cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Йәнбухтина Әлмирә Ғәйнулла ҡыҙы
Әҙәбиәт
В 1970-90 годах публиковала статьи в журналах «Декоративное искусство», «Художник», «Искусство», «Урал», в ежегодниках «Советское декоративное искусство», «Советское искусствознание», выпускаемых издательством «Советский художник» (Москва). Автор книг о художниках Башкортостана.
Хэллоуин (мәғәнәләр)
Хэллоуин (Halloween Хэллоуин ) — боронғо кельт байрамы Самайндың хәҙерге атамаһы, Бөтә изгелек көнө алдынан үткәрелә.
Башҡа мәғәнәләре:
Кузьминская
Кузьминская — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мосеевский Выжлец йылғаһының һул ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кизил-Юн
Кизил-Юн — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/212/130 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Нюгуса
Оло Нюгуса — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Игиша йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Циста
Циста (от κύστις —ҡыуыҡ) — микроорганизмдарҙың ваҡытлыса йәшәү формаһы. Бактериялар һәм протистар, күп кенә бер күҙәнәклеләр), уңайһыҙ шарттар тыуғанда йәки йәшәүенең билдәле бер этабында һаҡлағыс тышса менән ҡаплана..
20 декабрь
20 декабрь — григориан стиле буйынса йылдың 354-се көнө (кәбисә йылында 355-се). Йыл тамамланыуға 11 көн ҡала.
Циста
Ҡайһы бер иң ябай хайуандар уңайһыҙ шарттарҙа йылдар буйы циста хәлендә һаҡланырға мөмкин. .
20 декабрь
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Циста
Бактериялар циста хәлендә
Azotobacter ырыуы вәкилдәре циста хәлендә уңайһыҙ шарттарға нығыраҡ ҡаршы тора. Ҡәҙимге (вегетатив) күҙәнәктәргә ҡарағанда цисталар ультрафиолет нурланышҡа ике тапҡырға тотороҡлораҡ, ҡоролоҡҡа, гамма-нурҙарға, ҡояш радиацияһына, ультратауышҡа бирешмәй. Бары юғары температураға ныҡлыҡтары юҡ. .
Цистаны шул мөхиттәге туҡлыҡлы матдәләр куйылығын арттырып йәки ҡайһы бер органик матдәләрҙе өҫтәп (мәҫәлән, этанол, этанол, β-гидроксибутират) тә булдырырға мөмкин. Шулай ҙа, циста шыйыҡ мөхиттә һирәк барлыҡҡа килә.
20 декабрь
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Циста
Бактериялар циста хәлендә
Циста барлыҡҡа килеүен химик факторҙар көйләргә мөмкин. Ул матдәләр алмашыныуҙа үҙгәрештәргә килтерә: һулыш процестарын һәм макромолекулалар биосинтезын үҙгәртә.
Альдегиддегидрогеназа циста барлыҡҡа килеүҙе көйләй, яуап көйләгесе, регулятор AlgR.
Циста йоморо тәндән (үҙәк тән) һәм ике ҡат тышсанан тора. Эске тышса интима тип атала һәм сүс тәбиғәтле матдәләрҙән тора. Ә үҙәктәге тән ҡәҙимге хәленән (вегетатив күҙәнәктән) ҙурлығы буйынса айырыла. Ҡыҫылып бик ныҡ кесерәйә, эсендә бик күп вакуолдәр була. Тышҡы экзинаның өҫтө тигеҙ, гексагональ кристаллик төҙөлөшлө.
Экзина трипсин тәьҫиренән эрергә мөмкин. Шул уҡ ваҡытта, үҙәк тәндән айырмалы рәүештә, лизоцим тәьҫиренә бирешмәй. Тәненең эске өлөше махсус матдәләр менән уратып алынған булырға мөмкин (хелат агенттар).
Циста тышсаһының төп төҙөлөш материалы — алкилрезорцинолдар (оҙон алифатик сылбырҙан һәм ароматик ҡулсанан торған молекулалар). Бактерияларҙа, хайуандар һәм үҫемлектәрҙә осрай
Ылымыҡтарҙа циста
Перидин ылымыҡтарҙа, хризомонад, эвгленаларҙа тәндәре ҡыҫылыу, һыуҙың бер өлөшөн кәметеү һәм тыштан ҡалын тышса эшләү юлы менән цистаға әүерелә. Цистаға әүерелеү мөхит шарттарына бәйле. Ул уңайһыҙ шарттарға яраҡлашыу өсөн кәрәк. Уңайлы шарттар тыуыу менән циста һыу һурып бүртә, тышсаны алып ташлай. Ҡайһы бер төрҙәр циста хәлендә лә бүленеп үрсей ала.
Протистарҙа циста
Ҡамсылыларҙа, тамыраяҡтарҙа, споровиктарҙа һәм инфузорияларҙа ике төрлө циста күренеше булырға мөмкин: тынлыҡ хәлендәге һәм үрсеү мәлендәге цисталар.
Паразиттарға циста хәле бер хужанан икенсеһенә тышҡы мөхит аша күсеү өсөн кәрәк.
Ҡайһы бер иң ябайҙар тышҡы мөхиттә циста хәлендә йылдар буйы һаҡлана ала. Мәҫәлән, колпода ырыуынан 16 айға тиклем, Oicomonas ырыуынан — 5,5 йыл, |Peridinium ырыуынан 16,5 йылға тиклем һаҡлана алған төрҙәр бар.
Үрсеү мәлендә барлыҡҡа килгән циста йоҡа тышлы була. Ҡыҫҡа ғына ваҡытҡа барлыҡҡа килә. Циста хәлендә үк әллә нисә тапҡыр бүленеп үҙаллы организмдар хасил итә.
Кызласов Игорь Леонидович
Кызласов Игорь Леонидович (28 август 1951 йыл) — ғалим-тарихсы, археолог. Тарих фәндәре докторы. Рәсәй Фәндәр академияһы Археология институтының Урта быуат археологияһы бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре. Л. Н. Гумилев исемендәге Евразия милли университетының почетлы профессоры (2007), Октябрҙең 40 йыллығы исемендәге Башҡорт дәүләт университетының почётлы докторы (2007), Хакас Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001). «Ҙур Рәсәй энциклопедияһы» авторҙарҙың береһе. Л. Р. Кызласовтың улы, И. Л. Кызласованың ҡустыһы.
Биографияһы
Игорь Леонидович Кызласов 1951 йылдың 28 авгусында Мәскәүҙә билдәле совет археологы Л. Р. Кызласов ғаиләһендә тыуа. Мәскәү дәүләт университетының Тарих факультетын археология йүнәлеше буйынса (1974), Рәсәй Фәндәр академияһының Археология институты аспирантураһын тамамлай (1977).
1977 йылда «Көньяҡ Себерҙең аскиз мәҙәниәте. Килеп сығышы һәм үҫеше (X—XIV бб.)» темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Ошо ваҡыттан алып РФА-ның Археология институтында өлкән лаборант, кесе ғилми хеҙмәткәр, өлкән, төп ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. 1990 йылда «Евразия далаларының рун яҙмалары. Сығанаҡтарҙы өйрәнеү проблемаһы» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай.
