cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тәүлек
Тәүлек менән бәйле айырым килешеүҙәр
Ваҡыт пропусктарының һәм башҡаларҙың ғәмәлдә булыу срогы төн уртаһында тамамланырға мөмкин. Ләкин, әгәр хеҙмәт күрһәтеүсенең алмашыныу расписаниеһы (мәҫәлән, йәмәғәт транспорты), мәҫәлән, көндөҙгө 6:00 сәғәттән артабанғы тәүлектең төнгө 1:00 сәғәтенә (25:00 сәғәт тип билдәләнергә мөмкин булған) тиклемге арауыҡты үҙ эсенә алһа, ул саҡта һуңғы сәғәтте законлы рәүештә алдағы көндәң бер өлөшө итеп ҡарарға мөмкин. Миҫалға, Рәсәйҙә ҡала автобусында йәки троллейбусында юл йөрөү билеттәренең ғәмәлдә булыу ваҡыты, артабанғы айҙың 1-се көнө тыуғанда, әгәр уның башы алдағы тәүлеккә тура килһә, йәмәғәт транспорты персоналының эш сменаһы аҙағына тиклем тамамланмай. «Nederlandse Spoorwegen» (Голландия тимер юлы) өсөн тәүлек билеты 28 сәғәт ғәмәлдә була, 0:00-дән 28:00-гә тиклем (йәғни, артабанғы тәүлектең 4:00 сәғәте). «London Regional Transport» (Лондон йәмәғәт транспортының) пропуск билеттәренең ғәмәлдә булыу ваҡыты уны ғәмәлгә индергән көндән һуң артабанғы көндөң 4:30 сәғәтендә тамамлана.
Тәүлектәрҙе бүлеү
Тәүлек, йәки айырым көн һәм төн бүленгән өлөштәр һаны, айырым халыҡтарҙың үҫешеү дәрәжәһенә бәйле һәм кешелек үҫешеү менән яйлап арта бара. Яңы Донъя халыҡтарының күпселеге тәүлекте, ҡояш сығышына, уның көндөҙгө юлының иң бейек нөктөһенә, ҡояш байышына һәм, аҙаҡ килеп, төн уртаһына ярашлы, дүрт өлөшкә генә бүлә. XVIII быуат уртаһында Исландияны тасуирлаусы сәйәхәтсе Горребоу күрһәтеүенсә, исландтар тәүлекте 10 өлөшкә бүлгәндәр. Ғәрәптәр тик ҡояш сығыуын, уның күтәрелеүен һәм түбәнәйеүен, ҡояш байыуын, эңер, төн, әтәстең беренсе ҡысҡырыуын һәм таң атыуын айырып ҡарағандар. Ләкин ҡайһы бер, мәҫәлән, Йәмғиәт утрауының ерле кешеләре кеүек, элек мәҙәниәте үҫешмәгән халыҡтарҙа, көндөң сағыштырмаса аныҡ бүленешен күрергә була, улар Кук заманында тәүлекте оҙайлылығы бер тигеҙ булмаған 18 өлөшкә бүлгәндәр; иң ҡыҫҡа ваҡыт аралығы иртә һәм кискә, иң оҙоно — ярты төнгә һәм ярты көнгә тура килгән.
24 төп өлөшкә бүлеү
Хәҙерге заман ваҡыт иҫәпләү системаларында тәүлекте тигеҙ оҙайлылыҡтағы 24 сәғәткә бүлеү дөйөм ҡабул ителгән.
Тәү башлап тәүлекте бындай бүлеү (ләкин сәғәттең оҙайлылығы төрлө) б. э. тиклем 2100 йылдар тирәһендә Боронғо Мысырҙа осрай, был системаны ваҡытты белеү өсөн Мысыр жрецтары ҡулланған. Был тәүлектә 24 сәғәт иртәнге ҡараңғылыҡтың бер сәғәтен, көндөҙгө ун сәғәтте, киске ҡараңғылыҡтың бер сәғәтен һәм төнгө ун ике сәғәтте үҙ эсенә алған. Б. э. тиклем яҡынса 1300 йылда ваҡытты тәүлекләп иҫәпләү үҙгәртелгән: тәүлектең яҡты һәм ҡараңғы ваҡытын ярашлы рәүештә 12-шәр өлөшкә бүлгәндәр, һөҙөмтәлә «көндөҙгө» һәм «төнгө» сәғәттең оҙайлылығы сезонға бәйле үҙгәргән.
Вавилонда шулай уҡ көн һәм төндө 12-шәр сәғәткә бүлеү булған. Геродоттың "Тарих"ына ярашлы (II, 109), вавилонлыларҙан был системаны гректар үҙләштергән, аҙағыраҡ, моғайын мысырлыларҙан йәки гректарҙан, римляндар үҙләштергәндәр. Миҫалға, ҡышҡыһын "көндөҙгө сәғәт"тең оҙайлылығы Римдә тик 45 минут самаһы тәшкил иткән.
Боронғо Римдә көндөҙгө сәғәттәр дүрт тигеҙ ваҡыт аралығына берләштерелә, шулай уҡ төнгө сәғәттәр дүрт «һаҡ»ҡа (ҡарауылда тороу сроктары), һәр береһе өсәр сәғәт, берләштерелә: төн уртаһына тиклем ике һаҡ, һәм икәү — төн уртаһынан һуң.
Урта быуаттар Европаһында тәүлек ваҡыты сиркәү ғибәҙәттәре буйынса бүленгән, уларҙың башы һәм оҙайлылығы боронғо Рим тәүлек иҫәбенә ярашлы һанап үлсәнгән (ҡарағыҙ, Литургия часов).
Новгород республикаһында тәүлектең яҡты ваҡыты (көн), күрәһең, XV быуатта Мәскәүҙәге кеүек, шулай уҡ 12 сәғәткә бүленгән, был турала митрополит Филипп I-ҙең вафаты тураһында хәбәрҙән сығып һығымта яһарға була, ысынында, Новгородта бүлкәт ваҡыты XV быуатта Мәскәүҙекенән 3 сәғәткә айырылған.
XVI—XVII быуаттарҙа Рәсәйҙә, сәғәт оҙайлылығы даими итеп билдәләнгәс, ләкин йылдың теге йәки был айының билдәле көнөнә бәйле, «көндөҙгө» һәм «төнгө» сәғәттәр һаны үҙгәргәс, тәүлек ваҡыт иҫәбе ҡулланылған. Уларҙың һаны 7-нән 17-гә тиклем тирбәлгән, шуның менән бергә Кремль сәғәтендә циферблат хәрәкәт иткән, ә бер бөртөк сәғәт теле хәрәкәтһеҙ торған. Ошо расписание буйынса сиркәү ғибәҙәттәре башҡарылған, ләкин ул 1722 йылда синод тарафынан бөтөрөлә, элекке сәғәттәр дөйөм Европаныҡы менән алмаштырыла, шулай уҡ тәүлек башы итеп элекке кеүек иртә түгел, ә төн уртаһы алына.
