cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Радий
Тарихы
Француз ғалимы Пьер һәм Мария Кюри табып уран уран мәғдәненән айырылғандан һуң тороп ҡалған ҡалдыҡ (Чехияның Иоахимстальҡалаһында сығарылған уран ыҫмалаһы) таҙа уранға ҡарағанда радиоактивыраҡ икәнен аңлай. Бер нисә йыл көсөргәнешле эшләгәндән һуң, был радиоактив ҡалдыҡтарҙан ирле-ҡатынлы Кюри ике көслө радиоактив: полоний һәм радий элементтарын айыра. Радий элементын асыу тураһында Кюри тәүге тапҡыр (барий менән ҡушымта рәүешендә) 1898 йылдың 26 декабрендә Франция фәндәр академияһында хәбәр итә. 1910 йылда һәм Мария Кюри һәм Андре Дебьерн терегөмөш катодында радий хлоридының электролизы һәм водородта артабанғы дистилляция юлы менән таҙа радий айырып ала. Айырылып сыҡҡан элемент, хәҙер билдәле булыуынса, радий-226 изотобы уран-238 тарҡалыу продукты. Радий һәм полонийҙы асҡан өсөн ирле-ҡатынлы Кюри Нобель премияһына лайыҡ була. Уран-238 изотобы радиоактив тарҡалғандан һуң, күп аралаш стадияларҙа радий барлыҡҡа килә һәм шуның өсөн уран мәғдәнендә бик аҙ дәрәжәлә генә була.
Рәсәйҙә радий тәүге тапҡыр билдәле совет радиохимигы В. Г. Хлопин эксперименттарында алына. 1918 йылда Дәүләт рентген институты базаһында Радий бүлеге ойошторола, һәм 1922 йылда ул айырым фәнни институт статусын ала. Радий институтының төп мәсьәләләренең береһе радиоактив элементтарҙы, тәү сиратта — радийҙы тикшереү була. Яңы институттың директоры В. И. Вернадский, уның урынбаҫары — В. Г. Хлопин була, институттың физика бүлеген Л. В. Мысовскийетәкләй.
Радийҙың радиоактив тарҡалыу осоронда барлыҡҡа килгән радионуклидтар, уларҙың химик танылыуы башҡарылғанға тиклем, радий А, радий В, радий С һ. б. атамалар алды. Хәйер, әле билдәле булыуынса, улар башҡа химик элементтар изотоптары икән, йола буйынса уларҙың тарихи барлыҡҡа килгән исемдәреҡайһы саҡта ҡулланыла: Ирле-ҡатынлы Кюри хөрмәтенә секундына 3,7 тарҡалышҡа, йәки -ға тигеҙ, ә алдараҡ 1 грамм радий-226 әүҙемлеге нигеҙләнгән, «кюри» (Ки) сығанағы радиоактив әүҙемлегенең системанан тыш берәмеге аталған. Әммә аныҡланған үлсәмдәр менән асыҡланғанса, -ға ҡарағанда радий-226-ның әүҙемлеге яҡынса 1,3 % әҙерәк булғанлыҡтан, әлеге ваҡытта был берәмек секундына 37 миллиард тарҡалаыш (теүәл) булараҡ билдәләнә.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы «радий» Ra атомдары ядроһы (radius — нурҙар) нурландырыуы менән бәйләнгән.
Тәбиғәттә табылыуы
Радий бик һирәк осрай. Уның асыу ваҡытынан алып — быуаттан ашыу — бөтә донъяла бары тик 1,5 кг таҙа радий ғына табылды. Ирле-ҡатынлы Кюри тапҡан бер тонна уран ыҫмалаһы радий-226-ның яҡынса ғына тәшкил итә. Бөтә тәбиғи радий радиогенлы — уран-238, уран-235 йәки торий-232 тарҡалыуы осоронда барлыҡҡа килә; тәбиғәттә табылған дүрт иң таралған һәм оҙаҡ йәшәгән изотоп (ярым тарҡалыш дәүере 1602 йыл) булып уран-238 радиоактив рәтенә ингән радий-226 тора. Уның йөкмәткеһе мөнәсәбәттәрҙең Мәғдәндә уран-238 һәм уран-226-ның миҡдары мөнәсәбәттәре уларҙың ярым тарҡалышы осоронда тигеҙлегенә: (4,468 йыл)/(1602 йыл)=2,789 тигеҙ. Шулай итеп, тәбиғәттәге урандың һәр өс миллион атомына радийҙың тик бер атомы тура килә; радийҙың кларк һаны (ер ҡабығындағы күләме) тәшкил итә.
Радийҙың бөтә тәбиғи изотоптары таблицала күренә: Радийҙың геохимияһы күп ваҡытта ураедың миграция һәм концентрация үҙенсәлектәре, шулай уҡ радийҙың —әүҙем һелтеле ер металының үҙенең химик составы менән билдәләнә. Радийҙың тупланыуына концентрирование килтергән процестар араһында иң тәүҙә радий концентрацияланған тәрән булмаған урындарҙа геохимик ҡамасауҙар барьер формалашыуына күрһәтер кәрәк. Мәҫәлән, әсеү окисление зонаһындағы сульфатлы барьерҙар булыуы мөмкин. Түбәндән әсеү зонаһынан күтәрелгән радийлы хлоридлы көкөрт-водородлы һыуҙар сульфатлыға әйләнәләр, радий сульфаты BaSO 4 һәм CaSО4 менән, бергә тона һәм шунда ул ысынында иремәүсән радондың даими сығанағына әйләнә. Урандың бик юғары миграция һәм тупланыу һәләте арҡаһында гидротермаларҙа, күмерҙә, битумда, күмерле һәүерташтарҙа, ҡомлоҡтарҙа, торфлы урындарҙа, фосфориттарҙа, көрән тимерҙә, балыҡтарҙың һөйәк ҡалдыҡтары ҡушылған балсыҡтарҙа (литофациялар) уран мәғдән ойоштормалары типтары формалаша. Күмерҙәрҙе яндырғанда, көл һәм шлактар 226Ra-менән байытылалар. Шулай уҡ фосфат тоҡомдарында ла радий юғары кимәлдә.
Уран һәм торийҙың тарҡалыуы һәм нефть һыйҙырған тоҡомдарҙағы матдәләрҙең иреп һыу менән әкренләп аҫҡа һарҡып төшөүе выщелачивание һөҙөмтәһендә даими рәүештә радий радионуклиды барлыҡҡа килә. Статик хәлдә нефть тәбиғи тоҙаҡта тора, нефть һәм уға терәлеп тороусы һыу араһында радий менән алмашыу юҡ (һыу—нефть контакт зонаһынан башҡа), шуның һөҙөмтәһендә нефттә радий кәрәгенән артығыраҡ була. Ятҡылыҡтарҙы эшкәрткәндә ҡатлам пластовый һәм өрҙөрөп тултырылған һыуҙар көсөргәнешле рәүештә нефть ҡатламдарына инә, һыу—нефть айырғысы өҫтө ҡырҡа арта, һәм һөҙөмтәлә радий фильтрланыусы һыу ағымы менән китә. Сульфат-иондар юғары кимәлдә булғанда, һыуҙа ирегән радий һәм барий Ва(Ra)SО 4 радиобарит рәүешендә торба, арматура, резервуар йөҙөнә ҡатлам булып ултыра. 226 Rа һәм 228 Rа буйынса һыу-нефть ҡатышмаһы йөҙөнә ятыусы типик күләм әүҙемлеге (шыйыҡ радиоактив ҡалдыҡтарға тура килә) булыуы мөмкин.
