cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Венгрияла ислам
Иртә Урта Быуаттар
Билдәле булыуынса башҡорттарҙың бер өлөшө Венгрияға күсеп килгән. Яҡут әл-Хәмәүи (1179—1229) буйынса башҡорттар Венгрияға күскәнгә тиклем Болғар илендә йәшәгән һәм ислам динен тотҡан. Шулай итеп Венгрияның мосолман ойошмаһын телгә алған беренсе ислам авторы Яҡут әл-Хәмәүи була, ул Алеппола уҡыған Венгриянан килгән студент тураһында яҙған. Студент һүҙҙәренсә, Венгрияла 30 мосолман ауылы булған. . Испания сәйәхәтсеһе Әбү Хәмид әл Ғәрнати Венгрияның ике мосолман ойошмаһы: бөсөрмәндәр һәм Волга булғарҙары тураһында яҙған.
Ғосманлы Венгрия
Берләшкән венгр-чех-хорват ғәскәрҙәре Мохач эргәһендәге алышта еңелгәндән һуң 1526 йылдың 29 авгусында венгр еренең күпселек өлөшө Ғосман империяһы власына эләккән. 1541 йылдан төрөктәр Үҙәк Венгрияны контролдә тота башлай, унда улар биш эйәләт (эялет) ойошторған булған (Буда, Канижа, Темешвар, Эгер, Варад).
Төрөктәр буйһондорған Венгрия ерҙәрендә яңы өлкә — 1526—1699 йылдарҙа йәшәп килгән Ғосманлы Венгрия барлыҡҡа килә. Венгрияның көньяҡ-көнсығышындағы крәҫтиәндәр төрөктәр килеүен урындағы феодалдарҙың көс еткеһеҙ һалымдарынан азат итеү тип ҡарағандар. Венгр крәҫтиәндәрен үҙ яғына йәлеп итергә тырышып, төрөктәр уларҙың тормышоноң күп кенә өлкәләрен либералләштерә. Ул ваҡыттағы Европа католиктары һәм протестанттары араһындағы ҡанлы низағтарҙан айырмалы булараҡ, төрөктәр диндең береһен дә тыймаған, шул уҡ ваҡытта ислам ҡабул итеү төрлө юлдар менән хупланылған.
Бынан тыш, үҙенең тәүге уңышына ҡарамаҫтан, тап бына Венгрияла төрөктәр беренсе тапҡыр Көнбайыш Европа социаль-сәйәси структураһы менән осрашҡан, ул көслө немец йоғонтоһона эйә булған һәм Балҡан төбәгендәге грек-славян йүнәлешле һәм төрөктәр тарафынан еңел буйһондоролған дәүләттәрҙән ныҡ ҡына айырылып торған.
Венгрияның алыҫ урынлашҡан булыуы арҡаһында Төркиә оккупацияһы халыҡтың милли, дини һәм тел составының радикаль алмашыныуына алып килмәгән, әммә ваҡыт үтеү менән дини йәһәттән өҙөклөктәр һиҙелерлек килеп сыҡҡан. Мосолмандар 80 меңгә яҡын кеше, күбеһенсә көньяҡ славян һуғышсылары, башлыса Венгрияның ҙур ҡалаларында, ҡәлғә диуарҙары менән һаҡлаулы ерҙәрҙә урынлаша. Һәр ҡалала мәсеткә ҡараған мосолман кварталы ла, сиркәүгә ҡараған христиан районы ла булған.
Христианлыҡ тыйылмаған һәм эҙәрлекләнмәгән, сөнки төрөктәр урындағы халыҡтың асыуын сығарырға теләмәгән, ләкин христиан сиркәүе йәшәрлек килемһеҙ ҡалған. Ул дәүләттең финанс ярҙамынан мәхрүм ителгән, ә империяның христиан халҡы (райя) махсус һалым (жизйә) түләргә тейеш булған. Ә элек был аҡса сиркәү дисәтинәһенә ебәрелеп торған.
Күп кенә ҙур ҡала сиркәүҙәре мәсеткә әйләндерелә, уларға манаралар ҡуйыла.
Мосолмандар яңы идара итеүсе синыфтың нигеҙен тәшкил иткәнлектән һәм байтаҡ мөлкәткә эйә булғанлыҡтан, гайдуктар яғынан һөжүмдәрҙән ҡурҡҡандар, ҡаланан-ҡалаға хәрби конвойҙар алып ҡына хәрәкәт иткәндәр. Венгрияның ауыл төбәктәре, шулай уҡ Балҡандағы бөтә ауыл хужалығы (беренсе сиратта үҫемлекселек), төрөктәр ваҡытындағы миграция процесстары, хәрби хәрәкәттәр, партизандар активлығы һәм хроник ришүәтселеккә батҡан урындағы үҙидараның һөҙөмтәле эшләмәүе арҡаһында бөлгөнлөккә төшә.
Боронғо венгрҙар төрөктәр Үҙәк Европаға килгәнсе үк уларҙан алған күсмә малсылыҡ тармағы, киреһенсә, яңыра. Эре ҡала биләмәләре шул уҡ ваҡытта үҫешкә стимул ала, яңы көнсығыш йоғонтолары туплана бара. XVII быуатта ғосманлы Венгрияның 39 ҡала биләмәһендә 165 төп мәктәп, 77 урта һәм юғары теологик мәктәп (мәҙрәсә) барлыҡҡа килә. Мәктәптәрҙә яҙма, арифметика, Ҡоръән һәм доғалар уҡырға өйрәтелә. Төрөктәр шулай уҡ һаммам (төрөк мунсалары), мәсеттәр һәм фонтандар төҙөгән. Уларҙың күбеһе Балҡан «реконкиста»һы барышында Австрия Габсбургтары тарафынан юҡ ителгән. Беҙҙең көндәргә бик әҙ генә ҡомартҡылар килеп еткән.
Венгрия дворяндарының шаҡтай күп өлөшө һәм ер биләүселәрҙең байтаҡ өлөшө һәләк булыуы йәки күсеп китеүе арҡаһында, ҡайһы бер ябай венгрҙар Төркиә хәрби-административ аппараты биргән яңы мөмкинлектәрҙән файҙаланып, исламға күсәләр, солтанға хеҙмәткә инәләр һәм урындағы үҙидараның ҙур ғына мөмкинлектәренән файҙаланалар. Уларҙың ҡайһы берҙәре (мадьярабтар) империяның башҡа райондарына күсеп, төрөк этносының бер өлөшө булып киткән. Әсирлектәге күп кенә венгрҙар Румелияла һәм Анатолияла ҡоллоҡҡа һатылған.
Хәҙерге заман
2001 йылда Венгрияла халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса илдә 3201 мосолман йәшәгән, был халыҡтың 0,03 % — ын тәшкил итә. Венгрияның Ислам йәмәғәте лидеры Золтан Болек 2004 йылда мосолмандар һанын 20 меңгә яҡын (дөйөм халыҡтың һанының 0,2 % — ы) тип билдәләгән булған.
