cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ульт-Ягун
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы
Юлдашбаев Әмир Мырҙағәли улы (25 декабрь 1940 йыл — 26 апрель 2017 йыл) — ғалим-философ һәм дәүләт эшмәкәре. 1971 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы, шул иҫәптән 1987—1992 йылдарҙа философия кафедраһы мөдире. 1994 йылдан Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте хеҙмәткәре, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире. Философия фәндәре кандидаты (1971). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2000). Башҡортостан Фәндәр академияһының Зәки Вәлиди исемендәге премияһы лауреаты (2010).
Биографияһы
Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1940 йылдың 25 декабрендә Башҡорт АССР-ының Хәйбулла районы Аҡъяр ауылында тыуған.
1961—1963 йылдарҙы комсомол эшендә, «Знамя труда» район гәзите редакцияһы хеҙмәткәре.
1963—1967 — Мәскәү дәүләт университетында уҡый, 1968—1971 йылдарҙа Мәскәү дәүләт педагогия институты аспиранты.
1971—1994 йылдарҙа Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, 1991—1992 йылдарҙа уҡыу йортоноң философия кафедраһы мөдире була.
1994—2010 йылдарҙа— Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтендә эшләй, шул иҫәптән 1997 йылдан Социаль-иҡтисади сәйәсәт идаралығы, 2004 йылдан — Мәғлүмәт-аналитика идаралығы, 2006—2008 йылдарҙа Эске сәйәсәт идаралығы, 2009—2010 йылдарҙа Ижтимағи-сәйәси үҫеш һәм мәғлүмәт сәйәсәте идаралығы бүлеге мөдире.
Әмир Мырҙағәли улы Юлдашбаев 1917 йылдың 26 апрелендә Өфө ҡалаһында вафат булды.
Хеҙмәттәре
30-ҙан ашыу фәнни, шул иҫәптән Ә. -З. Вәлиди Туғандың тормошо һәм эшмәкәрлеге тураһында хеҙмәттәр авторы. Төрөк теленән Вәлидиҙең «Хәтирәләрен», «Башҡорттар тарихын» башҡорт һәм рус теленә тәржемә итә.
Каманин Аркадий Николаевич
Каманин Аркадий Николаевич (2 ноябрь 1928 йыл — 13 апрель 1947 йыл) — Икенсе донъя һуғышының иң йәш осоусыһы, үҙ аллы ун дүрт йәшендә оса башлай. Билдәле хәрби лётчик Н. П. Каманиндың улы.
Биографияһы
Аркадий Николаевич Каманин Алыҫ Көнсығышта тыуа. Ғаиләләре Мәскәүгә күскәндән һуң ҡыҫҡа ваҡыт билдәле Яр буйындағы йортта (Дом на набережной) йәшәй. Йәйге каникулдарҙа Аркадий аэродромда эшләй, һуңынан 1941 йылда бер нисә ай — Мәскәү авиация заводында механик була.
1943 йылдың апрелендә Калинин фронтында атаһы етәкселек иткән штурмлау авиация корпусына килә. Башта Аркадий элемтә 5-се гвардия штурмлау авиакорпусы штабы эскадрильяһында махсус ҡоролмалар буйынса механик булып хеҙмәт итә. Артабан ике урынлы У-2 самолетында бортмеханик һәм штурман-күҙәтеүсе булараҡ оса башлай. Самолет У-2 өйрәнеү самолеты булдырыла һәм ике кабинала ла идара итеү урындары була. Аркадийҙың үтенесе буйынса, лётчиктар уға осорға рөхсәт итәләр. Шулай итеп, ул осоу практикаһын ала. 1943 йылдың июлендә У-2 самолетында тәүге тапҡыр «рәсми» үҙ аллы осош ойошторола, бынан һуң ун дүрт йәшлек Аркадий 423-сө Айырым элемтә авиаэскадрильяһы осоусыһы вазифаһына тәғәйенләнә.
Бер нисә фронтта һуғыша: Калинин фронтында — 1943 йылдың мартынан; 1-се Украина фронтында — 1943 йылддың июненән, 2-се Украин фронтында — 1944 йылдың сентябренән. «Ватанына хеҙмәт итеү ярһыу теләге менән өлкән Каманин А. Н. 1943 йылдың апрель айында үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армия сафтарына инә. Бала-саға тиерлек булыуына ҡарамаҫтан /16 йәше лә тулмаған/, Аркадий Каманин ҡыҫҡа срокта теоретик һәм практик яҡтан ҡатмарлы авиация техникаһын үҙләштерә. 1943 йылдың июлендә үк беренсе үҙ аллы осошҡа сығарыла. Эскадрильяла хеҙмәт иткән бөтә осор эсендә А. Каманин маршрут буйынса заданиеға 400-ҙән ашыу осош эшләй, шул уҡ ваҡытта уларҙың ҡайһы берҙәре ҡатмарлы һауа шарттарында һәм фронт һыҙығынан бик яҡын була. Шәхсән тәртипле һәм беҙҙең илгә тоғро булыусы А. Каманин „Ҡыҙыл байраҡ“ дәүләт наградаһы менән бүләкләнеүгә лайыҡ»
Хәрби заданиеларҙы үтәй: авиакорпус штабынан дивизиялар штабтарына, авиаполк пункттарына оса, төрлө заданиелар, башлыса элемтә буйынса, үтәй. Башҡа заданиеларҙан тыш, ул партизандарға радиостанцияға элементтар тапшырыу өсөн фронт һыҙығы аша осоу башҡара. 1943 йылда комсомолға инә. Аркадийҙың самолетында моторсы булып уның йәштәше — элемтә эскадрильяһының тағы ла бер тәрбиәленеүсеһе, ата-әсәһен һуғыш ваҡытында юғалтҡан Владимир Мухин (1927 йылда тыуған) хеҙмәт итә. 15 йәшендә Аркадий үҙенең беренсе хәрби наградаһына лайыҡ була — Ҡыҙыл Йондоҙ орденына. Һуңыраҡ- икенсе Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, артабан Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. 1945 йылдың апрель аҙағында ул «650-нән ашыу осош яһаған һәм 283 сәғәт һауала үткәргән була».
1945 йылдың 24 июнендә Ҡыҙыл майҙандағы Еңеү Парадында 2-се Украин фронтының йыйылма полкы составында ҡатнаша. Атаһы генерал-лейтенант Н. П. Каманин етәкселек иткән осоусыларҙың йыйылма батальонының аҙаҡҡы шеренгаһында бара. Еңеү парадында ул иң йәш ҡатнашыусы була.
Еңеүҙән һуң мәктәп программаһы буйынса артҡа ҡалыуҙы тиҙ арала еңеп сыға. 1946 йылдың октябрендә старшина А. Н. Каманин профессор Н. Е. Жуковский исемендәге Хәрби-һауа академияһының әҙерлек курстары тыңлаусыһы итеп алына. Ҙур тырышлыҡ менән уҡый.
Седка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дианетика
Диане́тика (dia «аша, ярҙамында» һәм nous «әруах, аң») - аң тураһында ғилем.
Чарыев Курбандурды
Чарыев Курбандурды (Kurbandurdy Çaryýew; 4 декабрь 1941 йыл — 7 февраль 2011 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең театр рәссамы. 1985 йылда һәм 1988 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының, 1989 йылдан — хәҙерге Башҡортостан Республикаһы рус дәүләт академия драма театрының, 1990 йылдан — Йәш тамашасы театрының художество-сәхнәләштереү бүлеге мөдире, 1995 йылдан (өҙөклөк менән) Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының ҡуйыусы рәссамы, 1998—2000 йылдарҙа хәҙерге Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрының баш рәссамы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2004). Башҡортостан Республикаһы Милли Йәштәр театрының баш рәссамы (1990—1995, 1998—2000).
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы (6 март 1928 йыл — 20 май 1983 йыл) — башҡорт совет яҙыусыһы, Салауат Юлаев исемендәге премия лауреаты (1970), 1954 йылдан — КПСС, 1956 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Чарыев Курбандурды
Биографияһы
Курбандурды Чарыев 1941 йылдың 4 декабрендә Төркмән ССР-ының Байрамали ҡалаһында тыуған. Милләте төркмән.
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
Биографияһы
Фәрит Әхмәҙулла улы Иҫәнғолов 1928 йылдың 6 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө кантоны Ҡарлыманбаш ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
1935—1945 йылдарҙа урта мәктәптә, 1945—1949 йылдарҙа К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтында (1957 йылдан Башҡорт дәүләт университеты) уҡый. Ике йыл Ҡырмыҫҡалы районының Бишауыл-Уңғар урта мәктәбендә уҡытыусы һәм завуч булып эшләй. Артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген Башҡортостан китап нәшриәтендә дауам итә: 1951 йылдан мөхәррир, 1957 йылға тиклем өлкән мөхәррир вазифаһын башҡара. 1958—1960 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙа уҡый.
Чарыев Курбандурды
Биографияһы
1971 йылда Ашхабадта А. М. Горький исемендәге Төркмән университетын тамамлай. Студент театрын режиссер һәм ҡуйыусы рәссам булараҡ етәкләй. Театр Бөтә Союз үҙешмәкәр театрҙар конкурсы лауреаты була.
Университетты тамамлағандан һуң Ашхабадта урындағы гәзиттә — хәбәрсе, артабан Йәш тамашасылар театрында һәм опера һәм балет театрында актер, режиссер һәм ҡуйыусы рәссам-булып эшләй.
Иҫәнғолов Фәрит Әхмәҙулла улы
Биографияһы
Фәрит Иҫәнғоловтоң тәүге шиғырҙары урта мәктәптә уҡыған мәлдә үк «Йәш төҙөүсе» газетаһында баҫыла башлай. Ләкин ул башҡорт әҙәбиәтендә прозаик булып таныла. 1950 йылда «Ҡотлоәхмәт ҡарт» тигән тәүге хикәйәһе баҫыла. Артабан бер-бер артлы «Тәүге һынау», «Баҫҡыс», «Хәмит күпере», «Сабирҙың дуҫтары», «Нәҙекәйбил», «Быйыл йәй» һәм башҡа хикәйә, повестары донъя күрә. Әҙип шулай уҡ балалар әҙәбиәте өлкәһендә лә эшләне.
Чарыев Курбандурды
Биографияһы
1975 йылда Мәхтүмкүли исемендәге Төркмән дәүләт опера һәм балет театрында, 1979 йылда Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү дәүләт музыкаль театрында стажировка үтә.
1977 йылдан — актер, 1979 йылдан алып — Төркмән ТЮЗ-ы художество-ҡуйылыш өлөшө бүлеге мөдире, (1986—1988 йылдарҙа директоры урынбаҫары), 1981 йылдан алып — Төркмән опера һәм балет театрында эшләй.
1985 йылдан алып Башҡортостанда, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры (1985, 1988—1989, 1995) өҙөклөк менән эшләй. 1989—1990 йылдарҙа — урыҫ драма театрында, 1990—1995 йылдарҙа Мостай Кәрим исемендәге Милли Йәштәр театрында (ул ваҡытта Йәш тамашасылар театры — ТЮЗ), 1995 йылдың апрель—август айҙарында — Салауат башҡорт дәүләт драма театрының баш рәссамы.
Ҡурсаулыҡ
Ҡурсаулыҡ — махсус һаҡланыусы тәбиғәт биләмәләре категорияһы, уның эсендәге тәбиғәт комплекстары һәм объекттар хужалыҡ ҡулланылышынан тулыһынса сығарыла.
Тәбиғәт төрлөлөгөн тәбиғи хәлендә, үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың генофондын, йәнһеҙ тәбиғәттең уникаль объекттарын һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән, ландшафт өлгөһө (эталон) итеп ҡабул ителеүе мөмкин типик йәки бирелгән геогр. зона өсөн ҡиммәтле ландшафтлы биләмә ҡурсаулыҡ тип иғлан ителә. Ҡурсаулыҡ тәбиғәтте һаҡлау, фәнни—тикшеренеү һәм экологик белем биреү учреждениелары статусына эйә.
Әш-Шүғәраа сүрәһе
Әш-Шүғәраа сүрәһе (سورة الشعراء, Шағирҙар ) — Ҡөрьән Кәримдең 26 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 227 аяттан тора.
Ҡурсаулыҡ
Ҡурсаулыҡ бурыстары: тәбиғәт терр—яларын һаҡлау; фәнни тикшеренеүҙәр үткәреү, шул иҫәптән Тәбиғәт йылъяҙмаларын алып барыу; экологик мониторинг үткәреү; экологик белем биреү; тәбиғәтте һаҡлау өлкәһендә кадрҙар һәм белгестәр әҙерләүҙә ярҙам итеү. Глобаль экологик мониторинг үткәреүсе халыҡ—ара биосфера резерваттары системаһына ингән ҡурсаулыҡ биосфера статусын ала.
1929 йыл Башҡортостан биләмәһендә беренсе ҡурсаулыҡ — Башҡорт ҡурсаулығы ойошторола. Республикала 3 ҡурсаулыҡ бар: Башҡорт ҡурсаулығы, Шүлгәнташ ҡурсаулығы, Көньяҡ Урал ҡурсаулығы, уларҙың дөйөм майҙаны 325 мең га (2006 й.). Иң ҙуры — Көньяҡ Урал Ҡурсаулығы (252,8 мең га, шуларҙың 28,4 мең га — Башҡортостан Республикаһы территорияһында). Ҡурсаулыҡ эшмәкәрлеген фәнни—методик яҡтан Башҡортостан Фәндәр Академияһы һәм Рәсәй Федерацияһының Тәбиғәт ресурстары һәм экология министрлыҡтары, Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министрлыҡтары менән берлектә тормошҡа ашыра. Башҡорт ҡурсаулығы — тәбиғәт музейы, Шүлгәнташ Ҡурсаулығы музей—экскурсиялар комплексы, күргәҙмә — уҡытыу умарталығы бар, 3 экскурсия маршруты ойошторолған.
