cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Кетли Анна
Биографияһы
Кетли Анна 1889 йылдың 16 ноябрендә Австро-Венгрияла, Будапештта тыуа. Ул ярлы ғаиләләге туғыҙ баланың береһе була. 1917 йылда Венгр социал-демократик партияһына инә һәм уның әүҙем ағзаһы була. 1919 йылда Кетли партия комитетына һайлана. Артабанғы йылдарҙа « » партия гәзитенә йыш ҡына мәҡәләләр яҙа. 1922 йылда Социал-демократик партияһынан парламентҡа һайлана һәм 1944 йылдың мартында немец оккупацияһына тиклем парламентта партия вәкиле булып тора. Немецтар ингәс Будапешттан китә һәм Венгрияла ялған документтар буйынса йәшәй.
Ҡулға алыу
1950 йылдың июнендә Кетли, социал-демократик партияның башҡа бер нисә ағзаһы менән коммунистар власы тарафынан ҡулға алына. 1954 йылдың ғинуарында, өс йылдан ашыу төрмәлә ултырғандан һуң, шпионлыҡта һәм дәүләткә ҡаршы йүнәлтелгән эшмәкәрлектә ғәйепләнә. Кетлиҙы ғүмерлеккә иркенән мәхрүм итеүгә хөкөм итәләр. Көнбайыштың социалистик партиялары баҫымынан һуң уны ярлыҡайҙар һәм азат итәләр, әммә ул даими күҙәтеү аҫтында була.
Мадьяр ихтилалы һәм ҡамғаҡ тормош
1990 йылдың октябрендә кәүҙәһе Венгрияға алып ҡайтып ерләнелә. 1994 йылдың 7 июлендә Анна Кетли тулыһынса аҡлана.
Киршкау
Киршкау (Kirschkau) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 241 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,98 км2. Диңгеҙ кимәленән 475 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7919 һәм автомобиль коды — SOK.
Черемшанка (Кандата ҡушылдығы)
Черемшанка (Берёзовая) — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кандат йылғаһының уң ярына тамағынан 105 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мәҙһәб
Мәҙһәб(مذهب) - (мәҙһәп) - (ғәрәпсәнән тәржемә: юл, йүнәлеш) — мосолмандарҙа хоҡуҡ системаһы йәки ағым. Хәҙер мосолмандарҙа дөйөм танылған дүрт мәҙһәб бар. Улар — хәнәфи, малики, шафиғи, хәнбәли мәҙһәбтәре. Был мәҙһәбтәрҙе башлап ебәргән Әбү Хәнифә, Мәлик бине Әнәс, Шафиғи һәм Ибн Хәнбәл мөжәһиттәр, йәғни, мосолман фикһын аңлатыуҙа иң абруйлы, дәрәжәле кешеләр булараҡ танылғандар. Мәҙһәбтәр бер-береһенән фикһты аңлатыу һәм йолаларҙы ни рәүешле үтәү мәсьәләләрендә генә айырылалар. Ул мәҙһәбтәр барыһы ла тигеҙ хоҡуҡлы һанала. Һәр мосолман үҙе теләгән мәҙһәбтә була ала. thumb|450px|Ислам мәҙһәбтәренең таралышы
Черемшанка (Кандата ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәҙһәб
Хәнәфиҙәр
Хәнәфиҙәр мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикһтың) сығанаҡтары:
Мәликиҙәр
Мәлик Ибн Әнәс мәктәбе буйынса хоҡуҡтың (фикхтың) сығанаҡтары:
Шайтан ҡырлаһы
Шайтан ҡырлаһы — Урта Уралда төньяҡтан көньяҡҡа табан 20 километрҙан ашыу алыҫлыҡҡа һуҙылған. Первоуральск районы биләмәһендә.
Географик урыны
Көнбайыштан ҡырланы Четаев Шайтанка йылғаһы урап үтә. Көнсығыштан уның көньяҡ өлөшөн Емелино станцияһының тимер юл участкаһы урай, ә төньяғында Первоуральск динас заводы һәм Урта Урал баҡыр иретеү заводы урынлашҡан.
Юғары нөктәһе — һырттың төньяҡ өлөшөндәге Ҡарауылтау (486,4 м). Башҡа түбәләренең бейеклеге — 452,7, 440,2, 434,9 һәм 430,2 м.
Төп һыуайырғыс һырттың асыҡ ҡына күренеп торған ҡырасы юҡ, ул айырым тауҙар сылбырынан ғибәрәт. Әйтер кәрәк, урындағы халыҡ төп һыуайырғысты дөрөҫ атай.
Урал һырты Первоуральск ҡалаһынан көнсығыштараҡ үтә.
Район сиктәрендә ул төньяҡтан көньяҡҡа 30 километрҙан ашыуға һуҙылған. Шулай уҡ районда ҡырла тип йөрөтөлгән башҡа тәпәш тау теҙмәләре лә бар. Улары ла оҙон булып һуҙылып ятҡан тауҙар сылбыры.
Тағы ла Гробовский, Киргишанский, Коноваловский, Шайтанский ҡалҡыулыҡтары бар.
Топонимикаһы
Ысынында, элекке замандарҙа «шайтан» Урта Уралда манси биләмәләренә яңы килеүселәрҙе, башҡорттарҙы һәм татарҙарҙы билдәләү һүҙе булыуы мөмкин.
Рудольф Кашин: "Шайтан" топонимы башҡа халыҡтарҙың манси ерҙәренә үтеп инеү тәрәнлеген билдәләгән һымаҡ, төньяҡтан Тура йылғаһы менән сикләнгән территорияла таралған һәм ошо йылға буйлап көнсығышҡа шулай уҡ Ница һәм Пышма йылғаларына үтеп ингән", — тип яҙған.
Ҡасандыр Чусыу буйында вогул биләмәләре һәм элгәрге хужаларҙың тораташтарына табыныу урындары урынлашҡан булған. Тимәк, башҡорттар «шайтан» һүҙе менән мансиҙар өсөн изге урындарҙы атаған.
XVIII быуатта Уралда булып ҡайтҡан академик П.С. Паллас былай тигән:
Мансиҙар «шайтан» һүҙен башҡа мәғәнә һалып үҙләштергән. Уларҙың телендә «шайтан», исламға тиклемге ғәрәптәрҙәге кеүек, ике донъя аралашсыһы йәки "изге, имсе, шаман" тигән мәғәнәгә эйә.
Дидин тоннеле
Дидин тоннеле Рәсәй империяһы осоронда Ҡазандан Екатеринбургҡа поездарҙы үткәреү маҡсатында Шайтан һырты аҫтынан төҙөлә. Дидин ауылы эргәһендә төҙөгәнлектән атамаһын да Дидин тоннеле тигәндәр.
Курмыш (Мезень ҡушылдығы)
Курмыш  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 428 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Питер О’Тул
Питер Шеймус Лоркан О’Тул (Peter Seamus Lorcan O'ToolePeter Seamus Lorcan O'Toole, Peadar Séamus Lorcán Ó TuathailPeadar Séamus Lorcán Ó Tuathail, 2 август 1932 йыл, Коннемара — 14 декабрь 2013 йыл, Лондон) — ирланд сығышлы британ актёры. Актёрлыҡ эше өсөн «Оскар»ғаиң күп  тапҡыр (һигеҙ) тәҡдим ителә,  әммә бер ҡабат та еңмәй. Ярты быуатлыҡ  карьераһында дүрт  «Алтын глобус» ала (икеһе иң яҡшы драматик актёр булараҡ),  BAFTA һәм «Эмми» премияларына лайыҡ була.
Биографияһы
Питер О’Тул Король драматик сәнғәт академияһында уҡый, Бристолдә эшләй. Алтмышынсы йылдарҙа зәңгәр күҙле, һомғол буйлы, һары сәсле О’Тул романтик герой амплуаһында билдәлелек ала. Лоуренс Аравийский роле (шул уҡ исемдәге фильм; 1962) уны бөтә донъяға таныта, «Как украсть миллион» (1966) комедияһында Одри Хепбёрн менән уйнап тамашасы һөйөүен яулай. Англия короле Генрих II роле («Беккет» 1964, «Лев зимой» 1968) өсөн ике тапҡыр «Оскар»ға тәҡдим ителә. 1970-се йылдарҙағы иғтибарға лайыҡ роле — «Калигула» драмаһында Тиберий (1979). 2003 йылда Америка кино сәнғәте академияһы уға киноны үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн почётлы премия тапшыра.
2012 йылдың 9 июлендә 79 йәшлек Питер О’Тул кино карьераһының тамамланыуы тураһында иғлан итә.
Йыл ярым үткәс, 2013 йылдың 14 декабрендә, 81 йәшлек О’Тул Лондонда ауыр оҙайлы ауырыуҙан вафат була.
Шәхси тормошо
Питер О’Тул ҡатын-ҡыҙ актёр Шан Филлипс менән никахта егерме йыл йәшәй (1979 йылға тиклем). Уларҙың Кейт һәм Патрисия тигән ике ҡыҙы була. Икеһе лә актёр. Шулай уҡ элекке модель Карен Саммерфилдтан Лоркан тигән улы бар.
1970-се йылдарҙа ашҡаҙан яман шешенән дауалана һәм ауырыуҙы еңә.
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
Изге Николай Мирликийский ғибәҙәтханаһы— Волгоград ҡалаһында католик ғибәҙәтхана. Административ яҡтан Һарытауҙағы үҙәге менән епископ Пиккель Клеменс етәкләгән  изге Климент Епархияһының Астрахань деканатына ҡарай. Прага урамы, 14 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Хәҙерге Волгоград өлкәһе территорияһында тәүге католиктар булып волга буйы немецтары торған, улар бында XVIII быуатта немец күскенселәре тарафынан Волга буйын колонизациялау барышында  барлыҡҡа килгән. XIX быуат уртаһынан Царицын мәхәлләһе Херсон епархияһына ҡараған, һуңынан Тирасполь тип үҙгәртелгән.
Волгоградта католик ғибәҙәтхана 1899 йылда архиепископ-митрополит Ежи Шембектың  шәхси аҡсаһына төҙөлә. Ғибәҙәтхана яндырылған кирбестән таш нигеҙ өҫтөндә төҙөлә, сиркәү  матур биҙәлгән. Төп алтарь Успения Божья Матерь хөрмәтенә изгеләндерелгән. Ғибәҙәтхананың ҡабырға төкәтмәләре Богородица һәм изге Станиславҡа арналған. 1917 йылда Царицындың католик мәхәлләһендә 600 кеше иҫәпләнә.
30-сы йылдарҙа ғибәҙәтхана ябыла һәм талана, 1935 йылда унда  мәктәп, һуңынан клуб  урынлаша. XX быуаттың 80-се йылдарына бина шул тиклем аламалана, хатта уны һүтеп урынына Йәштәр техникаһы йорто төҙөргә проект барлыҡҡа килә. 90-сы йылдарҙа Рәсәйҙә католик сиркәүҙәрҙең эшмәкәрлеген нормалләштереү башлана 1991 йылдың 19 авгусында Волгоградтың католик мәхәлләһе теркәлә. 1992 йылдың 9 ғинуарында ғибәҙәтхана ярым емерек торошта Сиркәүгә тапшырыла. Бинаны реставрациялау биш йыл дауам итә. 1997 йылдың 4 майында ғибәҙәтхана изге Николай Мирликийский хөрмәтенә изгеләндерелә. 1999 йылда ғибәҙәтхананың йөҙ йыллығы тантаналы билдәләнә.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы (Magyar-Török Barátság Park, төр. Macar-Parkı Dostluk Türk ) — Венгрияның көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан парк. Сигетвар алышы иҫтәлегенә төҙөлгән, әлеге алыш барышында Ғосман империяһы ғәскәрҙәре венгр һәим хорваттар обороналаған Сигетвар ҡәлғәһен баҫып ала. Парк 1994 йылда венгр һәм төрөк чиновниктары тарафынан булдырыла.
Тарихы
1566 йылдың йәйендә яҡынса 80 меңлек Ғосман армияһы Сигетвар ҡәлғәһен ҡамай. Төрөк армияһына Сөләймән I шәхсән  үҙе етәкселек итә, әлеге ҡәлғә Габсбургтар империяһының иң эре ҡалаларының береһе булған Венаға алып барған юлды ҡаплап тора. Ҡәлғәне ике мең ярым тирәһе һалдат һаҡлай. Ҡамау 6 августан 8 сентябргә тиклем дауам итә.
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
Тарихы
Мәхәлләлә «Каритас» хәйриә ойошмаһы, «Иоанн XXIII ассоциацияһы»  католик хәрәкәте,  монах ҡатын-ҡыҙҙар премонстранттар конгрегацияһы  эшләй.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Тарихы
6 сентябрҙә Сөләймән I, үҙ тирмәһендә булған саҡта, көтмәгәндә вафат була, уға был ваҡытта 72 йәш була. Уның үлемен йәшерәләр, ә ғәскәрҙәрҙе Бөйөк вәзир Сокколлу Мәхмәт паша етәкләй. Тиҙҙән ҡәлғә оборонаһы менән етәкселек иткән Миклош Зриньи үлтерелә һәм ҡәлғә ҡолатыла. Венаға поход туҡтатыла һәм ғәскәрҙәр кире әйләнеп ҡайта, әммә уларға Сөләймән солтандың вафаты тураһында хәбәр ителмәй.
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
Архитектураһы
Ғибәҙәтхана псевдоготик стилдә кирбестән төҙөлгән. Төп фасад ослайып торған арка һәм сәскә менән биҙәлгән. Төп инеү урыны өҫтөндә  — готика стилендә осло ҡыйыҡ менән тамамланған  саң манараһы менән ҡыңғырау тора.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Тарихы
Сигетвар 122 йыл дауамында ғосман импеерияһының бер өлөшө булып тора. 1596—1600 йылдарҙа был ҡала Сигетвар виләйәте баш ҡалаһы була, ә һуңғараҡ Каниж виләйәте составына индерелә.
Профсоюздарҙың мәҙәниәт йорто (Волгоград)
Бина 1957 йылда архитектор В.Е. Масляев проекты буйынса төҙөлгән. Ул Ленин проспектына сыҡҡан ярым түңәрәк күләмде һәм эске ихата менән тура мөйөшлө күләмде үҙ эсенә ала. Бинаның бөтә фасадтары ла колонналар һәм төрлө декоратив элементтар менән биҙәлгән. Ошо арҡала һарай ҡалала сталин архитектураһының һуңғы өлгөләренең береһе булып тора.
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
Мәхәллә ҡомартҡыларҙы киләсәк
Сиркәүҙә Баринан килтерелгән изге Николай Мирликийскийҙың мәйетенең  өлөшө һәм Сталинград мадоннаһының («Дева Мария Примирения» тип аталған) иконаһы  бар.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Тарихы
«Ғосман осоронда» ҡалала мәсетәре, төрөк мунсалары һәм мәктәптәре төҙөлә. Ул ваҡытта төҙөлгән йорттарҙың ҡайһы берҙәре бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланып ҡала, әммә ҡайһы берҙәре, Габсбургтар ҡаланы үҙҙәренә ҡайтарып алғас, емерелә.
Изге Николай ғибәҙәтханаһы (Волгоград)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Профсоюздарҙың мәҙәниәт йорто (Волгоград)
Төп инеү урыны өҫтөндә фронтонда «СССР-ҙа хеҙмәт намыҫ, дан,  батырсылыҡ һәм ҡыйыулыҡ эше»  тигән сталин лозунгыһы урынлаштырылған. Сөнки 1951 йылда бинаның төҙөлөш сметаһын раҫлау һәм  уны эксплуатацияға тапшырыу араһында КПСС-тың XX  съезы була, унда Сталиндың шәхес культы хөкөм ителә, цитата   аҫтында ҡултамға ҡуйылмай, ә уның өҫтөндә   Ленин профиле төшөрөлә.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Дуҫлыҡ паркы
Легенда буйынса, Сөләймән солтандың вафатынан һуң уның эске органдары ҡырҡып алына һәм ҡайҙалыр Сигетвар тирәһендә күмелә, ә кәүҙәһе бәлзәмләнә һәм Империя баш ҡалаһына алып киленә.
Сөләмән солтандың 500 йыллығына төрөк хөкүмәте башланғысы менән һәм уның аҡсаһына фаразлау буйынса уның йөрәге күмелгән урында Дуҫлыҡ паркы төҙөлә. 1994 йылдың сентябрендә үткән паркты асыу тантанаһында Венгрия мәғариф министры Фодор Габор һәм Төркиә президенты Сөләймән Демираль ҡатнашалар.
Профсоюздарҙың мәҙәниәт йорто (Волгоград)
Үҙенең ярым түңәрәк формаһы һәм артта урынлашҡан «Облсовпроф» ҡунаҡханаһының бейек бинаһының йәнәш тороуы арҡаһында Профсоюдар мәҙәниәт йорто халыҡта «унитаз» исемен ала.
Венгр-төрөк дуҫлығы паркы
Дуҫлыҡ паркы
Парк ҡаланан төньяҡ-көнбайышҡв табан 2-3 километрҙа урынлашҡан һәм уға тикелм автобуста барып етеп була. Парк майҙаны 60-ҡа 60 метр тирәһе тәшкил итә, йәғни бер сутый самаһы. Парк йыл әйләнәһенә эшләй.
1996 йылда эсәр һыу фонтаны төҙөлә, ул ғосман архитектура стилендә эшләнгән, плитәләр һәм мрамор төркиәнән килтерелә. Паркта Күркәм Сөләймәндең эске органдарының символик ҡәбере урынлашҡан, мраморҙан символик төрбә һәм Күркәм Сөләймәндең туғраһы.
Тәнҡит
Парк асылған осорҙа венгр киң матбуғатында парктағы Сөләймән солтандың бик ҙур кәүҙәләнеше тәнҡитләнә. 1997 йылда уның эргәһендә Миклош Зриньиның шундай уҡ менән кәүҙәленеше өҫтәмә рәүештә эшләнә.
Пуса-Кыке
Пуса-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөйөк Себер Боҙ походы
Бөйөк Себер Боҙ походы — Аҡтар хәрәкәтендә ҡабул ителгән 1920 йылдың ҡышында адмирал Колчактың Көнсығыш фронты армиялары көнбайышҡа сигенеү атамаһы. Себер ҡышының үтә ауыр шарттарындағы операция барышында оҙонлоғо буйынса тиңһеҙ булған, Барнаулдан һәм Новониколаевскиҙан Читаға тиклем, яҡынса 2000 километрлыҡ атлы-йәйәүле араны үтеү.
Поход менән 1919 йылдың 26 ғинуарында тәғәйенләнгән Көнсығыш фронты Генераль штабының баш командующийы генерал-лейтенант Каппель Владимир Оскарович етәкселек итә. Уның 1920 йылдың 26 ғинуарҙағы вафатынан һуң ғәскәрҙәр өҫтөнән командованиены генерал Сергей Николаевич Войцеховский ҡабул итә.
Походтың тарихы
Аҡ армияның сигенеүе 1919 йылдың ноябрь — декабрь айҙарында Омск һәм Новониколаевск операцияларындағы ауыр еңелеүҙәрҙән һуң башлана. Генерал Каппель етәкселегендәге армия яраланғандарҙы ташыу өсөн булған эшелондарҙы ҡулланып, Транссебер тимер юлы буйынан сигенә. Уларҙың эҙенән көнбайыштын Г. Х. Эйхе командованиеһы аҫтындағы 5-се Ҡыҙыл армияһы һөжүмләй. Хәлде тыл ҡалаларындағы күп һанлы болалар һәм айырым-айырым партизан отрядтарының атакалары ҡатмарлаштыра, унан да нығыраҡ зәһәр себер һыуыҡтары йәнгә тейә. Аҡ частарҙың үҙҙәре бер нисә еңелеүҙәрҙән һуң төшөнкөлөккә бирелә, үҙәкләштергән тәьмин итеү тотҡарлана, өҫтәлмә тулыландырыу туҡтатыла, тәртип катастрофик хәлдә була. Көнсығыш фронтының 2-се Аҡ армияһы штабы начальнигы генерал-майор С. А. Щепихин үҙенең шул осорҙағы часына «ҡоралланған өйөр генә» тигән характеристика бирә.
Ошо шарттарҙа Колчак ғәскәрҙәрендә сикһеҙ ышаныс һәм абруй ҡаҙанған В. О. Каппельдe фронт командующийы итеп тәғәйенләүе Колчак армияһының фәжиғәнән ҡотолоуға беренсе ынтылышы була. Уның ҡарамағында 2-се армияның частары ғына ҡала, сөнки 1-се һәм 3-сө армиялар менән бәйләнештәр өҙөлгән була. Тимер юлы өҫтөнән контроль чехословак корпусы ҡулында була, шуға күрә генерал Каппелдең частары тимер юлы мөмкинлектәре менән файҙалана алмай һәм аҡ ғәскәрҙәр саналарға тейәлеп китә. Шулай итеп, ситтән ҡарағанда, армиялар бик ҙур сана ылауҙары булып күренә.
Каппельдeң беренсе аҙымы бөтә икеләнгәндәргә большевиктарға бирелеү йәки өйҙәренә таралыу рөхсәте тураһында приказы була. Ошо уҡ приказда ул уның менән ҡалғандарҙың бөтәһен дә ауыр һынауҙар көтөсәге тураһында иҫкәртә. Ошоноң менән ул сафта яугирҙарҙың иң ышаныслы контингентын ҡалдыра. Армияның һаны ныҡ кәмей, әммә уның һуғышҡа һәләтлеге — арта. Красноярскиҙы штурмлау — беренсе һынау була. Аҡ гвардиясылар Красноярскиға яҡынлашҡан ваҡытта большевиктар етәкселегендә эшселәрҙең ихтилалы башлана, уға гарнизон начальнигы генерал Бронислав Зиневич етәкселегендәге гарнизон ҡушыла. Генерал Зиневич большевиктар менән солох төҙөргә ҡарар иткәс, Каппелде телефондан ризалашырға өгөтләй башлай. Генерал Каппель солохҡа риза булмай һәм аҙаҡтан Зиневичтың гарнизонын ҡаланан бәреп сығарырға бойора. Бер нисә уңышһыҙ бәрелештәрҙән һуң (1920 йылдың 5 — 6 ғинуары) Красноярскиҙы төньяҡтан урап үтеп һәм Дрокино ауылы эргәһендә Ҡыҙыл армия частары менән ауыр алышта бирешмәйенсә, Енисейҙы аша сығып, көнсығышҡа табан китәләр. Яҡынса шул уҡ һанлы кеше Красноярск гарнизонына бирелә. Аҡ гвардия частарының был ғәмәлдәре быға тиклем үтелгән походтан арығанлығы һәм артабанғы юлдың билдәһеҙлеге менән бәйле була.
7 ғинуарҙа 2-се һәм 3-сө аҡ армияларының ҡалдыҡтары ҡушылалар, дөйөм сафта 30 000 кеше иҫәптә була. Красноярскиҙән һуң сигенеүҙе бер нисә колонна менән алып барырға ҡарар ителә, сөнки бындай ҙур ғәскәрҙе тәьмин итеүе ауырлыҡтар тыуҙыра. Константин Сахаров командованиеһы аҫтында бер колонна Себер тракты һәм тимер юлы буйлап хәрәкәт итә, ә Каппелдең колоннаһы Красноярcкиҙән аҫтараҡ, Енисей буйлап төньяҡҡа табан, һуңынан Кан йылғаһынан Канскиға тиклем йүнәлә. Канскиҙа улар тимер юлына барып сығырға һәм Сахаров колоннаһы менән осрашырға тейеш була. Юлдың оҙонлоғо 105 км була. Һикәлтәле тайга йылғаһы буйлап 90 км һуҙымлығында бер ниндәй ҙә торлаҡ, бер нисә һунар өйҙәренән башҡа, осрамай.
Был этапта аҡ ғәскәрҙәргә эҙәрлекләүҙән ҡотолорға форсат табыла, сөнки ҡыҙылдарҙың ғәскәрҙәре Красноярскиҙа тәьмин итеү һәм тулыландырыу өсөн туҡталып ҡалалар. Каппелдең ғәскәрҙәрен юҡ итеү А. Д. Кравченко һәм П. Е. Щетинкиндың партизан отрядтарына бойорола. Кан йылғаһынан үтеү аҡтар өсөн походтың иң ауыр участкаларҙың береһе була. Тарихсы Руслан Гагкуев походтың ошо эпизодын ошолай тасуирлай:
10 ғинуарға үтә ауыр һәм ҙур юғалтыуҙарҙан торған Кан йылғаһы буйлап үтеү тамамлана — ғәскәрҙәр Барга ауылына килеп сығалар. Ошо күсенеү ваҡытында генерал Каппель йылыуға (полынья) төшөп китә һәм аяҡтарын туңдыра. Аяҡтарын ампутациялау һәм һыуыҡ тейеүҙән үпкәләре шешеү генералдың хәлен бик насарайта, әммә ул һаман да ғәскәрҙәр менән етәкселек итеүен дауам итә, вәкәләттәренең ҡайһы берҙәрен генә генерал Войцеховскийға ышанып тапшыра. Канскиҙағы ихтилал һәм гарнизондың большевиктар яғына күсеүе тураһында ишеткәс, Каппель 12-14 ғинуарҙа ҡаланы көньяҡтан урап үтә. Артабан ғәскәрҙәр Себер тракты буйлап хәрәкәт итә, көслө ҡар яуыу һәм ҡаты һыуыҡтар шарттарында был еңел бирелмәй. 19 ғинуарҙа ғәскәрҙәр Замзор станцияһын баҫып алалар һәм Иркуткиҙағы ихитилал тураһында белеп ҡалалар. Һыуыҡҡа хәҙер ауыр алыштар өҫтәлә. 22 ғинуарҙа аҡ частар ҡыҙыл ихтилалсыларҙы һәм партизандарҙы Нижнеудинскиҙан ҡыуып сығаралар, иртәгәһе көндә Каппель унда үҙенең иң һуңғы кәңәшмәһен үткәрә, ә 26 ғинуарҙа армия хәрәкәт иткән юлда Утай тимер юлы разъезында вафат була. Алдағы көн ғәскәрҙәр менән етәкселекте генерал Войцеховскийға тапшырып өлгөрә. Каппелдең кәүҙәһен походты дауам иткән ғәскәрҙәр үҙҙәре менән алып китә.
Аҡ армияның Иркутскиға табан хәрәкәте оҙаҡҡа һуҙылып китә. Каппелевсыларҙың Иркутскиҙы шулай ҙа алыу Һәм Колчакты ҡотҡарыу мөмкинлегенән ҡурҡып, Ленин приказы менән Колчакты атып үлтереүҙе раҫлай 1920 йылдың 7 февралендә Колчакты судһыҙ-ниһеҙ атып үлтерәләр.
Колчакты атып үлтереүҙәре тураһында ишеткәндән һуң генерал Войцеховский Иркутскиҙы штурмлауҙы үткәрмәҫкә була. Каппелевсылар ике колонна менән Иркутскиҙы урап үтәләр һәм Большое Голоустное ауылына йүнәләләр. Байкалды аша сығыу һәм Байкал аръяғы тимер юлының Мысовая станцияға етеү планлаштырыла. Унда каппелевсыларҙы атаман Семеновтың ғәскәрҙәре һәм санитар поездары көтә.
1920 йылдың февраль урталарында каппелевсылар Байкалды аша сыға. Был сығыу ҙа, Кан йылғаһы буйлап сығыу һымаҡ, Бөйөк Себер походының иң ҡатмарлы өлөштәренең береһе була. Барыһы Байкалды 30-35 мең кеше үтә. Мысовая станцияһында яралы һәм ауырыу каппелевсыларҙы, шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар һәм балаларҙы эшелондарға урынлаштыралар, ә сәләмәт булғандар үҙенең походын (яҡынса 600 км) Читаға тиклем дауам итәләр. Читаға улар 1920 йылдың март башында барып етә
Поход тамамланғандан һуң генерал Войцеховский «Бөйөк Себер походы өсөн» Хәрби Орденының айырма Билдәһен раҫлай (награданың атамаһы уны Урыҫ Император армияһы Изге Георгий Ордены менән бер рәткә ҡуя) ). Билдә менән Бөйөк Себер Боҙ походын үткән бөтә офицерҙар һәм һалдаттар наградлана.
Башҡорттар Бөйөк Себер Боҙ походында
Граждандар һуғышының тарихын өйрәнеү өсөн шул осорҙағы сәйәси көстәрҙең эшмәкәрлеген өйрәнеү кәрәк. 1922 йылда V Бөтә Башҡорт партконференцияһы үҙенең «Милли көрәш һәм Вәлидов тураһында» исемле өндәмәһендә Әхмәтзәки Вәлидигә контрреволюционер мөһөрөн таға. 1926 йылда партияның Башҡорт обкомы ҡабул иткән тезистарға ярашлы («Башҡорт хәрәкәтенең характеристикаһы») 1917 йылдың февраленән октябрь айына тиклем башҡорт хәрәкәте ыңғай баһа ала, ә Октябрь революцияһынан һуң — буржуаз-милли, контрреволюцион тип таныла. Шуға күрә, ул периодтағы хеҙмәттәрҙә (С. Атнағолов, Ш. Типеев) башҡорттарҙың аҡтар хәрәкәтендә ҡатнашыуы кире яҡтан баһалана, ә уның лидерҙары башҡорт халҡының бер өлөшөн дошман лагерына әйҙәгән контрреволюционерҙар, итеп күрһәтелә.
Шул уҡ ваҡытта 50-се, 60-80-се йылдарҙа донъя күргән Б. Х. Юлдашбаевтың хеҙмәттәрендә объектив рәүештә Башҡорт хөкүмәтенең, Башҡорт хәрби шураһының эшмәкәрлеге ыңғай баһалана, урындағы большевиктарҙың милли мәсьәләләрҙә ебәрелгән хаталары күрһәтелә. Илдә үҙгәртеү осоро башланыу менән әүҙем ижтимағи хәрәкәт барлыҡҡа килә, хәтирәләрҙе баҫтырып сығаралар.
Башҡорт милли хәрәкәте бик ҡатмарлы юл үткән. 1918 йылдың май аҙағында, Чехословак корпусы Силәбене алғандан һуң, Башҡорт хөкүмәте үҙенең эшмәкәрлеген бында дауам итә. Июнь айында Башҡорт хәрби шураһы булдырыла һәм ул Башҡорт ғәскәрен ойоштороу эштәрен башлай. 1918 йылдың көҙөндә 3-сө Башҡорт пехота полкы (командиры Ғ. Таған) полковник Каппель частары менән ҡыҙылдарға ҡаршы ҡаты һуғыштарҙа ҡатнаша. 1919 йылдың башында З. Вәлиди башҡорт ғәскәрҙәрен бер ергә туплай башлай. 18 февралдә Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәрҙәре Совет власы яғына күсә, ә Ғ. Тағандың полкы күсеп өлгөрмәй, Колчак полкты таратырға ҡуша. Полк бойороҡҡа буйһонмай, ҡаршылыҡ күрһәтеп ҡарай. Полктың мөлкәте тартып алына. Колчак армияһының төрлө частарында 2000 тирәһе башҡорт иҫәпләнгән. Б. Б. Филимоновтың «Адмирал Колчактың Аҡ армияһы» исемле монографияһында Байкал аръяғына барып еткән Аҡ армия составында (4-се Өфө уҡсылар, 8-се Кама уҡсылар полктарында һәм Айырым Кама атлы дивизионында) башҡорт яугирҙарының күп булыуын билдәләй. Башҡорт яугирҙары түҙемлелеге, ҡаһарманлығы яғынан да, тәртип яғынан да айырылып торған.
Ғәлимйән Тағандың «Башҡорттар Байкал аръяғында» исемле рус телендә яҙылған хеҙмәте күп һорауҙар тыуҙыра, әммә ул башҡорттарҙың аҡтар армияһы менән Бөйөк Себер Боҙ походында кисергәндәренә бер ни тиклем асыҡлыҡ индерә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, 4-5 мең км үткән юл михнәттәре тураһында бик һаран яҙылған.
1920 йылдың 14 июнендә Читала башҡорт делегаттарының кәңәшмәһе уҙғарыла. Кәңәшмәгә тиклем Ҡорбанғәлиев һәм Таған атаман Семенов менән һөйләшеп, башҡорттарҙы уның ғәскәрендә бер урында туплауға ризалыҡ алалар. Ултырышта ҡатнашыусы башҡорттар Рәсәй Көнсығыш сиктәрендәге Хәрби-Милли идаралығын булдырыуға өлгәшәләр. Уның рәйесе итеп М. Ҡорбанғәлиев һайлана. Ултырыштың протоколынан күренеүенсә, башҡорттар край власын барлыҡ көстәре менән яҡлаясаҡтары һәм Алыҫ Көнсығыш армияһының һәм Рәсәй Көнсығыш Сиктәрендәге башҡорттарҙы казак ғәскәрҙәре рәтенә индереү, уларға Ырымбур казак ғәскәренә бирелгән хоҡуҡтар һәм бурыстар биреү тураһында үтенәләр. Бер тауыштан мосолман туғанлығының үҙәк Идаралығының рәйесе итеп Алыҫ Көнсығыш армияһы муллаһы Сәлимгәрәев, уның иптәше — поручик Тағанов, сәркәтибе — штаб-ротмистр Шәфиғуллин, ҡаҙнасы — гарнизон муллаһы Солтанов һәм совет ағзалары итеп — Шәмғулов мулла, Зәкир Ишмөхәммәтов, Сабирхузин мулла, Өфө дивизияһы муллаһы Ғиләзитдинов һәм подполковник Асланов һайлана. Ошо уҡ ултырышта Бөтә ҡораллы көстәре баш командующийы атаман Семеновты Мосолман туғанлығының почетлы рәйесе һәм Алыҫ Көнсығыш армияһының командующийы генерал-лейтенант Лохвицкийҙы почетлы ағза итеп һайлайҙар. Башҡорт ғәскәренең почетлы казактары (Ил ағаһы) итеп 11 оло дәрәжәле офицер тәҡдим ителә . Әммә атаман Семеновтың ризалығы хәлде яҡшы яҡҡа үҙгәртә алмай.
Башҡорттарҙы частарҙан бирмәйҙәр. Ҡорбанғәлиев ебәргән вәкилдәрҙе урыҫ офицерҙары мыҫҡыллай, хатта туҡмай. Башҡа төрлө вәхшилектәр ҙә күҙәтелә. Башҡорттарҙың берләшеүенә ҙур ҡаршылыҡ тыуа. Шул уҡ ваҡытта идаралыҡтың штабы начальнигы вазифаһына генералдар үҙ кешеләрен тәҡдим итәләр. Әммә Хәрби — Милли идаралыҡтың рәйесе ваҡытлыса вазифа башҡарыусыһы итеп Тағановты тәғәйенләй. Ошо уҡ ваҡытта армияла хәлдәр ҡатмарлаша. 1920 йылда Себер һәм Алыҫ Көнсығыш совет власы контроле аҫтында була, атаман Семеновтың ғәскәрҙәренең төп көстәре ҡышҡа табан тар-мар ителә. Аҡтар хәрәкәте тулыһынса еңелеүгә дусар була.
1920 йылдың 14 ноябрендә, ойошторолоуынан 5 ай үтеүгә, Хәрби — Милли идаралығы рәйесе Ҡорбанғәлиев идаралыҡтың ғәмәлдәрен туҡтатып тороу тураһында бойороҡ сығара (21 һанлы приказ, 1920 йылдың 14 ноябре, Манчжурия). Аҡ армияһының еңелеүенән һуң башҡорт хәрәкәте Алыҫ Көнсығышта юҡҡа сыға, башҡорттар төрлө яҡҡа тарҡала.
Аҡ Барс (хоккей клубы)
«Аҡ Барс» хоккей клубы – Ҡазан ҡалаһының шайба менән уйнаусы хоккей командаһы. 1956 йылда төҙөлә. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. Дүрт тапҡыр Рәсәй чемпионы, ике тапҡыр Гагарин Кубогын яулаусы.
Тарихы
«Аҡ Барс» хоккей клубы 1956 йылда ойошторола. 2008 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡатнаша. 1992 йылдан «Аҡ Барс » Милләт-ара хоккей лигаһында, 1997 йылдан — Рәсәй хоккей лигаһында уйнай.
Стадион
«Татнефть Арена» боҙ һарайы. Татнефть Арена - яһалма боҙло хоккей майҙаны булған универсаль спорт аренаһы (9300 урынлы трибуналар)
Баш тренерҙар
«Аҡ Барс» командаһының бөтә тренерҙары:
Плей-оффтың Милләт-ара хоккей лигаһы чемпионаты
плей-оффҡа сыҡманы
Петеньга
Петеньга (Петенла) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лача күле - Онега йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 79 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәсәкйылға
Мәсәкйылға — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Олоер йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы (ЕкСВУ) —Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының урта хәрби-уҡыу йорто, тәүҙә 1943 йылдың 19 декабрендә Елец ҡалаһында «Орел СВУ-һы» исеме аҫтында (ОрСВУ) барлыҡҡа килә, 1947 йылдың сентябрендә Свердловск ҡалаһына күсерелә һәм башта «Свердловск СВУ-һы» (СвСВУ) тип атала. Үҙәк хәрби округ ғәскәрҙәре командующийына буйһона.
Тарихы
1943 йылдың авгусында СССР халыҡ комиссарҙары Советы «Немец оккупацияһынан азат ителгән райондарҙа хужалыҡты тергеҙеү буйынса кисектергеһеҙ саралар» тураһында ҡарар ҡабул итә. Хәрби Суворов училищеһы барлыҡҡа килеү тарихы тап ошо документтан башлана ла инде. Шул һуғыш йылында 9 Суворов хәрби училищеһы ойошторола, шул иҫәптән Орел училищеһы. Ул башта Орел өлкәһендәге боронғо урыҫ ҡалаһы Елецта дислокациялана. Был ҡала осраҡлы ғына һайланмай, 1146 йылда барлыҡҡа килгән ҡала үҙенең тарихы менән билдәле: унан 100 км алыҫлыҡта атаҡлы Куликово һуғышы бара, ә иң мөһиме, 1843 йылда Орелда Орел Бахтин кадет корпусы урынлашҡан була. 100 йылдан һуң Орел, ә һуңынан Свердловск хәрби Суворов училищеһы уның вариҫы булып тора.
Беренсе башлап 514 тәрбиәләнеүсе ҡабул ителә. Улар араһында фронтовик- егеттәр: разведчиктар, элемтәселәр, полк улдары, партизан отрядтары тәрбиәләнеүселәре була. Уларҙың күбеһе бомбаға тотолоу һәм оккупация, ҡайғы һәм мәхрүмлектең нимә икәнен белеү генә түгел, ә үҙҙәре немец илбаҫарҙары менән һуғышта ҡатнашҡан була. Улар үҙҙәренең батырлығы өсөн бөтөнләй балаларса булмаған, хөкүмәт наградалары ала. Дима Красников, Виталий Богданов, Владимир Валахтар, Виктор Черняк, Женя Симпур -шундайҙар. 1943 йылдың 1 декабрендә беренсе уҡыу йылы башлана. 19 декабрҙә тантаналы шарттарҙа хәрби училищеға Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ тапшырыла. Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы, — 1945 йылдағы Мәскәү парадында иң боронғо ҡатнашыусыларҙың береһе.
1947 йылдың сентябрендә Орел хәрби Суворов училищеһы Свердловск ҡалаһына күсерелә һәм 1948 йылдың майынан Свердловск, ә 1991 йылдың апреленән — Екатеринбург училищеһы булып китә.
АЛБА (альянс)
Беҙҙең Америка халыҡтары өсөн Боливариан альянсы (Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América; ҡыҫҡаса АЛБА, ALBA) — Латин Америкаһы һәм Кариб диңгеҙе бассейны илдәренең социалистик альянсы.
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Тарихы
1948 йылда суворовсыларҙың беренсе сығарылышы була. Алтын һәм көмөш миҙалдар менән бүләкләнгән тәүге уҡыу алдынғылары барлыҡҡа килә: Чубаров Юрий һәм Тюрютиков Евгений (алтын),Чуриков Константин һәм Аниканов Владимир (көмөш). Уларҙың исемдәре, артабанғы барлыҡ уҡыуҙы тамамлаусы-медалистарҙың исемдәре кеүек үк, училище фойеһында Почет таҡтаһына индерелгән. 2012 йылға ҡарата Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы «Уҡыуҙа айырым уңыштары өсөн» миҙалы менән 705 кеше сығарған, шул иҫәптән 306 алтын миҙал, 399 көмөш миҙал менән.
АЛБА (альянс)
2019 йылдың башына ҡарата АЛБА составына 10 ил керә: Антигуа һәм Барбуда, Боливия, Венесуэла, Гренада, Доминика, Куба, Никарагуа, Сент-Винсент һәм Гренадин, Сент-Китс һәм Невис, Сент-Люсия. 2018 йылда Эквадор альянс составынан сыҡҡан, был ил президенты Ленини Мореноның сәйәси курсы үҙгәреүенә бәйле. Халыҡ-ара ойошма һәм субрегиональ интеграцион берләшмә булараҡ Уго Чавес һәм Фидель Кастроның инициативаһы буйынса 2004 йылда ойошторолған. Альянстың маҡсаты — иҡтисади интеграция һәм уның ҡатнашыусыларының социализм һәм бойондороҡһоҙлоҡто коллектив һаҡлау нигеҙендә берҙәм үҫеше. Альянстың Иҡтисади, Сәйәси һәм Социаль советтары төҙөлгән һәм эшләй.
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Тарихы
1953 йылдың май айында Свердловск хәрби Суворов училищеһы Свердловск Суворов офицерҙар училищеһына үҙгәртелә.
АЛБА (альянс)
Альянстың майҙаны — 2 513 947 км², халҡы — 70 млн кеше, ЭТП (ППС) — $1166 млрд (Халыҡ-ара валюта фондының версияһы буйынса, 2013 йыл; Куба буйынса мәғлүмәттәр 2011 йыл өсөн бирелгән).
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Тарихы
1954 йылда лейтенант хәрби званиеһы алып 100 кеше тамамлай.
АЛБА (альянс)
Атамаһы
2009 йылға ҡәҙәр субрегиональ берләшәһенең атамаһы «Америка өсөн Боливариан альтернативаһы» (Alternativa Bolivariana para América) булған, ә хәҙер альянстың тулы атамаһы — «Беҙҙең Америка халыҡтары өсөн Боливариан альянсы — Халыҡтарҙың сауҙа килешеүе» (Alianza Bolivariana para los Pueblos de Nuestra América — Tratado de Comercio de los Pueblos, ALBA-TCP), ҡыҫҡаса атамаһы — «Америкалар өсөн Боливариан альянсы» (Alianza Bolivariana para las Américas, ALBA).
Тубылғаҡ
Тубылғаҡ (Табулдак) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452747, ОКАТО коды — 80214819002.
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Тарихы
1958 йылдың сентябрь айында 69 кешенән торған һуңғы 4-се сығарылыш була.
АЛБА (альянс)
Составы
Ойошма составына 10 ил инә:
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Тарихы
1958 йылдың ғинуарында училище элекке исеме кире ҡайтарылып яңынан үҙгәртелә — Свердловск хәрби Суворов училищеһы.
Тубылғаҡ
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
АЛБА (альянс)
Составы
Шулай уҡ Суринам АЛБА ойошмаһына ҡушылыу процессында тора.
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Беҙҙең көндәрҙә
Училищела 600 самаһы уҡыусы суворовсы белем ала. Иң яҡшы суворовсылар «ЕкСВУ уҡыу алдынғыһы» билдәһе, ә иң яҡшы взвод — Рәсәй Федерацияһы геройы армия генералы В. Г. Казанцев исемендәге күсмә приз менән бүләкләнәләр.
АЛБА (альянс)
Составы
АЛБА ойошмаһына саҡырылған ағза статусына артабанғы илдәр эйә:
Екатеринбург Суворов хәрби училищеһы
Беҙҙең көндәрҙә
.
АЛБА (альянс)
Гондурас һәм ALBA
Гондурас ALBA составына 2008 йылда Мануэль Селайя президентлығы ваҡытында ингән, әммә 2009 йылдың 28 июнендәге хәрби түңкәрелеш барышында ул ҡолатылғандан һуң яңы хөкүмәт был ойошмала ағзалыҡтан баш тартҡан. Тиҙҙән Гондурастың фактик лидеры Роберто Мичелетти 2009 йылдың 15 декабренән илдең альянс составынан сығыу ниәтен иғлан иткән.
2010 йылдың 13 ғинуарында Гондурастың милли конгрессы илдең АЛБА халыҡ-ара ойошмаһы составынан сығыуын раҫлаған.
Сәйәси фәндәре докторы Инього Эррехон һәм иҡтисади фәндәре докторы Альфредо Серрано фекере буйынса, Гондурас президенты Селайя илдең альянсҡа инергә ҡарарҙы ҡабул иткән мәлдә илдә дәүләт түңкәрелеш булғандан һуң, Беҙҙең Америка халыҡтары өсөн Боливариан альянсы (ALBA) йәшәү көстәрен юғалтҡан. Хәҙерге үҙенең хәлендә ALBA әүҙемлеген юғалтҡан, был Көньяҡ Америка дөйөм баҙарын (Меркосур) төҙөү менән шөғөлләнгән Бразилия-Аргентина тандемы йоғонтоһоноң үҫешеүе менән аңлатыла.
Валюта берлеге
2010 йылдың 1 ғинуарынан сукре рәсми рәүештә әйләнешкә индерелгән. 2010 йылдың 3 февралендә сукрены ҡулланып тәүге транзакция була: был көндө Венесуэланан килтерелгән 300 тонна дөгөнө килтереүгә Куба 108000 сукре түләгән.
2013 йылдың 28 февралендә Никарагуа сукре валютаһын ҡулланып тәүге түләүҙәр яһай.
Альянс эсендәге сауҙа
Ҡатнашыусы илдәрҙең сауҙаһы (2013 йылға ҡарата) башлыса альянс составына кермәгән дәүләттәргә йүнәлгән. Мәҫәлән 2013 йылда Венесуэланың АЛБА ағза-илдәренә импортының 4,38 % һәм экспортының 7,03 % тура килгән. Шул уҡ ваҡытта АЛБА илдәренә Венесуэланың экспорты башлыса нефть майҙары һәм битум материалдарына тура килгән, был юҫыҡ өлөшөнә 2013 йылда Венесуэланың Боливияға экспортының 97 %, Доминикаға экспортының — 92 %, Эквадорға экспортының — 80 %, Сент-Винсент һәм Гренадинға — 76 %.
Будапешт геттоһы
Будапешт геттоһы — Йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү һәм юҡ итеү сәйәсәте сиктәрендә нацистар тарафынан 1944 йылдың ноябрендә Будапештта булдырылған йәһүд геттоһы. 1945 йылдың ғинуарында совет ғәскәрҙәре тарафынан азат ителә. Венгрияла йәһүдтәрҙе эҙәрлекләү 1938 йылда, Миклош Хорти милләтсел режимы осоронда, башлана. 1941 йылда Венгрияла 184 мең йәһүд һәм 62 мең суҡындырылған йәһүд йәшәй, улар йәһүдтәргә ҡаршы закондарға ярашлы репрессияларға дусар ителә.
1944 йылдың 15 июнендә Венгрия эске эштәр министры Будапештта гетто булдырыу тураһында бойороҡ сығара, уға ярашлы геттоға һары йондоҙҙар менән билдәләнгән 2000 йорт билдәлән, уларҙы диуар менән ураталар Бөтәһе геттоға 220 мең йәһүдте күсереү планлаштырыла. 25 июндә Будапешт йәһүдтәре өсөн комендант сәғәте индерлә.
Гетто булдырылғандан һуң унда йәшәүсе халыҡты концлагерҙарға оҙата башлайҙар. Венгрия оккупацияһы осоронда Будапештта йәһүд халҡы 200 меңдән 70 меңгә тиклем кәмей. Геттонан тыш 20 мең тирәһе кеше нейтраль илдәр дипломаттары (шул иҫәптән Рауль Валленберг һәм Джорджо Перласка) биргән документтар буйынса йәшәй.
1945 йылдың 18 ғинуарында геттоны 151-се Ҡыҙыл Байраҡ Жмеринка дивизияһы частары азат итә, гетто һаҡсылары бик ныҡ ҡаршылашыу күрһәтә. Алыштарҙа ҡатнашыусыһы һүҙҙәренсә, геттоны шартлатырға тейеш булалар. Был ваҡытҡа геттола һәм нейтраль илдәр дипломатик миссиялар контроле аҫтында булған йорттарҙа 94 мең тирәһе йәһүд тотола.
2005 йылда Дунай ярында ҡорбандар иҫтәлегенә мемориал асыла.
Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты
Башҡортостан баҡыр-көкөрт комбинаты — Сибай ҡалаһындағы төп предприятие. 1948 йылда нигеҙ һалына, Яңы Сибай һәм башҡа ятҡылыҡтарҙан полиметалл мәғдән сығарыу һәм байыҡтырыу менән шөғөлләнә. 2004 йылда уның етештереү базаһында «Учалы ГОК» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Сибай филиалы булдырыла. 2004 йылда донъяла тәрәнлеге буйынса (500 м) икенсе урынды биләгән карьерҙа аҙаҡҡы мәғдән тоннаһы сығарыла. Хәҙерге көндә байыҡтырыу фабрикаһы Яңы Сибай ятҡылығының ер аҫты руднигы Каманган һәм Түбәнге мәғдән ятыштарында эшләй.
Кәрәмәт
Кәрәмәт осраҡтары
Кафырҙарҙың йәки тәҡүә булмаған кешеләрҙең мәғжизә булдырыуы истидрәж, сихыр йәки мәкер тип атала. Ҡайһы бер тәҡүә кешеләрҙең кәрәмәттәре булыуын бер нисә хәҙис һәм Ҡөрьән аяттары иҫбатлай.
Хәл торошо
Кәрәмәт сығанағы — Аллаһ. Кәрәмәт, мөғтәзилиҙәрҙән тыш, исламдың бөтә йүнәлештәре тарафынан да таныла. Суфыйлыҡта кәрәмәт айырым һынау булып иҫәпләнә. Суфый бының менән ғорурланһа, ул хаҡ юлдан сығасаҡ. Шуға күрә шәйехтәр бындай хәлдәрҙең булыуын йәшерергә ҡуша.
Кәрәмәт пәйғәмбәрҙәргә бирелгән Үәхи һәм мөғжизәләргә оҡшаш түгел. Пәйғәмбәрҙәр үҙ миссияһының хаҡ булыуын иҫбатлар өсөн тирә — яҡтағыларға мөғжизәләрҙе асыҡтан — асыҡ күрһәтә алһа, кәрәмәт эйәләре мөғжизәләрҙе асыҡ күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуймай. Күпселек осраҡта улар үҙҙәренең һәләттәрен сер итеп тота
Кәрәмәт тәҡүә кешенең йәшәү рәүеше, юғары әхлаҡлелеге, белемлелеге менән бәйле ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә сағылыш таба ала. Бәғзеләр, тәҡүә кешеләрҙең диңгеҙ өҫтөндә йөрөй, һауала оса алыу һәләте кәрәмәттең сағылышы булыуы мөмкин, тип һанай. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең иң бөйөк кәрәмәте (мөғжизәһе) Ҡөрьән булған, ә әүлиәләрҙеке — Аллаһҡа хеҙмәт итеү һәм Ҡөрьән фәндәрен йәнләндереү.
Вилейка
Вилейка (бел. Вілейка ) — Белоруссияның Минск өлкәһендәге ҡала, Вилейка районының административ үҙәге. 1939 йылдың 4 декабренән алып 1944 йылдың 20 сентябренә тиклем — Белоруссия Республикаһы Вилейка өлкәһенең үҙәге.
Ҡалала Рәсәй диңгеҙ-хәрби флотының 43-сө элемтә үҙәге урынлашҡан, ул хәрби-диңгеҙ флотының Баш штабын Атлантик, Һинд һәм Тымыҡ океанда хәрби дежур алып барған атом һыу аҫты кәмәләре менән бик алыҫ тулҡындарҙағы бәйләнешен тәьмин итә.
Тарихы
Вилейка бынан яҡынса биш быуат элек барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә, әммә археологик табылдыҡтар Вилейкалағы даими ултыраҡтарҙың  күпкә иртәрәк барлыҡҡа килеүе тураһында һөйләй. Беренсе кешеләр хәҙерге Вилейка районы биләмәһендә беҙҙең эраға тиклем яҡынса 9 мең йыллыҡта барлыҡҡа килгән. Сосенка һәм Осташково ауылдарынан алыҫ түгел ерҙәрҙә боронғо кешеләрҙең тораҡтары һәм саҡматаштан эшләнгән хеҙмәт ҡоралдары табылған, уларҙың йәше буйынса табылған тораҡтарҙы беҙҙең эраға тиклем 7-5 мең йыллыҡҡа ҡарағанын билдәләйҙәр. Неолит осорона ҡараған һуңғы археологик ҡомартҡылар (б.э. тиклем 4-2 мең йыллыҡ) Камено, Кастыки, Куренец, Нарочь, Рабунь һ.б. ауылдары эргәһендә табылған.
Был ҡомартҡыларҙың иң боронғолары кунд мәҙәниәте ҡәбиләләренә ҡарай, улар б.э. тиклем яҡынса 4 мең йыллыҡта хәҙерге район биләмәләренең  төньяҡ өлөшөндә йәшәгәндәр, уларҙан һуң был урындарға нарва мәҙәниәте ҡәбиләләре  килә. Әммә беҙҙең эраға тиклем 3 мең йыллыҡта уларҙы һырлы-соҡорло керамика мәҙәниәте ҡәбиләләре  алмаштыра. Һуңыраҡ, бронза дәүерендә (б. э.т. 3-2 мең йыллыҡтарҙа — б.э. т. VII быуаттарҙа), беҙҙең ерҙәрҙә сираҡ еп биҙәкле керамика ҡәбиләләре йәшәй, иртә тимер быуатта  һыҙыҡса биҙәкле керамика мәҙәниәтенең балт ҡәбиләләре   килә. Вилейка районы территорияһында, шул иҫәптән Вилейка ҡалаһының үҙендә лә тимер һәм бронза быуатҡа ҡараған археологик ҡомартҡылар бик күп эшләнгән,
Сама менән беҙҙең эраның 1-се мең йыллығы уртаһында банцер мәҙәниәте ваҡыты башлана. Кривич-дрегович славяндары ваҡытынан күп һанлы  ерләү ҡомартҡылары һаҡланған: Вилейка районында б.э. тиклем IX—XII быуаттарҙа 20-нән ашыу ҡурғанлы ҡәберлектәр  иҫәпләнә.
X—XIII быуаттарҙа хәҙерге Вилейка биләмәһе балт ҡәбиләләре һәм Полоцк кенгәзлеге араһындағы сик биләмә була.
Бөйөк Литва кенәзлеге
Һуңғы тикшеренеүҙәр буйынса, Вилейканы тәүге яҙма телгә алыу 1460 йылда була. Әммә беренсе телгә алыу датаһы һәм, уға ярашлы, ҡалаға нигеҙ һалыныу ваҡыты 1599 йыл  тип иҫәпләнә. Ошо сәбәпле, Вилейка барлығы 11 йыл айырма менән  үҙенең 400 йыллығын һәм 550 йыллығын билдәләй.
Рәсәй империяһы
1795 йылдың 3 майында (иҫке стиль буйынса) Вилейка өйәҙ ҡалаһына әүерелә— Минск губернаһының, ә һуңғараҡ (1843 йылда) —Вилен губернаһының Вилейка өйәҙе үҙәге була. 1796 йылдың 22 ғинуарында (иҫке стиль буйынса) Вилейканың гербы була, баштағы һүрәтенән. беҙҙең көндәргә тиклем бер аҙ үҙгәртелеп тик аҫҡы өлөшө һаҡланып ҡалған (өҫкө өлөшөндә Минск гербы, ул 1845 йылда Вилен гербы менән алмаштырыла, ә Октябрь революцияһынан һуң  Вилен губернаһы бөтөрөлөү менән юҡҡа сыға).
Ҡала халҡы борон  игенселек һәм йылға судоходствоһы менән шөғөлләнгән. Вилия, артабан Неман буйлап Европаға ағас һәм игенселек аҙыҡ-түлектәре ташығандар. Йыл һайын ҡалала эре сауҙа йәрминкәләре үткән, сауҙа күләме тик XIX быуат аҙағында ғына кәмей башлай. XVIII быуаттан Ильяла хәҙерге Белоруссия территорияһында ҙур булған быяла мануфактураһы эшләй башлай. XIX быуатта Долгиновонан  алыҫ түгел  буҫтау фабрикаһы булған. XIX быуат аҙағына Вилейкала 3,5 меңдән ашыу кеше иҫәпләнә  (дөрөҫ, уларҙың күп өлөшө белемһеҙ— 59 %), ә губернаның үҙендә  — 200 меңдән ашыу
XIX быуат башынан 1810 йылғы ҙур янғындан һуң һәм  1812 йылдағы  һуғыш  емереклектәренән һуң ҡаланы реконструкциялау башлана.
1845 йылдан Вилейка Вилен губернаһының үҙәге була, уны яңырыуы дауам итә.
1848 йылғы "Рәсәй империяһының хәрби- статистик күҙәтеүе. IX том. 2-се өлөш. Вилен губернаһы" документында  Вилейка ҡалаһы тураһында ошолай һөйләнә:
"'Вилейка өйәҙ ҡалаһы...Вилия йылғаһы буйында урынлашҡан, 102 дисәтинә ерҙе биләй, таш йорт 1, ағас йорттар 220, шул иҫәптән ҡаҙна йорто 5, йәмәғәт йорто 2, шәхси йорттар 214. Халыҡ һаны 2223 кеше. Ҡалала сәнәғәт, сауҙа юҡ тиерлек, унда тик 3 ваҡ кибет бар. Ҡала дауаханаһы 40 кешегә ойошторолған'."
Быуат дауамында тулыһынса иҫке төҙөлөштәре алмаштырыла. Бөгөнгө Вилейканың күп биналары XIX быуат аҙағы — XX быуат башында һалынған. Йылға буйлап йөк ташыу транспорты XX быуатта  тимер юлдар менән алмаштырыла, ул Вилейка станцияһы аша башҡарыла (1904 йылдан).
1897 йылда ҡала халҡы 3560 кеше тәшкил итә, туған тел тип белорус телен — 1871 кеше, йәһүд телен — 1326, урыҫ телен — 217, поляк теле тип 109 кеше күрһәтә.
XX быуат
1915 йылдың сентябрендә Вилейканы Германия ғәскәрҙәре оккупациялай, әммә тиҙҙән ҡаты алыштар барышында рус армияһы тарафынан азат ителә. Ҡаланы азат итеү хөрмәтенә 1917 йылда яңы рус армияһы полкы  748-се Вилейка пехота полкы тип атала, ә 2015 йылда  сиркәү рәүешендә һәйкәл  асыла, уның диуарҙарында һәләк булған һалдат һәм офицерҙарҙың исеме яҙыла.
Вилейка 1917 йылдың 8 ноябрендә совет власы урынлаштырыла. Ул бер йылдан саҡ ҡына артыҡ тора— 1918 йылдың декабрендә Вилейканы герман, 1919 йылда — поляк ғәскәрҙәре оккупациялай, 1921 йылдан Польша составында була һәм   1939 йылға тиклем уның провинциаль ауылы булып ҡала. Көнбайыш Белоруссияның СССР составына инеүенән һуң Вилейка Вилей өлкәһенең үҙәге статусын ала һәм икенсе донъя һуғышының аҙағына тиклем статусты һаҡлап ҡала.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында район оккупация аҫтында була. (1941 йылдың 25.06 алып 1944 йылдың 2.07 тиклем). Немец-фашист илбаҫарҙары һуғыш йылдарында райондың 15 меңдән ашыу кешеһен юҡ итә, шул иҫәптән,5 ауылды тотош халҡы менән бергә яндыра)  Ике ауыл (Борки һәм Любча) һуғыштан һуң тергеҙелмәй.
1944 йылдың сентябрь айында, районды немец-фашист илбаҫарҙарынан азат иткәндән һуң ике ай үткәс, Вилейка Молодечно өлкәһенең район үҙәге була, ул бөтөрөлгәндән һуң, ул 1960 йылда — Минск өлекәһенең район үҙәге булып ҡала. .
Тирә-яҡ буйлап туристик маршруттар
Вилейканың тирә-яғы буйлап бер нисә туристик маршруттар эшләнгән Йыл һайын, 2007 йылдан башлап, Вилейка районынан старт алып «Шляхам Тышкевіча» Вилейка аша һыу экспедицияһы үтә. Беренсе экспедиция 2007 йылда үткән. Ул Вилия буйлап сәйәхәт итекән тыуған яҡты өйрәнеүсе граф Константин Тышкевичтың 150 йыллығына арналған. Сәйәхәтселәр граф Тышкевич экспедицияһы эҙҙәре буйлап Вилия сығанағынан алып уның Неманға ҡушылған урынына тиклем уҙалар Беренсе һыу экспедицияһының ойоштороусылары һәм ҡатнашыусылары булып литва һәм белорус ғалимдары, тыуған яҡты өйрәнеүселәр һәм туристар тора. Бөгөн ул Беларусь территорияһында киң танылыу һәм туристик характер ала.
Вилейканан алыҫ түгел Забродье усадьбаһы урынлашҡан, унда Белоруссияла берҙән-бер Беренсе донъя һуғышы музейы урынлашҡан, уны тыуған яҡты өйрәнеүсе Борис Борисович Цитович һәм уның ғаиләһе ойошторған, был музей Белоруссияла ретро-техниканың һәм йөҙ йыллыҡ ваҡыт арауығындағы ауыл көнкүрешенең иң ҙур музейы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Әбү Хәнифә
thumb|right|[[Әбү Хәнифә мәсете]] Имам Әғзәм Әбү Хәнифә ибне Сабит ибне Зута әл-Фариси 699 - 769 йылдарҙа йәшәгән ислам динендәге дүрт мәзһәбтең береһе булған хәнәфиҙәр мәзһәбенә нигеҙ һалыусы. Әбү Үәнифә - әсир төшөп ҡол булған фарсы кешеһенең ейәне. Ғүмеренең күп өлөшөн Күфәлә үткәрә һәм фикх буйынса вәғәздәрен шунда һөйләй. Әбү Хәнифәнең ғүмере ғәбәсиҙәр менән сәйәси көрәштә үтә. Шунлыҡтан, ғәббәсиҙәр хәлифәһе Ғабдулла 2 әмере менән ул зинданға ултыртыла һәм шунда үлә. Әбү Хәнифә өйрәтеүҙәренән күп сөнниҙәр ҡабул итә. Уға эйәреүселәр хәнәфиҙәр тип атала. Хәнәфиҙәр шәриғәт закондарын хаким синыф ҡатламына яраҡлаштырырға ынтылалар. Хәнәфиҙәр беҙҙең илдәге сөнни мосолмандарҙың күпселеген тәшкил итә.Ҡытайҙа, Афғанстанда, Һиндостанда, Сүриәлә һәм башҡа төрки илдәрендә улар күпселекте тәшкил итә.
Әбү Хәнифәне тәҡъүәле (алланан ҡурҡыусан), йомарт, аҙ һөйләүсән, уйға бирелеүсән, буш, файҙаһыҙ һөйләшеүҙәрҙән ситләшеүсән булған тип һөйләйҙәр. Ул намаҙҙың һәр рәҡәғәтендә Ҡөръәнде уҡып сыға торған булған. Ғүмере эсендә ул етмеш тапҡыр хаж ҡылған, сәхәбәләр һәм тәбиғиндар менән осрашҡан.
Имам Әбү Хәнифә мәҙһәбе
Әбү Хәнифә мәзһәбе Мөхәммәдтән (саләллаһу ғаләйһи үәссәләм) алынған белемгә нигеҙләнгән.
Мөхәммәт пәйғәмбәр
Аҡҡоҙоҡ (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Район үҙәге Домбаровка ҡасабаһынан төньяҡ-көнбайыштараҡ, туранан яҡынса 43 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь. Ҡыш, ҡағиҙә булараҡ, аҙ ҡарлы, ҡоро, һалҡын. Иң һыуыҡ ай — ғинуар. Ғинуарҙың уртаса температураһы — 16,5-17оС. Йылдың һыуыҡ осоронда (ноябрҙән мартҡа тиклем) яуым-төшөм яҡынса 100 миллиметр тәшкил итә. Ҡар япмаһы ноябрь уртаһында ята һәм апрель аҙағында иреп бөтә. Ҡар япмаһының бейеклеге 30 сантиметрҙан кәмерәк була.