cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Чесноков Алей
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ставрополь дәүләт педагогия институты (1967)
Ставрополь дәүләт педагогия институты  — Ставропольский государственный педагогический институт — 1967 йылдың 4 июлендә Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы системаһындағы педагогик кадрҙар әҙерләүсе һәм ҡайтанан әҙерләүсе юғары уҡыу йорто.
Тарихы
1967 йылдың 4 июлендә РСФСР Министрҙар Советы ҡарары һәм РСФСР-ҙың мәғариф министры А. Даниловтың 146-сы бойороғона ярашлы, Ставрополь ҡалаһында, мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары тәрбиәселәрен әҙерләү өсөн Ставрополь педагогия училищеһы ойошторола.
1994 йылдың 11 апрелендә Ставрополь педагогия училищеһы Рәсәй Федерацияһының Мәғариф һәм фән министрлығының 93-сө Бойороғо менән Ставрополь юғары педагогия училищеһына үҙгәртелә.1998 йылдың 7 апрелендә Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары һәм Ставрополь юғары педагогия училищеһында Ставрополь крайы губернаторы бойороғо менән, психология һәм шәхес үҫеше өлкәһендә педагогик кадрҙар әҙерләү, математика һәм гуманитар фәндәр, андрагогиктар, философия һәм культурологтар Ставрополь дәүләт бала саҡ институты булдырыл. .
2001 йылдың 24 декабрендә Ставрополь крайының Мәғариф министрлығы буйынса 523-сө Бойороғо нигеҙендә Ставрополь дәүләт педагогия институты тип үҙгәртелә. 2008 йылдың 28 апрелендә институт составына Ессентуки, Будённовск һәм Железноводск ҡалаларында өс педагогия колледжы индерелгән. 2004 йылдан институт структураһында «Балалыҡ антропологияһы» тәүге ғилми лабораторияһы булдырыла, унда балалар һәм педагогия антропологияһы проблемалары буйынса комплекслы һәм фундаменталь тикшеренеүҙәр алып барыла, был ғилми лаборатория Ставрополь крайы һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа төбәктәренән тыш, яҡын сит илдәрҙән алдынғы ғалимдарҙың эшен көйләй һәм берләштерә.Был лабораторияла тикшеренеү һөҙөмтәләре буйынса, йыл һайын үткәрелеүсе төрлө кимәлдәге ғилми-ғәмәли конференциялар йыйыла, был конференцияларҙа Рәсәй, Германия, АҠШ, Әрмәнстан, Польша, Белоруссия һәм Венгрия кеүек илдәрҙән фәнни-педагогик кадрҙарҙың өҫтөнлөклө антропологик мәсьәләләре өлкәһендә ғилми-тикшеренеү эштәрен әҙерләү буйынса тәжрибә уртаҡлашалар.
Институттың уҡытыу структураһына биш факультет : педагогия, психология һәм дефектология, сәнғәт һәм физик культура, өҫтәмә белем биреү программалары һәм ситтән тороп уҡыу, дистанцион белем биреү, шулай уҡ ун ете институт кафедраһы инә.
Университет составында 20 фән докторы һәм 40 фән кандидаты, 10 профессор эшләй. Ставрополь дәүләт педагогия институты Рәсәй педагогия институттары лидерҙары иҫәбендә тора, 2012 йылдың 5 июлендә «Рәсәйҙең иң яҡшы 100 юғары уҡыу йорто һәм ғилми-тикшеренеү институты» номинацияһында «Европа сифаты» алтын миҙалы "конкурсы лауреаты тип таныла
Структураһы
Төп сығанағы:
Филиалдары
Ставрополь дәүләт педагогия институты филиалдары Буденновск, Ессентуки, Железноводск ҡалаларында урынлашҡан
Әҙәбиәт
Энциклопедический словарь Ставропольского края / Е. А. Абулова и др. ; гл. ред. В. А. Шаповалов. — Ставрополь : Изд-во СГУ, 2006 г. — 457 с. — ISBN 5-88648-521-X
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы (20 май 1978 йыл — 24 февраль 2015 йыл) — саңғысы-паралимпиясы. Туриндағы Паралимпия уйындарының биатлон буйынса ике тапҡыр чемпионы (2006), саңғы эстафетаһы буйынса көмөш призеры (2006) һәм биатлон буйынса дөйөм зачетта донъя кубогын яулаусы (2006), саңғы ярыштары буйынса эстафетала донъя чемпионы (2005). Рәсәйҙең Дуҫлыҡ (2008) һәм Башҡортостандың Салауат Юлаев (2006) ордендары кавалеры.
Тырыз
Тырыз (диал. туйыҙ) — ҡайын туҙынан эшләнгән, көнкүрештә ҡулланылған һауыт. Ҡапҡаслап, тотор өсөн бау йәки ағас һап беркетеп эшләнгән күнәксек йәки бормаса.
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2005), Рәсәйҙең биатлон буйынса атҡаҙанған спорт мастеры (2006)
Тырыз
Этимологияһы
Туйыҙ тигән атамаһы туҙ тигәндән килеп сыҡҡаны күренеп тора. Урыҫ телендә туес һүҙе тап ошо атаманан килеп сыҡҡандыр тип уйларға мөмкин, әммә урыҫ телендәге этимологияла уны фин-уғыр атамаһы менән бәйләйҙәр.
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
Рәсәй йыйылма Паралимпия командаһы ағзаһы (2002-07). 2002-2007 йылдарҙа Юғары спорт оҫталығы мәктәбе өсөн сығыш яһай (тренеры А. А. Ғүмәров).
Тырыз
Ҡулланылышы
Ҡайын туҙынан һауытты төрлө ҙурлыҡта һәм рәүештә ҡапҡаслап яһағандар. Туҙҙың ике яғы ла тышта ҡалдырыла алған. Бәләкәй һауыттарҙы ғәҙәттә туҙҙың аҡ йоҡа өлөшөн һыҙырып алып, төрлө биҙәктәр һалып та эшләгәндәр. Уның эсенә ҡаймаҡ, ҡатыҡ кеүек шыйыҡлыҡ һалырға ла, тоҙ, ярма кеүек ризыҡтарҙы һаҡларға ла мөмкин булған. Туҙҙан эшләнгән һауыттар бөгөн дә ҡулланыла һәм интерьерҙы биҙәүсе бер элемент булараҡ та көнкүрешкә инеп бара.
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улы
Биографияһы
Рөстәм Рәфис улы Ғарифуллин 1978 йылдың 20 майында Башҡорт АССР-ының  Балтас районы Аҫау ауылында тыуған. РОСТО спорт-техник клубы тәрбиәләнеүсеһе (Стәрлетамаҡ; тренеры М. З. Мөҙәрисов). Стәрлетамаҡ физик культура техникумын (1997) һәм Башҡорт физик культура институтын (2006) тамамлаған.
2002 йылдан Өфө ҡалаһының Н. Гастелло исемендәге спортклубының уҡыу-спорт бүлеге инструкторы.
Дуҫтарының һүҙҙәре буйынса, спортсы бер ҡасан да шәхси торлаҡ һатып ала алмай. Ғүмеренең һуңғы йылдарында Нефтекамала таксист булып аҡса эшләй.
Ғарифуллин Рөстәм Рәфис улынан пенсия буйынса һорау менән мөрәжәғәт булғаны билдәле : "3-сө төркөм инвалиды яҙа. Мин Турин 2006 паралимпия чемпионы булдым һәм Олимпия чемпиондары пенсияһына өҫтәмә түләү булыуы тураһында белеп ҡалдым; ошондай һорау бар: «Өҫтәмә түләүҙе билдәләү өсөн пенсия фондына ниндәй документтар кәрәк буласаҡ һәм өҫтәмә түләү нисә % тәшкил итә?»
Автомобиль аварияһы М7 «Волга» федераль трассаһында 23 февралдә була. 36 йәшлек спортсы үҙ машинаһында туғандарынан өйөнә ҡайтып килгән була. Юл-транспорт һәләкәте һөҙөмтәһендә Ғарифуллин менән бергә уның әсәһе Ғарифуллина Рәлүзә Муллахан ҡыҙы һәм инәйе һәләк була.
