cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Биг-Мак индексы
Был төрлө дәүләттәрҙең ғәмәлдәге алмаш валюта курсын асыҡлау өсөн эшләнә. Бындай тикшеренеүҙе «The Economist» журналы 1986 йылдан бирле алып бара. Биг-Мак журнал эксперттары тарафынан эталон сифатында ике сәбәп арҡаһында ҡулланыла: McDonald’s донъяның күпселек илдәрендә бар, ә Биг-Мактың үҙендә бер нисә төр аҙыҡ-түлек ( икмәк, сыр, ит һәм  йәшелсәләр) бар, шунлыҡтан ул халыҡ хужалығының универсаль сағылышы тип ҡарала. Хаҡы һәр илдә етештереү күләмдәренә, ҡуртым хаҡына, эшсе көскә һәм башҡа факторҙарға бәйле. Был ысул оҡшаш килемле илдәрҙә валюта хаҡындағы тап килмәүҙәрҙе күрергә мөмкинлек бирә, айырыуса кризис ваҡытында ҡиммәтле валюта отошһоҙ булғанда файҙалы. Көсһөҙөрәк валюта продукция сығымдары һәм хаҡтары буйынса өҫтөнлөк бирә.
Йылдар буйынса индекс мәғлүмәттәре
Барлыҡҡа килгән көнөндә, 1967 йылда, Биг-Мак 47 цент тора. Киләһе йылына ул Американың милли стандартына әйләнә, хаҡы 49 цент була. 1986 йылда, The Economist тарафынан Big Mac Index һанала башлағанда, ул инде $1.60 тора. 1986 йылда таблицала 15 ил була. 1990 йылда, йәғни Мәскәүҙәге Пушкин майҙанында беренсе совт Макдоналдсы асылғанда, Биг-Мак хаҡы 3 һум 75 тин була, Дәүләт Банкының рәсми курсына ярашлы, ул 6 доллар 18 центҡа торош итә. Уртаса эш хаҡы ул саҡта 248 һум 50 тин була. Ә АҠШ-та был бутерброд 2 доллар 10 цент тора. 1991 йылдың 1 апреленән, СССР-ҙа хаҡтар ысҡындырылғандан һуң, Биг-Мак хаҡы 10 һумға етә, йәғни 4,44 долларға. Ә АҠШ-та Биг-Мак был мәлгә 2 доллар 25 цент була.
2007 йыл мәғлүмәттәре
2007 йылда иң ҡиммәтле сэндвич — Исландияла (7,44 доллара),  Норвегия ла(6,63) һәм Швейцария ла (5,05), иң арзаны — Ҡытай ҙа (1,41 доллара). Рәсәй ҙә 1,85 доллар, АҠШ-та — 3,22 доллар.
2009 йыл мәғлүмәттәре
2009 йылдың «The Economist» журналында нәшер ителгән һәм «Ведомости» гәзитенең интернет-версияһында урыҫ телендә баҫылған мәғлүмәттәргә ярашлы, Рәсәй һумы әүәлгесә 43 %-ҡа баһалап еткерелмәгән көйө ҡала, Рәсәйҙә бер доллар 18 һум 80 тин торорға тейеш була. Ошо уҡ хәбәрҙә белдерелеүенсә, Рәсәйҙә Биг-Мак бер йыл эсендә, 8 һумға (13,5 %-ҡа) ҡиммәтләнеп, 67 һумға етә, ә долларҙа һанағанда $0,5-ға (19,7 %) арзаная. Һуңғы йылдарҙа Рәсәй һатып алыу һәләте нисбәте йәһәтенән АҠШ менән айырманы ҡыҫҡарта; бутерброд индексы буйынса һум бер йыл элек 29 %-ҡа баһалап еткерелмәй — яҡынса Япония һәм Сәғүд Ғәрәбстаны валюталары кеүек. Шунан айырма 43 %-ҡа арта (сағыштырыу өсөн 32,8 һум/$ алына) — иң арзан бигмаклы дүрт илдекенән генә күберәк (барлығы 47 валюта баһалана). Девальвация үрендә ғинуарҙа айырма 51 %-ҡа етә. Әгәр алмашыу курсы Биг-Мак индексы буйынса билдәләнһә, доллар 18,8 һум торор ине (2008 й. июлендә — 16,5 һум).
2010 йыл мәғлүмәттәре
2010 йылдың 23 июленә Биг-Мак АҠШ-та — 3,73$, Рәсәйҙә — 71 һум, йәғни ағымдағы курс буйынса 2,33$ (1$ = 30,47 һум). Был индексҡа ярашлы, доллар 19 һум булырға тейеш. Һум 38 %-ҡа баһалап еткерелмәгән.
2011 йыл мәғлүмәттәре
McDonald’s-та һатылған Биг-Мак Рәсәй ҙә — 78 һум (2,7 доллар), АҠШ-та 4,07 доллар тора. Йәғни, The Economist нәшер иткән «Биг-Мак индексы» шаһитлыҡ итеүенә ҡарағанда, һум 34 процентҡа баһалап еткерелмәгән, Рәсәйҙә доллар 18,5 һум торорға тейеш. Иң ҡиммәтле гамбургер Норвегия ла — 8,31 доллар. Швейцария ла ул — 8,06 доллар, Швеция ла — 7 долларҙан ашыу, Бразилияла 6 долларҙан күберәк тора.
Шул уҡ ваҡытта Гонконг та Биг-Мак 2 долларҙан кәм, Ҡытай ҙа — 2,27 доллар, Таиланд та — 2,35 доллар, Мысыр ҙа — 2,36 доллар. 2011 йылда The Economist тәү башлап исемлеккә Һиндостан ды индерә. Унда Биг-Мак етештерелмәй, уның урынына журналистар тауыҡ ите менән әҙерләнгән Махараджа-Макты ала. The Eсonomist билдәләүенсә, ит хаҡы гамбургер үҙҡиммәтенең 10 проценты самаһын алып тора. Махараджа Мак Биг Макҡа ҡарағанда Гонконг та 1,89 долларға арзаныраҡ. Донъяның баһалап еткерелмәгән валюталары араһында, һинд рупияһынан ҡала — украин гривнаһы. Американың The Economist журналы 2012 йылдың ғинуарына «Биг-Мак» индексын яңырта, уға ярашлы, украин валютаһы 50,2 %-ҡа баһалап еткерелмәгән булып сыға. Яңыртылған индекс буйынса, доллар 4 гривна торорға тейеш.
2012 йыл мәғлүмәттәре
АҠШ-та Биг-Мак — 4,33 доллар, Рәсәйҙә 2,29 доллар (75 һум) тора, йәғни һум 53 %-ҡа ҡиммәтен юғалтҡан. Иң ҡиммәтле Биг Мак — Венесуэлала (7,92 доллар), унда «Биг Мак индексы» 5 йылда бөтәһенән дә шәберәк үҫкән, ҡиммәтлек йәһәтенән икенсе һәм өсөнсө урындарҙа — Норвегия (7,06 доллар) һәм Швейцария (6,56 доллар).
Биг-Мак (һәм башҡа «Бургерҙар») үҙҙәренең йәшәү тарихында күләм йәһәтенән дә үҙгәрә. <span style="background-color: rgb(254, 252, 224);">Йәғни Биг-Мак, әйтәйек, ике йыл элек һәм хәҙер — компоненттарының өлөш ауырлығы буйынса төрлө продукт. Шунлыҡтан уның хаҡ үҫеше сағыштырмалыҡҡа эйә, уны продукттың өлөш ауырлығы менән сағыштырырға кәрәк.
2015 йыл мәғлүмәттәре
2015 йылда иң арзан Биг-Мак Украинала була — 1,2 доллар (баһаланып етмәгәнлек — 74,9 %), артабан Рәсәйҙә — 1,36 $ (-71,5 %), унан һуң — Һиндостанда — 1,89 доллар (-60,6 %). Иң ҡиммәт Биг-Мак Швейцарияла — 7,54 доллар (+57,5 %), шунан Норвегия килә — 6,30 $ (+31,5 %), Дания — 5,38 $ (+12,2 %), Бразилия — 5,21 $ (+8,7 %), Швеция — 4,97 $ (+3,7 %). Башҡа илдәрҙә Биг-Мак АҠШ-тағынан арзаныраҡҡа һатыла, ә АҠШ-та ул 4,79 $ тора.
