cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Вальдкирхен (Мәғдән тауҙары)
Вальдкирхен (Мәғдән тауҙары) (Waldkirchen/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2009 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1 153 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,96 км2. Диңгеҙ кимәленән 453 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9437 һәм автомобиль коды MEK.
Дөңгөр
Дөңгөр, барабан — һуҡма музыка ҡоралы.
Изясь-Ю
Изясь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чуб йылғаһының һул ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кәкүк әшәлсәһе
Кәкүк әшәлсәһе (Gymnadénia) — әшәлсә һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәр заты.
Таралышы
10 төрө билдәле, Евразияның, Төньяҡ Американың уртаса бүлкәттәрендә таралған. Башҡортостанда 2 төрө үҫә. Таулы болондарҙа, урман аҡландарында, ҡыуаҡлыҡтар араһында, һирәкләнгән урмандарҙа, түбән ятҡан һаҙлыҡтарҙың ситтәрендә һәм тау тундраларында үҫәләр. Оҙонмөгөҙ кәкүк әшәлсәһе Башҡортостан Республикаһының бөтә биләмәһендә, еҫле әшәлсә Салауат районының Арҡауыл һәм Лағыр һаҙлыҡтарында осрай. Декоратив үҫемлек, халыҡ медицинаһында ҡулланыла. Ике төрө лә Башҡортостан Республикаһының Ҡыҙыл китабына индерелгән.
Ботаник өылыҡһырлама
Бер аҙ тығыҙланған бармаҡса-айырсалы бүлбеләре булған күп йыллыҡ үлән. Һабағы төҙ, нескә, 15—65 см бейеклектә. Япраҡтары тар, буй бөкләнгән, ҡыяҡ, таҫмалы‑ланцет формаһында (оҙонмөгөҙ кәкүк әшәлсәһе киңерәк). Сәскәләре ваҡ, хуш еҫле, асыҡ алһыу зәңгәр, алһыу зәңгәр, ҡуйы ҡыҙыл төҫтә. Оҙонмөгөҙ К.ә. сәскә эргәлегенең тышҡы әйләнәһенең өҫкө япраҡтары һәм эскеһенең 2 япрағы торҡа барлыҡҡа килтерәләр, ирене тупаҡ, тигеҙ тиерлек 3 айырсалы, типкесе еп һымаҡ, мөгөҙ формаһында. Еҫле әшәлсә ирененең урта ҡалаҡсаһы оҙонораҡ, типкесе ҡыҫҡа, цилиндр формаһында. Сәскәлеге — цилиндр формаһындағы башаҡ. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — ҡумта, август—сентябрь өлгөрә.
Исмәғилев Рафаэль Ришат улы
Исмәғилев Рафаэль Ришат улы (25 март 1951 йыл) — ғалим-агроном, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр Академияһының мөхбир-ағзаһы (1998), ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре, Рәсәй Федерацияһы юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре (2010).
Биографияһы
Рафаэль Ришат улы Исмәғилев 1951 йылдың 25 мартында Башҡорт АССР-ының Нуриман районы Байгилде ауылында тыуған..
1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Һуңынан, 1973—1974 йылдарҙа Нуриман районы үҫемлектәрҙе һаҡлау станцияһы начальнигы; 1992 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында (1993 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университеты) профессор, 1994 йылдан университетта кафедра мөдире, 1998-1999 йылдарҙа Башҡорт дәүләт аграр университеты Фәнни тикшеренеүҙәр институтында директорҙың ғилми эштәр буйынса урынбаҫары булып эшләй.
1998 йылдан алып Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында мөхбир-ағзаһы, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1992), профессор (1993), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000).
Исмәғилев Рафаэль Ришат улының ғилми хеҙмәттәренең төп йүнәлеше: үҫемлек аҙыҡ етештереү технологияһы, ужым бөртөклөләренең биологияһы һәм экологияһы, яраҡлаштырылған үҫемлектәр үҫтереү.
Исмәғилев ҡулланыусыларға кәрәкле булған шифалы ашлыҡ, сөгөлдөр үҫтереү технологияһын уйлап тапҡан.
Ул бер фән докторы һәм 25 фән кандидаты әҙерләне.
Ғалим — Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының үҫемлектәр өйрәнеү буйынса Ғилми советының рәйесе, Республиканың Дәүләт реестрына селекция ҡаҙаныштарын индереү комиссияһының ағзаһы, «Ғилем» фәнни-нәшриәт советы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Аграр сәнәғәт комплексының аграр фәндәрҙе үҫтереүҙең приоритетлы йүнәлештәрен билдәләүсе Координация советы ағзаһы, «Атлас Республики Башкортостан» редколлегияһы ағзаһы, Башҡорт дәүләт аграр университетының Ғилми советы ағзаһы, докторлыҡ диссертация советы (Өфө, Ҡазан ҡалалары), «Вестник Башкирского ГАУ» журналының нәшриәт советы ағзаһы.
Хеҙмәттәре
Ғалим — 440 фәнни хеҙмәт, 80 мәҡәлә авторы, шул иҫәптән:
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
РФ Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамоталары, Башҡортостан Республикаһының Фән, юғары һәм һөнәри урта белем биреү Дәүләт комитетының, Удмурт Республикаһы Хөкүмәтенең Маҡтау грамоталары, Рәсәй һәм Халыҡ-ара күргәҙмәләрҙең дипломдары һәм миҙалдары, Башҡортостан Республикаһының Хөкүмәт премияһы, «РБ-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре» һәм «РФ юғары мәктәбенең атҡаҙанған хеҙмәткәре» исеме менән бүләкләнгән.
Иля-Шор
Иля-Шор — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёртым йылғаһының һул ярына тамағынан 62 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ильинка (йылға)
Ильинка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Үҙән йылғаһының һул ярына тамағынан 501 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы
Шәрәфлисламов Мәҡсүт Динислам улы (Мәҡсүт Шәрәф; 12 июнь 1950 йыл) — журналист. Рәсәй Федерацияһы һәм Башҡортостан Республикаһы Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2008).
Биографияһы
Мәҡсүт Динислам улы Шәрәфлисламов 1950 йылдың 12 июнендә Башҡорт АССР-ы Асҡын районы Ҡыйғаҙы ауылында тыуған.
1969 йылда Бәләбәй педагогия училищеһын тамамлай. Ҡыйғаҙы һигеҙ йыллыҡ мәктәбендә башланғыс кластар уҡытыусыһы була. Совет Армияһында хеҙмәт иткәндән һуң, йәнә Ҡыйғаҙы мәктәбенә уҡытырға ҡайта.
1977 йылдан Йәрмәкәй районы Һыуыҡҡул урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1980 йылда ситтән тороп Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай.
1987—1989 йылдарҙа Йәрмәкәй район Советы депутаты була. 1997 йылдан «Йәрмәкәй шишмәләре» әҙәби берләшмәһен етәкләй.
«Йәрмәкәй районы энциклопедияһы. Башҡортостан Республикаһы» («Энциклопедия Ермекеевский район. Республика Башкортостан», 2010) китабына мәҡәләләр яҙа. С. М. Васильевтың «Әсә» поэмаһын тәржемә итеп башҡорт һәм татар телдәрендә баҫтырып сығара.
