cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тбилиси мәсете
Тбилиси мәсете (თბილისის მეჩეთი) — Грузияның баш ҡалаһы Тбилиси ҡалаһында урынлашҡан ғибәҙәтхана, йәмиғ мәсете.
Тарихы
1723—1735 йылдарҙа төрөктәр тарафынан төҙөлә. Полководец, Иран шаһы (1736-1747 йылдар) Нәдир шаһ бойороғо буйынса һүтелә. 1846—1851 йылдарҙа Италия архитекторы Джовани Скудиери проекты буйынса ҡабаттан төҙөгән. Әммә 19-сы быуатта уны тағы һүтәләр һәм урынына бөгөн дә эшләгән яңы мәсет һалалар. Тбилисиҙа берҙән-бер ғәмәлдәге мәсет.
Статусы
Мәсет Грузияның Мәҙәниәт министрлығы балансында тора, әммә шуға ҡарамаҫтан әлегәсә рәсми статусҡа эйә түгел.
Император Николай Икенсенең Томск технология институты
Томск технология институты — Рәсәй империяһының юғары техник уҡыу йорто. Институт Рәсәй империяһының Себер территорияһындағы икенсе юғары уҡыу йорто була.
Тарихы
Институтҡа 1896 йылда Халыҡ мәғарифы министрлығы тарафынан «Император Николай II Томск технология институты» булараҡ нигеҙ һалына. 1896—1902 йылдарҙа архитектор Р. Р. Марфельд проекты буйынса университеттың төп бинаһы төҙөлә. 1896 йылдың 19 июлендә институттың тәүге ташы һалына, төҙөлөш эштәре дүрт йылл дауам итә.
Себерҙә инженерҙар әҙерләү зарурлығы тураһында мәсьәлә 1895 йылдың 25 июнендә ул ваҡыттағы министр Н. П. Деляновтың Көнбайыш-Себер округы попечителе В. М. Флоринскийға ошо турала яҙған хатынан башлана. Бындай зарурлыҡ Себер тимер юлы һалыныу менән Себерҙең үҫеш перспективалары менән дә күҙаллана, шулай уҡ урындағы зыялыларҙың Себер байлыҡтарын тикшереү, уның үҙенсәлектәрен өйрәнеү һәм сәнәғәт тормошо үҫеше өсөн тәбиғи база булараҡ Себер Юғары техник мәктәбен ойоштороу тураһында фекере төйнәлеүе сәбәп була.
1895 йылдың 11 ноябрендә ошо мәсьәлә буйынса Томскиҙан алынған материалдар Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағында ойошторолған махсус комиссияла ҡарала һәм Себер өсөн кәрәкле инженер-техниктарҙы әҙерләү өсөн Томскиҙа үҙ аллы, ике — электротехника һәм металлургия көсәйтеп уҡытылған инженер-төҙөлөш һәм химия-техник — бүлектән торған Технология институтын ойоштороу тураһында ҡарар сығара. Комиссия институт төҙөү шһәм ҡорамалдар өсөн 1 700 000 һум бирергә кәрәклеген билдәләй.
Томскиҙа Технология институтын асыу тураһындағы мәсьәлә икенсе тапҡыр ҡаралыуға дусар була һәм яңы комиссия беренсе комиссияның ҡарарын раҫлай, биналар (төп корпус, физика һәм механика лабораторияһы, химия лабораторияһы, химия оҫтаханаһы һәм торлаҡ корпустары) төҙөү өсөн сығымдар күләмен 1 262 609 һум тип билдәләй, ҡорамалдарға — 351 000 һум, проект, смета төҙөүгә, юлға 61 000 һум, дөйөм сумма −1 650 000 һум.
Комиссия төҙөлөштө 1896 йылдың яҙында башлауҙы һәм уны 1902 йылда тулыһынса таммалауҙы күҙаллай, әммә институтының 1 курсы өсөн уҡыуҙарҙы 1900 йылдың көҙөндә үк башларға мөмкин була. Комиссияның был ҡарары 1896 йылдың 12 мартында һуңғы инстанцияла раҫлана, шуға күрә Томск технология институтының нигеҙләнеү датаһы ошо ваҡыттан һанала.
Инстиут 1900 йылдың 12 июнендә Ғали йәнәптәре ҡушыуы буйынса асыла. уҡыу 9 (22) октябрҙә башлана. Институтты булдырыуҙа, бигерәк тә уның химия бүлеген асыуҙа Д. И. Менделеев әүҙем ҡатнаша. 1900 йылдың октябрендә химия һәм механика бүлеге, 1901 йылдың авгусында — тау бүлеге, 1902 йылдың авгусында инженер-төҙөлөш бүлеге асыла.
Беренсе курсҡа 203 кеше алына. Артабанғы йылдарҙа студенттар һаны арта бара.
Институттың беренсе директоры итеп 1899 йылда профессоры Е. Л. Зубашев тәғәйенләнә һәм был вазифала 1907 йылға тиклем була.
1908 йылда беренсе сығарылыш үткәрелә, шул иҫәптән сығарылыш курсын киләсәктә билдәле ғалим һәм белгестәр буласаҡ Дмитрий Стрельников Михаил Усов, Василий Хрущев һ. б. тамамлай.
Институт директорҙары
1917 йылда «Император Николай II Томск технология институты» «Себер Томск технология институты» тип үҙгәртелә.
Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы
Моратов Рәфҡәт Ғәзимулла улы (26 февраль 1954 йыл) — комсомол, партия һәм дәүләт органдары хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. КПСС-тың Салауат район комитетының беренсе секретары (1990 —1991), Салауат районы хакимиәте башлығы (1991—2000), ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары (1982—1985).
Биографияһы
Рәфҡәт Ғәзимулла улы Моратов 1954 йылдың 26 февралендә Башҡорт АССР-ының Салауат районы Лағыр ауылында тыуған.
Урындағы урта мәктәпте тамамлағандан һуң Башҡортостан ауыл хужалығы институтының агрономия факультетында уҡый.
1981—1982 йылдар — «Лағыр» совхозында агроном, Сыбаркүл бүлексәһендә управляющий.
1982—1985 йылдар — ВЛКСМ-дың Салауат район комитетының беренсе секретары.
1985—1986 йылдар — КПСС-тың Салауат район комитетының бүлек мөдире.
1986—1990 йылдар — XXI партсъезд исемендәге колхоз рәйесе.
1990 йылдан Салауат район советы рәйесе, 2000 йылға саҡлы Салауат районы хакимиәте башлығы була.
2000—2003 йылдар — Өфө ҡалаһы Октябрь муниципаль районы хакимиәт башлығының кадрҙар буйынса урынбаҫары.
Башҡортостан Республикаһының 2-се класлы дәүләт советнигы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
Рәсәй Хөкүмәтенең, Башҡортостан Хөкүмәтенең күп һанлы Маҡтау билдәләре һәм Грамоталары менән билдәләнгән.
