cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бараҡ (Рәсәй)
Бараҡ (Ҡарасур, Бөксәй, Баракова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (94 %) йәшәй.
Сент-Андре-ан-Руаян
Сент-Андре-ан-Руаян (Saint-André-en-Royans) — коммуна во Франциялағы коммуна, Рона-Альп төбәгендә урынлашҡан ҡушылды. Коммуна департаменты — Изер. Сюд-Грезиводан кантоны составына ҡарай. Коммуна округы — Гренобль.
Коммунаның Insee коды — 38356. Майҙаны 10, 42 квадрат километр тәшкил итә. Коммунала йәшәгән халыҡтың һаны 2012 йылда 326 кеше тәшкил итә. Коммуна диңгеҙ кимәленән 224 м-ҙан алып 1047 метрға тиклем бейеклектә ята. Муниципалитет Париждың көньяҡ-көнсығышында 480 км алыҫлыҡта, Лионда көньяҡ-көнсығышта 85 км алыҫлығында, Греноблдән 33 км көнбайыштараҡ тора. Коммуна мэры — М. Frédéric de Azevedo, мандаты 2008 йыл дауамында ғәмәлдә тора.
Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы
Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы (16 май 1935 йыл — 27 май 2022 йыл) — педагог, партия һәм совет органдары хеҙмәткәре, тыуған яҡты өйрәнеүсе, йәмәғәтсе. 1975—1982 йылдарҙа Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
Биографияһы
Әмир Зәкир улы Сәйғәфәров Баймаҡ районы Ишбирҙе руднигы ҡасабаһында 1935 йылдың 16 майында тыуған. Атаһынан йәшләй етем ҡала.
Сент-Андре-ан-Руаян
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы
Биографияһы
Мин 1941 йылдың 22 июнь көнөн асыҡ хәтерләйем. Минең атайым Мөхәмәтзакир Ғәббәс улы көн һайын ауылдаштары менән хәрби күнекмәләр үткәрә ине. Өлкән йәштәге ағайҙар ағас мылтыҡтар һәм ҡылыстар тотоп шөғөлләнә торғайны, әбеҙ, бала-саға, ҡыҙыҡһынып күҙәтәбеҙ. Был көндө ул күнекмә үткәрмәне. Ир-егеттәр әллә ҡайҙа булды. Оҙаҡ ҡына ваҡыт үткәс, атайым ҡайтты, әсәйем, күҙ йәштәрен әкрен генә һөртә-һөртә, төйөнсөк әҙерләне. Атайым һуғышҡа киткәндә миңә алты, һеңлем Мөнирәгә ике генә йәш ине. Атайым Донецк өлкәһендә барған ҡаты алыштарҙың береһендә һәләк булды
Ишбирҙе ете йыллыҡ мәктәбен тамамлағас, Темәс педучилищеһына уҡырға инә, унда тыуған төйәгенең үткәнен, топонимикаһын өйрәнеү менән етди шөғөлләнә. 1954 йылда йүнәлтмә буйынса Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районының төпкөл Мортаза ауылына уҡытырға тәғәйенләнә.
Ике комплектлы Мортаза башланғыс мәктәбендә 2-се һәм 4-се кластарҙы уҡыта, бер үк ваҡытта мәктәп мөдире вазифаһын да башҡара. Яңы уҡыу йылынан Сураҡ ете йыллыҡ мәктәбендә эш башлй. Бында география, физкультура дәрестәрен алып бара, класс етәксеһе була. Был ауылдың кешеләре, Башҡортостан ерлегенән айырылып йәшәгәнлектән, башҡорт әҙәби телен өйрәнә алмай, үҙ диалекттарында һөйләшә. Ата-әсәләр йыйылышында ул башҡорт балаларына туған телде уҡытыу ихтыяжы барлығын аңлата, кеше үҫешендә матбуғат ҙур роль уйнауын һыҙыҡ өҫтөнә ала. Гәзит-журналдарға әүҙем яҙылырға, йәмәғәт эштәрендә ҡатнашырға өндәй.
Шул осорҙан башлап, Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы матбуғат менән дуҫлаша, район, республика гәзит-журналдарында үткер мәҡәләләре менән сығыш яһай.
Әммә Әмир Закир улы уҡытыусы хеҙмәтенә хыянат иткеһе килмәй. Алыҫ Көнсығыштағы Уссури йылғаһы буйындағы Сихотэ-Алинь тауҙары итәгендә урынлашҡан часҡа, танк полкына, эләгә.
Совет Армияһында хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Баймаҡ районы Таулыҡай ете йыллыҡ мәктәбендә, һуңынан, 1962 йылдан, Казанка мәктәбендә эшләй.
Башҡорт дәүләт университетының география факультетын уңышлы тамамлай.
1965 йылдан Сәйғәфәров Әмир Зәкир улы совет һәм партия эшендә. Элекке Сибай совхозының Ирәндек, Шверник, Күсей һәм Төйәләҫ бүлексәләренән төҙөлгән яңы «Ирәндек» совхозына партия комитеты секретары итеп тәғәйенләйҙәр.
Совхоз территорияһына ике ауыл Советы, 14 ауыл инә. Эре хужалыҡтың 14 мең гектар һөрөнтө ере, 11 фермаһы, ҙур машина-трактор паркы була. Бер нисә биш йыллыҡ йөкләмәләрен уңышлы үтәү һөҙөмтәләре буйынса совхоз КПСС Үҙәк Комитетының һәм СССР Министрҙар Советының Күсмә Ҡыҙыл Байрағы менән бүләкләнә. Әмир Закир улы Сәйғафаров 1971 йылда «Почёт Билдәһе» ордены менән бүләкләнә.
1971 йылдың февраленен КПСС-тың Баймаҡ район комитетының пропаганда һәм агитация бүлеген, октябрҙән ойоштороу бүлеген етәкләй, партия район комитетының бюро ағзаһы итеп һайлана.
1975 йылдан һигеҙ йылға яҡын халыҡ депутаттарының Баймаҡ район Советы башҡарма комитеты рәйесе булып эшләй. Район Бөтә Союз социалистик ярышында еңеп, диплом менән бүләкләнә. Әмир Сәйғәфәров Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1976) һәм икенсе «Почёт Билдәһе» ордены (1981) менән бүләкләнә.
Бер йылдан ул үҙ һөнәренә кире ҡайтарыуҙарын үтенә һәм Әмир Зәкир улы яңынан мәғарифҡа ҡайта, Баймаҡ мәктәп-интернатын етәкләй.
Бында ете йыл эшләгән осорҙа мәктәп-интернаттың матди-техник базаһын нығытыуға айырыуса етди иғтибар бирә. РТП, АТП, ДСУ, «Сельхозхимия», «Һаҡмар» колхозы етәкселектәре һ.б. менән шефлыҡ ярҙамы тураһында килешеүҙәр төҙөй. Мәктәп-интернат эргәһендә малсылыҡ фермаһы, емеш-еләк баҡсаһы, районда беренсе ҡышҡы теплица булдырыла. Балаларға, тыуған яҡтың топонимикаһын, матур һәм бай тәбиғәтен, иҫтәлекле урындарын өйрәнеү менән бергә тулайым ял ойоштороу маҡсатында, директор Һаҡмар буйында йәйге лагерь асыуға өлгәшә. Район биләмәләренә, унан ситтә ятҡан төрлө мөйөштәргә экскурсиялар, походҡа сығыу традицияһы нығына.
1989 йылда Әмир Зәкир улын 1-се Баймаҡ урта мәктәбе директоры итеп тәғәйенләйҙәр. Әммә унда оҙаҡ эшләргә тура килмәй, тағы совет-партия эшенә әйләнеп ҡайта.
1990 йылдан Баймаҡ ҡала Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары, 1991 йылдан — район Советы рәйесе.
