cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Беренсе донъя һуғышының Балҡан хәрби хәрәкәттәре театры
Емереклектәр һәм зыян
Сербияла һуғыштың тәүге ауыр эҙемтәләре 1914 йылдың көҙөндә үк күренә. Армияға илдең бөтә эшкә һәләтле ир-егеттәре саҡырылған, һәм сәсеү эштәре туҡтап ҡалған. Шунан һуң илдә аҙыҡ-түлек дефициты башлана. Икмәккә хаҡтар ҡапыл арта, айырыуса ауыр хәл ҡалаларҙа күҙәтелә. Хәрби хәрәкәттәр барған райондарҙан килгән ҡасаҡтар хәлде насарайта. Сербия иҡтисады тулыһынса тиерлек емерелә. Сәнәғәт предприятиеларының яртыһынан ашыуы эшләмәй.
Беренсе донъя һуғышы Балҡандың бөтә төбәктәренә лә ҙур зыян килтерә. Мәҫәлән, Сербияның дөйөм зыяны яҡынса 6 миллиард француз франкы тәшкил итә.
Ҡасаҡтар һәм тыныс халыҡҡа ҡарата башҡарылған енәйәттәр
Балҡандағы Беренсе бөтә донъя һуғышы иң ауыр юғалтыуҙарҙы Сербияға килтерә. Сербия һәм Черногорияны сит илдәрҙең баҫып алыуы был илдәрҙең халыҡтарына ауыр ғазапҡа әйләнде.
1915 йылдың көҙөндә австрий-герман һөжүм итә башлағандан бирле, 1914 йылда купанттарҙың аяуһыҙлығын иҫләп, серб армияһы менән бергә тыныс халыҡ та сигенә. Тәүҙә Белград халҡы өйҙәрен ҡалдырып китә, һуңынан уларға башҡа кешеләр ҙә ҡушыла. Тиҙҙән серб армияһы отрядтары 250 000 кешегә еткән ҡасаҡтар менән бутала. Сигенеү шарттары бик ауыр була. Кешеләр аслыҡтан, ҡара һарҡау (ҡарамыҡ, тиф) сиренән үлгән, уларҙы бомбаға тотҡандар һәм самолёттарҙан атҡандар. Австрий-герман ғәскәрҙәре шулай уҡ сигенеүсе колонналарҙы эҙәрлекләй.
Ҡала халҡы итальяндар менән австрий-венгрҙар араһында хәрби хәрәкәттәр барған райондарҙан йыйылған ҡасаҡтар иҫәбенә һиҙелерлек артҡан. Бындай шарттарҙа хаҡтарҙың ныҡ артыуы башланды, илгә сит ил валюталары тула. Австрия оккупация зонаһында халыҡ өсөн айырыуса ҡаты шарттар була. Мал һәм ауыл хужалыҡ продукцияһын тартып алыуҙан (реквизиция) тыш, австрийҙар халыҡты австрий-венгр армияһы подразделениеларына хеҙмәткә йәлеп иткәндәр. Былар барыһы ла албан халҡының ризаһыҙлығын көсәйткән һәм йыш ҡына урындағы халыҡ һәм Австрия ғәскәрҙәренең бәрелештәренә килтерә. Беренсе донъя һуғышы йылдарында тиҫтәләгән мең албан үлтерелә, аслыҡтан йәки эпидемиянан вафат була.
Дезертирлыҡ, һалдат ихтилалдары
Ләкин иң күп һалдат ҡатнашҡан ихтилал Балҡанда һуғыш аҙағында тоҡанған. Оҙайлы һуғыштан арыған болгар һалдаттары тиҙ арала тыныслыҡ килешеүен төҙөү талабы менән ихтилалға күтәрелгән. 1918 йылдың 28 сентябренә баш күтәреүсе һалдаттарҙың һаны 30 000 кешегә етә. Фетнәселәрҙең бер өлөшө Софияға йүнәлә, был илдең баш ҡалаһында паника тыуҙыра, халыҡ ҡаушап төшә. Әммә болгар союздаштарына Германияның 217-се немец пехота дивизияһы ярҙамға килә, ихтилал туҡтатыла. Әммә был Болгарияға ярҙам итмәй. Шул уҡ көндө Балҡандағы хәрби хәрәкәттәр тамамлана.
Юғалтыуҙар
Балҡандағы Беренсе донъя һуғышында иң ҙур юғалтыуҙарға Сербия дусар була. Һуғыш ҡорбандарының һаны аныҡ билдәләнмәгән, төрлө сығанаҡтар төрлө һандар килтерә. СССР демографы Борис Цезаревич Урланис баһалауҙары буйынса Сербия Короллеге армияһының 165 000 ир-егете һәләк булған, хәбәрһеҙ юғалған һәм яраларҙан вафат булған. Сербияның дөйөм юғалтыуҙары иһә — 340 000 кеше һәләк булған. Һуғыштан һуң илдә 164 000 кеше зәғиф йәки һуғыш инвалиды булып ҡалған һәм шулар араһында — етем балалар.
Югославия Хөкүмәте 1924 йылда черногория армияһында 13 325 кеше һәләк булыуы, хәбәрһеҙ юғалыуы, яраларҙан вафат булыуы, 2000 кеше әсирлктә үлеүе хаҡында белдерҙе.
Уның мәғлүмәттәренә ярашлы, 1918 йылда барлыҡҡа килгән Сербтар, хорваттар һәм словендар Короллегендә (Словения, Хорватия һәм Славония Короллеге, Босния һәм Герцеговина, Воеводина, Сербия Короллеге һәм Македония өлкәһе, Черногория Короллеге) яҡынса 996 000 кеше һәләк булған.
Мәҙәниәттә
Балҡандағы Беренсе донъя һуғышына бағышланған тәүге әҫәрҙәр хәрби хәрәкәттәр башланыу менән барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, 1914 йылдың 27 июлендә Люблянала баҫылған «Словенец» гәзитендә словен милләтсеһе Марко Натлачендың эрцгерцог Фердинандты Сараевола үлтергән өсөн үс алырға саҡырған «Србе на врбе!» (Серба — на вербу!) шиғыры донъя күрә.
Һуғыш башланыу менән Джоки Богдановичтың билдәле киностудияһы (Белград) Балҡанда барған тәүге операцияларҙы төшөрә башлай, Богданович һәм Рәсәй империяһы фотографы Самсон Чернов Срем хәрби хәрәкәттәрен һәм 1914 йылдың сентябрендәге Земун яуын төшөрә. Әммә, Сербия территорияһы баҫып алынғандан һуң, киностудия үҙ эшен бөтөнләй туҡтата. Балҡандағы артабанғы хәрби хәрәкәттәр кадрҙары сит ил операторҙары тарафынан бик бәләкәй һанда төшөрөлгән.
Балҡан илдәрендә сюжеттары нигеҙенә Балҡанда Беренсе донъя һуғышы хронологияһы һалынған күп уйын һәм документаль фильмдар төшөрөлгән. Югославия Социалистик Федератив Республикаһында (һуңыраҡ Сербияла) Цере янындағы алыш тураһында картиналар (филм «Марш на Дрину» (1964)), Колубаралағы алыш (филм «Колубарска битка» (1990)) , серб армияһының Албанияға сигенеүе тураһында (филм «Где цвета лимун жут» (2006)) һ. б. ижад ителә. 2009 йылда серб режиссёры Срджан Драгоевич снял фильм «Святой Георгий убивает змия» фильмын төшөрә. Был фильм Сербия кинематографының бюджеты яҡынса 5 млн евроға тиң иң ҡыйбатлы фильмдарының береһе була. Кескәй генә серб ауылында Беренсе Балҡан һәм Беренсе донъя һуғыштары арауығында бара фильмда тасуирланған ваҡиғалар. Шул уҡ йылда режиссёр Срджан Каранович Сербиялағы Беренсе донъя һуғышы ваҡиғалары тураһында «Бэса» (филм «Беса») драмаһын төшөрә.
