cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Татра милли паркы (Словакия)
Флора
Парктың өстән ике өлөшө тиерлек урман, башлыса шыршы һәм Норвегия шыршыһы (Picea abies) менән ҡапланған. Иң күп таралған ағастарҙан Норвегия шыршыһы, ябай ҡарағай, Швейцария ҡарағайы (Pinus cembra), Европа ҡарағасы (Larix decidua), тау ҡарағайы үҫә. Япраҡлы ағастар, бигерәк тә саған, башлыса Белйән Татрында бар.
Парк биләмәһендә яҡынса 1300 төр үҫемлек үҫә, шуларҙың 37-һе Татр, 41-е Карпат, 57-һе көнбайыш Карпат өсөн хас булып тора. Татр өсөн хас үҫемлектәрҙән Cochlearia tatrae, Saxifraga aizoides, Erysimum wahlenbergii, Erigeron hungaricus һәм башҡалар киң билдәле.
Фауна
Хайуандар донъяһы 115 төрлө ҡош, 42 төр һөтимәрҙәр, 8 төр һөйрәлеүселәр, һәм 3 төр ер-һыу (амфибиялар) йәнлектәренән тора. Шулай уҡ умыртҡаһыҙҙар күп. Боҙлоҡ осорона ҡараған реликттарға Branchinecta paludosa креветкалары, өс бармаҡлы тумыртҡа, барҡылдаҡ, баян ҡош, һәм башҡалар инә.
Һөтимәрҙәрҙән Татр паркында ғына хас булған һәм юҡҡа сығыу ҡурҡынысы янаған кәзә—антилопа (Rupicapra rupicapra tatrica) йәшәй. Башҡа һөтимәрҙәрҙән һоро айыу, һеләүһен, һыуһар, бүре, төлкө, байбаҡ бар.
Мазунин мәҙәниәте
Мазунин мәҙәниәте — Ҡама йылғаһының урта ағымындағы,  Ағиҙел йылғаһының түбәнге һәм урта ағымындағы III—V быуаттар археологик мәҙәниәте. Мазунин ҡәберлеге исеменән алынған. Көньяҡ  Удмуртиялағы ҡәберлектәрҙе ҡаҙыу нигеҙендә 1950 йылдарҙа В. Ф. Генинг тарафынан билдәләнгән.
Мазунин мәҙәниәте урындағы  пьяноборский археологик мәҙәниәтенең  дауам итеүсеһе.
Мазунин мәҙәниәте һәйкәлдәренең ике - ҡама һәм ағиҙел - төркөмө билдәләнә. VI—VII быуаттарҙа ағиҙел варианты нигеҙендә бахмутин мәҙәниәте барлыҡҡа килгән.
Тикшеренеүселәр мазунин мәҙәниәте халҡының фин-уғыр сығышлы булыуын билдәләй.
Венгр теле
Венгр теле (magyar, magyar nyelv, иҫкергән атамаһы — мадьярский язык: мадьяр теле) — венгр халҡының милли (туған) теле. Фин-уғыр телдәре ғаиләһенә ҡарап, манси һәм хант телдәре менән бергә уның уғыр төркөмөн барлыҡҡа килтерә.
Европала венгр теленең алыҫ туғандары булып фин һәм эстон телдәре һанала, әммә XIX быуат аҙағына тиклем мадьяр теленең фин-уғыр тел ғаиләһенә ҡарауы шик аҫтында ҡала килде. Икенсе яҡтан, Рәсәй биләмәләрендә йәшәүсе фин-уғыр халыҡтары — коми, мари, мордва һәм удмурт телдәрендә венгр теле менән күп уртаҡ тамырҙар бар.
Венгриянан тыш Украинаның Карпат аръяғы өлкәһендә, шулай уҡ Сербияла (Воеводина автономиялы крайы), Румынияла (Трансильвания тарихи өлкәһе), Словакияла, Хорватияла һәм Словенияла аҙсылыҡта йәшәгән венгрҙар араһында таралған.
Тарихы
Венгр теле — бөгөнгө Европаның һинд-европа телдәренә ҡарамағандары араһынан хәтһеҙ һөйләшеүселәре булған әллә ни күп булмаған телдәрҙең береһе. Беҙҙең эраның 900—1000 йылдары тирәһендә Себер һәм Уралдан Дунай йылғаһы буйҙарына күсенгән боронғо венгр ҡәбиләләре Урта Дунай уйһыулығында һәм Карпат алдында (Трансильванияла) төпләнә. Быға тикем өс-дүрт быуат алда уйһыулыҡ буйлап күсеп йөрөгән славян ҡәбиләләренән айырмалы, венгрҙарҙың был биләмәләргә килеп инеүе сағыштырмаса һуңыраҡ һәм етерлек дәрәжәлә һуғышсан була, сөнки төньяҡтан һәм көньяҡтан — славяндар, көнбайышта — немецтар һәм көнсығышта — валахтар (румындар) менән ресурстар өсөн киҫкен конкуренция шарттарында бара. Был халыҡтар менән аралашыу барышында венгрҙар, валахтар (румындар) кеүек, славян лексикаһының күп элементтарын үҙләштерә, һәм улар хәҙерге венгр теле лексикаһының биштән бер өлөшөнә яҡынын тәшкил итә. XII—XIII быуаттарҙа Венгрия короллеге байтаҡ славян ерҙәрен тулыһынса үҙенә бойһондора.
Төркиә менән 1526 йылғы һуғышта Венгрияның еңелеүе илдәге дини тарҡаулыҡа һәм Венгрия реформацияһына — католик сиркәүенә һәм папа власына ҡаршы дини көрәш формаһын алған феодализмға ҡаршы социаль-сәйәси хәрәкәткә алып килә. Реформация венгр телендәге баҫма әҙәбиәтте тыуҙыра һәм уны артабан үҫтерә, ә уның күпселек өлөшө теге йәки был католик постулаттарға ҡаршы килеү маҡсатында баҫыла. Реформацияның билдәле эшмәкәре Деваи Матьяш венгр телендә «Венгерская орфография» исемле тәүге баҫма хеҙмәт нәшер итә. 1541 йылдан 1699 йылғаса венгрҙарҙың байтаҡ өлөшө төрөк хакимлеге аҫтында көн күрә. Быға тиклем дә шаҡтай төрки ҡатламы булған венгр теленә төрөк теле тағы ла һиҙелерлек йоғонто яһай. Трансильвания яртылаш бойондороҡһоҙ булып ҡала килә, унда венгр протестант әҙәбиәте әүҙем үҫеш кисерә. Венгр ерҙәренең ҙур булмаған өлөшө Австрия ҡулы аҫтында була.
Австрия империяһы составына инеү менән протестанттарға ҡаршы башланған репрессияларҙан һуң венгр теле немец теленең көслө тәьҫиренә эләгә, шулай ҙа, Австро-Венгрияның венгрҙәр йәшәгән өлөшө — Транслейтанияла берҙән-бер рәсми тел булараҡ, аҡрынлап үҙенең өҫтөнлөгөн тергеҙә.
1867 менән 1918 йылдар арауығын хаҡлы рәүештә венгр теленең алтын быуаты тип әйтергә була: был осорҙа ул Үҙәк Европаның Карпаттан алып Адриатик диңгеҙгә тиклемге киң биләмәләрендә лингва франка функцияларын үтәй. Венгр телен үҙҙәре өсөн беренсе һәм икенсе тел итеп һанаусылар өлөшө һиҙелерлек күбәйә, венгр булмаған халыҡтар араһында телде белеүселәр 1880 йылдағы 5,6 проценттан 1915 йылда 15,3 процентҡа тиклем арта. Трансильванияның күп ҡалалары тулыһынса венгр теллегә әйләнә, мәҫәлән, Клуж-Напока йәки, венгрса, Коложвар. Румындарҙың байтағы, хатта Венгрияла йәшәгән немецтар, шул иҫәптән трансильвания сакстары, шулай уҡ йәһүдтәр һәм хатта сиғандар венгр телендә аралашыуға күсә.
Шулай ҙа венгр теленең уларҙан ныҡ айырылып тороуы арҡаһында атап кителгән халыҡтар телдәренең ассимиляцияһы тотҡарлана, быға шулай уҡ венгр теленең ситтән үҙләштерелгән һүҙҙәр урынына үҙ лексикаһын булдырыу тенденцияһы ла йоғонто яһай. XIX быуат аҙағына юғары венгр даирәләре яғынан короллектың аҙ һанлы милләттәре телдәренә ҡарата ассимиляцион ҡыҫым һәм эҙәрлекләүҙәр көсәйә. Трианон килешеүе төп венгр биләмәләренең ныҡ бәләкәйләнеүенә килтерә. 1918 йылдан һуң дөйөм алғанда Венгриянан ситтә венгр телен ҡулланыуҙың һиҙелерлек кәмеүе күҙәтелә.
Венгр әҙәбиәте
Венгр телендә беҙҙең көндәргә килеп еткән яҙма ҡомартҡы — «Надгробная речь и молитва» (Halotti Beszéd és Könyörgés) яҡынса 1200 йыл тирәһендә ижад ителгән. Шул уҡ ваҡытта XVI быуаттың 2-се яртыһына тиклем текстарҙы ҡағыҙға теркәү өсөн венгрҙар башлыса латин һәм немец телдәрен ҡулланған. Шуғалырмы, әле лә венгрҙар араһында иң таралған сит тел булып немец теле ҡала килә, XX быуат уртаһына тиклем венгрҙарҙың күбеһе уны икенсе тел булараҡ яҡшы белә ине. XVI һәм XVII быуаттарҙа милли үҙаң үҫеү һөҙөмтәһендә венгрҙар туған телдәренә тағы ла нығыраҡ өҫтөнлөк бирә башлай.
Яҙма
Хәҙерге венгр теле латин алфавитын ҡуллана. Дөйөм фекергә ярашлы, латин яҙмаһына күсеү венгрҙарҙың христианлыҡты ҡабул итеүе менән бәйле була. Венгр этносы вәкилдәре компактлы йәшәгән биләмәләрҙә үткән быуат аҙағында табылған артефакттар күрһәтеүенсә, уға тиклем венгр руналары (rovás írás, «ровааш иирааш») ҡулланылған. Székely (Секей халҡы)
Һуҙынҡылар
Венгр телендә 14 һуҙынҡы өн бар. Туғандаш фин йәки күрше немец һәм словак телдәренән айырмалы унда дифтонгылар булмаһа ла, дифтонгоидтар бар (ó, ő, ű өндәре с призвуком u өнөнә, é — с призвуком i оҡшатып әйтелергә мөмкин. Шулай уҡ рус йәки инглиз телдәрендәге кеүек редукцияға бирелгән һуҙынҡы өндәр ҙә юҡ. Венгр телендә һуҙынҡылар рус теленә ҡарағанда анығыраҡ әйтелә, ижектәр асығыраҡ яңғырай. Дөйөм алғанда, венгр теленә көслө артикуляция хас.
Һуҙынҡыларҙың ҡыҫҡалары (a, e, i, o, ö, u, ü) һәм оҙондары (á, é, í, ó, ő, ú, ű) бар: vad ‘ҡырағай (урыҫса ‘дикий’) — vád ‘ялыу’ (‘жалоба’); tör ‘һыҙлай’ (‘ломит’) — tőr ‘кинжал’. А/á һәм e/é һуҙынҡы парҙары, оҙонлоҡҡа өҫтәп, үҙҙәренең күтәренкелеге (икенсе төрлө әйткәндә, һуҙынҡыларҙың «ябыҡлығы» —"закрытость" гласных) менән дә айырыла.
Һуҙынҡылар артҡы (a, á, o, ó, u, ú) һәм алғы рәт (e, é, i, í, ö, ő, ü, ű) һуҙынҡыларына бүленә. Был билдә буйынса барлыҡ һуҙынҡылар бер иш булырға тейеш (Европа телдәре өсөн һирәк булған рәт сингармонизмы күренеше): barnulásotokról ‘һеҙҙең загар хаҡында’ (‘о вашем загаре’) — zöldülésetekről ‘һеҙҙең йәшелләнеү тураһында’ (‘о вашем позеленении’), һәм бының менән бәйле суффикстарҙың күпселеге иң кәмендә ике вариантта йөрөй.
Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто
'''А. З. Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто''' — XIX быуат аҙағында модерн стилендә төҙөлгән айырым йорт. Дондағы Ростовтың тарихи үҙәгендә, Оло Баҡса урамы, 10 адресы буйынса урынлашҡан. Урындағы әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Башта табыш йортоноң беренсе ҡатында магазиндар урынлаша, ә икенсе һәм өсөнсө ҡаттарҙы торлаҡ бүлмәләре биләгән. Әммә йорт дәүләт милкенә күскәндән һуң, уның эске арауығын үҙгәрткән күп һандағы бинаны ҡайтанан планлаштырыу үткәрелгән. 1996 йылда, реставрация проекты булмайынса, төп фасадтарын ремонтлау эштәре башҡарыла. Дондағы Ростовтың 255 йыллығына, 2004 йылда, бина «Славяне» төҙөлөш компанияһы тарафынан реставрациялана, быны иҫтәлекле табличка раҫлай. Хәҙерге ваҡытта табыш йортонда магазиндар һәм офистар урынлашҡан.
Һүрәтләнеш
Аргутинский-Долгоруковтың табыш йорто XIX быуаттың һуңғы сиреге граждандар архитектураһы ҡомартҡыһы булып тора. Өс ҡатлы йорт архитектураһы модерн стилендә башҡарылған. Бина Дондағы Ростовтың төп урамындағы тарихи төҙөлөш комплексына инә һәм уның стилистик төрлөлөгөн сағылдыра. Бинаның фасады биҙәлешендә классицизм һәм барокко өсөн хас композицион алымдар һәм декор ҡулланыла. Фасадтың симметрияһын үҙәк һәм ҡабырғаларындағы сығынтылар билдәләй, сығынтылар кәрниз өҫтөндәге ҡатмарлы биҙәкле стенка менән тамамлана. Икенсе ҡаттағы тәҙрәләрҙе һылап яһалған биҙәктәр менән тулыландырылған йәйә кәрниздәр биҙәй. Биш асыҡ дүртмөйөшлө балкондың семәрләп бөгөлгән металл ҡоймаһы бар. Үҙәк балкон ишеге башындағы арканы ике колонна тотоп тора.
Хоккайдо
Хокка́йдо (北海道), элегерәк Эдзо тип йөрөтөлгән, иҫке урыҫ транскрипцияһында Иессо, Иеддо, Иедзо — Японияла ҙурлығы буйынса икенсе утрау. 1859 йылға тиклем идара иткән феодаль кланының Мацумаэ исеме менән йөрөтөлгән.
География
Хоккайдо Японияның төньяғында урынлашҡан. Башҡа дәүләттәр менән сағыштырғанда, Америка, Европаның иң ҙур ҡалалары менән бер рәттә. Утрауҙың төньяҡ яры Охот диңгеҙе һыуы менән йыуыла, Рәсәйҙең Алыҫ Көнсығыш ярына ҡарай. Хоккайдо еренең бер тигеҙ өлөшөн тауҙар һәм тигеҙлек биләй. Иң юғары бейеклек — Асахи тауы (2290 м). Утрауҙың көнбайышында Исикари йылғаһы буйлап (оҙонлоғо 265 км) шул уҡ исемле үҙән урынлашҡан, көнсығышта — Токати йылғаһы буйында (156 км) — тағы бер үҙән. Хоккайдоның көньяҡ өлөшөндә Осима ярымутрауы, уны Сангар боғаҙы Хонсю утрауынан айыра. Был утрауҙар араһындағы диңгеҙ аҫтында Сэйкан тимер юл туннеле үтә. Утрауҙа Японияның көнсығыштағы ситке нөктәһе — Носаппу-Саки мороно урынлашҡан. Шулай уҡ унда Японияның ситке төньяҡ нөктәһе лә — Соя мороно бар.
Хоккайдоның иң ҙур ҡалаһы һәм шул уҡ исемле префектураның административ үҙәге — Саппоро.
Климат
Хоккайдо климаты, Японияның башҡа ерҙәренә ҡарағанда, күпкә һалҡыныраҡ. Йылдың уртаса температураһы +8 °C. Тымыҡ океандың яҡынлығы йыл эсендә утрауҙа ҡояшлы көндәрҙең уртаса һаны — 17, йәйгеһен — 149 ямғырлы көн, ҡышҡыһын 123 ҡарлы көн булыуҙа күренә. Яуым-төшөмдәргә ҡарамаҫтан, Хоккайдола йәй, илдең башҡа төбәктәренә ҡарағанда, ҡорораҡ, ә ҡыш — һыуығыраҡ. Японияла утрау «киҫкен Төньяҡ» тип һанала, сөнки климат Европаныҡынан ныҡ айырыла.
