cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Былау
Блюдоның үҙенсәлектәре
Былау әҙерләүҙең мең ысулы бар. Әммә уның айырылып торған үҙенсәлеге булып, бигерәк тә ике ингредиенттың  - Урта Азия аш-һыуының  «зирвак», Әзербайжан аш-һыуының  гараһы һәм шулай уҡ  ярма өлөшөнөң ҡушылыуы тора. Үҙ сиратында «зирвак» теге йәки был компонент, мәҫәлән, ит, балыҡ менән ҡатнаша. Былауҙың күп өлөшө дөгөнән тора, ләкин уны бойҙай, дурра, борсаҡ, кукуруз, ноҡот борсағы менән һәм уларҙы ҡатыштырып та бешерергә була. Былау башҡа блюдоларҙан продукт составы менән генә түгел, ә уны әҙерләү технологияһы менән  дә айырылып тора. Беренсенән, былауға тәм биреүсе зирвак менән ярма өлөшөнөң күләме буйынса тура килеүе, икенсенән, уларҙың  бер өлөшө булһа ла  айырым әҙерләнеүе. Бынан тыш, бутҡанан айырмалы рәүештә, былауҙың ярма өлөшө бешерелмәй, ә быҡтырыла. Былау әҙерләүҙең ике төп варианты бар. Шуныһын да билдәләп китергә кәрәк, дөйөм әҙерләү принцибында төрлө варианттарҙа әҙерләнгән былау тәме һәм табынға биреү ҡағиҙәһе буйынса айырылып торорға ла мөмкин.
Урта Азия варианты
Урта Азия варианты буйынса, әҙерләнгән зирвак һәм былауҙың ярма өлөшө артабан бергә бешереү өсөн берләштерелә. Былауҙы бындай юл менән Узбәкстанда, Ҡазағстанда, Тажикстанда, Төркмәнстанда һәм Ҡырғызстандың көньяғында әҙерләйҙәр. Бындай былау төрлө төбәк варианттарына эйә, әммә блюдо приниципиаль рәүештә айырылмай. Айырмалыҡ ит, йәшелсә һәм бөртөклө культуралар өлөшөнөң  пропорцияһына һәм  борсаҡ, һарымһаҡ, барбарис, айва, күрәгә, йөҙөм кеүек өҫтәлмә компоненттарға ғына бәйле була. Былау бешереүҙә кишер ҡулланыу, дөгөнөң сорты, уны алдан әҙерләп ҡуйыу мөһим булып тора. Шулай уҡ, былау бешереү һауытын да дөрөҫ һайларға кәрәк. Ул ҡалын сөгөндән, аллюминдән йәки баҡырҙан эшләнгән ҡаҙан булырға тейеш. Майҙы алдан ҡыҙҙырыу ҙа төп шарт булып һанала.Ҡыҙҙырыу өсөн үҫемлек майҙарын - кунжут, мамыҡ һәм малдың эс-майын (һарыҡ, кәзәнекен)  алырға була. Урта Азия былауын табынға традицион рәүештә ҙур һауытта (табак эҫе көйөнсә ҡуялар; тавок), артынан сәй бирәләр, көлсәгә, сөсө күмәскә, помидор менән һуғандан эшләнгән салатҡа һәм һөҙмәгә ҡушып ашайҙар.
Иран варианты
Әзербайжан һәм Төркиәнән үҙләштерелгән иран вариантында гара менән ярма өлөш айырым әҙерләнә һәм һуңынан тәрилкәлә ҡушыла. Моғайын, был былау әҙерләүҙең бороғораҡ вариантылыр. Шулай уҡ, айырым әҙерләү юлы төркмәндәрҙең балыҡлы былауын һәм сәмәрҡәнд былауын бешергәндә файҙаланыла. Гараға килгәндә, ул итле, балыҡлы, йомортҡалы, емешле, йәшелсәле булырға ла мөмкин. Бөтә гара ла ҡағиҙә булараҡ, емештәр – слива, алыча, анарҙан әҙерләнә. Дөгө үҙенсәлекле рәүештә, төбөнә сөсө ҡамырҙан бешерелгән казмаг йәйелгән һауытта, аҡ йәки иретелгән май һалып бешерелә. Табынға бирер алдынан дөгө менән гара тәрилкәлә ҡушыла, ләкин болғанмай. Уларҙы табынға айырым һауыттарҙа ла ҡуйырға мөмкин. Бындай былауға ҡушып, базилик, эстрагон, йәшел һуған һәм казмаг бирәләр. Былауҙың артынан әскелтем шәрбәт эсәләр. Урта Азияныҡынан айырмалы рәүештә, бындай былауҙы табынға эҫе көйөнсә түгел, ә саҡ ҡына йылы килеш ҡуялар.
Һөҙөмтә
Ниндәй генә вариантта әҙерләнһә лә, әҙер былауға иҙелмәй, бөртөклө генә булып бешкән ярма өлөшө хас. Шуға күрә лә был блюдоны әҙерләгәндә дөгөнөң сортын дөрөҫ һайлау мөһим. Урта Азия технологияһы буйынса, былау әҙерләүҙә иң киң таралған дөгө сорты булып, ҡыҙыл өҙгөн дөгөһө тора. Уны икенсе төрлө «дев-зира» тип тә атайҙар. Әлеге ваҡытта Рәсәйҙә киң таралған былау бешереү ысулы булып, рис һәм зирвактың ҡушылыуы тора. Ул майҙа ҡыҙҙырылған һарыҡ ите, һары кишер, башлы һуған, ҡыҙыл борос, зира һәм барбарис үҫемлектәренән бешерелә. Бындай былау Урта Азия технологияһы буйынса әҙерләнә.
Шавля
Шавля – Үзбәк аш-һыуы, составы буйынса былауға оҡшаған. Тик ундағы компоненттар нисбәте менән айырылып тора. Уға күберәк һуған һәм былауҙан айырмалы рәүештә, мотлаҡ помидор ҡушыла. Быларҙың барыһы ла шавляның консистенцияһына, тәменә йоғонто яһай һәм уны былауҙан айырмалы итә. Ҡайһы бер саҡтарҙа, һөйләү телмәрендә шавля тип, дөрөҫ әҙерләнмәгән былауҙы әйтәләр.
Легенда һәм мәҡәлдәр
– әгәр үлергә тура килә икән, ул былауҙан булһын; - ярлылар былау ашай, байҙар бары тик былау ғына ашай (ҡайһы саҡта был мәҡәлде киреһенсә лә әйтәләр: байҙар былау ашай, ярлылар бары тик былау ғына ашай. Был мәҡәлде дөрөҫ түгел тип баралар, сөнки элек былау ярлы ғаиләләр өсөн ҡиммәтле байрам ашы булып һаналған. Икенсенән, Үзбәкстан крәҫтиәндәренең даими аҙығы йыш ҡына йәшелсә, ҡатыҡ һәм ҡуҙаҡлылар менән бирелгән. Шуға күрә көндәлек аҙыҡты ҡиммәтле аҙыҡ иҫәбенә индереү ҙә дөрөҫ түгел). - мосолман донъяһында күпме ҡала, шунса былау төрө бар;
Былауҙы һүҙлектә билдәләү
В.И.Даль һүҙлеге буйынса "«''Пилав, плав, плов (татар һәм төрөк блюдоһы)—таралып торған, иретелгән май ҡойолған, йөҙөмлө дөгө бутҡаһы; ҡайһы саҡта зәғферән менән буялған һарыҡ, тауыҡ ите ҡушыла"
Фасмерҙың этимологик һүҙлеге буйынса
"«Былау— төрөк һүҙенән „пилав“— ҡаты бешкән дөгө бутҡаһы»"
" Төрлө ярмаларҙан әҙерләнгән Кавказдағы тәғәм…"
«Фарҳанги забони тоҷикӣ»ҙың аңлатмалы һүҙлеге буйынса
«Палав — дөгөнән, иттән, майҙан, кишер менән һуғандан бешерелгән ризыҡ, төрлө әҙерләү ысулына эйә»
С.И.Ожегов һәм Н.Ю.Шведовтың аңлатмалы һүҙлеге буйынса
«Былау— дөгө, май, ит киҫәге һәм тәмләткестәр ҡушып бешерелгән көнсығыш ризығы.»