Болгарияла Беренсе донъя һуғышын, болгар армияһы тарихи болгар (болғарҙар күп йәшәгән) территорияһы Македония өсөн һуғышҡанлыҡтан, азатлыҡ һуғышы тип баһалана. Болгар сәйәси эшмәкәрҙәренең күбеһе Македонияны Болгарияға ҡушырға теләй. Вардар Македонияһы Болгария ғәскәрҙәре тарафынан баҫып алынғандан һуң, 1915 йылда болгар хөкүмәте урындағы халыҡты болғарлаштырыуҙы тормошҡа ашыра башлай. Был маҡсатҡа Болгарияның әҙәби эшмәкәрҙәре йәлеп ителә.
Әҙәбиәт
Рус телендә: Инглиз телендә:
Болгар телендә:
Немец телендә:
Серб телендә:
Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе
Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе (Кирилл Рощенский сиркәүе, Рощеньелағы Кирилл Белозерский хөрмәтенә сиркәү) — Вологда  ҡалаһындағы првославие сиркәүе. Был ҡорам 1780 йылда төҙөлгән. Емерелгән һәм XХ быуатта үҙгәртеп ҡоролған бинаның ҡалдыҡтары Совет проспекты, 37 адресында торған производство территорияһында тора. Сиркәү федераль һаҡлау категорияһындағы архитектура ҡомартҡыһы булып тора.
Тарих
Сиркәү төҙөлөүҙең датаһы һәм архитекторы аныҡ билдәле түгел. Ҡала уртаһында урынлашҡан сиркәү төҙөү клир ведомостары буйынса XVII быуатта төҙөлгән тип һанала, был ғибәҙәтхананың ҡыңғырауҙар манараһындағы һәм миһраб архитектура үҙенсәлектәре менән дәлилләнә. Сиркәү преподобный Кирилл Березовский хөрмәтенә изгеләндерелгән.
XVIII быуат аҙағында (1780 йылдан һуң)) сиркәүе яңынан төҙөлә, бында ике бәләкәй башлы һәм ике корпустан торған оло аш бүлмәһе барлыҡҡа  килә, ул үҙ эсенә ҡыңғырауҙар манараһын да алып тора, шуның менән бәйле йыш ҡына сиркәү XVIII быуат аҙағында төҙөлгән тип әйтелә.
1866 йылдың 30 декабрендә сиркәү яна, һалҡын һәм йылы ҡорамдарҙағы иконостас, стена биҙәктәре, сиркәү кәрәк-яраҡтары юҡҡа сыға. Янғандан һуң сиркәүҙә ғибәҙәт ҡылыуҙар күпмелер ваҡыт туҡталып тора.
ПАй-Лор-Ягун
ПАй-Лор-Ягун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тром-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 429 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе
Тарих
1926 йылда Спас-Всеградский соборы ябылғандан һуң,  сиркәүгә Всемилостивый Спастың мөғжизәле  иконаһы күсерелә (бәлки, ул иконаның күсермәһе генә), был күсермә урындағы иконалар яҙыусы рәссам тарафынан 1654 йылдың 23 октябрендә ғәҙәти итеп кенә Всеградский Спас сиркәүе өсөн яҙылып ҡуйылған була. 1654 йылда чума эпидемияһы ваҡытында был икона Вологданы афаттан ҡотолдороу өсөн ҡулланыла. Шул уҡ йылдың аҙағында икона музейға тапшырыла.
Сиркәү 1928 йылдың 9 февралендә ябыла. 1929 йылдан алып унда эшһеҙҙәр өсөн китап төпләү, төргәк һәм уйынсыҡтар эшләү оҫтаханалары булдырыла, ә һуңынан Вологда обой фабрикаһы урынлаша. Сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы һәм башы һүтелә, ә манара урынында элекке оло аш бүлмәһенә терәтеп фабрика корпусының төкәтмәһен төҙөйҙәр.
ПАй-Лор-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Рощеньелағы Кирилл Белозерский сиркәүе
Тасуирлама
XХ быуатта өлөшләтә емерелгәнгә һәм үҙгәртеп ҡорғанға тиклем — ҙур кирбес ҡорам һаҡланған. Ғибәҙәтхананың төп күләме — ике яҡлы, бер башлы четверик. Көнбайыштан ҡорамға киң аш бүлмәһе һәм сатырлы ҡыңғырау манараһы терәлеп тора. Ғибәҙәтхананың Космодамианский, Иоанн Предтеча соборы, Варвара һәм преподобный Павел Препростой ҡанаттары бар.
ПАй-Лор-Ягун
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаныш Сатпаевтың мемориаль музейы
'''Академик К. И. Сатпаевтың мемориаль музейы''' — Алма-Ата ҡалаһындағы (Ҡаҙағстан) ҡаҙағстан ғалимы, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы (хәҙер Ҡаҙағстан Милли Фәндәр академияһы) академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа бағышланған музей.
Тарихы
Ҡаҙағстан академигы Ҡаныш Имантай улы Сатпаевҡа арналған мемориаль йорт-музейы, уның тыуған көнөн, 90 йәшлек юбилейын, байрам итеү сиктәрендә 1989 йылда асылған. Музейҙы асыуҙа Ҡаҙағстан коммунистар партияһы Үҙәк Комитетының беренсе секретары Нурсолтан Назарбаев ҡатнаша. Экспозиция күренекле ғалим шәхесенең формалашыуын күрһәтә.
Яңы музей өс экспозициялар залын һәм бер мемориаль залын үҙ эсенә ала. Мемориаль залда ысын йыһаз предметтары менән академик Ҡ. И. Сатпаев кабинетының үҙенсәлекле мөйөшө яңынан тергеҙелгән. менән Тәүге өс залдың экспозицияһы килеүселәрҙе ғалимдың бала сағы, уҡыу һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге йылдары менән таныштыра, уның Ҡаҙағстан иҡтисады, фәне һәм мәҙәниәте үҫешенә индергән өлөшөн аса. Бынан тыш илдең геология хеҙмәтен ойоштороу; ҡаҙағстан индустрияһының Жезҡазған, Ҡарағанда, Гурьев (Атырау) һәм башҡа ҡалаларында беренселәренең төҙөлөшө һәм үҫеше яҡтыртыла. Ҡаҙағстан Республикаһы Фәндәр академияһының ойошторолоуына һәм үҫеш тарихына айырым иғтибар бүленә.
Йыл һайын апрель айында, академиктың тыуған көнөнә, Мемориаль музей, сараға хәҙерге заман ғалимдарын һәм республиканың производство ойоштороусыларын, ветеран геологтарҙы, студенттар һәм мәктәп уҡыусыларын йәлеп итеп, йола булараҡ, бөйөк ҡаҙаҡ ғалимын Хәтергә алыу декадаларын ойоштора һәм үткәрә.
Шулай уҡ музей махсус экспозицияларҙы үткәреү майҙансығына әүерелә. Мәҫәлән, Ҡаҙағстан халыҡтары ассамблеяһының 20 йыллығына һәм Ҡаҙаҡ ханлығының 550 йыллығына бағышлап милли костюмдар күргәҙмәһе үткәрелде. Ҡаҙаҡ, рус, корей һәм башҡа халыҡтар кейем-биҙәүестәренән тыш, XIV быуат этник мотивтары буйынса тергеҙелгән ҡаҙаҡ хандары кейеме коллекцияһының бер өлөшө ҡуйылған була.
Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы
Мансуров Зөфәр Хәйретдин улы (15 март 1909 йыл — 4 октябрь 1942 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған шағир, прозаик һәм тәржемәсе. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Әҫәрҙәре 1934 йылда баҫыла башлай. 1941 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алынып, Бөйөк Ватан һуғышында ил азатлығы өсөн ҡорбан була.
Әҫәрҙәре
Өфөлә Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге милли китапханала Башҡорт дәүләт университеты талиптары өсөн башҡорт шағир — фронтовиктарға бағышланған «Һеҙҙең ҡаһарманлыҡ — мәңгегә беҙҙең йөрәктәрҙә» исемле әҙәби композиция формаһындағы асыҡ дәрес үтте (2015). Талиптар ябай уҡыусыға билдәһеҙ булған, Бөйөк Ватан һуғышында ғүмерен биргән башҡорт шағирҙары тураһында йөкмәткеле докладтар әҙерләнеләр. Ғәли Әхмәти, Зиннәт Ҡотип, Хөрмәт Хәйри, Әхмәт Шакири, Нур Исмағилов, Сабир Кинйәкәй араларында Зөфәр Мансуровтың исеме лә яңғыраны.
Элвис Пресли
Э́лвис Ааро́н Пре́сли (Elvis Aaron Presley; 8 ғинуар 1935 йыл, Тьюпело — 16 август 1977 йыл, Мемфис (Теннесси) — АҠШ йырсыһы һәм актёры, XX быуаттың иң билдәле йырсыларының береһе . Донъяла киң билдәле йырсы — уның тулы исемен әйтмәй,  «Элвис» тип  әйтеү ҙә лә етә. Элвис Преслигә « Рок-н-ролл короле» тигән ҡушамат та бирелгән . (Америкала «Король» тип әйтеү етә — The King). Альбомдары 1 миллиард күсермә менән таралған, Beatles-тан ғына ҡалыша.
Айва (йылға)
Айва — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ЕДІЛ/2064/526 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шүлгәнташ ҡурсаулығы
Шүлгәнташ — Башҡортостан Республикаһындағы дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы. Федераль статусҡа эйә. Көньяҡ Урал тауҙарының көнбайышында, Бөрйән районының тау-урман бүлкәте сиктәрендә урынлашҡан. Дөйөм майҙаны — 22 531 гектар (225 кв. км).
Ҡурсаулыҡ 1958 йылда Башҡортостан ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалы итеп ойошторола, ә 1986 йылдың 16 ғинуарында үҙаллы ҡурсаулыҡҡа әйләнә. Уны ойоштороу өсөн был төбәктә саф тоҡомло бөрйән солоҡ бал ҡорто йәшәүе нигеҙ була. Филиал ҡырағай бал ҡорттарын һаҡлаусы донъялағы иң беренсе зона.
Рәсәйҙәге ЮНЕСКО-ның бөтөн донъя мираҫы объекттары исемлегенә инеүгә кандидат булып тороусы Алтын Солоҡ менән бергә Шүлгәнташ ҡурсаулығы Башҡорт Уралы комплекслы биосфера резерваты составына ингән.
Ғинуарҙың уртаса температураһы −16° С, июнь һәм июлдеке +16° С. Климат уртаса континенталь, йылдары ҡырҡа үҙгәреүсән, яуым-төшөмдәр 270-тән 750 мм-ға тиклем. Рельеф таулы. Эре япраҡлы һәм ылыҫлы-япраҡлы ҡатнаш урмандар биләмә майҙанының 92 процентын биләй.
Шүлгәнташ ҡурсаулығы тәбиғәт һаҡлаусы, ғилми-тикшеренеүсе һәм экологик-ағартыусы учреждение булып тора. Ҡурсаулыҡта 90 тирәһе кеше эшләй, шулар иҫәбендә 3 фән кандидаты, 2 аспирант һәм 5 фән хеҙмәткәре бар. Ҡурсаулыҡ библиографияһында 900-ҙән артыҡ эш, фәнни публикациялар йөҙгә яҡын. Йыл һайын ҡурсаулыҡта бөтөн башҡарған эш буйынса «Тәбиғәт йылъяҙмаһы» тигән ғилми отчёт әҙерләнә.
Флора һәм фауна
Фаунаның иң киң танылған вәкиле — бөрйән тоҡомло солоҡ бал ҡорттары.
Балыҡтарҙың 30 төрө, ер-һыу йәнлектәренең — 5 төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 6 төрө, ҡоштарҙың — 206 төрө, һөтимәрҙәрҙең — 61 төрө осрай. Умыртҡаһыҙҙарҙың яҡынса 1700 төрө асыҡланған, шул иҫәптән күбәләктәр — 378, ҡуңыҙҙар — 458.
Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына индерелгән төрҙәр һаны 31, Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына индерелгәне — 67 төр. Бында һоро айыу йыш осрай. Ҡоштар фаунаһы күп төрлө.
Проблемалар ҙа бар: төбәктә Европа Шәшкеһен америка шәшкеһе ҡыҫырыҡлап сығара бара. Йомағужа һыуһаҡлағысын төҙөү һәм климат йылыныуы сәбәпле ҡайһы бер балыҡтар һаны кәмеүе күҙәтелә, мәҫәлән: ҡыҙылбалыҡ, бағыр, бәрҙе.
Үҫемлектәр донъяһы күп төрлө һәм бай. 2009 йылдың башына 816 төр үрге үҫемлектәр, 184 — мүк, 233 — лишайниктар, 117 төр бәшмәк, 202 төр ылымыҡтар һәм цианобактериялар асыҡланған. 14 төр үҫемлек Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына, 57 — Башҡортостандыҡына индерелгән.
Шүлгәнташ — уникаль мәҙәни-тарихи объект
Башҡорт халҡының күп риүәйәттәрендә һәм легендаларында телгә алына — мәҫәлән, «Урал батыр» эпосында.
Ҡурсаулыҡ территорияһында уникаль карст Шүлгәнташ мәмерйәһе урынлашҡан. Мәмерйәнең оҙонлоғо 2,9 км тәшҡил итә. Ул өс ҡатлы, эсендә Шүлгән| йылғаһы аға. 1959 йылда ҡурсаулыҡ зоологы А. В. Рюмин Шүлгәнташ мәмерйәһе эсендә палеолит эпохаһынан ҡалған һүрәттәрҙе асҡан. Унда мамонт, ат һәм башҡа йәнлектәр, ҡатмарлы тамғалар, антропоморф фигуралар һүрәтләнгән. Улар охра менән төшөрөлгән. Һуңғы заманса технологиялар ярҙамында тикшеренеүҙәр уларҙың йәше 19 — 39 мең йыл тип билдәләй.
Густав Малер
Густав Малер (Gustav Mahler, 7 июль 1860 йыл, Калиште, Богемия, Австро-Венгрия  — 18 май 1911 йыл, Вена) — Австрия композиторы һәм дирижёры. XIX—XX быуат башының танылған композитор-симфонисы һәм дирижёрҙарҙың береһе.
Малерҙың әҫәрҙәре бик күп түгел, улар йырҙар һәм симфонияларҙан тора. Үҙе үлгәндән һуң ғына танылыу ала.
Композиторҙың ижади мираҫын өйрәнеү өсөн 1955 йылда Халыҡ-ара Густав Малер йәмғиәте төҙөлә.
Бала сағы
Густав Малер Богемиялағы Калиште (хәҙерге Край Высочина, Чехия) ауылында урта хәлле йәһүд ғаиләһендә тыуған. Атаһы Бернхард Малер (1827—1889) (сығышы менән Липница-над-Сазавонан) трактир тотҡан, ваҡ сауҙа менән шөғөлләнгән, атаһы яғынан олатаһы ла трактирщик булған. Әсәһе Мария Германн (1837,Ледеч-над-Сазавоу —1888)- һабын эшләүсе ваҡ фабрикант ҡыҙы. Натали Бауэр-Лехнер әйтеүенсә, Малерҙар  бер-береһенә бөтөнләй тап килмәй: «Ул (ире) — тиҫкәрелек, ҡатыны — тыйнаҡлылыҡ». Уларҙың 14 балаһының (Густав икенсе булған) һигеҙе үлгән.
Ғаилә музыка менән бөтөнләй ҡыҙыҡһынмай, ләкин Густав тыуғандан һуң ғаилә Йиглаваға күсенә. Был Моравия ҡалаһында XIX быуаттың икенсе яртыһында башлыса немецтар йәшәй. Бында драма театрында ҡайһы ваҡыт опера спектаклдәре ҡуйыла, йәрминкәләр ойошторола һәм хәрби тынлы оркестр уйнай. Дүрт йәшлек Густав Малер халыҡ йырҙарын, марштарҙы ауыҙ гармоникаһында уйнай башлай. Был жанрҙар композитор ижадында киләсәктә мөһим урын аласаҡ.
6 йәштән Малерҙы фортепианола уйнарға өйрәтә башлайҙар, 10 йәштә,  1870 йылдың көҙөндә Йиглавала ул тәүге тапҡыр концертта ҡатнаша, был ваҡытта ул композитор булараҡ беренсе әҫәрҙәрен яҙа. 1874 йылда 13-сө йәш менән барғанҡустыһы Эрнст үлгәс, Малер дуҫы Йозеф Штайнер менән ҡустыһы иҫтәлегенә «Герцог Эрнст Швабский» тигән опера яҙа башлай (Herzog Ernst von Schwaben), ләкин операның либреттоһы ла, ноталары ла һаҡланмаған.
Гимназияла Малер музыка һәм әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, ләкин башҡа фәндәрҙән уртаса уҡый. Прага гимназияһына күсеү ҙә ярҙам итмәй, уның уҡыуы яҡшырмай, атаһы уның эшҡыуар булырына өмөтөн өҙә. 1875 йылда ул Густавты Венаға билдәле педагог Юлиус Эпштейнға алып бара.
Йәшлеге. Вена
Малерҙың һәләтле уҡыусы икәнен күргән профессор Эпштейн уны Вена консерваторияһына Франц Креннда уҡырға ебәрә. Ул Антон Брукнерҙың лекцияларын тыңлай, уны үҙенең уҡытусыһы тип иҫәпләй.
Вена бер нисә быуат буйы Европаның музыкаль баш ҡалаһы тип иҫәпләнә, бында Людвиг ван Бетховен һәм Франц Шуберт рухы йәшәй, 70-се йылдарҙа бында А. Брукнерҙан тыш Иоганнес Брамс йәшәй, Вена музыка һөйөүселәр йәмғиәте концерттарында ул ваҡыттағы иң яҡшы дирижёрҙар, шул иҫәптән, Ханс Рихтер, Вена император операһында Аделина Патти, Паолина Лукка йырлай, ә  Вена урамдарында йыш яңғыраған халыҡ йырҙары һәм бейеүҙәре Малерға ижадҡа илһам бирә. 1875 йылдың көҙөндә Австрия башҡалаһына Рихард Вагнеркилеүе бындағы музыка һөйөүселәр донъяһын ҡуҙғытып ебәрә. Малер Вагнер менән Брамс музыкаһын яратыусылар араһындағы низағтың шаһиты була. Уның ля-минор квартетында (1876) Брамсҡа оҡшарға тырышыу, дүрт йылдан һуң үҙе яҙған шиғырға «Жалобная песнь» кантатаһында инде Вагнер менән Брукнер тәьҫире һиҙелә.
консерваторияла уҡыған саҡта Малер экстерн менән Йиглава гимназияһын тамамлай; 1878—1880 йылдарҙа ул Вена университетында тарих һәм философия буйынса лекциялар тыңлай, фортепианола уйнап йәшәргә аҡса таба. Малерҙы шәп пианист тип һанайҙар, уның композитор тәжрибәһе профессорҙар тарафынан хупланмай;  1876 йылда симфонияһының беренсе өлөшө өсөн улпю беренсе премия ала. 1878 йылда Малер консерваторияны тамамлай, бында ул үҙе кеүек танылмаған композиторҙар  Хуго Вольф һәм Ханс Ротт менән дуҫлаша; һуңғыһы уға бигерәк тә яҡын була, бер нисә йылдан һуң Малер  Н. Бауэр-Лехнерға яҙған хатында дуҫының ижадына юғары баһа бирә. Роттың Малерға тәьҫире (бигерәк тә Береенсе симфонияла) хәҙерге тикшеренеүселәргә Брукнер менән Малер араһында Ротт тора тип әйтергә мөмкинлек бирә.
Вена Малер өсөн икенсе тыуған еренә әйләнә, уны музыка классикаһына һәм яңы музыкаға алып килә, уның рухи донъяһының сиктәрен билдәләй, уны төрлө юғалтыуҙарға, аҡса юҡлыҡҡа түҙергә өйрәтә. 1881 йылда ул Бетховен конкурсына «Жалобная песнь» тигән әҫәрен тәҡдим итә. Был романтик легендала ағаһы тарафынан үлтерелгән рыцарҙың һөйәгенән эшләнгән флейта шпильман (музыкант) ҡулында кеше үлтереүсене фашлай торған ҡоралға әйләнә. Ун биш йылдан һуң Малер тап «Жалобная песнь» әҫәре уны „Малер“ итеүе тураһында яҙа, уға беренсе опус тигән исем бирә. 600 Австрия гульдены күләмендәге премияны И. Брамс, Эдуард Ганслик, композитор Карл Гольдмарк һәм дирижёр Ханс Рихтерҙан торған жюри Роберт Фуксҡа бирә. Н. Бауэр-Лехнер Малер был еңелеүҙе бик ныҡ ауыр кисерә, күп йылдар үткәс ул әгәр ошо конкурста еңгән булһам, бер ҡасан да тормошомдо опера театры менән бәйләмәҫ инем ти. Шунан алда ошо уҡ конкурста уның дуҫы Брукнерҙың яратҡан уҡыусыһы Ротт уңышһыҙлыҡҡа осрай; жюри ағзаларының мыҫҡыллы һүҙҙәре уның психикаһына ауыр тәьҫир итә, һәм 4 йылдан һуң 25 йәшлек композитор психик сирлеләр дауаханаһында вафат була.
Малер был уңышһыҙлыҡтан һуң композициянан баш тарта ( 1881 йылда ул «»  әкиәт опера өҫтөндә эшләй, уны  тамамламаған килеш ҡалдыра), үҙен башҡа төрлө эшмәкәрлектә һынап ҡарарға була һәм шул уҡ йылда Лайбахтан дирижёр вазифаһына саҡырыу ала (хәҙерге Любляна).
Әһәмиәте
1911 йылда, вафаты ваҡытында, симфонияларын Европала, Рәсәйҙә һәм Америкала 260 тапҡыр уйнаған булалар. Иң йышы Дүртенсе симфония башҡарыла.
