cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Башҡорт әҙәбиәт ғилеме
Совет осоро
1950 -се йылдарҙа Башҡорт АССР-ында башҡорт халҡының милли әҙәби мираҫы социалистик реализм методы сиктәрендә генә өйрәнелә. 1965 йылда Ғилемдар Рамазановтың «Мәжит Ғафури» исемле китабы сыға. Әхнәф Харисовтың «Литературное наследие башкирского народа: XVIII—XIX вв.» (1965) китабы башҡорт әҙәбиәт ғилемен үҫтерүгә һиҙелерлек йоғонто яһай. Был осорҙа Башҡорт АССР-ында әҙәби тәнҡит йыйынтыҡтары даими сығып тора. Башҡорт ғалимдары әҙәбиәт теорияһы һәм методологияһы менән күберәк шөғөлләнә башлай (Ким Әхмәтйәнов — «Поэтическая образность», Әнүр Вәхитов — «Башкирский советский роман» (1978), Роберт Байымов — «Судьба жанра» (1984)).
Миҙхәт Ғәйнуллин, Ғайса Хөсәйенов, Рауил Бикбаев башҡорт шиғриәте, драматургияһы, башҡорт әҙәбиәте үҫеү юлдары тураһында хеҙмәттәр яҙа. Рауил Бикбаевтың «Поэтическая летопись времени» хәҙерге заман башҡорт әҙәбиәте күренештәре анализлана. Роберт Байымов, Тимерғәли Килмөхәмәтов, Әхиәр Хәкимов, Рәшит Шәкүр, Зиннур Нурғәлин, Рәиф Әмиров башҡорт әҙәбиәте жанрҙарын һәм төп мәсьәләләрен тикшереүгә үҙ өлөшөн индерә.
1970-80-се йылдарҙа башҡорт әҙәбиәт ғилеме белгестәре Ғиниәт Ҡунафин, Мираҫ Иҙелбаев, Әхәт Вилданов, Динис Бүләков, Зәйтүнә Шәрипова башҡорт әҙәбиәте тарихы буйынса хеҙмәттәр яҙҙы: «Из истории башкирской литературы», (1975); «Литературное наследие народов Урало-Поволжья и современность» (1980); «Система жанров в башкирской литературе»; «Поэма „Кысса-и Йусуф“ Кул Гали: Поэтика. Проблематика. Язык произведения» (1988). Тикшеренеүҙәрҙең археография һәм текстология йүнәлеше барлыҡҡа килә. 6 томлыҡ «Башҡорт әҙәбиәте тарихы „ китабында башҡорт әҙәбиәтенең тыуыуы, нығыныуы һәм үҫеше, төрлө осорҙа уның жанрҙары эволюцияһы, башҡорт яҙыусыларының тормош юлы һәм ижады тикшерелә (коллектив хеҙмәткә Ғайса Хөсәйенов етәкселек итә).
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәте ғилеме белгесе Миңлеғәли Нәҙерғолов фекеренсә: ''“1973 йылдан башлап даими ойошторолған археографик экспедициялар материалдары милли һүҙ сәнғәтенең совет осорона тиклемге тарихын тергеҙеүгә төплө ерлек булды, һәм күп томлыҡтың тәүге ике томы асылда архив сығанаҡтарына нигеҙләнеп яҙылды. Әҙәбиәттең совет осоро тарихын яҡтыртҡанда ла авторҙар быға тиклем йәшәп килгән идеологик ҡыҫаларҙан, сикләүҙәрҙән мөмкин тиклем арынып, дөйөм гуманистик принциптарҙан сығып эш итергә ынтылды»''.
Хәҙерге башҡорт әҙәбиәт ғилеме төп өс йүнәлештән тора : әҙәбиәт теорияһы, әҙәбиәт тарихы, әҙәби тәнҡит. Башҡорт әҙәбиәт ғилеме өлкәһендә Әхнәф Харисов, Ким Әхмәтйәнов (әҙәбиәт теорияһы), Миҙхәт Ғәйнуллин, Салауат Галин, Нур Зарипов, Хәнифә Зиннәтуллина, Афзал Ҡудашев, Кирәй Мәргән, Суфиян Сафуанов, Әхиәр Хәкимов, Ғайса Хөсәйенов , Марат Минһажетдинов һәм башҡалар эшләй.
Башҡорт әҙәбиәт ғилемен үҫтереүгә Тимерғәли Килмөхәмәтов тос өлөш индерә («Мостай Кәрим драматургияһы», «Драматургия һәм драматургтар», «Халыҡсанлыҡ көсө», «Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев: тормошо һәм ижады», «Башҡорт драматургияһы поэтикаһы» монографиялары. Сәғит Агиш, Баязит Бикбай, Һәҙиә Дәүләтшина, Зәйнәб Биишеваның тормош юлы һәм ижады тураһында мәҡәләләре).
Ғәбдөк
Ғәбдөк (Габдюково) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 558 кеше. Почта индексы — 453564, ОКАТО коды — 80211817002.
Ауыл тарихынан
Башҡортостан Республикаһы Законына (№ 22-з, 16 июль, 2008 йыл) «Ғәбдөк» исеме менән ингән. Шул уҡ ваҡытта рәсми сығанаҡтарҙа «Ғәбдүк» исемендә күрһәтелә,.
Ауылдың икенсе боронғо исеме — Сысҡан.
1795 йылда — Инйәр йылғаһы буйында урынлашҡан Сысҡан (Ғәбдөк) ауылында 13 йорт-ихата булған, һәр береһендә 3-әр кеше йәшәгән. Бер йортта типтәр кешеһе булған.
1859 йылда — 200 кеше, 21 йорт-ихата
1920 йылда — 334 кеше, 66 йорт-ихата.
Улар бүләктәр алып, батшаға ҡалтағай менән барып, Инйәр йылғаһы буйында урынлашырға грамоталар алып ҡайтҡан (икенсе версия буйынса, уларҙың атаһы Ҡолман барған). Ғәбдөк ауылға нигеҙҙе хәҙерге урынына һалған, ә Сысҡан хәҙерге Кәрпесте ауылынан саҡ ҡына аҫтараҡ урынлашҡан. Ҡыҙғанысҡа күрә, ауыл Архангель заводы хужабикәһе графиня Коссоковская биләмәһенә индерелгән, һәм ауыл халҡына был урынды ташлап китергә тура килә. Ауыл халҡының күпселек өлөшө Ғәбдөк ауылының аръяҡ ярына килеп төпләнгән, шуға күрә хәҙерге ваҡытта тиклем ауылды ике исем менән атайҙар.
Йәйгеһен ауыл кешеләре Ташлуй тигән тау битендә йәйләү ҡорған. Ауыл кешеләре малсылыҡ, ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгән.
Ә.З. Әсфәндиәровтың «История сёл и деревень Башкортостана и сопредельных территорий» тигән китабында Тамъян-Ҡатай кантоны Ҡатай улусына ҡараған Ғәбдөк ауылы тураһында бына ниҙәр яҙылған:
Ғәбдөктәр Татлуй тауы битләүенә йәйләүгә күсеп йөрөгән. 29 йортта 196 кеше йәшәгән, 160 ат, 45 һыйыр, 46 һарыҡ, 15 кәзә тотолған. Малдар һаны тураһында һандар, күренеүенсә, ҙур түгел; улар хужалыҡтың рентабелле булмауын күрһәтә. Шуға күрә халыҡ солоҡсолоҡ (14 солоҡ) һәм умартасылыҡ (16 умарта) менән шөғөлләнгән, күрәһең.
Өҙөктән күренеүенсә, Ташлуй хата менән «Татлуй» тип яҙылған. Кеше һәм малдар һаны нисәнсе йылға ҡарай икәне теркәлмәгән.
Ошо уҡ китаптағы 1920 йылда яҙып алған легенда буйынса, Инйәр йылғаһы буйҙарындағы ерҙәргә батшанан жалованный грамота килгән. Ҡолман тархандың Ғәбдүк, Сысҡан, Уҫманғәле, Йөйәк исемле улдары булған, улар шул исемдәге ауылдарға нигеҙ һалған
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса (2002) төп халҡы — башҡорттар (99 %). 2009 йылдың 1 ғинуарына ауылда 518 кеше йәшәгән.
Рациональ һан
Рациональ һан (ratio — сағыштырма, бүлеү, кәсер) — ябай кәсер \frac{m}{n} рәүешендә күрһәтергә мөмкин булған һан, числитель m — бөтөн һан, ә знаменатель n — натураль һан, миҫалға 2/3. Кәсер төшөнсәһе бер нисә мең йыл элек барлыҡҡа килгән, ҡайһы бер дәүмәлдәрҙе (оҙонлоҡ, ауырлыҡ, майҙан һ.б.) үлсәү кәрәклеге килеп тыуғас, кешеләр бөтөн һандар ғына етмәүен һәм өлөш төшөнсәһе индереү кәрәклеген аңлай: ярты, өсөнсө өлөш һ.б. Кәсерҙәр һәм улар өҫтөндә ғәмәлдәр менән, мәҫәлән, шумерҙар, боронғо египетлылар һәм гректар файҙаланғандар.
Рациональ һандар күмәклеге
Рациональ һандар күмәклеге \mathbb{Q} (quotient «бүлендек» һүҙенән) менән тамғалана һәм түбәндәге күренештә яҙылырға мөмкин: Икенсе төрлө әйткәндә, числителдең (m) тамғаһы булырға мөмкин, ә знаменатель (n) ыңғай бөтөн һан булырға тейеш.
Шуның менән бергә, бер үк кәсерҙең төрлө яҙылышы булырға мөмкин, мәҫәлән, \frac{3}{4} һәм, (бер береһенән числителен дә һәм знаменателен дә бер үк натураль һанға ҡабатлап йәки бүлеп табырға мөмкин булған бөтә кәсерҙәр). Кәсерҙең числителен һәм знаменателен уларҙың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһенә бүлеп, рациональ һандың берҙән-бер ҡыҫҡармай торған күренештәге кәсерен табырға мөмкин булғанлыҡтан, рациональ һандар күмәклеге тураһында үҙ-ара ябай бөтөн числителле һәм натураль знаменателле ҡыҫҡармай торған кәсерҙәр күмәклеге һымаҡ һөйләргә мөмкин: Бында \gcd(m, n) — m һәм n-дың иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһе.
Рациональ һандар күмәклеге бөтөн һандар күмәклегенең тәбиғи дөйөмләшеүе булып тора. Күренеүенсә, әгәр рациональ һандың знаменателе n=1 булһа, ул саҡта a=m бөтөн һан була.
Рациональ һандар күмәклеге һанлы күсәрҙә бөтә урында тығыҙ урынлашҡан: теләһә ниндәй төрлө ике рациональ һан араһында бер булһа ла рациональ һан урынлашҡан (тимәк, сикһеҙ күп рациональ һандар). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, асыҡланыуынса, рациональ һандар күмәклеге иҫәпләмә ҡеүәтле (йәғни уның бөтә элементтарын да нумерлап сығырға мөмкин). Боронғо гректар осоронан кәсер рәүешендә күрһәтеп булмаған һандар барлығы билдәле: улар квадраты икегә тигеҙ булған рациональ һан булмауын иҫбат иткәндәр. Бөтә дәүмәлдәрҙе лә күрһәтеү өсөн рациональ һандарҙың етешмәүе артабан ысын һандар төшөнсәһенә килтерә. Ысын һандар күмәклеге (бер үлсәмле арауыҡҡа ярашлы булған) төшөнсәһенән айырмалы рәүештә, рациональ һандар күмәклеге нуль үлсәмле.
Терминология
=== Формаль бил also|Бүлендектәр ҡулсаһы}} Формаль рәүештә рациональ һандарға парҙар эквивалентлығы кластары күмәклеге булараҡ билдәләмә бирелә эквивалентлыҡ бәйләнеше буйынса, әгәр. Шуның менән бергә ҡушыу һәм ҡабатлау ғәмәлдәре түбәндәгесә билдәләнә:
Дөрөҫ, дөрөҫ булмаған һәм ҡатнаш кәсерҙәр
Кәсер дөрөҫ кәсер тип атала, әгәр числителдең модуле знаменателдең модуленән бәләкәйерәк булһа. Дөрөҫ кәсерҙәр модуле буйынса берҙән бәләкәйерәк рациональ һандар булып торалар. Әгәр кәсер дөрөҫ кәсер булмаһа, дөрөҫ булмаған кәсер тип атала һәм модуле буйынса бергә тигеҙ йәки ҙурыраҡ булған рациональ һанды күрһәтә.
Ҡатнаш кәсер тип аталған дөрөҫ булмаған кәсерҙе бөтөн һандың һәм дөрөҫ кәсерҙең суммаһы рәүешендә күрһәтергә мөмкин. Мәҫәлән,. Ошондай яҙыу (төшөрөп ҡалдырылған ҡушыу тамғаһы менән) элементар арифметикала ҡулланылһа ла, аралаш һандың яҙылышы бөтөн һанды кәсергә ҡабатлау тамғаланышы менән оҡшаш булғанлыҡтан, ҡәтғи математик әҙәбиәттә был яҙыуҙы ҡулланыуҙан тыйылалар.
Кәсер бейеклеге
Ябай кәсерҙең бейеклеге — был кәсерҙең числителе модуленең һәм знаменателенең суммаһы. Рациональ һандың бейеклеге — был һанға ярашлы ҡыҫҡармай торған ябай кәсерҙең числителе модуленең һәм знаменателенең суммаһы.
кәсеренең бейеклеге 7.
Комментарий
Кәсерле һан (кәсер) термины ҡайһы берҙә рациональ һан терминына синоним булараҡ ҡулланыла, ә ҡайһы берҙә теләһә ниндәй бөтөн булмаған һандың синонимы. Һуңғы осраҡта кәсер һәм рациональ һандар төрлө әйберҙәр булалар, сөнки ул саҡта бөтөн булмаған рациональ һандар — кәсер һандарҙың бары айырым осрағы ғына.
Төп үҙсәнлектәре
Рациональ һандар күмәклеге ун алты төп үҙсәнлектәрҙе ҡәнәғәтләндерә, уларҙы бөтөн һандар үҙсәнлектәренән еңел сығарып була.
Өҫтәлмә үҙсәнлектәре
Рациональ һандарға хас булған башҡа бөтә үҙсәнлектәрҙе төп үҙсәнлектәргә индермәйҙәр, сөнки улар туранан-тура бөтөн һандарҙың үҙсәнлектәренә таянмайҙар, ә килтерелгән төп үҙсәнлектәрҙән сығып йәки ниндәйҙер математик объекттың билдәләмәһе буйынса иҫбат ителергә мөмкиндәр. Ундай өҫтәлмә үҙсәнлектәр бик күп. Бында уларҙың тик бер нисәһен генә килтереү урынлы.
Күмәклектең иҫәплелеге
Рациональ һандар һанын баһалау өсөн, рациональ һандар күмәклегенең ҡеүәтен табырға кәрәк. Рациональ һандар күмәклеге иҫәпле булыуы еңел иҫбатлана. Бының өсөн рациональ һандарҙы нумерлай торған алгоритм килтереү етә, йәғни рациональ һәм натураль һандар араһында биекция урынлаштыра. Шундай төҙөүгә миҫал булып ябай алгоритм хеҙмәт итә ала. Ябай кәсерҙәрҙең сикһеҙ таблицаһы төҙөлә, һәр i-нсы юлдың һәр j-сы бағанаһында \frac{i}{j} кәсере урынлаша. Асыҡлыҡ өсөн был таблицаның юлдары һәм бағаналары берәмектән нумерланалар. Таблицаның күҙәүҙәре тип тамғалана, бында i — таблицаның күҙәү урынлашҡан юлы номеры, ә j — бағана номеры.
Килеп сыҡҡан таблица «бормалы-бормалы» түбәндәге формаль алгоритм буйынса урап сығыла. Был ҡағиҙәләр өҫтән аҫҡа ҡарап сығыла һәм артабанғы урын беренсе тура килеүсәнлек буйынса һайлап алына.
Ошондай урап сығыу процессында һәр яңы рациональ һанға сираттағы натураль һан ярашлы ҡуйыла. Йәғни 1/1 кәсеренә 1 һаны ярашлы ҡуйыла, 2/1 кәсеренә — 2 һаны, һ.б. Әйтергә кәрәк, тик ҡыҫҡармай торған кәсерҙәр генә нумерланалар. Ҡыҫҡармауҙың формаль билдәһе булып кәсерҙең числителе һәм знаменателенең иң ҙур уртаҡ бүлеүсеһе бергә тигеҙ булыуы тора.
Был алгоритмға эйәреп, бөтә ыңғай рациональ һандарҙы нумерлап сығып була. Был ыңғай рациональ һандар күмәклеге иҫәпле тигәнде аңлата. Ыңғай һәм тиҫкәре рациональ һандар күмәклектәре араһында еңел генә биекция урынлаштырып була, ябай ғына һәр рациональ һанға уға ҡапма-ҡаршы һанды ярашлы ҡуйып. Шулай итеп, тиҫкәре рациональ һандар күмәклеге лә иҫәпле. Уларҙың берекмәһе иҫәпле күмәклектәрҙең үҙсәнлеге буйынса шулай уҡ иҫәпле. Рациональ һандар күмәклеге иһә иҫәпле күмәклек менән сикле күмәклектең берекмәһе булараҡ шулай уҡ иҫәпле.
Әлбиттә, рациональ һандарҙы нумерлауҙың башҡа ысулдары ла бар. Мәҫәлән, бының өсөн Калкин — Уилф ағасы, Штерн — Броко ағасы йәки Фарей рәте кеүек структуралар менән файҙаланырға була.
Рациональ һандар күмәклегенең иҫәпле булыуы тураһында раҫлау ниндәйҙер аптырап ҡалыу тыуҙырырға мөмкин, сөнки тәү ҡарауға ул натураль һандар күмәклегенән күпкә киңерәк тигән тәьҫорат тыуа. Ысынында улай түгел һәм бөтә рациональ һандарҙы нумерлап сығыу өсөн натураль һандар етә.
Рациональ һандарҙың етерлек булмауы
Геометрияла Архимед аксиомаһының эҙемтәһе булып (юғарыла хәтергә алынғандан дөйөмөрәк аңлауҙа), 1/n күренешендәге рациональ һандар менән күрһәтелгән, теләгәнсә бәләкәй (йәғни, ҡыҫҡа) дәүмәлдәр төҙөү мөмкинлеге тора. Был факт рациональ һандар менән теләһә ниндәй геометрик алыҫлыҡтарҙы үлсәргә була тигән алдатҡыс тәьҫорат тыуҙыра. Бының дөрөҫ булмауын еңел күрһәтеп була.
Пифагор теоремаһынан билдәле булыуынса, тура мөйөшлө өсмөйөштөң гипотенузаһы уның катеттарының квадраттары суммаһынан квадрат тамыр итеп күрһәтелә. Шулай итеп берәмек катетлы тура мөйөшлө өсмөйөштөң гипотенуза оҙонлоғо \sqrt{2} тигеҙ, йәғни квадраты 2-гә тигеҙ булған һанға.
Әгәр \sqrt{2} һаны ниндәйҙер рациональ һан менән күрһәтелә тип уйлаһаҡ, шундай m бөтөн һаны һәм шундай n натураль һаны табып була, бында, шуның менән бергә \frac{m}{n} кәсере ҡыҫҡармай торған, йәғни m һәм n һандары — үҙ-ара ябай.
Әгәр, ул саҡта , йәғни m^2 = 2n^2. Шулай итеп, m^2 һаны йоп, ләкин таҡ һандарҙың ҡабатландығы таҡ, был m һаны үҙе лә йоп тигәнде аңлата. Тимәк шундай k натураль һанын табып була, m һанын m=2k күренешендә күрһәтеп була. m һанының квадраты m^2=4k^2,ләкин икенсе яҡтан m^2 = 2n^2, тимәк 4k^2 = 2n^2, йәки n^2 = 2k^2. Бынан алда m һаны өсөн күрһәтелгәнсә, был n һаны — m кеүек үк йоп тигәнде аңлата. Ләкин ул саҡта был һандар үҙ-ара ябай була алмайҙар, сөнки икеһе лә 2-гә бүленә. Килеп сыҡҡан ҡапма-ҡаршылыҡ \sqrt{2} һанының рациональ һан булмауын иҫбатлай.
Юғарыла әйтелгәндән сығып, яҫылыҡта, ә, тимәк һанлы күсәрҙә лә, шундай киҫектәр бар, улар рациональ һандар менән үлсәнә алмайҙар. Был рациональ һандар төшөнсәһен ысын һандарға тиклем киңәйтеү мөмкинлегенә килтерә.
Кринка (Керженец ҡушылдығы)
Кринка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Керженец йылғаһының уң ярына тамағынан 189 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы
Фәтихов Миңлехан Әбүҙәр улы (9 июнь 1953 йыл) — физик. Физика-математика фәндәр докторы (1997), профессор (2008). Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005).
Биографияһы
Миңлехан Әбүҙәр улы Фәтихов 1953 йылдың 9 июнендә Башҡорт АССР-ының Йәрмәкәй районы Ҡушҡаран ҡасабаһында тыуған. 1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының физика-математика бүлеген тамамлай һәм шунда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эшкә ҡала. 2002 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтына уҡытыуға күсә, 2010 йылдан башлап шунда уҡ — дөйөм һәм теоретик физика кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге күп фазалы системаларҙың йылылыҡ физикаһына һәм гидродинамикаға арналған. М. Ә. Фәтихов тарафынан электромагнит, гидродинамик тәьҫирҙәрҙең һәм башҡа ҡатламға һәм ҡатлам эсендәге яныуға йоғонтоһон берләштереү буйынса тикшеренеүҙәр үткәрелгән; юғары йышлыҡлы электромагнит ҡырҙарының күҙәнәкле мөхиткә тәьҫире, газогидрат һәм парафин пробкалары булған скважиналарҙа һәм үткәргес торбаларҙа температураның таралыуы тикшерелгән; электромагнит ҡырҙарының нефть һәм газды сығарыу, әҙерләү, күсереү процестарына тәьҫир итеү ысулдары табылған һәм ғәмәлгә индерелгән.
380-дән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 10 уйлап табыу авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре :
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2005)
Үле Танып
Үле Танып (Үле Танып) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төмәнәк
Төмәнәк (Тюменяк) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1046 кеше. Төмәнәк ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 452772, ОКАТО коды — 80251870001.
Тарихы
Ҡыр-Йыландарҙың этник яҡтан ҡатнаш булып киткән төп башҡорт ауылдарының береһе. Атамаһы ҡыр-йыландарҙың абруйлы кешеһе Күҙәймәтов Төмәнәк исеме менән бәйле (уның бер туған ҡустыһы Күҙәй Күҙәймәтов хәҙерге Бүздәк районының Күҙәй ауылына нигеҙ һалған), ул 1692 йылдың 6 майындағы килешеү буйынса сит кешеләрҙе үҙенең улусының аҫаба ерҙәренә индереүҙә ҡатнашҡан. Уның улдары Баязит, Бикташ һәм Дәүләт Төмәнәковтар — аҫаба ерҙәрҙе һатыуҙа, ҡуртымға биреүҙә, сит кешеләрҙе теркәүҙә даими ҡатнашыусылар. Төмәнәктең улдары, ейәндәре, дөйөм вариҫтары ауылда берҙән-бер аҫабалар булғандар. 1834 йылда VIII ревизия 53 йәшлек Зәйсән һәм 50 йәшлек Ғәйсәр Бикташевтарҙы, шулай уҡ Ғәйсәрҙең улдары Сатыйҙы (23 йәшлек), Тимербулатты (18 йәшлек), Аҡсулпанды (15 йәш), Ғисматулланы (7 йәш) теркәгән.
Ауылдың типтәр халҡы түбәндәге документтар нигеҙендә барлыҡҡа килә. Беренсеһе — Өфө губернаһы канцелярияһының 1736 йылдың 20 мартындағы указы, икенсеһе — 1737 йылдың 18 сентябрендәге шундай уҡ указ. Өсөнсөһө — Тойҡуш (Тойкушево), Күҙәй, Япрыҡ һәм Төмәнәк ауылдары башҡорттарының (Дәүләт һәм Бикташ Төмәнәковтар ҡатнашҡан) төрлө ауылдарҙың (Киләй, Йәнбирҙе) яһаҡлы татарҙары Әҙел Килмәтовҡа, Мөслим Апасовҡа, Бикбау Әхмәтовҡа, Әбделкәрим Ҡормановҡа, Йәрмәкәй Һөйөндөковҡа, Сөләймән Уразметовҡа, «Байлар улусының Япрыҡ ауылынан килеүсе керҙәштәр һәм Тойкина ауылы башҡорттары Иҫәкәй Сапеев һәм башҡалар менән бөтәһе бергә алдағы 7 йыл өсөн түләнмәгән яһаҡ 10-ар һыуһарҙы түләп ихаталары менән ултырыу өсөн», уларҙы ауылға индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Дүртенсе документ — 1782 йылдың 1 мартындағы типтәрҙәрҙе индереү тураһында килешеү яҙмаһы. Яһаҡлы татарҙар типтәрҙәр ҡатламына күскәндәр. 1870 йылда 481 ир-ат, 471 ҡатын-ҡыҙ, 1920 йылда 1220 ир-ат һәм 1206 ҡатын-ҡыҙ, бөтәһе лә типтәрҙәр тип күрһәтелә. Ауыл типтәрҙәр ауылы булып киткән, башҡорттар типтәрҙәр араһында йотолғандар.
1870 йылда бында улус идараһы урынлашҡан була, мәсет була, уның янында мәктәп эшләй. Халҡы малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ, сана, арба һәм тәгәрмәстәр эшләү менән шөғөлләнгән. 1906 йылда 2 мәсет, 4 бакалея кибете, мөгәзәй була, улус идараһы урынлашҡан.
1843 йылда 13 башҡортҡа 8 бот ужым, 40 бот ярауай иген, 4 бот картуф сәселә.
Хәҙерге осор
Төмәнәк ауылы һаман ҙурая. Хәҙерге көндә ауылда яҡынса 490 йорт бар, 1200-ләп кеше йәшәй. Урта дөйөм белем биреү мәктәбе, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, мәсет, китапхана, почта бүлексәһе бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса күпселек милләттәр — башҡорттар (64 %), татарҙар (35 %).
Географик урыны
Әгер, Айғыр (Агир, Өҫән ҡушылдығы) йылғаһы буйында урынлашҡан. Алыҫлығы:
Иҫтәлекле урындары
Ауыл эргәһендәге Саған һыҙаһы тәбиғәт ҡомартҡыһы булып тора.
Ауыл эргәһендәге ер-һыу атамалары
Ҡадиров Русландың «Бәйләнештә» сайтында «ТӨМӘНӘККӘЙЕМ — ТЫУҒАН ТӨЙӘККӘЙЕМ» исемле эҙләнеү эше (ғилми етәксеһе: Ҡадирова Гөлнара Фәнис ҡыҙы) бар. Ер-һыу атамалары, уларҙың тарихы, ауыл тарихы, кешеләре исемдәре, ҡушаматтары яҙылған.
Сығанағы:.
Височь
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мәхмәт-бег Капетанович-Любушак
Мәхмәт-бег Капетанович Любушак (Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak; (, Ғосман империяһы Босния әйәләте Витина ауылы (хәҙерге ның Любушки ҡалаһы) —, Австро-Венгрия, Босния һәм Герцеговина кондоминиумы, ) — босний яҙыусыһы, фольклорсы, зыялый. Дәүләт эшмәкәре. Сараево ҡалаһы башлығы (1893—1899).
Босний халыҡының милли идентификация процесына ҙур өлөш индерә.
Биографияһы
Боснияның затлы ғаиләһендә тыуған. Любушки ҡалаһы мәҙрәсәһен тамамлаған. Көнсығыш телдәрен өйрәнә. Боснияның бер нисә ҡалаһында чиновник булып хеҙмәт итә.
1898 йылдың июлендә инсульт кисерә, һаулыҡ менән бәйле проблемалар арҡаһында, 1899 йылдың апрелендә ул мэр вазифаһын ҡалдыра.
Ижады
XIX быуат аҙағында Капетанович Босния һәм Герцеговинала һәм күрше төбәктәрҙә фольклор йыйыу менән әүҙем шөғөлләнә.
Бер нисә китап баҫтырып сығара. 1891 йылда «Босняк» («Bošnjak») әһәмиәтле сәйәси журналына нигеҙ һала, уның тирәләй үҙ заманының бер нисә босний зыялыларын йыя.
Бер нисә тарихи һәм публицистик хеҙмәт авторы.
1888 йылда «Халыҡ байлығы» («Narodno blago») исеме аҫтында халыҡ мәҡәлдәре, әйтемдәре һәм йырҙары йыйынтығын баҫтырып сығарғандан һуң билдәлелек ала. Икенсе китабында «Көнсығыш хазинаһы» (1896) яңы төрөк, ғәрәп һәм фарсы мәҡәлдәрен һәм әйтемдәрен йыя һәм тәржемә итә.
