cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ен
Кинематограф
«Аладдиндың тылсымлы лампаһы» (1966 йыл) тигән совет фильмында ла ен уттан сыҡҡан зат булып тора.
Режиссёр  Роберт Картцмандың  1997 йылда төшөрөлгән «Теләктәрҙе үтәүсе» һәм Джек Шолдерҙың  1999 йылдағы «Теләктәрҙе үтәүсе-2» фильмдарында яуыз ен ҡатнаша.
Урляй
Урляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Сабула
Сабула — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сарала йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Яңы Кирге улусы
Яңы Кирге улусы (Новокыргинский улус)— Өфө губернаһы, Бөрө өйәҙе биләмәһендәге улус.
Тарихы
1866 йылда удмурт һәм мари ауылдарынан барлыҡҡа килгән. 1896 йылда улус IV станға индерелгән һәм 14 ауылдан торған.
Улус үҙәге
Өйәҙ үҙәге дәрәжәһендәге Яңы Кирге ауылы Пермь губернаһы Уҫы өйәҙе Кирге ауылынан 1850 һәм 1858 йылдар араһында айырылып сыҡҡан, 1859 йылда унда 32 ихата һәм 204 кеше булған (бөтәһе лә удмурттар). 1865 йылдың аҙағында — Өфө губернаһының 3-сө өйәҙе, унда 34 йорт-ихата һәм 218 кеше йәшәгән (108 ир-егет һәм 110 ҡатын-ҡыҙ). Ауылда улус идараһы урынлашҡан булған, халҡы ауыл хужалығы һәм умартасылыҡ менән шөғөлләнгән
Айырылып Өфө губернаһына күсеп килгән киргеләр Һандуғас йылғаһы буйына төйәкләнгән, һәм ауылға Яңы Кирге исеме биргән.
Йәмәғәттәре
1912 йылда улус өс ауыл йәмәғәтенән торған :
Ирдуған йәмәғәтенә Андреевка, Ирдуған, Яңы Сусаҙыбаш, Иҫке Сусаҙыбаш, Шудимари) ауылдары ингән; Яңы Кирге йәмғәтендә: Барабановка, Үрге Барабанова, Кильдисан, Яңы Кирге, Рабак);
Норҡан йәмәғәтендә Әрлән, Бәнибаш, Ҡаймашабаш, Норҡан ауылдары тупланған.
ХХ быуатта
1920 йыл ауыл Андреевка, Ирдуган, Иҫке һәм Яңы Сусаҙыбаштар Чераул улусы составына күсә, ҡалған 10 ауылда йорт башынан иҫәпләүҙәр мәғлүмәте буйынса 4576 кеше, шуларҙан 3346 (73,1 %) — удмурттар, 1079 (23,6 %) — мариҙар, 151 башҡа милләт кешеләре (башҡорттар, урыҫтар, татарҙар, типтәрҙәр, мосолмандар) йәшәгән.
1922 йылда Бөрө кантоны составына индерелә, 1923 йылда кантон системаһы бөтөрөлә. 1926 йылдағы торошо буйынса уның барлыҡ ауылдары эреләтелгән Яңауыл улусына инә, хәҙерге көндә — Яңауыл районы составында.
Улус үҙәге булған Яңы Кирге ауылы хәҙер Яңауыл районының Һандуғас ауыл Советына ҡарай.
Нефёдов Филипп Диомидович
Нефёдов Филипп Диомидович (6 октябрь 1838 йыл — 12 март 1902 йыл) — Рәсәй империяһы археологы, этнограф, журналист һәм яҙыусы. Башҡортостан тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнеүсе.
Биографияһы
Филипп Диомидович Нефёдов 1838 йылдың 6 октябрендә Владимир губернаһы Владимир өйәҙе Иваново ауылында тыуған — 1902 йылдың 12 (25) мартында Владимир губернаһы Владимир өйәҙе Перебор ауылында вафат булған; Мәскәүҙә Ваганков зыяратында ерләнгән.
Ҡумыҡ теле
Ҡумыҡ теле (үҙатамалары — къумукъ тил, qumuq til, кумы́кский язы́к) — Дағстанда, Чечняның төньяҡ-көнбайышында һәм Төньяҡ Осетияның Моздок районында йәшәгән ҡумыҡтарҙың теле.
Нефёдов Филипп Диомидович
Ғаиләһе
Граф Шереметевтың крепосной крәҫтиәне ғаиләһендә тыуа. Атаһының бәләкәй генә мамыҡ фабрикаһы була һәм ул сауҙа менән шөғөлләнә. Филипп бала саҡтан атаһына сауҙа эшендә булыша. 1862 йылда граф Шереметевтан рөхсәт алып Ивановонан китә, Мәскәүгә тиклем йәйәүләп бара.
Ҡумыҡ теле
Төрки телдәрҙең ҡыпсаҡ төркөмөнә ҡараған тел. Был телдә һөйләшеүселәр һаны — яҡынса 450—500 мең кеше.
Нефёдов Филипп Диомидович
Яҡын кешеләре
1859 йылда Ивановола халыҡ яҙыусыһы В. А. Дементьев ойошторған йәштәр түңәрәгенә килә. Шунда күренекле революционер С. Г. Нечаев менән таныша.
Ҡумыҡ теле
Ҡумыҡ теле — Дағстан телдәре араһында алты «әҙәби телдең» береһе. Ҡумыҡ телендә «Ёлдаш» гәзите нәшер ителә.
Нефёдов Филипп Диомидович
Белеме
1844—1849 йылдарҙа приход училищеһендә уҡый. 1864—1868 йылдарҙа Мәскәү юридик университетының юридик факультетының ирекле тыңлаусыһы (сығарылыш имтиханын тапшырмай).
Ҡумыҡ теле
Тарихы
Ҡумыҡ теленең барлыҡҡа килеү ваҡыты әлегә тиклем асыҡланмаған. Ул монгол-татар осорона тиклем нигеҙләнгән булған тигән фараз йәшәй (XIII быуатҡа тиклем).
Нефёдов Филипп Диомидович
Эшмәкәрлеге
Тәүге хеҙмәттәрен урындағы матбуғатта баҫтыра («Костромские губернские ведомости»: Костромская летопись. Вести из губернии // КГВ. 1858. 20 дек., № 50. С. 519—520 (о ярмарке в г. Галиче); «Книжник» журналын мөхәрирләй. 1876 йылда Ырымбур крайы—Башҡортостанда боронғо ҡәберлектәрҙе өйрәнә (Труды Антропологического отдела. М., 1878—1879. Кн.4. С. 90-93 (Изв. ОЛЕАиЭ; Т. 31))
Ҡумыҡ теле
Тарихы
Ҡумыҡ теле Дағстандың боронғо әҙәби яҙма телдәренең береһе булып тора. XX быуат дауамында ҡумыҡ теле яҙмаһы дүрт тапҡыр үҙгәртелә: традицион ғәрәп графикаһы 1920-се йылдар башында үҙгәртелә; 1929 йылда башта уны латин алфавиты алмаштыра, ә артабан, 1938 йылда — кириллицаға күсәләр. Кириллица алфавиты ла 1940—1950 йылдарҙа үҙгәртелә.
Нефёдов Филипп Диомидович
Эшмәкәрлеге
рус яҙыусыларынан, исеме тыйылыу аҫтында булған шәхес Салауат Юлаев тураһында яҙған беренсе яҙыусы. «Пугачев яуы алдынан башҡорт хәрәкәте; башҡорт батыры Салауат» («Движение среди башкир перед пугачевским бунтом. Салават, башкирский батыр») тигән очергында Салауатты шиғри йөрәкле, эске донъяһы бай шәхес итеп күрһәтә, Салауат образын оло хөрмәт менән күрһәтә.
