cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ғосман империяһы
Демография
Империяның ахырында уртаса ғүмер оҙонлоғо 49 йәш була, ә XIX быуатта ғына был күрһәткес ни бары 20-25 йәш була. XIX быуатта кешеләрҙең иртә үлеү сәбәбе эпидемияларға һәм аслыҡҡа бәйле була. 1785 йылда Ғосман Мысырында халыҡтың алтынан бер өлөшө тағундан (чума) үлә. XVIII быуатта Алеппо халҡы 20 %-ҡа кәмей. 1687—1731 йылдарҙа Мысыр халҡы 6 тапҡыр аслыҡҡа дусар була. Ғосман империяһындағы һуңғы аслыҡ 1770-се йылдарҙа Анатолияла була. Һуңғары санитар шарттар яҡшырыу, һаулыҡ һаҡлау тармағының алға китеүе һәм ҡалаларға аҙыҡ-түлек ташыуҙы юлға һалыу арҡаһында халыҡтың ҡырылыуы туҡтала.
Халыҡ портлы ҡалаларға күсенә башлай, пароходсылыҡ һәм тимер юл үҫеше быға ыңғай шарттар тыуҙыра. 1700—1922 йылдарҙа Ғосман империяһында ҡалалар йылдам үҫә. Һаулыҡ һаҡлау һәм санитар шарттар яҡшырғанлыҡтан Ғосман империяһындағы ҡалаларҙа йәшәү кимәле күтәрелә. Бигерәк тә портлы ҡалалар етеҙ үҫә. Мәҫәлән, Салоникта халыҡ һаны 1800 йылдағы 55 000-дән 1912 йылға 160 000-гә, Измирҙә — 1800 й. 150 000-дән 1914 йылға 300 000-гә етә. Ҡайһы бер төбәктәргә халыҡ һаны кәмей. Мәҫәлән, Белград халҡы 25 000-дән 8 000-гә ҡала, ҡалала власть өсөн көрәш быға сәбәпсе була. Шулай итеп, төрлө төбәктә халыҡ һаны төрлөсә була.
Иҡтисади һәм сәйәси миграция империяға кире йоғонто яһай. Әйтәйек, урыҫтарҙың һәм габсбургтарҙың Ҡырым менән Балҡанды аннексиялауы ул территорияларҙан мосолмандарҙың күпләп ҡасыуына килтерә — 200 000-ләгән ҡырым татары Добруджаға күсеп китә. 1783—1913 йылдарҙа Ғосман империяһына 5 000 000 — 7 000 000 кеше иммиграциялай, уларҙың 3 800 000-ө Рәсәйҙән була. Миграция империяның төрлө өлөшөндә сәйәси көсөргәнешкә төрлөсә тәьҫир итә, шунлыҡтан халыҡтың төрлө ҡатламдары араһындағы айырма кәмей. Һөнәрселәр, сауҙагәрҙәр, сәнәғәтселәр һәм ер эшкәртеүселәр аҙая. XIX быуаттан алып Ғосман империяһына Балҡандағы бөтә мосолмандар күсенә башлай. Ғосман империяһының ахырына, 1922 йылға, дәүләттә йәшәгән мосолмандарҙың күпселеге Рәсәй империяһынан килгән эмигранттар була.
Телдәр
Халыҡ араһында наҙанлыҡ көслө булғанлыҡтан ябай халыҡтың хөкүмәткә шикәйәттәрен яҙыу өсөн махсус кешеләр тотола. Милли әҙселектәр үҙ телендә һөйләшә (мәхәллә). Мегаполистарҙа йәшәүселәр араһында ғосман телен белмәгәндәр ҙә була.
Ислам
Ислам ды ҡабул иткәнгә тиклем төркиҙәр мәжүси була. Ислам 751 йылда Талас һуғышында Ғәббәсиҙәр еңгәндән һуң ғына тарала башлай. VIII быуаттың икенсе яртыһында уғыҙҙарҙың (сәлжүктәр һәм төрөктәрҙең ата-бабалары) күп өлөшө ислам ҡабул итә. XI быуатта уғыҙҙар Анатолияла төпләнә һәм был динде тарата.
1514 йылда солтан Сәлим I Анатолияла йәшәгән шиғиҙарҙы кафыр тип күпләп ҡырҙыра, 40 000 самаһы кеше үлтерелә.
Христианлыҡ һәм иудаизм
Ғосман империяһында йәшәгән христиандарҙың ирке сикле була, сөнки төрөктәр уларға «икенсе сортлы граждандар» тип ҡарай. Христиандар менән йәһүҙиҙәрҙең хоҡуҡтары төрөктәрҙекенә ҡарағанда кәмерәк була: судта христиандарҙың төрөктәргә ҡаршы шаһитлыҡтары ҡабул ителмәй. Уларға ҡорал йөрөтөү, һыбай йөрөү тыйыла, йорттары мосолмандарҙыҡынан бейегерәк була алмай һәм башҡа сикләүҙәр хөкөм һөрә. Ғосман империяһының бөтә дәүерендә мосолман булмағандарҙан дәвширмә тигән һалым түләтелә. Ваҡыты-ваҡыты менән Ғосман империяһында христиан малайҙарын йыялар һәм мосолман итеп тәрбиәләйҙәр. Был малайҙар дәүләткә идара итергә өйрәтелә, хакимлыҡ иткән синыфты, элита ғәскәрҙәрен (яңысарҙар) булдырыуға йәлеп ителә.
1453 йылда Константинополь ҡолағандан һуң Мәхмәт II ҡала христиандарын ҡырмай, киреһенсә, уларҙың институцияларын (мәҫәлән, Константинополь православие сиркәүен) һаҡлап ҡалдыра.
1461 й. Мәхмәт II Константинополдең Әрмән патриархатын ойоштора. Византия империяһы осоронда иһә әрмәндәр кафыр тип һанала, шунлыҡтан ҡалала сиркәүҙәр төҙөй алмай. 1492 йылда Испан инквизицияһы ваҡытына Баязит II төрөк флотын Испанияға мосолмандар менән сфарадтарҙы ҡотҡарырға ебәрә, тиҙҙән улар Ғосман империяһында төпләнә.
Портаның Константинополь православие сиркәүе менән аралары тыныс була, репрессиялар бик һирәк ойошторола. Ләкин сиркәү структураһы төрөктәр контролендә ҡала. XIX быуатта милләтсел яңы ғосмандар идараға килгәс, Ғосман империяһы сәйәсәте милләтселек һәм ғосмансылыҡ һыҙаттары ала. Болгар православие сиркәүе таратыла.
Мәҙәниәте
Ғосман империяһына ингән территориялар нигеҙҙә Урта һәм Ҡара диңгеҙҙәрҙең яр буйҙарында ята. Шунлыҡтан был төбәктәрҙең мәҙәниәте лә ерле халыҡ йолаларына нигеҙләнә. Европала яңы ерҙәр баҫып алғас, төрөктәр ул төбәктәрҙең ҡайһы бер мәҙәни йолаларын үҙләштерә (архитектура стилдәре, аш-һыу, музыка, ял, идара итеү формаһы). Мәҙәниәт-ара никахтар ҙа ғосман элитаһы формалашыуына йоғонто яһай. Ғосман империяһы биләмәләрендә йәшәгән халыҡтарҙың мәҙәниәттәре бер-береһенеке менән ҡатнашып, буталып бөтә.
Әҙәбиәт
Ғосман әҙәбиәтенең төп йүнәлештәрен шиғриәт һәм проза тәшкил итә. Шулай ҙа шиғриәт өҫтөнлөклөрәк була. XIX быуат башынаса Ғосман империяһында фәнтәзи хикәйәләр яҙылмай. Роман, хикәйә жанрҙары ла булмай.
Америка
Аме́рика — Төньяҡ Америка һәм Көньяҡ Америка ҡитғаларын һәм уларға яҡын ятҡан утрауҙарҙы (шул иҫәптән Гренландияны) берләштереүсе донъя киҫәге.
