cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сүпрә бәшмәктәре
Дөйөм мәғлүмәттәр
Сүпрә бәшмәктәренең күҙәнәк дәүмәле диаметры ғәҙәттә, ә ҡайһы бер төрҙәре  дәүмәлгә етә.
Сүпрәләр күнкүрештә бик әһәмиәтле, бигерәк тә икмәк бешергәндә һәм һыра ҡайнатҡанда күп  ҡулланыла (Saccharomyces cerevisiae). Ҡайһы бер төрҙәре факультатив һәм шартлы патоген булып тора. Хәҙерге көндә Saccharomyces cerevisiae сүпрә геномы тулыһынса асыҡланған.
Тарихы
Башҡорт телендә сүпрә бәшмәктәренә бәйле бер нисә төшөнсә ҡулланыла: сүпрә, сүпрә бәшмәге, ҡур,әсетке, ойғолоҡ, ойотҡо, трожай, дража
Сүпрә бәшмәктәре, моғайын, иң бороноғо «өй организмдарының» береһелер. Кешеләр меңәр йылдар дауамында уларҙы ферментлау өсөн ҡулланған. Археологтар Боронғо Мысыр харабаларын ҡаҙғанда тирмән таштары, икмәк мейестәре, икмәк бешереүселәр һәм һыра ҡайнатыусылар һүрәттәрен тапҡандар. Ҡалған әсеткене ҡуллана барып, тәбиғәттә осрамаған яңы физиологик расалар барлыҡҡа килгән.
1680 йылда голланд натуралисы Антони ван Левенгук тәүге тапҡыр  оптик микроскоп аша сүпрә  бәшмәген күрә, әммә хәрәкәт итеү булмағанлыҡтан, уларҙы тере   организм итеп танымай. 1838 йылда француз тәбиғәт белгесе Шарль Каньяр де Ла-Тур эксперимент юлы менән сүпрәнең тере организмдар икәнен иҫбатлай .Әммә уның һығымтаһын атаҡлы химиктар  Йёнс Якоб, Ю. Либих, Ф. Вёлер кире ҡаға.
Каньяр де Ла-Турҙың хаҡлы икәнен 1857 йылда  француз микробиологы Луи Пастер  «Mémoire sur la fermentation alcoholique» тигән хнҙмәтендә бәхәс ҡалдырмаҫлыҡ итеп иҫбатлап ҡуя. XIX быуатта Эмиль Һансен ҡатнашлығында беренсе тапҡыр сүпрәләрҙе кластарға бүләләр. XX быуат башында сүпрә культураларын билдәләгестәр һәм коллекциялар барлыҡҡа килә. XX быуаттың уртаһында сүпрә бәшмәктәре тураһындағы фән (зимология) ғәмәли мәсьәләләрҙән тыш уларҙың тәбиғәттәге экологияһына, цитологияһына, генетикаһына иғтибарҙы нығыраҡ йүнәлтә.
Аҙыҡ-түлек боҙолоуға килтергән сүпрә бәшмәктәре
Сүпрә бәшмәктәре водород күрһәткестәре түбән  (pH 5,5 һәм хатта түбәнерәк) булған осраҡта ла, бигерәк тә углеводтар, органик кислоталар һәм башҡа   органик углеродтар ҡатнашлығында,  үрсей. Улар мицелиялы бәшмәктәр үҫә алмаған 5—10 °C шартта ла үҫешә. Шуға күрә аҙыҡ-түлекте боҙа. Уларҙың үҫеше йыш ҡына аҙыҡ-түлек өҫтөндә күренеп тора, шыйыҡ эсемлектәрҙе, хатта ҡайнатмаларҙы әсетә.
Сүпрә бәшмәгенең Zygosaccharomyces төрө күптән инде аҙыҡ-түлек сәнәғәтендә иң ныҡ зыян килтереүсе булып тора. Уларға ҡаршы көрәш хатта көслө консерванттар сахароза, этанол, һеркә кислотаһы, бензой кислотаһы һәм көкөрт диоксиды мөхитендә лә үрсей алыуы арҡаһында бик ҡатмарлы
Патоген сүпрәләр
Ҡайһы бер төр сүпрә бәшмәктәре факультатив йәки шартлы рәүештә патоген булып тора, улар иммун системаһы көсһөҙ кешеләрҙә ауырыу тыуҙыра.
Бөтә донъя эсперанто конгресы
Бөтә донъя эсперанто конгресы йәки Бөтә донъя эсперантистар конгресы  (Universala Kongreso de Esperanto, UK) йыл һайын Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһы (UEA) тарафынан үткәрелә. Был донъялағы иң ҙур эсперанто-сара һәм бында меңәрләгән эсперантистар ҡатнаша. Ҡағиҙә булараҡ, июлдең һуңғы йәки августтың тәүге аҙнаһында шәмбелә башланып киләһе шәмбегә тиклем дауам итә (йәмғеһе 8 көн).
Тәүге конгресс 1905 йылда Францияла (Булонь-сюр- Мер) ойошторола.
Сүпрә бәшмәктәре
Патоген сүпрәләр
Cryptococcus neoformans криптококкоз тыуҙыра, был иһә ВИЧ-инфекциялы кешеләр өсөн ҡурҡыныс. Был төр бәшмәктәр ҡош тиҙәгендә йыш осрай, әммә улар үҙҙәре ауырымай.
Malassezia тирелә генә була, иммунитет ҡаҡшағанда  питириаз (сыбар тимерәү), фолликулит һәм себореялы дерматит тыуҙыра. Сәләмәт кешелә иһә ул хатта ыңғай роль дә уйнай - ҡайһы бер ҡурҡынысыраҡ патогендарҙан һаҡлай.
Бөтә донъя эсперанто конгресы
Үҙ тарихында конгресс бер тапҡыр ҙа Рәсәйҙә үткәне юҡ (2010 йылда рәсәйҙәр заявка бирә, әммә Гавана еңә). Элекке СССР илдәренән ул Литва ла ғына үтте. .
Мәҙәни сараларҙан тыш, конгреста Бөтә донъя эсперанто ассоциацияһының ойоштороу мәсьәләләре лә хәл ителә — атап әйткәндә, бында ойошма комитетының осрашыуы һәм етәксе органдарына һайлау үтә.
Ягласарь
Ягласарь — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Поча йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө ТЭЦ-4
Өфө ТЭЦ-4 — Башкортостан Республикаһы Өфө ҡалаһының төньяҡ сәнәғәт районында урынлашҡан йылылыҡ электр үҙәге. «Башкирская генерирующая компания» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт составына инә. «Өфөнефтехим» асыҡ акционер йәмғиәтенең сәнәғәт майҙансыҡтарын энергия менән тәьмин итә. .
Тарихы
ТЭЦ 1954 йылда төҙөлә башлай, ә 1956 йылдың 3 ноябрендә уның тәүге агрегаты эшләй башлай.
