cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алфёров Жорес Иванович
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Алфёровтар ғаиләһе Туринскиға (Свердловск өлкәһе) күсә, унда атаһы целлюлоза-ҡағыҙ заводы директоры була, һуғыш бөткәс, емертелгән Минскиға ҡайталар. Ағаһы — Маркс Иванович Алфёров (1924—1944) — фронта һәләк була. Минскиҙың 42-се урта мәктәбен алтын миҙал менән тамамлай һәм физика уҡытыусыһы Яков Борисович Мельцерзон кәңәше буйынса Минск ҡалаһындағы Белорус Политехник Институтының (хәҙерге БНТУ) энергетика факультетында бер нисә семестр уҡып ала, шунан һуң Ленинград ҡалаһына барып, В. И. Ульянов исемендәге Ленинград электротехник институтына имтиханһыҙ ҡабул ителә. 1952 йылда был институттың электрон техника факультетын тамамлай.
1953 йылдан А. Ф. Иоффе исемендәге Физика-техника институтында эшләй, В. М. Тучкевичтың лабораторияһында кесе ғилми хеҙмәткәр була һәм беренсе ватан транзисторҙарын һәм германийлы көс приборҙарын эшләүҙә ҡатнаша. Физика-математика фәндәре кандидаты(1961).
1970 йылда Алфёров ярымүткәргестәрҙә гетерокүсештәрҙе тикшереүҙең яңы этабы йомғаҡтарын дөйөмләштереп диссертация яҡлай һәм физика-математика докторы дәрәжәһен ала. 1972 йылда Алфёров ЛЭТИ профессоры, бер йылдан оптоэлектроника база кафедраһы мөдире була. 1990-сы йылдар башынан Алфёров түбәнәйтелгән үлсәмлелекле наноструктураларҙың үҙенсәлектәрен тикшереү менән шөғөлләнә. 1987 йылдан 2003 майына тиклем — А. Ф. Иоффе исемендәге ФТИ директоры.
1990—1991 йылдарҙа — СССР ФА вице-президенты, Ленинград фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. 2003 йылдан — РФА «Санкт-Петербург физика-техника фәнни-белем биреү үҙәге» фәнни-белем биреү комплексы рәйесе. Рәсәй ФА, унан һуң РФА академигы (1979), Рәсәй мәғариф академияһының почётлы академигы. РФА вице-президенты, РФА Санкт-Петербург фәнни үҙәге Президиумы рәйесе. «Письма в Журнал технической физики» баҫмаһының баш мөхәррире.
«Физика и техника полупроводников» журналының баш мөхәррире, «Поверхность: Физика, химия, механика» журналы мөхәрририәте ағзаһы, «Наука и жизнь» журналы мөхәрририәте ағзаһы була. РСФСР «Белем» йәмғиәте идараһы ағзаһы була.
2002 йылда «Глобальная энергия» премияһын булдырыу инициаторы булып сығыш яһай, 2006 йылға тиклем уны тапшырыу буйынса Халыҡ-ара комитеттың етәксеһе була. 2005 йылда был премияны Алфёровтың үҙенә тапшырыу уның был постан китеүенә сәбәпсе булған, тип иҫәпләнелә.
Яңы Академик университетты ойоштороусы һәм уның ректоры булып тора.
2001 йылдан Мәғарифҡа һәм фәнгә булышлыҡ итеү фонды (Алфёров фонды) президенты.
2010 йылдың 5 апрелендә Алфёровтың Сколковолағы инновациялар үҙәгенең ғилми етәксеһе итеп тәғәйенләнеүе тураһында иғлан ителә.
2010 йылдан — «Сколково» фонды консультатив ғилми советының рәйестәше.
2013 йылда РФА президенты вазифаһына кандидатураһын ҡуя һәм, 345 тауыш йыйып, икенсе урынды ала.
Биш йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәт, өс монография, илле уйлап табыу авторы.
Жорес Иванович Алфёров оҙаҡ һәм ҡаты ауырыуҙан һуң 2019 йылдың 2 мартында Санкт-Петербург ҡалаһында вафат булды.
Сәйәси эшмәкәрлеге
2010 йылдың 4 октябрендә «Грани. Ру» сайтында Алексей Кондауров менән Андрей Пионтковский «Как нам победить клептократию» тигән мәҡәлә баҫтыра һәм унда КПРФ партияһының уң һәм һул оппозицияһынан президентлыҡҡа берҙәм кандидат күрһәтергә тәҡим итә. Рәсәй аҡһаҡалдарынан кемде лә булһа күрһәтергә тәҡдим итеп, улар Виктор Геращенко һәм Юрий Рыжов менән бер рәттән Жорес Алфёров кандидатураһын да әйтә.
Ҡараштары
1990-сы йылдарҙың бик аяуһыҙ реформаларынан һуң РФА күпте юғалтһа ла, фәнни потенциалын тармаҡ фәненә һәм вуздарға ҡарағанда яҡшыраҡ һаҡлап ҡала алды. Академик һәм вуз фәнен ҡапма-ҡаршы ҡуйыу һис тәбиғи түгел һәм ил мәнфәғәттәренән алыҫ торған сәйер сәйәси маҡсаттарға ынтылыусы кешеләр тарафынан ғына үткәрелә ала.
Д. Медведев һәм Д. Ливанов тарафынан янғындағы кеүек ашығыс тәҡдим ителгән һәм, хәҙер билдәле булыуынса, Һеҙҙең яҡтан да хупланған РФА-ны һәм башҡа дәүләт академияларын үҙгәртеп ҡороу тураһындағы Закон фәнни тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәлелеген арттырыу мәсьәләһен хәл итә алмай. Шуны раҫларға ҡыйыулығым етә: хатта был Законда тәҡдим ителгәнгә ҡарағанда аҡыллыраҡ үҙгәртеп ҡороу ҙа был проблеманы хәл итә алмаясаҡ.
Муренок
Муренок — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шегарка йылғаһының һул ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Новосибирск һыуһаҡлағысынан Чулым йылғаһы менән ҡушылғансы, Иняи һәм Томь йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы
{{Персона {{МестоРождения|Бөрйән районы}}, Башҡорт АССР-ы {{!}} {{Орден «Знак Почёта»|1971}} {{!!}} {{!}}} }} Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы (1.02. 1931, Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылы) — алдынғы һауынсы, Почёт билдәһе ордены кавалеры.
Биографияһы
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы, 1931 йылдың 1 февралендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Байназар ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған, «Ағиҙел колхозының» алдынғы һауынсыһы, Почёт билдәһе ордены кавалеры. Чураковтар ғаиләһендә дүрт бала була. Атаһы Чураков Ғөбәйт Абдулла улы 1899 йылғы, Бөрйән районы Байназар ауылы кешеһе була. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк мобилизациялана, 1942 йылдың декабрь айында хәбәрһеҙ юғала.
Шәмсикамал 1940 йылда Байназар мәктәбенең беренсе класына уҡырға бара. Алтынсы класты бөткәс һарыҡ көтөргә колхозға эшкә сыға. Ул саҡта күп үҫмерҙәр хеҙмәт юлын һарыҡ йә кәзә көтөүҙән башлағандар.
1957 йылда Яуымбай фермаһына һауынсы булып эшкә сыға.
Әбү Әйүп әл-Ансари
Әбү Әйүп Хәлит ибн Зәйд әл-Ансари (أبو أيوب الأنصاري; Абу Айюб Халид ибн Зейд аль-Ансари; 576, Мәҙинә, хәҙ. Сәғүд Ғәрәбстаны — 674, Константинополь, хәҙ. Төркиә) — Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең көрәштәше, ансар.
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы
Биографияһы
1972 йылда хаҡлы ялға сыға.
Әбү Әйүп әл-Ансари
Биографияһы
Әбү Әйүп әл-Ансари 576 йылда Мәҙинәлә (Йәсриб) тыуған. Ул бәнү Нәжәр ырыуынан булған. Тәүге мосолман мөһәжирҙәренең Мәҙинәгә күсенеүҙәренә тиклем ислам динен ҡабул итә, Ғәкәбә эргәһендәге икенсе антта ҡатнаша.
