cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бала табыу һәләте
Репродуктив йәш
Репродуктив йәш (шулай уҡ бала табыу йә бала табыу йәше) — ҡатын-ҡыҙ тормошонда бала табырға һәм тәрбиәләргә һәләтле осор. Демографияла был осорҙоң оҙайлығы уның сиктәрен күрһәтеү менән ҡылыҡһырлана. Ҡатын-ҡыҙҙарҙың репродуктив йәше 15 - 49 йәш тип аңлайҙар (тыуым түбән булған илдәрҙә — 15-44 йәш). Ҡағиҙә булараҡ, репродуктив йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың өлөшө ярайһы уҡ тотороҡло һәм 25-30 % тәшкил итә.
Тыуымдың дөйөм коэффициенты
Тыуымдың дөйөм күрһәткесе тыуым кимәленең иң теүәл күрһәткесе булып тора, был коэффициент гипотетик быуында бер ҡатын-ҡыҙҙың тыуымдың уртаса һанын ғүмере буйы ҡылыҡһырлай, шул уҡ ваҡытта йәш составының үҙгәреүенә һәм үлеменә ҡарамаҫтан, һәр йәштә тыуым кимәлен һаҡлай. Халыҡты бер кимәлдә тотоу өсөн ғүмер буйы бер ҡатын-ҡыҙға 2,1 тыуымдың дөйөм күрһәткесе кәрәк.
Торғаҫ (йылға)
Урынлашыуы
Йылға буйында Ромадановка ауылы һәм Кузнецовский утары урынлашҡан. Тамағының бейеклеге — диңгеҙ кимәленән 213 м-ҙан түбәнерәк.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы, Йомағужа һыуһаҡлағысынан алып Салауат ҡалаһына тиклем, Нөгөш йылғаһы инмәй (инешенән Нөгөш һыуһаҡлағысына тиклем). Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
22 ғинуар
22 ғинуар — григориан стиле буйынса йылдың 22-се көнө. Йыл аҙағына тиклем 343 көн ҡала (кәбисә йылында 344).
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Ширғәзина-Криулина Рәзилә Нурлығаян ҡыҙы
Ширғәзина Рузилә Нурлығаян ҡыҙы — (1966) спорт мастеры, еңел атлетика буйынса СССР чемпионы.
Биографияһы
Рәзилә Ширғәзина 1966 йылда Әлшәй районының Раевка ҡасабаһында Мөнирә Дәүләт ҡыҙы менән Нурлығаян Нурмөхәмәт улының ғаиләһендә дүртенсе бала булып тыуа. 14 йәшендә илдең иң шәп йүгереүселәре тип таныла. 4-се синыфта уҡығанда апаһы менән спорт мәктәбенә йөрөй башлай. Ике йылдан республика беренселегендә сығыш яһағанда иһә ҡыҙҙың йәшендәй тиҙлеге Өфө тренерҙарын таң ҡалдыра. Артабан ҡыҙ Республика Олимпия резервы мәктәбендә шөғөлләнә башлай. Әлеге ваҡытта Өфө дәүләт нефть техник университетының физкультура уҡытыусыһы.
Сюкся
Сюкся — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы, Түбәнге Новгород өлкәһе, Сыуаш Республикаһы, Пенза өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пишля йылғаһының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варкнив-Яга
Варкнив-Яга (Варкнев-Яга) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Пярцор-Яга йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Ванды-Ях
Ванды-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Назым йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары
Ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары, фо́нд баҙары (stock market, equity market) — ҡиммәтле ҡағыҙҙар һатыу һәм алыу урыны, финанс баҙарының өлөшө.
Тарих
ҡиммәтле ҡағыҙҙар тарихы күп быуатлы. Ул XV—XVI быуаттарҙа тыуа. Илден хөкүмәте ҡаҙнала дефицитты ҡаплау өсөн хөкүмәт ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығара башлай, уны эске һәм сит ил баҙарҙарында урынлаштыра. Иң беренсе биржа 1556 йылда Антверпен ҡалаһында тыуа. XVI быуатта сауҙа мөнәсәбәттәр эволюцияһы фонд баҙарҙы тыуҙыра. .
1592 йылда фонд биржалары махсус ойошмалар тип үҙгәртелә. .
Гөлнәзирә (исем)
Гөлнәзирә — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме. Был исем фарсыларҙа, ғәрәптәрҙә, башҡорттарҙа, татарҙарҙа һәм башҡа төрки халыҡтарҙа, мосолман илдәрендә таралған.
Шәхестәр
Йәнтүрина Гөлнәзирә Сәфәрғәли ҡыҙы — ғәмәлдәге ҡатын-ҡыҙ психологы, педагогия фәндәре кандидаты, психология кафедраһы доценты, Башҡортостан Республикаһының мәғарифты үҫтереү институтында, Башҡортостан Республикаһының Дәүләт хеҙмәте Академияһында шәхси үҫеү, ораторлыҡ сәнғәте буйынса лекциялар уҡый. 40 фәнни мәҡәлә, шул иҫәптән үҫмерҙәрҙе үҫтереү һәм тәрбиәләү буйынса 4 уҡыу әсбаптары авторы
Туҡтамышева Гөлнәзирә (23 февраль ) — Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округының Дим районы 103-сө һанлы иҡтисадты тәрәнәйтеп өйрәнеү буйынса махсуслашҡан урта мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы уҡытыусыһы.
Атнағолова Гөлнәзирә (8 август 1991 йыл, Ейәнсура районында тыуған) — М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетын тамамлаған.
Мырҙабулатова Гөлнәзирә (26 ғинуар 2005 йыл) — Мәскәүҙә йәшәй.
Мәҙәниәттә
«Гөлнәзирә» (Гульназира) — башҡорт халыҡ йыры, ҡыҫҡа көй.
Мөғлифә (бейеү)
Мөғлифә— шул уҡ исемле йыр көйөнә һалынған яңғыҙ ҡатын-ҡыҙ башҡарыуындағы милли бейеү.
Гөлнәзирә (исем)
Мәҙәниәттә
Гөлнәзирә (балет) — Нариман Сабитов балеты.
Мөғлифә (бейеү)
Тарихы
«Мәғлифә» йырын беренсе тапҡыр композитор Солтан Гәбәши 1932—34 йылдарҙа Баймаҡ районы Темәс ауылында Һөйөмбикә Кулибаеванан яҙып алған һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» тигән йыйынтыҡта баҫтырып сығарған. Йырҙың көйө лирик бейеүгә тап килә. Был бейеү һығылмалы хәрәкәттәре менән йомшаҡ аҙымдар, еңел әйләнеүҙәр һәм тыпырлауҙар менән башҡарыла.
Гөлнәзирә (исем)
Мәҙәниәттә
Гөлнәзирә — тау башҡорттары бейеүе (Фәйзи Ғәскәров исемендәге халыҡ бейеүҙәре ансамбле)
Мөғлифә (бейеү)
Тарихы
Бейеү фольклор вариантында профессиональ сәхнәлә сәхнәлә тәүге тапҡыр ХХ быуаттың 40‑сы йылдары башында Бәҙәр Йосопова башҡарыуында күрһәтелә.
Фәйзи Ғәскәров 1939 йылда Хазина Мағазова өсөн шул уҡ исемле йөн иләгән ҡыҙ образында бейеү ижад итә.
1945 йылда хореограф Тамара Хоҙайбирҙина бейеүҙе классик хореография элементты менән үҙгәртә. Был бейеүҙе иң билдәле башҡарыусылары - Гәрәева Фая, Тамара Хоҙайбирҙина, Рәүилә Хажиева.
1733 йыл
1733 йыл — кесаҙна көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Кюндорф
Кюндорф (Kuhndorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1042 кеше йәшәй. Майҙаны — 25,82 км2. Диңгеҙ кимәленән 440 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98547 һәм автомобиль коды — SM.
Советтар Союзы Коммунистар партияһы
Советтар Союзы Коммунистар партияһы (Коммунисти́ческая па́ртия Сове́тского Сою́за, КПСС) (ҡыҫҡартылған атамаһы -аббр. КПСС; көндәлек һөйләштә па́ртия) — Совет Социалистик Республикалар Союзында хакимлек иткән фирҡә (партия).
