cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һуғышыусы батшалыҡтар осоро
Ци батшалығында түңкәрелеш
Б. э. т. 389 йылда Ци батшалығы власын Тянь нәҫеле (田) баҫып алған, өҫтәүенә, яңы идарасы кенәз (гун) дәрәжәһенә эйә булған. Цзян нәҫеленең (姜) әүәлге башлығы б. э. т. 379 йылға тиклем ҙур булмаған территорияла власты тотоп ҡалырға маташҡан, ләкин һуңынан Тянь ырыуына буйһонорға мәжбүр булған.
Ци, Цинь һәм өс Цзинь батшалыҡтарының көрәше
Б. э. т. 371 йылда Чжаньго осоро Вэй батшалығы хакимы У-хоу, вариҫын билдәләмәйенсә, вафат була. Вэй батшалығы мираҫы өсөн һуғыш башлана. Чжао менән Хань батшалыҡтары походҡа сыға, ләкин һуңынан аңлашылмаған сәбәптәр арҡаһында ғәскәрҙәрен алып китә, һәм тәхетте, һуңыраҡ үҙен ван тип иғлан итеүсе У-Хоуҙың улы баҫып ала, һәм ул Вэй Хуэй-ван булып тарихҡа инә.
Б. э. т. 354 йылда Вэйҙың Хуэй-ваны Чжао батшалығына һөжүм иткән. Ҡайһы бер тарихсылар быны Чжаоның Вэй батшалығына элекке баҫып инеүе өсөн үс алыу, тип һанай. Б. э. т. 353 й. Чжао ауыр еңелеүгә дусар ителә, һәм Вэй ғәскәре Ханьданға (邯鄲), Чжао дәүләтенең баш ҡалаһына, инә. Әммә был ваҡытта һуғышҡа, Чжаоны ҡотҡарырға тырышҡандан түгел, ә Чжао биләмәһен яулағандан һуң Вэйҙың сиктән тыш көсәйеүенән ҡурҡып, һуғышҡа күрше Ци батшалығы инә. Ци батшалығында хәрби хәрәкәттәр стратегияһы менән полководец Сунь Бинь (孫臏), Сунь-цзы тоҡомо вәкиле, шөғөлләнә.
Ул, Вей ғәскәрҙәре Чжаола булғанда, Вэй батшалығының яҡлауһыҙ ҡалған төп биләмәһенә баҫып инергә һәм шуның менән Бэй батшалығы ғәскәрҙәрен баҫып алынған чжао ерҙәренән сигенергә мәжбүр итергә тигән тәҡдим индергән. Вэй армияһы, үҙ батшалығын яҡлар өсөн, Чжаонан сигенә башлағас, Ци армияһы маршта бик арыған Вэй ғәскәренә боҫҡон (засада) ойоштора. Һөҙөмтәлә Гуйлин (Battle of Guiling) янындағы алышта Вэй ғәскәре ҡаты еңелә (Хэнань провинцияһындағы хәҙерге Чанъюань). Был ваҡиғаларҙан ҡытай телендә 圍魏救趙 — «Чжаоны ҡотҡарыр өсөн Вэйҙы уратып алыу» тигән әйтем һаҡланған, был «дошмандың бирешерлек еренә һуғыу» тигәнде аңлата.
Б. э. т. 341 йылда Вэй дәүләте Хань батшалығына һөжүм иткән, ләкин Ци батшалығы ҡабат ҡыҫылған, ике полководец йәнә һуғыш яланында осрашҡан һәм Сунь Бинь йәнә уйланылған стратегия (Малина янындағы һуғыш 馬陵之戰) иҫәбенә еңеү яулаған.
Ошо ваҡиғаларҙан һуң Вэй батшалығы һүлпәнәйгән, һәм Ҡытайҙа Ци һәм Цинь батшалыҡтары өҫтөнлөк итә башлаған.
Цинь батшалығында Шан Ян реформалары
Б. э. т. яҡынса 359 йылда Цинь батшалығы министры итеп тәғәйенләнгән Шан Ян (商鞅) уңышлы сәйәси һәм иҡтисади реформалар серияһын башлаған. Был үҙгәрештәр һөҙөмтәһендә Цинь батшалығы ҡытайҙарҙың иң көслө батшалыҡтарының береһенә әйләнгән. Тап Шан Яндың реформалары арҡаһында Цинь батшалығы ҡытайҙарҙа өҫтөнлөк алған, ә һуңынан башҡа бөтә батшалыҡтарҙы яулап, үҙ власы аҫтында бөтә Ҡытайҙы берләштерә алған, тип иҫәпләнә.
Хакимдарҙы ван титулы менән атауҙы иғлан итеү
Б. э. т. 334 йылда Вэй һәм Ци батшалыҡтары, Чжоу батшалығында үҙәк хакимдың көсһөҙлөгөн танып, бер — береһен батша (үҙҙәренә ван дәрәжәһен — 王 биреп) тип таныған. Чу батшалығы хакимы үҙен Чуньцю осоронда уҡ ван тип иғлан иткән.
Ошо мәлдән башҡа удел биләмәләре кенәздәре лә үҙҙәрен ван тип иғлан итә башлаған, шунан һуң Чжоу династияһы хатта номиналь өҫтөнлөктәрен дә юғалтҡан. Б. э. т. 324 йылда Цинь батшалығы хөкөмдары үҙен ван тип иғлан иткән.
Б. э. т. 323 йылда Хань батшалығы идарасыһы үҙен ван тип иғлан иткән.
Б. э. т. 318 йылда бәләкәй батшалыҡ Сун хакимы үҙен ван тип иғлан иткән.
Б. э. т. 299 йылда Чжао батшалығының башлығы иң һуңғыһы булып үҙен ван тип иғлан иткән.
Был ваҡиғалар ван титулының дәрәжәһен төшөргән, ул батша хакимлығынан идаралыҡҡа эйә зат титулына әйләнгән. Ҡытайҙың артабанғы феодаль тарихында был титул яҡынса принц, герцог йәки кенәз дәрәжәһенә тап килә.
Чу батшалығының экспансияһы
Чжаньго осороноң башында Чу батшалығының ҡеүәте арта. Был батшалыҡ бигерәк тә б. э. т. 389 й. данлыҡлы реформатор Ци Ци (吳起) беренсе министры итеп тәғәйенләнгәндән һуң нығына.
Б. э. т. 334 йылда Юэ батшалығы Ци батшалығына һөжүм итергә йыйынған, әммә Ци Юэ батшаһын батшаны Чу батшалығына ҡаршы поход менән барырға күндергән. Юэ батшалығы Чу башалығына һөжүм иткән, ләкин Чу батшалығы Юэ илен төҙәлмәәҫлек емерә. Бынан һуң Чу ғәскәрҙәре, үҙ батшалығының территорияһын һиҙелерлек киңәйтеп, Юэ ерҙәрен диңгеҙгә тиклем баҫып ала.
Цинь батшалығының ҡеүәте үҫеүе һәм Бөйөк Стратегиялар
Б. э. т. IV—III быуаттарҙа Һуғышыусы батшалыҡтар осоронда батшалыҡта үткәрелгән кардиналь легистик реформалар һөҙөмтәһендә Цин батшалығы ҡеүәтенең тайпылышһыҙ үҫеүе төп сәйәси фактор булған. Цин батшалығы башҡа батшалыҡтарҙан өҫтөн булыуы күҙгә күренеп торған. Ул саҡта хәрби союздарҙың ике стратегияһы билдәләнә: вертикаль буйынса (алыҫтағы дәүәттәр менән) һәм горизонталь буйынса  (күршеләре менән). Тәүҙә вертикаль буйынса союздар еңеүгә алып барған, әммә һуңынан Цинь горизонталь буйынса пакт стратегияларын уңышлы ҡуллана башлаған һәм башҡа батшалыҡтарҙы бер-бер артлы еңә барған.
Б. э. т. 316 йылда Цинь территория буйынса ҙур, әммә хәрби яҡтан көсһөҙ Ба һәм Шу батшалыҡтарын ҡыйратты. Ошо ваҡиғаларҙың һөҙөмтәһендә Цинь батшалығы территорияһы, Чу батшалығы менән тигеҙләшеп, ике тапҡырға тиерлек артҡан.
Б. э. т. 284 йылда үҙенең күршеләренә даими һөжүм итеүсе Ци батшалығы Янь батшалығынан Юэ И етәкселек иткән 6 батшалыҡ (Чжао, Чу, Хань, Вэй, Цинь һәм Янь) коалицияһы баҫымы аҫтында саҡ һәләк булмай ҡала. Ци генералы Тянь Дань, дәүләтте аяҡҡа баҫтырып, юғалған ерҙәрен кире ҡайтара алһа ла, Ци батшалығының ҡеүәте мәңгегә емерелә. Бер үк ваҡытта көрәш барышында коалиция үҙәгендә торған, әммә Ци тар-мар ителгәндән һуң, союздаштары яңғыҙ ҡалдырған Янь батшалығы ла ҡаҡшаған һәм көсһөҙләнгән.
Б. э. т. 278 й. Цинь батшалығы Чу батшалығына һөжүм итә һәм уның баш ҡалаһы Инды баҫып ала, өҫтәүенә Чу батшаһы Шоучунь ҡалаһына сигенергә мәжбүр була. Чу батшалығының ҡеүәте ҡаҡшаған, ләкин 50 йылдан һуң Чу йәнә етди көскә эйә булып, Цинь батшалығына ҡаршылыҡ ойошторорға маташҡан.
Ярты быуат дауамында барған уңышлы һуғыштар Цинь батшалығының ҡытай батшалыҡтары өҫтөнән хакимлыҡ итә башлауына килтергән.
Цинь бпатшалығының бөтә Ҡытайҙы тотош яулауы
Б.э.т. 230 йылда Цинь Ханьды яулай.
Б. э. т. 228 йылда Цинь Чжаоны яулай.
Б. э. т. 225 йылда Цинь Вэйҙы яулай.
Б. э. т. 223 йылда Цинь Чуны яулай.
Б. э. т. 222 йылда Цинь Яньды яуланы.
Б. э. т. 221 йылда Цин Ци батшалығын яулай. Шул рәүешле Ҡытайҙы берләштереү тормошҡа ашырыла.
Чжаньго осоронда фән һәм мәҙәниәт
Ул осорҙа Ҡытайға байтаҡ әҫәрҙәрен ҡалдырған бик күп ғалимдар, фәйләсуфтар, аҡыл эйәләре, стратегтар барлыҡҡа килә. Дөйөм ҡытай мәҙәниәте киңлегенә быға тиклем вәхши тип һаналған, атап әйткәндә, Шу менән Юэ батшалыҡтары, үтеп инә.
Хәрби эш
Һуғышҡан батшалыҡтар осоронда ҡоралдың да, хәрби фәндең дә етди яңырыуы барған. Бронза ҡоралдар һәм кейем-һалым яйлап тимерҙән эшләнгәне менән алмаштырылған. Шуға ҡарамаҫтан, ҡытай яугирҙәренең ҡоралдары ҡайһы бер сәбәптәр буйынса башлыса бронза булған. . Йәйәүле ғәскәрҙең һуғыш ҡоралдары — секиралар, алебардтар, гэ клевцылары, мао һөңгөләре, пи ассегайҙары, цзи трезубецтары, шу хәрби ҡолғалары һәм башҡа бик күп ҡоралдары булған. Хәрби аттар өсөн махсус һуғыш кейемдәрен индереп, һаҡлаусы ҡорал комплекстары камиллаштырылған. Арбалет киң таралыу ала. Бындай арбалеттан сығарылған уҡ теләһә ниндәй һуғыш кейемен дә аша тишә алған. Осор башында хәрби арбалар киң ҡулланыла башлай. Чжао батшаһы Улин-ван б. э. т. 307 йылда беренсе тапҡыр иленә һөжүм иткән төньяҡ ху ҡәбиләләренән отоп алған атҡа егелгән һуғыш арбаларын ҡулланған. Ул шулай уҡ, ҡытай мәҙәниәтенән баш тартыу һәм ҡырағайлыҡҡа һәм вәхшилеккә төшөү тип аңлатҡан аристократтарҙың ҡаршы төшөүенә ҡарамаҫтан, яугирҙәр өсөн ҡыҫҡа курткаларҙы файҙаланыуға индергән. Һыбайлылар тиҙ арала һуғыш хәрәкәттәрендә өҫтөнлөктәрен күрһәткән, бынан һуң башҡа батшалыҡтар ҙа атлы ғәскәргә эйә булған.
Хәрби ҡоралланыуға ҡағылған бөтә төр яңылыҡтарға ҡарамаҫтан, Һуғышыусы батшалыҡтар дәүерендә яу яланында пехота төп көс булып ҡалған, сөнки халыҡ тығыҙ йәшәгән Ҡытайҙа ат үрсетеү өсөн көтөүлектәр етмәгән, ә хәрби арбалар бик ҡиммәт торған. Яҙма сығанаҡтарға һәм археология мәғлүмәттәренә ярашлы, 100 йәйәүле һалдатҡа 1-2 генә кавалерист тура килгән. Мәҫәлән, яҙма сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, Вэй (Чжаньго) батшалығында 700 мең яугирҙең 5 меңе генә атлы булған. Цинь Шихуандың ҡәберлеген ҡаҙыу ҙа шундай уҡ нисбәт бирә: 8 000 һалдаттан 116-һы ғына һыбайлылар өлөшөнә тура килә (1,5%-тан кәмерәк). Бынан сығып, ошо дәүерҙә атлыларҙың йәйәүле ғәскәргә ҡарата ярҙамсы роль уйнауы тураһында һығымта яһала. Йылғаларҙа һыуҙа хәрби хәрәкәттәр яһау, шулай уҡ ғәскәрҙәрҙе күпләп аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеү өсөн бик күп ишкәкле суднолар файҙаланылған. Армиялар һаны күп тапҡырға артҡан, бер нисә йөҙ мең кешенән торған ғәскәрҙәр менән операциялар ойоштороу, шулай уҡ хәрби хәрәкәттәрҙе тәьмин итеү, мал аҙығы әҙерләү һәм тыл яғынан ярҙам итеү тәжрибәһе барлыҡҡа килгән. Иң ҡеүәтле батшалыҡтарҙың армиялары һаны, әгәр боронғо ҡытай йылъяҙмаларына ышанһаҡ, 600 мең кешегә еткән, быға Европа 2000 йылдан һуң, индустриаль эра башында ғына, өлгәшә алған. Ахыр сиктә, Һуғышыусы батшалыҡтар осоронда, мәсьәлә бер йәки бер нисә һуғышта хәл ителгән элекке һуғыштарҙан айырмалы рәүештә, һуғыштар тоталь характер алған һәм йылдар буйына дауам иткән.
Был дәүерҙең хәрби теоретиктары беҙҙең көндәргә тиклем әһәмиәтен юғалтмаған тактика һәм стратегия буйынса күп хеҙмәттәр ҡалдырған. Боронғо ҡытай тарихсылары һөйләүенсә, Һуғышыусы батшалыҡтар осоронда, шул иҫәптән капиталь ҡәлғәләр, ялан нығытмалары төҙөүгә өлгәшкән фортификация сәнғәте үҫешкән бул. Цинь батшалығы Ҡытайҙы берләштергәндән һуң, император ҡушыуы буйынса, фетнәләргә юл ҡуймаҫ өсөн, Күк фйөҙө аҫты (Поднебесная) эсендәге бөтә нығытмалар һәм ҡәлғәләр емерелә. Әммә төньяҡтан күсмә халыҡтар һөжүменән ҡурсалаған стеналар һаҡланып ҡына ҡалмаған, көсәйтелгән һәм яңы участкалар менән тулыландырылған. Шулай итеп Бөйөк ҡытай стенаһы төҙөлгән.
Металлургия
Тарихи сығанаҡтарҙа: Цзо Чжуань йылъяҙмаһында б. э. т. 513 йылда Цзинь батшалығында тулыһынса тимер үҙләштерелеүен күрһәткән ҡануниәт тексы яҙылған тимер өсаяҡ ҡойолған, тип хәбәр ителгән. Әгәр элек тимерҙе төрәндәр һәм примитив көрәктәр кеүек ауыл хужалығы ҡоралдары эшләү өсөн генә яраҡлы тупаҫ металл тип иҫәпләһәләр, Чжаньго осоронда тимер бик киң ҡулланыла башлаған. «Тимер революция» була, тимер бөтә ерҙә лә индерелә, тимер эш ҡоралдары тулыһынса тиерлек бронзаны алмаштыра. Боронғо ҡытай металлургтары суйынға ҙурыраҡ һығылмалылыҡ биреү һәм шулай уҡ еңел сүкелә торған суйын алыу ысулдарын асҡандан һуң, был мөмкин булған.
Был ваҡытта ҡытай металлургтары элекке «ҡаты металдан» төрлө тәғәйенләнештәге әйберҙәр, урман киҫеүселәрҙең балталарынан башлап ҡатын-ҡыҙ хеҙмәте ҡоралдарына (беҙ һәм энә) тиклем яһарға өйрәнде, шул рәүешле улар сағыштырмаса һирәк осраусы һәм шуның өсөн ҡиммәтле бронзаны алмаштыра алды. «Һуғышыусы батшалыҡтар» осоронда тимер сағыштырмаса арзан һәм һәр кем файҙалана алырлыҡ материалға әйләнгән. «Гуань-цзы» трактатының 72-се «Хәй-ван» бүлеге хәбәр итеүенсә, «һәр ҡатын-ҡыҙҙың энәһе һәм бысағы мотлаҡ була; һәр игенсенең лэй йәки сы (төрәндәр өсөн тимер осо), щулай уҡ урағы бар; һәр һөнәрсенең балтаһы һәм бысағы, беҙе, ҡасауы, бырауы бар».
Чжаньго осоронда ҡытайҙарҙа Европа металлургияһы ике мең йылдан һуң ғына барып еткән һауа өрҙөрөлгән домна мейестәре һәм вагранкалар булған. Металл изделиелар күпләп етештерелә башлаған: ҡытай археологы Хуа Цзюэминдың мәғлүмәттәре буйынса, б. э. т. 500 йылға Ҡытайҙа технологик яҡтан камил ысул, табын менән ҡойоу ысулы — бер үк ваҡытта күп яруслы формаларҙы металл менән ҡойоу байтаҡ һандағы бер төрлө изделиелар биргән ысул ҡулланылған. Ҡытай ҡойоусылары табын ҡойоу ысулы менән бер юлы бер нисә тәңкә серияһын, ат егеү кәрәк-ярағын, ҡамыт-дуға деталдәрен, йөк арбаһын һәм башҡа металл изделиеларын ҡоя алған. Был эшләнмәләрҙе бик күп күләмдә етештереү мөмкинлеген биргән. Кәрәк булғанда ҡойоуҙан алынған металл изделиелар, мәҫәлән, ҡылыс, балта, көрәк һәм башҡалар уларға кәрәкле форма һәм ныҡлыҡ биреү өсөн сүкеп эшкәртелгән. Шуға ҡарамаҫтан, күренекле инглиз синологы Джозеф Нидэм билдәләүенсә, боронғо Ҡытайҙа металл изделиеларҙың күп өлөшөн сүкемәгәндәр, ә ҡойғандар.
Халыҡ һанының артыуы
Боронғо ҡытай сығанаҡтарында билдәләнгәнсә, тыуым юғары булған шарттарҙа ауыл хужалығы производствоһының күп тапҡыр үҫеше халыҡтың ғәйәт ҙур үҫешенә килтергән. «Чжаньго цэ» лә әйтелгәнсә, боронғо заманда хатта «ҙур ҡалаларҙа йәшәгән кешеләр һаны өс меңдән артмаған» булһа, б. э. т. V—III быуаттарҙа «ун мең ғаиләле ҡалалар шул тиклем күп булып киткән, хатта бер-береһенә бик яҡын торған». Халыҡтың үҫеше менән бергә ғәскәр һаны ла күп тапҡырға артҡан.
Фәлсәфәһе
Чжаньго осоро "йөҙ ғалим мәктәбе"нең сәскә атыу осоро булараҡ билдәле. Был осорҙа конфуцианлыҡ (Мэн-цзы, Сюнь-цзы) классик даосизм (Чжуан-цзы), легизм (Хань Фэй), шулай уҡ моизм үҫешә. Интеллектуаль традицияларҙың барлыҡҡа килеүе һәм үҫеше күбеһенсә хөкүмәт ярҙамында атҡарылған: ҡағиҙә булараҡ, «ши» ҡатламына (士) ҡараған «сәфәр йөрөүсе фәйләсуфтар» конкурентлыҡ итеүсе батшаларҙың ихаталарына йәлеп ителгән. Улар күренекле вазифалар биләгән, хакимдарға дәүләт реформалары һәм шәхси камиллаштырыу программаларын тәҡдим иткән, хәҙерге сәйәсәтте тарихи һәм мифологик контекста тикшергән.
Ци батшалығында Цзися академияһы (稷下) һәм Цинь батшалығында Люй Бувэйҙың һарайы эргәһендәге ассамблея интеллектуалдарҙы йәлеп итеү буйынса иң ҙур проекттар булған. нтеллектуалдарға ярҙам күрһәткән Дәүерҙең дүрт хакимы (战国四公子) иң ҙур кимәлдә дан ҡаҙанған.
Уң Ай-Колын-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Потым-Еган
Потым-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Уң Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы
Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы Боғҙанов (1886—1931) — башҡорт дин әһеле.
Биографияһы
Боғҙанов Ғәбдрәүеф Ғабдулла улы 1886 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Ырымбур ҡалаһында Ырымбур казак ғәскәре офицеры ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса башҡорт.
Ырымбур Неплюев кадет корпусын, 1907 йылда Ырымбур казак юнкер училищеһын тамамлай. 1910 йылда хорунжий званиеһында отставкаға китә, Уралдың бер нисә төбәгендә ер үлсәүсе булып эшләй.
1917 йылдан эсерҙар партияһы, Ырымбур ғәскәри хөкүмәте ағзаһы. I Ырымбур мосолман казактары съезының рәйесе, 2-се һанлы Ырымбур округы Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына депутат итеп һайлана.
1918 йылдан — Комуч (Бөтә Рәсәй Ойоштороу комитеты) ағзаһы, Комуч мосолман хәрби частарын ойоштороусыларының береһе була.
1919 йылдан генерал А. И. Дутовтың Ырымбур казак армияһында хеҙмәт итә, шул уҡ йылдың көҙөндә Ырымбур казак бригадаһы менән Ҡыҙыл армия яғына сыға. Эскадрон командиры, полк командиры ярҙамсыһы булараҡ совет-поляк һуғышында, Врангель армияһына һәм баҫмаҡтарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша.
1920 йылдарҙа РККА кавалерия полкының һәм бригаданың командиры була. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Ҡыҙыл армияһының командир составын элекке аҡтарҙың офицерҙарынан «таҙартыу» барышында «Весна» эше буйынса репрессиялана.
Таганрог радиотехник университеты
Таганрог радиотехник институты / ТРТИ — дәүләт юғары уҡыу йорто, Таганрог ҡалаһында 1951—1993 йылдарҙа эшләгән. 1993 йылда институт Таганрог дәүләт радиотехник университетына әйләнгән.
ТРТИ булдырыуҙың тәүшарттары
«1951 йылда Таганрог „Прибой“ оборона радиозаводы директоры Геннадий Чернов, заводтың иң ҙур мәсәьәләһе булып, кадрҙар дефициты торғанлығын аңлап, Мәскәүгә үтенес хаты ебәрә. Черновтың хаты илдә сәнәғәт тармағын етәкләүсе Л . П.  Берия ҡулына эләгә. Бер ай ҙа үтмәй, Таганрогҡа комиссия килде КПСС үҙәк комитеты комиссияһы предприятиеға килеп төшә һәм мәсьәләне өйрәнә башлай. ҮК Комиссияһы „Прибой“ заводына уның ағымдағы мәсьәләләрен хәл итеүҙә һиҙелерлек ярҙам итә, ә йыл аҙағына ТРТИ төҙөү тураһында хөкүмәт ҡарар әҙерләй.
Таганрог радиотехник институтын барлыҡҡа килтереү тураһында 1951 йылда Министрҙар Советы менән ССР Союзы 1951 йылдың 21 декабрендә Иосиф Сталин имзаһы ҡуйылған 5389-2346 Ҡарары буйынса ''Таганрогта радиотехник институт асып, унда радиотехник, радиолокация һәм электровакуум белеме буйынса инженер белгестәре әҙерләү башлау нигеҙләнә. 1952/53 уҡыу йылында институтҡа 400 студент ҡабул итергә һәм 5 йыл эсендә уҡытып сығарырға бойорола. Таганрог радиотехник институты студенттары контингентын 2000 кешегә еткерергә ҡушыла''. Шул уҡ ваҡытта СССР Министрҙар Советы Ҡарары Рязань радиотехник институты, ә һуңыраҡ,1964 йылда — Минск радиотехник институты барлыҡҡа килә.
ТРТИ тарихы
1952 йылдың 31 авгусында ТРТИ рәсми асыу тантанаһы булып уҙа. 1952 йылдың 1 сентябрендә уҡыуҙар башлана. Унда 1 һәм 2 курстың 544 студенттарын 43 уҡытыусы уҡыта башлай. 1952 йылда радиотехника теоретик нигеҙҙәре, электр машиналары, электр иҫәпләүҙәр, механик иҫәпләүсе машиналарҙың һәм дөрөҫ деталдәр механикаһы, автоматика һәм телемеханикаһы лабораториялары эшләй башлай.
Башҡорт энциклопедияһы (мәғәнәләр)
Башҡорт энциклопедияһы түбәндәге мәғәнәләргә эйә:
Мусоргский Модест Петрович
Мусоргский Модест Петрович ( — ) — урыҫ композиторы, «Ҡөҙрәтле төркөм» ағзаһы. Төрлө жанрҙарҙа эшләй: уның ижади мираҫы — опералар, оркестр өсөн пьесалар, вокаль һәм фортепиано музыкаһы циклдары, романстар, йырҙар һәм хор өсөн музыкаль әҫәрҙәр.
Биографияһы
Мусоргскийҙың атаһы, коллеж сәркәтибе Петр Алексеевич Мусоргский, сығышы буйынса боронғо дворян нәҫеле Мусоргскийҙарҙан була. Әсәһе, Юлия Ивановна Чирикова — губерна секретары Иван Иванович Чириковтың ҡыҙы. Модест һәм уның өлкән ағаһы Филарет 10 йәшкә тиклем өйҙә белем ала. 1849 йылда Петербургҡа күскәс, ағалы-ҡустылы Мусоргскийҙар Петришуле училищеһына (гимназияға) уҡырға инә. Училищены тамамлап тормайынса Модест 1852 йылда Гвардия подпрапорщиктары мәктәбенә уҡырға инә, тап ошонда ул дини закондар буйынса уҡытыусыһы Крупский йоғонтоһонда грек, протестант һәм католиктарҙың сиркәү музыкаһы менән ныҡлап таныша. 1856 йылда мәктәпте тамамлағандан һуң Мусоргский бер аҙ лейб-гвардия Преображен полкында хеҙмәт итә (ошо йылдарҙа ул А.&nbsp;С.&nbsp;Даргомыжский менән таныша), артабан төп инженер идаралығында, дәүләт мөлкәттәре министрлығында һәм дәүләт контролендә эшләй. Балакиревтың музыка түңәрәгенә ингән ваҡытта Мусоргский ғәжәп уҡымышлы һәм төплө белемле урыҫ офицеры була (француз һәм немец телдәрендә иркен уҡый һәм аралаша ала, латин һәм грек телдәрен белә) һәм музыка буйынса яҡшы белгес булырға ынтыла. Балакирев Мусоргскийға музыка дәрестәренә күберәк иғтибар бүлергә тәҡдим итә. Мусоргский уның етәкселегендә оркестр партитураларын уҡый, танылған урыҫ һәм Европа композиторҙары әҫәрҙәренең гармония, контрапункт һәм формаларына анализ яһай, үҙендә уларҙың тәнҡитле баһаһын үҫтерергә ынтыла.
Мусоргский А. А. Геркенан фортепианола уйнарға өйрәнә (1849 йылдан алып) һәм яҡшы пианист булып китә. Шәхси музыка кисәләрендә ул тәбиғәттән бирелгән матур камерный баритон тауышы менән ихлас йырларға ярата. 1852 йылда Санкт-Петербургта композиторҙың тәүге әҫәре — «Подпрапорщик» исемле фортепиано өсөн полькаһы баҫылып сыға. 1858 йылда Мусоргский ике скерцо — B-dur һәм cis-moll — яҙа, уларҙың береһе (B-dur) оркестрға һалына һәм 1860 йылда ул Урыҫ музыка йәмғиәте концертында башҡарыла.
Мусоргский күләмле формалағы әҫәр өҫтөндә эште Софоклдың «Эдип» трагедияһына музыка яҙыуҙан башлай, ләкин уны тамамлай алмай (хор өсөн яҙылған әҫәре 1861 йылда К. Н. Лядов концертында хор менән башҡарыла, шулай уҡ композитор үлгәндән һуң уның башҡа әҫәрҙәре менән бергә баҫылып сыға). Киләһе ҙур ниәттәре — Флоберҙың «Саламбо» романы буйынса (икенсе исеме — «Ливиец») һәм Гоголдең «Өйләнеү» сюжетына опералары тормошҡа ашырылмай ҡала. Мусоргский был ҡараламаларҙағы музыканы үҙенең һуңғы әҫәрҙәрендә ҡуллана.
Икенсе ҙур ниәте — «Борис Годунов» операһы буйынса эшен (А. С. Пушкиндың шул исемдәге трагедияһы буйынса) — Мусоргский аҙағына тиклем еткерә. 1870 йылдың октябрендә композитор һуңғы материалдарын Император театрҙары дирекцияһына тәҡдим итә. 1871 йылдың 10 февралендә, нигеҙҙә, составы сит ил кешеләренән торған репертуар комитеты, сәбәптәрен аңлатып тормайынса, операны яраҡһыҙ, тип таба ; комитет ағзаһы Э Направник һүҙҙәре буйынса, операла «ҡатын-ҡыҙ элементының» булмауы постановканан баш тартыуға килтергән. Операның драматургияһына композитор байтаҡ үҙгәрештәр индерергә мәжбүр була, һәм шул икенсе редакция материалында «Борис Годуновтың» премьераһы 1874 йылда Санкт-Петербургтың Мариин театры сәхнәһендә ҡуйыла. Премьераға тиклем үк, шул уҡ йылдың ғинуарында (1874) Петербургта нотолар нәшер итеүсе В.&nbsp;В.&nbsp;Бессель операны (клавирҙа) баҫып сығара.
1872 йылда Мусоргский «Хованщина» (В.&nbsp;В.&nbsp;Стасов планы буйынса) драматик опера («халыҡ музыкаль драмаһы») яҙырға ниәтләй, бер үк ваҡытта Гоголдең «Сорочин йәрминкәһе» сюжетына комик опера өҫтөндә эшләй. «Хованщина» клавирҙа тулыһынса тиерлек тамамлана, әммә (ике фрагменттан башҡа) инструменттарға һалынмаған була. Мусоргский иҫән саҡта «Хованщина» баҫылмай һәм сәхнәләштерелмәй.
«Сорочин йәрминкәһе» өсөн Мусоргский тәүге ике актты, шулай уҡ өсөнсө акт өсөн бер нисә күренеште ижад итә.
Һуңғы йылдары
1870 йылда Мусоргский «Ҡөҙрәтле өйөрҙөң» тарҡалыуын бик ауыр кисерә.
Етәкселектә, нигеҙҙә, ул саҡта сит ил кешеләре һәм көнбайыш опера модаһы алдында баш эйгән ватандаштары торған рәсми академик мөхиттә, мәҫәлән, Мариин театрында, уның ижадын аңламауҙарын белеү үҙәгенә үтә. Бигерәк тә иң яҡын дуҫтары тип иҫәпләгән кешеләр — Балакирев, Кюи, Римский-Корсаковтарҙың уның новаторлығын ҡабул итмәүе уға йөҙ тапҡыр күберәк әрнеү килтерә. Таныла алмау кисерештәре һәм «аңламауҙар» «нервыларының ҡуҙғыуына» килтерә, һәм эҙемтә булараҡ — алкоголь менән дуҫлыҡ. Ғәҙәттә Мусоргский ҡараламалар, эскиздарҙы әллә ни ҡулланмай. Теманы билдәләгәндән һуң ул оҙаҡ ҡына уйланып йөрөй, шунан һуң әҙер музыканы ҡағыҙ битенә төшөрә башлай. «Урман ведомствоһынан» эштән киткәс (1872 йылдан алып унда столоначальник вазифаһын биләгән була), ул даими килем алыу сығанағын юғалта. Шул мәлдә уның дуҫы, йырсы Д. М. Леонова Мусоргскийҙы 1879 йылдың июль-сентябрь айҙарында үҙе менән бергә көньяҡ Рәсәй буйлап гастролдәргә алып сыға. Һуңғы бер яҡты ваҡиға булыуы, уның, йырсы, сәфәр июль-сентябрҙә 1879 йылда рәсәйҙең көньяғында. Мусоргский был гастролдәр барышында йырсының аккомпаниаторы булараҡ сығыш яһай, шул иҫәптән (йыш) новаторлыҡ стилендә ижад ителгән үҙ әҫәрҙәрен башҡара. Урыҫ музыканттарының концерттары Полтава, Елизаветград, Николаев, Херсон, Одесса, Севастополь, Дондағы Ростов, Воронеж һәм башҡа ҡалаларҙа һәр ваҡыттағыса ҙур уңыш менән үтә.
1972 йылда Наумов ауылында (Псков өокәһенең Куньинский районы) Чириковтар (Мусоргскийҙың әсәһе яғынан нәҫеле) усадьбаһында М. П. Мусоргскийҙың Музей-ҡурсаулығы асыла. Мусоргскийҙарҙың Карево ауылындағы усадьбаһы (йәнәш урынлашҡан) беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған.
Ижады
Мусоргский ижадында урыҫ милли һыҙаттары үҙенсәлекле сағылыш таба. Был сифаттар бигерәк тә халыҡ йырҙары һәм сиркәү музыкаһына ҡарата мөнәсәбәтендә бигерәк асыҡ сағыла. Ул торғонлоҡто, иҫкелектән айырыла алмауҙы күрә алмай. Шуға ла ул музыка өлкәһендә новатор тип таныла.
Мусоргский ижадында вокаль музыка ҙур урынды биләй. Бер яҡтан ул реализмға ынтыла, ә икенсе яҡтан һүҙҙең мәғәнәһен асыуға ҙур иғтибар бүлә. Был йәһәттән музыка белгестәре уны А. С. Даргомыжскийҙың ижад итеү ысулын дауам итеүсе тип билдәләй. Бигерәк тә урыҫ крәҫтиәне тормошона мөрәжәғәт иткән әҫәрҙәрендә Мусоргскийҙың үҙенсәлекле стилистикаһы киң сағылыш таба. Уның «Калистрат», «Колыбельная Ерёмушки» (Н. А. Некрасов һүҙҙәре), «Спи-усни, крестьянский сын» (А. Н. Островскийҙың «Воеводаһынан»), «Гопак» (Т. Шевченконың «Гайдамактарынан»), «Светик Савишна» (Мусоргскийҙың үҙенең һүҙҙәренә) һәм башҡа халыҡсан йырҙары. Мусоргскийҙың бына ошондай йырҙарында һәм романстарында йыр тексының тышҡы юморы аҫтына йәшеренгән ҡотолғоһоҙлоҡ һәм әрнеү дөрөҫ һәм драматик музыкаль сағылыш таба. Ғөмүмән Мусоргский юмор һәм сатира менән оҫта эш итә (латин телен өйрәнгән һәм поп ҡыҙына ғашиҡ булған «Семинарист» «Раёк» музыкаль памфлетында һәм башҡалар). «Сиротка» һәм «Забытый» балладаһы (В. В. Верещагиндың билдәле картинаһы сюжетына) шулар рәтенә ҡарай.
Танылыуы
10 йыл эсендә Мариин театрында «Борис Годунов» 15 тапҡыр ҡуйыла һәм 1882 йылда, авторы вафатынан һуң, репертуарҙан алып ташлана. Композиторҙың вафатынан һуң Мусоргскийҙың музыкаһы Рәсәйҙә һәм бөтә донъяла танылыу яулай (уның ҡәбер ташына «Сеннахериб еңелеүе» хорынан нота фрагменты һүрәтләнгән, әлегә булһа был әҫәре менән тик белгестәр генә таныш).
XIX быуатта Мусоргский операларының тулы масштаблы постановкалары бик һирәк була. «Борис Годунов» операһы 1888 йылда Мәскәү ҡалаһының Ҙур театры сәхнәһендә бара. Шул уҡ опера 1896 йылдың ноябрь аҙағында Петербургта Музыка йәмғиәтенең Ҙур залы сәхнәһендә (Консерваторияның яңы бинаһы) «Музыка йыйылыштары йәмғиәте» ағзалары ҡатнашлығында ҡуйыла. «Хованщина» беренсе тапҡыр 1886 йылда Петербургта, Кононов залында һәүәҫкәр музыкаль-драма түңәрәге көстәре менән сәхнәгә ҡуйыла. «Хованщина» операһы профессиональ сәхнәгә 1897 йылда беренсе тапҡыр Мамонтовтың Урыҫ шәхси операһында (Солодовников театры сәхнәһендә, Ф. И. Шаляпин ҡатнашлығында) ҡуйыла.
Мусоргскийҙың оркестр өсөн яҙылған әҫәрҙәренән «Яланғас тауҙағы төн (Ночь на Лысой горе)» симфоник картинаһы бөтә донъяға таныла. Хәҙерге ваҡытта был әҫәр Н. А. Римский-Корсаков редакцияһында, һирәгерәк автор редакцияһында башҡарыла. Фортепиано өсөн яҙылған «Күргәҙмәнән картиналарҙың» колорпиты композиторҙарҙы әҫәрҙе оркестр менән яңғыратыуға рухландыра; концерт эстрадаһында «Картиналарҙың» оркестровкаһының М. Равель эшләгән варианты киң билдәле.
Мусоргский музыкаһы композиторҙарҙың артабанғы быуынына ҙур йоғонто яһай. Музыка белгестәре, уның көйҙә интерпретациялауҙа новаторлыҡ алымдарын ҡулланыуҙа ХХ быуат музыкаһына хас үҙенсәлектәр сағыла, тип билдәләй. Мусоргскийҙың музыкаль-театраль ижадындағы драматургия Л. Яначек, И. Ф. Стравинский, Д. Д. Шостакович, А. Берг (уның «Воццек» операһының драматургияһы «сәхнә-фрагмент» принцибы буйынса «Борис Годуновҡа» бик яҡын), О. Мессиандарҙың ижадтарына ҙур йоғонто яһай. Ф. Пуленктың ижадында ла композиторҙың йоғонтоһо тойола. Мусоргский яҙмаларын Э. В. Денисов, Н. С. Корндорф, Д. Д. Шостакович, Р. К. Щедрин һәм башҡа билдәле композиторҙар оркестрға һала.
Урамдары Мусоргский хөрмәтенә аталған тораҡ пункттары
Иҫкәрмә. Тораҡ пункттарҙы алфавит тәртибендә бирелә
Нефтехимик мәҙәниәт йорто (Салауат)
"Нефтехимик" мәҙәниәт йорто — Салауат нефтехим газпромы ААЙ мәҙәниәт һарайы. Ул 1962-1964 йылдарҙа авторҙар тарафынан эклектика стилендә төҙөлгән. Баш инженеры И. Ю. Венцель (1919—1999 г.) 1964 йылда тулыһынса төҙөлөп бөткән. Ул Салауат ҡалаһының Ленин майҙанында урынлашҡан. Директоры Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Владимир Ильич Стаханов.
Уң Материковая
Уң Материковая — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ларь-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уң Мег-Тыг-Еган
Уң Мег-Тыг-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 151 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Уң Курь-Еган
Уң Курь-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Курь-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Альбина Руис
Альбина Руис Риос (Albina Ruiz Ríos) — Перу эшҡыуары, йәмәғәт эшмәкәре, эколог. Перула Лима ҡалаһында урынлашҡан тирә-яҡты һаҡлау буйынса коммерциялы булмаған ойошманың нигеҙләүсеһе һәм етәксеһе, шулай уҡ Бөтә донъя экономика форумында Шваб социаль эшҡыуарлыҡ фондының вәкиле була.
Биография
Руис Сан-Мартин регионында ҙур ғаиләлә тыуа — уның 9 апаһы һәм ағаһы бар. 18 йәштә Милли инженер институтта уҡыр өсөн Лима ҡалаһына йәшәргә күсә, унда Альбина уҡыу класында берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була. Шунда сәнәғәт инженерия өлкәһендә һөнәр ала. Аҙаҡтан «Ricardo Palma University» университетында экология һәм экология менеджменты өлкәһендә магистр дәрәжәһен һәм Барселонала «Ramon Llull University» юғары уҡыу йортонда химия өлкәһендә доктор дәрәжәһен ала.
Студент булараҡ Альбина ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары мәсьәләләре өҫтөндә эшләй башлай — Перула ҡала хеҙмәткәрҙәре етештерелгән сүп-сарҙың яртыһын ғына эшкәртә алған, ҡалғаны ҡалаларҙы бысрата.
Руис эшен Лима ҡалаһының эргәһендә Cono Norte районында эшләй башлай. Был районда көндә 600 тонна ҡалдыҡтар барлыҡҡа килә. Уларҙың яртыһы ғына эшкәртелә, ә ҡалғаны антисанитар өйөмдәрҙә йыйыла, улар дөйөм ҡулланыу өсөн булған автомобиль юлдары буйында йә ташландыҡ ерҙәрҙә йыйылалар. Бындай практика Перу буйлап башҡа ҡалаларҙа ла бар, ҡалдыҡтарҙы йылғаларға түгәләр һәм эсергә яраҡлы булған һыу сығанаҡтарын бысраталар.
Аҙаҡтан Альбина Руис Перу хөкүмәтенә милли план төҙөү һәм Перуҙа беренсе тапҡыр (шулай уҡ бөтә Латин Америкаһы илдәрендә) ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү компаниялары эшмәкәрлеген көйләү тураһында закон ҡабул итеүгә өндәмә яһай.
Руис һәм «Ciudad Saludable» Перу Католик университеты ҡатнашлығы ярҙамында ҡалдыҡтар эшкәртеү өлкәһендә менеджментҡа дистанцион өйрәтеү программаларының 6 версияһын эшләп сығаралар. Шулай уҡ улар 1500-ҙән артыҡ булған сүп-сар йыйыу урыны ойошторалар, Боливия, Бразилия, Колумбия, Мексика, Перу, Венесуэла һәм Һиндостан илдәренең ярлы региондарында йәшәгән 6 миллиондан артыҡ кешегә эш урыны биреп, уларҡың ғүмер кимәлен һәм һаулығын яҡшырталар.
Шулай уҡ «Ciudad Saludable» компанияһы, ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтарын эшкәртеү менән шөғөлләнгән фирмаларға ярҙам иткеүсе «Peru Waste Innovation» һәм шул компаниялар төркөмдәренең тәжрибәһен икенсе илдәрҙә таратыусы Нью-Йорктағы «Healthy Cities International» ойошмаларына нигеҙ һала.
Руис ҡалдыҡтарҙы эшкәртеү һәм ваба (холера) ауырыуын туҡтатыу тураһында бер нисә китап һәм әсбап (пособие) яҙа.
Бүләктәре һәм лайыҡлы исемдәре
Руис һәм Ciudad Saludable күп бүләктәрҙең эйәһе, улар араһында 1995 йылдан башлап Ашока фондында ағза исеме, 2006 йылда Сколл фонды ағзалары , 2007 йылда Energy Globe Award премияһына лайыҡ булһа, ә 2006 йылда ғүмер кимәлдәрен яҡшыртҡан өсөн Дубай халыҡ-ара премияһын ала ; шул уҡ йылда Global Development Network Award наградаһын ала. 2006 йылда Latin Trade журналы Альбинаны Латин Америкаһында йыл экологы тип һанай һәм уға Bravo премияын бирә.
Һалҡын һыу шишмәһе
Һалҡын һыу шишмәһе — Ростов өлкәһе Мясниковский районының Чалтырь ауылындағы шишмә.
Тарихы
Билдәле Һалҡын һыу шишмәһе Ростов өлкәһе Мясниковский районының Чалтырь ауылы эргәһендәге шишмә. Шишмә тау битләүенән ағып сығып йылға барлыҡҡа килтерә. Был шишмә тарихы әрмәндәрҙең Донға күсенеүе менән бәйле. Риүәйәт буйынса Ҡырымдан күсенеүсе әрмәндәр каруаны егелгән үгеҙҙәрҙә барған. Ылауҙарҙан алда һыу эҙләп атлы һыбайлылар барғандар. Һыу сығанағы тапҡан осраҡта улар был турала артта килеүсе кешеләргә әйткәндәр. Бер саҡ улар йырында кескәй йылға күргәндәр, уны тәмләп ҡарағандар һәм уның тураһында кешеләргә хәбәр иткәндәр. Күсенеүселәр күп булғанлыҡтан, уларҙың бер өлөшө шишмә янында ҡалған, ҡалғандары артабан киткән.
Хәҙерге Чалтырь ауылы урынында йорттар төҙөп урынлашып алғас, халыҡ шишмәне таштар менән уратып һалып сыға. Һуңғараҡ ҡоҙоҡ ҡаҙалар, торба һәм улаҡ буйлап һыу ебәрәләр. Ер өҫтөндә тишек эшләнә, һыу унан ағып сығып йылға барлыҡҡа килтерә.
Шишмә янында бәләкәй ҡыңғыраулы сиркәү була. Риүәйәт буйынса, бер ваҡыт дингә ышаныусы кеше ғибәҙәт ҡылып торған һәм өйөнөң тәҙрәһе аша шишмә эргәһендә яҡтырып торған бағана күргән. Иртәнсәк ул был турала священниккә һөйләй. Поп ишеткәндәрен Эчмиадзин ҡалаһы властәренә еткерә. Әрмәнстандан ошо уңай менән белгестәр килә, улар был ваҡиғаны билдә тип ҡабул итә. Бынан һуң сиркәүҙең проектын эшләйҙәр һәм тиҙ арала уны төҙөп тә ҡуялар. Әлеге ваҡытта был сиркәүҙең макеты Чалтырь ауылының тыуған яҡты өйрәнеү музейына ҡуйылған. Шишмәнең ҡоҙоғо сиркәү эсендә була.
Шишмә һыуы бик һалҡын һәм дауалау үҙсәнлегенә эйә була. Шишмә янына кешеләр төрлө ауырыуҙарҙан дауаланырға киләләр, изге урын итеп ғибәҙәт ҡылалар. Урындағы халыҡ шишмә янында байрамдар ойоштора, төрлө уйындар уйнай.
Хәҙерге ваҡытта шишмә эргәһендәге сиркәү емерелгән, шишмә үҙе ҡороған. Иҫтәлек булып шишмә урынында ҡоҙоҡ түбәһе һәм таштан һалынған ҡоҙоҡ ҡына ҡалған.
Пул-Влан-Игол
Пул-Влан-Игол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кулын-Игол йылғаһының һул ярына тамағынан 187 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Примычный
Примычный — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабазная йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дакка
Дакка (ঢাকা) — Бангладештың баш ҡалаһы һәм иң ҙур ҡалаһы. Ганг дельтаһында Буриганганың һул ярында урынлашҡан. 1608—1717 йылдарҙа Дакка Бенгалияның баш ҡалаһы була, 1971 йылдан Бангладештың баш ҡалаһы.
Ҡала халҡы һаны — 9 724 976 кеше (2005), ә биҫтәләре менән бергә — 16,6 миллион кеше (2008) тәшкил итә.
Ҡалаға VII быуатта нигеҙ һалына. Дакка Буриганга йылғаһы ярында, Падма һәм Мегхна йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан. Ганг һәм Брахмапутра дельтаһында йылға порты урынлашҡан, шулай уҡ һыу туризмы үҙәге булып тора.
Этимологияһы
Бер фараз буйынса, ҡала исеме индуистарҙың уңдырышлылыҡ алиһәһе Дурга исеменән сыҡҡан, ә икенсе версия буйынса — ҡиммәтле ыҫмала биреүсе тропик ағас атамаһынан.
Тарихы
Хәҙерге Дакка биләгән территорияла VII быуатта тәүге ултыраҡ барлыҡҡа килгән. Ҡала территорияһы IX быуатта индуистар династияһы Сена контроленә күскәнгә тиклем будда батшалығы Камаруп һәм Пал империяһы хакимлығы аҫтында булған. Ҡаланың исеме, бәлки, XII быуатта батша Баллал Сена тарафынан алиһә Дхакешвари ҡорамына нигеҙ һалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. . Дакка һәм уның тирә-яғы был осорҙа Бенгалла булараҡ билдәләнә. Ҡала Лакшми, Шанкхари баҙары, Кумартули һ.б. кеүек бер нисә баҙарҙы үҙ эсенә алған. Сена династияһынан һуң, 1608 йылда Бөйөк Моголдар империяһына ингәнгә тиклем, Даккала бер-бер артлы Дели солтанлығының төрөк һәм пуштун губернаторҙары хакимлыҡ итә. ТАуылдарҙа тораҡтар төҙөлөшө артыуы халыҡтың һаны күбәйеүгә килтерә, һөҙөмтәлә 1608 йылда Бөйөк Моголдар Империяһы хакимлығы осоронда Бенгалияның ҡала баш ҡалаһы (раджмахал) тип иғлан ителә. Могол субадары Ислам хан ҡаланың беренсе хакимы була. Хан ҡалаға Бөйөк Моголдар императоры Джахангир хөрмәтенә «Джахангир Нагар» (জাহাঙ্গীর নগর; Джахангир ҡалаһы) исемен бирә, әммә Джахангир үлгәндән һуң был исемдән баш тарталар. Ҡаланың үҫеүе Шайст-хан хакимлығы ваҡытына тура килә. Ҡаланың майҙаны 19 километрға 13 километр була (12 миль 8 милгә), халыҡ һаны яҡынса бер миллион кеше тәшкил итә. Британ Ост-һинд компанияһы 1765 йылда һалым йыйыу хоҡуғына эйә була (дивань хоҡуғы), ә бенгал навабтары Бенгалия, Бихар һәм Орисса менән хакимлыҡ итеүҙән баш тартырға мәжбүр булғандан һуң, 1793 йылда ҡала менән идара итеүҙе лә үҙ өҫтөнә алған. Шулай итеп, ҡала Британияның тулы контроленә күскән. Ошо осорҙа ҡала халҡы ҡырҡа кәмегән. Шулай итеп, ҡала тулыһынса Британия контроле аҫтына күсә. Был осорҙа ҡала халҡы ҡырҡа кәмей, шул уҡ ваҡытта уның эргәһендә урынлашҡан Калькутта үҫешә. Дакка ла бер аҙҙан үҫешә башлай, 1874 йылда заманса һыу менән тәьмин итеү системаһы сафҡа индерелә, ә 1878 йылда электр менән тәьмин итеү барлыҡҡа килә. Ҡала янында Дакка кантонменты барлыҡҡа килә, ул Британия һәм Бенгалия һалдаттарының хәрби базаһы булып хеҙмәт итә.
1905 йыл Бенгалияны беренсе уңышһыҙ бүлеү һөҙөмтәһендә Дакка яңы барлыҡҡа килгән Көнсығыш Бенгалия дәүләтенең баш ҡалаһы тип иғлан ителә, ләкин 1911 йыл инде Бенгалия яңынан берләшә. 1947 йылда Британия Һиндостанын бүлгәндән һуң бәрелештәр була башлай. Индус халҡының күп өлөшө Һиндостанға китә, шул уҡ ваҡытта Даккаға күп мосолмандар килә. Төбәк сәйәсәте үҙәге булған ҡалала баш күтәреүҙәр һәм көс ҡулланыу акттары йышая. Урду телен Пакистандың берҙән-бер рәсми теле тип иғлан итеү күләмле протест акцияларына килтерә. Бенгал телен хуплау буйынса демонстрацияны баҫтырыу һөҙөмтәһендә, полиция бер нисә студентты атып үлтерә. 1950 — 1960 йылдар дауамында Дакка сәйәси эшмәкәрлектең үҙәге булып ҡала, бенгал халҡы өсөн автономияның талаптары көсәйә.
1970 йылда емергес Бхола циклоны төбәктең күп өлөшөн емерә, һөҙөмтәлә ярты миллион самаһы кеше һәләк була. Ҡаланың яртыһынан ашыуы һыу аҫтында ҡала. Властарҙың циклон әҙемтәләрен бөтөрөүгә йүнәлтелгән тырышлығы етешмәүе, шулай уҡ этник дискриминация арҡаһында, йәмәғәтселектең ризаһыҙлығы арта. 1971 йылдың 7 мартында бенгал сәйәсмәне Муджибур Рахман Рамна ипподромында милләтсел митинг ойоштора. Һөҙөмтәлә 26 мартта Бангладештың бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Быға яуап итеп Пакистан армияһы Көнсығыш Пакистан өҫтөнән контроль булдырыу буйынса хәрби операция башлай, уның һөҙөмтәһендә Бангладештың күп халҡы үлтерелә. Конфликтҡа Һиндостан ҡыҫыла — һәм 16 декабрҙә һуғышта уның еңеүенән һуң Бангладеш бойондороҡһоҙлоҡ ала. Сәнәғәт һәм сауҙа үҫеше, шулай уҡ ҡала халҡының артыуы инфрастуктура һәм хеҙмәт күрһәтеү өлкәһендә проблемалар тыуҙыра. Ҡаланың сиктәре киңәйеү менән төҙөлөш бумы башлана.
Климаты
Дакка эҫе, тынсыу һәм дымлы тропик климат ҡалаһы булып тора. Ҡалала уртаса йыллыҡ 28 менән °С температура (82 °F) менән муссондар үтә; температура ғинуарҙа 20 °C (68 °F) алып май айында 32 °C тиклем үҙгәрә. Уртаса йыллыҡ 80 % тиерлек яуым-төшөм май айынан алып сентябрь айына тиклем дауам итә. Ҡала тығындары һәм сәнәғәт ҡалдыҡтары менән бәйле һауаның һәм һыуҙың бысраныуы йәмәғәт сәләмәтлегенә һәм тормош сифатына йоғонто яһаусы етди проблемаларҙың береһе була. Дакка тирәләй һыу объекттары һәм һаҙлыҡтар юҡҡа сыға, сөнки улар урынында күп ҡатлы йорттар һәм башҡа күсемһеҙ объекттар төҙөлә. Тирә-яҡ мөхиттең бысраныуы менән бәйле тәбиғи йәшәү урындарының эрозияһы төбәк биофаунаһының байтаҡ өлөшөн юҡҡа сығарыу менән янай.
Иҡтисады
Ҡалала ил сәнәғәтенең күп өлөшө урынлашҡан, ул джут сүсе етештереү, кизе-мамыҡ, металл эшкәртеү, аҙыҡ-түлек һәм башҡа тармаҡтарҙан ғибәрәт. Муслин производствоһы бар. Дакка урынлашҡан төбәк джут һәм дөгө үҫтереүгә махсуслашҡан.
2009 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ЭТП 85 миллиард доллар тәшкил итә, йыл һайын эске тулайым продукт үҫеше 6,2 % тәшкил итә. Йән башына уртаса килем — йылына 1350 доллар. Шуға ҡарамаҫтан, яҡынса 34 % хужалыҡ ярлылыҡ сигендә, байтаҡ өлөшө көнөнә 5 долларҙан дә кәм аҡсаға йәшәй. Эшһеҙлек кимәле юғары — яҡынса 19 %.
Халҡы
Ҡала халҡы уның алминистратив сиктәрендә яҡынса 7 млн кеше тәшкил итә, үҫешкән агломерация халҡы — 12,8 млн самаһы кеше (2008 йыл). Йыллыҡ халыҡ үҫеше — яҡынса 4,2 % (Азия ҡалалары араһында иң юғары күрһәткестәрҙең береһе) — был илдең ауыл ерҙәренән ҙур мигранттар ағымы менән аңлатыла. Far Eastern Economic Review журнал мәғлүмәттәренә ярашлы 2025 йылға ҡала халҡы 25 миллион кешегә етеүе ихтимал.
Халыҡтың грамоталылыҡ кимәле — 68,3 %.
Яҡынса 90 % халыҡ ислам динен тота, икенсе киң таралған дин — индуизм (9 %). 1 % христиан һәм буддистарға тура килә, улар яҡынса тигеҙ өлөштә.
Халыҡтың абсолют күпселеге бенгал телендә һөйләшә; Бангладештың бөтә яҡтарынан килгән мигранттар күп булғанға күрә, бында күпселек был телдең диалектында, шул иҫәптән силхет һәм читтагонг телендә лә аралашалар. Эшҡыуарлыҡ өлкәһендә инглиз теле киң таралған; урду телендә һөйләшкән бик ҙур диаспора бар (рәсми мәғлүмәттәр буйынса, яҡынса 40 мең кеше).
Транспорты
Дакка йәмәғәт транспортының мөһим өлөшө булып велорикша һәм моторикшалар тора; көн һайын 400 мең тирәһе рикша эшкә сыға. Шуға ҡарамаҫтан, был эшмәкәрлек төрөнә тик 85 мең генә рикша лицензияға эйә. Велорикша ҡаланың күп өлөшөндә тыйылған, сөнки улар юл тығынына сәбәпсе булып тора. Автобус паркы дәүләт компаниялары «Bangladesh Road Transport Corporation (BRTC)», шулай уҡ шәхси операторҙар тарафынан хеҙмәтләндерелә.
Дакка — мөһим транспорт үҙәге, ул илдең күп өлөштәрен һәм Һиндостандың күрше төбәктәрен тоташтыра. Дакка порты — донъяла иң ҙур йылға порты; ул ҡаланы Буриганга йылғаһы буйында һәм Ганг дельтаһының башҡа тармаҡтарында илдең эске өлкәләре менән тоташтыра.
Шаһ Джалал исемендәге халыҡ-ара аэропорт (элегерәк — Дакка аэропорты) — илдә иң ҙур һәм иң күп йөклө аэропорт, ҡала үҙәгенән 15 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Был аэропортҡа Бангладеш халыҡ-ара һәм эске рейстарының 52 % тура килә.
Мәғарифы
Даккала 52 университет урынлашҡан, уларҙың иң боронғолары — Dhaka College, ул шулай уҡ Британия Һиндостанында иң боронғо уҡыу йорттарының береһе булып тора; 1840 йылда нигеҙ һалынған. Ошонда уҡ урынлашҡан Бангладештың эре университеты — Дакка Университеты урынлаша, бында 30 меңдән ашыу студент уҡый. Дакканың башҡа мөһим уҡыу йорттары араһында: Jahangirnagar University, Bangladesh University of Engineering and Technology (BUET), The Dhaka Medical College, Sir Salimullah Medical College.
Медиа
Дакка ҡалаһында Бангладеш дәүләт BTV телевидениеһының штаб-фатиры урынлашҡан. Ҡалалағы шәхси каналдар Bangla Vision, RTV, ATN Bangla, Channel I, NTV, Ekushey Television, Banglavision үҙ эсенә ала. Дәүләт Bangladesh Betar радиостанцияһы һәм Radio Foorti, Radio Today, Radio Amar кеүек шәхси радиостанциялар һәм башҡалар Даккала штаб-фатирҙарына эйә.
Спорт
Дакка крикет буйынса рәсми беренсе турнир үткәрә, уның барышында 1954 йылда Һиндостан Пакистанға ҡаршы уйнай. Bangabandhu National Stadium милли стадионы элегерәк крикет буйынса эске һәм халыҡ-ара ярыштар өсөн һиндостандың төп стадионы була, ләкин хәҙер унда тик футбол матчы үткәрелә. 2011 йылда Һиндостанда, Шри-Ланка һәм Бангладешта крикет буйынса буйынса донъяның X чемпионаты үткәрелә (14 ил-ҡатнашыусы, Һиндостан командаһына алтын эләгә), алты матч Дакала үтә һәм ике матч — Читтагонгта (ҙурлығы буйынса Бангладешта икенсе ҡала (4 миллион кеше) . Даккала Бангладеш Спорт советы урынлашҡан, ул бөтә илдә спорт сараларын үткәреү буйынса булышлыҡ итеү өсөн яуаплы. Дакка шулай уҡ как Sher-e-Bangla Mirpur Stadium (в Mirpur) һәм Dhanmondi Cricket Stadium, шулай уҡ Outer Stadium Ground кеүек стадиондарға эйә, улар башлыса эске ярыштар өсөн файҙаланыла . Дакка университеты ҡаланың юғары уҡыу йорттары араһында күп турнирҙар үткәрә.
Һылтанмалар
*
Пур-Еган
Пур-Еган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Мег-Тыг-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вах йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Васюган йылғаһынан Вахҡа тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Донда элемтә үҫеше тарихы музейы
Донда элемтә үҫеше тарихы музейы  — Ростов өлкәһендә элемтә барлыҡҡа килеүенә һәм үҫешенә арналған махсуслашҡан музей..