(«Республика Башкортостан» гәзите (перепечатка. Гәзите.ру, ИА «Стадионында» ))
Спорт карьераһы
12,5 км-ға ярышта һәм 7,5 км-ға спринтта Паралимпия уйындары чемпионы (2006), дөйөм зачетта донъя Кубогын яулаусы (2006), спринтта донъя Кубогы этабы еңеүсеһе (2005), 12,5 км-ға ярышта, биатлон буйынса донъя чемпионатының көмөш призеры (икеһе лә — 2005). Европа чемпионы, 3 тапҡыр Европа Кубогы этабы еңеүсеһе, йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатының бронза призеры (барыһы ла — 1997). Паралимпия уйындарының көмөш призеры (2006) һәм саңғы буйынса эстафета ярыштары донъя чемпионы (2005)
Австрия мәҙәниәте
Бөгөнгө Австрия мәҙәниәтен беҙҙең эраға тиклемге 1050 йылдар тирәһендәге Гальштат һәм Латен мәҙәниәттәренән башлап күҙәтергә була. Әммә бөгөн беҙ белгән Австрия мәҙәниәте ил биләмәләре Изге Рим империяһы составында булғанда формалаша башлай. Б. э. т. 1156 йылдағы «Бәләкәй привилегия» нигеҙендә Изге Рим империяһы тарафынан Австрияға кенәзлек статусы бирелә, һәм был уның артабанғы үҫеше өсөн бик әһәмиәтле була. Австрия мәҙәниәтенә уның элекке һәм бөгөнгө күршеләре Польша, Италия, Германия, Венгрия һәм Чехия мәҙәниәттәренең йоғонтоһо ҙур.
Исеме
Österreich тигән немецсә исемен инглиз теленә  "Көнсығыш короллеге" тип тәржемә итергә була. Был иҫке немец телендәге  Ostarrichi һүҙенән алынған. Был термин урта быуаттарҙағы  Marchia orientalis "көнсығыш сиге" тигән латин теленән тәржемә ителгән һүҙ,сөнки ул Изге Рим империяһының көнсығыш яғында урынлашҡан. Был һүҙҙе     Өсөнсө Рейх ҡушҡан  Ostmark һүҙе менән дә  аңлатырға мөмкин. Боронғо немец теленән алынған латинса исеме  "Ост-" көнсығышты аңлата, ә көньяҡты түгел ( классик латин телендә  "Ост-" көньяҡты  һәм  Австралия илен, Көньяҡ ерҙәрен аңлата). Австрия һүҙенән австриялылар тип аталған халыҡ исеме килеп сыҡҡан.
Музыка
Австрияның  баш ҡалаһы Венаны музыкаль яңылыҡтар индереүсе үҙәк тип һанарға мөмкин. 18 һәм 19 быуаттарҙың композиторҙары Венаға килеп, Габсбургтарҙың ярҙамлығында ҡаланы Европа музыкаһының баш ҡалаһына әйләндергәндәр.Вольфганг Амадей Моцарт, Людвиг ван Бетховен һәм  йәш Иоганн Штраус  был ҡала менән тығыҙ бәйләнештә ижад иткәндәр. Барокко дәүерендә славян һәм венгр халыҡ музыка формалары Австрия музыкаһына ныҡ тәьҫир итә. XVI быуаттың башында Вена мәҙәниәттең үҙәгенә әйләнә. Бында бик күп музыка ҡоралдары  йыйыла.
Классик музыка
XVIII быуатта Европала классик музыка юғарылыҡҡа ирешә, һәм был өлкәлә Вена музыкаль яңылыҡтар индереүсе урын булып тора. Людвиг ван Бетховен симфоник  картиналар яҙһа, Вольфганг Амадей Моцарт үҙ әҫәрҙәрендә  мелодия һәм формалар араһындағы тигеҙлекте һаҡлай,  ә Йозеф Гайдн  ҡыллы квартет һәм сонаталар ижад итә.
Беренсе Вена мәктәбе
Төп мәҡәлә : Вена  классик мәктәбе
Икенсе Вена мәктәбе
Төп мәҡәлә: Яңы Вена мәктәбе
Вена филармония оркестры
Төп  мәҡәлә :Вена филармония оркестры en:Culture of Austria Musikverein Венала  өс иң яҡшы концерт залдары араһында иң шәбе тип һанала, ул 1870 йылдың  6 ғинуарында асылған. 1939 йылда  Алтын залдан Musikverein'a радио аша  атаҡлы "Вена филармоник оркестрының Яңы йыл концерты " тапшырыла. Уны  44 илдән бер миллиард  кеше тыңлай, шул иҫәптән Рәсәйҙә лә тыңлаусылар һаны бик күп була. Донъяның иң яҡшы филармоник оркестры булып иҫәпләнгән Вена филармоник оркестрына, ғәҙәттә, Вена дәүләт операһынан иң яҡшы музыканттарҙы һайлап алалар.
Вена  филармония оркестры  үҙ тарихын 1842 йылдан, Отто Николай Филармоник Академия төҙөгәндән иҫәпләй. тамамлаған. Был оркестр  үҙ ҡарарҙарын бөгөн дә  һәр саҡ оркестр ағзаларының демократик һайлауҙар юлы менән хәл итә.
Вена дәүләт операһы
Төп мәҡәлә :Вена дәүләт операһы Вена дәүләт опера театры немец телендә Staatsoper тип атала, ул донъяның иң мөһим опера компанияһы тип йөрөтөлә. Унда 1000- дән артыҡ кеше эшләй, ә 2008 йылда йыллыҡ операция бюджеты  100 млн. евро тәшкил иткән һәм 50% - тан  артығы дәүләт субсидиялары өлөшөндә.
Был шулай уҡ Вена балы үткәреү урыны ла. Көллө (Пепельный) шаршамбыһынан һуң һәр кесаҙна  театрҙа бал үткәрелә. Тәүге Опера балы беренсе тапҡыр  1936 йылда үткәрелде,уны  12 000  тамашасы ҡараны. 180 пар рәсми рәүештә балды асалар. Шунан һуң,  бәләкәй Иоганн Штраус  традицияһы буйынса,  "Alles Walzer"командаһынан һуң,   бейеүҙәр иҙәне бөтә кеше өсөн дә асыҡ.
Вена   малайҙар хоры
Төп мәҡәлә :Вена малайҙар хоры Wiener Sängerknaben донъяла иң танылған  малайҙар хоры. Был данлыҡлы хор -  юғары вокал эйәһе. Хор менән Вольфганг Амадей Моцарт, Антонио Кальдара, Антонио Сальери һәм Антон Брокерҙар эшләйҙәр.
Максимилиан I Габсбург 1498 йылдың 7 июлендә  яҙған хатында хорҙың барлыҡҡа килеүен раҫлап яҙа. Аугартен һарайы хор өсөн репетициялар залы һәм малайҙар өсөн интернат-мәктәп булып  хеҙмәт итә.
Schrammelmusik
Төп мәҡәлә :  Schrammelmusik
Хәҙерге заманда  Австрия халыҡ музыкаһының иң популяр формаһы булып   Вена Schrammelmusikы тора. Был музыка  ике муйынлы гитарала һәм аккордеонда уйнала. Заманса башҡарыусылар  Роланд Нойвирт, Карл Ходин, Эти Райзер музыкаларын уйнайҙар.
Йодле
Төп мәҡәлә:  Йодле
Йодле   тамаҡ төбө менән йырлауҙың бер төрө. Ул Альп тауҙарында килеп сыҡҡан. Австрияла уны  ''juchazn тип әйтәләр. Былай йырлағанда  мәғәнә аңлатмаған ижектәр һәм тауҙар аша бәйләнеш тотҡанда ҡысҡырыла торған тауыштар тамаҡ төбө менән йырлана ''
Австрия халыҡ бейеүҙәре
Төп мәҡәлә: Австрия халыҡ бейеүҙәре
Австрия халыҡ бейеүҙәре йыш ҡына Schuhplattler, Ländler, вальс һәм польканы хәтерләтә, тик уларҙың бейеүҙәрендә Zwiefacher, Kontratänze, Sprachinseltänze элементтарын да  табырға мөмкин.
