cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Насретдин әл-Насыри әл-Башҡорди
Тарих
''«Башҡорт Насретдин әл-Насыри үҙенең сығышы менән ән Наср ибне әл-Ғәзиз мәмлүктәренән. Хеҙмәте буйынса юғары үрләп власҡа өлгәшкән, аҡыллы һәм юғары дәрәжәле әмирҙәрҙән булған. Назим менән дә, нәҫер менән дә яҙған».''
Әл-Насыри тураһында
Уның шәхесе, ғилми һәм әҙәби эшмәкәрлеге ғәрәп әҙиптәре тарафынан юғары баһалана. Мәҫәлән, «Әддөрөр әл-камино» («Йәшерен ятҡан ынйылар») китабында Ибне Хажар әл Ғаскалани Насретдин Әл-Насыри тураһында (1372—1449) «иң ҙур дан һәм иң яҡты шөһрәтлек белдерәм» тигән һүҙҙәрҙе яҙып ҡалдырған. Шағирҙың замандашы Ибне Зәмләкәни лә уның шиғырҙарын юғары баһалаған фекерен яҙып ҡалдыра: «…ул әҫәрҙәрен үҙенең тәбиғи оҫталығы буйынса, шиғыр ҡағиҙәләрен һаҡламаҫтан яҙа ине…».
Вафаты
Насретдин Әл-Насыриҙың тыуған йылы билдәле түгел, әммә баҡыйлыҡҡа күскән мәле тураһындағы мәғлүмәт йылы, айы, көнөнә тиклем ҡағыҙға теркәлгән: башҡорттоң аҫыл улы һижрә йыл иҫәбе меңән 752 йылдың сәфәр айы 13-сө көнөндә (миләди иҫәбе менән 1351 йылдың 11 апрелендә) Дамаск ҡалаһында вафат була.
«Сәнжар әл-Башҡорди менән Насретдин Әл-Насыри, — тип яҙа профессор Ә. И. Харисов, — үҙҙәрен тыуған ерҙәрендә түгел, ә ғәрәп илендә таныта. Быға уларҙың мәмлүклеге һәм юғары ҡатламға күтәрелеүе сәбәпсе булған».
Башҡорт халыҡ уйындары
Ҡылыҡһырлама
Уйындар түбәндәге төркәмдәргә бүленә: Уйналыу урынына ҡарап, башҡорт уйындары өйҙә («аулаҡ өй» — «девичник», «йондоҙ һанау» — «звездочёт» һ.б.) һәм ҡырға сығып уйнай торғандарға («түңәрәк» — «хороводы», «яулыҡ сөйөү» — «закидывание платка», «соҡор туп» — «мяч в ямке», «сәкән» — «игра в мяч» и др.) бүленә.
И.Ғ.Ғәләүетдиновтың “Башҡорт халыҡ балалар уйындары” (Өфө, 2006 йыл) исемле китабынан Сәкән (шар) һуғыу уйыны, йәғни Башҡорт хоккейының ҡағиҙә, шарттарын килтерәбеҙ: Уйын урыны. Ауылдарҙа был уйынды, ғәҙәттә, йылға-күлдәр ныҡлап туңғас, боҙло майҙансыҡтарҙа уйнайҙар. Шар һуғыу майҙанын мәктәп йәки клуб янында ла яһарға мөмкин. Әҙерлек. Тура мөйөшлө боҙло майҙан яһала. Оҙонлоғо – 51-61 метар, киңлеге – 24-30 метр самаһы. Бәләкәйерәк майҙансыҡ булдырабыҙ тиһәгеҙ, ул саҡта уның оҙонлоғон – 25, киңлеген 12 метр итеп алырға мөмкин. Боҙло майҙан таҡталар менән кәртәләп алына. Уның бейеклеге 1 метр. Таҡта кәртә булмаһа, боҙло ҡар өйөмө менән дә уратып алырға мөмкин. Ҡар өйөмөн, һыу һибеп, ҡатырырға кәрәк. Майҙандың ҡап уртаһынан урта һыҙыҡ үткәрелә. Һыҙыҡ уртаһында радиусы 45 сантиметр булған шайба йәки шар һағыу түңәрәкге һыҙыла. Майҙандың ҡапма-ҡаршы ике яҡ ситенән 1-2 метр эскәрәк ҡапҡалар ултыртыла. Ҡапҡа менән урта һыҙыҡ араһында зона һыҙыҡтары һыҙыла. Уйнаусыларҙың барыһы ла конькиҙа һәм һәр береһенең ҡулында сәкән (хоккей таяғы). Резина шайба йәки ағастан эшләнгән шар алына, бәләкәй резина тупты ла ҡулланырға мөмкин. Уйында ҡатнашыусылар араһынан ике уҙаман (капитан) һайлана. Уйнаусылар ишләшеп ике тигеҙ яҡҡа (командаға) бүленә. Әгәр төркөмдәрҙә уйнаусыларҙың һаны күп булһа, уйында һәр яҡтан 6-шар кеше (ҡапҡа һаҡсыһы, ике һаҡсы һәм өс һөжүм итеүсе) ҡатнаша, ҡалғандары ял итә. Уйынды судья алып бара. Уйындың аңлатмаһы. Уйын урта һыҙыҡтан башлана. Ике төркөмдән берәр уйнаусы шар һуғыу түңәрәгенә килә, судья түңәрәк өҫтөнә шайбаны йәки шарҙы ташлай. Урта һыҙыҡтағы ике уйнаусы шарҙы иптәшенәоҙатырға тырыша. Шарҙы сәкәне менән тотоп алған уйнаусы ҡаршы яҡтың ҡапҡаһына конькиҙа йүгерә. Әгәр уға икенсе төркөм уйнаусылары ҡамасаулаһа, шарҙы иптәшенә оҙата. Шар ҡапҡаға сәкән менән һуғып индерелһә, бер гол һанала. Ҡайһы төркөм ҡаршы яҡтың ҡапҡаһына күп шар индерә шул еңеүсе була. Ҡағыҙәләр. Төркөмдәр араһындағы осрашыу 15-әр минутлыҡ өс өлөшкә бүленә. Уйындар араһында 10-15 минутлыҡ тәнәфес ойошторола. Тәнәфестән һуң яҡтар урындарын алмаша. Осрашыуҙың һуңғы бүлегендә ҡапҡалар 7,5 минут алмашына. Шарға эйә булған уйнаусы урта һыҙыҡтан ҡаршы яҡҡа үҙ яғының бер уйнаусыһы ла ҡаршы яҡта булмағанда ғына сыға ала. Һөжүм итеүсене фәҡәт янбаш йәки ҡулбаш (яурын) менән генә туҡтатырға мөмкин. Ҡул йәки сәкән менән туҡтатыу тыйыла. Уйын ваҡытында күрәләтә аяҡ салған уйнаусы 2 минутҡа майҙандан ҡыуыла. Был ваҡыт эсендә уның иптәштәре бер кешегә кәм килеш уйынды дауам итә. Осоп килгән шарҙы ҡул менән туҡтатырға мөмкин, тик уны ҡулдан уйнаусыға бирергә ярамай. Уйнаусыларҙы шар хәрәкәттә булмаған саҡта ла, уйын ваҡытында ла алмантырырға мөмкин. Тик ял иткән уйнаусы үҙе алмаштырасаҡ иптәше майҙандан сыҡҡас ҡына уйынға ҡушыла ала. Уйнаусыларҙы алмаштырыу уҙамандар (капитандар) һәм тренерҙар тарафынан башҡарыла.