Чарыев Курбандурды
Биографияһы
1998—2000 йылдарҙа — Башҡортостан республикаһы Милли Йәштәр театрының баш рәссамы.
Ҡорбандурды Чарыев Милли йәштәр театры, «Нур» татар театры, Салауат драма театры, Сибай драма театры, Стәрлетамаҡ драма театры, Туймазы драма театрҙарында, Х. Әхмәтов исемендәге дәүләт филармонияһында 50-нән ашыу спектаклде биҙәй.
Опера һәм балет театрында С. А. Низаметдиновтың «Ай тотолған төндә» һәм «Memento», П. И.Чайковскийҙың «Пики дамаһы» операларына декорациялар эшләй. 2001—2002 йылдарҙа сит ил режиссерҙары Кузман Попов һәм Мареком Хас Збигнев менән берлектә Дж. Вердиның «Травиата» һәм «Трубадур» операларын ҡуя.
Башҡорт опера һәм балет театры сәхнәһендә иң һуңғы эше — Салауат Низаметдиновтың «Наҡи» операһы премьераһы (2010).
Рәссам күп тапҡыр район, ҡала, республика һәм халыҡ-ара кимәлендәге сараларҙы үткәреүҙә ҡатнаша. Улар араһында — Башҡортостан Республикаһы көндәре Санкт-Петербургта (2001), II Бөтә донъя башҡорт ҡоролтайы (2003) һәм урыҫтар Соборы (2003) делегаттары өсөн гала-концерттар, «Театр яҙы» фестивалдәре (1993—1996) һәм «Салют, Еңеү!» (2005), төрки театрҙарының халыҡ-ара «Туғанлык» (2000 һәм 2006) фестивалдәре.
Ганглофзёммерн
Ганглофзёммерн (Gangloffsommern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1050 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,58 км2. Диңгеҙ кимәленән 173 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99634 һәм автомобиль коды — SOM.
Шапаровка
Шапаровка (Шапаровка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Почта индексы — 452170, ОКАТО коды — 80257805011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фроловка (Тига ҡушылдығы)
Фроловка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тига йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кагыль-Кы
Кагыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Тотыдэотта-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 158 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Разия
Разия (Разаевка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 80 кеше. Почта индексы — 452048, ОКАТО коды — 80212831007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Жвелгайтис
Жвелгайтис (Žvelgaitis, Svelgates; һүҙмә-һүҙ: тирә-яҡҡа ҡараусы; ?—1205) ― литва кенәзе. Хәҙерге ваҡытта тикшерелгән сығанаҡтарҙан исеме билдәле булған иң тәүге литва кенәзе булып тора. Уның хәрби походы һәм үлеме тураһында тасуирлама немец юлъяҙмасыһы Генрих Латвийский авторлығындағы хроникала бирелә. Автор үҙенең хеҙмәттәре өҫтөндә XIII быуат башында эшләй, бында 1186 йылдан 1227 йылға ҡәҙәр осорҙағы Латвия тарихы хаҡында бәйән ителә. Жвелгайтис «бай һәм көслө» хаким булараҡ һүрәтләнә, әммә шул уҡ ваҡытта юғары кенәз булмай, ә тик ошо көслөрәк кенәздең армияһы менән етәкселек итә.
1205 йылда Жвелгайтис Эстония ерҙәренә һөжүм итеү һәм талау өсөн Литванан үҙе менән бер нисә мең һыбайлыларҙы Рига аша төньяҡҡа алып бара. Эстониянан ҡыш уртаһында хәрби табыш һәм эстон ҡолдары менән бергә ҡайтып барышлай, билгә еткән көрттәр аша үткәндә Жвелгайтистың ғәскәрҙәре ҡамауға эләгә. Уларға Рига халҡының ливондарҙан һәм немецтарҙан торған земгалдарҙың хакимы Виестартс командалығындағы отряд һөжүм итә. Виестартс үҙе алышта ҡатнашмай, ә тик санала ултырып һөжүмдәрҙе координациялай. Жвелгайтис немец Теодор Шиллинг тарафынан ташланған һөңгөнән һәләк була. 1200 литва яугирҙары һәләк була. Улар менән бергә эстон ҡолдары ливондарға ҡаршы «элекке енәйәттәре» өсөн үлтерелә. Литвала күптәр Жвелгайтистың үлеменә ҡайғыралар. Шулай уҡ сығанаҡтар һөйләүенсә литва яугирҙарының илле ҡатындары ҡайғынан, тиҙерәк ирҙәре янында булыу, үҙ-үҙенә ҡул һалалар.
Селифантовица
Селифантовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ән-Нәмл сүрәһе
Ән-Нәмл сүрәһе (سورة النمل, Ҡырмыҫҡалар ) — Ҡөрьән Кәримдең 27 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 93 аяттан тора.
Оло Ибрюль
Оло Ибрюль — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/938/281 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крюковка
Крюковка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Колышлей йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дерматология
Дерматология венерология менән берҙәм дисциплина тәшкил итә, инфекциялы патология менән дә тығыҙ бәйләнештә тора. Тиреләге бактериаль, паразитар, вируслы, бәшмәк ауырыуҙарҙы, токсидермияларҙы айырып өйрәнәләр. Дерматоздарға дистрофия, тире ялҡынһыныуҙары, псориаз, лихена, ҡыуыҡлы дерматоз, лимфома һәм тире шеше, генодерматоз, васкулит, коллагенозлар һәм эпидермис өҫтәлмәләре ауырыуҙары һ.б. керә.
Кесе Әрмет
Кесе Әрмет (Малая Арметовка, Армет) — Көньяҡ Уралда Башҡортостандағы йылға, Егән йылғаһының уң ҡушылдығы.
Тасуирламаһы
Кесе Әрмет йылғаһының оҙонлоғо 18 км тәшкил итә. Йыл башы урманда Ғафури районының Ҡурғашлы ауылынан көнбайыштан көньяҡҡа табан 6,5 км алыҫлыҡта (йылға башында бейеклеге — 297,2 м абс.). Үрендә йылға Әрмет исемен йөрөтә. Бейектау һыртының көнсығыш битләүе буйлап көньяҡҡа табан, Бейектүбә тауынан көнбайышҡа табан аға. Урта һәм түбәнге ағымы Ишембай районы буйлап үтә — бында йылғаның өстән бер өлөшө оҙонлоғо буйынса ярҙарҙа Үрге Әрмет һәм Түбәнге Әрмет ауылдары һуҙыла. Йылғаның уң яры буйлап тамағынан 53 км алыҫлыҡта Егәнгә ҡоя.
Йылға буйлап Ишембай ҡурсыулығының көнбайыш сиге үтә.
Этимологияһы
Йылға исеме, моғайын, башҡорт гидрономияһында иран субстратына ҡарай, ә нәҡ иран алиһәһе Арматай, Армаити исемен йөрөтә. Был һүҙҙең, бәлки, санскритта параллеле бар: amrta — «үлемһеҙ», «аллалар донъяһы», «үлемһеҙлек», «үлемһеҙлек эсемлеге», «тат», «шифалы эсемлек», «һыу», «һөт».