Ländler
Төп м әҡәлә: Ländler
Ländler  бейеүенең килеп сығышы билдәһеҙ. Байтаҡ йылдар уны  Landl ob der Enns  тип атағандар, аҙаҡ,исемен  ҡыҫҡартып, ländler тип йөрөтә башлайҙар. Бейеү ике енес араһында бик тығыҙ бәйләнештә булыуҙы талап итә, шунлыҡтан сиркәү уны әҙәпһеҙ бейеү тип таба. Ländlers башта Венаға, ә һуңынан  Украинаға тиклем барып еткән. Һуңынан ländler  вальс тип атала башлаған.
Austropop
Төп мәҡәлә:  Austropop DJ Ötzi 2001 һәм 2002 йылдарҙа  Amadeus Austrian Music Award  премияһын, халыҡ-ара билдәле булып танылғас, яуланы. Битбоксинг  төркеме Bauchklang  2002 йылда Amadeus премияһын  group pop/rock national категорияһында алды.Falco, Райнхард Фендрих, Андре Хеллер, Георг Данцер һәм Кристина Штюрмер алды Amadeus наградаһын  artist pop/rock national категорияһында яулай.
Austria3  Австрияның өс үҙаллы  йырсы - авторҙарҙың конгломераты булып, Вольфганг Амброс, ГеоргДанцер һәм Райнхард Фиендрих әҫәрҙәрен сәхнәлә 1997 йылдан 2006 йылға тиклем башҡарған.
Альптың яңы тулҡыны
Төп мәҡәлә: Альпийская Новая волна
Башҡа популяр музыка
См.шулай уҡ:  Zawinul Joe
См.шулай уҡ:  Weather Report
Яңылышыуҙар
"Звуки музыки" музиклы һәм уға нигеҙләнеп төшөрөлгән фильм Австрия музыкаһына ҡарашты бик үк дөрөҫ күрһәтмәй, шуға күрә инглиз телле илдәрҙә Австрия музыкаһы тураһында  яңылыш фекер барлыҡҡа килгән. Мәҫәлән, «Эдельвейс» йыры уларҙа Австрияның милли гимны тип иҫәпләнеп йөрөтөлә. Ысынында был йыр илдең милли гимны түгел. Ländler бейеүе лә фильмда традицион формала бейелмәгән.
Әҙәбиәте
Австрия  әҙәбиәтен ике бүлеккә бүлергә мөмкин:  20 быуаттың яртыһына тиклемге осорҙағы әҙәбиәт һәм  аҙаҡ   Австрия-Венгрия һәм Немец империяһы  барлыҡҡа килгәндән һуңғы осорҙоҡо. Шулай уҡ  Австрия ҙур Европа державаһынан бәләкәй генә дәүләткә әйләнгән осорҙоҡо ла. Бынан башҡа  немец телендә яҙылған, тик Германия илендә яҙылмаған әҙәбиәт тә Австрия әҙәбиәте тип йөрөтөлә.
Австрия һәр саҡ бөйөк шағирҙар, яҙыусылар, рәссамдар иле булып һанала. Артур Шницлер, Стефан Цвейг, Томас Бернхард,  Роберт Музиль, Георг Тракль, Франц Верфел, Франц Грильпарцер, Райнер Мария Рильке,  Адальберт Штифтертерҙәрҙең Тыуған иле - Австрия. Шулай уҡ хәҙерге замандың билдәле драматургтары һәм яҙыусылары  Эльфрида Елинек и Петер Хандке ла Австрияла тыуғандар.
Театр
XVI быуатта Австрия буйлап бик күп күсмә театрҙар йөрөй. Улар комик сәхнә әҫәрҙәре менән бер рәттән акробатика һәм бейеүҙәр менән сығыш яһағандар. Сәхнә әҫәрҙәрен артистар өсөн В. Шмельцл  яҙған.
XVI - XVII быуаттарҙа  Австрияла  кешеләрҙе  сиркәүгә һәм королгә буйһондороҙы талап иткән  иезуиттар коллегияларында беренсе театрҙар барлыҡҡа килгән. Был театрҙар әҫәрҙәрҙе сәхнәләштергәндә Италия сәхнә техникаһы менән файҙаланғандар.
XVII  быуатта Австрия  театрына Италия сәнғәте ҙур йоғонто яһаған. Итальян сәхнә оҫталары  күсмә театр артистарының маһирлығын үҫтерергә ярҙам иткән.
XVIII  быуаттың башында, 1712 йылда, Венала беренсе сәхнәле театр асылған. Сәхнәлә спектаклдәр ҡуйыу өсөн  немец халыҡ театры һәм итальян комедияларының тәжрибәһе ҡулланылған. XVIII быуатта  Вена янындағы биҫтәләрҙә яңы театрҙар : 1781 йылда «Леопольдштадттеатр»,  1788  йылда «Йозефштадттеатр», 1787 йылда«Виденертеатр» - барлыҡҡа килгән. Был театрҙа В. А. Моцарт һәм  И. Гайдндың опералары, рыцарҙар тураһындағы  драмалар,  балалар өсөн  балеттар ҡуйылған. 1741 йылда Венала  «Королевский театр при дворце», икенсе төрлө әйткәндә «Бургтеатр », асылған..
XIX быуат башында  Австрия ҡалаларында бәләкәй генә театрҙар барлыҡҡа килә. Был эшкә Ф. Раймунд һәм И. Нестрой ҙур көс һалалар. Улар, милли комедиялар жанрын барлыҡҡа килтереп, демократик театрҙарҙың традицияларын үҫтереүҙе алға табан этәрәләр.
XX быуаттың 20-се йылдарында "Бургтеатр" бик ныҡ үҫешә.торҙоҡ. Актёр һәм режиссёр А. Хейне театр менән оҫта етәкселек итә.Гитлер оккупацияһы ваҡытында Австрия мәҙәниәтенең бик күп эшмәкәрҙәре эҙәрлекләүҙәргә дусар ителә, бик күп театрҙар ябыла, ватыла.Австрия Совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителгәс мәҙәни  бойондороҡһоҙлоҡ өсөн көрәш башлана. . Күпселек театрҙарҙа сит ил классиктары әҫәрҙәре, шул иҫәптән Рәсәйҙең дә спектаклдәре, ҡуйылған. "Бургтеатрҙа"  "Горе от ума", "Калипсо", "Егор Булычев һәм башҡалар", "Натан Мудрый" спектаклдәре ҡуйыла.
См.шулай уҡ: Бургтеатр.
См.шулай уҡ: Фолькстеатр, Вена.
См.шулай уҡ:  Раймунд театры.
Цирк
Австриялағаилә циркы "Pikard" 2009 йылда  үҙенең егерме йыллығын билдәләй. Был цирк Австриялағы иң һәйбәт цирк. Цирк менән элекке эквилибрист Элизабет Шнеллкр етәкселек итә.
Австрияла 30-сы йылдарҙа артист Шнеллер  цирк төҙөй. Был циркта уның бөтә ғаилә ағзалары ла ҡатнаша. Икенсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында цирк эшен туҡтатырға мәжбүр була. Һуғыштан һуң цирк труппаһы ил буйлап сығыштар яһай.Тик был цирк оҙаҡ эшләй алмай, сөнки хөкүмәт Шнеллерҙең мөлкәтен тиартып ала һәм ғаилә ҡарамағында тик ике вагонсыҡ һәм ике аттарын ғына ҡалдыра.
"Pikard" 1989 йылда яңынан тергеҙелә һәм эшләй башлай. Эрне Шиллера етәкселегендә был цирк  2004 йылға тиклем эшләп килә. Һуңынан цирктың етәксеһе Эрне Шнеллерҙең ҡатыны Элизабетҡа күсә.Хәҙер уларҙың вариҫтары — Роман Шнеллер, Александр Шелтер һәм Илона Шелтер.
