cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Молдағулова Әлиә Нурмөхәмбәт ҡыҙы
2013 йылда эҙләнеүҙәр
2013 йылда Псковтың тыуған яҡты өйрәнеүселәре снайпер ҡыҙ ерләнгән ҡәбер буш тип белдерә, уларҙың версияһы буйынса Молдағулова Әлиәнең һөйәктәре псков урмандарында туғандар ҡәберлегендә ята. 2013 йылдың март айында Молдағулова Әлиәнең ҡәберен асып ҡарағандан һуң ҡыҙҙың һөйәктәре юҡлығы раҫлана. Новосокольники районында Пичевка ауылынан сама менән өс йөҙ метр алыҫлыҡта, ул 1944 йылдың ғинуарында ерләнгән, ҡаҙыу эштәрен алып барыу өсөн эҙәрмәндәр отряды ойошторола. Был эштәр барышында, 173 совет һалдатының һөйәктәре табыла һәм кире ерләнә, улар араһында өс ҡатын-ҡыҙҙың һөйәктәре лә була. Береһенең һөйәктәре Молдағулова Әлиәнең ике туған ағаһына генетик экспертиза үткәреү өсөн бирелә, һәм ҡаҙағстан генетиктарының белдереүе буйынса, Псков өлкәһендә табылған һөйәктәр Молдағулова Әлиәнке булмауы асыҡлана.
Йәштәр командалары араһында шайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты 2013
Иң яҡшы бомбардирҙар
Иҫкәрмә: И = Уйын һаны; Г = Голдар; П = Пас; О = Очки; Штр = Штраф ваҡыты; +/− =
Сығанаҡ: IIHF.com
Иң яҡшы ҡапҡасылыр
Исемлектә үҙҙәренең йыйылма командаһы өсөн уйын ваҡытының 40 процент самаһын уйнаған ҡапҡасылар. Примечание: Майҙанда = Майҙанда ваҡыт; Бр = Ҡапҡаға бәреү; ПШ = Шайба үтә; КН = Һөҙөмтәлек оэффициенты; %ОБ = Кире ҡағылған шайба процент; И"0" = Ҡоро уйын
Сығанаҡ: IIHF.com
Индивидуаль бүләктәр
Турнир директораты иң яҡшы уйынсыларҙы һайлай. Донъя чемпионатында эшләгән журналистар иң яҡшы уйынсыны атай һәм Бөтә йондоҙҙар командаһын һайлай. Бәйгелә ҡатнашҡан йыйылмаларҙың тренерҙар штабы һәр командала өсәр иң яҡшы хоккейсыны билдәләй.
Сығанаҡ буйынса: IIHF.com
Беренсе дивизион
Беренсе дивизиондың А төркөмөндәге турнир 2012 йылдың 9 декабренән 15 декабренә тиклем Францияның Амиенс ҡалаһында үтә. Беренсе урын яулаған Норвегия йыйылмаһы ТОП-дивизионға квалификациялана. Турнирҙы үткәреүселәр — Франция йыйылма командаһы һуңғы урынды биләй һәм турнир йомғаҡтары буйынса беренсе дивизиондың «Б» төркөмөнә күсә.
Беренсе дивизиондың В төркөмөндәге турнир 2012 йылдың 10 декабренән 16 декабренә тиклем Украинаның Донецк ҡалаһында үтә. Беренсе урын алған Польша Беренсе дивизиондың «А» төркөмөнә квалификациялана. Хорватия йыйылма командаһы бөтә матчтарҙа ла еңелә һәм турнир аҙағында икенсе дивизиондың «А» төркөмөнә күсә.
Дан теле
Дан теле (dansk, dansk sprog) — герман төркөмөнөң төньяҡ герман төркөмсәһенә ҡараған тел. Данияла һәм Фарер Утрауҙарыла дат теле рәсми тел булып һанала. 5,7 миллион тирәһе кеше дат телен туған теле рәүешендә белә.
Хәҙерге дан теле көнбайыш (ютланд, ют), утрауҙағы (Зеландия, Фюн һәм көньяҡ-дат утрауҙары) һәм көнсығыш диалекттарына бүленә. Яҙмаһы — латин әлифбаһы. Грамматик төрө буйынса дат теле флектив-аналитик тел була.
Тарих
Швед теле, Норвег теле, Фарер теле һәм Исланд телдәргә яҡын.
Диалекттар
Дан теле тарихында өс период бар:
Дан-норвег алфавиты
Яҙыу латин алфавиты нигеҙендә башҡарыла. Хәҙерге дат алфавиты 29 хәрефтән тора.
Бояршинов Михаил Иванович
Бояршинов Михаил Иванович (1904—1988) — совет ғалимы-металлургы, техник фәндәр кандидаты (1949), профессор (1959).
Тимер йәйеү производствоһының теорияһы һәм технология буйынса 200-ҙән ашыу хеҙмәттәре, шул иҫәптән монографиялар, шулай уҡ бер нисә уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһы бар.
Биографияһы
1904 йыл дың 20 ноябрендә Ырымбур губернаһы, хәҙерге Силәбе өлкәһенең Сыростан ауылында, күп балалы ғаиләлә тыуған.
Бала саҡта Златоуст   ҡалаһында йәшәй, шунда мәктәпте һәм механика-металлургия техникумын тамамлай (1925 йыл). Һуңынан Златоуст металлуригия заводында техник- конструктор булып эшләй һәм  эш юллмаһы буйынса Ленинград политехник институтына уҡырға ебәрелә (ЛПИ, хәҙер  Бөйөк Пётр исемендәге Санкт-Петербург дәүләт политехник университеты), 1930 йылда уны «металды ҡыҙыу эшкәртеү» һөнәре буйынса уңышлы тамамлай. Аспирантурала уҡыуын дауам итеү өсөн ҡалдырыла һәм 1935 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Ленинград политехник институтында эшен дауам итә, унда  ассистент һәм ҡара металл прокаты кафедраһының  доценты була. 1930 йылдарҙа Бояршинов илдең металлургия предприятиеларын проектлау буйынса Дәүләт институтының ғилми-тикшеренеү секторында инженер булып эшләй һәм Магнитогорск металлургия комбинатын проектлауҙа ҡатнаша
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем Бояршиновтың фәнни хеҙмәттәре рельс һәм ҡалай прокатлау стандарының  технологияһын камиллаштырыуға һәм йыһазландырыуға арналған. Һуғыш йылдарында ул уҡытыу эшмәкәрлеге менән һәм бер үк ваҡытта Магнитогрск металлургия комбинатында танк броняһын етештереүҙе ойоштороу менән шөғөлләнә Шуныһы ҡыҙыҡ,  Михаил Иванович бронялы ҡалайҙы блюмингта йәйеүҙе тәүге тапҡыр донъя практикаһында тәҡдим иткән Магнитогорск металлургия комбинатының төп механигы Николай Ряженконың идеяһын эшләп бөтөрә, ә комбинат директоры Григорий Носов был проектты хуплай.
Ғалимдың һуғыштан һуңғы тикшеренеүҙәре ҡалай етештереүгә ҡағыла һәм эҫе һәм ҡалайҙарҙы өҙлөкһөҙ стандарҙа һалҡын прокатлау менән бәйле була. 1958 йылда М. И. Бояршиновҡа ғилми профессор исеме бирелә.
1988 йылдың 1 сентябрендә Магнитогорск ҡалаһында вафат була. Уң яр буйы зыяратында ҡатыны менән йәнәш ерләнә
«Почёт билдәһе» ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә, улар араһында «1941—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында маҡтаулы хеҙмәте өсөн», «Фиҙәҡәр хеҙмәте өсөн», «Маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалдары бар. 1973 йылда уға «Магнит ветераны». тигән маҡтаулы исем бирелә
Магнитогорск металлургия комбинатының 85 йыллығы алдынан ҡалала  өс билдәле Магнитогорск кешеһенә  — Николай Рыженко, Григорий Носов һәм Михаил Бояршиновҡа һәйкәл асыла
Ҡашмау
Ҡашмау — башҡорт халҡының милли баш кейеме. Ҡашмауҙы никахҡа ингәндең иртәгәһенә йәш киленгә кейҙергәндәр, һәм ул ир ҡатынының баш кейеме тип иҫәпләнә.
Тегелеше
Төрлө ырыуҙың ҡашмауҙары бер аҙ айырыла. Күбеһенсә ул түбәлә ҙур булмаған тишек ҡалдырып тегелгән, сәйлән-мәрйендәр, аҡыҡ, көмөштән һуғылған тәңкәләр, көмбәҙҙәр һәм суҡтар менән биҙәлгән башлыҡ булараҡ билдәле. Мәрйендәренә ярашлы, ул ҡыҙыл, ҡуйы ҡыҙыл, көрән төҫтә булыуы мөмкин. Башлыҡты ҡыҙыл төҫтәге туҡыманан (буҫтау, киндер) кейеҙ йә буҫтау эслек ҡуйып теккәндәр. Елкәнән арҡа буйлап биҙәкле «ҡойроҡ» — арҡалыҡ (олон) тегелгән, ул ҡатындың толомдарын ҡаплап торорға тейеш булған. Арҡалыҡҡа ла мәрйен-сәйлән баҫылған, сигеп биҙәктәр ҙә һалынған, ҡортбаш, мәрүәт төймәләр тағылған. Ҡатай ҡашмауы таҡыя кеүегерәк тегелгән, түбә өлөшөндәге тишекте таҫма менән сатрашлап беркетеп ҡуйғандар. Муйынсаҡ, мәрйендән теҙелгән арҡалығы айырым туҡымаға беркетелмәгән, ә таҡыя өлөшөнөң ситтәренә тығыҙ итеп тағылған.
Тарихы
Ҡашмау бигерәк тә XIX быуатта Урал аръяғында, бөгөнгө Башҡортостандың көньяғында һәм көньяҡ-көнбайышында киң таралған булған. Ҡашмауҙы никахтан һуң йәш кәләшкә кейҙергәндәр, йәғни, ул ир ҡатыны билдәһе. XX быуат башында уны кешелеккә, байрамдарға кейгәндәр. Күберәк хәлле ғаиләләрҙең ҡатындары кейгән. Ҡашмауҙы таҫтар, һарауыс йә яулыҡ өҫтөнән кейгәндәр һәм эйәк аҫтынан үңербау, ҡаптырма менән беркетеп ҡуйғандар. Колхоздар барлыҡҡа килгәс, башҡорт ҡатындары үҙҙәренең ҡашмау-һаҡалдарын, көмөш биҙәүестәрен трактор һатып алырға биреүҙәре мәғлүм. Һаҡланып ҡалғандарының байтағын инде Бөйөк Ватан һуғышы осоронда фронтҡа ярҙамға тапшырғандар.
Бөгөнгө көндә ҡашмауҙы фольклор коллективтарында күрергә мөмкин. Ул башҡорт милли кейеменең айырылғыһыҙ өлөшө. Республикала Ағинәйҙәр хәрәкәте барлыҡҡа килгәс, улар милли кейемде тергеҙеү буйынса ҙур эш башланы. Хәҙер ҡашмау теккәндә, ҡыҙыл мәрйен генә түгел, аҡ ынйыны ҡулланыуҙары ла күҙәтелә.
Милли кейемдең тәғәйенләнеше һәм үҙенсәлектәре этнографик әҙәбиәттә ярайһы ентекле һүрәтләнгән.
Инсбрук
Географик торошо
Инсбрук Инн йылғаһы буйы уйһыу ерендә, Көнсығыш Альпыларҙың үҙәге Карвендаль һырты итәгендә урынлашҡан.
Тарихы
Б. э. т. 15 йыл алда император Август дәүерендә Альпы өлкәһенә уның тәрбиәгә алған улдары өлкәне Дунайға тиклем яулап алған Тиберий һәм Друз етәкселегендә Рим ғәсҡәрҙәре баҫып инә. Тироль өлкәһе шул ваҡыттан Төньяҡ — Көньяҡ сауҙа юлында мөһим транзит регион булып китә.
Я. э. 200 йылында император Септимий Север Аугсбург юлында Veldidena (хәҙерге заманда Велден) нығытмаға нигеҙ һалынған. Көнбайыш Рим империяһы ҡыйратылғандан һуң Тироль өлкәһе башта аллемандар һәм һуңынан остготтар тарафынан яулап алына.
550 йылда хәҙерге баварҙарҙың ата — бабалары халыҡтар күсенгән барышында Инн йылғаһы үҙәнен биләп алалар һәм бөтә территорияһы Бавария герцоглығы хакимлығы аҫтына эләгә. Көньяҡ Тиролгә Бреннер үткәлеге аша үтеп ул ваҡытҡа урындағы халыҡ менән буталып бөткән баварлылар Лиенца районында йшәгән славяндар менән осраша. Төбәктең артабанғы христианлаштырыуын иИрландия һәм Англо-Саксония миссионерҙары дауам итә.
Беренсе мәртәбә Инсбрук исеме 1180 йылда иҫкә алына. Ҡала булараҡ Инсбрукка герцог Оттон Меранский ҡарары буйынса 1234 йылда нигеҙ һалына. 1239 йылда үҙ хоҡуҡтарын һәм привилегияларын ала, ә 1420 йылда Инсбрук Алғы Австрияның баш ҡалаһы булып китә. 1248 йылда барлыҡҡа килә, ә 1271 йылда урындағы герцог хакимлығы аҫтында булған Тироль дәүләте бойондороҡһоҙлоҡ ала.
1486 йылда беренсе төп дөйөм Европа тәнкәһе булып киткән. 1504 йылда Максимилиан бойороғо буйынса көнсығыш ярынан (Мюхлау ауылынан) ҡорал яһаусы оҫталарҙы Инсбрукка күсерәләр һәм ҡалала ҙур мануфактуралар булдыралар. Бынан һуң Инсбрук төп Европа ҡорал үҙәктәрҙең береһе була, ә ҡорал мануфактураһы Европала беренсе дәүләт ҡорал производствоһы була.
1508 йылда Максимилиан I башына таж кейә, уның хакимлығы осоронда Инсбрук Европа сәйәсәте һәм мәҙәниәтенең иң мөһим үҙәктәрҙең береһе була. 1526 йылда крәҫтиән һуғышы ваҡытында крәҫтиән, христиан һәм демократик республикаһы булдырыу идеяһы килеп сыға. Крәҫтиән һуғышы еңелеүгә дусар булғас, уға нигеҙ һалыусы Михаэль Гайсмайр Венецияла язалап үлтерелә.
1552 йылда Тиролгә ғәсҡәр менән бәреп ингән Саксония курфюрсы Мориц илде бөлгөнлөккә төшөрә. Эрцгерцог Фердинанд II (1529—1595) Амбрас замогында мәҙәниәт ҡомартҡылары билдәле йыйынтығына нигеҙ һала, шул уҡ ваҡытта бик мөһим биналар төҙөлә. Уның дәүерендә Реформация башлана, әммә уға ҡаршы(эрцгерцог, иезуиттар һәм капуциндар ярҙамында) Контрреформация ҡуйыла һәм протестантлыҡ Тиролдә тороп ҡала. 1665 йылда тоҡомдоң Вена тармағы власына күскәндән һуң Тироль Габсбургтарҙың тоҡомо өҙөлә. Император Леопольд I 1669 йылда Инсбрукта университетҡа нигеҙ һалына. Испания мираҫы өсөн Австрия һәм Франция араһындағы һуғыш ваҡытында Бавария курфюсы Макс Эммануил ғәсҡәрҙәре менән бергә Тиролгә 1703 йылда француздар ҙа инә, әммә һөжүм кире ҡағыла. Инсбрукта ошо ваҡиға айҡанлы «Анназаулегә» һәйкәл ҡуйыла.
1809 йылда тироллеләрҙең Баварияға һәм Францияға ҡаршыкөтөүсе Андреас Хофер етәкселендәге азатлыҡ һуғышы башлана. Был һуғышта тироллеләр өс тапҡыр еңеү яулайҙар, әммә дүртенсе мәртәбә Наполеон еңә һәм Хофер 1810 йылда Мантула атылып үлтерелә. Тироль ҡабаттан Бавария хакимлығы аҫтына күсә, әммә 1814 йылдағы Вена конгресы ҡарары менән яңынан Австрияға ҡайтарыла.
1938 йылда Гитлер тарафынан Австрияның Германияға ҡушылыуы (аншлюс) булдырыла, Тироль Өсөнсө рейх составына инә.
1955 йылдың 15 майында еңеүсе илдәр тышҡы эштәр министрҙары ҡарарына ярашлы Австрия ҡабаттан суверенлы демократик,1938 йыл сиктәрендә нейтраль дәүләт булараҡ тергеҙелә.
Транспорт
Ҡала транспорты трамвай һәм автобустарҙан тора. Аҙаҡҡы троллейбус линияһы 2007 йылда юҡҡа сығарыла. Артабан трамвай системаһы үҫешенә иғтибарҙы бүлергә тигән ҡарар сығарыла.
Ҡалала Кранебиттен халыҡ — ара аэропорты бар.
Тимер юлы станцияһы Көнбайыш вокзалы Тироль S-Bahn системаһы станцияларының береһе булып тора.
Сәйәси ситуация
Бургомистр — Христине Оппиц-Плёрер (һайлау исемлеге Für Innsbruck) 2012 йылдағы һайлауҙар һөҙөмтәләре буйынса.
Коммуна вәкилдәре советы (Gemeinderat) 40 урындан тора.
Фән һәм мәғариф
Леопольд һәм Франц исемендәге Инсбрук университетына 1677 йылда нигеҙ һалына.
Спорт
Ҡала ике тапҡыр 1964 һәм 1976 йылдарҙа (1976 йылдағы уйындарҙы Инсбрук уларҙы финанслау буйынса референдумдың уңышһыҙлыҡҡа осрауы арҡаһында Денвер баш тартҡандан һуң ала). Инсбруктан башҡа тик ике генә ҡала ике мәртәбә ҡышҡы Олимпиаданы алды — Швейцариялағы Санкт-Мориц һәм Америкалағы Лейк-Плэсид.
1968 йылда ҡала V ҡышҡы универсиаданы ҡабул итә.
Инсбрук биҫтәһе Игльсела сана — бобслей трассаһы урынлашҡан.
2005 йылда Инсбрукта Olympia World аренаһында хоккей буйынса донъя чемпионаттары матчтары үтте, шул иҫәптән Канада—Словакия һәм Швеция—Швейцария ике финал сиректәре (ярымфиналдар һәм финал Венала үттеләр).
2008 йылда Тиволи Ной стадионында Инсбрукта 3 футбол буйынса Европа емпионаты үтте, шул иҫәптән төркөм этабынан ике уйын Рәсәй йыйылма командаһы ҡатнашлығында (Рәсәй — Испания 1:4 һәм Рәсәй — Швеция 2:0). Инсбрукта «Ваккер» футбол клубы урынлашҡан.
2012 йылда ҡалала беренсе ҡышҡы үҫмерҙәр Олимпия уйындары үткәрелде.
2013 йылда болдеринг буйынса донъя кубогы үткәрелде
Көнсығыш
Көнсығыш — Донъяның Ҡояш ҡалҡҡан тарафы.
Көнбайыш
Көнбайыш — Донъяның Ҡояш байыған тарафы.
Вольфганг Амадей Моцарт
{{Музыкант |Имя             = Вольфганг Амадей Моцарт |Оригинал имени  = Wolfgang Amadeus Mozart |Изображение     = Barbara Krafft - Porträt Wolfgang Amadeus Mozart (1819).jpg |Ширина          = 270px |Описание изображения = Үлгәндән һуң Барбары Крафт төшөргән портрет(1819) |Фон             = |Полное имя      = Иоганн Хризостом Вольфганг {{comment|Амадей|нем. — Готтлиб, греч. — Теофил}} Моцарт |Дата рождения   = 27.1.1756 |Место рождения  = {{ТУ|Зальцбург}}, Зальцбург архиепископлығы, Изге Рим империяһы |Дата смерти     = 5.12.1791 |Место смерти    = {{ВБУ|Вена}}, Изге Рим империяһы |Годы активности = 1761—1791 |Страна          = {{флаг|Священная Римская империя}} Австрия |Профессии       = композитор}, органист, пианист |Инструменты     = орган, клавир, скрипка, альт |Жанры           = симфоник музыка, опера, камералы музыка |Награды         = }} Во́льфганг Амадéй Мо́царт (Wolfgang Amadeus Mozart, МФА ; тулы исеме — Иога́нн Хризосто́м Во́льфганг Мо́царт; 27 ғинуар 1756 йыл,  — 5 декабрь 1791 йыл, ) — Австрия композиторы һәм музыкант-виртуозы. Иң популяр классик композитор булараҡ, Моцарт бөтә донъя музыка мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаған. Замандаштарының әйтеүе буйынса, Моцарт феноменаль музыкаль ишетеү һәләтле, иҫ китәрлек хәтерле һәм музыка уйлап сығарып уйнарға оҫта булған.
Моцарт, башҡа композиторҙарҙан айырмалы рәүештә, барлыҡ музыкаль формаларҙа ла ижад иткән һәм барыһында ла ҙур уңыштарға өлгәшкән. Уның яҙған әҫәрҙәре симфоник, концерт, камера, опера һәм хор музыкаһы өлкәләрендә иң ҙур хазина булып һанала. Гайдн һәм Бетховен менән бер рәттән Вена классик мәктәбенең иң шәп вәкилдәренең береһе булған. Моцарттың биографияһы (бигерәк тә уның ваҡытһыҙ үлеме) төрлө уйлап сығарылған бәхәсле мифтарға бай.
Бала сағы һәм ғаиләһе
Вольфганг Амадей Моцарт 1756 йылдың 27 ғинуарында Зальцбург архиепископлығының баш ҡалаһы Зальцбургта Гетрайдегассе, 9-сы йортта тыуған. Уның атаһы Леопольд Моцарт архиепископ-кенәз Сигизмунд фон Штраттенбахтың йорт капеллаһында скрипкасы һәм композитор булған. Әсәһе Мария Анна Моцарт (ҡыҙ фамилияһы Пертль), Санкт-Гильгендәге ҡарттар йортон ҡараусы комиссарҙың ҡыҙы. Моцарттарҙың ғаиләһендә тыуған ете баланың тик икеһе генә:ҡыҙҙары Мария Анна(уны дуҫтары, туғандары Наннерль тип йөрөткән) һәм улдары Вольфганг ғына тере ҡалған. Уның тыуыуы әсәһенә бик ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙырған, әсәһе бик оҙаҡ ауырығандан һуң ғына терелгән. Тыуғанының икенсе көнөндә үк Зальцбургтағы Изге Руперт соборында Вольфгангты суҡындырғандар. Суҡындырғандан һуң сиркәү кенәгәһенә латинса уны Chrysostomus Wolfgangus Theophilus (Gottlieb) Mozart исемле тип яҙып ҡуйғандар. Был исемдең тәүге ике һүҙе —изге Иоанн Златоуст исеме менән бәйле, ул көндәлек тормошта ҡулланылмаған, ә дүртенсе исеме немецсә һәм Amadeus, Gottlieb, Amadeoo, йәғни «Хоҙайҙың һөйкөмлөһө» тигәнде аңлатҡан. Моцарт үҙен Вольфганг исеме менән атауҙарын хуп күргән.
Ике баланың да музыкаль һәләте бала саҡтан уҡ билдәле булған. Ете йәшендә Наннерль атаһынан клавесиндә уйнарға өйрәнгән. Был ваҡытта өс йәшлек Вольфганг, клавесин артына ултырып, төрлө көйҙәр сығарып маташҡан. Ул, хатта апаһы уйнаған музыкаль пьесаларҙы отоп алып, уларҙан өҙөктәрҙе клавесиндә уйнай башлаған. Был уның атаһы Леопольдты ҙур аптырашта ҡалдырған. Улына дүрт йәш тулғас, Леопольд улын клавесиндә ҙур булмаған пьесалар һәм менуэттар уйнарға өйрәтә. Баштан уҡ Вольфганг бик матур уйнаған. Бер аҙҙан ул үҙаллы ижад итергә тотонған. Биш йәшендә бәләкәй пьесалар уйлап сығарған, атаһы был пьесаларҙы нота дәфтәренә яҙып барған. Вольфгангтың иң тәүге әҫәрҙәре клавир өсөн Анданте До мажор (K.1a) һәм Аллегро До мажор (K. 1b) булған. Уларҙың аҫтында ғинуар һәм апрель,1761 йыл тип яҙылған.
Леопольд үҙ балалары өсөн нота дәфтәрҙәре булдырған, унда ул үҙе йәки уның музыкант дуҫтары, клавир өсөн төрлө әҫәрҙәр яҙып ҡалдырған. Наннерлдең нота дәфтәрендә менуэттар һәм ҙур булмаған пьесалар яҙылған. Был дәфтәр, ныҡ ҡына зарар күрһә лә, бѳгәнгѳ кѳнгә тиклем һаҡланып ҡалған. Ошо дәфтәрҙәр буйынса бәләкәй Вольфганг та уҡыған, шунда уҡ уның беренсе әҫәрҙәре лә яҙылған. Вольфгангтың нота дәфтәрҙәре, киреһенсә, матур көйө һаҡланып ҡалған. Унда Телеман, Бах, Киркгоф һәм башҡа күп кенә композиторҙарҙың әҫәрҙәре лә бар. Вольфгангтың музыкаль һәләте бик ҙур булған: алты йәшендә саҡта уҡ клавесиндән башҡа үҙаллы скрипкала уйнарға өйрәнгән.
Моцарттың нескә музыкаль һәләтен дәлилләүсе бер факт булып, уларҙың ғаиләһенең дуҫы торбала уйнаусы Андреас Шахтнерҙың Моцарт үлгәндән Мария Анна үтенесе буйынса яҙған хаты тора. Уның иҫләүе буйынса, кескенә Вольфганг ун йәшенә тиклем торба тауышынан ҡурҡҡан, әгәр унда башҡа музыка ҡоралдарында уйнамаһалар, уның тауышын ишетмәҫкә тырышҡан. Хатта торбаларҙы ул үҙенә табан йүнәлтелгән пистолетҡа һанаған. Шахтнер яҙған: ''«Атаһы, балаһының ҡурҡыуын юҡ итергә була, миңә Вольфгангтын битенә торбанан өрҙөрөргә бойорҙо. Эй, Хоҙайым, нишләп мин быны эшләнем: Вольфганг торбаның аҡырған тауышын ишеткәс тә ағарынып ергә ауа башланы. Әгәр мин уйнауымды дауам итһәм, малайҙың өйәнәге башланыуы ихтимал ине.
Атаһы Вольфгангты бик ныҡ яратҡан: һәр кис йоҡлар алдынан улар бер мәғәнәһе лә булмаған, үҙҙәре уйлап сығарған «Oragnia figa tafa» тигән йырҙы икәүләшеп йырлаған. Улы, ултырғысҡа баҫтырып йырлатҡан атаһының танау осонан үбеп, ҡартайғас уны быяла футлярға һалып, үҙендә һаҡларға һәм һәр саҡ хөрмәт итергә вәғәҙә иткәс кенә йоҡларға ятҡан. Атай кеше балаларына ѳлгѳлѳ уҡытыусы һәм тәрбиәсе булған, уларға бик яҡшы белем һәм тәрбиә биргән. Уның балалары бер ҡасан да мәктәпкә йөрөмәгән, уларҙы аталары уҡытҡан. Малай бөтә фәндәрҙән дә мауығып уҡыған, хатта уҡыған саҡта музыкаһын да онотоп торған. Мәҫәлән, һандарҙы өйрәнгән сағында өйҙәге бөтә мебелгә аҡбур менән һандар яҙып бѳткән. .
Беренсе сәйәхәт
Леопольд улын композитор итеп күргеһе килгәнлектән, музыка донъяһына Вольфгангты башҡарыусы-виртуоз итеп сығарған. Бының сәбәбе борон-борондан һаҡланып килгән йола буйынса, композитор буласаҡ кеше башта иң һәйбәт музыкант булырға тейеш булған. Улына яҡшы вазифа һәм музыка һөйөүселәр араһында ҡурсалаусы табыр өсөн, Леопольд король һәм кенәздәрҙең һарайҙарына концерт гастролдәре ойошторған. Ошо ваҡыттан алып ун йыл буйына уларҙың ғаиләһе Европа буйлап концерттар менән сәйәхәт итә башлай. 1762 йылдың ғинуарында ул Мюнхенгә беренсе сәйәхәт ҡыла. Вольфгангҡа был ваҡытта бары алты ғына йәш була. Өс аҙналыҡ гастролдәр барышында улар Баварияның куфюрсты Максимилиан III өсөн дә сығыш яһай I.
Мюнхендәге уңышлы сығыштар, тамашасыларҙың балаларҙы энтузиазм менән ҡаршылауҙары Леопольдте тағы ла ошондай сығыштар яһарға ҡанатландыра. Ул ваҡытта Вена Европа мәҙәниәтенең һәм сәнғәтенең төп үҙәге булып торған. Венала музыканттар алдында ҙур мөмкинселектәр асылған, улар бында үҙҙәренә ҡурсалаусылар тапҡан. Шуға күрә Леопольд ҙур өмөттәр бағлап, көҙ көнө бөтә ғаиләһе менән Венаға барырға уйлай. Сәйәхәттән алдағы туғыз ай буйына Леопольд Вольфгангҡа музыканан бик күп дәрестәр биргән. Тик ул уға музыка теорияһын түгел, ә тамашасылар өсөн төрлө фокустар ҡуйырға өйрәткән. Тамашасылар күберәк музыканы түгел, ә фокустарҙы нығыраҡ яратҡан булған. Мәҫәлән, Вольфганг сепрәк менән ҡапланған клавиатурала күҙҙәре бәйләнгән көйө хаталарһыҙ уйнарға өйрәнгән. Ниһайәт, Леопольд, архиепископтың рөхсәте менән ял алып, шул уҡ йылдың 18 сентябрендә ғаиләһе менән Венаға юлға сыға. Юл ыңғайы улар Линц ҡалаһында туҡтап, граф Шлик йортонда концерт ҡуя. Был концертта музыка һөйөүсе Герберштейн һәм Пальфи исемле графтар ҙа була. Улар бәләкәй вундеркиндтарҙың уйнауҙары менән ныҡ һоҡлана һәм Вена ҡалаһының данлыҡлы кешеләренең иғтибарын балаларға йәлеп итергә ярҙамлашырға вәғәҙә биргән.
Ул арала, граф Герберштейн һәм Пальфи, үҙ вәғәҙәләрен тотоп, Венаға Моцарттарҙан алдараҡ килеп, эрцгерцог Иосифкә Линцтағы концерт тураһында һөйләгән. Үҙ сиратында Иосиф та үҙенең әсәһе император Мария Терезияға балалар тураһында һөйләй. Шуның арҡаһында, Венаға килгәс тә Леопольд 1763 йылдың 13 октябрендә Шенбрунға аудиенцияға саҡырыу ҡағыҙы алған. Билдәләнгән көнгә тиклем Моцарттар байтаҡ ҡына Вена дворяндары йорттарында сығыш яһарға саҡырылған, шул иҫәптән, вице-канцлер, граф Коллоредо тарафынан да саҡырылғандар. Һуңынан Коллоредоның улы архиепископ Иероним Коллоредо Моцарттың ҡурсалаусыһы булған. Оҙаҡламай бөтә Вена аристократияһы бәләкәй музыкант -виртоуз тураһында ғына һөйләгән.
13 октябрҙә Моцарттар императорҙың йәйге резиденцияһы булып торған Шенбруннға килгән. Император ҡатыны Мария Терезия Моцарттарҙы, улар үҙҙәрен ҡыйынһынмай тотһондар өсөн, бик йылы ҡаршылай. Бер нисә сәғәт буйына барған концертта Вольфганг төрлө музыка әҫәрҙәрен, үҙенең яҙғандарынан тыш Мария Терезияның йорт композиторы Георг Вагензейль биргән әҫәрҙәрҙе лә, бер хатаһыҙ, мауыҡтырғыс итеп уйнай. Император Франц I, Вольфгангтың уйнау һәләтен тикшереп ҡарау маҡсатында, уны төрлөсә, бер бармаҡ менән генә йәки йоҡа туҡыма менән ҡапланған клавиатураларға баҫтырып уйнатып ҡарай. Вольфганг был имтихандарҙы бик еңел үтә. Шул уҡ ваҡытта үҙенең апаһы менән бергәләп, дүрт ҡуллап та уйнай. Император ғаиләһе был балаларға хайран ҡала. Император ҡатыны хатта үҙенең битен Вольфгангҡа үбергә рөхсәт итә. Концерт тамамланғас, Моцарттарҙы бик ныҡ һыйлайҙар һәм Һарайҙарының тирә яғын ҡарарға рөхсәт итәләр. Билдәле бер тарихи анекдот менән бәйле әлеге концерт: йәнәһе, Вольфганг император балалары менән уйнағанда шыма иҙәндә тайып йығылған. Эрцгерцогиня Мария Антуанетта, Францияның буласаҡ королеваһы, уға торорға ярҙам иткәндә Вольфганг уға: “Һеҙ бигерәк һәйбәтһегеҙ, мин үҫкәс Һеҙгә өйләнергә теләр инем»- тип әйткән. Моцарттар Шенбруннда ике тапҡыр булған. Император ҡатыны, Моцарттарҙың балалары уларҙың һарайында иң матур кейемдәрҙә йөрөһөндәр өсөн, Вольфгангҡа һәм уның апаһы Наннерлгә ике костюм бүләк иткән.
Бәләкәй виртуоздың баш ҡалаға килеүе ҡалала сенсация була, шуның арҡаһында Моцарттар көн һайын аристократтарҙан саҡырыу ҡағыҙҙары алған. Леопольд был саҡырыуҙарҙың береһенән дә баш тартмаған, сөнки ул саҡырыусыларҙың берәйһе, моғайын, балаларҙың ҡурсалаусыһы булыр тип өмөт иткән. Бер нисә сәғәт буйына дауам иткән концерттар Вольфгангты бик ныҡ йонсотҡан. 21 октябрҙә королева алдындағы сираттағы сығышында Вольфганг үҙен бик ныҡ насар тойған, концерттан һуң ауырып йығылған. Уның тәне ҡыҙыл таптар менән ҡапланған, ныҡ ҡыҙыша башлаған. Вольфганг скарлатина менән ауырып киткән. Яҡшы табип дауалауы арҡаһында ул бик тиҙ һауыҡҡан, тик аристократтар, баланан ауырыу йоҡтороуҙан ҡурҡып, уны концерттарға саҡырыуҙан туҡтаған. Шуға күрә венгр дворяндарынан саҡырыу ҡағыҙы килгәс, Леопольд бик ҙур теләк менән балаларын Прессбургҡа (хәҙер — Братислава) алып киткән. Зальцбургҡа ҡайтышлай улар бер нисә көнгә Венала туҡтаған һәм 1763 йылдың башында өйҙәренә әйләнеп ҡайтҡан..
Оло сәйәхәт (1763—1766)
Бер нисә ай ял иткәндән һуң Леопольд балаларының концерттарын дауам итергә булған. Яңы сәйәхәт итеп Парижға концерт эшмәкәрлеге менән барыуҙы һайлаған. Париж ул заманда Европаның иң ҙур музыка үҙәктәренең береһе булған. Леопольдтең ҡурсалаусыһы — Зальцбургтың архиепископ кенәзе Сигизмунд фон Штраттенбах Леопольдтың был амбициоз планын яҡлап сыҡҡан һәм уға ял биргән. Тик Леопольдтың был ялы өс йылға тиклем һуҙылырын ул башына ла килтермәгән. Ғаилә Зальцбургтан 1763 йылдың 9 июлендә юлға сыҡҡан. Юл ыңғайында улар бик күп кенәздәрҙең йортонда, бик күп ҡалаларҙа концерт ҡуйған. Бары тик 18 ноябрҙә генә Парижға килеп етәләр. Виртуоз музыкант балаларҙың даны бик тиҙ таралған һәм Вольфгангтың музыка уйнауын тыыңларға теләүселәрҙең һаны көндән-көн артҡан.
Париж Моцарттарға бик ныҡ тәьҫир иткән. Ғинуарҙа Вольфганг клавесин һәм скрипка өсөн беренсе дүрт сонатаһын яҙған, Леопольд уларҙы баҫтырыуға биргән. Ул ете йәшлек бала яҙған соната сенсация буласаҡ, тип уйлаған һәм титул битендә был әҫәрҙе ете йәштәге бала яҙғанын күрһәткән. Моцарттар биргән концерттар ажиотаж тыуҙырған. Франкфурт ҡалаһында бөтә Европала таныҡлы немец энциклопедисы һәм дипломат Фридрих Мельхиор фон Гриммдан ҡурсаулыҡҡа алынған һәм рекомендация хатын алған Моцарттарҙы Людовик XV-тең Версалдәге һарайына сығыш яһарға саҡырғандар.. 24 декабрҙән алып Раштыуаға тиклемге байрамдарҙа улар король һәм маркиза Де Помпадурҙар өсөн ике аҙна буйы концерт биргәндәр. Яңы йыл байрамында Моцарттар хатта король һәм королева янында баҫып тороу хөрмәтенә лә эйә булалар.
Парижда Вольфганг һәм Наннерль үҙҙәренең музыка өлкәһендәге ҡаҙаныштарының иң бейек баҫҡысына күтәреләләр. Наннерль Париждың виртуоз музыканттары менән бер рәткә баҫһа, Вольфганг феноменаль һәләтле пианинола уйнаусы, скрипкасы, органсы булып ҡына түгел, ә вокал арияларын экспромт юл менәнь уйнаусы аккомпаниатор һәм импровизатор, нота дәфтәренән алдан әҙерләнмәйенсә генә ҡарап уйнаусы музыкант данын яулай.. Апрель айындағы һуңғы ике оло концерттарҙан һуң Леопольд Лондонға сәйәхәт итергә сығырға ҡарар итә. Парижда бик күп концерттар ҡуйыу сәбәпле, Моцарттар бик күп аҡса эшләй, уларға шулай уҡ бик күп затлы бүләктәр-эмалдән эшләнгән табакеркалар, сәғәттәр һәм биҙәнеү әйберҙәре биргәндәр.
10 апрель 1764 йыл. Моцарттарҙың ғаиләһе был көндө Париждән сығып, Па-де-Кале боғаҙы аша үтеп, үҙҙәре яллаған карапта Дуврға табан йөҙөп китә. Улар Лондонға 23 апрелдә килә һәм унда ун биш ай йәшәй. . Англияла булыу Вольфгангтың музыкаль белемен күтәрә, ул унда саҡта Иоганн Христиан Бах, Иоганн Себастьян Бахтың кесе улы һәм Карл Фридрих Абель менән таныша. Иоганн Христиан Бах, Вольфгангтан байтаҡ оло булыуға ҡарамаҫтан, йәш музыкант менән дуҫлаша һәм уға музыка буйынса дәрестәр бирә. Шунлыҡтан Вольфгангтың стиле матурыраҡ, иркенерәк һәм зауыҡлыраҡҡа әйләнә. Бах Вольфгангты ысын күңелдән һөйә, улар икәүһе дүрт ҡул менән бергәләшеп инструмент артында бик күп ваҡыт уйнап үткәргән.. Бында, Лондонда, Вольфганг билдәле итальян опера йырсыһы Джованни Манцуолли менән таныша, унан йыр дәрестәре ала. Ә 27 апрелдә Моцарттар король Георг III алдында сығыш яһай. Монарх уларҙың ғаиләһен бик йылы ҡаршылай. 19 майҙа Вольфганг, И. Х. Бах, Г. К. Вагензейль, К. Ф. Абель һәм Г. Ф. Гендель әҫәрҙәрен нота дәфтәренән генә ҡарап уйнап, тыңлаусыларҙы таң ҡалдыра. Улының шундай ҙур уңыштарына шатланған Леопольд өйөнә шулай тип хат яҙған: Англияға килгәндә Вольфганг виртуоз музыкант булып килгән булһа, ҡайтҡанда ул билдәле композиторға әйләнеп ҡайта: Лондонда саҡта ул элеккесә клавесин һәм скрипка өсөн генә әҫәрҙәр яҙып ҡалмай, ул вокал һәм симфоник әҫәрҙәр ҙә яҙа башлай. Бының сәбәбе булып июлдә Леопольдтың ауырып китеүе торған. Атаһын тынысһыҙламаҫ өсөн, Вольфганг клавирҙа уйнауын туҡтатып тора. Уларҙың ғаиләһе Челси тигән ауылға күсенә. Музыка уйнай алмаған Вольфганг бында музыкаль әҫәрҙәр яҙыу менән шөғөлләнә башлай. Ул үҙ ғүмерендә беренсе тапҡыр симфония (K. 16, Ми-бемоль мажор) яҙа.. Шул рәүешле Вольфгангтың техник әҙерлеге үҫешә, ул композиция формалары һәм ҡағиҙәләрен иркен ҡуллана башлай. Шулай ҙа әлегә ул композитор булыу оҫталығының бейеклектәренә менеп еткән тип әйтеп булмай, сөнки уның күп кенә әҫәрҙәрен Леопольд, тикшереп, мөхәррирләгән, уларҙы тәртипкә һалған. 19 июль, 1765 йыл. Моцарттар Британия музейында була, Вольфганг был музейға Лондонда үҙе ижад иткән сонаталарын һәм 46-сы псаломдың тексына яҙған мадригалын«God is our refuge» (, K. 20) бүләк итә.. Вольфганг һәм уның апаһы Наннерлдең Англияла биргән һуңғы концерты күберәк цирк номерҙарына оҡшаған. Вольфганг һәм Наннерль сепрәк менән ҡапланған клавиатура өҫтөндә дүрт ҡул менән икәүләшеп тавернала аҡсаға уйнаған. 1765 йылдың 26 июлендә Моцарттар Лондондан ҡайтырға сыға,Тик Голландия иле принцессаһының ҙур үтенесе буйынса улар Гаага барырға була. Шунлыҡтан Леопольдтең өйҙәренә әйләнеп ҡайтырҙан алда, юл ыңғайында, Италияға кереп сығыу планы боҙолоп тора.
Луврҙан беренсе августа сығып, улар диңгеҙ буйлап Калегә тик бер айҙан һуң ғына (11 сентябрь, 1765 йыл) килеп етә. Голландияла Моцарттар туғыҙ ай булған. Бында Вольфганг тағы бер симфония (K. 22, Си-бемоль мажор) һәм клавесинда һәм скрипкала уйнар өсөн алты соната яҙған. Сентябрь айында Вольфганг Гаагалағы король һарайында концерт биргән. Голландияға килеү Моцарттар өсөн ҙур ҡайғылар килтергән: Леопольд тағы ла ауырып киткән, һуңынан Наннерль эс тифе менән ауырып, саҡ ҡына үлмәй ҡалған, ул һауығыуға Вольфганг та ауырып йығылған. Ул ауырыған саҡта ике ай самаһы үлем сигендә булып, ҡаҡ һөйәккә тороп ҡалған. . Леопольд Голландияла булған саҡта уның «Школа скрипичной игры» тигән китабы голланд теленә тәржемә ителеп, баҫылып сыҡҡан.
1766 йылдың апрелендә, сәйәхәткә сығыуҙарына өс йылдан артыҡ ваҡыт үткәс, Моцарттарҙың ғаиләһе ҡайтыр юлға сыға. Леопольдтың ялы бик артыҡҡа һуҙылғанлығы, балаларҙың йыш ауырыуҙары, улар ғаиләһенә оҙайлы ял кәрәклеген иҫбатлаған. 10 майҙа улар Парижға килеп етә. Элекке дуҫтары Ф. М. фон Гримм уларға фатир әҙерләп ҡуйған була. Гримм әйтеүенсә, тәү тапҡыр 1764 йылда Парижда булған ваҡыт менән сағыштырғанда, Вольфганг менән Наннерль музыка өлкәһендә ҙур уңыштарға өлгәшкән булған. Шуға ҡарамаҫтан, вундеркиндтарҙың сығышын ныҡ яратҡан тамашасылар үҫмерҙәрҙең музыка уйнауына битараф ҡалған. Шулай ҙа Гриммдың ҙур тырышлығы арҡаһында Вольфганг менән Наннерлде яңынан Версаль һарайына музыка уйнарға саҡырғандар. Ике айҙан һуң, 9 июлдә, ғаилә, Парижды ҡалдырып, тыуған ҡалаһы Зальцбургҡа юл тота. Юл ыңғайында Лионда, Женевала һәм Мюнхендә улар бер нисә аҙна туҡтап тора. Ноябрь,1766 йыл. Ғаилә Зальцбургҡа ҡайтып инә.
Тәүге опералары
Сәйәхәттең һөҙөмтәләре бик ҙур була: ул Леопольдҡа һәм балаларға хыяллана алмаҫлыҡ ҙур дан килтерә. Өйҙә өс йыл булмаған Вольфганг ябай баланан ун йәшлек композиторға әйләнә. Был хәл Моцарттарҙың дуҫтарын, күршеләрен хайран ҡалдыра. Вольфганг Зальцбургтағы мәктәптә уҡығанмы-юҡмы икәнлеге билдәһеҙ, тик атаһы Леопольдтың малайҙы арифметикаға, уҡырға-яҙырға, тарих менән географияға өйрәткәне билдәле. Вольфганг латин, итальян телдәрен яҡшы белгән, ул телдәрҙә һөйләшкән, шулай уҡ француз һәм инглиз телдәрен дә үҙләштергән. Оҙаҡ ваҡыттар буйынса Леопольд улын контрапунктаға ла өйрәткән тип иҫәпләгәндәр, тик һуңынан был фән буйынса дәфтәрҙең Вольфгангтыҡы түгел, ә атаһының бер билдәһеҙ ҡалған уҡыусыһыныҡы булыуы асыҡланған..
Вольфганг Англиянан композитор булып танылып ҡайтҡас, уға төрлө кешеләрҙән музыка яҙырға заказдар яуа башлаған: мәҫәлән, Зальцбургтың кенәзе С. Штраттенбахтың архиепископлыҡ дәрәжәһенә инеүе йыллығы тантанаһына Вольфганг уны данлаусы музыка(«A Berenice … Sol nascente», икенсе төрлө әйткәндә «Licenza», K.70/61c) яҙған. Был әҫәрҙе Вольфганг 1766 йылдың 21 декабрендә уйнап күрһәткән. Бынан тыш кенәз һарайында уйнар өсөн ул төрлө ваҡытта төрлө марштар, менуэттар, дивертисменттар, трио, торба һәм литаврҙа уйнар өсөн фанфарҙар һәм төрлө байрамдар өсөн музыкалар яҙған, тик уларҙың күбеһе юғалған. Моцарттың «Долг первой заповеди» немец ораторийы ла шул кенәз һарайы өсөн яҙылған. Был музыканы яҙырға уға Михаэль Гайдн һәм Антон Адльгассерҙар ярҙам иткән. Имеш-мимештәргә ҡарағанда, архиепископ Штраттенбах, Вольфгангтың ғәжәйеп һәләтенең ысынмы-юҡмы икәнен белер өсөн, уны бер аҙна буйына йоҙаҡ аҫтында тотҡан һәм үҙе биргән шиғырға ораторий яҙырға ҡушҡан. Тик был әҫәрҙең партитураһының бик оҙон күләмле булыуы (208 бит) һәм байтаҡ нота тексынан тороуы был хәлдең миф икәнлеген иҫбатлай. Нисек кенә булмаһын, ораторийҙың беренсе өлөшө Вольфганг тарафынан 1767 йылдың 12 мартында уйналған. 1767 йылдың майында Вольфгангтың иң беренсе музыкаль драмаһы — латинсә яҙылған «Апполон и Гиацинт» операһы ҡуйылған. Был опера музыкаль интермедия рәүешендә Зальцбург студенттарына университет театры сәхнәһендә уйнаһын өсөн яҙылған булған.
1770—1774 йылдарҙы Моцарт Италияла үткәргән. 1770 йылда Болонье һәм шулай уҡ Италияның ул заманда иң популяр композиторы Йозеф Мысливечек менән танышҡан. «Божественный Богемец» Вольфгангтың уға йоғонтоһо шул тиклем көслө булғанлыҡтан, стиль оҡшашлығынан, уның «Авраам һәм Исаак» ораторийын Моцарт яҙған тип иҫәпләгәндәр.
Софронов Анатолий Владимирович
Анато́лий Влади́мирович Софро́нов (1911—1990)— рус совет яҙыусыһы, тәржемәсе һәм журналист, шағир, сценарист, драматург, йәмәғәт эшмәкәре. Ике тапҡыр әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Сталин премияһы лауреаты (1948, 1949). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1981).
Тормош юлы
А. В. Софронов 1911 йылдың 19 ғинуарында Минскиҙа Харьков полиция идаралығы начальнигы ғаиләһендә тыуа. «Ростсельмаш» заводында фрезерлаусы, слесарь, завод гәзите редакцияһының сәркәтибе булып эшләй. 1937 йылда Ростов педагогия институтының әҙәбиәт факультетын тамамлай. 1929 йылда әҫәрҙәрен баҫтырып сығара башлай. 1934 йылда уның «Солнечные дни» тигән тәүге шиғырҙар китабы сыға. 1940 йылда ВКП(б) сафына инә. Бөйөк Ватан һуғышында «Известия» гәзитенең махсус хәбәрсеһе була.
1948—1953 йылдарҙа СССР Яҙыусылар союзының сәркәтибе булып эшләй. Софроновтың 1940-50-се йылдарҙағы эшмәкәрлеге бик ҡәтғи баһа барлыҡҡа килтерә: Семён Резник фекеренсә, Софронов совет әҙәбиәтендә «бик эҙмә-эҙлекле сталинсы һәм антисемит» репутацияһы менән файҙалана, ә Евгений Добренко Софроновты « сталин дәүеренең әҙәбиәттәге иң ҡурҡыныс палачтарының береһе» тип баһалай.
А. В. Софронов 1953—1986 йылдарҙа «Огонёк» журналының баш мөхәррире була.
1990 йылдың 9 сентябрендә Мәскәүҙә вафат була. Троекуров зыяратында ерләнә.
Ғаиләһе
Атаһы — Владимир Александрович Софронов, 1882 йылда тыуған, дон казактары ғаиләһенән сыҡҡан. Уның атаһы, Александр Иванович Софронов (шағирҙың ҡартатаһы), тыумыштан дон казағы, Дон ғәскәре өлкәһенең суд хакимиәтендә күренекле урында тора, әсәһе (шағирҙың ҡартәсәйе) — Варвара Францевна. Беренсе бөтә донъя һуғышы алдынан Владимир Софронов Харьков полиция идаралығы начальнигы була. Граждандар һуғышында Аҡ Армияла генерал Калединдың  хәрби прокуратураһында тикшереүсе вазифаһын башҡара. Артабан ул ҡыҙылдарға сыға, Төньяҡ Кавказ хәрби округында хәрби прокуратурала өлкән тикшереүсе булып эшләй. 1926 йылдың декабрендә, аҡ гвардия контрразведкаһында ҡатнашыусы тип ғәйепләнеп, ҡулға алына. ОГПУ Коллегияһының Ҡарары менән РСФСР Енәйәт Кодексының 58-11 статьяһы буйынса атып үлтереү язаһына хөкөм ителә. 1992 йылдың 14 апрелендә реабилитациялана.
Әсәһе — Аделия Фёдоровна Софронова, ҡыҙ фамилияһы Гримм, ярым немец, ярым поляк милләтле, Ревелдә тыуған. Софроновтың иҫләүе буйынса, әсәһе «теге билдәле ағалы-энеле Гриммдарҙың» нәҫеле.
А. В. Софронов бер нисә тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны — Ксения Фёдоровна Софронова. Һуңғы тапҡыр, үлгәненә тиклем, Эвелина Сергеевна Софроноваға өйләнеп йәшәй. Софроновтың өс балаһы була:
Йырҙары
А. В. Софронов бер нисә тиҫтә популяр йырҙар авторы. Ул композиторҙар Семён Заславский, Сигизмунд Кац, Юрий Милютин, Матвей Блантер менән тығыҙ бәйләнештә ижад итә. Йырсы Вадим Козин уның шиғырҙарына бер нисә романс ижад итә. Софроновтың шиғырҙарына яҙылған йырҙарҙы төрлө йылдарҙа Владимир Бунчиков, Владимир Нечаев, Вадим Козин, Николай Рубан, Владимир Трошин, Ольга Воронец, Майя Кристалинская, Иосиф Кобзон, Нани Брегвадзе, Мария Кодряну һәм башҡа йырсылар йырлай.
1942 йылда А. В. Софроновтың «Шумел сурово Брянский лес» (С. А. Кац музыкаһы) Брянск өлкәһенең гимнына әйләнә (закон «О символике Брянской области», принятый Брянской областной Думой 5 ноября 1998 года).
«Ростов-город, Ростов-Дон» (музыка Матвей Блантер музыкаһы) композицияһы — Дондағы Ростовтың гимны.
Ҡайһы бер авторҙарҙың әйтеүенсә,Софроновтың йыр мираҫы уның ижадының иң ҡиммәтле өлөшө булып тора:
…Нельзя нам забывать про таких песенников Великой Отечественной, как Анатолий Владимирович Софронов. На него в наше время только вешают собак, поминая недобрым словом время его работы редактором «Огонька». Совершенно незаслуженно. Может быть, что-то там и было. Но больше было доброго, значимого, хорошего. А вообще-то, писателя, поэта надо по делу его судить литературному. У Софронова есть ведь очень хорошие песни и в особенности те, что написаны были им в военную пору. Они тогда всюду звучали. Некоторые из них до сей поры поются, стали поистине народными… Софронова нельзя забывать. Ни в коем случае нельзя забывать. Песни его — это, вообще, драгоценный пласт. И казачество, в том числе, и в первую очередь донское, должно быть благодарно ему за то, что он первым, как говорится, за плугом шел, распахивая эту тему, за чепиги этого плуга держался.
Драматургия
Софронов пьесаларының төп өлөшө водевилдәр, һәм улар ҙур популярлыҡ яулаған. Мәҫәлән, «Миллион за улыбку» водевиле 1960 йылда ғына 6015 мәртәбә ҡуйылған. «Стряпуха» пьесаһы 1960 йылда 4637 тапҡыр күрһәтелә. «Стряпуха» пьесаһының популярлығы Софроновты уның дауамы булған һәм ҙур уңыш яулаған «Стряпуха замужем» (1961), «Павлина» (1964) һәм «Стряпуха-бабушка» (1978) пьесаларын ижад итергә көс бирә.
Биш опереттаға либретто яҙа. Ул шулай уҡ сәйәсәт тураһындағы пьесалар ҙа, шул иҫәптән "Карьера Бекетова", «Человек в отставке»,«Берегите живых сыновей», «Эмигранты», «Лабиринт» пьесаларын, яҙа, тик улар совет сәхнәһенә бик һирәк сыға.
Проза
«Путешествие, которое хочется повторить» (1964), «Наследство» (1973) һәм башҡа очерктар китабын нәшер итә.
Софроновтың ҡайһы бер әҫәрҙәре сит телдәргә тәржемә ителгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
А. В. Софронов төрлө йәмәғәт ойошмаларында төрлө вазифалар башҡара: мәҫәлән, 1958 йылда Азия һәм Африка илдәре менән Совет берҙәмлек комитеты рәйесенең урынбаҫары була.
1973 йылдың 31 авгусында бер төркөм совет яҙыусылары менән бергә «Правда» гәзитенә Солженицын һәм Сахаровтарҙың тәртибен тәнҡитләп яҙған хатына ҡул ҡуя.
Яҙыусылар араһында Софронов антисемит исемен йөрөтә һәм йәһүд яҙыусыларын космополитизмда ғәйепләп эҙәрлекләү сиктәрендәге кампанияларҙа әүҙем ҡатнаша.
Йырҙар
{0}[13]{/0}} (1936) (С. А. Кац, 1949) {0}[13]{/0}} (1936) (С. А. Кац, 1944) {0}[13]{/0}} (1936)
Семен-Макар
Семен-Макар (Семено-Макарово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 332 кеше. Почта индексы — 452198, ОКАТО коды — 80225807003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғөмбәй
Ғөмбәй — Гумбейка - Рәсәй йылғаһы.
Географияһы
Ғөмбәй йылғаһы Силәбе өлкәһенең Нуғайбәк һәм Агаповка райондары биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 2116 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 202 км.
Истислах
Истислах ( — файҙа килтерергә ынтылыш), әл-мәсәлих әл-мөрсәлә (ғәр. «ирекле файҙалы ғәмәлдәр») — Ислам хоҡуҡиәтенең төп сығанаҡтарынан (фиҡһтан) хөкөм сығарыу мөмкин булмаған осраҡта, фәтүәне бөтә йәмғиәткә (өммәткә) файҙаһына ҡарап, ирекле фекерләү нигеҙендә сығарыу ысулы. Истислах әр-раий категорияларының береһе һәм хәҙерге ислам йәмғиәтенең ихтыяждарын иҫәпкә алып, фиҡһты үҫтереүҙең мөһим ҡоралы булып тора.
Ғөмбәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәте буйынса :
Истислах
Тарихы
Истислах Мәлик ибн Әнәс (713—795) тарафынан эшләнгән һәм ҡулланылған, Мәлики мәҙһәбенең төп айырмалыҡлы үҙенсәлектәренең береһе булып тора. Теге йәки был дәрәжәлә бөтә төп мәҙхәбтәр тарафынан ҡулланыла. Хәнәфи мәҙһәбтә бойондороҡһоҙ хоҡуҡи категория һаналмай.
Шәфиғиҙәр истислахты истихсандың бер өлөшө тип иҫәпләй. Билдәле булыуынса, Хәнбәли мәҙһәбкә нигеҙ һалыусы Әхмәт ибн Хәнбәл дә ошо ысулды ҡулланған. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең сәхәбәләре айырым осраҡтарҙа истихсан менән файҙаланған.
Ғөмбәй
Этимологияһы
"Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ғөбәй исеме күрһәтелә. Бәлки уның Ғөмбәй тигән әйтелеше лә булғандыр. Шул уҡ ваҡытта Гөнбәй тигән исем булған булыуы ла ихтимал.
Истислах
Тарихы
Истислах истихсандың фекерҙе аналогия (ҡыяс) буйынса төҙләү ысулы булып торған һәм унан башҡа ҡулланыла алмаған бер төрө булып иҫәпләнә. Истихсандан айырмалы рәүештә, истислах Ҡөрьәнгә лә, сөннәткә лә бәйле түгел.
Истислах концепцияһының нигеҙендә мосолмандарҙың динен һәм ғүмерен һаҡлау, улар тураһында хәстәрлек күреү, өммәтте дауам итеүҙе тәьмин итеү һәм уларҙың мөлкәтен яҡлау идеяһы ята.
Истислах бер нисә шартты үтәгәндә генә көскә эйә:
Летняя Рассоха (Попья ҡушылдығы)
Летняя Рассоха — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Попья йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сажновский Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Индик-Яха
Индик-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мессо-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 103 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 242 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Баҡса (Стәрлебаш районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кишинёв
Кишинев (ChișinăuChișinău, А(рум.): ) — Молдавияның иң эре ҡалаһы һәм баш ҡалаһы. Илдең үҙәгендә Бык йылғаһы буйында урынлашҡан иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Кишинев Молдавияның административ берәмәгендә айырым статусҡа эйә — ул муниципалитет булып тора. Кишинев ҡалаһынан башҡа, исемдәш муниципалитет составына алты тирә-яҡтағы ҡалалар (Сынжера, Дурлешты, Ватра, Кодру, Вадул-луй-Водэ, Криково) һәм ун өс коммунаға (ауылдарға) берләштерелгән егерме биш торлаҡ пункттары инә.
Кишинев беренсе тапҡыр 1436 йылдағы грамотала телгә алына. Ҡала статусын 1818 йылда Рәсәй империяһына ингәндән һуң ала, муниципалитет статусын — 1995 йылда.
Атамаһы
Яңы Рәсәй календарында 125 йыл элек билдәләнгән һәм иң киң таралған версия ҡаланың атамаһын иҫке румын исеме Chişla nouă [Кишла ноуэ] — яңы хутор һүҙенә ҡайтара. «Сhişla» һүҙе төрөк теленән алынған — kışla һүҙе, «ҡышлаҡ» («барак») — өй, йорт мәғәнәһендә. Бессарабияла был һүҙ әле лә «ҙур булмаған ҡасаба, хутор» мәғәнәһендә ҡуллана. Атаманың яһалыу характеры арҡаһында (бер өлөшө төрки, икенсеһе — молдаван) хәҙерге тикшеренеүселәр был версияның ғәҙеллегендә икеләнәләр. Кишенёв һүҙенә оҡшаш элементлы топонимдар XV быуатта төрөктәр баҫып алған территорияларҙа табып алынған документтарҙа осрай. Был территориялар бер нисә быуат дауамында күсмә халыҡтарҙың күпләп йәшәгән урыны була, шуның өсөн дә ҡайһы бер тикшеренеүселәр Кишинев ҡалаһының атамаһы төрки сығышлы, ҡыпсаҡ теленән «kesene» ("ерләү урыны, мавзолей "мәғәнәһендә) һүҙенән алынған тип һанай. Күп кенә ерҙәрҙә (мәҫәлән,Украиналағы Полтава өлкәһенең Оржица районы Кишеньки ауылы) боронғо ҡәберлектәрҙән ҡалған тышҡы билдәләре — мавзолейҙар, һәйкәлдәр һәм ҡәберташтар бар. Бындай ҡәберлектәр яңы эраның II мең йыллығы башында Ҡара диңгеҙ янында (Причерноморьела) көн иткән бәшнәктәр һәм ҡыпсаҡтар йәки XIII быуатта был крайҙы баҫып алған татар-монголдарҙан ҡалған булғандыр. Хәҙерге Кишинев тирәһендә бәшнәктәрҙең ҡәберлектәре барлығын археологик ҡаҙыныуҙар иҫбатланы. Башҡа версиялар венгр атамаһы Kisjenő — «кесе Йено» (башҡортса Йәнәй, кесе йәнәй) Йено (йәнәй) — 896 йылда Европаға килгән венгр ҡәбиләләренең береһе менән бәйләйҙәр. Көнбайыш Румыния менән Венгрия сигендә Кишинев-Криш (Kisjenő йәки Chişineu-Criş) ҡалаһы бар, әммә был ике ҡаланы атамаларындағы уртаҡлыҡты раҫлаған дәлилдәр табылмаған.
Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Молдавияла торлаҡ пунктарының исемдәрен үҙгәртеү тенденцияһы, атап әйткәндә, урыҫ теленә «Кишинэу» һүҙен әүҙем индереү башланды. Хәҙерге Молдавияла был атама урыҫ телендә йыш ҡына рәсми һәм булмағандарында ла ҡуллана. Рәсәйҙә Кишинёв яҙылышы ҡанунға ингән.
Символдары
1826 йылдың 2 апрелендә Кишиневтың гербы сифатында Бессарабия өлкәһе гербы ҡабул ителә, сөнки Кишинев өлкә үҙәге булып китә. Герб ике өлөшкә бүленгән ҡалҡан формаһында була. Өҫкө өлөшөндә ҡыҙыл ерлектә алтын таж кейҙерелгән ике башлы бөркөт һүрәтләнгән—Бессарабияның Рәсәй империяһына ҡушылыу символы. Бөркөттөң күкрәгендә ҡыҙыл ҡалҡанда аҡ атҡа атланған, һөңгө менән йыланды сәнскән Георгий Победоносец урынлаштырылған. Бөркөттөң уң тәпәйендә факел һәм йәшен ҡуйылған, ә һулаҡайында — лавр веногы. Гербтың аҫҡы өлөшөндә алтын ерлектә элекке Молдавия кенәзлеге гербынан һыу һыйыры (буйвол) башы урынлаштырылған.
Бессарабия губернаһы булдырылғандан һуң 1878 йылда Кишиневтың яңы гербы раҫлана. Зәңгәрһыу төҫтәге ҡалҡанда күҙе, теле һәм мөгөҙө ҡыҙарған буйволдың башы урынлаштырылған, мөгөҙ араларында биш мөйөшлө алтын йондоҙ «балҡый». Баштан уң яҡҡа көмөш биш тажлы роза сәскәһе, ә һул яҡта — мөгөҙҙәре менән ҡалҡандың ситенә ҡаратылған көмөш ай урағы.
Бессарабия Румынияға ҡушылғандан һуң Кишиневтың гербы тағы ла үҙгәртеүҙәргә дусар була. Ҡалҡанда зәңгәрһыу фонда ҡыҙыл төҫтәге бәләкәй ҡалҡан күкрәгенә ҡуйылған алтын бөркөт һүрәтләнгән, бәләкәй ҡалҡанда Молдавия кенәзлеге гербы — үгеҙ башы, йондоҙ, роза сәскәһе һәм ай урағы. Был герб СССР тарҡатылғандан һуңғы Кишиневтың гербы булып ҡалды.