Радийҙың төп массаһы тау тоҡомдарында сәселгән торошта. Радий — ер ҡабығы массаһының яртыһын тәшкил итеүсе ялан шпаты шунан торған һелтеле һәм һелтеле ер тоҡомдарын барлыҡҡа килтереүсе элементтарҙың химик аналогы. Калийлы ялан шпаты — төп минералдары гранит, сиенит, гранодиорит һ. б. — әсе магматик тоҡомдарҙы барлыҡҡа килтереүсе төп минералдарҙың береһе. Граниттарҙың, уларҙа уран булғанлыҡтан, фондан бер ни тиклем юғарыраҡ тәбиғи радиоактивлыҡҡа эйә булыуы билдәле. Урандың кларкы артмаған хәлдә лә, гранитта ул  тәшкил итә. Әммә әгәр радийҙың химик аналогы булыусы киңерәк таралған барий бик һирәк осраусы калий-барий ялан шпаттары (гиалофан) составына инә, ә «саф» барий ялан шпаты, BaAl 2 Si 2 O 8 цельзиан минералы бик һирәк икән, радий ялан шпаттары һәм минералдары барлыҡҡа килтерерлек радий тупланмаһы, ғөмүмән, радийҙың ярым тарҡалыуының бик ҡыҫҡа булыуы арҡаһында, йыйылып өлгөрмәй. Радий радонға тарҡала, грунт һыуҙары менән күҙәнәктәргә һәм ваҡ йырыҡтарға һарҡып йыуыла. Ҡайһы берҙә тәбиғәттә составында уран булмаусы йәш радий минералдары осрай, мәҫәлән, радиобарит һәм радиокальцит, ул радий менән байытылған иретмәләрҙең кристаллашыуы мәлендә (еңел иреүсән икенсел уран минералдары эргәһендә), изоморфизм арҡаһында, радий барий һәм кальций менән бергә ҡушылып кристаллаша.
Изотоптары
201-ҙән алып 235-кә тиклемге масса һандары диапазонында радийҙың 35 изотопы билдәле. 223 Ra, 224 Ra, 226 Ra, 228 Ra изотоптары, уран-238, уран-235 һәм торий-232 радиоактив рәттәренең вәкиле булып, тәбиғәттә осрап тора. Башҡа изотоптарын яһалма юл менән алырға мөмкин. Радий башҡа билдәле изотоптарының күпселеге төп әсә ядроһы менән сағыштырғанда, 4 бәләкәй ауырлыҡ масса һаны менән радон изотоптарпына альфа-тарҡалыш кисерә. Радийҙың нейтрон-дефицитлы изотоптары шулай уҡ тағы ла позитрон эмиссияһы менән йәки орбиталь электрон эләктереп, бета-тарҡалыуҙың өҫтәмә каналына эйә; шул иҫәптән, әсә ядроһындағы кеүек масса һанына эйә франций изотобы барлыҡҡа килә. Радийҙың нейтрон артыҡ изотоптарының (масса һандары диапазоны 227-нән 235-кә тиклем) фәҡәт бета-минус-тарҡалыу ғына асылған; ул әсә ядроһындағы һымаҡ шул уҡ масса һанлы актиний ядролары ойошторолғанда була. Радийҙың ҡайһы бер изотоптары (221 Ra, 222 Ra, 223 Ra, 224 Ra, 226 Ra) линиялары янында бета-тотороҡлолоҡ линияһына яҡын, альфа-тарҡалыуҙан тыш, углерод ядроһы-14 өҫтөнән электрондар айырылып сығыу күренеше испускание һәм әсә ядроһына ҡарағанда масса һаны 14-кә кәмерәк ҡурғаш ядроһы ойошторолоу менән (мәҫәлән, 222 Ra → 208 Pb+14 C) кластер әүҙемлеген күрһәтә, хәйер, был процестың ихтималлылығы, альфа-тарҡалыуға ҡарата 10−8 10… −10 >% ҡына тәшкил итә. Радий изотоптарының ҡайһы беренең радиоактив үҙенсәлектәре:
Эшкәртеп алыу
XX быуат башында саф радий алыу ҙур хеҙмәт талап иткән. Мария Кюри, бөртөк кенә саф радий табыу маҡсатында 12 йыл эшләй. Бары таҙа радий алған өсөн 1 г саф радий алыу өсөн, бер нисә вагон уран мәғдәне, 100 вагон күмер, 100 цистерна һыу һәм 5 вагон төрлө химик матдәләр кәрәк булған. Шуға күрә XX быуат башына донъяла унан да ҡиммәтле металл булмай. 1 г радий өсөн -дан артыҡ алтын түләргә кәрәк булған.
Ғәҙәттә радий уран мәғдәненән сығарыла. Мәғдәндәрҙә, уран бер нисә уран-238 рәтендә быуаттар дауамында радиоактив тигеҙлек урынлаштырыу өсөн байтаҡ иҫке бер тонна уранға 333 миллиграмм радий-226 тура килә.
Шулай уҡ радийҙы уранлы минералдарҙан йәки радиоактив тәбиғи һыуҙарҙан шыйыҡса менән иретеп сығарыу ысулы менән радий алып була. Улар составында радий -ға етергә мөмкин. Мәҫәлән, хәҙерге Коми Республикаһы Ухтинский районы Водный ҡасабаһы урынында 1931 йылдан алып 1956 йылға тиклем Ухта ятҡылығындағы ер аҫты минералләшкән һыуҙарынан радийҙы айырып алыусы донъялағы берҙән-бер «Водный промысел» предприятиеһы эшләгән.
Шул заводтың вариҫы («Прогресс» Ухта электрокерамик заводы асыҡ акционерҙар йәмғиәте (ААЙ) прхивта һаҡланған документтарға анализ эшләнгәндә, ябылғанға тиклем, "Водный промысл"да барлығы яҡынса радий сығарылған, тип иҫәпләгәндәр. 1954 йылда радийҙың донъяла табылған запасы  тип баһалана. Шулай итеп, 1950-се йылдар башына яҡынса радийҙың һәр унынсы грамы "Водный промысл"да алынған.
Физик һәм химик үҙенсәлектәре
Ғәҙәти шарттарҙа радий һауала ҡарая торған ялтырауыҡ аҡ металл (моғайын, нитрид радийҙың барлыҡҡа килеүе арҡаһында). Һыу менән реакцияға инә. Үҙен барий һәм стронций кеүек тота, әммә химик яҡтан әүҙемерәк. Ябай окисланыу дәрәжәһе — +2. Ra(OH)2 радий гидроксиды — көслө, коррозия нигеҙе.
Көслө радиоактивлығы арҡаһында радийҙың бөтә берләшмәләре лә зәңгәрерәк ут булып яҡтыра (радиохемилюминесценция), был ҡараңғыла яҡшы һиҙелә, ә уның тоҙҙарының һыу иретмәләрендә радиолиз барлыҡҡа килә.
Организмға тәьҫире
Радий, изотоп составынан сығып, айырыуса зәһәр ағыулы радиотоксичныйю. Кеше организмында ул үҙен кальций һымаҡ тота — организмға ингән радийҙың яҡынса 80 % һөйәк туҡымаһында туплана. Радийҙың ҙур концентрациялары остеопороз тыуҙыра, үҙенән-үҙе һөйәк һыныуына, һөйәк һәм ҡан барлыҡҡа килтереүсе туҡыманың яман шешенә килтерә. Шулай уҡ радон— радий тарҡалғанда барлыҡҡа килеүсе газ формаһындағы радиоактив продукт та хәүеф тыуҙыра.
Преждевременная смерть Мария Склодовская-Кюри ваҡытынан алда вафат булыуы ла радий менән хроник ағыуланыу эҙемтәһе, сөнки ул заманда нурланыу хәүефлелеге аңлашылып етмәгән була.
Ҡулланылышы
XX быуат башында радий файҙалы тип һаналған һәм күп кенә аҙыҡ-түлек һәм көнкүреш әйберҙәре составына: икмәк, шоколад, эсәр һыу, теш пастаһы, пудра һәм бит кремдарына иншгән, тонусты һәм потенцияны күтәреү сараһы булараҡ ҡулланылған.