Балет
Балет сәнғәте Австрияла  XVI быуатта король һарайында уйын-көлкө менән бейеүҙәр арҡаһында килеп сыҡҡан. Вена дворындағы беренсе танцмейстерҙар  итальян Ф. Леньяно һәм Ч. Негри, шулай уҡ К. Беккариа, С. һәм Д. Вентуралар булған. Ат балеты, маскарадтар, бейеүҙәр  драма һәм опера спектаклдәренә ҡушылып күрһәтелгән. Бер үк ваҡытта  күсмә труппалар ғәҙәттә халыҡ бейеүҙәре менән сығыш яһаған. XVII быуаттың яртыһынан башлап композитор Й. Шмельцер  бейеү көйҙәре яҙған. 1670- сы  йылдарҙа Вена двор бейеү труппаһы өсөн композитор А. Драги көйҙәр яҙған һәм профессиональ бейеүселәр барлыҡҡа килгән.
XX быуат башында Австрияла  пластик ритмлы бейеүҙәр барлыҡҡа килгән. Был формалы бейеү милли формаға әйләнгән. Апалы-һеңлеле  Г. Э. һәм Б. Визентальдәрҙең әҫәрҙәрендә был үҙенең иң шәп сағылышын тапҡан вальстар булған. 20-30 йылдарҙа Вена дәүләт операһында  балетмейстерҙар  Г. Креллер, М. Вальмандар  "Австрия крәҫтиән  туйы" исемле бик популяр балет ҡуйғандар. Бында шулай уҡ традицион Вена балетын тергеҙеүсе В. Френцль дә  эшләгән. 20-30-сы йылдарҙың иң билдәле артистары -  Г. Пихлер, Х. Пфундмайр, М. Бухингер, Р.Раб, А. Краузенекер һәм Френцль менән Биркмайер ғаиләһе  вәкилдәре.
1942-58 йылдарҙа Вена  дәүләт операһының балетмейсеры Э. Ханка. Уның етәкселегендә труппа һуғыш йылдарының ауырлыҡтарын кисерә. Ул һуғыштан һуңғы тәүге ун йыллыҡта  Австрия һәм Германия композиторҙары музыкаһына 60 - тан артыҡ  балетты театрҙың репертуарына индерә, шул иҫәптән Эгктың  "Жоан из Цариссы", Блахерҙың , "Венецианский  мавр", Хельмесбергерҙың  "Отель "Захер" балеттарын ҡуя.
40-50 йылдарҙа  алдынғы  бейеүселәр булып  Ю. Драпаль, Л. Темплер, Э Брекснер, Л. Бройер, М. Бауэр, Р. Новотниҙар торалар. Вена  дәүләт опера театрын Д. Парлич (1958-61), А. Миллош (1963-66 һәм 1971-74) һәм В. Орликовскийҙар  (1966-71) етәкләй. Венала  "Фолькс-опера" (1955-72 баш. балетм. Д. Лука) һәм "Театр ан дер  Вин" (1967-74 балетм. А. Миттерхубер) театрҙарында ла балет спектаклдәре ҡуйыла. Балет  труппалары шулай уҡ   Грац, Линц, Клагенфурт, Зальцбург һ. б. ҡалаларҙа ла эшләй. Төп балет мәктәбе  Вена  дәүләт операһында 1760 йылдан бирле эшләп килә. Д. Луканың да үҙ балет мәктәбе була. Лаксенбургта  Р. Хладек етәкселегендә Э. Жак-Далькроз мәктәбенең филиалы ла эшләй.
Балет сәнғәтен тишереп өйрәнеүсе — Ф. Дерра де Морода, ул бейеү тураһындағы китаптарҙың һәм дәреслектәрҙең авторы ла. Ул 1952-67 йылдарҙа шулай уҡ балет мәктәбен тота. Балет сәнғәтенең тәнҡитселәре -  Г. Бруннер, Л. Г. Шюллер, А. Оберхаузер.
Архитектураһы
''См. шулай уҡ:'' Австрия рәссамдары һәм архитекторҙары исемлеге Австрия  үҙенең замоктары, һарайҙары, зыяраттары менән башҡа архитектура ҡоролмалары араһында дан тота. Хоэнзальцбург, Хоэнверфен ,Лихтенштейн һәм Schloß Artstetten замоктары шундайҙарҙың иң шәп өлгөһө. Уларҙың күбеһе  Габсбургтар Австрияла хакимлек иткән заманда төҙөлгән.
Зальцбург һәм Грац ҡалаларының тарихи өлөшө  ЮНЭСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән. Ә 2001 йылдан башлап  Вена ҡалаһының тарихи үҙәге лә шул исемлектә.
Соборҙар
Австрия-бай, рим-католик традицияларына бай ил. Веналағы Миноритенкирхе   соборы илдә  иң тәү төҙөлгәне. 1224 йылда ул готика стилендә төҙөлгән. Донъялағы иң бейек  Изге Стефан соборының бейеклеге - 136-метр (446 футов ),  оҙонлоғо -107 метр (351 фут)  киңлеге - 34 метр (111,5 фут)  . Бында Вена архиепископының резиденцияһы урынлашҡан.
Һарайҙар
Иң билдәле Австрия һарайҙары -  Бельведер һәм Шенбрунн. Барокко стилендәге  Бельведер һарайы  1714 -  1723 йылдарҙа  принц Евгений Савойский тарафынан төҙөлгән. Хәҙерге көндә бында Бельведер Галереяһы урынлашҡан. Шенбрунн һарайы Иоганн Бернхард Фишер фон Эрлих тарафынан  император Леопольд өсөн 1696 йылда төҙөлгән. Австрия императоры Мария Терезия арайҙын төҙөлөшөн стилендә рококо стилендә дауам иткән. 1996 йылда ул  БМО Бөтә донъя мәҙәни мираҫы исемлегенә индерелде..
Зыяраттар
Австрия үҙиленең зыяраттары менән дә дан тота. Венала ғына иллеләп  төрлө зыярат бар, шулар араһында иң билдәлеһе - Zentralfriedhof иң танылғаны. Габсбургтар бында " Император усыпальницаһында" ерләнгән..
Stift Melk
Төп мәҡәлә: Stift Melk Түбәнге Австрия  ерендәге Stift Melk һарайы хәҙер  Бенедикт аббатлығы. Ул  Вахауҙағы Дунай йылғаһының үҙәненә ҡаратып  төҙөлгән. Аббатлыҡ 1089 йылда  Мельк ҡалаһы янындағы ҡаяла төҙөлгән.
Земмеринг  тимер юлы
Төп мәҡәлә : Земмеринг тимер юлы
Дунай рәсем сәнғәте мәктәбе
Төп мәҡәлә: Дунайрәсем сәнғәте мәктәбе
Вена сецессион
Төп мәҡәлә: Вена сецессион Вена сецессионы   1900 йылда барлыҡҡа килгән. Башҡа йүнәлештәр менән бергә ҡушылып яһалған модернизм өлгөһө.
Вена сецессиондың төп фигуралары -  Отто Вагнер, Густав Климат, Эгон Шиле һәм Коломан Мозер.
Вена акционизмы
Төп мәҡәлә: Вена акционизмы
Австрияның кинематографы
Телһеҙ кино осоронда  Австрияла бик күп фильмдар сыҡҡан. Бик күп Австрия режиссёрҙары, актёрҙары, яҙыусылары һәм кинематографистары Берлиндә эшләгән. Шулар араһында иң билдәлеһе - «Метрополис» директоры Фриц Ланг. Аншлюстан һуң Австрия  1938 йылда немецтәр тарафынан аннексияланғас, бик күп Австрия директорҙары АҠШ-ҡа эмиграцияға киткән, шул иҫәптән  Эрих фон Штрогейм, Отто Премингер, Билли Уайлдер, Хеди Ламарр, Ричард Освальд һәм Йозеф фон Штернберг.
2009 йылда  Венала Рәсәй Киноһының «Дни Российского кино в Австрии и Словакии» фестивале үтә. Рәсәй делегацияһының етәксеһе «Золотой Витязь» фонды Президенты  Николай Бурляев була. Венала «Иваново детство», «Андрей Рублёв», «Лермонтов» фильмдары күрһәтелә һәм ижади-тематик кисәләр ойошторола.
Австрия мәктәбе
Төп мәҡәлә : Австрия мәктәбе
Вена түңәрәге
Төп мәҡәлә:: Вена түңәрәге
Психоанализ һәм Фрейд
См.шулай уҡ: психоанализ.
Квант физикаһы : Шредингерҙан Цайлингерға тиклем
См.шулай уҡ: Эрвин Шредингер.
См.шулай уҡ: Введение в квантовую механику.
См.шулай уҡ: Квантовая телепортация.
Альптағы көтөүҙәге малсылыҡ
Төп мәҡәлә: Transhumance in the Alps
Австрия ауыл хужалығы ерҙәрен Альп тауҙарындағы көтөүлектәр биләй. Бында  яҡынса  500.000 эре мөгөҙлө малды   70000 фермер 12000  биләмәлә ҡарай. Был малдарҙың  Альп тауҙарының төрлө  ерҙәрендә күсеп көтөүҙә йөрөүе тауҙарҙағы төрлө пейзаждарҙы барлыҡҡа килтергән. Әгәр шулай булмаһа,  2000 метрҙан түбән ерҙә тик урмандар ғына үҫкән булыр ине.
Христинлыҡҡа тиклемге Альп йолалары.
Ҡайһы бер мәжүсилек доғалары  Рим-католик сиркәүе йоғонтоһона эләкмәгән ерҙәрҙә һаҡланып ҡалған, ә ҡайһы берҙәре быуаттар буйынса католицизм йоғонтоһонда үҙгәргәндәр. Мәҫәлән, шулларҙың береһе булып алиһә  Perchta (Berchta) Альп мәжүсиҙәрендә һаҡланған. Уның исеме Балҡыусы тигәнде аңлата. Perchta яҙын ваҡытында Fastnachtта килә.
Австрияла алман(немец) теле
Төп мәҡәлә:Австрияла  алман теле
Уҡыусылар Австрияла стандарт немец (Standarddeutsch, Hochdeutsch) телендә уҡырға һәм яҙырға өйрәнәләр. Был тел Австрияның  бизнес һәм власть теле булып тора. Өйҙә ҡулланылған тел - юғары немец диалекты, йәки австро-бавар, икенсе төрлө әйтһәк, алеман диалекты теле.
Австрия һәм Баварияла был диалекттарҙың булыуы кешеләрҙең аралашыуына ҡамасаулыҡ яһамай.Үҙәк австро-бавар теле диалекттары стандарт немец теленә бик яҡын тора. Ә бына Тиролдәге  көньяҡ австро-бавар  теле диалекттары  Германияла ысын Австрия  кешеләренең теле булып һанала. Штрияның баш ҡалаһы Грац  һөйләше бөтөнләйе менән башҡа диалекттарҙан айырылып тора. Көнбайыш  Австрияның һөйләше күберәк Швейцарияла йәшәгән немецтәрҙең һөйләшенә оҡшаш. Уларҙың мәҙәниәте лә  Швейцария немецтәренеке һымаҡ. Был һөйләш алман диалекты йәки шваб немец теле тип атала.
Эҙ халыҡтарҙың теле һәм уларҙың йоғонтоһо
Австрия  үҙенең тарихи-мәҙәни мираҫы сиктәрендә быуаттар буйына күп милләтле дәүләт булып торған (Австрия империяһы, һуңыраҡ Австро-Венгрия), шуға күрә бында венгр теле, словен теле,хорват теле, чех теле, словак теле сиған телдәрендә һөйләшеүсе халыҡтар байтаҡ һанда. Уларҙың теле дәүләт тарафынан һаҡлана.
Австрия алман теле, бигерәк тә Вена диалекттары венгр, чех, еврей һәм көньяҡ славяндары теленең бик күп һүҙҙәрен ҡуллана.
Ашамлыҡ
Төп мәҡәлә: Австрия аш-һыуы
Австрия  аш-һыуын ҡайһы саҡ Австро-Венгрия аш-һыуының йоғонтоһонда барлыҡҡа килгән тип иҫәпләйҙәр. Был фаразлау бөтөнләй үк дөрөҫ түгел, сөнки уның аш-һыуына венгр, чех, еврей, итальян  аш-һыуҙарының йоғонтоһо бик ҙур. Австрия аш-һыуының төрҙәре генә түгел, ә бешереү ысулдары ла әйтеп үтелгән халыҡтарҙың аш-һыуын хәтерләтә. Мәҫәлән, гуляш шундай  аш төрҙәренә инә. Австрия аштарына ҡамырҙан бешерелгән аш төрҙәре һәм тәм -томдар хас.Бөгөнгө көндә төрлө төбәктәрҙең аш-һыуҙары төбәккә хас аҙыҡтарҙан төбәк рецепттары буйынса заманса еңел ысулдар менән әҙерләнә.
Австрияның һәр өлкәһендә уларға ғына хас аш-һыуҙар һәм аҙыҡ әҙерләнә. Штирияла ашҡабаҡ, Каринтияла балыҡ, Түбәнге Австрияла мәк, Үрге Австрияла ыумас, Зальцбургта нуклерн (суфле),  Тиролдә бекон, Форарльбергта сыр үҙенсәлекле төбәк ризыҡтары булып тора.
Вена аш-һыуы
Төп мәҡәлә: Вена аш-һыуы
Вена  мең йылдан артыҡ Австрияның баш ҡалаһы һәм милләттең мәҙәни үҙәге булған, шуға күрә үҙенең төбәк аш-һыуын да булдырған. Вена аш-һыуы донъяла ҡала исеме менән аталған бер генә аш-һыу төрө.
Вена аш-һыуының нигеҙендә иттән әҙерләнгән ризыҡтар ята. Мәҫәлән, шницель, тафельшпиц, рагу, ыҫланған ит, билмән Вена аш-һыуында ҙур урын биләй.
Ҡайһы бер татлы ризыҡтар Вена аш-һыуына ҡарай. Мәҫәлән, алма штруделе, кайзершмаррн, захер һәм төрлө кондитер ашамлыҡтары Венала, ҡағиҙә булараҡ, кофе эскәндә ашала торған ризыҡ. Липтовский сыры йәки повидло  бутерброд  өҫтөнә һылап ашала.
Вена  кәфүәханаһы
Төп мәҡәлә: Вена кәфүәханаһы
Кәфүәханалар мәҙәниәте Көнбайышта тап Австрияла башлана.19-сы быуаттың башында яҙыусылар Петр Альтенберг, Карл Краус, Герман Брох һәм Фридрих Торберг кәфүәханаларҙы  эш һәм аралашыу урыны итеп файҙалана башлайҙар. Улар бында үҙҙәренең бик күп ваҡыттарын үткәрәләр. Яҙыусы Петер Альтенберг ,имеш-мимештәргә ҡарағанда, бер тапҡыр үҙенең адресы итеп "Wien 1, Central Cafe" адресын биргән. Ул замандың рәссамдары, аҡыл эйәләре һәм политик радикалдары Артур Шницлер, Стефан Цвейг, Эгон Шиле, Густав Климт, Адольф Лоос, Теодор Герцль һәм хатта Лев Троцкий  ҙа был кәфүәханаға йыш йөрөүселәр иҫәбендә булғандар.
Австрия шараптары
Төп мәҡәлә:  Австрия шараптары
Австрияла  бик электән ҡыҙыл һәм аҡ шарап эшләп сығарылған. Шарап эшләү  был ерҙәрҙә б.э.т.700 йылда  башланған булған.
Австрияла 50.000 гектар виноград баҡсалары бар, улар барыһы илдең  көнсығышында һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан .20000 самаһы бәләкәй  шарап эшләү  урындары шарапты ваҡлап һатыу менән шөғөлләнәләр. Мария Терезаның 1784 йылғы күрһәтмәһе буйынса шарап оҫтаһы үҙе эшләгән шарапты үҙ өйөнән бер ниндәй лицензияһыҙ һатырға хоҡуҡлы.,
Австрия  һыраһы
Австрияла  һыра күп төрлө. Stiegl маркалы Австрия һыраһы иң яҡшы һәм киң таралған һыра булып тора. Был һыра 1492 йылда  Stiegl-Brauwelt  һыра заводында эшләнә башлаған.
Спорт
Австрияла  (айырым алғанда, Венала), шулай уҡ  элек-электән футболға ҙур иғтибар ителә, тик һуңғы йылдарҙа Австрияла был спорт төрө түбәнлеккә төшкән хәлдә. Футбол буйынса Австрия  чемпионаты 1912 йылдан бирле үткәрелә. Австрия Кубогы 1913 йылдан алып үткәрелә. Австрия милли йыйылма футбол  командаһы актив  7 Донъя Кубогында ҡатнашты, тик Европа чемпионатында ғына була алмай. 2008 йылда Швейцария менән бергәләп ул футбол уйындарын ҡабул итеүсе ил була. Австрия футболының етәксе органы булып Австрия футбол союзы тора.
Шахмат буйынса донъяның рәсми чемпионы -  Австрия империяһынан  Вильгельм Стейниц.
Бынан тыш, Вена испанса атта һыбай йөрөү  мәктәбе менән дә дан тота. Квалификациялы һыбайлылар Липизанерҙа( ат төрө) ҡатмарлы позаларҙа һәм ат бейеүҙәрендә күнекмәләр үткәрәләр.
Мәғариф
Төп мәҡәлә : Австрия мәғарифы
Королева Мария Терезия 1774 йылда Дөйөм мәктәп ҡағиҙәләрен" нигеҙләп, Австрия мәғариф системаһын барлыҡҡа килтергән.1869 йылда һигеҙ йыллыҡ мәжбүри уҡыу индерелә.  Хәҙерге ваҡыттамотлаҡ мәктәп белем таратыу туғыҙ йыл тәшкил итә.
Дүрт йыл башланғыс мәктәптә (Volksschule 6-10 йәшлек балалар өсөн), һуңынан урта белем Hauptschuleлә йәки дүрт йыл гимназияла аралаш мәктәптәрҙә бирелә. Ауыл ерҙәрендә гимназиялар булмау сәбәпле балалар ғәҙәттә  Hauptschule мәктәптәрендә уҡыйҙар..
14 йәштән һуң  студенттар үҙенең беренсе реаль  уҡыуын һайлап ала. Улар, бер йыл Политехник мәктәптә уҡып, һөнәри-техник училищегә уҡырға инергә әҙерләнәләр. Йәки Höhere Technische Lehranstalt (HTL), мәктәбендә уҡып, техник белем биреүсе юғары көллиәттә уҡырға йүнәлеш алалар. Һуңынан ,HTL -ды тамалағас, улар «Ing.»инженер һөнәрен алып сығалар. Уҡыуҙың еңелерәк бер варианты Handelsakademie тип атала, унда бизнес менән етәкселек итеүгә өйрәтәләр. Ниһайәт, илдә гимназиялар ҙа бар. Ундағы уҡыу өлгөргәнлек аттестаты алыу менән тамамлана, һуңынан был университеттәрҙә уҡыуҙы дауам итергә мөмкинлек биреүсе мәктәп тә булып тора. Бында күрһәтелмәгән тағы ла бер нисә төр уҡыу йорттары ла бар.
Университеттәргә альтернатива булып Австрияла  Fachhochschule тора. Уны уҡып бөткән кешеләр күберәк практика менән булышһа ла, улар ҙа ғилми баҫҡысҡа үрләй алалар. Болон процессы сиктәрендә был ике төр уҡыу ҙа  иң яҡшы белем алыу юлы тип һанала.
Мәғариф системаһы  барлыҡ провинцияла ла һаҡлана.
Барлыҡ дәүләт мәктәптәрендә лә белем бушлай бирелә. Иң ҙур университет- Вена университете.
Дин
Төп мәҡәлә: Австрияла дин.
73,6%  урындағы төп халыҡ үҙҙәрен Рим католик сиркәүенә инә тип иҫәпләй, ә 4,7 % үҙен протестант тип һанай. 400.000 яҡын кеше мосолман  дини ойошмаларына, 180.000кеше православие сиркәүенә ҡарай  һәм 7300 яҡын кеше йәһүд динендә. Холокостҡа тиклем Австрияла  200.000 еврей йәшәгән.
Яҡынса 12 % халыҡ  бер дингә лә ҡарамай..
Австрияла буддизм
Абсолют һандарҙа (10402 кеше 2001 йылда халыҡ иҫәбен алыу яҙмаһы буйынса) аҙ булыуға ҡарамаҫтан буддизм Австрияла  киң танылыуға һәм популярлыҡҡа эйә. Илдәге буддистарҙың күпселеген Австрия граждандары тәшкил итә (уларҙың ҡайһы берҙәре  Азиянан, нигеҙҙә, Ҡытай һәм Вьетнамдан эмиграциянан ҡайтҡан), ә байтаҡ һанын сит ил граждандары тәшкил итә.
Австрияла туризм
Төп мәҡәлә:  Австрияла туризм
Байрамдар
Рим - католик дине илдә өҫтөнлөклө булғанға күрә, Австрия илендәге  байрамдарҙың күбеһе католиктәрҙең байрамы менән бәйле.
Пасха һәм Пятидесятница түбәндәге таблицала бирелмәгән, сөнки улар һәр ваҡыт йәкшәмбе көнөндә үткәрелә,сөнки улар мәңге буласаҡ,
Яңы Тайыш
Яңы Тайыш (Новотаишево) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 25 кеше. Почта индексы — 453063, ОКАТО коды — 80221819005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Йәнтүрә ҡатыны
Йәнтүрә ҡатыны — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугирҙарҙың береһе — Йәнтүрә Бохарбай улының (фараз ителеүенсә) ҡатыны, исеме билдәһеҙ. Ул француздарға әсирлеккә эләккән ирен һәм уның яуҙаштарын, Дон казактарына хәбәр итеп өлгөрөп, ҡотҡарған.
Армияға ярҙам
1812 йылғы Ватан һуғышы — Рәсәй империяһы һәм Француз империяһының 1812 йылда Рәсәйгә һөжүм итеүе һөҙөмтәһендә барған һуғыш, Рәсәйҙә йәшәгән төрлө милләт халыҡтарының Наполеон Францияһына ҡаршы азатлыҡ һуғышы. Француз яуында байтаҡ башҡорт ҡатындары ла үҙҙәренең яугир ирҙәре йәнәшәһендә һуғыш сәфәрен үтеүе билдәле.
1812 йылда Башҡортостанда иген уңмау сәбәпле, халыҡты асыға, әммә армияға аттар, ҡорал һәм кейем ебәрәләр. Халыҡ һуғыш мохтажлыҡтарына аҡса йыя. 1812 йылдың 15 авгусына уҡ башҡорттар, мишәрҙәр, типтәрҙәр армия файҙаһына 500 мең һум иғәнә тапшыра. Ирекле иғәнәләр сентябргә тиклем дауам итә. Башҡорттар армияға 4139 ғәскәр аты йыйып тапшыра. Был һуғышҡа ире менән бергә һуғышҡа барыусы башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары ла бергә барған осраҡтар билдәле.
Йәнтүрә ҡатыны
Заманында урыҫ авторы Василий Зефиров 1812 йылғы һуғыш ветераны Йәнтүрәнең үҙ ауыҙынан ишетеп яҙып алған:
Ирен һәм уның яуҙаштарын ҡотҡарып ҡалған Йәнтүрә ҡатынына миҙал бирелә.
Йәнтүрә батыр
Йәнтүрә — реаль шәхес, "Үҫәргән-Түңгәүер шәжәрәһе"нән күренеүенсә, уның Үҫәргән башҡорто икәнлеге, хәҙерге Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы Жултый ауыл советындағы Этбай (Үрге Ырыҫҡол — Ҡаҫмарт йылғаһының уң ярында) ауылынан булғанлығы билдәле. Шәжәрәһенән: 1. Яукүсте (Күскенсе) Мусаҡай улы. — 2. Именбирҙе Күскенсе улы. — 3.Таймас-бей (кенәз) Именбирҙе улы (Шешәйҙәр араһы Ҡәҙерша, Аҡназар ауылдары). — 4. Бабай Таймас улы (хәҙерге Күмертау ҡалаһы ереккән Бабай ауылын нигеҙләүсе). — 5. Өмбәт-абыҙ Бабай улы (Һамар буйынан Өҫкәлек буйына килә: 1600—1703 йй.). — 6. Этбай Өмбәт улы (Этбай — Үрге Ырыҫҡол-Этбай ауылын нигеҙләүсе). — 7. Бохарбай батыр Этбай улы. — 8. Йәнтүрә батыр (1812—1814 йй.батыры) Бохарбай улы…
Һылтанмалар
Тапҡырҙар, батырҙар, тоғролар.
Пурла
Пурла — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичи йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Элизабет Блэкбёрн
Элизабет Элен Блэкбёрн (Elizabeth Helen Blackburn; 26 ноябрь 1948 йыл, Хобарт, Австралия) — Америка Ҡушма Штаттары ғалимы, цитогенетик, 1971 йылда Алексей Оловников тәҡдим иткән теория буйынса «хромосомаларҙың теломерҙар менән һаҡланыу механизмдарын һәм теломераза ферментын асҡан өсөн» Кэрол Грейдер һәм Джек Шостак менән берлектә физиология һәм медицина буйынса 2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Мельбурн университетында (Австралия) бакалавр (B.Sc., 1970) һәм магистр (M.Sc., 1972) дәрәжәһен ала.
1978 йылда Блэкбёрн Берклиҙағы Калифорния университетына эшкә инә.
1985 йылда Блэкбёрн Кэрол Грейдер менән бергә теломераза ферментын аса.
1990 йылда Сан-Францисколағы Калифорния университетына (UCSF) Department of Microbiology and Immunology эшкә күсә, был бүлеккә 1993—1999 йылдарҙа етәкселек итә.
2003 йылда Америка гражданлығын ала.
Кейәүҙә. Улы бар.
Шапаревка
Шапаревка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 741 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Штайниц
Штайниц (Steinitz) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 455 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 29 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Шапаревка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туга (Нерль ҡушылдығы)
Туга  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Беловежье шырлығы (милли парк)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Парк төньяҡтан көньяҡҡа 65 саҡрымға, ә көнбайыштан көнсығышҡа табан 20 саҡрымдан алып 52 саҡрымға тиклем һуҙыла. Көнбайыштан Польшаның Беловежье милли паркы һәм поляктарҙың дәүләт урманы менән йәнәш тора. «Беловежье шырлығы» милли паркы 19 урмансылыҡты һәм 2 һунарсылыҡ хужалығын үҙ эсенә ала: «Шерешево» һәм «Выгонов». Парктың дүрт һаҡлау режимы бар: Бынан тыш, дөйөм майҙаны 90 мең га (2004 мәғлүмәттәре) булған буфер зонаһы булдырылды, бында ла хужалыҡ эшмәкәрлеге сикләнгән.
Гхарапури
Тарихы
Боронғо замандарҙа утрау Гхарапури булараҡ билдәле булған. «Элефант утрауы» исемен XVI быуатта португал тикшеренеүселәре биргән, улар мәмерйәгә яҡын инеү урында базальт фил һынын күрәләр. Улар уны үҙҙәре менән бергә алып ҡайтырға уйлайҙар, әммә һөҙөмтәлә диңгеҙгә ташлайҙар, сөнки уларҙың сылбырҙары етерлек ныҡлы булмай. Һуңыраҡ был һынды британлылар Мумбаилағы Виктория һәм Альберт музейына күсерәләр (хәҙер доктор Бхау Даджи Лада музейы). Был утрау бер мәл урындағы ҡеүәтле короллектең баш ҡалаһы була. Леонардо да Винчиның йылъяҙмаһында (Францияның Милли китапханаһында һаҡлана) ошондай яҙма бар: «Һиндостандағы Элефант картаһына эйә булған Антонелло галантереясы». Кем булған ул Флоренция сәйәхәтсеһе Антонелло билдәһеҙ.
Элефант утрауының ҡаяларҙа уйып эшләнгән мәмерйә ҡорамдары арҡаһында утрау популяр туристик  йүнәлеш булып тора.
Тәңкә ҡанатлылар
Тәңкә ҡанатлылар, йәки күбәләктәр, көйәләр ( от λεπίς, эйәлек килеш  — тәңкә һәм  — ҡанат) — бөжәктәр отряды, айырылып торған үҙенсәлектәренән — алғы һәм артҡы ҡанаттарында ҡуйы хитин «тәңкәләр»(яҫмаҡ төктәр)) булыуын билдәләргә мѳмкин. Күпселек төрҙәренә һура торған томшоҡтар хас. Ҡанаттарының рәүеше һәм ҙурлығы төрлөсә: 2 мм-ҙан 30 см-ға тиклем.
Гхарапури
Тарихы
Утрауға тиклем Мумбаинан паром менән еңел барып була, утрау-ҡаланың көньяҡ-көнсығыш яры буйынан ул яҡынса 10 км алыҫлыҡта ята. Кәмәләр көн һайын Һиндостан Ҡапҡаларынан юлға сыға, юлдың ваҡыты бер сәғәт тирәһе. Билеттарҙы порттың үҙендә һатып алырға була. Беренсе паром иртәнге сәғәт туғыҙҙа, ә һуңғыһы көндөҙгө сәғәт икелә китә. Утрауҙа кәмәләр өсөн пристандән алып данлыҡлы мәмерйәләр баҫҡыстарына тиклем һуҡмаҡ һалынған.
Беловежье шырлығы (милли парк)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Парк ике өлкәнең: Брест һәм Гродно — өс райондың: Каменец, Пружан һәм Свислоч территорияһында урынлашҡан. Административ үҙәк Каменюк ауылында Парк туранан-тура Беларусь Республикаһы президентының идара итеү эшенә буйһона.
Тәңкә ҡанатлылар
Тулы әүерелеү осоронда ошондай стадиялар: күкәй, ҡарышлауыҡ, ҡурсаҡ һәм имаго. Ҡарышлауыҡ селәүсен һынлыраҡ, ҡорһағында ҡыҫҡа тәпәйҙәр, ҡаты башлы, ауыҙы кимереүгә яраҡлашҡан, ебәк сығара торған парлы биҙе була, уның бүлентеләре һауала ебәккә әүерелә.
Беловежье шырлығы (милли парк)
Дөйөм мәғлүмәттәр
Тәбиғәтте ҡурсалау эшмәкәрлегенән тыш, парк фәнни-тикшеренеү эштәре менән дә, туристик хеҙмәтләндереү менән дәшөғөлләнә, уның бер нисә коммерция предприятиеһы: ағас эшкәртеү заводы, сәнғәт һәм таксидермик оҫтаханаһы, ауыл хужалығы предприятиелары бар. Парк штатында 900-ҙән ашыу кеше тора. Парк Белоруссияла иң эре туристик үҙәктәрҙән һанала, бында тәбиғәт музейы, хайуандары булған вольерҙар, отель һәм ҡунаҡ йорттары, ресторан, спорт майҙансығы, туристик маршруттар әҙерләгән. Паркка килеүселәр тарихи һәм мәҙәни ҡомартҡылар: Тышкевич усадьбаһы, элекке батша тракты, Каменец башняһы (XIII быуат) менән таныша ала. Милли парк биләмәһендә «Вискулиҙа» хөкүмәт резиденцияһы урынлашҡан.
Тәңкә ҡанатлылар
Тәңкә ҡанатлыларҙың һөлдәләре юр осоронан осрай, хәҙерге заманда бөжәктәр төрҙәре араһында иң киң таралғандар — отрядта 157 000 төрҙән артығыраҡ. Антарктиданан башҡа континенттарҙа осрай.