Ҡумыҡ теле
Тарихы
Ҡумыҡ теленә иң яҡыны — ҡарасай-балҡар, ҡырымтатар һәм ҡараим телдәре. Ҡумыҡтар араһында шулай уҡ урыҫ һәм төрөк телдәре таралған (төрөксә XIX -ХХ быуаттың беренсе яртыһында күсеп килгәндәр тоҡомо һөйләшә).
Нефёдов Филипп Диомидович
Әҙәбиәт
Архив: ИРЛИ, ф. 208; ф. 89 (письма М. Н. Альбову); ф. 99 (письма Ф. И. Булгакову); ф. 108 (письма И. Н. Захарьину); ф. 163 (письма Е. А. Ляцкому); ф. 181 (письма Н. К. Михайловскому); ф. 283 (письма А. М. Скабичевскому); ф. 286 (письма А. В. Смирнову); ф. 357 (материалы к биографии); Гос. арх. Ивановской обл., ф. 789; РГБ, ф. 239 (письма Н. А. Попову).
Ҡумыҡ теле
Тарихы
Ҡумыҡ теле төньяҡ-көнсығыш Кавказ менән рус хакимиәте мөнәсәбәттәрендә рәсми тел булып торған. Шулай уҡ бары ҡумыҡ теленә ҡарата «мосолман теле» тигән лингвоним (бусурман тил) ҡулланылған.
Таулылар эмиграцияһы
1935 йылда Кавказ Бойондороҡһоҙ комитетының телдәр комиссияһы һәм Варшава Көнсығыш телдәр институты съезының тикшернеү һөҙөмтәләре буйынса ҡумыҡ теле «бөтә Төньяҡ Кавказ ҡәбиләләре өсөн уртаҡ ҡәбилә теле» тип һайлап алынған.
Яҙмаһы
Хәҙерге заман ҡумыҡ алфавиты: А а, Б б, В в, Г г, Гъ гъ, Гь гь, Д д, Е е, Ё ё, Ж ж, З з, И и, Й й, К к, Къ къ, Л л, М м, Н н, Нг нг, О о, Оь оь, П п, Р р, С с, Т т, У у, Уь уь, Ф ф, Х х, Ц ц, Ч ч, Ш ш, Щ щ, Ъ ъ, Ы ы, Ь ь, Э э, Ю ю, Я я.
Күкҡашҡа (ҡасаба)
Күкҡашҡа  — Башҡорт АССР-ының Белорет районы Егәҙе ауыл Советы составындағы 2005 йылда бөтөрөлгән ҡасаба. Тара ҡасабаһы ситенән 1 км алыҫлыҡта, Кукҡашҡа (Тараның уң ҡушылдыгы) йылғаһы ярында, Тара йылғаһына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Мәғдәнселәр ҡасабаһы булараҡ барлыҡҡа килгән.
Тарихы
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Егәҙе ауыл Советына инә.
1969 йылдың 1 ғинуарында, 1972 йылдың 1 июлендә, 1981 йылдың 1 сентябрендә Егәҙе ауыл Советы составында була. 1969, 1972 йылдарҙа урыҫтар, 1981 йылда башҡорттар күпселекте тәшкил итә.
Күкҡашка ҡасабаһы район үҙәге Белорет ҡалаһынан 136 км алыҫлыҡта, ауыл Советы үҙәге Егәҙе ауылынан 17 км һәм Белорет тар колеялы тимер юлының тимер юл станцияһы Туҡандан 17 км алыҫлыҡта.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән мәғлүмәттәр иҫәбенән төшөрөлә. Унда былай тип әйтелә:
4-се статья. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә:
9) Белорет районында:
Крылов Дмитрий Михайлович
Крылов Дмитрий Михайлович (22 сентябрь 1906 йыл — 25 ғинуар 1968 йыл) — ғалим-медик. медицина фәндәре докторы, профессор Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, медицина хеҙмәте полковнигы.
35 баҫылған фәнни эш авторы, Мәскәүҙә, Ленинградта, Якутскта һәм СССР-ҙың башҡа ҡалаларында ғилми конференцияларҙа 50-нән ашыу докладтар менән сығыш яһай.
Биографияһы
Дмитрий Михайлович Крылов 1906 йылдың 22 сентябрендә Орёл губернаһының Багриново ауылында тыуған, хәҙер Орёл өлкәһе нең Болхов районы.
1926 йылда мәктәп тамамлап, Ленинградҡа килә, унда Карл Маркс исемендәге металлургия заводында эшсе булып эшләй. 1927 йылда 2-се Ленинград медицина институтына уҡырға инә (И. И. Мечников исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина академияһы) һәм уны 1931 йылда йылда тамамлай. Хирургия туберкулезының Ленинград институтында аспирантурала уҡыуын дауам итә, уны 1934 йылда тамамлай. «Клинико-рентгенологические и патолого-анатомические изменения в тазобедренном суставе» теиаһына диссертацияны шул уҡ йылда яҡлай.
1944 йылдың Крылов «Специфические изменения в костном мозгу и синовиальных оболочках при гематогенных формах туберкулеза» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1947 йылда уға профессор исеме бирелә. 1953 йылда РСФСР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы тарафынан Яҡутстан ға ебәрелә, унда СССР Медицина фәндәре академияһының фән буйынса Яҡутстан туберкулез институты филиалының директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, ҡала туберкулез дауаханаһының һөйәк бүлеге мөдире була.
1956 йылда, Яҡут дәүләт университетының асылыуы йылында (ЯГУ, хәҙер М.К. Аммосов исемендәге Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты), профессор Крыловты уҡыу йортонда медицина факультетын ойоштороу өсөн эшкә саҡыралар. Тәүҙә ул тәбиғи факультет деканы вазифаһында эшләй, ә һуңынан был факультеттың медицина бүлеге мөдире була. 1960 йылда эшмәкәрлеге арҡаһында бүлек базаһында Яҡут дәүләт университетында медицина факультеты асыла. 1956 йылдан 1959 йылға тиклем Крылов тәбиғи факультеттың деканы була, 1961 йылдан 1965 йылға тиклем — медицина факультеты деканы.
1968 йылдың 25 ғинуарында вафат була.
Исламда күп ҡатынлылыҡ
Тәғәдүд әз-зәүджәт (تعدد الزوجات — күп ҡатынлылыҡ, полигамия)Та‘а́ддуд аз-завджа́т — күп ҡатынлылыҡ тураһында күрһәтмәләр йыйылмаһын билдәләүсе шәриғәт ҡануниәте термины. Ҡануниәт күҙлегенән ҡарағанда күп ҡатынлылыҡ факты осрағы хәл торошона бәйле йә Мөбәх (рөхсәтле), йә Важиб (мотлаҡ), йә Мәкруһ (тыйылған) тип баһаланыуы мөмкин. Мосолманға бер үк ваҡытта дүрт ҡатындан күберәк алыу тыйыла.
Нигеҙләү
Күп ҡатынлылыҡҡа Ҡөрьәндең ән-Ниса сүрәһе төп нигеҙләмәһе булып тора:
Ғәҙеллек
Ҡөрьәндә "тиң хоҡуҡлы никах"та торған күп ҡатынлы ирҙән талап ителгән ғәҙеллек ризыҡ, эсемлек, кейем, торлаҡ һәм башҡалар менән бер тигеҙ тәьмин итеүҙә сағылырға тейеш. Шул уҡ ваҡытта «тиң» төшөнсәһе һәр ҡатынды үҙенә кәрәкле нәмә менән тәьмин итеүҙе күҙ уңында тота.
Ир-егеттәр һәр ҡатын-ҡыҙға айырым торлаҡ бирергә бурыслы. Әгәр ҡатын-ҡыҙ риза булһа, улар бер йортта, әммә төрлө бүлмәләрҙә йәшәй ала. Ире бер ҡатынын зиннәтле йортҡа,, ә икенсеһен иҫке аласыҡҡа урынлаштырырға тейеш түгел.
