cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Халҡым өсөн (Ш. Бабич)
Поэтик үҙенсәлеге
Шиғырҙың бөтә йөкмәткеһе антитеза алымына ҡоролған. Был стилистик сара арҡыры төп мәғәнәне — «йырҙарым» һәм «халҡым өсөн» һүҙҙәрен үҙгәрешһеҙ ҡалдыра килгән. Һәр строфала был һүҙҙәрҙең яңы сифатын белдереүсе эпитеттар менән биҙәп бара: ап-аҡ «алтын» йыр, саф «көмөштәй» йыр, «сәскә төҫлө» йыр, «дәртле ҡайнар» йырҙарым; «үҙ туған» халҡым өсөн, «саф йөрәк» халҡым өсөн, «ҡыҙҙарға бай» халҡым өсөн, «дәртле көләс» халҡым өсөн. Был поэтик сара аша автор туған халҡына булған тәрән һөйөү хистәрен еткергән.
Рифма формаһы
Шағир ғәзәлгә хас рифмалашыу принцибын һаҡлаған һүрәттә шиғыр үлсәүен һәм строфаһын өр-яңыса ҡора: дүрт юллыҡ 8-7 ижекле үлсәүҙәге йыр формаһында.
«Халҡым өсөн» музыкала
«Йырҙарым — халҡым өсөн» исемендә Артур Туҡтағолов шиғырҙы көйгә һалған  һәм  уны үҙе башҡара.
Ырымбур операцияһы
Ырымбур операцияһы — Ҡыҙыл армия көстәренә ҡаршы адмирал А. В. Колчак етәкләгән Урыҫ армияһының Көнсығыш фронтындағы һөжүм операцияһы, Ырымбурҙы яулап алыу өсөн күп айлыҡ көрәш. 1919 йылдың апрель — июнь айҙарында уҙғарыла.
Алдағы ваҡиғалар
Урыҫ армияһының генераль һөжүме 1919 йылдың апрелендә уңышлы бара. Көнбайыш армияһы частары 4 апрелдә Стәрлетамаҡ ҡалаһын ала, 7 апрелдә — Бәләбәйҙе. 10 апрелдә Көнбайыш армияһы Бөгөлмәне яулай, 15 апрелдә — Боғоросланды. Урыҫ армияһы өсөн килеп тыуған хәлдә дошманды етеҙ рәүештә эҙәрлекләргә кәрәк була, сөнки йылғалар асылғанға тиклем стратегик яҡтан мөһим булған пункттарҙы баҫып алыу мөһим ине. Көньяҡ Уралда бындай пункт Ырымбур ҡалаһы була.
Лесь Курбас
Курбас Лесь (ысын исеме Александр-Зенон Степанович Курбас, Лесь Ку́рбас, 25 февраль 1887 йыл, Самбор — 3 ноябрь 1937 йыл, Сандармох, Карелия) — Украина һәм СССР  актёры, театр һәм кинорежиссёр.
Ырымбур операцияһы
Алдағы ваҡиғалар
Адмирал Колчактың ставкаһы ҡәтғи ғәмәлдәр үткәреүендә ныҡышмалыҡ күрһәтә, һәм 1919 йылдың 12 апрелендәге Юғары башкомандующий штабы директиваһына ярашлы Айырым Ырымбур армияһы алдында Ырымбур — Илек ҡаласығы — Аҡтүбә районын яулап алыу бурысы ҡуйыла. Йылғаларҙың ташыуы Рәсәй армияһының һөжүмен оҙаҡҡа тотҡарлауы еңелеүгә тиң ине. Шул уҡ ваҡытта казак корпустарының уларға ҡаршы һуғышҡан большевиктарҙың оборонаһын йырып үтергә етерлек өҫтөнлөгө юҡ ине, пехоталары ла юҡ тиерлек. Шуға ҡарамаҫтан, I Ырымбур казак корпусына хәрби ғәмәлдәрҙе ике фронтта — Ырымбурға һәм Аҡтүбәгә — һөжүм хәрәкәттәре алып барырға тура килде. Аҡтар командованиеһы бындай хәлдә казактарҙың ҡапыл эш итеүенә һәм уларҙың ҡыйыулығына иҫәп тотто. Нәҡ шуның өсөн етәксе казак офицерҙарының күпселеге алғы һыҙыҡта дошман уты аҫтында шәхсән үҙҙәре ғәскәрҙәрҙе атакаға йөрөтәләр.
Ырымбур — эре сәнәғәт үҙәге, ғәскәрҙәң баш ҡалаһы һәм тимер юлдарҙың иң мөһим узелы була. Ҡалала 100-ҙән артыҡ фабрика һәм завод иҫәпләнә, ә халыҡ һаны 146 мең кеше тәшкил итә (1912 йылға). Казаклыҡ психологияһы күҙлегенән кемдең ҡулында ғәскәрҙең баш ҡалаһы һәм хәрби округтың булыуы принципиаль була, сөнки ошо хәлдән сығып казактар большевиктарға ҡаршы көрәштә ҡатнашыу — ҡатнашмауын билдәләгән.
Ырымбурҙы яулау аҡтарға Быҙаулыҡҡа һәм Һамарға Волга йылғаһына ҡарай юл аса. Ҡыҙылдар өсөн ҡаланы ысҡындырмау артабанғы контрһөжүмдең уңышының дәлиле булып тора. Ҡала ҡолатылған хәлдә Урал һәм Ырымбур казактарының атлы ғәскәрҙәре Урал йылғаһынан төньяҡҡараҡ иркенлеккә сыҡҡас, совет Көнсығыш фронты Көньяҡ төркөмө армиялары тылдарына тәрән рейд эшләргә мөмкинлек бирә. Төп удар тупланған район туранан-тура Ырымбур районына сиктәш була — (Быҙаулыҡ — Сорочинск — Михайловск (Шарлык)). Ырымбурҙың ҡолатылыуы ҡыҙылдарға үҙҙәренең удар төркөмөнөң тупланыуын тамамларға һәм аҡтарҙың Көнбайыш армияһына ҡаршы һөжүмде үҫтерергә мөмкинлек бирмәҫ ине.
Лесь Курбас
Биографияһы
Гнат Хоткевичтың Гуцул театрында,  «Руська бесіда» йәмғиәтенең Львов театрында эшләй. Беренсе донъя һуғышы башланыу менән Тернополгә күсә, 1915 йылда унда «Тернополь театр кисәләре» стационар театрын ойоштора. 1917 йылда Николай Садовскийҙың саҡырыуы буйынса Киевҡа күсеп килә, унда театр студияһын ойоштора (һуңғараҡ «Йәш театр»). 1918 йылда - «Аҡ студия» әҙәби төркөмө ағзаһы.
Ырымбур операцияһы
Операция барышы
Ҡыҙылдарҙы эҙәрлекләп, Ырымбур айырым армияһының I һәм II Ырымбур казак корпустары һәм Көнбайыш армияһы Көньяҡ төркөмөнөң IV Ырымбур армия корпусы 1919 йылдың апреленең егермеләренә Ырымбурға көньяҡ — көнсығыштан, көнсығыштан һәм төньяҡ — көнсығыштан килеп етәләр. Разведсводкаларҙан ҡыҙылдарҙың ҡаланы ҡалдырып китеү мөмкинлеге тураһында мәғлүмәттәр алына. Ҡаланың үҙендә әүҙем эвакуация бара. 17 апрелдә II Ырымбур казак корпусы командиры генерал-майор, Ырымбур казак корпусы командиры, Генераль штабтың генерал-майоры И. Г. Акулинин Ырымбурҙы 19 апрелдә 23 сәғәт 50 минутта (Светлая Заутреня байрамына тәғәйенләп) баҫып алыу тураһында 9 (б) һанлы оператив приказға ҡул ҡуя. Бакичтың корпусы йылғаларҙың ташҡан шарттарында Һайылмыш йылғаһы аша сығырға әҙерләнә башлай. Ҡыҙылдарҙың уты аҫтында Һаҡмар атлылар дивизионы Архипов утары янында Һаҡмар станицаһын азат итер өсөн Һайылмыш аша сығыуҙы үткәрә. Большевиктар Бакичтың 5-се Ырымбур уҡсылар дивизияһы алыш алып барған уң яҡ флангы ҡаршыһында туплана һәм уға ҡаршы 8 орудиелы артиллерия ярҙамында һөжүм башлай. Аҡтар сигенергә мәжбүр була, алға сығарылған резервтар сигенгән аҡтар менән иҙеләләр һәм өлөшләтә әсирлеккә бирелә башлайҙар. 5-се дивизияның бер нисә офицеры 150 һалдат төркөмө менән ҡыҙылдарҙы туҡтатырға маташа. Ҡыҙылдар үҙ сиратында сигенә башлай, әммә ҡул һуғышы осрашыуы алдында уҡсыларҙың бер өлөшө ҡаушай һәм әсирлеккә бирелә. Нейзелдең башҡа резевтары ҡалмай һәм йылғаға ныҡлап килеп еткән ҡыҙылдар уҡсыларҙан тартып алған пулемёттарҙан паромды селпәрәмә килтерәләр. Ҡаты бәрелеш ваҡытында аҡтар яғынан һәләк булғандар 200 кеше һәм 1500 әсирҙәр тәшкил итә. Ҡыҙылдарға 3 орудие, 20 пулемёт һәм 1000 снаряд эләгә.