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Кама һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Эҫем йылғаһын индермәйенсә Охлебино ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем — Ағиҙел йылғаһы, йылғаның бәләкәй бассейны — Ағиҙел. Йылға бассейны — Кама.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200712111100018548.
Хохловка (Андерма ҡушылдығы)
Хохловка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға Андарма йылғаһының һул ярына тамағынан 180 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Инюша
Оло Инюша (Инюша) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кертьйылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Широково (Хант-Манси автономиялы округы)
Широково — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Кай-Геный-Кикя
Кай-Геный-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 85 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Широково (Хант-Манси автономиялы округы)
Почта индексы — 628401, ОКАТО коды — 71126000000.
Кай-Геный-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Широково (Хант-Манси автономиялы округы)
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Кай-Геный-Кикя
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Катарина Шведская
Екатерина Шведская (Швеция принцессаһы Катарина) (Katarina av Sverige, йәки Katarina Karlsdotter Vasa; 10 ноябрь 1584 йыл, Нючепинг — 13 декабрь 1638 йыл, Вестерос) — швед  Ваза династияһы принцессаһы, кейәүҙә Пфальц-Цвейбрюккен герцогиняһы, үҙенең өс  туған энеһе Иоганн Казимир Пфальц-Цвейбрюкен-Клеебургтың ҡатыны.
Ғүмеренең тәүге осоро
Екатерина швед короле Карл IX һәм уның беренсе ҡатыны Мария Анна Пфальцтың ҡыҙы. Уның ата-әсәһе ғаиләһенең  мөнәсәбәттәрен «уның атаһы — аҡыл һәм хакимлыҡ һәм уның әсәһе — баҫалҡылыҡ һәм тыныслыҡтың бәхетле союзы» тип атайҙар. 1589 йылда әсәһе вафат була, ҡыҙ тәрбиә биреү йәһәтенән немец фрейлинаһы Ефросиния Хельдина фон Диффенау ҡулына тапшырыла. Һуңғараҡ Екатерина уны бик йылы иҫкә ала. 1592 йылда уның атаһы Кристина Гольштейн-Готторпҡа  өйләнә . Бар мәғлүмәттәр буйынса, ҡыҙ менән үгәй әсә араһында һәм бигерәк тә ҡустыһы, буласаҡ король Густав-Адольф араларында яҡшы мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә.
Принцесса Екатерина үҙ заманы өсөн  һуң ғына кейәүгә сыға. Швеция  тәхетенә вариҫ булһа ла, уның халыҡ-ара статусы никах баҙарында Швецияла булған сәйәси хәлдәр арҡаһында (уның атаһы тәхетте үҙ туғаны Сигизмундтан тартып алғанлыҡтан) түбән була. Уның атаһы менән әсәһе аораһында ла никах сәйәси союз булараҡ, шулай уҡ Германияның Габсбургтарға ҡаршы сәйәси партия итеп ҡорола, был үҙ сиратында  король Генрих IV  менән француз һәм француз гугеноттары менән союз булып торған була. 1599-1600 йылдарҙа принц протестант француз принцы Генрих, герцог де Роган (француз гугеноттары лидеры) менән никахлашыу планы төҙөлә, 1603 йылда Генрих әммә икенсегә өйләнә. Үгәй әсәһе, тол королева Кристина, Бремен архиепискобы Казимир ярҙамы менән Екатерина һәм уның йыраҡ туғаны Иоганн Пфальц-Цвейбрюкен менән никахлаша. Иоганн Казимир сағыштырмаса бай бай булмаһа ла ул Швеция өсөн ныҡ баһалы булған Германия менән тығыҙ бәйләнеш тота (граф Аксель Оксеншерн был никахҡа ҡаршы сыға). 1615 йылдың 11 июнендә туй Стокгольмда үтә. Екатерина булды, ата-әсәләр теләге буйынса һәм «швед принцессаһы бирнәһе тураһында законға»ярашлы иң бай кәләштәрҙең береһе була. Швецияла иҡтисади хәлдең бик көсөргәнешле булыуы арҡаһында Екатерина, кейәүгә сыҡҡанының тәүге йылдарында үҙ мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн Швецияла тороп ҡала. 1618 йылдың ғинуарында ғына ул Германияға китә. Шунда йәш парға резиденция сифатында Төньяҡ Эльзастағы Клебург замогы тапшырыла. Бер йылдан һуң Иоганн Казимир Яңырыу дәүере стилендә Катариненбург һарайын яңы резиденция итеп төҙөй башлай. 1620 йылда Утыҙ йыллыҡ һуғышта Екатерина Страсбургҡа ире менән ҡасырға мәжбүр була.
Швецияға ҡайтыуы
1622 йылда уның ағаһы, король Густав Адольф, Екатеринаның ғаиләһе менән бергә Швецияға ҡайтыуын һорай. Үҙенең ҡустыһы үлгәндән һуң, швед тәхет вариҫтары булмау сәбәпле, монарх уны Утыҙ йыллыҡ һуғыш хәтәренән ҡотҡарыу өсөн эшләй. 1622 йылдың июнендә Екатерина ғаиләһе менән Швецияға ҡайта һәм бында улы Карлды таба, шулай итеп уның позициялары нығытыла. Швецияла Екатерина һәм уның иренә  Стегеборг|Стегеборг|en|Stegeborg Castle}} <span class="ref-info" title=" Инглиз телендә " style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш.замогы һәм графлығы бирнәһенең бер өлөшө сифатында тапшырыла. Екатерина һәм Иоганн Казимир Стегеборгта король кеүек бай йәшәй. Екатерина һарайында 60 фрейлина һәм статс-ханым була. Екатерина биләмәләре менән әүҙем идара итә, 1626 йылда Стегеборг уның шәхси фонды итеп беркетеүсе указ сығарыла.
Екатерина ағаһы король Густав Адольф менән бик яҡшы мөнәсәбәттә була, король уны төрлө мәсьәләләр буйынса консультацияларға саҡыра. Үҙ сәфәре ваҡытында ҡатыны королева Мария Элеонора менән Екатеринанан ил менән идара иттерә. Екатерина король алдында үҙенең исемен ҡараларға тырышҡан ҡайһы бер аҡһөйәктәр вәкилдәре менән судлаша, ләкин үҙе интригалар оҫтаһы булғанлыҡтан, яла яғыуҙарҙан өҫтөн ҡала. Бранденбург һәм Пфальц династиялары менән яҡшы мөнәсәбәттә тора, улар менән хат алыша. 1631 йылда Екатеринаға уның туғаны принцесса Кристинаны, тәхет вариҫын, Германия короле Утыҙ йыллыҡ һуғышта ҡатнашҡан саҡта, уның янында булған королева рөхсәте менән тәрбиәгә бирәләр. Мария Элеонора Швецияға 1632 йылда Густав Адольф вафат булғас ҡына ҡайтҡансы, Кристина Екатерина ҡулында була. Король Густав Адольф үлгәндән һуң, Екатерина һәм уның ире араһында королева Кристинаның опекуны менән Стеборгтың милке һәм хоҡуғы тураһында конфликт барлыҡҡа килә. Шул саҡта Иоганн Казимир король советы ҡарарын боҙа һәм ҡатыны менән Стегеборгтан 1633 йылда сығып китә.
Екатерина, король һарайының чума эпидемияһы ваҡытында Стокгольмдан ҡасып Вестеросҡа килгәс, вафат була. Швецияның беренсе министры граф А. Оксенштерен «был аҫыл принцессаның ваҡытһыҙ үлемен күргәнсе, үҙ әсәйемде ике тапҡыр ерләргә риза булыр инем»-тип әйткән.
Ғаиләһе
1615 йылдың 11 июнендә Екатерина Иоганн пфальцграф Иоганн Казимир Пфальц-Цвейбрюкен-Клеебургскийға кейәүгә сыға. Уларҙың балаларының бишеһе сабый сағында иҫән ҡалған : Уның улынан һуң бөтә Швеция королдәре, ошо өсәүҙән (I Фредрик, I Оскар һәм Карл Юхан XIV) башҡа, уның нәҫеле.
Лавера
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы
Баһуманов Аҫылғужа Ишемғужа улы (20 октябрь 1945 йыл — 25 февраль 2005 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, шағир, журналист һәм тәржемәсе. 1968 йылдан КПСС, 1986 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Аҫылғужа Ишемғужа улы Баһуманов 1945 йылдың 20 октябрендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Муллаҡай ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуа.
Тыуған ауылында ете класс тамамлағас, Темәс урта мәктәбендә уҡый. Унан һуң ошо уҡ райондың Ишмырҙа һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. 1964 йылда Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә. Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Күп йылдар «Совет Башҡортостаны» газетаһы редакцияһында бүлек мөдире булып эшләй. 1990 йылдың апрелендә Аҫылғужа Баһумановты «Китап» нәшриәте директоры итеп һайлайҙар. 1994 йылдан ул Сибайҙа төбәк яҙыусылар ойошмаһына етәкселек итә. Һуңынан «Китап» нәшриәтендә мөхәррир булып эшләй.
Ижади эшмәкәрлеге
Аҫылғужа Баһумановтың һәләте башта журналистика өлкәһендә нығыраҡ күренә. Ул республика матбуғатында очерктар, публицистик мәҡәләләр баҫтыра. Уның «Ҡояшлы таң», «Боҙҙар аҡтарылғанда» исемле шиғри йыйынтыҡтары донъя күрҙе. Уның бик күп проза, шул иҫәптән балалар өсөн әҫәрҙәре лә билдәле.
Энтони Бёрджесс
Энтони Берджесс, йәки Антони Берджесс (Anthony Burgess; тулы исеме — Джон Энтони Берджесс Уилсон,  John Anthony Burgess Wilson, шулай уҡ булараҡ билдәле Джозеф Келл  булараҡ билдәле; 25 февраль 1917, Манчестер — 22 ноябрь 1993, Лондон) — инглиз яҙыусыһы и әҙәбиәт белгесе (әҙәби тикшеренеүҙәр, бигерәк тәШекспир һәм Джойс ижадтарын тикшереү менән, шулай уҡ музыка ижад итеү (симфония, балет һәм опера), әҙәби тәржемә һәм журналистика менән шөғөлләнә. Берджесстың иң билдәле әҫәре — «Заводской апельсин» психологик роман-антиутопияһы.
Биографияһы
Берджесс белемен Ксавериан колледжында һәм Манчестер университетында ала, уны 1940 йылда тамамлай һәм шул уҡ уҡыу йортонда инглиз теле һәм әҙәбиәте тарихы буйынса лециялар уҡый башлай. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Берджесс ҡоро ер ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
1942 йылда Луелла Ишервуд Джонсҡа өйләнә, тик ҡатыны бауыр циррозынан1968 йылда вафат була. Берджесстың биографы Эндрю Бизвелл үҙенең «Энтони Берджестың ысын тормошо» тигән китабында Луелланы дүрт америка дезертиры-негрҙар көсләп туҡмауы тураһында һөйләй. 1946 йылдан 1950 йылға тиклем Берджесс Бирмингем университетында уҡытыу менән шөғөлләнә, мәғариф министрлығында һәм Бэнбари мәктәбендә эшләй. Берджесстың дебют романы 1949 йылда яҙыла, әммә 1965 йылда ғына нәшер ителә. 1959 йылға тиклем Берджесс музыка теорияһын өйрәнә һәм яҙыусылыҡҡа аҙ ваҡыт бүлә. 1954 йылда ул мәғариф эштәре буйынса Малай Федерацияһы инспекторы була, ә 1958 йылда — Брунейҙа.
1960-1964 йылдар араһында Берджесс 11 роман яҙа.
Яҙыусының ижадына Джеймс Джойс (Берджесс уның тормошона һәм ижадына бик күп мәҡәләләр һәм бер нисә монография бағышлаған) әҫәрҙәре һиҙелерлек йоғонто яһай һәм ниндәйҙер кимәлдә Берджесстың католик диндә тороуы ла ошоноң менән бәйле.
Уның иң билдәле әҫәре — «Заводской апельсин» романы, Берджестың был әҫәре башлыса романын Стэнли Кубрик экранлаштырғандан һуң ҙур популярлыҡ яулай. Әҫәрендә яҙыусы көс ҡулланыу, ирекле ихтыяр кеүек эхлаҡ темаларға ҡағыла.
Бёрджесс урыҫ, немец, испан, итальян, валлий, япон һәм үҙенең инглиз телдәрен бик яҡшы белгән.
Был белем уға яһалма «надсат» телен төҙөүҙә кәрәк була, уның китабы геройҙары ошо яһалма тел менән файҙаланған.
Ғүмере буйына Берджесс музыка яҙа — дөйөм алғанда, тикшеренеүсе Пол Филипс иҫәпләүҙәре буйынса, ул 175 композиция яҙған, улар араһында ябай көйҙәр ҙә, инглиз композиторҙар мәктәбе (Элгар, Холст, Уолтон, Воан Уильямс) традицияларына эйәреп яҙылған һәм шулай уҡ Дебюсси менән Стравинский йоғонтоһо аҫтында яҙылған ҡатмарлы әҫәрҙәр ҙә бар. Берджестың Өсөнсө симфонияһы Айова университетының Симфоник оркестры заказы буйынса яҙыла һәм был әҫәре тәүге тапҡыр Джеймс Диксон (22 октябрь 1975 йыл) етәкселегендәге оркестр тарафынан башҡарыла, ә Джойстың  «Улисс» тигән данлыҡлы романы мотивтары буйынса яҙылған «Блумы из Дублина» опереттаһы (Blooms of Dublin) BBC радиоһында 1982 йылда Джойстың йөҙ йыллығы айҡанлы башҡарыла. Берджестың ҡайһы бер әҫәрҙәре малай музыкаһынан алған тәьҫораттарына нигеҙләнә. Шулай уҡ «Троцкий в Нью-Йорке» операһы (1980), фортепиано өсөн «Рим во время дождя» оркестр өсөн фантазияһы һәм башҡа әҫәрҙәр Берджестыҡылар. Композитор шулай уҡ Бизеның «Кармен» операһының инглиз теленә яңы тәржемәһен яһай һәм Веберҙың «Оберон» операһының яңы либретто яҙа. Ике либретто ла төрлө британия постановкаларында ҡулланыла.
Захаров Сергей Александрович
Захаров Сергей Александрович (11 сентябрь 1878 йыл, Тифлис — 2 ғинуар 1949 йыл, Дондағы Ростов) — Рәсәй империяһы һәм СССР ғалимы-тупраҡ белгесе, фән докторы, профессор, факультет деканы.
Белеме
1896 йылда С. А. Захаров Тифлистә классик гимназияны тик «бишле» билдәләренә тамамлай һәм Мәскәү университетының Тәбиғи бүлегенә уҡырға инә.
1900 йылда В. В. Докучаевтың Кавказға экспедицияһында ҡатнаша, унда Докучаевҡа ярҙам итә һәм уның етәкселеге аҫтында Лори далаһының ҡара тау тупрағын өйрәнә.
1903 йылда Мәскәү университетында фән магистры курсын тамамлай.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Профессор П. С. Коссовичтың саҡырыуы буйынса Урман институтында (Санкт-Петербург) уның лабораторияһында эшкә тотона.
Кире Мәскәүгә күскәс, С. А. Захаров Константин Межалау институтында тупраҡ ғилеме кафедраһын ойоштора, Мәскәү университетында ла тупраҡ ғилеме буйынса лекциялар уҡый һәм Тупраҡ комитеты эшендә эшлекле ҡатнаша.
1915 йылда «К характеристике высокогорных почв Кавказа» темаһына диссертация яҡлай, ул замандаштарының юғары баһаһына лайыҡ була. Йыл аҙағында ул тағы ла Санкт-Петербургҡа күсә һәм Урман институтының тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире була.
1917 йылда С. А. Захаров, уҡ ваҡытта ғилми даирәлә билдәле ғалим, Тбилиси политехник институтын ойоштороуҙа ҡатнашыуға саҡырыу ала. Ул был саҡырыуыҙы ҡабул итә, һәм ошо ваҡыттан алып уның тормошоноң яңы Кавказ этабы башлана. Был осорға масштаблы ойоштороу эше хас. Башта С. А. Захаров ректор вазифаһында Тбилисила Политехник институт ойоштороу планын тормошҡа ашыра, артабан 1919 йылда Краснодарға күсә, унда Кубань Политехник институтын булдырыуҙа ҡатнаша. Кавказ аръяғында сәйәси хәл-торош тотороҡланғас ғалим Тбилисиға ҡайта (1922 й.), унда ауыл хужалығы факультеты деканы һәм Политехник институттың фән буйынса проректоры вазифаһында фән үҫтереү, лабораториялар, фәнни тупраҡ экскурсиялар ойоштороу буйынса ҡыҙыу эшмәкәрлек йәйелдерә, бер үк ваҡытта Грузия ер халыҡ комиссариаты ҡарамағындағы курстарҙа лекциялар уҡый.
1925—1935 йылдарҙа С. А. Захаров Кубань ауыл хужалығы институтының дөйөм игенселек кафедраһы мөдире. Бер үк ваҡытта ул Әзербайжан менән Грузия тупрағын комплекслы тикшереү буйынса әүҙем ойоштороу эштәре алып бара, Дондағы Ростовта СКАНИА тупраҡты өйрәнеү секцияһын етәкләй, «Ежегодник по изучению почв Северного Кавказа» ойоштора һәм мөхәррире булып эшләй. 1929 йылда Рус географик йәмғиәтенең Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский исемендәге алтын миҙалы менән бүләкләнә.
1934 йылда С. А. Захаров Ростов университетының геология факультетында тупраҡ белеме кафедраһын ойошторорға саҡырыла. Киләһе йылда Тупраҡ бүлеге асыла, ул артабан геология-тупраҡ факультеты тип атала башлай. С. А. Захаров уның деканы һәм тупраҡ ғилеме кафедраһы мөдире була. 1949 йылда вафатына тиклем ул ошо вазифала ҡала.
Ул тупраҡ һәм ауыл хужалығы фәндәре докторы дәрәжәһенә ғилми эштәр тупланмаһы буйынса лайыҡ була (диссертация яҡламайынса). С. А. Захаров СССР Фәндәр академияһы ағзаһы итеп һайлана.
Ул даими рәүештә конференцияларҙа, СССР тупраҡ белгестәре съездарында һәм тәүге ике халыҡ-ара конгреста ҡатнаша, бер нисә йәмғиәт ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
С. А. Захаров бүләкләнгән:
Библиография
С. А. Захаров 250-нән ашыу, ә тезистар һәм рефераттарын иҫәпкә алып — 500-ҙән артыҡ хеҙмәтен баҫтырған. Улар араһында:
Гауерн
Гауерн (Gauern) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 129 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7580 һәм автомобиль коды — GRZ.
Тау һырты
thumb|right|[[Ирәндек|Ирәндек тауҙары]] Тау арҡаһы (йәки тау һырты) тип урындағы эре йыйырсыҡтар (тауҙар) тарафынан хасил булып, байтаҡҡа һуҙылған һәм айырылып торған берҙәм күсәр һыҙығы атала. Тау арҡаһының формаһы, оҙонлоғо һәм бейеклеге уның барлыҡҡа килеү ваҡытынан һәм үҫешеү тарихынан, шулай уҡ уны тәшкил иткән тоҡомдарҙан тора.
Тау арҡаһы, ҡағиҙә булараҡ, һыу айырғыс һыҙыҡ булып тора.
Тау арҡалары йыйылмаһы тау системаһын тәшкил итә.
Киров Сергей Миронович
Сергей Миронович Киров (ысын фамилияһы Костриков) (15 (27 март) 1886 йыл, Уржум, Вятка губернаһы — 1 декабрь 1934 йыл, Ленинград) — Рәсәй революционеры, совет һәм дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре. 1934 йылдың 1 декабрендә Леонид Николаев тарафынан үлтерелә. Кировтың үлтерелеүе СССР-ҙа «Оло террор» исеме аҫтында билдәлелек алған массауи репрессиялар башланыуға сәбәп була.
Иртә йылдары
Сергей Миронович Костриков 1886 йылдың 27 мартында (15 март) Вятка губернаһының Уржум ҡалаһында тыуған. Сергейҙың ата-әсәһе Вятка губернаһына Пермь губернаһынан күсеп килгәндәр. Ғаиләләге тәүге дүрт бала сабый саҡта уҡ вафат булған. Сергейҙың Анна (1883—1966) апаһы һәм Елизавета (1889—1968) һеңлеһе була. 1894 йылда аталары ситкә эшкә киткән ерҙән ҡайтмай, хәбәрһеҙ юғала, әсәләре вафат була. Ҡыҙҙарҙы ҡартәсәһе тәрбиәгә ала, ә Сергейҙы приютҡа бирәләр. Сергей — Уржум мәхәлләһен, һуңынан ҡала училищеһын тамамлай. Уҡыу ваҡытында бер нисә тапҡыр грамота һәм китаптар менән бүләкләнә. 1901 йылдың көҙөндә Ҡазанға килә һәм Ҡазан механика-техник сәнәғәт училищеһына уҡырға инә. 1904 йылда уҡыуын тамамлай һәм училищены тамамлаусылар араһында иң яҡшыларҙан була. Шул уҡ йылда Томскиҙа ҡала управаһында чертежсы булып эшләй башлай һәм бер үк ваҡытта Томск политехник институтының әҙерлек курсында ла уҡый.
1917 йылға тиклемге революцион эшмәкәрлеге
Томскиҙа 1904 йылдың ноябрендә РСДРП-ға инә. Партия псевдонимы — Серж. 1905 йылда тәүге тапҡыр демонстрацияла ҡатнаша һәм ҡулға алына. Төрмәнән сыҡҡандан һуң хәрби дружиналарҙың етәксеһе була. 1905 йылдың июлендә РСДРП-ның Томск ҡала партия комитеты ағзаһы итеп һайлана. 1905 йылдың октябрендә «Тайга» тимер юл станцияһында забастовка ойоштора, ә 1906 йылдың июлендә ҡулға алына һәм йыл ярымға Томск ҡәлғәһенә (төрмәһенә) ябыла. 1908 йылдан алып Сергей Костриков профессиональ революционер булып китә, Иркутскиҙа һәм Новониколаевскиҙа эш алып бара.
1909 йылда Владикавказға килә, «Терек» Төньяҡ Кавказ кадет гәзите хеҙмәткәре була, Сергей Миронов псевдонимы аҫтында яҙа, үҙешмәкәр спектаклдәрҙә ҡатнаша, альпинизм менән мауыға. 1910 йылдың 9 авгусында Киров Казбек тау башына менә һәм бер айҙан үҙенең тәьҫораттары тураһында «Терек» гәзитендә яҙа. 1911 йылдың 31 июлендә Киров Эльбрусҡа күтәрелә. Киров театрҙы, Л. Н. Толстойҙың ижадын ярата; ҡала театры һәм Владикавказда гастролдәрҙә йөрөгән төркөмдәр спектаклдәренә рецензиялар яҙа. Бында ул буласаҡ ҡатыны Мария Львовна Маркус менән таныша. 1911 йылдың 11 авгусында Киров Томск йәшерен типографияһы эше буйынса Владикавказда ҡулға алына, уны Томскиға оҙаталар, 1912 йылдың 16 мартында суд аҡлау хөкөмөн сығара. 1912 йылдың апрелендә Владикавказға әйләнеп ҡайта.
«Киров» псевдонимы осраҡлы рәүештә Кир исеменән алына. Уның барлыҡҡа килеү тарихын Дзахо Гатуев «Мироныч» очергында тасуирлаған. 1912 йылдың апрелендә «Терек» гәзите уның «Поперёк дороги» мәҡәләһен баҫтырып сығара, мәҡәлә беренсе тапҡыр «С. Киров» ҡултамаһы аҫтында сыға. СССР тарихына ул ошо псевдоним аҫтында инә.
Совет тарихының рәсми версияһына ярашлы, 1917 йылға тиклем сәйәси ҡараштары буйынса — тоғро ленинсы. Һуңғы йылдарҙағы тикшеренеүҙәр был фекерҙы иңҡар итә — Киров бик оҙаҡ «сәйәси платформаһын» һайлай алмай аҙаплана, меньшевиктарға, Ваҡытлы хөкүмәткә теләктәшлек күрһәтә, был хаҡта мәҡәләләрендә асыҡтан-асыҡ яҙа, һәм тик 1917 йылғы Октябрь революцияһынан һуң большевиктар яғына күсә.
Партия карьераһы
1918 йылдың яҙында ул Терек өлкә советы ағзаһы итеп һайлана, июлдә Советтарҙың V Бөтә Рәсәй съезында ҡунаҡ билеты буйынса ҡатнаша, ә ноябрҙә — ул инде Советтарҙың VI Бөтә Рәсәй съезы делегаты.
1919 йылдың 24 майында Митрофан Краснопольский ойошторған Изге Иосиф Астраханскийҙы данлау тәре йөрөшө (крестный ход) туҡтатыла. ойоштороусылар тәре йөрөшен Әстерхан Кремленә табан йүнәлтәләр, сөнки кремлдең бер өлөшө Изге Иосиф исеме менән бәйле була. Кремлдә ҡыҙылармеецтарҙың штабы урынлашҡан була һәм бында тәре йөрөшен провокация итеп ҡабул итәләр. Митрополит Митрофан (Краснопольский) һәм викарий епископы Леонтий 1919 йылдың июнендә ҡулға алыналар һәм атып үлтереләләр. Митрополит Митрофан 2001 йылда Урыҫ сиркәүе тарафынан изгеләштерелгән.
Ошо уҡ йылда XI армияһы Реввоенсоветы ағзаһы итеп һайлана.
1920 йылдың 28 апрелендә XI ҡыҙыл армия составында Баҡыға инә, РКП(б) Үҙәк Комитетының Кавказ бюроһы ағзаһы итеп һайлана, 1920 йылдың июнендә Грузияға Совет Рәсәйенең илсеһе итеп тәғәйенләнә, 1920 йылдың октябрь айында Ригала Польша менән тыныслыҡ килешеүе төҙөү буйынса һөләшеүҙәрҙә совет делегацияһын етәкләй.
1921 йыл — РКП(б)-ның X съезына Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат итеп һайлана. Шул уҡ йылдарҙа Әзербайжан компартияһы Үҙәк Комитеның Беренсе секретары итеп һайлана. 1923 йылдың апрель айында РКП(б)-ның XII съезында РКП(б) Үҙәк Комитетының ағзаһы итеп һайлана.
1926 йылдың 8 ғинуарында Сергей Киров — Ленинград губерна (өлкә) комитетының һәм партия ҡала комитетының һәм ВКП(б) Үҙәк Комитеты Төньяҡ-Көнбайыш бюроһының беренсе секретары, ВКП(б)-ның Үҙәк Комитеты Полтбюроһы ағзалығына кандидат итеп һайлана. Үҙәк Комитеты составында Зиновьев оппозицияһы менән идеологик көрәш алып барыу өсөн Ленинградҡа ебәрелә. Киров йыш ҡына завод йыйылыштарында була. Бер йыл эсендә 180-дән ашыу сығыш яһай.
