cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бандар-Сери-Бегаван
Ба́ндар-Сери́-Бега́ван (بندر سري بڬاوان, Bandar Seri Begawan) — Бруней солтанлығының баш ҡалаһы һәм иң эре ҡалаһы. Бруней-Муара округының административ үҙәге.
Тарих
Бруней йылғаһы буйындағы торамалар VII быуатҡа ҡәҙәр булған. 1970 йылға тиклем ҡала Бруней исемен йөрөткән.
Үҙ тарихында ҡаланың урынлашыуы өс тапҡыр алышына: тәүге торамалар Кота-Батула, һуңынан — Кампонг-Айерҙа, аҙаҡ хәҙерге ҡала сиктәрендә урынлаша.
1920 йылда тораҡ пункт рәсми рәүештә ҡала һәм британ биләмәләре үҙәге статустарын ала. 1970 йылдың 5 октябрендә ҡала исеме Брунейҙың элекке солтаны Омар Али Сәйфетдин хөрмәтенә Бандар-Сери-Бегаван (малай телендә «Ғәли йәнәптәренең ҡалаһы») тип үҙгәртелә.
Хәҙерге тарихында ҡаланың ҙурлығы алты тапҡыр арта: 1931, 1936, 1940, 1949, 1956 йылдарҙа. Ә 2007 йылдың 1 авгусында Бруней солтаны 12,87 алып 100,36 км² тиклем ҡала биләмәһенең киңәйеүен хуплай.
География
Бандар-Сери-Бегаван Малай архипелагы утрау Калимантандың төньяғында, Бруней йылғаһының һул яҡ яр буйында урынлашҡан. Бруней йылғаһы ҡаланың көньяҡ өлөшө буйлап аға һәм унда суднолар йөрөй ала. Ҡаланың төньяҡ өлөшөнөң ярҙарын Көньяҡ Ҡытай диңгеҙе һыуҙары йыуа.
Ҡала климаты экваториаль, дымлы, яуым-төшөмдәр йыл буйына дауам итә (йылына барлығы яҡынса 3000 мм). Уртаса айлыҡ температура — +26…+28°С.
Транспорт
Брунейҙың баш ҡалаһы илдең көнбайыш өлөшө менән автомобиль юлдары аша тоташа. Солтанлыҡтың көнсығыш өлөшө ҡултыҡ менән айырылған, унда йә диңгеҙ юлы аша, йә ҡоро юл буйлап Малайзия биләмәләре аша барырға мөмкин.
Һыу транспорты такси-катерҙар (төбәк атамаһы — пенамбанг) менән күрһәтелгән, улар йылға буйлап ҡала үҙәгенән Кампонг-Айерға ҡәҙәр йөрөйҙәр. Шулай уҡ катерҙар баш ҡаланы Бангар һәм Лимбанг ҡалалары менән бәйләй.
Иҫтәлекле урындар
Ҡалала тарихи һәм мәҙәни иҫтәлекле урындар аҙ түгел. Улар араһында Солтан Омар Али Сәйфетдин мәсете, король кәшәнәләре, һарайҙар һәм күп һанлы музейҙар бар.
Ҡала сиктәрендә свайҙарҙа төҙөлгән Кампонг-Айер ауылы урынлашҡан, ул йылға буйлап 8 километрҙан ашыуға һуҙылған. Ауылда һөнәрселәр йәшәй, уларҙың сәнғәте төбәк галереяһында күрһәтелгән.
Персиаран-Дамуан ҡала паркында АСЕАН ойошмаһына кергән илдәрҙең вәкилдәре тарафынан яһалған скульптуралар ҡуйылған. Шулай уҡ бында тик Калимантан утрауында ғына йәшәгән носач-маймылдарҙы осратырға мөмкин.
Нурда (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Нурда  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы
Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы (19 ғинуар 1925 йыл — 4 ноябрь 1997 йыл) — мәғариф эшмәкәре, БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Хөсәйен Хәсән улы Яубаҫаров 1925 йылдың 19 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Йылайыр кантоны Әбүләйес ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Атаһы — Яубаҫаров Хәсән Хәйретдин улы, Рәсәйҙә Граждандар һуғышы, Бөйөк Ватан һуғыштары ветераны. Һуғышҡа тиклем дә, һуғыштан ҡайтҡас та колхоз рәйесе булып эшләй. Әсәһе — Яубаҫарова (Мырҙабулатова) Разифа Әбүталип ҡыҙы. Хөсәйен ғаиләлә беренсе бала була, унан һуң тағы туғыҙ һеңлеһе тыуа.
Абҙан районы Абҙан ауылы урта мәктәбен 1942 йылда тамамлай. Артабан Ырымбур дәүләт педагогия институтының география факультетында белем ала.
Алған һөнәре буйынса Абҙан районы Абҙан урта мәктәбендә уҡыта. 1948 йылдан алып Абҙан районы мәғариф бүлеге мөдире булып эшләй. 1952 йылда Мораҡ педагогия училищеһы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселендә был уҡыу йорто бик тиҙ арала бөтә күрһәткестәр буйынса Башҡортостанда иң алдынғылар рәтенә сыға.
1956 йылда Яубаҫаров Хөсәйен Хәсән улы Башҡорт АССР-ының мәғариф министры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1968-1975 йылдарҙа Төмән өлкәһе Нижневартовск ҡалаһының өсөнсө мәктәбендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире булып эшләй. 1985 йылда хаҡлы ялға китә.
Ғаиләһе
Ҡатыны Мәғәфүрә менән бергә өс бала тәрбиәләп үҫтерәләр. Оло улдары Илдар авиация инженеры, икенсе улы Илдүс Америка Ҡушма Штаттарының Техас нефть компанияһының Рәсәйҙәге вәкиле. Ҡыҙҙары Гөлдәр БДУ-ла сит ил студенттарын рус теленә өйрәтә.
Һылтанмалар
Административно-территориальное устройство Республики Башкортостан: Справочник. — Уфа: ГУП РБ Издательство «Белая Река», 2007. — 416 с.— ISBN 978-5-87691-038-7. (рус.) Асфандияров А.З. История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Уфа: Китап, 2009. — 744 с. ISBN 978-5-295-04683-4 (рус.)
Бухартовскийҙар йорто
Бухартовскийҙар йорто — мәҙәни мираҫ объекты (архитектура ҡомартҡыһы), Өфөлә Аксаков урамы, 48-се йорт (Коммунистик һәм Аксаков урамдары сатында) адресы буйынса урынлашҡан. Шулай уҡ балкон мөйөшлө Йорт исеме аҫтында билдәле. Әммә күптән түгел балкон алып ташланды. Хәҙер был йортта 17 ғаилә йәшәй
Тарихы
Йорт 1890 йылда төҙөлгән, уға хужа поляк дворян сығышлы Бухартовскийҙар ғаиләһе булған, улар араһында иң билдәлеһе — Халыҡ айыҡлыҡ паркына (хәҙер И. Якутов исемендәге парк) нигеҙ һалған Өфө полицмейстеры Бухартовский Генрих Генрихович. Беренсе ҡатында хеҙмәтселәре йәшәгән, икенсеһендә — хужа үҙе һәм ғаиләһе. Әлегә тиклем бейек түбәләрҙә әүәләп эшләнгән биҙәүестәр, ҙур ике яҡҡа асылмалы ишектәр, мейестәр, шулай уҡ селтәре, ҡаймаһы һәм тәҙрә ҡапҡастарында бик бай ағас һырлауы һаҡланған. Революциянан һуң йорттоң беренсе ҡатында бөҙрәхана урынлаштырыла, ә икенсеһендә чекистар йәшәй.