Беловежье шырлығы (милли парк)
Парк географияһы
Парк рельефы һөҙәк-убалы. Иң бейек нөктәһе — 242,5 м, түбәне — 143,6 м. Төньяҡ-көнсығыштан Балтика һәм Ҡара диңгеҙҙәр бассейны һыу айырғыстары үтә. Парктағы йылғаларҙың күбеһе Балтик диңгеҙе бассейнына ҡарай. Эре йылғалар: Хаҡ Урман, Нарев, Наревка. Яһалма һыу ятҡылыҡтары ла бар: Ляд һыуһаҡлағысы һәм парктың көньяҡ өлөшөндә Хмелев һыуһаҡлағысы. Һыуайырғыста Европалағы иң ҙур мезотроф типтағы уйпат һаҙлығы — Ҡырағай урынлашҡан.
Парк Белоруссияның көньяҡ агроклиматлы ҡ зонаһына ҡарай, ҡыштың йомшаҡлығы һәм дымлылыҡтың тотороҡһоҙ булыуы менән ҡылыҡһырлана. Йыллыҡ уртаса температура — 5,1 — 8,6 °C, иң юғарыһы— 36,4 °C, түбәне — минус 40,1 °C. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме — 659 мм, шул уҡ ваҡытта уның өстән ике өлөшө — йылдың апреленән октябргә тиклем. Парк тупраҡтың күп төрлөлөгө менән айырыла: тупраҡтың 8 төп төрө һәм 270 төрсәһе. Кәҫле-ҡомло көлһөү тупраҡ өҫтөнлөк итә.
Паркта үҫемлектәр донъяһы өсөн бөтә уңайлы шарттар булдырылған, уларҙың төрө 900-ҙән ашып китә. Шырлыҡ Неман-Предполесский округының Беловежье районының үҙенсәлекле граб, имән һәм ҡуйы ылыҫлы урманы булған кесе зонаға айырылған. Ҡәҙимге ҡарағай (урмандарҙың яртыһынан күбеһе), Европа шыршыһы, ҡәҙимге имән, ҡайын, ялбыр ҡайын, граб, ҡара ерек, ҡәҙимге дардар, уҫаҡ; ҡыуаҡтарҙан — тал, балан, эт муйылы, сәтләүек ағасы, бүре йүкәһе, артыш; ваҡ ҡыуаҡтарҙан — ҡара көртмәле, ҡыҙыл көртмәле, арса, күк көртмәле, һаҙанаҡ, мүк еләге. Йөҙҙөн ашыу төр үҫемлек һәм бәшмәк төрҙәре Белоруссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Парктың хайуандар донъяһы ла күп төрлө. Умыртҡалы хайуандарҙың һаны 300 төрҙән артып китә, ә умыртҡаһыҙҙар — 11 000. Бында ҡондоҙ, тейен, бүре, төлкө, һеләүһен, бурһыҡ, урман һыуһары, терпе, сысҡан]], зубр, ҡырағай ҡабан, аҫыл болан, илек, мышы, ҡуян, туҙбаш йылан, осло морон тәлмәрйен һәм үлән тәлмәрйене осрай. Ҡош төрҙәре араһында иң ҙур һан булып турғайҙар, пластинкал суҡышлылар һәм арышлылар тора. Иң киң таралған балыҡ төрҙәре — суртан, сабаҡ, ҡарабалыҡ, юста, һөмбәш, алабуға. Умыртҡалыларҙың 112 төрө һәм бөжәктәрҙең 38 төрө Белоруссияның Ҡыҙыл китабына индерелгән. Зубрҙар донъяла иң ҙур таралған популяциянан һанала.
Тарихы
Беловежье шырлығы төрлө дәүләттәргә ҡарай, әммә һәр саҡ юғары ҡатлам кешеләренең һунар итеү урыны булып ҡала килә. Икенсе мең йыллыҡ урталарында шырлыҡтың байлығын ҡулланыу буйынса интенсификация башлана, бының менән бергә, урмандар ҙа ҡырҡыла һәм ҡаҙылма байлыҡ сығарыу эшмәкәлеге лә яйға һалына. Шул уҡ ваҡытта, тап ошо мәлдә шырлыҡты ҡурсалау буйынса беренсе закондар ҙа сығарыла: 1558 йылда Польша короленең һунарсылыҡ биләмәләрен һаҡлау тураһындағы указы, ә 1577 йылда зубрҙар ҙа яҡлау аҫына алына. Указ йәнлектәрҙе атыуҙы тыя һәм шырлыҡ биләмәләренә һунарсыларҙың инеүен сикләй.
1795 йылда Беловежье шырлығы Рәсәй Империяһы составына күсерелә, һәм бында һунарсылыҡ киң ҡолас алғанлыҡтан, хайуандарҙың һаны ҡырҡа кәмей. Ҡондоҙ һәм айыуҙар тулыһынса юҡҡа сығарыла, император рөхсәте менән генә атылырға тейеш булған зубрҙарҙың һаны ла кәмей. Шырлыҡ урмандары дворяндарҙың шәхси милкенә күсереү башлана, был иһә урмандарҙың юҡҡа сығыуына килтерә. 1812 йылғы янғын 1812 йылғы Ватан һуғышы шырлыҡҡа өҫтәмә зыян килтерә. Бары тик Александр II ваҡытында ғына шырлыҡ яңынан ҡурсаулыҡҡа әйләнә һәм хайуандар популяцияһын тергеҙеү башлана, Германиянан да күп кенә хайуандар һатып алына.
1888 йылда Беловежье шырлығын, һунарсылыҡ биләмәһенә әйләндереү өсөн, батша ғаиләһенең шәхси милкенә әүерелә. Беренсе донъя һуғышы ваҡытында немец оккупант властары әүҙем рәүештә урман ҡырҡыу эшмәкәрлеге ойошторалар, бер үк ваҡытта, үҙәк өлөштө «Кеше аяғы баҫмаған тәбиғәт паркы» булараҡ айыралар. Һуңынан Польша хөкүмәте уның нигеҙендә Беловежье милли паркын булдыра. 1939 йылда Белоруссия ССР ҡарамағында ҡалған шырлыҡтың бер өлөшө шул уҡ йылдың декабрь айында дәүләт ҡурсаулығы тип иғлан ителә.
Икенсе донъя һуғышынан һуң, шырлыҡ поляк һәм совет властары араһында бүленә. Белоруссияға ҡараған өлөшө 1957 йылда «Дәүләттең ҡурсаулыҡ һәм һунарсылыҡ хужалығы»— совет хөкүмәте һәм дуҫ булған илдәрҙең юғары етәкселегенең ял итеүенә тәғәйен статусҡа эйә була. 1991 йылдан шырлыҡ бөгөнгө дәүләт милли паркы статусына эйә.
1979 йылда уҡ Бөтә донъя ҡомартҡылары исемлегенә индерелгән поляк Беловежье милли паркын, ЮНЕСКО 1992 йылда белорус милли паркы статусына күтәрә .. 1993 йылда ЮНЕСКО «Кеше һәм биосфера» программаһы сиктәрендә милли паркҡа биосфера ҡурсаулығы статусын бирә. 2014 йылдың 23 июнендә Бөтә донъя ҡомартҡыһы комитеты сессияһының ҡарары менән Беловежье шырлығының поляк һәм белорус өлөштәрен берләштереп, һәм ул ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя ҡомартҡыһының бер бөтөн трансграник объекты тип таныла.
1999 йылда «Вискули» хөкүмәт резиденцияһында СССР-ҙың тарҡалыуын таныған Беловежье килешеүе төҙөлә.
Аслы Эрдоған
Эрдоған Аслы (8 март 1967 йыл ) — төрөк яҙыусыһы,, хоҡуҡ һаҡлаусы һәм колумнист.
Биографияһы
Аслы Эрдоған 1967 йылда Истанбулда тыуған. 1983 йылда Роберт-колледжын тамамлай, 1988 йылда — Босфор университетын. 1991 йылдан 1993 йылға тиклем Ядро тикшеренеүҙәре буйынса Европа ойошмаһында (ЦЕРН) эшләй, эше һөҙөмтәләре буйынса Эрдоғанға Босфор Университеты тарафынан тәбиғи фәндәр буйынса магистр дәрәжәһе бирелә. Эрдоған һуңғараҡ Рио-де-Жанейрола физика менән шөғөлләнә, 1996 йылда Төркиәгә ҡайта һәм яҙыусы булып китә.