Тарихы
1898 (1903) йылда Рәсәй марксистары тарафынан нигеҙләнгән РСДРП (Российская социал-демократическая рабочая партия)- Рәсәй социал- демократик эшселәр (большевиктар) партияһы; 1918 йылдың мартынан РКП(б)- Рәсәй коммунистар (большевиктар) партияһы тип атала башлай. 1925 йылдан 1991 йылға тиклем — Бөтә Союз коммунистар партияһы, Советтар Союзы Коммунистар партияһы (Всесоюзная коммунистическая партия большевиков-ВКП(б), Коммунистическая партия Советского Союза-КПСС). 1920-се йылдар башынан алып, 1990 йылға тиклем илдә рөхсәт ителгән берҙән-бер партия. Компартияның хакимлыҡ статусын СССР Конституцияһы билдәләй: 1936 йылғы СССР Конституцияһының 126-сы статьяһында Коммунистар партияһы дәүләт һәм йәмәғәт ойошмаларының «етәксе ядроһы» тип, 1977 йылда ҡабул ителгән СССР Конституцияһында (6-сы статья) бөтә совет йәмғиәтенә, дәүләт һәм йәмғиәт ойошмаларына етәксе һәм йүнәлеш биреүсе көс, тип яҙылған. 1990 йылда СССР-ҙа барған «үҙгәртеп ҡороу» осоронда компартияның сәйәси власть монополияһы бөтөрөлә, ләкин яңы редакциялағы СССР Конституцияһында ла КПСС башҡа партиялар араһында айырып күрһәтелгән.
1991 йылғы (19—21 август) «август болаһы» менән бәйле ваҡиғаларҙан һуң, ул ваҡыттағы РСФСР Президенты Б.Н.Ельцин КПСС-ты Конституцияға ҡаршы эшмәкәрлектә ғәйепләй. Хоҡуҡҡа ҡаршы килгән РСФСР Президенты Указы менән (№ 169, 6 ноябрь, 1991 йыл) КПСС-тың һәм РСФСР Компартияһы эшмәкәрлеге тыйыла — бөтә ойошмалары ла таратыла, мөлкәте тартып алына. Ләкин Рәсәй Федерацияһы Конституция суды ҡарары буйынса (суд ҡарары № 9-П 30.11.1992), КПСС — РСФСР Компартияһының башланғыс ойошмаларының эшмәкәрлеген тыйыу Конституцияға ярашһыҙ тип табыла. Партияның тарҡалыуы һәм бөтә союз ойошмаһы булыуҙан туҡтауы сәбәпле был эште артабан ҡарау туҡтатыла.
Повалиха (Жура ҡушылдығы)
Повалиха — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Жура йылғаһының һул ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Алпамыша
Алпамыша — Алпомиш, Alpomish, الثاميش батыр (герой-батыр), төрки халыҡтар: ҡаҙаҡтар, үзбәктәр һәм ҡарағалпаҡтарҙың (Алпамыс), шулай уҡ башҡорттарҙың (Алпамыша), татарҙарҙың (Алпамша), көнбайыш себер татарҙарының (Мямшян Алып), алтайҙарҙың (Алып Манаш) бер исем йөрөткән эпосының үҙәк персонажы.
Тарихы
Урта Азия фараздарында (улар төп һыҙаттары менән башҡорт, ҡазан татарҙары һәм алтай варианттарына тап килә). Изге — диуан кәңәш-ярҙамы менән балаһыҙ (qonyrat, қонырат) ырыу башлығының мөғжизәле рәүештә Алпамыс исемле улы тыуған. Изге ҡурсалаусы уға шулай уҡ тел тейҙергеһеҙ тылсым биргән. Юғарынан ҡушылғанса, сәңгелдәк дәүеренән үк Алпамыша менән гүзәл Барсынһылыу булған. Барсындың атаһы Алпамышаның атаһы менән һүҙгә килешкән һәм ырыуы менән ҡалмыҡтар иленә күсеп киткән. Ҡалмыҡ батырҙары Барсынды уларҙың береһенә кейәүгә сығырға күндерергә маташҡан. Быны ишеткән Алпамыша ҡыҙға ярҙамға ашыҡҡан. Көндәштәрен ярыштарҙа еңеп, ул Барсынһылыуға өйләнә һәм тыуған иленә алып китә. Тиҙҙән ҡайныһын ҡыҫырыҡлауҙарға дусар иткән ҡалмыҡтарға ҡаршы яу менән бара, әсирлеккә эләгә һәм ете йылын ер аҫты зинданында үткәрә. Унан ҡасып өйөнә ҡайтыуына, ул яңы хаким үҙенең ғаиләһен ярлылыҡта йәшәргә мәжбүр иткәнлеген, Барсынды кәләш итеп алырға теләп, ошо көнгә туй тәғәйенләнгәнен белә. Алпамыша, үҙен танытмай ғына, туй мәжлесенә үтеп инә. Һәм никах ярышында, боронғо батыр йәйәһен киреп уҡ атыусы берҙән-бер батыр ҙа Алпамыша була. Һуңынан ул кем икәнен белдерә, дуҫтары менән бергә дошмандарын ҡыра һәм үҙенең власы аҫтында халыҡты берләштерә.
Алпамыша тураһындағы эпос сюжеты боронғо төрки һәм монгол халыҡтары мифологияһына барып тоташа; Алпамыша хаҡындағы архаик ҡараштар алтай халҡының батырҙар тураһындағы «Алып Манаш» әкиәтендә теркәлгән, унда геройға шаман һыҙаттары бирелгән, ә кәләш алыр өсөн барған иле, — һыу батшалығы аръяғында ер аяғы ер башы ятҡан үлеләр донъяһы тип билдәләнгән. Башҡорт хикәйәте «Алпамыша һәм Барсынһылыу»ҙың ҡайһы бер фараздарында Алпамыша образында шаман килбәте эҙҙәре һаҡланған. Алпамышаға «туғыҙ һарыҡ тиреһенән кәпәс сыҡманы, туҡһан һарыҡ тиреһенән тун сыҡманы», — тип әйтелә унда; шулай уҡ ҡаҙаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, алтайҙарҙа батырҙың шаман рух-ярҙамсыһы тасуирлана.
Ташҡәнт ҡалаһындағы Үзбәкстан Республикаһының Фәндәр академияһында был поэманың Сәмәрҡәнд һәм Бохара, Сурхандаръя һәм Ҡашҡадаръя, Фирғәнә һәм Ташҡәнт өлкәләренең күренекле халыҡ сәсәндәре башҡарыуындағы ундан ашыу яҙмаһы һаҡлана. Шуларҙан "Алпамыша"ның иң тулы һәм художестволы камил версияһы данлыҡлы үзбәк сәсәне Фазыл Юлдашев (Юлдаш) аҡһаҡалдың башҡарыуында. 1938 йылда шағир Хәмит Әлимжан редакцияһы аҫтында баҫылған Юлдашев версияһы хикәйәттең Л. M. Пеньковский тәржемәһе нигеҙенә һалыған.
XV б. башында Аҡ Урҙа башында алтын урҙа темнигы Еҙигәй һәм уның вариҫтары торған улустарға, шуларҙың иң мөһиме тип һаналғандары — үзбәк һәм манғыт-нуғай улустарына тарҡалған. Күсмә үзбәк шәйбаниҙар мөхитендә Алпамыша тураһында данлыҡлы эпос, ә нуғай урҙаһының киң ареалында — Еҙигәй һәм нуғай батырҙары хаҡындағы эпик хикәйәттәр формалашҡан. «Алпамыша», күрәһең, әкиәти батырҙар архаик эпикаһынан, ә нуғайлы циклы — архаик эпика һәм тарихи риүәйәттәрҙең үҙ-ара тәьҫир итешеүе һөҙөмтәһендә үҫкән. XV б. күсмә үзбәктәр, айырым алғанда, эпоста юлбашсыһы итеп Алпамыша күрһәтелгән коңраттар, үзбәк халҡының ғына түгел, ҡаҙаҡтарҙың да, ҡарағалпаҡтарҙың да формалашыуында ҡатнашҡан, шуның өсөн Алпамыша тураһындағы ауыҙ-тел эпосы үзбәктәрҙә генә түгел (Л. Пеньковский тәржемәһе нигеҙенә үзбәк сәсәне Фазыл Юлдаш һөйләгән классик вариант һалынған), ҡарағалпаҡтарҙа ла, ҡаҙаҡтар ла бар. Алпамыша тураһындағы хикәйәтте шулай уҡ башҡорттар ҙа, ҡазан татарҙары ла, алтайлылар ҙа, тажиктар ҙа, урта азия ғәрәптәре лә белә, уның эҙҙәрен беҙ уғыҙ эпосында ла табабыҙ. Башҡортостан ғалимдары «Алпамыша» әкиәтен ентекле өйрәнгән һәм «Башҡорт халыҡ ижады» тип аталған күп томлыҡҡа индергән.
Нуғайлы циклы поэмалары нуғай урҙаһы һәм ҡыпсаҡтар менән тарихи бәйле төрлө халыҡтарҙа: ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, төньяҡ кавказ нуғайҙарында, шулай уҡ көнбайыш себер һәм ҡырым татарҙарында, үзбәктәрҙә таралған булған. Бынан тыш, ҡарағалпаҡтарҙа үҙҙәренең айырым бик ҙур «Ҡырҡ ҡыз» эпосы бар. В. М. Жирмунский Алпамыша (уның исеме Манасҡа оҡшап та тора) тураһындағы хикәйәт Төрөк ҡағанаты осоронда уҡ Алтай тауҙары итәгендә барлыҡҡа килгән һәм алтай Алып Манашы уның боронғо стадияһына барыһынан да яҡыныраҡ тора ти. IX—X бб. Алпамыша тураһындағы хикәйәтте Алтай тау итәгенән Һырдаръя йылғаһының түбәнге ағымына уғыҙҙар алып килгән, уларҙа үҙ аллы үҫеш алған һәм артабан Салор-Ҡаҙан («Китаб-и дэдэм Коркут» китабындағы Бамсы-Бәйрәк тураһында хикәйә) эпик циклына ингән. Был хикәйәттең икенсе версияһын ҡыпсаҡ ырыуҙары Ҡаҙағстанға, Башҡортостанға һәм Иҙел буйына килтергән. Ул башҡорт, ҡаҙаҡ һәм татар проза әкиәттәрендә сағыла.
XVI б. башында күсмә үзбәктәр киң күләмле эпик поэмаға (проза ҡушымталы шиғырҙар) әйләнгән был хикәйәтте хәҙерге Көньяҡ Үзбәкстанға килтергән. Хәйер, сюжет Урта Азияла тыуған һәм артабан Кесе Азияла, Иҙелдә һәм Алтайҙа таралған тигән ҡарашты ла тулыһынса алып ташларға ярамай. Әгәр тәүге сюжет түгел тиһәк, Алпамыша тураһындағы героик эпопея фәҡәт Урта Азияла барлыҡҡа килгән. В. М. Жирмунскийҙың, һис шикһеҙ, эпостың үҙәге булып тарихи риүәйәттәр түгел, ә боронғо батырҙар тураһындағы әкиәттәр тора тигәне дөрөҫ. Еңелмәҫ алып Алпамышаның һыҙаттары, оҙаҡ балалары булмаған оло йәштәге ата-әсәнән батыр улан тыуыуы мотивтары, яратыусы һеңлеһе — ярҙамсы Калдыргач образы (урта бүрәт улигерҙары һ.б.), Алпамыша кәләше (һирәк осраған реликтлы, Манастың ҡатыны — Ҡаныҡәй) ҡыҙ-батыр Барсындың ҡайһы бер һыҙаттары, архаик төрки эпикалағы Аҡһаҡалға барып тоташыусы Ҡолтай олатай һыны,  Сурхайиль — дошман бәһлеүәндәре әсәһе һ.б. — барыһы ла шунан баш алған. Һәм артабан ғаилә-ырыу мөнәсәбәттәре героик пафостың төп сығанағын тәшкил иткән, әммә сюжет ҡалмыҡ һуғыштары тарихи сиктәренә ҡуйылған.
Эпостың «ире үҙ ҡатынының туйында» темаһы менән бәйләнгән һуңғы эпизодтары азия фольклорының шуға оҡшаш мотивтарын, мәҫәлән, Гэсэриада, һәм тағы ла нығыраҡ — Гомерҙың «Одиссея»һы (В. М. Жирмунский дөйөм көнсығыш сығанағы булыу ихтималлығын кире ҡаҡмай) иҫкә төшөрә.
Сығышы
Үзбәк, ҡарағалпаҡ һәм ҡаҙаҡ варианттарында «Алпамыша» — коңрат (божбан) ҡәбиләһе эпосы. Герой һәм уның һөйгәне, уларҙың ғаиләһе һәм туған-ырыуы «ун алты быуынлы Ҡоңрат ҡәбиләһенә» (йәғни ун алты ырыуҙан торған ҡәүемгә) ҡарай. Башында Байбүре, һуңынан уның улы Алпамыша торған Ҡоңрат ҡәбиләһе, — был Алпамышаның ҡан туғанлығы менән бәйле тыуған ырыуы, «Ҡоңрат йәйләүҙәре» — был уның һөргөндә йөрөгәндә һағынып иҫкә алған тыуған ере.
Урта Азия далаларында Ҡоңрат ҡәбиләһе тәүге тапҡыр монгол-татар баҫып алыуҙары дәүерендә (XIII быуат башы) күренгән. Әлеге ваҡытта ҡоңрат тоҡомдары бөтә урта азия төрки халыҡтары составында ла бар. Поэманың бөтә өс вариантында ла ҡоңрат йәйләүҙәре Байсын тип аталған ерҙә (Үзбәкстандың көньяғында, Термез ҡалаһынан төньяҡҡараҡ, хәҙерге Сурхандаръя өлкәһендә) урынлашҡан. Бында шулай уҡ, үзбәк поэмаһына ярашлы, Алпамышаның малы утлаған «Амy йылғаһы ярҙарындағы көтөүлектәрҙе» эҙләргә лә кәрәк.
Ысынлап та, тарихи сығанаҡтарҙан билдәле булыуынса, XVI быуатта Термез өлкәһе Көньяҡ Үзбәкстанға Шәйбани хандың күскенсе үзбәктәре составында килгән Ҡоңрат ҡәбиләһе биләмәһе («йорто») булған. Был хәл "Алпамыша"ның Байсын менән бәйле ҡоңрат редакцияһын Шәйбаниҙың баҫып алған ваҡытына яҡын дата (XVI быуат) менән билдәләү мөмкинлеген бирә.
Үзбәк һәм ҡалмыҡтарҙың дошмандарса бәрелештәре — был редакцияға тап килгән датаны раҫлаусы үҙенсәлекле тарихи фон. Ҡалмыҡтар менән көрәш урта азия халыҡтары эпосында Джунгария далаларындағы (Көнбайыш Монголияла) айрат (ҡалмыҡ) күсмә дәүләте тарихи осоро хәтирәләре менән бәйле. Ҡалмыҡтарҙың Урта Азия далаларына аяуһыҙ барымталары XV быуаттан XVIII быуат уртаһына саҡлы дауам иткән. XVII быуатта ҡалмыҡтар ҡаҙаҡтарҙы Етеһыуҙан ҡыҫырыҡлай: ҡалмыҡ ханы ставкаһы Или йылғаһының көньяҡ ярында, Байсары һәм Алпамыша ҡалмыҡтар иленә үткән юлда, тимәк, Алатау һырттарынан алыҫ түгел ерҙә урынлашҡан.
Ҡыҙыҡлы тарихи тәфсир билдәләйек: ҡалмыҡ кенәздәре «тайчжи» титулын йөрөткән, ә үҙҙәренең сығышын Сыңғыҙ ханға алып барып ялғаусы хакимдарҙы, батша улдарын, «хун-тайчжи» тип атағандар. "Алпамыша"лағы ҡалмыҡ Тайча хандың исеме был титулдың сағылышы булып тора.