Арька
Арька — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежать йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буткевич Любовь Алексеевна
Буткевич Любовь Алексеевна (Никулина; 1 октябрь 1924 йыл) — СССР һәм Рәсәй яҙыусыһы һәм журналисы, Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында кешеләрҙе ҡотҡарыусы медиктарҙың батырлығы тураһында «Солдаты милосердия» китабы авторы.
Биографияһы
Любовь Алексеевна Буткевич 1924 йылдың 1 октябрендә Закамскиҙа (хәҙер — Пермь ҡалаһының Киров районы) һәм 27-се мәктәптә уҡый.
Бөйөк Ватан һуғышы башында шәфҡәт туташтары курсына яҙыла, 1943 йылдың мартында тамамлай.
Медицина хеҙмәтенең старшинаһы сифатында һуғыш тамамланғанға тиклем Беренсе Украина фронтының 38-се армияһы 5148-се ялан хирургия госпиталендә хеҙмәт итә, еңеүҙе Прагала ҡаршылай. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән бүләкләнә.
1945 йылдың көҙөндә Пермгә ҡайта һәм тағы 16 йыл шәфҡәт туташы булып эшләй.
1961 йылда Пермь телефон заводының һәм завод радиоһының журналисы, «За коммунистический труд» гәзитенең штаттан хәбәрсеһе була. Уның бер нисә очеркы «Мы земляки» журналында, «Звезда», «Молодая гвардия» һәм «За коммунистический труд» гәзиттәрендә баҫылып сыға.
Л. А. Буткевичтың 1944 йылдағы Карпат-Дукельская операцияһы һәм ЧССР Геройы танкист Рудольф Ясиок яҙмышы тураһында мәҡәләләре «Урал» журналында, «Вечерняя Пермь» гәзитендә баҫылып сыға.
Үҙенең хәтирәләре нигеҙендә «Солдаты милосердия: Записки фронтовой медсестры» китабын яҙа, уны Пермь китап нәшриәте 1987 йылда сығара. Шулай уҡ ул, фронтовик һәм тыл хеҙмәтсәндәренә бағышланған һәм Еңеүҙең 50-йыллығына нәшер ителгән «Победители — потомкам» китабы редколлегияһы составына инә.
Любовь Алексеевна — Курск һуғышы Ветерандары советы рәйесе
2005 йылда Любовь Алексеевна «Ватанды һаҡлаусы» номинацияһында «Пермь ҡатын-ҡыҙҙары» фестиваленең лауреаты була
Баҫмалары
Китаптары:
Мәҡәләләре:
7 май
7 май — григориан стиле буйынса йылдың 127-се (кәбисә йылында 128-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 238 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ирек (Бәләбәй районы)
Ирек (Ирек) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 86 кеше. Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Минаева Татьяна Максимовна
Минаева Татьяна Максимовна (7 ғинуар 1896 йыл — 18 август 1973 йыл) — СССР ғалимы, археолог, педагог.
Биографияһы
Татьяна Максимовна Минаева 1896 йылдың 7 ғинуарында Смоленск губернияһы Цибульники ауылында Мәскәү-Брест тимер юлы хеҙмәткәре ғаиләһендә тыуған.
Башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң яҡшы уңыштары өсөн Мария Петербург уҡытыусылар семинарияһына ебәрелә (һуңыраҡ Баш педагогия институты тип атала), унда урта белем ала. 1913 йылдан башлап, семинарияны тамамлағас, Васильевка ауылының ике класлы земство мәктәбендә, артабан Һамар губернаһы ның Балаковский ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһындә уҡыта. 1919 йылда Һарытау университетының тарих-филология факультетына уҡырға керә, 1924 йылда тамамлай. Археология һәм сәнғәт тарихы кафедраһында аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн университетта ҡала, бер үк ваҡытта Һарытау край музейының фәнни хеҙмәткәре булып эшләй.
П. С. Рыков һәм П. Д. Степанов менән бергә 1925 йылда Ҡаҙағстанда сармат мәҙәниәтенең курганлы төркөмдәрен ҡаҙыу эштәрендә ҡатнаша. Һуңыраҡ, П. С. Рыковты һәм уның фәнни мәктәбен эҙәрлекләүҙәр башланыу сәбәпле, эшһеҙ ҡала. 1929 йылдан 1936 йылға тиклем Минаева Сталинград өлкә музейының (хәҙерге Волгоград өлкә крайы музейы) археолог һәм тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Артабан ҡулға алына һәм һөргәнгә ебәрелә. 1936-1939 йылдарҙа Соль-Илецк ҡалаһында мәктәптең башланғыс сыйныфтар уҡытыусыһы булып эшләй. 1939 йылда фәнни эшкә ҡайтыу мөмкинлеген ала һәм Төньяҡ Кавказға күсеп китә. .
1939 йылдан Татьяна Максимовна был төбәктә эшләй һәм ун йылға яҡын Ставрополь крайҙы өйрәнеү музейының тарих бүлеге мөдире булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында, немецтар ҡамап алған Ставрополдә ҡалып, коллекцияларын һаҡлап ҡала. Ҡайһы бер иң ҡимммәтле экспонаттарҙы, ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, фашисттарҙан йәшереп алып ҡала. Т. М. Минаевтың картиналары һәм башҡа музей фондын ҡоткарған өсөн «1941-1945 йылдар Бөйөк Ватан һуғышында фиҙаҡәр хеҙмәт өсөн» миҙале менән бүләкләнә.
Һуғыштан һуң тергеҙелгән археология эштәренең нәтижәһе "Кубань юғары ҡатламдарының археологик ҡомартҡылары" диссертацияһы була. Диссертацияны яҡлағандан һуң, Т. М. Минаева Ставрополь педагогика институтында (хәзерге Ставрополь дәүләт университеты, тарих кафедраһы доценты) уҡытыусы булып эшләй, был вазифала пенсияға сыҡҡансы ҡала. Бер үк ваҡытта Ҡарасай-Черкес Республикаһы, Ставрополь крайында һәм Чечен-Ингушетияла археологик эштәр алып бара. Күп кенә фәнни эштәр авторы, шул иҫәптән монография ла бар. .
Сарлык (Сёма ҡушылдығы)
Сарлык  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сёма йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шишмә (Тәтешле районы)
Шишмә (Чишма) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 48 кеше. Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (99 %) йәшәй.
Ауыл тарихы
Шарҙаҡ йылғаһы буйында Кәлтәй ауылы кешеләре Шишмә ауылына нигеҙ һала. Һуңынан ауылды ла йылға кеүек Иҫке Шарҙаҡшишмә тип атайҙар. 1859 йылда Шарҙаҡшишмә аауылында 17 йортта 80 кеше йәшәгән. Ошо уҡ ауылда 1870 йылда 97 кеше йәшәгән. 1896 йылда Яңы Шарһаҡ ауылы бүленеп сыға, ауыл Иҫке Шарҙаҡ тип атала. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу Иҫке Шарҙаҡ ауылында 54 йорта 310 башҡорт йәшәгәнен һәм 25 йортло Яңы Шарҙаҡта 133 башҡорт йәшәгәнен күрһәтә.
