидов, Ғ. И. Мутин, У. М. Ҡыуатов, С. Ғ. Мерәҫов, И. И. Мутин һәм уларҙың ярҙамсылары булараҡ Й. Ғ. Әмиров, Н. Т. Таһиров, Я. Ш. Сәлихов һайлана. Ҡоролтай барышында артабанғы резолюциялар ҡабул ителә: Башҡортостан милли-территориаль автономияһы, Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа ҡатнашыу, Беренсе донъя һуғышын аннексия һәм контрибуцияларһыҙ туҡтатыу, милли ҡораллы көстәрен ойоштороу, ерҙе социализациялау, 1917 йылға тиклем башҡорттарҙан тартып алынған ерҙәрҙе ҡайтарып биреү, Ырымбурҙағы Каруанһарайҙы национализациялау, Бөтә Рәсәй мосолман шураһында башҡорттарҙың вәкиллеге, улус шуралары эшмәкәрлеге, башҡорт халҡын иҫәпкә алыуҙы үткәреү, милли валюта һәм милек фондын булдырыу, дөйөм түләүһеҙ урта белем биреү, ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың тиң хоҡуҡлығы хаҡында. Яңы съезды Өфөлә үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Ҡоролтай барышында артабанғы резолюциялар ҡабул ителә: милли берҙәмлек, башҡорттарҙы сәйәси, социаль һәм мәҙәни йәһәттән тергеҙеү; Башҡорт милли хәрәкәтенең милли-территориаль автономияға өлгәшеүгә йүнәлешен һаҡлап ҡалдырыу тураһында, Ваҡытлы Рәсәй хөкүмәтен яҡлау ) һәм башҡалар тураһында . Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутатлыҡҡа Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналары башҡорттарынан кандидаттар исемлеген раҫлау. 1917 йылдың көҙөндә «Федералист-башҡорттар» исемлегенән Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп Ш. Ә. Манатов, Ә. Ә. Вәлидов, Ғ. Ф. Фәхретдинов һәм Ғ. М. Ҡыуатов һайлана.
1917 йылдың 25 октябрендә (яңыса — 7 ноябрендә) илдә йәнә революция күтәрелә һәм большевиктар власҡа килә. Башҡорт мәркәз шураһы был осорҙа 1-се һанлы фарман ҡабул итә. 1917 йылдың 15 ноябрендә (яңыса — 29 ноябрендә) Башҡорт мәркәз шураһы Өфө, Пермь, Һамар һәм Ырымбур губерналары территорияһында Башҡортостан милли-териториаль автономияһы тураһында иғлан итеүсе 2-се һанлы фарманды ҡабул итә. Фарманға ярашлы ғәскәрҙәр, банктар, тимер юлдары, почта, телеграф, һалымдар йыйыу Башҡортостан дәүләт органдары ҡарамағына бирелә. Губерналар һәм өйәҙҙәргә административ бүленеш кантондарға бүленеү менән алыштырыла. 1917 йылдың 8—20 декабрендә Ырымбурҙа III Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайы уҙғарыла. Съезда 223 делегат ҡатнаша, күҙәтеүселәр сифатында II Бөтә ҡырғыҙ (ҡаҙаҡ) съезы һәм Милләт мәжлесе вәкилдәре була. Ҡоролтай барышында артабанғы резолюциялар ҡабул ителә: Башҡортостан автономияһын раҫлау; йыл һайын 15 ноябрҙә автономия иғлан итеү көнөн байрам итеү; федератив Рәсәй республикаһы составына инеү; Башҡортостан, Ҡаҙағстан һәм Төркөстандың Рәсәй составында союз дәүләтенә берләшеү мөмкинлеге; Башҡорт мәркәз шураһының вәкәләттәре, Башҡорт ғәскәрен һәм милиция ойоштороу тураһында. Съезд ерҙе социализациялау, кантон идаралығы, мәҙәниәт, фән һәм мәғариф тураһында ҡарарҙар ҡабул итә, автономияның предпарламентына — Кесе Ҡоролтайға ағзалар һайлай һәм Башҡорт Хөкүмәте составын раҫлай.
18 декабрҙә съезд делегаттарының бер өлөшө «Тулҡын» йәштәр ойошмаһын төҙөй, уның рәйесе итеп Ш. М. Бабичев һайлана.
Башҡорт хөкүмәте һәм Кесе ҡоролтай дәүләт идаралығы учреждениеларын ойоштороу һәм Башҡорт ғәскәрен төҙөү эшен башлай, был эш барышында улар күп кенә ҡаршылыҡтарға — өйәҙ һәм губерналарҙа Рәсәй төбәк власть органдарының, Рәсәй мосолман халыҡтарының мәҙәни-милли автономияһы яҡлыларҙың ҡаршылығына — юлығалар.
1918 йылдың 2 мартында Орск өйәҙе Баймаҡта Ырымбур губерна хәрби‑революцион комитетының рәйесе С. М. Цвиллинг бойороғо буйынса башҡорт полкын ойоштороусы Башҡорт милли хәрәкәте эшмәкәрҙәре ҡулға алына. 7 мартта Кесе ҡоролтай ағзалары Ғ. С. Иҙелбаев, Ғ. С. Мағазов һәм уларҙың кәңәшсеһе булған 5 поляк офицеры атып үлтерелә, ә Х. Ғ. Ғәбитов, ''У. Йәһүҙин'', М. К. Әҙеһәмов һәм 2 поляк һаҡ аҫтында ҡалдырыла, илленән ашыу башҡорт һалдаты азат ителә, 9 мартта уларҙың унауһы үлтерелә. Орск өйәҙендәге был ваҡиғалар Башҡорт ғәскәрен төҙөүҙе тиҙләтеүгә булышлыҡ итә.
1918 йылдың апрель башында Ырымбурҙы Ә. Б. Ҡарамышев етәкселегендә башҡорт һәм казак отрядтары алған ваҡытта, Башҡорт хөкүмәте ағзаларын азат итәләр.
Антибольшевик осор
Большевиктар властҡа килеүе төбәктә яңы ҡаршылыҡтар тыуҙыра: Өфө, Стәрлетамаҡ, Златоуст, Бөрө (Борай ихтилалы), Силәбе (Ҡорбанғәлиевтар етәкселегендә), Бәләбәй һәм башҡа өйәҙҙәрҙә антибольшевик күтәрелештәре була.
1918 йылдың 15—17 майында Ҡостанай ҡалаһында башҡорт һәм ҡаҙаҡ (Алаш автономияһы) милли хәрәкәттәре вәкилдәренең кәңәшмәһе була, бында берлектәге контреволюцион көрәште ойоштороу тураһында фекер алышҡандар.