cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Урду теле
Тартынҡылар
Урду телендә, айырыуса ғәрәп һәм фарсы үҙләштермәләрендә, һәм  өндәре   — аллофондар. Улар өҫтәмә бүлеү хәлендә тора, йәғни төрлө контекста төрлөсә әйтелә. Аллофондарҙы дөрөҫ әйтмәү проблемаға килтереүе мөмкин: әгәр тел эйәһе, һәм  төрлө фонема булып торғанда,  һүҙендә  тип әйтһә,  урынына, йәғни  тип  әйтһә, был һүҙҙәрҙең мәғәнәһенә төшөнөп етмәүгә килтерә:  тип әйткәнде , «ҡатын-ҡыҙ», тип аңлау мөмкин. Ҡайһы бер ситуацияларҙа (күрәһең, күпселек осраҡта) аллофония кондициональ түгел һымаҡ тойола, ә һөйләүсе үҙ ғәҙәттәренә ярашлы, ~ араһынан һайлай ала. тип тә, тип тә бер төрлө дөрөҫ әйтелгән  һүҙе шуға миҫал булып тора.
Морфологияһы
Урду телендә алмаштар мәғәнәһе буйынса бер нисә төркөмгә бүленә. Урду телендә кире алмаштар юҡ, улар урынына билдәһеҙ алмаштары булған кире конструкциялар ҡулланыла. Үҙгәрештәр һәм функциялар характеры буйынса һөйләмдә алмаштар — алмаш-исемдәргә, алмаш-сифаттарға, алмаш-һандарға бүленә.
Урду телендә сифат ҡылымдың бер нисә тибы айырыла. Сифат ҡылымдар (причастие) үҙендә ҡылым һәм исем билдәләрен берләштерә. Сит ил теленән үҙләштерелгән (ғәрәп, фарсы) сифат ҡылымдар урдула ғәҙәти сифат урынына ҡулланыла.
Урду телендә ҡылымдың инфинитивы (башланғыс формаһы) һәр саҡ -nȃ менән тамамлана һәм мужской родтың исем-ғәмәленән ғибәрәт (йәғни, мәҫәлән: «йәйәү килеү» (приходить), «нимәгәлер ултырып килеү» (приезжать) һәм «килеү» - приход, приезд тигәнде аңлата). Инфинитивтан -nȃ алып ташлағанда инфинитивтан ҡылымдың нигеҙе ҡала.
Урдала ҡылым замандарының бер нисә төрө бар. Хәҙерге заман планында - ике төр, үткән заман планында - өс төр, ә киләсәк заман планында төр әйтелеүе лә (өс формала), шулай уҡ әйтелмәүе лә мөмкин. Күпселек замандар исем сифаттан һәм honȃ ярҙамсыл ҡылымынан яһау юлы аша барлыҡҡа килә. Йәғни һүҙмә-һүҙ «Он делающий есть» тип тәржемә ителгән фраза килеп сыға, ә әҙәбисә - «Он делает» («Ул эшләй») тигәнде аңлата. Бойороҡ һөйкәлешенең әҙәплелек дәрәжәһе менән айырылған бер нисә формаһы бар. Рус телендә «условно-сослагательный» («шартлы-һылтанма») һөйкәлештә әйтелгән мәғәнәләр урдула ике һөйкәлешкә - сослагательный һәм условный - бүленгән. Страдательный залог (төшөм йүнәлеше) jȃnȃ ҡылымы ярҙамында барлыҡҡа килә. Бер нисә ҡылымлы конструкция бар.
Шулай уҡ урду телендә «интенсив ҡылымдар» - ниндәй ҙә булһа ҡылым нигеҙенең 12 ярҙамсы ҡылымының береһе менән берләшеүе лә бар. Ошоноң һөҙөмтәһендә төп ҡылым үҙ мәғәнәһенең аныҡланған төҫмөрөн ала. Интенсив ҡылымдар ғәҙәттә һүҙлектәрҙә теркәлмәй; улар айырым ҡылым булып тормай һәм һәр айырым осраҡта туранан-тура телмәрҙә формалаша.
Исемдәр исем, сифат һәм һанға бүленә.
Телмәр төркөмдәре араһындағы бәйләнештәрҙе сағылдырыу өсөн һүҙбәйләнештә төп һүҙҙең артынан килгән ярҙамсы һүҙ (послелоги) ҡулланыла.
Синтаксисы
Урду телендә һүҙҙәр тәртибе, һиндиҙаҡы кеүек үк, — SOV (эшмәкәр-тултырыусы-ҡылым, «он работу делает» — «ул эш башҡара»). Ҡылымдың ҡайһы бер заман формаларынан башҡа, хәбәр бәйләүесе һәр ваҡыт ҡулланыла.
Исемле һөйләмдәрҙә инҡар итеү, башлыса, nahȋƞ «не, нет» «юҡ» киҫәксәһе ярҙамында белдерелә. Ул, инҡар итеүҙең ҡәтғилегенә ҡарап, хәбәр бәйләүесен (глагол-связка) алмаштыра ала.
Һорау дүрт ысул: интонация, һөйләмдең башында йәки аҙағында kiyȃ киҫәксәһен ҡуйыу (эйе/юҡ бинар яуап биреүҙе талап иткән һорауҙарҙа ғына) йәки — һорау һүҙҙәре менән бирергә мөмкин.
Түбәндә раҫлаусы, һорау һәм кире һөйләмдәр өлгөләре килтерелгән:
Эйәлек һөйләмдәре
Урду менән һинди телендә «иметь» («эйә булырға») тигән ҡылым юҡ. Эйәлекте (эйә булыу) белдереү өс ысул менән сағыла.
1) Әгәр эйә (обладатель) һәм биләнгән (обладаемое) - йәнле, һәм улар араһында бәйләнеш, мөнәсәбәттәр (тәү сиратта - туғанлыҡ), шулай уҡ йәнле һәм уның өлөшөнөң (мәҫәлән, тән өлөшөнөң) мөнәсәбәттәре булһа, улар kȃ послелогы менән ошондай өлгө буйынса төҙөлә:
2) Әгәр һөйләмдә ҡатнашыусыларҙың икеһенең дә туғанлыҡ бәйләнеше булһа, йәки йәнләндерелгән бөтөндөң (одушевлённое целое) бер өлөшө булһа, kȃ послелогы   ke үҙгәрмәгән формала  (ләкин хәҙерге телдә ярайһы уҡ һирәк) ҡулланылыуы мөмкин.
Ошо уҡ конструкция ҙур объектҡа (мәҫәлән, йортҡа, автомобилгә һ. б.) эйә булыу-булмауын күрһәткәндә ҡулланылырға мөмкин.
Әгәр эйәһендә сағылған модаль үҙенсәлеккә (тойғо, хәл-торош һ. б.) эйә булыуында сағылыш тапһа, унда (йәғни эйә булыусыла) ko послелогы килә, мәҫәлән:  mujʰe mȃlȗm hɛ ke…  «Я знаю, что (досл.: у меня есть знание, что…)»,  tim ko luğat kȋ zarȗrat hɛ «Вам нужен словарь (досл.: у вас есть нужда в словаре)».