Дөйөм һығымталар
«The Economist» журналы эксперттары фекеренсә, Рәсәй һумы, Украина, Мысыр, Филиппин, Аргентина, Гонконг, Индонезия, Таиланд, Малайзия кеүек илдәр валютаһы менән бер рәттән, 50 % самаһына баһалап еткерелмәгән.
«The Economist» журналы килтергән Биг-Мак индексына ярашлы, 2005 йылда бер доллар 15,2 һум торорға тейеш ине, ә 26-нан ашыу түгел. 2006 йылда индекс баһаһы буйынса доллар Рәсәйҙә 14 һум булды. Рәсәй Биг-Магы ул саҡта донъялағы иң арзан сэндвичтар исемлегендә һигеҙенсе урынды биләй ине. Рәсәйҙең «Комсомольская правда» гәзите үҙенең «бутерброд индексын» — Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында йәшәүселәрҙең рәсми булмаған тормош муллығы күрһәткесен даими баҫа. Был күрһәткес уртаса эш хаҡының вокзал яны кафеһында һатылыусы ярым ыҫланған колбасалы бутерброд хаҡына нисбәте булараҡ, йәғни уртаса эш хаҡына нисә бутерброд алып булыуынан сығып иҫәпләнә.
БАССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
БАССР-ҙың 10-сы саҡырылыш (1980—1985) Юғары Советы депутаттары (бөтәһе 280)
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы 1937 йылда БАССР Конституцияһына ярашлы булдырыла. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы, СССР Конституцияһы, РСФСР Конституцияһы һәм Башҡорт АССР-ы Конституцияһы тарафынан Башҡорт АССР-ы ҡарамағына ҡалдырылған бөтә һорауҙарҙы хәл итергә тулы хоҡуҡлы Башҡорт АССР-ы дәүләт власының юғары органы булып тора. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы эшмәкәрлеге мәсьәләләрҙе коллектив, ирекле, эшлекле тикшереү һәм хәл итеүгә, асыҡлыҡҡа, Башҡорт АССР-ы Юғары Советы алдында уның булдырған органдарының даими отчет биреүенә, граждандарҙы дәүләт һәм йәмәғәт эштәре менән идара итеүгә киңерәк йәлеп итеүгә, даими йәмәғәт фекерен иҫәпкә алыуға нигеҙләнә.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советы үҙ вәкәләттәрен тормошҡа ашырыуҙы уның эшендә һәр Башҡорт АССР-ы Юғары Советы депутатының әүҙем ҡатнашыуы нигеҙендә төҙөй. Депутат үҙ вәкәләттәрен производствонан йәки хеҙмәт эшмәкәрлегенән айырылмайса тормошҡа ашыра.
Башта Башҡорт АССР-ы Юғары Советы түбәндәге адрес, урынлашҡан: БАССР, Өфө ҡалаһы, Пушкин урамы, 106-сы йорт.
БАССР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы (1980—1985) депутаттары исемлеге :
Етәкселек
= Исем =
Әҙәбиәт
Парламентаризм в Башкортостане. История и современность. Документы и материалы. ГРИ Башкортостан. Кн. 2. Составитель В. Г. Азнагулов, З. Г. Хамитова. Уфа, 2005. ISBN 5-8258-0204-5.
Петр урамы (Таганрог)
Петр урам — Таганрогтың үҙәк урамы. Ҡаланың тарихи үҙәк өлөшөндә урынлашҡан. 1-се Крепостной тыҡрығы һәм Дзержинский урамы араһында урынлашҡан. Оҙонлоғо — 2 730 м. Өйҙәргә номерҙар ҡуйыу 1-се Крепостной тыҡрығынан башлана.
Тарихы
Петр урамы Таганрогҡа нигеҙ һалыусы Петр Беренсе хөрмәтенә атала.
1923 йылдан башлап урам Совет дәүләте юлбашсыһы В. И. Ленин исемен йөрөтә. 1998 йылда урамдың 1-се Крепостной тыҡрығынан алып Дзержинский урамына тиклемге өлөшөнә Петр исеме кире ҡайтарылған. Урамдың совет йылдарында төҙөлгән райондағы өлөшө Ленин урамы тип аталыуын дауам итә.
Урамдың мәҙәниәт Паркынан «Волна» (Тургенев тыҡрығы) ресторанына тиклемге өлөшө XX быуаттың 60-сы—70-се йылдарында халыҡ араһында «Бродвей» тип аталып йөрөтөлә. Был урын ҡаланың киске ял итеп йөрөү өсөн иң матур урыны. Шулай уҡ ҡыҫҡартылған исеме «Брод» та ҡулланыла.
Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы
Мәрҙәнов Хәмитйән Ғилемйән улы (13 март 1927 йыл — 20 ноябрь 2020 йыл) — статистика органдары ветераны, иҡтисадсы. Туймазы районы статистика бүлегенең элекке начальнигы. Социалистик иҫәп отличнигы (1967), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1985). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976).
Биографияһы
Хәмитйән Ғилемйән улы Мәрҙәнов Дүртөйлө районы Наҙытамаҡ ауылында 1927 йылдың 13 мартында тыуған. Башланғыс мәктәпте үҙ ауылында тамамлай. Артабан уҡыуын Әсән ете йыллыҡ һәм Дүртөйлө ун йыллыҡ мәктәбендә дауам итә.
Туйымбәт
Йылға башының географик координаталары 51°55′37″ с. ш. 56°21′52″ в. д. HGЯO
Йылға тамағының географик координаталары 51°51′33″ с. ш. 56°20′43″ в. д. HGЯO
Этимологияһы
Йылғаның атамаһы башҡорт ир-аты Туйембәт исеменән алынған.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Яйыҡ һыу бассейны округына ҡарай, йылғаның һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, Оло Эйек йылғаһы ҡойғандан алып йылға тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (бассейндың Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
— Гидрологик өйрәнеү (гө) буйынса код — 112200642
— Гө буйынса томы — 12
— Гө буйынса сығарылыш — 2
Халыҡтың миграцияһы
Халыҡтың миграцияһы (migratio — күсенеү) — кешеләрҙең бер төбәктән (илдә, донъяла) икенсе төбәккә күсеп йөрөүе.
Терминология
Миграциялаусы кешеләр мигрант тип йөрөтөлә. Тышҡы (континент-ара, дәүләт-ара) һәм эске (ил төбәктәре, ҡалалары, ауылдары араһында һ. б.) миграциялар була.
Илдән ситкә күсеүселәр — эмигант, илгә күсеп килеүселәр иммигрант  була. Улар араһындағы айырма миграция сальдоһы тип атала ил халҡы һанына туранан-тура йоғонто яһай.
«Халыҡ миграцияһы» тигән төшөнсәгә төрлө мәғәнә һалына. Инглиз ғалимы Э. Г. Равенштейн миграция өлкәһендә тәүге тәрән хеҙмәттең авторы булып тора (1885 йыл). Бөйөк Британияла һәм Төньяҡ Америкала миграция барышын тикшереп, ул миграцияның ун бер законын формалаштыра. Уның төп положениелары түбәндәгеләр:
Статистика
Халыҡ-ара миграция ойошмаһы мәғлүмәттәре буйынса, 2010 йылда халыҡ-ара мигранттар һаны 214 миллион кеше йәки донъя халҡының 3,1%-ын тәшкил иткән. Был күрһәткес ошо тиҙлек менән үҫһә, 2050 ул 405 миллионға етәсәк.
БМО-ның Иҡтисади һәм социаль мәсьәләләр буйынса департаментының 2013 йыл 11сентябрь баҫылып сыҡҡан мәғлүмәттәренә ярашлы, донъяла мигранттар һаны 232 миллион кеше (Ер халҡының 3,2%-ы) булған. Донъялағы иң ҙур күсенеү коридорҙары: Мексика —  АҠШ (2013 йылдың ғинуар — авгусында 13 миллион кеше), Рәсәй — Украина (3,5 млн, Украина — Рәсәй (2,9 млн), Ҡаҙағстан — Рәсәй (2,5 млн.)
Рәсми һандар тулы картинаны күрһәтмәй. Мәҫәлән, стажерҙар, студенттар, туристар (уларҙың ҡайһылары эшкә урынлашып, барған илендә тороп ҡала) мигрант тип һаналмай. Теркәлмәй ингән мигранттарҙы ла һанаусы юҡ
Миграция хәрәкәтен классификациялау
Миграция типтары: Төрҙәр буйынса классификация: Сәбәптәр буйынса классификация: Стадиялар буйынса классификация:
Миграция сәбәптәре
Эске миграция сәбәптәре — эш эҙләү, йәшәү шарттарын яҡшыртыу, йәшәү рәүешен үҙгәртеү һ. б.
Миграцияның сәбәптәре араһында һуғыштар, сәйәси бәрелештәр, тәбиғәт һәләкәттәре бар.
Әһлиуллина Роза Нуриәхмәт ҡыҙы
Роза Нуриәхмәт ҡыҙы Әһлиуллина- "Бәләбәймежрайгаз" тресы слесары. Бәләбәй ҡалаһы буйынса 73-сө Приют һайлау округынан Унынсы саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты
Таганрог автобусы
Таганрог автобусының йәмәғәт транспорты булараҡ бай тарихы бар.
Ҡала автобус кәсепханалары
Таганрогта бер нисә предприятие пассажирҙар йөрөтөүҙе автобус транспортында башҡара. Улар араһында иң электән эшләүсе ААЙ «Автоколонна 1423» (2004 йылдың 11 ноябренә тиклем ФДУП «Автоколонна 1423»), ул ойошторола декабрь, 1955 йыл. Үткән быуаттың 90-сы йылдарына тиклем ул бер үҙе 100 % ҡала яны һәм ҡала-ара маршруттары пассажирҙарын хеҙмәтләндерә. Кәсепхана эшсәнлеген автомобиль (автобус) пассажир транспортында ҡала, ҡала яны һәм ҡала-ара маршруттарҙың расписаниеһына ярашлы рәүештә алып бара.
1990 — сы йылдар аҙағында Таганрогта шәхси капиталға нигеҙләнгән байтаҡ транспорт кәсепханалары ойошторола, улар пассажирҙар ташыу өлкәһенә көндәшлек керетә. Шуның нәтижәһендә дәүләт компанияһы тейешле финанс ярҙамы ала алмай һәм бөлгөнлөккә төшә башлай. 2004 йылдың 11 ноябрендә ФДУП «Автоколонна 1423» Асыҡ акционерлыҡ йәмғиәте тип яңынан ойошторола.
Бынан тыш ҡалала пассажирҙарҙы автобуста ташыу баҙарында ЯСЙ «Автолайн», ЯСЙ" Русский транзит-2" (ЯСЙ «Русский транзиттың» вариҫы) һәм ЯСЙ «Южный город» эшләй. Улар барыһы ла— яңы төҙөлгән предприятиелар. Шуларҙың ЯСЙ «Южный город» пассажирҙар йөрөтөүҙе маршрут таксиҙарҙа алып бара, ҡалған икеһе — автобустарҙа. Әммә яңы быуат башында ЯСЙ «Южный город» таксиҙар менән бер рәттән ҡала яны пассажирҙарын автобустарҙа хеҙмәтләндерә башлай, ә 2007 йылдан ҡала маршруттарын да үҙләштерә.
Ҡала -ара һәм халыҡ-ара автобустарында пассажирҙар ташыу менән Таганрогта ААЙ «Донавтовокзал» (сайт компаниян ыҡы) шөғөлләнә, автобустар Таганрог автовокзалынан китә (: Восстание Майҙаны, йорт 2, картанан ҡарарға).
Хәрәкәт составы
Автопредприятиелар россия (шул иҫәптән совет) автосәнәғәте автобустарын, шулай уҡ сит ил автобустарын, ҡағиҙә булараҡ, Европалағы илдәрҙә тотонолғандан һуң килтерелгән автобустарҙы үҙ составында тота. һәм башҡа бер нисә марка автобус. Маршрут таксиҙары тәҡдим иткән микроавтобустар — Hyundai County һәм Ford_Transit, шулай уҡ тағы «Газель» микроавтобустары.
Автобустар
Таганрогта 35 маршрут автобустары һәм маршрут таксиҙары бар:
Ҡала яны бәйләнеше
Ҡала яны бәйләнеше Таганрогта ҡаланың Үҙәк баҙары янындағы ҡала яны автостанцияһы (Адресы: Чехов урамы, йорт 126 А, картанан ҡарарға). Ҡала яны автобустары Таганрогты тирә-яҡ торлаҡ пункттары: Николаевка, Греческие Роты, Покровское, Красный Десант һ. б., шулай уҡ ҡаланан алыҫыраҡ торған Матвеев-Курган, Лакедемоновка, Натальевка ауылдары- менән тоташтыра..
Юл хаҡы
Алынған мәғлүмәттәргә ҡарағанда, 1 март, 2013 йыл: Билеттарҙы ҡала маршруттары автобустарында кондукторҙар һата, был ҡала халҡы өсөн эш урындарын һаҡлап ҡалырға һәм уларҙы яңы эш урындары менән тәьмин итергә мөмкинлек бирә
Маршрутлы ҡала таксийында йөрөү хаҡы — 16 һум.
Әрме (йыр)
«Әрме» — башҡорт лирик халыҡ йыры (оҙон көй).
Тарихы
Беренсе әрме
Башҡорт ырыуҙары үҙ ихтыярҙары менән Рус дәүләтенә ҡушылып бөткәс, Мәскәү батшаһы уларҙы «сиреү» хеҙмәтенә йәлеп итә. Сик һаҡларға барыу хеҙмәтенә алынған ир-егет егерме биш йыл дауамында өҙлөкһөҙ үҙ бурысын үтәргә мәжбүр ителә. Шуға күрә әрме хеҙмәтенә оҙайлы ваҡытҡа китеү үлемгә китеү менән тиң һанала. Был хеҙмәткә һәр бишенсе йорттан бер кеше алыныр була. Байҙар, был ауыр бурыстан үҙ балаларын ҡотҡарып алып ҡалыу өсөн, төрлө юлдарға барған. Мөмкинлек булғанда, үҙҙәренең улдары урынына ярлылыҡтан башы сыҡмаған йәш-елкенсәкте яллаған. Йә булмаһа, йәйләүгә күсеп ултырғанда, хәйләгә барып, бишенсегә ярлылар тирмәһен ҡорҙоралар. Тирмә урынын һайлау байҙар, аҡһаҡалдар, тархандар ихтыярында булғас, был алымды ҡулланыу ҙа ауырлыҡ тыуҙырмаған. Иңдәренә сик һаҡлау бурысы төшкән егет хеҙмәткә үҙ кейеме, үҙ аты менән тәьмин ителергә тейеш була. Ошо сәбәпле, уның ата-әсәһен, ғаиләһен лә, йышыраҡ осраҡта, бөлгөнлөккә төшөү, ҡарауһыҙ ҡалыу кеүек ауыр һынауҙар көтә. Сиреү хеҙмәтенән баш тартыу осрағында туҡмау-язалау алымдары ла ҡулланыла. Егеттең ат-туны булмаһа, уны таш ҡаҙыу, урман ҡырҡыу кеүек ауыр эштәргә ҡыуалар, шунда тамаҡ хаҡына көн күрергә мәжбүр итәләр. Был түҙеп торғоһоҙ ауыр хеҙмәткә сыҙамай, ҡасып ҡайтыусылар ҙа булған, улар урманда ҡасҡы булып йәшәгәндәр, ти. Хеҙмәтен тултырып, иленә ҡайтырға насип булғанын йыш ҡына ҡаршылаусы яҡындары ла булмаған. Ата-әсәһе ҡартайып, был донъянан китеп барған. Олоғайып, һаулығы ҡаҡшап ҡайтҡан ирҙең ғаилә ҡороп йәшәр хәле лә ҡалмай, яңғыҙлыҡҡа дусар булған… Ошондай тормошҡа ҡарата тыуған зарҙарын йырға һалған сиреү хеҙмәтенә алынғандар:
Сәскенәйем етте үрмәгә.
Хоҙай ғына ҡушһа, бер ҡайтырбыҙ, тип әйҙүк.
Тыуған илкәйҙәрҙе күрмәгә.
Ҡояш ҡына сыға әйләнеп тә,
Аҡ болотҡайҙарға бәйләнеп.
Хаҡ Тәғәлә ҡушһа, бер ҡайтырбыҙ, тип әйҙүк,
Тыуған илкәйҙәргә әйләнеп.
Билгенәйем минең шул талдыра,
Ҡайыш, баулы ҡылыс бәйләһәм;
Аҡтан ғына ҡорбан салыр инем, тип әйҙүк,
Илкәйемә ҡайтып әйләнһәм.
Ырымбур ҙа юлы таҡырҙыр,
Күк күгәрсендәре лә йүгерә.
Таҡыр ғына түгел, баҡырҙыр, тип әйҙүк,
Күк күгәрсенкәйҙәрҙең, ай күркенә,
Ҡарап тоҙом йәшел бүркенә.
Батша ҡуймай уның иркенә.
Өй башында ҡушлап ҡунып
Геүелдәй ҙә ике күгәрсен.
Беҙ йырлайбыҙ хәлдәр ауыр булғас, ай, һәйлүк,
Ғүмеребеҙ зая бит, күрәһең.
Төн йоҡламайынса йөрөгәнемдә
Буҙ турғайҙарҙы ла алдым юлдашҡа,
Уңлап та ғына һуллап ҡашым тарта, ай, һәйлүк,
Ни булыр ҙа икән был башҡа.
Ҡарлуғасҡайҙарҙың ҡойроҡтары
Ҡайсы ғына төҫлө айыры;
Батшаларҙың яуыз хеҙмәттәре, ай, һәйлүк,
Тыуған илдән беҙҙе айырҙы.
Иртә генә тороп тышҡа сыҡһам,
Күгәреп тә тора Ирәндек үңере.
Егерме биш йыл хеҙмәт аҙ тимәгеҙ, ай, һәйлүк,
Егерме биш йыл — ирҙәр ғүмере.
Йырҙың юлдарынан күренеүенсә, был йырҙы Ырымбур сик буйҙарын һаҡлау хеҙмәтендә тороусолар йырлаған. Бынан тыш, башҡорттар Пермь губернаһынан Иркутск ҡалаһына тиклем арауыҡта Себер юлынан һөргәнгә ебәрелеүселәрҙе оҙатыу хеҙмәтенә ылыҡтырыла. Рәсәй батшалары башҡорт яугирҙарын Урта Азия халыҡтарын буйһондороп алыу сәйәсәтендә лә ҡуллана. Ырымбур губернаторы генерал В. А. Перовский атылып ағып ятҡан Һырдаръя аша сығып, Аҡмәсет ҡалаһын алырға күп тапҡыр уҡталған. Уңышһыҙлыҡтарға осрау уны туҡтатмай. Маҡсатына өлгәшеү өсөн, тау-таш яуып торһа ла, алға барыуға ҡыҫтай. Аҙыҡ запастары бөтөү сәбәпле, яугирҙар ҙа хәлһеҙләнә, аттары ла быуынһыҙға әйләнә. Һырдаръяны сыға алмай, бик күбеһе аты-туны менән һыуға батып һәләк була. Киләһе йырҙың йөкмәткеһе шул ваҡиғаға бәйле:
Мендем генә тауҙың, ай, башына
Ҡолан менән болан ауларға.
Ата-әсәйем миңә теләй микән,
Төшмәһен, тип ҡаты яуҙарға.
Сырдаръяны аша уҙырға.
Хәлдәребеҙ етмәй, аслыҡ киҫкән,
Тура килә ултырып иларға.
Сырдаръяҡай буйы, ай, ҡомлоҡтор,
Аттарыбыҙ ерһенеп, түҙә алмай.
Перовский майор фарман бирә
Һаман алға тиеп, туҡталмай.
Ҡошҡайҙар ҙа осоп көҙөн килә
Уралдарҙа осҡан күс белә.
Интектерә беҙҙе Пеорвский
Аҡмәсеткә тотҡан үс белә.
Аршын-аршын ғына, ай, аҡ уҡа,
Перовский еңе остары.
Бары беҙҙең генә башҡорттар шул
Күҙ терәгән әрме көстәре.
Сырдаръялар аша сығыр инек,
Аҡмәсеткәй тигән ҡалаға.
Башҡайыбыҙ аҙҙы биүк йыраҡ -
Азиатский тигән далаға.
Иртәнсәккәй торһам, бер ҡарайым
Һыҙылып та ятҡан ҡош юлын.
Нисек уҙғарырмын ҡыш көнөн.
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы
СССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1974 йылдың 18 ғинуарындағы указға ярашлы булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам С. А. Поманский.
Миҙал тураһындағы Положение
Миҙал «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалынан һуң күкрәктең һул яғында йөрөтөлә.
Миҙалдың һүрәтленеше
«Хеҙмәт ветераны» миҙалы  томпактан эшләнә, көмөшкә һылатылған, 34 мм диаметрлы теүәл түңәрәк формаһында.
Миҙалдың алғы яғында таралышҡан нурҙар фонында  «СССР» тигән ҡабарынҡы яҙыу, лавр ботағы, ураҡ һәм сүкеш рельефлы һүрәте урынлаштырылған. Миҙалдың аҫҡы өлөшөндә таҫманың контурлы һүрәте әйләнә «ВЕТЕРАН ТРУДА» тип яҙылған. Миҙалдың алғы яғы оксидатланған.
Миҙалдың артҡы яғында  тоноҡ яҡты фонда  дүрт юл менән «КҮП ЙЫЛЛЫҠ НАМЫҪЛЫ ХЕҘМӘТ ӨСӨН» тигән рельефлы яҙыу урынлашҡан.
Миҙалдың ситтәре буртик менән уратылған.
Миҙал элмәк һәм дүңгәләк менән биш мөйөшлө калыпҡа тоташтырыла. 24 мм киңлектәге ҡалып 7 миллиметрлыҡ ҡарағусҡыл,  8 миллиметрлыҡ буҙ  һәм өс аралаштырылған тар аҡ һәм ҡыҙыл төҫтәге ебәк муар таҫмаһы менән уратылған. Таҫманың ситтәре тар аҡ һыҙаттар менән ҡаймаланған.
Экспорт
Төп мәғлүмәттәр
Тауар экспортлау — билдәле бер үҙенсәлектәргә эйә булған матди уңайлыҡтарҙы сығарыу. Хеҙмәттәр экспортлау — сит ил партнёрҙарына етештереү йәки ҡулланыу өлкәһендәге хеҙмәттәрҙе һатып биреү. Капиталд ы экспортлау — сит илдә үҙ производствоңды ойоштороу маҡсатында инвестиция һалыу.
Ул халыҡ-ара хеҙмәт бүленеше һөҙөмтәһе, импорттың матди нигеҙе булып тора.
Тауар экспортлау төрҙәре: илдә етештерелгән йәки эшкәртелгән тауарҙарҙы сығарыу, тауарҙарҙы (бигерәк тә сеймалды йәки ярымфабрикаттарҙы) сит илгә алып сығып, эшкәртеп алып ҡайтыу, ватан тауарҙарын ваҡытлыса алып сығыу (күргәҙмәләргә, йәрминкәләргә, аукциондарға һ. б.) һәм кире алып ҡайтыу, предприятиеларҙың тура производство бәйләнештәре йүнәлешендә сығарып алып ҡайтыу, реэкспорт — элек индерелгән тауарҙарҙы алып сығыу.
Илдең тышҡы сауҙа балансы дәүләттең экспорт-импорт дәүмәленең төп күрһәткесе булып тора. Ул илдә экспорт менән импорт айырмаһын күрһәтә. 2010 йылға был рейтингта алдынғы урындарҙы Германия, ҠХР һәм Рәсәй биләне. Ләкин был күрһәткес илдең иҡтисади хәлен аныҡ күрһәтмәй — мәҫәлән, иң күп ЭТП-лы АҠШ был исемлектә иң һуңғы юлда тора. Экспорт күләме буйынса Рәсәй туғыҙынсы урынды ғына биләй. Беренсе урында Ҡытай тора.
Әбүзәров Хисмәт Ниғәмәтйән улы
Хисмәт Ниғәмәтйән улы Әбүзәров — Башҡортостан Республикаһының «Мәжит Ғафури — XXI быуат» төбәк йәмәғәт ойошмаһын булдырыусы һәм ойоштороусы. 1980—1985 йылдарҙа Өфө ҡалаһы Орджоникидзе районы буйынса 56-сы Орджоникидзе һайлау округынан һайланған Унынсы саҡырылыш БАССР Юғары Советы депутаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
ОГРН: 1040200003568 ИНН: 275044362 Год регистрации: 2004 Адрес: 450077, Башкортостан респ, Уфа г, Достоевского ул, д. 73,, оф. 5 Учредитель: Абузаров Хисмат Нигаметьявич 27715479605
Арҡауыл
Арҡауыл күп мәғәнәле һүҙ.
Аллаяров Рәүеф Фазылйән улы
Аллаяров Рәүеф Фазылйән улы (1932 йыл — 2002 йыл) — партия һәм хужалыҡ эшмәкәре, 1980—1985 йылдарҙа КПСС-тың Бөрйән район комитетының беренсе секретары. 186-сы Бөрйән һайлау округы буйынса БАССР-ҙың унынсы саҡырылыш Юғары Советы (1980—1985) депутаты
Биографияһы
Рәүеф Фазылйән улы Аллаяров 1932 йылда Башҡорт АССР-ының Учалы районы Ураҙ ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Рәүеф Фазылйән улы Аллаяров 2002 йылда вафат була һәм Ураҙ ауылында ерләнә.
Сәйфуллин Хәмит Мөхәмәтйән улы
Хәмит Мөхәмәтйән улы Сәйфуллин (1902—1978) — Тываның беренсе историографы, тарих фәндәре кандидаты, Тыва АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
1919 йылда үҙ ирке менән Ҡыҙыл армия сафына баҫа, унда тәүҙә хәрбиләштерелгән милицияла, һуңынан ВЧК-ГПУ ғәскәрҙәрендә рота политругы булып хеҙмәт итә.
1921—1924 йылдарҙа Көнсығыш хеҙмәтсәндәренең И. В. Сталин исемендәге коммунистик университетында социаль-иҡтисади дисциплиналар уҡытыусыһы һөнәре буйынса белем ала. Университетты тамамлағас, шунда уҡ уҡыусылар өсөн лектор булып ҡала. Шул уҡ йылда партия ҡушыуы буйынса Донбассҡа ебәрелә. Унда Артемьевский округы совет партия мәктәбендә уҡытыу бүлеге мөдире була һәм бер үк ваҡытта уҡыта ла.
1928 йылда Мәскәү ғилми-тикшеренеү ассоциацияһына милли һәм колониаль проблемаларҙы өйрәнеү буйынса (НИАНиКП) аспирантураға инә, КУТВ-та уҡытып та йөрөй. Шунда ул Тыва һәм Тыва студенттары менән таныша.
1929 йылдан уның бөтә ғилми-уҡыу эшмәкәрлеге Тыва менән бәйле була. Ул монгол-тыва кафедраһы мөдире була, шул кафедрала уҡыта, Тыва Халыҡ Республикаһына экспедицияларҙа ҡатнаша (1930, 1931, 1934, 1936, 1938 йылдар). 1935 йылда уға доцент дәрәжәһе бирелә.
1941 йылда М. Х. Сәйфуллин Ҡыҙыл армия сафында полк агитаторы сифатында күп һанлы алыштарҙа ҡатнаша. 1943 йылда демобилизациялана.
1944 йылла «Тыва Халыҡ Республикаһы тарихы буйынса ҡыҫҡа очерк» темаһы буйынса диссертация яҡлап, тарих фәндәре кандидаты исемен ала. Шул уҡ йылда Х. М. Сәйфуллин Тыва автономиялы өлкәһенә юллана.
1958 йылға тиклем ТНИИЯЛИ (ТИГПИ) директорының фән буйынса урынбаҫары, Тыва өлкә партия мәктәбендә йәмәғәт башланғысында уҡытыусы — КПСС-тың Ҡыҙыл ҡала комитетының киске университет лекторы булып эшләй. Ул — Тыва иҡтисады һәм тарихы буйынса яҡынса 40 ғилми хеҙмәт авторы, уның исеме Тываны өйрәнеүсе А. А. Пальмбах, В. И. Дулов кеүек күренекле белгестәр рәтендә тора. Х. М. Сәйфуллин ТНИИЯЛИ-ҙың бик күп коллектив хеҙмәттәрен әҙерләү һәм баҫтырыуҙа ҡатнаша.
Хаҡлы ялға сыҡҡас ғаиләһе эргәһенә Мәскәүгә ҡайта. 1978 йылда вафат була.
Тай теле
Тай теле (ภาษาไทย /pʰa:sa:tʰɑj/, пхас-тхай тойҙың дайла) төркөмөнә тай-кадай тел ғаиләһенең (башлыса,  Ҡытай лингвистик мөхитендә таралған, тигән фекер ҙә йәшәй, ул син-тибет телдәре ғаиләһенә ҡарай) тай төркөмөнә ҡарай.
Таиландтың рәсми теле булып тора. Һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 60 миллион кеше.
Тай теле лаос теле менән ауазлаш.
Тай алфавиты
Латиница һәм кириллицанан айырмалы рәүештә, тай алфавитында баҫма һәм яҙма хәрефтәр бер-береһенән айырылмай. Һүҙҙәр араһында ара ҡалдырылмай, күпселек тай һүҙҙәре ябай булғанлыҡтан, был уҡыуҙы еңелләштерә. Һөйләмдәр араһында буш урын ҡалдырыла.
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы — төбәк әһәмиәтендәге тәбиғәт һәйкәле комплексы. Ростов өлкәһенең Октябрь районында, Персиановка тимер юл станцияһынан — 6, Ростов-Шахты автострадаһынан 5 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Новочеркасск ҡалаһына тиклем ара 10 километр тәшкил итә. Дала майҙаны тураһындағы мәғлүмәттәр айырыла майҙанда далалары ныҡ айырыла: береһе буйынса ул 66 гектар тиелһә, башҡаларында 84,1 га.
Тарихы
Персиановка далаһы ҡурсаулыҡ территорияһының булыуы тураһында XX быуат башында билдәле була. Ростов өлкәһе хакимиәтенең 2016 йылдың 19 октябрендәге 418-се ҡарарына ярашлы, объект айырым һаҡланған тәбиғәт территорияһы иҫәбенә инә. Дала территорияһы тәбиғәтте һаҡлау, ғилми һәм мәғрифәт әһәмиәтенә эйә.
Тай теле
Тай алфавиты
Үҙенсәлекле тай цифрҙары (ตัวเลขไทย) бар, әммә, ғәҙәттә,  һин-ғәрәп (ตัวเลขอารบิก) һандары ҡулланыла.
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы
Һүрәтләнеше
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы даими юғала барған Дон далалары төрөнә ҡарай. Территориаль йәһәттән уның структураһы 2 участкаға бүленә. Тәүгеһе Персияновка тимер юлы станцияһынан 6 километр алыҫлыҡта, Хорули йырыны үрендә урынлашҡан. Ул юл менән сиктәш. Икенсе участкаһы Докучаев исемендәге имәнлек атамаһын йөрөтә, тупраҡты һаҡлау һәм эрозияға ҡаршы урман үҙенсәлектәренә эйә. Бында урман В. В. Докучаев ысулы буйынса үҫтерелә. Ҡурсаулыҡ тигеҙлектә урынлашҡан, һары тупраҡ ҡатламы менән ҡапланған. Ғалимдар дала территорияһында ябай ҡара тупраҡ һәм карбонатлы уртаса ҡеүәттәге уртаса ҡыҙыл балсыҡлы һәм ҡыҙыл балсыҡлы һары тупраҡты тикшерә. Объект фәнни һәм туристик ҡыҙыҡһыныу уята. Тупраҡты, уның эрозия тәьҫирендә деградацияһын өйрәнеү буйынса шулай уҡ Дон дәүләт аграр университеты студенттары ла тикшеренеүҙәр алып бара.
Тай теле
История
Ихтимал, тай алфавиты, бороғо кхмер (อักขระเขมร) яҙыуынан барлыҡҡа килгәндер, ул иһә «ваттелутта» тип йөрөтөлгән көньяҡ-брахм яҙыу стиле яҙмаһын барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ ваттелутта, Джордж  Сед тигән тикшеренеүсегә «паллава» тигән исем аҫтында ла билдәле. Традицияға ярашлы, алфавит 1283 йылда король Бөйөк Рамакхамхаенг (พ่อขุนรามคำแหงมหาราช) тарафынан булдырылған.
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы
Флораһы
Персиановка ҡурсаулыҡ далаһы территорияһында Рәсәй Федерацияһы ның һәм Ростов өлкәһенең Ҡыҙыл китабына индерелгән барлыҡ төр ү:емлектәр һаҡланған. Улар — украин ҡылғаны, матур ҡылған, Биберштейн ләләһе һәм Генсер ләләһе.
Тай теле
Тартынҡылар
Тай алфавитында 21 тартынҡы өндө билдәләгән 44 һуҙынҡы хәреф бар. Хәреф-дублеттар санскрит һәм палиҙан төрлө тартынҡыларҙы күҙ алдына баҫтыра, улар тай телендә бер төрлө әйтелә. Уларҙың һаман да ҡулланылыуы тай телендә омофондар булып торған төрлө мәғәнәле үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең барлығы менән аңлатыла. Тартынҡы өс синыфҡа бүленгән: аҫҡы, урта һәм юғары; уларҙың һәр ҡайһыһы үҙенән һуң торған һуҙынҡының тонын билдәләй. Был 44 тартынҡынан тыш, тартынҡы + һуҙынҡы бәйләнешен белдергән тағы дүрт тамға бар.
Телде өйрәнгәндә ярҙам рәүешендә шуны иҫтә тотор кәрәк: ғәҙәттә, һәр тартынҡы тай һүҙе менән күҙаллана, улар йә ошо уҡ өндән башлана, йә һүҙҙә ошо өн бар. Мәҫәлән, ข хәреф атамаһы — «kho khai» (ข ไข่), «kho» — өн, уға, һәм «khai» (ไข่) — ошо уҡ өндән башлана һәм «йомортҡа» һүҙен белдерә.
Ике тартынҡы («kho khuat» һәм «kho khon») тай телендә ҡулланылыштан төшөп ҡалдырылған. Имеш-мимештәргә ярашлы, 1892 йылда Эдвин Хантер Макфарланд беренсе тай баҫма машинкаһын уйлап тапҡас, ул машинкала бөтә хәрефтәргә лә урын етмәй, шунлыҡтан тап бына ошо ике хәрефте төшөрөп ҡалдырырға ҡарар итәләр.
Түбәндәге таблицала латиница яҙмаһының эквиваленттары күрһәтелә. Тартынҡыларҙың күбеһе ижек башында һәм аҙағында төрлөсә әйтелә. Колонкаларҙа бындай тартынҡыларҙың ижектәге тотҡан урынына ҡарап, уларҙың инициаль һәм финал мәғәнәләре килтерелә. Тартынҡылар бәйләнешен яҙма ижек тамамлаһа, ул саҡта беренсеһе генә әйтелә;  ижек аҙағында урын алыуы ихтимал булған тартынҡы өндәре — [k], [м], [н], [ng], [п] һәм [t].
Тай Короллек институты тарафынан латин яҙмаһының рәсми стандарты рәсми рәүештә раҫланыуына ҡарамаҫтан, төрлө баҫмаларҙа романизацияның күп ҡырлы системаһы ҡулланыла. Латин транскрипцияһы системаһының күп ҡырлылығы көндәлек тормошта ҙур ғына ҡатмарлыҡтар тыуҙыра: һүҙҙе дөрөҫ әйтеүҙе ҡатмарлаштыра һәм уҡығанда, карталарҙа, юл күрһәткестәрендә буталсыҡтар барлыҡҡа килтерә. Тулыраҡ мәғлүмәт  Халыҡ-ара фонетик алфавиты эквивалентында килтерелә:
Һуҙынҡылар
Тай теленең һуҙынҡы өндәре һәм дифтонгылары һуҙынҡы символдарҙың, тартынҡылар менән һуҙынҡылар символдарының ауаздашлығы бәйләнешендә яҙыла. Һәр һуҙынҡыны инициаль тартынҡыға ( «-» һыҙығы менән билдәләнә) ҡарата, шулай уҡ ҡайһы берҙә финал тартынҡыға (икенсе һыҙыҡ) ҡарата ла билдәле бер позицияла урынлаша. Һуҙынҡылар тартынҡынан өҫтә, аҫта, уңда һәм һулда йәки ошо урынлашыуҙың бәйләнешендә лә тора ала. Әгәр һуҙынҡы инициаль тартынҡының алдынан да, һуңынан да бүленеп бирелһә һәм ижек тартынҡылар кластеры менән тамамланһа, ул саҡта бүленеш бөтә кластерға ла ҡағыласаҡ.
Әйтелеше Халыҡ-ара фонетик алфавит һәм Тай Короллек институтының латиница менән яҙыу системаһына, шулай уҡ романизация системаһының йыш осраған бер нисә вариантына ярашлы билдәләнә. Иң яҡын торған төньяҡ-көнсығыш англия-америка эквиваленты бирелә:
Диакритик билдәләр
Һәр билдәләнеш «kai kor» тартынҡыһына ҡарата билдәле бер позицияла тора. Тондарҙың атамаһы һинд телендәге «бер», «ике», «өс» һәм «дүрт» һандарынан барлыҡҡа килгән.
Фонология
Тай теленә тональ система хас. Тондың дөрөҫ әйтелеше синфи бүленеш яғынан хәрефтең ваннаюк диакритик тамғаланышының траянгы һәм тоны буйынса билдәләнә.
Грамматика
Типологик тай теле — изоляцияланған тел. Һүҙҙәр тәртибе: эйә — хәбәр — тултырыусы (эйә төшөп ҡалырға ла мөмкин). Тай телендә 7 һүҙ төркөмө бар.
Сифаттар һәм рәүештәр
Сифат менән рәүеш араһында морфологик айырмалыҡтар юҡ, йәғни бер үк һүҙ ике осраҡта ла берҙәй үк ҡулланыла. Аныҡлаусы үҙе асыҡлап килгән һүҙҙән һуң килә, ул исемдән, ҡылымдан йәки сифаттан, хатта рәүештән дә килә ала. Билдәнең көсөргәнешлеге аныҡлаусы һүҙҙең  «бик» (был осраҡта икеләтә көс менән әйтелгәндең беренсе һүҙе иң юғары тон менән әйтелә)  йәки «иң» (ике һүҙ ҙә бер үк тоналлек менән  әйтелә) мәғәнәнең икеләтә арттырылыуы менән күрһәтелә.
Сағыштырыу дәрәжәһе  «AХ  กว่า В» (kwa, IPA: kwaː) конструкциялары ярҙамында барлыҡҡа килә, A — X B-ға ҡарағанда артығыраҡ.; артыҡлыҡ дәрәжәһе конструкцияһы  — «X A ที่สุด» (thi sut, IPA: tʰiːsut), А X-ға ҡарата айырыусы өҫтөн.
Сифаттар хәбәр урынында ла ҡулланыла ала, заманды күрһәтеү өсөн ярҙамсы һүҙҙәр бар.
Ҡылымдар
Ҡылымдар һан һәм зат менән үҙгәрмәй; заманды, йүнәлеште, һөйкәлеште билдәләү өсөн, нигеҙҙә, ярҙамсы һүҙҙәр ҡулланыла. Ҡылымдың икеләтелеүе хәрәкәттең көсөргәнешлеге артыуын аңлатыусы мәғәнәгә эйә.
Ҡылымдың замандары түбәндәге рәүешле барлыҡҡа килә.
Инҡар итеү ҡылым алдына  ไม่ (mai, «түгел») өҫтәү ярҙамында белдерелә.
Исемдәр һәм алмаштар
Күплекте билдәләү түбәндәгесә ҡулланыла:
Зат алмаштары (ҡара. кхамсапхан) һөйләшкәндә күпселек осраҡта төшөрөп ҡалдырыла, шул уҡ ваҡытта, иркәләү-кесерәйтеүҙе белдергән исемдәр бик йыш ҡулланыла. Король телендә һәм боронғо тай телендә үҙенсәлекле алмаштар ҙа бар. Түбәндә йәнле һөйләү телмәрендә ҡулланылған алмаштар күрһәтелә:
Тамамлау киҫәксәләре
Тамамлау киҫәксәләре — күпселек осраҡта тәржемә ителмәй торған һүҙ төркөмдәре, улар һөйләм аҙағында ҡулланылып, хөрмәтләүҙе, үтенесте, илһамланыуҙы йә һөйләүсенең кәйефен күрһәтә, ә рус телендә былар барыһы ла интонация ярҙамында тапшырыла. Яҙма телмәрҙә ҡулланылмай. Тамамлау киҫәксәләренең күбеһе, мәҫәлән ครับ (khrap, kʰráp, юғары тонда) ир-аттар өсөн, һәм ค่ะ (kha, [kʰâ], түбәнәйеүсе тонда) ҡатын-ҡыҙ өсөн ишеләре ихтирам билдәһен белдерә.
Огородов Геннадий Васильевич
Огородов Геннадий Васильевич (1 декабрь 1907 йыл — 15 ғинуар 1988 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1964).
Биографияһы
Геннадий Васильевич Огородов 1907 йылдың 1 декабрендә Әстерхан губернаһы Николаев слободаһында тыуған. 1920 йылда Огородовтар ғаиләһе Өфөгә күсеп килә.
1930 йылда Геннадий Васильевич Һарытау художество-сәнәғәт техникумын (педагогы П. С. Уткин) тамамлай. Техникумды тамамлағас 1932 йылға тиклем шунда уҡ уҡыта. 1938 йылда Башҡорт театр-художество училищеһын тамамлай.
1933 йылдан Башҡортостан үҙәк тыуған яҡты өйрәнеү музейында эшләй, 1935 йылдан — Башҡортостан художество фондында, 1936—1938 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт художество музейында эшләй.
Огородов Геннадий Васильевич Йәштәр берекмәһенең Өфө филиалын (1926), революцион Рәсәй рәссамдары ассоциацияһының һәм совет рәссамдарының Өфө ҡала союзының ойошторусыһы була (1937).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан. 1941 йылдан 1946 йылға тиклем — взвод командиры.
1949—1979 йылдарҙа М. И. Калинин исемендәге Мәҙәниәт йортонда һынлы сәнғәттең халыҡ студияһы менән етәкселек итә.
Рәссамдың эштәре Өфөлә М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Өфө сәнғәт галереяһында, Нижневартовск картиналар галереяһында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларҙа һаҡлана.
Уҡыусылары
Огородовтың уҡыусылары рәссамдар.Э.Меос, В. Н. Пегое, П.Багин, Т.Булавина, Ю. М. Ракша, Г.Сысолятин, А. Шестак (Мәскәү), Н.Полякова (С.-Петербург), Н.Селиков (Новгород).
Күргәҙмәләре
Огородов Геннадий Васильевич «20 йыл эсендә Башҡортостан рәссамдары» (1939), Өфөлә Башҡортостан рәссамдары әҫәрҙәренең күргәҙмәһе (1946, 1949, 1953); периферия рәссамдары әҫәрҙәре (1940), Мәскәүҙә «РСФСР-ҙың йәш рәссамдары» күргәҙмәһе (1941); Ҡазанда алты автономиялы республикалар рәссамдарының эштәре (1947) һәм башҡа күргәҙмәләрҙә ҡатнаша.
Өфөлә шәхси күргәҙмәһе (1980).
Өфөлә «Ижад» галереяһында «Огородов уның уҡыусылары» күргәҙмәһе (2008).
Төп эштәре
«Портрет матери», «Портрет А. Э. Тюлькина» (1958); «День уходящий» (1965); «Лето в Миньяре», (1973), «Мужской портрет» (1935), «Память» (1966), «Портрет сына», «Вечерний Урал».
Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы
Ғарифуллин Ҡәҙим Мөғәллим улы (1 май 1932 йыл) — ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Рәсәй Федерацияһының (2002) һәм Татарстан Республикаһының (1994) атҡаҙанған иҡтисадсыһы.
285 бит күләмле 190-ға яҡын ғилми-методик эштәре баҫтырып сығарған.
Ғилми тикшеренеү эштәренең төп йүнәлеше: бухгалтер иҫәбе ысулын яҡшыртыу, сәнәғәттә иҫәпләү техникаһының заманса сараларын ҡулланыу, сығымдарҙы иҫәпләү, продукцияның үҙҡиммәтен калькуляциялау.
Коломбо
Тарихы
Төрлө версия буйынса ҡаланың исеме сингал теленән  Kola-amba-thota — «япраҡлы манго ағаслы гавань», йәки  Kolon thota — «Келани йылғаһындағы гавань» тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан. Шулай уҡ боронғо сингал һүҙенән гавань, кисеү һүҙен аңлатҡан  kolamba булыуы тураһында версия ла йәшәй. Ғәрәп, ҡытай, рим сауҙагәрҙәре 2000 йылдан ашыу элек Коломбо гаваненә килгәндәр. VIII быуатта бында ғәрәптәр оҙаҡҡа төпләнгәндәр, улар барлыҡ тиерлек  сингал короллектәренең диңгеҙ  сауҙаһын контролдә тотҡан. Португалдар бында XVI быуатта килгәндәр һәм ҡаланың исемен Христофор Колумб хөрмәтенә үҙгәрткәндәр. Киләһе быуатта, 1656 йылда ҡаланы голландтар яулай, ә 1802 йылда Коломбо Цейлон британ колонияһыны баш ҡалаһы була. 1948 йылда —   Цейлон доминионы баш ҡалаһы, 1972 йылда — Шри-Ланка демократик социалистик республикаһы. 1982 йылда баш ҡала рәсми рәүештә  Шри-Джаяварденепура-Коттеға күсә.
Климаты
Коломбо климаты — субэкваториаль. Коломбо экваторҙа тиерлек урынлашҡан, һауа температураһы йыл буйына тотороҡло 27 °C  тирәһендә. Йыллыҡ яуым-төшөм 2400 мм ашыу. Яуым-төшөм бөтә Шри-Ланка өсөн муссондар менән билдәләнә (көньяҡ-көнбайыш — май айынан һәм сентябргә тиклем,  төньяҡ-көнсығыш — декабрҙән февралгәсә), ә муссондар араһындағы осорҙа (март-апрель һәм октябрь-ноябрь) — диңгеҙ бризы һәм циклон менән билдәләнә. Коломбо утрауҙың  көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә урынлашҡас, көньяҡ-көнбайыш муссондың тәьҫире  төньяҡ-көнсығыштыҡына ҡарағанда күпкә көслө,  һәм миҙгелдә яуым-төшөм (уртаса— 213 мм) төньяҡ-көнсығыш муссоны миҙгеленә ҡарағанда күпкә  мул. Май һәм октябрь-ноябрь муссондар араһы осоро  ҡала өсөн — йылдың иң ямғырлы ваҡыты. Коломбо  өсөн һауаның сағыштырма дымлылығы көндөҙгө ваҡыт өсөн  70 процент, ә июнь айында 90 процентҡа тиклем күтәрелә.
Инфраструктураһы
Коломбола 250 гектар майҙанда тәрән һыулы гавань бар, ул өс мол менән ышыҡланған. Порт эргәһендә ҡаланың эшлекле үҙәге «Форт» урынлашҡан. Был район ундай атаманы портҡа инеү урынын һаҡлап тороусы португал ҡәлғәһе исеменән ала. Хәҙер Форт —  административ биналар, магазиндар, ҡунаҡханалар, банктар. Коломбо — илдең эре сәнәғәт һәм мәҙәниәт үҙәге. Химик, туҡыма, нефть эшкәртеү, быяла, цемент, ағас эшкәртеү, күн-аяҡ кейеме сәнәғәттәре, ювелир производствоһы үҫешкән. Коломбо порты — Көньяҡ Азияла  иң ҙуры. Ул һинд порттары  Парадип, Яңы Шева, Мумбаинан һуң дүртенсе урында тора.
Ҡала райондары
Ҡаланың райондары тарихи барлыҡҡа килә һәм урыны менән бер-береһенән  ныҡ айырыла. XIX быуатта Бейра күле ҡаланы ике өлөшкә тиерлек бүлә: Форт порты менән йәнәшә торған районда һәм күлдән көньяҡҡа ҡарай өлөшөндә башлыса европалылар күсеп ултыра, ә Петта һәм күлдән төньяҡтараҡ кварталдарҙа төп (сингалдар һәм тамилдар) һәм ҡатнаш халыҡ төпләнә. Хәҙерге ваҡытта Петта һөнәрселәр һәм ваҡ сауҙагәрҙәр районы булып ҡала. «Петта» һүҙе тамил теленән «тыштан» йәғни Форт тышында тигәнде аңлата. Бында ваҡ тәғәмханалар, ваҡ магазиндар, тар урамдар. Петтанан төньяҡта хәҙер ҡаланың төп сәнәғәт районы: каучук, кокос майы етештереү заводтары,  сәй әҙерләү фабрикалары урынлашҡан. Тағы ла төньяҡтараҡ ирекле сауҙа итеү зонаһы урынлашҡан. Форттан көньяҡтағы райондарҙың береһе  — Дәрсен баҡсалары, унда элек ысынлап та дәрсен ағасының ҙур плантациялары булған,  ул ташландыҡ ерҙәр XIX быуатта уҡ ғәҙәти кварталдарға әүерелгән. Форттан көньяҡҡа ҡарай икенсе бер район — Слейв-Айленд. Уның исеме «Ҡолдар утрауы» кеүек тәржемә ителә (ингл. Slave Island). Ләкин тәүҙә бындай исемде голландтар бирә, Цейлонда Голланд Ост- Һинд компанияһының хакимлығы осоронда уларға эшләүсе тотҡон ҡолдар бында күсеп ултырған (XIX быуат башына тиклем). Форттан көньяҡҡа ҡарай яр буйлап Галле Фейс һуҙыла, ул  XIX быуат аҙағынан уҡ асыҡ һауала популяр күңел асыу урыны булған. Марадана районында ваҡ кибетселәр һәм һөнәрселәр йәшәй.
Мәғарифы, сәнғәте, дине
Ҡалала университет, бер нисә колледж, обсерватория, милли музей бар. Сиркәүҙәр, мәсеттәр, будда һәм  индуизм ғибәҙәтханалары күп. Ҡала ситендә  ике будда университеты бар. Коломбо университеты янында  астрономик обсерватория урынлашҡан.
Соломон Бандаранаике исемендәге  халыҡ-ара аэропорт  Коломбо ҡалаһынан төньяҡҡа ҡарай төньяҡта 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Ҡала илдең башҡа провинциялары менән тимер юлдары һәм   автотрассалар   менән бәйле.
Туғандаш ҡалалар
Коломбо ҡалаһы менән түбәндәге ҡалалар  туғанлашҡан:
Скараманга йорто (Таганрог)
Скараманга йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһы Петр урамындағы 53-сө йорт.
Тарихы
1820-се йылдар менән күрһәтелгән ҡала документтарында, Лука Петрович Скараманга тураһында, уның 8 мең һум тәшкил иткән капиталы менән сауҙагәр дәрәжәһенә иҫәпкә керетелеүе тураһында яҙыуҙар бар. XIX быуаттың беренсе яртыһында был сауҙагәр Таганрогта Петр урамы, 53 адресы буйынса бейек цоколдә бер ҡатлы йорт төҙөй. Уның милегендә, күсемһеҙ милектән тыш, Бахмутта тоҙ сығарыу урындары була. Шулай уҡ уның 1893 йылда ябылған «Скараманга, Мануси и К» грек контораһы менән дә бәйләнеше булырға мөмкин. Контора сит илгә тауар сығарыу һәм ситтән тауар индереү эштәре менән шөғөлләнә. Ул йөҙ йыл дауамында Таганрогты сәй, кофе, цитрус емештәре һәм башҡа тауарҙар менән тәьмин итә. Таганрог портынан сит илгә бойҙай, төпрә һәм майҙар сығарыла. 1834 йылда Лука Петрович, гавандың торошон яҡшыртыу һәм яр буйын төҙөкләндереү эше менән шөғөлләнгән комиссия ағзалары исемлегендә телгә алына. Комиссияға унан тыш тағы ла И. Борисов, И. Коротилин, П. Травло инә.
1873—1880 йылдарҙа йорт, участкаһы менән, сауҙагәр Иван Амвросиевич Скараманга милегендә була, 1890 йылда йорт Греция кешеһе Иван Скараманга милегендә була. Бер үк кеше тураһында һүҙ барамы икәнлеге билдәһеҙ. Шулай уҡ И. А. Скараманганың кирбес заводы булыуы һәм уның юғары сортлы кирбес етештереүе тураһында яҙыуҙар һаҡланған. Ул шулай уҡ клуб ағзаһы була һәм көн һайын 20:00 сәғәттән 02:00 сәғәткә тиклем клубта була.
1898 йылда йорттоң яңы хужаһы пәйҙа була — сығышы менән почетлы гражданин Иван Амвросиевичтың тол ҡатыны — Виргиния Михайловна Скараманга. Виргиния һәм Иван Скарамангаларҙың бер нисә балаһы була: ҡыҙҙары Елизавета, Мария, Виргиния, һәм улдары — Амвросий, Михаил, Пантелеймон. Таганрогта йәшәгән Скараманга ғаиләһенең, Петр урамы, 53 адресы буйынса урынлашҡан йорттан тыш, милегендә тағы ла бер нисә йорт була, Уларҙың хәҙерге адрестары: Греческая урамы 95 һәм 97, Петр урамында һәм Сауҙа биржаһында төҙөлөш ҡаралтылары.
1923 йылда был йортта 11-се балалар йорто асыла.
Һүрәтләү
Йорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланып ҡалған. Бейек цоколдә төҙөлгән булған.
Антиглобализм
Антиглобали́зм — ижтимағи һәм сәйәси хәрәкәт, глобалләшеү ҙең ҡайһы бер яҡтарына, атап әйткәндә глобаль трансмилли корпорациялар һәм Бөтә донъя сауҙа ойошмаһы (БдСО) кеүек сауҙа-хөкүмәт ойошмаларының өҫтөнлөклө хәленә ҡаршы йүнәлтелгән.
Антиглобализм хәрәкәтенең программа маҡсаттарының һәм идеологияһының анығыраҡ атамаһы — альтермондиализм. Альтермондиализм 1999 йылда Сиэтлда үткән БдСО саммиты ваҡытында донъя финанс ҡоролошона ҡаршыларҙың тәүге көслө һәм ойошҡан сығышы мәлендә барлыҡҡа килгән, тип һанала. Үҙҙәренең йыйындарын үткәрә башлағас (беренсе социаль форумдары Бразилиялағы Порту-Алегри ҡалаһында була), хәрәкәт тулыһынса формалаша [нужна атрибуция мнения][неавторитетный источник?].
Антиглобалистар төрлө илдәрҙә социаль форумдар, ҡаршылыҡ акциялары ойоштора.
Хәрәкәттең тарихы
Глобалләшеү тигән төшөнсә фәнни әйләнешкә ХХ быуаттың 90-сы йылдарында инә. Глобалләшеү кешелек йәмғиәтенең бөтә яҡтарын да тиерлек солғаған. Ул төрлө кимәлдәрҙәге сәйәси институттар формалашыуына һәм сәйәси процестар барышына йоҡонто яһай. Глобалләшеү хәҙерге йәмғиәт үҫешенең контексы булып тора.
Глобалләшеү килтергән үҙгәрештәр ерлегендә ХХ быуаттың 90-сы йылдарына һәм XXI быуат башына антиглобалистик йәмәғәт берләшмәләренең әүҙемлеге көсәйҙе. Был ойошмалар халыҡтың төрлө һәм киң ҡатламдарының мәнфәғәттәрен сағылдыра. Улар милли хөкүмәттәргә һәм граждандарҙың хәл-торошона йоғонтоһо булған халыҡ-ара ойошмаларға талаптар ҡуя. Антиглобалистик хәрәкәт элгәрге йылдарҙың социаль хәрәкәттәренән айырылып тора. Уға ингән төркөмдәрҙең һәм берекмәләрҙең ойошторолошо үҙенсәлекле. Социаль хәрәкәттең тактикаһы ла башҡаса.
Антиглобалистик хәрәкәттә ҡатнашыусылар өсөн әҙме-күпме кимәлдә консолидацияланған конструктив позиция эшләү мөһим. Альтернатив социаль-иҡтисади проекттар өҫтөндә эшләү өсөн көстәрҙе берләштереүгә социаль форумдар хеҙмәт итергә тейеш, тип ҡарала. Был йәһәттән Бөтә донъя социаль форумы (БдСФ) үҙәк урынды биләй.
1998 йылдың декабрендә «АТТАК-Франция» әүҙемселәре Париж да халыҡ-ара осрашыу үткәрә, унда «Ерһеҙҙәр хәрәкәте» (Бразилия), «Халыҡ-ара теләктәшлек сәйәси һәм мәғлүмәт үҙәге» (Көньяҡ Корея), «Ҡатын-ҡыҙҙар хәрәкәте» (Канада), « Karnathaka крәҫтиәндәр ойошмаһы фермерҙары» (Һиндостан), «Халыҡ-ара альтернативалар форумы» (Бельгия) делегацияларын саҡыра. АҠШ-та антиглобализм 1999 йылдың декабрендә «Сиэтлдағы алыш» менән башлана. Киң ҡаршылыҡ акцияһы Сиэтл ҡалаһында БдСО конференцияһына бәйле була һәм иҡтисади глобалләшеү сәйәсәтенә ҡаршы йүнәлтелә. Был акция Франция, Германия, Канада һ.б. илдәрҙә демонстрациялар үтеүгә сәбәпсе була. Ошо ваҡыттан башлап бөтә донъяла антиглобалистик хәрәкәттәр һәм ойошмалар формалаша башлай.