Ире ҡатындары менән бергә үткәргән көндәрен һәм төндәрен тигеҙ бүлергә бурыслы. Ир кеше берәй ҡатынының рөхсәте менән башҡа ҡатынына ҡарағанда аҙыраҡ ваҡыт үткәрә ала.
Мөхәббәткә килгәндә иһә, был хисте ҡатын-ҡыҙҙар араһында тигеҙ бүлә алмайҙар. Шәриғәт һәр ҡатынына ҡарата тиң яратыу кисереү бурысы һалмай.
Күп ҡатынлылыҡтың файҙаһы
Күп ҡатынлылыҡ бер нисә социаль проблеманы хәл итә, тип иҫәпләй мосолмандар:
Махачкаланың Үҙәк мәсете имамы Мөхәмәтрәсүл Саадуев әйтеүенсә « бындай аҙымға аңлы рәүештә барған ирҙәрҙе илһөйәр тип иҫәпләргә мөмкин, сөнки улар ике, йә өс-дүрт ғаиләне аҫрауға ала. Бындай ирҙәрҙе өҫтөнлөктәр менән тәьмин итергә кәрәк».
Төрлө илдәрҙә күп ҡатынлылыҡ
Ислам дәүләттәренең күпселегендә күп ҡатынлылыҡ хоҡуҡи нормаһы булып тора. Әммә Төркиә лә, Туниста һәм Алжирҙа күп ҡатынлылыҡ закон менән тыйыла. Иранда никахҡа инеү өсөн беренсе ҡатынының ризалығы кәрәк. Ираҡта, Мароккола, Сүриәлә һәм Пакистанда бының өсөн властарҙан рөхсәт алырға кәрәк.
Рәсәйҙә күп ҡатынлылыҡ федераль закон менән тыйылған. 2000 йылдар башында Ингушетия президенты Руслан Аушев республикала күп ҡатынлылыҡ рөхсәт итә, әммә тиҙҙән ингуш ирҙәре йәнә бер нисә ҡатын алыу мөмкинлегенән мәхрүм ителә.
Нигерия имамы Мөхәммәт Әлхажи артыҡ күп ҡатынлылыҡ өсөн үлемгә хөкөм ителә, әммә һөҙөмтәлә азат ителә.
Салауат Юлаев музейы (Эстония)
Эстониялағы Салауат Юлаев музейы — Эстонияның Палдиски ҡалаһында башҡорт милли батыры Салауат Юлаев музейы. Емельян Пугачев етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы баҫтырылғас, Салауат Юлаев атаһы Юлай Аҙналин менән бергә Балтик диңгеҙе буйындағы Рогервик портына (хәҙерге Палдиски ҡалаһы) ғүмерлеккә һөргөнгә ебәрелә. Бында ул 25 йыл дауамында вафатына тиклем тотҡонда була. 350px|thumb|Эстонияның Палдиски ҡалаһында Салауат Юлаев музейы Музей ҡала китапханаһының бер бүлмәһендә урынлашҡан, һәйбәт йыһызландарылған. Музейға килеүселәрҙе ныҡлап ҡыҙыҡһындырырлыҡ Салауат Юлаевҡа арналған сағыштырмаса бай экспонаттар ҡуйылған. Бында яугир һәм импровизатор Салауаттың шиғырҙары һәм йырҙары тупланған йыйынтыҡтар, шулай уҡ халыҡ батыры тураһында төрлө йылдарҙа һәм нәшриәттәрҙә донъя күргән әҙәбиәт һәм гәзит-журналдар материалдары менән танышырға мөмкин.
Музейҙа шулай уҡ башҡорт халҡының тарихын, милләттәштәребеҙҙең XVII—XVIII быуаттағы көнкүрешен сағылдарған экспонаттар урынлаштырылған. Улар араһында башҡорттарҙың милли кейеме, улар ҡулланған һауыт-һаба, биҙәнеү һәм йорт-хужалыҡ әйберҙәре бар.
Палдиски ҡалаһының бер урамына Салауат Юлаев исеме бирелгән, бында башҡорт халҡының милли батырына һәйкәл ҡуйылған. Урындағы халыҡ Салауат Юлаевҡа һәм уның тураһындағы иҫтәлектәргә оло ихтирам менән ҡарай.
Смородин Александр Алексеевич
Смородин Александр Алексеевич (23 сентябрь 1933 йыл — 22 декабрь 2009 йыл) — инженер‑технолог, хужалыҡ эшмәкәре, уйлап табыусы. 1991—1994 йылдарҙа «Салаватнефтеоргсинтез» берекмәһе генераль директорының иҡтисад буйынса урынбаҫары. СССР-ҙың Дәүләт премияһы лауреаты (1982). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1980).
Биографияһы
1952 йылда Ленинск-Кузнецк яһалма шыйыҡ яғыулыҡ техникумын, 1975 йылда «инженер-технолог» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған. 1952—1954 йылдарҙа — конструктор, техник-механик, мастер, 1957—1959 йылдарҙа — 18-се һанлы яһалма шыйыҡ яғыулыҡтың баш идаралығы комбинатының («Салаватнефтеоргсинтез» ОАО) 7 -се цехы механигы. 1959 йылдан — «Техмашимпорт» бөтә союз берекмәһендә ҡорамалдарҙың инженер-ҡабул итеүсе вазифаһын башҡарыусы; 1962 йылдан — баш механик, ҡоролма начальнигы, полиэтилен етештереүҙең цех начальнигы, 1978 йылдан — нефть химияһы заводының баш инженеры, «Салауатнефтеоргсинтез» производство берекмәһенең спирт заводы директоры; 1984—1985 йылдарҙа — Салаватнефтехимремстрой" тресының идарасыһы; 1985 йылдан — төҙөлөүсе «Химволокно» производство берекмәһенең (Башҡорт АССР-ы Благовещен ҡалаһы) генераль директоры; 1991—1994 йылдарҙа — «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең иҡтисад буйынса генераль директор урынбаҫары )..
«Уның ҡатнашлығында бәрелеүгә ныҡлы полистирол етештереүҙең юғары эффектлы процесы эшләнә һәм индерелә» (В. А. Потеряхин).
16 уйлап табыу һәм 300-ҙән ашыу рационализаторлыҡ тәҡдиме авторы.
Александр Алексеевич Смородин 2009 йылдың 22 декабрендә Салауат ҡалаһында вафат була. 2010 йылдың 16 ғинуарында «Салаватский нефтехимик» гәзитендә «Салаватнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең ветерандар советы некролог яҙып сығара, унда былай тиелә: «Александр Алексеевич үҙен оҫта ойоштороусы һәм талапсан етәксе, ижади һәләтле һәм юғары квалификациялы белгес итеп күрһәтә. Ул нефть химияһы заводының 23, 27, 41, 43, 47-се һанлы цехтарын, спирт заводының 48, 34, 51, 52-се һанлы цехтарын ебәреүҙә һәм үҙләштереүҙә туранан-тура ҡатнаша. Ул иҫ киткес кешелеклелеге, ябайлығы, тыйнаҡлығы һәм кешеләргә иғтибарлы булыуы менән айырылып торҙо»
Вачем-Пеу
Вачем-Пеу — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Джиддә
Джи́ддә йәки Дже́ддә (جدة)— Сәғүд Ғәрәбстанынының төньяҡ өлөшөндәге ҡала. Ҙурлығы буйынса илдең икенсе ҡалаһы һәм «иҡтисади мәркәзе», шулай уҡ Мәккә вилайәтенең иң эре ҡалаһы.
[GaWC глобаль ҡалалалар рейтингында ул Гамма-ҡала тип танылған, йәғни Ханой, Балтимор йәки Хәйдәрабад менән бер ҡатарҙа.