Төп фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары: Үҙәк Азия һәм Көньяҡ Себер археологияһы, төрки халыҡтарының тарихы һәм мәҙәниәте, боронғо һәм урта быуаттың донъяға ҡарашы, Евразия далаларының руна яҙмалары (палеография һәм эпиграфика). РФА Археология институтының ғилми советы, РФА Археология институтының диссертация советы ағзаһы.
Педагогик эшмәкәрлек менән әүҙем шөғөлләнә: МДУ ҡарамағындағы Азия һәм Африка илдәре институтында, Башҡорт дәүләт университетында, Хасак, таулы Алтай дәүләт университеттарында, Тобольск һәм Липецк дәүләт педагогия университеттарында «Төрки халыҡтар мәҙәниәте тарихы. Мослманлыҡҡа ҡәҙәр осор», «Төрки халыҡтарының боронғо яҙмалары (төрки пун яҙмаһының тарих-филология рунология нигеҙҙәре)» курстарын уҡый. Рәсәй дәүләт гуманитар университетының Көнсығыш мәҙәниәте һәм антиклыҡ институтында «Төрки халыҡтарының тарихы һәм археологияһы» лекциялар курсы менән сығыш яһай. Ике курс программаһы ла баҫылып сыҡҡан. Мәскәү дәүләт университетыАрхеология кафедраһының «Археология» дәреслегенең авторҙар коллективы ағзаһы.
Листвяшка
Листвяшка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Кызласов Игорь Леонидович
Биографияһы
2007 йылдан алып Рәсәй Фәндәр академияһының Тарих-филология фәндәре бүлеге ҡарамағындағы Рәсәй төркиәтселәр комитеты ағзаһы булып тора, «Вестник Академии наук Республики Башкортостан» (Өфө, Башҡортостан), «Российская тюркология» (Мәскәү, Рәсәй Фәндәр академияһының Тел ғилеме институты) журналдарының редколлегияһына инә.
Листвяшка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Элькано Хуан Себастьян
Хуан Себастьян дель Кано (тыуғандағы фамилияһы Элькано; Juan Sebastián del Cano (Elcano), баск. Juan Sebastián del Cano (Elcano); яҡынса 1476, Гетариа, Басктар иле, Гипускоа провинцияһы, Кастилия короллеге, хәҙер Испания — 1526 йылдың 4 авгусында, Тымыҡ океан) испан диңгеҙсеһе, Фернан Магеллан экспедицияһында ҡатнашып, Испанияға иҫән ҡалған биш судноның береһендә әйләнеп ҡайта һәм беренсе булып ер шарын урап сыҡҡан 18 кешенең береһе.
Биографияһы
1520 йылдың апрелендә Атлантик һәм Тымыҡ океандар араһында боғаҙ эҙләп йөрөгәндә, боғаҙ табыуҙан өмөттәрен өҙөп, караптарҙы кире яҡҡа борорға йыйынған Магеллан офицерҙарының фетнәһендә ҡатнаша. Фетнә ваҡытында «Сан-Антонио» галеонына командалыҡ итә. Шуға ҡарамаҫтан, башҡа фетнәселәр кеүек үк, үлемдән ҡотолоп ҡала. Тик Картахен капитаны һәм рухани үлтерелә. Мактан янындағы алышта Магеллан һәләк булғандан һуң экспедицияны етәкләй һәм уны, 1522 йылдың 8 сентябрендә «Виктория» карабын Көньяҡ-Көнсығыш Азияға — Испанияға алып килеп, тамамлай,.
Эльканоның кире юлы хәүефле була, сөнки португалдар менән осрашыуҙан ҡасып, ул Һинд океанының көньяҡ һыуҙары аша һәм Африка тирәләй бара,әммә ярға яҡынлашмай. Экипаждың бер өлөшө капитандан португал тажы — Мозамбикка барыуҙы һәм португалдар ҡулына бирелеүҙе талап итһә лә, күпселек моряктар һәм капитан Элькано үҙе Испанияға барып етергә тырыша. «Виктория» Изге Өмөт моронон ҡыйынлыҡ менән урап үтә һәм ике ай буйы, бер ерҙә лә туҡтамайынса Африка яры буйлап төньяҡ-көнбайышҡа табан бара.
Элькано караптарҙың береһенең капитаны сифатында Гарсиа Хофре де Лоайс экспедицияһында ҡатнаша, экспедиция Магеллан һалған юл буйлап Тәмләткестәр утрауына юллана. Сәйәхәт бик ауыр була, һәм караптарҙағы моряктар күпләп ҡырыла. 1526 йылдың 30 июлендә Лоайс вафат була, үҙенең урынына ул Эльканоны тәғәйенләй, ләкин Элькано ла ул ваҡытта ул бик ныҡ сирләй. 6 августа уның ярҙамсыһы Андуан Урданет үҙ журналында түбәндәгеләрҙе яҙа: «Батыр йөрәкле сеньор Хуан Себастьян вафат булды». Шул уҡ көндө мәрхүм диңгеҙҙә ерләнә. Яңы командир, Торивьо Алонсо Саласар, ике аҙнанан һуң ерҙе (Маршалл утрауҙарының береһен) күрә.
Диңгеҙсенең тыуған илендә, Гетарияла, Элькано тураһында хәтер таш плита менән мәңгеләштерелә, унда былай тип яҙылған: «… Ҡыйыу капитан, Гетарияның затлы һәм тоғро ҡалаһы кешеһе — Хуан Себастьян дель Кано „Виктория“ карабында беренсе булып ер шарын урап ҡайта. Герой иҫтәлегенә 1661 йылда Калатрава ордены кавалеры донедро де Этаве-и-Ази был плитаны ҡуйҙы. Тәүгеләрҙән булып ер шары тирәләй сәйәхәт иткән кешенең йәнен тынысландырыу өсөн доға ҡылығыҙ».
Эльканоның никахтан тыш Мария Эрнандес Дерниальденан тыуған улы Доминго була.
Вәлиев Дамир Жәүәт улы
Вәлиев Дамир Жәүәт улы (2 ғинуар 1940 йыл — 28 май 2002 йыл) — башҡорт ғалим-философы, юғары мәктәп уҡытыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), философия фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1990).
Биографияһы
Дамир Жәүәт улы Вәлиев 1940 йылдың 2 ғинуарында Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Этбай ауылында тыуған.
1965 йылда Свердловск юридик институтын тамамлай.
1970 йылдан алып Башҡорт дәүләт университетында уҡыта: этика, эстетика һәм культурология кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1986—1987 йылдарҙа — тарих факультеты деканы.
2002 йылдың 28 майында Өфөлә вафат була. Силәбе өлкәһе Арғаяш районы Яңы Субыл ауылында ерләнгән.
Ғилми эшмәкәрлеге
Ғалим-философтың фәнни тикшеренеүҙәре этикаға, Башҡортостаның йәмәғәтселек фекере тарихына, суверенитет һәм федерализм проблемаларына арналған. Ул 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Дамир Вәлиев «Урал» Башҡорт халыҡ үҙәген, Башҡортостан халыҡтары партияһын төҙөү инициаторҙарының береһе.
