cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Михайлов Александр Фадеевич
Биографияһы
Урыҫ. 7 класс тамамлай. Һуғышҡа тиклем Өфө педагогия училищеһында уҡый.
1943 йылда Өфө районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ошо уҡ йылдан хәрәкәт итеүсе армияла.
69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич Днепр йылғаһы буйындағы яуҙа батырлыҡ күрһәтә.
1944 йылдың 2 ғинуарында һәләк була. Житомир өлкәһенең (Украина) Бердичев районы Осыково ауылында совет яугирҙәренең туғандар ҡәберлегендә ерләнгән. 1980 йылда ҡәберҙә яугир скульптураһы ҡуйыла, уның уң яғында һәләк булған яугирҙәрҙең, шул иҫәптән Александр Михайловтың, исеме яҙылған 6 плита һалынған.
Батырлығы
«69-сы механизацияланған бригаданың мотоуҡсылар батальоны пулеметсыһы (Воронеж фронты 3-сө гвардия танк армияһы 9-сы механизацияланған корпус) рядовой Михайлов Александр Фадеевич, 1943 йылдың 22 сентябренә ҡарай төндә, беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша сыға һәм подразделениегә йылға аша сығырға булышлыҡ итә. Букрин плацдармы өсөн һуғышта (Украинаның Черкасск өлкәһе Каменка районы) пулеметтан утҡа тотоп, үҙенең ротаһының һөжүменә булышлыҡ итә, 20-гә яҡын гитлерсыларҙы юҡ итеп, дошман контратакаһын кире ҡаға».
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 17 ноябрҙәге указы менән, командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм шул ваҡытта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, Михайлов Александр Фадеевичкә Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
Хәтер
Өфө районының Кручинин ауылында, Герой йәшәгән йортҡа мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Һылтанмалар
<div class="cx-template-editor-title" title="Оформление ссылки на статью о Герое Советского Союза на сайте Warheroes.ru">Warheroes  Идентификатор <span data-key="id" title="идентификационный номер статьи на сайте warheroes.ru." class="cx-template-editor-param-desc"> 1800
1865 йыл
1865 йыл — шәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Тайбэй
Тайбэй (, юж.-миньск. Tâi-pak ) — Ҡытай Республикаһының баш ҡалаһы (Ҡытай республикаһы властары тарафынан рәсми рәүештә «коммунистик бола ваҡытына Ҡытай Республикаһы хөкүмәтенең ваҡытлыса йәшәү урыны» тип атала). Ҡытай Халыҡ Республикаһы етәкселегенең фекере буйынса Тайбэй — Ҡытай Халыҡ Республикаһы составындағы Тайвань провинцияһының баш ҡалаһы.
2003 йылда Тайбэйҙа донъялағы иң бейек йорттарҙың береһе төҙөлә — Тайбэй 101. Тайбэй — Тайвандың мөһим мәғариф үҙәге. Тайвань Милли университеты уҡыу йорттары араһында иң билдәлеһе. Тайбэй — Тайвандың иң эре киң мәғлүмәт саралары үҙәге.
Этимологияһы
Тай топонимының башланғыс элементы — «Тайвань» атамаһынан, бэй — «төньяҡ, төньяҡҡа», йәғни «Тайвандың төньяғындағы ҡала».
Тарихы
XVIII быуатҡа тиклем хәҙерге Тайбэй урынлашҡан ерҙә кетагалан халҡы вәкилдәре йәшәй. Ҡытайҙар (башлыса Фуцзянь провинцияһынан) бында 1709 йылдан башлап төпләнә. XIX быуат аҙағына Тайбэй төньяҡ Тайванда ҡытайҙар йәшәгән төп төбәк була; сәйҙе экспортлау арҡаһында Тайвань боғаҙы ярында урынлашҡан Тамсуй порты иҡтисади әһәмиәткә эйә була. 1875 йылда утрауҙың төньяҡ өлөшө Тайвань идаралығы юрисдикцияһынан бүлеп алына, яңы Тайбэй идаралығы булдырыла. 1886 йылда, Тайвань Ҡытай провинцияһы тип иғлан ителгәс, Тайбэй провинцияның баш ҡалаһына әйләнә. Цин империяһы дәүеренең боронғо ҡалаһы нан ни бары төньяҡ ҡапҡаһы ғына һаҡланып ҡала. Япония идаралығы осоронда көнбайыш ҡапҡа һәм боронғо ҡала диуарҙары һүтелә, ә көнсығыш һәм көньяҡ ҡапҡалар Гоминьдан идара иткән саҡта ныҡ итеп үҙгәртелә, шулай итеп улар төҙөлгән саҡтағы күренешен юғалта.
1949 йылдың 7 декабрендә Гоминьдан хөкүмәте башлығы Чан Кайши, граждандар һуғышы һөҙөмтәһендә Ҡытайҙан сығып китергә мәжбүр була һәм, рәсми баш ҡала Нанкинда урынлашыуға ҡарамаҫтан, Тайбэйҙы Ҡытай республикаһының ваҡытлыса баш ҡалаһы тип иғлан итә. Артабанғы ун йылда ҡала шаҡтай ҙурая. 1967 йылда Тайбэй үҙәк ҡарамағындағы ҡала статусын ала; шул саҡта Тайбэйға Шилинь, Бэйтоу, Нэйху, Наньган, Цзинмэй һәм Мучжа райондары ҡушыла. Шулай итеп Тайбэйҙың майҙаны 4 тапҡырға тиерлек арта, ә халыҡ һаны 1,56 миллион кешегә тиклем етә. 1970-се йылдар урталарына халыҡ һаны 2 миллион кешегә етә; артабан халыҡ һанының артыуы бер аҙ кәмей төшә һәм 1990-сы йылдар уртаһына тотороҡлолоҡ һаҡлана. Шуға ҡарамаҫтан Тайбэй донъяның күп халыҡлы ҡалаһы булып иҫәпләнә. Хәҙер халыҡ ҡалаға яҡын урынлашҡан тораҡ пункттарына төплөнә. 1990 йылда ҡаланың 16 районы 12 районға берләштерелә.
Иҫтәлекле урындары
Чан Кайши мемориалын — Ҡытай традицион стилендә Ҡытай Республикаһының элекке президенты генералиссимус иҫтәлегенә ҡуйылған архитектура комплексын Тайбэйҙың төп иҫтәлекле урындарының береһе тип һанарға мөмкин. Чан Кайши мемориалы алдында Милли театр һәм Милли концерт холы урынлаша, улар ярашлы рәүештә Ирек майҙаныныңкөньяҡ һәм төньяҡ осонда тора. Президент һарайынан бөтә майҙанды күҙәтергә була. Тайвань баш ҡалаһының икенсе бер иҫтәлекле урыны — мәҙәни, йәмәғәт һәм белем биреү үҙәге булған Сунь Ятсен мемориалы. Шулай уҡ һынлы сәнғәт, каллиграфия, скульптура, нефрит һәм фарфор изделиеларҙың бай коллекциялары ҡуйылған Император һарайы Музейын да билдәләп үтергә кәрәк.
Тайбэй һынлы сәнғәт музейы 1983 йылда асыла һәм япон метаболизмы стилендәге бинанан ғибәрәт. Бында башлыса хәҙерге заман рәссамдарының 1940 йылдан һуң яҙылған картиналары ҡуйылған. 2001 йылда ҡала хөкүмәтенең иҫке бинаһында Хәҙерге заман сәнғәте музейы асыла. Тайвандың милли музейы — утрауҙағы иң оло музей, уға нигеҙ колониаль хөкүмәт тарафынан 1908 йылда, илгә япондар идара иткән осорҙа һалына.
Бейеклеге 509,2 метрға (шпиль менән) еткән Тайбэй 101 үтә бейек йорт та шулай уҡ ҡаланың билдәле атрибуты булып тора. Был йорт донъялағы иң бейек йорттар араһында (Дубайҙағы Бурдж-Хәлифә (828 метр) һәм Мәккәләге Абрадж әл-Бейт (601 м) өсөнсө урынды биләй. Тайбэй шулай уҡ үҙенең төнгө баҙары менән дан тота, шуларҙың иң танылғаны — Шилин баҙары. Тайбэй зоопаркы — утрауҙағы иң боронғо һәм иң ҙур зоопарк, ул 1914 йылда, утрау Японияның ҡул аҫтында булған ваҡытта булдырыла. Ҡалала бер нисә Будда һәм даос ҡорамдары бар. Тайбэйҙың иң боронғо ғибәҙәтханаларының береһе — 1738 йылда төҙөлгән Луншань ҡорамы. XIX быуатта төҙөлгән Баоань ғибәҙәтханаһы ла киң билдәле. Уға яҡын ғына Конфуций ғибәҙәтханаһы урынлашҡан, ул Конфуцийҙың Цюйфулағы (Ҡытайҙың Шаньдун провинцияһы) ғибәҙәтханаһы өлгөһөндә 1879 йылда төҙөлә.
Географияһы һәм климаты
Ҡала утрауҙың төньяҡ өлөшөндә, Тайбэй һөҙәк соҡоронда урынлашҡан. Көнбайышында Даньшуй һәм Синьдян. йылғалары менән сикләнә. Үҙәк өлөшө уйһыу урынға тура килә, ә бына көньяҡҡа, көнсығыш һәм төньяҡҡа табан күтәрелә башлай һәм 1120 метр бейеклеккә етә (Цысин тауы). Янмин милли паркы биләмәһендә урынлашҡан был тау — һүнгән янартауҙың кратеры. Ҡаланың төньяҡтағы Шилинь һәм Бэйтоу райондары Цзилун йылғаһынан төньяҡтараҡ урынлашҡан. Цысиндан ҡала бейеклек буйынса икенсе урында Датун тауы (1092 м) тора. Тайбэйҙан кәньяҡ-көнсығышҡа табан Суншань тауы һәм Циншуй тарлауығы урынлашҡан. Был тауҙар ҡуйы урман менән ҡапланған.
Ҡаланың субтропик климаты дымлы эҫе йәй һәм йомшаҡ ҡыш, йыш ҡына томан төшөүсән. Йыллыҡ яуым-төшөм кимәле — 405 2 мм самаһы, яуым-төшөмдөң күпселегеа майҙан сентябргә тик була.
Халҡы
Ҡала халҡы яҡынса 2 700 000 кеше тәшкил итә, халыҡ һаны агломерация халҡы (Тайбэй-Цзилун) — 6 776 264 кеше. 2008 йылда тыуым кимәле 7,88 ‰ тәшкил итә, ә үлем кимәле — 5,94 ‰. Халҡының ҡартая барыуы мөһим проблема булып ҡала, 2009 йылда 65 йәштән өлкәндәр 10 % тәшкил итә. Юғары белемлеләр 43,48 процентҡа етә, ә халыҡтың грамоталылыҡ кимәле — 99,18 %. Тайвандың башҡа тораҡ пункттарындағы кеүек Тайбэйҙа хокло, хакка этник төркөмдәре, ҡытайҙар (хань) һәм тайвань аборигендары йәшәй.
Иҡтисады
Тайбэй — мөһим сәнәғәт үҙәге. Етештереү тармағында электроника, теүәл приборҙар, ҡорамалдар, кейем һәм текстиль, аҙыҡ-түлек һ. б. мөһим компонент булып тора. Иҡтисадта сауҙа, транспорт һәм банк секторы мөһим роль уйнай. Туризм — әллә ни ҙур түгел, әммә ҡала иҡтисадының бик мөһим компоненты.
Транспорт
Ҡаланың йәмәғәт транспортында Тайбэй метрополитены мөһим уурын алып тора. Унда 10 ер аҫты юлы эшләй, 96 станция бар. 2011 йылдың декабренә алынған мәғлүмәттәр буйынса метрополитен көнөнә 1,66 миллионға яҡын пассажирҙарҙы хеҙмәтләндерә; Тайбэй метроһы 1996 йылдан эшләй. Юғары тиҙлекле тимер юлы Тайбэйҙы утрауҙың көнбайыш ярында урынлашҡан ҡалалары: Таоюань, Синьчжа, Тайчжун, Цзяи һәм Тайнань менән тоташтыра, был юлдың һуңғы станцияһы Гаосюн. Был системалағы поездар 300 км/сәғ. тиҙлек менән йөрөй; шулай итеп, Тайбэйҙан Гаосюнға тиклем ни бары 96 минутта барып етеп була.
Метрополитен юлдары үтмәгән урындар халҡын ҡала автобус селтәре хеҙмәтләндерә.й. Ҡалала ике аэропорт эшләй. Тайвань-Таоюань аэропорты төп аэропорт тип иҫәпләнә. Таоюань өйәҙендә урынлашҡан. Тайвань-Таоюань аэропорты утрауҙағы дүрт халыҡ-ара аэропорттың береһе. Халыҡ-ара йүнәлештәр: Пусан, Пекин, Шанхай, Токио, Сеул, Куала-Лумпур, Манила, Бангкок, Гонконг, Осака, Сингапур, Ханой, Лондон, Амстердам, Париж, Хошимин, Лос-Анджелес һәм башҡалар. Ә Тайбэй-Суншань аэропорты башлыса бер нисә халыҡ-ара (Токио, һәм башҡа ҡайһы бер Шанхай) һәм эске рейстарҙы хеҙмәтләндерә.
Административ бүленеше
Тайбэй 12 районға бүленгән. Даань, Датуна һәм Суншань райондарында халыҡ һаны күберәк.
== Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр ==
Яңытау
Яңытау (Янгитау) — Башҡортостандың Бөрө районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452467, ОКАТО коды — 80213808005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Үрге Пасол
Үрге Пасол — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1730/6/13 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крестовникова Варвара Антоновна
Варвара Антоновна Крестовникова (1888 — 1975) — совет ғалим-микробиологы, медицина фәндәре докторы (1938), профессор (1939). РСФСР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1942).
Биографияһы
1888 йыл дың 26 авгусында Мәскәүҙә тыуған.
1914 йылда Санкт-Петербург ҡатын-ҡыҙҙар медицина институтын тамамлай һәм Томск Император университетында бактериолог белгес булып эшләй. 1915—1918 йылдарҙа Новобелицала ҡалалар Союзы инфекция госпитале лабораторияһы менән етәкселек итә.
1923 йылдан ғилми хеҙмәткәр, 1938 йылдан — ғилми етәксе, 1953 йылдан — И. И. Мечников исемендәге вакциналар һәм сывороткалар ғилми-тикшеренеү институтында микробиология бүлеге мөдире булып эшләй. B. А. Крестовникова йоғошло ауырыуҙарҙы диагностикалау, дауалау һәм иҫкәртеүгә, айырым алғанда, микроблы антигендар, токсиндар тәбиғәтен, микробтарға ҡаршы һәм токсиндарға ҡаршы иммунитетты, шулай уҡ яман шеш микробиологияһын өйрәнеүгә арналған йөҙҙән ашыу ғилми хеҙмәтен, шул иҫәптән өс монографияһын баҫтырып сығара.
В. А. Крестовникова етәкселегендә алтмыш тирәһе диссертация, шул иҫәптән ете докторлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән. В. А. Крестовникова СССР һәм РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Ғалимдар советы ағзаһы булып тора, РСФСР һаулыҡ һаҡлау министрлығының Сывороткалар һәм вакциналар һәм Санитар-эпидемиологик комиссияларҙың ағзаһы, СССР Министрҙар Советы ҡарамағындағы дәүләт премиялары буйынса Комитеттың фән һәм уйлап табыу өлкәһендәге секцияһы ағзаһы.
Дёмина Екатерина Илларионовна
Екатери́на Илларио́новна Дёмина (Миха́йлова) (22 декабрь 1925 йыл — 24 июнь 2019 йыл) — 369-сы диңгеҙ пехотаһының айырым батальоны һәм Дунай хәрби флотилияһы Яр буйы оҙатыу отряды йыйылма ротаһының элекке өлкән санинструкторы; диңгеҙ пехотаһы разведкаһында хеҙмәт иткән һирәк ҡатын-ҡыҙҙарҙың береһе. Советтар Союзы Геройы.
Йәшлек йылдары
Тыуған ҡалаһы Ленинград. Урыҫ. Атаһы хәрби булған, әсәһе врач булып эшләгән. Ата-әсәләрен бик иртә юғалта, балалар йортонда тәрбиәләнә, шунан һуң үҙенең табип булып эшләгән өлкән апаһында, 3 июль урамы, 43 йорт адресы буйынса йәшәй.
Шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай һәм 1941 йылдың йәйенә 9-сы класты һәм Ҡыҙыл Тәренең Рәсәй йәмғиәтенең мәктәп яны шәфҡәт туташтары курстарын тамамлай. Йәйге каникул осоронда сик буйында лётчик булып хеҙмәт итеүсе өлкән ағаһына Брестҡа барырға тейеш була. Мәскәүҙә бер нисә көн үткәргәндән һуң, Михайлова 21 июндә поезға ултырып Брест ҡалаһына юллана. Киләһе иртәлә Смоленск аръяғында поезд бомба аҫтына эләгә. Смоленск ҡалаһына йәйәү барып, ҡала хәрби комиссариатына килә һәм шәфҡәт туташы итеп фронтҡа ебәреүҙәрен һорай. Хәрби комиссар уның үтенесен кире ҡаға, шунан ул урындағы хәрби госпиталгә йүнәлә һәм үҙе теләп эш башлай, ә фронт яҡынайғас һәм госпиталде бомбаға тотҡас, Смоленск янында оборона биләгән уҡсылар часына килә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында
1941 йылдан Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Ҡыҙыл Армияла 1941 йылдың июненән. Шәхесен һәм йәшен танытыусы документтары (комсомол билеты кеүек) ҡамауҙағы Ленинградта ҡалғанлыҡтан, ул үҙенең 15 йәшенә тағы 3 (өс) йыл өҫтәй.
Смоленск өлкәһе Гжатск (1968 йылдан — Гагарин) ҡалаһы янындағы һуғышта 1941 йылдың 13 сентябрендә аяғы ҡаты яралана. Тылға эвакуациялана. Урал һәм Баҡы госпиталдәрендә дауалана. Аяҡҡа баҫҡандан һуң, бала сағынан диңгеҙ тураһында хыялланған Екатерина Илларионовна, Баҡы хәрби комиссарынан үҙен флотҡа ебәреүҙәрен үтенә. Был ваҡытта инде уның ҡулында йәше өҫтәп яҙылған яңы документтары була, шуға иҫкәрмәләр эшләмәйҙәр. 1942 йылдың ғинуарынан Сталинградтан яралыларҙы Волга буйлап Каспий диңгеҙе аша Красноводскиға сығарыусы «Ҡыҙыл Мәскәү» хәрби-санитар судноһында хеҙмәт итә. Шунда уға баш старшина исеме бирелә, ә өлгөлө хеҙмәте өсөн «Хәрби-Диңгеҙ Флоты алдынғыһы» билдәһе тапшырыла.
Шуға ҡарамаҫтан, санитар транспортта хеҙмәт итеүҙе Михайлова бик үҙһенмәй, Сталинград һуғышы тамамланғандан һың, ул 1943 йылдың февраленән Баҡыла үҙҙәре теләгәндәр араһынан формалашыусы 369-сы диңгеҙ пехотаһының айырым батальонына санитар инструктор итеп алыу буйынса үтенес бирә. Комбат башта яуап биреүҙән ҡырҡа баш тартҡанлыҡтан, Михайлова совет хөкүмәте исеменә батальонға ҡабул итеүҙәрен һорап хат яҙа. Мәскәүҙән юллау буйынса ыңғай яуап килә, һәм шулай итеп Екатерина Илларионовна диңгеҙ десантсыһы булып китә. Батальон Азов, артабан Дунай хәрби флотилиялары составына инә. Был батальон менән Михайлова Кавказ һәм Ҡырым, Аҙау һәм Ҡара диңгеҙ, Днестр һәм Дунай һыуҙары һәм ярҙары, азатлыҡ миссияһы менән — Румыния, Болгария, Венгрия, Югославия, Чехословакия һәм Австрия ерҙәре буйлап үтте. Батальон яугирҙәре менән бергә алышҡа ташланды, дошман контратакаларын кире ҡаҡты, һуғыш яланынан яралыларҙы алып сыҡты, уларға беренсе ярҙам күрһәтте. Өс тапҡыр яралана. Тәүге хәрби операция барышында уҡ ҡыҙҙың иң яҡшы яугир сифаттары:, , фиҙакәрлеге күҙгә ташлана.
Темрюк десант операцияһы барышында күрһәткән батырлығы өсөн 369-сы айырым диңгеҙ пехотаһы бригадаһы командиры майор Судариков ҡыҙҙы Ҡыҙыл Йондоҙ орденына лайыҡ тип күрһәтһә лә, әлегә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә: баш старшина Михайлова, үҙе контузияланған көйө, дошмандың көслө уты аҫтында 17 яралы яугиргә беренсе ярҙам күрһәтә һәм тылға эвакуациялай. 1944 йылдың ғинуар аҙағында баш старшина Керчь портына десантта ҡатнаша, бирешмәй, урам һуғыштары барғанда ла батырлыҡ күрһәтә, 85 һалдат һәм офицерҙың яраһын бәйләп өлгөрә, һуғыш яланынан ҡаты яраланған 13 яугирҙе сығарғаны өсөн 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Ҡырымды азат иткәндән һуң, батальон, Дунай хәрби флотилияһы составына индерелеп, Одессаға күсерелә. 1944 йылдың август аҙағында Аккерманды азат итеү яңы берләшмәнең беренсе хәрби операцияһы була.
1944 йылдың 21 авгусынан 22 авгусҡа ҡарата төндә санинструктор Михайлова Днестр лиманын аша сығыуҙа ҡатнаша. Дунай хәрби флотилияһының 369-сы айырым диңгеҙ пехотаһы бригадаһы десанты составында, яр буйында үҫкән ҡыуаҡлыҡтарҙың тамырҙарына һәм ботаҡтарына йәбешеп, биш метр бейеклегендәге текә йылға һыртына беренселәрҙән булып күтәрелә, башҡа десантсыларға үргә менергә һәм ауыр пулемётты күтәрергә ярҙам итә. Алыш ваҡытында ҡаты йәрәхәтләнгән 17 ҡыҙыл флотсыға (шул иҫәптән ҡаты яраланған отряд штабы начальнигын ҡотҡара) беренсе ярҙам күрһәтә, дошман дзотына гранаталар яуҙырып, станковый пулемёт утын туҡтата, ике тиҫтә дошман һалдатын юҡ итә, 9 гитлерсыны әсирлеккә ала. Шундай көсөргәнешлелек менән Аккерман иртәнсәк яулана. Иҫ киткес батырлыҡ күрһәткәне өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, әммә был юлы ла Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.
Бер айҙан Дунай хәрби флотилияһының Яр буйы оҙатыу йыйылма ротаһының өлкән старшинаһы Михайлова Прахово портын баҫып алыу десант ооперацияһында ҡатнаша, ә 1944 йылдың 4 декабрендә Югославияның Илок ҡәлғәһен алғанда яңынан батырлыҡ өлгөһө күрһәтә. Будапешт стратегик һөжүм итеү операцияһы ойоштороласаҡ районға дошман көстәрен яҡынайтмау буйынса алдан хәстәрләү саралары сиктәрендә фараз буйынса дунай буйындағы Опатовац һәм Илок тораҡ пункттарына һөжүм итеү күҙалланған була. Ике ҡаланы ла ҡоро ерҙән яулау кәрәк була, тактик десантсылар дошмандың иғтибарын албырғатыу ролен үтәргә тейеш була. 52 кешенән, шул иҫәптән баш старшина Михайлова, торған десант разведка төркөмөнә Илок өсөн барған һуғыштарҙа айырыуса ҡыйынға тура килә. Десант төшә торған төндә, йылға ташып киткәнлектән, уның уйһыу яры һәм диңгеҙ пехотаһы барып төшөргә тейеш булған ҙур булмаған утрау һыу эсендә ҡалғанлығы асыҡлана. Гитлерсылар һуғыш башланғандан һуң, ҡыҙыл флотсыларҙың көсө ҙур булмағанын аңлап, уларҙы Дунай һыуына ырғытырға тырыша. Десант муйындан боҙло һыу эсендә алыша. 52-се уҡсылар дивизияһының ҡоро ерҙән Илокка һөжүм башлауы тотҡарлана һәм ике сәғәттән һуң, утрауҙа түңәрәк оборона биләгән ярты тиҫтә десантсынан бары 13 яугир сафта тороп ҡала, һәм улар барыһы ла яраланған була. Үҙе ауыр яралы булһа ла, Михайлова яралы һалдаттарға медицина ярҙамын күрһәтә, уларҙың ғүмерен ҡотҡарыу ниәте менән, яр буйындағы һыу эсендә үҫкән ағастарға һәм ҡамыштарға бил ҡайыштары менән уларҙы бәйләп ҡуя. Ә утрауға дошман шлюпкалары яҡынлашһа, ҡулына автомат алып, атаканы кире ҡаға. Автоматтан ут асып, шәхсән 5 һалдатты үлтерә. Моряктар үҙ бурысын үтәй, дошман десантты баҫтырыуға ҙур көсөн йәлеп иткәнлектән, совет-югославия ғәскәрҙәре һөжүм башлағас, тота алмай Илокты үҙ ҡулында тотоп ҡала алмай. Алыш аҙағына алыша алырлыҡ ете яугир ғына сафта ҡала. Яралы, ҡан юғалтыуҙан хәлһеҙләнгән, үпкәһе шешеүҙән йәшәү өмөтө өҙөлгән Михайлованы госпиталгә оҙаталар. 9 декабрҙә Яр буйы оҙатыу йөрөтөү отряды етәкселеге баш старшина Михайлованы ҡабаттан Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим итә, өҫтәүенә, награда битенә Илок өсөн һуғышыу ғына түгел, шулай уҡ ҡыҙҙың Прахово өсөн алышта һәм Днестр лиманы аша сыҡҡанда күрһәткән батырлығы һанап кителгәнлектән, Дунай хәрби флотилияһы командующийы вице-адмирал Горшков бүләкләүгә риза булыуын аңлатҡан ҡултамғаһын ҡуя. Шуға ҡарамаҫтан, награда бүлегендә батырлыҡтарын һүрәтләүҙе ысынбарлыҡҡа тап килмәй тип һанап, бүләкләү тәҡдимен флотилия штабына ҡайтаралар. Һөҙөмтәлә, яңы флотилияның яңы командующийы контр-адмирал Холостяков Михайлованы икенсе Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләй 1945 йылдың 8 мартында бойороҡҡа ҡул ҡуйыла.
Был ваҡытҡа баш старшина, сиренән һәм яраларынан көскә аяғына баҫҡан көйө, тыл госпиталенән Измаилға фронтҡа ҡасып китә. Үҙенең батальонын Комарно янында ҡыуып етә. Уның составында операцияларҙа ҡатнаша, уның составына дауам итә, һәм һуңғыһы Вена ҡалаһының Империя күперенә десант була. Һәм 1945 йылдың 9 майында ошонда уҡ Еңеүҙе лә байрам итә.
Шулай итеп, исеменә баш старшина Михайлова ике тапҡыр, 1944 йылдың авгусы һәм декабрендә, Советтар Союзы Геройы исеменә тәҡдим ителә, ләкин 1990 йылдың 5 майында ғына, СССР Президентының указы менән, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 11 608) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була.
1945 йылдың ноябрь айында демобилизациялана.
Һуғыштан һуңғы осорҙа
1950 йылда Мечников исемендәге Ленинград санитар-гигиена институтын тамамлай. Мәскәү өлкәһе, Электросталь ҡалаһында табип булып эшләй. Шунда кейәүгә сыға һәм, иренең фамилияһы буйынса, Дёмина булып йөрөй. 1976 йылдан алып, 1986 йылда хаҡлы ялға сыҡҡанға тиклем Мәскәүҙә эшләй.
Мәскәүҙә йәшәй. Рәсәй һуғыш ветерандары комитеты, Бөтә Рәсәй һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советы ағзаһы булып тора.
1964 йылда Екатерина Илларионовна тураһында режиссёр Виктор Лисакович төшөргән «Катюша» (Сергей Смирнов сценарийы буйынса) документаль фильмын төшөрә. лайыҡ булды Фильм Лейпциг халыҡ-ара кинофестивалендә «Алтын тыныслыҡ күгәрсене» призына лайыҡ була. 2008 йылда, Дёмина тураһында тәүге документаль фильм төшөрөлгән саҡтағы, 1964 йылдағы, ваҡиғаларҙы тергеҙгән «Ҙур һәм бәләкәй Катюша» (фильм авторы Ткачёв һәм Фирсова) документаль фильмы төшөрөлә.
2017 йылдың 27 ғинуарынан башлап ул хәҙерге көндә лә йәшәүсе Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан һәм Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған берҙән-бер ҡатын-ҡыҙ була.
2019 йылдың 24 июнендә Мәскәүҙә ғаиләһе хәстәрлегендә һәм иғтибарында яҡты донъя менән хушлаша. Мәскәүҙә Троекуровский зыяратында (26-сы участка) ерләнә.
Ғәлибиҙәр
Тарихы
Тәриҡәт башта Ҡадири - Рифәғи тәриҡәте булараҡ билдәле булған, ә 1993 йылда мәҙһәб-нигеҙенән бүленеп сығып, үҙенең шәйехе Ғәлиб Хәсән Ҡошсоуғлы исеме менән атала башлаған.
Тәриҡәттең үҙәк фонды Анкарала урынлашҡан, уның бөтә Төркиә (мәҫәлән, Истанбул, Адана, Ғазиантеп, Кютахья, Испарта, Анталья)  буйынса бүлексәләре бар
Инаныстары
Ғәлибиҙәр - фиҡһ буйынса хәнифиҙәр  һәм ғәмәлдәре буйынса  әлиүиҙәр булып тора. Нигеҙ һалған Ғәлиб Хәсән Ҡошсоуғлы үҙенең ағымын матуридиҙарға эйәрә тип билдәләгән
Чулок (Берёзовка ҡушылдығы)
Чулок  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Берёзовка йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яунадея-Яха
Яунадея-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
1866 йыл
1866 йыл — дүшәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Шакшин Анатолий Дмитриевич
Шакшин Анатолий Дмитриевич (13 ғинуар 1929 йыл — 22 ноябрь 2010 йыл) — алдынғы нефтсе, йәмәғәтсе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966), СССР-ҙың дәүләт премияһы лауреаты (1980). СССР-ҙың етенсе саҡырылыш Юғары Советы депутаты (1966—1970).
Биографияһы
Анатолий Дмитриевич Шакшин 1929 йылдың 13 ғинуарында БАССР-ҙың Стәрлетамаҡ кантоны Крадено-Михайловка ауылында тыуа. Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1942 йылда Мәләүез районының «Ҡыҙыл партизан» колхозында башлай. 1949 йылдан Ишембай һөнәрселек училищеһында уҡый. 1949 йылдан Башҡортостан ятҡылыҡтарында быраулаусы, быраулау мастеры булып эшләй: быраулаусы ярҙамсыһы (1949—1950 йылдар), быраулаусы (1950—1956 йылдар), «Туймазабурнефть» тресының 2-се быраулау контораһының быраулау мастеры.
1964 йылда Шаим ятҡылығын үҙләштерергә бара. «Тюменнефтегазразведка» тресының 3-сө Шаим быраулау контораһының быраулау мастеры (1964—1971), быраулау мастеры, Нижневартовскиҙың 2-се быраулау эштәре идаралығында быраулаусы-остаз (1972—1996).
Нижневартовск районында нефть ятҡылыҡтарын асыусылар төркөмөнә инә. Уның бригадаһы Самотлор ятҡылығында эшләй (1972 йылдан), бер нисә йыл дауамында «Нефть сәнәғәте министрлығының иң яҡшы бригадаһы» исемен йөрөтә. А. Д. Шакшин бригадаһы базаһында алдынғы тәжрибә мәктәбе эшләй (1973 йылдан).
Төмәндә йәшәгән. Рәсми документҡа ярашлы, 2006 йылдан Туймазы ҡалаһында йәшәй.
Хәтер
Нижневартовскиҙа йыл һайын А. Д. Шакшин исемендәге Бөтә Рәсәй ирекле көрәш турниры үтә (1986 йылдан).
Йәмәғәт намаҙы
Йәмәғәт намаҙы — мәсеттә (йәки берәй бинала) имам артына тороп күмәкләп намаҙ уҡыу.
Йәмәғәт менән намаҙ кылыуҙың фазиләте
Динебеҙ йәмәғәт менән намаҙ кылыуға ҙур әһәммиәт бирә. Йәмәғәт менән намаҙ кылған мосолмандар бер-береһе менән якындан танышырҙар, якшы ғәҙәттәргә күнегерҙәр, акҫынлап насар ғәҙәттәрҙән ваз кисерҙәр.
Йәмәғәт менән намаҙ кылыуҙы дауам иткәндә мосолмандар араһында үҙ ара һөйөү тыуыр, кәрҙәшлек һәм бер-береһенә ярҙамдары артыр, фәрештәләр кеүек, Аллаһы Тәғәлә хозурында сафка теҙелеп, намаҙ кылған мөьминдәр яңғыҙ намаҙ кылыусыларға карағанда тағында күберәк сауап каҙанырҙар.
Намаҙҙы йәмәғәт менән кылыу тәртибе
Имам тәҡбир әйтеүгә йәмәғәт тә, шунда ук уның артынан тәҡбир алып ҡулдарын бәйләй һәм эстән "Сөбханәкә"не уҡып шым тора. Йәмәғәт бынан һуң рәкәғәттәрҙең береһендә лә аяҡта торғанда бүтән бер нәмә лә уҡымай.
Руҡуғка барғас, йәмәғәт өс тапкыр «Сөбхәнә раббиәл ғаҙим» тип әйтә.
Имам «Сәмиғаллаһу лимән хәмидәһ» тип аяҡҡа ҡалкыуға йәмәғәт аяҡта «Раббәнә ләкәл хәмд», — тип әйтә, сәждәләрҙә өс тапҡыр «Сөбхәнә раббиәл әғлә» тип әйтелә.
Ултырыштарҙа имам менән бергә йәмәғәт тә «Әттәхиәт», «Алләһуммә салли-барик», «Раббәнә әтинә…» уҡый һәм имам менән бергә сәләм бирә.
Имам артынан йәмәғәт менән намаҙ ҡылған кеше, тәҡбир алғанда, руҡуғка барғанда, руҡуғтан калкканда, сәждәгә киткәндә, сәждәнән торғанда һәм сәләм биргәндә имамды көтөргә унан алда бер нәмә лө эшләмәҫкә тейеш.
Бер рәҡәғәттең руҡуғында, йәғни имам руҡуғтан тормаған килеш, ниәт итеп аяҡта тәкбир алып, руҡуғтан тормаған имам артынан өлгөргән кеше ул рәҡәғәткә өлгөргән тип һанала.
Икенсе рәкәғәт: беренсе рәкәғәттең рукуғына өлгөрмәгән кеше, өлгөргән еренән ниәт итеп, тәкбир ала һәм имамға эйәреп намаҙын дауам итә. һуңғы ултырышта «Әттәхийәт» укып имамдың сәләм биргәнен көтә.
Имам уң якка сәләм биргәс, беренсе рәкәғәткә өлгөрмәгән кеше намаҙын яңғыҙ кылмаҫ өсөн, сәләм бирмәйенсә, «Аллаһу әкбәр» тип аякка баҫа. «Сөбханәкә», «Әғүзү-бисмиллаһ», «Фатиха» һәм бер сүрә укый. Унан һуң, рукуғ һәм сәждәләрҙе кылып, ултыра. Артабан «Әттәхиәт», «Аллаһуммә салли-барик», «Раббәнә әтинә…» доғаларын укып, сәләм биреп намаҙын тамамлай.
Өсөнсө рәҡәғәт: дүрт рәкәғәтле бер намаҙдың өсөнсө рәҡәғәтендә имамға эйәргән кеше, һуңғы ултырышта "Әттәхиәт"те уҡып, имамдың сәләм биреүен көтә.
Имам уң яҡҡа сәләм биргәс, ул сәләм бирмәйенсә «Аллаһу әкбәр» тип аяҡҡа баҫа һәм ҡылмаған ике рәҡәғәтен түбәндәгесә тамамлай: «Аллаһу әкбәр» тип аяҡҡа баҫа һәм «Сөбхәнәкә», «Әғүзү-бисмиллаһ», «Фатиха», бер сүрә уҡып рукуғ һәм сәждәләрен ҡылғандан һуң, «Аллаһу әкбәр» тип аяҡҡа баҫа.
«Бисмиллаһ», «Фатиха», бер сүрә укып, тағы рукуғ һәм сәждәләрен кылғандан һуң ултырып «Әттәхийәт», «Алла-һуммә салли-барик», «Раббәнә әтинә» доғаларын укып сәләм биреп намаҙҙы тамамлай.
Өс рәҡәғәтле аҡшам һәм витр намаҙҙарының өсөнсө рәҡәғәтенә имамға ҡушылған кеше имам менән бергә ул рәҡәғәтте ҡыла.
Дүрт рәкәғәт: намаҙҙың дүртенсе рәҡәғәтенә имамға ҡушылған кеше һуңғы рәҡәғәтте имам менән бергә кылып, һуңғы ултырышта «Әттәхийәт» укып, көтөп тора.
Имам уң яҡҡа сәләм биргәс, «Аллаһу әкбәр» тип аяҡҡа баҫа. «Сөбханәкә», «Ағүзү-бисмиллаһ», «Фатиха» һәм бер сүрә укый.
Унан һуң, руҡуғ һәм сәждәләрҙе кылып, ултыра һәм бары тик "Әттәхиәт"те генә уҡып, аяҡҡа баҫа.
Торған килеш «Бисмиллаһ», «Фатиха» һәм бер сүрә укып, руҡуғ һәм сәждәләрен ҡылып, ултырмайынса кире баҫа. Тағы «Бисмиллаһ», «Фатиха» һәм бер сүрә укып, руҡуғ һәм сәждәләрен ҡылып, ултыра. «Әттәхийәт», «Аллаһуммә салли-барик», «Раббәнә әтинә» доғаларын уҡып сәләм биреп намаҙын тамамлай.
Заратустра
Заратустра (авест. — Zaraθuštra, Заратуштра тигән вариант та таралған, таж. — Зардушт, курд. — Zerdeşt, фарс. — زرتشت — Zartošt; Ζωροάστρης — Зороастр) — зороастризмға (маздасылыҡҡа) нигеҙ һалыусы, жрец һәм пәйғәмбәр, үҙе раҫлауынса, уға зороастризмдың изге яҙмаһы булған Авеста рәүешендә Аһура-Мазданың асылыштары төшөрөлгән.
Биографияһы
Заратустра Радеста тыуған, әле был урын Тәһрандың Рай (Rayy) тигән биҫтәһе булып тора, Оло Ирандың көнсығышында яҡынса беҙҙең эраға тиклем VI быуат менән V быуаттың беренсе яртыһы араһында (ихтимал, беҙҙең эраға тиклем 628—551 йылдарҙа) йәшәгән. Традицион пәһләүи хронологияһына ярашлы, ул «Искәндәргә тиклем 258 йыл элек» йәшәгән. "Авеста"ның иң изге өлөшө булған лингвистик анализ Заратустраның эшмәкәрлек дәүерен беҙҙең эраға тиклемге XII—X быуаттарға ҡаратыу мөмкинлеген бирә. Антик авторҙар уның Гистасп (Дарий I-нең атаһы) батшалыҡ иткән осорҙа, Муса йәки дәүерендә йәшәгәнлеген билдәләй; ә үҙен фарсы, һинд, фарсы мидийы, эллин, бактри, «Бөйөк Диңгеҙ өҫтөндәге» ҡитға кешеһе,, халдей, пэмфили, Атропатена кешеһе, ҡанбабалар ырыуынан Самарияла йәшәгән йәһүд тип төрлөһө төрлөсә атай. Урта быуаттарҙың ҡайһы бер мосолман тарихсылары (Әл-Бируни, Әл-Балазури, Әл-Ҡазвини, Әл-Хамави һ. б.) билдәләүенсә, Зороастр хәҙерге Иран Әзербайжаны территорияһындағы Атропатенала тыуған. Мэри Бойс, Бал Гангадхар Тилак кеүек тарихсылар Заратустра хәҙерге Рәсәй территорияһында тыуған тип иҫәпләй (Бойс Силәбе өлкәһендәге Һынташты ҡаласығын телгә ала). Ғаталарҙа әйтелеүенсә, Заратустра туран ҡәбиләләре ерҙәрендә тыуған, ырыуҙаштары тарафынан кире ҡағылып, унан ҡасҡан һәм хәҙерге Иран территорияһына юлбашсы (кави) Висташпа янына килеп һыйынған, Висташпа уның тоғро эйәрсәне булып киткән.
Ғаиләһе
Заратустра Ғаталарҙа йыш телгә алынған боронғо рухани ырыуы Спитамдың ғаиләһендә тыуған. Заратустраның атаһы — Порушаспа, әсәһе Дугдова исемле булған. Зәрдүшт традицияһына ярашлы, ул зәрдүштиҙәрҙең иң баш аллаһы Оромазданың улы тип һанала. Уның ағай-энеләренең исемдәре: ағаларыныҡы — Ратуштар һәм Рангуштар, ҡустыларыныҡы — Нотарига һәм Ниветиш. Донъяға килгәс, Заратустра башҡа сабыйҙар кеүек илап ебәрмәгән, ә шарҡылдап көлгән, уның көлөүе 2 000-дән ашыу ен-пәрейҙе үлтергән. Йолаға ярашлы, сабыйҙы һыйыр бәүеле менән йыуындырғандар ҙа һарыҡ тиреһенә урап һалғандар. Заратустра бала сағында бик күп мөғжизәләр ҡылған, был ҡара көстәрҙең көнләшеүен уятҡан. Улар ҡат-ҡат Заратустраны үлтерергә тырышҡан, тик ниәттәре килеп сыҡмаған — Заратустраны Алланың ҡөҙрәтле көсө һаҡлап йөрөткән.
Заратустаның ҡатыны — Хвови исемле. Ул өс тапҡыр өйләнә. Бер тапҡыр тол ҡатынды ала, ике тапҡыр ҡыҙҙарға өйләнә. Тол ҡатын Заратустраға ике ул таба. Улар Урватат-нара һәм Хвара-читра исемле була. Буй еткергәс, улар һәр береһе үҙенә оҡшаған һөнәрҙе һайлаған: беренсеһе — малсы, ер эшкәтеүсе, икенсеһе яугир булып киткән. Башҡа ҡатындарынан Заратустраның дүрт балаһы була: улы Исад-вастра, ул һуңынан зәрдүшти диненең юғары ҡанбабаһы булып китә, йәнә Френи, Трити һәм Поручиста тигән өс ҡыҙы була.
Дин таратыусы
Ғаталар («Йырҙар», Авестаның бер өлөшө) Заратустраны кешегә хас булған бөтә сифаттары менән тарихи шәхес итеп һүрәтләй. Дингә өндәгән был йырҙарында ул тәбиғәт көстәрен илаһилаштырған иҫке ари дине яҡлыларҙы әрләй; ҡанлы ҡорбан килтереүгә, һаома эсемлегенә табыныуға ҡаршы сыға. Үҙенең өндәмә вәғәздәрендә Заратустра әйткәненсә, яҡшы менән яман — донъяла мәңге булған һәм бер-береһе менән бер уртаҡ яғы ла булмаған ике күренеш. Ул яҡшыға эйәрергә, ямандан ҡасырға саҡыра.
Тик сит (грек) һәм үҙҙәренең һуңғыраҡ осор (ахырғы Авеста осорона ҡараған һәм пәһләүи) сығанаҡтары ғына Заратустраны ғәҙәттән тыш ҡөҙрәтле көскә һәм йоғонтоға эйә булған легендар шәхескә әйләндергән.
Реформатор
Заратустраның реформаторлыҡ эшмәкәрлеге иран диненә хатта классик яҙыусыларҙы хайран итерлек абстрактлылыҡ биреүҙә сағыла. Зәртүшти пантеонының баш илаһтары абстракт идеяны сағылдырған тәнһеҙ йән генә булып тора: Аһура-Мазда (аҡыл эйәһе хаким), Хшатра Вария (иң яҡшы батшалыҡ), Хоурватат (тулылыҡ), Амертат (үлемһеҙлек), Воху Мана (изге фекер), Аша Вахишта (иң яҡшы тәҡүәлек), Спэнта Армати (изгелекле күндәмлек), Сраоша (тыңлаусанлыҡ).
Мәҙәниәттә
Моцарттың «Волшебная флейта» операһында (1791) Зарастро тәрән аҡыл кәүҙәләнеше һәм масондарҙың Заратустраға инаныуына ишара булып тора.
Нимес яҙыусыһы философ Фридриһ Ницшеның «Заратустра шулай тине» тигән әҫәре бар.
1896 йылда ошо китап йоғонтоһонда нимес композиторы Риһард Штраус «Заратустра шулай тине» тигән симфоник поэмаһын яҙа, ул тәнәфесһеҙ башҡарыла торған туғыҙ фрагменттан тора. Башҡарылыу ваҡыты — утыҙ минут самаһы. Симфоник поэма дүртәүле оркестр өсөн яҙылған. Партитурала орган менән ҡыңғырау ҙа бар.
«Пикник» төркөмөнөң «Заратустра» тигән йыры бар.
Илья Ильф менән Евгений Петровтың «12 ултырғыс» романы буйынса төшөрөлгән фильмда (режиссёры Леонид Гайдай) төп геройҙарҙың береһе Остап Бендер, үҙен янғын буйынса инспектор тип танытып, ултырғысты һатҡан Пашаға былай ти: «Эх, томшоғоңдо емерер инем дә, Заратустра тыя шул».
Бортинка
Бортинка — Рәсәйҙәге йылға. Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устье йылғаһының һул ярына тамағынан 133 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһыРыбинск ГЭС-ынанКострома ҡалаһына тиклем, Кострома йылғаһын Исады һыу үлсәү посына тиклем индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысынан түбән Ока тамағына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1867 йыл
1867 йыл — шишәмбе көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Иҫке Кәстәй
Иҫке Кәстәй (Старокостеево) — Башҡортостан Республикаһының Баҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 430 кеше. Почта индексы — 452659, ОКАТО коды — 80207851001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гиппократ
Гиппократ — (грекса Ἱπποκράτης, Hippokrates) боронғо грек табибы, фәлсәфәнән айырылып сыҡҡан медицинаға нигеҙ һалыусы.
Биографияһы
Гиппократ беҙҙең эраға тиклем 460—370 йылдарҙа Кос утрауында тыуған. Уны медицинаға нигеҙ һалыусы тип йөрөтәләр. Гиппократтың 18 быуын нәҫеле ауырыуҙы дауалаусы булған.
Медициналағы өлөшө
Гиппократ ауырыуҙарҙы дауалауҙың дүрт нигеҙен билдәләй: беренсеһе — зыян килтермәҫкә, икенсеһе — ҡапма-ҡаршылыҡ ысулы менән дауаларға, өсөнсөһө — кешегә ауырыу менән көрәшергә ярҙам итергә, дүртенсеһе — ауырыу кешенең хәленә керергә, ҡыҙғанырға. left|thumb|300px|Гиппократ түшәге. Умыртҡа һөйәген һуҙыу өсөн ҡоролма. [[Клавдий Галендың Византия баҫмаһы өсөн һүрәте.]]
Табиптың хеҙмәттәренең иң мөһиме — «Гиппократ анты»лыр, моғайын. Унда табиптарҙың ауырыуҙарға тәүлектең теләһә ҡайһы ваҡытында ярҙам итергә, сер һаҡларға, белемен һәм тәжрибәләрен башҡаларға ла өйрәтергә тейешлеге әйтелә. Хәҙер әлеге антты табиптарҙың һәр ҡайһыһы бирә. Улар биргән анттарына ғүмерҙәре буйы тоғро ҡалырға тейеш.
Нестеренко Мария Петровна
Нестеренко Мария Петровна (1910—1941) — совет осоусыһы, махсус тәғәйенләнештәге авиаполктың командиры урынбаҫары, майор. Билдәле осоусы, Советтар Союзы Геройы В. П. Рычаговтың ҡатыны. 1941 йылда ире ҡулға алынғандан һуң, шулай уҡ ҡулға алына һәм тиҙҙән судһыҙ атып үлтерелә. Сталин үлгәндән һуң аҡлана.
Биографияһы
1910 йылдың авгусында Харьковтан алыҫ түгел Буды ҡасабаһында тыуған.
Чистай
Чистай (Чистай, Чистополь) — Татарстан Республикаһындағы ҡала, Чистай районының үҙәге.
Нестеренко Мария Петровна
Биографияһы
ФЗУ мәктәбен тамамлағас, ғаилә традицияһы буйынса, фаянс заводына эшкә бара, унда һүрәтсе һөнәрен үҙләштерә. Әүҙем йәмәғәтсе, спортсы була, музыка менән мауыға.
Харьков авиация училищеһын, ә 1933 йылда — Кача хәрби летчиктар мәктәбен тамамлай, осоусы-истребитель була. Украинала һәм Алыҫ Көнсығышта хеҙмәт итә.
Киевта ҙур йәмәғәт эше алып бара. Шунда уҡ полкташы Павел Рычаговҡа (Советтар Союзы Геройы) кейәүгә сыға.
1940 йылдың 27 июлендә Нестеренко ҡатын-ҡыҙҙар экипажы составында (беренсе пилот — М. П. Нестеренко, икенсе пилот — М. Г. Михалева, штурман — Н. И. Русакова) Хабаровск—Львов маршруты буйынса ЦКБ-30 «Украина» самолетында туҡталышһыҙ осош яһай. Йәшен, көслө ҡаршы ел һәм боҙланыу арҡаһында маршруттың һуңғы нөктәһенә етә алмайҙар, әммә 22,5 сәғәт эсендә летчиктар 7000 км тирәһе үтеп Киров өлкәһендә ергә ултыралар.
1940 йылдың 19 октябрендә Нестеренко Мария, инде майор дәрәжәһендә, махсус тәғәйенләнештәге авиаполктың командиры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Был вазифала ул һуғыштың 4-се көнөндә ҡулға алына. Павел Рычагов ике көн алда — 1941 йылдың 24 июнендә ҡулға алынған була. Мария «дәүләт енәйәтсеһе Рычагов тураһында хәбәр итмәүҙә» ғәйепләнә: «…Рычаговтың яратҡан ҡатыны булараҡ, иренең хыянатсыл эшмәкәрлеге тураһында белмәүе мөмкин түгел…». 1941 йылдың 15 октябренән 16 октябренә ҡарай төндә НКВД-ның үҙәк аппараты Куйбышевҡа эвакуациялана. Мөһим енәйәтселәр ҙә шунда уҡ алып барыла. Арттарынса Берияның ҡарары килеп етә: тикшереүҙе туҡтатырға, судҡа тапшырмаҫҡа, шунда уҡ атырға.
''Акт. Куйбышев, 1941 год, октября 28 дня, мы, нижеподписавшиеся, согласно предписанию Народного комиссара внутренних дел, генерального комиссара государственной безопасности тов. Берия Л. П. от 18 октября 1941 г. за № 2756/Б, привели в исполнение приговор о ВМН — расстрел в отношении следующих 20 человек осуждённых: Штерн Г. М., Локтионов А. Д., Смушкевич Я. В., Савченко Г. К., Рычагов П. В., Сакриер И. Ф., Засосов И. И., Володин П. С., Проскуров И. И., Склизков С. О., Арженухин Ф. К., Каюков М. М., Соборнов М. Н., Таубин Я. Г., Розов Д. А., Розова-Егорова З. П., Голощёкин Ф. И., Булатов Д. А., Нестеренко М. П., Фибих А. И.''.
Бүләктәре
- Хәрби техника менән идара итеүҙә шәхси уңыштары һәм подразделениелар менән оҫта етәкселек иткәне өсөн Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (25.05.1936) һәм Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (25.12.1936) менән наградлана.
Хәтер
- М. П. Нестеренконың тыуған ерендә — Будала — Мария уҡыған мәктәп бинаһында мемориаль таҡта асылған.
- Мария Нестеренко һәм Павел Рычаговтың портреттары Ҡораллы Көстәрҙең Үҙәк музейында, «Дом на набережной» музейында, Харьков өлкәһенең Буды ҡасабаһы заводы музейында бар.
Михраб
thumb|left|[[Ҡаһирә мәсетендә михраб]] Михраб, михрап — мәсеттә имам намаҙ уҡый торған махсус уйым урын. Тауыш акустикаһы тигеҙ таралһын өсөн уйланылған. Йыш ҡына колонна һәм аркалар менән биҙәлә һәм ҡибла йүнәлешен күрһәтеп тора, бүлмә ҡабырғаһының уртаһында урынлашҡан була. Исламда михраб VIII быуат башында барлыҡҡа килә. Мөхәммәт пәйғәмбәрҙең хәҙистәренда был турала аңлатма юҡ. Шулай ҙа ислам теологтары бер тауыштан яҡшы яңылыҡ(бидғәт) тип ҡабул итә.
Башҡорт әҙәбиәтендә
"Михрап" һүҙе, башҡа дини төшөнсәләр кеүек үк, башҡорт әҙәбиәтендә лә осрай, йәғни, Иҙел-Урал мосолмандары йәшәгән төбәктәрҙәге мәсеттәрҙә михраб эшләнә торған булған.
Анда-Колва
Анда-Колва — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Колва йылғаһының уң ярына тамағынан 106 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Михраб
Башҡа мәғәнәләре
Башҡорт телендә "михрап" һүҙе күсмә мәғәнәлә лә ҡулланыла, изге урын тигәнде аңлата.Мәҫән, "күңел михрабы" - күңел түре.
Анда-Колва
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Калак-ор
Калак-ор — Рәсәй йылғаһы. Дағстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Аварское Койсу (Джурмут) йылғаһының һул ярына тамағынан 156 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сулак йылғаһы, инешенән Чиркейск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы
Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улы  (15 июнь 1923 йыл — 19 июль 1944 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған башҡорт яугиры, Советтар Союзы Геройы (үлгәндән һуң, 1945).
Биографияһы
1923 йылдың 15 июнендә (икенсе мәғлүмәттәр буйынса, 1924 йылдың 10 майында ) Башҡортостан АССР-ы Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы ) Сәфәр ауылында тыуған. Милләте башҡорт. Тулы булмаған урта белемле.
Учалы районы «Октябрь» колхозында тракторсы булып эшләй.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армияла, Бөйөк Ватан һуғышы фронтына ебәрелә. Курск дуғаһында, Смоленщинала, Прибалтикала алыштарҙа ҡатнашҡан.
1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Батырлығы
1944 йылдың 17 июлендә батальонға немец частары тупланған Латвияның Рунданы (Рундены) ҡасабаһын алыу заданиеһы бирелә.
1945 йылдың 24 мартындағы СССР Юғары Советы Президиумының Указына ярашлы, өлкән сержант Әхмәтғәлин Хәкимйән Рәхимйән улына, үлгәндән һуң, Советтар Союзы Геройы званиеһы бирелгән. Ошо уҡ юғары звание уның взводы составында Сунуплява бейеклеген һаҡлаған төрлө милләттәге 10 яугирға бирелгән: Андронов Василий Антонович (урыҫ), Сыроежкин Пётр Константинович (урыҫ йәки украин), Чернов Матвей Степанович (сыуаш), Ашмаров Фёдор Иванович (сыуаш), Уразов Чутак (үзбәк йәки тажик), Тайгараев Тукубай (ҡырғыҙ), Абдулаев Урунбай (ҡараҡалпаҡ йәки үзбәк), Шакуров Яков Савельевич (керәшен татары), Шкураков Михаил Ермилович (урыҫ), Ҡарабаев Тишебай (үзбәк). Шуларҙың өсәүһе иҫән ҡалған. Ҡаты яраланған Андроновты икенсе часть санитарҙары тапҡан. Яраланған һәм контузияланған Абдуллаев немецтарға әсиргә эләккән һәм тик 16 йыл үткәс уға бүләктәрен ҡайтарғандар. Ҡарабаев алыштың киҫкен ваҡытында ҡурҡҡан һәм әсирлеккә бирелгән, шул сәбәп менән 1952 йылдың 28 июнендә уның званиеһын тартып алғандар.
Сунуплява бейеклегендә һәләк булғандар яу яланында ерләнгәндәр, ә 1947 йылда уларҙың ҡалдыҡтары Лудза ҡала паркында күсерелеп ерләнелгән.
Өлкән сержант Хәкимйән Әхмәтғәлин отделениеһының ҡаһарманлығы тураһында совет һалдаттары фронт гәзите аша белгәндәр.
TV Asahi
TV Asahi (японса 株式会社 テレビ朝日 [Kabushiki-gaisha Terebi Asahi], [Кабусики гайся тэрэби асахи]), башҡа исемдәре: EX, Tele Asa (японса テレ朝 [Tere Asa], [Тэрэ аса] ) — япон телекомпанияһы. Телекомпанияның үҙәге Японияның Токио ҡалаһында урынлашҡан.
Вилат
Вилат — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Агрн-Еган йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Вах йылғаһы ҡушылған урынған Нефтеюганск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изборск нығытмаһы
Изборск нығытмаһы — Псков өлкәһе Изборск ҡалаһында урынлашҡан таш нығытма. 1330 йылда Псков посады Селога, псковсылар һәм изборск менән бергә Псков еренең көнбайыш сиктәрен һаҡлау өсөн ер тауында төҙөлә. XV-сы быуатҡа ҡәҙәр төҙөлгән ваҡыттан башлап һигеҙ тапҡыр ҡамауға дусар була.
Крепость төҙөлгәнгә тиклем ҡала («Ваҡытлы йылдар повестары» Изборскы) Труворов шәһәрендә урынлашҡан була.
Иванников Александр Геннадьевич
Александр Геннадьевич Ива́нников (28 март, 1955, Дондағы Ростов — 9 октябрь, 2013, Дондағы Ростов) — Рәсәй шағиры.
Изборск нығытмаһы
Тарихы
Боронғо Изборск VII һәм VIII быуаттар сигендә күл мороно атыуында нигеҙ һалына. IX быуатта нығытыу ҙур булмаған күләмдә була һәм 4500 м2 территорияны биләй.
Иванников Александр Геннадьевич
Тормош юлы
Дондағы Ростовта 1955 йылдың 28 мартында ғилми эшмәкәрҙәр ғаиләһендә тыуа.
Изборск нығытмаһы
Тарихы
X быуатта Изборск протогородтан, кривичтарның нәҫел үҙәгенән, урта ғасырҙарға шәһәргә, эре һөнәрселек һәм сауҙа үҙәгендә әүерелә. XI-XIII быуаттарҙа ағас нығытма таш нығытмаға үҙгәртелә.
Иванников Александр Геннадьевич
Тормош юлы
1972 йылда Ростов дәүләт университетының (Көньяҡ федераль университетының) биология факультетына уҡырға инә. Энтомология буйынса махсус һөнәр ала. Университеттың 3-сө курсында уҡыу барышында, ҡайһы бер хайуандарҙа әҙәпһеҙ тәжрибә үткәреүгә ҡаршылыҡ күрһәтеп, этик ҡараштары буйынса уҡыуҙан китә,
Изборск нығытмаһы
Тарихы
1233 һәм 1240 йылдарҙа Изборскты ике тапҡыр немецтар яулап ала, өҫтәүенә, 1240 йылда рыцарьҙар нығытманы штурм менән икенсе көндө үк алыуға ирешәләр. Немец рыцарҙарын псковлылар 1242 йылда Чуд күле боҙонда Александр Невский ғәсғәрҙәре еңгәндән һуң ғына куа.
Иванников Александр Геннадьевич
Тормош юлы
Зоопаркта йыйыштырыусы, трамвай-троллейбус депоһында электромонтёр, еңел тултырыусылар заводының тәьминәт бүлегендә, НИИМиПМ-та лаборант, урам һепереүсе, күн заводында оператор, Өлкә ветлабораторияһының ағыулы виварийында санитар булып эшләй.
Изборск нығытмаһы
Тарихы
XIV быуат башында, ҡаланы нығытыу өсөн, крепость башта ағастан ҡорола, ә 1330 йылда Псков посады Шелогой тарафынан ташҡа үҙгәртелә.