3) Әгәр берәйһе (йәнләндерелгән-одушевлённый) тулыһынса предметты биләһә һәм предметҡа эйә булһа, ke pȃs:  mere pȃs bohot sȋ kitȃbeƞ hɛƞ послеслогы менән конструкция ҡулланыла «У меня (есть) много книг» «Минең күп китабым бар» (әгәр беренсе пунктта әхлаҡи йәки туғанлыҡ бәйләнеше булһа, бында эйә булыусы менән биләнгән предмет араһында туранан-тура бәйләнеш булдырыла),   us ke pȃs waqt nahȋƞ hɛ.
Марун-Шор
Марун-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонгот-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Урду теле
Ҡушма һөйләмдәр
Первые всегда могут быть разделены на два (три, четыре и т. д.) независимых предложений и либо не связываются, либо связываются сочинительными союзами. Сложноподчинённые предложения соединяются подчинительными союзами и не могут (без потери части смысла) быть разделены на несколько предложений. Теҙмә ҡушма һәм эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр айырыла. Тәүгеләре һәр ваҡыт ике (өс, дүрт һ. б.) бойондороҡһоҙ һөйләмгә бүленеүе мөмкин, йәки бәйләнмәҫкә, йәки теҙмә союздар менән бәйләнешкә инергә мөмкин. Эйәртеүле ҡушма һөйләмдәр эйәртеүле союздар менән бәйләнә һәм (мәғәнә өлөшөн юғалтмайынса) бер нисә һөйләмгә бүленә алмай.
Марун-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Урду теле
Ҡушма һөйләмдәр
Она вводится до или после предложения формами таких глаголов как کہنا‎ kahnȃ «говорить, сказать», بولنا‎ bolnȃ «говорить», پوچه‍نا‎ poçʰnȃ «спрашивать» и т. д. Чётких правил пунктуации в урду нет, так что при прямой речи могут употребляться все европейские знаки препинания, часть из них, либо же она никак не выделяется.
Тура телмәр - бер кеше икенсе кешенең һүҙҙәрен үҙгәрешһеҙ килтергән телмәр. Ул һөйләмгә тиклем йә һөйләмдән һуң kahnȃ «говорить, сказать» «һөйләргә, әйтергә»,  bolnȃ «говорить» «һөйләргә»,  poçʰnȃ «спрашивать» «һорарға» һ. б. ҡылым формалары менән индерелә. Урду телендә аныҡ пунктуация ҡағиҙәләр юҡ, шуға күрә тура телмәрҙә барлыҡ европа тыныш билдәләре, уларҙың бер өлөшө ҡулланылырға мөмкин йә булмаһа бөтөнләй айырылмай.
Марун-Шор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урду теле
Лексикаһы
Урду лексикаһы һинди теленә нигеҙләнә, әммә һинди үҙ эсенә санскрит һүҙлек запасын һеңдергән ваҡытта, урду фарсы һәм ғәрәп теленән көслөрәк йоғонто кисерә. Шулай уҡ төрки, португал һәм инглиз телдәренән үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙә күп. Күп ғәрәп һүҙҙәре фарсы теле аша урдуға килгән. Күп ғәрәп һүҙҙәре урдуға фарсы теле аша килгән, йыш ҡына улар төп нөсхә телгә ҡарағанда, икенсе әһәмиәткә эйә. Шулай уҡ ғәрәп теленән үҙгәрешһеҙ үҙләштерелгән, тәүге мәғәнәһен һәм әйтелешен һаҡлаған һүҙҙәр бар, мәҫәлән, «суааль» (һорау) йәки «джеуааб» (яуап) һүҙҙәре.
Проза
Урду (ла́шкари) телендә
Деванагари яҙмаһы (ләкин һинди телендә түгел, ә урду телендә, фарсы-ғәрәп теленән үҙләштерелгән һүҙҙәр менән!)
МФА Халыҡ-ара фонетик алфавит транскрипцияһы
Әҙәби тәржемә
Шиғриәте
Был - шағир Әсәҙуллаһ Хан Ғәлибтең шиғыры. Унда ул үҙен бөйөк элгәреһе Мир Таки менән сағыштыра.
Урду телендә:
Тәржемә:
Урду цифрлы технологияларҙа
Урду телендә компьютерҙа йыйыла башлаған беренсе гәзит «» була. Элек насталик почергы менән яҙғанды баҫтырыу өсөн ҡулдан яҙылған текстар ҡулланылған, һуңынан уларҙың күсермәләре эшләнгән (хәҙер «Мөсәлмән» гәзите генә шулай нәшер ителә). Ошонан һуң ғына һанлы тексты насталик менән йыйырға мөмкинлек биргән шрифтар әҙерләнгән. Әлегә тиклем урду яҙмаһын компьютер мөхитенә тулыһынса индереү өсөн күп көс һалына. Әлеге ваҡытта урду телендәге бөтә баҫма материалдар ҙа тиерлек күп төрлө программа тәьминәтен файҙаланып йыйыла.
Microsoft компанияһы урдуға ярҙам итеүҙе индереп, Windows, һәм инде Windows Vista һәм Microsoft Office 2007 урду телендәге яңы версиялары менән таныша башланы. Баҫмаларҙың күпселеге урду теленә ярҙам итеүҙе тиҙ һәм еңел билдәләй ала
Linux Desktop баҫмаларының күпселеге урду теленә ярҙам итеүҙе тиҙ һәм еңел билдәләй ала.
Антокольский Лев Моисеевич
Антокольский Лев Моисеевич (Лев Мовшевич; 12 июнь 1872 йыл, Вильно, Рәсәй империяһы — декабрь 1942 йыл, Стәрлетамаҡ, Башҡорт АССР-ы) — Рәсәй империяһы һәм СССР рәссамы.
Биографияһы
Лев Мовшевич (Моисеевич) Антокольский 1872 йылдың 30 майында (иҫке стиль буйынса) Вильно ҡалаһында, икенсе гильдия сауҙагәре Мовша Лейбович Антокольский (1836—1902) һәм Сора-Мерьям Юделевна (Мерка Иделевна) Антокольская ғаиләһендә тыуған.
Вильно һүрәт төшөрөү мәктәбен тамамлай. 1891, 1893—1900 йылдарҙа Император сәнғәт академияһында И. Е. Репин оҫтаханаһында уҡый, рәссам титулы менән тамамлай. Санкт-Петербургта уҡыуын тамамлағандан һуң Вильноға ҡайта. 1912 йылға тиклем Вильнола йәшәй, мәктәптәрҙә уҡыусыларҙы рәсемдән уҡыта, художество-сәнәғәт йәмғиәтендә һүрәт төшөрөү кластары менән етәкселек итә. Рәссам Лазарь Сегалдың тәүге уҡытыусыһы. 1908 йылда «Вильно художество йәмғиәтен» ойоштороусыларҙың береһе һәм йәмғиәттең идара ағзаһы була. Сәнғәт һәм күргәҙмәләргә күҙәтеү буйынса күп мәҡәләләр яҙа, мәҡәләләре, атап әйткәндә, «Северо-западный голос» исемле Вильно гәзитендә баҫылып сыға.
1911 йылдың февралендә Рәсәй империяһы рәссамдарының икенсе съезында ҡатнаша.
