cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Филиппова Ирина Николаевна
Филиппова Ирина Николаевна (5 июнь 1957 йыл) — Рәсәй балетмейстеры, хореограф, уҡытыусы. Балетмейстер-ҡуйыусы, 1984—2000 йылдарҙа 50-нән ашыу спектаклдәр ижад итеүҙә ҡатнашҡан. 1990—1999 йылдарҙа балетмейстер сифатында Цирк сәнғәте үҙәгендә (Мәскәү) 20-нән ашыу номер ҡуйҙы. Юғары мәктәбе уҡытыусыһы — Рәсәй театр сәнғәте академияһының (ГИТИС) (эстрада сәнғәте кафедраһы), Щукин исемендәге театр институты профессоры (2005). Режиссерҙар һәм пластика буйынса педагогтар гильдияһы ағзаһы. Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2015). 1994 йылда Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына (Флорид Бүләков һәм Гөлдәр Ильясова менән бергә) лайыҡ булды: «Стәрлетамаҡ ҡалаһының Театр-концерт берләшмәһе «Онотолған доға» спектакленең постановкаһы һәм сағыу художестволы ҡуйылыуы өсөн ».
Гремячка (Вятка ҡушылдығы)
Гремячка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1057 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Роговка (Чепца ҡушылдығы)
Роговка — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чепца йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Холе-Орта-Яха
Холе-Орта-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Яхайылғаһының һул ярына тамағынан 29 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Крыжовник (хикәйә)
«Крыжовник» — Антон Павлович Чеховтың 1898 йылда «Русская мысль» журналында баҫылған хикәйәһе. , «Крыжовник»,  хикәйәләрен үҙ эсенә индергән ға инә. Хикәйә бөтөн тормошон матди идеяға — крыжовник ҡыуаҡтары үҫкән усадьба хужаһы булыу теләгенә буйһондорған кеше хаҡында.
Яҙылыу тарихы
«Крыжовник» хикәйәһе тәүге тапҡыр «Русская мысль» журналының август һанында 1898 йылда баҫыла. Чеховтың «Футлярҙағы кеше» хикәйәһе менән башланған һәм һуңғараҡ «бәләкәй  трилогия»ны дауам иткән «Крыжовник», «Мөхәббәт тураһында» хикәйәләре 1898 йылдың июлендә Мелиховта баҫыла.
Билдәле юрист Анатолий Кони тип һөйләне Лев Николаевич Толстойға алтын ҡаймалы парад мундиры тектерер маҡсатында аҡса йыйған петербург чиновнигының тарихын һөйләй. Костюм тектереп ала алыуын, ләкин яҡын арала бер ниндәй бал да, ҡабул итеү ҙә көтөлмәй. Мундирҙы элеп ҡуялар, ә көҙ баҡһаң, нафталиндан алтын тонған булып сыға. Ярты йыл үткәс, чиновник вафат була, һәм мундирҙы уның мәйетенә генә кейҙерәләр. «Крыжовник» хикәйәһен яҙыу буйынса петербург чиновнигы тарихын иҫкә төшөрә, уны Чехов Кониҙың үҙенән йә Толстой һөйләгәненән белгән булһа кәрәк. Тик хикәйәнең төп геройы мундир хаҡында түгел, ә крыжовник ҡыуаҡтары үҫкән поместье тураһында хыяллана.
Чеховтың яҙмаларында «Крыжовник»тың тәүге ҡараламаһы түбәндәгесә булған: "Исеме: Крыжовник Х департаментта хеҙмәт итә, саманан тыш ҡомһоҙ, аҡса йыя. Хыялы: өйләнә, имение һатып алыр, ҡояшта йоҡлар... 25, 40, 45 йыл үтә. Ул инде өйләнеүҙән баш тарта, һаман имение хаҡында хыяллана. Ахырҙа 60 етә. Күпте вәғәҙә иткән йөҙ, дисәтинә, сауҡалыҡтар, йылғалар, быуалар, тирмәндәр тураһында ымһындырғыс иғландар уҡый. Отставка. Комиссионер ярҙамында быуа буйындағы кескәй генә именье һатып ала. Үҙенең баҡсаһын урап сыға һәм нимәлер етмәгәнен тоя.  Крыжовник етмәй тигән фекерҙә  туҡтап ҡала, питомникка кеше лә  ебәрә. Ике-өс йылдан ир ашҡаҙан рагы менән сирләп китә һәм үлем яҡынлағанда, уға тәрилкәгә һалынған крыжовник тәҡдим итәләр. Уның иҫе китмәй..."«Крыжовник»ты ҡайһы бер тәнҡитселәр юғары баһалай, Немирович-Данченко унда бик яҡшы фекерҙәр бар тип иҫәпләй. Чеховҡа яҙған хатында: «Баш томалағансы эшләүгә һәм нервылы тын ҡыҫылыуға ҡарамаҫтан, мин уҡып өлгөрәм. Әле хәҙер «Мөхәббәт тураһында» хикәйәһендә туҡталдым. «Крыжовник» яҡшы. Яҡшы, сөнки дөйөм тонында һәм фонында ғына түгел, шулай уҡ телендә лә һиңә хас колорит, тағы ла бик яҡшы фекерҙәр булғанға», - тип билдәләй.
Наталия Душина автор былай тип яҙа: «мин «Крыжовник»ты уҡығас, ҡурҡыу тойғоһо кисерҙем һәм яңғыҙ, ярлы, ҡаты күңелле кеше сикһеҙ йәл булып китте. "Мөхәббәт"те лә, ҡарап тороуға сит кеүек күренһәләр ҙә, күңелдәре менән бер-береһенә бик яҡын кешеләр менән бергә кисерҙем мин. Йәшәргә кәрәк булыуы ҡурҡыныс ине, һәм тормош үҙ яйы менән китеп бара, хатта айырылышыуҙы ла үткәреп ебәреп, артабан йәшәргә кәрәк ине. Шул уҡ шөғөлдәр, шул уҡ ваҡ-төйәк китте, ә яратҡан кеше юҡлыҡты аңлауҙан   күңел тула, күрәһең, йәшәргә ярамаһа ла йәшәлә».
Н. Н. Гусев һөргөндән Л. Н. Толстойға «Крыжовник» хикәйәһенән өҙөк ебәрә: «Бәхет юҡ һәм булырға тейеш тә түгел, әгәр тормошта мәғәнә һәм маҡсат булһа, был мәғәнә һәм маҡсат беҙҙең бәхеттә түгел, ә ниндәйҙер бер ныҡ аҡыллыла һәм бөйөктәлер». Толстой Гусевҡа яҙған хатында: «Һеҙҙең Чеховтың әҫәренән һалған өҙөгөгөҙ ҡалай һәйбәт! Ул „Круг чтения“ баҫмаһына бик ярай».