2011 йылда «Дин тотоу һәм намыҫ иркенә хоҡуҡ тураһында, сиркәүҙәрҙең, конфессияларҙың һәм дини ойошмаларҙың хоҡуҡи статусы тураһында» закон ҡабул ителә, ул юридик яҡтан бары тик 14 сиркәү һәм дини йәмғиәттәрҙе генә таный. Бер төрлө лә танылыу алмаған дини йәмғиәттәр өсөн яңы закон тулы хоҡуҡи статус алыуҙы айырым тәртиптә яйға һала.
2013 йылдың февраль аҙағында Венгрияның Конституция суды сиркәүҙәргә рәсми статус биреү тураһында ҡанундың айырым өлөштәрен ғәмәлдән сығара һәм Венгрия парламентына дини ойошмаларҙы теркәүҙең яңы ҡағиҙәләрен эшләүҙе йөкмәтә.
2013 йылдың майында Печ ҡалаһындағы Хәсән Паша мәсетендә венгр рәссамы Цегледи Лайоштың күргәҙмәһе үтә, ул ислам дине нигеҙҙәренә бағышланған була.
Әмзә (йылға)
Әмзә  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Ҡалтасы, Краснокама һәм Яңауыл райондары биләмәләренән аға. Кама йылғаһының һул ҡушылдығы булған Беүә йылғаһына ҡоя. Оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем), Иж, Ыҡ, Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Каракуц Владимир Никитович
Каракуц Владимир Никитович (28 май 1941 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1987 йылдан «Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы»ның (Башнефть-Новойл) генераль директоры, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Каракуц Владимир Никитович 1941 йылдың 28 майында Башҡорт АССР-ының Бәләбәй ҡалаһында тыуған. Милләте буйынса украин, юғары белемле —  1975 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын,1958 йылда Черниковка нефть эшкәртеү заводында оператор ярҙамсыһы булып башлай. 1962—1978 йылдарҙа XXII партсъез исемендәге Өфө нефть эшкәртеү заводында синтетик май кислоталары производствоһында оператор, смена начальнигы, завод директоры урынбҫары булып эшләй.
1987 йылдан «Яңы Өфө нефть эшкәртеү заводы»ның (Башнефть-Новойл) генераль директоры. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 50-се Нефтезавод һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Һылтанмалар
‎
Изборск
Изборск (шулай уҡ иҫке исеме Иҫке Изборск ҡулланыла — Яңы Изборск ауылынан аырмалы рәүештә; тарихи атамалары: Избореск, Сбореск, Сборск, Сборц, Изборк, Изборьский, Изборовьск, Избореск, Изборск ; Irboska — Ирбоска ) — Рәсәйҙең Псков өлкәһе Печора районындағы  ауыл, боронғо урыҫ ҡалаларының береһе, уны Смоленск һәм Полоцк менән бер рәттән башланғыс йылъяҙмасы телгә ала.
2005 йылдан 2015 йылға тиклем ауыл «Изборск улусының» административ үҙәге булып тора. Әлеге ваҡытта «Печора» ҡала биләмәһе составына инә
Географияһы
Ауыл биләмәһе Печора районында, Псковтан көнбайышҡа табан 30 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XVII быуаттың китап легендаһына ярашлы  Изборскҡа   Словен,  Гостомыслдың улы нигеҙ һала, Словендың улы Избор хөрмәтенә уға исем бирә
Изборск (Труворов) ҡаласығында, төньяҡ-көнбайыш Рустең башҡа ерҙәрендәге кеүек (Псков, Камно, Рыуга, Ладога) VIII—IX быуаттарҙа   эзбизташтан ҡойолған формалар киң  тарала,  VI—VII быуаттар сиктәрендә иртә славян Прага мәҙәниәтендә эшкәртелгән   шундай биҙәүестәр  шул саҡта модаға инә.
Көслө янғындан һуң Изборск X быуаттың беренсе яртыһында ике өлөшлө структура менән урта быуат ҡалаһына әүерелә — ҡаласыҡтың морон өлөшө кенәз-дружинниктарҙың ҡала өлөшө, ул периметры буйлап имән бүрәнәләрҙән диуарҙар  һәм ҡапҡалар  менән уратып алынған, унда көнкүреш  әйберҙәрҙе, ҡорал һәм биҙәүестәр табылған. Һөнәрселәр ялан яғынан балсыҡ валдар, таш диурҙар һәм йырын менән нығытылған посадтарҙа йәшәй.
«Изборск» дәүләт музейы-ҡурсаулығында урынлашҡан «Усть-Смолка» ҡәберлегендә  һөрөү ҡатламында  X—XI быуаттарҙың бер нисә һылап эшләнгән фрагменты һәм көршәк керамикаһы һәм  XI быуатта йәшәгән дружинник ҡәбере табылған.
Изборск беренсе тапҡыр 862 йылғы йылъяҙмала телгә алына. Изборск Труворға (Рюрикты ҡустыһына), бында ул ике йыл кенәзлек итә. Трувор ваҡытынан алып ҡомартҡы кеүек «Труворов ҡәбере» ҡурғанына күрһәтәләр. Екатерина II ҡурған һүрәте менән миҙал булдыра ..
Тәүге яҙма телгә алыу 862 йылға ҡарай. «Повесть временных лет» китабында былай тип яҙылған: ""Княгиня Ольга ваҡытында  (945—960) Изборск  Псковтың ҡала сите була. X быуаттан XIII быуатҡа  тиклем уның тураһында хәбәр булмай. Ҡала тураһында хәбәрҙәр 1233 йылдан немец рыцарҙарының  һөжүме менән бәйле. Орден менән һуғыштар  өс быуатҡа яҡын, XVI быуат башына тиклем  дауам итә. Йыш ҡамауҙар, янғындар, рыцарҙарҙың һөжүм итеүе ҡәлғәнең яңы урынға күсеп ултырыуына сәбәп була
1510 йылда Изборск Псков менән бергә Рус дәүләтенә ҡушыла. Псковты ҡамау ваҡытында (1581) Изборск Речь Посполитая  менән мәшғүл була,  әммә буйынса Ям- Запольский (1582) килешеүе буйынса Мәскәүгә ҡайтарыла.
1565 йылда, батша Иван Грозный Рус дәүләтен  опричнина һәм земщина бүлгәндә,  ҡала һуңғыһы составына инә.
1708 йылда Изборск Ингерманланд губернаһына индерелә (1710 йылда  Санкт-Петербург губернаһы тип үҙгәртелә). 1719 йылдан — Санкт-Петербург губернаһы Псков провинцияһының өйәҙ ҡалаһы, 1777 йылдан — Псков губернаһыныңштаттан тыш өйәҙһеҙ ҡалаһы 1920 РСФСР һәм Эстония Республикаһы араһында Тарту тыныслыҡ килешеүе буйынса Изборск Эстонияға күсә, Петсеримаа (Petserimaa) өйәҙенең өлөшө һәм Ирбоск (шул Изборск улусы) улусының административ үҙәге,  1939 йылда Линнузе (Linnuse vald) улусы итеп үҙгәртелә. 1940 йылда Эстония СССР-ға ҡушылғандан һуң  ҡасаба Эстония ССР-ы административ сиктәрендә ҡала.
1941 йылдың авгусынан  1944 йылдың авгусына тиклем  нацистик Германия оккупациялай (административ яҡтан  Остланд Рейхскомиссариатына буйһона).
1945 йылдың ғинуарында РСФСР-ҙың Псков өлкәһенә тапшырыла
1966 йылда Изборскта «Андрей Рублев»  фильмы төшөрөлә
Әлеге ваҡытта — туристик үҙәк. Дәүләт тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы (1996 йылдан).
Изборск ҡәлғәһе
Изборск XIV быуат ҡәлғәһе, Жеравий тауында урынлашҡан. Төньяҡ-көнбайышта һаҡланып ҡалған иң боронғо ҡәлғәләрҙең береһе булып тора. Ҡәлғә диуарҙары менән кәртәләп алынған майҙандың территорияһы, 2,4 гектар тәшкил итә, таш стеналарҙың дөйөм оҙонлоғо - 850 метр, стенаның ҡалынлығы 3 м тиклем. Изборск ҡәлғәһе ансамбленә Колокольный, Луковка, Талавский (Плоскушка), Вышка, Рябиновка, Темнушка башнялары инә. Ҡәлғә стеналары тергеҙелгән, Луковка башняһында  күҙәтеү майҙансығы ойошторолған
1962 йылдан архитектор Ю.В. Сусленников проекты һәм етәкселеге аҫтында реставрация һәм консервациялау эштәре алып барыла. Изборсктың 1150- йәшлек юбилейына киң күләмле реставрация эштәре башҡарыла: ҡәлғә диуарҙары, манаралар, көнсығыш һайғауҙа хәрби юл, Луковка башняһында эсемлек  мөгәрәбе, һыуға йәшерен йөрөү урыны. Бөтә объекттар ҙа тергеҙелгән һәм килеүселәр өсөн асыҡ.
Никола соборы
Нығытма эсендә, төп инеү урынында Никола соборы —  XIV быуаттың тәүге яртыһындағы архитектура ҡомартҡыһы урынлашҡан. 1341 йылда Псков йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр телгә алына. 1849 йылда көнбайыш яғында манараһы төҙөлә, ул Ҡыңғырау башняһындағы туҙған ҡыңғырауҙы алмаштыра. Ҡорам  әлеге көнгә тиклем эшләй.
Словен шишмәләре
Словен сығанағы Изборск ҡәлғәһенән алыҫ түгел Городище күле яры  буйлап урынлаша. Был сығанаҡ тураһында тәүге яҙма телгә алыу ун етенсе быуатҡа ҡарай. Карст-ярыҡ сығанағы. Эзбизташ, балсыҡ ҡатламы аша үтә һәм һыуы фильтрләнә, таҙара, ләкин унда күп минераль тоҙҙар һәм кальцийҙар ҡала. Минераллашыу һыу бик ҙур, һәм ҡеүәт сығанағы булараҡ, ежесекундный дүрт литрға тиклем һыу ташланы.
«Изборск» дәүләт музей-ҡурсаулығы
Изборскта музей 1964 йылда ойошторола. Йәмәғәт башланғысында эшләй. Яҡты өйрәнеүсе Щербаков Сергей Алексеевич беренсе директоры була. Музей исеме менән Рәсәй Фәндәр академияһы профессоры, академик Валентин Васильевич Седов тығыҙ бәйле, уның етәкселеге аҫтында 1971 йылда Изборскта планлы археология тикшеренеүҙәре башлана һәм археология әйберҙәренең уникаль коллекцияһы йыйыла. 1979 йылдан Оборона төҙөлөш  музейы  тип атала, уның  етәксеһе Леонид Николаевич Панов була. 1993 йылда уның тырышлығы менән музей юридик шәхес статусын ала. Рәсәй Федерацияһы хөкүмәте ҡарарына ярашлы, 1996 йылда  43-сө «Псков өлкәһендә Изборск-Мальск үҙәненең тарихи-мәҙәни һәм тәбиғи мираҫын һаҡлау буйынса саралар тураһында» ҡарарына ярашлы 7734 га майҙанда «Изборск»  дәүләт тарихи-архитектура һәм тәбиғи-ландшафт музейы-ҡурсаулығы ойошторола. Уның территорияһында тарих, археология, тәбиғәт, культ һәм граждандар архитектураһының 181 ҡомартҡыһы урынлашҡан, шуларҙың 12 федераль әһәмиәткә эйә. «Изборск» музей-ҡурсаулығы составына «Печора ҡала тарихы музейы» филиалы һәм Сигово  ауылында сето халҡының музей-усадьбаһы  инә
Изборск сәнғәттә
Урындағы рәссам Павел Дмитриевич Мельниковтың ижадында ла Изборск мөһим урын биләй. Уның вафатынан һуң тыуған ҡалаһына бағышланған 200-ҙән ашыу эше уның үлеменән  һуң ҡала.
Малошуйка (йылға)
Малошуйка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/МАЛОШУ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 95 км.
Мағаш (Һарыһыу ҡушылдығы)
Мағаш (Маш) — Рәсәй йылғаһы.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Наҙы-Петровск һыуһаҡлағысынан Павловка һыуһаҡлағысына тиклем, Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Волынкина Тамара Александровна
Волынкина Тамара Александровна (16 июнь 1948 йыл) — СССР һәм Рәсәй театр актёры, режиссёр, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артисы, 2015 йылға тиклем Мурманск өлкә ҡурсаҡ театрының баш режиссёры
Мағаш (Һарыһыу ҡушылдығы)
Атамаһы
Атамаһы буйынса фараздар төрлө. Атама башҡорт ир-ат исеменән, йәғни Мағаш антропонимынан булыуы ихтимал
Волынкина Тамара Александровна
Биографияһы
Тамара Александровна Волынкина 1948 йылдың 16 июнендә Красноярск крайының Ачинск ҡалаһында тыуған.
Мағаш (Һарыһыу ҡушылдығы)
Атамаһы
Оҡшашлыҡ буйынса Белорет районындағы Машаҡ (Машак) атамаһы менән сағыштырырға була. Башҡорт АССР-ы топонимдары һүҙлеге"ндә: Воз­можно от венг. мағаш — высокий, тип яҙылған.
Волынкина Тамара Александровна
Биографияһы
Ленинград театр, музыка һәм кинематография институтын тамалай, (ҡурсаҡ театры артистары кафедраһы, РСФСР-ҙың атҡаҙанған артисы Л. А. Головко курсы, 1970).
Бынан һуң үҙенең актёрлыҡ эшмәкәрлеген башлай һәм үҙен оҙаҡ йылдарға Мурманск ҡурсаҡ театры менән бәйләй. Күп ролдәр башҡара.
Бөтә Рәсәй һәм халыҡ-ара фестивалдәрендә ҡатнаша (Тверь, Архангельск, Вологда, Иванов, Санкт-Петербург).
1992 йылдан 2015 йылға тиклем Мурманск өлкә ҡурсаҡ театрының баш режиссёры вазифаһында эшләй, эште яйға һала һәм театрҙы көрсөктән сығарыуға өлгәшә.
2001 йылдан — Рәсәй Федерацияһы Театр эшмәкәрҙәре союзының Мурманск төбәк бүлексәһе рәйесе.
Театрҙағы эштәре
Мурманск өлкә ҡурсаҡ театры — постановка эштәре
Фильмографияһы
Тамара Волынкинаның кинола бер эше бар:
Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы
Ғаязова Гөлһылыу Хәлил ҡыҙы (13 октябрь 1936 йыл — 15 февраль 2004 йыл) — БАССР Ҡарман ГРЭС-ы төҙөлөшө идаралығының штукатур-маляры, БАССР-ҙың  Социалистик Хеҙмәт Геройы. Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1953 йылда Свердловск өлкәһенең Үрге  Тагил ГРЭС-ы төҙөлөш идаралығының  «Уралэнергострой» тресында төрлө эштәрҙә эшләүсе булараҡ башлай. Производствонан айырылмайынса штукатур-малярҙар курсын тамамлай. 1958 йылда комсомол путевкаһы буйынса Белояр атом электр станцияһына (Свердловск өлкәһе) төҙөлөшкә штукатур-маляр итеп ебәрелә. 1964 йылда Башҡорт АССР-ының  Ҡарман ГРЭС-ын төҙөүҙә ҡатнаша.
СССР-ҙың энергетика һәм электрификация министрлығы төҙөлөш ойошмаларында эшләп,  Ғаязова йылдан йыл  етештереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшә. Уның башланғысы менән Ҡарман ГРЭС-ы Төҙөлөш идаралығының «Уралэнергострой» тресында  беренсе тапҡыр кесе механизациялауҙың киң ҡулланышы менән биҙәкләү эштәренең өҙлөкһөҙ  ысулы эшләнә һәм ҡулланыуға индерелә, был биҙәкләү эштәренең башҡарыу сроктарын ҡыҫҡартыуға һәм үҙҡиммәтен кәметеүгә мөмкинлек бирә. Туғыҙынсы биш йыллыҡтың  тәүге өс йылында  (1971—1975) 1 162 килограмм аҡ буяу,  1 886 килограмм  олиф,  460 килограмм ҡырылған буяу экономиялана. ГРЭС-тың төп корпусының тик биҙәкләү эштәрен етештереүҙә өҙлөкһөҙ ысул ҡулланыу арҡаһында, срокты 2,5 айға ҡыҫҡартыуға ирешелә, иҡтисади эффект 29 892 һум тәшкил итә. Г. Х. Ғаязова тәҡдиме буйынса  1973 йылда  лак-буяу материалдарын һәм замаскаларҙы әҙерләү механизацияһы үҙләштерелә һәм индерелә, төҙөлөштә  тәүге тапҡыр һылау, замасканы әҙерләү, өҫтө олифлау  өсөн эзбизле һөт, купорос һәм һабын ҡатнашмаларынан  эмульсия ҡулланыла,  шуның иҫәбенә йыллыҡ экономия  4 960 һум тәшкил итә  һәм дефицит материал олифты ҡулланыу бөтә. Г.Х. Ғаязова ванналар системаһын индереү инициаторы була, был ысул менән   деталдәр лак-буяу составына төшөрөлә, был алым хеҙмәт юғалтыуҙы  73 процентҡа ҡыҫҡартырға мөмкинлек бирә.
19 500 һум күләмендә билдәләнгән биш йыллыҡ планды 1973 йылдың 1 декабренә ҡарата 14 030 күләмендә, йәғни 72 процентҡа үтәй. Үҙенең өс йыллыҡ планын В.И. Лениндың тыуған көнөә ҡарата —1973 йылдың  22 апреленә, ә 1973 йылғы  социалистик йөкләмәләрен —  7 ноябргә, Бөйөк Октябрь социалистик революцияһы көнөнә, 3 890 һум күләмендә үтәй.
Г.Х. Ғаязова ойошторған юғары квалификациялы малярҙар мәктәбе биш йыллыҡтың тәүге өс йылында 52 кеше әҙерләй, 1973  йылда Ҡарман ГРЭС-ы Төҙөлөш идаралығының 18 хеҙмәткәре квалификацияһын күтәрә.
1973 йылда социалистик йөкләмәләрҙе һәм пландарын үтәүҙәге уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының   1974 йылдың 3 ғинуарындағы указы менән  X. Г. Ғаязоваға  Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелә.
2004 йылдың 15 февралендә вафат була.
Веселуха башняһы
Веселуха башняһы — Смоленск ҡәлғә диуарының мөйөштәге ун алты ҡырлы башняһы. Икенсе исемдәре — Криволучинская һәм Лучинская. Уба һыртында Тимирязев урамы буйынса 3-сө йорттан көнсығыштараҡ урынлашҡан. Уға иң яҡын башнялар булып көньяҡтан Поздняков башняһы, ә төньяҡ-көнбайыштан — беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланмаған Стефанская башняһы тора. Веселуха башняһы менән Николай ҡапҡаһы араһында боронғо ҡәлғә диуарының иң ҙур өлөшө урынлашҡан.
Тарихы
Бәлки, был башня төҙөлөшө менән Федор Конь үҙе етәкселек иткәндер, башняның бойницалары биҙәлешенең үҙенсәлектәре ошоға күрһәтә<sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[<span style="" title="не указан источник на утверждение (16 апреля 2012)">сығанаҡ 2518 көн күрһәтелмәгән ].
Башняға «Веселуха» исеме ҡала халҡының тәбиғәт ҡуйынында ял итеү урыны булғаны өсөн бирелә: унан «күңелле панорама» — Днепрға матур күренеш асыла. Башняның икенсе, тәүге исеме — Лучинская, бейек бөгөлдөң ситендә урынлашыуы менән бәйле.
Башня өҫтәлмә нығытмалар менән уратып алынған була, ә диуарының фундаменты аҫтында галерея ҡоролған була («имеш-мимеш», йәки йәшерен урын).
1633 йылда М. Б. Шеин етәкселегендәге урыҫ армияһы Смоленскты ҡамауҙа тотҡан ваҡтта башня ныҡ зыян күрә. 1706 йылда башняны тупраҡ өйөмө менән һаҡлайҙар һәм бында ҡәлғәнең көнсығыш өлөшөн һаҡлаусы «батареяның» ҡалдыҡтары XVIII быуат аҙағына тиклем һаҡлана.
1780 йылда капиталь ремонт үткәрелә. Ә XIX быуат аҙағы — XX быуат башында башня ҡала буйлап экскурсия маршрутының бер өлөшө булып китә. 1941—1943 йылдарҙа башняның ҡыйығы юҡҡа сыға, был уның тиҙ туҙыуына килтерә. Әлеге ваҡытта башня ремонтланған һәм сатырлы ағас ҡыйыҡ менән ҡапланған.
Тихомирова Любовь Андреевна
Любовь Андреевна Тихомирова (11 июль 1936 йыл — 12 май 2018 йыл) — СССР-ҙың ауыл хужалығы алдынғыһы, колхоз бригадиры, Социалистик Хеҙмәт Геройы.
Биографияһы
Любовь Андреевна Тихомирова 1936 йылдың 11 июлендә Ростов өлкәһе Миллеровский районының Туриловка утарында тыуған.
Хеҙмәт юлын 1953 йылда Каменская ТЭЦ-ында төрлө эштә эшләүсе булараҡ башлай. 1954 йылда, курстарҙы тамамлағандан һуң, машинист ярҙамсыһы итеп күсерелә. Каменск-Шахтинск ҡалаһында кейәүгә сыға. 1957—1959 йылдарҙа ауыл хужалығында эшләй башлай һәм артабан «Коммунизмға юл» совхозының 2 -се бригадаһында төрлө эштәрҙә эшләй, ә 1959—1969 йылдарҙа һөт-тауар фермаһында һауынсы булып эшләй.
1969 йылдың мартында Тихомирова Донда беренсе ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһын етәкләй. Беренсе йылда уҡ уртаса колхоз буйынса күрһәткескә ҡарағанда һәр гектарҙан 2 центнерға күберәк йыйып ала. Ҡатын-ҡыҙҙар бригадаһы тураһында гәзит һәм радио аша һөйләй башлайҙар. Бөтә Союз колхозсылар съезына президиумы ағзаһы итеп һайлана һәм үҙенең сығышында: «''Ҡыйыуыраҡ, әхирәттәр! Механизатор һөнәре беҙҙең хәлдән килерлек. Ҡатын — ҡыҙҙар-тракторға ултырығыҙ!''»- тип саҡыра. Һәм уның саҡырыуын ишетәләр — 1970 йылда инде Донда 13, 1980 йылдарҙың уртаһында — яҡынса 80 ҡатын-ҡыҙ тракторсылар бригадаһы була.
СССР Юғары Советы Президиумының 1975 йылдың 10 февралендәге Указы менән Бөтә союз ярыштарындағы уңыштары өсөн, туғыҙынсы биш йыллыҡтың заданиеларын ваҡытынан алда үтәүҙә күрһәткән хеҙмәт ҡыйыулығы һәм аҙыҡ-түлек етештереү һәм уны дәүләткә һатыуҙы арттырыу буйынса йөкләмәләрҙа арттырып үтәгәне өсөн Тихомирова Любовь Андреевнаға Ленин ордены менән «Ураҡ һәм Сүкеш» алтын миҙалы тапшырып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Ростов өлкәһенең Миллервский районы Венделеевка утарында йәшәй. 2018 йылдың 12 майында вафат була.
Медянка (Оло Бирҙәш ҡушылдығы)
Медянка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Бирҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 7,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Грекова Валентина Борисовна
Грекова Валентина Борисовна (6 май 1931 йыл — 2 апрель 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең рәссам-реставраторы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1993).
Биографияһы
Валентина Борисовна Грекова 1931 йылдың 6 майында Һамарҙа тыуа. Атаһы — В. И Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы була, 1938 йылда ҡулға алына һәм атыла.
1950 йылда Валентина Грекова Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетына, Тарих факультетының сәнғәтте өйрәнеү киске бүлегенә уҡырға инә. Өсөнсө курста сағында Үҙәк фәнни эшләй реставрация оҫтаханаһының (һуңыраҡ «Союзреставрация») архитектура төркөмөндә эшләй башлай.
1955 йылда, университеттың һуңғы курсында, В. Б. Грекова Ярослав ихатаһындағы Параскева Пятница сиркәүе нигеҙен нығытыуҙа ҡатнашыу өсөн беренсе тапҡыр Новгородҡа килә, София соборының һынлы сәнғәте менән эшләй.
1963 йылда Мәҙәниәт министрлығының махсус комиссияһы Ковалевтағы Спас сиркәүендә ҡаҙыныу эштәре башлау, емереклектәрҙән таҙартыу һәм ҡалған фрескаларҙы һаҡлау эштәрен башлау тураһында ҡарар ҡабул итә. Валентина Грекова ошо проект буйынса эшкә индерелә. Ошо уҡ йылда ул, үҙенең буласаҡ ире А. П. Греков менән таныша. 1965 йылдың яҙында улар икәүләп Новгородҡа килә. Ковалевтағы Спас сиркәүендә эшләү улар өсөн шул тиклем ҡыҙыҡ була, улар мәңгелеккә шунда ҡала.
1965 йылдан бергә эшләп, ғаилә ысын ижади һәм фәнни тандем тыуҙыра. Артабанғы бөтә баҫмаларҙа һәм отчеттарҙа уларҙың исемдәре бергә йөрөй. 1966 йылдан Грековтар ҡатнашлығында Ковалевтағы Спас сиркәүе фрескаларының художество үҙенсәлеген һәм уларҙы ҡотҡарыу буйынса эштәрҙе яҡтыртҡан тиҫтәнән ашыу күргәҙмә үтә.
Грековтар архитектура ҡомартҡыларының хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә ҡыйралған фрескаларҙы ҡотҡарыу ысулын эшләй һәм уны ғәмәлдә ҡуллана. Был методика буйынса ваҡланған фреска композицияларын йыйыу һәр бүлеү уларҙың тәүге урынлашыу участкалары буйынса алып барыла, был уларҙың өлөштәре буйынса билдәле композициялар франгменттарын йыйыу һәм артабан ентекләп тергеҙеү мөмкинлеген бирә. Был ысул үҙенсәлекле һәм донъяның реставрация тәжрибәһендә ғәмәлдә ҡулланылған тәүге тәжрибә булып тора
Новгород өсөн Ковалевтағы Спас сиркәүе фрескаларын тергеҙеү эше менән 35 йылдан ашыу етәкселек иткән Грековтар ғаиләһе реставрация символына әүерелә.
Ень-Моут-Аун
Ень-Моут-Аун — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лонге-Яун йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Парфёнов Юрий Васильевич
Парфенов Юрий Васильевич (19 ғинуар 1946 йыл) — Рәсәй джаз музыканты (торба, флюгельгорн, альтгорн), композитор. Рәсәйҙең атҡаҙанған артисы (1997).
Биографияһы
Парфенов Юрий Васильевич 1946 йылдың 19 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Өфө районы Булгаков ауылында тыуған.
Фрунзе ҡалаһында (хәҙер Бишкәк, Ҡырғыҙстан) пионерҙар Һарайының тынлы оркестрында торбала уйнай башлай. Фрунзе музыка училищеһын тамамлай (Фрунзе, Ҡырғыҙ ССР-ы. Ташкент дәүләт консерваторияһын тамамлай. 1984 йылға тиклем Урта Азия республикаларында һәм Ҡаҙағстанда йәшәй. 1984 йылда Мәскәү өлкәһенең Балашиха ҡалаһына күсә. 1980-83 йылдарҙа Алма́-Ата́ның «Бумеранг» һәм «Медео» ансамблдәрендә уйнай.
Фирғәнә (1978) һәм Ярославдә (1978) фестивалдә сығыш яһағандан һуң тәнҡитселәр бер кемгә лә билдәле булмаған Алма-Ата һорнайсыһы тураһында һөйләй башлайҙар.
1984 йылдан алып Парфенов Олег Лундстрем оркестрында эшләй, әммә һирәкләп үҙе яҙған музыканы башҡарыу өсөн ансамбль йыя. 1992 йылда ул «ТриО» фри-джаз ансамбленә, һуңғараҡ Мәскәү композиторҙары Оркестрына ҡушыла.
«Дәрүиш», «Ҡайтарма», «Минарет», «Бумеранг», «Һиндостан», «Три четверти», «Орнамент», «Турецкие зарисовки» инструменталь пьесалары авторы.
2011 йылдан алып Аукцыон төркөмө ҡатнашсыһы булып тора.
Армязь
Армязь — Рәсәйҙәге йылға. Татарстан Республикаһы, Башҡортостан Республикаһы, Удмурт Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шолья йылғаһының уң ярына тамағынан 0,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Воткин ГЭС-ынан Түбәнге Кама ГЭС-ына тиклем,   Беүә (башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклемна тиклем), Иж, Ыҡ  Ағиҙел йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һылтанмалар
Категория:Удмуртия йылғалары
Элизабет Робоз Эйнштейн
Элизабет Робоз Эйнштейн (Elizabeth Roboz Einstein; 11 апрель 1904 йыл — 9 ғинуар 1995 йыл) — ғалим-биохимик һәм нейробиолог, нейрохимия өлкәһендә пионер ; төп миелин аҡһымы айырылыуҙа һәм уның тарҡау склероз үҫешендәге ролен тикшереү буйынса билдәле.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы (2 ғинуар 1953 йыл) — башҡорт эстрада йырсыһы (сопрано), юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Федерацияһының (2004) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1994) артисы.
Биографияһы
Тәнзилә Хәмит ҡыҙы Үҙәнбаева 1953 йылдың 2 ғинуарында Башҡорт АССР-ы Мәләүез районы Түләк ауылында тыуа.
1960—1970 йылдарҙа Мәләүез ҡалаһының 2-се мәктәбендә белем ала.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Студент булараҡ, үҫемлектәрҙең биохимияһын өйрәнә. Аҙаҡ, инде Венгрияла, венгр ауыл хужалығы фирмаһында үҫемлек нутрициологияһы буйынса лабораторияға нигеҙ һала.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1971 йылда «Йыр беҙгә йәшәргә һәм төҙөргә ярҙам итә» совет һәм халыҡ йырҙарын башҡарыу башҡарыусылар конкурсында I дәрәжәле диплом яулай.
1971—1975 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһының яңғыҙ йыр бүлегендә уҡый. Уны ҡыҙыл дипломға тамамлай.
1973 йылда Ғәзиз Әлмөхәмәтов исемендәге республика йәш йырсылар конкурсында лауреат исемен яулай.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Элизабет Робоз 1959 йылда данлыҡлы Альберт Эйнштейндың өлкән улы Ганс Альберт Эйнштейнға (1904—1973) кейәүгә сыға. Иренең вафатынан һуң уның биографияһын яҙа һәм 1991 йылда уны баҫтырып сығара.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1975—1980 йылдарҙа Өфө дәүләт сәнғәт институтының вокал бүлегендә уҡып, уны шулай уҡ ҡыҙыл дипломға тамамлай (Мәжит Алкин класы).
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Робоздың академик карьераһы 1942 йылда Калифорния технология институтының ғилми хеҙмәткәре булараҡ башлана, унда Арье Жан Хаген-Смит менән эшләй. Һуңынан ул Вайоминг университетында, Инженер колледжында, Стэнфорд университетында һәм Стэнфорд университетыының аҙыҡ-түлек тикшереү лабораторияһында эшләй
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1980 йылда Башҡорт дәүләт филармонияһына эшкә килә. 1981—2006 йылдарҙа филармонияның «Йәдкәр» фольклор-эстрада төркөмөндә солист була.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
1952 йылда Элизабет Робоз Джорджтаун университетына күсә, унда студент-медиктарҙы уҡыта. Нәҡ ошо ваҡытта ул тарҡау склероз менән ҡыҙыҡһына.
Куцурако
Куцурако — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Нуцурако йылғаһының уң ярына тамағынан 0,9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Ул 1958 йылда Стэнфорд университетына ҡайта, унда Кошландтың яңы нейрохимия лабораторияһын етәкләй ..
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1985 йылда «Йәдкәр» ансамбле менән менән бергә Мәскәү ҡалаһында үткән XII Бөтә донъя йәштәр һәм студенттар фестивалендә ҡатнаша һәм диплом менән бүләкләнә.
Куцурако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
1987 йылда 1991 йылға тиклем Өфө ҡала Советы депутаты була.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Эштәренең күп өлөшөн Психик сәләмәтлек милли институтының клиник лабораторияһында тикшеренеүҙәр менән шөғөлләнгән Һаулыҡ һаҡлауҙың милли институттары аша АҠШ хөкүмәте хуплай.
Куцурако
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Биографияһы
Хәҙерге көндә үҙе уҡып сыҡҡан Өфө сәнғәт училищеһында буласаҡ йырсыларҙы уҡыта.
Тәнзилә Үҙәнбаева — Тамъян ҡәбиләһе бейе, башҡорт кенәзе һәм тарханы Шәғәли Шаҡман вариҫы.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Биографияһы
Элизабет Робоз Эйнштейн Америка химия йәмғиәтенең, Эксперименталь биология һәм медицина йәмғиәтенең һәм Америка неврология йәмғиәтенең ағзаһы була. 1957 йылда ул Мейнард Коэн һәм Дональд Б.Тауэр менән бергә нейрохимия бүлеген ойоштора.
Үҙәнбаева Тәнзилә Хәмит ҡыҙы
Ижады
Уның концерт репертуарында башҡорт композиторҙарының йырҙары, романстары, һирәк башҡарылыусы «Сәлимәкәй», «Урал бәйете», «Ҡурай бәйете» кеүек башҡорт халыҡ йырҙары урын ала. Уларҙың төрлөһөн: ҡыҫҡа-оҙонон да, таҡмағын да берҙәй башҡара. Тәнзилә Үҙәнбаеваның вокал оҫтаһы булараҡ маһирлығы — тауышының барлыҡ мөмкинлектәрен дә профессиональ йәһәттән уңайлы, дөрөҫ файҙаланып та, һис ҡасан саманы юғалтмауҙа, техниканы музыкаға, моңға буйһондора белеүҙә.
Элизабет Робоз Эйнштейн
Тикшеренеүҙәре
Элизабет Робоз Эйнштейн Кэриан Киз менән берлектә эксперименталь аутоиммунн энцефаломиелит ваҡытында тарҡау склерозды һәм башка демиелинизирлаусы сирҙәрҙе өйрәнеү өсөн шарттар моделләштереүсе миелиндың төп аҡһымын антиген булараҡ билдәләй. Тикшеренеүҙәргә тиклем ғалимға иммун яуапҡа тап нимә сәбәп тороуы билдәһеҙ була. Был асыш антигендарҙы даирәһен тарайтырға һәм һәм сиргә дусар булғанда иммунотерапияның потенциаль мөмкинлектәрен тикшерергә мөмкинлек бирә.
1968 йылда Робоз Эйнштейн тарҡау склероздың Милли йәмғиәтенән грант ала, ул Сан-Францискола Калифорния университетындағы коллегалары менән артабан тикшереүгә йүнәлтелә .Шулай уҡ уның иммуноглобулин һәм арҡа елегендәге шыйыҡсала гликопротеид кимәлен үлсәү ысулдарын эшләй һәм уларҙың үҙгәрешен сирҙәргә нисек йоғонто яһауын өйрәнә.
1961 йылдан 1962 йылға тиклем Робоз Эйнштейн Бангкок университетында SEATO стипендиаты була һәм Пастерҙың Бангкок университетында ҡотороуҙан вакцианциянан һуң энцефаломиелиттарҙы өйрәнеү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрә. Шулай уҡ Сан-Францисколағы Калифорния университетында ул нервы туҡымаларының аҡһымын тикшереүҙе етәкләй, ә Беркли ҡалаһындағы Калифорния университетында миелиногенез процесына тиреоид гормондарының йоғонтоһон өйрәнеүҙә ҡатанаша, был артабан яңы тыуған сабыйҙар, гипотиреоз менән яфаланыусылар өсөн гормональ алмаштырыусы терапия эшләргә мөмкинлек бирә.
Тучков күпере янындағы Изге Екатерина сиркәүе
Изге великомученица Екатерина сиркәүе Санкт-Петербургтың Васильевский утрауындағы православие сиркәүе.
Ҡорам Санкт-Петербург епархияһының Урыҫ православие сиркәүенә ҡарай, Василеостровский благочиниеһы округы составына инә. Сиркәүҙең руханийы — митрофорлы протоиерей Иоанн Пашкевич.
Баштағы ҡорамдар
1745 йылдан алып ҡорам урынлашҡан урында Кабарҙы полкының Изге Троица «киндер» (күсмә) сиркәүе торған.
Полк икенсе урынға күскәс, ҡорам урынында ағастан Никольский сиркәүе төҙөлә, был сиркәү Әстерхан драгун полкына ҡарай.
Христос Раштыуаһы көнө, 1809 йылда, сиркәү ризницаһы һәм бөтөн кәрәк-ярағы менән янып бөтә. Великомученица Екатеринаның ҡорам тәреһе генә ҡотҡарыусылар тарафынан янғын ваҡытында ҡотҡарылып ҡала.
Хәҙерге ғибәҙәтхана
Изге Екатерина православие сиркәүенә нигеҙ 1811 йылдың 8 октябрендә (26 сентябрендә) архитектор Андрей Михайлов 2-се проекты буйынса «гректәрсә» һалына. Төҙөлөш 12 йыл дауам итә, сөнки 1812 йылдағы Ватан һуғышы башланыу арҡаһында төҙөлөш туҡталып тора (иғәнә ағымы ҡырҡа кәмеүҙән). Ҡорамды 1923 йылдың 4 ноябрендә (23 октябрендә) изгеләндерәләр.
1861—1863 йылдарҙа архитектор Андрей Болотов (йә <a href="./Бонштедт,_Людвиг_Людвигович" rel="mw:WikiLink" data-linkid="99" data-cx="{&quot;adapted&quot;:false,&quot;sourceTitle&quot;:{&quot;title&quot;:&quot;Бонштедт, Людвиг Людвигович&quot;,&quot;pagelanguage&quot;:&quot;ru&quot;,&quot;thumbnail&quot;:{&quot;source&quot;:&quot;https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Ludwig_Bohnstedt.jpg/66px-Ludwig_Bohnstedt.jpg&quot;,&quot;width&quot;:66,&quot;height&quot;:80},&quot;description&quot;:&quot;русский архитектор немецкого происхождения&quot;}}" class="cx-link" id="mwJQ" title="Бонштедт, Людвиг Людвигович">Людвиг Бонштедт</a> ) проекты буйынса сиркәүҙең ҡыңғырауҙар манараһы һәм аш бүлмәһе төкәтеп төҙөлә. Бер үк ваҡытта бәләкәй сиркәү (часовня), ҡарауыл йорто һәм уларҙы тоташтырыусы кәртә төҙөлә.
1909 йылда Рухи академияның профессоры һәм дин белгесе протоиерей Сергий Соллертинский сиркәүҙең руханийы итеп ҡуйыла. 1917 йылда уны протоиерей Леонид Загробный алмаштыра (ул ҡорамдар тарихы китабының авторы һәм Урыҫ донъя өйрәнеү йәмғиәтен ойоштороуҙың инициаторы була).
1917 йылдағы революциянан һуң ғибәҙәтхананы талайҙар, ә уның һуңғы руханийы протоиерей Михаил Яворский (священномученик Философ Орнатскийҙың кейәүе) сталин концлагерында 1937 йылда вафат була. 1930 йылда Ленинградтың күп учреждениелары сиркәү биналарын үҙенә файҙаланыуға алырға тырыша. 1933 йылдың ғинуарында Василеостровский район советының президиумы Гидрологик институтының үтенесен ҡәнәғәтләндерә һәм ҡорамды институтҡа лаборатория ойоштороу өсөн тапшыра. 1933 йылдың июнендә гидрография идаралығына бәләкәй сиркәүҙе тапшыралар. 1935 йылдың декабрендә престольный байрам алдынан ғибәҙәтхана ябыла. Ҡорамдың ябылыуын үҙенең мемуарҙарында Анатолий Краснов-Левитин һүрәтләгән. 1936—1953 йылдарҙа ҡорам бинаһы хужалыҡ итеү маҡсатында бөтөнләй ҡулланылмай тиерлек. 1942 йылдың июнендә, Ленинград блокадаһы ваҡытында, бәләкәй сиркәүгә снаряд эләгә. Көмбәҙ өҫтөндәге фәрештә ҡулындағы тәре тартып алына. 1953 йылда бинаның ҡаттары араһына таяуҙар өҫтәлә һәм бина дүрт ҡатлыға әйләнә. Ошо йылда архитектура ҡомартҡыһы булараҡ һаҡланған бинаны Бөтә союз нефть разведкалау институты биләй. Һуғыш ваҡытында емерелгән бәләкәй сиркәү трансформатор подстанцияһы итеп ҡулланыла башлай.
1996 йылдың мартында бинаның бер өлөшө диндарҙарға кире ҡайтарыла, һәм 1 декабрҙә шул уҡ өлөшөндә кесе изгеләндереү үтә. Даими ғибәҙәт ҡылыуҙар ҡыңғырау манараһы аҫтындағы бүлмәлә генә үткәрелә. 2000 йылдың 1 декабрендә ҡыңғырауҙар манараһы өҫтөнә алтын ялатылған тәре ҡуйыла. 7 декабрь, 2004 йыл, беренсе тапҡыр Изге великомученица Екатерина хөрмәтенә сиркәүҙең көмбәҙ аҫтындағы ойошмаларҙан азат ителгән өлөшөндә молебен үткәрелә.
2004 йылда бина өҫтөндәге иҫкергән фәрештә скульптураһы көмбәҙҙән төшөрөлә һәм ҡорам ихатаһына күсерелә, ә һуңынан реставрацияға ебәрелә. 2017 йылдың декабрендә көмбәҙ өҫтөнә элекке ҡулдарына тәре тотҡан фәрештәнең күсермәһе ҡуйыла. Ул да, элекке фәрештә кеүек, һаҡланып ҡалған үҙенсәлекле һыҙмалар буйынса ағастан эшләнә.
Әҙәбиәттә
1912—1914 йылдарҙа / Анна Ахматова һәм Николай Гумилев Тучков тыҡрығында фатирҙа йәшәйҙәр. Әхмәтова үҙҙәренең был осорҙағы тормошо тураһындағы шиғыры юлдарында ғибәҙәтхананы телгә ала: Покинув рощи родины священной И дом, где Муза Плача изнывала, Я, тихая, веселая, жила На низком острове, который, словно плот, Остановился в пышной невской дельте. О, зимние таинственные дни, И милый труд, и легкая усталость, И розы в умывальном кувшине! Был переулок снежным и недлинным. И против двери к нам стеной алтарной Воздвигнут храм святой Екатерины.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Нименьга (йылға)
Нименьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/НИМЕНЬ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 97 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега мороно йылғалары бассейны Унежма йылғаһы бассейнының көнбайыш сигенән Золотница йылғаһы бассейнының төньяҡ-көнсығыш сигенә тиклем (Онеге йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Шәрәшле
Иҫке Шәрәшле (Старые Шарашли) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 410 кеше була. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Федюкова Мария Андреевна
Федюкова Мария Андреевна (Мелехова; 6 октябрь 1923 йыл — 20 март 1995 йыл) — медицина хеҙмәтенең гвардия кесе лейтенанты, хәрби фельдшер, СССР-ҙың почётлы доноры.
Биографияһы
Мария Андреевна Федюкова 1923 йылдың 6 октябрендәендә Рязань өлкәһенең Рязань районы Казарь ауылында тыуған. 1938—1941 йылдарҙа Мелехова Мария Рязань ҡалаһында медицина техникумының  фельдшерлыҡ бүлегендә уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы башланғанда Марияға ун һигеҙ йәш тә булмай, ул Мурминск участка дауаханаһында эшләп йөрөй. Мария Андреевна 1942 йылда фронтҡа  39-сы уҡсылар дивизияһы составында китә, ҡабул итеү-сортировкалау взводында фельдшер булып хеҙмәт итә, Сталинград алышында ҡатнаша. 1942 йылдың август аҙағында Мария Андреевна алғы һыҙыҡтан яралыларҙы ҡабул иткәндә бомба аҫтына эләгә, яралана, әммә госпиталдә дауаланыуҙан баш тарта, яралыларҙы ҡотҡарыуын дауам итә. «Ҡыҙыл Октябрь» заводы емереклектәре араһынан шәхсән яралыларҙы сығарыуҙы шәхсән 200 яралыны  сығара, уның төркөмө 500-ҙән ашыу кешене Волганың һул ярына  эвакуациялай. 1942 йылдың 30 сентябренән медик-санитар батальон   62-се армия составына инә һәм  Мария Андреевна эвакуаторҙарҙың хирургтар төркөмө менән етәкселек итә. Сталинград һуғышынан һуң Мария Андреевна  Белоруссия ны (Барановичи), Украинаны (Николаев), Румынияны,  Венгрияны азат итеүҙә ҡатнаша,  Бөйөк Еңеүҙе Венала ҡаршылай. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тыуған ауылына ҡайта. Казарь ауылында фельдшер булып эшләй, 1953—1957 йылдарҙа Никуличи ҡасабаһында Ҡыҙыл тәре Йәмғиәтенең һәм Ҡыҙыл Ярымайҙың Октябрь районы бүлегенең мәрхәмәтлек туташы була, Бөйөк Ватан һуғышы инвалидтарын тәрбиәләй, ярҙам итә, шулай уҡ яңғыҙ ҡарт фронтовиктарға  медицина-социаль ярҙам күрһәтә. 1957 йылдан алып Никуличи ҡасабаһының 9-сы поликлиникаһында шәфҡәт туташы булып эшләй.
Мария Андреевна Федюкова 1981 йылдың  25 декабрендә  Бөйөк Ватан һуғышында яралыларҙың ғүмерен һаҡлап ҡалыуҙа батырлығы өсөн Флоренс Найтингейл исемендәге миҙал менән бүләкләнә, СССР-ҙың почетлы доноры, үҙенең тәүге ҡанын Мария Андреевна һуғыш йылдарында яралыларға  бирә, миҙал һәм ордендар менән бүләкләнә.
1995 йылдың 20 мартында вафат була, Никуличи  ауылы зыяратында ерләнә.
Мортазин Владислав Львович
Мортазин Владислав Львович (1963 йылда тыуған) — органсы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы.
Биографияһы
Мортазин Владислав Львович 1963 йылда Өфөлә тыуған. Махсус урта музыка мәктәбен һәм Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын фортепиано класы буйынса (уҡытыусыһы В. Монастырский) тамамлай.
Институттан һуң 1986—1988 йылдарҙа Мәскәү дәүләт консерваторияһында фортепиано класы буйынса (профессор Татьяна Николаева, орган класы профессор Наталия Гуреева ) стажировка үтә.
1992—2001 йылдарҙа Европала уҡый һәм эшләй: 1992—1999 — Швейцария: Лозанна ҡалаһы Консерваторияһы, виртуоз-класс (профессор К. Който, 1993 йылда I премия), Женева консерваторияһы, виртуоз-класс (профессор Ф. Делор, 1997 йылда I премия).
1998 йылдан 2001 йылға тиклем — Францияла уҡый: Тулуза, консерватория, юғары башҡарыу оҫталығы класы (профессор Т. Дюссо).
Сит илдә уҡыу һәм эшләү осоронда Мортазин Л. Кремер, З. Сатмари, Ж. Гийу, А. Сакетти, Радулеску, М. Дэшоссе кеүек билдәле Европа оҫталарында стажировка үтә.
В. Мортазин — «Институт Рибопьер» юғары музыка мәктәбе профессоры; протестант сиркәүендә титуляр органсы, Тулуза ҡалаһы консерваторияһы уҡытыусыһы.
Гастролдәр: Мәскәү, Вильнюс, Таллин, Красноярск, Швейцария, Франция, Италия, Япония һәм башҡалар.
В. Л. Мортазин — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2009 йыл), Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһы доценты.
Мортазин Владислав Львович — Башҡортостан тарихында тәүге органсы, ул Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһында эшләй. Артистың сығыштары программаһында көнбайыш Европа композиторҙары И. С. Бах, О. Линдберг, К. М. Вебер, И. Брамс, С. Франк, Л Боэльманн, Д. Каччини, Ж. Массне әҫәрҙәре.
В. Мортазиндың ғаиләһе: әсәһе Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы, 1926 йылғы, йырсы (сопрано) һәм педагог. Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры, «БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре». Ике ҡыҙы үҫә.
Езильница
Езильница — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Кострома өлкәһе, Иваново өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Горький һыу һаклағысы (Кострома ҡултығы) һыу һаклағысына    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома  йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ата зат
Ата зат (ир енесле) — ваҡ ҡына, хәрәкәтсән гаметалар — сперматозоидтар етештереүсе тере организм формаһы. Ата заттар бер генә булһа ла түл күҙәнәге булмай тороп, үрсей алмай.
Енес сперматозоид йәки түл күҙәнәге етештереү тибына ҡарап билдәләнә.
Ата зат менән инә зат араһындағы айырма — енси диморфизм хайуандарҙа ғына осрамай. Улар үҫемлектәрҙә лә, спорофиттарҙа ла була.
Енси диморфизм
Хайуандар батшалығында ата заты инә затынан енси системала айырманан тыш тышҡы ҡиәфәте менән дә айырыла.
Башҡорт телендә енси билдә буйынса хайуан атамалары
Башҡорт телендә хайуандарҙың төрөнә һәм енесенә хас атамалар ҡулланыла. Мәҫәлән: Термин малдың йәшенә ҡарап та енес буйынса айырып бирелә, мәҫәлән: