cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Төньяҡ Ер
Урынлашыуы
Утрауҙарҙың иң төньяҡ нөктәһе — Комсомолец утрауындағы (төньяҡ киңлектең 81° 16' 22.92») Арктика мороны. Унан Төньяҡ полюсҡа тиклем 990,7 км. Шуға ла, был морон арктик экспедицийлар өсөн старт урыны булып хеҙиәт итә.
Иң көньяҡ нөктә — Большевик утрауындағы (төньяҡ киңлектең 77° 55' 11.21") Неупокоев мороно.
Иң көнбайыш нөктә — Шмидт утрауындағы (көнсығыш оҙонлоҡтың 90° 4' 42.95") исемһеҙ мороно.
Рельефы
Төньяҡ Ерҙең 47 проценты (17,5 мең км²) майҙаны боҙлоҡ менән ҡапланған. Яр һыҙатының 14 проценты тирәһе боҙлоҡтарға тура килә. Ул ярҙар бик текә һәм 30 метр бейеклеккә етә.
Архипелагта бөтәһе 20 ҙур боҙлоҡ бар. Утрауҙарҙағы максималь бейеклек: Октябрь Революцияһы утрауында — 965, Большевик утрауында — 935, Комсомолец утрауында — 781, Пионер утрауында — 382, Шмидт утрауында 315 метр.
Иң күп боҙлоҡтар Октябрь Революцияһы утрауында (7). Унан һуң Большевик утрауында — 6, Комсомолец утрауында — 4, Пионер утрауында — 2, Шмидт утрауында берәү. Был утрауҙарҙағы боҙлоҡтар барыһы ла көмбәҙгә оҡшаған түбәле, бирләүҙәре һөҙәк. Текә урындары боҙлоҡтарҙың итәгендә генә осрай.
Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы
Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы (Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы, хәҙер Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası, ҡыҫҡаса Әз. ССР-ы) — 1920 йылдың 28 апреленән 1991 йылдың 30 авгусына тиклем Совет Социалистик Республикалар Союзы — СССР составындағы республика.
Төньяҡ Ер
Рельефы
Боҙлоҡтар диңгеҙгә сыҡҡан ерҙәр йыш ҡына айсбергтар яһалыусы урын да булып торалар. Иң әүҙем айсберг яһала торған урын булып Комсомолец утрауындағы Фәндәр Академияһы боҙлоғоның көнсығыш (Кренкель бухтаһы) һәм көньяҡ яры тора.
Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр
Әзербайжан ССР-ы 1920 йылдың 28 апрелендә Әзербайжан Демократик Республикаһы ҡолатылыу менән үк ойошторола. 1922 йылдың 12 мартынан 1936 йылдың 5 декабренә тиклем Кавказ аръяғы Совет Федератив Социалистик Республикаһы составында була, ә 1936 йылдың 5 декабрендә союздаш республика булараҡ СССР-ға туранан-тура инә. Кавказ аръяғының көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан була. Төньяҡтан РСФСР составындағы Дағстан АССР-ы, төньяҡ-көнбайышта Грузин ССР-ы, көньяҡ-көнбайышта Әрмән ССР-ы һәм Төркиә, көньяҡта Иран менән сикләшкән була. Көнсығышта республика ярҙарын 86,6 мең км² майҙанда Каспий диңгеҙе йыуа. Уның һайығыуы арҡаһында һәм диңгеҙҙәге утрауҙар иҫәбенә Әзербайжан территорияһы ваҡыт үтеү менән 3,5 мең квадрат километрға ҙурая. 1969 йылдың 1 ғинуарына республика халҡы 5042 мең кеше тәшкил итә. Баш ҡалаһы — Баҡы. Әзербайжан ССР-ы составына Нахичеван Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы һәм Таулы Ҡарабах автономиялы өлкәһе инә. Республикала 60 район, 57 ҡала (1913 йылда — 13), 119 ҡала тибындағы ҡасаба була.
1991 йылдың 5 февралендә Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы республиканың исемен «Әзербайжан Республикаһы» (урыҫса «Азербайджанская Республика») итеп үҙгәртеү тураһында СССР Конституцияһының 71-се статьяһына ҡаршы килгән ҡарар ҡабул итә.
Төньяҡ Ер
Рельефы
Шулай уҡ Октябрь революцияһы утрауындағы Матусевич фьорд районының Русанов боҙлоғо ла айсбертарҙың күпләп яһала торған урыны.
Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы
Дөйөм мәғлүмәттәр
1991 йылдың 19-21 авгусындағы ГКЧП-ға бәйле ваҡиғаларҙан һуң күп тә үтмәй, йәғни 30 августа Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы республиканың бойондороҡһоҙлоғын иғлан итә. Илдә 8 сентябрҙә үткән һайлау һөҙөмтәһендә, 98,5 процент тауыш йыйып, быға тиклем Әзербайжан ССР-ы президенты һәм Әзербайжан Коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары булған Аяз Моталибов үҙаллы Әзербайжандың беренсе президенты итеп һайлана.
«Союздаш республиканың СССР-ҙан сығыуы менән бәйле мәсьәләләрҙе хәл итеү тәртибе тураһында» СССР Законы менән ҡаралған процедуралар үтәлмәгәнлектән, Әзербайжан Республикаһы (Әзербайжан ССР-ы) 1991 йылдың 26 декабрендә Советтар Союзы тарҡалғансы формаль рәүештә СССР составында ҡала.
Төньяҡ Ер
Рельефы
Айсбергтар яһалып тороу арҡаһында яр һыҙаты йыл эсендә бер километр тирәһенә үҙгәреп тора.
Әзербайжан Совет Социалистик Республикаһы
Административ төҙөлөшө
Республика Конституцияһына ярашлы, Әзербайжан ССР-ы «эшсе һәм крәҫтиәндәрҙең социалистик дәүләте, ССР Союзы составына ингән союздаш совет социалистик республикһы» була. Дәүләт власының юғары органы — Әзербайжан ССР-ының бер палаталы Юғары Советы, ул дүрт йылға бер һайланған, вәкәләтлек нормаһы — 12,5 мең кешенән 1 депутат. Юғары Совет сессиялары араһында Дәүләт власының юғары органы функцияларын Әзербайжан ССР-ының Юғары Советы Президиумы тормошҡа ашырған. Юғары Совет республика хөкүмәтен — Әзербайжан ССР-ы Министраҙар Советын төҙөгән, Әзербайжан ССР-ы закондарын ҡабул иткән. Райондарҙа, ҡалаларҙа, ҡасаба һәм ауылдарҙа, шулай уҡ Таулы Ҡарабах автономиялы өлкәһендә урындағы власть органдары — халыҡ тарафынан ике йылға бер һайланған хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтары булған. Әзербайжан ССР-ының Юғары Советының Милләттәр Советы 32 депутаттан торған. Бынан тыш Әзербайжан ССР-ы составына ингән Нахичеван АССР-ынан 11 һәм Таулы Ҡарабах автономиялы өлкәһенән 5 депутат Милләттәр Советына ингән булған.
Төньяҡ Ер
Рельефы
Айсбергтарҙың оҙонлоғо, ғәҙәттә, ике километрҙан ашыу түгел. Шулай ҙа 1953 йылда теркәлгән бер айсбергтың оҙонлоғо 12 км булған, киңлеге 4 километрға еткән.
Утрауҙарҙың боҙ япмаған өлөштәрен күп һанлы таш һибелмәләре биләй. Большевик утрауында улар майҙандың өстән бер өлөшөнә етә яҙа.
Төньяҡ Ерҙең яңы эшләнгән карталарында бығаса билдәле булмаған күл һәм йылғалар системаһы теркәлгән.
Архипелагтың туғыҙ йылғаһының оҙонлоғо 20 километрҙан ашыу. Шуларҙан Комсомолец утрауында: Озёрная — 64 һәм Ушакова — 58 километр оҙонлоҡта. Большевик утрауында 50 километр самаһы оҙонлоҡтағы Тора һәм 45 километр оҙонлоҡтағы Скалистая йылғалары аға. Төньяҡ Ерҙең йылғалары шаршылы һәм ярһыу. Миҙгелгә һәм һауа торошо үҙгәреүенә ҡарап, киңлектәре һәм тәрәнлектәре төрлөсә була. Йәй уртаһында, көслө итеп ҡар иреү башланыу менән улар ифрат тулы һыулы булып китәләр. Башҡа ваҡытта улар 1 м тәрәнлектән уҙмай. Йылғалар сентябрҙән июлгәсә тиклем боҙ менән ҡапланған була.
Күлдәр үтә ҙурҙан түгел. Күбеһенең майҙаны 3 км² артмай тиерлек. Иң ҙур күл — Спартаковский. Большевиктар утрауында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса — 60 км².
Климат
Йәйен иң юғары температура +6,2 °C-ҡа тиклем күтәрелә. Ғинуарҙа уртаса температура −28-тан −30 °С-ҡа тиклем, июлдә 0-дән 2 °C араһында тирбәлә.
Йыллыҡ яуым-төшөм 200 мм -ҙан 500-гә тиклем. Башлыса йәйгә тура килә. Августа улар максимумға етә. Өҫтәүенә, яуым-төшөмдөң күп өлөшө Төньяҡ Ерҙең төньяҡ-көнбайыш өлөшөнә тура килә. 15 см тәрәнлектә мәңгелек боҙлоҡ ята.
Оҙайлы поляр төндәре осоронда көслө йылылыҡ нурланышы һөҙөмтәһендә юғалтыуҙар бик ҙур. Шуға күрә был ваҡытта ер өҫтөндә температура (октябрҙән мартҡа тиклем аралыҡта) бик түбән; мәҫәлән, ғинуарҙа — мартта уртаса температура −31,2 °C -тан −31,8 °C тирәһендә тирбәлә. Арктик һауа утрауҙар тапҡырында көслөрәк һыуына.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Архипелаг утрауҙарының боҙҙан азат участкаларын да ла, үҫемлектәр донъяһы байҙан түгел. Большевиктар утрауы биләмәләрендә, арктик тундра алып торған майҙан 10%-тан үтмәй. Алыҫ төньяҡҡа киткән һайын был күрһәткес кәмей бара. Октябрь Революцияһы утрауында тундраға бары тик 5 % кенә тура килә.
Комсомолец утрауында, ғөмүмән, үҫемлектәр бөтөнләй юҡ. Бында продуценттарҙың төп өлөшөн, башлыса лишайниктар, үҫемлектәрҙән мүктәр генә тәшкил итә. Сәскәле ләрҙән бары — төлкөғойроҡ,, поляр мәк, таштишәр, крупка (әүернә сәскәлеләр ғәиләһенән) генә осрай. Урман юҡ.
Утрауҙың хайуандар донъяһы байыраҡ. Ҡоштарҙан поляр өкө, к өйөлдө, аҡбаш турғай, аҡ аҡсарлаҡ, алһыу аҡсарлаҡ, диңгеҙ аҡсарлаҡтары, аңрағош, бургомистр, моевка, эяла (морянка) һәм сарлаҡ тереклек итә. Һирәгерәк гага, гагара, аҡ куропатка, көмөш аҡсарлаҡ һәм һәнәк ҡойроҡ аҡсарлаҡ (вилохвостая чайка) осрай.
Һөтимәрҙәрҙән аҡ айыу, материктан инеүсе ҡырағай төньяҡ боланы, аҡ төлкө, бүре, тоҡор сысҡан һәм башҡа ваҡ кимереүселәр осрай. Яр буйы һыуҙарында нерпа, гренландия тюлены, белуха, морж тереклек итә (шул иҫәптән Лаптев диңгеҙе эндемиктары— лаптев моржы(Odobenus rosmaruslaptevi)) һәм лахтак.
Әҙәбиәт
Вениамин Кавериндың «Ике капитан» тип аталған романында Төньяҡ Ерҙе Вилькицкийҙан ярты йыл алдараҡ Катяның атаһы Иван Татаринов аса. Ләкин хаттары барып етмәй һәләк була һәм билдәлелек ала алмай.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы (7 октябрь 1977 йыл) — Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, парламенттың Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо комитеты ағзаһы ("Берҙәм Рәсәй" фракцияһы).
Биографияһы
1977 йылдың 7 октябрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Йөҙимән ауылында тыуған. Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлаған.
Социология фәндәре кандидаты.
1992 йылдан 1993 йылға  тиклем - БАССР Красноусол ауылындағы Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә эшләй.
1994 — 1999 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт университетында юғары һөнәри белем ала.
1999 йылда 140-сы Башҡорт гимназияһында тарих уҡытыусыһы булып эшләй.
1999 йылдан  2001 йылғаса, шулай уҡ 2004 — 2005 йылдарҙа — 136-сы Башҡорт лицейының тарих уҡытыусыһы.
2001 йылдан 2004 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһы аспиранты.
2005 - 2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Бәләбәй ҡалаһы гимназияһы директоры
Брюханов Николай Павлович
Брюханов Николай Павлович (16 декабрь 1878 йыл — 1 сентябрь 1938 йыл) — СССР-ҙың дәүләт эшмәкәре. СССР-ҙың 1—7-се саҡырылыш Үҙәк Башҡарма Комитеты ағзаһы. 1927—1934 йылдарҙа ВКП (б) Үҙәк Комитеты ағзалығына кандидат. Сәйәси золом ҡорбаны.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
2008 йылда Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш  Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Мәғариф, фән, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр комитетында эшләй.
2009 - 2010 йылдарҙа — "Башҡортостан мәғарифты үҫтереү институты" Өҫтәмә һөнәри белем биреү дәүләт мәғариф учреждениеһы.
Илек районы
Иле́к районы — Ырымбур өлкәһе муниципаль районы. Район Ташлы, Ырымбур, Соль-Илецк, Новосергиевка, Переволоцк райондары һәм көньяҡта Ҡаҙағстан менән сиктәш.
Брюханов Николай Павлович
Биографияһы
Николай Павлович Брюханов 1878 йылдың 16 декабрендә Сембер ҡалаһында ер үлсәүсе чиновник ғаиләһендә тыуған.
Ҡулға алыныуҙары
Улы — Николаевич Брюханов Артемий. 1938 йылдың 30 апрелендә ҡулға алына. 8 августа СССР НКВД-ның ОСО-һы тарафынан 1938 йылда контрреволюцион эш алып барыуҙа ғәйепләнеп 8 йылға хеҙмәт-холоҡ төҙәтеү лагерына хөкөм ителә һәм НКВД-ның СевЛАГында тотҡонда була. 1938 йылдың 27 декабрендә лагерҙан ҡаса. 1939 йылдың 19 ғинуарында ҡайтанан ҡулға алына. 1941 йылдың 13 июлендә СССР етәкселәренә теракттар әҙерләүҙә ғәйепләнә. 1941 йылдың 27 июлендә атып үлтерелә, Ерләнгән урыны — НКВД-ның Мәскәү өлкәһе «Коммунарка» махсус объекты. 1956 йылдың 24 ноябрендә СССР-ҙың ВКВС-ы тарафынан аҡлана.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
2010 - 2012 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Президенты кәңәшсеһе.
2010 — 2012 йылдарҙа —  "Берҙәм Рәсәй" Бөтә Рәсәй сәйәси партияһының Башҡортостан төбәк  бүлексәһенең Башҡарма комитеты етәксеһе.
Брюханов Николай Павлович
Ҡулға алыныуҙары
Ағаһы — Александр Павлович Брюханов. 1938 йылдың 26 июнендә СССР ВВКС ВМН-ы тарафынан контрреволюцион террор ойошмаһында тороүҙа ғәйепләнеп хөкөм ителә. 1938 йылдың 3 октябрендә атып үлтерелә Ерләнгән урыны — НКВД-ның Мәскәү өлкәһе «Коммунарка» махсус объекты. СССР ВКВС-ы тарафынан 1956 йылдың 11 июлендә аҡлана.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
2011 йылда  VI саҡырылыш Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа "Берҙәм Рәсәй"ҙең праймеризы һөҙөмтәләре буйынса  Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Думаһына кандидат итеп теркәлә.
Брюханов Николай Павлович
Нәфис әҙәбиәт
В. Маяковскийҙың «Баня» пьесаһында телгә алына :
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
2012 йылда Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана, унда Дәүләт ҡоролошо комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләй; 2013 йылдан - Торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитет рәйесе урынбаҫары.
2014 йылдың октябренән Рөстәм Ишмөхәмәтовҡа Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышының алтынсы саҡырылышы Дәүләт Думаһы депутаты мандаты тапшырыла, ул 2015 йылдың октябренән Дәүләт Думаһында Энергетика буйынса комитетта тора.
Брюханов Николай Павлович
Нәфис әҙәбиәт
Фоскин. Постой, товарищ, обожди минуточку. Тебе всё равно крутить машину. Сделай одолжение, сунь в твою машину мою облигацию, — не зря я в неё вцепился и не продаю, — может, она через пять минут уже сто тысяч выиграет. Велосипедкин. Догадался! Тогда туда весь Наркомфин с Брюхановым засунуть надо, а то ж ты же выиграешь, а они всё равно тебе не поверят — таблицу спросят.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
2015 йылдың октябренән  Дәүләт Думаһының Конституцион ҡануниәт һәм дәүләт ҡоролошо буйынса комитет ағзаһы.
Шлайд (Рён)
Шлайд (Рён) (Schleid (Rhon)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1064 кеше йәшәй. Майҙаны — 30,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 36419 һәм автомобиль коды — WAK.
Башҡортостан украиндары
Тарихы
Беренсе украин күскенселәре Башҡортостан территорияһында XVIII быуат башында барлыҡҡа килә. Уларҙы хөкүмәт Көньяҡ Урал һәм Урал алдының нығытма һығыҙына хәрби хеҙмәт алып барыу һәм дәүләт йөкләмәләрен үтәү өсөн йүнәлтә.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Биографияһы
Өйләнгән, ул һәм ҡыҙ үҫтерә.
Башҡортостан украиндары
Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһындағы буржуаз реформаларынан һуң украиндар Башҡортостанға күпләп күсенә башлай. Был крепостнойлыҡ хоҡуғының ғәмәлдән сығыуы һәм иҡтисадтың капиталистик үҫеш юлына күсеүе менән бәйле. Рәсәй үҙәк губерналарында, Украинала, Белоруссияла һәм Балтика илдәрендә крәҫтиәндәрҙең ерһеҙ ҡалдырыу процесы башлана. Айырыуса ер йотлоғо Украинаның үҙәк һәм төньяҡ губерналарында күҙәтелә: Полтава, Чернигов, Киев, Харьков һәм Подольск губерналарында, тап ошо губерналарҙан украиндар Башҡортостанда күпләп төпләнәләр. Шулай уҡ мигранттарҙың Екатеринослав, Херсон, Таврия, Волынь, Курск, Воронеж губерналарының көньяҡ өйәҙҙәренән килеүе күҙәтелә.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Йәмәғәт  эшмәкәрлеге
2007-2008 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы ҡарамағындағы Йәштәр Йәмәғәт палатаһы ағзаһы.
2008-2010 йылдарҙа — Рәсәй Федерацияһының Федераль Йәштәр Йыйылышы ағзаһы
Башҡортостан украиндары
Тарихы
Украиндарҙың Башҡортостанға күсеп ултырыуҙың яңы этабы 1917 йылғы Революциянан һуң башлана. Совет осоронда илдең көнсығышында сәнәғәт һәм аграр райондарын үҙләштереү украин миграцияһының яңы ағымын тыуҙыра. Украиндар айырыуса ойошоп республиканың көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш райондарында төпләнәләр.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Йәмәғәт  эшмәкәрлеге
2009-2010 йылдарҙа —  "Мәғариф: традициялар һәм инновациялар" журналының баш мөхәррире.
Башҡортостан украиндары
Һан буйынса динамика
Һуғыштан һуңғы осорҙа украиндарҙың һаны кәмей башлай. 1959 йылда республикала 83 594 украин йәшәй, 1970 йылда — 76 005, ә 1979 йылда — 75 571. Украиндар тыуған яғына, Украинаға, ҡайта, бынан тыш, урыҫтар араһында украиндар бик тиҙ ассимиляцияға бирәләләр, бигерәк тә был хәл ҡала һәм эшсе ҡасаба халҡына ҡағыла, ауыл шарттарында был процесс бер ни тиклем яй үтә.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Йәмәғәт  эшмәкәрлеге
2009-2010 йылдарҙа — "Бөтә Рәсәй педагогик йыйылышы" Бөтә Рәсәй йәмғиәт ойошмаһының төбәк бүлексәһе рәйесе.
2009 йылдан — "Башҡортостан-Германия" Рәсәй-Германия дуҫлығы йәмғиәте идараһы ағзаһы.
Башҡортостан украиндары
Мәғариф һәм әҙәбиәт
Башҡортостанда украин телен өйрәнеүгә лайыҡлы иғтибар бүленә. 2011 йылда Рәсәйҙә 12 украин мәктәбе ғәмәлдә була, шул иҫәптән, 9 мәктәп — Башҡортостанда Украин теле Степановка (Ауырғазы районы), Троицк (Благовар районы), Золотоношка (Стәрлетамаҡ районы) урта мәктәптәрендә, Шишмә районындағы Санжар төп дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡытыла. 1993 йылдан Өфөнөң Киров районында украин теле, әҙәбиәте һәм Украина тарихы уҡытылған республика база мәктәбе эшләй, уның эргәһендә Т. Г. Шевченко исемендәге йәкшәмбе украин мәктәбе булдырылған. Баш ҡаланың Калинин районында шулай уҡ Милли йәкшәмбе украин мәктәбе эшләп килә. Украин телен республикала 500 тирәһе уҡыусы өйрәнә. Балалар-үҫмерҙәр лингвистик лагерҙары ойошторола.Өфөлә украин теле һәм әҙәбиәте прфессиональ уҡытыусылар Союзы бик уңышлы эшләй. Башҡортостандағы украин телен өйрәнгән балаларға Украина шифаханаларына бушлай путевкалар бирелә.
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Йәмәғәт  эшмәкәрлеге
2013 йылдан — Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр  ҡарамағындағы Координацион Совет ағзаһы.
Өҫтәмә белем биреү буйынса халыҡ-ара академияның мөхбир-ағзаһы.
Башҡортостан украиндары
Мәғариф һәм әҙәбиәт
М. А. Шолохов исемендәге Мәскәү дәүләт асыҡ педагогия университетының Өфө филиалы ректоры, билдәле этнолог Владимир Бабенко етәкселегендә Украинистка үҙәге бик һөҙөмтәле эшләй. Ошо үҙәк булышлығында «Украинцы Башкирской АССР: поведение малой этнической группы в полиэтничной среде», «Украина — Башкортостан: годы испытаний и сотрудничества», «Песенный фольклор украинских переселенцев в Башкирии», «Завези од мене поклон в Украину», «Башкортостан — Украина: связь времен» һәм башҡа китаптар нәшер ителгән.
Халыҡ ижады һәм традициялары
Башкортостанда украин үҙешмәкәр коллективтар бар, улар араһында «халыҡ» исеменә лайыҡ булған — «Кобзарь» хоры (Өфө ҡалаһы), ансамбль «Барвинок» (Стәрлетамаҡ ҡалаһы), «Днипро» хоры (Мәләүез ҡалаһы). Украин мәҙәниәтен һаҡлауға һәм үҫтереүгә, һис шикһеҙ, Башҡортостан Республикаһы Президентының Стәрлетамаҡ районы Золотоношка ауылында Башҡортостан украиндарының тарихи-мәҙәни үҙәген булдырыу тураһында Указы булышлыҡ итә. Уның составында — ауыл мәҙәниәт йорто, китапхана, тыуған яҡты өйрәнеү музейы.
Янга-Яга
Янга-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Щелиха йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ишмөхәмәтов Рөстәм Рифат улы
Йәмәғәт  эшмәкәрлеге
Бөйөк Ватан һуғышына арналған төрлө йәмәғәт мәғәни сараларға даими ярҙам күрһәтә.
Бүләктәре һәм исемдәре
Дәүләт, йәмәғәт һәм партия структураларының бик күп маҡтау ҡағыҙҙары һәм рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.
Марьино (Строгановтар усадьбаһы)
Марьино — Ленинград өлкәһе Тосненский районының Андрианово һәм Тарасово ауылдары араһындағы граф Строгановтар имениеһы (һуңғараҡ кенәз Голицындарҙың)
Төҙөлөү тарихы
1726 йылда Г.Д. Строгановҡа ҡараған ерҙәрҙә уның тол ҡалған ҡатыны М.Я. Строганова (Новосильцова) усадьба төҙөй башлай, усадьба һуңғараҡ уның исеме менән атала. .
1799 йылдан Строгановтар майоратына ингән имение граф П.А. Строганов милкенә күсә, ә 1817 йылдан уның тол ҡатыны графиня Софья Владимировна Строганова, тыумыштан княжна Голицына (1775—1845) милке була. Строганов имениеһының берҙән-бер хужаһы булып (барлығы 46 мең кеше), Софья Владимировна имение идаралығы менән шөғөлләнә. Строганова имениеһында бөтә администрация, уның теләге буйынса, элекке крепостнойҙарҙан  тора;  вазифаға  тәғәйенләнгән кешеләр уның иҫәбенә Европаға белем алырға ебәрелә.
1825 йылда Марьинола игенселек мәктәбенә нигеҙ һалына, унда Строгановтарҙың Пермь  вотчиналарынан 50  етем  крәҫтиән аҫабаһы  уҡырға ебәрелә.
1814—1817 йылдарҙа усадьба йорто архитектор И.Ф. Колодин (1814—1817 гг.) етәкселегендә үҙгәртеп ҡорола; уның проекттары буйынса инглиз паркы һәм бер нисә рәт парк павильондары (башлыса, «ферма») төҙөлә.
1845 йылдан «Марьино майоратына» княгиня Аделаида (Аглая)  Павловна Голицына (1799—1882) — фрейлина, изге Екатеринаның  бәләкәй тәре ордены кавалеры, 1821 йылдан кенәз В.С. Голицын ҡатыны (1794—1836) хужа була.
1836 йылдан имение уның ейәне кенәз Голицын Павел Павловичҡа күсә, ул 1914 йылға тиклем биләй.
1914 йылдан имение хужаһы булып  Голицын Сергей Павлович тора (1898—1938, атып үлтерелә). 1917 йылғы Революциянан һуң усадьба йәмәғәт милкенә күсә. Унда төрлө ваҡытта дворян көнкүреше музейы (1929 йылға тиклем), Фәндәр академияһы ағзалары өсөн санаторий, Фәндәр академияһының тау-геология ғилми-тикшеренеү институты, балалар йорто, хәрби завод өсөн пансионат урынлаша
Марьинола урман белгесе А.Е.Теплоухов үҙенең тәжрибәләрен үткәргән.
2008 йылдан Марьино усадьбаһы Степанова Галина Георгиевнаның шәхси милке булып тора.
Лека Дукаджини
Ле́ка III Дукаджи́ни (Lekë Dukagjini; 1410, Печ — 1481) — 1446—1481 йылдарҙа Дукаджини кенәзлегендә хакимлыҡ иткән албан кенәзе. Албан ғәҙәти хоҡуғы кодификаторы. Албанияның иң хөрмәтле тарихи эшмәкәрҙәренең береһе.
Биографияһы
Лека Дукаджини — Коджи Захария прониары. 1446 йылда атаһы Пала Дукаджини вафат булғандан һуң Дукаджини фисының (кланының) биләмәләрен мираҫ итеп ала. Teoдора Музакиға өйләнә. Кенәз Скандербег етәкселегендә ғосман төрөктәренә ҡаршы уңышлы һуғышҡан.
1445 йылда барлыҡ (йәки барлыҡ тиерлек) албан кенәздәре Скандербегтың Топий Музакиға кейәүгә сыҡҡан кесе һеңлеһе Мамикиҙың туйына саҡырылған. Туй тантанаһынан һуң Лека Дукаджини үҙе артынан Задрима кенәзе Лека Душманиҙың берҙән-бер балаһы һәм вариҫы Ирена Душманиға кейәүгә сығыуҙы һораған. Был тәҡдимде ишетеп ҡалған Даньо өлкәһенең хакимы Лека Захария (ул Ирена Душманиға үҙе өйләнергә ниәтләгән) Лека Дукаджини менән алышҡа ингән. Һөҙөмтәлә Лека Дукаджини ҡаты йәрәхәт алған. 1447 йылда үс итеп ул Лека Захарияны ҡамай һәм үлтерә. Лека Захария үлгәндән һуң уның кенәзлеге вариҫһыҙ ҡала, шунлыҡтан кенәздең әсәһе уның Даньо замогы үҙәге менән доменын венециялыларға тапшырған. Скандербег Даньоны яулап алырға маташҡас, 1447—1448 йылдарҙа албан-венеция һуғышы булған.
1459 йылда Скандербег ғосман төрөктәренән Сати ҡәлғәһен яулап алған һәм үҙенең Италияға экспедицияһы (бында ул Неаполь короле Фердинанд I хәрби ярҙам итергә тейеш булған) алдынан венециялылар менән йылы мөнәсәбәттәр урынлаштырыр өсөн ҡәлғәне Венеция Республикаһына тапшырған. Быға Лека Дукаджини ҡәтғи ҡаршы булған, шунлыҡтан венециялылар Сатиға килгәнгә ҡәҙәр Скандербег замокты һәм уның тирәһен биләп торооға мәжбүр була.
Скандербег үлгәндән һуң 1479 йылға тиклем Лека Дукаджини албан халҡының төрөк хакимлығына ҡаршы азатлыҡ көрәшенә етәкселек иткән.
Уның исеме буйынса аталған бөтә албандар өсөн «Лека Дукаджини ҡануны» арҡаһында Лека III киң билдәле. «Лека Дукаджини ҡануны» — ҡағиҙәләр теҙмәһе, албандарға патриархаль йәмғиәттә йәшәргә, шул иҫәптән фистар (кландар) араһында ҡанлы үс алыуҙарҙы уҙғарыуға хоҡуҡ биреүсе үҙенсәлекле закон. XX быуатта Штефан Гечови «Лека Дукаджини ҡануны» тәнҡитле тикшереү эше менән күп шөғөлләнә.
Дукаджини закондары әлеге ваҡытта ла фис (клан) туғанлығы менән йәшәгә албандар тарафынан хуплана.
Косачёв Василий Семёнович
Косачёв Василий Семёнович (15 ғинуар 1936 йыл — 24 октябрь 2017 йыл — нефтсе. 1966—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы операторы, артабан мастер һәм инженер-технолог. СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1985). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981)
Биографияһы
Василий Семёнович Косачёв 1936 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районының Троицкий ауылында тыуған.
1958 йылдан алып «Ишембайнефть» нефть промыслаһы идаралығының нефть сығарыу буйынса оператор ярҙамсыһы, операторы
1965 йылдан алып «Уралгазстрой» тресының (Силәбе өлкәһе) Өфөләге махсус төҙөлөш-монтаж идаралығы мастеры.
1966—1997 йылдарҙа «Ишембайнефть» нефть сығарыу идаралығында оператор, мастер, инженер-технолог булып эшләй.
КПСС ағзаһы. Нефтепромыслала тәүге партия ойошмаһының секретары була.
Озеркин нефть ятҡылығында нефть сығарыуҙы арттырыу буйынса яңы ысулдар индергәне өсөн СССР дәүләт премияһына лайыҡ була (1985).
Баллы (Ҡыуаҡ ҡушылдығы)
Баллы — Рәсәй йылғаһы. Татарстан биләмәләрендә аға. Йылға Ҡыуаҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 9,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9,600 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Шишмә йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы башынан Каспий диңгеҙенә ҡойғансы.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хлебодаровка (Мәләүез районы)
Хлебодаровка (Хлебодаровка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 253 кеше. Почта индексы — 453877, ОКАТО коды — 80241805004.
Алзас (Тайдон ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Тигирек
Оло Тигирек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Иня йылғаһының һул ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Күл ауыл Советы (Нуриман районы)
Яңы Күл ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Нуриман районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Яңы Күл ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
37) Нуриман районы буйынса:
Нимесләр ауыл Советының Нимесләр, Ғиззәт, Ҡыҙыл Бәрйәү ауылдарын Яңы Күл ауыл Советы составына индерергә.
Яңы Күл ауыл Советының сиктәрен килтерелгән схематик картаға ярашлы раҫларға.
Нимесләр ауыл Советын иҫәп яҙманан алып ташларға.
Фастив
Фастив (Фастів) — Украинаның Киев өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Фастив районының административ үҙәге.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 47 149 кеше йәшәй.
Өйрәкте (күл, Сосновка районы)
Өйрәкте (Урефты - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы күл.
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә аңлатыуынса, күлдең атамаһы башҡорт телендәге өйрәк — (өйрәк) — һәм һүҙ яһаусы ялғау «-ты» ҡушып яһалған гидронимдан үҙгәреп, урыҫ теленә Урефты рәүешенә инеп нығынып киткән.
Өлкәнең Ҡоншаҡ районында иһә ошо уҡ юл менән яһалған Өйрәкте гидронимы урыҫ теленә Уректы булып ингән.
Географияһы
Өйрәкте күле Силәбе өлкәһенең Сосновка районындағы Долгодеревенск ауыл биләмәһе ерҙәрендә урынлашҡан.
Силәбегә тиклем алыҫлығы – 20 км, Екатеринбургҡа – 180 км, Долгодеревенск ауылына – 12 км.
Ярында урынлашҡан тораҡ пункттар: Өйрәкте (Урефты) ҡасабаһы.
Иң яҡын күлдәр: Оҙонгул, Һаранғы, Оло Сағыуысты.
Тасуирламаһы
Күл сөңкәһе түңәрәк, һыу көҙгөһөнөң майҙаны 8,72 квадрат километр, диаметры 4 километр.
Ныҡ тәрән түгел, уртаса 3-4 метр, иң тәрән урыны 6 метр.
Диңгеҙ кимәленән бейеклеге 207 м.
Һыуы таҙа, бер аҙ тоҙ тәме итә.
Флораһы һәм фаунаһы
Көньяғын ҡайын сауҡалығы уратып алған. Күлдең ярҙары тотош ҡамыш менән ҡапланған, көнсығышында һыуға батып ҡайын үҫә. Өйрәкте, ысынлап та, өйрәктәргә бай, ҡашҡабаш күпләп үрсей.
Һаранғы
Һаранғы - Сарсанги, Саранги - Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынындағы күл
Өйрәкте (күл, Сосновка районы)
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдә бик күп көмөш табан балыҡ тереклек итә, бында ул ҡәҙимге төр булып тора. Шулай уҡ алабуға, алабалыҡ һәм рипус йәшәй. Һыу ятҡылығын файҙаланыусы уға карп, шамбы, аҡ амур һәм сабаҡ ебәреп тора.
Һаранғы
Этимологияһы
Силәбе өлкәһенең географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "От распространенного в прошлом у башкир и татар мужского имени Саранги и Саран, с основой саран — «скупой», «жадный», -ги, -гы — именной аффикс."
Өйрәкте (күл, Сосновка районы)
Флораһы һәм фаунаһы
1978 йылда ҡышҡы һыуыҡтар оҙайлы булып китә, боҙҙо бер кем дә тишмәй. Кислород етмәгәнлектән күлдәге балыҡ тонсоға һәм шул балыҡты йөк машиналары менән ташып алалар. Бынан һуң күлдә 5 йыл буйы балыҡ күренмәй.
Һаранғы
Этимологияһы
Гидроним нисектер Сарсанги рәүешенә лә инеп киткән.
Географияһы
Һаранғы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районынында, ике уба араһында урынлашҡан.
Силәбенән - 40 километр, Екатеринбургтан – 170 километр алыҫлыҡта ята.
Йыраҡ түгел Оҙонгүл, Тәрәнкүл, Күсәрге, Күрге һәм Өйрәкте күлдәре. Тораҡ пункттар: Оҙонгүл һәм Илембәт ҡасабалары, Журавли дача ҡасабаһы. Географик координаттары: киңлеге - 55°25′57.48″N (55.432632), оҙонлоғо - 61°16′30.73″E (61.275204).
Тасуирламаһы
Төбө ҡомло.
Флораһы һәм фаунаһы
Күлдең яр буйҙарын ҡуйы ҡамышлыҡ һәм күрән баҫҡан.
Һыуы һай булғанлыҡтан даими рәүештә балығы тонсоға.
Күлдә табан балыҡ, себер сабағы, рипус тереклек итә.
Ҡорос (мәғәнәләр)
Ҡорос (урыҫса - сталь) - бер нисә мәғәнәгә эйә төшөнсә.
Металлургия
Ҡорос - тимерҙең углерод һәм башҡа элементтар менән ҡатнашҡан иретмәһе, аҡһылһоро ҡаты металл
Ботаника
Ҡорос ағас, дардар
Авкопэдан-Шор
Авкопэдан-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Косты-Вож йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янгутейяга
Янгутейяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каус
Каус — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Туртас йылғаһының һул ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы
Сәлимов Мөхәррәм Әхмәтша улы (1 май 1935 йыл) — инженер-металлург, үҙешмәкәр композитор. Белорет ҡалаһының башҡорт милли ойошмаларының әүҙем ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1990).
Биографияһы
Мөхәррәм Әхмәтша улы  Сәлимов 1935 йылдың 1 майында БАССР-ҙың Белорет районында Беҙәк-Әхмәр ауылында Әхмәтша Сәлимов ғаиләһендә тыуған. Әхмәтша Сәлимовтың Зәйнулла ишан менән осрашыуы тураһында хәтирәләр бар
Хеҙмәт юлын бик иртә — Белорет металлургия комбинатында башлай. Ҡалалағы эшсе йәштәр киске урта мәктәбен тамамлай.
1965 йылда Магнитогорск тау-металлургия институтының киске факультетын тамамлай. Хаҡлы ялға сыҡҡансы ул Белорет металлургия комбинатында эшләй, бер үк ваҡытта үҙешмәкәрлектә әүҙем ҡатнаша.
1972 йылдан Мөхәррәм Сәлимов ҡаланың Металлургтарҙың мәҙәниәт һарайында ҡурайсылар түңәрәге алып бара, халыҡ театрында уйнай.
1980 йылдан йырҙар яҙа башлай. Хәҙер инде йөҙҙән ашыу йыры бар, уларҙың яртыһынан күберәге — балалар өсөн. Улар Башҡортостан радио-телевидениеһынан яңғыратылып тора. Белорет ҡалаһында Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының урындағы бүлексәһен ойоштороусы, бер нисә йыл уның рәйесе рәйесе булып та һайлана.
1990 йылдан Белорет ҡалаһының Мәктәптән тыш үҫеш үҙәгенең Башҡорт балалары өсөн милли ижад клубы етәксеһе була. Балаларҙы ул ҡурай тартырға өйрәтә, үҙе яҙған йырҙар менән концерттар ҡуялар.
Мөхәррәм Әхмәтша улы республиканың төрлө төбәктәрендә халыҡ ижады буйынса сығыштар яһап йөрөй. ВЦСПС-тың күкрәккә таға торған «Үҙешмәкәр сәнғәттә уңыштары өсөн» билдәһе менән бүләкләнгән.
Алзас (йылға)
Алзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының һул ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джеймс Прескотт Джоуль
Джеймс Пре́скотт Джо́уль (James Prescott Joule; 24 декабрь 1818 йыл — 11 октябрь 1889 йыл) — термодинамиканың үҫешеүенә тос өлөш индереүсе Бөйөк Британия физигы. Тәжрибәләрҙә Энергия һаҡланыу законын нигеҙләй. Электр тогының йылылыҡ тәьҫирен асыҡлаусы законды аса. Газ молекулаларының хәрәкәт итеү тиҙлеген иҫәпләй һәм уның температураға бәйле булыуын асыҡлай.
Эксперимент ярҙамында һәм теоретик яҡтан йылылыҡтың асылын өйрәнеп, уның механик эш менән бәйләнешен аса. Һөҙөмтәлә Майер менән бер үк ваҡытта тиерлек энергияның дөйөм һаҡланыу концепцияһына килә, был, үҙ сиратында, термодинамиканың беренсе законы барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Томсон менән бергә температураның абсолют шкалаһы өҫтөндә эшләй, магнитострикция күренешен һүрәтләй, ҡаршылығы билдәле булған үткәргес аша үтеүсе ток менән унда бүленеп сыҡҡан йылылыҡ миҡдары араһында бәйләнеште аса (Джоуль — Ленц законы). Физик эксперимент техникаһына ҙур өлөш индерә, күп үлсәү приборҙары ҡоролошон камиллаштыра.
Энергияны үлсәү берәмеге уның хөрмәтенә джоуль исемен йөрөтә.
Биографияһы
Манчестерға яҡын Солфордтағы һыра ҡайнатыу заводының хәлле хужаһы ғаиләһендә тыуа, өйөндә белем ала, шуның өҫтөнә бер нисә йыл дауамында Дальтон элементар математика, химия һәм физика башланғыстары буйынса уның уҡытыусыһы була. 1833 йылдан башлап (15 йәшенән) һыра ҡайнатыу заводында эшләй, һәм, уҡыу (16 йәшкә тиклем) һәм фән менән шөғөлләнеү менән бер рәттән, 1854 йылда предприятие һатылғанға тиклем уның менән идара итеүҙә ҡатнаша.
Нәзим Хикмәт
Нәзим Хикмәт Ран (Nâzım Hikmet Ran, 15 ғинуар 1902 йыл, Салоники — 3 июнь 1963 йыл, Мәскәү) — төрөк шағиры, яҙыусыһы, йәмғиәт эшмәкәре. Сценарист, драматург. Төркиә революцион шиғриәтенә нигеҙ һалған шағир. 1922 йылдан коммунист, «романтик коммунист». Тыуған илендә күп тапҡыр ҡулға алынып, ғүмеренең иң күп өлөшөн төрмәлә, йәки сит илдә үткәргән. Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы лауреаты (1950).
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
Һыра ҡайнатыу заводында пар машиналарын электр машиналарына алмаштырыу мөмкинлеге менән ҡыҙыҡһынып, тәүге эксперименталь тикшеренеүҙәрен 1837 йылда уҡ башлай. 1838 йылда үҙенең уҡытыусыларының береһе, электр двигателен уйлап табыусы Стёрджендың яҡын дуҫы булған тәҡдиме буйынса, Стёрджен тарафынан бер йыл элек ойошторолған Annals of Electricity исемле фәнни журналда электр буйынса тәүге хеҙмәтен баҫтыра, хеҙмәте электромагнит двигателе төҙөлөшөнә арналған була. 1840 йылда ферромагнетиктарҙың магнитланыуы ваҡытында магнит туйыныуы эффектын аса, һәм 1840—1845 йылдар дауамында электромагнит күренештәрен эксперимент ярҙамында өйрәнә.
Нәзим Хикмәт
Ғаиләһе
Әсәһе Жәлилә ханым уҡымышлы ҡатын була. Уның атаһы- генерал Әнүәр Жәләледдин паша,ә ул- поляк Константин Божецкий улы (Konstanty Borzęcki ; 1848 йылғы революциянан һуң Төркиәгә эмиграцияға китә. Бер аҙҙан ислам динен ҡабул итә һәм Мостафа Жәләледдин паша исемен ала.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1840 йылда Стёрджен Манчестерға күсеп килә һәм — коммерция күргәҙмә-белем биреү учреждениеһын етәкләй, 1841 йылда унда Джоулды беренсе лектор итеп саҡыра.
Засецкийҙар йорто
Засецкийҙар йорто (Засецкий йорто) — Вологдала мезонин һәм портик менән  бер ҡатлы ағас йорт (Ленинград урамы, 12 адресы буйынса урынлашҡан), федераль әһәмиәттәге архитектура ҡомартҡыһы. Бина 1790 йылдың аҙағында төҙөлгән һәм XIX  быуатта байтаҡ  үҙгәртеп ҡоролған. Вологдала һаҡланып ҡалған боронғо ағас бина, ағас архитектураһының Вологда ҡомартҡыһы.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1840-сы йылдар башындағы хеҙмәттәрендә электромагнит двигателдәрҙең экономик яҡтан маҡсатҡа ярашлы булыу мәсьәләһен тикшерә, башта уйлауынса, электромагниттар сикһеҙ миҡдарҙағы механик эш сығанағы була алалар тип ышана, әммә тиҙҙән, практик күҙлектән сығып ҡарағанда, ул осорҙағы пар машиналары файҙалыраҡ икәненә ышана, 1841 йылда баҫылып сыҡҡан хеҙмәтендә, «идеаль» электромагнит двигателдең 1 фунт цинктан (аккумуляторҙарҙа ҡулланылған) алған файҙаһы 1 фунт күмер яҡҡан пар машинаһы килтергән файҙаның бары 20 %-ын тәшкил итә тигән һығымта яһай, шул уҡ ваҡытта үҙенең ҡәнәғәтһеҙлеген йәшермәй.
Засецкийҙар йорто
Тарихы
Бина Засецкийҙарға — боронғо дворяндар нәҫеленә ҡараған. Вологдала Засецкий Алексей Александрович (1717—1784 йыл) — Вологданың тәүге тыуған яҡты өйрәнеүсеһе, ҙур китапхана һәм боронғо әйберҙәр коллекцияһы хужаһы, Вологда тураһындағы беренсе китап авторы («Историческія и топографическія извѣстія по древности о Россіи, и частично о городѣ Вологдѣ и его уѣздѣ и о состояніи онаго по нынѣ, Изъ разныхъ печатныхъ и рукописныхъ Российскихъ и иностранныхъ книгъ съ пріобщеніемъ примѣчаній Собранныя Алексѣемъ Засѣцкимъ в 1777 году. Въ Университетской Типографіи 1780 года.»).
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1842 йылда, есемдең магнитланғанлыҡ торошо үҙгәргәндә уның үлсәмдәренең һәм күләменең үҙгәреүенән ғибәрәт булған магнитострикция күренешен аса һәм һүрәтләй. 1843 йылда үткәргестәрҙә йылылыҡ бүленеп сығыуын тикшереү буйынса хеҙмәтенең һығымтаһын әйтеп бирә һәм баҫтырып сығара, атап әйткәндә, эксперимент ярҙамында бүленеп сыҡҡан йылылыҡ бер нисек тә тирә-йүндән алынмай икәнен күрһәтә, был теплород теорияһын ҡырҡа юҡҡа сығара. Шул уҡ йылда йылылыҡ бүленеп сығыуға килтергән төрлө көстәр араһында һан яғынан нисбәт проблемаһы менән ҡыҙыҡһына, һәм, алдан Майер әйткән (1842) эш һәм йылылыҡ миҡдары араһында билдәле бер бәйләнеш бар тигән ышанысҡа килә, был дәүмәлдәр араһындағы һан нисбәтен — йылылыҡтың механик эквивалентын эҙләй. 1843—1850 йылдар дауамында эксперименттар серияһы үткәрә, эксперименталь техниканы камиллаштыра барып, һәр ваҡыт энергия һаҡланыу принцибын һан яғынан һөҙөмтәләре менән раҫлай.
Засецкийҙар йорто
Архитектураһы
Бина классицизм стилендә төҙөлә, шуға күрә ул планлаштырыу  нигеҙендә ҡәтғи, ябай һәм ыҡсым. Проект авторы билдәһеҙ. Фасад үҙәге дүрт колонналы портик менән эшләнгән, уны ҙур булмаған балкон тотоп тора. Бинаны Вологда архитектураһы өсөн типик өсмөйөшлө фронтон тамамлап ҡуя. Фасады бай биҙәлгән һәм уратып алған һырлы аҡ элементтар бормалы-һырмалы булыуы менән таң ҡалдыра. Семәрле биҙәктәр XIX һәм XX быуаттарға ҡарай. Дендрологик экспертиза һөҙөмтәләре буйынса бураның йәше 250 йыл тәшкил итә.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1844 йылда Джоулдәр ғаиләһе да яңы өйгә күсә, унда Джеймс өсөн уңайлы лаборатория йыһазландырылған була. 1847 йылда Амелия Граймсҡа өйләнә, тиҙҙән уларҙың ҡыҙы һәм улы тыуа, 1854 йылда Амелия Джоуль вафат була.
Засецкийҙар йорто
Архитектураһы
Интерьерында баштағы уҡ ябай геометрик формала ҡыҙыл ағастан эшләнгән ишектәр һәм кафель мейестәр һаҡланып ҡалған.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1847 йылда Томсон менән таныша, ул Джоулдың эксперименталь техникаһына ҙур баһа бирә, һәм уның менән аҙаҡ емешле хеҙмәттәшлек итә, Томсондың молекуляр-кинетик теория мәсьәләләренә ҡарашы күп яҡтан Джоуль йоғонтоһо аҫтында формалаша. Тәүге уртаҡ хеҙмәттәрендә үк Томсон һәм Джоуль термодинамик температура шкалаһы булдыралар.
Засецкийҙар йорто
Хәҙерге заман
2020 йылда усадьбаны реставрациялау проекты әҙерләнә, тергеҙеү өсөн  аҡсаны шәхси инвесторҙар бүлә. Реставрациянан һуң усадьбала музей асырға һәм никах тантаналары уҙғарыу планлаштырыла.
Нәзим Хикмәт
Ғаиләһе
Нәзимдең әсәһенең икенсе олатаһы генерал Мәһмәд Али паша (1827—1878). Уның ысын исеме Людвиг Карл Фридрих Детройт, Бранденбургта тыуған (Пруссия). Ул Төркиә яғында Ҡырым һуғышында, 1877—1878 йылғы Рәсәй менән һуғышта ҡатнашҡан.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1848 йылда баҫым артҡанда йылылыҡ эффектын аңлатыу өсөн газдың, һауыт сите менән бәрелешеүе баҫым барлыҡҡа килтергән, микроскопик тығыҙ шарҙарҙан торған моделен тәҡдим итә, водородтың «тығыҙ шарҙарының» тиҙлеге яҡынса 1850 м/c тип баһалай. Клаузиустың тәҡдиме буйынса был хеҙмәт «Философские труды Королевского общества» баҫмаһында баҫылып сыға, һәм, аҙаҡ унда мөһим етешһеҙлек булыуы асыҡланһа ла, ул термодинамиканың нығыныуына һиҙелерлек йоғонто яһай, атап әйткәндә, идея яғынан Ван-дер-Ваальстың 1870-се йылдар башындағы реаль газдың моделен эшләү буйынса хеҙмәте менән яҡын тора.
1840-сы йылдар башында Джоулдың хеҙмәттәре ғилми йәмғиәттә дөйөм танылыу яулай, һәм 1850 йылда ул Лондондың король йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана.
Нәзим Хикмәт
Ғаиләһе
Жәлилә ханымдың әсәһе черкес ҡыҙы булған.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1850-се йылдарҙа электрҙы үлсәүҙе камиллаштырыу тураһында мәҡәләләрҙең ҙур серияһын баҫтыра, юғары аныҡлыҡ менән үлсәүҙе тәьмин итеүсе вольтметрҙарҙың, гальванометрҙарҙың, амперметрҙарҙың ҡоролошон тәҡдим итә; дөйөм алғанда бөтә фәнни практикаһы дауамында Джоуль юғары нәтижәләргә өлгәшергә мөмкинлек биргән эксперименталь техникаға ҙур иғтибар бүлә.
Нәзим Хикмәт
Йәш сағы
Нәзим Хикмәт 1901 йылдың 20 ноябрендә Фессалоники ҡалаһында тыуған, тик уны һуңыраҡ теркәгәндәр. Истанбул мәктәптәрендә уҡыған. 1913 йылда тәүге «Feryad-ı Vatan» («Плач Родины») тигән шиғырын яҙған. 1918 йылда Хикмәт Хәрби диңгеҙ академияһын тамамлай (Принцевы острова) һәм «Хәмидийә» крейсерында офицер булып хеҙмәт итә башлай. 1920 йылда һаулығы насарайыу сәбәпле хәрби хеҙмәттән азат ителә.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
1859 йылда, деформация ваҡытында йылылыҡ эффектын үлсәп, ҡаты мәтдәләрҙең термодинамик үҙсәнлектәрен өйрәнә, һәм каучуктың башҡа материалдар менән сағыштырғанда стандарт булмаған үҙсәнлектәрен билдәләй.
1860-сы йылдарҙа тәбиғәт күренештәре менән ҡыҙыҡһына, атмосфера йәшене,, метеориттар тәбиғәтенең ихтимал булған аңлатмаларын тәҡдим итә.
1867 йылда Джоуль Томсон тәҡдим иткән схема буйынса Британия фәнни ассоциацияһы өсөн йылылыҡтың механик эквиваленты эталонын үлсәү эштәрен башҡара, ләкин саф механик тәжрибәләрҙән алынған ҡиммәттәрҙән айырмалы һөҙөмтәләр ала, әммә механик эксперименттарҙың шарттарын аныҡлау Джоулдың үлсәүҙәренең дөрөҫлөгөн раҫлай һәм 1878 йылда ҡаршылыҡ эталоны ҡайтанан ҡарала.
Нәзим Хикмәт
Йәш сағы
1921 йылда Нәзим Хикмәт дуҫтары менән Антанта ғәскәрҙәре баҫып алған Истанбулдан Анатолияға китә. Анкарала ул Мостафа Кемал Ататөрк менән осраша. Төркиә азатлыҡ хәрәкәте етәксеһе Хикмәт менән уның дуҫтарына төрөк халҡын көрәшкә өндәрлек шиғыр яҙырға ҡуша. Был шиғыр Ататөрккә оҡшай. Шағирҙарҙы фронтҡа ебәрмәй, ә Болу ҡалаһы лицейына уҡытыусылар итеп ебәрә.
Джеймс Прескотт Джоуль
Биографияһы
Эшмәкәрлегенең башланғыс этаптарында Джоуль тик үҙенең аҡсаһына эксперименттар ҡуя һәм тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнә, әммә 1854 йылда һыра ҡайнатыу заводын һатҡас материаль хәле насарая башлай, һәм төрлө фәнни ойошмаларҙың финанслауы менән файҙаланырға тура килә, ә 1878 йылда дәүләт пенсияһы тәғәйенләнә. Бала саҡтан умыртҡа һөйәге ауырыуы менән яфалана, ә 1870-се йылдар башынан һаулығы насар булыу сәбәпле эшләй алмай. 1889 йылда вафат була.
Йылылыҡтың механик эквиваленты
1843 йылдан башлап Джоуль энергия һаҡланыу принцибын раҫлаусы дәлил эҙләй һәм йылылыҡтың механик эквивалентын иҫәпләргә тырыша. Беренсе тәжрибәләрендә электромагнит яланында өйрөлөүсе тимер үҙәкле соленоид батырылған шыйыҡлыҡтың йылыныуын үлсәй,үлсәүҙәрҙе электромагнит урамаһы тоташҡан һәм өҙөлгән осраҡтар өсөн башҡара, аҙаҡ экспериментты камиллаштыра, ҡул менән өйрөлтөүҙе бөтөрә һәм электромагнитты батырылған йөк менән хәрәкәткә килтерә. Үлсәүҙәр һөҙөмтәһендә нисбәт әйтеп бирә :
Нәзим Хикмәт
Советтар Союзы һәм Коммунистар партияһына инеүе
Тик дуҫтарҙың һул ҡараштары урындағы түрәләргә оҡшамай. Рәсәйҙәге Октябрь революцияһы йоғонтоһонда Хикмәт менән Нуреттин йәшерен генә РСФСР-ға китә. 1921 йылдың 30 сентябрендә улар Батумиға, 1922 йылдың июлендә Мәскәүгә барып етә. Хикмәт компартияға инә һәм Көнсығыш эшсәндәренең коммунистик университетында «Иҡтисад һәм йәмғиәт тормошо» факультетында уҡый. Шағирға В. В. Маяковский, В. Э. Мейерхольдтың шиғри тәжрибәләре оҡшай. 1924 йылда Мәскәүҙә Назим Хикмәттең «28 Kanunisani» тигән шиғри йыйынтығы сыға.