cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҡсура
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 87 % тәшкил итә.
Петра (Грузия)
Петра — византия ҡәлғәһе, уның харабалары Аджариялағы Цихисдзири ауылы биләмәһендә яҡшы һаҡланған килеш тора (Кобулети муниципалитеты).
Тарихы
Петраға нигеҙҙе Византия императоры Юстиниан I| һалған. Ошо урында ҡәлғә һалыу мөһимлегенә полководец Иоанн Цив инандырған.Был ҡәлғәне файҙаланып, Цив  лаз халҡының мөлкәтен талған.
Петрала VI быуат башынан X быуатҡа тиклем епископ кафедраһы эшләп килгән.
Ҡәлғә көслө нығытылған булһа ла 541 йылда оҙайлы ҡамауҙан һуң Хосров I Ануширван етәкселегендәге фарсылар яулап алған. Ҡәлғәлә гарнизон ҡалдырылған, ә Петраға фарсылар инеп тулған. 549 йылда Юстиниан Дагисфей етәкселегендә 7,000 кеше һәм 1,000 цанды Петраға йүнәлтә. Ғәскәр Петраны ҡамап ала һәм шунда ҡала. Ҡыйыуһыҙ һәм һәләтһеҙ эш итеү арҡаһында ҡамап алыу бер ниндәй һөҙөмтә бирмәй.
Фарсылар менән Византия араһындағы нәүбәттәге һуғыш ваҡытында ( ә ул 541 - 562 йылдарҙа барған), византиялылар ҡәлғәне «варварҙарға эләкмәһен» тип үҙҙәре емерә.
Археологтар табыштары
1961—1962 йылдарҙағы ҡаҙыныуҙар ваҡытында Петра акрополе урынында ике урта быуаттар ҡоролмаһы, базилика һәм мунса табылған. Улар бер бөтөн архитектура ансамбле тәшкил иткән, ҙур булмаған өс мөйөшлө майҙанды уратып һалынған булған. Мунса ҡалдыҡтары һуңғараҡ һалынған диуарҙар аҫтында ҡалған. Уның архитектураһы һуңғы антик осорға ҡараған, портигы һаҡланған.
Яҡтылыҡ
Яҡтылыҡ — физик оптикала кеше күҙ е ҡабул итә торған электромагнит нурланыш. Яҡтылыҡ биләгән спектр диапазонының ҡыҫҡа тулҡынлы сиге итеп  тулҡындарҙың вакуумда  380—400 нм (750—790 ТГц), ә оҙон тулҡынлы сиге итеп  760—780 нм (385—395 ТГц)  оҙонлоҡтағы участкаһы алынған.
Физик оптиканан ситтә ҡулланылған киң мәғәнәлә бөтә төр оптик нурланышты яҡтылыҡ тип йөрөтәләр, йәғни ул төшөнсәгә тулҡындарының оҙонлоғо бер нисә нанометрҙан миллиметрҙың ундан бер өлөшөнә тиклемге диапазонда булған  электромагнит нурланыш инә. Был осраҡта  «яҡтылыҡ» төшөнсәһенә күҙгә күренгән нурҙарҙан тыш, инфраҡыҙыл нурланыш та, ультрамиләүшә нурланыш та ҡарай.
Физика ның яҡтылыҡты өйрәнгән киҫәге оптика тип атала.
Яҡтылыҡ вакуумда даими таралыу тиҙлегенә эйә булған электромагнит тулҡын тип тә,  билдәле бер энергияға, импульсҡа, үҙенең импульс мәленә һәм нулдәге массаһына эйә булған фотондар ағымы тип тә ҡарала ала.
Яҡтылыҡ тасуирламалары
Кеше яҡтылыҡтың төҫөн күрә, һәм был яҡтылыҡтың субъектив һыҙаттарының береһе булып тора. Монохроматик нурланыш өсөн  төҫ башлыса яҡтылыҡтың йышлығы менән, ә ҡатмарлы нурланыш өсөн уның спектр составы менән билдәләнә.
Яҡтылыҡ матдәһеҙ арауыҡта ла, йәғни вакуум да ла тарала ала. Матдә булыуы иһә яҡтылыҡтың таралыу тиҙлегенә йоғонто яһай.
Вакуумда яҡтылыҡтың тиҙлеге  с = 299 792 458 м/с (1983 йылдан бирле СИ-ҙа оҙонлоҡ үлсәме булған метр  билдәле бер ваҡыт эсендә яҡтылыҡ үткән арауыҡ булараҡ билдәләнә).
Яҡтылыҡ мөхиттәр араһындағы сиктә һына һәм сағыла. Мөхиттә таралғанда яҡтылыҡ матдә тарафынан йотола йә сәселә. Мөхиттең оптик үҙенсәлектәре һыныу күрһәткесе менән тасуирлана, уның ғәмәли өлөшө яҡтылыҡтың вакуумдағы фаза тиҙлегенең бирелгән мөхиттәге фаза тиҙлеге нисбәтенә тиң, ә уйҙырма өлөшө яҡтылыҡ йотолоуын тасуирлай. Изотроп мөхиттәрҙә яҡтылыҡ таралыуы йүнәлешкә бәйле түгел, уларҙа һыныу күрһәткесе скаляр функция булып тора (дөйөм осраҡта ваҡытҡа һәм координатаға бәйле); анизотроп мөхиттәрҙә тензор рәүешендә кәүҙәләнә. Һыныу күрһәткесенең яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғона бойондороҡло булыуы (дисперсия) төрлө оҙонлоҡтағы тулҡынлы яҡтылыҡтың мөхиттә төрлө тиҙлек менән таралыуына килтерә; шул арҡала монохроматик булмаған яҡтылыҡ (мәҫәлән, аҡ) спектрға тарҡала ала.
Теләһә ҡайһы электромагнит тулҡын кеүек үк, яҡтылыҡ та полярлашырға мөмкин. Һыҙатлап полярлашҡан яҡтылыҡтың яҫылығы (полярлашыу яҫылығы) була, унда  тулҡындың электр векторының тирбәлештәре бара. Түңәрәкләп полярлашҡан яҡтылыҡтың электр векторы полярлашыу йүнәлешенә бәйле сәғәт уғы буйынса йә уға ҡаршы әйләнә. Полярлашмаған яҡтылыҡ осраҡлы полярлашыу йүнәлештәре хас булған яҡтылыҡ тулҡындары ҡатнашмаһы булып тора. Полярлашҡан яҡтылыҡ полярлашмаған яҡтылыҡтан уны  поляризатор аша үткәреп   йәки мөхиттәр араһындағы сиккә билдәле бер мөйөш яһап төшкәндә ошо сик аша үткәреп/сағылдырып айырып алына ала. Ҡайһы бер мөхиттәр үткенсе яҡтылыҡтың полярлашыу яҫылығын әйләндерергә һәләтле, ә әйләнеү мөйөшө оптик әүҙем матдәнең күпме тупланған булыуына бәйле; был күренеш, мәҫәлән, матдәгә поляриметрик анализ үткәргәндә (әйтәйек, шәкәрҙең иретмәләге миҡдарын үлсәгәндә) ҡулланыла.
Яҡтылыҡ көсөнөң һан күрһәткестәрен бер нисә төрҙәге фотометрик дәүмәл ярҙамында баһалайҙар. Улар араһында  энергетик һәм яҡтылыҡ дәүмәлдәре төп дәүмәлдәр булып тора. Энергетик дәүмәлдәр яҡтылыҡты кеше күҙе тарафынан ҡабул ителеүгә бәйләмәйсә һүрәтләй. Улар энергия йәки ҡеүәт  берәмектәре, йәнә уларҙың сығарылмалары менән бирелә. Энергетик дәүмәлдәргә нурланыу энергияһы, нурланыу ағымы, нурланыу көсө, энергетик сағыулыҡ, энергетик яҡтыртылыш һәм нурландырылыш ҡарай.
Һәр энергетик дәүмәлдең уға тап килгән аналогы —  фотометрик яҡтылыҡ дәүмәле була. Яҡтылыҡ дәүмәлдәре энергетик дәүмәлдәрҙән яҡтылыҡты кешегә күренеү һәләтенә ҡарап баһалауы менән айырыла. Үрҙә һаналған энергетик дәүмәлдәрҙең яҡтылыҡ аналогтары — яҡтылыҡ энергияһы, яҡтылыҡ ағымы, яҡтылыҡ көсө, сағыулыҡ, яҡтыртылыш һәм яҡтыртылғанлыҡ.
Күҙҙең яҡтылыҡты ҡабул итеү һәләтенең яҡтылыҡ тулҡыны оҙонлоғона бәйлелеген яҡтылыҡ дәүмәлдәре менән иҫәпләү шуға килтерә: ҡиммәттәр, мәҫәлән, йәшел һәм миләүшә төҫөндәге яҡтылыҡ тарафынан күсерелгән энергия ҡиммәттәре  бер үк төрлө булғанда, яҡтылыҡ энергияһы беренсе осраҡта икенсеһенә ҡарағанда байтаҡҡа ҙурыраҡ була. Был һөҙөмтә кеше күҙенең йәшел яҡтылыҡҡа һиҙгерлеге миләүшә төҫлө яҡтылыҡҡа ҡарағанда юғарыраҡ булыуын раҫлай.
Күҙгә күренеүсе яҡтылыҡ — тулҡын оҙонлоҡтары ≈ 380-760 нанометр  булған электромагнит нурланыш ул (миләүшә төҫөнән алып ҡыҙылғаса).
Яҡтылыҡ тиҙлеге
Вакуумда яҡтылыҡ тиҙлеге  299 792 458 м/с (секундына 300 000 км самаһы) була. Яҡтылыҡ тиҙлегенең СИ-ҙа нығытылған ҡиммәте булыуы хәҙерге ваҡытта метрҙың яҡтылыҡ тиҙлеге терминдарында билдәләнеүенә бәйле. Электромагнит нурланыштың бөтә төрҙәре лә вакуумда шундай уҡ тиҙлек менән тарала, тип фараз ителә.
Төрлө физиктар бөтә тарих дауамында яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәргә тырышҡан. Ун етенсе быуатта Галилей яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәргә итеп ҡарай. 1676 йылда дат физигы Оле Рёмер яҡтылыҡ тиҙлеген үлсәү буйынса тәәжрибә үткәрә. Телескоп ярҙамында ул Юпитер менән уның Ай кеүек юлдаштарының береһе Ионың хәрәкәтен күҙәтә һәм Ио тотолған мәлдәрҙе теркәп бара. Рёмер был мәлдәрҙең Ер үҙ орбитаһында ниндәй торош алыуына бәйле булыуын   асыҡлай. Был бәйлелек, моғайын, яҡтылыҡ тиҙлегенә буйһоналыр тигән фараздан сығып, ул  яҡтылыҡтың Ер орбитаһы диаметрына тиң алыҫлыҡты үтеүе өсөн 22 минут киткәнен иҫәпләп сығара. Ләкин ул саҡта әле Ер орбитаһы диаметрының күпме икәнлеге билдәле булмай. Әгәр Рёмер быны белһә, ул 227 000 000 м/с тәшкил иткән яҡтылыҡ тиҙлеген табыр ине.
Яҡтылыҡ тиҙлеген һанауҙың икенсе бер теүәлерәк ысулын 1849 йылда Европала Ипполит Физо ҡуллана. Физо яҡтылыҡ нурын бер нисә километр алыҫлыҡта торған көҙгөгә йүнәлтә. Әйләнеп торған тешле ҡуласа, сығанаҡтан көҙгөгә төшөп, кире ҡайтҡан яҡтылыҡ нурының юлына ҡуйыла. Ҡуласаны билдәле бер тиҙлек менән әйләндергәндә Физо нурҙың ике теш араһынан сығып китеп, кире боролғанда икенсе аралыҡ аша ҡайтып кереүен асыҡлай. Көҙгөгә тиклем алыҫлыҡты, ҡуласалағы тештәр һанын, уның әйләнеү тиҙлеген белгән Физо яҡтылыҡ тиҙлегенең 313 000 000 м/с тәшкил итеүен иҫәпләп сығара.
Франсуа Араго тарафынан әйләнеүсе көҙгө ысулы тәҡдим ителгәс кенә (1838 йыл) яҡтылыҡ тиҙлеген сығарыуҙа әһәмиәтле һөҙөмтәгә өлгәшелә. Араго идеяһын үҫтереп, Леон Фуко 1862 йылда яҡтылыҡ тиҙлегенең  (298 000 000±500 000) м/с ҡиммәтен таба. 1891 йылда  Саймон Ньюком, үлсәү аныҡлығын тағы ла арттыра төшөп, (299 810 000±50 000) м/с дәүмәлен сығара. Күп йыллыҡ тырышлыҡтар һөҙөмтәһендә Альбер А. Майкельсон тағы ла юғарыраҡ аныҡлыҡҡа өлгәшә: ул 1926 йылда тапҡан ҡиммәт (299 796 000±4 000) м/с тәшкил итә.
Иң юғары теүәллеккә 1970-се йылдар башында өлгәшелә. 1975 йылда XV Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр буйынса генераль конференция был ҡаҙанышты теркәй һәм яҡтылыҡ тиҙлеген  299 792 458 м/с тип алырға тәҡдим итә  (4•10−9 сағыштырма яңылышлыҡ менән — ул  1,1 м/с абсолют яңылышлыҡҡа тап килә). Һуңынан яҡтылыҡ тиҙлегенең был ҡиммәте  Халыҡ-ара берәмектәр системаһында (СИ) метрҙы билдәләү нигеҙе итеп алына, ә яҡтылыҡ тиҙлеге үҙе үрҙә аталған ҡиммәткә теүәл тап килгән фундаменталь физик даими дәүмәл булараҡ ҡарала башлай.
Төрлө үтә күренмәле матдәләрҙә яҡтылыҡ тиҙлеге вакуумдағыға ҡарағанда кәмерәк. Мәҫәлән, һыуҙа яҡтылыҡ тиҙлеге вакуумдағы тиҙлектең 3/4 өлөшөн тәшкил итә. Матдәләрҙә бындай әкренәйеү яҡтылыҡ тиҙлегенең ысынлап та кәмей төшөүе менән түгел, ә уның матдәләге зарядлы киҫәксәләр тарафынан йотолоуы һәм ҡабат сағылдырылыуы менән аңлатыла.
Яҡтылыҡтың оптик үҙенсәлектәре
Яҡтылыҡты һәм яҡтылыҡ менән материяның үҙ-ара тәьҫир итешеүен өйрәнеү оптика тип атайҙар. Оптик күренештәрҙе, мәҫәлән, йәйғорҙо һәм төньяҡ балҡышын күҙәтеү һәм өйрәнеү яҡтылыҡтың тәбиғәтен аңларға ярҙам итә.
Һыныу
Яҡтылыҡ нуры вакуум менән башҡа мөхит, йә булмаһа төрлө ике мөхит араһын киҫеп үткәндә яҡтылыҡ тулҡынының оҙонлоғо үҙгәрә, ләкин йышлығы шул көйө ҡала. Әгәр яҡтылыҡ нуры сиккә ҡарата ортогональ булмаһа (йәки нормаль булһа), тулҡын оҙонлоғон үҙгәртеү нур йүнәлешен үҙгәртеүгә килтерә. Ошо йүнәлештең үҙгәреүе яҡтылыҡтың һыныуы була ла инде.
Яҡтылыҡтың линзалар аша һыныу үҙенсәлеге лупаларҙа, күҙлектә, контактлы линзаларҙа, микроскоптарҙа һәм телескоптарҙа ҡулланыла.
Яҡтылыҡ сығанаҡтары
Яҡтылыҡ зарядлы киҫәксәләр ҡатнашҡан бик күп физик процестарҙа барлыҡҡа килә. Торошо сығанаҡтың температураһына бәйле булған максимумға эйә тотош спектрлы йылылыҡ нурланышы иң мөһимдәргә инә. Яҡтылыҡ сығанағы булып торған башҡа процестар: Ғәмәли фәндәрҙә яҡтылыҡ сығанағы спектрының аныҡ тасуирламаһы мөһим. Сығанаҡтарҙың  түбәндәге төрҙәре айырыуса мөһим: Күрһәтелгән сығанаҡтарға төрлө төҫ температураһы хас.
Сәнәғәт спектр составы төрлө булған нурланышлы  көндөҙгө яҡтылыҡ лампалары  етештерә, шул иҫәптән:
Радиометрия һәм яҡтылыҡ үлсәмдәре
Яҡтылыҡтың энергетик һыҙаттары уның иң мөһим үҙенсәлектәре булып тора. Улар энергетик фотометрик дәүмәлдәрҙә үлсәнә һәм был өлкә менән фотометрияның «оптик нурланыш радиометрияһы» тигән киҫәге шөғөлләнә. Радиометрия яҡтылыҡты кешенең уны нисек күреүенә бәйләмәйсә өйрәнә.
Икенсе яҡтан, яҡтылыҡ кеше тормошонда иҫ киткес ҙур әһәмиәткә эйә, ул  тирә-яҡ мөхит тураһында кәрәк булған мәғлүмәткә юл аса. Был мөмкинлекте кешегә уның күреү ағзаһы — күҙе  бирә. Күҙ ҡабул итә торған яҡтылыҡ үҙенсәлектәрен яҡтылыҡ фотометрик дәүмәлдәре һүрәтләй. Ә уларҙы үлсәү һәм тикшереү менән фотометрияның «яҡтылыҡ үлсәмдәре» тигән киҫәге шөғөлләнә.
Яҡтылыҡ дәүмәлдәрен үлсәү өсөн «кандела» тип аталған яҡтылыҡ көсө  берәмегенә нигеҙләнгән берәмектәр алынған. «Кандела» Халыҡ-ара берәмектәр системаһы (СИ)  тарафынан ҡабул ителгән ете төп берәмектең береһе булып тора.
Яҡтылыҡ һәм энергетик дәүмәлдәр бер-береһе менән көн яҡтыһында күреү өсөн монохроматик нурланыштың сағыштырма спектраль яҡтылыҡ һөҙөмтәлелеге  V(\lambda)  ярҙамында бәйләнгән, ул көн яҡтыһында күрергә күнеккән уртаса кеше күҙенең  сағыштырма спектраль һиҙгерлегенә ҡағыла.Тулҡын оҙонлоғо  \lambda тәшкил иткән монохроматик нурланыш өсөн  ирекле яҡтылыҡ дәүмәлен уға тап килгән   энергетик дәүмәле менән бәйләй торған нисбәт СИ-ҙа  ошолай яҙыла: Нурланыш энергияһының спектр буйынса таралыуына сикләүҙәр булмаған дөйөм осраҡта был нисбәт түбәндәге рәүеште ала: бында  — X_e энергетик дәүмәленең спектраль тығыҙлығы, ул  бәләкәй спектраль интервалға тап килгән  дәүмәленең был интервал киңлегенә нисбәте булараҡ билдәләнә. Нурланышты һүрәтләгән яҡтылыҡ дәүмәленең уға тап килгән энергетик дәүмәл менән бәйләнешен нурланыштың яҡтылыҡ һөҙөмтәлелеге тигән төшөнсә аша ла сағылдыралар.
Яҡтылыҡ дәүмәлдәре редукцияланған фотометрик дәүмәлдәр класына ҡарай. Унда фотометрик дәүмәлдәрҙең башҡа системалары ла инә. Ләкин тик яҡтылыҡ дәүмәлдәре генә СИ эсенә индереп теркәлгән һәм тик улар өсөн генә СИ-ҙа махсус үлсәм берәмектәре бар.
Яҡтылыҡ баҫымы
Яҡтылыҡ үҙенең юлында объекттарға баҫым яһай  — был күренеш Максвелл тигеҙләмәләренән сығарыла алмай, ләкин фотондарҙың ҡаршылыҡ менән осрашып бәрелешкәндә үҙ импульсын тапшырыуын күҙҙә тотҡан корпускуляр теория менән еңел аңлатыла. Яҡтылыҡ баҫымы яҡтылыҡ шәлкеменең с-ҡа, яҡтылыҡ тиҙлегенә, бүленгән ҡеүәтенә тиң; с дәүмәле арҡаһында яҡтылыҡ баҫымы эффекты көндәлек объекттарға һиҙелеп бармай. Мәҫәлән, бер милливатлы лазер таяҡсаһы 3,3 пН самаһы баҫым хасил итә. Ошолай итеп, яҡтыртылған объектты күтәрергә булыр ине. Дөрөҫ, 1 пеннилыҡ тимер аҡсаны күтәреү өсөн 30 миллиард самаһы 1-мВт лазер таяҡсаһы кәрәк буласаҡ. Шуға ҡарамаҫтан,  нанометрҙар масштабында яҡтылыҡ баҫымы эффекты иғтибарға лайыҡ. Механизмдарға идара итеү һәм интеграль һыҙмаларҙа нанометрлы коммутаторҙарҙы тоҡандырыу-һүндереү өсөн яҡтылыҡ баҫымын файҙаланыу  йәһәтенән әүҙем тикшеренеүҙәр алып барыла.
Ҙур масштабтарҙа яҡтылыҡ баҫымының, дөрөҫ булмаған формалы астероидтарға тәьҫир итеп (ел тирмәненең ҡалаҡтарына көс төшкән кеүек), уларҙы   шәберәк өйөрөлөргә мәжбүр итеүе мөмкин. Шулай уҡ йыһан киңлегендә космос караптарының хәрәкәтен шәбәйтеү өсөн ҡояш елкәндәре эшләү мөмкинлеге лә өйрәнелә.
Антик Греция һәм Рим
Б. э. т. V быуатта Эмпедокл донъяла бөтә нәмә лә дүрт элементтан — уттан, һауанан, тупраҡтан һәм һыуҙан — тора тип фараз иткән. Уның фекеренсә,  ошо дүрт элементтан Афродита алиһә кеше күҙен хасил иткән һәм унда ут ҡабыҙған, шул уттың балҡыуы күреү мөмкинлеген биргән. Кешенең төн ҡараңғылығында көндөҙгө кеүек күрә алмауын Эмпедокл күҙҙән таралған нурҙарҙың яҡтылыҡ сығанаҡтары, мәҫәлән, ҡояш,  менән бәйле булыуы менән аңлатҡан.
Б. э. т. 300 йыл тирәһендә Евклид  «Оптика» тигән хеҙмәтен яҙа, унда яҡтылыҡ үҙенсәлектәрен тикшерә. Евклид раҫлауынса, яҡтылыҡ тура һыҙыҡ буйынса тарала. Ул яҡтылыҡ сағылыу закондарын өйрәнә һәм уларҙы математик йәһәттән һүрәтләй. Ул кешенең күреүен күҙҙән сыҡҡан нур һөҙөмтәһе итеп ҡарауға шик белдерә, ни өсөн кеше төнгө күккә ҡарау менән йондоҙҙарҙы күрә, тигән һорауҙы бирә. Был мәсьәләне кеше күҙенән сыҡҡан нурҙың сикһеҙ ҙур тиҙлеккә эйә булыуы менән генә хәл итеп булыр ине.
Б. э. т.  55 йылда иртә грек атомсы философтарының идеяларын дауам иттергән Рим яҙыусыһы Лукреций «Хәл-ваҡиғаларҙың тәбиғәте тураһында» тигән хеҙмәтендә ҡояш яҡтылығы һәм йылыһының ваҡ ҡына хәрәкәтсән киҫәксәләрҙән тороуы тураһында яҙа. Ләкин Лукреций ҡараштары киң танылыу тапмай.
Птолемей (II быуат тирәһендә) «Оптика» тигән китабында яҡтылыҡтың һыныуын тасуирлай.
Яҡтылыҡтың корпускуляр һәм тулҡын теориялары
17 быуаттан бирле яҡтылыҡтың тәбиғәте тураһында фәнни бәхәстәр тулҡын һәм корпускуляр теориялар яҡлылар араһында бара. Тулҡын теорияһын  Рене Декарт нигеҙләй. Ул яҡтылыҡты донъя субстанцияһында — пленумда — барған тайпылыштар тип ҡарай. Корпускуляр теорияны Пьер Гассенди сығара, Исаак Ньютон да ошо теория яҡлы булыуын белдерә. Тулҡын теорияһын Роберт Гук менән Христиан Гюйгенс эшләй. Гюйгенс фекеренсә, яҡтылыҡ тулҡындары махсус мөхиттә — эфирҙа — тарала.
19 быуат башында Томас Юнгтың дифракция менән тәжрибәләре тулҡын теорияһы файҙаһына ышандырғыс дәлилдәр бирә. Юнг фекеренсә, төрлө төҫтәр тулҡындың төрлө оҙонлоғона тап килә. Шул уҡ ваҡытта Малюс менән Бионың полярлашыу буйынса тәжрибәләре ул осорҙа корпускуляр теорияны өҫтөн итерлек дәлилдәр бирә. Әммә Ампер 1815 йылда  Френелгә, әгәр яҡтылыҡ арҡыры тулҡындарҙан тора тип ҡаралһа,  яҡтылыҡ полярлашыуын тулҡын теорияһы менән дә аңлатып булыуын әйтә. 1817 йылда Фәндәр академияһы өсөн мемуарында Огюстен Френель үҙенең тулҡын теорияһын тасуирлай.
Тулҡын теорияһының нигеҙе 19 быуатта Майкельсон-Морли тәжрибәһендә эфирҙың табылмауы сәбәпле ҡаҡшай. Тулҡындар таралһын өсөн тейешле мөхиттең булыуы шарт, әммә бик ентекле үткәрелһә лә, тәжрибәләр ундай мөхитте табырға ярҙам итмәй. Был Альберт Эйнштейн дың махсус сағыштырмалыҡ теорияһын эшләүенә сәбәп була. Электромагнит тулҡындар тәбиғәте матдәлә тайпылыштар таралыуға ҡарағанда күпкә ҡатмарлыраҡ булып сыға. Яҡтылыҡтың фотон тип аталған кванттар менән таралыуы теорияһы хасил була. Эйнштейн, фотоэффект күренешен тикшереп, яҡтылыҡ энергияһы йотолоу ҙа кванттар менән барғанлығын аса.
Квант механикаһы үҫеү менән Луи де Бройлдең корпускуляр-тулҡын дуализмы тураһындағы идеяһы нығына, уға ярашлы, яҡтылыҡ тулҡын үҙенсәлектәренә лә (дифракция һәм интерференция уға бәйле), корпускуляр үҙенсәлектәргә лә (йотолоу һәм нурланыу һәләттәре) эйә.
Күҙҙең яҡтылыҡты ҡабул итеүе
Яҡтылыҡ булғанға һәм дә уны ҡабул итеү һәләтебеҙ булғанға ғына беҙ тирә-яғыбыҙҙағы донъяны күрә алабыҙ. Кеше күҙгә күренә торған диапазонда электромагнит нурланышты күҙенең селтәрле шекәрәһендә уны тота торған рецепторҙар ярҙамында ҡабул итә.
Кеше күҙенең селтәрле шекәрәһендә яҡтылыҡҡа һиҙгер ике төрлө күҙәнәктәр бар: цилиндр һынлы  һәм колба һынлы. Цилиндрҙар яҡтылыҡҡа үтә һиҙгер һәм әҙ яҡтыртылыу шарттарында эшләй, шуның менән төндә күреү өсөн яуаплы. Ләкин бөтә цилиндрҙарҙың спектраль бәйлелеге бер төрлө, шунлыҡтан улар төҫтө айырыу һәләтенә эйә түгел һәм улар ярҙамында алынған һүрәт аҡ-ҡара төҫтә генә була.
Колбаларҙың яҡтылыҡ тәьҫиренә һиҙгерлеге сағыштырмаса түбән һәм улар юғары яҡтыртылыу шарттарында эш итә торған көндөҙгө күреү механизмын ғына тәьмин итә. Ләкин, цилиндрҙарҙан айырмалы, селтәрле шекәрәлә колбаларҙың бер түгел, өс төрө бар. Улар бер-береһенән һиҙгерлектең спектраль бүленеше максимумдарының нисек урынлашыуы менән  айырыла. Ошо арҡала колбалар яҡтылыҡтың көсө генә түгел, уның спектр составы тураһында ла мәғлүмәт бирә. Һөҙөмтәлә кеше төҫтәр айыра.
Бисмарк манараһы
Бисмарк манараһы — манара-һәйкәл, Германияның «тимер канцлеры» Отто фон Бисмарк хөрмәтенә төҙөлгән. 1869 - 1934 йылдар осоронда яҡынса 250 манара төҙөлә. Дүрт ҡитғала: Европа, Африка, Америка, Австралияла - Бисмарк манараһы төрлө архитектура стилдәрендә төҙөлә. 175 манара беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Рәсәйҙә Бисмарк манаралары
Бисмарк манараларының емереклектәренең икеһе Рәсәйҙең Калининград өлкәһендә һаҡланып ҡалған — Красная горка/Маевка  ҡасабалары менән йәнәш Черняховскийҙа һәм Горино ҡасабаһында (Төньяҡ Бисмарк манараһы) Неман менән йәнәшә. Черняховскийҙәге манараның яҡынса күрһәткесе :
Горино манараһының күрһәткестәре :
Косульников Константин Николаевич
Косульников Константин Николаевич — совет хужалыҡ, дәүләт һәм сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
Косульников Константин Николаевич Митьково ауылында (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) 1916 йылда донъяға килгән. ВКП(б) ағзаһы.
1936 йылдан — хужалыҡ, йәмәғәт һәм сәйәси эштә. 1936—1978 йылдарҙа — инженер-төҙөүсе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, 265-се гвардия миномет полкы штабы начальнигы, Мәскәүҙең Көнбайыш порты начальнигы, Мәскәү ҡалаһы Киев районы башҡарма комитеты рәйесе, Киев КПСС район комитеты секретары, Мәскәү халыҡ контроле комитеты рәйесе.
РСФСР-ҙың 8-се һәм 9-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1978 йылда Мәскәүҙә вафат була.
Крутояр
Крутояр — Рәсәй йылғаһы. Һарытау өлкәһе, Пенза өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бакурка йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейы
Лугансктың тарих һәм мәҙәниәт музейы  —  Луганск ҡалаһындағы музей, 1990 йылдың 14 декабрендә барлыҡҡа килгән.
Крутояр
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Хопер йылғаһы, инештән Ворона йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Хопер, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейы
Музей бинаһы
Музей бинаһы 1880 йылдарҙа төҙөлгән. Проекттың авторы билдәһеҙ, әммә йорт, билдәле булыуынса,  ҡала башлығы  Владимир Вербовский өсөн төҙөлгән. 1919 йылға бина Ҡала Думаһы һәм Идаралыҡ бинаһы булараҡ хеҙмәт итә.
Бинаның беренсе ҡаты магазинға һәм типографияға  ҡуртымға бирелә, икенсе ҡатта күргәҙмә залдары урынлаша. Бинаның фасады, ҡыйығындағы янғын вышкаһынан тыш беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып килгән. Интерьеры бер нисә тапҡыр үҙгәрә.
1933—1938 йылдарҙа бинала төҙөлөш техникумы урынлаша, унда билдәле шағир Михаил Матусовский уҡыған (музейҙа  уның исемендәге зал бар) ). Һуғыштан һуң бина  тыуған яҡты өйрәнеү музейына тапшырыла.
Искра (Иглин районы)
Искра (Искра) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 124 кеше. Почта индексы — 452421, ОКАТО коды — 80228805007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Луганск ҡалаһының тарих һәм мәҙәниәт музейы
Музейҙың тарихы
Музей 1980 йылда Климент Ворошилов музейы булараҡ барлыҡҡа килгән. Коллекцияла Ворошиловтар ғаиләһенә ҡараған  36 мең   экспонат, принадлежавших семье Ворошиловых.
1990 йылдың 14 декабрендә Ворошилов музейы Лугансктың тарих һәм мәҙәниәте  музейы  итеп үҙәгртелә. Музейҙың ике филиалы бар: Владимир Дальдың әҙәби музейы һәм Владислав Титовтың
Хәҙер музейҙың коллекцияһында 50 меңдән ашыу   предмет иҫәпләнә.
Экспозиция
«Боронғо Луганск» исеме аҫтындағы төп экспозиция ҡаланың барлыҡҡа килеү ваҡытынан (1795) алып 1917 йылғы Октябрь революцияһы на тиклем ваҡытты үҙ эсенә ала. Ул Луганск суйын завод продукцияһы, XIX —   XX быуат башындағы көнкүреш әйберҙәре, ҡаланың  революцияға тиклемге  уникаль документтары һәм фотоһүрәттәренән ғибәрәт.
Советтар Союзы маршалы Климент Ворошиловҡа арналған экспозицияла уның шәхси әйберҙәре һәм 12 мең том иҫәпләгән уникаль  китапханаһы, уның араһында Бөйөк Британия королеваһы Елизавета II бүләк иткән Британия энциклопедияһы һәм күренекле шәхестәрҙең автографтары менән китаптар бар Бынан тыш, музейҙа Лугансктың беренсе мэры  Николай Холодилинға һәм шағир Михаил Матусовскийға арналған экспозициялар бар.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Төнгәк (Тол ҡушылдығы)
Төнгәк  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы Барҙы районы биләмәләрендә аға. Тол йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Оҙонлоғо — 22 км. Төнгәк атамаһы йылғанан ауылға ла күскән.
Топонимикаһы
Борон Төнгәк тораҡ урынына яҡын кескәй Бейектүбә ауылы булған. XX быуат башында ул ауылдан халыҡ Төнгәккә күсенгән.
— «Төндөк» (Төнгүк, Töngük, Төңгөк). Бер яҡтан, башҡорт телендә — сағыраҡ, ҡырғыҙ телендә «түндүк» — тирмәнең түбәһенә түңәрәккә урынлаштырылған рәшәткәле сатраш кеүек конструктив элемент. Көмбәҙҙең ҡабырға элементтарын — уыҡтарҙы тотоп тороу һәм уйым аша ҡояш нуры үтерлек һәм усаҡ төтөнө сығарыу маҡсатында эшләнгән.
Һыуҙарын Төнгәк йылғаһына ҡойоусы «Изге шишмә» (халыҡ уны «Раҡы шишмә» тип йөрөтә), «Иреү шишмә» бар.
«Иреү шишмә» (туңмай торған шишмә — инеш көҙгөһө бер ваҡытта ла туңмай).
«Изге шишмә» — был шишмәнең һыуы шифалы дауалау сифатына эйә тигән риүәйәт йәшәй. Төнгүк йылғаһына ҡойоусы барлығы 4 инеш тикшерелгәнк.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Кама ГЭС-ынан Воткин һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иниш
Иниш — Рәсәй йылғаһы. Ульяновск өлкәһе,Пенза өлкәһе,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Бездна йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Сура гидроузеленән Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Штокбург һарайы (замогы)
Штокбург һарайы (замогы)  (Burg Stockburg) — боронғо һарайҙың (замоктың) емереклектәре диңгеҙ кимәленән 1074,4 м бейеклектә торған убала, Германияның Баденвайлер (Баден-Вюртемберг) һәм Мальсбург-Марцелль ҡалалары араһында, урынлашҡан.
Терещенко Вера Михайловна
Терещенко Вера Михайловна (1 март 1924 йыл — 16 октябрь 1942 йыл) — партизан, 1-се Курск партизан бригадаһының Дмитриев партизан отряды разведчигы.
Биографияһы
Вера Михайловна Терещенко 1924 йылдың 1 мартында Дерюгино ауылында  (хәҙер — Курск өлкәһе   Дмитриев районы)  күп балалы ғаиләлә тыуған. Атаһы, Михаил Матвеевич шәкәр заводында слесарь булып эшләй, әсәһе Анна Афанасьевна ун бер баланы уға ҡалдырып, 1928 йылда вафат була.
Немец оккупацияһы башланыу менән Вера үҙенең синыфташтары менән йәшерен комсомол ойошмаһы ойоштора, уларҙың ағзалары Совинформбюро сводкаларын тыңлай, уларҙы ҡулдан күсереп халыҡ араһында листовка тарата. Ойошманың бер нисә кешеһе ҡулға алынғандан һуң Вера урманға партизандарға китә. Партизандар отрядында Вера разведчик була һәм күп тапҡыр заданиелар үтәй.
Мария Реститута
Мария Реститута (донъяуи исеме — Гелена Кафкова, Helena Kafková; 1 май 1894 йыл — 30 март 1943 йыл) — Католик сиркәүе изгеһе, монахиня, шәфҡәт туташы.
Терещенко Вера Михайловна
Биографияһы
1942 йылдың октябрендә, заданиела булғанда, уны кемдер һата, ул ҡулға алына һәм оҙайлы язалауҙарҙан һуң ул Дмитриевта аҫып үлтерелә. Яза урынында һәйкәл ҡуйылған.
Мария Реститута
Биографияһы
1913 йылда монастыргә килә, IV быуат христиан мученигы Реститут хөрмәтенә монах исемен ҡабул итә. Беренсе донъя һуғышынан һуң хирургия шәфҡәт туташы булып эшләй.
1938 йылда Австрияны Өсөнсө Рейх үҙенә ҡушҡас, асыҡ рәүештә илдә урынлашҡан фашистик режимгә ҡаршы сығыш яһай. Нацистик режимды фашлаған ике асыҡ хат яҙа. Нацизм ҡараштарына мөкиббән бирелгән хәстахана директорының бойороғо буйынса хәстәхана палаталарҙың береһендә стеналағы тәрене алып ташларға ҡаршы була. Ошолар арҡаһында 1942 йылда Гестапо тарафынан арестҡа алына һәм гильотина аша үлем язаһына тарттырыла.
Терещенко Вера Михайловна
Хәтер
В.М. Терещенко исеме менән атала:
Мария Реститута
Биографияһы
1943 йылдың 30 мартында язалап үлтерелә.
Терещенко Вера Михайловна
Хәтер
Дмитриевала партизан ҡыҙы язалаған  урында һәйкәл ҡуйылған.
Мария Реститута
Хәтер
Уның хөрмәтенә Венала урам аталған, бында Мария Реститута эшләгән Mödling хәстаханаһы урынлашҡан.
Беатификацияһы
1998 йылдың 21 июнендә Рим папаһы Иоанн Павел II тарафынан беатификациялана (католик сиркәүе изгеләре рәтенә кертелә).
Иванково күле
Иванково (Иваново) — күл. Рәсәйҙең Рязань өлкәһендәге күле. Клепиковский күлдәренең араһындағы иң ҙур күлдәрҙең береһе. Күлдең майҙаны — 652 гектар.
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күл карста барлыҡҡа килгән. Пра йылғаһының ағар күле. Уның оҙонлоғо — 4 километр, киңлеге — 2,5 километр.
Урта Асҡар
Урта Асҡар (Среднеаскарово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районындағы ауыл.
Иванково күле
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күлдең төньяҡ, төньяҡ-көнсығыш һәм көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы, көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш ярҙары — ҡомло.
Урта Асҡар
Географик урынлашыуы
Оло Эйек йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Урта Асҡар ауылы Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
Иванково күле
Физик-географик ҡылыҡһырлама
1974 йылдың 30 декабрендәге Рязань өлкәһе башҡарма комитетының № 366 «Һыу объекттарын тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныу тураһында» ҡарарына ярашлы күл тәбиғәт ҡомартҡыһы тип таныла. Бында төп һаҡланыусы төрҙәр: оло подорлик (ҡарағош), кәлмәргән, үлән тәлмәрйене, һыу көтөүсеһе, оло веретенник, һаҙ өкөһө, күк аҡсарлаҡ һәм башҡалар. Күл халыҡ-ара әһәмиәтендәге һыубаҫар йылға-һаҙ исемлегенә индерелгән «Пойменные участки рек Пра и Ока» биләмәһендә һәм «Мещера» милли паркында урынлашҡан.
Урта Асҡар
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына инә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә.
Иванково күле
Физик-географик ҡылыҡһырлама
Күлдең көнбайыш ярында Макарово ауылы, көнсығышында Фролово ауылы урынлашҡан.
Урта Асҡар
Тарихы
1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Һарыҡташ районы составына индерелә.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 86 % тәшкил итә.
Иванково күле
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вишневская Галина Павловна
Биографияһы
Галина Вишневская 1926 йылдың 25 октябрендә Ленинград ҡалаһында (хәҙер Санкт-Петербург) тыуа, әммә бала сағын тулыһынса тиерлек Кронштадтта, Иванов Павел Андреевич (1904—1958) һәм Иванова Зинаида Антоновна (1906—1950) ғаиләһендә үткәрә.
Атаһы һуғыш алдынан репрессиялана. Ленинград блокадаһын кисерә, 16 йәшенән Һауа һөжүменә ҡаршы оборона частарында хеҙмәт итә. Бер үк ваҡытта концерттарҙа ҡатнаша: кораблдәрҙә джаз-оркестрға ҡушылып йырлай, Кронштадт форттарында, землянкаларҙа сығыш яһай.
1943—1944 йылдарҙа ярты йыл дауамында Ленинградта Н. А. Римсский-Корсаковтың өлкәндәр музыка мәктәбендә И С. Дид-Зурабовтың яңғыҙ йырлау класында уҡый.
1955 йылдан сит илдәргә: Чехословакия, ГДР, Финляндия, Бөйөк Британия, Италия, Франция, Бельгия, АҠШ, Канада, Югославия, Австрия, Япония, Австралия, Яңы Зеландия һәм башҡаларға гастролдәр менән сыға.
«Ковент-Гарден» (Лондон) «Метрополитен-Опера» (Нью-Йорк), Париж милли операһы, ла скала (Милан), Вена дәүләт операһы, Бавария дәүләт операһы, Сан-Франциско операһында сығыш яһай.
1966 йылда Мәскәү консерваторияһын экстерн рәүештә тамамлай, ошо уҡ йылда Д. Д. Шостаковичтың (режиссёры М. Г. Шапито) «Катерина Измайлова» фильм-операһында баш ролдә төшә.
Концерттар менән күп сығыш яһай. Камера йырсыһы репертуарында М. П. Мусоргский, П. И. Чайковский, С. С. Прокофьев, Д. Д. Шостакович, Р. Шуман, Р. Вагнер, К. Дебюсси, Р. Штраус, М. де Фалья һ. б. әҫәрҙәре була. Д. Д. Шостакович, Б. Бриттен һәм башҡа хәҙерге замандың күренекле композиторҙарының үҙенә бағышланған әҫәрҙәрен тәүге башҡарыусы була. Уның «Бразилия бахианын» тыңлағандағы тәьҫораттарынан Анна Андреевна Әхмәтова «Слушая пение» (1961) шиғырын яҙа.
Йырсының бай дискографияһы опера һәм камера музыкаһы яҙмаларына эйә.
1969 йылдың сентябрендә Галина Вишневская һәм Мстислав Ростропович И. А. Солженицынға дачаларында йәшәргә рөхсәт итә, 1970 йылдың октябрендә уны яҡлап хат яҙалар. Быға яуап итеп, властар йырсы тураһында киң мәғлүмәт сараларында телгә алыуҙы тыя, ижади эшмәкәрлегенә сикләү индерә. Шуға ҡарамаҫтан, йырсының Ҙур театрҙа сығыш яһауын дауам итә, сит илдәрҙә уңышлы сығыш яһай, 1971 йылда Ленин орденына лайыҡ була. 1974 йылдың мартында ул ире менән бергә сит илгә сығырға рөхсәт һорапЛеонид Ильич Брежневҡа мөрәжәғәт итә, үтенес ҡәнәғәтләндерелә. Шул уҡ йылда балалары һәм ирем менән оҙаҡ ваҡытҡа сит илдәргә сыға, һәм был СССР мәҙәниәт министрлығының командировкаһы булараҡ теркәлә. Сит илдә булғанда, 1978 йылдың мартында Г. Вишневская һәм М. Ростропович совет гражданлығынан һәм дәүләт наградаларынан — «СССР гражданы исеменә тап төшөргән ғәмәлдәре өсөн» мәхрүм ителә.
АҠШ-та, Францияла йәшәйҙәр. Йырсы донъяның иң ҙур театрҙарында сығыш яһай, режиссёр сифатында опера спектаклдәре ҡуя. Г. Вишневскаяның хушлашыу сығышы 1982 йылдың октябрендә (П И. Чайковскийҙың, «Евгений Онегин» операһы, дирижер — М. Ростропович) Париждың Гранд-Операһында үтә. Шунан һуң ул профессиональ сәхнәнән китә һәм уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә башлай. Концерт эшмәкәрлеген дауам итә, пластинкалар яҙҙыра, оҫталыҡ дәрестәре үткәрә.
1990 йылдың ғинуарында, сәнғәт эшмәкәрҙәренең мөрәжәғәтенән һуң Г. Вишневскаяға һәм М. Ростроповичҡа СССР гражданлығы ҡайтарыла, СССР Юғары Советы Президиумының дәүләт наградаларынан мәхрүм итеү тураһындағы Указы юҡҡа сығарыла. 1990 йылдың февралендә ул илгә кире ҡайта, Мәскәү консерваторияһының почетлы профессоры була. Гражданлыҡтан, беҙ уны тартып алыуҙы ла, кире ҡайтарыуҙы ла һораманыҡ, тип, баш тарталар.
1993 йылдан драматик актриса сифатында Мәскәүҙә А. П. Чехов исемендәге МХТ-та (Е. А. Греминаның «За зеркалом» пьесаһында Екатерина Икенсе роле) сығыш яһай, «Провинциальный бенефис» (А. Н. Островский пьесаһы мотивтары буйынса, режиссёры А. А. Белинский, 1993) һәм «Александра» (режиссёры А. Н. Сокуров, 2007) төп ролдәрҙә уйнай.
2002 йылдан — Мәскәүҙә Галина Вишневскаяның Опера йыры үҙәге етәксеһе. 2006 йылдан — Галина Вишневскаяның Халыҡ-ара опера артистары асыҡ конкурсы жюриһы рәйесе. Екатеринбургтағы Бөтә Рәсәй йырсылар йәрминкәһе Президенты.
1984 йылда «Галина» китабын яҙа, унда үҙенең тормошо тураһында һөйләй, СССР-ҙағы йәмәғәт ҡоролошон кире баһалай. Китап инглиз, рус һәм Европаның башҡа бик күп телдәрендә донъя күрә. СССР-ҙа үҙгәртеп ҡороу йылдарында нәшер ителә.
2011 йылдың 24 октябрендә Г. Вишневская китаптың үҙенең юбилейына арналған. «Галина. История жизни» яңы баҫмаһын тәҡдим итә.
Иҫке Ҡарғалы
Иҫке Ҡарғалы (Старые Каргалы) — Башҡортостандың Балтас районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 202 кеше булған. Почта индексы — 452985, ОКАТО коды — 8020884001.
Ауылға нигеҙҙе XVIII быуатта үҙ ерендә Таҙлар ырыуы башҡорттары нигеҙ һалған.
Тарихы
Хәҙерге Балтас районының өс ауылы Таҙлар улусына ҡараған: Иҫке Ҡарғалы, Һәйтәк (Сәйтәк) һәм Тусыбай. Ауылға Таҙлар ырыуы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һалған. XIII быуатта таҙлар Каспий диңгеҙенең төньяғында Эмба менән Яйыҡ (Урал) йылғалары араһында йәшәгән. Һуңыраҡ улар хандар араһындағы һуғыштар арҡаһында төньяҡҡараҡ, Урал буйҙарына килә. Тағы ла бер аҙҙан улар ике- көнсығыш (Урал, заводтар төҙөлә башлағас, көнбайышҡараҡ күсенә) һәм көнбайыш төркөмгә (Тере Танып буйы) бүленә.
1795 йылда Ҡарғалы ауылында 84 аҫаба башҡорт йәшәгән (13 йортта). 1834 йылда (8-се ревизия) ике Ҡарғалы ауылы күрһәтелгән: Иҫке Ҡарғалы (130 башҡорт) һәм Яңы Ҡарғалы (283 башҡорт). .
1843 йылда Иҫке Ҡарғалы ауылында ни бары 264 бот ҡышлау һәм 328 бот яҙғы һабан ашлыҡ сәселә. Ауылда ике тирмән булған.
Халыҡ йылҡы, һыйыр, һарыҡ (57) һәм кәзә (100) малы тотҡан. Ҡайһы бер ғаиләләр солоҡсолоҡ (50 солоҡ) менән шөғөлләнгән.
1928 йылда Иҫке Ҡарғалы ауылынан бер нисә ғаилә яңы ауыл — Сейәтауҙы төҙөргә ҡарар итә. .
1990-сы йылдарға тиклем ауылда тулы булмаған урта мәктәп эшләй. 2010-сы йылдарға тиклем бында бер нисә фермер хужалығы була.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдар
Яр буйы урамы
Колхоз урамы
Партизан урамы
Вишневская Галина Павловна
Ғүмеренең һуңғы йылдары
Иренең вафат булыуы Галина Павловнаның сәләмәтлеген ныҡ ҡаҡшата. Вишневская 2012 йылдың 11 декабрендә 87-се йәшендә өйөндә вафат була. Хушлашыу уның исемен йөрөткән Опера йыры үҙәгендә 2012 йылдың 13 декабрендә уҙа, панихида 2012 йылдың 14 декабрендә Ҡотҡарыусы Христос ҡорамында үтә. Мәскәүҙә, Новодевичье зыяратында ире Мстислав Ростропович эргәһендә ерләнә.
Иҫке Ҡарғалы
Урамдар
Фрунзе урамы
Вишневская Галина Павловна
Хәтер
Г. Вишневская хөрмәтенә атала:
Кожим-Вож
Кожим-Вож — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Кожим йылғаһының һул ярына тамағынан 193 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Иҫке Ҡарғалы
Урамдар
Мәктәп урамы
Кожим-Вож
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сарт-Еган (Вон-Гун-Еган ҡушылдығы)
Сарт-Еган  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вон-Гун-Еган йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы
Ғиниәтуллин Марат Ғиндулла улы (8 март 1953 йыл) — ғалим-зоотехник. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1999), профессор (2006), 1989—1991 йылдарҙа Башҡортостан ауыл хужалығы институтының умартасылыҡ кафедраһы мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Марат Ғиндулла улы Ғиниәтуллин 1953 йылдың 8 мартында Үзбәк ССР-ының Әндижан өлкәһе Балыкчи районы Балыкчи ауылында тыуған.
1975 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтының (хәҙерге Башҡорт дәүләт аграр университеты) зоотехния факультетын отличие менән тамамлай. Академик Д. Т. Шәкировтың уҡыусыһы.
1979—1981 йылдарҙа умартасылыҡ ғилми-тикшеренеү институтында көндөҙгө бүлектә аспирант (Рыбное ҡалаһы), унда 1982 йылдан кесе, ә 1985-88 йылдарҙа өлкән ғилми хеҙмәткәр була. 1986 йылда Мәскәүҙә Тимирязев исемендәге ауыл хужалығы академияһында «Бал ҡорттарын йыл әйләнәһенә павильондарҙа тотоу» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай.
1988 йылдан үҙе белем алған юғары уҡыу йортонда уҡыта, унда 1989—1991 йылдарҙа умартасылыҡ һәм зоология кафедраһы мөдире, 2002 йылдан мал үрсетеү һәм умартасылыҡ кафедраһында профессор, хәҙер умартасылыҡ, хайуандарҙы үрсетеү һәм шәхси зоотехния кафедраһы профессоры , университетта докторлыҡ диссертация советы Д 220.003.03 ғилми секретары булып тора. Бер үк ваҡытта Башҡортостандың бал ҡорто һәм апитерапия буйынса ғилми-тикшеренеү үҙәге директорының фәнни эштәр буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1999 йылда «Бал ҡорттарын комплекслы файҙаланыу технологияһының теоретик һәм практик аспекттары: Apis mellifera L.» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Апитерапия өлкәһендә эшләй.
Өс фән кандидаты әҙерләгән.
Башҡортостан Республикаһы умартасылар һәм апитерапевтар Ассоциацияһы вице-президенты, «Прополис» гәзитенең баш мөхәррире, «Умартасылыҡ һәм апитерапия» журналының редколлегия ағзаһы.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (2005). Шулай уҡ Башҡортостан Республикаһы ауыл хужалығы Министрлығының (2003, 2005), Башҡорт дәүләт аграр университетының (2003, 2013) Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнгән.
Төп хеҙмәттәре
200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 8 китап, монографиялар, практикумдар, уҡыу әсбаптары авторы, 2 патентҡа эйә.
Хөрәсән
Хөрәсән (Хөрәсән;  — Xorâsân — ҡояш сыҡҡан яҡ) — Көнсығыш Ирандағы тарихи өлкә. «Хөрәсән» атамаһы Сәсәниҙәр заманынан уҡ билдәле. Хөрәсән донъяға зәғферән һәм барбарис етештереүсе булараҡ танылған, был үҫемлектәр өлкәнең көньяғында үҫә (йылына 170 тоннанан ашыу). Хөрәсән шулай уҡ келәмдәре һәм Фирҙәүсиҙең, Ғүмәр Хәйәмдең, Имам Ризаның төрбәләре менән билдәле.
Административ бүленеше
2004 йылдың  29 сентябрендә өс провинцияға бүленгәнгә тиклем Хөрәсән Ирандың иң ҙур провинцияһы була. Парламант (2004 йылдың 18 майы) һәм Опекундар Советы 2004 йылдың 29 майы) тарафынан раҫланған провинциялар:
Хөрәсәндың тарихы
Оло Хөрәсән бөгөнгө көндә Иранға, Тажикстанға, Афғанстанға, Үзбәкстанға, Төркмәнстанға ҡараған биләмәләрҙе үҙ эсенә алған. Фарсияның ҡайһы бер төп ҡалалары Оло Хөрәсәнда урынлашҡан булған: Нишапур (хәҙер Иранда), Мерв, Санджан (әле Төркмәнстанда), Герат. Оҙон тарихлы Хөрәсән күп баҫҡынсылар һәм империялар ҡулында булған: гректар, төркиҙәр, ғәрәптәр, үзбәктәр, сәлжүктәр, монголдар, сәфәүиҙәр һ. б.
XIV—XV быуаттарҙа Хөрәсән мөһим фән һәм сәнғәт үҙәге була. Бында  (башлыса Герат ҡалаһында) шағирҙар Лотфи, Жәми,  Алишер Навои, Фиғәни Баба, Хөсәйен Байҡара солтан (Хөсәйни псевдонимы аҫтында яҙышҡан), рәссам Беһзад ижад иткән.
Этник төркөмдәр
Был өлкәлә фарсылар — төп этник төркөм, әммә ҡатмарлы тарихлы Хөрәсән этник яҡтан сыбар, уның төньяҡ-көнбайышында — төркмәндәр,  Хөрәсән төркиҙәре, Боджнурд менән Качанда — ҡурдтар; көнсығышында —тәймуриҙар һәм жәмшиҙәр (дүрт аймаҡ берләшмәһенә ингәндәр), көньяҡ-көнбайышта  — хеидаристар; көньяҡ-көнсығышта — бәлүждәр. Һуңғы йылдарҙа Афғанстандан ҡасаҡтар килеүе арҡаһында афғандар байтаҡ. Шулай уҡ Хөрәсән ғәрәптәре,  сиғандар һәм йәһүдтәр осрай. Хөрәсәндағы телдәр: төрки Хөрәсәни,  фарсы һәм ҡурд.
Иваньково күле
Иваньково йәки Облуцкий күле — Псков өлкәһе Дедовичский районы Пожеревицкий улусындағы күл. Судомский ҡалҡыулығында уроынлашҡан.
Иваньково күленең майҙаны — 1,6 км² (164,5 гектар, 1 утрауы — 166,0 гектар). Максималь тәрәнлеге — 7,0 м, уртаса тәрәнлеге — 3,0 метр.
Иваньково күле буйында: Серьгово, Иваньково, Заозерье, Облучье ауылдары урынлашҡан.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы (30 март 1951 йыл) — ғалим-тупраҡ белгесе. 1976 йылдан СССР Фәндәр Академияһы Башҡортостан филиалы Биология институты хеҙмәткәре, 1984 йылдан — өлкән ғилми хеҙмәткәр; 1997 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты уҡытыусыһы. Биология фәндәре докторы (1997), профессор (1998).
Иваньково күле
Күлдәге балыҡ башлыса — ҡорбан балығы. Балыҡтарҙың күпләп осраған төрҙәре булып ҡорбан, суртан, алабуға, сабаҡ, уклей, ҡыҙыл ҡанат, густера, юст, табан балыҡ, ҡарабалыҡ, шамбы, щиповка тора, һирәкләп ҡыҫалалар осрай.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы
Биографияһы
Фәтих Йәһүҙә улы Баһауетдинов 1951 йылдың 30 мартында БАССР-ҙың Благовар районы 2-се Сулпан ауылында тыуған.
Иваньково күле
Иваньково күленең ярҙары һөҙәк, ҡайһы бер урындарҙа текә, ярҙарында болон, баҫыу һәм йәшелсә баҡсалары урынлашҡан. Күлдең уртаһында ләм, ләм ҡатыш ҡом, литоралендә — ҡом, таш, ләмле ҡом, ағас төпһәләре.
Баһауетдинов Фәтих Йәһүҙә улы
Биографияһы
1973 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай. 1976 йылдан алып Биология институтында эшләй. 1984 йылдан башлап өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1997 йылдан Башҡортостан дәүләт аграр университетында уҡыта.
Иваньково күле
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ильд
Ильд — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рыбинск һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 2764 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 46 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Угличь ГЭС-ынан Рыбинск һыуһаҡлағысы башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы
Исмәғилева Ләйлә Заһир ҡыҙы (26 май 1946 йыл) — башҡорт СССР һәм Рәсәй композиторы, пианиносы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1973 йылдан СССР Композиторҙар союзы ағзаһы. Профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2012), Рәсәй Федерацияһының (1998) һәм Башҡорт АССР-ының (1984) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. РСФСР Композиторҙар союзының Д. Шостакович исемендәге премияһы (1978), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы (2018) лауреаты.
Биографияһы
Ләйлә Заһир ҡыҙы Исмәғилева 1946 йылдың 26 майында Мәскәүҙә башҡорт совет композиторы Заһир Ғариф улы Исмәғилев ғаиләһендә тыуған.
1965—1968 йылдарҙа Ҡазан консерваторияһы ҡарамағындағы махсус музыка мәктәбендә уҡый (А. С. Леман класы).
1968—1970 йылдарҙа Мәскәү консерваторияһында уҡый (В. Г. Фере класы).
1972 йылдан алып Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡыта, 1979 йылдан әлеге ваҡытҡаса шул уҡ институттың (хәҙерге Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты) композиция кафедраһына етәкселек итә.
1990—1991 йылдарҙа институттың фәнни эш буйынса проректоры була. 2003 йылдан башлап — профессор.
2013 йылдың 9 декабренән — Башҡортостан Республикаһы Композиторҙар берлеге рәйесе.
Ижады
Ләйлә Заһир ҡыҙы — «Хужа Насретдин» (1998), «Арҡайым» (2005) һәм «Роза Альгамбры» (2012) балеттарының авторы.
«Роза Альгамбры» балеты Испаниянан килгән заказ буйынса яҙыла һәм Торревьеха ҡалаһында Сәнғәт үҙәгенең камера залында промоверсияһының презентацияһы була.
Ләйлә Исмәғилеваның әҫәрҙәре билдәле ватан дирижерҙары Ф. Мансуров, Н. Рахлин, В. Синайский етәкселегендәге оркестрҙар тарафынан Рәсәйҙең төрлө ҡалаларында һәм сит илдәрҙә (Германия, Бөйөк Британия, Венгрия, Болгария, Польша, Румыния) даими башҡарыла.
Әҫәрҙәре
Музыка театры өсөн: Симфоник, вокаль-хор әҫәрҙәре: Камера-инструменталь әҫәрҙәре:
Рила (милли парк)
«Рила» милли паркы (Национален парк „Рила“) — Болгарияла майҙаны буйынса иң ҙур милли парк.
Дөйөм характеристика
1992 йылдың 24 февралендә милли әһәмиәтендәге экосистеманы һаҡлау өсөн ойошторолған.
«Рила» милли паркы Европаның иң ҙур һәм иң әһәмиәтле һаҡланыусы тәбиғәт зоналарҙың береһе булып тора. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы классификацияһы буйынса икенсе категорияға ҡарай.