Рәсәй Федерацияһының социаль картаһы
Рәсәй Федерацияһының социаль картаһы  — Рәсәй төбәктәрендәге социаль үҫеш кимәлен күҙәтеп барыусы мәғлүмәти-аналитик интернет-портал. Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы менән Һаулыҡ һаҡлау министрлығының уртаҡ проекты. Авторы — алтынсы саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты, йәмәғәт эшмәкәре Елена Николаева.
Тарихы
Сайт 2011 йылда барлыҡҡа килә. Портал эшләү идеяһы — Елена Николаеваныҡы. Проекттың етәксеһе итеп Светлана Заякина тәғәйенләнә.
Төрлө ваҡытта сайттағы аналитик мәҡәләләрҙең авторҙары: Ефим Рачевский, Евгений Велихов, Александр Гезалов, Максим Топилин һәм башҡалар.
2012 йылда Рәсәйҙә «социаль эшҡыуарлыҡ өлкәһендәге иң күләмле проект» тип таныла. Порталға нигеҙ һалған Елена Николаева «Изгелек импульсы» тигән премия менән бүләкләнә.
Эш принцибы
Сайтта хәбәр ителеүенсә, порталдың төп бурыстары — Рәсәй халҡының социаль хәлендәге үҙгәрештәр динамикаһын күрһәтеү, мәғлүмәт асыҡлығы тәьмин итеү, власть, бизнес һәм граждандар йәмғиәтенең бер-береһен аңлауына өлгәшеү. Сайтта һәр аныҡ төбәктең көнүҙәк социаль проблемалары тураһында мәғлүмәт табырға, төрлө социаль йүнәлештәрҙә төбәктәрҙең рейтингын тикшерергә була.
Вальдхайм
Вальдхайм (Waldheim) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8427 кеше йәшәй. Майҙаны — 23,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 266 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4736 һәм автомобиль коды DL.
Рәсәй Федерацияһының социаль картаһы
Эш принцибы
Сайтты ҡулланыусылар Йәмәғәт палатаһында ижтимағи экспертиза үтеүсе закон проекттарына үҙ фекерҙәрен яҙа, властарҙың хоҡуҡ боҙоусы ғәмәлдәре тураһында хәбәр итә ала. Бынан тыш, шәхсән мөрәжәғәт итеп, белгес консультацияһы алырға йәки форумдар аша Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы эксперттарына проблема хаҡында хәбәр итергә мөмкин.
Ҡәрҙәш проекттар
Порталдың бер нисә ҡәрҙәш проекты бар. Шуларҙың береһе — «СоДействие» социаль проекттар фестивале, ул Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Граждандар йәмғиәтен үҫтереү һәм кеше хоҡуҡтары буйынса совет, Рәсәй Федерацияһы Хеҙмәт һәм социаль яҡлау министрлығы, Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһы булышлығында үткәрелә. Тағы бер проект — «Социаль форум» — коммерцияға ҡарамаған ойошмалар проекттары конкурсы.
2011 йылда форумда Рәсәй Олимпия комитеты президенты Александр Жуков, иҡтисадсы Татьяна Голикова, хирург Леонид Рошаль, журналист Максим Шевченко ҡатнашты.
Сервисҡа ҡарата тәнҡит
Сайт Рәсәй Федерацияһының социаль үҫешенә ярҙам итә торған күләмле проект булырға тейеш ине. Ғәмәлдә ул интернет ҡулланыусылар иғтибарын яулай алманы. Төрлө форумдарҙа ябай кешеләр яғынан «Рәсәй Федерацияһының социаль картаһы» сайтында яңылыҡтарҙы тере кеше түгел, ә компьютер модерациялауы, был уның эшендә кире сағылыш табыуы тураһында хәбәрҙәр осрай. Бынан тыш, дәүләт тарафынан порталды эшләүгә буленгән аҡса күләме ҡулланыусыларҙың асыуын килтерә.
Ҡараҡом
Географияһы
Ҡараҡомдоң төньяҡ сиге Һарығамыш уйпаты һәм Үзбой, көнсығышы— Амударъя үҙәне, көньяҡ-көнсығышы — Ҡарабил һәм Һәм Бадхыз убалары буйлап, көньяҡта— Копетдағ тау итәге тигеҙлегенән, көнбайышта  Балха буйлап  уҙа. Ҡараҡом сүле көнсығыштан көнбайышҡа табан ауышая барған ваҡ убалар ҡаплап алған тигеҙлек, унда ҡом бархандары, түбәләстәре өҫтөнлөк итә. Ҡырастар араһын тоҙло тупраҡ һәм таҡырҙар биләй. Ҡомлоҡтар ер аҫты һыуҙарына бай,  уларҙы ҡоҙоҡ ҡаҙып сығаралар. Ғалим-гидролог Кунин Владимир Николаевич билдәләүенсә, был ҡоҙоҡтар СССР-ҙа ғына түгел, хатта донъя йөҙөндә иң тәрнәдәрҙән булғандыр, мәҫәлән, 270 метрлығы булғаны билдәле. Сүл аша Ҡараҡом каналы үтә. Тежен һәм Мургаб  йылғаларының  дельталарын “һуҡыр” тип йөрөтәләр,  уларҙың  тармаҡтары  ҡомдарға инеп юғала. Уларҙа Тежен һәм Мерв оазистары урынлашҡан. Уйһыуҙарҙа Һарығамыш, Аҡсаҡая, Унгүҙ уйпаттары иғтибарға лайыҡ. Төркмән күле тигән яһалма һыу сығанағы бар.
Климаты
Климаты ҡырҡа континенталь,  сүлдең төньяғында  ғинуар айындағы уртаса  температура  —3°С, көньяғында  +5°С, июлдә ярашлы рәүештә 30°С - 36°С. Һауаның юғары һәм түбән температуралары араһы ндағы айырма бик ҙур  —йәйгеһен көндөҙ сүлдең  күп урындарында температура  50°С  һәм ҡыҙыуыраҡ та була, был донъяның иң эҫе сүлдәренең береһе. Тупраҡтағы эҫелек хатта 80°С тәшкил итә. Ҡышын иһә ҡаты һыуыҡтар (-30 °C һәм түбәнерәк). Яуым-төшөм наҡыҫ —төньяғында йылына  60 мм,  көньяғында - 150 мм , шуның 70 % их ноябрь — апрель айҙарында яуа.
Флораһы һәм фаунаһы
Яҙғыһын сүлдең бар территорияһы, Ҡараҡомдоң 5 %  майҙанын тәшкил иткән бархандарҙан тыш, эфемерҙар һәм эфемероидтар менән ҡаплана, улар май башында уҡ ҡорой. Үҫемлектәрҙән ҡом күрәне, ҡом акацияһы, астрагал, саҡсауыл бар. Ҡараҡомда джейран, төлкө (ҡорсаҡ), бүре, бархан бесәйе һәм сүл бесәйе, кимереүселәр, кеҫәртке, йыландар, фаланга, скорпион, дала ташбаҡалары йәшәй. Көтөүҙә йөрөтөп һарыҡ һәм дөйә аҫрайҙар.
Көньяҡ-Көнсығыш Ҡараҡомда Репетек ҡурсаулығы урынлашҡан. Үҙәк Ҡараҡомда Бәрәкәтле-Ҡараҡом ҡурсаулығы ойошторолған.
