cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Серб исеме
Тарихы
1900 йылдан алып 1990-сы йылдарға тиклем Белград халҡы араһында «мил», «рад», «драг», «люб», «жив», «слав», «вук», «бор» һәм «мир» нигеҙҙәренә тамамланыусы исемдәр осрай. 1990-сы йылдарҙан алып христиан исемдәренең һаны йәнә арта: Белград ҡалаһында 2003—2005 йылдарҙа тыуған һәр ун баланың береһенең генә исеме таҙа славян сығышлы исем була.
Алишер Навои
Хәмзә
«Искәндәр диуары» — циклдағы һуңғы поэма. Хаким, аҡыл эйәһе Искәндәрҙең (Көнсығышта был исем менән Александр Македонскийҙы атайҙар) тормошо ярым фантастика сюжетында яҙылған.
Серб исеме
Сығышы буйынса төркөмләү
Серб исемдәре славян сығышлы һәм сит ил (грек, йәһүд, ғәрәп һәм башҡалар) исемдәренә бүленә. Ваҡыт үтеү менән улар серб халҡы өсөн ғәҙәти, өйрәнелгән исемдәргә әүерелә.
Славян исемдәре
Славян исемдәре серб славян халҡы мираҫының айырылғыһыҙ өлөшө булып тора. Уларға түбәндәге суффикстар хас:
Алишер Навои
Фәнни рисәләләр
XV быуат авторҙары төрки телен поэзия яҙыуға тупаҫ, тип иҫәпләгән. «Ике тел тураһында фекер» (1499) рисәләһендә Алишер Навои был фекерҙе кире ҡаға. Сығатай теленең мәҙәни һәм әҙәби әһәмиәтен нигеҙләй.
Серб исеме
Грек исемдәре
Сербияла грек исемдәре сербтарҙы православиеға суҡындырыуҙан һуң барлыҡҡа килә. Бында Византияның, шулай уҡ мәғрифәтсе Кирилл һәм Мефодийҙың роле ҙур була. Грек сығышлы исемдәр өсөн киләһе суффикстар хас:
Йәһүд исемдәре
Йәһүд исемдәре Сербияға христианлыҡты ҡабул иткәндән һуң килә. Түбәндәге исемдәр билдәле: Ибраһим, Адам, Гаврило, Давид, Даниела, Илия, Исак, Еврем, Еремия, Елисавета, Йована, Йосиф, Лазарь, Мария, Михаило, Наум, Сава, Сара, Тамара, Манасия һәм башҡалар.
Алишер Навои
Фәнни рисәләләр
«Үлсәү күләме» рисәләһендә әҙәбиәт һәм шиғыр сығарыу теорияһы һорауҙары күтәрелә. Теория торошо, Алишер Навоиның ижады үзбәк һәм чагатай телендәге уйғыр әҙәбиәтенә генә түгел, башҡа төрки телле (төркмән, әзербайджан, төрөк, татар) әҙәбиәттең үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.
Тарихи яҙмалар
Алишер Навои — биографик һәм тарихи китаптар авторы. «Тынғыһыҙ хәмзә» (1492) Джамиға арналған; «Нәзәҡәтлеләр йыйылышы» антологияһы (1491—1492) Навоиның замандаш яҙыусылырға ҡыҫҡаса характеристика; «Иран батшаларының тарихы» һәм «Пәйғәмбәрҙәрҙең һәм аҡыл эйәләренең тарихы», Көнсығыш тарихи шәхестәре тураһында мәғлүмәттәр, мифтар йыйынтығын баҫтыра.
Серб исеме
Яңы исемдәр
Сербияла неологизм йә билдәле кешеләргә бағышлап ҡушылған исемдәр 1950-се йылдарҙа барлыҡҡа килә. Бындай исемде ғәҙәттә билдәле сәйәсмәндәр, сәнғәт йондоҙҙары һәм башҡа кешеләр йөрөтә. Шул рәүешле Сербияла Элвис, Ленин, Сталин, Индира, Жаклина, Касандра, Валентина, Сильвана, Даян һәм башҡа исемдәр барлыҡҡа килә. Бынан тыш, неологизмдарҙа бағышлап Машинка, Тракторка, Петолетка һәм шуға оҡшаш башҡа исемдәр килеп сыға башлай.
Ябай исемдәр
Ябай исемдәр исем, сифат йәки ҡылым нигеҙендә ойошторола, уларға морфема (башлыса суффикс) ҡушыла. Киң таралған суффикстар: Исем төҙөлөшө өсөн морфеманың булыуы мотлаҡ түгел. Исем (һүҙ төркөмө) ярҙамында ғына исем (кеше исеме) барлыҡҡа килә ала: Вук, Голуб, Лава, Змай, Вишня, Дунь, Ягода, Ружа, Ела һәм башҡалар.
Ҡушма исемдәр
Ҡушма исемдәрҙә кәм тигәндә исем, сифат йә ҡылымдан торған ике тамыр була. Йышыраҡ түбәндәге тамырҙар ҡулланыла:
Исемдәрҙең мәғәнәһе
Исем халыҡтың үҙен уратып алған донъяны нисек күреүенең, нимәгә ышаныуының күрһәткесе булып тора. Сербтар «Nomen omen est» (Исем — ул билдә ) тигән әйтемгә эйәрәләр, уға ярашлы кешенең исеме уның яҙмышына ныҡ тәьҫир итә. Серб йолаларында Вук, Вукашин һәм Вукан кеүек һаҡлау көсөнә эйә булған, кешегә ҡыйыулыҡ һәм тоғролоҡ биргән исемдәрҙе, ауырлыҡтар менән көрәшеү өсөн Горчин исемен ҡушыу традициялары бар. Ата-әсә, балаға исем биргәндә, уның тормошта бәхет, мөхәббәтен табыуын, аҡыллы, матур, көслө һәм башҡаны теләгәндәр. Мәҫәлән, балаға, иҫән-һау булһын өсөн Гвозден, Здравко йәки Невена; матурлыҡты һаҡлау өсөн — Лепа, Дивна һәм Витомир; изге йөрәкле булһын өсөн — Благое, Добри, Добривое, Доброчин, Добрача исемен ҡушҡандар.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sr   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sr <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sr   <div class="cx-template-editor-title" title="Шаблон предназначен для указания языка около ссылок на страницы на иностранном языке.">Ref-sr
Өфө ҡалаһының Аксаков исемендәге премияһы
'''Өфө ҡалаһының С. Т. Аксаков исемендәге премияһы''' — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы тарафынан 1992 йылда булдырылған премия. Ул юғары һәм махсус урта уҡыу йорттарының көндөҙгө бүлек студентарына һәм уҡыусыларына Сергей Аксаков мираҫын өйрәнеүгә бағышланып, үҙҙәрендәге яңылыҡ һәм үҙенсәлек менән айырылып торған иң талантлы ижади эштәр өсөн конкурс нигеҙендә бирелә.
Тарихы
Өфө ҡала Советының С. Т. Аксаков исемендәге премияһыһы 1992 йылда булдырыла. Башта ул юғары һәм махсус урта уҡыу йорттарының көндөҙгө бүлек студентарына һәм уҡыусыларына стипендия булараҡ тапшырыла. 2006 йылдан уға тулыһынса «премия» статусы бирелә. Премияның раҫланған ҡағиҙәһенә ярашлы, ул йылына бер тапҡып С. Т. Аксаковтың тыуған көнө алдынан 1 октябрҙән дә һуңға ҡалмай тапшырыла. Уның күләме ҡала Советы ҡарары менән үҙгәртелеүе мөмкин.
Балатон ҡалҡыулығы милли паркы
Балатон ҡалҡыулығы милии паркы (Balaton-felvidéki Nemzeti Park) — Венгрияның көньяҡ-көнбайышындағы милли парк.
Милли парктың майҙаны — 570 км². Парк 1997 йылда ойошторола.
Парк биләмәһе вулкандан барлыҡҡа килгән таулы ландшафтан: күп һанлы һүнгән вулкандар, элекке гейзерҙар, кратерҙар, хиҡмәтле формаларҙа ҡатҡан лава ағымдарынан ғибәрәт. 1903 йылда Тапольца ҡалаһы янында ер аҫты күле булған мәмерйә булыуы асыҡлана.
Паркта һирәк осраған үҫемлектәрҙең күп төрө үҫә. Шуларҙың ике йөҙләп төрө иғтибар үҙәгендә булһа, туғыҙы - көсәйтелгән һаҡ аҫтында күҙәтелә. Шулай уҡ һирәк осраған хайуандар һәм ҡоштар йәшәй. Тихань ярымутрауының эске күлдәре һәм Кесе Балатон һаҙлығы күсмә ҡоштарҙың ял урыны булып тора.
Венгрияның бер генә урыны, парк билмәһендәге Шашди туғайында боҙлоҡ дәүренә ҡараған реликт үҫемлек — Primula farinosa үҫә.
Ҡолой кантон (йыр)
«Ҡолой кантон» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көйҙәрҙең береһе. Тәүге тапҡыр 1920-се йылдарҙа билдәһеҙ автор яҙып ала. Йырҙың бер нисә варианты 1951 йылда «Совет музыкаһы» журналының 3-сө һанында донъя күрә. Йырҙың варианттарын артабан фольклорсы ғалимдар Л. Н. Лебединский, С. Ә. Галин, К. Й. Рәхимов, И. В. Салтыков, Н. Д. Шоңҡаров яҙып ала. Йырҙың көйө бик һағышлы.
Тарихы
Фольклор материалдарына ҡарағанда, Мөхәмәтҡолой Көсөков Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) тыуған, сирек быуат дауамында кантон башында торған: 1800—1825 йылдарҙа үҙәге Иҫәнгилде ауылында булған 5‑се башҡорт кантоны башлығы вазифаһын үтәгән. Үҙ заманының иң бай феодалдарының береһе булған. 5 мең баш самаһы йылҡыһы булған, 5 тирмәнгә эйә булған (улар Мейәс, Ҡараһыу йылғаларында ҡоролған булған), көймәһенә 13 ат ектереп йөрөр ине, тигән хәтирәләр һаҡланған. Мөхәмәтҡолой (Ҡолой) ауылына нигеҙ һалған. Шул уҡ ваҡытта уны «ил күҙенән ҡанлы йәш ағыҙған» холоҡһоҙ түрә итеп ҡылыҡһырлауҙар ҙа бар.
«Ҡолой кантон» йыры ошо кантон башлығына арналған. Йырҙың йөкмәткеһендә ҡанһыҙлығы менән даны сыҡҡан Ҡолой кантон тураһында бәйән ителә. Геройҙы белемле һәм мәрхәмәтле итеп һүрәтләгән варианты Силәбе өлкәһенең Арғаяш районында таралыу алған. Йыр айырыуса Урал аръяғы башҡорттары араһында киң билдәле.
Шағирә Кәтибә Кинйәбулатова Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы) Мәүлит ауылында тыуған. Үҙҙәрендәге башланғыс һәм Мөхәммәтҡолой ете йыллыҡ мәктәптәрендә белем ала. Мөхәммәтҡолой ауылы тап ана шул Ҡолой кантон ауылы булып та тора. Шағирә кантон башлығының яуызлығы тураһындағы юлдар синфи көрәш шауҡымы булараҡ аҙаҡ өҫтәп яҙылған тип һанаған. Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премия лауреаты журналист Гүзәл Сулпан ҡыҙы Хәмитова ошолай тип яҙа:
Мөхәмәтҡолой Көсөков 1806—1807 йылдарҙа Рус-прус-француз һуғышында ҡатнашҡан. 1778—1780 йылдарҙа, 1782 йылда, 1793 йылда һәм 1794 йылда Себер сик һыҙығында, ә 1785 йылда һәм 1795 йылда Ырымбур сик һыҙығында хеҙмәт итә. 1812 йылда Ватан һуғышында ҡатнашыуы тураһында мәғлүмәт юҡ. Яҡташтары уны Силәбе өлкәһенең Иҫәнгиле ауылы зыяратында ерләнгән тип һанайҙар. Янындағы ҡәберҙә яуҙарҙы уны оҙатып йөрөгән ҡатыны Ғәфифә ҡуйылған тигән фекер киң таралған.
Эшкәртеүселәр
башлана, һыҡтау рәүешле яңғырай, артабанғы ҡатмарлы биҙәкләнеш уның тәьҫирен көсәйтә. Йырҙы музыка ҡоралдары ҡатнашлығында, шулай уҡ музыкаһыҙ ғына башҡарыу өсөн композиторҙар Ш. Ш. Ибраһимов — хор (a capella), В. И. Виноградов, З. Л. Компанеец, А. М. Ҡобағошов, Рәхимов тауыш һәм фортепиано өсөн эшкәрткән.
Башҡарыусылар
«Ҡолой кантон» көйөн профессиональ йырсылар ҙа, үҙешмәкәр башҡарыусылар ҙа репертуарҙарына теләп индерә: улар иҫәбендә Баймаҡ халыҡ ҡурайсылар ансамбле, М. Ф. Буранғолов, Ф. Ә. Килдейәрова, Т. М. Дәүләтшин, З. З. Илбаева, Ғ. З. Сәфәрғәлин, Ғ. С. Әлмөхәмәтов, Р. С. Әхмәҙиева.
Дросси йорто
Дросси йорто — Таганрог ҡалаһы Фрунзе урамындағы 22 — се һанлы боронғо айырым йорт. 1850 — се йылдар архитектура ҡомартҡыһы. Рабинович йорто һәм Рафаилович йорто араһында урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыларына ҡарай, Рәсәй Федерацияһының мәҙәни мираҫ объекттары исемлегенә 6100130000 код аҫтында инә.
Тарихы
Айырым йорт 1850 — се йылдарҙа Таганрог сауҙагәрҙәре, икмәк коммерсанты Д. А. Дросси тарафынан төҙөлгән була. Йорт Чеховтың иҫтәлекле урындарына ҡарай. Антон Чехов йорт хужаһының улы Андрей Дросси менән гимназия буйынса класташ була. Чехов йыш ҡына уларҙа ҡунаҡта була. Антонды был ғаиләлә хөкөм һөргән мәҙәни атмосфера, уларҙағы музыкаль кисәләр һәм йорт спектаклдәре йәлеп итә.
1925 йылда Таганрогта шәхси йорттарҙы дөйөм рәүештә урындағы үҙидара ҡарамағына тапшырыу башлана. Элекке хужаһы йортоноң дөйөм майҙаны 100 квадрат метрҙан ашыу булған осраҡта, уға үҙенең йортонда бәләкәй бүлмә бирәләр, йәки фатирға күсерәләр. Был «муниципализация» сиктәрендә 1925 йылда Дросси Йорто коммуналь фатирҙарға бүленә.
1930 -сы йылдарға тиклем Андрей Дросси йортонда уның һеңлеһе Мария Дмитриева Стейгер йәшәй, ул Чехов Антон Павловичтың бала сағы тураһында күп хәтирәләр ҡалдыра.
Бинаның фасадында мәрмәр мемориаль таҡтаташ ҡуйылған, унда ошондай текст яҙылған: «Был йортта гимназистар һәүәҫкәр спектакль ҡуйҙы. Йыш ҡына автор һәм башҡарыусы Антоша Чехов булды».
Архитектура үҙенсәлектәре
Ике ҡатлы айырым йорт тыштан бик ябай, ниндәй ҙә булһа архитектура элементтары менән айырылып тормай.
Хәҙерге торошо
Йорттоң фасады, бөтә йорт кеүек үк, ҡот осҡос хәлдә. Хәлде йортта йәшәүсе күп һанлы хужаларҙың ремонтты тотҡарлаусы инициативаһы ҡатмарландыра. Дросси йортон ремонтлау өсөн урындағы үҙидараның, Чехов Антон Павловичтың киң билдәләнгән 150 йыллыҡ юбилейына ла, һуңыраҡ та аҡсаһы табылмай.
Монголоид раса
Монголоид раса (иҫкергән атама — азиат раса, һары раса) — кешелек донъяһында иң ныҡ таралған раса. Таралған ерҙәр: Ҡытай, Индонезия, Һинд-Ҡытай, Бирма, Япония, Корея, Монголия; монголоид расаға шулай уҡ Себер һәм Американың төп халҡы инә.
Был халыҡҡа хас айырмалар: ҡуйы тура ҡара сәсле, ҡуңыр күҙле, аҡ һәм тоноҡ ҡуңыр тәнле, тән һәм бит тире ҡатламында йөн ҡапламаһы һирәк. Азиат тармағында монголоид раса шулай уҡ, бәләкәй танаулы, өҫкө күҙ ҡабаҡтары үҙенсәнлекле йыйырсыҡтар менән, ҡыҫыҡ, сығып торған яңаҡлы, (йәки эпикантус), ялпаҡ битле. Америка тармағында монголоид расаһында әйтелгән ишараттар артыҡ беленмәй.
Монголоид расаға ингән халыҡ, Европеоид раса халҡынан ҡалышмай, үҙ мәҙәниәтен булдырған. Миҫал өсөн, монголоид раса иҫәбенә ингән ҡытай халҡы — Ер шарындағы цивилизацияның иң боронғо үҙәге.
Уйыл (йыр)
«Уйыл» — башҡорт халыҡ йыры, оҙон көй.
Йырҙың көйөн тәүге тапҡыр XX быуаттың 20-се йылдарында И. В. Салтыков яҙып ала. Йыр «Башҡорт көйҙәре» ҡулъяҙма йыйынтығына индерелгән, тексын Ә.И. Харисов 1946 йылда Башҡорт АССР-ының Илеш районында Ш. Ш. Шәрифуллиндан яҙып алған һәм «Башҡорт халыҡ ижады» (1954 йыл, 1-се том) китабында баҫтырған. Варианттарын М. Ә. Байымов, Ф. А. Нәҙершина, С. Р. Сәлмәнов, Л. Ҡ. Сәлмәнова, Р. З. Шәкүр яҙып ала. Йыр лирик-эпик характерҙа. «Уйыл» йыры башҡорттарҙың Ырымбур сик һыҙығында хәрби хеҙмәтенә бәйле ижад ителгән.
Тарихы
Кантон системаһы хакимлыҡ иткән йылдарҙа (1798—1865) башҡорттарҙы урыҫ ғәскәре составында походтарҙа ҡатнашҡандар һәм 25 йыл буйы Рәсәй сиктәрен һаҡлау хеҙмәтен атҡарғандар. Ошо хәлдәр тураһында башҡорттар байтаҡ классик йырҙар ижад иткән. Шуларҙың береһе — «Уйыл» башҡорт халыҡ йыры.
«Уйыл» йыры Ҡаҙағстандың Аҡтүбә далаларынан баш алып, Каспий диңгеҙенә барып етмәйенсә, ер аҫтына киткән Уйыл йылғаһының исеме менән аталған. Хәрби хеҙмәттә саҡта, төрлө походтарҙа һәм хәрби экспедицияларҙа йөрөгән саҡта, башҡорт атлы ғәскәрҙәренә Уйыл йылғаһы аша йыш ҡына үтергә, ә күбеһенсә Уйыл ҡәлғәһендә хеҙмәт итергә тура килгән.
«Уйыл» йыры, һүҙҙәренән һәм тәрән драматизмлы көйөнән күренеүенсә, ана шул ауыр һәм бик оҙайлы (25 йыл) хәрби хеҙмәттә һәм походтарҙа йөрөгән һалдаттың күңел кисерештәрен, уйҙарын, тыуған ерен һағыныуҙарын һүрәтләй. Йырҙың һүҙҙәре буйынса ике варианты бар.
Йырҙы А. Ғ. Ғабдрахманов тауыш һәм фортепиано, хор (a capella) өсөн эшкәрткән.
Л. Н. Лебединскийҙың 1937 йылда БАССР-ҙың Ейәнсура районы Ибрай ауылында Ш. Ҡолмөхәмәтовтан яҙып алған «Ленин тураһында» йырында «Уйыл»дың үҙгәртелгән көйө ҡулланылған.
«Уйыл» йырының «Өй артында тал үҫтерҙең» исемле варианты «Башҡорт халыҡ йырҙары» ҡулъяҙма йыйынтығына индерелгән.
Йырҙың тексы
Йырҙың беренсе варианты
Ике лә генә егет бесән саба
Уйыл буйҡайында ла сабында.
Ҡайҙа ла ғына йөрөмәй, ниҙәр күрмәй,
Волга буйы Болғары
Волга буйы Болғары (Волга-Кама Болғары) — Урта Волга буйында һәм Түбәнге Кама янында X—XIII быуаттарҙа булған тарихи дәүләт.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Ир-егеткәй иҫән дә сағында.
Волга буйы Болғары
Тарих
Бөйөк Болғар тарҡалғандан һуң, Түбәнге Волга һәм Дон буйҙарынан Волга буйы Болғары территорияһына бер нисә тулҡын менән (VII быуаттың икенсе яртыһынан алып һәм һуңыраҡ) болғарҙар һәм башҡа төрки телле ҡәбиләләр, шулай уҡ Кама буйы фин-уғырҙары һәм башҡалар килеп төпләнгән.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Менгән генә атым, ай, кир булыр,
Волга буйы Болғары
Тарих
965 йылға тиклем Волга буйы Болғары Хазар ҡағанатына буйһонған. Х быуат башында батша Алмыш болғар ҡәбиләләрен берләштерә башлаған. IX—X быуаттарҙағы яҙма сығанаҡтарға ярашлы был ҡәбиләләр араһында болғарҙар, есегелдәр, бәшнәктәр, сыуаштар (сыуаз), башҡорттар (башхарт), мадъяр-төркиҙәр, баранжарлар, уғыҙҙар һ. б. телгә алына. Болғар төркөмөнә өс ҡәбилә (берсула, есегел, болғар) ингән. Хазар ҡағанаты менән көрәштә батша Алмыш, Бағдад хәлифәлегенә номиналь рәүештә буйһоноп, уға таянған. Бағдад хәлифәһе Болғарға илселек ебәрә, һәм 922 йылда Алмыш хан ислам динен дәүләт дине тип иғлан итә. Илселек составында ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Фаҙлан да була.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Тибенгеһе уның да тир булыр.
Волга буйы Болғары
Тарих
Х быуат башында Болғар, Сыуар, Ноҡрат, Йүкәтау, Биләр, Һамар һ. б. ҡалалар барлыҡҡа килә. Археологик һәм яҙма мәғлүмәттәргә ярашлы, Волга буйы Болғарында 150 ҡала һәм 800-ҙән ашыу торама пункт иҫәпләнгән.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Урал буйҡайының аҫыл егете
Данҡайҙары сығыр ҙа ир булыр.
Волга буйы Болғары
Тарих
1220—1240 йылдарҙағы ҡаты алыштарҙан һуң Волга буйы Болғарын монгол-татарҙар баҫып ала. Болғар, бер ни тиклем автономияһын һаҡлап, Жуси улусы (Алтын Урҙа) составына инә. Уның тәүге баш ҡалаһы итеп XIII быуатта Болғар билдәләнә. Ҡала бер үк ваҡытта яңы монгол дәүләтенең сәйәси, сауҙа һәм һөнәрселек үҙәге лә булып. Артабан Болғар мәҙәниәте Алтын Урҙа мәҙәниәтенең мөһим өлөшөнә әйләнә. Болғар кенәздәре үҙ биләмәләрен башлыса Вятка һәм Кама йылғалары буйлап киңәйтә. XIII быуаттың 2-се яртыһында — XIV быуатта төп халҡы Кама аръяғынан Кама алдына күсә. Болғария эсендә Ҡазан, Болғар, Йүкәтау һ. б. кенәзлектәр айырылып сыға. Волга Болғарының иҡстисади һәм сәйәси күтәрелеше Алтын Урҙа хандарының яуҙары, эске низағтар, урыҫ кенәздәренең яуҙары (1360 йылдан алып), Аҡһаҡ Тимерҙең ябырылыуы (1390-сы йй. уртаһы, Ҡондорса буйындағы яу), ушкуйниктар һөжүмдәренән туҡталып ҡала. 1438 йылда Волга буйы Болғарының территорияһында Ҡазан ханлығы барлыҡҡа килә.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Уйылып ҡына аҡҡан Уйыл һыуы
Волга буйы Болғары
Халҡы
Волга буйы Болғары халыҡтары һәм ҡәбиләләре араһында баранжар, барсил (берсула), башхарт (башкарт), болғар, буртас, бүләр, бәшнәк, есегел, шулай уҡ мадъяр-төркиҙәр, савир, сыуаз, фин-уғырҙар һәм уғыҙҙар булған. Болғар төркөмөнә өс ҡәбилә (берсула, есегел, болғар) ингән. X—XII быуаттарҙа әҙәби болғар теле формалаша. Социаль ҡоролоштоң юғары ҡатламы — кенәздәрҙән (бәк) — айырым ерҙәр һәм ҡалаларҙың хакимдәренән, хәрби аҡһөйәктәрҙән (сура) һәм мосолман руханиҙарынан, ә илдең төп халҡы башлыса дәүләт ҡаҙнаһына һалым түләүсе ирекле ауыл общинниктарынан һәм ҡала кешеләренән (һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр һ. б.) торған.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Уйландыра уйсан да ирҙәрҙе.
Волга буйы Болғары
Халҡы
Исламдың Волга-Урал төбәгенә үтеп инеүе Урта Азия илдәре менән сауҙа-иҡтисади бәйләнештәре урынлаштырылыуға бәйле. Тәүге мосолман общиналары Болғарҙа, Биләрҙә һәм башҡа эре ҡалаларҙа барлыҡа килгән. Х быуаттың беренсе сирегенән ислам дине Волга буйы Болғарының дәүләт дине булып китә. Ислам дине болғар йәмғиәтенең рухи мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһай, эре ҡалаларҙа мәҙрәсәләр һәм мәктәптәр асылыуына, фән үҫешенә булышлыҡ итә.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Уйландырып ҡына ҡалмай, моңландыра,
Волга буйы Болғары
Халҡы
X—XII быуаттарҙа әҙәби болғар теле формалаша.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Һағындыра тыуған да ерҙәрҙе.
Волга буйы Болғары
Хужалығы
Ҡыуғын малсылыҡ менән шөғөлләнгән болғарҙар Х быуатҡа ҡарай ултыраҡ тормошҡа күсә. Һабан игенселеге (арпа, бойҙай, тары һ. б. сәскәндәр) һәм ярым күсмә һәм ултыраҡ малсылыҡ (башлыса йылҡы үрсеткәндәр) хужалыҡтың итеүҙең төп төрө булған. Тағы ла балыҡсылыҡ, солоҡсолоҡ һәм һунарсылыҡ үҫеш алған. Балсыҡтан, ағастан һәм һөйәктән төрлө әйберҙәр яһау, шулай уҡ тимерселек, зәгәрлек һәм быяла эшләү таралыу ала.
Волга буйы Болғары географик яҡтан уңайлы урында урынлашҡан, уның ерҙәре аша Көнсығыш һәм Төньяҡ Европаны Шәреҡ менән бәйләүсе мөһим һыу юлдары үткән. X—XI быуаттарҙа Волга һәм Кама йылғалары буйында болғар сауҙа-һәнәрселек ҡала-факториялар селтәре барлыҡҡа килә. Волга буйы Болғары Ғәббәсиҙәр хәлифәлеге, Византия империяһы, Боронғо Рус дәүләте, Көнсығыш Европаның төньяғы, Урал Һәм Көнбайыш Себер халыҡтары менән сауҙа иткән. Илдән башлыса ҡиммәтле тире, иген, күн, бал һәм балауыҙ сығарылған, илгә тәмләткестәр, зиннәтле әйберҙәр, ҡорал, көмөш (IX—X бб.), гәүһәр, ебәк һ. б. индерелгән. Сауҙа һалымы дәүләт ҡаҙнаһының иң мөһим керем статьяларының береһе булып торған.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Ҡурайсылар ҡурай, ай, уйнамаҫ,
Волга буйы Болғары
Мәҙәниәт
Орхон-Йәнәсәй ҡомартҡыларынан башланған ҡәбер таштарындағы шиғри яҙмалар традицияһы болғар осоронда дауам итә. Ташта уйылған болғар эпиграфия ҡомартҡылары ғәрәп яҙыуының куфи йәки ҫөлөҫ почеркында яҙылған. Хәҙерге ваҡытта төрлө һаҡланыу кимәле менән яҡынса 400 болғар эпиграфия ҡомартҡылары (фрагменттар менән бергә) һаҡланып ҡалған. «Болғар хандарының исемлеге» – болғар яҙыуының иң боронғо ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә, ул хронология һәм генеалогия буйынса мәғлүмәттәрҙән тора.
Волга буйы Болғары осоронда Урал‑Волга буйы халыҡтарының күп яҡлы һәм тотороҡло бәйләнештәре һәм үҙ‑ара йоғонтоһо төрки телендә ижад ителгән берҙәм боронғо болғар әҙәбиәтен барлыҡҡа килтерә. Болғар яҙыусылары араһынан Борханетдин Ибраһим әл‑Болғари, Хәмид ибн Иҙрис (XII б. 1-се яртыһы) һәм башҡаларҙың исемдәре билдәле. Сөләймән бин Дауыт әл-Саҡсиниҙың «Заһрут әл-риня» тигән әҫәренең ҡулъяҙмаһы хәҙерге заманға тиклем һаҡланған. Тажетдин ибн Юныс әл-Болғари фармакология буйынса «Әт-Тирйәк әл-Кәбир» (XII—XIII бб. араһы) китабын ижад итә. Шулай уҡ Хажиәхмәт әл-Болғариҙың «Әл-Джами», «Әт-Тәриҡәт» һәм «Әл-Фәүәүид» тигән хеҙмәттәре лә Шәреҡтә киң таралыу ала.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Башҡорт ҡурайҡайҙары булмаһа.
Волга буйы Болғары
Мәҙәниәт
XIII башында шағир Ҡол Ғәли болғар осоро әҙәбиәтенең классик өлгөһө булып торған «Ҡиссаи Йософ» әҫәрен ижад итә. Башҡорт сығышлы тарихсы, ҡазый Яҡуп ибн Ноғман әл-Болғариҙың (1165 й. үлгән) «Тәуарихи Болғарийа» тарихи-әҙәби әҫәре уның замандаштары булған әл-Гарнати, Казвини һәм башҡа ғәрәп ғалимдарына билдәле булған.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Егет тә генә кеше йыр йырламаҫ,
Волга буйы Болғары
Хакимдары
Болғар хакимдарын «илтәбәр», ә Х быуат уртаһынан — «әмир» тип атағандар. Улар үҙҙәренең тәңкәләрен һуғып сығарғандар. X—XI быуаттарҙағы Волга буйы Болғары хакимдары араһынан Шилки, Алмыш, Микаил ибн Йәғәфәр, Микаил ибн Әхмәт, Абдаллаһ ибн Микаил, Микаил ибн Әхмәт, Талип ибн Әхмәт, Мөъмин ибн Әхмәт, Мөъмин ибн әл-Хәсән, Ғабдрахман ибн Мөъмин, Абу Исхаҡ Ибраһим ибн Мөхәммәт билдәле булған.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Йөрәгендә дәрттәр булмаһа.
Волга буйы Болғары
Волга буйы Болғары һәм башҡорттар
X—XIII быуаттарҙа Башҡортостандың көнбайыш өлөшө Волга буйы Болғары составында була, болғар ҡәбиләләре башҡорттарҙың этногенезында әүҙем ҡатнаша. Башҡорт теле вокализмы болғар теленең төп вариҫы булып торған сыуаш теленең һуҙынҡылар системаһына бик яҡын. Болғар ҡәбиләләре менән сауҙа-иҡтисади, мәҙәни һәм хәрби бәйләнештәр була. Волга буйы Болғары башҡорттарҙың үҫешенә этномәҙәни йоғонто яһай.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Әрәмәгә керһәм, үлән һирәк,
Волга буйы Болғары
Волга буйы Болғары һәм башҡорттар
Ибн Фаҙлан мәғлүмәттәренә ярашлы, 921—922 йылдарҙа башҡорт ерҙәре менә Волга буйы Болғары араһындағы сик Оло Сәрәмсән (Большой Черемшан) буйынса үткән. XII быуаттағы ғәрәп географы Иҙриси хәбәр итеүенсә, болғар ҡәбиләләре башҡорттарҙың Ҡараҡыя, Ҡазира (Ҡастра, Ҡастр) һәм Мазира (Масра, Мастр) ҡалаларына йыш ҡына һөжүм иткән.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Сәхрәләргә сыҡһам, ер еләк;
Волга буйы Болғары
Волга буйы Болғары һәм башҡорттар
1229 йылдың яҙында монгол-татарҙарҙың 30 меңлек ғәскәре Көнбайышҡа йүнәлгән һәм көҙгә ҡарай Яйыҡ һәм Волга буйы далаларына килеп еткән. Бында улар башҡорттар һәм уларҙың союздашы болғарҙарҙың ҡаты ҡаршылығына осрай. 1232 йылда монгол-татарҙар Волга буйы Болғарының баш ҡалаһы Биләрҙе яулап алырға ниәтләй, әммә Оло Сәрәмсән һәм Ҡондорса йылғалары буйҙарындағы төп оборона һыҙығында туҡтатыла. Шулай ҙа артабанғы яуҙарҙа монгол-татар илбаҫарҙары башҡорттарҙы һәм болғарҙарҙы яулап алырға ирешә. Рәшит әт-Дин буйынса, 1236 йылдың көҙөндә монгол-татарҙар «бүләр һәм башгирдтарға ҡаршы яу асып, ҡыҫҡа ваҡыт эсендә, бик ҙур көс түкмәйенсә, яулап ала», Бүләр һәм Башгирд илдәре яулап алынһа ла, уларҙың халҡы йәнә баш күтәрә.
Уйыл (йыр)
Йырҙың тексы
Эсемдә генә минең уттар яна,
Ник елкенә икән был йөрәк.
Арыҫлан да кейек һис ҡайғырмаҫ,
Ҡаршыһында бейек тау булһа;
Егет тә генә кеше һис ҡайғырмаҫ,
«Уйыл» йырын С. Ә. Абдуллин, А. М. Айытҡолов, Ф. Ф. Гәрәев, З. Ғ. Мәхмүтов, Ғ. З. Сәфәрғәлин, Рамазан Йәнббәков, Гөлсәриә Дәүләтгәрәева , «Мәсем таш» ансамбле башҡара.
Герлаховски-Штит
Герлаховски-Штит (Gerlachovský štítGerlachovský štít, шулай уҡ һөйләү телендә Герл йәки Герлаховка) — Бейек Татр тауҙарының, шулай барлыҡ Карпат тауҙарының иң бейек тауы. Диңгеҙ кимәленән тауҙың бейеклеге 2654 м. Тау элекке Венгрия короллегенең һәм Чехословакияның, хәҙерге Словакияның иң бейек нөктәһе булып тора. Атамаһы Герлахов тигән исемдән барлыҡҡа килгән. Штит словак телендә «ҡалҡан», «пик», «түбә» тигәнде аңлата.
Исемдәр тарихы
Герлахов штиты Герлахов ауылының түбәһе тигәнде аңлата. Герлах йәки Gierlach тигән поляк фамилиялары бар, ябай телдә Girlach һәм Garłuch тип әйтәләр.
Тауҙың исеме сәйәси торошҡа бәйле төрлөсә үҙгәргән. Тәүге исеме Герлах булған. Хәҙерге Словакия ерҙәрендә венгрҙар хакимлек иткән осорҙа тау Герлахфалви чуч тауы аталған. 1896 йылдан 1919 йылға тиклем император Франц Иосиф хөрмәтенә Franz-Joseph-Spitze (нем.) һәм Ferenc József csúcs (венг.) тип аталған. 1919 йылдан 1949 йылға тиклем Легиондар Штиты һәм Словак Штиты исемдәре араһында Герлах(овка) тип исемләнгән. Поляктан тауҙы Szczyt Polski тип атай. 1949 йылдан 1959 йылға тиклем «гитлер ғәскәренән азат итеү хөрмәьенә» Сталин Штиты (Сталин Пигы) тип атала. 1959 йылдан хәҙерге Герлаховски-Штит исеме менән йөрөй.
Давидович йорто (Таганрог)
Давидович йорто — Таганрог ҡалаһындағы боронғо айырым йорт (Грек урамы, 34).
Йорт тарихы
Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Грек урамында 34-се номерлы бер ҡатлы йорт XIX быуаттың икенсе яртыһында төҙөлгән.
Йорттоң хужаһы билдәле кеше. Бер ҡатлы кирбес йорт 1897 йыл проекты буйынса, ғалим, Санкт-Петербург университетының физика-математика факультеты кандидаты, Давид-Шейль Абрам Давидович аҡсаһына төҙөлгән. 1897 йылда уларҙың ғаиләһендә (ҡатыны Александра Давидовна) улдары тыуа, Симеон тип исем ҡушалар.
1910 йылда, был бина менән йәнәш, асыҡ төҫтәге кирбестән яңы бина төҙөлә. Ул 80 мең һумға баһалана, Алфераки Һарайынан да ҡыйбатыраҡ була. Хәҙерге ваҡытта унда Үҙәк ҡала элемтә бүлексәһе урынлашҡан. Уның хужаһы, банкир Александр Абрамович, 1911 йылдың авгусында, уның банк контораһы яңы төҙөлгән бинаға күсенер алдынан, 49 йәшендә йөрәге ярылып үлә.
1925 йылға тиклем Грек урамындағы 34-се йорт Александра Давидовна, Мария Семеновна һәм Ананий Давидовичтар милегендә була
Ире вафат булғандан һуң бер ай үткәс, Давидовичтың ҡатыны банк эше менән идара итә башлай. Ул идара иткән осорҙа банкта күңелһеҙ ваҡиға була. Бер ваҡыт Давидовичтар контораһында хеҙмәт иткән Владимир, ҡаланың билдәле мещаны Алексей Порфирьевич Товелдың улы, банкка аҡса тапшырыр алдынан бер мең һум аҡсаның юғалыуын белеп ҡала. Давидович ханым Владимирҙың атаһына, иҫбат ителмәгән булыуына ҡарамаҫтан, урлашыуҙа уның улынан шикләнеүен белдерә. Бындай хурлыҡҡа түҙмәй, Алексей Порфирьевич конторанан сығып өйөнә ҡайта ла, атылып үлә.
Совет власы йылдарында йорт дәүләт милкенә күсерелә. Әлеге ваҡытта бинаны хужалары бушатҡан һәм ул һатыуға ҡуйылған.
Архитектура үҙенсәлектәре
Грек урамындағы 34-се йорт П-рәүешле формала. Фасадында алты тәҙрә. Йорт кирбестән төҙөлгән, асимметрик конструкциялы, дүрт яҡлы ҡыйыҡлы. Ҡабырға стеналары штукатуркаланған, тәҙрәһеҙ. Бинаның цоколе һәм фасады, алғы йөҙө эшкәртелмәгән дүрткел таштар менән көпләнгән. Йорт һары төҫкә буялған, цоколе — ҡара-һоро, ваҡ архитектура элементтары аҡ төҫ менән айырылып тора. Бинаның ҡат ара кәрнизе, сығынтылы ослаусы кәрнизе, дүрт ҡырлы ярым колонналары бар, тәҙрәләрен ярымколонналар биҙәй. Тәҙрә өҫтөндә йоҙаҡ ташы бар. Дүрт ҡырлы ярым колонналы парад ишеге бинаның һул яғында. Уң яҡтағы тәҙрәләр өҫтөндә өсмөйөшлө фронтон һәм уны ослаусы биҙәкле стенка иғтибарҙы йәлеп итеп тора. Бинаның фасады һәм ҡабырға стеналар штукатуркаланған.
Шулай уҡ парад ишеге башында фигуралы кәрниз эшләп ҡуйылған. Ихатаға инеү өсөн ике яғында металл ҡапҡа эшләнгән.
Әҙәбиәт
Гаврюшкин О. П. По старой Греческой… (Хроника обывательской жизни). — Таганрог: Лукоморье, 2003. — 514 с. — ISBN 5-901565-15-0.
Житомир өлкәһе
Житомир өлкәһе (Житомирська область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Житомир ҡалаһы.
Административ ҡоролошо
23 район:
5 ҡала округы:
Вәлидовтар
Вәлидовтар — башҡорт дин әһелдәре.
Ырымбур губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Көҙән ауылынан, юрматы ҡәбиләһенең суҡлы-ҡай ырыуынан сыҡҡан. XIX быуаттың беренсе яртыһынан Вәлидовтарҙың ата-бабаһы булған Вәлиттең йортонда йыш ҡына йыйындар, йыйылыштар һәм байрамдар үткәрелгән, бында урыҫ генералдары, кантон башлыҡтары, юғары дәрәжә биләүсе дин әһелдәре, шәйехтәр, муллалар йыйылған. Вәлидовтар үҙҙәре хәлле мосолман руханиҙары һәм мөғәлимдәре ҡатламына ҡарай.
Лакиер йорто (Таганрог)
Тарихы
XIX быуаттың беренсе яртыһында Таганрог ҡалаһының Тургенев тыҡрығында ике ҡатлы яңы айырым йорт төҙөлә. Ул Нахичевандың I гильдия сауҙагәре Карп Маркович Гайрабетов милегендә булған бер ҡатлы ҡоролмалар, кибеттәр өҫтөнән күтәрелеп, ҡуҡырайып ултыра. Гайрабетов ҡаланың нәҫелдән килгән почетлы гражданы була. 1839 йылда йорт хужаһы грек гражданы, сауҙагәр Мануил Кумани була. 1860-сы йылдарҙа йорт хужаһын алмаштыра, яңы хужаһы булып коллежский советник Марк Варваци тора. 1882 йылда йорт уның вариҫтарына — Александра Попудоваға һәм Елена Лакиерға күсә. Улар 1920-се йылдар башына, совет власы урынлашҡанға тиклем йорт хужаһы булып торалар. Уларҙың милегендә шулай уҡ Грек урамындағы 42-се йорт була. Баһалау мәғлүмәттәре буйынса, ошо ваҡытта йорт хаҡы 24 мең һумға тиң булаған. Ошо йортта оҫтахана ихтыяждары һәм ҡатын-ҡыҙҙар күлдәге һәм балалар кейеме тегергә заказдар ҡабул итеү өсөн Фай ханым ҡуртымға фатир ала. Башҡа сығанаҡтар буйынса, «мода оҫтаханаһы» йортта 1892 йылдан алып урынлашҡан һәм ул И. Ю. Фивичтыҡы булған. 1992 йылдан йорт — архитектура ҡомартҡыһы, закон менән һаҡлана. 2003 йыл мәғлүмәттәре буйынса, йортта «Тополек» балалар баҡсаһы урынлашҡан.
Ғәлимов Хәбир Латип улы
Ғәлимов Хәбир Латип улы (5 февраль 1905 йыл — 20 февраль 1996 йыл) — башҡорт опера йырсыһы (драматик тенор). РСФСР-ҙың (1947) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1942).
Биографияһы
Хәбир Латип улы Ғәлимов 1905 йылдың 5 февралендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙенең (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Салауат районы) Лағыр ауылында тыуған. Үҫмер сағынан баҫыуҙарҙа иген игә, көтөүсе булып эшләй, йылғаларҙа ҡыуғын ҡыуа. Граждандар һуғышы осоронда, колчаксылар Уралдан ҡасҡанда, Лағыр аша үтеп, халыҡты талай, малдарын ҡыуып алып китә, йәш егеттәрҙе аҡтарға ҡушылырға мәжбүр итә. Ағаһы менән Хәбирҙе лә ылаусы итеп алалар. Ағаһы нисек тә булһа туғанын ҡасырыу юлын эҙләй һәм ҡараңғы бер төндә хыялын тормошҡа ашыра (үҙе иһә урау юлдар үтеп, Ҡытай аша ҡарт көнөндә генә тыуған иленә ҡайта).
1924 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына, хәрби хеҙмәтен Өфө ҡалаһында үтә. Ял ваҡыттарында казарма яңғыратып башҡортса йырлауын Низам Ҡәрип ишетеп ҡала һәм ауыл егетен русса яҙырға, уҡырға өйрәтә, йырсылар араһына инергә юл аса. Әрме хеҙмәте уның яҙмышында ҡырҡа боролош яһай: Ҡыҙыл Армияның Өфө йортонда (хәҙерге Офицерҙар йорто) музыкаль етәксе булып эшләгән композитор-драматург Хәбибулла Ибраһимов үҙенең янына саҡыртып ала, йыр сәнғәтенең серҙәрен асырға ярҙамлаша, Башҡортостан радиоһына сығара. Үҙенсәлекле тауышы менән күптәрҙең күңелен арбаған йәш йырсы әрме хеҙмәтен тултырмай — театр техникумы етәкселеге уны хәрби хеҙмәттән ҡайтартып, студент итеп ҡабул итә. 1932 йылда ул Башҡортостан сәнғәт техникумын тамамлай.
Ғәзиз Әлмөхәмәтовтың концертында ҡатнашыуы ла артабанғы юлын билдәләй — Мәскәү дәүләт консерваторияһында Башҡорт милли студияһын асыуҙы юллаған Ғәзиз Әлмөхәмәтов туплаған төркөм менән бер рәттән Хәбир Ғәлимов Мәскәүгә уҡырға китә һәм 1938 йылда Мәскәү консерваторияһының Башҡорт бүлегендә Н. И. Сперанскийҙың йыр класын тамамлай.
1938 йылдың 14 декабре — Мәскәү консерваторияһын тамамлап ҡайтҡан студенттар диплом спектаклен сәхнәгә сығара. Д. Паизиеллоның «Һылыу тирмәнсе ҡыҙ» операһында төп ролдә — барон — Хәбир Ғәлимов. Артабан опера һәм балет театрында ҡуйылған барлыҡ операларҙа ла ул төп ролдәрҙе башҡара. 17 йыл буйына театрҙың беренсе теноры булып ҡала. Мәсәлим Вәлиевтың «Һаҡмар» беренсе милли операһында ул Юлай партияһын башҡара. Артабан инде Эйхенвальдтың «Мәргән» операһында, Чемберджиҙың «Ҡарлуғас»ында, Заимов һәм Спадавеккианың "Аҡбуҙат"ында, Мортазиндың «Азат»ында йырлай. Әзербайжан клмпозиторы Һажибәковтың «Аршын мал алған» музыкаль комедияһында төп геройы Аскер ролен һоҡланғыс итеп башҡарыуға өлгәшә.
1941—1945 йылдар — Хәбир Ғәлимов танылған йырсы булараҡ, халыҡтың рухын күтәреүгә үҙ өлөшөн индерә. Концерттар менән хәрби частарҙа, госпиталдәрҙә, фронттың алғы һыҙығында ла булырға тура килә билдәле йырсыға. Һуғыштан һуңғы тыныс тормошта иһә ул республика буйлап гастролдәрҙә йөрөй, һәр тармаҡ эшселәре алдында сығыш яһап, уларға дәрт, рух өҫтәй. Көндөҙөн ялан-ҡырҙарҙы иңләп осҡан, йырсы ҡоштарҙы тынып ҡалырға мәжбүр иткән моң кискеһен инде клуб эсен тултырып, тышҡа урғый. «Тауыш — минең хеҙмәт ҡоралым. Мин халыҡҡа сәнғәт аша хеҙмәт итәм. Ә сәнғәт — халыҡтыҡы. Шулай булғас, минең тауышым да халыҡтыҡы ул», — тип ул, ысынлап та, халҡына моңо менән хеҙмәт итә.
1955 йыл — Башҡорт дәүләт филармонияһына күсә. Шул уҡ йылда Мәскәүҙә Башҡорт сәнғәте декадаһында беренсе тапҡыр Салауат Юлаев ролен Хәбир Ғәлимов башҡара.
Гастролдәре
Хәбир Ғәлимов концерт бригадалары менән Башҡортостан буйлап ҡына түгел, Урта Азия республикаларында, Татарстанда гастролдәрҙә, Вьетнам, Корея, Монголия кеүек сит илдәрҙә лә сығыш яһай.
Ижады
Үҙенең ижади ғүмерендә ул йөҙҙән ашыу йыр, улар араһында башҡорт, татар халыҡ йырҙары, композиторҙар әҫәрҙәре, романстар башҡара.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы (16 сентябрь 1974 йыл) — йырсы, композитор, продюсер. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған (2016) һәм халыҡ артисы (2021).
Биографияһы
Рөстәм Хәниф улы Ғиззәтуллин 1974 йылдың 16 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Яңы Сәпәш ауылында тыуған. Тамъян ырыуы бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шағәле Шаҡман вариҫы.
Өйләнгән, ҡатыны Әлфинур Шәһиева, ике бала (ҡыҙ һәм ул) үҫтерәләр.
Атаһы Хәниф — механизатор. Әсәһе — уҡытыусы.
Ижады
1998 йылда
Һылтанмалар
<!--
Рустам Ханифович Гиззатуллин (Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы; род. 16 сентября 1974 года, пос. Шафраново,, БАССР) — башкирский певец, композитор. заслуженный артист Республики Башкортостан (2016).
Золотарёв йорто (Таганрог)
Золотарев йорто — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының XIX быуаттың икенсе яртыһы архитектура ҡомартҡыһы. Итальян тыҡрығы, 20 адресы буйынса урынлашҡан.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Семья
Женат на Альфинур Шагеевой. Дочь Гульнар. Сын Айрат.
Золотарёв йорто (Таганрог)
Тарихы
XIX быуаттың икенсе яртыһында, Таганрог ҡалаһы Итальян тыҡрығы, 20 адресы буйынса, эклектика стилендә бер ҡатлы йорт төҙөлгән. Ул бер нисә тиҫтә йыл эсендә әллә нисә хужа алмаштыра. 1860-сы йылдар аҙағында йорт грек Дмитрий Папанагиоти вариҫтары милегендә була. 1873—1880 йылдарҙа ул Таганрогтың Хаджиев фамилиялы кешеһенеке булып иҫәпләнә. 1880-се йылдар аҙағында йортто Елена Чангли-Чайкина һатып ала, ә уның туғандары 1890-сы йылдар уртаһына тиклем йортҡа хужа була. Йорттоң ҡалған хужалары тураһында мәғлүмәттәр төрлөсә. Ҡайһы бер сығанаҡтар буйынса 1890-сы йылдар уртаһында йортто I гильдия сауҙагәре Федор Павлович Сифнео вариҫтары һатып алған. Башҡа мәғлүмәт буйынса, йортта 1890—1898 йылдарҙа Н. Г Диварис йәшәгән.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Творческая деятельность
Популярный певец и композитор свою творческую деятельность начал в 1995 году в Театре Юного зрителя.
Золотарёв йорто (Таганрог)
Тарихы
XX быуат башында Александр Сергеевич Золотарев йорт хужаһы булып китә, һәм Таганрогтағы йорт уның фамилияһы буйынса атала башлай. Был хужаһы хаҡында әҙ билдәле: ул 1869 йылда тыуған, юрист һәм йәмәғәт эшмәкәре, «Таганрогский вестник» гәзитендә эшләй. Йәмәғәт тормошонда Антон Павлович Чехов исемендәге китапхана һәм музей төҙөүгә ҡаршы сығыш яһаусы булараҡ билдәле. 1911 йылдан бинала мода журналдары һәм манекен контораһы эшләй, кейемдәр тегәләр, кейем өлгөһө әҙерләйҙәр, бесеү-тегеү курстары ойошторола.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Творческая деятельность
Широкая гастрольная деятельность началась в 2001 году с концертов в Уфе, городах Татарстана и Башкортостана, во многих регионах Российской Федерации. В этом же году на конкурсе «Йәшлек шоу» он становится «Певцом года». Эта номинация присуждалась Рустаму Гиззатуллину последующее 4 года подряд.
Золотарёв йорто (Таганрог)
Тарихы
1912 йылда бинаның бер өлөшө коллежский асессор Алексей Николаевич Беклемишевкә ҡуртымға бирелгән. 1915 йылда йорт 12 мең һум менән баһалана. 1920-се йылдарҙа йорт муниципаль милеккә күсерелә. 1992 йылдан йорт закон менән һаҡлана һәм архитектура ҡомартҡыһы тип иҫәпләнә.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Творческая деятельность
Также Гиззатуллин Р. Х. является бессменным ведущим фестиваля «Дуҫлыҡ Йыры», выпустил пять аудио альбомов, многие годы был автором и ведущим радио программы Күстәнәс, ведущим программ « Бәйге» и «Туған моңдар» на БСТ.
Золотарёв йорто (Таганрог)
Һүрәтләнеш
Таш йорттоң фасады шул осорҙоң Европа архитектураһы манераһы буйынса һылап яһалған биҙәктәр менән биҙәлгән. Ишек башында металл козырек урынлашҡан. Йорт эклектика стилендә төҙөлгән, биҙәүҙә барокко, классицизм, мавритан һәм роман архитектураһы элементтары ҡушылған.
Ғиззәтуллин Рөстәм Хәниф улы
Творческая деятельность
Гиззатуллин Р. Х. является постоянным членом жюри Башкирской Открытой Лиги КВН.
В 2012 году был организатором концертов в поддержку «Единой России».
Также Гиззатуллин Р. Х. является автором идеи и проекта «Буляк», прошедшего на площади им. Салавата Юлаева в г. Уфе, с участием в концерте воспитанников детских домов города.
Участие различного рода встречах и гастролях Гиззатуллина Р. Х. не остается не замеченным: гастроли с Альшеевским народным театром по Альшеевскому району; гастроли с ТЮЗ; гастроли с БГФ по РБ, гастроли по России и ближнему зарубежью с театром-студией «Айдар»; гастроли по республикам Башкортостан и Азербайджан, Челябинской, Оренбургской, Самарской областям с сольной программой, участие в туре «Перепись населения» 2002 г. (выборы президента В. В. Путина, выборы в государственную Думу), гастроли и встречи с РЦНТ в Набережных Челнах и Екатеринбурге, участие на Сабантуе в Санкт-Петербурге в 2012, 2013 годах, а также участие на Сабантуе в Москве в 2013 году.
Награды
Премия «Бумеранг» — (Республиканская независимая премия достижения в области шоу-бизнеса),
Номинация Национальный исполнитель (2002 г.), «Йыл йырсыһы» (Певец года), в конкурсе Йәшлек шоу (2005 г).
«За вклад в развитие башкирской музыки» Награжден Почетной грамотой Министерства культуры РБ (2014 г.)
Литература
Указ Главы РБ от 12.05.2016 N УГ-96 «О присвоении почетных званий Республики Башкортостан»
Ссылки
https://www.ufa.kp.ru/daily/24363/548061/ интервью Рустама Гиззатуллина
http://www.bashinform.ru/news/983102-v-bashkirii-mezhdunarodnyy-festival-dusly-mono-nazval-imya-pobeditelya/?yn фестиваль «Дуслыҡ моно»
https://vk.com/gizzarustam страница в социальной сети ВКонтакте
В Уфе прошёл фестиваль-концерт «Песня года 2015»
Гиззатуллин Рустам Ханифович на сайте Отдела Культуры Администрации муниципального района Альшеевский район
-->
Мағазов Азат Шәйехйән улы
Мағазов Азат Шәйехйән улы (17 декабрь 1926 йыл — 13 декабрь 2015 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан хәрби хеҙмәткәр, йәмәғәт эшмәкәре һәм яҙыусы. Отставкалағы авиация полковнигы. 1973 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәинәт хеҙмәткәре (1984). II дәрәжә Ватан һуғышы (1985) һәм Ҡыҙыл Йондоҙ (1968) ордендары кавалеры. Миәкә районының Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге (1997) һәм Муса Гәрәев исемендәге (2013) премиялар лауреаты.
Биографияһы
Азат Шәйехйән улы Мағазов 1926 йылдың 17 декабрендә Башҡорт АССР-ының Миәкә районы Баязит ауылында тыуған.
Азат Мағазов 2015 йылдың 13 декабрендә 89-сы йәшендә ҡаты ауырыуҙан һуң вафат булды.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Прозаик Азат Мағазовтың «Шоңҡар юлы», «Эҙләр инем, эҙең юҡ», «Ҡырауҙан һуң миләш тәмләнә», «Тәүбә» һәм башҡа китаптары милли әҙәбиәттә үҙенсәлекле күренеш булды. Тәнҡитселәр уның «Үрге Димдә ай ҡойона» трилогияһын Башҡортостандың ғына түгел, Рәсәй әҙәбиәтенең ижади ҡаҙанышы тип баһаланы.
Куно фон Клебельсберг
Куно фон Клебельсберг (1875 йылдың 13 ноябрендә  Печикта тыуған – 1932 йылдың 12 октябрендә Будапешта вафат булған) ― граф, венгр сәйәсмәне, эске эштәр министры һәм һуғыш йылдарында Венгрия короллеге мәҙәниәт министры.
Клебельсберг  Австро-Венгрияның (хәҙер ― Печик, Арад жудецы, Румыния) Мадьярпечик ҡалаһында тыуған. Беренсе донъя һуғышы аҙағындағы Трианон килешеүенә ҡул ҡуйылғас башланған граждандар һуғышы  Венгрияны кризис хәлендә ҡалдыра. 1921 йылда Клебельсберг эске эштәр министры итеп тәғәйенләнә  һәм бер йыл шунда эшләй. Бынан һуң, 1922—1931 йылдарҙа, мәҙәниәт министры вазифаһында бөтә Венгрия өсөн мәғарифҡа ҡағылышлы күп төрлө реформалар үткәрә. Клебельсберг  ауыл ерендә башланғыс мәктәптәр төҙөтә,  күп университеттарҙы модернизациялауҙың һәм, сит илдәр менән мәҙәниәт өлкәһенә ҡағылышлы һорауҙарҙа хәбәрләшеп тороу өсөн,  "Унгарикум Коллегиум"ын барлыҡҡа килтереүҙең инициаторы була.
Клебельсберг, шулай уҡ, студенттарға стипендиялар түләп уҡытыуҙы тормошҡа ашырыуы менән дан ала.
Клебельсберг, венгр этник мәҙәниәтен элекке Австро-венгрия монархияһының (сербтар, словактар, румындар, йәһүдтәр һ. б.) аҙ һанлы башҡа халыҡтарҙыҡынан өҫтөн ҡуйыу идеологияһын алға һөрөүсе булараҡ, дөйөм алғанда, бәхәсле шәхес тип һанала. Трианон килешеүенән һуң, Клебельсбергтың идеяларына һәм уның мәғрифәтселек реформаларына таянып  идара иткән Миклош Хорти  осоро реваншистик кәйефтәргә һәм территориаль дәғүәләшеүҙәргә килтерә. Антисемист Клебельсберг венгр йәһүдтәрен 1918-се һәм 1919-сы йылдарҙағы буржуаз-либераль һәм коммунистик революцияларҙа ҡатнашыуҙа, ошо сәбәпле, трианон килешеү буйынса, территорияль юғалтыуҙарҙа ғәйепләп сыға. Мәҫәлән, 1924 йылда йәһүдтәрҙән "Бөйөк Венгрия"ны (Бөйөк Һунғар илен) кире ҡайтарыуҙы талап итә. Уның урынына  университеттарҙа уҡыусыларға Европала   1920-се йылдар башында индерелгән квотаны (Numerus clausus системаһы) алып ташларға  вәғәҙә бирә.
1939 йылда, министрҙың вафатынан һуң  бер-нисә йыл үткәс, Будапешта уның хөрмәтенә һәйкәл ҡуйыла. Икенсе донъя һуғышы осоронда скульптур композиция емерелә, әммә 2000 йылдарҙа ул яңынан тергеҙелә.
Йозеф Мургаш
Йозеф Мургаш (слов.Jozef Murgaš; Joseph Murgas; 1864 йылдың 17 феврале, Тайов, Австрия империяһы (хәҙер Словакиян ың Банскобистрицкий крайы) — 1929 йылдың 11 майы, Америка Ҡушма Штаттары, Пенсильвания, Уилкс-Барре) — словак уйлап табыусыһы, архитекторы, рәссамы, коллекционеры. Рим-католик руханийы.
Биографияһы
1880—1882 йылдарҙа Пресбургта (хәҙерге Братислава), Эстергомда (1882—1884) һәм 1888 йылға саҡлы Банска-Бистрицала теология өйрәнә. Йәш сағынан һүрәт төшөрөргә, тәбиғи фәндәргә һәм техникаға һәләтле була.
1888  йылда руханилыҡ дәрәжәһенә лайыҡ булғас, викарий булып хеҙмәт итә. Уның һәләтенә иғтибар иткән рәссам Д. Скутецкий инициативаһы буйынса, Мургашты Будапешттағы живопись мәктәбенә ҡабул итәләр һәм ул унда  1889 йылдан 1890 йылға саҡлы белем ала. Артабан уҡыуын Мюнхенда (1890—1893) дауам итә. Словакияның күренекле кешеләренең портреттарын, сакраль фигуралар һәм пейзаждар төшөрә. Үҙе рухани булып хеҙмәт иткән костëлдарҙа алтарь полотноларын яҙа.
Епископат менән даими низағтар арҡаһында 1896 йылда Мургаш АҠШ-ҡа күсеп китә, унда Пенсильвания штатының Уилкс-Барре ҡалаһының словак мәхәлләһенә тәғәйенләнә. Живопись менән шөғөлләнергә мөмкинлеге булмағанлыҡтан, яңынан тәбиғи фәндәргә, башлыса, электротехникаға ылыға.
Уилкс-Баррела лабораторияға нигеҙ һала һәм унда радиотелеграфия өлкәһендә тәжрибәләр үткәрә. 1904 йылда сымһыҙ телеграф өсөн ҡорамалдарға үҙенең тәүге ике  америка  патентын ала.
Артабан 1907—1916 йй. тағы ла 15 патентҡа эйә була. Тәүге ике патент алғас, ул Universal Aether Telegraph Co ойошторған һәм  1905 йылдың сентябрендә Мургаш аппаратында мәғлүмәтте алыу-тапшырыу буйынса халыҡ алдында һынауҙар уҙғарыла. Тест уңышлы үткә, әммә өс айҙан һуң антенна мачталарын өйөрмә ҡыйратҡас, уның компанияһы ябыла.
Рухани булараҡ, словак  иммигранттары өсөн  Уилкс-Баррела әле һаман да ҡулланышта булған яңы костёл, китапхана, зыярат, бер нисә мәктәп, спорт  залы һәм майҙансыҡ төҙөү буйынса хәстәрлек күрә.
Бер нисә фәнни-популяр мәҡәләһен һәм шиғырҙарын үҙе сығарған гәзиттә баҫтыра.
Словак  эмиграцияһының милли хәрәкәтендә әүҙем ҡатнаша, матбуғат өсөн мәҡәләләр яҙа, Америкалағы Словак лигаһына нигеҙ һала, Чехословакия бойондороҡһоҙ дәүләтен булдырыуҙы әүҙем яҡлай, Чехословакия төҙөү өсөн Америка словактары булдырған фондҡа аҡса йыйыуҙы ойоштора, чехтар һәм словактарҙың берләштерелгән Чехосовакия дәүләте төҙөү тураһындағы Питтсбург килешеүенә (1918) ҡул ҡуя.
Буш ваҡыты булғанда физика менән шөғөлләнеүен дауам итә, күп  тәжрибәләр үткәрә. Шуның өсөн уны Радиорухани (Радиосвященник) тип йөрөткәндәр. Тикшеренеү эштәренә финанс етмәү сәбәпле, картиналарын һатып аҡса эшләй. Шулай уҡ үҫемлектәр, минералдар һәм бөжәктәр коллекцияһы йыйыу менән мауыға. Уның күбәләктәр коллекцияһында донъялағы  9000 төр туплана.
Беренсе донъя һуғышы башланыу һәм АҠШ-та хосуси радиотелеграф станцияларын тыйыу Мургаштың был өлкәләге эшен тамам туҡтата.
Чехословакия барлыҡҡа килгәс, ул 1920 йылда тыуған иленә ҡайта. Гимназияла  электротехника фәнен уҡыта, ләкин Прагалағы Мәғариф министрлығы яғынан үҙенең тикшеренеү эштәрен хуплау һәм аңлау  тапмағас, дүрт айҙан  АҠШ-ҡа кире ҡайта.
1925 йылда Ҡушма Штаттарҙа радио буйынса Федераль комиссия ағзаһы була.
Дүрт йыл үткәс, Уилкс-Баррела вафат була.
Стана Катич
Стана Катич (Stana Katic; 26 апрель 1978 йыл) — Канаданың серб-хорват сығышлы актёры, «Касл» телесериалында детектив Кейт Бекетт роле менән билдәлелек алыусы.
Биографияһы
Стана Катич 1978 йылдың 26 апрелендә Канаданың Онтарио провинцияһы Гамильтон ҡалаһында тыуған. Атаһы сер б, әсәһе хорват, Югославиянан күсеп килгәндәр. Үҙ милләте хаҡында Катич: «Минең ата - әсәм - Хорватия сербтары. Беҙҙе далматтар   тип атайҙар» - ти. Һуңыраҡ Катич ғаиләһе менән Иллинойс штатындағы Аврора ҡалаһына күсенә. 1996 йылда «Вест Аврора» урта мәктәбен тамамлағандан һуң ул  Торонто университетында һәм Гудмен театр мәктәбендә актерлыҡ оҫталығына уҡый (2000 йылдан 2004 йылға тиклем ). Уның дүрт ағаһы, бер апаһы бар.
Биш тел белә, Канада һәм АҠШ гражданлығына эйә.
Шәхси тормошо
2015 йылдың апрелендә Стана Крис Бркляч менән өйләнешә.
Карьераһы
Катич «Геройҙар» сериалында Хана Гительманды, «24» сериалының 5-се өлөшөндә  Коллет Стренджерҙы һәм Морган Фримен уйнаған «Һөйөү байрамы» фильмында Дженниҙы уйнай. Шулай уҡ ул «Үс алыусы» фильмында Моргенштернды, «Рәхимлек кванты»нда Корин Венюҙы һәм «Китапханасы»ның өсөнсө өлөшөндә Симона Ренуаны уйнай.
2008 йылдың авгусында Катич «Касл» телесериалында Кейт Бекетт ролен ала. Шул уҡ йылды Катич үҙенең Sine Timore Productions (лат. ҡурҡыуһыҙ) кинокомпанияһын булдыра.
2010 йылда Катич Францияла «For Lovers Only» фильмында һәм Дублинда Ричард Гир менән «Ике яҡлы агент» картинаһында ҡатнаша.