cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты
Тарихы
1967 йылдың 26 авгусында РСФСР Хөкүмәте Алыҫ Көнсығыш төбәгенең сервис тармағы ихтыяждарын тәьмин итеү маҡсатында Владивостокта технология һәм инженер-иҡтисад факультеттары менән Алыҫ Көнсығыш көнкүреш хеҙмәтләндереү технология институтын асыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Тәүҙә институтта 2 факультет, ун бер лаборатория һәм алты уҡыу кабинеты иҫәпләнә. Беренсе ректоры техник фәндәр кандидаты, доцент Савченко, Анатолий Иванович була, уның етәкселегендә студенттарҙы ҡабул итеү 2 тапҡыр, кафедралар һаны 14-кә тиклем, уҡытыусының иҫәбе 132 кешегә тиклем арта (шуларҙың булған 15 фән кандидаты). 1972 йылда көнкүреш хеҙмәте квалификациялы белгестәрҙең беренсе сығарылышы була. 1988 йылдан 2015 йылға тиклем профессор, иҡтисад фәндәре докторы, хәҙерге университеты президенты, Геннадий Иннокентьевич Лазарев етәкләй.
1995 йылда Алыҫ Көнсығыш дәүләт технология университеты тип үҙгәртелә, ә 1996 йылда университет статусы һәм хәҙерге исемен ала.
2015 йылда Ғилми Совет ҡарары менән Владисток дәүләт иҡтисад һәм сервис университетының ректоры итеп иҡтисад фәндәре докторы Т. В. Терентьева һайлана.
Структураһы
Юғары профессиональ белем
Урта профессиональ белем биреү
Башланғыс профессиональ белем
Урта дөйөм белем
Мәктәпкәсә белем биреү
Өҫтәмә белем
Белем биреү программаһы
Филиалдары
Университет филиалдары ҡалаларҙа:
Кампусы
Университет кампусы биләмәһендә Рәсәйҙә Осип Мандельштамға тәүге һәйкәл ҡуйыла. Шағирҙың тыуған көнөндә йыл һайын бында Мандельштам уҡыуҙары үтә
Рейтингтары
— European Standart (ARES) 2015: «В+» категорияһы: «Уҡытыуҙың, ғилми эшмәкәрлектең ышаныслы сифаты һәм эш биреүселәрҙең сығарылыш уҡыусыларына ихтыяжы» (Good quality Performance)"
— Владивосток дәүләт иҡтисад һәм сервис университеты донъяның 1000 иң яҡшы бизнес-мәктәбенә инә, был Eduniversal 2014 фонды рейтингы раҫлай: Юғары менеджмент мәктәбе — 2 пальма ботаҡтары (Good business schools with reginfluence)"
— РФ Мәғариф һәм фән министрлығы: 2011 йылда университеттарҙы стратегик үҫтереү программаларына ярҙам итеү буйынса конкурс — гуманитар-педагогик һәм башҡа юғары уҡыу йорттары бүлегендә конкурс еңеүсеһе була.
— CEEMAN халыҡ-ара ассоциацияһы (Үҙәк һәм Көнсығыш Европала менеджментты үҫтереү ассоциацияһы): 2010 йылда университеты ректоры Г. И. Лазарев «Университеттың менеджмент» номинацияһында абсолют еңеүсе тип таныла
Уна (йылға)
Уна (Гремяха) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Уна (река)
Эшкә өйрәтеү уйыны
Эшкә өйрәтеү уйыны — теге йәки был ысынбарлыҡ хәл-ваҡиғаларына оҡшатып, хеҙмәттәге кешеләрҙең эшмәкәрлеген ҡабатлап уҡыу процесын әүҙемләштереү маҡсатында ҡулланылған уйын.
Ольжерас (йылға)
Ольжерас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2677/651/5 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кросс-Айленд
Кросс-Айленд (ингл. Cross Island ) — Һинд океанында Мумбаи (Һиндостан) гаванендәге кеше йәшәмәгән утрау
Тасуирлама
Был кеше йәшәмәгән утрау Мумбаи гаванендә яр буйы һәм Гхарапури утрауы араһында урынлашҡан. Утрауҙа нефть эшкәртеү заводы һәм бер нисә  газ һаҡлау урыны бар.
Форт емереклектәре менән Кросс-Айленд Мумбаи көнсығыш яры буйындағы паром причалынан яҡынса 400 метрҙа урынлашҡан. Утрау шулай уҡ Текди Чинал булараҡ билдәле.
Тәбиғи сөсө һыу сығанаҡтары булмаһа ла утрауҙа әленән-әле балыҡсылар туҡтай. Форт нигеҙендә ҡайһы бер кирбес конструкциялар ярым емерек хәлдә. Хәҙерге ваҡытта утрау менән даими пассажирҙар  бәйләнеше юҡ. Утрауға ташыуҙы урындағы балыҡсылар паром пристаненән алты кәмәлә тормошҡа ашыра.
Форт бөтә утрауҙы тиерлек биләй һәм, бәлки, португалдар, ә һуңынан британлы күскенселәре тарафынан төҙөлгән. Фортта бер нисә пушка,  шул иҫәптән бер эре калибрлы пушка бар. Форттың түбәһе бер ҙур ағас менән өйөмгә  оҡшаған.
Климат экваториаль. Уртаса йыллыҡ температура 26 °С. Иң йылы ай — май (32 °С), иң һалҡын ай — июль (21 °С). Яуым-төшөм күләме йылына уртаса 2412 мм. Июлдә уртаса яуым-төшөм 908 мм, ә апрелдә барлығы 1 мм.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Ибрай ауыл Советы (Күгәрсен районы)
Ибрай ауыл Советы  — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Ибрай ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә
Крутиха (Алей ҡушылдығы)
Крутиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Алей йылғаһының һул ярына тамағынан 778 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыусыҡҡан шишмәһе (Ейәнсура районы)
Һыусыҡҡан шишмәһе — Башҡортостандың Ейәнсура районы Түбәнге Муйнаҡ ауылынан көньяҡтараҡ, тау-таш араһынан урғылып ағып сыҡҡан, ҡышҡы һыуыҡта туңмай, йәйге эҫелектә ҡоромай торған шишмә. Икенсе атамаһы — Әүлиә шишмәһе. Ейәнсура районының 7 мөғжизәһенең береһе, «Ейәнсурам-мөғжизәләр иле» китабына ингән.
Исемдәренең килеп сығышы риүәйәттә
Урындағы халыҡ хәтерендә һаҡланып ҡалған риүәйәт буйынса, хәҙерге Ейәнсура районы биләмәһендә бик боронғо дәүерҙә Өҫкәлек йылғаһы буйында урынлашҡан Аҡтау итәгендә ҙур күл булған, ул ҡарағас менән уратылып алынған була, һыуы шифалы, таҙа. Башҡорттар шул тирәлә, аҡ тирмәләр ҡороп, йәйләгән. Аҡтау тауы үҙе бер мөғжизә булғанлыҡтан Үҫәргән халҡы уны изгеләштергән. Хатта Сыңғыҙ хан был ерҙәргә аяҡ баҫырға баҙнат итмәгән. Тик ҡырғыҙ-ҡаҙаҡ яуы ябырылып, халыҡты бөлдөргән. Урындағы халыҡ тау өсөн ҡаты алышҡан, әммә күпкә көслөрәк булған дошман аҫабаларҙы күлгә ырғытҡан, арттарынан эре таштар ташлап, тупраҡ менән күмгән. Шул ваҡытта Ғәббәс, Өмбәт, Ҡырғыҙ Муйнағы ауылдары барлыҡҡа килгән, тиҙәр.
Бер ваҡыт Аҡтау тауы аҫтынан көслө шишмә бәреп сыҡҡан һәм ҡаҙаҡ-ҡырғыҙҙарҙың ауылдарын емергән. Муйнаҡ исемле уҙаман Кинйә Арыҫланов менән бәйләнешкә инә һәм дошманға ҡаршы аяуһыҙ көрәш башлай. Аманингән тигән урында баҫҡынсыларҙы ҡыралар һәм ошонда күмәләр. Ҡәберлек өҫтөндә артыш үҫеп сыға, хәҙерге ваҡытта ла ҡәбер Артыш исемен йөрөтә.
Шуның өсөн тау аҫтынан бәреп сыҡҡан шишмәнең атамаһы Һыусыҡҡан, ә икенсе атамаһы — Әүлиә шишмәһе — әүлиә ҡәберлегенең яҡынлығынан (шишмәнән йөҙләп метр өҫтәрәк ята) бирелгән.
Һыуының шифаһы
Һыусыҡҡан шишмәһенең һыуы шифалы, уны дауа итеп ҡалаҡлап эсер өсөн һауыт-һабаға тултырып алып ҡайталар. Шишмә һыуын Мәскәү ғалимдары тикшергәндән һуң унда бик күп файҙалы элементтар барлығын асыҡлайҙар. Һыуы иҫкермәй, оҙаҡ ваҡыт, хатта йылдар буйы, һаҡлана. Һыуы менән тамаҡ шешкәндән, аллергиянан дауалайҙар. Тап-таҙа, теш ҡамаштырырлыҡ һалҡын һыуҙың шифаһын, шишмәнән дистиллирланған һыу ағып сыҡҡанын электән яҡын-тирәлә генә түгел, Ырымбур яҡтарында белгәндәр. Хатта Андреевка сиркәүе священнигы ошо һыуҙы «тере һыу» тип үҙ халҡына һатҡан.
Халыҡтың яратҡан ял итеү урыны
Октябрь революцияһына тиклем Һыусыҡҡандың һыуы, ере менән күрше өлкә урыҫтары ирекле рәүештә, бер сикләүһеҙ файҙалана, урындағы халыҡ менән үҙ-ара килешеп, шифалы һыуҙы тотоналар. Ошо матур ерҙәрҙә йәшәр өсөн, баярҙар Өҫкәлек буйында башҡорттарға өс тирмән төҙөп бирә. Совет осоронда шишмә ташландыҡ хәлгә килә башлай, әммә мөғжизәле һыу, ҡышын туңмай, йәйгеһен ҡоромай, һаман урғылып сыҡҡан. Ырымбур өлкәһе Һарыҡташ районы түрәләре Һыусыҡҡан шишмәһе биләмәһен үҙҙәренә биреүҙе юллап ҡараған, әммә ризалыҡ ала алмағандар.
1994—1995 йылдарҙа Түбәнге Муйнаҡ ауылы халҡы шишмәне таҙарта, рәшәткә менән уратып ҡуя. Әүлиә ҡәберен дә уратып, гранит таш ҡуялар. Артабан район һәм республика етәкселәре шишмә территорияһын төҙөкләндерәләр. Хәҙерге ваҡытта Һыусыҡҡан шишмәһе ҡараулы, территорияны тәртиптә тотоү өсөн бәләкәй генә мәсет эшләнгән, унда халыҡ, матур теләктәр теләп, хәйер һала. Шишмә күптән хаж урынына әйләнгән. Ял итеү өсөн ситтәрәк беседкалар эшләнгән. Төрлө байрамдарҙы, тыуған көндәрҙе Муйнаҡ ауылы халҡы ошо шишмә янында үткәрергә ярата, тыуған яҡтарына ҡайтып киткән яҡташтар шишмәгә килмәй ҡалмай, сит өлкәләрҙән дә ҡунаҡтар күп була.
2016 йылдың йәйендә район ағинәйҙәре «Һыусыҡҡан» шишмәһе янында Мөнәжәт бәйгеһе ойоштора, Әүлиә ҡәберенә зыярат ҡыла, йорт-ергә именлек теләп, аят уҡыйҙар, һуңынан БСТ каналында сығыш яһайҙар.
Ейәнсура шағиры Мәхмүт Һибәт, Һыусыҡҡан шишмәһенә бағышлап, шиғыр яҙған.
Һылтанмалар
— Һыусыҡҡан шишмәһе — [https://thepresentation.ru/geografiya/muyna%D2%A1-auyl-kitaphana%D2%BBy-t%D3%99%D2%A1dim-it%D3%99 «Һыусыҡҡан» шишмәһе. Авторы Әбделғужина Финиза Ғайса ҡыҙы, китапханасы. Презентация] — МИЛЛӘТ ҠОТОН ҺАҠЛАЙ АҒИНӘЙҘӘР
Әҙәбиәт
— Марат Түләбаев. Йәнтөйәктең хәтер хазинаһы. — Өфө: ДУП «Өфө полиграфкомбинат», 2005,. — 240 бит. ISBN 5-85051-357-4
Ашуғ
Ашуғ (ашыҡ) (Aşıq, Աշուղ, )  — әзербайжан, төрөктәрҙә  һәм әрмәндәрҙә, ҡайһы бер Кавказ халыҡтарында йырсы-шағир. Инглиздәрҙә урта быуаттарҙағы менестрель һәм француздарҙа трубадурҙарға тап килә. Әзербайжан, төрөктәрҙә ашуғ үҙе сазе тип аталған музыка ҡоралында уйнап, йырлай, шулай уҡ ашуғтар балабан һәм даф тигән музыка ҡоралдарында уйнаған ;
Музыка ҡоралдары
Ашуғтар ҡыллы музыка ҡоралдарында уйнай :
Ашуғтар яңғыҙ йырлай, йәки башҡа музыканттар менән бергә сығыш яһай (йырлай, йәки музыка ҡоралында уйнай).
Башҡа халыҡтарҙың ашуғтары
Ашик-Гариб
Уръяҙы
Уръяҙы (Урьяды) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 221 кеше. Почта индексы — 452332, ОКАТО коды — 80243870001.
Уйын
thumb|300px|[[Питер Брейгель. Балалар уйыны, 1560]] Уйын — күңелгә ҡыуаныс, йыуаныс бирә торған шөғөл. Уйын категория:күңел асыу, буш ваҡытты үткәреү, эске көсөргәнелешлекте бөтөрөү һәм ҡайһы бер өлкәлә һәләтте үҫтереү өсөн үткәрелә. Уйын —рухи донъяны ҡәнәғәтләндереү, күңел асыу, эске көсөргәнешлекте сисеү, һәм шулай уҡ оҫталыҡты һәм етеҙлекте камиллаштырыуға йүнәлтелгән кешеләрҙең эшмәкәрлеге. Шулай уҡ уйын тип кешеләрҙең буш ваҡытта уҙҙәренә бер ниндәйҙә маҡсат ҡуйылмай, шатлыҡ килтерә торған шөғөлөн әйтәләр.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Уйындың барлыҡҡа килеүе тураһында бәхәс туҡталмай. Уйын һәм хеҙмәт, уйын һәм культ ритуалдары — ҡайһыһы тәүҙә килеп сыҡҡан, был турала дөйөм фекер юҡ. Хайуандар донъяһындағы уйын, ҡауышҡан осорҙағы атаның орғасты әүрәтеү өсөн яһаған төрлө ҡыланышы, уйындың биологик механизмы бик тәрән ятыуын күрһәтә.
Балалар уйындары
Командные Бысаҡ уйындары
ҡомарлы уйындар (казино)
Уйын автоматтары
Цаппендорф
Цаппендорф (Zappendorf) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1543 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,2 км2. Диңгеҙ кимәленән 90 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6179 һәм автомобиль коды — SK.
Илфат
Илфат — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Илфат исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә ғәрәп теле аша ингән, дуҫлыҡ, берҙәмлек тигән мәғәнәгә эйә.
Билдәле кешеләр
Әмиров Илфат Өлфәт улы (27.02.1990), көрәшсе (единоборство) көрәшсеһе. Ҡатнаш яңғыҙ ҡара-ҡаршы тороу көрәше, комплекслы ҡара-ҡаршы тороу көрәше һәм тулы контактлы карате буйынса Рәсәй чемпионы. Мәскәүҙә «EVOLVE GYM» ҡара-ҡаршы тороу көрәше һәм кроссфит клубына нигеҙ һалыусы һәм клуб хужаһы.
Закиров Илфат Индулис улы (9 февраль 1970 йыл — 14 март 2000 йыл) — Рәсәй Федерацияһы Геройы, өлкән лейтенант, Чечен Республикаһында барған хәрби хәрәкәттә «Кречет» (Шоңҡар) махсус тәғәйенләнешле бүлектең штурм төркөмө командиры була. 2000 йылдың 14 мартында, Чечен Республикаһы Урус-Мартан районы Комсомольское ауылында һәләк була. Ижевск ҡалаһында ерләнгән.
Ғәлләмов Илфат Ваис улы (1955 йыл), тарихсы-архивсы, дәүләт эшмәкәре. 1986—2013 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Архив эштәре буйынса идаралығының начальник урынбаҫары, 2013—2019 йылдарҙа — начальнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, «Башҡортостан Республикаһында фиҙакәр хеҙмәте өсөн» отличие билдәһе кавалеры, Балаҡатай районының почётлы гражданы.
Ғөбәйҙуллин Илфат Рим улы (3 август 1963 йыл — 2020 йыл) — Ҡатай төбәгенән сыҡҡан ғалим, медицина фәндәре кандидаты. 1985 йылда Ижевск медицина институтының стоматология факультетын тамамлай. 1990 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетының кеше анатомияһы кафедраһында, 2020 йылдан терапия стоматологияһы кафедраһында доцент вазифаһында хеҙмәт итә. Илфат Рим улы 150-нән ашыу ғилми хеҙмәт, 3 уҡыу әсбабы авторы. 10 йылдан артыҡ стоматология факультеты студенттарының производство практикаһына етәкселек итә.
Ҡотлобулатов Илфат Лотфулла улы (23 октябрь 1966 йыл) — Башҡортостандың атҡаҙанған торлаҡ-коммуналь хужалығы хеҙмәткәре.
Йомағолов Илфат Ғәбделәхәт улы (30 июнь 1962 йыл — 22 сентябрь 2018 йыл) — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Мерәҫов Илфат — Сулпан (балалар театры) артисы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы.
Әзербайжан ҡурсаулыҡтары исемлеге
Әзербайжан мәҙәниәт һәм туризм министрлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, Әзербайжанда 13 тәбиғәт ҡурсаулығы иҫәпләнә. Дәүләт ҡурсаулыҡтары һәм башҡа һаҡланған тәбиғәт ерҙәре Әзербайжан территорияһының 2,5%-ын биләй. Илдә флораны һәм фаунаны һаҡлау һәм ҡурсаулыҡтар буйынса эшмәкәрлек менән Әзербайжандың тәбиғәт ресурстары һәм экология Министрлығы шөғөлләнә.
Ҡурсаулыҡтар үҙенсәлекле һәм һирәк тәбиғи комплекстарҙы саф, ҡул теймәгән көйө һаҡлау, һәм шулай уҡ тәбиғи процесстарҙы һәм ваҡиғаларҙы өйрәнеү маҡсаты менән булдырыла. Ҡурсаулыҡ территорияһында ерҙәрҙе, шулай уҡ уларҙың эсендә урынлашҡан һыу, үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһын хужалыҡ маҡсатында ҡулланыу тыйыла.
Ебәк
Ебәк — ебәк күбәләге (тут ағасы күбәләге) ҡурсаҡ көптәренән алынған ептән һуғылған йомшаҡ туҡыма. Башта ебәк Ҡытайҙа етештерелгән һәм унан мөһим тауар булараҡ Европаға Ебәк юлы буйлап оҙатылған. Бер көптән алынған еп 400—1500 м етә. Ептең арҡыры киҫелеше өсмөйөш барлыҡҡа килтерә һәм призма кеүек үк яҡтылыҡты һындыра — тап ана шул матур ялтырау барлыҡҡа килтерә лә инде.
Хәҙерге заманда ебәкте иң күп етештереүсе илдәр — Ҡытай (донъяла етештерелгәндең яртыһы). Һиндостан — 15 %, уның артынан Үзбәкстан (яҡынса 3 %) һәм Бразилия (яҡынса 2,5 %). Иран, Таиланд һәм Вьетнам да ярайһы күп етештерә.
Тарихы
Ҡытайҙа ебәк етештереүнеолит осоронда уҡ башланған булған. Боронғо Ҡытай легендаһында, ебәк етештерә башлау илгә нигеҙ һалған мифик Һары императорҙың ҡатыны тырышлығы менән барлыҡҡа килгән, тип әйтелә, сөнки тап ул ебәк ҡарышлауыҡтарын үрсетергә һәм еп етештереп, туҡырға өйрәткән имеш, ти. Археологтар тапҡан иң боронғо ебәк ҡорто көбө неолит тораҡта Шаньси провинцияһында табылған (яҡынса б.э.т. 2200—1700 йй.), ә беренсе ебәк киҫәге көньяҡ Ҡытайҙағы ҡәберлектә табылған (б.э.т. 475—221 йй.). Яңы эра башланыу осорона Ҡытайҙа инде бер нисә төр ебәк етештерелгән булған:
Күп быуаттар ебәк етештереү ысулын Ҡытайҙан башҡа ерҙә белмәгәндәр. Серҙе сискән өсөн оҫталарға үлем язаһы ҡаралған булған. Был серҙе асыр өсөн ни генә ҡыланмағандар.
Хотан дәүләтендә ебәк етештерә башлау серен нисек асҡандары тураһында легендала ил батшаһы серҙе асыр өсөн Ҡытай принцессаһын һоратҡан, ә тегеһе ебәк кейеп йөрөр өсөн сәсенә ебәк ҡарышлауыҡтарын йәшереп алып сыҡҡан, йәнәһе хеҙмәтселәр итеп ебәк етештереү оҫталарын һәм яйламаларын алып килгән, ти.
Икенсе бер легендала, 550 йылда Византия императоры Юстиниан I Персия монахтарын Ҡытайҙан ебәк ҡарышлауығы көптәрен алып ҡайтырға күндергән. Тегеләр көптәрҙе бамбук таяҡтары ҡыуышлығына йәшереп алып сыҡҡан, тип әйтелә.
Ысыны нисек булғандыр, нисек булһа ла сер асылған.
Епсә ҡоролошо
Ебәк епсәһе 75 % фиброиндан һәм 25 % серициндан тора. Бынан тыш ебәктә балауыҙ һәм май, шулай уҡ инераль матдәләр бар. Ебәк епсәнең киңлеге — яҡынса 32 мкм, оҙонлоғо километр ярымға еткеләй. Өҙөлөү өсөн 40 кгс/мм² (1 кгс/мм² = 107н/м²) көсөргәнеш кәрәк, ә өҙөлгәнсәгә һуҙылыуы 14—18 %.
Ебәк туҡыма етештереү
Көп сеймалын сортҡа бүләләр, тағаталар, серицинын сығарыу өсөн ебетәләр һәм киптерәләр. Артабан төрлө ысул менән тетәләр. Шунан инде сиратып, туҡыма һуғалар (Туҡыма (биология))
Һабынлы һыуҙа серицинын тамам бөтөрөү өсөн ҡайнатып сығара яҙалар (95 градус), буяйҙар, ялтыр төҫ бирер өсөн һеркәгә һалалар.
Заманса башҡа ысулдар ҙа файҙаланалар.
Өсҡат
Өсҡат(Бузина́ красная, Бузина обыкновенная, Бузина кистистая, Sambúcus racemósa) — аҡлы -аллы ваҡ ҡына сәскә атҡан, ҡыҙыллы — һарылы ҡушар — ҡушар емеш биргән, ҡубырсып торған аҡһыл ҡабыҡлы үҫемлек.
Полякова Терезия
Биографияһы
2012/2013 йылдар миҙгеленән алып Донъя кубогы этаптарында ярыша башлай. 2013 йылда тәүге тапҡыр Ново-Место ҡалаһында үткән Донъя чемпионатында ҡатнаша. Полякова Терезия шәхси ярышта 47-се урынды ала.
2014 йылдың 14 декабрендә Австрияның Хохфильценында Полякова Донъя Кубогы этабында тәүге тапҡыр үҙ карьераһында кубок мәрәйҙәре йыя. Эҙәрлекләү уҙышында 28-се урынды яулай.
Бирсель Гюльсе
Гюльсе Бирсель (ҡыҙ фамилияһы Шенер; 1971 йыл 11 март) — төрөк актеры, сценарист һәм күҙәтеүсе.
Биографияһы
Гюльсе Бирсель 1971 йылдың 11 мартында Истанбулда, Гюльтекин һәм Семиха Шенерҙарҙың өсөнсө балаһы булып тыуған. Уның атаһы юрист була, әсәһе — хужабикә. Ҡыҙҙарына исемде атаһының һәм әсәһенең исемдәренең беренсе ижектәренән төҙөп ҡушалар.
Урта мәктәпте Бейоглу Анадолула тамамлай. Ул мәктәп йылдарында уҡ артист һөнәре тураһында хыяллана, әммә тәүҙә үҙенең ғаиләһенең теләге буйынса ул Богазичи университетының иҡтисад факультетына уҡырға инә. 1994 һәм 1996 йылдар араһында ул Колумбия университетында нәфис сәнғәт магистры һөнәре ала.
Әле университеттың икенсе курсында уҡығанда уҡ Гюльсе Бирсель Aktüel журналында эшләй башлай. 1996 йылда Төркиәгә ҡайтып ATV-ла (ҡыҫҡарт. Actual Television) эшләй башлай, унда мәғлүмәт бюллетене яҙа. Бер йылдан Гюльсе Esquire Turkey журналының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнә. 1997 йылдың декабренән 2003 йылға тиклем Harper’s Bazaar Turkey баш мөхәррире була. 2001—2002 йылдарҙа Sabah гәзитендә күҙәтеүсе булып эшләй. Был осорҙа ул шулай уҡ ҡыҙыҡлы FHM (For Him Magazine) журналында генераль координатор сифатында эшләй.
2002 йылдың март айында ул телевидениела клип менән тәү башлап сығыш яһай. 2003 йылдың мартында ул китапта элек «Ciddiyim Gayet» исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан мәҡәләләре менән бергә клипҡа сценарий баҫтырып сығара. 2004 йылдың мартына тиклем ул алып барыусы һәм клиптар сценарисы булып эшләй.
2003 йылдың мартында ул Левент Оздилек менән бергә ATV «Эйва»! сериалында төп ролде уйнай. 2004 йылдың февраленән 2009 йылдың июненә тиклем ATV Avrupa Yakası сериалында сценарист һәм артист булараҡ эшләй. 2004 йылдың май айында уның икенсе китабы «Hâlâ Ciddiyim» баҫылып сыға. 2005 йылда «Hırsız Var!» фильмында тәү башлап киноартист булараҡ сығыш яһай. 2005 йылдың авгусында уның өсөнсө китабы баҫылып сыға.
2008 йылдың апрелендә Гюльсе Истанбулда 2008 йылғы Йәйге Олимпия уйындары факелын йөрөтөү хоҡуғына лайыҡ була 2009 йылда ул 7 Kocalı Hürmüz фильмында үҙенең тәүге кинематографик ролендә күренә.
Бирселдың дүртенсе китабы Velev ki Ciddiyim! 2009 йылдың декабрендә сыға, ә һуңынан 2011 йылдың июнендә уның бишенсе китабы «Язлык» донъя күрә. 2012 йылдың ғинуарында «Канал Д» сериалында сценарист һәм артист булараҡ эшләй башлай, ул дүрт йыл дауам итә.
Ул сценарист һәм актриса булараҡ сығыш яһаған тәүге нәфис фильм Aile Arasında 2017 йылдың декабрендә төшөрөлә. 2018 йылдың февралдә ул Star TV-ла сценарист һәм баш артист булараҡ эшләй башлай. 2019 йылдың октябрендә үҙенең Hürriyet гәзите күҙәтеүсеһе посынан китеүе тураһында иғлан итә.
Шәхси тормошо
Гульсе Бирсель актер һәм журналист Морат Бирселгә кейәүгә сыға. Уның менән 1999 йылдың авгусында Канн ҡалаһында таныша. Ҡушағаның балалары юҡ. Улар Ишанташта йәшәйҙәр. 2014 йылдың авгусында әсәһе Семиха Шенер вафат була.
Усть-Яреньга
Усть-Яреньга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Аҡ диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гормондар
Гормо́ндар (ὁρμάω — уятам, ҡуҙғатам) — эске секреция биҙҙәренең биологик актив матдәләре. Гормондар ҡан менән бөтә организмға тарала һәм мәрәй-ағзаларға (клетки-мишени) тәьҫир итә. Гормондар матдәләр алмашыныуы, үҫеү һәм үҫеш процестарын көйләй.
Гормондар ағзалар системаһының береһенең функцияһына нығыраҡ тәьҫир яһай. Был ағзаларҙы мәрәй-ағзалар тип атайҙар. Мәрәй-ағзалар күҙәнәктәре мембраналары гормон тәьҫиренә үтә һиҙгер. Енес гормондары үрсеү ағзалары үҫешен һәм үҫеүен стимуллай. Андреалин гормонын бөйөр өҫтө биҙе эшләп сығара. Был гормон менән күп ағзалар функцияһы бәйле. Ҡанда андреалин артып китһә, йөрәк йышыраҡ тибә, ҡан тамырҙары ҡыҫыла, температура күтәрелә, глюкоза кимәле күтәрелә.
Секреция биҙҙәре үҙ-ара ярышып эшләй. Ниндәй ҙә булһа биҙ гормонды күберәк йәки әҙерәк эшләп сығарһа, был функцияны икенсе биҙ стимуллай йәки баҫа.
Тарихы
Эндокрин биҙҙәре һәм гормондарҙы 1855 йылда инглиз врачы Т. Аддисон өйрәнә башлай. Аддисон беренсе булып тире төҫөн үҙгәртеүсе бронза ауырыуын өйрәнә, һәм бының сәбәбен бөйөр өҫтө биҙе дистрофияһы менән бәйләй.
Француз талибы Бернар Клодты ла эндокринологияға нигеҙ һалыусы тип иҫәпләйҙәр. Ул ҡанға секреция бүлеп сығара торған эске секреция биҙҙәрен өйрәнә.
Артабан француз врачы Шарль Броун-Секар билдәле бер ауырыуҙарҙың сәбәбе эске секреция биҙҙәре гормондары етешмәү менән аңлата, был сирҙәрҙе терапия ысулдары менән дауалап була икәнен өйрәнә.
Хәҙерге медицина мәғлүмәттәре гормондарҙың артыҡ булыуы ла етешмәүе лә организмдағы матдәләр алышыуын көйләүсе молекуляр механизмға кире йоғонто яһай, бөтә эске секреция биҙҙәре ауырыуына булышлыҡ итә.
Гормондарҙың дөйөм эш принциптары
Теге йәки был төрҙәге тышҡы йәки эске стимулдар организм рецепторҙарына тәьҫир итә һәм уларҙа импульстар барлыҡҡа килтерә. Улар тәүҙә үҙәк нервы системаһына, унан гипоталамусҡа тапшырыла.
Уларҙың үҙенсәлеге шунда: уларҙы тәғәйенләнеше буйынса тапшырыу дөйөм ҡан ағымы менән башҡарылмай, ә ҡан тамырҙарының портал системаһы аша еткерелә.
Рилизинг факторҙар тәьҫире аҫтында тропин гормондар (гипофиздың алғы бүлкәтендә етештерелгән гормондар) сығарыу йә тиҙләтелә, йә әкренәйә.
Тропин гормондар ҡанға эләгеп, уның аша билдәле бер эндокрин биҙенә барып етеп, кәрәкле гормон синтезына йоғонто яһай.
Процесстың һуңғы стадияһында гормон ҡан әйләнеше системаһы аша билдәле бер махсуслашҡан ағзаларға йәки туҡымаларға («сәптәр») барып етеп организмда билдәле бер яуаптар (физиологик йәки химик) тыуҙыра.
Гормондарҙың күҙәнәк эсендәге матдәләр алмашыныуына тәьҫир итеүе менән бәйле һуңғы этап оҙаҡ ваҡыт үрҙә килтерелгән процестың иң әҙ өйрәнелгән өлөшө булып тора.
Хәҙер билдәле булыуынса, мәрәй (сәп) туҡымаларҙа гормондарҙы бәйләү өсөн тәғәйенләнгән участкалары булған үҙенсәлекле химик структуралар — гормональ рецепторҙар бар.
Махсус майҙансыҡтар сифатында, ҡағиҙә булараҡ, гликопротеиндарҙың һәм ганглиозидтарҙың углевод фрагменттары хеҙмәт итә.
Гормондарҙы рецепторҙар менән бәйләү билдәле бер биохимик реакциялар тыуҙыра. Шуның арҡаһында гормондың һуңғы тәьҫире тормошҡа ашырыла.
Ҡайҙа, нисек урынлашыуына ҡарамаҫтан рецептор менән гормон араһында аныҡ ҡына структур һәм арауыҡта тап килеү күҙәтелә.
Тәғәйенләнеше
Организмда уның эске мөхитенең даимилеген (гомеостазын) һаҡлау, шулай уҡ күп функцияларҙы (үҫеү, үҫеш, матдәләр алмашыныуы, тирә-яҡ мөхит шарттарының үҙгәреүенә яуап реакцияһы) көйләү эшен башҡара.
Гормондарҙың тәьҫире
Хәҙерге фәнни ҡараштарға ярашлы гормондар биологик тәьҫиренең бер нисә үҙенсәлеге менән ҡылыҡһырлана:
— гормондарҙың тәьҫире бик әҙ концентрацияларҙа — 10-6 −10-12 М диапазонында сағыла;
— гормональ эффекттарҙы тормошҡа ашырыу аҡһым рецепторҙары һәм мессенджер тип аталған күҙәнәк эсендәге икенсел аралашсылар аша тормошҡа ашырыла;
— үҙәк нервы системаһы гормондарҙың эшмәкәрлеген контролдә тота һәм уларҙың организмға тәьҫиренә хәл иткес йоғонто яһай;
— гормондар һәм уларҙы барлыҡҡа килтереүсе эндокрин биҙҙәр араһында уларҙы уртаҡ системаға берләштергән тура бәйләнеш тә, кире бәйләнеш тә бар.
Имеҙеүселәрҙең гормондары организмға түбәндәгесә тәьҫир итә:
— үҫеүҙе әүҙемләштереү йәки тотҡарлау
— кәйефкә йоғонто яһау
— апоптозды әүҙемләштереү йәки тотҡарлау
— матдәләр алмашыныуын көйләү
— организмды парлашыуға, алышҡа, йүгереүгә һәм башҡа әүҙем ғәмәлдәргә әҙерләү
— организмды артабанғы тормош осорона — бәлиғ булырға, бала табырға һәм менопаузаға әҙерләү
— репродуктив циклды контролдә тотоу
— асығыу һәм туҡлыҡ тойғоһо тыуҙырыу
— енси теләк тыуҙырыу.
Шулай уҡ гормондар башҡа гормондар етештереүҙе һәм секрециялауҙы көйләй. Гормондар шулай уҡ организмдың эске мөхитенең даимилеген (гомеостаз) һаҡлай.
Рецепторҙар
Бөтә гормондар ҙа организмға йәки айырым ағзаларға һәм системаларға йоғонтоһон был гормондарҙы таныусы махсус рецепторҙар ярҙамында тормошҡа ашыра. Гормон рецепторҙары 3 төп класҡа бүленә:
— фермент булып торған йәки фермент функциялы сигнал биреүсе аҡһымдар менән бәйле рецепторҙар (метаботропик рецепторҙар, йәғни ГПКР)
— ДНК-ға бәйләнгән һәм гендарҙың эшен көйләүсе ретиноин кислотаһы, стероид һәм тиреоид гормондары рецепторҙары.
Бөтә рецепторҙарға кире бәйләнеш механизмы аша һиҙгерлекте көйләү күренеше хас. Билдәле бер гормондың түбән кимәлендә туҡымаларҙа рецепторҙар һаны һәм уларҙың был гормонға һиҙгерлеге автоматик рәүештә компенсаторлы арта. Был процесс рецепторҙарҙы сенсибилизациялау (сенситизация) тип атала.
Киреһенсә, билдәле бер гормондың юғары кимәлендә туҡымаларҙа рецепторҙар һанының автоматик рәүештә кәмеүе күҙәтелә һәм уларҙың был гормонға ҡарата һиҙгерлеге лә кәмей. Был процесс рецепторҙарҙың десенсиционизацияһы (десенситивизацияһы) тип атала.
Эш итеү механизмдары
Ҡандағы гормон мәрәй (сәп йәки маҡсатлы) күҙәнәккә барып еткәс, үҙенә тап килгән үҙенсәлекле рецепторҙар менән бәйләнешкә инә; рецепторҙар организмдың «хәбәрен уҡый», күҙәнәктә билдәле бер үҙгәрештәр була башлай. Һәр үҙенсәлекле гормонға конкрет ағзаларҙа һәм туҡымаларҙа урынлашҡан «уларҙың» рецепторҙары ғына тап килә — гормон улар менән тәьҫир итешкәндә генә гормон-рецептор комплексы барлыҡҡа килә.
Гормондарҙың эш итеү механизмдары төрлөсә булыуы мөмкин.
Майҙа эреүсән булғанлыҡтан, был гормондар күҙәнәк мембранаһына еңел үтеп инә һәм цитоплазмала йәки ядрола рецепторҙар менән тәьҫир итешә башлай. Улар һыуҙа эремәй тиерлек, шуға ҡан менән күскәндә махсус ташыусы аҡһымдар менән бәйле булалар..
Һәр гормондың тәьҫир итеүенең биологик һөҙөмтәһе бик үҙенсәлекле. Мәрәй- күҙәнәк гормондар ғәҙәттә аҡһымдарҙың һәм РНК-ның 1 проценттан кәмерәк өлөшөн үҙгәртһә лә, был тейешле физиологик эффект алыу өсөн етерлек.
Башҡа гормондарҙың күпселегенә өс үҙенсәлек хас:
-һыуҙа эрейҙәр;
-ташыусы аҡһымдар менән бәйләнмәгән;
-гормональ процесты күҙәнәк ядроһында, уның цитоплазмаһында йәки плазма мембранаһы өҫтөндә урынлашыуы мөмкин булған рецепторға тоташҡас башлайҙар.
Әйтәйек, кальций иондары булмаған мөхиттә йәки уларҙың һаны етмәгән күҙәнәктәрҙә күп гормондарҙың тәьҫире көсһөҙләнә; кальцийҙың күҙәнәк эсендәге концентрацияһын арттырыусы матдәләр ҡулланғанда ҡайһы бер гормондарҙың тәьҫиренә оҡшаш эффекттар барлыҡҡа килә.
Кальций иондарының аралашсы сифатында ҡатнашыуы вазопрессин һәм катехоламин кеүек гормондарҙың күҙәнәктәргә йоғонто яһауын тәьмин итә.
Бурысын үтәгәндән һуң гормондар йә сәп күҙәнәктәрендә, йә ҡанда тарҡатыла, йәиһә бауырға килтерелә һәм унда тарҡатыла. Йәки бөйөрҙәр аша бәүел менән (мәҫәлән, адреналин) организмдан сығарыла.
Номенклатура и классификация
Хәҙерге ваҡытта фәнгә билдәле булған бөтә гормондарҙың да тиерлек химик характеры тураһында ентекле мәғлүмәт бар, әммә уларҙың номенклатураһының дөйөм принциптары әлегә тиклем уйлап сығарылмаған.
Матдәнең төҙөлөшөн уның химик атамаһын теүәл сағылдыра, ләкин ғәҙәттә, уны иҫтә тотоуы һәм ҡулланыуы ауыр. Ошо арҡала йышыраҡ тривиаль атамалар ҡулланыла. Улар организмдағы гормондың сығанағын (мәҫәлән, «инсулин») йәки функцияһын (мәҫәлән, пролактин) күрһәтә. Бөтә гипоталамик гормондарҙың һәм ҡайһы бер гипофиз гормондарҙың фунцияларына ҡарап атамалары бар.
Гормондарҙың кластарға бүленеүенә килгәндә, миҫал өсөн анатомик классификация бар. Ул гормондарҙың атамаһын уларҙы синтезлаусы биҙҙәр менән бәйләй. Шуның нигеҙендә гипоталамус, гипофиз, бөйөр өҫтө биҙе гормондары һ. б. тип атайҙар. Әммә был классификация бөтөнләй ышаныслы түгел. Сөнки гормондар, мәҫәлән, бер биҙҙә синтезланырға һәм ҡанға икенсе биҙ аша бүленеп сығарылырға мөмкин. Шуға гормондарҙың химик тәбиғәтенә таянған альтернатив система эшләнгән. .
Химик төҙөлөшө буйынса умыртҡалыларҙың гормондарын ошондай төп кластарға бүләләр:
— Стероидтар
— Полиен (полиненасыщенные) май кислоталары сығарылмалары
— Аминокислота сығарылмалары (Производные аминокислот)
— Аҡһым-пептид берләшмәләр.
Стероид гормондары
Был төркөм гормондары булып липид характерындағы полицикл химик берләшмәләр тора. Уларҙың төҙөлөшө нигеҙендә стеран үҙәк (циклопентан пергидрофентрантрена) тора. Ул өс туйындырылған алты ҡулсанан (латин алфавиты менән яҙылған А, В һәм С) һәм тағын бер туйындырылған биш ҡулсанан (D) тора. Стеран үҙәк (ядро) стероид гормондарының полиморф класының уртаҡлығын (берҙәмлеген) билдәләй, ә стереоид һөлдәһенә сағыштырмаса ҙур булмаған модификациялары ҡушылыуы был класлы гормондарҙың үҙенсәлектәре айырылыуын билдәләй.
Май кислотаһы сығарылмалары
Был төркөм берләшмәләр тотороҡһоҙлоғо менән айырылып тора. Улар етештерелгән урындарына яҡын урынлашҡан күҙәнәктәргә локаль йоғонто яһай һәм эйкозаноидтар тип атала. Был төркөмгә простагландиндар, тромбоксандар һәм лейкотриендар инә.
Аминокислота сығарылмалары
Гормондарҙың был класы башлыса тирозин сығарылмаларынан тора: адреналин һәм норадреналин, тироксин һәм башҡалар. Тәүге икәүһен бөйөр өҫтө биҙҙе синтезлай, өсөнсөһен ҡалҡан биҙе етештерә.
Аҡһым һәм пептид гормондары
Аҡһым-пептид гормондарына ашҡаҙан аҫты биҙе гормондары (глюкагон, инсулин), шулай уҡ гипоталамус һәм гипофиз (үҫеү гормоны, кортикотропин һ. б.) инә. Уларға төрлө аминокислота ҡалдыҡтары инә ала — 3-тән алып 250-гә тиклем һәм унан да күберәк.
Кеше гормондары
Кеше организмында гормондар ғүмер буйы етештерелә. Иң мөһимдәренең исемлеге:
Дөйөм мәғлүмәттәр
Фитохормондар үҫемлектәр тереклегенең күп процестарын көйләй: орлоҡ үрсеү, үҫеү, туҡымаларҙың һәм ағзаларҙың дифференциацияланыуы, сәскә атыу, емештәрҙең өлгөрөүе һ. б. Үҫемлектең бер органында (йәки уның бер өлөшөндә) барлыҡҡа килгән фитогормондар, ғәҙәттә икенсеһенә (йәки уның бер өлөшөнә) күсәләр.
Дөйөм үҙенсәлектәре
Үҫемлектәрҙең ҡайһы бер өлөштәрендә етештерелеп, үҫемлектең башҡа өлөштәренә тәьҫир иткән фитогормондар бик әҙ концентрацияларҙа эш итә. Ферменттарҙан айырмалы рәүештә уларҙың үҫеш һәм үҫеш процестарына тәьҫир итеүҙең тап килеү үҙенсәлеге (специфичность) кәмерәк була. Был ҡабул итеүсе күҙәнәктәрҙә гендарының төрлө торошона гормондың тәьҫир итеү һөҙөмтәһенә, шулай уҡ төрлө фитогормондарҙың (гормональ баланс) төрлө нисбәтенә бәйле.
Фитохормондарҙың тәьҫире күп осраҡта башҡа эске һәм тышҡы факторҙарҙың эш итеүе менән билдәләнә.
Классификацияһы һәм структураһы
Дөйөм алғанда, үҫемлектәр гормондары араһында классик гормондарҙың 5 төп төркөмөн айырыусы классификация ҡабул ителгән. Төрлө үҫемлектәрҙең гормондары химик төҙөлөшө буйынса айырылыуы мөмкин, Шуға күрә улар үҫемлектәр физиологияһына тәьҫире һәм дөйөм химик төҙөлөшөнә буйынса төркөмләнә.
Бынан тыш, ҡайһы бер физиологик әүҙем матдәләр бер ниндәй төркөмгә лә ҡарамай.
Классик гормондарҙың төп төркөмдәре: Абсцизиндар, ауксиндар, цитокининдар, этилен, гиббереллиндар.
Был исемлеккә йыш ҡына башҡа ҡушылмалар ҙа өҫтәлә: брассиностероидтар, жасмонаттар, стриголактондар, полипептид гормондары, крезацин, олигосахаридтарҙы өҫтәйҙәр.
Синюха (Нерль ҡушылдығы)
Синюха  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ортон (Мрас-Су ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Петров Дмитрий Юрьевич (тәржемәсе)
Петров Дмитрий Юрьевич (16 июль 1958 йылНовомосковск, Тула өлкәһе) — рәсәй синхрон тәржемәсеһе, Юғары гуманитар мәктәп КАЗГЮУ профессоры. 2012—2016 йылдарҙа — «Культура» телеканалында «Полиглот» реалити-шоуы алып барыусы-уҡытыусыһы.
Биографияһы
1975 йылда Морис Торез исемендәге Мәскәү дәүләт сит телдәр институтына (МГПИИЯ) уҡырға инә (бөгөн — Мәскәү дәүләт лингвистик университеты). 2015 йылдың март айына ҡарата, Петров был юғары уҡыу йортонда тәржемә факультетының тәржемәне өйрәнеү һәм инглиз телен тәржемәләү практикаһы кафедраһында уҡытыу эше алып бара.
Матбуғатта баҫылған интервьюһында Дмитрий Петровтың 30-ҙан ашыу тел менән таныш булыуы тураһында хәбәр ителә. Үҙе раҫлауынса, ул 50 телдә уҡый ала, әммә 8 тел менән эшләй: инглиз, француз, итальян, испан, немец, чех, грек һәм һинд.
2011 йылдың декабрендә Ҡаҙағстан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының телдәр буйынса комитеты бойороғо буйынса булдырылған «Тілашар ENTER» яңы цикллы телевизион проекты сиктәрендә ҡаҙаҡ телен өйрәнеүҙең мотивация курсын үткәрә.
2012 йылдың ғинуарынан 2016 йылдың июненә тиклем «Мәҙәниәт» телеканалында «Полиглот» белем биреү программаһының алып барыусы-уҡытыусыһы була. Тапшырыуҙың инглиз, итальян, француз, испан, немец, һинд/урду, португал һәм ҡытай телдәренә өйрәтеү буйынса бөтәһе һигеҙ миҙгеле сыға.
Нормаға һыйышлы булмаған лексиканан торған рус таҡмаҡтарының сит телдәргә тәржемәһе авторы. Матбуғаттағы хәбәрҙәргә ҡарағанда, Дмитрий Петров Михаил Горбачев, Ельцин Борис, Владимир Путин менән эшләгән.
2019 йылда «Univer» телеканалында татар телен өйрәнеү буйынса дәрестәр циклы алып бара. «Тура телмәр» лекторий циклында телдәр тарихы тураһында аудиокитаптар серияһын яҙҙыра, «Магия слова» һәм «Язык мира» китаптарын, инглиз, немец, француз, грек һәм испан телдәрен үҙ аллы өйрәнеү буйынса дәреслектәр сығара.
2012 йылда Мәскәүҙә Дмитрий Петров Лингвистика үҙәге асыла, унда тәүҙә ул үҙе уҡыта, ә хәҙер уның етәкселегендә уҡытыусылар эшләй.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, ҡатыны — Анамика Саксена, Һиндостанда тыуып үҫкән, тәржемәсе. Өс бала тәрбиәләп үҫтергәндәр: улдары Демьян һәм Илиан, ҡыҙҙары Арина.
Рафер Джонсон
Рафер Джонсон Роберт Кеннедиға һөжүм иткән Серхан Серханды ҡулға алырға ярҙам иткән кешеләр араһында була.
Спорт карьераһын тамамлағас, Джонсон үҙенең танылыу яулаған кеше булараҡ, үҙ исемен кино төшөү, йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеү һәм спорт комментаторы булып эшләү өсөн файҙалана. Ул Калифорниялағы Махсус Олимпиадаға нигеҙ һалыуҙа ҡатнаша.
Балалыҡ һәм үҫмерлек йылдары
Рафер Льюис Джонсон Техас штатындағы Хилсборола тыуа. Раферға биш йыл булғанда, уларҙың ғаиләһе Калифорния штатының Кингсбург ҡалаһына күсә. Билдәле бер ваҡытҡа тиклем, улар был ҡалалағы берҙән-бер ҡара тәнле кешеләре була. Универсал спортсы булараҡ, Рафер Кингсбургтың өлкән мәктәптәрендә футбол, бейсбол һәм баскетбол командаларында уйнай. Шулай уҡ уны бер нисә тапҡыр кластың президент итеп һайлайҙар. Кингсбургтан 40 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан Тулар ҡалаһында йәшәүсе Мэтиас олимпияһының ике тапҡыр чемпионы Роберттың өлгөһө менән рухланып, Рафер 16 йәштән ун алыш менән мауыға. Шул мәлдә ул үҙенең тренерына: «Мин был егеттәрҙең күбеһен еңә алам» — тип әйтә. Рафер Джонсон ярыштарҙа тәүге тапҡыр 1954 йылда ҡатнаша, был мәлдә уның Лос-Анжелестағы Калифорния университетына (UCLA) уҡырға ингән генә сағы була. Ул хайран итерлек спорт үҫеше күрһәтә: дүртенсе бәйгелә үк ул донъя рекорды ҡуя. Ул Пи-Лямбда-Фиға, ҡара тәнлеләр өсөн булдырылған АҠШ-тағы беренсе туғанлыҡ ойошмаһына инә һәм төркөмдөң президенты булып китә. 1955 йылда Джонсон Мехикола Панамерикан уйындарында алтын миҙал яулай.
1956 йылда Мельбурнда үткән йәйге Олимпия уйындарында Джонсон ун алышта һәм оҙонлоҡҡа һикереүҙә квалифиция үтә. Әммә йәрәхәт алыуы арҡаһында, ул оҙонлоҡҡа һикереүҙә ҡатнаша алмай, шуға ҡарамаҫтан, ун алышта үҙенең ватандашы Милт Кэмпбеллдан ғына ҡалышып, икенсе урынға тиклем күтәрелә. Бынан һуң ул бер тапҡыр ҙа еңелмәй.
Йәрәхәтләнеүе арҡаһында, Джонсон 1957 һәм 1959 йылғы миҙгелдәрҙе (һуңғыһы — юл аварияһы эҙемтәләре арҡаһында) үткәреп ебәрергә мәжбүр була. Уның карьераһының башы1960 йылда Римдә үткән йәйге Олимпия уйындары менән бәйле. Джонсондың төп дәғүәсеһе булып, Ҡытай Республикаһынан биш алыш спортсыһы Ян Чуаньгуан тора. Был спортсы ла UCLA-ла уҡый һәм Джонсон менән бергә университет стадионында күнекмәләр ала. Спортсылар араһында дуҫтарса мөнәсәбәт урынлашҡан була. Ярыш ваҡытында әле бер спортсы, әле икенсеһе алға китә, әммә һуңғы төрҙә Джонсон Яндан өҫтөн булып сыға. Ләкин тайванлы 1500 метрға йүгереүҙә программаһын тамамлап торған Джонсонды уҙып китә. Әммә өҫтөнлөк Джонсон яғында ҡала һәм ул алтын миҙал яулай.
UCLA-ла Джонсон шулай уҡ легендар тренер Джон Вуден башланғысы аҫтында баскетбол командаһында ла уйнай башлай һәм 1959-60 йылдар миҙгелен ирҙәр йыйылма командаһы менән үткәрә.
1959 йылда Лос-Анджелестың Рэмс клубы драфтың 28-се раундында (дөйөм тәртиптә 333) Джонсонды раннингбэк итеп һайлай.
Кино һәм телевидение карьераһы
Римдә Олимпия уйындарына әҙерлек барышында актёр һәм Джонсондың дуҫы Керк Дуглас «Спартак» фильмендә эфиоп гладиаторы Драбты уйнарға тәҡдим итә. Джонсон башта ризалаша, ләкин аҙаҡтан баш тартырға мәжбүр була, сөнки Amateur Athletic Union был эш Джонсондан профессиональ актёр яһаясаҡ һәм олимпиадала ҡатнашыу мөмкинлегенән мәхрүм итәсәк, тип иҫәпләй. Һөҙөмтәлә, был ролде UCLA-ның танылған спортсыһы Вуди Строуд уйнай.
1960 йылда Рафер Джонсон киноға төшә һәм спорт коментаторы булып эшләй башлай. 1963—1964 йылдар миҙгелендә Channingтың студент тормошо тураһындағы АВС сериалында роль башҡара. Ул бер нисә фильмда төрлө ролдәр башҡара, шул иҫәптән, Джеймс Бонд тураһындағы «Үлтереүгә лицензия» тигән фильмда DEA исемле агент ролендә сығыш яһай. 1970 йылдар башында Джонсон Лос-Анджелестың спорт яңылыҡтарын яҡтыртып, штаттағы комментатор булып эшләй, ләкин, ахыр сиктә, икенсе шөғөлдәр менән мауығып китә.
Хәйриә һәм сәйәсәт
1969 йылда Рафер Джонсон Калифорнияның Махсус Олимпиадаһын булдыра һәм уның директорҙар советына инә. Был хәл 1968 йылда Чикагола беренсе Махсус Олимпиаданы күргәндән һуң була, был хәрәкәткә Юнис Кеннеди Шрайвер нигеҙ һала.1969 йылда Калифорнияның тәүге ярыштары Лос-Анжелестағы Мемориаль Колизеумда үтә, унда 900-ҙән ашыу интеллектуаль мөмкинлектәре сикләнгән спортсы ҡатнаша. 1983 йылды Джонсон Махсус Олимпиаданың президенты булып китә һәм 1992 йылда директорҙар советы рәйесе итеп һайланғанға ҡәҙәр был вазифала ҡала.
Шәхси тормошо
Рафер Джонсондың исеме профессиональ футболдың Дан залына индерелгән Джимми тигән ағаһы бар. Джонсондың ҡыҙы Дженнифер 2000 йылда Сиднейҙа үткән йәйге Олимпия уйындарында АҠШ командаһы өсөн пляж волейболы буйынса ҡатнаша. Параллель рәүештә ул UCLA-ла уҡый.
Танылыуы
1960 йылда АҠШ-тың һәүәҫкәр атлеты булараҡ, ул Джеймс Салливан премияһына эйә була. Был афроамерикандарға бирелгән беренсе награда була.
Джонсон 1984 йылда Лос-Анжелеста үткән 1984 йылғы йәйге Олимпия уйындарының Олимпия утын тоҡандырыу өсөн һайлана.
1994 йылда Рафера Джонсон Донъяның гуманитар даны спорт залының беренсе тупланмаһына индерелә.
1998 йылда ESPN Джонсонды Төньяҡ Американың XX быуаттағы 100 бөйөк спортсыларының береһе, тип атай.
2006 йылда NCAA Джонсонды һуңғы 100 йылдағы иң абруйлы 100 атлет-студенттарҙың береһетип иғлан итә.
2009 йылдың 25 авгусында Калифорния губернаторы Арнольд Шварценеггер һәм Мария Шрайвер Рафер Джонсон Калифорнияның Дан залына һайланған 13 кешенең береһе буласағы тураһында белдерәләр, уларға арналған Калифорния музейындағы күргәҙмә йыл буйы эшләй. Тантана 2009 йылдың 1 декабрендә Сакраментола үтә.
Джонсон 2010 йылда Фернандо фондының «Гражданлыҡ ҡаҙаныштары өсөн Фернандо премияһына» лайыҡ була.
Джонсон Вашингтондың Колумбия округы юғары уҡыу йорттары араһындағы Америка бөтә милли футболының Почёт таҡтаһы клубы ағзаһы һанала. Кингсбургтағы мәктәп, шулай уҡ Бейкерсфилд мәктәбе һәм балалар үҙәге уның исемен йөрөтә. Телгә алынған мәктәптәрҙең һуңғыһында мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн кластар бар, унда йыл һайын Рафер Джонсон көндәре үткәрелә. Джонсон унда шәхсән үҙе ҡатнашып, уҡыусыларға мөрәжәғәт менән сығыш яһай һәм спорт ярыштары үткәрә. 2011 йылда Джонсон Бейкерсфилд мәктәптәре округының дан залына индерелгән. Бынан тыш, Рафер Джонсон UCLA спорт директоры Дэн Герроның спорт буйынса кәңәшсеһе булып тора.
Крутишка (Корболиха ҡушылдығы)
Крутишка — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Корболиха йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алеййылғаһы, инештән Гилевск гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Йырмаялан
Йырмаялан (Ерма-Елань) — Башҡортостандың Асҡын районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 85 кеше. Почта индексы — 452880, ОКАТО коды — 80 204 842 002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Урамдары
Урам исеме
Кэрол Грейдер
Кэрол Грейдер (Carol Greider, 15 апрель 1961, Сан-Диего) — Америка ғалимы, молекуляр биолог, 1971 йылда Алексей Оловников тәҡдим иткән теория буйынса «хромосомаларҙың теломерҙар менән һаҡланыу механизмдарын һәм теломераза ферментын асҡан өсөн» Элизабет Блэкбёрн һәм Джек Шостак менән берлектә физиология һәм медицина буйынса 2009 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Джонс Хопкинс университеты профессоры (2014). АҠШ Милли фәндәр академияһы (2003) һәм Америка философия йәмғиәте ағзаһы (2016).
Санта-Барбарала Калифорния университетын тамамлай (1983). Философия докторы дәрәжәһен 1987 йылда Берклиҙа Калифорния университетында ала.