cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Зелёный клин (Әлшәй районы)
Зелёный клин (Зелёный Клин) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 378 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202818001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Антонюк Владимир Петрович
Владимир Петрович Антонюк (Володимир Петрович Антонюк; 10 май 1979 йыл) — Украина футболсыһы. 2004, 2008 һәм 2016 Йәйге Паралимпия уйындары чемпионы. 2012 Йәйге Паралимпия уйындарының көмөш призеры.
Рычков Николай Петрович
Николай Петрович Рычков (15 октябрь 1746 йыл — 1798 йыл) — сәйәхәтсе, географ, этнограф. Коллегия асессоры (1772). Петербург Фәндәр академияһы адъюнкты, Рәсәй Ирекле йыйылышы һәм Император Ирекле иҡтисади йәмғиәте ағзаһы. Рәсәй ебәкселеген ойоштороусыһы.
Биографияһы
1746 йылдың 15 октябрендә Ырымбур ҡалаһында тыуған. Академик П. И. Рычковтың икенсе улы.
1760—1767 йылдарҙа Троицк һәм Ревель драгун, Пенза пехота полктарында хеҙмәт иткән.
1768—1770 йылдарҙа капитан Рычков академик Петер Симон Паллас етәкселегендәге Академик экспедицияларҙа ҡатнашҡан, Вятка, Ҡазан, Пермь, Өфө һәм Ырымбур губерналарын өйрәнгән. Тарихи Башҡортостандың тәбиғәтен, мәмерйәләрҙе (шул иҫәптән Ыҡ мәмерйәләрен); баҡыр рудниктарын һәм иретеү заводтарын, башҡорт, мишәр, татар һәм типтәрҙәрҙең көнкүрешен, йолаларын һүрәтләгәп сәйәхәте буйынса тасуирлама төҙөй. Ул 1770—1772 йылдарҙа Петербург Фәндәр академияһы тарафынан «Журнал или дневные записки путешествия капитана Рычкова по разным провинциям Российского государства» исеме аҫтында нәшер ителә. Ә 1772 йылда Петербург Фәндәр академияһы Рычковтың «Дневные записки путешествия в Киргиз-Кайсацкую степь в 1771 г.» тигән хеҙмәтен баҫтырып сығара.
1772 йылда коллегия асессоры чинын ала. 1772—1785 йылдарҙа Ахтуба йылғаһы буйында яңы ойошторолған ебәк заводы директор була. 1780 йылда надворный советник, ә 1784 йылда коллегия советнигы чиндарын ала.
1793 йылда академик Паллас Царицын ҡалаһы янында Рычков менән осраша һәм улар бергәләп Ахтуба үҙәнен өйрәнә. 1797 йылда Рычковты йәнә Ахтуба ебәк заводы директоры тип ҡуйырға ниәтләйҙәр, әммә 1797—1798 йылдар араһында ул вафат була.
Алтынбаев Ғәйфи Муса улы
Алтынбаев Ғәйфи Муса улы (15 март 1915 йыл — 8 август 1968 йыл) — совет-фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры.
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1930 йылда «Ҡыҙыл таң» колхозында ябай колхозсы булып башлай. 1930 йылдың октябренән 1931 йылдың мартына тиклем Иҫке Усман ауылында наҙанлыҡты бөтөрөү маҡсатында өлкәндәрҙе уҡыта. 1931 йылдың мартынан 1933 йылдың апреленә тиклем Ырымбур башҡорт педагогия техникумында уҡый. 1937 йылда Йоматау зоотехник техникумын тамамлай.
1937 йылдың октябрендә Ҡыҙыл Армия сафына алына. Ленинград ҡалаһындағы 4528-се хәрби часта кесе командирҙар мәктәбендә уҡый. Ленинград хәрби округының 4528-се хәрби часының 9-сы батареяһында политрук урынбаҫары булып эшләй. 1939 йылдың ноябренән 1940 йылдың мартына тиклем Төньяҡ-Көнбайыш фронт составында Карел муйынында аҡ финдар менән алыштарҙа ҡатнаша. 1940 йылдың октябрендә Совет Армияһынан демобилизациялана.
Армиянан һуң Бөрйән район Советына эшкә ебәрелә. 1942 йылдың июненән Киров өлкәһенең Брянск хәрби-политехник училищеһында уҡый. 1942 йылдың октябренән Брянск фронтының 5-се уҡсылар дивизияһының 27-се артиллерия полкының сәйәси частар буйынса батарея командиры урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1944 йылдың мартында Ленинград фронтына ебәрелә. 1944 йылдың майынан 1945 йылдың декабренә тиклем Ленинград фронтының 159-сы уҡсылар полкы, 76 мм-лы пулемет батареяһының ут взводы командиры булып хеҙмәт итә.
1945 йылдың декабрендә Совет Армияһы сафынан демобилизациялана һәм Бөрйән районында Бөрйән районы хәрби комиссариатында хәрби бүлек начальнигы булып эшләй. 1946 йылдан алып БАССР ВКП(б) -ның Бөрйән район комитетының кадрҙар буйынса секретары булып эшләй. СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштарының Бөтә Союз күргәҙмәһендә ҡатнашыуға өлгәшә. Мәскәүҙә КПСС ҮК эргәһендәге ике йыллыҡ Ленин курстарын тамамлай (1952).
1955 йылдан 1957 йылдың сентябренә тиклем «Башҡортостан» игенселек совхозының партия комитеты секретары, һуңынан КПСС-тың Йылайыр райкомында сәйәси ағартыу кабинеты мөдире булып эшләй.
1968 йылдың 8 авгусында вафат була һәм Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнә.
Рәмил Ҡол-Дәүләт
Рәмил Ҡол-Дәүләт, Дәүләтҡолов Рәмил Хөснөтдин улы (30 май 1958 йыл — 12 ғинуар 1998 йыл) — башҡорт шағиры, драматург. Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт республика йәштәр премияһы лауреаты (1995).
Биографияһы
Рәмил Хөснөтдин улы Дәүләтҡолов 1958 йылдың 30 майында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы Әлмөхәмәт ауылында тыуған. Стәрлетамаҡ культура-ағартыу училищеһында уҡый. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай.
Студент сағында уҡ уның «Ямғыр алдынан» тип аталған тәүге шиғырҙар йыйынтығын сығара. Артабан Рәмилдең төрлө йылдарҙа өс китабы донъя күрә. Драма әҫәрҙәре Башҡортостандың бер нисә театрында ҡуйылды. 1990 йылдан Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ул ҡаты сирләп вафат булды.
Шалап (Чумыша ҡушылдығы)
Шалап — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чумыш йылғаһының һул ярына тамағынан 399 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Киңдәлә (Ырымбур өлкәһе)
Киңдәлә  (Кинделя) — Рәсәй Федерацияһы, Ырымбур өлкәһе Ташлы районы Киңдәлә ауыл Советына ҡараған ауыл.
Географияһы
Ауыл Киңдәлә йылғаһының уң яҡ ярында район үҙәге Ташлы ауылынан яҡынса 23 километр көньяҡ-көнсығышта, ә Ырымбурҙан 150 км алыҫлыҡта көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Тарихы
Ауылға 1748 йылда Илек ҡаласығы казактары тарафынан форпост булараҡ нигеҙ һалынған. 1887 йылға бында йәшәүселәр 2082 кеше тәшкил иткән. Совет заманында «Ҡыҙыл армия» колхозы һәм Карл Маркс исемендәге колхоз эшләгән.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Киңдәлә йылғаһынан алып ҡушылған. Гидронимдың килеп сығышы буйынса фекерҙәр төрлөсә, хатта мордва теленән дә эҙләп ҡараусылар бар. Мәгәр йылға тарихи Башҡортостан ерҙәрендә аға, шуға күрә гидронимдың килеп сығышын иң әүәл башҡорт теленән эҙләргә кәрәктер. Мордвалар ул ерҙәргә килеп ултырғанға тиклемге яҙмаларҙа урыҫ телендә Кинзель атамаһы осрай. Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев бер нисә фараз буйынса ентекле тикшеренеүҙәр үткәргәндән һуң «Местные названия Оренбургской области. Историкотопонимические очерки» тигән китабында атама төрки телдән ингән, "киң" һәм "дала" һүҙҙәренән килеп сыҡҡан тип һанай. Иң элекке архив материалдарында Киндала варианты яҙып алынғанын белдерә. .
Башҡорт телендә сингармонизм нигеҙендә тәүге ижектәге йомшаҡ «И» һуҙынҡыһы икенсе ижекте лә нәҙек һуҙынҡыларға әүерелдергән, шуға күрә аңлатма ышандырырлыҡ.
Халҡы
Милли составы (2002 йыл): урыҫтар — 84 %.
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты (МГУЭСИ) — Мәскәүҙең электән булған юғары уҡыу йорто. 2015 йылда Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетына ҡушылып үҙгәртеп ҡорола.
Тарихы
1932 йылда Мәскәү халыҡ хужалығы иҫәбе институты булараҡ нигеҙ һалына, 1948 йылда Мәскәү иҡтисади-статистика институты (МЭСИ) итеп үҙгәртелә. 1982 йылда МЭСИ Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. 1996 йылда университет статусы ала һәм Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты тип үҙгәртелә, аббревиатураһы элеккесә һаҡланып ҡала.
2015 йылдың 10 мартында Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығы МЭСИ һәм Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетын ҡушыу тураһында бойороҡҡа ҡул ҡуя Элек Рәсәй фән һәм мәғариф министрлығына юғары уҡыу йорттарын берләштереү тәҡдиме менән белем биреү ойошмалары Ғалимдар советы мөрәжәғәт иткән була. Бының сәбәбе билдәһеҙ. 17 февралдә Комиссия ултырышында берләштереү мәсьәләһе ҡарала. Фекер алышыу йомғаҡтары буйынса комиссия бер тауыштан Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университетын Г. В. Плеханов исемендәге Рәсәй иҡтисад университетына ҡушыу юлы менән үҙгәртеп ҡороу үткәреүҙе хуплай. Берләштергән юғары уҡыу йорто базаһында алдынғы иҡтисади тикшеренеү университеты булдырыла.
Ректорҙары
1972—1992: Виктор Шураков
1992—2007: Владимир Тихомиров
2007—2015: Наталья Тихомирова
Структураһы
Университет составында 6 институт эшләй — компьютер технологиялары, менеджмент, статистика һәм иҡтисад, хоҡуҡ, өҙлөкһөҙ белем, өҫтәмә һәм бизнес-белем.
Шәһит
Шәһит (شَهيد šahīd, күплектә شُهَداء šuhadā' (шүһәдә); شهادة šahāda шәһәҙә һүҙенән барлыҡҡа килгән, ул башҡортса «шаһитлыҡ» һүҙенә тап килә). Исламда шәһитлек хөкөм эшендә шаһит булып ҡатнашыуҙы ла аңлата, Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ла ҡулланыла
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты
Структураһы
3 уҡыу корпусы:
Рейтингы
Вуз Forbes: Рәсәйҙең иң көслө университеттары рейтингында 10-сы урынды биләй.
Шәһит
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә шәһит һәм шаһит һүҙҙәре айырыла. Шәһит һүҙе Аллаһ юлында яуҙа динеңде, ватаныңды, иманыңды, ғаиләңде яҡлап ҡорбан булыусыларға ҡарата ғына, ә шаһит — хөкөм эшендә ҡатнашыусыларға, рәсми рәүештә ниндәйҙер ваҡиғаны күреүен белдереүенә ҡарата ғына ҡулланыла.
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты
Рейтингы
«Эксперт РА» Рәсәйҙең 100 иң яҡшы юғары уҡыу йорттары рейтингында 2012 йыл өсөн 29-сы урынды биләй.
Шәһит
Башҡорт телендә
Шәһиттәр башҡорт халҡында оло маҡтауға лайыҡ шәхестәр, шуға күрә башҡорт исемдәре араһында «шәһит» һүҙенән яһалғандары бар: балаға матур, мәғәнәле исем бирелергә, яҡшы сифаттар тәрбиәләүгә булышлыҡ итергә тейеш. Шәһит, Шәһитулла (Шәһиҙулла), Шәһиҙә. Бындай исем менән башҡорт тарихында иң билдәле шәхес — Шәһит Хоҙайбирҙин.
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты
Рейтингы
2014 йылда «Эксперт РА» агентлығы вузды Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһенең иң яҡшы юғары уҡыу йорттары исемлегенә индерә, уға «D» рейтинг класы бирелә.
Шәһит
Шәһитлек
Дин өсөн йәнде фиҙа ҡылыу монотеистик диндәрҙең барыһына ла хас. Ислам да, христианлыҡ та дин өсөн үҙен ҡорбан иткәндәрҙе ҙурлай. «Шәһит» төшөнсәһе нәсраниҙарҙың «мученик» тигәненә тап килә (,  — шаһит).
Мәскәү дәүләт иҡтисад, статистика һәм информатика университеты
Хәтер
Староволынский урамында урынлашҡан автобус туҡталышы университет хөрмәтенә «МГУЭСИ» тип атала.
Уй районы (Силәбе өлкәһе)
Уй районы — Силәбе өлкәһендә район. Майҙан— 194,7 мең га.
Тлиптли-Игль
Тлиптли-Игль — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 929 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дим (исем)
Дим — башҡорт ир-ат исеме, башҡа төрки-мосолман халыҡтарында ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Дим — башҡорт телендә йылға исеменән; бәлки, төрөкмән телендәгесә «тын» тигән мәғәнәгә бәйлелер.
Билдәле кешеләр
Дәминев Дим Абдрахман улы (21 июнь 1942 йыл — 23 апрель 1994 йыл) — рус телендә ижад иткән Башҡортостан шағиры, тәржемәсе һәм журналист, СССР Яҙыусылар (1982) һәм Журналистар союздары ағзаһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1992).
Баязит Дим (Баянов Баязит Фәтхелислам улы; 24 ғинуар 1909 йыл — 10 октябрь 1945 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яугир-яҙыусы, журналист, СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены кавалеры (1944).
Ауылдар
Дим (Дим) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. Дим (Күсәй; Дёмский) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл.
Димтамаҡ — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһының Ютазы районындағы ауыл.
Дим (Дёма) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Дим (Дим) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл.
Дим (Дим биҫтәһе) — Өфө ҡалаһының Дим районындағы биҫтә.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Дим (Күгиҙел) — Башҡортостандағы йылға.
Дим һөйләше — Башҡорт теленең Көньяҡ диалекты һөйләштәренең береһе.
Дим районы — Өфө ҡалаһының районы. Ҡоро Дим — Рәсәйҙәге йылға.
Дим — Өфө ҡалаһының Дим районындағы, Куйбышев тимер юлының Башҡортостан төбәгендә Көнбайыш йүнәлешендәге тимер юл станцияһы.
Дим — Башҡорт АССР-ындағы ҡала (12 ноябрь 1943  — 6 март 1944 ). Хәҙерге ваҡытта Өфө ҡалаһының Дим районы.
Воровка (йылға)
Воровка — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мюзикл
Мюзикл (Musical) — эстрада, хореографик, драматик, опера һ.б. төрлө сәнғәттең үҙенсәлектәрен берләштергән музыкаль сәхнәләштерелгән тамаша йәиһә нәфис фильм. Был жанрҙа комедия ғына түгел, драматик сюжет та бар. Музыкаль жанр буларак АҠШ-та 1920-се һәм 1930-сы йылдарҙа барлыҡҡа килгән. Ул 1940—1960 йылдарҙа АҠШ-та үҫеш алған һәм 1960-сы йылдарҙа башҡа илдәрҙә киң таралған. Хәҙерге ваҡытта мюзиклды уйнаған музыкаль театрҙар рок музыкаһы, йыр һәм бейеү жанрҙарын үҙләштереп үҫә.
Программалау
Программалау (программа яҙыу) — компьютер программаларын эшләү процесы. Программалау (программа яҙыу) телдәренә нигеҙ һалыусыларҙың береһе Никлаус Вирт фекеренсә: «Программалар = алгоритмдар + бирелмәләр структураһы».
Программалау программа яҙыу телдәрендә программаларҙың сығанаҡ текстарын яҙыуға ҡоролған.
Тарих
Беҙҙең эраға тиклем 205 йыл (150 год до н. э. ) — Боронғо Грециялағы антикитер механизмы тип аталған төрлө ҙурлыҡтағы һәм рәүештәге шестернялар ҡуйылған калькулятор, хәҙерге заманда ла Ай һәм Ҡояш календарында ҡулланылған Метон циклын иҫәпләү өсөн эшләнгән.
1206 йыл— Аль-Джазари программаланған автомат-гуманоид эшләй. 1804 йыл — Жозеф Мари Жаккар жаккард туҡыу станогын уйлап сығара. Уның станогында префокарталар ярҙамында төрлө биҙәктәр төшөрөп туҡырға була. Был туҡыу сәнәғәтендә революция була. 1843 йылдың 19 июле— Чарлз Бэббидж тәүге «Аналитик машина» эшләй, уны ҡайһы берәүҙәр беренсе программаланған хисаплау ҡоролмаһы ла тип атай.
19 июль, 1843 йыл — графиня Ада Августа Лавлейс, инглиз шағиры Джордж Байрон ҡыҙы, Аналитик машина өсөн донъялағы тәүге программаны яҙа. Был программа аҡҡан шыйыҡсала энергия һаҡланыуы законына ҡағылышлы Бернулли тигеҙләмәһен сисә. Үҙенең берҙән-бер фәнни хеҙмәтендә Ада Лавлейс бик күп мәсьәләрҙе яҡтырта.
Программа яҙыу телдәре
Программистар эшенең күп өлөшө программа яҙыу телдәренең береһендә сығанаҡ код яҙыуҙан, тестлауҙан һәм программаны көйләүҙән тора. Программаларҙың сығанаҡ текстары һәм башҡарыусы файлдары автор хоҡуғы объекттары була һәм авторҙарының һәм хоҡуҡ эйәләренең интеллектуаль милке булып тора. Программа яҙыуҙың төрлө телдәре программа яҙыуҙың төрлө стилдәрендә эшләүгә яраҡлаштырыла (программа яҙыу парадигмалары). Алгоритмдың ҡайһы бер өлөштәре өсөн программа яҙыу телен һайлау программа яҙыу ваҡытын ҡыҫҡарта һәм алгоритмды һүрәтләү мәсьәләһен һөҙөмтәлерәк сисергә мөмкинлек бирә. Төрлө телдәр программистан алгоритмды тормошҡа ашырыуҙа деталдәргә төрлө кимәлдәге иғтибар талап итә, бының һөҙөмтәһе — ябайлыҡ менән етештереүсәнлек араһында компромисс (йә иһә программист ваҡыты менән файҙаланыусы ваҡыты араһында).
Ҡайһы бер телдәрҙә машина коды урынына интерпретацияланыусы икеле «виртуаль машина» коды, йәғни байт-код (byte-code) генерациялана. Ул Forth'та, Lisp, Java, Perl, Python'дың айырым ғәмәлләшеүҙәрендә һәм .NET Framework өсөн телдәрҙә ҡулланыла.
Инструменттар
Программалау мөхите текст редакторының махсус функциялары булыуы мөмкин- исемдәр индекслау, документтарҙы күрһәтеү, синтаксисты яҡтыртыу,  ҡулланыусы интерфейсын визуаль  яһау. Программалау теле сығанаҡ кодтың синтаксисын һәм башланғыс семантикаһын  билдәләй.
Хәҙерге ваҡытта программалау ваҡытында эштәрҙең  интеграцияланған мөхиттәре ҡулланыла, улар иҫәбенә , ғәҙәттә ошолар инә:
Йәшел төйөт
Йәшел төйөт(урыҫ. Зелёная пеночка) (лат. Phylloscopus trochiloides) — певчая птица из семейства славковых (Sylviidae).
Әҙәбиәт
Urs N. Glutz von Blotzheim und Kurt M. Bauer: Handbuch der Vögel Mitteleuropas. Band 12/2 (Passeriformes, 3. Teil: Sylviidae); Aula-Verlag, Wiesbaden; 1991
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы
Ерҙең уникаль булыуы гипотезаһы — Ферми парадоксыһына яуап итеп бирелгән гипотеза һәм ни өсөн Ер һымаҡ планетаны табыу мөмкинселеге әҙ тип әйтелә. Юғары үҫешкән тормош барлыҡҡа килеү өсөн Ергә оҡшаған планета булыуы шарт булып тора, ошо шарт Ерҙән башҡа цивилизацияларҙың булмауын аңлата. Ерҙең уникальлеге гипотезаһын беренсе мәртәбә палеонтолог Питер Уорд (Peter Ward) һәм астроном Дональд Браунли (Donald Brownlee) «Уникаль Ер: Ни өсөн юғары үҫешкән тормош Йыһанда киң таралмаған» (Уникальная Земля: Почему высокоразвитая жизнь не является распространённым явлением во Вселенной, Rare Earth: Why Complex Life Is Uncommon in the Universe) китабында яҙып сыға. Уорд һәм Броунли Дрейк тигеҙләмәһенең ҡушымтаһын ҡулланып Йыһанда ҡылыҡһырламаһы Ер һымаҡ булған планета булыуы ғәҙәттән тыш һирәк осраҡ тип иҫбат итә.
Ольховка (Көйөргәҙе районы)
Ольховка (Ольховка) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы утар. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 24 кеше. Почта индексы — 453350, ОКАТО коды — 80239840005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сулпан (Бүздәк районы)
Сулпан (Чулпан) — Башҡортостандың Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 76 кеше. Почта индексы — 452717, ОКАТО коды — 80217846006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ферми парадоксы
thumb|230px|[[Радиотелескоптар ярҙамында күҙәтеү Ферми парадоксын өйрәнеүҙә мөһим роль уйнай]] Ферми парадоксы — физик Энрико Ферми бирелгән парадокс, Ерҙән ситтәге цивилизацияларҙы табыу мөмкинселеген шик аҫтына ҡуя. Парадокс бөтә дәүерҙә лә борсоған «Кешелек йыһанда технологик яҡтан үҫешкән берҙән-бер цивилизациямы?» тигән һорау менән бәйле. Ерҙән ситтәге цивилизациялар менән бәләнеш мөмкинлеген билдәләй торған Дрейк тигеҙләмәһе, барлыҡ билдәһеҙ параметрҙарҙы иҫәпкә алып, башҡа цивилизациялар булыуына ҙур өмөт бирә. Бындай нәтижә менән Ферми килешмәй, беҙҙең галактикала бихисап аҡҡыллы цивилизациялар бар икән, «Ҡайҙа һуң улар? Ни өсөн уларҙың эҙе юҡ, зонт, космик корабль йәки радиотапшырыуҙарын күҙәтмәйбеҙ?».
Ферми парадоксындағы фараздарҙы йыш ҡына Ферми принципы тип атайҙар.
Буканова Люция Ғафар ҡыҙы
Буканова Люция Ғафар ҡыҙы (22 сентябрь 1947 йыл) — ғалим-табип, йәмәғәт эшмәкәре. Санкт-Петербург Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәксеһе. Медицина фәндәре кандидаты,
Биографияһы
Люция Ғафар ҡыҙы Буканова 1947 йылдың 22 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Матрай районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Йылайыр районы) Юлдыбай (Йылайыр районы) ауылында тыуған.
Юғары мәктәп уҡытыусыһы, тарих фәндәре докторы, профессор Буканова Роза Ғафар ҡыҙының бер туған апаһы
Һөнәре буйынса табип, ВТЭК рәйесе булып эшләй.
1985 йылда Ленинград ҡалаһының Ленсовет исемендәге мәҙәниәт һарайында Башҡорт фольклор ансамбле ойошторола. Уның ижади эшмәкәрлегендә Люция Ғафар ҡыҙы ла шулай уҡ табип булып эшләгән тормош иптәше Зөбәйер Мусин менән бергә ҡатнаша. 1987 йылда Люция Ғафар ҡыҙы ансамблгә етәкселек итә башлай.
1989 йылда «Ирәндек» фольклор ансамбле нигеҙендә Ленинград ҡалаһында беренсе Башҡорт мәҙәниәт-мәғрифәт йәмғиәте ойошторола. Уның рәйесе итеп ошоғаса «Ирәндек» фольклор ансамбле етәксеһе булған, Люция Ғафар ҡыҙы Буканова һайлана.
1997 йылда Санкт-Петербургта Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы (БММА)ойошторола. Уны ойошторған академик, шағирә Әлмира Талха ҡыҙы Бикҡолова, вафат булғанға тиклем, йәғни 2013 йылғаса ойошмаға етәкселек итә. Бынан һуң Башҡорт милли-мәҙәни автономияһы етәкселек итеүҙе Л.Ғ. Букановаға йөкмәтәләр, 2013 йылдан әлеге көнгә тиклем ул ошо эште ҙур яуаплылыҡ һәм әүҙемлек менән алып бара
Веткула
Веткула — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бергамак йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Темар
Темар (Themar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2961 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,19 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98660 һәм автомобиль коды — HBN.
Ленинград блокадаһы
Ленинград блокадаһы — Ленинградтың (хәҙерге Санкт-Петербург) Бөйөк Ватан һуғышыйылдарында немец, фин һәм испан (Зәңгәр дивизия) ғәскәрҙәре менән Төньяҡ Африка, Европа һәм Италия хәрби-диңгеҙ көстәре ҡатнашлығындағы хәрби блокадаһы. 1941 йылдың 8 сентябренән 1944 йыл>дың 27 ғинуарына (блокада ҡулсаһы 1943 йылдың 18 ғинуарында өҙөлә) — 872 көн (тәүге һәм һуңғы көнө менән бергә) дауам итә. Әҙәбиәттә шулай уҡ 871 һаны ла осрай.
Аксел
Аксел — Рәсәйҙәге йылға. Пенза өлкәһе, Мордва Республикаһы/ Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Аксел йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ленинград блокадаһы
Блокада башланғанда ҡалала ҡамауҙа оҙайлы ваҡытҡа етерлек аҙыҡ-түлек һәм яғыулыҡ булмай. Ленинград менән берҙән-бер бәйләнеш юлы булып Ладога күле аша һалынған маршрут тора. Ул дошмандың артиллерияһы, авиацияһы һәм хәрби-диңгеҙ көстәре һөжүме аҫтында тора. Был транспорт артерияһы аша индерелгән нәмәләр ҡала халҡы ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек күләмдә булмай. Һөҙөмтәлә Ленинградта башланған аслыҡ, ҡыштың айырыуса сасҡау булыуы, транспорт һәм йылытыу системаһындағы проблемалар халыҡ араһында йөҙҙәрсә мең кешенең үлеүенә килтерә.
1943 йылдың ғинуарында Ленинград блокадаһы өҙөлгәндән һуң да дошман ғәскәре һәм флоты уны 1944 йылдың ғинуарына тиклем ҡамауҙа тота. 1944 йылдың ғинуар — февралендә совет ғәскәрҙәре Ленинград-Новгород операцияһын үткәрә, һөҙөмтәлә дошман ҡаланың көньяҡ сигенән 220—280 километрға сигенергә мәжбүр була. 1944 йылдың июнь — авгусында совет ғәскәрҙәре Балтик флоты һәм авиация ярҙамында Выборг һәм Свирск-Петрозаводск операциялары үткәрә, 20 июндә — Выборгты, ә 28 июндә Петрозаводскты ала. 1944 йылдың сентябрендә Гогланд утрауы азат ителә. Диңгеҙ юлы миналар менән уратып алынғанлыҡтан, уның аша ҡалаға 1946 йылда ғына үтеү мөмкин була.
Аксел
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мокша йылғаһы башынан Темников ҡалаһы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Мокша, йылға бассейны — Ока.
Яңы Зеландия
Яңы Зеландия (New Zealand, маори Aotearoa) — Тымыҡ океандың көньяҡ-көнсығышында урынлашҡан дәүләт.
Аксел
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы Зеландия
Яңы Зеландия ике ҙур (Төньяҡ һәм Көньяҡ) һәм 700 тирәһе бәләкәй утрауҙан тора. Баш ҡалаһы — Веллингтон. Яңы Зеландияла 2012 йылда 4 443 900 кеше йәшәгән. Дәүләт конситуцион монархия һәм парламент демократияһы принциптарына ярашлы төҙөлгән. Яңы Зеландия донъяның иң уңышлы дәүләттәренең береһе.
Ленинград блокадаһы
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында блокадалағы Ленинградты һаҡлаусылар күрһәткән батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ өсөн аҫырай, СССР Юғары Советы Президиумының 1965 йылдың 8 майындағы указына ярашлы, Ленинградҡа «Герой-ҡала» исеме бирелә.
27 ғинуар Рәсәйҙең хәрби дан көнө — Ленинградты фашист блокадаһынан тулыһынса азат итеү көнө (1944 йыл) булып тора.
Әҙәбиәт
Оборона Ленинграда 1941—1945.Документы и материалы. РОССПЭН. Москва.2019 г.
Яңы Зеландия
Рәсми телдәр — инглиз, маори һәм яңы зеландия ым-ишара теле.
Унитар дәүләт, конституцион монархия.
17 районға бүленә, шуларҙың 9-ы Төньяҡ утрауҙа, 7-һе Көньяҡ утрауҙа, һәм берәүһе Чатем архипелагында урынлашҡан. Яңы Зеландия короллегенә Кук утрауы штаттары һәм Ниуэ, шулай уҡ Токелауҙың үҙидаралыҡһыҙ территорияһы һәм Росс Антарктида территорияһы инә.
Ике ҙур утрауҙа (Төньяҡ һәм Көньяҡ) һәм Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайышында бик күп (яҡынса 700) утрауҙарҙа урынлашҡан. Яңы Зеландияның төп үҙенсәлектәренең береһе — географик изоляция. Илдең иң яҡын күршеләре: көнбайышта — Тасман диңгеҙе менән айырылған Австралия (иң яҡын ара — яҡынса 1700 км); төньяҡта — Яңы Каледония утрауҙары территориялары (яҡынса 1450 км), Тонга (яҡынса 1850 км) һәм Фиджи (яҡынса 1900 км).
Үҫешкән иҡтисадлы сәнәғәт иле. 2017 йылда һатып алыу һәләте паритеты буйынса эске тулайым продукт күләме 189 миллиард АҠШ доллары тәшкил итә (йән башына яҡынса 39 000 АҠШ доллары). Аҡса берәмеге — яңы зеланд доллары.
Этимологияһы
Маори халҡының, бында беренсе европалылар барлыҡҡа килгәнгә тиклем бирелгән атамаһы һаҡланмаған, әммә Төньяҡ утрауҙы маориҙар Те Ика-а-Мауи (Te Ika-a-Māui) тип атауы билдәле, уның «Мауиның балығы» тип тәржемә ителеүе ихтимал. Мауи — океанда ҙур балыҡ тотоп, һуңынан уны утрауға әйләнгәндергән маори легендаларындағы тәңре. Көньяҡ утрауҙың ике киң таралған атамаһы була: Те Ваи Паунаму (Te Wai Pounamu) һәм Те Вака-а-Мауи (Te Waka a Māui). Беренсе атамаһын «нефрит һыу» тип, ә икенсеһен «Мауиның кәмәһе» тип тәржемә итергә мөмкин. XX быуат башына тиклем Төньяҡ утрауҙы ерле халҡы Аотеароа тип йөрөтәләр, ул «оҙон аҡ болот иле» (ao = «болот», tea = «аҡ», roa = «оҙон») тип тәржемә ителергә мөмкин, ә һуңғараҡ был атама бөтә ил өсөн маори телендә дөйөм ҡабул ителгән исемгә әйләнә{{sfn|King|2003|p=41}.
Яңы Зеландия ярҙарында булған беренсе европа дингеҙсеһе, голланд Абел Тасман, Яңы Зеландия көньяғында Көньяҡ Американың көньяғында урынлашҡан Утлы Ер архипелагындағы шул уҡ исемле утрау менән бәйле тип уйлап, уны «Staten Landt» тип атай. Нәҡ ошо атамаһы 1645 йылда голланд картографтары тарафынан Нидерланд провинцияларының береһе — Зеландия (нидерланд) (Zeeland) хөрмәтенә латинса һәм голландса Nieuw Zeeland тип үҙгәртелә. Һуңыраҡ британ диңгеҙсеһе Джеймс Кук үҙенең яҙмаларында New Zealand тигән инглиз телендәге версияһын ҡуллана, һәм ул илдең рәсми атамаһына әйләнә. Яңы Зеландияның русса атамаһы тарихи атаманың теүәл тәржемәһе булып тора.
Иртә европа картографтары утрауҙарҙы Төньяҡ, Урта (хәҙерге Көньяҡ) һәм Көньяҡ (Стюарт йәки Ракиура) тип атағандар. 1830 йылда ике төп утрау Төньяҡ һәм Көньяҡ тип атала башлай, 1907 йылға был атамалар булдырыла нығыналар. 2009 йылда Яңы Зеландияның географик атамалар советы төп утрауҙарҙың исемдәре бер ҡасан да формаль рәүештә билдәләнмәгән тип таба. 2013 йылда рәсми рәүештә Төньяҡ (йәки Te Ika-a-Maui) һәм Көньяҡ (йәки Te Waipounamu) тип атала. Маори һәм инглиз атамалары бер-береһен алмаштырып ҡулланыуы мөмкин.
Полинезия осоро
Яңы Зеландия — иң һуңғы кешеләр менән төйәкләнгән урындарҙың береһе. Радиоуглерод анализы, урман ҡырҡыу тураһындағы дәлилдәр һәм маориҙарҙа ДНК-ның митохондриаль вариабеллеге буйынса беренсе көнсығыш полинезиясылар бында 1250—1300 йылдарҙа, Көньяҡ Тымыҡ океан утрауҙарына ҙур сәйәхәттәрҙән һуң төпләнгәндәр , тигән һығымтаға килергә була. Яйлап күсеп килгәндәрҙең үҙ мәҙәниәте һәм теле формалаша; хеҙмәттәшлек иткән, бер-береһе менән ярышҡан һәм һуғышҡан ивиға (ҡәбиләләр) һәм хапуға (ырыуҙар) бүленәләр. Ҡайһы бер маориҙар Чатем архипелагына күсеп киләләр (уны Рекоху тип йөрөтәләр), унда айырым мәҙәниәтле мориори халҡы булып китәләр. Мориори 1835—1862 йылдарҙа маори халҡының Таранаки ивиһы баҫып алыу һәм европалылар индергән ауырыуҙар һөҙөмтәһендә тулыһынса тиерлек юҡҡа сығалар. 1862 йылда бары тик 101 мориори ғына иҫән ҡала, ә һуңғы билдәле ысын мориори Томми Соломон 1933 йылда вафат була.
Европа осоро
Яңы Зеландияға тәүге европалылар голланд Абел Тасман менән 1642 йылда карапта киләләр. Урындағы халыҡ менән бәрелештәр һөҙөмтәһендә команданың дүрт ағзаһы һәләк була, кәм тигәндә бер маори карчеттан ялана. Европалыларҙың сираттағы килеүе 1769 йылда ғына була: британ сәйәхәтсеһе Джеймс Кук утрауҙарҙың бөтә яр буйы һыҙатын тиерлек картаға төшөрә. Куктан һуң Яңы Зеландияға европа һәм төньяҡ америка кит аулаусылар һәм тюленгә һунар итеүселәр, шулай уҡ ағас, аҙыҡ-түлек, артефакттар, һыу өсөн аҙыҡ-түлек, металл ҡорал, ҡорал һәм башҡа тауарҙар менән алмашҡан сауҙа караптары килә. Был сауҙагәрҙәр маориҙарға картуф һәм мушкет алып килә, был халыҡтың ауыл хужалығы һәм хәрби йәшәү рәүешен тамырынан үҙгәртә. Картуф ышаныслы аҙыҡ сығанағына әүерелә һәм оҙайлы хәрби походтар үткәреү мөмкинлеген бирә. 1801-1840 йылдарҙа 600-ҙән ашыу һуғышты берләштергән ҡәбилә-ара мушкет һуғыштары һөҙөмтәһендә 30 000-дән 40 000-гә тиклем маори һәләк була. XIX быуат башынан христиан миссионерҙары Яңы Зеландияла төпләнә башлайҙар, аборигендарҙың күпселеген үҙ диндәренә ылыҡтыралар. XIX быуатта илдең автохтон халҡы тәүге контактҡа тиклемге кимәлдең 40 процентына тиклем кәмей; бының төп сәбәбе булып килтерелгән ауырыуҙар тора.
1788 йылда капитан Артур Филлип, Яңы Зеландия ла ингән яңы британия колонияһы Яңы Көньяҡ Уэльс губернаторы вазифаһын биләй. Британия хөкүмәте Джеймс Басбиҙы 1832 йылда, төньяҡ маориҙарҙан петиция алғандан һуң, Яңы Зеландияла британия резиденты итеп тәғәйенләй. Өс йылдан һуң, Шарль де Тьерри француз ултырағы барлыҡҡа килеүен белгәс, маори ҡәбиләләре конфедерацияһы король Вильгельм IV-гә яҡлау һорап бойондороҡһоҙлоҡ тураһында декларация ебәрә. Сыуалыштар, яңы зеланд компанияһының Яңы Зеландияла төпләнеү тәҡдиме (ул ваҡытта утрауҙарға маориҙарҙан ерҙәр һатып алыу өсөн карап ебәргән була), һәм бойондороҡһоҙлоҡ иғлан итеү декларацияһының бәхәсле хоҡуҡи статусы колония эштәре буйынса министрлыҡты капитан Уильям Гобсонды Яңы Зеландияға Британия суверенитетын урынлаштырыу һәм маори халҡы менән килешеү төҙөү өсөн ебәрергә мәжбүр итә. Вайтанги килешеүе Бей-оф-Айлендс ҡултығында 1840 йылдың 6 февралендә менән төҙөлә. Яңы Зеландия компанияһының Веллингтонда бойондороҡһоҙ тораҡ пункты булдырырға тырышыуына һәм француз күскенселәре Акароала ер һатып алырға маташыуҙарына яуап итеп, Гобсон 1840 йылдың 21 майында бөтә Яңы Зеландия өҫтөндә Британия суверенитетын иғлан итә, әммә был ваҡытҡа Килешеүҙең бөтә күсермәләренә маориҙар ҡул ҡуймаған була. Бынан һуң иммигранттарҙың, бигерәк тә Британиянан килеүселәр, һаны арта башлай.
Яңы Зеландия 1841 йылдың 3 майында Яңы Көньяҡ Уэльстан айырым колонияға әйләнә. 1852 йылда колония вәкиллек хөкүмәттен ала, ә ике йылдан һуң беренсе парламент ултырышы үтә. 1856 йылда колония үҙидаралыҡ ала, унда ерле халыҡҡа ҡарата сәйәсәттән башҡа бөтә эске мәсьәләләр үҙ аллы хәл ителә. Яңы Зеландия колониаль сәйәсәт буйынса контролде 1860-сы йылдар уртаһында ала. Көньяҡ утрау айырым колония төҙөргә теләүенән ҡурҡып, колония башлығы Альфред Дометт баш ҡаланы Оклендтан Кук боғаҙына күсереү тураһында ҡарар сығара. Веллингтон илдең үҙәгендә һәм уңайлы ҡултыҡта урынлашыуы өсөн яңы баш ҡала итеп һайлана. Парламенттың тәүге тапҡыр Веллингтонда ултырышы 1865 йылда була. Мигранттар һаны артыу менән ер өсөн конфликттар сыға, һөҙөмтәлә Яңы Зеландияла 1860—1870 йылдарҙағы ер һуғыштары башлана, шуның һөҙөмтәлә маориҙарҙан күп ерҙәр тартып алына.
1907 йылда Яңы Зеландия парламенты үтенесе буйынса король Эдуард VII уны Британия империяһының доминионы тип иғлан итә. Вестминстер статуты 1947 йылда ҡабул ителә һәм Яңы Зеландияны Британия парламентының мотлаҡ ғәмәлдәренән алып ташлай.
Географик урынлашыуы
Яңы Зеландия Тымыҡ океандың көньяҡ-көнбайышында Полинезия өсмөйөшөндә һыу ярымшарының үҙәк төбәгендә урынлашҡан. Илдең төп территорияһы Кук боғаҙы (иң тар урынының киңлеге 22,5 км) менән айырылған Көнъяҡ утрауҙан һәм Төньяҡ утрауҙан тора. Утрауҙарҙың көнбайыш ярын Тасман диңгеҙе, илдең ҡалған ярҙарын Тымыҡ океан йыуа. Ике төп утрауҙан тыш, Яңы Зеландияның 700-гә яҡын утрауы бар, уларҙың күпселегендә кеше йәшәмәй. Шуларҙың иң ҙуры — Стюарт утрауы, Антипод утрауҙары, Окленд утрауы, Баунти утрауҙары, Кэмпбелл утрауҙары, Чатем архипелагы һәм Кермадек утрауҙары. Илдең дөйөм майҙаны — 268 680 км². Был уны ҙурлығы буйынса Италияға йәки Японияға ҡарағанда бәләкәйерәк, әммә Бөйөк Британиянан бер аҙ ҙурыраҡ итә. Яңы Зеландияның яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 15 134 километр тәшкил итә.
Көнъяҡ утрау — Яңы Зеландияның иң ҙур утрауы һәм ҙурлығы буйынса планетала 12-се утрау, майҙаны 150 437 км². Утрауҙа ил халҡының яҡынса дүрттән бер өлөшө йәшәй. Утрау буйлап төньяҡтан көньяҡҡа табан Көньяҡ Альп тауҙарының һыртын һуҙылған, уның иң бейек түбәһе (3724 м) — Кук тауы (икенсе рәсми исеме — Аораки). Бынан тыш, Көньяҡ утрауҙа бейеклеге 3000 метрҙан ашыу булған тағы 18 түбә бар. Утрауҙың көнсығыш өлөшө тигеҙерәк һәм тулыһынса тиерлек ауыл хужалығы ерҙәре менән биләнгән. Утрауҙың көнбайыш ярында халыҡ күпкә кәмерәк. Бында флора һәм фауна менән кеше ҡағылмаған тәбиғәттең байтаҡ массивтары һаҡланған. Көнбайыш өлөшө шулай уҡ Көньяҡ Альп тауҙары битләүҙәренән туранан-тура Тасман диңгеҙенә төшкән күп һанлы милли парктары, фьордтары һәм боҙлоҡтары менән билдәле. Утрауҙың иң ҙур күле — Те-Анау (ҙурлығы буйынса Яңы Зеландияла икенсе күл).
Майҙаны 113 729 км² булған Төньяҡ утрау — ҙурлығы буйынса планетала 14-се утрау. Утрау Көньяҡ утрауға ҡарағанда күпкә тауһыҙыраҡ, һәм тораҡ пункттар һәм диңгеҙ порттары төҙөү өсөн уңайлыраҡ, шуға күрә бында күпселек ил халҡы йәшәй һәм бында илдең иң ҙур ҡалалары урынлашҡан. Төньяҡ утрауҙың иң бейек нөктәһе — 2797 метр бейеклектәге Руапеху әүҙем вулканы. Төньяҡ утрауға юғары вулкан әүҙемлеге хас: унда илдең алты вулкан зонаһынан бишәүһе урынлашҡан. Төньяҡ утрауҙың үҙәгендә Таупо күле урынлашҡан, ул Яңы Зеландияның иң ҙур күле. Унан Уаикато йылғаһы барлыҡҡа килә, уның оҙонлоғо 425 километр тәшкил итә, һәм был Яңы Зеландияның иң оҙон йылғаһы булып тора.
Рельефы
Яңы Зеландия рельефы — башлыса текә ҡалҡыулыҡтар (Төньяҡ утрауҙа) һәм тауҙар (Көньяҡ утрауҙа) менән сағылған. Ил территорияһының 75 проценттан ашыуы диңгеҙ кимәленән 200 метрҙан ашыу бейеклектә ята. Төньяҡ утрауҙың күпселек тауҙары 1700 м бейеклектән артмайм. Көньяҡ утрауҙың 19 түбәһенең бейеклеге 3000 метрҙан ашыум. Төньяҡ утрауҙың яр буйы райондары киң үҙәндәрҙән тора. Көньяҡ утрауҙың көнбайыш ярында фьордтар бар. Тигеҙлектәр ил территорияһының яҡынса 10 процентын биләй.
Климаты
Австралия һәм Яңы Зеландия араһында Тасман диңгеҙе аша үткән Көнсығыш Австралия ағымы утрауҙарҙың һәм Австралияның көнсығыш яры климатын йылыраҡ һәм дымлы, субтропик урынына тропик итә; был тропик диңгеҙ фаунаһының Австралия һәм Яңы Зеландияның көньяҡ-көнсығыш яр буйындағы субтропик райондарға таралыуына булышлыҡ итә.
Яңы Зеландияның күпселек өлөшөндә яуым-төшөм йылына 600—1600 миллиметр тәшкил итә. Ҡоро йәйге осорҙан тыш, улар йыл дауамында сағыштырмаса тигеҙ бүленә.
Уртаса йыллыҡ температура көньяҡта +10 °C, төньяҡта +16 °C тиклем. Иң һыуыҡ ай — июль, ә иң йылы айҙар — ғинуар һәм февраль. Яңы Зеландияның төньяғында ҡышҡы һәм йәйге температура араһындағы айырма әллә ни ҙур түгел, әммә көньяҡта һәм тау итәгендә айырма 14 °C етә. Илдең таулы райондарында бейеклек күтәрелеү менән температура ҡырҡа түбәнәйә, һәр 100 метр һайын яҡынса 0,7 градусҡа.
Башҡорт халыҡ медицинаһы
Халыҡ медицинаһы — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы.
Ҡылыҡһырламаһы
Башҡорт халыҡ медицинаһы — тарихи үҫеш барышында халыҡ тарафынан тупланған шифалы саралар, дауалау һәм гигиена алымдары һәм күнекмәләре тураһында эмпирик белемдәр, ауырыуҙарҙы иҫкәртеү һәм дауалау өсөн уларҙы ҡулланыу йыйылмаһы.
Башҡорттарҙың Халыҡ медицинаһы Башҡортостандың тәбиғәт-климат үҙенсәлектәренә, традицион хужалыҡ формаларына һәм дини инаныуҙарға бәйле булған. Халыҡ медицинаһы буйынса белем быуындан быуынға тапшырылған. Ҡағиҙә булараҡ, үлән белгестәре, быуын ултыртыусылар, кендек инәләре, имсе, ырымсылар һ. б. бағымсы йәки белемсе булып киткән. Дауалау шифалы йолалар үткәреү, арбауҙар, им-том уҡыу), доға ҡылыу менән оҙатылған. Ҡот ҡойоу йолаһына айырыуса ҙур әһәмиәт бирелгән.
Халыҡ медицинаһында яҡынса 100 төр шифалы үләндәр йәки дарыу үҫемлектәренән эшләнгән ҡайнатмалар, төнәтмәләр, һуттар ҡулланылған.
Хайуандарҙың үте, ат, айыу, бурһыҡ, ҡаҙ, һарыҡ һ. б. хайуандарҙың һәм ҡоштарҙың эс майы, ҡорт балы, прополис һ. б. дауалау практикаһында ҡулланылған.
Шулай уҡ төрлө минералдар, тәбиғи матдәләр: көкөрт, әсеүташ, йәшел-һәңгәр (баҡыр купорос), балсыҡ, аҡбур, ләм, кальцит, тоҙ, мәмерйә һауаһы һ. б. ярҙамында дауалау ысулдары булған. Ҡайһы бер ауырыуҙарын дауалау өсөн һөлөктәрҙе (гирудотерапия) һәм бал ҡорттары файҙаланылған. Шулай уҡ ит һәм һөт продукттарының (ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ.б.) файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған. Фитотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре (мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, припарктар һ.б.) ҡулланылған. Халыҡ көйө (оҙон көй, ҡыҫҡа көй һ.б.) һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән.
Шулай уҡ ҡатыҡ, ҡорот, ҡымыҙ, һөт, май, ит һурпаһы һ. б. ит һәм һөт продукттарының файҙалы үҙенсәлектәре ҡулланылған.
Физиотерапевтик тәьҫирҙең төрлө төрҙәре: мунсала йылыныу, ингаляция һәм массаж яһау, ләм менән дауалау, тоҙло күлдәрҙә һыу инеү, тәнде ыуыу, урау, боҫлама (припарка) ҡулланылған. Башҡорт халҡы тыуҙырған оҙон көйлө, ҡыҫҡа көйлө йырҙар ҙа һаулыҡҡа яҡшы йоғонто яһай, тип иҫәпләнгән.
Башҡорт Халыҡ медицинаһы тураһында мәғлүмәттәр И. И. Георги, И. И. Лепёхин, Д. П. Никольский, П. С. Паллас хеҙмәттәрендә сағылыш тапҡан.
Халыҡ медицинаһына билдәле булған шифалы тәбиғәт факторҙары Республиканың «Красноусол», «Яҡтыкүл» һәм «Янғантау» кеүек шифахана-курорт учреждениеларында ҡулланыла.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Ҡот ҡойоу
Росс округы төрмәһе
Росс округы төрмәһе (ингл.  Institution Ross Correctional ) —   хәүефһеҙлектең урта кимәлдәге  дәүләт төрмәһе  Сайото йылғаһының көнбайыш ярында, Чилликоти ҡалаһынан алыҫ түгел урынлашҡан, Огайо штаты.
Тасуирламаһы
Төрмә Чилликоти холоҡ төҙәтеү учреждениеһы һәм  Хоупвелл  Милли тарихи мәҙәниәт паркы менән йәнәш урынлашҡан.
1987 йылда асылған Росс төрмәһендә   2037  тотҡон иҫәпләнә. Учреждение 1707 сутый майҙанды биләй, тотҡондарҙы 350-нән ашыу   именлек хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре һаҡлай. 2016 йылдың 6 ғинуарына ҡарата учреждениела 2085 тотҡон булған. Тотҡондарҙың яҡынса 56 % афроамерикандар, 43 проценты —  кавказ сығышлылар, ә 0,01 % — башҡалар. Һәр тотҡон өсөн   уртаса  51,77  АҠШ доллары аҡса тотонола.
Росс округы холоҡ төҙәтеү учреждениеһы тотҡондарына  беренсел, икенсел һәм өсөнсөл медицина ярҙамы күрһәтелә. Интенсив терапия Frazier сәләмәтлек үҙәге һәм Франклин медицина үҙәге ярҙамында тора. Огайо штаты Университетының медицина үҙәге шулай уҡ ғәҙәттән тыш һәм оҙайлы госпитализация учреждениеһы менән эшләй. Тотҡондарҙан уларҙың шәхси иҫәптәренән 3 доллар күләмендә өҫтәмә түләү юллана. 1995 йылдың мартында  телемедицина индерелә, был беренсел медицина ярҙамы табиптары һәм тотҡондар араһындағы бәйләнеште  яҡшыртырға ярҙам итә. Телемедицина ярҙамында 19 000 ашыу аша консультациялар үткәрелгән.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Бабенка
Бабёнка — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы/ Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы
Тимербулатов Зөфәр Мөхтәр улы  (3 сентябрь 1951 йыл) — журналист, ғалим, партия һәм дәүләт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтендә Матбуғат министры (1991—1994, 2000—2004). «Китап» нәшриәте (2005—2012) һәм Дәүләт китап палатаһы директоры. Философия фәндәре кандидаты (2006). Рәсәй Федерацияһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәғариф отличнигы. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2004). Зәйнәб Биишева исемендәге премия (2009).
Биографияһы
Зөфәр Мөхтәр улы Тимербулатов 1951 йылдың 3 сентябрендә Башҡорт АССР-ының ҡалаһында тыуған.
Карьераһы
ВЛКСМ-дың Стәрлетамаҡ ҡала комитетында Стәрлетамаҡ педагогия институты комсомол комитеты башҡа эштән азат ителгән секретары вазифаһында эшләй башлай, шунан Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә. Демобилизацияланғандан һуң — журналистикала: «Стерлитамакский рабочий» гәзите редакцияһының хәбәрсеһе, бүлек мөдире, «Восход» (Ишембай) гәзите мөхәррире, шунан ике эште бергә алып бара: КПСС-тың Башҡортостан Өлкә Комитетының матбуғат, радио һәм телетапшырыуҙар секторы мөдире һәм Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы Башҡортостан республика комитетының идеология бүлеге мөдире. В 1991—94 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының матбуғат һәм киң мәғлүмәт министры. Рәсәй Федерацияһы Сит илдәр министрлығының Дипломатик академияһын тамамлағандан һуң Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенә мәғлүмәт-аналитика идаралығы начальнигы урынбаҫары вазифаһына саҡырыла, унда ул яҡын һәм алыҫ сит илдәрҙә Республика имиджын күтәреү мәсьәләләре менән шөғөлләнә. Шунан һуң 1997—2000 йылдарҙа, Башҡортостан Республикаһы тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министры урынбаҫары булараҡ, ошо һәм башҡа проблемаларҙы туранан-тура хәл итеү менән шөғөлләнә. 2000 йылда ҡайтанан Башҡортостан Республикаһы матуғат һәм киң мәғлүмәт министры итеп тәғәйенләнә, унда ул 2004 йылға тиклем эшләй, министрлыҡ бөтөрөлөү сәбәпле, вазифаһынан бушатыла.
Вороная (Янг-Яга ҡушылдығы)
Вороная — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Янга-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прозорова Наталия Сергеевна
Прозорова Наталия (Наталья) Сергеевна (Наталія Сергіївна Прозорова; 1922—2006) — совет һәм украин ғалимы, юридик фәндәр докторы (1985), профессор (1986).
Сәйәси тәғлимәттәр тарихы һәм хоҡуҡи проблемаларҙы тикшереү менән шөғөлләнә. 60-тан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик эштәрҙең авторы.
Казанский Валерий Иванович
Валерий Иванович Казанский (март 1894 ― 30 март 1978) ― Рәсәй һәм совет ғалимы, хирург, медицина фәндәре докторы, профессор, Икенсе Мәскәү медицина институтының (1935—1943) факультет хирургияһы клиникаһының хирургия бүлеге мөдире (1935—1943), Табиптарҙы камиллаштырыу үҙәк институтының хирургия кафедраһы мөдире (1953—1967), РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1965).
Прозорова Наталия Сергеевна
Биографияһы
Прозорова Наталия Сергеевна 1922 йылда СССР-ҙың Вологда ҡалаһында тыуған.
Ул 1940 йылда СССР Прокуратураһының Б бөтә союз юридик ситтән тороп уҡыу институтына уҡырға инә (ВЮЗЯ, хәҙер Мәскәү дәүләт юридик университеты). 1941 йылда икенсе курста уҡығанда, фронтҡа китә. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша: Көнбайыш һәм 3-сө Белорус фронтында 173-сө Ҡыҙыл йондоҙло Орша уҡсылар дивизияһының 426 айырым элемтә батальонының радиостанцияһы начальнигы була, сержант, ВКП(б) ағзаһы. Хәрби орден һәм миҙалдар менән бүләкләнгән.
Казанский Валерий Иванович
Биографияһы
1919 йылда С. М. Киров исемендәге хәрби-медицина академияһында уҡыуын тамамлағандан һуң ул Ҡыҙыл армия сафында хеҙмәт итә.
1921 йылдан РСФСР-ҙың Һаулыҡ һаҡлау халыҡ комиссариатында эшләй. 1923 йылдан 1925 йылға тиклем Боровой курорты директоры булып эшләй. 1925 йылдан 1934 йылға тиклем Турткүл ҡалаһы дауаханаһында хирургия бүлеге мөдире, ә һуңынан Төркмәнстандың Чарджоу ҡалаһында медицина эшмәкәрлеге алып бара. 1935 йылдан 1943 йылға тиклем Икенсе Мәскәү медицина институтының факультет хирургияһы клиникаһында башта приват-доцент вазифаһында, аҙаҡ хирургия бүлеге мөдире булып эшләй, бер үк ваҡытта Ҡан тапшырыу институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр, ә һуңғараҡ 1947 йылға тиклем хирургия клиникаһы мөдире булып. 1947 йылдан 1953 йылға тиклем — СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш онкологы һәм СССР Медицина фәндәре академияһының яман шеш биотерапияһы онкология клиникаһы мөдире. 1953 йылдан 1967 йылға тиклем Табиптарҙы камиллаштырыу үҙәк институтының хирургия кафедраһы мөдире булып эшләй.
Прозорова Наталия Сергеевна
Биографияһы
Бөйк Ватан һуғышынан һуң ул РСФСР Юстиция халыҡ комиссариатының Мәскәү юридик институтында (хәҙер Рәсәй Эске эштәр министрлығының Мәскәү университеты) уҡыуын дауам итә һәм 1948 йылда уны уңышлы тамамлай. Ошо уҡ юғары уҡыу йортоноң аспирантураһын тамамлағандан һуң, ул Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетында өлкән уҡытыусы булып эшләй (1951 йылдан алып), ә институт Мәскәү дәүләт университетының юридик факультеты менән ҡушылғандан һуң — был факультетта дәүләт һәм хоҡуҡ кафедраһы доценты була. Наталия Прозорова 1961 йылдан алып Киевта эшләй: СССР Эске эштәр министрлығының Киев юғары мәктәбенең (КДУ, хәҙер Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университеты) эҙмә-эҙлекле доценты, дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире, профессоры була. 1991 йылдан алып Халыҡ-ара Соломон университетының юридик факультеты профессоры, Иҡтисад һәм идара итеү, хужалыҡ хоҡуғы институты, М. П. Драгоманов исемендәге Милли педагогия университеты(бөтәһе лә Киевта) юридик факультеты профессоры була. Ул Шулай уҡ Запорожье милли университетының дәүләт һәм хоҡуҡ тарихы кафедраһында ла профессор булып эшләй.