cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ишбирҙин Тимерйәр Ғарифулла улы
Биографияһы
Тимерйәр Ишбирҙин 1911 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы) Иҫән ауылында Вазифа һәм Ғарифулла Ишбирҙиндар ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Атаһы Иҫән ауылы мәсетендә мәзин булып тора. Шунлыҡтан ғаиләлә балаларҙа белем алыуға ынтылыш көслө була. Өлкән улдары Сәлихйән, Верхнеуральск реаль училищеһын тамамлап, Баймаҡ районында электр үткәреү менән шөғөлләнә. Икенсе улдары Тимерйәр ҙә бәләкәйҙән белемгә тартыла. Шуға ла уның хеҙмәт кенәгәһендәге Тимерйәрҙең 13 йәшенән наҙанлыҡты бөтөрөүҙә әүҙем ҡатнашыуы тураһындағы яҙма бар. Артабан ул тәүҙә Иҫән башланғыс мәктәбендә уҡыта. 1930 йылда Өфө Башҡорт педагогия техникумына уҡырға инә. Уҡыу йортондағы төрлө сәйәси һәм мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнаша. 1932 йылда коммунистар партияһы сафына алына һәм техникумдың партячейка бюроһы ағзаһы һәм бюроның секретары итеп һайлана.
1937 йылда Түбә мәктәбендә физика, математика фәндәренән балаларға белем бирә. 1939 йылда Совет Армияһы сафына алына һәм совет-фин һуғышында ҡатнаша. 1941 йылда демобилизациялана һәм Түбә мәктәбендә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, директор вазифаларын башҡара. Бөйөк Ватан һуғышының тәүге айҙарында Тимерйәр Ишбирҙин үҙ теләге менән фронтҡа китә. Тәүҙә Әлкәләге хәрби гарнизон]а кесе командирҙар курсын тамамлай һәм Мәскәү оборонаһында торған ғәскәргә элемтәселәр взводына командир итеп ебәрелә. Мәскәү өсөн барған ҡаты алыштарҙың береһендә дошман снаряды элемтәселәр ултырған блиндажға төшөп шартлай. Тимерйәр Ишбирҙин үҙе командалыҡ иткән яугирҙәр менән бергә һәләк була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Ғәйникамал Ишбирҙина (Муллаҡай ауылынан);
улы Тимерғәле — (1941—1975);
Арыҫлан (исем)
Арыҫлан  — башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарҙа киң таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Арыҫлан — януар атамаһынан алынған ир-ат исеме. Ир-атҡа батырлыҡ,ҡыйыулыҡ теләү борондан килә. Көслө йәнлектәрҙең, ҡоштарҙың исемен биреү ҙә ошо теләктән. Арыҫлан — Башҡортостан Республикаһы буйынса ЗАГС идаралығы мәғлүмәтттәре буйынса һуңғы йылдарҙа республикала ир балаларға йыш ҡушылған исемлеккә инә.
Билдәле шәхестәр
Арыҫлан Аҡҡолов — тархан, батыр, XVII быуат аҙағы — XVIII быуат башында Нуғай даруғаһының Бошман‑Ҡыпсаҡ улусы старшинаһы, Арыҫлановтар нәҫелен башлап ебәреүсе.
Арыҫлан Айдемиров (1977) — Рәсәй футболисы
Арыҫлан Экши (1985) — Төркиә волейболисы
Арыҫлан Тогуз (1886—1963) — Осман империяһының полиция комиссары, сәйәсмән
Фамилиялар
Арыҫланов Мөхәмәт Нуриәхмәт улы (2 февраль 1910 йыл — 20 октябрь 2001 йыл) — сәхнә биҙәүсе рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. РСФСР‑ҙың (1980) һәм Башҡорт АССР-ының (1968) халыҡ рәссамы, РСФСР‑ҙың (1954) һәм БАССР‑ҙың (1943) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре. Башҡорт АССР‑ының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973). Ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1955, 1971).
Арыҫланов Әмир Солтан улы (25 сентябрь 1926 йыл — 23 февраль 1987 йыл) — рәссам. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1963 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1986). II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)
Арыҫланов Рифхәт Мөхәмәт улы (8 август 1946 йыл) — сценограф, рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1978 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. Рәсәй Федерацияһының (1999) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының халыҡ рәссамы (2013) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2018).
Арыҫланова Динә Ғәбдрәхим ҡыҙы (27 июль 1953 йыл) — совет журналисы. 1978 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1998).
Арыҫланов Ғәфиәтулла Шаһимәрҙән улы (20 сентябрь 1915 йыл — 5 ғинуар 1945 йыл) — совет-фин һуғышында ҡатнашҡан һәм Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булған хәрби хеҙмәткәр. Танк полкы командиры урынбаҫары, гвардия подполковнигы (1944). Советтар Союзы Геройы (1940). Башҡорттарҙан тәүгеләрҙән булып ошо юғары исемгә лайыҡ булыусы
Арыҫланов Миңдеғол Абдулхаҡ улы (3 ғинуар 1920 йыл — 3 июнь 2008 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия старшинаһы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкы орудиеһы командиры, Ҡыҙыл Байраҡ (1943), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1943) ордендары кавалеры.
Арыҫланова Зәкиә Шәйҙулла ҡыҙы (31 ғинуар 1919 йыл — 27 ғинуар 2012 йыл) — театр актёры. 1951 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1974).
Арыҫланов Риф Хәмит улы журналист, радио-һәм телетапшырыуҙар алып барыусы, композитор. «Башҡортостан» телерадиокомпанияһының «Юлдаш» мәғлүмәт-музыка каналының баш режиссёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2013). Башҡорт АССР-ының Ҡаҙырғол ауылында тыуған.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Арыҫлан (йондоҙлоҡ) — (лат. Leo) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альгенуби, яҡтылығы 2,97 була. Майҙаны буйынса урыны — 12.
Китап йорто (Воронеж)
Китап йорто — Воронеждағы Революция проспекты, 33 адресы буйынса урынлашҡан административ бина. Революция проспектындағы иң бейек йорт. Бина үҙ исемен киҫеме менән аҫҡа ҡаратып ҡуйылған китапҡа оҡшағаны өсөн ала.
1870-се йылдарҙа был йорт урынында Ф. С. Курильченкова ҡарамағындағы сарлаҡлы айырым йорт була. 1903 йылда бинаға ҙур булмаған йорт төкәтелә, унда фотография ательеһы, ә һуңыраҡ — сәнғәт ательеһы урынлаша.
1930-сы йылдарҙа был урында яңы административ бина төҙөргә ҡарар ителә. 1935 йылда төҙөлөш башлана. 1936 йылдың көҙөндә төҙөлөш эшендә ҡулланылған ҡоролмалар фасадтан алына. Эске биҙәү эштәре 1938 йылда тулыһынса тамамлана, беренсе ҡатында ҡаланың төп китап магазины асыла.
Архитектор А. В. Миронов алты ҡатлы фасадты вертикаль буйынса өс өлөшкә бүлә. Урта өлөшө икенсе ҡаттың аркадалары терәктәренә ултыртыла.
Китап йорто һуғыштан һуң шулай уҡ А. В. Миронов етәкселегендә тергеҙелә. Эске ҡайтанан планлаштырыу архитектор В. П. Глотов тарафынан башҡарыла. 1960-сы йылдарҙан алып 1982 йылға тиклем бинала «Молодой коммунар» редакцияһы урынлаша. Хәҙер был китап йортонда «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк бүлексәһе һәм партия рәйесе Д. А. Медведевтың йәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе урынлашҡан.
Канакша
Канакша (Үрге Канакша) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Воезерка йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мачиль-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Марад
Марад — Месопотамияның көньяғындағы боронғо ҡала,  хәҙерге  Ираҡтың Кадисия мухафазаһының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан булған.
Чеца (Пёза ҡушылдығы)
Чеца  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 95 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зикероде
Зикероде (Sickerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 158 кеше йәшәй. Майҙаны — 2 км2. Диңгеҙ кимәленән 230 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37308 һәм автомобиль коды — EIC.
Мотоваловка
Мотоваловка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулка йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Индонезия тарихы
Индонезия тарихы — Индонезия Республикаһының, шулай уҡ был илдең хәҙерге биләмәләрендә элек булған башҡат дәүләт төҙөлмәләренең, колониаль биләмәләрҙең һәм кешеләрҙең башҡа берлектәре тарихы.
Тарихҡа тиклемге осорҙа Индонезия территорияһында боронғо кешеләрҙең иң иртә ареалдарының береһе урынлашҡан була. Был биләмәләргә хәҙерге кешеләрҙең ата-бабалары килеп ултыра башлауы бынан 45 меңгә яҡын йыл элек башланған, артабан Азияның континенталь өлөшөнән бында күсенеүҙең миграцион тулҡыны бер нисә тапҡыр ҡабатлана.
Иҫке Кескенәш
Иҫке Кескенәш (Старый Кичкиняш) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 103 кеше. Почта индексы — 452636, ОКАТО коды — 80258865008.
Индонезия тарихы
XVI быуаттың беренсе яртыһында төбәккә Европа колонизаторҙарының үтеп инеүе башлана. Көньяҡ-Көнсығыш Азияның был өлөшөн үҙләштереү өсөн көрәштә Нидерланд еңеп сыға һәм XX быуат башына хәҙерге Индонезияның ғәмәлдә барлыҡ территорияһын Нидерланд Көнсығыш Һиндостаны (Нидерландская Ост-Индия) биләмәләре составында үҙ хакимлеге аҫтына берләштерә.
1945 йылдың 17 авгусында, Япония ғәскәрҙәренең өс йылға һуҙылған оккупацияһынан һуң Индонезияның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Мөстәҡил һәм үҙ аллы дәүләттең аяҡҡа баҫыуын үҙҙәренең элекке колонияһы өҫтөнән контролде тергеҙергә ынтылған Голландия менән оҙайлы ҡораллы көрәш оҙатып бара. Илдең хәҙерге замандағы артабанғы тарихына хәрби режим урынлаштырыу менән тамамланған 1965 йылғы сәйәси көрсөк һәм 1990-сы йылдар аҙағындағы — 2000-се йылдар башындағы либераль-демократик үҙгәртеп ҡороуҙар мөһим этаптар булып инеп ҡалған.
Тарихҡаса булған дәүер
Хәҙерге Индонезия биләмәләрендә боронғо кешеләр көн иткән иң иртәнге ареалдарҙың бер нисәһе урынлашҡан. Үҙәк Явалағы Бребес округының (Brebes Regency) Бумиаю (Bumiayu) районындағы Глагах (Glagah River) йылғаһы бассейнында табылған тура баҫып йөрөүсенең (Homo erectus) һөлдә ҡалдыҡтарының (арҡа һөйәгенең бер өлөшө, яңаҡ һөйәге һәм аҙау теше) йәше 1,8 миллион йыллыҡ булып баһалана.
Ява утрауының үҙәк өлөшөндә лә иң әһәмиәтле палеоантропологик асыштарҙың береһе яһалған: бында тура баҫып йөрөүсе кешенең ярымтөрөнөң (подвид береһе булып билдәлелек алған Ява маймыл-кешеһенең яванский обезьяночеловек ҡалдыҡтары табылған. Уларға Мадиун ҡалаһынан төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә 35 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Триниль тапҡылығында 1890-сы йылдар башында Нидерланд тикшеренеүсеһе Эжен Дюбуа юлыҡҡан. Был ҡаҙылдыҡтар иртә палеолит осорона ҡарай, уларҙың йәше — от 700 меңдән 1 миллион йылға тиклем . Һуңыраҡ Явала һәм башҡа утрауҙарҙа тура баҫып йөрөүсе кешенең башҡа ярымтөрҙәре вәкилдәренең ҡалдыҡтары табыла . 1936 йылда Моджокерто ҡалаһы янындағы карьерҙа бала питекантроптың баш һөйәге табыла, ғалимдәр уның йәшен 1,1 миллиондан оло түгел тип билдәләгән   . Археологик ҡаҙыныуҙар үткәрелгән Сангиран ятҡылығында 0,7—1,15 миллион йыллыҡ питекантроптар менән бер рәттән айырыуса оло мегантроп (боронғо кешеләрҙең ҙур формала булған теш һәм яңаҡ һөйәктәре ҡалдыҡтары) табылған. Соло йылғаһы буйында урынлашҡан Нгандонг ауылында 1931—1933 йылдарҙа явантроптар (Homo soloensis) ҡалдыҡтары табыла.
Индонезия биләмәләрендә көн иткән боронғо гоминидтар вәкилдәре араһында табылған урыны исеме менән аталған флорес кешеһе айырым урын алып тора. Уның ҡалдыҡтары Флорес утрауында 2003 йылда үткәрелгән халыҡ-ара фәнни экспедиция барышында табыла. Тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, уларҙың йәше 95-тән 60 мең йылға тиклем. Был төргә классификация биреү мәсьәләһе әлегә тиклем асыҡ ҡала килә. Башта ҡайһы бер ғалимдар уны кешенең человека разумного иртә бер төрө тип ҡарарға тәҡдим итә , әммә шул уҡ Флорес утрауындағы тағы ла һуңыраҡ табышмаларҙан һуң уны тура баҫып йөрөүсе кешенең вағайған ярымтөрө итеп билдәләү тәҡдиме өҫтөнлөк ала.
Тарадановка
Тарадановка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ик (Ик) йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Канза (Вычера ҡушылдығы)
Канза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычера йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты
Ойошторолғандан алып институт 56 сығарылыш яһаған, уны 1200-гә яҡын тәрбиәләнеүсе тамамлаған.
Мегель-Игол
Мегель-Игол — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тунелька йылғаһының уң ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты
Тарихы
Һарытау губернаторы Власов Дмитрий Яковлевич һәм Рәсәй империяһының эске эштәр министры граф Строганов Александр Григорьевич ҡатнашлығында Һарытау дворяндары ҡарарына ҡул ҡуйыла һәм яңы институт ойоштороуға тотоналар.
Мегель-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты
Тарихы
Аҡса йыйыу башлана, был эш 1850 йылдар башына тиклем дауам итә. 1854 йылда Һарытауҙың беренсе гильдия сауҙагәре Василий Викулович Гудков үҙенең әсәһе Пелагея Мнемоновна менән берлектә 1858 йылдың яҙына бинаны тулыһынса әҙерләү йөкләмәһе ала.
Мегель-Игол
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты
Тарихы
Башта Һарытау институтында уҡыу алты йыл дауам итә; 1875 йылда уҡыу мөҙҙәте ете йылға тиклем арттырыла. Шуныһы ҡыҙыҡ: сығарылыш синыфы — беренсе, ә башланғыс синыф етенсе тип һанала.
1857 йылдың көҙөнә, вәғәҙә ителгәндән алда, институттың яңы бинаһы һалынып бөтә, һәм 23 сентябрҙә институтты Челюсткинанан ҡуртымға алынған йорттан яңы бинаға күсерәләр, шунда ул 1918 йылға тиклем эшләй. Яңы бинала тәрбиәләнеүселәрҙең тәүге сығарылышы 1860 йылда үткәрелгән.
Институттың матди хәле
Һарытау затлы ҡыҙҙар институты үҙенең эшмәкәрлек барышында төрлө яҡтан килгән ярҙам аҡсаһы иҫәбенә йәшәгән. Төп сығанаҡ — Һарытау дворяндары ҡарары буйынса йыйылған 300 000 һумлыҡ төп капиталға проценттар. Процент суммаларына өҫтәмә рәүештә институт йыл һайын шәхси кешеләрҙән һәм институт ҡарамағындағы ерҙе ҡуртымға биреүҙән килем алған. Институт файҙаһына шәхси иғәнәләр килеп торған, шулай уҡ уҡыу өсөн түләү ҙә булған. Һарытау алпауыты, отставкалағы майор Сергей Васильевич Колычев, үҙенең васыятына ярашлы, Балашовка өйәҙендә ҙур ер биләмәһен, ерҙе ҡуртымға биреп, етешһеҙ йәшәгән дворяндар балаларына белем һәм тәрбиә биреү өсөн тотонорға институтҡа бүләк итеп ҡалдыра
Затлы ҡыҙҙар институтында һуңғы сығарылыш 1917 / 18 уҡыу йылында була, шунан һуң ул ябыла.
Биналары
Институт бинаһы совет осоронда төрлө ойошмалар өсөн файҙаланыла.
Әлеге ваҡытта әүәлге Мария затлы ҡыҙҙар институты бинаһы мәҙәни мираҫ объекты тип танылған, бина ҡабырғаһында был хаҡта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған
Институттың төп бинаһы һигеҙ гектарҙан ашыу майҙандағы усадьбала урынлашҡан булған. Институт тирәһе ике метр бейеклектәге таш ҡойма менән уратып алынған.
Усадьба биләмәһендә шулай уҡ канцелярия, уҡытыусылар һәм техник персоналдың фатирҙары, мунса, кер йыуыу, киптереү урындары, келәт, мөгәрәптәр, ат һарайы һәм аҙбарҙар урынлашҡан һәм бик күп төкөтмәләр менән флигелдәр булған. Бөтә институт голландка мейестәре һәм үҙәк һыу йылытыу системаһыменән йылытылған. Кәрәсин лампалары менән яҡтыртылған, 1910-сы йылдар башында электр лампалары ҡуйылған.
Институт сиркәүе
2005 йылдан әлеге ваҡытҡа тиклем биналарҙы ремонтлау һәм тергеҙеү эштәре бара.
Косарев Михаил Фёдорович
Косарев Михаил Федорович (3 декабрь 1931 йыл — 28 апрель 2017 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең ғалим-археологы. тарих фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Михаил Федорович Косарев 1931 йылдың 3 декабрендә Алтай крайы Карасукский районы Ярок ауылында тыуған (хәҙер Новосибирск өлкәһендә).
Белеме
1964 йылда «Урта Обь-Иртыш Бронза быуаты» тигән темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай, ә 1976 йылда — «Көнбайыш Себерҙең Бронза быуаты» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. .
Эшмәкәрлеге
1950—1960 йылдарҙа М. Ф. КосаревТомск өлкәһендә археологик эштәр башҡара: Десятов ерҙегендә, Новокусковский һәм Лавровский торлаҡтарында, Шеломок-1 ҡалаһында ҡаҙыу эштәрен алып бара, шулай уҡ Парабель культ урынын, Самусь һәм Самусь-4 ҡәберлеген ҡаҙыуҙа ҡатнаша.
1981 йылдан — Урал-Себер археологияһы төркөмө етәксеһе, 1989—1994 йылларҙа — РАН Археология институтының таш һәм бронза быуаттар бүлеге мөдире булып эшләй.
Аспиранттар менән етәкселек итә (15 кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлайҙар); Воронеж, Урал, Омск һәм Томск дәүләт университеттарында махсус курстан алып бара.
2017 йылдың 28 апрелендә Мәскәүҙә вафат була.Мәскәү өлкәһе Солнечногорск райлны Перепечено ауылында ерләнгән. .
Әзербайжандарҙа туй йолаһы
Әзербайжандарҙа туй йолаһы (әзерб. Azərbaycanın toy adətləri) — әзербайжан халҡының иң әһәмиәтле һәм тантаналы ғаилә тантаналарының береһе. Ул ҡатмарлы һәм күп баҫҡыслы, күп ритуалдарҙы һәм йолаларҙы үтәү мотлаҡ һанала. Боронғо әзербайжан туйы оҙаҡҡа һуҙылған һәм байтаҡ матди сығымдар талап иткән йола булып тора. Туй үҙе өс этаптан тора: туйға тиклемге осор (ҡоҙалау, әйттереү, никахлашыу), туй һәм туйҙан һуңғы осор. Әзербайжан халҡының туй элементтары Әзербайжанда йәшәгән башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәттәренә, шул иҫәптән лезгиндар, хыналугтар , цахур мәҙәниәттәренә йоғонто яһаған.
Йоланың структураһы
Никахҡа инеү тураһында үҙ аллы ҡарар ҡабул иткәндән һуң, формаль туй процедураһы башлана, ул кәләштең ата-әсәһенең ризалығын алдан алыуҙан («сез кясди») башлана.
Ҡыҙ күреү
Туйҙың беренсе шарты — «гыз гёрме» (ҡыҙ ҡарау), «гиз бейенме» (һайлауҙы хуплау) кеүек йолалар. Был этапта, ҡағиҙә булараҡ, ҡатын-ҡыҙҙар ҡатнаша. Мәҫәлән, өйләнергә йыйынған егеттең яҡын туғандары ҡыҙ, уның ата-әсәһе, һайлаған ҡыҙҙың бөтә ғаиләһе тураһында мәғлүмәт йыя башлай.
Ҡоҙалау
Кейәүҙең һайлауы хупланғандан һуң, ҡыҙҙың өйөнә ҡоҙалар ебәреү көнө билдәләнә.
Кәләш әйттереүҙә кейәүҙең иң хөрмәтле, йәше буйынса өлкән туғандары ҡатнаша, һәм баш тартыу был кешеләрҙең абруйын һанға һуҡмау булыр ине. Алдан ризалыҡ алыу өсөн, ғәҙәттә, кәләш йортона кейәүҙең оло йәштәге туғандарының береһе йәки уның өлкән апаһы юллана. Элегерәк был йола буйынса күп тапҡыр «баш тартыу» булғанн, әммә һуңғараҡ был ябайлаштырылған. Буласаҡ тормош иптәшен һайлау йәштәрҙең шәхси эше тип иҫәпләнә.
Ҡалым түләү
Элек Әзербайжанда кейәү яғынан кәләштең ата-әсәһенә йәки уға кейәүгә биргән башҡа кешегә «ҡалым» түләү йолаһы киң таралған булған. Ҡалымды никахҡа инер алдынан аҡсалата, әйберләтә йәки эре мөгөҙлө мал биреп түләгәндәр. Башлығол аҡса, әйберҙәр, йәки өйләнгәнгә тиклем мал менән түләнә. Әммә был йола Әзербайжанда бөтә ерҙә лә таралмай. Совет ҡануниәтенә ярашлы, ҡалым түләү тыйыла.
Никахлашыу
Кәләш әйттергәндән һуң никахлашыу йолаһы башҡарыла. Ҡыҙҙың ата-әсәһе (иң элек атаһы) ҡыҙын кейәүгә бирергә ризалашҡандан һуң, кейәү кәләш йортонда үҙенең яңы туғандарын сәй һәм татлы ризыҡтар менән һыйлай. 1908 йылда әзербайжандарҙың этнографик төркөмө булған шаһсевәндәр ҙә никахлашыу процесы шулай һүрәтләнә :"Шаһсевәндәр боронғо йолалар буйынса никахлаша. Әгәр ҡыҙҙың атаһы ҡыҙын кейәүгә бирергә ризалашһа, кейәү тәү сиратта кәләш йортонда яңы ҡәрҙәштәрен сәй һәм тәм-том менән һыйларға тейеш, был никахлашыу тип атала."Никахҡа ингәндән һуң һәм туйға тиклемге осор — йәштәр тормошоноң айырым осоро. Элек был осор оҙаҡҡа, ҡайһы берҙә бер нисә йылға һуҙыла. Был матди ҡыйынлыҡтар — алдағы туй сараларына әҙерләнеү кәрәклеге менән бәйле тип иҫәпләнә. Һуңыраҡ был осор һиҙелерлек ҡыҫҡартыла.
Туй йолаһындағы үҙгәрештәр
Йолаға әүерелеүенә ҡарамаҫтан, һуңғы тиҫтә йылдарҙа әзербайжан туйы билдәле бер үҙгәрештәр кисерә. Мәҫәлән, туй көнөндә йәштәрҙе фотоға төшөрөү, кәләштең туйҙа аҡ күлдәк кейеүе киң таралыу ала. Кейәү, һирәкләп кәләш, туй өҫтәле артында ҡунаҡтар менән бергә ултыра ала. Һуңғы йылдарҙа кейәү ҙә никахлашыуҙа ҡатнаша ала. Ҡала туйындағы бөтә был үҙгәрештәр айырыуса һиҙелә. Алдағы йылдарҙа ауыл туйҙарында ла үҙгәрештәр дауам итәсәк, тип иҫәпләнә. Яңылыҡтарҙың береһе булып «яңы өйләнешкәндәрһеҙ туй»ҙан, кәләште туйҙа йәшереү йолаларынан баш тартыу һанала. Шулай уҡ туйҙы үткәреү ваҡыты ҡыҫҡартыла. Әгәр элек әзербайжан туйы 3 һәм хатта 7 көнгә тиклем дауам итә алһа, хәҙерге көндә ул, ҡағиҙә булараҡ, бер көндә үтә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Рованиеми сиркәүе
Рованиеми сиркәү (фин. Rovaniemen kirkko ) — Рованиеми ҡалаһындағы (Финляндия) инжил-лютеран ғибәҙәтханаһы
Тарихы
Рованиеми үҙәгендәге 850 урынлыҡ  сиркәү  архитектор Бертель Лильквист  проекты буйынса 1950 йылда төҙөлгән. Элекке сиркәү бинаһы  Лапландия һуғышы барышында  1944 йылдың 16 октябрендә емерелә. Сиркәүҙең үҙенсәлеге булып ҡыйығындағы ҡыҙыл төҫтәге тәре тора. Төҫөн һайлау төрлө йәмәғәт бәхәстәрен тыуҙыра.
2005 йыл дауамында Рованиеми сиркәүендә комплекслы реставрация үтә. Иң һиҙелерлек үҙәгреше булып баҡыр ҡыйығы тора.
Эске биҙәлеше
Сиркәүҙең бейеклеге 14 м һәм киңлеге 11 м булған алтарь фрескаһын  1951 йылда профессор Леннарт Сегерстер  башҡара. Эше «Тормош сығанағы» тип атала. Фресканың проекты Һуғыш тамамланғанға тиклем, 1936 йылда тамамлана, һәм Раямяки ҡалаһының лютеран сиркәүе өсөн тәғәйенләнә. Һуңынан рәссам, Рованиеминың тулыһынса емерелеүен иҫәпкә алып, яңы ғибәҙәтхана өсөн махсус был фресканы йыя
Сиркәүҙе биҙәгәндә рәссам Антти  Салменлинна ҡулланған тема  —   традицион норд-фин көндәлек тормошо. Сиркәүҙең стена биҙәктәрендә символик һарыҡ болан менән алмаштырыла. Сиркәүҙә скульптор Гуннар Уотилдың эмблема менән ағастан игеһаусылар һүрәттәре бар.
Сиркәү органы — Кристенсен оҫтаханаһында эшләнгән 45-тауышлы орган, оҫтаханаларында етештерелгән
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Кейекбаев Морат Жәлил улы
Кейекбаев Морат Жәлил улы (30 октябрь 1959 йыл) — ғалим-социолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2006), социология фәндәре докторы (2000), профессор (2003). Рәсәй Федерацияһының 5‑се саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты. Ғалим-төркиәтсе, профессор Жәлил Кейекбаевтың улы.
Биографияһы
Морат Жәлил улы Кейекбаев 1959 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
БДУ-ның Социология буйынса диссертация советы ағзаһы.
БДУ-ны тамамлағандан һуң (1982) шунда уҡ эшләй башлай. 1990 йылдан Рәсәй Фәндәр Академияһының Өфө фәнни Үҙәгендә: тарих, тел һәм әҙәбиәт Институтының ғилми хеҙмәткәре, 1993 йылдан мөдире. Археология һәм этнография Музейының Урал халыҡтары бүлегенең этносоциология бүлеге өлкән фәнни хеҙмәткәре, мөдире. 2001-03 йылдарҙа ЦЭИ директоры. 1998 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының фән, юғары һәм урта белем буйынса Дәүләт комитетында эшләй: Республика уҡытыу-методик фәнни үҙәге директоры урынбаҫары, 2000 йылдан социаль-гуманитар эштәр бүлеге етәксеһе. 2003 — 2007 йылдарҙа - БДУ-ның социаль эштәр кафедраһы мөдире, 2005 йылдан Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының гуманитар тикшеренеүҙәр Институты директоры.
Кейекбаев Морат Жәлил улының фәнни тикшеренеүҙәре этносоциология проблемаларына, этник төркөмдәрҙең ҡалала эшмәкәрлегенә, хәҙерге заман милләт-ара мөнәсәбәттәргә арналған.
Хеҙмәттәре
Кейекбаев Морат Жәлил улы — 50-нән ашыу ғилми эш авторы.
Ананенков Александр Георгиевич
Ананенков Александр Георгиевич (13 май 1952 йыл) — инженер, газ сәнәғәте хеҙмәтәкре. 2004—2011 йылдарҙа «Газпром» асыҡ акционерҙар йәмғиәте идараһы рәйесе урынбаҫары, 2002 йылдың 28 июненән — директорҙар советы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Александр Георгиевич Ананенков 1952 йылдың 13 майында Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1974 йылда — Өфө нефть институтын, 1989 йылда СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы халыҡ хужалығы академияһын тамамлай. Газ сәнәғәте әлкәһендә 1969 йылдан эшләй.
1989-1994 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһенең (әлеге ваҡытта — яуаплылығы сикләнгән йәмғиәт «Газпром добыча Уренгой») Ямбург газ промыслаһы буйынса идаралығының генераль директоры урынбаҫары;
1994-1997 йылдарҙа — «Уренгойгазпром» производство берекмәһе генераль директорының беренсе урынбаҫары, баш инженер;
1997-2001 йылдарҙа — ООО «Ямбурггаздобыча» ЯСЙ-ның (әлеге ваҡытта — «Газпром добыча Ямбург» ЯСЙ-ы) генераль директоры;
2001 йылдың 17 декабренән — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары;
2001 йылдан алып 2011 йылдың 30 декабренә тиклем — «Газ сәнәғәте» журналының баш мөхәррире .;
2004-2011 йылдарҙа — «Газпром» ААЙ-ы идаралығы рәйесе урынбаҫары.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт Александр Ананенков Рәсәй Көнсығышында берҙәм нефть һәм газ сығарыу һәм транспортлау системаһын булдырыу яҡлы сығыш яһай. «АСУ ТП промыслов газоконденсатного месторождения Крайнего Севера» (М., 1999, авторҙаш) китабы авторы.
Иҙелбай (Баймаҡ районы)
Тәүге исеме Әбделмөьмин, шулай уҡ Иҫке Иҙелбай, Ғәбделмөҡмин, Илсебай атамалары аҫтында билдәле.
Исеменең килеп сығышы
1816—1817 йылдарҙа Верхнеурал өйәҙе Бөрйән улусы Мерәҫ ауылы (хәҙерге Баймаҡ районы) халҡы йәшәү урынын алмаштыра һәм яңы ауылға нигеҙ һала. Башта ауыл тәүге төпләнеүсе урядник Әбделмөьмин Иҙелбаев исемен йөрөтә. Һуңынан ауылды уның атаһы Иҙелбай Астыров исеме менән йөрөтә башлайҙар. Иҙелбай ауылы (урыҫса Идильбаева) тәүге тапҡыр 1795 йылда Ырымбур губернаһы Ырымбур өйәҙе Үҫәргән улусы составында телгә алынған. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында Иҫке Иҙелбай булараҡ теркәлгән.
Бөрйән ырыуы башҡорттары.
Тарихы
Иҙелбай Астыров сығышы менән Сибай ауылынан була. Әбделмөъмин ауылына уның ҡан туғандары Сәйетҡол һәм Сырлыбай Астыровтар күсеп килә. Әлеге ауыл Ғәле ауылының утарында урынлаша. 1834 йылда Әбделмөъмин ауылына Ғәле ауылынан тағы ла 50 кеше күсә. XIX быуат уртаһында ауылда 19 йорт булыуы билдәле. Ошо уҡ осорҙа был ерҙәрҙә сәсмә алтын сығарыу арта. Ҡиммәтле металдарҙы сығарыу гидравлик ысул менән, шулай уҡ шахта ысулы менән башҡарыла. Ауыл тирәһендәге алтын сығарыу эштәре Түбә руда идаралығына ҡарай. 1866 йылда 26 йортта 162 кеше йәшәгән. Урындағы халыҡ малсылыҡ. игенселек менән шөғөлләнгән. Ауылда мәсет булған. 1906 йылда ауылда 277 кеше йәшәгән, 1920 йылда — 457, 1959 йылда — 50 кеше. ХХ быуаттың икенсе яртыһында алтын сығарыу туҡтатыла. 1955 йылда ауыл Баймаҡ ҡалаһына ҡушыла. Хәҙерге ваҡытта Иҙелбай исеме аҫтында айырым ҡасаба Баймаҡтың бер өлөшө булып тора. Иҙелбай зыяраты һаҡланған.
Ҡотлогилде Ишемғолов
Биографияһы
Ҡотлогилде Ишемғолов Ырымбур губернаһы Һыуын-Ҡыпсаҡ улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының ) Бикес ауылында йәшәгән. Сығышы менән тархандар нәҫеленән. Атаһы Ишемғол Илембәтов (1761—?) 9-сы башҡорт кантонында зауряд-чиновник булып хеҙмәт иткән.
1812 йылғы Ватан һуғышы башланғас, 1814 йылдың аҙағына тиклем 9-сы Башҡорт атлы полкы составында француздарға ҡаршы алыштарҙа ҡатнаша. 9-сы Башҡорт атлы полкы Яңы Воздвиженка ҡәлғәһендә 9-сы кантон башҡорттарынан ойошторола һәм 1812 йылдың 10 октябрендә Һамар аша Түбәнге Новгородҡа бара, 1813 йылдың майында Варшава герцоглығына килеп етә һәм бында Польша армияһы составына индерелә. 1813 йылдың 19 сентябрендә 9-сы Башҡорт полкы Крейц отрядына керә һәм төрлө алыштарҙа, шул иҫәптән 1813 йылдың 28 сентябрендә — Фрайберг, 6 һәм 7 октябрҙә — Лейпциг, 14 октябрҙә — Мадин янындағы алыштарҙа ҡатнаша. Лейпциг янындағы алыштарҙа күрһәткән батырлыҡтары өсөн Ҡотлогилде Ишемғолов 3-сө дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
21 октябрҙә 9-сы полк Төньяҡ армияның кавалериянан генерал барон Винценгероде корпусына ҡушыла, ә 1813 йылдың 27 декабренән 1814 йылдың 15 ғинуарына тиклем генерал-лейтенан Строгановтың отряды составында Гамбург ҡәлғәһен блокадалауҙа, Эрфурт эргәһендәге алышта ҡатнаша. 1813 йылдың декабренә ҡарата, Ҡотлогилде Ишемғолов 9-сы Башҡорт полкы командиры Аҡмәмбәт Ураҙғоловтың ярҙамсыһы булып хеҙмәт иткән.
1814 йылда полк Франция территорияһындағы алыштарҙа ҡатнаша. 13 февралдә — Селдизил, 21 февралдә — Элле, 24, 25 һәм 26 февралдә — Лаон янындағы алыштарҙа ҡатнаша. 1814 йылдың 28 февралендә Ҡотлогилде Ишемғолов Павес ҡалаһы янындағы алышта ҡаһармалыҡ күрһәтә. 1814 йылдың 19 мартында союздаш ғәскәрҙәре составында 9-сы Башҡорт атлы полкы Парижға инә. 1814 йылдың декабрендә полк туған яғына юл тота.
1824 йылдың 27 декабренән 1825 йылдың 13 сентябренә ҡәҙәр Санкт-Петербургта император Александр I һарайында хеҙмәт итә, 23 сентябрҙә бриллиант йөҙөк һәм 1000 һум аҡса менән бүләкләнә.
1828 һәм 1832 йылдарҙа армияға Рус-төрөк һәм Польша һуғыштарына ебәрергә 1-се һәм 8-се Башҡорт полктарын ойоштороу эшмәкәрлеге өсөн баш түрәләрҙән хуплау ала. 1835 йылда яҡшы хеҙмәте өсөн 4-се дәрәжәләге Изге Станислав ордены менән бүләкләнә.
Ғаиләһе
Улы — хорунжий Мөхәмәткирәй, 1827—1830 йылдарҙа Ырымбур губернаторы П. К. Эссендең ординарсыһы булып хеҙмәт итә. 1837 йылда тәхет вариҫы царевич Александрҙы башҡорт полкы менән таныштырыу маҡсатында ойошторолған башҡорт полкын формалашыу өсөн баш түрәләрҙән хуплау ала.
Ейәне — Йыһангир Мөхәмәткирәй Ишемғолов 1845 йылда Ырымбур Неплюев кадет корпусын тамамлай.
Миҡат
Ми́ҡа́т (ميقات) — ихрам халәтенә инер өсөн махсус билдәләнгән урындар. Мәккәгә донъяның төрлө яҡтарынан килгән динлеләргә ихрамһыҙ Мәккәгә инергә рөхсәт бирелмәй. 5 миҡат бар: Мәккәнекеләр үҙҙәрендә ихрам кейә. Рәсәй һәм БДБ илдәре хаж ҡылыусылары ихрамға Зүл-Хүләйфәлә инә.
Мәккәлә йәшәүселәр миҡаты - әл-Хәрәм мәсете
Хаж ҡылыу ғәмәлен башлар алдынан кеше ихрам халәтенә инә, быны миҡат тип аталған махсус урындарҙа башҡара. Хаж ҡылыусы ниәт намаҙын уҡый, тулы ғөсөл ала, махсус кейем - ихрам кейә. Ирҙәрҙең аяҡ кейеменә энә тейгән булырға тейеш түгел. Ҡатындар ғәҙәттә аҡтан кейенә, ә ир-ат киң оҙон таҫтамал рәүешле ике бөркәнсек ябына. Улар булавка ярҙамында ғына беркетелә.
Мәккәлә йәшәгәндәр өсөн әл-Хәрәм мәсете миҡат булып тора. Тауафты башҡалар өсөн дә ҡылырға мөмкин, баҡһаң. Ләкин бының өсөн яңынан ниәт әйтеп, миҡатҡа яңынан бармай Мәккәнән ситкә сығып, тейешле намаҙын уҡып, ғөсөлләнеп, ихрам кейеү фарыз икән. Юлдаш апайҙарҙың мәрхүмдәре өсөн тауафҡа тағы барасаҡтарын белгәс, ятып ҡала аламмы ни - уларға рәхмәттәр әйтә-әйтә ғибәҙәткә йыйындым. Кистән бер-ике сәғәт кенә серем итеп алдыҡ та Мәккә ситенә -  Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһә мәсетенә юлландыҡ. Такси яллар өсөн ҡунаҡхана хеҙмәткәрен саҡырып сығарҙыҡ - төнө менән мәхрәмһеҙ йөрөп ятҡан ҡатындарҙы еңел холоҡло тип уйлап, әллә ни хәл ҡылыуҙарынан да шөрләйбеҙ. Ғәйшә мәсете - нурлы мәсет. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт саллалаһу ғәләйһи үә сәлләмдең һөйөклө ҡатыны, йәшләй генә тол ҡалып, изге заттың тормош сәхифәләрен фәһемле хәҙистәр рәүешендә теркәлеп ҡалыуы өсөн ҙур хеҙмәттәр күрһәткән зирәк аҡыллы Ғәйшә раҙыйаллаһу ғәнһәнең нуры иңгән уға. Күреү менән күңелем байрам кисерҙе. Ете төн уртаһы булғас, кеше аҙ. Апайҙар юлды онота төшкән, ғибәҙәтхананың оло юлға ҡараған яғынан уҙа башлағайныҡ, туҡталыштағы микроавтобустар эргәһендәге ирҙәрҙең, харам да харам, тип һөрән һалыуҙарынан йөрәгем ярыла яҙҙы.
- Харам мәсеткә пассажирҙар йыялар, - тип тынысландыра һалды мине Нура апай.
Ысынлап шулай икән. Тейешле ғәмәлдәрҙе атҡарып, беҙ ҙә ошонан Харам мәсеткә, йәғни Ҡәғбәтуллаға такси ялланыҡ.
Тверь көнкүреш музейы
Тверь көнкүреш музейы Тверь сауҙагәрҙәре Арефьевтарҙың ҡала усадьбаһы биналары комплексында урынлашҡан; Тверь дәүләт берләшкән музейының бүлексәһе. .
Тарих
Ҡалаларҙы планлаштырыу өлкәһендәге яңы дәүләт сәйәсәте сиктәрендә усадьба яңыртып төҙөлгән; 1763 йылдағы янғындан зыянланған, Арефьевтарҙың ҡала усадьбаһы янғындан һуң һаҡланып ҡалған берҙән-бер барокко стилендәге усадьба булып тора.
2012—2013 йылдарҙа усадьбаның төп йортонда, флигелдәрендә һәм кареталар (арба) һарайында реставрация уҙғарылған.
Экспозициялар
Музей экспозициялары Тверь ҡалаһы халҡының тормош-көнкүреш яғына арналған, шулай уҡ унда декоратив-ғәмәли сәнғәт әҫәрҙәре лә ҡуйылған.. Музейҙа «Тверь губернаһының XVII-ХХ быуат башындағы декоратив-ҡулланма һәм халыҡ сәнғәте», «XIX быуаттың икенсе яртыһындағы — XX быуат башындағы Тверь крәҫтиәндәре көнкүреше», «Бельский хазинаһы сере», «Рус самауыры. Тверҙә сәй эсеү» һәм «Тверь сауҙагәрҙәрендә ҡунаҡта» даими экспозициялары эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Шильцевка
Шильцевка — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лофтура йылғаһының һул ярына тамағынан 64 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
23 декабрь
23 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 357-се көнө (кәбисә йылында 358-се). Йыл тамамланыуға 8 көн ҡала.
Шильцевка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
23 декабрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Висячий Камень
Висячий Камень (Урта Урал,  Аҫылмалы Таш)  — Рәсәйҙә, Свердловск өлкәһенең үҙәк өлөшөндә, Урта Уралдағы ҡаялы тау. Юғары Иҫәт тау массивына ҡарай. Новоуральск ҡалаһы һәм Мурзинка ҡасабаһы эргәһендә урынлашҡан. Тауҙа тау саңғыһы трассаһы урынлашҡан.
Географияһы
Висячий Камень «Яңы Урал ҡала округында» урынлашҡан. Тауҙың түбәһе һырттың көнсығыш ситенә тура килә. Бейеклеге — 545,6 метр. Новоуральск ҡалаһынан көньяҡ-көнбайышҡа 2,5 километр алыҫлыҡта ята.
Тасуирламаһы
Ҡаялар тау түбәһенән төньяҡҡараҡ 2 километр алыҫлыҡта, уның көнсығыш битләүендә урынлашҡан. Выселки һыртының (Весёлые горы) көнсығыш осо булыып тора. Ҡая урман өҫтәнә ауып барған кеүек аҫылынып торғанға Висячий Камень тигән атама биргәндәр.
Түбәһенән тирә яҡтағы тауҙарға Үрге Нейвин быуаһына (Верх-Нейвинский пруд) һәм Таутуй (Таватуй) күленә, Новоуральск һәм Үрге Нейвин ҡалаларына матур панорама асыла.
Висячий Камень ҡаялары һәм түбәһе урынлашҡан һырт аша Европа һәм Азияның сиге үтә. Был турала тау эргәләренә ҡуйып сығылған «Европа — Азия» тип билдә өсөн ҡуйылған бағаналар буйынса белергә мөмкин.
Висячий Камень ҡаяһына  урындағы халыҡ йыш килә. Тауҙа туристарға туҡтап ял итеп китеү өсөн үҙҙәре ҡулайлаштырған махсус урындар, ут яғып бешеренер өсөн усаҡ урындары бар. Тауҙа һыу сығанаҡтары юҡ. Иң яҡын һыу ятҡылыҡтарына ла ара байтаҡ. Шуға эсер һыуҙы үҙең менән алып килергә кәрәк була. Ҡышҡыһын Аҫылмалы Ташҡа юл булмауы ла бар. Әммә Новоуральск ҡалаһының икенсе яғында тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ ҡаялар бар: Ете Ағай һәм Бер Һеңле (Семь Братьев и Одна Сестра). Ә Аҫылмалы таштан төньяҡтараҡ Бунар Боттары ҡаялары (скалы Бунарские Идолы) урынлашҡан.
«Висячий Камень » саңғы комплексы
Тау итәгендәге көнсығыш битләүендә «Висячий Камень » тау саңғы комплексы асылған. Унда туристик слеттар һәм ярыштар үткәрелә. Трассаның оҙонлоғо 800 метр, ә түбәнгә тиклем бейеклек айырмаһы 150 метрға тиклем етә. Новоуральск ҡалаһының ябыҡ статусы арҡаһында ҡунаҡтар исемлеге сикләнгән.
Александровка руднигы
Тауҙан 1.5 км арыраҡ боронғо Александровка руднигы урынлашҡан. Бейеклеге 10 метр тирәһе текә диуарлы һыу баҫҡан карьерҙан ғибәрәт. Бында 1911 йылдан алып 1956 йылға тиклем хромит рудаһы сығарылған. Карьер емереклектәре араһында төрлө таштарҙың матур даналарын табырға мөмкин: хромит, родонит, змеевик, тимер мәғдәне, пирит, родохром, шеелит, уваровит, шәлкемле биссолит, кеммерерит, кочубеит, пушкинит, осмийлы иридий, алтын һәм башҡа күп башҡа таш төрҙәре. Александровка руднигы янында тағы бер нисә иҫке шахта урынлашҡан.
Аҫылмалы Таштан рудникка тиклем төньяҡ йүнәлештә ҡырҡынды юл буйлап барырға мөмкин. Артабан, тауҙан төшөп, һулға (көнбайышҡа) боролорға һәм тағы 500 метр самаһы юл барырға кәрәк була.
Зильберфельд
Зильберфельд (Silberfeld) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 112 кеше йәшәй. Майҙаны — 2,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 403 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7937 һәм автомобиль коды — GRZ (элек: ZR).
Ирпень
Ирпень (Ірпі́нь) —Украинаның Киев өлкәһе буйһоноуындағы ҡалаһы.
Географик урыны
Ирпень йылғаһы буйында Киевтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан (тимер юл буйлап — 9 км, автомобиль юлдары буйлап — 5 км).
Тарихы
Ҡала үҙенең барлыҡҡа килеүе менән 1899 йылда төҙөлгән Киев—Ковель тимер юлына бурыслы. Киевтан алыҫ түгел юл эргәһендә, тимер юл эшселәре Ирпень, Буча һәм Ворзель  ҡасабаларына нигеҙ һала. Ирпень һәм Буча ҡасабалары исемдәрен үҙҙәре урынлашҡан йылға исеменән ала.
Бөйөк Ватан һуғышы барышында 1941—1943 йылдарҙа  ҡасабаны немец ғәскәре оккупациялай.
1956 йылда Ирпень ҡасабаһы Киев-Святошино районы составындағы район ҡарамағындағы ҡала статусын ала.
1962 йылдың 30 декабрендә Ирпень өлкә әһәмиәтендәге ҡала статусын ала.
Совет осоронда бында «Ирпеньмашторф» заводы, "Прогресс" комбинаты,  күн галантереяһы һәм мебель фабрикаһы эшләй.
1995 йылдың май айында Украина Министрҙар кабинеты ҡалалағы машиналар төҙөү заводын,  "Прогресс" комбинатын һәм  "Ремстройматериалдар" ремонт-төҙөлөш идаралығын , .хосусилаштырыу тураһындағы ҡарарҙы раҫлай.
Иҡтисады
Ирпень — Киевты йәшелсәләр менән тәьмин итеүсе йәшелсәлектең район үҙәге һәм климатик курорты.
2015 йылда Ирпендә 85 төҙөлөш теркәлгән, был Украинала Киевтан ҡала иң ҙур күрһәткес.
Транспорты
Киев — Ковель линияһында Ирпень тимер юл станцияһы.
Мәҙәниәте
2003 йылдан башлап йыл һайын альтернатив кинематографияның Ирпень   фестивале үтә.
Ҡалала бер нисә ял итеү паркы бар: Алиева паркы (үҙәк баҙар янында һәм Соборная урамында урынлашҡан), Правик паркы (Соборная урамында,  паркта Чернобыль АЭС-ының 4-се блогына беренселәрҙән булып янғынға килеп һәләк булған Правик Владимирға һәйкәл тора), Еңеү паркы (2010 йылда асылған, 17-се мәктәп эргәһендә).
Билдәле эшҡыуар И. Чоколовтың элекке дача базаһында  1936 йылда  украин яҙыусыларының Ижад  йорто  булдырыла.
2016 йылда Үҙәк парк асыла, Университет һәм Чехов урамдары сатында  урынлашҡан, ҡарағай урманлы участкаһының майҙаны 6 гектар. Бында ҙур балалар майҙансығы, спорт майҙансығы, өҫтәл теннисы өсөн өҫтәлдәр төҙөлгән, велосипед прокатлау һәм велосипед юлдары бар. Үҙәк паркта күп һанлы скульптуралар дөйөм ландшафт дизайнына тура килә. Төп үҙенсәлеге булып бушлай мангалдар менән барбекю зонаһы һәм ҙур булмаған декоратив быуа тора.
«Покровский» ағас скульптуралар  паркы  ҙур түгел,  әммә шаҡтай уңайлы, рәсми рәүештә  2016 йылдың 12 июнендә  асыла. «Покровский» паркына инеү урыны  Котляревский урамында урынлашҡан. Шулай уҡ паркҡа Полтава урамы яғынан да инергә мөмкин.
Мәғарифы
Ҡалала Украинаның дәүләт фискаль хеҙмәте университеты, Украинаның биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты, Ирпень  иҡтисад һәм хоҡуҡтың дәүләт колледжы, библия семинарияһы эшләй. Иҡтисад һәм хоҡуҡты тәрән өйрәнеү менән 2-се дөйөм белем биреү мәктәбе, сит ил телен тәрән өйрәнеү менән 1-3  баҫҡыслы  12-се  мәктәп,  художество мәҙәниәтте тәрән өйрәнеү менән 1-3 баҫҡыслы А. С. Макаренко исемендәге 3-сө һәм 17-се һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре эшләй.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Гней Помпей Страбон
Карьераһын Тит Альбуций етәкселегендә Сардинияла квестуранан башлай (б. э. т. 104 йылдар тирәһендә). 90-сы йылдарҙа Македония провинцияһында претор һәм наместник була. Гней Помпей Союздаштар һуғышы осоронда карьераһы буйынса юғары күтәрелеүгә өлгәшә. Б. э. т. 90 йылда Пицендалегат сифатында ул баш күтәргән италиктарға ҡаршы һуғыш башлай һәм бер нисә еңеүгә өлгәшә. Ошоға бәйле Страбон киләһе йылына консул булып һайлана һәм тотош төньяҡ йүнәлештә командалыҡты үҙ ҡулына алыуға өлгәшә. Ул баш күтәреүселәрҙең ике армияһын тар-мар итә, Аускулға үтеп инергә тырышҡан боласыларҙың ике армияһын ҡыйрата һәм оҙаҡ ҡына ҡамауҙы тотҡандан һуң ҙур ҡаланы яулап ала, шуның менән триумфҡа өлгәшә. Б. э. т. 88 йылда сенат уны командалыҡ итеүҙән ситләтергә теләй, ләкин Помпей армияһын үҙ ҡулында тота. Б. э. т. 87 йылда, сираттағы граждандар һуғышы башланғас, Страбон Римде Луций Корнелий Цинна һәм Гай Марийҙан һаҡлауға баҫа. Тәүге мәлдә икенсе консульт вазифаһын алыу өсөн Цинна менән союз төҙөргә ниәтләй, әммә бындай килешеүҙең булмаясағын аңлап, әүҙем оборонаға тотона. Помпей үҙ армияһының ҙур ғына өлөшө менән бергә эпидемиянан һәләк була; бына шул факт Римдең ҡолауына килтерә.
Антик авторҙар Гнейҙы үҙ файҙаһын ғына ҡайғыртҡан һәм бөтәһе лә күрә алмаған кеше булараҡ һүрәтләй. Помпей Страбон миһырбанһыҙ кеше була, кәрәккәндә лә, кәрәкмәгәндә лә ҡанһыҙлығын күрһәтергә тырыша. Помпей дәрәжә һәм дан ярата, карьераһы буйлап үрләү өсөн үҙенең дуҫтары һәм хеҙмәттәштәренең үле кәүҙәләре аша ашаҡларға әҙер була. Союздаштар һуғышы осоронда Пиценды буйһондорғандан һуң Помпей Страбон «Carnifex» — «Итсе» ҡушаматын ала (римлеләр килгәндән һуң баш күтәргән райондар яндырылған ерҙе хәтерләтә: унда йәшәгәндәр үлтерелә, бик аҙҙары ғына ҡол сифатында ҡалыу мөмкинлеген ала).
Историографияла Страбон республикаға түгел, ә тик командирына ғына тоғро булған «клиенттар армияһын» төҙөгән рим полководецтарының береһе тип таныла. Ул Римдең берҙән-бер хакимы ла була алыр ине, тигән фекер ҙә бар.
Килеп сығышы
Гней Помпей Помпейҙарҙың плебей нәҫеленә ҡарай. Был нәҫел вәкилдәренең исемдәре б. э. т. II быуаттан башлап сығанаҡтарҙа күренә башлай. Pompeius номены, Кампанияла Помпей топонимы кеүек үк сығышлы, ләкин Везувий тирәләй урынлашҡан ҡала менән Помпейҙың ниндәй ҙә булһа бәйлелеге тураһында бер нимә лә билдәле түгел..
Был нәҫелдән тәүге консул Квинт (б. э. т. 141 йыл) була, ул — фараздар буйынса, Руфа Помпейҙарының олатаһы. Гней Помпей Страбондың был нәҫелдең ҡайһы тармағына ҡарауы аныҡ ҡына билдәле түгел. Капитолий фастарына ярашлы, уның атаһы һәм олатаһы ярашлы рәүештә Секст һәм Гней преноменын йөрөтә. Һуңғыһы тик ейәненең шәжәрәһендә генә атап үтелә; Секст Помпей б. э. т. 118 йылда Македония наместнигы була һәм кельттар менән һуғышта һәләк була. Бәлки, шағир-сатирик Гай Луцилийҙың һеңлеһе Кесе Гнейҙың ҡатыны йәки әсәһе булғандыр (икенсе бер фараз буйынса, Луцилия бер быуынға йәшерәк була, һәм ул Гнейҙың әсәһе түгел, ә ҡатыны була)). Кесе гнейҙың Секст исемле ҡустыһы була, ул үҙ заманының интеллектуалы тип иҫәпләнә.
Гней Помпейҙың Пиценда бик ҙур ер биләмәләре хужаһы булыуы билдәле. Шул уҡ ваҡытта был төбәктә йәшәгән Рим граждандары Велин трибына ҡарай, ә Помпей Крустумин трибы кешеһе була. Антиковед Э Пайс фаразлауынса, Страбондың Пицендағы биләмәләре тик Союздаштар һуғышы осоронда ғына хасил була, әммә башҡа белгестәр был фараздың нигеҙһеҙ булыуын раҫлап кире ҡаға.
Гней Помпей исеменең өсөнсө өлөшө булған Страбон (Strabo — «Ҡылый күҙле»), — был уның шәхси ҡушаматы, Гней үҙенең ашнаҡсыһы Меногонға (ҡушаматы Страбон була) бик оҡшағынға күрә, уны ла Страбон тип атайҙар.
Карьераһының башы
Виллий законы талаптарынан сығып, тикшеренеүселәр Гней Помпей б. э. т. 130 йылда тыуыуы ихтимал, тип раҫлай; бәлки б. э. т. 132 йылдыр, тип тә ҡуялар. Гней Помпей үҙенең карьераһын, традицияға ярашлы, квестор вазифаһына һайланыуҙан башлай. Был ваҡиға сама менән беҙҙең эраға тиклем 104 йылда, уртауға пропретор Тит Альбуций хакимлыҡ иткәндә була, һәм Гней Сардиния үҙ бурыстарын үтәгән саҡ була Тит Альбуцийҙы Римға ҡайтҡандан һуң, власты үҙ файҙаһына файҙаланыуҙа ғәйепләп, хөкөмгә тарттыралар, Помпей ҙа уға ҡаршы ла һөйләргә теләй, әммә сенат, был субординацияны боҙоуға ҡарай, тип ризалашмай.
Һуңыраҡ Страбон Македонияның преторы һәм, атаһы кеүек үк, пропретор вәкәләттәренә эйә булған наместник була. Был турала тик бер генә сығанаҡ бар — Афина Акрополендә Гней хөрмәтенә ырып яҙылған яҙманың табылыуы. Яҙмала аныҡ даталар күрһәтелмәгән; наместниклыҡ яҡынса б. э. т. 93 йәки 92 йылдарына ҡарауы ихтимал, тип билдәдәнелә. В Друман үҙ ваҡытында Гней Помпей Сицилия наместнигы булған, тип фаразлай, ләкин һуңынан тикшеренеүселәр был фаразды хата тип иҫбатлай. Бәлки, Македонияла Страбонға провинцияның төньяҡ сиктәрендә көн иткән варвар ҡәбиләләре менән һуғышырға тура килгәндер; нисек кенә булмаһын, Союздаштар һуғышы башланған осорға уның полководец тәжрибәһе булыуына бер кем дә шикләнмәй.