1929 йылдың аҙағында Ленинград функционерҙары төркөмө (шул иҫәптән Ленинград советы һәм өлкә партия контроль комиссияһы етәкселәре) Кировты революцияға тиклемге «һул буржуаз матбуғаты менән» хеҙмәттәшлек иткән өсөн вазифаһынан бушатыуҙы талап итәләр. Әлеге эш ВКП-ның Үҙәк контроль комиссияһы Президиумының һәм Политбюроның ябыҡ ултырышында ҡарала. Күп йәһәттән Сталиндың ярҙамы арҡаһында Киров был бәрелештән ҡоро сыға. Уға ҡаршы тороусылар үҙҙәренең Ленинградтағы вазифаларынан бушатылалар. Әммә ултырыш ҡарарында Кировтың революцияға тиклемге эшмәкәрлеге «хата» тип таныла. Бер нисә йыл үткәс, «Рютин платформаһы» аҫтында билдәле платформала Киров сәйәси принципһыҙлығы арҡаһында Сталинға хеҙмәт итеүсе элек большевиктарға ҡаршы торғандар менән рәткә ҡуйыла.
1930 йылдан — ВКП(б-ның Үҙәк Комитеты Политбюроһы һәм СССР-ҙың Бөтә Рәсәй Үҙәк башҡарма комитеты Президиумы ағзаһы.
Тарихсы О. В. Хлевнюк раҫлауынса, Киров, Сталиндың мәрхәмәтенән файҙаланыуға ҡарамаҫтан, Политбюрола ҙур абруйлы шәхестәрҙән һаналмай. Мәскәүгә бик һирәк килә, партия юғары ҡатламы һайлауҙарында ҡатнашмай, уның бөтә ҡыҙыҡһыныуҙары Ленинград менән сикләнә.
Киров китап уҡырға ярата һәм бик ҙур китапахана йыя. 1928 йылда М. Горький менән таныша һәм уның нәшриәт эшмәкәрлегендә ярҙам күрһәтә.
Киров етәкселегендә Ленинград һәм бөтә Төньяҡ-Көнбайыш сәнәғәте яңы кимәлгә сыға башлай. Ауыл хужалығының коллективлаштырыуы башлана, шулай уҡ Ленинградтың оборонаһын нығытыу буйынса саралар үткәрелә.
1933 йылда Ленинград буйынса ГПУ начальнигы Ф. Медведев һәм ВКП(б) ағзаһы Ф. Кодацкий менән бергә Ленинград өлкәһендәге баш күтәреү һәм контрреволюцион эштәрҙе ҡарау буйынса атыу хөкөмөн сығарыуға хоҡуғы булған «тройка» составына инә.
1934 йылда нефть сәнәғәтен тергеҙеү һәм реконструкциялау эшендә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Ленин ордены менән бүләкләнә. 1930 йылдан алып ВКП(б)-ның үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы, 1934 йылдан — ВКП(б)Үҙәк комитетының секретары һәм ВКП(б)-ның Ойоштороу бюроһы ағзаһы.
Үлтереү
1934 йылдың 1 декабре кисендә С. М. Киров, Смольный коридоры буйлап (бында Ленинград ҡала комитеты һәм ВКП(б)-ның өлкә комитеты урынлашҡан була) ултырышҡа китеп барған саҡта, Леонид Николаев тарафынан соңҡаһына атып үлтерелә.
Бер нисә сәғәт үткәс, Киров заговорсы-халыҡ дошмандары тарафынан үлтерелгән тип рәсми рәүештә иғлан ителә, СССР-ҙың Үҙәк башҡарма комитеты шул уҡ көндө «союздаш республикаларҙың ғәмәлдә булған енәйәти-процессуаль кодекстарына үҙгәрештәр индереү тураһында» ҡарар ҡабул итә: ''«Тикшереү органдарына — террористик акттарҙы әҙерләгән һәм башҡарған кешеләрҙең эштәрен тиҙләтелгән тәртиптә үткәрергә. Суд органдарына — хөкөм ҡарарын үтәүҙе тотҡарламаҫҡа…»''
Кировты үлтергәндән һуң Ленинградта бик күп кеше ситкә һөрөлә йәки репрессиялана («Киров ағымы»).
Ғаиләһе
Кострикова Евгения Сергеевна (1921—1975) С. М. Кировтың никахтан тыш тыуған балаһы тип иҫәпләнә. Әммә уларҙың туғанлығы Е. Кострикованың һүҙҙәренән генә билдәле, йәғни, раҫланмаған. Кострикова 1921 йылда тыуған, шул уҡ ваҡытта Киров уның әсәһе М. Л. Маркус менән регистрацияланмаған никахта 1911 йылдан алып йәшәгән.
Хәтер
Кировтың иҫтәлеге бик күп һәйкәлдәрҙә, сәнғәт әҫәрҙәрендә, шулай уҡ элекке Советтар Союзы территорияһындағы топонимдарҙа мәңгеләштерелә. Совет власы аҙағында һәм бигерәк тә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң коммунистик эшмәкәрҙәҙең һәйкәлдәре һүтелә, элекке исемдәр ҡайтарыла. Шуға ҡарамаҫтан, Киров исемен йөрөткән ҡаланың — элекке Вятка — исеме үҙгәртелмәне.
Әл-Ҡасас сүрәһе
Әс-Ҡасас сүрәһе (سورة القصص, Хикәйә ) — Ҡөрьән Кәримдең 28 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 88 аяттан тора.
Сельденьга
Сельденьга — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кичменьга йылғаһының уң ярына тамағынан 161 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ирташ (күл)
Атамаһы
Атама йөкмәткеһе, яңғырашы яғынан да башҡорт телендәге «ир» йәки «ер» һәм «таш» һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип билдәләргә кәрәк, сөнки, ысынлап та, күлдең яры, төбө ташлы. Күл шулай уҡ Иртәй, Иртәкәй, Иртүк тигән ирҙәр исеменән булыуы ла ихтимал тигән фараздар бар.
Рычков Пётр Иванович үҙенең «Топография Оренбургская» тигән китабында Иреляшъ тигән вариантты ла яҙа ..
Тасуирламаһы
Дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса күл бассейны майҙаны 53,5 км² тәшкил итә, икенсе сығанаҡтарҙа — 61,8 км². Иң тәрән урыны 18,6 м, уртаса тәрәнлеге — 7,5 м. Ирташ күленә Оло Ҡыштым һәм Бүкәйән йылғалары ҡоя. Кәҫле яғынан күлгә һыу Ҡорғолаҡ (Исток йылғаһынан, шулай уҡ Оло Кәҫле ҡаҙылған каналынан килә. Ирташтан бер йылға - Тинес, Иҫәтйылғаһының уң ҡушылдығы, ағып сыға
Күлдә балыҡ бик күп (этеш,алтын табан, ҡарабалыҡ, шамбы, алабуға, сабаҡ, суртан, опто). Акклиматизацияланған карп, ҡорман, алабалыҡ, пелядь (сабаҡ төрө), судак тереклек итә.
Һыу үҫемлектәренән йәшел ҡамыш, екән, күрән ҡамыш, ҡыяҡлы ҡамыш, томбойоҡ осрай Рычков,.
Утрауҙары бар. Төбө ләмле, урыны менән ҡом һәм ҡырсынташ. Ташлы, хатта таш теҙмәләре урындары осрай.