cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Америка тарихы
Континенттарға күсенеү
Америкаға һәм Америка буйлап палео-һинд миграцияһының деталдәре, йәғни аныҡ даталар һәм маршруттар, көсөргәнешле тикшеренеүҙәр һәм бәхәстәр предметы булып ҡала. Ваҡыт һыналған теория буйынса, тәүге күскенселәр Берингияла (Себерҙең көнсығышы менән хәҙерге Аляска араһындағы ҡоро ер күперендә) яҡынса 40—17 мең йыл элек барлыҡҡа килгән, ул саҡта диңгеҙ кимәле ике яҡлы боҙлоҡ арҡаһында бөгөнгө күрһәткестән күпкә түбән булған. Был кешеләр, күрәһең, хәҙерге юҡҡа сыҡҡан Плейстоцен мегафауна көтөүҙәре артынан Лаврентий һәм Кордильера боҙ ҡатламдары араһында һуҙылған боҙһоҙ үткәүелдәр буйлап йөрөгән. Тағы бер маршрут тәҡдим ителә: өлөшләтә кәмә менән, өлөшләтә йәйәү, тәүге күскенселәр хәҙерге АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш ярына барып етәләр, ә һуңынан Көньяҡ Америкаға тиклем барып етәләр. Был юлдың барлығын иҫбатлау ауыр, сөнки шул ваҡыттан алып диңгеҙ кимәле йөҙҙәрсә метрға күтәрелгән, һәм хәҙер ул океан төбөндә урынлашҡан.
АҠШ
Уның ерле халҡы Америкаға Азиянан бер нисә мең йыл дауамында, хәҙерге Беринг боғаҙы ике ҡитғаны тоташтырыусы урында 15—16 мең йыл элек килгән, тип иҫәпләнә. Уларҙың АҠШ-та булыуы тураһында ышаныслы дәлилдәр Айдахола 15,28—16,56 мең йыл элек табылған артефакттар табылыуы арҡаһында алынған.
Аляска штатындағы Сьюард ярымутрауында Эспенберг мороно районында 1 мең йәшлек бронза һәм тимер артефакттар табыла, был көнсығыш азиаттарҙың Америка (Аляска) менән бәйләнешен күрһәтә).
Америка тураһында 1492 йылда Урта быуат Европаһында, Христофор Колумб Вест-Һинд утрауҙарында булғандан һуң һәм 1493 йылда икенсе тапҡыр сәйәхәте ваҡытында шәхсән үҙе хәҙер АҠШ милке булған Пуэрто-Рико утрауына төшкәндән һуң билдәле була. 1498 йылда беренсе британ сәйәхәтсеһе Джон Кабот хәҙерге Яңы Англия ярҙарына диңгеҙ буйлап сәйәхәт ҡыла, ә 1513 йылда испан штурманы Хуан Понсе де Леон Флорида ярҙарына сыға. Европалылар килеү менән Америка колониаль тарихы башлана.
Бойондороҡһоҙлоғоноң башында АҠШ британ колонияларынан барлыҡҡа килгән ун өс штаттан ғына тора. Бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткәндән һуң, ике тапҡыр Бөйөк Британия менән бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һәм 1812 йылғы Англия-Америка һуғышында алышырға тура килә. 1783 йылғы Париж килешеүенә ярашлы, Бөйөк Британия рәсми рәүештә АҠШ-тың бойондороҡһоҙлоғон таный, әммә 1815 йылда Икенсе инглиз-америка һуғышы тамамланғанға тиклем союздаш индеецтар ҡәбиләләренә ярҙам итеүен дауам итә.
Бойондороҡһоҙлоҡ өсөн һуғыш тамамланғандан һуң АҠШ-тың көнбайыш йүнәлештә киңәйеүе башлана. АҠШ-тың төп территорияһы 1912 йылда, уның континенталь өлөшөндә һуңғы штат — Аризона барлыҡҡа килгәс барлыҡҡа килә. Был ваҡытҡа Аляска һәм Гавай штаттары территорияһы ла АҠШ-ҡа ҡарай, әммә штаттар статусында улар 1959 йылда ғына Союзға ҡабул ителә.
АҠШ Конституцияһының нигеҙен 1788 йылда раҫланған АҠШ бойондороҡһоҙлоғо декларацияһын үҙ эсенә алған текст тәшкил итә. АҠШ-та конституцион хоҡуҡты яҡлаусы юғарывласть органы — Юғары суд. Артабан төп законға бер нисә төҙәтмә ҡабул ителә, улар, атап әйткәндә, ҡоллоҡто тыя (АҠШ Конституцияһына ун өсөнсө төҙәтмә, 1865) һәм ҡатын-ҡыҙҙарға тауыш биреү хоҡуғын бирә (Ун туғыҙынсы төҙәтмә, 1920). Ҡоллоҡто тыйыу 1861—1865 йылдарҙа дәүләттең тарҡалыуына килтерә һәм граждандар һуғышына сәбәпсе була.
Граждандар һуғышынан һуң АҠШ иҡтисадтың йылдам үҫеүен, йәшәү кимәленең күтәрелеүен һәм прогрессизм дәүерен кисерә. Ул 1929 йылда Бөйөк депрессия башланыу менән тамамлана. Хөкүмәт ҡабул иткән саралар иҡтисади көрсөк осоронан зыян күргән граждандарға ярҙам итә, был АҠШ-та социаль дәүләте төҙөүҙең яңы этабы була. Америка иҡтисадының тергеҙелеүенә хөкүмәттең хәрби заказдары булышлыҡ итә, ул Икенсе донъя һуғышы, ә һуңынан Һалҡын һуғыш башланыу менән ныҡ көсәйә, был АҠШ-тың донъя супердержаваһына әйләнеүенә килтерә.
Канада
Канадала кешеләр йәшәгән тәүге тораҡ пункттар Юкондың төньяғында 24 000 йыл элек һәм б.э.т. 9500 йылда көньяҡ Онтариола билдәләнгән. Шулай итеп, Канаданың ҡайһы бер төбәктәрендә индеецтар һәм инуиттар бик боронғо дәүерҙән йәшәгән. Кешеләр Канадаға Алясканан һәм Көнсығыш Себерҙән күсенеү һөҙөмтәһендә килеп сыға. Ул ваҡытта Төньяҡ Америка халҡы ике миллиондан ун һигеҙ миллионға тиклем кеше тәшкил итә. Канаданың төп халҡы башлыса һунарсылыҡ һәм балыҡсылыҡ менән шөғөлләнгән.
XVI быуатта европалылар килгән мәлгә урындағы ҡәбиләләр айырым халыҡтарҙан торған. Улар күп телдәрҙә һөйләшкән һәм, улар араһында бер ниндәй бәйләнештәр булмаған. Ҡәбиләләр башлыса һунарсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр һәм боландар өйөмдәре артынан йөрөгәндәр. Көнбайыш яр буйында ултыраҡ тормош алып барған ҡәбиләләр табылған, улар башлыса ауыл хужалығы менән шөғөлләнгәндәр. Көнбайыш ярында көн күргән ҡәбиләләр һунар итеү һәм балыҡ тотоу өсөн килеп йөрөгәндәр. Ньюфаундленд ҡәбиләләре, беотуктар Американы өйрәнергә килгән европалылар менән бәйләнешкә ингән тәүге ҡәбиләләр була. Нәҡ ошонан «ҡыҙылтәнлеләр» тигән һүҙбәйләнеш килеп сыға, һуңынан ул Төньяҡ Американың бөтә ерле халҡын билдәләй башлай.