Был донъя киҫәген шулай уҡ «Яңы Донъя» («Новый Свет») тип атайҙар. Америка атамаһы итальян сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи исеменән алынған.
Ғәҙәттә был донъя киҫәген Төньяҡ Америкаға (Төньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Латин Америкаһына (испан, португал һәм француз телле дәүләттәр), Көньяҡ Америкаға (Көньяҡ Америка ҡитғаһы илдәре һәм уға яҡын утрауҙары), Үҙәк Америкаға (Үҙәк Америка илдәре) һәм Кариб бассейнына (Кариб диңгеҙе бассейнында урынлашҡан дәүләттәр һәм колониялар).
Геологик тарих
Башта Көньяҡ (көнбайыш Гондвана) һәм Төньяҡ Америка (көнбайыш Лавразия) төрлө ҡитға булып торғандар, улар 8 миллион йыл элек Панама тирәһендә ҡушылғандар.
Басиров Зилфәт Рәүеф улы
Басиров Зилфәт Рәүеф улы (15 сентябрь 1927 йыл — 19 ноябрь 2000 йыл) — скульптор, Башҡортостан Республикаһының халыҡ (2000) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1977). 1968 йылдан СССР Рәссамдар союзы ағзаһы. «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Биографияһы
Зилфәт Рәүеф улы Басиров 1927 йылдың 15 сентябрендә Татар АССР-ының Минзәлә кантоны (хәҙер Татарстан Республикаһының Аҡтаныш районы) Иҫке Ҡормаш ауылында тыуған.
1965 йылдан Өфө ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1968 йылдан Рәссамдар союзы ағзаһы. КПСС ағзаһы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған рәссамы (1975). Башҡортостан рәссамдары союзы идараһы ағзаһы. 1967 йылдан — республика, декада, зона, бөтә Рәсәй, бөтә Союз һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Зилфәт Рәүеф улы 1985—1987 йылдарҙа Башҡорт АССР-ы Рәссамдар союзы идараһы рәйесе була.
2000 йылдың 19 ноябрендә Өфөлә вафат була.
Төп эштәре
Ике ҡатын-ҡыҙ һындары, баҡырҙан ҡойолған, Евтерпа — лирик шиғриәт һәм Терпсихора — бейеүҙәр бағымсылары, Өфө опера һәм балет театры бинаһында ҡуйылған.
Хәтер
Басиров Зилфәт Рәүеф улы тыуған Аҡтаныш районының Иҫке Ҡормаш ауылында скульпторҙың музейы асылды.
Облив ҡарбузы байрамы
Облив ҡарбузы байрамы — 2014 йылдарҙа ойошторолған сара. Күңелле байрам йыл һайын Ростов өлкәһе Облив районының Облив станицаһы үҙәк майҙанында үткәрелә.
Тарих
Байрам үҙе 2014 йылда Облив станицаһына нигеҙ һалыуға 270 йыл тулыу айҡанлы ойошторола. Ул байрам 2014 йылдың 20 сентябрендә билдәләнде. Ҡарбуз байрамын иң яҡшы рекламалауға конкурс ойошторолдо. Бөтә еңеүселәр дипломдар һәм иҫтәлекле приздар менән бүләкләнде. Шулай уҡ иң яҡшы эмблемаға, таҡмаҡҡа һәм байрамға арналған шиғырға конкурс үткәрелде. Конкурс иң яҡшы балалар коляскалары һәм велосипедтар парадына ла конкурс уҙҙы. Байрам 2015 йылдың 22 авгусында, ә 2016 йылда — 13 августа үтте. Был сарала Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары Вячеслав Николаевич Василенко ҡатнашты.
Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы
Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы (13 апрель 1939 йыл) — нефтсе. 1970—2002 йылдарҙа Өфө быраулау эштәре идаралығының быраулау мастеры һәм комплектлаусыһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған нефтсеһе (1994), СССР-ҙың почетлы нефтсеһе (1986) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1989). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1981), 2‑се (1985) һәм 3‑сө (1976) дәрәжә Хеҙмәт Даны ордендары кавалеры.
Биографияһы
Нуриман Сәйетгәрәй улы Аслаев 1939 йылдың 13 апрелендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Иҫке Туймазы ауылылында тыуған.
Эш урыны: «Туймазабурнефть» тресында 1962 йылдан эшләй башлай. Башта бурильщик була. 1970 йылда быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 1996—2002 йылдарҙа — Өфө быраулау эштәре идаралығында (УБР) комплектовщик вазифаһын башҡара.
Аслаев Нуриман Сәйетгәрәй улы скважиналарҙа быраулау технологияһына электробур ҡулланыу ысулын индерә.
Туймазы, Сергеев, Өршәк нефть ятҡылыҡтарын, Дүртөйлө һәм Өфө яны нефть ятҡылыҡтарында быраулау эштәрендә ҡатнаша.
Лоцмейстер посы (Дондағы Ростов)
Лоцмейстер посы — Перебойный утрауынан ( Азов районының) күсереп һалынған бина Дон йылғаһының һул ярында урынлашҡан, Дондағы Ростов ҡалаһы Ростов тимер юл күпере янында тора.
Тарих
Лоцмейстер бинаһы (хәҙер яңынан төҙөлгән), радиоэлемтә уйлап табыусы Александр Попов етәкселегендә беренсе булып Рәсәйҙәге радиостанция төҙөлгән.
Лоцмейстер посы Перебойный утрау ында 1890-сы йылдар башында Егурча гирлаһының Таганрог ҡултығына сыҡҡан ерҙә барлыҡҡа килгән. Уның төп бурысы булып карап капитандарына Дон йылғаһының тәрәнлеге тураһында мәғлүмәт тапшырыу торған. Бының өсөн телеграф һәм мачта ҡуйғандар. Мачтаға цифрҙар менән визуаль сигналдар баҫтырып ҡуйғандар. Мачта ҡоролмалары оҙонлоҡҡа һуҙылған бер ҡатлы йорттоң ҡыйығына — ҡыйыҡ үҙәген ослаусы ротондала урынлаштырылған.
1901 йылда лоцпосҡа билдәле физик Александр Попов, килә. Уны Дон гирлалары комитеты ҡабул итеү-тапшырыу радио ҡоролмаларын ҡуйыу өсөн махсус саҡырғандар. Быға тиклем ундай радиостанцияларҙы ул Петербург һәм Кронштадта ҡуйған булған.
Лоцмейстер посында һәм йөҙөүсе маяҡта (12 км алыҫлыҡта) килтерелгән ҡорамалдар урынлаштырыла һәм 27 августа (1901 йыл) радиостанция эшләй башлай.
1902 йылдың авгусында Александр Степанович Попов Перебойный утрауында тағы ла бер тапҡыр була.
Һөҙөмтәлә радиоэлемтә лоцмейстер посы, йөҙөүсе маяҡ менән Ростов порты һәм [[Азов диңгеҙ араһында аныҡ радио бәйләнеш]] урынлаштырыла. менән Был граждандар радиостанцияһы ун йылдан ашыу эшләй һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы ваҡытында хәрби ведомствоға тапшырыла
1940-сы йылдар аҙағында Дон йылғаһының һул ярындағы ағас лоцмейстер посы бинаһы һүтелә һәм уның урынына, әҙерәк тышҡы күренешен үҙгәртеп, яңы бина төҙөлә. Ул Ростов тимер юл күпере янында тора һәм «Динамо» һыу биреү станцияһы ҡарамағына тапшырыла.
Лоцмейстер посы өсөн таш өй төҙөү бер нисә тапҡыр туҡталып торған. 1956 йылда йортта рус ғалимы А. С. Попов хөрмәтенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы
Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы (15 апрель 1924 йыл — 15 июль 2011 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Уҡсылар дивизияһының айырым танкыға ҡаршы дивизионының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Дан орденының тулы кавалеры. 1995 йылда Мәскәүҙәге Еңеү Парадында ҡатнашыусы.
Биографияһы
Милләте башҡорт. 1944 йылдан алып ВКП(б)/КПСС ағзаһы. 1941 йылда Асҡар урта мәктәбендә 7 класс тамамлағандан һуң, 1941—1942 йылдарҙа Әбйәлил районының «III Интернационал» колхозында иҫәпсе булып эшләй.
1942 йылдың 3 авгусында Башҡорт АССР-ының Әбйәлил районы хәрби коммиссариаты тарафынан Ҡыҙыл армияға алына һәм хәрби-пехота училищеһына йүнәлдерелә. 1943 йылдың февраленән алып Бөйөк Ватан һуғышы яуҙарында ҡатнаша башлай. Курск дуғаһынан алып Дрезденға тиклем яу юлын үтеп, еңеү көнөн Чехословакияның баш ҡалаһы Прагала ҡаршылай.
1947 йылда гвардия старшинаһы В. Сөләймәнов демобилизациялана һәм тыуған яғына — Башҡортостанға ҡайта. Башҡорт АССР-ы Әбйәлил районының эске эштәр бүлегендә хеҙмәт итә. Шулай уҡ партияның район комитетында, 1977—1989 йылдарҙа «Сельхозтехника» район берләшмәһендә эшләй.
Башҡортостандың Әбйәлил районы Асҡар ауылында йәшәгән. Ғ. В. Сөләймәнов — 1995 йылда Мәскәүҙәге Еңеү Парадында ҡатнашыусы.
Вәлиәхмәт Ғимал улы Сөләймәнов 2011 йылдың 15 июлендә вафат була.
Ҡаһарманлыҡ
3-сө Украина фронты 37-се армияның 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 20-се айырым танкыға ҡаршы дивизиондың орудие командиры ҡыҙылармеец Сөләймәнов Вәлиәхмәт һалдаттары менән бергә 1944 йылдың 17 февраленән 29 февраленә тиклемге арауыҡта Украинаның Днепропетровск өлкәһе Кривой рог районының Водяное, Высокое поле, Ингулец ауылдары янында орудие уты менән 25 дошманды, уларҙың өс пулемётын юҡ итә. Ике тапҡыр яралана.
Немец-фашист баҫҡынсылары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө башҡарғаны өсөн Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы 1944 йылдың 23 мартында ССРР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән 3-сө дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 79869).
1945 йылдың 20 ғинуарында 1-се Украина фронты 37-се армияның 15-се гвардия уҡсылар дивизияһының 20-се айырым танкыға ҡаршы дивизионы орудие командиры өлкән сержант Сөләймәнов В.Ғ. артиллеристар менән бергә Оппельн ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышындараҡ, Одер йылғаһының һул ярында (хәҙер Ополе ҡалаһы) дошман танкыһын, ике пулемётты һәм дошмандың тере көсөн юҡ итә.
Немец-фашист баҫҡынсылары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө башҡарғаны өсөн Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы 1945 йылдың 2 апрелендә ССРР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 14469).
Немец-фашист баҫҡынсылары менән алыштарҙа командованиеның заданиеларын өлгөлө башҡарғаны өсөн Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы 1945 йылдың 27 июнендә ССРР-ҙың Юғары Советы Президиумы указы менән 1-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә (№ 14469), шуның менән Дан орденының тулы кавалеры була.
Наградалары
Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), 1-се (1945 йылдың июне), 2-се (шул уҡ йылдың апреле) һәм 3-сө (1944) дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнгән.
Хәтер
Әбйәлил районыны үҙәге Асҡар ауылында Дан орденының тулы кавалеры Сөләймәнов Вәлиәхмәт Ғимал улы йәшәгән йортта мемориаль таҡтаташ асылған.
Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы
Бәхтейәров Фәйзулла Хизбулла улы  (6 ноябрь 1932 йыл — 1 декабрь 1998 йыл) — театр актёры, 1953 йылдан СССР Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1983).
Биографияһы
1952 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (Х.Бухарский курсы) тамамлай. Уҡып сыҡҡас, хеҙмәт юлын Ауырғазы колхоз-совхоз театрында башлай. Артабан Салауат башҡорт дәүләт драма театрында әүҙем һәм һөҙөмтәле ижади хеҙмәт юлын дауам итә.
Фәйзулла Хизбулла улы эстрадала Башҡортостан, Татарстан, донъя классик әҙәбиәте әҫәрҙәре менән сығыш яһай.
Генерал Марков һәйкәле
'''Генерал С. Л. Марков һәйкәле''' — Урыҫ Император армияһының Генераль штаб генерал-лейтенанты, урыҫ-япон һуғышы һәм Беренсе донъя һуғышы геройы, Аҡтар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың һәм лидерҙарының береһе С. Л. Марковҡа ҡуйылған һәйкәл. 2003 йылдың 13 декабрендә Сальск ҡалаһында (Ростов өлкәһе) асыла. Рәсәйҙә беренсе булып Аҡтар хәрәкәте эшмәкәренә ҡуйылған һәйкәл.
Архитекторы — Алексей Бегунов, скульпторы — Владимир һәм Данила Суровцевтар. Материалы: бронза, гранит.
Һәйкәл төҙөү тарихы
2001 йылда һәйкәл ҡуйыу буйынса инициатива төркөмө ойошторола (Алекаев А — «Аҡ яугирҙәр» проекты етәксеһе, «Пересвет-Инвест» Инвестиция-риэлтор компанияһы). Ике йыл эсендә инициатива төркөмө, Сальскта 1918 йылдың 25 июнендә генерал һәләк булған урындан алыҫ түгел, һәйкәл урынлаштырыу тураһында Сальск Хаҡимиәте сығарған Ҡарарҙы ҡабул итеп ала. Сальсктың 1920 йылға тиклем атамаһы башҡа була: Марков.
В Суровцев, генерал Марков һәйкәле авторы: Бөтәһе лә минең урыҫ эшҡыуары А. Н. Алекаев менән танышыуҙан башланды. Алекаев миңә күләме ҙур булмаған генерал Марков скульптураһын яһау тәҡдиме менән мөрәжәғәт итте. Шулай уҡ генерал Марковтың һәйкәлен төҙөү идеяһы ла уныҡы була. Башта идея миңә тормошсан түгел һымаҡ күренде — был хәл ике йылдан ашыу элек булған ине. Ул ваҡытта минең һәйкәл ҡуйыу буйынса етерлек тәжрибәм булһа ла, идея башта миңә тормошҡа ашмаҫтай күренгәйне. Мин ул ваҡытта Аҡтар хәрәкәте темаһы, граждандар һуғышы тарихы менән бик үк таныш түгел инем. Әммә А. Н. Алекаев эшмәкәрлеге арҡаһында мин был мәсьәләне бик яҡшы өйрәндем. «Посев» нәшриәтендә баҫылған «Аҡ Яугирҙәр» серияһында генерал Марков тураһында китап сығыуы бында ҙур роль уйнаны. Һәйкәл өҫтөндә эшләгәндә миңә «Аҡ Гвардия» альманахы мөхәрририәте ағзалары етди кәңәштәр бирҙеләр. Проектҡа ярҙам күрһәттеләр: казак мәсьәләләре буйынса советник Г. Н. Трошев йөҙөндә Рәсәй Федерацияһы Президенты Хакимиәте, министр урынбаҫары А. Л. Федотов һәм Рәсәй Федерацияһының Франциялағы илсеһе А. А. Авдеев йөҙөндә Рәсәй сит ил эштәре министрлығы, стратегик тәғәйенләштәге ракета ғәскәрҙәре генерал-полковнигы Н. Е. Соловцов йөҙөндә Рәсәй оборона Министрлығы, губернатор В. Ф. Чуб һәм уның урынбаҫарҙары И. А. Станиславов һәм В. П. Водолацкий («Бөйөк Дон ғәскәре» ғәскәри казак йәмғиәтенең атаманы) йөҙөндә Ростов өлкәһе Хакимиәте. Проектҡа Новочеркасск һәм Ростов архиепискобы Пантелеймон фатиха бирә.
Тәүҙә һәйкәлде Дондағы Ростов ҡалаһында, 1918 йылда Ирекле армия штабы ултырыштары үткән бинаға яҡын төҙөү планлаштырыла. Ошонан уның ойоштороусылары генерал Л. Г. Корнилов һәм М. В. Алексеев данлыҡлы «Боҙло поход» башлаған.
Әммә урамдар, майҙандар һәм башҡа әһәмиәтле урындарҙың исеме буйынса ведомство-ара комиссия ултырышында, шулай уҡ Ростов өлкәһенең мәҙәниәт министрлығы кәңәшмәһендә ҡарағандан һуң, һәйкәлде Сальск ҡалаһында ҡуйырға хәл ителә. Ростов өлкәһе телевидениеһы, өлкәлә һәйкәл ҡуйыуға ҡарата халыҡтың ҡарашын асыҡлау маҡсатында, граждандарҙан һорау алыу үткәрә. Һорау алыныусыларҙың күпселеге проектҡа ыңғай ҡараш белдерә.
Проект Рәсәй халҡының ирекле иғәнәләре иҫәбенә һәм «Пересвет-Инвест» компанияһы аҡсаһына финанслана.
Һәйкәлде асыу
Һәйкәл 2003 йылдың 13 декабрендә, С. Л. Марковтың һәләк булыуының 85-йыллығына тап килтереп асыла. Һәйкәл асыу тантанаһында Ростов өлкәһе губернаторы урынбаҫары, Бөйөк Дон ғәскәре атаманы В. П. Водолацкий, Ростов өлкәһе закондар сығарыу йыйылышының казактар менән бәйләнеш буйынса комитеты рәйесе Н. В. Шевченко, башҡа рәсми кешеләр ҡатнашты. Франциянан Сальск ҡалаһына урыҫ кенәздәре тоҡомо А. А. Трубецкой килә.
Семенов ҡәлғәһе
Семенов ҡәлғәһе — оборона ҡоролмалары, улар XVII аҙағында — ХVIII быуат башында Ростов өлкәһе Миус йылғаһы тамағында урынлашҡан.
Тарих
Билдәле булыуынса, 1674 йылдың көҙөндә Мәскәүҙән Донға воевода, кенәз П. И. Хованский-Змей ҡәлғә төҙөү өсөн Миюс йылғаһына ебәрелә. Ул ваҡытта был идеяны тормошҡа ашырып булмай, сөнки ҡәлғә төҙөр өсөн ҡулайлы урын таба алмайҙар. Һуңыраҡ ҡәлғә төҙөлгән һәм 1698 йылда Миюс исеме аҫтында билдәле булған. Һуңыраҡ ҡәлғә Семенов ҡәлғәһе исемен алған.
Ҡоролма дөрөҫ булмаған дүртмөйөш формалы 4 бастион һәм 2 ярым бастионлы булған. Ҡапҡаны дала яғынан ярым бастион һаҡлаған. Уның бейеклеге 3,5 метр булып, тәрәнлеге 2 метр тәшкил иткән, ә киңлеге 6 метр. Майҙаны — 600х500 метр ҙурлыҡта булған.
1699 йылда гарнизонда 421 кеше иҫәпләнә, улар араһында копейщиктар, рейтарҙар һәм һалдаттар булған. Шул уҡ ваҡытта ҡәлғәлә казактар күренә башлаған: улар үткенсе сауҙагәр караптарын тикшергәндәр 1711 йылда ҡәлғә өлөшләтә емерелгән була.
XХI быуатта был ҡәлғә һыҙаты Миус лиманынан ҡарағанда яҡшы күренеп торған. Яр буйы һыҙығы ҡәлғәләре һыу менән йыуылған. Ваҡыт-ваҡыт ҡәлғәнең элекке территорияһында археологик тикшеренеүҙәр үткәрелә. Тикшереү барышында керамика һәм тәмәке тартыу өсөн төрөпкә табылған.
Драган Николич
Драган Николич (Драгослав (Драган) Николић; 20 август 1943 йыл, Белград — 11 март 2016 йыл, Белград) — Сербияның театр һәм кино актёры.
Биография
Белградта Драма сәнғәте факультетын тамамлай. 1964 йылдан кинола уйнай. 1969 йылда «Оҫтахана 212» театр труппаһы ағзаһы булған. Мастер һәм Маргарита, Төбөндә һәм башҡалар спектаклдәрҙә төп ролдәрҙе уйнай.
Танылыу
Павле Вуйисич премияһы (2007).
Сауҙагәрҙәр биржаһы (Таганрог)
Сауҙагәрҙәр биржаһы — ХIХ быуатта Таганрог ҡултығында сауҙа операциялары үткәреү өсөн ойошторолған биржа.
Тарих
Сауҙагәрҙәр биржаһы Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһында 1801 йылда барлыҡҡа килгән. Уның территорияһы хәҙерге «Кристалл» заводы торған урында булған һәм диңгеҙ яры буйынан Депальде баҫҡысына т иклем һуҙылған. 1804 йылда биржа территорияһында сит илдәрҙән килтерелгән ҡулланыу тауарҙары өсөн амбар төҙөлгән. Ҡала властары амбар төҙөүҙе үҙҙәре яйлаған. Ҡала башлығы Б. Б. Кампенгаузен бойороғо буйынса 1804—1806 йылдарҙа сауҙагәрҙәр биржаһы территорияһында ағас магазиндар төҙөү тыйыла. Ҡоролмаларҙы төҙөү өсөн бары тик таш ҡулланырға һәм амбар башын черепица менән ҡапларға ғына рөхсәт ителгән.
1805 йылда Таганрог таможня округы ойошторола. Уға Ростов, Мариуполь заставаһы, Керчь һәм Бердянск таможняһы инә..
Таганрог территорияһында күп сит илдәрҙең консуллыҡтары эшләй. Был төбәктең үҙенсәлектәре менән бәйле була. Экспорт контораһы эшләй, улар сит илдәргә иген ебәрә. Сит ил консулдары Германия, Швеция, Франция, Бөйөк Британия, Испания, Төркиә, Италия, Греция, Дания, АҠШ, Парагвай, Бельгия илдәренән була. Таганрогтан бойҙай Лондонға англичандар, француздар, итальяндар, гректар тарафынан, Сицилияның макарон фабрикаларына ебәрелә.
Үҙ тауарҙарын Таганрогҡа Синоп, Кесе Азия, Трапезунд һәм Керасунт караптары алып килгән. Күбеһенсә, сәтләүек, цитрус, шарап, ағас һәм тәмләткестәр килтерелгән. Бында сит ил сауҙагәрҙәре юғары сортлы он һәм балыҡ ыуылдырығы һатып алған. Уларҙың ҡайһы берҙәре Таганрог ҡалаһында ҡалырға ҡарар иткәндәр һәм үҙҙәренең эшмәкәрлеген үҙгәртеп икмәкхана асыу менән шөғөлләнә. Яйлап сауҙагәрҙәр биржаһы үҙенең актуаллеген юғалта. Келәттәр емереләбашлай. Улар урынында ағас эшкәртеү фабрикалары һәм башҡа кәсепханалар барлыҡҡа килгән. И. Н. Ножников, И. М. Пархоменко һәм К. М. Добровольскаяларҙың ҙур складтары ғына үҙ эшен дауам иткән.
Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы
Ишбулдин Хәмиҙулла Әбдрәхим улы (23 сентябрь 1946 йыл) — опера йырсыһы. 1978—1981 йылдарҙа һәм 1994 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (1997).
Биографияһы
Хәмиҙулла Әбдрәхим улы Ишбулдин (Хәмит Ишбулдин) 1946 йылдың 23 сентябрендә Үзбәк ССР-ының Брич-Мулла ауылында тыуған.
1978 йылда Өфө дәүләт сәнғәт институтын «яңғыҙ йырлау» һөнәре буйынса (Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, профессор Мортазина Миләүшә Ғәли ҡыҙы класы) тамамлай.
1977 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрының опера труппаһында стажёр булып эшләй, диплом спектаклендә Заһир Исмәғилевтың «Салауат Юлаев» операһындағы төп партияны башҡара һәм опера театрына солист итеп эшкә алына.
1981—1994 йылдарҙа йырсы Муса Йәлил исемендәге Татар академия дәүләт опера һәм балет театрында эшләй. 1994 йылда Өфөгә әйләнеп ҡайта.
Хәмит Ишбулдин төрлө концерт программаларында сығыш яһай, бай камерный вокал репертуарға эйә. Дирижёрҙар: В. М. Васильев, А. А. Людмилин, Ф. Ш. Мансуров менән эшләй.
«Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәле (Таганрог)
«Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәле — Ростов өлкәһе Таганрог ҡалаһының Петр урамында 2015 йылда ҡуйылған монумент. Һәйкәлде ҡуйыу өсөн элек унда Троицк ҡәлғәһе урынлашҡан биләмә һайланған.
Һүрәтләнеш
Һәйкәл асыу тантанаһы 2015 йылдың 15 майында була. Ул Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы урынлашҡан биләмәлә ҡуйылған, монумент үҙенең исемен уның хөрмәтенә алған. Композицияның төп элементы — пушка — ҡәлғә стенаһы фрагментына яҡын урынлаштырылған. Пушка йүнәлеше осраҡлы ғына һайланмаған, авторҙың уйы буйынса, ул диңгеҙ портын дала яғынан һөжүм итергә мөмкин булған дошмандарҙан һаҡлай. Стена өлөшөн, картография мәғлүмәттәре нигеҙендә, тап «күкрәктән һуғыш стенаһы» урынлашҡан урынға ҡуйғандар.
Стена ҡороу өсөн ҡаланың тарихи өлөшөн төҙөкләндереү ваҡытында алған материалдарҙы ҡулланғандар. «Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәлен төҙөү идеяһы һәм уны төҙөүҙе финанслау «Тарихи Таганрог» фондын ойоштороусылар эше. «Тарихи Таганрог» фондын булдырыусы, киләсәктә Троицк ҡәлғәһе сиген асыҡларға ярҙам итерлек, тағы ла 13 һәйкәл ҡуйырға мөмкин, тип билдәләне.
Таганрог эшҡыуарҙары «Троицк ҡәлғәһенең өсөнсө бастионы» һәйкәлен төҙөүҙә ярҙам күрһәтәләр. Ярҙам финанс яҡтан ғына булмай, берәүҙәре һәйкәл эшләү өсөн кәрәкле материал бирәләр, икенселәре уның ҡайһы бер өлөштәрен эшләйҙәр.
Республика Башкортостан (гәзит)
«Республика Башкортостан» — Башҡортостанда урыҫ телендә нәшер ителгән ижтимағи-сәйәси гәзит. Республиканың төп гәзиттәренең береһе, район һәм ҡаларҙағы ижтимағи-сәйәсе ваҡиғаларҙы яҡтырта.
Тарихы
Гәзитттең беренсе һаны 1906 йылдың 8 (21 октябрендә) «Уфимский рабочий» исемендә баҫылып сыға. Барлығы 28 һан нәшер ителә. Гәзит баҫылған йәшәрен типография төҙөүҙә А. Д. Цюрупа ҡатнаша. Гәзиттең беренсе мөхәррире Алексей Христофорович Митрофанов (партия ҡушаматы Романыч). Уны сәйәси фирҡә эшенә йәлеп иткәндән һуң мөхәррир вазифаһына Борис Михайлович Волин тәғәйәнләнә. 1908 йылдың 17(30) октябрендә гәзит нәшер итеү туҡтатыла.
1917 йылдың 19 мартынан «Вперед!» исеме менән РСДРП-ның Өфө берләшкән комитетының баҫмаһы, көндәлек гәзит булып нәшер ителә. Мөхәррире булып Алексей Иванович Свидерский эшләй. Тиҙҙән уны РСДРП-ның Үҙәк Комитеты ҡарары менән Людмила Николаевна Сталь алмаштыра. 1919 йылдың июль айынан гәзит «Известия Уфимского губернского революционного комитета» исеме менән сыға башлай. 1922 йылдан гәзит РКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты һәм Башҡорт АССР-ы Үҙәк башҡарма комитетының матбуғат баҫмаһы булараҡ «Власть труда» исемендә нәшер ителә. 1925 йылдың 1 ғинуарынан «Красная Башкирия», ә 1951 йылдың сентябренән— «Советская Башкирия» исемендә баҫтырыла.
Әлеге ваҡытта — «Республика Башкортостан» тип атала.
Хмельницкий өлкәһе
Хмельницкий өлкәһе (Хмельницька область) — Украиналағы өлкә. Административ үҙәге — Хмельницкий ҡалаһы.
Тарихы
Винница өлкәһенән 1937 йылдың 22 сентябрендә бүленеп сыға. 1954 йылдың 26 апрелендә исеме бөгөнгөгә алыштырылғанға тиклем «Каменец-Подольск өлкәһе» булып йөрөй.
1941 йылға тиклем өлкә үҙәге Каменец-Подольский ҡалаһы була. Бында боронғо Рәсәйҙең иң матур ҡылыстарының береһе — Карабчиев ҡылысы табылған, ул X—XI быуаттарҙа эшләнгән тип фаразалана. Ҡылыстың тотҡаһы европа-урыҫ стилендә, орнаменты византия стилендә.
Халҡы
Дәүләт статистика хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, 2013 йылдың 1 октябренә өлкәлә 1 309 687 кеше йәшәй, шул иҫәптән ҡала халҡы — 729 473 кеше (55,7 %), ауыл халҡы — 580 214 человек (44,3 %). Даими йәшәгән халыҡ — 1 306 524 кеше, шул иҫәптән ҡала халҡы — 723 830 кеше (55,4 %), ауыл халҡы — 582 694 кеше (44,6 %).
Милли состав
(2001): украиндар — 93,9%, урыҫтар — 3,6%, поляктар — 1,6%.
Административ ҡоролошо
Өлкә составында 20 район:
6 ҡала округы:
Шакиров Алик Фәйез улы
Биографияһы
2019 йылдың 29 ноябрендә Алик Шакиров «Башинформ» мәғлүмәт агентлығының баш мөхәррире итеп тәғәйенләнде.
Ижады
Planned
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы
Янбаева Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы (16 октябрь 1953 йыл) — башҡорт журналисы һәм йәмәғәт эшмәкәре. 1981 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1997). Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге (2006) һәм Рәми Ғарипов исемендәге (2012) премиялар лауреаты. Бөтә донъя башҡорттары (III, IV) Ҡоролтайы (Конгресы) делегаты, башҡарма комитеты кәңәшмәһе ағзаһы һәм башҡарма комитет рәйесе урынбаҫары булды. 2019 йылдан Өфө башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2019).
Республика баш ҡалаһында башҡорт телендә баҫтырылған «Киске Өфө» ижтимағи-сәйәси-мәҙәни гәзитенә нигеҙ һалыусы (2002) һәм баҫманың баш мөхәррире (2002 йылдың ноябрь айынан).
Биографияһы
Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы Янбаева Башҡорт АССР-ының Маҡар районы Маҡар районы Ҡанаҡай ауылында 1953 йылдың 16 октябрендә тыуған.
1977 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. 1976 йылдан «Башҡортостан ҡыҙы» журналында эшләй башлай. 1980 йылдан «Совет Башҡортостаны» гәзите хеҙмәткәре, 1995—1998 йылдарҙа һәм 2002 йылдың февраленән октябренә тиклем «Башҡортостан» гәзитенең бүлек мөдире булып эшләй.
2002 йылдың ноябрь айынан баш ҡаланың башҡорт телендә сыҡҡан «Киске Өфө» гәзитенең баш мөхәррире.
Ижади эшмәкәрлеге
Гөлфиә Янбаева «Йөрәккә уйылған ғәм» исемле китап авторы. Был китап 2006 йылда баҫылап сыҡҡан һәм шул уҡ йылда Башҡортостан Республикаһының Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ булған.
Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы
Ишмырҙин Әбүбәкер Әхмәҙулла улы (3 декабрь 1936 йыл) — ғалим-тау инженеры, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2000), профессор (2005). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уйлап табыусыһы (2005).
Биографияһы һәм эшмәкәрлеге
Әбүбәкер Әхмәҙулла улы Ишмырҙин 1936 йылдың 3 декабрендә Башҡорт АССР-ының Ғафури районы Сәйетбаба ауылында тыуған. Үҙ ауылында урта белем алғас, Өфө нефть институтына уҡырға инә һәм уны «тау инженеры» һөнәре буйынса 1959 йылда уңышлы тамамлай.
Үҙаллы хеҙмәт юлын шул уҡ йылда «Башвостокнефтеразведка» тресында быраулаусы ярҙамсыһы булып башлай. 1960 йылдан «Башнефтегеофизика» берләшмәһенең үҙәк лабороторияһында инженер, 1961 йылдан «Башнефтепроект» институнда инженер, өлкән инженер булып эшләй. 1967—1969 йылдарҙа «Башнефть» берекмәһендә өлкән инженер һәм төркөм етәксеһе вазифаларын башҡара.
1969—1970 йылдар В. И. Ленин исемендәге Ҡаҙағстан политехник институтында аспирантураһын, 1970—1971 йылдар Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге халыҡ-хужалығы һәм газ промышленносе институтында аспирантураны тамамлағас, Өфө нефть институтында (1990 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты) фән өлкәһендә эш башлай. 1974 йыл уҡытыу эшенә күсеп, ассистент була. 1976 йылдан — өлкән уҡытыусы. 1980 йылдан — доцент, 2000 йыл — техник фәндәр докторы, 2001 йыл — кафедрала профессор.
Фәнни хеҙмәттәре
Сыймалды табыу һәм төрлө фазалағы шыйыҡсаларҙы сығарыу кимәлен үҫтереү өлкәһендәге мәсьәләләрҙе хәл итеүгә арналған. 200-ҙән ашыу фәнгә арналған эштәре сыҡҡан. 34 автор танытмаһы һәм патентары бар.
Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай
Көнбайыш Европа — Көнбайыш Ҡытай тиҙ йөрөшлө автомагистрале — Санкт-Петербургты (Рәсәй) Тяньга порты (Ҡытай) менән тоташтырасаҡ юл — Финляндияның көнбайыш сигенән Ҡытайға тиклем һуҙыла. Европа һәм Азия араһында транспорт бәйләнешен яҡшыртыуҙы һәм Ҡытайҙан тауар импортын еңеләйтеүҙе ниәт итә. Төҙөлөш эштәре 2008 йылда башланды. 2020 йылда тамамланыр тип фаразлана.
Яңы автобан Санкт-Петербургтан башланып, тиҙ йөрөшлө автомагистраль буйынса Мәскәүгә етергә, унан Мәскәү-Ҡазан федераль юлы буйынса уҙырға тейеш. 2030 йылға тиклем Санкт-Петербург — Вологда — Ҡазан трассаһын төҙөп, Мәскәү аша үткән йүнәлеште еңеләйтеү ҡаралған. Яҡын арала ул юлдар функцияһын М7 юлы үтәйәсәк.
Башҡортостан Республикаһының көнбайышында трасса Бәләбәй, Стәрлетамаҡ йәнәшәһенән бара. Ҡаҙағстанда трасса Аҡтүбә, Ҡыҙыл Урҙа, Шымкент, Тараз, Ҡорҙай, Алматы янынан уҙа. Ҡытайҙың Хоргос, Урумчи, Ухань ҡалалары аша үтеп, магистраль Ляньюньган ҡалаһында Һары диңгеҙгә етә.
Трасса ҡылыҡһырламаһы
Юлының күпселек өлөшөндә автомобилдәрҙә саф һауала йөрөү түләүле буласаҡ.
Ҙур шартлау
Ҙур шартлау (ингл.   Big Bang ) — Ғаләм барлыҡҡа килеүҙең, атап әйткәндә — Ғаләм киңәйә башлауҙың (уға тиклем Ғаләм сингуляр хәлдә булған) дөйөм ҡабул ителгән космологик моделе.
Ҙур шартлау теорияһын ҡайнар Ғаләм моделе менән ҡатнаштыралар, әммә был концепциялар бер-береһенә бәйле түгел. Тарихта шулай уҡ Ғаләмдең Ҙур шартлауға яҡында һыуыҡ башланғысы тураһындағы фекер ҙә була.
Ҙур шартлау теорияһы менән ҡайнар Ғаләм теорияһына бөгөнгө ҡараштар
Хәҙерге ҡараштар буйынса, беҙ белгән Ғаләм 13,77 ± 0,059 млрд йыл элек  ниндәйҙер башланғыс сингуляр хәлдә хасил булған һәм шунан бирле өҙлөкһөҙ киңәйә һәм һыуына. Уны һүрәтләй башлау мәле итеп яҡынса 1032 К температуралы (Планк температураһы) һәм яҡынса 1093 г/см³ тығыҙлыҡлы (Планк тығыҙлығы) Планк дәүере алына. Иртә Ғаләм бер төрҙәге изотроп мөхит булып торған, уға ғәйәт юғары тығыҙлыҡлы энергия, температура һәм баҫым хас булған. Киңәйеү һәм һыуыныу һөҙөмтәһендә Ғаләмдә барған фаза күсештәре ваҡытында элементар киҫәксә ләр газдан шыйыҡлыҡ конденсацияланыуға оҡшаш күренеште кисерә.
Планк дәүере башланғандан һуң яҡынса 10−35 секунд үткәс, фаза күсеше Ғаләмдең экспоненталы киңәйеүен башлап ебәрә. Был осор Космос инфляцияһы тигән атама ала. Был осор тамамланғас, Ғаләмдең төҙөлөш материалын кварк-глюон плазма тәшкил итә. Бер аҙҙан температура киләһе фаза күсешенә килтергән күрһәткескә тиклем түбәнәйә. Был күсеш бариогенезис тип атала. Был этапта кварктар һәм глюондар протон, нейтрон кеүек бариондарға берләшә. Бер үк ваҡытта маттерия (ул күләмлерәк була) менән антиматерия барлыҡҡа килеү бара, улар бер-береһен юҡ итеп, нурланыуға әйләнә.
Температураның ары түбәнәйеүе сираттағы фаза күсешенә — физик көстәрҙең һәм элементар киҫәксәләрҙең хәҙерге рәүештә хасил булыуына килтерә. Бынан һуң нуклеосинтез осоро башлана, уның барышында протон дар нейтрон дар менән берләшә һәм дейтерий, гелий-4 һәм башҡа бер нисә еңел изотоп ядроһын барлыҡҡа килтерә. Температураның артабан төшөүе һәм Ғаләмдең киңәйеүе һөҙөмтәһендә гравитация ның өҫтөнлөклө көскә әйләнеү осоро етә. Ҙур шартлауҙан һуң 380 тысяч лет мең йылдан температура шул тиклем түбәнәйә ки, хатта водород атомдарының йәшәүе мөмкин була башлай.
Рекомбинация дәүеренән һуң матдә нурланыш өсөн үтә күренмәлегә әйләнә, һәм нурланыш, арауыҡта иркен таралып, реликт нурланыш рәүешендә беҙгә килеп етә.
Башланғыс сингулярлыҡ проблемаһы
Ғаләм киңәйеүенең ваҡытта артҡа табан экстраполяцияланыуы, дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы н һәм гравитацияның башҡа ҡайһы бер альтернатив теорияларын ҡулланғанда, ваҡыттың үткәндәрҙәге ахырғы мәлендә сикһеҙ тығыҙлыҡҡа һәм температураға килтерә. Ул саҡтарҙа Ғаләмдең үлсәмдәре нулгә тигеҙ булған — ул, ҡыҫылып, бер нөктә хәлендә булған. Был халәт космологик сингулярлыҡ тип атала (космологик сингулярлыҡты образлы рәүештә Ғаләмдең яратылыу мәле тип тә йөрөтәләр). Дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһының космологик моделдәрендә сингулярлыҡтан баш тартыу мөмкин түгеллеге 1960-сы йылдар аҙағында Р. Пенроуз һәм С.Хокинг тарафынан иҫбатлана.
Ҙур шартлау теорияһы уға тиклем ниҙәр булғаны тураһында ни ҙә булһа һөйләрлек урын ҡалдырмай (сөнки беҙҙең математик арауыҡ-ваҡыт моделе Ҙур шартлау мәленә ҡарата ҡулланыуға яраҡлы түгел, шуның менән бергә теория Ҙур шартлауға тиклем ни ҙә булһа булғанлығын инҡар итмәй). Тимәк, классик дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы Ғаләмде һүрәтләү өсөн етерлек түгел.
Ғаләмдең артабанғы үҫеше
Ҙур шартлау теорияһына ярашлы, артабанғы эволюция эксперименталь үлсәнә торған параметрға — хәҙерге Ғаләмдәге матдәнең уртаса тығыҙлығына — бәйле. Әгәр тығыҙлыҡ билдәле бер (теориянан билдәле булған) критик дәүмәлдән ашмаһа, Ғаләм мәңге киңәйеү кисерәсәк, әгәр тығыҙлыҡ критик дәүмәлдән ҙурыраҡ булһа, киңәйеү барышы бер заман туҡталасаҡ һәм яңынан ҡыҫылыу фазаһы башланасаҡ, ул киренән башланғыс сингуляр хәлгә ҡайтарасаҡ. Уртаса тығыҙлыҡ дәүмәленә ҡағылышлы хәҙерге эксперименталь бирелмәләр Ғаләм киләсәгенең ике вариантынан береһен өҙөп кенә һайлап алырлыҡ ышаныслы түгел.
Терминдың тарихы
Башта Ҙур шартлау теорияһы «динамикалы эволюцияланыусы модель» тип йөрөтөлә. «Ҙур шартлау» (Big Bang) тигән терминды беренсе булып Фред Хойл 1949 йылда лекцияла ҡуллана (Хойл үҙе Ғаләм киңәйгәндә материяның «өҙлөкһөҙ тыуыуы» тураһындағы фараз яҡлы була).
Лекция нәшер ителгәс, Big Bang термины киң ҡулланыла башлай.
Теорияға ҡарата тәнҡит
Киңәйеүсе Ғаләм теорияһынан башҡа стационар Ғаләм теорияһы ла бар. Уның яҡлылар раҫлауынса, Ғаләм эволюция кисермәй, ваҡыт эсендә уның башы ла, аҙағы ла юҡ. Ғаләмдең киңәйеүен инҡар итмәгән вариант та бар. Уны Ф. Хойлдың стационар Ғаләм теорияһы кәүҙәләндерә. Был теория ла күҙәтелгәндәр менән ҡапма-ҡаршылыҡта тора.
Ҡайһы бер инфляция теорияларында (мәҫәлән, мәңгелек инфляция) Ҙур шартлау күренеше Ғаләмдең бер өлөшөнә генә ҡағыла.
Бынан тыш, Ҙур шартлау теорияһында сингулярлыҡ барлыҡҡа килеү, йәки уның яһалыуы өсөн кәрәкле матдә һәм энергияның ҡайҙан килеп сығыуы тураһындағы мәсьәлә ҡаралмай.
СССР-ҙың рәсми фәнендә Ҙур шартлау теорияһы бик һаҡ ҡабул ителә. Мәҫәлән, 1955 йылда бер совет авторы былай тип яҙа: «Ғаләмдең сикһеҙлеге тураһында марксистик-ленинсы доктрина совет космологияһы нигеҙләмәһендә фундаменталь аксиома булып тора… Был тезисты инҡар итеү йәки унан ҡасыу һис шикһеҙ идеализм ға һәм фидеизмға, йәғни, ахыр сиктә, космологияны инҡар итеүгә алып бара, шулай итеп, уның фән менән бер уртаҡлығы ла юҡ». Ахырҙа Ҙур шартлау теорияһы совет ғалимдары һәм философтары тарафынан ҡабул ителә, шулай ҙа СССР тарҡалғанға тиклем философия һүҙлектәрендә материяның сикһеҙлеге һәм мәңгелеге тураһындағы постулат йәшәй. Шуның менән бергә Ҙур шартлау теорияһының тик Метагалактика өсөн генә ҡулланылыуы раҫлана, ә Метагалактика — бөтә Ғаләм түгел, «Ҙур шартлау» — Ғаләмдең башы түгел, ә бары тик бар ителмәй һәм юҡ ителмәй торған материяның бер хәлдән икенсе хәлгә күсеүе генә. Ҙур совет энциклопедияһы ның 3-сө баҫмаһында былай тиелә: «Метагалактиканы барлыҡҡа килтергән галактикаларҙың бер-береһенән алыҫлашыуы уның күпмелер ваҡыт әүәлерәк сифат яғынан башҡараҡ хәлдә һәм тығыҙыраҡ булыуы тураһында һөйләй… Метагалактиканың йәше ҡайһы берҙә Ғаләмдең йәше тип ҡабул ителә, был Метагалактиканы тотош Ғаләмгә тиңләштереүселәргә хас. Ысынлап та, Ғаләмдә бер-береһенән ниндәйҙер алыҫлыҡта урынлашҡан күп һанлы метагалактикалар булыуы тураһындағы гипотеза бер ниндәй раҫлауҙар тапмай. Ләкин Метагалактика менән тотош Ғаләм һәм хатта айырым метагалактикалар араһында ла ҡатмарлыраҡ мөнәсәбәттәр булыу ихтималлығын күҙҙән ысҡындырырға ярамай: арауыҡтың шул тиклем ҙур күләмдәрендә Евклид геометрияһы принциптары эшләмәй. Был нисбәттәр топологик йәһәттән дә ҡатмарлылыр. Һәр бер зарядлы элементар киҫәксә нең тотош галактикалар системаһына эквивалентлы булыу, йәғни шундай системанан тороу ихтималлығын да инҡар итеп булмай… Шунлыҡтан тотош Ғаләмдең йәше тураһында ниндәйҙер мәғлүмәттәр булыуы тураһында һөйләргә иртәрәк әле».
Теория һәм дин
1951 йылдың 22 ноябрендә Рим Папаһы Пий XII Ҙур шартлау теорияһының донъя яралыу тураһындағы католик ҡараштарға ҡаршы килмәүе тураһында белдерә. Православиела ла был теорияға ыңғай ҡараш йәшәй. Консерватив протестант христиан конфессиялары ла, яратылыу тураһындағы ғилемдең тарихи интерпретацияһы булараҡ, Ҙур шартлау теорияһын хуплай. Ҡайһы бер мосолмандар Ҡөрьәндә Ҙур шартлауҙың телгә алыныуы тураһында белдерә. Индус тәғлимәттәренә ярашлы, донъяның башы ла, аҙағы ла юҡ, ул циклдар менән үҫә, ләкин "Индуизм энциклопедияһы"нда әйтелеүенсә, теория бөтә нәмәнең «атомдан бәләкәй, ләкин иң ҙурҙан да ҙурыраҡ» Брахмандан яралыуы тураһындағы тәғлимәткә оҡшаш.
Бахаиҙарҙың Изге яҙмаларында раҫланыуынса, Ғаләмдең башы юҡ, ләкин бөтә элементтар бер субстанциянан бар булған — был раҫлау Стивен Хокингтың «башы-ахыры булған, ләкин сикһеҙ киңлекле» Ғаләм тураһындағы теорияһына оҡшаш.
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы — Башҡорт Автономиялы Социалистик республикаһының төп законы;  1937 йылдың 23 июнендә Өфөлә X Бөтә Башҡорт Советтары съезында раҫлана.
Ҡабул итеү тарихы
СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы 1936 йылдың 5 декабрендә сираттан тыш VIII Советтар Союзы съезында раҫлана. 1936 йылдың июнь-июль айҙарында бөтә союз һәм автономиялы республикаларҙа СССР-ҙың яңы Конституцияһына тап килгән республика конституцияларын әҙерләргә тейеш булған конституцион комиссиялары булдырыла.
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы БАССР-ҙың икенсе Конституцияһы була. Башҡортостанда 1925 йылда ҡабул ителгән беренсе Конституция ВЦИК тарафынан раҫланмай ҡала.
БАССР-ҙың икенсе Конституцияһы СССР-ҙың 1936 йылғы Конституцияһы һәм РСФСР-ҙың 1937 йылғы  Конституцияһы нигеҙендә эшләнә.
БАШЦИК-тың Конституцион комиссияһы рәйесе итеп ВКП (б)-ның Башҡорт обкомы беренсе секретары Яков Быкин һайлана. Яңы Конституцияның проекты «Ҡыҙыл Башҡортостан» гәзитендә 1937 йылдың 24 майында баҫтырыла. Конституция проекты тураһында республикала бер ай дауамында фекер алышыу бара.
1937 йыл|дың 20-23 июнендә Өфөлә Ғәҙәттән тыш Х Бөтә Башҡорт Советтары съезы үтә. Съезда БАССР-ҙың Совнарком рәйесе Зиннәтулла Булашев Конституцияның яңы проекты буйынса доклад менән сығыш яһай. Фекер алышыуҙа 40 яҡын делегат ҡатнаша. 23 июндә статьялап тауыш биреү була, һуңынан Башҡорт АССР-ының Конституцияһы бер тауыштан раҫлана. 1940 йылдың 2 июлендә уны РСФСР-ҙың Юғары Советы раҫланы.
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһы 1978 йылға тиклем ғәмәлдә булда.
БАССР-ҙың 1937 йылғы Конституцияһының төп положениелары
I бүлек. Йәмғиәт ҡоролошо (12 статья). Бүлектә Башҡорт АССР-ы — сәйәси нигеҙен хеҙмәтсән депутаттарының Советтары тәшкил иткән эшселәр һәм крәҫтиәндәр социалистик дәүләте икәнлеге иғлан ителә.
II бүлек. Дәүләт төҙөлөшө (6 статья). Бүлектә БАССР-ҙың РСФСР составындағы урыны һәм уның хоҡуҡ даирәһенең сиктәре билдәләнә .15-се статьяла республика территорияһы уның ризалығынан башҡа үҙгәртелмәүе тураһында һүҙ бара, ә 16 статьяла СССР һәм РСФСР закондары республика территорияһында мотлаҡ үтәлергә тейешлеге билдәләнә, Башҡортостан законы Союз йәки Рәсәй закондары менән тура килмәгән осраҡта, аҙаҡҡылары ғәмәлдә булалар. Административ-территориаль бүленешкә ярашлы 1937 йылда Башҡортостан составына 58 район һәм 3 республика әһәмиәтендәге ҡала инә —  Өфө, Белорет, Стәрлетамаҡ.
III бүлек. Башҡорт АССР-ы дәүләт хакимиәте органдары (19 статья). Конституция бүлеге дәүләт хакимиәте юғары органдарының системаһын һәм идара итеү хоҡуҡ статусын билдәләне. БАССР Конституцияһы БАССР-ҙың Юғары Советын республика дәүләт хакимиәтенең юғары органы итеп иғлан итте. Союз Юғары Советынан айырмалы рәүештә БАССР-ҙың Юғары Советы бер палаталы була, әммә эш тәртибе шулай уҡ сессиялы була. Сессиялар араһында Юғары Советы Президиумы эш итә.
Башҡорт АССР-ының Юғары Советы 15 мең йәшәүселәрҙән 1 депутат нормаһынан 4 йылға һайлана. Дәүләт хакимиәтенең урындағы органдары, ҡала, район, ҡасаба һәм ауыл хеҙмәтсән депутаттар Советтары 2 йылға һайлана. Башҡорт АССР-ының Юғары Советы 2 судья коллегия составында (енәйәт һәм граждан эштәре буйынса) Башҡорт АССР-ының Юғары судын һәм Юғары суд Президиумын 5 йылға һайлай. Башҡорт АССР-ы СССР Генераль прокуроры тарафынан 5 йылға тәғәйенләнә.
IV бүлек. Башҡорт АССР-ының дәүләт идаралығы органдары (11 статья). БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы республиканың дәүләт хакимиәтенең Юғары башҡарыусы һәм бойороҡ биреүсе органы булып китә. Халыҡ комиссарҙары Советы Юғары Советҡа һәм уның Президиумына буйһона. СССР Конституцияһы структураһынан айырмалы рәүештә, әммә Рәсәй Конституцияһына тап килгән республика бюджетына арналған махсус алтынсы бүлек БАССР-ҙың төп законына индерелә. Бүлектә бюджет БАССР-ҙың Халыҡ комиссарҙары Советы төҙөлөүе, уның Юғары Советы тарафынан раҫланыуы һәм дөйөм иғтибар өсөн нәшер ителеүе һыҙыҡ өҫтөнә алына.
V бүлек. Дәүләт хакимиәтенең урындағы органдары (20 статья). Бүлектә республика дәүләт хакимиәтенең урындағы органдары эшмәкәрлеге формалары һәм ысулдары тасуирланған. Хеҙмәтсәндәр депутаттар Советтары урындарҙа райондың, ҡаланың йәки ауылдың мәҙәни-сәйәси һәм хужалыҡ төҙөлөшө менән етәкселек итергә тейештәр, дәүләт тәртибен һаҡлауҙы, граждандар хоҡуҡтарын яҡлауҙы һәм һаҡлауҙы тәьмин итәләр, урындағы бюджетты билдәләйҙәр һ. б. Республика хеҙмәтсәндәре депутаттары Советтарының ҡарарҙар ҡабул итеү һәм СССР, РСФСР Башҡорт АССР-ы закондары биргән хоҡуҡтар сиктәрендә бойороҡтар сығарыу мөмкинлеге була (52 ст.). Әлдән-әле һәм ҡыҫҡа ваҡыт эшләгән Советтар съездарынан айырмалы рәүештә, Башҡорт АССР-ының бөтә урындағы хеҙмәтсән депутаттар Советтары ике йыл дауамында эшләйҙр (һайлау срогы).
VI бүлек. Бюджет АССР-ының бюджеты (4 статья). Республика бюджеты Башҡорт АССР-ы Совнаркомы тарафынан төҙөлгән һәм БАССР-ҙың Юғары Советы тарафынан раҫланған. Бюджетты формалаштырыу сығанаҡтары булып урындағы хужалыҡтан килемдәр, уларҙың территорияларынан йыйылған дәүләт һалымынан, шулай уҡ СССР һәм РСФСР ҡануниәте билдәләгән күләмдә урындағы һалымдарҙан һәм йыйымдарҙан отчислениелар тора.
VII бүлек. һәм Суд һәм прокуратура (12 статья). Бүлек башлыса Союз һәм Рәсәй Конституцияларына тап килә. Конституцияның үҙенсәлеге суд эштәрен алып барыу башҡорт, татар, мари йәки сыуаштар күпселек тәшкил иткән ауыл райондарында ошо халыҡтар телдәрендә билдәләнә, ә үҙәк суд учреждениеларында — башҡорт, урыҫ һәм татар телдәрендә. Был телдәрҙе белмәгәндәр өсөн тәржемәсе аша эш материалдары менән танышыуҙы, шулай уҡ судта туған телдә сығыш яһау хоҡуғы менән файҙаланыуҙы тәьмин ителә.
VIII бүлек. Граждандарҙың төп хоҡуҡтары һәм бурыстары (16 статья). Бүлек граждандарҙың хоҡуҡтары һәм бурыстары тураһында Союз һәм Рәсәй Конституциялары статья положениеларын ҡабатлай.
IX бүлек. Һайлау системаһы (10 статья). Бүлектә һайлау системаһы тураһында положениялар үҙгәрә: тауыш биреүҙә сикләнеүҙәр алып ташлана һәм һайлауҙар дөйөм, тиң, йәшерен тауыш биреүле була, сөнки илдә эксплуатор кластары юҡҡа сыҡҡан һәм социализм башлыса төҙөлгән була.