Флора һәм фауна
Хоккайдо утрауы ере урмандар менән ҡапланған. Күбеһенсә шыршы, аҡ шыршынан торған ылыҫлы урмандар, сауҡалығында — ҡуйы бамбук ҡыуаҡлыҡтары. Бейеклектә эрбет, ҡайын урмандары, ҡыуаҡлыҡтар, көньяҡтан япраҡлы ағастар үҫә. Утрауҙа кеш, аҫ, йәтсә, һоро айыу, төлкө осрай. Хоккайдо айыуҙары ажар холҡо менән айырыла.
Тарихҡа тиклем һәм боронғо замандар
Хоккайдо утрауында табылған иң боронғо ҡомартҡылар һуңғы палеолит осорона тап килә. Таш ярсыҡтарҙы тәүтормош кешеһе 25-20 мең йыл элек яһаған. Улар Титосе ҡалаһының Сюкюбай-Санкакуяма тау туҡталышында, Камисихоро ҡасабаһының Симаки туҡталышында табыла. 15-12 мең йыл элек, мезолит дәүерендә, Хоккайдола таш асалаҡтарын эшләү техникаһы тарала, быға микролит ҡоралдары мәҙәниәтенең барлыҡҡа килеүен бәйләйҙәр. Ошо уҡ ваҡытта утрауҙа йәшәүселәр ян һәм уҡты ҡулланырға өйрәнә.
7 быуаттан алып Хоккайдоның төньяҡ-көнсығыш райондары (Охот диңгеҙе яры ерҙәре), Охот культураһы йоғонтоһона эләгә. Был культураға таш, тимер, һөйәктән яһалған эш ҡоралдары ҡулланыу хас. Табылған ҙур ауыл, боронғо ҡәберлек Моёро ултырағында (Абасири ҡалаһы ерендә) табылған. Охот культураһының иң һуңғы ҡомартҡылары IX быуаттан.
8 быуатта пост-дзёмондар культураһы нигеҙендә Сацумон мәҙәниәте барлыҡҡа килә. Уны прото-айндар тип йөрөтәләр. Улар һунарсылыҡ, йыйнау, шулай уҡ ябай игенселек менән булыша, ҡоралдарын күбеһенсә тимерҙән яһай. Прото-айндар төньяҡта — күршеләре нивхтар, япондар менән көньяҡта һатыулаша. Япондар Хоккайдо һәм эргә-тирәләге кешеләрен «эдзо» (варварҙар) атамаһы менән, дәүләттәрен — «Эдзо утрауы», «Эедзоның мең утрауы» йәки «Утрау арьяғы» тип йөрөтә. Һатыулашыуҙың үҙәге булып япон төбәге Тохокуның Дэва провинцияһы тора.
Яңы ваҡыт
Осима ярымутрауының көньяҡ-көнбайышында 1604 йылда Мацумаэ феодаль кенәзлеге урынлаша, ул бөтә утрауҙы биләп ала. Ул ваҡытта утрау Эдзо тип атала, урындағы халыҡ айндарҙан тора, япондар уларҙы ике быуаттан ашыу буйһондорорға тырыша. 1712—1713 йылда, 1710 йылғы дауыл алып килеү сәбәпле, Камчаткаға эләккән айндар һәм япондар һөйләүенән, Хоккайдо утрауының һүрәтләүен казак Иван Петрович Козыревский яһай. 1779 йылдың яҙында Антипин һәм Шабалин етәкселегендә урыҫ диңгеҙселәре Хоккайдо ярҙары яғына юллана. 24 июндә Ноткомо гаваненә инеп, унда йәшәгән айндарҙан яһаҡ йыйып, Рәсәй подданыйлығына 1500 кеше ҡабул итә. Был хәл япондарҙы ризаһыҙлығына килтерә. 1792 йылдың көҙөндә Адам Лаксман башлығы аҫтында Рәсәй экспедицияһы, япондарҙың айндар менән һатыулашыуҙы тыйыуға ҡарамаҫтан, Хоккайдоның төньяғына барып сыға. 1868—1869 йылдарҙа утрауҙа сёгунат яҡлылары Эдзо Республикаһын төҙөй, республика ҡолатылғас, утрау Хоккайдо исемен ала. 1869 йылда Япония Хөкүмәте «Хоккайдоны колонизациялау идаралығын» төҙөй.
Административ бүленеше
Административ яҡтан Хоккайдо утрауы 14 округҡа бүленгән:
Ибраһимов Таһир Әсхәт улы
Ибраһимов Таһир Әсхәт улы (28 октябрь 1962 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм дәүләт эшмәкәре, 2015—2017 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәтенең етәксе урынбаҫары. Полиция генерал-майоры. II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орден миҙалы кавалеры.
Биографияһы
Таһир Әсхәт улы Ибраһимов 1962 йылдың 28 октябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған. 1980—1982 йылдарҙа СССР Ҡораллы Көстәрендә, 1982—1992 йылдарҙа СССР Дәүләт именлеге комитеты органдарында хәрби хеҙмәттә була. 1987 йылда СССР Дәүләт именлеге комитетының Ф. Э. Дзержинский исемендәге Ҡыҙыл Байраҡ орденлы Юғары мәктәбен (хәҙер Рәсәй Федераль именлек хеҙмәте Академияһы) тамамлаған
1994 йылдан Һалым полицияһы органдарында эшләй.
2003 йылдан — Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығының оператив-техник һәм эҙләү хеҙмәте етәксеһе.
2011 йылдың 7 июнендә Рәсәй Федерацияһы Президенты указы менән Таһир Ибраһимов Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Был вазифала эшләгәндә Рәсәй Федерацияһы Президентының 2012 йылдың 14 июнендәге указына ярашлы уға «полиция генерал-майоры» дәрәжәһе бирелә.
2012 йылдың 16 ғинуарынан — 2014 йылдың 31 декабренә тиклем Наркотиктарҙың законһыҙ әйләнешен контролдә тотоу буйынса федераль хеҙмәттең Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы етәксеһе вазифаһын башҡара.
2015 йылдың 30 ноябрендә, Башҡортостан Республикаһы Башлығы бойороғона ярашлы, Таһир Ибраһимов Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе урынбаҫары итеп тәғәйенләнде.
2017 йылдың 9 мартынан Таһир Ибраһимов «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры итеп тәғәйенләнде. Ә 17 апрелдә «Торос» хоккей клубы идараһы составына инде. 2018 йылдың 28 мартында Таһир Континенталь хоккей лигаһының идара ағзаһы тип 2020 йылға тиклем һайлана. 2019 йылдың ғинуарында ул «Салауат Юлаев» хоккей клубының генераль директоры вазифаһынан бушатылды.
Лакиерҙарҙың икенсе йорто (Таганрог)
Лакиерҙарҙың икенсе йорто — тарих һәм архитектура ҡомартҡыһы, ул Грек урамы, 44 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
XIX быуат башында һәм уртаһында ике кирбес йорт — № 42, № 44, Иван Андреевич Варваци милегендә була, һуңынан уның вариҫтарыныҡы була. 1906-1910 йылдарҙа 44-се номерлы йорт Александра Попудова һәм Елена Лакиер милкендә була.
Был йортҡа бер нисә таганрог ғаиләһе тормошо бәйле.
1836 йылда Варваци титулярный советник ҡыҙы София Дмитриевна Алфераки менән никахлаша. Уларҙың ғаиләһендә Александра һәм Елена исемле ҡыҙҙары була. Александра батша һарайындағы грек короле Попудовҡа кейәүгә сыға, ә Елена — «Русская геральдика» авторы Александр Борисович Лакиергә кейәүгә сыға. Был китап 1854 йылда нәшер ителгән була. Автор Демидов премияһына лайыҡ була.
Александр Лакиер 1870 йылда вафат була, ә уның ҡатыны Елена — 1915 йылда. Александр һәм Елена Лакиер ғаиләһендә биш балалары була: улдары Марк, Иван, ҡыҙҙары София, Александра һәм Елена (икенсе версия буйынса — Мария).
1892 йылда был йортта И. Ю. Фивичтың тегеү оҫтаханаһы урынлашҡан. Совет власы йылдарында бында «Тополек» балалар баҡсаһы була. Хәҙерге ваҡытта бинаны прокуратура биләй.
Һүрәтләнеш
Грек урамындағы 44-се йорт, 42-се һанлы Лакиерҙар йортонан ябайыраҡ биҙәлгән. Был бинаның архитектура композицияһы симметрияға нигеҙләнгән, уның классик стилен кәрниз өҫтөндәге кәкре һыҙыҡлы деталдәре боҙа. Йорттоң беренсе ҡаты тәпәш, дүрт яҡлы ҡыйыҡлы, ҡат ара кәрниз, фасад буйынса һигеҙ тәҙрәһе бар. Тура мөйөшлө тәҙрә уйымдары тирәсһеҙ.
Афған һуғышы
Афған һуғышы (1979—1989) — Афғанстан Демократик Республикаһы (1978 йылдан Афғанстан Республикаһы) территорияһындағы бер яҡтан Афғанстан хөкүмәте көстәре һәм Совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингенты, икенсе яҡтан НАТО-ның алдынғы дәүләттәренең сәйәси, финанс, матди, хәрби һәм консерватив ислам донъяһының ярҙамын алған күп һанлы афған мөжәһиттәренең ҡораллы формированиелары («дошмандар») араһында барған хәрби низағ.
«Афған һуғышы» — Советтар Союзының Афғанстандағы ҡораллы низағта ҡатнашҡан осорон совет һәм постсовет осорондағы әҙәбиәттә һәм киң мәғлүмәт сараларында билдәләү өсөн ҡулланылған термин. Афғанстанда низағ, 1979 йылға тиклем башланып, бөгөнгәсә дауам итә (2015 йыл). Көнбайыш әҙәбиәтендә «советтарҙың баҫып алыуы» тигән һүҙбәйләнеш йыш ҡулланыла. СССР Афғанстанға хәрби контингентты 1979 йылдың 25 декабрендә индерә. Тиҙҙән БМО-ның Именлек Советы үҙенең ултырышында АҠШ әҙерләгән һәм Советтар Союзына ҡаршы булған резолюцияны ҡабул итә. СССР вето һала, уны Советтың биш ағза-дәүләте хуплай. СССР үҙенең ғәмәлдәрен Афғанстан хөкүмәтенең үтенесе һәм 1978 йылдың 5 декабрендәге Дуҫлыҡ, күршеләрсә мөнәсәбәт һәм хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеүгә ярашлы индерелде, тип дәлилләй. 1980 йылдың 14 ғинуарында БМО-ның Генераль Ассамблеяһы үҙенең Ғәҙәттән тыш сессияһында «тәрән үкенес» һәм ҡасаҡтарҙың хәле буйынса борсолоу белдергән резолюция ҡабул итеп, «барлыҡ сит ил ғәскәрҙәрен» илдән сығарырға саҡыра, әммә резолюция мәжбүри көскә эйә булмай. Уның өсөн 108 — ыңғай, 14 кире тауыш бирелә.
«Ҙур уйын»
Афғанстандың Евразияның ҡап уртаһындағы геосәйәси урыны уны быуаттар дауамында донъяның барлыҡ алдынғы державаларының милли мәнфәғәттәре киҫешкән бөтөн Үҙәк Азия төбәгендәге хәрби-сәйәси хәл-тороштоң тотороҡлолоғон тәьмин итеүсе мөһим төбәктәр рәтенә ҡуя.
Инглиз-афған һуғыштары
Британдар 1893 йылдың ғинуарында күрше Британ Һиндостанынан үҙ ғәскәрҙәрен ебәреп, көс ҡулланып Афғанстан өҫтөнән хакимлыҡ итергә тырыша. Беренсе инглиз-афған һуғышы шулай башлана. Тәүҙә инглиздәргә уңыш юлдаш була, улар әмир Дост-Мөхәммәтте ҡолатып, тәхеткә Шуджа-ханды ултырта. Әммә Шуджа-хандың хакимлығы оҙаҡҡа һуҙылмай, 1842 йылда уны алып ташлайҙар. Афғанстан Британия менән тыныслыҡ килешеүе төҙөй һәм үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала.
Шул уҡ ваҡытта Рәсәй империяһы көньяҡҡа әүҙем үтеп инә башлай. 1860—1880 йылдарҙа нигеҙҙә Урта Азияның Рәсәйгә ҡушылыуы тамамлана.
1878 йылда Рәсәй ғәскәрҙәренең Афғанстан сигенә тиҙ темптар менән яҡынлашыуынан хәүефләнгән британдар Икенсе англо-афған һуғышын башлай. Киҫкен көрәш ике йыл даум итә, һәм 1880 йылда британдар илде ташлап китергә мәжбүр була, әммә тәхеттә лояль ҡарашлы әмир Абдул-Рахманды ҡалдыра һәм шулай итеп ил өҫтөнән контроллек итә.
1880—1890 йылдарҙа Рәсәй һәм Британияның берлектәге килешеүҙәре һөҙөмтәһендә Афғанстандың хәҙергәсә үҙгәрешһеҙ ҡалған сиктәре билдәләнә.
Афғанстандың бойондороҡһоҙлоғо
1919 йылда Аманулла-хан Афғанстандың Бөйөк Британиянан бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә. Шулай итеп Өсөнсө инглиз-афған һуғышы башлана.
Бойондороҡһоҙлоҡто таныусы беренсе ил Совет Рәсәйе була, ул Афғанстанға иҡтисади һәм хәрби ярҙам күрһәтә.
1929 йылда СССР Афғанстандың тәхетенән ҡолатылған короле Аманулла-ханға ярҙам йөҙөнән хәрби акция ойоштора. 1930 йылда баҫмасылар базаһына ҡаршы операция башлай.
XX быуат башында Афғанстан бөтөнләй сәнәғәтһеҙ, халҡының яртыһынан күберәген наҙандар һәм ярлылар тәшкил иткән артта ҡалған аграр ил була.
Дауд республикаһы
1973 йылда Афғанстан короле Заһир-шаһтың Италияға визиты ваҡытында илдә дәүләт түңкәрелеше яһала. Власты Заһир-шаһтың туғаны Мөхәммәт Дауд үҙ ҡулына ала һәм Афғанстанда беренсе республика иғлан итә.
Даудтың идара итеүе 1978 йылда Саур революцияһы һәм президентты, уның барлыҡ ғаилә ағзаларын язалау менән тамамлана.
Саур революцияһы
1978 йылдың 27 апрелендә Афғанстанда Апрель (Саур) революцияһы башлана һәм һөҙөмтәлә власҡа Афғанстандың Халыҡ-демократик партияһы (АХДР — НДПА) килеп, илде Афғанстан демократик республикаһы (АДР — ДРА) тип иғлан итә. Етәкселектең Афғанстандың артта ҡалыуын еңеп сығыу мөмкинлеге бирәсәк яңы реформалар үткәрергә тырышыуы ислам оппозицияһының ҡаршылығына осрай. 1978 йылда илдә Граждандар һуғышы башлана.
Совет ғәскәрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул итеү
1979 йылдың мартында Герат ҡалаһындағы фетнә ваҡытында афған етәкселеге совет ғәскәрҙәрен индереүҙе һорап, беренсе үтенесен белдерә. Һуңынан был үтенестәр һаны 20-гә етә. Әммә КПСС Үҙәк комитетының 1978 йылда уҡ ойошторолған Афғанстан буйынса комиссияһы Политбюроға бындай ҡыҫылыштың буласаҡ эҙемтәләре тураһында белдерә һәм үтенес кире ҡағыла.
Әммә Герат фетнәһе совет-афған сигендә совет ғәсәкрҙәрен көсәйтеүгә мәжбүр итә һәм оборона министры Д. Ф. Устиновтың бойороғона ярашлы, Афғанстанға 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһының ултырыу ихтималлығына әҙерлек башлана. Афғанстанда ҡапыл совет советниктарының һаны арттырыла: ғинуарҙа улар 409 булһа, июнь һуңына 4500-гә етә. ЦРУ-ның элекке директоры Роберт Гейтстың мемуарҙарына ярашлы, 1979 йылдың 3 июлендә Америка президенты Джимми Картер Афғанстанда хөкүмәткә ҡаршы көстәрҙе финанслауға рөхсәт биргән йәшерен указға ҡул ҡуя. ЦРУ-ның күҙәтеүе аҫтында хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы формированиелар өсөн ҡорал килтерелә. Пакистандағы афған ҡасаҡтары лагерында ҡораллы төркөмдәр әҙерләү өсөн махсус үҙәктәр ойошторола. Уларҙың программаһы афғандарҙың ҡаршылыҡ күрһәтеүсе көстәрен финанслау, ҡорал менән тәьмин итеү һәм өйрәтеү өсөн Пакистан разведкаһына (ISI) аралашсы сифатында файҙаланыуға нигеҙләнә.
Афғанстандағы хәл-торош артабан шундай үҫеш ала — Ислам оппозицияһының ҡораллы сығыштары, армиялағы фетнәләр, партия эсендәге көрәш, бигерәк тә НДПА лидеры Нур Мөхәммәт Тараки ҡулға алынып һуңынан уны властан ситләткән Хафизулла Әмин бойороғо буйынса үлтерелгән 1979 йылдың сентябрендәге ваҡиғалар — совет еткәселеген хафаланырға мәжбүр итә. Ул Әминдең амбицияларын, шәхси маҡсаттарына өлгәшеү өсөн көрәшкәндә ҡанһыҙлығын белә һәм уның Афғанстанға етәкселек итеүен хәүефләнеп күҙәтә. Әмин ваҡытында илдә исламистарға ҡаршы ғына түгел, Тараки яҡлы булған НДПА ағзаларына ҡаршы террор башлана. Золом НДПА-ның төп терәге булған армияға ла ҡағыла һәм был уның былай ҙа саҡ торған түбән хәрби рухын төшөрә, дезертирлыҡҡа һәм фетнәләргә килтерә. Совет етәкселеге Афғанстандағы хәлдәрҙең артабан киҫкенләшеүе НДПА режимының ҡолауына килтерер һәм власҡа СССР-ға ҡаршы көстәрҙең ултырыуын тәьмин итер, тип хәүефләнә. Был ғына ла түгел, КГБ линияһы буйынса Әминдең 1960 йылдарҙа ЦРУ менән бәйлнеше булыуы һәм уның эмиссарҙарының Тараки үлтерелгәндән һуң Американың рәсми вәкилдәре менән йәшерен бәйләнештәре булыуы тураһында мәғлүмәт килә.
Һөҙөмтәлә Әминде ҡолатыу һәм уның урынына СССР-ға лояль ҡарашта булған лидерҙы ултыртыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. Шундай лидер сифатында кандидатураһын КГБ рәйесе Ю. В. Андропов хуплаған Бабрак Кармаль ҡарала.
Әминде ҡолатыу буйынса операцияны әҙерләгәндә Әминдең үҙенең советтарҙан хәрби ярҙам һорауын файҙаланырға булалар. 1979 йылдың сентябренән декабргә тиклем шундай 7 мөрәжәғәт була. 1979 йылдың декабре башында Баграмға «мосолман батальоны» — ГРК-ның махсус тәғәйенләнештәге отряды — 1979 йылдың йәйендә Таракиҙы һаҡлау һәм Афғанстанда махсус бурыстарҙы үтәү өсөн Урта Азиянан булған хәрби хеҙмәткәрҙәрҙән тупланған совет хәрбиҙәре ебәрелә.
1979 йылдың декабренең беренсе көндәрендә СССР оборона министры Д. Ф. Устинов юғары хәрби етәкселектәге вазифалы тар диарә кешеләренә тиҙҙән Афғанстанға совет ғәскёрҙәрен индереү тураһында ҡарар ҡабул ителеү ихтималлығы хаҡында белдерә.
10 декабрҙән башлап Д. Ф. Устиновтың шәхси бойороғо буйынса Төркөстан һәм Урта Азия хәрби округтарындағы частарҙы һәм берләшмәләрҙе мобилизациялау башлана. «Сбор» сигналы буйынса 103-сө Витебск гвардия һауа-десант дивизияһы күтәрелә һәм уларға алда торған ваҡиғаларҙа төп һөжүм итеү бурысы йөкмәтелә. Шулай ҙа Генераль штаб начальнигы Н. В. Огарков ғәскәр индереүгә ҡаршы була.
1979 йылдың 12 декабрендә Политбюро ултырышында ғәскәр индереү тураһында ҡарар ҡабул ителә.
Әҙерлек
1979 йылдың 13 декабренән Оборона министрлығының Афғанстан буйынса Оператив төркөмө ойошторола. Уның еткәсеһе итеп Генераль штаб начальнигының беренсе урынбаҫары, армия генералы С. Ф. Ахромеев тәғәйенләнә. Ул 14 декабрҙә Төркөстан хәрби округында эш башлай. 1979 йылдың 14 декабрендә Баграм ҡалаһына 1979 йылдың 7 июленән Баграмда совет хәрби-транспорт самолеттарын һәм вертолеттарын һаҡлаған 105-се гвардия һауа-десант дивизияһының 11-се гвардия парашют-десант полкының батальонын көсәйтеү өсөн 345-се гвардия айырым парашют-десант полкы батальоны ебәрелә.
1979 йылдың 25 декабренә тиклем Төркөстан хәрби округында Афғанстанға индереү өсөн 40-сы дөйөм ғәскәр армияһының ялан идаралығы, 2 мотоуҡсылар дивизияһы, армия артиллерия бригадаһы, зенит-ракета бригадаһы, десант-штурмлау бригадаһы, хәрби һәм тыл тәьминәте частары, ә Урта Азия хәрби округында — 2 мотоуҡсылар полкы, ҡатнаш авиакорпус идаралығы, 2 истребитель-бомбардировщик авиаполкы, 1 истребитель авиаполкы, 2 вертолет полкы, авиация-техник һәм аэродром тәтминәте частары әҙерләнә.
Резерв сифатында ике округта ла тағы ла өс дивизия туплана. Частарҙы тулыландырыуға Урта Азия республикаларынан һәм Ҡаҙағстандан запастағы 50 меңдән ашыу кеше саҡыртыла, ауыл хужалығынан 8 мең автомобиль һәм башҡа техника тапшырыла. Был Совет Армияһының 1945 йылдан һуң ҙур мобилизация йәйелдереүе була. Бынан тыш, 14 декабрҙә үк Төрөкстан хәрби округы аэродромдарына килтерелгән Белоруссиянан 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы Афғанстанға индереү өсөн әҙерләнә.
1979 йылдың 23 декабре кисенә ғәскәрҙәрҙең Афғанстанға инергә әҙер булыуы тураһында рапорт бирелә. 24 декабрҙә Д. Ф. Устинов № 312/12/001 директиваһына ҡул ҡуя. Совет ғәскәрҙәренең Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәре директива тарафынан ҡаралмай, хатта үҙеңде һаҡлау маҡсатында ла ҡорал ҡулланыу тәртибе билдәләнмәй. Хәйер, 27 декабрҙә Д. Ф. Устиновтың һөжүм иткән осраҡта фетнәселәрҙең ҡаршылығын баҫтырыу тураһында бойороғо донъя күрә. Совет ғәкәрҙәренең гарнизондар булдырып, мөһим сәнәғәт һәм башҡа объекттарҙы һаҡ аҫтына алыуы, шулай итеп афған армияһы частарын оппозиция отрядтарына һәм эске ҡыҫылыу ихтималлығына ҡаршы тороу өсөн бушатыуы күҙаллана. Афғанстан сиген 1979 йылдың 27 декабрендә Мәскәү ваҡыты менән сәғәт өстә (Ҡабул ваҡыты менән сәғәт 5-тә) сығырға бойороҡ була.
1979 йылдың 25 декабрендә АДР территорияһына беренселәрҙән булып 108-се мотоуҡсылар дивизияһының 781-се айырым разведка батальоны сығарыла. Уның артынса 56-сы айырым десант-штурм бригадаһының 4-се десант-штурм батальоны (4-се дшб) сығарыла, уға Саланг артылышын һаҡлау бурысы йөкмәтелә. Шул уҡ көндө Ҡабул һәм Баграм аэродромдарына 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары ташлана. Ҡабул аэродромына беренселәрҙән булып подполковник Г. И. Шпако командалығында 350-се гвардия парашют-десант полкы десантсылары ултыра. Ултырған ваҡытта десантсылар ултырған бер самолет ҡолай. Ҡабулда 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы частары 27 декабрҙең көн үҙәгендә ултырып бөтә һәм афған авиацияһын һәм ПВО батареяларын ҡамап, аэропорт эшмәкәрлеген үҙ контроленә ала. Дивизияның башҡа бүлексәләре Ҡабулдың башҡа райондарында тупланып, төп хөкүмәт учреждениеларын, афған хәрби частарын һәм штабтарын, ҡаланың һәм уның тирә-яғындағы башҡа мөһим объекттарҙы ҡамау бурысын ала. Афған хәрби хеҙмәткәрҙәре менән бәрелештән һуң Баграм аэродромында 103-сө дивизияның 357-се гвардия парашют-десант полкы һәм 345-се гвардия парашют-десант полкы контроллек итә башлай. Улар шулай уҡ 23 декабрҙә ҡабаттан үҙенең арҡаҙаштары менән Ҡабулға килтерелгән Б. Кармалде һаҡлай.
СССР КГБ-һының Йәшерен разведкаһы идаралығының элекке начальнигы генерал-майор Ю. И. Дроздов, Афғанстанға совет ғәскәрҙәрен индереү объектив ихтыяж булды, сөнки илдә АҠШ (улар Ҡытай менән Афғанстан буйынса килешеү төҙөп, үҙҙәренең техник күҙәтеү постарын СССР-ҙың көньяҡ сиктәренә яҡынайта) эшмәкәрлеген әүҙемләштерә башлағайны, тип билдәләй. Бынан тыш, СССР элек тә бер нисә тапҡыр Афғанстанға ошондай уҡ миссия менән ғәскәр индерә һәм унда оҙаҡ тотҡарланырға уйламай. Дроздов һүҙҙәренсә, уның армия генералы С. Ф. Ахромеев менән берлектә әҙерләгән 1980 йылда Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарыу планы ла була. Был документ һуңынан СССР КГБ-һы Рәйесе В. А. Крючков ҡушыуы буйынса юҡ ителә.
Әмин һарайын штурмлау һәм икенсе пландағы объекттарҙы баҫып алыу
27 декабрь кисендә совет махсус подразделениелары Әмин һарайын штрумлай, операция 40 минут дауам итә, уның барышында Әмин үлтерелә. «Правда» гәзитендә баҫылған рәсми версия буйынса, «асыулы халыҡ хәрәкәте һөҙөмтәһендә Әмин үҙенең ҡуштандары менән ғәҙел халыҡ суды алдына баҫты һәм язаланды».
Төп объекттан башҡа 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы һәм 345-се айырым парашют-десант полкы бүлексәләре Ҡабул гарнизонының хәрби частарын, радио-телеүҙәкте, Хәүефһеҙлек һәм Эске эштәр министрлыҡтарын ҡамап, уларға контроллек итә башлай һәм шуның менән махсус подразделениелар алдына ҡуйылған бурысты үтәүҙе тәьмин итә. Әһәмиәте буйынса икенсе урында торған объектты — Афған армияһының генераль штабы бинаһы комплексын 250-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы штурм менән ҡулға төшөрә. Афған армияһының генераль штабын Әминдең тоғро туғаны, Рязань һауа-десант команда училищеһын тамамлаусы Мөхәммәт Яҡуп етәкләй. Операция уңышлы үтһен өсөн уны нейтралләштереү талап ителә, сөнки ул афған армияһына ҡораллы ҡаршылыҡ күрһәтергә бойороҡ биреүе ихтимал була. Яҡубты нейтралләштереү 103-сө гвардия һауа-десант дивизияһы командиры генерал Иван Рябченкоға йөкмәтелә. Был бурыс шәхсән оборона министры маршал Устинов һәм КГБ рәйесе Андропов тарафынан ҡуйыла. «Шторм-333» операцияһы башланыр алдынан генерал Рябченко махсус һайлап алынған офицерҙар — бер туған Логовскийҙар менән Яҡубҡа, йәнәһе лә совет армияһы подразделениеларының урынлашыу урынын асыҡлар өсөн бара. Операция башлауға сигнал булып торған элемтә соҡоронда шартлау яңғырау менән Яҡуб барыһын да аңлай, ә генерал Рябченко етәкселегендәге офицерҙар төркөмө һаҡсыларҙы ҡыҫырыҡлап, Яҡупты нейтралләштерә һәм уға афған армияһы менән бәйләнешкә сығыу мөмкинлеген бирмәй. Әммә уның эш өҫтәлендә афған частары менән тура бәйләнештә эшләгән радиостанция тора. Генерал Рябченконың төркөмө үҙе Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа ҡала. 350-се гвардия парашют-десант полкының 7-се парашют-десант ротаһы ҡараңғы, таныш булмаған ҡалала аҙашып, 40 минутҡа һуңлай. Ул килеп еткәс кенә беренсе ҡаттағы һаҡты алып алып ташлап, генштаб коридорҙарын үҙ контроле аҫтында тотҡан махсус подразделение составынан ойошторолған бәләкәй төркөм иркен тын ала. Уның составында ике кеше яраланып өлгөргән була. Улар десантсыларҙы: «Егеттәр, командирығыҙҙы ҡотҡарығыҙ! Ул Яҡуп бүлмәһендә ҡамауҙа», — тип ҡаршылай. Бер сәғәт тә үтмәй, бина тулыһынса десантсылар ҡулына күсә.
27 февралдән 28-енә ҡарай төндә Баграмдан Ҡабулға Б. Кармаль килә. Ҡабул радиоһы уның афған халҡына «революцияның икенсе этабы» иғлан ителгән мөрәжәғәтен тапшыра.
Төп ваҡиғалар
СССР Оборона министрлығының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәр тәжрибәһен дөйөмләштереү менән шөғөлләнгән офицерҙар төркөмө унда совет ғәскәрҙәренең булыу осорон дүрт этапҡа бүлә:
1979 йыл
Элемтә үҙәктәренең дислокацияһы:
1986 йыл
Ҡондоҙ һәм Балх провинцияларында СССР КГБ-һының сик буйы ғәскәрҙәре планлы операция үткәрә. Июнь — Ҡондоҙ, Таһар, Бадаһшан провинцияларында «Маневр» киң масштаблы дөйөм ғәскәри операция үтә. Август — Масуд Таһар провинцияһының Фахрар өйәҙендә хөкүмәт ғәскәрҙәренең базаһын ҡыйрата.
1988 йыл
[[Файл:Mujahid-MANPAD.JPEG|thumb|250px|Афған мөжәһите Стрела-2 күсмә зенит-ракета комплексы менән, 1988 йылдың 26 авгусы. Июль — мөжәһиттәрҙең Забуль провинцияһының административ үҙәге Калатты ҡулға төшөрөргә тырышыуы уңышһыҙлыҡҡа осрай. Ноябрь — КГБ, ГРУ, 40-сы армия штабы һәм ХАД мәғлүмәттәре буйынса, Бамиан, Пактика, Кунар провинциялары тулыһынса мөжәһиттәр ҡулына күсә. Нәжибулла хөкүмәте 30191 ҡышлаҡтың 8,5 мең самаһын (28 процент), 27 провинция үҙҫгенең — 22-һен, Хост ҡалаһын, 39 районды һәм 290 район үҙәгенең 91-ен генә контролдә тота.
1989 йыл
23- 26 ғинуар — Парван, Баглан, Ҡондоҙ провинцияларында «Тайфун» операцияһы. Афғанстанда Совет армияһының һуңғы ғәскәри операцияһы.
Һөҙөмтәләр
40-сы армияның һуңғы командующийы генерал-полковник Б. В. Громов үҙенең «Ограниченный контингент» китабында Совет Армияһының Афғанстандағы хәрби хәрәкәттәре йомғаҡтары тураһында былай тип яҙа : «Я глубоко убежден: не существует оснований для утверждения о том, что 40-я армия потерпела поражение, равно как и о том, что мы одержали военную победу в Афганистане. Советские войска в конце 1979 года беспрепятственно вошли в страну, выполнили — в отличие от американцев во Вьетнаме — свои задачи и организованно вернулись на Родину. Если в качестве основного противника Ограниченного контингента рассматривать вооруженные отряды оппозиции, то различие между нами заключается в том, что 40-я армия делала то, что считала нужным, а душманы — лишь то, что могли». Совет ғәсәкәрҙәрен 1988 йылдың майында сығара башлағанға тиклем мөжәһиттәр бер генә ҙур операция үткәрә, бер генә ҙур ҡаланы баҫып ала алмай. Шул уҡ ваҡытта Громовтың, 40-сы армия алдына хәрби еңеү бурысы ҡуйылманы, тиеүе ҡайһы бер башҡа авторҙарҙың баһаһы менән тап килмәй. Атап әйткәндә, 1985—1987 йылдарҙа 40-сы армия штабының оператив бүлеге начальнигы урынбаҫары булған генерал-майор Евгений Никитенко, бөтә һуғыш дауамында СССР бер маҡсатты — ҡораллы оппозиция ҡаршылығын еңеүҙе һәм афған хөкүмәте власын нығытыуҙы күҙалланы, ти. Барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, оппозиция формированиеларының һаны йылдан-йыл арта барып, 1986 йылда (совет хәрбиҙәре буған осорҙа) мөжәһиттәр Афғанстандың 70 процент территорияһын контролдә тота. Афғанстан демократик республикаһында СССР Оборона министрлығының Оператив төркөмө начальнигы урынбаҫары булған генерал-полковник Виктор Меримскийҙың фекеренсә, Афғанстан етәкселеге үҙ халҡы өсөн мөжәһиттәр менән көрәштә еңелде, 300 меңлек хәрби формированиеларға (армия, милиция, именлек хеҙмәте) эйә булып та, илдә хәл-торошто тотороҡландыра алманы.
Артабанғы ваҡиғалар
Афғанстандан совет ғәскәрҙәре сыҡҡандан һуң совет-афған сигендәге хәл-торош ҡатмарлаша: СССР территорияһын утҡа тотоу, СССР территорияһына үтеп инергә тырышыу осраҡтары күҙәтелә (1989 йылда ғына шундай 250 осраҡ теркәлә), совет сик буйы һаҡсыларына һөжүм яһала, совет территорияһы миналана (1990 йылдың 9 майына тиклем сик буйы һаҡсылары 17 мина: инглиздәрҙең Mk.3, американдарҙың M-19, итальяндарҙың TS-2,5 и TS-6,0 зарарһыҙландыра) ..
Афғанстан яғынан юғалтыуҙар
1988 йылдың 7 июнендә БМО генераль Ассамблеяһы ултырышындағы сығышында Афғанстан президенты Нәжибулла, 1978 йылда башланған хәрби хәрәкәттәрҙән алып әлегә тиклем» (йәғни 1988 йылдың 7 июленә тиклем) илдә хөкүмәт ғәскәрҙәренән, именлек хеҙмәтенән, дәүләт хеҙмәткәрҙәренән, тыныс халыҡтан 243,9 мең кеше һәләк булды, шул иҫәптән 208,2 мең ир-ат, 35,7 мең ҡатын-ҡыҙ, 20,7 мең 10 йәшкә тиклемге бала; 77 мең кеше, шул иҫәптән 17,1 мең ҡатын-ҡыҙ, 10 йәшкә тиклемге 900 бала яралана[78], тип белдерә. Икенсе мәғлүмәттәр буйынса 18 мең хәрби хеҙмәткәр һәләк була.
Һуғышта һәләк булған афғандарҙың аныҡ һаны билдәһеҙ. Йыш ҡына 1 миллион тигән һан осрай; баһалар 670 мең ябай халыҡтан алып дөйөм һан 2 миллионға тиклем тирбәлә. АҠШ-тың афған һуғышын өйрәнеүсе профессоры М. Крамерҙың тикшеренеүҙәре буйынса, 9 йыл барған һуғышта 2,7 миллион афған һәләк булған йәки ғәрипләнгән, нигеҙҙә улар ябай халыҡ, миллиондарса кеше ҡасаҡтар рәтен тулыландырған, күптәре илен ташлап киткән. Ҡорбандарҙы хөкүмәт армияһы һалдаттарына, мөжәһиттәргә һәм ябай халыҡҡа аныҡ ҡына бүлеү юҡ. Әхмәд Шаһ Масуд Афғанстандағы совет илсеһе Ю. Воронцовҡа 1989 йылдың 2 сентябрендәге хатында, Советтар Союзының НДПА-ға ярҙамы 1,5 миллион афғандың үлеменә килтерҙе, 5 миллион кеше ҡасаҡҡа әүерелде[82], тип яҙа.
БМО-ның 1980 йылдан 1990 йылға тиклем Афғанстандың демографик хәл-торошо тураһындағы статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, илдең дөйөм үлем күрһәткесе 614000 кеше тәшкил иткән. Шул уҡ ваҡытта был осорҙа Афғанстанда халыҡтың вафат булыуы башҡа йылдар менән сағыштырғанда кәмегән. 1978—1990 йылдарҙағы хәрби хәрәкәттәр һөҙөмтәһендә афған ҡасаҡтары Иранға һәм Пакистанға ағыла. 1985 йылда National Geographic журналының тышлығына Шарбат Гулының «Афған ҡыҙы» атамаһы аҫтында баҫтырылған фотоһы бөтөн донъяла афған низағы һәм ҡасаҡтар проблемалары символы булып тора. 1979—1989 йылдарҙа Афғанстан демократик республикаһы армияһы хәрби техникала 362 танк, 804 бронетранспортер һәм пехотаның хәрби машинаһын, 120 самолет, 169 вертолет юғалта.
СССР-ҙың юғалтыуҙары
Был мәғлүмәттәр «Правда» гәзитендә 1989 йылдың 17 авгусында донъя күрә. Һуңынан был һан бер ни тиклем арта. 1999 йылдың 1 ғинуарына ҡарата афған һуғышында һәләк булыусылар, яраларҙан, ауырыуҙарҙан һ.б. вафат булыусылар, хәбәрһеҙ юғалыусылар түбәндәгесә баһалана :
Санитар юғалтыуҙар — 53753 яралы, контузия алыусы, травмаланыусы; 415932 ауырыусы. Ауырыусыларҙан — йоғошло гепатит менән — 115 308 кеше, ҡорһаҡ тифы — 31080, башҡа йоғошло сирҙәр менән 140665 кеше.
Сәләмәтлек торошо буйынса хәрби хеҙмәттән азат ителеүсе 11294 кешенең 10751-е инвалид булып ҡала, шуларҙың 672-һе — беренсе, 4216-һы — икенсе, 5863-ө өсөнсө төркөм инвалиды.
Санкт-Петербургтың Хәрби-медицина академияһы профессоры Владимир Сидельников мәғлүмәттәре буйынса, йомғаҡлау мәғлүмәттәрендә СССР территорияһында яраларҙан һәм ауырыуҙарған госпиталдәрҙә вафат булған хәрби хеҙмәткәрҙәр иҫәпкә алынмаған.
Профессор Валентин Рунов етәкселегендә Генераль штаб офицерҙары үткәргән тикшеренеүҙә һәләк булыусылар һаны, яуҙа үлеүселәр, яраларҙан һәм ауырыуҙан вафат булыусылар, бәхетһеҙ осраҡ ҡорбаны булыусыларҙы ла индереп, 26 мең типкүрһәтелә. Йылдар буйынса улар түбәндәгесә бирелә:
Рәсми статистика буйынса, Афғанстан территорияһында хәрби хәрәкәттәр барған ваҡытта 417 кеше әсирлеккә эләгә һәм хәбәрһеҙ юғала (шуларҙың 130-ы совет ғәсәкрҙәре сығарылғанға тиклем азат ителә). 1988 йылғы Женева килешеүендә совет әсирҙәрен азат итеү шарттары теркәлмәй. Афғанстандан совет ғәскәрҙәрен сығарғандан һуң совет әсирҙәрен азат итеү тураһында АДР һәм Пакистан хөкүмәттәре аралашлығында дауам итә:
Әсирлеккә эләгеүселәрҙең яҙмышы төрлөсә: 8 кеше дошман яғына сыға, 21-е илгә ҡайтыуҙан баш тарта, 100-ҙән ашыуы һәләк була.
1983 йылда АҠШ-та рус эмигранттары тырышлығы менән Афғанстандағы Совет әсирҙәрен ҡотҡарыу комитеты ойошторола. Комитет вәкилдәренә афған оппозицияһы менән осрашырға һәм уларҙың ҡайһы берҙәрен, бигерәк тә Көнбайышта ҡалырға теләүселәрҙе (СССР Сит ил эштәре министрлығы мәғлүмәттәре буйынса 30 самаһы кеше) азат итергә күндереү мөмкин була. Шуларҙың өсәүһе, СССР генераль прокуроры, элекке әсирҙәр енәйәти эҙәрлекләүҙәргә думар булмаясаҡ, тигән белдереүенән һуң Советтар Союзына ҡайта. Совет һалдаттарының үҙҙәре теләп мөжәһиттәр яғына сығыу һәм һуңынан Совет Армияһына ҡаршы хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашыу осраҡтары ла билдәле.
1992 йылдың мартында хәрби әсирҙәр һәм хәбәрһеҙ юғалыусыларҙың эштәре буйынса Рәсәй-Америка берлектәге комиссияһы ойошторола. Уның эше барышында АҠШ Рәсәйгә Афғанстанда хәбәрһеҙ юғалған 163 Рәсәй гражданы тураһында мәғлүмәт бирә ..
Һәләк булған совет генералдары һаны матбуғат сараларында дүртәү тип бирелһә, ҡайһы берҙә уларҙы бишәү тиҙәр. Киң таралған рәсми мәғлүмәттәр буйынса, техникала юғалтыуҙар 147 танк, 1314 бронялы машиналар (БТР, БМП, БМД, БРДМ-2), 510 инженер машинаһы, 11369 йөк машинаһы һәм бензовоз, 433 артсистема, 118 самолет, 333 вертолет тәшкил итә (бында 40-сы армияның ғына вертолеттары иҫәпләнә, сик буйы ғәскәрҙәренең һәм Урта Азия хәрби округының вертолеттарын иҫәпләмәй). Шул уҡ ваҡытта был һандар- атап әйткәндә авиацияның хәрби һәм хәрби булмаған юғалтыуҙары, самолеттар һәм вертолеттарҙың төрҙәре буйынса юғалтыуҙар һ.б. буйынса бер нисек тә аныҡланмай. Бында шуны ла билдәләп китергә кәрәк, 40-сы армияның ҡоралланыу буйынса командующийҙың элекке урынбаҫары генерал-лейтенант В. С. Королев техника юғалтыуҙары буйынса икенсерәк, күберәк һандар килтерә. Уның мәғлүмәттәре буйынса, 1980—1989 йылдарҙа совет ғәскәрҙәре 285 танкыһын, 2530 берәмек БТР, БРДМ, БМП, БДМ-ын юғалта (һандар түңәрәкләнеп алынды).
СССР-ҙың сығымдары
Ҡабул хөкүмәтенә ярҙамға СССР хөкүмәте бюджетынан йыл һайын 800 миллион АҠШ доллары, 40-сы армияны тотоуға һәм хәрби хәрәкәттәр алып барыуға йылына 3 миллиондан 8,2 миллионғаса АҠШ доллары тотонола. СССР Министрҙар советы Рәйесе Н. Рыжков төрлө министерство һәм ведомстволар белгестәре менән берлектә Советтар Союзы өсөн был һуғыштың күпмегә төшөүен иҫәпләү өсөн иҡтисадсылар төркөмөн ойоштора. Был комиссияның эш һөҙөмтәләре билдәле. Генерал Борис Громовтың фекеренсә, «Күрәһең, хатта тулы булмаған статистика ла иҫ киткес булғандыр, хатта уны халыҡҡа еткерегә лә йөрьәт итмәнеләр. Әлеге ваҡытта бер кем дә Советтар Союзының Афған революцияһын тотоуға киткән сығымдарын аныҡ әйтә алмайҙыр».
Башҡа дәүләттәрҙең юғалтыуҙары
Пакистан Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында бер самолетын юғалта. Шулай уҡ Пакистан властары мәғлүмәте буйынса, 1987 йылдың тәүге дүрт айында афған авиацияһының Пакистан территорияһына һөжүме һөҙөмтәһендә 300-ҙән ашыу ябай халыҡ һәләк була. Иран Хәрби-һауа көстәре һауа һуғышында ике хәрби вертолетын юғалта.
Афған мөжәһиттәренә сит илдәрҙең ярҙамы
Һуғыш осоронда АҠШ һәм Бөйөк Британия СССР-ға ҡаршы «Фарадей» атамаһы аҫтында йәшерен операцияһы алып бара. Был эш ошо илдәрҙең Оборона министрлыҡтары етәкелегендә Британияның SAS махсус подразделениеһы һәм АҠШ ОМ-ның разведка идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан тормошҡа ашырыла. Операцияның маҡсаты күнекмә лагерҙары ойоштороу (шул иҫәптән Пакистан һәм Шотландия территорияларында ла); Кандагар — Баграм — Ҡабул райондарында разведка үткәреү өсөн махсус тәғәйенләнештәге частарҙан Америка һәм британ диверсанттарын ебәреү; ҡорал, боеприпастар, мина-шартлатыу средстволары индереүҙе ойоштороу; афған мөжәһиттәренә диверсия эшмәкәрлеге тактикаһы буйынса инструктаж үткәреү була.
«The New York Times» Америка гәзите хәбәр итеүенсә, 1982 йылдың декабрендә АҠШ ЦРУ-һы АҠШ хөкүмәтенән мөжәһиттәрҙе ауыр ҡоралланыу, шул иҫәптән атҡандан һуң кире типмәүсе ҡоралдар, миномёттар һәм танкыларға ҡаршы гранатометтар менән тәьмин итеү тураһында күрһәтмә ала. Афғанстанда совет ғәсәкрҙәренә ҡаршы йыһат иғлан ителә. Һуғышҡа күп һанлы ғәрәп ялланып һуғышыусылары ла ҡушыла[108]. Ярҙам халыҡ-ара ислам ойошмалары аша инә. Улар иҫәбендә 1984 йылда Пешавар ҡалаһында (Пакистан) Абдулла Аззам һәм Усама бен Ладен тарафынан ойошторолған «Мактаб-аль-Хидамат»[109] айырым урын биләй. Мәғлүмәт-психологик һуғышын алып барыу һәм пропаганда өсөн Пакистан территорияһында, Пакистан-афған сигенән алыҫ түгел "Азат Ҡабул радиоһы"ның. 11 радиотапшырғысы ҡуйыла. Бынан тыш, Пакистан хөкүмәте ярҙамы менән Пакистан территорияһында:
1985 йылда Америка сенаторы Гордон Хамфри инициативаһы буйынса Мюнхенда АҠШ хөкүмәте структуралары тарафынан финансланған «Азат Афғанстан» радиостанцияһы ойошторола. Тәүҙә ул аҙнаһына 6 сәғәт дари телендә бара; 1987 йылдың сентябренән эфир ваҡытын ике тапҡырға арттырып, аҙнаһына 6 сәғәт пушту телендә лә эшләй башлай.
1983 йыл башында, Афғанстан территорияһында операцияның бер-нисә ҡатнашыусыһын ҡулға алғандан һуң, Афғанстанға ЦРУ ойошторған ҡорал индереү каналы мәғлүм була: Бөйөк Британия территорияһында ойошторолған «Интерармз компани оф Манчестер» фирмаһы Манчестерҙан Карачиға, артабан Пакистан-афған сигендәге Пешеварҙағы һәм Парачинарҙағы йөк тейәп ебәреү пункттарына ҡорал һәм хәрби припастар оҙатыу менән шөғөлләнә.
1983 йылдың 5 майында АҠШ Дәүләт департаменты вәкиле мөжәһиттәргә ярҙам күрһәтелеүен рәсми таный. 1983 йылдың 16 сентябрендә Афғанстан хөкүмәте Ҡабулдағы АҠШ вәкиллегенең ике хеҙмәткәрен: вәкиллектең икенсе секретары Тэрнер Хейг Джефферсонды һәм атташе Блэкборн Роберт Кинлиҙы дипломат статусына тап килмәгән эшмәкәрлегенә бәйле «нон грант» персонаһы тип иғлан итә. Матбуғат конференцияһында американдарҙың Афғанстан һәм Пакистан граждандары ҡатнашлығында разведка мәғлүмәттәре йыйыуға, хөкүмәткә ҡаршы эшмәкәрлек алып барыусыларҙы финанслауҙа һәм хөкүмәткә ҡаршы листовкалар таратыуҙа ҡатнашлығы булыуына дәлилләүсе материалдар күрһәтелә.
АҠШ оборона министрлығы эксперттары мәғлүмәттәре буйынса, АҠШ ЦРУ-һы мөжәһиттәрҙе 1000 «Стингер» ракетаһы менән тәьмин итә, шул иҫәптән афған һуғышы барышында 350 самаһы файҙаланыла. Һуғыш тамамланғас, АҠШ конгресы ПЗРК һәм ракеталарға түләп алыуға 65 миллион доллар бүлә, уларҙың күпмелер өлөшө алына, әммә 400 «Стингер» Афғанстанда ҡала[115].