1992 йылдан — Баймаҡ районы һәм Баймаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығының социаль-гуманитар мәсьәләләр буйынса беренсе урынбаҫары. 1997 йылда хаҡлы ялға китә.
Ветеран 2022 йылдың 27 майында Баймаҡ ҡалаһында вафат була.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Батыр Вәлид исемендәге әҙәби премия лауреаты (2003), материалды яңыса бирә белеүе, фәннилеге, документаллеге менән айырыла, уның күп хеҙмәттәре тарихтың «аҡ таптарын» асыуға бағышланған.
Ә. З. Сәйғәфәровтың ижади ҡумтаһында «Баймакский край» (Р. Үтәғолов һәм А. Баһуманов менән авторҙаш) тип аталған энциклопедик характерҙағы бик мөһим крайҙы өйрәнеү хеҙмәте бар. Был китаптың төп өлөшө Әмир Закир улының арымай-талмай Өфө, Ырымбур, Орскт һ. б. архивтарында ҡаҙыныу һөҙөмтәһе.
Ә. З. Сәйғафаровтың: «Баймаҡ һәм и баймаҡтар» китабы, «На страже здоровья. Баймакский район и этапы развития и становления здравоохранения», «Бурзянский род», «450 лет вместе с Россией», «Развитие общего образования» документаль-тарихи баҫмалары, «Дәрдмәнд: ижад сығанаҡтары — Ирәндектә» һ.б. китаптары, үҙенең фәнни нигеҙләнгәнлеге, фекер тәрәнлеге, теленең байлығы менән күренекле яҙыусыларҙың документаль әҫәрҙәре менән сағыштырырлыҡ. Интеллектуаль-лирик проза, шул уҡ ваҡытта ғилми тикшеренеүҙәргә таянып эшләнгән документалистика һәр ваҡыт үҙенсәлекле нәфислеге менән айырыла һәм уҡыусы уны ыңғай ҡабул итә. Авторҙың үҙенә генә хас стилистикаһы һәм донъяға ҡарашы күҙгә ташлана.
Баймаҡ ҡалаһы һәм Баймаҡ районының почётлы гражданы Ә. З. Сәйғәфәров райондың йәмәғәт-сәйәси һәм мәҙәни сараларында әле лә әүҙем ҡатнаша.
Тел, тарих, крайҙы өйрәнеү буйынса мәғрифәтселек хеҙмәте өсөн Ә.З. Сәйғәфәровты 2010 йылда Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайы «Халыҡ таныуы», ә 2013 йылдың 5 декабрендә Бөтә донъя башҡорттары Ҡоролтайының «Ал да нур сәс халҡыңа» («За просвещение народа») махсус миҙалы менән бүләкләнә.
Библиография
1. Баймакский край : Энцикл. и краевед. изд. / Амир Сайгафаров, Рамазан Утягулов. — Уфа : Китап, 2002. — 330 с., [1] л. цв. карт. : ил., портр., факс., цв. ил., портр.; 22 см; ISBN 5-295-03157-8 2.Ер-һыу атамалары.(Топонимика Баймакского района).Өфө,2004;
3.Бөрйән ырыуы (Бурзянский род).Өфө,2008;
4.450 лет вместе с Россией. Баймак,2007;
5.На страже здоровья. Этапы развития и становления здравоохранения. Сибай,2007;
6.Развитие общего образования. Баймакский район. Магнитогорск,2009;
7.Дәрдмәнд. Ижад шишмәһе Ирәндектән (Дэрдмэнд. Истоки творчества- на Ирандыке). Баймак,2009;
8.Ир иңендә ил ғәме. Баймаҡ,2010;
9.Илһөйәр һәм ғәййәр олатайҙарыбыҙ 1812 йылғы Ватан һуғышында. Баймаҡ,2012;
10.Иҫәнбәт-Сураш батыр ейәндәре төйәге. (Исянбетово- родина потомков Сураш батыра). Сибай,2015.
Таҡаты
Таҡаты — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Еҙем йылғаһының һул ярына тамағынан 88 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ләйлә менән Мәжнүн (опера)
«Ләйлә менән Мәжнүн»  — беренсе әзербайжан милли операһы, Узеир Ғаджибәков тарафынан 1907 йылда яҙылған. XVI быуат шағиры Фүзулиҙең «Ләйлә менән Мәжнүн» трагедияһы буйынса ижад ителгән. Был опера беренсе әзербайжан операһы ғына түгел, ә бөтә ислам донъяһындағы беренсе опера булып тора.
«Ләйлә менән Мәжнүн» операһы музыка үҫешендәге хәҙерге саралар менән халыҡ сәнғәтенең милли үҙенсәлекле һыҙаттары синтезына башланғыс һала. Бай фольклор материалына (башлыса муғамдарға һәм лирик йырҙарға) ҡоролған был опера халыҡтың быуаттар буйы тупланған музыкаль традицияларын дөйөм ҡабул ителгән музыка сәнғәте формалары нигеҙендә дөйөмләштереү йәһәтенән тәүге ынтылыш булып тора. Шулай итеп, нотаға яҙлған музыканы яңғыҙ вокал импровизацияһы (муғам) менән берләштергән яңы муғам операһы жанры хасил була.
Опера тәү башлап 1908 йылдың ында Баҡыла Ғаджи Зәйнәләбдин Тагиев театрында күрһәтелә. Тотош Яҡын Көнсығышта, Үҙәк һәм Көньяҡ Азияла киң билдәле классик мөхәббәт тарихына нигеҙләнгән был әҫәр   әзербайжан әҙәбиәтенең ынйыһы һанала.
Яҙылыуы һәм тәүге ҡуйылышы
Опера авторы Узеир Ғаджибәков хәтерләүенсә, бала сағында ҡараған «Мәжнүн Ләйләнең ҡәберендә» тигән спектакль уға бик көслө тәьҫир яһай. Абдурраһим-бәк Ахвердиев XIX быуат аҙағында Шушала ҡуйған был спектаклдә Мәжнүн ролен билдәле ханәндә Жаббар Карьяғды башҡара, ә ун өс йәшлек Узеир йырсыға ҡушылып йырлаған малайҙар хорында ҡатнаша. Спектакль Ғаджибәковтың беренсе әзербайжан операһын ижад итеүенә ҙур этәргес бирә. Әзербайжан әҙәбиәте темаларын һәм музыкаль мотивтарҙы ҡулланып опера ижад итеү фекере Ғаджибәковҡа Гори семинарияһында уҡыған сағында килә. Тифлиста уны Россиниҙың «Севилья цирюльнигы» операһы рухландыра.
1907 йылда Узеир Ғаджибәков «Ләйлә менән Мәжнүн» операһын ижад итә. Либреттоһын ҡустыһы Джейхун менән бергә яҙа. Репетициялар Узеир Ғаджибәковтың йортонда һәм «Исмаилиә» ҡунаҡханаһында үтә.
«Ләйлә менән Мәжнүн» операһының беренсе постановкаһын «Ниджат» мосолман мәғрифәтсе ойошмаһының театр секцияһы ойоштора, ул 1908 йылдың ында Баҡыла әзербайжан нефть сәнәғәтсеһе Ғ. З. Тагиев театры бинаһында үтә. Беренсе постановканың режиссёры Гусейн Араблинский, дирижеры Абдурраһим-бәк Ахвердиев була. Ролдәрҙе башҡаралар: Гусейнкули Сарабский (Мәжнүн), Абдуррахман Фараджев (Ләйлә), Дж. Дағстани (Ибн Салам), Мирмахмуд Кязимов (Мәжнүндең әсәһе), Мирза Мухтар (Әбулғәйес, Мәжнүндең атаһы), Имран Ҡасумов (Кенгерли) (Ләйләнең атаһы Фәттәх һәм Зәйд ролдәре), Ж. Вәзиров (Ләйләнең әсәһе), 7 ғәрәп ролендә — Мамедов, Сафаров, В. Вәзиров, Исмаилов, Алиев һәм башҡалар. Тарҙа солоны Ҡорбан Пиримов менән Ширин Ахундов башҡара. Хореограф — Баһрам Вәзиров, суфлёр — А. Рзаев, яуаплы ойоштороусы — Бала-бәк Ашурбәков (Сара Ашурбейленең атаһы). Узеир Ғаджибәков үҙе оркестрҙа скрипка партияһын башҡара.