Француз тикшеренеүсеһе Жак Картье 61 кешелек команда менән ике карапта Америка яғына юлланалар һәм Ньюфаундлендта, Изге Лаврентий ҡултығында, Мадлен утрауҙарында һәм Принц Эдуард утрауында булып китәләр. Артабан 1534 йылда Картье Гаспе ярымутрауына («Француз Канадаһы бишеге») аяҡ баҫа һәм француз тажы хөрмәтенә бында тәре ҡаҙап ҡуя. 1598 һәм 1603 йылдар араһында Генрих IV Труаль де Ла Роше Мегуға Канада, Ньюфауленд һәм Лабрадор генерал-лейтенанты титулын бирә. 1608 йылда Квебек ҡалаһына нигеҙ һалына, уның исеме алгонкин терминынан алынған — 1608 йылда нигеҙ һалынған булған, тиҙҙән ҡала Яңы Францияның, йәғни «Канаданың» баш ҡалаһы булып китә.
XVIII быуатта Бөйөк Британия менән Франция араһында конкуренция ҡырҡа киҫкенләшә, ә 1763 йылда Париж килешеүе буйынса Яңы Франция Бөйөк Британия ҡарамағына күсә. 1867 йылдың 1 июлендә Канада Британия империяһынан сыҡмайынса үҙ хөкүмәтен төҙөү хоҡуғын ала.
Вестминстер статутында буйынса (1931) халыҡ-ара һәм эске эштәрҙә Канада хөкүмәтенең вәкәләттәре арттырыла.
Мексика
Тәүге күскенселәр килгәндән алып Мексика һунарсы-йыйыусы биләмәһе булып тора. Яҡынса 9 000 йыл элек ауыл хужалығы революцияһы була, уның һөҙөмтәһендә ҙур ҡалалар, артабан ацтектар империяһы һәм майя дәүләте кеүек боронғо дәүләттәр барлыҡҡа килә.
XVI быуатта Мексика испандар тарафынан колонизациялана. 300 йыл дауам иткән колониаль хакимлыҡ азатлыҡ һуғышы һәм Мексика монархияһы, һуңынан республика урынлаштырыу менән тамамлана. Мексика тарихында граждандар һуғыштары, интервенциялар һәм диктатуралар була. Яңы тарих иҡтисади үҫеш һәм бер нисә кризис, шулай уҡ бер партияның сәйәси гегемонияһы менән билдәләнә. ХХ быуат аҙағында демократлаштырыу тенденцияһы күҙәтелә, ә XXI быуатта ил ысын мәғәнәһендә күп партиялы системаға күсә.
Төньяҡ Үләнде
Төньяҡ Үләнде — Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы биләмәһендәге күл.
Мәғлүмәт
Күл Урал йылғаһы бассейынына ҡарай. Әбйәлил районы Үләнде ауылы янында ята. Күл өҫтө майҙаны 3,0 км², оҙонлоғо 2,2 км, уртаса киңлеге 1,3 км, уртаса тәрәнлеге 1,5 м (максималь — 3,5 м), һыу күләме 4,8 млн м³. Тымыҡ күл. Һыуы тоҙло. Һыуы ҡышын үтәнән үтәгә туңа.
Йылайыр свитаһының грауваккаларында һәм карбон габбродиабаздарында барлыҡҡа килгән; соҡоро табаҡ һымаҡ. Һыу кимәленә юғары тирбәлеү амплитудаһы хас. Ҡатнаш, башлыса ер өҫтө һыуҙары менән туйына. Эвтрофлы. Ярҙары һөҙәк, көнсығыш һәм көнбайышы — ҡалҡыу. Ҡоролоҡ йылдарында һаҙлана.
Ландшафты
Тирә‑яҡ ландшафы һоро урман тупрағындағы ҡайын урманынан һәм ҡара болон тупрағындағы болонло далаларҙан тора. Яр буйын күл ҡамышы, күрән, таръяпраҡ екән, ябай ҡамыш һ.б. менән ҡаплаған, күлдә ҡымыҙлыҡтар, йөҙөп йөрөгән һыу үләне, теҙмәяпраҡ һыу үләне һ.б. үҫә. Аҡбаш сыпҡай, көйөлдө, күл аҡсарлағы, сумғыс өйрәк, һуна өйрәк һ.б. йәшәй.
Тул-Юган
Тул-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лыхма йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡаҙаҡлар
Ҡаҙаҡлар (Казакларово) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 223 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зеебург (Мансфельд)
Зеебург (Мансфельд) (Seeburg) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан община. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 14,84 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Тели-Паулычья
Тели-Паулычья — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Иоутынья йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы
Камалетдинов Мансур Фәтхинур улы (7 ғинуар 1926 йыл — 19 апрель 2012 йыл) — СССР һәм АҠШ-тың балет бейеүсеһе, уҡытыусы, балетмейстер һәм хореограф.
Биографияһы
Мансур Фәтхинур улы Камалетдинов башҡорт ғаиләһендә Златоуст ҡалаһында тыуып, Өфө ҡалаһына яҡын урынлашҡан ауылда үҫкән. Шул уҡ ауылда билдәле бейеүсе Рудольф Нурыев үҫкән.
Ул Санкт-Петербург ҡалаһындағы Ваганов Академияһына ҡабул ителгән, унда ул киң танылған уҡытыусыларҙа уҡыған, шуларҙың араһында Александр Ширяев, бынан алда сәнғәт формаларын кодын билдәләүсе Мариус Петипаның ярҙамсыһы.
Тэхэ-Ненз-Яха
Тэхэ-Ненз-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ниутей-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөрсәлим
Географик урыны
Мөрсәлим ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Олөйөр йылғаһы буйында, район үҙәге Малаяҙ ауылынан көньяҡ-көнсығышҡа табан 50 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
XX быуаттың 30‑сы йылдарында Мөрсәлим халҡы иҫәбе XVIII быуаттың 2-се яртыһында нигеҙләнгән Ҡалмаҡҡол ауылы халҡы менән бергә алынған.
Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов (1746—1814), уның 1787 йылғы өлкән улы Ҡунаҡкилде (Ҡунаҡкилденең улдары Мөхәмәтша, Мөхәмәтшәриф), 1796 йылғы икенсе улы Хисаметдин Мөрсәлимов 8 ауылды үҙ эсенә алған Түбәләҫ улусының 2-се йорто старшинаһы вазифаһын башҡарғандар. Мөрсәлимдең тағы ла Әбделхалиҡ, Әбделнасир, Әбләис, Сиражетдин исемле улдары булған.
Мөрсәлим менән Ҡалмаҡҡол ауылдары Себер даруғаһы Түбәләҫ улусы Урал аръяғы өлөшө биләмәләрендә урынлашҡан 4-се Башҡорт кантонының 2-се бүлексәһе йорт старшинаһы Ҡунаҡкилде Мөрсәлимов командаһына ҡараған.
Ауылдың XX быуаттағы үҫеше
XIX быуат аҙағында Рәсәйҙә Транс-Себер магистрале проекты эсендә Ҡалмаҡҡол ауылы эргәһенән Һамар-Златоуст (хәҙер Көньяҡ‑Урал) суйын юлы һалына. Ҡалмаҡҡолдан 2 саҡрымда урынлашҡан ике генә йорттан торған Мөрсәлим утары урынында 1920 йылда 24 йорттан торған Мөрсәлим тимер юл станцияһы барлыҡҡа килә. 1989 йылдан Мөрсәлим тип йөрөтөлә башлай, 2005 йылдан хәҙерге статусҡа эйә.
1906 йылда Ҡалмаҡҡол һәм Мөрсәлим ауылдарында мәсет, һыу тирмәне, бакалея кибете була.
Ике тиҫтә йылға яҡын (1980—2000 йылдарҙа) Мөрсәлим ит комбинаты эшләне.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар: Мәсет тауы
Йылға-күлдәр: ' Шишмәләр:''
Ялан-бесәнлектәр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Бөйөк Ватан һуғышынан әйләнеп ҡайтмаған яугирҙәр
Мәғлүмәт сығанаҡтары.