Лесь Курбас
Биографияһы
1919 йылдың сентябрендә бейеүсе Валентина Чистяковаға өйләнә.
1922 йылдың мартында данлыҡлы «Березіль» театрын ойоштора (һуңыраҡ ул саҡтағы совет Украинаһы баш ҡалаһы Харьковҡа күсерелә). Шул уҡ йылда Одессала Чеховтың «Шведская спичка» хикәйәһе (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, режиссер Николай Салтыков йәки Борис Лоренцо) буйынса Бөтә Украина фотокиноидаралығының беренсе уйын фильмын төшөрә.
Ырымбур операцияһы
Операция барышы
Апрель аҙағында II Ырымбур казак корпусы командиры И. Г. Акулининдың ҡаланы әҙерлекһеҙ алырға тырышыуы килеп сыҡмай.
Лесь Курбас
Биографияһы
1924 йылда Одессаға күсеп китә, унда «Вендетта» һәм «Макдональд» фильмдарын төшөрә.
Ырымбур операцияһы
Операция барышы
Май айында Бакич ҡабаттан төркөмләнеү (перегруппировка) һәм үҙҙәренең көстәрен Ырымбур йүнәлешендә түгел, ә Стәрлетамаҡ йүнәлешендә туплау тураһында приказ ала. Ырымбур операцияһында IV корпусы артабан пассив роль уйнарға: тик Айырым Ырымбур армияһының Ырымбур казак корпусы менән атлы частар ярҙамында бәйләнеш тоторға тейеш була.
Лесь Курбас
Биографияһы
1925 йылда һуңғы «Арсенальцы» киноновеллаһын төшөрә, һуңынан театрға ҡайта. 1925 йылдың авгусында УССР-ҙың халыҡ артисы исемен ала.
«Украинлаштырыу» сәйәсәте туҡтатылғандан һуң «милли аҙғынлыҡтарҙа» ғәйепләнә, театр менән етәкселек итеүҙән ситләтелә.
Ырымбур операцияһы
Операция барышы
Бик ауыр алыштар райондағы Урал йылғаһы аша берҙән-бер күпер өсөн барҙы. Күперҙе хәл иткес мәлдә ҡыҙылдар тотоп ҡала алалар. Шуға күрә аҡтарҙың I корпусы ҡыҙылдарҙы тылдан Ырымбурҙан көнбайыштараҡ һөжүмләй башлай. Аҡтарға Илек һәм Урал станицаларының күтәрелеше ярҙам итте. Казак корпустарының һәм баш күтәреүселәрҙең берлектәге ғәмәлдәре менән Илек ҡаласығы алына. 1-се совет армияһы командующийы Г. Д. Гай үҙенең етәкселеге алдында Ырымбурҙы ҡалдырып китеүҙә ныҡышмалыҡ күрһәтә. Яуап итеп Көнсығыш фронтының Көньяҡ төркөмө армиялары менән етәкселек иткән М. В. Фрунзе ҡаланың оборонаһы буйынса күпкә киҫкен саралар күреүҙе талап итә. Ошо маҡсаттарҙа большевиктар ҡалала йәшәүселәргә ҡаршы репрессиялар үткәрә һәм уларҙы шулай уҡ окоптар ҡаҙыуға һәм тимер сыбыҡтан ҡоймалар ҡуйыуға мобилизациялай. Мобилизацияланғандар был эштә ҙур теләк күрһәтмәй. Шуға күрә большевиктар Ырымбурға өҫтәлмә көстәр күсерәләр, май айының аҙағына үҙенең группировкаһын 1,5 мәртәбәгә арттыра, техник яҡтан да ҡыҙылдар өҫтөнлөк ала. А. В. Ганин яҙыуынса, килеп тыуған шарттарҙа Рәсәй армияһы ғәскәрҙәренең ҡаланы яулауына һәм бөтә Ырымбур операцияһын уңышлы тамамлауына өмөт ҡалмай. 1919 йылдың апрель айының аҙағы һәм майҙың беренсе ике аҙнаһы оҙаҡҡа һуҙылған алыштарҙа үтә. 10 майҙа аҡтарҙың ике корпусы ла берлектә дөйөм һөжүм башлайҙар һәм II корпус участкаһында ҡыҙылдар ҙур юғалтыуҙар менән артҡа сигенәләр, ә I корпус участкаһында казактарҙың һөжүме туҡтала. Бәрелештәр Ырымбурҙан 3 — 4 км алыҫлыҡта бара.
Лесь Курбас
Биографияһы
1933 йылдың декабренән — Мәскәүҙә, Кесе театрҙа һәм Йәһүд театрында ҡуйыусы режиссёр булып эшләй. Ҡулға алыныуы алдынан Мәскәү, 3-сө Тверь-Ямск урамы, 12-се йорт, 5-се фатир адресы буйынса йәшәгән. 1933 йылдың 26 декабрендә Мәскәүҙә «Украина хәрби ойошмаһы» эше буйынса ҡулға алына. 1934 йылдың 28 февралендә этап менән Харьковҡа ебәрелә. 1934 йылдың апрелендә УССР Дәүләт сәйәси идаралығы Коллегияһы ҡарамағындағы судтың өсәүһе тарафынан УССР Енәйәт Кодексының  54-11 статьяһы буйынса биш йылға холоҡ төҙәтеү-хеҙмәт лагерына хөкөм ителә. Срогын Белбалтлагтың 4-се бүлегендә үтә. Выгозеро лагпунктында, артабан Медвежьегорскта урынлаша, Белбалтлагтың Үҙәк театрында спектакль ҡуя. 1935 йылдың октябрендә Соловкиға ебәрелә. Кремль лагпунктында тора, лагерь театрында спектаклдәр ҡуя. Анзер лагпунктына күсерелә. 1937 йылдың 9 октябрендә Эске эштәр халыҡ комиссариатының идаралығының Махсус өсәүһе тарафынан иң юғары язаға хөкөм ителә. 1937 йылдың 3 ноябрендә Сандармох тип аталған урында атып үлтерелә. 1957 йылда Харьков өлкә суды һәм Төньяҡ хәрби округының Хәрби трибуналы тарафынан аҡлана. Курбастың символик ҡәбере Харьковта 13-сө ҡала зыяратында урынлашҡан.
Ырымбур операцияһы
Операция барышы
23 майҙа Урыҫ армияһының Юғары башкомандующийы һәм Юғары хаким А. В. Колчак Айырым Ырымбур армияһын тарҡатырға була, уның урынына генерал — майор Белов етәкселегендә Көньяҡ армияһы булдырыла. Көньяҡ армия алдында Ырымбур — Быҙаулыҡ — Һамар һыҙығындағы Көнбайыш армияһына ҡаршы большевиктарҙың һөжүмен туҡтатырға бурыс ҡуйыла. Генерал Белов армияһы июль уртаһына Ырымбур ҡалаһының ситенә килеп етәләр. Әммә аҡтар инициативаны был ваҡытҡа юғалтҡан була һәм июлдә Көньяҡ армияһы Ырымбурҙы яулап алыу буйынса әүҙем хәрәкәттәр башҡармай. 1919 йылдың авгусында Аҡтүбә операцияһы барышында казактар ҡаланан китергә мәжбүр булалар һәм казак баш ҡалаһын ҡайтарыу өмөтө менән мәңгегә хушлашалар.