1912 йылдан алып Мәскәүҙә йәшәй һәм эшләй.
Ижады
1903—1904 йылдарҙа асылмаларҙа тәүрат персонаждары портреттары серияһын эшләй, уларҙы «Мәскәү техника бюроһы» заказы буйынса Г. Ламберт типографияһы баҫтырып сығара.
Ҡатнашҡан күргәҙмәләре
1903—1910 йылдарҙа Петербург сәнғәт академияһының яҙғы күргәҙмәләрендә, Ви́льнала — Ви́льна һынлы сәнғәт йәмғиәте күргәҙмәләрендә, һуңыраҡ — «И. Е. Репин йәмғиәте» күргәҙмәләрендә (1927—1928) ҡатнаша.
Галереяһы
Лев Моисе́евич Антоко́льскийҙың эштәре Дәүләт рус музейында, Одесса художество музейында, Литва художество музейында һаҡлана.
Ҡасимов Валерий Ғабдулхай улы
Биографияһы
Валерий Ғабдулхай улы Ҡасимов 1952 йылдың 29 мартында Польшаның Свидница ҡалаһында тыуа. 1971 йылда Ижевск музыка училищеһын, 1976 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
1977 йылда Глазов педагогия институтында өлкән уҡытыусы вазифаһында эшләй башлай. 1986 йылда Мәскәү педагогия университетында аспирантура тамамлай. 1992 йылда Глазов педагогия институтында доцент исемен ала, 1989 йылда шунда уҡ музыка һәм музыка ҡоралдарының тарихы һәм теорияһы кафедраһы мөдире була.
2003 йылда В.Ғ.Ҡасимовҡа  профессор исеме бирелә, ошо уҡ йылда Глазов дәүләт педагогия институтының  музыкаль-педагогия факультеты деканы итеп тәғәйенләнә. 2010 йылдан шунда уҡ музыкаль белем биреү кафедраһы мөдире вазифаһын биләй
Фәнни һәм музыкаль эшмәкәрлеге
В.Ғ.Ҡасимовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе профессиональ музыканттар әҙерләү ысулдарын эшләү. Уның 50-нән ашыу фәнни һәм уҡыу-методик баҫмалар авторы, шулай уҡ фәнни  йыйынтыҡтар һәм  конференция материалдарҙың   мөхәррире. «Вестник педагогического опыта» (серия «Музыкальное образование») журналы редколлегияһы ағзаһы.
1971 йылда В.Ғ.Ҡасимов шулай уҡ композитор һәм башҡарыусы эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Ошо ваҡыт эсендә ул Рәсәй ҡалаларында 500-ҙән ашыу концерт бирә. Студент-пианистарҙың Бөтә Рәсәй һәм төбәк профессиональ музыкаль конкурстарын, шулай ук Бөтә Рәсәй һәм ҡала  бәйгеләренең жюри ағзаһы булып тора. В.Ғ.Ҡасимовтың уҡыусылары араһында 20-нән ашыу халыҡ-ара, Бөтә Рәсәй һәм республика конкурстары лауреаттары һәм дипломанттары бар
Петра Меде
Петра Мария Меде (7 март 1970 йыл, Стокгольм, Швеция) — швед телевидение алып барыусыһы, шоумен һәм комик.
Петра швед Гетеборг ҡалаһында тыуған. Телевидениела уның карьераһы 2005 йылда башлана. Ул үҙенең юмористик шоуҙағы ролдәре менән һәм бик күп телетапшырыуҙар алып барыусыһы кеүек билдәле. Меде швед, инглиз, испан һәм француз телдәрендә иркен һөйләшә.
2009 йылда швед Евровидениела — 2009 Мелодифестивалдә швед һайлап алыу программаһында алып барыусы була. Шул уҡ ваҡытта ул Швецияның иң яҡшы комик ҡатын-ҡыҙы булып һайлана.
Петра Мальмёҙа үткән Евровидение 2013 конкурсында алып барыусы була. Өс йылдан һуң Монс Сельмерлёв менән берлектә ул Стокгольмда үткән Евровидение 2016 конкурсын алып бара.
Хартмансдорф (Айзенберг)
Хартмансдорф (Айзенберг) (Hartmannsdorf (bei Eisenberg)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 708 кеше йәшәй. Майҙаны — 1,63 км2. Диңгеҙ кимәленән 190 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7613 һәм автомобиль коды — SHK.
Ножиктар синагогаһы
Ножиктар синагогаһы, тулы исеме ирле-ҡатынлы Залман һәм Ривка Ножиктар исемендәге синагога (Synagoga im. Zalmana i Rywki Małżonków Nożyków) — Варшавала Твард урамы, 6-сы һанлы йорттағы синагога. Ножиктар синагогаһы Икенсе донъя һуғышынан һуң берҙән-бер һаҡланып ҡалған синагога. Синагога ирле-ҡатынлы Ривка менән Залман Ножиктарҙың исемен йөрөтә, улар XIX быуатта синагога төҙөү өсөн байтаҡ аҡсаларын иғәнә итә. Варшавала йәһүд дини общинаның төп синагогаһы һәм бөтә Польша йәһүдтәре общинаһы Союзы булып тора.
Тарихы
1893 йылдың 11 апрелендә варшава сауҙәгәре Залман Ножик Тварда урамынан 6-сы һанлы йорт эргәһендәге буш ятҡан ерҙе 157 мең һумға синагога төҙөү өсөн һатып ала. 1898 йылдың яҙында төҙөлөш башлана, уны төҙөү буйынса махсус комитет етәкселек итә. Синагоганы архитектор Леонард Маркони проектлай. Төҙөү суммаһы 250 мең һумға баһалана, уның тотошлайы менән Ножиктар ғаиләһе иғәнә итә.
1902 йылдың 28 февралендә төҙөлөш буйынса комитет синагоганы төҙөп бөтөлөүе тураһында иғлан итә. 1902 йылдың 12 майында синагога асыу тантанаһы үтә. Ножиктар киләһе йыл синагоганы үҙҙәренең исемен ҡушыу шарттары менән варшава йәһүд общинаһына тапшыра. Синагога 1923 йылда ремонтлана — көнсығышҡа ҡарай стенаһына архитектор Мауриций Гродзенский проекты буйынса ярымтүңәрәк хор төкәтмәһе эшләнә.
Икенсе донъя һуғышына тиклем Абрахам Цви идаралығы аҫтында ирҙәр хоры эшләй.
1933 йылда Ножиктар синагогаһы Варшавала иң ҙур биш синагога иҫәбенә инә. 1940 йылда синагога немец оккупанттары властары тарафынан ябыла, унда ат аҙбары була. 1941 йылдың 20 майында немец властары Варшавала биш синагога асырға рөхсәт итә, улар араһында Ножиктарҙың да синагогаһы була. Асыу тантанаһы Рош һа-Шана байрамында үтә. Синагоганың раввины булып Меир Балабан тәғәйенләнә. 1942 йылда синагога яңынан ябыла һәм арийҙар яғында булып сыға. Варшава ихтилалы ваҡытында урам һуғыштары арҡаһында синагоганың бинаһы ныҡ зыян күрә, әммә тулыһынса емерелмәй.
Икенсе донъя һуғышынан һуң синагога иҫән ҡалған йәһүдтәр аҡсаһына ремонтлана. 1945 йылдың июленән унда даими ғибәҙәттәр башҡарыла. Был ваҡыттан синагога бинаһы ҡала милегендә була һәм ҡала властары йәһүд общинаһынан юғары ҡуртым түләүе ала. Йәһүд общинаһы, синагоганы үҙенә ҡайтарыр өсөн, судҡа мөрәжәғәт итә. Синагога йәһүд общиналарына ҡайтарылғандан һуң, унда 1951 йылда ремонт башлана.
1968 йылда синагоганы яңынан ябалар һәм доғаларҙы күршеләге ҙур булмаған бинала үткәрә башлайҙар. Вера Моисееваның йәһүд общинаһы (уға синагога бинаһы ҡарай) ябыла, һәм Моисееваның Дини союзы милегенә күсә. 1977 йылдан 1983 йылға тиклем һуғыштан алдағы ҡиәфәтен тергеҙеү маҡсаты менән синагогала сираттағы ремонт эшләнә. 1983 йылдың 18 апрелендә яңынан төҙөкләндерелгән синагоганы асыу тантанаһында ҡала власы, католик архиепископы һәм Тель-Авивтың баш раввины була. 1985 йылда Ножиктар синагогаһында Һуғыштан һуңғы йылда Матеуш Костың, буласаҡ беренсе поляк раввинының, бар- мицваһы тантанаһы үтә.
2008 йылдың 21 декабрендә синагогаға Польша президенты Лех Качиньский килә, ул Ханука май шәмен яндырыу тантанаһында ҡатнаша. Лех Качиньскийҙың килеүе поляк президентының һуғыштан һуңғы беренсе визиты була.
Яңы Ҡыпсаҡ (Әлшәй районы)
Яңы Ҡыпсаҡ (Новый Кипчак) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 148 кеше. Почта индексы — 452114, ОКАТО коды — 80202831003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса башҡорттар 100 % тәшкил итә.
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Яңы Ҡыпсаҡ ауылы 1925 йылдан һуң Бәләбәй кантоны биләмәһендә шул уҡ кантондың Ҡыпсаҡ-Асҡар ауылынан бүленеп сыҡҡан. 1920 йылда ла, 1925 йылда ла булмаған.
Тунзы
Тунзы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Маравруша
Маравруша — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кать йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Низаметдин (исем)
Низаметдин — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Низаметдин ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Низам (тәртип, ҡағиҙә) + дин һүҙҙәрен ҡушып яһалған. Дин ҡанундарына буйһонған, динсел кеше мәғәнәһен бирә.
Билдәле кешеләр
Ҡаймирасов Низаметдин Нәжметдин улы (1903 йыл — 8 ғинуар 1934 йыл) — Башҡорт АССР-ы финанс халыҡ комиссары (1930—1934).
Ходжаев Низаметдин Исаметдин улы (1885 йыл — 1942 йыл) — үзбәк большевигы, Төркөстанда совет власы төҙөүҙең әүҙем ҡатнашсыһы.
Иса́мов Низаметди́н Низаметди́н улы (25 апрель 1929 йыл) — ветеринария өлкәһендә СССР һәм Рәсәй ғалимы. Ветеринар фәндәр докторы, профессор. Бөтә Рәсәй ауыл хужалығы радиология һәм агроэкология фәнни-тикшеренеү институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре.
Фамилияла
Низаметдинов Ҡазыхан Низаметдин улы (10 март 1892 йыл — 8 декабрь 1937 йыл) — батша армияһы поручигы, Башҡорт армияһы штабс-капитаны (1918—1919), полк командиры, Башҡорт команда курстары начальнигы.
Низаметдинов Салауат Әхмәҙи улы (3 март 1957 йыл — 29 июль 2013 йыл) — композитор. 1983 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР‑ының (1988) һәм Рәсәй Федерацияһының (2003) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге йәштәр премияһы (1988) лауреаты.
Низаметдинов Рәйес Йәүҙәт улы (10 октябрь 1964 йыл) — бейеүсе, балетмейстер, режиссёр-ҡуйыусы, ҡурайсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2005) һәм мәғариф отличнигы (1997).; Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы (2000) һәм Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы (1996) лауреаты. 50-нән ашыу бейеү авторы.
Низаметдинов Мансар Низаметдин улы — (БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Ҡалмаҡол улусы Тирмән ауылында 1919 йылдың 15 апрелендә тыуған — 1978 йылдың 15 майында вафат булған, Тирмән ауылында ерләнгән) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, лейтенант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены һәм «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалы кавалеры.
Северная Дарья
Северная Дарья — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дарья йылғаһының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре
thumb|Төрки телдәр картаһы thumb|Ҡыпсаҡ телдәре картаһы: йәшел төҫтә — һары-ҡыпсаҡ телдәре, ҡыҙғылт һары төҫтә — ноғай телдәре, ҡыҙыл төҫтә — болғар-ҡыпсаҡ телдәре Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре (поволжско-кыпчакские языки, «болғар-ҡыпсаҡ телдәре, урал-ҡыпсаҡ телдәре, төньяҡ-ҡыпсаҡ телдәре») — ҡыпсаҡ төркөмөнә ингән телдәр төркөмсәһе. Был төркөмсәгә татар һәм башҡорт телдәре инә. Был һөйкәлеш диалекттар континуумы булып килә (мәҫәлән, башҡорт теленең көнбайыш диалекты татар теленең үҙәк диалектына оҡшаш, татар теленең типтәр диалектында башҡорт теле сифаттары бар). Себер татарҙары һөйләшә торған телде үҙаллы тел тип һанарға мөмкин. Үҙаллылыҡ сифаттары мишәр диалектында ла бар. Волга-ҡыпсаҡ телдәренең берлеге барлыҡ ғалимдар тарафынан да ҡабул ителмәй. О. А. Мудрак татар телен «һары-ҡыпсаҡ», башҡорт телен ноғай-ҡыпсаҡ төркөмсәһенә индергән. Шунан Мудрак был классификациянан баш тартҡан, әмма хәҙерге ваҡытта Анна Дыбо шул ҡарашта тора.
Үҙенсәлектәре
Иҙел буйы ҡыпсаҡ телдәре башка көнбайыш-ҡыпсаҡ телдәреннән элегерәк барлыкка килгән һәм көнчсығыш-ҡыпсаҡ телдәре белән бәйләнештәре күберәк. Төркемсәнең төп үҙенсәлеге — и/е, у/о, ү/ө һәм уларҙың киреһенсә алмашыныуы: Әмма себер-татар, мишәр һөйләштәрендә һәм башҡорт теленең ҡайһы бер диалекттарында был күсмә хәрәкәт юҡ. Үҙенсәлектәр морфологияла ла осрай: мәҫәлән, ҡылымдың өсөнсө зат берлек һанындагы төрләнеше: тат. бара, башҡ. бара, ҡаҙ. барады, кырғ. барат.
