cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Минасов Булат Шамил улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге терәк‑хәрәкәт системаһы травмаларын һәм ауырыуҙарын диагностикалау, хирургик дауалау, умыртҡа‑арҡа мейеһе йәрәхәтләнгән пациенттарҙы функциональ реабилитациялау, эре быуындарға эндопротез һәм артропластика эшләү ысулдарын камиллаштырыу һ.б. проблемаларға арналған. Минасов ҡатнашлығында умыртҡа, арҡа мейеһе ауырыуҙарын һәм травмаларын диагностикалау һәм дауалау ысулдары эшләнә һәм клиник практикаға индерелә. 2003 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының травматологтар, ортопедтар һәм протезсылар ассоциацияһы президенты. 400-ҙән ашыу хеҙмәт, 10 китап һәм монография, 45 уҡыу әсбабы һәм методик тәҡдимдәр, 40 уйлап табыу, федераль кимәлдәге ортопедия буйынса дәреслек авторы. БДМУ-ның диссертация советы рәйесе. Халыҡ-ара ассоциациялар һәм йәмғиәттәр ағзаһы. 30-ҙан ашыу Европа сертификаты бар. РФ һәм БР травматолог-ортопедтарының съездары һәм симпозиумдарының йыл һайын үткәрелеүсе ғилми-ғәмәли конференциялары инициаторы һәм ойоштороусыһы.
Профессор етәкселегендә 4 докторлыҡ һәм 54 кандидатлыҡ диссертациялары әҙерләнгән.
Васильев (Күгәрсен районы)
Васильев (Васильевский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238850002.
Марьегорка
Марьегорка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ядвий йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вязовый (Силәбе өлкәһе)
Вязо́вый (Ҡарамалы) — Рәсәйҙең Силәбе өлкәһе Ҡытаутамаҡ ҡала округына ҡараған ҡасаба (1928—2004 йылдарҙа — ҡала тибындағы ҡасаба). Ҡасаба составына Көньяҡ Урал тимер юлының Вязовая үҙәк станцияһы ла инә.
Географияһы
Силәбенән 300 саҡрым көнбайышта урынлашҡан.
Йүрүҙән йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Лотова Людмила Ивановна
Лотова Людмила Ивановна (16 сентябрь 1929 йыл, Мәскәү — 4 сентябрь 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәй ботанигы, педагог, үҫемлек морфологияһы буйынса белгес, биология фәндәре докторы (1982), Мәскәү дәүләт университеты  профессоры.
Вязовый (Силәбе өлкәһе)
Топонимы
«Вязовый» атамаһы ҡасаба биләмәләре эргәһенән аҡҡан йылға исеменең, «Ҡарамалы» башҡорт гидронимының туранан-тура тәржемәһе булып тора. Был турала урындағы крайҙы өйрәнеүсе һуғыш ветераны Яҡуп Мөхәммәт улы Шәмсетдинов та үҙенең «Ырыуым — Түбәләҫ» мәҡәләһендә яҙа"Ҡарамалы йылғаһы, Вязовая станцияһы Көҙәй башҡорттары биләмәләренең сиге булып тора".
Лотова Людмила Ивановна
Биографияһы
1929 йылдың 16 сентябрендә Мәскәү ҡалаһында тыуған. 1952 йылда Мәскәү дәүләт университетын тамамлағандан һуң ошо уҡ уҡыу йортонда эшләргә ҡала. 1957 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. 1983 йылда ылыҫлы үҫемлектәр ҡабығы анатомияһының төрлөлөгө темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай. 1992 йылда профессор исеме бирелә. 2017 йылдың 4 сентябрендә вафат була .
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Лотова ның фәнни эштәре үҫемлектәрҙең морфологияһы һәм анатомияһы, морфологик һәм анатомик күренештәрен үҫ:емлектәрҙең филогенетикаһын файҙаланыу менән бәйле. 1980-сы йылдарҙа ул суд-медицина экспертизаһында үҫемлектәр анатомияһын ҡулланыу ысулдарын эшкәртә. Күп йылдар буйына үҫемлектәрҙең таксономик анатомияһы ғилми мәктәбенә нигеҙ һа лыусы һәм уның етәксеһе була. Рәсәйҙә үҫемлектәр анатомияһы терминологияһын ҡайтанан ҡарап сыға һәм камиллаштыра. Ике конференцияның программа комитеты ағзаһы була.
Вязовый (Силәбе өлкәһе)
Топонимы
Ә Силәбе топонимисы ғалим Шувалов үҙенең һүҙлегендә был атамаларҙы фәҡәт урыҫ теле менән генә бәйләп аңлата:Вязовая, Вязовый, Вязовка — Силәбе өлкәһенең төрлө районындағы күп йылға, тау, утрауҙарға бирелгән атама. Ҡайһы бер атамалар ҡарамалыҡтарға (вяз) бәйләп бирелгән, ҡайһыныһы вяз — «батҡыл», «һаҙлыҡ» мәғәнәһен ала.
Вязовая, өйкөм урман. Тәбиғәт ҡомартҡыһы. Йүрүҙән йылғаһы буйында торған элекке Петропавловка ауылына илткән ағас ташый торған юлдың эргәһендәге Олимпий кордонынан көньяҡҡа 6 километр алыҫлыҡта урынлашҡан. Ағаслыҡ сағыштырмаса бәләкәй һәм тау ҡарамаһы йәки йыла ҡыуаҡлыҡтарынан һәм ағастарынан ғибәрәт. .
Лотова Людмила Ивановна
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Шулай уҡ биологиянан белем биреү өлкәһенең педагогы һәм методисты. Ул үҫемлектәр цитологияһы, үҫемлектәр анатомияһы һәм ялан ботаникаһы буйынса 30-ҙан ашыу уҡыу әсбаптарын баҫтырған. Уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән.
Ҡаҙаныштары
Лотова II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн»ордены һәм «Хеҙмәт ветераны » миҙалы менән бүләкләнгән.
Вязовый (Силәбе өлкәһе)
Топонимы
Шувалов был ойконимдың көҙәй башҡорттарының Йүрүҙәнгә ҡойған Ҡарамалы йылғаһы атамаһынан күсеү тарихын телгә алмаған.
Иҡтисады
Тимер юл транспорты предприятиелары.
Фукидид
Фукиди́д (Θουκυδίδης, яҡынса б.э.т. 460 — яҡынса б.э.т. 400) — билдәле боронғо грек тарихсыһы, тарих фәненә нигеҙ һалыусы, "Пелопоннес һуғышының тарихы" авторы.
Биографияһы
Фукидидтың тыуған йылы аныҡ билдәле түгел. Яҙыусы Памфиланың Рим яҙыусыһы Авл Геллийға шаһитлыҡ итеүенә таянғанда, ул беҙҙең эраға тиклем яҡынса 470 йылда тыуған; биограф Маркеллин һүҙенә ҡарағанда, беҙҙең эраға тиклем 450 йыл тирәһендә тыуған. Тарихсы үҙе иһә үҙен Пелопоннес һуғышы башланыуға (б. э. т. 431) ярайһы уҡ өлгөргән йәштә булыуын һәм күҙ алдында барған ваҡиғаларҙы аңлауын әйтә ; бынан тыш, беҙҙең эраға тиклем 424 йылда Фукидидтың стратегик күнекмәләренә эйә булыуын күрһәтә һәм ул саҡта уға 30 йәштән дә кәм булмай. Ул, моғайын, б.э.т. 460—455 йылдар тирәһендә тыуғандыр. Шулай итеп, уның йәшлеге Перикл быуатына тап килгән: ул Еврипидтың, софистарҙың һәм Сократтың замандашы була.
Лотова Людмила Ивановна
Ҡаҙаныштары
2019 йылда Лотова Людмила Ивановнаның 90  йәшенә арналған халыҡ-ара симпозиум үткәрелгән.
Фукидид
Биографияһы
Фукидидтың биографияһы асыҡ билдәле түгел. Биографтарының, айырыуса уның төп биографы Маркеллиндың (VI быуатта, йәғни мең йылға һуңыраҡ йәшәгән) ышаныс тыуҙырмай. Иң ышаныслыһы тип тарихсының юлайҡан тиерлек ҡалдырған үҙенә ҡағылышлы мәғлүмәттәре һанала.
Фукидид бай һәм затлы ғаиләгә ҡарай: Фракия батшаһы Олор уның ата-бабаһы була, Афинаның дәүләт эшмәкәре һәм полководецы, боронғо Филаидтар аҡһөйәк ырыуынан булған Мильтиадҡа (Марафон эргәһендәге алышта еңеүсе) ҡәрҙәш була. Аттиканың Галимунт демынан Олорҙың улы булған Фукидид бай милексе була — Фракияла алтын приискылары тота. Афинала, күрәһең, ул абруйлы кешеләргә, шул иҫәптән Периклға, яҡын торғандыр.
Лотова Людмила Ивановна
Баҫмалары
150-нән ашыу ғилми хеҙмәт баҫтырып сығарған, шул иҫәптән, бер нисә монография, Ҙур Рәсәй энциклопедияһы мәҡәләләренең авторы :
Фукидид
Биографияһы
Фукидид, хеҙмәте иҫбатлағанынса, бик яҡшы белем ала. Балиғлыҡ йәшенә еткәс, хәрби һәм дәүләт эштәрендә ҡатнаша. Пелопоннес һуғышының тәүге йылдарын тарихсы Афинала үткәрә; һуғыштың икенсе йылында башланған чума эпидемияһы ваҡытында был ҡурҡыныс ауырыуҙы үҙе эләктерә, һуңынан уны һүрәтләй. Спарта полководецы Брасид хәрби хәрәкәттәрҙе Фракияға күсергәс (424 йыл), Фукидид Фасос утрауы янында эскадраға командалыҡ итә; ул Амфиполдең Брасид яғына күсеүенә ҡаршы төшөп өлгөрмәй. Бының һөҙөмтәһендә һөргөнгә ебәрелә, ул Фракиялағы имениеһында урынлашып, ике яҡтың да алышын тыныс ҡына ситтән күҙәтә. Ул, күрәһең, һуғыш барған урындарҙың күбеһендә булғандыр, Македония батшаһы Архелайҙың һарайында, Сицилия һәм, атап әйткәндә, Сиракузда булғандыр, сөнки уның тирә-яғын һәм ҡамау барышын бик ентекле һүрәтләгән. Фукидид һөргөндә 20 йыл була. Пелопоннес һуғышы тамамланғас (404 й.), амнистия менән (дөйөм йәки, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Энобий тәҡдиме буйынса) тыуған иленә ҡайта, әммә тиҙҙән вафат була (399—396 йылдар тирәһе; һәр осраҡта 396 йылдан да һуң түгел, сөнки ул Оҙон диуарҙарҙың Конон тарафынан тергеҙелгәнен һәм 396 йылда Этна вулканы атылғанын белмәгән), берәүҙәр фекеренсә ул — Афинала, икенселәр раҫлауынса, сит яҡтарҙа, Фракияла йә тыуған еренә юлда саҡта үлеп ҡалған. Хатта ул үлтерелгән тигән хәбәрҙәр ҙә бар.
«Пелопоннес Һуғышының тарихы»
Фукидид "Пелопоннес һуғышының тарихы"н яҙған, ул уның замандашы һәм шаһиты булған. Уҙе белдереүенсә, хеҙмәтен һуғыш башлағанғас та яҙырға тотонған, сөнки уның киләсәктә мөһим әһәмиәткә эйә буласағын белгән. Шулай ҙа уның материалдарҙы эшкәртеү һәм төҙөү мәсьәләһе бәхәсле булып ҡала. Ульрих (Wolfgang Ullrich Franz, 1795—1880) XIX быуаттың 40-сы йылдар уртаһында иҫбатлауынса, тәүҙә Фукидид Архидам һуғышы тигән беренсе периодты пелопоннестарҙың афиналар менән һуғышы тип атаған, беренсе китаптарҙы Никий солохонан (421 йыл) һуң яҙған, сөнки һуғыш бөттө тип уйлаған.
Был фекерҙе Классен һәм Эдуард Мейер ҡаршы сыға. Хәйер, асылда фекер айырымлыҡтары ҙур түгел, сөнки Ульрихҡа эйәреүселәр Фукидидтың аҙаҡ өҫтәмәләр индергәнлеген таный, ә Классен һәм уның яҡлылар айырым өлөштәрҙең тарихсы тарафынан артабан эшкәртеү өсөн материал булараҡ алдан индерелгәнен таный.
Фукидидтың «Пелопоннес һуғышының тарихы» китабы 8 китаптан тора. I китапҡа данлыҡлы инеш һүҙ ингән — ул Грецияның иң боронғо тарихы очеркы, һуғыштың һылтауҙарын һәм ғәмәлдәге сәбәптәрен тасуирлау, «Илле йыллыҡ» (Платей алышынан алып Пелопоннес һуғышына тиклемге арауыҡ) һәм Афина менән Спартаның араһы өҙөлөү очеркы; II китаптан һуғыштың үҙенең тарихы башлана. б.э.т. 411 йылдың ҡышына тиклемге осорҙо солғай һәм артабан Ксенофонт тарафынан дауам иттерелә. Тарихтың дауамын тарихсы Кратипп та яҙған.
Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы
Туҡаев Рифҡәт Ғәлимйән улы (10 октябрь 1923 йыл — 19 июнь 1995 йыл) — уҡытыусы, Бөйөк Ватан һуғышы яугире, айырым разведка ротаһының отделение командиры, старшина. Дан орденының тулы кавалеры. Үзбәк ССР‑ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1975). СССР‑ҙың мәғариф отличнигы (1984).
Биографияһы
Рифҡәт Ғәлимйән улы Туҡаев 1923 йылдың 10 октябрендә Башҡортостан АССР-ы Бөрө кантоны Түбәнге Ҡарыш ауылында тыуған. Мишәр.
1929 йылдан Андижан (хәҙерге Үзбәкстан) ҡалаһында йәшәй. Бохара уҡытыусылар институтында уҡый. 1940 йылдан Үзбәк ССР-ы Сурхандаръя өлкәһенең мәктәбендә урыҫ телен уҡыта.
1942 йылдың июненән Ҡыҙыл армия сафында, 1-се Мәскәү пехота-пулемёт училищеһында уҡый. 1942 йылдың ноябренән 2‑се Балтик буйы фронтында 10‑сы гвардия армияһы 379‑сы уҡсылар дивизияһының 1257‑се һәм 1250‑се уҡсылар полктарында хеҙмәт итә. 1944 йылдың декабренән 1‑се Украина фронтында 59‑сы армияның 245‑се дивизияһының 322‑се айырым разведка ротаһында отделение командиры була.
1944 йылдың 21 февралендә Псков өлкәһенең Пустошка ҡалаһы тирәһендә 433-сө разведка ротаһы бүлеге төркөмөнөң командиры старшина Туҡаевтың разведка төркөмө башында дошман тылына үтеп инә һәм яугирҙар менән алышҡа инеп разведка яһай. Алышта тиҫтәгә яҡын немец һалдаты юҡ ителә һәм бишеһе әсиргә алына. Туҡаевтың төркөмө ҡайтып килгәндә яраланған рота командирының ғүмерен ҡотҡара. Күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1944 йылдың 18 мартында 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 12 июлендә Псков өлкәһе Янчево ауылы тирәһендә Туҡаев етәкселегендәге төркөм немец отряды менән алышҡа инә. Туҡаев үҙе дошман пулемёты менән 10-дан ашыу пехотасыны юҡ итә, 2 офицерҙы әсиргә ала. Дошман батареялары һәм инженер ҡоролмалары урынлашыуы тураһындағы йыйылған мәғлүмәттәрҙе разведчиктар ваҡытында штабҡа алып еткерә. Бында күрһәткән батырлыҡтары өсөн 1944 йылдың 22 авгусында 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
1944 йылдың 29 сентябрендә Латвия ССР‑ының Мадлиена торама пункты тирәһендә дошман тылында алышҡа инеп разведка яһағанда Туҡаев дошиан штабы менән блиндажды шартлата, 5 автоматсыны юҡ итә, икеһен әсиргә ала. Был алыштарҙа күрһәткән батырлығы өсөн 1944 йылдың 5 декабрендә йәнә 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә, әммә 1958 йылдың 26 ноябрендә был бүләк урынына 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә һәм шулай итеп Дан орденының тулы кавалеры була.
1995 йылдың 19 июнендә Үзбәкстандың Андижан ҡалаһында вафат була.
Беспрозванный
Беспрозванный — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1643 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөйөш
Мөйөш — ул бер нөктәнән (мөйөштөң түбәһе) сыҡҡан ике нурҙан (мөйөштөң яҡтары) торған геометрик фигура.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Мөйөштөң ике яғы ятҡан яҫылыҡ мөйөш тарафынан ике өлкәгә бүленә. Был өлкәләрҙең һәр береһенең мөйөштөң яҡтары менән берекмәһе яҫы мөйөш (йәки мөйөш тип кенә) тип атала. Ҡайһы берҙә яҫы мөйөштәрҙең береһен (ғәҙәттә ике мөйөштөң бәләкәйерәген) шартлы рәүештә эске, ә икенсеһен — тышҡы мөйөш тип атайҙар. Яҫы мөйөштөң яҡтарында ятмаған нөктәләре яҫы мөйөштөң эске өлкәһен төҙөйҙәр.
Билдәләмәнең икенсе, эквивалентлы вариантында яҫы мөйөш тип яҫылыҡтың, бирелгән нөктәнән (мөйөштөң түбәһенән) сыҡҡан һәм был яҫылыҡта ятҡан ниндәйҙер һыҙыҡты (был яҫы мөйөштө тартып тороусы һыҙыҡ тип атала) киҫеп үткән бөтә нурҙарының берекмәһе булған өлөшө атала.
Йыш ҡына ҡыҫҡаса мөйөш тип шулай уҡ мөйөш үлсәмен, йәғни, мөйөштөң дәүмәлен билдәләүсе һанды атайҙар.
Төрлө үлсәнештәге метрик арауыҡтарҙа Евклид геометрияһында һәм шулай уҡ геометрияның башҡа төрҙәрендә, йыш осраған яҫы мөйөштәрҙән башҡа, мөйөш сифатында дөйөмөрәк объекттар — киҫешеүсе дуғалар, ярымяҫылыҡтар һәм башҡа фигуралар барлыҡҡа килтергән фигуралар ҡаралырға мөмкин.
Мөйөштәрҙең тамғаланышы
Мөйөштө тамғалау өсөн дөйөм ҡабул ителгән, 1634 йылда француз математигы Пьер Эригон тәҡдим иткән символ: \angle, ҡулланыла.
Математик аңлатмаларҙа мөйөштәрҙе йыш ҡына бәләкәй грек хәрефтәре менән тамғалайҙар:
α, β, γ, θ, φ
һәм башҡалар. Ҡағиҙә булараҡ, мөйөштөң эске өлкәһен һайлағанда билдәһеҙлекте булдырмаҫ өсөн, бирелгән тамғалауҙар һыҙмала күрһәтелә. пи һаны менән буталыш килеп сыҡмаһын өсөн,
π
символы был маҡсатта ҡулланылмай. Есемле мөйөштәрҙе тамғалау өсөн (аҫтараҡ ҡарағыҙ) йыш ҡына
ω
һәм
Ω
хәрефтәре ҡулланыла.
Мөйөштө шулай уҡ өс нөктә символы менән тамғалайҙар, мәҫәлән \angle ABC. Был яҙылышта B — түбәһе, ә A һәм C — мөйөштөң төрлө яҡтарында ятҡан нөктәләр. Математикала мөйөштәрҙе сәғәт уғына ҡаршы иҫәпләү йүнәлеше ҡабул ителгәнлектән, мөйөштөң тамғаланышында яҡтарында ятҡан нөктәләрҙе шулай уҡ сәғәт уғына ҡаршы һанап сығыу ҡабул ителгән. Был килешеү яҡтары уртаҡ, ләкин эске өлкәләре төрлө булған ике яҫы мөйөштө айыра белеүҙе тәьмин итә. Яҫы мөйөштөң эске өлкәһен һайлау контекстан билдәле булған, йәки икенсе ысул менән күрһәтелгән осраҡтарҙа, был килешеү үтәлмәҫкә мөмкин. Ҡарағыҙ. .
Һирәгерәк мөйөштөң яҡтарын барлыҡҡа килтергән тура һыҙыҡтарҙың тамғалауҙары ҡулланыла. Мәҫәлән, \angle(bc) — бында \angle BAC өсмөйөшөнөң эске мөйөшө күҙ уңында тотола тип уйлана,
α
, уны \angle(cb) тип тамғаларға кәрәк булған булыр ине.
Шулай, һүрәттә уңдан
γ
, \angle ACB һәм \angle(ba) яҙыуҙары бер үк мөйөштө аңлаталар.
Ҡайһы берҙә мөйөштәрҙе тамғалау өсөн бәләкәй латин хәрефтәре (
a, b, c,
…) һәм цифрҙар ҡулланыла.
Һүрәттәрҙә мөйөштәр, мөйөштөң эске өлкәһендә һыҙылған, үҙәге мөйөш түбәһендә булған ҙур булмаған бер, ике йәки өс дуға менән билдәләнәләр. Мөйөштәрҙең тигеҙлеге бер үк һандағы дуғалар йәки дуғала бер үк һандағы арҡыры штрихтар менән күрһәтелергә мөмкин. Әгәр мөйөштөң иҫәпләү йүнәлешен күрһәтергә кәрәк булһа, ул дуғала уҡ менән билдәләнә. Тура мөйөштәр дуға менән түгел, ә ике тоташҡан тигеҙ киҫектәр менән күрһәтелә, улар мөйөштөң яҡтары менән, бер түбәһе мөйөштөң түбәһе менән тап килгән бәләкәй квадрат барлыҡҡа килтерерлек итеп урынлаштырылалар.
Мөйөш үлсәме
Яҫы мөйөштәрҙе сағыштырырға мөмкинлек биреүсе мөйөш үлсәме ошолай индерелергә мөмкин. Ике яҫы мөйөш, әгәр уларҙы түбәләре һәм ике яғы тап килерлек итеп тура килтереп һалып булһа, тигеҙ (йәки конгруэнт) тип аталалар. Яҫылыҡта теләһә ниндәй нурҙан бирелгән яҡта бирелгән мөйөшкә тигеҙ булған берҙән бер мөйөш һалып була. Әгәр ике мөйөштөң түбәләре һәм бер яғы тап килерлек итеп, бер мөйөштө тулыһынса икенсе мөйөштөң эсендә урынлаштырып булһа, ул саҡта беренсе мөйөш икенсеһенән бәләкәй була. Ике мөйөш, бер мөйөштөң яғы икенсеһенең яғы менән тап килһә (тимәк, түбәләре лә тап килә), ләкин уларҙың эске өлкәләре киҫешмәһә, теркәлгән мөйөштәр тип аталалар. Ике теркәлгән мөйөштөң тап килмәүсе яҡтары төҙөгән мөйөштө был мөйөштәрҙең ҡушылдығы тип әйтәләр. Һәр мөйөшкә түбәндәгесә һанды (мөйөш үлсәмен) ярашлы итеп ҡуйып була: Ҡайһы бер тамғалауҙар системаларында, әгәр мөйөш менән уның үлсәмен айырып ҡарарға кәрәк булһа, мөйөш (геометрик фигура) өсөн тамғалауы ҡулланыла, ә был мөйөштөң үлсәү берәмеге дәүмәле өсөн —  тамғалауы ҡулланыла.
[[Файл:Angle measure.svg|thumb|200 px|
θ
s
оҙонлоғоноң уның
r
Мөйөштө үлсәйҙәр:
Иң таралған градус үлсәме — градус, минут, секунд, бында 1° итеп йәйелмә мөйөштөң 1/180 өлөшө ҡабул ителә (ҡарағыҙ. түбәндәрәк), бер минут, һәм бер секунд 1''=1'/60. Градус үлсәме элементар геометрияла ҡулланыла (һыҙмаларҙа мөйөштәрҙе транспортир менән үлсәү), геодезияла карта буйынса һәм урында (мөйөштәрҙе урында үлсәү өсөн бик теүәл прибор — универсал/теодолит ҡулланыла).
Мөйөштөң радиан үлсәме — тартып тороусы дуға
радиусына сағыштырмаһы (СИ системаһында). Радиан үлсәме математик анализда (мәҫәлән, тригонометрик функцияларҙың һанлы аргументы итеп, һәм һан ҡиммәттәрен (кире аркфункцияларҙың таблицалағы һәм графиктағы) ҡиммәттәрен тапҡанда), планиметрияла һәм механикала (нөктә йәки күсәр тирәһендә боролошто һәм тригонометрик функциялар ярҙамында тасуирланыусы башҡа процестарҙы — тирбәлеүҙәрҙе, тулҡынды ҡарағанда) ҡулланыла һәм башҡалар.
Мөйөштәрҙе шулай уҡ әйләнештәрҙә үлсәргә мөмкин. Бер әйләнеш — тулы мөйөш (йәғни 360 градуслы мөйөш). Ирекле мөйөш тураһында, әгәр
— мөйөштө тартып тороусы дуғаның оҙонлоғо
-тың был дуға ингән әйләнә оҙонлоғо
L
-ға сағыштырмаһы булһа, ул
x
әйләнеш тәшкил итә тип әйтәләр.
Мөйөштәрҙе үлсәүҙең градлы үлсәме ҡулланыуға тарихи тәҡдим ителгән була, хәҙерге ваҡытта ул бер ерҙә лә ҡулланылмай, сөнки киң таралған алтмышарлы градус үлсәмен ҡыҫырыҡлап сығара алмай.
Мөйөштәрҙе градус үлсәмендә үлсәү Боронғо Вавилонға барып тоташа, унда алтмышарлы иҫәпләү системаһы ҡулланылған була, уның эҙе ваҡыт һәм мөйөштәр бүлемдәрендә һаҡланған.
1 әйләнеш = 2
π
радиан = 360° = 400 град.
СИ системаһында мөйөштөң төп үлсәү берәмеге булып радиан тора.
Астрономияла экваториаль координаталар системаһында тура күтәрелеү мөйөшө һәм бер сәғәтлек мөйөш сәғәттәрҙә, минуттарҙа һәм секундтарҙа (ярашлы рәүештә тулы әйләнәнең 1⁄24, 1⁄1440 һәм 1⁄86400 өлөшөн тәшкил итеүсе) үлсәнә; был Ерҙең күсәре тирәһендә әйләнеүенең мөйөшсә тиҙлеге менән бәйле, яҡынса 24 сәғәттә 1 әйләнеш тәшкил итә. Шулай итеп, бер сәғәттә (минутта, секундта) күк сфераһы мөйөшсә үлсәмдә яҡынса 1 сәғәткә (минутҡа, секундҡа) «борола». Ҡалған мөйөшсә дәүмәлдәр астрономияла ғәҙәттә дуға градустарында, минуттарында һәм секундтарында күрһәтеләләр. Буталыш булмаһын өсөн, тура күтәрелеүҙең бер секунды (минуты) дуғаның 15 секундына (минутына) тигеҙ булыуын билдәләп китергә кәрәк.
Артиллерияла шулай уҡ меңенсе һәм мөйөш үлсәгес бүлемдәре ҡулланыла.
Поляр координаталарҙа нөктәне тиңләштереү, йәки объекттың, уның база торошона ҡарата ике үлсәмдә торошон тасуирлау кеүек ҡайһы бер контекстарҙа, бөтөн һандағы тулы боролошҡа айырылып торған мөйөштәр ысынында эквивалентлы булалар. Мәҫәлән, бындай осраҡтарҙа 15° һәм 360015° мөйөштәрҙе эквивалентлы тип иҫәпләргә мөмкин. Ишелмә кәкреләрҙә нөктәне тиңләштереү йәки объекттың уның башланғыс торошона ҡарата ике үлсәмдә дөйөм әйләнешен тасуирлау кеүек икенсе контекстарҙа, нулдән айырмалы бөтөн һандағы тулы боролошҡа айырылып торған мөйөштәр эквивалентлы булмайҙар.
Ҡайһы бер яҫы мөйөштәрҙең махсус атамалары бар. Юғарыла һанап кителгән үлсәү берәмектәренән башҡа (радиан, румб, градус һәм башҡалар), уларға инәләр:
Ҡайһы берҙә мөйөштәрҙе (мәҫәлән, йөҙҙөң ауышлыҡ мөйөшө) мөйөш үлсәменең үҙе менән үлсәмәйҙәр, ә уның тангенсы (йәки синусы менән), йәғни ауыш йөҙ буйынса үтелгән юлдың был юлдың горизонталь яҫылыҡҡа проекцияһы сағыштырмаһы менән (йәки был юлдың үҙенә) үлсәйҙәр. Ғәҙәттәге бәләкәй ауышлыҡ мөйөштәре булған осраҡтар өсөн был сағыштырма яҡынса радиандарҙа күрһәтелгән мөйөшкә тигеҙ (
α < 0,1
булғанда
tg α ≈ sin α ≈ α
, был дәүмәлдәр араһында айырма 1%-тан кәм). Шуның менән бергә сағыштырма ғәҙәттә проценттарҙа йәки промиллеләрҙә күрһәтелә. Мәҫәлән, юлдың 10%-лы ауышлығы, юлдың һәр 100 метрына (горизонталгә проекцияһында) юл 10 м-ға күтәрелә тигәнде аңлата; горизонтҡа мөйөш arctg(10/100) ≈ 5,71° ≈ 0,1 радианға тигеҙ. Мөйөштәрҙе үлсәүҙең бындай ысулы, дөрөҫөн әйткәндә, мөйөш үлсәме түгел, сөнки аддитивлыҡ үҙсәнлегенә эйә түгел (ҡарағыҙ. юғарыла). Шулай уҡ ҡарағыҙ.
Мөйөштәрҙе үлсәү йүнәлеше
Математикала һәм физикала, мөйөштәрҙе үлсәүҙең ыңғай йүнәлеше тип сәғәт уғына ҡаршы йүнәлеш ҡабул ителгән. Ғәҙәттә, мөйөштө башы координаталар системаһының (СК) үҙәге менән, ә йүнәлеше абсциссалар күсәренең ыңғай йүнәлеше менән тап килгән нурҙан башлап үлсәй башлайҙар (поляр КС, цилиндрик КС, сферик КС, тригонометрик әйләнәлә КС һәм башҡаларҙа).
Географияла һәм геодезияла азимут буйынса мөйөштәрҙең иҫәпләү башы итеп «төньяҡҡа» йүнәлеш ҡабул ителгән; мөйөш сәғәт уғы буйынса үлсәнә. Шулай итеп, «көнсығыш» йүнәлешкә 90° азимуталь мөйөш, «көньяҡҡа» — 180°, «көнбайышҡа» — 270° азимуталь мөйөш ярашлы. Артиллерияла поляр күсәрҙең «көньяҡҡа» йүнәлешенә өҫтөнлөк бирәләр һәм ярашлы поляр мөйөштө азимут тип атайҙар («көнбайышҡа» йүнәлеш 90°-лы азимуталь мөйөшкә ярашлы).
Мөйөштәрҙең төрҙәре
Мөйөштәр дәүмәленә бәйле рәүештә түбәндәгесә аталалар.
Биссектриса
Мөйөштөң биссектрисаһы (bi- «икеләтә» һәм «киҫеү» һүҙҙәренән) тип мөйөштөң түбәһенән сығып уның эске өлкәһе аша үткән һәм уның яҡтары менән ике тигеҙ мөйөш яһаған нур атала. Биссектрисаның теләһә ниндәй нөктәһенән уның яҡтарына тиклем алыҫлыҡ тигеҙ (һәм, киреһенсә, мөйөштөң эске өлкәһенең мөйөш яҡтарынан бер тигеҙ алыҫлыҡта ятҡан теләһә ниндәй нөктәһе уның биссектрисаһында ята).
Яҫы мөйөштәр
Яҫы мөйөш термины, мәҡәлә башында билдәләнгән мөйөш терминының синонимы һымаҡ, уны стереометрияла ҡулланылған есемле мөйөш төшөнсәһенән (шул иҫәптән ике ҡырлы, өс ҡырлы йәки күп ҡырлы мөйөштән) айырыу өсөн ҡулланыла.
Яҫы мөйөштәрҙең үҙсәнлектәре тип йыш ҡына мөйөштәрҙең (эргәләш, өҫтәлмә, теркәлгән, вертикаль — түбәндәрәк ҡарағыҙ), мөйөштәр бер яҫылыҡта ятҡан осрағында (планиметрия өсөн был үҙенән-үҙе аңлашылып тора, әммә стереометрия өсөн асыҡлау кәрәк, кире осраҡта түбәндә һанап кителгән нисбәттәр үтәлмәй, ә мөйөштәр үҙҙәре, әгәр бер яҫылыҡта ятмаһалар, эргәләш йәки теркәлгән тип аталмайҙар (вертикаль мөйөштәр автоматик рәүештә һәр саҡ бер яҫылыҡта яталар)) дәүмәлдәре нисбәтен аңлайҙар.
Вертикаль һәм теркәлгән мөйөштәр
Теркәлгән мөйөштәрҙең айырым осраҡтары.
Яҡтары (анти)параллель булған яҫы мөйөштәр
Яҡтары пар-пар параллель һәм бер йүнәлешле (йәки пар-пар параллель һәм ҡапма-ҡаршы йүнәлешле) мөйөштәр бер береһенә тигеҙ. Яҡтарының бер пары бер береһенә параллель һәм бер йүнәлешле, ә яҡтарының икенсе пары параллель һәм ҡапма-ҡаршы йүнәлешле булған мөйөштәр пары йәйелмә мөйөш төҙөйҙәр, йәғни суммаһы 180° (һүрәтте ҡарағыҙ) — сөнки уларҙы параллель күсереү ярҙамында эргәләш мөйөштәргә әйләндереп була (бер йүнәлешле яҡтарын «йәбештереп»).
Күпмөйөштөң мөйөштәре
Яҡтары бер-береһе менән киҫешмәгән ирекле
n
-мөйөштөң эске мөйөштәренең суммаһы
αi
тигеҙ.
Шулай,
Эҙемтә
Тышҡы мөйөш
βi
тип (иғтибар, был тышҡы мөйөштөң ғәҙәттәге билдәләмәһе түгел) эске мөйөштө
αi
тулы мөйөшкә тикдем тултырыусы мөйөштө атайыҡ:
Яҡтары бер-береһе менән киҫешмәгән ирекле
n
-мөйөштөң тышҡы мөйөштәренең суммаһы тигеҙ
Үҙәк һәм ҡамалған мөйөш
Әйләнәнең теләһә ниндәй бирелгән дуғаһына берҙән-бер үҙәк һәм сикһеҙ күп ҡамалған мөйөштәрҙе ярашлы ҡуйып була.
Ҡамалған мөйөштөң дәүмәле әйләнәлә шул уҡ дуғаға таянған үҙәк мөйөш дәүмәленең яртыһына тигеҙ (һүрәтте ҡарағыҙ.).
Вариациялар һәм дөйөмләштереүҙәр
AB һәм CD тура һыҙыҡтары араһындағы йүнәлешле мөйөштөң дәүмәле тип (тамғалау: ), AB тура һыҙығын, ул CD тура һыҙығына параллель булһын өсөн сәғәт уғына ҡаршы йүнәлештә борорға кәрәк булған мөйөштөң дәүмәлен атайҙар. Шул уҡ ваҡытта
n
— бөтөн һан) айырылған мөйөштәрҙе тигеҙ тип һанайҙар. Әйтергә кәрәк, CD һәм AB тура һыҙыҡтары араһындағы йүнәлешле мөйөш AB һәм CD тура һыҙыҡтары араһындағы йүнәлешле мөйөшкә тигеҙ түгел (уларҙың суммаһы 180°, килешеү буйынса шул уҡ 0°). Йүнәлешле мөйөштәр ошондай үҙсәнлектәргә эйә: а) б)  в) бер тура һыҙыҡта ятмаған A,B,C,D, нөктәләре  булғанда һәм бары тик шул саҡта ғына бер әйләнәлә яталар.
Күп кенә практик мәсьәләләр мөйөштө, беркетелгән нурҙы (нур сыҡҡан) О нөктәһе тирәләй бирелгән торошҡа тиклем борғанда барлыҡҡа килгән фигура итеп ҡарауҙың маҡсатҡа ярашлы булыуына килтерә.Был осраҡта мөйөш нурҙың боролоу үлсәме булып тора. Был билдәләмә, мөйөштөң билдәләнеү өлкәһен бөтә һанлы тура һыҙыҡҡа киңәйтеп, мөйөш төшөнсәһен дөйөмләштерергә мөмкинлек бирә: 360°-тан ҙурыраҡ булған мөйөштәр индерелә, боролоу йүнәлешенә бәйле рәүештә ыңғай һәм тиҫкәре мөйөштәр айырыла. Ошолайтып ҡарау тригонометрияла тригонометрик функцияларҙы аргументтың теләһә ниндәй ҡиммәте өсөн өйрәнергә мөмкинлек бирә.
Мөйөш төшөнсәһе стереометрияла ҡаралған есемле мөйөшкә дөйөмләштерелә.
Есемле мөйөш
Есемле мөйөш яҫы мөйөштөң стереометрияға дөйөмләштерелеүе булып тора — ул арауыҡтың, бирелгән нөктәнән (мөйөштөң түбәһенән) сыҡҡан һәм ниндәйҙер (был есемле мөйөштө тарттырыусы йөҙ тип аталған) йөҙҙө киҫеп үтеүсе бөтә нурҙарҙың берекмәһе булып торған өлөшө.
Есемле мөйөштәр стерадиандарҙа үлсәнәләр (СИ системаһының төп берәмектәренең береһе), шулай уҡ системанан тыш берәмектәрҙә — тулы сфераның (йәғни 4
π
стерадиан тәшкил итеүсе тулы есемле мөйөштөң) өлөштәрендә, квадрат градустарҙа, квадрат минуттарҙа һәм квадрат секундтарҙа үлсәнәләр.
Есемле мөйөш булып, атап әйткәндә, түбәндәге геометрик есемдәр булалар:
Ике ҡырлы мөйөш һыҙыҡлы мөйөш менән дә (уны төҙөүсе яҫылыҡтар араһындағы мөйөш), шулай уҡ есемле мөйөш менән дә (түбәһе сифатында уның ҡабырғаһындағы — ҡырҙары киҫешкән тура һыҙыҡтағы теләһә ниндәй нөктә һайлап алынырға мөмкин) характерланырға мөмкин. Әгәр ике ҡырлы мөйөштөң һыҙыҡлы мөйөшө (радиандарҙа)
φ
-гә тигеҙ булһа, уның есемле мөйөшө (стерадиандарҙа) 2
-гә тигеҙ.
Кәкреләр араһында мөйөш
Планиметриялағы кеүек үк стереометрияла, шулай уҡ бер нисә башҡа геометрияларҙа киҫешеү нөктәләрендә шыма кәкреләр араһында мөйөштө ошолай билдәләргә мөмкин: билдәләмә буйынса уның дәүмәле кәкреләргә киҫешеү нөктәһендә үткәрелгән тейеүселәр араһындағы мөйөш дәүмәленә тигеҙ.
Мөйөш һәм скаляр ҡабатландыҡ
Мөйөш төшөнсәһен ирекле тәбиғәтле (һәм ирекле, шул иҫәптән сикһеҙ, үлсәмле), арауыҡтың ике x һәм y элементтары араһында аксиоматик рәүештә ыңғай билдәләнгән (x,y) скаляр ҡабатландыҡ индерелгән һыҙыҡлы арауыҡ өсөн билдәләргә мөмкин. Скаляр ҡабатландыҡ шулай уҡ элементтың нормаһын (оҙонлоғон) элементтың үҙенә ҡабатландығының квадрат тамыры итеп билдәләргә мөмкинлек бирә. Скаляр ҡабатландыҡ аксиомаларынан скаляр ҡабатландыҡ өсөн Коши — Буняковский тигеҙһеҙлеге (Коши — Шварц) килеп сыға: бынан,  дәүмәле −1-ҙән 1-гә тиклемге ҡиммәттәр ҡабул итеүе килеп сыға, шуның менән бергә ситтәге ҡиммәттәрен, элементтар бер-береһенә пропорциональ (коллинеар) булғанда һәм  шул саҡта һәм бары шул саҡта ғына ҡабул итәләр (геометрик әйткәндә — уларҙың йүнәлештәре тап килгәндә йәки ҡапма-ҡаршы булғанда). Был сағыштырмаһын x һәм y элементтары араһындағы мөйөштөң косинусы итеп интерпретацияларға мөмкинлек бирә. Атап әйткәндә, әгәр элементтарҙың скаляр ҡабатландығы (йәки мөйөш косинусы) нулгә тигеҙ булһа, улар ортогональ тип аталалар.
Айырым алғанда, әгәр стандарт скаляр ҡабатландыҡ индергәндә, ниндәйҙер [a,b] интервалында өҙлөкһөҙ функциялар араһында мөйөш төшөнсәһе индерергә мөмкин, ул саҡта функцияларҙың  нормалары  тип билдәләнә. Ул саҡта мөйөштөң косинусы стандарт рәүештә функцияларҙың скаляр ҡабатландығының уларҙың нормаларына сағыштырмаһы итеп билдәләнә. Функцияларҙы, әгәр уларҙың скаляр ҡабатландығы (уларҙың ҡабатландығының интегралы) нулгә тигеҙ булһа, шулай уҡ ортогональ тип атап була.
Риман геометрияһында оҡшаш рәүештә метрик тензор g_{ij} ярҙамында тейеүсе векторҙар араһында мөйөшкә билдәләмә бирергә мөмкин. u һәм v тейеүсе векторҙарының скаляр ҡабатландығы тензорлы яҙыуҙа ошондай күренештә була: ярашлы рәүештә векторҙарҙың нормалары —  һәм  Шуға күрә мөйөштөң косинусы күрһәтелгән скаляр ҡабатландыҡтың векторҙарҙың нормаларына сағыштырмаһының стандарт формулаһы буйынса билдәләнергә мөмкин:
Метрик арауыҡта мөйөш
Шулай уҡ метрик арауыҡтың элементтары араһында мөйөш төшөнсәһе индерелгән байтаҡ хеҙмәттәр бар.
(X,\rho) — метрик арауыҡ булһын, ти. x,y,z — был арауыҡтың элементтары икән ти.
К. Менгер түбәһе x нөктәһендә булған y һәм z түбәләре араһында мөйөш төшөнсәһен тиҫкәре булмаған һаны булараҡ индерә, ул өс аксиоманы ҡәнәғәтләндерә:
1932 йылда Вильсон мөйөш сифатында түбәндәге аңлатманы ҡарай:
Был аңлатманың һәр ваҡытта ла мәғәнәһе бар һәм Менгерҙың өс аксиомаһын ҡәнәғәтләндерә икәнен күреүе ҡыйын түгел.
Бынан тыш, Вильсондың мөйөшө ошондай үҙсәнлеккә эйә, ул Евклид арауығында Евклид арауығы мәғәнәһендә y-x һәм z-x элементтары араһындағы мөйөшкә эквивалентлы.
Мөйөштәрҙе үлсәү
Мөйөштәрҙе төҙөү һәм үлсәү өсөн иң киң таралған инструменттарҙың береһе булып транспортир (шулай уҡ линейка — аҫтараҡ ҡарағыҙ) тора; ҡағиҙә булараҡ, ул билдәле бер дәүмәлдәге мөйөштө төҙөү өсөн ҡулланыла. Мөйөштәрҙе теүәлерәк үлсәү өсөн күп инструменттар эшләнгән:
Практик тригонометрик үлсәүҙәргә миҫалдар
''Һуҙылған ҡулдың тура мөйөшкә айырылған ҙур һәм һуҡ бармаҡтарына тоҫҡау мөйөшө яҡынса 15° тәшкил итә. Быны нисек тикшерергә һәм асыҡларға?'' Иң беренсе урында ориентир билдәләгеҙ һәм унан 90° мөйөш һалығыҙ. Быны алдағы мәсьәләлә тасуирланған ысул менән эшләргә була. Артабан ориентирҙан тура мөйөшкә айырылған ҙур һәм һуҡ бармаҡтарға тоҫҡап 15° алты мөйөш һалығыҙ. Һуңғы мөйөштө һалыу урында тура мөйөш яһарға тейеш. Әгәр был теүәл килеп сыҡмаһа, һуҙылған ҡулда күҙҙән бер аҙ яҡыныраҡ йәки алыҫыраҡ (60 см тирәһе) тотоп, мөйөштәрҙе һалыуҙы ҡабатларға кәрәк. Ошоноң менән һеҙ 15° мөйөш һалыу өсөн ҡулды һуҙырға кәрәк булған алыҫлыҡты белерһегеҙ.
Мөйөштәрҙе шулай уҡ төрлө үлсәү приборҙары һәм ҡулайламалар ярҙамында иҫәпләргә мөмкин — иҫәпләү линейкаһында тригонометрия ярҙамында, инженер калькуляторында (шул иҫәптән калькулятор (Windows)), MS Office Excel таблицаһы функциялары ярҙамында: (1) cos, (2) аҙаҡ arccos, һәм (3) шулай уҡ функциялар ярҙамында, радиандарҙың ҡиммәтен градустарға (°) күсерергә (ПК булғанда; бирелгән яҡтары буйынса өсмөйөштөң мөйөштәрен on-line-иҫәпләү бар); Шулай уҡ махсус тригонометрик таблицалар: sin, cos, шулай уҡ arccos, arcsin бар, һуңғылары, әйткәндәй, градустарға ҡайтарып иҫәпләү менән.
Бизюк
Бизюк — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Еруслан йылғаһының уң ярына тамағынан 61 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Еруслан башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Стрежная (Каралька ҡушылдығы)
Стрежная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каралька йылғаһының һул ярына тамағынан 165 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тесовка
Тесовка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нюльнюга йылғаһының һул ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Юрматы (футбол клубы)
«Юрматы» — Салауат ҡалаһындағы СССР һәм Рәсәй футбол клубы. 1963 йылдан алдараҡ барлыҡҡа килгән. Хәҙер төбәк кимәлендә сығыш яһай.
Кошице зоопаркы
Кошице зоопаркы (башҡа исемдәр: Кошицела зоология паркы. Кошицела парк, словак. ZOO Košice, словак. Záhrada Košická zoologická ) —  288 гектар майҙанда урынлашҡан ҡалала зоология паркы. Майҙанының күләме буйынса Словакияла иң ҙур  зоопарк булып тора.
Зоопарк 1979 йылда төҙөлә башлай, әммә  килеүселәр өсөн 1986 йылда ғына асыла, шул ваҡытта уның майҙаны 7 гектар тәшкил итә, зоопаркта карпат  фаунаһы вәкилдәренең 23 төрөн күрергә мөмкин. Әлеге ваҡытта 230-ҙән ашыу хайуан төрө йәшәй. Бында Словакияла иң ҙур вольер һәм Үҙәк Европа зоопарктарының араһында һоро айыуҙарҙың иң ҙур йәшәү территорияһы бар. 2002 йылда ирекһеҙлектә үрсетеүҙең уникаль тәжрибәһе үткәрелә: биш айыу балаһы тыуа, уларҙы Гиннесстың рекордтар китабына индерәләр. Ике айыу балаһы Кошице зоопаркында бөгөнгө көндә лә йәшәй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Аморда
Аморда — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2064/277/136/51    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арҡауыл (Благовещен районы)
Аркауыл (Аркаул) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 93 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Битятка
Битятка — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы/ Хакас Республикаһы/ Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 1211 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бранденбург
145px|thumb|Бранденбург штаты әләме Бра́нденбург (Brandenburg, Bramborska, Braniborska) — Германия федераль штаты. Баш ҡалаһы — Потсдам.
География
Бранденбург көнбайыштан Саксония-Анһальт, төньяҡтан Мекленбург — Алғы Померания штаты, көнсығыштан Польша, көньяҡтан Саксония штаты менән сиктәш. Ерҙәрҙең 30% урман биләй.
Ауыл хужалығы
Бранденбург ере ҡарағай урманы, күлдәр, һаҙлыҡлы урындарға бай. Ярлы, ҡомло тупраҡлы Бранденбург ерендә картуф һәм арыш уҫтерелә. Уңдырышлы тупраҡлы Уккермарк һәм Одербрухс ерендә бойҙай, шәкәр сөгөлдөрө һәм тәмәке үҫтерелә. Берлин тирәләй һәм Шпреевальд урманында еләк-емеш үҫтереү һәм малсылыҡ үҫеш алған.
Иҡтисад
Түбәнге Лужицала һоро күмер руднигы (Зенфтенберг янында) һәм текстиль фабрикаһы (Губен, Форст, Котбус) урынлашҡан. Аграр сектор иҡтисадтың төп өлөшөн алып тора. Урман күп булғанлыҡтан урман хужалығы иҡтисадта ҙур өлөш алып тора. Машиналар төҙөү, электороника, оптика, аҙыҡ һәм химия сәнәғәте үҫешкән.
Стрежная (Тунальки-Еган ҡушылдығы)
Стрежная — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунальки-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Студеникин Семён Севастьянович
Студеникин Семён Севастьянович (15 февраль 1905 йыл — 25 октябрь 1957 йыл) — юрист, совет административ хоҡуғы белгесе. Юридик фәндәр докторы (1949), Ҡыҙыл Армияның хәрби-юридик академияһы һәм СССР Эске эштәр минстрлығының Юғары мәктәбе профессоры. Юстиция полковнигы.
Биографияһы
Семён Севастьянович Студеникин Рәсәй империяһының Екатеринодар ҡалаһында 1905 йылдың 15 февралендә тыуған.
1930 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының юридик факультетын тамамлай һәм икенсе йылда үҙе уҡытыу һәм ғилми эшмәкәрлек алып бара башлай. Совет административ хоҡуғы менән шөғөлләнә: ВЦИК Президиумы ҡарамағындағы Совет төҙөлөшө институтында, Бөтә союз юридик институтында, СССР Фәндәр академияһының Дәүләт һәм хоҡуҡ институтында, шулай уҡ РККА-ның Хәрби-юридик академияһында һәм СССР Эске эштәр министрлығының Юғары мәктәбендә эшләй.
1932 йылда уның «Ирекле йәмғиәттәр һәм уларҙы дәүләт менән идаралы ҡитеүгә йәлепләү» тигән беренсе баҫмаһы баҫылып сыға. СССР дәүләт аппараты эшен рационаллаштырыу проблемалары менән шөғөлләнә: «Советский федерализм и демократический централизм» (1933) и «Проблемы реконструкции госаппарата» (1933), «О рационализации государственного аппарата» баҫмалары баҫылып сыға. Икенсе донъя һуғышында, 1940 йылда, «Совет административ хоҡуҡтың төп принциптары» темаһына ул кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, юридик фәндәр кандидаты була.
Һуғыштан һуң юғары юридик мәктәп өсөн тәғәйенләнгән дәреслектәр серияһын баҫтырып сығара. Темаға докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай буйынса 1949 йылда «Совет административ-хоҡуҡи нормалары һәм уны ҡулланыу» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай — юридик фәндәр докторына әйләнә. СССР-ҙың Хәрби -юридик академияһының профессоры вазифаһын биләй. 1957 йылдың 25 октябрендә вафат була.
Тингат
Тингат — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Перешна йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыйыр
Һыйыр — йорт үгеҙенең орғасыһы (Bos taurus taurus), кейек үгеҙҙең эйәләштерелгән төрсәһе (Bos taurus), ҡуш тояҡлы көйшәүсе хайуандың ярым мөгөҙлөләр ғаиләлеге (Bovidae). Һыйыр ите, һөтө һәм тиреһе өсөн үрсетелә.
Иркәк малды үгеҙ тиҙәр. Йәш мал -быҙау, бестерелгән иркәк мал башмаҡ. Беренсе быҙаулағансы орғасы мал тана тип йөрөтөлә. Быҙауламаған мал — ҡыҫыр, бер йәш тулып уҙғас быҙаулаған һыйыр тыуса. Йөклөлөктәре 9 айға һуҙыла. Шулай уҡ ит, һөт, ит-һөт тоҡомдары була. Төрҙөң 30 иш хромосомаһы була.
Төрсәләренең теҙмәһе
2011 йылдың 9 мартында килешелгән таксономик һәм географик белешмә буйынса ошондай төрсәләре бар :
Килеп сығышы һәм ҡулға эйәләштерелеүе
Һыйыр малының ата-бабалары булып, өлөшләтә уның тәбиғәттә бөткән төрсәһе кейек — тур иҫәпләнә.
Һыйыр кеше тарихында төп ролдә торған эре мал. Уны эйәләштереү тәүтормош неолиттан уҡ кәзәнән, һарыҡтан, сусҡанан һуңыраҡ башлана. Был ваҡиға Алтай тауҙары — Һиндостан, Алғы Азия өсмөйөшөндә башлана. Быға хәтлы был тирәлектә тур һәм зебу малдары булған. 1994 йылдағы генетик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәһенә ҡарағанда, хәҙерге һыйырҙар оҙайлы ваҡыт бер төргә ҡараған тигән ҡарашҡа тап килмәй. 2009 йылға тиклем һыйыр геномдарын тикшереү һөҙөмтәләре был темаға белемде арттырыр.
Эйәләштереүҙең тәүге этабында бар һйыйр малдары оҙон мөгөҙлө булған: был форма Көньяҡ-Көнбайыш Азиянан алып, Балҡан ярымутрауынын Африкағаса һуҙыла(7000 йыл элек) һәм Европаға (яҡынса 5000 йыл элек). Беренсе ҡыҫҡаҡ мөгөҙлө һыйырҙың, шулай уҡ 7000 йыллыҡ ҡаҙылма ҡалдыҡтары билдәле. Ҡыҫҡаҡ мөгөҙлө ваҡ хайуандар кельт йәки иберий малдары булараҡ танылыу алған. Хәҙерге Төньяҡ һәм Көнбайыш һыйырҙарының төрҙәре шул ваҡыттағы кельт малдары тоҡомо.
Анатомия
Һыйыр — эре, ауыр кәүҙәле хайуан. Уртаса 750 кг-ғаса етә. (147—1363 кг арауығында тирбәлә), ә кәүҙәһе 120-нән 150-гәсә етә. Индивидына һәм тоҡомона ҡарап.
Һыйырҙың мороно эре һәм киң. Маңлайы яҫы, өҫөкө өлөшө ҡуйы бөҙрә йөн менән ҡапланған. Башында ике шыма мөгөҙө була(шулай уҡ туҡал һыйырҙар ҙа була) Мөгөҙө оҙонлоғо тоҡомона ҡарап төрлөсә. Башлыса, өҫ яҡҡа ҡарап тора. Ҡолаҡтары аҫтараҡ, тыш яҡтан ҡыҫҡаҡ йөн менән ҡапланған, эс яғында оҙон йөндәре үҫә.
Төрлөһөнән
Беренсенән, урмандарҙы ҡырыу ит етештереү сәнәғәтенең кире эҙемтәһе булып тора. Самалап алғанда, Амазония джунглиҙарының 70 проценты хәҙер — көтөүлек ерҙәре. АҠШ-та һыйыр малын ашатыр өсөн үҫтерелгән кукуруздың — 80, сояның — 90 һәм бойҙайҙың 70 проценты китә икән. Икенсенән, ауыл хужалығы малдары бөтә эсәр һыуҙың 8 процентын сарыф итә. Шулай уҡ һыйыр 55 процент эрозияға һәм 37 процент химикаттар ҡулланыуға сәбәпсе.
Һыйыр шулай уҡ һәр ваҡыт тиерлек метан бүлеп сығара. Ә белеүегеҙсә, был газ — Ер шарының йылыныуының төп сәбәпсеһе. Малҡайҙар метандың 37 процентын барлыҡҡа килтерә. АҠШ-та һыйыр йылына көнкүреш ҡалдыҡтарынан 130 тапҡырға күберәк тиҙәк сығара. Һыйырҙың йылыһы һәм тиҙәге Ерҙе углекислый газға ҡарағанда 20 тапҡырға тиҙерәк йылыта. Тимәк, мәхлүктәрҙең файҙаһынан зыяны күберәк булып сыға түгелме?
Ҡөрьән китабында
Ҡөрьәндең икенсе (Әл-Баҡара) сүрәһе һыйыр исеме менән бирелгән. Ул 286 аяттан торған иң оҙон сүрә.
Мокчема
Мокчема — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вашка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡарағай (Көйөргәҙе районы)
Ҡарағай (Карагай) — Башҡортостандың Көйөргәҙе районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 41 кеше. Почта индексы — 453302, ОКАТО коды — 80239815004.
Грейпфрут
Грейпфрут, тәлгәшле помпельмус (Cītrus paradīsi)  — мәңге йәшел субтропик  ағас; руталар (Rutaceae) ғаиләһенә ҡараған цитрус төрө; шулай уҡ 10-15 см диаметрындағы емеш. .
Грейпфрут тураһында беренсе тапҡыр донъяға 1750 йылда ботаник-рухани Гриффитс Хьюджес хәбәр итә. Ул емеште «тыйылған емеш» тип атай. Һуңғараҡ грейпфрутты шеддок тип йөрөтөлгән помело менән оҡшашлығы арҡаһында  «бәләкәй шеддок» тип атайҙар (Инглиз капитаны Шеддок фамилияһы буйынса, ул Барбадос утрауына XVII  быуатта уны индерә), ә 1814 йылда Ямайкала сауҙагәрҙәр был емеште грейпфрут исеме менән алмаштыра. Ул әфлисун һәм помелоның осраҡлы гибриды була. 1880 йылдан һуң АҠШ-та һәм аҙаҡ Кариб байссейны  илдәрендә, Бразилияла, Израилдә һәм Көньяҡ Африка Республикаһында был культураның сәнәғәт етештереүенең тиҙ үҫеше башлана. XX быуатта грейпфрут донъяның емеш-еләк баҙарында алдынғы урындарҙы биләй.
Тышҡы яҡтан грейпфрут емеше әфлисун емеше менән оҡшаш,  ләкин бер аҙ әсерәк. Шуға ҡарамаҫтан, энциклопедияларҙа ул диетик емештәргә индерелгән. Һуңынан селекционерҙар тарафынан грейпфрут нигеҙендә танжело (Citrus paradisi x Citrus reticulata гибриды, 1905) һәм миннеола (танжело төрө,  мандариндың  Dancy һәм грейпфруттың  Duncan сорттарынан, 1931) барлыҡҡа килә.
Емештәр өлгөрөүенең уртаса ваҡыты яҡынса 9-12 ай тирәһе тәшкил итә.
Исеме
Исеме инглиз теленән grape (виноград) һәм (емеш) һүҙенән барлыҡҡа килгән, сөнки грейпфрут йыш ҡына тәлгәшкә йыйылған, йәғни  виноград тәлгәшен хәтерләтә. Үҫемлекте 1830 йыл дарға тиклем помело тип ҡабул иткәндәр, ул саҡта уға Citrus paradisi тип исем бирелә.
Ботаник тасуирлама
Мәңге йәшел ағас, ғәҙәттә 5-6 метр самаһы булған бейеклектә, әммә ағастың 13-15 м еткән осраҡтары ла билдәләнгән.
Япрағы ҡара-йәшел, оҙон (15 см тиклем) һәм нәҙек.
Сәскәләре аҡ, дүрт — биш таж менән һәм диаметрында  5 см тирәһе.
Емеше диаметрында яҡынса 10-15 см киҫәктәргә бүленгән татлы-әсе йомшағы менән. Йомшағының төҫө сорттарына ҡарап аҡһыл-һары төҫтән алып ҡыҙыл-рубин төҫкә тиклем. Емешенең тышсаһы һары, йомшағы  ҡыҙыл төҫтәге сорттарҙың тышсаһы  ҡыҙғылт булыуы мөмкин. Емештәрендә уға әскелт тәм биргән глюкозид наринген бар.