Ҡыҙыл Башлыҡ (Европа фольклоры)
«Ҡыҙыл Башлыҡ» (фр. Le Petit Chaperon rouge) — бүре менән осрашҡан бәләкәй ҡыҙ тураһында европа халыҡ әкиәт. Шарль Перро тарафынан әҙәби эшкәртелгән, һуңыраҡ Бер туған Гриммдар яҙып ала.
Сюжет килеп сығышы
Бүре алдаған ҡыҙ тураһында сюжет (Аарне Томпсон классификацияһы буйынса № 333) Францияла һәм Италияла урта быуаттарҙан таралған. XIV быуаттан билдәле булған әкиәт Альп тауҙары итәгендә һәм Тироль өлкәһендә айырыуса популяр була. Ейәнсәрҙең кәрзинендәге ризыҡ төрлөсә: ейәнсәре өләсәһенә Төньяҡ Италияла яңы тотолған балыҡ, Швейцария ла — йәш сыр киҫәге, Францияның көньяғында бөйөрөк һәм бер көршәк май алып килә. Фольклор яҙмаларында сюжет түбәндәгесә :
Әсәһе, ҡыҙына һөт һәм икмәк биреп, өләсәһенә ебәрә. Ҡыҙға юлда бүре, әүермән(bzou), хатта огра  — кеше ашаусы алпамыша (огра) осрай. Ул ҡайҙа барыуын әйткәс, бүре, алдан барып, өләсәһен үлтерә. Бүре унан — аш-һыу, ә ҡанынан эсемлек әҙерләй, өләсәһенең кейеменә кейенеп, карауатына ята. Ҡыҙ килгәс, бүре уға ашарға тәҡдим итә. Өләсәһенең бесәйе ҡыҙҙы өләсәһенең ҡалдыҡтарын ашауы тураһында иҫкәртергә тырыша, әммә бүре бесәйҙе башмағы менән бәреп үлтерә. Һуңынан бүре ҡыҙға сисенеп, уның янында ятырға, кейемен утҡа ташларға тәҡдим итә. Ҡыҙ бүре ятҡас, ни өсөн уның сәсе күп, яурыны киң, тырнаҡтары оҙон, тештәре ҙур икәнлеген һорай. Һуңғы һорауға бүре: «Был Һине тиҙерәк ашар өсөн, балам!» — ти ҙә ҡыҙҙы ашай.
Яҙып алынған варианттарҙың күбеһе шулай штамамлана, ә ҡайһы берҙәрендә ҡыҙ бүренән хәйлә ярҙамында ҡаса.
Шарль Перро
Әкиәт 1697 йылда Парижда «Сказки матушки Гусыни, или Истории и сказки бывших времен с поучениями» китабында баҫылып сыға, ул «Сказки матушки Гусыни» булараҡ билдәле.
Бер туған Гриммдар
Хәҙерге балалар әҙәбиәтендә классикаға әүерелгән әкиәттең вариантын, Перроның вафатынан һуң йөҙ йыл үткәс, Гриммдар яҙа. Версияларҙың береһе буйынса, улар уны Вильгельм Гриммдың буласаҡ ҡатыны йортонда эконом булып эшләгән Мария Мюллерҙан ишетә. Икенсе версия буйынса, Жаннетта Хассенпфлугтан яҙып алана. Ҡыҙыл Башлыҡтың уның варианты шул уҡ Перроға барып тоташа, тип фараз ителә.
Әкиәт был вариантта яҡшы тамалана: эргәнән үтеп барған ағас ҡырҡыусылар, шау-шыуҙы ишетеп, бүрене үлтерә, эсен ярып, өләсәһе менән Бәләкәй Башлыҡты ҡотҡара. Бер версия буйынса, был эпизод популяр «Бүре һәм ете кәзә балаһы» (Волк и семеро козлят) немец әкиәтенән -, икенсеһе буйынса 1800 йылда немец яҙыусы-романтик Людвиг Тик яҙған «Ҡыҙыл башлыҡтың тормошо һәм үлеме» («Жизнь и смерть Красной Шапочки») пьесаһынан алынған.
Ҡырымтатар халҡының Милли Гимны
''Был Ҡырым Автономиялы Республикаһының Дәүләт Гимны түгел! Бының өсөн был мәҡәләне ҡарағыҙ әле.''
Ant etkenmen — Ҡырым татарҙарының милли гимны. Номан Челебиджихандың һүҙҙәре һәм көйө
Латин әлифбаһында
Ant etkenmen, milletimniñ yarasını sarmağa, Nasıl olsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? Onlar içün ökünmesem, qayğırmasam, yaşasam, Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın.
Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle sepmege, Nasıl olsun eki qardaş bir-birini körmesin? Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam, Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan olsun.
Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege, Bilip, körip milletimniñ köz yaşını silmege. Bilmey, körmey biñ yaşasam, Qurultaylı han olsam, Kene bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.
Кирил әлифбаһында
Ант эткенмен, миллетимнинъ ярасыны сармагъа, Насыл олсун бу заваллы къардашларым чюрюсин? Онлар ичюн окюнмесем, къайгъырмасам, яшасам, Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын.
Ант эткенмен, шу къарангъы юрткъа шавле сепмеге, Насыл олсун эки къардаш бир-бирини корьмесин? Буны корип бувсанмасам, мугъаймасам, янмасам, Козьлеримден акъкъан яшлар дерья-денъиз къан олсун.
Ант эткенмен, сёз бергенмен миллет ичюн ольмеге, Билип, корип миллетимнинъ козь яшыны сильмеге. Бильмей, корьмей бинъ яшасам, Къурултайлы хан олсам, Кене бир кунь мезарджылар келир мени коммеге.
Латин әлифбаһында
Ant etkenmen, tatarlarnıñ yarasını sarmağa, Nasıl bolsun bu zavallı qardaşlarım çürüsin? Onlar içün ökünmesem, qayğurmasam, yaşasam, Yüregimde qara qanlar qaynamasın, qurusın!
Ant etkenmen, şu qaranğı yurtqa şavle serpmege, Nasıl bolsun iki qardaş bir-birini körmesin? Bunı körip buvsanmasam, muğaymasam, yanmasam, Közlerimden aqqan yaşlar derya-deñiz qan bolsun!
Ant etkenmen, söz bergenmen millet içün ölmege, Bilip, körip milletimniñ közyaşını silmege. Bilmiy, körmiy biñ yaşasam, Qurultaylı han bolsam, Yine bir kün mezarcılar kelir meni kömmege.
Кирил әлифбаһында
Ант эткенмен, татарларнынъ ярасыны сармагъа, Насыл болсун бу заваллы къардашларым чюрюсин? Онлар ичюн окюнмесем, къайгъурмасам, яшасам, Юрегимде къара къанлар къайнамасын, къурусын!
Ант эткенмен, шу къарангъы юрткъа шавле серпмеге, Насыл болсун ики къардаш бир-бирини корьмесин? Буны корип бувсанмасам, мугъаймасам, янмасам, Козьлеримден акъкъан яшлар дерья-денъиз къан болсун!
Ант эткенмен, сёз бергенмен миллет ичюн ольмеге, Билип, корип миллетимнинъ козьяшыны сильмеге. Бильмий, корьмий бинъ яшасам, Къурултайлы хан болсам, Йине бир кунь мезарджылар келир мени коммеге.
Һылтанмалар
YouTube сайтында видео
Гимндың көйө
Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)
Көҙән ауыл советы — Башҡортостан Республикаһы Ишембай районы муниципаль берәмеге.
Бугай Дмитрий Ефимович
Бугай Дмитрий Ефимович (26 ғинуар 1956 йыл) — ғалим-физик-химик. 1978 йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1985 йылдан — Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ғилми-тикшеренеү институтының лаборатория мөдире. Техник фәндәре докторы (1999), профессор (1999), Нью-Йорк фәндәр академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1993).
Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)
Тарихы
Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Илсек-Тимер волосына ингән.
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» законына ярашлы ауыл биләмәһе статусын ала.
Бугай Дмитрий Ефимович
Биографияһы
Дмитрий Ефимович Бугай 1956 йылдың 26 ғинуарында Өфө ҡалаһында тыуған. 1978 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика факультетын тамамлаған. Ошо йылдан Өфө нефть институты һәм Өфө дәүләт нефть техник университеты, бер үк ваҡытта 1985 йылдан алып — Аҙ күләмле химия продукттары һәм реактивтар ҒТИ-ның лаборатория мөдире.
Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)
Тарихы
Административ үҙәге — Көҙән ауылы.
Бугай Дмитрий Ефимович
Биографияһы
Бөтә хеҙмәт биографияһы Өфө дәүләт нефть техник университетының механика факультеты менән бәйле. 1999 йылдан материаловедение һәм коррозиянан һаҡлау кафедраһы профессоры. Д. Е. Бугай етәкселегендә кафедрала нефть эшкәртеү менән бәйле фәнни тикшеренеүҙәр үткәрелә. Докторлыҡ диссертацияһын ҡаты есем физика һөнәре буйынса яҡлай (1999). ӨДНТУ-ның кандидатлыҡ һәм докторлаыҡ диссертацияларын (Д 212.289.05 и Д 212.289.01) яҡлау буйынса советтар ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре металл коррозияһы һәм ашалыу процестарының электрохимик кинетикаһы проблемаларына арналған. Д. Е. Бугай металдарҙың механик-химик үҙенсәлектәрен анализлау нигеҙендә уларҙың емерелеүенең яңы законлыҡтарын асыҡлай һәм көсөргәнеш тәьҫирендә коррозия ингибиторҙарын алыу ысулдарын эшләй. Уларҙың бер нисәһе СССР Газ сәнәғәте министрлығы предприятиеларында (1990), «Башнефть» АНК-нда (1998), «Оренбурггазпром» ЯСЙ нда (2004), «Татнефть» ААЙ нда (2009) индерелә.
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 42 уйлап табыу авторы, шул иҫәптән, 6 монография, Рәсәй федерацияһының 30-ҙән ашыу патенты алынған.
Көҙән ауыл советы (Ишембай районы)
Мәғариф
Көҙән ауылында ике ҡатлы, 162 урынлыҡ урта дөйөм белем биреү мәктәбе, «Умырзая» балалар баҡсаһы һәм Иҫкесәк һәм Ҡыҙыл Октябрь ауылдарынан йөрөп уҡыусылар өсөн интернат (әлеге ваҡытта 12 бала унда тәрбиәләнә) бар.
Ворониха (Яйва ҡушылдығы)
Ворониха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Яйва йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дар әс-сүлх
Дар әс-сүлх (солох), йәки дар әл-ғәһед  — мосолман дин белгестәре — фаҡиһтар ҡарашына ярашлы, яулап алынған биләмәлә мосолман хөкүмәте менән мосолмандарҙы һәм зиммиҙәрҙе яҡларға ризалашып килешеү төҙөлгән мосолман булмаған территория.
Тасуирламаһы
Йыш ҡына солох тураһындағы килешеүҙә жизйә түләү һәм мосолман булмаған кешенең хоҡуҡи хәле (әһел әз-зимми) тураһындағы пункт индерелә. Хәҙерге заман дин әһелдәренең ҡайһы берҙәре Дар әл-сүлхте һуғыш биләмәһенә индермәй, ә уны дуҫ илдәр биләмәһенә тиңләй.
Дар әс-сүлх (әһел әс-сүлх) халҡы ислам дин белгестәре тарафынан зимми тип ҡарала, әммә Дар әс-сүлх сауҙагәрҙәре Дар әл-исламдағы әһел әз-зиммиҙәрҙән ике тапҡырға күберәк сауҙа пошлинаһы түләй. Был положениелар бик яҡынса була, сөнки килешеүҙәр ғәмәлдә булған осорҙа ислам хоҡуҡ теорияһы бик үк эшләнмәгән, ә был положениелар аныҡланғас (VIII б. аҙағында), килешеүҙәр төҙөгән өлкәләрҙең күбеһе туранан-тура Ғәрәп хәлифәлеге составына инә.
Атратка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Ҡырым Автономиялы Республикаһы
250px|thumb|ҠАРның административ схематик картаһы Ҡырым Автономиялы Республикаһы (укр. Автономна Республіка Крим, Qırım Muhtar Cumhuriyeti, Автономная Республика Крым) — Украина составындағы автономиялы республика.
Рәсәй составында субъект — Ҡырым Республикаһы.
Эҫем (Иглин районы)
Эҫем (Симское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 82 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805012.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Нурма (Кесе Кокшага ҡушылдығы)
Нурма  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 176 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канонников тауы
Канонников тауы (урыҫса: Канонников (гора)) — Башҡортостандың махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәһе, ботаника йүнәлешендәге дендрологик тәбиғәт ҡомартҡыһы
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Башҡортостандың Ейәнсура районында урынлашҡан фәнни һәм тәбиғәтте һаҡлау әһәмиәтенә эйә булған был тәбиғәт ҡомартҡыһы 2003 йылдың июнендә ойошторола. Дөйөм майҙаны 125 гектарға етә. Һаҡлана торған төп объекттар түбәндәгеләр: эверсман ҡаҙ үләне, урыҫ сыбар сәскәһе, биберштейн тюльпаны, шулай уҡ йәнлектәрҙән һыуыр-байбаҡ. Әлеге көнгә тиклем бында үҙенсәлеген юғалтмаған һәм төрлө ҡырағай йәнлектәргә бай булған дала мөхите хөкөм һөрә.
Биләмә Түбәнге Аҡбирҙе ауылынан 1 км алыҫлыҡта ята. Эзбиз таштарынан хасил булған һыртҡа оҡшаш арҡа. Абсолют бейеклеге — 402,4 метр, Аҡбирҙе йылғаһы кимәленә ҡарата бейеклеге — 180 метр. Бында, нигеҙҙә, дала үҫемлектәре киң таралған. Һырттарын ҡатнаш киң япраҡлы урман ҡаплаған, тау битләүҙәрен Көньяҡ Уралдың эндемигы эверсман ҡаҙ үләне, Ҡаҙағстан тәбиғәтенә хас ваҡ сопочник үләне үҫә. Ошонда уҡ Коржинский ҡылғаны, матур ҡылған, энәле ҡәнәфер һәм башҡа дала үҫемлектәре осрай.
