cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сурағолова Зилә Солтан ҡыҙы
Фәнни эшмәкәрлеге
З.С. Сурағолованың урманды һаҡлау һәм урман хужалығы мәсьәләләренә арналған мәҡәләләре республика гәзит һәм журналдары биттәрендә даими баҫылып тора. Ғалим халыҡҡа экологик тәрбиә биреү менән әүҙем шөғөлләнә."Мине планетабыҙҙың яҙмышы, тупраҡ япмаһының яҙмышы борсой. Шуға күрә мин урмандарҙы һәм тупраҡты һаҡлау менән тейешле кимәлдә шөғөлләнәсәк ғалимдарҙың – үҙ эшенең ысын фанаттарының күберәк булыуын теләйем." (З.С.Чурагулова .)
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, 16 монография авторы.
1724 йыл
1724 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Акимова Мария Степановна
Акимова Мария Степановна (21 март 1915 йыл — 1 ноябрь 1971 йыл) — СССР-ҙың ғалим-антропологы, тарих уҡытыусыһы. Тарих фәндәре кандидаты (1942), МДУ антропология кафедраһының доценты.
Биографияһы
1940 йылда Мәскәү дәүләт университетында биология факультетын тамамлай. 1944 йылда шунда уҡ уҡыта башлай. Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Бишкек ҡалаһында Ҡырғыҙ ССР-ының Халыҡ Комиссарҙары Советы ҡарамағындағы Фәндәр комитетында эшләй.
Ғилми эшмәкәрлеге Волга буйы, Көньяҡ Урал һәм Урал аръяғы халыҡтарының расогенезы һәм этногенезы мәсьәләләренә бағышланған. БАССР‑ға һәм Силәбе өлкәһенә антропологик экспедициялар (1963—1965, 1967) ойоштороусы һәм дерматоглифик, серологик, соматологик программалар буйынса 1200 тирәһе башҡорт кешеһен өйрәнеүсе.
Ғалим башҡорттарҙы дүрт антропологик типҡа бүлә, палеоантропологик материалдар нигеҙендә башҡорттарҙың Көньяҡ Уралда 1‑се мең йыллыҡта йәшәгән халыҡтың генетик тоҡомо булғаны тураһында һығымтаға килә.
50-гә яҡын ғилми эшкә автор була. 1971 йылдың 1 ноябрендә Мәскәүҙә вафат була.
Лизинг
Лизинг — инвестицион эштең бер төрө, йәғни берәй милекте алыу һәм уны лизинг килешеүе билдәләгән хаҡҡа, мөҙҙәткә һәм шарттарҙа физик йә юридик шәхескә тапшырыу, бер уҡ ваҡытта лизинг алыусы шул милектең хаҡын түләп уны һатып алыу хоҡуғына эйә була.
Объюл
Объюл — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урюп йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Абашидзе Григол Григолович
Григол Григолович (Григорий Григорьевич) Абашидзе [ А б а ш и́ д з э ] (გრიგოლ გრიგოლის ძე აბაშიძე; 1 август 1914 йыл — 29 июль 1994 йыл) — совет грузин шағиры һәм яҙыусыһы. Грузин ССР-ы гимны тексының авторҙашы (1944). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974). Икенсе дәрәжә Сталин премияһы лауреаты (1951). 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1967 йылдан Грузия Яҙыусылар союзы идараһының беренсе секретары. Грузин ССР-ы Фәндәр академияһы ағзаһы (1979). СССР Юғары Советының 8-11-се саҡырылыш Милләттәр Советы депутаты.
Биографияһы
Григол Абашидзе 1914 йылдың 19 июлендә (1 август) Чиатура ҡалаһында тыуа. 1931 йылда Тифлиста урта мәктәп тамамлай. 1936 йылда И. В. Сталин исемендәге Тбилиси дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1934 йылдан баҫыла башлай.
Абашидзе шиғриәте геройҙары — грузин кешеһе-хеҙмәткәр («Вечно в доспехах» (1938), «Основоположник» (1939)). Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ошо хаҡта әҫәрҙәр яҙа («Враги» (1941), «Поединок танков» (1941), «Знамена» (1943), «Непобедимый Кавказ» поэмаһы (1943)).
1944 йылда Александр Абашели менән авторҙашлыҡта Грузин ССР-ы гимнын яҙа.
II дәрәжә Сталин премияһына лайыҡ булған (1951) «На южной границе» (სამხრეთის საზღვარზე, 1949) һәм «Ленин в Самгори» (ლენინი სამგორში, 1950) шиғырҙар циклында Абашидзе «патриотизм көсө һәм совет кешеләренең тыныслыҡҡа ынтылышын асып бирә». «Георгий шестой» (გიორგი VI 1942) поэмаһында грузин халҡының милли бойондороҡһоҙлоғо өсөн көрәше сағылдырыла.
«Легенда о первых тбилисцах» (1959) һәм «Путешествие в три времени» (1961) драматик поэмалары, Грузияның XIII быуаттағы тормошон сағылдырған тарихи романдар (1-се китабы, 1957 — «Лашарела», 2-сеһе — «Долгая ночь», 3-сөһө — «Цотнэ, или Падение и возвышение грузин») авторы. Балалар өсөн дә яҙа.
Уның әҫәрҙәре француз, инглиз, урыҫ, украин һ. б. телдәргә тәржемә ителгән. Абашидзе грузин теленә Ш. Петефи, А Мицкевич, П. Неруда, М. Эминеску, И. Вазов, Х. Ботев поэзияһын тәрджемә итә.
1941—1942 йылдарҙа «Мнатоби» (მნათობი) журналының яуаплы сәркәтибе булып эшләй, 1944—1950 йылдарҙа — «Нианга» (ნიანგი) юмористик журналының, шулай уҡ «Дроша» (დროში) журналының яуаплы мөхәррире.
Абашидзе 1994 йылдың 29 июлендә Тбилисиҙа вафат була. Яҙыусыларҙың һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәренең Дидубий пантеонында ерләнгән.
Өпәйле һырты
Өпәйле һырты— Рәсәйҙең Свердловск һәм Силәбе өлкәләре территорияһында Урта Уралдың көньяғындағы тау һырты, Чусыу һәм Өфө йылғалары бассейнының үрге ағымында урынлашҡан.
Топонимикаһы
Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадын өйрәнгән географ, топонимист Н. И. Шувалов үҙенең «От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь» тигән һүҙлегендә тау һырты һәм йылға атамаһын шулай аңлата: «Өпәйле, йылға, Өфө йылғаһының уң ҡушылдығы; Оло һәм Кесе Өпәйле, Өпәйле инештәре; Өпәйле һырты; Түбәнге Өпәйле, 1813 йылда нигеҙләнгән эшселәр ҡасабаһы; Үрге Өпәйле, 1761 йылда тимер эшкәртеү заводын төҙөгән саҡта нигеҙләнгән өлкә ҡарамағындағы ҡала, Үрге Өпәйле территорияһы. Атама Өфө йылғаһы исеменә төгәл генә аңлатып булмаған -лей ялғауы (Уфалей) ҡушылып яһалған. Ғәҙәттә уны мордва телендәге „лей“ йылға һүҙе тип ҡабул итәләр. Әммә был аңлатма тарихи-этнографик мәғлүмәттәр менән нығытылмай. Моғайын, -лей көнсығыш башҡорттары һөйләшендә һүҙ яһаусы ялғауҙыр» тип йомғаҡлап ҡуя.
Бында -ле ялғауы башҡорт телендә кемдер йәшәгән йәки нимәгәлер бай урын тигәнде аңлатҡанын билдәләргә кәрәк. Тимәк, Өпәйле һырты өпәй ырыуы йәшәгән ер тигәнгә ишара.
Географияһы
Һырт меридиональ йүнәлештә төньяҡтан көньяҡҡа 90 километрға, Чусыуҙан Өпәйле йылғаһы үренә һәм Үрге Өпәйле ҡалаһынаса һуҙыла. Атамаһын Өпәйле йылғаһынан алған. Иң юғары нөктәһе — Чистый (Таҙа) ҡырла тауы (618. м.). Һырт кварциттарҙан, гнейстан, метаморфик тау тоҡомдары һәүерташтарынан тора. Ҡарағай- һәм ҡайын урмандары менән ҡапланған.
Көнбайыштан һырт Куказар, Наҙы, Рәүҙе һәм уларҙың ҡушылдыҡтары менән, көнсығыштан — Боборовка, Көнбайыш Чусыу, Полевой, Өпәйле һәм уның ҡушылдыҡтары менән сикәнгән.
Оло Шилея, Кондахта һәм Курта йылғалары арауығында ятҡан бейеклектәрҙең (Горновой, Оло Шалман, Кесе Шалман тауҙары) бер өлөшө, Өпәйле һәм Суховяз йылғалары арауығындағы Суховяз тауы, Кособрядский тауҙар теҙеме һырттың айырым участкаһын барлыҡҡа килтерә.
Шулай уҡ һырт Калиничев ҡырлаһы һәм Красный Камень ҡырлаһынан тора.
1950-се йылдарҙа ашалғандан тороп ҡалған ҡалдығын (останец) шартлатып, һырт башынан үткән юлға түшәйҙәр. Һырттың төньяҡ итәгендә баҡыр мәғдәненең Дегтярский ятҡылығы урынлашҡан. Көньяғында Үрге Өпәйле—Наҙы-Петровск автомобиль юлы үтә.
Һырт үренән бик күп йылғалар һәм шишмәләр ағып сыға.
Һырттың иң бейек тауы — Березовый (609 метр). Свердловск өлкәһе Полевский ҡалаһынан көнбайышҡа 10 километрҙа урынлашҡан.
В. И. Прокаев хеҙмәттәрендә Березовый (Ҡайынлы) тауының төньяғы — Рәүҙе һыртына, ә көньяғы Коновалов-Өпәйле һыртына индерелә.
Өлкән
Өлкән кеше — билдәле бер йәшкә еткән кеше һәм уға ҡарата тән (физик) һәм менталь (психик) яҡтан өлгөргән тип уйларға нигеҙ бар. Өлкән индивид үҙенең тормош юлында мөһим булған ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек биргән кәрәкле белемгә һәм оҫталыҡҡа эйә.
Үҫмерҙәр менән сағыштырғанда, өлкәндәр ҙурыраҡ хоҡуҡтарға һәм яуаплылыҡҡа эйә. Ҡағиҙә булараҡ, өлкәндәр үҙҙәрен тәьмин итә ала. Өлкән йәшкә инеү, урындағы ҡануниәткә ҡарап, автомобиль йөрөтөү, сит илгә үҙ аллы сығыу, сәйәси тормошта ҡатнашыу (һайлау һәм һайлап алыу хоҡуғын алыу), енси мөнәсәбәттәр һәм никах кеүек хоҡуҡтар алыу менән оҙатыла.
Юридик яҡтан кеше законға ярашлы тулыһынса эшкә һәләтле булғандан һуң өлкән булып китә. Үҫеүҙең йәше универсаль түгел һәм теге йәки был йәмғиәттә ҡабул ителгән йәш арауығы рамкаһына һәм аныҡ кешенең физик һәм психологик үҫешенә бәйле. Аҙаҡҡы үҫеү билдәһе булып кешенең тотороҡло аҡса килеме килтергән һөнәр алыуы һанала.
Биологик өлгөрөү
Тарихи һәм кросс-мәҙәни яҡтан, өлгөрөү башлыса енси өлгөрөүҙең башланыуы менән билдәләнә (ҡатын-ҡыҙҙарҙа күрем күреү, ир-егеттәрҙә эякуляция һәм ике енестең дә түмһәкәй сәстәре кеүек икенсел енси билдәләр барлыҡҡа килеүе). Кеше, ғәҙәттә, бала статусынан өлкән кеше статусына күсә, йыш ҡына был үҙгәреш йәки бәлиғ булыу менән бара.
Межлумова Анна Ильинична
Биографияһы
Анна Ильинична Межлумова родилась на Кубани, в станице Ильинская Новопокровского района Краснодарского края в 1914 году.
Мечтала стать учителем, подавала документы в Ростовский педагогический институт. Но отец и муж Анны были нефтяниками, поэтому комиссия направила Анну в Грозненский нефтяной институт. Родила сына- Бориса, который станет преподавателем английского языка.
Великая Отечественная война застала Анну работающей в лаборатории завода, который выпускал авиамасла. Ей поручили подготовку завода к эвакуации на Урал. Грозный подвергался бомбежкам, но заводы немецкая авиация не бомбила, надеясь захватить Кавказ. За проявленные мужество и стойкость Анна Межлумова была награждена медалью «За оборону Кавказа».
В 1945 году Анна Межлумова возглавила Центральную лабораторию Грозненского нефтеперерабатывающего завода. В ходе экспериментов группе химиков под её руководством удалось найти формулу высокооктанового бензина (с октановым числом 76).
За это открытие Анна Ильинична Межлумова была награждена золотой медалью «За успехи в народном хозяйстве СССР» и золотой медалью ВДНХ за изобретение высокооктанового бензина (с октановым числом 76).
В 1954 году в Москве защитила диссертацию на соискание учёной степени кандидата химических наук. Работала преподавателем Грозненского нефтяного института.
Автор 19 изобретений в области нефти и синтетических масел.
В начале 1990-х годов судьба подвергла пожилую Анну Межлумову новым испытаниям. Внук и правнучка были вывезены из Грозного первыми. Её дом был разрушен. В 1995 году Анна Ильинична покинула вместе с сыном Грозный, семья попыталась обосноваться в Воронеже, но пришлось уехать и оттуда.
Последние дни своей жизни выдающийся советский, российский учёный Анна Ильинична Межлумова встретила в городе Волгодонске Ростовской области, в маленькой комнате общежития, где прожила более десяти лет.
Сихотэ-Алинь
Сихотэ-Алинь — Алыҫ Көнсығышта Хабаровск һәм Приморье крайҙары биләмәләрендә урынлашҡан. Тымыҡ океан билбауының мезозой йыйырсаларында ятҡан вулканлы ялан өлкәһе. Амур йылғаһы бассейны өсөн — көнбайышта, Япон диңгеҙе һәм Татар боғаҙы йылғалары өсөн көнсығышҡа һыу айырғыс булып тора. Йәйрәп ятҡан Тауҙар көньяҡ Приморьенан (Находка ҡалаһы янынан) Хабаровск крайының төньяғында (Николаевск-на-Амуре ҡалаһы) Амур йылғаһы тамағына тиклем.
Геологик төҙөлөшө һәм рельефы
Оҙонлоғо — 1200 км, киңлеге 250 км-ға тиклем, максималь бейеклеге —2090 м (Тордока-Яни тауы), шулай уҡ, Ко тауының(2003 м) бейеклеге лә диңгеҙ кимәленән 2 км-ҙан ашып китә.Иң бейек түбәһе ун исемлеге: Ҡағиҙә булараҡ, Сихотэ-Алиндағы иң юғары тау түбәләре ҡырҡа һыҙатланышлы һындары (төҙөлөшө) менән айырылып торалар. Шулай уҡ, тау баштары киң арауыҡта эреле-ваҡлы таш һибелмәләре менән ҡапланған. Рельефе ныҡ емерелгән цирк һәм боҙ-ҡала харабаларын хәтерләтә (кары горного оледенения). Шундайҙарҙан оҙонсай түңәрәк, дөрөҫ формалағы ике тәбиғи ҡоролма был рельефтың сағыу миҫалы булып тора. Улар Иннокентьевский артылышынан 7 км көньяҡтараҡ (диаметры 12,5 км) һәм Ванино артылышынан 6 км көнбайыштараҡ (8 км диаметрлы) урынлашҡан.
Ҡомташ-һәүерташ тоҡомдарынан торған ҡатламдар күп һанлы ҡатҡан магма тау тоҡомдары менән йырғысланып бөткән (интрузия). Һөҙөмтәлә, бында алтын, ҡурғаш һәм полиметалдар ятҡылыҡтары бар. Сихотэ-Алинь сиктәрендәге тектоник уйпаттарҙа һоро күмер һәм ташкүмер ятҡылыҡтары .ята. Тау алдарында базальт плато урындары булыуы ғәҙәти хәл. Миҫал өсөн. Совет Гаваны ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа яҡынса 70 километрға һуҙылған Совгаван ҡалҡыулығын килтереп була. Совет-Гавань ҡалҡыулығы, нигеҙҙә ялпаҡ түбәле һәм һөҙәк битләүле ҙур ғына убаларҙан тора. Рельефы аҡрынлап диңгеҙ кимәленән күтәрелә бара: 300 метр тирәһенән 800—900 метр тиклем. (Был болоттарҙың түбәнге ярусынан күпкә юғары кимәл). Плато урындары төп һыу айырғыс яйлаларында ла осрай. Иң ҙуры — Зевин платоһы. Ул Бикин йылғаһының һәм Татар боғаҙына ҡойған йылғаларҙың үрендәге һыу айырғыста урынлашҡан. Сихотэ-Алинь һыртының көнсығышы һәм көньяғы текә битле уртаса ҙурлыҡтағы тау һырттарынан ғибәрәт. Көнбайышы күп һанлы буйға һуҙылған үҙәндәрҙән һәм соҡорҙарҙан тора. 900 метрҙан ашыу бейеклектәрҙә — яланғас түбәләр.
Дөйөм алғанда, Сихотэ-Алиндың ҡабырға яҡтан күренеше асимметрик: көнбайыш битләүе көнсығыш битләүенә ҡарағанда ҡарағанда ҙур һәм һөҙәгерәк. Шуға ярашлы, көнбайыш ағымдағы йылғалар оҙонораҡ.
Сихотэ-Алинь биләмәләрендә юғары дәрәжәлә ҡурҡыныс лава сығанаҡтары юҡ. Тик Бикин, Хор, Анюй, Коппи һәм Самарга йылғаларының үре генә уртаса дәрәжәлә лава ҡурҡынысы булған райондар иҫәбенә инә.
Сихотэ-Алинь таулы системаһы сейсмик яҡтан тотороҡло түгел. Сихотэ-Алиндың үҫемлектәр донъяһы күп төрлө: көньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә 500 м тиклем бейеклекте маньчжур төрҙәре өҫтөнлөк иткән ылыҫлы-киң япраҡлы урман биләй. Төньяҡ өлөшөн аян шыршыһы һәм аҡ шыршынан (пихта белокорая) торған ылыҫлы урман каплаған. Ныҡ бейек урындары тау тундраһынан тора. Тау түбәне бейеклеге 3,5 метрға тиклем еткән үлән келәменән ғибәрәт.
Сихотэ-Алинь алды ошо ерҙең эндемигы — алыҫ көнсығыш леопарды биләмәләре булып тора. Тағын да эндемиктарҙан микробиота һәм ольгин ҡарағасы үҫә.
Һуңғы бер нисә ун йыллыҡтарҙа бындағы аҡ шыршы-шыршы урмандарының ҡорой барыуы күҙәтелә (Манько, 2003). Сәбәбе итеп бер нисә фактор атала: вируслы ауырыуҙар, грунт һыуҙары режимы үҙгәреүеӘммә был күренештең төп сәбәбе — климаттың глобаль үҙгәреүенә бәйле булырға тейеш. Ағастарҙың сирләүе —уларҙың көсһөҙләнеү эҙемтәһе. Сөнки үҫемлектәрҙең генетик программаһы климаттың глобаль үҙгәреүенә тап килмәй. Аян шыршыһы ареалы кәмегән һайын, урынын япраҡлы тоҡомдар һәм корея кедры әүҙемләшә бара. Бер һүҙ менән әйткәндә, Сихотэ-Алиндың үҫемлектәр донъяһында климатоген сукцессия күренеше күҙәтелә
Климат
Көнсығыш битләүҙәрҙә ҡыш йомшағыраҡ һәм ҡарлы. Был Япон диңгеҙенән йыш килеп торған циклондарға бәйле. Ә көнбайышында климат ҡырҡа континенталь, аҙ ҡарлы.Ғинуарҙың уртаса тәүлек температураһы көньяҡ райондарында −12 °С — тан үҙәк һәм төньяҡ өлөштәрендә 15-22°С -ҡа барып етә. Әммә, Сихотэ-Алиндың үҙәк һәм төньяҡ тауҙарында төнөн температура −45 градустан түбән төшөргә мөмкин.
Ҡар япмаһы көньяҡ райондарҙа 4-5 ай, декабрҙән апрелгә тиклем, ә төньяғында — октябрь башынан, май аҙағынаса, йәғни яҡынса 8 ай ята.Ҡышҡы осорҙа яуым -төшөм күләме тигеҙ бүленмәй. Иң бейек ҡар ҡатламы март айында күҙәтелә. Көнсығышындағы бейек битләүҙәрҙә (яр) ҡыш буйына тотошлай көслө һәм мул итеп ҡар яуыуы, бурандар, оҙайлы епшек көндәр күҙәтелә.Йыллыҡ яуым-төшөм ҙур (800—1000 тиклем мм). Әммә уларҙың күп өлөшө яҙғы-йәйге осорға тура килә.
Дөйөм алғанда, Приморьеның көньяҡ райондарҙан тыш, Сихотэ-Алиндың бөтә биләмәһендә тиерлек — кеше өсөн бик ауыр климат. Шуға, климатын рәсми рәүештә, Алыҫ Төньяҡ шарттарына тиңләйҙәр.
Ҡар ишелмәһе (лавина) ҡурҡынысы 90 көнгә тиклем һуҙыла. Был осорҙың иң хәүефле мәле, яуым-төшөмгә һәм температураға бәйле, ғинуар-март айҙарына тура килә. Ҡар ишелмәһенең күләме ҙур түгел. Иң ныҡ ҡурҡыныс янаған урындарҙа ҡар ишелмәһенең күләме 30-50 мең м³-ға барып етә барып етә (Сихотэ-Алиндың үҙәк өлөшө). Күпселек урындарҙа күләм 10 мең м³-ҙан кәмерәк була.
Төбәкте үҙләштереү
Сихотэ-Алинь платоларының береһен ҡаҙғанда археологтар ҙур бер таш ҡоролма ҡалдыҡтарына юлыға. Ҡоролманың төҙөлөшө уның бохай осоронда (VI—IX быуат) ҡарай икәнен күрһәтә. Табылған әйберҙәр был ҡоролма 1000 йылдан ашыу элек Приморье крайын, Маньчжурияны һәм Корея ярымутрауының төньяҡ өлөшөн биләгән Бохай батшалығы һарайы булыуы тураһында һығымта яһарға мөмкинлек бирә. Сихотэ-Алинь тауҙарында элек тә был боронғо мәҙәниәт ҡаралтыһы ҡалдыҡтары: сигнал башняһы, һарай һәм бер нисә нығытма табылған булған. Уларҙың һаҡлау әһәмәмиәтенән тыш, дини функциялары ла булған тип иҫәпләйҙәр..
Барлыҡ таулы райондарҙағы кеүек, Сихотэ-Алинь биләмәләрендә лә кешеләр ҙур йылға үҙәндәренән башлап урынлаша башлай. Иң элек Амур, Уссури йылғалары буйлап ултыралар. Унан уртаса ҙурлығы буйынса йылға кеүек, Анюй, Хор, Бикин, Уссурка йылғаларының түбәнге ағымындағы уңдырышлы тигеҙлектәр үҙләштерәләр. Шулай уҡ, тәүге цивилизация үҙәктәре диңгеҙ бассейнындағы йылға тамаҡтарына яҡын уңайлы. гавань урындарында барлыҡҡа килгән. Йылға үрҙәрендә цивилизацияның әүҙем баҫмаҡлауы күптән түгел — бары 70-80 йылдар тирәһе элек кенә, был төбәктә рудниктар барлыҡҡа килгәс кенә башланған.
Сихотэ-Алиндың төпкөлөнә тоташлай үтеп инеү СССР тарҡалғас башлана. Контролһеҙ ҡалған урман браконьерҙар тарафынан күпләп ҡырҡыла. Әлегә экология тигеҙлеге ныҡ боҙолоп өлгөрмәһә лә, ныҡ ҡына ҡаҡшаған. Шулай уҡ, урман массивы йыл һайын бик күп янғындаран зыян күрә. Ҡайһы ваҡыт был янғындар тайганың бик ҙур майҙанарын солғап ала. Бындағы тиҫтәләрсә километрға һуҙылған ҡыу шыршы һәм ҡарағас урмандарын яйлап япраҡлы ағас тоҡомдары баҫып бара (икенсел урмандар).
1939 йылдан алып 1945 йылға тиклем Сихотэ-Алинда Амурҙағы Комсомольсктан алып Ванино портына һәм Совет Гаваны ҡалаһына тиклем бер тимер юлы һалынған. Кузнецовск артылышы аша оҙонлоғо 413 метр тоннель үтә. 2011 йылда тимер юлының үткәреү күләмен арттырыу өсөн оҙонлоғо 3890 м булған яңы тоннель ҡаҙыла. Әлеге ваҡытта тимер юлын реконструкциялау әүҙем дауам итә.
2017 йылдың көҙөнә Сихотэ-Алинь аша Ванино портынан Лидога ауылына тиклем Р454 асфальтлы автомобиль юлы һалынған. Был юл Хабаровск- Амурҙағы Комсомольск юлына алып сыға. Юлдың дөйөм оҙонлоғо — 319 километр. Юл тауҙары 49 параллель буйынса киҫеп үтә.
Тикшеренеүҙәр
1971 йылда виноградсылыҡ һәм шарап эшләү буйынса Бөтә Рәсәй институты "Сихотэ-Алинь тайгаларына «ҡырағай йөҙөм артынан» фәнни экспедициялар (15 сентябрь — 5 октябрь 1971 й.) ойоштора. Экспедиция етәксеһе Г.И. Анохин була.
2001 йылда Сихотэ-Алинь ҡурсаулығы тәбиғи объекты булараҡ, ЮНЕСКО бөтә донъя мираҫы объекттары исемлегенә индерелгән. Шулай итеп, Рәсәйҙә шундай статус алған объекттарҙың ун дүртенсеһе булып китә.
Данишмәндлеләр
Данишмәндлеләр (төр. Danişmendliler) — Манцикерт янындағы алыштан (1097 йылда һуңыраҡ түгел) һуң Данишмәнд Ғәзи нигеҙ һалған һәм сәлжүктәр 1176 йылда юҡ иткән Көнсығыш Анатолия династияһы. 1134 йылда бағдад хәлифәһе әл-Мустаршид данишмәндлеләргә мәлик титулын биргән.
Сығышы
Династияның этник сығышы билдәһеҙ.
Тарихы
1064 йылда солтан Алып Арыҫланға яҡын торған әмирҙәре араһынан сыҡҡан Ғәзи Данишмәнд династияға нигеҙ һалған. 1071 йылда Данишмәнд Ғәзи Манцикерт янындағы алышта ҡатнашҡан, ә һуңғараҡ Сивасты яулаған. Ул Анатолияла тәүге төркмән кенәзлектәренең береһенә нигеҙ һалған.
Данишмәнд Ғәзи үҙенең исемен фарсы телендә «ғалим» тигәнде аңлатҡан dānishmand һүҙенән алған.
Данышмен Ғәзи үлгәндән һуң, 1085 йылда уны улы Гөмөштекин алмаштыра. Уның идараһы аҫтында династия көслөрәккә әйләнә. Ул 1086 йылда солтан Сөләймән вафатынан һуң (1086), бойондороҡһоҙлоҡ алыу йәһәтенән, сәлжүктәрҙең көрәшен ҡулланған. Тәүге баш ҡала, моғайын, Амасья булғандыр. Гөмөштекин анатолий һәм сүриә сәлжүктәре араһындағы көрәш менән файҙаланып, биләмәләрен киңәйткән.
Гөмөштекин солтан Ҡылыс-Арыҫландыңдың Византия һәм тәре йөрөтөүселәр менән һуғыштарында союздашы була. 1097 йылдың майында Никеяны тәре йөрөтөүселәр ҡамағанда, анатолий солтаны Ҡылыс-Арыҫлан Гөмөштекин дә дәғүә иткән Малатьяны ҡамаған. Ҡылыс-Арыҫлан, ҡамауҙы алып, Никекаға йүнәлде, һәм уны ла ҡулынан ысҡындырған.
Беренсе тәре походында тәре йөрөтөүселәргә тәүге ҡаршы сығыусы була.
1097 йылдың 30 июнендә Дорилей янында Гөмөштекин һәм Кайсери әмире Хәсән Ҡылыс-Арыҫлан менән бергә тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы һуғышҡан. Улар сигенергә мәжбүр булған. Тәре йөрөтөүселәр менән көрәшкәндән һуң, төп маҡсаты Малатьяны алыу булған Гөмөштекин ҡаланы ҡамай.
Боэмунд Данишмәндкә ҡаршы походҡа (1100 йыл) сығырға уйлай, ләкин Мелитенала (Малатье) тар-мар ителә һәм әсирлеккә алына. Тәре йөрөтөүселәрҙең Боэмундты азат итергә теләүе аяныслы тамамлана — Ҡылыс-Арыҫлан, Мәлик Ғәзи һәм Ридвандың берләшкән ғәскәрҙәре уларҙы Синоп янында ҡыйрата.
Боэмунд Мәлик Ғәзиҙе Византия императоры менән союздан баш тартырға өндәгән һәм, христиан кенәздәренең ярҙамын вәғәҙә итеп, сәлжүктәрҙән үс алырға ҡотортҡан.
Сәлжүктәрҙең баш ҡалаһы Конья ҡамалған һәм Мәлик Ғәзи тарафынан яуланған (1101—2002 йй.).
Яңы Тәре походы 1101 йылда лангобардтар, француздар һәм немецтар ҡатнашлығында ойошторолған. Лангобардтар Константинополгә килгәс, Гөмөштекин Боэмундты әсирлеккә алғанлығын белеп ҡалған, һәм улар уны әсирлектән ҡотҡарыу өсөн саралар күргән. 1101 йылдың 3 июнендә улар Измиттан алыҫ булмаған Циветоттан ҡуҙғала һәм, Анатолий сәлжүктәре идара иткән Анкараны баҫып алғандан һуң, Амасья менән Никсарға юлланыр өсөн Чанҡыры яғына йүнәлә, әммә августа Гөмөштекин, Ҡылыс-Арыҫлан, Алеппо мәлиге Рыдван һәм 20 мең ғәскәре менән харран әмире Караж етәкселегендә Мерзифон янында уларҙы тар-мар иткән.
Гөмөштекин Ғәзи һәм Ҡылыс-Арыҫлан тәре йөрөтөүселәрҙең икенсе армияһы был еңеүҙән һуң Анатолийға килеүе һәм Конья йүнәлешендә хәрәкәт итеүе тураһында хәбәрҙар була. Төркиәнең бөтә ғәскәрҙәре менән ҡалҡыулыҡтар һәм тигеҙлектәр аша үткән юлдарҙан барып, улар был ғәскәрҙе Коньяға етмәҫ элек ҡыуып еткән һәм ныҡ итеп туҡмаған. Тәре йөрөтөүселәр Коньяға барып еткән һәм ҡаланы ҡамаған, ләкин һөҙөмтәһеҙ Эреглиға йүнәлгән. Әммә ныҡ һыуһаған армия Конья эргәһендә берләшкән төрөк көстәренең һөжүменә дусар булып, Антиохияға саҡ барып етә алған. Шул уҡ йылда Ҡылыс-Арыҫлан, Гөмөштекин Ғәзи, Караж һәм башҡа төрөк юлбашсылары Эрегли эргәһендә тәре йөрөтөүселәрҙең өсөнсө армияһын тар-мар иткән.
Тәре йөрөтөүселәрҙе еңгәндән һуң, Гөмөштекин яңынан Малатьяны ҡамаған. Әрмән сығышлы Малатья хакимы Гавриилдың ҡала халҡына ҡарата аяуһыҙ мөнәсәбәте һәм айырыуса Ассирия аҡһөйәктәренең үлтерелеүе ҡамау арҡаһында аслыҡтан зыян күргән кешеләрҙең асыуын килтергән. 1102 йылдың 18 сентябрендә Сүриә һалдаттары ҡапҡаны асып, Гөмөштекинға ҡаланы тапшырған. Гөмөштекин халыҡҡа аҙыҡ-түлек ярҙамы күрһәткән, фермерҙарға орлоҡ һәм үгеҙҙәр таратҡан, Малатьяның тыныслығын һәм хәүефһеҙлеген тәьмин иткән. Әммә Боэмунд менән уның ике туған ағаһы Ричард де Салерно әсирлеккә алынғандан һуң, тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы бергә һуғышҡан булған ваҡиғалар Гөмөштекин һәм Ҡылыс-Арыҫланды күҙегештергән.
Кампанияны дауам итеп, ул көньяҡҡа юл тота һәм 1103 йылда Малатияны баҫып ала. Уның христиандар менән һуғышы өсөн хәлифә Әбү Мансур әл-Мустаршид Данышмәндлеләргә мәлик - «батша» тигән титул биргән.
Мәлик Ғәзи (Әхмәт) үҙен тәңкәләрҙә (грекса) «Романен менән Анатолийҙы яулап алыусы» тип атаған ҡеүәтле батша була; ләкин уның урынына ҡалған мәлик Ғәзи Мөхәмәт «бөйөк әмир» титулы менән ҡәнәғәтләнергә тейеш була. Михаил Сүриәле һөйләүенсә, Бағдад хәлифе лә, Хөрәсән солтаны ла, йәғни Бөйөк Сәлжүкиҙәр, уға ҡара байраҡ, Ғәббәсиҙәр хәлифәлегенең сюзеренлыҡ эмблемаһы, солтан алдында һуҡҡан һымаҡ, уның алдында барабан ҡағып, хакимлыҡҡа тәғәйенләүҙе символлаштырған алтын скипетр ҙа бирелгән.
Тәүҙә Данишмәндлеләр власы Төньяҡ Анатолияның Токат, Амасья һәм Сивас ҡалалары тирәһендәге районда тарала. Быуат уртаһында улар Никсарҙа нығынған.
Тәүҙә Сивас тирәләй ерҙәрҙә тупланған Данишмәндлеләр, һуңынан Токат, Эльбистан һәм Неокесарияны яулай; артабан уларҙың ер биләмәләре көнбайышҡа - Анкараға һәм Кастамонға, һәм көньяҡҡа Малатьяға тиклем һуҙыла. XII быуат башында Данишмәндлеләр Рум солтанатының конкуренттары була, шулай уҡ тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәшә.
Әмирғәзи Гөмөштегин Рум Сәлжүкиҙәре араһындағы тәхет мираҫы тураһындағы бәхәскә ҡыҫыла, Киликияла әрмәндәр менән һәм Эдесса графлығы француздары менән һуғыша, ә 1127 йылда Кайсери менән Анкараны ала.
1130 йылда Антиохиялы Боэмунд II Әрмәнстан Киликияһына ярҙам итергә маташа, ләкин Данишмәнд улы Гөмөштекин менән һуғыш барышында үлтерелә. Гөмөштекин 1134 йылда вафат булған, ә уның улы һәм вариҫы Мөхәммәт атаһының һәм олатаһының хәрби рухына эйә булмаған.
Мөхәммәт 1142 йылда үлгәндән һуң, Данишмәндлеләрҙең биләмәләре уның ике ҡустыһы - «мәлик» титулын һаҡлап ҡалған Сивастан хакимлыҡ итеүсе Яғыбасан менән Маатьяла идара иткән Айн әд-Дин араһында бүленә.
1155 йылда сәлжүк солтаны Ҡылыс-Арыҫлан II Мәлек Яғыбасанға һөжүм иткән, һәм уныһы Мосул әмирҙәре Зенгидтарға ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Ләкин 1174 йылда Ҡылыс-Арыҫлан II Сивасҡа һөжүм итә.
Яғыбасан үҙен Сиваста әмир тип иғлан итә, уның ҡустыһы, Айн әд-дин, Эльбистан менән Малатья биләмәһенә инә, ә Зу-н-Нун Кайсериҙы баҫып ала. Шулай итеп, күпмелер ваҡыт Данишмәндлеләрҙең бер-береһенә көнәркәш өс тармағы йәшәгән. Яғыбасан вафат булғандан һуң, Сивас тармағы эшенә бер нисә тапҡыр сәлжүки Ҡылыс-Арыҫлан II ҡыҫыла; 1174 йылда ул Зу-н-Нунды туҡмай, уның биләмәләрен ҡулына алған.
Данишмәндлеләр нәҫеле, Яғыбасан тоҡомдары, солтан Ғиясетдин Кей-Хөсрәү І-гә туғанының улы Ҡылыс-Арыҫлан III эйә булған тәхеткә ултырырға ярҙам иткән. Буйһоноусы вассалдарының ҡаҙаныштарын баһалап, солтан ағалы-ҡустылыны йомарт бүләкләй. «Данишмәндлеләр өлкәһе»н улына, Алаетдингә, биргән, әммә Мозафаретдин Мәхмүткә боронғо уделды - Никсар менән Койлухисарҙы бүләк иткән. Мозафаретдин Кайсериға ҡайта алған: солтан 602 йылда тәхеткә ултырғанда, ул унда мәсет төҙөй, Заһиретдин 1 перванэ вазифаһы бирелә.
Үҙенең тәхеткә ныҡлап эйә булғанын белгәс, Кей-Хөсрәүҙең улы Солтан Изетдин Кей-Кавус I Кесе Азияны яулап алыу тарихыняҙырға заказ бирә, һәм сәркәтибе Ибн-Ала ҡаурыйы Данишмәндлеләр династияһына данлаған гимн ижад иткән.
Был ваҡытта Малатьяла Зөлҡәрнәйҙең өс улы араһында ыҙғыш-талаш барған. Һуңғы хаким Насретдин Мөхәммәт Ҡылыс-Арыҫлан II-нең вассалы сифатында идара иткән, һуңынан 1178 йылда Малатьяла власҡа Ҡылыс-Арыҫлан II үҙе эйә булған. Тарихсы Ибн Биби әйтеүенсә, иҫән ҡалған Данишмәнделәр Сәлжүкиҙәргә хеҙмәткә күскән.
Данишмәндлеләр дәүләте хакимдары
Э. Босуортҡа ярашлы:
С. Солмазға ярашлы:
Куцлебен
Куцлебен (Kutzleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 645 кеше йәшәй. Майҙаны — 18,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 205 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99955 һәм автомобиль коды — UH.
Гаевица
Га́евица (сербса һәм хорватса gajica, Сербияла шулай уҡ abeceda тип атала) — хорват һәм серб латин алфавиты. Ул (башта хорват теле өсөн генә) XIX-сы быуатта Людовит Гай тарафынан булдырылған. Хәҙер гаевица рәсми рәүештә Хорватияла һәм бер нисә башҡа дәүләттә (Босния һәм Герцеговина, Сербия, Черногорияла) ҡулланыла. Был алфавиттың кирил имләһе нигеҙендәге аналогы вуко́вица тип атала, ул серб телендә яҙыу өсөн ҡулланыла.
Кесе Исем
Кесе Исем (Малоисимово) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 453343, ОКАТО коды — 80238830005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фурцева Екатерина Алексеевна
Рәсми булмаған сығанаҡтарҙа, төрлө әҫәрҙәрҙә һәм бик йыш киң матбуғат сараларында Екатерина Фурцеваны Екатерина III тип атайҙар.
Биографияһы
Фурцева Екатерина Алексеевна 1910 йылдың 24 ноябрендә (7 декабрь) Тверь губернаһының Үрге Волочек ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Атаһы, Алексей Гаврилович Фурцев, Беренсе донъя һуғышында Петроград фронтында һәләк була. Әсәһе, Матрена Николаевна, ҡыҙын яңғыҙы тәрбиәләй, ул туҡыу фабрикаһында эшләй һәм, наҙан булыуына ҡарамаҫтан, ҡала советы депутаты була. 1924 йылда Катя ВЛКСМ сафына инә. 1928 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай, 1928—1930 йылдарҙа әсәһе һымаҡ, Үрге Волочок иләү-туҡыу фабрикаһында эшләй.
Партияла карьера баҫҡысы буйлап тиҙ үҫә: ҡыйыу, әүҙем, спорт яратҡан һәм яуаплы ҡыҙҙы өлкән дуҫтары тиҙ күреп ала һәм 1930 йылда ауыл хужалығын күтәреү өсөн Курск өлкәһенең ВЛКСМ-дың Кореневский район комитетына секретарь итеп ебәрәләр. 1930 йылдан ВКП(б)сафына ҡабул ителгән. Бер ни тиклем ваҡыттан һуң уны ВЛКСМ-дың Феодосия ҡала комитеты секретары вазифаһына һайлайҙар, унда ул 1933 йылға тиклем эшләй. Екатерина Фурцева Феодосия ҡалаһы комсомолдың өлкә бюроһы ағзаһы булып тора һәм ҡырым орготдел мөдире вазифаһын биләй. Бында ул үҙе кеүек үк йөҙөү менән мауыҡҡан СССР-ҙың буласаҡ йыһан конструкторы Сергей Королев менән таныша.
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы (14 август 1928 йыл) — тел белгесе, төркиәтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Татарстан Республикаһы Фәндәр Академияһы академигы (1991), филология фәндәре докторы (1963), профессор (1964), Башҡорт дәүләт университетының почётлы докторы (2011). РСФСР-ҙың (1976) һәм Татар АССР‑ының (1970) атҡаҙанған фән эшмәкәре, СССР-ҙың юғары мәктәп отличнигы (1972), мәғариф отличнигы (1974). ТАССР Юғары Советы рәйесе (1980—1990). Татарстан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (1994), Жәлил Кейекбаев исемендәге премия (1993) лауреаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1971), Халыҡтар дуҫлығы (1981), «Татарстан Республикаһында күрһәткән хеҙмәттәре өсөн» (2008) ордендары, шулай уҡ бер нисә сит ил ордендары кавалеры.
Фурцева Екатерина Алексеевна
Биографияһы
ВКП(б) Өлкә Комитеты тиҙҙән уны Ленинград Аэрофлот курсына тәҡдим итә. Өс йыл уҡығандан һуң, ул ире менән бергә Һарытауға ебәрелә, унда Һарытау авиация техникумында комсомол буйынса политотдел начальнигы ярҙамсыһы итеп тәғәйенләнә.
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы
Биографияһы
Мирфәтих Зәки улы Зәкиев 1928 йылдың 14 авгусында Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны Бәйрәкә улусының бөгөнгө көндә бөткән Зәйпе ауылында тыуған.
Һуғыш осоро йәштәштәре кеүек, мәктәптә уҡыу менән бергә, егет ҡорона ингәс тә колхоз эшенә егелә: 1941 йылда көтөүсе, 1942 йылда ат ҡараусы була. 1943—1946 йылдарҙа тимерсе булып эшләй. Тырышлығы өсөн «1941-1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Фурцева Екатерина Алексеевна
Биографияһы
1933—1938 йылдарҙа (1936—1941 йылдар тигән фараз да бар) — артабан ВЛКСМ Үҙәк комитетында студент йәштәр бүлеге инструкторы булып эшләү өсөн уҡырға ебәрелгән М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү нескә химик технологиялар институты студенты. Уҡыуын тамамлап, инженер-химик дипломын ала. Фурцеваға партия карьераһы өсөн өлгөргәнлек аттестаты булыуы ла етә, әммә институтта уҡыу ла артыҡ булмай: уҡыу осоронда ул әүҙем коммунист була (институттың партойошма секретары итеп һайлана, аспирантураға уҡырға инә) һәм яҡшы характеристикаға лайыҡ була.
Бер үк ваҡытта 1933 йыл—1935 йыл һәм 1937—1938 йылдарҙа — институттың ВЛКСМ комитеты секретары, 1935 йыл—1937 йылдарҙа — ВЛКСМ Үҙәк Комитеты аппараты хеҙмәткәре. Был 1941 йылда Мәскәү оборонаһын тәьмин итеү буйынса сараларҙа ҡатнаша. Һуғыш башланғас, заводтарҙы, музейҙарҙы, институттарҙы һәм башҡа мөһим объекттарҙы эвакуациялауҙа ҡатнаша. 1941—1942 йылдарҙа — ВКП(б)-ның Куйбышев өлкәһе Куйбышев ҡала комитеты секретары. 1942 йылда Мәскәүгә ҡайта, Фрунзе район комитетында кадрҙар буйынса секретарь вазифаһын биләй, Богуславскийҙың уң ҡулы була һәм тиҙҙән уны Мәскәү ВКП(б)-һының Фрунзе район комитетының беренсе секретары вазифһанды алмаштыра.
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы
Биографияһы
Мәктәпте тик «бишле»гә генә тамамлап, 1946 йылда Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте факультетына уҡырға инә һәм 1951 йылда уны ҡыҙыл диплом менән тамамлағас, аспирантурала ҡалдырыла.
1954 йылда «Хәҙерге татар әҙәби телендә хәбәр» («Сказуемое в современном татарском литературном языке») тигән темаға кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Артабан 1960 йылға ҡәҙәр Ҡазан дәүләт университетының татар теле һәм әҙәбиәте кафедраһында өлкән уҡытыусы һәм доцент булып эшләй. «Татар теленең синтаксисы», «Татар теленең барлыҡҡа килеү тарихы», «Аҙ һанлы милли халыҡтар телдәренең яңырыу һәм үҫеш проблемалары» тигән курстарҙы уҡыта. Эш дәүерендә күп кенә телдәр грамматикалары менән танышҡандан һуң «Синтаксический строй татарского языка» тигән битлек монография яҙа, ул докторлыҡ диссертацияһы булып баһалана, һәм автор уны 1963 йылда уңышлы яҡлай.
Фурцева Екатерина Алексеевна
Биографияһы
1948 йылда Фурцева ВКП(б) Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай. ВКП(б)-ның Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары, Георгий Поповтың ышанысын яулай, ул уны артабан үҫтерегә тәҡдим итә. Ул Поповты алмаштырған Хрущев менән дә дуҫтарса мөнәсәбәттә була.
1949 йылдың 21 ғинуарында, Лениндың вафат булыуына 25-йыл тулғанда, Николай Шверник менән Никита Хрущев Фурцеваны Сталинға күрһәтә. Ул юлбашсыға оҡшап ҡала һәм уның комплиментына лайыҡ була.
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы
Биографияһы
Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеге:
Фурцева Екатерина Алексеевна
Биографияһы
Бер йылдан һуң Фурцева Попов етәкселеге осоронда партия эшендәге етешһеҙлектәр тураһындағы доклад менән сығыш яһай. Сарала Хрущев та ҡатнаша. Шунан һуң Екатерина ВКП(б) Мәскәү ҡала комитетының икенсе секретары, ғәмәлдә Никита Сергеевичтың урынбаҫары булып китә. Шул саҡта уҡ уның бурысына мәҙәниәт, идеология, фән һәм административ органдар эштәре менән идара итеү инә.
1950 йылдан Фурцева СССР Юғары Советы депутаты була. КПСС-тың XIX съезында (1952) КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Сталиндың хакимлығы һуңында аҙағында «Ленинград эше» иң ҡыҙған ваҡытта партия сафтарында таҙартыу үткәрә, ленинградтарҙы шәхсән асыҡлай һәм уларҙы төрлө вазифаларҙан ситләштереүҙә ҡатнаша. "Табиптар эше"ндә йәштәрҙе йәмәғәт тормошона йәлеп итеү менән шөғөлләнә: митингылар, демонстрациялар үткәрә, уҡыу йорттарында партияны күҙаллауҙарҙы коммунистар идеологияны нығытыу йүнәлешенә ҡуя.
Зәкиев Мирфәтих Зәки улы
Төп ғилми хеҙмәттәре
Татар теле проблемалары, татар халҡының тарихы, төрки халыҡтарының этник тарихы, милләт-ара һәм телдәр бәйләнештәре, ике- һәм күртеллелек мәсьәләләре буйынса ғалим 800-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 60-ҡа яҡын монография, дәреслек һәм уҡыу ҡулланмаһы баҫтырып сығарған. Шулар иҫәбенән түбәндәгеләрҙе лә күрһәтергә була:
Фурцева Екатерина Алексеевна
Биографияһы
Сталиндың шәхес культы ҡаралған XX съезда Хрущевты беренселәрҙән булып яҡлап сығыш яһай.
1957 йылда КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының ете ағзаһы, шул иҫәптән Молотов, Каганович, Маленков, Булганин һәм Ворошилов, һуңғараҡ «партияға ҡаршы төркөм» тип иғлан ителеүселәр Хрущевты КПСС Үҙәк Комитетының беренсе секретары вазифаһынан төшөрөргә тырыша. Был мәсьәләне Молотов менән Маленков 1957 йылдың 18-21 июнендә, КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының сираттағы ултырышында күтәрә. Уларҙы Президиум ағзаларының күпселеге, шулай уҡ КПСС Үҙәк Комитеты Президиумына кандидат — «уларға ҡушылған Шепилов» та хуплай (шуныһы иғтибарға лайыҡ, Шепилов Фурцева менән дуҫтарса мөнәсәбәттә була). Хрущевты сығыш Микоян, Суслов һәм Кириченко, шулай уҡ Президиум ағзалығына кандидаттар Брежнев, Жуков, Мөхөтдинов, Шверник һәм Фурцева яҡлай. Жуков президиумы ултырышында ҡатнашмай. Фурцева, Хрущевтың төшөнкөлөккә бирелеүен күреп, Фурцева тиҙ генә нимәлер эшләргә кәрәклеген аңлай һәм, сығырға кәрәк, тигән һылтау менән залдан сығып, үҙ кабинетынан тиһ генә Жуковҡа шылтырата.
1957 йылдың 29 июнендә КПСС-тың Үҙәк Комитеты Президиумы ағзаһы итеп һайлана. Артабан Фурцева «партияға ҡаршы төркөм» менән көрәшә. 1957 йылдың октябрендә Жуковты КПСС Үҙәк Комитеты Президиумы ағзалығынан сығарыуҙа ҡатнаша. Жуков был хаҡта белеп ҡалғас, Хрущевҡа шылтыратып, оборона министры вазифаһына кемде тәғәйенләүҙәрен һорай. «Малиновскийҙы». — «Ярай, ул тиклем насар түгел, ә мин Фурцевалыр тип уйлағайным».
1958 йылда Пастернакты ағыулаусыларҙың береһе була.
1959 йылда Фурцева йәбергә эләгә. Быға КПСС Үҙәк Комитеты Президиумының Козлов, Суслов, Микоян, Брежнев кеүек йоғонтоло ағзалары араһындағы интрига сәбәпсе була. Екатерина Алексеевнаны Кириленко, КГБ рәйесе Серов һәм яңы сит ил эштәре министры Громыко менән аҫтартып эш алып барыуҙа ғәйепләйҙәр. Быға Фурцеваның ағаһы ҡулға алыныуы ла йоғонто яһай, әммә РСФСР прокуратураһының мөһим эштәр буйынса тәфтишсеһе А. Романов бөтә ғәйепләүҙәрҙе кире ҡаға. Екатерина Алексеевнаны шулай уҡ коррупцияла ғәйепләргә тырышалар, әммә һөҙөмтәһеҙ.
1960 йылдың 4 майында ул КПСС Үҙәк Комитеты секретары вазифаһынан алына һәм СССР-ҙәң мәҙәниәт министры итеп тәғәйенләнә. Был уның карьераһына һәм эмоциональ торошона ныҡ тәьҫир итә. 1961 йылдың 31 октябрендә Фурцеваны президиум ағзаһы итеп һайлау түгел, хатта кандидат итеп тә һайламайҙар. Ул һуңғы ултырыштан сығып китә һәм КПСС Уставын боҙа. Ә өйөнә ҡайтҡас, ваннала венаһын ҡырҡа. Ике версия бар: береһе буйынса, ул венаһын ныҡ ҡырҡып өлгөрмәй, икенсеһе буйынса, уны ваҡытында дауаханаға алып барып, ҡотҡарып ҡалалар. Һауыҡҡандан һуң Фурцеваны һәм һәм шулай уҡ съезд ултырышына килмәгән уның икенсе ире Фирюбинды Хрущев саҡыртып алып, Президиум алдында әрләй. Суслов Фурцеваны барлыҡ вазифаларҙан бушатып, ял итергә ебәрергә тәҡдим итә, әммә был ваҡытҡа Хрущев һыуынып өлгөрә. Фурцева үҙе президиумды, суицид булманы, ә съездан ашым ныҡ ауыртҡанға киттем, тип ышандырырға тырыша. Йәнәһе, шунда уҡ табип саҡырта, улар уны дауаханаға алып китәләр һәм ҡулын шунда зыянлайҙар. белдереүенсә, суицидҡа ынтылыш булманы түгел, ә уның менән көслө баш ауыртыу сәбәптәре буйынса съезы киткәндән һуң, тип табиптар саҡырталар, дауаханаға һалыу госпитализировать булды, һәм шунда уҡ уның ҡулынан зыян күрҙе.
1974 йылда Фурцева занялась шәхси дача төҙөй башлай. Хәбәр Брежневҡа барып етә һәм ул төҙөлөштөң кем иҫәбенә башҡарылыуын асыҡларға ҡуша. Фурцеваға ҡаршы булыусылар төҙөгән комиссия СССР-ҙың мәҙәниәт минитсрының Ҙур театрҙы ремонтлауға тәғәйенләнгән материалдарҙы ҡулланыуын, әммә улар уның үҙ аҡсаһына һатып алыныуын асыҡлай. Низағтан һуң Фурцева дачанан баш тарта, уға 25 мең һум аҡса ҡайтарып бирәләр. Уларҙы ул һаҡлыҡ кенәгәһенә һала һәм ҡыҙына васыт итә.
Үлеме
Фурцеваның сирләүе тураһында беренсе мәғлүмәттәр уның үҙ-үҙенә ҡул һалырға тырышыуынан һуң барлыҡҡа килә. Уны баш һәм йөрәк ауыртыуы ыҙалата. Һуңғы йылдарҙа Екатерина Алексеевна депрессияла була: ире уға хыянат итә, юғары етәкселеге баһаламай, уның тирәләй даими интригалар ҡорола, ғауға барлыҡҡа килә. 1973 йылда ул Юғары Советҡа һайланмай һәм быны бик ауыр кисерә. Быға тиклем ике йыл элек әсәһе Фурцева Матрена Николаевна вафат була. Уның үлеме министрҙың сәләмәтлеген ныҡ ҡаҡшата. Екатерина Алексеевна ҡарамаҫтан, даими физик активлығына сәләмәт йәшәү рәүешен алып барыуына ҡарамаҫтан, йыш ҡына эсә башлай.
Фурцева менән Зыкина бергә мунсаға йөрөргә ярата. Фажиғәле кис алдынан да улар мунса инә, һуңынан Зыкина Горькийға сәфәренә әҙерләнергә ҡайтып китә, ә Фурцева Кесе театрҙың юбилейы уңайынан ойошторолған банкетҡа бара. Төндә министр Зыкинаға шытратып, юлда һаҡ булыуын үтенә, уның тауышында һағыш һәм моңһоулыҡ сағыла. Икенсе көндө йырсы иртән юлға сыға, ә көндөҙ уға әхирәтенең вафаты тураһында хәбәр итәләр. Фурцева 1974 йылда 24 октябрҙән 25-нә ҡараған төндә ҡапыл вафат була.
Беренсе булып уны һөйәркәһенән ҡайтҡан ире таба. Ул ҡатынын иҫһеҙ күреп, шунда уҡ тиҙ ярҙам саҡыра. Таң алдынан Фирюбин Фурцеваның ҡыҙы Светланаға шылтыратып: «Әсәйең башҡаса юҡ!», — тип хәбәр итә. Ҡыҙ фатирға килгәс, табиптар уға, тип әсәйеңде хатта дауаханаға алып барып өлгөрһәк тә, был бер нәмәне лә үҙгәртмәҫ ине, ти.
Медицина һығымтаһы төҙөп начальнигы 4 баш идаралығы СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының 4-се Баш идаралығы начальнигы, академик Е. И. Чазов ҡултама ҡуйған медицина һығымтаһында, үлем сәбәбе йөрәк эшмәкәрлегенең киҫкен етешһеҙлеге билдәләнә. Мәскәүҙә шунда уҡ Фурцеваның үҙ-үҙенә ҡул һалыуы тураһында хәбәрҙәр тарала. Шулай уҡ министрҙы үлемгә тиклем еткереүҙәре, йәиһә партия етәкселеге бойороғо буйынса именлек хеҙмәттәре агенттары үлтереүе версияһы ла була.
СССР КГБ-һының элекке рәйесе В. А. Крючков 2001 йылда хәбәрсенең, ысынлап та Фурцеваның үлеме мәжбүри булмағынмы, тигән һорауына: «… Уны белгән барлыҡ иптәштәре, уның үҙ фатиры ваннаһында үҙ-үҙенә ҡул һалыуын раҫлай», — тип яуаплай.
1974 йылдың 29 октябрендә Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә (ҡәбер ташын скульптор — Л. Е. Кербельэшләй, архитекторы — М. О. Барщ ).
Мәскәү ҡала комитетының беренсе секретары һәм СССР-ҙың мәҙәниәт министры вазифаһындағы эшмәкәрлеге
1954 йыл—1960 йылдарҙа уның контроле ҡарамағында була:
Фурцеваның тырышлығы һәм инициативаһы буйынса беренсе тапҡыр түбәндәге саралар үткәрелә:
Фурцева инициативаһы менән төҙөлгән объекттар:
1725 йыл
1725 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Оло Яй-Яга
Оло Яй-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яй-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рододендрон
Рододéндрон (Rhododéndron) — арса сәскәлеләр ырыуындағы үҫемлек. Яртылаш япраҡ ҡойоусы һәм япраҡ ҡойоусы ҡыуаҡтар һәм ағастырҙың һигеҙ йөҙгә яҡын төрөн берләштергән үҫемлектәр ырыуы. Рододендрон ырыуына оранжереяла сәскә үҫтереүсләр араһында таралған азалия керә.
Таралыуы
Рододендрондар, башлыса, төньяк ярымшарҙа уртаса климат бүлкәтендә таралған. Үҫемлектең күпселеге Ҡытайҙа, Һималайҙарҙы, Японияла, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, шулай уҡ Төньяҡ Америкала таралған. Көньяҡ ярымшарҙа — Яңы Гвинеяла һәм төньяҡ-көнсығыш Австралияла үҫә. Төрҙәр араһында 30 м бейеклеккә үҫкәндәре лә, йәйелеп үҫкән ҡыуаҡтар ҙа осрай. Сәскәләре кескенә лә, 20 см диаметрлылары ла осрай.
Рододендрон ҡыуағы
21 ғинуар
21 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 21-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 344 көн ҡала (кәбисә йылында 345).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Бусарова
Бусарова — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лабытвор ҡылымығының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Гипертония
Артериал гипертензия (АГ, Гипертония) — тоторо терекөмөш бағанаһының (рт.ст.) 140/90 мм һәм юғарыраҡ артериаль баҫым. Эссенциаль артериаль гипертензия осрағы 90—95 % тәшкил итә. Ҡалған осраҡта икенсел артериаль гипертензия тип билдәләйҙәр: бөйөр (нефроген) 3—4 %, эндокрин 0,1—0,3 %, гемодинамик, неврологик, стресс, ҡайһы бер матдәләр ҡабул итеү менән бәйле һәм ауырлы ҡатын-ҡыҙҙарҙағы юғары баҫым төп сирҙең билдәһе булып тора.
Классификация
Гипертония — иң киң таралған йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарынан иҫәпләнә. Планетала һәр бишенсе кеше ошо ауырыу менән яфаланһа, Рәсәйҙә — һәр өсөнсө кеше ошо ауырыуға дусар. Был ауырыуҙы кеше үҙе лә һиҙмәҫкә мөмкин. Ваҡыты-ваҡыты менән баш ауырта, кеше көйһөҙләнә, башы әйләнә, хәтере насарая, эш һөҙөмтәлелеге кәмей. Бер аҙ ял иткәс, барыһы ла үткән кеүек тойолһа ла, йылдар буйына уға иғтибар итмәү ауырыуҙың аҙыуына килтерә. Баш ауыртыу, баш әйләнеү даими күҙәтелә, аяҡтар хәлһеҙләнә. Шуға ла үҙ ваҡытында врачҡа мөрәжәғәт итеү — иң тәүге аҙым
Малай (ир-бала)
Малай - 12 йәшкә тиклемге (енси яҡтан өлгөрөү тамамланғанға тиклем) ир-ат балалары. Малайҙар менән ҡыҙҙарҙың, шулай уҡ ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың бер-береһенән айырмаһы биология күҙлегенән генә түгел, ә гендер айырмаһы тип тә ҡарала. Гендер идентификацияһы (йәғни енес менән идентификациялау), клиник эндокринология мәғлүмәттәренән һәм сабыйҙарҙа енси мөнәсәбәттәрҙе үҙгәртеү (үҙгәреү) буйынса хирургик операцияларҙан күренеүенсә, тәү сиратта тыумыштан килгән билдәләүселәр (йәғни енес үҫеш ваҡытында баш мейеһенең енси дифференциацияланыуы) арҡаһында барлыҡҡа килә.
Үҫмер - яҡынса 12 йәштән 18 йәшкә тиклемге енси яҡтан өлгөрөү осорондағы үҫмер.
Егет (йәш егет, йәш үҫмер) — йәш ир-ат (егет), 12 йәштән өлкән, әммә 18 йәше тулмаған (әлеге ваҡытта донъяның күпселек илдәрендә билдәләнгән бәлиғ йәштәге егет). Малайҙың үҫеш процесында ир-аттарҙың енси гормондары тәьҫирендә беренсел һәм икенсел енси характеристикалар барлыҡҡа килә һәм камиллаштырыла.
Ир-ат — 18 йәше тулған өлкән ир-ат (ир-егет).
Лингвистика
Рус телендә ябай халыҡ һәм сленг (жаргон) телмәрендә ҡайһы берҙә «малай» урынына «пацан» һүҙе ҡулланыла. Башҡорт теленең ҡайһы бер диалекттарында «бөстөрөкәй» тигән һүҙ бар.
1726 йыл
1726 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Диңгеҙ кәзәһе
Диңгеҙ кәзәһе (Sea goat) мифик һыу йән эйәһе — яртылаш кәзә, яртылаш балыҡ тип һүрәтләнгән легендар һыу хайуаны.
Йәһүд сығанаҡтарында
Йәһүд мифологияһында шулай уҡ диңгеҙ кәзәләре телгә алына. Тарихтарҙың береһендә, бер ваҡыт бөтә диңгеҙ хайуандары Левиафанға үҙен ҡорбан итергә тейеш була, тиелә. Башҡаса әйткәндә, моряк диңгеҙ буйындағы диңгеҙ кәзәһен осрата. Икенсе хикәйәттә моряк диңгеҙҙә алыҫта ятҡан диңгеҙ кәзәһен осрата. Ул хайуандың мөгөҙөндә уйып яҙылған һүҙҙәрҙе уҡый, ул былай тип тәржемә ителә: «Бәләкәй диңгеҙ хайуаны булһам да, мин, үҙемде Левиафанға ризыҡҡа бирер өсөн, өс йөҙ фарсангты үттем». .
Игоня-Суа
Игоня-Суа — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/118/81/60/42 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Ожа
Ожа — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/1266/74/22/10 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.