Станцияның үҫеше 80-се йылдар аҙағына тиклем дауам итә. Станция газ яндырыуға күсерелә. 2-се һәм 1-се пар турбиналарының һыу үтә торған өлөштәренә Башкирэнерго тарихында тәүге тапҡыр кәрәҙле тығыҙлағыс ҡуйыла. Турбиналарҙы гидродинамик көйләү системаһы электрогидравлик көйләүгә күсерелә. XX быуаттың 80-се йылдарында станцияның ҡеүәте 410—417 МВт-ҡа етә, йылылыҡ 2500 Гкал/сәғ етештерелә. Станцияны киңәйтеү көсөргәнешле алып барыла — өсөнсө сираты сафҡа индерелә. Өс ТГМ-84Б пар ҡаҙаны урынлаштырыла, һыуҙы химик таҙартыу күпкә арттырыла.
90-сы йылдарҙа республикала нефть химияһы предприятиеларында етештереү кәмей бара, һөҙөмтәлә ҡорамалдарҙың бер өлөшө кәрәкһеҙгә әйләнә. Техник-иҡтисади күрһәткестәр насарая, 40-45 йыл эшләгән ҡорамалдарҙың иҫкереү проблемалары йоғонто яһай.
1988 йылдан 1994 йылға тиклем станция менән Курапов Николай Андреевич — 2001—2009 йылдарҙа «Башкирэнерго» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры, 2010 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Президенты кәңәшсеһе етәкселек итә.
Харде-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Өфө ТЭЦ-4
Тарихы
2004 йылда 90 АТА беренсе блогы (7 пар ҡаҙаны һәм 5 турбоагрегат) туҡтатыла һәм консервациялау режимына күсерелә. Эшләүен дауам иткән 140 ата икенсе блоктың йылылыҡ схемаһы камиллаштырыла, һыу ҡулланыу оптималләштерелә. Һөҙөмтәлә ҡыҫылған һауаға һәм һыуға сығымдар күпкә кәмей. Шулай уҡ ҡорамалдарҙың һәм дөйөм алғанда станцияның экономиялылығын һәм ышаныслылығын арттырған режим характерҙағы саралар күрелә.
Харде-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өфө ТЭЦ-4
Тарихы
2010 йылда иҡтисади йәһәттән маҡсатҡа ярашлы булыуҙы күҙ уңында тотоп: 2011 йылдың 1 июленән ПК-6 һәм ПК-7 пар ҡаҙандары файҙаланыуҙан туҡтатыла.
Әйтеп үтелгән саралар һөҙөмтәһендә 2010 йылда йылылыҡ электр үҙәгенең электр ҡеүәте 400 МВттан 330 МВт тиклем, йылылыҡ — 1 608 Гкал/сәғ-тән 892 Гкал/сәғ тиклем кәмей.
Һүрәтләү
2010 йылда Өфө ТЭЦ-4 1 185,7 млн квт·сәғ электр энергияһы етештерә, был Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә етештерелгән электр энергияһының 4,7 процентын тәшкил итә. 2010 йылда билдәләнгән электр ҡеүәтен файҙаланыу коэффициенты 36,7 % тәшкил итә. Шул уҡ йылда йылылыҡ энергияһын биреү 1 702 Гкал тәшкил итә.
Юрмовка
Юрмовка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кусь йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
22 октябрь
22 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 295-се көнө (кәбисә йылында 296-сы). Йыл аҙағына тиклем 70 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Вайсенборн (Бургенланд)
Вайсенборн (Бургенланд) (Weißenborn (Burgenlandkreis)) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2004 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 380 кеше йәшәй. Майҙаны — 9,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 278 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6722 һәм автомобиль коды — BLK.
Усын-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
Усын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы
Баһауетдинов Йәһүҙә Ғилметдин улы (3 ғинуар 1922 йыл — 20 март 2000 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1950—1985 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Благовар районының «Октябрь» колхозы бригадиры. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Йәһүҙә Ғилметдин улы Баһауетдинов 1922 йылдың 3 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Благовар районының Сулпан ауылында тыуған. Үҫмер сағынан үҙ ауылындағы колхозда төрлө эштә йөрөй. 1937 йылдан Өфө моторҙар эшләү заводында, 1939 йылдың февраленән Приморье крайының Сучан станцияһында йөк тейәүсе була.
Бөйөк Ватан һуғышының беренсе көнөнән фронтҡа алына. Ленинград һәм Харьков янындағы, Днепрҙы аша сыҡҡандағы ҡаты яуҙарҙа ҡатнаша, Прибалтиканы, Польшаны, Румынияны немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итә. Старшина Йәһүҙә Баһауетдинов өс тапҡыр ҡаты яралана.
Йәһүҙә Ғилметдин улы Баһауетдинов 2000 йылдың 20 мартында вафат була.
Риека порты
Риека порты (хорв.  Luka Rijeka йәки хорв.  Riječka luka ) —  Хорватияның Риека ҡалаһында  Адриатик диңгеҙендә   диңгеҙ порты  Был Хорватияның ҙур  порты, уның йөк әйләнәшенең күләме 11,2 миллион тонна   (2016 йыл өсөн) тәшкил итә. Порт менән хорват Luka Rijeka компанияһы идара итә.
Тарихы
Порт тәүге тапҡыр 1281 йылда телгә алына, был ваҡытта ул Венеция республикаһының порты була.
1719 йылда Австрия императоры Карл VI тарафынан нигеҙ һалынған ирекле  Триест порты кеүек   Риека порты мөһим диңгеҙ порты, тейәү пункты  һәм сауҙа-иҡтисади үҙәк булып тора.
1867 йылдан һуң Австро-Венгрия килешеүе арҡаһында, Риека берҙән-бер венгр диңгеҙ порты булараҡ мөһимлек  ала. 1873 йылда Риека тимер юлы станцияһы асылғандан һуң, порт тимер юлы буйлап Вена һәм Будапешт менән тоташа. 1913 йылға Риека порты Европаның иң эре ун порттарҙың исемлегенә инә
1919 йылдан 1989 йылға тиклем сәйәси үҙгәрештәр арҡаһында Риека порты элекке әһәмиәтен юғалта, әммә Хорватияла һуғыш тамамланғандан һуң уның сауҙа әһәмиәте үҫешә башлай. Көньяҡ герман һәм австрия иҡтисади үҙәктәрҙән күп кенә компаниялар Урта һәм Алыҫ Көнсығышҡа Риека аша сағыштырмаса ҡыҫҡа юлды ҡуллана.
Риека 2000 йылда Австрия өсөн, 2001 йылда Венгрия өсөн ирекле порт була. Ошо сараға ярашлы ике илдең күп кенә компаниялары Риекала үҙҙәренең вәкәләтлектәрен аса.