Георгий Леонидзеның йорт-музейы (Патардзеули)
Георгий Леонидзеның йорт-музейы - (გიორგი ლეონიძის სახლ-მუზეუმი) - Грузин ССР-ының Фәндәр Академияһы академигы һәм шағир Георгий Леонидзе тыуған ауылда -  Патардзеулиҙа урынлашҡан.
Географияһы
Георгий Леонидзеның йорт-музейы Патардзеули Грузияның хәҙерге Сагареджой районында ойошторолған (Кахетия).
Тасуирламаһы
Музей Георгий Леонидзеның тыуған йортонда урынлашҡан. Фонтың төп өлөшөн шағир һәм ғалимдың үҙенең, ғаиләһенең шәхси әйберҙәре, этнографик материалдар, сәнғәт әҫәрҙәре, документтар тәшкил итә. Георгий Леонидзе грузин әҙәбиәтен, бигерәк тә боронғо әҙәбиәтен фәнни яҡтан өйрәнгән.
Йорт XIX быуаттағы шәреҡ йорттарының типик өлгөһө булып тора, этнографик ҡомартҡы тип танылған.Ул кирбестән һәм һуйырташтан төҙөлгән. Ҡапҡаһы ағастан эшләнгән булған.
Астафьева Тамара Аркадьевна
Астафьева Тамара Аркадьевна (17 март 1937 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең табип-педиатры. СССР-ҙың халыҡ табибы (1985).
Биографияһы
Тамара Аркадьевна Астафьева 1937 йылдың 14 мартында Зырянкала (Яҡутстан) тыуа.
Бер йылдан һуң ғаиләләре менән бергә Новосибирскиға күсенәләр. 2 йәшендә ғаилә Кемерово өлкәһе>нә Киселевскиға күсенә.
1963 йылда институтты тамамлағас, Томск өлкәһенең Асино ҡалаһының үҙәк ҡала дауаханаһына ебәрелә, һәм бында 25 койкалыҡ балалар бүлеге мөдире һәм балалр табыу йортонда табип-неонатолог була. 1965 йылдан — район педиатры.
Дауахананың профком рәйесе була.
Инә 1972 йылда КПСС сафына инә.
Балалар поликлиникаһында 2006 йылға тиклем эшләй, әммә инсульт һөҙөмтәһендә табиплыҡ практикаһын ҡалдырырға мәжбүр була. Һуңынан тағы биш йыл Асино автотранспорт предприятиеһында табип булып эшләп, пенсияға сыға.
Асинола йәшәй.
Ғаиләһе
Буласаҡ тормош иптәше Анатолий менән 1964 йылда бейеү майҙансығында таныша. Никахта ике балалары тыуа: Светлана — балалар поликлиникаһында шәфҡәт туташы һәм Аркадий — Томск хәрби-медицина академияһы уҡытыусыһы.
Кесе Питейка
Кесе Питейка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Питейка йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Марджанидзелар йорт-залы
Марджанидзелар йорт-залы - Грузияның Каспи муниципалитетындағы архитектура ҡомартҡыһы.
Географияһы
Марджанидзелар йорт-залы Грузияның Каспи муниципалитетындағы Инари ауылында, иҫке биҫтәләге Дева Мария сиркәүенән алыҫ түгел урынлашҡан.
Тасуирламаһы
Йорт XVIII-XIX быуаттарҙа суйырташтарҙан төҙөлгән. Залдың фасады көньяҡҡа сыға, башҡа диуарҙары ер аҫтында ҡалған. Торлаҡ бүлмәләре дүрткел (6,2х6 м), көнсығыш ҡабырғаһы ишек менән тоташҡан (3,85х3,8 м). Ҡунаҡ бүлмәһенә ишек көньяҡтан. Инер урынға тиклем ҙур булмаған коридор бар.
Бындағы зал Картли залының өлгөһө.
Марджанидзелар йорт-залы 2006 йылда Грузия президенты указына ярашлы дәүләт әһәмиәтендәге күсемһеҙ мәҙәни ҡомартҡылар исемлегенә индерелгән.
Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге
thumb|Башҡортостанда Рольша мәҙәниәте көндәре Башҡортостан Республикаһының Польша мәҙәни-ағартыу үҙәге — Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм милли сәйәсәт министрлығы, шулай уҡ Рәсәй Федерацияһының Польша Илселеге тарафынан 1997 йылдың 3 апрелендә барлыҡҡа килгән мәҙәни үҙәк. Башҡортостанда поляк мәҙәниәтен тергеҙеү һәм һаҡлап ҡалыу буйынса ҙур эш башҡарыла: Поляк мәҙәни-ағартыу үҙәге ағзалары көсө менән Өфөлә Альберт Пенькевич исемендәге милли поляк йәкшәмбе халыҡ мәктәбе эшләй. Мәктәптә поляк теле һәм әҙәбиәте, поляк бейеүҙәре һәм йырҙары, поляк халҡының музыка һәм һүрәт төшөрөү сәнғәте тарихы, биҙәү — ғәмәли сәнғәте, дизайн өйрәтелә. Мәктәптә йөҙләп кеше белем ала. Йәйге каникул көндәрендә йәкшәмбе мәктәбендә уҡыусы балалар Польшала ял итә. Был ял Польша Республикаһы иҫәбенә ойошторола.
Мәҙәни үҙәк поляк милли йәкшәмбе мәктәбе уҡыусылары һәм педагогтары йыл һайын Башҡортостанда үткәрелгән Славян яҙмаһы һәм мәҙәниәте көндәрендә әүҙем ҡатнаша. Байрамда ҡатнашыусылар поляк халыҡ йырҙарын, бейеүҙәрен, уйындарын, кухняһын, кәсептәрен күрһәтеп кенә ҡалмай, Башҡортостанда йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың милли традициялары һәм үҙенсәлектәре менән дә таныша.
Башҡортостанда поляк диаспораһы тарихы
Башҡортостанға поляктар XVII быуатта күсеп килә. Ҡатнаш никахтар һәм католиктарҙың православие диненә күсеүе һөҙөмтәһендә шляхта урыҫ халҡы менән тығыҙ бәйләнешкә инә, әммә, фамилиялар буйынса фекер йөрөткәндә, Уралда әле лә уның быуындарын дауам итеүселәр бар.
Шулай уҡ XVIII быуатта һөргөнгә ебәрелгән поляктар башҡорт ерҙәрендә тороп ҡала.
Диаспораға поляктарҙың күп һанда килеп ҡушылыуы XIX быуатҡа тура килә: уларҙы башлыса хәрби тотҡон поляктар — 1812 йылғы Ватан һуғышында Наполеон яғында көрәшеүселәр, 1820 — 1860 йылдарҙағы Польша милли- азатлыҡ хәрәкәтендә ҡатнашып һөргөнгә оҙатылыусылар тәшкил итә. Бынан тыш, Көньяҡ Уралға күп һанда ирекле күсеп килеүселәр — интеллигенция, инженер- техник һәм хужалыҡ кадрҙары ла етерлек була. Бының сәбәптәренең береһе — урындағы халыҡ араһында белгестәр етешмәүе, эҙемтә булараҡ — яҡшы эш хаҡы алыу мөмкинселеге.
XIX быуат аҙағы — XX быуат башында Өфө губернаһына бер нисә ауыл булып берләшкән поляк крәҫтиәндәре күсеп килә. Уларҙың күбеһе Өфө өйәҙендә йәшәргә ҡала. Беренсе донъя һуғышы башланғас Өфө губернаһына ҡасҡындар һәм хәрби тотҡондар күпләп ағыла башлай, шулай итеп, урындағы колония һиҙелерлек тулылана. Поляк халҡы өсөн ассимиляция процесы оҙаҡҡа һуҙылмай, сөнки халҡтың күпселеге ҡала һәм ауылдарҙа сит телдәр солғанышында йәшәй һәм айырым төркөмдәргә бүленмәй.
2002 халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса Башҡортостанла 894 кеше поляк телен белә.
Войвыв-Лель
Войвыв-Лель — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Лель йылғаһының уң ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Шуамталағы саң манараһы
Шуамталағы яңы саң манараһы - (ახალი შუამთის სამრეკლო) - Грузиялағы  Шуамта монастырында урынлашҡан ҡыңғыраулыҡ, милли әһәмиәттәге ҡомартҡы.
Войвыв-Лель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы башынан Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Шуамталағы саң манараһы
Географияһы
Саң манараһы Телави муниципалитетының Вардисубани ауылындағы Шуамта монастырында эшләнгән.
Войвыв-Лель
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шуамталағы саң манараһы
Тасуирламаһы
Риүәйәттәр буйынса, уны Кахетия королеваһының аҫыраусыһы  Тинатин төҙөткән. Сиркәү ҡыңғыраулығы XVI быуатта уҡ булған, был хаҡта Рәсәй илселәренең яҙмалары мәғлүм итә.
Саң манараһы дүрт ҡатлы итеп төҙөлгән. Аҫҡы өс ҡатында торлаҡ бүлмәләр булған. Дүртенсе ҡатта ҡыңғырауҙар ҡуйылған.
Бина 1833 йылда ташҡын ваҡытында емерелгән. 19-сы быуатта саң манараһы Рәсәй йоғонтоһонда үҙгәртелгән.
Шуамталағы яңы манара Грузияның милли әһәмиәткә эйә булған күсемһеҙ мәҙәни мираҫ ҡомартҡыһы тип иғлан ителгән.
2007 - 2008 йылдарҙа сиркәүҙә һәм манарала тергеҙеү эштәре башҡарылған. Реставрациянан һуң манара сиркәү ҡарамағына бирелгән.
Латипов Ғәлим Хатип улы
Латипов Ғәлим Хатип улы (Латиф улы) (Латыпов Галим Хатыпович) (1904—?) — Бөйөк Ватан һуғыштарында ҡатнашыусы. 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты.
Биографияһы
1904 йылда, хәҙерге административ бүленеш буйынса, Башҡортостандың Ҡыйғы районы Иҙрис ауылында тыуған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, 1941 йылдың декабрендә Ҡыйғы районы военкоматы тарафанан хәрби хеҙмәткә саҡырыла. Белорус фронтының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 148-се айырым гвардия арты-артеллерия полкында хеҙмәт итә.
Латипов Ғәлим Хатип улы 1945 йылда демобилизациялана.
Оло Яубаҙы
Оло Яубаҙы (Евбаза) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы Дүртөйлө һәм Бөрө райондары биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһына тамағынан 178 км-ҙа ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лакин Капитон Михайлович
Лакин Капитон Михайлович (20 март 1930 йыл — 5 сентябрь 1987 йыл) — ғалим-фармаколог. 1974—1982 йылдарҙа Н. А. Семашко исемендәге Мәскәү дәүләт медицина стоматология институты ректоры. СССР Медицина фәндәре академияһы ағза-корреспонденты (1980), медицина фәндәре докторы (1968), профессор (1969). СССР Дәүләт премияһы һәм СССР Министрҙар Советы премияһы  лауреаты.
Биографияһы
1970 йылдан Н.А. Семашко исемендәге Мәскәү медицина стоматология институтында эшләй: 1971 йылдан алып уҡыу-уҡытыу эштәре буйынса проректор, артабан — ғилми эштәр буйынса эшләй, ә 1974  йылдан ректор һәм бер үк ваҡытта үҙе ойошторған фармакология кафедраһы  мөдире.
1981 йылдан СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының уҡыу йорттары идаралығы  менән етәкселек итә.
Клиник фармакология буйынса проблемалы комиссия рәйесе  һәм РСФСР Һаулыҡ һаҡлау фармацияһы һәм фармакологияһы буйынса Ғилми совет рәйесе, фармакологтарҙың Бөтә Союз ғилми йәмғиәте рәйесе урынбаҫары, «Фармакология и токсикология»  журналының баш мөхәррир урынбаҫары һәм  «Фармакология» Ҙур медицина энциклопедияһының  мөхәрририәт бүлегенең мөхәррире булып тора. КПСС ағзаһы.
Фармакология проблемалары буйынса фәнни мәктәпкә нигеҙ һалған. ВАК номенклатураһы буйынса клиник фармакологияны айырым ғилми дисциплинаға айыра. Уның етәкселегендә 5 докторлыҡ һәм 30-ға яҡын кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана.
250-нән ашыу мәҡәлә авторы. Монографиялары: «Антикоагулянтные и фибринолитические средства» ( Е. И. Чазов менән авторҙашта), «Биотрансформация лекарственных средств» (Ю. Ф. Крылов менән авторҙашта)  һ. б..
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм миҙалдар менән бүләкләнә.
Мәскәүҙә Кунцево зыяратында ерләнгән.
Байғужа (Ишембай районы)
Байғужа (Байгузино) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 504 кеше. Байғужа ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453223, ОКАТО коды — 80231815008.
Кувшинка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
Кувшинка  — Рәсәйҙәге йылға. Түбәнге Новгород өлкәһе, Марий Эл Республикаһы, Сыуаш Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Куйбышев һыуһаҡлағысының һул ярына тамағынан 1950 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Байғужа (Ишембай районы)
Тарихы
Ауылға XVIII быуат урталарында Нуғай даруғаһы Юрматы улусы башҡорттары үҙ ерҙәрендә нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Байғужа Мәрҙәнов исеме менән аталған. Беренсе күскенсе 1790 йылдағы бер документта телгә алына, ул саҡта Воскресенск заводы өсөн завод хужаһы Дарья Пашковаға Юрматы ерҙәрен һатҡан. Был Байғужа Маразанов, старшина Көҫәпҡол Азатов1 командаһының абруйлы аҫабаһы. Ошо уҡ ауылда уның улдары Аҡкөсөк (1753—1820) һәм Муллағол (1783—1853) йәшәй. 1795 йылда 22 ихатала 176 кеше йәшәгән. X ревизия 504 кеше һәм 72 йорт күрһәткән. 1816 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 35 йәшлек Иҫәнбәт Ураҙғолов поход старшинаһы тип күрһәтелгән. Уның атаһы Ураҙғол Апасев, ағаһы Сыртлан Ураҙғолов (35 й.). 1834 йылғы ревизия ваҡытында Сыртландың игеҙ улдары Ҡотломөхәмәт менән Ҡолмөхәмәт (14 йәштә, уларҙың нәҫелендә Сыртланов фамилияһы һаҡлана), ҡыҙҙары Хәбибә, Сәғиҙә, Сәбилә (Һәбилә) (3 йәштә, Смаҡай ауылында Ғүмәр Абдрахмановҡа кейәүгә сыға, билдәле нефтсе Ғүмәровтар нәҫелен дауам иттерә), Мәликә күрһәтелгән. 1865 йылда 93 йортта — 484 кеше. Малсылыҡ, игенселек, ылаусылыҡ, арба һәм сана яһау менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, училище булған. Ул Аҙнай земство училищеһы тип йөрөтөлгән, 1876—1882 йылдарҙа унда уҡытыусы булып хәҙерге Мәләүез районы Ҡамбулат ауылынан Арҫланғәли Әлимғолов эшләй. 1920 йылда ауылда 139 йорт хужалығында 601 кеше йәшәгән.
Кувшинка (Куйбышев һыу һаҡлағысы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы   Ока  йылғаһы тамағынан Чебоксар ГЭС-ына тиклем (Чебоксар һыуһаҡлағысы),   Сура һәм Ветлуга йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Байғужа (Ишембай районы)
Тарихы
Байғужалар — малсылар, умартасылар, ҡайһы берҙәре игенселек менән шөғөлләнгән. 1839 йылда 320 кеше йәшәгән 57 йорт хужалығында 760 ат, 695 һыйыр, 160 һарыҡ, 280 кәзә була; 236 умарта булған. Уларҙың барыһына 408 бот көҙгө һәм 1888 бот яҙғы иген сәселгән. 1906 йылда шулай уҡ мәҙрәсә, 2 һыу тирмәне, мануфактура һәм 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән; улус идараһы урынлашҡан.
Хәҙерге осор
Байғужа ауыл Советының үҙәге. Башҡорттар йәшәй (2002). Төп мәктәп — Кинйәбулат урта мәктәбенең филиалы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Урындағы мосолман дини ойошмаһы Лагерь урамы, 1 а йорт адресы буйынса урынлашҡан.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҡтисады
Байғужа янында 1944 йылдан алып Кинйәбулат нефть ятҡылығы эшкәртелә. Эргәлә генә ҡом ятҡылығы, Тупаҡбаш йылғаһы буйлап карьерҙар бар.
Ҡала подстанцияһынан Байгужа подстанцияһына 35/10 кВ, ауылға тиклем һәм артабан районға тиклем Ишембай ТЭЦ-ы — Байғужа ВЛ-35 кВ линияһы бара
Спорт
Традицияға әйләнгән, Советтар Союзы Геройҙары Халиҡов Т. Ғ. һәм Бирҙин Ғ. И. иҫтәлегенә арналған «Кинйәбулат — Байғужа» еңел атлетика уҙышы үтеп тора.
Урамдары
Урам исеме :
Ямаш
Ямаш — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/115/267 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Бөрө ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы
Дударева Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы (24 октябрь 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. 1999—2006 йылдарҙа Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институты һәм Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы проректоры. Филология фәндәре докторы (2006). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2005).
Биографияһы
Зәйтүнә Мөхтәр ҡыҙы Дударева (ҡыҙ фамилияһы Тимербулатова) 1954 йылдың 24 октябрендә Башҡорт АССР-ының Октябрьский ҡалаһында тыуған. З. М. Тимербулатовтың һеңлеһе. Бала саҡта журналист булырға хыяллана, «Стерлитамакский рабочий» гәзите эргәһендә ойошторолған «Юнкор» исемле йәш корреспонденттар түңәрәгендә шөғөлләнә, гәзиттәргә ҡыҫҡа мәҡәләләр яҙа. Йәйге каникулдарҙы ағаһы менән ауылда үткәрәләр, атаһы балаларын ауыр эштән ҡурҡмаҫҡа, ҡасмаҫҡа өйрәтә. Зәйтүнәгә хатта комбайнсы ярҙамсыһы булып йөрөргә тура килә. Эшкә һәләтлелек һәм түҙемлек сифаттары уға университетта уҡыған саҡта төҙөлөш отряды комиссары булғанда ла һәм артабан тормошта ла ярҙам итә.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Ошо уҡ йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында эшләй башлай. Башта урыҫ теле кафедраһында — ассистент, артабан — өлкән уҡытыусы, доцент. 1999 йылдан алып — ситтән тороп уҡыу һәм иҡтисади мәсьәләләре буйынса, 2006 йылдан ситтән тороп уҡыу һәм социаль мәсьәләләр буйынса проректор вазифаһын биләй. 2006 йылдың декабренән Өфө дәүләт авиация техник университетының Стәрлетамаҡ ҡалаһындағы филиалында эшләй: башта — директор урынбаҫары, ә 2010 йылдан башлап гуманитар һәм социаль иҡтисади фәндәр кафедраһы мөдире. Аспирантурала Мәскәү дәүләт педагогия университетында уҡый, докторлыҡ диссертацияһын Екатеринбургта яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалим булараҡ Дударева З. М. оҙайлы йылдар дауамында фәнни тикшеренеүҙәрен башҡорт теле һәм урыҫ теле материалында когнитив лингвистика проблемаларына арнай, башҡорт һәм урыҫ телдәренең ваҡыт мәғәнәһе лексикаһын өйрәнә. Бындай сағыштырыу эше бик мауыҡтырғыс, сөнки ваҡыт төшөнсәһе халыҡтың менталитетын һәм философияһын сағылдыра.
70-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Төп ғилми хеҙмәте:
Контрастивное исследование концептуальной сферы «Время» в русской и башкирской языковых картинах мира. Екатеринбург; Стерлитамак, 2004.
Вәлиев Баҡый Вәли улы
Вәлиев Баҡый Вәли улы (28 декабрь 1916 йыл — 2007 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. 58-се гвардия кавалерия полкы разведка взводы командиры. Гвардия лейтенанты. 1943 йылдың февралендәге дошман тылына рейдтан дивизия байрағын алып сыҡҡан. I (1985) һәм II дәрәжә (1943) Ватан һуғышыы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1944) кавалеры.
Биографияһы
Баҡый Вәли улы Вәлиев 1916 йылдың 28 декабрендә Баймаҡ районы Үрге Таулыҡай ауылында тыуған. 1937 йылдың 10 ноябрендә Баймаҡ (Йылайыр тигән яҙыу ҙа осрай) РВК тарафынан армияға алына. 1937 йылдан 1944 йылдың 11 апреленә тиклем Ҡыҙыл Армия сафында хеҙмәт итә. Совет-фин һуғышында (1939—1940) ҡатнаша.
1943 йылдың 10 — 23 февралендә дошман тылына, Дебальцево станцияһы янына яһаған рейдтан сыҡҡанда уға дивизия командиры Миңлеғәле Шайморатов дивизия байрағын ҡамауҙан алып сығырға бойора. Баҡый Вәлиев был бойроҡто теүәл үтәй һәм дивизия байрағы дошман ҡулына эләкмәй, дивизия хәрби берәмек булараҡ һаҡланып ҡала.
1944 йылдың 11 апрелендәге Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләү тураһында бойороҡта Овадное өсөн барған алышта ПТР-ҙан дошмандың танкыларға ҡаршы пушкаларына үҙе атып, эштән сығарҙы, бер нисә дошман һалдатын юҡ итте тиелә.
Баҡый Вәлиев дивизияла ҡурайсы булараҡ та билдәле була. Көслө дошман уты аҫтында Днепрҙы сыҡҡанда ул ҡурайын юғалта. Полк командиры Таһир Күсимов быға ныҡ ҡайғыра һәм уға яңынан ҡурай яһарға ҡуша. Бәреп төшөрөлгөн дошман самолетының еҙ көпшәһенән Баҡый Вәлиев яңы ҡурай яһап ала. Ауыр алыштарҙан һуң Дон буйында ялға туҡтағас, Ғайфулла Сарбаев ҡурай тарта, ә Баҡый Вәлиев үҙе сығарған йырҙы йырлай.
1944 йылдың 31 авгусында яралы булыу сәбәпле демобилизациялана. Һуғыштан һуң Сибай ҡалаһында йәшәй.
2007 йылда Сибай ҡалаһында вафат булған.
Кинйәабыҙ
Кинйәабыҙ (Кинйәбыҙ, Кинйә-Абыҙ) — Башҡортостан Республикаһының Көйөргәҙе районындағы ауыл, Свобода ауыл Советына ҡарай. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны — 157 кеше. Почта индексы — 453352, ОКАТО коды — 80239805004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Көйөргәҙе районының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан.
Ауыл тарихы
Ул Емельян Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, Пугачевтың иң яҡын дуҫы, кәңәшсеһе булған Кинйә Арыҫланов тарафынан 1760-сы йылдарҙа нигеҙләнгән. Ауылды төҙөү тураһында риүәйәттәр һаҡланып ҡалған. Оло Көйөргәҙе йылғаһын һыулай. Ауылдан алыҫ түгел туғайлыҡ, Көйөргәҙе йылғаһының ике яғынан — тауҙар. Былар ауылды ҡышын ыжғыр бурандарҙан ышыҡлаһа, яҙ көндәрендә мал өсөн «ҡотҡарыусы» булған. Йылҡы малы һәр саҡ тибендә йөрөй алған.
Ауыл 1832—1835 йылдарҙа ике өлөшкә бүленә. Халыҡ телендә Туғай Кинйәһе һәм Күзмин Кинйәһе тип йөрөтөлһә, рәсми документтарҙа 1-се һәм 2-се Кинйәбыҙ тип йөрөтөлә.
Беренсе Кинйәабыҙ 1987 йылда ғәмһеҙлек арҡаһында юҡҡа сыҡҡан.
Видеофильм
Кинйә абыҙ музейы[
Кесе Тоголика
Кесе Тоголика — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тоголика йылғаһының уң ярына тамағынан 92 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 76 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кеть йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Чулымдан Кеть йылғаһына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вок (Кама ҡушылдығы)
Вок  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы, Киров өлкәһе, Удмурт Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кама йылғаһының һул ярына тамағынан 1594 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сыңрау торна (балет)
Сыңрау торна балеты — тәүге башҡорт милли балеты. Композиторҙар Заһир Исмәғилев менән Лев Степанов тарафынан яҙылған (1941).
Тарихы
Башҡортостан балеты тарихы 1938 йылда башлана. А.Ваганова исемендәге Ленинград хореография училищеһында уҡыған ҡыҙҙар һәм егеттәр Өфөлә тәүге тапҡыр сығыш яһай. Улар классик балеттарҙан айырым өҙөктәр күрһәтә. 1940 йылда Делибтың «Коппелия» балеты премьераһы була.
1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, театрҙың ул саҡтағы етәксеһе Булат Имашев хореография училищеһы студенттарын Пермь ҡалаһына алып ҡайтыуҙы хәстәрләй. Йәш артистар милли балет ҡуйыу тураһында хыяллана.
Пермдә был ваҡытта Ленинградтан эвакуацияланған С. М. Киров исемендәге опера һәм балет театры эшләй. Тәүге башҡорт балетын Башҡорт АССР-ының 25 йыллыҡ юбилейына өлгөртөү ниәтен башҡарып сығырға балет артисы Н. А. Анисимова һәм башҡа бик оҫта педагог-репетиторҙар ярҙам итә. Спектаклдең уңышы дирижёр Х. В Фазлуллин һәм ҡуйыусы рәссам Ғ. Ш. Имашеваның хеҙмәтенә лә бәйле Билет либреттоһын Ф. Ә. Ғәскәров башҡорт халыҡ легендаһына таянып яҙған. Афишаларҙа уның исеме хореограф та булараҡ күрһәтелмәүе Ф.Ғәскәровтың күңелен ҡыра, сөнки башҡорт милли бейеү хәрәкәттәре, милли бейеү өҙөктәре тап уның эшмәкәрлеге арҡаһында был балетҡа ҡабатланмай торған үҙенсәлек бирә. Ярайһы консерватив булған классик балет өлкәһендә быға ирешеү— ҙур талант һәм оҫталыҡ күрһәткесе.
1944 йылда тәүге башҡорт балеты — «Сыңрау торна» Башҡорт дәүләт опера һым балет театры сәхнәһендә ҡуйыла.
1945 йылдың декабрендә Яңы йыл алдынан бәләкәй Рудольф Нуриевты әсәһе апалары менән бергә «Сыңрау торна» балетына алып килә. Рудольф мәңгегә балетҡа ғашиҡ була. Ә Зәйтүнә Насретдинованы ул ғүмер буйы иң яҡшы балериналарҙың береһе тип иҫәпләй.
1953 йылда Ф.Ә.Ғәскәров либреттоһы буйынса «Сыңрау торна» балетының икенсе редакцияһын балетмейстер Н. А. Анисимова ҡуя (дирижёры Г. А. Ержемский, ҡуйыусы рәссамы М. Н. Арыҫланов). Төп артияларҙы Зәйтүнә Насретдинова (Зәйтүнгөл), Хәләф Сафиуллин (Йомағол), Ф. С. Йосопов (Арыҫланбай), М. А. Таһирова (Торналар башлығы) башҡара. Рудольф Нуриев был дүрт шаршаулы балетта бейей башлай. Майя Таһироваға театрҙың икенсе ҡатынан унының нисек бейегәнен ҡарап тороға ҡуша торған була.
1965 йылда З.Насретдинова менән оҙаҡ йылдар бергә бейегән Х.Сафиуллин вафат була һәм З.Насретдинова башҡаса сәхәнәлә бейемәй.
Балеттың өсөнсө редакцияһының (3 шаршаулы) премьераһы 1977 йылда үтә (Фәйзи Ғәскәров либреттоһы, Зәйтүнә Насретдинова һәм Р. А. Насиров спектаклде яңырта, дирижёры Ғ. Х. Моталов, ҡуйыусы рәссамы В. И. Плекунов). Партияларҙы театрҙың әйҙәүсе артистары Л. С. Ҡыуатова (Зәйтүнгөл), Ю. Ғ. Ушанов (Йомағол), Ш. Ә. Тереғолов (Арыҫланбай), С. И. Саттарова (Торналар башлығы) башҡара. Башҡорт балет труппаһының иң оҫта артистары ҡатнашҡан был спектакль республиканың мәҙәни тормошонда онотолмаҫ ваҡиғаға әйләнә.
"Сыңрау торна"ның дүртенсе редакцияһының премьераһы 1997 йылда була (бейеүҙе сәхнәгә Шамил Тереғолов ҡуя, дирижёры М. Ә. Әхмәтзарипов, ҡуйыусы рәссамы Д. А. Чербаджи). Партияларҙы Н. А. Сологуб (Зәйтүнгөл), Б. М. Юлдашев (Йомағол), Р. Р. Мөхәмәтов (Арыҫланбай), Е. Ю. Фомина (Торналар башлығы) башҡара. Был театр өсөн ҡатмарлы осор була- ул әйҙәүсе балет артистарына ҡытлыҡ кисерә.