Обервизенталь
Обервизенталь (Oberwiesenthal) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2461 кеше йәшәй. Майҙаны — 39,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 914 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9484 һәм автомобиль коды ANA.
Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы
Сөләймәнов Шәриф Сөләймән улы (13 октябрь 1920 йыл — 12 февраль 1994 йыл) — дәүләт, хужалыҡ һәм партия эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1971—1988 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының финанс министры, ете саҡырылыш (IV—XI) БАССР Юғары Советы депутаты. Советтар Союзы Геройы (1943). Отставкалағы полковник.
Биографияһы
Шәриф Сөләймән улы Сөләймәнов 1920 йылдың 13 октябрендә Өфө губернаһы Бөрө өйәҙенең Ҡайынлыҡ волосы үҙәге булған Яңы Ҡайынлыҡ ауылында тыуған. Милләте — башҡорт. 1934 йылда ете йыллыҡ мәктәпте, 1937 йылда Өфөлә финанс техникумын тамамлай. Диплом алған йәш белгес Саҡмағош районы финанс идаралығында иҫәп инспекторы булып үҙаллы эш башлай. 1938 йылда Ҡыҙыл Армияға алына һәм хәрби хеҙмәтен Алыҫ Көнсығышта үтә. Унда артиллерия командирҙары әҙерләү буйынса курс тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән фронтҡа китә. Дошманға ҡаршы яуҙарҙа Көнбайыш, Брянск һәм 1-се Белоруссия фронттары составында ҡатнаша. 1942 йылда ВКП (б) сафына ҡабул ителә. 1-се Белоруссия фронты составындағы 65-се армияның артиллерия батареяһының командиры була. Хәрби архив документарында әйтелеүенсә, капитан Шәриф Сөләймәнов 1943 йылдың 18—19 ноябрендә Гомель өлкәһенең Короватичи ауылы өсөн барған ҡаты алыштарҙа күрһәткән тиңдәшһеҙ батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була. Был ваҡытта яугир егткә ни бары 23 йәш була.
Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында халыҡ батырлығы» тигән электрон документтар базаһында Яңы Ҡайынлыҡ егетенең ҡаһарманлығы хаҡында түбәнге юлдар бар: «…Иптәш Сөләймәнов батареяһы Короватичи ауылында 18 ноябрҙә ҡурғау (оборона) тотто. Ауылды алыу һәм Речица менән Калинковичи ҡалаларын тоташтырған мөһим коммуникацияларҙы ҡулға төшөрөү маҡсатында немецтар был көндө беҙҙең ғәскәрҙәргә ҡаршы һөжүм башланы. Сөләймәнов асыҡ позициянан дошманды туранан-тура утҡа ҡойондорҙо һәм уларға алға барырға мөмкинлек бирмәне. 19 ноябрҙә немецтәр бер-бер артлы һигеҙ тапҡыр танк һөжүме ойошторҙо. Сөләймәновтың батареяһы танктар һәм пехотаға ҡаршы тороусы төп көс булды. Юҡ итеү маҡсатында немецтар батареяны ҡамай башлағас, Сөләймәнов һуғышсыларҙы ҡаршылыҡты дауам итергә, Ватан өсөн үлгәндә лә дошманды үткәрмәҫкә саҡырҙы. Артиллерия туптары немец танктарын туранан-тура утҡа тотоуын дауам итте. Ҡаты бәрелеш көнө буйы барҙы һәм ахыр сиктә батареяның тулы еңеүе менән тамамланды. Алыш барышында биш танк, бер үҙ йөрөшлө „Фердинанд“ үҙ йөрөшлө пушкаһы, ротанан артыҡ дошман һалдаты һәм офицеры юҡ ителде. Сөләймәнов ҡаһарманлыҡ һәм ҡыйыулыҡ күрһәтеп, ут позицияһында яу менән шәхсән етәкселек итте. Короватичи ауылының беҙҙең ҡулда һаҡлап ҡалыныуы, артабан яңы көстәр килтереп, дошманды көнбайышҡа сигендерергә мөмкинлек бирҙе…» Был батырлығы өсөн батарея командиры капитан Шәриф Сөләймәновҡа «Советтар Союзы Геройы» исеме 1943 йылдың 24 декабрендә бирелә. Был оло бүләктән ошо йылда башҡа ҡыйыу башҡорт егете тағы ла Ҡыҙыл Байраҡ һәм Ҡыҙыл Йондоҙ ордендарына лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланғас, ҡаһарман ир-уҙаман «майор» хәрби дәрәжәһендә тыныс хеҙмәткә ҡайта. Артабан, биләгән вазифаларына ярашлы, запастағы полковник дәрәжәһе ала, 60 йәше еткәс, хәрби иҫәптән төшөрөлә.
Алған һөнәре буйынса эшен дауам итеп, СССР Финанс министрлығының Юғары финанс курстарын һәм Бөтә союз юридик институтын тамамлай.
Уҙған быуаттың 50—60-сы йылдарында Шәриф Сөләймән улы совет һәм партия органдарында эшләй: 1954 йылдан Дүртөйлө район Советы башҡарма комитеты рәйесе, 1956-64 йылдарҙа КПСС-тың Кушнаренко район комитетының беренсе секретары була. Артабан ҡасандыр үҙе хеҙмәт юлын башлаған Саҡмағош районын етәкләй — 1964 йылдан 1971 йылға тиклем район Советы башҡарма комитеты рәйесе һәм КПСС-тың район комиетының беренсе секретары була.
1971—1988 йылдарҙа Шәриф Сөләймәнов Башҡорт АССР-ының финанс министры. Алда әйтелгән вазифаларҙы һәм һуңғыһын биләгәндә ул БАССР-ҙың ете (IV—XI) саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана. Хаҡлы ялға сыҡҡас та ҡул ҡаушарып ултырмай Герой. 1994 йылдың 12 февралендәге вафатына тиклем Башҡортостандың Балалар фонды рәйесе йөгөн тарта. Хәрби батырлыҡтары өсөн бирелгән «Алтын Йондоҙ» миҙалына, Ленин, II дәрәжә Богдан Хмельницкий, Ҡыҙыл Йондоҙ, ике I һәм бер II дәрәжә Ватан һуғышы ордендарына яуаплы һәм бер ҙә еңел булмаған етәкселек эшендәге ҡаҙаныштары өсөн Шәриф Сөләймән улының күкрәген тағы ла бер Ленин, Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе»ордендары биҙәй. Һуғыш һәм хеҙмәт ветеранының шулай уҡ бихисап миҙалдар менән бүләкләнгән.
Ауылдаштары хәтерләүенсә, ниндәй генә яуаплы вазифа башҡармаһын, Шәриф Сөләймән улы үҙ төйәгенең тоғро улы булып ҡала, тыуған яҡтарын онотмай. мөмкинлек булғанда, туғандары һәм яҡташтары янына даими ҡайтып йөрөй, көсөнән килгәнсә ауылдағы һәм райондағы төрлө мәсьәләрҙе хәл итеүҙә лә ярҙам ҡулы һуҙа.
Оло Вырып
Оло Вырып — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вырып йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Налимья (Васюган ҡушылдығы)
Налимья  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының һул ярына тамағынан 782 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Гуж (Лопь-Ю ҡушылдығы)
Оло Гуж  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Налимная (Васюган ҡушылдығы)
Налимная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 504 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Ҡушморон (күл)
Ҡушморон (Кушмурун, Қусмурын) — Ҡаҙағстандың төньяғындағы күл. Ҡустанай өлкәһендәге Әүлиәкүл һәм Ҡараһыу райондары сигендә, Ҡушморон ҡасабаһынан 9 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡушморон аша Убаған йылғаһы аға.
Налимная (Васюган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡушморон (күл)
Тасуирламаһы
Күл майҙаны 400—415 км², һыуйыйғыс майҙаны 10,5 мең км². Күл соҡоро 60 км алыҫлыҡҡа көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа һуҙылған, киңлеге 15 км-ға етә, максималь тәрәнлеге 3,5 м. Төбө яҫы, балсыҡлы һәм балсыҡ ҡатнаш тупраҡ, ләм ҡатламы менән ҡапланған. Ярҙары урта өлөшөндә 5-7 м тиклем бейеклектә. Ҡушморондан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай Аманҡарағай урман массивы урынлашҡан. Һыуы йәшкелт-һары төҫтә, минераллашыуы 1-25 г/л. Һыуйыйғыс майҙаны, башлыса, һөрөлгән.
Фаунаһы
Һаҙ һәм күлдәрҙә һыу һәм һаҙ ҡоштары тереклек итә. Балыҡтарҙан алабуға, ҡорман, һаҙан үрсей.
Налимная (Васюган ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡушморон (күл)
Этимологияһы
Атама ҡуш һәм морон һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Хәҙер Ҡаҙағстанға инһә лә, ҡаҙаҡтар Рәсәйгә ҡушылғансы тарихи башҡорт ерҙәре булған. Өфө провинцияһы башҡорттарының батшабикә Анна Иоанновнаға 1733 йылда яҙылған мөрәжәғәтендә шундай юлдар бар: «А ныне у нас нижайших рабов Вашего Императорского величества земли и воды: а имянно называемую реку Тобул, озеро Чапалай, реку Мияч, которые в Кунгурском уезде… Тако ж Казанской дороги у башкирцов, которые живут по реке Каме…».Своей землёй они называют также илецкие месторождения соли, йәғни Тубыл йылғаһы буйындағы ерҙәр башҡорт иленә ингән.
Топоним ошо тарихты Ҡушморон тип Ш өнө менән әйтелеүе һәм яҙылыуы менән раҫлап та тора, сөнки ҡаҙаҡ телендә ул Ҡусмурын тип яҙыла. Атаманы ҡош һүҙе менән бәйләгән фараздар ҙа бар. Әммә төркиҙәрҙә ҡоштоң мороно тип түгел, ә суҡышы тип атайҙар. Ысынлап та, Ҡушморон күленә ике ярымутрау мороно терәлеп тора, тап шунан «ҡуш» сифатлауы килеп ингән тип һанай тел белгестәре.
Һылтанмалар
Кушмурун
Налимная (Ягыл-Ях ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Наушка
Наушка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Васюган йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Гуж (Сысола ҡушылдығы)
Оло Гуж  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының уң ярына тамағынан 375 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Обервира
Обервира (Oberwiera) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1150 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,33 км2. Диңгеҙ кимәленән 268 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 8396 һәм автомобиль коды GC.
Убаған (йылға)
Убаған  (Убаган)  — йылға. Ҡаҙағстандың Ҡустанай өлкәһе, Рәсәйҙең Ҡурған өлкәһе аша аға, Тубылдың (йылға бассейны Обь) бик ҙур уң ҡушылдығы. Оҙонлоғо 376 км, һыуйыйғыс бассейны майҙаны 50 700 км2. Ҡар һыуы менән туҡлана. Йәй һыуы тоҙ тәме итә.
Ағымы
Турғай үҙәне буйлап төньяҡҡа табан аға, Ҡушморон күле аша ағып үтә. Тубыл йылғаһының уң ярына тамағынан 909 км өҫтәрәк ҡушыла.
Тасуирламаһы
Убаған сөсө һыулы Күктал күленән баш ала.
Бассейн территорияһы аҙ һикәлтәле аллювиаль тигеҙлектән тора, ул күлдәр, соҡорҙар менән сыбарланған. Рельефтың төп элементтары — ҡыралар һәм ҡыра араларындағы күл соҡорҙары. Бассейн климаты уртаса континенталь, ҡоро, ҡышын һыуыҡ һәм йәйен эҫе. Яуым-төшөмдөң уртаса суммаһы йылына 250-нән 300 миллиметрға тиклем, уларҙың 70 проценттан ашыуы йылы ваҡытҡа тура килә.
Тамағында уртаса күп йыллыҡ һыу тотонолоуы 2,43 м3/с (ағым күләме 0,077 км3/йыл). Башлыса ҡар һыуҙары менән туйына.
Һыу ташҡанда минералләшеүе 200—1000 мг/л, миҙгелдәр араһында 2,0-10,0 г/л. Йылға һыуында өҫтәмә тоҙ сығанағы — бассейндың Ҡаҙағстан өлөшөндәге тоҙ күлдәре. Йылғаның юғары минералләшеүе Ҡурған өлкәһендә эсәр һыу менән тәьмин итеү проблемаһын тыуҙыра.
Йылға бассейнында ҡара, төҫлө, һирәк осрай торған һәм аҫыл металдар, металл булмаған файҙалы ҡаҙылмалар, һоро күмер, минераль һыуҙар, шифалы батҡаҡтар ятҡылыҡтары урынлашҡан. Йылға буйында ҙур тораҡ пункттар юҡ.
Этимологияһы
«Вода России» фәнни-популяр энциклопедияһында хәбәр ителеүенсә, атама башҡорт телендәге «убалар араһындағы йылға» тигәндән килеп сыҡҡан .
Обергуриг
Обергуриг (Obergurig<br />Hornja Horka) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2128 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2692 һәм автомобиль коды BZ.
Нестерова (йылға)
Нестерова  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/174/33    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ершага
Түбәнге Ершага — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 201 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Копса
Оло Копса — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Визинга йылғаһының уң ярына тамағынан 132 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нивер-Игай
Нивер-Игай — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Катыльга йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сможанка
Сможанка (Сможанка) — Украиналағы йылға. Львов өлкәһенең Сколе һәм Турка райондары аша көньяҡҡа табан аға. Стрыйҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 14 километр. Бассейн майҙаны 77,6 км2. Тау йылғаһы.
Оло Кырока
Оло Кырока — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Аҡбуҙат (опера)
Аҡбуҙат  — А. Э. Спадавеккиа менән Х. З. Заимовтың өс шаршаулыҡ операһы. Либреттоһын Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян башҡорт эпосы «Аҡбуҙат» нигеҙендә яҙған. Тәүге башҡорт әкиәти-тарихи операларының береһе.
Оберкуннерсдорф
Оберкуннерсдорф (Obercunnersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2057 кеше йәшәй. Майҙаны — 15,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 358 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2708 һәм автомобиль коды ZI.
Аҡбуҙат (опера)
Беренсе редакцияһы
«Аҡбуҙат» операһының премьераһы 1942 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры сәхнәһендә була. Опера Октябрь революцияһының 25 йыллығына бағышлана.
Оло Кырока
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Аҡбуҙат (опера)
Беренсе редакцияһы
Баязит Бикбай менән Ҡадир Даян беренсе редакция либреттоһының авторҙары була.
Оло Кырока
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аҡбуҙат (опера)
Икенсе редакцияһы
«Аҡбуҙат» операһы икенсе редакцияла 1957 йылдың 31 декабрендә сәхнәгә сығарыла.
Икенсе редакция либреттоһының авторҙары Сәғит Мифтахов менән Ҡадир Даян була.
Концерт башҡарылышы
1994 йылдың 24 ноябрендә опера беренсе тапҡыр концерт башҡарылышында ҡуйыла. Режиссёры — Р. Вәлиуллин, дирижёры В. И. Платонов була. Һәүбән ролен — Раил Көсөков, Нәркәсте — Ләлә Әхмәтйәнова, Таңһылыуҙы — Зөлфирә Фәрхетдинова, Шулгәнде — Фәнәүи Сәлихов, Ҡәһҡәһәне Руслан Хәбибуллин башҡара.
Сюжеты
Сюжет нигеҙендә «Аҡбуҙат» эпосы һәм уның геройы Һәүбән батырҙың яуыз Мәсем ханға ҡаршы көрәше ята. «Аҡбуҙат» операһында Н. А. Римский-Корсаковтың әкиәттәр һәм эпостар буйынса яҙылған опералары традициялары дауам иттерелә.
Түбәнге Табога
Түбәнге Табога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чижапка йылғаһының уң ярына тамағынан 446 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Нарья
Оло Нарья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сысола йылғаһының һул ярына тамағынан 388 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Лез
Оло Лез — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лез йылғаһының уң ярына тамағынан 23 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Обершёна
Обершёна (Oberschona) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3567 кеше йәшәй. Майҙаны — 44,22 км2. Диңгеҙ кимәленән 310–470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 09600, 09603 һәм автомобиль коды FG.
Оберлунгвиц
Оберлунгвиц (Oberlungwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 6324 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,67 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9353 һәм автомобиль коды Z (элек: GC; HOT).
Оло Певк
Оло Певк — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Локчим йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Рабог
Оло Рабог — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лопь-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы башынан Сыктывкар ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюльга
Нюльга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагва йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Обуховая
Обуховая — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чертала йылғаһының уң ярына тамағынан 91 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оглат
Оглат — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2169/114/25/62    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Васюган йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Кеть йылғаһынан Васюганға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баринов Виктор Васильевич
Баринов Виктор Васильевич (28 февраль 1908 йыл — 1967 йыл) — архитектор, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Дондағы Ростов ҡалаһы архитекторы.
Биографияһы
Виктор Васильевич Баринов 1908 йылдың 28 февралендә Саратов губернаһының Балашов ҡалаһында тыуған. 1931 йылда Новочеркасск коммуналь төҙөлөш институтының архитектура факультетын тамамлай (хәҙерге ваҡытта ЮРГТУ (НПИ) төҙөлөш факультеты). Студент йылдарында Ростов архитекторҙары Поповтар ғаиләһе менән таныш була, был танышлыҡ күп йәһәттән уның яҙмышын билдәләй.
Профессиональ эшмәкәрлеген Виктор Баринов «Азчерпрогор» тресында башлай. Уның беренсе эштәре Новочеркасскты, Таганрогты, Миллеровоны планлаштырыу менән бәйле була. Тулыһынса архитектура менән генә бәйле эштәрҙән тыш, скульптура һәм күләмле проектирләү менән мауыға. 1933 йылда ул Совет архитекторҙары Союзының Ростов өлкә бүлеге ағзаһы һәм архитектура фонды ағзаһы була. Был ваҡытта Ростовта ғәйәт ҙур төҙөлөш — М. Горький исемендәге Ростов академия драма театрын төҙөү бара, был төҙөлөш арҡаһында элекке Нахичевань һәм Ростов араһында майҙан барлыҡҡа килә. Эберг Леонид Фёдорович Бариновты интерьер проектлауға йәлеп итә. Ул театр менән йәнәш скверҙы планлаштырыу һәм уның уртаһындағы фонтандың эскиз проекты авторы була. 1935 йылда Виктор Баринов икенсе ижади төркөм составында (Сербинов Иван Иванович һәм В. В. Попов менән бергә) эшләй. Төркөм Край Советы Йортоноң тышҡы биҙәлеш проектын эшләй. 1939 йылдың 1 май байрамы алдынан Ростовтың Киров скверында Кировҡа һәйкәл асыла. Уны төҙөүселәр скульптор Виленский Зиновий Моисеевич һәм архитектор В. В. Баринов була.
1942—1943 йылдарҙа Виктор Васильевич Кавказ аръяғы фронты частәре составында хәрәкәт итеүсе армияла була. Ростов баҫып алынған саҡта уның ҡатыны һәм улы һәләк була. Демобилизациянан һуң Дондағы Ростовҡа әйләнеп ҡайта һәм 1944 йылда ҡаланың айырым биналарын тергеҙеүҙә ҡатнаша. 1945 йылдың йәйендә СССР Архитектура академияһы оҫтаханаһында эшләнгән ҡаланы тергеҙеү һәм үҙгәртеп ҡороу проекты раҫлана. Генпланды эшләүсе төркөмгә ингән бер нисә Ростов архитекторҙары — П. И. Ломаченко, В. Н. Разумовский, Пьянков Григорий Константинович һәм В. В. Баринов — бөтә өйҙәре лә тиерлек емереклектә ятҡан Советтар майҙанын реконструкциялауҙың эскиз вариантын тәҡдим итәләр. 1946 йылда Бариновҡа Ҙур Баҡса урамындағы В. И. Лениндың һәм С. М. Кировтың һәйкәлдәрен тергеҙеү йөкмәтелә. Бер үк ваҡытта Виктор Баринов Семашко проспекты һәм Ҙур Баҡса урамы мөйөшөндәге ВКП(б)өлкә комитеты бинаһын тергеҙеү буйынса архитекторҙарҙың (Ф. В. Лузанов, Л. Ф. Эберг һәм башҡалар) ижади коллективына индерелә. Коллектив эштәрҙә ҡатнашыу менән бергә, был йылдарҙа ул Ростов өлкәһенең күп тораҡ йорттарының индивидуаль проекттарын эшләй.
1967 йылда вафат була, уның ике ҡыҙы ҡала.
Лисин Энвер Геннадьевич
Лисин Энвер Геннадьевич (22 апрель 1986 йыл, Воскресенск) — Рәсәй хоккейсыһы, һөжүмсе. Мәскәүҙең «Динамо» хоккей клубы тәрбиәләнеүсеһе. 2019 Континенталь хоккей лигаһында сығыш яһаған «Трактор» хоккей клубы уйынсыһы була. Рәсәй чемпионаты еңеүсеһе, юниорҙар араһында донъя чемпионы, ике тапҡыр йәштәр араһында донъя чемпионатының көмөш миҙалы эйәһе. 2017 йылда КХЛ оҫталыҡ конкурстарында йүгереү тиҙлеге буйынса яңы рекорд ҡуя.
Карьераһы
«Динамо» спорт мәктәбе тәрбиәләнеүсеһе булһа ла, Энвер ЦСКА спорт мәктәбе өсөн дә уйнап өлгәрә. 1999/2000 йылдар миҙгелендә Мәскәүҙең асыҡ чемпионатының 32 осрашыуында 72 мәрәй (49+23) йыя. ЦСКА беренсе урындан Рәсәй финалына сыға. Финалда ла Энвер яҡшы уйнай — 6 уйында үҙ иҫәбендә 13 мәрәй һала. ЦСКА бер кемгә лә мөмкинлек ҡалдырмай һәм 1986 йылғы үҫмерҙәр араһында Рәсәй чемпионатында еңеүсе була.
«Динамо» һәм «Кристалл» (2001—2004)
2001/02 миҙгелендә профессиональ карьераһы башлана. 15 йәшендә «Динамо-2» командаһы өсөн Рәсәй чемпионатының беренсе лигаһы беренсе этабының 6 уйында ҡатнаша. Шул уҡ йылда Мәскәү чемпионатында 31 осрашыуҙа 82 мәрәй йыя. Мәскәү йыйылма командаһы составында регионар араһында Рәсәй беренселегендә көмөш миҙал яулай. 2003 йылда Һарытауҙан «Кристалл» хоккей клубына күсә. Рәсәй чемпионатының Юғары лигаһында даими миҙгелдең 35 осрашыуында 16 мәрәй йыя. «Кристалл» плей-оффтың тәүге раундында Силәбенең «Мечел» хоккей клубына отола. 2004 йылда Милли хоккей лигаһының драфтында Энверҙы икенсе раундта дөйөм 50-се һан аҫтында «Финикс Койотс» хоккей клубы һайлай. Лисин Төньяҡ Америкаға күсергә әҙер була, әммә миҙгелдә МХЛ-да локаут иғлан ителә, һәм Энвер Рәсәйҙә ҡала.
Төньяҡ Америкала
2007/08 йылдар миҙгелен Энвер күберәк АХЛ-да үткәрә. Әммә МХЛ-да ла ул уйнап өлгөрә. «Финикс» өсөн 13 осрашыуҙа 5 (4+1) мәрәй йыйһа, фарм-лигала «Сан-Антонио» составында 58 уйында 35 тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Колдер кубогында — Америка хоккей лигаһының плей-офф уйындарының тәүге раундында уҡ «Сан-Антонио» төшөп ҡала. Лисин шунда алты осрашыуҙа 3 (1+2) мәрәй йыя. Киләһе 2008/2009 йылдар миҙгелендә Энвер күбеһенсә МХЛ-да уйнай — 48	осрашыуҙа уның иҫәбендә 21 (13+8) мәрәй була. Ә АХЛ-да ун осрашыуҙа алты мәрәй йыя. Шул йылда Милли хоккей лигаһында ул өс тапҡыр бер уйында ике гол керетә.
Был миҙгел тамамланғас, Лисинды «Финикс» етәкселеге «Нью-Йорк Рейнджерс»	хоккей клубына алмаштыра. Клуб менән контракт бер йылға төҙөлә. Энвер даими миҙгелдең 57 осрашыуында 14 (6+8) мәрәй генә йыя, ә «Рейнджерс» плей-оффҡа эләкмәй. Был йылдан һуң Энвер Рәсәйгә ҡайтырға була. Әммә быға тиклем ул МХЛ-да күнекмәләр лагерендә ҡатнаша, тик бер клубтан да килешеү төҙөргә тәҡдим алмай.
«Металлург» Мг (2010—2013)
2012 йылдың 14 апрелендә Энвер «Металлург» менән ике йылға контракт төҙөй. Магнитогорск командаһы миҙгелде конференцияла дүртенсе урында тамамлай, ә плей-оффтың тәүге раундында шул уҡ «Салауат Юлаев» командаһына ете уйында еңелә.
«Адмирал» һәм ЦСКА (2013—2015)
2013 йылдың 17 июнендә КХЛ яңы клуб «Адмирал» өсөн киңәйеү драфтын үткәрә. Шунда яңы команда һәр клуб тәҡдим иткән биш кешенән берәйһен һайлай ала ине. «Адмирал» һайлаған кешеләр араһында Энвер Лисин да була. Лисин Владивосток командаһының капитаны тип билдәләнә. Ул 27 декабргә тиклем 28 уйында 18 (7+11) мәрәй йыя. Яңы клуб өсөн уйнауҙан башҡа, Энвер Сочи ҡалаһында Ҡышҡы Олимпия уйындарының олимпия утының эстафетаһында ҡатнаша. 10 декабрҙә журналистар Энверҙы КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынына һайлай. 26 декабрҙә «Адмирал» Лисинды Мәскәүҙең ЦСКА хоккей клубына Илья Зубовҡа һәм Михаил Науменковҡа алмаштыра. Братиславала үткән был йондоҙло сараның оҫталыҡтар конкурстарында Энвер «Змейка» һәм командалы эстафеталарында ҡатнаша. Ә уйында Лисин бер гол керетә һәм ике тапҡыр һөҙөмтәле пас бирә. ЦСКА өсөн даими миҙгелдә Энвер 14 осрашыуҙа 2 мәрәй йыя, ә плей-оффта ЦСКА серияла 0-4 иҫәбе менән СКА командаһына еңелә. Миҙгел бөткәс, Энверҙың ЦСКА менән килешеүе тамамлана, һәм ул кире Владивосток ҡалаһына ҡайта. Миҙгел алдынан Лисин команданың капитаны ассистенты тип тәғәйенләнә. . 2014/15 йылдар миҙгелендә Энвер 54 осрашыуҙа 32 (16+16) мәрәй йыя, тик «Адмирал» плей-оффҡа эләкмәй.
«Салауат Юлаев» (2015—2018)
2015 йылдың 1 май көнөндә Энвер Өфөнән «Салауат Юлаев» менән ике йылға контракт төҙөй. 2015/16 йылдар миҙгелендә ул 54 уйында 14 тапҡыр ғына һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. «Салауат Юлаев» плей-оффта «Аҡ Барс» һәм «Авангард» хоккей клубтарын үтә. Конференциялар финалдарында ул Магнитогорскиҙан «Металлург» командаһына еңелә. Энвер Рәсәй һәм КХЛ чемпионаттарының бронза миҙалдарын еңә. Киләһе миҙгел статистика яғынан уңышлыраҡ була Энвер өсөн. Ул 55 уйында 30 (14+16) мәрәй йыя. Шулай уҡ ул Өфөлә үткән КХЛ бөтә йондоҙҙар уйынында ҡатнаша. Энвер йүгереү тиҙлеге конкурсында КХЛ-дың яңы рекордын ҡуя. Тағы ла ул командалы эстафетаһында Көнсығыш конференцияһына еңергә ярҙам итә. Ә бөтә йондоҙҙар уйыны мини-турнир форматында үтә. Шунда Лисин Чернышёв дивизионы составында ике гол керетә һәм турнирҙа беренсе урынды ала. Тәүҙә Энвер йондоҙҙар уйынына эләкмәй ҙә ҡала ала ине. Ул ауырып киткән Владимир Соботканы алмаштыра. «Салауат Юлаев» даими миҙгелде конференцияһында алтынса урында тамамлай һәм плей-оффтың тәүге раундында «Аҡ Барс» хоккей клубына серияла 1-4 иҫәбе менән отола. 60 уйында Энвер бөтәһе 33 мәрәй йыя.
17 мартта Энвер Лисин клуб етәкселеге менән килешеүен оҙайтыуы тураһында мәғлүмәт килеп сыға. 21 мартта был турала рәсми рәүештә иғлан ителә — һөжүмсе клуб менән ике йылға контракт төҙөй. 2017/18 йылдар миҙгелендә Энвер даими чемпионатта бар 54 осрашыуҙа ҡатнаша һәм 24 мәрәй йыя. «Салауат Юлаев» конференцияла икенсе урынды яулай, ә плей-оффта конференция ярымфиналында Силәбенән «Трактор» хоккей клубына отола. Миҙгел тамамланғас клуб етәкселеге Энвер менән килешеүҙе өҙә.
Рәсәй йыйылма командаһында
Рәсәй йыйылма командаһына Энвер тәү тапҡыр 2002 йылда юниорҙар йыйылма командаһына саҡырыла. Словакияла үткән халыҡ-ара турнирҙа Рәсәй хоккейсылары бронза миҙалдарын яулайҙар. Киләһе йылда Лисин Швейцарияла 86 йылғы үҫмерҙәр араһында турнирҙа ҡатнаша һәм 3 (2+1) мәрәй йыя, ә Рәсәй беренсе урынды яулай. 2003 йылда ул Рәсәй юниорҙар йыйылма командаһы составында Чехия менән Словакияла үткән Донъя кубогында көмөш миҙалдарҙы еңә һәм биш осрашыуҙа ике тапҡыр һөҙөмтәле һөжүмдә ҡатнаша. Шул миҙгелдә ул ике тапҡыр халыҡ-ара турнирға барып ҡайта, икеһендә лә беренсе урын яулай һәм 7 осрашыуҙа 11 мәрәй йыя. Был уйыны менән уны 2004 йылдың апрелендә Белоруссияла үткән юниорҙар донъя чемпионатында ҡатнашырға хоҡуҡ ала. Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе урынды ала. Ярымфиналда Канада, ә финалда АҠШ үҫмерҙәрен оталар һәм алтын миҙалдарҙы еңәләр. Энвер алты осрашыуҙа бер гол ғына керетә.
2005 йылда Энвер йәштәр араһында донъя чемпионатында ҡатнаша. Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе урынды ала, ә финалда Канада командаһына еңелә (1:6) һәм көмөш миҙалдарҙы яулай. Лисин 6 уйында 5 (2+3) мәрәйгә өлгәшә. Киләһе йылда Энвер тағы ла йәштәр йыйылма командаһына донъя чемпионатында ҡатнашырға саҡырыла. Шунда Рәсәй үҙ төркөмөндә беренсе була, ә финалда тағы ла Канада хоккейсыларына еңелә. Лисин бул турнирҙа ике гол керетә.
2010 йылда Энвер Лисин Рәсәйҙең төп йыйылма командаһына Швеция хоккей уйындарында ҡатнашырға саҡырыла. Шунда Рәсәй өсөнсө урынды ала, ә Энвер бер мәрәй ҙә йыймай. 2010 йылда Мәскәүҙә үткән Беренсе канал кубогында ул шулай уҡ бер мәрәйгә лә өлгәшмәй, тик Рәсәй шунда беренсе урынды ала. 2011 йылда Энвер Рәсәй-2 составында Белоруссияла Полесья кубогында беренсе урынды яулай һәм 3 уйында 2 (1+1) мәрәй йыя. Беренсе канал кубогында бер уйын ғына үткәрә. 2013 йылда ул Карьяла кубогында 2 осрашыуҙа 3 (2+1) мәрәй йыя. Энвер турнирҙың символик йыйылма командаһына керә. 2014 йылда ЕвроХоккей Челлендж дуҫтарса уйындарҙа Лисин өс уйын үткәрә һәм бер гол керетә. Шунан башҡа ул Рәсәй ййылма командаһына саҡырылмай.
Одервиц
Одервиц (Oderwitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 5520 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 350 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2791 һәм автомобиль коды GR.
Лисин Энвер Геннадьевич
Шәхси тормошо
Энверҙең милләте — абхаз, ҡатыны Аида татар милләтенән. Уның менән Энвер Ҡазанда «Аҡ Барс» өсөн сығыш яһағанда таныша. 2011 йылда уларҙа Роберт исемле улдары тыуа.
Байғаҙы Ҡоҙамышев
Байғаҙы Ҡоҙамышев (18-се быуаттың сиреге — 1800 йылдан һуң) — Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы. Әйле улусы старшинаһы. Е. И. Пугачёв полковнигы.
Биографияһы
Байғаҙы Ҡоҙамышев Себер даруғаһы Иҫәт провинцияһы Әйле улусы (хәҙер Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Байғаҙы ауылында тыуған.
Иҫәт провинцияһы Әйле улусының старшинаһы булған. Уның ҡарамағына 356 йорт ингән, улар менән етәкселек иткән.
1773 йылдың ноябрь-декабрь айҙарында Емельян Пугачёв ихтилалына килеп ҡушыла. Ул Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев, Һары Абдуллиндар менән берлектә Урал аръяғы башҡорттарын каратель отрядтарына берләшеүгә ҡаршылыҡ күрһәтә. Ырымбур, Иҫәт провинцияһы губернаторҙары ғәскәренә ихтилалға ҡаршы халыҡты өгөтләгән указдарын таратыуға юл бирмәйҙәр. Байғаҙы Ҡоҙамышев декабрь айында И. Н. Грязнов етәкселегендәге баш күтәреүсе армия сафына күсә. Уның менән Силәбе ҡалаһын ҡамауҙа ҡатнаша. Унан һуң Ғайса Туҡтағолов менән баш күтәреүселәр армияһының айырым төркөмөн төҙөйҙәр. Силәбе ҡалаһының гарнизон хеҙмәтен башҡара.
1774 йылдың 21 майында Троицк ҡәлғәһе эргәһендә батша армияһы генерал-поручигы И. А. Деколонг, 22 май Лягушино ауылы эргәһендә подполковник И. И. Михельсон каратель отрядтары менән һуғышҡандан һуң, Пугачёв ғәскәрендә 500-ләп кенә кеше ҡала.
Емельян Пугачёв тәүҙә Байғаҙы ауылында старшина Байғаҙы Ҡоҙамышевта йәшеренеп тора. Бер аҙна эсендә Байғаҙы Ҡоҙамышев, Баҙарғол Юнаев, Юламан Ҡушаев, Мансур Таймасов урындағы башҡорттарҙан һәм завод крәҫтиәндәренән Пугачёвҡа яңы ғәскәр туплап бирәләр. Яңы төҙөлгән Төп ғәскәр составында Ҡоҙамышев Михельсон каратель корпусы менән булған бөтә һуғыштарҙа ла әүҙем ҡатнаша. Әшит ҡәлғәһен, Уҫы, Ижевск һәм Воткин заводтарын ҡамайҙар. 1774 йылдың 5 июнендә Пугачев сығарған указда Байғазы Ҡоҙамышевтың да исеме бар. Документта Пугачёвтың бөтә старшиналарҙы ла көмөш уҡалы карамзин кафтан менән бүләкләнәсәге тураһында ышандырыуы, бүләккә ҡаршы уға старшиналарҙың берәр ат бирергә вәғәҙәләшкәне теркәлгән. Баш күтәреүселәр армияһы Ҡазан янында еңелгәндән һуң, Пугачев Волга аръяғына китә, ә Байғаҙы Ҡоҙамышев Урал аръяғы ихтилал етәкселәре менән Иҫәт провинцияһына ҡайта. 1774 йылдың ҡышына тиклем батша властары менән һуғышты дауам итә. Иҫәт провинцияһы канцелярияһының урындағы власть (1774 йылдың 17 декабрь) «Ведомости» яҙмаһында Байғаҙы Ҡоҙамышевтың ғәйебен таныуы тураһында теркәлеү бар. Күрәһең, үҙ теләге менән ғәйебен таныу уны язанан ҡотҡарған. Шул уҡ ваҡытта Әйле улусының старшинаһы булып ҡалған.
Тубыл операцияһы
Тубыл операцияһы (ул шулай уҡ «Тубылға һөжүм», ҡайһы берҙә — «Тубыл кадриле») — Көнсығыш фронтындағы урыҫ армияһы адмиралы А. В. Колчактың РККА көстәренә ҡаршы һуңғы һөжүм операцияһы.
Операция алдынан хәрби-сәйәси хәл-торошо
Тубыл һәм Ишем йылғалары араһындағы ҡаты алыштар 400 км-ҙан ашыу һуҙылған фронтта бара. 20 августа ҡыҙылдар Тубыл аша сыға һәм 10 көн эсендә 130 −180 км алға үтә.
Адмирал Колчак етәкселегендәге рус армияһының Тубыл йылғаһы артында сигенгән йәйге уңышһыҙлыҡтары, фронтты үҙгәртеп ҡороуға һәм Себер армияһы менән Көнбайыш армияһы, Көнсығыш фронттың баш командующийы тәғәйенләгән генерал М. К. Дитерихстың берләштереүенә булышлыҡ итә.
Һөҙөмтәлә яңы армиялар һәм ғәскәри төркөмдәр ойошторола:
(элекке Көнбайыш армияһы һәм резерв фронттар нигеҙендә формалаша)
Фронттың баш командующийы булараҡ, генерал Дитерихстың бурыстары: ғәскәрҙәргә Тубыл һәм Ишем йылғалары араһындағы позицияларҙа етди ял итеү мөмкинлеге биреү, частарҙы комплектлаштырыу, уларҙы кәрәкле бөтә нәмә менән тәьмин итеү, тылды тәртипкә килтереү һәм армияларҙы 1919 йылдың сентябрь башына билдәләнгән һөжүмгә әҙерләү.
Ҡаршы яҡтарҙың пландары
Юғары хаким шәхсән үҙе бер нисә десант операцияһын планлаштырған. Адмирал Колчак, үҙенең өс армияһының һуңғы һөжүмен һәм Об-Иркутск флотилияһының хәрәкәтен ғәмәлләштереп, Төмәнгә тиклем йөҙөргә ниәтләй.
Баш командующий генерал Дитерихстың планы хәрби сәнғәт ҡанундарынан тайпылмай үтәлә, улар стратегик яҡтан ныҡлы уйланыла һәм тактик йәһәттән теүәл иҫәпләнелә. 1-се, 2-се һәм 3-сө армия көстәре тарафынан төп һөжүм Ишем һәм Тубыл арауығындағы һул флангыға планлаштырыла, 3-сө армия алғараҡ сығарыла, 1919 йылдың авгусында Себер казак армияһының атаманы генерал П. П. Иванов-Ринов етәкселегендә ойошторолған айырым Себер казак кавалерия корпусы менән нығытыла.
Генерал Пепеляевтың 1-се Себер армияһы, Омск—Ишем — Төмән тимер юлы буйлап, 3-сө Совет Армияһының өлөштәрен ҡыҫырыҡлап сығара.
5-се Совет Армияһына фронталь һөжүмде, генерал Сахаровтың 3-сө армияһы — Омск—Петропавловск—Ҡурған тимер юлы һыҙығы буйлап башҡара.
Генерал Лебедев етәкселегендәге дала төркөмө Сахаровтың 3-сө армияһының һул флангыһын ҡаплай.
Генерал Дитерихс иҫәпләүҙәре буйынса, урыҫ армияһының һөжүме көтөлмәгән һәм ҡапыл булырға тейеш була. Сөнки, совет командованиеһы ул ваҡытта аҡтарҙың Көнсығыш фронтын эшкә яраҡһыҙ тип уйлай һәм, хатта, үҙенең дивизияларын генерал Деникин армияларына ҡаршы Көньяҡҡа күсерә башлай һәм Мәскәүгә «Мәскәү директиваһына» ярашлы марш алып бара. Шулай уҡ, урыҫ армияһының һөжүме бер үк ваҡытта бөтә 400 км фронт буйлап һуҙылырға тейеш була.
Тубылға һөжүмгә әҙерлек барышында, Петропавловскиҙа алдан уҡ биш дивизия бергә туплана һәм тулыландырыла. Аҙаҡ, көтмәгәндә, ҡыҙылдарға эске яҡтан һөжүм башлай.
Алыш барышы
3-сө армияның һәм Себер Казак корпусының һөжүме уңышлы бара. 1 сентябрҙән 9 сентябргә тиклем оҙайлы һәм ҡатмарлы сигенеүҙән һуң 3-сө армия һөжүмгә күсә, тиҙ арала 5-се Совет Армияһын ҡыйрата һәм 26-сы, 27-се, 5-се һәм 35-се большевик дивизияларының ҡапма-ҡаршы частарын тар-мар итә, 2-се армияға төньяҡтан һөжүм менән ярҙам күрһәтә. Сит ил күҙәтеүселәре белдереүенсә, «ғәскәрҙәр иҫ киткес һуғышҡан». Уңышлы һөжүме өсөн генерал Сахаров 3-сө дәрәжә Изге Георгий ордены, Иванов-Ринов — 4-се дәрәжә Изге Георгий ордены менән бүләкләнә. Генерал-майор В. И. Волков етәкселегендәге формированиелар ҙа алыштарҙа батырлыҡ күрһәтәләр.
Шаһиттар әйтеүенсә, Көнсығыш фронты армияларының рухы юғары була. Ә Петуховолағы иҫ киткес алыштың тактик эпизодын өлгө итеп алырға була. Унда урыҫ армияһы, бик күп әсирҙәрҙе, шулай уҡ башлыҡтары менән бергә РККА бригадаһы штабын ҡулға ала.
Большевиктар еңелә һәм Ҡурған артына этәрелә. Ҙур һуғыш табыштары ҡалдырып, улар ашығыс рәүештә, Тубыл йылғаһы артына сигенәләр.