Туҡай ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Туҡай ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә ..
Ут-Ега
Ут-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 135 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сергеевка (Дүртөйлө районы)
Сергеевка (Сергеевка) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 4 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Китакюсю
— (яп. 北九州市 Китакю:сю:-си, һүҙмә һүҙ  «Төньяҡ Кюсю») —  Кюсю утрауының төньяғында һәм Симоносеки боғаҙына яҡын урынлашҡан, Япония хөкүмәте указы менән  билдәләнгән ҡала. Ҡаланың майҙаны 488,78 км², халҡы 963 598 ( 2014 йылдың 1 авгусына) , халыҡ тығыҙлығы 1971,44 кеше/км² тәшкил итә.
Ҡала административ яҡтан 7 районға бүленә.
Географияһы һәм хужалығы
Китакюсю Кюсю утрауының төньяғында, Эске Япон диңгеҙендә, Фукуока префектураһында урынлашҡан, һәм яйлап Фукуока сәнәғәт төбәгенә  интеграциялана. Китакюсю ҡалаһы Модзи, Кокура, Тобата, Яхата һәм Вакамацу ҡалалары берләшеү һөҙөмтәһендә 1963 йылда  барлыҡҡа килә.
Китакюсю Кюсю утрауында иң ҙур ҡалаларҙың береһе, уның сәнәғәт үҙәге. Был эре ҡорос ҡойоу  (Ниппон стил корпорацияһы), электрон һәм электротехник сәнәғәте,  роботтар етештереү үҙәге. Ҙур порт, Китакюсю Хонсю  һәм Кюсю утрауҙары араһында мөһим бәйләүсе звено булып тора.
Китакюсю менән Фукуоканың киләһе общиналары  һәм  ҡалалары менән сиктәш: Накама, Ногата, Юкухаси, Асия, Мицумаки, Курате,  Фукуси, Канда, Мияко.
Туғандаш ҡалалар
Китакюсю ҡалаһы  түбәндәге ҡалалар менән туғандаш:
Көньяҡ Үләнде
Көньяҡ Үләнде — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районында урынлашҡан күл.
Географияһы
Яйыҡ йылғаһы бассейнына ҡараған күл. Әбйәлил районы Покровка ауылынан көньяҡҡа табан 4 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Тектоник күл, өҫкө девон—аҫҡы карбон тоҡомдарында (аргиллит, алевролит, ҡом, эзбизташ) барлыҡҡа килгән, соҡоро табаҡ һымаҡ. Тымыҡ, һыу кимәленә ҙур тирбәлеш амплитудаһы хас. Туйыныуы ҡатнаш. Һыуы тоҙло. Күл эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк. Ландшафттары һоро урман тупрағындағы ҡайын урмандарынан, болон‑ҡара тупраҡтағы болон далаларынан тора. Ҡырҡбашаҡ, мамыҡбаш, күрән, таръяпраҡ, екән, теҙмәяпраҡ, һыу үләне, ябай ҡамыш үҫә. Күлдә карп, пелядь, табан балыҡ, аҡсарлаҡ, көйөлдө йәшәй. Ҡоролоҡ булған йылдарҙа һаҙға әйләнә.
Лагендорф
Лагендорф (Lagendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 490 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 62 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29413 һәм автомобиль коды — SAW.
Яглова
Яглова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уздра йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акаси-Кайкё
Ака́си-Кайкё (明石海峡大橋) — Японияла аҫылма күпер, Авадзи утрауындағы Авадзи ҡалаһын һәм Хонсю утрауындағы Кобе ҡалаһын Акасы боғаҙы аша таташтыра. Донъяла иң оҙон аҫылма күпер: пилон бейеклеге 298 метр була, тулы оҙонлоҡ — 3911 метр.
Хардны-Яха
Хардны-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Янга (Унжа ҡушылдығы)
Янга — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усын-Я (Туруп-Я ҡушылдығы)
Усын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Туруп-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джон фон Нейман
Джон фон Не́йман (John von Neumann; йәки Иоганн фон Нейман, Johann von Neumann; тыуғанда Я́нош Ла́йош Нейман, Neumann János Lajos; 28 декабрь 1903 йыл, Будапешт — 8 февраль 1957 йыл, Вашингтон) — Венгрия һәм АҠШ ғалимы, квант физикаһына, квант логикаһына, функциональ анализға, күплек теорияһына, информатикаға, экономикаға һәм башҡа фәндәргә бик мөһим өлөш индергән математик.
Нейман исемен хәҙерге компьютерҙар архитектураһы (архитектура фон Неймана), квант механикаһына операторҙар теорияһын ҡулланыу (алгебра фон Неймана) бәйләйҙәр, шулай уҡ ул — Манхэттен проектын һәм уйындар теорияһын һәм күҙәнәкле автоматтар концепцияһын булдырыусы.
Хәтер
1970 йылда Астрономдарҙың халыҡ-ара союзы Джон фон Нейман исемен Айҙың икенсе яғындағы кратерға бирә. Уның хөрмәтенә булдырылған наградалар:
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе (УППО) — Өфөләге авиация сәнәғәте предприятиеһы, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла авиация приборҙары эшләү заводтарының иң эреләренең береһе.
Осоу аппараттары менән автоматик идара итеү системалары, борт иҫәпләү комплекстары, етештереү-техник тәғәйенләнештәге тауарҙар эшләп сығара.
Тарихы
1956 йылдың 21 ғинуарында СССР авиация сәнәғәте министры бойороғо менән дәүләт союз заводы 123 сафҡа индерелә. 1960 йылда РСФСР Министрҙар Советының 1959 йылдың 7 октябрендәге 1661-РС ҡарары менән «Өфө приборҙар эшләү заводы» тип атала (УПЗ).
Киләһе 10 йыл дауамында предприятиеның цехтары төҙөлә. 1957 йылда инде 16 яңы төр авиация изделиелары етештереү үҙләштерелә, атап әйткәндә, мотор төркөмө күрһәткестәре, электр үлсәү приборҙары һәм тензоаппаратура. 1958 йылда гироскопик автопилоттар күпләп сығарыла башлай.
1959 йылда юғары аныҡлы электрон ҡорамалдар етештереү башлана, 1962 йылда — борт иҫәпләү техникаһы.
Буранбай
Буранбай (Буранбаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 447 кеше. Почта индексы — 453678, ОКАТО коды — 80206846002.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Предприятие «Восток», «Восход» космос караптары, «Союз», «Прогресс» транспорт караптары, «Салют» һәм «Мир» орбиталь станциялары төҙөүҙә ҡатнаша.