Сығанаҡтар
Об утверждении положений об особо охраняемых природных территориях в Республике Башкортостан 26.02.1999 48. Об объявлении природных объектов и комплексов памятниками природы республиканского значения	19.06.2003	146
Наяҙы
Наяҙы (Наяза) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1271 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холера
Ғәҙәттә эпидемиялар рәүешендә тарала. Эндемик биләмәләре- Африка, Көньяҡ Америка, Һиндостан һәм Көньяҡ- көнсығыш Азия.
Тарих
Кешеләр үҙ тарихында ваба сиренең таралыуынан ваҡыт- ваҡыты менән интеккән. Бөтә билдәле булған ваба пандемиялары Ганг йылғаһы буйынан таралған, бындай сир бик борондан билдәле. Эҫе һауа шарттары, һыуҙың бысраныуы һәм ғәйәт күп кешеләрҙе бер урынға йыйған, ун ике йылға бер үткәрелгән кумбха-мела байрамы үткәрелеүе был сирҙең Һиндостан ярымутрауында таралыуына килтерә.
Европала ваба тураһында боронғо дәүерҙәрҙә Гиппократ менән Гален яҙған булһа ла, XIX быуатҡа тиклем сир Азиянан ары сыҡмаған. 1817 йылдан пандемиялар башлана, уларҙан XIX быуатта бөтә башҡа сирҙәрҙән үлгәнгә ҡарағанда күберәк кеше һәләк булған. Пандемияның сәбәбен Бенгалда вабаны тыуҙырыусы бактрияларҙың мутацияһын «йәйһеҙ йыл» һәм 1816 йылдың ғәҙәттән тыш һауа шарттары менән бәйләйҙәр.
Икенсе пандемия (1826—1837 cholera pandemic) 1829 йылда Ганг буйында башлана. Юлдарҙың яҡшырыуы, ғәскәрҙәрҙең туҡтауһыҙ хәрәкәт итеүе, колониялар менән сауҙа итеү сирҙең төрлө илдәргә таралыуына булышлыҡ итә. Был пандемия Европа, АҠШ, Японияға үтеп инә.
Рәсәйҙә эпидемияның иң көслө осоро 1830—1831 йылдарҙың беренсе яртыһына тура килә. Аңһыҙ кешеләр ҡойоларҙы хлорлы эзбиз менән зарарһыҙландырыусыларҙы ағыулауысылар тип иҫәпләгән, ҡаҙна дауаханаларына бәреп инеп, дошмандар эҙләгәндәр, ил буйлап ваба (холера) болалары башлана (1830—1831).
Өсөнсө пандемияның көслө осоро (1846—1860) 1850 йылдарҙа Ҡырым һуғышы ваҡытында була. Рәсәйҙә генә 1 миллиондан артыҡ кеше вабанан вафат була. XIX быуатта иң ҡурҡыныс эпидемия була. 1854 йылда Лондондың ҡап уртаһында биш йөҙ кешенең ваба менән сирләүе йәмғиәтте ҙур ҡурҡыуға һала, табип Дж. Сноуҙың тикшеренеүҙәре нигеҙендә Лондонда һыу менән тәьмин итеүҙе, канализацияны тәртипкә килтерәләр. Ғалимдар барлығы ете пандемия булған тип иҫәпләй:
Пандемиялар башланыу менән ваба тураһындағы фәнни белем дә туплана башлай. Һиндостандағы Британия армияһы частарындағы һалдаттар сирләй башлағас, тәүге тикшеренеүҙәр үткәрелә, улар сирҙең сәбәптәрен асыҡларға ярҙам итә, белгестәр унан дөрөҫ дауалау ысулдарын эҙләй башлай. Ләкин XX быуат уртаһына тиклем ваба (холера) иң ҡурҡыныс эпидемия рәүешендә таралыусы сирҙәрҙең береһе булып ҡала.
Этиология
[[File:O139Bengal.jpg|thumb|220px|Эпидемия Vibrio cholerae O139 Bengal в 1992—1994 гг. Распространение.
]] 150 серотөркөм Vibrio cholerae булыуы билдәле;уларҙы О1 типовой холера сывороткаһы менән агглютинацияланыусы (V. cholerae O1) һәм  О1 типовой холера сывороткаһы  (V. cholerae non О1) менән агглютинацияланмаусы тигән төрҙәргә бүләләр ( Ҡара: Агглютинирующие сыворотки– сыворотки, содержащие антитела (агглютинины) под влиянием которых происходит склеивание (агглютинация) микробов, что сопровождается выпадением хлопьев или осадка, применяются для определения рода, вида, типа возбудителя в реакции агглютинации (РА).
«Классик» холераны (ваба) (Vibrio cholerae O1) 01 серотөркөмө холера вибрионы тыуҙыра. Был серотөркөмдөң ике биовары (биотипа) айырыла: классик (Vibrio cholerae biovar cholerae) һәм Эль-Тор (Vibrio cholerae biovar eltor).
Морфологик, культураль һәм серологик характеристикалары буйынса улар оҡшаш: ҡыҫҡа кәкре хәрәкәтләнеүсе епле (жгутик) таяҡсалар, грамтиҫкәре аэробтар, анилин буяуҙар менән буялалар, споралар һәм  капсулары булмай, һелтеле мөхиттә(pH 7,6-9,2) 10-40 °C булғанда үрсейҙәр. Эль-Тор холера вибриондары класссик вибриондарҙан айырмалы һарыҡ эритроциттарын гемогенизациялай алмай ( һәр саҡ түгел). Был биотиптарҙың һәр береһе О-антигены (соматик) буйынса  серотөрҙәргә бүленә. Инаб серотөрөндә (Серотип Инаба (Inaba)) С фракцияһы, Огава (Ogawa) серотөрөндә —   В фракцияһы һәм   Хикодзима (Hikojima) серотөрөндә—  А, B һәм С фракциялары.Холера вибриондарының Н-антиген (епле) — бөтә серотөрҙәр өсөн дә бер үк. Холера вибриондары холера токсины эшләп сығара (CTX) — аҡһым энтеротоксины.
Vibrio cholerae non-O1 холераға оҡшаған эс китеүгә килтерә, сирҙең ауырлығы төрлөсә була, хатта кешенең үлеп китеүе лә бар.
Vibrio cholerae серогруппы О139 Bengal вибрионы сәбәпсе булған эпидемия 1992 йылдың октябрендә Көньяҡ Һиндостандың Мадрас портында башланып, Бенгал ярҙары буйлап таралып, 1992 йылдың декабрендә  Бангладешҡа килеп етә, бында  1993 йылдың тәүге өс айында 100 000 артыҡ  кеше сирләгән.
Эпидемиология
[[Файл:VChO1.jpg|thumb|220px|Эпидемия Vibrio cholerae O1 в Америке в 1991—1994 гг. Распространение.
]]
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының мәғлүмәттәре буйынса 2010 йылда 3-5 миллион кеше ваба сирен йоҡторған, уларҙың 100—130 меңе үлгән. Был сир осраҡтары аҙ үҫешкән илдәрҙә теркәлгән. 1980 йылдар башында вабанан үлем осрктары йылына 3 миллиондан артып китә. Сирләү осраҡтарының барыһы ла теркәлгәндер тип әйтеп булмай, сөнки ваба сиренең таралыуы тураһындағы хәбәр туристарҙы ҡурҡытыр, тип күп осраҡ йәшерелеп ҡала. Хәҙерге ваҡытта ваба (холера) донъяның төрлө региондарында эпедемия һәм эндемия рәүешендә йәшәп килә.
Сирҙе таратыусыларҙың күп өлөшө- сирләмәүсе вибрион йөрөтөүселәр. Вибрион йрөтөүселәр/ауырыуҙар нисбәте  Vibrio cholerae O1  4:1 һәм 10:1  non-O1 Vibrio cholerae (НАГ-вибрионы)10:1.
Сир ,башлыса, зарарһыҙландырылмаған һыу эскәндә, бысраҡ һыулы күл һәм йылғаларҙа һыу ингәндә йотолған һыу аша, йыуынғанда, һауыт-һабаны вибрион менән зарарланған һыу менән йыуғанда йоға. Бешерер алдынан эшкәртелгән саҡта, һаҡлағанда, йыуғанда йәки таратҡанда, бигерәк тә ашамлыҡтар термик эшкәртеү үтмәһә (алиментар контаминация), (моллюскылар, креветкалар, ҡаҡланған һәм әҙ тоҙланған балыҡ) вибриондарҙың йоғоуы бар. Вибриондарҙы кешеләр бер-береһенә тейгән саҡта таратыуы мөмкин, мәҫәлән, бысраҡ ҡул биреп күрешкәндә. Бынан тыш вибриондарҙы себендәр ҙә тарата.
Был сирҙе тартатыусы төп шарттар булып, бысраҡлыҡ, кешенең күплеге, кешеләрҙең күсеп йөрөүе тора. Эндемик (ҙур булмаған) биләмәлә йыл буйы һаҡланған һәм ситтән килтерелгән ваба сирен айырып ҡарарға кәрәк. Эндемик райондарҙа (Көньяҡ-Көнсығыш Азия, Африка, Латин Америкаһы) холера йыл әйләнәһенә һаҡлана. Ситтән килгән эпидемиялар халыҡтың күсеп йөрөүе (миграция) менән бәйле. Эндемик райондарҙа башлыса балалар ауырый, сөнки өлкәндәрҙең  тәбиғи иммунитеты бар. Сирҙең ҡотороуы йылы ваҡытҡа тура килә.
4—5 % самаһы һауыҡҡандарҙың үт ҡыуығында, бигерәк тә оло кешеләрҙә, холера (ваба) вибрионы һаҡланып ҡала. Бер тапҡыр был сирҙе үткәргән кешенең уға ҡаршы иммунитеты барлыҡҡа килә, ләкин башҡа серотөркөмдәрҙе йоҡтороу ҡурҡынысы ҡала  Vibrio cholerae.
Патогенез
Сирҙең симптомдарын холера вибриондары түгел, ә улар эшләп сығарған холера токсиндары булдыра. Ашҡаҙан-эсәк юлы- инфекция үтеп инеү юлы. Вибриондарҙың бер өлөшө ашҡаҙанда тоҙ ( соляная) кислотаһы тәьҫирендә юҡҡа сыға. Иҫән ҡалған вибриондар нәҙек эсәккә эләгеп, һелтеле мөхиттә үрсей башлайҙар. Холера менән сирле кешенең бөтә эсәктәрендә лә вибриондар табылыуы мөмкин, ләкин ашҡаҙанда  рН  5,5  артмаһа,  вибриондар табылмай.
В субберәмеге рецептор — эпителий күҙәнәктәрендә булған ганглиозид GM1 менән ҡатнаша. В субберәмеге гангиозидҡа йәбешкәс, А субберәмеге мембрана аша эпителий күҙәнәгенә үтеп инә.
Активлашҡан А (А1) субберәмеге эпителиоцит мембранаһының эске яғында урынлашҡан  никотинамидадениндинуклеотидтың (НАД)  ярсыҡтарға бүлгеләнгән АДФ-рибозалы яртыһын аденилатциклазлы комплекстың көйләүсе аҡһымына алып килә.
Шулай итеп, эсәк секрецияһының күҙәнәктәрен стимуляциялаусы аденилатциклазаны активлау башлана, ул цикллы аденозинмонофосфаттың (цАМФ) күләме артыуға килтерә. Күләме артҡан цАМФ эсәк эсенә бик күп күләмдә изотоник шыйыҡса бүленеп сығыуына килтерә, был шыйыҡсала аҡһым кимәле аҙ, натрий, калий, хлоридтар, гидрокарбонат иондары юғары концентрацияла була. Эс китеү, ҡоҫоу, шыйыҡса юғалтыу башлана. Шыйыҡса, гидрокарбонаттар һәм калий юғалтыу метаболик ацидозға килтерә. .
Инкубацион осор
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы белдереүсенсә, « V. cholerae йоҡторған пациенттарҙың күбеһе был сир менән сирләмәй, хатта 7—14 көн дауамында бактерия нәжестә һаҡланып ҡалған хәлдә лә. 80—90 % сир осрағын башҡа төр эс китеү осраҡтарынан айырып та булмай. Шулай ҙа 20 % кешелә ғәҙәттәге  уртаса, йәки ауыр кимәлдәге  шыйыҡса юғалтыу менән бәйле ваба (холера) сире  күҙәтелә».
Вабаның өс төрлө ауырлыҡта үткәреү осраҡтары була.
Еңел үткәреү
Сир еңел үткәндә шыйыҡ итеп эс китә, ҡоҫтора. Был симптомдар бер тапҡыр ғына булыуы мөмкин, кәүҙә ауырлығының 1—3 % тиклем шыйыҡса юғалтыу күҙәтелә ( 1-се күләм дегидратация ). Сирленең хәле насар түгел. Ауыҙ эсе кибеүе, һыу эске килеү, тәндең хәлһеҙлеге күҙәтелә. Бындай сирлеләр ярҙам һорамай, уларҙы йыш ҡына сирҙең биләмәһендә табалар. 1—2 көндән клиник күренеш бөтә, ләкин вибрион кеше тәнендә ҡала.
Уртаса үткәреү
Сирҙең башы киҫкен була, йыш эс китә ( тәүлегенә 15—20 тапҡыр), тиҙәк үҙгәрә, дөгө ҡайнатмаһы кеүеккә әйләнә. Эс киткәндә эс ауыртмай. Ҡайһы саҡта кендек турыһында бик көслө булмаған ауыртыуҙар, дискомфорт, эс бығырлау, эстә шыйыҡҡса йөрөү кеүек хәл күҙәтелә. Бер аҙҙан эс китеүгә уҡшытмай ғына көслө ҡоҫоу ҡушыла. Шыйыҡса юғалтыу көсәйә, кәүҙә ауырлығының 4—6 % етә ( 2-се кимәл дегидратация). Ҡайһы бер ерҙәрҙе ҡорошҡаҡ тота. Тауыш ултыра башлай, ауыҙ кибә, һыу эске килә, хәл бөтә. Ирендәр күгәрә ( цианоз), ҡайһы ваҡытта акроцианоз була. Тире сирыша башлай (Тургор аҙая). Тахикардия була.
Ауыр үткәреү
Кәүҙә ауырлығының 7—9 % юғала, ҡан йөрөшө боҙола ( 3-сө кимәлдә шыйыҡса юғалтыу). Сирле йыш, күп итеп, һыу кеүек итеп оло ярау итә, ҡоҫа, ҡорошҡаҡ тота. Артериаль баҫым төшә, пульс әкрен, йыш. Тын алыуы ауырлаша, цианоз (тән күгәрә), олигурия, йәки анурия була. Бит ослая, күҙҙәр эскә бата, тауыш ултыра, хатта бөтә ( афония). Тире сирыша, тире шымармай, ҡул һәм аяҡ тиреһе йыйырсыҡлана. Тел кибә. Ашҡаҙандың өҫкө өлөшөндәрәк һәм кендек янында ауыртыу һиҙелә. Сирлеләр хәлһеҙлек һәм бер туҡтауһыҙ һыу эсәһе килеүгә зарлана.
Организмдың шыйыҡса юғалтыуы
I дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 3 %-тан артмай; II дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 4—6 % артмай; III дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 7—9 % артмай; IV дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 9 % артмай.
Бодбе монастыры
Бодбе монастыры — Грузин православ сиркәүе Бодбе епархияһының  ҡатын-ҡыҙҙар монастыры, Кахетиялағы Сигнахинан ике километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Белавка
Белавка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сура йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Яңы Гвинея
Яңы Гвинея (индон. Pulau Irian, ингл. New Guinea  , ток-писин Niugini ) — Тымыҡ океандың көнбайышындағы утрау. Ер йөҙөндә Гренландиянан ҡала ҙурлығы буйынса икенсе урынды биләй. Утрауҙың майҙаны — 786 мең км2.
Утрауҙы Австралиянан Торесс боғаҙы айырып тора. Көньяҡтан Яңы Гвинея ярҙарын Арафур һәм Мәрйен диңгеҙҙәре йыуа. Климат экваториаль һәм субэкваториаль. Дымлы тропик урмандары үҫә. Утрауҙың көнбайыш өлөшө Индонезия биләмәләренә инә. Ә көнсығышын Папуа — Яңы Гвинея дәүләте биләй.
Географияһы
Яңы Гвинея утрауы Тымыҡ океандың көнбайышында, Австралия нан төньяҡта урынлашҡан(араларын Торрес боғаҙы айырып тора). Һәм уны Азияға бәйләүсе звено булып тора.
Физик география күҙлегенән ҡарағанда ул Океания төркөмөнә ҡарарға тейеш.. Сәйәси яҡтан утрау Индонезия һәм Папуа — Яңы Гвинея араһында бүленгән. Шуға күрә, көнбайыш өлөшөндәге Индонезия иҡтисади һәм сәйәси ҡараштан сыҡҡанда Азияға ҡарай. Утрауҙың оҙонлоғо — 2000 км-ҙан, киңлеге — 700 километрҙан ашыуыраҡ.
Утрауҙың көнбайыш өлөшөндә Маоко тау массивы ҡалҡып тора. Уның иң юғары нөктәһе — Пунчак-Джая тау түбәһе(суҡы) диңгеҙ кимәленән 4884 метрға етә. Был донъя утрауҙарында осраған тауҙарҙың иң бейеге. Ә көнсығышында Бисмарк тауы урынлашҡан. Уның иң юғары нөктәһе — Вильгельм тауы — 4509 м. Утрауҙың иң оҙон йылғаһы —Сепик.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Яңы Гвинея — тропик утрау. Шуға ла, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы төрҙәргә бик бай. Унда үҫемлектәрҙең 11 мең төрө, ҡоштарҙың 600 уникаль төрө, 400-ҙән ашыу төр ер-һыу хайуан дары, 455 төр күбәләк һәм йөҙгә яҡын төр һөтимәрҙәр асыҡланған.
Белавка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Яңы Гвинея утрауының яры буйлап киң (урыны менән 35 км-ға тиклем) һыҙат мангр ҡыуаҡлыҡтары һуҙылған. Был үтеп сыҡҡыһыҙ һаҙлыҡлы урын. Уны йылға аша йөҙөп кенә арҡыры сығып була. Йылға буйлап ҡырағай шәкәр ҡамышынан торған әрәмәләр китә, ә һаҙлыҡлы урындарҙа — саго пальмаһы урмандары үҫә.
Бодбе монастыры
Унда 347 йылда 67-се йәшендә вафат булған  Грузия мәғрифәтсеһе изге Нинаның  мәйете ята.
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Йөҙләгән төр ағастарҙан торған ҡуйы дымлы тропик урман тау битләүҙәре буйлап өҫкә күтәрелә. Тик хәҙер унда плантациялар һәм үҫемлек баҡсалары ла урынлашҡан. Улар урмандар сиратлашып килә.Уларҙа кокос пальмаһы, банан, шәкәр ҡамышы, ҡауын ағасы тамыраҙыҡтарҙан — таро, ямс, батат, маниока һәм башҡа культуралы үҫемлектәр үҫтерәләр. Ер участкаларын 2-3 йыл ғына эшкәртәләр.10-12 йылға урмандан баҫтыралар Шулай юл менән ерҙен үңдырышлылығы кире ҡайтаралар.
Бодбе монастыры
Ҡорам байрамы 14 ғинуарҙа билдәләнә һәм хаж ҡылыусыларҙы йәлеп итә.
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
1000—2000 м бейеклектән урмандарының составы бер төрлөрәк була бара. Уларҙа ылыҫлы тоҡомдар, бигерәк тә, араукария өҫтөнлөк итә. Был ағастар хужалыҡ әһәмиәтенә эйә: уларҙың үҙағасы —ҡиммәтле төҙөлөш материалы. Әммә һәйбәт юлдар булмау сәбәпле урмандан бысылған ағастарҙы ташыу бик уңайлы түгел.
Бодбе монастыры
Монастырь тарихы
Вафааты алдынан изге Нина Бодбе еренә сығып китә һәм шунда, бер аҙҙан вафат була һәм ерләнә. Тиҙҙән батша Мириан һорауы буйынса изге Нина ҡәбере өҫтөндә Грузияның күк ҡурсалаусыһы изге Геогрий хөрмәтенә ҡорам төҙөлә, ә эргәһендә монастырь ҙа барлыҡҡа килә.
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Яңы Гвинея тауҙарының бейек урындары болондар һәм ҡыуаҡлыҡ менән ҡапланған. Климат ҡорораҡ булған тау араларындағы үлән үҫемлектәр таралған. Улар башлыса урман янғыны булып үткән урындарҙа барлыҡҡа килгән.
Бодбе монастыры
Монастырь тарихы
Ваҡыт үтеү менән ғибәҙәтхана Бодбе епархияһының мәҙәни үҙәге була. Әммә изге Нина монастыры ысынында үҫешен XV быуатта ала. Кахетин батшалығының батшалары ғибәҙәтхананы ололағандар һәм хатта уны таж кейеү урыны итеп  һайлағандар. Теймураз I таж кейеү тантанаһында Ғәббәс I үҙе булған, әммә был уға бер нисә йылдан һуң ҡорамды талауға ҡамасауламаған.
Яңы Гвинея
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Хайуандар донъяһы һөйрәлеүселәр, бөжәктәр һәм, бигерәк тә, ҡоштарға бай.
