cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пластов Аркадий Александрович
Ижады
Картиналары  («Мороз, Красный нос» Н. А. Некрасов, 1948; 1948; А.С.Пушкиндың «Капитанская дочка», 1948—1949;  Л. Н. Толстой әҫәрҙәре, 1953; А. П. Чехов хикәйәһе, 1954, һ.б.) иллюстрациялары, пейзаждар, ауыл хужалығы плакаттары  эмоционаллек һәм фекер яҡтылығы менән айырылып тора. Ауыл тормошон һәм туған тәбиғәт образдарын  рәссам акварелдәрҙә һәм  балалар өсөн китаптарҙа сағылдыра. Рәссам үҙе тере сағында совет һынлы сәнғәттең танылған классигы була. Уның һүрәттәре даими совет дәреслектәренә һәм мәктәп хрестоматияларына индерелә.
Пойга (Лисица ҡушылдығы)
Пойга  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лисица йылғаһының һул ярына тамағынан 126 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернуха (Санохта ҡушылдығы)
Чернуха  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Санохта йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кальциха
Кальциха — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Леман йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Биометрия
Биоме́три́я — кешеләрҙе бер йәки бер нисә физиологик йә тәртип-ҡылыҡ һыҙаты (йөҙҙөң йә кәүҙәнең өс үлсәмле фотоһы, тауыш үрнәге, бармаҡ эҙҙәре, ҡулдағы ҡан тамырҙарының рәсеме, ҡан төркөмө, күҙ мөгөҙсәһенең махсус фотоһы һ.б.) буйынса таныу системаһы. Мәғлүмәт технологиялары өлкәһендә биометрик бирелмәләр инеү йә инеүҙе контролләү идентификаторҙарына идара итеү өсөн ҡулланыла. Биометрик анализ күҙәтеү аҫтындағы кешеләрҙе асыҡлау өсөн (АҠШ-та киң ҡулланыла, Рәсәйҙә — бармаҡ эҙҙәре буйынса) хеҙмәт итә.
Талипов Ғабдрахман Талип улы
Талипов Ғабдрахман Талип улы (1905 йыл  — 15 июль 1975 йыл)  — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Талипов Ғабдрахман Талип улы 1905 йылда тыуған. Ысын исеме — Григорий. Ырымбур өлкәһенән. Атаһы Беренсе донъя һуғышында үлгәндән һуң, ҡартатаһы менән, Сафар ауылына килә. Талип уллыҡҡа ала, документҡа исемен Ғабдрахман тип яҙҙыра. Миәкә хәрби комиссариаты тарафынан 1942 йылдың 18 февраленән хәрби хеҙмәткә алына. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында ҡатнаша. Гвардияның 58-се кавалерия полкында хеҙмәт итә. 1945 йылда һуғыштан ҡайта. 1975 йылдың 15 июлендә вафат була.
Биометрия
Билдәләмәләр
Биометрик приборҙар өлкәһендә ҡулланылған төп билдәләмәләр :
Талипов Ғабдрахман Талип улы
Ғаиләһе
Өйләнгән. Ҡатыны — Хәмиҙә. Хәмиҙулла, Тәғлимә, Рәхмәтулла, Кәлимулла, Хәкимулла исемле балалары була. Хәмиҙулла Талипов ейәндәре — нәҫелде дауам итеүселәр.
Хәтер
Талипов Ғабдрахман Талип улының исеме «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 8-се томына индерелгән.
Биометрия
Билдәләмәләр
Биометрик система ике режимда эшләй ала:
Бурыстар һәм проблемалар
Биометрик теркәлеү ваҡытында алынған бирелмәләр теркәлгән  индивид ризалыҡ бирмәгән (белмәгән) маҡсаттарҙа ҡулланылырға мөмкин.
Һаҡланыулы мөлкәткә бурҙар үтеп инә алмаған осраҡта, инеү мөмкинлеген ҡулға төшөрөү өсөн биометрик идентификаторҙарҙы йөрөтөүсегә һөжүм итеү ихтималлығы бар. Биометрик ҡулайлама менән һаҡланған әйбер эйәһенә был әйбергә ҡарағанда ла ҡиммәтерәк зарар килтерелергә мөмкин. Мәҫәлән, 2005 йылда Малайзияла бурҙар S-класлы  Mercedes-Benzты  алып ҡасыр өсөн хужаһының бармағын ҡырҡып ала.
Биометрик бирелмәләр цифрлаштырылғанлыҡтан, улар уғрылыҡҡа ҡаршы тора алмай. Уғры, сканерҙан эшкәртеүсе ҡулайламаға илткән шинаға тоташып, сканланыусы объект тураһында бөтә мәғлүмәтте эләктерә ала. Артабан уға мөлкәт эйәһенең кәрәге юҡ, сөнки ул сканерһыҙ ҙа шинаға  тоташа һәм сканланған кеше исеменән бөтә  операцияларҙы башҡара ала.
Биометрия менән сағыштырғанда серһүҙҙең өҫтөнлөгө — уны алмаштырыу мөмкинлегендә. Серһүҙ урланһа йә юғалһа, уны яңы версия менән алмаштырып була. Биометрияның ҡайһы бер варианттарында алмаштырыу мөмкин түгел. Әгәр берәй кешенең йөҙ параметрҙары урланһа, йөҙҙө үҙгәртеп булмай. Ҡулланыуҙан алына алған биометрик бирелмәләр был хәлдән ҡотолоу юлы булып тора. Тәүләп уны Ratha һәм башҡалар тәҡдим итә.
Халыҡ-ара кимәлдә биометрик бирелмәләр менән алмашыу
Күп илдәр, шул иҫәптән АҠШ, биометрик бирелмәләр менән алмашыуҙа ҡатнаша. 2009 йылда АҠШ-тың Ассигнованиелар буйынса комитетының Милли хәүефһеҙлек буйынса аҫкомитетында ошо хаҡта белдереү яһала.
Рәсәйҙә ҡануниәт көйләүе
«Персональ бирелмәләр тураһында» 2006 йыл 27 июль 152-се Федераль закондың 11-се статьяһы биометрик бирелмәләрҙе ҡулланыу үҙенсәлектәрен көйләй. Шулай уҡ 2017 йылдың 29 декабрендә көсөнә ингән 482-ФЗ Федераль законы банк, белем биреү һәм башҡа хеҙмәттәр күрһәтеүҙә, ә артабан йәмәғәт транспортында йөрөгәндә юл хаҡын түләүҙә лә яйлап идентификациялауҙың биометрик ысулдарына күсеүгә юл аса. 2019 йылдың июлендә Рәсәйҙең Дәүләт думаһы комитеты банк клиенттарын биометрик идентификациялау тураһында закон проектын хуплай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Биометрик технологиялар
Самцервиси сиркәүе
Самцервиси сиркәүе (გიორგის წმინდა სამწევრისის ტაძარი) Грузияла Шида-Картли муниципалитетының Самцевиси ауылындағы боронғо грек грузин православие сиркәүе. Сиркәү Грузияның милли әһәмиәттәге күсемһеҙ мәҙәниәт ҡомартҡыһы исемлегенә индерелгән.
Урынлашыуы һәм архитектураһы
Самцервиси сиркәүе Дзама йылғаһының һул ярында һөҙәк уба битләүендә төҙөлгән. Кура йылғаһы һәм Дзама үҙәне араһында яйланың көнсығыш осонда урынлашҡан. Сиркәүҙең бейектә урынлашыуы көнсығыш-көнбайыш магистраль һәм төньяҡ тимер юлы аша Грузияны күрергә мөмкинлек бирә.
Яҙыуҙары
Сиркәүҙә ике яҙыу урынлашҡан, ике яҙыуы урта быуат грузин алфавитында яҙылған. Көнсығыш стеналағы яҙыу Константиндың тәхеткә ултырыуы, һыу каналының төҙөлөшө тураһында һөйләй. Көньяҡ фасадтағы икенсе яҙыу быуат башында сиркәүҙе яңыртҡан урындағы дворян Мераб Панаскертелины телгә ала.
Синтез-Каучук
«Синтез-Каучук» асыҡ акционерҙар йәмғиәте — синтетик каучуктарҙың пропиленоксидлы, цис-изопренлы, эпихлоргидринлы һ. б. маркаларын етештереп сығарыу буйынса бер нисә производствоны берләштергән нефть химияһы сәнәғәтенең эре предприятиеһы.
«Синтез-Каучук» ААЙ — шиндар, төрлө ассортиментлы резина-техник изделиелар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек тауарҙары, медицина, көнкүреш ҡулланыу әйберҙәре етештергәндә ҡулланылған дөйөм һәм махсус тәғәйенләнешле полиизопренлы неодимовый каучук эшләп сығарған, Рәсәйҙә һәм БДБ-ла берҙән-бер предприятие.
Тарихы
Комбинаттың тарихы Бөйөк Ватан һуғышы тамамлағандан һуң оҙаҡламай Стәрлетамаҡта синтетик каучук етештереү буйынса завод төҙөүҙән башлана. Предприятиеның тыуған көнө тип 1960 йылдың 12 апреле иҫәпләнә, был көндә синтетик каучуктың беренсе рулоны алынған һәм К-5, К-12, К-16 дегидрирование катализаторҙары сығарыла башлаған.
1963 йылда завод киңәйә, изопрен һәм СКИ-3 изопренлы каучук тәжрибә-сәнәғәт етештереү производствоһы барлыҡҡа килә. 3 йылдан һуң ул үҙ аллы предприятие— тәжрибә-сәнәғәт нефть химияһы заводы булып айырылып сыға.
1990 йылдарҙа предприятие акционерлаштырыла, эшкә һәләтлелеген һаҡлап алып ҡала ала һәм тыуған ил каучугын етештереүҙә һәм сығарыуҙа лидер булып ҡала (1993 йылдарҙа Рәсәйҙә етештерелгәндең өстән бер өлөшө самаһы), шулай уҡ продукцияһын экспортҡа сығара.
2009 йылда яңы, экологик яҡтан таҙа бутадиен-стироллы каучукты сәнәғәт етештереүгә тотона (Рәсәйҙә бындай продукция сығарған икенсе предприятие була).
2008 йылда Рәсәй синтетик каучук баҙарында предприятиеның өлөшө 29 процент тәшкил итә, тышҡы баҙарҙа — 16 %.
2011 йылдың 25 мартында компания «ТАУ» компаниялар төркөмөнә инә.
2011 йылдың авгусынан компания менән идара итеү «ТАУ НефтеХим» идара итеүсе Компанияһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте тарафынан тормошҡа ашырыла.
Предприятие наградалары
«Синтез-Каучук» ААЙ продукцияның сифаты өсөн бер нисә федераль һәм төбәк премиялар һәм дипломдар лауреаты булып тора, шул иҫәптән
Волынский Зиновий Моисеевич
700-гә яҡын ғилми мәҡәлә һәм 5 монография, шулай уҡ бер нисә дәреслек авторы
Биографияһы
Херсон ҡалаһында 1897 йылдың 2 июнендә йәһүд хеҙмәткәрҙәре ғаиләһендә тыуған.
1938 йылда Обухов дауаханаһы базаһында 3-сө Ленинград медицина институты асыла һәм терапия факультеты профессор М. А. Горшков тәҡдиме буйынса Зиновий Волынский терапия факультеты терапия кафедраһы ассистенты итеп тәғәйенләнә 1939 йылда ошо кафедра менән профессор А. Л.Мясников етәкселек итә, ул Волынскийҙы тәжрибәле уҡытыусы һәм дауалау эшен яҡшы ойоштороусы булғанлыҡтан кафедрала эштә ҡалдыра. Оҙаҡламай Мясеников Волынскийҙы үҙекнең урынбаҫары итеп тәғәйенләй. 1940 йылда 3-сө Ленинград медицина институты Ленинград Хәрби-диңгеҙ медицина академияһы итеп үҙгәртелә (ХДМА, хәҙер С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһы), А. Л. Мясников терапия кафедраһы башлығы булып китә, ә З. М. Волынский кафедраһы уҡытыусыһы вазифаһына раҫлана.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы: 1941 йылда блокадалағы Ленинградта госпиталь начальнигы була, 1942 йылдан алып Ленинград фронтында — госпиталь начальнигы һәм санитария бүлеге начальнигы.
1955 йылда Хәрби-диңгеҙ медицина академияһының терапия госпиталь кафедраһын етәкләй, кафедраға нигеҙ һалыусы һәм уның етәксеһе булып китә, шулай уҡ тәүге радиология лабораторияһына нигеҙ һала. Атеросклерозды, гипертония ауырыуын, ревматизмды, нур ауырыуҙарын өйрәнеү менән шөғөлләнә һәм һыу аҫты кәмәләрендә кисекмәҫ терапия ярҙамын күрһәтеүҙе ойоштора. СССР Оборона Министрлығы Хәрби-диңгеҙ флотының баш терапевты, Бөтә Рәсәй терапевтар йәмғиәте идараһы ағзаһы. Уның етәкселегендә 50-нән ашыу докторлыҡ һәм кандидатлыҡ диссертациялары яҡланған.
Медицина хеҙмәте генерал-майор исеме 1965 йылдың 16 июнендә бирелгән.
1968 йылдың 13 августында вафат була, Ленинградта ҡатыны Рашель Израилевна менән йәнәш ерләнгән.
Ҡыҙыл Байраҡ ордены, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм Почет билдәһе, шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», «Ленинградты обороналау өсөн» һәм «1941-1945 йй. Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн».
Аралика Иван
Биографияһы
Иван Аралика 1930 йылдың 10 сентябрендә Книна эргәһендә тыуа. Педагогия училищеһын һәм Задар университетының философия факультетын тамамлай.
Далмация ауылынды уҡыта. Коммунизм идеялары менән мауыҡҡан осорҙан һуң, И. Аралик «Хорват яҙы» (1971) булараҡ билдәле ваҡиғаларҙа әүҙем ҡатна ша. Хорватияға ҙур автономия һәм Югославия Социалистик федератив республикаһында (СФРЮ) хорваттарға азатлыҡ биреү өсөн сығыш яһай.
Хорват милли хәрәкәтендә репрессиялар башланыуы, артабанғы профессиональ һәм социаль деградация уны христиан, католик тамырҙарына ҡайтара, доктринерский әҙәбиәтен пропагандалауҙан, үҙ әҙәби кредоһын булдырыуҙан баш тартыуға килтерә.
Хорватиялағы ладемократик үҙгәрештәр һәм Югославияның тарҡалыуынан һуң, Аралика Хорват фән һәм сәнғәт академияһына һайлана.
Сәйәсәт менән шөғөлләнә башлай. «Хорват демократик берҙәмлеге» уңдар партияһына инә һәм уның исемлеге буйынса Хорватия парламенты вице-президенты итеп һайлана.
Ижады
И. Аралика — романдар, повестар, хикәйәләр, драмалар һәм эсселар авторы. Белгестәр фекере буйынса, XX быуаттың 2-се яртыһының иң яҡшы романистарҙың береһе.
Нигеҙҙә, Андрич Иво, Томас Манн һәм Кнут Гамсун ижады йоғонтоһонда реалистик фантастика һәм иртә модернизм, стилендә ижад итә.
1979—1989 йылдарҙа һигеҙ роман баҫтыра. Уларҙың иң яҡшыларында «Psi u trgovištu» (Баҙарҙағы эттәр, 1979), «Duše robova» (Души рабов, 1984), «Graditelj svratišta» (1986), «Asmodejev šal» (1988) Хорватия, Босния һәм Герцеговинала XVI—XVIII быуаттарҙағы драматик ваҡиғалар,, Австрия, Ғосман империяһы һәм Венеция араһында барған өс быуатлыҡ «цивилизациялар бәрелеше» тарихы уртаһында ҡалған хорваттарҙың тарихи юлы һүрәтләнә.
Һуңыраҡ ике публицистика китабы (береһе — тураһында серб империализмы генезисы, икенсеһе тарихи темаға, Босния һәм Герцеговина низағының тарихи ҡатмарлыҡтары темаһына), һәм байтаҡ сатирик, сәйәси памфлеттар яҙа.
Рафиҡов Мансур Миңлебай улы
Рафиҡов Мансур Миңлебай улы (8 декабрь 1964 йыл) — 1982—2012 йылдарҙа СССР һәм Рәсәй Ҡораллы Көстәренең ғәмәлдәге хәрби хеҙмәткәре, танкист. Запастағы гвардия полковнигы (2012). Рәсәй Федерацияһы Геройы (1996).
Биографияһы
Мансур Миңлебай улы Рафиҡов 1964 йылдың 8 декабрендә Башҡорт АССР-ының Күгәрсен районы Күгәрсен ауылында тыуған.
1982 йылда, урта белем алғас, Ҡазан юғары танк команда училищеһына уҡырға инә һәм уны 1986 йылда уңышлы тамамлай. Башта Германиялағы Совет ғәскәрҙәре төркөмөндә, артабан Кавказ аръяғы хәрби округында, Төньяҡ-Кавказ хәрби округында хеҙмәт итә.
1994 йылдың декабре — 1995 йылдың февралендә 20-се гвардия мотоуҡсылар дивизияһының айырым танк батальоны командиры вазифаһында Чечен Республикаһы территорияһында конституцион ҡоролошто тергеҙеү буйынса хөкүмәт заданиеһын үтәүҙә ҡатнаша.
Рәсәй Федерацияһы Президенты Указы менән 1996 йылдың 20 ғинуарында гвардия майоры Рафиҡов Мансур Миңлебай улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырыла.
1999 йылда офицер Бронетанк ғәскәрҙәренең хәрби академияһын тамамлай. Төньяҡ-Кавказ хәрби округында 255-се мотоуҡсылар полкы командиры урынбаҫары вазифаһында хеҙмәт итә. 1999 йылдың сентябрь айынан 2000 йылдың июненә тиклем Төньяҡ-Кавказ төбәгендә террорға ҡаршы операцияла ҡатнаша. Һуңынан Себер хәрби округында хеҙмәтен дауам итә.
2006 йылдан полковник Рафиҡов М. М. — Калуга өлкәһе хәрби комиссары урынбаҫары, 2012 йылдан — запаста.
Калуга өлкәһенең Обнинск ҡалаһында йәшәй.
Һикияҙ (Бөрө ҡушылдығы)
Һикияҙ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Бөрө районы биләмәһендә аға. Йылға Бөрө йылғаһының уң ярына тамағынан 46 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пошкус Болюс Игнович
Биографияһы
Болюс Ингович Пошкус 1930 йылдың 9 апрелендә Литва Республикаһы Варенский районының Ужумельничис ауылында тыуа.
В. Капсукас исемендәге Вильнюс дәүләт университетын тамамлай (1955).
1955—1959 йылдарҙа Литва ССР-ы Фәндәр академияһының Иҡтисад институты кесе ғилми хеҙмәткәре. 1959—1966 йылдарҙа урынбаҫары Литва ССР-ы Госпланының ауыл хужалығы бүлеге начальнигы. 1966—1989 йылдарҙа Литва ауыл хужалығы иҡтисады ғилми-тикшеренеү институты директоры. 1989—1991 йылдарҙа буйынса комиссия рәйесе уры — СССР Министрҙар Советының аҙыҡ-түлек һәм һатып алыу буйынса Дәүләт комиссияһы рәйесе урынбаҫары. 1991—1997 йылдарҙа РАСХН-дың вице-президенты (1991—1997). 1997—2014 йылдарҙа — «А. А. Никонов исемендәге аграр проблемалар һәм информатика Бөтә Рәсәй институты» ФГБНУ-ның төп фәнни хеҙмәткәре, бер үк Мәскәү иген биржаһы президенты.
СССР Юғары Советы депутаты (халыҡ депутаты) (1988—1991). Литва ССР-ы Юғары Советы депутаты (1970—1982), Литва ССР-ының халыҡ контроле комитеты ағзаһы (1982—1987), Литва ССР-ының Ауыл хужалығы минитсрлығы коллегияһы ағзаһы (1970—1989).
Ауыл хужалығы продукцияһын һатып алыу хаҡтарын дифференциациялау системаһын эшләүсе.
Иҡтисад фәндәре докторы (1981), профессор (1982), ВАСХНИЛ академигы (1985), РФА академигы (2013). Беларусь Республикаһы Аграр фәндәр академияһы (1991), Ҡаҙағстан Республикаһының фәндәр академияһы (1992) академигы, Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының почетлы академигы (1995).
Наградалары, премиялары, маҡтаулы исемдәре
РФ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре. Литва ССР-ының Дәүләт премияһы лауреаты (1980), Литва ССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы (1976). Ленин ордены (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1978), 4 миҙал.
Хеҙмәттәре
Литва телендә 200-гә яҡын фәнни эш баҫтырған. Китаптары:
Кампызеп
Кампызеп — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1724 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Половинка (Кельма ҡушылдығы)
Половинка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кельма йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мулла (археологик ҡомартҡы)
Мулла — таш быуат (палеолит) археологик ҡомартҡыһы (боронғо кешеләр тораһы). Октябрьский ҡалаһы территорияһында, Ыҡ (Ҡама ҡушылдығы) йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан. Мулла ауылы исеменән алынған (хәҙер ул ҡаланан ситтә тора).
1967—1970 йылдарҙа А. П. Шокуров тарафынан асылған һәм тикшерелгән, 1976—81 йылдарҙа Г. Н. Матюшин тарафынан өйрәнелгән.
Табыштар
572 м² майҙан ер асылған. Күп ҡатлы торамаларға ҡарай. Халыҡ емеш-еләк йыйыу, һунар, балыҡсылыҡ, малсылыҡ менән шөғөлләнә. Ҡомартҡы таш быуат дәүерендә Көньяҡ Урал территорияһындағы төрлө мәҙәниәттәр айырмаларының эҙмә-эҙлекле үҫешен сағылдыра. Ҡомартҡы материалдары Археология һәм этнография музейында, Мәскәүҙәге Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институтында һаҡлана.
Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы
Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улы (Абсалямов Фахрий Хусаинович) (1918 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы. Ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Фәхри Хөсәйен улы Әбсәләмов 1918 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Баймаҡ заводы ҡасабаһында (хәҙер — Башҡортостан Республикаһындағы Баймаҡ ҡалаһы) эшсе ғаиләһендә тыуа.
Башҡорт АССР-ы Баймаҡ районы хәрби комиссариаты тарафынан Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына хеҙмәткә алына.
Ҡыҙылармеец Әбсәләмов Фәхри Көньяҡ-Көнбайыш фронты составында һуғышҡан 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 313-сө кавалерия полкы артиллерия батареяһы ездовойы була.
Подразделениеның 1942 йылдың 15 декабрендә раҫланған 292-се һанлы бойороғонда
Хәтер
Әбсәләмов Фәхри Хөсәйен улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ҙың Баймаҡ районында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Чибирь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полога
Полога — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алсет йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Йыһаншин Ғәлимйән Кәрим улы
Ғәлимйән Кәрим улы Йыһаншин — (1940—2016) ғалим-инженер-технолог, химик. Техник фәндәр докторы
Биографияһы
Ғәлимйән Кәрим улы Йыһаншин 1940 йылдың 11 майында Ярославль өлкәһенең ҡала тибындағы Константиновский ҡасабаһында тыуған.
Ғалим-инженер-технолог, химик.
1966 — Өфө нефть институтын тамамлай.
1960—1962 — Черниковкала Өфө нефть эшкәртеү заводында эшләй.
1966—1967 — Өфө нефть институтына эшкә ҡалдырыла.
Хеҙмәт юлы
1970—1972 — Новосибирский ҡалаһында СССР Фәндәр Академияһының Себер бүлеге Г. К. Боресков исемендәге Катализ институтында кесе ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшләй.
1972 йылдан Өфө нефть институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1973—1976 — Алжирҙың Нефть һәм газ Милли институты (Бумердес ҡалаһы) преподавателе 1977—1991 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр, Өфө дәүләт нефть техник университеты профессоры. бер үк ваҡытта 1991 йылдан Өфөләге «ИМПА Инжиниринг» ғилми-производство фирмаһы директоры һәм
2001 йылдан — Өфөләге «IМРА engineering» предприятиеһының баш ғилми етәксеһе. Техник фәндәр докторы (1999). СССР-ҙың уйлап табыусыһы (1991).
2016 йылдың 18 июлендә Өфөлә вафат булған.
Һөнәри ҡаҙаныштары
Нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы сәнәғәт процестарына шыйыҡсалы экстракциялы технологияларҙы камиллаштырыуға үҙ өлөшөн индерҙе. Ғәмәлдәге ҡорамалдарҙа йылы һәм масса алмашыу процестарын шәбәйтеү мөмкинлеген биреүсе, минерал майҙарҙың ҡиммәтле компоненттары сығыуы артыуын тәьмин итеүсе, экстракторҙарҙың етештереүсәнлеген үҫтереүсе, техник-иҡтисади күрһәткестәрҙе яҡшыртыусы контакт һәм ҡоролмалары булдырҙы.
Ғалимдың асыштары Ангарск, Рязань, Өфө һ. б. һәм Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендәге нефть эшкәртеү предприятиеларында ҡулланыла.
1991 йылда году была создана Научно-производственная фирма «ИМПА» фәнни-производство фирмаһы (хәҙер — ИМПА Инжиниринг) төҙөлә.
Булгаков (Өфө районы)
Булгаков (Булгаково) — Башҡортостан Республикаһының Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 3591 кеше булған.
Почта индексы —, ОКАТО коды — 80 252 810 001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гатчина (музей-ҡурсаулыҡ)
«Гатчина» дәүләт художество-архитектура һарай-парк музей-ҡурсаулығы (ГМЗ)  — Ленинград өлкәһенең Гатчина ҡалаһында урынлашҡан музей-ҡурсаулыҡ
2004 йылда музей-ҡурсаулыҡҡа 150 мең кеше килә.
Тарихы
1765 йылда Гатчина утарын Екатерина II һатып ала һәм һарай түңкәрелешендә ҡатнашыуы өсөн рәхмәт йөҙөнән  генерал-фельдцейхмейстер граф Г. Г. Орловҡа бүләк итә (һөҙөмтәлә Екатерина  императрица була). Был осорҙан Гатчинала һарай-парк ансамбле тарихы башлана.
Баш архитектор булып Антонио Ринальди тора. Уның проекты буйынса Ҙур Гатчина Һарайы төҙөлә, ул  рус усадьбаһы, инглиз һунар  замогы элементтарын үҙ эсенә ала. «Инглиз юҫығында» парк  ойошторола, ул шул ваҡыттағы парк сәнғәте ҡаҙаныштарына тап килә. Рус парк төҙөү тарихында был беренсе пейзаж паркы була. Паркта яһалма утрауҙар барлыҡҡа килә,   Бөркөт колонналары һәм Чесма обелискы, һарайҙан  паркҡа ер аҫты юлы үткәрелә. Бөтә күперҙәр ағастан була. Шулай уҡ һунар итеү өсөн ҙур Зверинец планлаштырыла.
Граф Орлов вафат булғандан һуң 1783 йылда Екатерина II уның вариҫтарынан Гатчина  поместьеһын һатып ала  һәм улы Павел Беренсегә бүләк итә. Төп архитекторы Винченцо Бренна була. Баҡса оҫтаһы Джеймс Гекет даими баҡса, Сильвия паркын планлаштыра. Мөхәббәт утрауында Венера павильоны төҙөлә, ә унан алыҫ түгел  — Ҡайын өй  һәм «Битлек» порталы. Паркҡа инеү урындарында Ҡайын, Адмиралтейский, Зверинский һәм Сильвия ҡапҡалары ҡуйыла. Шулай уҡө урман оранжереяһы, ферма, Бөркөт павильоны һәм башҡа ҡоролмалар төҙөлә. 1795 йылда Ҙур Гатчина һарайын үҙгәртеп ҡороу башлана, ә 1798 йылда архитектор  Н. А. Львов проекты буйынса Приорат  һарайы төҙөлә. Архитектор А.Д.Захаров проекттары  буйынса   Көмрө күпер, Һалҡын ванна, Кетәк төҙөлә.
1828 йылда Николай I Гатчинаны Ҡыҙыл Ауылда яҙғы һәм көҙгө маневрҙар өсөн  штаб-фатир итеп ҡуллана. Ә 1844 йылда архитектор Р. И. Кузьмин проекты буйынса Ҙур Гатчина һарайын үҙгәртеп ҡороу башлана.
1918 йылдың 19 майында Ҙур Гатчина Һарайына килеүселәр өсөн музей булараҡ асыла.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында һарай-парк ансамбле ныҡ зыян күрә. Һарай һәм павильондар емерелә, парктар ҡырҡыла.
1980 йылдар аҙағында Кетәк  павильоны янғындан шаҡтай зыян күрә, ә 1993 йылда  Адмиралтейство парк ҡоролмаһы яна.
Хәҙерге заман
2019 йылда музей-ҡурсаулыҡҡа Зверинец паркы тапшырыла.
Ҡалыш (Весляна ҡушылдығы)
Ҡалыш  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының уң ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чижково
Чижково — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кудьма йылғаһының уң ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кингисепп-Гдов операцияһы
Кингисепп-Гдов операцияһы (1 февраль — 1 март 1944) — Совет ғәскәрҙәренең Ленинград фронты һөжүм операцияһы немецтарҙың «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң 18-се немец армияһын тар-мар итеү маҡсаты һәм Ленинград өлкәһен һәм Ленинград блокадаһынан тулыһынса азат итеү маҡсатында алып барылған. Был һөжүм Ленинград-Новгород стратегик һөжүм операцияһының бер өлөшө булып тора.
Операция алдынан хәл
Ғинуар аҙағына тиклем Ленинград һәм Волхов фронттары немец ғәскәрҙәрен Ленинградтан 70-100 километрға сигенергә мәжбүр итәләр, ҡаланы ил менән бәйләүсе төп коммуникацияларҙы азат итәләр. 1944 йылдың 27 ғинуарында рәсми рәүештә Ленинград тулыһынса дошман блокадаһынан азат ителгән тип иғлан ителә. Әммә планлаштырылған операция ҡырҡа үҫешмәһә лә, ике фронт ғәскәрҙәре артабан уңышлы һөжүм алып барыу өсөн тәүшарттар булдыра.
Шуның менән бергә, ғинуарҙа 2-се Балтик буйы фронты уңышҡа өлгәшә алмай, ә шулай ҙа үҙенең әүҙем хәрәкәте менән Вермахттың 16-сы армияһының төп көстәрен туҡтатып тора, был совет ғәскәрҙәренең Ленинград һәм Новгород райондарында уңышлы һөжүменә ҙур ярҙам булып тора.
Вермахттың 18-се армияһы частары ҙур юғалтыуҙар кисереп, бер рубеждан икенсеһенә сигенергә, шуның менән армияның хәрби ҡеүәтен һаҡлап ҡала ала һәм байтаҡ өлөшө ҡамауҙан ҡотола. Әммә 18-се армияның хәле бик ауыр була һәм уға юғалтыу менән янай. Красногвардейскиҙы юғалтҡандан һуң, немец оборонаһының тотош фронты емерелеүгә дусар була — армияның нигеҙе (14 дивизия самаһы) көнсығыштан сигенә, төньяҡ-көнсығыштан һәм Луганың төньяғынан ә көнбайыш өлөшө (яҡынса 5-6 дивизия) айырым, бер-береһе менән бәйләнешен юғалтҡан ваҡ хәрби төркөмдәргә бүленә, һәм немец армияһы көнбайыштан Нарва плацдармына тиклем сигенә.
30 ғинуарға ҡарата Нарва районында көнбайыш армия частары туплана, улар составына бик ныҡ туҙған 61-се, 170-се, 225-се һәм 227-се пехота дивизиялары, 9-сы һәм 10-сы Люфтваффе авиа-ялан дивизиялары һәм 23-се ирекле моторлы СС «Недерланд» (1-я голландия) дивизияһы инә. «Төньяҡ» армиялар төркөмө ғәскәрҙәре командованиеһы бөтә был көс менән «Нарва» армия төркөмөн көсәйтә, резерв менән тулыландыра, Чудь-Псков күле һәм Фин ҡултығы оборонаһына йүнәлтә.
30 ғинуарҙа «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң комадующийы Г. фон Кюхлер Гитлер менән осрашыу ваҡытында ғәскәрҙе Пантера — Вотан линияһына күсерергә рөхсәт һорай, әммә рөхсәт ала алмай. Гитлер «Луга рубежы»н тоторға һәм фронтты тотороҡландырырға кәрәк тип иҫәпләй. был бойороҡто үтәлмәҫлек тип һанаған Г. фон Кюхлер отставкаға оҙатылап. «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң командующийы итеп В. Модель тәғәйенләнә, ул шунда уҡ бойороҡһоҙ артҡа табан бер аҙым да яһамаҫҡа тигән бойороҡ бирә.
СССР
Ленинград фронты (командующийы армия генералы Л. А. Говоров)
Операция барышы
1944 йылдың 31 ғинуарында 42-се армия ғәскәрҙәре Луга йылғаһын кисеп сыға һәм һөжүмде дауам итә, ул Нарваға табан сигенеүсе 50-се немец армия корпусының частарын эҙәрлекләй. Бер нисә көн эсендә совет ғәскәрҙәре партизандар берләшмәләре ярҙамында Ляды, Сара-Гора, Гдовты азат итәләр һәм Чудь күле яр буйҙарына барып етәләр.
Февраль башында фронт командованиеһы 42-се армияға яңы бурыс ҡуя — Луга төркөмөн урап, көнбайышта һәм төньяҡ-көнбайышта 67-се армияға һәм Волхов фронтына Луганы алырға бойороҡ бирә. Армияның был берләшмәһен иҫәпкә алып 108-се корпус Ям районынан Псковҡа табан һөжүмен дауам итә, ә 123-се һәм 116-сы уҡсылар корпусы — Ляды районынан көньяҡ-көнсығышта Плюсс, Струги Красные пункттарын биләргә һәм Луга — Псков юлын өҙөргә була.
42-се армияның һөжүме немецтарҙың 18-се армияһына ҡамауҙа ҡалыу менән янай. Быны аңлаған Модель үҙенең ғәскәрҙәренә Псков- Луга араһында коммуникацияларҙы нисек тә булһа тоторға бойороҡ бирә. Бының өсөн Луга районында 11-се, 212-се, 215-се пехота дивизиялары ҡалдырыла, ә 13-я авиа-ялан, 24-се, 58-се, 21-се һәм 207-се пехота дивизиялары луганан Чудь күленә тиклем районды көнбайыштан ашығыс рәүештә оборона тоторға ебәрелә. Шул уҡ ваҡытта 12-се танк, 12-се авиа-ялан һәм 126-се пехота дивизиялары контрудар яһарға тейеш була.
7 февралдә германия ғәскәрҙәре, һөжүмгә әҙерлек алып барғанда, 42-се совет армияһы частары тарафынан Ямм районында һөжүм ителәләр. Желча йылғаһы янында ҡаты һуғыш башланып китә (108-се уҡсылар корпусы частары һәм-немецтарҙың 207-се пехота дивизияһы араһында, ә Плюсс йылғаһы һәм Луга араһында 116-сы һәм 123-уҡсылар корпусы Струги Красные йүнәлешендә һөжүм итә, улар 13-се авиа-ялан һәм 58-се пехота дивизияһына һөжүм итә.
Плюсса йылғаһы буйы сигендә немецтарҙың 58-се пехота дивизияһы оборона тотҡан була. Уны көсәйтеү маҡсатында бында 21-се һәм 24-се пехота дивизияларын күсерәләр һәм контрудар яһау өсөн әҙерләйҙәр. 8-15 февралдәге ҡаты һуғыш һөҙөмтәһендә 116-сы һәм 123-сө уҡсылар корпустары дошмандың оборонаһын Заруденье — Березица — Ореховно районында өҙөләр һәм немецтарҙың өс дивизияһын ҡыйраталар. 58-се немец пехота дивизияһының частары ҡамауға эләгә. Немец командованиеһы 13-се авиа-ялан дивизияһын һәм 12-се танк дивизияһының частарын килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итеүгә ебәрә, әммә улар ҙур юғалтыу кисерә һәм ҡуйылған бурысты үтәй алмай. Улай ғына ла түгел, 12-се танк дивизияһының моторизованный полкы ла ҡамауҙа ҡала.
13 февралдә немец частары, артиллерия һәм танкыларын ташлап, Струги Красные йүнәлешендәге Ҡара күл аша сығып ҡамауҙан ҡотолорға тырыша, әммә ҡамауҙан уларҙың бик аҙ ғына һалдаттары ҡотола. 42 -се армияның ике уҡсылар корпусы 15 февралгә тиклем, дошмандың ҡамауҙа ҡалған өлөшөн юҡ итә, артабан һөжүмде Струги Красные һәм Плюсс йүнәлешендә дауам итә.
42-се армия менән бер үк ваҡытта Лугаға төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан 67-се армтяның 110-сы, 117-се уҡсылар корпусы берләшмәләре һөжүм итеүен дауам итә. Ҡыҙыл тау — Долговка, сиктәрендә дошмандың ныҡ ҡаршы тороуын осратҡандан һуң, 67-се армияның берләшмәләре ҙур ҡыйынлыҡтарҙы еңеп алға табан китә һәм 11 февралдә генә Луга янына килеп етә.
42-сеһәм 67-се армияларҙың Луга районы янындағы һөжүме немец ғәскәрҙәрен киҫкен хәлгә ҡуйҙы. «Төньяҡ» армиялар төркөмөнөң командованиеһы «Луга рубежын» үҙ ҡулында тота алмай һәм совет ғәскәрҙәренең һөжүмен дә туҡтата алмай. Шуның менән бергә, 42-се армияның 123-сө һәм 116-сы уҡсылар корпусы Плюсс ситен алһалар ҙа, Псков тимер юлын биләй алмайҙар. Шулай итеп, был юл 18-се немец армияһының Луга районынан сигенергә берҙән-бер сигенеү мөмкинлеге булып ҡала.
Совет ғәскәрҙәренең Лугаға һөжүме элеккесә ҙур ауырлыҡ менән үҫешә & nbsp;—дошман аяуһыҙ ҡаршылыҡ күрһәтә һәм даими рәүештә контратакаға күтәрелә. Шуға ҡарамаҫтан, был Луга районында ла, Ильмень күленең көньяҡ-көнбайыш районында ла совет ғәскәрҙәре немец ғәскәрҙәрен ҡамай алмай, шулай ҙа 18-се армия киҫкен хәлгә ҡуйыла. Был хәлдә В. Модель үҙ ғәскәрҙәренә Луганан Псков яғына сигенергә бойороҡ бирергә мәжбүр була.
12 февралдә Луга 59-сы һәм 67-се армияларының частары тарафынан немецтарҙан азат ителә. Луга ҡалаһы өсөн алыштар тамамланғандан һуң, 1944 йылдың 13 февралендә ВГК Ставкаһының № 220023 директиваһына ярашлы Волхов фронты таратыла. Ленинград фронтына 54-се, 59-сы һәм 8 -се армия, 2-се Балтик буйы фронтына — 1-се удар армияһы тапшырыла. Фронт идаралығы ВГК Ставкаһы резервына күсерелә.
Нарва йүнәлешендә һөжүм
Совет ғәскәрҙәренең төньяҡ флангында, 1 февралгә ҡаршы төндә 109-сы уҡсылар корпусы (42-се армия составынан 2-се удар армияһы составына бирелгән) 152-се танк бригадаһының ярҙамы менән артподготовканан һуң немецтарға уңышлы һөжүм итә һәм, урау маневрын оҫта ҡулланып, Кингисеппты штурмлап ала. Немец ғәскәрҙәре Луга янында оборона тота алмаһа ла, уларҙың арьергард отрядтары Кингисеппты ныҡышмалы көсөргәнешлек менән обороналай һәм совет ғәскәрҙәренең алға барышын туҡтатыуға өлгәшә, был иһә 54-се армия корпусының төп көстәренә һәм СС-тың 3-сө танк корпусына Нарва йылғаһының көнбайыш яры буйында ныҡлы оборона биләргә мөмкинлек бирә.
Сигенеүсе дошманды эҙәрлекләп, 2-се удар армияһының ике корпусы 3 февралдә Нарва йылғаһына килеп сыға. 43-сө уҡсылар корпусы Нарва ҡалаһынан төньяҡтараҡ йылға аша сыға һәм ҡаршы ярҙа ике плацдармды биләй, ә 122-се уҡсылар корпусы, йылға аша сығып, ҡаланан көньяҡтараҡ ике плацдармды яулап ала. Бөтә дошман контратакаһын кире ҡағып, совет ғәскәрҙәре частары плацдармдарҙа нығына. Әммә, немец ғәскәрҙәренең «Үҙәк» төркөмө армиялары составындағы «Фельдхернхалле» моторизованный дивизияһы һәм 58-се пехота дивизияһының бер полкы Нарва йылғаһының көнсығыш ярындағы Ивангород районындағы плацдармды үҙ ҡулы аҫтында тотоп ҡала.
11 февралдә совет ғәскәрҙәренең 30-сы гвардия уҡсылар корпусы менән көсәйтелгән 22-се удар армияһы Нарва йылғаһының көнбайыш ярындағы плацдармды киңәйтеү маҡсаты менән масштаблы һөжүм башлай, улар Йыхви — Атсалама — Каукси һәм артабан Раквере сиктәре йүнәлешендә һөжүм итеүҙе дауам итергә уйлай. Немец ғәскәрҙәре һуңғы сиккә тиклем Нарва йылғаһын һаҡларға әҙерләнә.
Совет ғәскәрҙәре бер нисә көн Кингисепп-Гдов операцияһыалып барылған аяуһыҙ һуғыш һөҙөмтәһендә бары тик локаль уңышҡа ғына өлгәшә. Артабанғы һөжүм СС-тың «Недерланд» танк бригадаыһының һәм 227-пехота дивизияһының ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында туҡтатыла. Ҡаланан көньяҡ-көнбайышҡа табан 109-сы һәм 122-се уҡсылар корпусының частары дөйөм көс менән берлектә һөжүм итә һәм уларҙың тырышлығы арҡаһында немец ғәскәре 12 километр алға китә, әммә күберәккә өлгәшә алмай. Немец ғәскәрҙәренең 17-пехота дивизияһы, моторизованный дивизияһы «Фельдхернхалле» 17 пехота дивизияһы һәм СС-тың «Нордланд» 11-се моторизованный дивизияһы был йүнәлештә совет ғәскәрҙәре һөжүмен туҡтатыуға өлгәшә.
Совет командованиеһының Мерикюла ауылы янында Нарва ҡултығы яры буйына десант төшөрөп ҡарауы 13-нән 14 февралгә ҡаршы төндә тулы һәләкәт менән тамамлана. Яҡынса 450 кеше генә яр буйына төшә ала. Ут ярҙамһыҙ һәм бәйләнешһеҙ ҡалған ҙур булмаған десант ҡамала һәм 4 көндән десант тулыһынса юҡ ителә. 16 февралдә десант һуңғы тапҡыр ҡаршылыҡ күрһәтә. Ҡотолоп ҡалған яңғыҙ яугирҙар бәләкәй төркөм менән һәм яңғыҙ рәүештә немец ғәскәренең күп һанлы урындарында фронт һыҙығы аша сығырға тырыша, әммә уларҙың береһе лә тиерлек ҡотола алмай.
Операция һөҙөмтәләре
Совет ғәскәрҙәре операция һөҙөмтәһендә Вермахтың 18-се армияһы юҡҡа сыға, сигенеүсе дошманды Ленинградтан бер 220—280 километрға алып ташлай, Кингисепп (1 февраль) һәм Гдов (4 февраль), Ленинград өлкәһенең ҙур территорияһын азат итә.
Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы
Рәхимов Хәйбрахман (Хәбибрахман) Ғабдрахман улы (1904 йыл — ?) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, ефрейтор, 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се гвардия кавалерия полкы ездовойы.
Биографияһы
Хәйбрахман Ғабдрахман улы Рәхимов 1904 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе хәҙер Башҡортостан Республикаһы Дәүләкән районы Иҫке Яппар ауылында тыуған. 1943 йылда Дәүләкән районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се полктың 45-миллиметрлы пушка батареяһы ездовойы булып хеҙмәт итә
Батырлығы
1945 йылдың 15-18 февралендә Петуник ауылы өсөн барған һуғыштарҙа, дошмандың алты тапҡыр танк менән булған пехота атакаһын кире ҡаға, өҙлөкһөҙ ут аҫтында алғы һыҙыҡҡа снарядтар ташый, бының менән Петуник ауылының совет ғәскәрҙәре яғында ҡалыуына булышлыҡ итә. Был ҡаһарманлығы һәм ҡыйыулығы «Батырлыҡ өсөн» миҙал"ы менән баһалана
Касьян (Мый ҡушылдығы)
Касьян  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мый йылғаһының һул ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Почёт ордены (Рәсәй)
Почёт ордены — Рәсәй Федерацияһының дәүләт наградаһы. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы 442-се Указына ярашлы булдырыла, ордендың статуты һәм тасуирламаһы шул уҡ Указ менән раҫлана. 1999 йылдың 6 ғинуарындағы 19-сы Указға ярашлы ордендың статутына һәм тасуирламаһына үҙгәрештәр индерелә.
Полуденовка
Полуденовка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының һул ярына тамағынан 635 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Почёт ордены (Рәсәй)
Орден статуты
Почёт ордены менән граждандар кешеләрҙең йәшәү шарттарын яҡшыртыуға булышлыҡ иткән дәүләт, етештереү, фәнни-тикшеренеү, социаль-мәҙәниәт, йәмғиәт һәм мәрхәмәтлек эшмәкәрлегендәге юғары ҡаҙаныштары, юғары квалификациялы белгестәрҙе әҙерләүҙә, үҫеп килгән быуынды тәрбиәләүҙәге ҡаҙаныштары өсөн, законлыҡты һәм хоҡуҡ тәртибен булдырған өсөн наградланалар.
Полуденовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Почёт ордены (Рәсәй)
Орден статуты
Почёт ордены күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа ордендары булған осраҡтарҙа «Диңгеҙ ҡаҙаныштары өсөн» орденынан һуң урынлаштырыла.
Полуденовка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Почёт ордены (Рәсәй)
Орден статуты
2012 йылдың 12 апреленән статутҡа өҫтәмә индерелә:
Ҡағиҙә булараҡ, Почёт ордены менән орденға тәҡдим ителгән Рәсәй Федерацияһы гражданы Рәсәй Федерацияһының башҡа төрлө дәүләт наградаһы булған осраҡта бүләкләнә.
Орден тасуирламаһы
Почёт ордены билдәһе эмалле көмөштән эшләнә. Улкүк эмаль менән ҡапланған саталы тәренән ғибәрәт, уның уртаһында — эмаль менән ҡапланған түңәрәк медальон, медальонда — лавр тажы менән уратылған Рәсәй Федерацияһы Дәүләт гербының ҡабарынҡы һүрәте. Орден билдәһе диаметры — 42 мм. Билдәнең артҡы яғы шыма, эмалһеҙ. Аҫҡы өлөшөндә рельефлы № билдәһе, унан һуң награданың һаны яҙыла.
Орден билдәһе элмәк һәм дүңгәләк ярҙамында ебәк муар таҫма менән уратылған биш мөйөшлө ҡалып менән тоташа, таҫма аҡ буйлы күк төҫтә. Таҫманың киңлеге — 24 мм, аҡ һыҙаттың киңлеге — 2,5 мм. Аҡ һыҙат таҫманың уң яҡ ситенән 5 мм-ҙа үтә.
Почёт ордены билдәһенең миниатюр күсермәһе ҡалыпта йөрөтөлә. Тәренең остары араһы — 15,4 мм, ҡалыптың бейеклеге аҫҡы мөйөш түбәһенән үрге яҡтың уртаһына тиклем — 19,2 мм, үрге яҡың оҙонлоғо — 10 мм, һәр ҡабырғаның оҙонлоғо — 16 мм, аҫҡы мөйөштө булдырған яҡтарҙың оҙонлоғо — 10-ар мм.
Почёт ордены таҫмаһын форма кейемендә йөрөткәндә 8 мм бейеклеге булған ҡалып ҡулланыла, таҫманың киңлеге — мә 24
Почёт ордены билдәһенең сәскә (розетка) формаһындағы таҫмаға эмалле тимерҙән эшләнгән орденлың миниатюр һүрәте беркетелә. Тәренең остары араһында арауыҡ — 13 мм, сәскәнең диаметры — 15 мм.
Орден менән бүләкләнгәндәр
Тәүге бүләкләнеүселәр — 1994 йылғы XVII ҡышҡы олимпия уйындары йомғаҡтары буйынса тренерҙар һәм спортсылар.
Бүләкләнгән учреждениелар
1996 йылдың 15 апрелендә Мәскәү театры «Современник» Почёт ордены менән бүләкләнә, хәҙерге театр сәнғәтенә ҙур өлөш индергәне, йәштәргә эстетик тәрбиә биреү һәм киң йәмәғәт танылыуы өсөн .
Рәсәй империяһының уҡытыусылар институттары
Рәсәй империяһының уҡытыусылар институттары — Рәсәй империяһының ҡала мәктәптәре өсөн уҡытыусылар әҙерләү системаһына ҡараған махсус урта уҡыу йорттары.
1872 йылда ҡала училищелары һәм улар өсөн уҡытыусылар әҙерләү тураһында положение ҡабул ителгәндән һуң, уҡытыусылар институты булдырылған. Әммә быға тиклем, 1819—1823 йылдарҙа, Уҡытыусы институты исеме аҫтында Санкт-Петербург университеты ведомствоһында халыҡ училищелары уҡытыусылары өсөн ярҙамсылар әҙерләүсе уҡыу йорто эшләгән.
1872 йылдың 31 майы положениеһы буйынса ҡала училищеларына уҡытыусылар әҙерләү өсөн яңы типтағы уҡытыусылар институттары асыла. Был уҡыу-уҡытыу округтары попечителдәре ҡарамағында һәм юғары уҡыу йорттарында курс тамамлаусылар араһынан попечитель һайлаған директорҙарҙың яҡындан етәкселек итеүе аша эшләгән ябыҡ уҡыу йорттары була. Һәр уҡытыусылар институтында бер йәки ике уҡытыу буйынса практик күнегеүҙәр үтеү өсөн тәғәйенләнгән ҡала училищеһынан тора. Институт менән директор рәйеслеге аҫтында институттың бөтә уҡытыусыларының һәм шулай уҡ институт янында эшләгән ҡала училищеһы уҡытыусыларының педагогия советы идара итә.
Уҡыу курсы өс йыл тәшкил иткән (Тифлис һәм Вильно йәһүд — 4 йыл). Уҡытыусылар институты тәрбиәләнеүселәренең штаттағы һаны — 75; шуларҙың 60-ы министрлыҡтарҙың тулы аҫрауында, ҡалған 15-е башҡа ведомстволар һәм төрлө йәмғиәттәр стипендиаттарына бирелә. Уҡытыусылар институттары директорҙары гимназия директорҙарына бирелгән бөтә хоҡуҡтарға ла эйә була. Институттарға төрлө ҡатлам һәм төрлө хәлдә булған 16 йәштән кесе булмаған йәштәр ҡабул ителгән. Сығарылыш уҡыусылары ҡала училищеһы уҡытыусыһы исеменә аттестат алған һәм уҡыу-уҡытыу етәкселәре тәғәйенләүе буйынса ҡала училищеһы уҡытыусыһы вазифаһында тулы алты йыл уҡытырға тейеш булған. Уҡытыусылар институтында уҡытылған дисциплиналар: Дини ҡанундар, педагогика, урыҫ һәм сиркәү-славян телдәре, арифметика, алгебра, геометрия, тарих, география, тәбиғи тарих һәм физика, һыҙма һәм рәсем, таҙа яҙыу, йыр һәм гимнастика; 1896 йылда өҫтәмә рәүештә ҡул хеҙмәтенә мотлаҡ өйрәтеү индерелә.
1878 йылдың 1 ғинуарына 7 ғәҙәти уҡытыусылар институты (330 уҡыусы) һәм ике йәһүд (269 уҡыусы) : Петербург уҡытыусылар институты һәм Мәскәү уҡытыусылар институты (1872 йылдан), Феодосия уҡытыусылар институты һәм Глухов уҡытыусылар институты (1874 йылдан), Ҡазан уҡытыусылар институты һәм Белгород уҡытыусылар институты Белгород (1876), Тамбовтағы Екатерина уҡытыусылар институты; шулай уҡ йәһүд: Вильно уҡытыусылар институты (1876 менән), Житомир уҡытыусылар институты; 1878—1879 йылдарҙа тағы ла бер институт — Ырымбур уҡытыусылар институты эшләгән. 1899 йылдың 1 ғинуарына 9 уҡытыусылар институтында 1525 уҡыусы һәм 168 уҡытыусы була.
Бер манат
Бер манат - (Один манат), (Bir manat, Bir manat) — әзербайжан манаты һәм Төркмәнстан манаты банкноталары һәм тимер аҡсаларының номиналы.