Буранбай
Тарихы
XVIII быуат уртаһында барлыҡҡа килгән. Башта Әликәш исеме менән йөрөтөлә, һуңынан — башҡорт ихтилалдары башлыҡтарының береһе булған Кинйәбулаттың исемен йөрөтә. 1786 йылғы губерна картаһында Әликәш ауылы күрһәтелгән. Әликәш Һөйөндөков — Бөрйән улусы старшинаһы, Кинйәбулат Әликашевтың атаһы. Атаһы старшиналыҡ иткән саҡта ауыл уның исемен йөрөткән. Әликаш (1679—1755) — 1755 йылғы ихтилалы ҡатнашыусыһы, Ырымбур губернаһында ҡаты язалауҙан һәләк була. Уның улы Бикбулат XVIII уртаһынан улус старшинаһы була. Карателдәр командаһы яҡынлашҡас, 1755 йылдың 22 майында Бикбулат уларҙың яғына күсә. Шул уҡ ваҡытта үҙенең Ишмебәт һәм Байморат улдарын Ҡаҙағстанға ихтилалға ҡушылырға өндәмәләр менән ебәрә.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Авиация техникаһынан тыш, 1967 йылда «Ағиҙел» электр ҡырынғысы етештереү үҙләштерелә.
Буранбай
Тарихы
Ауыл халҡынан 1812 йылғы Ватан һуғышында рядовойҙар Ҡурмаш Юлъяҡшин Һәм Мәксүт Ҡотоев көмөш миҙалдарға лайыҡ була.
Төп шөғөлдәре — малсылыҡ. 1839 йылда 59 йорттан (357 кеше) 50 көймәле арбала йәйләүгә сығалар, йәйләү урындары булып Аҡморон, Йылайыр, Һаҡмар йылғалары һанала. Уларҙың 714 йылҡы малы, 418 эре малы, 115 һарығы, 216 кәзәһе була. 70 дисәтинә ерҙә улар 24 бот ужым бойҙайы һәм 384 бот ярауай бойҙай сәскәндәр.
1930 йылда тораҡ пункты халыҡ сәсәне Буранбай Ҡотдосов хөрмәтенә Буранбай тип үҙгәртелә. 1795 йылда 67 йортта 490 кеше йәшәй, 1859 йылда — 59 йортта 389 кеше, 1920 йылда — 123 йортта 617 кеше, 1939 йылда — 362 кеше, 2000 йылда — 117 йортта 453 кеше. Мәсет булған.
Октябрь революцияһына тиклем халыҡ башлыса малсылыҡ менән шөғөлләнә. Профессор Ә. З. Әсфәндиәров мәғлүмәттәренә ярашлы, 1859 йылда 59 йортҡа 714 йылҡы малы, 418 һыйыр, 115 һарыҡ, 216 кәзә һәм 70 дисәтинә сәсеүлек ере тура килә.
1928 йылда Ленин исемендәге ауыл хужалығы артеле ойошторола, 1930 йылда артель колхоз итеп үҙгәртелә. Беренсе рәйестәре — Н. Хәмитов, Ш. Раев. 1939 йылда колхозда 125 йылҡы малы, 150 эре мал, шул иҫәптән 46 һыйыр, 210 һарыҡ, 56 кәзә иҫәптә тора.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
1990-сы йылдар башында шулай уҡ сәнәғәттең башҡа тармаҡтары өсөн продукциялар үҙләштерелә, атап әйткәндә электр энергияһы һәм һыу сығымы иҫәпләгестәр, нефть ятҡылыҡтары технологик ҡорамалдары менән контроль һәм идара итеү системалары һ. б.
Буранбай
Тарихы
1951 йылда колхоздарҙы эреләткән саҡта Ленин исемендәге һәм «Комсомол» колхоздары берләштерелә (Ленин исемендәге колхозы исеме аҫтында). Артабан бында колхоздың Буранбай бригадаһы була. Буранбай ауылы — данлыҡлы, бөтә республикала билдәле ауыл. Уның феномены әле булһа ла асылмаған сер булып ҡала. Буранбай ере таланттарға — шағир-сәсәндәргә, бейеүселәргә, йырсы-ҡурайсыларға бай. Кемде генә алма, йә йырлай, йә бейей, йә шиғыр һөйләй, йә ҡурай тарта.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
2000—2005 йылдарҙа предприятие ПУТ-3 двигателдәренең тартыу көсө менән идара итеү пульты, Ил-96 самолеты өсөн иҫәпләү блоктары, БИНС-85 системаһы лазерлы гироскоп өсөн юғары вольтлы СВ-3 стабилизаторы һ. б. етештереүҙе үҙләштерә.
Буранбай
Халыҡ һаны
Башҡорттар-100 % Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
2007 йылда, оҙайлы туҡтап торғандан һуң, предприятие С. П. Королев исемендәге «Энергия» ракета-йыһан корпорацияһы өсөн бер нисә мөһим приборҙарҙы эшләүҙе тергеҙә.
Буранбай
Билдәле шәхестәре
Ҡурайсылар Йәмил Үтәбаев, Зәйнулла Раев, Ирғәле һәм Нурғәле Байрамғоловтар, Айтуған Усманов, Илгиз Ғәйетбаев, йырсылар, ағалы-ҡустылы Фәннүр һәм Фәттәх Аралбаевтар, Юнир Һағынбаев, Иршат һәм Азат Ҡарасуриндар, Нух Ҡотоев, бейеүселәр Зарифа Аралбаева, Хәбир Аралбаев, Фәйрүзә Абыҙгилдина, Азат Буранбаев, Рәфҡәт Әбйәлилов.
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһе
Тарихы
Шулай уҡ предприятиела нефть газ ҡорамалдары, мәҫәлән, аҡма двигатель менән пневматик күсергес етештереү үҙләштерелә.
2008 йылда Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән берекмә «Ростех» дәүләт корпорацияһы составына индерелә, ««Радиоэлектроника технологиялары» концерны» акционерҙар йәмғиәте составына инә.
Етештергән әйберҙәре
Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең етештергән әйберҙәрен ҡулланыусылар булып Рәсәй һәм БДБ илдәренең авиация заводтары һәм авиация-техник базалары тора.
Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге
Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге (Төньяҡ Ҡытай тигеҙлеге) — Ҡытайҙың көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тигеҙлек. Көнсығыш Азияла иң ҙур тигеҙлек.
География
Майҙаны яҡынса 325 мең км2. Көнсығышта Һары һәм Көнсығыш Ҡытай диңгеҙҙәре менән йыуыла, төньяҡта — Яншань тауҙары,  көнбайышта — Тайханшань һырты һәм Цинлинь һыртының көнсығыш армыттары, көньяҡ-көнбайышта Тунбайшань һәм  Дабашань һырттары менән сикләнә, көньяҡта Янцзы йылғаһының түбәнге ағымы тигеҙлегенә күсә. Тигеҙлектең үҙәк өлөшөндә Шаньдунь тауҙары урынлашҡан.
Тигеҙлек ҡуйы йылға селтәре менән ҡапланған, бында шулай уҡ күп һанлы күлдәр һәм ирригацион каналдар бар. Төп йылғалары: Хуанхэ, Хайхэ, Хуайхэ. Йылғаларҙа бихисап дамбалар, быуалар, һыуһаҡлағыстар һ.б. төҙөлгән. Иң ҙур күлдәре — Вэйшаньху, Хунцзэху, Гаоюху, Чаоху, Тайху. Тигеҙлекте төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай Бөйөк канал киҫеп үтә.
Климаты уртаса муссонлы, көньяҡта субтропик муссонлы. Ҡыш һалҡын һәм ҡоро, йәй эҫе һәм ямғырлы. Уртаса температураһы — ғинуарҙа төньяҡта -6 °С-тан көньяҡта 2°С-ҡа тиклем, июлдә 26-28 °С. Даими ҡар япмаһы булмай. Йыллыҡ яуым-төшөм күләме төньяҡта 500-600 мм-ҙан көньяҡта 800-1000 мм-ға тиклем барып етә.
Бөйөк Ҡытай тигеҙлеге — донъяла халыҡтың иң тығыҙ ултырған урындарының береһе (600-800 кеше/км²). Тигеҙлектә бихисап ауыл һәм ҡала тибыдағы тораҡ пункттар урынлашҡан (иң ҙурҙары — Пекин, Тяньцзинь, Шицзячжуан, Цзинань, Нанкин, Шанхай һ.б.). Тигеҙлектә нефть (Даган, Жэньцю), таш күмер, тимерле кварцит (Годянь), алтын рудалары (Саньшаньдао); боксит (Цзыбо), барит (Наньцюань, Дяоцунь), галит (Таньгу, Дагу), графит (Наньшу) ятҡылыҡтары бар. Халыҡ игенселек (дөгө, бойҙай, мамыҡ, арахис, тәмәке, тары, соя һ.б. культураларын үҫтереү) менән шөғөлләнә.
Төбәктә ҡырағай хайуандар бөтөнләй һаҡланмаған тиерлек. Тигеҙлектә 20 резерват бар, уларҙың дөйөм майҙаны яҡынса 400 мең га. Иң ҙурҙары — Хуанхэ-Саньчжоу, Гу-Хуайнань, Хуанхэ-Шиди. Хуанхэ йылғаһының түбәнге ағымында Бөтә донъя мираҫы исемлегенә кергән Тайшань тауы урынлашҡан.
Доминикан сиркәүе (Кольмар)
Доминикан сиркәүе (франц. Des Église Dominicains) — француз ҡалаһы Кольмар территорияһындағы дини ҡоролма, уның иҫтәлекле урындарының береһе. Доминикан майҙанында урынлашҡан (франц. Des Place Dominicains).
Тарихы
Доминикан сиркәүен төҙөү 1283 һәм 1295 йылдар араһында башлана
Төҙөлөш эштәре әүҙем фазаһы XIV быуаттың тәүге яртыһына тура килә. 1458 йылда сиркәү янғындан зыян күрә һәм тергеҙеү эштәренә мохтаж була. Яҡынса 1475 йылда   Мартин Шонгауэр етәкселегендә  доминикансылар  миһрабы төҙөлә, ул хәҙер Унтерлинден музейында урынлашҡан. Элек сиркәү доминикансылар монастыры ансамбленең өлөшө булған.
Сиркәүҙең нигеҙе квадрат формалағы неф тәшкил иткән, алты бүлеге бар.
Сиркәүҙе XIV һәм XV быуат витраждары биҙәй, улар Христос тормошонан күренештәрҙе һүрәтләй.
1720 йылда сиркәү барокко стилендәге өҫтәмә элементтар менән биҙәлә. XIX быуат дауамында   сиркәү дини маҡсаттар өсөн ҡулланылмаған һәм тик   1898 йылда ғына бина үҙенең баштағы әһәмиәтенә эйә була. 1980 һәм 1990 йылдарҙа сиркәүҙә тергеҙеү эштәре алып барыла.
1973 йылдан Доминикан сиркәүендә Мартин Шонгауэрҙың «Мадонна в беседке из роз» картинаһы бар, ул башта Изге Мартин собор сиркәүендә ҡуйылған булған. Был картина уның һаҡланып ҡалған иң мөһим эштәренең береһе булып һанала.
Сиркәү 1 декабрҙән алып 25 майға тиклем ябыла. Ҡалған ваҡыттарҙа ул көн һайын 10:00 сәғәттән алып 13: 00 тиклем, 15:00 сәғәттән алып 18:00 сәғәткә тиклем эшләй.
1992 йылда Доминикан сиркәүе Францияның  тарихи ҡомартҡыһы  булып таныла.
Терәпә ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Терәпә ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Ауырғазы районындағы муниципаль берәмеге.
Галанин йорто
'''С. П. Галанин йорто''' — Вологда өлкәһе Грязовец ҡалаһындағы XX быуат башы төҙөлөшөнөң ике  ҡатлы торлаҡ йорто. Төбәк әһәмиәтендәге тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡы. Әлеге ваҡытта йортта муниципаль белем биреү үҙәге урынлашҡан.
Терәпә ауыл Советы (Ауырғазы районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Галанин йорто
Тарихы
1916 йылдан Грязовец картаһында ике ҡатлы йорт Сергей Павлович Галанин йорто булараҡ билдәләнә.
1929 йылда был айырым йорттоң бүлмәләрендә һуҡырҙар өсөн мәктәп урынлаша. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бында 3734-се эвакогоспиталдең подразделениеларының береһе урынлаша. Һуңынан бина бүлмәлрендә уҡыу-производство комбинаты урынлаша.
Беренсе ҡатта төрлө сауҙа предприятиелары, шул иҫәптән «Лада» магазины урынлаша
Архитектураһы
Йорт төбәк әһәмиәтендәге тарихи ҡомартҡы статусына эйә. Ҡоролманың үҙ шәхсән үҙенсәлеге бар. Бина тигеҙ яҡлы трапециянан ғибәрәт. Фасадында тарихи карница һәм пилястралар һаҡланған. Эске планы төҙөлөшө ваҡытынан алып ныҡ үҙгәргән. Бина эсендә икенсе ҡатҡа бетон баҫҡыс алып бара, эске кирбес бүлкәләр ҡуйылған. Баштағы интерьерында үҫемлектәр орнаменты менән  ҡалҡыу биҙәкле түшәме һәм шулай уҡ көҙгө менән мөйөш мейесе һәм аркалы нишалары булған.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта айырым йортта балаларҙың Үҙәк өҫтәмә белем биреү филиалы урынлашҡан. 2020 йылда ремонт һәм реставрация эштәре үткәреү өсөн 20 миллион һум күләмендә аҡса бүленә, уларҙың һөҙөмтәһе  буйынса бинала балаларға цифралы белем биреү  «IT –Куб»  үҙәге асыла. Был Вологдала шундай цифралы белем биреү үҙәгенең икенсеһе була.