Холера
Организмдың шыйыҡса юғалтыуы
Шыйыҡсаны күп юғалтҡанда алгид (лат. algidus холодный) хәл була — был симптомдар комплексы, организмдың шыйыҡса юғалтыуҙың IV кимәле ( натрий һәм калий  хлориды һәм гидрокарбонаттар юғалтыуына килтереүсе гипотермия күҙәтелә); гемодинамика (ҡан йөрөшө) боҙолоу ; анурия (һейҙек бүленеп сыҡмау); аяҡ-ҡулды, эсте, битте ҡорошҡаҡ тоа; тын алыу бик ныҡ ауырлаша; тиренең һығылмалығы (тургор) юғала, « кер йыуыусы ҡулы» кеүеккә әйләнә;  оло ярау әҙәйә, йәки бөтөнләй бөтә.
Бодбе монастыры
Монастырь тарихы
XVII быуаттың башында фарсы шаһы Ғәббәс I. ғәскәрҙәре монастырҙы талай. Ҡорамды XVII быуаттың икенсе яртыһында Кахетия батшаһы   Теймураз I тергеҙә. Бодбела монахтар тормошон тергеҙеү менән дини семинария асыла, унда Грузияла дини китаптарҙың иң ҙур һаҡлағысы урынлаша. Ә XVIII быуатта ғибәҙәтханала ирҙәр монастыры төҙөлә.
XIX быуаттың беренсе яртыһында Бодбе епархияһын  митрополит Иоанн етәкләй (кенәз Макашвили). Уның ваҡытында 1823 йылда ҡорам яңынан тергеҙелә һәм биҙәлә, яңы иконостас ҡуйыла, ул әле лә бар. Һуңыраҡ архимандрит Николоз Микеладзе етәкселегендә өс ҡатлы манара төҙөлә. .
Әммә артабанғы ун йыллыҡта Грузин сиркәүенең автокефалия бөтөрөлөү менән (1811 й.) монастырь яйлап тарҡала. Уны XIX быуаттың икенсе яртыһында тергеҙеү башлана. Был ваҡытта бындаикона яҙыусы рәссам Михаил Сабинин байтаҡ эшләй, ул изге Нина мәйетен һаҡланған ғибәҙәтхананы тергеҙә (1880 й.). Уның эшмәкәрлеге менән бында ҡатын-ҡыҙҙар монастырына нигеҙ һалына. Ә 1889 йылда   император Александр III килгәндән һуң, Бодбела ҡатын-ҡыҙҙар монастыры асыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Тиҙҙән яңыртылған ғибәҙәтханаға төрлө ҡорамдарҙан тәүге ун ике рухани ҡатын-ҡыҙ килә,   һынлы сәнғәт һәм ҡул эштәре мәктәптәре асыла.
1902—1906 йылдарҙа монастырь настоятельницаһы булып  игумения Ювеналия II   тора (кенәз ҡыҙы Марджанишвили Тамара Александровна, билдәле грузин режиссеры Котэ Марджанишвилиның апаһы), ул үҙ эшмәкәрлеге менән  артабан Рәсәйҙә дан тота.
1906 йылда император Николай II указы буйынса монастырға беренсе класлы ғибәҙәтхана исеме бирелә.
1919 йылда ғибәҙәтханаға килгән сэр Оливер Уордроп һүҙҙәре буйынса, Грузия сиркәүенең автокефалияһын тергеҙгәндән һуң (1918 й.), монастырҙы XX быуат башында  ниндәй булғанлығын күҙ алдына килтереү мөмкин була. Был сәфәр хаҡында үҙенең ҡатынына һоҡланып, яҙа:"«Беҙ монастырға яҡынлашҡас, триумфаль арка күренде (япраҡтарҙан һәм сәскәләрҙән). Беҙҙе настоятельница ҡабул итте (княжна Вачнадзе). Монастырь ҡатындары бөтәһе лә ҡара кейемдә, бейек баш кейемдәрендә, монастырь мәктәбенең  ҡыҙҙары аҡ кейемдә. Дин әһеле мине IV быуатта төҙөлгән ҙур  булмаған сиркәүгә саҡырҙы, Оливер өсөн доға ҡылды,   монахинялар шул ваҡытта йырланы. Аҙаҡ настоятельница ҡыҙҙар йәшәгән бүлмәләрҙе, аш-һыу бүлмәһен, шулай уҡ келәм һуғыу, сигеү, сиркәү кейемдәре тегеү һәм иконалар һ.б.  ҡул эштәре үтәлә торған бүлмәне   күрһәтте. Беҙ монастырь  эргәһендә ҙур баҡсаны һәм   сәскәләрҙең ҙур  гөлләмәһен күрҙек,   уларҙы беҙгә ҡыҙҙар бүләк итте, беҙҙе ҡул сабып һәм ҡыуаныслы ҡысҡырып оҙаттылар, беҙ Сигнахиға юлды  дауам иттек»"Был хат монастырь башлығы игуменья Феодораға Оливер Уордроптың ҡыҙы тапшыра.
Холера
Балаларҙың шыйыҡса юғалтыуы
I дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 2 % -тан артмай; II дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 3—5 % артмай; III дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 6—8 % артмай; IV дәрәжә — кәүҙә ауырлығын юғалтыу 8 % артмай.
Бодбе монастыры
Монастырь тарихы
1924 йылда совет хөкүмәте монастырҙы яба, шунан бирле унда дауахана  урынлаша. Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Бодбе училищеһы тәрбиәләнеүсеһе сиркәү  тормошон яңынан тергеҙә.
Монастырь бөгөн
Изге Нина ерләнгән урында төҙөлгән баштағы ҡорам (IX—XI быуат)   беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған, һуңынан уның урынында Изге Георгий хөрмәтенә өс нефлы  кафедраль собор төҙөлә, уның көньяҡ төкәтмәһендә милли грузин аманаты  — изге Нина ҡәбере ята. Айырым торған өс ҡатлы манара XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.
Ҡорам шулай уҡ Сигнахи епархияһының үҙәге булып тора.
Ҡорам артында Алазань үҙәненә матур күренеш менән күҙәтеү майҙансығы бар, унан һуҡмаҡ түбәнгә изге Нина сығанағына алып бара. Ул ғибәҙәтхананан 3 км алыҫлыҡта, 1990 йылда төҙөлгән ҙур булмаған Завулон һәм Сосана ҡорамдары аҫтында урынлашҡан  (изге Нинаның ата-әсәһе). Сығанаҡ шифалы тип һанала. Монастырь янында киң ярҙамсы хужалыҡ бар, икона яҙыу һәм алтын менән тегеү оҫтаханалары эшләй.
Монастырҙың иҫтәлекле әйбере булып Грузияның изге иконаһы — мөғжизәле Божья Матерь Иверская иконаһы тора. (изге Георгий соборында урынлашҡан). Ул монастырь ҡорамы ябылып монастырҙы дауаханаға әйләндергәндән һуң да һаҡланып ҡалған, ул  хатта операция өҫтәле булараҡ та ҡулланылған, Богородицаның йөҙөндә хирургик скальпельдың эҙҙәре күренеп тора.
Холера
Лаборатория шарттарындағы диагностика
Диагностика маҡсаты: Vibrio cholerae вибрионын  кешенең тиҙәгендә, ҡоҫолоғонда, һыуҙа, сирле кеше ҡанының парлы сывороткаһында агглютининдар һәм вибриоцид антимадәләр (антитела) индикациялау (табыу)
Диагностика методы.
Дауалау
Әгәр кешелә вабаға оҡшаған (холера) симптомдар булһа, уны айырым бүлеккә һалалар.
ике этапта үткәрелә: