cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Логунов Анатолий Алексеевич
Биографияһы
Мәктәптең өлкән синыфтарында математика фәне менән уҡытыусы М. А. Колпаков йоғонтоһо аҫтында мауыға. Отличие менән урта мәктәпте тамамлағандан һуң, Куйбышев авиация институтына уҡырға инә, ғаилә Подмосковьеға күсеү сәбәпле, Мәскәү авиация институтының радиотехник факультетына уҡырға инә. Фундаменталь физика проблемалары менән шөғөлләнергә теләп, Мәскәү дәүләт университетының физика факультетына иимтихандарҙы өс курс өсөн экстер тапшырып, уҡыуын дауам итә. 1951 йылда физика факультетынын тамамлағандан һуң, МДУ-ла аспирантурала ҡалдырыла һәм ике йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай (1953).
1954—1956 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының теоретик физика кафедраһында Н. Н. Боголюбов етәкселегендә эшләй ; һуңынан —1953-1963 йылдарҙа- Берләштерелгән ядро тикшеренеүҙәре институтының фән буйынса теоритик физика лабораторияһы директор урынбаҫары (ОИЯЙ, Дубна, Мәскәү өлкәһе); Юғары энергия физикаһы институты директоры (ИФВЭ, Протвино ҡалаһы, Мәскәү өлкәһе) (1963—1974,1993-2003) һәм ИФВЭ ғилми етәксеһе (1974); (1974—2015); 1974—1991 йылдарҙа СССР фәндәр Академияһының вице-президенты; Мәскәү дәүләт университетының квант теорияһы һәм юғары энергия физикаһы кафедраһы мөдире; 1978—1980 йылдарҙа «Тиҙ процестарҙы тикшереү ысулдары» кафедраһы мөдире;1972-1992 М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректоры.
Физика-математика фәндәре докторы (1959), профессор (1961), СССР фәндәр академияһы акдемигы (1972), "Теоретик физика һәм математика"журналының баш мөхәррире, халыҡ-ара журнал «Pacific Peace Asia Forum» редколлегия ағзаһы.
2015 йылдың 1 мартында вафат була. 2015 йылдың 4 мартында Мәскәүҙең Троекуров зыяратында ерләнә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәр өлкәһе: квант теорияһы, юғары энергия физикаһы, гравитация теорияһы.
Хеҙмәттәре
Күп һанлы фәнни һәм ғилми-популяр мәҡәләләр, монографиялар авторы.:
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Премиялары:
Берлин, Братислава, Гавана, Карл университеты (Прага), София, Хельсинкский һәм бер нисә Япония университеттарының почётлы докторы, теоретик физика Институтының (Молизе, Италия) фундаменталь тикшеренеүҙәр бүлегендә тулы профессор, Болгария фәндәр академияһының (1978), ГДР фәндәр академияһының (1978), Грузия фәндәр академияһы (1996) сит ил ағзаһы.
Бушуев Семён Кузьмич
Бушуев Семен Кузьмич (29 ғинуар 1906 йыл — 23 август 1958 йыл) — СССР тарихсыһы, Кавказды өйрәнеү һәм XIX быуаттағы   Рәсәй сәйәсәте өлкәһендә белгес. Тарих фәндәре докторы, профессор. М.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты профессоры. СССР Юғары дипломатик мәктәбенең директоры (1943—1947), Сит ил әҙәбиәтенең дәүләт нәшриәте дипломатияһының  һәм халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса әҙәбиәт редакцияһы мөдире.
Биографияһы
Бушуев Семён Кузьмич ауылда крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 13 йәшенән Мәскәү, Калуга һәм Смоленск губерналарында төҙөлөштәрҙә балта оҫтаһы булып эшләй. 1919 йыл Рәсәй коммунистик йәштәр союзына инә. 1924 йылда комсомол эшендә әүҙем эшмәкәрлеге өсөн комсомол юлламаһы буйынса Мәскәүгә эшселәр факультетын уҡырға ебәрелә.
1927 йылда рабфакты тамамлау менән уҡыуын дауам итеү өсөн М.И. Калинин исемендәге  Ленинград политехник институтының  Ижтимағи фәндәр бүлегенә уҡырға ебәрелә. 1929 йылда ВКП(б) ағзалығына кандидат итеп алына.
1934 йылдан Бушуев ватан тарихын өйрәнеү проблемаһы менән шөғөлләнә башлай. 1936 йылда кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм СССР Фәндәр академияһы тарих институтына   өлкән ғилми хеҙмәткәре сифатында эшкә күсә. «СССР Фәндәр академияһы тарих институтының СССР тарихы секторы  эше тураһында хрониканы» әҙерләй,  ул 1937 йылда сыға. Шул уҡ ваҡытта Мәскәү университетының тарих факультеты доценты, ә 1940 йылдан ВКП(б) Үҙәк комитетының  Агитация һәм пропаганда идаралығының лекторы була.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Бушуев күп тапҡыр фронтҡа лектор булараҡ сыға. 1942 йылда ул «Борьба горцев Северного Кавказа за независимость (1828—1864 гг.)»  темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1943 йылдан Мәскәү дәүләт университеты тарих факультетының профессоры булараҡ, СССР сит ил эштәренең халыҡ комиссариаты  системаһында эшләй  (1946 йылдан — Министрлыҡта), СССР Юғары дипломатия мәктәбенең директоры  вазифаһын биләй һәм СССР  Сит ил эштәре министрлығының эксперты-консультанты булып тора.
1947 йылдан Бушуев тулыһынса  МДУ-ның тарих факультетында фәнни-уҡытыу  эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә.
Билдәле булыуынса, 1949 йылда Бушуев америка яҙыусыһы һәм журналисы А.Л.Стронгҡа (ул артабан СССР-ҙан  «шпионаж»  өсөн ҡыуыла); һәм уның китабын баҫтырып сығарған  С.А. Ляндресҡа ҡарата ялыу яҙа, һөҙөмтәлә ул 8 йылға хөкөм ителә, тик 1953 йылда аҡлана.
Фәнни эшмәкәрлеге һәм уның баһаһы
Бушуевтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә  ватан тарихы проблемалары, Рәсәйҙең  тышҡы сәйәсәте тарихы  инә. Төп фәнни йүнәлеше булып Төньяҡ Кавказ халыҡтары тарихы (Дағстан, Чечня, Ингушетия, Адыгея), проблематика буйынса лекциялар курсы, уларҙы 1937 йылдан уҡ уҡый.
Бушуевтың тикшеренеү эшмәкәрлегендә XIX  быуатта Кавказ һуғышы ваҡытында имам Шамил етәкселеге аҫтында мюридизм хәрәкәте мәсьәләһе урын ала. Әммә, А.Б. Закс билдәләгәнсә, Бушуев һүҙҙәре менән, уға хәтле «әлегә тиклем бер кем дә тикшермәгән» темалар,  Н. И. Покровскийҙан алынған. Был йәһәттән уға бирелгән  һорауға Бушуев тамашасыларға мөрәжәғәт итеп, «был тарихсының исемен ҡайһы бер  хәл буйынса телгә алмау яҡшы» тип яуап бирә.
Баштан Бушуев мюридизмды тау халҡының Рәсәй империяһы экспансияһына ҡаршы бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш тип  ҡарай, дөйөм алғанда был  СССР -ҙағы шул ваҡыттағы сәйәси конъюнктураға тап килә. Әммә 1950 йылдар башында мюридизмға ҡарашы,  хәҙер ул «Төркиә һәм Англия ҡотортоуы»  тип баһалана, ҡайтанан ҡарала, Бушуев СССР тарихы дәреслегенең башҡа авторҙары һәм мөхәррирҙәре менән бергә (СССР ФА ағза-корреспонденттары Н.М. Дружинин, А.М. Панкратова һәм профессор М.В. Нечкина) ниндәйҙер дәрәжәлә  йәбергә дусар ителә. Атап әйткәндә, 1950 йылда СССР Фәндәр академияһы Президиумы ҡарарында — ''«СССР ФА тарих институты С.К. Бушуевтың Шамил тураһында сәйәси зарарлы китабын баҫтырып сығара»''  тип билдәләнә. Бушуев артабан мюридизмды реакцион хәрәкәт тип ҡарай. Шул уҡ ваҡытта, 1956—1957 йылдарҙа КПСС-тың XX съезында Шамил хәрәкәтен милли-азатлыҡ хәрәкәте тип баһалауға ҡайтыу тураһында мәсьәлә күтәрелә, йәғни, профессор В. Б Кобрин аңлатмаһы буйынса, — «тап Бушуев бөтәһенә ҡарағанда ла ҡаршы тора».
Криуша (Оло Алабушка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тогандра
Тогандра — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының уң ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вис (утрау)
Вис (хорв. Vis ), Лисса (Lissa; греч. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Βις ) — Адриатик диңгеҙҙәге утрау, Хорватияның көньяҡ өлөшөндә, Далматин яры буйында. Утрауҙа шул уҡ исемдәге Вис ҡалаһы урынлашҡан.
Географияһы
Утрауҙың майҙаны — 90,26 км², халҡы — 3617 кеше (2001 й.). Утрауҙың иң бейек нөктәһе — Хум тауы (587 м), яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 76,6 км. Хавр утрауынан Вис каналы менән айырыла. Яҡындағы Биш утрауына тиклем минималь аралыҡ 4,2 км самаһы тәшкил итә. Вис утрауы — Адриатика утрауҙарындағы булған бөтә утрауҙарҙан да материктан алыҫ урынлашҡан.
Тарихы
Вис утрауы һәм башҡа далматин утрауҙары тарихы бик боронғо. Тап бында хәҙерге заман Вис ҡалаһы урынында б.э. тиклем IV быуатта Адриатикала беренсе грек колонияһына — Иссаға нигеҙ һалына. Ошо ерҙән грек колонизаторҙары башҡа утрауҙарға һәм материк ярҙары буйынса күсеп ултыра башлай.
Беҙҙең эраға тиклем III быуатта Вис бөтә Иллирия менән Рим контроле аҫтына күсә. VIII быуатта утрауға ла, башҡа далматин ярына ла славяндар килә, улар утрауҙың грек-рим халҡы менән аралашып бөтә.
Урта быуаттарҙа Венеция әленән-әле Вис һәм башҡа утрауҙар өҫтөнән власын юғалтып торһа ла, утрау башлыса уның контроле аҫтында була. Наполеон һуғыштары тамамланыу менән 1815 йылда Вис утрауы далматин яры менән бергә Австрияға күсә.
1918—1921 йылдарҙа утрауҙы итальянлылар оккупациялай, Беренсе донъя һуғышынан һуң ул Югославияның өлөшө була.
Утрауҙың үҙәк өлөшөндә «Тито мәмерйәһе» бар, унда Иосип Броз Тито 1944 йылда немец оккупацияһына ҡаршы ҡаршылыҡ ойоштора. 1944 йылдың июнендә бында немец оккупанттарына ҡаршы көрәшкә монархистар һәм коммунистарҙы берләштереү буйынса Вис килешеүенә ҡул ҡуйыла, ул «Тито — Шубашич килешеүе» булараҡ билдәле.
Һуғыштан һуңғы осорҙа утрауҙа йәшерен хәрби-диңгеҙ базаһы төҙөлә, шунан һуң унда сит ил кешеләренә инеү тыйыла. Тыйыу тик 1989 йылда ғына, Югославияның тарҡалыуына тиклем бер йыл тигәндә, бөтөрөлә, шунан һуң ул бойондороҡһоҙ Хорватияның өлөшө була.
Элизабет Тейлор
Эли́забет Ро́узмонд Тейлор (Elizabeth Rosemond Taylor; 27 февраль 1932 йыл, Лондон — 23 март 2011 йыл, Лос-Анджелес) — Англия һәм Америка актёры, «Голливуд королеваһы» була. Өс тапҡыр «Оскар» (икәүһе — иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле, береһе — махсус) премияһын яулаған. Фильмда төшкәне өсөн миллион доллар алған тәүге артист.
"Голливуд королеваһы"ның актерлыҡ эштәренән бигерәк уның шәхси тормошо (әлбиттә, Тейлорҙың һигеҙ тапҡыр никахта булыу ла) публиканың иғтибар үҙәгендә ҡала килә.
Шәхси тормошо
Ирҙәре:
Таһиров Мәжит Ислам улы
Биографияһы
1904 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Благовар районы Һайрайлы ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Благовар районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 15-се гвардия айырым элемтә эскодронында телевонист булып хеҙмәт итә.
Таһиров Мәжит Ислам улы 1946 йылда демобилизациялана.
Кәрешкә мәктәбе
Кәрешкә мәктәбе (рус. МОБУ ООШ д. Карышкино) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Кәрешкә (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Баймаҡ районы Кәрешкә ауылы мәктәбенең тарихы 1927 йылдан башлана. Мәсет бинаһы башланғыс мәктәп итеп үҙгәртелә. Беренсе уҡытыусы — Моратшина Мәрхәбә (Юлыҡ ауылынан).
Ике кабинетлы яңы мәктәп бинаһы 1973 йылда төҙөлә.
1984 йылдың 1 сентябрендә яңы асылған мәктәпкә Кәрешкә һәм Абдрахман ауылдарынан 100 уҡыусы килә.
Исатай Тайманов ихтилалы
Исатай Тайманов ихтилалы — Исатай Тайманов етәкселегендәге Кесе жүз (йөҙ) ҡаҙаҡтарының ихтилалы.
Ихтилал барышы
1836 йылдың февраленән стихиялы сығыштар старшина Исатай Тайманов менән уға ҡушылған аҡын Мәхәмбәт Үтәмисов тарафынан хупланған. Улар хандың һәм Урал казак ғәскәренең ерҙәрен биләргә, Урал (Яйыҡ) буйына күсергә, малдарҙы урларға саҡырғандар. Ихтилалға старшиналар башлығында бер нисә ырыуҙар ҡушылған. Мәҫәлән, әлимула ҡәбиләһенең назар ырыуынан бей Жүсип Ҡуланулы ихтилалсыларға ярҙамға 500-гә яҡын яугирҙе ебәргән.
Башта рус хакимиәте ярҙамында ер мәсьәләһен сисеүгә өмөт һаҡланған. Исатай Тайманов Ырымбур генерал-губернаторы В. А. Перовскийға ошолай мөрәжәғәт иткән: «Беҙҙең үтенестәр һәм ялыуҙар бер кем тарафынан да ҡабул ителмәй, ғали йәнәптәре императорға тоғро подданыйлыҡҡа ант ҡабул итеүгә ҡарамаҫтан, беҙҙән милекте тартып алалар һәм беҙ сит ил кешеләре һымаҡ барлыҡ нәмәнән ҡурҡабыҙ. Әммә ғали йәнәптәре бында баш түрә булғанға күрә, мин һеҙҙең иғтибарға мәғлүмәттәр еткерергә һәм беҙҙең ауыр хәлде аңлаусы һәм беҙҙең ялыуҙар буйынса дөйөм халыҡ тикшеренеүҙәрен башҡарыусы ғәҙел чиновниктарҙы беҙгә ебәреү тураһында үтенергә уңайлыраҡ тип күрҙем. Беҙ бигерәктә беҙҙең ялыуҙарҙы әфәнде подполковник Даль тарафынан тикшеренелеүен теләйбеҙ». Әммә һөҙөмтәлә бер нисә йөҙ урал һәм әстерхан казактары менән Джангир ханға тоғро булған отрядтар менән бергә каратель экспедицияһын ойоштороу тураһында ҡарар ҡабул ителгән. 1837 йылдың ноябрендә Тас-Түбә янындағы алышта ихтилалсылар тар-мар ителгән. Таралған ихтилалсылар өлөшләтә Яйыҡ йылғаһының һул ярына сығып йәнә туплана алған.
1838 йылдың яҙында генерал-губернатор Перовский Санкт-Петербургҡа хәбәр итеүенсә, Таймановтың ғәскәре әкренләп ҙурайған, һәм Яйыҡ нығытмалы һыҙығына етеп килгән. Әгәр ике-өс меңлек кешенән торған отряд ҡапыл һөжүм итһә һыҙыҡтың ниндәй булһала нөктәһе аша улар үтә алып ҙур тәртиһеҙлектәр алып килә алған». Гуернатор ихтилалға башҡорттарҙың ҡушылыуынан хәүефләнгән, шунлыҡтан ихтилалсыларҙы Яйыҡ аша үткәрмәҫкә тырышҡан. Яйыҡ аръяғына регуляр ғәскәрҙәр, урал һәм ырымбур казактары составында экспедиция ебәрелгән һәм 1838 йылдың 12 июлендә баш күтәреүселәр тар-мар ителгәндәр, Исатай Тайманов үлтерелгән. Мәхәмбәт Үтәмисов иҫән ҡалған ихтилалсылар менән бергә көньяҡҡа ҡасҡан, әммә 1846 йылдың 20 октябрендә хәҙерге Атырау өлкәһе территорияһында һәләк булған — ялланған үлтереүселәр тарафынан үлтерелгән.
Лолым
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дубрава (Өфө районы)
Дубрава (Дубрава) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 180 кеше. Почта индексы — 450520, ОКАТО коды — 80252860000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алштан
Алштан — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Күндерәк йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Салауат ҡалаһынан Стәрлетамаҡҡа тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Степанов Леонид Александрович
Леонид Маяксем (тулы исеме Леонид Александрович Степанов; 1938 йылдың 2 ғинуары, Сикасси ауылы, Канаш районы, Сыуаш АССР - 11 ғинуар 2014, Чебоксар) - сыуаш яҙыусыһы, прозаик. 1974 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биография
Леонид Максим 1938 йылдың 2 ғинуарында Сыуаш АССР Канаш районы Сикасси ауылында тыуған.
Ауыл мәктәбендә 7 синыф тамамлай, аннары Һарытаула киномеханик белгеслеген ала, Яльчик районы ауылдарында күсмә кинозалда кинофильмдар күрһәтә. Армияла хеҙмәт итеп, Чебоксар электромеханика заводында токарь булып эшләй. Чувашрадиола эшләй. Ситтән тороп М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын тамамлай. 1974-1980 йылдарға Сыуашстан яҙыусылар сәнғәт союзының әҙәбиәтын пропаганда бюроһында, әҙәби фронттың Сыуаш бүлеге рәйесе булып эшләй.
2014 йылдың 11 ғинуарында Сыуашстан баш ҡалаһы Чебоксар ҡалаһында вафат була.
Беренсе очеркты 1961 йылда «Ялав» журналында баҫтыра. 1981 йылдан әҙәбиәт һәм профессиональ дәрәжәлә шөғөлләнә башлай.
Күренекле китаптары: «Килет шурăмуç çуталса» (Таң ата, 1970), «Тупатăпах сана, Сильва» (Табармын һине, Сильва, 1972) «Асамлă каскăч» (Тылһымлы төрән, 1976), «Аманнă туратка» (Көсө ботаҡ, 1980), «Вĕлтрен милĕкĕ» (Кесерткән себеркеһе, 1980), «Я найду тебя, Сильва» (Табырмын сине, Сильва, 1984), «Вторая встреча», (Икенсе осрашыу, 1988), «Хунавсăр йывăç» (Үрентеһез ағас),
Лёвка (Лёвка ҡушылдығы)
Лёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лёвка йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ворона. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Хопер, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Галмудуг
Галмудуг - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
ЮХЛ 2019/2020 йылдар миҙгелендә
ЮХЛ — Ебәк юлы кубогы 2019/2020 йылдар миҙгелендә — Юғары хоккей лигаһының унынсы миҙгеле. Даими чемпионат 2019 йылдың 5 сентябрендә Асыш кубогы өсөн уйын менән башлана һәм февралдә тамамлана. Артабан апрель аҙағына тиклем Петров кубогы өсөн плей-офф уйындары уҙа. Был миҙгелдә ЮХЛ чемпионы титулы өсөн рекорд 34 команда көрәш алып барасаҡ.
Ҡатнашыусылар составында үҙгәрештәр
2018/2019 йылдар миҙгеленән һуң лига составынан «Саров» хоккей клубы сыға, ә уның урынына Тверҙән «Динамо», Түбәнге Новгородтан «Торпедо-Горький», ЮХЛ беренселеге чемпионы «Ростов», Ҡаҙағстандан «Номад», Үзбәкстандан «Хумо» һәм Ҡытайҙан «КРС-Пекин» хоккей клубтары килә.
Даими чемпионат
2019/2020 йылдар миҙгелендә бөтә командалар дүрт дивизионға һәм ике конференцияға географик принцип буйынса бүленә. Һәр команда үҙ конференцияһындағы бар клубтар менән өйҙә һәм ҡунаҡта берешәр уйын уҙғара. Тағы ла бер дивизиондың командалары алдан билдәләнгән структура буйынса икенсе бер дивизиондың командалары менән ҡунаҡта йә өйҙә берешәр уйын уҙғара. Шулай уҡ А һәм B дивизионы командалары үҙ төркөмдәре эсендә тағы дүрт уйын уҙғара, C һәм D дивизиондары командалары тағы өҫтәмә алты матч уйнай. Тимәк, даими миҙгелдә һәр команда 54 уйында ҡатнаша. Дивизиондар еңеүселәре конференцияла тәүге ике урынды ала. Һәр конференциянан иң яҡшы һигеҙ команда артабан Петров кубогы өсөн плей-офф уйындарында ҡатнаша. Даими миҙгелдә бар еңеү өсөн ике мәрәй бирәләр, өҫтәмә ваҡытта йә буллитар серияһында еңелгәнгә бер мәрәй менән баһалайҙар.
Асыш кубогы
Миҙгелдең тәүге уйынында Асыш кубогы өсөн үткән миҙгелдең чемпионы Ҡарағандынан «Һарыарҡа» һәм Петров кубогының финалсыһы «Авангард» хоккей клубтары осраша.
Турнир таблицаhы
Яртыса ҡалын шрифты менән «плей-офф» ярыштарында үҙенә урын алған командалар билдәләнгән.
Курсив менән «плей-офф» ярыштарына эләкмәгән командалар билдәләнгән.
р — Континент кубогы яулаусыһы (даими беренселектең еңеүсеһе), к — конференция еңеүсеһе, д — дивизион еңеүсеһе.
Һөжүмселәр
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Һаҡсылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Г = голдар; П = һөҙөмтәле пастар; М = мәрәйҙәр; +/− = Плюс-минус; Штр = штраф ваҡыты
Ҡапҡасылар
Иҫкәрмәләр: У = ҡатнашҡан уйындар һаны; Е = еңеүҙәр; ЫК = ышаныслыҡ коэффициенты; КҠҺ% = кире ҡағылған һуғыуҙар проценты; «0» = бер гол да үткәрмәгән уйындар; Мин = боҙҙа уҙғарған минут һаны
Петров кубогы финалы
Беренсе уйын
Икенсе уйын
Өсөнсө уйын
Дүртенсе уйын
Танок на майдані Конґо
«Тано́к на майда́ні Ко́нґо» («ТНМКо́нґо», ТНМК; (Конго майҙанында бейеү) — хип-хоп, джаз, рок һәм фанк элементтарын ҡулланған украин музыкаль төркөмө.
Тарихы
1989 йыл төркөмгә нигеҙ һалынған йыл. Нәҡ шул ваҡытта Александр Сидоренко һәм Константин Жуйков төркөмгә «Яңы йорттар» (Харьковтың тарихи районы исеменә ярашлы) исемен бирергә булалар. Хеҙмәт лагерындә улар урамда пацандар араһында йырланған йырҙарҙың текстары менән бүлешәләр һәм үҙҙәре лә нимәлер яҙып маташырға булалар. Бер нисә көндән малайҙарҙың 10 тирәһе йырҙары барлыҡҡа килә, был йырҙарҙы улар радиорубкала яҙҙырталар, әммә улар һаҡланмаған.
Лагерҙың ябылыу тантанаһында төркөмдөң беренсе сығышы үтә, бынан һуң улар тулы төркөмдө 11-се һанлы мәктәптә тупларға ҡарар ҡылалар — тап ошо мәктәптә төркөмгә нигеҙ һалыусы егеттәр уҡыған да инде.
Беренсе составы Артабан төркөмдөң ижадына 1990-сы йылдарҙа элекке совет киңлегендә таралып киткән «хип-хоп» африкан-американ музыкаһы ағымы ныҡ йоғонто яһай. Рәсәйҙә был жанрҙың күренекле вәкилдәре булып Богдан Титомир һәм Кристиан Рэй, ә Украинала «Киске мәктәп» поп-дуэты таныла. Ә тәүге ысынлап та ҙур ижади уңыш Украинаның ике мәртәбәле йәштәр фестивалдәрендә — «Червона рута» («Ҡыҙыл рута», Харьков финалы, 1997) һәм «Перлини сезону» («Гәүһәрҙәр сезоны», 1998) төркөмдөң еңеүҙәренән һуң килде.
Дискографияһы
{| style=border-collapse:collapse | {{columns-list|3|
Тоголика
Тоголика — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 547 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 200 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боголюбов Василий Михайлович
Боголюбов Василий Михайлович (7 февраль 1933 йыл — 12 июль 2013 йыл) — СССР һәм Рәсәй физиотерапевы, СССР ФА ағза-корреспонденты (1986), РМФА академигы (1994).
Биографияһы
Василий Михайлович Боголюбов Тверь өлкәһендә 1933 йылдың 7 февралендә тыуған.
1957 йылда Хәрби-медицина академияһын тамамлай һәм һыу аҫты кәмәләре берләшмәләре медицина хеҙмәтендә өс йыл начальник булып һәм Хәрби -диңгеҙ флоты госпиталендә табип-терапевт булып эшләй.
1960—1963 йылдарҙа — СССР МФА Терапия институты аспирантураһында уҡый.
1963 йылдан алып СССР МФА Медицина радиологияһы институтында эшләй.
1969 йылда: «Радиоиндикация методыы менән атеросклероз һәм тромбозды диагностикалау» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1972 йыл — Н. А. Семашко исемендәге Мәскәү стоматология институтыны эске ауырыуҙар пропедевтика кафедраһының мөдире итеп һайлана, бер үк ваҡытта институттың дауалау факультеты деканы булып эшләй.
1976 йылдан 1998 йылға тиклем — СССР һәм РФ Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Курортология һәм физиотерапия ғилми-тикшеренеү институтының директоры (1991 йылдан алып — Реабилитация һәм курортологияның милли медицина тикшеренеү үҙәге).
1978—2008 йылдарҙа — Рәсәй дипломдан һуң белем биреү медицина академияһының физиотерапия кафедраһы мөдире.
1994 йыл — РМФА академигы итеп һайлана.
2013 йылдың 12 июлендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Физиотерапия һәм медицина реабилитациялау өлкәһе белгесе.
350-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 3 дәреслек, 4 монография, байтаҡ белешмәләр авторы һәм 23 патент һәм авторлыҡ танытмаһы эйәһе.
«Вопросы курортологии, физиотерапии и лечебной физической культуры», «Физиотерапия, бальнеология и реабилитация» журналдарының баш мөхәррире.
Ломык
Ломык — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ердва йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Петр I һәйкәле (Петрозаводск)
Бөйөк император Петр һәйкәле, Петрозаводскиға нигеҙ һалыусыға  — Рәсәй императоры Петр I һәйкәлен скульптор Иван Николаевич Шредер һәм архитектор Ипполит Антонович Монигетти башҡарған. Һәйкәл Петрозаводск ҡалаһында урынлашҡан.
Һәйкәлгә Петр I-ҙың тыуыуына 200 йыл тулыу хөрмәтенә 1872 йылдың 30 майында нигеҙ һалына, ә һәйкәлде асыу Александровский заводының йөҙ йыллылығы тулыуға тап килтереп 1873 йылдың 29 июнендә тантаналы рәүештә асыла. Был һәйкәл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты (монументаль сәнғәт ҡомартҡыһы) (1960). Һәйкәл асыу инициаторы — Олонец губернаһы губернаторы Григорьев Григорий Григорьевич.
Һәйкәлдең тасуирламаһы
Һәйкәл Петр скверының үҙәгендә урынлашҡан, ул төньяҡ-көнсығыштан причалдар менән сикләнгән, көньяҡ-көнбайыштан Онега яр буйы менән, көньяҡ-көнсығыштан һыу вокзалы һәм Карл Маркс проспекты һәм төньяҡ-көнбайыштан Онега күленең Петрозаводск ҡултығы менән сикләнгән. Скверҙы архитектор Вячеслав Васильевич Бугашев проектлаған. Скверҙың үҙәк майҙанына, һәйкәл ҡуйылған урынға, Шокшанан алып киленгән ҡыҙыл кварцит брусчаткаһы түшәлгән. Һәйкәлгә табан һигеҙ юл алып килә, юлдар валсыҡ таш менән түшәлгән, юлдар буйында декоратив ҡыуаҡтар үҫә. Скверҙың үҙендә ҡайын ағастары ултыртылған. Һәйкәл тирәләй һигеҙ мөйөшлө клумбалар, улар металдан сүкеп эшләнгән рәшәткәләр менән уратып алынған.
Һәйкәлдә Петр туп-тура баҫып тора, һул аяғын ғына әҙерәк кенә алға ҡуған. Уның өҫтөндә тубығына тиклем төшөп торған күркәм хәрби мундир, мундиры билбау менән уратып бәйләнгән; уң яурыны аша орден таҫмаһы элеп ҡуйылған, күкрәгендә Андреевский йондоҙо, аяҡтарында шпорлы ботфорттар, ә ҡабырғаһында шпага эленеп тора. Император уң ҡулы менән Петрозаводскиҙың нигеҙләнгән урынына — Лососинка йылғаһы тамағына күрһәтә, унда 1703 йылда металлургия һәм ҡорал заводтары һалынған булған; һул ҡулына ҡағыҙ төргәк тотҡан. Петр фигураһы бронзанан ҡойолған. Дүрт ҡабырғалы пьедестал барокко һәйкәлдәре традицияларында эшләнгән һәм Сердоболь (Сортавала) һоро гранитынан эшләнгән. Пьедесталдың алғы ҡабырғаһында картуш урынлашҡан. Картушта бронза хәрефле һүҙҙәр: һәйкәлдең дөйөм бейеклеге 6 метр 30 сантиметр, Петр фигураһының бейеклеге — 2 метр 90 сантиметр, пьедесталы — 3 метр 40 сантиметр тәшкил итә. Император статуяһының ауырлығы 1 тоннанан артығыраҡ.
Һәйкәлдән бер нисә тиҫтә метрҙа мемориаль таҡта ҡуйылған, унда һәйкәлдең ҡыҫҡаса тарихы яҙып ҡуйылған: Белгестәр фекере буйынса, был Петр Беренсегә ҡуйылған иң уңышлы һәм иң яҡшы һәйкәлдәрҙең береһе булып тора. Әммә эксперттар һәйкәлдең ҡуйылған урынын уңышһыҙ тип табалар, сөнки һәйкәл XVIII — XIX быуаттарҙағы граждандар һәм сәнәғәт төҙөләштәренән алыҫ тора һәм батшаның Рәсәйҙе үҫтереүҙәге әһәмиәтен күрһәтмәй, тиҙәр. Тарихи ҡомартҡыны ваҡыты-ваҡыт менән ҡаланың Түңәрәк майҙанына, үҙенең элекке тарихи урынына, күсерергә кәрәк тигән тәҡдим яһайҙар.
Петр I һәм Карелия
Петрозаводскиҙа император Беренсе Петрға һәйкәл булдырыу уның туранан-тура Претрозаводск һәм Карелияның тарихына ҡағылыуы һәм хатта был төбәктең артабан үҫеше менән бәйле бик күп ваҡиғаларға ҡатнашлығы сәбәпсе булып тора.
Батшаның Карелияға беренсе сәфәре 1702 йылда була. Шул саҡта батша үҙенең гвардияһы, кәнсәләре һәм ярандары менән карел крәҫтиәндәре көсө менән «Осударев юлы»н (Нотебург ҡәлғәһен шведтарҙан һуғышып тартып алыу өсөн Аҡ диңгеҙ ярындағы Нюхча ауылынан Онега күле ярындағы Повенец ауылына тиклем һөйрәп ташыу-волоком юлын) һала. Был сәфәр батшаға крайҙың ҡулланыу мөмкинлектәре менән файҙаланыуҙы баһаларға һәм уларҙы артабанғы пландарында ҡулланыу өсөн мөмкинлектәр бирә.
Петр i бойороғо буйынса 1702 йылда Сясь йылғаһы тамағында Ладога күлендә караптар төҙөү верфы нигеҙләнә, шул уҡ 1702 йылда Свирь йылғаһы буйында нда Олонец верфы нигеҙләнә. Верфтарҙы тимер ҡорал менән тәьмин итеү өсөн Олонец өйәҙе территорияһында батша Петр бойороғо Олонец заводы төҙөлә, улар араһында иң мөһиме булып Петровский (Шуйский) пушкалар ҡойоу заводы тора (1703 йылдың 29 авгусында Лососинка йылғаһы тамағында завод төҙөлә башлай һәм Петрозаводск ҡалаһының башланғысы булып тора). Шулай уҡ улар иҫәбенә Повенецкий һәм Алексеевский пушка ҡойоу заводы һәм Кончезерский тимер яһау һәм баҡыр иретеү заводы инә. Верфтарҙы төҙөү менән Ингерманландияның губернаторы кенәз Меншиков Александр Данилович етәкселек итә. Бына шуның өсөн Петрозаводскиҙа Беренсе Петрға һәйкәл ҡуйыла.
Кәзә һөтө
Кәзә һөтө — йорт кәзәһенең һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан — 6 процентҡа тиклем һәм унан да юғары булыуы мөмкин (тоҡомона ҡарап), ул дауалау үҙенсәлектәренә эйә.
Тарихы
Борондан уҡ кәзә һөтө медицинала мөһим урынды алып торған. Уның ярҙамында Гиппократ туберкулез менән сирләүселәрҙе дауалаған булған. Швейцарияла әлеге ваҡытта ла тау курорттарында кәзә һөтө менән анемия, рахит һәм туберкулез менән яфаланыусыларҙы дауалайҙар.
Һөт бирә торған кәзәләрҙе Рәсәйгә тәүге тапҡыр кенәз Урусов 1905 йылда алып килә һәм Петербург ҡалаһының Йәйге баҡсаһында кәзә һөтөн тәмләп ҡарау ойоштора.
Совет осоронда Мәскәү янындағы совхозда сит илдән килтерелгән зааннен тоҡомло кәзәләр үрсетелә, уларҙың һөтө менән Мәскәүҙәге Партия аппараты тәьмин ителә.
Составы
Кәзә һөтөнөң химик составы һәм үҙенсәлектәре һыйыр һөтөнөкөнә яҡын. Тик аҡһым, май һәм кальций күп булыуы менән генә айырыла; каротин да күп, шуға күрә ул аҡһыл һары төҫтә була. Кәзә һөтөнөң майында каприн кислотаһы һәм линолй кислотаһы күп, май бөртөксәләре лә вағыраҡ, был кеше организмының уны яҡшыраҡ үҙләштереүенә булышлыҡ итә. Уның аҡһымындағы аминокислоталар составы әсә һөтөндәге аминокислоталар составына яҡын, ләкин казеин мицеллалары эрерәк, 133 нм һәм унан да юғарыраҡ. Кәзә һөтө казеинында α-фракцийлар аҙыраҡ (10—15 %), шуға ла ҡаты булып эремәй. Кәзә һөтөнөң ҡуйылығы 3,6 проценттан 6 процентҡа етә һәм малдың тоҡомона ҡарап унан да артығыраҡ булып китә.
Кәзә һөтө А витаминына һәм ниацинға бай, һыйыр һөтөндәгенә ҡарағандан унда тимер һәм магния ҙа байтаҡҡа күберәк.
Кәзә һөтөнөң әселеге — 17—19 °Т (рН = 6,4÷6,7), тығыҙлығы — 1033 кг/м³. Составында ионлаштырылған кальций булғанға күрә кәзә һөтө тиҙ генә йылына.
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улы (Абшарипов Вахит Абшарипович) (1909-) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 19-сы гвардия айырым медик-санитар эскадроны сортировочный отделениеһының санинструкторы. Медицина хеҙмәтенең гвардия өлкән сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Биографияһы
Вәхит Әбшәриф улы Әбшәрипов 1909 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Белорет районы) Шығай ауылында тыуған.
1941 йылда Белорет районы хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Хәтер
Әбшәрипов Вәхит Әбшәриф улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Шығай (Белорет районы) ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Белоновский Георгий Дмитриевич (5 март 1875 йыл, Лубны, Полтава губернаһы, Рәсәй империяһы — 25 июль 1950 йыл, Ленинград, СССР) — СССР һәм Рәсәй микробиологы, эпидемиолог, СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1929).
Биографияһы
1875 йылдың 5 мартында Полтава губернаһы Лубныҙа тыуған.
1899 йылда Император медицина-хирургия академияһын тамамлай.
1902 йыл — «О влиянии специфической гемолитической сыворотки на искусственное и естественное малокровие» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1905 −1907 йылдарҙа — сит илдә, Париждың Пастер институтында И. И. Мечников лабораторияһында, Ю. Моргенрот һәм Э. Сальковски (Берлин) лабораторияһында, Э. Маральяно (Генуя), А. Райт (Лондон) лабораторияларында эшләй.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы (25 апрель 1960 йыл) — рәссам, йәмәғәтсе. 2004 йылдан «Рәсәй Рәссамдар союзы» Бөтә Рәсәй ижади йәмәғәт ойошмаһының Башҡортостан Республикаһы төбәк бүлексәһе рәйесе. 1990 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Сәнғәт академияһының почётлы ағзаһы (2019). Рәсәй Федерацияһының (2012) һәм Башҡортостан Республикаһының (2001) атҡаҙанған рәссамы, төрлө кимәлдәге ижади конкурс һәм күргәҙмәләр лауреаты.
Биографияһы
Хәтип Сәрүәр улы Фазылов 1960 йылдың 25 апрелендә Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Яңауыл ауылында тыуа. 1979 йылда Өфө сәнғәт училищеһының художество бүлексәһен тамамлай.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
1907—1921 йылдар— Кронштадт Диңгеҙ госпиталенең лаборатория мөдире.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Биографияһы
Рәсәй рәссамдарының ижади төркөмө составында Илья Репин исемендәге Академик дачала (Вышний Волочек, Тверь өлкәһе), шулай уҡ «Төрксой» фонды төрки телле рәссамдарҙың ижади лабораторияһында (Төркиә) ижад итә.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
1908 йылдан алып — приват-доцент, ә 1917 йылдың мартынан алып — Бөйөк кенәз ҡатыны Елена Павловнаның Император клиник институтында бактериология кафедраһы мөдире, 1924 йылда институт яңы исем ала — Ленинград дәүләт табиптарҙы камиллаштырыу институты тип атала (ЛенГИДУВ).
1929 йыл — СССР ФА ағза-корреспонденты итеп һайлана.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Биографияһы
1995 йылда рәссамдарҙың «Артыш» ижади берекмәһе етәксеһе була. 2001 йылдан — Башҡортостан Республикаһы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары, 2005 йылдың октябренән — идара рәйесе.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
1936 йыл — институттың санитария-гигиена факультеты деканы.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Биографияһы
Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2001, 2012). Өфөлә йәшәй.
1995 йылдан «Артыш» ижади берекмәһе етәксеһе.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
1938 йылдың 14 август —микробиологтарҙың контрреволюцион диверсия-террор ойошмаһында ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп ҡулға алына; 1939 йылдың 19 ноябрендәге ҡарар буйынса ғәйепһеҙ тип таныла, ҡулға алыуҙы туҡтатыу тураһында ҡарар ҡабул ителә һәм төрмәнән азат ителеп, институттың профессоры вазифаһына кире ҡайтарыла.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Биографияһы
Фазыловтың әҫәрҙәре Башҡортостан Республикаһының М. В. Нестеров исемендәге Дәүләт художество музейында (Өфө), Магнитогорск картина галереяһында (Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе), Когалым ҡалаһының Күргәҙмәләр залында (Рәсәй Федерацияһының Төмән өлкәһе), «Урал» халыҡ сәнғәте галереяһында (Өфө), Туймазы тарих-тыуған яҡ музейында (Башҡортостан Республикаһының Туймазы ҡалаһы) һаҡлана.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
Бактериология һәм эпидемиология кафедраһын етәкләй (1938 йылдан алып — микробиология кафедраһы) һәм үҙенең вафатына тиклем унда эшләй.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Төп эштәре
«Башҡорт легендаһы (Ете ҡыҙ)», «Иҫке мейес», «Тормош ағасы. Шәжәрә», «Мөғәллим. Халыҡ уҡытыусыһы», «Сәсән», «Төш», «Тау фонында һыбайлы», «Автопортрет. Дәүерҙәр аша», «Тауҙар йыры», «Рогервик маршы», «Сыңғырлаҡ көн», 2008.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Биографияһы
1950 йылдың 25 июлендә вафат булған, Ленинградта Большеохтинский зыяратында ерләнгән.
Фазылов Хәтип Сәрүәр улы
Күргәҙмәләре
1980 йылдан — республика, төбәк, зона, бөтә Рәсәй, бөтә Союз, халыҡ-ара һәм төркөм күргәҙмәләре ҡатнашыусыһы.
Белоновский Георгий Дмитриевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Эпидемиология, иммунитет проблемалары һәм медицина бактериологияһы өлкәһендә 60-тан ашыу фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән чума ауырыуын эксперименталь тикшереү буйынса байтаҡ эштәрҙең авторы ла.
Төп эштәре химия-вакцина терапияһы мәсьәләләренә, күҙәнәктәр иммунитетын өйрәнеүгә арналған, скарлатинаға ҡаршы вирус-токсин пульверизацияһы юлы менән иммунлаштырыу ысулын тәҡдим иткән (1927).
Ул беренсе булып СССР-ҙа (В. А. Таранухин менән берлектә, 1918) грипп күсереүсе булып Пфейффер таяғы түгел, ә вирус тора тип асыш яһай.
Рәсәйҙә беренсе булып эс тифына ҡаршы прививкалар ҡулланыу тәжрибәһен яҙа, грипты таратыусы булып фильтлаша торған вирус тора тигән гипотезаны бирә, СССР-ҙа кальметтизация үткәреү (яңы тыуған балаларҙы туберкулезға ҡаршы вакцинациялау) идеяһының төп инициаторы була.
Эпидемиялар менән көрәштә ҡатнаша: зәңге (1899 йыл, Волга буйы), холера (1908—1910 йылдарҙа, Кронштадт), чума(1917 йыл, Трапезунд) һәм тиф ауырыуы (1918—1922 йылдарҙа, Одесса).
Кесе Ултыраҡ
Кесе Ултыраҡ (Малая Ультракова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Арғаяш районындағы ауыл. Аяҙғол ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Айыусы йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Кесе Ултыраҡ — әйле башҡорттарының ауылы. Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Әйле улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡортостан АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡортостан АССР-ы Арғаяш районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты
Волга буйы дәүләт технология университетының ботаника баҡса-институты (БСИ ПГТУ) " Йошкар-Ола ҡалаһы ҡала округы сиктәрендә урынлашҡан. 1927 йылда беренсе дендрологик питомник булараҡ йәш республика биләмәһендә нигеҙ һалына. 1932 йылда ҡалала Волга буйы урман техник институты асыла, дендрологик питомник институтҡа уҡытыу базаһы булараҡ тапшырыла. 1939 йылдың 28 апрелендә питомник базаһында дендрарий — урман хужалығы өсөн белгестәр әҙерләү өсөн яңы уҡыу-ғилми база булдырыу проекты ҡарала һәм хуплана.
Федераль кимәлдә айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәһе булып тора. Тәбиғәт һаҡлау режимы — урындағы һәм интродуцияланған (индерелгән) үҫемлектәрҙең тейелмәй торған участкалары булған заказной (ҡурсылған). Баҡсаның майҙаны — 72,77 га, коллекцияһы — 4100-ҙән ашыу таксон. Ботаника баҡсаһының тәбиғәте — зона-региональ характерҙағы биогеоценоз фрагменты, ҡала округы сиктәрендә ҡиммәтле тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Адресы: 424030, Рәсәй, Марий Эл, Йошкар-Ола ҡалаһы, Тыныслыҡ урамы, 2"б",
Йөрөй: троллейбус № 2, 4, 8; автобус № 4; маршрут такси № 21,34
Лабораториялары
- сәскәселек — түбәндәге экспозициялар инә: декоратив күпйыллыҡтар, күләгәле баҡса, альп таусығы, розарий һәм ландшафт төркөмдәр.
- генетика, селекция һәм орлоҡсолоҡ —уға «Ҡырағай емешлеләр» һәм «Селекция участкаһы» экспозициялары инә
- дарыу, һирәк осраған һәм юҡҡа сыға барған үҫемлектәр — Ботаника баҡсаһында иң йәш лабораторияларҙың береһе. Лабораторияға өс экспозиция инә: «Дарыу үҫемлектәре», «Һирәк һәм юғала барған төрҙәр» һәм «Арса баҡсаһы»
- индереүҙәр — емеш-еләк һәм цитрус культуралары экспозицияһы, шулай уҡ 0,84 гектар майҙанда сауҙа питомнигы инә
- уҡыу-тикшеренеү лабораторияһы
- художестволы үреү цехы — тал сыбығынан ағас каркастар, үткерләнгән бысаҡ һәм ҡайындан һәм имәндән ерлек ҡулланып сәнғәт һәм көнкүреш тәғәйенләнешендәге йыһаздар үреү. Тал сыбығынан үреү буйынса бер әҙәбиәттә лә һүрәтләнмәгән оригиналь толом уйлап табылған («шатовская коса»).
Лёвка (Чембар ҡушылдығы)
Лёвка  — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чембар йылғаһының уң ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баня-Лука
Ба́ня-Лу́ка (Бања Лука, Banja Luka) — Босния һәм Герцеговиналағы ҡала, 1995 йылдан Серб Республикаһының баш ҡалаһы.
1995 йылда Дейтон һәм Париж килешеүенә ҡул ҡуйғандан һуң, Серб Республикаһы баш ҡалаһы Пале ҡалаһынан (Босния һәм Герцеговина) Баня-Лукаға күсерелә. Ул серб Боснияһының иң эре эшлекле һәм иҡтисади үҙәге һанала, халыҡ һаны 218 мең кеше (1996 йылда Серб республикаһы халҡының яҡынса 16%-ы) тәшкил итә. Топоним серб теленән тәржемә ителгәндә бан (титул) пристань тигәнде аңлата.
Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы
Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы (Садыков Гаибрасуль Габитович 1907 йыл — ?) — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант.
Баня-Лука
Географияһы
Баня-Лука Врбас йылғаһының ике яҡ ярында, уға Врбаня йылғаһының ҡойған ерендә урынлашҡан Серб Республикаһында Баня-Лука иң ҙур, республика сиктәренән сағыштырмаса алыҫ булған ҡала. Уларҙың һәр ҡайһыһына 30 саҡрымдан да кәм түгел, был иһә республиканың тотороҡһоҙ шарттарында ѳҫтәлмә ѳҫтѳнлѳктәр булдыра. Баня-Луканың урынлашҡан ере буйынса ѳҫтѳнлѳгөнә уның балҡандың ѳс баш ҡалаһы ѳсмѳйѳшѳндә үҙәк урынды алыуы ла инә. Белградтан ҡаланы 320 саҡрым, Загребтан 200, Сараевонан— 240 саҡрым айырып тора Үҙәктән көньяҡҡа ҡарай 4 саҡрым алыҫлыҡта, Баня-Лука һәм уның тирә-яғында йәшәгән халыҡтың ял итергә яратҡан урыны — Бьелявина тауы бар.
Толодья
Толодья — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 219 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Баня-Лука
Тарихы
Баня-Лука — боронғо тарихҡа эйә булған ҡала. Уны тәүге тапҡыр телгә алыу XV быуат аҙағы йылъяҙмаһы сығанағында осрай. 1995 йылда ҡала рәсми рәүештә үҙенең биш йөҙ йыллыҡ юбилейын билдәләй. Үҙенең тәүге дүрт быуатында Баня-Лука Ғосман империяһы хаҡимлығы аҫтында була. Ул ваҡытта ҡала тирә-яҡ босния ерҙәренең административ үҙәге һанала. 1878 йылда Босния һәм Герцеговинаның Австро-Венгрия тарафынан оккупацияланыуы ҡаланың иҡтисади яҡтан дәррәү үҫеүенә килтерә. 1908 йылда ул, ҡалған бөтә Босния һәм Герцеговина менән бергә, рәсми рәүештә Австро-Венгрия составына индерелә. 1918 йылдан буласаҡ Югославияның сербтарҙың, хорваттарҙың һәм словендарҙың Югославия короллеге, Икенсе донъя һуғышы ваҡытында «Хорватия бойондороҡһоҙ дәүләте» составына инә 1969 йылда ҡала ер тетрәүе арҡаһында емерелә, әммә Югославия Социалистик Федератив Республикаһы властары элекке Баня-Луканы тергеҙеп кенә ҡалмай, ә яңы тораҡ һәм сәнәғәт кварталдары төҙөүгә лә ирешә. 1992—1995 йылдарҙағы Босния һуғышы ваҡытында Баня-Лукаға һуғыш-хәрәкәттәре ҡағылмай һәм ул элекке Югославияның ҡайһы бер күп кенә ҡалалары кеүек емерелеүгә дусар ителмәй. Шул сәбәпле унда, эре һәм заманса ҡалала, Хорватия, Босния һәм Герцеговинаның көньяҡ һәм үҙәк төбәктәренән килгән ҡасаҡтарҙы урынлаштыралар. Улар ҡаланы ташлап киткән хорваттар һәм боснийҙарҙың торлағын һәм эш урынын ала. 1992 йылда Баня-Лукала яңы тыуған 12 баланың үлем инциденты була
Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы
Биографияһы
Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Бүздәк районында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Бүздәк район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. Көньяҡ-Көнбайыш фронтта 112 кавалерия дивизияһы 294-се кавалерия полкы ПТР взводының 2-се эскадронында командир ярҙамсыһы булып хеҙмәт итә.
Толодья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Баня-Лука
Халҡы
2013 йылдағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡала халҡы 997, Баня-Лука общинаһында 191 кеше тәшкил итә. Югославия тарҡалыр алдынан Баня-Лука ҙурлығы буйынса илдә унынсы урында тора һәм Сараевонан һуң икенсе булып, Босния һәм Герцеговинаның ҡала үҙәге тип иҫәпләнә. 1991 йылғы иҫәп алыуҙар буйынса Баня-Лукала яҡынса 150 мең кеше йәшәй Официальный сайт города Баня-Лука. Уларҙың яртыһы тиерлек (49%-ы) сербтар. Хорваттар һәм боснийҙарға ҡала халҡының 11%-ы, югославтарға 16%-ы тура килә. Әлеге ваҡытта халыҡтың күбеһен сербттар тәшкил итә, бынан тыш ҡала халҡының өстән бер өлөшөн ҡасаҡтар һәм мәжбүри күскенселәр алып тора.
Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы
Биографияһы
1942 йылдың 15 декабрендә ПТР взводы 2-се эскадроны командиры ярҙамсыһы Садиҡов Ғәйбрәсүл Ғәбит улы Аржановский районында һуғышта ПТР-ҙан дошмандың ике автомашинаһын юҡ итә һәм һуғыш яланынан яралы взвод командиры лейтенантты алып сыға, командалыҡты үҫ өҫтөнә ала һәм яугирҙәрҙе ҡыйыу рәүештә дошманға алып бара. Был батырлығы өсөн сержант Садиҡов «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Толодья
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баня-Лука
Халҡы
Милли состав (1991 йыл) 1991 йылдағы иҫәп алыу буйынса, халыҡтың этник составы түбәндәгесә: бөтәһе: 143 079
Власть органдары
Баня-Луканың власть органдары булып: Скупщина 31 депутаттан тора. Депутаттар йәшерен тауыш биреү юлы менән 4 йылға һайлана. Үткән һайлауҙа социал-демократтарҙың бойондороҡһоҙ союзы партияһы еңеп сыға. (Савез независних социјалдемократа), СНСД.
Иҡтисады
Баня-Лука—мөһим сәнәғәт үҙәге. Бында электроника, туҡыу сәнәғәте, химик сүс, күн аяҡ-кейеме, целлюлоза һәм ҡағыҙ етештереү үҫеш алған
Транспорты
Ҡалала Сараевоға һәм Загребҡа поездар ебәреүсе тимер юл станцияһы бар
Олғашыу Утрауы
Вознесение Утрауы - (ҡитға исеме) лағы дәүләт.
Лопан (Коса ҡушылдығы)
Лопан  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Коса йылғаһының уң ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.