Медицинала радийҙы радон сығанағы булараҡ радон ванналары (хәҙерге ваҡытта уларҙың файҙалы булыу-булмауы бәхәстәр тыуҙыра) әҙерләү өсөн ҡулланалар. Бынан тыш, радийҙы тире ауырыуҙарының яман шешен, танауҙың, енси-һейҙек трактының лайлалы ҡатламын дауалағанда ҡыҫҡа ваҡытлы нурланыш өсөн ҡулланалар.
Әммә әлеге ваҡытта был маҡсаттар өсөн тиҙләтеүселәрҙә һәм ядро реакторҙарында алынған кәрәкле үҙенсәлеккә эйә радионуклидтар бар, мәҫәлән, Кобальт-60 Co (T 1/2
= 5,3 йыл), Цезий-137 Cs (T 1/2
= 30,2 йыл), Тантал-182 Ta (T1/2
= 115 тәүлек), Иридий-192 Ir (T 1/2
= 74 тәүлек), Алтын-198 Au (T 1/2
= 2,7 тәүлек)
1970 йылдар башына тиклем йыш ҡына радий даими янып тороусы буяуҙар әҙерләү өсөн (корттта һәм диңгеҙ һәм авиация приборҙарының, махсус сәғәттәрҙең циферблатын тамғалағанда) ҡулланыла, әммә хәҙер уны аҙыраҡ хәүефле изотоптар: тритий йәки 147 Pm  менән алмаштыралар. Ҡайһы ваҡыт радий яҡтыртыусы состав менән граждандарға тәғәйенләнгән сәғәттәр, шул иҫәптән ҡул сәғәттәре лә сығарылған. Шулай уҡ көнкүрештә ҡайһы бер боронғо шыршы уйынсыҡтарында, рычажок осон яҡтырта торған тумблерҙарҙа, һәм башҡа ҡайһы бер иҫке радиоалғыстар шкалаларында осратырға мөмкин. Совет производствоһының даими яҡтыртыу составына хас билдәләр — горчица-һары төҫтәре-һары төҫтәге, ҡайһы берҙә төҫ башҡа ла (аҡ, йәшкелт, ҡара-һары һ. б.) була. Бындай приборҙарҙың ҡурҡынысы шунда тора, уларҙа иҫкәртеү билдәһе юҡ, уларҙы дозиметр ярҙамында ғына асыҡлап була. Альфа-нурланыш аҫтында люминофор боҙола, һәм йыш ҡына буяу яҡтыртмай, бының менән уның, әлбиттә, ҡурҡынысы кәмемәй, сөнки радий бер ҡайҙа ла китмәй. Боҙолған буяу ҡойола, һәм уның өлөшсәләре, аш-һыу йәки тын аша организмға эләгеп, альфа-нурланыш арҡылы организмды зарарларға һәләтле.
Петровский Иван Георгиевич
Петровский Иван Георгиевич (5 ғинуар 1901 йыл — 15 ғинуар 1973 йыл) — ғалим-математик. 1951—1973 йылдарҙа М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректоры. СССР фәндәр Академияһының академигы, Социалистик Хеҙмәт Геройы, Сталин премияһы лауреаты (1946, 1952).
Биографияһы
Иван Георгиевич Петровский 1901 йылдың 5 (8) ғинуарында хәҙерге Брянск өлкәһе Севск ауылында сауҙагәр ғаиләһендә тыуған. 1917 йылда ҡала реаль училищеһын бөтә фәндәрҙән дә «отлично» билдәләренә (математика һәм рәсемдән башҡа, «дүртле») тамамлай. Ләкин ул һүрәт төшөрөргә ярата; сәнғәткә, һынлы сәнғәткә (Рембрандт, Серов, Нестеров картиналарына) һөйөү артабан уның натураһының айырылғыһыҙ өлөшөнә әүерелә.
Тәүҙә Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультетының тәбиғи фәндәр бүлегенә уҡырға инә. Тик революциянан һуң граждандар һуғышы башланғас, уҡыуын ҡалдырып, был ваҡытта Елизаветградҡа күсенгән ғаиләһенә ҡайта. Бында Петр конторщик булып хеҙмәт итә һәм Елисаветград механика-машиналар төҙөү техникумында уҡый. Н. Е. Жуковскийҙың теоретик механика буйынса китабын уҡырға тырыша, тик уны аңлар өсөн математика буйынса белеме етмәүенә төшөнә. Математика буйынса белемен тулыландырыр өсөн Ив П. Г. Дирихленең классик китабы «Һандар теорияһы» менән таныша. Был китап матурлығы һәм математик төҙөлөштәрҙең нескәлектәре менән уны хайран итә һәм тетрәндерә. Китап уның ҡыҙыҡһыныуын бөтөнләйгә "математика яғына бора ". 1922 йылда Мәскәү университетына кире килә, физика-математика факультетының математика бүлегендә уҡый башлай..
1927 йылда 5-се курс студенты Иван Петровский математиктарҙың беренсе Бөтә Рәсәй съезында ҡатнаша. Мәскәү дәүләт университетының физика-математика факультеты йәштәре исеменән сәләмләү һүҙе менән сығыш яһай.
Шул уҡ йылда университетты тамамлап, аспирантураға уҡырға инә, уны 1930 йылда тамамлай. Ғилми етәксеһе профессор Д. Ф. Егоров була, ул йәш математикҡа ҙур йоғонто яһай. 1929 йылдан Мәскәү дәүләт университетында ассистент, һуңынан доцент вазифаһында эшләй.
1933 йылдан Г. И. Петровский — МДУ профессоры. 1935 йылда — диссертация яҡлауһыҙ — физика-математика фәндәре докторы итеп раҫлана. Бер үк ваҡытта 1930—1941 йылдарҙа Мәскәү механика-машиналар эшләү институтында (ул саҡтағы исеме Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү дәүләт техник университеты) киске факультетының мөдире була.
1940 йылдың 7 сентябрендә Петровский МДУ-ның физика-математика факультетының декан вазифаһын башҡарыусы итеп тәғәйенләнә, был вазифаға шул уҡ йылдың 4 октябрендә һайлана (1 июль 1944 йылда шәхси үтенесе буйынса декан вазифаһынан бушатыла). Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында, 1941 йылдың көҙөндә, Мәскәү дәүләт университетын Ташкентҡа күсереү (һуңынан — Ашхабадҡа, Свердловскиға) һәм 1943 йылдың майында Мәскәүгә кире ҡайтарыуменән етәкселек итә.
Һуғыш йылдарында уның тарафынан лакунадар һәм тулҡындарҙың диффузиялары тураһында тәрән йөкмәткеле эш башҡарыла. 1943 йылда СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты, 1946 йылдан — тулы хоҡуҡлы ағзаһы, 1949—1951 йылдарҙа физика-математика бүлегенең академик-секретары, 1953 йылдан Академия Президиумы ағзаһы.
1951 йылдан МДУ-ның мехмат дифференциаль тигеҙләмәләр кафедраһы мөдире (1973 йылға, үҙе үлгәнгә тиклем, уны етәкләй). Шул уҡ йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты ректор вазифаһына һайлана.
1973 йылдың 15 ғинуарында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнә. (участок № 7)
Петровский кабинеты
1973 йылда И. Г. Петровскийҙың васыяты буйынса шәхси китапханаһы Мәскәү дәүләт университетына тапшырыла. Математика буйынса барлығы 20776 томлыҡ төрлө телдәрҙә китаптар, рус һәм сит ил әҙәбиәте баҫмаларыы, бик күп автографтар. Әлеге ваҡытта И. Г. Петровский китапханаһы МДУ-ның һирәк китаптар һәм ҡулъяҙмалар бүлегендә һаҡлана. .