Яу яланынанда йәки госпиталдә үлеп ҡалғандар.
Әҙәбиәт
История деревни Калмакуловово (Мурсалимкино)
Сивеж (Куножа ҡушылдығы)
Сивеж — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кунож йылғаһының һул ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация
Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо тураһында декларация (Declarația de independență a Republicii Moldova) йәки Молдавияның бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы — Август фетнәһе (ГКЧП) уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң, 1991 йылдың 27 авгусында Молдавия ССР-ы Юғары Советы тарафынан № 691-се һанлы «Бойондороҡһоҙлоҡ тураһындағы декларация тураһында» законда раҫланған һәм Молдавияның СССР составынан сығыуы тураһында иғлан иткән документ.
Йөкмәткеһе
Молдова Республикаһы Парламенты был декларацияла, молдаван халҡының мең йыллыҡ үткәнен һәм уның өҙлөкһөҙ дәүләтселеген (Молдаван кенәзлеге осоронан башлап) иҫәпкә алып, шулай уҡ был аҙымға тулы хоҡуғы бар икәненә баҫым яһап, Молдова Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Декларация Рәсәй һәм Төркиә араһында төҙөлгән Кючук-Кайнарджий (1775) һәм Бухарест тыныслыҡ договорҙары (1812) ҡарарҙарын ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә, ике яҡты ла милли территорияны бүлгесләүҙә ғәйепләй. Шулай уҡ СССР-ҙың 1940 йылдың 2 авгусындағы «Союздаш Молдавия ССР-ы барлыҡҡа килеүе тураһында» законы һәм 1939 йылдың 23 авгусындағы Молотов-Риббентроп пакты (Германия һәм Советтәр Союзы араһындағы һөжүм итешмәү тураһындағы Килешеү), улар Бессарабия, Буковина һәм Герца өлкәһе халҡы фекерен иҫәпкә алмай ҡабул ителгәнлектән, ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан итә. Бойондороҡһоҙлоҡ декларацияһы 1990 йылдың 23 июнендәге Молдова Республикаһының суверенитеты тураһында декларацияға һәм Кишинёвта 1989—1991 йылдарҙа ҡабул ителгән Бөйөк Милли Йыйылыштың бер нисә аҙаҡҡы документтарына һылтана, шулай уҡ республика халҡының 1991 йылдың 17 мартындағы СССР һаҡланыу тураһында референдумға бойкот яһарға тулы хоҡуғын таный. Ошо документтар Молдавияның суверенитетын һәм дәүләтселеген таныу өсөн нигеҙ булып торалар. Халыҡтарҙың тиң хоҡуҡлығы һәм уларҙың үҙбилдәләнешкә хоҡуғы тураһындағы БМО Хартияһы, шулай уҡ Хельсинки йомғаҡлау акты нигеҙендә, Молдавия Парламенты рәсми рәүештә Молдова Республикаһын суверенлы, бойондороҡһоҙ һәм демократик дәүләт тип иғлан итте. Декларацияла, 1989 йылдың 31 авгусында ҡабул ителгән тел тураһындағы законға һылтанып, илдең рәсми теле тип латин графикаһы нигеҙендә румын теле атала.
Рәсми эҙемтәләр
1991 йылда был документҡа 278 депутат ҡул ҡуя, һәм 27 август Молдова Республикаһы бойондороҡһоҙлоғо көнө исеме аҫтында дәүләт байрамына әйләнә. Молдавияның бойондороҡһоҙлоғо 1992 йылдың 2 мартында, ил БМО-ның даими ағзаһы булғас, рәсми рәүештә билдәләнә.
Төп документ 2009 йылда Молдавияла сыуалыштар ваҡытында янып юҡҡа сыға, әммә 2010 йылда Декларацияның тексын тергеҙеү мөмкин булды.
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы
Зарипов Ирек Фәсхетдин улы (Зарипов Ирек Фәсхетдинович; 18 ғинуар 1956 йыл — 3 сентябрь 2018 йыл ) — совет, партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2002). Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш (1995—1999) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Милләте - башҡорт.
Биографияһы
Ирек Фәсхетдин улы Зарипов 1956 йылдың 18 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Бөрйән районындағы Иҫке Мөсәт ауылында тыуған.
Юғары белемле — Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған. Һөнәре — ветеринария табибы.
Хеҙмәт юлын 1973 «Бөрйән» совхозының эшсеһе сифатында башлай, унда 1974 йылда Совет Армияһы сафына алынғансы эшләй.
1974—1976 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә. Унан ҡайтҡас 1976—1977 йылдарҙа «Бөрйән» совхозында водитель булып эшләй.
1977—1983 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының ветеринария факультетында уҡып сыға.
1983—1986 йылдарҙа «Бөрйән» совхозының өлкән ветеринар табибы, баш ветеринар табибы булып эшләй.
1986—1987 йылдарҙа — КПСС-тың Бөрйән район комитеты ойоштороу бүлеге инструкторы.
1987—1989 йылдарҙа — Бөрйән районы идараһы рәйесе.
1989—1993 — Бөрйән районы аграр етештереү берекмәһе рәйесе, ауыл хужалығы идаралығы начальнигы.
1993—2005 — Бөрйән районы ҡулланыусылар йәмғиәте башлығы.
2006—2011 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән район Советы башҡарма комитеты рәйесе — Бөрйән районы хакимиәте башлығы.
2011—2014 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты Хакимиәтенең территориялар менән эшләү идаралығы начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
2018 йылдың 3 сентябрендә вафат булған. Бөрйән районының Иҫке Собханғол ауылы зыяратында ерләнгән
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
1995 йылда Әлмөхәмәтов Илдар Әмин улы Мәләүез ҡалаһы буйынса 18-се Йылға буйы һайлау округынан Башҡортостан Республикаһының беренсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайланған, Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһының Сәнәғәт, төҙөлөш, транспорт, элемтә, энергетика һәм эшҡыуарлыҡ буйынса комиссияһы ағзаһы булған. Был саҡырылыш 1999 йылға тиклем эшләгән.
Тунг-Сурт-Юган
Тунг-Сурт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Казым йылғаһының уң ярына тамағынан 405 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Византия архитектураһы
Тарихы
Византия беренсе көндәренән үк матурлыҡ һәм байлыҡ йәһәтенән Римде уҙып китергә тырышып, төрлө ҡоролмалар, сәнғәт әҫәрҙәре менән биҙәлә башлай. Бының өсөн ҡалаға төрлө яҡтарҙан иң оҫта рәссамдар ағыла. Бында тыуған сәнғәт һуңынан дини, сәйәси һәм көнкүреш шарттары арҡаһында үҙенсәлекле төҫ ала, грек-рим элементтары көнсығыш стиле менән бутала. VI быуаттың беренсе яртыһында иң үҫешкән осорон кисереп, Юстиниан ваҡытында Византия сәнғәте XIII быуат башына тиклем ошо кимәлен һаҡлай ала, тик Константинополде латиндар баҫып алғас ҡына туҡтап ҡала. Ошо ҙур осор эсендә баш ҡалала ла, шулай уҡ Көнсығыш империяһында ла күп һанды һәйкәлдәр барлыҡҡа килә, улар Әрмәнстан, Рәсәй, Италия һәм йыраҡтағы Франция сәнғәте үҫешенә йоғонто яһай; ғәрәп, төрөк сәнғәтендә лә Византия мотивтары һиҙелә. Византия Урта быуаттарҙың ҡараңғы дәүерендә антик риүәйәттәрҙе һәм айырылып торған техник алымдарҙы һаҡлап ҡала, улар Яңырыу дәүере сәнғәтен өйрәнеүҙә беренсе аҙымдар эшләргә ярҙам итә.
Византия төҙөлөш сәнғәтенең характерлы үҙенсәлектәре
Антик архитектура формаларын алып, византия архитектураһы әкренләп уларҙы үҙгәртә һәм башлыса ҡорамдар төҙөүҙә ҡулланылған форма буйынса V быуатта боронғо христиан базиликалары тибынан айырылып торған биналар төҙөйҙәр. Уның төп үҙенсәлеге — көмбәҙҙе бинаның урта өлөшөн ҡаплау өсөн ҡулланыу (үҙәк-көмбәҙ системаһы). Көмбәҙ мәжүси Римдә, шулай уҡ Көнсығышта ла (Мәҫәлән, Сүриәлә) билдәле булған, әммә күберәк түңәрәк нигеҙгә урынлаштырылған; әгәр ҙә нигеҙ квадрат йәки күп ҡырлы булһа, уның һәм көмбәҙ араһында органик бәйләнеш булмаған. Византия халҡы беренселәрҙән булып был мәсьәләне хәл итә, ҡулланылған ҡоролма ''елкәндәр тип атала. ''
Әгәр ҙә А параллелепипедын B сфера сегменты формаһындағы көмбәҙ менән ҡаплаһаң, көмбәҙ вертикаль диуарҙың дүрт нөктәһе менән генә тейә һәм ҡоролманың эсендә уйпат мөйөштәр барлыҡҡа килә һәм ҡоролмаға еңеллек һәм бөтөнлөк бирә. Византия төҙөлөш архитекторҙары параллелепидтың мөйөштәрен шундай итеп киҫергә хәл итә, һөҙөмтәлә диуарҙың өҫкө өлөшө дуға формаһын ала; көмбәҙ ошо дүрт дуғаның өҫтөндә ултыра һәм ҡоролманың аҫҡы өлөшө менән сфера рәүешендәге елкәндәргә оҡшаған өсмөйөштәр менән тоташа (архитектура элементының атамаһы ошонан килеп сыҡҡан). Көмбәҙгә тағы ла еңеллек биреү маҡсатынан тура диуарҙар урынына өҫкә, көмбәҙгә ҡарай ярым сфера булып тамамланған ярым түңәрәк ниша төҙөлә башлай. Бындай төҙөлөш системаһы дөйөм планда биш квадратты тәрегә берләштереүсе (мәҫәлән, грек ҡорамдары тип йөрөтөлгәндәре) ҡорамдарға хас була: урта квадрат өҫтөндә көмбәҙ, ситтәге квадраттарҙа был урта киңлеккә асылған нишалар. Көнсығыш яғында ярымтүңәрәк алтарь өсөн апсида, ә көнбайыш яғында — притвор (нартекс).
Тәүге ваҡытта византия көмбәҙе ярайһы яҫы формала була, һуңынан — бер аҙ юғарыраҡ күтәрелә, тик арка һәм елкәндәрҙә «баҫып» тора; һөҙөмтәлә улар һәм көмбәҙ араһында цилиндрик барабан (тамбур) барлыҡҡа килә, шулай итеп бина сфера сегменты менән түгел, ә күтәрелеберәк торған башы менән тамамлана. Йыш ҡына бинаның тағы ла ике, дүрт, хатта күберәк көмбәҙе йәки башы була.
Византия ҡорамдары эсендә урта көмбәҙ киңлеге тирәләй хорҙарға оҡшаған гелерея килә, был ҡорамдың түренә ҡағылмай. Был галерея ҡатын-кыҙҙарға тәғәйенләнгән һәм гинекей тип атала. Галереяны аҫтан колонналар тотоп тора, уларҙың антаблементы горизонталь түгел, ә колоннанан колоннаға һалынған ярымциркуль аркаларҙан тора. Византия архитектураһындағы колонналарҙың капителдәре күпселек осраҡта абакаһыҙ һәм дүрт мөйөшлө пирамиданы ҡырҡыуҙан барлыҡҡа килгән үҙенсәлекле форманан тора. Форманың бәләкәйерәк нигеҙе аҫҡа ҡарап тора һәм фантазиялы үҫемлектәр орнаменты менән биҙәлгән; йыш ҡына был орнамент пирамиданың сите буйлап биҙәкле бордюр булып үтә. Аркалар колоннаға туранан-тура тоташмай, улар араһына бәйләүсе элемент — мендәрҙәр — пульван һалына.
Ғөмүмән, бинаның эсе артыҡ байлыҡ һәм ҡатмарлы архитектура менән айырып тормай, ә бына уның диуарҙары аҫтан мәрмәрҙең ҡиммәтле сорттары менән ҡаплана, өҫкө өлөшө алтын ялатылған биҙәктәр, алтын фонындағы мозаика йәки фреска һүрәттәр менән биҙәлә.
Эстән бина ике ҡатлы оҙонса тәҙрәләрҙән тора. Тәҙрәләрҙең өҫтө шулай уҡ ярым түңәрәк. Был тәҙрәләр ҡайһы берҙә икешәр, өсәр булып төркөмләшә, һәр төркөм икенсеһенән ҙур булмаған колонна менән айырыла, ә төркөм үҙе яһалма арка менән биҙәлә. Диуарҙағы тәҙрәләрҙән тыш, яҡтылыҡ төшһөн өсөн көмбәҙҙә лә тәҙрә була.
Византия мәҙәниәте эволюцияһы
Алда телгә алынған системалар һәм формаларҙы Византия архитектураһы әкренләп ҡабул итә. Византия архитектураһы стиленең тәүге өлгөләрен Равенна ҡорамдарының ҡайһы берҙәрендә, атап әйткәндә, яҡынса 430 йылда дөрөҫ һигеҙ мөйөшлө формалағы собор суҡындырыу бинаһында; унан һуң — Галла Плацидий мавзолейында (хәҙерге Назарий һәм Кельсий сиркәүе) күрәбеҙ. Беренсе миҫалда тәре формаһындағы планлы һәм урта киңлегендәге көмбәҙле ҡорамда (яҡынса 450 йылғы төҙөлөш) һәм Изге Виталий сиркәүендә (528—547 йылдар) һигеҙ мөйөшлө план бик уңышлы хәл ителгән. Шул уҡ мәлдә был архитектура һәйкәлдәре әлегә үҙәк-көмбәҙ системаһының иң камил өлгөһө түгел әле.
Византия архитектураһының беренсе һыҙаттары Константинополдең Изгеләр Сергий һәм Вакха сиркәүендә (527—565) күренә, унда алда һөйләнелгән биналарҙың Византия архитектураһының иң камил бинаһы Изге София соборына күсеүе күҙәтелә. Был соборҙы 532—537 йылдарҙа Юстиниан, дәүләт саҡ тәхетен юғалтмай ҡалған баш күтәреүҙе баҫтырыу хөрмәтенә, төҙөтә.
Изге София соборының төп төҙөүселәре Тралдан Анфимий һәм Милеттан Исидор була. Изге Софияны изге дәрәжәһенә күтәреү тантанаһына 20 йыл үткәс ер тетрәү һөҙөмтәһендә бина, бигерәк тә көмбәҙ зыян күрә. Бинаны контрфорстар менән терәтәләр һәм ул үҙенең тәүге йөҙөн юғалта, көмбәҙҙе яңынан һалалар. Был рәүештә Изге София Константинополде төрөктәр баҫып алғанға тиклем тора (1453 й), улар уны мәсеткә әйләндерә. Диуарындағы мозаиканы штукатурка менән ҡаплайҙар, христиан культы элементтары ла юҡҡа сыға. 1935 йылда фреска һәм мозаикалар штукатурка ҡатламынан таҙартыла. Шулай итеп, хәҙерге мәлдә ҡорамдың диуарҙарында Ғайса бәйғәмбәрҙең һәм Ғайса бәйғәмбәрҙең әсәһенең һүрәттәрен, Ҡөрьәндән цитаталар һаҡланған.
Византия империяһындағы сиркәүҙәр араһында Кафоликон (Афинала) иғтибарға лайыҡ. VIII йәки IX быуатта төҙөлгән һәм тәре формаһында булған был ҡоролманың бер генә көмбәҙе бар. Был кескенә ҡорам византия стиленең үҙгәргән формаһы булап тора, башлыса көньяҡ-грек һәм пелопоннес сиркәүҙәрендә осрай, уның үҙенсәлеге булып фронтонлы йәки мезонинлы фасадтар тора. Кафоликонға оҡшаш ҡорамдарҙан Изге Никодим сиркәүен, шулай уҡ Афиналағы 13 көмбәҙле Изге Феодор сиркәүен атарға була.
XIII быуат етеү менән Византия архитектураһы осоро тамамлана, Көнсығыш империяһы үҙенең аҙаҡҡы көндәрен кисергәндә сәнғәттең был стиле артабан үҫешмәй генә, үҙенең элекке формаларын ҡабатлай.
Византияның мәҙәни әһәмиәте
Урта быуаттар дауамында Византияның сәйәси һәм мәҙәни йоғонтоһо ҙур була, Византия архитектураһы донъяның иң алыҫ мөйөштәренә лә тарала. Шулай итеп, Италияла, алда телгә алынған сиркәүҙәрҙән башҡа, Сицилияның ҡайһы бер ҡорамдары уның эҙен һаҡлай (Монреале соборы, Палатина капеллаһы һәм Марторана, Мессина соборы), Изге Марк соборы (Венецияла, 1085 йылда изгеләштерелә), Торчелло уртауы һәм Адриатика ярындағы сиркәүҙәр.
Германияла Бөйөк Карл Рейн ярҙарында төҙөткән Ахен соборы эргәһендәге император капеллаһы (796—804) һаҡланып ҡалған. Францияла, Лимож һәм башҡа урындарҙа бер нисәҡорам бар, мәҫәлән, Перигелағы Изге Фронт сиркәүе. Шулай ҙа был сәнғәт Әрмәнстан, Грузия, Сербия, Рәсәйҙә күберәк таралған, уны был илдәр дин йолалары менән бергә үҙләштерә.
Византия архитектураһының Рәсәйҙә ҡабатланыуы
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында Рәсәйҙә ҡорамдар төҙөүҙә «псевдовизантия стиле» киң тарала, ул боронғо Византияның төҙөлөшөн ҡабатлай. Күп ғибәҙәтханалар София соборына оҡшатып эшләнә. Быныҫ асыҡ миҫалы — Кронштадтағы Николай Диңгеҙ соборы (1902—1914, арх. В. А. Косяков, Д. Т. Пруссак). Бындай ҡорамдарҙың көмбәҙе, ҡағиҙә булараҡ, тәбәнәк һәм киң бейек булмаған барабандарҙа урынлашҡан. Үҙәк көмбәҙ башҡаларына ҡарғанда бейегерәк. Бәләкәй көмбәҙҙәрҙең барабандары бинанан яртылаш ҡына, апсида, йә ҡыйыҡҡа яртылаш батҡан барабандар формаһында ғына күренеп тора. Византия архитектураһында бындай формалар конхалар тип йөрөтөлә. Псевдовизантия стилендә әүҙем эшләүсе, билдәле архитектор — В. А. Косяков.
Каспаров Гарри Кимович
Каспаров Гарри Ким улы (тыуғандағы фамилияһы Вайнштейн; 13 апрель 1963 йыл) — СССР һәм Рәсәй шахматсыһы, шахмат буйынса 13-сө донъя чемпионы, шахмат әҙәбиәтсеһе һәм сәйәсмән. Ҡайһы бер эксперттар Каспаровты тарихтағы иң бөйөк шахматсы тип таный. Халыҡ-ара гроссмейстер (1980), СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1985), СССР чемпионы (1981, 1988), Рәсәй чемпионы (2004). Бөтә донъя шахмат олимпиадаһының һигеҙ тапҡыр еңеүсеһе: дүрт тапҡыр СССР командаһы составында (1980, 1982, 1986, 1988) һәм дүрт тапҡыр Рәсәй командаһы составында (1992, 1994, 1996, 2002). Ул — ун бер шахмат «Оскар»ы (йылдың иң яҡшы шахматсыһы приздары) эйәһе. Каспаров, ике ҡыҫҡа өҙөклөк менән, 1985 йылдан 2006 йылға саҡлы яңғыҙы ФИДЕ рейтингының башында була: 1993 йылғы ФИДЕ ҡарары менән 1994 йылда рейтингтан төшөрөп ҡалдырыла, ә 1996 йылдың ғинуарында Каспаров Владимир Крамник менән бөр төрлө рейтингҡа эйә була. 1999 йылда Гарри Каспаров рекордлы рейтинг — 2851 балл йыя, һәм Магнус Карлсен яңы рекорд ҡуйғанға тиклем, 13 йыл ярым дауамында Каспаров рекордсы була.
Каспаров, 1985 йылда Анатолий Евгеньевич Карповты еңеп, донъя чемпионы була. «Ике К»ның ҡаршы тороуы 1980-се йылдар уртаһынан башлап 1990-сы йылдар башына саҡлы дауам итә, был аралыҡта Карпов һәм Каспаров донъя чемпионы исеме өсөн биш матч  уйнай. 1993 йылда Каспаров һәм яңы дәғүәсе Найджел Шорт нан сыға һәм яңы ойошма — эгидаһы аҫтында матч үткәрә. ФИДЕ Каспаровты титулынан мәхрүм итә һәм 2006 йылға тиклем донъя чемпионы икәү була — ПША версияһы буйынса һәм «классик» версия буйынса. 2000 йылда донъя беренселегендә Каспаров Владимир Борисович Крамниктан еңелә.
2005 йылда ул, үҙен сәйәси эшмәкәрлеккә арнау маҡсатында, шахмат карьераһын тамамлауын иғлан итә. Бер нисә оппозиция хәрәкәтендә ҡатнаша: рәйесе,
ның рәйестәштәренең береһе,
депутаты була. 2008 йылда Берләшкән демократик хәрәкәт федераль бюроһы ойоштороусыларының береһе һәм ағзаһы була, әммә 2013 йылда уның етәксе органдарынан сыға. 2012 йылдың октябрендә
на һайлана. 2013 йылдың июнендә Рәсәйҙән китеүе һәм халыҡ-ара майҙанда на ҡаршы көрәшен дауам итәсәге тураһында белдерә.
2011 йылдан Нью-Йорктағы «Кеше хоҡуҡтарын яҡлау фонды»ның Халыҡ-ара советы етәксеһе  <span title=" Инглиз телендә " class="ref-info" style="font-size:85%; cursor:help; color:#888;">(инг.) баш. 2014 йылда ФИДЕ  президентын һайлауҙа ҡатнаша, әммә   президент итеп  Кирсан Илюмжинов һайлана.
Бала сағы
Гарри Каспаров 1963 йылдың 13 апрелендә Баҡыла тыуа, атаһы Ким Моисеевич Вайнштейн һөнәре буйынса инженер-энергетик була, әсәһе Клара (Аида) Шагеновна Каспарова — инженер, автоматика һәм телемеханика буйынса белгес. Каспаров — атаһы яғынан йәһүд сығышлы, әсәһе яғынан — әрмән. Гарриҙың ҡартатаһы Моисей Рубинович Вайнштейн (1906—1963) билдәле Баҡы композиторы һәм дирижёры, ҡаланың бер нисә драма театрының музыкаль бүлеге мөдире була. Атаһы яғынан бөтә ғаиләләре музыкаль:  атаһының ҡустыһы Леонид Моисеевич Вайнштейн — композитор, Әзербайжандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, өләсәһе — урта мәктәптә музыка уҡытыусыһы. Ике туған ағаһы Тимур Вайнштейн — телепродюсер.
Каспаровтың ата-әсәһе шахмат менән мауыға һәм гәзиттә баҫылған шахмат мәсьәләләрен сисә. Гарри уларҙың баш ватҡанын һәр саҡ күҙәтә һәм бер мәл сиселеште әйтә; был саҡта уға биш йәш була. Бынан һуң атаһы Гарриҙы шахмат уйнарға өйрәтә. Гарри ете йәшенән Баҡы Пионерҙар һарайында даими шахмат дәрестәре ала, уның беренсе тренеры Олег Исаакович Приворотский  була. Шул йәшендә Гарриҙың атаһы лимфосаркома сиренән  вафат була. Ире үлгәндән һуң, Клара Шагеновна үҙен тулыһынса улының шахмат карьераһына арнай. 1975 йылда, Гарриға 12 йыл булғанда, Клара Каспарова улының фамилияһын  Вайнштейндан Каспаровҡа алмаштыра. Был, СССР-ҙа йәшәп килгән антисемитизм улының артабанғы шахмат карьераһына ҡамасаулауы мөмкинлегенән сығып, туғандарының ризалығы менән эшләнә. 1977 йылда Гарри Каспаров ВЛКСМ сафына баҫа.
Шахмат карьераһының башы, гроссмейстер исемен алыуы
Вильнюста уҙған үҫмерҙәр ярышында ун йәшлек Гарри оҙаҡ йылдар буйы тренеры буласаҡ мастер Александр Никитин менән таныша. 1976 йылға  тиклем Никитин әленән-әле кәңәштәр, консультациялар һәм яҙма эштәр бирә, һуңынан улар команда булып даими эшләй. 1973 йылдың авгусында уның тәҡдиме менән Гарри донъя донъя экс-чемпионы Михаил Ботвинник мәктәбенә   килә һәм ҡабул ителә. Ботвинник йәш шахматсының индивидуаль план буйынса күнегеүенә, ә һуңыраҡ стипендия алып шөғөлләнеүенә өлгәшә. 1974 йылда Мәскәүҙә Пионер һарайҙары турнирында (турнирҙа һәр Һарайҙың командаһын гроссмейстер етәкләй һәм башҡа командаларға бер тапҡыр уйнау сеансы бирә) Гарри  гроссмейстер Юрий Авербахты еңә. Киләһе йыл башында Гарри, үҙенән 6-7 йәшкә өлкәнерәк дәғүәселәргә ҡаршы көрәшеп, илдең үҫмерҙәр беренселегендә ҡатнаша. Ленинградта Пионерҙар һарайҙарының яңы турнирында донъя чемпионы Анатолий Карповҡа ҡаршы уйнағанда, тиң позицияға өлгәшә, әммә  яңылыша һәм отола. Шул уҡ турнирҙа Виктор Корчнойға ҡаршы сеанста гроссмейстерҙы кә мәжбүр итә.
1976 йылдың башында, ун ике йәшендә, Гарри Каспаров шахмат буйынса үҫмерҙәр араһындағы СССР чемпионатында, ҡатнашыусыларҙың күпселеге унан өлкәнерәк булыуға ҡарамаҫтан, еңеү яулай. Бынан һуң, Никитин Мәскәүҙә йәшәгәнлектән, Баҡыла йәшәгән Александр Шакаров Каспаровтың даими тренеры була. Шул уҡ йылда спорткомитет талабы буйынса, тренерҙар быға ҡаршы булһа ла, Каспаров кадеттар (18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр) араһында үткәрелгән донъя чемпионатына бара, һәм өсөнсө урынды бүлешә. 1977 йылдың  башында Каспаров йәнә үҫмерҙәр араһында ил беренселегендә еңә, был юлы 9-ҙан 8½ һөҙөмтәһе менән. Йәш сикләүе 17-гә төшөрөлгән кадеттар араһындағы донъя чемпионатында Каспаров өсөнсө урынды ала. Һуңғы өс турға тиклем ул буласаҡ еңеүсе Йоун Арнасон менән беренсе урынды бүлешә, әммә арығанлыҡтан ҡалған партияларҙы  тамамлай.
1978 йылдың ғинуарында Минскиҙа Сокольский мемориалында еңә һәм шахмат буйынса спорт мастеры исемен ала. Мастер нормаһын ул ярыш тамамланыуға биш тур ҡалғанда уҡ үтәй, ә һуңғы турҙа Анатолий Лутиковты еңә — был Каспаровтың гроссмейстер менән беренсе турнир  осрашыуы була.
Ун биш йәшендә Каспаров Ботвинниктың ассистенты була. Июлдә Даугавпилстағы һайлап алыу турнирында беренсе урынды ала һәм СССР чемпионатының финалында уйнау хоҡуғын яулай. Йыл аҙағында финал уҙғарыла, Каспаров 17 партияла 50 % йыя һәм был киләһе йылда һайлап алыуҙы үтеп тормау мөмкинлеген бирә. 1979 йылдың апрель айында Каспаров Баня-Лука ҡалаһында (Югославия) турнирҙа ҡатнаша. Ботвинник талабы буйынса, рейтингы ла булмаған ун алты йәшлек мастер ун алты ҡатнашыусының ун дүрте гроссмейстер дәрәжәһендә булған турнирға үтә. Һөҙөмтәлә Каспаров, бар кешене, бер партияла ла еңелмәйенсә, беренсе урынды яулай һәм ике турҙа дөйөм еңеүҙе тәьмин итә. Смейкал һәм Андерссон 2 мәрәйгә ҡалыша, ә Петросян — 2½ мәрәйгә. Баня-Лукала Каспаров беренсе гроссмейстер балын ала. Тәүге тапҡыр халыҡ-ара рейтинг алып, Каспаров рейтинг исемлегендә ун бишенсе урынға эләгә.
Баҡыға ҡайтҡас, Каспаровты абруйлы сәйәсмән, Әзербайжан Компартияһы Үҙәк Комитеты секретары һәм КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзалығына кандидат Гейдар Алиев  ҡабул итә. Шул ваҡыттан башлап, Алиев Каспаровты ҡанат аҫтына ала.
1979 йыл аҙағына 47-се СССР чемпионатында Каспаров өс еңеү менән. Аҙағыраҡ күрһәткестәр түбәнәйеүгә китә (алты тиң иҫәп, бер еңеү һәм өс еңелеү), әммә көслө финиш 17 мәрәйҙән 10 мәрәй менән 3—4 урындарҙы яулау мөмкинлеген бирә. Турнирҙа ветеран Ефим Петрович Геллер еңә.
Баҡылағы (1980 йылдың яҙы) турнирҙа Каспаров гроссмейстер нормаһын үтәй. Турнирҙы икеһе лә еңелеүһеҙ үткән Белявскийҙы ярты мәрәйгә отоп, беренсе урынды яулай. Шул уҡ йылда ул, тағы ла бер партияла ла еңелмәйсә, Дортмундтағы егеттәр араһындағы шахмат буйынса донъя чемпионатында еңә, ә Найджел Шорт икенсе призёр була. Каспаров урта мәктәпте алтын миҙалға тамамлай. Йыл аҙағында шахмат олимпиадаһында СССР йыйылма командаһы составына икенсе запастағы булып инә һәм үҙ таҡтаһында өсөнсө һөҙөмтә күрһәтә.
1981 йыл башында СССР йыйылма командаларының сирек матч-турнирында йәштәр йыйылма командаһының беренсе таҡтаһында уйнай. Ул таҡтала беренсе урынды ала, ә донъя чемпионы Карпов менән ике партия уйыны тиң иҫәп менән тамамлана.
Шул уҡ йылда Карпов еңеүсе булған Мәскәү Халыҡ-ара Турнирында Каспаров Смыслов һәм Полугаевский менән 2—4 урындарҙы бүлешә. Каспаров һәм Карповтың осрашыуы һуңғы турҙа була, дәғүәселәр тиң иҫәпкә ризалаша. Декабрҙә ун һигеҙ йәшлек Каспаров СССР чемпионы исемен Лев Псахис  менән бүлешә һәм ил тарихында шахмат буйынса иң йәш СССР чемпионы булып таныла. Чемпионат ҡалаһында үтә. Каспаров икенсе турҙа уҡ Псахистан еңелә, ә аҙаҡ улар сиратлап алдынғылыҡ яулай. Һуңғы тур алдынан Псахис ярты мәрәйгә алда була, әммә Ағзамовты еңә алмай, шул уҡ ваҡытта Каспаров, партияны ҡаралар менән, Тукмаковты еңә.
Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш
1982 йылдың сентябрендә Мәскәүҙә зона-ара шахмат турниры үтә, уның беренсе ике призёры  дәғүәселәр матчына сығырға тейеш була. Каспаров дистанцияны еңелмәй үтә (10 13, +7 =6) һәм Александр Генрихович Белявскийҙы — бер ярым мәрәйгә, Михаил Нехемьевич Таль менән Ульф Андерссонды ике мәрәйгә уҙып китә. 1982 йылдың ноябрендә Люцерндағы олимпиадала ун туғыҙ йәшлек Каспаров икенсе таҡтала уйнай һәм 11 партияла 8½ мәрәй йыя. Шул уҡ ваҡытта Швейцарияға ҡаршы матчта ул ҡаралар менән Виктор Львович Корчнойға ҡаршы принципиаль уйында Карповты алмаштыра һәм ҡатмарлаштырылған шарттарҙа еңеү яулай. Шул уйында уҡ Каспаров буласаҡ дәғүәселәр матчтары фавориты булараҡ ҡарала.
Киләһе йылдың башында Мәскәүҙә Каспаров Белявскийға ҡаршы сирек финал матчында уйнай. Каспаров, был дәғүәселек циклы өсөн махсус әҙерләнгән Тарраш яҡлауын ҡулланып, икенсе партияла еңеп сыға. Белявский 4-се партияла иҫәпте тигеҙләй, тик 5-се партияла Каспаров алға сыға һәм, 8-се һәм 9-сы партияларҙа еңеп, матчты ваҡытынан алда тамамлай. 1982 йыл һөҙөмтәләре буйынса Каспаров, бигерәк тә Люцерн ҡалаһында Корчнойҙы еңеүе арҡаһында, шахмат «Оскар»ына эйә була.
1983 йылдың авгусына билдәләнгән ярым финал матчында уның дәғүәсеһе Виктор Львович Корчной була. Ҡағиҙә буйынса дәғүәселәргә уйындарын үткәреү өсөн кәрәкле шарттар һәм приз фонды тәьмин иткән ҡаланы һайлау хоҡуғы бирелә, ә бәхәсле осраҡта ФИДЕ президенты хәл иткес тауышҡа эйә була. Корчной — Роттердамды, Каспаров — Лас-Пальмасты, ә ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес өсөнсө вариантты, Пасаденаны (Калифорния), һайлай. СССР Шахмат федерацияһы, АҠШ-та совет делегацияһына хәүефһеҙлек тәьмин ителмәүе мөмкин тигән һылтау менән, Каспаровты Пасаденаға ебәрмәҫкә ҡарар ҡабул итә, һәм уны, уйында ҡатнашмаһа ла, еңелгән, тип иҫәпләйҙәр. Өс көндән Абу-Дабиҙа үткән икенсе ярым финалда Золтан Риблиға ҡаршы уйнаған Василий Васильевич Смысловтың да шуға оҡшаш еңелеүе иҫәпкә алына. СССР Министрҙар Советы рәйесенең беренсе урынбаҫары булған Гейдар Алиев, ил етәкселеген Каспаровҡа матчта уйнау мөмкинлеген бирергә кәрәклектә ышандырып, Каспаровҡа ярҙам итә. Килешеү сиктәрендә совет яғы ҙур штраф түләүгә һәм совет шахматсыларының Корчной менән бергә сығыш яһауына эмбаргоны туҡтата. Ике матч та 1983 йылдың ноябрендә Лондонда башлана. Корчной беренсе партияла еңеү яулай, киләһе дүрт партия менән тамамлана. Каспаров алтынсы партияла, дәғүәсеһенең хатаһынан файҙаланып, хәлде тигеҙләй. Ә етенсе партиянан башлап Каспаров дәғүәсеһен ике төҫ өсөн дә каталон башланғысыннда уйнарға мәжбүр итә, һәм был хәл иткес фактор була ла инде. Ул етенсе, туғыҙынсы һәм ун беренсе партияларҙа еңеп, уйынды тағы ла тамамлай (+4 -1 =6). Финалда Каспаров үҙенән теүәл өс тапҡыр өлкән Смыслов менән осраша (уйындың һуңғы көнөндә Каспаровҡа — 21 йәш, ә Смысловҡа 63 була). Каспаров, бер партияла ла еңелмәйсә, 8½:4½ иҫәбе менән еңә.
1984 йылдың июнендәге шахмат турнирында СССР йыйылма командаһы Донъя йыйылма командаһына ҡаршы йәки «СССР башҡа донъяға ҡаршы» матчында Каспаров икенсе таҡтала уйнай. Каспаров Ян Тимманға ҡаршы микроматчында +1 =3 иҫәбе менән еңеүсе була.
1984—1985 йылдарҙа шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә беренсе матчында Гарри Каспаров донъя чемпионы Анатолий Евгеньевич Карповҡа ҡаршы уйнай. Быға тиклем улар төрлө рәсми ярыштарҙа өс партия уйнай, һәм матч тиң иҫәп менән тамамланған була.
Еңеү өсөн 6 партияла беренселек яуларға кәрәк була. Бындай регламент 1977 йылдың февралендә индерелгән була Карпов менән Корчной араһындағы ике матч шуға нигеҙләнеп үтә. Матч 1984 йылдың 10 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Туғыҙынсы партиянан һуң уҡ Карпов иҫәп буйынса алда бара — 4:0, артабанғы партияларҙа Каспаров тактикаһын үҙгәртә: ул һәр партияла ла тиң иҫәп менән уйнай һәм Карповты, башҡа төҫ өсөн уйнатып, үҙе яратҡан схемаларға ҡаршы уйнарға мәжбүр итә. Артабан — тиң иҫәп менән тамамланған ун ете серия, әммә егерме етенсе партияла тағы ла матчта еңеүгә өлгәшер өсөн тик бер мәрәйе генә етмәгән Карпов ота. Каспаров утыҙ икенсе партияла иҫәпте. Ҡырҡ беренсе партияла Карпов отошҡа яҡыная, ләкин ҡулдан ысҡындыра, һәм ҡырҡ етенсе һәм ҡырҡ һигеҙенсе партияларҙа Каспаров алға сыға. 1985 йылдың 15 февралендә, иҫәп 5:3 еткәндән һуң, ФИДЕ президенты Флоренсио Кампоманес матбуғат конференцияһында, ҡатнашыусыларҙың физик һәм психик ресурстары ҡаҡшауы менән аңлатып, матчтың туҡтатылыуын һәм ошо уҡ дәғүәселәр араһында 1985 йылда ҡабат матчтар ойоштороласағын иғлан итә. Шулай уҡ Карпов та, Каспаров та матчты дауам итергә әҙер икәнлектәрен белдерә; шул уҡ матбуғат конференцияһында Каспаров Кампоманесты, гә еңеү асылған саҡта ғына, уйынды туҡтатыу ҡарары ҡабул иткәне өсөн ғәйепләй. СССР-ҙың Дәүләт спорт комитеты идаралығының элекке начальнигы, гроссмейстер Николай Владимирович Крогиус «''Шахматы. Игра и жизнь''» мемуарҙар китабында, матч КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы Гейдар Алиев күрһәтмәһе буйынса туҡтатылған тип яҙа. Һуңғараҡ Каспаров 1985 йылдың 15 феврален «үҙенең сәйәси карьераһының башы» тип атай.
Сираттағы ФИДЕ конгресында яңы ҡағиҙәләр раҫлана: донъя чемпионы исеме өсөн матчтар 24 партияның күпселеге өсөн уйнала, әгәр иҫәп 12:12 булһа, чемпион исемен һаҡлап ҡала. 1985 йылдың йәйендә Каспаров Көнбайыш Германияның «Spiegel» журналына, СССР Шахмат федерацияһын Карповты теләһә ниндәй саралар менән булһа ла алға сығарырға тырышыуҙа һәм антисемитизмда ғәйепләп һәм яңы матчтың булыу-булмауына шик белдереп, ҙур интервью бирә.
Матч стартына өс аҙна ҡалғас, федерацияның үтергә тейешле ултырышында Каспаровтың квалификацияһын алыу тураһында ҡарар ҡабул итеү планлаштырылған була. КПСС Үҙәк Комитеты пропаганда бүлегенең яңы мөдире Александр Яковлев, ил етәкселеген уйын үткәрелергә тейешлектә ышандырып, Каспаровты был бәләнән ҡотҡарып ҡала.
Карпов менән Каспаров араһында шахмат буйынса донъя чемпионы исеменә яңы матч 1985 йылдың 1 сентябрендә Мәскәүҙә башлана. Каспаров аҡ фигуралар менән Нимцович һағын ҡулланып, беренсе партияла еңеү яулай. Дүртенсе һәм бишенсе партияларҙа еңгәндән һуң, Карпов алға сыға. Алексей Степанович Суэтин уйындың был киҫеген тип билдәләй: Карпов өҫтөнлөк ала, әммә Каспаров  менән уны юҡҡа сығара. Ун беренсе партияла Каспаров ҡаршы яҡтың тупаҫ хатаһы арҡаһында иҫәпте тигеҙләй. Каспаровтың сицилиан яҡлауында ҡаралар менән гамбит вариантын ҡулланыуы ун алтынсы партияла һынылышҡа килтерә һәм уның еңеүе менән тамамлана (башта был вариант ун икенсе партияла һыналып ҡаралған була, әммә Карпов ҡатмарлаштырыуға барғанлыҡтан, тиң иҫәпкә өлгәшелеп, тиҙ тамамлана). Тиҙҙән Каспаров тағы бер партияла еңеү яулай. Донъя чемпионы егерме икенсе партияла ғына айырманы минималь кимәлгә тиклем ҡыҫҡарта ала. Матчтың һуңғыһынан алдағы партияһы тигеҙ иҫәп менән тамамлана, ә һуңғыһында, аҡ фигуралар менән уйнаусы Карповты иҫәпте тигеҙләүсе еңеү һәм донъя чемпионы исемен һаҡлап ҡалыу ғына ҡыҙыҡһындырғанлыҡтан, Каспаров ҡатмарлаштырыуҙарҙа көслө була. Матч 1985 йылдың 10 ноябрендә файҙаһына 13:11 иҫәбе менән тамамлана.
22 йәшлек 6 айлыҡ һәм 27 көнлөк Каспаров шахмат тарихындағы иң йәш донъя чемпионы була (элек 1960 йылда донъя беренселегендә Михаил Ботвинникты Михаил Нехемьевич Таль 23 йәшендә еңгән булған). Каспаров был рекордты оҙаҡ һаҡлай. 2013 йылда 23 йәше лә тулмаған (әммә сағыштырғанда Каспаровтан бер нисә айға өлкәнерәк) Магнус Карлсен донъя чемпионы була.
Донъя чемпионы
1986 йылдың апрелендә Мәскәү янындағы Пестоволағы (Мытищинский район) ял йортонда Ботвинник мәктәбе кәүҙәләнеше булған яңыртылған «Каспаров — Ботвинник мәктәбе» кәүҙәләнеше асылған, һуңынан Владимир Борисович Крамник, Алексей Дмитриевич Широв, Сергей Николаевич Тивяков һәм башҡа буласаҡ гроссмейстерҙар шөғөлләнгән. Шул уҡ йылда Каспаров Әзербайжан сит ил телдәре педагогия институтын тамамлай. 1986 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн матч-реваншта (Лондон — Ленинград, 1986 йылдың июль — октябре) Каспаров донъя чемпионы исемен яҡлай. Был матчта Каспаров 14-се һәм 16-сы партияларҙа еңгәндән һуң,  ала. Ун алтынсы партия бигерәк тә көсөргәнешле һәм ваҡиғаларға бай була, Карпов үҙенең короленә уҡталған атакаға ҡаршы ферзь флангыһына һөжүмде ҡуя. Хаталарға бай һәм анализ өсөн ҡатмарлы партияларҙа Каспаров көслөрәк булып сыға. Ләкин бынан һуң чемпион бер юлы өс партияла отола һәм позволил Карповҡа иҫәпте тигеҙләү мөмкинлеген бирә. Өсөнсө тапҡыр еңелгәндән һуң, Каспаров, анализдарҙы Карповҡа бирәлер, тип шикләнеп, тренер штабынан халыҡ-ара мастер Евгений Юрьевич Владимировты сығара. 22-се партия хәл иткес була, Каспаров, уйынды саҡлы өн яҙып ҡуйып,   тапҡан. Һуңғы ике осрашыу тигеҙ иҫәп менән тамамлана, Каспаров 12½:11½ иҫәбе менән еңә.
Йыл һуңында Каспаров СССР йыйылма командаһы составында Дубай олимпиадаһында еңә. Бында ФИДЕ конгресы уҙған һәм ойошма президентын һайлағандар. Каспаров Реймонд Кин менән тандемда һуңғы йыл ағымында Кампоманестың оппоненты бразилия гражданы Лусена менән бер төптән эшләгән. Әммә Кампоманесты делегаттарҙың күпселеге хуплаған, һәм Лусена тауыш биреү башланғанға тиклем үҙенең кандидатураһын алған.
1987 йылдың 15 февралендә Каспаров инициативаһы менән, әйҙәүсе шахматсыларҙың мәнфәғәттәрен яҡлау һәм кесе федерацияларҙы хуплаған ФИДЕ-ға ҡаршы тора алыу маҡсатында Гроссмейстерҙар Ассоциацияһын булдыра. Каспаров уның президенты булып китә. Йыл һуңында быға тиклем (1963) дәғүәселәр циклы матч финалисы Андрей Юрьевич Соколовты еңеүсе Каспаровҡа Севильяла тағы ла 1987 йылғы Шахмат буйынса донъя чемпионы исеме өсөн көрәш торған. Карпов ике тапҡыр, икенсе һәм бишенсе партияларҙан һуң, алға сыҡҡан, артабан Каспаров ике тапҡыр еңеүгә өлгәшкән, ун алтынсы партияла Карпов иҫәпте тигеҙләгән. Һуңғынан алдағы, егерме өсөнсө партияла Каспаров тактик ебәрә: ул ладьяһын, ләкин өсөнсө йөрөштән һуң юғалтыу. Һуңғы партияла Каспаровҡа еңеү мөһим була, һәм ул быны тормошҡа ашыра. Фаразлауҙарға ҡарамай, ул киҫкенләштереүгә бармай, ә позиция өҫтөнлөгөн туплай. Карпов кәрәкле дәрәжәлә үҙен яҡламай, һәм Каспаров партияла еңә, һәм титулын (12:12) һаҡлап ҡала.