Операның артабанғы уңышы
«Ләйлә менән Мәжнүн» утыҙ йыл рәттән ҡуйыла. Спектаклдәр тулы залдарҙа бара.
1913 йылдың йәйендә опера  композитор үҫкән ҡалала — Шушала ҡуйыла.
Операның Әзербайжандан ситтәге тәүге постановкаһы Тифлиста була. Революцияға тиклемге йылдарҙа уҡ әзербайжан актёрҙары  операны Кавказ аръяғы, Урта Азия ҡалаларында, Иранда ҡуя. Артабан опера Рәсәй, Украина, Иран, Төркиә, Грузия, Үзбәкстан, Төркмәнстанда һәм башҡа илдәрҙә күрһәтелә.
Операның либреттоһы тәүге тапҡыр 1912 йылда   Баҡыла  бер туған Оруджевтар типографияһында баҫылып сыға. Операның клавиры — 1959 йылда, партитураһы 1983 йылда нәшер ителә (баш мөхәррире Ҡара Ҡараев, мөхәррире Н. Аливердибәков, инеш һүҙҙең һәм комментарийҙарҙың авторы 3. Сафарова).
2009 йылда «Ләйлә менән Мәжнүн» АҠША-тың ҡайһы бер ҡалаларында үткән  «Ебәк юлы» проекты программаһының бер өлөшө ителә. Программаны билдәле виолончелсе Йо-Йо Ма  традицион көнсығыш музыка ҡоралдарын ҡулланып, шулай уҡ  билдәле  вокалист, муғам башҡарыусы Алим Ғасымов менән уның ҡыҙы Фәрхәнә  Ғасымова ҡатнашлығында ғәмәлгә ашыра. Этномузыка белгесе, Индиана университетының һәм  Баҡы  музыка  академияһының профессоры  Аида Гусейнова консультант була.
Сюжеты
Беренсе шаршау 1-се күренеш Ғәйес мәҙрәсә алдында Ләйләне көтә. Ләйлә килгәс тә Ғәйес уға мөхәббәтен белдерә. Һөйөүе яуаплы — Ләйлә лә Ғәйескә яратыуын әйтә,  әммә хор тауышы ата-әсәләренең риза түгеллеген иҫкәртә. Әхирәттәре Ләйләнең ҡылығын лайыҡһыҙ тип таба һәм уны тиҙ генә алып китә. Ғәйес яңғыҙы ҡала. Артабан Ғәйес ата-әсәһенә Ләйләне яратыуын хәбәр итә һәм ҡоҙалар ебәреүҙе үтенә. Ул атаһына һәм әсәһенә аҡылдан яҙып барыуын, тилергән Мәжнүнгә әйләнеүен әйтә. Атаһы Ләйләне ҡоҙаларға барырға ризалаша.
2-се күренеш Икенсе күренеш халыҡ фекерен белдергән һәм Ләйләнең әсәһенә мөрәжәғәт иткән ҡыҙҙар хорынан башлана. Ҡыҙҙың ата-әсәһе Ғәйестең Ләйләне яратыуын белә. Ләйләнең әсәһе ҡыҙына ныҡ асыулана. Әммә ҡыҙ Ғәйесте үлеп яратыуын хәбәр итә. Ҡыҙҙың әсәһе Ләйләнең һөйөүен халыҡ яҙыҡ күреүен ишетә, ғәйбәт һәр ергә таралған, тиҙ арала ғаиләнең абруйын ҡотҡарыу талап ителә. Ләйләнең әсәһе ҡыҙына ғашиҡ булған егет тураһында белешә һәм насар хәбәрҙәр ишетә  — Ғәйесте тиле, йәғни Мәжнүн тиҙәр.
Ғәйестең атаһы улына Ләйләне һоратырға килә. Ләйләнең атаһы киҫкен баш тарта. Ул ҡыҙын бер ҡасан да тилегә (Мәжнүнгә) кейәүгә бирмәйәсәк. Ҡыҙҙы бирмәйәсәктәрен ишеткәс, Ғәйес бөтәһен ҡарғай, бәхетһеҙ яҙмышын ҡәһәрләй. Ул яңғыҙ йәшәргә була һәм сүлгә сығып китә. Ләйләне ата-әсәһе бай Ибн Саламға бирергә була. Быны ишеткән Ләйлә һуштан яҙа. Икенсе шаршау Ҡайғынан Ғәйес бөтөнләй аҡылндан яҙа. Тауҙар, сүлдәр гиҙә, Ләйлә тураһында уйлай. Атаһы менән дуҫы Зәйд уны табалар, әммә тиле Мәжнүн уларҙы инде танымай ҙа. Дәрүиштең әсе яҙмышы, атаһының хәсрәте сүл аша үтеп барған ғәрәптәрҙең иғтибарын йәлеп итә. Хәрби түрә Нөфәл Мәжнүнгә ярҙам итергә теләй һәм Ләйләнең атаһына ҡыҙын Мәжнүнгә бирергә ҡушып кеше ебәрә. Әммә Нөфәлдең ҡыҫылыуы ла Ләйләнең атаһының фекерен үҙгәртә алмай. Нөфәл көс ҡулланырға була: һуғыш иғлан итә. Ләкин Ләйләнең атаһы ҡыҙы башҡа кешегә йәрәшелгән булыуы тураһында әйтә.
Өсөнсө шаршау Ибн Салам менән Ләйләнең туй көнө етә. Ҡунаҡтар күңел аса, йәштәргә бәхет теләй. Ниһайәт, йәштәр яңғыҙ ҡала. Ләйлә ҡаушай. Ошо мәлдә эргәһендә шәүлә кеүек пәйҙә булған Мәжнүндең көсһөҙ тауышы ишетелә. Ләйлә һуштан яҙа, Ибн Салам ҡатып ҡала. Хеҙмәтселәр тилене ипләп кенә алып сығып китә. Дүртенсе шаршау 1-се күренеш Ибн Саламдың йортонда ҡайғы. Ләйлә хәсрәттән кибә. Ул иренә Мәжнүнде һаман яратыуын әйтә һәм Ибн Саламдан «был ғишыҡтың һүнеүен» көтөүҙе ялбара. Кәйефе ҡырылған Ибн Салам сыға. Ҡапыл шәүлә кеүек Мәжнүн йәнә ҡыҙ эргәһендә пәйҙә була. Ул һыҙланып Ләйләне тормошон ҡыйратыуҙа, ҡайғы-хәсрәткә батырыуҙа битәрләй. Ауырығанын да онотоп, Ләйлә уның ҡосағына ташлана, әммә Мәжнүн уны танымай, элекке саф мөхәббәтен саҡыра. Ләйләнең йөрәге быға сыҙамай.
Ул Ибн Саламдың ҡулында йән бирә.
2-се күренеш Зәйд Мәжнүнгә Ләйләнең һәләк булыуын әйтә. Мәжнүн Ләйләнең ҡәберенә килә. Хәҙер улар мәңге бергә буласаҡ. Мәжнүн һөйгәненең ҡәберенә ҡолай ҙа үлә. Опера хор йыры һәм Мәжнүндең атаһының арияһы менән тамамлана.