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
Алтынсы класты бөткәс, йылдар ауыр булғанлыҡтан, һарыҡ көтөргә сыға. Апайын ФЗО-ға ебәргәс, өй һәм колхоз эшендә әсәһе Маһикамалдың төп ярҙамсыһы булып ҡала ул. Ул саҡта көнөнә йөрөп эшләү юҡ. Ҡайҙа эш ҡушһалар ҙа, ғаилә менән бергә күсеп барып, шунда ятып эшләйҙәр. Ашау яғы хөрт. Шәмсикамал, әсәһе һәм бәләкәй ҡустыһы Фәйзрахман бер нормаға (эшкә яраҡлы оло кешенең колхоз тарафынан көндәлек бирелгән ашарлыҡ ризығы) йөрөйҙәр. Уныһы ла ҡайһы саҡта көрөшкәләп кенә таратылған тын иген. Бәләкәйҙән сос булып үҫә. Етешмәгән, аслы-туҡлы тормош уны иртә етлектерә, ҡатынҡы, эшкә тилбер була ул.
Әсәһе менән звеноға бесән эшләргә китә. Бөтөн звеноның салғыларын әсәһе сүкеп бирә. Күбә яһау, кәбән ҡойоу кеүек ауыр эштәрҙең барыһын да әсәһе үҙе кеүек ҡатындар менән эшләй. Шәмсикамал тәүҙә бесән саба, йыя. Араһында үгеҙ егеп һыу ташыусы булып эшләй. Айырым хеҙмәт көнө яҙыла башлай.
Әбү Әйүп әл-Ансари
Биографияһы
Әбү Әйүп Бәҙер, Өхүд, Ур һәм башҡа йыһаттарҙа ҡатнаша. Дүртенсе хәлиф хәҙрәти Али хакимлыҡ иткән осорҙа уның ғәскәрендә хәүәриждәргә ҡаршы һуғыша.
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы
Хеҙмәт юлы
12-13 йәшенән һарыҡ көтә, башмаҡ ҡарай. Бер йылы Әсебарҙа (Ғәлиәкбәр яғы) башмаҡ ҡарап ятҡандары уның хәтерендә ныҡ уйылып ҡалған. Ауырлыҡ менән ҡыш сығалар, март айында уҡ малдың ашарына бөткәс, кәбән төптәренә йөрөтөп ашатып, сыбыҡ-сабыҡ ҡырҡып һалып, малдың үлеүенә юл ҡуйылмай. Әсәйе Байназар ауылының дөйөм мунсаһын яға. Шәмсикамал уға ярҙам булһын тип утын быса. Быны күреп ҡалған колхоз бригадиры уны оло бабайҙар менән ағас ҡырҡыуға ебәрә. Бында ла ул үҙен һынатмай. Ш. Чуракова 1957 йылдың көҙөнә Яуымбай ауылына һауынсы булып эшкә килә. Ул ваҡытта эш шул тиклем ауыр ине. Бөтә эш ҡул көсө менән башҡарыла. 15-20 баш һыйырҙы ҡул менән һауырға, быҙауын тәрбиәләргә, аҙыҡ таратырға, аҫтын таҙартырға, йылғаға алып барып һуғарырға кәрәк. Уның араһында һарай башына бесән алышыу, төшөрөп бүлешеп алыу һәм башҡа бөткөһөҙ эштәр. Ул һәр саҡ алдынғылар рәтендә була, исеме колхоздың Почёт таҡтаһынан төшмәй. Йәш саҡ бит, эшен емертеп эшләргә лә, араһында күңел асырға ла өлгөрә Шәмсикамал апай. Ул ауылдағы үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгенең иң актив ағзаһы була. Драма әҫәрҙәрен сәхнәләштергәндә ниндәй генә образды кәүҙәләндермәһен, профессионал артистарҙан кәм уйнамай. Уға уҡыу ғына етмәгән. Сәнғәт юлын һайлаһа, һис шикһеҙ юғары дәүләт исемдәренә лайыҡ булыр ине.
Әбү Әйүп әл-Ансари
Биографияһы
Мысырҙы яулап алыуҙан һуң Фустатҡа күсеп, Ғәмр ибн әл-Әс мәсете янына урынлаша.
Ибн Жәрир әт-Тәбари әйтеүенсә, Әбү Әйүп әл-Ансари, ҡартайғас, Константинополде ҡамауҙа ҡатнашҡан. Әбү Әйүп яраланғас, уны ғәскәр башлығы Йәзид килеп күрә, нимәгә мохтаж икәнен һорай. Әбү Әйүп уға: «мосолмандарға минең сәләмемде еткер һәм уларға әйт: „Әбү Әйүп дошмандың ерен мөмкин тиклем алыҫыраҡ барып алырға һәм тупраҡтарын Константинополь диуарҙары янында аяҡ остарығыҙға һалып ерләргә үҙегеҙ менән алып килергә васыят итә“». Әт-Тәбари һүҙҙәре буйынса, Әбү Әйүп Константинополь стеналары янында ерләнгән.
Константинополде төрөктәр баҫып алғандан һуң Әбү Әйүп әл-Ансари ҡәбере өҫтөндә кәшәнә һәм мәсет төҙөлгән. Әбү Әйүп исемен йөрөткән Истанбул районы төрөктәр өсөн изге урынға әйләнә һәм күп кенә осман түрәләре уларҙы ошо урынға яҡын ерләүҙәрен һорай башлай.
Чуракова Шәмсикамал Ғөбәйт ҡыҙы
Хеҙмәт баһалары
Хеҙмәте колхоз идараһы, район тарафынан юғары баһалана. Алдынғы һауынсы-коммунисты XXI район партия конференцияһына делегат итеп һайлайҙар. Шул уҡ йылды Башҡортостан Өлкә партия конференцияһында делегат булып ҡатнаша.
1960 йылда ҡатын-ҡыҙҙарҙың Башҡортостан Республикаһы съезына делегат итеп һайлана.
Ил кимәлендә лә танылыу таба ул. В. И. Лениндың тыуыуына 100 йыл тулыу хөрмәтенә «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» юбилей миҙалы, 41-45 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында «Өлгөлө хеҙмәт өсөн» һәм Бөйөк Еңеүҙең юбилейҙары хөрмәтенә юбилей миҙалдары менән бүләкләнә.
Хеҙмәт ветераны «Почёт билдәһе» орденын да ҡәҙерләп һаҡлай. Был юғары награда уға 1971 йылдың 7 майында тапшырыла.
Хэйбидэ-Паюта
Хэйбидэ-Паюта — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Тазов мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Надым йылғаһының көнсығыш сигенән Пур йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнбайыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Пур.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Безымянная (Ем-Юган ҡушылдығы)
Безымянная — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ем-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбү Дүжәнә
Әбү Дүжәнә Сәмәк ибн Хәршәт (أَبو دجانة سماك بن خرشة; ) — Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) иң билдәле сәхәбәләренең береһе, ансар.
Бәҙер, Өхүд, Ур, Хүнәйнә һәм Хәйбәр һуғыштарында ҡатнаша, диндән тайпылыусыларға ҡаршы йыһатҡа бара.
Ляга (Ишим ҡушылдығы)
Ляга — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 263 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ишим (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Килиманджаро
Килиманджа́ро —  Африканың уғата бейек һәм бик әүҙем, стратосфераға тиклем олғашҡан янартауы (вулканы), ул Танзанияның төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан, ҡитғаның иң бейек нөктәһе (диңгеҙ кимәленән 5895 м бейеклектә ята ). 1902 йылдан 1918 йылға тиклем Кайзер Вильгельм түбәһе (Kaiser-Wilhelm-Spitze) тип атала. Килиманджаро диңгеҙ кимәленән 900 метр бейеклектә урынлашҡан Масаи яҫы таулығынан үтә бейеккә күтәрелә.
2003 йылда ғалимдәр шундай һығымтаға килә: ирегән лава тауҙың төп түбәһе Кибо кратеры аҫтында, 400 метр ғына түбәндәрәк ята. Әлеге мәлдә, ваҡыт-ваҡыт газ сығарыуҙан тыш, башҡа төрлө әүҙемлек күҙалланмаһа ла,  вулкандың емерелеү ҡурҡынысы бар, ул саҡта Сент-Хеленс вулканындағы кеүек шыйыҡ лава бар көсөнә өҫкә атыласаҡ. Элегерәк Кибола тупраҡ убылыу һәм ер ҡабығының шыуышыу осраҡтары булғылаған, шундай осраҡтарҙың береһенән һуң «көнбайыш тишек» барлыҡҡа килә. Килиманджарола вулкан атылыуы бер генә документта ла теркәлмәгән, әммә урындағы легендарларҙа бынан 150-200 мең йылдар элек вулкандың бик әүҙем булыуы тураһында һөйләнелә.
Тарихы
Ҡар ҡаплаған был тауҙар хаҡында беренсе тапҡыр беҙҙең эраның II быуатында иҫкә алына. Улар Птолемейҙың географик картаһында билдәләнгән. Килиманджароны европалылар 1848 йылдың 11 майында асҡан тип иҫәпләнелә. Тауҙы беренсе булып асыусы — немец руханийы Иоханес Ребман. 1861 йылда 2500 м бейеклеккә күтәреләләр, 1862 йылда 4200 метрға, 1883, 1887 һәм 1884 йылдарҙа — 5270 м билдәһе яулана; был күтәрелеүҙәрҙе венгр графы Самуэль Телеки башҡара. 1889 йылдың 5 октябрендә немец сәйәхәтсеһе Ганс Мейер Австрия альпинисы Людвиг Пуртшеллер менән бергә беренсе тапҡыр түбәгә менеп етә. 1996 йылда Маранга ҡалаһында түбәгә менгән альпинистарҙың дуҫы чага халҡы вәкиле, 120 йәштәр тирәһендәге Мзее Лауво (Лаво) әле иҫән була. Мавензины тик 1912 йылда ғына Охлер менән Клуте яулай ала.
Исеменең килеп сығышы
Тауҙың атамаһы суахили теленән алынған, һәм яҡынса «ялтырап торған тау» тигәнде аңлата.
Килиманджаро атамаһының нисек килеп сығыуы аныҡ ҡына билдәле түгел, уның буйынса бер нисә теория.бар. Күп кенә фараздар, һүҙ ике бүленеп, беренсеһе Kilima (суахили телендә «уба, бәләкәй тау») һәм икенсеһе Njaro  (боронғо суахили телендә "аҡ" йәки "ялтырап ятҡан" , кичага телендә jaro каруан тигәнде аңлата. Был теорияларҙың сәйер бер етешһеҙлеге бар: ниңә тау атамаһы өсөн мlimа һүҙе кесерәйтеп    kilimara тип алынған икән..
Икенсе берәүҙәр, атама  кичагга теленән килеп сыҡҡан тип иҫәпләй, kilemanjaare йәки kilemajyaro «ҡош, леопард/карауанды» аңлата. Әммә  был теория шундай фактты күҙҙән ысҡындыра: быға тиклем кичагга телендә Килиманджаро атамаһы бөтөнләй ҡулланылмаған.
Урынлашыуы
Килиманджаро Танзанияның төньяҡ-көнсығышында ята, GPS системаһы һәм гравиметрия ярҙамында 2008 йылда үткәрелгән үлсәүҙәр буйынса диңгеҙ кимәленән 5 891,8  м бейеклектә урынлашҡан, был мәғлүмәт 1952 йылда британ командаһы тарафынан билдәләнегән 5 895 м дәүмәлен юҡҡа сығара. 1889 йылдан алып күп тапҡырҙар үлсәүгә дусар ителгән был тау, һис шикһеҙ, Африкалағы иң бейек түбә , тимәк Килиманджаро Ете Түбәнең береһе. Килиманджаро занимает площадь в 388 500 гектаров. Ул Кенияның тауҙың төньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәре буйлап үткән сик һыҙатынан әллә ни алыҫ түгел. Ул — тип-тигеҙ саванна уртаһында тамсы формаһындағы һәм 4 800 — 5 200 метр бейеклегендәге ғәжәйеп бер күренеште һынландырыусы бейек тау, донъяла берҙән-бер айырып һаҡланған бейек тау тип тә атап була уны. Килиманджаро 388 500 гектар майҙанды биләй. Овал формалағы вулкан конуслы тау  төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан 70 километрға һәм төньяҡ-көнсығыштан көньяҡ-көнбайышҡа табан 50 км-ға һуҙылған, экваторҙан көньяҡҡа табан 340 км-ҙа ята. Меру тауы көньяҡ-көнбайышҡа табан 75 км-ла, ә Африкала бейеклеге буйынса икенсе урында торған Кения тауы 300 километр төньяҡта ята. Иң яҡын Моши ҡалаһы — Танзанияла тауҙың көньяғында урынлашҡан, һәм ул — тауға күтәрелеү өсөн төп нөктә. Түбәнән көньяҡ-көнбайышҡа табан илле километрҙа урынлашҡан Килиманджаро халыҡ-ара аэропорты 1971 йылдан алып күп һанда парктары булған төбәкте хеҙмәтләндерә. Танзанияның баш ҡалаһы Додома һәм Дар-әс-Сәләм ярашлы рәүештә 380 км көньяҡ-көнбайышта һәм 450 км көньяҡ-көнсығышта ята. ә Найроби төньяҡ-төньяҡ-көнбайыштан ни бары 200 км-ҙа ғына. Һинд океанының яр буйҙары — тауҙан 270 км алыҫлыҡта. Килиманджаро административ рәүештә Килиманджаро төбәгенә ҡарай, өлөшләтә Гай районы (инг. Hai), Моши Рураль (ингл. Moshi Rural),   Ромбо (ингл. Rombo) уның составына инә, тағы ла шул: тауҙың иң юғары нөктәһе һәм ҙур өлөшө Ромбо районында. Вулкан тулыһынса Килиманджаро Милли паркы һыҙатына индерелгән.
Топографияһы
Килиманджаро – түбәһе атмосферанан юғары урынлашҡан конус формаһындағы стратовулкан. Ул вулкандары һүнгән өс түбәнән тора. Көнбайыштағы Шира түбәһе диңгеҙ кимәленән 3 962 м, үҙәктәге Кибо 5 891,8 м һәм көнсығыштағы Мавензи 5 149 м бейеклегендә. Кибоның иң юғары өлөшөндәге Ройш кратерын (англ. Reusch Crater, диаметры 900 метр) киңлеге 2,4 км, оҙонлоғо 3,6 км булған эллиптик калдера уратып алынған. Кратер үҙәгендә диаметры 200 метрлыҡ көл конусы Аш Пит (инг. Ash Pit) тора. Иң бейек түбә кратерҙың көньяҡ ситендә урынлашҡан һәм Угур (ингл. Uhuru) тип атала. Кибоның башҡа билдәле нөктәләре түбәндәгеләр: Эске Конус (ингл. Inner Cone) 5835 метр бейеклектә, Ганс Майер Нөктәһе (ингл. Hans Meyer Point), Гилман Нөктәһе (ингл. Gilman' ' s Point), Ҡаплан Нөктәһе (ингл. Leopard Point) һәм тауға беренсе тапҡыр күтәрелеүселәрҙе оҙатып барыусы хөрмәтенә аталған Иоганн тарлауығы (ингл. Yohanas 'Notch). Түбәнең көньяҡ-көнбайышында яҡынса 100 000 йыл элек ер ҡабығының шыуышыуы Көнбайыш Ярығын (ингл. Western Breach) барлыҡҡа килтерә, ул Барранко үҙәненән (ингл. Valley Barranco) өҫтәрәк тора. Ҡайһы берҙә Мавензины Африкала Кения тауынан һуң бейеклеге буйынса өсөнсө түбә тип тә атайҙар. Ул эрозиянан зыян күргән һәм, дамбаға оҡшап, Ганс Мейер, Пуртшеллер (ингл.Purtscheller Peak), Көньяҡ (ингл. South Peak) һәм Нордекло (ингл. Nordecke) түбәләренән айырылып тора. Уларҙың нигеҙҙәренән көнсығышҡа  бер нисә ярыҡ йүнәлгән, атап әйткәндә, Оло һәм Кесе Барранко (ингл. Great Barranco, Lesser Barranco). Эйәр (ингл. The Saddle) — Мавензи һәм Кибо араһындағы 3600 гектарлыҡ яйла (яҫы таулыҡ). Ширанан Джонселла Нөктәһе(ингл. Johnsell Point) айырыла, Шира үҙе ярылған кратерҙың яртыһынан тора, әлеге ваҡытта уларҙың көньяҡ һәм көнбайыш сиктәре генә ҡалған. Унан төньяҡ-көнсығышта, 6200 гектарҙа, тау яйла формаһын алған. Был өс түбәнән ике яҡҡа: төньяҡ-көнбайышҡа / көньяҡ-көнсығышҡа табан 250-ләп бәләкәй конус бар.
Гидрологияһы
Килиманджароның боҙ кәпәсе Кибо түбәһе менән сикләнә. 2003 йылда уның дөйөм майҙаны 2 кв. км булған территорияны биләй. Ул түбәндәге өлөштәрҙән тора: Боҙ яландарының төрлө үлсәмдә булыуын яуым-төшөмдөң һәм ҡояш нурҙарының йәһәт алмашынып тороуы менән аңлатырға була. Ҡасандыр был кәпәс алыҫтан уҡ бик яҡшы күренгән, әммә әләге мәлдә боҙлоҡ тиҙ ирей. Уның майҙанының кәмеүе түбәндәгесә : Егерменсе быуат барышында ул үҙ майҙанының 82 %-ын юғалта. 1962 йылдан 2000 йылға тиклем боҙҙоң уртаса 17 метр ҡалынлығы юғалтыла. NASA эксперттары, Огайо университеты профессоры палеоклиматолог Лонни Томпсон (ингл. Lonnie Thompson), баһаһы буйынса, боҙлоҡ 2020 йылға, йәки Австрияның Инсбрук университетының ғилми төркөмө иҫәпләүҙәренә ярашлы 2040 йылда , йәки Калифорния Фәндәр академияһының иҫәпләүҙәренсә 2050 йылға тиклем бөтөнләй иреп бөтәсәк. Климат шарттарының төрлө булыуы сәбәпле, ҡайһы бер битләүҙәрҙәге боҙлоҡтар өҫтәмә рәүештә бер нисә йыл иремәй ятыуы ихтимал.
Яуым-төшөм миҡдары тәбиғи рәүештә 150 мм-ға кәмеү сәбәпле, Килиманджаро кәпәсе бәләкәсәйә бара, XX быуатта боҙҙоң иреүе күҙгә күренеп шәбәйә. Килиманджарола боҙлоҡтоң хәҙерге кеүек тиҙ һәм тулыһынса тиерлек иреүе 4000 йыл элек 300 йыллыҡ ҡоролоҡ ваҡытында ла. күҙәтелә. Шулай итеп, һуңғы утыҙ йыл дауамында Лиамунгула (ингл. Lyamungu), көньяҡ битләүҙә 1230 метр бейеклектә, тәүлектең уртаса температураһы 3 градусҡа күтәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, боҙлоҡтар ятҡан бейеклектә температура 0°-та түбән булып ҡала. Инсбрук университетынан Георг Казер (инг. Kaser), Вашингтон университетынан Филипп Моте боҙлоҡтарҙың иреүен яуым-төшөмдөң кәмеүенә бәйләй. Урмандарҙың һирәгәйеүе сәбәпле, үҫемлектәр ҡатламы ла, атмосфераның дымлылығы ла кәмей, бына ошо урындағы үҙгәрештәр боҙлоҡтарҙың иреүен тиҙләтә. Боҙ ҡатламының бәләкәсәйеүе һәм урмандарҙы юғалтыу араһында  бәйләнеш бар, бигерәк тә егерме быуат башында.. ХIХ быуаттағы бер нисә дымлы ун йыллыҡтан һуң, боҙ, ҡояш нурҙарынан иремәйенсә, сублимация фазаһын үтеп,  туранан-тура парға  әйләнеүенә бәйле, түбә боҙҙарына хас осло форма һаҡлана. Был бигерәк тә 1920-1930 йылдарҙа күҙәтелә. Боҙлоҡтарҙың кәмеүен дауам иттереүсе икенсе бер күренеш  — вулкан тоҡомдарының, йылылыҡты үҙенә һеңдереп, вулкан нигеҙенә урынлашыуы. Улар ирей, тотороҡһоҙ булып емерелә, һәм ҡояш нурланышының тәьҫиренә ылыҡтырылған майҙанды арттыра бара.
Боҙ иреүҙән барлыҡҡа килгән ағымдарға ошо райондағы ике йылға ла ҡушыла, әммә яуым-төшөмдөң 90 %-ын урмандар тотҡарлай. Боҙлоҡтарҙың юҡҡа сығыуы урындағы гидрологик режимға йоғонто яһарға тейеш түгел, ә бына һуңғы 40 йылда ғына кешеләрҙең үҫемлектәрҙе һуғарыу өсөн һыу алыуҙы дүрт тапҡырға арттырыуы, һис шикһеҙ, быға йоғонто яһай. Килиманджаро урмандары йыл да 1,6 млн. куб. метр һыу ала, шуларҙың 5 %-ы яуым-төшөмдән килә. Өстән ике өлөшө атмосфераға пар сифатында әйләнеп ҡайта. Урман үҙенсәлекле һыйым ролен башҡара: ул һыуҙы тупраҡта, биомассала һәм һауала тотоп ҡала. 1976 йылдан алып яуым-төшөм миҡдары йылына уртаса 20 млн. куб. метрға кәмей, өс йыл эсендәге ошо юғалтыу түбә кәпәсенән иреп төшкән һыу күләменә тигеҙ, шул уҡ ваҡытта һуңғы 30 йыл эсендәге менән сағыштырғанда 25 %-ҡа әҙерәк. Ә был урындағы джагга.халҡының бер йыл эсендә ҡулланған һыу күләменә тигеҙ.
Тау биләмәһен һаҡлау
Хәҙерге ваҡытта парк ете зонаға бүленгән, улар араһында түбәндәге зоналар бар: интенсив йәйәүле маршрут зонаһы, тау һәм ялан өлөштәрендә кеше аҙ йөрөгән зона, хакимиәт зонаһы, мәҙәни зона һәм көндөҙ файҙаланылған зона. Кеше аяғы баҫмаған зона иң эреһе. 1995 йылда паркты 150-гә яҡын кеше хеҙмәтләндерә.
Урманда рөхсәтһеҙ утын ҡырҡыу, һунар итеү һәм бал йыйыу пакртың төп проблемалары булып тора. Бынан тыш парктың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә, туристар араһында популярлыҡ яулаған биләмәләрҙә янғындар сығып тороуы хәүеф тыуҙыра.
Ағымдағы торошо
Килиманджаро вулканлыҡ әүҙемлеген күрһәтмәһә лә, һуңғы ваҡытта күп кенә тикшеренеүселәрҙең иғтибарын йәлеп итә.
Һуңғы Боҙлоҡ осоронан 11 000 йыл буйы түбәне ҡаплап торған ҡар кәпәсе тиҙ ирей. Һуңғы 100 йыл  эсендә ҡар һәм боҙ күләме 80%-тан ашыуға кәмегән. 2002 йылда күп кенә экспеттар, 15 йылдан боҙлоҡ тулыһынса иреп бөтәсәк, тип күҙаллай. 2005 йылдың мартында,  һуңғы 11 000 йылда беренсе тапҡыр түбә тулыһынса боҙҙан арынды, тигән хәбәр тарала. Был һауа температураһының үҙгәреүенә түгел, ә  ҡар яуыуҙың кәмеүенә бәйле, тип иҫәпләйҙәр. Һуңғы 100 йыллыҡта урмандарҙы юҡҡа сығарыу Килиманджаро түбәһенә күтәрелгән һәм унда ҡар булып яуған һыу парҙары миҡдарының етди рәүештә кәмеүенә килтерә.
Альпинизм
Ухуру түбәһенә (5895 м, вулкан Кибо) күтәрелеү ярайһы уҡ ябай, әммә юғарылағы климат шарттарына күнегеү өсөн ваҡыт талап ителә, тип иҫәпләнелә. Түбәгә алып барыусы төп маршруттар буйынса (Лемошо, Мачаме, Умбве, Марангу һәм Ронгаи) альпинист әҙерлеге үтмәгән һәм махсус ҡулайламалары булмаған һәр кеше күтәрелә ала (әгәр сәләмәтлеге буйынса рөхсәт ителһә). Тауҙың Экваторға яҡын булыуы һәм Ерҙең [./Килиманджаро#cite_note-29 [29] ]ның алмашынып тороуы кешегә йоғонто яһай.
Лемошо маршруты буйынса 8 көн дауамында (күтәрелеү өсөн 6,5 көн һәм 1,5 тәүлек тауҙан төшөү өсөн) күтәрелеү һәйбәт, тауға беренсе тапҡыр күтәрелеүселәргә климатҡа яраҡлашыу ҙа еңелерәк, ошо 8 көнлөк маршрутты һайлағандарҙың  95 %-ы түбәгә менеп етә (иң бейек Ухуру түбәһенә).
Статистика буйынса түбәгә күтәрелергә теләгәндәрҙең. яҡынса 60 %-ы ғына тауға менеп етә. Иң популяр маршруттарҙан һаналған Марангу һуҡмағы — (5 көндә түбәгә менеп етеп була) күтәрелеүселәр алдына етди һынауҙар ҡуйған маршрут. «Көнбайыш ярығы» (Вестерн Брич) маршруты буйынса күтәрелергә теләүселәр аҙ, әммә ул, ҡатмарлы булғанға күрә, профессионал  альпинистарҙа ҡыҙыҡһыныу уята.
Мавензи вулканына күтәрелеү альпинист әҙерлеген талап итә, әлеге ваҡытта унда күтәрелеү тыйылған. Нигеҙҙә, был тыйыу матбуғат сараларының Танзанияға туристар ағымына йоғонто яһарға тырышыуына бәйле. "Килиманджаролағы үлем" кеүек атамалы мәҡәләләр, әлбиттә, гәзит уҡыусыларҙа был һоҡланғыс тауға ҡарата кире ҡараш тыуҙыра. Профессиональ альпинизм менән йәйәүлеләр маршруттарын да бутарға ярамай.
Килиманджарола менеү тиҙлеге буйынса абсолют рекордты Швейцариянан Карл Иглофф (Karl EgloffKarl Egloff) ҡуя — 6 сәғәт 42 минут һәм 24 секунд (2014 йыл, Умбве маршрут буйынса). Быға тиклем рекорд испан альпинисы  <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.ла ине, ул күтәрелеү һәм төшөү өсөн 7 сәғәт 14 минут сарыф иткән (күтәрелеүгә 5 сәғәт 23 минут 50 секунд киткән), бынан алдағы рекодты (күтәрелеү тиҙлеге буйынса) 2009 йылда Ҡаҙағстандан Андрей Пучинин ҡуя  — 5 сәғәт 40 минут һәм 24 секунд,  Марангу маршруты буйынса.
Токмыш
Токмыш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шайтанка йылғаһының һул ярына тамағынан 3,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Новый Мир (Миәкә районы)
Новый Мир (Новый Мир) — Башҡортостандың Миәкә районындағы ауыл, Николаевка ауыл Советы биләмәһенә ҡарай.
2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 304 кеше. Почта индексы — 452096, ОКАТО коды — 80244845010.
Тарихы
Ауылға 1926 й. Бәләбәй кантонында шулай уҡ кантондың Макаровка, Максимовка, Михайловка, Николаевка, Славянка ауылдары кешеләре бүлендек ауыл булараҡ нигеҙ һала.
Географик урыны
Сүлле йылғаһы (Дим й. басс.) буйында урынлашҡан.
рыҫтар йәшәй (2002). 2002 йылғы мәғлүмәткә ярашлы, төп халҡы - урыҫтар. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы
Шәмсетдинов Мөхәмәт Мөхәррәм улы  (2 сентябрь 1927 йыл — 30 август 1971 йыл) — бейеүсе. БАССР-ҙың халыҡ артисы (1955).
Биографияһы
Мөхәмәт Мөхәррәм улы Шәмсетдинов 1927 йылдың 2 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Кушнаренко районының Рәсмәкәй ауылында тыуған.
Үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәгендә шөғөлләнә. 1944—1955 йылдарҙа артист-бейеүсе булып эшләй, героик-романтик, лирик, юмористик бейеүҙәр башҡара.
1946—1951 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамбленең художество етәксеһе, 1956—1971 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй.
Өфөлә 1971 йылдың 30 авгусында вафат була.
Бейеүҙәре
«Дуҫлыҡ», «Перовский», «Зарифа», «Йылға буйында», «Йомшаҡ аҙым» — «Шыма баҫ».
Лозенраде
Лозенраде (Losenrade) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 163 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 19 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39615 һәм автомобиль коды — SDL.
Тютюнник Сергей Петрович
Сергей Петрович Тютюнник  (23 апрель 1960 йыл — яҙыусы, журналист, Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы (1995).
Биографияһы
Тютюнник Сергей Петрович 1960 йылда Волындә (Көнбайыш Украина) тыуа. 1981 йылда Львов хәрби-сәйәси училищеһының журналистика факультетын тамамлай. Хәрби матбуғатта эшләй. Латвияла, Үзбәкстанда, Төркмәнстанда, Германияла хеҙмәт итә. Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә, осетин-ингуш ҡораллы конфликт зонаһында, Абхазияла, Дағстанда, беренсе һәм икенсе чечен хәрби кампанияларында ҡатнаша. Хәҙер полковник С. П. Тютюнник Төньяҡ-Кавказ хәрби округының «Военный вестник Юга России» гәзитендә (Дондағы Ростов ҡалаһы) эшләй. Үҙ заманында был гәзит «Красный кавалерист» тип атала һәм унда яҙыусы Исаак Бабелдең ижади тормошо башланған. Һуңғараҡ был гәзиттә йәш һалдат Юрий Щекочихиндың тәүге мәҡәләләре баҫылып сыҡҡан.
Cергей Петрович Тютюнник Ростов өлкә ойошмаһының «Российский союз ветеранов Афганистана» йәмәғәт ойошмаһы ағзаһы.
Ижады
Сергей Тютюнниктың прозаһын оҙаҡ йылдар буйына (биш йылға тиклем) цензура баҫтырмай килә. Артабан уның хикәйәләрен тәүге тапҡыр «Смена» журналы нәшер итә. Был 1990 йылда була. Һуңғараҡ уның хикәйәләре һәм повестары «Сельская молодежь» («Подвиг» альманахында), «Воин Росси», «Дружба народов», «Радуга» (Киев), «Огонёк» журналдарында баҫылып сыға. Был журналдарҙың барыһында ла Сергей Петрович  Йыл лауреаты исеменә лайыҡ була.
Әҙиптең беренсе китабы "Воениздат"та 1993 йылда сыға. 2000 йылда «Текст» нәшриәте Тютюнниктың «Обломок Вавилонской башни» әҫәрҙәр йыйынтығын баҫтыра. Был йыйынтыҡ Аполлон Григорьев премияһының номинанты була һәм уға дәғүә итеүселәр исемлегенә (шорт-лист) индерелә.
2004 йылда Мәскәүҙең «Экспринт» нәшриәтендә С. П. Тютюнниктың «Моя Мата Хари» (шул исемдәге хикәйәһе йыйынтыҡҡа индерелгән) исемле проза йыйынтығы баҫыла.
2005 йылдың башында Францияла Париждың «Пресс де ля ренессанс» («Presses de la Renais sance») нәшриәте Сергей Тютюнниктың «Война и водка» («Guerre et vodka») проза һәм публицистикалар йыйынтығын баҫып сығара. 2005 йылдың мартында Парижда 25-се Бөтә донъя китап салоны ойошторола. Рәсәй был сараның төп ҡунағы була. Беҙҙең илдән рәсми рәүештә саҡырылған ҡырҡ рәсәй яҙыусылары араһында Сергей Петрович Тютюнник та була. Уның китабы һәм авторҙың үҙе — Рәсәй армияһында хеҙмәт итеүсе офицер — француз һәм европа публикаһында ысын ҡыҙыҡһыныу уята.
2005 йылдың аҙағында Мәскәүҙең «Время» нәшриәтендә Сергей Тютюнниктың «12 пуль из чеченской обоймы» тигән публицистик китабы сыға. 2005 йылдың көҙөндә был китап Рәсәйҙә иң күп һатылыусы 40 китап араһында була.
С. П. Тютюнниктың әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Сит илдә сыҡҡан баҫмалары
Дзержинский һәйкәле (Өфө)
Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекты № 0300000184 № 0300000184.
Тарихы
Феликс Эдмундович Дзержинский һәйкәле 1987 йылда Өфөлә Башҡорт АССР-ы Дәүләт именлеге комитеты (КГБ) бинаһы (хәҙер Башҡортостан Республикаһының прокуратура бинаһы) эргәһендә «Родина» кинотеатрының артындағы Дзержинский скверында ҡуйыла. Скульпторҙың авторы Ленинград рәссамы Альберт Серафимович Чаркин була. Скульптура Лнинградтағы «Монументскульптура» заводында бронзанан ҡойола, статуяның постаментының бейеклеге 3 метр, шымартылған карел гарнитынан эшләнгән. Һәйкәл ҡуйыу менән бер рәттән уның артына пирамидаль тирәктәр күсереп ултыртылған.
Дзержинский һәйкәле беренсе проектта (1986 йылда) йөҙө менән Чернышевский урамына, КГБ-ның алғы күтәрмәһе яғына юнәлгән була, әммә аҙаҡ, Өфөнөң баш арихитекторы Рихмуков Фәриттең ҡарары менән, уны Крупская урамына ҡарай әйләндереп ҡуялар. Өфөлә һәйкәлде асыу тантанаһында 1924 йылда Дзержинскийҙың үҙе менән осрашҡан ҡарт коммунистар Александр Ефремов һәм Николай Самоделкин ҡатнаша.
Һәйкәл халыҡ телендә «Тыуған илгә арты менән» тип йөрөтөлә, был исеме «Родина» кинотеатрының артында булыуы һәм уға арҡаһы менән тороуы менән бәйле.
Толстой Пётр Петрович
Граф Толстой Пётр Петрович (7 сентябрь 1870 йыл — 8 июль 1918 йыл) — Рәсәй империяһының сәйәси эшмәкәре, 1-се саҡырылыш Дәүләт думаһына Өфө губернаһынан ағза. А. П. Толстойҙың ҡустыһы.
Биографияһы
Петр Петрович Толстой 1870 йылдың 7 сентябрендә (иҫке стиль менән 26 авгусында) алпауыт ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы — штабс-ротмистр граф Петр Николаевич Толстой. Әсәһе — Екатерина Александровна, ҡыҙ фамилияһы Языкова. Ҡатыны — уның исеме лә шулай уҡ Екатерина Александровна (ҡыҙ фамилияһы Надеждина, 1882—1968) — Өфө Мариин гимназияһын тамамлаусы, Мәскәү консерваторияһын пианист булараҡ тамамлаған, ә һуңынан — Париж Университетын тамамлаған. Ике улы бар, Александр һәм Петр. Өлкән ағаһы А. П. Толстой — Дәүләт думаһының III саҡырылыш депутаты. Ағалы-ҡустылы Александр һәм Петр Толстойҙар шағир Н. М. Языковтың ейән ир туғандары.
Сембер гимназияһында уҡыған. Үҙе менән бергә уҡыған иптәштәре — Ульянов (ул П. П. Толстойҙан бер класс өлкән уҡыған, әммә уның ағаһы В. П. Толстой менән бергә уҡыған), Коринфский, Ушаков һәм Лавров менән бергә ҡулъяҙма журнал баҫмаһын сығарыуҙа ҡатнаша — Пушкин һәм уның иптәштәре баҫтырып сығарған лицей журналы һымаҡ. Мәскәү университетының физика-математика факультетын тамамлай. Һуңынан, шунда уҡ юридик фәндәр курсын тыңлай, ә һуңынан тағы Лейпциг академияһын тамамлай.
Университеттан һуң бер аҙ ваҡыт П. П. П. Толстой Өфө губернаһында Языков ауылында әсәһенең нәҫелдән килгән имениеһында йәшәй. Толстой арҡаһында Языков ауылында урындағы земство тарафынан Халыҡ йорто төҙөлә, Яҙыков ауылынан Өфө гә һәм өйәҙҙең башҡа пункттарына телефон үткәрелә.
Артабан ауылдан типография хужаһы булараҡ Өфөгә күсә. Конституцион-демократик партия ағзаһы була.
Ике өс йыллыҡҡа Ҡазан губернаһының Тәтеш өйәҙе земствоһының йыйылыш ағзаһы итеп һайлана; 1903 йылдан Өфө  өйәҙенең һәм губерна земствоһының йыйылыш ағзаһы, губерна земство идаралығында ағза булып тора, Өфө өйәҙенең почетлы мировой судьяһы була.
1906 йылда Рәсәй Империяһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Думаһына Өфө губернаһынан ағза итеп һайлана. 1906 йылдың 10 июлендә Выборг саҡырыуына ҡул ҡуя һәм 129 статьяһының ч. 1, п.п. 51 пункты һәм 3 Енәйәт закондар йыйылмаһы буйынса өс айға төрмәгә хөкөм ителә. 1907 йылда, йәмәғәт вазифаларына һайланыу хоҡуғынан мәхрүм ителеп, «Вестник Уфы» гәзитенең йәшерен мөхәррире була.
Ҡатын-ҡыҙҙар гимназияһы хужаһы һәм Рус православие сиркәү Соборының ағзаһы А. Ф. Ница менән бергә «Уфимская жизнь» (1915—1918 йыл, апрель) гәзитен баҫтырып сығара.
1917 йылда Ойоштороу йыйылышына һайлауҙарҙа кандидат итеп күрһәтелә.
1917 йылда Өфө губерна комитетының кадет фирҡәһе рәйесе; большевиктарҙы власты узурпациялауҙа ғәйепләй, һөҙөмтәлә, 1917 йылдың 1 ноябрендә губерна Ревкомы Өфөлә сыҡҡан бөтә баҫмаларға ла алдан цензура индерә, ә һуңынан «Уфимская жизнь» һәм «Уфимский вестник» гәзиттәре «контрреволюцион рупор» тип иғлан ителә. 1918 йылдың 17 июнендә П. П. Толстой ҡаланың бер нисә тиҫтә билдәле кешеләре иҫәбендә аманат сифатында ҡулға алына (Бөтәһе 98 кеше ҡулға алынған, улар араһында А. Ф. Ница, Рус халҡы союзы Өфө бүлексәһе лидеры Г. А. Бусов, тәүге электр станцияһының хужаһы В. Коншин, Ойоштороу йыйылышы ағзаһы Ш. АМанатов Шәриф Әхмәтйән улы Манатов , Мәскәү журналисы Редер Макс) һәм уны Өфөнән алып китәләр. Июль аҙағында Өфөнән сығарылған аманаттар йыртҡыстарса үлтерелә һәм һыуға ташлана. Билдәле булыуынса, П. П. Толстой менән бергә кадеттар фирҡәһе ағзалары адвокат Полидоров Анатолий Никанорович һәм «Уфимская жизнь» гәзитенең мөхәррире Ница Александр Федорович була.
Пауль Эльвстрём
Пауль Берт Эльвстрём (Paul Bert Elvstrøm), 25 февраль 1928 йыл— 7 декабрь 2016 йыл) — Дания яхтсмены, дүрт тапҡыр Олимпия чемпионы (1948, 1952, 1956, 1960), күп тапҡыр донъя һәм Европа чемпионы. 8 тапҡыр Олимпия уйындарында ҡатнашыусы.
Спорт ҡаҙаныштары
1928 йылдың 25 февралендә Копенгаген эргәһендәге Хеллерупта тыуған. Олимпия уйындары тарихында тәүгеләрҙән булып дүрт тапҡыр индивидуаль төрҙәрҙә еңеүсе була.
һуңғараҡ был ҡаҙаныштарҙы еңел атлеттар — Эл Ортер һәм Карл Льюис, яхтсмен Бен Эйнсли,, йөҙөүсе Майкл Фелпс, көрәшсе Каори Итё ҡабатлай.
1948—1988 йылдарҙа — һигеҙ Йәйге Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы. 1972 йылда Килдә олимпия регатаһында <sup id="cxmwNg" tabindex="0">[en] Эльвстрем, уҙыштар серияһында һәм бизнесында булған уңышһыҙлыҡтары арҡаһында нервылар өйәнәген кисерә. Һөҙөмтәлә регатаның һуңғы ике ярышында ҡатнашмай.
1980 йылдарҙа Трине (Trine Inge Elvstrøm-Myralf) исемле ҡыҙы менән «Торнадо» класында сығыш яһай. 1983 һәм 1984 йылдарҙа уның менән Европа чемпионатында еңеү яулай.
12 йыл ярыштарҙа ҡатнашмағандан һуң, 1984 йылда Лос-Анджелес уйындарында 56 йәшлек Пауль «Торнадо» класында олимпияда миҙалы яулауға яҡын була.
Ул бронза яулаусы Австралия экипажынан 0,7 балға ғына еңелә (һуңғы уҙышта ғына артта ҡалдырғандары өсөн генә австралиялылар даттарҙы еңә, ә Эльвстрём атаһы һәм ҡыҙы 5-се урынды яулай).
4 йылдан һуң Сеулда үткән Олимпия уйындарыда 60 йәшлек Пауль карьераһында һуңғы тапҡыр сығыш яһай, ҡыҙы менән «Торнадо» класында 15-се урын биләй.
Эльвстрём — тарихта беренсе һәм һуңғы Олимпия уйындары араһы — 40 йыл булған 4 спортсының береһе. Әгәр Пауль Олимпия уйындарын (1964, 1976, 1980) ҡалдырмаған булһа, ул Олимпия уйындарында ҡатнашыу һаны буйынса берҙән-бер рекордсмен булыр ине.
Данияның йыйылма командаһында тренер булып эшләй. Билдәле парустар һәм спорт яхталары өсөн ҡорамалдар конструкторы. Бер нисә ярыш үткәреү ҡағиҙәләрен камиллаштырыуҙың авторы.
«Финн» швертбот кокпитендә ҡайыш беркетеп, яхтсмендарҙың ҡулланышына яңы ҡырынайыу технологияһын индерә. Был технология аяҡтарҙы һәм кәүҙәне борт тышына ышаныслы сығарырға мөмкинлек бирә.
1996 йылда Данияла «быуат спортсыһы» итеп танылған.
2007 йылдың ноябрь айында Португалияла йыл һайын үткәрелгән Елкәнле спорт халыҡ-ара федерацияһы (Sailing World) конференцияһында, Пауль Эльвстрем ИСАФ дан Залына индерелә (англ.).
2016 йылдың 7 декабрендә вафат була. Һуңғы йылдарҙа Альцгеймер ауырыуы менән көрәшә.
Китаптары
Дат, инглиз, немец, швед телендә сыҡҡан бер нисә китап авторы; бер китабы рус теленә тәржемә ителгән.
Авионика
Авионика (aviation electronics — авиация электроникаһы) — осоу аппараттарының электрон приборҙары, ҡоролмалары, системалары һәм комплекстары йыйылмаһы.
Ҡыҫҡаса белешмә
Авионика саралары осоу аппараты хәрәкәтенең параметрҙары, уның агрегаттары һәм системаларының торошо, тирә‑йүндәге һауа һәм метеорологик шарттар тураһыдағы мәғлүмәттәрҙе үлсәү, үҙгәртеү, тапшырыу, эшкәртеү һәм тасуирлау өсөн хеҙмәт итә. Авионика составына түбәндәгеләр инә: осоу һәм энергия ҡулайламаһының тартыуы (осоуҙың төп фазаларында хәрәкәтте оптимизациялау) менән идара итеүҙең электрон‑дистанцион системаһы; электронлы индикация (тактик хәлде һәм техник системаның торошон баһалау өсөн осоу күрһәткестәрен сағылдырыу) системаһы; пилотаж (осоу менән идара итеү системаларының башҡарыу элементтары менән бәйләнешле эшләй торған һәм осоуҙы планлаштырыусы һәм тәьмин итеүсе датчиктар, иҫәпләгестәр, индикаторҙар һәм идара итеү пульттары йыйылмаһы) һәм навигация (осоу аппараттарының ергә ҡарата торған урынын, тиҙлеген һәм башҡа навигация параметрҙарын билдәләү өсөн тәғәйенләнгән техник саралар йыйылмаһы) комплекстары; радиоэлектроник ҡорамалдар комплексы (радиолокация һәм радиобәйләнеш); радиоэлектрон көрәш саралары; ғәҙәти булмаған хәлдәр тураһыда иҫкәртеү, ҡоралдар менән идара итеү, бәйләнеш саралары менән идара итеү тураһындағы мәғлүмәттәрҙе эшкәртеү һәм идентификациялау системалары. Авионика сараларын интеграциялау бер‑береһенә буйһоноп эшләүсе бер иш булмаған күп машиналы борт иҫәпләү комплексы (осоу менән идара итеү, навигация, борт системаларының эшләүен һәм контролен тәьмин итеү, автоматик идара мәсьәләләрен хәл итеү) сиктәрендә башҡарыла.
Башҡортостанда авионика
Башҡортостанда пилотаж‑навигация һәм иҫәпләү саралары 1960 йылдан алып уйлап табыла һәм етештерелә. Навигация комплекстарын уйлап табыусы һәм Рәсәйҙә цифрлы иҫәпләү борт машиналарын һәм автопилоттарҙы етештереүсе төп предпрятиеларҙың береһе булып Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе тора. 70‑се йылдар башынан «Молния» ҒПП‑нда осоу аппараттарының энергия ҡулайламалары менән идара итеү өсөн тәғәйенләнгән цифрлы борт иҫәпләү машиналары эшләнә. 80‑се йылдар уртаһынан Рәсәйҙә етештерелгән пилотаж комплекстарының 90%‑ы ӨПЭПБ‑ла һәм «Молния» ҒПП‑нда сығарыла.
Мөхәмәтхәй (исем)
Этимологияһы
Мөхәмәтхәй исеме башҡорт телендә маҡтауға лайыҡ тигән мәғәнәләрҙе аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Әхмәтов Мөхәмәтхәй Әхмәт улы (25 ғинуар 1942 йыл БАССР‑ҙың Ҡыйғы районы Алағуз ауылы. — 17.11.1995, Өфө), тел белгесе. Филология фәндәре кандиданты.доцент (1970). БДУ‑ны тамамлаған (1964). 1965—67 йылдарҙа Ҡыйғы районы Алағуз урта мәктәбенең уҡыу‑уҡытыу бүлеге мөдире. 1970 йылдан алып БДУ‑ла уҡыта. Фәнни тикшеренеүҙәре орхон‑йәнәсәй ҡомартҡылары телен башҡорт теле менән сағыштырып өйрәнеүгә, башҡорт һәм башҡа төрки телдәрҙең һүҙ төркөмдәре тарихын тикшереүгә арналған. 50‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хафизов Мөхәмәтхәй Тимербай улы (1927—5.10.2012), хужалыҡ эшмәкәре, Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1983). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Мәсетле районы Мәләкәҫ ауылынан.
Мөхәмәтхәй Ғөзәйеров (?—1919). Һөләймән ауылында (рус. Сулейманово) — Башҡортостандың Мәсетле районында .Башҡортостан автономияһының Ҡошсо кантоны башҡарма комитеты рәйесе (1918), волость судьяһы (1919).
Оеш
Оеш — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2912/18 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 107 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фурье анализы
Фурье анализы —анализда дөйөм математик функцияларҙың нисек күрһәтелеүен йәки ябайыраҡ тригонометрик функциялар суммаһы аша яҡынайыуын өйрәнгән йүнәлеш. Фурье анализы Фурье рәттәре үҙсәнлектәрен өйрәнгәндә барлыҡҡа килә, һәм Жозеф Фурье хөрмәтенә аталған, ул функцияны тригонометрик функциялар суммаһы рәүешендә күрһәтеү йылылыҡ алмашыныу процесын өйрәнеүҙе күпкә еңеләйтә икәнлеген күрһәтә. Фурье анализының өйрәнеү предметы булып математик мәсьәләләрҙең киң спектры тора. Фәндә һәм техникала функцияны тирбәлеүсе компоненттарға тарҡатыуҙы йыш ҡына Фурье анализы тип атайҙар, функцияны бындай өлөштәрҙән тергеҙеү һәм шуларға таянып эш итеү Фурье синтезы булараҡ билдәле.
Ҡулланыу
Фурье анализы фәндә —физикала, айырым сығарылмалы дифференциаль тигеҙләмәләрҙә, һандар теорияһында, комбинаторикала, сигналдарҙы эшкәрткәндә, цифрлы һүрәттәрҙе эшкәрткәндә, ихтималлыҡ теорияһында, статистикала, суд экспертизаһында, криптографияла, һанлы анализда, акустикала, океанографияла, геометрияла, аҡһымдарҙың структуралы анализында һәм башҡа өлкәләрҙә күп ҡулланыла. Бындай киң ҡулланыусанлығы үҙгәртеүҙең күп файҙалы үҙсәнлектәре менән бәйле:
Үҙгәртеү һыҙыҡлы сағылыш, тейешле нормалләштергәндә шулай уҡ унитар сағылыш булып тора (был үҙсәнлек Парсеваль теоремаһы йәки, дөйөмөрәк осраҡта, Планхерель теоремаһы булараҡ, һәм ғөмүмән алғанда Понтрягин ике төрлөлөгө төшөнсәһе арҡаһында билдәле).
Суд экспертизаһында лаборатор инфраҡыҙыл спектрофотометрҙарҙы ҡулланғанда, материал инфраҡыҙыл спектрҙы йотҡандағы яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғон үлсәү өсөн Фурье үҙгәртеүе анализын ҡулланалар. Фурье үҙгәртеүе ысулы үлсәнгән сигналдарҙы кодлау һәм тулҡын оҙонлоғо тураһында мәғлүмәтте яҙыу өсөн ҡулланыла. Ә компьютер ҡулланғанда бындай иҫәпләүҙәр тиҙ башҡарылалар, шуға күрә бындай компьютер-идара итеү ҡоролмаһы йотолған инфраҡыҙыл нурланыш спектрын һанаулы секунд эсендә бирергә мөмкин.
Фурье үҙгәртеүен шулай уҡ сигналды компактлы күрһәтеү өсөн ҡулланалар. Мәҫәлән, цифрлы һүрәттең ҙур булмаған квадрат фрагменттары өсөн JPEG ҡыҫыу алгоритмы Фурье үҙгәртеүе модификацияһын ҡуллана (дискрет косинуслы үҙгәртеү). Һәр квадраттың Фурье компоненттары иң бәләкәй арифметик теүәллеккә тиклем түңәрәкләнә, ә әһәмиәтһеҙ компоненттарҙы иҫәпкә алмайҙар, шуға күрә ҡалған компоненттарҙы бик компактлы һаҡларға була. Һүрәтте тергеҙгәндә, һәр квадрат Фурье үҙгәртеүенең һаҡланған яҡынайтылған компоненттарынан элекке хәленә ҡайтарыла, улар аҙаҡ яҡынса яңыртылған тәүге һүрәткә әүереләләр.
(Өҙлөкһөҙ) Фурье үҙгәртеүе
Йышыраҡ, асыҡлыҡ индерелмәһә, Фурье үҙгәртеүе ысын аргументлы өҙлөкһөҙ функцияларҙы үҙгәртеүгә ҡулланыуҙы аңлата, уның һөҙөмтәһе булып, йышлыҡ бүленеше булараҡ, йышлыҡтың өҙлөкһөҙ функцияһы тора. Бер функция икенсеһенә күсә, ә операция үҙе әйләнмәле булып тора. Тәүге функцияның билдәләнеү өлкәһе ваҡыт (t), ә килеп сыҡҡан (финаль) функцияның билдәләнеү өлкәһе йышлыҡ булһа, функцияны үҙгәртеү
s(t)
f йышлығында түбәндәгесә бирелә:
f-тың бөтә ҡиммәттәрендә был дәүмәлде иҫәпләү йышлыҡ өлкәһендә функцияны барлыҡҡа килтерә. Ул саҡта
-ны бөтә мөмкин булған йышлыҡтар өсөн комплекслы экспоненталарҙың яңы комбинацияһы итеп ҡараға мөкин:
Был кире комплекслы һан өсөн формула булып тора,
S( f )
, унда бер үк ваҡытта f йышлығының амплитудаһы һәм фазаһы инә.
Фурье рәте
Периоды P булған периодлы
sP(t)
∫P
P оҙонлоғондағы интервал өлкәһендә интеграл булып тора.
Фурье рәте булараҡ билдәле булған кире үҙгәртеү, сикһеҙ һандағы гармониялы бәйләнгән синусоидаларҙың йәки комплекслы экспоненциаль функцияларҙың суммаһы терминдарында
күренешендә, уларҙың һәр береһенең түбәндәге коэффициенттарҙың береһе менән бирелгән амплитудаһы һәм фазаһы бар:
Әгәр
икенсе
s(t)
функцияһының периодик суммаһы булараҡ бирелһә:
коэффициенттар P дискрет интервалдары өсөн
S( f )
элементтарына пропорциональ:
Тик был элементтарҙан (йәғни Фурье рәтенән)
-ты) тергеҙеү өсөн, нулдән айырмалы
иҫәпләү башының P оҙонлоғондағы билдәле интервал менән сикләнеүе, Найквист-Шеннондың иҫәпләү башы теоремаһына ярашлы йышлыҡ өлкәһенең икеләтелеүе етерлек шарт булып тора.
Архангел суйын иретеү заводы
Архангел суйын иретеү заводы — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Архангел районы Архангел ауылы биләмәһендә 1899—1903 йылдарҙа эшләгән суйын иретеү заводы.
Завод тарихы
1899 йылда бер төркөм Мәскәү фабриканттары (В. А. Горбунов, С. И. Шегляев и А. Ф. Моргунов) Өфө «Тимер мәғдәне ятҡылығын эксплуатациялау өсөн йәмғиәт» ойоштора, был йәмғиәт Архангел баҡыр иретеү заводынан 1,5 км алыҫлыҡта, Стәрлетамаҡ өйәҙендәге тимер мәғдәне ятҡылығынан мәғдән сығара башлай.