Глазго университеты
Глазго университеты — Бөйөк Британияла өҫтөнлөклөлөгө буйынса дүртенсе һәм Шотландияла  иң эре университет. Глазго ҡалаһында урынлашҡан. 1451 йылда папа буллаһы Николай V тарафынан нигеҙ һалына. Бөйөк Британия «Рассел» тикшеренеү университеттарының абруйлы алдынғылар төркөмөнә һәм    халыҡ-ара университеттар селтәренә инә  (һуңғыһына нигеҙ һалыусы- ағза).
QS World University Rankings исемлегендә 2013 йылда Бөйөк Британияла университет  9-сы урынды биләй һәм планетаның  юғары уҡыу йорттары араһында  51  иң яҡшы юғары уҡыу йорттары иҫәбенә инә. Университет менән ете Нобель премияһы лауреаты  бәйле, береһе Шотландияның премьер-министры һәм  беренсе министры.
Структуралы дүрт колледждан тора.
Студенттар тормошо
140 илдән студенттар уҡый.
Университетта 2 студент союзы һәм йөҙҙән ашыу ҡыҙыҡһыныуҙар буйынса клубтар эшләй. Кампус территорияһында  кинотеатр, театр, 4 музей, бассейн менән заманса спорт залы бар.
2014 йылда студенттар ректоры булып (етәкселеге алдында студент вәкиле)  Эдвард Сноуден һайлана (өс йылға). Элек был вазифаны  Винни Мандела һәм Вануну Мордехай биләгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ҡыҙыл шарап
Ҡыҙыл шарап — виноградтың ҡыҙыл сорттарынан махсус технология буйынса әҙерләнгән шарап. Төп шарт — виноградтың тышсаһындағы антоциандар әсетке иҙмәһенә күсергә тейеш. Ҡыҙыл шараптарҙа дуплаусы матдәләр (дубильные) күп, шуға ла уларҙа тәүге хуш еҫ оҙағыраҡ һаҡлана. Ер шарында 4500 ашыу ҡыҙыл шарап төрө бар.
Ҡыҙыл виноград төрҙәре
Ҡыҙыл виноградтарҙың күпселеге төрөнә ҡарай. Европа Берлеге тыйғанға ҡәҙәре Vitis vinifera и V. labrusca ҡыҙыл гибрид төрҙәре киң ҡулланыла килде. Шарап етештергән һәр төбәктә үҙенең айырым бер төрҙәре бар.
Эшләп сығарыу
Ҡыҙыл шарапты нигеҙҙә ҡара виноградтан алалар. Ә ҡыҙыл төҫ биреүсе пигменттар — антоциандар, ҡара виноградтың тышсаһында була.
Виноградты һығыу
Шарап етештереү предприятиеһына килтерелгәс, виноград таҙалау машинаһына эләгә. Һабаҡтарынан таҙартылған виноград тәүҙә онтала. Тышсаһы, эсе һәм һөйәктәре менән ҡушылған һут тондорорға ҡуйыла (мацерация). Тап ошо тондороу мәлендә виноградтың тышсаһы һутҡа ҡыҙыл төҫ, үҙенсәлекле тәм, хуш еҫ өҫтәй. Тондоролғандан һуң һутын ҡойоп алалар, ә ҡуйы өлөшөн һығыу ҡоролмаһы аша үткәрәләр.
Ферментлау һәм мацерация
Ферментация алдынан онталған виноградты бер-нисә көн буйы һалҡында тоталар. Ошо ваҡыт эсендә фенол матдәләре (таниндар) һәм тышсаһындағы ҡыҙыл буяу виноград һутына күсә (был процесс «мацерация» тип атала). Ферментлауҙы тәбиғи шарттарҙа ла (виноград тышсаһындағы әсетке бәшмәктәр ярҙамында) атҡарып була. Шулай уҡ махсус селекция менән эшләп сығарылған әсеткеләр менән дә мөмкин. Был юлы ферментация 4 көндән 10 көнгә тиклем дауам итә.
Һөҙөү һәм һығып алыу
Ебетеп ултыртып ҡуйғандан һуң шарапты һөҙәләр (һутты емештән айырыу өсөн). Һөҙөлгән массаны һығып алыу ҡоролмаһына ебәрәләр (ҡалған һутын алып бөтөү өсөн). Шулай һығып алынған һут нығыраҡ телде ҡурыштырып тора һәм ҡуйы ҡыҙыл була.
Алма һәм һөт ферментацияһы
Шарап әҙерләгәндә ҡайһы берҙә алма-һөт ферментацияһын ҡулланалар. Был юлы йәш шарапҡа махсус рәүештә индерелгән һөт бактериялары ярҙамында алма кислотаһы һөт кислотаһына әүерелә. Процесс тамамланғас шарапты һаҡлауға ҡуялар.
Ҡыҙыл шарап һәм сәләмәтлек
Боронғо замандарҙан шарапҡа дауалау сифаттары береккән. Дауа урынына ул Мессапотамияла, Ҡытайҙа һәм Боронғо Египетта беҙҙең дәүергә ҡәҙәре ике мең йыл элек үк ҡулланыла башлаған. Гиппократ шарапты антисептик, бәүел ҡыуыу, тынысландырыу һәм дарыуҙарҙы шыйыҡлау сараһы итеп ҡулланған һәм үҙенең ауырыуҙарына шарап эсергә тәҡдим иткән .
Шарап ҡулланыуҙың сәләмәтлеккә нисек тәъҫир итеүе әлегә тулыһынса өйрәнелмәгән. Эпидемиологик мәғлүмәттәр буйынса артығын эсмәй генә даими шарап ҡулланыу йөрәк-ҡан тамыры ауырыуҙарын кәметеүен, хатта миокард инфаркты булдырмау сәбәбе лә булып тороуын асыҡлағандар. Шараптың файҙаһы унда булған биологик матдәләргә ҡайтып ҡала. Мәҫәлән шарапта флавоноидтар, кверцетин һәм ресвератрол бар.
Файҙалы матдәләрҙең миҡдары виноградтың төрөнә, бигерәк тә, шарап эшләү технологияһына лә бәйле. Виноград һутында алма, лимон, шарап кислоталары, пектин, минераль һәм азот ҡушылмалары бар. Виноград тышсаһынан, минераль матдәләр һәм органик кислоталар ғына түгел, шарапҡа һәр төрлө полифенолдар, шул иҫәптән файҙалы таниндар ҙа ҡушыла. Ә виноград һөйәктәрендә дуплаусы матдәләр күп. Кеше сәләмәтлегенә таниндар ыңғай тәъҫир итә (таниндар виноградта ғына түгел, сәйҙә һәм башҡа үҫемлектрәҙә лә була). Тап ҡыҙыл шараптағы таниндар, аҡ шараптағына ҡарағанда сәләмәтлекккә яҡшы тәъҫир итәләр.
Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы
Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы (Садыков Сисянбай Садыкович 1916 йыл — 25 февраль 1943 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, өлкән сержант.
Биографияһы
Садиҡов Сисәнбай Садиҡ улы 1943 йылдың 2 февралендә яуҙа һәләк була. Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһе (хәҙер Луганск өлкәһе) Николаевка ауылында ерләнә.
Кесе Юнга
Кесе Юнга — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волга йылғаһының уң ярына тамағынан 2023 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Юрма
Кесе Юрма — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрма (Оло Юрма) йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Квабисхеви сиркәүе
Квабисхеви сиркәүе (ქვაბისხევის ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის ეკლესია), шулай уҡ Mariamtsminda (მარიამწმინდა, minda mariamts', "Санта-Мария") - урта быуат Грузия православие сиркәүе, Квабисхеви ауылынан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 2 км алыҫлыҡта, Грузияның  Самцхе-Джавахети төбәгендәге Боржоми муниципалитетында урынлашҡан. Был өс ҡатлы базилика VIII йәки  IX  быуатта төҙөлә. Сиркәү XII һәм XIII быуаттарҙағы Шота исемле йәш дворяндың фрескаһы  менән  билдәле. Квабисхеви сиркәүе милли әһәмиәттәге Грузия мәҙәниәте ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән
Тарихы
Барыуы ауыр булған сиркәү Урта быуаттарҙа урындағы халыҡтың сиркәү аҫтындағы йорттары һәм ҡаяла уйып эшләнгән йәшеренеү урындары емерелгән осраҡта, сиркәү  хәрби һыйыныу урыны була. Ул саҡта Кваби (мәмерйә) исеме аҫтында билдәле булған ауылда халыҡ күп булмай. Был район ғосмандар тарафынан 1578 йылда баҫып алынғандан һуң төрөктәрҙең  халыҡ иҫәбен алыу буйынса мәғлүмәттәрҙә 1595 йылда тик алты дамими йәшәгән кеше һәм бер ташландыҡ сиркәү була. Хәҙерге Квабисеви ауылы таулы төньяҡ-көнбайыш грузин Рача провинцияһынан күсеп ултырыуҙар һөҙөмтәһе булып тора
Архитектураһы
Сиркәүҙең майҙаны 4 х 8 квадрат метр. Төп корпусы ҡабырға яҡтарынан күпкә ҙурыраҡ, ярым түңәрәк апсидаһында аркалы тәҙрә менән тамамлана. Көньяҡ корпусы тура мөйөшлө инеү урыны менән икегә бүленгән. Байтаҡ тышҡы биҙәктәре көнбайыш фасадында урынлашҡан
Ҡорамдың көньяҡ яғында XII-XIII быуаттар һынлы сәнғәте һаҡланған. Белгестәрҙең һүҙҙәре буйынса фрескалар уникаль тарихи мираҫ булып тора. Төньяҡ стенала йәшел-һоро фонда ике кеше - ҡатын һәм ир  һүрәтләнгән. Фаразлауҙар буйынса улар сиркәү хужалары, ҡалған һүрәттәр өҙөк-өҙөк. Ғалимдарҙың фекере буйынса сиркәү стеналарында Шота Руставелиҙың һәм уның әсәһенең, шулай уҡ ун ике апостолдың фрескалары һүрәтләнгән. Буяу ҡатламының күп өлөшө юҡҡа сыҡҡан.
Санта ҡәлғәһе
Санта циклопик ҡәлғәһе - (სანთის ციკლოპური ციხე) - Грузияның көньяғында Цалка муниципалитетындағы Санта ауылының төньяғындараҡ тау үңерендә урынлашҡан ҡоролма. Санта Цалка ҡалаһынан 12 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Нигеҙе дүртмөйөш рәүешле, төньяҡтан өс цилиндрик башня, улар төрлө дәүмәлле. Барлыҡ циклопик ҡоролмалар кеүек үк, ул цемент ҡулланылмай төҙөлгән һәм бар ҡоролма бер-береһенә яраштырып юнылған һарыҡташтар ауырлығы көсө менән генә тотороҡлолоҡто һаҡлай.
Дүртмөйөш нигеҙҙең дәүмәле ошо рәүешле: оҙонлоғо 30 метр, киңлеге 14 метр; диуарҙарының ҡалынлығы 2,5-3 метр.
Цилиндрик башняларҙың диаметры - 9 метр, эс яҡтан - 2,7 метр.
Халыҡтың ауыҙ-тел ижадында ҡәлғәне циклоптар төҙөгән тигән инаныс йәшәй, тик XVI - XVIII төҙөлгән ҡәлғә фантастик персонаждар ҡатнашлығы мөмкин түгел, әлбиттә.
Грузия президентының 2006 йылда иғлан иткән указына ярашлы, Санталағы циклопик ҡәлғә милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Аҡ шарап
Эшләп сығарыу
Күп кенә виноградтың буяусы матдәләре тышсаһында ғына була. Шуға ла аҡ шарапты төрлө төҫтәге виноградтан да әҙерләп була. Төп шарт булып һуттың тышса менән бәйләнешкә инмәүе тора. Шуға ла виноград боламығы (сусло) емештең тышсаһы менән бәйләнешкә инмәһен өсөн йыйылғас та йәһәтләп баҫтыра (пресслау) башларға кәрәк. Ҡайһы берҙә виноградтың һабаҡтарын да айырып тормайҙар, шул килеш баҫтыралар, һығалар. Аҙаҡ виноград боламығын тондороуға ҡуялар.
Аҡ шарапты ферментлау өсөн бүлмә йылылығын күҙәтеп тороу мөһим. Ҡыҙыл шарапты әҙерләгәндә киреһенсә, ваҡыт-ваҡыты менән шарапты һыуытып тороу яҡшы булһа, аҡ шарапты әҙерләгәндә температура 20 градус Цельсийҙан да кәмеп китергә тейеш түгел.
Ваҡыт үтеү менән шараптар ҡараһыуыраҡ төҫ алалар. Ә ҡыҙыл шараптар, киреһенсә, сағыулана баралар һәм төбөнә ҡуйы иҙмәһе ултыра бара.
Иҫәнбай
Иҫәнбай — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Гарейка йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Садиҡов Яҡуп Исламорат улы
Садиҡов Яҡуп Исламорат улы (Садыков Якуб Исламуратович 1901 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән.
Биографияһы
Садиҡов Яҡуп Исламорат улы 1901 йылда хәҙерге Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында тыуа. 1941 йылда Ҡырмыҫҡалы район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында ҡылыссы булып хеҙмәт итә. 1943 йылдың 19 ноябрендә Защетье станцияһы янында барған алышта 'Садиҡов Яҡуп Исламорат улы бер төркөм иптәштәре менән оборонаның һул флангыһында булып, ике сәғәт дауамында немец автоматсыларының ҡыҫымына ҡаршы тора. Ошо алыш барышында Садиҡов үҙенең автоматы менән ун ике дошман һалдатын юҡ итә. Был батырлығы өсөн Садиҡов Яҡуп Исламорат улы «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Мағазова Хазина Нурмөхәмәт ҡыҙы
Биографияһы
Хазина Нурмөхәмәт ҡыҙы Мағазова 1916 йылдың 5 майында Рәсәй империяһы Иркутск генерал-губернаторлығының Байкал аръяғы өлкәһендә Шелебенгуй ҡасабаһында (хәҙерге Рәсәй Федерацияһы Байкал аръяғы крайының Шелебенгуй ҡасабаһы), күп балалы (9 бала) Латифа һәм Нурмөхәмәт Мағазовтар ғаиләһендә тыуа. Атаһы шахтер була, гармунда матур уйнай. Һуңыраҡ ғаилә тарихи тыуған еренә — Башҡортостан Республикаһына күсенә.
Мәктәп йылдарында Хазина үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә ҡатнаша, әммә бер ҡасан да артист булырмын тип уйламай. 1936 йылда Башҡортостан индустриаль техникумын тамамлағас, йүнәлеш буйынса Горький өлкәһенә, Окалағы Павлов ҡалаһына китә, унда «Металлист» заводында эшләй. Хазина Мағазова Мәскәү индустриаль институтына уҡырға инергә хыяллана.
Хазина Өфөгә, комсомол өлкә комитетынан юғары уҡыу йортона инеү өсөн йүнәлтмә алырға ҡайта. Әммә комсомол өлкә комитеты уны Өфө Пионерҙар йортона ебәрә. 1939 йылдан Хазина Мағазованы Ф. Ғәскәров яңы ғына ойошторған халыҡ бейеүҙәре ансамбленә саҡыралар. Ул үҙе лә көмтәгәндә ансамблдең солисы булып китә. Тикшереп ҡарағанда Фәйзи Ғәскәров Хазинанан ниндәй бейеүҙәрҙе белеүен һорай. Асыҡланыуынса, Хазина хәрәкәттәрҙе еңел генә эләктенреп ала һәм ҡабатлай.
Һуңыраҡ Фәйзи Ғәскәров, Хазина Мағазова яҡшы ярҙамсы булды, тип иҫләй. Ул импровизация һәләтенә эйә була, тыумыштан бирелгән зифалыҡ уға айырым һәләт өҫтәй. Тап Хазина Мағазова өсөн Ф. Ғәскәров «Мөғлифә» бейеүен һала, һуңынан ул ут сәсеп торған, һоҡланғыс коллектив «Гөлнәзирә» беейүенә әүерелә. Уны коллектив 1941 йылдың йәй башында, Мәскәүҙә, Баш ҡалала Башҡортостан декадаһы көндәрендә башҡарырға тейеш була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Хазина Мағазова ингән башҡорт концерт бригадаһы, Көньяҡ-Көнбайыш фронттың хәрби частарында, госпиталдәрҙә, Сталинград фронтында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы алдында сығыш яһай.
Ваҡыт үтеү менән һарғайып бөткән рәхмәт һүҙҙәре Фәйзи Ғәскәров исемендәге ансамбль музейында ҡәҙерләп һаҡлана.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Хазина Мағазова Фәйзи Ғәскәровҡаансамблдең ҡатын-ҡыҙҙар составы менән эшләргә ярҙам итә. 1941 йылға тәғәйенләнгән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһы 1955 йыл да уҙғарыла. Был ваҡытҡа инде Хазина Мағазованың исеме илдә киң билдәле була. Уның сығышы декаданы биҙәй. Ижады икенсе «Почет билдәһе» ордены менән баһалана.
Төрлө илдәргә гастролдәренән (Вьетнам, Урта Азия, Ҡаҙағстан, Урал һәм Волга буйы ҡалалары һ. б.) ул яңы — һинд, үзбәк, бүрәт һәм башҡа бик күп бейеүҙәр адып ҡайта.
Ансамблдән китергә ваҡыт еткәс, ул 1956—1966 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы нда Ишмулла Дилмөхәмәтов бригадаһында эшләй. 1970—1972 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһында уҡытыусы булып эшләй, йыл 1981—1983 йылдарҙа — Башҡорт филармонияһы мөхәррире.
Хазина Нурмөхәмәт ҡыҙы Мағазова — башҡорт бейеүҙәрен профессиональ сәхнәлә беренсе башҡарыусы. Уның исеме менән башҡорт хореографияһында ҡатын-ҡыҙ образдының үҫеше бәйле. Был образдарҙы тамашасы башҡарыу оҫталығының эталон итеп ҡабул итә. Ф. А. Ғәскәров һәм Х. Н. Мағазова тарафынан ижад ителгән бейеүҙәр республиканың бейеү коллективтарының төп репертуары нигеҙен тәшкил итә.
Хазина Мағазованың баҫҡарыу оҫталығы хәрәкәттерҙең урынлылығы, һығылмалылыҡ һәм күрмәлеклек ҡушылған сағыу темпераменты уға «Мөғлифә», «Һыу буйында осрашыу», «Дуҫлыҡ», «Бүләк», «Зарифа», «Гөлнәзирә» һәм башҡа бейеүҙәрҙә онотолмаҫлыҡ ҡатын-ҡыҙ образдары тыуҙырырға ярҙам итә. Уның хәрәкәттәре нәзәкәтлелеге һәм тәбиғи еңеллеге менән айырыла.
Төрлө йылдарҙа республиканың үҙешмәкәр бейеү коллективтарын етәкләй, улар мотлаҡ уңышҡа өлгәшә.
Вачнадзиани һарайы
Вачнадзиани һарайы - (ვაჩნაძიანის პალატები) - Грузияла Вачнадзиани ауылының көньяғында, Гуджаикаджи төбәгендә урынлашҡан архитектура ҡомартҡыһы. IX быуатҡа ҡарай.
Тасуирламаһы
Һарай ике ҡатлы бинанан ғибәрәт. Аҫҡы ҡат дәүләт хеҙмәте өсөн тәғәйенләнгән, ә үрге ҡатта - тантаналар залы. Шулай уҡ пропорция ярашлы рәүештә - өҫкө ҡат аҫҡыһына ҡарағанда бейегерәк. Һәр ҡатта - өсәр бүлмә.
Ҙур көнсығыш залдың тәҙрәләре бейек һәм киң арка рәүешле, уларҙың дүртәүһе оҙон  көньяҡ квадрантта, өсәүһе - төньяҡ диуарҙа, икәүһе - көнсығыш яҡта.Барыһы ла иҙән кимәленән ҡалдырылған.
Һарайҙың төньяҡ-көнсығыш яғынан базилика тибындағы өс сиркәү бинаһы, улар 11-се быуатта һалынған. Хәҙерге ваҡытта ҡоролма хараба хәлендә. Көньяҡ өлөшөндәге сиркәүҙә 2010 йылда  бер аҙ реставрация эштәре үткәрелгән.
2006 йылда Вачнадзиани һарайы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
Пашкевич Алексей Васильевич
Пашкевич Алексей Васильевич (24 декабрь 1916 йыл — 30 август 1967 йыл) — осоусы-ас, 63-сө гвардия истребитель авиация полкының эскадрилья командиры (1-се Балтик буйы фронты, 3-сө һауа армияһы, 1-се гвардия истребителдәр авиация корпусы, 3-сө гвардия истребителдәр авиацияһы дивизияһы), генерал-майор, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
Алексей Васильевич Пашкевич 1916 йылдың 24 декабрендә Александровка ҡасабаһында (хәҙер Ленинград өлкәһе Гатчина районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Юғары белемле. 1944 йылдан КПСС ағзаһы.
Хәрби хеҙмәткә тиклем Белорет металлургия комбинатында токарь, аэроклубта осоусы-инструктор булып эшләй. 1939 йылда Белорет ҡалаһы военкоматынан РККА-ға алына.
Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1943 йылдан. Гвардия майоры А. В. Пашкевич һауа һуғыштарында һәм дошмандың ерҙәге күп һанлы объекттарын штурмлағанда айырылып тора. Фронтта булған 2 йыл осоронда 114 хәрби осош яһай, 29 һауа һуғышы үткәрә, шәхсән дошмандың 19 самолетын бәреп төшөрә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 23 февралендәге Указы менән командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне һәм батырлыҡ, ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн гвардия майоры Алексей Васильевич Пашкевичҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә, Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5320) тапшырыла.
Алексей Васильевич — 1950 йылда Ҡытайҙа булған «билдәһеҙ» һуғышта ҡатнаша. Шанхайҙың Һауа һөжүме оборонаһы төркөмөнөң 106-сы истребитель авиация дивизияһы составында Ҡытай Халыҡ Республикаһының көнсығыш өлөшөн гоминьдан авиацияһы һөжүменән һаҡлауҙы ойоштора. 1951 йылда Кореяла һуғыша. Шанхайҙың Һауа һөжүме оборонаһы төркөмөнөң 106-сы истребитель авиация дивизияһы базаһында 50-се истребитель авиация дивизияһын төҙөй, уның менән 1950 йылдың 20 ноябренән 1951 йылдың февраленә тиклем командалыҡ итә. Ошо ваҡыт арауығында дивизия Корея күгенән дошмандың 64 самолетын бәреп төшөрә.
Һуғышынан һуң А. В. Пашкевич Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1955 йылда Хәрби-һауа академияһын тамамлай.
1959 йылдан авиация генерал-майоры А. В. Пашкевич отставкаға сыға.
Кесе Безменец
Кесе Безменец — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Безменец йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Пашкевич Алексей Васильевич
Биографияһы
1967 йылдың 30 авгусында Ленинград ҡалаһында вафат була. Богословский зыяратында ерләнә.
Кесе Безменец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Пашкевич Алексей Васильевич
Хәтер
Башҡортостан Республикаһының Белорет ҡалаһы урамдарының береһе Герой исемен йөрөтә.
Волька
Волька — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Порыш йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Безменец
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белый Владимир Яковлевич
Белый Владимир Яковлевич (Володимир Якович Бiлий; 27 ноябрь 1944 йыл) — СССР һәм Украинаның ғалим-хәрби табибы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1988), профессор (1991). Медицина хеҙмәте генерал-лейтенанты (1997). Украинаның атҡаҙанған табибы.
Абдоминаль, эндоскопик һәм аҙ инвазивлы хирургия өлкәһе белгесе. 200-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы.
Биографияһы
Владимир Яковлевич Белый Украина ССР-ының Сталин өлкәһе Катык ҡасабаһында (хәҙер Украинаның Донецк өлкәһе Шахтерск ҡалаһы) 1944 йылдың 27 ноябрендә тыуа.
1967 йылда Ленинград Хәрби-медицина академияһын (хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы). Йүнәлтмә буйынса Байконур ҡалаһына стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә ебәрелә, бында полк медпункты начальнигынан алып берләшмәнең медицина хеҙмәте начальнигына тиклем хеҙмәт юлы үтә.
1972—1988 йылдарҙа Хәрби-медицина академияһы клиникаһында хирургия клиникаһы ординаторы, уҡытыусы һәм хирургия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы. 1988 йылдан Киев хәрби округының баш хирургы була.
1974 йылда «Патогенез и лечение ожогового шока при обширных глубоких ожогах» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы, 1987 йылда «Патофизиологические аспекты и пути патогенетической терапии острого разлитого перитонита : (Клинико-экспериментальные исследования)» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Үҙенең төп уҡытыусыһы тип хирург, профессор Михаил Иванович Лыткинды һанай.
2003 йылдан — запаста. Ошо уҡ йылда Украинаның һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары була. 2004 йылдың октябренән 2005 йылдың февраленә тиклем Владимир Яковлевич Белый Украина Оборона министрының гуманитар сәйәсәт һәм Украина Верховный Радаһы менән бәйләнеш буйынса беренсе урынбаҫары. 2005 йыл — УХМА-ның хәрби хирургия кафедраһы профессоры.
Шулай уҡ 1996 йылдан алып Украинаның аҙ инвазиялы һәм эндоскопик хирургияһы журналының баш мөхәррире, «Украина хәрби медицинаһы» журналының мөхәрририәт ағзаһы һәм Украина Һаулыҡ һаҡлау министрлығының коллегия ағзаһы.
Пегишев Юрий Петрович
Юрий Петрович Пегишев  (2 ғинуар 1939 йыл — 1 сентябрь 2005 йыл) — БАССР-ҙың Бөрө колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһының төҙөлөш һәм монтаж эштәре мастеры. Хеҙмәт Даны орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Юрий Петрович Пегишев 1939 йылдың 2 ғинуарында БАССР-ҙың Бөрө районы Пономаревка ауылында тыуған.
Белеме — тулы булмаған урта. 1957 йылда Өфө төҙөлөш мәктәбен тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1956 йылда Өфө ҡалаһының 21-се төҙөлөш тресында ташсы булып башлай. 1958—1961 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1962 йылдан алып Бөрө (хәҙер — «Бөрө-1» ПМК-һы асыҡ акционерҙар йәмғиәте) колхоз-ара төҙөлөш ойошмаһында ташсы, һуңынан ташсылар бригадиры, төҙөлөш һәм монтаж эштәре мастеры булып эшләй.
Ю. П. Пегишев Бөрө районы һәм Бөрө ҡалаһының төҙөлөш тармағы үҫешенә ҙур өлөш индерә. Уның ҡатнашлығында Осиновка, Печенкино, Улеево, ауылдарында малсылыҡ комплекстары,Силантьев ауылында иген эшкәртеү комплексы, Кондаковка ауылында мал аҙығы етештереү буйынса предприятие, с Пономаревка ауылында кирбес заводы, Шалҡан ауылында 320 урынлыҡ мәктәп һ. б. төҙөлә.
1994 йылдан хаҡлы ялда.
Юрий Петрович Пегишев 2005 йылда вафат була.
Наградалары
Бер предприятиела фиҙаҡәр юғары етештереүсәнле хеҙмәте өсөн Ю. П. Пегишев «Почет билдәһе» (1966), I (1991), II (1981), III (1977) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары, миҙалдар менән бүләкләнә.
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Бина файҙаланыуға тапшырылғандан һуң, төҙөлөш даталары һәм объектты төҙөүҙә туранан-тура ҡатнашҡан заттар тураһында мәғлүмәт биреүсе  мемориаль таҡта урнаштырыла.
Дауыл (опера)
Дауыл — 1969 композитор Рәүеф Мортазиндың Рәғиҙә Янбулатова либреттоһына яҙған башҡорт операһы
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Тарихы
Профессор-химик Н. А. Меншуткин, етәкләгән  комиссия махсус  төҙөлөш эштәрен ойоштороу һәм үткәреү өсөн ойошторола. Билдәле Петербург архитекторы А. Ф. Красовский бинаны проектлау авторы була. Ҡоролманы проекталуҙа төп Европа университеттарынгың тәжрибәһе иҫәпкә алына, уның өсөн Меншуткин һәм Красовский сит илгә командировкаға ебәрелә.
Бинаны төҙөү ваҡытында бер нисә талап мотлаҡ була: бинаға төп корпустың яҡынлығы һәм ҙур яҡтылыҡ үткәреүсәнлек. Беренсе Санкт-Петербург кадет корпусына үтенестән һуң  университетҡа ботаника баҡсаһына көньяҡтан йәнәш торған ер участкаһы  тапшырыла.
Дауыл (опера)
Тасуирламаһы
Төп партияларҙы артистар Н. З. Абдеев (Айбулат), С. К. Ғәлимова (Гөлйөҙөм), С. А. Асҡаров (Ниязғол), М. Г. Сәлиғәскәров (Яланбикә), М. Г. Ғәлиев (Ҡотлобай), Х. З. Мәжитов (Волгин), З. С. Ғәзизов (Хаят) башҡара.
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Тарихы
Бина эклектика стилендә проектлана. Ҡоролманың фасадында классицизм һыҙаттарын күрергә була, улар колонналар һәм портик рәүешендә сағылған. Төҙөлөштөң асимметрияһы аныҡ беленә: объекттәң бер яғында лаборатор эштәр һәм лекцияларҙы үткәреү өсөн өс ҡат төҙөлгән, икенсе яҡтан дүрт ҡат, улар уҡытыусылар өсөн торлаҡ бүлмәләр сифатында сығыш яһай.
Дауыл (опера)
Тасуирламаһы
БАССР-ҙың 60-йыллығына операның икенсе редакцияһы ҡуйыла. 1979 йылдың 6 майында Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә үткән премьераның дирижеры — Й. Х. Моталов, ҡуйыусы режиссеры — М. М. Хисмәтуллин, хормейстеры — Л. Х. Исхаҡова, сценографы — М. Н. Арыҫланов, балетмейстеры Э. Х. Танн була.
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Тарихы
1947 йылдан был ҡоролмала уран химияһы буйынса  йәшерен эштәр ойошторола һәм үткәрелә.
Архитектураһы
Ҡоролмала айырым лаборатор эштәр өсөн биналар бар, унда уҡытыусылар һәм ғалимдар үҙҙәренең тәжрибәләрен үткәрә. Бында шулай уҡ асыҡ саралар өсөн 200 урынлыҡ ҙур зал була.
Дауыл (опера)
Тасуирламаһы
Төп партияларҙа: Абдеев (Айбулат), Ғәлимова (Гөлйөҙөм), Р. А. Бәшәров (Ниязғол), Ғәзизова (Яланбикә), Ғәлиев (Ҡотлобай), Р. Ф. Кучуков (Волгин), А. Х. Күсемова (Хаят) сығыш яһай.
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Архитектураһы
Проектлаусылар хеҙмәтләндереүсе персоналдың фатирҙары урынлашҡан подвал ҡатында насар гидроизоляцияһын ғына уңышһыҙ тип иҫәпләргә мөмкин. проектлаусылар, унда фатир хеҙмәтләндереүсе персонал урынлашасаҡ. Бының һөҙөмтәһендә, торлаҡ флигель төҙөү кәрәк була, ул 1900 йылда архитектор В.В. Эвальд проекты буйынса төҙөлә
Дауыл (опера)
Тасуирламаһы
Опера Өфөлә үткән В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыуға арналған Бөтә Рәсәй музыкаль тетарҙар фестивалендә 1-се дәрәжә диплом (1970) менән билдәләнә.
Химия лабораторияһы бинаһы (Санкт-Петербург)
Хәҙерге торошо
Әлеге ваҡытта был Химия лабораторияһының ҙур ҡоролмаһы Менделеев үҙәге һымаҡ атала. Бында Китапхана һәм Д.И.Менделев исемендәге Рәсәй химия йәмғиәтенең Санк-Петербург бүлеге идараһы бүлмәләре урынлашҡан.
2014 йылдың 7 апрелендә ҡоролма тарихи, фәнни һәм мәҙәни ҡиммәткә эйә  булған мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә индерелә.
Дауыл (опера)
Сюжеты
Сюжет нигеҙендә революция ваҡиғаларында ҡатнашҡан һәм яҡты идеалдар өсөн ҡорбан булған йәштәр — Гөлйөҙөм менән Айбулаттың драмаһы ята.
Икегә бүленгән халыҡ образын хор кәүҙәләндерә. Партитурала башҡорт ҡурайы яңғырай.
Үрмәкәй
Үрмәкәй (Урмекеево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 322 кеше. Сәйрән ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452765, ОКАТО коды — 80251845005.
Тарихы
12-се кантондың 18-се тирмәһенә 11 башҡорт ауылы ингән (шуларҙың 8-е бөгөн Туймазы районына ҡарай), шул иҫәптән дүрт ауыл Ҡаңлы улусына ҡарай. Шуларҙан иң алдараҡ барлыҡҡа килгән ауыл Үрмәкәй ауылы. Абруйлы Ҡаңлы аҫабаһы Үрмәкәй Кунгилдин исеме менән аталған, ул 1710 йылдың 3 октябрендә яһаҡлы татарҙар Яҡуп Немичевты, Рысай Дәүләткилдеевты, Сапар Бикметовты аҫаба башҡорттар еренә индерә. Ул ваҡытта ул Ҡыр-Ҡаңлы ауылында йәшәгән, һуңынан Үрмәкәй тип үҙгәртелә. Ҡыр-Ҡаңлы — Ҡаңлы йәки Ҡыр-Ҡаңлы улусының аҫаба башҡорттарының төп тораҡ пункты.
Тағы ла 1710 йылдың 16 авгусында Урмәкәй ауылының аҫаба башҡорттары Сөйөш Сарағоловты «иптәштәре менән», Таулар ауылы татарҙары Сәит Илкинды һәм Әхмәт Туҡаевты, ҡаҙнаға башҡорт яһағы түләүҙә ҡатнашҡандары өсөн, Сәрмәсән йылғаһы буйында үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерәләр.
1704 йылдың 19 авгусындағы сираттағы керҙәшлек килешеүендә Ҡыр-Ҡаңлы кешеһе Аблай Иҫәнбаев улы Балтай менән башҡорт Яҡуп Мәметевты ҡустыһы Рысай Дәүләткилдеев менән Сөн йылғаһының үрендәге үҙҙәренең аҫаба ерҙәренә индерәләр. Башҡорттар Яҡуп һәм Рысай — Таулар ауылынан сыҡҡандар. Яҡуптың улы һуңынан 10-сы башҡорт кантонының кантон начальнигы була. Ул Өфөнө пугачевтарҙан һаҡлай, унда «бик ныҡ хеҙмәт итә», әммә пугачевсы яҡташтары уның йортон талайҙар. Бының өсөн ул властарҙан 100 һум аҡса ала һәм ихтилал баҫтырылғандан һуң «көмөш миҙал һәм ҡылыс» менән бүләкләнә. Таулар ауылында йәшәй
Шул уҡ йылдың 3 октябрендә Үрмәкәй шул уҡ Таулар ауылынан тағы ла яһаҡлы татарҙар Мәскәү Табеевты, Үркә Урмеевты, Сөрмей Алышевты «иптәштәре менән» 14 ихатаға, уға йылына бер һыуһар түләү шарты менән индерәләр (аҫаба ере сиктәре: урыҫса Курева дорога тип аталған юлдың һул яғы буйлап Таулар ауылынан Иҙәш йылғаһы буйында Ҡаңлы һыҙатына тиклем, шунан Ҡарамалы башына тиклем, беренсе Көнлөккә тиклем, аҙаҡ шунан кирегә Йүкәлекүл буйлап тамағына тиклем). Шулай уҡ 1714 йылдың 24 мартындағы һәм 1771 йылғы килешеүҙәр буйынса башҡа керҙәш типтәрҙәр ҙә бар. Шул саҡта Троицк өйәҙенең Әйле улусы башҡорттары ҡабул ителгән. 1858 йылда керҙәш башҡорттар 46 йән була. Шулай итеп, Үрмәкәйҙең этник яҡтан ҡатнаш халҡы барлыҡҡа килә.
XVIII быуат аҙағында башҡорт халҡы халыҡтың 90 процентын тиерлек тәшкил итһә, XIX быуаттың 30-сы йылдар уртаһында — ни бары 34 %. 1834 йылда 75 башҡорт араһынан 36-һы керҙәш була. 1870 йылда типтәрҙәр башҡорттар составында күрһәтелә, ә 1920 йылда башҡорттар типтәрҙәр һәм татарҙар иҫәбендә була. Ике осраҡта ла хата ебәрелә.
1843 йылда 75 башҡорттың һәр береһенә 7,2 бот иген сәселгән.
1735—1739 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалы ваҡытында был ауыл тирәләй мөһим ваҡиғалар бара. Атап әйткәндә, Башҡорт эштәре буйынса комиссия начальнигы генерал-лейтенант А. И. Румянцевтың язалау отряды 1736 йылдың июнь аҙағында Үрмәкәй ауылы янындағы лагерҙа туҡтай. Шул ваҡыт баш күтәргән башҡорттарҙың етәкселәренең береһе, Юрматын улусы старшинаһы Килмәк абыҙ Нурушев 8 меңлек отряды менән генерал лагерына һөжүм итә, әммә ныҡышмалы ҡаршылыҡҡа осрай. Юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, Румянцев алышта еңеп сыға һәм Килмәк отрядын тарата, ул күпмелер ваҡыт Ҡандра күле ҡамыштарында йәшеренергә мәжбүр була
Соҡаҙы йылғаһы тамағындағы Соҡаҙытамаҡ ауылы шулай уҡ Ҡаңлы улусының Үрмәкәй түбәһенә ҡараған. Был — Троицк өйәҙенең Әйле улусынан сыҡҡан ерһеҙ керҙәш-башҡорттар ултырағы, улар типтәргә әйләнмәйенсә үҙ сословиеһын һаҡлап ҡалған.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — башҡорттар (77 %).
Географик урыны
Алыҫлығы:
Аҡакүл (Силәбе өлкәһе)
Аҡакүл — Акаку́ль -Аҡҡанкүл - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһендәге күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнеп, китаптар сығарған географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә  күлдең исемен башҡортса «ака»  (ага) һәм «күл» һүҙҙәре ҡушылыуҙан килеп сыҡҡан тип яҙа. Был күл ысынлап та үҙе янындағы һыу ятҡылыҡтары менән үҙенән сыҡҡан шишмәләр менән тоташыулы (мәҫәлән, Оло Аҡкүл менән). Йәғни, күлдең башҡортса атамаһы - Аҡҡанкүл икәнлеге аңлашыла.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Күл  Ҡыштым, Озёрск ҡалалары һәм Арғаяш районы сиктәре аралығында урынлашҡан. Майҙаны — 10 км². Уртаса тәрәнлеге — 4,8 м, иң тәрәне — 12,5 м. Һыу көҙгөһө — 253,4 м. Күлдәрҙә ҡорман, сабаҡ, алабуға, этеш, суртан кеүек балыҡтар тереклек итә.
Күлдә утауҙар әҙ. Уртаһындағы (ярҙан 200 м) ағаслы-ҡаялы исемһеҙ ҙур утрау ғына айырылып тора, йәнә шул тирәлә  бер нисә ваҡ утраусыҡ бар - улары ярҙан алыҫ түгел.
Ярҙарында ҙур тораҡ пункттар юҡ, әммә күп һанлы ял йорттары һәм йәйге балалар лагерҙары урынлашҡан.
Күлдең көньяҡ яҡ ярында - таш карьерҙары һәм ярҙамсы хужалыҡтар, төньяғында — һыу ҡыуғыс ҡоролма. Көньяҡ ярҙан 1 км алыҫлыҡта — Аҡакүл үҙәне тигән ерҙә - һаҙлыҡ. Күлдең төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә шулай уҡ яр буйҙары  ҡамышлыҡ менән ҡапланған, һаҙлыҡлы.
Томск дәүләт университеты (ТДУ) -  ғилми хеҙмәткәрҙәренең мәғлүмәттәре буйынса, күлдең  радиация фоны  тәбиғи фонынан 50 тапҡырҙан артып киткәне теркәлгән
Казяш
Казяш — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сапрыкина Ольга Степановна
Сапрыкина Ольга Степановна (21 ғинуар 1924 йыл, икенсе мәғлүмәт буйынса 9 сентябрь 1923 йыл — подпольщица, «Йәш гвардия» антифашистик ойошмаһында һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ольга Степановна Сапрыкина 1924 йылда Орёл өлкәһенең Покровка районы Трудки ауылында эшсе ғаиләһендә тыуа.
Атаһы — Сапрыкин Степан Константинович, әсәһе — Дьяченко Ульяна Ивановна. Ата-әсәһе Донецк ҡалаһында ( Юзовка ҡалаһы) йәшәй һәм шахтала эшләй.
Һуңынан ғаилә Орел өлкәһенә күсенә. Унда атаһы вафат булғас, алты бала менән ҡалған әсәһе ҡабаттан Донбассҡа, Луганск өлкәһенең  Краснодон ҡасабаһында йәшәгән туғандары эргәһенә  ҡайта. Ольга 1931 йылда Краснодон урта мәктәбендә уҡый башлай.
Әммә 1936 йылда әсәһе менән даими йәшәү өсөн Винницаға күсенәләр. Шул уҡ йылдың октябрь айында комсомолға ирнә. 1941 йылда Винница урта мәктәбен тамамлай.
Һуғыш башланғас, ҡаланан эвакуацияланып, әсәһе менән бергә туғандарына, Краснодон ҡасабаһына баралар. Бында доттар, дзоттар төҙөй, танкка ҡаршы соҡорҙар ҡаҙый. 1942 йылдың яҙында почтала эшләй башлай.
Краснодондың оккупацияһы ваҡытында Николай Сумский менән таныша. Йәш гвардеецтарға ярҙам итә башлай, мөмкинлеге булғанда уларҙың эшмәкәрлегендә ҡатнаша. Йәшерен ойошма тар-мар ителгәндән һуң, 1943 йылдың яҙында Ҡыҙыл Армияға хеҙмәт итергә китә. Тимер юл ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә, штабтың писары булып эшләй.
Демобилизациянан һуң, 1945 йылдың ноябрендә Мәскәүгә килә, был ваҡыт уның әсәһе, ағаһы һәм һеңлеһе бында йәшәгән була. 1946 йылда юридик мәктәпте тамамлай, ә 1957 йылда — юридик институтты. Бухгалтер, иҡтисадсы, инспектор, МАИ ревизоры, Социаль тәьминәт министрлығының юридик мәктәбендә, РСФСР электр сәнәғәте дәүләт комитетында һәм башҡа учреждениеларҙа эшләй.
1979 йылда II төркөм инвалидлыҡ буйынса пенсияға китә.
Һуңғы молодогвардеец була (2012 йылға, 2013 йылдың сентябренә ҡарата ).
Наградалары
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» миҙалы.
«Йәш гвардия» ойошмаһы эшендә туранан-тура ҡатнашҡан өсөн наградаларға эйә түгел. Әммә Мәскәү ҡала думаһының 2013 йылдың апрелендәге ҡарары менән  уны Маҡтау ҡағыҙы менән бүләкләйҙәр «Мәскәү ҡалаһының почетлы ветераны» билдәһе тапшыралар.
Һуңғы туҡталыш (альбом)
Һуңғы туҡталыш — музыкаль альбом, йырҙар йыйынтығы. Башҡорт рэперы Инсандың өсөнсө студия альбомы. 2012 йылдың 24 майында сыҡҡан, 2012 йылдың 27 октябрендә альбом компакт-дискта баҫтырылған. Үҙнәшер ысулы менән сығарылған. Инсандың тәүге ике «Тормош китабы» (2007) һәм «Insanиәт» (2008) альбомдары «Моң» студияһында сыҡҡайны.
Кесе Киук
Кесе Киук — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 372 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Богдановка (Ишембай районы)
Богдановка (Богдановка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 6 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советы составына инә.
Почта индексы — 453220, ОКАТО коды — 80 231 865 003.
Географик урыны
Ишембай — Петровский автомобиль юлында урынлашҡан.
Алыҫлығы:
Тарихы
Ауылға XX быуат башында Могилев губернаһы белорустары нигеҙ һала. Улар һуңыраҡ Козловкий ауылына күсәләр. 1910 йылғы белорус Яцкевич Анастасия Н. Башҡорт АССР-ының Ишембай районы Богдановка ауылында йәшәгәне билдәле. 1931 йылда кулак тип һөрөлгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Парсма нығытмалары
Парсма нығытмалары - (ფარსმის ციხე-სახლები) - Грузиялағы урта быуаттар ахырына ҡараған архитектура ҡомартҡыһы.
Географияһы
Парсма нығытмалары Грузияның тарихи Тушети төбәгендәге Ахмет муниципалитеты Парсма ауылының көнбайышында урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Нығытма-йорттар тәрән тарлауыҡ ситендә йәнәш тора. Уларҙың береһе - ете ҡатлы, ә ҡалған икеһе - алтышар ҡатлы.
Ете ҡатлы замок-йорт оҙонса дүртмөйөштән ғибәрәт. Беренсе-дүртенсе ҡаттарҙың ишектәре төньяҡ-көнбайыштан уйылған. Икенсе ҡатта көньяҡ-көнбайыш яҡтан - ике тәҙрә, йәнә икәүһе - көньяҡ-көнсығышта. Шулай уҡ дүртенсе ҡатта көньяҡ-көнсығыштан ике тәҙрә ҡалдырылған булған. Бишенсе ҡатта ишек - төньяҡ-көнсығыштан. Етенсе ҡат емерелгән.
Алты ҡатлы нығытма-йорттоң икенсе ҡатының ишеге - төньяҡ-көнбайыштан. Беренсе ҡаттың көньяҡ-көнбайыш ҡабырғаһында уйымы ҡалдырылған. Икенсе ҡатта бер яҡтан өс тәҙрә. Өсөнсө ҡатта бер тәҙрә төньяҡ-көнбайыш диуарҙа һәм көньяҡ-көнбайыш ҡабыырғла - ике тәҙрә.
Иҫкәрмәләр
В 2006 году указом президента Грузии крепости Парсим была присвоена категория недвижимых памятников культуры национального значения
Недзихи комплексы
Недзихи Базиани комплексы -  (ნეძიხის ბზიანის კომპლექსი) - Грузияланың  архитектура һәм археология ҡомартҡыһы.
СПбДУ-ның ботаника баҡсаһы
Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы Ун ике коллегия Бинаһы ихатаһында урынлашҡан. 4600-ҙән ашыу төр үҫемлек иҫәпләнә.
Недзихи комплексы
Географияһы
Недзихи комплексы Грузия Республикаһының төньяҡ-көнсығышында Мцхета-Мтианетия төбәгендәге Душети муниципалитетының Недзихи ҡасабаһынан 1 км төньяҡтараҡ урынлашҡан.
СПбДУ-ның ботаника баҡсаһы
Тарихы
Ботаника баҡсаһы 1840-сы йылдар башында А. Н. Бекетов инициативаһы буйынса ойошторола, ул ботаника баҡсаһын булдырыуға ғына түгел, уның үҫешенә лә ҙур өлөш индерә.
Недзихи комплексы
Тасуирламаһы
1977 йылда Тарих, археология һәм этнография археологик тикшеренеүҙәр үҙәге тарафынан археологик экспедиция ебәреп, эҙләнеүҙәр үткәрелә. Комплекс Изге Георгий сиркәүенән, ҡәҙимге сиркәүҙән, башнянан, ике тура мөйөшлө ҡоролманан  һәм ҡойманан тора.
СПбДУ-ның ботаника баҡсаһы
Тарихы
1935 йылдан Ленинград дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы мәҙәниәт һәм сәнғәт тарихы ҡомартҡыһы булып тора һәм дәүләт һаҡлауы аҫтында тора. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында эшләүен дауам итеүсе университет хеҙмәткәрҙәре тырышлығы арҡаһында баҡса коллекцияларын блокада йылдарында һаҡлап ҡалырға мөмкин була. Санкт-Петербург дәүләт университетының Ботаника баҡсаһы дендрологик парк һәм ботаника баҡсаһы сифатында федераль әһәмиәтендәге айырыуса һаҡланған тәбиғәт территорияһы булып тора.
Недзихи комплексы
Тасуирламаһы
2006 йылда Недзихи комплексы милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип танылған.
СПбДУ-ның ботаника баҡсаһы
Баҡса торошо
Университеттың Ботаника баҡсаһында бөгөнгө көндә түбәндәге коллекциялар менән бер нисә оранжерея бар:
- ылыҫлы үҫемлектәр
- кактустар
- һыу-һаҙлыҡ үҫемлектәре
- урындағы флораның һирәк һәм һаҡланыусы үҫемлектәре
- Европаның һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияның субтропик үҫемлектәр
- Австралияның субтропик үҫемлектәре
- Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың субтропик үҫемлектәре
- тропик абағалар
- декоратив бер йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлектәр.
Ботаника баҡсаһының коллекцияһында бөтәһе 4600-ҙән ашыу төр үҫемлектәр иҫәпләнә.
Восточный Ыҡтым
Восточный Ыҡтым — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ыҡтым йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.