Сәс
Сәс — кешенең башында үҫә торған мөгөҙ матдәнән ғибәрәт нәҙек кенә еп һымаҡ төктәр шәлкеме ; һаҡлау ҡатламы составында булған өлөшө, һөтимәрҙәрың тире ҡатламы эпидермис сығарылма. Хайуаның ҡуйы сәс ҡатламы йөнө йә тиреһе атала.
Галанин йорто
Документтары
Приказ от 20.10.2016 г. № 326-О г. Вологда. «ОБ УТВЕРЖДЕНИИ ОХРАННОГО ОБЯЗАТЕЛЬСТВА ОБЪЕКТА КУЛЬТУРНОГО НАСЛЕДИЯ РЕГИОНАЛЬНОГО ЗНАЧЕНИЯ "ДОМ ГАЛАНИНА, НАЧ. XX В."» (неопр.).
Сәс
Мифологияла
Сәс кеше тәненең үлемһеҙ өлөшө булып тора; ул кеше үлгәс тә үҫеүен бауам итә, шуға күрә кеше тәненең иң мифологик өлөшө булып тора. Сәс менән төрлө йола, ырым, тыйыуҙар бәйләнгән. Сәс — юлға сығыу, уңыш юрау, теге донъяға оҙатыу символы булып тора.
Һикәлекүл
Һикәлекүл (Сикаликуль; башҡа атамалары Һикәшкүлем, Зинаракүл) — Башҡортостан Республикаһының Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 170 кеше. Почта индексы — 452328, ОКАТО коды — 80224810009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Су Сун
Су Сун (Су Цзы-жун, ҡыт. 苏颂, үлгәндән һуң титулы Вэй-го-гун; 1020 — 19 июнь 1101) — Ҡытай ғалим-энциклопедисы һәм Сун династияһы хакимлыҡ итеү осороноң дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Цюаньчжоу өлкәһенең (хәҙерге Фуцзянь провинцияһы) Наньань ҡалаһында Су Шэнь чиновнигы ғаиләһендә тыуған. Атаһы вафат булғандан һуң, ғаилә Жуньчжоу өлкәһе (хәҙерге Цзянсу провинцияһы) Даньян ҡалаһына күсергә мәжбүр була. Су Сун бала сағынан фәндәр, бигерәктә астрономия менән ҡыҙыҡһынған һәм 1042 йылда уҡ (22 йәшендә) цзиньшиның иң юғары баҫҡысына имтихандар бирә алған.
Бынан һуң Сючжоуҙа провинциаль чиновник итеп тәғәйенләнә, 1053 йылда император китапханаһында (хуань-хэ) редактор вазифаһын биләй. 1061 йылда Инчжоу провинцияһының губернаторы итеп тәғәйенләнә, 1063 йылда баш ҡала Бяньцзинға (Кайфын) күсә һәм 1071 йылға ҡәҙәр бында йәшәй. Артабан йәнә провинцияға чиновник хеҙмәтенә ебәрелә, башта Учжоу (Чжэцзян провинцияһы) губернаторы була, артабан 1073 йылдан — Хаочжоу, 1075 йылдан — Интян һәм 1076 йылдан — Ханчжоу губернаторы вазифаһын биләй. 1077 йылда баш ҡалаға эшкә ҡайта алған: был уның дошманы сәйәсмән-реформатор Ван Аньши 1076 йылда отставкаға киткәс булған. 1077 йылда Су Сун илсе булараҡ Ляо кидан дәүләтенә ебәрелгән. 1078 йылда Бяньцзин (Кайфын) баш ҡаланың башлығы итеп тәғәйенләнгән, әммә тиҙҙән йәнә провинция губернаторы була: 1079 йылға тиклем Хаочжоу провинцияһының һәм артабан 1080 йылға ҡәҙәр Цанчжоу провинцияһының губернаторы вазифаһын башҡара. 1081 йылда чиндар министрлығына ҡайта алған, бында 1082 йылда министр урынбаҫары (чибу шилан) булып китә; 1086 йылда Чжэ-цзун тәхеткә ултырғас, юстиция министры (синбу шаншу) вазифаһын алған, 1087 йылда чиндар министры һәм баш ҡанундар белгесе (шиду) була, 1089 йылда Ханьлинь академияһының секретары була, 1090 йылда канцлер урынбаҫары (шаншу цзочен), ә 1092 йылда канцлер итеп тәғәйенләнә. 1093 йылда вазифаһын ҡалдыра һәм Янчжоу ҡалаһы башлығы булып китте. 1095 йылда отставкаға китте һәм Цзинкоуҙа атаһы ҡәберенән йыраҡ булмаған урында төйәкләнә. 1100 йылда тәхеткә ултырған император Хуэй-цзун уның хеҙмәттәре хөрмәтенә уға вариҫ попечителе (тайцзи тайбай) статусын бирә, әммә 1101 йылда Су Сун үҙенең Цзинкоуҙағы йортонда вафат булған.
Кучуков Шамил Шакир улы
Кучуков Шамил Шакир улы (14 март 1973 йыл) — радиотележурналист.
Биографияһы
Шамил Шакир улы Кучуков 1973 йылдың 14 мартында Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районының Түләбай ауылында тыуған.
Үҙҙәрендәге урта мәктәпте тамамлағас, 1990—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт университетының башҡорт филологияһы һәм журналистика факультетында журналист һөнәрен үҙләштерә. БДУ-ла уҡыған сағында уҡ «Башҡортостан» радиоһының яңылыҡтар бүлегендә эшләй башлай. Аҙаҡ «Даирә», «Саҡматаш» тапшырыуҙарының алып барыусыһы була. Телевидениела 2000 йылда эшләй башлай. Тәүҙәрәк «Үҙ еремдә», «Араларҙы яҡынайтып», «Сатраш» программаларын алып бара.
Шамил Шакир улы — 3 бала атаһы, популяр телевизион алып барыусы. Тапшырыуҙарҙа уҡ үҙенең принципиаллеген күрһәткән журналист, оҫта креатив етәксе. Уның етәкселегендә БСТ телеканалында сыҡҡан «Телеүҙәк», «Йәнле ауыл», «Арыҫлан» кеүек проекттар халыҡ күңелен яуланы. «Сатраш», «Ҡайтайым ауылыма», «Наши годы», «Үткән ғүмер» проекттары авторы. «Ҡайтайым ауылыма» программаһы менән Башҡортостанда, Ырымбурҙа, Силәбе өлкәһендә йөҙгә яҡын ауылды урап сығып, ҙур танылыу яуланы. Уның тапшырыуҙары һәр саҡ халыҡ мәнфәғәте яҡланып эшләнә. Ҡыйыу һүҙ оҫтаһы. Спорт менән мауыға.
Яхня
Яхня — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ега йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Усь-Я
Усь-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 209 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ягрыш (Шеньг ҡушылдығы)
Ягрыш — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шеньга йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Москвитин Виктор Васильевич
Виктор Васильевич Москвитин (1923-1983) — механика өлкәһендә совет ғалимы, физика-математика фәндәре докторы, профессор, Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты деканы урынбаҫары.
Ягрыш (Шеньг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Москвитин Виктор Васильевич
Биографияһы
Типография эшсеһе ғаиләһендә тыуған. 1941 йылда урта мәктәпте тамамлай, унда уның бабайы Александр Васильевич немец теленән уҡыта. Михаил өлкән ағайы менән бер класта уҡый.
Ягрыш (Шеньг ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Москвитин Виктор Васильевич
Биографияһы
Демобилизацияланғандан һуң Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына уҡырға инә(1943).
Өлкән ағаһы Михаил 1944 йылда фронтта һәләк була.
1948 йылда — Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын, 1951 йылда факультет аспирантураһын тамамлай. Шунда уҡ уҡыта, 1952 йылдан — доцент, 1961 йылдан — профессор. Физика-математика фәндәре кандидаты (1951), диссертация темаһы «Вторичные пластические деформации в полых толстостенных цилиндрах». Физика-математика фәндәре докторы (1961), диссертацияһының темаһы «Упругопластические деформации при повторных нагружениях».
Механика-математика факультетының декан урынбаҫары.
5 фән докторы һәм 26 фән кандидаты әҙерләгән.
1983 йылда вафат була. Востряковский зыяратында ерләнгән.
Библиография
«Пластичность при переменных нагружениях» (1965),
«Сопротивление вязко-упругих материалов применительно к зарядам ракетных двигателей на твёрдом топливе» (1972),
«Циклические нагружения элементов конструкций» (1981).
Ҡыҙыҡлы факттар
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Москвитиндың ҡорһағы яралана. Уның һөйләүе буйынса, операция яһаусы хирург былай тигән: «Һинең яраларың А. С. Пушкиндыҡы кеүек, әммә Пушкин вафат булды, ә һин иҫән ҡалдың. Киреһенсә булһа яҡшыраҡ булыр ине»
Ухыт-Юган
Ухыт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сорум-Амня йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙағстандың дәүләт төҙөлөшө
Ҡаҙағстан — Конституцияға ярашлы — идара итеүҙең президент формаһындағы демократик, хоҡуҡи, унитар, донъяуи республика.
Беренсе конституция 1993 йылдың ғинуарында ҡабул ителә. Әммә 1995 йылдың авгусында ул яңыһы менән алмаштырыла; 1998 йылда уға төҙәтеүҙәр индерелә. Яңы конституция буйынса Ҡаҙағстан — демократик хоҡуҡи унитар дәүләт, властың бойондороҡһоҙ өс тармағы — башҡарма, закондар сығарыусы һәм суд тармаҡтары — бар. Президент властың был өс тармағының береһенә лә ҡарамай һәм 40 йәштән йәш булмаған, Ҡаҙағстанда кәм тигәндә 15 йыл йәшәгән һәм дәүләт (ҡаҙаҡ) телендә иркен һөйләшкән Ҡаҙағстан граждандары араһынан һайлана (Конституцияның III киҫәге). Башҡарма власты Хөкүмәт тормошҡа ашыра, ул Конституцияла ҡаралған тәртиптә Президент тарафынан төҙөлә (Конституцияның V киҫәге). Закондар сығарыу власын — ике палаталы парламент (Сенат — 47 депутат һәм Мәжлес — 107 депутат), суд власын граждан, енәйәтселек һәм закон менән билдәләнгән башҡа суд башҡарыу формалары ярҙамында судтар системаһы атҡара. Судьялар вазифаға Ҡаҙағстан Республикаһы Конституцияһы һәм конституцион закон менән билдәләнгән тәртиптә һайлана йәки тәғәйенләнә һәм даими вәкәләттәргә эйә була (Конституцияның VII киҫәге). Конституцион Совет Конституция суды функцияларын башҡара һәм суд власына инмәй (Конституцияның VI киҫәге). Прокуратураға дәүләт власының күҙәтеү органы функциялары йөкмәтелгән, һәм ул властың өс тармағының береһенә лә инмәй (Конституцияның 83-сө статьяһы).
Президент
Президент дәүләттең башлығы, иң юғары вазифалы кешеһе булып тора, илдең эске һәм тышҡы сәйәсәтенең төп йүнәлештәрен билдәләй, бөтә власть органдарының ярашып эшләүен тәьмин итә. Президент шулай уҡ илдең ҡораллы көстәренең юғары башкомандующийы булып тора.
5 йыллыҡ мөҙҙәткә дөйөм һәм йәшерен тауыш биреү юлы менән һайлана.
Президенттың вәкәләттәре:
Президент дәүләткә хыянат иткәне өсөн парламенттың ике палатаһының берлектәге ултырышында вазифаһынан бушатыла ала.
Ҡаҙағстан Президенты вазифаһы 1990 йылдың 1 апрелендә булдырыла, шул мәлдән уны Ҡаҙаҡ ССР-ының Юғары Советы тарафынан һайланған Нурсолтан Назарбаев биләй. Унан һуң Нурсолтан Назарбаев 1991 йылда беренсе бөтә халыҡ президент һайлауында һайлана, 1995 йылғы референдумда уның вәкәләттәре оҙайтыла, артабан ул 1999 йылғы сираттан тыш һайлауҙа һәм 2005 йылғы президент һайлауында һайлана.
Хөкүмәт
Башҡарма власты парламент ризалығы менән президент тәғәйенләгән премьер-министр етәкселегендәге Ҡаҙағстан Республикаһы Хөкүмәте тормошҡа ашыра.
Премьер-министр башҡарма органдар системаһына һәм уларҙың эшмәкәрлегенә етәкселек итә.
Премьер-министр вазифаһында:
2007 йылдан — Кәрим Мәсимов;
2012—2014 йылдарҙа — Серик Әхмәтов;
2014—2016 йылдарҙа — яңынан Кәрим Мәсимов;
2016 йылдың 9 сентябрендә Мәсимов, вазифанан бушатылып, Милли именлек комитеты рәйесе итеп тәғәйенләнә.
Вазифаға Баҡытжан Сағынтаев тәғәйенләнә.
Закондар сығарыу власы
Юғары вәкиллекле закондар сығарыу органы — илдең парламенты,
Сенаттың вәкәләтлелек мөҙҙәте — 6 йыл, составының яртыһы 3 йыл һайын ҡабат һайлана.
Составы: Сенаттың 47 ағзаһының 32-һе өлкәләрҙең вәкиллекле органдары,
баш ҡаланан һәм республика әһәмиәтендәге ҡалаларҙан һайлана (һәр территориаль берәмектән 2-шәр),
15-е ил президенты тарафынан тәғәйенләнә.
Мәжлес (107 депутат) 5 йылға
9-ы — Ҡаҙағстан Халҡы ассамблеяһы.
Эшмәкәрлеге
Тик Сенаттыҡы  булған вәкәләттәр даирәһенә түбәндәгеләр инә:
Суд власы
Юғары суд суд власының юғары органы булып тора (Конституцияның 81-се статьяһы).
Ҡаҙағстан Республикаһының Юғары Суд рәйесе һәм судьялары, Юғары Суд Советы тәҡдименә нигеҙләнеп, Республика Президенты күрһәтеүе буйынса Сенат тарафынан һайлана (Конституцияның 82-се статьяһы 1-се өлөшө).
Урындағы һәм башҡа судтарҙың рәйестәре һәм судьялары вазифаға Республика Президенты тарафынан Юғары Суд Советы тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә (Конституцияның 82-се статьяһы 2-се өлөшө).
Юғары Суд Советы рәйестән һәм Республика Президенты тәғәйенләгән башҡа кешеләрҙән тора (Конституцияның 82-се статьяһы 4-се өлөшө). Бөтә судтар республика бюджетынан финанслана (Конституцияның 80-се статьяһы).
Конституция Советы үҙ функцияларын суд власына ҡарамай башҡара (Конституцияның VI киҫәге).
Урындағы власть органдары
Административ йәһәттән ил 14 өлкәнән һәм республика әһәмиәтендәге 2 ҡаланан (Астана, Алматы) тора.
Уларҙың акимдары (губернаторҙары) президент тарафынан тәғәйенләнә.
Өлкәләрҙә һәм тораҡ пункттарҙа властың вәкиллекле органдары (мәслихәттәр) халыҡ тарафынан һайлана.
Сәйәси партиялар
1991 йылға тиклем республикала КПСС составына ингән коммунистик партия ғына була, ул 1991 йылда таратыла.
Әлеге ваҡытта, Конституцияға ярашлы, күп партиялы система урын алған.
2004 йылғы парламент һайлауҙарында рәсми теркәлгән 12 партия ҡатнаша.
Полиция һәм ҡораллы көстәр
Ҡаҙағстан Советтар Союзынан милицияны һәм республика Дәүләт именлеге комитетын (КГБ) мираҫ итеп ала, улар Мәскәү контроле аҫтында була.
Элекке Советтар Союзының Байҡынур космодромы һәм яҡынса 1150 берәмек стратегик ядро ҡоралы Рәсәй Федерацияһы контроле аҫтында ҡала.
Әммә Рәсәй, Үзбәкстан һәм БДБ-ның башҡа ағзалары үҙ ҡораллы көстәрен ойошторғас, Ҡаҙағстан етәкселеге ҡарашын үҙгәртергә мәжбүр була. Тулы ҡанлы ҡораллы көстәр төҙөргә ҡарар ителә.
Был ҡораллы көстәргә ҡоро ер ғәскәрҙәре, хәрби һауа көстәре һәм хатта хәрби диңгеҙ флоты инергә тейеш була.
1995 йылда Ҡаҙағстан ҡораллы көстәрендә хеҙмәт итеүселәр һаны 35 меңдән ашып китә. Ҡаҙаҡ контингентының Үҙәк Азия дәүләттәренең берләшкән батальонында (Центразбат) үзбәк һәм ҡырғыҙ контингенттары менән бергә ҡатнашыуы илдең ҡораллы көстәренең халыҡ-ара абруйын арттыра.
Тышҡы сәйәсәт
1996 йылда Ҡаҙағстан Ҡырғыҙстан, Рәсәй һәм Белоруссия менән дүрт яҡлы таможня килешеүенә ҡул ҡуя.
Ҡаҙағстан шулай уҡ Ҡытай менән сауҙа бәйләнештәрен киңәйтеү, трансазиат үткәргес торбаһын төҙөү, сиктәрҙең хәүефһеҙлеген тәьмин итеү тураһында договорҙар төҙөй. Һуңғыһына 1996 йылда Ҡытай, Рәсәй, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстан тарафынан ҡул ҡуйыла.
2000 йылда Ҡаҙағстан, Рәсәй, Беларусь, Ҡырғыҙстан һәм Тажикстан Евразия иҡтисади берләшмәһен төҙөү тураһында һөйләшеп килешә.
1994 йылғы килешеүгә ярашлы, Рәсәй Ҡаҙағстандан Байҡынур космодромын 50 йылға арендаға ала.
Ҡарағанды
Ҡарағанды (Қарағанды, Караганда) — Ҡаҙағстандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Ҡарағанды өлкәһенең үҙәге.
Этимологияһы
Ҡарағаны - башҡортса "ҡарағай", ҡаҙаҡ Википедияһында "қaрaғaны қaлың өскен жер" - "ҡарағай ҡалын үҫкән ер" тигәндән килеп сыҡҡан тип аңлатыла. Йәғни, башҡортса "Ҡарағайлы" тигән мәғәнә бирә ..
Тарихы
XIX быуатта был урында Арғын ҡәбиләһе алтай-ҡарпыҡтарҙың ҡаракә һәм морат тигән аралары йәшәгән. Риүәйәт ителеүенсә, 1833 йылда көтөүсе малай- Байжанов Аппаҡ күмер тапҡан. XIX быуат аҙағында геологик тикшеренеүҙәр үткәрелгән, ә ХХ быуат башында тәүҙә урыҫ сауҙагәрҙәре күмер сығара башлай, аҙаҡ инглиз һәм француз эшҡыуарҙар был эшкә тотона.
1906 йылда Столыпин аграр реформаһы буйынса урыҫ күскенселәре килгәс, беренсе Михайловка ҡасабаһына нигеҙ һалалар, шунан Тихоновка һәм Зелёная балка барлыҡҡа килә. Революциянан һуң, инглиздәр киткәс, күмер сығарыу ваҡытлыса туҡтатыла. Төбәк иһә Рәсәй империяһы Аҡмола өлкәһендә ҡала.
1930 йылда күмер сығарыу әүҙемләшә һәм СССР-ҙан кулак итеп һөрөлгән кешеләр, уларҙың ғаиләләре ваҡытлы торлаҡ төҙөп, яртылаш зимләнкәләрҙә йәшәй башлай. Һуңынан Майҡоҙоҡ, Яңы Тихоновка һәм Пришахтинский ҡасабалары ҡалҡып сыға. Белгестәрҙең һәм эшселәрҙең төп өлөшө шуларҙа урынлаша. Иҫке ҡасабаларҙа ла халыҡ һиҙелерлек арта.
1934 йылдың 10 февралендә ВЦИК Президиумы менән Ҡарағандыға ҡала статусы бирелә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланыу менән меңдәрсә ҡарағандылар фронтҡа китә.