Тере сағында Малерҙың әҫәрҙәре ҡыҙыҡһыныу уята, әммә яҡшы рецензиялар бик һирәк була.
Малерҙың танылыуы һуғыштан һуңға тура килә.
Йөҙ йәше тулғандан һуң, бик ҡыҫҡа ғына ваҡытта, 1960 Малер иң йыш башҡарылған һәм яҙҙыртылған копозиторға әүерелә.
Меркурийҙағы кратерға Малер исеме бирелгән.
Малерҙың үҙе башҡарған әҫәрҙәре
1905 йылдың 9 ноябрендә Малер Вельте-Миньонда үҙенең 4 әҫәрен яҙҙыртҡан булған
Әҫәрҙәре
и др.
Яҙҙырылған әҫәрҙәре
Густав Малерҙың бар әҫәрҙәрен дә яҙҙыртҡан дирижерҙар : Мөһим яҙмалар яҙҙырған дирижёрҙар:
Корнилаев Сергей Григорьевич
Корнилаев Сергей Григорьевич (20 февраль 1955 йыл) — СССР-ҙың ирекле стилдәге көрәшсеһе. 48 кг-ға тиклем ауырлыҡ категорияһында «Хеҙмәт резервтары» спорт йәмғиәте өсөн сығыш яһай. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
Ирекле көрәш буйынса СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры  (1978), дүрт тапҡыр донъя чемпионы (1978, 1979, 1981, 1982), Европа чемпионы (1984), XXII олимпия уйындарының бронза призеры (1980). Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры.
Биографияһы
Сергей Григорьевич Корнилаев 1955 йылдың 20 февралендә Башҡорт АССР-ының Иглин районы Сыуаш-Ҡобау ауылында сыуаш ғаиләһендә тыуған.
«Витязь» спорт клубының (Мәскәү) Почетлы президенты, Мәскәү ирекле көрәш федерацияһының попечителлек советы рәйесе.
Йыл һайын көрәшсе хөрмәтенә үткәрелә:
Сударчикова Любовь Кузьминична
Сударчикова Любовь Кузьминична (18 апрель 1947 йыл — 13 декабрь 2006 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең цирк артисы, Рәсәйҙең халыҡ артисы, Рәсәй дәүләт циркы артисы.
Биографияһы
Любовь Кузьминична Сударчикова 1947 йылдың 18 апрелендә тыуған.
Цирк сәхнәһендәге партнеры артист Сударчиков Анатолий Александровичҡа кейәүгә сыға.
Ирле-ҡатынлы Сударчиковтар халыҡ цирк студияһында цирк оҫталығы менән шөғөлләнә. 1969 йылда тәүге тапҡыр профессиональ манежға «Танц-иллюзия» («Эҙләү» коллективында) номеры менән сығалар. Был номер күҙ асып-йомған арала (бик тиҙ генә) алты костюм алмаштырыу иллюзион трансформацияһы булыуы менән ҡыҙыҡлы. Был ваҡытта артистар бер туҡтауһыҙ бейей һәм бер үк ваҡытта костюмдарын алмаштырып өлгөрә, бының менән феериялы тамаша барлыҡҡа килтерә. Бигерәк тә ялтыраҡ ямғыр тамсылары аҫтында партнерҙарҙың тамашасылар күҙе алдында күлдәк һәм фрактарын алмаштырыу трюктары бик эффектлы күренеш булип тора.
Сударчиковтар 1995 йылда Монте-Карлолағы «Көмөш клоун» Халыҡ-ара конкурс лауреаты булалар. Донъяның бик күп илдәрендә ҙур уңыш менән гастроль турҙарын үткәрәләр.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе, БДБ (Содружество Независимых Государств, СНГ) — элекке СССР составындағы республикаларҙан барлыҡҡа килгән ҡайһы бер дәүләттәр араһындағы мөнәсәбәттәрҙе көйләүсе халыҡ-ара ойошма. БДБ дәүләттәрҙән өҫтөн торған берләшмә түгел һәм ирекле нигеҙҙә эш итә.
Сударчикова Любовь Кузьминична
Биографияһы
Һуңғы йылдарҙа Сударчиковтар Мәскәү ҡалаһының Вернадский проспектындағы Ҙур Мәскәү циркы манежында, шулай уҡ Фонтанкалағы Петербург циркында эшләйҙәр.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе
Ойошманың барлыҡҡа килеүе
БДБ РСФСР, Белоруссия һәм Украина башлыҡтары тарафынан 1991 йылдың 8 декабрендә Брест эргәһендәге Вискулиҙа (Беловежа урманы) (Белоруссия) "Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойоштороу тураһындағы килешеү"гә (киң мәғлүмәт сараларында Беловежа килешеүе тип йөрөтөлә) ҡул ҡуйыу юлы менән нигеҙләнә.
Сударчикова Любовь Кузьминична
Биографияһы
Любовь Кузьминична Сударчикова 2006 йылдың декабрендә вафат була, ул Санкт-Петербургтың Богословский зыяратында ерләнгән.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе
Ойошманың барлыҡҡа килеүе
Преамбулаларҙан һәм 14 статьянан торған документта нығытылыуынса, ССР Союзы халыҡ-ара хоҡуҡ һәм геосәйәси ысынбарлыҡ субъекты булараҡ йәшәүен туҡтата. Ләкин халыҡтарҙың тарихи берлеге, улар араһындағы бәйләнештәр нигеҙендә, ике яҡлы договорҙарҙы, демократик хоҡуҡи дәүләт төҙөүгә ынтылышты, бер-береңде таныу һәм дәүләт суверенитетын хөрмәт итеү нигеҙендә үҙ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә ынтылышты иҫәпкә алып, яҡтар Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһен ойошторорға килешә.
Сударчикова Любовь Кузьминична
Биографияһы
Любовь Кузьминична Сударчикова цирк артисы Игорь исемле ул тәрбиәләп үҫтергән.
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе
Ойошманың барлыҡҡа килеүе
Килешеү 10 декабрҙә — Белоруссия һәм Украина Юғары Советтары, ә 12 декабрҙә Рәсәй Юғары Советы тарафынан ратификациялана. Рәсәй парламенты документты күпселектең ыңғай тауышы менән ратификациялай: «ыңғай» — 188 тауыш, «ҡаршы» — 6 тауыш, «тыйылып тора» — 7, һөҙөмтәлә РСФСР Конституцияһының 104-се статьяһы боҙола, сөнки Беловежа килешеүе дәүләт ҡоролошона ҡағылышлы булғанлыҡтан һәм ошо сәбәпле Конституцияға үҙгәреш индергәнлектән уны ратификациялау өсөн юғарғы дәүләт органын — РСФСР-ҙың Халыҡ депутаттары съезын йыйыу талап ителә. 1992 йылдың апрелендә Рәсәй Халыҡ депутаттары съезы Беловежа килешеүен ратификациялауҙан өс тапҡыр баш тарта , ошо сәбәпле ул 1993 йылдың октябрендә ҡыуып таратыла, ләкин документты барыбер ратификацияламай.
1991 йылдың 13 декабрендә Ашхабад ҡалаһында Үҙәк Азиялағы СССР составында булған биш дәүләттең — Ҡаҙағстандың, Ҡырғыҙстандың, Тажикстандың, Төрөкмәнстандың һәм Үзбәкстандың президенттары осраша. Улар ойошмаға инеү тураһында Белдереү ҡабул итә, шулай уҡ тарҡалыусы Союз субъекттарының тиңлеген һәм БДБ дәүләттәренең бөтәһен дә ойоштороусы итеп таныуҙы талап итә. Артабан Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев мәсьәләләр буйынса фекер алышыу һәм уртаҡ ҡарарҙар ҡабул итеү өсөн Алма-Атала йыйылырға тәҡдим итә.
Был осрашыуҙа 11 элекке союздаш республика — Әзербайжан, Әрмәнстан, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Ҡырғыҙстан, Молдавия, Рәсәй Федерацияһы, Тажикстан, Төрөкмәнстан, Үзбәкстан, Украина башлыҡтары була (Латвия, Литва, Эстония һәм Грузия ҡатнашмай). Һөҙөмтәлә 1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата декларацияһына ҡул ҡуйыла, унда БДБ-ның маҡсаттары һәм принциптары тураһында яҙыла. Шулай уҡ БДБ ойоштороу тураһындағы килешеүгә протокол ҡабул ителә. Алма-Ата осрашыуы элекке СССР республикаларының суверенлы дәүләттәргә әйләнеү процесын тамамлай. Килешеүҙе иң һуңғы булып Молдавия (1994 йылдың 8 авгусы) ратификациялай. 1993 йылда Грузия БДБ-ның ғәмәли ағзаһы була.
БДБ дәүләттәре башлыҡтарының беренсе осрашыуы 1991 йылдың 30 декабрендә Минскиҙа үтә, ойошманың юғарғы органы — Дәүләттәр башлыҡтары советы — раҫлана. Унда һәр дәүләт бер тауышҡа эйә була, ә ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә. Шулай уҡ "Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһендә ҡатнашыусы дәүләттәр башлыҡтары советының Ҡораллы көстәр һәм Сик буйы ғәскәрҙәре тураһындағы килешеүе"нә ҡул ҡуйыла, уға ярашлы, дәүләттәр үҙ Ҡораллы көстәрен ойошторорға хоҡуҡлы була.
1993 йылдың 22 ғинуарында Минскиҙа Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставы ҡабул ителә, ул ойошманың төп документы булып тора.
БДБ дәүләттәренең интеграцияланыу тарихы
2011 йылдың 18 октябрендә Берләшмәлә ҡатнашҡан һигеҙ дәүләт — Рәсәй Федерацияһы, Украина, Белоруссия, Ҡаҙағстан, Әрмәнстан, Ҡырғыҙстан, Молдавия һәм Тажикстан ирекле сауҙа зонаһы тураһында килешеүгә ҡул ҡуя, ул берләшмә киңлегендә ирекле сауҙа алып барыу режимын көйләгән йөҙҙән ашыу ике яҡлы килешеүҙе алмаштыра.
Берләшмәлә ҡатнашыусы дәүләттәр
Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе Уставына ярашлы, Уставты ҡабул иткән мәлгә БДБ ойоштороу тураһында 1991 йылдың 8 декабрендәге килешеүгә һәм уның 1991 йылдың 21 декабрендәге Протоколына ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған дәүләттәр уны ойоштороусылар булып тора. Уставты ҡабул иткәндән һуң бер йыл эсендә унда теркәлгән йөкләмәләрҙе өҫтөнә алған ойоштороусы дәүләттәр уның ағзаһы булып тора.
Ойошманың маҡсаттары
БДБ уның бөтә ағзаларының суверенлы тиңлеге башланғысында нигеҙләнгән, шунлыҡтан бөтә ҡатнашыусы дәүләттәр халыҡ-ара хоҡуҡтың үҙ аллы субъекттары булып тора. Берләшмә дәүләт түгел һәм дәүләт өҫтөндә тороу вәкәләттәренә эйә түгел.
Ойошманың төп маҡсаттары: Ҡатнашыусы дәүләттәрҙең уртаҡ эшмәкәрлеге өлкәләре:
БДБ органдары
БДБ дәүләттәре башлыҡтары советы юғарғы орган булып тора. Совет йылына ике тапҡыр ултырышҡа йыйыла Ә БДБ хөкүмәттәре башлыҡтары советы ҡатнашыусы дәүләттәрҙең башҡарма органдарының иҡтисад, социаль һәм башҡа уртаҡ мәнфәғәттәр өлкәләрендәге хеҙмәттәшлеген көйләй. Йылына ике мәртәбә йыйыла. Дәүләттәр башлыҡтары советында ла, Хөкүмәттәр башлыҡтары советында ла ҡарарҙар консенсус нигеҙендә ҡабул ителә. БДБ дәүләттәре урыҫ алфавиты тәртибендә ошо ике органда рәйеслек итә.
Сит ил эштәре министрҙары советы рәйесе
БДБ-ның даими органы — Минскиҙағы (Белоруссия) БДБ Башҡарма комитеты һәм уның Мәскәүҙәге (Рәсәй) Бүлексәһе.
БДБ-ның Башҡарма секретарҙары
Башҡарма секретариат 1993 йылдың 14 майында ойошторола. Шуға тиклем секретариат бурыстарын Координация-Консультация Комитеты (ККК) башҡара, ул БДБ илдәре вице-премьерҙарынан тора.
Башҡарма секретарь вазифаһы 1993 йылда индерелә:
БДБ илдәре ҡатнашлығындағы башҡа интеграцион берләшмәләр
Халыҡ-ара ойошма булараҡ БДБ дәүләттәре араһында «яҡынлыҡ нөктәләре» күп түгел. Шунлыҡтан Берләшмә илдәре лидерҙары альтернатив юлдар эҙләй. БДБ киңлектәрендә уртаҡ маҡсаттарға эйә ойошмалар барлыҡҡа килгән:
Ново-Яблонка
Ново-Яблонка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Терса йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Саратов һыуһаҡлағысынан Волгоград һыуһаҡлағысына тиклем,   Оло Ырғыҙ, Оло Караман, Терёшка, Еруслан, Торгун йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пасол (йылға)
Пасол  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ермаковский Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зин-Йоль
Зин-Йоль — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының һул ярына тамағынан 400 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Октябрьский нефтяник (гәзит)
Октябрьский нефтяник — Башҡортостан Республикаһы Октябрьский ҡалаһының ижтимағи‑сәйәси гәзите.
Бенин Владислав Львович
Бенин Владислав Львович (24 июль 1954 йыл) — педагог, культуролог. Философия фәндәре кандидаты (1984), педагогия фәндәре докторы (1996), профессор (1996). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Полуденная (Частая ҡушылдығы)
Полуденная  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Частая йылғаһының уң ярына тамағынан 2,1 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Бенин Владислав Львович
Биографияһы
Владислав Львович Бенин 1954 йылдың 24 июлендә Пенза ҡалаһында актерҙар ғаиләһендә тыуған. Уның әсәһе Римма Ивановна Байкова — СССР Дәүләт премияһы лауреаты, РСФСР-ҙың һәм БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, атаһы — Бенин Лев Аронович — Башҡортостандың халыҡ артисы. Владислав Бениндың бала сағы ысын мәғәнәһендә сәхнә шаршауҙары араһында үтә. Өфө 1-се һанлы урта мәктәбендә уҡый, бөтә актерҙар балалары кеүек, театраль сезонына ярашлы йәшәй. Үҫмер йылдары театр менән бәйле була, ул монтировщик та, яҡтыртыусы ла булып эшләй, хатта телевидение режиссеры пульты алдында булып өлгөрә. Шул ваҡыттан — шиғриәткә һәм драматургияға һөйөүе.
Октябрьский нефтяник (гәзит)
Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы һәм «"Башҡортостан Республикаһы" Нәшриәт йорто» дәүләт унитар предприятиеһы.
Тарихы
Октябрьский ҡалаһында аҙнаһына биш тапҡыр урыҫ телендә сыға. 1947 йылдың февраленән алып урыҫ телендә «Башкирский нефтяник» («Башҡортостан нефтсеһе») исеме менән нәшер ителә, 1956 йыл хәҙерге исемен ала.
Бенин Владислав Львович
Биографияһы
1971—1976 йылдарҙа йылда Башҡорт дәүләт университетында уҡый һәм унисверситет КВН-да уйнай, һуңғараҡ ул Өфөлә беренсе ҡала юморинаһын ойоштороусыларының береһе була. Уҡып бөткәндән һуң бер йыл Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй. 1977 йылдан башлап Башҡорт дәүләт педагогия университетында: 1990 йылдан — культурология һәм социаль-иҡтисади кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта — 1999 йылдан — социаль-гуманитар факультеты деканы.
1979 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының философия факультеты аспирантураһына инә (очно). 1984 йылда ғилми етәксеһеҙ (кафедра уның эшен яҡлауға үҙаллы башҡарылған булараҡ сығара), МДУ-ның диссертацион советында «Социальное творчество в историческом процессе» темаһы буйынса философия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡлай. 1988 йылда В. Л. Бенин доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була.
Фәнни эшмәкәрлеге
В. Л. Бенин «Философия», «Этика», «Диндәр тарихы», «Культурология», «Донъя нәфис мәҙәниәте», «Культура теорияһы», «Культура социологияһы» дисциплиналары буйынса авторлыҡ лекциялар курсы, «Педагогик культурологияһы» махсус курсы алып бара. Уның етәкселегендә педагогика, философия һәм культурология буйынса 1 докторлыҡ һәм 10 кандидатлыҡ диссертация уңышлы яҡланды. Бөгөнгө көндә уның идеялары Башҡортостан Респуликаһы Мәғариф министрлығы эшмәкәрлегендә урын алды: «Башҡортостан Республикаһы мәғарифының 1999—2003 йылдарға үҫеш программаһы», «Башҡортостан Республикаһы мәғарифының 2004—2008 йылдарға үҫеш программалары» һәм башҡа мөһим программалар әҙерләүҙә әүҙем ҡатнаша. Бөтә өлкәләрҙә лә — ғилми-тикшеренеү, педагогик, йәмғиәт, спорт (оҙайлы йылдар дауамында һыу спорты менән шөғөлләнә) — В. Л. Бенин ғәҙәттән тыш ҙур ойоштороу һәләттәрен күрһәтә.
Фәнни хеҙмәттәре философия, мәҙәниәт теорияһы һәм тарихы, юғары белем биреү педагогикаһы мәсьәләләренә арналған. 320-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре:
Һуңғы 5 йылда ғилми баҫмаларҙағы төп публикациялары исемлеге :
Полуденная (Частая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы  Кама ГЭС-ынан  Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Братский (Иглин районы)
Братский (Братский) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452402, ОКАТО коды — 80228815004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
18 февраль
18 февраль — григориан стиле буйынса йылдың 49-сы көнө. Йыл аҙағына тиклем 316 көн ҡала (кәбисә йылында 317).
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Осҡон (гәзит)
Осҡон — ижтимағи-сәйәси гәзит.
Ойоштороусылары
Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, Башҡортостан Республикаһының «„Осҡон“ редакция‑нәшриәт комплексы» ДУП‑ы (2006).
Тарихы
Әбйәлил районының Асҡар ауылында аҙнаһына 3 тапҡыр сыға. 1932 йылдың майынан башҡорт телендә «Ударсы» исеме аҫтында сыға башлай. 1933 йылда хәҙерге исемен йөрөтә. 1957 йылдан алып «Искра» («Осҡон») исеме менән урыҫ телендә лә нәшер ителә (2006 йылдан алып үҙ аллы гәзит «Абзелил»). 1963—65 йылдан нәшер ителмәй.
Редакторҙары
Planned
Разбердейкин йырыны
Разбердейкин йырыны — Рәсәй йылғаһы. Волгоград өлкәһе,Воронеж өлкәһе,Тамбов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карачан йылғаһының уң ярына тамағынан 22 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тикеев
Тикеев — фамилия.
Майлыкүл (Силәбе өлкәһе)
Майлыкүл (Малакүл) —Силәбе ҡалаһының көнсығыш ситендә урынлашҡан тигеҙлек тибындағы күл. Күлдең майҙаны — 18,5 км², күләме — 0,145 км³, максималь тәрәнлеге — 10,5 м, уртаса тәрәнлеге — 7,7 м. Күл ҡаҙаны ярым эллипс формаһында. Ярҙары тигеҙ, ныҡ телгеләнмәгән; көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары сағыштырмаса бейек. Утрауҙар юҡ. Төбөнә ләмле тығыҙ ҡом түшәлгән. Майлыкүлдән көньяҡ-көнсығышта Шелюгин, көнсығыштараҡ — Икенсе күл, уларҙан һуң Өсөнсө һәм Дүртенсе күлдәр бар.
Тасуирламаһы
Күл исеме башҡортса Малакүл тәүге атамаһынан килеп сыҡҡан. Ҡала пландарында һәм XX быуат карталары башында уҡ Беренсе атамаһы ҡулланылған да инде. XX быуаттан башлап интенсив антропоген йоғонтоһона тиклем күлдең дәүмәле бәләкәй генә, ҡоролоҡ йылдарында кибеүгә дусар ителгән тоҙло һыулы була.
Объекттар төҙөлөшө барышында күл юғалған, ҡасаба ҡала кварталдарына ҡушылған. Уның булыуы тураһында һаҙлыҡлы урын ғына иҫкә төшөрә.
Күл Силәбе ҡалаһының Трактор заводы районы сиктәрендә урынлашҡан. Күлдән көнсығыштараҡ, уның муйынында һәм Икенсе күле араһында Чурилов ауылы һәм Межозёрный тимер юл станцияһы, көньяҡта Чурилов ҡасабаһы урынлашҡан.
Күлдең тирә-яғында ҡурғанлы ҡәберлектәр, мәҫәлән, Чурилов-II ҡәберлеге табылған.
Сәнәғәт
1930-сы йылдарҙа Беренсе күленә сәнәғәт ҡалдыҡтары ағыҙыла башлай. Әле күл Силәбе трактор заводы, Силәбе 2-се йылылыҡ-электр үҙәге (ТЭЦ-2), Тимер-бетон изделиелар заводы һәм шымартыу изделиелары заводынан ағып төшкән һыуҙы ҡабул итә; ул етерлек кимәлдә таҙартылмаған ҡалдыҡтар өҫтәмәһе булараҡ файҙаланыла. Һыу балансында ағынты һыуҙарҙың өлөшө 86 %-ҡа етә.
Күлде артығы менән тултырмау маҡсатында, 1958 йылда Мейәс йылғаһына ағыҙыу каналы ҡаҙыла, ул 1984 йылға тиклем даими файҙаланыла. Әлеге ваҡытта йыл әйләнәһенә канал буйынса Мейәс йылғаһына һыу ағыҙыла. Бынан тыш, күлдән Силәбе предприятиеларының техник ихтыяждарына һыу алыу ойошторола.
Рекреацион маҡсатта файҙаланыу
Силәбенең төньяҡ-көнсығыш районында төҙөлөш алып барыу менән бәйле, күлдең рекреацион әһәмиәте артты. Күп һанлы ҡомло пляждар, балыҡтың күп булыуы (күлдә алабуға, сабаҡ, шырт балыҡ (этеш), табан балыҡ, пелядьтереклек итә) арҡаһында, ҡала халҡы күл буйында ял итергә ярата.
Һыуының ҡылыҡһырламаһы
Күлдең һыуы хлоридлы, уның дөйөм минераллашыуы 0,9-1,5 г/л сиктәрендә үҙгәрә. Күлдә хлорид, сульфат, аммоний азоты, нефть продукттары, фенол, баҡыр һәм цинктың рөхсәт ителгән сикке концентрация (ПДК) артыуы даими билдәләнә. Фитопланктондың биомассаһы 5-7 мг/л артмай, ҡатмарлы төҙөлөшлө үҫемлектәр күп түгел. 2016 йылға ҡарата күлдең һыуы 3-сө сифат класына («бысраҡ») ҡарай.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Үҙгәреүсән дәүмәл
Үҙгәреүсән үҙе ҡабул итә алған ҡиммәттәр күмәклеге менән генә характерлана. Үҙгәреүсәнде уның һәр ҡиммәте өсөн дә уртаҡ булған символ менән тамғалайҙар.
Математикала үҙгәреүсәндәр
Математикала реаль физик дәүмәл дә, шулай уҡ реаль донъя процесын сағылдырмаған ниндәйҙер абстракт дәүмәл дә үҙгәреүсән булыуы мөмкин.
Математик анализда һәм математиканың күпселек оҡшаш бүлектәрендә x үҙгәреүсәне аҫтында ниндәйҙер, мәҫәлән, ысын һандарҙан торған күмәклектең.
Ғәмәли статистикала үҙгәреүсән — баһалаусы фактор йәки характеристика, системалы йәки шәхси атрибут, уларҙың үҙгәреүе ваҡыт дауамында йәки айырым кешеләр араһында көтөлә, мәҫәлән йәш үҙгәреүсәне.
Үҙгәреүсән һәм билдәһеҙ дәүмәл
Әйтергә кәрәк, тигеҙләмәләрҙә, тигеҙһеҙлектәрҙә һәм башҡа ошондай мәсьәләләрҙә билдәһеҙ дәүмәлдәр үҙгәреүсәндәргә оҡшаш рәүештә тамғаланалар, мәҫәлән, 2 x = 6 тигеҙләмәһендә x хәрефе менән үҙгәреүсән түгел, ә билдәһеҙ дәүмәл тамғаланған, был төшөнсәләр бик оҡшаш һәм контекст менән бәйле.
Был төшөнсәләр араһындағы айырма асылын шулай аңлатырға мөмкин.
2 x = 6 яҙыуын, бер яҡтан, билдәлһеҙ x-тың ҡиммәтен табыу мөмкинлеге тураһында раҫлау тип аңлатырға мөмкин. Был осраҡта x — билдәһеҙ һандың тамғаланышы.
Икенсе яҡтан 2 x = 6, x-тың бер ҡиммәтендә «хәҡиҡәт», ә икенсе ҡиммәтендә «ялған» ҡиммәте алған предикат тип аңларға мөмкин. Был осраҡта x — үҙгәреүсән. Аңлатмала уның урынына, яҙылған предикаттың логик (булево) ҡиммәтен асыҡлау маҡсаты менән, төрлө ҡиммәттәр ҡуйылырға мөмкин.
Тарихы
XVII быуаттың урталарында Рене Декарт билдәле параметрҙар өсөн алфавиттың тәүге хәрефтәрен ҡулланырға тәҡдим итә: a,b,c\dots,, ә билдәһеҙҙәр өсөн — һуңғы хәрефтәр: x,y,z. Декарт үҙенең тәҡдимен аңлатмай. Ҡайһы бер тарихсылар билдәһеҙ дәүмәл сифатында x хәрефен һайлауҙы аңлатырға тырышалар. Мәҫәлән, Уэбстер һүҙлеге (1909—1916), x ғәрәп хәрефе ش  — урыҫ теленә «ниҙер», «нимәлер» тип тәржемә ителгән شيء һүҙенең беренсе хәрефенең транскрипцияһы булараҡ барлыҡҡа килгән тип раҫлай. Шуға ҡарамаҫтан, был һәм башҡа оҡшаш версиялар раҫланмай, һәм, Декарт x менән бер рәттән y һәм z-те лә ҡулланыуын иғтибарһыҙ ҡалдыра.
Ф. Кэджори дәрәжәләрҙең Декартса яҙылышын бөтә алгебраның иң уңышлы һәм һығылмалы символикаһы булараҡ характерлай — ул үҙгәртеүҙәрҙе еңелләштереп кенә ҡалмай, ә дәрәжәгә күтәреү төшөнсәһен тиҫкәре, кәсер һәм хатта комплекслы күрһәткес өсөн киңәйтеүгә, шулай уҡ математикала дәрәжәле һәм күрһәткесле функцияларҙың барлыҡҡа килеүенә стимул булып тора; XVI быуат тамғаланышын ҡулланғанда барлыҡ был ҡаҙаныштарҙы тормошҡа ашырыу ауыр булыр ине
Үҙгәреүсәндәр программалауҙа
Программалауҙа үҙгәреүсән — мәғлүмәтте билдәләүсе идентификатор. Ғәҙәттә был, хәтерҙең башҡа өлкәләрендә һаҡланған мәғлүмәттәр урынлашырға мөмкин булған хәтер өлкәһен белдереүсе исем. Үҙгәреүсәндең үҙе ҡабул итә алған ҡиммәттәр тибы булырға мөмкин. Программалауҙа үҙгәреүсәндәр, ғәҙәттә, бер йәки бер нисә һүҙ йәки «time», «x», «foo» кеүек символдар менән тамғаланалар.
Үҙгәреүсәндең ошондай төшөнсәһе математик үҙгәреүсән төшөнсәһе менән оҡшаш. Математиктар XVII быуатта уҡ формулала конкрет ҡиммәттәрҙе ҡуя торған урынды тәғәйенләп ҡуйыу өсөн үҙгәреүсәнде ҡулланғандар. Хөрефле тамғалау был хәтерҙең өлкәләрен исемләй һәм һаҡлай. Әгәр математикала формула иҫәпләү алгоритмы булһа, үҙгәреүсән төшөнсәһе программалауҙағы үҙгәреүсән төшөнсәһе менән тап килә.
Физикала үҙгәреүсәндәр
Физикала үҙгәреүсән — һан ҡиммәте ҡабул иткән, реаль физик процесс моделенең ниндәйҙер атрибуты, физик дәүмәл. Конкрет үҙгәреүсән ҡабул итә алған ҡиммәттәр күмәклеге физик фекерләүҙән сығып билдәләнә. Физик үҙгәреүсәндәр бер-береһе менән физик закондар аша бәйле, улар нигеҙендә төрлө дәрәжәләге ҡатмарлыҡта математик моделдәр төҙөлә. Физикала үҙгәреүсән, ҡағиҙә булараҡ, үлсәмле ҡиммәттәр менән күрһәтелә.
Янышев Фәнис Фәтих улы
Янышев Фәнис Фәтих улы (2 февраль 1950 йыл) — журналист, яҙыусы, хужалыҡ һәм мәҙәниәт хеҙмәткәре. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (2010).
Биографияһы
Фәнис Фәтих улы Янышев 1950 йылдың 2 февралендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Ереклекүл ауылында тыуған. Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
1957—1961 йылдарҙа күрше Ҡолтай-Ҡаран, 1961—1966 йылдарҙа Боғҙан урта мәктәбендә уҡый. 1970—1972 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1981 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлап, агроном һөнәренә эйә була. 1973—1993 йылдарҙа райондың колхоз һәм совхоздарынды эшләй, республика гәзиттәренең, «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының хәбәрсеһе була.