cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Народа
Народа — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мань-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 140 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лудонга (Мехреньга ҡушылдығы)
Лудонга (Ладонга) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мехреньга йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Татар теле
Татар теле — татар халҡының милли теле, Татарстан Республикаһының дәүләт теле. Төрки телдәренең ҡыпсаҡ төркөмөнөң ҡыпсаҡ-булғар төркөмсәһенә ҡарай. Морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.
Татар телендә 3 диалект айырыла: үҙәк (урта яки казан), көнбайыш (мишәр), көнсығыш (себер татарҙары диалекты).
Ковенская
Ковенская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Горная ҡылымығының һул ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 201 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғәлиәкбәр ауыл китапханаһы
Ғәлиәкбәр ауыл китапханаһы — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Ғәлиәкбәр ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан. Бөрйән үҙәкләштерелгән китапхана системаһы филиалы.
Тарихы
1934 й. өй - уҡыу өйө булараҡ асыла.
Седлецкая Наталья Юрьевна
Седлецкая Наталья Юрьевна (Наталія Юріївна Седлецька; ) — украин журналисы. 2014 йылдан алып — «UA: Беренсе» каналында «Схема» программаһын алып бара. ТВі журналисы (2009—2013). Ойошҡан енәйәтселекте һәм коррупцияны тикшереү буйынса үҙәктең ағзаһы.
Биографияһы
Наталья Юрьевна Седлецкая 1987 йылдың 20 июнендә Киевта тыуған. Ата-әсәһе Украинаның Милли фәндәр академияһында эшләгән. Атаһы — физик, ә әсәһе — инженер. Наталья бала сағын  Киевтың һул ярындағы торлаҡ массивтарының береһендә үткәрә.
Тарас Шевченко исемендәге Киев милли университетының Журналистика институтында «радиожурналистика» һөнәре буйынса уҡый. Беренсе курста фильм һәм рекламаларҙы төшөрөүҙә стилист ярҙамсыһы булып эшләй башлай, бер нисә коммерция рекламаһында төшә. Икенсе курста Киев телеканалдарының береһенең аҙналыҡ йәштәр программаһында эшләй. Өсөнсө курста Егор Чечеринда Седлецкаяны  интернет-телевидение INTV саҡыра. Өсөнсө курстан һуң ул дүрт ай буйы Work and Travel USA программаһы буйынса Нью-Йоркта итальян ресторанында эшләй 2009 йылда ТВі телеканалында «Өндәү билдәһе!» программаһында эшләй. Өс йыл үткәс уға ТВі телеканалында тикшеренеү жураналистикаһы жанрында  үҙенең  «Тендер News» программаһын алып барыуҙы  ышанып тапшыралар. «Стоп цензуре!» хәрәкәте ағзаһы булып тора. 2013 йылда ТВі хужалары һәм  етәкселеге алмашҡандан һуң башҡа бер нисә журналист менән телеканалдан китә. ТВі киткәс, АҠШ-ҡа күсеп китә, унда элек эшләп киткән ресторанда эшкә урынлаша.
2013 йылдың йәйендә Вацлав Гавел исемендәге стипендия ала, ул Прагала урынлашҡан «Азатлыҡ» радиоһы  штаб фатирында туғыҙ ай дауамында уҡыу  хоҡуғы бирә. 2014 йылдың яҙында «Азатлыҡ радиоһы» украин хеҙмәте өсөн «Схема» программаһын алып бара башлай. YanukovychLeaks проектында ҡатнаша. 2014 йылдың июленән «Беренсе милли» (c 2015 йыл — UA: Беренсе) телеканалында  «Азатлыҡ радиоһы» аҡсаһы иҫәбенә Седлецкаяның  «Схема» программаһы сыға башлай. 2015 йылдың апреленән «Честь профессии» журналист премияһы менән бүләкләү тантанаһы алып бара. 2015 йылда Британияның Channel 4 менән берлектә Рәсәйҙән Бөйөк Британияла элиталы күсемһеҙ милек һатып алыу юлы менән аҡса үҙләштереү тураһында  тикшереүҙә ҡатнаша. Тикшереү һөҙөмтәһенән һуң «Рәсәйҙән — ҡулаҡса менән» (From Russia With Cash) документаль фильмы барлыҡҡа килә. 2016 йыл дауамында «Схема» программаһының баш мөхәррире була.
2018 йылдың 27 авгусында коррупцияға ҡаршы милли бюро директоры Артем Сытниктың дәүләт серен һәм судҡа тиклем тикшереү мәғлүмәттәрен таратыу мөмкинлеге тураһындағы эше менән бәйле Киевтың Печера район суды Украинаның Генераль прокуратураһына 17 айлыҡ осорға Седлецкаяның  телефон бәйләнештәренә рөхсәт бирә. Был ҡарар Transparency International, бер нисә украин журналисын һәм  йәмәғәт ойошмаларын, шулай уҡ АҠШ, Европа союзы һәм ПАСЕ   вәкилдәрен, хөкөм итә. Был ҡарарға яуап итеп, Седлецкая Киевтың Апелляция судына апелляция бирә. Һөҙөмтәлә суд Украинаның генераль прокуратураһына Седлецкаяның телефон мәғлүмәттәренә инеүҙе йыл ярымға рөхсәт итә. 2018 йылдың 18 сентябрендә кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды Украина властарына был ҡарарҙы бер айға кисектерергә тәҡдим итә. 2018 йылдың 16 октябрендә кеше хоҡуҡтары буйынса Европа суды Украина властарына Седлецкаяның телефоны мәғлүмәттәренә «айырым ҡарарға тиклем» инеүҙе тыя. 2019 йылдың июлендә Киевтың Алтынсы апелляция суды Печера район судының Седлецкаяға уның кәрәҙле телефонынан мәғлүмәттәргә инеү тураһында ҡарарҙы баш тартыуҙан законһыҙ тип таный. 2019 йылдың йәйендә Стэнфорт университетында Draper Hills Summer Fellowship программаһы буйынса ике аҙналыҡ стажировка үтә.
Мелвилл (утрау, Канада)
Ме́лвилл (инглиз телендә Melville Island) — Канадалағы утрау. Майҙаны 42 149 км², Канада арктик архипелагының Парри архипелагында иң ҙуры. Административ яҡтан Нунавут (Кикиктани өлкәһе) һәм төньяҡ-көнбайыш биләмәләр араһында бүленгән.
Географияһы
Мелвилл утрауы Канада арктик архипелагы королева Елизавета утрауҙары һәм Парри архипелагы составына инә. Административ яҡтан Нунавут (Кикиктани өлкәһе) һәм төньяҡ-көнбайыш биләмәләр араһында бүленгән.
Көньяҡта Мелвиллды Виктория утрауынан Вайкаунт-Мелвилл боғаҙ ы, ә Банк утрауының көньяҡ-көнбайышында Мак-Клур боғаҙы айыра. Мелвиллдан көнбайышта Эглинтон һәм Принс Патрик утрауҙары бар, улар унан Келлетт һәм Фицуильям боғаҙҙары менән бүленә.
Көнсығышта Баям-Мартин боғаҙы уны шул уҡ исемле утрауҙан, шулай уҡ Батерст утрауынан айыра. Мелвиллдан төньяҡтараҡ, Хейзен боғаҙынан ситтә, Борден утрауы бар. Мелвиллдың төньяҡ-көнбайышынан 15 миль (яҡынса 25 км) төньяҡ-көнбайышта Эмералд утрауы урынлашҡан. Утрауҙың көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай оҙонлоғо яҡынса 320 км, киңлеге 50 км-ҙан 210 км-ға тиклем тәшкил итә. Майҙаны 42 149 км² булған Мелвилл — Парри архипелагында иң ҙуры һәм королева Елизавета утрауҙары араһында ҙурлығы буйынса дүртенсе урында тора; ул майҙаны буйынса донъяла 33-сө һәм Канадала 8-се урынды биләй.
Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 3107 км тәшкил итә. Яр буйы һыҙаты дөрөҫ булмаған формала, ике ҙур ҡултыҡ ергә тәрән үтеп инә — төньяҡта Гекла һәм Грапер һәм көнбайышта Лиддон, шулай уҡ күп күп ҙур булмаған ҡултыҡтар (Мари, Перчас, Уэтеролл һәм башҡалар). Иң ҙур ярымутрау ҙары — Сабин һәм Дандас (утрауҙың төньяҡ-көнсығышында һәм көньяҡ-көнбайышында).
Топографик яҡтан утрауҙа өс өлкә айырылып тора. Дундас ярымутрауы һәм Варри һәм Перчас ҡултығы араһындағы ике бәләкәй ярымутрау бейек яйла барлыҡҡа килтерә. Уның көнбайыш өлөшөндә Блу-Хиллс һәм Канроберт-Хилс тауҙары (һуңғыларының бейеклеге 552 м тиклем) айырылып тора.
Төньяҡ-көнсығыш тигеҙлеге, бер нисә ҙур булмаған күл һәм шишмәләрҙән, шулай уҡ Сабин ярымутрауының төньяҡ осо янында ашалыуға дусар булған көмбәҙгә оҡшаш ике ҡалҡыулыҡтан тыш, һиҙелерлек ориентирҙары юҡ тиерлек. Утрауҙың ҡалған өлөшөн — майҙаны буйынса иң ҙур өлөшөн — убалы тау биләй.
Көньяҡ-көнсығышы дөйөм алғанда түбәнерәк (бейеклектәре 200-ҙән алып 500 м тиклем), ләкин нығыраҡ йырғыланған, эллиптик формациялар һәм текә битләү ҙәр барлыҡҡа килтереүсе күп һанлы ҡалҡыулыҡ теҙмәләре бар. Төньяҡ-көнбайыш йүнәлештә ландшафт яйлап тигеҙләнеп, тәрән тар үҙәнле яҫытаулыҡҡа әүерелә.
Утрау төньяҡ арктик климат зонаһында урынлашҡан. Мелвиллдың көньяҡ өлөшөндә уртаса йыллыҡ температура −17,5, йәй көнө −1,5 , ҡыш көнө − 31. Уның төньяҡ өлөшөндә уртаса йыллыҡ температура −18, ҡышҡыһын −32. Яуым-төшөмдөң уртаса йыллыҡ күләме 100-ҙән 150 мм тиклем.
Утрау субарктик Төньяҡ Американың иң һыуыҡ урындарының береһе һанала. Йәйге айҙарҙа утрауҙың көньяҡ-көнсығыш өлөшөндәге диңгеҙҙә, ҡағиҙә булараҡ, боҙ булмай һәм суднолар иркен йөрөй ала.
Мелвилл утрауында һәм уның тирәләй ҙур нефть һәм тәбиғи газ ятҡылыҡтары табылған.
Тупраҡ, фауна һәм флора
Төп тупраҡтар — төньяҡта йомшаҡ мезозой тоҡомдарында статик һәм ҡатнаш криосолдар һәм көньяҡта палеозой карбонаттары, ҡомташтар һәм сланецтар, колливиаль ҡатлам менән ҡапланған (утрауҙың төньяҡ уйһыулығында — шулай уҡ аллювиаль һәм диңгеҙ) ултырмалары. Бөтә ер өҫтөндә боҙ миҡдары уртаса булған, башлыса боҙ шыналары формаһындағы ҡаты тәрән туңлыҡ ҡатламы ята; боҙ миҡдары юғары булған көньяҡ яр буйы иҫкәрмә булып тора.
Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды Мелвиллды ҡотоп аръяғы тундраһының һәм поляр тундраның (көньяҡ өлөшө) тәбиғи зоналарына индергән. Һирәк осрай торған үҫемлектәр тотош япма барлыҡҡа килтермәй. Мүктәр һәм лишайниктар, шулай уҡ һыуыҡҡа сыҙамлы тәпәш үләндәр һәм ҡыуаҡлыҡтар, шул иҫәптән таштишәр һәм күрәндәр өҫтөнлөк итә. Утрауҙың төньяғында үҫемлек япмаһының төп компоненттары араһында мамыҡбаш, көньяҡта арктик тал, поляр мәк, төрлө кобрезиялар һәм дриадалар бар. Йылға үҙән дәрендә һәм яр буйҙарындағы уйһыулыҡтарҙа үҫемлектәр күберәк үҫә.
Үҫемлектәр япмаһы ярайһы ныҡ үҫешкән урындарҙа ғәҙәттә һарыҡ-үгеҙ осрай. Һауа торошоноң уңайһыҙ шарттары арҡаһында карибу һирәгерәк осрай. Фаунаның башҡа типик вәкилдәре — арктик ҡуян, аҡ төлкө, аҡ айыу. Ҡоштарҙың күпселеге диңгеҙҙә һәм һыуҙа йөҙөүселәр, тигеҙлектә аҡ ағуналар осрай. Утрау тирәһендәге диңгеҙҙәрҙә киттар һәм тюлендәр йәшәй.
Тарихы
Боронғо заманда Мелвиллдә кеше йәшәмәһә лә, археологик табылдыҡтарҙан күренеүенсә, унда Тула һәм тағы ла иртәрәк абориген мәҙәниәт халыҡтары йәшәгән.
Утрау Уильям Парри тарафынан 1819 йылдың 1 сентябрендә асыла һәм уны ул ваҡытта Адмиралтействоның беренсе лорды вазифаһын биләгән Мелвиллдың 2-се виконты Роберт Дандас хөрмәтенә атай. Икенсе көндө Пойнт-Росс мороно эргәһендә ярға беренсе тапҡыр төшәләр. Шул уҡ айҙың аҙағында Парри, Мак-Клур боғаҙындағы тығыҙ боҙҙо йырып сыға алмағас, кире ҡайтырға мәжбүр була, Уинтер-Харбор исемен йөрөткән ҡултыҡта ҡышлай.
1820 йылдың июнендә утрауҙың эсенә экспедиция ойошторола, уның барышында тикшеренеүселәр Хекла-энд-Грайпер ҡултығының (Парри экспедицияһының ике карабы хөрмәтенә аталған) көньяҡ ярына тиклем барып етә һәм Лиддон ҡултығы буйлап, Дандас һыҙаты тирәләй Уинтер-Харборға әйләнеп ҡайта.
1851 йылдың майында Мелвилл утрауына Леопольд Мак-Клинток етәкселегендәге Гораций Остиндың эҙләү-ҡотҡарыу экспедицияһының бер өлөшө булған сана партияһы килә. Уның ағзалары утрауҙың көньяҡ яр буйҙарын тикшерә. Киләһе йыл Уинтер-Харборҙа Роберт Мак-Клур экспедицияһының сана партияһы хәбәр ҡалдыра. Был хәбәрҙә күренеүенсә, экспедиция Банкс утрауының Мерси ҡултығында ҡышлай. Ошо хәбәр арҡаһында 1853 йылдың яҙында Мак-Клюр экспедицияһы ағзалары ҡотҡарыла.
Шул уҡ йылда Мак-Клинток һәм Джордж Мичем етәкселегендәге йәйәүлеләр партияһы Мелвилла утрауының көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш яр буйҙарын, уның көньяҡ һәм көньяҡ-көнбайыш яр буйын тикшереп сыға. Көнсығыш ярын шул уҡ йылда Бельчер экспедицияһынан Джордж Ричардс картаға төшөрә, ул Ричард Гамильтон менән бергә утрауҙың төньяҡ-көнсығышында Сабин ярымутрауын аса. 1906 йылда Арктика моронона төшкән Иосиф-Эльзеар Бернье Мелвилл утрауын Канада биләмәһе тип иғлан итә. 1908—1910 йылдарҙа Бергнье утрауҙа артабанғы тикшеренеүҙәр үткәрә, 1908/1909 йылдарҙа ҡышлай. 1916/1917 йылдың ҡышында утрауҙа Вильяльмур Стефанссон ҡышлай һәм Лиддон ҡултығының көньяҡ һәм төньяҡ ярҙарында ике лагерь ойоштора.
Уинетер-Харборҙа «Парри ҡаяһы» урынлашҡан, унда Парри экспедицияһын һәм һуңынан был урындарҙа тикшеренеүҙәр алып барыусы экспедицияларҙы мәңгеләштереүсе иҫтәлекле яҙыуҙар ҡуйылған.
1962 йылда Мелвиллдың төньяҡ-көнбайышында битумлы триас ҡом о табыла. Бер нисә йылдан һуң Сабин ярымутрауы нефть һәм газ сығарыу сәнәғәте күҙлегенән иң перспективалыһы булыуы билдәләнә. Күпмелер ваҡыт утрауҙа Panarctic Oils компанияһының ялан идаралығы була, әммә 1980 йылдар уртаһында, Төньяҡ Арктикала нефтте табыуҙы килемһеҙ итеү өсөн, уға донъя хаҡтары ярайһы уҡ түбән төшә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Нял-Пэ-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сутырин Борис Алексеевич
Биографияһы
1931 йылдың 26 сентябрендә Әстерхан ҡалаһында суднолар ремонтлау заводы эшселәре ғаиләһендә тыуған.
Мәктәпте тамамлағас, Ленинград дәүләт университетының тарих факультетына уҡырға инә, унда академик В. В. Струве, профессорҙар К. М. Колобов, В. В. Мавродин, С. Б. Окунь, В. Г. Ревуненков һ.б. кеүек билдәле тарихсыларҙың лекцияларын тыңлай.
Университетты тамамлағас, Алапаевск ҡалаһының Нейво-Шайтан урта мәктәбендә тарих уҡытыусыһы булып эшләй. 1959 йылда Урал дәүләт университеты аспирантураһына уҡырға инә. Университеттың СССР тарихы кафедраһында эшләгәндә (1964 йылда) «1840 — 1870 йылдарҙа Кама — Чусовая бассейнында йылға транспортын үҫтереү» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай. 1968 йылда Урал дәүләт университетының уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректоры итеп тәғәйенләнә.
1970—1974 йылдарҙа Сутырин архив ғилеме кафедраһын етәкләй, 1977—1984 йылдарҙа Советтарға тиклемге осорҙа СССР тарихы кафедраһын етәкләй. «Тарихи-архив ғилеме», «сәйәси иҡтисад», «социология », «культурология » кеүек яңы һөнәрҙәр асыуға булышлыҡ итә. Борис Сутырин РСФСР Юғары мәғариф министрлығының «Урал хеҙмәтсәндәренең рухи мәҙәниәте» программаһын әҙерләү инициаторҙарының береһе булды. Шулай уҡ ялан археографияһы буйынса белгестәр әҙерләгән, археографик тикшеренеүҙәр лабораторияһын һәм илдә беренсе булып һирәк осрай торған китаптарҙың юғары уҡыу йорто музейын асҡан.
1971 йылда СССР Фәндәр академияһы Археография комиссияһының Урал бүлексәһе рәйесе итеп һайлана. 1984 йылда Борис Сутырин Свердловск дәүләт педагогия институты ректоры итеп тәғәйенләнә, был вазифала 1995 йылдың ғинуарына тиклем эшләй. Уның осоронда Космонавтар проспектында пединститут комплексының уҡыу корпустарын төҙөү тамамланды. Унда тарих, иҡтисад, социаль-педагогия һәм психология факультеттары асылды; Каменск-Уральский, Первоуральск һәм Новоуральск ҡалаларында вуз филиалдары эшләй башланы.
1993 йылда педагогия институты Рәсәйҙә тәүгеләрҙән булып педагогик университет статусын алды. Борис Сутырин Америка Ҡушма Штаттары, Германия, Франция, Англия, Бельгия һәм Японияның юғары уҡыу йорттары менән бәйләнештәр булдырған һәм үҫтергән. 1992 йылдан Сутырин ул саҡтағы йәш тарих факультетының беренсе кафедраһын етәкләй.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары өлкәһе — Уралда сәнәғәт түңкәрелеше, халыҡ мәғарифы тарихы. 100-ҙән ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт яҙған, уның етәкселегендә 6 кандидатлыҡ диссертацияһы әҙерләнгән һәм яҡланған.
2013 йылдың 8 мартында Екатеринбургта ҡапыл вафат була. Себер зыяратында урна ҡәберлеге аллеяһында ерләнгән.
Кодлаштырыу
Кодлаштырыу (дөйөм мәғәнә) — ниндәй ҙә булһа тексты тәртипкә килтереү, өлөштәренә номер һуғыу, бүлектәргә, ярҙамсы бүлектәргә, параграфтарға бүлеү, шулай итеп, был текст менән эшләгәндә өҙөмтәләр һәм һылтанмалар ҡуйыуҙы еңелләштереү маҡсатына ла өлгәшелә. Боронғо һәм хәҙерге текстар өсөн әһәмиәтле.
Юриспруденцияла кодлаштырыу (кодификациялау)  — хоҡуҡиәттә системалаштырыу ысулы, хоҡуҡ нормаларын эшкәртеү, үҙгәртеү, яңыртыуҙан, кодлаштырылған яңы акттар ҡабул итеүҙән ғибәрәт. Кодлаштырылған акттарға закон йыйынтыҡтары, кодекстар, ҡануниәт нигеҙҙәре, уставтар, регламенттар, положениелар һәм башҡалар инә.
Байназаров Баязит Рәмзи улы
Байназаров Баязит Рәмзи улы (17 ғинуар 1980 йыл) — йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2009).
Биографияһы
1997 йылда Өфө сәнғәт училищеһының Сибай филиалына вокал сәнғәте класына уҡырға инә. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы Камил Абдрахман улы Вәлиевта уҡый. Беренсе курсты тамамлағандан һуң, 1998 йылда Сибай дәүләт филармонияһына артист-вокалсы булып урынлаша. 2001 йылда училищены тамамлай. 2013 йылдан Сибай концерт-театраль берекмәһе артисы.
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте төрҙәре ҡулланылған материал (ағас, керамика, һөйәк, тире, металл, текстиль), етештереү техникаһы (сүкеү, көйҙөрөп һүрәт төшөрөү, сигеү, һырлау, буяулы рәсем, суйындан ҡойоу) буйынса бүленә.
Байназаров Баязит Рәмзи улы
Биографияһы
Баязит Байназаровтың репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары («Ҡара юрға», «Ҡыр ҡаҙҙары», «Ирәндек бөркөтө» һ.б.), композиторҙар Риф Арсланов, Х. Дәүләтов, Юлай Үҙәнбаев, Зөһрә Фәйзуллина, И. Яхин һәм үҙе ижад иткән йырҙар бар.
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре башҡорттарҙың рухи һәм матди мәҙәниәте, йәшәү рәүеше, йолалары, тәртип-низамдары, тирә-яҡ тәбиғәт менән бәйле. Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте үҙ эсенә борондан килгән кәсептәр, шөғөлдәр һәм профессиональ оҫталар сәнғәтен ала. XX быуатҡа тиклем башҡорттар нигеҙҙә электән килгән традицияларға ярашлы ижад иткән.
Тарихтан
Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте күсмән төрки халыҡтарҙың борондан килгән традицияларына, тормош рәүешенә бәйле, көнкүреш әйберҙәре: йорт кәрәк-ярағы, кейем эйәр-өпсөн, һыбай йөрөү кәрәк-яраҡтары, дини-ғибәҙәт әйберҙәре һәм башҡалар шуға ярашлы етештерелгән дә инде. Башҡорттарҙың ихтыяжынан сығып (туҡыу, ағас, металл эшкәртеү, кейемде тегеү, торлаҡты биҙәү) декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте барлыҡҡа килгән.
Көньяҡ Уралдағы тәбиғәт шарттары башҡорттарҙың тормош рәүешенә ныҡ йоғонто яһаған. Күсмән һәм ултыраҡ башҡорттарҙың көнкүреше күпмелер айырылған — ҡулланылған әйберҙәр ҙә, уларҙың тәғәйенләнелеше лә, кейем, уларҙың биҙәктәре йәшәү рәүешенә ярашлы үҫеш алған. Материалдың тәбиғи матурлығын күрһәткән, күренештәре ҡупшы әйберҙәр ижад ителгән. Башҡорттар ҡайһы бер нәмәләренә ырыу йә ара тамғаһы ҡуйған, был иһә башҡорт орнаменты барлыҡҡа килеүгә булышлыҡ иткән. Ваҡыт уҙа бара, Ислам дине ҡабул иткәс, кеше, йән эйәләре һүрәттәре ҡулланылмай башлаған, уларҙың урынын абстракт формалар — билдәләр, символдар алған.
Башҡорт орнаменты
Ҡәҙимге башҡорт орнаментына S-рәүешле фигуралар, «ҡусҡар» биҙәктәрҙән торған ҡатмарлы композициялар инә.
Сатраш фигуралар тирә-яҡҡа йүнәлеште күрһәтһә, өсмөйөштәр тотем — ҡоштарҙың шартлы һындарын кәүҙәләндергән. Ҡусҡар биҙәк — тәкә мөгөҙө мотивы малсылыҡ менән бәйле. Фигураларҙың төҫө лә айырым мәғәнәгә эйә булған. Иң киң таралған төҫтәр ҡыҙыл, аҡ һәм ҡара. Был төҫтәрҙе башҡорттар торлаҡ, кейем, декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре етештергәндә ҡулланғандар. Ҡыҙыл төҫ — ут һәм ҡояш төҫө, аҡ — сафлыҡ һәм күк йөҙө, ҡара төҫ — күҙ тейеүҙән һаҡлаусы тип ҡабул ителгән. Кейемдә һары төҫ ҡулланыу тыйылған, ҡайғыға юралған.
Башҡорттар түңәрәкте ҡулланырға яратҡан, ул магия элементы булараҡ ҡурҡыуҙан, түлһеҙлектән, балаларҙы күҙ тейеүҙән һаҡлаусы, дауалаусы итеп ҡулланылған. Тирмәләр, йәшәр урындар, кейемдәге биҙәктәр түңәрәк итеп эшләнгән. Түңәрәк менән рәттән ромб та теләп ҡулланылған.
Торлаҡты биҙәү
Башҡорттарҙың декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте торлаҡ биҙәүҙә, ғәҙәти рәүештә файҙаланылған ҡаралдыларында асыҡ сағыла. Башҡорттар тирмәләрен, йорт кәрәк-ярағын, һауыт-һабаны, мебелде биҙәкләп эшләгән. Күсмәндәрҙең торлағында һандыҡ, аяҡ ҡуйыр яйланма (урын аяҡ) торған. Һандыҡ геометрик биҙәктәр менән семәрләнгән, 2—3 төҫкә буяғандар, һауыт-һаба тотороҡло итеп эшләнгән, өҫтө шыма, биҙәкһеҙ йәки ҡырҙарына шыршы кеүегерәк һырҙар төшөргәндәр.
Өй эсен биҙәгәндә бик мөһим әйбер — шаршау булған. Шаршау йорттоң символы итеп тә ҡабул ителгән. Уны туй йолаларында ҡулланғандар. Шаршауға квадрат, ромб биҙәктәре туҡығандар, ҡыҙыл ептән һуҡҡандар, ул йортҡа уңыш һәм ырыҫ килтерә тип һанағандар.
Ағас әйберҙәр
Әғас әйберҙәр башҡорттарҙың көнкүрешендә киң ҡулланылған. Йылы тотоуы, еңел эшкәртеп булыу, еңел табып булыуы унан күп нәмәләр — ҡалаҡтан алып, ижау, орсоҡ, ҡамыт һәм эйәрҙәргә тиклем һәм башҡаларҙы эшләү өсөн ҡулай булған.
Ағас әйберҙәрҙән тыш башҡорттар тире иләгән, кейеҙ һәм тула ҡуныслы аяҡ кейемдәре етештергән. Ғәскәри хеҙмәт һәм һунар өсөн күн кейемдәргә биҙәктәр өс ҡуш япраҡ рәүешендә көмөш йәки алтынлаған металдан эшләнгән.
Биҙәкләп туҡыу ҙа киң таралған булған, өбөрһөҙ, сүпләм ысулдар менән һуғылған туҡымаларҙан шаршау, ашъяулыҡ, һөлгөләр, алъяпҡыстар теккәндәр.
XIX быуат аҙағына башҡорттар ултыраҡ тормошҡа күскәндәр. Өйҙә етештерелгән әйберҙәр фабрикала сығарылғандарҙан ҡайтышыраҡ булған. Яйлап башҡорттарҙың күнде ҡыҫып эшләнгән биҙәктәре, металл эшкәртеү сигеү ысулдары юғала барған.
1917 йылғы революциянан һуң милли мәҙәниәттәр үҙенсәлектәрен һаҡлап ҡалдырыуға ҙур иғтибар бүленә. СССР халыҡтарының мәҙәниәттәре бер-береһен байыта, тулыландыра. Бөйөк Ватан һуғышынан һуң Башҡорт АССР-ында һабантуй, ҡарғатуй кеүек байрамдар тергеҙелә, боронғо шөғөлдәр: кейеҙ баҫыу, мамыҡ шәлдәр бәйләү, балаҫтар туҡыу, сигеү һәм башҡалар яңынан ҡайта башлай. 1950-1960-сы йылдарҙа республикала халыҡ шөғөлдәрен тергеҙеү тураһында документтар баҫылып сыға. Халыҡ кәсептәре менән шөғөлләнгән предприятиеләр барлыҡҡа килә. «Ағиҙел», «Дружба» производство берекмәләре, нәфис сәнғәт артелдәре асыла. Яңы мәсеттәр төҙөү һәм иҫкеләрен тергеҙеү дин-ғибәҙәт кәрәк-ярағын етештереүсе оҫтаханалар эшләй башлай.
Профессиональ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте
Башҡорттарҙың профессиональ декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте халыҡ кәсептәренән һуңғараҡ барлыҡҡа килгән. Профессиональ сәнғәт фарфор әйберҙәр («Восточный» сервизы (Ф. У. Усманов); «Шүрәле» яҡтыртҡысы (М. К. Якубов), ағас һырлау — «Бөрйән» тигән ижау (И. М. Ямалетдинов); «Ҡурай сәскәһе», (М. Х. Дәүләтйәров); сүкелгән металл — «Ҡояшҡа» панноһы (М. К Якубов, Б. Д. Фузеев менән берлектә) һәм башҡалар.
Хәҙерге торошо
Хәҙерге ваҡытта республикала милли зәргәр — ювелир сәнғәте үҫешә бара; алтын-көмөштән, ҡиммәтле таштарҙан биҙәүестәр, башҡа әйберҙәр етештерәләр — Р. Н. Фазлеев («Ҡуңыҙ», 2007; серпентин), күн — Л. М. Стратонов («Урал үләндәре» панноһы, диптих, 1995) һәм башҡалар.
Лак миниатюра, һөйәк һырлау, нәфис текстиль: батик, сигеү, гобелен, макраме һәм башҡалар. Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда ҡорама тегеү киң йәйдерелде Декоратив биҙәү-ҡулланма сәнғәте әйберҙәре төрлө күргәҙмәләрҙә ҡатнаша, нәфис сәнғәт галереяларында, музейҙарҙа тора.
ХХI быуатта кейеҙҙән сәнғәт әйберҙәре етештереү менән А. А. Байрамғолова, Г. Т. Мөхәмөтйәрова һәм башҡалар шөғөлләнә. Туҡылмаған гобелен техникаһынан алынған энә менән ҡайыу техникаһы ла ҡулланыла.
Кейем конструкциялау, моделдәрен эшләү, сәнғәти биҙәү буйынса ла эш алып барыла. Был йүнәлештә А. Д. Кирдякин (күн әйберҙәр, шәлдәр), В. М. Шибаева (лоскутное шитьё), Э. Б. Ефимовская (ҡатлы кейем) һәм башҡалар эшләй.
80-се йылдарҙан Башҡортостанда сәнғәти ҡурсаҡтар сығарыуға ҡыҙыҡһыныу арта. Уларҙы балсыҡтан, фаянстан, ҡупшы кейемдәр кейҙереп эшләйҙәр. Был эштәр менән оҫталар Байбурин Н. Г., Сахно З. А., Кузнецова В. Г. һәм башҡалар шөғөлләнә.
Колтысьянка
Колтысьянка — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 833 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Воймас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Япраҡ ҡуңыҙы
Япраҡ ҡуңыҙы (Chrysomelidae, (Листоеды) —ер йөҙөнөң бөтә өлөштәрендә сәскәле үҫемлектәрҙә йәшәй, уларға байтаҡ зарар килтерә торған ваҡ ҡуңыҙҙар ; ҡаты ҡанатлы ҡуңыҙҙар ғаиләһендәге бөжәк. 35 000 төрҙө берләштерә.
Артҡы аяҡтары һикереү өсөн яйлашҡан ваҡ ҡуңыҙҙар (1-5 мм). Төрлө биотоптар — болон, урман, агроценоздарҙа йәшәйҙәр. Үҫемлек менән туҡланалар. Оло ҡуңыҙҙар япраҡты кимереп тишәләр һәм үҫеү нөктәһен юҡ итәләр. Ҡурҡыныс янағанда ер өҫлөгөндә йәшеренәләр. Үҫемлек ҡалдыҡтары аҫтында йәки тупраҡта ҡышлайҙар, яҙ үҫемлек шытымдарына йыйылалар. Личинкалары селәү һымаҡ, һары, тупраҡта йәки һабак эсендә үҫә. Күп кенә төрҙәре йәшелсә һәм баҫыу культураларына ҙур зыян һала. Аҡһыл аяҡлы, уйымлы, тулҡын һымаҡ ҡуңыҙҙар әүернә сәскәлеләрҙә йәшәй. Ҙур һабак, ябай һабак, иген һабағы ҡуңыҙҙары, ғәҙәттә, ҡыяҡлыларҙа була. Сөгөлдөрҙә — ябай сөгөлдөр ҡуңыҙы, бәрәңге һәм томатта — бәрәңге, киндер киндер ҡуңыҙҙары осорай. Япраҡ ҡуңыҙҙарына ҡаршы көрәштә көҙҙән баҫыуҙарҙы тирән итеп һөрөү, сәсеү алдынан орлоҡтарҙы һәм шытымдарны инсектицидтар менән эшкәртеү саралары ҡулланыла.
Евлоева Рая Әхмәт ҡыҙы
Евлоева Клавдия (Рая) Әхмәт ҡыҙы (9 декабрь 1945, Целиноград, Ҡаҙаҡ ССР-ы — 30 ғинуар 2015, Назрань) — совет һәм Рәсәй ингуш гармунсыһы, йырсы, композитор һәм бейеүҙәр ҡуйыусы хореограф; Ингушетияның халыҡ артисы, Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы (2003).
Биографияһы
Бала саҡтан гармунда уйнай. Гармунда уйнау буйынса тәүге күнекмәләрен уға әсәһе һеңдерә, музыкаға һөйөү тәрбиәләй. Беренсе асыҡ сығышы 1961 йылда Грозный телевидениеһында Яңы йыл программаһында була.
1970 йылдарҙа Владикавказ мәҙәни ағартыу училищеһында, Кавказ гармоникаһы метроһы Булат Газдановта уҡый. Һуңынан Краснодар мәҙәниәт институтының вокал бүлеген тамамлай. 1990 йылдан параллель рәүештә Ҡала яны районында (Төньяҡ Осетия АССР-ы), һәм Чечен-Ингуш АССР-ында: Грозныйҙа, Назрандә эшләй. 1970-се йылдар аҙағында гармоникала уйнап, музыкаль видеоларға төшә.
«Асса», «Эрзи» популяр хореография ансамблдәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. «Вайнах» ансамбленең (Чечен-Ингуш Республикаһының төп бейеү коллективы) концертмейстеры булып эшләй. «Ингушетия» дәүләт халыҡ бейеүҙәре ансамблен, «Магас» дәүләт йыр һәм бейеү фольклор ансамблен (1998), «Сатта» гармунсылар ансамблен ойоштора, уларҙа концертмейстер була.
Бер ҡасан да никахта булмай, бөтә ғүмере буйы бер туған апаһы Люба менән йәшәй. 2000 йылдарҙан алып вафатына тиклем клиптарҙа төшә, унда ингуш халыҡ һәм автор көйҙәрен, йырҙарын башҡара, милли музыка тураһында төрлө тапшырыуҙарҙа ҡатнаша.
Ижады
Ингуш йырҙарын башҡара, фольклор хореография номерҙары ҡуя.
Рус, ингуш, чечен һәм ғәрәп шағирҙары һүҙҙәренә 200-ҙән ашыу йыр авторы.
Бүләктәре һәм танылыуы
- Чечен-Ингуш АССР-ының халыҡ артисы (1988)
- Төньяҡ Осетия АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983)
- Ингушетия Республикаһының халыҡ артисы (1996)
- Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артисы
- Хореография номинацияһында Рәсәй халыҡтарының 6-сы Артиадаһы лауреаты. Оҫталар лигаһы. Профессионалдар гильдияһы"
«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы
«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы (историко-культурный музейный комплекс «Шульган-Таш») — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районындағы Шүлгәнташ мәмерйәһе эргәһендәге Морат туғайында урынлашҡан ғилми-тикшеренеү һәм ағартыу музейы. Комплекстың дөйөм майҙаны - 4 мең квадрат метр.
Тарихы
«Шүлгәнташ» тарихи-мәҙәни музей комплексы 2022 йылдың 9 июлендә асыла. Асыу тантанаһында Радий Хәбиров, Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Константин Косачев, Рәсәй Фәндәр академияһы президенты Александр Сергеев һәм Рәсәй Федерацияһының фән һәм юғары белем биреү министры урынбаҫары Дмитрий Афанасьев ҡатнаша. Комплекс БМО иғлан иткән Рәсәйҙә тотороҡло үҫеш буйынса Халыҡ-ара төп фәндәр йылы башланыу сиктәрендә эшләй башлай.
Асыу тантанаһында:  — тине Башҡортостан Республикаһы Башлығы Р. Хәбиров.
Шүлгәнташ мәмерйәһенә алдағы йылдарҙа туристар ҙур зыян килтергән. Вандалдар уның стеналарына, һүрәттәрҙә яҙыу ҡалдырған, микроклимат яҡшы яҡҡа үҙгәрмәгән, үңәҙ барлыҡҡа килгән. Бында, Көнбайыш Европа мәмерйәләренән айырмалы рәүештә, дымлылыҡ юғары, ул буяуға зыян килтерә, һәм бының арҡаһында бик күп һүрәттәр юғалған.
Музей комплексы киләсәк быуындар өсөн ата-бабаларҙың уникаль мираҫын һаҡлау өсөн төҙөлгән.
«Шүлгәнташ» музей комплексы — ғилми-тикшеренеү һәм бер үк ваҡытта ағартыу музейы. Бында ғилми-тикшеренеү эштәре алып барырға мөмкин. Бинала мәмерйә территорияһынан археологик артефакттар һаҡлағысы, лаборатория, архив һәм китапхана урынлашҡан.
Музейҙың төп экспонаты — мәмерйә диуарына төшөрөлгән боронғо һүрәттәрҙең репродукциялар йыйынтығы. Уны махсус заказ буйынса француз ғалимдары әҙерләгән.
Йүнәлештәре
Музейҙа 7 тематик блок бар: «Таймлайн», «Медиазал», «Ҡаяға төшөрөлгән рәсемдәр», «Археология», «Тәбиғи-фәнни», «Һаҡлау», «Урал батыр эпосы».
Эш режимы
Комплекс тәүлек әйләнәһенә (тәнәфесһеҙ) иртәнге сәғәт 10-дан киске 6-ға тиклем асыҡ. Дүшәмбе — ял көнө.
«Шүлгәнташ» музей комплексына нисек килергә
Музей комплексы Бөрйән районында Ағиҙел йылғаһы буйында урынлашҡан. Бында тик шәхси автомобилдә генә йәки шәхси гид менән экскурсия йәки төркөмлө автобус экскурсияһы менән килергә мөмкин.
Комплекс Стәрлетамаҡтан Мәләүез аша - 240 саҡрым, Магнитогорскиҙан — 250 саҡрым, Ырымбурҙан 285 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Салауат (Ислам)
Салауаттар
Берәй кеше ошо салауатты йоҡоға ятыр алдынан уҡыһа, уға бөтөн пәйғәмбәрҙәр шәфәғәт итерҙәр. Ошо салауатты әйткән кешеләр барса пәйғәмбәрҙәр шәфәғәтенә ирешерҙәр, пәйғәмбәрҙәр шәфәғәтенә ирешкән кешенең бара торған урыны — йәннәтер (Ғәйшә р.ғ риүәйәт ҡылды)
Мәғәнәһе: Йә, Раббым! Шәфәғәтсебеҙ Мөхәммәт, ғәләйһис-сәләмгә, әһеленә үә сәхәбәләренә, йәмәғәтенә рәхмәттәр үә сәләмдәр әйлә. Был салауатты йома намаҙына тиклем уҡырға кәңәш ителә.
Мәғәнәһе: Йә, Раббым! Һинең бөтөн һанауһыҙ ниғмәттәрең менән әфәндебеҙ Мөхәммәт, ғәләйһис-сәләмгә, әһеленә үә сәхәбәләренә, өммәтенә рәхмәттәрендең иң өҫтөнлөгө менән рәхмәт әйлә. Шулай уҡ хәйерле бәрәкәттәр үә сәләм ихсан ит. Аҡшам намаҙында 10-ар мәртәбә һәм иртәнге намаҙҙан һуң 10 мәртәбә уҡыу сауаплы һанала.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Ротенбург-об-дер-Таубер — Германия ҡалаһы, Бавария ерендәге район үҙәге.
Салауат (Ислам)
Салауаттар
Мәғәнәһе: Йә, Раббым! Хәбибең Мөхәммәт, ғәләйһис-сәләмгә салауат әйт үә уны Ҡиәмәт көнөндә Үҙенә яҡын урындан ҡыл. Рәсүл Әкрәм ғәләйһис-сәләм: «Кем ошо салауатты уҡыһа уға шәфәғәтем вәжиб булыр», — тип әйткән. Был салауатты ятлап һәр көн көсө еткәнсә уҡыу сауаплы.
Мәғәнәһе: «Аллам! Кемдең исеме әфәндебеҙ Мөхәммәд, уға Аллаһ рәхмәте һәм сәләме булһын, уға салауаттарыңды, сәләмеңде еткер һәм уға бәрәкәт бир».
Ротенбург-об-дер-Таубер
Ҡала Урта Фракония административ округына буйһона, Ансбах районы составында тора. 11 025 кеше халыҡ һанын тәшкил итә (2010 йылдың 31 декабренә ҡарата). 41,45 км² майҙанды биләй. Рәсми коды — 5 71 09 193.
Салауат (Ислам)
Салауаттар
Мәғәнәһе: Аллаһ Тәғәлә уға (Пәйғәмбәргә) һәм уның ғаиләһенә Ҡиәмәт көнөнә тиклем һәр саҡ камиллашҡан салауаттар һәм сәләмдәр насип итһен. Ғәләмдәр Раббыһы Аллаға маҡтау.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Ҡала 38 районға бүленгән.
Салауат (Ислам)
Аббревиатура
Яҙмаларҙа ғәҙәттә салауатты ҡыҫҡартып яҙалар:с.ғ.с, с.а.в., с.г.в., САС, САВС йәки МЕИБ. Ғәрәпсә текстарҙа бер хәрефкә ҡалдыралар «ص|ص (сад)». Аббревиатураны ислам илдәрендә рәсми яҙышыуҙарҙа, ә ҡайһы бер илдәрҙә хатта дәүләт документтарында ла ҡулланалар. Ғөләмәләрҙең ҡайһы берҙәре быны тыя.
Юникод
Юникодта был фразаға махсус символ ҡуйылған U+FDFA ﷺ Arabic Ligature Sallallahou Alayhe Wasallam.
Йыланлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Ауыл советы Еланлинский — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы муниципаль берәмек.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Туғанлашҡан ҡалаһы Рәсәй: Суздаль.
Йыланлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Административ үҙәге — Йыланлы ауылы.
Ротенбург-об-дер-Таубер
Тарих
Көнсығыш Фраконияның Рейнгер исемле дворяны 970 йылда Детвангта сиркәү мәхәлләһенә нигеҙ һала. Ул Таубер йылғаһына ослайып сығып торған тауҙағы Графенбург ҡалаһында һәм Швебиш Галь ҡалаһында замоктар төҙөй.
Йыланлы ауыл Советы (Ҡыйғы районы)
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Ротенбург-об-дер-Таубер
Иҫтәлекле урын
Ротенбург баҙар майҙанында урынлашҡан, 60 метр бейеклектәге башня. Ратуша үҙ эсенә готик стиль һәм ренессанс стилен ала. Бик бәләкәй генә күҙәтеү майҙансығынан ҡаланың күренеше асылып тора.
Сиркәү готика стилендәге базилика сифатында 1311—1322 йылдарҙа төҙөлгән..
Яңы Федоровка (Ауырғазы районы)
Яңы Федоровка (Новофёдоровка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 799 кеше. Почта индексы — 453472, ОКАТО коды — 80205810008.
Тарихы
Ауылға Стәрлетамаҡ өйәҙе территорияһында Ҡазан губернаһы Цивильский һәм Ядринск өйәҙҙәренең яңы суҡындырылған сыуаштарынан дәүләт крәҫтиәндәре нигеҙ һала, 1811 йылдан алып билдәле. 1865 йылда 65 йортта 437 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Шулай уҡ Сениял исеме менән билдәле булған. 20 быуат башынан хәҙерге исемен йөрөтә. 1906 йылда башҡа милләттәр өсөн мәктәп, тимерлек, шарап һәм бакалея кибеттәре, мөгәзәй теркәлгән. 2005 йылда ауылға 20 быуаттың 20‑се йылдарында нигеҙләнгән Красный Восток ҡасабаһы ҡушыла.
2005 йылдың 20 июлендәге «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле үҙгәрештәр индереү тураһында»ғы 211-з Закон ҡарар итә:
2. Исемдәрен һаҡлап ҡалып, түбәндәге тораҡ пункттарҙы берләштерергә: 2) Аурғазы районында: Яңы Федоровка ауылы атамаһын һаҡлап ҡалыу юлы менән, берләшетерелгән тораҡ пуктҡа тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, Ибрай ауыл Советының Яңы Федоровка һәм Красный Восток ҡасабаһын
Инфраструктураһы
Бөйөк Ватан һуғышы иҫтәлегенә һәйкәл ҡуйылған. 2016 йылдың авгусында православие сиркәүе асыла. Мәктәп, мәҙәниәт йорто, балалар баҡсаһы, ауыл китапханаһы, Ибрай ауыл советы хакимиәте, почта элемтәһе бүлексәһе, полицияның участка пункты урынлашҡан.
Мәғариф
Ауылда 130 уҡыусы белем алған урта мәктәп, балалар баҡсаһы, ауыл китапханаһы бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт - сыуаштар (95 %).
Билдәле шәхестәре
Карпов Даниэль Николаевич (2 ғинуар 1945 йыл) — ғалим-геоботаник. 1978—2009 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының һәм педагогия академияһының педагогика һәм башланғыс белем биреү методикаһы факультеты деканы, бер үк ваҡытта 2001 йылдан — биология кафедраһы мөдире. 2012 йылдан Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалының биология кафедраһы мөдире. Биология фәндәре докторы (2007). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған уҡытыусыһы (1991), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1987), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Луйга
Луйга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волюга йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Углов Фёдор Григорьевич
Фёдор Григорьевич Углов (1904, Иркутск генерал-губернаторлығы, Кирен өйәҙе — 2008 Санкт-Петербург) — совет һәм рәсәй хирургы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор. «Вестник хирургии имени И. И. Грекова» журналының баш мөхәррире (1953—2006).
СССР Медицина Фәндәр Академияһы (1967 академигы; ағза-корреспонденты 1955). Ленин премияһы лауреаты (1982 йыл). Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы. 1931 йылдан КПСС ағзаһы.
Биографияһы
1904 йылдың 22 сентябрендә Иркутск губернаһы Кирен өйәҙе (хәҙерге — Иркутск өлкәһе Кирен районы) Чугуево ауылында тыуған. Атаһы—Григорий Гаврилович Углов (1870—1927). Әсәһе — Анастасия Николаевна Углова (ҡыҙ фамилияһы — Бабошина) (1872—1947). Ғаиләлә бөтәһе алты бала үҫә. .
Белеме
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Киренск ҡалаһы педагогия техникумына уҡырға инә. 1923 йылда Иркутск дәүләт медицина университетының медицина факультетына (хәҙер — Иркутск дәүләт университеты) уҡырға инә. Ленинградҡа сәфәренән һуң икенсе курста ҡаты ауырый: ҡорһаҡ йәки тимгелле тифтән (ҡарамыҡ) һуң өҙлөгә, сепсистән яфалана, оҙаҡ ваҡыт аңһыҙ хәлдә йәшәй һәм үлем сигендә була. Тик курсташы тырышлығы менән генә иҫән ҡала, ул (бәләкәй балаһы булыуына ҡарамаҫтан) сирҙән һуң саҡ ҡына хәрәкәт иткән егетте үҙенә тәрбиәгә ала һәм һуңынан уның ҡатыны була.
Бишенсе курста уҡыуын Һарытау дәүләт университетында дауам итә һәм 1929 йылда уңышлы тамамлай. Диплом алғандан һуң, Фёдор Григорьевич Түбәнге Волга крайындағы (Волгоград өлкәһе) Кислово ауылында участка табибы (1929), һуңынан — Абхаз АССР-ы Гал районы Отобая ауылында (1930—1933) һәм Ленинградта И. И. Мечников исемендәге дауаханала (1931—1933) эшләй. 1930-сы йылдар башында коллективлаштырыу осоронда кулактарға ҡаршы көрәштә ҡатнаша, был турала «Сердце хирурга» автобиографик китабында яҙа.
Һөнәри карьераһы
Интернатураны Кирен ҡаклаһында тамамлағандан һуң, йылғасылар район-ара дауаханаһының баш табибы һәм хирургия бүлеге мөдире булып хеҙмәт итә (1933—1937).
Һөнәри эшмәкәрлегенең башында, танылыу алмаҫ борон, Ф. Г. Угловҡа пессимистик баһалар ҙа була: ленинград профессоры А. М. Заблудовский, Угловтың хирургик отчёттары тураһында ишетеп, XX быуаттың 30-сы йылдарында: «Былар барыһы ла барон Мюнхгаузен уйҙырмалары». Һуңғараҡ, Углов үткәргән операцияларҙы өйрәнеп, Заблудовский үҙенең фекерен үҙгәртә.
1939—1940 йылдарҙағы Совет-фин һуғышында Фёдор Григорьевич Фин фронтында медсанбаттың өлкән хирургы булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғандан һуң, 900 көн дауамында ҡамауҙа тотолған Ленинградта хирург, госпиталдәрҙең береһендә хирургик бүлек начальнигы бурысын башҡара. Үҙенең һөйләүе буйынса, бер ай дауамында госпиталь директоры була һәм, кухняла сирлеләргә әҙерләнгән ризыҡты тәмләп ҡарау мөмкинлегенә эйә булғанлыҡтан, иҫән ҡалғандыр.
1950 йылдан Фёдор Григорьевич 1-се Ленинград медицина институтында (хәҙер — Беренсе Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты йәки Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты) уҡыта. 1950—1991 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт медицина университеты клиникаһы менән берлектә 2-се госпиталь хирургияһы кафедраһы етәксеһе, 1972 йылға тиклем СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Бөтә Союз пульмонология ғилми-тикшеренеү институты (ВНИИ) директоры була, ҙур хирургия мәктәбен булдыра.
Пенсияға сыҡҡандан һуң
Фёдор Григорьевич тарихи әҙәбиәт уҡырға, баҡса эштәре менән булырға, тәбиғәткә сығырға, бәшмәк йыйырға, саңғыла шыуырға яратҡан. Ғүмеренең һуңғы йылдарында халыҡ дауалауы һәм традицион булмаған медицина (бигерәк тә, рефлексотерапия) менән ҡыҙыҡһынған. Көн һайын һалҡын һыу менән ҡойонған. Тәрән инанған православие христианы булған.
Йөҙ йәше тулыр алдынан һуңғы операцияларының береһен Гиннесстың рекордтар китабы вәкилдәре алдында башҡара, улар видеояҙма төшөрә. Үҙ эше менән шөғөлләнеүсе һәм хирургияла иң дауамлы стажға эйә — 65 йыл, 1929 йылдан алып 1994 йылға тиклем, иң өлкән хирург булараҡ, Фёдор Угловтың исеме Гиннесстың рекордтар китабына индерелә.
2006 йылдың яҙында бөйөрөнән таштарын алғандан һуң өҙлөгөү арҡаһында, инсульт кисерә, артабан ярты йылға һуҙылған реабилитация осоро, хирург үҙенең Комароволағы дачаһында йәшәй. 2008 йылдың 22 июнендә Санкт-Петербургта 104-се йәшендә йөрәк өйәнәгенән вафат була. Александр Невский лавраһының Никольский зыяратында ерләнгән.
Ғаиләһе
Дүрт тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны — Вера Михайловна (Трофимова), гинеколог. 1926 йылда өйләнешәләр, университетта бер төркөмдә уҡығандар. Өс ҡыҙы — Татьяна, Эдита һәм Елена (1934—2010) тыуа, ейәне — М. В. Сильников.
Өсөнсө ҡатыны — Еремеева Ирина. Ҡыҙы — Ирина Фёдоровна Углова (1964 йылдың 17 декабрендә тыуған).
Дүртенсе ҡатыны — Эмилия Викторовна Углова-Стрельцова (14.08.1936), кардиолог, медицина фәндәре кандидаты. 1964 йылда өйләнешәләр. Улдары — Григорий Фёдорович Углов (1970 йылдың 10 июне), дирижёр, композитор.
Хирургия өлкәһендә ҡаҙаныштары
Ф. Г. Углов илебеҙҙә беренселәрҙән булып иң ҡатмарлы операцияларҙы — ҡыҙыл үңәскә, плевра ҡыуышлығынан уң һәм һул яҡта, күкрәк һөйәге һәм умыртҡа бағанаһы араһында (шыршы биҙе — вилочковая железа) ятҡан органдар комплексы йәғни средостение, порталь гипертензия, ашҡаҙан аҫты биҙе аденомаһына, үпкә сирҙәренә, тыумыштан һәм үҙләштерелгән йөрәк кәмселеге, аорта аневризмаһы осрағында башҡара. 1946 йылдың 8 апрелендә СССР-ҙа тәүге тапҡыр уң үпкәнең ике өлөшөн алыу буйынса уңышлы операция атҡара. Йөрәккә операция яһағанда, донъяла тәүгеләрҙән булып, йөрәкте һаҡлаусы күкрәк стенкаһын алмайынса, йөрәк күренерлек итеп, уны ваҡытлыса ҡайтарып ҡуя торған уңышлы киҫеү ысулын таба. Ул яһалма клапан авторы — «Искусственный клапан сердца и способ его изготовления» (1981, 1982). Ф. Г. Углов хирург булараҡ уникаль хирургик техникаға эйә булған, уның оҫталығын донъяның бик күп билдәле хирургтары юғары баһалай. Профессор Углов — һеҙҙең милли байлығығыҙ. Һеҙ йыһанды яулаған кеүек, ул хирургияны ла шул бейеклеккә күтәрҙе. Атаҡлы хирург, ғалим һәм педагог, Ф. Г. Углов ғүмеренең ахырына тиклем энергиялы, шәп кеше булып ҡалды. Академик И. П. Павлов исемендәге Санкт-Петербург дәүләт университетында госпиталь хирургияһы кафедраһы профессоры вазифаһында хеҙмәт иткәндә, хирургик ауырыуҙарҙы ҡарап, консультация үткәрергә, һаманеға тиклем уникаль тип һаналған операциялар яһап, студенттарға һәм йәш хирургтарға һабаҡ та биреп өлгөргән. Профессиональная деятельность Ф. Г. Углова получила высокую оценку коллег-современников.
Эльстерауэ
Эльстерауэ (Elsteraue) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 9128 кеше йәшәй. Майҙаны — 79,91 км2. Диңгеҙ кимәленән 145 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 06712, 06724, 06725, 06729 һәм автомобиль коды — BLK.
Углов Фёдор Григорьевич
Хирургия өлкәһендә ҡаҙаныштары
Академик Углов башҡаларҙан айырылып торған, тарихи масштаблы шәхес булараҡ хәтеребеҙҙә һаҡлана, беҙ уның алдында башыбыҙҙы эйҙек, Аллаһ мәрхәмәтенән хирургҡа тиңләшергә тырыштыҡ.
Публицистикаһы
1974 йылда Угловтың «Сердце хирурга» тигән беренсе китабы донъя күрә. Ул Рәсәйҙә бер нисә тапҡыр нәшер ителә, донъяның күп телдәренә тәржемә ителгән. Бөйөк Ватан һуғышына тиклем үк Фёдор Григорьевич илдә айыҡ тормош өсөн көрәш башлай: лекциялар уҡый, мәҡәләләр яҙа, КПСС Ңҙәк Комитетына һәм хөкүмәткә хаттар яҙа. Углов алкоголь (этанол) ҡулланыу һәм тәмәке тартыу кеүек зыянлы ғәҙәттәрҙе тамырынан юҡ итеү өсөн әүҙем тырыша, үҙенең табип тәжрибәһендә күҙәтелгән кире ҡаҡҡыһыҙ дәлилдәр менән нығытып, спирттың һәм тәмәке төтөнөнөң мөһим эске органдарға — мейегә, йөрәккә, үпкәгә, ашҡаҙан-эсәк органдарына зарарын асып бирә.
Угловтың китаптары:
Углов тергеҙгән айыҡлыҡ өсөн көрәш өлкән йәштәгеләргә генә йүнәлтелмәне, Углов һылтанған Ҙур медицина энциклопедияһында күрһәтелгәнсә, (бер көнлөк) кефир 0,12%-тан (өс көнлөк) кефир — 0,88 %-ҡа тиклем этанолға эйә булғанлыҡтан, балалар рационынан алырға һәм сабыйҙарға ашатыуға юл ҡуймау кәрәклеген тәҡдим иткән. Углов фекеренсә, имсәк балалар, шулай уҡ йөклө, бала имеҙеүсе ҡатындар ашаған кефир әсетелмәй, һөт кислоталары ярҙамында әҙерләнгән продукттар — ҡыҙыл ҡатыҡ (ряженка), сей ҡктыҡ (простокваша), болгар сей ҡатығы һ. б. менән алмаштырылырға тейеш.
Алкоголь һәм тәмәкенән башҡа, Углов иллюминаттар ордены хуплаған рок-музыканы ла наркотиктар рәтенә индергән.
Углов шулай уҡ үҙенең күренекле «О недопустимости потребления алкоголя» тигән мәҡәәләһе менән дә билдәлелек яулай. Ул, алкоголдең теләһә ниндәй дозаһы ла зыянлы икәнен раҫлап, йәмәғәтселек аңына айыҡлыҡ төшөнсәһен һеңдереү халыҡ именлегенә алып килеүсе иң дөрөҫ юл тип (СССР-ҙа 1980-се йылдарҙа алып барылған алкоголгә ҡаршы көрәш кампанияһы осоронда яҙылған).