cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һарыбай
Тарихы
Һарыбай ауылы документтарҙа тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Риүәйәт буйынса, Һарыбай, Иҙелбай, Ишморат һәм Рысай ауылдары Дим йылғаһы бассейнынан килгән башҡорттар тарафынан нигеҙләнгән. Ырымбур губернаһы Үҫәргән улусы составында була.
Красноусол (шифахана)
Ҡаҙаныштары
1998 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Ғ. Рәхимов «Красноусол» курортын төҙөүҙе һәм төҙөкләндереүҙе яҡшыртыу буйынса тәү сираттағы саралар планы тураһында" Указына ҡул ҡуя.
1999 йылдың октябрендә шифахана 75 йыллыҡ юбилейын билдәләй, 2000 йылда шифахана тарихы һәм үҫеше музейы асыла.
Һарыбай
Тарихы
1917 йылдан Башҡортостан автономияһының (1919 йылдан Башҡортостан АССР-ының) Үҫәргән кантоны составында була. 1922 йылдың 5 октябренән Йылайыр кантоны составына индерелә. 1930 йылдың 20 авгусынан Башҡортостан АССР-ының Ейәнсура районы составына керә. 1934 йылда яңы ойошторолған Ырымбур өлкәһенең составына бирелә. 1934—1959 йылдарҙа Ырымбур өлкәһе Ейәнсура районы составында була. 1959 йылда Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ районы составына индерелә
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башҡорттар 95 % тәшкил итә.
Трофимова Валентина Александровна
Биографияһы
Валентина Александровна Трофимова 1928 йылдың 9 июнендә Черемховицы ауылында (хәҙер — Кострома өлкәһе) тыуған.
1942 йылда Бөйөк Ватан һуғышы ваҡытында Скобелевтар ғаиләһе Караваевоға күсеп китә, һәм В. А. Трофимова ун дүрт йәшендә урындағы тоҡомсолоҡ совхозына эшкә инә, баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй, малсы була, Кострома тоҡом һыйырҙары төркөмөндә һауынсы булып эшләй.
1948 йылда йыл йомғаҡтары буйынса үҙенә беркетелгән 8 һәр һыйырҙан уртаса 5238 килограмм һөт һауып ала. 1949 йылдың 12 июнендәге СССР Юғары Советы Президиумының Указы менән «өлгөлө хеҙмәте өсөн» В. А. Скобелева Ленин ордены менән бүләкләнә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1951 йылдың 3 декабрендәге Указы менән «1950 йылда һәр 8 һыйырҙан уртаса 6895 килограмм һөт һауып алыуы өсөн» Трофимова Валентина Александровнаға Ленин ордены һәм «Ураҡ һәм Сүкеш» миҙалы тапшырылып, «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
1956 йылда В. А. Трофимованы йылына мең ярым килограмм ғына һөт һауып алыусы артта ҡалған һөт-тауар фермаһы менән етәкселек итергә ҡуялар. В. А. Трофимова етәкселек иткән осорҙа ферма танымаҫлыҡ булып үҙгәрә һәм һөт һауып алыу һәр һыйырҙан уртаса йылына 4800 тәшкил итә.
1997 йылдың 3 ғинуарында вафат була һәм Караваево ауылына яҡын зыяратта ерләнә.
Красноусол (шифахана)
Ҡаҙаныштары
БР Президенты «Красноусол» курортын артабан үҫтереү тураһында" Указға ҡул ҡуя, 2000—2005 йылдарға курортты комплекслы үҫтереү программаһы раҫлана. Март айында яңы уникаль һыу менән дауалау үҙәге асыла.
«Эстет» пластик хирургия һәм косметология үҙәге асыла. Шифахананың үҙ производствоһы: макарон, мини-тирмән, тегеү, мебель цехтары, умарталығы бар.
2005 йылдың майында Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булғандарға обелиск асыла. 2005 йылдың июлендә йәйге эстрада, 2006 йылда «Көгөш» кафеһы, «Яҙ», «Шишмә» магазиндары, автостанция файҙаланыуға тапшырыла, Усолка йылғаһы буйында пляж, мини-гольф, городки һәм теннис корты уйындары майҙансыҡтар ойошторола, велотрек төҙөлә.
2005 йылда Силәбе өлкәһе Трёхгорный ҡалаһының заводы менән берлектә йылылыҡ елләткесе булған үҙенсәлекле ләм айырғыс ванна уйлап сығарылған.
«Красноусол» шифаханаһында Ю. А. Гагарин исемендәге Космонавтар әҙерләү үҙәгенән космонавтарҙы осоуҙан һуң реабилитациялау тураһында килешеү төҙөлә.
2007 йылда биоклимат ресурстарын баһалау һәм климат менән дауалауҙы ойоштороу тәҡдимдәре әҙерләнгән.
«Красноусол» шифаханаһы" дәүләт унитар предприятиеһының 2020 йылға тиклем үҫеш генераль планы проекты раҫлана.
Ташлы ауылында шифахананың ярҙамсы хужалығы, теплица хужалығы ойошторола. «Миңлесара» мәсете, Күрпәс бей хөрмәтенә стела асыла.
2009 йылда «Самрау» үҙәге үҙенең ишектәрен аса.
2013 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт министрлығы «Шифа» фольклор-эстрада ансамбленә һәм «Красноусол» бейеү ансамбленә «Халыҡ» исемен бирә.
2017 йылда «Красноусол» шифаханаһы дәүләт унитар предприятиеһы «Красноусол» шифаханаһы яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте итеп үҙгәртеп ҡоролдо.
2018 йылда «Красноусол» шифаханаһында "Юлбашсылар аллеяһы"на нигеҙ һалынды.
2019 йылдың апрелендә Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуҙың 100 йыллығына арналған «Хәтер урманы» акцияһы барышында «Красноусол» шифаханаһы биләмәһендә Советтар Союзы Геройы Анатолий Сергеевич Горин исемендәге аллея булдырыла.
«Красноусол» шифаханаһы Бөтә Рәсәй «Здравница» форумдарының алтын миҙалдары менән билдәләнә (2004, 2006, 2007).
Бөгөмәле (тау, Ишембай районы)
Бөгөмәле — Башҡортостандың Ишембай районындағы тау. Кесе Рәүҙәк һәм Һикәҙе йылғалары араһында ята. Иң бейек нөктәһе — 672,3 м.
Битләүҙәре һөҙәк, төньяҡтан һәм көньяҡтан текә, текә ярҙар хасил иткән тауҙар араһында йылғалар аға. Тау тоҡомо ҡомташтарҙан, аргиллиттарҙан һәм венд ҡатнашмаларынан тора.
Бөгөмәлелә Кесе Рәүҙәк һәм Һикәҙе ҡушылдыҡтары баш ала. Тауҙан төньяк-көнсығыштараҡ 5 км алыҫлыҡта Биктәр тауы (629 м), төньяҡта 6 км алыҫлыҡта Иҫкейорт (608 м), көньяҡта 6 км алыҫлыҡта Ҡаратүбә (687 м) ята. Көньяҡ-көнсығыштараҡ 10 км алыҫлыҡта Иҫке Һәйет ауылы урынлашҡан.
Тау һырттарында, итәгендә ҡуйы йүкә һәм ҡарама ҡатнаш урман үҫә.
«Бөгөмәле» — башҡорт телендәге «бөгөлөп киткән» (изогнутый) һүҙенән алынған тигән фараз бар.
Титкова Наталья Витальевна
Титкова Наталья Витальевна (15 октябрь 1970 йыл) — Рәсәй футболсыһы, ярым һаҡсы. Рәсәйҙең халыҡ-ара класлы спорт мастеры (2002).
Биографияһы
Наталья Витальевна Титкова 1970 йылдың 15 октябрендә тыуған. 1992 йылдан Мәскәү «Спартак-Преображение» өсөн сығыш яһай. Команда менән Рәсәй Кубогы финалына тиклем барып етә, унда «Спартак» «Интерростан» ҡалыша (4:5). 1994 йылдан 1995 йылға тиклем Рәсәй чемпионатында сығыш яһаған «Чертаново-СКИФ» командаһының футболсыһы була. Мәскәү дәүләт физик культура академияһын 1998 йылда тамамлай. 2003 йылда «Анненки» клубы өсөн сығыш яһай. Клуб тәүге тапҡыр юғары дивизионға сыға, әммә  2003 йыл миҙгеле һөҙөмтәһе  буйынса беренсе дивизионға кире ҡайта. Киләһе миҙгелдә Реут «Приалиты» өсөн сығыш яһай.
2007 йылда  «Чертаново» клубына ҡайта. 2007 йыл миҙгеле йомғаҡтары буйынса клуб һуңғы туғыҙынсы урынды биләй һәм беренсе дивизионға төшөп китә. Титкова ҙур футболдан тыш Рәсәй чемпионатында  «Чертаново» өсөн параллель мини-футболда ла сығыш яһай. 2007/08 миҙгелендә ул команданың  иң яҡшы уйынсыһы була, 31 туп индерә.
2002 йылдан тренер эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. «Приалит» һәм «Чертаново клубтарында тренер булып тора ». Уның тәрбиәләнеүселәре  араһында — Ксения Джиникашвили, Татьяна Воронко, Нелли Коровкина, Юлия Бочаркина, Березина Анастасия. 2018 йылда Болгарияла турнирҙа 2006 йылда тыуғандарҙың командаһын  еңеүгә алып килә.
Бынан тыш, «Чертаново» мини-футбол клубының баш тренер була.
Совет районы (Өфө)
Совет районы — Өфө ҡалаһының ете районының береһе, уның тарихи үҙәк өлөшөнән төньяҡҡа табан урынлашҡан.
Курдистан
Курдистан, Көнбайыш Азиялағы территория, унда Курдтар халыҡтың байтаҡ өлөшөн тәшкил итә, курд мәҙәниәте, телдәре һәм милли үҙенсәлеге лә. Географик Яҡтан Курдистан таулы ерҙәрҙән ғибәрәт.
Совет районы (Өфө)
Тарихы
Совет районының ойоштороу датаһы прообразы — 1938 йылдың апрель айы, нәҡ ошо ваҡытта бүленеү иҫәбенә ике яңы район барлыҡҡа килә: Жданов һәм Молотов (1957 йылдан Совет районы).
Күп йыллыҡ тарихы эсендә район сиктәре күп тапҡырҙар үҙгәрә.
Хәҙерге Совет районы территорияһында беренсе ҡаралтылар XVII быуат башында барлыҡҡа килә. Был төҙөлөштәр ҡала ситендәге ҡараул башнялы нығытмалар була, улар Ағиҙел менән Өфө йылғалары араһыда төҙөләләр һәм Өфө нығытмаһына килеп ингән урындары төньяҡтан һәм төньяҡ-көнсығыштан һаҡлайҙар.
Иҡтисади һәм мәҙәни тормоштоң күтәрелешендә бик ҙур ролде Һамар-Златоуст (хәҙер Куйбышев) тимер юлының төҙөлөшө уйнай. Ағиҙел һәм Өфө йылғалары аша күперҙәрҙе төҙөгәндән һуң тимер юлдан хәрәкәт Өфө аша 1888—1890 йылдарҙа асыла.
1888 йылдың август айында Өфөлә Һамар-Златоуст тимер юлының төп оҫтаханалары (хәҙер тепловоздар ремонтлау заводы) сафҡа инә. Пароход, ә, иң мөһиме, тимер юлы бәйләнешен асыу Өфөнө Көньяҡ Уралда эре транспорт узелына әүерелдерә һәм сәнәғәт үҫешенә булышлыҡ итә.
1900-сы йылдар башында хәҙерге район биләмәһендә 15 меңгә яҡын кеше йәшәгән.
Тимер юл оҫтаханалары һәм деполарҙағы эшселәр иҫәбенә марксистик түңәрәктәр, социал-демократик төркөмдәр барлыҡҡа килә. 1905 йылғы революция ваҡиғалары Өфөнө лә, районды ла урап үтмәйҙәр. Забастовщиктар менән эшсе депутаттар советы етәкселек итә. Советтың башында Иван Степанович Якутов тора. 1905 йылдың 9 декабрендә сәйәси забастовка ҡораллы ихтилалға әүерелә, уны полиция менән казактар баҫтыра. Иван Якутовтың ғүмере Өфө төрмәһендә 1907 йылдың 21 ноябрь төнөндә өҙөлә. Уның исеме ҡала балалар паркына бирелә (элекке халыҡ айыҡлығы баҡсаһы).
1930-сы йылдарҙың беренсе яртыһында транспортта ҡала һәм республика өсөн яңы төр тыуа — һауа транспорты. 1932 йылда Өфөгә өс У-2 (ПО-2) самолетттарын алдыралар, 1933 йылдың 15 июлендә беренсе даими авиация линияһы Өфө — Магнитогорск — Белорет — Стәрлетамаҡ — Мәләүез — Мораҡ — Баймаҡ — Архангельск — Өфө түңәрәк маршрут буйынса асыла. Ошоларҙың бөтәһен дә: Рихард Зорге урамын да, беренсе Өфө аэропорты булған бөгөнгө Көньяҡ вокзалы территорияһын да күҙ алдына килтереүе ауыр. «Әтәсле йорт» тип билдәлелек алған йортта аэродром метеохеҙмәте була. Революцияға тиклем йортҡа купец П. Костерин хужа булған һәм ул ҡала ситендәге йорт булараҡ файҙаланған.
Социаль сфера
Районда ДКиТ ААЙ «УЗЭМИК», «Железнодорожник» мәҙәниәт йорто, Йәштәр һарайы (элекке «Юбилейный» мәҙәниәт йорто), «Өфө уттары» күңел асыу үҙәге эшләп килә. Бында ике балалар музыка мәктәбе һәм сәнғәт мәктәбе, элекке Пионерҙар һарайы (хәҙер балалар ижады һарайы) бар.
Лубочья
Лубочья — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моссад
Моссад (ивр. המוסד למודיעין ולתפקידים מיוחדים, һа-Моссад ле-модиин у-ле-тафкидим мейуһадим — «Разведка һәм махсус бурыстар ведомствоһы») — Израилдең сәйәси разведкаһы; тәғәйенләнеше һәм бурыстары йәһәтенән АҠШ-тың ЦРУ-һына оҡшаш.
Ойошма эмблемаһында Израиль Дәүләтенең гербы булған менора төшөрөлөп, түбәндәге девиз яҙылған: «Бағыу етмәгәндә халыҡ түбәнәйә, ә кәңәшселәр күп булғанда — яҡшы йәшәй» (Прит. Притчей Соломоновых#11:14 11:14). Бының менән бергә ошо уҡ китаптан тағы бер аят «Моссад» девизы булып килде: «Шуның өсөн һуғышыңды уйлап алып бар» (Прит. Притчей Соломоновых#24:6 24:6).
Ойошманың баш офисы Тель-Авивта Талут бульварында урынлашҡан. Төп оператив подразделениелары — 1989 йылдан бирле Тель-Авив ситендәге биҫтәләрҙә. Кадрҙары сама менән яҡынса 1200 кеше.
Төп маҡсаттары һәм бурыстары
«Моссад» разведка мәғлүмәттәре йыйыу һәм эшкәртеү, шулай уҡ Израилдән ситтә йәшерен махсус операциялар үткәрелеү менән шөғөлләнә.
«Моссад» эшмәкәрлегенең төп йүнәлештәре түбәндәгеләр :
Эш ысулдары
Шилоах периферия концепцияһы тип аталған ҡағиҙәне формалаштыра, унда Израилгә күрше булмаған Африка һәм Азия илдәре менән бәйләнештәр урынлаштырыу һәм үҫтереүгә өҫтөнлөк бирелә.
Дөйөм мәғлүмәт һәм үҙенсәлектәре
"Моссад"тың эшмәкәрлеге бик йәшертен бара, уның хаҡында һәм ниндәй ҙә булһа эше тураһында мәғлүмәт, ҡағиҙә булараҡ, ваҡиғанан һуң күп йылдар үткәс йәиһә уңышһыҙлыҡҡа осраған хәлдә генә билдәлелек ала. 1990-сы йылдар аҙағына тиклем хатта хеҙмәт начальнигының исеме лә йәшереп тотола.
«Моссад» һәм Шабак хеҙмәттәренең дөйөм сығымдары 2013 йылда — 6,63 миллиард шекел (1,9 миллиард доллар самаһы), 2012 йылда — 5,91 миллиард шекел, ә 2006 йылда 4,28 миллиард шекел тәшкил итә. Был сумманан 871 миллион шекел элекке хеҙмәткәрҙәргә пенсия түләүгә китә.
«Моссад» структураһы
«Моссад» эшмәкәрлегенә директорҙан, уның урынбаҫарҙарынан һәм административ хеҙмәттәрҙән торған директорат етәкселек итә. «Моссад» директоры "Разведка хеҙмәткәрҙәре етәкселәре комитеты"на (ивр. ‏ועדת ראשי השירותים‏‎, Ваадат рашей һа-Шерутим) йәки ҡыҫҡаса «Вараш»ҡа инә һәм туранан-тура Израиль премьер-министрына буйһона.
Директоратҡа түбәндәге идаралыҡтар ҡарай<span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references"> [7] <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9487-88_7-0" rel="dc:references"> : Үрҙә һаналған идаралыҡтарҙан тыш, «Моссад» составында тышҡы контрразведка подразделениелары (АПАМ) һәм элекке нацистарҙы эҙләүсе ҙур булмаған төркөм бар.
Кадрҙар сәйәсәте
"Моссад"тың кадрҙар сәйәсәте башҡа илдәрҙең бындай хеҙмәттәрендәгенән ныҡ айырыла. Ойошмала, техник персоналды ла индереп, ни бары 1200 хеҙмәткәр штатта тора. Булған мәғлүмәттәр буйынса, "Моссад"та ни бары бер нисә тиҫтә оператив офицер бар, улар теләһә ҡайһы ваҡытта донъяның теләһә ҡайһы илендә операция үткәреүгә әҙер. Шуның менән бергә ойошма эшмәкәрлегендә бөтә донъя буйлап йәлеп ителгән агенттар файҙаланыла. Уларҙың һаны 35 мең иҫәпләнә. Сағыштырыу өсөн: 1990-сы йылдар башында КГБ хеҙмәткәрҙәре һаны 250 мең була, ә Куба разведкаһы — ДГИ — сит илдәрҙәге вәкиллектәрендә генә лә 2000 хеҙмәткәр тота.
Хеҙмәткәрҙәр һәм агенттар
«Моссад»ҡа хеҙмәткәрҙәр йыйыу, ҡағиҙә булараҡ, Израилдең армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡан граждандары һәм вуз тамамлаусылар араһында алып барыла. Алдан һынап ҡарауҙар бер нисә айға һуҙыла. Был эш менән кадрҙар идаралығының вербовкалау бүлеге шөғөлләнә. Һынау үткәндәрҙе «Моссад» академияһына алалар, ул «Мидраш» тип атала.
Академия 1960-сы йылдар уртаһында асыла. Академияның атамаһы сер итеп тотола һәм хатта академияның үҙендә лә телгә алынмай. Курсанттар баштан уҡ псевдонимдар һәм легенда ала, уҡығанда улар шулар буйынса йәшәргә тейеш була. «Мидраш» программаһы донъяның теләһә ҡайһы илендә теләһә ҡайһы шарттарҙа теләһә ниндәй операцияны үтәй алырлыҡ профессиональ шпиондар әҙерләүҙе күҙҙә тота. Бер йыл уҡығас, курсанттар"Моссад" подразделениеларында стажировка үтә. Унан һуң киләһе курсты үтер өсөн кире академияға ҡайталар. Уҡыуҙың бөтә баҫҡыстарын уңышлы үтеп, контроль имтихандарын тапшырғандар ғына ғәмәлдәге хеҙмәткәр булып китә <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references"> [12] <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9455-56_12-0" rel="dc:references">.
Төрлө яҡтарҙан Израилгә бик күп кешеләр күсеп килеүе разведкаға ҡиәфәте, мәҙәни үҙенсәлектәре, илде һәм телде, шул иҫәптән урындағы диалекттарҙы белеүе буйынса донъяның теге йәки был илендә эшләрлек кадрҙар һайлап алыуға киң мөмкинлектәр аса. Ошо арҡала йәшерен хеҙмәткәрҙе берәй ергә индереү өсөн «Моссад»ҡа йылдар һәм тиҫтә йылдар түгел, ә айҙар, хатта көндәр етә. Оператив эштә ерле йәһүдтәрҙе файҙаланыу ҡәтғи сикләнә, сөнки бындай агенттың уңышһыҙлыҡҡа осрауы һәр ваҡыт тиерлек антисемитлыҡ үҫеүенә бәйле була.
1990-сы йылдарҙан башлап «Моссад» Израиль гәзиттәрендә ойошмаға эшкә саҡырған иғландарҙы йыш баҫтыра. 2000 йылда «Моссад бөтәһе өсөн дә асыҡ түгел, әммә һиңә, бәлки, асыҡтыр» тигән иғлан сыға. Уға меңләп кеше яуап бирә, әммә берәү генә ҡабул ителә. «Моссад» сайтында анкета ла тултырырға була.
2001 йылда "Моссад"тың кадрҙар бүлеге начальнигы беренсе тапҡыр тышҡы разведкаға инеүселәргә булған талаптарҙы баҫтыра. Әгәр 30 йыл элек «Моссад» көнсығыш ҡиәфәтле һәм ғәрәп телен белгән кешеләрҙе йыйһа, ваҡыт үтеү менән талаптар үҙгәрә :
Сайаним (ирекле ярҙамсылар)
Хеҙмәткәрҙәр менән агенттарҙан тыш, үҙенең операцияларында «Моссад» сайандарҙы — ирекле ярҙамсыларҙың халыҡ-ара селтәрен дә файҙалана. Үҙе йәшәгән илгә һәйбәт мөнәсәбәттә булып, Израиль Дәүләтен яратҡан саф ҡанлы йәһүдтәр генә сайан була ала. Сайандар үҙ ихтыяры менән һәм тик үҙе йәшәгән илдә генә эш итә. Әммә сайаним селтәрен агентура селтәре менән бутарға ярамай. Ирекле ярҙамсы штаттан тыш хеҙмәткәр бурыстарын башҡара һәм Моссад агенттарына үҙенең мөлкәте һәм йәмәғәт бәйләнештәре менән ярҙам күрһәтә. Формаль рәүештә шундай ҡағиҙә лә эшләй: сайан акцияның үҙ иленә ҡаршы үткәрелмәүенә инанырға тейеш. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references"> [18] <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9453_18-0" rel="dc:references">.
Миҫал: «Моссад» Германия территорияһында хәүефле террорсыны юҡ итеү буйынса йәшерен операция үткәрә. Агенттарға операция өсөн легаль автомобиль кәрәк. Ошо маҡсатта берәй сайандан үҙенең автомобилен билдәләнгән урында ҡалдырыуҙы үтенәләр. Акция тамамланғас, автомобиль хужаһына ҡайтарыла, ләкин уның автомобиле кем тарафынан һәм ниндәй маҡсатта файҙаланылыуын ул бер ҡасан да белмәйәсәк. Операция уңышһыҙ тамамланһа, машина хужаһы автомобиленең урланыуы тураһында ғариза яҙа.
Ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу
Яҡын Көнсығыш менталитеты үҙенсәлектәренә бәйле, Израиль разведкаһында легаль булмаған ҡатын-ҡыҙҙарҙы файҙаланыу таралыу алмаған. Шулай ҙа, Израилдең ваҡытлы матбуғат баҫмаларына һылтанып, тарихсы Иосиф Тельмандың яҙыуынса, "Моссад"та оператив хеҙмәткәрҙәрҙең личный составының кәм тигәндә 20 процентын ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. "Моссад"та иң юғары вазифа биләгән ҡатын Ализа Маген була, ул директор урынбаҫары вазифаһына тиклем үрләй. Лили Кастель, Иоланда Хармер, Сильвия Рафаэль һәм башҡа ҡайһы бер ҡатын-ҡыҙҙар билдәле йәшерен агент булып китә.
2015 йылдың 3 июнендә кадрҙар идаралығы начальнигы итеп беренсе тапҡыр ҡатын-ҡыҙ тәғәйенләнә. Уға армиялағы генерал-майор званиеһына тиң звание бирелә. Вазифаға тәғәйенләнгәнгә тиклем ул "Моссад"тың личный составы бүлегендә эшләй.
Барлыҡҡа килеүе
1949 йылдың 13 декабрендә Израиль премьер-министры Дауыт Бен-Гурион Сит ил эштәре министрлығына бөтә разведка хеҙмәттәренең Рәүвән Шилоах етәкселегендә берләштелеүе тураһында йәшерен хат ебәрә. Шилоах тышҡы сәйәсәт һәм стратегия мәсьәләләре буйынса премьер-министр советнигы булып китә.
Рәсми рәүештә «Моссад» 1951 йылдың 1 апрелендә, «Үҙәк координациялау институты» менән «Үҙәк разведка һәм хәүефһеҙлек институты» берләштерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Уның директоры итеп тура премьер-министрға буйһоноулы Рәүвән Шилоах ҡуйыла. Шилоах Израиль разведкаһының теоретик нигеҙен һәм төп эш принциптарын эшләй, улар бөгөнгә тиклем һаҡланып килә.
1957 йылға тиклем «Моссад» составында оператив подразделениелар булмай, шунлыҡтан операциялар башҡа махсус хеҙмәттәрҙең оперативниктарын йәлеп итеп башҡарыла <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references"> [25] <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9F.D1.80.D0.BE.D1.85.D0.BE.D1.80.D0.BE.D0.B2.E2.80.942003.E2.80.94.E2.80.9420-21_25-0" rel="dc:references">.
«Мемунә дәүере»
Шилоахтан һуң «Моссад» директоры һәм бер үк ваҡытта бөтә разведка хеҙмәттәре кураторы вазифаларын Иссер Харель үтәй башлай. Был посты ул 1963 йылдың 26 мартына тиклем биләй. Дауыт Бен-Гурион Харелде «Мемунә» (ивр. ‏ממונה‏‎ — яуаплы) тип йөрөтә. Ул бер юлы махсус хеҙмәттәр етәкселәренең берләштерелгән комитетына етәкселек итә һәм премьер-министрҙың оборона һәм хәүефһеҙлек мәсьәләләре буйынса советнигы ла була. 11 йыл буйы Харель ғәмәлдә дәүләттәге икенсе кеше була.
Вазифаға ингәс тә Харель Бен-Гуриондан «Моссад» бюджетын ун тапҡыр арттыртыуға өлгәшә һәм ойошма эшен үҙгәртеп ҡора. Агенттар әҙерләү өсөн махсус мәктәп асыла, кандидаттар өсөн ҡаты стандарттар булдырыла. <span class="mw-ref" id="cite_ref-.D0.9A.D0.B0.D0.BF.D0.B8.D1.82.D0.BE.D0.BD.D0.BE.D0.B2._.D0.98.D1.81.D1.82.D0.BE.D1.80.D0.B8.D1.8F_.D0.9C.D0.BE.D1.81.D1.81.D0.B0.D0.B4.D0.B0_.D0.B8_.D1.81.D0.BF.D0.B5.D1.86.D0.BD.D0.B0.D0.B7.D0.B0.E2.80.942005.E2.80.94.E2.80.9417-39_28-0" rel="dc:references">
Харель ифрат талапсан етәксе була, шул уҡ ваҡытта яҡшы хеҙмәткәрҙәр тураһында хәстәрлек күрә, уларҙа үҙ хеҙмәттәренең абруйлы һәм өҫтөнлөклө булыуына ышаныу уята. Уңышһыҙлыҡҡа осраған агенттарҙы кире ҡайтарып алыр өсөн бөтә көсөн һала. Дошман территорияһында тотолоуҙа үҙ ғәйебе булмаған агенттарҙы эштә артабан ҡалдыра.
Харель юморҙы яратмай һәм аңламай, үҙе лә бер ваҡытта ла шаяртып һөйләшмәй.
Хеҙмәткәрҙәренең береһе бер заман уйынлы-ысынлы, Харель Рәсәйҙән китмәһә, мотлаҡ КГБ начальнигы булыр ине, ә «теге монстр Берияны иртәнге аш итеп йотор һәм сәсәмәҫ тә ине», тип шаярта.
1955 йылда Харель Британ мандаты осорондағы «Лехи» террорсы төркөмө подпольесыларын эшкә саҡыра. «Моссад»ҡа һәм башҡа махсус хеҙмәткәрҙәргә бер тиҫтә самаһы «Лехи» ветераны ҡабул ителә, улар араһында һуңынан Израиль премьер-министры булып киткән Исхаҡ Шамир ҙа була.
Амиттың реформалары
1963 йылдың 26 мартында Мысырҙа ракета программаһы өҫтөндә эшләгән немец ғалимдарына ҡаршы диверсия операциялары үткәреү мәсьәләһе буйынса премьер-министр Бен-Гурион менән фекер айырымлығына килеп аралары боҙолғанлыҡтан, Иссер Харель отставкаға китә. Хәрби разведка начальнигы генерал-майор Меир Амит "Моссад"тың яңы директоры итеп тәғәйенләнә. Уның етәкселек итеү стиле элгәренекенән бөтөнләй айырыла.
Амит махсус хеҙмәттәр араһында бурыстарҙы анығыраҡ билдәләй, компьютерлаштырыуҙы башлай, стратегик планлаштырыу һәм вәкәләттәрҙе бүлешеүҙе индерә. Амиттың реформалары Алты көнлөк һуғыш мәлендә үҙенең яҡшы һөҙөмтәләрен күрһәтә, Израиль разведкаһы дошман тураһында еңеү өсөн кәрәктең бөтәһен дә белә. .
Ошо уҡ осорҙа «Моссад» ғәрәп хәрби лётчиктарын вербовкалай, һәм улар, Израилгә килеп, ғәрәп илдәрендә булған өр-яңы совет самолёттарын өйрәнеү мөмкинлеген бирә. Амит та Шилоахтың «периферия концепцияһы» яҡлы була һәм Азия, Африка илдәрендә асылған 30-ҙан ашыу илселекте разведка өсөн файҙалана. Бынан тыш, разведчиктар дипломатик мөнәсәбәттәр булмаған илдәрҙә лә эшләй. Бер-береһе менән разведка мәғлүмәттәрен бүлешеп торған «Моссад» һәм американдар Африка континентында киң эшмәкәрлек йәйелдерә. Азияла «Моссад» үҙенең резидентураһын Сингапурҙа аса, шулай уҡ Һиндостан һәм Индонезия махсус хеҙмәттәре менән йәшерен бәйләнештәр урынлаштыра. .
1965 йылдың октябрендә Париж да Марокко оппозиционеры Мәхди Бән-Бәркиҙең урланыуына "Моссад"тың ҡыҫылышы Франция президенты Шарль де Голл дең асыуын килтерә, был Израиль-Франция мөнәсәбәттәренә кире йоғонто яһай. Атап әйткәндә, Парижда «Моссад» резидентураһы ябыла, ойошма эшмәкәрлегенә был ҙур зыян килтерә. Израиль премьер-министры Леви Эшколдең разведка һәм террор менән көрәш буйынса советнигы булып торған Иссер Харель Меир Амиттың отставкаға китеүен талап итә. Һөҙөмтәлә, Харель отставкаға үҙе китә һәм хәүефһеҙлек органдарындағы эшмәкәрлеген бөтөнләйгә тамамлай.
1968 йылда Леви Эшколь, Бән-Бәрки эше тирәһендәге ғауғаға һәм башҡа хаталарға һылтанып, Меир Амиттың вазифала булыуын дауам иттереүҙән баш тарта.
1970-се йылдар
Ойошторолған көнөнән башлап "Моссад"тың төп эшмәкәрлеге Израилгә һуғыш менән янаған ғәрәп илдәренә ҡаршы йүнәлтелгән була, Алты көнлөк һуғыштан һуң яңы өҫтөнлөклө бурыс барлыҡҡа килә — Израиль граждандарына ҡаршы йүнәлтелгән халыҡ-ара террорсылыҡ менән көрәш. Халыҡ-ара террорсылыҡтың төп хәрәкәт иттереүсе көстәре булып радикаль фәләстин ойошмалары, беренсе сиратта Фәләстинде азат итеү ойошмаһы һанала. Был мәсьәлә менән "Моссад"тың яңы башлығы Цви Замир шөғөлләнә. Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң башланған бөтә донъялағы фәләстин террорсыларын юҡ итеү уның етәкселеге аҫтында бара.
Тикшеренеүселәр фекеренсә, "Моссад"тың фәләстин террорсылары менән үтә мауығыуы, ә Мысыр һәм Сүриә менән нигеҙҙә хәрби разведка шөғөлләнеүе Ҡиәмәт көнө һуғышы алдынан разведканың етди уңышһыҙлыҡҡа осрауының сәбәбе була. Әлбиттә, «Моссад» ғәрәп илдәренең һуғышҡа әҙерләнеүе тураһында киҫәтә, ләкин иң киҫкен мәлдә — 1973 й ылдың 6 октябрендәге һөжүм алдынан — Замирҙы хәрби разведка башлығы Эли Зейрҙың оптимистик докладтарына үтә ныҡ ышаныу албырғата.
1974 йылда Төньяҡ хәрби округының элекке командующийы генерал Исхаҡ Хофи «Моссад» башлығы итеп тәғәйенләнә.
Хофиҙың холҡо ярайһы уҡ ауыр була, хатта 1976 йылда күп йылдар буйы "Моссад"тың оператив бүлеге начальнигы булып эшләгән һәм 27 йыл буйы бер тапҡыр ҙа уңышһыҙлыҡҡа осрамаған Питер Малкин отставкаға китә. 1980 йылда шул уҡ сәбәптән «Моссад» директоры урынбаҫары Дауыт Кимхи ҙа эштән китә.
Был осорҙа «Моссад» Ираҡ ҡа ҙур иғтибар бүлә, Израиль етәкселеген уның йәҙрә программаһы бик борсой. «Моссад» тырышлығы менән Ираҡта реактор төҙөү туҡтатыла, ләкин Ираҡтың йәҙрә программаһын тулыһынса яптырыу ҡулдарынан килмәй. Шуға ҡарамаҫтан, 1981 йылда хөкүмәт башлығы Менахем Бегин Ираҡтың йәҙрә реакторын бомбаға тоторға ҡарар иткәс, Хофи быға ҡәтғи ҡаршы була.
1980-се йылдар
1982 йылда Исхаҡ Хофи отставкаға китә. Уның урынына Бегин Генераль штабтың начальник урынбаҫары генерал-лейтенант Йекутиэль (Кути) Әҙәмде тәғәйенләргә йыйына (әүәл "Моссад"та агентура разведкаһы бүлеге начальнигы булған), ләкин 10 июн дә генерал Әҙәм Бәйрут ҡалаһы биҫтәһендәге атышта һәләк була.
Шулай итеп, 1982 й ылдың июнендә «Моссад» етәксеһе итеп әүәл Ираҡ йүнәлешендә эшләгән штаттағы разведчик Нахум Адмони тәғәйенләнә. Разведка даирәһендә уны «урта ҡул», «менеджер» һәм бюрократ тип һанайҙар. Ул осорҙоң иң уңышлы операцияһы тип Тунис та 1988 йылда ФАТХ-тың хәрби ҡанаты лидеры Әбү Жиһатты үлтереү һанала.
Шавит эшмәкәрлекте хәрби разведка эше менән көйләп алып барыуға ҙур иғтибар бирә һәм ныҡлы конспирация яҡлы була.
1990-сы йылдар
Был осорҙа шау-шыулы ғауғаға килтергән хаталар "Моссад"тың абруйына ҙур зыян яһай.
1991 йылда «Моссад» хеҙмәткәрҙәре Никосия ла Иран илселегендә тыңлау аппаратураһы ҡуйған саҡта тотола. 1995 йылда "Моссад"тың Мәскәү ҙәге резиденты Рәүвән Динель Дәүләт разведка идаралығының элекке хеҙмәткәрҙәренән йәшерен документтар (ғәрәп илдәренең космостан төшөрөлгән ентекле фотоһүрәттәре) алғанда тотола.
1996 йылдың 24 мартында ойошманың яңы директоры итеп генерал-майор Дани Ятом тәғәйенләнә. Ошонан башлап «Моссад» башлығының исем-шәрифе тәү башлап киң йәмәғәтселеккә билдәле була. Элгәрге 45 йыл эсендә "Моссад"тың директоры булған ете кеше лә билдәлелек ала. Ятом фәләстин территорияларында террорсылыҡ менән көрәште көсәйтеүгә, махсус хеҙмәттәрҙең техник йыһазландырылыуын яҡшыртыуға, Африка илдәре, атап әйткәндә, Заир һәм КАР-ҙың махсус хеҙмәттәре менән хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә иғтибарҙы арттыра.
1998 йылдың 25 февраленән 2002 йылдың 1 октябренә тиклем Эфраим Халеви «Моссад» директоры була. Халеви "Моссад"ты ЦРУ өлгөһөндә үҙгәртеүҙе планлаштыра. Ул хеҙмәттең бөтә эшмәкәрлеген өс тармаҡҡа айыра: мәғлүмәт йыйыу тармағы, мәғлүмәт эшкәртеү тармағы һәм оператив тармаҡ. Халеви асыҡлыҡ яҡлы була һәм «Моссад» эшмәкәрлегенең ваҡытлы матбуғат баҫмаларында тейешле рәүештә яҡтыртылып барыуы менән һәр саҡ ҡыҙыҡһынып тора.
XXI быуат
2002 йылдың 2 октябренән «Моссад»ҡа генерал-майор Меир Даган етәкселек итә.
Меир Даган «Моссад» эшмәкәрлеген мәғлүмәт йыйыу урынына ислам фундаменталистарына, беренсе сиратта Иранға ҡаршы акцияларға йүнәлтеүҙе хуп күрә. 2011 йылдың 6 ғинуарында Израиль премьер-министры Бинйәмин Нетанияһу «Моссад» директоры вазифаһына Темир Пардоны тәғәйенләй.
Киң билдәлелек алған операциялар
«Моссад»ҡа ҡағылышлылығы ниндәйҙер кимәлдә шикһеҙтип һаналған ҡайһы бер йәшерен операциялар билдәлелек алған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа "Моссад"тың ҡыҫылышы Израиль хөкүмәте тарафынан рәсми танылған (мәҫәлән, Эйхманды урлау). Икенсе осраҡтарҙа операция уңышһыҙлыҡҡа осрау һәм Израиль агенттарының тотолоуы арҡаһында билдәлелек ала (мәҫәлән, Амманда Халит Мәшәлде үлтерергә тырышыу). Өсөнсө осраҡтарҙа израиллеләрҙең ҡатнашлығы тураһында компетентлы сығанаҡтар хәбәр итә йә булмаһа шикләнергә урын ҡалдырмаҫлыҡ дәлилдәр табыла. Әлбиттә, "Моссад"тың теге йәки был ваҡиғаға ҡыҫылышы булыуы хаҡында фараздар, уйҙырмалар ҙа етерлек.
Эйхманды урлау
1960 й ылда «Моссад» Аргентина ла нацизмдың хәрби енәйәтсеһе Адольф Эйхманды таба. Был кеше Икенсе донъя һуғышы ваҡытында «йәһүдтәр мәсьәләһен тулыһынса хәл итеү» өсөн яуаплы була. Асыҡ дипломатик талап уның тағы юғалыуына килтереренән хәүефләнеп, «Моссад», премьер-министр ризалығы менән, Эйхманды урлап Израилгә килтереүҙе тормошҡа ашыра. Операцияға «Моссад» директоры Иссер Харель шәхсән етәкселек итә.
1960 йылдың 11 майында Буэнос-Айрес урамында Эйхманды «Моссад» агенттары төркөмө тотоп ала, 9 көн йәшерен фатирҙа һаҡ аҫтында тотҡас, 20 май ҙа Эл Әл авиакомпанияһы самолётында сит документтар менән Израилгә алып киләләр.
Йоселе эше
1959 й ылдың декабрендә динһеҙ ғаиләлә тыуған 6 йәшлек Йоселе Шумахер Израиль Дәүләтен һәм сионизмды инҡар итеүсе «Нетурей карто» тигән ультраортодоксаль общинаға ҡараған олатаһы тарафынан урлап алып кителә. Олатайҙы төрмәгә ултырталар, ләкин был малайҙы ҡайтарырға ярҙам итмәй. Бер йыл буйы эҙләүҙең һөҙөмтәһе булмай, сәйәси янъял тулыша. 1962 йылдың яҙында Йоселе эшен «Моссад»ҡа тапшыралар. Иссер Харель бөтә донъялағы агенттарҙы аяҡҡа баҫтыра, разведка «Нетурей карто» общинаһының бөтә ағзаларының сит илдәр менән хатлашыуын үҙ контроле аҫтында тота. Ниһайәт, Бельгияла йәшәгән һалдат әсәһенең хатында шик аҫтына ла алмаҫлыҡ бер репликаға иғтибар итәләр: «Бәләкәс нисек йәшәп ята?». Тикшереү һалдаттың кескәй энеләре, нәҫелендә лә бәләкәйҙәр булмауын күрһәтә. Мадлен Ферэ (һалдаттың әсәһенең исеме) Йоселене ҡыҙҙар кейеменә кейендереп, үҙе алып китеүе тураһында һөйләп бирергә мәжбүр була, шулай уҡ Нью-Йорк та бала йәшереп тотолған адресты ла әйтә. Йоселены табып, 1962 йылдың сентябрендә тантаналы рәүештә Тель-Авивҡа алып ҡайталар. Был "Моссад"тың йәмәғәтселеккә күрһәтеп эшләгән бик һирәк эштәренең береһе була.
«Дамокл ҡылысы» операцияһы
1962 йылдың 22 июлендә Мысыр уртаса радиуслы баллистик ракеталарҙы һынай. «Моссад» проект өҫтөндә немец ғалимдары һәм инженерҙары эшләүе тураһында мәғлүмәт ала. Иссер Харель бының Израилгә үлемесле хәүеф менән янауында һис шикләнмәй. Тәүҙә немец белгестәре ҡурҡытҡыс хаттар ала. Файҙаһы теймәй. Бынан һуң теракттар башлана. Бер нисә инженер һәләк була, бер нисә кеше юғала.
«Нух көймәһе» операцияһы
1969 й ылда Франция, үҙенең Шербурҙағы Амио тигән верфендә Израиль флоты өсөн ракета йөрөтөүсе Саар 3 тибындағы катерҙар эшләгәндән һуң, ғәрәп илдәре менән аралар ҡатмарлашыуҙан ҡурҡып, бөтә төр ҡоралдарҙы һатыуға эмбарго иғлан итә. «Моссад» Израиль тарафынан хаҡы түләнгән әҙер 5 ракета йөрөтөүсе катерҙы алып ҡасыу операцияһын ойоштора. Бының өсөн «Старбот» тигән ялған фирма асыла, ул катерҙарҙы, йәнәһе, Норвегия лағы нефть платформаларын хеҙмәтләндереү маҡсатында һатып алырға теләк белдерә. Норвегияның билдәле суднолар хужаһы Мартин Симм израиллеләргә ярҙам итергә ризалаша һәм «Старбот» вәкиле сифатында Францияның Оборона министрлығының Ҡоралланыуҙар буйынса комитеты етәксеһе генерал Гизеллгә яҙылған хатҡа ҡул ҡуя. Израиллеләр һәм француздар катерҙарҙы Израилгә һатыу тураһындағы договорҙы ғәмәлдән сығарыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуя һәм «Старбот» уларҙы алыу мөмкинлегенә эйә була. 24 декабрҙ ә, Раштыуа алдынан, 9 баллы штормда катерҙар порттан сыға һәм бер аҙна тигәндә, 1970 й ылдың 1 ғинуарына, Хайфа портына килеп етә.
«Алла ҡәһәре» операцияһы
Мюнхен Олимпиадаһындағы теракттан һуң 1972 йылдың сентябрендә «Моссад» премьер-министр Голда Меирҙан был акцияла ҡатнашыусыларҙың бөтәһен дә табып юҡ итергә тигән йөкләмә ала. Йөкләмә үтәлә, уның барышында Ливанд а һәм Норвегия ла террорсылыҡҡа ҡыҫылышы булмаған бер нисә кеше һәләк була. Терактты ойоштороусыларҙан беренсе булып 1972 йылдың 16 октябрендә Әбдел Вәйел Зуайтер атып үлтерелә. 1973 йылдың июненә «Моссад» исемлегендәге 17 кешенең 13-ө юҡ ителә. Иң һуңғыһы, «Ҡара сентябрь» ойошмаһының лидеры Әбү Айяд, 1991 йылда, Мюнхен акцияһынан һуң 19 йыл үткәс, үҙенең арҡаҙаштары тарафынан үлтерелә.
Ванунуҙы урлау
1986 йылда Израилдең йәҙрә үҙәге Димонда эшләгән Израиль технигы Мордехай Вануну донъяға Израилдең йәҙрә ҡоралы барлығы тураһындағы серҙе фашлай. Вануну йәҙрә үҙәге эсендә күп һанлы фотоһүрәттәр эшләй һәм уларҙы сит илгә алып сыға. Ванунуҙың һүрәттәре һәм һөйләгәндәренә Лондондың Санди Таймс гәзите ҡыҙыҡһыныу күрһәтә, әммә беренсе материал сыҡҡансы уҡ Вануну Израиль махсус хеҙмәттәре тарафынан урлана. 1986 йылдың 24 сентябрендә "Моссад"тың ҡатын-ҡыҙ агенты Черил Бен Тов, Вануну менән танышып, уның ышанысын яулауға өлгәшә. 30 сентябрҙ ә улар ял итергә Рим ға бара. Ҡунаҡханала иһә уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре көтөп тә тора. Ванунуға йоҡлатҡыс ҡаҙайҙар ҙа йәшерен рәүештә Израилгә алып сығалар, ул 18 йылға төрмәгә ултыртыла.
Әбү-Жиһатты юҡ итеү
«Моссад» һәм Израилдең башҡа махсус хеҙмәттәре террорсы ойошмалар лидерҙарын, шул иҫәптән башҡа илдәрҙә лә, юҡ итеү операцияларын даими үткәреп тора. Бындай операцияларҙың иң билдәлеһе 1988 йылдың 17 апрелендә Тунист а була: ФАТХ-тың хәрби етәксеһе Әбү-Жиһат «Моссад», «Сайерет Маткаль» һәм «Шайетет 13» спецназы тарафынан юҡ ителә; операцияға Эхуд Барак етәкселек итә. «Моссад» алдан уҡ Әбү-Жиһат йәшәгән йорттоң эске ҡоролошо, һаҡ системаһы һәм башҡалар тураһында мәғлүмәт йыя. 17 апрелгә ҡаршы төндә коммандос резина кәмәләрҙә ярға сыға. Уларҙы автомобилдәрҙә Ливан туристары ҡиәфәтендәге «Моссад» агенттары төркөмө ҡаршылай. Дүрт спецназ төркөмө вилланы ҡамап ала, тауышһыҙ пистолеттарҙан Әбү-Жиһаттың тән һаҡсыларын атып үлтерә һәм йортҡа инә. Тауыштар ишетеп ҡалған Әбү-Жиһат ҡоралын эләктерә һала, ләкин йоҡо бүлмәһенең ишеге төбөндә үк атып үлтерелә. Бынан һуң төркөм, ҡағыҙҙар һәм компьютерҙы алып, сығып китә. Ҡатыны Өмм-Жихат, 16 йәшлек ҡыҙы һәм 2 йәшлек улы зыян күрмәй. Операцияла ҡатнашыусылар имен-аман базаға ҡайтып етә.
Халит Мәшәлгә һөжүм
1997 йылдың 25 ғинуарында Иордания ла байтаҡ илдәрҙә террорсы тип танылған «Хамас» ойошмаһы етәксеһе Халит Мәшәлгә уңышһыҙ һөжүм була. . Амман урамында Халит Мәшәлдең ҡолағына ағыу һирпкән саҡтарында "Моссад"тың ике агенты тотоп алына. Тағы ике агент Израиль илселегенә ҡаса. Иордан властары талабы буйынса Израиль ағыуҙың тәьҫирен зыянһыҙландырғыс бирә һәм Хамастың дини лидеры Әхмәт Ясинды төрмәнән сығара. Быға алмашҡа агенттар язанан ҡотҡарыла һәм илдәренә ҡайтарып ебәрелә. Бынан тыш, Израилдең Канада менән дипломатик мөнәсәбәттәре ҡатмарлаша, сөнки агенттар Иорданияға Канада паспорттары менән ингән була. Был һөжүм «Моссад» тарихы эшмәкәрлегендәге иң шау-шыулы уңышһыҙлыҡ була.
Реза шаһ Пехлеви
Реза Пехлеви (15 март 1878 йыл — 26 июль 1944 йыл) — Ирандың утыҙ дүртенсе шахы, 1925—1941 йылдарҙа етәкселек итә, Пехлеви династияһынан.
Моссад
Ракета менән бәйле янъял
«Моссад» ғәрәп илдәренә заманса ҡорал индерелеүенә ныҡышмалы ҡаршылыҡ күрһәтә. Мәҫәлән, 2005 йылда Израиль Сүриә нең Рәсәйҙән «Искәндәр-Э» оператив-стратегик ракеталарын алыуына ҡамасаулай, бының өсөн ул был килешеү хаҡындағы мәғлүмәттең таралып китеүен ойоштора, һөҙөмтәлә, «ракета янъялы» тигән шау-шыу ҡуба. Янъялға дүрт дәүләт: Рәсәй, Сүриә, Израиль һәм АҠШ ылыҡтырыла. Белгестәр фекеренсә, Рәсәйҙең ғәрәп илдәренә ҡорал һатыу осрағының береһе лә Израиль махсус хеҙмәттәре иғтибарынан ситтә ҡалмай.
Реза шаһ Пехлеви
Биографияһы
Резаның карьераһы Фарсы казак бригадаһында (ФКБ) рядовойҙан башлана. 20 йәшендә ул офицер дәрәжәһенә күтәрелә һәм уны Реза хан тип йөрөтә башлайҙар. 1903 йылда Реза хан голланд консулы генерал Фриц Кнебелдең (Knobel Frits) һаҡсыһы итеп тәғәйенләнә. 1910 йылда Реза хан казак полкының капитаны була. 1919 йылға ул генерал дәрәжәһенә тиклем күтәрелә. Элекке хеҙмәттәштәре ярҙамында казак дивизияһы буйынса, 1921 йылда тышҡы интервеция мәлендә иран офицеры Реза Пехлеви Тегеранды яулап ала һәм Әхмәт шаһ Каджар тарафынан ҡаланың губернаторы һәм баш командующий, ә бер аҙҙан хәрби министр итеп тәғәйенләнә. 1923 йылда Пехлеви премьер-министр вазифаһын ала һәм тиҙҙән үҙ абруйын файҙаланып, Каджарҙар династияһын ҡолатыуға ирешә.1925 йылдың 12 декабрендә Реза хан Реза шаһ Пехлеви исеме менән Ирандың яңы шаһы тип иғлан ителә, шуның менән Пехлеви династияһына нигеҙ һала. 1927 йылда СССР баҫымы менән совет-иран нейтралитет һәм гарантиялар тураһында килешеү төҙөлә.
Түбәнге Болонлыҡ
Түбәнге Болонлыҡ (Нижний Булундык)  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Теньга йылғаһының һул ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Моссад
Иранға ҡаршы операциялар
2003 йылдың июлендә асыҡланмаған шарттарҙа тикшеренеүҙәр үҙәгендә Ирандың баллистик ракеталар конструкторы Али-Мәхмүди Миманд һәләк була. Шартлау «Шихаб-3» баллистик ракеталары өсөн системаға һынамыш үткәргәндә була. Ирандың рәсми булмаған фаразынса, был шартлауға «Моссад» ҡағылышы барҙыр.
Реза шаһ Пехлеви
Биографияһы
Реза шаһ илде модернизациялауға ҙур өлөш индерә. Ул суд реформаһын үткәреү эшен башлай (1927—1928 йй), капитуляция режимын туҡтата (1928 й.), Гражданлыҡ кодексы ҡабул ителә (1929 й.), ерҙәрҙе көсләп баҫып алыуға ҡаршы закон (1930 й.), дәүләт ерен һатыу тураһында закон (1934 й.) сығара, автономиялы таможня тарифы индерә. 1935 йылда бөркәнсекте сисеү тураһында декрет сығара. Шул уҡ 1935 йылда Реза шаһ сит илдәрҙән дәүләтте «Персия» урынына рәсми рәүештә «Иран» тип йөрөтөүҙе талап итә. Үҙгәртелгән армияға таянып Реза шаһ эре феодалдарҙың сепаратизмына ҡаршы көрәш алып бара.
Түбәнге Болонлыҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Моссад
Иранға ҡаршы операциялар
2007 йылдың 7 февралендә Истамбулда Ирандың элекке оборона министры һәм Ислам инҡилабының һаҡсылар корпусы командующийы Али Риза Асҡариҙың юғалыуы ла "Моссад"тың эшелер тигән шик бар. . Бер айҙан генерал АҠШ-та пәйҙә була һәм унан һыйыныу һорай.
Реза шаһ Пехлеви
Биографияһы
1941 йылда, Икенсе донъя һуғышы мәлендә Реза шаһ Иран территорияһында Бөйөк Британия һәм СССР-ҙың ғәскәрҙәрен индереүгә ҡаршы тороп маташа, әммә 1941 йылдың 25 авгусында совет һәм инглиз ғәскәрҙәре ике яҡтан сик аша үтә. Иғлан ителеүенсә, улар был территорияны Икенсе бөтә донъя һуғышы осоронда үҙ контроле аҫтына ала, ә шаһҡа тәхеттән баш тартырға тәҡдим ителә. Был 1941 йылдың 14 сентябрендә була. Экс-шаһ 1944 йылда Көньяҡ Африкала Йоханнесбургта һөргөндә вафат була.
Түбәнге Болонлыҡ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Моссад
Иранға ҡаршы операциялар
«Моссад» Ирандың йәҙрә программаһын тулыһынса туҡтата алмаһа ла, уны ныҡ ҡына тотҡарлауға өлгәшә. Дани Ятом һөйләүенсә, ул был мәсьәлә буйынса Ельцин, Черномырдин һәм Путин (ул саҡта ФСБ директоры) менән осраша, ләкин уға Рәсәйҙең Иран менән йәҙрә хеҙмәттәшлеген туҡтаттырырға насип булмай. .
Яңы Зеландия паспорттары
"Моссад"тың 2000-се йылдарҙағы киң билдәле бер уңышһыҙлығы Яңы Зеландия паспорттары алырға тырышыу менән бәйле. Разведка агенттары нейтраль илдәрҙең паспорттарына мохтаж, улар менән бөтә донъя буйлап урындарҙағы разведкала шик-шөбһә тыуҙырмай йөрөргә була.
Элгәрге Канада паспорттарына бәйле осраҡтан тыш, 2004 йылдың апрелендә ике израилле, Ури Зоше Кельман менән Эли Кара, Яңы Зеландия ла был ил паспорттарын законһыҙ юл менән алырға тырышҡанда тотола. Был эш буйынса бөтәһе 4 кеше үтә. Был кешеләр үҙҙәре лә, Израиль Сит ил эштәре министрлығы ла был хаҡта өндәшмәһә лә, күптәр уларҙы «Моссад» хеҙмәткәрҙәре тип уйлай. Израиллеләр бары тик законһыҙ юл менән паспорт алырға енәйәтсел төркөмгә берләшеүҙәрен генә таный һәм бының өсөн 6 айға төрмәгә ултыртыла.
Мәхмүт әл-Мәбхухты үлтереү
2010 йылдың 19 ғинуарында Дубай ҙа (БҒӘ) билдәһеҙ кешеләр тарафынан ХАМАС-тың хәрби тармағын нигеҙләүселәрҙең береһе, был ойошма өсөн ҡорал һатып алыу менән шөғөлләнгән Мәхмүт әл-Мәбхух үлтерелә. .
Әл-Мәбхухтың кәүҙәһе Al Bustan Rotana ҡунаҡханаһында табыла, тәнендә электрошокер һәм муйынын һығыу эҙҙәре була.
Кушнаренко Иван Ильич
Кушнаренко Иван Ильич (30 март 1895 йыл — 17 сентябрь 1935 йыл) — СССР-ҙың партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1933—1935 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Ер эштәре халыҡ комиссариаты машина-трактор станцияларының сәйәси секторы начальнигы. 1916 йылдан ВКП (б) ағзаһы. Октябрь революцияһында һәм Рәсәйҙәге Граждандар һуғышында ҡатнашыусы, ауыл хужалығында коллективлаштырыуҙы ойоштороусыларҙың береһе.
Биографияһы
Иван Ильич Кушнаренко 1895 йылдың 30 мартында Рәсәй империяһының Екатеринослав губернаһы Бахмут өйәҙенең Волтур волосының (хәҙерге Украинаның Донецк өлкәһе Новосёловка ауылында) ерһеҙ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Перу
Перу́, иҫкесә Пе́ру (República del Perú , Piruw Mama Llaqta, Piruw Mama Llaqta , Piruw Suyu ), , рәсми Перу Республикаһы  — Көньяҡ Америкалағы дәүләт. Төньяҡ-көнбайыштан Эквадор, төньяҡтан Колумбия, көнсығыштан Бразилия, көньяҡ-көнсығыштан Бризилия һәм Чили менән сиктәш. Ярҙары Тымыҡ океан менән йыуыла. Майҙаны буйынса, Бразилия һәм Аргентинанан ҡалышып, өсөнсө урында.
Этимологияһы
Карлдың сәркәтибе Хуан де Самано докладына ярашлы, беренсе тапҡыр Перуҙың исеме 1525 йылда Франсиско Писарро менән Диего де Альмагроның беренсе экспедицияһына бәйле телгә алына. .
Иртә осор
Хәҙерге Перуҙа тәүге кешеләр б. э. т. Х мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Улар яр буйындағы йылға үҙәндәрендә йәшәгән. Перуҙа таш ҡоралдар, хайуан һөйәктәре, үҫемлек ҡалдыҡтары 12 мең йыл элекке дата менән билдәләнә.
Норте-Чиконың боронғо цивилизацияһы илдең төньяҡ-үҙәк ярында табылған. Ул б. э. т. 3000 һәм 1800 йылдар араһындағы осор менән билдәләнә.
Инкылар дәүләте
Перу — Көньяҡ Американың археология музейы, боронғо цивилизациялар, боронғо индейҙар цивилизацияһы иле, уларҙың ҡаҙаныштары хәҙерге кешене лә таң ҡалдыра. Инкылар үҙ дәүләтен төҙөгәнгә тиклем үк әле,бында унға яҡын цивилизация булған. Уларҙың һәләк булыу сәбәптәре әле лә асыҡланмаған.
XII быуатта Урубамба йылғаһы үҙәнендә инкылар дәүләте барлыҡҡа килә. Инкылар этнос түгел, ә хакимлыҡ итеүсе синыф. Биш быуат эсендә инкыларҙың Тауантинсуйу дәүләте Колумбҡа тиклем Америкала иң ҙур империя була.
Хужалыҡ итеүҙең төп тармағы — ер эшкәртеү. Ерҙе таяҡтар менән йомшарталар, һабанды улар белмәй. Маис, маниока, картуф, томаттар, ҡуҙаҡлылар, тәмәке һәм мамыҡ үҫтерәләр. Йорт хайуандарынан ламалар үрсетәләр. Халыҡ мамыҡ һәм төн туҡымалар туҡыу, көршәк эшләү (көршәксе түңәрәген ҡулланмайынса), алтын, көмөш, баҡыр һәм бронза эшкәртеү кеүек һөнәрҙәр менән мәшғүл була.
Испан яулап алыуы
Боронғо Перу индейҙарының күп һәйкәл-ҡомартҡылары испан яулап алыуҙары замананда емерелгән. Инкыларҙың ҡомартҡылары һәм һарайҙары урынына испандар католик сиркәүҙәр, монастырҙар, үҙҙәренең һарайҙарын һалғандар, шулай ҙа инкылырҙың рухи мәҙәниәте уларҙың ңәҫелдәре тарафынан ауыҙ-тел ижады, көй, бейеү рәүешендә, кейемдәрҙә һәм көнкүрештә һаҡланған.
Географияһы
Илдең климаты сиктән тыш төрлө һәм ҡапма-ҡаршылыҡлы. Тымыҡ океан янында түбәләре ҡар менән ҡапланған Анд тауҙары башлана. Уңдырышлы ерҙәр сүллектәр менән алышына. Арыраҡ Амазония урмандары башлана. Тәбиғәт шарттары буйынса Перу өс өлөшкә бүленә. Яр буйын Коста тип атайҙар. Диңгеҙ буйы тигеҙлеге океан буйлап тар ғына (80 километрҙан 180 километрға тиклем) һыҙат булып 1600 километрға һуҙыла. Ул тропик сүллектәр зонаһында ята. Сүллектәр эргәһендә Анд тауҙары күтәрелә. Илдең был яғын Сьерра тип атайҙар. Йылға үҙәндәре тауҙарҙы айырым һырттарға бүлгеләй. Һырттар араһында бик бейектә яҫы таулыҡ ята.
Перуның көнсығыш өлөшө Сельва тип атала. Сельва икһеҙ-сикһеҙ урмандар менән ҡапланған. Уның аша мул һыулы Амазонка һәм уның күп һанлы ҡушылдыҡтары аға.
Административ бүленеше
2002 йылға тиклем дәүләт 24 департаментҡа бүленә - яңы төбәктәр барлыҡҡа килгәнгә тиклем. 2002 йылдың 18 ноябрендә, юғарылағы указға ярашлы, биләмә 25 төбәккә бүленгән. Был төбәктәр провинцияларҙан ойошторолған, улар, үҙ сиратында, райондарҙан тора. Шулай итеп, Перуҙа 195 провинция һәм 1833 район бар. Лима ҡалаһы, илдең үҙәк өлөшөндә урынлашҡан баш ҡала, айырым провинцияға инә. Лима-Метрополитан провинцияһының үҙенсәлеге шунда, ул бөтә 25 төбәк иҫәбенә инмәй.
{| class="collapsible" style="width:800px" ! Перуҙың административ бүленеше
Иҡтисады
2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең минималь күләме 930 соль (280,08) тәшкил итә. 2018 йылда Перуҙа хеҙмәткә түләүҙең уртаса күләме 1704,14 соль (520,36) тәшкил итә
Перу - тау сығарыу һәм эшкәртеү сәнәғәте үҫешкән аграр ил.
2009 йылда йән башына эске тулайым продукт - 8,6 мең доллар (донъяла 15-се урын). Эшһеҙлек - 9 % (2009 й.), ярлылыҡ кимәленән түбәнерәк - халыҡтың 45 % (2006 й.).
Сәнәғәт (тулайым эске продукттың 25 %, эшләүселәрҙең 24 %) - минераль ҡаҙылмалар сығарыу һәм эшкәртеү; ҡорос һәм башҡа металдарҙы иретеү; нефть һәм газ сығарыу һәм эшкәртеү; балыҡ, туҡыма, кейем, аҙыҡ-түлек сәнәғәте.
Ауыл хужалығы - спаржа, кофе, какао, мамыҡ үләне, шәкәр ҡамышы, дөгө, картуф, кукуруз, виноград, әфлисундар, ананас, гуава, банан, алма, лимон, персик, кока, помидор, манго, арпа, дарыу үҫемлектәре, кокос, бойҙай, борсаҡ; ҡош-ҡорт, ит-һөт малсылығы; балыҡсылыҡ.
Хеҙмәтләндереү өлкәһе - эске тулайым продукттың 67 проценты, эшләүселәрҙең 75 проценты.
Тышҡы сауҙа
Экспорт — $42,47 млрд (2017 йылда)  — баҡыр, алтын, ҡурғаш, цинк, аҡ ҡурғаш, тимер мәғдәне, молибден, көмөш, сей нефть һәм нефть продукттары, тәбиғи газ, кофе, спаржа һәм башҡа йәшелсәләр, емеш-еләк, кейем-һалым һәм туҡыма, балыҡ оно, балыҡ, химикаттар, әҙер металл изделиелар, иретмәләр.
Төп һатып алыусылар — Ҡытай — 26,5 %, АҠШ — 15,2 %, Швейцария — 5,2 %, Көньяҡ Корея — 4,4 %, Испания — 4,1 %, Һиндостан — 4,1 %.
Импорт — $38,8 млрд (2017 йылда) — нефть продуктары, химикаттар, пластмасалар, машиналар, транспорт саралары, электр-техник һәм телекоммуникация ҡорамалдары, ҡорос, бойҙай, кукуруз, соя продукттары, ҡағыҙ, кизе-мамыҡ, дарыуҙар.
Төп тәьмин итеүселәр — Ҡытай — 22,3 %, АҠШ — 20,1 %, Бразилия — 6 %, Мексика — 4,4 %.
Халҡы
Халыҡ һаны — 31 237 385 (2017 йылғы иҫәп алыу).
Йыллыҡ үҫеш — 1,0 % (бер ҡатын-ҡыҙға 2,3 тыуым).
Уртаса ғүмер оҙонлоғо — 74 йәш: ир-аттар өсөн 72 йәш һәм ҡатын-ҡыҙҙар өсөн 77 йәш.
Ҡала халҡы — 79,3 % (2017).
СПИД (ВИЧ)вирусы менән зарарланыу — 0,5 % (2007 йылғы баһа).