Ҡаланың исеме ғәрәпсә «өләсәй» тигәнгә яҡын һәм Һауа тураһындағы риүәйәттәргә бәйле булыуы ихтимал. Тәүинәбеҙ һаналған Һауа ҡәбере Джиддәнең иҫтәлекле урындарының береһе.
Тарихы
Археологтарҙың мәғлүмәттәренә ҡарағанда, Джиддә Мәғрибтән күсеп килгән кешеләр тарафынан беҙҙең эраға тиклемге VII быуат ахырында нигеҙләнгән. Йөҙҙәрсә йыл ҡаласыҡ балыҡсыларҙың бәләкәй генә порты булыпторған, ә 647 йылда Усман ибн Әффан хәлифә хажға килеүселәрҙе ҡабул итеүсе төп урын тип иғлан иткәндән һуң, Джиддә Ҡыҙыл диңгеҙ ярындағы мөһим портҡа һәм сауҙа үҙәгенә әүерелә.
1177 йылда Әйүбиҙәр хакимиәте тәхеткә менгәс, Джиддәлә сауҙа тағы ла көслөрәк үҫешә башлай. Әйүбиҙәр йоғонтоһо менән ҡалала сҡнниҙәр һаны арта бара (уғаса шиғыйҙар өҫтөнлөк тотҡан була). Ҡала ерҙәренең 1254 йылда Мәмлүктәргә күсеүе лә 1517 йылда Османлылар яулап алғандағы кеүек тетрәнеүҙәргә килтермәй.
Васко да Гама экспедицияһының уңышы 1497 йылда португалдарға Һинд океанын аса, был мосолман дәүләттәре аҡһөйәктәрен ҡурҡыуға һала. Һинд океанындағы иң мөһим мосолман сауҙа портын нығытыуға һалынған аҡса, көс 1517 йылда үҙен аҡлай — португалдарҙың экспедицияһы ҡалаға һөжүм итергә ҡыймай, ситтән атып, караптарҙы батырыу менән сикләнә.
1802 йылда Дирий әмирлегенең ваһһаби төркөмдәре ҡаланы баҫып ала һәм уны 1813 йылға тиклем тота, шул йылы Джиддәне Мысырҙан килгән оттоман ғәскәриҙәре яулай.
1916 йылда Төркиәнең ғәскәрҙәре ауыр хәлдә ҡалыуы менән файҙаланып, ғәрәп аҡһөйәктәре бойондороҡһоҙ Хиджаз короллеген иғлан итә. Яңы дәүләт 1925 йылға тиклем генә йәшәп ҡала, уны Нәджд яулай. солтанаты. 1932 йылда берләшкән году объединённое Нәджд һәм Хиджаз Сәғүд Ғәрәбстаны тип атала башлай.
Географияһы һәм климаты
Джиддә Ҡыҙыл диңгеҙ буйында урынлашҡан, был тар ғына яр буйы сүллеге Тихама тип атала. Көнбайыштан тауҙар сикләп тороу сәбәпле, яңы йорттарҙы яр буйлап, тарихи үҙәктән йыраҡлаша барып һалалар.
Джиддәнең климаты — эҫе һауалы сүл. Яр буйында урынлашҡанлығы ғына климатты бер аҙ йомшарта. Ямғыр һирәк яуа, яуым-төшөм ҡыш көндәре генә булғылай. Гел елләп тора, ҡом бурандары, туҙанлы томан, һауаның артыҡ дымлы булыуы һәм эҫелек өйрәнмәгән кеше өсөн бик ауыр.
Халҡы һәм иҡтисады
Джиддә халҡы һаны буйынса Әр-Риядтан ҡала икенсе урында. 2009 йыл мәғлүмәттәренән күренеүенсә, ҡалала 3,6 млн кеше йәшәгәнк, ә агломерацияла — 5 миллион самаһы. Халҡының 45 % ғына аҫаба, ҡалғандар төрлө илдәрҙән килгән эшселәр. Ситтән килгәндәргә нисә йыл йәшәһә лә гражданлыҡ хоҡуғы бирелмәй (ил алдындағы ҙур хеҙмәттәре өсөн йә сәғүдлегә кейәүгә сыҡҡан ҡатындарға ғына бирелеүе ихтимал). Сәғүдиҙәрҙең 90 % — сөнниҙәр, 10 % — шиғыйҙар. Сит илдән килгәндәрҙең 3/4 өлөшө мосолман,ҡалғаны индус һәм нәсрани. Мосолман булмағандар үҙ дини йолаһын үтәй алмай, дини символдарҙы тағып йөрөү, хатта өйҙәрендә үҙ дине китаптарын һаҡларға ярамай — хөкөм язаһы ҡаралған. Сит ил эшселәренең 90 % ирҙәр булғанлыҡтан, илдә йәшәгән халыҡтың 65 % тиерлек ирҙәр.
VII быуаттан Джиддә аҡса алмаштырыусылары менән билдәле. Төрлө илдәрҙән хажға килгән халыҡҡа үҙ илдәренең аҡсаһын алмаштырырға тура килгән. Аҡса алмаштырыу үҙәге Хавала тип исем алған һәм һаманға тиклем финанс үҙәге булып йәшәп киилә. ХХ быуатта Джиддәлә Сәғүд Ғәрәбстанының банк системаһы барлыҡҡа килеүе һәм иҡтисади мәркәзгә әйләнеүе шуның өсөн тәбиғи. Джиддә иҡтисады нигеҙҙәре:
2019 йылда ҡаланың төньяҡ өлөшөндә донъялағы иң бейек күктишәр йорт төҙөргә йыйыналар.
Транспорт
Ҡаланы король Абдәл-Әзиз исемендәге Халыҡ-ара аэропорт хеҙмәтләндерә.(IATA: JED, ICAO: OEJN) Йылына 27 миллион кпассажир үтә (2012). Ислам донъяһының һәммә әһәмиәтле ҡалаһына даими пассажир рейстары бар, (өлөшләтә — тХаж ваҡытында ғына), шулай уҡ Лондон, Сингапур, Франкфурт, Париж, Сеул, Дели, Мумбаи, Аддис-Абебу һәм Афина кеүек ҡалаларға самолет оса.
Джиддәнең порты бар, хаж ҡылыусылар уның менән дә файҙалана.
2015 йылда Джиддә — Әр-Рияд һәм Мәҙинә — Джиддә — Мәккә тимер юлдары һалына башлағайны.
Йәмәғәт транспорты булараҡ автобустар файҙаланыла.
Назаркин
Назаркин (Назаркино) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 220 кеше. Почта индексы — 453346, ОКАТО коды — 80238845010.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) буйынса, өҫтөнлөк иткән милләт — урыҫтар (74 %)
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Бөрйәндәрҙең Назаркин ауылы Монаш түбәһенә ҡараған. 1816 йылда 11 йорттан торған. X ревизияла 180 кеше йәшәгән 30 йорт була. Ауылдың икенсе исеме — Вәлиша.
Бербок Анналена
Анналена Шарлотта Альма Бе́рбок йәки Бэрбок (Annalena Charlotte Alma Baerbock; ) — немец дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре, ата-бабалары Икенсе донъя һуғышынан һуң Германияға күсеп килгән поляктар. 2018 йылдан 90 Союзы / Йәшелдәр (Роберт Хабек менән берлектә) партияһы рәйестәше. 2021 йылдың 8 декабренән Германияның сит ил эштәре министры. Бербок 2013 йылдан бундестаг депутаты.
Биографияһы
Анналена Бербок Һанновер (Германия Федератив Республикаһы) янындағы Паттензен фермаһында машиналар төҙөүсе-инженер һәм социаль педагог ғаиләһендә үҫкән, уның ике ҡыҙ туғаны бар. . Һанноверҙағы Һумбольдт мәктәбендә уҡый.
