cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Боян сиркәүе
Тарихы
Донатор исеме буйынса сиркәү «Калоянов» тип атала. XIX быуат башында сиркәү ансамбле өсөнсө төҙөләш менән тамамлана. Әлеге ваҡытта сиркәүҙең өс төкәтмәһе бар.
Архитектура үҙенсәлектәре
Сиркәү өс дәүерҙә төҙөлгән ҡоролмаларҙан тора:
Урта быуат ҡоролмалары кирбес һәм таштан, ә көнбайыш инеү урыны - тик таштан ғына төҙөлгән
Фрескалар
Фреска һынлы сәнғәтенән сиркәүҙә һаҡланған:
Сиркәүҙең стеналарын 240 айырым фигуралар һәм 89 композиция биҙәй (яңы ғәһед сюжетына,   святитель Николай йәшәйешенән эпизодтар). Сиркәүҙең фреска циклы болгар урта быуат стенаға рәсем төшөрөү сәнғәтенең иң ҡиммәтле йыйылмаһы булып тора.
Боян һынлы сәнғәте Византия империяһын тәре йөрөтөүселәр тарафынан баҫып алыу осорона ҡарай, был һынлы сәнғәт мәктәптәренең әһәмиәтен арттырыуға килтерә. Византия һынлы сәнғәтенә яҡынлығы булһа ла,  Боян  биҙәктәре яҫылыҡлылығы, контурлығы, рәсемдең киҫкенлеге һәм шул уҡ ваҡытта йөҙҙәрҙең ҡырҡыу портретлылығы, хистәрҙең төрлө төҫмөрлөктәге ҡатмарлылығы — етдилеге, ихласлығы һәм йомшаҡлығы менән айырыла. Тарихи портреттар араһында сиркәүҙә — севастократор  Калоян һәм уның ҡатыны Десислава, батша Константин Тих һәм батшабикә  Иринаның (сиркәүҙең төньяҡ диуарында) образдары. Нартекста 18 сюжет изге Николай Мирликийский тормошонан күренештәрҙе һүрәтләй.
Тәңкәләр
1981 йылда Боян сиркәүе  2 лева номиналындағы ваҡ баҡыр-никель тәңкәлә ҡойола. Тәңкә Болгарияның 1300 йыллығына арналған тәңкәләр серияһына инә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
2-се Барҙыбаш
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 23 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылда уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 45 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 25 ир һәм 20 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 48 кеше йәшәгән.
Консуэло де Сент-Экзюпери
Биографияһы
Консуэло Сунсин Сальвадорҙа,  Сонсонате департаментындағы Армения  тигән ҡаласыҡта бай ер биләүсе — полковник дон Феликс Сунсин менән уның ҡатыны донья Эрсилия Сандовал-Сесеньяның ғаиләһендә тыуа. Унан башҡа ғаиләлә тағы ике ҡыҙ — Анна Долорес һәм Аманда була. Консуэло сит илдәрҙә — АҠШ-та, Мексикала һәм  Францияла белем ала.
Ун туғыҙ йәшендә ул Сан-Франциско ҡалаһына күсә, унда инглиз телен өйрәнеүгә грант ала. Ошо уҡ ҡалала 1922 йылдың 15 майында ул беренсе тапҡыр кейәүгә сыға. Ире мексикалы Рикардо Карденас буяу келәтендә клерк булып эшләй. Ләкин тиҙҙән никах тарҡала. Ир менән ҡатын айырым йәшәй башлағандан һуң күп тә үтмәй,  Рикардо Карденас тимер юлдағы ҡазала һәләк була.
22 йәштә тол ҡалған Консуэло Мехикоға күсә, унда   юриспруденция өйрәнә башлай, әммә тиҙҙән был һөнәрҙе журналистикаға алмаштыра. Францияла сағында тағы бер тапҡыр кейәүгә сыға. Икенсе ире, Энрике Гомес Каррильо (исп.), Гватемала дипломаты, яҙыусы һәм  журналист була. Әммә туйҙан һуң ун бер ай үткәс, 1927 йылда, ир инсульттан вафат булып ҡала. Икенсе тапҡырға тол ҡалған Консуэло ҙур мираҫ вариҫы була, был мираҫҡа Буэнос-Айрестағы резиденция ла инә. Ҡатын Аргентина  гражданлығы ала.
1930 йылда Буэнос-Айреста Бенджамен Кремьё тигән дуҫы уны  Антуан де Сент-Экзюпери менән таныштыра, ул саҡта буласаҡ яҙыусы  «Аэропосталь» компанияһының филиалы булған  «Аэропоста — Аргентина » компанияһында техник директор булып эшләй. Тиҙҙән улар өйләнешә. Никахтары Буэнос-Айреста була, әммә рәсми тантана   Францияла үткәрелә, ир менән ҡатын бында даими йәшәргә күсенгән була.
Консуэлоны иренең һөнәренә бәйле хәүеф, уның әйләнәһе, иҫәпһеҙ-һанһыҙ һөйәркәләре гел борсоһа ла,  ғаилә тарҡалмай. 1944 йылда ире Урта диңгеҙ өҫтөндә хәбәрһеҙ юғала. Был мәлгә ул  «Бәләкәй шаһзада» тигән романдың донъяға билдәле авторына әйләнгән була, был романда ул ҡатынын быяла ҡалпаҡ аҫтындағы рауза итеп һүрәтләй. Консуэло Францияла, Граста, 1979 йылдың 28  майында астма өйәнәгенән мәрхүм була. Ул  Париждағы Пер-Лашез зыяратында икенсе ире Энрике Гомес-Каррильоның ҡәбере эргәһендә ерләнә. Бөтә мөлкәтен һәм хоҡуҡтарын баҡсасыһы Хосе Мартинес-Фруктуозоға васят итеп ҡалдыра.
Иҫтәлектәре
1946 йылда Консуэло өсөнсө ире менән үткән тормошон һүрәтләп яҙа. «Раузаның хәтирәләре» (Mémoires de la rose) ҡулъяҙмаһы француз телендә була. Беренсе тапҡыр ул 1999 йылда, яҙыусының вафатынан һуң, һаҡланып ҡалған хаттары менән бергә баҫып сығарыла.
Кинола һәм әҙәбиәттә
«Сент-Экзюпери: дело истории» фильмында Консуэло ролен актёр ҡатын Миранда Ричардсон башҡара.
Консуэло Клаудия Ларстың «Бала саҡ ере»  тигән йыйынтығындағы «Өс теләк»  хикәйәһендә лә һүрәтләнә. Клаудия Консуэлоның бала саҡтағы әхирәте була. Сонсонатела ҡыҙҙар ҙурайғас кем булырҙары тураһында хыяллана, шул саҡта Консуэло алыҫ бер илдә королева буласағы хаҡында әйтә.
Зифа
Зифа — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимологияһы
Зифа — исеме төрки телле халыҡтарға ислам дине менән бергә фарсы теле аша ингән, күркәм, зифа кәүҙәле мәғәнәһен еткерә. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла осрай. . Исемдең икенсе варианты - Зифая.
Билдәле кешеләр
Баязитова Зифа Ғаяз ҡыҙы (4 июнь 1951 йыл) — театр актёры. 1979 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1998)
Нагаева Зифа Вәли ҡыҙы (1 март 1956 йыл) — шағир, композитор, йырсы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2020) һәм атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2003), Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2011). Ауырғазы районының Ғәлимйән Ибраһимов исемендәге премияһы лауреаты (2011)
Усманова Зифа Ғәлимйән ҡыҙы (4 октябрь 1949 йыл), табип-терапевт. Медицина, хеҙмәт һәм кеше экологияһы ғилми-тикшерененеү институтының бүлек мөдире. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1998).
Әҙәбиәттә
Зифа менән Заһир — Мәрйәм Бураҡаева хикәйәһе, 2019 йылдар «Шоңҡар» журналында нәшер ителгән.
Исеме Зифа икән — Таңһылыу Ғүмәрова хикәйәһе, 2020 йылда нәшер ителгән.
Ситка (Непрядва ҡушылдығы)
Ситка  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Непрядва йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һыуһар
Һыуһар.(куница, Martes) — ялбыр ҡойроҡло, көрән төҫтәге ҡиммәтле тиреле ҙур булмаған йыртҡыс йәнлек.
Черняев Валерий Давыдович
Биографияһы
Валерий Давыдович Черняев 1937 йылдың 9 мартында Мәскәү ҡалаһында тыуған.
1954—1959 йылдарҙа Өфө нефть институтында уҡый. Тау-инженеры һөнәре алғас, үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген Татар АССР-ының Төҙөлөп ятҡан торба үткәргестәр дирекцияһында инженер булып башлай. Артабан 1961 йылға тиклем ошонда уҡ техник күҙәтеү буйынса өлкән инженер вазифаһында эшләй.
1961—1970 йылдарҙа — Горький өлкәһендәге «Староликеево» нефть һурҙырыу станцияһының өлкән инженеры, РСФСР-ҙың нефть сәнәғәте предприятиеларын материаль-техник тәьмин итеү буйынса баш идаралыҡтың Төньяҡ-Көнбайыш нефть һурҙырыу идаралығының Горький район нефть һурҙырыу идаралығының (Кстово ҡасабаһы) баш инженеры була.
Артабанғы һигеҙ йыл дауамында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөләге Урал-Себер магистраль нефть үткәргестәр идаралығының баш инженеры — начальник урынбаҫары.
1978—1980 йылдарҙа — СССР Нефть сәнәғәте министрлығы Нефть транспортлау баш идаралығының Көнбайыш һәм Төньяҡ Көнбайыш Себер магистраль нефть үткәргестәре идаралығы начальнигы.
1980 йылда СССР Нефть сәнәғәте министрлығының Нефть транспортлау һәм поставкалау баш идаралығы начальнигы, министрлыҡтың коллегия ағзаһы итеп тәғәйенләнә, ә 1991 йылда — СССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары итеп ҡуйыла.
1991—1993 йылдарҙа Рәәсәйҙең «Роснефтегаз» дәүләт нефть һәм газ корпорацияһы вице-президенты, 1993 йылдан — «Транснефть» компанияһы президенты, 1998 йылдың июнендә Рәсәй Хөкүмәте бойороғо менән отставкаға ебәрелә.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (World Health Organization, WHO) — үҙ эсенә 194 дәүләтте ағза итеп тотҡан Берләшкән милләттәр ойошмаһы; төп функцияһы — Ер халҡының һаулығын һаҡлау проблемаларын хәл итеү. 1948 йылда Швейцарияның Женева ҡалаһында штаб-фатиры нигеҙләнгән.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының махсуслаштырылған төркөмөнә шулай уҡ ЮНЕСКО ( БМО-ның мәғариф, фән һәм мәҙәниәт мәсьәләләре буйынса ойошмаһы), Халыҡ-ара хеҙмәт ойошмаһы (МОТ), ЮНИСЕФ (Балаларға ярҙам фонды) инә.
БМО-ла ағза булған илдәр бөтәһе лә, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының (БДҺҺО-ның) Уставын ҡабул иткәндән һуң, уға ағза булып инә ала, ә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына  БМО-ла ағза булмаған илдәр Генераль ассамблеяның  күпселек ябай тауышына лайыҡ булған осраҡта ғына ағза булып инә ала. Халыҡ-ара мөнәсәбәттәр субъекты булмаған территориялар, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына ассоциатив ағза итеп, был ойошманың берәй ағзаһы йәки был территорияларҙың халыҡ-ара мөнәсәбәттәр өсөн яуаплылығы булған хоҡуҡлы органдар исеменән яҙылған ғаризаһы буйынса ғына, ҡабулителә ала.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төҙөлөүе
Һаулыҡ һаҡлау өлкәһендәге милләт-ара хеҙмәттәшлек мәсьәләләре менән иң беренсе булып, 1839 йылда барлыҡҡа килгән Константинополь һаулыҡ һаҡлау юғары советы тора. Уның төп бурысы булып Ғосман империяһын уның порттарына сит илдәрҙән килгән караптарҙан тағун (чума) һәм ваба (холеранан) һаҡлау тора. Һуңыраҡ бындай совет Мароккола (1840 йыл) һәм Мысырҙа (1846 йыл) булдырыла. 1851 йылда Парижда I Халыҡ-ара санитария конференцияһы үтә, унда 12 дәүләт, шул иҫәптән Рәсәй империяһы ла ҡатнаша. Был форумд эшенең һөҙөмтәһе булып Урта диңгеҙҙә диңгеҙ карантины тәртибен билдәләүсе Халыҡ-ара санитария конвенцияһын ҡабул итеү ҡарала. Әммә был һөҙөмтәләргә бары тик вабаға (холераға) мөнәсәбәттәргә ҡарата ғына 1892 йылда өлгәшелә, ә 1897 йылда — тағунға (чумаға) ҡарата өлгәшелә.
XХ быуат башында тағы ла ике хөкүмәт-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһына нигеҙ һалын: 1902 йылда Панамерикан санитария бюроһы (Вашингтон, АҠШ), 1907 йылда — Европала (Париж, Франция) Йәмәғәт гигиена бюроһы булдырыла. Уларҙың төп функцияһы булып, медицинаның дөйөм мәсьәләләре (бигерәк тә инфекция ауырыуҙары) тураһында мәғлүмәттәрҙе таратыу тора. Беренсе донъя һуғышынан һуң, 1923 йылда Милләттәр Лигаһының (Женева, Швейцария) Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эшләй башлай), ә Икенсе донъя һуғышы тамамланғандан һуң, 1946 йылдың июлендә Нью-Йоркта Халыҡ-ара һаулыҡ һаҡлау конференцияһы ҡарарына ярашлы Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1948 йылдың 7 апрелендә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Уставы ратификациялана, шул ваҡыттан алып 7 апрель көнө «Бөтә донъя сәләмәтлек көнө» тип билдәләнә.
Һаулыҡ һаҡлау тарихы
Рәсми сайтҡа ярашлы килтерергә :
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының штаб-фатиры
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының штаб-фатиры Женевала (Швейцарияла).
Штаб-фатирҙың структураһы :
Департаменттары
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының генераль директоры
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Уставына ярашлы Генераль директор Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы сессияһында Башҡарма комитет тәҡдиме буйынса тәғәйенләнә. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағза-илдәре үҙ кандидаттарын тәғәйен формала Башҡарма комитетҡа тәҡдим итәләр. Башҡарма комитет тәҡдимдәрҙе ҡарап сыға башта, артабан кандидаттарҙың ҡыҫҡаса исемлеген төҙөп, улар менән һөйләшеүҙәр (әңгәмә) үткәрә, кандидаттарҙың физик торошона баһа яһай .Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ағза-дәүләттәрҙең Генераль директорҙы һайлауҙы ойоштороу өсөн эшсе төркөмө булдыра.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюролары
[[Файл:World_Health_Organisation_regional_offices.svg|справа|мини|250x250пкс|Төбәктәр һәм Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюролары:
]] Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы Уставының 44-се статьяһына ярашлы 1949 йылдан алып 1952 йылда асылған төбәк бюролары:
Был Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының Бөтә донъя ассамблеяһына «Бер төбәктә — бер бюро» принцибынан сығып эшләргә мөмкинлек бирә. Күпселек ҡарарҙар төбәк кимәлендә ҡабул ителә, шул иҫәптән, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының бюджетын аныҡ төбәк йыйылышы ағзалары тарафынан тикшереп ҡабул итеү.
Һәр төбәк бюроһында төбәк комитеты бар, ул йылына бер тапҡыр, ғәҙәттә, көҙ, йыйыла. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының төбәк бюроһы ултырышы эшендә һәр хөкүмәт ағзаһы йәки ассоциялы вәкәләтле ил ағзаһы, шул иҫәптән тулыһынса танылмаған дәүләт вәкилдәре ҡатнаша. Мәҫәлән, Фәләстин вәкиле Урта диңгеҙҙең Көнсығыш төбәк бюроһы ултырышында ҡатнаша ала. Һәр төбәктә төбәк бюроһы күрһәтелгән. Төбәк бюро һын төбәк директоры етәкләй, ул төбәк комитеты тарафынан һайлана. Бюроның вазифаһына ҡарарҙар ҡабул итеү һәм уларҙы раҫлау инә, хәйер, 2004 йылдан алып төбәк комитеты ҡарарын юҡҡа сығарыу осраҡтары булмаған. Төбәк директорын һайлау процесында практик файҙа килтермәй торғанбәхәстәр булғылаған. 1999 йылдан алып төбәк директорҙарыы биш йылға һайлана.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеялары эше итеп ойошторолған, ассамблеялар ваҡытында эш был ойошманың ағза-илдәре һаулыҡ һаҡлауҙың мөһим мәсьәләләрен тикшерә. Ассамблеялар араһындағы ваҡытта уның үҙ эсенә 30 дәүләтте (улар араһында — даими ағзалары 5: АҠШ, Россия, Бөйөк британия, Франция һәм Ҡытай) туплаған Башҡарма комитеты төп функциональ ролде башҡара. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы фекер алышыу һәм консултациялар өсөн күп һанлы билдәле белгестәрҙе йәлеп итә, улар бөтә техник, фәнни һәм мәғлүмәти материалдарҙы әҙерләй, эксперт советы ултырыштарын ойоштора. Ойошманың бөтә эштәре нәшриәт эшмәкәрлеге аша киң сағылдырыла, шул иҫәптән генераль директор эшмәкәрлеге тураһында отчет, статистика материалдары, кәңәшмә һәм комитет документтары, шул иҫәптән Ассамблея башҡарма комитеттарының отчеттары, ҡарарҙарының һәм резолюцияларының йыйынтыҡтары. Бынан тыш, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы «Бюллетень ВОЗ», «Хроника ВОЗ», «Международный форум здравоохранения», «Здоровье мира», «Ежегодник мировой санитарной статистики» журналдарын, докладтар һәм техник монографиялар серияһын нәшер итә. Француз һәм инглиз телдәре рәсми тел булып тора, бынан тыш, эшмәкәрлек теле булып, рус, испан, ғәрәп, ҡытай, немец телдәре лә ҡулланыла.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эше 5-7 йыл дөйөм эшмәкәрлек программаһын тормошҡа ашыра, ә эшмәкәрлек планы 2 йылға төҙөлә. Әлеге ваҡытта эшмәкәрлектең өҫтөнлөклө йүнәлеше булып тора:
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы милли һаулыҡ һаҡлау системаларының әүҙем ярҙамы менән һаулыҡ һаҡлауҙа күп кенә мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеүгә өлгәшә (шул иҫәптән СССР-ҙа ла). Донъяла ҡара сәсәк  сирен бөтөрөү (1981 йылда һуңғы осраҡ теркәлгән); өсөн көрәш кампанияһы уңышлы үтә. малярияға (тапма сире) ҡаршы көрәштә һиҙелерлек уңыштар бар: уның таралышы 2 тапҡырға тиерлек кәмегән, 6 йоғошло ауырыуҙарға ҡаршы иммунлаштырыу программаһы, ВИЧ-ты асыҡлау һәм уның менән көрәш ойоштороу, күп дәүләттәрҙә белешмә-мәғлүмәт үҙәктәрен булдырыу, беренсел медик-санитар ярҙам күрһәтеү, медицина мәктәптәрен, уҡыу курстарын ойоштороу һәм башҡалар булдырылған. Был ҡуйылған маҡсатҡа өлгәшеүҙә төп ролде  илдәргә консультатив, техник һәм эксперт ярҙам күрһәтеү, шулай уҡ кәрәкле мәғлүмәттәрҙе биреү, мөһим проблемаларҙы илдә хәл итеү өсөн унда һаулыҡ һаҡларға өйрәтеү алып барыу үтәй. Бөгөн Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы милли һаулыҡ һаҡлау системалары эшмәкәрлегенең иң мөһим йүнәлештәре — ВИЧ/СПИД, туберкулез, малярия (тапма сире), һау-сәләмәт йөклөлөккә булышлыҡ, әсә һәм балаларҙың, үҫмерҙәрҙең һаулығы, психик һаулыҡ, хроник ауырыуҙар
Һаулыҡ һаҡлауҙы финанслау
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының дөйөм йыллыҡ бюджеты 2019 йылда. тирәһе тәшкил итә. Шул уҡ ваҡытта ойошманың финансының күп өлөшө төрлө илдәрҙең һәм шәхси кешеләрҙең иғәнәһе тәшкил итә.Был иғәнәләр маҡсатлы финанслауҙан ғибәрәт булғанлыҡтан, ойошма аҡсаларҙы иркен тотона алмай.
1) Ойошманың төп спонсоры - АҠШ (15 %).
2) Икенсе урында  — Билл Гейтс (10 %). Дөрөҫөрәге, уның ҡатыны Мелинда менән уртаҡ фонды — ул 530 миллион, сығым индерергә бурыс алған, ул башлыса африка проекттарына тотоноласаҡ.
Төп иғәнәселәр иҫәбендә шулай уҡ Бөйөк Британия (8 %), Германия (6 %) һәм Бөтә донъя банкы (3 %).
Рәсми сайтҡа ярашлы 2020-2021 йылдарҙа Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының дөйөм бюджет суммаһы 5,8 миллиард аҡш доллары самаһы тәшкил итә. Шуларҙың 28 проценты — Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы дәүләт-ағзаларының иғәнәһе, ә 72 % — БМО һәм хөкүмәт-ара ойошмаларҙың, фондтарҙың, урындағы идара органдарының, шәхси секторҙарҙың һәм процентынан алынған килемдән тора.
2008 йылдан башлап Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы менән идара итеүҙең нигеҙенә алты йыллыҡ ҡыҫҡа мөҙҙәтле стратегия планы һалынған (2008-2013 йылдарға), шул иҫәптән ике йыллыҡ бюджет осороноң өс күләме һалынған.
2020 йылда АҠШ президенты Дональд Трамп Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) «үҙенең төп бурыстарын яуаплылыҡ менән үтәмәгәнлектән»бюджетҡа иғәнә индереүҙе туҡтатыуы тураһында белдерҙе. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы (ВОЗ) Ҡытай һаулыҡ мәнфәғәтендә эшләүҙә ғәйепләнә, бер нисә тапҡыр АҠШ консерваторҙары, Ҡытай Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын (ВОз) аралашсылар төрлө фонд һәм ойошмалар аша аҡса күсерә, тип белдерҙе.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы хуплаған Бөтә донъя көндәре
БМО-ның халыҡ-ара көндәре системаһына инмәгән көндәр
Изге ихтыяр илселәре
Изге ихтыяр илселәре — был Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы менән тығыҙ хеҙмәттәшлек иткән һәм ойошманың эшенә ҙур өлөш индергән, донъя йәмәғәтселегенең иғтибарын һаулыҡ һаҡлауға йәлеп иткән сәнғәт, әҙәбиәт, эстрада, спорт һәм йәмәғәт тормошоноң башҡа өлкәләрендәге донъяла иң билдәле кешеләре. Генераль директор тарафынан ике йылға тәғәйенләнәләр.
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының реформаһы
Рәсми сайтҡа ярашлы үткәрелә :
Тәнҡит
Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһының эшмәкәрлеге сусҡа киҙеүе (2009 йыл) менән бәйле, Европа советы ул киҙеүҙе «медицина афера»һы тип атай, сөнки шул саҡта Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы донъя халҡын күпләп иммунлаштырыуҙы талап иткән була. Бары тик Рәсәйҙә генә булмаған пандемияға 4 миллиард һум аҡсаны вакцина һатып алыуға сарыф итә, АҠШ-та 138 миллион доза вакцина ҡулланылмай ҡала. Европа советы фармацевтарының килемдәре 7 миллиард евроға барып етә. Ойошманы Holding Roche фармацевтары менән берлектә ғәйепләйҙәр.
2015 йылда "Врачи без границ" Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын Эбол биҙгәге хәүефенә иғтибар итмәгән өсөн ныҡ тәнҡитләйҙәр.
2020 йылдаАҠШ президенты Дональд Трамп Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһын һәм уның етәкселеген Пекин менән тығыҙ бәйләнештә һәм реформаларҙан баш тартҡан өсөн ғәйепләп сыға һәм ойошма менән мөнәсәбәттәрҙе өҙә һәм финанслауҙы туҡтата.
Әхмәд Йүгнәки
Әхмәд Йүгнәки (XII-XIII бб.) — Әхмәд бине Мәхмүд әл-Йүгнәкиҙең тыуған ҡалаһы Сәмәрҡәндкә алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан булған. Был мәғлүмәт әҙиптең «Һибәт әл-хаҡаиҡ» («Хәҡиҡәт бүләктәре») әҫәрендә сағыла.
«Һибәт әл-хаҡаиҡ» әҫәре төрки халыҡтарының уртаҡ әҙәби ҡомартҡыһы һанала. Әҫәр XII быуат аҙаҡтарында — XIII быуат баштарында ижад ителгән. Уның автор ҡулы менән яҙылған төп нөсхәһе беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланып ҡалмаған. Бөгөнгә билдәле булған 8 күсермәһенең иң боронғоһо 1480 йылға ҡарай. Ул Истанбулда йәшәүсе Абдуразаҡ Бахши тарафынан төҙөлгән. Күсермәләрҙең уйғыр графикаһында ла, ғәрәп графикаһында ла яҙылғандары бар. Ғалимдар төп нөсхә уйғыр хәрефтәре менән яҙылған булырға тейеш, тип фараз итә.
Әхмәд Йүгнәки поэтик үлсәмдәр менән ярайһы уҡ иркен эш итә. Ләкин боронғо төрки шиғриәте традицияларынан ситләшмәй.
Яғыулыҡ
Иң киң таралаған органик яғыулыҡтар составында углерод һәм водород бар. Агрегат торошона ҡарап яғыулыҡ ҡаты, газ һәм шыйыҡ төрҙәргә бүленә, ә етештереү ысулы буйынса тәбиғи (күмер, нефть, газ) һәм яһалма яғыулыҡтар була. Хәҙерге йәмғиәттең төп яғыулыҡ сығанағы тәбиғи ҡаҙылмаларҙан алына. 2010 йылда кешелек етештергән энергияның яҡынса 90 % ҡаҙылма яғыулыҡтан йәки биояғыулыҡтан торған һәм артабан да кәмемәйәсәк. Хәҙерге цивилизацияла шуның менән бәйле глобаль проблемалар барлыҡҡа килә: ресурстарҙың тулыланмауы, тирә-яҡ мөхит бысраныу һәм глобаль йылыныу.
Яғыулыҡ төшөнсәһе
Яғыулыҡ төшөнсәһе ҡайһы бер матдәләрҙең йылылыҡ бүлеп сығарып һәләте арҡаһында барлыҡҡа килгән.
Яғыулыҡтың йылылыҡ энергияһын кинетик энергияға үҙгәртеү өсөн йылылыҡ двигателдәренең төрлө төрҙәре ҡулланыла.
Яғыулыҡтың төп күрһәткесе - йылы сығарыу һәләте. Төрлө яғыулыҡты сағыштырыу маҡсатында шартлы яғыулыҡ төшөнсәһе индерелгән ( бер килограмм "шартлы яғыулыҡ" яныу йылылығы   29,3 МДж йәки 7000 ккал тәшкил итә).
Яғыулыҡ кимәле һәм ҡулланыу структураһы
Яғыулыҡ төрҙәре бик күп булыуға ҡарамаҫтан, төп энергия сығанағы булып нефть, тәбиғи газ һәм күмер ҡала бирә. Яҡын киләсәктә ҡаҙылма яғыулыҡ ныҡ кәмейәсәк. Ядро яғыулығы запасы бик ҙур, әммә уны ҡулланғанда хәүефһеҙлек талаптарын ҡәтғи булыу зарур, уны тотоноу юғары сығымдарталап итә.
Донъя кимәлендә ҡаҙылма яғыулыҡ яҡынса 12 миллиард тонна шартлы яғыулыҡ миҡдары тәшкил итә. BP Statistical review of World Energy 2003 мәғлүмәттәре буйынса, 2002 йылда ҡаҙылма яғыулыҡтар ҡулланыу ошолай булған:
Яҡынса баһалауҙар буйынса Рәсәйҙә йылына 1,3 миллиард тонна шартлы яғыулыҡ тотонола.
Асан Ҡайғы йырау
Асан Ҡайғы Йырау (XV быуат) — Асан Ҡайғы тураһында тарихи документтар һаҡланмаған. Йырауҙың тормошо тураһында халыҡ риүәйәттәре XV быуатта Йәнебәк һәм Оло Мөхәммәт хан замандарында йәшәгән нуғайлы йырауы тип әйтелә. «Айса улы Әмәт» тигән ҡаҙаҡ эпосында Асан Ҡайғы Ағиҙел буйында байтаҡ ғүмер иткән йырау икәнлеге күрһәтелә. Уның тулғауҙары шул XV быуаттан алып ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ, нуғай, башҡорт ырыуҙары араһында телдән киң таралып киткән һәм ошо халыҡтарҙың уртаҡ нуғайлы йырауы булып танылған.
Нух (пәйғәмбәр)
Нух (نوح) — исламда иң тәүге биш бөйөк пәйғәмбәрҙәрҙең береһе(нәби) һәм (рәсул), Аллаһы тәғәлә тарафынан кешелеккә ебәрелгән. Библияла ул — Ной (Ноах).
Порста (Икса ҡушылдығы)
Порста — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Икса йылғаһының һул ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Математика
Математика (μᾰθημᾰτικά < «өйрәнеү; фән») — һандар, структуралар, арауыҡтар һәм әүерелдереүҙәрҙе өйрәнгән фән. Тәүге осорҙа математика иҫәп, иҫәпләү, үлсәү өсөн, шулай уҡ дедуктив фекерләү һәм абстракциялар ярҙамында физик объекттарҙың формаларын һәм хәрәкәттәрен өйрәнеү өсөн ҡулланылған.
Математика формаль аралашыу телен тәҡдим итә, ул математика белеменең асылын уңышлы төшөндөрөү өсөн файҙаланыла. Шуға күрә математика — тәбиғи фәндәрҙе өйрәнеү өсөн, проектлау һәм иҡтисад өсөн мөһим һәм кәрәкле сара булып тора.
Этимологияһы
«Математика» һүҙе μάθημα һүҙенән сыҡҡан, был «өйрәнеү», «ғилем»(изучение, знание, наука) тигәнде аңлата, һәм μαθηματικός, башта «аңлап барыусы», «өлгөрөүсе» (восприимчивый, успевающий), һуңыраҡ «өйрәнергә тейешле» (относящийся к изучению), тағы ла бер аҙ ваҡыттан «математикаға ҡараған» (относящийся к математике). Мәҫәлән, , латин телендә ars mathematica— «математика сәнғәте» (искусство математики). Хәҙерге мәғәнәлә был термин (μᾰθημᾰτικά) («математика») Аристотель (беҙҙең быуатҡа тиклемге IV быуат) хеҙмәттәрендә үк осрай. Фасмер фекеренсә рус теленә matematyka, йәки аша килә.
Урыҫ телендә «математика» йәғи «маѳематика» XVII быуаттан башлап, мәҫәлән, Николай Спафарийҙың «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 йыл) китабында осрай
Математика фәне бүлектәре
1. Математика уҡытыу дисциплинаһы булараҡ Рәсәй Федерацияһында урта мәктәптә өйрәнелгән һәм дисциплиналар буйынса барлыҡҡа килгән элементар математикаға бүленә: Һәм юғары математика математика факультетынан башҡа вуздарҙа белгестәр әҙерләү фәне. Юғары математика составына белем алыу йүнәлешенә ҡарап төрлө бүлектәр инә.
Математика белгестәре әҙерләү программаһына ингән бүлектәр :
2. Рәсәй Федерацияһының мәғариф һәм фән министрлығы раҫлаған фәнни хеҙмәткәр белгестәр өсөн математика түбәндәге бүлектәр буйынса билдәләнә:
4. АҠШ математиктары йәмғиәте (AMS) математика бүлектәрен классификациялау буйынса үҙ стандартын булдырҙы. Уның атамаһы Mathematics Subject Classification. Был стандарт яңыртылып тора. Әлеге ваҡыттағы версия — MSC 2010. Элекке версия — MSC 2000.
Пюльомтыль-Кы
Пюльомтыль-Кы (Кыпа-Кика) — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Печаль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кысская Рассоха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сквирня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Соҡалҡа (Оло Ыйыҡ ҡушылдығы)
Соҡалҡа  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ыйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 54 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаос теорияһы
Хаос теорияһы — ҡайһы бер һыҙма булмаған динамик системаларҙың үҙгәреүен тасуирлаусы математик аппарат. Атап әйткәндә, был системалар билдәле шарртарҙа хаос тип атаған күренешкә дусар ителә, был күренештең төп һыҙаты — системаның үҙгәреүе тәүге шарттарға ныҡ һиҙгер. Шул һиҙгерлектең арҡаһында системаның үҙгәреүе осраҡлы булып күренә, уны тасуирлаусы модель детерминацияланған булһа ла. Шундай системаларҙың миҫалдары: атмосфера, турбулент ағыштары, биологик популяциялар һәм иҡтисади системалар.
Хаотик рәүештә үҙгәреүсән математик системалар детерминацияланган булалар, йәғни улар берәй ҡәтғи ҡанунға буйһоналар, һәм билдәле бер мәғәнәлә, улар рәтләнгән булалар. «Хаос» һүҙен шулай ҡулланыу уның ғәҙәттәге мәғәнәһенән айырылып тора. Квант хаосы теорияһы тигән физика тармағы бар; ул квант механикаһы ҡанундарына буйһонған детерминацияланмаған системаларҙы өйрәнә.
Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы
Уразбаева Зәкиә Ғәрифйән ҡыҙы (13 сентябрь 1946 йыл) — башҡорт телсеһе. Филология фәндәре кандидаты
Чичкис
Чичкис — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 778 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Заһир (мәғәнәләр)
Заһир - (الظاهر- әз-За́һир)  - Аллаһы тәғәләнең 99 күркәм исеменең (сифатының) береһе, "Аңлайышлы", "Асыҡ", "Мәғлүм" тигән мәғәнәләргә эйә. Башҡорт телендә иҫке китапса һүҙ тип һанала һәм бер нисә мәғәнәгә эйә.
Мәғәнәләр
Заһир булһа алдыңда ут йәки ҡаплап китһә сил...
''С. Яҡшығолов'' Хәшиә ғәләмәте шунан заһир,
дин биреп донъя һатып алмағанда
Аҡмулла
1683 йылда Минзәлә тирәһендә йәнә башҡорт фетнәләре заһир булды.
''М. Һаҙыев''
Көньяҡ алтай теле
Көньяҡ алтай теле (төп алтай) — ике таулы алтай теленең береһе, алтайҙарҙың төп теле. Алтай Республикаһының рәсми теле. 1948 йылға тиклем ойрот теле тип атала.
Әхмәт Ниязи бей
Әхмәт Ниязи бей Реснели (Resneli Ahmet Niyazi Bey, 1873 — 17 апрель 1913) — Ғосман империяһының хәрби хеҙмәткәре һәм сәйәсмәне. 1908 йылда Йәш төрөктәр революцияһын ойоштороусыларының береһе.
Көньяҡ алтай теле
Тасуирламаһы
Традиция буйынса, көньяҡ — һәм төньяҡ алтай телдәре бер тел, алтай теле, тип һанала. Әммә төрөк телдәренең хәҙерге заман төркөмләнешенә ярашлы, улар ике төрлө тел булып тора. Көньяҡ һәм төньяҡ һөйләштәрҙең ҡайһы бере (ҡоман, телеут, тубалар һәм челкан телдәре) рәсми рәүештә Рәсәйҙең аҙ һанлы халыҡтарының айырым телдәре тип танылғанлығы хәлде ҡатмарлаштыра.
2010 йылғы халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә 55 720 кеше алтай телендә һөйләшәм, тип белдерҙе. Иҫәп буйынса, уларҙың яҡынса 10 меңе төньяҡ алтай һөйләштәрендә, ҡалғаны көньяҡ алтай телендә, күпселеге алтай-кижи һөйләшендә аралаша. Ғөмүмән, ҡайһы бер мәғлүмәттәргә ярашлы, алтайҙарҙың бары 2 % ғына алтай телендә иркен һөйләшә.
Әхмәт Ниязи бей
Биографияһы
Сығышы менән албан. Ниязи бей 1873 йылда Ғосман империяһы (хәҙерге Төньяҡ Македонияның) Ресен ҡалаһында тыуған һәм шуғала Реснелы ҡушаматын йөрөткән. Әрме хеҙмәте барышында подполковник званиеһын (кол-агасы) ала. «Берләшеү һәм прогресс» партияһының Битола комитеты менән бәйле була һәм Македонияның йәш төрөктәр хәрәкәте вәкилдәре араһында абруйлы шәхес була. 1908 йылдың 3 июлендә Ниязи бей үҙенең бүлеге менән бергә ғосман солтаны Әбделхәмит II хөкүмәтенә ҡаршы сыға, шулай итеп Йәш төрөктәр революцияһы башлана.
Көньяҡ алтай теле
Тасуирламаһы
Көньяҡ алтай теле 4 һөйләшкә бүленә:
Һәр бер һөйләштә һөйләшкән кешеләрҙең теүәл һаны билдәһеҙ. Бик яҡынса баһа буйынса, һуңғы һәр өс һөйләштә яҡынса 3 меңләп кеше аралаша. Башҡалары төп алтай телендә һөйләшәләр.
Шулай уҡ Ҡытайҙа Канас күле районында (Ҡытай Алтайы) көньяҡ алтай теленә яҡын бер диалект билдәле, ул һөйләш теленгит һәи синьцзянь ҡырғыҙҙары теленә күп дәрәжәлә яҡын.
Бигерәк тә «-z-» урынына интервокаль «-j-» ҡулланғанлыҡтан, көньяҡ алтай телен хакас теленә ҡаратыу икеле, моғайын, ҡырғыҙ-ҡыпсаҡ теле тип әйтеү дөрөҫ булыр. XIX быуаттың яҙма ҡомартҡылары: алтай-ойроттарҙы христианлаштырыу ваҡытында башҡарылған тәүрат библияның, изгеләр житияларының, доғалыҡтар һәм ғибәҙәт ҡылыу ҡулланмаларының тәржемәләре. 1869 йылда Ҡазанда алтай теленең тулы грамматикаһы; 1884 йылда — һүҙлек баҫыла. Әҙәби телде үҫтереүҙә яҙыусы-мәғрифәтсе М. В. Чевалковтың ижады ҙур роль уйнай.
Әхмәт Ниязи бей
Биографияһы
1909 йылда Ниязи бей Босниянан мосолман ҡасаҡтарға ярҙам итеү маҡсатында төрөк ауылдарында мөхәджир һалымын йыя.
Көньяҡ алтай теле
Тасуирламаһы
Әҙәби тел алтай диалектына нигеҙләнә.1917 йылғы революцияға тиклем әҙәби тел телеут диалектының үҙенсәлектәренә нигеҙләнгән була, һәм беҙҙең көндәрҙә лә төбәк әҙәби тел сифатында эшләй.
Әхмәт Ниязи бей
Биографияһы
1911 йылда Ниязи бей Триполитанияла Итальян-төрөк һуғышында ҡатнаша.
Көньяҡ алтай теле
Тасуирламаһы
Алтай телендә «Алтайдыҥ чолмоны» тигән республика гәзите һәм район гәзиттәре — «Чүй таңдары», «Голос времен/Ойдин уни», «Ажуда», «Улаганские новости/ Улаганнын солундары» нәшер ителә.
Әхмәт Ниязи бей
Үлеме
1913 йылдың 17 апрелендә Ниязи бей Истанбулға юл тотҡанда солтан һаҡсылары тарафынан Влёра ҡалаһында үлтерелә. Ихтимал булған заказсылар буйынса төрлө версиялар бар.
Көньяҡ алтай теле
Һүҙьяһалышы
Алтай телендә ҡылымдың өс типтағы 31 һүҙ яһаусы: транспонирлаусы =л<я=, =лан=, =лал=, =лаш=, =а=, =ы=, —ылда=, =н, да=, =ра=, =рка=1, =й=, —за=, =зы=, =зын=, —р=, =, гар=, =ты~, =ык=, =ан=, =ча=, транспонирламаусы акциональ =гыла=, =зыра=, транспонирламаусы йүнәлеш тибында ''=дыр~, =т=, =ыс=, =гыс=, =ыр=, =кыр=, —л=, =, н=, =ги= аффикстары асыҡланған. =Ла,= һәм =зыра= аффикстары'' категория-аралы һүҙьяһалышта ла, эске категориялы һүҙьяһалышта ла ҡатнаша. Транспонирлаусы =ла= аффиксы, интенсив хәрәкәт мәғәнәһен белдереп, акциональ ролендә сығыш яһай ала: акциональ =зыра= -
Әхмәт Ниязи бей
Конак
Ресен һарайы (конак) — Ниязи бейҙың 1904—1912 йылдарҙа төҙөлгән күренекле архитектура ҡомартҡыһы, һуңыраҡ мәҙәниәт йорто.
Көньяҡ алтай теле
Һүҙьяһалышы
транспонирлаусы ролендә йүнәлеш залог тибәндағы =ш= аффиксы, күплектең төрлө мәғәнәләрен белдереүсе — йәғни: акциональ ролендә.
Алтай һәм боронғо төрки телдәрендәге һүҙ яһаусы аффикстар составы ярайһы ғына ҙур һәм тотороҡло дөйөмлөккә эйә булып сыға. Әммә һәр бер тел өсөн үҙенсәлекле һыҙаттары бар. Алтай телендә йүнәлеш залог тибындағы боронғо төрки корреляттары: ~gi’t=, =d iz=, =$їк= һәм транспонирлаусы: ''—аd= юҡ. Алтай телендәге транспонирлаусы аффикстар =лал=, =нда=, =й=, =ты=, =ан='' боронғо төрөк телендә билдәле түгел. Шулай итеп, хәҙерге алтай телендә категория-ара системаһынының таралыу өлкәһе боронғо төрки телендәгегә ҡарағанда киңерәк күрһәтелгән, эске категория системаһы, киреһенсә, йүнәлеш залог тибындағы аффикстар составының редукцияһы иҫәбенә улай күп төрлө түгел.
Алтай һәм боронғо төрөк телдәрендә ҡылым яһауҙың аффикслы морфонологик аспекттарын сағыштырыу һуҙынҡыларҙың аңҡаулыҡ менән билдәләнгән дөйөм эҙмә-эҙлелекле ассимиляцияһын күрһәтә. Аффикстарҙың да, нигеҙҙәрҙең дә фонетик вариантлылығына ҡағылған ҡайһы бер айырмалыҡтар күҙәтелә. Алтай телендә, иренләшеү билдәһе буйынса, киң иренләшкән һуҙынҡыларға ҡарата һуҙынҡыларҙың ассимиляцияһы эҙмә-эҙлеклерәк, ә тар иренләшкән һуҙынҡыларға ҡарата — аҙыраҡ. Боронғо төрөк телендә аффикстарҙа киң иренләшкән һуҙынҡылар юҡ. Был эҙмә-эҙлекле Аффикстарҙа һаңғыраулыҡ һәм яңғыраулыҡ билдәһе буйынса инициаль тартынҡыларҙың ассимиляцияһы алтай телендә эҙмә-эҙлеклерәк сағыла. Алтай телендә нигеҙҙең үҙенсәлекле морфонологик үҙгәреше булып, нигеҙҙең һаңғырау тартынҡыларының яңғырауланышы кеүек даими ассимилятив процестар, нигеҙ аҙағында тартынҡыларҙың элизияһы тора, боронғо төрөк телендә — нигеҙҙең тар һуҙынҡы фонемаларының элизияһы тора.
Алтай телендә транспонирлаусы һүҙ яһаусы аффикстар нигеҙҙәрҙең төрлө типтарына: исемгә, сифатҡа, рәүешкә, һанға, алмаштарға, оҡшатыу һүҙҙәренә ҡушыла — һәм күсемле һәм күсемһеҙ мәғәнәгә эйә яңы ҡылым лексемаларын барлыҡҡа килтерә. Иң продуктив аффикс тип =ла,= һанала, уның ярҙамында 435 беренсел ҡылым нигеҙе яһалған. Башҡа аффикстарҙың продуктлылығы кәмерәк. Уларҙың ярҙамында барлыҡҡа килеүсе ҡылым һаны 56-нан 5-кә тиклем тирбәлә. Өс ҡылымда ғына теркәлгән аҙ продуктлы =ы=, =ан=, =ча= аффикстары бар. Алтай телендә яһалма производный беренсел нигеҙҙең дөйөм һаны — 764.
Транспонирламаусы һүҙ яһаусы аффикстар ҡылымдың семантик структураһын уның актант һәм акциональ характеристика аспектында үҙгәртә. Иң продуктив иҫәпләнә: =гыла=, =ш=, =дыр=, =т=, =, н=, =л=. Уларҙың барыһы ла күп мәғәнәле. Бер үк төрлө аффикс төрлө мәғәнәгә эйә булыуы мөмкин: мәҫәлән, =ш= аффиксы мәғәнәләрҙең акциональ, дистрибутив тибын, шулай уҡ декаузатив һәм реципрокаль мәғәнәләрен бирә. Алтай телендә яһалма производный икенсел нигеҙҙәрҙең дөйөм һаны яҡынса 1900 тәшкил итә.
Алфавиты
Яҙыу кириллица нигеҙендә, Ҥ, Ј, Ӧ, Ӱ өҫтәмә хәрефтәр е бар. Рус кириллицаһы нигеҙендәге яҙма 1840-сы йылдарҙан үҫеш алған. 1928 йылдан 1938 йылға саҡлы латин алфавиты, һуңынан тағы ла кириллица ҡулланылған.
Синельников Василий Григорьевич (яҙыусы)
Синельников Василий Григорьевич (24 апрель 1918 йыл — 23 февраль 2004 йыл) — СССР яҙыусыһы, педагог һәм тыуған яҡты өйрәнеүсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Василий Григорьевич Синельников 1918 йылдың 24 апрелендә Ырымбур губернаһының Рассыпной станицаһында күп балалы ғаиләлә тыуған.
1932 йылда Ырымбур техник станцияһы янындағы электротехниктар курсын тамамлағандан һуң шунда инструктор, һуңынан станцияның авиамодель лабораторияһында мөдир булып эшләй. 1938 йылда Ырымбур педагогия институтына уҡырға инә, уны Бөйөк Ватан һуғышынан һуң тамамлай.
Һуғыш ваҡытында хәрби-һауа көстәрендә хеҙмәт итә, Сталинград һәм Курск ҡалаларында, Ҡырымда, Молдавия һәм Чехословакияла һуғыштарҙа ҡатнаша. Һуғышты Берлинда тамамлай.
Институтты тамамлағандан һуң (ситтән тороп), Василий Григорьевич 1948 йылдан алып Ырымбур ҡалаһының 34-се һәм 44-се мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1960 йылдан алып 1962 йылға тиклем өлкә крайҙы өйрәнеү буйынса музейҙың фән буйынса директор урынбаҫары була. 1962 йылдан 1975 йылға тиклем өлкә крайҙы өйрәнеү буйынса музей директоры. Шулай уҡ яҙыусы булараҡ билдәле була, уның китаптары араһында — «Оренбургский „Золотой колос“» (1975), «Знакомьтесь, Оренбуржье» (1970). Синельников ҡатнашлығында «Ырымбур өлкәһе атласы» (1969) нәшер ителә. Ул шулай «Форштадт» Ырымбур казактары мәҙәниәте үҙәген ойоштороусыларҙың береһе булып тора. Оҙаҡ йылдар Бөтә Рәсәй Педагогия өлкә йәмғиәтенең президиум ағзаһы (1952—1972), Тарих һәм мәҙәниәт һәйкәлдәрен һаҡлау буйынса өлкә йәмғиәтенең президиум рәйесе урынбаҫары булып тора (1964—1972).
2004 йылдың 23 февралендә вафат була
Ырымбур өлкәһе Дәүләт архивы фондында В. Г. Синельниковтың документтары һаҡлана.
Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы
Бураҡаева Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы (27 март 1943 йыл) — башҡорт журналисы, яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1993) һәм мәғариф отличнигы (2023), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2002). Зәйнәб Биишева (2002) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2005) премиялар лауреаты. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013).
Биографияһы
Мәрйәм Сабирйән ҡыҙы Бураҡаева 1943 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ы (1992 йылдың 25 февраленән — Башҡортостан Республикаһы) Ейәнсура районының Иҫәнғол ауылында тыуған. Урта белем алғас, Башҡорт дәүләт университеты филология факультетының башҡорт-рус бүлеген тамамлай. Хеҙмәт юлын уҡытыусы булып башлай. Аҙаҡ уның журналислыҡ, уҡытыусылыҡ һәм яҙыусылыҡ эштәре аралашып бара. Артабан — профессиональ яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре.
2023 йылдың мартында Ейәнсура районы Иҫәнғол ауылында «Бураҡаева уҡыуҙары» ғилми-ғәмәли конференцияһы уҙҙы. Сара Мәрйәм Бураҡаеваның 80 йәшлек юбилейына арналды
Аҫ
Аҫ (горностай, Mustela erminea) — һыуһарҙар төркөмөнә ҡараған затлы тиреле йыртҡыс йәнлек; йыртҡыстар отряды һыуһарҙар ғаиләһенән имеҙеүсе хайуан. Европала, Азияла һәм Төньяк Америкала киң таралған.
Кәүҙәһе һуҙынҡы, һығылыусан, оҙонлоғо 17—32 см, ҡойроғоноң оҙонлоғо 6—12 см, ауырлығы 200 г. Йәйен тиреһе көрән-һарғылт төҫтә, ҡышын — аҡ, ҡойроҡ осо ҡара йәки ҡоңғорт-ҡара. Ағастарғга яҡшы мена һәм яҡшы йөҙә. Ояларын өндәрҙә, ҡыуыштарҙа, ағас тамырҙары аҫтында яһай. Төнөн актив йәшәү рәүеше алып бара. Төп аҙығы — сысҡан һымаҡ кимереүселәр, ҡоштар, кәлтәләр. Аҫтар — моногамднар, йылға бер тапҡыр үрсейҙәр. Ҡушылыу ваҡыты яҙ йәки йәй башында. Балалары (уртаса 7—9 бала) киләһе йылдың яҙында тыуа. Ҡиммәтле тире бирә торған йәнлек.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Башҡорт теленең фразеологияһы — хәҙерге башҡорт теленең фразеологик составын тарихи үҫештә өйрәнеүсе тел белеме бүлеге.
Зөлфиә
Зөлфиә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Фразеология башҡорт  фразеологизмдарының сығанаҡтарын тикшерә, уларҙы системаға һала, телмәрҙә ҡулланылыу законсалыҡтарын таба, уларҙың синтаксик һәм морфологик төҙөлөшөн өйрәнә, фразеологизмдар менән һүҙҙәр араһындағы бәйләнештәрҙе эҙләй.
Зөлфиә
Этимологияһы
Зөлфиә — ислам илдәрендә таралған ҡатын-ҡыҙ исеме, фарсы теленән тәржемә иткәндә, ( zolf — бөҙрәләнеп торған сәс шәлкеме мәғәнәһенә) тап килә. Күсмә мәғәнәлә «һөймәлекле», «матур» тигәнде аңлата. Башҡорт теленә ислам дине йоғонтоһонда килеп ингән. Лезгиндарҙа Зульфи формаһында ҡулланыла.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тарихы
Башҡорт теле фразеологияһын өйрәнеү буйынса тәүге тикшеренеүҙәр Башҡорт АССР-ында ХХ быуат уртаһында үткәрелә. Тикшеренеүҙәрҙең һөҙөмтәләре  С. Н. Моратовтың «Устойчивые словосочетания в тюркских языках» (1961), Х. Ғ. Йосоповтың «Фразеология башкирского языка» (1963), Ж. Ғ. Кейекбаевтың «Хәҙерге башҡорт теленең лексикаһы һәм фразеологияһы» (1966) тигән хеҙмәттәрендә сағылған. Был хеҙмәттәрҙә фразеологик берәмектәрҙең мәғәнәүи һәм грамматик классификацияһы бирелә, улар түбәндәге төрҙәргә бүленә: ябай фразеологик бәйләнештәр, идиоматик әйтемдәр, мәҡәлдәр һәм тапҡыр һүҙҙәр.
Зөлфиә
Билдәле кешеләр
Ханнанова Зөлфиә Миндибай ҡыҙы (1 ғинуар 1970 йыл) — башҡорт шағиры, Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы (2004) һәм Рәмзилә Хисаметдинова исемендәге әҙәбиәт премияһы лауреаты (1996), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2008), Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың Яҙыусылар союздары ағзаһы (1995).
Зөлфия́ Исраи́лова (псевдонимы — Зөлфия; 1915—1996) — үзбәк совет шағирәһе. Үзбәк ССР-ының халыҡ шағиры (1965). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1984). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1976). 1953 йылдан КПСС ағзаһы.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тарихы
З. Ғ. Ураҡсин  «Фразеология башкирского языка» (1975) тигән хеҙмәтендә фразеологизмдарҙың тасуирламаларын системаға һала, семантик, грамматик һәм синтагматик анализ яһай, парадигматик һәм трансформацияланыу үҙенсәлектәрен аса, этимологияһын билдәләй. Артабан фразеологизмдарҙы өйрәнеү менән ғалимдар М. Х. Әхтәмов, Ғ. Ғ. Ҡаһарманов, З. М. Райымғужина, Р. Х. Хәйруллина һәм башҡалар шөғөлләнә.
Зөлфиә
Билдәле кешеләр
Рәхмәтуллина Зөлфиә Мөхтәр ҡыҙы (16 апрель 1980) — журналист, Башҡортостан юлдаш телевидениеһының бүлек мөдире, Республика Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты.
Яҡуп (пәйғәмбәр)
Яҡуп, Йа ' ҡуб (يعقوب), Исраил  — ислам пәйғәмбәре, Ибраһим пәйғәмбәрҙең кинйә улы Исхаҡтан тыуған ейәне. Яҡуптың 12 улы була, уларҙан Исраилдең 12 быуыны тарала һәм пәйғәмбәрҙәрҙең күбеһе - Муса, Дауыт, Сөләймән, Ғайса һ.б. донъяға килә. Библиялағы Иаков менән тиңләштерелә.
Зөлфиә
Билдәле кешеләр
Ҡудашева Зөлфиә Иҙрис ҡыҙы (15 май 1956 йыл) — бейеүсе. Башҡортостан Республикаһының халыҡ (1995), БАССР‑ҙың атҡаҙанған (1989) артисы.
Шакирова Зөлфиә Мәскүр ҡыҙы (5 июнь 1965 йыл — эстрада йырсыһы. Татарстан Республикаһының атҡаҙанған (2001) һәм халыҡ (2012), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2012).
Яҡуп (пәйғәмбәр)
Яҡуп Ҡөрьәндә телгә алына:
Зөлфиә
Билдәле кешеләр
Күскилдина Зөлфиә Мансур ҡыҙы — балалар яҙыусыһы, Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы лауреаты — «Тәмле Яңы йыл» исемле әкиәттәр һәм хикәйәләр йыйынтығы өсөн (2011).
Әпәт (йыр)
Әпәт (урыҫ. Апат) — башҡорт халыҡ йыры, лирик йырҙар төркөмөнә ҡарай.
Тарихы
Йырҙы Н. Д. Шоңҡаров 1961 йылда СССР-ҙың Куйбышев өлкәһе Больше-Глушицский районы Ташбулат ауылы кешеһе Ғәбдрәшит Ибраһимовтан яҙып алған. Нотаға Рәхимов Камил Йософ улы һалған. — Ғилми архив, ф.3, оп. 23/6, л. 35>.
Йырҙың ҡайһы заманда сығарылыуы тураһында бер ниндәй мәғлүмәт тә юҡ. Әммә был лирик йырҙың бик боронғо замандан беҙҙең көндәргә килеп етеүе лә ихтимал. Башҡорттар күпләп мал аҫыраған, йылҡы өйөрө, йыш ҡына бер ниндәй ҡараусыһыҙ, өйөр айғыры ҡарамағында ғына йөрөр булған. Әгәр хатта ырыу-ара барымта, ҡарымта яуҙарының булып тороуын иҫәпкә алһаҡ, Ғәбделәпәт (тулы исеме Ғәбделәпәт) уҙамандың малдарының ҡайҙа булыуын тоҫмаллауы ла мөмкин. Ул, үҙенең иң яҡшы аттарын юғалтыуынан ҡайғырып, ошо йырҙы йырлап күңелен бер аҙ булһа ла тынысландырғандыр.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу (Собирательство) — ҡырағай емеш-еләк, үлән, тамыр, бал йыйыуға нигеҙләнгән хужалыҡ эшмәкәрлегенең традицион тармағы. Башҡорттарҙа тәбиғәт һәм климат үҙенсәлектәренә, хужалыҡ итеү үҙенсәлектәренә бәйле быуындан-быуынға күсә килгән кәсеп.
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тарихы
Башҡорт теленең фразеологизмдары З. Ғ. Ураҡсиндың, Ф. А. Нәҙершинаның, Йосоповтың «Башҡортса-русса фразеологик һүҙлек» (1973), З. Ғ. Ураҡсиндың «Русско-башкирский фразеологический словарь» (1989), «Башҡорт теленең фразеологик һүҙлеге» (1996; 2006) тигән һүҙлектәрендә тасуирлана һәм системаға һалына.
Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу кәсебе
Тарихы
Ашарға яраҡлы үләндәр, тамырҙар, емеш-еләк, төп аҙыҡ-түлек менән бер рәттән, этностың йәшәйешен тәьмин итеүҙә мөһим роль уйнаған. Башҡорттар йәшелсә үҫтермәгән һәм баҡсасылыҡ менән шөғөлләнмәгән: беренсеһен — ашарға яраҡлы үләндәр йәки тамырҙар, икенсеһен ҡырағай емештәр алмаштырған. Тәбиғәт ризыҡтары аслыҡ йылдарында күп халыҡты үлемдән алып ҡалған. Емеш-еләк, үҫемлектәр йыйыу шөғөл сифатында шәжәрәләрҙә лә, башҡа халыҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыларында ла телгә алына. Мәҫәлән, башҡорттарҙың героик эпосы «Иҙеүкәй менән Мораҙым» ҡобайырҙарының береһендә: «Балдырғаны беләктәй, һарынаһы ҡурай еләктәй».
Башҡорт теленең фразеологияһы
Тасуирлама
Фразеологик берәмектәр уларҙың составындағы һүҙҙәрҙең мәғәнәләре буйынса өс төркөмгә бүленә: