cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Немецтар
Дин
Диндарҙарының күбеһе — протестант (асылда лютеран) һәм католик. Германиянан ситтә йәшәгән ниместәр араһында, католиктар һәм лютерандарҙан башҡа, протестантизмдың бүтән йүнәлештәренә ҡараусылар — баптистар, меннониттар, адвентистар һәм башҡалар — байтаҡ.
Теле
Немец теле йәки алман теле — һинд-европа телдәре ғаиләһе герман төркөмөнөң көнсығыш төркөмсәһенә ҡараған тел. 100 миллион тирәһе кеше немец телен туған теле тип белә. Хәҙерге немец теле үрге һәм түбәнге алман (платт-дойч) диалекттарына бүленә. Платт-дойч диалектының үҙ әҙәбиәте бар. Яҙмаһы латин алфавитына нигеҙләнгән. Грамматик төрө буйынса немец теле флектив-аналитик телдәргә ҡарай. XX быуат 80-се йылдар аҙағында СССР-ҙа немец теле туған тел булараҡ уҡытылған мәктәптәр асыла башлай. 1996-97 уҡыу йылында Башҡортостанда шундай 3 мәктәп эшләгән, 2004—05 йылда — 4. Хәҙерге ваҡытта немец теле туған тел булараҡ Өфөнөң 86-сы гимназияһында, Благовар районының Пришиб һәм Таң ауылдары, Алексеевка, Яңы Никольский, Викторовка ауылдары башланғыс мәктәптәрендә уҡытыла.
Башҡортостан немецтарының тарихы
Башҡортостанда немецтар йәшәгән тәүге торамалар 17 быуатта барлыҡҡа килеп, уларҙың Өфө гарнизонында хеҙмәт итеүенә бәйле була. Өфө губернаһында немец халҡы башлыса Бәләбәй өйәҙендә һәм Өфө өйәҙендә; Ырымбур губернаһында — Ырымбур өйәҙендә йәшәгән. Халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынсаса, немецтар һаны 1897 йылда Өфө губернаһында — 1,1 мең кеше, Ырымбур губернаһында — 5,5 мең; БАССР‑ҙа 1926 йылда — 6,5 мең, 1939 йылда — 6,3 мең, 1959 йылда — 12,8 мең, 1970 йылда 12,1 мең, 1979 йылда 11,3 мең кеше тәшкил иткән. Бөйөк Ватан Һуғышы йылдарында БАССР‑ға элекке Волга буйы немецтары АССР‑ынан күсерелгән немецтар килеп ултырған.
Башҡортостан территорияһында тәүге немец мәктәбе асылыу Рәсәйҙә тау сәнәғәте үҫеше менән бәйле. 1811 йылда Ырымбур губернаһы Троицк өйәҙендә Златоуст ҡорал фабрикаһында эшләгән Германиянан саҡырылған немец оҫталары өсөн мәктәп асылған. 1900 йылда Ырымбур губернаһы колонистарҙың 17 башланғыс мәктәбе иҫәпләнгән. 1908 йылда Өфө губернаһы Ҡаҙанғол улусының Дәүләкән ауылда үҙәк немец училищеһы (центральшуле) асылған. 1897 йылда Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, Өфө губернаһындағы немецтар араһында — яҡынса 1080 кеше (шул иҫәптән яҡынса 120 кеше юғары башланғыс белемле), Ырымбур губернаһында яҡынса 5450 кеше (190 тирәһе) грамоталы һаналған. БАССР барлыҡҡа килгәс, республика территорияһында 1926 йылда яҡынса 4 мең грамоталы немец һаналған. 1926/27 уҡыу йылында Өфө кантонында — дүрт, Бәләбәй кантонында бер 1‑се баҫҡыс немец мәктәбе эшләгән.
Рәсәй немец этносын тергеҙеүгә булышлыҡ итеү өсөн 1989 йылда Башҡортостан немецтарының «Видергебурт» ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни-ағартыу союзы ойошторола, 1998 йылдан Пришиб ауылында «Алексеевский» немец тарихи-мәҙәни үҙәге, 2005 йылдан Өфөлә «Башҡортостан—Германия» йәмғиәте, «Фолькскланг» фольклор ансамбле эшләп килә.
Башҡортостанда немецтарҙың һаны
Немецтар һаны 1989 йылда РСФСР‑ҙа — 842 мең, 2002 йылда РФ‑та — 597,2 мең, 2010 йылда — 394,1 мең кеше. БАССР‑ҙа 1989 йылда 11 мең немец йәшәгән, Башҡортостанда 2002 йылда — 8,2 мең, 2010 йылда — 5,9 мең. Башҡортостанда (2010 йыл мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны) немецтар айырыуса Өфө (1638), Октябрьский (754), Стәрлетамаҡ (527), Салауат (291), Ишембай (245), Бәләбәй (149), Нефтекама (136) ҡалаларында, Дәүләкән һәм Дәүләкән районында (349), Туймазы һәм Туймазы районында (344), Бәләбәй һәм Бәләбәй районында (149), Благовар (347), Әлшәй (97), Өфө (96) райондарында тупланып йәшәй. Немецтарҙың күбеһе урыҫ телен, немец телен, бер өлөшө башҡорт телен, татар телен белә. Немец диндарҙарының төп өлөшө католицизм, бер өлөшө протестантизм динен тота.
Алкснис Яков Иванович
Я́ков Ива́нович А́лкснис (Алкснис-Астров Jēkabs Alksnis 1897 йылдың 26 ғинуары, Рәсәй империяһы, Лифлянд губернаһы, Наукшен улусы (хәҙер — Латвияның Наукшен крайы) Пакули утары — 1938 йылдың 29 июле, СССР Мәскәү өлкәһе "Коммунарка"ның атыу полигоны) — СССР хәрби эшмәкәре, 2-се ранг командармы (1935 йыл)
Биографияһы
Яков Иванович Алкснис 1897 йылдың 14 (26) ғинуарында Лифляндия губернаһы Вольмар өйәҙе Наукшен улусының «Пакули» утарында ҡуртымсы крәҫтиән (испольщики) ғаиләһендә тыуған, 7 йәштән көтөүсе ярҙамсыһы булып эшләгән. Улус һәм сиркәү-мәхәллә мәктәптәрендә уҡый, 1913 йылда Валмиер уҡытыусылар семинарияһына уҡырға инә һәм унда йәшерен социал-демократик түңәрәктә ҡатнаша.
1916 йылда Алкснис РСДРП-ның латыш территориаль ойошмаһы (1904) — СДЛК сафына инә. Февраль революцияһынан һуң, 1917 йылдың мартында тиҙләтелгән тәртиптә семинария тамамлай, хәрби хеҙмәткә алына һәм дүрт айлыҡ уҡыу курсы менән Одесса хәрби-пехота училищеһына йүнәлтелә. Училищены тамамлағандан һуң прапорщик Яков Алкснис 15-се Себер запас полкына тәғәйенләнә, әммә, үҙен ышанысһыҙ итеп күрһәткәнлектән, Октябрь революцияһына тиклем бер аҙ ваҡыт ҡалғас, Көнбайыш фронтҡа, 7-се Төркөстан дивизияһына ебәрелә.
1918 йылдың башында совет хеҙмәткәре сифатында Валмиераға ҡайта, әммә Германия баҫып алыуы сәбәпле, Брянскиға китә, унда 1918 йылдың йәйендә әсирҙәр һәм ҡасаҡтар эштәре буйынса коллегияның урындағы бүлексәһе рәйесе итеп тәғәйенләнә, РКП(б)РКП(б)-ның Брянск өйәҙ комитеты ағзаһы итеп һайлана.
1919 йылдың 12 майынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы (РККА) сафында хеҙмәт итә: Орёл хәрби округы штабы комиссары итеп тәғәйенләнә, бер айҙан — Орёл губернаһы хәрби комиссары. 1919 йылдың сентябрендә үҙенең туранан-тура ҡатнашлығында ойошторолған 55-се уҡсылар дивизияһы комиссары була. Орёл губернаһында аҡ гвардия һәм баш күтәреүселәр отрядтарын, Донда казак отрядтарын тар-мар итеүҙә ҡатнаша. Тиҙҙән Дон өлкәһе хәрби комиссары вазифаһына, ә 1920 йылда оператив бүлек буйынса Орёл хәрби округы командующийы ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә.
… Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына мәжбүри мобилизациялау менән шөғөлләнә … Алкснис күрһәткән яуызлыҡты хатта Троцкий ҙа артыҡ тип баһалай: Яков Ивановичты кире алалар һәм Орёл хәрби округы командующийы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләйҙәр. Һуңынан оборона наркоматы резервына индерелә, һәм 1924 йылға тиклем эшләмәй, шунан Фрунзе исемендәге хәрби академияға уҡырға инә
1921 йылда Яков Иванович Алкснис М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияға инә, 1924 йылда уҡыуын тамамлай, бынан һуң эҙмә-эҙлекле РККА штабының ойоштороу-мобилизация идаралығы начальнигы ярҙамсыһы, ғәскәрҙәр ҡоролошо бүлеге начальнигы һәм комиссары, Ғәскәрҙәр ҡоролошо һәм хеҙмәте идаралығы начальнигы вазифаларына тәғәйенләнә. 1920-се йылдар аҙағында Германияла рейхсвер хәрби-уҡыу йорттарында уҡып сыҡҡан РККА-ның тәүге командирҙарының береһе.
1926 йылдың декабренән 1931 йылдың июненә тиклем Алкснис төп эше менән параллель рәүештә «Вестник воздуха флота» журналының редколлегия рәйесе була, бер нисә тапҡыр авиация тактикаһы, хәрби ҡулланыу, уҡыу һәм осоу дисциплинаһы мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр менән сығыш яһай, 1931 йылда уның «Һауа флотына шефлыҡты нығытығыҙ» тигән китабы сыға.
1926 йылдың 26 авгусында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһының Хәрби-һауа көстәре идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 1929 йылдың 21 июлендә ул лётчик В. О. Писаренко менән бергә Р-5 самолётында Мәскәүҙән Севастополгә тиклем, уртаса 233 км/сәғәт саҡрым тиҙлек менән, бер ерҙә лә туҡтамай, 1300 километр юл үтә. Икенсе көндө, 22 июлдә, улар ошо уҡ маршрут буйынса бер ерҙә лә ултырмайса, кирегә осҡан.
1929 йылда Хәрби-һауа көстәре начальнигы урынбаҫары Яков Иванович Алкснис Качинск юғары хәрби лётчиктар мәктәбендә практик белем ала, ноябрҙә уға «хәрби лётчик» исеме бирелә. Артабан Алкснис хәрби частарға бер нисә тапҡыр осҡанда самолётты үҙ аллы йөрөткән.
1931 йылдың 21 июнендә Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы Хәрби-һауа көстәре командующийы вазифаһына тәғәйенләнә, СССР Революцион хәрби советы ағзаһы була. Тиҙҙән СССР Оборона халыҡ комиссариатының Хәрби Советы ағзаһы ла була.
1932 йылдың ноябрендә «халыҡ массаларында граждандар һәм хәрби авиацияны популярлаштырыу маҡсаты менән» СССР Һауа Флоты — Авиация көнөн булдырыу тураһында тәҡдим индерә. СССР Халыҡ Комиссарҙары Советыы Авиация көнөн йыл һайын 18 августа үткәрергә ҡарар итә. Ул Хәрби-һауа Флотында йәйге уҡыу осорон тамамлауға арнала. Беренсе авиация байрамы 1933 йылдың 18 авгусында Мәскәү өлкәһенең Тушин ҡалаһында ойошторола. Шул уҡ көндө Алкснис Ленин ордены менән бүләкләнә.
1937 йылдың ғинуарында оборона халыҡ комиссарының авиация буйынса урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә.
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында 1937-1938 йылдарҙағы репрессиялар үткәреүҙә ҡатнаша. 1937 йылдың 11 июнендә М. Н. Тухачевский етәкселегендә хәрби начальниктар төркөмөн үлем язаһына хөкөм иткән махсус суд присутствиеһы составына ингән. Суд барышында был органдың иң әүҙем ағзаһы була, хөкөм ителгәндәрҙе төрлөсә фашлай һәм уларға ҡарата фәҡәт үлем язаһын ҡулланыуҙы талап итә.
1937 йылдың 23 ноябрендә Яков Иванович Алкснис бөтә вазифаларҙан бушатыла, ВКП(б) сафынан сығарыла һәм ҡулға алына. Һорау алыу барышында уға «тәьҫир итеүҙең физик ысулдары» ҡулланылған, һөҙөмтәлә ул 1935 йылдан Латвия шпионы булыуы, һуңынан 1922 йылдан бирле шпион булыуын иҫкә төшөрөп, 1936 йылдан иһә "Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһындағы латыш милли ойошмаһы"нда ҡатнашыуы тураһында күрһәтмәләренә лә, ҡул ҡуйған.
СССР Юғары судының хәрби коллегияһы 1938 йылдың 28 июлендә хәрби заговорҙа ҡатнашыуҙа ғәйепләнеп, РСФСР Енәйәти кодексының 8-се һәм 11-се пункттары 58-1 «б» статьяһы буйынса атыуға хөкөм ителә. Судта үҙ ғәйебен таныны. Хөкөм ҡарары 1938 йылдың 29 июлендә «Коммунарка» полигонында башҡарыла. СССР Юғары суды Хәрби коллегияһының 1956 йылдың 1 февралендәге билдәләмәһе менән Яков Иванович Алкснис аҡлана.
Ғаиләһе
Яков Алкснистың ҡатыны (1922 йылдан алып) — ғилми хеҙмәткәр Кристина Карловна Алкснис-Меднис. Ире ҡулға алынғандан һуң, Кристина Карловна ла сәйәси золомға тарттырыла: 8 йылын Темников төҙәтеү-хеҙмәт лагерында үткәрә. Төрмәнән сыҡҡас, 1946 йылдан 1949 йылға тиклем Ригала йәшәй, ләкин һуңынан яңынан ҡулға алына һәм 1954 йылға тиклем Кемерово өлкәһендә һөргөндә була.
Улы — ата-әсәһен ҡулға алыу ваҡытына 10 йәш тулған Алкснис Имант Яковлевич балалар йортона оҙатыла. Имант Алкснис — граждандар инженеры һөнәренә эйә була. Юғары уҡыу йортон тамамлай һәм сәнәғәттә эшләй.
Ейәне — Алкснис Виктор Имантович — СССР һәм Рәсәй сәйәси эшмәкәре.
Левират
Левират — тол ҡатындың мәрхүм иренең ҡустыһына ҡатынлыҡҡа барыуына нигеҙләнгән никах формаһы.
Тарихы
20 быуат башына тиклем башҡорттарҙа йола хоҡуғынормаһы һанала. Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһына ярашлы, тол ҡатынға мәрхүмдең бер туғанының улы, ике туған ҡустыһы йәки башҡа ҡәрҙәше лә өйләнә алған. Тол ҡатынға өйләнгән кешегә мәрхүмдең балалары, мөлкәте, социаль статусы, хоҡуҡтары һәм бурыстары күскән. Левират йолаһы ғаиләлә эшсе ҡулдарҙы һаҡлап ҡалыуға булышлыҡ иткән. Левират төрки-монгол халыҡтарында киң таралған булған, тарихи яҡтан төркөмләп ғаилә ҡороу (левират полиандрия) традицияларына барып тоташа.
Этимология
Латин теленән килеп кергән һүҙ — levir — ҡәйнеш
Краснинский (Силәбе өлкәһе)
Краснинский — Силәбе өлкәһенең Верхнеурал районындағы ҡасаба. Краснинский ауыл биләмәһенең административ үҙәге булып тора.
Географияһы
Лебяжье күленең уң ярында урынлашҡан. Район үҙәге Верхнеурал ҡалаһына тиклем ара — 32 км.
Урамдар
Ҡасабаның урам селтәре 8 урамдан тора.
Һыуботаҡ
Географияһы
Һыуботаҡ йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ғөмбәй йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Магнитогорск һыуһаҡлағысынан Ерекле һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Силәбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: ''Субутак, речка левый приток Гумбейки, бассейн Урала; железнодорожная станция, поселок, Агаповский район.Название казахское, в переводе означает «водная ветвь, протока», «водный источник», где су — «вода», бо(у)так — «источник», «ветвь», «протока». Название, типичное для небольших степных речек, питающихся родниковыми водами''.
Урғаҙа
Урғаҙа (Ургаза) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 2393 кеше. Почта индексы — 453653, ОКАТО коды — 80206813001.
Исеменең килеп сығышы
Ауылға Урғаҙа исемен биреү буйынса бәхәстәр 1986 йылда башлана, уның инициаторы Гилманов Әхмәт Насип улы (2000 йылға тиклем), 2002 йылда мәсет имам-хатибы Хәйривара Ғүмәров 200-ҙән ашыу ҡултамға йыйып, ҡабаттан был эште башлай. 2003 йылдың 27 мартында Йылайыр ауыл Советы, шулай уҡ район администрацияһы ла был башланғысты хуплап сыға. Артабан тораҡ пункттың исемен үҙгәртеү мәсьәләһе республика кимәлендә хәл ителә. Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайы ҡарары нигеҙендә Рәсәй Федерацияһының Хөкүмәте 2007 йылдың 10 сентябрендәге ҡарарына ярашлы ауылдың исеме Урғаҙа тип үҙгәртелә.
Географик урыны
йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Иҫке Яковлевка тораҡ пунктына 1910 йылда Арцибасовтар, Глазовтар, Горьковтар, Деревяшкиндар, Евдокимовтар, Захаровтар, Кожаевтар, Сульдиндар, Палычковтар һәм башҡа крәҫтиән ғаиләләре нигеҙ һалған. Күскенселәр Ырымбур губернаһының Ырымбур өйәҙе Яковлевка утарының крәҫтиәндәре (хәҙер Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы Надеждин ауыл советының Яковлевка ауылы), милләте буйынса — эрзя мордвалары, диндәре буйынса старообрядсылар. Утар өсөн ер биләмәһен Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусындағы Сыңғыҙ ауылы аҫаба башҡорттарынан ҡуртымға алынған. Әлеге ер биләмәһе Сыңғыҙ ауылына Ырымбур межа комиссияһының 1908 йылдың 7 авгусындағы ҡарарына ярашлы Байыш ауылының (Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы) отруб ерҙәренән алып бирелгән булған.
1910—1917 йылдарҙа утар Ырымбур губернаһының Орск өйәҙе Бөрйән-Түңгәүер кантонының Ирекле (Свободная) улусы составында була.
Совет осоро
1918—1919 йылдарҙа (20 мартына тиклем) — Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантонының улусы Яковлевка ауыл комитетының үҙәге, 1919 йылдың 20 мартынан 1921 йылға тиклем — Автономиялы Совет Башҡортостан Республикаһы составында. 1924—1930 йылдарҙа БАССР-ҙың Йылайыр кантонының Яңғаҙы ауыл Советы составында (улустың исеме Түңгәүер, Таналыҡ). 1930—1933 йылдарҙа БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районының Баймырҙа ауыл Советы составында, 1941 йылдан алып БАССР-ҙың (Башҡортостан) Баймаҡ районы Йылайыр ауыл Советының үҙәге.
1920—1921 йылдарҙа Башҡортостандың көньяҡ-көнсығышында Хәжиәхмәт Унасовтың ихтилалы ҡуба, утар халҡы ихтилалдың башлығын тоттороу буйынса әүҙем эшмәкәрлек күрһәтә, шуға күрә уларҙың аҫаба халыҡ менән аралары киҫкенләшә, һәм Иҫке Яковлевка утарын уның халҡы ташлап сығырға мәжбүр була. 1924 йылда утар Яңы Яковлевка исеме аҫтында тергеҙелә. 1933 йылдың 31 мартындағы Баймаҡ-Таналыҡ ВКП(б)-ның район комитеты ҡарарына ярашлы тораҡ пункттың единоличниктары (яңғыҙаҡтары) Урта Волга крайының Блявин руднигына (хәҙер Ырымбур губернаһындағы Медногорск ҡалаһы) һөрөләләр.
Совет заманында Йылайыр совхозы ойошторолоуы менән бәйле ауыл һәм уның үҙәк усадьбаһы статусы бирелә (1960-сы йылдарға тиклем). 1960—1991 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районы Йылайыр игенселек совхозының үҙәк усадьбаһы, 1991—2004 йылдарҙа бөтә Үҙәк усадьба Яковлевка тип исемләнә башлай, 2004 йылдан — Үҙәк усадьба ҡасабаһы, 2007 йылдан алып бөгөнгө көнгә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Урғаҙа ауылы.
Урғаҙа ауылы составына 1928 йылда Һамар губернаһы Пугачев өйәҙе Имәләй улусы Таш-Күстән ауылы (хәҙер Һамар өлкәһенең Большеглушицк һәм Большечерниговск райондары) башҡорттары нигеҙ һалған Үҙән ауылы (Үҙән микрорайоны булып) ингән. Ауылдың атамаһы Урал казак ғәскәренең Үҙәндәрҙәге йәйләүҙәре иҫтәлегенә ҡушылған.
Бөгөнгөһө
Ауылда урта мәктәп, музыка мәктәбе, балалар баҡсаһы, участка хәстәханаһы, мәҙәниәт йорто, китапхана, Сиҙәм музейы, мәсет, физкультура-һаулыҡты нығытыу комплексы бар. Күп йылдар ғәмәлдә булған Баймаҡ ауыл хужалығы техникумы Баймаҡ ҡалаһына күсерелгән. 2018 йылдың 30 июнендә Урғаҙа ауылында Үҙән ауылының 90-йыллыҡ юбилейына бағышланған «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» шәжәрә байрамы уҙғарыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихсы М. М. Маннаповтың мәғлүмәттәренә ярашлы, 1917 йылда утарҙа 70 йортта 444 кеше (мордва) теркәлгән, 1925 йылда — 140, 1928 йылда — 216, 1929 йылда — 260, 1930 йылдың октябрендә — 38 йортта 198 кеше (шул иҫәптән 28 йортта 98 единоличник; 1933 йылда — 198, 1949—1951 гг. — 186 человек, в 1957—1958 йылдарҙа — 856, 1997йылда — 2897, 1999 йылда — 2948, 2007 йылда — 2576, 2009 йылда — 2393, 2010 йылда — 799 хужалыҡта 2368 кеше, 2011 йылда — 2391, 2012 йылда — 800 йортта 2375 кеше, 2013 йылда — 2360, 2014 йылда — 795 йортта 2397, 2015 йылда — 787 йортта 2344, 2016 йылда — 2321, 2017 йылда — 2290, 2018 йылдың 1 ғинуарына — 2285 кеше йәшәгән.
Ауылда төрлө милләт вәкилдәре йәшәй, башҡорттар күпселеген тәшкил итә.
Ауыл активы
— Йылайыр ауыл Советы ауыл биләмәһе башлығы — Илфат Ғәлимйән улы Мусин (2021 йылдың 27 октябренән) — Йылайыр ауыл Советы эштәре идарасыһы — Эльвира Рәфҡәт ҡыҙы Сөләймәнова — 1-се — 6 сы округтар депутаттары — Григорий Аврорович Сафин, Булат Кираметдин улы Ниғәмәтов, Айгөл Айытбай ҡыҙы Лукьянцева, Валентина Анатольевна Курц — Ауыл старосталары — Факил Шәйәхмәт улы Ҡадиров, Шайморат Алтынғужа улы Мусин, Василий Михайлович Назаров, Мәҙинә Сәлихйән ҡыҙы Сабашева — 4-се полиция участкаһы начальнигы — Илгиз Йыһаннур улы Юнысбаев — "Һыуғояр" ЯСЙ директоры — Азамат Салауат улы Ғалиев — «Яковлевка» ауыл хужалығының ҡулланыусылар эшкәртеү кооперативы рәйесе — Рауил Әхмәҙулла улы Назаров — «Урал аръяғы агросәнәғәт колледжы» етәксеһе — Мөнир Яхъя улы Мөхәрләмов (2014 йылдың 14 июленән) — Урта мәктәп директоры — Гөлнара Марат ҡыҙы Хасьянова (2015 йылдың 19 октябенән) — Балалар сәнғәт мәктәбе директоры — Зилә Нуриман ҡыҙы Сафина — «Гөлнәзирә» балалар баҡсаһы мөдире — Нәркәс Илдар ҡыҙы Солтангәрәева — Элемтә бәйләнеше бүлексәһе мөдире — Зөлфирә Йомабай ҡыҙы Иҫәнгилдина — Ауыл мәҙәниәт йорто мөдире — Харис Хәҙис улы Моратов — Ауыл китапханаһы мөдире — Резеда Ишморат ҡыҙы Ғүмәрова — «Сиҙәм» музейы мөдире — Татьяна Николаевна Лаврусенко. — «Байсура» физкультура-һаулыҡты һаҡлау комплексы администраторы — Илдус Хәләф улы Ғөбәйҙуллин — Участка хәстәханаһы мөдире — Фирҙәүес Өлфәт ҡыҙы Аҡъюлова — 201-се аптека мөдире — Елена Васильевна Половая — Йылайыр ветеринария дауаханаһы начальнигы — Салауат Андрик улы Загитов — АТС начальнигы — мөхәммәт Ишбулды улы Буранбаев — Подстанция начальнигы — Мөрит Әхмәтхәлим Ғиҙҙәтуллин — Ветерандар советы рәйесе — Зәйнетдин Хайрулла улы Исҡаҡов — Ҡатын-ҡыҙҙар советы рәйесе — Әминә салауат ҡыҙы Иҫәнъюлова — Башҡорттар ҡоролтайы филиалы рәйесе — Мөхәммәтғәриф Мөбәрәк улы Минбагисов — Ағинәйҙәр ойошмаһы рәйесе — Миңһылыу Хәфиз ҡыҙы Ҡылысова — Мәсеттең имам-хатибы — Рәмил Фәйзулла улы Юлгилдин — Рождество-Богородицкий храмы мәхәлләһе настоятеле — иерей Тимофей Леонидович Юсупов — Рождество-Богородицкий храмы мәхәлләһе старостаһы — Татьяна Николаевна Шарыгина (М. М. Маннапов әҙерләгән)
Һылтанмалар
— [http://urgaza.ru/historical-background/selsovet/127/1228/ Урғаҙа сайты. Йылайыр ауыл Советы]
Кесе Ихне-Яга
Кесе Ихне-Яга — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вартовская йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нарово-Надо-Паюта-Яха
Нарово-Надо-Паюта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нярово-Паюта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Скорбященский сиркәүе (Түбәнге Новгород)
Божья Матерь Всех Скорбящих Радость йәки Скорбященский сиркәүе— Түбәнге Новгородтағы православие сиркәүе. Ғибәҙәтхана революцияға тиклем Түбәнге Новгородтың  Мартынов дауаханаһы янындағы йорт сиркәүе булған.
XVIII быуаттың аҙағына тиклем ҡала халҡының үҙәкләштерелгән дауаханаһы булмай, сөнки уға ҙур ихтыяж да, шулай уҡ ҡалала табиптар ҙа булмай. Екатерина II хакимлығы йылдарында медицина мәсьәләләре буйынса байтаҡ указдар сыға һәм бөтә губерналарҙа ла Йәмәғәтселек ҡарау приказдары барлыҡҡа килә. Улар ҡалаларҙың төрлө ауырыуҙарын дауалау һәм һәр төрлө мәрхәмәтлек ойошмалары менән етәкселек итергә тейеш була. 1825 йылда отставкалағы полковник Соломон Михайлович Мартыновтан дауахана комплексын урынлаштырыу өсөн ҡала усадьбаһы ере менән бергә һатып алына (1774-1839). Был усадьба  тотош кварталдың күпселек өлөшөн (хәҙерге  Нестеров, Минин, Семашко һәм Үрге Волга яр буйы) биләгән була. Шуға күрә бында төҙөлгән дауахана һәм ҡаланың Семашко урамы Мартынов исемен ала. 1834-1838 йылдарҙа бында архитектор Ефимов проекты буйынса, уның ҡарауы аҫтында дауахананың төп корпусы төҙөлә. XIХ быуат уртаһында бөтөн дауаханаһы комплексы барлыҡҡа килә, ул айырым торған бер нисә ағас һәм таш йорттарҙан тора. Йорттар киң емеш-еләк баҡсаһы һәм ҙур булмаған йәшелсә баҡсаһы менән берләштерелгән була.
Скорбященский сиркәүенең тарихы
Тол сауҙагәр ҡатын Александра Якимовна Горбунова, иренең иҫтәлегенә тип, Скорбященский сиркәүе башлығы отец Константин Коринфскийға яңы ҡорам төҙөү өсөн 4000 һум аҡса бирә. Был аҡсаларҙы рухани Губерна земство идаралығына тапшыра. 1893 йылдың декабрендә земство идаралығы йыйылышында дауахана сиркәүен һалыу тураһында ҡарар ҡабул ителә, бының өсөн земство ҡаҙнанан 2000 һум аҡса өҫтәй. Губерна земство иҫәбе буйынса сиркәү төҙөүҙең дөйөм хаҡы 19 000 һумға барып баҫырға тейеш була.
Сиркәү бинаһын төҙөүҙе архитектор В. Н. Брюхатовҡа тапшыралар. Земство епискобы Владимир Никольскийға «иғәнә биреүсе Горбунова үтенесе буйынса дауахана янында Божья Матерь һәм изге пәйғәмбәр Даниил хаҡына яңы сиркәү төҙөргә Һеҙҙән рөхсәт һорайбыҙ» — хат яҙа. 1894 йылдың 23 майында сиркәү проекты Түбәнге Новгород губерна идаралығының техник комиссияһы тарафынан тикшерелә һәм ҡабул ителә.
1894 йылдың 22 авгусында (иҫке стиль буйынса) дауахана сиркәүенә тантаналы рәүештә нигеҙ ташы һалына. Был дата батша Александр Икенсенең Түбәнге Новгородҡа һәм, айырым әйткәндә, уның дауаханаһына килгән көнөнә тура килтереп һайлана. Нигеҙ ташы Түбәнге Новгород һәм Арзамас епискобы Преосвященный Владимир Никольский һәм Балахнин епискобы Преосвященный Алексий (Опоцкий) етәкселегендә һалына.
Архитектор Брюхатов вафат булғандан һуң, 25 августан алып төҙөлөштө архитектор Александр Николаевич Никитин күҙәтеп төҙөтә. 1894 йылдың көҙөндә төҙөлөш материалдарын әҙерләү һәм ҡорамдың нигеҙен һалыу тамамлана. Киләһе йылдың яҙында уҡ сиркәү бинаһын һала башлайҙар. Финанслауҙың төп сығанағы булып шәхси иғәнәләр тора. Сиркәүҙең  төҙөлөү хаҡы аҙаҡтан 26 372 һум 41 тин тәшкил итә.
Губерна дауаханаһына һәм уның янындағы сиркәүгә ХIХ быуат дауамында Император йорто Романовтар династияһынан ике тапҡыр юғары дәрәжәләге кешеләр килә. 1858 йылдың 22 авгусында дауахана сиркәүендә Император Александр II ғибәҙәт ҡыла. 1866 йылдың 17 авгусында Скорбященский сиркәүен һәм дауахана комплексын Бөйөк кенәз Александр Александрович — буласаҡ император Александр III һәм уның ағаһы Владимир ҡарай.
Ҡорамды изгеләндереүҙе Түбәнге Новгород һәм  Арзамас епискобы Преосвященный Владимир 1896 йылдың 4 авгусында тантаналы рәүештә руханиҙар: протоиерей Александр Крылов, Спас-Преображенский кафедраль соборының протоиерейы Павел Серебровский һәм башҡалар ярҙамында - үткәрә.
Губерна земство идаралығы 1896 йылдың октябрь аҙағында Преосвященный хаким Владимирға ҡорамдың изгеләндереү өсөн әҙер булыу тураһында хәбәр итә һәм уны Изге пәйғәмбәр Даниил хөрмәтенә 3 ноябрь көнө (иҫке стиль буйынса) изгеләндеререргә рөхсәт һорай. Сиркәүҙең өҫтәлмә тәхете Горбунованың ире Даниил Горбунов иҫтәлегенә пәйғәмбәр Даниил хөрмәтенә асыла. Дауахана янындағы  кәшәнәне биҙәүгә  ҡорамдың семәрле иконостасы ҡулланыла, ә иконалар махсус яңынан яҙыла.
Ғибәҙәтхана совет йылдарында.
Совет власы урынлаштырылғас, 1920 йылдың 28 июнендә Скорбященский ғибәҙәтханаһы ябыла. Табиптарҙың үтенестәре лә бер ниндәй ҙә йоғонто яһай алмай, властар сиркәү ябылыуын дөрөҫ тип таба.
1922 йылдың яҙында сиркәүҙең төп бинаһында ғибәҙәт ҡылыу яңынан тергеҙелә, түбәнге ҡаты дауахана ихтыяждарына бирелә. Сиркәү башлығы иерей Павел Коринфский була. Скорбященский сиркәүенең күпме ваҡыт эшләүе билдәле түгел, ул, моғайын, ҡала хакимәте ҡарары менән 1930-сы йылдарҙа яңынан ябыла. Артабан сиркәү биналары төрлө ойошмаларҙың келәте булараҡ ҡулланыла. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында бында морг һәм хәрби госпиталь аптекаһының склады эшләй.
1965 йылдың февралендә Өлкә башҡарма комитеты депутаттары советы Нестеров урамындағы сиркәүҙе Семашко исемендәге өлкә дауахынаһына биреү тураһында ҡарар сығара. Шул уҡ ваҡытта элекке сиркәүе бинаһын радиология кабинеты өсөн ҡулайлаштырыу өсөн аҡса бүленә. Ҡорам эсе һәм тышы ҙур үҙгәрештәр кисерә. Ҡорамдың фасадындағы декоратив биҙәү генә элекке сиркәүҙе хәтерләтеп тора. Сиркәүҙең подвалында радиология-рентген аппараттарын ҡуйыу өсөн тимер-бетон стеналар төҙөлә. Икенсе ҡат кимәлендә һәм ҡыңғырауҙар торған ерҙең өҫтөнә фальша-түбә ҡуйыла.
1974 йылда ғибәҙәтхана бинаһы Радиофизика ғилми-тикшеренеү институтының балансына, уның медицина лабораториялары һәм медицина радиофизика методтары бүлеген булдырыу өсөн тапшырыла. Һуңынан ул Ғәмәли физика Институты (ИПФАН) балансына бирелә, бында ҡартайыу механизмын тикшереү һәм нур терапияһы гамма-нур ҡоролмалары ҡуйыла. Бының өсөн цоколь ҡатындағы стеналарҙың эсе ҡара ҡурғаш пластиналар менән көпләнә.
1988 йылда ғибәҙәтхана бинаһы төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы булараҡ, ҡала мәҙәниәт идаралығына тапшырыла. Унда юғары пилотажға нигеҙ һалыусы лётчик П. Н. Нестеров музейын асыу планлаштырыла. Әммә мәҙәниәт идаралығы бинаны физиология институтына ҡуртымға тапшыра.
1990 йылдар уртаһына тиклем Мартынов дауаханаһы тип аталған бина совет осорондағы үҙенең тәғәйенләнешен һаҡлап ҡала: унда Семашко исемендәге өлкә  клиник дауаханаһының бүлеге урынлаша. 1980 йылда, дауахана барактары урынына ағас ултыртып, сквер яһайҙар һәм 1987 йылда лётчик Петр Николаевич Нестеровҡа һәйкәл ҡуялар(скульпторҙары И. М. Рукавишников һәм А. И. Рукавишников, архитекторы Ю. Н. Воскресенский). Хәҙерге ваҡытта элекке дауахана территорияһында төрлө ойошмалар һәм учреждениелар урынлашҡан. Дауахана бинаһының байтаҡ өлөшөн һаҡланмаған, ә ҡалған бер нисә корпусы үҙгәртеп ҡорола йәки реконструкциялана.
Яңыртыу. Хәҙерге ваҡытта
1990 йылдарҙа сиркәүҙең һаҡланып ҡалған фотографиялары һәм бинала алып барылған үлсәүҙәр нигеҙендә Скорбященский сиркәүен элеккесә итеп реставрациялау проекты эшләнә (уның авторҙары - Түбәнге Новгород белгестәре-реставратор А. Н. В. Васильева һәм А. Каравашкин).
Түбәнге Новгород һәм Арзамас епархияһы митрополиты Николай (Кутепов) фатихаһы менән 27 июндә сиркәү йәмәғәтселеген ойошторола. Сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуға әҙерлек эштәре мәхәллә кешеләре тарафынан алып барыла. 1993 йылдың 9 сентябрендә сиркәүҙең руханийы итеп Виктор Сидякин (1935-1997) ҡуйыла. Уның тырышлығында сиркәүҙә реставрация эштәре алып барыла. 1994 йылдың декабрь айында сиркәүҙең цоколь ҡатында ғибәҙәт ҡылыуҙар тергеҙелә.
2005 йылдың 24 сентябрендә митрополит Георгий (Данилов) тергеҙелгән ҡорамды Бөйөк изгеләндереү чины менән изгеләндерә. 2005 йылдың 23 октябрендә сиркәү башлығы итеп иерей Алексей Пимонов тәғәйенләнә. 2007 йылдың авгусынан 2012 йылдың 14 февраленә тиклем сиркәүҙе протоиерей Михаил Зазвонов етәкләй, ул ҡорамдағы  "Мәрхәмәт" ирекле волонтерҙар хәрәкәтен етәкләй.
Аджинджал Иван Андреевич
Иван Андреевич Аджинджал (1896 йылдың 30 апреле, Кутаиси губернаһының Сухум өлкәһе Бедиа ауылы - 1963, Сухум, Абхаз АССР) - абхаз ғалим-этнографы, тарих фәндәре кандидаты.
Биографияһы
1910 йылда, Сухум тау мәктәбен тамамлағас, Очамчира башланғыс мәктәбенә уҡырға инә, 1913 йылдан уҡыуын Ереван уҡытыусылар семинарияһында дауам итә, һәм уны 1917 йылда тамамлай. 1920-1924 йылдарҙа Тбилиси дәүләт политехник университетының иҡтисад факультетының бүлегендә уҡый; 1924 йылда уны тамамлағас, ул "Ҙур мөмкинлектәр иле" темаһы буйынса диссертацияһын уңышлы яҡлай, һәм шул уҡ йылдың 19 октябрендә сыҡҡан институт Советы ҡарары менән уға тулы курсты бөтөрөү дипломы бирелә. Иҡтисад факультеты һәм Иҡтисад һәм фәндәре кандидаты дәрәжәһен ала.
1917 йылдан ул Адзюбжинскийҙың ике класты ауыл мәктәбендә, һуңынан - Очамчираның ике класслы мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Ул Очамчира төбәк башҡарма комитетының халыҡ мәғәрифе бүлеге мөдире, Тбилисиҙағы Абхаз балалар йортонда уҡытыусы була.
1938-1949 йылдарҙа Гулиа Д.И. ис. Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының кесе ғилми хеҙмәткәре, һуңынан — Абхазия Дәүләт музейы директорының ғилми бүлек буйынса урынбаҫары. 1958 йылдан алып гомере аҙағына ҡәҙәр Абхаз тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре.
Яңы Сәйет
Яңы Сәйет — топоним.
Аджинджал Иван Андреевич
Фәнни эшсәнлеге
И. A. Аджинджала фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһенә милли иҡтисад тарихы һәм матди мәҙәниәт, шулай уҡ дини ышаныуҙар һәм революцияғаса һәм Совет Абхазияһының ижтимағи тормышы һорауҙары кергән.
Черниковка
Черниковка — Өфө ҡалаһының төньяғындағы торлаҡ районы. Калинин  һәм  Орджоникидзе райондары өлөштәренән тора. Элекке Черниковск ҡалаһы.
Тарихы
Черниковка капитан Иван Черниковтың милке була, ер биләмәһен уға батшаға тоғро хеҙмәте өсөн бирәләр. Икенсе версия буйынса,  атама Черниково ауылы (XVI быуат аҙағы)  атамаһынан алынған. Ә ауылға исемде воевода Михаил Нагойҙың ярҙамсыһы, баяр улы Иван Черников-Онучин хөрмәтенә биргәндәр. Ул ошо ерҙе биләмәгә алған Түбәнге Новгород кешеһе була.
Рәсәй империяһының торамалары белешмәлегендә (1877)  ошо мәғлүмәттәр бар: Черниковка Өфөнән 11 саҡрымда ятҡан,   12 йорт ихатаһында 28 ҡатын-ҡыҙ һәм 28 ир-ат йәшәгән.
1922 йылда был территория Өфө өйәҙенең Богородие улусына инә.
Өфө составында
Өфө эргәһендә  мотор һәм  ҡаҙан-турбина заводтарын төҙөү айҡанлы, Башҡортостан Үҙәк Башҡарма комитетының Кесе Президиумы 1931 йылдың 23 декабрендә  «Черниковск» тигән атама бирелгән ҡасаба Советын ойоштора. 1936 йылда  был территориялар Өфө составына индерелә,  Черниковск ҡасаба Советы Черниковск район  Советы итеп үҙгәртелә,  үҙәге Мотор ауылында урынлаша. Совет Өфө ҡала Советына буйһона. Яңы районға Өфө ҡалаһының Сталин районы тигән исем бирелә. 1941 йыл  башына Сталин  районы эре сәнәғәт  районына әүерелә. Районды ваҡлау мәсьәләһе ҡалҡа, әммә һуғыш планды үҙгәртә.
Хәҙерге Черниковкала Сталин осоро ампир стилендә төҙөлгән  архитектура биналары күп. Һуғыштан һуңғы биш йыллыҡта күләмле биҙәктәр һәм колонналар менән биҙәлгән  биналарҙан торған урамдар ҡалҡып сыға. Ә Беренсе Май урамы  (тәүҙә — Яңы, унан һуң Сталин урамы тип атала) Черниковскиҙың баш архитекторы М.Н. Куприянованың айырыуса сағыу ижад емеше өлгөһө була. Урам Еңеү паркынан башлана һәм Беренсе Май паркына тиклем 3 километрға һуҙыла. Беренсе Май урамындағы тәүге монументаль ҡоролма — "Победа" кинотеатры бинаһы (1946, архитектор С.И. Якшин), уны немец хәрби әсирҙәре төҙөй. Урамдың ике яғы буйлап бөхтә ихаталы торлаҡ кварталдары ҡалҡа, һәр ихатала бомбанан ҡасыу вентиляцияһы киоскы тора. Парктар һәм бульварҙар барлыҡҡа килә, уларҙа йүкә һәм тирәктәр үҫә. Урындағы һигеҙ ҡатлы йорттар ("Восьмиэтажка") Өфөнөң тәүге күп ҡатлы йорттары була. 1950-се йылдар аҙағына  архитектураға ҡырыҫ стилдәр йоғонтоһо көсәйә, һәм Беренсе Май урамында   типовой  «хрущевкалар» күтәрелә башлай.
Черниковск ҡалаһы
Күп һанлы эшселәр эшләгән сәнәғәт предприятиеларының күплеге, ҡала үҙәгенән 15—20 километр алыҫлыҡ ҡала Советы башҡарма комитетының районға идара итеү эшмәкәрлеген ҡатмарлаштыра. Шул сәбәпле РСФСР Юғары Советы Президиумының  1944 йыл 5 декабрь Указы менән ҡарар ҡабул ителә: Өфөнөң Сталин  районын   республика буйһоноуындағы ҡала итеп үҙгәртергә. Уға Черниковск тигән атама бирелә.
РСФСР Юғары Советы Президиумының 1952 йыл 25 февраль Указы менән   Черниковск ҡалаһы өс районға бүленә: Сталин, Калинин һәм Орджоникидзе. Райондарҙа хеҙмәтсәндәр депутаттары Советтары барлыҡҡа килә, район Советтары башҡарма комитеттары һайлана.
Был ваҡытта  Черниковск ҡалаһының сиктәре бик киңәйә һәм Өфө эргәһенә килеп етә, был  ике ҡаланы берләштереүгә сәбәп булған шарттарҙың береһе була.
БАССР Юғары Советы Президиумының  1956 йыл 24 июль Указы менән Өфө һәм Черниковск ҡалалары бер ҡала — Өфө ҡалаһы итеп берләштерелә.
Охтома (Пинега ҡушылдығы)
Охтома — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 683 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 71 км.
Ғәббәс
Ғәббәс (Габбасово) — Башҡортостандың Ейәнсура районындағы ауыл. Муйнаҡ ауыл Советына ҡарай. Почта индексы — 453390, ОКАТО коды — 80226822002.
Охтома (Пинега ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәббәс
Тарихы
Үҫәргән башҡорто Нәҙерғәле Хәсән улы Аҡъюловтың яҙыуына ҡарағанда, Үҫәргәндең ике улы Болоҡ менән Таймаҫ урыҫ батшаһы Иван III (1425 - 1505) хакимлыҡ иткән осорҙа йәшәгән. Таймаҫтың ете улы булған: Шишәй, Бишәй, Аҫҡаҡ, Ҡунаҡ, Абаҙа, Сураш һәм Ҡыҙрас. Сураштың нәҫеле Абҙан, Юлдаш, дүрт Муйнаҡ ауылына, ә Сураштың Ейәнсура тигән улы Яңыбай, Юнай, Юлдыбай, Әлебай, Ғәббәс ауылдарына нигеҙ һалған. Ауыл 1816 йылдан алып билдәле. Ауыл тәүге төпләнеүсе Ғәббәс Ураҙаев исеме менән аталған. 1866 йылда Әбүләйес исеме менән теркәлгән, 17 йортта 71 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылда фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Географик урыны
Ауыл Кесе Өҫкәлек йылғаһы (Һаҡмар йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Халҡы: 1900 йылда — 156 кеше, 1920 йылда 189 кеше иҫәпләнгән. 2009 йылда 174 кеше йәшәгән.
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар Тауҙар Юлдар
Вижаиха (Колва ҡушылдығы)
Вижаиха  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 94 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фридрих фон Визер
Фри́дрих Ви́зер (Friedrich von Wieser; 10 июль 1851, Вена — 22 июль 1926, Бруннвинкель) — иҡтисадсы, Австрия иҡтисад-сәйәси мәктәбенең вәкиле.
1903 йылдан алып Вена университетының политэкономия фәнен уҡытыусы профессор. К. Менгер һәм Э. Бем-Баверк менән берлектә иң сикке файҙалылыҡ теорияһын барлыҡҡа килтергәндәр һәм был терминды ҡулланыуға индергәндәр. Маркстың эш хаҡы һәм ҡушымта бәйәһе теорияһын инҡар иткән. Иҫәпләп табыу теорияһын яҙған. Уның нигеҙендә етештереүҙең өс факторына: хеҙмәт, ер һәм капиталға — улар етештергән ҡиммәттәрҙең билдәле өлөшө улар иҫәбендә һаналған. Шулай уҡ аҡса теорияһын яҙған, аҡса ҡиммәтенең реаль аҡса һәм реаль керемдәрҙән торғанлығын аңлатҡан.
Биографияһы
Венала 1851 йылдың 10 июлендә тыуған. Уның атаһы австро-прусс-итальян һуғышында 1859 йылда Австрия армияһының интенданты булған. Шуның өсөн уға дворян исемен биргәндәр. Һуңынан ул Австрияла барон, серле кәңәшсе һәм аудит буйынса идаралыҡтың вице-президенты булған. Бенедикт гимназияһын тамамлағас (унда ул Ойген фон Бем-Баверк менән дуҫлашҡан), Вена университетының юридик факультетында уҡыуын дауам иткән. Һуңынан дәүләт хеҙмәтенә эшкә ингән һәм күпмелер ваҡыт финанс министрлығында эшләгән.
Иҡтисад буйынса белемен арттырыу өсөн ул Гейдельберг һәм Лейпциг университеттәрендә уҡыған. 1883 йылда Вена университетында приват-доцент урынында эшләп, докторлыҡ диссертацияһын яҡлаған. Визерҙың Ursprung und Hauptgesetze des wirthschaftlichen Werthes тигән китабы нәшер ителгәс, Карл Менгер уға Прага университетында профессор вазифаһын биләргә кәңәш итә. Унда Визер 1902 йылға тиклем уҡыта. Прагала Марианна Фольфҡа өйләнә. 1903 йылда Менгер уға Вена университетында кафедра мөдире вазифаһын тапшыра.
Визерҙың уҡытыу эшмәкәрлеге тик бер тапҡыр ғына туҡтай — 1917—1918 йылдарҙа ул Австро-Венгрия империяһы сауҙа министры вазифаһын биләй. 1922 йылда почётлы профессор маҡтаулы исемен һаҡлап ҡалып хаҡлы ялға сыға.
1926 йылдың 22 июлендә Зальцбург ҡалаһы янындағы Бруннвинкель ауылына пневмониянан вафат була. Венала ерләнә.
Альтернатив сығымдар концепцияһы
Альтернатив сығымдар теорияһын «Йәмәғәт ойошмаһы хужалығы теорияһында» 1914 йылда яҙған. Уның нигеҙендә: Альтернатив сығымдар теорияһына фон Визерҙең был иҡтисади фәнгә беренсе булып индергән өлөшө -эффектив етештереү принциптарын тасуирлап яҙыу.
Иҫәпләүҙәр теорияһы
Ф. фон Визер иҡтисад фәненә «иҫәпләүҙәр теорияһын» индергән. Был термин «вменение» юриспруденцияла ҡулланыла. Юридик трактовкалау буйынса, енәйәт эшләүсе кеше, енәйәт ваҡытында ҡорбанының үҙ-үҙен енәйәтсе янында яңылыш тотоуы, тәрбиәһеҙлеге, йәмәғәт төҙөлөшөнөң етешһеҙлеге сәбәбендә килеп сыҡҡанға ҡарамайынса, барыбер енәйәтсе тип иҫәпләнә. Иҡтисадсылар ҙа шулай уҡ, етештереү процессында төрлө тәүшарттарҙың булыуына ҡарамаҫтан, керемдәрҙе иҡтисадтың төп факторҙары тип иҫәпләйҙәр.
Был теорияға ярашлы, байлыҡтарҙы ҡулланыу ҡиммәте етештереү ресурстарын баһалауҙың төп шарты булып тора,ҡулланыусыларҙың байлыҡтарын етештереү факторҙарына ҡиммәт, бәйә бирә. Был фекерен ғалим тәүшарттарҙан сығып яҙған:
Ф. фон Визер, кергән аҡсаны бүлеү айырым хужалыҡ алдында ла, шулай уҡ иң боронғо замандағы халыҡ алдында ла, хәҙерге ваҡытта ла һәм йәмғиәттең «буласаҡ (әгәр ул була ҡалһа) социалистик дәүләттең иҡтисады» алдында ла һәр саҡ торасаҡ, тип иҫәпләгән. Миҫалдар килтереп, ул етештереүсе һәр бер машинаһының, эшсеһенең, улар түккән көстөң бәйәһен-хаҡын иҫәпләй тигән : Визер тәҡдим иткән теория марксизмдың өҫтәмә ҡиммәт теорияһына ҙур ҡапма-ҡаршылыҡта тора. Ғалим үҙенең «Йәмәғәт хужалығы тураһында теория» китабында коммунистик идеологияның нигеҙендә торған аргументтар тураһында яҙған. Ул коммунистик идеологияның нигеҙендә «ер һәм капитал, ярҙамсы хеҙмәт саралары булғанлыҡтан, хосуси милек булырға тейеш түгел, ул донъя эшселәр класыныҡы булырға тейеш. Хеҙмәт сараларын ҡулланып эшләүҙән алынған керемдәрҙең өлөшө капиталистар һәм ер хужаларының ҡулына керем сифатында инергә тейеш түгел, ә байлыҡтарҙы эшләп сығарыусыларҙың ҡулында ҡалырға тейеш». Визерҙың иҫәпләүҙәр теорияһы марксизмдың хеҙмәт һәм етештереү тураһындағы «ер хужаларының һәм капиталистарҙың керемдәре, эшселәр тарафынан барлыҡҡа килтерелгәнгә күрә, бөтә табышты эшселәр индергәнгә күрә, был керемдәр тик эксплуатация тип аңлатыла» тигән теорияһын бөтөнләйе менән юҡҡа сығарған.
Был теория иҡтисад фәнендә барлыҡҡа килгән саҡта фәндә хеҙмәт бәйәһе (хаҡы) теорияһы буған. Үҙенән алда эшләгән ғалимдарҙың хеҙмәттәрен өйрәнеп, Визер бары тик Давид Рикардоның тәғлимәттәрендә генә иҫәпләүҙәр тураһында бик матур, дөрөҫ итеп яҙылғанлыҡты билдәләп үткән ине: «'' Әгәр ике баҫыуҙың береһенән, бер төрлө эшкәртеүгә ҡарамаҫтан, икенсеһенә ҡарағанда күберәк уңыш алына икән, тимәк, был өҫтәлмә керем алыуға ерҙең уңдырышлы булыуы сәбәпсе булып торған. Шуға күрә был өҫтәлмә керемде ер индергән тип һанарға кәрәк''».
Социаль иҡтисад
Һуңғы йылдарҙа Визер социология проблемаларын өйрәнеү менән мауыға. Социаль иҡтисад уның «Йәмәғәт хужалығы теорияһы» һәм «Хакимиәт законы» монографияларында кәүҙәләнеш алған. Социаль тормоштоң үҫешен ул иҡтисади көстәрҙең үҫеше менән аңлатҡан. Хосуси милек барлыҡҡа килеү төрлө һуғыштарға һәм енәйәтселеккә килтерә. Уларҙы булдырмау юлдары булып, ришүәтселеккә ҡаршы көрәш, төрлө стимулдар ҡуйыу, гражданлыҡ, сауҙа, вексель, енәйәт һ.б. төр закондарҙы көсәйтеү тора. «Айырым кеше иреклелеге юридик яҡтан гарантияланған саҡтан алып, шәхси иреклелек өсөн көрәш хеҙмәт продукты өсөн көрәшкә әйләнгән, һәм был хәҙерге көнгә лә ошо формала хас булып килеп еткән».
Олуғбәк
Мирзо Олуғбәк (тулы исеме Мөхәммәд Тарағай ибн Шаһрух ибн Тимур Олуғбәк Гүргән, ; (22 март 1394 йыл, Солтаниә — 27 октябрь 1449 йыл, Сәмәрҡәнд) — Урта Азия  дәүләт эшмәкәре, төрки Тимуриҙар державаһы хакимы, Шаһрух улы, Аҡһаҡ Тимер ейәне. Атаҡлы математик, астроном, мәғрифәтсе һәм шағир, үҙ заманы өсөн күренекле ғалим, шулай уҡ тарих һәм шиғриәт менән ҡыҙыҡһынған. Урта быуаттың мөһим бер обсерваторияһын булдырған.
«Гуркән» (, Gurkān) титулы — монгол теленән инеп (күрүгэн йәки хүргэн) фарсылашҡан вариант: «кейәү», «хан кейәүе» тигәнде аңлата. Гуркән титулын беренсе булып Аҡһаҡ Тимер ала, ул Сыңғыҙ хан затынан ҡыҙға өйләнә. Тимуриҙар династияһы ир-аты ҡағиҙә булараҡ Сыңғыҙ затынан ҡыҙ алған һәм шул рәүешле Гуркәни титулына эйә булған.
Совет энциклопедияларында Олуғбәк Урта Азия йәки үзбәк эшмәкәре тип телгә алына, Британника шулай уҡ Олуғбәктең олатаһы Тимер барлас ҡәбиләһенән тип яҙған. Бобынин В.В Олуғбәкте татар кенәзе тип яҙа.
Биографияһы
1394 йылдың 22 мартында Солтаниә ҡалаһында, олатаһы Аҡһаҡ Тимер биш йыллыҡ яуҙа йөрөгәндә тыуған. Атаһы Тимерҙең кесе улы Шаһрух булған (1377—1447).Әсәһе Гәүһәршад бегим (бикә), төркиҙәрҙән ҡышлыҡ ырыуы Ғиясиддин Тархан ҡыҙы. Мирзо Олуғбәктең ысын исеме Мөхәммәд Тарағай булған. Аҡһаҡ Тимерҙең атаһының исеме хөрмәтенә шулай атағандар. Әммә ул Олуғбәк исеме менән танылған (Олуғ, йәғни, бөйөк бәк). Олуғбәктең тәрбиәсеһе шағир һәм ғалим Ариф Азари булған.
1405 йылда Аҡһаҡ Тимер үлә, уның ейәне Хәлил Солтандың власы бөтөүгә дусар була (1405—1409), Тимерҙең кесе улы Шаһрух Сәмәрҡәндтәге тәхеттән баш тарта, һәм унда улы Олуғбәкте ултырта. Олуғбәк 1409 йылда Мәүераннаһр хакимы тип иғлан ителә (баш ҡалаһы Сәмәрҡәнд). 1411 йылда хакимиәт үҙаллыға әйләнә.
Олуғбәктең өс ҡатыны билдәле: Сыңғыҙ затынан Аҡ-Солтан Ханикә, икенсеһенең Хәлил Солтан ҡыҙы булғаны ғына билдәле, Өгә бегим — Тимер ейәне Мөхәммәд Солтан ҡыҙы. Һуңғыһы 1394 йыл тирәһендә тыуған, 1419 йылда үлгән, Гүр Әмир төрбәһендә ерләнгән булыуы ихтимал.
Олуғбәктең баш һөйәгенән билдәле совет антропологы һәм скульпторы Михаил Михайлович Герасимов уның йөҙөн тергеҙгән. Олуғбәктең йөҙө европеоид булыуға ҡарағанда олатаһыныҡы кеүек үк күберәк монголоид һыҙатлы.
Сәйәси һәм фәнни эшмәкәрлеге
Олуғбәк бала сағында Әт-Туси обсерваторияһыг күреп, ныҡ тәьҫирләнә һәм астрономия менән ҡыҙыҡһына башлай. 1410—1420 йылдарҙа Олуғбәк Сәмәрҡәндтә мәҙрәсә төҙөтә, шунда Ислам донъяһының иң көслө астроном, математик ғалимдарын саҡырып килтерә. Бохара менән Гиждуванда йәнә ике мәҙрәсә төҙөй. Порталдарҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең белемгә өндәгән һүҙҙәре яҙылған, ул бөгөнгәсә һаҡланған.
Олуғбәке осоронда Сәмәрҡәнд урта быуат донъя фән үҙәгенә әйләнә. XV быуаттың тәүге яртыһында Олуғбәк эргәһендә фәнни мәктәп барлыҡҡа килә, күренекле астрономдар һәм математиктар — Ғиясиддина Жәмшид Ҡаши, Ҡазизадә Руми, әл-Ҡушчи бергә эшләйҙәр. Сәмәрҡәндтә шул ваҡытта тарихсы Хафизи Абру, атаҡлы табип Мавлоно Нафис, шағирҙар Сиражиддин Сәмәрҡәнди, Саҡҡаки, Лутфи, Бадахши һәм башҡалар йәшәй.
Олуғбәктең иң мауыҡҡаны астрономия була. 1428 йылда ул диуар квадранты булған обсерватория төҙөтә, уның донъяла тиңе булмай. 1437 йылда Гургән зидж — йондоҙло күк йөҙө каталогы донъя күрә, унда 1018 йондоҙ һүрәтләнгән була. Шунда уҡ сидерик осор — йондоҙ йылы: 365 көн, 6 сәғәт, 10 минут, 8 секунд (тайпылыш + 58 секунд) һәм Ер үҙәге ауышлығы: 23,52 градус (иң теүәл үлсәм) билдәләнә.
Олуғбәктең утыҙ йыллыҡ хеҙмәте емеше — уның иң төп ҡаҙанышы: «Зиджи джадиди Гурагани» йәки «Яңы Гургән астрономик таблицалары». Автор уны 1444 йылда тамамлай. Тиҙҙән астрономик белешмә латин теленә тәржемә ителә һәм барлыҡ Европа обсерваторияларында ҡулланыла башлай. Ул шул тиклем теүәл була, XVII быуатта ғына Тихо Брагала теүәлерәк каталог булдыралар.
Олуғбәк фән һәм сәнғәттәрҙең йомарт меценаты була. Астрономия менән географиянан башҡа ул шиғриәт һәм тарих менән дә мауыға. «Дүрт улус тарихы» (Тарих-и-улус-и-арба’а) авторы Олуғбәк үҙе булған.
1428 йылда ул мөһим аҡса реформаһы үткәрә, илдә иҡтисад яҡшыра.
Олуғбәктең бер нисә улы һәм ҡыҙы була.Ҡыҙы Рабия Солтан-бегим Үзбәк ханлығы хакимы Әбү-л-хәйергә кейәүгә бирелә (1412—1468).
Шаһрух 1447 йылда үлеп ҡалғас, илдә үҙ-ара боларыштар башлана.
Фәйзулла (Баймаҡ районы)
Фәйзулла (Файзуллино) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 453656, ОКАТО коды — 80206849005.
Тарихы
1707 йылда рәсми рәүештә теркәлгән. Бәхтегәрәй (Манһыр) ауылы кешеләре нигеҙ һалған. Башта йылға исеменән Шурале тип аталған.
Фәйзулла атамаһы 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашыусы Фәйзулла Ильясов хөрмәтенә бирелгән. Бында шулай уҡ 3-сө Башҡорт полкы яугиры Фәйзулла Аҡтаев тә йәшәгән.
Төп шөғөлдәре — малсылыҡ һәм игенселек, өлөшләтә — алтын сығарыу.
1931 йылда Фәйзулла һәм Ғәле ауылы халҡы Чапаев исемендәге колхозға ойошалар. 1949 йылда әлеге колхозды Сталин исемендәге колхозға ҡушалар. 1957 йылдан алып — «Сибай» совхозы составында, 1997 йылдан «Сибай» АКХ-һына ингән. Бөгөнгө көндә ауыл бөткән.