Операның либреттоһы
Опера шағир Фүзулиҙың «Ләйлә менән Мәжнүн» поэмаһы буйынса яҙылған. Үҙ сиратында Фүзули ғәрәп легендаһының сюжетын файҙалана. Был легенда тәүге интерпретацияһын XII быуатта  фарсы поэзияһы классигы Низами Гәнжәүиҙең «Ләйлә менән Мәжнүн» тигән поэмаһында тапҡан. Артабан был темаға илленән ашыу шағир мөрәжәғәт итә, улар араһында Әмир Хосроу Дәһләүи, Имади, Алишер Навои, Жәми, Чакери һәм башҡалар.
Ғаджибәков Фүзули поэмаһына иң элек ул әзербайжан телендә  булған өсөн өҫтөнлөк бирә, уның төрлө фрагменттары әүәлдән муғам йырлаған халыҡ йырсылары тарафынан файҙаланыла килгән. Композитор операның әҙәби тексына Фүзулиҙың айырым ғәзәлдәрен, халыҡ текстарын индерә, күбеһен үҙе өҫтәп яҙа.
Операның музыкаһы
Узеир Ғаджибәковтың «Ләйлә менән Мәжнүн»е классик опера музыкаһы менән әзербайжан муғамының синтезына нигеҙләнеп яҙылған беренсе опера булып тора. Автор  Аразбары, Эйраты, Сейгях, Мансурийа, Чахаргях, Шур, Симаи-шәмс, Сарендж, Раст, Шуштер, Харидж-сәйгаһ кеүек муғамдарҙы ҡуллана. «Ләйлә менән Мәжнүн» операһын жанры буйынса муғам операһы тип йөрөтәләр, сөнки операның төп музыкаль материалын ария, ариозо, речитатив, вокаль ансамблдәр кеүек традицион опера формаларын урынына ҡулланылған муғамдар тәшкил итә. Спектакль персонаждарының образдары ла муғамдар ярҙамында асыла.
Операның тәүге ҡуйылыштарында оркестр оҙатыуы бик ябай була. Башлыса ҡыллы музыка ҡоралдары уйынынан тора. Ғаджибәков операла әзербайжан халыҡ йырҙарының классик көйҙәрен дә файҙалана (беренсе шаршауҙан Ләйләнең һәм Мәжнүндең дуҫтарының хоры  «Эвлери вар хана-хана»;  «Мәжнүн сүлдә» күренешендә — «Ҡиәфәте һөйгәнемә оҡшаған» ). Операның музыкаһы Ғаджибәков өсөн бөтәһенән элек ладлы милли интонациялар системаһының минор-мажор система менән ҡушылыуы өлкәһендә яңы милли композиция стилен эҙләүҙә новаторлыҡ тенденциялары сығанағына әүерелә. Муғам башҡарыуҙағы оҡшатыу полифонияһы элементтарын ҡулланып,  Узеир Ғаджибәков операның һуңғы шаршауына антракт кеүек симфоник әҫәр ижад итә. Был антракт йыш ҡына үҙаллы әҫәр булараҡ та башҡарыла. Әзербайжан симфоник музыкаһының тәүге үрнәге булараҡ, ул  симфоник муғам барлыҡҡа килеүгә ерлек әҙерләгән тип билдәләнә.
Композитор операһын ҡайта-ҡайта камиллаштыра, әммә уның музыкаль  стиленең һәм жанрының үҙенсәлекле ерлеген һаҡлай. 1930-сы йылдарҙа Узеир Ғаджибәков операның яңы редакцияһын эшләргә һәм муғам өлөштәрен классик опера формалары менән алмаштырырға була. Ошо йылдарҙа ул Мәжнүн арияһын яҙа. Шулай уҡ Мәжнүндең атаһы Әбелғәйес арияһын да ижад итә. Ләкин Ғаджибәков һуңғараҡ, «Ләйлә менән Мәжнүн» операһы, милли музыка сәнғәтенең баш балаһы булараҡ, муғам операһы булып ҡалырға тейеш, тигән ҡарарға килә. Әбелғәйес арияһы спектаклдәрҙә башҡарылмай, әммә айырым ҡат-ҡат сығарыла. Был ария күп йылдар буйы СССР-ҙың халыҡ артисы Бүлбүлдең концерттарында яңғырай.
Билдәләнеүенсә, нәҡ «Ләйлә менән Мәжнүн» операһында Узеир Ғаджибәков тәү башлап Көнсығыш менән Көнбайыш музыкаль мәҙәниәтенең традицияларын яраштырып ҡуша һәм был ике музыкаль системаның берләшә алыу-алмау мәсьәләһен ысынбарлыҡта хәл итә.
Экранлаштырыу
1996 йылда,  операға нигеҙләнеп,   «Азербайджантелефильм» ижади берекмәһендә режиссёрҙар Шамил Наджафзаде һәм  Назим Аббас ике сериялы  «Ләйлә менән Мәжнүн» фильм-операһын төшөрә. Фильмда төп ролдәрҙе Үмбәлбану Гүләмова менән Агил Кулиев башҡара. Фильмда партияларҙы  республиканың халыҡ артисткаһы Гандаб Кулиева, Мансум Ибраһимов, Сафа Ғаһраманов, Низами Багиров, Сәхибә Аббасова, Сафура Азми, Шаһлар Кулиев, Сабир Алиев һәм Исмаил Алекперов башҡара. Фильмда музыканы М. Ф. Ахундов (К. Аливердибеков) исемендәге опера һәм балет театры симфоник оркестры уйнай. 2002 йылда фильм V «Чистые грёзы» фестивалендә  (Санкт-Петербург)  күрһәтелә. Фильмдың режиссёры Шамил Наджафзадә «Тапҡыр сиселеш өсөн» призына лайыҡ була.
Шмарёв Алексей Тихонович
Шмарёв Алексей Тихонович (тыуғанда — Алексей Михайлович Быков; 18 ғинуар 1913 йыл — 2 июнь 1993 йыл) — СССР-ҙың ғалим-нефтсеһе, хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. Нефть һәм газ сәнәғәтен ойоштороусыларҙың береһе, геология, нефть һәм газ ятҡылыҡтарын быраулау һәм эшкәртеү өлкәһендәге ҙур белгес. «Татнефть» етәксеһе, Татар АССР-ының Совнархоз етәксеһе. РСФСР-ҙың геология министры урынбаҫары, Ленин премияһы лауреаты.
Биографияһы
Алексей Тихонович Шмарев 1913 йылдың 18 ғинуарында Нальчикта (хәҙер Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы) тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Майнефть» (Нефтегорск) тресында быраулаусы булып башлай. 1938 йылда Грозный нефть институтын тамамлай. 1941 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
1940—1942 йылдарҙа «Ишембайнефть» тресының идарасыһы була. 1942 йылда «Туймазанефть» тресы идарасыһы итеп тәғәйенләнә. Ишембайҙа беренсе турбина быраулау контораһын ойоштора.
1945—1948 йылдарҙа «Туймазанефть», «Ишембайнефть» трестарының, «Башнефтеразведка» ошошмаһының (1945)быраулау контораһы директоры, трест идарасыһы, «Башнефть» берекмәһенең начальник урынбаҫары (1938—1950); «Татнефть» берекмәһенең беренсе начальнигы (1950—1956 йылдар; уны Валентин Дмитриевич Шашин алмаштыра); СССР Министрҙар Советының Главгаз Башлығы начальнигы, Татар СНХ-һы рәйесе, РСФСР-ҙың ВСНХ рәйесе урынбаҫары, Средневолжский СНХ-һы рәйесе(1957—1965); РСФСР геология министры урынбаҫары, (1965—1977). Техник фәндәр докторы (1966).
1977 йылда пенсияға сыға, ғилми учреждениеларҙа эшләй башлай: ВНИИГНИ директоры урынбаҫары (1977—1986); ВНИПИморнефттең өлкән ғилми хеҙмәткәре (1989—1993).
РСФСР-ҙың 3-сө һәм 6-сы саҡырылыш, СССР-ҙың 5-се саҡырылыш (1958—1962) Юғары Советы депутаты.
1993 йылдың 2 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуровский зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәре
Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, рационализаторлыҡ тәҡдимдәре, уйлап итабыуҙар, китаптар авторы.
Илинда (Суворощь ҡушылдығы)
Илинда  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суворощь йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Пономарёв Николай Георгиевич
Пономарёв Николай Георгиевич (8 март (21 март) 1900 йыл — 18 июль 1942 йыл) — СССР оптигы, астрономик ҡоралдар конструкторы.
Биографияһы
Николай Георгиевич Пономарёв 1900 йылдың 8 (21) мартында Өфө ҡалаһында тыуа. Ирҙәр классик гимназияһын тамамлағандан һуң, уҡыуын Өфө халыҡ мәғарифы институтында дауам итә. Студент сағында уҡ директоры профессор К. П. Краузе (1877—1964) булған Өфө физика институтының тәжрибә оҫтаханаһында эшләй, остазы талантлы йәш өмөтлө тикшеренеүсе Петроградға эләкһен өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй.
1920 йылда Ленинградта Дәүләт оптика һәм Астрономия институттарында эшләй. Бер үк ваҡытта Ленинград университетының « Астрономия» специальносы буйынса уҡыун тамамлай һәм 1934 йылда Дәүләт оптика-механика заводының (ГОМЗ) астроприборҙар эшләү конструкторҙар бюроһының беренсе етәксеһе була. Шул уҡ ваҡытта, 1934 йылдан башлап, Пулков обсерваторияһының ғилми хеҙмәткәре.
Студент булған саҡта уҡ Н. Г. Пономарев Одесса университетының астрономик обсерваторияһы өсөн 30 сантиметр диаметрлы телескоп-рефлектор эшләй, уның ярҙамында 1925 йылда уҡ Марстың бөйөк ҡаршылығы күҙәтелә. Ике йыл һуңыраҡ А. Н. Теренин менән берлектә «Zeitschrift fiir Phisik» немец журналында үҙенең тәүге хеҙмәтенең береһен баҫтыра.
1932 йылда Н. Г. Пономарев етәкселегендә Абастуман обсерваторияһына ҡуйылған 33 сантиметрлы көҙгөлө беренсе совет телескоп-рефлектоы эшләнә.
1935 йылда ГОМЗ-да ҙур булмаған диаметрлы рефракторҙар һәм спектрогелиоскоптар даими сығарыла башлай. Ул 1936 йылдың 19 июнендә ҡояш тотолоуын күҙәтеү мөмкинлеге биргән коронограф һәм целостат эшләй.
Ҙур горизонталь ҡояш телескоптары төҙөү проектын тормошҡа ашырыу барышында Пономарев көҙгөнөң үҙ ауырлығынан деформацияһын күметеү буйынса ҡатмарлы проблемаларҙы хәл итә. 1941 йылдың Пулковский обесравторияһының 100 ййыллығына уның ҡыйығына ҡуйыла.
1941 йылдың июнендә Пономарев телескопты юстировкалауҙы тамамлай һәм Ҡояштан беренсе һүрәттәр ала башлай. Һуғыш башланғас, Пулковский обсерваторияһынан бәләкәй һәм урта дәүмәлдәге ҡорамалдарҙы ғына алырға мөмкин була, ҙур ҡорамалдарҙың ҡайһы бер оптик өлөштәре генә ҡотҡарыла; үҙенсәлекле ҡояш телескобы юҡ ителә. Пономарев 1941—1942 йылдың ҡышында блокадала ҡала, 1942 йылдың яҙында эвакуациялана. Ковровҡа барған поезд эшелонынында сирләй һәм юлда төшөрөлөп, дауаханаға һалына, әммә шунда вафат була. Ковров ҡалаһында ерләнә.
Ғилми мираҫы
Күп йылдар үткәс Пономаревтың «К вопросу о применении азимутальной установки для больших телескопов-рефлекторов. Н. Г. Пономарев. Акад. Наук. Главн. Астроном. Обсерв. Пулково. 17-1-42 г.» яҙмаһы табыла. Ҙур телескоптар эшләгәндә уларҙы альт-азимут монтажлауын ҡулланыу мөмкинлеге Пономарев һәм Мәҡсүтовтың уҡыусы?ы Б. К. Иоаннисиани Ҙур азимскобы конструкцияһын эшләү нигеҙенә һалына.
Хәтер
1977 йылдың 13 мартында Ҡырым астрофизика обсерваторияһында Н. С. Черных асҡан кесе планета Пономарев (2792 Ponomarev) хөрмәтенә атала.
Көньяҡ Африка
Көньяҡ Африка — Африка ҡитғаһының көньяҡ өлөшөн биләгән төбәк. Йыш ҡына Көньяҡ Африканың төньяҡ сиге тип Кунен һәм Замбези йылғаларын иҫәпләйҙәр: был төбәккә Көньяҡ Африкаға ҡараған бөтә биш ил (БМО классификацияһы буйынса), шулай уҡ Зимбабве һәм Мозамбиктың көньяҡ өлөшө инә тигәнде аңлата.
Көньяк Африканың ҙур өлешөн саванналар алып тора.
Көньяк Африканың майҙаны — 6,605,628,1 км².
Иҡтисады
Ботсвана, Лесото, Намибия, Эсватини һәм Көньяҡ Африка Республикаһы Көньяҡ Африка таможня союзына инә. Нефть, алмас һәм башҡалар сығарыла.
Турмасовка
Турмасовка — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баязит
Баязит — антропоним. Топоним булараҡ та таралған.
Енәйәт һәм яза (телесериал, 2007)
«Енәйәт һәм яза» — рәсәй һигеҙ сериялы телевизион фильмы. Фильм Ф. М. Достоевский ҙың «Енәйәт һәм яза» романы буйынса төшөрөлгән. Фильмдың премьераһы 2007 йылдың 3 декабрендә «Беренсе каналда » була.
Сериал төшөрөү 2006 йылдың авгусынан 2007 йылдың марты аҙағына тиклем Санкт-Петербургта бара.
Сюжет
Дөйөм алғанда, сериал Федор Михайлович Достоевскийҙың «Енәйәт һәм яза» романының сюжеты буйынса төшөрөлгән. Төп герой Родион Раскольников башында енәйәт теорияһы өлгөрә. Раскольников теорияһына ярашлы, бөтә кешелек «хоҡуҡлы булыусы» һәм «ҡалтыраусы йән эйәһе» төркөмдәренә бүленә. «Хоҡуҡа» эйә булғанкеше алдағы бөйөк эштәр өсөн енәйәт ҡыла, хатта кеше үлтерә лә ала. Раскольников бик фәҡир, ул үҙенең университетта уҡыуы һәм ҡалала йәшәгәне өсөн түләй алмай. Уның әсәһе һәм апаһы Дуня ла ярлылар. Рскольников өйҙән килгән хаттан апаһы Дуняның бай кешегә кешегә яратмайынса ғына, әсәһенә һәм ҡустыһы Родионға ярҙам итер өсөн кейәүгә сығырға әҙерлеге тураһында белә. Был Родиондың хәле өсөн һуңғы тамсы була, ул поцентҡа аҡса биреүсе әбейҙе (үҙенең теорияһындағы билдәләмәһе буйынса «бетте» үлтерергә бара. Әбейҙе үлтереп инде сығам тигәндә генә эәбейҙең һеңлеһе Лизавета ҡатып инә, Раскольников енәйәт шаһитын ҡалдырмаҫ өсөн, уны ла балта менән сабып үлтерә. Бер кемгә лә күренмәйенсә, ул әбей фатирынан тышҡа сығып китә, енәйәт ҡоралы булған балтаны ла ул бер нидәй шаһит күрмәгәндә дворник һарайына ырғыта. Әммә Раскольников урланған әйберҙәр менән файҙалана алмай, уларҙы ҙур таш аҫтына йәшереп ҡуя. Енәйәттән һуң ул үҙ-үҙен ҡулға ала алмай яфалана, төрлө ҡурҡыныс төштәр күреп хафалана, көн менән төндө лә бутай башлай, уның йәне тартҡыланып ғазап сигә, үҙ ҡылғанына аҡлау таба алмай яфалана. Ошондай саҡта яҙмыш уны ярлы Соня Мармеладова менән осраштыра. Был ҡыҙ, ас туғандарын ашатыу өсөн, фәхишәлек юлы менән аҡса таба. Хоҙайға йәне-тәне менән ышанған Соня үкһеҙ етем ҡалған һеңлеһе һәм ҡустыһы менән тороп ҡала. Родион Раскольников өсөн Соня уның яҙмыш буйынса аҙашы ғына булып ҡалмай, ә уның таянысына әйләнә. Ул шулай уҡ университеттағы дуҫы, Родиондың апаһы Дуняға ғашиҡ Разумихинда ла үҙенә таяныс таба. Романда Раскольниковтың енәйәт эшләгәнен аңлаған персонаж- тәфтишсе Порфирий Петрович, алама кеше-Свидригайлов, адвокат Лужин һәм башҡалар. Сериалда енәйәт һәм бәлә-ҡазаның социаль һәм психологик сәбәптәре, әхлаҡи ҡаршылыҡтары, ауыр хәлгә төшкән Петербург ярлылар тормошо һүрәтләнә. Раскольников сериал буйы үҙенең лайыҡлы кеше булыу-булмауы тураһында һәм башҡа кешеләрҙең яҙмышы-ғүмере менән уйнарға хаҡы бармы-юҡлығы тураһында баш вата. Енәйәт йөгөн күтәрә алмай, ул үҙенең енәйәтен таный. Әммә ул үҙен кеше үлтергәнендә түгел, ә шулай үҙенең көсһөҙлөгөндә ғәйепләй. Раскольниковты каторгаға ебәрәләр, әммә уның Соня менән йәнәш тороп ҡала. Улар икәүһенең дә тормоштарының бик ҡатмарлы осоронда дуҫтар булып ҡала. Ахырҙа герой булыу дәғүәһенән Раскольников баш тарта һәм Соняға мөхәббәтендә үҙенә терәк таба.
Яңы Ҡарашиҙе
Яңы Ҡарашиҙе (Новые Карашиды) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 97 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252872004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абхазия
Абхазия Республикаһы (Аԥсны Аҳәынҭқарра) — Европалағы дәүләт.
Абха́зия (Аԥсны, აფხაზეთი) —, Оло Кавказ һыртының төньяҡ-көнбайыш итәгендә урынлашҡан. Көньяҡ-көнсығышта Ҡара диңгеҙ менән сикләнә. Абха́зия Республикаһы хөкүмәте тарафынан Рәсәй ғәскәрҙәре ярҙамы менән контролдә тотола. (Аԥсны Аҳәынҭқарра), легитимлылығы БМО-ның дүрт ағза иле (Рәсәй, Венесуэла, Никарагуа, Науру) тарафынан танылған. Күпселек илдәр уны Грузияның бер өлөшө тип таный. Грузияның административ-территориаль бүленешендәгесә ул Абхазия Автономиялы Республикаһы булып иҫәпләнә. (Аԥснытәи Автономтә Республика, აფხაზეთის ავტონომიური რესპუბლიკა). Грузия, АҠШ, Европа берлеге, ПАСЕ, ОБСЕ һәм G7 тарафынан Рәсәй баҫып алған Грузия биләмәһе тип йөрөтөлә.
Топонимик мәғлүмәт
«Абхазия» топонимы уның үҙ атамаһы, тыуған ерҙе танытыу исеме. Атама башҡа телдәргә абхаз этнонимы аша килеп ингән. Ул һүҙ грузин телендә Абазгия һәм Абазгтар тип йөрөтөлгән. Беҙҙең эраға тиклемге II быуатта улар ошо ерҙәргә килеп урынлашҡан ҡәбилә, улар хәҙергәсә әлеге биләмәлә йәшәй. . XIX быуат урталарына тиклем күпселек сит ил сығанаҡтары Абазой, Рәсәйҙә Абезой (һуңғараҡ — Обезой) тип атап йөрөтөлгән ,әммә яйлап грузинса «апхазети» экзонимы рус теленән индерелгән Абхазия топонимына алышынған. Яйлап рус теле аша донъялағы башҡа сит ил телдәренә лә таралыш алған. (Abkhazia, Abkhazie, Abchasien). «Аԥсны» [Апсны́] — һүҙе «аԥс» [апс] этимологияһы менән оҡшаш:— тамыры абхаздарҙың үҙатамаһы «аԥсуаа» [апсуаа], ны «ны» — аффиксы ҡушылып яһалған (абхаз).
Физик-географик характеристика
Абхазия Кавказ аръяғындағы Псоу һәм Ингур йылғалары арауығында урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайыштан Ҡара диңгеҙ тарафынан йыуыла. Яр буйы 210 км оҙонлоғонда. Күпселеген яҫы һаҡый таштар ҡаплаған һыуингестәр осрай. Диңгеҙ яйлалары, субтропик үҫемлектәр, Оло Кавказдың уя йылғалары һәм тау түбәләре Абхазияға сағыу үҙенсәлекле матурлыҡ өҫтәй.
Төньяҡ-Көнсығыштан Рәсәй Федерацияһының Краснодар крайы, Ҡарасай-Черкес Республикаһы, ә көньяҡтан Грузия менән сикләшә.
Рельефы
Республиканың күпселек өлөшөн (75 % тирәһе) тау армыттары биләй һәм Төп Кавказ һырты биләй. Улар Абхазияны төньяҡтан Гагр, Бзыб, Абхаз һәм Кодор һырттары менән тоташтыра. Иң бейек тау түбәһе Домбай-Ульген (4048 м) тауы. Клухор артылышы (2781 м), Марух артылышы (2739 м) һәм башҡа артылыштар Абхазияның төп һырттары аша артылыштар барлыҡҡа килтерәләр. . Хәҙерге ваҡытта Абхазиянан Грузияға алып барыусы артылыштар миналанған һәм ҡораллы көстәр ярҙамында тикшерелә, улар тураһында хәбәрҙәр тормошҡа ашырылмай.
Абхазияның көньяҡ көнсығышынан, алда яйлап тарая барыусы Колхида уйһыулығы инә. Уйһыулыҡтың тар һыҙаты йылға яры буйлап, төньяҡ-көнбайыштағы Кодор йылғаһынаса һуҙыла.
Тау һәм уйһыулыҡтар араһында убалар һыҙаты бар. Абхазияла карст барлыҡҡа килеү үҫешкән. Карст мәмерйәләренән: Ҡарға, Абрскила, Анакопийск (һәм башҡа) бар. Донъялағы иң тәрән карст мәмерйәһе лә Абхазияла- Крубера-Воронья. Уның тәрәнлеге 2080 метр, Гагра тауынан йыраҡ түгел. Гагра тауынан алыҫ түгел, 6 км алыҫлығында, шулай уҡ гүзәл тәбиғәт мөйөшө тау Мамзышха тауы бар.
Шумейко Григорий Григорьевич
Биографияһы
Григорий Григорьевич Шумейко 1923 йылдың 12 декабрендә Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ кантоны Стәрлетамаҡ ҡалаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Краснодар крайының Гулькевич районы Кубань ауылында урта мәктәптең һигеҙ класын тамамлай.
1941 йылдың октябрендә Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһысафына саҡырыла. Бөйөк Ватан һуғышында 1942 йылдың ноябренән. Тәүҙә автомобиле водителе булып хеҙмәт итә. 1944 йылда Сталинград хәрби танк училищеһын тамамлай.
1944 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Һуғыштан һуң Г. Г. Шумейко Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда Ленинград юғары офицерҙар бронетанк мәктәбен тамамлай, 1966 йылда — М. В. Фрунзе.исемендәге Хәрби академияны. Полковник Г. Г. Шумейко Киев юғары танк инженер училищеһының факультет һәм кафедра етәксеһе була. Украинала, Киев ҡалаһында йәшәй.
Григорий Григорьевич Шумейко вафат 1977 йылдың 1 майында вафат була. Киевтың Лукьянов хәрби зыяратында ерләнгән.
Баязит (Силәбе өлкәһе)
Баязит (Баязитова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы ауылы. Хәлит ауыл биләмәһе составына керә.
Тарих
Ауылға һалйот ырыуы башҡорттары нигеҙ һала. Пермь губернаһы Шадринск өйәҙе составында була. Революциянан һуң Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан һуң Башҡорт АССР-ының) Арғаяш кантоны составына керә. 1930 йылдан — Башҡорт АССР-ы Ҡоншаҡ районы, 1934 йылда Урал өлкәһе Арғаяш милли округы составына бирелә, шул уҡ йылдың көҙөнән — Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы составында.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (99 %) йәшәй.
Казаков Степан Александрович
Казаков Степан Александрович (25 март 1914 йыл — 7 декабрь 1964 йыл) — 1938 йылда Хәсән күле һуғышында, 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир. Артиллерия полкының дивизион разведкаһы начальнигы, гвардия лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Степан Александрович Казаков 1914 йылдың 25 мартында Өфө губернаһы Бөрө өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Мишкә районы) Кесе Яңы Троицкий ауылында тыуған.
Урыҫ. Белеме урта. 1942 йылдан КПСС ағзаһы. Һуғышҡа тиклем колхозсы, Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Никольский урман химик заводында эшләй.
1936—1940 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. 1938 йылда Хәсән күле һуғышында һәм 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышында ҡатнашыусы. 1941 йылдың июнь айында Асҡын район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла.
156-сы гвардия артиллерия полкының дивизион разведкаһы начальнигы (77 гвардия уҡсылар дивизияһы, 61-се армия, Үҙәк фронт), гвардия лейтенанты С. А. Казаков 1943 йылдың 17—27 сентябрендә Чернигов ҡалаһы өсөн һуғыштарҙа һәм Десна һәм Днепр йылғаларын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылда өлкән лейтенант С. А. Казаков сәләмәтлек торошо буйынса демобилизациялана. Асҡын районында иген склады мөдире булып эшләй. Степан Александрович 1945 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй. Мәктәптең 9 класын тамамлай. 1950 йылда С. М. Киров исемендәге Ленинград урман техник академияһының ике йыллыҡ курсын тамамлай, Асҡын урман хужалығында урман һаҡлау инспекторы, район архивы мөдире булып эшләй.
1964 йылдың 7 декабрендә вафат була, Башҡортостандың Асҡын районы Асҡын ауылында ерләнә.
Батырлығы
«1943 йылдың 17 сентябрендә Десна йылғаһын аша сыҡҡанда Казаков дошмандың артиллерия-миномёт һәм пулемёт уты аҫтында пехотаһы менән беренселәрҙән булып Десна йылғаһын аша сыға һәм шунда уҡ дошманға ҡарата дивизиондың утына төҙәтмәләр бирә, шулай итеп беҙҙең частәргә Десна аша кисеүҙе тәьмин итә, бының менән бергә дивизион тарафынан ике миномёт батареяһы, 4 пулемёт һәм взводлыҡ пехота һалдаты юҡ ителә.
Чернигов ҡалаһы өсөн ҡаты һуғыштарҙа дошман ҡаланы тотоу өсөн бөтә көстәрен ташлай, Казаков ауыр минуттарҙа бөтә дивизион менән үҙенең шәхси героик өлгөһөндә яугирҙәрҙе артынан эйәртеп, дошмандың танк һөжүмен кире ҡаға, дивизион тарафынан бер-бер артлы өс танк контратакаһы кире ҡағыла.
1943 йылдың 27 сентябрендә дошмандың артиллерия-миномёты һәм пулемёты уты аҫтында Казаков беренсе булып кәмәлә Днепр йылғаһын аша сыға һәм дошман торған ерҙең алдында рация менән дошмандың ут нөктәләренә ҡарай дивизиондың атыуына төҙәтмәләр бирә башлай, һөҙөмтәлә 75-мм батарея уты баҫтырыла һәм 5 пулемёт юҡ ителә, шулай итеп үҙенең частәренә кисеүҙе тәьмин итә.
Бөтә ваҡытта ла пехота менән бергә күҙәтеү пунктында булып, Казаков, тәжрибәле разведчик булараҡ, дошмандың ниәтен үҙ ваҡытында асыҡлай, шуның арҡаһында дивизион дошмандың контратакаларын ваҡытлы кире ҡаға һәм уға ҙур юғалтыуҙар килтерә».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 16 ноябрендәге указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия лейтенанты Казаков Степан Александровичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3954) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Осиповка (Ишембай районы)
Осиповка (Осиповка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 21 кеше. Скворчиха ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453227, ОКАТО коды — 80 231 870 007.
Тарих
Башҡортостан Республикаһының Хәтер Китабында (т. 21. Өфө. «Китап». 2000) Афғанстанда һәләк булған яугир-интернационалист телгә алына: "Юрий Иванович Коржуков, 1965 йылда тыуған, Ишембай районының Осиповка ауылынан, п/п 51863 рядовой, 1985 йылдың 11 авгусында һәләк булған, ерләнгән: Башҡорт АССР-ы, Ишембай ҡалаһы".
Географик урыны
Буденя (башҡортса Бүҙәнә — «перепёлка») йылғаһы буйында урынлашҡан, ауылдың икенсе исеме шунан алынған.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Мәғариф
Осиповкала буласаҡ Блаженная Варвара Скворчихинская эшләгән мәктәп була.
Н. А. Крыгина һөйләй: «Беҙ Слободка утарында йәшәнек, 2,5 километр юл үтеп, Буденя ауылына йөрөп уҡыныҡ. Варвара Васильевна мине 1-се класта уҡытты, ә 2-се класта беҙгә яңы уҡытыусы ебәрҙеләр; ул класҡа инеп: "Мин һеҙҙең яңы уҡытыусығыҙ Клавдия Дмитриевна", - тине. Варвара Васильевна парталарҙың ике рәте араһында тора һәм өндәшмәй; һәм ул былай тип дауам итә: «Хәҙер беҙ революцион йырҙар өйрәнәсәкбеҙ». Уның нисек йырлағанын хәтерләмәйем, тик: "Вставай, проклятьем заклейменный… " тип йырлағаныбыҙҙы ғына хәтерләйем. Беҙ йырланыҡ, ә Варвара Васильевна беҙгә йөҙө менән боролоп: "Йә, балалар, һау булығыҙ", - тип баш эйҙе һәм кластан сығып китте. Ҡабат ул беҙгә бер ҡасан да килмәне, ә беҙ барыбыҙ ҙа уны йәлләнек, ул шул тиклем изге күңелле булды, барыһын да яҡшы аңлатты. Беҙ ныҡ иланыҡ, хатта хәҙер ҙә аяныслы.».
Билдәле шәхестәре
Варвара Скворчихинская, Скворчихинская Варвара, (донъяуи исеме Архангельская Варвара Васильевна; 20 ноябрь 1890 йыл — 14 февраль 1966 йыл, Скворчиха ауылы, Ишембай районы, Башҡорт АССР-ы) йәшәгән, — рус православие изгеләренән, блаженная.
Төлкәс
Төлкәс — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Усолка (Богоявленский быуаһы) йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы  Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебино һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хлопчельник
Хлопчельник — Рәсәйҙәге йылға. Тамбов өлкәһе, Липецк өлкәһе, Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лесной Воронеж йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Воронеж йылғаһы Липецк ҡалаһына тиклем, Матыра йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Чудакова Мариэтта Омаровна
Биографияһы
Чудакова М. О. № 367 мәскәү мәктәбен тамамлаған, һуңынан, 1959 йылда — Мәскәү дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1958 йылда баҫыла башлай. 1959-1961 йылдарҙа Мәскәү мәктәптәренең береһендә рус теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта. 1964 йылда,аспирантура тамамлап, филология фәндәре кандидаты ғилми дәрәжәһенә дәғүә итеп «Творчество Эффенди Капиева» темаһына диссертация яҡлай.
1985 йылдан алып М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтының яңы заман рус әҙәбиәте кафедраһында уҡыта. 1988 йылдан алып бер нисә америка һәм европа университеттарында визит-профессор булып эшләй. 1991 йылдан алып — Европа Академияһы ағзаһы.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
М. С. Горбачев реформалары йылдарында уҡ совет ҡоролошон әүҙем тәнҡитләй башлай. 1993 йылдың авгусында бер төркөм әҙәбиәтселәр менән бергә Юғары Советын алдан һайлау талабы яҙылған мөрәжәғәтҡә ҡул ҡуя. . 15 сентябрҙә Б Н. Ельцин хат авторҙарын дачаға саҡыра. Чудакова осрашыуҙан һуң : «Нужен прорыв!.. Сила не противоречит демократии — ей противоречит только насилие…» -тип яҙа.
1993 йылдың октябрендә Юғары Советты ҡыуғандан һуң Чудакова «Письмо 42-х» документына ҡул ҡуя.
1994-2000 йылдарҙа Президент советы (РФ Президенты ҡарамағындағы консультатив орган) составында эшләй, шулай уҡ РФ Президенты ҡарамағындағы ярлыҡау мәсьәләләре буйынса комиссия ағзаһы була. 2006 йылда «ҡыҙыу нөктәләр» ветерандарын һәм интеллигенция вәкилдәрен берләштергән «ВИНТ» тигән йәмәғәт ойошмаһын ойоштора. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса бер нисә мәҙәни-ағартыу йәмәғәт һәм маҡсатында сәфәр ҡыла һәм лекциялар уҡый, ҡайһы бер ҡалаларҙың китапханаларына яңы китаптар килтерә.
2007 йылда СПС партияһынан Дәүләт Думаһына һайлауҙарҙа ҡатнашҡан депутаттарҙың тәүге өсәүһенең береһе була. 1 % тауыш йыйған СПС 5 процентлыҡ барьерҙы еңә алмай ҡала. 2010 йылдың апрелендә рус оппозицияһының «Путин китергә тейеш» тигән мөрәжәғәтенә ҡул ҡуя.
Рәсәйҙең Украинаны яҡлап яҙған барлыҡ асыҡ хаттарына ла ҡул ҡуя. Атап әйткәндә, 2014 йылдың мартында Киносоюздың Украинаны яҡлап «Беҙ һеҙҙең менән!» хатына ҡул ҡуя.
Фәнни эшмәкәрлеге
XX быуат әҙәбиәте, филология фәне тарихы һәм әҙәби тәнҡит өлкәһендә 200-ҙән ашыу фәнни эш һәм мәҡәләнең авторы. Чудакованың тикшеренеүҙәр менән ҡыҙыҡһыныу сфераһы — СССР осорондағы рус совет әҙәбиәте тарихы (бигерәк тә М. А. Булгаков, Е. И. Замятин, М. Зощенко, М. Козыревтарҙың ижады), поэтикаһы, рус филология фәндәре тарихы, архивты өйрәнеү (архив эше һәм уның тарихы), текстология.
Бөтә Рәсәй Булгаков фонды рәйесе булып тора, шулай уҡ Тынянов йыйынтыҡтарының яуаплы мөхәррире.
1980-се йылдар аҙағынан алып тарихи-әҙәби эштәре менән бер рәттән, Рәсәй ысынбарлығының киҫкен сәйәси һәм социаль мәсьәләләре тураһында күп яҙа.
Бөтә донъя шиғриәт көнө
Бөтә донъя шиғриәт көнө — байрам йыл һайын 21 март та билдәләнә. Был байрам ЮНЕСКО тарафынан ойошторолған (Берләшкән милләттәр ойошмаһының мәғариф, фән һәм мәҙәниәт буйынса ойшмаһы) ЮНЕСКО-ның генераль конференцияһының 30-сы сессияһында 15 ноябрҙә, 1999 йылда ҡабул ителә. ЮНЕСКО ҡарары буйынса, байрамдың маҡсаты — «яңы милли, төбәк һәм халыҡ-ара шиғри хәрәкәтен таныу һәм уға яңы импульс биреү».
Тарих
Тәүге шиғриәт көнө инициативаһы рәсми рәүештә 1930 йылдар аҙағында: 1938 йылда американың Огайо штаты шағирәһе Тесса Суизи Уэбб инициативаһы буйынса тыуған көндө үткәреү тәҡдим ителә. 1951 йылда был дата АҠШ-тың 38 штатында, шулай уҡ Мексикала таныла һәм Милли шиғриәт көнө булараҡ билдәләнә. Һуңынан был көн-Бөтә донъя шиғриәт көнө булараҡ байрам итеп башҡа илдәрҙәл үткәрелә.
1998 йылда Марокко тәҡдиме буйынса, ЮНЕСКО-ның Генераль Ассамблеяһы Бөтә донъя шиғриәт көнөн байрам итеү тураһында мәсьәләне ҡарай һәм бындай сараларҙы үткәрергә тәҡдим итә. Шул көндән алып төрлө илдәрҙә Шиғриәт көнө үткәрелә. Мәскәү, Париж, Брюссель һәм бүтән баш ҡалаларҙа Шиғриәт көнө 1999 йылдың 21 мартында ү кәрелә башлай. Мәскәүҙә Дәүләт әҙәби музейында, Петровкала, тәүге тапҡыр Шиғриәт көнө үткәрелә. Уның инициаторы булып ДООС әҙәби берекмәһе тора; программаны Анатолий Кудрявицкий алып бара, саҡырылған ҡунаҡтар араһында шағирҙар Генрих Сапгир, Игорь Холин, Константин Кедров, Татьяна Щербина, Михаил Айзенберг Михаил һәм башҡалар була. 2000 йылда Шиғриәт көнө Таганкалағы театрҙа үтә, унда Андрей Вознесенский, Константин Кедров, Елена Кацюба, Алина Витухновская, Юрий Любимов һәм башҡалар сығыш яһай. 2001 йылда «ДООС» сараһына параллель рәүештә Таганка театрындаМихаил Айзенберг, Сергей Гандлевский, Иван Ахметьев, Вера Павлова һәм «Вавилон» альманахы авторҙары шиғриәт көнөн үткәрә. 2001 йылдан алып К. Кедров етәкселегендәге музыкаль-шиғри программа, ике көнлөк йәштәр шиғри фестивале традицион булып китә.