Ҡалмыҡ һуғыштарының тарихи ваҡиғалары XV—XVI быуаттарҙа Сыңғыҙ хан нигеҙ һалған Монгол империяһының һәм уның яҡын вариҫтары — көнбайышта Алтын Урҙа һәм көнсығышта Тимуридтар дәүләттәре (Урта Азияла) — шулай уҡ уларҙың емереклектәрендә «ҡыпсаҡ далаларының» киң биләмәләрендә, Уралдан һәм Иҙелдән Ысыҡкүлгә һәм Тяньшанға саҡлы һәм (нуғайҙар, ҡаҙаҡтар, ҡарағалпаҡтар, күскенсе үзбәктәр һәм ҡырғыҙҙар) ҡәбилә һәм дәүләт берләшмәләренең барлыҡҡа килеүе менән бәйле. Үрҙә аталған бөтөн халыҡтар өсөн был эпоха тарихи һәм дәүләтсел үҙаң үҫеше менән бәйле. Ә тыуған йәйләүҙәрҙе һаҡлап, көслөк менән яуларға тырышыусы ситтән килгән ҡалмыҡтарға ҡаршы көрәш эпоста сағылған халыҡ аңы үҫешенең иң төп өлөшө булып тора. Урыҫ былиналарындағы — татарҙар, «Давид Сасунскийҙа» — ғәрәптәр һ.б. дошман булған һымаҡ, Урта Азия халыҡтарының героик эпосында тыуған илен һаҡлау көрәшендә «мәжүси» ҡалмыҡтар төп дошман тип аталған. Мәҫәлән, ҡырғыҙҙың "Манас"ында, ҡаҙаҡ һәм ҡарағалпаҡтарҙың батырҙар йырында («Ҡобланды батыр» һ.б.), нуғай циклына ҡараған тарихи поэмаларҙа («Ураҡ һәм Мамай») һ.б. эштәр шулай тора.
"Алпамыша"ның ҡоңрат-байсын редакцияһында ҡалмыҡтар менән һуғыш Алпамыша батыр менән йәберләүсе ҡалмыҡ кейәү-егеттәре араһындағы никах ярыштары сюжетында сағыла.
«Алпамыша» патриархаль ырыу-ҡәбилә мөнәсәбәттәре шарттарында йәшәгән дала күскенсе малсылары араһында ижад ителгән. Эпоста был хаҡта яҡты хәтирә һаҡланған: ҡалмыҡтар иленә килгәс, тыуған ерендә игенселек ни икәнен белмәгән ҡоңратлылар, хужаларҙың сәсеүлектәрен көтөүлек тип ҡабул иткәнлектән, уларҙы тапаттырған. Тарихсылар раҫлауынса, шуға оҡшаған конфликттар ҙең (хәҙерге Үзбәкстан) ултыраҡ халҡы менән Шәйбани хандың күсмә үзбәктәре араһында ғәҙәти күренеш булған: «Таралып ултырыусыларҙың һөрөнтө ерҙәрҙе тапатыуы һәм малдан ашатыуы, эшкәртелгән ерҙәрҙе көтөүлеккә әйләндереүе күҙәтелгән».
Сюжеттың төйөнләнеше — Байбүре һәм Байсарының ағалары араһындағы конфликт (Фазил варианты), ижтимағи мөнәсәбәттәр күҙлегенән ҡарағанда, иғтибарға лайыҡ. Байбүре, ырыуҙа иң өлкәне булараҡ, мосолман буйынса («зәҡәт») үҙенән кесе ҡустыһының һалым түләүен талап итә. «Зәҡәт түләү — кемгә зәҡәт түләйһең, шул дәүләттең подданныйлығын таныу күрһәткесе булып тора». Яңылыҡҡа оҡшаған был талапты ҡоңраттар быға саҡлы ишетеп белмәгән һәм патриархаль ырыу мөнәсәбәттәр азатлығын боҙоусы яңылыҡ тип, Байсары уны кире ҡаҡҡан. Ырыуҙаштарының хакимы (Фазил Байбүрене «шаһ» тип атаған) булырға тырышҡан ырыу башлығына натураль йәки аҡсалата һалым түләүе — патриархаль-ырыу мөнәсәбәттәре тарҡалыу һәм дәүләт барлыҡҡа килеү үҙенсәлеге. «Урта Азияла хәрби демократия ҡалдыҡтары — күсмә тормош көнкүреше мираҫы — күпкә юғары торған дәүләтселек формалары менән бәрелешкән; күскенселәр араһында феодаль мөнәсәбәттәр нығыныу сәбәпле, улар феодал дәүләтселек формаларын ныҡлы ҡабул иткән»..
Хәйер, «Алпамыша» патриархаль-ырыу ҡоролошо һәм хәрби демократия шарттарында барлыҡҡа килгән боронғо батырҙар тураһында эпос булараҡ, был феодализация процесы уға бары тик өҫтән-мөҫтән генә ҡағылған.
Шулай итеп, "Алпамыша"ның беҙгә билдәле булған һуңғы редакцияһы, хәҙерге ауыҙ-тел ижады традицияларында һаҡланғанса, үҙенең төп һыҙаттарында Ҡоңрат үзбәк күсмә ҡәбиләһенең Шәйбани хан баҫҡынсылығы осоронда (XVI б.), ҡоңраттар Термез һәм Байсын районына күсеп урынлашҡандан һуң, ҡалмыҡтар һәм Урта Азия халыҡтары араһында барған дошманлыҡ бәрелештәре фонында барлыҡҡа килгән. Әммә ғәҙәттә боронғо халыҡ эпосын күп быуаттар дауамында барған телдән тапшырыу шарттарында эҙмә-эҙлекле яңынан төҙөү мөмкинлеге булыуын иҫәпкә алғанда, был осраҡта "Алпамыша"ның «байсын» редакцияһының шулай уҡ ҡоңраттар үҙҙәренең Арал диңгеҙе буйындағы йәйләүҙәренән Көньяҡ Үзбәкстанға килтергән элгәрге, боронғораҡ варианты булған.
В. В. Бартольд тарафынан тәржемә ителгән төрки уғыҙ халҡының эпик ҡомартҡылары араһында «Ҡорҡот олатайымдың китабы» («Китаби деде Коркуд») тип аталған XVI быуат ҡулъяҙмаһы буйынса тәржемә ителгән, «Алпамыша» менән сюжеты һәм ҡайһы бер ҡатнашыусыларының исемдәре менән тап килгән «Ҡам-Бүре улы Бамсы-Бәйрәк хаҡында хикәйә»һе бар. "Алпамыша"ның был уғыҙ вариантында Ҡоңрат та, Байсында тупланған хәрәкәт тә, ҡалмыҡ темаһы ла юҡ, ә кейәү егеттәрҙең никах ярышы урынына күптәнге архаик мотив — кейәү менән кәләштең, батыр ҡыҙҙың (һыбай йөрөүҙә, йәйәнән атыуҙа һәм көрәштә) көс һынашыуы урын алған. Шулай уҡ халыҡ батыры Алпамыша тураһында Башҡортостанда һәм ҡаҙан татарҙарынан бер нисә вариантта яҙып алынған хәҙерге заман әкиәттәре лә бар.
Шул уҡ эпик хикәйәттең иң архаик варианты хәҙерге көндә мәрхүм атаҡлы алтай халыҡ сәсәне Н. Улагашевтан яҙып алған батырҙар тураһында алтай әкиәте «Алып Манаш» («Манаш бәһлеүән») аша сағылған. Алпамыша хаҡында был хикәйәттең боронғо фаразының сюжеты әкиәти-мифологик һыҙаттарға эйә/Алып Манаш кире ҡайтырлыҡ сара булмаған әкиәт иленә кәләш эҙләргә юллана («кирегә эҙҙәр юҡ»). Йылға аша оҙатыусы ҡарт батырҙы «ҡанатлы атта ла осоп етә алмаҫлыҡ, ете ишкәкле кәмәлә лә йөҙөп сыға алмаҫлыҡ» киң йылға аша сығара. Дошман еренә эләккәндән һуң, батыр шундуҡ тылсымлы йоҡоға тала һәм шул ваҡытта дошман ҡулына эләгә. ("Алпамыша"ла — иҫереүе арҡаһында тип — төшкә рациональ аңлатма бирелгән). Алып Манаш — ; йоҡлап ятҡан сағында тау сусағын хәтерләтә; уны дошман ҡоралы алырлыҡ түгел. Уның дошмандарының конкрет тарихи йөҙө юҡ: был яуыз Аҡ хан һәм ете башлы кеше ашаусы Дәлбәгән бәһлеүән, һуғышҡа күк үгеҙгә атланып сығыусы ер аҫты донъяһы батыры. Алып Манаштың берҙән-бер ярҙамсыһы — төрлө тылсымлы үҙгәрештәргә һәләтле һәм иҫ киткес аҡылға эйә мөғжизәле батыр аты; ул бер үҙе, батырға ғашиҡ сит ил сибәре ярҙамынан башҡа, хужаһын ер аҫтынан мөғжизәле рәүештә ҡотҡара. Аты кеүек, батыр үҙе лә йөҙөн үҙгәртергә һәләтле: ул, «бөтөн тәне менән һелкенеп» үҙ ҡатынының туй мәжлесенә Тас-Тараҡай исемле бысраҡ, әшәке ҡарт образында килә, ә уның аты «ергә ятып тәгәрәй ҙә» арыҡ атҡа әйләнә. Үзбәк эпосында Алпамышаның кейем алмаштырыуы тылсымлы әүерелеүҙең һуңғараҡ рационалләштерелеп күрһәтелеүен сағылдыра.
Тарихи сығанаҡтарҙан күренеүенсә, алтай әкиәте VIII—IX быуаттарҙа боронғо тыуған иле Алтай тау итәктәренән Урта Азияға күсеп киткән уғыҙ халҡынан туранан-тура яҙып алынған. IX—X быуаттарҙа беҙ уғыҙҙарҙы Һырдаръя йылғаһының түбәнге ағымында һәм Арал диңгеҙе буйҙарында осратабыҙ; XI быуатта, Сәлжүк династияһы солтаны етәкселегендә, улар һуңғараҡ "Ҡорҡот китабы"нда берләштерелгән эпик хикәйәттәре яҙыласаҡ Кавказ аръяғы көньяҡ өлөшөн һәм Кесе Азияны яулап алған. Риүәйәттең Алтайҙа һаҡланыуы уның VIII—IX быуаттан алдараҡ, уғыҙҙарҙың яңы тыуған иленә күскәненә саҡлы, барлыҡҡа килеүен фаразлау мөмкинлеген бирә.
Шулай итеп, килеп сығышы буйынса «Алпамыша» — Урта Азия халыҡтарында һаҡланған бик боронғо эпик сюжет ул. Алпамыша (Алып Манаш) батыр хаҡындағы әкиәт тәүҙә геройҙың «кире ҡайта алмаҫлыҡ илгә» никах сәйәхәтен генә хикәйәләһә, үҙенең күп быуатлы оҙон үҫеш юлында, халыҡтарҙың ырыу-патриархаль ҡоролоштан иртә феодаль ҡоролошҡа табан үҫеше кеүек тарихи үҫеш процесында яңы конкрет тарихи һәм ижтимағи-көнкүреш эстәлеге менән тулыландырылған. Үзбәк эпосында Алпамышаның дошмандары итеп үзбәктәрҙең һәм башҡа урта азия халыҡтарының тарихи дошмандары «мәжүси» ҡалмыҡтар күрһәтелгән. Ошо яңы формаһында эпос беҙҙең алға үзбәк халҡының киң һәм, нигеҙҙә, ысынбарлыҡ тормошон, патриархаль йәмәғәтселектең һәм «героик быуаттың» психологияһын йәйелдерә. Шул уҡ ваҡытта Алпамыша ҡот осҡос ҡалмыҡ батырҙары менән никах ярыштарында йәки ирҙең, көтөлмәгәндә һәм үҙен танытмай, ҡатынының (үҙ власына буйһондорған көндәше менән) туйына ҡайтыуы тураһындағы хикәйәһендә, ә ҡайһы берҙә әкиәтсе үҙе "Алпамыша"ның традицияға ярашлы инеш өлөшөндә эпосты «әллә ҡасанғы замандарға» ҡаратыуы, батырҙарҙың, дөйөм алғанда, тәрән кешелекле һәм айырым милли һыҙаттарында, ысынбарлыҡты дөрөҫ күрһәтеү аша батырҙар тураһындағы боронғо әкиәттең поэтик мотивы һаман да үтә күренеп тора.
Урта быуаттар һәм яңы тарих дауамында Алпамыша тураһындағы хикәйәт урта азия халыҡтарында киң билдәлелек һәм популярлыҡ менән файҙаланды. Үҙ тыңлаусыларының халыҡ батыры менән ҡыҙыҡһыныуына яуап итеп, үзбәк сәсәндәре, генеалогик циклдарға бүлеү принцибы буйынса, ҡыйыу эштәре атаҡлы атаһыныҡына оҡшаған варианттарҙа бирелгән Алпамышаның улы Йәдкәр тураһында яңы эпик поэма булдырған. Ҡаҙаҡ аҡындары, шул уҡ nринцип буйынса, XIX быуаттағы тарихи ваҡиғаларҙа ҡатнашыусы Йәдкәрҙең улдары һәм Алпамышаның ейәндәре Алатай һәм Жапарҡул тураһында батырҙар йыры ижад иткән.
Хиуа ханы Абулғәзе үҙенең билдәле "Төркмәндәр шәжәрәһе"ндә (1660), Һырдаръяның түбәнге ағымында уғыҙҙар ҡәбиләһе башында торған Мамыш бәктең (йәғни Алпамышаның) ҡатыны батыр ҡыҙ Барсындың легендар ҡәбере бар, ти. «Үзбәктәр уны Барчин-Кёк-Кашанэ тип атайҙар. Был көмбәҙ бик шәп менән биҙәлгән». «Кёк-Кашанэ» мавзолейы боронғо Сығнаҡ ҡалаһы емереклектәренән алыҫ түгел, X быуатта уғыҙҙар биләгән ерҙә урынлашҡан. 1900 йылда уны археолог В. Калаур тасуирлаған һәм фотоға төшөргән; 1927 йылда профессор А. Ю. Якубовский унда килгәндә, мавзолейҙан бер ниндәй формаһыҙ емереклектәр генә ҡалған булған. Моғайын, Барсын исеме менән шул ерҙәрҙә урынлашҡан һәм Сыңғыҙ хан дәүерендә (1220) ҡыйратылған боронғо Барчинҡәнт (йәки Барчинликҡәнт) ҡалаһының исеме лә бәйлелер.
Ҡаҙаҡ халыҡ риүәйәттәре «Бохара аръяғында» ятҡан, быуаттар дауамында халыҡтың буй етмәҫлек хыялын кәүҙәләндергән Алпамышаның легендар тыуған иле, Байсын иле (ҡаҙаҡса: «Жидели Байсын») тураһында һөйләй. Иҙелгән халыҡ массалары, был әкиәти yтопияға ышанып, үҙенсә йыуанған һәм был бәхетле илгә юл табыусы халыҡсан аҡыл эйәһе Асан Ҡайғы йәки Үтәгән батыр кеүек ижтимағи ғәҙеллек эҙләүселәр образын булдырған.
Ҡаҙаҡ йыраусыһы Джамбул халыҡ легендаһын үҙенең «Үтәгән батыр» әкиәти поэмаһында файҙаланған. Үтәгән үҙенең халҡын Жидели Байсын иленә үтеп сыға алмаҫлыҡ сүллектәр һәм ҡуйы урмандар аша алып бара, барған юлында ҡот осҡос менән алыша һәм, оҙайлы һынауҙар аша үткәндән һуң, ахырҙа, маҡсатына өлгәшә. Йыраусы һәм уның батыры алдында Совет иле яфаланған һәм иҙелгән халыҡтың оҙайлы хыялы сағылышы булып баҫа. Джамбул аҡындың поэмаһы ҡарт аҡындың күҙ алдында СССР осоронда тыуған иленең иҫ киткес үҫеше күренештәре менән тамамлана. Бөгөнгө көндә үҙ аллы Ҡаҙағстан Республикһы бығаса булмаған юғары үҫешкә өлгәште.
Круковский Михаил Антонович
Михаил Антонович Круковский (1856 йыл йәки1865 йыл, Режица, Витебск губернаһы — 1936 йыл, Ташкент, Үзбәк ССР-ы) — урыҫ яҙыусыһы, тәржемәсе, фотограф, географ һәм этнограф.
Рәсәй халыҡтары этнографияһы буйынса беллетристик һәм фәнни-популяр очерктар һәм альбомдар авторы. Үҙ ҡулдары менән фотоға төшөрөп, бер нисә фундаменталь географик баҫма сығарған. XIX быуат аҙағында — ХХ быуат башында Рәсәй буйлап сәйәхәт иткән һәм ябай эшселәрҙең, крәҫтиәндәрҙең тормошон өйрәнгән. Бер ни тиклем ваҡыт Петербургта йәшәгән һәм эшләгән «Товарищ» исемле балалар журналын сығарған. Каменск ҡала тыуған яҡты өйрәнеү музейының беренсе директоры булған.
Круковский эштәренең күбеһе Санкт-Петербургтағы Бөйөк Петр исемендәге Антропология һәм этнография музейында (Кунсткамера) һаҡлана. Уның фотоколлекцияһынан 52 цифрлы һүрәтте Кусткамера хеҙмәткәрҙәре Салауат Юлаев музейына тапшырған.
М. А. Круковскийҙың әҙәби псевдонимы «'''М. Деревянщиков'''» булған.
Ижады
«Олонецкий край» китабы 1906 йылда «Землеведение» журналында юғары баһаға лайыҡ булған, был сәйәхәтсене сәфәрҙәрен дауам итергә илһамландырмай ҡалмаған.
Унда бай иллюстратив материал, шул иҫәптән Круковскийҙың экспедиция ваҡытында төшөргән 140 фотоһы иҫәпләнә. Китапта Ағиҙел буйлап ағып төшөү, башҡорттар, металлургия заводтарының һәм заводсыларҙың эше тураһында әҙәби һәм этнографик яҙмалар, ҙур төбәктең тауҙары, мәмерйәләре һәм далалары тураһында географик яҙмалар тупланған. Китаптың атамаһы 7 өлөштән тора
Башҡорттарҙың фотоһүрәттәренең күбеһе Салауат районы биләмәһендә — Яхъяла, Ишембайҙа, Миндештә төшөрөлгән. Уның сәфәренең һөҙөмтәһе булараҡ Салауат районы төбәге халҡы өсөн әһәмиәтле милли кейемдәге фотографиялар, боронғо эш ҡоралдары, төрлө ҡаралтылар, урамдар һәм башҡалар теркәлеп ҡала. Фотоһүрәттәр буйынса төйәктең һәм ҡыр-көҙәй ырыуы тарихын тергеҙергә мөмкин. 1911 йылда Круковскийҙан Музейға Көньяҡ Урал буйлап ҙур фотоһүрәттәр йыйынтығы (382 фото) килә, унда ошо төбәктең бөтә этник төрлөлөгө күрһәтелә.(колл. № 1919)
М. Круковскийҙың Көньяҡ Уралдағы төп ҡыҙыҡһыныуы этнография була. «Климат бүлкәттәре ни тиклем төрлө, Уралда йәшәгән халыҡтар ҙа шул тиклем күп», — тип яҙған ул. Авторҙың иғтибары мәҙәниәттәрҙең контрастарына йүнәлтелә; Көньяҡ Урал буйлап сәйәхәт иткәндә ул: «Сәйәхәтсенең күҙе этнографик буяуҙар һәм костюмдар хәрәкәтендә ял ала», — тип билдәләй. Круковский башҡорттарҙы, мишәрҙәрҙе, урыҫтарҙы, нуғайбәктәрҙе, ҡырғыҙ-ҡайсаҡтарҙы тасуирлай
Сәфәрҙәрендә ул үҙен этнограф тип атай. Круковский күҙәтеүҙәре буйынса, башҡорттар «боронғо кәләпүштәрҙе һәм биҙәктәрҙе һаҡлап ҡалған». Тәү сиратта үҙенең көндәлегендә ҙур урын биләйәсәк «дала башҡорттарын күреү» ниәте менән йөрөй. Юлъяҙмаларҙа башҡорттар үҙҙәренең йолалары һәм ҡиммәттәре өсөн көрәшсе сифатында күрһәтелгән. Круковский был халыҡты татар, мишәр, сирмеш һәм башҡа фин-уғыр халыҡтары менән сағыштырған, уларҙы «күңелһеҙ һәм бик ҡуҙғалып бармаҫ», ә башҡорттарҙы «вайымһыҙ, күңелле, хатта еңел-елпе» тип атаған
Әгәр башҡорттарҙы фотоға төшөрөргә маташыуҙар ауырлыҡтар менән барһа, нуғайбәктәр фотоға теләп төшкән. Круковский башҡорт ауылдарында бер ай, ә нуғайбәктәр араһында бер нисә көн генә булыуына ҡарамаҫтан, һуңғыларының фотолары башҡа халыҡтарҙың фотоһүрәттәре араһында иң яҡшыһы тип иҫәпләнә.
Сәйәхәте күңелһеҙ тамамлана: Ырымбурға китеп барышлай арба түңкәрелеп, фотоаппараты ватыла. Ҡала үҙе лә һәйбәт тәьҫорат ҡалдырмай. Ул үҙенең һуңғы сәфәрен бик һүрән генә һүрәтләй
Шарлай
Шарлай — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға башы Тилегәҙе йылғаһының һул яҡ ярынан 15 километр алыҫлыҡта ята. Йылға оҙонлоғо 13 км
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы, йылға башынан алып Оло Эйек йылғаһына һыуҙарын ҡойғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
Голов Вячеслав Николаевич
Голов Вячеслав Николаевич (29 апрель 1962 йыл) — журналист, «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире (2005). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре.
Биографияһы
Вячеслав Николаевич Голов 1962 йылдың 29 апрелендә Өфөлә баянсы-композитор Наил Ғәлиев менән йырсы Мәғфирә Ғәлиева ғаиләһендә тыуа. Урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының рус филологияһы факультетында белем ала. Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының төп муниципаль баҫмаһы булған «Вечерняя Уфа» гәзитендә башлап, журналист иерархияһының барлыҡ баҫҡыстарын да үтә: репортер, хәбәрсе, күҙәтеүсе, бүлек мөдире, өҫтәмә баҫманың баш мөхәррире була. 2005 йылдан «Өфө» нәшриәт йорто" муниципаль бюджет учреждениеһы «Вечерняя Уфа» гәзитенең баш мөхәррире . Вячеслав Николаевич үҙе лә иәҡәләләр яҙыусы баш мөхәррир, ул теләһә ниндәй темаға: мәҙәниәт, спорт, сәйәсәт иркен яҙа. Уға хәрби тематика ла сит түгел: 1990 йылдарҙа Тажикстанға хәрби алыштар барған ерҙәрҙә командировкала булып, репортаж әҙерләй . Ҡатнаш ғаиләлә үҫһә лә, әсә теле уға һәр саҡ туған тел булып ҡала. Вячеслав Голов башҡортса иркен һөйләшә, яҙа. — ти ул . Вячеслав Николаевич республикала беренселәрҙән булып «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы» исеменә лайыҡ була
Ғаиләһе
Өйләнгән, ҡатыны менән ике ул тәрбиәләйҙәр.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған журналисы (2020) Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре
Мерәүешле
Мерәүешле (Мряушлинский) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 109 кеше. Почта индексы — 453336, ОКАТО коды — 80238855003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ғүмәров Ғариф Мортаза улы
Ғүмәров Ғариф Мортаза улы (псевдонимы Ғариф Ғүмәр; 10 декабрь 1891 йыл — 18 август 1974 йыл) — башҡорт яҙыусыһы, тәржемәсе. 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Беренсе донъя һәм граждандар һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1971). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1955).
Биографияһы
Ғариф Мортаза улы Ғүмәров 1891 йылда Бәләбәй өйәҙе Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында (хәҙерге Башҡортостандың Миәкә районы) тыуған.
Ғариф Ғүмәр (Ғариф Мортаза улы Ғүмәров) 1891 йылдың 10 декабрендә элекке Бәләбәй өйәҙенең Ҡырғыҙ-Миәкә ауылында ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 13 йәшенә тиклем өйҙә тәрбиәләнә, мәҙрәсәлә уҡый.
Уҡыу йылдары
1904 йылда арҡаһына киндер муҡса аҫҡан 13 йәшлек Ғариф белем эҙләп өйөнән сығып китә. Ул алыҫ Ырымбурға юл ала. Унда заманына күрә алдынғы уҡыу йорто — «Хөсәиниә» мәҙрәсәһенә уҡырға инә, был мәҙрәсәлә Ҡөрьән менән бер рәттән донъяуи белем дә бирелә. Мәҙрәсәлә биш йыл уҡыу эсендә ул Пушкин, Некрасов, Горький әҫәрҙәре менән таныша, алдынғы фекерле йәштәр менән аралаша. Йәш шәкерт уҡыу программаларын ҡайтанан ҡарауҙы, мәҙрәсәләге тәртиптәрҙе үҙгәртеүҙе талап итә. Йәштәрҙең яңылыҡтар индереү өсөн хәрәкәте 1909 йылда забастовкаға әйләнә. Мәҙрәсә етәкселәре шәкерттәрҙең был тиклем ҡаты талабынан хафаға ҡала һәм, артабанғы сығыштарға юл ҡуймау өсөн, иң әүҙем шәкерттәрҙе ҡыуырға ҡарар итә. Уҡыуҙан ҡыуылған 50 шәкерт араһында Ғариф Ғүмәр ҙә була. Уға тыуған ауылына әйләнеп ҡайтырға тура килә. 1915 йылға тиклем ул уҡытыусы булып эшләй.
Әрме осоро
1915 йылдың көҙөндә Ғүмәр батша армияһына саҡыртыла, уны алдынғы һыҙыҡҡа ебәрәләр. Белемле, шарттарға ҡарап оҫта эш итә белеүсе егет тиҙ арала һалдаттар араһында абруй ҡаҙана. 1917 йылда уны 10-сы армияның мосолман съезына делегат итеп һайлайҙар. Форум эше тамамланғас, Ғүмәрҙе Өфөгә әҙәбиәт артынан ебәрәләр. Тыуған ауылына ҡайтҡас, Ғариф өйҙә ҡала. Фронтҡа ул башҡаса эләкмәй.
Граждандар һуғышы осоронда
Тыуған Башҡортостанын колчактар һәм аҡ чехтар баҫып алғас, батша армияһының элекке һалдаты Ғариф Ғүмәр Ҡыҙыл Армия частары менән китә, ә 1919 йылдың апрелендә Боғорослан ҡалаһында ул ҡыҙыл армеец булып китә.
Ижади эшмәкәрлеге
Бер йылдан һуң Ғүмәр Өфөнөң «Ҡыҙыл юл» гәзитендә эшләй башлай. Был уның профессиональ журналист эшмәкәрлегенең башы була. Ул редакция баҫҡыстарының бөтәһен тиерлек үтә. 1934 йылда Ғариф Ғүмәр Башҡортостан китап нәшриәтенә күсә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Ғүмәр Башҡорт дәүләт филармонияһының әҙәби бүлек мөдире була. 1944 йылда тәжрибәле журналист һәм яҙыусыға ҡыуғынсылар өсөн күп тиражлы «Ағас — фронтҡа» гәзитен ойоштороуҙы йөкмәтәләр. Ғариф Ғүмәр әҙәбиәткә яҙыусы ғына түгел, рус классикаһы, танылған совет яҙыусылары әҫәрҙәрен башҡортсаға тәржемә итеүсе булараҡ та килеп инә. Ғүмәрҙең тәүге шиғырҙар, хикәйәләр, поэмалар йыйынтығы — «Ҡыҙыл усмалар» китабы 1925 йылда донъя күрә.
Ғариф Ғүмәр балалар әҙәбиәте өлкәһендә күп һәм уңышлы эшләй. Һуғыштан һуңғы йылдарҙа яҙыусы эпик әҫәрҙәр өҫтөндә эшләй. «Тулҡын өҫтөндәге ҡала» повесы һалсыларҙың фиҙакәр хеҙмәте тураһында. Яҙыусының «Тупһанан түргә» автобиографик повесы башҡорт әҙәбиәтендә һиҙелерлек күренеш була. Ғариф Ғүмәр был әҫәрҙә бәләкәй Зарифтың тормошон сағыу һүрәтләй, дәүер ҡампа-ҡаршылыҡтарын күрһәтә.
Ул күп кенә пьесаларҙың авторы. Ғариф Ғүмәр 1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы була. 1974 йылдың 18 авгусында вафат була, Мосолман зыяратында ерләнгән.
1734 йыл
1734 йыл — йома көнөнән башланған йыл, кәбисә түгел.
Ҡалмаш (Шилнә ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ыҡ башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сякыль-Кыке
Сякыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Лимп-Питыль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сошников Дмитрий Яковлевич
Сошников Дмитрий Яковлевич (8 ноябрь 1915 йыл — 25 октябрь 1985 йыл) — хужалыҡ эшмәкәре. Техник фәндәр кандидаты. (1971). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы, Ленин, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, Ҡыҙыл Йондоҙ ордендары кавалеры.
Симонов Юрий Гаврилович
Симонов Юрий Гаврилович (17 март 1923 йыл — 14 август 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалим-географы һәм геоморфологы, профессор, (1968). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәйҙең атҡаҙанған фән эшмәкәре (1993), Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1997). Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең Фән һәм техника өлкәһендәге 1996 йылғы премияһы лауреаты Ломоносов премияһы лауреаты (2003), Тәбиғи фәндәрҙең Рәсәй академияһы академигы (1999).
Сошников Дмитрий Яковлевич
Биографияһы
Дмитрий Яковлевич Сошников 1915 йылдың 8 ноябрендә Өфө губернаһы шул уҡ өйәҙҙең Охлебинин ауылында (хәҙер Башҡортостан Республикаһының Иглин районы) тыуа. 1933—1937 йылдарҙа Архангел районы Советы башҡарма комитеты инспекторы, инструкторы, секретары, 1938—1939 йылдарҙа — Көйөргәҙе районы буйынса Ауыл хужалығы һәм ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау союзы инспекторы, вәкиле, Башҡорт АССР-ы Көйөргәҙе районы комсомол комитетының бүлек мөдире, 1946 йылдан БАССР МС инспекторы, 1949 йылдан БАССР Дәүләт контроле министрлығының спирт сәнәғәте буйынса инспекторы булып эшләй. 1955 йылда Мәскәүҙә Аҙыҡ-түлек сәнәғәте юғары мәктәбен тамамлай. 1951—53 йылдарҙа КПСС‑тың ҡала комитетында, 1955 йылдан алып һәм 1962—78 йылдарҙа Өфө витамин заводы директоры, 1960 йылда башлап Башҡортостан совнархозының аҙыҡ‑түлек сәнәғәте идаралығы начальнигы вазифаһын башҡара.
Симонов Юрий Гаврилович
Биографияһы
Юрий Гаврилович Симонов 1923 йылдың 17 мартында Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә дәүләт хеҙмәткәре һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Ата-әсә икеһе лә сығышы менән крәҫтиән була. 1927 йылда ғаилә Мәскәү ҡалаһына күсеп килә. 1930 йылда әсәһе вафат була, ә 1938 йылда атаһы Юрий Гавриловичты ҡулға алалар, ул 1941 йылда лагерҙа вафат була.
Сошников Дмитрий Яковлевич
Биографияһы
1985 йылдың 25 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Симонов Юрий Гаврилович
Биографияһы
1940 йылда Юрий Симонов Мәскәү университетының география факультетына уҡырға инә, әммә һуғыш башланыу менән уҡыуын туҡтатып тора. Фронтта пехотала хеҙмәт итә, алғы сафтарҙа 1943 йылдың июненән алып 1944 йылдың апреленә тиклем була. Артабан 1944—45 йылдарҙа Мәскәүҙә хәрби тәржемәселәр курсында уҡый. Хәрби әсирҙәр ротаһында тәржемәсе сифатында бер аҙ хеҙмәт иткәндән һуң демобилизациялана һәм университетҡа кире ҡайта.
Сошников Дмитрий Яковлевич
Фәнни эшмәкәрлеге
Сошников етәкселегендә гөлйемеште комплекслы эшкәртеү үҙләштерелгән; илдә тәүге тапҡыр В15 һәм U витаминдарын етештереү ойошторолған. Уның ҡатнашлығында кальций пангаматын, А, Е, Р витаминдары концентратын алыу ысулдары эшләнгән. 20‑нән ашыу фәнни хеҙмәт һәм 2 уйлап табыу авторы.
Симонов Юрий Гаврилович
Биографияһы
Артабанғы бөтә ғүмере дауамында Ю. Г. Симонов университетта эшләй. Фәнни һәм уҡытыу эшмәкәрлеген уңышлы берләштереп, ул кесе ғилми хеҙмәткәрҙән алып профессорға тиклем юл үтә (1968). 1967 йылда «Проблемы регионального анализа внутриконтинентальных геоморфологических областей (на примере Забайкалья)» темаһына докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Шулай уҡ өлгөрөү йылдарында география факультетының партия ойошмаһын етәкләй.
35 йыл дауамында Ю. Г. Симонов университеттың Комплекслы Көнсығыш экспедицияһы менән етәкселек итә.
Ю. Г. Симоновтың фәнни эшмәкәрлегенең төп яланы булып булып геоморфология тора. Уның тарафынан бәләкәй йылға бассейндары тураһында тәғлимәт төҙөлә, төрлө тәртиптәге йылғалар бассейнының эшмәкәрлеге һәм төҙөлөшөнөң һүрәтләү принциптары билдәләнә; тәбиғәттән файҙаланыуҙы үҙгәртеп ҡороуҙың заманса йүнәлешендә эколог-геоморфологик айырыу ысулдары билдәләнә. Шулай уҡ Симонов тарафынан йүнәлештең геоморфологик индикацияһы, тектоник хәрәкәттәрҙең интенсивлығы һәм оҙайлығы өсөн нигеҙҙәр тәҡдим ителә,
Симонов 500-ҙән ашыу ғилми хеҙмәт яҙған, улар араһында методология, геоморфология һәм география фәне тарихы буйынса күп монографиялар һәм дәреслектәр бар. Ул 10 фән докторы һәм 50-нән ашыу кандидат әҙерләгән. География факультеты студенттары өсөн 10-дан ашыу уҡыу курстары төҙөгән, уларҙың күбеһен автор бөгөнгө көнгә тиклем үҙе уҡый.
2008 йылда ғалимдың 85 йыллыҡ юбилейы менән бәйле уның «Һайланма хеҙмәттәр» йыйынтығы баҫылып сыға.
Замбияла ислам
Замбияла ислам диненең күп һанлы эйәрсендәре юҡ, уны ил халҡының 1%-ынан кәмерәге тота.
Тарихы
Ислам Замбия территорияһына Көнсығыш Африка яр буйынан ғәрәп сауҙагәрҙәре һәм ҡолдар менән сауҙа итеүселәр менән бергә үтеп инә башлай. Занзибар солтанлығында Оман династияһынан Әл Сәйет идара иткән осорҙа ғәрәп ҡолдар менән сауҙа итеүселәре үҙҙәренең Танзания, Малавиҙар һәм Мозамбик яр буйҙарындағы базаларынан Замбия территорияһына барып етә. Йөҙҙәрсә йылдар дауамында Замбиянан һәм күрше илдәрҙән дүрт миллиондан ашыу ҡол урлана һәм Һиндостанға һәм Ғәрәбстанға һатыла.
Күп кенә мосолмандар Замбияға колониаль осорҙакилгән. Улар Ливингстондан Лусакуға тимер юлы төҙөлөшөндә ҡатнашҡан башлыса Һиндостан һәм Пакистан сығышлы була. Улар тимер юл буйында бер нисә тораҡ пункт төҙөй. Илдең төп халҡының бик аҙ өлөшө шулай уҡ ислам динен ҡабул итә.
Халыҡ һаны һәм таралыуы
Замбияла 100 меңгә яҡын мосолман йәшәй, был дөйөм халыҡ иҫәбенән 1 %-ҡа кәмерәк (11,26 млн кеше). Улар башлыса илдең ҙур ҡалаларында йәшәй. Замбияла мосолмандарҙың күпселеге — сөнниҙәр, шулай уҡ исмәғилилек тармағы бәләкәй генә шиғыйҙар общинаһы бар. Бынан тыш, Әхмәҙиә сектаһынан 500-гә яҡын кеше иҫәпләнә. Замбия рәсми рәүештә христиан дәүләте булһа ла, илдә дин тотоу азатлығы булғанлыҡтан, мосолмандарҙы бер кем дә йәберләмәй.
Мәләкәс
Мәләкәс (Димитровград) — Ульяновск өлкәһендәге ҡала. Халыҡ һаны буйынса Ульяновскҙан һуң өлкәлә икенсе урында тора.
Географияһы
Волга йылғаһы ярында урынлашҡан.
Мәшәди Әзизбәков
Мәшәди Әзизбәковтың революцион эшмәкәрлеге Санкт-Петербургта уҡығанда башлана. Ул Беренсе Россия Революцияһында актив ҡатнаша, шул ваҡытта "Һүммәт" ойошмаһына ағза булып инә, һуңғараҡ уның күренекле шәхестәренең береһе булып китә. Иран революционерҙарына ярҙам күрһәтә; Баҡы "Нижәт" ( Nicat cəmiyyəti ) мосолман йәмғиәте уҡыу-уҡытыу эшсәнлегендә ул туранан-тура ҡатнашҡан. Ул бик оҫта итеп йәшерен революцион эштәрен легаль эшмәкәрлек менән бергә алып бара белә. Баҡы ҡала Дума ағзаһы була. Баҡы коммунаһының ҙур шәхестәренең береһе булараҡ, ул крәҫтиәндәр араһында совет хакимиәтен булдырыу, шулай уҡ Баҡы оборонаһын ойоштороу өсөн бик тырыша. Ул "26 Баҡы комиссары" араһында үлтерелә.
Биографияһы
Мәшәди Әзизбәк оглу Әзизбәков 1876 йылдың 6 ғинуарында (яңыса - 18) Баҡыла аҡ таш оҫтаһы Әзизбәк Әзизбәков ғаиләһендә (1844-1889) тыуған. Әсәһе Сәлминаз Хажи Имам Али ҡыҙының берҙән-бер балаһы була.
Санкт-Петербургта фәҡирлектә йәшәгән Мәшәди Әзизбәков Кавказ мәғариф округына һәм Баҡы ҡала мэрына стипендия һорап яҙа, ләкин үтенесе кире ҡағыла. Был хәл уны шәхси дәрестәр бирә башларға мәжбүр итә. Студенттар мөхитендә М. Әзизбәков оло мөхәббәт һәм ҡәҙер-хөрмәт яулай. Ул хатта Санкт-Петербургтағы юғары уҡыу йорттары студенттары Әзербайжан йәмғиәте башлығы итеп һайлана. 1897 йылдың мартында Санкт-Петербург студенттары М.Ф. Ветрованың Петропавловск крепосында үҙ-үҙен яндырыуы сәбәпле бер нисә демонстрация ойошторалар. М.Әзизбәков мосолман студенттарын был акцияла ҡатнашырға өндәй. Демонстранттарҙың күптәре ҡулға алына. М. Әзизбәков Кресты төрмәһенә ултыртыла. Санкт-Петербургта, 1898 йылда, ул РСДРП сафына инә. Һуңыраҡ Германия тарихсыһы Йорг Баерски уны милли коммунисттар иҫәбенә һанай. Санкт-Петербург технология институты студенты булараҡ, М.Әзизбәков бер нисә революцион күтәрелештә ҡатнаша.
1899 йылда Петербург технология институтына уҡырға инә, 1908 йылда тамамлай, инженер-электрик квалификацияһын ала. РСДРП-ның 2-се съезынан һуң (1903 йыл) большевиктарға ҡушыла. 1905-1907 йылдарҙағы революцияла ҡатнаша, РСДРП-ның Баҡы комитеты ағзаһы, "Һүммәт" социаль-демократик төркемен, хәрби эшселәр дружиналарын, нефть промыселы эшселәре берлеген ойошторусыларҙың береһе.
1911 йылда Баҡы ҡала Думаһына һайлана.
Беренсе Бөтә донъя һуғышы йылдарында Баҡы большевиктар ойошмаһы етәкселәренең береһе, Баҡы ҡала Думаһында ҡала хеҙмәт эйәләренең мәнфәғәттәрен яҡлаған, фронт яны райондарынан ҡасаҡтарға ярҙам итеү Комитеты ағзаһы булған.