Чехов тере саҡта хикәйә болгар, немец һәм серб-хорват телдәренә тәржемә ителә.
Сюжеты
Иван Иваныч һәм Буркин Мироносицкое ауылы янындағы ялан буйлап китеп баралар һәм усадьбаһы Софьино ауылына яҡын йәшәүсе иптәштәре алпауыт Павел Константиныч Алёхинға инергә булалар. Алёхин, «ҡырҡ йәштәр тирәһендәге ир-егет, оҙон буйлы, тулы кәүҙәле, оҙон сәсле, алпауытҡа ҡарағанда күберәген профессорға йә рәссамға оҡшаған», ҡунаҡтарҙы елгәргес шаулап торған иген келәте амбар ишеге төбөндә ҡаршы ала. Уның кейеме бысраҡ, йөҙө саңланып ҡарайған. Ул  ҡунаҡтарға бик шат һәм һыу инеү урынына купальня инергә тәҡдим итә. Йыуынып, кейемен алмаштырып алғас,  Иван Иваныч, Буркин һәм Алёхин йортҡа инә, һәм, ҡайнатма менән сынаяҡ сәйе эскәндә, Иван Иваныч ағаһы  Николай Иванычтың тарихын һөйләй.
Был бәхетле кешене күргәндә, Иван Иванычтың күңелен «өмөтһөҙлөккә яҡын хистәр  биләй». Усадьбала уҙғарған төн дауамында ул, донъяла күпме ғазаплана, аҡылдан яҙа, эсә, күпме бала астан үлә тип уйлай. Һәм күпме кеше «бәхетле» йәшәй һәм «көндөҙ ашай, төнөн  йоҡлай, буш һүҙ һөйләй, өйләнә, ҡартая, шәфҡәтлелек менән мәйеттәрҙе зыяратҡа тарта». Уға һәр бәхетле кешенең ишеге артында «ҡулына сүкеш тотоп кемдер тора» һәм, шарт итеп һуғып, был донъяла бәхетһеҙҙәр ҙә барлығын, иртәме-һуңмы уға бәлә-ҡаза килерен  иҫенә төшөрә, һәм «ул бөгөнгө көндә бер кемде лә күрмәгән һәм ишетмәгән кеүек уны ла берәү ҙә күрмәйәсәк һәм ишетмәйәсәк» тигән уй килә. Иван Иваныч, хикәйәләүен тамамлағас, бәхет юҡ, ти, ә әгәр тормоштоң мәғәнәһе булһа, ул бәхеттә түгел, ә «яҡшылыҡ эшләүҙә», ти.
Буркин да, Алёхин да Иван Иванычтың хикәйәһе менән ҡәнәғәт түгел. Уларға үҙенең имениеһында крыжовник ашап ултырған чиновник тураһында тыңлау күңелһеҙ. Бының урынына улар күркәм кешеләр тураһында йәки ҡатын-ҡыҙ тураһында ихлас һөйләшер ине — йорттағы бөтә йыһаз һәм тегеләй-былай  йөрөп тороусы горничный ҡыҙ Пелагея бының тураһында иҫкә төшөрә. Алёхин Иван Иванычтың һүҙҙәре нигеҙлеме  икәнен аңлап етмәй. Ярма  тураһында ла, бесән тураһында ла һүҙ бармай, ә уның тормошона тура мөнәсәбәте булмаған нимә хаҡында бара. Әммә ул шат һәм ҡунаҡтар әңгәмәне дауам итеүен теләй. Әммә ваҡыт һуң, хужа һәм ҡунаҡтар йоҡларға ята.
Экранлаштырылыуы
«Крыжовник» хикәйәһе мотивтары буйынса 1967 йылда шул уҡ атамалы  телевизион фильм төшөрөлә. Режиссёрҙары: Леонид Пчёлкин, Всеволод Платов, Лидия Ишембаева. Ролдәрҙә: Иван Иванович – А. Борисов; Николай Иванович – Н. Гриценко; Павел Константинович – Ю. Яковлев; Буркин –  В. Платов.
Анакопия ҡәлғәһе
Анакопия ҡәлғәһе (ანაკოფია)- Яңы Афонда боронғо хёрби ҡәлғә, Сухуми ҡалаһынан яр буйындағы юл буйлап 22 км (14 миль) алыҫлыҡта урынлашҡан. Участка яҡынса 450 × 150 метр оҙонлоҡта Иверия тауы түбәһендә урынлашҡан. Был Абхазия батшалығының, боронғо Анакопияның тулыһынса һаҡланған бинаһы
Тарихы
Хәрби ҡоролма икенсе һәм дүртенсе быуаттар араһында төҙөлә. Етенсе быуат аҙағында ҡәлғә тирәләй мосолман экспансионизмынан хафаланып, византиялылар ярҙамында диуарҙар төҙөйҙәр. Диуарҙары ҡырҡылған тығыҙ эзбизташ блоктарҙан төҙөлгән. Бер инеү урыны бар, ҙур булмаған ҡапҡалары көньяҡ яҡта. Үҙәгендә дүрт ҡат бейеклегендә рим стилендәге башня тора, унан тирә-яҡ ландшафтҡа, Ҡара диңгеҙгә матур күренеш асыла. Ҙур булмаған христиан базиликаһы шулай уҡ ҡәлғә уртаһында һигеҙенсе быуатҡа тиклем төҙөлгән. Таш алтары, шулай уҡ дини мәғәнәгә эйә булған  балыҡтарҙы һүрәтләгән һәм тәре фрескалары һаҡланып ҡалған. Сиркәү менән йәнәш 25 м тәрәнлектәге ҡоҙоҡ ярҙамында йыйылған тәбиғи һыу менән тултырылған цистерна урынлашҡан.
Һигеҙенсе быуатта Анакопия, Византия христиан донъяһын Өмәүиҙәр хәлифәлегенән айырған сик буйында була, ә 736/737 йылдарҙа Абудабд әл-Малик Мәрүән ибн Мөхәммәт, буласаҡ Мәрүән II, 60 000 кеше иҫәпләнгән ғәскәре был ваҡытта Абхазия батшалығының баш ҡалаһы булған ҡәлғә диуарҙары янына йыйыла. Грузин йылъяҙмаларында ҡәлғәне Леон I етәкселеге аҫтында 1000 ибериялы һәм 2000 абхаз яҡлай, тип әйтелә
Арталук
Арталук — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кызыл-Таш йылғаһының уң ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Щелья-Шор
Щелья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Коми Республикаһы, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Уса йылғаһының уң ярына тамағынан 394 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Неп-Соим
Неп-Соим — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Му-Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Матюшенка
Матюшенка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кушва йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Өфө метрополитены
Өфө метрополитены (Уфимский метрополитен) — тормошҡа ашырылмаған транспорт системаһы, проект.
1988—1993 йылдарҙа «Нижегородметропроект» институты Өфө метрополитенының проектын эшләне.
1996 йылдын 30 майында Рәсәй Президенты Борис Ельцин тантаналы рәүештә метрополитенының беренсе ташты һалды.
1998 йылдын 18 сентябрендә Башҡортостан Хөкүмәте 2007 йылда беренсе өлөштә асыу тураһында ҡарар сығарҙы.
2010-сы йылдарҙан Өфөлә метрополитен төҙөү урынына, Монорельс төҙөү тураһында һүҙ бара.
Метрополитен төҙөү өсөн геологик тикшеренеүҙәр
1982 йылда В. И. Мартин етәкселеғендә Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш эштәре тресы тәрән һалына торған (60 м тиклем) метрополитен («Метрогипротранс» институты проекты, Мәскәү), 1992 йылда — метрополитендың һай һалына торған 1‑се сиратын («Нижегородметропроект» институты), 2002—2003 йылдарҙа «Ульяновтар» станцияһынан «Муса Гәрәев бульвары» станцияһына тиклем 1‑се башланғыс участканы төҙөү өсөн инженер-геология эштәр үткәрелә.
Хәмәдан
Хәмәдан, боронғо Экбатана ( Hamadân; Ahmatan) — Ирандың көнбайышында урынлашҡан ҡала. Хәмәдан провинцияһының административ үҙәге.
Мөҡсин (Ҡырмыҫҡалы районы)
Мөҡсин (Муксиново) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 204 кеше. Почта индексы — 453015, ОКАТО коды — 80235855008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Иҫке Хажи
Иҫке Хажи (Старохазино) — Башҡортостан Республикаһы Илеш районынының 2005 йылда бөтөрөлгән ауылы. Яңы Айыу ауыл Советы составына ингән. Башҡорттар йәшәгән.
Географияһы
Миңеште йылғаһы буйында урынлашҡан.
Географик урыны
Алыҫлығы (1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата) :
— район үҙәгенә тиклем (Үрге Йәркәй): 26 км;
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
Ҡорбанғоло Мәликғоло улы Бирҙемөхәммәдов (Бердымухамедов Гурбангулы Мяликгулыевич, Gurbanguly Mälikgulyýewiç Berdimuhamedow; (29 июнь 1957 йыл, Төркмәнстан ССР-ы, Ашхабад өлкәһе) — Төркмәнстан сәйәсмәне һәм дәүләт эшмәкәре, 2007 йылдың 14 февраленән Төркмәнстан президенты. Иҡтисад фәндәре докторы (2010), медицина фәндәре докторы (2007), Төркмәнстан ФА академигы (2009), Төркмәнстан Ҡораллы көстәре генералы (2007). Төркмәнстан Ҡаһарманы (2011). Рәсми булмаған «Милләт лидеры», «Арҡадағ» («арҡалашусы») титулдары бар.
Иҫке Хажи
Географик урыны
— ауыл советы үҙәгенә тиклем (Яңы Айыу): 8 км;
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
Биографияһы
1957 йылдың 29 июнендә Төркмәнстан ССР-ының Ашҡабад өлкәһендә ауыл мәктәбе уҡытыусыһы ғаиләһендә тыуған. 1979 йылда Төркмәнстан дәүләт медицина институтының стоматология факультетын, һуңыраҡ ошо уҡыу йортонда ) аспирантура тәмамлаған. Медицина фәндәре докторы (2007), профессор. Немец һәм урыҫ телдәрен камил белә.
Иҫке Хажи
Географик урыны
— яҡындағы тимер юл станцияһына тиклем (Яңауыл): 103 км.
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдов
Биографияһы
Ҡорбанғоло Бирҙемөхәммәдовтоң сәйәси эшмәкәрлеге 1997 йылда башлана: ул Төркмәнстандың һаулыҡ һаҡлау һәм медицина сәнәғәте министры итеп тәғәйенләнә. 2001 йылдан Рәйес Ниязов ҡарамағындағы Төркмәнстан Министрҙар Кабинеты Рәйесе урынбаҫары вазифаһын башҡара. 2006 йылдың ноябрендә Минск ҡалаһында үткәрелгән БДБ саммитында Бирҙемөхәммәдов Төркмәнстан вәкиле була ..
Иҫке Хажи
Тарихы
Иҫке Хажи XVIII быуатта аҫаба-гәрәй башҡорто Хажи исеме менән Хажи тип аталған. Ауыл үҙе Гәрәй улусының Бөртөк түбәһенә ҡарай.
1842 йылда хажиҙар Ағиҙел йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан яңы ауылға нигеҙ һала, ул ауыл хәҙер Яңы Хажи исеме менән билдәле. Бер йыл алда 25 ғаилә үҙҙәрен тыуған ауылынан 20 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан аҫаба ерҙәргә күсереүҙе һорай. Улар рөхсәт алалар, унда былай тип яҙылған була: «уларҙың ултырағын Яңы Хажи ауылы тип атап күсерергә» (История сел и деревень Башкортостана и сопредельных территорий. Өфө: Китап, 2009. — 744 С. с. 128, 286).
1952 йылдың 1 июненә ҡарата Иҫке-Хажи ауылы Теләкәй ауыл советына ингән, 1969 йылдың 1 ғинуарына, 1972 йылдың 1 июленә, 1981 йылдың 1 сентябренә ҡарата Иҫке Хажи Яңы Айыу ауыл Советы составында.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законында былай тип әйтелә: ст.1 4. Түбәндәге тораҡ пункттарҙы бөтөрөргә: 22) Илеш районында: а) Иғмәт ауыл Советының Крещенка ауылын; б) Яңы Айыу ауыл Советының Иҫке Хажи ауылын
Халҡы
1795 йылдағы V ревизия буйынса Хажи ауылының 10 йортонда 121 кеше йәшәгән, барыһы ла тик башҡорттар-гәрәлеләр. 1834 йылда 29 йортта 292 кеше йәшәй. 1846 йылда Иҫке Айыу ауылынан 8, Хажи ауылынан 69 ир-егет төп ауыл халҡы иҫәбенән сығарыла, сөнки улар Ағиҙел йылғаһы аша яңы Яңы Хажи ауылына күсеп ултырған булалар. 1858 йылда (31 йорт биләгән осраҡта 165 кеше) һәм артабанғы ваҡыттарҙа Хажи ауылы халҡы һанының кәмеүе халыҡтың бер өлөшөнөң Яңы Хажи ауылына күсеүе менән аңлатыла. (Башҡортостан ауылдары һәм уға сиктәш территориялар тарихы. Өфө: Китап, 2009. — 744 с. 128 С., 214, 286).
1969 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 176 кеше йәшәй; башлыса башҡорттар. Башҡорттарҙың күпселек тәшкил иткән милләт булыуы тураһында мәғлүмәт БАССР-ҙың административ-территориаль бүленеше белешмәләрендә артабанғы йылдарҙа ла күрһәтелә.
2002 йылдың халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы тораҡ пунктта 1 кеше йәшәгән була, күпселек милләт — башҡорттар (100 %).
Абдуллин Риф Мөҙәрис улы
Абдуллин Риф Мөҙәрис улы (1 ғинуар 1948 йыл) — рәссам, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 1999—2002 йылдарҙа М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейы директоры. Рәсәй Федерацияһының (2016) һәм Башҡортостан Республикаһының (1998) атҡаҙанған рәссамы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге премия лауреаты (1994).
Биографияһы
1968 йылда Өфө сәнғәт училищеһын, 1980 йылда — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтын (уҡытыусыһы Рәшит Нурмухаметов) тамамлай.
1984 йылдан СССР Рәссамдар Союзы, 1995 йылдан — «Артыш», «Биҙмән» ижади төркөмдәре ағзаһы.
Рәссамдең әҫәрҙәре Өфөләге М. В. Нестеров исемендәге Башҡорт дәүләт художество музейында, Татарстан Республикаһы Дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Ҡазан), Ҡурған өлкә сәнғәт музейында (Ҡурған), Чечен Республикаһы Дәүләт һынлы сәнғәт музейында (Грозный), Халыҡ-ара сәнғәт үҙәгендә (Париж, Франция), Өфө сәнғәт галереяһында, Башҡортостан Республикаһы Мәҙәниәт министрлығының «Урал» халыҡ сәнғәте галереяһында, Башҡортостан Республикаһы Эске эштәр министрлығы музейында(Өфө), ә «Һуғыштан ҡаймаусылар» исемле картинаһы Хәрби Дан Музейында (Өфө), Повха Музейында (Төмән өлкәһе), «Эрмитаж» картина галереяһында (Башҡортостан Республикаһы Миәкә районы Ҡырғыҙ-Миәкә ауылы), Нефтекамалағы «Мираҫ» картиналар галереяһында һаҡлана.
1971—1990 йылдарҙа рәссам Башҡортостан ижади-производство берекмәһендә эшләй, 1999—2002 йылдарҙа — Башҡорт дәүләт сәнғәт музейы директоры, 2004—2008 йылдарҙа һәм 2014 йылдан — Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтының һынлы сәнғәт факультеты уҡытыусыһы булып эшләй.
Риф Абдуллиндың эштәрендә композициялар килешлеге, һындар бөтөнлөгө һәм киҫкен колористик хәл итеү сағыла.
«Бағдад 82» (Ғирак) һәм «Нью Дәһли 84» (Һиндостан; алтын миҙал өсөн иң яҡшы дизайн) Халыҡ-ара сауҙа-сәнәғәт йәрминкәләрендә Башҡортостандың павильон экспозицияһын биҙәү менән шөғөлләнә.
Хәҙерге ваҡытта Өфөлә эшләй һәм йәшәй.
Төп эштәре
«Улымдың портреты» (1980), «Рида» (1985), «Өләсәйем балаҫы» (1990), портреттар, Г. А. Мөбәрәкова (1996), Ағиҙел (1990-9595) һәм Дим (1995—1998) йылғаларына арналған пейзаж циклдары; график эштәрҙән «Иртә», «Йәй» (икеһе лә — линогравюра, 1993) һ. б.
70-80-се йылдарҙа Абдуллин ҡайһы бер монументаль сәнғәт әҫәрҙәре ижад итә: Өфөлә Ҡала мәҙәниәт һарайы фасадын мозаика менән (1978, авт. берг.) һәм Башҡортостан Республикаһының Миәкә районы Ҡырғыҙ Миәкә ауылында (1986) Мәҙәниәт йортонда мозаика эшләй, Бәләбәй ҡалаһында Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарына һәйкәл ҡуя, (авт.берг.) һ. б.
Күргәҙмәларе
1972 йылдан бирле республика һәм бөтөн Рәсәй, шул иҫәптән шәхси (графика), зона, төбәк, бөтә Союз, халыҡ-ара (г.) һәм сит ил күргәҙмәләрендә ҡатнаша.
Шәхси күргәҙмәләре: Когалым (1987), Өфө (1992-93, 1997-98, 2004, 2008), Нефтекама (2008).
Даниловка (Черная Холуница ҡушылдығы)
Даниловка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Холето-Се
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альперштедт
Альперштедт (Alperstedt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 699 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,88 км2. Диңгеҙ кимәленән 157 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
Ҡыҙыл Йондоҙ (Саҡмағош районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Параджанов һәйкәле (Тбилиси)
Параджанов һәйкәле — Тбилисиҙа совет кинорежиссёры Сергей Параджановҡа (1924—1990), ерле тбилиси кешеһе иҫтәлегенә ҡуйылған. Иҫке ҡаланың Ватный Мамыҡ урамында, 7-се йорттоң яғында (Манташевский сауҙа рәттәре ) урынлашҡан. Ҡаланың иҫтәлекле урындарыың береһе.
Тарихы
Һәйкәл Параджановтың 80 йәше тулыу уңайынан булдырылған. Һәйкәл Италияла яһалған. 2004 йылдың 6 ноябрендә һәйкәлде асыуҙа грузин мәҙәни элита вәкилдәре ҡатнашты, Әрмәнстандан, Рәсәйҙән һәм Украинанан ҡунаҡтар килде.
Юрий Мечитовтың Параджанов Махарадзе урамы (Арсен Одзелашвили урамы мөйөшө) аша һикергән саҡта эшләгән «Осоу ваҡыты» фотоһүрәтен ҡулланып, скульптор Важа Микаберидзе кинорежиссёрҙың «осоусы» образын тыуҙырған.
Бөйөк Ҡараһыу
Бөйөк Ҡараһыу (Біюк-Карасу, Büyük Qarasuv, Буюк Къарасув) — Ҡырымдағы йылға. Салғыр йылғаһының уң яҡтан иң ҙур ҡушылдығы. Йылғаның башы Ҡарабөйө йәйләү тау массивы итәгенең, Ҡараһыу башы карст сығанағында урынлашҡан. Салғыр йылғаһына Сейиттәр ҡасабаһы тирәһендә ҡоя.
Йылғаның оҙонлоғо — 86 км. Һыу йыйыу бассейнының майҙаны — 1160 км². Йылғаның уртаса һыу сығымы 0,61 м³/с тирәһе. Йылғаның үҙәнендә Аҡ ҡая тәбиғәт ҡомартҡыһы урынлашҡан.
Һыуһаҡлағыстар
Йылғала ике һыуһаҡлағыс урынлашҡан — Ҡараһыубаҙар (күләме 23,3 млн м³) һәм Тайған (күләме 13,8 млн м³)
Ҡатарыш
Ҡатарыш (Катарыш) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 14 кеше. Почта индексы — 453522, ОКАТО коды — 80211852003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Седловка
Седловка — Рәсәйҙәге йылға. Вологда өлкәһе, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ельма йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кубен күле һәм Сухона йылғаһы башынан Кубен гидроузеленә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Абукаева Любовь Алексеевна
Любовь Алексеевна Абукаева (25 декабрь 1969 йыл, Башҡорт АССР-ы Мишкә районы Новоключево ауылында тыуған) — Рәсәй лингвисы һәм фольклорсыһы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы. Мари дәүләт университетының рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы профессоры.
Биографияһы
1987 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1990 йылда Марий дәүләт университетына уҡырға ебәрелә. Уны 1992 йылда тамамлай, «Филолог. Рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәренә эйә була.
1992 йылдан 1993 йылға тиклем рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы уҡытыусыһы. 1993—1996 йылдарҙа — Марий дәүләт университетының фин-уғыр телдәре кафедраһы аспиранты, 2001—2004 йылдарҙа шунда уҡ докторант. 2006 йылдан Марий дәүләт университетының рус һәм дөйөм тел ғилеме кафедраһы профессоры.
Марий Эл Республикаһы буйынса Роскомнадзор Идаралығы ҡарамағындағы РФ киң мәғлүмәт саралары тураһында РФ ҡануниәтен ҡулланыу буйынса Консультация советы ағзаһы, Рәсәй халыҡ-ара энциклопедияһы Хөкүмәте ҡарамағындағы Марий Иле Республикаһының Дәүләт телдәре буйынса комиссия ағзаһы, «Вестник Марийского университета» фәнни журналының редколлегия ағзаһы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары мари теленең тарихи һәм экспрессив синтаксисы, мари фольклоры менән бәйле. 90-дан ашыу фәнни һәм уҡытыу-методик хеҙмәт, шул иҫәптән 3 монография, 1 һүҙлек авторы.
1996 йылда — кандидатлыҡ («Принципы классификации и история сложноподчинённых предложений нерасчленённой структуры в марийском языке»), 2005 йылда докторлыҡ диссертацияларын («Экспрессивные синтаксические конструкции в марийском языке») яҡлай.
Фәнни эшмәкәрлеге марий тел ғилеменә һәм фольклорға, атап әйткәндә, тыйыуҙарҙы, йола халыҡ йырҙарын һәм таҡмаҡтарын өйрәнеүгә; халыҡ педагогикаһына һ. б. арналған. 130-ҙан ашыу фәнни хеҙмәт авторы. «Көнсығыш мариҙары йырҙары» (1991) йыйынтығын, «Мишкә мариҙарының туй йырҙары» (2009; бөтәһе лә — Йошкар-Ола ҡалаһында баҫылып сыға) йыйынтығын һ. б. төҙөүсе.
Һайланма хеҙмәттәре
Сложноподчинённые предложения нерасчленённой структуры в марийском языке // Финно-угроведение. — 1996. — № 1. — С. 23-38.
Семантика синтаксических фразеологизмов оценки в марийском языке // Материалы II Всероссийской науч. конф. финно-угроведов «Финно-угристика на пороге Ш тысячелетия». — Саранск, 2000. — С. 20-22.
Сложноподчинённые предложения нерасчлененной структуры в марийском языке (монография). — Йошкар-Ола, 2000. — 98 с.
Влияние русского языка на формирование и развитие синтаксических фразеологизмов в марийском языке // Бодуэновские чтения. Бодуэн де Куртенэ и современная лингвистика : Тр. и матер. междунар. науч. конф. — Казань, 2001. — С. 45-46.
Синтаксические фразеологизмы недифференцированной оценки в русском и марийском языках // Фундаментальные и прикладные исследования в системе образования : Матер. 2-й Междунар. науч.-практ. конф. — Тамбов: Изд-во ТГУ им. Г. Р. Державина, 2004. — Ч. 4. — С. 55-57.
Экспрессивность современной марийской художественной прозы // Ашмаринские чтения : Матер. межрегион. науч. конф. — Чебоксары, 2004. — С. 206—213.
Синтаксические фразеологизмы в марийском языке (монография). — Йошкар-Ола, 2005. — 192 с.
История изучения субъективной модальности в марийском языкознании // Проблемы комплексного развития Республики Марий Эл. Приложение № 6 к журналу «Регионология». — Саранск, 2005. — С. 278—284.
Репертуар синтаксических фразеологизмов марийского языка // Материалы X Международного конгресса финно-угроведов: Лингвистика. IV часть / Мар. гос. университет. — Йошкар-Ола, 2008. — С. 170—179.
Мишкан мари уна муро : Гостевые песни мишкинских мари. — Йошкар-Ола, 2008. — 98 с.
Фразеологизированные конструкции с нормативно-оценочным значением в русском и марийском языках // Финно-угры — славяне — тюрки: опыт взаимодействия (традиции и новаторство) : Матер. междунар. науч. конф. — Ижевск, 2009. — С. 687—694.
Свадебные песни мишкинских мари / сост., перевод, предисл. — Йошкар-Ола, 2009. — 96 с.
Фразелогизированные конструкции с частицами гын / дык в марийском языке // 11th INTERNATIONAL CONGRESS FOR FENNO-UGRIC STUDIES. Linguistics. — Piliscsaba, 2010. — Р. 78-79.
Принципы формирования моделей синтаксических фразеологизмов в марийском языке // Матер. VIII междунар. симпозиума «Языковые контакты Поволжья». — Йошкар-Ола, 2011. — С. 13-18.
Репрезентация образа адресата в величальных песнях восточных мари // Современные проблемы науки и образования. — 2012. — № 3.
Фразеологизированные конструкции в марийском языке. Выражение эмоций и оценок. — Saarbrücken : LAP LAMBERT Academic Publishing, 2013. — 144 p.
[https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/f/fe/Словарь_сравнений_марийского_языка.pdf Абукаева, Любовь Алексеевна. Словарь сравнений марийского языка / Л. А. Абукаева, А. В. Чемышев, А. А. Митрускова. — Йошкар-Ола: Издательский дом «Марийское книжное издательство», 2019. — 493 с.]
(E s s a y): Ойöрö: кугезе ой да илыш умы­ лымаш. Йошкар­Ола, 2007; Мишкан мари уна муро. Гостевые песни мишкинских мари. Йошкар­Ола, 2008; Запреты в системе воззрений мари. Йошкар­Ола, 2018.
Сада (Лекма ҡушылдығы)
Сада — Рәсәй йылғаһы. Удмуртия/ Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекма йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чепца йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Мияссы
Мияссы — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 167 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ыджыд-Ошшор
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Уса йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Уса, йылға бассейны — Печора.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жале Инан
Жале Инан (Jale İnan; 1 февраль 1914 йыл, Истанбул — 26 февраль 2001 йыл, Истанбул) — Төркиәнең классик археологы. Истанбул университетының классик археология профессоры. Төркиә ҡатын-ҡыҙҙарынан иң беренсе археолог булараҡ билдәле.
Биографияһы
Жале Инан 1914 йылдың 1 февралендә Ғосман империяһының баш ҡалаһы Истанбулда археология музейы директоры Азиз Оган ғаиләһендә тыуған. Ҡыҙ атаһы юулын дауам итеп, археолог булырға ҡарар итә. 1934 йылда Жале Инан ҡыҙҙар өсөн урта мәктәпте тамамлай һәм университетҡа уҡырға инә. Бында башта медицинаны өйрәнә, сөнки был ваҡытта Төркиәлә археологик кафедралар булмай. 1935 йылда стипендия ала, был уға Берлинға Германия археология институтына уҡырға барырға мөмкинлек бирә. Бынан тыш Мюнхен ҡалаһында классик археологияны өйрәнә, 1943 йылдың мартында Герхард Роденвальд етәкселегендә «Kunstgeschichtliche Untersuchung der Opferhandlung auf römischen Münzen» тигән докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Шул уҡ 1943 йылда кире Төркиәгә әйләнеп ҡайта, бында Истанбул университетының боронғо тарих һәм нумизматика кафедраһы ассистенты булып китә. 1944 йылда граждан инженеры Мостафа Инанға кейәүгә сыға, ул һуңыраҡ Истанбул техник мәктәбендә уҡыта. 1947 йылда Төркиәнең тәүге классик археологияһы профессоры Ариф Мөфид Манселдең ассистенты була. Уның менән бергә ҡаҙыныу эштәрендә ҡатнаша.
1953 йылда хабилитация процедураһын үтә һәм 1963 йылда профессор исемен ала. 1975 йылда ул Манселде кафедра мөдире вазифаһында алыштыра һәм кафедраны 1983 йылға тиклем етәкләй. Жале Инан Германия һәм Австрия археология институттары ағзаһы була. Уның Перге һәм Сиделағы археологик тикшеренеүҙәре Төркиәлә археология үҫешенең һәм архитектура ҡомартҡыларын һаҡлауҙың төп нигеҙе булып китә.
Хәтер
Анталия ҡалаһының ҡатын-ҡыҙҙар музейы Жале Инан иҫтәлегенә арнап йыл һайын «Йыл ҡатын-ҡыҙы» премияһын тапшыра.
Двойница
Двойница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чёрная Холуница йылғаһының һул ярына тамағынан 73 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Арыгем
Арыгем — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракол йылғаһының һул ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 33 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Несь-Юган
Несь-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 163 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зәнжан
Зәнжан  — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Зәнжан провинцияһының административ үҙәге.
Холе-Яха
Холе-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Холе-Паха ҡултығы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 158 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь мороно бассейнынан көнбайыштағы йылғалар. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Төньяҡ сосьва ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы (5 июнь 1927 йыл — 5 ноябрь 1988 йыл) — СССР-ҙың почётлы нефтсеһе, Социалистик Хеҙмәт Геройы (1959). КПСС-тың XXII съезы делегаты.
Ғүмер юлы
Аллаяров Ричард Хәйрулла улы 1927 йылдың 5 июнендә Башҡорт АССР-ы Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле ауылында хәрби хеҙмәткәр ғаиләһендә тыуған. Офицер атаһы Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән үк һәләк була. 1941 йылда Белоруссияның Дзержинск районы биләмәһендәге хәрби ҡаласыҡта алтынсы синыфты тамамлап өлгөргән Ричард Аллаяров тыуған яҡтарына юллана. Артабан Ишембай ҡалаһының икенсе һанлы һөнәрселек училищеһын тамамлай. 1943 йылдың йәйендә «Ишембайнефть» тресында быраулаусы булып эшләй башлай. 1946 йылда «Туймазабурнефть» тресының икесе быраулау контораһына быраулаусы итеп күсерелә. Ике йылдан һуң быраулау мастеры итеп тәғәйенләнә. 1955 йылда «Аксаковнефть» тресында өлҡән мастер булып эш башлай. 1964 йылда үҙенең бригадаһы менән Башҡортостан хөкүмәте ҡарары нигеҙендә Төмән өлкәһенең Нефтеюганск ятҡылығын эшкәртергә ебәрелә. Һуңынан уны үтә лә ҡатмарлы эштәр буйынса мастер итеп тәғәйенләйҙәр.
Нивин Юрий Серафимович
Биографияһы
Юрий Серафимович Нивин 1945 йылдың 17 апрелендә Карел-Фин ССР баш ҡалаһы Петрозаводск ҡалаһында (хәҙерге Карелия Республикаһы) Киров тимер юлы башлығы урынбаҫары һәм уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. Бала сағында йәш техниктар станцияһы түңәрәгендә шөғөлләнә, өлкән синыфтарҙа Петрозаводскиҙағы «Юность» радиостанцияһында репортер һәм диктор була, контрабас һәм трубала уйнай, рәсем менән мауыға.
1968 йылдан, университетты тамамлағас, ҡырҡ йыл дауамында В.А. Баранов исемендәге республика дауаханаһында физиотерапия бүлеге мөдире булып эшләй.
Республика статусы үҙгәреүгә бәйле рәүештә, Карелия АССР Юғары Советы Президиумы 1991 йылдың 25 декабрендә Карелияның дәүләт флагын, гербын һәм гимнын булдырыу буйынса конкурс үткәреү тураһында Ҡарар ҡабул итә. Геральдик ярышҡа йөҙҙән артыҡ дәғүә ҡылыусы инә. Конкурстың финал өлөшөнә ике проект уҙа. Уларҙың береһе Костомукшалы Добрынин тарафынан тәҡдим ителгән, аҫылда, Ухта Республикаһы гербын 20-се йылдарҙа өр-яңынан торғоҙған проект була. Икенсе финал проектының авторы - петрозаводсклы табип һәм рәссам Юрий Нивин.
Нивин геральдиканы өйрәнгән, ике йылы республика гербы, герб флагы, алтын тегеү техникаһында штандарт, бүләкләү документтары комплекты һ.б. төҙөүгә киткән, китапханаларҙа, шул иҫәптән Ленинград өлкәһендә лә эшләгән. 1993 йылда уның эш нәтижәләре КР парламенты ултырышында раҫланған.
2007 йылдың 11 июлендә Карелия Республикаһы Петрозаводск ҡалаһында вафат була.
Сығанаҡтар
Төркөм:Карелия рәссамдары Төркөм:СССР рәссамдары
Ирек (Ишембай)
Ирек — Ишембай ҡалаһында тарихи урын, Ағиҙел йылғаһының һул ярында урынлашҡан, элекке ауыл.
Атамаһы
Ауылдың исеме «ирек», «азатлыҡ» һүҙен аңлата.
Тарихы
Территориаль яҡтан ауыл Кантон, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Юрматы, Күс ауылдарының яҙмышын хәл иткән БАССР Үҙәк башҡарма комитеты Президиумының 1934 йылдың 29 мартындағы «Ишембай нефть промыслалары эшселәр ҡасабаһын ойоштороу тураһындағы» ҡарарына ярашлы Ишембай ҡалаһы сиктәренә инә.
Ирек ауылына 1925 йылда нигеҙ һалына. Унда, 1834 йылда Ағиҙелдең һул ярында нигеҙ һалынып, 1924 йылда бөткән Түбәнге Бурансы ауылынан (хәҙер Бурансы биҫтәһе ҡаршыһы, «Иҙел Нефтемаш» ЯСЙ-һы урынлашҡан) кешеләр күсеп ултыра.
«Салауатнефтеоргсинтез» комбинаты төҙөлөү менән ҡасандыр гөрләп торған ауылдар ерҙәре бөтөнләй бушап ҡала.
2. Таҙартыу ҡоролмалары төҙөлөшө зонаһына эләккән Ҡыҙыл Ауыл, Күс ауылдары, Юрматы ҡасабаһын, төҙөлөш менән бәйле, күсереү ҡарала.
Стәрлетамаҡ — Салауат автотрассаһында, Ишембай ҡалаһына табан боролған урында, Ишембай һәм Салауат ерҙәренә ингән Аллағыуат, Ҡарлыкүл, Ирек, Ҡыҙыл Ауыл, Күс, Новопетровский (Ҡужаҡ) һәм Малай Аллағыуат ауылдары, уларҙың Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында һәләк булған халҡы иҫтәлегенә «Юрматы ере» мемориаль комплексы төҙөлә.
"Юрматы ере" мемориаль комплексы борондан ошо ерҙәрҙе күҙ ҡараһылай һаҡлаған юрматылар рухына арнап төҙөлә (Юрматы ырыуының 1990,1992 йылдарҙа үткәрелгән ҡоролтайҙарында ҡабул ителгән ҡарарҙар буйынса). Мемориалдең үҙәгендә Юрматы ырыуының символы — әтәлге һүрәте төшөрөлгән стела ултыра, стеланың осон ҡурай сәскәһе биҙәй. Стела тирәләй ҡуйылған ете мәрмәр плита ете күсерелгән ауылды кәүҙәләндерә.
Төп монументтан төньяҡ-көнбайышҡа табан һалынған йәйәүлеләр юлының ике яғында «Бер кем дә, бер нәмә лә онотолмай» тигән яҙыу яҙылған 8 мәрмәр таҡтаташ тора. Был ауылдарҙан һуғышҡа киткән 1428 яҡташтың һәр өсөнсө тиерлек һуғыштан әйләнеп ҡайтмаған. Уларҙың — 513 фронтовиктың исемдәре таҡтаташтарға уйып яҙылған. Аллағыуат ауылында тыуып үҫкән Советтар Союзы Геройы Әхтәмов Хәсән Баһҙый улына бюст ҡуйылған.
Мемориаль комплекс Башҡортостан Республикаһы Президенты указы буйынса асыла. Комплексты тантаналы асыу ваҡытында Башҡортостан Республикаһының Президенты М. Ғ. Рәхимов ағас ултырта.
2005 йылда Юрматы, Күс, Ҡыҙыл Ауыл һәм Ирек ауылдарының элекке халҡы һәм уларҙың тоҡомдары, бөтәһе 250 самаһы кеше, ауылдың 80 йыллығын байрам итеү өсөн тыуған ерендә яңынан осраша
Билдәле кешеләре
Ирек ауылының ике кешеһе — 411-се нефть эшкәртеү заводы операторы (Башҡортостандағы беренсе нефть эшкәртеү заводы) Туҡтамышева Флүрә һәм китапхана мөдире Маһира Байгильдина — Мәскәүҙә Бөтә донъя йәштәре һәм студенттары фестивале делегаттары була. Тағы ике ҡыҙ — хеҙмәт алдынғылары Ф. Туҡтамышева һәм Ф. Латипова — СССР халыҡ хужалығы ҡаҙаныштары күргәҙмәһендә ҡатнаша, миҙалдар һәм исемле сәғәттәр менән бүләкләнә.
Молва (Похманка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Альтенберга
Альтенберга (Altenberga) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 753 кеше йәшәй. Майҙаны — 17,49 км2. Диңгеҙ кимәленән 250 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7768 һәм автомобиль коды — SHK.