Ҡамышлы (Ыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Клагенфурт-ам-Вёртерзе
Клагенфурт-ам-Вёртерзе (Klagenfurt am Wörthersee) йәки рәт-рәт Клагенфурт  (Klagenfurt, Klognfuat, Celovec, Целовец — Целовец , jezeru Celovec ob Vrbskem) — Австрияның ҡалаһы,Австрияның көньяғында урынлашҡан, Каринтия федераль еренең административ үҙәге. Халҡы 97 827 кеше (01.01.2015 й.), шуларҙың 1700 ашыу кешеһе-— каринтий словендары.
2008 йылдың 1 февраленә тиклем рәсми исеме — Клагенфурт.
Географияһы
Ҡала Глан йылғаһы буйында, альп Драва үҙәнендә, көнсығышҡа табан 4 км алыҫлыҡта, Вертер-Зе күле буйында, урынлашҡан. Ҙур автомобиль һәм тимер юлдары киҫешкән мөһим транспорт үҙәге булып тора. Ҙур булмаған Клагенфурт аэропорты бар.
Тарих
Легенда буйынса, ҡалаға нигеҙҙе герцог Каринтии Герман фон Шпанхайм һалған. Тораҡ пункт атамаһы тәүге тапҡыр Форум-Клагенвурт исеме аҫтында 1193—1199 йылдарҙа телгә алына. 1246—1252 йылда ҡалахоҡуғын ала һәм Каринтий герцоглығының иң эре ҡалаһы була, ә һуңыраҡ — уның баш ҡалаһы.
Хәҙерге Клагенфурт-ам-Вертерзенан 9 км алыҫлыҡта римдең Вирунум ҡалаһы торған.
Спорт
1969 йылда ҡаланың Вертер-Зе күлендә ишеү буйынса Европа чемпионаты үткәрелә
Клагенфурт 2006 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарына дәғүә итеүсе була.
Ҡаланың «Хипо-Арена» стадионында лағы Европа чемпионатының ( 2008 йылда) 3 матчы үткәрелә.
Клагенфурт-ам-Вертерзе Евровидение 2015 конкурсын үткәреүгә кандидат була.
Мәҙәниәт, мәғариф
Альтер-плац майҙаны иҫтәлекле урын булып тора, унда, Аждаһа фонтаны, шулай уҡ күл Вертер-Зе күле бар. Австрияның баш ҡаланан алыҫ урынлашҡан Хохостервиц замогы бар.
Ҡалала Университет Клагенфурт университеты һәм Каринтии астрономия йәмғиәтенеңпланетарийы бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы
Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы (Султанов Сагдий Ахмадиевич) (15 март 1922 йыл — 25 май 1992 йыл) — геолог, СССР дәүләт премияһы лауреаты (1983). Геология-минералогия фәндәре докторы (1966), профессор (1969). РСФСР-ҙың һәм ТАССР-ҙың (1966) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1976), СССР-ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1966), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1981). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Октябрь Революцияһы, 1‑се дәрәжә Ватан һуғышы, «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Сәғәҙей Әхмәҙиә улы Солтанов 1922 йылдың 15 мартында БАССР‑ҙың Үҫәргән кантоны Түбәнге Ғәле ауылында (хәҙер БР‑ҙың Йылайыр районы Үрге Ғәле ауылы) тыуа. 1940 йылда 2-се Өфө урта мәктәбен бишлегә генә тамамлай. Тиҙҙән егетте хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Хәрби курстарҙан һуң, 1941 йылдың октябрь айынан Бөйөк Ватанды һаҡлаусылар рәтенә баҫа. Мәскәүҙе обороналау, Калуга, Бобруйск, Брест, Варшава ҡалаларын азат итеүҙә ҡатнаша, Данцинг порт-ҡәлғәһен штурмлай. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Инвалид булып ҡала.
1951 йылда И.М.Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтын тамамлай, 1954—57 йылдарҙа шунда уҡ эшләй. 1952—53 йылдарҙа “Туймазанефть” нефть промыслаһы идаралығында: өлкән инженер, технология бүлеге начальник урынбаҫары; 1957 йылдан алып Бөгөлмә ҡалаһында Татарстан нефть ғилми‑тикшеренеү һәм проект институтында: промысла геологияһы лабораторияһы етәксеһе, 1958 йылдан башлап үҙләштереү бүлеге начальнигы, 1963 йылда — геология һәм нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереү өлкәһендә фән буйынса директор урынбаҫары; 1983 йылдан алып Өфө нефть институтында эшләй. Өфө нефть институтының геология кафедраһы профессоры.
Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы 1992 йылдың 25 майында Өфөлә вафат була. Ҡәбере Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратындағы «Дан» аллеяһында урынлашҡан.
Фәнни эшмәкәрлеге
Солтанов Сәғәҙей Әхмәҙиә улы нефть ятҡылыҡтарын үҙләштереүҙе контролдә тотоу өсөн ядро геофизикаһы ысулдарын индереү эшен ойоштороусыларҙың береһе.
Профессорҙың уйлап тапҡан эштәре лә бар, уларҙың дүртәүһе ил ВДНХ-һының миҙалдары менән бүләкләнгән. Импульслы нейтрон ысулдарын ҡулланып карбонат ҡатламында ятҡан нефть ятҡылыҡтарын разведкалауҙың һәм нефть ятҡылыҡтарын файҙаланғанда юғары баҫымды ҡулланыуҙың яңы ысулын эшләгәне өсөн Сәғәҙей Әхмәҙей улы ике тапҡыр И.М.Губкин исемендәге премия лауреаты исеменә лайыҡ була.Ә нефть һәм газ ятҡылыҡтарын разведкалауҙың һәм эшкәртеүҙең эффектлығын күтәреүҙә импульслы нейтрон методтарын эшләгәне һәм киң индергәне өсөн С.Ә.Солтанов 1983 йылда СССР Дәүләт премияһы лауреаты була.
Сәғәҙей Әхмәҙей улы «БашНИПИнефть», УНИ, Ҡазан университетында, Пермь политехник институтында фән докторҙары һәм кандидаттары тигән ғилми дәрәжә биреү буйынса бик күп советтарҙың ағзаһы булып тора. Ул шулай уҡ илдең ВАК эксперт советы ағзаһы, нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү мәсьәләләре бу-йынса Рәсәй Фәндәр академияһының ғилми советы ағзаһы булып тора.
Хеҙмәттәре
150‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 5 уйлап табыу авторы. Уның хеҙмәттәре инглиз, француз, немец, япон телдәренә тәржемә ителгән.Үҙе яңғыҙ һәм башҡа авторҙар ҡатнашлығында уның 15-тән ашыу китап-монографияһы баҫылып сыҡҡан.
Султанов С.А. Контроль за заводнением нефтяных пластов. М., 1974.
Әҙәбиәт
Муталов М.Г. Корифей нефтяной геологии. Уфа, 2001. Татарский энциклопедический словарь. - Казань: Институт Татарской энциклопедии АН РТ, 1998 - 703 с., илл
Лайнефельде-Ворбис
Лайнефельде-Ворбис (Leinefelde-Worbis) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 19700 кеше йәшәй. Майҙаны — 96,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 320 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37327, 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Саланга (Кургусула ҡушылдығы)
Саланга — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кургусуль йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы
Мәскәү Изге Екатерина ордены училищеһы — (Московский Екатерининский институт благородных девиц) — Рәсәйҙәге иң тәүге ҡатын-ҡыҙ уҡыу йорттарының береһе.
Тарихи мәғлүмәт
Мәскәү Екатерина затлы ҡыҙҙар институты 1802 йылда, император Александр I идара иткән осорҙа, уның әсәһе императрица Мария Фёдоровнаның башланғысы буйынса ойошторолған. Ул 1796 йылдан алып Затлы ҡыҙҙар тәрбиә йәмғиәтенә етәкселек иткән Баш ҡалала элек ойошторолған Екатерина институты өлгөһөндә һәм уға оҡшатып ойошторолған.
