cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Муниципаль район (Рәсәй)
Муниципаль райондыңадминистратив үҙәге булып урындағы йолаларҙы һәм барлыҡҡа килгән социаль инфраструктураны иҫәпкә алып билдәләнгән ошо муниципаль берәмектең вәкиллекле органы урынлашҡан ауыл һанала.
«Муниципаль район» төшөнсәһе барлыҡҡа килде 2003 йыл дың 6 октябрендә 131-се «Рәсәй Федерацияһында урындағы үҙидараны ойоштороуҙың дөйөм принциптары тураһында» федераль законды ҡабул иткәндән һуң барлыҡҡа килә.
Ҡағиҙә булараҡ, муниципаль райондар РСФСР-ҙа 1920—1950 йылдарҙа ойошторолған һәм РФ субъекттарының административ-территориаль ҡоролошо сиктәрендә йәшәп килгән административ райондарҙа булдырыла.
Мундыбаш (Кондома ҡушылдығы)
Мундыбаш  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 102 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 120 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Северодонецк
Северодонецк (Сєвєродонецьк) — Украинаның Луганск өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала. Луганск өлкәһенең административ үҙәге.
Бареталь
Бареталь (Bahretal) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 2213 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,47 км2. Диңгеҙ кимәленән 240–370 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 1819 һәм автомобиль коды PIR.
Ҡарамалы (Оло Киңел ҡушылдығы)
Ҡарамалы  (Кармалка) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңел йылғаһының уң ярына тамағынан 387 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем).. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ырымбур өлкәһенең География институты Социаль-иҡтисади география бүлегенең «» фәнни-популяр порталында килтерелгән мәғлүмәттәргә ярашлы, йылғаның атамаһы башҡорт телендәге «ҡарама» һүҙенә -лы суффиксы ҡушыу юлы менән барлыҡҡа килгән
Перцовский Марк Наумович
Перцовский Марк Наумович (9 сентябрь 1906 йыл — 26 февраль 1993 йыл) — театр һәм кино актеры. РСФСР-ҙың халыҡ артисы (28.03.1980). Сталин премияһы лауреаты (1951).
Биография
Марк Наумович Перцовский 1906 йылдың 27 августында (9 сентябрь) Харьков ҡалаһында тыуған. 1922-1926 йылдарҙа Тифлиста Ҡыҙыл Армия йорто эргәһендәгә театрҙа уйнай. 1926-1927 йылдарҙа Мәскәүҙә Ю.А. Завадский студияһында уҡый. 1927-1930 йылдарҙа Баку драма театры актеры, 1930-1932 йылдарҙа Баку эшселәр театры актеры. 1932 йылдан Совет армияһының үҙәк академик театры актеры.
М. Н. Перцовский 1993 йылдың 26 февралендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнгән.
Абҙан (мәғәнәләр)
Абҙан — Күп мәғәнәле төшөнсә. Кеше исеменән ҡулланыла.
Кешеләр
Абҙанов Шәмси Саҙрый улы (1894—1937) — иҡтисадсы-географ, педагог. Профессор (1932).
Биләмәләр
Абҙан районы — Башҡорт АССР-ында 1946 йылдың 20 мартынан 1956 йылдың 4 июленә тиклем булған район.
Үрге Обь һыу бассейны округы
Үрге Обь һыу бассейны округы — Рәсәйҙең 20 һыу бассейны округының береһе (Һыу кодексының 28-се статьяһына ярашлы).
2006 йылда Обь бассейнының һыу объекттарын һәм уның менән бәйле ер аҫты һыу объекттарын файҙаланыу һәм һаҡлауҙың айырым өлкәһен билдәләү маҡсатында барлыҡҡа килә.
Үрге Обь һыу бассейны округы бүлексәләре 13 һанлы коды менән билдәләнә.
Түбәндәгесә бүленә:
Үрге Вочес
Үрге Вочес — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Виледь йылғаһының уң ярына тамағынан 164 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Авдеев
Авдеев — фамилия.
Үрге Вочес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Афанасьев
Афанасьев — фамилия.
Ҡушйылға ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Тарихы
Ауыл биләмәһенең статусы һәм сиктәре Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы «Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы» Законына ярашлы билдәләнелгән.
Сосновый Бор (Ҡариҙел районы)
Сосновый Бор (Сосновый Бор) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 152 кеше. Почта индексы — 452370, ОКАТО коды — 80234845002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мунжа
Мунжа — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 262 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 51 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бельгерн
Бельгерн (Belgern) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4784 кеше йәшәй. Майҙаны — 83,7 км2. Диңгеҙ кимәленән 156 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 4874 һәм автомобиль коды TO.
«Ростовты азат итеүселәргә» стелаһы
«Дондағы Ростовты немец-фашист илбаҫарҙарынан азат итеүсе яугирҙарға» һәйкәл-стелаһы — ҡаланы немец ғәскәрҙәренән азат итеүҙең 40 йыллығы хөрмәтенә Дондағы Ростовтың үҙәк майҙанына ҡуйыла. 1983 йылдың 8 майында тантаналы асыла.
Тарихы
Ростовта азат итеүсе яугирҙарға һәйкәл ҡуйыу ҡарары 1943 йылда, ҡала азат ителеү менән халыҡтың Театр майҙанындағы йыйылышында ҡабул ителә. Һәйкәл һәм уның эргәһендәге сквер проекты әллә күпмеүҙгәртеп эшләнелә, әммә ҡала бюджетында барыбер аҡса табылмай. Проект «туңдырыла», ләкин 1980 йылдарҙа был мәсьәлә ҡабат күтәрелә. Был юлы архитекторҙар И. М. Рукавишников, А. Н. Филиппова, Н. Н. Миловидовтарҙың 1980 йылда тамамланған проекты еңеп сыға.
Төҙөлөшө
Һәйкәл проекты ул ваҡыт өсөн бик ҡатмарлы була. Эшләүселәр конструкциияға, материалдар етмәүгә һәм төҙөлөш ҡатмарлыҡтарына бәйле проблемалар менән осраша. Бөтә мәсьәләләр ҙә проектты эшләүселәрҙең фиҙакәрлеге һәм хөкүмәттәге бөйлнештәре аша хәл ителә.
Күп эксперттарҙың фекеренсә, Ростовта бындай масштабтағы һәйкәлдәр бер ваҡытта ла төҙөлмәгән.
Кирсанов Пётр Семёнович
Кирсанов Пётр Семёнович (1 ғинуар 1919 йыл — 7 ноябрь 1991 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби начальнигы. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында истребителдәр авиацияһының летчик-асы, авиация маршалы (1982).
Хәрби хеҙмәт башы
Ҡыҙыл Армияла 1936 йылдың авгусынан. 1938 йылда Мясников исемендәге Качинск Ҡыҙыл Байраҡлы хәрби авиация мәктәбен тамамлай. Совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Үрге Ель
Үрге Ель — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урта Ель йылғаһының уң ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Татар Ҡоро Иҙәге
Татар Ҡоро Иҙәге (Татарский Сухой Изяк) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 155 кеше. Почта индексы — 453293, ОКАТО коды — 80254840007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Оло Төрөш
Оло Төрөш — Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Оло төрөш ауыл Советы составына инә.
Географияһы
Тораҡ пункты Иргина йылғаһының уң яҡ ярында Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан төньяҡ-төньяҡ-көнбайышҡа табан 18 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Батырбай
Батырбай — Пермь крайының Барҙы районындағы башҡорт ауылы, Брюзли ауыл биләмәһенә керә. Почта индексы — 618162, ОКАТО коды — 57204816002.
Ауыл район үҙәге Барҙа ауылынан яҡынса 14 км көнсығыштараҡ урынлашҡан.
Халыҡ һаны
2010 йылдың 14 октябрендә уҙғарылған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса ауылда 105 кеше теркәлгән, шул иҫәптән 47 ир һәм 58 ҡатын-ҡыҙ.
2005 йылда ауылда 174 кеше йәшәгән.
Тарихы
Батырбай ауылын 1814 йылда Удик (Елпачиха), Мостовая, Ҡыҙылъяр, Аҡлыш, Барҙа, Ишим, Усть-Тунтор, Чалково исемле башҡорт ауылдарынан сығыусылар ниғеҙләгән. 1816 йылғы ревизия мәғлүмәттәре буйынса ул ваҡытта ауылда Елпачиха ауылынан күсеп килеүсе һәм 20 кешенән торған 4 ғаилә иҫәпкә алынған. 1834 йылда Батырбайҙа 176, ә 1859 йылда 247 башҡорт йәшәгән. Ауылда керҙәштәр булмаған.
1834 йылда ауылда йәшәүсе 176 кеше 40 ат, 100 һыйыр, 50 һарыҡ, 10 кәзә аҫраған, 15 күс бал ҡорто тотҡан.
Кармалка (Ереауз ҡушылдығы)
Кармалка  — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ереуз йылғаһының уң ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Кинель башынан тамағына тиклем, Кутулук йылғаһы башынан Кутулук һыуһаҡлағысына тиклем ]. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мосс (Норвегия)
Мосс (норв. Moss ) — Норвегияла ҡала һәм коммуна. 2013 йылдың 1 ғинуарында ҡарата мәғлүмәттәр буйынса ҡала халҡы 30 988 кеше тәшкил итә.
Тарихы
Мосс коммунаһы 1838 йылдың 1 ғинуарында барлыҡҡа килгән. 1943 йылдың 1 июленән Елёй коммунаһы Мосс ҡалаһы составына инә.
Географияһы
Норвегияның көньяҡ-көнсығышында, илдең баш ҡалаһы Ослонан 60 км көньяҡтараҡ, Осло-фьорд яры буйында урынлашҡан. Административ яҡтан   Мосс Эстфолд фюлькеһына ҡарай.
Иҡтисады
Мосста ҙур гавань бар, ул Норвегияның һәм континенттың төрлө яҡтарынан 2000  ашыу караптарҙы ҡабул итеү мөмкинлегенә эйә. Мосс күптән индустриаль үҙәк булып тора, хәҙерге ваҡытта унда 250-гә яҡын  сәнәғәт предприятиелары  урынлашҡан, шул иҫәптән милли әһәмиәткә эйә булған А.С. Петерсон  (ҡағыҙ һәм целлюлоза), Хелли-Хансон (еүешләнмәй торған кейем) кеүек бер нисә компанияһы һәм Трио-Винг (Винкард һарайҙары) бар.
1720 йылда сауҙа үҙәге булараҡ, Мосс беҙҙең көндәргә тиклем был әһәмиәтен һаҡлап ҡалған, ул ҡаланан һәм округтан, хатта Ослонан яҡынса 50 мең һатып алыусыны хеҙмәтләндерә.
Гамбург Кунстхаллеһы
Гамбург Кунстхаллеһы (Hamburger Kunsthalle) — Гамбургтағы художество музейы. 2016 йылдан алып музей етәксеһе Кристоф Мартин Фогтхерр.
Музей үҙ-ара тоташтырылған ике бинала урынлашҡан, ә бина үҙәк тимер юл вокзалы һәм Альстер йылғаһы яр буйы урамы араһында, ҡасандыр ҡаланы һаҡлаусы ҡәлғә диуарҙары урынында урынлашҡан. Музейҙың дөйөм күргәҙмә майҙаны 13 000 квадрат метрҙан ашыу тәшкил итә. Гамбург Кунстхаллеһында традиция булараҡ XIX быуат коллекцияһы үҙәк урынды биләй. Әммә музейҙа шулай уҡ боронғо оҫталар һәм модернизм бүлектәре бар. Хәҙерге заман сәнғәте әҫәрҙәре өсөн бөтөн бина комплексы бүленгән. Гравюра кабинетында 100 000 ашыу бит һаҡлана.
Музей бинаһы һәм тарихы
Гамбург ҡалаһында художество музейы төҙөү 1817 йылдан алып сәнғәт һөйөүселәр союзы берләштергән ҡала халҡының инициативаһы булып тора. 1846 йылда улар тейешле талаптар менән ҡала хакимиәтенә мөрөжөғөт итәләр. Ҡала ер участкаһы бүлә, унда 1863—1869 йылдарҙа архитекторҙар Георг Теодор Ширрмахер һәм Герман фон дер Худе етәкселегендә Кунстхалленың кирбес бинаһы төҙөлә. Уға 1912—1921 йылдарҙа архитектор Фриц Шумахер тарафынан ҡабырсаҡлы эзбизташтан көмбәҙе хәтерҙә уйылып ҡалыусы флигель терәтеп һалына.
1937 йылда Гамбург Кунстхаллеһының 74 сәнғәт әҫәре дегенератив сәнғәт тип атала һәм конфискациялана.
1978 йылдың июлендә, ремонт эштәре башҡарыу өсөн музейҙа сигнализация өҙөлгәндә, Гамбург Кунстхаллеһынан дөйөм хаҡы 2 миллионға яҡын немец маркаһына тигеҙ булған 22 картина урлана.
1995 йылда музей биналар комплексы «Хәҙерге заман галереяһы», Освальд Матиас Унгерс проекты буйынса ҡомташтан тура мөйөшлө бина менән тулылана.
Эшләү дәүеренең тәүге йылдарында музей коллекцияһы, үҙ осоро зауығына яуап биргән, бүләк ителгән сәнғәт әҫәрҙәре иҫәбенә тулыландырыла.
Тик Кунстхалленың 1886 йылда вазифаһына ингән тәүге директоры Альфред Лихтварк арҡаһында ғына Кунстхалле коллекцияһына ҡараш системалы була башлай. Музейҙа мастер Бертрам, мастер Франке һәм Хинрик Фунхоф вәкәләтлегендә урта быуат сәнғәте бүлеге барлыҡҡа килә. Ләкин сәнғәт тупланмаһы өсөн экспонаттар һайлағанда XIX быуат сәнғәтенә айырым иғтибар бүленә. Кунстхалле, Лихтварк менән дуҫ булған Макс Либерман, Ловис Коринт, Андерс Цорн, Эдуар Вюйар, Пьер Боннар һәм Гамбург күренешен һүрәтләгән башҡа рәссамдарҙың әҫәрҙәрен һаҡлай. Теодор Хагендың Гамбург портының бер нисә пейзажы тәҡдим ителгән. Альфред Лихтварк киң йәмәғәтселекте Каспар Давид Фридрих, шулай уҡ Филипп Отто Рунге ижады менән таныштыра. Лихтварк етәкселегендә маҡсатҡа ярашлы рәүештә хәҙерге заман рәссамдары Адольф фон Менцель һәм Вильгельм Лейбль һүрәттәре туплана.
Голланд оҫталарының һәм гравюра кабинетының коллекцияһы музейға васыят ителгән сәнғәт әҫәрҙәренән барлыҡҡа килә. Импрессионистарҙың һүрәттәре Гамбургта Макс Либерманн йоғонтоһо арҡаһында барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә.
Лихтварк директор булған саҡта шулай уҡ 2499 тәңкә һәм миҙалдар туплана, уларҙың бер өлөшө аҡса кабинетына ҡуйылған.
Быға тиклем Бременда Кунстхаллены етәкләгән, Лихтварктың вариҫы Густав Паули ваҡытында, Гравюра кабинеты фондтарына ғилми ҡараш ҡулланыла. Коллекцияла билдәле рәссам-экспрессионистар Оскар Кокошка һәм Франц Марк эштәре барлыҡҡа килә.
Хәҙерге заман галереяһы
1995 йылда төҙөлгән музей бинаһында, Ломбардсбрюкке (Lombardsbrücke) күперенән алыҫ түгел, модернизм һәм поп-артҡа арналған алмаш күргәҙмәләр үтә.
Пазнас
Пазнас — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының уң ярына тамағынан 141 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Верхотор баҡыр иретеү заводы
Верхотор баҡыр иретеү заводы  — XVIII быуаттың 50-се йылдарынан 1913 йылға тиклем Башҡортостан Республикаһы Верхотор ауылында эшләгән завод.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Башҡортостан Республикаһы территорияһы файҙалы ҡаҙылмаларға бик бай, баҡыр ҙа шулар иҫәбенә инә. Диңгеҙ һыуына ағып төшкән гидротермаль иҙмәләрҙән йылы диңгеҙ төбөндә баҡыр ятҡылығы барлыҡҡа килгән.
Верхотор баҡыр иретеү заводы 1759 йылда Тор йылғаһында (Нөгөштөң ҡушылдығы) төҙөлә. Завод төҙөү өсөн ерҙәр Нуғай юлының Бошман-Ҡыпсаҡ, Тамьян һәм Юрматы улустары башҡорттарынан һатып алына. Заводты Сембер сауҙагәрҙәре И. Б. Твердышев һәм И. С. Мясников төҙөй. Улар 1745 йылда Тор йылғаһы буйында, Верхоторҙан 11 километр алыҫлыҡта ятҡан Воскресенск заводына ла нигеҙ һала. Верхотор баҡыр иретеү заводы Верхотор тау округына, ә 1900 йылдан Воскресенск округына инә.
XVIII быуат аҙағына завод 29 мең дисәтинә ерҙе биләй. 1772 йылда заводта 1548 эшсе эшләй, XVIII быуат аҙағына 78 оҫта һәм сословиела торғандар, 541 крепостной крәҫтиән, ә XX быуат башында 146 эшсе иҫәпләнелә. Үҙ милкендәге һәм һатып алынған крәҫтиәндәр оҫталар һәм сословиела торғандар иҫәбенә инә; ярҙамсы эштәр үҙ крәҫтиәндәре һәм ялланған хеҙмәткәрҙәргә (улар араһында башҡорттар ҙа була) йөкмәтелә. Воскресенск заводы хужалары А. И. һәм Н. А. Дурасовтар (1783—1804), Д. И. Пашковтар (1804 йылдан) Верхотор баҡыр иретеү заводы хужалары ла була. 1913 йылда Верхотор заводы ябыла. Элек заводта эшләгән кешеләр йәшәгән тораҡ пункты территорияһында Башҡортостан Республикаһы Ишембай районының Верхотор ауылы урынлашҡан.
Емельян Пугачев етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышы йылдарында завод баш күтәреүселәр ҡулында була. Был ваҡытта заводта орудиелар һәм ҡоралдар етештерелә. 1774 йылдың яҙында завод емертелә, өс йылдан һуң ғына ул эшләүен дауам итә. Завод эргәһендә сиркәү, училище, ике һыу тирмәне эшләй. 1913 йылда Верхотор баҡыр иретеү заводы ябыла. Хәҙер завод идаралығы бинаһы (1759) һәм келәт (1867), завод күпере (1855) — архитектура ҡомартҡыһы. Завод идаралығы һәм келәт биналары ваҡыт үтеү менән ярым емерек хәлгә килә.
Завод ҡорамалдары
XVIII быуат аҙағында 3 баҡыр иретеү мейесе, 3 тимерлек усағы, 3 сүкеү машинаһы ҡулланыла. XIX быуат башында 6 баҡыр иретеү мейесе, 2 гармахер һәм 2 шплейзофен сүкеү машанаһы була. Заводтың 140 баҡыр руднигы була.
Продукция
Төрлө ваҡытта (1856, 1857, 1860) йылына заводта 3 боттан 19 мең ботҡа тиклем баҡыр етештерелә. 154 йыл эшләү дәүерендә заводта дөйөм алғанда бөтәһе 1,6 млн бот таҙа баҡыр етештерелә. 1889 йылда завод иң юғары хеҙмәт етештереүсәнлегенә өлгәшә, бер йыл эсендә 16,9 бот баҡыр иретелә. Ҡарғалы рудниктары ярылыланыу сәбәпле, XIX быуат аҙағында заводта баҡыр иретеү производствоһы ябыла. 1912—1913 йылдарҙа бында баҡыр бөтөнләй иретелмәй.
Урта Бағаҙы
Урта Бағаҙы (Средние Багазы) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 0 кеше. Почта индексы — 452360, ОКАТО коды — 80234832005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бельгерсхайн
Бельгерсхайн (Belgershain) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 3388 кеше йәшәй. Майҙаны — 22,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 148 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4683 һәм автомобиль коды MTL.
Стыр
Стыр (Стир, Стыр) — Европалағы йылға. Ике дәүләт — Украина һәм Беларусь биләмәләренән аға. Припяттың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 483 километр.
Трубецкая (станция)
Трубецкая  — Ростов төбәгендә Төньяҡ-Кавказ тимер юлының ике аралағы тимер юлы станцияһы, Ростов өлкәһенең Сальск районындағы Гигант ҡасабаһында урынлашҡан. Батайск-Сальск тимер юлы һыҙығында ята.
Трубецкая станцияһының механизацияланған йөк тауар ихатаһы бар. (бөртөклө йөктәрҙе тейәү-бушатыу өсөн).
Трубецкая станцияһынан ООО «Сальсксельмаш», ОАО «Астон» (элеватор) Трубецкой филиалына, «Дон алтын» май заводына инеү юлдары үткәрелгән.
Станциялар буйлап ҡала яны хәрәкәте
Станциялар буйлап түбәндәге ҡала яны поездары йөрөй :
Тәнәй (Фёдоровка районы)
Тәнәй (Теняево) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 446 кеше ./attach/1/spravochnik.xls Башҡортостан Республикаһының райондары буйынса белешмә китабы] Почта индексы — 453285, ОКАТО коды — 80254855001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Әхтәмов Исмәғил Хәмит улы
Әхтәмов Исмәғил Хәмит улы (15 ғинуар 1937 йыл — 3 июнь 2008 йыл) — металлург. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1977). БАССР-ҙың атҡаҙанған металлургы (1981). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1977) һәм III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары (1975) кавалеры
Биографияһы
Исмәғил Хәмит улы Әхтәмов 1937 йылдың 15 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Бөрйән районы Мәндәғол ауылында тыуған.
1944 йылда Күгәрсен районының Юлдыбай ауылында беренсе класҡа уҡырға бара. 1952—1953 йылдарҙа Бөрйән районы Иҫке Собханғол урта мәктәбендә уҡый.
Эшләгән урындары: 1955 йылдан 1959 йылға тиклем — Мораҡ МТС-ы комбайнёры, 1962—1966 йылдарҙа — Күгәрсен районында СПТУ мастеры, 1966—2000 йылдарҙа — Белорет металлургия комбинатында волочильщик.
Хәтер
СССР Дәүләт премияһы лауреаты Әхтәмов Исмәғил Хәмит улы иҫтәлегенә ул уҡып киткән Иҫке Собханғол урта мәктәбе бинаһы фасадында мемориаль таҡтаташ ҡуйыла.
Үрге Боғалыш
Үрге Боғалыш (Кӱшыл Бугалыш) — ауыл Свердловск өлкәһе Красноуфимск округындағы ауыл. Боғалыш ауыл Советына ҡарай.
Географияһы
Тораҡ пункты Боғалыш йылғаһы буйында Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан 39 километр алыҫлыҡта көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан урынлашҡан.
Үрге Лупья
Үрге Лупья — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вычегда йылғаһының һул ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 175 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе
«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» — башҡорт тел ғилеме ҡомартҡыһы, шәжәрә.
Тасуирлама
«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе» ҡобайыр формаһында башҡорт телендә яҙылған.
Әҫәр үҫәргән башҡорт ҡәбиләһенә нигеҙ һалыусы Мөйтән бейҙе данлауҙан башлана. Мөйтән бейҙе, үҫәргән башҡорттарының вәкиле булараҡ, һәм уның улы Үҫәргәнде Сыңғыҙхан ҡабул итә. Мөйтән бей Ағиҙел, Тобол, Ишем (Иртышҡа тиклем) йылғалары бассейнында, Яйыҡ (Урал) йылғаһының (ҡушылдыҡтары менән) үрҙәрендә биләмәләргә хужа булыу тураһында ярлыҡ ала. Мөйтән бейҙең улус ерҙәре IX—XIII быуат башындағы тарихи Башҡортостан биләмәһе менән тулыһынса тап килә.
Ҡайһы бер тарихсылар фекере буйынса, «үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нә ысынбарлыҡта булған 1240 йылғы документтар ингән — Мөйтән бейгә Алтын Урҙа хакимы Батый тарафынан бирелгән тархан һәм сөйөргәл (суюргальный) грамоталар.
1990 йылда Ырымбур губернаһы Орск өйәҙендәге Күҙәнәк ауылында йәшәгән Тоҡомбәтов Шаһиғәлим тарафынан башҡарылған үҫәргән ырыуы шәжәрәһе исемлеген 1931 йылда Ғ. Ф. Вилданов һатып ала. Шәжәрәнең бер варианты: Тоҡсаба → Мөйтән бей → Үҫәргән → Шиғәли → Бәҙәк бей → Йүрек бей → Урал бей → Ҡара Буға бей → Карагас бей → Һарыбаш бей → Байгужа→ Ҡаҙаҡһал → Ҡаръяу → Туғмат тархан → Токомбәт → Ишбирҙе → Ҡотло Ҡаҙам → Тәбәсек → Йомаҡай → Ҡужанаҡ.
«Үҫәргән ырыуы шәжәрәһе»нең шулай уҡ проза һәм шиғри-проза формаларында башҡа вариантары ла бар.
Ҡондоҙло (йылға)
Ҡондоҙло  (Кондузла) — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһенең Боғорослан районы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Киңелгә ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Киңел башынан тамағына тиклем, Көтөүлек йылғаһынан башҡа (инешенән Көтөүлек һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Саза (Антроп ҡушылдығы)
Саза  — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Антроп йылғаһының уң ярына тамағынан 79 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Константинов Анатолий Устинович
Константинов Анатолий Устинович (12 июнь 1923 йыл — 22 октябрь 2006 йыл) — СССР-ҙың хәрби эшмәкәре, авиация маршалы, Советтар Союзы Геройы. КПСС-тың Үҙәк ревизия комиссияһы ағзаһы (1981—1986). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1986—1989). СССР-ҙың 9-11-се саҡырылыш (1974—1989) Юғары Советы депуутаты.
Биографияһы
Мәскәү ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. Урта мәктәптең 9 класын, аэроклуб тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем хәрби хеҙмәте
Хәрби хеҙмәткә 1940 йылда Мәскәү ҡалаһының Бауман РВК-һы тарафынан комсомол путевкаһы буйынса Ҡыҙыл армияға саҡырыла. 1941 йылда Тбилиси пилоттарҙың хәрби авиация мәктәбен тамамлай. 1941 йылда Һарытау эргәһендәге 8-се запастағы истребитель аыиация полкына ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы
Бөйөк Ватан һуғышында 1941 йылдың авгусынан. Көньяҡ, 1-се Украина, 2-се Украина, 4-се Украина фронттарында һуғыша. Сталинград һуғышында, Ҡырым һөжүм итеү операцияһында, Польша, Румыния, Чехословакия, Венгрия һәм Австрияны азат итеүҙә ҡатнаша. 85-се гвардия истребитель авиация полкында летчик, звено командиры һәм истребитель эскадрильяһы командиры була. Ил-2 штурмовиктарын һауала оҙатып барыу оҫтаһы булып дан ала, уның оҙатыуында бер ваҡытта ла тиерлек дошман авиацияһынан зыян күрмәйҙәр.
Һуғышта А. С. Яковлев истребителдәрендә оса. 1945 йылдың февраленә 294 хәрби осош яһай, 90 һауа һуғышы үткәрә, шәхсән үҙе дошмандың 19 чсаморлетын бәреп төшөрә. Ошо ҡаһарманлыҡтары өсөн Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ була. СССР Юғары Советы Президиумының тейешле Указы бары тик 1946 йылдың 15 майында ғына сығарыла. Ә гвардия капитаны Константинов һуғыштың һуңғы көндәренә тиклем һуғышыуын дауам итә. Еңеү көнөнә тиклем ул 327 хәрби осош яһай, 96 һауа һуғышында ҡатнаша, уларҙа дошмандың 22 самолетын бәреп төшөрә. Бер нисә тапҡыр яралана, бер тапҡыр самолетын мәжбүри ултырта. 1943 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Урта Боғалыш
Географияһы
Тораҡ пункты Боғалыш йылғаһының ике ярында урынлашҡан, Красноуфимск округының административ үҙәге Красноуфимск ҡалаһынан көньяҡ-көньяҡ-көнсығышҡа табан 39 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Урамдары
Ауылда 17 урам һәм дүрт тыҡрыҡ бар.
Сен-Гилен
Сен-Гилен — Бельгия федератив дәүләтенең Валлония төбәгендәге коммунаһы (Бельгия дәүләтенең башында король йәки королева тора, идара итеү формаһы - Констутицион монархия). Сен-Гилен коммунаһы Бельгиялағы Эно провинцияһының Монс округында урынлашҡан. Сен-Гилен коммунаһы Бельгияның француз телле берләшмәһенә ҡарай. Бельгиялағы Сен-Гилен коммунаһының майҙаны 70,18 квадрат километр тәшкил итә. Был майҙанда белг халыҡтарына ҡараған 22 466 француз телле кеше йәшәй (халыҡ тығыҙлығы — бер квадрат километрҙа 320 кешегә тигеҙ), шуларҙың 47,31 %-ын — ир-егеттәр һәм 52,69 %-ын — ҡатын-ҡыҙҙар тәшкил итә. Эшһеҙлек күрһәткесе был коммунала (2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса) 20,73 %-ҡа тигеҙ. Йән башына уртаса йыллыҡ килемдең күләме 2003 йылда 11 999 евро тәшкил итә.
Сен-Гилен коммунаһының почта коды: 7330-7334. Телефон коды: 065.
Үрге Пица
Үрге Пица — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Старая йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бенневиц
Бенневиц (Bennewitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге община. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса общинала 5106 кеше йәшәй. Майҙаны — 46,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 117 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был общинаның почта индексы 4828 һәм автомобиль коды MTL.
Шапошников Евгений Иванович
Шапошников Евгений Иванович (3 февраль 1942 йыл — 8 декабрь 2020 йыл) — СССР һәм Рәсәйҙең хәрби етәксеһе, авиация маршалы (1991), СССР-ҙың һуңғы оборона министры (1991 август — февраль 1992). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1990—1991).
Хәҙер Рәсәйҙә тере берҙән-бер ғәскәр төрө маршалы. СССР тарихында һуңғы (дата буйынса), «маршал» һүҙе булған хәрби дәрәжә бирелгән кеше.
Биографияһы
Евгений Иванович Шапошников 1942 йылдың 3 февралендә Ростов өлкәһе Аҡсай районы Большой Лог хуторында тыуған. Урыҫ.
Иҫке Иткүсте
Иҫке Иткүсте (Старооткустино) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 312 кеше. Почта индексы — 452368, ОКАТО коды — 80234804004.
Шапошников Евгений Иванович
Биографияһы
1963 йылда ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы С. И. Грицевец исемендәге Харьков юғары хәрби-авиация летчиктар училищеһын тамамлай. Карпат буйы хәрби округында хеҙмәт итә. 1966 йылда Ю. А. гагарин исемендәге Хәрби-һауа академияһына уҡырға инә, уны 1969 йылда тамамлай. 1971—1975 йылдарҙа авиация полкы командирының сәйәси эштәр буйынса урынбаҫары, һуңынан полк командиры була. 1975 йылда Капрат буйы хәрби округына авиация истребитель дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһына кире ҡайта, һуңынан дивизия командиры урынбаҫары, артабан дивизия командиры итеп тәғәйенләнә. 1979 йылда Карпат буйы хәрби округының хәрби-һауа көстәре командующийы урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
Иҫке Иткүсте
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шапошников Евгений Иванович
Биографияһы
Евгений Иванович Шапошников 2020 йылдың 8 декабрендә Мәскәүҙә вафат булды.
Улядаровка
Улядаровка (Улядаровка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы утар. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 11 кеше. Почта индексы — 453294, ОКАТО коды — 80254860006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Месхет төрөктәре
Месхет төрөктәре (үҙатамаһы: төрөк Ahıska Türkleri, მესხეთელი თურქები; төрөктәрҙең шулай уҡ аһысҡа, аһысҡа төрөкләре, жавах төрөкләре, ахалцих төрөктәре, кавказ төрөктәре) атамалары ла киң таралған — сығыштары менән Грузияның көньяҡ-көнбайышындағы Месхетия өлкәһенән булған төрөктәрҙең субэтник төркөмө. Төрөк теленең төньяҡ-көнсығыш-анатолий диалектында һөйләшәләр.
Диндәре — ислам, күпселеге мосолман-сөнниҙәр (хәнәфи мәҙһәб), мосолман-шиғыйҙар (шиғый-ун икенселе) аҙсылыҡты тәшкил итә.
Һаны һәм йәшәгән ерҙәре
Дөйөм һаны яҡынса 550 000 кеше.
Ставрополь крайы Курск районы Ростовановский ауыл советында халыҡтың күпселеген (50,7 % 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса) тәшкил итә. Месхет төрөктәре шулай уҡ Ҡуян ауылында ла (62,2 %) (Ҡабарҙы-Балҡар) күпселекте тәшкил итә. Ҡалмыҡ Республикаһы Яшалтинский районында ла (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса — 14,9 %) ҙур вәкәләттәргә эйә. Әзербайжан месхет төрөктәренең фактик һаны рәсми мәғлүмәттән күпкә арта. Әзербайжанда месхет төрөктәренең бер өлөшөн йыш ҡына әзербайжан тип яҙыу бының сәбәбе. Төрөктәрҙең «Ватан» йәмғиәте мәғлүмәттәре буйынса, хәҙерге ваҡытта Әзербайжанда 100 меңдән күберәк төрөк йәшәй, улар ике төркөмгә бүленә: «төрөктәр» һәм «әзербайжандар» тип теркәлгән граждандарға.
Тарихи тыуған илдәре
Тарихи Месхетия территорияһы хәҙерге ГрузияныңСамцхе-Джавахети крайына ҡараған өс — Адиген, Ахалцих һәм Аспиндз административ райондарына, шулай уҡ Төркиәнең сиктәш райондарына тура килә. Аджарияның көнсығышында һәм хәҙерге Төркиәнең төньяҡ-көнсығышында месхет төрөктәренең ҙур булмаған төркөмө йәшәгән.
Сачала
Сачала — Рәсәйҙәге йылға. Кемерово өлкәһе, Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кондома йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Месхет төрөктәре
Теле
Месхет төрөктәре төрөк теленең көнсығыш анатолий диалекттарының береһендә һөйләшәләр. Ҡайһы бер ғалимдар фаразлауынса месхет төрөктәренең айырым теле бар тиҙәр, хәйер, был теория телсе-төркиәтсе белгестәрҙең аҙ өлөшөнөң хуплауын таба. Был теорияға ярашлы, месхет төрөктәренең теле урта быуаттарҙа Анатолия төрки телле халҡы ҡулланған боронғо төрөк теленең туранан-тура дауамы булып тора. Месхет төрөктәренең 85 % тиклеме рус телендә иркен һөйләшә.
Сачала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кондома йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Томь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы (3 ғинуар 1949 йыл) — 1999 йылдан 2002 йылға тиклемге осорҙа Башҡортостандың Салауат ҡала хакимиәте башлығы, Салауат ҡалаһының почетлы гражданы.
Сачала
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Месхет төрөктәре
Теле
Месхет төрөктәренең телендә яҙыу өсөн, йыш ҡына кириллица алфавиты ҡулланыла. Мәҫәлән, 2011 йылда сыҡҡан һүҙлектә, Ғ ғ, Җ җ, Ө ө, Ү ү, Ә ә тамғалары өҫтәп, урыҫ алфавиты ҡулланыла. Истанбулда 2019 йылда ислам нигеҙҙәре буйынса баҫылған әсбапта алфавиттың башҡа варианты тәҡдим ителгән — унда Ғ ғ, Қ қ, Ў ў, Ҳ ҳ өҫтәмә хәрефтәре ҡулланыла.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
Биографияһы
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1949 йылдың 3 ғинуарында Башҡортостандың Миәкә районы Кесе Кәркәле ауылында тыуған.1972 йылда инженер-механик һөнәре буйынса Өфө нефть институтын тамамлаған. 1981 йылда Свердловск юғары партия мәктәбен тамамлаған.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1966 йылда БАССР-ҙың Миәкә районы Етегән ауылынан Салауат ҡалаһына эшкә килә. 1966 йылдан 1970 йылға тиклем Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының (РМЗ) ремонтлау цехында йүнәтеүсе слесарь булып эшләй, 1970—1972 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинатының ремонт-механика заводы идаралығы инженер-конструкторы, 1972—1973 йылдарҙа — Вольский юғары хәрби училищеһы контроль-техник пункты начальнигы ярҙамсыһы, 1973—1974 йылдарҙа — Салауат нефтехимкомбинаты ремонт-механика заводының инженер-технологы. КПСС ағзаһы. 1974—1975 йылдарҙа Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы, 1975—1980 йылдарҙа — Салауат ҡалаһы КПСС ҡала комитетының сәнәғәт-транспорт бүлеге мөдире, 1981—1990 йылдарҙа — Салауат ҡала халыҡ депутаттары советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, 1990—1991 йылдарҙа — Салауат ҡала советы башҡарма комитеты рәйесе, 1991—1998 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы түләүле хеҙмәттәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы, 1998—1999 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһы тышҡы бәйләнештәр һәм сауҙа министрының беренсе урынбаҫары, Башҡортостан Республикаһының II класлы тулы хоҡуҡлы Дәүләт советнигы.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы 1999—2002 йылдарҙа Салауат ҡалаһы хакимиәте башлығы булып эшләй. 2000 йылда «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы составына инә. «Салауатнефтеоргсинтез» асыҡ акционерҙар йәмғиәте директорҙар советының предприятиеның устав капиталында өлөшө бар — 0,004 %.
Месхет төрөктәре
Тарихы
1829 йылда рус-төрөк һуғышы тамамлағандан һуң, Месхетия-Джавахетия ерҙәре ике өлөшкә (Адриапольский килешеүенә ярашлы) бүленә. Шунан егерме биш район Рәсәйҙә ҡалған, ә ҡалғандары Төркиәгә күскән. Грузин ССР-ы ойошторолғандан һуң, месхет төрөктәренең ерҙәре уның составына инә.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
Биографияһы
Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының вәкилдәр палатаһы депутаты була. Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улына 2012 йылда «Салауат ҡалаһының почётлы гражданы» исеме бирелә.
Өйләнгән. Ғәлиев ҡатыны менән ике ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән, өс ейәне үҫә.
Месхет төрөктәре
Тарихы
Бөйөк ватан һуғышы башланыу менән, бөтә өлкән ир-ат тиерлек армияға мобилизациялана (40 меңдән ашыу кеше, шуның 26 меңе һәләк булған), шуларҙан һигеҙ кеше Советтар Союзы Геройы, өсөһө — Дан орденының тулы кавалерҙары.
Ғәлиев Әсғәт Тәлғәт улы
Биографияһы
Ғәлиев Ә. Т. Салауат ҡалаһында йәшәй. Ул — Салауат ҡалаһы ветерандарының ҡала советы рәйесе, аҡһаҡалдар советы рәйесе.
Хакимиәт башлығы вазифаһында эшмәкәрлеге
Ғәлиев эшләгән осорҙа Салауат ҡалаһында торлаҡ төҙөлөшө эше дауам иттерелә.
Месхет төрөктәре
Ҡыуып сығарылыуы депортация
Ҡыуылған месхет төрөктәре ерриторияларҙа төрлө төрөктәр тарафынан Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм Ҡырғыҙстандың төрлө өлкәләре буйынса айырым ҡасабаларҙа «махсус күскенсе» спецпоселенцы (йәғни йәшәү урынын үҙгәртеү хоҡуғы булмаған кеше) булараҡ таратып урынлаштырылған.
1956 йылда месхет төрөктәренән махсус һөргөн буйынса сикләүҙәр алынған, әммә Грузияға ҡайтыу мөмкинлеге бирелмәй. Уларҙың ҡайһы берҙәре өлөшөнә айтҡан Кавказдың төрлө райондарына, бигерәк тә Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ына.ҡайтҡан. Республика КПСС Үҙәк Комитеты аппаратының тырышлығы менән бер нисә мең месхет төркө Әзербайжан ССР-ы Саатлы һәм Сабирабад райондарына урынлаштырылған. Әммә месхет төрөктәренең күпселеге Урта Азия һәм Ҡаҙағстандың үҙҙәре ерегеп өлгөргән райондарында тороп ҡалған.
Үҙгәртеп ҡороу һәм постсовет осоро
1989 йылдың июнендә Үзбәкстандың Фирғәнә үҙәнендә этник көсөргәнеш үҫеше һөҙөмтәһендә, месхет төрөктәрен ҡырып һалыу күҙәтелде. Был хәл месхет төрөктәренең Үзбәкстан тарафтарынан Рәсәйгә, Ҡаҙағстанға һәм Әзербайжанға.күпләп күсенеп килеүенә сәбәп булды.
Месхет төрөктәренең ҙур төркөмө Украинаның Славянск ҡалаһы тирә-яғына, Крестищенский ауыл һәм Райгородский ҡасаба советтары территорияһына килеп төпләнде. 2015 йылда, Донбасстағы ҡораллы конфликт барышында, уларҙың 1,6 меңе, күпләп, Төркиәгә күсеп китте.
Әзербайжан да бер нисә мең месхет төрөгөн ҡабул итте, әммә Таулы Ҡарабахтан килгән ҡасаҡтар менән проблема килеп сығыуы арҡаһында, артабанғы күсенеүҙәрен туҡтатырға булдылар. Әзербайжан месхет төрөктәренең «Ватан» йәмғиәте мәғлүмәттәре буйынса, 1989 йылға илдә Урта Азия илдәренән 39 меңдән ашыу ҡасаҡ килгән, шуларҙың күп өлөшө Саатли (5,2 мең), Сабирабад (3,7 мең), Шамахи (3 мең), Ғуба (2,2 мең), Шабран Дивичинский, Оғуз Варташенский, Самухский, Шәмкир Шамхорский, Гөйгөл Ханларский райондарында һәм Гәнжә ҡалаһында төпләнгән.
Месхет төрөктәренең ҙур ғына төркөмө Рәсәй Краснодар крайының көньяҡ-көнбайыш райондарында ойошоп төпләнгән. 1989—1992 йылдарҙа месхет төрөктәре Краснодар крайының урындағы властарына (ауыл йәки ҡасаба һәм район советтары кимәлендә) теркәлеү мәсьәләһе менән мөрәжәғәт иткән. Ул ваҡытта месхет төрөктәренең күпселек өлөшө, нигеҙҙә, СССР паспортына эйә булған, һәм улар, РФ ҡануниәтенә ярашлы, автомат рәүештә рәсәй паспортын алыу мөмкинлеген бирә. Дөйөм алғанда, месхет төрөктәре тәғәйен урында теркәлмәгәнлектән рәсәй паспорты ала алмаған.
2004 йылдың февраленән, рәсәй хөкүмәт ҡарамағында булмаған хоҡуҡ яҡлау ойошмалары һәм АҠШ, Халыҡ-ара миграция ойошмаһы ярҙамы менән месхет төрөктәрен Краснодар крайынан АҠШ-ҡа күсереү. күсереү буйынса программа башланды. 2005 йылдың 21 сентябренә меңгә яҡын кеше программала ҡатнашыусы булып ғариза бирҙе һәм 5 меңе Портленд, Филадельфия, Атланта, Ноксвилл, Уокешо, Кент: ҡалала барлығы 60-тан ашыу Америка.ҡалаларына күсеп килде. 2014 йылға ғариза Дейтон ҡалаһында ғына 2,5 мең месхет төрөгө йәшәгән. Иң яуаплы эште Новороссийск ҡалаһындағы кеше хоҡуҡтары буйынса Комитет үҙ өҫтөнә алды. Әлеге ваҡытта программа туҡтатылған.
2007 йылдың 22 июнендә Грузия Парламенты Грузияның көньяғында йәшәгән һәм Урта Азия республикаларына күсерелгән месхет төрөктәрен: «XX быуаттың 40-сы йылдарында СССР властарының Грузиянан ихтыярҙарына ҡаршы күсерелгән кешеләрҙең репатриацияһы тураһында» закон проектын ҡабул итә. Закон проектына ярашлы, Грузияға репатриацияланырға теләүселәр 2009 йылдың 1 ғинуарына тиклем үҙҙәре йәшәгән илдәрҙәге Грузия илселектәренә документтар тапшырырға тейеш була, әммә Грузия властары тарафынан хупланған ғаризалар әлеге мәлдә күп түгел. Эксперттар баһалауы буйынса, был закон проекты бары декларатив характерҙа ғына һәм күп ғаризалар хуплау алмай. Мәҫәлән, әзербайжан территорияһынан 15 мең ғариза бирелгән, әммә күпселек өлөшө кире ҡағылған.
Мәскәүҙә 2013 йылдың ноябрендә 1944 йылда месхет төрөктәренең Грузиянан Урта Азияға фажиғәле ҡыуылыуына депортация арналған хәтер кисәһе үтте.
2015 йылдың декабрендә Интеркавказ «Бер күргәҙмә тарихы. Тамамланмаған депортация» фильмының 4 серияһын баҫтырып сығара.
2015 йылдың декабрендә Төркиә Украинаның Славянск ҡалаһы тирә-яғынан 3000 месхет төрөгөн Әрзинжан ҡалаһына күсереү проектын башланы инициировала.
Ростов (ҡунаҡхана, Дондағы Ростов)
«Ростов» ҡунаҡханаһы — Дондағы Ростов ҡалаһының тарихи үҙәгендә   өс йондоҙло ҙур ҡунаҡхана Октябрь районында урынлашҡан. 1934 йылда совет конструктивизмы стилендә архитекторҙар И.Е. Черкаси, Х.Х. Чалхушьян һәм Л.Л. Эберг проекты буйынса төҙөлгән. Дондағы Ростовта эшләп килгән был ҡунаҡхана бик боронғо
Тасуирламаһы
Конструктивизмдың хас һыҙаттары булып формаларының геометрик булыуы, фунциональ планлаштырылыуы, тимер бетондан  буялмаған һоро фасадтары, ҙур майҙандарының быяланан тороуы, парапеттар аҫтында күренмәгән  яҫы ҡыйыҡтары тора. Красноармейская урамынан инеү урыны ҙур ярым түңәрәк эркер менән башҡарылған. Төп инеү урыны ике пилон менән айырылып тора. Фасадтың симметриялығын горельеф билдәләй. Горельефтың авторҙары скульпторҙар С.Г. Корольков, Е.В. Вучетич. Горельеф һәм эркерҙар ике яҡтан пилястралар менән билдәләнгән. Башта горельеф өс өлөшлө композициянан торорға тейеш булған, әммә фасадында уның тик бер өлөшө генә тормошҡа ашырылған.
Эсендә иркен яҡты вестибюль, лифт, киң мәрмәр баҫҡыстар, антресолдәре менән вестибюле һәм баҫҡыстары булған  ресторан залы бар. Ул 350 урынға иҫәпләнгән. Эс яҡтан яҡтырып тороусы аҫылмалы быяла түшәм ресторан залына ҡупшылыҡ һәм тантаналыҡ бирә. Зал аҡ кессондарҙан тора, уларға   квадрат һәм түңәрәк формалағы тоноҡ быялалар кейҙереп ҡуйылған. Ишек алдында ҙур булмаған сквер булдырылған.
Тарихы
Оккупация осоронда бинала немец һалдаттары клубы урынлаша. Ҡаланы азат итеү ваҡытында ҡунаҡхана  зыян күрә. Һуғыштан һуң элекке номерҙарында коммуналь фатирҙар бүлмәһе урынлаша. Тәҙрәләренән мейес-буржуйкаларҙың торбалары сығып торған. Бинала кешеләрҙең тығыҙ йәшәүе Дондағы Ростов властарына оҙаҡ ваҡыт уны тергеҙеүгә мөмкинлек бирмәй. 1965 йылда ғына архитектор Л.Л. Эберг етәкселеге аҫтында реконструкциялау тамамлана. «Ростов» ҡунаҡханаһы Дондағы Ростовта һуғыштан һуң һуңғы тергеҙелгән бина була. Шул уҡ ваҡытта уның тәүге ҡиәфәте өлөшләтә юғала: өҫкө ике ҡатҡа тиклем еткән колонналары һүтеп алына,  тәҙрә рамдары ҡараңғы төҫтән аҡ төҫ менән  алмаштырыла.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Дубно
Дубно (Дубно) — Украинаның Ривне өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала, Дубно районының административ үҙәге.
2015 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 38 041 кеше йәшәй.
Михайловка ауыл Советы (Бишбүләк районы)
Михайловка ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк районындағы ауыл биләмәһе.
Шәрип Кейеков
Шәрип Кейеков — 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында баш күтәреүселәрҙе баҫтырыуҙа ҡатнашыусы. Прапорщик (1776). Уҫы даруғаһының Ирәкте улусы Иҫке Соҡор башҡорттарынан (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Тәтешле районы). Бер үк ваҡытта шул уҡ улустың старшинаһы (1797 йылға тиклем). 1750—1797 йылдарҙа Уҫы даруғаһы старшинаһы. Кейековтар дворян нәҫеленә нигеҙ һалыусы.
Хеҙмәте
1757 йылда Ырымбур һыҙығында хеҙмәт иткән. . Төрки телен белгән.
Крәҫтиәндәр һуғышы барышында 1773 йылда Өфө провинцияһының Стәрлетамаҡ пристанендә башҡорт-мишәр отрядын ойоштороуҙа ҡатнаша. 1773 йылда уның командаһында 352 башҡорт ихатаһы һәм 60 ир-ат типтәрҙәр иҫәпләнә. 1774 йылдың апрелендә Кама аръяғында Сөләймән Көсәкәев отрядына ҡаршы һуғыша, баш күтәреүселәр тарафынан әсирлеккә алына, ҡаса. Апрель-июнь айҙарында подполковник И. И. Михельсондың деташемент составында Е. И. Пугачев ғәскәрҙәре һәм Салауат Юлаев отрядына ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша. Июль айында Ҡазанда була, генерал-майор П. С. Потемкин тарафынан башҡорттарҙы «өгөтләү өсөн» Башҡортостанға ебәрелә.
Отряд башлығы булып, баш күтәреүселәрҙе эҙәрлекләй, әсиргә эләккәндәрҙе хәрби частарҙың командирҙарына илтә, уларға баш күтәреүселәрҙең урынлашыу урындары тураһында хәбәр итә. Ғәйептәрен танып килгән башҡорттарға «билеттар» бирә һәм бының өсөн үҙенең хужалығында эшләргә ҡуша. Баш күтәреүселәр уның милке менән йортон яндыра (4675 һум күләмендә) һәм Уҫы даруғаһы янында урынлашҡан «Петр III» — Е. И. Пугачёвҡа яңы старшина тәғәйенләү үтенесе менән мөрәжәғәт итә. Туҡтамыш Ишбулатов тәкдиме буйынса, Пугачев Ғәйнә улусының старшинаһы итеп Әбдесәләм Рәмзинды (Рәзмеев) тәғәйенләй.
1775 йылдың декабрендә Ғәли йәнәптәре әмере буйынса Кейеков Шәрип «Хеҙмәте һәм батырлығы өсөн» алтын миҙал менән бүләкләнә. Уның башҡорттар өҫтөнән командир булыуы тураһында үтенесенә Потёмкин былай тип яҙа: «ҡартлығы һәм көслөҙлөгө арҡаһында командир булыуы мөмкин түгел».
Август-сентябрь айҙарында Ҡолой менән берлектә хөкүмәт ғәскәрҙәре командиры поручик И. Я. Яворскийғай ярҙам күрһәтә. 1775 йылда үҙенең командаһындағы Уран һәм Ирәкте улустарының биш ауылынан 80 башҡортто типтәр ҡатламына индереүҙәренә ҡаршы Сенатҡа шиҡәйәт менән мөрәжәғәт иткән. 1776 йылдың 27 февралендә башҡорт старшиналары Валиша Шәрипов, Ҡолой Балтасов һәм Йосоп Надиров менән берлектә башҡорт старшиналарын ям станциялары комиссарҙары итеп тәғәйенләүҙе һорап, Сенатҡа мөрәжәғәт итә. Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.