Пол Сорос
Пол Сорос (Soros Pál; Пал Шварц) (5 июнь 1926 15 июнь 2013) венгр сығышлы америка инженер-механигы, уйлап табыусы, эшҡыуар һәм филантроп. Сорос порт ҡоролмаларын һәм ҡойолоусан материалдарҙы эшкәртеү өсөн ҡорамалдар проектлаусы һәм төҙөүсе Soros Associates компанияһына нигеҙ һала. 2013 йылға ҡарата Soros Associates әлеге ваҡытта донъяның туҡһан бер илендә эшләй. Йыш ҡына «күренмәй торған Сорос» тип аталыусы Пол Сорос билдәле америка эшҡыуары һәм финансисы Джордж Соростың өлкән ағаһы.
Бала сағы, йәшлек йылдары
Сорос 1926 йылдың 5 июнендә Венгрияның баш ҡалаһы Будапештта юрист һәм яҙыусы Тивадар Шварц һәм туҡымалар магазины хужаһының ҡыҙы Эржебет Шуч ғаиләһендә тыуған. Уның атаһы Беренсе донъя һуғышы ваҡытында урыҫтар ҡулына эләгә һәм Себерҙә тотҡондар өсөн лагерҙа тотола. Сорос шулай уҡ яһалма булдырылған эсперанто телен белгән.
1936 йылда Тивадар Сорос, Европала, антисемиизм һәм фашизм таралыуынан һаҡланып, ғаилә фамилияһын Шварцтан Соросҡа алмаштыра. 1944 йылда немецтар, «Маргарете» операцияһын тормошҡа ашырып, Венгрияны баҫып алғанлыҡтан, Тивадар Сорос, ғаиләһенә псевдоним биреү маҡсатында, ялған документ яһай.
Будапешт операцияһы планы буйынса совет ғәскәрҙәре илгә баҫып ингәнсе, ғаилә бер йыл буйы яҡын хәүефһеҙ йорттарҙа ҡасып йәшәй. Әммә Советтар Пол Соросты, яңылыш эҙәрлекләнеүсе СС офицеры тип уйлап, уны ҡулға алған. Уны башҡа тотҡондар менән бергә көнсығышҡа, Советтар Союзы яғына оҙаталар. Ул, күпер артына сумып, тотҡонлоҡҡа эләгеүҙән ҡотолған, ташландыҡ фермер йортонда йәшенеп ҡала. Һуңынан Будапештҡа ҡайта.
Карьера
Пол Сорос, һуғыш кисергәндән һуң, 1948 йылда Америка Ҡушма Штаттарына күсеп килгән. Ул коммунистар контроле аҫтындағы Венгриянан ҡасҡандан һуң, Швейцария буйлап Венгрия олимпия саңғы командаһы менән сәйәхәт иткән ваҡытта Манхэттенға килә.
Нью-Йоркка килгәндә Пол Соростың аҡсаһы күп булмай. Лига плющтың тағы ла ҡиммәтерәк университеттарына уҡырға инеү мөмкин булмағанлыҡтан, ул Нью-Йоркта Бруклин коллегиаль һәм политехник институтына (хәҙерге Нью-Йорк университетының Тандон заманса инженерҙар мәктәбе) уҡырға инә, унда магистр дәрәжәһен ала. Студент йылдарында ул Проспект-парк янында арзан фатирҙа йәшәй, һәм ҡуртымға алынған фатиры һәм ашауы өсөн түләргә бик тырыша.
Сорос, порт ҡоролмаларын һәм ҡойолоусан материалдарҙы эшкәртеү өсөн ҡорамалдар проектлаусы һәм төҙөүсе Soros Associates компанияһын ойошторған. Бразилияның Tubarão транснациональ компанияһы Сорос компанияһы уйлап сығарған эшләнмәләрҙе Бразилияла тимер мәғдәне сығарыуҙы дүрт тапҡырға арттырыу һәм донъяла иң эре корпоратив тимер мәғдәнен етештереүсегә әүерелеү өсөн файҙалана. Хәҙерге осорҙа Soros Associates донъяның 91 июлендә эшләй.
Филантропия
Пол Сорос һәм уның ҡатыны Дейзи Сорос яңы американдар өсөн Пол һәм Дейзи Сорос Товариществоһына нигеҙ һалған, ул иммигранттар һәм иммигранттарҙың балалары өсөн ғилми дәрәжәләр алыу өсөн аҡса бүлә. Йыл һайын утыҙ студент аспирантурала ике йыл уҡыуын, шулай уҡ йәшәргә урынлашыуын һәм башҡа сығымдарын ҡаплау өсөн 90 000 долларға тиклем күләмдә стипендия ала. Стипендиаттар Американың теләһә ниндәй университетында үҙ теләге буйынса теләһә ниндәй предметты уҡый ала. Стипендия алыу өсөн студенттар үҙенсәлекле «идеяны йәки һәләтте» күрһәтергә, оҙайлы тырышлыҡ менән аныҡ ҡына нимәгәлер өлгәшергә һәм хөкүмәт йәки йәмғиәттең идеалдарына тоғро булған башҡа ойошма менән бәйле булырға тейеш. Билль Америка Ҡушма Штаттарының хоҡуҡтары тураһында.
Пол һәм Дейзи Соростар 1998 йылда Пол һәм Дейзи Сорос Товариществоһын 50 миллион доллар аҡса һалып башлай. 2010 йылға улар 400-ҙән ашыу студентҡа 30 миллион доллар бүлә. 2010 йылда улар Берләшмәгә өҫтәмә рәүештә 25 миллион доллар аҡса бүлә. Пол Сорос Берләшмәнең рәйесе була, ә уның улы Джеффри Сорос 2010 йылда президент итеп тәғәйенләнә.
Шәхси тормошо
Сорос 2013 йылдың 15 июнендә Манхэттендың Верхний Ист-Сайд Бишенсе авеню урамында 87 йәшендә донъя ҡуйған. Ғүмеренең һуңғы йылдарында ул Паркинсон ауырыуынан, диабеттан, яңаҡ яман шешенән һәм тел яман шешенән яфаланан. Соростың ҡатыны Дейзи Сорос (ҡыҙ фамилияһы Шленгер) ҡалған, ул, ире кеүек үк, венгр йәһүд иммигранты булған.
Бәхтейәров
Бәхтейәров — фамилия.
Денная Волосница
Денная Волосница — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Волосница йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :