cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҡһаҡ Тимер
Ғаиләһе
Мөхәммәт Тарағай ике тапҡыр өйләнгән: тәүге ҡатыны — Тиреҙең әсәһе Тәкинә-хатун.
Тимерҙең әсәһенең сығышы тураһында мәғлүмәттәр ҡаршылыҡлы. 1401 йылда Аҡһаҡ Тимер менән шәхсән һөйләшкән ғәрәп тарихсыһы һәм философы Ибн Халдун мәғлүмәттәре буйынса, әсәһе "Авеста"ла уҡ телгә алынған Манучехр батша затынан булған
Тарағайҙың икенсе ҡатыны Ҡаҙаҡ-хатун, Тимерҙең Ширин-бек аға тигән һеңлеһенең әсәһе.
Мөхәммәт Тарағай 1361 йылда вафат булған һәм Шәһрисабзда ерләнгән. Уның кәшәнәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған.
Тимерҙең Ҡотлоғ-турҡан аға тигән апаһы һәм Ширин-бек аға тигән һеңлеһе булған. Улар Тимерҙәне алда вафат булған һәм Сәмәрҡәндтә Шаһи Зиндә комплексындағы кәшәнәләрҙә ерләнгән. «Мүғизз әл-әнсәб» сығанағына ҡарағанда, Тимерҙең Джуки, Әлим-шәйех һәм Сойорғатмыш тигән ир туғандары булған.
Алтын Урҙа яуҙары
Хан булып Туҡтамыш тәхеткә ултырғас Һарайҙағы ыҙғыштар туҡтатыла. Күк Урҙаның үҙаллылыҡ даулау Һарайҙа Ырыҫ хан (Мөхәммәт) идара иткәндә, XIV йөҙҙөң 70-се йылдарынан уҡ башлана. Әммә хан Күк Урҙаға айырылып сығырға ирек бирмәй, Каспий буйындағы Манғышлаҡтың башлығы Туйхужаны язалап үлтертә. Уның улы Туҡтамыш әле йәшерәк була, башыма етмәгәйҙәре тип, Аҡһаҡ Тимер янына ҡаса. Тимериҙәр дәүләте Сығатай улусында барлыҡҡа килгән һәм әлегә Үзбәкстан ерҙәрен биләгән дәүләт була.
Аҡһаҡ Тимер ул саҡта әле атаҡлы йыһангир булмай. Әммә хәлһеҙләнһә әле лә байлығын юймаған Алтын Урҙаны буйһондороу ниәтен тормошҡа ашырыу өсөн, уның тәхетенә үҙенә буйһонған кешене ултыртып ҡуйыу насар булмаҫ ине тип фекер йөрөтә. Жучи нәҫеленән сыҡҡан ошо егеттән дә ҡулайырағы юҡтыр, бының хәленән килер тип, Туҡтамышҡа асыҡ йөҙ күрһәтә.
Аҡһаҡ Тимер ханзаданы ҙурлап ҡабул итә, әлегә яулап алынмаған ҡалалар, шул иҫәптән Күк Урҙаның сәйәси баш ҡалаһы Сығанаҡҡа идара итеү вазифаһын йөкмәтә. Шунан инде ул ҡалаларҙы яулап алыу өсөн хан улына ғәскәр бүлеп бирә. Әммә Ырыҫ хандың улдары Туҡтамыш ғәскәрен өс мәртәбә еңә. Фәҡәт дүртенсе бәрелештә генә Туҡтамыш Ырыҫ хандың кесе улы Тимермәликтең ғәскәрен тар-мар итә, үҙен язалап үлтертә (был ваҡытта инде Ырыҫ хан үҙе үлгән була).
Шунан инде Туҡтамыш ҙур ғәскәр туплап көнбайышҡа йүнәлә - башта Хәрәземде, һуңынан Һарайҙы яулап ала һәм күптән түгел Дмитрий Донской тарафынан еңелгән Мамайҙы Һарайҙан һөрөп сығара. Төмән артынан ҡыуа китеп, Калка йылғаһы буйында уның өҫтөнә килеп сыға һәм бөтә ғәскәрен тар-мар килтерә. Шулай итеп, Туҡтамыш үҙенә ҡаршы тора алырҙай төмәндән арына һәм бөтә Алтын Урда дәүләтенә хан булып тәхеткә ултыра. Был хәл 1380 йылдың көҙгө айҙарында була.
Алтын Урҙа тәхетенә ултырыу менән Туҡтамыш үҙенсә идара итергә күнегеп китә һәм Аҡһаҡ Тимерҙең дошманына әүерелә. Көс һынашырға тура киләсәген һәр кеме аңлай. Һуғыштың беренсе билдәләре 1385 йылда Әзербайжан тирәләрендә күренә башлай: Аҡһаҡ Тимерҙе ундағы байлыҡ йәлеп итә, ләкин ул дошманында ғәскәр ишлерәк икәнде абайлап ала, һуғышырға баҙмай. Көс һынашыу 1388 йылда Күк Урҙаның көнсығыш сигендә булып ала, тик бер генә яҡҡа ла файҙа килтермәй. Хәрәзем халҡының Туҡтамышҡа ярҙам иткәнен күреп, Аҡһаҡ Тимер тамам ҡотора һәм боронғо мәҙәниәт үҙәге булған Үргәнесте (Ургенч) таларға, емерергә бойороҡ бирә.
Туҡтамыш менән Аҡһаҡ Тимер араһындағы бик ҙур һуғыш 1391 йылдың 18 июнендә Алтын Урҙаның үҙәгендә - Иҙелдең һул яғындағы Ҡондорса йылғаһы буйында (хәҙерге Һамар өлкәһендә) була. Ғәскәрҙәр тигеҙ тиерлек - һәр яҡтан да 200 меңләп кеше ҡатнаша. Баштараҡ Туҡтамыш еңер, дошман ғәскәрен солғап алып тар-мар килтерер кеүек тойола. Әммә Аҡһаҡ Тимерҙең һуғышты яңыса алып барыуы, талантлы полководец булыуы еңеүгә килтерә. Өҫтәүенә, Туҡтамыштың ҡайһы бер ғәскәр башлыҡтары хыянат итә - дошман яғына сыға. Тарихи сығанаҡтар мәғлүм иткәнсә, Туҡтамыштың ярты ғәскәре тиерлек һуғыш яланында ятып ҡала. Аҡһаҡ Тимер ҙә күп кешеһен юғалта, шуға күрә, һуғыш яланында еңеүгә ирешһә дә, Һарайға барып етмәй, көнбайышҡа яу сапмай, арыу уҡ трофей ҡулға төшөрөп һәм шаҡтай күп дошман һуғышсыһын әсир итеп, Сәмәрҡәндкә ҡайтып китә.
Ләкин бындай оло юғалтыуҙарҙан һуң да Туҡтамыш яңынан көслө ғәскәр туплай ала. Тағы дүрт йылдан һуң, 1395 йылдың 15 апрелендә, Төньяҡ Кавказдың Терек йылғаһы буйында дошмандар тағы бер ҡат осраша. Ҡондорса йылғаһы буйындағы һымаҡ, баштараҡ Туҡтамыш ғәскәре оҫта ғына һуғыша, әммә дошман ғәскәренә аҙағына тиклем ҡаршы тора алмайҙар - еңеләләр. Шунан Туҡтамыш төньяҡҡа, Болғар яғына ҡаса. Уны эҙәрлекләп килеп, Аҡһаҡ Тимер күптәнге хыялын тормошҡа ашыра - Алтын Урҙаның баш ҡалаһы Һарай-Бәркәне, тағы ла күп кенә мөһим ҡалаларын онтай-онтай Ҡырымға тиклем барып етә. Һарай-Бәркә, Гөлөстан, Үкәк, Бәлйәмин, Мажар кеүек ҡалаларҙы тамам ҡырып ташлай, ер менән тигеҙләй.
Аҡһаҡ Тимерҙең яулап алыуынан, емереүенән Алтын Урҙаға иҫ китмәле ҙур зыян килә. Ләкин уның Болғар олосон һәм ҡалаһын тар-мар итеүе факттар менән дәлилләнмәй.
Аҡһаҡ Тимер һәм башҡорт иле
Шулай уҡ ул бөгөнгө Шишмә районының үҙәге янындағы Хөсәйенбәк кәшәнәһен төҙөтөүе менән билдәле. 1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Дим йылғаһы буйына ғәскәре менән килеп еткәс, Хөсәйенбәктең ҡәберен күрә, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. . Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә. Кәшәнә тураһында легендалар төрлө. Мәҫәлән, кәшәнә һалдырған йылы Аҡһаҡ Тимер ҡайтып китеп өлгөрмәй, башҡорттар араһында ҡышлап ҡалырға мәжбүр була. Билдәһеҙ сәбәптәр менән, ғәскәренән бер нисә кеше үлеп ҡала. Кәшәнә янында алты ғәскәр башы ерләнгән тип һанайҙар. Тап шул ҡәберҙәрҙән боронғо Аҡзыярат (Аҡзират) барлыҡҡа килгән. Бында әле лә боронғо яҙыулы ҡәбер таштары тора
Ҡондорса буйындағы яу башҡорт фольклорының бер нисә ҡомартҡыһында сағыла. «Һуңғы Һартай» хикәйәтендә һарт ырыуының, Туҡтамыш сиреүендә түгел, ә үҙ алдына тыуған илен ҡурғап, Тимер менән иң һуңғы кешеһе ҡалғанса һуғышыуы, иҫән ҡалған ҡарт ырыу башының тыуған ил ҡазаһы һәм яуҙа үлгән ырыуҙаштары өсөн һаман туҡтамай дошмандан үс алып йөрөүе хаҡында бәйән ителә.Риүәйәт буйынса, һуғышта һәләк булған Ялыҡ бейҙең улдары — ике батыр хөрмәтенә Ҡармасан һәм Сәрмәсән йылғалары аталған.
«Иҙеүкәй менән Мораҙым» тарихи ҡобайырында башҡорт халҡының татар-монгол иҙеүенән ҡотолоу өсөн көрәше сағылдырыла. Был көрәш Алтын Урҙа хакимдарының үҙ-ара низағтарын һүрәтләү ерлегендә бирелә, Туҡтамыш хан менән Иҙеүкәйҙең үҙ-ара ыҙғыштары үҙәктә тора, яуыз һәм мәкерле хан менән халыҡ мәнфәғәтен яҡлаған ғәҙел башҡорт батырының көрәше рәүешле һүрәтләнә.
«Учалы» атамаһының сығышы тураһында легендар риүәйәт — Аҡһаҡ Тимергә бер ауылда башҡорттар ҡыҙ бирмәй, уныһы үс итеп шул тирәләге бөтә башҡорт ырыуҙарын туҙҙырып, халыҡты бөлдөрөүе тураһында, юлбаҫарҙарҙың буйһондоролған ерҙәрҙәге ҡатын-ҡыҙҙарҙы көслөк менән әсирлеккә алыу күренеше бер ни тиклем идеаллаштырылған формала сағылыш тапҡан. Ә аҙаҡ инде, риүәйәт буйынса, бындағы халыҡ «үс алды» тигән, Учалы һүҙе ана шунан ҡалған.
Амсдорф
Амсдорф (Amsdorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 531 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,62 км2. Диңгеҙ кимәленән 94 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6317 һәм автомобиль коды — MSH.
Сорочинск һыуһаҡлағысы
Тасуирламаһы
Сорочинский һыуһаҡлағысының төп маҡсаты - Һамар йылғаһының һыуҙарын арттырыу, яҙғы ташыуҙы яйға һалыу. Яҙғы осорҙа ятҡылыҡтан һыу ағып сығыуын контролдә тотоу арҡаһында яҙғы осорҙа һыу ташыуҙан килгән зыян кәмей. Бынан тыш, һыуһаҡлағыста балыҡтар төрлө балыҡтар - карп, һаҙан, Һөмбаш, шамбы, алабуға, суртан һәм йәйен үрсетәләр.
Төҙөлөү тарихы
Һыуһаҡлағысты проектлау Ырымбур өлкәһендәге Быҙаулыҡ районын һыу менән тәьмин итеү маҡсатында 1968 йылда уҡ башланған. Гидропроекттың Куйбышев филиалы Һамар йылғаһын һәм уның ҡушылдыҡтарын файҙаланыу проекттарын 1969 йылда тамамлай. Бер нисә йыл дауамында проект документацияһын эшләү талап ителә һәм төҙөлөшкә 70-се йылдар уртаһында ғына тотона алалар. Киң ҡоласлы төҙөлөш эштәре 1994 йылда ғына башланған. Ҡыҙыу темп менән эшләп, 1997 йылда һыуһаҡлағыс файҙаланыуға тапшырылған.
2009 йылда дәүләт комиссияһы объектты ҡабул итә.
Рекреацион файҙаланыу һәм экология проблемалары
Хәҙерге ваҡытта тиҙ үрсей торған ылымыҡтар һәм ҡыуаҡтар Сорочинск һыуһаҡлағысы өсөн етди проблема булып тора. Бынан тыш, һыуһаҡлағысты тултырылған һыу Һамар йылғаһынан килә, ә уға таҙартҡыстары булмаған ауылдарҙан ҡалдыҡтар ағыҙыла. Бындай торлаҡ пункттарҙа үҙ таҙартыуҡоролмаларының булмауы һыуһаҡлағыстың экологияһына зыян килтерә.
Сорочинск һыу һыуһаҡлағысын туристар һәм урындағы халыҡ һыу инеү һәм балыҡ тотоу өсөн әүҙем ҡуллана. Әммә ял итеү өсөн майҙансыҡтар аҙ, һыу инеү ятҡылыҡтың байтаҡ өлөшөндә тыйылған.
Хурсан-кака
Хурсан-кака — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Параул-озень йылғаһының уң ярына тамағынан 3,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Каспий диңгеҙе йылғаларының һыу бассейны, Сулак йылғаһының һыу бассейны сигенән Самур йылғаһының һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Искәндәриә
Искәндәриә (шулай уҡ Александрия; الإسكندرية‎‎, мысыр ғәрәп телендә اسكندريه, Ἀλεξάνδρεια, Ălĕxăndrīa, Ălĕxăndrēa,, Rakotə, Rakoda) — Нил дельтаһында урынлашҡан ҡала, Мысырҙың икенсе иң ҙур ҡалаһы һәм төп диңгеҙ порты.
Ҡала Урта диңгеҙ яры буйлап 32 километрға һуҙылған.
Сухменка
Сухменка — Рәсәйҙәге йылға. Мәскәү өлкәһе, Калуга өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нара йылғаһының уң ярына тамағынан 1,5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нара башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ока ҡушылдыҡтары бассейны, Мокша тамағына тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Барбоза Аугустин
Аугустин Пио Барбоза (Agustín Barboza; 5 май 1913 йыл, Асунсьон — 18 декабрь 1998 йыл, шунда уҡ) — Парагвай йырсыһы һәм композиторы. Парагвай музыкаһының гуарани стиле вәкиле.
Биографияһы
Аугустин Пио Барбо́за 1913 йылдың 5 майында Асунсьонда тыуған. 1929 йылда Буэнос-Айресҡа китә, унда Аргентина флагы аҫтындағы карап бортында моряк булып эшләй. Бер үк ваҡытта музыка эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә, Базилио Мелгареджо Молинас («Мелга») менән таныша, уның менән дуэт ойоштора, ә һуңынан Мелгареджо -Барбоза-Фелиу триоһын булдыра.
1947 йылда   с Digno García һәм  Луис Альберто дель Паранатрио менән «Los Paraguayos Threesome» трио составына инә. Мексика буйлап турнеға, һуңынан Кубаға, Үҙәк Америкаға сыға. 1950 йылдар башында Көньяҡ һәм Үҙәк Америка, Мексика, АҠШ һәм Европа илдәре буйлап  солист сифатында йәки төрлө музыка төркөмдәрендә  гастролдәргә сыға.
1954 йылда «Trio Los Paraguayos» менән сығыш яһай. Европала улар Голландияның Philips тауыш яҙып алыу компанияһы менән контрактҡа ҡул ҡуя. Был хеҙмәттәшлек оҙаҡ йылдар дауам итә. Уларҙы «Парагвай музыкаһы илселәре»  тип атайҙар.
1957 йылда Европа һәм Яҡын Көнсығыш илдәре буйлап гастролдәрҙә йөрөүен дауам итеп, Аугустин Барбоза Рамон Мендоса, Леонардо Фигероа һәм Карлос Центурион менән үҙ «Barboza y sus compañeros» төркөмөн ойоштора.
1962 йылда, Парагвайға күсеп, йырсы Ивераға (Zayas Francisca) өйләнә һәм ғаилә дуэтын ойоштора.
1994 йылда Парагвай хөкүмәте Барбозаны Парагвай музыкаһын таратыу һәм популярлаштырыу эшендәге ҡаҙаныштары өсөн Милли орден менән бүләкләнә.
1996 йылда ул «Ruego y Camino» исеме аҫтында автобиографик китабын яҙа.
1997 йылда музыка буйынса Парагвай Милли премияһын яулай.
Һайланма әҫәрҙәре
Барбоза 80-гә яҡын йырҙар ижад итә.
Сол Сунзас
Сол Сунзас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Базас йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чжуцзян
Чжуцзян йәғни Ынйы йылғаһы, йәғни Кантон йылғаһы  — Ҡытайҙа оҙонлоғо буйынса өсөнсө йылға (Янцзы һәм Хуанхэнан һуң).
Гидрография
Оҙонлоғо яҡынса 2200 км. Оҙонлоғо буйынса Ҡытайҙа Янцзы һәм Хуанхэнан һуң өсөнсө, ә һыу күләме буйынса Янцзынан ҡала килә икенсе урынды биләй. Бассейн майҙаны 437 000 км².
Чжуцзян йылғаһы Сицзян («көнбайыш йылға»), Дунцзян («көнсығыш йылға») һәм Бэйцзян («төньяҡ йылға») йылғалары ҡушылыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Көньяҡ Ҡытай диңгеҙенә ҡойған урында, Гуанчжоуҙан көньяҡтараҡ киң дельта барлыҡҡа килтерә. Дельта яр буйында Фошань, Чжуншань, Шэньчжэнь, Чжухай, ә эстуарийында — Макао һәм Гонконг ҡалалары урынлашҡан.
Гуандун провинцияһында йылға аша 3618 м оҙонлоғондағы аҫылмалы Хумэнь күпере һалынған. Чжуцзян йылғаһында ынйы кәсебе үҫешкән.
Ынйы йылғаһы — донъяның иң бысраҡ һыу юлдарының береһе.
Крыжопиль районы
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 976 кеше йәшәй.
Географияһы
Майҙаны — 880 км² (райондар араһында 19-сы урын).
Тарихы
Район 1923 йылда барлыҡҡа килгән.
Халык һаны-48 мең кеше. 45 тораҡ пункт ауыл советына (село) һәм 20 тораҡ пункт ауыл (деревня) ерлегенә ҡарай. Район иген үҫтереү, ит-һөт етештереү, шәкәр сөгөлдөрө үҫтереүсе булараҡ билдәле. Районда 13 сәнәғәт предприятиеһы, 142 магазин һәм 40 йәмәғәт туҡланыу предприятиеһы эшләй.
50 мәктәп, һөнәри техник училище, музыка мәктәбе, 46 клуб һәм мәҙәният йорто, 7 китапхана, 61 кино ҡоролмаһы. 9 дауахана, 31 фельдшер һәм фельдшер-акушер пункты, 9 профилакторий, 5 колхоз бала табыу йорто һәм туберкулез бинаһы эшләп килә.
Демография
2013 1 июненә торошло районда 34 617 кеше йәшәй, шул иҫәптән ҡала халҡы 8 974 кеше (25,92 %), ауыл халҡы — 25 643 кеше (74,08 %).
Артамонов Игорь Георгиевич
Артамонов Игорь Георгиевич (14 март 1967, Будённовск, Ставрополь крайы, РСФСР, СССР) — Рәсәй сәйәсмәне, иҡтисадсы. 2019 йылдың 13 сентябренән Липецк өлкәһе хакимиәте башлығы (2018 йылдың 2 октябренән 2019 йылдың 13 сентябренә тиклем Липецк өлкәһе хакимиәте башлығы вазифаһын башҡарыусы).
Билгеш
Билгеш (Бильгиш) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 329 кеше. Почта индексы — 452892, ОКАТО коды — 80204819003.
Артамонов Игорь Георгиевич
Биографияһы
1967 йылдың 14 мартында Ставрополь крайының Буденновск ҡалаһында тыуған. Бәләкәй ғаиләлә үҫкән. Игорь бала сағында атаһы вафат була. Уны әсәһе һәм өлкән апаһы тәрбиәләп үҫтергән, уларҙың береһе лә хәҙер тере түгел. Һәр ваҡыт яҡшы уҡый, мәктәптә математиканы һәм шахмат уйынын ярата, шахмат ярыштарында ҡатнаша. Спорт менән мауыға, футбол һәм волейбол менән шөғөлләнә.
Финляндия сигендә Ҡыҙыл Байраҡлы Төньяҡ-Көнбайыш сик буйы округы Реболь сик буйы отрядының «Вента» заставаһында хеҙмәт итә. 1987 йылда сержант булып ялға сыға.
1990 йылда Г. В. Плеханов исемндәге Мәскәү халыҡ хужалығы институтын тамамлай.
Билгеш
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Артамонов Игорь Георгиевич
Биографияһы
«МВА-Финанс» программаһы буйынса «Юғары иҡтисад мәктәбе» Милли тикшеренеү университетында идара итеү кадрҙары резервын үҫтереү программаһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Халыҡ хужалығы академияһында уҡый. .
1992 йылдан — Рәсәй Һаҡлыҡ банкы Буденновск бүлексәһенең кредитлау һәм иҡтисади эш бүлеге мөдире, 1994 йылдан — бүлексә идарасыһы урынбаҫары.
1996 йылда Рәсәй Һаҡлыҡ банкы 1812-се Будённовск бүлексәһе идарасыһы итеп тәғәйенләнә.
Билгеш
Арҙаҡлы шәхестәре
Рәхимов Рәйес Сәйетғәле улы (24 февраль 1942 йыл) — инженер-механик. Техник фәндәр докторы (1990), профессор (1992). Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2002)
Урамдары
Урам исеме
Артамонов Игорь Георгиевич
Биографияһы
2000 йылдан алып — Рәсәйҙең Сбербанк Ставрополь банкының<, артабан Төньяҡ-Кавказ һаҡлыҡ банкының клиенттар менән эште ойоштороу идараһы директоры. Банк Идараһы составына инә<.
2001 йылда Рәсәй Сбербанкы Төньяҡ-Кавказ банкының кредитлау бүлеген етәкләй, 2004 йылда идара рәйесе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
2003—2004 йылдарҙа Рәсәй Сбербанкының Алыҫ Көнсығыш банкы менән идара итеү буйынса ваҡытлы хәкимиәтендә эшләй.
2007—2011 йылдарҙа Рәсәй Сбербанкы Көнбайыш Себер банкын етәкләй.
2011 йылдың июненән Рәсәй Сбербанкы Идараһы Рәйесе урынбаҫары вазифаһында эшләй<.
2013 йылдың 7 июнендә Рәсәй Сбербанкы Вице-президенты — Урта Рәсәй банкы Рәйесе итеп тәғәйенләнә. Был вазифаларҙа йыл ярым эшләү дәүерендә Урта Рәсәй банкы Сбербанк системаһының территориаль бүлексәләре рейтингының һуңғы позицияларынан беренсе баҫҡысҡа күтәрелә.
2018 йылдан Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Рәсәй дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһында кадрҙар резервын үҫтереү программаһы буйынса уҡый.
2018 йылдың 2 октябрендә Липецк өлкәһе губернаторы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләнә. Рәсәй Президенты Владимир Путин «Липецк өлкәһе хакимиәте башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан алда туҡтатыу тураһында» указға ҡул ҡуя. Липецк өлкәһе хакимиәте башлығын һайланғанға тиклем Игорь Артамоновты Липецк өлкәһе хакимиәте башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы итеп тәғәйенләй.
Берҙәм тауыш биреү көнөндә, 2019 йылдың 8 сентябрендә, Липецк өлкәһе хакимиәте башлығын һайлауҙың беренсе турында ул 67,29 % һөҙөмтәһе менән еңеп сыға. Уның вәкәләтлек мөҙҙәте 2024 йылда тамамланасаҡ. Вазифаға инеү13 сентябргә тәғәйенләнә.
Ғаиләһе
Өйләнгән, ике балаһы бар.
Милке һәм килеме
2017 йылда иғлан ителгән йыллыҡ килеме 131 миллион 130 мең һум тәшкил итә, 2018 йылда — 195 млн 813 мең 856 һум. 2018 йылдың 31 декабренә ҡарата милке: фатир майҙаны 150,1 м², парковка урыны 16,9 м², дача участкаһы 2500 м², торлаҡ йорт 346,2 м², шулай уҡ Porsche Panamera автомобиле.
Мошница (йылға)
Мошница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сярт-озеро күле - Сярта йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Мошница (река)
Змей Горыныч
Славян мифологияһында ошоға оҡшаштар бар: змок (словак. һәм чех. zmok) йәки смок (пол. smok, белор. цмок), змий (луж. zmij, укр. змій), змай (словен. zmaj, хорв. змаj), змей (белор. и болг. змей). Горыныч тигән ҡушамат «яныу» русса горн, серб мифологияһында Змaj Огњени һүҙенән килеп сыҡҡан. Альтернатив версия бар: болгар теле ндә «тау » һәм «урман » мәғәнәләре айырылмай, шуға күрә Горыныч — «тау» һүҙенән «урман» мәғәнәһендә тигән фараз бар. Шулай уҡ Горынич, Горынчат, Горынчище, Горынище тигән атамалары бар.
Горыныч, ғәҙәттә, тауҙарҙа, йыш ҡына утлы йылға буйында йәшәй һәм «Калин күперен» һаҡлай, уның аша үлеләр батшалығына эләгәләр. Змей Горыныч ҡыпсаҡтар ҙың йыйылма образыбулған тигән версия бар.
Йыландың үҙенсәлектәре
Йыландың күп башлы булыуы уның алыштырғыһыҙ үҙенсәлеге булып тора. Баштар һаны, ғәҙәттә, өс тапҡырға күберәк, йышыраҡ 3, 6, 9 йәки 12, шулай уҡ 5 йәки 7 була. Ул йышыраҡ өс башлы итеп һүрәтләнә. Башҡа һыҙаттары телгә һирәк алына йәки бөтөнләй телгә алынмай. Күпселек осраҡта Йыландың осоу һәләте билдәләнә, әммә уның ҡанаттары тураһында, ҡағиҙә булараҡ, бер нәмә лә әйтелмәй. Мәҫәлән, урыҫ халыҡ әкиәттәренең Афанасьев йыйынтығында бер тапҡыр ғына "утлы ҡанаттар"ы («Фролка-сидень» әкиәте) тураһында хәбәр ителә. Әкиәттәрҙә йыландың кәүҙәһе тасуирланмай. Ҡабыҡҡа эшләнгән һүрәттәрҙә уның ҡойроғо һәм тырнаҡлы тәпәйҙәре һүрәтләгәнә. Йыландың тағы бер мөһим үҙенсәлеге — уның ут сәсеү һәләте, әммә ул әкиәттәр тасуирламай. Утты үҙендә йөрөтә һәм һөжүм осрағында уны һиптерә. Ут стихияһынан тыш, Йылан һыу стихияһы менән дә бәйле, һәм был ике элемент бер-береһенә ҡаршы тормай. Ҡайһы бер әкиәттәрҙә ул һыу ҙа йәшәй, диңгеҙ ҙәге ташта йоҡлай. Шул уҡ ваҡытта Змей Горыныч та һәм тауҙарҙа йәшәй (атаһының исеме славян телендәге Горыня исеменән килеп сыҡҡан булыуы ла ихтимал). Әммә был урын уға диңгеҙ ғифрите булырға ҡамасауламай. Ҡайһы бер әкиәттәрҙә ул тауҙарҙа йәшәй, ләкин батыр уға яҡынлашҡас, һыуҙан сыға.
Даль буйынса, «Горыня — әкиәт батыры һәм тауҙарҙы бәүелтә алған бөйөк зат. Батырҙарға, ҡайһы берҙә Йыланға, йәки тауҙарҙа, вертептәрҙә, мәмерйә ләрҙә йәшәүселәргә бирелгән әкиәт атамаһы».
Змей Горыныч хәҙерге мәҙәниәттә
2000 йылда Петрозаводскиҙа Мәҙәниәт һәм ял паркында Аждаһа йылы хөрмәтенә Змей Горынычҡа скульптура ҡуйыла. 2002 йылдарҙа скульптура Вильга ауылына күсерелә.
Харьковта 2000 йылдарҙа Лопань йылғаһы буйында өс башлы Йылан скульптураһы ағастан ҡуйыла.
Новосибирскиҙа Киров паркында 2013 йылда урыҫ әкиәттәре геройҙарына арналған фонтан һәм скульптура композицияһы ҡуйыла, унда төп фигура — Змей Горыныч.
Липецк өлкәһенең Задонский районы Каменка ауылы янында «Кудыкина гора» ғаилә паркында Змей Горынычтың гигант статуяһы ҡуйыла.
«Змей Горыныч» — 1977 йылда 2С1 «Гвоздика» гаубицаһы нигеҙендә барлыҡҡа килгән һәм беҙҙең ваҡытта уңышлы ҡулланылған УР-77 «Метеорит» совет миналау системаһының сленг атамаһы. Шулай уҡ «Горыныч» тип йыш ҡына аэродромдың осоу-ултырыу һыҙатын таҙартыусы махсус автомобилдәрҙең төрлө варианттарын тип атайҙар.
Юртинская
Юртинская — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ануй йылғаһының уң ярына тамағынан 211 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь  йылғалары ҡушылған урындан  Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татьяна Будович
Татьяна Будович (Таццяна Будовіч, ысын исеме Таццяна Васільеўна Барадуля, 12 ғинуар 1977 йыл, Минск) — белорус шағирәһе, әҙәби тәнҡитсе, пародист. Максим Богданович исемендәге дәүләт әҙәбиәт музейының ғилми хеҙмәткәре. Белорус Яҙыусылары союзы ағзаһы.
Биографияһы
Парашют спорты һәм альпинизм буйынса 3-сө спорт разряды бар.
Кейәүҙә. Ике ул тәрбиәләп үҫтерә.
Ижады
Ижади юлын шиғриәттән башлай, һуңынан тәнҡиткә күсә. Проза яҙа, ҡайһы берҙә пародия жанрына мөрәжәғәт итә (Та дорШпілька псевдонимы аҫтында).
1995 йылда беренсе шиғри йыйынтығы «Першацвет» журналында (белорус теленән — «Первоцвет») баҫылып сыға. Һайланма шиғырҙары «Маладосць», «Полымя», «Бярозка» журналдарында, «Літаратура і мастацтва», «», «Наша Ніва» гәзиттәрендә һ.б. баҫылып сыға. 2002 йылда уның «Дуэль паглядаў»  («Дуэль взглядов») шиғырҙар йыйынтығы «Беларускі кнігазбор» нәшриәтендә сыға. Әҙәби-тәнҡит мәҡәләләре һәм бер нисә күҙәтеүҙәре бер нисә тапҡыр «Новы час» («Литературная Беларусь» ҡушымтаһы). баҫылып сыға.
Лейма Гбови
Лейма Роберта Гбови (Leymah Roberta Gbowee; 1 февраль 1972 йыл) — Либерияның тыныслыҡ урынлаштырыу эшмәкәре, «ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары һәм хәүефһеҙлеге өсөн көрәштә һәм тыныслыҡ урынлаштырыуҙа ҡатнашҡан өсөн» Тавакуль Карман һәм Элен Джонсон-Серлиф менән тыныслыҡ буйынса 2011 йылғы Нобель премияһы лауреаты.
Биографияһы
Лейма Гбови үҙәк Либерияла тыуа. Беренсе граждандар һуғышы башланғас, 17 йәшлек Лейма илдең баш ҡалаһы Монровияға күсә. Психологҡа уҡый һәм хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан балалар менән эшләй.
2002 йылда социаль хеҙмәткәр булып эшләп йөрөгән Гбови Либериялағы икенсе граждандар һуғышы барғанда либерий ҡатын-ҡыҙҙарының тыныслыҡ өсөн хәрәкәтен ойоштора. Хәрәкәт балыҡ баҙарында эшләгән ҡатын-ҡыҙҙар араһында башлана. Уға Монровияның торған һайын күберәк христиан һәм мосолман ҡатындары ҡушыла бара. Гбови етәкселегендә хәрәкәт Либерияның ул саҡтағы президенты Чарльз Тейлор менән осраша һәм уның Ганалағы солох һөйләшеүҙәрендә ҡатнашыу вәғәҙәһен алыуға өлгәшә.
Гбови Ганала Либерия ҡатын-ҡыҙҙары төркөмөнә етәкселек итә. Делегация Аккрала президент һарайы диуарҙары янында өнһөҙ протест үткәрә. Шулай уҡ «енси забастовка» (Аристофандың «Лисистрата» комедияһында тасуирланған тыныслыҡҡа өлгәшеү ысулы) ойоштора. Протест акцияһы барышында уны ҡулға алырға йыйынғандарында, Гбови шәрә ҡалып сисенеү менән янай (Көнбайыш Африка мәҙәниәтендә был иң көслө ҡәһәр тип һанала), һәм янау еңә — уны ҡулға алмайҙар.
Лейма Гбови Комфорта Фримен менән бергә WIPNET хәрәкәтен (Women in Peacebuilding Network, «Женщины в Построении Мира») ойоштора һәм президентҡа мөрәжәғәт сығара.
Хәрәкәт төрлө хөкүмәттәр вәкилдәре менән тыныслыҡ урынлаштырыу буйынса уңышлы һөйләшеүҙәр үткәрә.
Хәрәкәт тырышлығы менән 2003 йылда Либерияла икенсе граждандар һуғышын тамамлауға өлгәшелә һәм ил президенты итеп Элен Джонсон-Серлиф, Африка тарихында беренсе ҡатын-ҡыҙ, һайлана.
Федераль һалым хеҙмәте
Рәсәй Федераль һалым хеҙмәте (Рәсәй ФНС-ы) — башҡарма властың федераль органы, түбәндәгеләрҙе тормошҡа ашыра:
ФНС эшмәкәрлеген үҙе һәм территориаль органдары аша башҡарма властың башҡа федераль органдары, Рәсәй Федерацияһы субъекттарының башҡарма власть органдары, урындағы үҙидаралыҡ органдары һәм дәүләт бюджеттан тыш фондтары, йәмәғәт берекмәләре һәм башҡа ойошмалар менән берлектә тормошҡа ашыра.
Рәсәй Федераль һалым хеҙмәтенең башлығы 2010 йылдың 6 апреленән — Михаил Владимирович Мишустин, ул был вазифала Михаил Павлович Мокрецовты алмаштыра.
2010 йыл аҙағына Рәсәй ФНС-ындағы хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны яҡынса 170 мең тәшкил итә. Әммә 2011 йылда Рәсәй ФНС-ы хеҙмәткәрҙәрен — 5 процентҡа, 2013 йылда 15 процентҡа ҡыҫҡартыуҙы планлаштыра.
«Рәсәй Федерацияһының һалым органдары хеҙмәткәре көнө » һөнәри байрамы — 21 ноябрь.
Федераль һалым хеҙмәтендә класс чиндары
ФНС-та класс чиндары «Рәсәй Федерацияһының дәүләт граждан хеҙмәте тураһында»ғы 27.07.2004 сыҡҡан № 79-ФЗ Федераль закондың 11-се статьяһына һәм Рәсәй Федерацияһы Президентының 09.06.2006 № 577 Указына ярашлы булдырыла.
Федераль һалым хеҙмәтенең дәүләт хеҙмәткәрҙәре өсөн класс чиндарын айырыу билдәләре итеп яурынға тегеп ҡуйылмалы һәм алынмалы билдәләр булдырыла. Яурындағы билдә — яҡ-яҡтары параллель булған, өҫкө сите түңәрәкләтелгән, өҫкө өлөшөнә металл төймә тағылған тура дүртмөйөш рәүешендә. Яурындағы билдәләр аҫҡы ситенән башҡа бөтә яҡлап та ҡуйы сейә төҫөндәге ҡайма менән ситләнә. Яурындағы билдәнең үлсәмдәре: урта өлөшө буйлап оҙонлоғо — 140—160 мм (ҡатын-ҡыҙҙар өсөн — 120—140 мм), киңлеге — 45 мм (юғары һәм баш вазифалар өсөн — 50 мм).
Шайтан таяғы
Шайтан таяғы (Тата́рник колю́чий, Onopórdum acánthium)— ойошма сәскәлеләр ғаиләһенә ингән сәнскәк япраҡлы, алһыу йоморо сәскәле ҡый үләне.
Төрҙәре
Барлығы 40 төрҙө эсенә ала:
Черногория географияһы
Черногория (черног. Црна Тауҙар, Crna Gora ) — көньяҡ-көнсығыш Европала, Балҡан ярымутрауының Адриатик ярҙарындағы дәүләт. Исеме Котор ҡултығы эргәһендәге һәм илдең тарихи үҙәгендә урынлашҡан Ловчен тауынан (1749 м) алынған.
Яр буйы һыҙаттары һәм сиктәре
Ҡоро ер сиктәренең оҙонлоғо 625 саҡрым тәшкил итә. Черногория көнбайыштан Хорватия (25 саҡрым), төньяҡ-көнбайыштан — Босния һәм Герцеговина (225 саҡрым), төньяҡ-көнсығыштан — Сербия (124 саҡрым), көнсығыштан — Косово менән (79 саҡрым), көньяҡ-көнсығыштан Албания (172 саҡрым) менән сиктәш.
Черногорияның яр буйының оҙонлоғо — 293,5 саҡрым, территориаль һыуҙары 12 диңгеҙ миле тәшкил итә. Уның составында 14 диңгеҙ утрауы бар, яр буйының дөйөм оҙонлоғо 15,6 саҡрым тәшкил итә. Илдең төньяҡ-көнбайышында һыу өҫтөнөң майҙаны 87,3 км² тәшкил иткән иң ҙур ҡултыҡ — Бока Которск урынлашҡан. Ул ҡоро ергә 29,6 км инеп тора. Унан көньяҡта ҙур булмаған ҡултыҡтар Трашта һәм Жуковац-Лука, шулай уҡ Будва районында урынлашҡан Трстено-Лука, Язи-Лука һәм Лука бухталары бар. Төп диңгеҙ курорттары Будвань ривьерҙарында урынлашҡан.
Рельефы
Илдең биләмәһен шартлы рәүештә өс төбәккә бүлергә мөмкин: илдең төньяҡ-көнсығышындағы тау системалары, Адриатик диңгеҙ яры, шулай уҡ Скадар күле ҡаҙанлығы тигеҙлеге һәм уға ҡойоусы йылғалар. Унда илдең ике ҙур ҡалаһы: Подгорица һәм Никшич урынлашҡан.
Черногорияның ҙур өлөшө Динар таулығында урынлашҡан, Унда бейек нөктәләрҙең береһе — Дурмитор массивындағы Боботов Кук тауы (2522 м). Черногорияның иң юғары түбәһе — Проклетие тауҙарындағы Зла-Колата (2534 м.). Албания һәм Косово сиктәре буйлап Төньяҡ Албан Альптары урынлашҡан. Илдең тауҙары ярымутрау тауҙары араһында һуңғы Боҙ осоронда эрозияға ҙур йоғонтоға дусар була. Уның көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә Балҡан ярымутрауының карст төбәге — Черногор карст ҡатламы урынлашҡан. Уның уртаса бейеклеге — 900 метр, ҡайһы бер өлөштәре 1 800 метрға тиклем күтәрелә. Таулыҡтың иң түбән өлөшө — Зета йылғаһы үҙәне (450 м), ул Никшич районында ялан уртаһында урынлашҡан.
Тау һырттары тар (2—6 саҡрым киңлектә) яр буйы һыҙатына терәлә. Яр буйы райондарында ҙур сейсмик әүҙемлек күҙәтелә.
Файҙалы ҡаҙылма байлыҡтар: Бокситтар, баҡыр, ҡурғаш, тоҙ.
Климаты
Төньяҡ Черногорияла — уртаса континенталь, Адриатик яр буйында урта диңгеҙ климаты. Диңгеҙ буйындағы өлкәлә йәй ғәҙәттә оҙайлы, эҫе (23—25 °C) һәм ярайһы уҡ ҡоро, ҡыш ҡыҫҡа, йомшаҡ (+3-7 °C) һәм ямғырлы. Таулы райондарҙа уртаса йылы йәй (19-25 °C) һәм сағыштырмаса һыуыҡ ҡыш (-10-нан °C) мартҡа тиклем, яуым-төшөм башлыса ҡар рәүешендә яуа.
Черногорияның таулы өлкәләре Европала иң күп яуым-төшөмлө райондарҙың береһе булып тора. Урта диңгеҙ райондарының күбеһендә лә яуым-төшөмдөң иң күбе ҡышҡа тура килә, әммә тауҙарҙа икенсе йәйге максимум бар. Йылына 500-ҙән 1500 миллиметрға тиклем ҡар яуа, башлыса ҡар рәүешендә, диңгеҙ яры тирәһендә урыны менән 3000 миллиметрҙан ашыу яуа. Которский ҡултығы өҫтөндә урынлашҡан Црквице ҡалаһында бер йыллыҡ яуым-төшөмдөң уртаса күләме 5 100 миллиметрға етә. Черногорияның төньяҡ өлкәләрендә ҡар йылдың 5 айы буйы ята. Ҡояшлы сәғәттәр һаны йылына: Игалола — 2386, Улцинда — 2700.
Ете ай дауамында диңгеҙ һыуҙарының температураһы 12 до 26 °C тиклем арауыҡта тирбәлә, үтә күренеүсәнлеге урыны менән 35 метрҙан ашып китә.
Һыу ресурстары
Черногорияла төрлө йүнәлештәрҙә ағыусы ике төп йылға системаһына бар. Пива, Тара (144 саҡрым), Чеотина (125 саҡрым) һәм Лим (123 саҡрым) йылғалары төньяҡ-көнбайышҡа аға һәм Дрина йылғаһы ҡушылдыҡтары (Дунай бассейны) булып тора. Илдең көньяҡ йылғалары Адриатик диңгеҙ бассейнына ҡарай. Уларҙың иң ҙурҙары — Морача (99 саҡрым) һәм уның ҡушылдығы Зета (65 саҡрым) (Скадарь күле бассейны). Скадарь күленән сыҡҡан Бояна йылғаһы элек Черногорияның берҙән-бер суднолар йөрөрлөк була, әммә әлеге мәлдә суднолар йөрөй алмай. Черногорияның өс йылғаһы (Морача, Зета һәм Пива) тулыһынса ил биләмәһе буйлап аға.
Черногория йылғаларының күбеһе — таулы йылғалар, тәрән каньондар барлыҡҡа килтерә. Тара йылғаһындағы яҡынса 1200 м тәрәнлектәге каньон Европала иң тәрәне һәм донъяла тәрәнлеге буйынса икенсе урында тора. Черногория йылғалары 1 км² биләмәлә 115 кВт энергетик потенциалға эйә. Был бик юғары күрһәткес. Пива и Зета йылғаларында ГЭС-тар бар, әммә тулы гидроэнергетик потенциал төрлө сәбәптәр, шул иҫәптән экологик, сәбәптәр арҡаһында тормошҡа ашырыла алмай.
Төбәктең карст ағымы күселек өлөшө ер аҫты каналдар буйлап үтә.
Черногория һәм Балҡан ярымутрауының иң ҙур күле — Скадар күле (40x16 км). Уның һыу өҫтөнөң дөйөм майҙаны 390-дан 530 саҡрымға тиклем тирбәлә; күлдең өстән ике өлөшө (майҙаны буйынса) Черногория, өстән бер өлөшө Албания биләмәһендә урынлашҡан. Күл карстлы уйһыулыҡта урынлашҡан, уның төбө диңгеҙ кимәленән түбән.
Скадарҙан тыш, Черногорияла тағы ла яһалма Пива күле (Пива йылғаһында), Улциняға яҡын урынлашҡан Шаско күле (3,64 км²), Никшич янында Крупач һәм Слан күлдәре бар. Шулай уҡ боҙлоҡ осоронда барлыҡҡа килгән ҙур булмаған тау күлдәре (Биоград, Плав күле, Црно-Езеро күлдәре һәм башҡалар) байтаҡ.
Тупрағы
Черногорияның төп үҙенсәлеге — яр буйы районында ҡыҙыл тупраҡ тупланыуы. Доломит һәм эзбизташ тоҡомдарҙың ашалыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тупраҡтың был тибы шулай уҡ карст районы уйпатлыҡтарында таралған; көньяҡ өлөшөндәге тау битләүҙәрендә карстлы тупраҡ юҡ тиерлек. Таулы райондар ябай һоро урман һәм көлһыу тупраҡлы. Көнсығыш райондары күпкә уңдырышлы һәм үлән, урман менән ҡапланған.
Һөрөнтө ерҙәр — 13,7 %, даими иген культуралары менән биләнгән ерҙәр — 1 % (2005). Һуғарылыусы ерҙәр юҡ. (2003).
Флораһы һәм фаунаһы
Черногорияныңның үҫемлектәр донъяһы төрлө: бөтә ил биләмәһендә бөтәһе 2833 үҫемлек төрө теркәлгән, шуларҙың 212-һе — Балҡан ярымутрауы эндемикаһы, 22-һе — Черногория эндемикаһы. Илдең 1/3 өлөш майҙаны урмандар (ылыҫлы һәм ҡатнаш), 39,58 % көтөүлектәр. Антик осорҙа Адриатик диңгеҙе ярында башлыса имән һәм кипарис үҫә, ләкин уларҙы ҡырҡыу тупраҡ эрозияһына һәм урмандарҙы урта диңгеҙ ҡыуаҡлыҡтары алмаштырыуына килтергән.
Черногория халҡының тығыҙлығы юғары түгел, шуға күрә уның биләмәһендә ҙур һөтимәрҙәр: айыу, болан, һыуһар, ҡырағай сусҡа табырға мөмкин. Шулай уҡ бүре, төлкө һәм урман бесәйҙәре осрай. Ил шулай уҡ төрлө ҡоштар төрҙәренә, рептилияларға һәм балыҡтарға бай.
Экология һәм һаҡланылыусы тәбиғәт биләмәләре
Интенсив туризм райондарында, мәҫәлән, Которҙа, яр буйы райондарының ағынты һыуҙар менән бысраныуы күҙәтелә.
Черногория Конституцияһына ярашлы, республика «экологик дәүләт» булып тора, территорияның 8,1 % төрлө тәбиғәтте һаҡлау режимы аҫтында (шул иҫәптән Дурмитор, Ловчен милли парктары, Биоград тауы һәм Скадар күле).
Сафуан
Сафуан — ғәрәп-фарсы сығанаҡлы башҡорт һәм башҡа төрки телле халыҡтарға ингән ир-ат исеме.
Этимологияһы
Сафуан — «суфый», «тыйнаҡлы», «тотанаҡлы» мәғәнәләрендәге мосолман ир-ат исеме.
Билдәле шәхестәр
Сафуан Әлибаев (21 февраль 1941 йыл — 6 июль 2014 йыл) — башҡорт шағиры һәм журналисы, 1973 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы, 1978 йылдан — КПСС ағзаһы, Башҡортостан комсомолының Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһы (1986), Башҡортостан Республикаһының балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өлкәһендәге Һәҙиә Дәүләтшина исемендәге дәүләт премияһы (2013) лауреаты, ЮНЕСКО-ның Г. Х. Андерсен исемендәге Халыҡ-ара Маҡтаулы диплом эйәһе (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1991), Салауат Юлаев ордены кавалеры (2011), Салауат районының почётлы гражданы (2015, үлгәндән һуң).
Сафуан Суфиан улы Яҡшығолов (апрель 1871 — июль 1931) —мәғрифәтсе-шағир, мулла һәм уҡытыусы. 1904—1905 йылдарҙағы рус-япон һуғышында ҡатнашыусы.
Фамилиялар
Сафуанов Рафаэль Мәхмүт улы (29 сентябрь 1953 йыл) — комсомол органдары ветераны, ғалим-иҡтисадсы, юғары мәктәп уҡтыусыһы. 1987—1990 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары. Иҡтисад фәндәре докторы.
Сафуанов Әхмәт Вилдан улы (Сафуанов Ахмет Вильданович (1913 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, медицина хеҙмәтенең гвардия старшинаһы, медицина хеҙмәте старшинаһы, саниструктор. II дәрәжә Ватан һуғышы (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943) ордендары кавалеры.
Сафуанов Суфиян Ғаяз улы (2 октябрь 1931 йыл — 30 ноябрь 2009 йыл) — әҙәбиәт белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1963 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Филология фәндәре кандидаты (1962), профессор. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1981), В. П. Бирюков (1988) һәм Фәтих Кәрим (2007) исемендәге премиялар лауреаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Сафуан Әлибаев музейы
Габриэла Прейссова
Габриэла Прейссова (Gabriela Preissová), тыумыштан Секерова (Sekerová), шулай уҡ Думонтова Матильда (Matylda Dumontová, псевдонимы аҫтында билдәле, 23 март 1862, Кутна-Гора — 27 март 1946, Прага) — чех яҙыусыһы һәм драматург.
Биографияһы
Габриэла Прейссова 1862 йылдың 23 мартында Кутна Гора ҡалаһында тыуған. Прагала архиварус ғаиләһендә белем ала.
Йәш сағында бер аҙ Моравская Словакияла Годонин ҡалаһында үткәрә. Милли фольклор менән мауыға.
15 йәшендә Матильда Думонтова псевдоним аҫтында «Дворовый и помешичья дочь» хикәйәһен яҙа. 1883 йылда «Движение» («Рух») журналында «Горестная шутка» исеме аҫтында уның ауыл тормошона арналған хикәйәһе баҫылып сыға.
1889 йылда словак крәҫтиәндәренең көнкүреше тураһында очерк һәм хикәйәләр йыйынтығы «Картинки из словацкого края» (Obrázky ze Slovácka)  баҫылып сыға,  ул уға билдәлелек килтерә. Һуңынан морав һәм венгр словактарының, ваҡ мещандарҙың, һирәкләп интеллигенцияның  тормошонан башҡа әҫәрҙәр баҫтырып сығара: «Ideály» (1889), «Z mého alba» (1890), «Crty ze Slovácka» (1890), «Nové obrázkv a črty» (1893), «Obrázky bez rámů» (1895), «Korutanské povídky» (1896), «Kdyź hvězdy padaly» (1898), «Povidky» (1890 и 1899), «Talmové zlato» (1901), «Porosené pavučiny» (1902), «Máky a žitě» (1903) һәм башҡалар. Прейссованың хикәйәләре эффектлы, хәрәкәт менән тулы һәм славян халҡына  мөхәббәт менән һуғарылған. Күп әҫәрҙәре поляк, рус һәм француз телдәренә тәржемә ителгән.
Каринтияның донъяуи һәм крәҫтиәндәр тормошон һүрәтләгән һуңғы әҫәрҙәре ғәҙәти һәм беренсе әҫәрҙәренең кимәленә етмәй.
Прейссованың драмалары —«Хозяйская раба» (Gazdina roba) һәм  «Её падчерица» (Její pastorkyňa, 1890), уларҙа ваҡиғалар Моравия Словакияһында бара, — словакса яҙылған, реалистик һәм словак көнкүрешен һүрәтләй .«Хозяйская раба» — көслө социаль акцент менән мөхәббәт драмаһы, геройҙары булып словак ауылының ябай кешеләре  тора. Габриэла Прейссова «Её падчерица» пьесаһына тәнҡитселәрҙең ғәйеп ташлауҙарын ауыр ҡабул итә һәм артабан иғтибарын ҡатын-ҡыҙҙар өсөн танылған китаптарға йүнәлтә.
Композитор Леош Яначек Габриэла Прейссова «Её падчерица»  пьесаһы буйынса  «Енуфа»  операһы  өсөн либретто яҙа  (1890) , уның премьераһы  1904 йылдың 21 ғинуарында  Вевержи урамындағы театрҙа — Брно ҡалаһының Милли театр филиалында үтә. «Енуфа» бөтә донъяла киң танылған. 2018 йылдың 11 июлендә опера Станиславский һәм Немирович-Данченко исемендәге Мәскәү музыка театрының төп сәхнәһендә ҡуйыла.
1894 йылда Львовта поляк журналистары һәм яҙыусылары  съезында ҡатнаша (Zjazd Literatów i Dziennikarzy Polskich). 1896 йылда Мәскәүгә,  Түбәнге Новгородҡа сәфәр ҡыла,   унда алған тәьҫораттарҙы  «Рус сәйәхәте картиналарында» һүрәтләй.
Беренсе ире менән Каринтияла Клагенфурт-ам-Вёртерзеела ике йыл йәшәй. Икенсе ире, Австрия армияһы полковнигы менән Пулаға күсеп килә, унан Италияға һәм Францияға сыға. Беренсе донъя һуғышы йылдарында уның ире Миловицала әсирҙәр өсөн лагерь начальнигы була. Габриэла Прейссова рус хәрби әсирен үлтергән өсөн шәхсән хөкөм итә.
Ике һуғыш араһы осорҙа Прагала йәшәй.
Шәхси тормошо
1880 йылда Ян Прейссҡа кейәүгә сыға (Preiss Jan Nepomuk, 1838—1908). Уның вафатынан һуң, 1908 йылда Халберт Адольфҡа (Adolf Halbaerth, 1858—1949) кейәүгә сыға.
Хәтер
Габриэла Прейссова исеме менән Брно  Простеев һәм Карвин урамдары атала.
Якуб Колас майҙаны
Якуб Колас майҙаны (Плошча Якуба Коласа — Минскиҙа урынлашҡан майҙан. Бойондороҡһоҙлоҡ проспекты һәм Якуб Колас урамы араһында урынлашҡан. Майҙанда Гикало һәм Вера Хоружая урамдары, Мулявин бульвары башлана, ә Ҡыҙыл урам тамамлана. Майҙан аҫтында «Якуб Колас майҙаны» метро станцияһы урынлаша. Я. Колас майҙаны тирәләрендә Беларус дәүләт филармонияһы, Беларусь Республикаһы Милли Олимпия Комитеты (элекке Тәнтәрбиә институты бинаһы) һәм Үҙәк универсаль магазины урынлашҡан. Ошо биналарҙың (адрестары буйынса) һис бере Якуб Колас майҙанында урынлашылмай.
Сабай (Мишкә районы)
Сабай (Сабаево) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 216 кеше. Почта индексы — 452332, ОКАТО коды — 80243870004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡорҡот ата китабы
«Китаби дәдә Ҡорҡуд» (Kitabi Dədə Qorqud, Dede Korkut Kitabı, Gorkut-ata kitaby, Коркут ата китеби; һуңыраҡ Дрезден күсермәһендә яҙылған тулы исеме — «Китаби дәдәм Ҡорҡуд ала лисани таифәи оғузан» — «Уғыҙ ырыуы телендәге Ҡорҡот ата китабы») — ҡыпсаҡтар баҫымы аҫтында Үҙәк Азиялағы Туран далаларынан Каспий диңгеҙе буйына, Алғы Азияға киткән һәм Дунайғаса барып еткән, төркмәндәрҙең (ислам ҡабул иткән күсмә уғыҙҙар тәүҙәрәк шулай тип йөрөтөлгән), әзербайжандарҙың һәм төрөктәрҙең этногенезында ҡатнашҡан төрки ҡәбиләләр төркөмө — уғыҙҙарҙың героик эпосы,.
Эпоста уғыҙ батырҙарының кавказ ерҙәрендә яулаған хакимлыҡты һаҡлап ҡалыу өсөн «кафырҙар» менән һуғышыуы тураһында хикәйәләнә. Эпостың яралыуы уғыҙҙарҙың боронғо ватаны булған Үҙәк һәм Урта Азияла башлана. Тулыһынса хәҙерге Әзербайжан территорияһында, күсмә уғыҙ күскенселәренең күпләп төпләнгән урынында ижад ителеп бөтә. Эпостағы дастандар һәм шиғырҙар XIII быуаттан да иртә сығарылмаған, ә һаҡланған яҙма ҡомартҡылар XV быуаттан да алдараҡ яҙыла алмағандыр.
Аҡ һаҡаллы Ҡорҡот ата, ырыуҙың аҡһаҡалы һәм әүлиә сәсәне булараҡ, тотош эпоста ҡатнаша. Ул эпостағы хикәйәттәрҙе һөйләүсе лә, хәл-ваҡиғаларҙың ҡатнашыусыһы ла булып тора. Ҡорҡот һәр хикәйәттең һуңында батыр хөрмәтенә йыр сығарып, уның ҡаһарманлығын данлап, үҙен тыңлаған ханға хөрмәт-шөһрәт һүҙҙәре әйтеп ҡуя. Ҡорҡот тураһында риүәйәттәр төрки халыҡтарҙың ҡыпсаҡ һәм уғыҙ тармаҡтарына ҡараған бөтә халыҡтарҙа — ҡаҙаҡтарҙа, төркмәндәрҙә, әзербайжандарҙа, төрөктәрҙә, ҡарағалпаҡтарҙа, башҡорттарҙа, ғағауыздарҙа, татарҙарҙа һәм башҡаларҙа осрай. Бөтә был халыҡтарҙың ауыҙ-тел ижадында шулай уҡ уртаҡ эпос булған «Уғыҙнамә» бар, ә "Китаби дәдә Ҡорҡуд"тағы бөтә 12 дастандың һәр береһе «Уғыҙнамә» тип аталған.
Эпостың тарихы һәм уны өйрәнеү
Бөгөнгө заманға тиклем килеп еткән әҙәби текст XV быуатта ғына теркәлгән булһа ла, Ҡорҡот ата тураһындағы дастандарҙың тамырҙары уғыҙҙарҙың XI—XII быуатта Иранға килеп сығыуының тәүге ике быуатындағы ауыҙ-тел ижадына барып тоташа. Америка антропологы Майкл Мекер фекеренсә, эпостағы дастандар һәм йырҙар XIII быуаттан да алда барлыҡҡа килмәгәндер, ә һаҡланған яҙма ҡомартҡылар XV быуаттан да алда теркәлмәгән булырға тейеш. Виктор Жирмунский билдәләүенсә, уғыҙҙарҙың эпостары йөкмәткеһе буйынса XV быуаттағы «Ҡорҡот ата китабы» тигән әҙәби эшкәртмәгә ҡарағанда күпкә боронғораҡ. Жирмунский, Ҡорҡот тураһындағы эпик хикәйәләүҙәр IX—X быуаттарҙа, Һырдаръя буйында йәшәгән уғыҙҙар тарафынан сығарылғандыр, тип фаразлай. Жирмунский һүҙҙәре буйынса, беҙгә килеп еткән яҙма эпос Ғосман империяһы баҫып алған осорға (XV быуат) тура килә. Шулай итеп, эпостың шымартылған әҙәби эшкәртмәһенең һуңғы варианты XV быуатта хәҙерге Әзербайжан территорияһында «Уғыҙ ырыуы телендә Ҡорҡот ата китабы» тигән атама бирелеп яҙма әҫәр рәүешендә теркәлгән. «Китаби дәдә Ҡорҡуд» («Ҡорҡот ата китабы») героик эпосы халыҡтың ауыҙ-тел ижадының оҙайлы үҫеш йомғағы булып тора. Идея-тематик һәм художество байлығы, тел үҙенсәлектәре буйынса был һоҡланғыс эпос төрки донъяһының әҙәби әҫәрҙәре сиктәренән алыҫтарға сығып китә. Шунлыҡтан XIX быуат башында уҡ эпос сит ил ғалимдарының иғтибарын тарта, улар уны бөтә донъяла танылыу тапҡан халыҡ риүәйәттәре менән бер рәткә ҡуя.
Дастанды өйрәнеү һәм нәшер итеү менән урыҫ ғалимдарынан В. В. Бартольд, А. Н. Кононов, В. М. Жирмунский, әзербайжан ғалимдары Ғамид Араслы, А. Демирчизадә, М. Г. Тахмасиб, М. Сәидов, төрөк ғалимдары Муаллим Рифәт, Орхан Шәиг, Мәгәррәм Эргин һәм башҡалар шөғөлләнә.
Яҙма эпос XVI быуатҡа ҡараған ике ҡулъяҙма аша билдәле: тулыһы Дрезден китапханаһында һаҡлана, тағы бер ҡулъяҙма — Ватикан китапханаһында. Дрезден ҡулъяҙмаһы — 12, Ватикандыҡы 6 өлөштән тора. Дрезден ҡулъяҙмаһы Ғосман империяһының Ширвандағы идарасыһы Ғосман пашаның хазиналығы менән 1578—1585 йылдарҙа Төркиәгә килтерелә. Әзербайжан совет төркиәтселәре Фәрхәд Зәйнәлов һәм Сәмет Ализадә раҫлауынса, Дрезден ҡулъяҙмаһының әзербайжан телендә яҙылғанлығы шикһеҙ, ә Ватикан ҡулъяҙмаһының теле XVI быуаттағы төрөк теленә яҡын. Әзербайжан Милли фәндәр академияһында дастандың өсөнсө ҡулъяҙмаһы әҙерләнә. Дрезден ҡулъяҙмаһы 154 биттән тора, һәр биттә — 13 юл. 2-шәр юллы 37 биттән торған ҡулъяҙма Берлинда һаҡлана. Ул Дрезден ҡулъяҙмаһынан күсереп яҙылған. Ватикан ҡулъяҙмаһы һәр бер битендә 13 юл булған 109 биттән тора. Төрөк төркиәтсе ғалимы Мәгәррәм Энгин өс ҡулъяҙма (Дрезден, Берлин, Ватикан) нигеҙендә 1958 йылда эпосты баҫтырып сығара, ул, Дрезден ҡулъяҙмаһы — төп ҡулъяҙма, ә Ватикандыҡы унан күсереп яҙылған, тип иҫәпләй. Әзербайжанда эпос совет власы осоронда өйрәнелә башлай. 1928 йылда Баҡыла Атабаба Мусаханлы менән Исмаил Хикмәттең, 1930 йылда Әмин Әбидтең «Китаби дәдә Ҡорҡуд» тураһындағы мәҡәләләре һәм эпостан өҙөктәр баҫтырыла. 1939 йылда академик Гамид Араслы редакцияһында эпос Әзербайжанда беренсе тапҡыр тулыһынса нәшер ителә. 1938 йылдан «Дәдә Ҡорҡуд» дастандарының телен тикшереү менән Абдулазал Демирчизадә шөғөлләнә. Уның 1959 йылда баҫылып сыҡҡан «Язык дастанов „Китаби деде Коркуд“» китабы һәм башҡа хеҙмәттәре был ҡомартҡының әзербайжан теле тарихындағы урынын билдәләү йәһәтенән ҙур әһәмиәткә эйә була. 1958-59 йылда Али Султанлының "«Дәдә Ҡорҡуд» дастаны тураһында мәҡәләләр"е сыға.
1939 йылда Мәскәүҙә нәшер ителгән «Антология азербайджанской поэзии» йыйынтығында «Сказание о разграблении дома Салур Газана» баҫыла, 1946 йылда Тәбриздә сыҡҡан «Азербайджан» гәзитендә эпостың бөтә риүәйәттәре лә сыға. Эпос француз, фарсы телдәренә лә тәржемә ителә һәм Англияла, Швейцарияла, АҠШ-та, Иранда нәшер ителә. Дрезден ҡулъяҙмаһының бер күсермәһе 1972 йылдың авгусында Баҡыға Әзербайжандың Милли фәндәр академияһына тапшырыла.