Ҡарлыман (станция)
Ҡарлыман — Башҡортостан Республикаһының Куйбышев тимер юлының Ҡырмыҫҡалы районы Олокүл ауылындағы тимер юл станцияһы. Станция Өфө — Дим — Ҡарлыман — Стәрлетамаҡ — Мораптал — Ырымбур һәм Өфө — Дим — Ҡарлыман — Инйәр — Белорет — Магнитогорск линияларында үҙәк станция булып тора. Димдән Ҡарлыманға тиклем участка ике юллы һәм даими 3 кВ ток менән электрлаштырылған. Инйәргә участка бер юллыҡ участка һәм даими 3 кВ ток менән электрлаштырылған, Стәрлетамаҡҡа участка бер юллыҡ һәм электрлаштырылмаған. Станция үҙ исемен яҡында урынлашҡан Ҡарлыман йылғаһы исеменән алған.
Урынлашыуы һәм инфраструктураһы
Тимер юл станцияһы Ҡырмыҫҡалы районынының Ҡарлыман ауыл Советы Олокул ауылында урынлашҡан. Ике яҡтан станцияға автомобиль юлының инеү урыны бар: төньяҡ яҡтан бер — Фрунзе урамы буйлап, көньяҡ яҡтан — Октябрҙең 60 йыллығы урамы буйлап. Юлдар аша ер өҫтө йәйәүлеләр юлы бар.
Станция үҙәк булып тора, 5 юлы бар. Шулай уҡ ике тәпәш пассажирҙар платформаһы бар. Вокзал бинаһына йәнәшә платформала аҙыҡ-түлек магазины бар. Станцияның вокзалы бинаһы бер ҡатлы, эсендә ҙур булмаған зал, шулай уҡ билет кассаһы бар. Станцияла башҡарылыусы коммерция операциялары: станцияның асыҡ майҙансыҡтарында һаҡлауға рөхсәт ителә торған йөктәрҙе оҙатыу һәм ҡабул итеү; тик инеү урындарында һәм дөйөм ҡулланылышта булмаған урындарҙа вагондарға тейәлә торған ваҡ йөктәрҙе ебәреү һәм вагонлы йөктәрҙе ҡабул итеү һәм биреү, бөтә пассажир поездарына ла билеттар һатыу. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм биреү башҡарылмай
Алыҫ араға йөрөүсе поездар
2020 йылдың мартына ҡарата Ҡарлыман станцияһы аша алыҫ араға йөрөүсе ФПК № 675/676 Өфө — Сибай поезы (көн аша, шулай уҡ көн аша ВБС Мәскәү-Ҡазан — Магнитогорск) һәм Үзбәк тимер юлдарының № 381/382 Өфө — Ташкент (шәмбе һайын) һәм № 371/372 Өфө һәм Андижан (миҙгелле, шишәмбе) поезы йөрөй.
Ҡарлыман станцияһы аша үткән № 345/346 Адлер-Нижневартовск-Адлер поездары станцияла туҡтамай.
Өфөнән алып кирегә алыҫ араға йөрөүсе поездарҙың хәрәкәт итеү ваҡыты 1 сәғәт 5 минут тәшкил итә.
Өфө-Ташкент һәм Өфө-Анджижан йүнәлешендәге поездар хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса ғәмәлдән сығарыла
Поездарҙың миҙгелле хәрәкәте
Элек Ҡарлыман станцияһы буйлап алыҫ араға йөрөүсе поездарҙың күләме күберәк була. Станция аша түбәндәге поездар йөрөгән:
Ҡала яны хәрәкәте
Ҡарлыман станцияһы ҡала яны поездарының бер өлөшө өсөн һуңғы булып тора. 2020 йылдың мартына ҡарата ҡала яны хәрәкәте ЭД4М электропоездары, хәрәкәт шулай уҡ РА1 һәм РА2 рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса башҡарыла:
Стәрлетамаҡ станцияһы буйлап ҡала яны поездарының ағымдағы расписаниеһын бында ҡарарға мөмкин:
Элек Ҡарламан станцияһы буйлап ҡала яны поездарының хәрәкәт күләме күберәк була. Түбәндәге составтар йөрөгән:
Кэныль-Чор
Кэныль-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Ширта йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Герда Тирен
Герда Тирен (Gerda Tirén, ҡыҙ фамилияһы Рюдберг, 11 ғинуар 1858 йыл — 9 октябрь 1928 йыл) — швед рәссам-иллюстраторы.
Биография
1858 йылдың 11 ғинуарында Швецияла Стокгольм ҡалаһында тыуа.
1880−1883 йылдарҙа буйынса уҡыусылар менән Короллек сәнғәт академияһында уҡый. Унан Францияға китә. 1884 йылдың ғинуарында Юхан Тирен менән никахлаша һәм шул уҡ йылда Парижда уға кейәүгә сыға. 1884 йылдың аҙағында йәштәр тыуған илдәренә әйләнеп ҡайталар һәм ҡалаһында урынлашалар.
Һуңыраҡ улар Пеннингбюгә күсеп килә. Тирст йортонда (усадьба) йәшәй башлайҙар. Бөтә ғүмерҙәре тиерлек унда үтә. 1894 йылда ғаиләһе менән Увикенға ҡайтып бер аҙ йәшәп китәләр.
1928 йылда Пеннингбюла вафат булған. Ире менән йәнәш ерләнгән.
Ижады
Рәссам портреттар яҙа, сәскәләр натюрморт һәм пейзаж, швед һәм француздар тормошонан жанрлы күренештәр, шулай уҡ, балаларға арналған һүрәттәр эшләй. Скандинавтар, бигерәк тә, уның гномдар тураһында открыткаларын (nissar), яраталар.
Герда Тирендең китаптарға эшләнгән билдәле иллюстрациялары араһында: Фриц Рейтерҙың «Илдәге тормош» китабына, Даниель Дефоның "Робинзон Крузо мажаралары"на (1899), Марк Твендың «Принц һәм ярлы» китабына һәм күп һанлы әкиәттәргә эшләнгән һүрәттәр бар.
Рәссам 1923 йылда Стокгольмда швед уҡытыусылары гәзите нәшер иткән «Jultomten» журналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Был журналда Сакариас Топелиустың «Турғай» шиғырына иллюстрацияһы, 1898 йылда уҡ «Раштыуа бүләктәрен һатып аларһығыҙмы?» тигән исем аҫтында почта открыткаларына эшләгән элекке акварелдәре, балалар өсөн күп һанлы жанрлы һүрәттәре баҫтырыла.
Мишәр (Шаран районы)
Мишәр (Мещерево) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 179 кеше. Почта индексы — 452634, ОКАТО коды — 80258805009.
Кесейек
Кесейек (Кисеик) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452506, ОКАТО коды — 80236840003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гончарова Татьяна Ивановна
Гончарова Татьяна Ивановна (1934—1998) — педагог, методист, СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы (1982). КПСС-тың XVII съезы делегаты(1986).
Биографияһы
Е. И. Гончарованың урта мәктәптә тарих уҡытыу методикаһы һәм уҡытыу-тәрбиә эштәре буйынса методикаһы китабы 1962 йылда баҫыла, ул «Уроки истории — уроки жизни: Из опыта работы учителя» (1986), «Большая перемена» (1987), «Когда учитель — властитель дум» (1991, ире- профессор Иван Федорович Гончаров менән авторҙашлыҡта), «Исторические вечера в школе: Книга для учителя» (1992) китаптарының һәм «Светочи России. Русский национальный пантеон» махсус курсының авторы.
Гончарова Татьяна Ивановна Санкт-Петербургта 1998 йылдың 10 ғинуарында вафат була һәм Богословский зыяратында ерләнә.
1998 йылдың 30 сентябрендә Санкт-Петербургтың 536-сы урта мәктәбенә унда 30 йылдан ашыу эшләгән СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Гончарова Татьяна Ивановнаның исеме бирелгән, мәктәп бинаһына мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
1999 йылда Санкт-Петербургтың 536 -сы урта мәктәбендә СССР-ҙың халыҡ уҡытыусыһы Т. И. Гончароваға арналған музей бүлмәһе асыла, 2007 йылдың 18 майында музей бүлмәһенә музей статусы бирелә. Был музейҙа уның әйберҙәре, фотографиялары, документтары һәм башҡа күп нәмәләре бар.
Өфө ҡалаһы флагы
Өфө ҡалаһы флагы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы «Өфө ҡалаһы» ҡала округы символы.
Башҡортостан Республикаһының Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы ҡарары менән 2007 йылдың 6 сентябрендә 26/4-сы номер аҫтында раҫланған.
Башҡортостан Республикаһының Дәүләт символика регистрына 036 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Рәсәй Федерацияһының геральдик регистрына 3243 регистрацион номеры аҫтында индерелгән.
Авторы — Салауат Ғиләзитдинов.
Тасуирламаһы
Иңенең оҙонлоғона ҡарата нисбәте 2:3 булған тура мөйөшлө туҡыма, ул ике горизонталь һыҙаттан тора: 7:10 киңлеге булған туҡыманың өҫкө өлөшө аҡ төҫтә һәм аҫҡы өлөшө — йәшел төҫтә; аҡ һыҙаттың уртаһында — флаг һабына табан югереп барған тәбиғи көрән-һоро төҫтәге һыуһар.
Символиканы нигеҙләү
Флаг ҡала гербы нигеҙендә эшләнгән.
Флаг уртаһында — тәбиғи көрән-һоро төҫтәге һыуһар. Матур итеп бөгөлгән муйынлы башы һыуһарға ышаныу һәм тынлыҡ тойғоларын өҫтәй. Бөтә ғорур һыны, алтынға ялатылған тиреһе байлыҡты, ғорурлыҡты һәм дәрәжәне сағылдыра.
Өфө ҡәлғәһенә 1574 йылда башҡорт ерҙәрен һаҡлау маҡсатында нигеҙ һалына. Бер үк ваҡытта яһаҡ йыйыу өсөн үҙәк пункты булып хеҙмәт итә. Һыуһар һәм кеш тиреләре борондан юғары баһалана. Урыҫ батшаһы Иван Грозный менән килешеү буйынса башҡорттар яһаҡты һыуһар тиреһе менән түләргә килешә.
Йәшел төҫ — муллыҡ, шатлыҡ, азатлыҡ, тыныслыҡ һәм именлек символдары.
Юренев Ростислав Николаевич
Ростислав Николаевич Юренев (, Витебск — 28 май 2002, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй киноһы тәнҡитсеһе, кино белгесе, педагог, сәнғәт белеме докторы (1961), РСФСР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1969).
Биографияһы
Ростислав Николаевич Юренев 1912 йылдың 13 апрелендә Витебск ҡалаһында тыуған. Кадрҙар иҫәбен алыуҙың шәхси битендә һәм Кинематографистар союзының 1957 йылда Юренев тултырылған ижади карточкаһында «социаль сығышы» графаһында «дворяндарҙан» тиелгән. Уның атаһы, Николай Николаевич Юренев (16.04.1978-1942), эре закон белгесе һәм криминалист була. 1922 йылда Юренев Мәскәүгә килә, 10-сы тәжрибә-уҡытыу мәктәбенә уҡырға инә. 1929 йылда «Рабочая газета» репортёры, «Экран» журналының әҙәби хеҙмәткәре булып эшләй, бер нисә шиғыр һәм гәзит яҙмаларын баҫтырып сығара. 1931 йылдан башлап бер нисә йыл мөхәррир булып эшләй [Бөтөн телевидение һәм радиотапшырыуҙар комитеты):Автобиографиянан
Был ваҡыт эсендә эфирға 15-кә якын радиопьеса тапшырыла, шуларҙың икеһе-шиғырҙарҙа, бик күп очерктар, шиғырҙар, йырҙар  өсөн текстар бар. Радиокомитет һәм яҙыусылар төркөме тәҡдиме буйынса ВГИК-тың сценарий факультетына уҡырга инә. Институтта бик яҡшы уҡый. 3 сценарий яҙа, Улар ҡабул ителә, әмма, күрәһең, ҡуйылмай. Сценарийҙар өсөн материал туплап, бер ай Мәскәү метроһын төҙөүҙә эшләй һәм Әзербайжандың нефть һәм мамыҡ райондары буйынса ике ҙур сәфәр ҡыла. 1936 йылда ВГИК-тың сценарий факультетын (Валентина Туркина оҫтаханаһы) бик яҡшы тамамлай. Шул уҡ йылда хәрби хеҙмәткә алына. Ржев ҡалаһында, авиацияла хеҙмәт итә. ТБ-3 ауыр бомбардировщиктарында оса. 14 сәғәтлек Ржев — Воронеж — Харьков — Ржев осошон башҡара. Армиянан ҡайтҡас, ВГИК аспирантураһына уҡырға инә. 1938 йылдан матбуғатта даими рәүештә кино тәнкитсеһе булараҡ сығыш яһай башлай. 1939 йылда драматургияла кино драматургияһынан уҡыта һәм сценарий яҙыусыларҙа ижади семинар алып бара.
1948 йылда Эйзенштейн Сергей тәҡдиме буйынса СССР Фәндәр академияһының сәнғәт тарихы институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре була. Күп йылдар уҡытыусы һәм ғилми-тикшеренеү эшмәкәрлеген берләштерә (1947 йылдан-ВГИК доценты, 1949 йылдан — сәнғәт белеме кандидаты, 1962 йылдан — сәнғәт белеме докторы, 1963 йылдан — ВГИК-тың кино белеме кафедраһы профессоры). 1941 йылдың 25 июнендә, Бөйөк Ватан һуғышының өөсөнсө көнөндә, мобилизациялана. Ҡырым, Кавказ, Новороссийск, Кубань, Белоруссияла, Литвапа, Польшала, Көнсығыш Пруссияла һуғыша. Кенигсберг штурмында ҡатнаша. Штаб авиацияһы офицеры булараҡ бомбардировка авиацияһы штурманы булараҡ һуғыша. Ике тапкыр зенит артиллерияһы һәм дошмандың истребителдәре менән бәрелешә. Яралана һәм контузия ала. 103-се хәрби самолетта бомбардировка һәм разведка яһай һәм оператив элемтә буеынса 200-ҙән артыҡ осош яһай. СБДА-2 һәм ИЛ-2 самолеттарында оса. Автобиографиянан :
1974 йылда Кино теорияһы тарихы һәм фәнни-тикшеренеү институтында совет киноһы тарихы бүлеген етәкләй. 1988 йылда институттан үҙ теләге менән китеп, үҙен ВГИК-та уҡытыу эшмәкәрлегенә арнай, унда күп йылдар дауамында кино белгестәре оҫтаханаһы рәйесе була.
1957-1965 йылдарҙа СССР кинематографистар союзы ойошмаһында ҡатнаша. РРК ойоштороу бюроһы ағзаһы булараҡ, кино тәнҡите секцияһының инициаторы, ойоштороусыһы һәм рәйесе була. 1957 йылдан 1985 йылға тиклем кинематографистар Союзы Идараһы составына инә.
Автор һәм мөхәррир булараҡ өс томлыҡ «Совет киноһы очерктары» (1956-1961), алты томлыҡ «С.М. Эйнштейндың һайланма әҫәрҙәре» (1964-1971) һәм башҡа ғилми хеҙмәттәр һәм илебеҙ һәм сит ил киноһы классиктарының теоретик мираҫын баҫтырып сығара. 44 китап баҫтырып сығара.
Улар араһында «Советский биографический фильм» (1949), «Александр Довженко» (1959), «Советская кинокомедия» (1964), «Смешное на экране» (1964), «Новаторство и традиции советского кино» (1965), «Краткая история советского кино» (1979), «Чудесное окно. Краткая история мирового кино» (1983), ике томлыҡ «Эйзенштейн Сергей. Замыслы. Фильмы. Метод» (1985-1989) монографияһы һәм башҡалар бар.
Ундан артыҡ документаль фильмдың сценарий авторы, шул иҫәптән «Эйзенштейн Сергей» (1958), «Всеволод Пудовкин» (1960), «Рождение советского кино» (1968), «Кино рассказывает о себе» (1969), «Иван Александрович Перьев» (1979) бар. 1997 йылда уның лирик «Стихи из заветного ящика» шиғырҙар йыйынтығы баҫылып сыға.
2002 йылда вафат була. Введен зыяратында (4-се участка) ерләнгән.
2007 йылда «В оправдание этой жизни» мемуарҙары сыға.
Кумыш (Кимжа ҡушылдығы)
Кумыш  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кимжа йылғаһының уң ярына тамағынан 80 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Охтомица
Оло Охтомица (Охтома, Ахтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Канакша йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы
thumb|100px|right|Күкрәктең уң яғына тағыла торған билдә Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, Башҡорт ССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы — Башҡортостандың маҡтаулы исеме, дәүләт наградаһы. Башҡорт АССР-ы Юғары Советы Президиумы ҡарары менән 1973 йылдың 14 ноябрендә «Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған иҡтисадсыһы» исеме менән булдырылған. Ғәмәлдәге атамаһы Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарары менән 1996 йылда индерелгән һәм Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай тарафынан раҫланған.
Предприятие, учреждение һәм ойошмаларҙың юғары һөнәр оҫталары булған белгестәре иҡтисад һәм финанс өлкәһендә күрһәткән фиҙакәр хеҙмәттәре өсөн, иҡтисад, финанс һәм етештереү күрһәткестәре яҡшы булғанда, иҡтисад фәнен үҫтереү һәм кадрҙар әҙерләүҙә һәм һөнәре буйынса 15 йыл һәм унан күберәк эшләгән осраҡта бүләкләнә.
Маҡтаулы исем Башҡортостан Республикаһы Башлығы указы менән бирелә. Бүләкләнеүселәргә маҡтаулы исем бирелеү тураһында таныҡлыҡ һәм күкрәккә тағыла торған «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған иҡтисадсыһы» билдәһе тапшырыла, ул күкрәктең уң яғында йөрөтөлә.
Бүләкләнеүселәр исемлеге
Гарант сайтында документтар исемлеге, документтар, тағы бер сайт
Лосиха (Каракан ҡушылдығы)
Лосиха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракан йылғаһының һул ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Ыласынтау
Түбәнге Ыласынтау (Нижнелачентау) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 77 кеше. Почта индексы — 452477, ОКАТО коды — 80213810002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бычков Иван Дмитриевич
Иван Дмитриевич Бычков (1873 йыл  — 2 сентябрь 1937 йыл) — Рәсәй сәйәсмәне. Өфө губернаһынан I саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, финанс комитетында тора. Хеҙмәтсәндәр фракцияһы ағзаһы.
Биографияһы
Иван Дмитриевич Бычков 1873 йылда Минзәлә өйәҙенең Орловка ауылында (хәҙер Татарстандың Туҡай районы) тыуа. Иген үҫтереү менән шөғөлләнгән крәҫтиән. Ике класлы Мысовочелны училищеһында белем ала.
Енәйәт Уложениеһың 129-сы статьяһының 1-се өлөшө, 51-се һәм 3-сө пункттары буйынса хөкөм ителә. Ләкин ауырыу сәбәпле төп эш буйынса 1907 йылдың 12-18 декабрендә үткән процеста ҡатнаша алмай.
Революциянан һуң итексе булып эшләй. Татар АССР-ының Туҡай районы, Орловка ауылында йәшәй.
1937 йылдың 10 авгусында ҡулға алына. 1937 йылдың 31 авгусында Татар АССР-ы НКВД-һының тройкаһы 58-10 статьяһы буйынса ғәйеплә, атырға хөкөм итә. 1937 йылдың 2 сентябрендә атыла. Алабуға ҡалаһында ерләнә. 1990 йылдың 31 ғинуарында аҡлана.
Гюнтерслебен-Вехмар
Гюнтерслебен-Вехмар (Gunthersleben-Wechmar) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 3033 кеше йәшәй. Майҙаны — 26,8 км2. Диңгеҙ кимәленән 303 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Вәлиев Руслан Зөфәр улы
Вәлиев Руслан Зөфәр улы (26 сентябрь 1949 йыл) — ғалим-физик. 1996—2004 йылдарҙа Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1991), физика-математика фәндәре докторы (1984), профессор (1987). Рәсәй Федерацияһының (2003) һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1997). Башҡортостан Республикаһының Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы (2015), Башҡортостан комсомолы премияһы (1977), Германияның Гумбольдт исемендәге фонд премияһының ике тапҡыр лауреаты (2001, 2007).
Биографияһы
Руслан Зөфәр улы Вәлиев 1949 йылдың 26 сентябрендә Свердловск өлкәһенең Лосинка ҡасабаһында тыуа.
1971 йылда Свердловск ҡалаһында Урал политехник институтын тамамлай.
Институттан һуң Өфө авиация институтында инженер, ғилми хеҙмәткәр, доцент, профессор, подразделение директоры була (1973—1986).
1977 йылда — кандидатлыҡ, 1984 йылда материалдарҙың үтә һығылмалылығы эффектын тикшереү буйынса докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылдан ул — Перспективалы материалдар физикаһы институты директоры, Өфө дәүләт авиация техник университетының кафедра мөдире, 2004 йылдан — «Наноцентр» берлектәге уҡытыу-ғилми инновациялы комплекс етәксеһе.
2006 йылдан Руслан Вәлиев — Рәсәй Федерацияһының «Күләмле наноструктур материалдар физикаһы һәм технологияһы» төп фәнни мәктәбе етәксеһе.
Вәлиев эшмәкәрлегенең фәнни йүнәлештәре: материалдарҙың ныҡлығы һәм һығылмалылығы физикаһы, материалдар ғилеме, нанокристалдар, интенсив һығылмалы деформация. Ул күләмле металл материалдарҙа наноструктуралы хәлде булдырыу принциптарын тикшерә һәм ҡулланыуға индерә, был принциптар теләһә ниндәй химик составлы конструкцион һәм функциональ металдарҙың һәм иретмәләрҙең үҙенсәлектәрен үҙгәртергә мөмкинлек бирә.
Уның етәкселегендә 34 кандидатлыҡ һәм 7 докторлыҡ диссертацияһы яҡланған.
Хеҙмәттәре
Вәлиев Руслан Зөфәр улы фәнни асыш авторы булып тора (№ 339, 1987 г. «Явление образования в поликристаллах неравновесных границ зерен при поглощении ими решеточных дислокаций»). Уйлап табыуҙарға 20 патенты һәм авторлыҡ танытмаһы, фәнни баҫмаларҙа, шул иҫәптән 6 монографияла 400-ләгән публикацияһы бар.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Европа фәндәр академияһы ағзаһы, РФФМ һәм Elsevier «Scopus Award Russia 2011» дипломы менән бүләкләнгән.
Уҡыусы
, уҡыусы ҡыҙ
киң мәғәнәлә: нимәгәлер өйрәнеүсе кеше.
Башланғыс йәки урта уҡыу йорто уҡыусыһын уҡыусы тип атайҙар.
Стандарт уҡыу программалары буйынса уҡытылған уҡыу йорттары урта мәктәптәр тип атала.
Урта мәктәптәрҙә уҡыу баҫҡыстары: башланғыс 1-4 кластар, төп 5-9 кластар, өлкән 10-11 кластар.
Шулай итеп, 1-4 кластарҙа уҡыған балаларҙы башланғыс мәктәп уҡыусылары, 5-9 кластарҙы төп мәктәп уҡыусылары, 10-11 кластарҙы юғары мәктәп уҡыусылары йәки өлкән класс уҡыусылары тип атайҙар.
Шулай уҡ теләһә ниндәй класс уҡыусылары өсөн дөйөм атама — мәктәп уҡыусылары тигән исем бар.
Рәсәйҙә 2001 йылдан мәктәп урта дөйөм белем биреү — был 11 класс, ә төп дөйөм белем биреү — 9 класс тип билдәләнә.
Икенсе мәғәнәлә уҡыусы-ниндәйҙер предметты, ниндәйҙер фән йәки техника тармағын, ниндәйҙер эште белгес, оҫта етәкселегендә өйрәнгән кеше. Мәҫәлән, итексе, токарь, сәс оҫтаһы (парикмахер) булырға әҙерләнә..
Шулай уҡ ниндәйҙер тәғлимәткә эйәреүсе, кемдеңдер ҡараштарын һәм идеяларын (ижтимағи, фәнни, дини һ. б.) тотоусы кешене шәкерт тип атайҙар), эшмәкәрлеген дауам итә . Мәҫәлән, Ғайса Мәсихтең тәүге шәкерттәрен шәкерт тип йөрөткәндәр. Ленин Маркс һәм Энгельстың тоғро шәкерте, уларҙың идеяларына эйәреүсе тип һанала.
Тарихы
«Уҡыусы» һүҙе «уҡытыу» һүҙенән барлыҡҡа килгән. Учить һүҙе үҙ сиратында дөйөм славян телендәге укъ һүҙенән (боронғо заманда ҡаты тартынҡыға тамамланған һүҙҙәрҙең аҙағында «еръ» — Ъ хәрефе яҙыла). Укъ һүҙе хәҙерге телдә уҡыу (учение) һүҙе мәғәнәһендә ҡулланылған.
Уҡыусы һүҙе уҡытыу, тәғлимәт, ғалим, фән, фәнни һ. б. һүҙҙәре менән бер тамырлы, ә тарихи яҡтан ул «күнекмә, күнегеү, ғәҙәт» һүҙҙәре менән, ә бәлки, аҡыл" һәм ҡолаҡ кеүек һүҙҙәр менән дә бер тамырлы.
Кийский Шалтырь
Кийский Шалтырь — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кия йылғаһының уң ярына тамағынан 454 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 48 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бикбулатов Наил Вәли улы
Бикбулатов Наил Вәли улы (14 февраль 1931 йыл — 18 апрель 1996 йыл) — башҡорт ғалимы, этнограф, тарих фәндәре кандидаты (1965).
Ғилми эшмәкәрлеге
Наил Бикбулатовтың фәнни тикшеренеүҙәре башҡорт халҡының социаль институттарын: XVIII—XX быуаттарҙағы башҡорттарҙың ижтимағи һәм ғаилә-никах мөнәсәбәттәрен, туғанлыҡ, йола һәм ғөрөф-ғәҙәттәрен, биҙәү-ҡулланма сәнғәтен өйрәнеүгә, башҡорттарҙың этногенезы һәм «башҡорт» этнонимының килеп сығышы проблемаларына арналған. Ул — Волга-Урал төйәгенә, Урта Азияға, Таулы Алтайға һәм башҡа төбәктәргә 40-тан ашыу этнографик экспедиция ойошторо һәм күбеһенең етәксеһе була. Ғалим 100-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Археология һәм этнография музейының этнографик фототекаһын (12 меңдән ашыу берәмек) төҙөүселәрҙең береһе.
Чариков Владимир Петрович
Чариков Владимир Петрович (23 октябрь 1949 йыл — 17 ғинуар 2015 йыл) — СССР һәм Рәсәй хоккейсыһы һәм тренеры. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған тренеры.
Биографияһы
1972 йылдан алып «Салауат Юлаев» олимпия резервындағы махсус балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең тренер — уҡытыусыһы, бер үк ваҡытта 1987 йылда — «Зенит» ирекле спорт йәмғиәте Үҙәк советының үҫмерҙәр йыйылма командаһы өлкән тренеры, 1991 йылдан — баш администраторы, 1999—2010 йылдарҙа — «Салауат Юлаев» хоккей клубы етәксеһе. Уның етәкселеге аҫтында «Салауат Юлаев» СДЮСШОР-ының үҫмерҙәр командаһы СССР беренселегенең көмөш призеры була (1988), «Салауат Юлаев» хоккей клубы — Рәсәй чемпионы (2008), Милләт-ара хоккей лигаһы (1995-96), Рәсәй (1997) һәм континенталь хоккей лигаһы (2010) чемпионаттарының бронза призеры. Чариков Владимир Петровичтың тәрбиәләнеүселәре араһында А. А. Емелин, шулай уҡ 10 СССР һәм Рәсәй спорт мастерҙары. Владимир Петрович 2015 йылдың 17 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Кэнэй-Кы
Кэнэй-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Поколька йылғаһының уң ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайловка (Шаран районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 138 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Квест
Квест (quest), йәки уйын мажаралары (adventure game) —уйынсы күрһәтмәләрен үтәүсе төп геройҙың интерактив тарихынан ғибәрәт компьютер уйындарының төп жанрҙарының береһе. Квест жанрындағы уйындың мөһим элементы булып хикәйәләү һәм донъяны тикшереү тора, ә уйын барышында уйнаусынан аҡыл көсөргәнеше һәм тырышлығы талап иткән башватҡыстар һәм мәсьәләләр сисеү төп роль уйнай. Компьютер уйындарынан башҡа жанрҙарына хас элементтар: һуғыш, иҡтисади планлаштырыу һәм уйнаусынан тиҙ реакция һәм тиҙ яуап биреүҙе талап иткән бурыстар квест уйынында минимум йәки бөтөнләй юҡ. Үҙендә квест һәм action жанрҙарына хас билдәләрҙе берләштергән уйындарҙы — action-adventure тип аталған айырым жанрға ҡараталар.
Терминологияһы
Инглиз атамалы adventure game жанрҙың беренсе, Colossal Cave Adventure уйынына барып тоташа, хәҙерге уйындар унан ныҡ айырылып торһа ла, «Adventure уйыны һымаҡ» тип аңларға кәрәк.
Рус телендә 1990 йылдар уртаһына тиклем «адвентюра» жаргонизмы әүҙем ҡулланыла. Ваҡыт үтеү менән элек яңғыҙлыҡ исем булған һәм Sierra On-Line: King’s Quest, Space Quest, Police Quest компаниялары эшләгән был жанрҙың популяр уйындары атамаларында ҡулланылған. Game.EXE элекке баш оедакторы Игорь Исупов раҫлауынса, «квест» терминын йәнле урыҫ телмәренә 1996—1999 йылдарҙа был жанрға арналған журналдың яуаплы хеҙмәткәре Наталья Дубровская индергән.
Текслы мажаралар
Беренсе мажаралы уйындар — Colossal Cave Adventure, Hunt the Wumpus һәм коммерция уйыны Zork — текслы була һәм идара итеүсе ҡылымдарға ниеҙләнгән парсер ҡулланыла (уйнаусы индергән текстың интерпретаторы). Компьютер техникаһы һәм график подсистемалар үҫеше менән, текслы уйындар күргәҙмәлерәк һәм идара итеүгә уңайлы булған (әммә уйнаусының мөмкинлектәрен күпкә сикләүсе) график квестар тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла.
Һуңыраҡ текслы уйындар яратыусылар, төрлө уйындар файлдары менән эшләй торған виртуаль машиналар булдырып, interactive fiction жанрын (ҡайһы берҙә «текслы квест» тип атала) тергеҙҙе. Ошондай уйын миҫалы булып Talе браузер уйыны тора. Хәҙерге ваҡытта текслы квестар йыш ҡына ҙур уйындар составындағы мини-уйындар сифатында осрай.
Квест-башватҡыстар
Квест-башватҡыстарҙа (puzzle adventure game) уйнаусы тикшереп ҡарай алырлыҡ төрлө механизмдар кеүек эшләнгән логик мәсьәләләр төп урынды алып тора; әйтер кәрәк, йомаҡтар һаны бик күп, ә хикәйәләү схематик рәүештә бирелгән йә бөтөнләй бирелмәгән. Поджанрҙың сағыу миҫалы булып Myst уйыны (1993), һәм уға оҡшаған һуңғы квест-башватҡыстар тора, уйындың күҙәтеүселәре уларҙы «Myst-оҡшаш» квестар булараҡ һүрәтләй.
Квест-башватҡыстар поджанры подвидтары булып, уйнаусы бүлмәлә булған предметтарҙы ҡулланып, персонажды бикле «бүлмәнән сығарырға» тейешле уйын тора.
Визуаль романдар
Нихонго (Визуаль роман) японсаビジュアルノベル (бидзуару нобэру) — текст күренешендә йәйелдерелгән тарихи статик, һирәгерәк йәнләндерелгән һүрәтләүҙәр менән оҙатылған, Японияға хас текслы квест төрсәһе (подвид). Бындай уйындарҙа интерактивлыҡ дәрәжәһе түбән, һәм тамашасынан һирәк-һаяҡ ҡына меню ярҙамында һайлау, атап әйткәндә — диалогта яуап варианты һайлау талап ителә. Визуаль романдар Японияла бик популяр һәм япон персональ компьютерҙар өсөн уйындар баҙарының күпселек өлөшөн алып тора. Популяр визуаль романдар йыш ҡына аниме экранлаштырыу йәки манги сығарыуға нигеҙ булып тора.
Йөрөү симуляторҙары
«Йөрөү симуляторы» термины төп урынды декорация, атмосфера һәм тарих биләгән аңлы рәүештә ябайлаштырылған геймплейлы уйын-хикәйәне һүрәтләй. «Йөрөү симуляторы» аңлатмаһы тәүге арала, бындай уйындарҙа уйын процесының примитив булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алып, түбәнһетеү өсөн ҡулланылған һымаҡ булһа ла, ваҡыт үтеү менән нейтраль һәм ҡулланырлыҡ төҫ алды. Бындай уйындарҙы квест жанрына беркетмәҫкә лә мөмкин — уларҙа йыш ҡына башватҡыстар һәм жанрға хас башҡа элементтар булмай. Бындай уйындарҙа йыш ҡына еңелеүселәр булмай — улар уйнаусыға хикәйәләү ярҙамында уйын донъяһы буйлап йөрөүҙе һәм китап, аудиояҙма һ. б. кеүек ҡыҙыҡлы объекттарҙы эҙләүҙе тәҡдим итә. Бындай типтағы уйын иҫәбенә Gone Home, Dear Esther, Yume Nikki, Firewatch, Thirty Flights of Loving и What Remains of Edith Finch инә.
Текслы мажаралар
1970-се йылдар башында, программист спелеолог Уильям Краудер, мажаралы уйындар жанрына нигеҙ һалыусыларҙың береһе, PDP-10 маркалы ЭВМ өсөн Colossal Cave Adventure программаһын эшләйгәндән һуң, квестарҙың беренсе «тәүбабалары» барлыҡҡа килә. Уйын интерфейсы текслы була, ә сюжеты — ҙур мәмерйәлә герой мажаралы сәйәхәт итә. Һуңғараҡ Дон Вудст уйынды эшкәртә һәм киңәйтә. Colossal Cave Adventure ARPANET буйынса, төрлө оҡшаш уйын һәм дауамдары ҡушылып, тиҙ аралабөтә ерҙә тарала һәм популяр булып китә.
1980 йылдың ноябрендә PDP-11 өсөн Infocom компанияһы эшләгән Zork I: The Great Underground Empire уйыны сыға. Был уйын өсөн ZIL (Zork Implementation Language Zork уйынын тормошҡа ашырыусы теле) тип аталған махсус программа тәьмин итеүе (беренсе уйынды хәрәкәткә килтереүсе движок тип иҫәпләнә, уның ярҙамында махсус виртуаль машина (Z-machine) төрлө платформаларҙа тиерлек стандартлаштырылған "тарихтар файлдары"н ебәрергә мөмкин. Төрлө платформаларҙа киң таралыуы арҡаһында, Zork текслы мажаралы уйындарҙың иң популяр серияларының береһе булып китә.
Infocom уйындары interactive fiction жанры классикаһы тип һанала, ә infocom әүҙемлек осоро шундай төр уйындарҙың «алтын быуаты» тип һанала.
Тәүге мажаралы уйындар фәҡәт текслы йөкмәткеле була, һәм, компьютерҙарҙың техник сикләнгәнлеге арҡаһында, уларҙа графика ҡулланылмаған. Бындай уйындарҙа уйнаусының төп бурысы: уйын донъяһы менән диалог урынлаштырыу, программаның һүҙлек запасын тикшереү; һәм артабан диалогтың уйын менән тәжрибәһе тупланышы, уйын эсендәге логик башватҡыстар һәм мәсьәләләр сылбырын сисеү. Ҡулланыусы уйынды ҡара йәшник кеүек өйрәнгән, уға аңлайышлы диалог телен өйрәнеү, һәм, эҙемтә булараҡ, теләгән һөҙөмтәне алыу (яңы локациялар эҙләү, уйынды үтеү һ. б.). Диалог, хәбәрҙәрҙе текст ярҙамында индереү: мәҫәлән, төньяҡҡа китергә кәрәк булғанда, уйнаусы «GO NORTH» (с ингл. — «төньяҡҡа») ярҙамында булдырылған. Әгәр герой ҡулында шәм булһа (candle), ул уны иҙәнгә ташлай алған (drop), һәм бының өсөн «DROP CANDLE» тигән һүҙбәйләнеште индерергә кәрәк булған. Шул уҡ ваҡытта программа бөтә һүҙҙәрҙе лә аңлап етмәгән, ә уйнаусы һәр ваҡыт программа һүҙлеген белмәгән, һәм уға һүҙлекте үҙ аллы өйрәнергә тура килгән.
График квестар
Хисаплау техникаһының үҫеше һәм үҫешкән график системаһы менән айырылған (мәҫәлән, Apple II) өй компьютерҙарының барлыҡҡа килеүе компьютер уйындары индустрияһын булдырыу сәбәпсеһе була. Шуға ярашлы, квестар жанры тағы ла артабан үҫеш ала. Квестар бәйән ителгән ваҡиғаларҙы, тәүҙә фәҡәт декоратив рәүешле булһа ла, беренсе график иллюстрациялау мөмкинлеген ала. Йыш ҡына тупаҫ графика примитив була (мәҫәлән, векторлы заливка менән[к. 1]) һәм был компьютер хәтеренән ҙур сығымдар талап итмәй. Уйнаусы элеккесә,клавиатура ярҙамында эҙмә-эҙлекле командалар индереп, персонаждың хәрәкәте менән идара итә, ә һүрәт хәрәкәтһеҙ хәлдә ҡала һәм уйнаусының күҙаллауын стимуллаштырыуға хеҙмәт итә.
Мажаралы уйындарҙа графика ҡулланыуҙың маҡсатҡа ярашлы булыу-булмауы тураһындағы тәүге бәхәстәр 1983—1984 йылдарҙа ҡуйырҙы. Графика яҡлыларҙың төп дәлиле: «Был бер ҙә ҡурҡыныс түгел, сөнки бер яҡтан уйындар ҡыҙыҡлы буласаҡ, ә графикаға киткән хәтер сығымдары локацияларҙы текслы һүрәтләү менән ҡаплана». Был ҡарашҡа ҡаршылар, графиканың роле көсәйеүе уйындарҙың ябайлаштырылыуына һәм жанрҙың юғалыуына килтереүе мөмкин, тип иҫкәртте, ләкин техник яҡтан графиканы яҡшыртыу прогрессив алым булып күренә. Ваҡыт үтеү менәнграфика яҡлылар еңеп сыҡты һәм яйлап текслы уйындарҙы ҡыҫырыҡлай башланы.
Мажаралары уйындарҙың үҫешендә артабанғы этабы булып уйнаусының, текст индереү урынына экрандың ҡайһылыр өлкәһенә төрткө менән тейҙереп алыу менән һөҙөмтә— герой шул нөктәгә хәрәкәт итә йәки күрһәтелгән предмет ҡулланылыуын һ. б. күреүе, донъя менән үҙ-ара интерактив тәьҫир итешеүҙең үҙгәреүе булды. Шулай итеп локацияларҙы текслы тасуирлау кәрәклеге ҡалмай — уйнаусы, экрандағы бөтә объекттарға «сиртеп», нимә һүрәтләнгәнен аңлай ала.
1990-сы йылдар башына, 1980-се йылдарҙағы үҙенсәлекле элгәреләре менән сағыштырғанда, адвентюралар тулыһынса үҙгәрҙе. Интерфейсты яйлап ябайлаштырыу ҡылымдарҙың бөтә күп төрлөлөгө (барырға, алырға, һөйләшергә һәм һалырға һ.б.) бер һүҙгә ҡайтып ҡалды: «ҡулланыу»: «аспирин ҡабул итергә» → «аспирин ҡулланырға», «ишек асырға» → «ишеккә асҡыс ҡулланырға». Бындай уйындарҙы уйнау ябайлаша, әммә беренсе классик адвентюралар маҡсаты — «тикшеренеү программаһы менән бәйләнеш урынлаштырыу һәм уның һүҙлеген тикшереү» юғала. Ябайлаштырыу уйын механикаларына йоғонто яһаусы эҙемтәгә килтерә. Уйнаусы сикләнгән һандағы предметтар һәм кескәй командаға эйә икән, ул үтеү өсөн бөтә мөмкин булған варианттарҙы һайлай. Ябайлыҡты һаҡлау һәм яңынан уйынға саҡырыу өсөн, уйынға экшен элементы өҫтәй башлайҙар. Мәҫәлән, Indiana Jones and the Fate of Atlantis уйынындағы бер эпизодта таш дискты уның хужаһының аяҡ аҫтынан урларға кәрәк була. Бының өсөн ут һүндерергә, башҡа түшәк япмаһы (простыня) ҡапларға, фонарь тоҡандырырға һәм өрәк булып ҡыланырға, һәм ҡото осҡан хужаның шаҡ ҡатып баҫып тороуынан файҙаланып, һиҙҙермәй генә дискыны эләктерергә кәрәк. Шуның эҙемтәһе булараҡ, экшен яғына күсеү һәм шул йүнәлештә артабанғы үҫеш был йүнәлештәге артабанғы үҫеше мажаралы боевик жанрындағы уйындар барлыҡҡа килеүенә стимул булды.
1990-сы йылдарҙың беренсе яртыһына нигеҙҙә ысынлыҡҡа ҡағылышлы яҡшыртыуҙар, һәм был видеоны һәм тауышлы технологияларҙы киң ҡулланыуға лә бәйле ине. Уйындар күпселеген интерактив киноны хәтерләтте һәм уларға профессиональ актёрҙар йәлеп ителде.