Гөлнур
Гөлнур  — башҡорт һәм башҡа төрки халыҡтарында ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Гөлнур башҡорт теленә ғәрәп, фарсы телдәренән ингән: гөл нурындай ҡыҙ тигәнде
Билдәле кешеләр
Яҡупова Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы(24 июнь 1948 йыл) — башҡорт шағиры, яҙыусы, тәржемәсе. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союздары ағзаһы (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998). Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2020), Жәлил Кейекбаев (2006) һәм Муса Гәрәев (2012) исемендәге премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2018),
Хәмитова Гөлнур Карамат ҡыҙы (14 ноябрь 1957 йыл) — педагог, Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1994) һәм атҡаҙанған уҡытыусыһы (2005).
Бохарова Гөлнур Һарун ҡыҙы (29 ноябрь 1960 йыл) — ғалим-тел белгесе. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты һәм Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (2010).
Аҙнабаева Гөлнур Шамил ҡыҙы (8 ноябрь 1954) — уҡытыусы-ғалим, педагогия фәндәре кандидаты (2004). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы. Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернатының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы.
Ҡолһарина Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы (19 октябрь 1977 йыл) — ғалим-филолог, йәмәғәт эшмәкәре. 2017 йылдан Башҡортостан Республикаһының Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәте рәйесе. Башҡортостан Республикаһының VI саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты (2018). Филология фәндәре докторы (2018).
Хөсәйенова Гөлнур Рауил ҡыҙы (14 октябрь 1959 йыл) — ғалим-фольклорсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1983 йылдан хәҙерге Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө федераль тикшеренеүҙәр үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәре, 2002 йылдан — бүлек мөдире. Филология фәндәре докторы (2017). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2007).
1773 йыл
1773 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ялан (Ҡурған өлкәһе)
Ялан (Яланское) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Ялан ауыл советы составына керә.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауыл халҡының 37 %-тын башҡорттар тәшкил итә.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, китапхана, мәҙәниәт йорто, фельдшер-акушер пункты бар.
Шәддәдиҙәр
Шәддәдиҙәр (Şəddadilər) — тарихи Әзербайжан дәүләте.
Тарихы
969—970 йылдарҙа Арран өлкәһендә хакимлыҡ иткән ҡурд ырыуы, элек Мосафириҙар биләмәләренә ингән Гәнжә уларҙың баш ҡалаһы була. Кавказ аръяғын сәлжүктәр баҫып алғас, 1054 йылда уларҙың вассалына әүереләләр, ә 1072 йылда әүәл Багратиҙар батшалығына ингән Ани төбәген вассаллыҡ биләмәһенә алалар һәм Ани әмирлеген төҙөйҙәр.
Фадл ибн Мөхәммәт, идарасы Двин Мөхәммәт ибн Шәддәдтең улы, Гәнжә өҫтөнән хакимлыҡты ағаһы Али Лашҡариға тапшыра, әммә тиҙҙән, уның вафатынан һуң, икенсе ағаһын үлтерә лә Арранда үҙе хакимлыҡ итә башлай, арраншаһ титулын ҡабул итә (985—1036). Шәддәдиҙәр Арран өлөшөн 100 йылдан ашыу ҡулдарында тота. 1075 йылда сәлжүктәр Гәнжәлә Шәддәдиҙәрҙе ҡолата, Арранды үҙ биләмәләренә ҡуша. Шул уҡ ваҡытта Иран Әзербайжанында Салариҙарҙы Йәмән сығышлы Рәүүәдиҙәр ҡолата (979), баш ҡалалары итеп Тәбризде иғлан итә.
Сутколь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1774 йыл
1774 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Камалов Фредик Хәмзә улы
Камалов Фредик Хәмзә улы (4 июнь 1937 йыл, Башҡорт АССР-ының Әлшәй ауылы) — тау инженеры. Башҡортостан Республиканың атҡаҙанған уйлап табыусыһы (1993), Рәсәй Федерацияһының Яғыулыҡ һәм энергетика министрлығының атҡаҙанған хеҙмәткәре (1997), Нефть сәнәғәте отличнигы (1982), СССР-ҙың спорт мастеры (1960).
Биографияһы
1960 йылда Өфө нефть институтын (ӨНИ, хәҙерге Өфө дәүләт нефть техник университеты, ӨДНТУ) тау инженеры һөнәре алып тамамлай.
1960—1962 йылдарҙа — «Башвостокнефтеразведка» тресында: инженер; 1963—1965 йылдарҙа — «Башнефтепроект» институтында; 1966—1969 йылдарҙа — «БашНИПИнефть» институтында: инженер, өлкән инженер; 1970 йылдан «ВНИИнефтепромгеофизика» институтында өлкән инженер, «Геофизика» ғилми-етештереү фирмаһы лабораторияһы мөдире, бүлек мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Файҙаланыу скважиналары фонды буйынса нефтле һәм газлы ятҡылыҡтарҙы разведкалау һәм үҙләштереү өсөн һынау ҡорамалдары комплексы — КИОД-110М; үтәнән-үтә каналлы һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110С; мәғлүмәтте дистанцион тапшырыу торбаларында һынау ҡорамалдары комплексы — ИПТ-110Д, ИПТ-146Д, ИПТ-146С; сығарыу һәм разведкалау скважиналарын тикшереү технологиялары эшләнмәләре етәксеһе.
Уйлап табыуҙары нефть сығарыуҙы тикшереүгә, үҙләштереүгә, интенсивлаштырыуға, «ИПТ-ГИС» комплексында скважиналарҙы тикшереүгә булышлыҡ итә һәм Рәсәйҙә, сит илдәрҙә нефть сығарыу предприятиеларында индерелә. Уйлап табыуҙарға 19 авторлыҡ танытмаһы бар. 26 баҫма хеҙмәт авторы.
Вонт-Ях
Вонт-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Салым йылғаһының уң ярына тамағынан 174 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сясит-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Түбәнге Палега
Түбәнге Палега — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезенская Пижма йылғаһының уң ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Кирге
Яңы Кирге (Новая Кирга) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452812, ОКАТО коды — 80259875004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Борзенко Валентин Иванович
Борзенко Валентин Иванович (12 август 1936 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хужалыҡ эшмәкәре, 1980 йылдан "Салауатнефтеоргсинтез" етештереү берекмәһе химия заводының директоры. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы халыҡ депутаты. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1986 йыл). Милләте - урыҫ
Биографияһы
Валентин Иванович Борзенко 1936 йылдың 12 авгусында БАССР-ҙың  Федоровка районы Златоустовка ауылында тыуған.
1973 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1954 йылда һөнәрселек училищеһын тамамлағандан һуң слесарь булып башлаған.
1956 - 1959 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Салауат нефтехимия комбинатының КИП участкаһында слесарь, мастер, участка етәксеһе булып эшләгән.
1964 - 1978 йылдарҙа Салауат химия заводының өлкән инженеры, цех етәксеһе итеп үрләтелә.
1978 йылдан - өлкән инженер урынбаҫары, 1980 йылдан - "Салауатнефтеоргсинтез" етештереү берекмәһе химия заводының директоры вазифаларын башҡара. Өфө ҡалаһының Орджоникидзе районы 57-се Щербаков һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана
Сығанаҡтар
Народные депутаты Республики Башкортостан. Двенадцатый созыв. - Уфа, Китап, 1994. - с. 104
Африканы колониаль бүлеү
А́фриканы бүлеү, шулай уҡ Африка өсөн ярыш йәки Африка өсөн көрәш (Scramble for Africa, Partage de l'Afrique, Partilha de África) — Беренсе донъя һуғышы алдынан булған осорҙа Европаның бер нисә империалистик державаларҙың Африкала яңы территорияларҙы баҫып алырға йүнәлтелгән тикшеренеү эштәрен һәм хәрби операцияларҙы уҙғарыуҙың киҫкен көнәркәшлек дәүере.
Ключевые эпизоды
Бындай эшмәкәрлек электә булыуына ҡарамаҫтан, иң киҫкен көнәркәшлек яңы империализм дәүерендә, бигерәктә 1884 йылғы Берлин конференцияһының Генераль актын ҡабул иткәндән һуң йәйелгән.
«Африка өсөн көрәштең» кльминацияһы тип Фашодтағы ваҡиға иҫәпләнә, ул 1898 йылда Британ империяһын һәм Францияны һуғыш сигенә еткергән.
1902 йылға ҡарай Европа державалары Африка территорияһының 90 % контролдә тотҡан. Сахара сүленән көньяҡтараҡ Африкала тик Либерия (АҠШ патронлығы аҫтында) һәм Эфиопия (итальяндарҙан бойондороҡһоҙлоғон һаҡлаған) үҙаллылыҡ һаҡлап ҡалған.
XIX быуат аҙағына ҡарай Африканы бүлеүгә йәш дәүләт — Италия короллеге ҡушылған, ул был ҡитғала ресурстар сығанаҡтарын күргән. Бигерәктә уны көсһөҙләнеп барған Ғосман империяһының Африка биләмәләре һәм Африка Мөгөҙө территориялары ҡыҙыҡһындырған, сөнки уларҙа көсһөҙ мосолман солтанлыҡтары урынлашҡан.
Африканы колониаль бүлеү Беренсе донъя һуғышы башланған йылда тамамланған, был ваҡытта Бөйөк Британия Мысырҙы рәсми рәүештә аннексиялаған. Быға тиклем ике йыл алда Фес килешеүе буйынса Франция менән Испания араһында Марокко бүленгән, ә Италия итальян-төрөк һуғышы һөҙөмтәһендә Ливия өҫтөнән контроль алған.
Халыҡ-ара зона (1923—1956)
Танжер халыҡ-ара зонаһы Бөйөк Британия, Франция, Германия һәм 1928 йылдан Италияның берҙәм идаралығы аҫтында булған. Хәҙерге Марокконың бер өлөшө.
1776 йыл
1776 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә.
Сәхәбетдинов Риф Рәйес улы
Сәхәбетдинов Риф Рәйес улы  (9 декабрь 1955 йыл) — хәрби хеҙмәт ветераны, авиация генерал-майоры (2003). Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәрҙә, Тажикстандағы тыныслыҡ миссияһында һәм Төньяҡ Кавказдағы террорға ҡаршы операцияларҙа ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған хәрби осоусыһы, Рәсәй Геройы (2001).
Биографияһы
Риф Рәйес улы Сәхәбетдинов 1955 йылдың 9 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған.
1963—1971 йылдарҙа Риф Рәйес улы Башҡорт АССР-ының Шишмә районы Келәш ауылында һигеҙ йыллыҡ мәктәптә уҡый.
1973 йылда Өфө ҡалаһының 15-се урта мәктәбен тамамлай. 1973 йылдан Ҡораллы Көстәрҙә. Сызрань юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһын (1977), Ю. А. Гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһын (1988) тамамлай.
Монголияла, Карпат яны хәрби округында, Төркөстан хәрби округында, Төньяҡ ғәскәр төркөмөндә, Германиялағы совет ғәскәрҙәре төркөмөндә, Мәскәү хәрби округында, Тажикстанда, Төньяҡ Кавказ хәрби округында, Ленинград хәрби округында хеҙмәт итә. Афғанстанда хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша, Тажикстанда тыныслыҡ миссияһында, Төньяҡ Кавказда террорға ҡаршы операцияла ҡатнаша.
Төньяҡ-Кавказ төбәгендә террорға ҡаршы операция барышында законһыҙ ҡораллы формированиеларҙы юҡ итеүҙә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы, һәм 237 уңышлы хәрби осошо өсөн армия авиацияһы берләшмәһе начальнигы полковник Сәхәбетдинов Риф Рәйес улына «Рәсәй Федерацияһы Геройы» исеме бирелә.
Хәрби һауа көстәрендә авиация начальнигы — 6 А хәрби һауа көстәренең авиация буйынса һәм һауа һөжүменән һаҡланыу командующийы урынбаҫары булып хеҙмәт итә (Санкт-Петербург ҡалаһы).
2007 йылдан запаста. Башҡортостан Республикаһының Санкт-Петербург ҡалаһында Даими Вәкиле булып эшләй.
Афғанстанда хеҙмәт иткән осорҙа, бер хәрби осош ваҡытында, ярҙам тураһында сигнал ҡабул итә. Ергә ултырғандан һуң, уның вертолет бортына (МИ-24) яраланған 12 хәрби хеҙмәткәрҙе тейәйҙәр. «Артыҡ йөк» булыуға ҡарамаҫтан, «самолет һымаҡ» тиҙлек арттырып һәм тарлауыҡҡа «сумып» осоп китергә ҡарар ҡабул итә. Хәүеф ҙур булыуына ҡарамаҫтан, машинаны һауаға күтәрә һәм яралыларҙы дислокация урынына күсерә.
Ширваншаһтар дәүләте
Ширваншаһтар (Şirvanşahlar) — Әзербайжан тарихында дәүләт.
Гилгит-Балтистан
Географияһы
Афғанстан менән — төньяҡта,Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән — төньяҡ-көнсығышта, Пакистан провинцияһы Азат Кәшмир (де-факто) менән — көньяҡта һәм көньяҡ-көнсығышта Һиндостанға ҡараған Джамма, Кашмир, Ладакх союз биләмәләре менән сиктәш.
Гилгит-Балтистан 72 971 км² территорияны биләй һәм халҡы 1 миллионға яҡын тип баһалана. Был өлкә ҙур территорияның бер өлөшө һәм Кәшмир, Һиндостан, Пакистан һәм Ҡытай араһында территориаль бәхәс предметы булып тора.
Ҡытай-Пакистан иҡтисади коридоры проекты буйынса Пакистандың Гвадар портын Көньяҡ Кореяның Гуанчжоу һәм Фанчэнган порттары менән, Гилгит-Балтистандың бәхәсле биләмәһендә Хунджераб артылышы аша 1100 саҡрым оҙонлоҡтағы «Ҡашғар — Хавелиан» юлын төҙөгәндән һуң тоташтырыу күҙаллана.
Тарихы
Ҡаяларға уйып эшләнгән һүрәттәр, Гилгит-Балтистандың төрлө урындарында, айырыуса таулы Хунза үҙәнендәге Пассуга ауылында табылғандары, был урындарҙа беҙҙең эраға тиклем 2000 йылға тиклем кеше йәшәүе тураһында һөйләй.
2020 йылдың 1 ноябрендә Пакистан премьер-министры Имран Хан Гилгит-Балтистанға күсеш осоро провинция статусын биргәнен белдерә.
Гилгит-Балтистанда сепаратист хәрәкәте әүҙем.
Тел
Гилгит-Балтистанда, күп телле төбәктә, урду теле рәсми дәүләт теле булып тора. Был тел шулай уҡ «лингва-франка» булараҡ, йәғни этник-ара мөнәсәбәттәр маҡсатында ҡулланыла. Инглиз теле икенсе рәсми тел булып тора. Башлыса мәғариф өлкәһендә файҙаланыла. Ғәрәп теле дини маҡсаттарҙа ҡулланыла.
Дин
Халыҡтың күпселек өлөшөн мосолмандар тәшкил итә. Пакистан халҡының күпселеге исламдың сөнни ағымына ҡараһа ла, Гилгит-Балтистан илдең шиғыйҙар өҫтөнлөк иткән берҙән-бер төбәге булып тора. 1948 йылда халыҡтың 85 процентын шиғыйҙар тәшкил иткән.
Округтары
Гилгит-Балтистан территорияһына 3 төбәк инә, улар 14 округҡа бүленә. 2001 йылға тиклем төбәктә 7 округ була, 2019 йылдан — 14 округ.
Зиминка
Зиминка — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кутейниково (Төньяҡ-Кавказ тимер юлы станцияһы)
Ростов өлкәһенең Чертковский районы территорияһында Марьяны утарынан көнсығышҡа ҡарай ярты километр алыҫлыҡта ята. Яңы һыҙыҡта Чертковоға иң яҡын станция булып тора
Әминев Салауат Хөрмәт улы
Әминев Салауат Хөрмәт улы (10 сентябрь 1946 йыл) — дәүләт эшмәкәре. 1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры, 1994—2000 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәте етәксеһе, 2001—2004 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһының налогтар һәм һалымдар министры урынбаҫары. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2016).
Биографияһы
Салауат Хөрмәт улы Әминев 1946 йылдың 10 сентябрендә Баймаҡ ҡалаһында тыуған. Темәс ауылында урта мәктәпте тамамлай һәм Баймаҡ тау-металлургия техникумына уҡырға инә (1965 йылда тамамлай). Артабан Магнитогорск тау-металлургия институтында юғары һөнәри белем ала. Мурманск өлкәһендә Жданов тау-байыҡтырыу комбинатында экскаватор машинисы ярҙамсыһы булып эш башлай, әммә шул уҡ йылда Совет Армияһына хеҙмәткә алына. 1968 йылда тыуған яҡтарына ҡайта һәм Сибай карьерында үҙ һөнәре буйынса эшләй башлай. Тап ошо йылдарҙа Салауат Хөрмәт улы дәүләт һәм партия өлкәһендә эшмәкәрлеген башлай: ВЛКСМ-дың Сибай ҡала комитеты секретары итеп һайлана (1969). Юлланма буйынса Мәскәүгә Үҙәк комсомол мәктәбенә уҡыуға ебәрелә.
Мәктәпте тамамлағандан һуң Өфөгә ҡайта һәм ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының ойоштороу бүлеге мөдире (1978), артабан КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитеты секретары (1980) булып эшләй. КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдиренең урынбаҫары, инструктор (1985). БАССР Министрҙар Советының ойоштороу бүлеге мөдире (1985—1987).
1987—1994 йылдарҙа Башҡортостандың мәҙәниәт министры булып эшләй.
2008 йылдан — «Химия комплексында техник-иҡтисади тикшеренеүҙәр фәнни-тикшеренеү институты» (НИИТЭХИМ) асыҡ акционерҙар йәмғитенең генераль директоры.
Яңы Николаевский (Күгәрсен районы)
Яңы Николаевский (Новониколаевское) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 328 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850009.
Ошмянка (Благовещен районы)
Ошмянка (Ошмянка) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 252 кеше. Почта индексы — 453444, ОКАТО коды — 80215837002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мелькин йорто
Мелькин йорто — Онега буйындағы вепс крәҫтиән йорто, XIX быуаттың ағас архитектураһы ҡомартҡыһы. Был йорт Карелия республикаһында, Петрозаводск ҡалаһынан 80 километр алыҫлыҡта торған Шелтозеро ауылы үҙәгендә, урынлашҡан. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә. Әлеге ваҡытта бинала Шелтозеро вепстарының этнографик музейы урынлашҡан.
Тарих
Шелтозеро ауылындағы йорт хәлле булған вепстарҙың крәҫтиәне Мелькин ғаиләһе өсөн төҙөлгән. Мелькин үҙе Петрозаводск һәм Санкт-Петербург ҡалалары төҙөлөштәренә тәбиғи таш сығарыу менән шөғөлләнгән.
Тикшеренеүселәрҙең йортто тикшереүҙәре нигеҙендә йорт төҙөлөшөндә өс осор билдәләнә. Башта ҡоролма ер аҫтынан ҡалҡып күтәрелеп торған келәт өҫтөнә һалынған бер ҡатлы йорт итеп төҙөлгән була, уның ике бәләкәй өйө һәм улар араһында ҙур соланы була. XIX быуат башында уларға терәтеп төкәтмә ихата-һарай төҙөлгән. XIX быуат уртаһында келәтте торлаҡ бүлмәләре итеп яраҡлаштыралар, уға тәҙрә уйымдары тишәләр һәм тәҙрәгә матур итеп биҙәлгән ҡашағалар ҡуялар. XIX—XX быуат сиктәрендә бер ҡаҙауһыҙ таҡта менән ябылған ҡыйығы һүтеп алынған һәм ул дранка япма менән алмаштырыла, ишектәре алдында тамбур ойошторолған, ә төп ишек өҫтөндәге галерея-балкон быялалы веранда итеп үҙгәртелгән.
ХХ быуаттың 40-сы йылдарында йорттоң хужалыҡ өлөшө юҡҡа сыға, бер аҙ һуңыраҡ — баштағы «урыҫ» мейесе һәм филенкалы шкаф бүлкәттәре лә юҡҡа сыҡҡан. 1970-се йылдар аҙағында бинаға реставрация үткәрелә: уға XIX быуаттың икенсе яртыһындағы ҡиәфәтен ҡайтаралар, хужалыҡ ҡоролмаларын тергеҙеләр.
Мелькин йортонда 1991 йылда Рюрик Лонин исемендәге Шелтозеро вепстар этнография музейы урынлаштырыла, унда урындағы вепс халҡының традициялары һәм кәсептәре тураһында уникаль коллекциялар йыйылған, улар бындағы халыҡтың хужалығын һәм көнкүрешен, ышаныуҙарҙын, халыҡ байрамдарын күрһәтеп тора. 2012 йылдың октябренән алып 2014 йылдың октябренә тиклем Мелькин йорто реставрациялана, крәҫтиән йортоноң интерьеры тергеҙелә, яңы даими экспозициялар ойошторола.
Архитектура
Йорттоң торлаҡ өлөшө ике ҡатлы. Һәр бер ҡатында икешәр өй, улар бер-береһе менән солан һәм ҡаттар араһындағы баҫҡыстар ярҙамында тоташып тора. Соландың фасадҡа ҡарап торған яғында бәләкәй генә яҡты бүлмә урынлашҡан, ул тышҡы яҡҡа балкон менән сығып тамамлана. Йорттоң ҡабырғалары фронтондар кимәлендәге бәләкәй декоратив балкондар менән биҙәлгән.
Хужалыҡ корпустары ла шулай уҡ ике ҡатлы. Уның түбәнге ҡатында ихата һәм мал һарайы торған, уларының ишектәре айырым һәм йорттан икенсе яҡҡа үҙаллы сығып тора. Икенсе ҡатында бесән бүртлеге. Уларға пандус формаһында ике күтәрмә урынлаштырылған, ишектәре бик киң итеп яһалған, ике яҡҡа асылмалы.
Лемниц
Лемниц (Lemnitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 390 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,99 км2. Диңгеҙ кимәленән 400 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
1778 йыл
1778 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Дресвянка (йылға)
Дресвянка (Сайлаяга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Печорская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ҡорҡот ата
Ҡорҡот ата — башҡорттарҙың һәм башҡа төрки халыҡтарының легендар ата-бабаһы һәм изге ҡурсалаусыһы.
Ҡылыҡһырлама
Ҡорҡот ата — башҡорттарҙың ғына түгел, байтаҡ башҡа төрки халыҡтарның легендар ата-бабаһы һәм изге ҡурсалаусыһы. «Башҡорттар ҡайҙан килгән» легендаһында бәйән ителгәнсә, Ҡорҡот ата башҡорттарҙы Алтайҙан алып килә һәм уларға хәҙерге йәшәгән урындарын күрһәтә.
Ҡырғыҙ ырыуының шәжәреһенә ярашлы, Ҡорҡот ата уларҙың ырыу башлығы була. Ҡорҡот ата тәүге баҡсы булып иҫәпләнә, уның арбауҙар һәм шамандың мөрәжәғәттәре (камлания) текстарында ярҙам һорап мөрәжәғәт итеү бар (ҡара: Һарнау).
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡорҡот ата китабы
Вото-Мий
Вото-Мий — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Сынь-Ега йылғаһының һул ярына тамағынан 96 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡоро Сабула
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Гамелан
Гамела́н (от gamel ‘туҡылдарға, һуғырға’) — традицион Индонезия оркестры һәм инструменталь музыка төрө. Ява утрауында барлыҡҡа килгән, артабан Малай архипелагының башҡа утрауҙарына таралған.
Инструментарий нигеҙендә: ксилофондар гамбанг, металлофондар гендер, сарон, слентем; гонгтар бонанг, барабандар генданг, элмәле гонгтар һәм башҡа һуҡма инструменттар ҡулланыла. Гамбанг һәм гендер кеүек һуҡма инструменттар төп музыкаль теманы башҡара. Гамелен составында, шулай уҡ кечапи һәм целемпунг кеүек ҡыллы сиртмә инструменттар,   ребаб, буйылы флейта сулинг, төрлө тауыш инструменттары, ҡыйһы саҡта ирҙәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар тауыша ҡулланыла. Инструменттар һаны 10-дан 25-кә тиклем булыуы мөмкин.
Гамелен өсөн классик индонезия музыкаһының тауыш рәте ҡулланыла: 5 баҫҡыслы слендро һәм 7 баҫҡыслы пелог. Теманы башҡарған ваҡытта оркестр патет формулаһы менән эш итә.
Беренсе тыңлағанда европалылыарға ҡырағый һәм хаотик булып тойолған гамеландың яңғыоауы һығылмалы булыуы һә үҙенсәлеге менән айырылып тора, был күренешкә тембр буяуҙарының яһяалма ҡышылыуы ла ярҙам итә. Импровизация ҙур роль уйнай. Партияларҙы ятлап алыу, ғәҙәттә музыканы ишетеү һәләтенә бәйле. Теманы башҡарғанда һәр музыкант үҙ инструментының характерын асырға, уның тәьҫир итеү мөмкинлектәрен тулыраҡ күрһәрергә тырыша. Гамелен рупертуарында ғәҙәттә классик темалар һәм халыҡ көйҙәрен имправизацияла башҡарыу ята.
Гамелан драматик, балет, сәхнәләштерелгән йыр-бейеү, тантаналы тамашаларҙа, байрамдарҙа башҡарыла. Халыҡ ҡурсаҡ театры менән тыҡыҙ бәйләнгән. Традицион индонезия гамеланы — бер ауылда йәшәгән һәм оркестр инструменттары дөйөм милек булған община. XX быуатта бер ауыл менән бәйле булмаған акдемик гамлендар, шулай уҡ Индонезиянан ситтә лә, барлыҡҡа килде.
Оркестрҙың «ғәҙәттә тыш» полифоник тауышы 1580 йылда Яваға килеүсе сэр Дрейк Фрэнсисты һәм башҡа европалылырҙа әсир иткән. 20 быуат башында гамелан европа һәм америка тикшеренеүсәләрнең иғтибарын йәлеп итә. К. Дебюсси, Дж. Кейдж, Э. Варез, А. Жоливе кеүек ижади үҙләштергән композиторҙар Көнбайышта йәшәүселәрҙең ҡыҙыҡһыныуын уята. .
* * *
За горой звенит металл певучий, Срыв глухой и тонкая струна. Гамеланг — как смерть сама — тягучий, Гамеланг — колодец снов, без дна.
Нахимов урамы (Шахты ҡалаһы)
Нахимов урамы (улица Нахимова) — Рәсәйҙең Ростов өлкәһе Шахты ҡалаһы урамы. Урам рус капитаны адмирал Павел Степанович Нахимов (1802—1855) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. Урам Мали битләүендә башлана һәм Капустин тыҡрығы менән киҫешкән урында тамамлана. Нахимов урамының оҙонлоғо — 1100 метр.
Үҙенсәлектәре
Шахты ҡалаһының Нахимов урамы Мали тауы битләүҙәрендә башлана, Верховский, Водопровод, Дундич урамдарын киҫеп үтә һәм Капустин тыҡрығы менән киҫешкән ерҙә тамамлана. Нахимов урамында 95 һан һуғылған йорт тора. Урамдыңоҙонлоғо — 1100 метров.
Нахимов урамының почта индексы — 346506.
Урам рус капитаны адмирал Павел Степанович Нахимов (1802—1855) хөрмәтенә уның исеме менән аталған. 1822—1825 йылдарҙа адмирал П. С. Нахимов бөтә донъя буйынса Kreiser круиз карабында сәйәхәт иткән. Ул 1828—1829 йылдарҙа рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан, корвет командиры булған (Хәрби Диңгеҙ Флотының разведкаһында хеҙмәт иткән). 1834 йылдан алып Ҡара диңгеҙ флотында хеҙмәт итә. Ҡырым һуғышында 1853—1856 йылдарҙа ул Ҡара диңгеҙ флоты менән командалыҡ итәһәм төрөк флотының төп көстәрен ҡамайһәм уларҙы еңеүҙә артиллерия сараларын Синоп янындағы һуғышта 1853 йылдың 18 ноябрендә бик оҫта ҡуллана. Нахимов был яуҙа ҡаты яралана. Ул Севастополь ҡалаһындағы Владимир сиркәүе янында ерләнгән[1].
Һылтанмалар
«Армянская энциклопедия, Vol. 8, стр. 160»
Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы
Ғәлимйәнов Фауат Ғиниәт улы (26 июнь 1929 йыл–31 август 2000 йыл) — инженер-механик, ғалим педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1964), профессор (1989).
Биографияһы
Фауат Ғиниәт улы Ғәлимйәнов 1929 йылдың 26 июнендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны Ҡубыяҙ ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Асҡын районы) тыуа. 1952 йылда Өфө авиация институтын (хәҙерге Өфө дәүләт авиация техник университеты, ӨДАТУ) тамамлай. . 1952 йылда Өфө авиация институтын тамамлағандан һуң Свердловск өлкәһенең Артёмовка машиналар эшләү заводында эшләй. 1957—1967 йылдарҙа — Артемовка машиналар эшләү заводының техник контроль бүлеге начальнигы урынбаҫары, махсуслаштырылған конструкторҙар бюроһы лабораторияһы начальнигы, баш инженер урынбаҫары. 1967 йылдан алып ӨДАТУ‑ла: уҡытыусы, «Авиация двигателдәре теорияһы» кафедраһы мөдире урынбаҫары, мөдире, профессор, бер үк ваҡытта 1970 йылдан башлап Өфө дәүләт авиация техник университетының ғилми-тикшеренеү секторында өлкән ғилми хеҙмәткәр.
2000 йылдың 31 авгусында Өфөлә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Бер нисә изделиеның баш конструкторы булған, вентиляторҙарҙы тикшереү өсөн ғилми-тикшеренеү лабораторияһын ойошторған. Фәнни эшмәкәрлеге гидродинамикаға һәм газ динамикаһына, турбиналы машиналарҙы проектлауға арналған. Ғ. тарафынан юғары экономиялы вентиляторҙарҙың аэродинамик схемалары уйлап табыла; шыйыҡлыҡтарҙың стена буйлап уртасалаштырылған турбулентлы хәрәкәтенең теорияһы нигеҙләнә, ул йылылыҡ һәм масса алмашыныуҙы иҫәпләгәндә, үткәргес торба системаларында шыйыҡлыҡтарҙың гидродинамикаһын тасуирлағанда ҡулланыла. Ғәлимйәнов асыштары машиналар эшләү предприятиеларында, үткәргес торба транспортында индерелгән.
Уйлап табыуҙарға 2 авторлыҡ таныҡлығы бар. 140-тан ашыу баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 26 монография, авторы.
Бүләктәре
Миҙалдар, шул иҫәптән Рәсәй Космонавтика федерацияһының академик А.Д.Надирадзе исемендәге миҙалы менән бүләкләнгән.
Һылтанмалар
Татарская энциклопедия
Борисов Константин Алексеевич
Борисов Константин Алексеевич (10 июнь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй хужалыҡ эшмәкәре, 1992 — 2001 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе. Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Милләте — урыҫ
Биографияһы
Константин Алексеевич Борисов1945 йылдың 10 июнендә Иваново ҡалаһында тыуған.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1961 йылда "Красная Талка" фабрикаһында эшсе булып башлаған.
1971 - 1974 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт иткән. Армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас, Өфө ТЭЦ-2 предприятиеһында өлкән инженер булып эшләгән.
Артабан КПСС-тың Өфө ҡала комитетында инструктор, Октябрь район комитетында секретар, икенсе секретарь. Октябрь район Советы башҡарма комитеты рәйесе булған.
1990-1992 йылдарҙа – халыҡ депутаттарының Өфө ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1992 йылдан - Башҡортостан Республикаһының Сауҙа-сәнәғәт палатаһы рәйесе вазифаһында эшләй. 2001 йылдан – Энергоресурстарҙы транспортлау проблемалары институтының генераль директоры урынбаҫары (ИПТЭР, Өфө ҡалаһы) Өфө ҡалаһының 51-се Яңы Александровка һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана
Налтар күлдәре
Налтар үҙәнендә 3050-3150 метр бейеклектә Налтар күле (نلتر) — Башҡорт күлдәре булараҡ билдәле өс күл бар. Өс күлдең береһендә һыу төҫө йәшел (күл эсендә үҫкән үләндәр арҡаһында), икенсеһендә — күк, өсөнсөһөндә зәңгәрһыу төҫтә. Беренсеһе, Башҡорт күле, Үрге Налтарҙан (йәки Налтар Бала) яҡынса 12 километрҙа ята. Үҙән буйлап аҡҡан шишмә ярынан күлдәргә илткән юл — грунтлы. Күлдәр ҡарағай урмандары менән уратып алынған.
Борисов Константин Алексеевич
Ҡарағыҙ
БАССР-ҙың 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаттары исемлеге
1779 йыл
1779 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Тазовка (Таз ҡушылдығы)
Тазовка — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының уң ярына тамағынан 1363 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нур (исем)
Этимологияһы
Нур исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән, мәғәнәһе яҡтылыҡ, нур тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Зарипов Нур Талип улы (15 июнь 1925 йыл — 6 сентябрь 1997 йыл) — башҡорт фольклорсыһы, әҙәбиәт ғалимы, филология фәндәре кандидаты. 1951 йылдан — КПСС, 1971 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Исхаҡов Нур Мөхәммәт улы (1900 йыл — 20 март 1943 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, ҡыҙылармеец. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, атыусы.
Нур Ғәлим улы Баянов (28 май 1905 йыл — 23 апрель 1945 йыл) — мәшһүр татар шағиры.
Ауылдар исеме
Нур (Туймазы районы) (Нур) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл.
Нур (Нур) — Башҡортостандың Саҡмағош районындағы ауыл.
Нур (Нур) — Башҡортостандың Нуриман районындағы ауыл.
Кизиха
Кизиха — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының уң ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 56 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алей йылғаһы  Гилёв һыуһаҡлағысынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Усть-Донецк (станция)
Усть-Донецк — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһе Усть-Донецкий районының  Усть-Донецк ҡасабаһында урынлашҡан.
Тарихы һәм эшмәкәрлеге
Урман-Дала — Усть-Донецк тимер юлы төҙөлөшө Усть-Донецк йылға портының төҙөлөшө менән бәйле.
Урман-Дала — Усть- Донецк тимер юлы участкаһы Төньяҡ-Кавказ тимер юлының  Ростов— Лихая  төп магистраленә йәнәшә тора.
Портҡа йөктәрҙе ташыу маҡсатында (башлыса күмер) йылға портына инеү юлдары менән Усть-Донецк йөк станцияһы төҙөлә.
1962 йылдың ноябренән бер юллы Урман-Дала —Усть- Донец ктимер юл линияһында даими   йөк поездары хәрәкәте асыла.
1968 йылда тимер юл линияһы үҙгәреүсән ток менән электрлаштырыла.
Пассажирҙар хәрәкәте был участкала ҡала яны электропоездарынан ғибәрәт, улар Усть-Донецк станцияһын Дондағы Ростов ҡалаһы менән, шулай уҡ аралаш станциялар менән (Шахтный, Новочеркасск һ.б.) бәйләй.
Усть-Донецк станцияһы буйлап көн һайын Ростов—Усть-Донецк йүнәлешендә №6169/6170 электропоезы  йөрөй.
Яңы Уръя
Яңы Уръя (Новая Орья) — Башҡортостандың Яңауыл районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 452824, ОКАТО коды — 80259815002.
Уплисцихе (мәмерйә ҡала)
Уплисцихе (უფლისციხე «господский ҡәлғәһе») — боронғо мәмерйә ҡала, Грузия территорияһында тәүге ҡалаларының береһе. Уплисцихе Кура йылғаһының һул ярындағы Гори ҡалаһынан көнсығышҡа табан 12 км алыҫлыҡта урынлашҡан соҡоп яһалған ҡала. Ҡала б. э. т. II меңйыллыҡ аҙағында — б. э. т. I мең йыллыҡ башында барлыҡҡа килгән, бер нисә күтәрелеш һәм түбәнәйеү кисергән, XIX быуатта тулыһынса ташлап кителгән һәм, шулай итеп, күп ҡатлы археологик объект, грузин мәҙәниәтенең мөһим ҡомартҡыһы булып тора. Үҙенең ҡоролошо яғынан, бер нисә мең йыл дауамында төҙөлгән архитектура һәм дин культы ҡоролмалары ҡалдыҡтарын һаҡлап ҡалған үҙенсәлекле һәйкәл булып тора. Уплисцихе сәскә атҡан осоронда 700-ҙән ашыу мәмерйә һәм мәмерйә ҡоролмаларынан торған объектты үҙ эсенә алған, әлеге ваҡытта шуларҙың 150-һе генә һаҡланған.
Тикшереүҙәр тарихы
XX быуат урталарына Уплисцихе ҡайһы бер тасуирламаларҙа ғына иҫкә алынһа, 1957 йылдан ҡомартҡыны системалы фәнни өйрәнеү башлана. Шул ваҡыттан башлап, ҡаласыҡты Ш. Амиранашвили һәм Т. Саникидзе етәкселегендәге Грузия Дәүләт сәнғәт музейының комплекслы архитектура-археологик экспедицияһы өйрәнә. Тикшеренеүҙәр башланғас, ҡаласыҡ таҙартылған, ҡайһы бер ҡоролмалар өҫтәлмә тимер-бетон конструкциялар ярҙамында нығытылған, ә ҡайһы берҙәре йәшерелгән һәм тикшеренеүҙәр туҡтатылған. 1977—1978 йылдарҙа экспедиция һәйкәлдең көньяғындағы йырында ҡаланың иртә тормошонда уҡ йәшертелгән хазина — иң мөһим асыш табылған, ундағы предметтар грузин музейҙарына тапшырылған. Табыш ҡала тормошоноң ҡайһы бер билдәһеҙ яҡтарын аңларға һәм Уплисцихеның культ объекттары тәғәйенләнеше тураһында әйтелгән фараздарҙы раҫларға ярҙам иткән.
Ҡаласыҡтың көнсығыш өлөшөндәге ҡайһы бер участкалары ҡаҙылмаған көйө ҡалдырылған һәм, киләсәк тикшеренеүҙәре өсөн,.
Иң боронғо осор
Бик күп боронғо ҡоролмалар һуңғараҡ яңынан үҙгәртеп ҡоролғанлыҡтан, Уплисцихеҙа бөтөнләйе менән был осорҙоҡо тип әйтерлек мәмерйәләр юҡ, әммә археологик материал культ йолаларын үтәү маҡсатында ҡайһы бер биналарҙың даими файҙаланылғанын раҫлай. Уплисцихеҙа һуңғараҡ символы тәгәрмәс булған ҡатын-ҡыҙ ҡояш алиһәһе был осорҙа ла булғаны билдәле. Был алиһәнең берҙән-бер һыны (балсыҡ статуэтка) фәҡәт Катланисхеви ҡалҡыулығында табылған.
Был осорҙа Уплисцихеның Урарту һәм Мидия менән сауҙа бәйләнештәре булыуы тураһында археологик мәғлүмәт бар. Икенсе яҡтан, Уплисцихеның ниндәй ҙә булһа бер дәүләт берләшмәһенә ҡарағанлығы тураһында мәғлүмәт юҡ. Күрәһең, ул бойондороҡһоҙ культ үҙәге булған.
Атаманың килеп сығышы
Тораҡ бик боронғо замандан «Уплисцихе» тип аталған. Урта быуат грузин тарихсыларының иҫкә алыуҙарынса, тораҡҡа нигеҙ һалыуҙы мифологик «Уплос, Мцхетос улы» менән бәйләйҙәр, һәм был сығанаҡтарҙың дөрөҫлөгө, дөйөм алғанда, археологик материалдар менән дәлилләнә. Шул нигеҙҙә фәнни әҙәбиәттә «Уплисцихе» атамаһы Уплос исеме менән бәйләнә. Шуға ҡарамаҫтан, сығанаҡтарҙың күбеһендә хәҙерге заман грузин телендә Уплисцихе «Уплос»:  (უფლისციხე) — «хаким ҡәлғәһе»  исеме менән бәйләнгән тип раҫлана.
Эллинистик осор
Уплисцихеҙағы культ объекттарына табыныусылар һаны үҫә барыу менән уның артҡан, һәм б. э. т. IV быуатҡа Уплисцихе ҡалаға әйләнә. Б. э. т. IV быуаттың икенсе яртыһында халыҡ тауҙың дөйөм майҙаны 9,5 гектар тәшкил иткән көньяҡ битләүенең бөтә территорияһын үҙләштергән. Артабанғы осорҙа (моғайын, быуат ахыры — II быуат башында ), ҡорамдарҙы, йәмәғәт биналарын һәм тораҡ йорттарҙы индереп, ҡаяларҙы соҡоп бер нисә йөҙ төрлө ҡоролмалар эшләнгән. Бынан тыш ҡалала ҡоҙоҡтар һәм, ҡала ҡапҡалары, урамдар һәм нығытмалар. Археологтар фекеренсә, бындай ҙур үҙгәрештәр бер нисә тиҫтә йыл эсендә атҡарылған.
Уплисцихеҙың үҫеше баш ҡалаһы Мцхета булған Иберия — Көнсығыш-грузин батшалығы осоронда формалашҡан. Уплисцихе Иберияның башҡа ҡалалары араһында башлыса үҙенең дини яҡтан әһәмиәте менән айырылған. Уның ҡоролмаларының күбеһе фәҡәт дини әһәмиәткә эйә булғанлыҡтан, Уплисцихе ғибәҙәтхана ҡалаһы, Иберияның төп дини үҙәге булған тигән һығымта яһарға була. Шулай итеп, Уплисцихеҙың ролен Боронғо Греция Дельфаһы йәки Колхиданың Ваниһы менән сағыштырып була.
Ҡаланың эллинистик осорҙағы ҡоролошо
Был осорҙағы Уплисцихеның ҡоролошонда эллинистик осор ҡалаһының үҙенсәлекле һыҙаттары: тәбиғи ҡаршылыҡтары булмаған участкаларында ҡаланы һаҡлаусы  һәм ; һалынған юлдар; йылғаға төшкән тоннель; һыу менән тәьмин итеү һәм ағып төшкән һыуҙар өсөн тәғәйенләнгән һыулыҡ торбалар системаһы күҙәтелә. Боронғо традиция буйынса, ҡалала йәшерен тоннель генә түгел, шулай уҡ ер йөҙө яҡтарына йүнәлеш биргән дүрт инеү урыны ла булған. Ҡаланың төп ҡапҡаһы ҡаяның көньяҡ-көнсығыш өлөшөндә булып, уның аша көнсығыштан ҡалаға төп (изге) юл алып барған. Ҡаланың көньяҡ-көнсығыш ҡапҡаһынан ҡаяны соҡоп эшләнгән тар ғына юл Кура йылғаһына илткән. Был фәҡәт йәйәүлеләр ғына үтерлек юл булған. Уплисцихены төньяҡтан һаҡлаған аҫылмалы ҡаяларға алып сыҡҡан төньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнсығыш ҡапҡа бөтөнләй сығырлыҡ булмаған һәм күрәләтә символ ғына булған. Көньяҡтан ҡала ташты эшкәрткәндән һуң ҡаяла барлыҡҡа килгән диуар һәм ҡаҙылған тотҡарлаусы ур менән һаҡланған. Көньяҡ-көнсығыш төп ҡапҡа алдында күпер булған.
Ҡаланы һыу менән тәьмин итеү ике ысул менән тормошҡа ашырылған. Бер яҡтан, ҡаланың төньяҡ өлөшөн дауам итеүсе ҡаялы тау теҙемендәге тәбиғи шишмә 5 километрға яҡын оҙонлоҡтағы таш торбалар системаһы ярҙамында ҡала үҙәгенә тоташтырылған. Икенсе яҡтан, Кура йылғаһының һыуы килгән тәрән ҡоҙоҡ булған. Белгестәр, ҡоҙоҡ изге тип һаналған, һәм уның һыуы көнкүрештә түгел, ә сакраль маҡсатта ҡулланылған, тип иҫәпләйҙәр.
Уплисцихе биналарын ҡороу ике этаптан: башта ҡая тоҡомон уйыуҙан, артабан (стена һыҙатына яҡынайған һайын) ташты талап ителгән формаға нескә  — скульпторҙың эшен хәтерләткән процестан торған. һыу һәм абразив ташты эшкәртеү ҡулланылған, процесс ҡая тоҡомға талап ителгән форманы ғына биреп ҡалмаған, тоҡомдоң (ҡомташ) өҫкө өлөшөнә ышаныслы һаҡлау ҡатламы һөрткән. Был ҡатлам конструкцияларҙы емерелеүҙән һаҡларға тейеш булған.
Эллинистик осорҙа Уплисцихеҙа дин
Уплисцихеҙа дин үҙ заманының политеистик ышаныуҙарының йыйылмаһын тәшкил иткән. Эллинистик осорҙа Уплисцихеҙа Ҡояш аллаһына табыныу кеүек бик боронғо культтан башҡа башҡа күк есемдәренә һәм, ер, ер аҫты, һыу һәм башҡа бөтә грузин хоҙайҙарының пантеонына табынғанда. Әйтер кәрәк, хоҙайҙарҙың һәр береһе үҙенә тап килгән культ ҡоролмалары менән бәйле булған. 337 йылда Грузияны христианлаштырғандан һуң беренсе христиандар тарафынан емерелгән Ҡояш ғибәҙәтханаһы, моғайын, иң төп урын бюиләгәндер. Бынан тыш Уплисцихеҙа шул осорҙа әүҙем файҙаланылған тиҫтәләгән башҡа культ ҡоролмаһы һаҡланған.
хоҙайҙарына табыныу маҡсатында бер метрҙан алып дүрт метрға тиклемге ҙур соҡорҙар ҡулланылған, һәм уларҙың ҡайһы берҙәренең тәрәнлеге 12 метрға еткән. Соҡорҙар ер аҫты батшалығы хоҙайҙарына ҡорбан килтереү өсөн файҙаланылған. Ентекле ҡаҙыныу эштәрен алып барыу һәм соҡор төбөндәге материал ҡалдыҡтарын анализлағанға тиклем уларҙың тәғәйенләнеше асыҡланмаған ине. Бер фараз сифатында ҙур соҡорҙар төрмә функцияһын үтәгән тигән күҙаллау килтерелә. Был фараз дөрөҫ булмай сыҡҡан, әммә ҡайһы бер танылған сығанаҡтар һаманға тиклем Уплисцихеҙа «ер аҫты төрмәләр» булған тип бәхәс сығаралар.
Тикшеренеүселәр араһында барса культ ҡоролмалары классик мәғәнәләге ғибәҙәтханалар тигән бер төрлө фекер булмаһа ла, ғалимдарҙың күбеһе был ҡорамдар тап дини тәғәйенләнешле тип һанай.
Томаз Саникидзе, ҡаласыҡтың әйҙәүсе археологтарының береһе, ҡаҙыныуҙар һөҙөмтәһенә нигеҙләнеп, эллинистик Уплисцихеҙағы дини байрамдың барышын тергеҙә:
почётлы урында алиһә һынын ҡуйған …, ҡыңғыраусыҡтар һәм шылтыраҡтар шалтырата, тәгәрмәс сығынтылары ләргә тейеп, ҡурҡыныс гөрһөлдәү тауышы сығара, балсыҡ мисәттәр лары ҡуйылған изге икмәк бешергән, ҡорбанлыҡ хайуандарҙы салған һәм, иткә изге һыу изге утта бешергән, хоҙайҙы хөрмәтләп ҙур мөгәрәптән килтерелгән изге шарапты, хакимды маҡтап, биргән ғүмер һәм именлек өсөн аллаһы тәғәләгә рәхмәт уҡып, гимндар башҡарғандар, эңер төшөүгә ғибәҙәтханаларҙың береһендә  күрһәтелгән.