cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Фараджов Фаяз Гасым улы
Биографияһы
Фараджов Фаяз Гасым улы 1921 йылда, Әзербайжан ССР-ы, Ленкоран өйәҙенең Гасымлы ауылында тыуған. 1941 йылда Масаллы районы хәрби комиссариаты тарафынан Совет Армияһы сафына саҡырыла. Ростов өлкәһенең Прохладный ҡалаһында урынлашҡан хәрби часта хеҙмәт итә башлай. 1941 йылда Ҡырымды азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылда Харьков эргәһендәге Изюм ҡалаһы өсөн алыштарҙа башы ҡаты яраланып, әсирлеккә эләгә. Әсирлектә Сталино һәм Штранц ҡалаларындағы лагерҙарҙа була. Уларҙа 4-5 ай тотолғандан һуң Италияға оҙатыла. 1944 йылдың 14 ноябрендә СССР Хөкүмәтенең 10-сы ҡарарына ярашлы, Инглиз командованиеһы тарафынан илгә ҡайтарыла һәм 21 ноябрҙә Алыҫ Көнсығышҡа эшкә ебәрелә. Унда 1947 йылдың апреленә тиклем эшләй. Һуңынан тыуған ауылына ҡайтып дин буйынса уҡыта башлай, Ҡөрьән дәрестәре бирә. Әзербайжан, урыҫ һәм ғәрәп телдәрен яҡшы белә. Оҙайлы ауырыуҙан һуң 1998 йылдың 19 майында Әзербайжан Республикаһы, Масалли районы, Гасымлы ауылында вафат була. Ауыл зыяратында ерләнгән. ..
Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы
Рәсәй социал-демократик эшселәр (большевиктар) партияһы йәки РСДРП(б) — 1917 йылдың яҙынан 1918 йылдың мартына тиклем РСДРП-ның В. И. Ленин етәкселегендәге фракцияһы. 1917 йылдың октябрь айында Ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы ҡораллы ихтилалды етәкләй һәм власты үҙ ҡулына ала (ҡара: Октябрь революцияһы).
1903—1905
«Большевиктар» төшөнсәһе РСДРП-ның II съезында килеп сыҡҡан тарҡалыуҙан алынған (Лондон, 1903). Делегаттар партия ойошмаһының принциптары тураһында берҙәм фекергә килә алмай. Рәсәй революцион демократияһының ике күренекле теоретигы В. И. Ленин һәм Ю. О. Мартов партия ағзалығы пункты буйынса ике төрлө редакция тәҡдим итә (Таблицаны ҡара) : Формулировкаларҙың айырмаһы ҙур булмауына ҡарамаҫтан, тарҡалыуҙың формаль сәбәбе тап ул була. Тарихсылар араһында был айырмаларҙың мәғәнәһе буйынса берҙәм фекер юҡ. Мәҫәлән, инглиз тарихсыһы Р Сервис айырманы принципиаль тип һанай: Мартов ағзалары үҙ фекерен йөрөтә алған партияны күҙ алдында тотһа, Ленин, киреһенсә, партияның үҙәккә буйһоноуы яҡлы була. Шул уҡ ваҡытта Устав буйынса тауыш биргәндә Ленин яҡлылар еңелә Фекер алышыуҙың артабанғы пункты «Искра» редколлегияһы тураһында була. Ленин редколлегияла үҙәк урынды биләргә иҫәп тота, бының өсөн ул башта Мартов менән альянс төҙөүҙе планлаштыра. Ленин Мартовтың шәхсән үҙенә генә редколлегия составынан Аксельродты, Потресовты һәм Засуличты сығарып, редколлегия составын алты кешенән өс кешегә тиклем ҡыҫҡартырға тәҡдим яһай. Һөҙөмтәлә, Ленин һәм Мартов, Плеханов менән иҫәпләшмәйенсә, редколлегияны контролдә тота алырҙар ине. Ленин Плехановты үҙенең сәйәси конкуренты тип һанаған. Мартов был килешеүгә бармай, ә Ленин Мартовҡа ҡаршы союз булдырыу тураһында Плехановҡа тәҡдим яһай, һәм Плеханов быға ризалаша. Тауыш биреү ваҡытына съезд составы инде үҙгәргән була: Мартовтың потенциаль яҡлаусылары — бундовсылар һәм «экономистар» — протест белдереү йөҙөнән съезды ташлап сығып китә, шуға күрә тауыш биреү ваҡытында Ленинды яҡлаусылар залда күпселекте тәшкил итә. Һөҙөмтәлә, съезд Ленин һәм уға ҡушылған Плехановтың вариантын ҡабул итә: «Искра» редколлегияһы менән (үҙәк органы) идея яҡтан етәкселек роле өс кешегә —Ленин, Мартов һәм Плехановҡа йөкмәтелә:; ойоштороу мәсьәләләре буйынса Үҙәк комитет (ЦК) шулай уҡ өс кешенән ойошторола ; редколлегия һәм Үҙәк комитеты араһындағы конфликттарҙан сығыу өсөн биш кешенән торған партия Советы раҫлана, уның составына ике органдың да вәкилдәре инә. Тап ошо тауыш биреүҙә еңгәндән һуң Ленин үҙенең фракцияһы өсөн «большевиктар» тигән исем уйлап таба, Мартов үҙенең яҡлаусыларын «меньшевиктар» тип исемләй башлай. Артабанғы йылдарҙа был исемдәр нығытылып ҡуйыла.
Рәсәйҙә партияның тарҡалыуы ризаһыҙлыҡ менән ҡабул ителә. Р. Сервис билдәләүенсә, әле генә булдырылған партияның ике фракцияға бүленеүе Рәсәй коммунистарында шаңҡыу уята. Партия буйынса иптәштәре Ленинды сама юғалтыуҙа ғәйепләй һәм уны «меньшевиктар» менән конфликты бөтөрөргә саҡыра. Съездан һуң Лондонда «Урыҫ революцион социал-демократияһының сит ил лигаһы» ултырышы үтә (1903 йыл, октябрь, Женева). Ултырышта Ленин съездағы әҙәпһеҙ тәртибе өсөн партия иптәштәре яғынан ҡаты тәнҡиткә дусар була. Атап әйткәндә, Ю. О. Мартов Ленинға Плеханов менән һүҙ ҡуйышҡаны өсөн ризаһыҙлығын белдерә. Яуап итеп Плеханов, талашҡа юл ҡуймаҫ өсөн, реколлегиянан сығырға әҙерлеген белдерә. Ленин шулай уҡ редколлегия составынан ғына түгел, партия Советынан сығыуы тураһында иғлан итә һәм демонстратив рәүештә ултырыш залын ташлап сығып китә. Ленин тиҙ арала үҙенең үтә хисле ҡылығы тураһында үкенеү хисе тоя һәм Үҙәк комитеттағы «кооптациялар» практикаһын файҙаланып, етәкселек позицияларына ҡайтырға иҫәп тота башлай. Ул үҙенең теләге тураһында элекке дуҫы һәм Үҙәк комитет ағзаһы Г. М. Кржижановскийға хәбәр итә. Сентябрь аҙағында Үҙәк комитетҡа бер ниндәй һайлауһыҙ Лениндың дүрт көрәштәше: Гусаров, Землячка, Красин һәм Эссен индерелә. Ноябрҙә киңәйтелгән Үҙәк комитет, үҙ сиратында, Ленинды ла үҙенең составына индерә һәм уны партия Советына һайлай. Шулай итеп, 1903 йылдың ноябрь уртаһында Үҙәк комитет туғыҙ кешенән торған була: Л. Е. Гальперин, Ф. В. Гусаров, Р. С. Землячка, Л. Б. Красин, Г. М. Кржижановский, Ф. В. Ленгник, В. И. Ленин, В. А. Носков һәм М. М. Эссен. Уларҙың барыһы ла «большевиктар» була. Шулай итеп, ҡайһы бер сәйәси маневрҙар ярҙамы менән, 1903 йылдың аҙағына Ленин ҡабаттан РСДРП-ның юғары етәкселегендә урын биләй. Лениндың конфликтлығы дөйөм эштә тора-бара етди ҡаршылыҡтар тыуҙыра башлай. Ленинға меньшевиктар менән ярашырға кәрәклеге тураһында уның кәрәштәштәре — большевиктарҙан торған Үҙәк комитеты — төртөп күрһәтер мәл етә. Лениндың Үҙәк комитетҡа һайланмай үткәндән һуң уның элекке дуҫы Г. М. Кржижановский партия Советынан ленинсы Гальперинды сығарырға һәм уның урынына Мартовтың фракцияһынан кемделер индерергә төҡдим яһай. Кржижановский Ленинға уның сепаратизмы эшкә зыян килтереүенә күрһәтә; Кржижановский Ленинды эгоцентризмда һәм килешмәүсәнлектә ғәйепләй. 1904 февралендә Ленинға Үҙәк комитеты ағзалары Носков В. А һәм Г. М. Кржижановский Үҙәк комитеты исеменән хат аша мөрәжәғәт итәләр һәм «талашты бөтөрөргә һәм эште башларға» саҡыралар. 1904 йылдың яҙына Үҙәк комитеттың һигеҙ ағзаһынан (улар барыһы ла большевиктар була) икеһе генә Ленин яҡлы булалар. Бынан тыш, Үҙәк комитеты ағзаларының күпселеге Рәсәйҙә эш итәләр һәм улар Ленинды ла Рәсәйгә ҡайтырға һәм эш менән урында етәкселек итергә өндәйҙәр.
Май айында Женеваға Рәсәйҙән Үҙәк комитет ағзаһы В. А. Носков килә һәм комитет исеменән Ленинға партияға буйһонорға ҡуша. Атап әйткәндә, Носков Ленинға партияның яңы съезын ойоштороу менән шөғөлләнеүҙе тыя, сөнки Үҙәк комитеты көстәрҙе туплауға ынтыла һәм яңы съезд тарҡалыуҙы көсәйтер тип хафалана. Носков шулай уҡ меньшевиктарға ҡаршы йүнәлтелгән «Шаг вперёд, два шага назад» исемле Лениндың эшен нәшер итеүгә юл ҡуймаҫҡа тырыша, әммә был ниәте тормошҡа ашмай.
1905—1907 йылдар
Ике урыҫ революциялар арауығы (1907—1917) РСДРП эсендә фракциялар араһындағы киҫкен көрәштә үтә. Лениндың власть өсөн көрәш партия абруйына һиҙелерлек зыян килтерҙе, тигән фекер бар. Мәҫәлән, Роберт Сервис билдәләп үтә: С Лениным было трудно поладить, так как он был непримиримым раскольником, а на расколы шел с легкостью, потому, что только свои идеи считал абсолютно полезными и наиболее подходящими для дела революции.
1910 йылдың РСДРП Үҙәк комитетының Париж пленумы уҙғарыла, пленумда Ленин һәм уның яҡлылары ауыр еңелеүгә дусар булалар. Ленинсыларҙың оҙайлы фракция араларындағы интригалары һөҙөмтәһендә яуланған бөтә отоштары юҡҡа сығарыла, яртылаш рәсми хәлдә булған «Большевистик үҙәк» бөтөрөлә; Ленин контроле аҫтында булған айға бер сыҡҡан «Пролетарий» гәзите ябыла; Урыҫ коллегияһы төҙөлә, коллегияға Рәсәй территорияһындағы Үҙәк комитеты исеменән Үҙәк комитет вәкәләттәре тапшырыла ; Ленин төркөмө «Шмит мираҫы» буйынса алынған аҡса өҫтөнән контролен юғалта ". Шулай итеп, Лениндың йоғонтоһо большевиктар фракцияһынан уның артынан эйәреүселәр араһы менән генә сикләнә.
1912 йылдың 18-30 (5-17) ғинуарында үткән һәм үҙен РСДРП-ның дөйөм партия конференцияһы һәм партияның юҡары органы тип күрһәткән Алтынсы (Прага) РСДРП конференцияһында фәҡәт Лениндың көрәштәштәре генә була тиерлек.
Март — ноябрь 1917
1917 йылдың Февраль революцияһынан һуң РСДРП-ның VII (апрель) конференцияһында большевиктар фракцияһы В. И. Ленин тәҡдим иткән «Апрель тезистарын» хуплай һәм? РСДРП исемен үҙгәртмәһә лә? ысынбарлыҡта айырым партияға бүленеп сыҡты. Партияны билдәләү өсөн киң таралған «большевиктар» исеме ҡулланылды. Большевиктарҙан айырмалы рәүештә меньшевиктар Ваҡытлы хөкүмәтте яҡлап сыҡты.
Әгәр 1917 йылдың февраль айында большевиктарҙың һаны 24 мең генә тәшкил итһә, 1917 йылдың апрель аҙағында РСДРП-ның VII (апрель) конференцияһында уларҙың һаны 80 меңгә тиклем арта, ә РСДРП-ның VI съезы осоронда (июль 1917 йыл) — 240 меңгә тиклем етә.
1917 йылдың ноябренән һуң
Октябрь революцияһынан һуң 1918 йылдың 6-8 мартында үткән РСДРП-ның VII съезында коммунистар (большевиктар) партияһы Рәсәй коммунистик (большевиктар) партияһы — РКП(б) — тип үҙгәртелә. VII съезы осоронда РКП(б) ағзаларының һаны 169 200 тәшкил итә.
1925 йылда исеме Бөтә Союз коммунистар (большевиктар) партияһы (ВКП(б), ә 1952 йылда — Советтар Союзы коммунистар партияһы (КПСС) тип үҙгәртелә.
Яҙғыйорт
Яҙғыйорт (Язги-Юрт) — Башҡортостан Республикаһының Салауат районындағы ауыл. Лағыр ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 259 кеше булған. ОКАТО коды — 80247825005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ер-һыу атамалары
Тауҙар:
Йылғалар:
Шишмәләр:
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Башҡа урын-ер атамалары:
Монако
Мона́ко кенәзлеге, йәки Мона́ко (Principauté de Monaco), рәсми исеме — Монако кенәзлеге — кәрлә (иргәйел) дәүләт, Франция менән ассоциацияла, Европаның көньяғында Лигур диңгеҙе буйында урынлашҡан; ҡоро ер буйынса Франция менән сиктәш. Халыҡ иң тығыҙ йәшәгән һәм иң бәләкәй дәүләт булараҡ билдәле. Монте-Карло казиноһы һәм Формула-1 — «Гран-при Монако» донья чемпионаты үткәреү менән кенәзлек доньяла билдәле.
Ил БМО (1993 йылдан), ОБСЕ, Европа берлеге (2004 йылдан), Интерпол, ЮНЕСКО, ВОЗ кеүек халык-ара ойошмалар ағзаһы. Халыҡ-ара гидрографик ойошманың төп офисы Монако ҡалаһында урынлашҡан. Уның Көнбайыш Европала 12 дипломатик миссияһы, Берләшкән Милләттәр Ойошмаһында һәм Европа берлегендә даими вәкилдәре бар. 45 илдең 106 ҡалаһында Монаконың почетлы консуллығы бар. Монако ҡалаһында 66 илдең генераль консуллыҡтары, консуллыҡтары йәки почётлы консуллыҡтары бар.
Евросоюз һәм НАТО ағзаһы ағзаһы булып тормай. Монако Франция менән таможня берлеге аша Европа берләшмәһенең иҡтисади аппараты менән тығыҙ бәйләнгән һәм уның рәсми валютаһы евроға таяна.
Этимологияһы
Монако атамаһының барлыҡҡа килеүе һәм мәғәнәһе тураһында берҙәм фекер юҡ. Гипотезаларҙың береһенә ярашлы, беҙҙең эраға тиклем VI быуатта лигур ҡәбиләләре был урында Монойкос колонияһына (Monoikos) нигеҙ һала, уларҙың исеме грек мифологик геройы Геракл исеменән килеп сыҡҡан  — «Портус Геркулес Монойки», йәғни «яңғыҙ Геракл порты». Рим императоры Фла́вий Кла́вдий Юлиа́н (Юлиа́н II) шулай уҡ Геаклдың Монако портын һәм яр буйы юлын төҙөүҙә ҡатнашыуы тураһында яҙа. Был юлда Гераклға бағышланған миһраптар урынлаштырыла, Монако ҡаяһында уның хөрмәтенә ғибәҙәтхана төҙөлә. Monoeci «яңғыҙ» тигәнде, ә Monoikos «айырым йорт» тигәнде аңлата. Уның ҡаялағы Геракл ғибәҙәтханаһын йәки ҡая янындағы территорияла йәшәгән халыҡтың айырым бер төркөмөн дә аңлатыуы мөмкин.
Тарихы
Монако территорияһында беҙҙең эраға тиклем X быуатта тәүге кешеләр үҙҙәренең тораҡ пункттарын төҙөй, улар финикийҙар була. Һуңынан гректар һәм монойкалар ҡушылған.
Хәҙерге Монако тарихы 1215 йылда Генуя Республикаһы колонияһына нигеҙ һалыныу һәм ҡәлғә төҙөүҙән башлана.
1297 йылдың 8 ғинуарында граждандар һуғышы барышында Монаконы Франческо Гримальди һәм уның яҡлы кешеләр яулап ала. Был көн Гримальди династияһы хакимлек иткәк көн һәм Монако бойондороҡһоҙлоҡ алған көн тип иҫәпләнә. Ошо көндән алып хәҙер инде 700 йылдан артыҡ кенәзлек менән ошо фамилия вәкилдәре идара итә.
1641 йылда Пероннск килешеүе нигеҙендә кенәзлек Франция протекторатына күсә.
1814 йылдың 30 майындағы Париж килешеүе (беренсеһе) кенәзлекте 1792 йылдың 1 ғинуарына тиклем француз протектораты ҡарамағында булған үҙ сиктәренә тергеҙә.
Беренсе империя тулыһынса тарҡалғандан һуң, 1815 йылдың 20 ноябрендә Париж килешеүе буйынса монако Сардиния короллеге протекторатына тапшырыла.
1860 йылдың мартында Франция императоры Наполеон III-нөң Италияны берләштергәне өсөн күрһәткән хәрби ярҙамы өсөн рәхмәт йөҙөнән Сардиния короллеге Савойяны һәм Ницца графлығын, шул иҫәптән Ментон һәм Рокбрюнды Францияға бирә. 1860 йылдың 18 июлендә Сардиния Монаконан ғәскәрҙәрен сығара, шуның менән протектораты тамамлана.
1865 йылда Монте-Карлола казино асыла һәм Франция менән таможня берлеге ойошторола. Был ваҡиғалар илдең иҡтисади үҫешенә һиҙелерлек этәргес яһай.
1993 йылда Монако — Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының тулы хоҡуҡлы ағзаһы.
1956 йылда голливуд актрисаһы Грейс Келли менән ул ваҡыттағы хаким принц Райнье III-нөң (1949 йылда тәхеткә ултыра) туйы Монако менән киң ҡыҙыҡһыныуҙы арттыра. Принц Райнье Монакола әүҙем төҙөлөш башлай.
2005 йылдың 31 мартында принц Райнье III, ауырыу сәбәпле, үҙ вәкәләттәрен үҙенең берҙән-бер улы һәм вариҫы принц Альбертҡа тапшыра. Райнье 2005 йылдың 6 апрелендә вафат була.
Әлеге ваҡытта Монако менән 2005 йылда Райнье III үлгәндән һуң тәхеткә ултырған улы принц Альберт II идара итә.
Географик хәле
Монако Көньяҡ Европала Лигурия диңгеҙе яры буйында, Ниццанан төньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 20 км алыҫлыҡта, француз Зәңгәрһыу яры (французский Лазурный Берег) буйында урынлашҡан.
Ҡоро ерҙә кенәзлек Франция, Диңгеҙ буйы Альп (Приморские Альпы) департаменты менән сиктәш.
Илдең майҙаны — 2,02 км². Яр буйы һыҙығының оҙонлоғо — 4,1 км, ҡоро ер сиктәренең — 4,4 км. Һуңғы 20 йылда илдә диңгеҙ биләмәләрен киптереү иҫәбенә 40 гектарға тиерлек артҡан.
Халҡы
The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2021 йылдың июленә Монако халҡы 31 223 кеше тәшкил итә. 2015 йылдың 1 июленә Монако халҡы 37 863 кеше тәшкил итә, ләкин дәүләттең тулы хоҡуҡлы граждандарының 20 проценты самаһы монегаскалар булып тора. Улар һалымдан азат ителгән, иҫке ҡала тирәһенә күсеп ултырырға хоҡуҡлы. Халыҡтың тығыҙлығы км²-ға 18 679 кеше тәшкил итә. Халыҡ шул тиклем юғары тығыҙлығы Монаконың ҡала-дәүләт булыуы менән бәйле.
2020 йылға Монако халҡының йәш структураһы: 0 — 14 йәш — 9,41 %. 15 — 64 йәш — 55,44 %; 65 йәштән өлкәнерәктәр — 35,15 %. The World Factbook мәғлүмәттәре буйынса 2020 йылда Монако халҡының уртаса йәше — 55,4 йәш (донъяла 1-се урын), шул иҫәптән ирҙәр — 53,7 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 57 йәш. Ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар һанының нисбәте: бөтә халыҡ — 0,94 (2020 йыл).
Монако халҡының 2021 йылға ҡарата көтөлгән уртаса ғүмер оҙайлығы: бөтәһе — 89,4 йәш (донъяла 1-се урын); ирҙәр 85,55 йәш; ҡатын-ҡыҙҙар — 93,4 йәш.
2021 йылда тыуым 1000 кешегә 6,63 бала тәшкил итә (донъяла 227-се). Тыуымдың дөйөм күрһәткесе — бер ҡатын-ҡыҙға 1,52 тыуым.
Халыҡтың демографик ҡартайыуы сәбәпле үлем кимәле арта, 2021 йылға ҡарата үлем кимәле 1000 кешегә 10,47 тәшкил итә (донъяла 27-се урын). 2021 йылға ҡарата Монаколағы таҙа миграция кимәле юғары һәм 1000 кешегә 9,16 мигрант тәшкил итә (донъялағы 8-се урын).
Иң ҙур дини төркөм — католиктар. Улар кенәзлек халҡының 82 процентын тәшкил итә.
Дине
Шулай уҡ ҡарағыҙ: Католицизм в Монако, Протестантизм в Монако и Православие в Монако
Христианлыҡ
Монаконың дәүләт дине — католицизм. Хәҙерге ваҡытта илдең 82 % халҡы католик. Монакола 5 католик мәхәлләһе һәм һәм бер кафедраль собор бар, унда Монако архиепискобы кафедраһы урынлашҡан. Ун туғыҙынсы быуат уртаһынан ғәмәлдә булған епархия 1981 йылда архиепископ епархияһына әүерелә.
Протестанттар (1200) кенәзлектә беренсе мәхәлләне 1925 йылда аса. Әлеге ваҡытта уларҙа реформаттар (680 кеше), англикандар (300 кеше) һәм инжил христиандарының деминацион булмаған ике общинаһы бар.
1957 йылдан кенәзлектә грек православие общинаһы (мәхәлләлә 120 кеше) эшләй ).
Башҡа диндәр
Монаконың 560 кешеһе иудаизмға эйәрә. Мосолмандар йәмғиәтендә 150 кеше иҫәпләнә, башлыса ғәрәптәр. 1950-се йылдар уртаһынан кенәзлектә баһаи дине яҡлылар йәшәй.
Монако кенәзлегенең яҡынса 3800 кешеһе дин тотмай.
Иҡтисады
Монако иҡтисады башлыса туризм, ҡомарлы уйындар, яңы резиденциялар төҙөү, шулай уҡ кенәз ғаиләһенең тормошон яҡтыртҡан киң мәғлүмәт саралары иҫәбенә үҫешә.
2019 йылдың 1 ғинуарынан Монакола минималь эш хаҡы айына €1695,07 тәшкил итә. Монакола килем һалымы юҡ.
Өҫтөнлөктәре: гарантияланған банк сере һәм түбән һалымдар сит илдән миллиард һумдарҙы йәлеп итә. 1990 йылдар аҙағында Монако банктарында һаҡланған средстволар күләме йыл һайын 18 процентҡа арта барған. Тышҡы бурысы юҡ, валюта резервтары 2 миллиард доллар самаһы. Эшһеҙлек түбән кимәлдә — (3 %).
Көсһөҙ яҡтары:
Транспорт
Монако башҡа илдәр менән тимер юл, автомобиль, диңгеҙ һәм һауа транспорты менән тоташҡан.
Автомагистраль оҙонлоғо 50 км тәшкил итә. Илдә 7 автобус маршруты, шулай уҡ Ницца аэропортына автобус йөрөй. Монакола барлығы 143 автобус туҡталышы бар.
Ҡаланың Ла-Кондамин һәм Фонвьей райондарында ике диңгеҙ порты бар. Ла-Кондамин районының Эркюль портында һыу автобусы йөрөй, ул порттың көньяҡ һәм төньяҡ өлөшөн тоташтыра. Шулай уҡ һыу таксиһы хеҙмәте үҫешкән.
Фонвьей районында кенәзлектәге берҙән-бер һауа гаване — Монте-Карло вертодромы урынлашҡан, ул уны Ницца аэропорты менән тоташтыра.
Климат
Монако климаты — Урта диңгеҙ субтропик климаты, йәй — йылы, ҡоро (уртаса температура 20 — 25 °C) һәм ҡыш — йомшаҡ, ямғырлы (уртаса температура 10 — 12 °C). Яуым-төшөмдөң күп өлөшө көҙ һәм ҡыш көндәренә тура килә, ҡояшлы көндәр йылына — 300-гә яҡын, ямғырлы көндәр — 60 тирәһе. Монако климаты Францияның көньяҡ яр буйына оҡшаш.
Сәнғәт һәм мәҙәниәт
Монако — әһәмиәтле мәҙәни үҙәк. 1879 йылда архитектор Ш. Гарнье (Париж операһы авторы) төҙөй. Гарнье залы бинаһында Монте-Карло филармония оркестры һәм Монте-Карло операһы урынлашҡан. Был сәхнәлә төрлө йылдарҙа Н. Мелба, Э. Карузо, Ф. Шаляпин, П. Доминго, Л. Паваротти сығыш яһай. 1911 йылда С. Дягилев бында Монако кенәзе Пьер ҡурсалауы аҫтында Дягилевтың Рус балетына нигеҙ һалған. Бында А. Павлова, В. Нижинский, Т. Карсавина, Дж. Баланчин, С. Лифарь, һуңыраҡ — Р. Нуриев, М. Барышников бейей.
Башланғыс һәм урта белем
Монакола 10 дәүләт белем биреү учреждениеһы, шул иҫәптән 7 балалар баҡсаһы һәм башланғыс мәктәптәр, бер урта мәктәп (Шарль III колледжы), бер лицей бар, ул дөйөм һәм техник белем биреү менән шөғөлләнә (Альберта I лицейы) һәм туризм өлкәһендә белем биреүсе бер лицей бар. Шулай уҡ Монакола дини общиналар тарафынан финансланған ике шәхси мәктәп (Николя Баррэ Франциск Ассизский институты һәм доминикандар мәктәбе) һәм бер халыҡ-ара мәктәп (Халыҡ-ара Монако мәктәбе) эшләй.
Ҡораллы көстәр
Ҡораллы көстәрендә 82 кеше иҫәпләнә. Монако донъяла даими армия күләме хәрби оркестр һанынан (85 кеше) аҙыраҡ булған берҙән-бер дәүләт.
Яны-Хулп-Я
Яны-Хулп-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сысконсын-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Киҫекбаш
Киҫекбаш китабы, “Киҫекбаш” (“Киҫелгән баш тураһындағы китап”) - төрки әҙәбиәте ҡомартҡыһы, дастан. .
Тасуирламаһы
"Киҫекбаш" XIII - XVI быуаттар ҡомартҡыһы, төрки телендә яҙылған.
Әҫәрҙең авторы буйынса фараздар төрлө: И.В.Боролина, В.М.Коджатюрк һ.б. кеүек ғалимдарҙың фаразлауынса, XII быуат төрөк шағиры Кирдеджи Али яҙған. Әйткәндәй, был исем 1841—44 йылдарҙағы башҡортса күсермәһендә лә телгә алына.
Жанр йәһәтенән икешәр юллап рифмалашҡан мәҫнәүи шәкелендәге, фәлсәфи-дидактик, романтик, героик әҫәр. Мажаралы ҡиссаға тартым.
Ғәли батыр (Али ибн Әбү Талип — 4‑се тоғро хәлифә, Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең 2 туған ҡустыһы һәм кейәүе) тураһындағы әҫәрҙәр мосолман фольклорының (“Ҡисса‑и Ғәли”, “Ҡисса‑и Сәҡам” һәм башҡалар) циклына инә.
Йөкмәткеһе
Китаптың йөкмәткеһе — Ғәли батырҙың АллаҺы тәғәләне, исламды данлау хаҡына башҡарған ҡаһарманлыҡтары тураһында. Мөхәммәткә(Пәйғәмбәр) ҡасандыр ғәҙел хаким, хаҡ мосолман булған кешенең башы — Киҫекбаш мөрәжәғәт итә. Уның ҡалаһына дәү дейеү һөжүм итеп, улын ашағанын, ҡатынын урлағанын, үҙенең башын сабып өҙгәнен бәйән итә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр уның ҡайғыларын тыңлағандан һуң Ғәли батырҙы саҡырып алып, Киҫекбашҡа ярҙам итергә ҡуша. Ғәли менән Киҫекбаш сүлгә юлға сыға һәм дейеү йәшенгән ҡоҙоҡто барып таба. Ғәли тәрән ҡоҙоҡҡа төшөп, дейеүҙе үлтерә.
Мөхәммәт Пәйғәмбәр доғалар уҡып Киҫекбаштың кәүҙәһен тергеҙә һәм уның улын да терелтә.
Әҫәрҙә фольклор һәм әҙәбиәт традициялары, донъяуи һәм дини мотивтар бер бөтөнлөк тәшкил итә.
Башҡортостанда табылған күсермәләр
Башҡортостанда археографик экспедициялар ваҡытында “Киҫекбаш китабы”ның бер нисә ҡулъяҙма күсермәһе табыла.
1973 йылда яҡынса 1841—44 йылдарҙа яҙылғаны Саҡмағош районы Яңы Ҡаръяуҙы ауылында; 1837 йылғы күсермәһе — Илеш районы Һеңрән ауылында (1974) һәм 1881 йылғы күсермә Благовар районы Сатра ауылында (1986) һ.б. Улар Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының Ғ.Б.Хөсәйенов исемендәге ғәрәп графикалы ҡулъяҙмалар һәм иҫке баҫма китаптар фондында, Милли китапхананың һирәк китаптар бүлегендә һаҡлана.
Киҫекбаш образы башҡа әҫәрҙәрҙә
Һөйләшеүсе баш тураһындағы сюжет Аттарҙың “Жөмжөмәнамә”, Хөсәм Кәтибтең “Жөмжөмә солтан” әҫәрҙәрендә осрай. Шул уҡ ваҡытта был образ совет фантаст-яҙыусыһы Александр Беляевтың Голова профессора Доуэля фәнни-фантастик романында ла төп герой булып тора
Амонай
Амонай — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының һул ярына тамағынан 77 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассенына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кайнозой
Кайнозой (kainos— яңы, үҙенсәлекле һәм zoe-тормош), кайнозой эраһы, фанерозойҙың өҫкө бүлексәһе.
65 млн йыл элек башлана, хәҙерге ваҡытта дауам итә.
Палеоген, неоген һәм дүртенсел (квартер) системаларға (осорҙар) бүленә. Башҡортостан терр яһында палеоген һәм миоцен (неогендың аҫҡы бүлеге) ҡатламдары көслө эрозия һәм тектоник ҡалҡыуҙар арҡаһында өлөшләтә депрессияларҙа һаҡланған.
Плиоцен ултырмалары (неогендың өҫкө бүлеге) Ағиҙел, Ҡариҙел, Һаҡмар һәм башҡа йылғалар үҙәндәренә тура килә.
Квартер ҡатламдары һыу айырғыс киңлектәрҙе, битләүҙәрҙе, тау һәм ҡалҡыулыҡ түбәләрен тотош япма булып ҡаплай; хәҙ. заман рельефын барлыҡҡа килтерә (йылға үҙәндәре, күл уйпатлыҡтары һ.б.).
Кайнозой ултырмалары боронғо ҡатламдарға йыуылыу аша ятҡан континенталь һәм диңгеҙ (квартерҙан тыш) тоҡомдарынан ғибәрәт.
Дөйөм ҡалынлығы 800 м тиклем. Кайнозой ҡатламдарына һоро күмер, кварцлы ҡомташ, аҡ балсыҡ, төҙөлөш материалдары (балсыҡ, ҡом, ҡырсынташлыҡ), торф, агрономик мәғдән (гажа, сапропель), минераль буяу (охра, глауконит, аҡбур), эсәр һыу ятҡылыҡтары тура килә.
Күгитәк
Кугутык (Аралча) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ҡамшаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 66 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы, Иглинск һыуһаҡлағысынан Орск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Нүнйылға
Үрге Нүнйылға, (Верхняя Нюнельга, ) — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тым йылғаһының уң ярына тамағынан 725 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Эрзя теле көнө
Хәҙерге ваҡытта дәүләт теле эрзя, мокша һәм урыҫ телдәре булған Мордовиянан башҡа, эрзәндәр күпләп йәшәгән урындарҙа ла Эрзя теле көнөн уҙғаралар: Түбәнге Новгород, Һамар, Мәскәү, Силәбе, Мурманск өлкәләре һәм Рәсәй Федерацияһының башҡа субъекттарында. Шулай Эрзя телен көнөн байрам итеү традицияға әүерелгән: Эстония («Сятко» эрзя йәмғиәте ), Финляндия. «Эрзянь вайгель» («Эрзя тауышы») төбәк йәмәғәт ойошмаһы Мәскәүҙә сараларҙың ойоштороусыһы булып тора. Санкт-Петербургта Эрзя теле көнөн Петербургта һәм Ленинград өлкәһендә «Эле» эрзян кешеләре берекмәһе ойоштора
Уҙғарыу залында Анатолий Павлович Рябовтың портретын мотлаҡ рәүештә урынлаштыралар, эряз телендә яҙыуҙар яһайҙар, сәскәләр һәм милли флагтар менән биҙәйҙәр.
Каргова (Хорнемской ҡушылдығы)
Каргова — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Хорнемская йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жак Вениамин Константинович
Вениамин Константинович Жак (31 март,1905 (18..), Петровск-Порт — 30 март, 1982, Дондағы Ростов) — рус совет шағиры.
Тормош юлы
Бай йәһүд ғаиләһендә тыуа. 1918 йылдан алып Дондағы Ростовта йәшәй. Уның әҫәрҙәре 1923 йылда баҫыла башлай, ә 1926 йылда беренсе шиғырҙар китабы нәшер ителә. Башлыса балалар өсөн шиғырҙар яҙа, шул уҡ ваҡытта «серьёз» лирикаға ла иғтибарын бүлә. Илленән артыҡ шиғырҙар һәм тәржемәләр йыйынтыҡтары, шул иҫәптән «Про всех сразу», «Мудрецы», «Кто склевал звезды» , «Разные разности» (1981), «Когда начинается утро» (1984) китаптарының, авторы.
Шиғырҙарҙан тыш В. К. Жак үҙ заманының яҙыусылары, шул иҫәптән В. Маяковский, Н. Островский, А. Серафимович һәм башҡаларҙың ижады тураһында мәҡәләләр яҙып ҡалдыра.
Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы
Юлгилдина Венера Самат ҡыҙы (16 июнь 1977 йыл) — йырсы. 2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018). Халыҡ-ара, төбәк һәм республика йыр конкурстары лауреаты.
Биографияһы
Венера Самат ҡыҙы Юлгилдина (Ураҙаева) 1977 йылдың 16 июнендә Башҡорт АССР-ы Бөрйән районы Яңы Мөсәт ауылында тыуған.
Өфө сәнғәт училищеһын (Низаметдинова А. К. класында уҡый) 1998 йылда, Өфө сәнғәт институтын (Аҙнаҡаева Р. Ш. класы) 2005 йылда тамамлай.
2007 йылдан Өфө ҡалаһының «Мираҫ» йыр һәм бейеү фольклор ансамбле солисы. Уның репертуарында башҡорт халыҡ йырҙары «Гөлнәзирә», «Ғилмияза», «Зөлхизә», «Фәхерниса», «Элмәлек» һәм Х. Ф. Әхмәтов, З. Ғ. Исмәғилев, А. М. Ҡобағошов, М. А. Макаров, Ю. Х. Үҙәнбаев, Р. М. Хәсәнов һәм башҡаларҙың вокал әҫәрҙәре бар.
Венера Уразаева Башҡортостан Республикаһы буйлап, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында гастролдәрҙә була, шулай уҡ Испания, Италия, Франция, Швейцария, Англия, Төркиә буйлап сит ил сәфәрҙәренә сыға.
Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы (Краснокама районы)
Административ үҙәге — Яңы Ҡайынлыҡ ауылы.
Почта индексы 452945
Ауыл биләмәһе составы
Милли составы: башҡорттар, мариҙар, татарҙар
Шаһ Йыһан
Шаһ Йыһан I («Йыһан шаһы», 1628 йылға тиклем шаһзадә Хөррәм Бәхет Баһадур-мырҙа тигән исем менән йөрөгән, мансабы (дәрәжәһе) - Шаһ Йыһан Баһадур ; 5 ғинуар 1592 йыл, Лахор — вафаты 22 ғинуар 1666 йыл, Агра) —  Бөйөк Моголдар империяһы падишаһы  (1627 -1658),  Таж-Махалды төҙөп үҙен үлемһеҙ иткән шәхес.
Ғүмер башы
Шаһзадә Хөррәм Бәхет Баһадур-мырҙа Йыһангир падишаһтың өсөнсө, яратҡан улы була, әсәһе рани Таж-Биби Билкис-Маҡани, раджа Мәрүәр ҡыҙы. 1608 йылда Шаһзадә Хөррәм Хисар Фироз өлкәһенә хужа була, уға падишаһ ҡыҙыл сатыр ҡуйырға рөхсәт бирә, был уның тәхет вариҫы (Шаһзадә) икәнен аңлата.
1612  Шаһзадә Хөррәм атаһының яратҡан ҡатыны Нур-Йыһандың туғанының ҡыҙына өйләнә, был уның тәхеткә ултырыу мөмкинлеген тағы ла арттыра.
1613 Йыһангир Шаһзадә Хөррәмде ражпут кенәзлеге Меварҙы буйһондороға ғәскәр башы итеп ебәрә,  Шаһзадә ярайһы уңышҡа өлгәшә. 1616 йылда Шаһзадә Хөррәм падишаһтан  Шаһ Хөррәм мансабы (дәрәжәһе), ә 1617 йылда —  Шаһ Йыһан Баһадур мансабы ала.
622 йылда Шаһзадә Шаһ Йыһан Баһадур атаһы Йыһангиргә ҡаршы баш күтәрә һәм 1625 йылға тиклем һуғыша, еңелә, әммә атаһы ғәфү итә. 1627 йылда Шаһ Йыһан Баһадур яңынан падишаһҡа ҡаршы сыға. Йыһангир үлгәс, Шаһ Йыһан  Нур-Йыһандың туғаны менән һүҙ беркетеп, 1627 йылдың 30 декабрендә   үҙен Аграла  Шаһ Йыһан исеме алып, падишаһ тип иғлан итә. Шаһ-Йыһандың бойороғо менән Асаф-хан 1628 йылдың ғинуарында солтандар Давар Бахшты, Шаһрияр-мырҙаны,шулай уҡ падишаһ Әкбәрҙең ике улын үлтерә.
Португалдар һәм фарсылар менән һуғыштар
1632 йылда Шаһ Йыһан Хугли ҡалаһында (Бенгал) төпләнеп, унда ҙур сауҙа порты булдырған португалдарға ҡаршы ғәскәр ебәрә. Өс ай ҡамап тотҡандан һуң Хугли бирелә, күпселек португалдар әсиргә алына йәки үлтерелә.
Шаһ-Йыһан дәүләт сиктәрен төньяҡ-көнбайышҡа ла киңәйтеүгә өлгәшә, 1638 йылда моголдар фарсыларҙың Ҡандағар ҡалаһын ала. 1646 Шаһ-Йыһан ғәскәрҙәре Бадаһшана менән Балхҡа барып етә  ( хәҙерге Тажикстан). Шаһ-Йыһана идараһының ахырына табан моголдар Сефевиҙәрҙән еңелә башлай. 1647 йылда Балхты ҡалдырырға тура килә, уны 1649, 1652 һәм 1653 йылдарҙа ҡайтарырға тырышып ҡарау һөҙәмтә бирмәй. Ҡандағар фарсыларға 1649 йылда кире ҡайта. Шаһ-Йыһан ғәскәренең Ҡандағарҙы алырға тырышыуы һөҙөмтә бирмәй, сөнки фарсылар артиллерияһы менән көслө була.
Декканды яулап алыу
Быны белгәс, падишаһ Шаһ Йыһанв 1636 йылда Декканға ҙур армия ебәрә. Голконд һәм Биджапур солтандары Шаһ Йыһан сюзеренитетын таныйҙар һәм яһаҡ түләргә ризалашалар. Әхмәтнәһәр солтанатының ҙур өлөшө  Шаһ Йыһан империяһына инә, ҡалған ерҙәре Биджапур солтанына тапшырыла. Могол ғәскәре Биджапур солтаны ярҙамында раджа Шаһджины туньяҡ Конканда уратып ала, шунан һуң  Шаһджи яулап алған ҡәлғәләрен моголдарға бирә.
Деккан башлығы итеп шаһзадә солтан Мөхәммәт Аурангзеб Баһадур ҡуйыла, ул Деккандың бойондороҡһоҙ солтанаттарына ҡаршы экспансия сәйәсәтен дауам итә. 1656 йылда шаһзадә Аурангзеб ғәскәре  Голконда солтанаты ҡәлғәһен уратып ала, әммә Шаһ Йыһан улының власы көсәйеүҙән ҡурҡып, ҡаланан китергә ҡуша. Голконда солтаны ҙур контрибуция түләп, үҙ ерҙәренән өлөш бирә. 1657 йылда шаһзадә Аурангзеб падишаһ ризалығы менән Биджапур солтанатына һөжүм итә,  Бидарҙә һәм Кальянины ала, шунан һуң Шаһ Йыһан яңынан яуҙы туҡтата, яулап алынған ерҙәрҙе империяға беркетә.
Эске сәйәсәт
Шаһ-Йыһан дәүләт идаралығында артыҡ мөһим реформалар үткәрмәй. Уның осоронда империяла Әкбәр бөтөрткән ай календары яңынан ҡулланыла башлай, мосолман сановниктарына һинд ҡатындарына өйләнеү тыйыла, бер нисә һинди храм емертелә. Шаһ Йыһан идара иткәндә Декканға һәм  Гуджаратҡа  көслө аслыҡҡа килтергән ҡоролоҡтар була, миллиондарса кешеләр ( Гуджаратта ғына  3 млн. самаһы) астан ҡырыла. Ҡоролоҡ мамыҡ баҫыуҙарын да ныҡ кәметтерә. .
Шаһ Йыһан I-нең идара ахыры һәм эшмәкәрлегенә баһа
1648 йылда, иң ҡеүәтле сағында, Шаһ-Йыһан баш ҡалаһын Агранан Делигә күсерә, шунда яңы ҡала — Шаһйыһанабадты төҙөтә. 1658 йылда Шаһ-Йыһандың кинәт ауырып китеүе һәм үлгән тигән хәбәр таралыу улдары араһында һуғыш сығара, шуның һөҙөмтәһендә улы Аурангзеб уны үҙ бүлмәһендә бикләп тота (хазинаханаһында тигән һүҙҙәр ҙә бар), ул шунда 1666 йылда үлеп ҡала. Шаһ ЙыһанI Ҡыҙыл фортҡа (Агра) ябылған һәм шунан үлем сәғәтенә тиклем үҙенең бөйөк әҫәре Таж-Махалға ҡарап һағышланған тигән һүҙҙәр ныҡ таралған. Әммә һинд тарихсылары бының легенда ғына икәнен раҫлай: ысынлап та  Шаһ Йыһан Ҡыҙыл фортҡа (Дели) ябылған булған, әммә унан Таж-Махалды күрә алмаған,сөнки ул йөҙҙәрсә саҡрым алыҫлыҡта,  Аграла булған. Шаһ-Йыһан тураһында «Тарих-е делгуша» яҙмышнамәһе буйынса билдәле, уны Инаятуллаһ Ҡанба яҙған. Тарихсылар уның эшмәкәрлегенә төрлөсә баһа бирә. Уның һарайы һәм ул төҙөткән ҡомартҡылар европалыларҙы башҡа Бөйөк Моголдарҙыҡынан нығыраҡ харан итһә лә, тап  Шаһ-Йыһан  Кохинур һәм  Тимур рубины кеүек ағылташтарға хужа булһа ла, ун Персия менән уңышһыҙ һуғыштары  империя ҡеүәтен ҡаҡшатҡанын һәм уны  финанс яғынан бөлдөргәнен кире ҡағып булмай.
Ҡатындары һәм балалары
6 ҡатынынан һәм бер нисә кәнизәгенән падишаһ Шаһ-Йыһандың 9 улы һәм 12 ҡыҙы тыуа, ҡайһы берҙәре кескәй сағында үлеп ҡалған :
Ҡуянтау
Ҡуянтау (Куянтаево) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1166 кеше. Почта индексы — 453670, ОКАТО коды — 80206809002.
Исеменең килеп сығышы
Ҡуянтау (ҡуян+тау) тауы исеменән алынған.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһы ҡушылдығы Әселе йылғаһы буйында урынлашҡан
Тарихы
Совет осоронда, 1929 йылда, Баймаҡ баҡыр-иретеү заводының ярҙамсы хужалыҡ булараҡ ойошторола. 1959 йылдан — Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтының Тәжрибә-етештереү хужалығы (ОПХ).
Бөгөнгөһө
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. «Сударушки» урыҫ йыры халыҡ ансамбле, «Ләйсән» халыҡ бейеүҙәре ансамбле ойошторолған. Ҡуянтау ауылы ҡоролтайы булдырылған, уның сиктәрендә балалар ҡоролтайы эшләп килә. Ағинәйҙәр ойошмаһы йолаларҙы тергеҙеү маҡсатында төрлө саралар үткәрә: балаҫ һуғыу, башҡорт милли кейемен пропагандалау , «таҙа шишмә» акцияһында ҡатнашып, Нурлыбай, Шәһит шишмәләрен таҙартыуҙы ойошторҙо һәм башҡа бик күп файҙалы эштәр. 2021 йылда Ҡуянтау мәктәбе «Иң яҡшы цифрлы мәктәп» конкурсында «Социаль селтәрҙәрҙәге иң яҡшы сәхифәле мәғариф ойошмаһы» номинацияһында еңеү яулаған. Ҡуянтау ауылы янында «Аҡъял» ипподромы бар, унда йыл һайын республика, төбәк-ара кимәлдәге ат спорты ярыштары үткәрелә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Видеояҙмалар
— Ҡуянтау мәктәбе музейына экскурсия — «Сударушки» ансамбле
Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы
Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы (Муниципальное бюджетное учреждение культуры «Бурзянская централизованная библиотечная система» муниципального района Бурзянский район Республики Башкортостан) — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы муниципаль районы муниципаль бюджет мәҙәниәт учреждениеһы. Бөрйән район мәҙәниәт һарайының 2-се ҡатында урынлашҡан (адресы: Иҫке Собханғол ауылы, Ленин урамы, 74).
Тарихы
Бөрйән үҙәкләштерелгән китапханалар системаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында 1935 йылда асыла.
1979 йылда туплау и эшкәртеү, хеҙмәтләндереү, методик-библиографик бүлектәре барлыҡҡа килә. Китап фонды 2020 йылға ҡарата 30 мең дана тәшкил итә. Китапхана компьютер техникаһы менән йыһаҙландырылған, интернетҡа тоташтырылған.
Муйыл
Муйыл (Черемуха обыкновенная, Prunus padus) — Розалар ғаиләһенән, сливалар төрөнән булған, бейек булмаған ағас, бик һирәк осраҡта ҡыуаҡлыҡ. Бөтә Рәсәй буйынса таралған. Шулай уҡ көнбайыш Европала һәм Азияла үҫә. Хуш еҫле сәскәләре өсөн декоратив үҫемлек булараҡ та үрсетелә.
Ботаник яҙма
Ярым ағас, ағас йәки эре ҡыуаҡ бейеклеге 0,6—10 м, олоно оҙонса, ҡуйы. Ҡайырыһы һоро, ҡара- һоро, аҡһыл оҙонса таптары бар. Йәш ботаҡтар зәйтүн йәки сейә ҡыҙыл төҫтә.
Япраҡтары ябай, сиратлашҡан, оҙонса түңәрәк йәки һуҙылған — эллиптик, оҙонлоғо 3—10 (һирәк осраҡта 15) см, яланғас, нәҙек, ҡыҫҡаҡ һабаҡлы, ослайып бөтә, ситтәре бысҡы һымаҡ осло; япраҡ яны беҙ һымаҡ, тиҙ ҡойола; һабаҡтарының оҙонлоғо 1—1,5 см, япраҡ төбөнән өҫтәрәк ике ҡаты пластинкаһы бар.
thumb|right|Муйыл сәскәһе
Сәскәләре аҡ (һирәгерәк ал), ҡуйы оҙонса тәлгәшкә йыйылған, оҙонлоғо 8—12 см, ныҡ еҫле, сәскә төптәрендә. Таждары һәм таж япраҡсалары 5-әр, һеркә япраҡтары 20, һеркәлектәре һары, емешлеге берәү.
Емеш — шар формаһында ҡара төшөнөң диаметры 8—10 мм, татлы, ныҡ һуҙылыусан. Төшө оҙонса түңәрәк.
Апрелдән июнгәсә сәскә ата. Емештәре июлдә — августа өлгөрә.
Вегетатив рәүештә үрсей, (сыбыҡсалар, тамырын бүлеү юлы), бик һирәк осраҡта орлоҡтар менән.
Йыл һайын бик көслө сәскә атһа лә, емештәре йыл да булмай, сөнки сәскәләре иртә яҙҙа ҡырауға бирешә. Ә ағастар үҙҙәре төрлө ҡоротҡос бөжәктәрҙән яфалана.
Төрҙәре
300px|thumb|right|Сәскә атҡан муйыл
1. Азиат муйыл (Черемуха азиатская — Padus asiatica Komar).
2. Антипка йәки магаленка муйылы (Черемуха антипка, или магаленка — Padus mahaleb Borkh).
5. Макка муйылы (Черемуха Маака — Padus maackii (Rupr.).
6. Максимович муйылы (Черемуха Максимовича — Padus maximowiczii (Rupr.) Sок.)
7. Вак тешле муйыл (Черемуха мелкопильчатая — Padus serrulata (Lindl.) comb. Nova)
8. Ябай, йәки тәлгәшле(һөйәкле) муйыл (Черемуха обыкновенная, или кистевая — Рadus avium Mill.)
9. Пенсильван муйылы (Черемуха пенсильванская — Padus pennsylvanica (L.) Sok.)
11. Себер муйылы (СИБИРСКАЯ ЧЕРЕМУХА)
Халыҡ медицинаһы
Дауалау өсөн муйылдың емеше һәм ҡайыры ҡулланыла. Уларҙың составында С витамины, каротин, алма һәм лимон кислоталары, амигдалин һәм башҡа биологик актив матдәләр бар. Муйыл япрағы гигиеник яҡтан файҙалы. Ул бүлеп сығарған фитонцид матдәһе себен-серекәйҙәрҙе өркөтә. Муйыл емеше эс китеүҙән шифалы. Төнәтмәне былай әҙерләргә: 1 аш ҡалағы кипкән муйылдыбер стакан ҡайнар һыуға һалып,20 минут талғын утта ҡайнатырға. Көнөнә өс тапҡыр яртышар йәки стакандың өстән бер өлөшөн эсергә. Күҙ ҡабағы шешенгәндә.
Сеймал әҙерләү һәм һаҡлау
Муйылдың ҡайыры иртә яҙ айҙарында һыҙырыла. Емеше ҡояш төшкән урында, мейестә, ҡайыры күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Һаҡлау ғәҙәттәгесә.
Мөхит
Һуңғы йылдарҙа тәбиғәтебеҙҙең күркәме муйыл бигерәк тә күп зарар күрә. Сәскәһе өсөн аяуһыҙ һындыралар, емештәрен алам тип ҡайһы бер әҙәмдәр муйыл ағастарын балта ҡулланып та йығалар. Бындай ҡаты бәғерлелеккә, вандализмға юл ҡуйылмаһын ине.
Әҙәбиәт
Варис Ғүмәров. Тыуған яҡтың шифалы үҫемлектәре. — 78-79 биттәр.
Колодезянка
Колодезянка — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитва йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ампос-Яха
Ампос-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Юрибей йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 113 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассенына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Михайлова Надежда
Михайлова Надежда (болг. Надежда Михайлова, тулы исеме Надежда Николова Михайлова, икенсегә кейәүгә сыҡҡандан һуң фамилияһы — Нейнски; 1962) — болгар сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре.
Биографияһы
Иван Денкоглу исемендәге 127-се София урта мәктәбендә белем ала. Һуңынан «Alphonse de Lamartine» 9-сы француз мәктәбендә испан телен өйрәнә. 1985 йылда София университетының филология факультетын тамамлай.
Үҙенең сәйәси эшмәкәрлеген 1989 йылда тергеҙелгән Демократик көстәр союзына ингән Радикал-демократик партияла башлай. 1991 йылдағы һайлау алды кампанияһында СДС матбуғат үҙәгенә етәкселек итә, ә һайлауҙан һуң Филип Димитров хөкүмәтенең матбуғат-үҙәге башлығы була. 1994 йылда Болгария Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана. 1995 йылдың апрелендә СДС рәйесе урынбаҫары була. 1997 йылда ҡабаттан Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана, әммә Иван Костов (1997—2001) хөкүмәтендә сит ил эштәре министры булып эшләй башлай. 1999 йылдан 2006 йылға тиклем Европа халыҡ партияһында (ЕНП) вице-президент һәм ЕНП-дың халыҡ-ара мөнәсәбәттәр буйынса комитеты рәйестәше була.
2001 йылда Надежда Михайлова йәнә Болгария Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана, унда, 2004 йылда СДС коалицияһы тарҡалғандан һуң, Берләшкән демократик көстәр (ОДС)парламент төркөмө рәйесе була. 2002 йылдың 11 мартында ОДС рәйесе итеп һайлана. 2005 йылда сираттағы тапҡыр Халыҡ йыйылышы депутаты итеп һайлана.
2004 йылда Надежда Михайлова Көньяҡ-Көнсығыш Европала Демократия һәм тотороҡлолоҡ институты рәйесе була. 2006 йылдан алып Демократия өсөн коалицияның Халыҡ-ара консультатив советы һәм Көньяҡ хеҙмәттәшлек советы ҡарамағындағы Көньяҡ Судан әйҙәүсе советы түңәрәк өҫтәленең консультатив төркөмө ағзаһы булып тора.
2007 йылдан Болгарияла Бәләкәй һәм урта предприятиелар союзы рәйесе булып тора (Съюза на малките и средни предприятия в България). Ошо уҡ йылда Бәләкәй һәм урта предприятиеларҙың Европа халыҡ партияһы вице-президенты итеп һайлана.
2009—2014 йылдарҙа Европарламент депутаты була. 2015 йыл урталарынан Болгарияның Төркиәләге илсеһе.
Надежда Михайлованың наградалары араһында почетлы легион ордены (дөйөм Европа эшен һәм ике яҡлы мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүгә индергән өлөшө өсөн орден кавалеры), башҡа Европа илдәренең бүләктәре.
Ғаиләһе
1983 йылда Надежда Камен Михайловҡа кейәүгә сыға, уларҙың ике ҡыҙы — Нина һәм Виолетта тыуа. Камен мпенән Надежда 2006 йылда айырылыша.
2009 йылдың 3 октябрендә икенсе тапҡыр Светлин Нейнскиға — Европарламент депутаты һәм бизнесменға кейәүгә сыға, никахлашыу Болгарияның Мадридтағы илселегендә үтә.
31 октябрь
31 октябрь — григориан стиле буйынса йылдың 304-се көнө (кәбисә йылында 305-се). Йыл аҙағына тиклем 61 көн ҡала.
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Карьяла (Пинега ҡушылдығы)
Карьяла — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының уң ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кукбукты
Кукбукты — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Киембай йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Привалов Александр Николаевич
Привалов Александр Николаевич (, Мәскәү) — Рәсәй журналисы һәм публицисы, телетапшырыуҙар алып барыусы. Иҡтисади фәндәр кандидаты, «Эксперт» журналының ғилми мөхәррире, генераль директоры.
Биографияһы
1971 йылда Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетын тамамлай.
1993-1995 йылдарҙа — «Коммерсантъ» нәшриәт йорто сығарған «Коммерсантъ-Weekly» аҙналығының хосусилаштырыу һәм милек мәсьәләләре бүлеге мөхәррире.
1995 йылда «Коммерсантъ-Weekly» сығарған коллективтыңң шаҡтай ҙур өлөшө менән бергә «Коммерсантъ» нәшриәт йортон ташлап китә һәм «Эксперт» журналын ойоштороуҙа ҡатнаша.
1998 йылдың февраленән 2000 йылдың декабренә тиклем «Известия» гәзите баш мөхәрриренең беренсе урынбаҫары була, Һуңғараҡ «Эксперт»ҡа ҡайта.
2002 йылдың июненән — «Юғары иҡтисад мәктәбе» Милли тикшеренеү университетының Юғары журналистика мәктәбе деканы.
2004—2006 йылдарҙа — «Журнал «Эксперт»» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры.
2001—2003 йылдарҙа «Беренсе канал»да «Однако» тапшырыуын алып барыусыларҙың береһе була.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Уң-консерватив ҡараш яҡлы. 2003 йылдың ғинуарында Михаил Леонтьев, Максим Соколов һәм Валерий Фадеев менән берлектә Серафимовка клубының «От политики страха к политике роста» меморандумына ҡул ҡуя.
Ҡуййылға ауыл биләмәһе
Ҡуйылға (Ҡойылға) ауыл биләмәһе (Коелгинское сельское поселение) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Эткүл районы составына ингән муниципаль биләмә.
Привалов Александр Николаевич
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Александр Привалов 1990-сы йылдар уртаһынан Рәсәй мәғарифында уҙғарылған реформаларҙы эҙмә-эҙлекле тәнҡитләүсе булып тора. Уның бихисап мәҡәләләре һәм сығыштары ошо темаға арналған. Киң билдәлелек алған интервьюлары «Образование погибло», «Школа умерла — никто не заметил», Рус теле йәмғиәте съезында сығышы һәм башҡалар.
Хеҙмәттәре
Привалов Александр — 1000-дән ашыу китап, мәҡәлә һәм ғилми хеҙмәт авторы. Ҡайһы бер әҫәрҙәре:
Ҡуййылға ауыл биләмәһе
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Силәбе өлкәһе Законы менән 2004 йылдың 16 ноябрендә раҫланған.
Этимологияһы
Ауыл биләмәһе атамаһы Ҡуййылға ауылынан алынған, ә ул үҙ сиратында йылға исеменән бирелгән булған. Карталарҙа 1735 йылдан Коель, Койижилга һәм башҡа исемдәр менән осрай. Фараз ителеүенсә, йылғаның атамаһы "ҡойо" һәм "йылға" тигән башҡортса һүҙҙәрҙән барлыҡҡа килгән. Силәбе өлкәһе топонимдар белгесе Н.И. Шувалов иһә үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә атама "ҡуй" һүҙе менән бәйле булыуы ихтимал тип яҙа. Башҡорт телендәге "О" өнө топонимдарҙы урыҫ теленә әйләндергәндә "А" өнөнә әйләнеүсән икәнен иҫәпкә алғанда, ошо фараз дөрөҫлөккә тип киләлер.
Ғәлиәхмәр
Тарихы
Нуғай даруғаһы Тиләү башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә, Миндәк йылғаһы эргәһендә Ғәлиәхмәр ауылына нигеҙ һалған. 1795 йылда унда 17 йортта 96 кеше иҫәпләнгән. X рәүиз буйынса унда 60 йортта 306 кеше иҫәпкә алынған.
1866 йылда Әхмәр, Галишкино, Долино атамалары менән теркәлгән.