Геологияһы
Ҡараҡомда нефть һәм газ, шулай уҡ көкөрт сығарыла, Дарваз  газ кратеры бар.
Халҡы
Халҡы башлыса Амударъя, Тежен һәм Мургаб, Копетдағтың төньяҡ итәгенән ағып төшкән бәләкәйерәк йылғалар буйҙарындағы оазистарҙа йәшәй.
Байрамдары
Был һыу байрамы первое воскресенье апрелдең беренсе йәкшәмбеһендә үткәрелә. Ул шулай уҡ төркмән мелиораторҙарының һөнәри байрамы булып тора.
Иосер
Иосер — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Весляна йылғаһының һул ярына тамағынан 138 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һарығамыш уйпаты
Һарығамыш уйпаты,  (Sarygamyş çöketligi, Sariqamish botig`i), —  Төркмәнстандың төньяғындағы  уйпат,  Ҡараҡом сүленең төньяҡ сиге булып тора
Этимологияһы
Уйпаттың атамаһы төркисә «һары ҡамыш» тигәндән килеп сыҡҡан.
Камышевка (Алтата ҡушылдығы)
Ҡалыш евка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтата йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирь-Ю
Ирь-Ю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пожёг йылғаһының уң ярына тамағынан 83 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камышлейка (Алтата ҡушылдығы)
Ҡалыш лейка  — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алтата йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы (1 ғинуар 1913 йыл — 7 май 1948 йыл) — хәрби осоусы, гвардия майоры (1943), Советтар Союзы Геройы (1944), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Ғаяз Исламетдин улы Баймырҙин 1913 йылдың 1 ғинуарында Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) Ғәлекәй ауылында тыуған.
1936 йылдан алып Ҡыҙыл Армияла.
1942 йылдың июненән алып алыҫ араға осоусы авиацияла хеҙмәт итә.
Арыҫлан Ранғолов
Арыҫлан Ранғолов (?—1775) — Башҡортостанда 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Е. И. Пугачёвтың полковнигы. Сотник.
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
Биографияһы
1944 йылдың октябрендә 4-се гвардия корпусы 4-се гвардия авиация дивизияһы 13-сө гвардия авиация полкының эскадрилья командиры урынбаҫары булараҡ, Ғаяз Баймырҙин 220 хәрби осошта дошмандың хәрби-сәнәғәт объекттарын уңышлы бомбаға тотҡаны һәм партизан отрядтарына йөк ташығанда тырышлығы һәм батырлығы өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеменә лайыҡ була.
Арыҫлан Ранғолов
Биографияһы
Арыҫлан Ранғолов сығышы менән Себер даруғаһы Танып улусы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Асҡын районы) Ҡыйғаҙы ауылы башҡорттарынан. Атаһы Уранғол (Рәмғол) 1735—1740 йылдарҙағы Башҡорт ихтилалдарында әүҙем ҡатнаша.
Баймырҙин Ғаяз Исламетдин улы
Биографияһы
1948 йылдың 7 майында Украинала авиаһәләкәттә һәләк була һәм Умань ҡалаһы янында ерләнә.
Арыҫлан Ранғолов
Биографияһы
1773 йылдың октябренән — 1774 йылдың мартына ҡәҙәр Емельян Пугачёвтың Төп ғәскәре составында Ырымбур ҡәлғәһен ҡамауҙа ҡатнаша. Бында әсирлеккә эләгә, Яйыҡ комендант канцелярияһы тикшереүе аҫтында була, азат ителә.
1774 йылдың йәйе—көҙөндә Арыҫлан Ранғоловтың отряды Ҡазан ҡалаһы эргәһендәге, Өфө провинцияһының Бөрө һәм Әңгәсәк шарап ҡыуыу заводтары янындағы алыштарҙа ҡатнаша.
1774 йылдың 22 сентябрендә Нөркә ауылы янында Салауат Юлаев ғәскәре составында И. К. Рылеев командалығындағы батша ғәскәрҙәренә ҡаршы һуғыша. Аҙаҡ Тере Танып йылғаһының үрге ағымы буйында көрәште дауам итә.
1774 йылдың аҙағында батша властарына бирелә. 1775 йылда Ҡазан йәшерен комиссияһы тикшереүе аҫтында була. 1775 йылдың 5 майында Салауат Юлаев эше буйынса шаһит булараҡ йәлеп ителә.
1775 йылдың 29 апрелендә Өфө төрмәһендә вафат була.
Вальдхуфен
Вальдхуфен (Waldhufen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2636 кеше йәшәй. Майҙаны — 58,64 км2. Диңгеҙ кимәленән 163 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 2906 һәм автомобиль коды NOL.
Ҡара төҫ
Ҡара — төҫ, объекттан яҡтылыҡ ағымы килмәү. RGB системаһында #000000 тип билдәләнә.В системе RGB обозначается как #000000. Ҡараның төҫмөрҙәре ҡараһыу тип атала.
2014 йылда донъя буйынса иң ҡара матдә Vantablack тип танылған.
Ғәҙәттә, ҡара төҫтө хәҙерге заман кешеһе матәм төҫө һанаһа ла, көнсығышта был изгелек, камиллыҡ, сафлыҡ, выжданлылыҡ һәм тәжрибәлелек символы. Шулай уҡ ҡара, әйтелгәндәрҙән тыш, серлелелек һәм билдәһеҙлек символы һанала.
Ҡара төҫ - башҡорт халҡында
Ир-ат
Ҡатын-ҡыҙ
Нескәгөл
Таралышы
Яҡынса 30 төрө билдәле, Евразияның уртаса һәм субарктик бүлкәттәрендә һәм Төньяҡ Американың көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостанда урал нескәгөлө үҫә. Нәрәле һыртының ташлы тау далаларында осрай. Эндемик, Башҡортостан Республикаһының һәм РСФСР‑ҙың Ҡыҙыл китаптарына индерелгән.
Ботаник яҙма
Мендәр формаһындағы күп йыллыҡ үлән, бейеклеге 3—7 см. Һабағы өҫкә ҡараған һырылып торған ҡуйы ҡаты төк м‑н ҡапланған. Тамыр яны япраҡтары ланцет формаһында, оҙонлоғо 0,5—1,5 см, розеткаға йыйылған, һабаҡтағылары — ҡыяҡ, ситтәре төклө, сиратлы. Сәскәһе ваҡ, зәңгәр төҫтә, һирәк суҡта. Июнь—июлдә сәскә ата. Емеше — сәнскеле ваҡ сәтләүек, июль—авг. өлгөрә.
Солтанай
Солтанай — топоним.
Святослав Игоревич
Святослав Игоревич  (920 һәм 942 араһында — яҙ йәки март 972) — Новгород кенәзе һәм Бөйөк Киев кенәзе ( 945 йылдан, ғәмәлдә 964 й.— 972 й.), полководец булараҡ билдәле.
Исеме
Святослав — беренсе славян исеме менән билдәле Киев кенәзе, шул уҡ ваҡытта ата-әсәһенең исеме— Скандинавия германдары исемдәре. X быуатта уның исеме Византия сығанаҡтарында Сфендославос (Σφενδοσθλάβος) булараҡ яҙылған, тарихсылар, В. Н. Татищев тан башлап, Свен, скандинав исеме (Svend,, хәҙ. Sven) славян кенәзенең тамамланған ҡушымсаһы менән бәйләнгән тип фараз итә. Әммә бындай трактовкалар хәҙерге заман тарихнамәһендә дөрөҫлөккә тап килмәй тип һанала. менән сит тапшырыуҙарҙа башҡа славян исемдәре лә башлана, мәҫәлән, исеме Святополк (сығанағы Zwentibald — Звентибальд, йәки Suentepulcus — Свентипулк ), Бөйөк Моравия кенәзе 870—894 йылдарҙа, йәки Киев кенәзе 1015—1019 йыл Святополк Владимирович (Suentepulcus ул Титмар Мерзебургский). Фасмер этимологик һүҙлегенә ярашлы, исемдәрҙең башланғыс өлөшө танау өндәре һуҙынҡыларын юғалтҡас, хәҙерге заман көнсығыш славян  — изге тип бирә. Поляк теленең танау һуҙынҡылары бөгөнгө көнгә тиклем һаҡланған (święty — изге).
Элек билдәләнгәнсә, Святослав исеменең беренсе өлөшө әсәһе Ольга менән Олег Вещий ( — изге тигән  — изге) скандинав исемдәренә бәйле, ә икенсеһе — Рюрик ( — бөйөк), иртә урта быуат традициялары буйынса, исем биргәндә, кенәздең башҡа ғаилә ағзаларын иҫәпкә алыу традицияһына ярашлы бирелгән тип әйтергә була. Әммә хәҙерге тикшеренеүселәр исемдәрҙе былай бер телдән икенсе телгә күсереүҙе шик аҫтына ҡуя. Тарихсы Е. А. Рыдзевская Святослав исемен шулай аңлатыу тарихлыҡ принцибына ҡаршы килә ти. Ҡатын-ҡыҙ исемдәре варианты — Святослава — әсәһе Польша королдәре Пясттар династияһынан булған, Дания һәм Англия короле Бөйөк Кнуд I-нең ҡәрендәшенең исеме.
1912 йыл Киев та Дмитрий Милеев Десятинный сиркәүендә ҡаҙыныу эштәре үткәрә. Бында ҡурғаш мисәт табыла, унда кенәздең ике йәпле һәнәге һүрәтенән тыш, грекса яҙылған Святослав исеме лә һаҡланған.
Тыуған датаһы
Тикшеренеүселәр кенәздең тыуған датаһы тураһында күп бәхәсләшәләр, һәр береһе үҙенең версияһын килтерә. Күп тарихсылар 920—942 йылдар сигенән сыҡмай.
Боронғо урыҫ йылъяҙмалары на ярашлы Святослав кенәз Игорь һәм Ольганың берҙән-бер улдары була. Тыуған йылы аныҡ ҡына билдәле түгел. Ипатьев исемлеге буйынса Святослав 942 йылда тыуған, әммә башҡа Повесть временных лет исемлектәрендә, мәҫәлән, , Лаврентьевскаяла бындай яҙыу юҡ. Бындай мөһим мәғлүмәтте күсереп яҙыусылар төшөрөп ҡалдырыуы шикләндерә. Шуға ҡарамаҫтан, күп кенә тарихсылар 942 йыл Святослав тыуған йыл тип килтерә. Әммә был датаны башҡа тикшеренеүселәр һорауҙар аҫтында ҡалдырған[20].
Фараз ителгәнсә, Святослав яҡынса 941 йылда тыуған (шул уҡ ваҡытта В. В. Фортунатов билдәләүенсә, был осраҡта әсәһе Ольга 55 тән кәм булырға тейеш түгел). Л. В. Войтович кенәз яҡынса 938 йылда тыуған тип һанай.
Шулай уҡ әҙәбиәттә Святослав 920 йылда тыуған тигән мәғлүмәт Святослав идара иткән йылдарға ҡаршы килә. Королева А. С., моғайын, Святослав 920 йылдарҙа тыуған тип һанай.
П. Толочко фекеренсә, Святослав 930—932 йылдарҙан да элек тыумаған.
О. М. Рапов фекеренсә, Святослав, Болгария батшаһы Симеон, үлгән, йәғни 927 йылда тыуған. Башҡа тарихсылар ҙа шулай булыуы ихтимал ти.
Ҡайһы бер баҫмаларҙа, тыуған көнө бөтөнләй төшөрөп ҡалдырыла һәм был мәсьәлә бер нисек тә күтәрелмәй.
Бала сағы һәм Новгород ҡалаһында кенәзлек итеүе
Святослав тураһында беренсе тапҡыр синхрон тарихи документта, кенәз Игорьҙың 944 йылдан Урыҫ — Византия килешеүендә иҫкә төшөрөлгән
Кенәз Игорь Рюрикович, йылъяҙма версияһы буйынса, 945 йылдың көҙөндә древляндарҙан саманан тыш яһаҡ йыйған өсөн үлтерелгән. Ольга, уның тол ҡатыны, өс йәшлек улы ваҡытында регентша, киләһе йылда ғәскәр менән древляндар еренә китә. Игорь дружинаһы древляндарҙы еңә, Ольга уларҙы буйһонорға мәжбүр итә, ә унан һуң Русь буйынса йөрөп, идара итеү системалары төҙөй.
Үҙ аллы идара итеү башланыу
Кенәз ҡатыны Ольга 955—957 йылдарҙа суҡынған һәм улын да христианлыҡ ҡабул иттерергә тырышҡан. Әммә Святослав аҙаҡҡа тиклем мәжүси диндә ҡала, христиан булмаһа, дружинаһында абруй менән файҙаланмаясаҡ тип аңлата. Ольганың Константинополгә илселеге ваҡытында, уның делегацияһына «Святослав кешеләре» лә кергән, беренсе ҡабул итеүҙә хатта Ольга ҡолдарынан да аҙраҡ бүләк алалар, икенсе ҡабул итеүҙә протоколда бөтөнләй телгә алынмағандар. А.&nbsp;В.&nbsp;Назаренко уйлауынса, Ольганың һөйләшеүҙәр маҡсаттарының береһе Святославтың грек батшаһы менән никахы була, никах кире ҡағылғас, «Святослав кешеләре» мыҫҡыллауҙы күтәрә алмай, беренсе ҡабул итеүҙән һуң уҡ Константинополде ташлап ҡайтып китәләр, ә Святослав мәжүси булып ҡала. Көнбайыш Европа хроникаһы Продолжатель Регинон хәбәр итеүенсә, 959 йылда Ольга илселәре, Германия короле Оттон I Бөйөккә Русьты суҡындырыу мәсьәләләре буйынса мөрәжәғәт иткән. Әммә 961 йылдағы Оттон I ҙең Киевҡа ебәргән миссияһы, уңышһыҙлыҡҡа осрай — моғайын, был Святослав ҡаршылыҡ күрһәтеүе арҡаһында була, уның власҡа килгән йылдар 959 һәм 961арауығына тура килгән.
Хазар походы
965 йылда Святослав Хазарияға Һөжүм итә.
Бер версия буйынса, тәүҙә Святослав Дондағы Саркелды алған (965 йылда була), аҙаҡ икенсе походы менән 968/969 йылда Итил — Волга тамағындағы Хазар баш ҡалаһы, һәм Сәмәндәр — Каспий диңгеҙе яр буйында ултырған Хазарҙың икенсе ҙур ҡалаһы буйһондоролған. Икенсе версия буйынса, 965 йылдағы ҙур походта рус ғәскәрҙәре Волга буйлап аҫҡа табан хәрәкәт итә, Итилды алыу Саркелды алырға булышлыҡ итә.
Хазар ҡағанатын Святослав тар — мар итеү генә түгел, яуланған территорияларҙы үҙенә беркетергә лә тырыша. Саркел урынында славян ауылы Аҡ Вежа барлыҡҡа килә. Бәлки, шул уҡ ваҡытта Киев власы аҫтына Тмутаракан да күскәндер. Итилда урыҫ отрядтары 980-се йылдар башына тиклем булған тигән мәғлүмәт бар. 966 йылдарҙа, хазарҙар тар-мар ителгәндән һуң, «Повесть временных лет» йыляҙмаһында хәбәр ителеүенсә, вятичтар яңынан еңелә, уларға ясаҡ һалына.
Болгар батшалығы менән һуғыш (968—969)
968 йылда Святослав Болгарияға бәреп керә, Доростол янындағы алышта болгарҙарҙы тар — мар иткән, бик күп ҡалаларҙы алған, Дунай тамағындағы Переяславецта төпләнгән, уға «гректарҙан яһаҡ» ебәрелгән бында.
968—969 йылдарҙа печенегтар Киевҡа һөжүм иткән. Святослав атлы дружинаһы ҡаланы һаҡларға ҡайтҡан һәм печенегтарҙы далаға ҡыуып ебәргән. Тарихсы &nbsp;Анатолий Петрович Новосельцев фаразлауынса, күскенселәргә хазарҙар булышлыҡ иткәндәр (хәйер, был Византия өсөн отошло булмаған), ә Святослав яуап итеп уларға ҡаршы поход ойоштора, уның барышында Итил баҫып алына, ә Хазария тулыһынса тар -мар ителә.
Кенәз Киевта сағында, әсәһе, кенәз Ольга үлә, улы булмағанда, ғәмәлдә Русь менән ул идара иткән. Святослав дәүләт менән идара итеүҙе яңыса ойоштора: улдары Ярополкты Киев, Олегты— древлян, Владимирҙы— Новгородҡа ултырта. Шунан һуң, 969 йылда Киев кенәзе ғәскәрҙәре менән Болгарға китә. Переяславец йылъяҙмаһы теүәл тап килмәй. Ҡайһы берҙә уны Преслав менән сағыштырғандар, йәки Дунай порты Кесе Преславҡа индерелгән. Билдәһеҙ сығанаҡтар версияһы буйынса (Татищев) Святослав булмағанда, Переяславецта воевода Бүре, болғар яғынан ҡамауҙы күтәрергә мәжбүр булды.. Византия сығанаҡтары Святославтың болғарҙар менән һуғышын һаран һүрәтләгән. Уның ғәскәрҙәре кәмәлә Дунайҙағы Болгар ҡалаһы Доростолға килгән һәм алыштан һуң баҫып алған. Һуңыраҡ Болгар батшалығы баш ҡалаһы ла баҫып алынған. Преслав Бөйөк, батша Борис Святославҡа әсирлеккә эләгә. Баш ҡала баҫып алынғас, бөтә ил бик тиҙ Святослав контроле аҫтына эләгә.
Византия менән һуғыш (970—971)
970 йылдың яҙында Святослав болғарҙар менән союз төҙөп, печенегтар һәм венгрҙар менән Фракиялағы Византия биләмәләренә һөжүм итә. Византия тарихсыһы Лев Диакон союздаш яугирҙар һаны 30 000-дән ашыу тип яҙған, шул уҡ ваҡытта Византия полководецы Вард Склир ҡул аҫтында 10 меңдән 12 меңгә тиклем һалдат булған. Вард Склир асыҡ яланда яуҙан ҡасып, көсөн ҡәлғәләрҙә һаҡлаған. Святослав ғәскәре Аркадиопол (120 км алыҫлыҡта Константинополдән)гә етә һәм унда генераль алыш булған. Византия сығанаҡтары хәбәр итеүенсә, печенегтар уратып алынған һәм тар -мар ителгән, ә һуңынан Святославтың төп көстәре ҡыйратыла. Боронғо урыҫ йылъяҙмаһында ваҡиғалар икенсе төрлө бәйән ителә: йылъяҙмасының мәғлүмәттәре буйынса, Святослав еңеү яулаған, Царьградҡа яҡынлашҡан, әммә сигенгән, ҙур ғына яһаҡ алған, шул иҫәптән һәләк булған яугирҙар өсөн дә яһаҡ алған. Я. М. Сюзюмов һәм Сахаров А. Н.версияһы буйынса, урыҫ йылъяҙмаһында әйтелгәнсә,урыҫтар Аркадиополдән айырым алышта еңеү яулаған. Ул һуғыш 970 йылда булған, Византия ғәскәре менән Аркадиополь алышында телгә алынмаған патрикий Петр командалыҡ иткән, ә уға Аркадиополдә һуғышмаған урыҫ ғәскәрҙәренең бер төркөмө ҡаршы торған.
Тиҙҙән Византия армияһының төп өлөшө килгән һәм штурмлау башланған. Ун өсөнсө апрелдә византиялеләр ҡалаға бәреп керәләр, ләкин ҡүп кенә урыҫтар Симеон батша һарайы эсендә йәшеренәләр. Византиялеләр һарайҙы яндыралар һәм урыҫтарҙың күбеһе һәләк була. Янғындар ҡалаға ҙур зыян килтерә, данлыҡлы Алтын сиркәү юҡ ҙә юҡ ителә. Святослав төп көстәре менән, ҡаланы кире ҡайтарыуға өмөтләнеп, ҡалаға яҡынлаша, әммә уның юлында ,Доростола янында Цимисхий армияһы юл баҫа. Урыҫтар ҡәлғәгә ҡасҡан, өс айлыҡ айлыҡ ҡамау башлана. Урыҫтарҙың юғалтыуҙары арта, Святослав килешеү эҙләй башлай. Ул Цимисхийға илсеһен ебәрә, Болгариянан китергә теләген белдерә. Эштәрен тамамларға тырыша, Иоанн тәҡдимде ҡабул итә. Элекке сауҙа килешеүе тергеҙелә, шулай уҡ Константинополгә үҙ тауарҙарын килтереү мөмкинлеге асыла. Киевҡа ҡайтҡанда бик күп урыҫтар, Святослав үҙе лә, печенегтар ҡулынан һәләк була..
Византиялеләр Борис II не азат итәләр, әммә уны власҡа ҡайтармайҙар. Болгарияның баш ҡалаһы император хөрмәтенә Ионнополис тип үҙгәртелә, унда Византия наместнигы ҡуйыла. Бөтә көнсығыш Болгария Византияға ҡушыла, көнбайыш өлкәләр генә бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡала. Борис II батша тәхетенән һәм регалияларынан мәхрүм ителә, ул Изге София алтарена ҡуйыла. Элекке батша Константинополь ҡалаһында йәшәргә ҡала, ул императорҙан магистр саны ала.
Һәләк булыуы
Святослав килешеү төҙөгәс, кәмәһендә Днепр тупһаһы тамағына барып етә. Воевода Свенельд уға әйтә: «Кенәз, тупһаны ат менән урап үт, унда печенегтар тороуы мөмкин». 971 йылда Святослав Днепрға күтәрелә алмай, уға Днепр тамағында ҡышларға тура килгән. 972 йылдың яҙында ул тағын ҡабатларға тырыша. Әммә печенегтар элеккесә урыҫтарҙы ҡарауыллай. Святослав алышта һәләк була.
Улдары
Святослав Игоревичтың билдәле улдары:
Сәнғәттә
XIX быуатта Святославҡа ҡыҙыҡһыныу бер ни тиклем кәмей. 1862 йылда Святослав горельефы утыҙ алты хәрби полководец һәм геройҙар менән бер рәттән Рәсәй Мең Йыллығы (скульпторы Кружилинск О. М.) һәйкәлендә һынландырылған. Кенәз бында шлемда һүрәтләнгән. 1880 йылдар тирәһендә Лебедев картина яҙа, ул Лев Диакон тасуирламаһы буйынса Святослав менән Цимисхий осрашыуын һүрәтләгән.
Тәүге тапҡыр урыҫ шағирҙарын һәм рәссамдарын Святослав шәхесе 1768—1774 йылдарҙағы урыҫ — төрөк һуғышы ваҡытында йәлеп итә, бындағы хәл-ваҡиғалар ҙа Святослав кампанияһы кеүек, Дунай буйында йәйелгән. Был ваҡытта яҙылған әҫәрҙәр араһында «Ольга» Я. Б Княжнин (1772) трагедияһын билдәләргә кәрәк, сюжет нигеҙенә Ольганың древляндар тарафынан үлтерелгән ире Игорь өсөн үс алыуы ҡуйылған. Унда төп герой сифатында Святослав алынған. Княжнин Н. П. Николаев Святослав тормошона арналған пьеса яҙған. Акимовттың « Дунайҙан Киевҡа ҡайтып, әсәһен һәм үҙ балаларын үбеүсе бөйөк кенәз Святослав» картинаһында хәрби ҡыйыулыҡ һәм ғаиләһенә тоғролоҡ араһындағы низағ күрһәтелгән, ул урыҫ йылъяҙмаларында да ла сағыла. XX быуат башында Е. А. Лансер "Святослав Царьградҡа барыу юлында"тигән скульптура эшләй. 1910 йылда Святослав Игоревичтың һәләк булған Днепр буҫағаһы Ненасытецк янында иҫтәлекле билдә ҡуйылған. Ул гранит ташына беркетелгән суйын мемориал плитәне тәшкил итә (майҙаны 2 м² тирәһе). Стилләштерелгән антик колонна ваза менән ослап ҡуйылған. Боронғо Русьҡа арналған был һирәк ҡомартҡылар береһе лә һаҡланмаған.
Святославҡа арналған шиғырҙарҙы Велимир Хлебников, Валерий Брюсов яҙған, украин яҙыусыһы Семён Скляренконың тарихи романы « Святослав», Каргалов В. В.тың «Вятичтың ҡара уҡтары» повесы бар.
Святослав образы яңыртылған мәжүсилек дине әҙәбиәтендә һәм сәнғәтендә популяр. 2003 йылда Лев Прозоровтың «Святослав Хоробре. Һеҙгә барам!» исемле китабы сыҡҡан. Артабанғы йылдарҙа китап бер нисә тапҡыр ҡабатлап баҫтырылған.
1983 йылда режиссер Юрий Ильенко «Княгиня Ольга тураһында легенда» исемле нәфис кинофильм төшөргән, Святослав ролендә — Леся Сердюк, шулай уҡ Филипп Ильенко — Святославтың бала сағын уйнаған.
Вахау (Саксония)
Вахау (Саксония) (Wachau) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 4385 кеше йәшәй. Майҙаны — 38,07 км2. Диңгеҙ кимәленән 223 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 1454 һәм автомобиль коды BZ.
Калас
Калас — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 208 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Нөркәй ауыл Советы (Туймазы районы)
Нөркәй ауыл Советы — Туймазы районы составы ауыл биләмәһе, 2008 йылда бөтөрөлгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Почта индексы — 452774. ОКАТО коды — 80251860000. ИФНС коды — 0269. «Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәренең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы 2004 йылдың 16 декабрендә Законына» ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә булды.
Калас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нөркәй ауыл Советы (Туймазы районы)
Собханғол ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелгән.
Ауыл Советы составы
Нөркәй ауыл Советы: Нөркәй ауылы — административ үҙәк, Егетәк, Иҫке Собханғол, Ҡайынйылға ауылдары (ҡушымта 46м);
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: 42)Туймазы районы буйынса:
б) Собханғол ауылында административ үҙәге менән, «Собханғол» атамаһын һаҡлап, Собханғол һәм Нөркәй ауыл Советтарын берләштерергә.
Нөркәй ауыл Советының Нөркәй, Егетәк, Иҫке Собханғол, Ҡайынйылға ауылдарын Собханғол ауыл Советы составына индерергә.
Собханғол ауыл Советының сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Иҫәп мәғлүмәттәренән Нөркәй ауыл Советын алып ташларға;
Термометр
Термометр (θέρμη), шулай уҡ градусник — төрлө есемдәрҙең һәм мөхиттең (һауа, тупраҡ, һыу һ.б.) температураһын үлсәү  приборы. Үлсәү принцибы буйынса термометрҙарҙың бер нисә төрө бар:
Нөркәй ауыл Советы (Туймазы районы)
Географик урыны
2008 йылда Туймазы ҡалаһы, Ғәфүр ауыл советы, Иҫке Туймазы ауыл Советы, Собханғол ауыл Советы, Төмәнәк ауыл Советы, Татар-Олҡан ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Ауыл биләмәһе статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының „Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында“ 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Термометр
Уйлап табыу тарихы
Термометрҙы уйлап табыусы тип Галилейҙы иҫәпләйҙәр: уның хеҙмәттәрендә был приборҙың тасуирламаһы юҡ, әммә уның уҡыусылары, Неллилли һәм Вивиани, 1597 йылда уҡ термобароскоп (термоскоп) кеүек нәмә эшләне (термоскрыб) тип яҙғандар.
Нөркәй ауыл Советы (Туймазы районы)
Автомобиль юлдары
Туймазы — Серафимовка, Собханғол — Дуҫлык, Туймазы — Бәләбәй.
Термометр
Уйлап табыу тарихы
Галилей был ваҡытта Герона Александрийскийҙың эшен өйрәнә, шуға оҡшаш ҡоролма тасуирлана, әммә йылылыҡ дәрәжәһен үлсәү өсөн түгел, ә йылынған һыуҙы күтәреү өсөн.
Термоскоп быяла төрөпкә йәбештерелгән бәләкәй генә быяла шар була. Тупты бер аҙ йылытҡандар һәм төрөпкәнең осон һыу һауытына төшөргәндәр. Күпмелер ваҡыттан һуң шарҙағы һауа һыуыта, уның баҫымы кәмей һәм атмосфера баҫымы тәьҫирендәге һыу төрөпкәлә билдәле бер бейеклеккә тиклем күтәрелә. Артабан йылыныу менән шарҙа һауа баҫымы күтәрелә һәм төрөпкәлә һыу кимәле кәмей.
Термоскоп ярҙамында есемдең йылытыу дәрәжәһе үҙгәреүе тураһында ғына фекер йөрөтөргә була: ул температураның һан яғынан ҡиммәттәрен күрһәтмәй, сөнки уның шкалаһы булмай. Бынан тыш, төрөпкәлә һыу кимәле температураға ғына түгел, атмосфера баҫымына ла бәйле булған.
1657 йылда Галилей термоскобы Флоренция ғалимдары тарафынан камиллаштырылған. Улар ҡоролманы мунсаҡтар шкалаһы менән йыһазландыра һәм резервуарҙан (шарҙан) һәм төрөпкәнән һауа һурҙырып алына. Был есем температураһын ғына түгел, ә һан яғынан сағыштырырға мөмкинлек бирә.
Һуңынан термоскоп үҙгәртелә: шар менән аҫҡа борола, һыу урынына төрөпкәгә бренди ҡойола һәм һауытты алып ташлайҙар. Был ҡоролманың эш итеүе есемдәрҙең киңәйеүенә нигеҙләнгән. «Даими» нөктәләр итеп йәйҙең иң эҫе һәм иң һалҡын ҡышҡы көнө температураһын алғандар.
Термометрҙы уйлап табыулар шулай уҡ лорд Бэкон, Роберт Фладд, Санториус, Скарпи, Корнелиус Дреббел, Порте һәм Саломон де Косс. Былар барыһы ла һауалы термометрҙар була. Улар температура үҙгәреүҙән дә, атмосфера баҫымы үҙгәреүенән дә күрһәткән. Шыйыҡлыҡлы термометрҙар беренсе тапҡыр 1667 йылда тасуирлана. «Saggi di naturale esperienze fatte nell’Accademia del Cimento» тигән хеҙмәттә күптән инде оҫта һөнәрселәр эшләгән әйберҙәр тураһында һөйләйҙәр, уларҙы «Confia» тип атайҙар. Быяланы өрҙөрөүсе лампалар утынан йылыталар һәм унан бик ғәжәйеп һәм бик нескә әйберҙәр яһайҙар. Тәүҙә был термометрҙарҙы һыу менән тултыралар, әммә улар һыуыҡта туңып ярылалар.
Шарап спиртын 1654 йылда Тоскананың бөйөк кенәзе Фердинанд II идеяһы буйынса ҡуллана башлайҙар. Флоренция термометрҙары «Saggi»ла ғына һүрәтләнмәй, ә беҙҙең көндәргә тиклем Флоренцияла Галилей музейында, бер нисә данала һаҡланып ҡалған; уларҙы әҙерләү ентекләп тасуирланған.
Башта төрөпкәгә тамғалар яһай: тамғалар лампала йылытылған төрөпкәгә эмаль менән билдәләнә, һәр унынсы өлөшөн аҡ төҫтә, ҡалғандары ҡара төҫ менән күрһәтәләр. Ғәҙәттә 50 тамға яһайҙар, ҡар ирегәндә спирт 10-дан түбән төшмәй, ә ҡояшта 40-тан юғары күтәрелмәй.
Яҡшы оҫталар термометрҙарҙы шул тиклем уңышлы эшләгәндәр, хатта бөтәһе лә бер үк шарттарҙа бер үк температура ҡиммәтен күрһәткәндәр, ләкин шкала 100 йәки 300 өлөшкә бүленһә, быға өлгәшеп булмай. Термометрҙар шарҙы йылытыу һәм төрөпкәнең осон спиртҡа төшөрөү юлы менән тултырыла.
Шыйыҡлыҡ миҡдарын көйләгәндән һуң төрөпкә тишеге сургуч менән пломбаланған, уны «герметик» тип атағандар. Бынан күренеүенсә, был термометрҙар ҙур булған һәм һауа температураһын билдәләү өсөн хеҙмәт итә алған. Әммә башҡа төрлө тәжрибәләр өсөн уңайһыҙ булған, ә төрлө термометрҙарҙың дәрәжәләре бер-береһенән айырылған.
1703 йылда Парижда Гийом Амонтонс һауа термометрын яҡшырта. Уның термометры һауа киңәйеүен үлсәмәй, ә һауаның һығылмалылығы төрлө температурала, барометрик баҫым һәм уның үҙгәрештәрен иҫәпкә алыу өсөн тубыҡлы терегөмөштө бағанаһы алына.
Бындай шкаланың нуле «унда һауа бөтә һығылмалылығын юғалта дәрәжәлә һалҡын» булырға тейеш була, (йәғни хәҙерге абсолют нул), ә икенсе даими нөктә булып һыуҙың ҡайнау нөктәһе тора. Атмосфера баҫымының ҡайнау нөктәһенә тәьҫире Амонтонға әлегә билдәле булмай, ә уның термометрындағы һауа һыу газдарынан азат булмай; шуға күрә уның абсолют нуле -239,5 °Цельций кимәлендә алына.
Амонтондың башҡа һауа термометры атмосфера баҫымының үҙгәреүенә бәйле булмай: ул сифон барометры тип атала, уның асыҡ тубығы өҫкә һуҙыла, өҫтән көслө поташ иретмәһе, өҫтән нефть һәм пломбаланған һауа резервуары ҡуйыла.
Термометрға хәҙерге форманы Фаренгейт бирә һәм 1723 йылда үҙенең әҙерләү ысулын тасуирлай. Башта ул да үҙенең торбаларын спирт менән тултыра һәм тик аҙаҡ ҡына терегөмөшкә күсә. Ул үҙенең шкалаһының нулен ҡар менән нашатыр йәки аш тоҙо ҡатнашмаһы температураһын ала, һыу туңа башлағын температураны 32°, сәләмәт кешенең ауыҙындағы йәки ҡултыҡ аҫтындағы температураны 96° тип ала. Һуңынан ул һыуҙың 212° кимәлендә ҡайнауын һәм был температураның һәр ваҡыт барометр торошо менән бер төрлө булыуын асыҡлай. Фаренгейт термометрҙарының һаҡланып ҡалған экземплярҙары ентекләп эшләнеүе менән айырыла.
1742 йылда швед астрономы, геологы һәм метеорологы Андерс Цельсий ирей торған боҙҙоң  һәм ҡайнап торған һыуҙын даими температураһын  а билдәләй. Әммә башта ул ҡайнатыу нөктәһендә 0°, туңыу нөктәһе менән 100° ҡуя. Үҙенең хеҙмәтендә Цельсий үҙенең эксперименттары тураһында һөйләй, боҙҙың иреү температураһы (100°) баҫымға бәйле түгеллеген күрһәтә. Ул шулай уҡ һыуҙың ҡайнау температураһының атмосфера баҫымына бәйле булыуын билдәләй.
Һуңыраҡ, Цельсийҙың вафатынан һуң, уның замандаштары һәм ватандаштары ботаник Карл Линней һәм астроном Мортен Штремер был шкаланы әйләндереп ҡулланалар (0° температурала боҙ иреү температураһы, ә 100° температурала һыу ҡайнауы). Бындай төр шкала бик уңайлы булып сыға, киң таралыу ала һәм беҙҙең көндәргә тиклем ҡулланыла.
Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, Цельсий Штремер кәңәше буйынса үҙенең шкалаһын үҙе әйләндерә. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса، шкаланы 1745 йыл да Карл Линней әйләндерә. Өсөнсө фараз буйынса шкаланы Цельсийҙың вариҫы М. Стремер әйләндерә һәм XVIII быуат та бындай термометр «швед термометры» исеме менән киң ҡулланыла, Ә Швецияның үҙендә — Стремер исеме ҡулланыла, әммә иң билдәле швед химигы Иоганн Якоб үҙенең «Химия буйынса ҡулланма» әҫәрендә хаталы рәүештә М. Стремерҙың шкалаһын Цельсий шкалаһы тип атай. Шул ваҡыттан алып йөҙ градуслы шкала Андерс Цельсий исемен йөрөтә башлай..
Реомюрҙың 1736 йылдағы эштәрендә 80° шкала ҡулланыла, Фаренгейт эшләгәндәренә ҡаршы артҡа табан аҙым була: Реомюр термометры ғәйәт ҙур, ҡулланыу уңайһыҙ була, ә уның градустарға бүлеү ысулы уңайһыҙ була.
Фаренгейт һәм Реомюрҙан һуң термометрҙар эшләү эше һөнәрселәр ҡулына эләгә, шулай итеп термометр сауҙа предметы булып китә.
1848 йылда инглиз физигы Вильям Томсон (лорд Кельвин) температураларҙың абсолют шкалаһын булдырыу мөмкинлеген иҫбатлай, уның нуле термометр тултырған һыуҙың йәки матдәнең үҙенсәлектәренә бәйле түгел. Был температурала молекулаларҙың йылылыҡ хәрәкәте туҡтай. Тимәк, есемдәрҙе артабан һыуытыу мөмкин булмай.
Шыйыҡлыҡлы термометрҙар
Шыйыҡлыҡлы термометрҙар тирә-яҡ мөхиттең температураһы үҙгәреү ваҡытында термометрға (ғәҙәттә, был спирт йәки терегөмөш) ҡойолған шыйыҡса күләменең үҙгәреү принцибына нигеҙләнә.
Шыйыҡлыҡлы термометрҙар терегөмөшлө һәм терегөмөшһөҙ термометрҙарға бүленә. Һуңғылары иҡтисади сәбәптәр арҡаһында ғына түгел, шулай уҡ температураларҙың киң диапазонын ҡулланыу арҡаһында ла ҡулланыла. Әйтәйек, термометрияла терегөмөшһөҙ термометрҙарҙа спирттар (этил, метил, пропил), пентан, толуэн, углерод дисульфиды, ацетон, таллий амальгам һәм галлий ҡулланыла. 2020 йылдан алып бөтә донъяла терегөмөш һаулыҡҡа хәүефле булыу сәбәпле тыйыла, эшмәкәрлектең күп өлкәләрендә көнкүреш термометрҙары өсөн альтернатив тултырғыстар эҙләнә. Терегөмөш урынына галинстан (металдар иретмәһе: галлия, индий, аҡ ҡурғаш һәм цинк) ҡулланыла. Галлийҙы юғары температураларҙы үлсәү өсөн ҡулланалар. Шулай уҡ терегөмөш термометрҙары платина йәки баҡыр ҡаршылыҡ термометрҙарына алмаштырыла. Шулай уҡ термометрҙарҙың башҡа төрҙәре лә киң ҡулланыла.
Механик термометрҙар
Был типтағы термометрҙар шыйыҡлыҡ термотетры кеүек эшләй, әммә датчик сифатында шыйыҡлыҡ түгел, металл спираль йәки биметалл таҫма ҡулланыла. Эшләү принцибы буйынса анероидҡа  оҡшаш.
Электрон термометрҙар
Киң диапазонлы электрон термометрҙар термопарҙарға нигеҙләнгән (төрлө электр тиҫкәрелеге булған металдар араһындағы контакт потенциалы).
Оптик термометрҙар
Оптик термометрҙар яҡтылыҡ кимәленең, спектрҙың һәм башҡа параметрҙарҙың үҙгәреүе арҡаһында температураны теркәргә ҡоролған. Мәҫәлән, тән температураһын инфраҡыҙыл нур ярҙамында үлсәү.
Инфраҡыҙыл термометрҙар
Инфроҡыҙыл термометрҙар кешеләр менән туранан-тура контакт булдырмайынса ситтән тороп температураны үлсәргә мөмкинлек бирә. 2014 йылда Рәсәй терегөмөш буйынса Минамата конвенцияһына ҡул ҡуйҙы, ә 2030 йылда Рәсәй терегөмөш термометрҙарын етештереүҙе туҡтатасаҡ. Ҡайһы бер илдәрҙә элек-электән медицина учреждениеларында ғына түгел, йорт хужалығы кимәлендә лә терегөмөш термометрҙарынан баш тартыу тенденцияһы күҙәтелә.
Техник термометрҙар
Техник термометрҙар ауыл хужалығы, нефть химияһы, химия, тау-металлургия сәнәғәте предприятиеларында, машиналар эшләүҙә, торлаҡ-коммуналь хужалыҡта, транспортта, төҙөлөштә, медицина өлкәһендә, һүҙ менән әйткәндә, бөтә тормош өлкәләрендә ҡулланыла.
Техник термометрҙарҙың төрҙәре айырыла:
Муханиха
Муханиха — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Камышевка йылғаһының һул ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Урал һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Үҙән. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кесе һәм Оло Узень йылғалары бассейны (бассейндарҙың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һупайлы
Һупайлы (Сипайлово) — Өфө ҡалаһының Октябрь районындағы йоҡо биҫтәһе. Ҡариҙел йылғаһы бөгөлөндә урынлашҡан.
Тарихы
Һупайлыға ҡағылышлы иң боронғо документ XVIII быуат башына ҡарай.
1701 йылдың 13 декабрендәге яҙманан күренеүенсә, Нуғай даруғаһы Мең улусы башҡорттары Арыҫламбәк Андағолов һәм уның иптәштәре Василий Максимович Гладышевҡа Ҡашҡаҙан күлен өс йылға «йылына 2 гривнаға» оброк биләмәһе итеп биргән. Документтарҙа белдерелеүенсә, Ашҡаҙан күле «бөйөк батша грамотаһы буйынса» В. М. Гладышев биләмәһендә тора. Ауылдың исеме телгә алынмаған, әммә икенсе документта ул Гладышев тип аталған.
1795 йылдың 26 июнендә вахмистр Федор Дмитриевич Гладышевтың тол ҡатыны Федосья Акимовна Ашҡаҙан күлендәге биләмәһен ере, Гладышев ауылында йәшәгән хеҙмәтсе кешеләре менән бергә 50 һумға ҡәрҙәшенә, Ырымбур батальоны адъютанты Афонасий Данилович Дуровҡа, һата. Был мәғлүмәттәр «Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса материалдар»ҙа бирелгән (3-сө һәм 5-се томдар).
Гладышев ауылы Дуров тип йөрөтөлә башлай, 1779 йылғы архив документында шул атама менән телгә алынған.