Шойка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Тәүлек
12 төп өлөшкә бүлеү
Ҡытайҙа Хань династияһы хакимлыҡ иткән осорҙан (б. э. т. 206 — б. э. 220), ун ике астрологик хайуан һаны буйынса тәүлекте 12 тигеҙ өлөшкә бүлеү традицияһы башланғыс ала. Был традиция аҙаҡ шулай уҡ Японияла, Кореяла һәм Вьетнамда тарала. Һәр астрологик хайуанға шартлы рәүештә «сәғәт» тип аталған ваҡыт бүлеп бирелә, мәҫәлән: «Ҡомаҡ сәғәте» (төн уртаһы ваҡыты) йәки «Ат сәғәте» (көн уртаһы ваҡыты) :
Шойка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәүлек
30 төп өлөшкә бүлеү
Һиндостандың боронғо тәүлекте өлөштәргә бүлеү традицияһы "Атхарва-веда"ла сағылыш тапҡан. Уға ярашлы, тәүлектең яҡты яртыһы (көн) биш ваҡыт аралығына бүленгән: «удьян Сурья» (ҡояш сығышы), «самгава» (һыйырҙарҙы йыйыу), «мадхьям-дина» (көн уртаһы), «апарахна» (төштән һуғы ваҡыт), «астам-ян» (ҡояш байыуы). Веды әҙәбиәтендә тәүлек үҙ сиратында тигеҙ ваҡыт аралыҡтарына бүленгән, ләкин 24 сәғәткә түгел, ә 30 «мухурта»ға (хәҙерге иҫәп буйынса 1 мухурта = 48 минут). Бер "мухурта"ла 15 «кшипра» (1 кшипра = 3 минут 12 секунд), бер «кшипра» 15 «этархи»ҙан тора (1 этархи = 12,8 секунды), бер «этархи» 15 «идани»ҙан (1 идани = 0,85 секунд) тора.
22 төп өлөшкә бүлеү
Боронғо майя цивилизацияһы календарында шулай уҡ тәүлек ваҡыт иҫәбенең үҙенсәлекле системаһы булған. «Иҫке Донъялағы» боронғо мысырлыларға оҡшаш рәүештә, майя тәүлекте төрлө оҙонлоҡтағы көндөҙгө һәм төнгө сәғәттәргә бүлгәндәр (суммала — 22 өлөш), ләкин, Мысыр системаһынан айырмалы рәүештә, майяла көн 12 сәғәттән түгел, ә ун өс сәғәттән торған, ә төнгө сәғәттәр һаны туғыҙ булған.
10 төп өлөшкә бүлеү
Бөйөк француз революцияһы ваҡытында 1793 йылдың 5 октябрендә унарлы ваҡыт индерелә. Төн уртаһынан төн уртаһына тиклем тәүлек 10 унарлы сәғәткә, сәғәт 100 унарлы минутҡа, ә минут 100 унарлы секундҡа бүленгән. Шулай итеп, төн уртаһы 0:00:00, көн уртаһы — 5:00:00 сәғәткә һ. б. ш. тура килгән. Француз республикаһы календарынан айырмалы рәүештә, ваҡыт үлсәүҙең был системаһы етерлек таралыу алмай һәм 1795 йылда рәсми рәүештә ғәмәлдән сығарыла. Шулай булыуға ҡарамаҫтан хәҙер ҙә ҡулланылыуын дауам итә: ҡайһы бер махсус осраҡтарҙа, был уңайлы булғанда, шулай уҡ шәкерттәр-оригиналдар тарафынан.
Тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе
Һыу күтәрелеүгә сәбәпсе булып торған Айҙың тартыу көсө менән бәйле, Ерҙең әйләнеү тиҙлеге яйлап кәмей. Йөҙ йыл эсендә Ер тәүлегенең оҙайлылығы яҡынса 2 миллисекундҡа арта.
Геологик ваҡыт эсендә көн оҙонлоғо үҙгәреүе, ҡаҙылдыҡ мәрйендәрҙең дүңгәләк һыҙыҡтарын иҫәпләү ярҙамында, эксперименталь тикшерелгән. Мәрйендәрҙең тышҡы һөлдәһендә дүңгәләктәр рәүешендә кальций карбонаты ултыра; дүңгәләктәр ултырыуының цикллылығы көндөҙгө яҡтылыҡ, шулай уҡ периодик ваҡытлы үҙгәрештәр менән дә бәйле: 1963 йылда америка палеонтологы (1907—1994), мәрйендәрҙең эпитекаһындағы дүңгәләк ҡатламдары буйынса, мәрйендәр йәшәгән осорҙа йыл эсендәге көндәр һанын белеп була икәнен аса. Йыл оҙайлылығы үҙгәреүен һәм, ваҡыт эсендә Ай тәьҫире арҡаһында Ерҙең әйләнеү тиҙлеге кәмеүен иҫәпкә алып, шулай уҡ теге йәки был геологик осорҙа тәүлек оҙайлылығын асыҡларға мөмкин .:
Кузнецов Анатолий Васильевич
Кузнецов Анатолий Васильевич (3 май 1923 йыл — ??) —сәнәғәт, партия органдары һәм фән өлкәһе хеҙмәткәре, йәмәғәтсе. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. 1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводы директоры. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе.
Тәүлек
Тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе
Мәрйендәр барлыҡҡа килеү осорона тиклем тәүлек оҙайлылығын белеү өсөн, ғалимдарға күкһел йәшел ылымыҡтар ярҙамына мөрәжәғәт итергә тура килә. 1998 йылдан Ҡытайҙың Тяньцзинь геология һәм минераль ресурстар институты тикшеренеүселәре Чжу Шисин, Хуан Сюегуан һәм Синь Хоутянь, ҡасандыр экватор эргәһендә үҫкән һәм Яньшань тауҙарында күмелеп ҡалған 1,3 миллиард йыл йәшендәге, 500-ҙән артыҡ строматолит ҡаҙылмаһын өйрәнәләр. Күкһел йәшел ылымыҡтар тәүлектең яҡты һәм ҡараңғы ваҡыттары алмашыныуға үҙҙәренең үҫеү йүнәлештәрен үҙгәртеү һәм төҫө тәрәнлеге менән яуап бирәләр: көндөҙ улар асыҡ төҫкә булалар һәм вертикаль үҫәләр, төндә тоноҡ төҫтә булалар һәм горизонталь үҫәләр. Был организмдарҙың тышҡы күренеше буйынса, уларҙың үҫеү тиҙлеген һәм геология һәм климатология туплаған фәнни мәғлүмәтте иҫәпкә алып, күкһел йәшел ылымыҡтарҙың йыллыҡ, айлыҡ һә бер көнлөк үҫеү ритмын асыҡларға мөмкин була. Алынған һөҙөмтәләргә ярашлы ғалимдар, бынан 1,3 миллиард йыл элек, (Докембрий осоронда) Ерҙә тәүлек 14,91—16,05 сәғәткә һуҙылған, ә йыл 546—588 көндән торған тигән һығымта яһағандар.
Кузнецов Анатолий Васильевич
Биографияһы
Кузнецов Анатолий Васильевич 1923 йылдың 3 майында Украина ССР-ының Херсон ҡалаһында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1951 йылда Одесса электротехник институтын тамамлаған.
Тәүлек
Тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе
Был баһа менән килешмәүселәр ҙә бар, улар боронғо һыу күтәрелеү ултырмаларын, тайдалиттарҙы тикшереүҙән алынған мәғлүмәттәр быға ҡаршы килә тип күрһәтәләр.
Кузнецов Анатолий Васильевич
Биографияһы
1941—1945 йылдарҙа армияла хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 1945—1951 йылдарҙа Одесса электротехник институтында уҡый. Юғары һөнәри белем алғас, Өфө ҡалаһында төҙөлөш-монтаж идаралығында начальник, Өфө элемтә идаралығында баш инженер, идаралыҡ начальнигы урынбаҫары булып эшләй. 1955—1957 йылдарҙа КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетында инструктор. 1957—1961 йылдарҙа Өфө «Электроаппарат» заводының директоры. 1961 йылда партияның Башҡортостан өлкә комитетының бүлек мөдире. 1988—1991 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһында бүлек мөдире .
Тәүлек
Тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе
Оҙайлы ваҡыт арауығында Ерҙең әйләнеү тиҙлеге үҙгәреүҙән тыш, (һәм шунан сығып тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе), көндөн-көн, массалар бүленеше менән бәйле, планетаның әйләнеү тиҙлене бер аҙ үҙгәрә, мәҫәлән, донъя океанының йәки атмосфераның, уларҙың уртаса температураһы тирбәлеүҙән, күләме бәләкәсәйеү арҡаһында. Донъя океаны йәки атмосфера һыуынғанда Ер тиҙерәк әйләнә (һәм киреһенсә), сөнки һөҙөмтәлә импульс һаҡланыу законы тәьҫир итә. Шулай уҡ геологик ваҡиғалар, мәҫәлән, көслө ер тетрәүҙәр тәүлектең уртаса оҙайлылығы үҙгәреүгә килтерергә мөмкин. Шулай, Һинд океанында 2004 йылдағы ер тетрәүҙәр һөҙөмтәһендә тәүлек оҙайлылығы яҡынса 2,68 микросекундҡа кәмей. Бындай үҙгәреүҙәр теркәлгән һәм хәҙерге заман ысулдары ярҙамында үлсәнергә мөмкиндәр.
Кузнецов Анатолий Васильевич
Биографияһы
Өфө ҡалаһының Совет районы 59-сы Володар һайлау округынан Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының сәнәғәт, энергетика, транспорт, элемтә, информатика, төҙөлөш һәм архитектура буйынса комиссия рәйесе .
Тәүлек
Тәүлек оҙайлылығының үҙгәреүе
1967 йылда Халыҡ-ара үлсәм һәм ауырлыҡтар комитеты, Ерҙә ағымдағы ҡояш тәүлеге оҙайлылығына бәйләмәйенсә, билдәләнгән секунд ҡабул итә. Яңы секунд цезий-133 атомының, тышҡы ҡыр ҡуҙғыуы булмағанда, төп хәленең ике үтә нескә кимәле араһындағы күсешкә ярашлы нурланыштың периодына тигеҙ була. UTC Бөтә донъя координацияланған ваҡыт (атом ваҡытының бер тигеҙ шкалаһына нигеҙләнгән) шкалаһын тәүлектең үҙгәреүсән оҙайлылығы менән яраштырыу Халыҡ-ара Ерҙең әйләнеү хеҙмәте күрһәтмәһе буйынса өҫтәлгән координация секунды ярҙамында башҡарыла.
Татаринов Дмитрий Иванович
Татаринов Дмитрий Иванович (18 октябрь 1877 йыл — 25 июль 1956 йыл) — ғалим-терапевт, юғары мәктәп хеҙмәткәре һәм йәмәғәт эшмәкәре. Медицина фәндәре докторы (1905), профессор (1934). РСФСР-ҙың 1-се һәм 2-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1940), СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1944), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1944) кавалеры
Биографияһы
1901—1912 йылдарҙа Мәскәү университетының медицина факультеты ординаторы, клиника ассистенты. 1912—1914 йылдарҙа мәктәп табибы. 1914—1918 йылдарҙа Өфөлә Бөтә Рәсәй земство союзы госпиталендә бүлек мөдире. 1918—1920 йылдарҙа Томск ҡала поликлиникаһы мөдире.
1920—1934 йылдарҙа Өфөнөң 2-се һәм 3-сө дауаханаларында терапия бүлеге мөдире.
1934—1956 йылдарҙа Башҡорт дәүләт медицина институтының госпиталь терапияһы кафедраһы мөдире булып эшләй. Башҡорт медицина институтында 3 кафедра ойоштора: эске ауырыуҙар пропедевтикаһы, госпиталь һәм факультет терапияһы. Эске ауырыуҙарҙы ғилми тикшеренеүҙәр үҫешенә, Башҡорт АССР-ында терапевтик хеҙмәтте барлыҡҡа килтереүгә ҙур өлөш индергән.
Төп фәнни хеҙмәттәре ашҡаҙан-эсәк тракты ауырыуҙарын, йөрәктәге физик кәмселекте, ревматизмды, сепсисты өйрәнеүгә арналған. 50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән (1944).
ВКП(б) ағзаһы. 1-се һәм 2-се саҡырылыш РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
1956 йылда Өфөлә вафат була.
Гиват-Шмуэль
Гиват-Шмуэль (גבעת שמואל) — Шарон үҙәнендәге ҡала, Израиль үҙәгендә, Бней-Никах, Петах-Тиква, Кирьят-Оно, Рамат-Ган ҡалалары, Гуш- Дан (Оло Тель-Авив) округы янында урынлашған. Майҙаны — 3,5 кв. км.
Халҡы
Халыҡтың тәбиғи артыуы — 2,7 %
Уҡыусыларҙың 70,9 проценты өлгөргәнлек аттестатын ала.
2007 йылда уртаса хеҙмәт хаҡы — 9 707 шекел.<sup class="" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="Википедия:Авторитетные источники">асыҡлыҡ ] <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[ <span style="" title="не указан источник на утверждение (25 августа 2018)">сығанаҡ 201 көн күрһәтелмәгән  ]
Гиват-Шмуэль халҡының үҫеш графигы:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Чёрный Ключ (Иглин районы)
Чёрный Ключ (Чёрный Ключ) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 452408, ОКАТО коды — 80228830014.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тузак
Тузак — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кадрин йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Красильников Александр Фёдорович
Красильников Александр Федорович  (22 октябрь 1898 йыл — 12 май 1957 йыл) — СССР-ҙың инженер-металлургы.
Биографияһы
Александр Фёдорович Красильников 1898 йылдың 22 октябрендә Кострома губергияһының Будухино ауылында тыуған. 1929 йылда Ленинград тау институтын тамамлай.
Эш урындары: 1919 йылдан «Главкран» Кострома идаралығында өлкән контролер булып эшләй; 1926 йылдан алып — В. М. Молотов исемендәге Ленинград ҡорос прокатлау заводында цех начальнигы; 1934 йылдан — 707-се Минйәр заводында, 1935—1937 йылдарҙа — 706-сы Белорет заводында баш инженер; 1940 йылдан — Ленинград заводында ҡорос прокатлау цехы начальнигы, 1943 йылдан — «Гипрометиз» институтының баш технологы (Ленинград ҡалаһы). 1945 йылдан — 706-сы Белорет заводында директор урынбаҫары, 1950—1957 йылдарҙа — техник бүлек начальнигы.
Красильников етәкселеге аҫтында метиз етештереү технологияһы камиллаштырыла, цинкланған сым етештереүҙең яңы ысулы индерелә, продукцияның яңы төрҙәре үҙләштерелә. 1937 йылда репрессияға дусар була, 2004 йылда аҡлана.
Переделка
Переделка — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Березовка йылғаһының һул ярына тамағынан 0,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
9 март
9 март — григориан стиле буйынса йылдың 68-се (кәбисә йылында 69) көнө. Йыл аҙағына тиклем 297 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Пахарь (Бәләбәй районы)
Пахарь (икенсе атамаһы Пятилетка; Пахарь) — Башҡортостан Республикаһының Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 414 кеше булған. ОКАТО коды — 80209804001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Этҡол (Үрге Өпәле ҡала округы)
Этҡол (Иткуль) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәйле ҡала округы ауылы.
Географияһы
Иткүл күленең яр буйында, ҡала округының административ үҙәге Үрге Өпәйле ҡалаһынан төньяҡ-көнсығышҡа табан яҡынса 22 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 289 метр бейеклектә урынлашҡан.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (95 %) йәшәй. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 122 кеше (67 ир-егет һәм 55 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.
Ключанка
Ключанка — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Косьва йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мареева Елена Валентиновна
Мареева Елена Валентиновна (25 октябрь 1954 йыл) — Рәсәй Федерацияһы философы, философия фәндәре докторы, профессор.
Биографияһы
Мәскәү Халыҡ-ара бизнес юғары мәктәбе дөйөм белем биреү дисциплиналары кафедраһы мөдире «МИРБИС» (Институт) вазифаһын башҡара. Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтының философия кафедраһы мөдире булып эшләй.
Йыл һайын Халыҡ-ара Ильенков уҡыуҙарын ойоштороусы «Диалектика һәм мәҙәниәт» йәмғиәт идаралығы ағзаһы. Мареева Елена Валентиновна философия тарихы, мәҙәниәт фәлсәфәһе, донъяны танып белеү теорияһы, фән методологияһы менән шөғөлләнеүсе.
Олотау (һырт, Ишембай районы)
Олотау— Башҡортостандың Ишембай һәм Бөрйән райондары  сигендә һуҙылып киткән һырт. Кәбәс киңлегенән Ҡалғасау (Үрек ҡушылдығы) йылғаһына тиклем  Ишембай һәм Бөрйән райондары  араһында ята. Ҡалыу һәм Оло Ҡалыу һырттары араһында урынлашҡан.
Иң бейек түбәһе— 783 м. Һырттың бер нисә түбәһе бар (653-783 м).
Тәпәш тауҙарға хас рельефлы, битләүҙәре текә, көньяҡта туҡтауһыҙ ағып ятҡан һәм ваҡытлыса аҡҡан инештәр тау битендә тәрән йырындар хасил иткән.
Олотауҙа Үрек йылғаһының ҡушылдыҡтары баш ала.
Тау өҫтөндә көлһыу һоро урман тау тупрағында йомшаҡ япраҡлы урмандар үҫә.
Шора (Илеть ҡушылдығы)
Шора  — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Илеть йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Волга йылғаһы Чебоксар ГЭС-ынан Ҡазан ҡалаһына тиклем, Свияга һәм Цивиль йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үркәс (һырт)
Үркәс— Башҡортостандың Ишембай районындағы һырт. Нөгөш йылғаһының уң яҡ яры буйлап һуҙылған. Оҙонлоғо— 7 км, киңлеге— 2 км.
Иң бейек түбәһе—614, 7 км. Битләүҙәре һөҙәк. Тау тоҡомо эзбизташ һәм девон доломиттарынан тора.
Үркәстә Әрәм-Ҡоҙаш, Лапыйорт (Нөгөш ҡушылдығы) баш ала. Һырттан 6 км көнбайыштараҡ Ҡалыу-Айыры ауылы урынлашҡан, төньяҡта элек Ҡоҙаш ауылы булған. Үркәстән көнбайышта Оло Ҡалыу һырты һуҙылған.
Һырт өҫтөндә һоро тау тупрағында киң япраҡлы урмандар (уҫаҡ, ҡайын) үҫә.
«Үркәс» атамаһы башҡорт телендәге «үркәс» һүҙенән алынған."Үркәс"— дөйә үркәсе (горб), тау үркәсе (горный выступ), тауҙың дөйә үркәсенә оҡшап, ҡалҡып торған ере.
Грет Мостни
Грет Мостни (Grete Mostny Glaser; 17 сентябрь 1914 йыл — 15 декабрь 1991 йыл) — Австрия сығышлы Чили ғалим-антропологы. Ул Чилиҙың милли тәбиғәт тарихы музейы (ингл. Chilean National Museum of Natural History) өсөн археологик тикшеренеүҙәр алып барған.
Биографияһы
Грет Мостни 1914 йылдың 17 сентябрендә Австро-Венгрияның Линц ҡалаһында тыуған.
Вена университетын тамамлаған, унда саҡта боронғо Мысыр кейемдәре тураһында диссертация яҙған. 1937 йылда фашистарҙың оккупацияһы арҡаһында ул Венанан күсеп киткән. 1939 йылда Бельгияның баш ҡалаһы Брюсселдә диссертацияһын яҡлаған һәм докторлыҡ дәрәжәһен алған. Шунан һуң ул әсәһе һәм ҡустыһы менән Рейхтан ҡасып сыҡҡан немецтәрҙең һәм австриялыларҙың күп һанлы общинаһы йәшәгән Чилиға күсеп киткән.
Грет Мостни Мысырҙың Луксор һәм Каһирә ҡалаларында археологик эҙләнеүҙәр алып барған. Һуғыш аҙағында уны ҡабат Австрияға ҡайтырға саҡырғандар, тик ул 1946 йылда, Чили гражданы булып ҡалыуҙы хуп күргәнлектән, был илдә натураллашып тороп ҡалған. Ул Көньяҡ Америкала байтаҡ археологик ҡаҙаныуҙар үткәргән. 1954 йылда Серро-Эль-Пломо тауында табылған, инктар тарафынан ҡорбан ителгән ҡыҙ баланың —Пломоның мумияһын Чилиҙың милли музейына килтереүҙә ҡатнашҡан.
1964 −1982 йылдарҙа Мостни Чилиҙың Сантьяголағы милли тәбиғәт тарихы музейында Чили ғалим-палеонтологы Humberto Fuenzalida Villegas (1904—1966) урынында уның музей етәксеһе посын биләп торған.
Яман шеш ауырыуынан Сантьягола 1991 йылдың 15 декабрендә вафат була.
Вена университетында Грет Мостниҙың национал-социализм ҡорбаны булыуын дәлилләүсе документтар һаҡлана. Университеттың тарихи-мәҙәни факультетының алдынғы студенттарына 2013 йылдан алып Грет Мостни премияһы тапшырыла.
Соколов Николай Васильевич (Сталин премияһы лауреаты)
Соколов Николай Васильевич (21 май 1918 йыл — 29 ғинуар 1994 йыл) — ғалим-инженер-электрохимик. Техник фәндәр кандидаты (1958), профессор. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1952).
Биографияһы
Соколов Николай Васильевич 1918 йылдың 21 майында Тверь губернаһының Городок ауылында тыуған.
1941 йылда Урал индустриаль институтын тамамлаған.
Институтты тамамлағас, 1941 йылдан алып 1972 йыл буйынса, Белорет металлургия комбинатында эшләй: мастер технолог, көпләү цехы начальнигы урынбаҫары, начальник урынбаҫары, заводтың үҙәк лабораторияһы (ЦЗЛ) начальнигы, баш инженер.
1958—1959 йылдарҙа Ҡытайҙа эшләй.
Соколов Николай Васильевич цинкланған сымдар, микросымдар, ҡатламланмаған пружиналы сымдар, юғары сыҙамлы сымдар, тауыш бөтөрөүсе сымдары, махсус тәғәйенләнешле юғары ныҡлыҡтағы канаттар һәм башҡалар етештереү ысулы эшләгән һәм производствоға индергән. Бының өсөн Белорет металлургия комбинатында прецизион иретмәләр, тикшереүҙең физик алымдары, сәнәғәт һыуҙарын таҙартыу, коррозиянан һаҡлау, сәғәт пружиналары һәм башҡа лабораториялар булдырыла.
Хеҙмәттәре
Соколов Николай Васильевич — 150 баҫма хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография авторы, 30 уйлап табыуға авторлыҡ танытмаһына эйә.
Патент: сым етештереү ысулы 30.08.1974 йыл.
Пикшара
Пикшара — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кармала йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мария Яхода
Мария Яхода (Marie Jahoda; 26 ғинуар 1907 йыл — 28 апрель 2001 йыл) — Британияның Австрияла тыуған социаль психологы. 1992 йылда Америка сәнғәт һәм фәндәр академияһының маҡтаулы сит ил ағзаһы булып һайланған.
Биографияһы
1907 йылдың 26 ғинуарында Австро-Венгрияның Вена ҡалаһында йәһүд ғаиләһендә тыуған. Башҡа мәғлүмәттәр буйынса Тегеранда тыуған, бала сағын Венала үткәргән. Karl Jahoda һәм уның ҡатыны Gattin Betty ғаиләһендәге дүрт баланың өсөнсөһө булып тыуған. Атаһы Karl Jahoda, Spezialgeschäft für technische Papiere und Utensilien компанияһының хужаһы булған
Башта ул Вена ҡыҙҙар гимназияһында уҡый. Үҫмер сағында уҡ Ҡыҙыл Венала Австрияның Социал-демократик партияһына инә һәм уның эшендә ҡатнаша башлай. Был уның алдағы тормошона ҙур йоғонто яһай.
1928 йылда ул Вена Педагогик академияһынан уҡытыусылыҡҡа диплом алып сыға. 1933 йылда Вена университетында психология буйынса фәлсәфә докторы дәрәжәһенә лайыҡ булған. Вена университетында уҡыған сағында ул уҡытыусы һәм киләсәктә Америка социологы булып эшләйәсәк Пол Лазарсфельд менән танышҡан һәм 1926 йылда уға кейәүгә сыҡҡан. 1930 йылда 17 июлендә уларҙың ҡыҙы Лотта (Lotte Franziska) тыуған. 1928 йылда Яхода күпмелер ваҡыт Парижда булған, Сорбоннала лекциялар тыңлаған.
Ире менән Мария, бер нисә фәнни тикшеренеүҙәр үткәреп, уларҙы баҫтырып сығарған. 1933 йылда, Рокфеллер фондынан стипендия алғас, Лазарсфельд АҠШ-ҡа ҡайтып киткән, һәм 1934 йылғы Австриялағы нацистарҙың ҡырҡа боролош яһауынан һуң ул Австрияға кире әйләнеп ҡайта алмаған. Шул йылда Мария тормош иптәше менән айырылышҡан. 1933 −1936 йылдарҙа Яхода Вена университетында эшләгән. Бер үк ваҡытта Революцион социалистик подпольелә йәшерен рәүештә эшләгән һәм 1936 йылда был эшмәкәрлеге өсөн төрмәгә ябылған. Халыҡ-ара йүнләү арҡаһында иреккә сығарылған. 1937 йылдың июлендә Австрия гражданлығынан мәхрүм ителгән һәм илдән сығып киткән.
Мария, Англияға күсеп, Икенсе донъя һуғышын шунда үткәргән. 1945 йылда АҠШ-ҡа күскән, унда күп йылдар йәшәгән. Нью-Йорк университетында социаль психология буйынса профессор булып эшләгән, Колумбия университетында уҡытҡан, Американың йәһүдтәр комитетында (American Jewish Committee) фәнни хеҙмәткәр булып эшләгән. 1958—1965 йылдарҙа Лондондағы Брунель университетында эшләй. 1965 йылда Яходаны Сассекс университетына (University of Bezel) эшкә саҡырып алалар, ул бында башта консультант булған, ә һуңынан уны ғилми-тикшеренеү бүлегенә профессор итеп ҡуйғандар. Англияла ул Бөйөк Британия Лейбористар партияһының парламент ағзаһы Austen Harry Albuға (1903—1994) икенсе тапҡыр кейәүгә сыҡҡан.
2001 йылдың 28 апрелендә Суссекста, Англияла вафат булған.
Турулу
Турулу — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Абай йылғаһының һул ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Филиппов Анатолий Тимофеевич
Биографияһы
Филиппов Анатолий Тимофеевич 1936 йылдың 6 сентябрендә Белорус ССР-ының Минск өлкәһе Узда ауылында тыуған.
1959 йылда Жданов металлургия институтын тамамлай.
Эш урыны: 1959 йылдан Белорет металлургия комбинатында вальцовкалаусы, 1961—1965 йылдарҙа мастер, 1966 йылдан — конструктор, 1967 йылдан өлкән мастер, 1971 йылдан — цех начальнигы урынбаҫары, 1976 йылдан директор урынбаҫары, 1980—1996 йылдарҙа — прокатлау цехы-станы 150 начальнигы урынбаҫары булып эшләй.
Филиппов Анатолий Тимофеевич катанка етештереү технологияһын эшләү һәм производствоға индереүҙә ҡатнаша. 7 уйлап табыуға авторлыҡ таныҡлығына эйә.
Герасимов Александр Петрович
Герасимов Александр Петрович (4 декабрь 1951 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе. 2012 йылдан Башҡортостан дәүләт хеҙмәте һәм идара итеү академияһы уҡытыусыһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (1984), юридик фәндәре докторы (2001), профессор (2003).
Биографияһы
Александр Петрович Герасимов 1951 йылдың 4 декабрендә Өфө ҡалаһында тыуған. 1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының тарих факультетын тамамлай һәм Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта башлай.
1989 йылдан Рәсәй Федерацияһы Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтының иҡтисади фәндәре кафедраһы начальнигы булып эшләй, 1996 йылдан — ситтән тороп уҡыу факультеты начальнигы.
2012 йылдан хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Башлығы ҡарамағындағы Башҡортостан дəүлəт хеҙмəте һəм идара итеү академияһында уҡыта.
Фәнни тикшеренеүҙәре
Фәнни тикшеренеүҙәре Рәсәй иҡтисади хәүефһеҙлегенең хоҡуҡи проблемаларына арналған. 200-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Ғилми мәҡәләләре: 140 мәҡәлә нәшер ителгән, шул иҫәптән 18 Рәсәй Федерацияһының Юғары аттестацион комиссияһы тәҡдим иткән 18 журналда баҫтырылған :
Анапа
Анапа — Рәсәй көньяғында Краснодар крайындағы ҡала-курорт. Климаты файҙаланылған бальнеологик курорт (башлыса балалар-үҫмерҙәр өсөн).
Край буйһоноуындағы ҡала һәм «Анапа ҡала-курорты» муниципаль берәмегенең административ үҙәге. «Хәрби дан ҡалаһы» (2011).
Физик-географик тасуирламаһы
Анапа Краснодар крайының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, Ҡара диңгеҙҙең Анапа бухтаһы ярында урынлашҡан. Мәскәүҙән көньяҡҡа 1,5 мең саҡрым алыҫлыҡта, Краснодарҙан көнбайышҡа табан 190 саҡрым алыҫлыҡта, Сочиҙан төньяҡ-көнбайышҡа табан 360 саҡрым алыҫлыҡта, Төп Кавказ һыртының Тамань ярымутрауы менән киҫешкән ерендә урынлашҡан.
Анапа ҡалаһы биләмәһе буйлап Анапка йылғаһы аға, ул Анапа һыубаҫарын диңгеҙ менән бәйләүсе булып тора.
Тарихы
Б.э.т. бер нисә быуат әүәл Анапа урынында — синдтар торамаһы, антик ҡала — Синд гаване йәки Синдика булған. Боспор дәүләтенә ҡушылғандан һуң (б.э.т. IV быуаттың уртаһынан б.э.III быуатына тиклем), уның хакимы Горгипп исеме менән Горгиппия тип аталған.
Этимологияһы
«Анапа»һүҙен тәржемә итеүҙең бер нисә варианты бар. Был хәҙерге ҡала урынында йәшәгән халыҡтарҙың яңғырашы буйынса оҡшаш һүҙбәйләнештәре булыуы менән бәйле. Улар араһында иң билдәлеһе:
Халҡы
Бөтә рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса (2010 йыл):
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Ҡуйсаҡ, (Куйсак) — Силәбе өлкәһенең Еңгәй ҡасабаһынан алыҫ түгел урынлашҡан Һынташты мәҙәниәте археологик ҡомартҡылары комплексы, б.э.т. III—II мең йыллыҡтарға ҡарай.
Балтай
Балтай (Балтаево) — Башҡортостандың Туймазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 377 кеше. Ҡарамалы-Ғөбәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 452789, ОКАТО коды — 80251830002.
Тарихы
Туймазы районының Балтай ауылына XVIII быуатта Себер юлының Әйле улусы башҡорттары нигеҙ һала, улар Ҡаҙан юлы Ҡаңлы улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә ҡабул итеү тураһында килешеүгә ярашлы индереләләр. Әммә уларҙың төпләнеү ваҡыты аныҡ ҡына билдәле түгел. 1781 йылда Өфө наместниклығы картаһында Балтай ауылы юҡ, ә икенсе 1786 йылғы картала Ҡандрыкүл күле янында күрһәтелгән. Әммә Ҡыр-Йылан улусы тораҡ пункттары араһында, 1795 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, уны табып булмай. Ниндәйҙер сәбәптәр буйынса ул төшөрөп ҡалдырылған. Әммә уның барлыҡҡа килеү ваҡытын билдәләү мөһим. Картографик материалдар мәғлүмәттәренә таянып, Балтай ауылы 1781—1786 йылдарҙа барлыҡҡа килгән тип раҫларға була.
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы нығытмалы тораманан, тораҡтан һәм ҡәберлектән тора.
Балтай
Тарихы
1832 йылдағы законға ярашлы, ир-ат керҙәш-башҡортҡа йән башына 30 дисәтинә ер бирелгән, шул уҡ ваҡытта аҫабаларға 40 дисәтинә ер бирелгән. Шуға күрә, күберәк ер бүлеме алыр өсөн, Түбәнге Бишенде һәм Балтай башҡорт-әйлеләре Троицк өйәҙендәге үҙ аҫаба биләмәләренә кире ҡайтырға ҡарар итә. Бишенденең 12-14 ғаиләһе менән бергә Балтай ауылынан 30 ир-егет үҙ теләге һәм хәрби етәкселек ризалығы менән бында 1837 йылда Арыҫлан ауылын («Әбдразаҡ та») нигеҙләй. Беренсе күскенсе булып Балтай ауылында йәшәгән зауряд-йөҙ башы Арыҫлан Таймасов тора. Әйләнеп ҡайтыусылар араһында уның ҡустылары Мратбаҡый һәм Ғөбәй Таймасовтар ҙа була. Бикташ һәм Солтан Балтаевтар етәкселегендәге балтайҙарҙың бер өлөшө бер үк ваҡытта Троицк өйәҙенең Шулямин ауылына килә.
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Табылдыҡтар
Ҡәберлек майҙаны 20 мең м², тораманан төньяҡта урынлашҡан. Ҡурғанлы ҡәберлектәр иҫәбенә инә, уның диаметры 6—25 м, бейеклеге 0,2—0,4 м тәшкил итә. 29 ҡурған табылған.
Балтай
Тарихы
1865 йылда 100 йортта 543 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет булған. 1906 йылда шулай уҡ 2 бакалея кибете, мөгәзәй теркәлгән.
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Табылдыҡтар
Ҡуйсаҡта бронза уҡ башаҡтары, бысаҡтар, шлак, таш суҡмар, балталар, ҡойоу формаһы һәм хайуан һөйәктәре табылған.
Балтай
Тарихы
Әммә балтайҙарҙың фекере башҡаса була: улар ауыл 1710 йылда барлыҡҡа килә тип иҫәпләйҙәр. Фазуллин А. «Ата-бабалар төйәге». Йәшлек. 1990 йылдың 29 марты.
Козим
Козим — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Балтай
Тарихы
1920 йылда бөтә халыҡты типтәрҙәргә индергәндәр, был дөрөҫ түгел: башҡорттар керҙәштәр булалар, әммә улар башҡорт ҡатламынан сыҡмайҙар.
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Табылдыҡтар
Табылдыҡтар араһында геометрик биҙәкле яҫы төплө һауыттар булған.
Козим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Балтай
Хәҙерге осор
Ауылда башланғыс мәктәп (Ҡарамалы-Ғөбәй урта мәктәбе филиалы), балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, мәсет бар. Башҡорттар, татарҙар йәшәй (2002).
Козим
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Балтай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Ҡуйсаҡ (археологик ҡомартҡы)
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы материалдары Силәбе дәүләт университетынң археология музейында һаҡлана.
Асыш тарихы
Археологик ҡомартҡы 1987 йылда инженер-геолог, аэрофотодешифрировка белгесе Батанина Ия Михайловна тарафынан асыла.
1988 йылда А. И. Гутков, 1992—94 йылдарҙа Т. С. Малютина, 1994 йылда А. Д. Таиров өйрәнә.
Маннергейм һыҙығын өҙөү
Маннергейм һыҙығын өҙөү (ҡайһы берҙә Сумма өсөн һуғыш тип атала) — 1939—1940 йылдарҙа совет-фин һуғышы ваҡытында совет ғәскәрҙәренең Маннегргейм һыҙығын өҙөү һәм Финляндияға артабан һөжүм итеү маҡсатындағы һөжүм операцияһы.
Ғәскәрҙәр әҙерлеге
1939 йылдың декабрендә һыҙыҡты өҙөү буйынса тәүге ынтылыш уңышһыҙлыҡ менән тамамлана. Ҡыҙыл Армияның етди еңелеүҙәренән һуң 1-се ранглы командарм  Тимошенко Төньяҡ-көнбайыш фронттың командующийы итеп тәғәйенләнә. Уға оборона һыҙығын өҙөүҙә яуаплылыҡ йөкмәтелә. Карел муйынының көнбайыш өлөшөндә ғәскәрҙәр командующийы булып бөтә Финляндияла элекке ғәскәрҙәр командующийы Мерецков, ә көнсығыш өлөштә — В.Д. Грендаль тора. Маннергейм, совет ғәскәрҙәренең һөжүм  өсөн нәҡ Сумма ауылынан көнсығышҡа ҡарай  участканы һайлауҙарын һиҙенә. Унда, танк һәм пехотаның күп һанын урынлаштыру өсөн ҙур асыҡ яландар була. Тимошенко планы етди әҙерләнә. Дивизияның күп өлөшө Карел муйынының көнбайыш өлөшөнә, ә 13-сө армия көнсығыш өлөшөнә ебәрелә. Әлегә был хәлдәр барышында, РККА һыҙыҡҡа көсһөҙ һөжүм алып бара, ә артиллерия позицияларҙы утҡа тота. Февраль башына бер Карел муйынында яҡынса 25 дивизия туплана.
Операция
1940 йылдың беренсе февралендә совет армияһы фин армияһы частары тылын бомбаға тота башлай. Шул ваҡытта атыштар башлана, һөҙөмтәлә нығытылған Сумма районына тәүлегенә 3000-гә яҡын снаряд ебәрелә. Был беренсе донъя һуғышынан һуң иң күләмле артиллерия уты була. Хатьялахти һәм Муола күлдәре янында 16 дивизия һәм танктар ярҙамында 500 самолет һөжүмгә күсә. Ләкин, һөжүмдә лә  һыҙыҡты өҙөү мөмкин булмай, әммә финдар хәлһеҙләнә һәм һуғыш кәрәк-яраҡтары ла бөтә. 6 февралдә көслө һөжүм башлана, унда 200 самолет ярҙамында 150 танк һәм өс дивизия ҡатнаша. Әммә был һөжүмде лә финдар кире ҡаға, ә юғалтыуҙар бик күп була. 7 февралдә - РККА Муола районына үрләй, рустар  Суммаға  ике тапҡыр һөжүм итә. Икенсе көндө ике дивизия финн ғәскәрҙәренә һөжүм итә.
11 февралдә совет ғәскәрҙәренең төп һөжүме башлана. Ҡыш һуғышының тарихында иң ҡыҙыу  артиллерия уты башлана. Төп һөжүм йүнәлеше булып Сумма — Ляхде (Муоланъярви) районы тора, унда полковник Филипп Алябушевтың 123-сө уҡсылар дивизияһы эш итә. Шунда уҡ танк ярҙамы менән пехотаға финдарҙың  оборонаһын өҙөү мөмкин була, 4-се үҙәк дот баҫып алына. 136-сы уҡсылар дивизияһы 39-сы танк бригадаһы ярҙамында  муйын йүнәлешендә Муоланъярви (Тәрән) һәм Яюряпянярви (Оло Шеш) күлдәре араһында фин оборонаһының үҙәгенә үтеп инә.
13 февралендә 7 ғәскәрҙәре командованиеһы Суоярви районында  фин армияһының төп  линиялары тулыһынса өҙөү тураһында хәбәр итә. Кямярь тимер юлы станцияһына һөжүм дауам итеүен дауам итә. 14 февралендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән 123-се  уҡсылар дивизияһы полковнигы Алябушев  Ленин ордены менән бүләкләнә. Шундай уҡ наградаға уның командиры ла алйыҡ була, ул һуңынан  комбригдәрәжәһенә күтәрелә. Уҡсылар дивизияһының 123- сө частары финдар оборонаһына 6 км төпкә үтеп инә, һәм фронт буйынса ете километр өҙөүҙе киңәйтә. Ауыр һуғыш барышында дошмандың 12 доты һәм 39 дзоты юҡ ителә. Уҡсылар дивизияһының 84-се частары Лейпясуо йүнәлешендә һөжүмде дауам итә 16 февралдә совет ғәскәрҙәренең Кямарҙы ала. 7-се армия өҙөү арауығын байтаҡҡа арттыра. Ҙур юғалтыуҙарға ҡарамаҫтан, фин ғәскәрҙәре ныҡышмалы ҡаршы тороуын дауам итә.
19 февралдә генерал-лейтенант Эрик Хейнрикс Карелия муйынында барлыҡ фин ғәскәрҙәре менәнкомандующий итеп тәғәйенләнә,  генерал Эстерманды алыштыра. Хейнриксты тиҙҙән 2-се армия корпусы менән етәкселек итеүсе генерал-майор Талвела алыштыра. 2-се армия корпусы икегә бүленә, 1-се корпус менән генерал-майор Лаатикайнен етәкселек итә. 18 февралгә тиклем Выборг ҡултығын моряктар һаҡлай, хәзер ул Муйын армияһына тапшырыла. 28 февралдә Яр буйы һаҡлау секторы булдырыла, ул Лапландиянан килгән көстә менән нығытыла.
Хонканиеми янында һуғыш
Основная статья: Бой при Хонканиеми
26 февралдә финдар танктар файҙаланырға ҡарар итә. 4 танк ротаһын тәшкил иткән 13 «Виккерс», танк, Хонканиеми — Нёюкки участкаһында 3 бабальонға ярҙам итергә бойороҡ ала. Һөжүм иртән 6:30сәғәттә башлана, ләкин бер  рота ғына алға шыла. Финдарҙың тик 7 танкы ғына иҫән ҡала. Сәғәт 9:00 һөжүм тулыһынса уңышһыҙлыҡҡа осрай. Тик өс фин танкы ғына рус позицияларына яҡын килә, улары ла юҡ ителә.
Алыш йомғаҡтары
27 февралдә 13-сө армияның 136-се дивизияһы көньяҡ-көнсығышта хәрәкәт итеп, өлөшләтә Муолаа-Илвеский оборона районын биләй, 62-се — уны төньяҡ-көнсығышта янай. 97-се дивизия, күлдәр аша муйын буйлап үрләп,  Яюряпяянярви күлен үтә һәм уның төньяҡ өлөлөшндә оборона зонаһына килеп терәлә, һәм Хейкурила йүнәлешендә һөжүм башлай
Подлесный (Бәләбәй районы)
Подлесный (Подлесное) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 138 кеше. Почта индексы — 452038, ОКАТО коды — 80209804007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чкаловский (Иглин районы)
Чкаловский (Чкаловское) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 134 кеше. Почта индексы — 452416, ОКАТО коды — 80228825015.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шүлгән
Шүлгән (Шульган) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһының Урал тауҙарына ингән биләмәләрендә аға. Йылға Ағиҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 1041 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Үҙенсәлеге
Йылға атаҡлы Шүлгән мәмерйәһе аша ер аҫтынан үтеп сыға. "Уның сыҡҡан урыны төньяҡҡа ҡарай 12 саҡрым арыраҡ. Мәмерйәнән 2 саҡрымда ул шаулап ер аҫтына инеп юғала һәм ҡеүәтле шишмә булып Шүлгәнташ ауыҙында урғып сыға, ошонда диаметры 3 метр булған бәләкәй генә күл хасил итә. Мәмерйә ауыҙынан 150—170 метр тирәһе аҡҡас, Шүлгән Ағиҙелгә ҡушыла. Тау эсенән сыҡҡан йылға ҡышын ҡаты һыуыҡтарҙа ла туңмай."
Ауыҙ-тел ижадында
Ғәҙелгәрәй ауылында Ишморатова Флүзә Йомағужа ҡыҙы (1965 йылғы) тарафынан Хәйбулла исемле бабайҙан яҙып алынған легенда. Ауылдың халыҡ телендәге боронғо атамаһы — шулай уҡ Шүлгән. Хәйбулла бабай былай тип һөйләгән: "'Бер бай кеше йәшәгән икән, ти. Кешеләр унан бик ҡурҡҡан икән. Сөнки ул бик уҫал булған. Ауылдаштары уның исемен дә әйтергә ҡурҡҡан, ти. Уның турашында һүҙ сыҡһа, уны «шул бай» (тот богач — Х. Г.)тип кенә атар булғандар. Ошо бай йылғала батып үлгән. Һәм был йылғаны ла «Шул улгэн» (Тот умер — Х. Г., Ю. Г.)тип йөрөтә башлағандар. Һуңынан был атама ауыл исеме булып ҡулланыла башлаған. Бай батып үлгән йылға, ер аҫтына инеп юғала, шунан мәмерйәгә ингән ерҙә ҡабат ер өҫтөнә килеп сыға. Шуның өсөн мәмерйә лә 'Шүлгән'тип атала. Шулай итеп,Шүлгән йылғаһы ла, Шүлгән ауылы ла, Шүлгән мәмерйәһе лә бер үк исем менән бәйләнгән'"
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәбиғәте
Шүлгән йылғаһы Ағиҙелгә ҡоя һәм Шүлгәнташ ҡурсаулығы биләмәһенә инеп ҡала. Был ике йылғала балыҡтарҙың 30 төрө, ер-һыу йәнлектәренең — 5 төрө, һөйрәлеүселәрҙең — 6 төрө осрай. Ҡурсаулыҡта 206 төр ҡош, 61 төр һөтимәр осрай. Умыртҡаһыҙҙарҙың яҡынса 1700 төрө теркәлгән, шул иҫәптән күбәләктәр — 378, ҡуңыҙҙар — 458.
Төбәктә Европа шәшкеһен америка шәшкеһе ҡыҫырыҡлап сығара бара. Йомағужа һыуһаҡлағысын төҙөү һәм климат йылыныуы сәбәпле ҡайһы бер балыҡтар һаны, мәҫәлән: ҡыҙылбалыҡ, бағыр, бәрҙе кәмеүе күҙәтелә.
Үҫемлектәр донъяһы күп төрлө һәм бай. 14 төр үҫемлек Рәсәйҙең Ҡыҙыл китабына, 57 — Башҡортостандыҡына индерелгән.
19 май
19 май — григориан стиле буйынса йылдың 139-сы (кәбисә йылында 140-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 226 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Пица
Пица — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 108 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәшит әд-Дин
Рәшит-әд-дин Фазлуллах ибн Әбү-л-Хәйер Али Һәмәдани (Рәшит-әд-Доулэ; Рәшит әд-Табип — "Рәшит Табип"), дәүләт эшмәкәре, табип һәм ғалим-энциклопедист; Хулагуҙар дәүләте министры (1298—1317). Рәшит әд-Дин Ғазан хан әмере буйынса Монгол империяһы, шулай уҡ Алтын Урҙа хаҡында әһәмиәтле мәғлүмәт ҡалдырған. Рәшит әд-Дин етәкселегендә "Жәми әт-тәуарих" (جامع‌التواریخ) ("Йылъяҙмалар йыйынтығы") тигән ҙур тарихи китап фарсы телендә яҙылған. Әлеге хезҙмәт Монгол империяһы, Алтын Урҙа һәм Иран тарихы тураһында мөһим тарихи сығанаҡ булып тора. Рәшит әд-Диндең хаттары шулай уҡ ҙур тарихи әһәмиәткә эйә.
Сығышы
Рәшит-әд-дин Фазлуллах ибн Әбү-л-Хәйер Али Һәмәдани 1247 йыл тирәһендә иран ҡалаһы Һәмәданда тыуған. Ул бай булмаған йәһүд ғалимдары ғаиләһендә донъяға килгән. Рәшит әд-Диндең олатаһы Мүәффиҡ әд-Доулэ низарит имамы Рукн Дин Хуршах ҡамауында булған. Исмаилит ҡәлғәләре ҡолағандан һуң, 1256 йыл аҙағында үҙенең улы (Рәшиттең атаһы) менән монгол ханы Хулагуға хеҙмәткә күсә.
Рәшит-әд-Дин исламға күсер алдынан (1277 йыл тирәһе, дата бәхәсле) Рәшит-әт-Доулэ булараҡ билдәле булған. Уны 1318 йылда язалағандан һуң башын  «„тоғро булмаған йәһүд“те язалау тураһында иғлан итеп», Тәбриз буйлап йөрөткәндәр.
Икенсе яҡтан, Рәшит әд-Диндең йәһүд сығышлы булыуы тураһында мәғлүмәт уның дошмандары лагерынан килгән һәм шуның өсөн шик тыуҙыра. . Эш шунда: 1289 йылда илхан Арғунда вәзир булып хеҙмәт иткән (1284-1291) һәм момолмндар күрә алмаған йәһүд сауҙагәре Сәйет әд-Доулэ (1291) язаланғандан һуң уны йәһүд тип ғәйепләү Рәшит әд-Диндең яманатын һатыуҙа иң дөрөҫ алым булған. Нисек кенә булмаһын, һарайҙа хеҙмәт иткән дәүерендә Рәшит әд-Дин үҙен шәфиит тармағына ҡараған ихлас мосолман-сөннисе — ул саҡтағы фарсы гражданлыҡ бюрократияһы мөхитендә өҫтөнлөк иткән идеологияның тоғро вәкиле итеп күрһәткән.
Сәйәси карьераһы
Абака-хан идара иткән осорҙа дәүләт хеҙмәтен башлай (1265—1282). Ғазан хан дәүерендә (1295—1304) әйҙәүсе роленә күрһәтелгән, ғәмәлдә вәзир вазифаһын биләгән, һәм мөһим иҡтисади реформаларҙы тормошҡа ашырған. Олжейта хан заманында (1304—1316) дәүләт идаралығының беренсе кешеһе булған. Әбү Сәйед Баһадур хан хакимлығы башында(1316—1335) сәйәси дошмандарының интригалары арҡаһында власты ҡулынан ысҡындырған, ә һуңынан ялған ғәйепләү буйынса язаға тарттырылған.