2-се Этҡол мәктәбе
2-се Этҡол мәктәбе (рус. МОАУ СОШ имени Тажитдинова Азамата Агзамовича с. 2-е Иткулово муниципального района Баймакский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының 2-се Этҡол ауылының Тажетдинов Азамат Әғзәм улы исемендәге урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
2-се Этҡол ауылында уҡытыу 1905 йылда малайҙар өсөн мәҙрәсә асылғас башлана.
Якынр
Якынр — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Орловка йылғаһының уң ярына тамағынан 232 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Осмий
Осмий (, Os) — Менделеевтың периодик таблицаһының 6-сы осоро, 8-се төркөм элементы. Тәртип номеры — 76. Стандарт шарттарҙа булғанда, ул зәңгәрһыу төҫтәге металдан ғибәрәт. Күсмә металл, платина (аҡ алтын) металдарына ҡарай. Иридий менән бер рәттән, барлыҡ ябай матдәләр араһында иң тығыҙҙарынан. Теоретик иҫәп-хисаптарға ҡарағанда, уның тығыҙлығы хатта иридий менән сағыштырғанда ла юғарыраҡ
Символы
Осмий элементының символы — Os (Осмий тип уҡыла).
Исеменең килеп сығышы
Осмийҙың исеме ὀσμή телендәге «еҫ» тигәндән килеп сыҡҡан, һелтеле иретмәһе осмиридий (платинаның батша араҡыһында иремәй ҡалған төпрәһе) һыуҙа йәки кислотала реакция барғанда осмийҙың хлор еҫенә йәки серегән тормаға оҡшаған тамаҡҡа ултыра торған еҫле OsO4 тетраоксиды бүленеп сыға
Тарихы
Осмий 1803 йылда инглиз химигы Смитсон Теннант менән Уильям Х.Уолластондың хеҙмәттәшлегендә асыла. Үҙ-ара оҡшаш булған тикшеренеүҙәр француз химиктары Колле-Дескоти, Антуан де Фуркруа һәм Воклен тарафынан үткәрелә, улар ҙа платина рудаһының иремәй ҡалған төпрәһендә әлегәсә билдәле булмаған элемент барлығы тураһында һығымтаға киләләр. Гипотетик элементҡа птен исеме бирелә. (πτηνός — ҡанатлы), әммә Теннант тәжрибәһе уның ике элемент ҡатнашмаһынанан — иридий һәм осмийҙан тороуын күрһәтә.
Яңы элемент асылыуы Теннанттың Лондон король йәмғиәтенә хатында 21 июнь 1804 йылда документлаштырылған.
Ятҡылыҡтары
Осмийлы иридийҙарҙың төп ятҡылыҡтары Рәсәй (Себер, Урал), АҠШ (Аляска, Калифорния), Колумбия, Канада, Көньяҡ Африка илдәре, Тасмания, Австралия дәүләттәрендә тупланған. Ҡаҙағстан экспортҡа таҙа осмий ебәргән берҙән-бер ил булып ҡала.
Иң ҙур ятҡылыҡтары запасы Көньяҡ-Африка Республикаһындағы Бушвельд комплексында.
Башҡа аҫыл металдар менән бергә тимер метеориттарында осрай. Шулай уҡ осмий көкөрт һәм мышаяҡ (эрлихманит, осмий лауриты, осарситт) берләшмәләре рәүешендә осрай. Осмийҙың мәғдәндәрҙәге йөкмәткеһе, ҡағиҙә булараҡ, 1.
Биологик һәм физиологик роле
Биологик роль уйнамай. Һауала окисланып, үтә ағыулы Тетраоксид осмий OsO4 рәүешенә инә, шуға күрә күҙҙе әсеттерә, өҫкө тын юлдары, пневмония, бөйөр шешеүе ауырыуҙарына килтерә.
Амосов Николай Михайлович
Амосов Николай Михайлович (6 декабрь (19 декабрь) 1913 йыл — 12 декабрь 2002 йыл) — СССР һәм Украинаның торакаль хирургы, ғалим-медик, кибернетик, әҙип.
Торакаль хирургия һәм кардиология буйынса новаторлыҡ методика, һаулыҡҡа системалы мөнәсәбәт, геронтология буйынса дискуссион эштәр, яһалма интеллект проблемалары һәм ижтимағи тормошто рациональ планлаштырыу авторы. 1953 йылда медицина фәндәре докторы, 1969 йылда Украинаның Милли фән академияһы академигы, 1973 йылда «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исемдәренә лайыҡ була.
Биографияһы
Никола́й Миха́йлович Амо́сов рус крәҫтиәне ғаиләһендә, Новгород губернаһы Череповецк өйәҙенең Ольхово ауылында тыуа (Бөгөн был ауыл территорияһындағы Рыбинск һыуһаҡлағысы төбөндә ҡалған). Әсәһе акушер була. Ярлы ғына йәшәйҙәр. Әсәһенең эштә бүләктәр алмауы Николайға ғүмерлек өлгө була.
12 йәштән 18 йәшкә тиклем Череповец мәктәбендә уҡый, һуңынан механика техникумын тамамлап, механик була. Ярлы һәм яңғыҙ йәшәй.
1935 йылда үҙенең тәүге ҡатыны менән бергә Төньяҡ дәүләт медицина университетына (Архангельск медицина институты) уҡырға инә. 1939 йылда уны яҡшы билдәләргә генә тамамлай. Физиология менән шөғөлләнергә уйлай, әммә аспирантурала хирургия буйынса ғына буш урындар була. 1940 йылда параллель рәүештә ситтән тороп, индустриаль институтта уҡып, отличие менән инженер дипломы ала.
Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында күсмә госпиталдә хирург булып хеҙмәт итә. Уның ҡулынан 40 000-дән ашыу яралы үтә, 4000-дән ашыу операция яһай.
1944 йылда икенсе тапҡыр — шәфҡәт туташы Лидия Васильевна Денисенко менән өйләнешә (12.12.1920—07.04.2014).
1953 йылдың мартында докторлыҡ диссертацияһын яҡлай һәм Киев медицина институтының кафедраһын етәкләй. 1960 йылда Кибернетика институтының биокибернетика бүлеге етәксеһе була. 1963 йылдың 17 ғинуарында Советтар Союзында йөрәк клапанына тәүге митраль протезлау үткәрә.
1965 йылда Н. М. Амосов йөрәк клапанына бәләкәй габаритлы протездарҙы имплантциялауҙың уңышлы тәжрибәһе тураһында белдерә. Эксперименталь модельдең эш варианты ҡулланыу өсөн Кирово-Чепецк химик заводына Медицина тематикаһының махсус конструктор бюроһына тапшырыла. А. Н. Бакулев исемендәге Йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы фәнни үҙәгендә уҙғарылған тәжрибәле партияның тикшеренеүҙәре һөҙөмтәһе нигеҙендә һәм шулай уҡ Н. М. Амосов рекомендациялары буйынса әҙерләүсе завод конструкцияға үҙгәрештәр индерә. Йөрәк клапанының бәләкәй габаритлы протезы «МКЧ-27» исемен ала.
1983 йылдан Йөрәк-ҡан тамырҙары хирургияһы институтының директоры була.
1962—1979 йылдарҙа Киев өлкәһенән СССР Юғары Советының Союзы Советы 6-9 саҡырылыш депутаты. Юғары Советҡа туғыҙынсы саҡырылыш депутат булып, 490-сы Киев-Мәскәү һайлау округынан һайлана; Совет Союзының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьмин итеү комиссияһы ағзаһы. 1989—1991 йылдарҙа СССР халыҡ депутаты.
1998 йылдың 29 майында Бад-Эйнхаузенда (Германия) Амосовҡа Herz- und Diabeteszentrum Nordrhein-Westfalen профессор Кёрфер тарафынан операция яһала. Уға биологик аорталь клапан индереп тегәләр һәм коронар артерияларға ике шунт һалалар.
1998 йылда Н. М. Амосов «Яҡшы хеҙмәте өсөн» II дәрәжә орден менән наградлана.
Ғаиләһе
Ҡыҙы — Амосова Екатерина Николаевна, 1956 йылда тыуған, Украина медицина фәндәре милли академияһының мөхбир ағзаһы, медицина фәндәре докторы, профессор, Украинаның атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, Украинаның атҡаҙанған врачы, Украина дәүләт премияһы лауреаты, А. А. Богомольц исемендәге Милли медицина университетының ректоры.
Ейәнсәре — Анна, 1989 йылда тыуған.
Ҡыҙыҡлы факттар
Амосов тәккәберлек сифаттары булмаған бик ябай кеше булды. Мин врач булып эшләгән һәм Амосовты йөҙгә белмәгән саҡта, корпуста тыйнаҡ ҡына баҫып торған кешегә журналдарҙы шифахананың администрацияһына алып барырға ҡуштым. Ул бер һүҙһеҙ генә был журналдарҙы ҡушылған ергә алып барып ҡуйҙы. Икенсе көндө баш табиптың кәңәшмәһендә Мин һәм Амосов булды. Николай Михайлович һүҙ ыңғайында ғына: « Мине, профессорҙы, курьер итеп эшләп өлгөрҙөләр…», — тип әйтеп ҡуйҙы.
Әхмәҙуллин
Әхмәҙуллин — фамилия.
Иркутск дәүләт университетының ботаника баҡсаһы
Иркутск дәүләт университетының ботаника баҡсаһы «Иркутск ботаника баҡсаһы» булараҡ та билдәле. Уны төҙөү тураһында ҡарар 1940 йылда ҡабул ителә, ә үҫемлектәрҙең беренсе коллекцияһы 1941 йылда һалына. Уҡыу ботаника баҡсаһы булып тора — Иркутск дәүләт университеты бүлексәһе. Иркутск ҡалаһының Кая реликт сауҡалығы сиктәрендә 27 гектар майҙанды биләй. Байкал төбәгендә берҙән бер ботаника баҡсаһы. Төбәктә 5000-дән ашыу үҫемлек таксонынан торған иң ҙур флористик коллекцияһы бар. Иркутск дәүләт университеты (классик), шулай уҡ башҡа юғары уҡыу йорттары студенттары, мәктәп уҡыусылары, Иркутск һәм Байкал Себере халҡы өсөн уҡыу-фәнни инструмент булып хеҙмәт итә. Донъяның Ботаника Баҡсалары Халыҡ-ара Реестрына индерелгән. Рәсәй ботаника баҡсалары Советының һәм Ботаника баҡсаларының Халыҡ-ара Тәбиғәтте һаҡлау ойошмаһының, шулай уҡ Көнсығыш Азия ботаника баҡсалары Халыҡ-ара селтәренең (East Gardens Botanic Network Asia) ағзаһы булып тора. Рәсәй Федерацияһы закондарына ярашлы, баҡсаның ере һәм үҫемлектәр коллекцияһы федераль әһәмиәткә эйә булған айырыуса һаҡланған тәбиғәт биләмәләренә (ООПТ) инә, ә баҡсаның урман массивы Иркутск ҡалаһының «Тәбиғәт ҡомартҡыһы Кая урманы» составына инә.
Әлеге ваҡытта ИДУ-ның Ботаника баҡсаһы ИДУ-ның төрлө факультеттары, шулай уҡ Иркутск өлкәһенең һөнәрҙәрҙең киң спектры (ботаника, зоология, экология, агрономия, тупраҡты өйрәнеүҙән башлап ландшафт архитектураһы, ландшафт дизайны, менеджмент, иҡтисад, математика, информатика, психология, реклама һәм сервис, туризм, социаль фәндәр һәм социологияға һәм башҡаларға тиклем) буйынса башҡа юғары уҡыу йорттарының коллектив ҡулланылыштағы уҡыу-ғилми базаһы булараҡ киң ҡулланыла.
ИДУ-ның Ботаника баҡсаһы һәм Кая реликт сауҡалығы ресурстары нигеҙендә, Иркутск мэрияһы Иркутск дәүләт университеты менән берлектә, экологик технопарк һәм ҡаланың туристик-рекреацион «ядроһы» булараҡ, майҙаны 100 гектар самаһы булған асыҡ Иркутск ботаника баҡсаһы төҙөүҙе планлаштыра (түбәндә «Эдем генпланда» мәҡәләһен ҡарағыҙ).
Күндерәк (Өфө районы)
Күндерәк (Кундряк) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 450521, ОКАТО коды — 80252872005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Гондыр
Үрге Гондыр (Верх-Гондыр) — Рәсәй Федерацияһы Пермь крайының Көйәҙе районындағы ауыл. Оло Гондыр ауыл биләмәһе составына инә.
Географик урынлашыуы
Гондырка йылғаһы буйында район үҙәге Көйәҙе ҡасабаһынан көньяҡ-көнбайышҡа табан 23 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халҡы
1926 йылда ауылда 234 башҡорт йәшәгән.
Маргарита Чернова йорто
Маргарита Чернова йорто — Дондағы Ростовта, Оло Баҡса (Большая Садовая), 27/47 урамында урынлашҡан йорт.
Тарихы
Йортто  Маргарита Никитична Чернова өсөн ул тип йән атып йөрөүсе парамоновтар затының бер вәкиле төҙөтә. Күҙаллауҙар буйынса, бинаның архитекторы -   Николай Александрович Дорошенко.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында был йортта йыш ҡына балдар үтә, музыканттар сығыш яһай һәм башҡа саралар ойошторола. Беренсе ҡатты төрлө сауҙа ойошмалары, атап әйткәндә, Шамковичтың дарыуханаһы һәм "Юлиус Гароховтың сауҙа йорто" ҡуртымға ала. Икенсе ҡатта торлаҡ урынлаша. Ҡабул итеү залының тәҙрәләре урам яғына ҡарай. Башҡа бүлмәләр араһында ул бейек түбә һәм интерьерҙар биҙәлешенең байлығы менән айырылып тора. Сәхнә залдың мөйөшөндә тора. Коридорҙан балконға сығырға мөмкин. Фасад буйлап, халтурин урамы тыҡырығы буйынса ашхана, ҡунаҡ бүлмәһе, йоҡо  һәм башҡа бүлмәләр урынлаша.
Төп инеү урыны  Оло Баҡса урамы менән  Халтурин тыҡрығы мөйөшөндә урынлашҡан. Унан ике яҡҡа ялған тәҙрәләр яһалған. Мөйөш өҫтөндә көмбәҙле бельведер бар  ул йорттоң композиция үҙенсәлеге. Йорттоң фасады бай күренешле:  уйымдарҙа декоратив вазалар ултыра, атланттар, кариатидтар, медальондар, диңгеҙ ҡабырсаҡтары, гирляндалар, үҫемлектәрҙән эшләнгән орнаменттар менән биҙәлгән.
1920 йылда совет власы урынлашҡас, Чернованы йортонан сығаралар, бинаны дәүләткә алалар. Беренсе ҡаттың подвалында  "2-се дарыухана", ә икенсе ҡатта — "5-се балалар коммунаһы" урынлаша. 1926 йыл мәғлүмәттәре буйынса, икенсе ҡатта Донпрофобрҙың теген мәктәбе була. Беренсе ҡатты "2-се дарыухана", "Тире сеймалы акционер йәмғиәте", шулай уҡ "элекке сауҙа бинаһының бер бүлмәһендә 7 кеше тығылышып йәшәгән 9 ғаилә биләй".
Санкт-Гоарсхаузен
Санкт-Гоарсхаузен (Sankt Goarshausen) ҡала Германиялағы ҡала, район үҙәге, Рейнланд-Пфальц ерендә Рейн яр буйында, билдәле Лорелея ҡаяһы янында. Дүрт ҡала районына бүленә.
Маргарита Чернова йорто
Тарихы
1926 йылдың 2 февралендә йорт Край Прокуратураһына тапшырыла. 1926 йылдан унда Партклуб урынлаша. 1940 йылда бина  - Ростов өлкәһенең партия архивына, ә Советтар Союзы тарҡалғандан һуң  Дәүләт архивына бирелә. 2000 йылдар башында йорт  авария торошонда була. 2001 йылда бында төҙөкләндереү эше башлана һәм ул һүтелеп, ҡабаттан тергеҙелә. Реконструкция барышында биҙәү элементтарының төп нөсхәләре ҡулланыла. Хәҙерге ваҡытта бында Мәскәү Банкыһының бүлеге урынлашҡан.
Санкт-Гоарсхаузен
Рейн-Лан районы составына инә. Лорелай идаралығына буйһона. Халҡы 1307 кеше тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). Майҙаны - 7,00 км². Рәсми коды — 07 1 41 121.
Сурағолов Рәмил Мотаһар улы
Сурағолов Рәмил Мотаһар улы (Рәмил Чурағол, Рәмил Сурағол; 16 август 1962 йыл) — шағир һәм композитор, меңдән ашыу йыр авторы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2006), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010); Башҡортостандың, Рәсәйҙең Журналистар һәм Яҙыусылар союздары ағзаһы (1996), «Гәлсәр һандуғас» Республика телевизион эстрада йыр конкурс‑фестивале лауреаты (2002). Ҡырмыҫҡалы районының почётлы гражданы.
Биографияһы
Рәмил Мотаһар улы Сурағолов 1962 йылдың 16 авгусында Башҡорт АССР-ының Ҡырмыҫҡалы районы Иҫке Аҡташ башҡорт ауылында тыуған. Атаһы ете тел белгән, сығышы менән тархандарҙан булған; әсәһе — Плеханов исемендәге халыҡ хужалығы институтын тамамлай. Ауылда, бик күп әкиәттәр, риүәйәттәр, дастандар белгән өләсәләрендә үҫә.
Иҫке Шәрәй ауылы мәктәбендә һигеҙ класс, Өфө автотранспорт техникумын тамамлаған; «Башавторемонт» производство берекмәһендә, «Башавтотранс», Өфөнөң Ленин районы хакимиәте торлаҡ хужалығы тресында инженер, өлкән инженер булып эшләй.
1991 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай. «Толпар» (әҙәби хәҙмәткәр), «Аманат» журналдарында, «Өмөт», «Азатлык нуры», «Атна» гәзиттәрендә, «Саяр» театрында төрлө етәксе вазифаларҙа эшләй. 2004 йылдан — «Сурағол» нәшриәт йортоноң генераль директоры (Өфө)
Сәнғәткә индергән өлөшө өсөн «Гәлсәр һандуғас», «Алтын барыҫ» премиялары менән бүләкләнә. Яңы Аҡташ ауылында бер урам уның исемен йөрөтә 2021 йылда Рәмил Сурағолға Тәтешле районының Әнғәм Атнабаев исемендәге әҙәби премия лауреаты.
Ижади эшмәкәрлеге
8—9 йәшендә яҙыша башлай. Тәүге шиғырҙары «Башҡортостан пионеры», «Йәш ленинсы», «Пионер», «Ялкын», «Трудовая слава» баҫмаларында нәшер ителә. Шиғырҙарына һағыныу, фәлсәфә, ихласлыҡ, тоғоролоҡ хистәре, Ватанға оло мөхәббәт, халыҡтар дуҫлығы темаһы хас.
Тәүге шиғри йыйынтығы «Бергәләп йырлайһы йырҙар бар!» (татар телендә) 1993 йылда сыҡҡан. 20 шиғри йыйынтыҡ авторы, уның һүҙҙәренә Н.Ә.Дауытов, Р.Ғ.Тимербаев, Р.Ғ.Хәкимов һ.б. тарафынан йырҙар яҙылған. 1000 -дән ашыу йыр яҙыла.
Михайловка (Йәнырыҫ ауыл советы, Ишембай районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 26 кеше. Йәнырыҫ ауыл Советы составына инә.. Почта индексы — 453237, ОКАТО коды — 80 231 880 004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Эргәһенән Ҡыяуыҡ йылғаһы ағып ята, унда ҙур булмаған быуа ҡоролған.
Урындағы әһәмиәткә эйә булған юлдар менән яҡындағы Ҡыяуыҡ һәм Екатериновка ауылдары менән бәйләнгән.
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Сант-Андреа-ди-Котоне
Санта-Андреа-ди-Котоне (Sant'Andréa-di-Cotone, Sant' Andria di u Cutone) — Франциялағы Корсика төбәге коммунаһы. Коммуна департаменты — Үрге Корсика. Францияның Санта-Андреа-ди-Котоне коммунаһы Кастаньичча кантоны составына инә. Коммуна округы — Бастия. Коммунаның майҙаны 8,9 квадрат километр тәшкил итә. Коммуна диңгеҙ кимәленән 480 метр бейеклектә ята.
Коммунаның INSEE коды — 2B293.
Халыҡ
2008 йылда коммунаның халҡы 229 кеше тәшкил итә.
Иҡтисад
2007 йылда хеҙмәткә яраҡлы йәштәге 127 кеше араһында (15 йәштән алып 64 йәшкә тиклем) 88 кеше иҡтисади яҡтан әүҙем, 39 — әүҙемһеҙ (әүҙемлек күрһәткесе — 69,3 %, 1999 йылда 51,1 %). Иң актив эшләгән кеше 88 кешенең 80-е иң әүҙем эшләүсе була (уларҙың 44-е ир-ат һәм 36-һы ҡатын-ҡыҙ), Әүҙемһеҙ 39 кешенең араһында 8 кеше уҡыусы йәки студент була, 16 кеше — пенсионерҙар, башҡа сәбәптәр буйынса 15 кеше әүҙемһеҙ була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Янькина
Янькина — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кеть йылғаһының уң ярына тамағынан 234 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәйнуллин Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы
Ғәйнуллин Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы (28 февраль 1932 йыл — 2021 йыл) — дәүләт хеҙмәткәре, журналист. 1982—1995 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының һәм Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының яуаплы хеҙмәткәре. 1960 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡорт ССР-ы Юғары Советы Президиумының Почёт грамотаһы менән бүләкләнеүсе (1992).
Биографияһы
Ғабдулхаҡ Хәйрулла улы Ғәйнуллин 1932 йылдың 28 февралендә Башҡорт АССР-ының Малаяҙ районы (хәҙер — Салауат районы) Яңы Ҡаратаулы ауылында бөтөн ғүмерен Салауат Юлаев һәм уның атаһы Юлай Аҙналиндың тормөш һәм көрәш юлын өйрәнеүгә арнаған Хәйрулла Ҡолмөхәмәтов ғаиләһендә тыуа.
1951 йылда ауылдағы урта мәктәпте тамамлай һәм Совет Армияһы сафына саҡырылғанға тиклем финанс органдарында эшләй. 1954—1957 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була. Бер аҙ тыуған коллективында эшләгәндән һуң, ВЛКСМ райкомына күсерелә. Артабан райондың «Октябрь юлы» гәзитендә тәржемәсе, бүлек мөдире, редакторҙың дубляж буйынса урынбаҫары була.
1968 йылда Салауат район Советы башҡарма комитеты секретары итеп тәғәйенләнә, шул уҡ йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын ситтән тороп тамамлай.
1982 йылда Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумының ойоштороу бүлегенә инструктор итеп үрләтелә һәм хаҡлы ялға сыҡҡансы шунда эшләй. Пенсияға сыҡҡас, эшен Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Секретариатының ойоштороу бүлегендә баш белгес булараҡ дауам итә.
Пиленкова Татьяна Фёдоровна
Пиленкова Татьяна Фёдоровна (25 декабрь 1920 йыл, Калуга губернаһы — 30 декабрь 2002 йыл, Өфө) — ғалим-тарихсы. Тарих фәндәре кандидаты, Башҡорт дәүләт университетының сит ил тарихы кафедраһы доценты, Боронғо Греция, б.э. тиклем VII—VI бб. иртә грек хакимлығы сәйәси тарихы тикшеренеүсеһе.
Биографияһы
1953 йылда Мәскәү дәүләт педагогия институтында «Социальная борьба в Сиракузах в период кризиса и разложения античного полиса (конец V и IV в. до н. э.)» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Диссертация яҡлағандан һуң Тула ҡалаһының партия мәктәбендә эшләй. 1956 йылдың көҙөнән К. А. Тимирязев исемендәге Өфө педагогия институтында уҡыта. Боронғо донъя тарихы курсын, боронғо грек мәҙәниәте тарихы буйынса махсус курстар һәм семинарҙар алып бара. 1957 йылда педагогия институты Башҡорт дәүләт университеты итеп үҙгәртелә. 1960 йылдар уртаһында А. С. Пушкин исемендәге дәүләт һынлы сәнғәттәр музейының археология экспедициялары һәм ҡаҙыныу эштәре мөдире Ирина Дмитриевна Марченко Т. Ф. Пиленкованы Башҡорт дәүләт университеты студенттары менән бергә Керчь ҡалаһында ҡаҙыныуҙарҙа үткән Боспор археологияһы эксепдицияһы эшендә ҡатнашыуға саҡыра. 1969 йылдан алып 1983 йылға тиклем студент-тарихсыларҙың Керчтә ҡаҙыныу эштәрендә үткән археологик практикаһы менән етәкселек итә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар сфераһы — Өлкән хакимлыҡ тип аталған иртә грек хакимлығы феноменын өйрәнеү тора.
Иртә эштәре Новикова фамилияһы аҫтында баҫылып сыға.
Т. Ф. Пиленкова бер нисә грек полистарының (Коринф, Сикион, Мегар, Спарта, Митилена, Самос, Сиракуз) хакимлыҡ режимдарын, улар урынлашҡан ваҡытта социаль-сәйәси хәлде, полис йәмғиәтенең сәйәси үҫешендә ролен тикшерә. Тикшеренеүсе күрһәткәнсә, күп кенә полистарҙың социаль-иҡтисади үҫешендә һәм уларҙың дәүләт төҙөлөшөндә VII—VI быуаттарҙа уртаҡлыҡ күп булған, был һәр полистың та мөһим үзенсәлектәрен төшөрөп ҡалдырмай. Хакимлыҡ был дәүләттәрҙә оҡшаш шарттарҙа һәм бер үк сәбәптәр арҡаһында барлыҡҡа килгән. Хакимлыҡты урынлаштырыу был ҡалаларҙың тиҙ үҫеше менән бәйле була. Археология күрһәтеүенсә, Кесе Азияның бер нисә ҡалаһы һәм Коринф муйыны биләмәләре архаик ваҡытта эллинистик һәм рим осороноң һуңғы булған сиктәренән өс тапҡырға ҙур була. Иҡтисади үҫеш социаль ҡаршылыҡтарҙы юҡҡа сығарыуҙан тыш, киреһенсә, уларҙы тәрәнәйтә һәм киҫкенләштерә. Яңы аҡсалы аҡһөйәктәр өҫтөнлөк алырға ынтыла, һәм бының сәйәси һөҙөмтәһе булып хакимлыҡты ҡолатыу һәм уны олигархия менән алмаштырыу тора.
Оло Шешәнәк (Еҙем ҡушылдығы)
Оло Шешәнәк (Большой Шишеняк) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ишембай районы Ҡолғона ауылы янында башлана, Еҙем йылғаһына һул яҡтан тамағынан 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Стәрлетамаҡ ҡалаһынан Охлебинин һыу үлсәү посына тиклем, Эҫем йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бирюков Борис Николаевич (ғалим)
Бирюков Борис Николаевич (Борис Миколайович Бiрюков; 19 декабрь 1927 йыл — 18 август 2013 йыл) — СССР һәм Украина ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәре докторы (1974), профессор (1980), Украина инженер фәндәре академияһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы (1992). Украина ССР-ы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (1988).
Машиналар эшләү технологияһы өлкәһендәге белгес. Йөҙгә яҡын ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән 11 монография авторы, 100-ҙән ашыу уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығы һәм патент эйәһе.
Биографияһы
Борис Николаевич Бирюков Свердловск өлкәһенең Арамиль ҡалаһында 1927 йылдың 19 декабрендә крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1928 йылда ғаилә Свердловск ҡалаһына (хәҙерге Екатеринбург) даими йәшәргә күсенә.
1943 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, 1943—1947 йылдарҙа Свердловск электроэнергетика техникумында уҡый. 1943 йылдан алып 1945 йыл буйына техникумда уҡыуы менән бергә двигателдәр ремонтлау буйынса оҫтаханала электрослесарь булып эшләй. Техникумды тамамлағандан һуң, Урал турбомоторҙар заводында (хәҙерге Урал дизель-моторҙар заводы) техник-конструктор булып эшләй. 1948—1950 йылдарҙа инженер һәм өлкән инженер була, ә 1953 йылда ошо уҡ заводтың энергетигы.
1953—1956 йылдарҙа Урал политехник институтында (УПИ, хәҙерге Урал дәүләт техник университеты) белем алыуын дауам итә һәм шул уҡ ваҡытта эшсе йәштәр урта мәктәбендә физика һәм математика уҡыта. 1956 йылда институтты тамамлап, «электр станцияһы, системалары һәм селтәрҙәре» һөнәрен алып сыға. 1956—1957 йылдарҙа ҡаланың «НИИПРОМЕДЬ» ғилми-тикшеренеү һәм проект институтында инженер-конструктор булып эшләй. 1957—1959 йылдарҙа— өлкән инженер-технолог 34 п/я заводында заводтың өлкән инженер-технологы, 1959—1961 йылдарҙа — 340 п/я заводында заводтың төп конструкторы, 1961—1969 йылдарҙа 333 п/я заводының конструкторлыҡ начальнигы урынбаҫары.
1962—1966 йылдарҙа В. В. Вахрушев исемендәге Урал тау институтының (УТИ, хәҙер Урал дәүләт тау университеты) «Тау механикаһы» кафедраһы аспирантураһында ситтән тороп уҡый, бер үк ваҡытта ошо кафедраның уҡытыусыһы ла була. 1967 йылда «Конструкция и исследования роторно-поршневой гидравлической машины с гипотрохоидним профилем рабочей полости» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай һәм ошо уҡ йылда ғалим һәм «техник фәндәр кандидаты» дәрәжәһен ала. 1969—1974 йылдарҙа кафедрала доцент, өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй һәм «Машиналарҙы өйрәнеү һәм машина деталдәре» кафедраһының доценты була. 1974 йылда «Исследование основы расчета и конструирования роторных гидравлических машин с планетарным движением и циклоидальных профилированием рабочих органов, создание новых гидравлических машин» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. Бирюковҡа ошо уҡ йылда «техник фәндәр докторы» ғилми дәрәжәһе бирелә.
1974—1975 йылдарҙа «Машиналарҙы өйрәнеү һәм машина деталдәре» кафедраһының доценты, 1975—1978 йылдарҙа С. М. Киров исемендәге Урал политехник институтының «Машиналар төҙөү технологияһы» кафедраһы мөдире була, 1978—1985 йылдарҙа Украина САСР-ының Одесса политехник институтында (ОПИ, хәҙер Одесса милли политехник университеты) «Металл киҫеүсе станоктар» кафедраһында мөдир була. Ғилми командировкала булған осорға менән 1980—1981 йылдарҙа Германия Демократик Республикаһының Дрезден юғары мәктәбендә командировкала була. 1985—1987 йылдарҙа — СССР-ҙың Одесса политехник институтында электрон сәнәғәте предприятиеларының инженерҙары квалификацияһын күтәреү факультеты профессоры, 1987—1997 йылдарҙа — ошо уҡ уҡыу йортонда «конструкция материалдары технологияһы һәм материалдар белеме» кафедраһы мөдире. 1986—1989 йылдарҙа баш ғилми хеҙмәткәр булып эшләй һәм бер үк ваҡытта төп эше менән бер рәттән Одессаның «Стройгидравлика» заводында гидравлик тартыуҙың тармаҡ-ара ғилми-тикшеренеү лабораторияһында төп ғилми хеҙмәткәр вазифаһын башҡара. Кубаның Сьенфуэгос ҡалаһының Механика институтында 1988—1989 йылдарҙа лекциялар уҡый. 1992 йылда Инженер фәндәре академияһының мөхбир ағзаһы итеп һайлана. 1997 йылдан алып Одесса Милли политехник институтында "Конструкция материалдары технологияһы һәм металл белеме"кафедраһында профессор була. Уның етәкселеге аҫтында байтаҡ техник фәндәр кандидаттары һәм докторҙары тәрбиәләнгән.
1987—1990 йылдарҙа СССР ВДНХ-ның ике көмөш миҙалы һәм УССР ВДНХ-ның бронза миҙалы менән менән бүләкләнә. 1988 йылда «Украина ССР-ы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
Одессала 2013 йылдың 18 авгусында вафат була.
Ҡатыны — Эмма Ивановна, Одесса проект-төҙөлөш институтында патент хеҙмәте етәксеһе булып эшләгән; ҡыҙы Илона Одесса политехник институтының химия-технология факультетын тамамлаған.
Барий
Символы
Барий элементының символы — Ba (Барий тип уҡыла).
Тарихы
Барий 1774 йылда BaO оксиды рәүешендә Карл Шееле һәм Юһан Ган тарафынан асыла. .
1808 йылда инглиз химигы Гери Дэви барийҙың дымлы гидроксидын терегөмөш катоды менән электролизлап, барий амальгамаһын килтереп сығара; йылытҡанда терегөмөш парға әйләнеп бөткәндән һуң, унда металлик барий тороп ҡала.
Исеменең килеп сығышы
Атамаһы βαρύς — «ауыр» һүҙенән алынған.
Тәбиғәттә
Ер ҡабығында барий йөкмәткеһе массаһын буйынса 0,05 % тәшкил итә; диңгеҙ һыуында барий — 0,02 мг/л. Барий әүҙем, һелтеле металдар һәм минералдарҙың кесе төркөмсәһенә инә. Төп минералдары: барит (BaSO4) һәм витерит (BaCO3).
Барийҙың һирәк осрай торған минералдары: цельзиан йәки барий ялан шпаты (барий алюмосиликаты), гиалофан (ҡатнаш калий һәм барий алюмосиликаты), нитробарит (барий нитраттар) һ.б.
Хаҡы
Металлик барий 99,9 % таҙалыҡтағы ҡойолмаларының хаҡы 30 доллар 1 кг самаһы.
Ағыулылығы
Барий һәм уның ҡайһы бер ҡушылмалары аҙыҡта һәм һыуҙа ПДК-нан артып киткәндә ағыулы булыуы ихтимал. Эсергә яраҡлы һыуҙа барийҙың рөхсәт ителгән иң сикке концентрацияһы 0,7 мг/дм³ тәшкил итә. Рәсәйҙә санитар-гигиеник нормативтарға ярашлы зарарлы матдәләр токсикологик лимитлау билдәһе буйынса нормалаштырыла; хәүефлелек класы - 2 (хәүефлелеге юғары матдәләр).
Оломоуц крайы
Оломоуц крайы (Olomoucký kraj) — административ берәмек, Чех республикаһының төньяҡ-көнбайышында һәм Моравия тарихи өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, шулай уҡ өлөшләтә Силезияла урынлашҡан.
Төньяҡта 104 км оҙолоҡта Польша менән сикләшә Шулай уҡ край Чехияның Моравия-Силезия, Злинский, Көньяҡ Моравия һәм Пардубицкий крайҙары менән сиктәш
Халыҡ
Төбәктә 398 тораҡ пункты иҫәпләнә, шул иҫәптән 26 ҡала, унда 628 427 кеше (2011 йыл халыҡ иҫәбен алыу буйынса) йәшәй, былл край халҡының 57,5%-н тәшкил итә.
Административ бүленеше
Крайы 5 районға бүленгән:
Иҡтисад һәм транспорт
Крайҙың үҙәгендә һәм көньяғында ауыл хужалығы продукттары (атап әйткәндә, иген культуралары һәм шәкәр сөгөлдөрө) етештерелә һәм уны эшкәртеү, аҙыҡ-түлек сәнәғәте бар. Шулай уҡ крайҙар туҡыу һәм тегеү сәнәғәте предприятиелары, машиналар төҙөү һәм оптика сәнәғәте бар.
Транспорт инфраструктураһына 744 км тимер юлы һәм 3461 км автомобиль юлы инә.
Оломоуц эргәһендә халыҡ-ара аэропорт бар.
Туризм
Jeseníky ҡурсаулығы, ундағы 45 метрлыҡ шарлауыҡ һәм һыуһаҡлағыс туристарҙы йәлеп итеүсе урын булып тора. Litovelské Pomoraví ҡурсаулығында урман массивтары дәүләт һаҡлауы аҫтында тора.
Тәбиғи ландшафттан тыш, иҫтәлекле тарихи урындар бар, мәҫәлән, Бузов (Bouzov), Штернберк (Šternberk), Усов (Úsov), Товачов (Tovačov) замоктары.
Оломоуц ҡалаһының тарихи үҙәгендәге архитектура объекттары бик күп, улар ренессанс, барокко мәҙәниәте ҡомартҡыһы булып һаҡлана.
Барокко стилендәге Изге Троица Колоннаһы ЮНЕСКО-ның бөтә донъя мираҫы объекты булып тора.
Әхмәҙуллина Белла Әхәт ҡыҙы
Белла (Изабелла) Әхәт ҡыҙы Әхмәҙуллина (10 апрель 1937 йыл — 29 ноябрь 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй шағиры, яҙыусы һәм тәржемәсе, XX быуаттың күренекле лирик шағирҙарының береһе. СССР-ҙың һәм Рәсәй Федерацияһының Дәүләт премиялары лауреаты. Рәсәй Яҙыусылар союзы, Рәсәйҙең ПЕН-үҙәге башҡарма комитеты, А. С. Пушкин исемендәге һынлы сәнғәт музейы дуҫтары йәмғиәте ағзаһы. Америка сәнғәт һәм әҙәбиәт академияһының Маҡтаулы ағзаһы.
Биографияһы
Белла Әхмәҙуллина 1937 йылдың 10 апрелендә Мәскәүҙә тыуған. Уның атаһы Әхәт Вәли улы, министр урынбаҫары, әсәһе — рус- итальян сығышлы, тәржемәсе. Белла мәктәптә уҡығанда шиғырҙар яҙа башлай. Әҙәбиәт белгесе Дмитрий Быков әйтеүенсә, шағир үҙенең яҙыу манераһын ун биш йәштә таба. Уның шиғриәткә маһир булғанлығын беренсе булып Павел Антокольский күреп ҡала.