cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сата-Кулар
Сата-Кулар — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Аргут йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Бызина Нина Ивановна
Бызина Нина Ивановна (3 июнь 1930 йыл) — йырсы (лирик колоратуралы сопрано). РСФСР-ҙың (1974) һәм Башҡорт АССР-ының (1963) атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Нина Ивановна Бызина 1930 йылдың 3 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1952 йылда К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын тамамлай. Әммә йырға һөйөү еңә һәм ул Башҡорт музыка училищеһына (хәҙер Өфө сәнғәт училищеһы) уҡыуға инә. Тәжрибәле педаагог Римма Фишер буласаҡ йырсының тәбиғәттән көслө, һығылмалы тауышына яҡшы башҡарыу техникаһын өҫтәүгә өлгәшә. Уҡыу аҙағына Нина Бызина һирәк тембрлы лирик-драматик сопраноға эйә була. Артабан 30 йыл дауамында, 1956 йылдан алып 1986 йылға тиклем, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында төп солистарҙың береһе булып хеҙмәт итә.
Ижады
Төп сәхнә партиялары:
Йырсының концерт репертуарын урыҫ һәм сит ил вокаль классикаһы өлгөләре, З. Ғ. Исмәғилев, Ш. З.Ҡолбарисов, Рәүеф Мортазин|Р.Ә.Мортазин]], Н.Ғ.Сабитов, [[Сәлмәнов Рафиҡ Вафа улы|С. Р. Сәлмәнов]], [[Әхмәтов Хөсәйен Фәйзулла улы|Х. Ф. Әхмәтов]] йырҙары һәм романстары тәшкил итә. Йырсы билдәле йырсылар менән дә берлектә йырлай (Борис Торик, Иван Ивашков, Хәбир Ғәлимов, Мәғәфүр Хисмәтуллин, һәм башҡалар), шулай уҡ дирижерҙар менән дә тулыһынса үҙ-ара аңлашып эшләй белә (Валерий Руттер, Исаак Альтерман, Нариман Сабитов, Ғәйнетдин Моталов).
Интернациональ һүҙҙәр
Интернациональ һүҙҙәр — башҡорт теленә урыҫ теле аша башҡа телдәрҙән килеп ингән һүҙҙәр. Уларҙың күбеһе халыҡ-ара һүҙҙәргә ҡарай, сөнки улар башҡорт теленән башҡа бик күп телдәрҙә актив ҡулланыла. ''Директор, опера. клуб, факультет һ. б''
Бызина Нина Ивановна
Ижады
Мәскәүҙә үткән Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша (1955). РСФСР композиторҙар союзы Пленумында, Кремль театрында сығышы яһай.
Пермь, Свердловск, Силәбе, Минск опера театрҙары менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә, мәҫәлән, Чайковский исемендәге Пермь опера һәм балет театрында соло партиялар башҡара. Радио-телевидение тапшырыуҙарында йырлай. Уның йыр яҙмалары фондта һаҡлана. Ялға сыҡҡандан һуң да Бызина Нина Ивановна оҙайлы йылдар дауамында театр һәм коллегалары менән бәйләнештәрҙе өҙмәй, мөмкин тиклем тыуған театры тормошонда ҡатнашырға тырыша.
Профессиональ һүҙҙәр
Профессиональ һүҙҙәр - билдәле бер һөнәр кешеләре тарафынан ҡулланылған һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр. Мәҫәлән:табип, диагноз, наркоз, укол, поликлиника, рецепт һүҙҙәре медицинаға; катет, биссектриса, алгебра, геометрия, тамыр, радикал- математикаға ҡарай.
Нәжиб Асанбаев
Нәжиб Асанбаев, Николай Васильевич Асанбаев (7 ноябрь 1921 йыл — 28 март 2013 йыл) — Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы (2006). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1982), Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты.
Биография
1921 йылдың 7 ноябрендә Башҡорт АССР-ы Баҡалы районының Ахман ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа.
Тәүҙә ул үҙ ауылындағы башланғыс мәктәптә, унан һуң Мостафа һәм Балыҡлы ауылдары мәктәптәрендә укый.
1937 йылда Өфө финанс-экономика техникумын тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡырға инә, ләкин уны тамамламай.
1940 йылда Ҡыҙыл Армияһына алына. Рязань aртиллерия училищеһын тамамлағас, 1942—1945 йылдарҙа Бөйөк Ватан һуғышында артиллерия батареяһы командиры була.
1949—1959 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзите хәбәрсеһе булып эшләй.
1961—1963 йылдарҙа Мәскәүҙә Юғары әҙәби курстар тамамлай.
1963—1965 йылдарҙа Башҡорт дәүләт академия драма театры директоры була.
Төрлө йылдарҙа әҙип Башҡортостан Яҙыусылар союзында, СССР Тыныслыҡты яҡлау комитетының Башҡортостан республика бүлексәһендә, Башҡортостан Республикаһының Президент Советында эшләй.
Нәжиб Асанбаев 2013 йылдың 28 мартында вафат була. Өфө ҡалаһының «Көньяҡ» зыяратында ҡатынының ҡәбере эргәһендә ерләнә.
Әҫәрҙәре
thumb|300px|right| Н. Асанбаевтың «Балаҡайҙарым» пьесаһынан күренеш. Азат Хөсәйенов менән [[Гөлли Мөбәрәкова уйнай.]] Нәжиб Асанбаевтың әҫәрҙәрендә күтәрелгән мәсьәләләрҙең ваҡытлы булыуы, конфликттың үткерлеге һәм жанр терлөлөгө хас. Н. Асанбаевтың байтаҡ әҫәрҙәре Башҡорт дәүләт академия драма театрында, Сибай башҡорт дәүләт драма театры, Салауат, Ырымбур, Әлмәт театрҙарында уңыш менән ҡуйыла.
Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы
Шаһиев Эдуард Мөстәҡим улы (Шагеев Эдуард Мустакимович; 17 март 1944 йыл) — рәссам, график, иллюстратор. БАССР‑ҙың атҡаҙанған рәссамы (1983). РСФСР‑ҙың Рәссамдар со­юзы ағзаһы. Халыҡ-ара Сәнғәттәр Академияһы академигы.
Биографияһы
Эдуард Мөстәҡим улы Шаһиев 1944 йылдың 17 мартында Омск ҡалаһында донъяға килгән.
1945 йылдан алып Өфөлә, 1967 йылдан башлап Мәскәүҙә йәшәй.
1965 йылда И.Д.Шадрин исемендәге Свердловск художество училищеһына уҡырға ингән һәм интерьер буйынса рәссам һөнәре алған.
1971 йылда Мәскәүҙәге Строганов Юғары художество‑сәнәғәт училищеһының  дизайн факультетын тамамлаған. 1973 йылдан РСФСР Рәссамдар Союзы ағзаһы.
2000 йылдан алып “Рәссам” татар‑башҡорт рәссамдары союзы рәйесе.
Ижады
Әҫәрҙәренең төп идеяһы – Йыһан киңлегендә кеше. Эдуард Мөстәҡим улы Шаһиев уны образдар символикаһы аша сағылдырырға ынтыла:икеһе лә 1991 яҙылған “Оло донъя һөйөклөһө” (1990), “Тын ғына ихлас әңгәмә бара...”, “Аҡ йәймәләрҙә ҡара аҡҡош”, 2000 йылда яҙылған “Ҡырағай көндәш” - шундайҙарҙан.
1991 йылда ижад ителгән «“Өс туған” башҡорт бейеүе» эшендә ата‑бабалар ере менән бәйләнеш һынландырыла.
90‑сы йылдарҙа Ливанда һәм Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрендә була, унда күргәҙмәләр ойоштора, урыҫ һәм совет сәнғәте буйынса лекциялар уҡый.
1970 йылдан алып күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Шәхси күргәҙмәләре Мәскәү (1990, 2004, 2009, 2010) һәм Өфө (2017) ҡалаларында үтә.
Эштәре Дәүләт тарихы музейы, Көнсығыш дәүләт му­зейы (икеһе лә – Мәскәү), БДХМ коллекцияларында, Рәсәйҙә һәм сит илдәрҙә шәхси тупланмаларында һаҡлана
Оришут
Оришут — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Юшут йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңы һүҙҙәр
Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан- тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән. Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар. Неологизм - грек һүҙе, урыҫ теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ.
Вырья (Велва ҡушылдығы)
Вырья  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Велва йылғаһының һул ярына тамағынан 184 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Георгий Вылкович
Георгий Чалыков Вылкович — болгар табибы, сәйәсмән һәм дипломат. Болгарияның сит ил эштәре һәм диндәр министры (1881—1883), Болгарияның Дәүләт советы рәйесе (1883).
XIX быуаттың 60-сы йылдарында Константинополдә алдынғы хирургтарҙың береһе була. Болгарияны ғосман хакимлығынан азат иткәндән һуң Консерватив партияның лидерҙарының береһенә әүерелә. Ғосман империяһында Болгарияның дипломатик вәкиле була һәм шунда уҡ сәйәси дошмандары тарафынан үлтерелә.
Биографияһы
1833 йылда Эдирнела тыуа. Атаһы Копривштицаның бик бай һәм абруйлы Чалыковтар нәҫеленән. Вылкович Пловдивта уҡый башлай, ә 1857 йылда Константинополдә Хәрби-медицина училищеһын тамамлай. Училищенан һуң хирург булып эшләй һәм Хәрби-медицина училищеһында уҡыта. 1860—1863 йылдарҙа Парижда хирургияһы буйынса махсуслаша, ә 1865 йылда Дамаскиҙа үҙәк хәстәхананың баш табибы булып хеҙмәт итә. 1870—1871 йылдарҙа Константинополдә «Хәйҙәр паша» хәстәханаһы директоры булып эшләй. 1872 йылда Вылкович Ғосман армияһында полковник чинына эйә була. 1875 йылда — ағза-корреспондент, ә 1884 йылда Болгария әҙәби йәмғиәтенең (хәҙер Болгарияның Фәндәр академияһы) ғәмәлдәге ағзаһы. Серб-төрөк һуғышы йылдарында, 1876 йылда Ниш һәм Софияла хәрби госпиталь етәксеһе. 1877 йылда урыҫ-төрөк һуғышы башланғас, Дамаск ҡалаһына күсерелә, армиянан киткәндән һуң Болгарияға ҡайта.
Болгарияла Георгий Вылкович Консерватив партия лидерҙарҙың береһе булып китә. 1879 йылда Учредительный йыйылыш ағзаһы итеп һайлана һәм Тырнов конституцияһына ҡул ҡуйыуҙан баш тартҡан ун ике консерваторҙан торған төркөмгә инә. Беренсе Бөйөк халыҡ йыйылышы (1879) һәм өсөнсө халыҡ йыйылышы (1882—1883) депутаты була. 1879 йылда Ауыл хужалығы, сауҙа һәм йәмәғәт биналары буйынса дирекция етәксеһе итеп тәғәйенләнә, ә 1881 йылда — Көнсығыш Румелияның почта һәм телеграф хеҙмәте директоры. Баттенберг (1881—1883) вәкәләтлеге осоронда сит ил эштәре һәм диндәр министры һәм Дәүләт советы рәйесе (1883).
1885 йылда серб-болгар һуғышы осоронда Георгий Вылкович хәрби госпиталдәр идарасыһы була. 1886 йылда Софияла Александров хәстәханаһы директоры булып хеҙмәт итә. 1887 йылда Константинополдә Болгария дипломатик вәкиле итеп тәғәйенләнә һәм был вафатына тиклем ошо вазифала ҡала. Вылкович Стефан Стамболов хөкүмәте Ғосман империяһында йәшәгән болгарҙарҙың хәлен яҡшыртыу буйынса үткәргән сәйәсәтенең инициаторҙарының береһе була.
1892 йылдың 12 (24) февралендә Георгий Вылковичҡа ялланған үлтереүселәр һөжүм итә һәм ике көндән һуң эсенә бысаҡ менән сәнсеүҙән алынған яранан вафат була. Пловдивта ерләнгән.
Тарас Шевченко һәйкәле (Минск)
Тарас Шевченко һәйкәле(Пам'ятник Тарасу Шевченку) — Белоруссияның баш ҡалаһы Минскиҙа украин шағиры, прозаик, рәссам һәм этнограф Тарас Григорьевич Шевченко хөрмәтенә төҙөлгән монумент.
Тарихы
Тарас Шевченко һәйкәле Беларусь Республикаһында Украина илселегенең яңы төҙөлөшө эргәһендә Степанов баҡсаһында урынлашҡан. Скульптура композицияһы бойондороҡһоҙ Беларусь дәүләтендә Шевченконың беренсе һәйкәле.
Тарас Шевченконың бронза скульптураһы Киевтың Минскка бүләге булып тора. Авторҙарҙың уйы буйынса скульптура украин халҡының үткәне һәм киләсәге хаҡында уйланып ултырған шағир һынынан ғибәрәт. Һәйкәл менән йәнәшә эсәр һыу ҡуйылған.
Монумент 2001 йылда ҡуйыла, ә 2002 йылдың 22 апрелендә асыу тантанаһы уҙа
Тулы кәүҙәле һәйкәлдең авторы — скульптор М. Яковенко һәм Беларусь Республикаһының халыҡ рәссамы М Савицкий.
Пономарёв Руслан Олегович
Биографияһы
Руслан Олегович Пономарев 1983 йылдың 11 октябрендә Украина ССР-ының Донецк өлкәһендә Горловка ҡалаһында тыуа. Шахмат уйнарға автомобилдәр ремонтлау заводында инженер булып эшләгән атаһы өйрәтә. 9 йәшендә Руслан 10 йәшкә тиклемге балалар араһында тәүҙә Горловка ҡалаһының, һуңынан Донецк өлкәһенең чемпионы исемен яулап, беренсе разрядҡа эйә була. 1998 йылдан донъяның иң йәш гроссмейстеры. 13 йәшендә 18 йәшкә тиклемге үҫмерҙәр араһында Европа чемпионы була. Тағы бер йылдан шул уҡ категорияла донъя чемпионы исемен яулай. 2002 йылдың ғинуарында шахмат буйынса донъяның иң йәш чемпионы була (FIDE версияһы буйынса); ул саҡта Русланға ни бары 18 йәш була. Украина йыйылма командаһы составында XXXVI һәм XXXIX Шахмат олимпиадалары чемпионы.
2003 йылдың 12 ғинуарынан Михаил Чигориндың донъя чемпиондарын еңеүселәрҙең символик клубы ағзаһы.
Шахмат уйынарға бала сағы һәм үҫмер йылдары үткән Горловкала өйрәнә. 2001 йылда ир-егеттәр араһында Европа чемпионатының вице-чемпионы. 2002 йылда Линареста халыҡ-ара турнирҙа 2-се урын ала. ФИДЕ Донъя кубогының 2005, 2009 йылдарҙағы финалисы. Дортмундтағы халыҡ-ара турнир еңеүсеһе (2010).
Болгарияла дәүләт түңкәрелеше (1886)
Болгарияла 1886 йылдағы дәүләт түңкәрелеше, ул шулай уҡ 9 августағы дәүләт түңкәрелеше (Деветоавгустовски преврат) булараҡ билдәле — 1886 йылдың 9 (21) авгусында кенәз Александр Баттенбергты болгар тәхетенән ҡолатырға тырышыу. Был тырышлыҡтың уңышһыҙ һәм контртүңкәрелеш менән тамамланыуына ҡарамаҫтан, ахыр сиктә Александр Баттенберг тәхетенән баш тарта һәм илдә ауыр сәйәси көрсөк барлыҡҡа килә.
Башы
1885 йылда Көнсығыш Румелияны (болгар тарихнамәһендә Болгарияны көнсығыш Румелия менән берләштереү) аннексияланғандан һуң (Рәсәй империяһы был берләшеүҙе хупламай) урыҫ-болгар мөнәсәбәттәре ҡырҡыулаша. Урыҫ батшаһының кенәздең сәйәсәтенә риза булмауы болгар кенәзлегенә ҡарата урыҫ сәйәсәтенең мөнәсәбәтендә лә сағыла. Шуға ла Болгария бойондороҡһоҙлоғон Сан-Стефан килешеүендә билдәләнгән сиктәрҙә һаҡлап ҡалыу өсөн Рәсәйҙең ҡурсалауы кәрәк тип иҫәпләгән урыҫтар яҡлы сәйәси төркөмдәр (Цанковтың Прогрессив-либераль партияһы һәм Көнсығыш Румелияның Халыҡ партияһы) Баттенбергҡа ярһып һөжүм итә башлай. Сербияның яңы һөжүмгә әҙерленеүе тураһындағы хәбәр ҙә шулай уҡ тиҙ арала Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙе көйләүҙе талап итә, сөнки 1885 йылдағы һуғыштан һуң көсһөҙләнгән болгар армияһы бындай һөжүмгә ҡаршы тора алмаясағы көн кеүек асыҡ була, шулай уҡ армиялағы кадрҙар сәйәсәте лә ризаһыҙлыҡ тыуҙыра.
Әҙерлек
Түңкәрелеште ойоштороусылар: Хәрби училище начальнигы Пётр Груев, генералдар Анастас Бендерев, Радко Димитриев һәм Георгий Вазов. Заговорҙа Болгариялағы урыҫ хәрби атташеһы полковник Сахаров та ҡатнаша.
Июль аҙағында — август башында сербтарҙың буласаҡ һөжүменә ҡаршы тороу өсөн әҙерлек һылтауы аҫтында Бендерев София янында ғәскәр урынлаштыра башлай, шул уҡ ваҡытта кенәзгә тоғро булған подразделениелар: 1-се пехота полкының ике дружинаһы Сливница эргәһендә оборона ҡоролмаларын төҙөй башлай, 1-се кавалерия полкы Самоковҡа учениеларға китә, 2-се (Струмский) пехота полкы Перникҡа күсерелә, Софияла заговор тураһында белгән 1-се артиллерия полкы ҡала. Груев министр-рәйес Петко Каравелов һәм хәрби министр Константин Никифоров менән һөйләшеүҙәр алып бара, улар кенәзде тәхетенән баш тартырға күндерергә ризалаша, әммә заговорҙа ҡатнашыуҙвн баш тарта.
Баттенбергты ҡолатыу һәм һәм ваҡытлы хөкүмәтте формалаштырыу
1886 йылдың 8 авгусынан 9 авгусына ҡарай төндә Струмский полкы частары һәм Хәрби училище юнкерҙары Софияға инә, ҡалала ҡалған ғәскәрҙе нейтралләштерә һәм кенәз һарайын ҡамауға ала. Александр Баттенберг ҡулға алына һәм уны тәхеттән баш тартыуы тураһында указға ҡул ҡуйырға мәжбүр итәләр. Шул уҡ иртәлә уны Оряховоға алып китәләр һәм Дунай буйлап Рәсәйгә оҙаталар.
Заговорсыларҙың аныҡ ҡына артабанғы эш планы булмай. Улар барлыҡ сәйәси партиялар ҡатнашлығында хөкүмәт ойоштороп булырына ышана, тик Каравелов һәм башҡа сәйәсмәндәрҙең ҡаршылығына тап була. Кискә табан, Рәсәйҙең сит ил эштәре министрлығы менән кәңәшләшкәндән һуң, ваҡытлы хөкүмәт составы иғлан ителә, уны митрополит Климент Тырновский етәкләй. 10 августа хәрби подразделениеларҙың күбеһе яңы хөкүмәткә тоғро булырға ант итә. Күп кенә болгар офицерҙары һәм сәйәсмәндәре, шул иҫәптән ул мәлдә Тырновола булған халыҡ йыйылышы рәйесе Стефан Стамболов та түңкәрелеште хупламай. Никифоров ваҡытлы хөкүмәттә ҡатнашыуҙан баш тарта, плевенский полкы ант итергә теләмәй, ә Севлиевола яңы власҡа ҡаршы демонстрация үтә. Варненский полкында хәрбиҙәр түңкәрелеште хуплаған командирға буйһоноуҙан баш тарта.
Контртүңкәрелеш
Пловдивола 10 августа контртүңкәрелеш ойоштороу башлана, уны Сава Муткуров етәкләй. Уға Димитрий Тончев, башҡа либераль сәйәсмәндәр һәм британия консуллығы ҡушыла. Пловдивҡа Пазарджик, Хасково һәм Иҫке-Загоранан яңы хөкүмәтте танырға теләмәгән хәрби частар килә башлай. 11 августа Стамболов прокламация сығара һәм Муткуровты болгар армияһының баш командующийы итеп тәғәйенләй. Муткуров, ваҡытлы хөкүмәткә үлем язаһы менән янап, 24 сәғәт эсендә вәкәләттәренән баш тартыуҙы талап иткән ультиматум ҡуя. 11 августан 12 авгусҡа ҡарай төндә Сливницала 1-се пехота полкы баш күтәрә. 12 авгусҡа ваҡытлы хөкүмәт яҡлылар Софияла һәм Шуменда ҡамап алына. Урыҫ генераль консуллығы етәкселегендә башында Каравелов торған яңы хөкүмәт ойошторола. Груев һәм башҡа баш заговорсылар ҡаса.
Баттенбергтың ҡайтыуы
Каравелов хөкүмәте ярҙамлашыуға Рәсәйҙең ризалығын ала, әммә Тырново һәм Пловдивта контртүңкәрелеш ойоштороусылар уларға ярҙам итергә теләмәй. Оккупация һәм граждандар һуғышы башланыуҙан ҡурҡып, Каравелов Бөйөк халыҡ йыйылышын саҡырғанға тиклем кенәз тәхетен тергеҙеү тураһындағы ҡарарҙы ҡабул итеүҙе кисектерергә теләй, ләкин Стамболов Баттенбергты Болгарияға мөмкин тиклем тиҙерәк ҡайтырға саҡыра. 16 августа Стамболов Петко Славейковты, Георгий Странскийты һәм үҙен наместниктар тип иғлан итә. 17 августа Каравелов кабинеты вәкәләттәрен һала, Пловдив яугирҙары бер ниндәй юғалтыуҙарһыҙ баш ҡаланы үҙ ҡулдарына ала.
Александр Баттенберг 17 августа Софияға ҡайта, әммә 9 көндән һуң, 1886 йылдың 26 авгусында (7 сентябрь) урыҫ императоры менән мөнәсәбәттәрен юлға һалырға тырышып ҡарай, ләкин уңышҡа өлгәшмәй, шуға ла тәхетенән баш тартыу тураһында актҡа ҡул ҡуйғандан һуң Болгарияны бөтөнләйгә ташлап китә. Власть башында Стамболов торған регент советына күсә.
Эҙемтәләре
1887 йылдың 7 июлендә Болгарияла яңы кенәз итеп Саксен-Кобург-Готский династияһы вәкиле, Австрия императорының туғаны һәм Австрия армияһы офицеры Фердинанд I һайлана. Хакимлыҡ итеүенең тәүге йылдарында тышҡы сәйәсәтендә Рәсәйгә ҡарата мөнәсәбәтенең һыуыныуы тойолған Стефан Стамболовтың Либераль партияһы эске сәйәси тормошта төп ролде уйнай. Рәсәй яҡлы офицерҙар Румынияға күсеп китә һәм 1887 йылдың февралендә Болгарияла йәнә түңкәрелеш ойошторорға тырышып ҡарай, әммә һөҙөмтәгә өлгәшмәй. Болгария менән Рәсәй араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тик 1896 йылда ғына тергеҙеү мөмкин була..
Спасский (Иглин районы)
Спасский (Спасское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 452400, ОКАТО коды — 80228855008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Архаизмдар
Телдең һ-ҙлек составы туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Уның үҙгәреүе, артыуы йә кәмеүә туранан - тура йәмғиәттең, фәндең, техниканың, мәҙәниәттең торошо, үҫеше, алға китеше менән бәйләнгән. Телдә яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе неологизмдар тип атайҙар. Неологизм- грек һүҙе, урыҫ теле аша башҡорт теленә килеп ингән. Неос-яңы, логос- һүҙ. Ваҡыт үтеү менән һөйләштән төшөп ҡала барған һүҙҙәрҙе архаизмдар тип йөрөтәләр.
Әҙәбиәт
Төркөм:Лексика
Ҡайынйылға (Бәләбәй районы)
Ҡайынйылға (Каин-Елга) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 452036, ОКАТО коды — 80209837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары
Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары (Кутлугизинские обнажения верхнемеловых отложений) — республика әһәмиәтендәге геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы (1965).
Тасуирламаһы
Ғафури районы Ҡотлоғужа ауылы тирә-яғы геологияла өҫкө аҡбур осороноң фаунистик һүрәтләнгән диңгеҙ ултырмалары (сантон быуаты) ятыуы менән билдәле. Ағиҙел йылғаһының үҙәнендә, Красноусол быяла заводының элекке ҡом карьерында урынлашҡан. Майҙаны — 18 гектар. Башҡортостандың Урал алдында өҫкө аҡбур ултырмалары киң таралған. Өҫкө аҡбур тоҡомдары яланғаслыҡтары — акбурҙың сантон ярусының төп геологик киҫелештәренең береһе, ҡалынлығы 18—20 метр. Кәүшәк конгломераттарҙан һәм глауконит ҡомташтарынан тора. Өҫкө ҡатламында төрлө формала һәм ҙурлыҡтағы спонгиолит ҡомташтарының ҡушымталары күҙәтелә. Уларҙың өҫтөндә неоген осороноң аллювиаль һәм делювиаль ултырмалары ята. Ер ҡабығының түбәнәйеүе арҡаһында диңгеҙ үтеп ингән. Ләкин палеогенда һәм неогенда барған ныҡ йыуылыу арҡаһында улар айырым «утрауҙар» рәүешендә генә һаҡланған. Карст күп осраҡта йыуылыуҙан һаҡланыуға булышлыҡ итә. Өҫкө аҡбур ултырмаларын өйрәнеүҙә Ҡотлоғужа киҫелеше терәк һыҙыҡ булып тора. Был киҫелеште Башҡортостандың әһәмиәтле геологик тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә индерергә мөмкинлек бирә.
Ҡотлоғужа яланғаслыҡтары тәүге тапҡыр 1940 йылда Вахрушев Георгий Васильевич тарафынанан тасуирлана.
Ҡыл ҡумыҙ
Ҡыл ҡумыҙ — төрки ҡәбиләләрендә киң таралған һыҙғыслы-ҡыллы уйын ҡоралы. Был инструмент ҡайын киҫәгенән сүмес формаһында соҡоп эшләнгән. Ҡыл ҡумыҙҙы элегерәк тулыһынса ағастан эшләгәндәр.Оҙонлоғо 650—800 мм тирәһе. Яртылаш асыҡ декаһын быҙау тиреһенән эшләгәндәр. Ҡылдарын ат ялынан тарттырып бәйләгәндәр. Һыҙғысын да ағас таяҡҡа ат ялын тарттырып бәйләп эшләгәндәр.
Абруйлы бер хеҙмәттә һүрәтләнеүенсә, «Ҡумыҙ — гриф (муйыны) беркетелгән, башы европа скрипкаһына тартым. Кәүҙәһе ағас көп урынына иләнгән тире менән ҡапланған. Уйым муйын тирәһендә генә көпләнгән, ҡалған өлөшө — асыҡ килеш. Ҡылдары өсәү — аҡ ат ҡылынан. Был уйын ҡоралы ҡыҙыл төҫкә буялған, оҙонлоғо 66 см. Тирәһе, килбәте бөкөрөрәк, һыҙғысы ла шулайыраҡ…» Белгестәрҙең фекеренсә, ҡыл ҡумыҙ хәҙерге скрипканың барлыҡҡа килеүенә нигеҙ булған. Тик унан айырмалы рәүештә, ҡыл ҡумыҙҙы яурын башына һалып түгел, тубыҡтарға терәп уйнайҙар.
Пилат Вацлав
Вацлав Пилат (Václav Pilát 6 май 1888, Прага — 28 ғинуар 1971, Прага) — Чехословакия футбол сыһы, һөжүмсе.
Ҡыл ҡумыҙ
Ҡыл ҡумыҙҙы донъя кимәленә ҡаҙаҡтар сығара, сөнки был уйын ҡоралы уларҙа бетеү урынына һаҡланған. Улар Ҡорҡот Атаның иҫтәлеген бик хөрмәт итә һәм уның ерләнгән урынында мавзолей төҙөгән. Был мавзолейҙа Ҡорҡот Атаның ҡыл ҡумыҙы һаҡлана, ә тышта ҡыл ҡумыҙға бағышланған уникаль һәйкәл бар — ел иҫкән ваҡытта был һәйкәл ҡыл ҡумыҙ тауышына оҡшағаныраҡ моң сығара. Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы саҡырыуы буйынса, 2005 йылда Өфөгә Ҡаҙағстандан Ҡондоҙ Жаппас ҡыҙы Ҡаламбаева килә. Ул башҡорттарҙа ҡасандыр киң таралып та, хәҙер онотолоп бөтә яҙған музыка ҡоралында уйнау серҙәрен аса. «Ҡыл ҡумыҙҙың моңо тәрән, үҙ тауышы бар. Ул оркестрҙың бер биҙәге», — тип иҫәпләй Башҡортостандың халыҡ артисы, Милли  музыка ҡоралдары оркестры етәксеһе Рәмил Ғәйзуллин. Ҡыл ҡумыҙҙа уйнаусы беренсе ҡарлуғастар — икеһе лә Өфө дәүләт сәнғәт академияһында белем алыусы Альбина Вәлиева һәм Зәлиә Яҡупова була.Үҙҙәренә шундай мөмкинлек биргән өсөн ҡыҙҙар башҡорт музыкаһы факультеты деканы, профессор Айрат Ҡобағошовҡа һәм Ҡондоҙ Ҡаламбаеваға рәхмәтлеләр. Бөгөн ҡыл ҡумыҙҙы сәнғәт академияһы эргәһендәге оҫтаханала эшләйҙәр.
Пилат Вацлав
«Спарта» (Прага) шулай уҡ Чехословакияның милли йыйылма командаһы өсөн сығыш яһай.
Чехословакияның өс тапҡыр чемпионы.
Клуб карьераһы
Профессиональ футболда 1910 йылда «Спарта» (Прага) командаһы өсөн беренсе тапҡыр сығыш яһай, унда ун өс миҙгел уҙғара, 361 уйында ҡатнаша, барлығы 323 гол индерә. Күпселек ваҡыттарын үткәрә, «Спарта» составында уйнағанда төп составтың һөжүмсеһе була. «Спарта» составында команданың төп һөжүмселәренең береһе була, беренселек уйындарында уртаса һөҙөмтәлелеге 0,89 голға тигеҙ.
Профессиональ карьераһын «ЧАФК Прага» клубында тамамлай, уның өсөн 1925-1926 йылдарҙа сығыш яһай.
1971 йылдың 28 ғинуарында 83 йәшендә Прага ҡалаһында вафат була.
Себыстей
Себыстей — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кокузек йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аряев Леонид Николаевич
Аряев Леонид Николаевич (Леонід Миколайович Аряєв; 1923—1976) — украин совет ғалимы, анестезиолог-реаниматолог, медицина фәндәре докторы, профессор, медицина хеҙмәте полковнигы. Украина ССР-ы Одесса, Николаев, Херсон өлкәләрендә һәм шулай уҡ Молдавия ССР-ы анестезиология хеҙмәтен ойоштороусы. Яҡынса 100 фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән ике монография авторы.
Биографияһы
Тарханово ауылында 1923 йылдың 18 июнендә тыуған, хәҙерге Мордовия Республикаһы территорияһында.
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан, хәрби наградаларға эйә.
Хәрби-медицина академияһын Ленинградта (ВМА, хәҙерге С. М. Киров исемендәге Хәрби-медицина академияһын 1946 йылда, 1957 йылда академик П. А. Куприянов клиникаһының хирургтарҙы камиллаштырыу факултетын) тамамла. Шулай уҡ Хәрби-медицина академияһының анестезиологтары курсында 1958—1965 йылдарҙа уҡый.
1946—1955 йылдарҙа Леонид Аряев медсанчаста хирург булып эшләй, 1957—1967 йылдарҙа ошо уҡ хәрби округ госпиталендә бер үк ваҡытта уҡыу һәм квалификация күтәреү курстарының етәксеһе була. 1966 йылда ВМА-ла «Анальгезия и поверхностный наркоз закисью азота при непродолжительных операциях, некоторых диагностических исследованиях и с лечебной целью» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яһай. 1967 йылдан алып Одесса медицина институтының (хәҙер Одесса милли медицина университеты) доценты (1967—1068), хирургия кафедраһы профессоры (1968—1969), реаниматология һәм анестезиология кафедраһы мөдире (1969—1976). Шулай уҡ Одесса өлкә һаулыҡ һаҡлау бүлегенең баш белгесе була, Молдавия һәм Украина көньяҡ төбәгендә анестезиология һәм реаниматология хеҙмәтен ойоштороусы. Л. Н. Аряев етәкселеге аҫтында 13 кандидатлыҡ һәм 1 докторлыҡ диссертациялары яҡланған.
1976 йылдың 4 апрелендә Украина ССР-ының Одесса ҡалаһында вафат була. Икенсе христиан ҡала зыяратында ерләнгән Уның улы Николай (тыуған 1950) — шулай уҡ ғалим-медик. .
Ҡыҙыл Йондоҙ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнгән, улар араһында «Ленинград оборонаһы өсөн», «Хәрби ҡаҙаныштары өсөн», « 1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңеү өсөн».
Оршедумка
Оршедумка — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кокшага йылғаһының уң ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Вязовая (Добрянка ҡушылдығы)
Вязовая  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Добрянка йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Латипов Наил Миңнеәхмәт улы
Латипов Наил Миңнеәхмәт улы (Латипов Наиль Миниахметович) (28 октябрь 1963 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары, Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Латипов Наил Миңнеәхмәт улы 1963 йылдың 28 октябры Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында тыуған. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1986  йылда Өфө нефть институтын  тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1986 йылда Өфө нефть институтын тамамлағас, Ишембай нефть эшкәртеү заводында слесарь булып башлай. 1989—1992 йылдарҙа ВЛКСМ-дың Благовещен ҡала комитетының икенсе секретары итеп тәғәйенләнә, «Башҡортостан» консорциумының производство начальнигы вазифаһында эшләй. 1992 йылдан Благовещен ҡалаһында «Батекс» акционерҙар йәмҡиәтенең генераль директоры урынбаҫары.
Благовещен ҡалаһы 83-сө Седов һайлау округы буйынса Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының экология, тәбиғи ресурстарҙы рациональ файҙаланыу буйынса комиссия ағзаһы.
Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы
Яҡупов Нәзим Мөхәмәтйән улы (7 июль 1928 йыл — 20 февраль 2009 йыл) — хәрби хеҙмәткәр һәм тарихсы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1956 йылғы Венгрия ваҡиғаларында ҡатнашыусы, гвардия подполковнигы. Советтар Союзы Геройы (1957). Тарих фәндәре докторы (1970), профессор (1972). Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987).
Биографияһы
Нәзим Мөхәмәтйән улы Яҡупов 1928 йылдың 7 июлендә Башҡортостандың хәҙерге Кушнаренко районы Ҡарасайылға ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте буйынса — татар.
1948 йылдан Совет Армияһында, шул уҡ йылдарҙа ВКП(б) ағза итеп ҡабул ителә. 1951 йылда Львов хәрби-сәйәси училищеһын тамамлай.
Танк батальоны командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары капитан Н. М. Яҡупов 1956 йылдың көҙөндә Совет ғәскәрҙәренең Көньяҡ төркөмө составында, рәсми рәүештә «контрреволюцион фетнәне баҫтырыу» тип аталған, венгр ваҡиғаларында ҡатнаша.
Төрлө госпиталдәрҙә оҙаҡ ҡына дауаланғандан һуң, 1956 йылда капитан Н. М. Яҡупов. — запаста. 1962 йылда Одесса дәүләт университетының тарих факультетын тик яҡшы баһаларға ғына тамамлай, кафедра менән етәкселек итә. Украина ССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре, тарих фәндәре докторы, И. И. Мечников исемендәге Одесса милли университеты профессоры, яҙыусы-тарихсы, отставкалағы подполковник Н. М. Яҡупов һуңғы көндәренә тиклем Одесса ҡалаһында йәшәй.
2009 йылдың 20 февралендә вафат була.
Һылтанмалар
(Тикшерелгән 19 ноябрь 2009)
Александр Ранкович
Александр Ранкович, Александар Ранковић, шулай уҡ Марко Лека булараҡ билдәле (28 ноябрь 1909 йыл, Обреновац ҡалаһы эргәһендәге Дражевац ауылы — 20 август 1983 йыл, Дубровник, Хорватия) — сәйәси эшмәкәр. 1963—1966 йылдарҙа Югославияның вице-президенты, 1946—1953 йылдарҙа Югославия Федератив Халыҡ республикаһының эске эштәр министры. Югославия халыҡ геройы.
1950—1960 йылдарҙа Югославияла дәүләт именлеге органдары өсөн яуаплы була. Югославия (совет гәзите «Тито — Ранкович» терминын ҡуллана), 1966 йылда сәйәси янъял һөҙөмтәһендә барлыҡ вазифаларынан бушатыла.
Бала сағы
Ярлы ғаиләлә тыуа. Иртә атайһыҙ ҡала. 1922 йылда Белградҡа аҡса эшләргә китә. 1924 йылда профсоюзға инә (синдикат). 1927 йылда буласаҡ ҡатыны Анджа менән таныша һәм шунан алып Югославияның коммунистик йәштәр союзы эшмәкәрлегендә әүҙем ҡатнаша.
Йәшерен партия карьераһы.
Ранковичтың процесы 6 ғинуар диктатураһы ваҡыттарындағы сәйәси диссидентҡа ҡаршы процесстарҙың береһе була. Һөҙөмтәлә, Ранкович ҡаты язаларға дусар ителә. «Дәүләтте яҡлау буйынса суд» уны алты йылға иркенән мәхрүм итә, ул Сремск Митровица һәм Лепоглава төрмәләрендә ултырып сыға. Төрмәлә ултырғанда, Ранкович йәштәрҙе коммунистик хәрәкәткә ылыҡтыра.
Төрмәнән 1935 йылдың башында сыға. Шул уҡ йылда әрмелә хәрби бурысын үтәй. Һуңынан Белградҡа күсеп килә, профсоюзда эшләй (синдикат). 1936 йылда Югославия коммунистар партияһының Сербия буйынса округ комитеты ағзаһы, ә 1937 йылда — Югославия коммунистар партияһы үҙәк комитеты политбюроһы ағзаһы була. Полицияның даими күҙәтеү аҫтында булыуы арҡаһында, 1939 йылдың ғинуар айында йәшерен тормошҡа күсә, унда «Марко» псевдонимы аҫтында билдәле була. Загреб конференцияһында (1939) ҡабаттан Югославия коммунистар партияһының үҙәк комитетына һайлана.
Икенсе донъя һуғышы йылдарында партизанлығы
Гитлер Германияһы Югославия Короллегенә һөжүм иткәндә, Ранкович Загребта була. Югославия коммунистар партияһы Үҙәк комитеты пленумынан һуң Белградҡа килә. 1941 йылда июль аҙағында белград радиостанцияһы шартлағандан һуң, полиция ҡулына эләгә, һәм гестапоға тапшырыла. Агент-подпольщиктар ярҙамында уны дауаханаға күсерәләр, унда ҡасырға ярҙам итәләр. Күпмелер ваҡыт Белградта була, һуңынан партизандар биләгән территорияға сыға. Партизандар хәрәкәтенең Баш штабы составына инә. Шул ваҡытта уның ҡатыны һәләк була (үлгәндән һуң Югославия геройы тип иғлан ителә).
Дәүләт эшмәкәре
Халыҡты яҡлау буйынса бүлек булдырылғандан һуң, 1944 йылдың 13 майында Югославия буйынса етәксе итеп тәғәйенләнә. 1944 йылда Белградта Сербияны халыҡ азат итеүенең Бөйөк антифашистик парламент йыйылышында халыҡ депутаты һәм Сербия Халыҡ парламентының беренсе һәм икенсе саҡырылышының беренсе урынбаҫары булып һайлана. Маршал Титоның беренсе урынбаҫары булараҡ, ул юҡта Сремск фронтының алға йырып сығыуы буйынса указ сығара (1945).
1946 йылдан алып 1953 йылға тиклем — Югославия эске эштәр министры. Партизан хәрәкәттәрендә көнәркәшлек иткән коллаборационистарға ҡаршы репрессиялар ойоштора (рупниковсы усташи).
1940 йылдар аҙағында Сталин Титоға ҡаршы көрәш башлай, Ранкович үҙенең шефын яҡлай. Югославия коммунистар партияһының бишенсе съезында Сретен Жуйович һәм Андрия Хебрангтың эшмәкәрлеген «партияға ҡаршы сығыу» тип таба, шунан һуң икеһе лә партия сафынан сығарыла. Сталинсыларға ҡаршы репрессиялар менән етәкселек итә; 1951 йылда Титоның дошмандары ҡулға алынған Яланғас утрауға бара, шунан һуң уларҙың йәшәү шарттары яҡшыра.
1956 йылдан — Союз башҡарма вечеһы рәисе урынбаҫары (вице-премьер), Югославия коммунистар партияһы үҙәк комитеты юғары комитет секретариаты ағзаһы, Сербияның коммунистар союзы үҙәк комитеты ағзаһы, башҡа партия һәм дәүләт вазифаларын биләй.
1952 йылда Иосип Броз Тито Йованка Будиславлевичҡа өйләнгәндә, Александр Ранкович Титоның кумы була, ә генерал Иван Гошняк — Йованканың кумы була.
1963 йылда Словениянан Хорватия аша һәм Сербиянан Македонияға «Туғанлыҡ — берҙәмлек». автомагистрален сафҡа индерә. Ҙур иҫәп буйынса, был юл халыҡ-ара автомагистраль критерийҙарына яуап бирмәй, әммә ул ваҡыттаға Югославия өсөн был ҙур технологик алға китеш була. Автомагистралде Югославияның ирекле йәштәр бригадаһы төҙөй.
Тыңлау менән ғауға һәм Брион пленумы
1966 йылда Иосип Броз Тито Белград ҡалаһының Ужичка урамындағы резиденцияһында — үҙенең эш кабинетында һәм ҡатынының бүлмәһендә тыңлау ҡорамалдарын таба. Был приборҙарҙы кем ҡуйғанлығы билдәһеҙ. Тито кисекмәҫтән партия башлыҡтарына уны йәшерен тыңлауҙары тураһында хәбәр итә һәм хөкүмәт именлеге хеҙмәте менән уның етәксеһе Ранковичты ғәйепләй. Тикшереү комиссияһы ойошторола. Башҡарма комитет ултырышын Тито 1966 йылдың 16 июненә билдәләй, унда Үҙәк комитеттың сираттан тыш пленумы тураһында ҡарар ҡабул ителә, ул 1966 йылдың 1 июлендә Брионила «Истра» ҡунаҡханаһында башлана.
Пленумдың ултырышы алдынан Ранкович Югославия коммунистар партияһы Үҙәк комитеты һәм Башҡарма комитеты вазифаларынан отставкаға китеүгә ғариза бирә. Һуңынан, 1966 йылдың 15 сентябрендә Ранкович партия сафынан сығарыла. Вазифаларҙан уның яҡлылар, күбеһенсә, сербтар ҙа төшөрөлә.
1966 йылдың 1 декабрендә хөкүмәт йәшерен «Александр Ранкович төркөмөнөң законға ҡаршы эшмәкәрлеге һәм Дәүләт именлеге хеҙмәтен сәйәси маҡсаттарҙа енәйәти ҡулланыуы тураһында хәбәр» ҡабул итә. Был ҡарарҙа ниндәйҙер төркөм Именлек хеҙмәте аша ҡарар ҡабул итеүҙәргә йоғонто яһарға маташа, тип әйтелә. . Шулай уҡ ҡарар Именлек хеҙмәтендә кеше һанын 700-гә ҡыҫҡартырға, ә Ранковичҡа ҡарата йәмәғәт шелтә саралары ҡулланырға, ә енәйәт эше ҡуҙғатмаҫҡа тип тәҡдим итә.
Ғаиләһе
Беренсе ҡатыны Анджа һуғыш ваҡытында һәләк була. Һуғыштан һуң Ранкович Славкаға өйләнә. Ике улы бар: Слободан һәм Мирослав. Ейәнсәре Аня Ранкович әлеге ваҡытта — серб телевидениеһында алып барыусы.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Александр Ранкович СССР ордендары менән дә бүләкләнә :
Рәз
Рәз — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының һул ярына тамағынан 1283 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы
Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы — 112-се башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, шайморатовсы. Өлкән сержант, орудие командиры. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (1942) менән бүләкләнеүсе.
Биографияһы
Шәғәлиев (Шаһивәлиев) Әхмәт (Шаһивәли) Шәғәли улы Башҡорт АССР-ының Шаран районы Исәмәт ауылында 1905 йылда тыуған.
Хәрби юлы
Шаран районының хәрби комиссариатынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 101-се атлы-артиллерия дивизияһында тоҫҡаусы булып хеҙмәт итә. 148-се гвардия артиллерия-миномет полкында орудие командиры.
1943 йылдың 22 февралендә Украина ССР-ының Ворошиловград өлкәһендәге Юлино-2 станцияһында һәләк булып, шунда ерләнә.
Ватраска
Ватраска — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы/Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урга йылғаһының уң ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
4 март
4 март — григориан стиле буйынса йылдың 63-сө (кәбисә йылында 64-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 302 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Шулған
Шулған (Шулганово) — Башҡортостандың Тәтешле районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 925 кеше. Почта индексы — 452843, ОКАТО коды — 80250860001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — күпселек башҡорттар (9ҙ %) йәшәй.
Тарихы
1795 йылда Гәрәй һәм Юрмияҙ йылғалары буйында 22 хужалыҡтан торған 86 аҫаба башҡорт йәшәгән Шулған ауылы теркәлгән. 1816 йылда 25 йорт хужалығы һәм 91 ир-ат йәшәгән. 1834 йылда VIII ревизия 53 хужалыҡта 291 башҡорт йәшәй тип күрһәтә. Ауылда 6 ғаиләлә күп ҡатынлы, был барлыҡ ғаиләләрҙең 11,3 процент тәшкил итә.
1859 йылда ауылда 567 башҡорт (92 йорт) була. 1870 йылда 100 хужалыҡта 297 ир-ат һәм 280 ҡатын-ҡыҙ була. 1920 йылғы Совет халыҡ иҫәбен алыу 253 ихатала 1278 башҡортты иҫәпкә алған, 1816 йылда 91 ир-ат 18-е Ырымбур сик буйы һыҙығын һаҡлау өсөн хәрби хеҙмәттә булған.
1842 йылда 291 кешегә 960 бот ҡышҡы һәм 1448 бот яҙғы икмәк сәселә, йәғни бер кешегә 8,3 бот. 1870 йылда ауылда 3 тирмән була.
53 хужалыҡтың һәр береһендә 3,4 ат, һыйыр — 3,5, һарыҡтар — 4,0, кәзә — 2,7 булған. Умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр (ауылда 155 дәдән һәм 16 умарта булған).
Башҡорт энциклопедияһы мәғлүмәте буйынса, 2002 йылға торошло ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют, амбулатория, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Ауылда мәсет булған.
Сёма (Катунь ҡушылдығы)
Сёма  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 162 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы
Вәлиева Резеда Тәфҡәлүн ҡыҙы  (1930 йылдың 1 майы, башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1932 йылдың 3 февралендә Башҡортостандың Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылында тыуған) — Татарстандың балалар яҙыусыһы, шағир, йыр текстары авторы, тәржемәсе.
Биографияһы
Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Дүшәмбикә ауылынан (элекке АБССР-ҙың Үрге Ҡыйғы районы).
1934—1957 йылдарҙа Ҡыйғы һәм Салауат райондарында мәктәп директоры булған ике Ленин орденлы Вәлиев Тәфҡәлүн Хаммат улының ҡыҙы.
Тормош һәм ижад юлы
Атаһы Тәфҡәлүн Вәлиев директор булып эшләгән Лаҡлы мәктәбендә башланғыс кластарҙа уҡый башлай, 1947 йылда Малаяҙ районы Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбен тамамлағандан һуң, Владимир Ильич Ленин исемендәге Ҡаҙан дәүләт университеты филология факультетының татар бүлегенә уҡырға инә.
1952—1985 йылдарҙа — университетты тамамлағандан һуң, ул Ҡаҙанда Татар китап нәшриәтенең йәштәр һәм балалар редакцияһы редакторы.
1960 йылда — тәүге шиғырҙар йыйынтығы донъя күрә.
1962—1983 йылдар — ун биштән артыҡ китабы баҫыла.
1983 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, Татарстан Яҙыусылар союзы ағзаһы
2013 йылдың 17 апрелендә Ҡаҙан ҡалаһының 33-сө мәктәбендә Резеда Вәлиева менән ижади осрашыу булып үтте. Уҡыусылар шағирәнең шиғырҙарын яттан һөйләне, һүрәттәр конкурсында ҡатнашты, уның һүҙҙәренә яҙылған йырҙарын башҡарҙы. Концерттан һуң шағирә автографын таратты һәм хәрмәтле ҡунаҡтар китабына яҙма ҡалдырҙы, шулай уҡ мәктәп китапханаһына әҫәрҙәрен бүләк итте.
Ғаиләһе
Атаһы Вәлиев Тәфҡәлүн Хаммат улы 1937 йылда Лаҡлы крәҫтиән йәштәре, бер аҙҙан тулы булмаған урта (йәки: ете йыллыҡ) мәктәбен етәкләй. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә оҫта етәксе, йәмәғәт хеҙмәткәре булып таныла. Был йылдарҙа Салауат районы мәктәптәре араһында Лаҡлы урта мәктәбе алдынғы коллектив булараҡ билдәлелек ала. Директорҙың тынғыһыҙ хеҙмәте арҡаһында ул һәр саҡ маҡтаулы урынға лайыҡ була.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Иҫке Ҡаратаулы мәктәбен етәкләй.
Апаһы Рәүзиә Тәфҡәлүн ҡыҙы үҙ теләге менән Бөйөк Ватан һуғышына китә, зенитсы булып хеҙмәт итә. Һуғыштан һуң Ҡаҙан ҡалаһында йәшәне. Татар Асср-ы Хөкүмәт аппаратында эшләне.
Китаптары
Резеда Вәлиеваның балалар һәм өлкәндәр өсөн 30-ҙан артыҡ шиғырҙар һәм поэмалар йыйынтыҡтары баҫылды.
Уның шиғырҙары тематика яғынан күп төрлө, лирик кәйефе буйынса берҙәм, балаларҙы тыуған тәбиғәткә һәм халҡына һөйөү рухында, ҡыйыу, зирәк һәм эшһөйәр итеп тәрбиәләй. Уларға йомшаҡ лиризм һәм тәрән ихласлыҡ хас.
Балалар өсөн йыйынтыҡтары:
1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышы осоронда үҫкән ауыл балаларының тормошон сағылдырған поэтик йыйынтығы ябай кешеләрҙең үҙ-ара мөнәсәбәттәренең кешелеклелеге һәм яғымлылығы тураһында: «Яҡты яр» (Светлый берег)" (1985)
Композитор Әнүәр Бакиров уның шиғырҙарына йырҙар яҙған:
Татар теленә нәфис тәржемәләре:
Ноталы йыйынтыҡтар текстарының редакторы, шул иҫәптән:
Юхани Конкка
Юхани (Иван Семенович) Конкка (Juhani Konkka) (4 сентябрь 1904 йыл, Конколово, Санкт-Петербург губернаһы — 22 июнь 1970 йыл, Кухмойнен, Финляндия) — фин, ингерманланд яҙыусыһы, тәржемәсе, сценарист.
Биографияһы
Юхани Конкка Санкт-Петербург губернаһы Шлиссельбург өйәҙенең Токсово ҙур ауылы янындағы Конколово (Konkkala) ауылының хәлле ингерманланд ғаиләһендә тыуған. Йорттоң ырыу атамаһы — Корвела. Атаһы — Симо Конкка, ауыл старостаһы була, мировой судья булып һайлана, әсәһе — Катри Ванханен. Конккалар ғаиләһендәге ун ике баланың бишәүһе сабый саҡтарында уҡ мәрхүм булып ҡала.
Атаһы ғаиләләге балаларын китап уҡырға дәртләндерергә тырышҡан, уның арҡаһында өйҙәрендә Библиянан башлап Карл Маркс һәм Жан-Жак Руссо әҫәрҙәренә тиклем булған.
1917 йылдың көҙөндә ул бер Петроград лицейына уҡырға инә, артабан Петроград ауыл хужалығы училищеһында белем алыуын дауам итә, ләкин уны тамамлай алмай, сөнки яңы властар уның атаһын, Финляндияға ҡасып сығып киткән улын властарға тоттормаған өсөн, ҡулға алалар, шунлыҡтан Юханиҙың уҡырға аҡсаһы булмай һәм Юханиға ғаиләһенә ярҙам итер өсөн үҙ иңенә төшкән ауырлыҡты, ғаиләлә иң өлкән ир-егет булараҡ, тартырға тура килә.
1919 йылдың көҙөндә Юханиҙың әсәһен дә ҡулға алалар һәм уны Петроградҡа, ире ҡайтҡансы аманат итеп, тоталар. Конккаларҙың өйөндә шул уҡ йылдың көҙөндә йорт хужалары хоҡуҡлы ике фин коммунисы урынлаша.
Һуңынан Совет Рәсәйенә уның атаһы рөхсәтһеҙ ҡайтҡа, тик Юхани әсәһенең төрмәнән ҡасыуын ойошторғансы, уның атаһына артиллерия полигонында йәшеренергә тура килә. Бынан һуң ғаилә шунда уҡ урман һуҡмаҡтары буйлап Финляндияға ҡасып китә.
Ҡулдарындағы бәләкәй балалар менән дүрт көнлөк сәйәхәт барышында ғаиләгә үлемгә дусар булыуы ҡурҡынысы янай. Тормошоноң был осорон Юхани "Огни Петрбурга" автобиографик романында ентекләп һүрәтләй.
Финляндияға эләккәс, ун биш йәшлек Юхани шунда уҡ Төньяҡ-Ингерманланд полкына үҙе теләп инә, был полк менән Эльфенгрен Юрья командалыҡ иткән була. Кесе йәштә булғанлыҡтан уны вестовой итеп алалар. Был полк Кирьясало ауылында - танылмаған Төньяҡ Ингрия крәҫтиәндәр республикаһының баш ҡалаһында - урынлашҡан була. Был ваҡытта Юханиҙың ата-әсәһе балалары менән Финляндияның Раут районында төпләнеп йәшәргә тырыша, унда Төньяҡ Ингерманландиянан өс меңгә яҡын ҡасаҡ йыйылған була.