Диалекттар
Башҡорт теленең төп диалекттары:
Татар теле ике төп диалекттан тора:
Сыбыр теле йә айырым тел, йә татар теленең көнсығыш диалекты итеп ҡарала. Сыбыр теленең диалекттары:
«Bashkort 2.0»
Тарихы
«Bashkort 2.0» Санкт-Петербургта «Аманат» Башҡорт йәштәре ассоциацияһын ойоштороусы (2009), етәксеһе (2013—2016), Санкт-Петербург һәм Ленинград өлкәһе башҡорттары конгресын (Ҡоролтайы) ойоштороусы һәм рәйес урынбаҫары Эльвира Моталованың авторлыҡ проекты булып 2014 йылдың ғинуарында барлыҡҡа килә. Уның төп маҡсаты булып уҡыусыларҙы әүҙемлеккә, һөҙөмтәлелеккә, һәм уңышҡа илһамландырыу; яңы исемдәр асыу, проект геройҙары менән таныштырыу һәм уларға ярҙам итеү; алдынғы ҡарашлы башҡорт йәштәре имиджын булдырыу һәм пропагандалау; бөтә донъялағы милләттәштәрҙе берләштереү тора. Бөгөн проекттың сайтында һәм социаль селтәрҙәрҙә башҡорт һәм рус телдәрендә 100 самаһы мәҡәлә донъя күргән. Уларҙың геройҙары — Башҡортостанда, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта һәм Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, шулай уҡ Австралияла, Бразилияла, АҠШ-та, Мексикала, Угандала, Германияла, Чехияла, Ҡытайҙа һәм башҡа илдәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ. Бөгөн «Bashkort 2.0» проекты эшен Инстаграм, YouTube социаль селтәрҙәрендә тура эфирҙа алып бара. Шулай уҡ төрлө киң мәғлүмәт сараларында проект геройҙары тураһында мәҡәләләр донъя күрә.
«Bashkort 2.0» китабы
2018 йылдың октябрендә иң уңышлы әңгәмәләр «Bashkort 2.0» исеме аҫтында тупланып, китап булып сыға. Ул — уңышлы башҡорт йәштәре тураһындағы беренсе тупланма һәм үҙенсәлекле энциклопедия, киң ҡырлы үҫешкән шәхес булыу өмөн ҡулланма булып тора. Китапҡа тулы интервью форматында 33 геройҙың, ҡыҫҡа әңгәмә булараҡ 13 геройҙың тарихы ингән. Уларҙың 18-е — Башҡортостанда, 10-һы Рәсәйҙең башҡа ҡалаларында, 7-һе — Азия илдәрендә, 5-е — Европала, 5-е Төньяҡ Америкала, 1-һе Австралияла йәшәй. Шул уҡ йылдың 15 октябрендә Өфөлә «Президент отель» ҡунаҡхана комплексында китаптың исем туйы үтә. 16 декабрҙә шундай уҡ сара Санкт-Петербург һәм Мәскәү халҡы өсөн Мәскәүҙә, Башҡортостан Республикаһының Тулы хоҡуҡлы вәкиллегендә ойошторола.
Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы
Ҡасым-Йомарт (Юмарт) Кемел улы Тоҡаев (Туҡаев) (Касы́м-Жома́рт Кеме́левич Тока́ев) (Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаев; ) — Ҡаҙағстан Республикаһының икенсе президенты. (2019 йылдың 20 мартынан 2020 йылда үтәсәк нәүбәттәге һайлауға тиклем ул Президет вазифаһын ваҡытлыса башҡарасаҡ тип уйланыла ине ).
2019 йылдың 9 июнендә Ҡаҙағстан Республикаһында президет һайлауы үткәрелде. Унда Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы күпселек тауыш йыйҙы
Тоҡаев Ҡасым-Йомарт Кемел улы Ҡаҙағстандың дәүләт эшмәкәре, совет һәм ҡаҙаҡ дипломаты булараҡ билдәле. Ҡаҙағстан Республикаһының Парламент сенаты Рәйесе (2013 йылдың 16 октябренән 2019 йылдың 20 мартына тиклем). БМО-ның Женевалағы бүлексәһе (United Nations Office at Geneva) генераль директоры (12 март, 2011 — 16 октябрь, 2013). Ҡаҙағстан Республикаһының Премьер-министры (октябрь 1999 — ғинуар 2002). Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры (1994—1999, ғинуар 2002 — ғинуар 2007). Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе. Сәйәси фәндәр докторы. Полиглот.
Биографияһы
1975 йылда Мәскәү дәүләт халыҡ-ара мөнәсәбәттәр институтын тамамлаған. 1992 йылда Рәсәй Федерацияһы Сит ил эштәре министрлығының Дипломатик академияһын тамамлаған.
1975 йылдан 1979 йылға тиклем СССР Сит ил эштәре министрлығында референт булып эшләй, СССР-ҙың Сингапурҙағы илселеге референты.
1979—1983 йылдарҙа — өлкән референт, атташе, СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары.
1983 йылдан алып 1984 йылға тиклем Пекин Ҡытай теле институтының стажеры.
1984—1985 йылда СССР Сит ил эштәре министрлығының өсөнсө секретары. 1985—1991 йылдарҙа СССР-ҙың ҠХР-ҙағы илселегендә — икенсе, артабан — беренсе секретарь.
1993—1994 йылда Ҡаҙағстан Республикаһы сит ил эштәре министры урынбаҫары вазифаһын биләй. 1994—1999 йылдарҙа — Ҡаҙағстан Республикаһының сит ил эштәре министры. 1999 йылдың март айынан октябргә тиклем — Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министр урынбаҫары.
1999 йылдың октябренән 2002 йылдың ғинуарына тиклем — премьер-министр вазифаһын башҡарыусы, Ҡаҙағстан Республикаһының премьер-министры.
2002 йылдан 2007 йылға тиклем Ҡаҙағстан Республикаһының Сит ил эштәре министры. 2007—2011 йылдарҙа — депутат, Ҡаҙағстан Республикаһының Өсөнсө саҡырылыш парламенты сенатының рәйесе. 2013 йылдан 2019 йылдың 19 мартына тиклем Ҡаҙағстан Республикаһы Парламенты сенатының рәйесе.
2011 йылдан 2013 йылға тиклем — БМО-ның генераль секретары урынбаҫары, БМО-ның Женева ҡалаһындағы Европа бүлеге башлығы.
Президентлығы
2019 йылдың 20 мартынан Ҡаҙағстан Республикаһының ғәмәлдәге президенты. Илдең Конституцияһы буйынса ул Тәүге Президент Назарбаев Нурсолтан Әбеш улының һайланыу мөҙҙәте тулғансы ошо вазифаны үтәйәсәк. Нәүбәттәге ил президентын һайлау 2020 йылда буласаҡ.
Тәүге эштәренең береһе — дәүләттең башҡалаһының атамаһы Астананы Нур-Солтан тип үҙгәртеү булды. Уның тәҡдимен Ҡаҙағстан парламенты һәм ҡала мәслихәте хупланы һәм 23 мартта Тоҡаев ҡала исемен үҙгәртеү тураһында 6-сы һанлы указ ға ҡул ҡуйҙы ; № 1 һанлы указы менән ул Н. Ә. Назарбаевты иң юғары дәүләт наградаһы — «Ҡаҙағстандың халыҡ ҡаһарманы» ете сатлы алтын йондоҙ менән бүләкләне. Ҡаҙағстан Республикаһының ғәмәлдәге президенты булараҡ тәүге рәсми визиты 2019 йылдың 3 апрелендә Рәсәй Федерацияһына булды.
Көркәк (һырт)
Көркәк (Куркак) — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Учалы, Белорет, Әбйәлил райондары буйлап Маҙар йылғаһы тамағы киңлегенән Кесе Ҡыҙыл йылғаһына тиклем субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 16 км, киңлеге 4—5 км тирәһе, абсолют бейеклеге 1008 м Көркәк (тау). Текә битләүле уҡмашҡан массивтарға ҡушылып буйға һуҙылған тау теҙемдәренән тора; 0,5—1,5 м бейеклектәге ҡалдыҡ тауҙар осрай.
Ирәндек свитаһының базальт һәм андезибазальт составлы лаваларынан һәм лавабрекчияларынан, туфтарынан тора. Тау һыртында Миндәк һәм Бәләкәй Ҡыҙыл йылғалары ҡушылдыҡтары башлана. Төньяҡ‑көнсығыш һәм көнсығыш битләүҙәрендә Оҙонгүл, Өскүл (Урал йылғаһы бассейны) һ.б. күлдәр бар; күлдәр янындағы тигеҙлектәр һәм уйһыулыҡтар һаҙлы.
Төньяҡ һәм көнбайыш ландшафтары күбеһенсә аҡһыл һоро урман тупрағындағы уҫаҡ, ҡарағай, ҡарағас ҡатыш ҡайын урмандарынан һәм ҡыяҡлы төрлө үлән үҫкән урман аҡландарынан ғибәрәт. Көньяҡ һәм көнсығыш битләүҙәрен көлһыуланған һәм йыуылған ҡара тупраҡтағы һәм ҡараға оҡшаш тупраҡтағы ҡылғанлы һәм төрлө үлән үҫкән далалар биләй. Теҙемдәрендә аҡһыл һоро өлгөрөп етмәгән урман тупрағы формалашҡан. Көркәк тауы — тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Нганораха-Яха (Щучья ҡушылдығы)
Нганораха-Яха  — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Щучья йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәйерниса күпере
Хәерниса күпере— Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Яуымбай ауылындағы күпер. Яуымбайҙан килә ятҡан юл буйында күпер бар. Хәйерниса тигән өләсәйҙең Нуретдин тигән малайы һуғышҡа киткәс, Ҡамабар йылғаһы аша күпер һалдырам тип нәҙер әйткән. 1947-се йылда Нуретдин һуғыштан ҡайа, Усманова Хәйерниса өләсәй халыҡ алдында әйткән тантаналы вәғәҙәһен үтәп, һыйырын һуйып, өмә яһап, Ҡамабар аша күпер һалдыра. Уның урынында яңы күпер һалынған инде. Шулай булһа ла, халыҡ был күперҙе Хәйерниса күпере тип атай.
Сангалов Юрий Александрович
Сангалов Юрий Александрович (28 апрель 1938 йыл — 29 декабрь 2016 йыл) — ғалим-химик. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991). Нью-Йорк Фәндәр академияһының ғәмәли ағзаһы (1994), химия фәндәре докторы (1981), профессор (1986). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1988), СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1976).
Биографияһы
Юрий Александрович Сангалов 1938 йылдың 28 апрелендә Горький ҡалаһында тыуа.
1960 йылда Н. Е. Лобачевский исемендәге Горький дәүләт университетын тамамлай.
Университеттан һуң В. А. Каргин исемендәге полимерҙар ғилми-тикшеренеү институтында ғилми хеҙмәткәр булып эшләй (Түбәнге Новгород өлкәһенең Дзержинск ҡалаһы, 1960—1972); СССР Фәндәр академияһы Башҡортостан филиалы Химия институтының (хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө фәнни үҙәге Органик химия институты, 1972—1992) ионлы полимерлашыу лабораторияһы мөдире; Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы Нефть химияһы һәм катализ институтының композицион материалдар лабораторияһы мөдире (1992—2004); 2005 йылдан — Башҡортостан Республикаһының «Нефтехимия эшкәртеү институты» дәүләт унитар предприятиеһының ғилми консультанты.
Ю. Сангалов 1966 йылда — «Алюминорганик берләшмәләр булғанда винилхлоридтың полимерлашыуы» тигән темаға кандидатлыҡ, 1980 йылда «Ҡайһы бер Льюис һәм Бренстед кислоталары комплекстарының олефиндарҙың һәм полиолефиндарҙың электрофиль әүерелештәрендә тәртип үҙенсәлектәре» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1988 йылда уға «Юғары молекуляр берләшмәләр химияһы» специальносы буйынса профессор исеме бирелә.
Сангалов эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре: юғары молекуляр берләшмәләр химияһы һәм технологияһы, махсус полимерҙар синтезы, химик материалдар ғилеме, халыҡ хужалығының экологик таҙа тармаҡтары өсөн полимер һәм композицион материалдар, яңырып торған тәбиғи һәм икенсел химик һәм нефтехимик сеймалды файҙаланыуҙың рациональ юлдары.
Ғалим 2016 йылдың 29 декабрендә вафат була.
Красногорка (Мәләүез районы)
Красногорка (Красногорский) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 225 кеше. Почта индексы — 453875, ОКАТО коды — 80241815009.
Няутялысъяга
Няутялысъяга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Песчанка-То күле - №5712 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Северянка (Утка ҡушылдығы)
Северянка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Утка йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Урядов Иван Иванович
Урядов Иван Иванович (14 ноябрь 1893 йыл — 20 март 1962 йыл) — рәссам. 1934 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ рәссамы (1955) һәм атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1940). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1943).
Биографияһы
Иван Иванович Урядов 1893 йылда Сызрань ҡалаһында тыуған. 1914 йылда Ҡазан ҡалаһында сәнғәт мәктәбен тамамлай.
Уҡыуҙы тамамлағандан һуң 1917 йылдан 1926 йылға тиклем Ырымбурҙа классик уҡытыусылар семинарияһында һынлы сәнғәттән уҡыта, Һамарҙа Волга буйы хәрби округының сәйәси бүлеге оҫтаханаһында рәсем һәм декоратив сәнғәт уҡытыусыһы, Пролетар театрының декораторы һәм Сызрань ҡалаһында Һынлы сәнғәт студияһының етәксеһе булып эшләй. 1929 йыл дан Өфө ҡалаһында даими йәшәй һәм эшләй.
1926 йылдан 1950 йылға тиклем Өфө сәнғәт техникумында (артабан — театр-художество училищеһын, ә 1954 йылда — сәнғәт училищеһы) уҡыта. Һуңыраҡ Өфөлә ойошторолған Рәсәй рәссамдары ассоциацияһы бүлексәһе төркөмөнә инә. 400-гә яҡын әҫәр яҙа. 40-сы йылдарҙан алып рәссам пейзаж һәм натюрморт жанрында эшләй, уларҙа уның ижадының шиғри йүнәлеше хасил була.
1942—1943 йылдарҙа үҙенең «Переправа Чапаевской дивизии…» тип аталған бик ҙур картинаһын яҙа, ул сюжеты менән илдең хәрби тормошо менән ауаздаш була. Картина уның 1938 йылғы эшен теүәл ҡабатлай. Һуңыраҡ картина Стәрлетамаҡ театрына, аҙаҡ Рус драма театрына тапшырыла (ул саҡта Гоголь урамында, хәҙер унда Башҡорт дәүләт филармонияһы урынлашҡан), картина шунда юҡҡа сыға, йәнәһе «ҡаҙан шартлауынан». Тик 1938 йылғы эше һәм картинаға этюдтары ғына ҡала).
Республиканың сәнғәт тормошон әүҙем ойоштороусыһы була, унда ҡатнаша, Башҡортостан Рәссамдар союзы идараһының беренсе рәйесе була (1940—1941, 1944—1945 йылдар).
1937 йылдан СССР рәссамдар союзы ағзаһы. 1962 йылда Өфөлә вафат була.
Эштәре М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы коллекцияһында, шулай уҡ шәхси йыйылмаларҙа һаҡлана.
Мартыновка (Молога ҡушылдығы)
Мартыновка  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молога йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡәҙим Аралбай
Ҡәҙим Аралбай (тулы исеме — Аралбаев Ҡәҙим Әбделғәлим улы; 1 сентябрь 1941 йыл) — шағир, йәмәғәт эшмәкәре. 1993—2001 һәм 2009—2012 йылдарҙа «Китап» нәшриәтенең баш мөхәррире, директоры. 2002—2008 йылдарҙа Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитетының рәйес урынбаҫары. Башҡортостандың халыҡ шағиры (2011), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991). Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (1996) һәм әҙәби премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2021).
Биографияһы
Ҡәҙим Әбделғәлим улы Аралбаев 1941 йылдың 1 сентябрендә Башҡорт АССР-ының (1992 йылдың 25 февраленән Башҡортостан Республикаһы) Хәйбулла районы Таңатар ауылында тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, колхозда шофер булып эшләй, Совет Армияһы сафындағы хәрби хеҙмәттә лә шоферҙар взводы командиры була.
Башҡорт дәүләт университетын тамамлағас, Бөрйән, Баймаҡ райондары мәктәптәрендә урта мәктәп директоры урынбаҫары булып эшләй. 1971—1973 йылдарҙа СССР Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы аспирантураһында уҡый. Ләкин уны шиғриәт донъяһы нығыраҡ тарта, һәм ул шул уҡ йылда «Ағиҙел» журналына эшкә күсә. 1977−1981 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһында яуаплы секретарь, 1981—1988 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында мәҙәниәт бүлеге инструкторы, 1988—1983 йылдарҙа Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе урынбаҫары, 1993—2001 йылдарҙа «Китап» нәшриәтендә баш мөхәррир һәм директор була. Бер ни тиклем ваҡыт Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. Шундай яуаплы урындарҙа эшләү менән бергә ул башҡорт шиғриәтенең йөҙөн һәм ҡеүәтен билдәләүсе шағир булып ижад итә.
Ижади эшмәкәрлеге
Ҡәҙим Аралбайҙың «Утлы кисеүҙәр» (1975), «Батыр яраһы» (1980), «Аҡ тирмә» (1982), «Һөйөүем йондоҙо» (1986), «Әле һуң түгел» (1989), «Мәслихәт» (1991), «Рух яҙыуы» (1995), «Таналыҡ тауышы» (2001) һәм башҡа китаптары төрлө телдәрҙә нәшер ителде.
Абдулла ҡала округы
Абду́лла ҡала округы — Ырымбур өлкәһендәге ҡала округы.
Сабит (исем)
Сабит — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сабит исеме ғәрәп теленән килеп ингән. Һүҙендә ныҡ тороусы, даими, тоғро тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Суфиянов Сабит Әбүсуфиян улы, әҙәби псевдонимы Әбүс (27 декабрь 1904 йыл — 10 ғинуар 1974 йыл) — башҡорт журналисы, шағир. Сәйәси золом ҡорбаны.
Абдуллин Сабит Ғәбит улы (Абдуллин Сабит Габитович) (1902 йыл — 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 275-се кавалерия полкының 2-се эскадронында отделение командиры. Сержант.
Йәғәфәров Сабит Фәтих улы (1 ғинуар 1935 йыл — 16 июнь 1981 йыл) — быраулау мастеры, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1975).
Фамилия
Сабитов Нариман Ғиләжетдин улы (11 ғинуар 1925 йыл — 9 июнь 1971 йыл) — композитор, дирижер. БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1961). СССР Композиторҙар союзы ағзаһы (1951). Ғәлимов Сәләм исемендәге (1968) һәм Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1972). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1955, 1971) һәм «Почёт Билдәһе» (1969) ордендары кавалеры.
Сабитов Рөстәм Нариман улы (5 декабрь 1955 йыл) — башҡорт композиторы, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2010), Рәсәй Композиторҙары союзының Дмитрий Шостакович исемендәге премияһы лауреаты (2001).
Сабитов Сәлих Ғиззәт улы (10 октябрь 1912 йыл — 18 май 1979 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар полкының миномет ротаһы тоҫҡаусыһы, гвардия рядовойы. 1943 йылдан КПСС ағзаһы. Дан орденының тулы кавалеры.
Сабитов Мөхтәр Абдрахман улы (20 декабрь 1946 йыл) — журналист, яҙыусыһы, драматург, топонимист һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. 2001—2006 йылдарҙа Салауат ҡалаһында башҡорт телендә сыҡҡан «Салауат» гәзите мөхәррире. 1992 йылдан Башҡортостандың Яҙыусылар союзы, 2002 йылдан — Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), СССР-ҙың мәҙәниәт отличнигы (1989), Х. Ғиләжев исемендәге премия лауреаты (1998).
Сабитов Рәшит Мәхмүт улы (27 март 1937 йыл) — башҡорт яҙыусыһы. Ғафури районы Яңғыҙҡайын ауылында тыуған. РСФСР матбуғаты алдынғыһы (1987).
Сабитов Сәләм (Ғәбсәләм) Сабит улы (Сабитов Салям (Габсалям) Сабитович) 1921 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, сержант. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Сабитов Камил Басир улы (15 май 1951 йыл) — ғалим-математик, юғары мәктәп эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), физика-математика фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1999), Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (1996).
Сабитов Хәй Сабит улы (15 сентябрь 1915 йыл, Яңы Ҡанысар ауылы, Мамадышский өйәҙе, Ҡазан губернаһы, Рәсәй империяһы — 24 декабрь 1993 йыл, Ижевск, Удмурт Республикаһы) — удмурт совет йырҙары яҙыусы шағир (татар сығышлы), радиожурналист. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы(1964). УАССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1965).
Ультрафиолет нурланыш
Ультрафиолет нурланыш (ультрафиолет нурҙары, УФ-нурланыш) — электромагнит нурланыш, күренмә һәм рентген нурланышы араһындағы спектр диапазонын алып тора. УФ-нурланыштың тулҡыны оҙонлоғо интервалы- 10-дан 400 нм (7,5—3 Гц). Термин  — артып киткән, ары һәм фиолет (violet, миләүшә төҫ). Ябай һөйләш телендә «ультрафиолет» тип кенә йөрөтөлә.
Асыу тарихы
Инфраҡыҙыл нурланыш асылғас, немец ғалимы- физик Иоганн Вильгельм Риттер күренмә спектрҙың икенсе яҡ осондағы тулҡын оҙонлоғо фиолет (миләүшә) төҫөнөкөнән ҡыҫҡараҡ нурланышты эҙләй башлай.
1801 йылда ул көмөш хлоридының яҡтылыҡ аҫтында күренмәй торған спектрҙың фиолет(миләүшә) төҫөнән ары нурланыш аҫтында тиҙерәк тарҡала башлауын аса. Көмөш хлориды яҡтылыҡ аҫтында ҡарая, спектрҙың төрлө өлөшө ҡарайыу тиҙлегенә төрлөсә тәҫьир итә. Спектрҙың фиолет өлөшөндә ул тиҙерәк ҡарая. Шул саҡта ғалимдар яҡтылыҡ өс айырым компоненттан тора тип килешә : окислительный йәки йылытыусы (инфраҡыҙыл) компонент, яҡтыртыусы компонент (күренеүсе яҡтылыҡ) һәм ҡайтанан тергеҙеүсе (ультрафиолет) компонент.
Спектрҙың өс айырым өлөшөнөң берҙәмлеге тураһында идея 1842 йылда Александр Беккерелдең, Мачедонио Меллони һәм башҡаларҙың хеҙмәттәрендә тәүге тапҡыр донъя күрә.
Ярым типтар
Ультрафиолет нурланышының электромагнит спектрын төркөмсәләргә төрлөсә бүлергә мөмкин. Ҡояш нурланышын билдәләү буйынса ISO стандарты (ISO-DIS-21348) түбәндәге билдәләмәләрҙе бирә:
Яҡын ультрафиолет диапазонды йыш ҡына «ҡара яҡтылыҡ» тип атайҙар, сөнки уны кеше күҙе танымай, әммә ҡайһы бер материалдарҙан сағылғанда спектр фотолюминесценция күренеше арҡаһында күҙгә күренгән нурланыш өлкәһенә күсә. Әммә сағыштырмаса юғары сағыулыҡтарҙа, мәҫәлән, диодтарҙан, нурланыш 400 нм күҙгә күренгән яҡтылыҡ сиген эләктерһә, күҙ миләүшә яҡтылығын күрә.
Оҙон һәм экстремаль диапазонда «вакуум» (VUV) термины йыш ҡулланыла, сөнки был диапазон тулҡындары Ер атмосфераһы тарафынан ныҡ һеңдерелә.
Тәбиғи сығанаҡтар
Ерҙәге ультрафиолет нурланыштың төп сығанағы — Ҡояш. Нурланыштың УФ-А һәм УФ-В көсөргәнешлеге нисбәте, Ер өҫтөнә сыҡҡан ультрафиолет нурҙарҙың дөйөм күләме түбәндәге факторҙарға бәйле:
Яһалма сығанаҡтар
Күренгән яҡтылыҡтың электр сығанаҡтарын үҙләштереү менән бер рәттән УФ-нурланыштың яһалма сығанаҡтарын (УФ АИ) булдырыу һәм камиллаштырыу арҡаһында бөгөнгө көндә медицинала УФ-нурланыш, профилактик, санитар һәм гигиена учреждениелары, ауыл хужалығы һ. б. менән эшләүсе белгестәргә тәбиғи УФ-нурланышты ҡулланыуға ҡарағанда күпкә ҙурыраҡ мөмкинлектәр бирелә. Фотобиологик саралар (УФБД) ҡоролмалары өсөн уф-лампалар эшләү һәм етештереү әлеге ваҡытта бер нисә эре электр лампалары етештереүсе фирмалар шөғөлләнә. УФБД өсөн УФ-лампалар ассортименты бик киң һәм күп төрлө: мәҫәлән, донъяның алдынғы етештереүсеһе Philips 80-дән ашыу типҡа эйә. Яҡтыртыуҙан айырмалы рәүештә, УФ-нурланыш сығанаҡтары, ҡағиҙә булараҡ, һайланма спектрға эйә, ул билдәле бер ФБ процесы өсөн мөмкин булған иң юғары эффектҡа өлгәшеү өсөн тәғәйенләнгән.
Тирегә тәьҫир итеүе
Тиренең нурҙарҙан тәбиғи һаҡлау һәләтен артып киткән ультрафиолет нурланыштың тәьҫир итеүе төрлө дәрәжәләге яныуға килтерә.
Ультрафиолет нурланыш мутациялар (ультрафиолет мутагенез) барлыҡҡа килеүенә килтерә. Мутацияларҙың барлыҡҡа килеүе, үҙ сиратында, тире яман шешенә, тире меланомаһына һәм уның ваҡытынан алда ҡартайыуына килтереүе мөмкин. Тире меланомаһы осраҡтарының 86 проценты ҡояштың ультрафиолет нурҙарына саманан тыш тәьҫир итеүҙән барлыҡҡа килә.
Күҙҙәргә тәьҫир итеүе
Күҙҙең селтәрле ҡабығына тиклем ҡыҫҡа тулҡынлы диапазонлы ультрафиолет (100-280 нм) үтеп инә ала. Ҡыҫҡа тулҡынлы ультрафиолет нурланыш ғәҙәттә башҡа диапазондарҙың ультрафиолет нурланышы менән оҙатылғанлыҡтан, тимәк күҙҙәргә көсөргәнешле тәьҫир иткәнлектән, мөгөҙсә яныуы (электроофтальмия) күпкә иртәрәк барлыҡҡа килә.
Аҫыл
Аҫыл (баштағы исеме Буранбай) (Асылово) — бөткән ауыл. Башҡортостандың Баймаҡ районы Аҡморон ауыл Советы составындағы ауыл. 1812 йылда барлыҡҡа килгән. 1940-сы йылдарҙа ауыл юҡҡа сыға.
Тарихы
Ауыл 1812 йылда нигеҙләнгән, башта ауылдың исеме Буранбай була. Ә.З. Әсфәндиәров фекеренсә, ауылға йорт старшинаһы һәм 14-се класс чиновнигы Һөйөндөкөв Буранбай Ҡотдос улының исеме бирелгән. Буранбай тураһында бик күп риүәйәттәр, йырҙар, бәйеттәр ижад ителгән. Ул үҙе лә оҫта йырсы, сәсән, ҡурайсы булған. Буранбай дистанция начальнигы булып хеҙмәт итә, 6-сы кантон командаларын Ырымбур һәм Себер сик буйы һыҙаттарына хеҙмәт иткән урындарға оҙатып йөрөгән. Этҡол, Кинйәбулат, Ғәҙелбай, Сындәүләт, Буранбай, Бәхтегәрәй, Фәйзулла ауылдарында йорт старшинаһы була, әммә төрлө хәйләләр һәм ғәҙелһеҙлектәр арҡаһында Буранбайҙы һөргөнгә хөкөм итәләр. Халыҡты уның аяныслы яҙмышы әлегә тиклем борсой, эҙләнеүҙәргә этәрә.