Лесь Курбас
Биографияһы
2002 йылда Киевта Лесь Курбасҡа һәйкәл ҡуйыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Ырымбур операцияһы
Һөҙөмтәләр
РККА полктары яугирҙары араһында батырлығы менән комиссар М. Терехов айырылып торған. Комиссарҙың батырлығы тураһында алыштан һуң өс көн үткәс, 1919 йылдың 29 апрелендә, «Правда» гәзитендә «Совет ғәскәрҙәренең ҙур еңеүе» мәҡәләһендә тасуирлана.
Һайылмыштағы еңеү адмирал Колчактың көстәренә беренсе мөһим удар була. Ҡыҙылдар Бакич корпусын ҡыйраталар һәм аҡтарҙың Ырымбурға һөжүмен кире ҡағалар. Һайылмыш алышы Колчактың иғтибарын һәм көстәрен Быҙаулыҡтан ситкә йүнәлтә һәм Ҡыҙыл Армия төп йүнәлештәге уңышлы контрһөжүмде дауам итеүгә мөмкинлек ала.
Хәтер
Һуңғараҡ аҡтар өсөн иң сағыу һәм трагик төҫөн алған Ырымбур операцияһының эпизоды бер нисә художестволы әҫәрҙәрҙең сюжеты нигеҙе була, шулай уҡ ошо эпизодты 1931 йылда совет рәссамы Е. А. Тихменев (1869—1934) үҙенең «Салмыш йылғаһындағы алыш» картинаһында ла һүрәтләй.
Яңғыҙ тауында Һайылмыш алышы ваҡытында баш һалған яугирҙар иҫтәлегенә 1968 йылдың 26 апрелендә бейеклеге туғыҙ метр стела ҡуйыла. 2008 йылда, Граждандар һуғышының 90 йыллығын билдәләү айҡанлы, һәйкәл реставрациялана. Никахлашҡан көндә йәштәр бында киләләр
Ырымбурҙа 1981 йылда яңы урамдарҙың береһенә Һайылмыш исеме бирелә һәм шунда уҡ Һайылмыш алышы иҫтәлегенә сквер асыла. 1984 йылда унда билдәле Ырымбур скульпторы Надежда Петинаның ике скульптураһы — красноармеец фигураһы («Совет һалдаты» исеме аҫтында ла билдәле) һәм ҡулдарында үлгән улы булған Ҡайғылы Әсә статуяһы ҡуйыла.
Теләүбаев Сәләхетдин Хөснөтдин улы
Теләүбаев Сәләхетдин Хөснөтдин улы(5 май 1923 йыл — 30 апрель 2000 йыл) — малсы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Бөрйән районы «Ҡыҙыл таң» колхозының келәт мөдире, ат ҡараусыһы, 1955 йылдан Сатра фермаһы мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1980).
Биографияһы
Сәләхетдин Хөснөтдин улы Теләүбаев 1923 йылда Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Нәби ауылында тыуған. Йәшләй «Паризан» колхозында (һуңынан «Ҡыҙыл таң» колхозы) эшләй башлай.
Армиянан 1947 йылда демобилизациялана һәм колхозға ҡайта. Тәүҙә төрлө эштәрҙә йөрөй, артабан келәт мөдире, ат ҡараусы була, фермала эшләй. 1955 йылдан Сатра фермаһына мөдир итеп ҡуялар. Яҡшы күрһәткестәргә өлгәшкәне өсөн, уға 1956 йылда Мәскәүгә ВДНХ-ға бара.
Ғаиләһе
Ҡатыны Ғәрифә менән биш ул, ике ҡыҙ үҫтерә.
Бровиков Владимир Николаевич
Бровиков Владимир Николаевич (15 декабрь 1925 йыл, Ырымбур өлкәһенең Белозерский районы Дмитриевка ауылы — 6 апрель 2009 йыл, Мәскәү ҡалаһы) — Таганрог элемтә ғилми-тикшеренеү институты директоры (1958—1984). 1986 йылдан — «Пальма» фәнни-производство берекмәһенең ғилми хеҙмәткәре
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1941—1945) Көньяҡ Урал пулемёт училищеһы курсанты, отделение командиры, Чкалов танк училищеһы курсанты, взвод командиры була. Һуғыштан һуң Чкалов педагогия (1947) һәм Ленинград авиация приборҙар эшләү институтында уҡый (1952), унда радиоинженер квалификацияһын ала. 1953—1958 йылдарҙа «Альтаир» ғилми-тикшеренеү институтында эшләй (Мәскәү). 1958 йылдан Таганрогта ойошторолған ОЛ-НИИ-10 филиалы менән, һуңынан 1961 йылдан Таганрог элемтә ғилми-тикшеренеү институты менән етәкселек итә. Техник фәндәре кандидаты (1961), өлкән ғилми хеҙмәткәр. Күп кенә ғилми хеҙмәттәр, уйлап табыуҙар авторы. Уның туранан-тура етәкселеге аҫтында институт мөһим тәжрибә-конструкторлыҡ асыштар яһай, шуның өсөн коллектив Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1984—1986 йылдарҙа «Пальма» фәнни-производство берекмәһенең генераль директоры урынбаҫары булып эшләй (Мәскәү). Фәнни даирәләрҙә һәм оборона сәнәғәте тармағында хаҡлы рәүештә абруй менән файҙалана.
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы (1 ғинуар 1953 йыл) — Балалар яҙыусыһы. Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының Журналистар союзы ағзаһы (2002), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат хеҙмәткәре.
Биографияһы
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы 1953 йылдың 1 ғинуарында Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Аҫҡар ауылында тыуа.
1983 йылда Бөрө педагогия институтын тамамлай. Бөтә хеҙмәт эшмәкәрлеге балаларҙы тәрбиәләү һәм уҡытыу менән бәйле. Тәүҙә тәрбиәсе, һуңынан балалар баҡсаһы мөдире булып эшләй, Бөрйән районындағы урта мәктәптә уҡыта.
Ғаиләһе менән Өфөгә күсеп килгәс, 1987 йылдан алып журналистикаға күсә. Тәүҙә «Башҡортостан ҡыҙы» журналы редакцияһында эшләй, һуңынан үҙенең ижади эшмәкәрлеген «Аҡбуҙат» республика балалар журналында башлай. Үҙенең тормош тәжрибәһен, медицинала һәм биологияла булған белемен оҫта файҙаланып, «Акбузат» журналында балаларҙы үҫтереүсе һәм ҡыҙыҡлы «Минең туған телем», «Белгем килә», «Доктор Айболит» рубрикалаын алып бара.
Ул редакция ойошторған конкурстарҙа бер нисә тапҡыр йыл лауреаты булды. БР Яҙыусылар союзының балалар әҙәбиәте секцияһы секретары булараҡ семинарҙар, балалар яҙыусылары фестивалдәрен ойоштороусыларҙың береһе булып тора. Ул — йәш балалар яҙыусылары өсөн ҙур абруй.
Фәтҡуллина Ф. Р. «Һәләтле балалар» республика маҡсатлы программаһын тормошҡа ашырыуҙа әүҙем ҡатнаша: «Бәпембә» рубрикаһын алып бара һәм журналда уҡыусылар араһында һәләтле башлап яҙыусыларҙы асыҡлау маҡсатында конкурстар үткәрә.
Фәтҡуллина Фәйрүзә Рәхмәт ҡыҙы балалар әҙәбиәтендә уңышлы эшләй: 1997 йылда уның балалар өсөн тәүге китабы донъя күрә, ул сабыйҙар һәм балалар баҡсалы тәрбиәселәре өсөн ысын уҡыу әсбабы булып тора. 2004 йылда «Мыраубай үҙ туғандарын эҙләй» исемле икенсе и донъя күрә һәм 2009 йылда уның өсөнсө китабы «Ҡырмыҫҡа һыйыры» сыға. Уның хикәйәләре һәм әкиәттәре башҡорт һәм татар мәктәптәренең башланғыс кластары өсөн уҡыу әсбаптарына индерелгән.
Әҫәрҙәре
Төп әҫәрҙәре:
Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы
Ҡаһарманов Латиф Абдрахман улы (2 апрель 1936 йыл — 29 декабрь 1999 йыл) — мәғариф хеҙмәткәре. 1972—1977 һәм 1980—1997 йылдарҙа Бөрйән район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире. Башҡорт АССР-ы мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы.
Биографияһы
Латиф Абдрахман улы Ҡаһарманов 1936 йылдың 2 апрелендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған.
Стәрлетамаҡ педагогия институтын тамамлағандан һуң 1958 йылда Иҫке Собханғол урта мәктәбендә физика һәм математика уҡытыусыһы булып эшләй башлай. 1959—1962 йылдарҙа хәрби хеҙмәт үтә. Армиянан ҡайтҡас, 1962 йылдан 1967 йылға тиклем Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры урынбаҫары, ә 1967—1972 йылдарҙа Байназар урта мәктәбе директоры булып эшләй. Хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн уға «БАССР мәктәбенең атҡаҙанған уҡытыусыһы» исеме бирелә. 1972 йылдан алып 1977 йылға тиклем Латиф Абдрахман улы Ҡаһарманов район халыҡ мәғарифы бүлеген етәкләй. 1977—1978 йылдарҙа — Иҫке Собханғол урта мәктәбе директоры, ә 1978—1980 йылдарҙа Ағиҙел һигеҙ йыллыҡ мәктәбе директоры була. 1980—1997 йылдарҙа ҡайтанан район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире булып эшләй. Ул эшләгән осорҙа Бөрйән районында район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһында 22 мәктәп һәм 18 балалар баҡсаһы төҙөлә. Ҡаһарманов Л.А. йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша: 1968 йылда Бөтә Рәсәй уҡытыусылар съезы делегаты була, бер нисә тапҡыр район Советы депутаты итеп һайлана, район Советы рәйесе урынбаҫары була.
1999 йылдың 29 декабрендә вафат була, Иҫке Собханғол ауылында ерләнә.
Хәтер
БАССР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы Ҡаһарманов Латип Абдрахман улы иҫтәлегенә 2014 йылда мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Башнефтепроект
Башнефтепроект институты (Башҡортостан нефть-газ сәнәғәте предприятиеларын һәм  ҡоролмаларын проектлау  институты) —  "Башнефть" составында инженер-геологик эҙләнеүҙәр үткәрә,  нефть ятҡылыҡтарын  үҙләштереү объекттарын ҡороу, нефть һәм нефть продукттарын йөрөтөү һәм һаҡлау объекттарын; хеҙмәтләндереү базаларын һәм заводтарҙы проектлай .
Адресы: 450006, Өфө ҡалаһы, Цюрупа урамы, 126-сы йорт.
Башнефтепроект институты проекты буйынса Өфөлә төҙөлгән биналар:  ижтимағи-сәйәси үҙәк, авиация техник университеты, "Башнефть" АНК, Рәсәй Федерацияһының Федераль именлек хеҙмәтенең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы; "Нефтсе" мәҙәниәт һарайы биналары, Октябрьский ҡалаһының төҙөлөштәр һәм Нефтекама ҡалаһының генераль планы проекттары төҙөлә. "Низковольтник" заводы, Благовещен арматура заводының ҡорос ҡойоу цехтары, НГДУ, Быраулау эштәре идаралығының производство хеҙмәтләндереү базалары, "Дуҫлыҡ" ярҙамсы станцияһы проекттары ла институт хеҙмәткәрҙәренең хеҙмәт емештәре. Нефть ятҡылыҡтарын ҡороу проекттары РФ һәм Башҡортостанда ғына түгел, ә Куба Республикаһы (1978-80),  Йемен Ғәрәп Республикаһы (1990) өсөн дә эшләнелә. Институт тарафынан Ҡалтасы - Языково - Ишембай, Усть-Балык - Омск, Усть-Балык - Ҡурған - Өфө - Әлмәт магистраль нефть үткәргестәре проекттары әҙерләнә.
"Башнефтепроект"  нефть ятҡылыҡтары объекттарын комплекслы ҡороуҙың перспективалы, генераль, оператив схемаларын әҙерләү, инженер-геологик эҙләнеүҙәр һәм  пробалы эксплуатациялау түбәндәге нефть ятҡылыҡтарында үткәрелгән: Арлан, Бәләбәй, Введеновка, Кәпәй-Ҡобау, Күлтабан, Маншыр, Уръябаш, Иҫке-Казанка, Саҡмағош, шулай уҡ төньяҡ-көнбайыш Башҡортостан нефть майҙандарында.
Бавлин, Белозерск, Краснояр, Шкапов нефть ятҡылыҡтарыда нефть һәм газ йыйыу буйынса принципиаль технологик схемалар эшләнелә. "Башнефтепроект"тың типовой проекттары: ярым күсмә нефть йыйыу пункты, нефть һәм газ йыйыу селтәре өсөн ҡоҙоҡтар, нефть әҙерләү ҡоролмаһын комплекслы ҡороу һәм скважина тамағын уратып бәйләү һәм ҡороу, күсмә компрессор станцияһы, түбән тепературала газды сепарациялаусы күсмә ҡорамалдар, 8 һәм 12  скважиналарға газ айырғыс пункттар.
Тарихы
1933 йылда Маҡар районының Ишембай ауылында   проект-смета бюроһы булараҡ нигеҙ һалына. Тәүҙә С.М. Киров исемендәге Ишембай нефть промыслаһының  төҙөлөш бүлеге составында проект-смета бюроһы була, шул уҡ йылда Стәрлетамаҡ ҡалаһына күсерелә. Икенсе "Баҡыны" асыу, нефть промыслаларын сафҡа индереү буйынса проект документацияларына ихтыяж артыуы, хеҙмәткәрҙәрҙең  уңышлы эшләүе аҡрынлап контораның статусын күтәреүгә һәм исемен алмаштырыуға   булышлыҡ итә: "Башнефтепроект" проект-смета контораһы (1936), "Башнефтепроект" Дәүләт союз проект-смета контораһы (1940), Өфөгә күскәс "Башнефтепроект" институты (1951). СССР нефть сәнәғәте министрлығына ҡараған  БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ ҡ. "Башнефтепроект" Дәүләт проект-смета контораһы  1940 йылдың 4 июлендә СССР-ҙың нефть сәнәғәте комиссариаты ҡарары нигеҙендә асылған.
Башҡортостанда нефть сығарыу, тикшерелгән сығанаҡтарҙың һаны кәмеү эҙемтәһе булараҡ,  проект документацияһына ихтыяж да кәмей, был эште үҙгәртеп ҡороуға, яңы баҙарға сығыуға килтерә. 1965 йылда СССР сәнәғәт министрлығы бойороғо менән "Башнефтепроект"  нефть һәм газ промыслаһы ҡоролмаларын проектлау буйынса дәүләт институты  "Башнефтепроект" Башҡортостан нефть сығарыу сәнәғәте предприятиеларын һәм ҡоролмаларын проектлау институты тип үҙгәртелә .
Институт  СССР нефть сәнәғәте министрлығы (1951-1957); Башҡортостан — урта Волга совнархозы (1957-1963); СССР Госплан ҡарамағындағы  нефть һәм химия сәнәғәте комитеты  (1963-1964); СССР Госплан ҡарамағындағы  нефть табыу сәнәғәте комитеты (1964-1965); СССР нефть табыу сәнәғәте Министрлығы (1965-1970) бойһондороғонда була. 1970 йылдың 17 мартындағы министрлыҡ бойороғо менән  Өфө нефть сәнәғәте ғилми-тикшеренеү институты һәм Башнефтепроект институты базаһында Башҡортостан  ғилми-тикшеренеү һәм нефть сәнәғәте проект институты ("БашНИПИнефть") ойошторола. Институтының Салауат филиалы бар. Уның бурысы булып Башҡортостан, Коми, Удмурт АССР-ы, Ырымбур, Пермь, Төмән өлкәләре, Ҡаҙаҡ һәм Белорус ССР-ы нефть райондарында нефть сығарыу сәнәғәте объекттарын проектлау, реконструкциялау һәм төҙөү тора. 1991 йылда кире күренеш күҙәтелә: Башнипинефть институтының проект өлөшөнән структура берәмеге булараҡ  "Башнефтепроект" айырылып сыға. Дүрт йылдан һуң, 1995 йылда "Башнефтепроект" "Башнефть" АНК филиалы булып китә. 2003 йылдан - "Башнефть" АНК "БашНИПИнефть" ЯЙС-ның проект-тикшеренеү бүлексәһе.
"Башнефтепроект" институттын ойоштороусыларҙың береһе һәм 1957 йылдан уның директоры — Ширин Сергей Сергеевич
"Башнефтепроект" фонды
Рәсәй дәүләт ғилми-техник документтар архивы филиалы  (РГАНТД), Һамар ҡалаһының  Р-101 фондында 1938-1969 йылдарҙағы 572 берәмек документ һаҡлана. Документацияларға опись яһау: — проект —  172 берәмек, 1951-1969; — идара — 400 берәмек, 1938-1967.
Лифарь Серж
Серж Лифа́рь (Serge Lifar; ысын исеме Серге́й Миха́йлович Лифа́рь (Сергій Михайлович Лифар); рәсми (теүәл 1905), Киев, Рәсәй империяһы — 15 декабрь 1986, Лозанна, Швейцария) — Францияның балет артисы, балетмейстер, бейеү теоретигы, украин сығышлы  коллекционер һәм библиофил. 1923 йылда эмиграцияға китеп, 1929 йылға тиклем - Дягилевтың «Рус миҙгелдәре»ндә, һуңынан Париж операһы премьераһында бейей; 1930—1945 һәм 1947—1958 йылдарҙа театрҙың балет труппаһы менән етәкселек итә. Францияның билдәле хореография эшмәкәре, Лифарь балет тарихы һәм теорияһы буйынса лекциялар уҡый, Париж хореография университетына һәм Бейеү университетына нигеҙ һала.
Биографияһы
Сергей Лифарь Киевта эргәһендә, Пирогово йәки Вита Литовскаяла һыу һәм урман хужалығы департаменты чиновнигы, Триполье-Витянский урмансылығы лесничийы ярҙамсыһы Михаил Яковлевич Лифарь һәм уның ҡатыны Софья Васильевна Марченко ғаиләһендә тыуғандыр, моғайын. Пирогово ауылы эргәһендә урынлашҡан берҙән-бер сиркәү метрикаһы кенәгәһендә 1905 йылдың 10 апрелендә уның тыуыуы һәм суҡындырылыуы тураһында яҙма бар. Ғаилә ата-әсәһенән, ике ир баланан һәм ҡыҙ баланан торған: Василий (1904—1982), Леонид (1906—1982), Евгений (1903—1968). Лифарҙәр ғаиләһе казак тамырҙарына эйә була.
Бейеүсенең Бронислава Нижинская менән осрашыуы уның яҙмышын хәл итә — 17 йәшендә Сергей Киевтың «Хәрәкәт мәктәбе»ндә шөғөлләнә башлай.
1922 йылда Сергей Дягилевтың «Рус балеты» менән хеҙмәттәшлек иткән Нижинская Парижға күсеп килә. Уның артынан бер йылдан һуң Парижға Совет Рәсәйенән күсеп килгән бер төркөм уҡыусылар килә, улар араһында Лифарь ҙа була. Европала ул Николай Легат һәм Дягилев тарафынан Италияға каникулға ебәрелгән Энрико Чекетти менән шөғөлләнә башлай, Лифарь унда Чекеттиҙа шөғөлләнә, быны тик Дягилев һәм үҙенең уҡыусыһына бик үк ышанып етмәгән Нижинская ғына белә.
«Рус балеты» премьераһы булараҡ, Лифарь Мясиндың «Стальной скок» балетында, Баланчиндың «Кошка», «Аполлон» һәм «Блудный сын» балеттарында төп партияларҙы тәүге башҡарыусы була. Дягилевтың фавориттарының һуңғыһы була, ул уның хаҡында былай тигән: «Лифарь балет легендаларының иң матуры, яңы легенда булыр өсөн үҙенең уңайлы сәғәтен көтә». 1929 йылдың 8 авгусынан 19 авгусына тиклем Дягилев вафат булғанда уның менән бергә Венецияла, «Де-Бан-де-Мер» отелендә була, уны тәрбиәләй.
Дягилев вафат булғандан һәм уның антрепризаһы тарҡалғандан һуң Париж Операһының балет труппаһына ҡабул ителә; 1930—1945 һәм 1947—1958 йылдарҙа — балетмейстер һәм уның етәксеһе.
1935 йылда Артюр Онеггерҙың «Икар» балетын ҡуя, уның геройы Лифарҙың үҙенең кәүҙәләнеше була. Балет тәнҡитсеһе Александр Плещеев балетта артист хаҡында былай тигән: «Бына ҡанаттар һелкенде лә сәхнәгә бығаса булмаған мөғжизәле ҡош осоп сыҡты... Ҡош - Лифарь. Был бейеү ҙә, пластика ла түгел - ул тылсым. Был тәнҡит түгел, тип әрләрҙәр мине. Тәнҡит сихыр башланған ерҙә тамамлана... "Икар“ - дәүер, уның бөтә ижадының берләшеүе, ул, әйтерһеңдә, һуңғы һыҙат».
1939 йылда Лифарь Үҙенсәлекле рус балеты турына саҡырыла - труппа 20 ноябрҙә, һуғыш башланғандан һуң күп тә үтмәй, Австралияға юллана. Бында ул идеяның үҙенсәлекле булыуына иғтибарҙы йәлеп иткән «Икар» балетын тергеҙә (Ул музыкаһыҙ, бейеүселәр тарафынан башҡарылған ритм аҫтында бейелә). Бейеүсе булараҡ, Лифарь тәүҙә уңыш ҡаҙанмай, ләкин әүҙем шөғөлләнә башлай һәм тиҙҙән тамашасыларҙың иғтибарын яулай. Оҙайлы контракт булмағас, труппаның режиссеры Григорьев үкенеүенә ҡаршы, Парижға ҡайтырға ҡарар итә.
Париж оккупацияһы ваҡытында ул эшләүен дауам итә һәм «Ромео менән Джульетта» (1942) һәм «Сюита в белом» (1943) кеүек балеттар, үҙенең иң яҡшы спектаклдәренең береһен ижад итә. Шулай уҡ «Парижский вестник» гәзите өсөн мәҡәләләр яҙа.
«Франция сәнғәте» исеменән яңы Европала тамашалар ойоштороу мәсьәләләрен тикшерергә Геббельстың махсус саҡырыуы буйынса Берлинға бара. Лифарь, Гитлер Париж Операһы бинаһын ҡараған саҡта, Гитлерҙы һәм уның свитаһын түбәндә, парад баҫҡысы янында ҡаршы ала һәм ҡунаҡтарҙы бина буйлап йөрөтә
Лифарҙең немец власы эргәһендәге эшмәкәрлеге өсөн Францияның Лондондағы Көрәш хәрәкәте уны коллаборционизмда ғәйепләй һәм үлем язаһына хөкөм итә. Парижды азат иткәндән һуң, Лифарь, башҡа юғары дәрәжәле коллаборационистар кеүек үк, Франциянан китергә мәжбүр була. 1944—1947 йылдарҙа ул «Новый балет Монте-Карло» труппаһын етәкләй, унда Иветт Шовире өсөн балеттар ҡуя. Һуғыш тамамланғандан һуң «таҙартыу» мәсьәләләре буйынса Милли француз комитеты ғәйепләүҙе бөтөрә, һәм балетмейстер Парижға ҡайта ала. 1947 йылдан алып яңынан Операла эшләй. 1958 йылда театрҙан бушатыла.
1967 йылда «Эмиграцияның алтын китабы»н әҙерләү буйынса инициативалы төркөм рәйесе була, әммә Александр Толстой һәм кенәз Белосельский-Белозерский етәкселегендәге төркөмдөң Америка өлөшө менән киҫкен бәхәстәр арҡаһында баҫма баҫылмай.
Китап йыйынтыҡтары
Уның икенсе мауығыуы китаптар ине. Барыһы ла Сергей Дягилевтың театр һынлы сәнғәте һәм декорациялар коллекцияһынан, китапхананан торған шәхси архивынан (1000-гә яҡын төр) башлана. Лифарь уны Гранд-Операла бер йыл эшләү осоронда алған аҡсаһына француз хөкүмәтенән һатып ала (һуңыраҡ ул былай тип иҫләй: «Дягилев архивын һатып алыуға аяҡтарым менән эшләнем»).
Серж Лифарь XVI—XIX быуаттарындағы иҫке баҫма китаптарҙан торған Европала иң ҡыҙыҡлы китапханаларҙың береһен йыя. Уның китаханаһында «Пушкиниана» айырым урын алып торған, уның иң ҡәҙерле хазинаһы шағирҙең Гончароваға яҙған 10 хаттың төп нөсхәһе, һирәк баҫмалар, башҡа Пушкин раритеттары булған.Ғүмеренең һуңғы йылдарында Лифарь коллекцияһының бер өлөшөн һатырға мәжбүр була. Бындай ҡарарҙың сәбәптәре тураһында ул 1975 йылда вариҫтарына яҙған хатында былай тип яҙа:
«Бөгөн мин Париж операһынан бәләкә генә пенсия алам, шуға күрә коллекцияны һаҡлап ҡала алмайым. Меценаттар мине иғтибарҙан ситтә ҡалдырҙы, мин рус мәҙәниәтенең был хазинаһы менән һаубуллашырга, барлыҡ китаптар һәм альбомдарҙы „иреккә“ ебәрергә мәжбүр булдым». Һуңғараҡ хореографтың әхирәте графиня Лилиан Алефельд коллекцияның бер өлөшөн (817 берәмек) Украинаға бүләк итә. Тупланма Киевта, Леся Украинка исемендәге Йәмәғәт китапханаһының сәнғәт бүлегендә һаҡлана.
Танылыу һәм наградалары
Сергей Лифарь иҫән сағында төрлө дәүләттәрҙән күп наградалар алды. Ул Францияның юғары наградалары кавалеры була: Почетлы легион ордены, Әҙәбиәт һәм сәнғәт ордены, балеттың юғары наградаһы - «Алтын туфли» һәм «Оскар» премияһы эйәһе, Париж ҡалаһының Алтын миҙалы менән наградлана.
Париж Операһының балет залдарының береһе Лифарҙең исемен йөрөтә.
Шулай уҡ уның исемен Серж Лифарь исемендәге Киев муниципаль бейеү академияһы (Серж Лифарь исемендәге КМУАТ) йөрөтә, Киев ҡалаһы.
Киев ҡалаһының Вигуровщина-Троещина массивының Деснян районында урамға һәм юғары тиҙлекле трамвай станцияһына Серж Лифарь хөрмәтенә исем бирелә.
Вах (йылға)
Вах (вост.-хант. Ваӽ, южноселькупск. Ваӄ ) — Көнбайыш Себер тигеҙлегенең үҙәк өлөшөндәге йылға, Обь йылғаһының уң ҡушылдығы.
Ханты-Манси автономиялы округының көнсығыш өлөшө буйлап аға. Оҙонлоғо 964 км, бассейн майҙаны — 76 700 км². Обь, Йәнәсәй һәм Таз бассейндарының һыу айырғысында башлана, һаҙланған тайга араһында аға. Йылға ҡар һәм ямғыр һыуҙары менән туйына. Тамағынан 253 км алыҫлыҡта уртаса йыллыҡ һыу сығымы — 536 м³/с.
Нижневартовскиҙан 10 км юғарыраҡ Обь йылғаһына ҡоя.
2009—2014 йылдарҙа Вах йылғаһы аша Төньяҡ киңлек магистрале (Пермь — Серов — Ханты-Манси — Сорғот — Нижневартовск — Томск) трассаһының бер өлөшө булараҡ автомобиль күпере төҙөлә. Күперҙә хәрәкәт ваҡытынан алда 2014 йылдың 30 октябрендә асыла, ә асыу тантанаһы 2014 йылдың 6 ноябрендә уҙа. Күпер шулай уҡ яҡындағы Стрежевой һәм Нижневартовск торама пункттарын тоташтыра.
Ҡушылдыҡтары
(тамағынан км)
Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы
Әхмәҙиев Фәрит Вафа улы (11 март 1968 йыл) — яҙыусы, тәржемәсе, журналист, ғалим. Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар (2004), Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар (2001) союздары ағзаһы. Философия фәндәре кандидаты (2009).
Биографияһы
Фәрит Вафа улы Әхмәҙиев 1968 йылдың 11 мартында Башҡорт АССР-ының Өфө ҡалаһында тыуа. Ике юғары белемгә эйә: 1995 йылда — Мәскәүҙә М. Горький исемендәге Әҙәбиәт институтын, 2002 йылда — Башҡортостан Президенты ҡарамағындағы Дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһын тамамлай.
Хеҙмәт юлын 1995 йылда «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналында яуаплы секретарь булып башлай. 1998 йыл — Башҡортостан Республикаһының Матбуғат һәм киң мәғлүмәт министрлығында баш белгес, министр ярҙамсыһы. 2000—2012 йылдар — «Ватандаш» журналының баш мөхәррире. 2006—2010 йылдар — Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы рәйесе, 2013 йылдан — З. Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте баш мөхәррире урынбаҫары. 2022 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Әҙәбиәт бүлегендә өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
Ижады
Фәрит Әхмәҙиев әҙәби әҫәрҙәрҙе башҡорт теленән рус теленә тәржемәләүсе булараҡ та билдәле. Ул Ғайса Хөсәйенов, Динис Бүләков, Флүр Ғәлимов, Вафа Әхмәҙиев, Мирас Иҙелбаев, Тимерғәле Килмөхәмәтов әҫәрҙәрен тәржемә итә.
Ф. Әхмәҙиев робағиҙар, пьесалар һәм повестар авторы ла. Журналист этикаһы һәм һүҙ азатлығы буйынса ике монография һәм 30 фәнни баҫма авторы. 2015 йылда «99 робағи» исемле поэтик йыйынтығын нәшер итә. «Бөйөк Еңеү шағирҙары» II Бөтә Рәсәй әҙәби конкурс лауреаты (2016).
Юғары художестволы оҫталығы өсөн «Золотое перо Руси — 2016» халыҡ-ара конкурсы еңеүсеһе була. 2016 йылда «Амазонкалар» пьесаһы "Рәсәйҙең иң яҡшы заманса бер актлы пьесалары йыйынтығы"на инә.
2022 йылдың 7 майында Башҡортостан Республикаһының Мостай Кәрим исемендәге Милли йәштәр театрында Фәрит Әхмәҙиевтың «Батыр йондоҙо» исемле пьесса буйынса ҡуйылған спектакль премьераһы булды.
Фәнни хеҙмәттәре
№ 3. С. 165—184. С. 6 — 12.
Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы
Йәғәфәров Юлай Нурғәли улы (2 ғинуар 1953 йыл — …..) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (2001)
Биографияһы
Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауылында тыуған. 1960 йылда Ғәлиәкбәр мәктәбенә 1-се класҡа бара, артабан уҡыуын Өфөлә Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында дауам итә һәм тамамлай.
1980 йылда «Тау инженеры» һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған.
1973—1975 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
1980—1994 йылдарҙа — быраулаусы, скважиналарҙы ремонтлау буйынса мастер, етештереү бүлегенең өлкән инженеры, геолог, өлкән геолог, беренсе категориялы геолог, идара итеү буйынса баш технолог, нефть һәм газ сығарыу цехы-3 начальнигы; 1994—2000 йылдарҙа — баш инженер. НГДУ начальнигының беренсе урынбаҫары. «Башнефть» акционерҙар нефть компанияһының «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы начальнигы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Юлай Нурғәли улы Йәғәфәров «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ойошмаһы начальнигы булған сағында Ишембай ҡалаһы микрорайонына ҡараған Смаҡай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған һәм Еңеү менән ҡайтҡан яугирҙар хөрмәтенә һәйкәл төҙөүҙә ҙур ярҙам күрһәтә.
Берёзовая (Чир ҡушылдығы)
Березовая (Березовка) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе  биләмәләрендә ағыусы  Чир йылғаһының уң ҡушылдығы. Чир йылғаһы тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 63 км, һыу йыйыу бассейнының  майҙаны  — 524 км².
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Дон һыу бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы- Чир йылғаһы. Йылғаның бассейны — Дон йылғаһы (һыу бассейнының Рәсәйҙәге өлөшө).
Косарев Михаил Николаевич
Косарев Михаил Николаевич (8 август 1957 йыл) — «Шүлгәнташ» дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директоры, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған экологы (2018), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған урмансыһы, ауыл хужалығы фәндәре кандидаты
Биографияһы
Михаил Николаевич Косарев 1957 йылдың 8 авгусында БАССР-ҙың Йылайыр районы Тютюлени утарында тыуған. Өс йәшенән алып беҙҙең көндәргә тиклем Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районының Ырғыҙлы ауылында йәшәй. 1964−1972 йылдарҙа Ырғыҙлы урта мәктәбендә уҡый. М.Горький исемендәге Мари политехник институтының урман хужалығы факультетын тамамлай, 1979 йылдың июненән ноябренә тиклем Кананикольк урмансылығының Ырғыҙлы бүлексәһендә 5 ай лесничий, Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалы лесничийы ярҙамсыһы булып эшләй. 1979—1981 СССР Хәрби Көстәрененең Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөндә хеҙмәт итә.
Михаил Николаевич Косаревтың хеҙмәт юлы Шүлгәнташ ҡурсаулығына бәйле, 1979 йылдан алып эшләй: 05.1981 − 04.1982 Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалы лесничийы ярҙамсыһы 04.1982 − 12.1982 Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡарыусы 12.1982 − 08.1984 Башҡортостан дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалында өлкән ғилми хеҙмәткәр 08.1984 − 07.1986 Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының Ағиҙел буйы филиалының ғилми бүлек мөдире вазифаһын башҡарыусы 07.1986 − «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы 08.1986 − 09.1993 «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары 09.1993 − «Шүлгәнташ» дәүләт ҡурсаулығы директоры вазифаһын башҡарыусы 1993 йылдың 23 сентябренән «Шүлгән-Таш» дәүләт тәбиғәт биосфера ҡурсаулығы директоры.
2010 йылда М. Н. Косарев «Башҡорт Уралы» интеграцияланған биосфера ҡурсаулығы проектын башлап ебәрә, ул 2012 йылда ЮНЕСКО сессияһында уңышлы тормошҡа ашырыла. Ул Биосфера резерватының Координация советы ағзаһы булып тора.
Ғаиләһе
Михаил Николаевич Косарев ҡатыны Екатерина менән (Киров өлкәһенән, бергә уҡыйҙар) ҡыҙ һәм ул тәрбиәләп үҫтерә.
Фәнни хеҙмәттәре
М. Н. Косарев башлыса Бөрйән солоҡ бал ҡортон өйрәнеүгә арналған 140 фәнни хеҙмәт авторы һәм авторҙашы булып тора. Был хеҙмәттәр Бөрйән бал ҡортоноң биологик һәм экологик үҙенсәлектәрен танып белеүҙең фундаменталь мәсьәләләренә лә, популяцияһын һаҡлап ҡалыу практикаһына ла ҙур өлөш индерә. 2000 йылда «Бөрйән солоҡ бал ҡорто генофондын һаҡлауҙың экологик һәм технологик аспекттары» темаһына диссертация яҡлай.
Вербовка (Чир ҡушылдығы)
Вербовка (Вербовый) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһендәге Чир йылғаһының үҙ исемендәге йырыны буйлап аҡҡан уң ҡушылдығы. Вербовка йылғаһы Чир йылғаһы тамағынан 222 км өҫтәрәк ҡоя. Йылға оҙонлоғо 36 км, һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 401 км2.
Тасуирлама
Йылға Боков районының Платов утарынан көньяҡтараҡ, уны урап үтеп, башлана. Артабан Боков районының Малаховский һәм Вербовка утарҙары аша түбәнгә аға. Земцов утары алдынан бәләкәй генә күл хасил итә һәм артабан Боковская станицаһының көньяғында Чир йылғаһына ҡоя. Үҙ исемендәге йырын барлыҡҡа килтерә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 05010300812107000009672.
Яугир-автомобилистар һәйкәле
Яугир-автомобилистар һәйкәле — Ростов өлкәһенең Новочеркасск ҡалаһындағы һәйкәл.
Тарихы
Афған кампанияһы һәм Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операция йылдарында Новочеркасск автомобиль батальонының 10 хәрби хеҙмәткәре Тыуған иленә әйләнеп ҡайтмай. Чечняның Аргун ҡалалһы эргәһендә федераль ғәскәрҙәр колоннаһы утҡа тотола. Бер нисә машинала рулдә Новочеркасск автобаты һалдаттары була. Һәйкәл Афғанстан да һәм Чечняла һәләк булған яугирҙар хөрмәтенә ҡуйыла.
Һәйкәл ҡуйыу идеяһы часть хәрбиҙәрендә тыуа һәм командирҙар, һәләк булған һалдаттарҙың ата-әсәләре тарафынан хуплау таба. Һәйкәл проекты Ростовтың «Донпроект» институтында эшләнә һәм хәрби часть етәкселекге менән раҫлана. Һәйкәлде ҡуйыуҙа Новочеркасск эшҡыуарҙары, автомобиль батальонының хәрби хеҙмәткәрҙәре ҡатнаша.
Һүрәтләнеше
Яугир-автомобилистар һәйкәле арка һәм уның эсенә эленгән ҡыңғырау рәүешендәге бетон ҡоролманан ғибәрәт. Объект ике баҫҡыслы ҡара постаментҡа урынлаштырылған. Уның өҫкө өлөшөнә православие тәреһе ҡуйылған, аҫҡы өлөшөнә өс табличка һәм автомобиль эмблемаһы беркетелгән. Бер табличкала: «Һәләк булған яугир-автомобилистарға», — тигән яҙыу бар. Ҡалған икеһендә һәләк булғандарҙың исемдәре һәм үлгән йылдары яҙылған: В. Ю. Безродный (1982), В. А. Билякаев (1982), С. Н. Гаврилов (1994), И. И. Бережполов (1995), А. Я. Третина (1995) һ. б.
Шафиҡов Ивний Вәхит улы
Шафиҡов Ивний Вәхит улы (14 июль 1936 йыл) — ауыл хужалығы һәм фән ветераны, ғалим-умартасы. Ауыл хужалығы фәндәре кандидаты (1978), доцент (1981).
Биографияһы
1969—1971 йылдарҙа — Йылайыр районының «Һүрәм» совхозы директоры, 1971—1981 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт ҡурсаулығының һәм Ағиҙел буйы филиалының ғилми хеҙмәткәре һәм директоры. Бөрйән бал ҡортон һаҡлау һәм үрсетеү буйынса ҙур эш алып бара. Юғары класлы белгес булараҡ, 1981 йылда уны Башҡорт дәүләт аграр университетының умартасылыҡ кафедраһы доценты сифатында эшкә саҡыралар.Башҡорт дәүләт аграр университетында биология-технология факультетында Шафиҡов Ивний Вәхит улы 1981—2002 йылдарҙа «Умартасылыҡ», «Бал ҡорто ғаиләһе биологияһы» дисциплиналарын уҡыта. Кафедрала эшләгән осорҙа Ивней Вәхит улы урта рус тоҡомло бал ҡорттарының бөрйән популяцияһын һаҡлау һәм үрсетеү буйынса ҙур эш башҡара.
2003—2007 йылдарҙа — Башҡортостан умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге хеҙмәткәре.
Ғаиләһе
Ивний Вәхит улы Шафиҡовтың ҡыҙы Әминә Башҡортостан Республикаһының мәҙәниәт министры
Шостакович Дмитрий Дмитриевич
Шостакович Дмитрий Дмитриевич (25 сентябрь 1906 йыл — 9 август 1975 йыл) — СССР композиторы, пианист, музыкаль йәмәғәтселек эшмәкәре, сәнғәт фәндәре докторы, педагог, профессор. 1957—1974 йылдарҙа — СССР Композиторҙар союзы идараһы секретары, 1960—1968 йылдарҙа — РСФСР Композиторҙар союзы идараһы рәйесе.
Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966). СССР-ҙың халыҡ артисы (1954). Ленин (1958), биш Сталин (1941, 1942, 1946, 1950, 1952), СССР-ҙың Дәүләт (1968) һәм РСФСР-ҙың М. И. Глинка исемендәге Дәүләт (1974) премиялары. 1960 йылдан КПСС ағзаһы.
Дмитрий Шостакович — XX быуаттың атаҡлы композиторҙарының береһе. Ул 15 симфония һәм 15 ҡыллы квартет өсөн әҫәр, алты концерт, өс опера, өс балет, күп һанлы ҡыллы камера музыкаһы әҫәрҙәре һәм кинофильмдар менән театр тамашалары өсөн әҫәрҙәр авторы.
Сығышы
Атаһы яғынан олатаһы — ветеринар Петр Михайлович Шостакович (1808—1871), Шеметово ҡалаһында (хәҙер Минск өлкәһе Мядель районында, Белоруссияла) тыуған. Документтарҙа үҙен крәҫтиән тип һанай; ирекмән булараҡ Вильнюс медицина-хирургия академияһын тамамлай. 1830—1831 йылдарҙа Польша ихтилалында ҡатнаша һәм уны баҫтырғандан һуң ҡатыны Мария-Юзефа Ясинская менән бергә Уралға, Пермь губернаһына һөргөнгә ебәрелә. 1840 йылдарҙа улар Екатеринбургта йәшәй, унда 1845 йылдың 27 ғинуарында улдары Болеслав-Артур тыуа.
Екатеринбургта Петр Шостакович колледж асессоры дәрәжәһенә күтәрелә; 1858 йылда ғаилә Ҡазанға күсеп килә. Бында гимназия йылдарында уҡ Болеслав Петрович «Земля и воля» эшмәкәрҙәренә яҡынлаша. Гимназияны тамамлағандан һуң, 1862 йыл аҙағында, Ҡазан «ер биләүселәре» Ю.M Мосолов һәм Н.M. Шатилов артынан Мәскәүгә китә; Түбәнге Новгород тимер юлы идаралығында эшләй, революционер Ярослав Домбровскийға төрмәһенән ҡасыуҙы ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1865 йылда Болеслав Шостакович Ҡазанға ҡайта, унда 1866 йылда ҡулға алына, Мәскәүгә күсерелә һәм Н. А. Ишутин-Д. В. Каракозов эше буйынса судҡа тарттырыла. Петропавловск ҡәлғәһендә дүрт айҙан һуң Себергә һөргөнгә хөкөм ителә, Томскиҙа йәшәй, 1872-1877 йылдарҙа — Нарымда йәшәй (унда 1875 йылдың 11 октябрендә Дмитрий исемле улы тыуа), һуңынан Иркутскиҙа Себер сауҙа банкының урындағы бүлексәһе идарасыһы була.
Шостакович Дмитрий Болеславович (1875—1922) 90-сы йылдар уртаһында Санкт-Петербургҡа китә. Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғәт фәндәре бүлегенә уҡырға инә. Университетты 1900 йылда тамамлай, күптән түгел Д. И. Менделеев тарафынан булдырған Ауырлыҡ һәм үлсәмдәр Палатаһына эшкә алына. 1902 йылда Палатаның өлкән тикшереүсеһе итеп тәғәйенләнә, 1906 йылда ҡала Калибрация палаткаһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. XX быуат башына Шостаковичтар ғаиләһендә революцион хәрәкәттә ҡатнашыу йолаға әүерелгән була, Дмитрий ҙа шулай уҡ була: ғаилә күрһәтмәләре буйынса, 1905 йылдың 9 ғинуарында Ҡышҡы һарайға барыуҙа ҡатнаша, һуңынан уның фатирында иғландар баҫыла.
Дмитрий Дмитриевич Шостаковичтың әсәһе яғынан олатаһы Василий Кокоулин (1850—1911) Дмитрий Болеславович Себерҙә тыуған. Киренск ҡала мәктәбен тамамлағандан һуң, 1860 йылдар аҙағында Бодайбоға күсеп килә, унда күптәрҙе «алтын биҙгәге» йәлеп итә, 1889 йылда алтын приискаһының идарасыһы була. Рәсми матбуғатта билдәләүҙәренсә, ул «хеҙмәткәрҙәрҙең һәм эшселәрҙең ихтыяждарын ҡәнәғәтләндереү өсөн ваҡыт таба»: эшселәргә страховка һәм медицина ярҙамы күрһәтеүҙе индерә, улар өсөн арзаныраҡ тауарҙар менән сауҙа итеүҙе яйға һала, йылы казармалар төҙөй,. Ҡатыны, Александра Петровна Кокоулина, эшселәрҙең балалары өсөн мәктәп аса; белеме тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ, ләкин билдәле булыуынса, Бодайбола ул Себерҙә киң билдәле һәүәҫкәр оркестр ойошторған.
Музыкаға һөйөүҙе әсәһенән Кокоулиндарҙың кесе ҡыҙы София Васильевна (1878—1955) алған: әсәһе ваҡытында фортепиано менән шөғөлләнә һәм Иркутск Дворян ҡыҙҙары институтында уҡый. Уны тамамлағас, Санкт-Петербург консерваторияһына уҡырға инә, унда тәүҙә С. А. Малозёмовала, һуңынан А. А. Розановала уҡый. Ағаһы Яков Кокоулин Санкт-Петербург университетының физика-математика факультетының тәбиғәт фәндәре кафедраһында уҡый, унда яҡташы Дмитрий Шостакович менән таныша; музыкаға һөйөүе уларҙы яҡынайта. Бик шәп йырсы булараҡ, Яков Дмитрий Болеславовичты һеңлеһе София менән таныштыра, 1903 йылдың февралендә уларҙың туйы үтә. Шул уҡ йылдың октябрендә ҡыҙҙары — Мария, 1906 йылдың сентябрендә улдары —Дмитрий, өс йылдан һуң кесе ҡыҙы Зоя тыуа.
Бала сағы һәм үҫмер йылдары
Дмитрий Дмитриевич Шостакович Подольск урамындағы 2-се йортта тыуған, унда 1906 йылда Д. И. Менделеев ҡала палаткаһы өсөн беренсе ҡатты ҡуртымға алған була{{ref+|Именно этот адрес указывал впоследствии Д. Д. Шостакович во всех анкетах.
1915 йылда Мария Шидловскаяның Коммерция гимназияһына уҡырға инә, уның тәүге етди музыкаль тәьҫораттары барлыҡҡа килә: Н. А. Римский-Корсаковтың «Сказка о царе Салтане» операһында ҡатнашҡандан һуң музыка менән етди шөғөлләнергә теләк белдерә. Әсәһе уға тәүге фортепиано дәрестәрен бирә, бер нисә айҙан һуң ул саҡтағы билдәле фортепиано уҡытыусыһы И. А. Глазерҙың шәхси музыка мәктәбендә уҡый башлай. Гляссерҙә уҡығанда фортепианола бер ни тиклем уңышҡа өлгәшә, ләкин уҡытыусы уның композиция менән ҡыҙыҡһыныуын уртаҡлашмай, 1918 йылда Дмитрий мәктәпте ташлап китә. Киләһе йылдың йәйендә музыкантты А. К. Глазунов тыңлай, уның композиторлыҡ һәләтен хуплай. 1919 йылдың көҙөндә Петроград консерваторияһына уҡырға инә, М. О. Штейнберг етәкселегендә гармония һәм оркестровкаға өйрәнә, Н. А. Соколовта контрапункт һәм фуга менән, шул уҡ ваҡытта дирижёрлыҡ менән шөғөлләнә. 1919 йыл аҙағында Скерцо fis-moll тигән тәүге ҙур оркестр әҫәрен яҙа.
Киләһе йылда Л. В. Николаевтың фортепиано класына уҡырға инә, синыфташтары араһында Мария Юдина һәм Владимир Софроницкий була. Был осорҙа көнбайыш музыкаһының һуңғы тенденцияларына иғтибарҙы йүнәлткән «Анна Вогт түңәрәге» барлыҡҡа килә. Үҙе лә был түңәрәктең әүҙем ҡатнашыусыһы була, унда композиторҙар Б. В. Асафьев һәм В. В. Щербачев, дирижёр Н. А. Малко менән таныша. Был ваҡытта меццо-сопрано һәм фортепиано өсөн «Крыловтың ике мәҫәле» һәм фортепиано өсөн «Өс фантастик бейеү» яҙа. Консерваторияла, ул ваҡыттағы ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, айырым тырышлыҡ менән уҡый. Беренсе донъя һуғышы, Революция, Граждандар һуғышы, бөлгөнлөк, аслыҡ, ҡыш уҡыу йорто йылытылмай, транспорт булмай, күптәр музыканы ташлай, дәрестәрҙе ҡалдыра. 1921 йылда яңынан асылған һәр кис Петроград филармонияһы концерттарында ҡатнаша.
1920-се йылдар
1923 йылда Л. В. Николаевтың фортепиано класы буйынса консерваторияны, 1925 йылда — М. О. Штейнбергтың композиция класын тамамлай. Сығарылыш эше Беренсе симфония була. Тәүге сығышы 1926 йылдың 12 майында була (һуңыраҡ был көндө композитор тыуған көнө итеп билдәләй ).