Уҡыу программаһына рус телмәре, Закон Божий, немец һәм француз телдәре, арифметика, география, тәбиғәт һәм дөйөм тарих, физика индерелгән. Бынан тыш музыка, һүрәт төшөрөү, ҡул эштәре дәрестәре ингән. Уҡыусыларҙың үҙ аллы ижадына етди иғтибар бүленгән. Көн режимы бик ҡәтғи һәм бай булған. Иртән сәғәт 6-ла торғандар һәм, тәнәфестәр яһап, киске сәғәт 8-гә тиклем шөғөлләнгәндәр.
Екатерина училищеһының беренсе уставына ярашлы, башта аҙ тәьмин ителгән дворяндар ғаиләләренән ҡыҙҙар уҡыуға ҡабул ителә, әммә 1804 йылда уҡ башҡа ҡатлам балалары өсөн мещан бүлеге булдырылған. Институт курсы кесе һәм өлкән ике синыфҡа бүленә; һәр уҡыусы өс йыл буйына уҡый; синыфтарҙа өсәр бүлексә була: 1-се, 2-се һәм 3-сө бүлектәр — өлкән, 4-се, 5-се һәм 6-сы — кесе синыфтарҙа була.
Мещан бүлексәһе 1842 йылға тиклем эшләп килгән, артабан уны үҙ аллы Мещан училищеһына бүлеп биргәндәр, уның нигеҙендә, үҙ сиратында, 1891 йылда Мәскәү Александр институты Александр ҡатын-ҡыҙҙар институты асылған, ул Яңы Божедомкала урынлашҡан булған.
Бина тарихы
Екатерина институты урынлашҡан бина тәүҙә граф Салтыковтың «ҡаланан ситтәге» мөлкәте булған. 1777 йылда мөлкәт ҡаҙнаға алынған; палаталар, парк, йорт сиркәүе булған биләмәлә офицерҙар һәм һалдаттар өсөн Инвалид йорто асылған. Училище асылыуына бина 1802 йылда архитектор ''И. Д. Жилярди'' тарафынан яңыртып төҙөлгән. 1812 йылғы янғын ваҡытында бина зыян күргән, һәм 1826—1827 йылдарҙа Доменико Жилярди менән А. Григорьев уны һуңғы классицизм үрнәгендә реконструкциялаған. 1818 йылда бинаһы алдында майҙан ҡорола, ул институт исеменән Екатерина (хәҙер Суворов) майҙаны тип атала башлай; уның аръяғында Екатерина паркы менән быуа булдырыла.
1830 йылдың 14 сентябрендә, митрополит Филарет бинаның көнбайыш тармағының һул ҡанатында урынлашҡан Екатерина сиркәүен изгеләндереү (освящение) йолаһын атҡара.
1928 йылдан бинала Ҡыҙыл Армия Үҙәк йорто (әле Рәсәй Армияһы үҙәк йорто) урынлашҡан.
Нәфис әҙәбиәт
А. Куприндың «Юнкера» повесындағы Знаменка юнкерҙары тап ошо Александр училищеһының балына килгән:
— По распоряжению начальника училища сегодня наряжены на бал, имеющий быть в Екатерининском женском институте, двадцать четыре юнкера, по шести от каждой роты. От четвертой роты поедут юнкера:
Он делает небольшим молчанием двоеточие, совсем маленькое, всего в полторы секунды, но в этот короткий промежуток сотни тревожных мыслей пробегают в голове Александрова…
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Дрозд начинает читать, мучительно растягивая свои яти:
Он делает небольшим молчанием двоеточие, совсем маленькое, всего в полторы секунды, но в этот короткий промежуток сотни тревожных мыслей пробегают в голове Александрова… <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Глава XVI. Дрозд.
Матюшин Сергей Иванович
Матюшин Сергей Иванович (14 сентябрь 1943 йыл — 9 ноябрь 2012 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе. 1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2012). Салауат ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Сергей Иванович Матюшин Коми АССР-ы Тимер юл районының Весляна станцияһында 1943 йылдың 14 сентябрендә тыуған.
1968 йылда Калинин дәүләт медицина институтын тамамлай һәм шул ваҡыттан Салауат ҡалаһында йәшәй, Гагарин урамындағы поликлиникала табип-стоматолог булып эшләй. 1999—2001 йылдарҙа — Мәскәүҙәге «Тридент» клиникаһының табибы.
Сергей Матюшин 2012 йылдың 9 ноябрендә вафат була.
Сергей Ивановичтың икенсе һәләте — әҙәбиәт була. Медицина институтында уҡыған ваҡытында ул әҙәби түңәрәк эшендә ҡатнаша, студент гәзитен мөхәррирләй.
1981 йылда Мәскәүҙә А. М. Горький исемендәге әҙәбиәт институтын ситтән тороп тамамлай. 1983 йылда республиканың яҙыусылар союзына ҡабул ителә.
Сергей Матюшиндың беренсе әҫәрҙәре ХХ быуаттың 80-се йылдарында баҫылып сыға. Был «Черемуховая долина» (1981) хикәйәләр йыйынтығы була.
«Урал», «Север», «Уральский следопыт», «Крещатик», «Бельские просторы», «День и ночь», «Звезда», «Смена», «Москва» журналдарында мәҡәләләр баҫтыра.
Прозаның бәләкәй жанрҙарында — лирик, психологик хикәйәләр, романтик миниатюралар яҙа: «Ночь», «Звезда», «Второе крыло надежды», «Эффект Готерна». Шулай уҡ шиғырҙар яҙа һәм тәржемә менән шөғөлләнә — башҡорт яҙыусыһы Дауыт Юлтыйҙың «Әлимә, йәки Мырҙаш ҡарттың өйләнеүе» («Алима, или Свадьба старика Мырдаша») (1988) әҫәрен рус теленә тәржемә итә.
«Черемуховая долина» хикәйәләр йыйынтығы (1981). «Ветреный день», «Случай с Волковым», «Маленький, старинный, озерный» һәм башҡа хикәйәләр китаптары. «Белый вальс» һәм «Прототип» йыйынтыҡтары.
Парфия батшалығы
Парфия батшалығы ( (шулай уҡ Парфия державаһы йәки Парфия империяһы; ориг. Parθava — Pahlav/Pahlavanigh)  — боронғо дәүләт, уның биләмәләре Каспий диңгеҙенән көньяҡҡа һәм көньяҡ-көнсығышҡа табан хәҙерге Төркмәнстан, Иран, Ираҡ, Афғанстан һәм Пакистан территорияларында урынлашҡан була. Беҙҙең эраға тиклем 250 йылдар тирәһендә Селевкиҙар дәүләтенә буйһонған Парфия сатрапияһында барлыҡҡа килә. Төп халҡы — парфяндар. Батшалыҡ сәскә атҡан осоронда (беҙҙең эраға тиклем I быуат уртаһы) Месопотамиянан Һиндостан сиктәренә тиклемге ғәйәт киң өлкәне үҙенә һәм үҙенең сәйәси йоғонтоһона буйһондора. 470 йыл тип әйтерлек был батшалыҡ була һәм беҙҙең эраға тиклем 220-се йылдарҙа дәүләт булараҡ йәшәүҙән туҡтай.
Боронғо Рим тарихсыһы Марк Юниан Юстиндың «Помпей Троганың „Филипп тарихы“ әҫәре эпитомаһы» әҫәрендә, Парфия батшалығына скифтар нигеҙ һалған, тип күрһәтелә.
Ҡытайҙың Чжан Цянь йылъяҙмаларында Парфия Аньси тип атала.
Тарихы
Фараздарҙың береһе буйынса, Аршакидтарҙың парфян династияһына Бактриянан Аршак I Парфянский нигеҙ һала. Уның етәкселегендә парналарҙың (дахтарҙың) күсмә ҡәбиләләре Селевкиҙар дәүләтенең провинцияһы булған һәм Ирандың төньяҡ-көнсығыш территорияһында урынлашҡан Парфияға баҫып инә (беҙҙең эраға тиклем 238 йыл). Оҙайлы һәм күп ҡан ҡойолған һуғыштарҙа парфяндар Ирандың бөтә территорияһын тип әйтерлек, Месопотамияны, ә көнсығышта — Грек-Бактрия өлкәләрен үҙенә буйһондора. Беҙҙең эраға тиклем I быуат башында Парфия батшаһы Митридат II хакимлыҡ иткәндә (беҙҙең эраға тиклем 123—88 йылдар) парфяндар Рим дәүләте менән тәүге бәйләнештәрҙе урынлаштыра; артабан Парфия Көнсығышта Римдең төп дошманына әйләнә. Был һуғышта йә береһе, йә икенсеһе еңеүгә өлгәшә: Красс менән Антонийҙың еңелеүенә (ярашлы рәүештә беҙҙең эраға тиклем 53 һәм 36 йылдар) римдәр императорҙар Траян, Луций Вера (Марк Аврелий менән бергә хакимлыҡ итеүсе, ул, номиналь командующий ғына булғанға күрә, һуғыш операцияларына командалыҡ итмәй) һәм Септимий Северҙың (беҙҙең эраға тиклем 115—117, 162—165 и 198—199 йылдар) хәрби походтары менән яуап бирә, был һуғыштар барышында улар Парфияның Тигр йылғаһында урынлашҡан баш ҡалаһы Ктесифонды өс таҡыр баҫып алыуға өлгәшә. Рим менән алып барылған йонсотҡос һуғыш һәм ил эсендә тотороҡлолоҡтоң булмауы парфяндар державаһының көсһөҙләнеүенә килтерә. Ошондай шарттарҙа Парс провинцияһында (хәҙер Фарс) үҙҙәрен фарсы Әһәмәниҙәренең вариҫтары тип иғлан иткән Сәсәниҙәр династияһы күтәрелә. Беҙҙең эраға тиклем 226 йылда һуңғы Аршакид — батша Артабан V Сәсәниҙәр нәҫеленән Ардашир (Артаксеркс) менән һуғышҡанда һәләк була.
Юстин үҙенең «Помпей Троганың „Филипп тарихы“ әҫәре эпитомаһы» тигән хеҙмәтенең XLI—XLII китаптарында. Парфия, Грек-Бактрия һәм Әрмәнстан тарихын ентекле һүрәтләй.
Династияға нигеҙ һалыу һәм батшалыҡты булдырыу
Дөйөм ҡабул ителгән концепцияларға ярашлы, Селевкиҙар дәүләтенең Парфия өлкәһендәге наместнигы Андрагор, бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеп, гректарға оҡшатып Парфия тип аталған яңы батшалыҡ булдыра. Был дәүләт хәҙерге Ирандың төньяҡ-көнсығышында һәм боронғо Иран сығанаҡтары буйынса Апартик булараҡ билдәле булған Төркмәнстандың көньяҡ өлөшөндә урынлаша. Андрагорҙың бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеүе дахтар ҡәбиләләренең уларҙың еренә баҫып ингән осорона тап килә. Баҫып инеүҙә төп ролде дахтарҙың юлбашсылары сыҡҡан парна ҡәбиләһе уйнай. Иран тарихында Парфия дәүерен беҙҙең эраға тиклемге 247 йылдан алып иҫәпләү ҡабул ителгән, йыш ҡына был дата башында Аршак торған Парфия батшалығына нигеҙ һалыу йылы тип хаталаналар. Беҙҙең эраға тиклем 247 йылда Аршакидтар династияһы тарафынан һуңынан барлыҡҡа килтерелгән Парфия батшалығы менән бутамау өсөн йыш ҡына Андрагор батшалығы тип аталған Парфия батшалығына дахтарҙың баҫып инеүе башлана. Дахтарҙың юлбашсыһы Аршак I ике йылдан һуң Андрагор ғәскәре менән һуғышҡанда һәләк була, һәм власть Парфияны яулап алыуҙы дауам иткән ҡустыһы Тиридат ҡулына күсә. Еңгәндән һуң, власты ҡулына алып, Тиридат үҙен Аршак II исеме аҫтында Парфия батшаһы тәхеткә ултыра. Күп кенә ғалимдар Тиридат ул — Аршаком I тип бара, һәм элек Аршак Беренсенке тип танылған күп кенә хеҙмәттәр Тиридат хеҙмәттәре булараҡ теркәлә.
Династияның һәм дәүләттең килеп сығышы тураһында башҡа версиялар
Фәндә дөйөм ҡабул ителгән версияларҙан тыш Аршакидтар династияһына һәм Парфия дәүләтенә нигеҙ һалыу тураһында дөйөм ҡабул ителгән, әммә фән тарафынан иҫбат ителмәгән факттары булған башҡа версиялар ҙа бар.
Беренсе версия буйынса, Селевкиҙар дәүләтендә низағ тыуғас, Бактрия хакимы Диодот һәм Парфия хакимы Андрагор бойондороҡһоҙлоҡ яулап алыуға өлгәшә. Диодот Бактрияла үҙ власын нығыта, ә бына Андрагор власын һаҡлай алмай. Парфияға төньяҡтан парналар һөжүм итә, шул һуғыш ваҡытында Андрагор һәләк була, илдәге власть парналарҙың хакимы Аршак (Арсак) ҡулына эләгә. Ваҡыт үтеү менән көнбайышта йәшәүселәрҙең күҙен ҡыҙҙырған Парфия батшалығы Көнсығышта Римдың тотороҡло дошманына әүерелә. Был версия бик популяр
Икенсе версия буйынса, Андрагор, парналар һәм уларҙың яулап алған ерҙәре тураһында бер нимә лә әйтелмәй. Селевкиҙар дәүләте наместнигы (Аррианда — ул Ферекл, Синкелда — Агафокл) ағалы-ҡустылы икәүҙең (уларҙың исемдәре — Тиридат һәм Аршак) береһенең ерҙәренә баҫып инә. Шунан һуң йәшерен килешеү барлыҡҡа килә һәм баҫып ингән хаким һәләк була, ә парфяндар азатлыҡҡа эйә була. Аршак 2 йыл ғына хакимлыҡ итә, ә Тиридат — 37 йыл. : Өсөнсө версии буйынса, Парфияны барлыҡҡа килтереүҙә Искәндәр Зөлҡәрнәйҙең (Александр Македонскийҙың) ролен иҫәпкә алырға кәрәк. «Парфяндарҙы буйһондороп, Искәндәр сығышы менән фарсы аҡһөйәктәренә ҡараған Андрагорҙы улар өҫтөнән хаким (praefectus) итеп ҡуя (ex nobilis Persarum); Парфияның һуңғы батшаларының тамырҙары Андрагорға барып тоташа» (Iust. XII, 4, 12).
Искәндәр үлгәндән һуң (беҙҙең эраға тиклем 323 йыл) Иран тәүҙә Сүриә хужалары Селевкиҙар ҡулында була, әммә Бөйөк Искәндәр үлгәндән һуң бер нисә йыл үткәс, Атропат Мидияла үҙаллы дәүләтте тергеҙә, уны Атропатена тип атайҙар. Көнсығышта барлыҡҡа килгән дәүләттәр — Ирандың алыҫ төньяҡ-көнсығышындағы Грек-Бактрий дәүләте (беҙҙең эраға тиклем 256 йылдан) һәм Хорасанда Парфия батшалығы ярайһы уҡ нығынып ала.
Беҙҙең эраға тиклем 250 йыл тирәһендә парналар Аршак етәкселегендә Селевкиҙарҙың сатрапияһы булған Парфиенаға йәғни Парфияға баҫып инә һәм уның менән бергә күрше генә ятҡан Гиркания өлкәһен дә буйһондора. Тағы ла бер версия буйынса, Аршак үҙе Селевкиҙар менән һуғышта һәләк була, артабан парналар Аршактың ҡустыһы Тиридаттың ҡул аҫтында ҡала, ул үҙенә тәхет исеме итеп Аршак II исемен ала. Беҙҙең эраға тиклем 230—227 йылдарҙа Селевк II үҙ власын нығытырға тырышып ҡарай, әммә барып сыҡмағас, Парфияға Аршакидтарҙың хужа булыуын танырға мәжбүр була. Беҙҙең эраға тиклем 209 йылда Парфия Селевкиҙар дәүләте батшаһы Бөйөк Антиох Өсөнсөгә буйһондорола, ләкин тиҙҙән үҙаллылыҡ яулап алыуға өлгәшә.
Батшалыҡтың сәскә атыуы
Парфия батшаһы Митридат I беҙҙең эраға тиклем 170—138/137 йылдарҙа Селевкидтарҙан көнсығыш сатрапияларҙы — Персияны (хәҙер Иран), Месопотамияның ҙур ғына өлөшөн тартып ала һәм Грек-Бактрий дәүләтенең Һиндукушҡа тиклемге өлөшөн буйһондора. Ул беренселәрҙән булып батшалар батшаһы титулын ҡабул итә, бының менән ул үҙен Әһәмәнидтар вариҫы тип иғлан итә. Селевкидтар үҙҙәренең хакимлығын тергеҙә алмай — селевкид батшаһы Антиоха Етенсенең ғәскәре беҙҙең эраға тиклем 129 йылда тар-мар ителә. Шуға ҡарамаҫтан Парфия бик оҙаҡ ваҡыт күршеләре менән һуғыш алып бара. Беҙҙең эраға тиклем 123—88/87 йылдар тирәһендә Дрангиананы, Арейяны һәм Маргиананы, шулай уҡ төньяҡ Месопотамияны яулаған Митридате II тәхеткә килгәс кенә тотороҡлолоҡ урынлаша. Парфяндар һуңғы Селевкидтарҙың Сириялағы сәйәси көрәшенә әүҙем ҡушыла, Әрмәнстан парфяндарҙың сәйәси йоғонтоһо аҫтында була, унда беҙҙең эраға тиклем 95 йылда тәхеткә Тигран II ултыртыла. Аҙаҡ Тигран Парфияның бер өлөшөн буйһондора һәм үҙенә «Батшалар батшаһы» титулын ала.
Батша резиденцияһы Нисала урынлаша, уның харабалары ЮНЕСКО-ның Бөтә донъя мираҫы исемлегенә индерелгән.
Әрмән тарихсыһы Мовсес Хоренаци Парфия ҡәбиләләрендә 68 батшаның булыуы тураһында яҙа: Изге Китапта Авраамдың Әҙәмдән алып егерме беренсе патриарх булыуы күрһәтелә; парфяндарҙың нәҫеле унан башлана ла инде. Ибо говорится, что по смерти Сарра үлгәндән һуң Авраам ҡатынлыҡҡа Кетуруны ала, ә унан Емран һәм уның ҡустылары тыуа. Уларҙы Авраам, үҙе тере саҡта уҡ Исахаҡтан айырып, көнсығыштағы илгә ебәрә. Парфян ҡәбиләһе уларҙан килеп сыҡҡан да инде, ә Ҡурҡыу белмәҫ Аршак был нәҫелдең һуңғы ағзаһы. Ул Кушандар илендә 31 йыл батша булып тора, унан һуң батшалыҡ уның улы Арташесҡа ҡала. Егерме алты йылдан һуң улы Аршак атаһынан ҡалған тәхеткә ултыра. Ул Бөйөк Аршак булараҡ таныла һәм, Антиохты үлтереп, Әрмәнстан батшаһы итеп ҡустыһы Валаршакты ҡуя. Үҙе Бахлға юллана һәм 53 йыл буйы шунда хакимлыҡ итә. Бөйөк Аршактың вариҫтары Пахлавалар, ҡустыһы Валаршактың вариҫтары Аршакундар тип атала
Пахлавалар батшалары: Аршактан һуң батша булып Аршакан ҡала (20 йыл хакмилыҡ итә); артабан Аршанак (30 йыл); шунан Аршез — егерме йыл; артабан Аршавяр — ҡырҡ алты йыл. Аршавярҙың өс улы һәм бер ҡыҙы була: Арташес, Карен, Сурен; ҡыҙының исеме Кошм.
Парфия батшалығының тарҡалыуы
Урындағы сепаратизмдың өҫтөнлөк ала барыуы, династиялар араһындағы талаш-тартыш, аландарҙың баҫҡынсылыҡ ҡылыуҙары — Парфмяның тарҡала башлауының тәүге сәбәптәре. Шунлыҡтан римлеләр Парфияның көнбайыш өлкәләрен талауҙан тартынмай. Бигерәк тә Әрмәнстан менән Месопотамияны яулап алған һәм Парфияның баш ҡалаһы Ктесифонға баҫып ингән Траян парфяндарға һиҙелерлек ҙур зыян килтерә. 217—218 йылдарҙа Рим императоры Макрин парфяндарға ҡаршы уңышһыҙ поход менән сығыш яһай. Парфия ғәскәре римлеләргә ҡаршы ҡаты торһа ла, был хәл Парфия дәүләтенең тарҡалыу процесын туҡтатып алмай. Маргиана, Сакастан, Гиркания, Элимаида, Парс, Харакена, Хатра ҡалаһы бойондороҡһоҙлоҡ алыуға өлгәшә. Тышҡы дошмандар менән һуғыш һәм эске талаш-тартыш илде бөлгөнлөккә төшөрә. Бөйөк Кир һәм Дарийҙың тыуған ере Парста парфяндарҙың хакимлыҡ итеүенә сик ҡуйған хәрәкәт башлана. Папактың улы, Сасандың ейәне Арташир, Аршакидтарға ҡаршы ихтилал күтәреп, бөтә Парсты үҙенең ҡул аҫтында берләштерә. 227 йылдың 28 апрелендә Хормиздагане эргәһендә барған һуғышта Ардашир Парфия батшаһы Артабанды еңә, шул һуғыш яланында уҡ шаханшах (батшалар батшаһы) титулын ҡабул итә. .
Парфияның ғәскәре
Парфияның ғәскәре тәүге Аршакидтар осоронда уҡ Үҙәк Азияның Дахиҙар менән ҡәбилә союзына берләшкән күсмә ҡәбиләләре яугирҙарынан туплана.
Селевкидтарҙың пехотаһына ҡаршы һыбайлы уҡсылар һуғышыр була. Артабань катафрактариялар (арбаға егелгән аттар) барлыҡҡа килә. Катафрактарийҙарҙың аттары ла, яугирҙары ла тимер тәңкәле кейем менән көпләнгән була.
Парфяндарҙа ла пехота була, әммә ул ярҙамсы ролдә генә сығыш яһай. Буйһондоролған халыҡтар вәкилдәре, атап әйткәндә, Парфияға күсенеп килгән гректар, ғәҙәттә, пехотаға ҡуйыла.
Атаманың этимологияһы
Парфия термины боронғо фарсы топонимы Aphartik — Апартиктың грек варианты булып тора. Дахтар телендә был топоним Pahlava'(nig) — Парфян/Парфян яғы кеүегерәк яңғырай, иҫке фарсы теленә лә ошо уҡ формала килеп инә.
Хакимдары
Парфияла парфяндарҙың (парналарҙың) хакимдары. Баш ҡалаһы Ниса
Ускляй
Ускляй — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Инсар йылғаһының уң ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :