cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Первая Елховица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һыҙғыраҡ сөрәгәй
Һыҙғыраҡ сөрәгәй, сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә, сөрәкә өйрәк(чирок-свистунок, )— ваҡ ҡыр өйрәге.
Ҡылыҡһырлама
Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып йәки күмәкләшеп йәшәйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән; күҙе аша яурындарына ҡарай сағыу һары һыҙыҡ менән ҡайылған ҡара-йәшел юлаҡ үтә. Түше ҡара һыҙыҡлы һәм төртөклө көрән төҫтә. Ҡабырғаларында арҡыры ҡара һыҙыҡтар бар. Ҡанаттарының сите аҡ, осо ҡара. Ҡойроғо ҡара, төбөндә ҡыҙыл тап бар. Ҡанаттарындағы көҙгөһө йымылдаҡ сағыу йәшел.(Көҙгө — бында: өйрәктәрҙең ҡанатындағы төҫө Менән айырылып торған тап). Йәйге һәм көҙгө ата ҡош, инә өйрәк һымаҡ, ҡара таптар менән сыбарланған һорғолт көрән. Керелдәк сөрәгәйҙән йәшел көҙгөһө менән айырыла.
Тауышы
Ата өйрәктәр ҡалтырауыҡлы һыҙғыра: «фрйүүк-фрйүүк», ә инә өйрәктәр быжҡылдай.
Йәшәү рәүеше
Ваҡ күлдәр, йылға ятыуҙары һәм ҡылыларында ҡәшәй. һыу үҫемлектәре һәм бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә, ҡыуаҡ, сытыр ышығында, үлән араһында. 8—10 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Һары томбойоҡ
Һары томбойоҡ (Кубы́шка жёлтая, ( Núphar lútea) — күп йыллыҡ, һыуҙа үҫкән ағыулы үлән үҫемлек. Тамырһабағының оҙонлоғо 10 метрға етә. Июнь- июль айҙарында һары сәскә ата, август- сентябрҙә орлоҡтары өлгөрә. Һары томбойоҡ күл, быуаларҙа, бик әкрен аҡҡан йылғаларҙа үҫә. Башҡортостанда киң таралған үҫемлек.
Халыҡ медицинаһы
Дауалау өсөн һары томбойоҡтоң тамырһабағы, япрағы һәм сәскәһе ҡулланыла. Уларҙың составында алкалоидтар, танин, минераль тоҙҙар һәм башҡа биологик актив матдәләр бар.Сәскәһендә бынан тыш гликозид табылған.
Өйәҙе (Өйәҙе №2448 ҡушылдығы)
Өйәҙе  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Өйәҙе №2448 йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан   Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вольсборн
Вольсборн (Wohlsborn) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 508 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,03 км2. Диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99439 һәм автомобиль коды — AP.
Мансур (Ҡурған өлкәһе)
Мансур (Мансурово) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районы ауылы. Мансур ауыл советы составына керә.
Тарих
Тәүге тапҡыр 1766 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Мансур ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара-Табын улусы составында була.
Революциянан һуң Башҡорт АССР-ының Ялан кантоны составына керә. 1924 йылда Урал өлкәһенең яңы ойошторолған Ялан районы составына бирелә. 1930 йылда Ялан районы бөтөрөлгәс, Мансур ауылы Ялан-Ҡатай районына керә. 1934 йылда Ялан-Ҡатай районы Силәбе өлкәһе составына инә. 1940 йылда Мансур ауылы яңы ойошторолған Сафакүл районына керә, 1943 йылда был район Ҡурған өлкәһе составына инә.
Инфраструктура
Ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушер пункты, мәҙәниәт йорто, мәсет, китапхана бар.
Сафакүл
Сафакүл (Сафакулево) — Рәсәй Федерацияһы Ҡурған өлкәһе Сафакүл районының һәм Сафакүл ауыл советының административ үҙәге.
География
Бер нисә күл — Ҡаҡсарлы, Ҡамышлы һәм Сафакүл буйҙарында урынлашҡан. Ауылдан Силәбе — Ҡурған йүнәлешендәге Щучье тимер юл станцияһына тиклем алыҫлыҡ 32 км, ә Ҡурған өлкәһе үҙәгенә тиклем — 210 км тәшкил итә.
Тарих
Советтар Союзы осоронда Сафакүл ауылында Жданов исемендәге колхоз була.
Халҡы
2002 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда башлыса татарҙар (59 %), урыҫтар (23 %), башҡорттар (15 %) йәшәй.
Инфраструктура
Ауылда үҙәк район дауаханаһы, мәҙәниәт йорто, урта мәктәп, балалар баҡсаһы бар.
Кейптаун
Кейпта́ун (Ка́пстад, Капста́д) (Cape Town, Kaapstad, iKapa) — Көньяҡ Африка Республикаһының халыҡ һаны буйынса икенсе урында (Йоханнесбургтан һуң) булған ҡалаһы. Илдең көньяҡ-көнбайышында, Атлантик океан ярында, Өмөт морононан әллә ни алыҫ булмаған урында урынлашҡан. Көнбайыш Капа провинцияһының баш ҡалаһы, Көньяҡ Африка Республикаһының закондар сығарыусы баш ҡалаһы. Көньяҡ Африка Республикаһының Кейптаун ҡала округына инә.
Көньяҡ Африка Республикаһының парламенты һәм күп кенә хөкүмәт учреждениелары Кейптаунда урынлашҡан. Ҡала үҙенең гаване, Яйлаһы (Көньяҡ Африка), Өмөт мороно, Кейп-Пойнт кеүек бөтә донъяға билдәле күренекле урындары менән дан тота. Кейптаун Көньяҡ Африкала туристар йыш булған ҡала булып тора.
Албататка
Албататка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тяжин йылғаһының уң ярына тамағынан 110 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кейптаун
2011 йылда үткәрелгән халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы Кейптаун халҡы кеше. Кейптаундың майҙаны 2444,97 км² тәшкил итә: ул Көньяҡ Африка Республикаһының башҡа ҡалаларынан байтаҡҡа ҙур, шуға ла Кейптаунда халыҡтың тығыҙлығы түбәнерәк (1529,68 чел./км²).
Тарихы
Был урында ҡасан тораҡ пункттары барлыҡҡа килеүе тураһында теүәл генә мәғлүмәттәр юҡ. Иң тәүге археологик табыштар (Фиш-Хук янындағы Пирс-Кейв) 12 000 йыл элек булған дәүергә ҡарай. Төбәктең унан алдағы тарихы билдәле түгел. Тәүге яҙма мәғлүмәттәр Өмөт моронона португал Бартоломеу Диаш аяҡ баҫҡан мәлгә, йәғни 1486 йылға ҡарай. Васко да Гама ла 1497 йылдың 20 ноябрендә морондо урап үтә, ләкин урындағы халыҡ Европа кешеләре менән тик 1652 йылда, Ян ван Рибек экспедицияһы килгәндән һуң ғына аралаша башлай. Уның етәкселегендә шул уҡ йылда ҡалаға һәм, Голландияның Ост-Һиндостан компанияһы караптарын сифатлы аҙыҡ-түлек һәм ит менән тәьмин итеүсе база булараҡ, портҡа нигеҙ һалына. Рибек Голландияның Ост-Һиндостан компанияһында эшләй (Verenigde Oost-indische Companie) һам уның судноларын Европаға барғанда туҡталып китеү урыны менән тәьмин итергә тейеш була. Ул дәүергә Көньяҡ Африканың был морононда иң тәүге сиратта готтентоттар йәшәгән була, көнсығыштан банту халыҡтары ғаиләһенә ҡараған коса халҡы баҫып килә башлай.
Албататка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кейптаун
Тарихы
Эшсе көстәре аҙ булыу сәбәпле, тәүге осорҙа ҡала бик аҡрын үҫә. Был етешһеҙлекте бөтөрөү өсөн голландтар Индонезиянан һәм Мадагаскарҙан ҡолдар килтереп һата башлай. Ҡолдарҙың күбеһе колониаль йәмғиәт составына инеп китә, ә индонезийҙар, европалылар һәм урындағы халыҡтан барлыҡҡа килгән ҡатнаш никахтарҙан тыуған балалар айырым этник төркөм барлыҡҡа килтерә, уларҙы "төҫлөләр" тип йөрөтәләр. Малайзия һәм Индонезиянан сыҡҡан мосолмандар Кейптаунда архитектура йәһәтенән ғәҙәти булмаған ҡала кварталын (Бо-Каап) төҙөп ҡуя.
1869 йылда Көнбайыш Гриквалендта алмаз һәм Витватерсрандта (хәҙерге Йоханнесбург янында) алтын ятҡылыҡтарының табылыуы "алтын сирен" барлыҡҡа килтерә һәм иммигранттар иҫәбенә Йоханнесбург юғары тиҙлектә үҫешә башлай. Голлад колонистары(бурстар) Көньяҡ Африканың үҙәк райондарына күсенә башлай (Бөйөк Трек), шуға ла колонистарҙың дәүләте һәм Британия колониаль хакимиәте араһында аңлашылмаусанлыҡтар хасил була. Инглиз-бурс һуғышы (1899—1902) был низеғтың кульминацияһы була. Инглиздар бурс дәүләттәрен еңеп, алтын һәм алмаз сығарыуҙы үҙҙәренең контроле аҫтына ала һәм бурс республикаларын Капа колонияһына һәм британдарға ҡараған Наталь биләмәһенә ҡушып, Көньяҡ Африка Берлеген барлыҡҡа килтерә. Көньяҡ Африка Берлеге 1910 йылда иғлан ителә һәм Кейптаун уның закондар сығарыусы баш ҡалаһына әйләнә; был функцияһын ул 1961 йылда Көньяҡ Африка Республикаһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем һаҡлай.
1948 йылда һайлауҙарҙа расаға ҡарап кешеләрҙе сортҡа айырыу законын (апартеид) ҡулланасағын вәғәҙә иткән Көньяҡ Африка республикаһының Милли партияһы еңә. Төркөмдәр тураһындағы законға ярашлы ҡала сите "законһыҙ рәүештә йәшәгән" кешеләрҙән таҙартылырға тейеш. Ошо кампанияға бәйле Кейптаундың нигеҙенә тиклем емертелгән Алтынсы округ ҙур танылыу алы. Был район тик аҡ тәнлеләр генә йәшәйәсәк район тип иғлан ителеүгә бәйле меңдән ашыу ҡара тәнле унан мәжбүри рәүештә ҡыуып сығарыла. Апартеид осоронда Кейптаунда эшкә алғанда ҡара тәнлеләргә ҡарағанда "төҫлөләргә" өҫтөнлөк бирелә.
1966 йылда Кейптаундың Алтынсы округы 1950 йылда ҡабул ителгән Төркөмдәр өлкәләре тураһындағы законға ярашлы рәсми рәүештә "аҡ тәнлеләр зонаһы" тип иғлан ителә, һәм тик 1982 йылда ғына ер йөҙөнән юҡ ителә. Ошо хәлгә тиклем был округта тирәһе азат ителгән ҡолдар, һөнәрмәндәр, кибит тотоусылар һәм эшселәр йәшәгән була. Ҡыуып сығарылғандарҙың береһе стенаға сарказм менән: "Алиһәләр иленә рәхим итегеҙ" тип яҙып китә.
Кейптаунда апардеид менән көрәшеүселәр күп була; уларҙың бер өлөшө төрмәләргә ябыла (шул иҫәптән Нельсон Мандела ла). 1990 йылдың 11 февралендә бер нисә сәғәт элек кенә төрмәнән сыҡҡан Мандела Кейптаун ратушаһы балконында тороп үҙенең киң билдәле телмәрен халыҡҡа еткерә. Шулай итеп, 1994 году апартеид бөтөрөлә, әммә Кейптаунға ВИЧ һәм СПИД, туберкулёз һәм енәйәтселек кеүек проблемалар менән осрашырға тура килә.
2018 йылдың 15 ғиуарында урындағы властар, оҙайлы ҡоролоҡ арҡаһында 90 көндән һуң ҡалала һыу запастары бөтәсәк, тип иғлан итә. Һыу запасы 13,8 процентҡа тиклем төшкәс, ҡалаға һыу биреү туҡтатыла, тик госпиталдәр генә аласаҡ һыуҙы, тигән ҡарар ҡабул ителә. Ә ҡала халҡы өсөн 200 урынла һәр кешегә 25 литр иҫәбенән һыу таратыласаҡ, тип әйтелә. .
Физик-географик характеристикаһы
Кейптаудың үҙәге Капа ярымутрауының төньяҡ ситендә урынлашҡан. Яйла (Көньяҡ Африка), диңгеҙ кимәленән 1000 метрҙан ашыу бейеклектә урынлашып, бик матур күренеш барлыҡҡа килтерә. Ул Шайтан сусағы һәм Арыҫлан башы кеүек текә ҡаялар менән уратып алынған. Ҡайһы берҙә тау өҫтөндә йоҡа ғына болот хасил була.
Климаты
Ҡала климаты Урта диңгеҙ төбәгенә хас булғанса субтропик.
Транспорты
Кейптаунн халыҡ-ара аэропорты пассажир әйләнеше буйынса Көньяҡ Африкала икенсе урынды биләй. Аэропорт ил эсендәге күпселек йүнәлештәрҙе һәм ҡайһы бер халыҡ-ара рейстарҙы хеҙмәтләндерә. Ҡалала бер нисә порт һәм пристань бар, Яйла бухтаһында урынлашҡан Кейптаун порты — иң ҙур порт. Был порт ҙурлығы буйынса Дурбан портынан ғына ҡалыша. 2008 йылда Кейптаун порты аша контейнерға тейәлмәгән тонна йөк үтә. 2006 йылда контейнер терминалы [егерме футлы эквивалент тейәп оҙата.
Тимер юл транспорты Кейптаунды Малмсбери (КАР), Парл һәм Стелленбос, Йоханнесбург һәм Ист-Лондон менән тоташтыра.
Ҡала йәмәғәт транспорты автобустарҙан ғибәрәт. Ҡала автобустарынан тыш бында микроавтобустар ҙа киң һорау менән файҙалана., шулай уҡ юғары тиҙлектәге автобус трансопорты ла бар.
Автомобиль — төп транспорт сараһы. Кейптаун халҡы транспорт тығындарынан ыҙалай. 1, 2, 7-се милли автомобиль трассалары Кейптаунда башлана.
Иҫтәлекле урындары
Кейптаундың символы булған Яйланың бейеклеге 1087 метр. Йөҙәрләгән йылдар буйына Яйланың ҡабатланмаҫ силуэты алыҫ илдәрҙән диңгеҙ сәйәхәтенә сыҡҡан диңгеҙҙә йөрөүселәрҙе ҡаршы алып тора, бында улар һыу һәм аҙыҡ-түлек запастарын тулыландыра.
Элекке гавандең яр буйҙары заманса төҫ алған: бында хәҙерге заманса 200-ҙән ашыу магазин, галерея, кино залдары, отелдәр, ресторандар һәм кафеларҙы үҙ эсенә алған ғәйәт ҙур, уңайлы сауҙа үҙәге урынлашҡан. Яр буйы — ҡалала йәшәүселәрҙең һәм ҡала ҡунаҡтарының яратҡан ял итеү урыны.
Ике океан аквариумы — Көньяҡ ярымшарҙағы иң ҙур аквариум (Two Oceans Aquarium). Бейеклеге 11 метрға еткән быяла артында Атлантик һәм Һинд океаныдары фаунаһының бик күп төрөн күрергә була.
Африканың көньяғында үҫкән флораны һаҡлап ҡалыу маҡсатында 1913 йылда Яйланың көнсығыш битләүендә Кирстенбош ботаника баҡсаһына (Kirstenbosch Botanical Gardens) нигеҙ һалына. Ул донъялағы иң танылған 7 ботаника баҡсаларының береһе. Территорияһы — 528 гектар. Йәйгеһен бында даими рәүештә классик музыка концерттары ҡуйыла.
Яҡты Өмөт ҡәлғәһе — Көньяҡ Африкалағы иң иҫке биналарҙың береһе, уны төҙөү 1679 йылда тамамлана, һәм Һиндостанға табан сауҙа юлында урынлашанға күрә ул Голладияның Ост-Һиндостан компанияһының базаһына әйләнә, шулай уҡ урындағы халыҡҡа оборона форты булып та хеҙмәт итә. 1936 йылда форт музейға әйләндерелә һәм ошоға тиклем Көнбайыш Капа провинцияһында Көньяҡ Африка хәрби Көстәренең төбәк үҙәге булып тора.
Көньяҡ Африка Милли галереяһы — Көньяҡ Африка Республикаһының иң ҙур музейҙарының береһе.
Изико — милли музейында зоология, палеонтология һәм археология буйынса Африкала иң эре экспозиция урынлашҡан.
Йәшелсә баҙары (Greenmarket Square) — тирә-яҡтан Көньяҡ Африкаға ғына хас үҙенсәлекле арт-деко архитектура стилендә төҙөлгән йорттар менән уратып алынған ғәйәт ҙур баҙар. Бынан тыш уның майҙанында боронғо ҡала йыйылышы бинаһы ла (Old Town House) урынлашҡан, унда XVII быуаттағы голлад рәссамдарының һынлы сәнғәт буйынса картиналары күргәҙмәһе, шул иҫәптән Рембранд гравюралары ла ҡуйылған.
На части улицы Лонг стрит урамының бер өлөшөндә (Орандж стрит менән Вэйл стрит араһында) королева Виктгория дәүерендәге йорттар урынлашҡан, улар тулыһынса реставрацияланған. Уларҙың балкондары сүкелгән тимер менән көпләнгән, ә фасадында — балсыҡты әүәләп эшләнгән һүрәттәр шуға ла был урам Яңы Орлеандағы француз кврталын хәтерләтеп тора. Лонг стриттың был өлөшөндә бик күп бутиктар, антиквар һәм букинист магазиндары урынлашҡан.
Форшор шоссеһы күпере. 1970 йылдар урталарында төҙөлә башлай, ләкин, финанстар етешмәү сәбәпле, төҙөлөп бөтмәй ҡала, әммә үҙенсәлекле иҫәлекле урынға әйләнә: уның фонында байтаҡ фильмдар эпизодтары, реклама роликтары төшөрөлә.
Папян Ара Артушевич
Папян Ара Артушевич (Արա Արտուշի Պապյան; 6 июнь 1961 йыл) — әрмән юрисы, дипломат, политолог һәм тарихсы, Әрмәнстандың Канадалағы 2000—2006 йылдарҙағы илсеһе, Modus Vivendi тикшеренеү үҙәге етәксеһ.
Биографияһы
Ара Артушевич Папян 1961 йылдың 6 июнендә Әрмән ССР-ының баш ҡалаһы Ереванда тыуа. Афғанистанда совет ғәскәрҙәренең сикләнгән контингентында хәрби тәржемәсе булып хеҙмәт итә. 1988—1989 йылдарҙа Афған һуғышының әрмән ветерандары союзын етәкләй.
Артабанғы тормошо
Милли аҙсылыҡ хоҡуҡтары мәсьәләләре менән шөғөлләнә һәм Әзербайжандың үҙ дәүләтселегенән мәхрүм ителгән халҡын (талыш, лезгин һәм башҡаларҙы) Әрмәнстан ошо мәсьәлә буйынса хупларға тейеш, тип үҙ интервьюларында күп тапҡырҙар һыҙыҡ өҫтөнә ала.
«Modus Vivendi» үҙәгенә нигеҙ һала һәм уға етәкселек итә.
Шәхси тормошо
Өйләнгән, Нарек һәм Тарон исемле улдары бар.
Әрмән, инглиз, фарсы һәм урыҫ телдәрен белә.
Нюрих
Нюрих — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Советск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Шумерҙар
Шумерҙар ( «ҡарабаштар») — боронғо Көньяҡ Месопотамияның шумер телендә һөйләшкән халҡына фәнни әҙәбиәттә бирелгән атама;  кешелек тарихындағы тәүге цивилизацияларҙың береһе — Тигр һәм Евфрат үҙәнендә цивилизация барлыҡҡа килеүҙе ғәҙәттә шумерҙар менән бәйләйҙәр. Был милли төркөмдөң барлыҡҡа килеүе һәм шумер теленең туғанлыҡ бәйләнештәре ҙур тарихи проблеманың бер өлөшө булып тора, фәнни әҙәбиәттә ул  «шумер проблемаһы» тип йөрөтөлә.
Нюрих
Почта индексы — 628247, ОКАТО коды — 71124000000.
Шумерҙар
Атамаһы
«Шумерҙар» этнонимы  —  Месопотамияның шумер телендә һөйләшкән боронғо семит булмаған халҡын билдәләү өсөн  ҡулланылған фәнни абстракция. «Шумерҙар» үҙҙәрен күршеләрендәге  семит төркөмөнә ҡараған аккадтарҙан аныҡ айырмай: тегеләре лә, былары ла үҙҙәрен «ҡарабаштар» (, аккад.șalmat qaqqadim) тип йөрөтә. Атама боронғо ассирий  батшаларының «Шумер һәм Аккад батшаһы» тигән титулындағы ил атамаһынан алынған. Месопотамияның семит телле халыҡтары — аккадтар, бабилдар һәм боронғо ассирийҙар — үҙҙәренең телен  «аккад теле» тип йөрөткәс, икенсеһен тикшеренеүселәр баштан уҡ «шумер теле» тип, ә ул телдә һөйләшеүселәрҙе  «шумер» тип атап алып киткән.
Нюрих
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Шумерҙар
Сығышы
Шумерҙарҙың сығышы ҡатмарлы ғилми проблема һанала. «Шумер мәсьәләһе» XIX быуат аҙағында Ф. Вайсбах тарафынан күтәрелә. Башта күп тикшеренеүселәр «шумер тәүватанын» эҙләү менән мәшғүл була. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр уны Ғәрәбстанда (У. К. Лофтус), Эламда (Г. Франкфорт, Э. Перкинс) булған тип һанай, ҡайһы берәүҙәр Хараппа цивилизацияһы менән бәйләй.
XX быуат уртаһынан шумер проблемаһын тикшереүселәр лингвистика өлкәһенә ныҡлап инеп китә. Башлыса шумер теленең генетик бәйләнештәрен эҙләү менән булалар. Телдең ике тапҡыр боҙолоуға дусар булыуы эҙләнеүҙәрҙе ҡатмарлаштыра: беренсенән, шумер шына яҙыуы уның өсөн бөтөнләй ят булған аккад теле аша сиселгән, икенсенән, аккад теле үҙ сиратында уға туғанлығы булмаған башҡа телдәр, атап әйткәндә боронғо грек теле аша сиселгән. Шумер телен Евразияның күп телдәре менән бәйләгән гипотезалар ҡуҙғатыла, әммә уларҙың береһе лә дөйөм танылыу алмаған.
Шумерҙар үҙҙәре мифтарында кешелектең тәүватаны тип Дильмун утрауын атай, уның тасуирламаһында алтын быуаттың һәм юғалтылған йәннәттең архетипик һыҙаттары бар. «Дильмун» топонимы тарихи осор текстарында ла осрай һәм хәҙерге Бахрейн менән бәйләп ҡарала, ләкин Бахрейндағы месопотам табылдыҡтары шумер табылдыҡтарынан йәшерәк. Икенсе яҡтан, һуңғы ваҡыттағы геологик һәм археологик тикшеренеүҙәр плейстоцен дәүерендә Фарсы ҡултығы Һинд океаны һыуҙары менән баҫылғанға тиклем уның урынында бик ҙур оазис (Gulf Oasis тигән исем бирелгән) булғанлығын ишаралай, әммә материал етешмәгәнлектән параллелдәр үткәреү әлегә мөмкин түгел.
Теле һәм яҙмаһы
Шумер теле — агглютинатив тел, һүҙ үҙгәртеү һәм һүҙ яһалыу аффикстар ҡушыу юлы менән башҡарыла (башҡорт телендәге кеүек). Агглютинация урал, алтай, филиппин, дравид телдәренә, басктар теленә, ҡайһы бер индей телдәренә һ.б. хас. Ҡылым актанттарын кодлаштырыу стратегияһы буйынса шумер теле эргатив булып тора, йәғни уның грамматикаһында, номинатив төҙөлөшлө телдәргә хас булғанынса, субъект менән объектты ҡаршы ҡуйыу түгел, ә агенс (эш-ғәмәлде башҡарыусы) менән пациенсты (эш-ғәмәлде йөрөтөүсе) ҡаршы ҡуйыу өҫтөнлөк итә. Был үҙенсәлек кавказ халыҡтары, бурушаски, баск, папуас, австралий, чукот-камчат, эскимос-алеут, индей телдәренә хас. Фонология бик дөйөм һыҙаттарҙа ғына тергеҙелгән. Исем кластарға бүленгән, һан (1 берлек һәм 6 күплек), килеш (бөтәһе 9) һәм эйәлек категорияларына эйә булған. Ҡылымдың зат, һан, класс, төр, һөйкәлеш һәм ориентация категориялары булған. Һөйкәлештәр һаны 12 булған. Шумер телендә һүҙҙәр тәртибе — SOV (эйә — тултырыусы — хәбәр). Ике диалект булғаны билдәле: эме-гир һәм эме-саль.
Тарихы
Хәҙерге тикшеренеүселәр Түбәнге  Месопотамияла  убейдҡа тиклемге дәүерҙә  (йәғни б.э.т.  VI—V мең йыллыҡтарҙа) кеше йәшәүен шик аҫтына алмай; әммә бында йәшәүселәр араһында  шумерҙарҙың ата-балалары булғанмы-юҡмы икәнлеген асыҡлау әлегә мөмкин түгел. Яҡынса VI мең йыллыҡтан төбәктең Үҙәк һәм Үрге  Месопотамиянан, бәлки, Эламдан  һәм Көнсығыш Урта диңгеҙ буйынан килеүселәр тарафынан алыныуын раҫлаған дәлилдәр табылған.
Убейд осоронда (сама менән б.э.т. V мең йыллыҡ  —  IV мең йыллыҡтың башы) Түбәнге  Месопотамия иҡтисади күтәрелеш кисерә. Ирригация ҡулланыла, ауыл хужалығы дәррәү үҫә, халыҡ һаны йылдам арта. Убейд заманындағы Түбәнге  Месопотамия халҡының этник составы асыҡланмаған, әммә ерле халыҡ араһында шумерҙарҙың ата-бабалары булыуы ла бик ихтимал.
Урук осоронда (б.э.т.  IV мең йыллыҡ) үҫеш дауам итә. Тикшеренеүселәрҙең күбеһе был ваҡытта Түбәнге  Месопотамияла шумерҙар йәшәгәнлегендә шикләнмәй. Урук —  халколитик убейдҡа алмашҡа килгән бронза быуаты мәҙәниәте. Шумер  цивилизацияһының  төп зонаһында дәүләтселек нигеҙҙәре һалына. Б.э.т. III мең йыллыҡ башына  шумер  цивилизацияһы формалаша.
Артабанғы Тәүге династиялар осоро  (яҡынса б.э.т. XXVIII—XXIV быуаттар) —  шумер цивилизацияһының сәскә атҡан сағы. Ул Түбәнге Месопотамияла  Ки-Энги[р], Шумер үҙе) һәм Ки-Ури (һуңынан — Аккад) өлкәләрен биләй. Билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында урук колонияһы йәшәүҙән туҡтай, һәм  шумерҙарҙың  Ки-Уриҙан төньяҡтараҡ булыу-булмауы бәхәстәр предметы булып тора. Иртә династиялар осоронда  Түбәнге Месопотамия бер-береһе менән һуғышыуҙан туҡтамаған ҡала-дәүләттәрҙән йәки номдарҙан тора. Ур менән Урук — Шумерҙың (Ки-Энги),  Киш Ки-Уриҙың мөһим үҙәге була. Йәйрәп ятҡан Лагаш номы айырым әһәмиәткә эйә була.   Иртә династия осороноң ахырына  Шумер менән Ки-Ури номдарының күбеһе  Лугальзагеси хакимлығы аҫтында берләшә. Әммә аккад ихтилалы был  конфедерацияны тарҡата.
Борон замандарҙан шумерҙар эргәһендә көнсығыш  семиттар йәшәй. Уларҙың Түбәнге Месопотамияға килеү шарттары һәм ваҡыты тулыһынса асыҡланмаған. Көнсығыш семиттар  Шумерҙа (Ки-Энги) әҙ һанлы, ә Ки-Уриҙа байтаҡ була. Беҙҙең эраға тиклем  XXIV быуатта Ки-Уриҙа  Аккад батшалығы барлыҡҡа килә, уның хакимдары ла, халҡы ла  семит була. Аккадтар  Шумерҙың ҡала-дәүләттәрен буйһондора. Аккад батшаларының ихтилалдарҙы баҫтырыуы һәм халыҡты ҡырыуы һөҙөмтәһендә Шумер мәҙәниәте һүнә. Беҙҙең эраға тиклем XXII быуатта Шумер менән Аккад ерҙәре Урҙың III династияһы аҫтында берләштерелә, уның батшалары шумер мәҙәниәтен тергеҙә. Шуға ҡарамаҫтан,  ошо осрҙа  Ки-Енгир халҡының әүҙем семитлашыуы күҙәтелә: аккад теле аралашыу мөхитенән шумер телен йылдам ҡыҫырыҡлай.
Урҙың III династияһы державаһы ҡыйратылғас, Шумер менән  Аккад ерҙәре  амориҙар ҡулына эләгә. Артабан был  территория Бабил батшалары тарафынан буйһондорола. Беҙҙең эраға тиклем  II мең йыллыҡта  шумерҙарҙың аккадтар һәм башҡа этник төркөмдәр менән буталыуы  һөҙөмтәһендә  бабил халҡы барлыҡҡа килә.
Быҙаулыҡ
Быҙаулыҡ — топоним.
Астана
Астана (элекке исемдәре Аҡмола, Целиноград, Нур-Солтан) — 1998 йылдың 10 июненән Ҡаҙағстан Республикаһының баш ҡалаһы.
2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәй. Ҡала территорияһы 200 км2 тәшкил итә. Ишим йылғаһының ике ярында урынлашҡан. Фарсы теленән тәржемәләгәндә, «Астана» һүҙе «изге урын» тигәнде аңлата. Ҡаҙағстанда ҙурлығы буйынса Алматы менән Шымкенттан һуң 3-сө урында тора.
География
Ишем йылғаһы ярында урынлашҡан.
Климаты
Ҡала климаты киҫкен континенталь. Йәй эҫе һәм ҡоро, ҡыш — һыуыҡ һәм оҙон. Уртаса йыллыҡ температура — 3,1 °C. Яуым-төшөм йылына 300 мм яуа. Уртаса йәй температураһы 20 °C, ҡышҡыһын −15 °C, йәйгеһен һауа температураһы 40 °C тиклем күтәрелеп, ҡыш көнө −50 °C тиклем түбәнәйеүе ихтимал. Климаттың йәшәү өсөн уңайһыҙлыҡтар тыуҙырыу сәбәпле, ҡаланы уратып, ағас ултыртыла.
Административ бүленеше
Астана ҡалаһы Һарыарҡа, Алматы, Есиль райондарына бүленгән.
Халыҡ һаны
2000 йыл менән сағыштырғанда, Астанала халыҡ һаны 169,2 мең кешегә артҡан, 2006 йыл башында 550,2 мең кеше булһа, 2015 йылдың 1 ғинуарына 985 852 кеше йәшәүе теркәлгән. Был күрһәткес буйынса Алматы ҡалаһынан һуң Ҡаҙағстанда 2 урында..
2009 йыл йомғаҡтары буйынса Астана ҡалаһының миграция сальдоһы 31 908 кеше тәшкил итә — республикалағы иң юғары күрһәткес. Миграция ағымының нигеҙендә — Ҡаҙағстандың башҡа төбәктәренән килеүселәр. 1000 кешегә — 704 кеше ситтән килеүсе һанала, 296 — урындағы кеше. Уларҙан сығышы менән Аҡмола өлкәһенән — 173, Көньяҡ-Ҡаҙағстан өлкәһенән — 66, Ҡарағандынан — 56, Ҡостанайҙан — 56, Алматынан 32 кеше. Уртаса никахҡа инеү йәше: ир-егеттәр — 27,5 йәш, ҡатын-ҡыҙҙар — 25,3 йәш.
1999 йылдан 10 йыл эсендә халыҡ үҫеше — 86,7 %. Ҡаланың милли составы: ҡаҙаҡтар, урыҫтар, әзербайжандар, украиндар, татарҙар, йәһүдтәр, белорустар, грузиндар, молдавандар, тажиктар, үзбәктәр һ.б. Дөйөм алғанда, ҡала халҡы үҫеше миграция иҫәбенә тәьмин ителә.
Халыҡ һаны артыуы
Ошо хәл һаҡланһа, үҫеш артасаҡ, йәғни ҡала халҡы һаны бер нисә йылдан миллионға тиклем етеүе ихтимал. Әммә был фараз тормошҡа ашҡан осраҡта ла, Алматыны үтә алмаҫ, сөнки уның халҡы 1.6 млн кеше тәшкил итә.
Тарихы
Ҡала 1830-сы йылда Ишим йылғаһы буйында казак форпосты булып барлыҡҡа килә. Нигеҙ һалыусыһы — полковник Фёдор Кузьмич Шубин-икенсе, Бородино алышы ҡатнашыусыһы. Урыҫ-ҡаҙаҡ дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре үҫешендәге роле өсөн II дәрәжәләге Изге Анна ордены менән бүләкләнә.
1862 йылда Аҡмола ҡала статусын алды.
1962 йылда ҡалаға Целиноград исеме бирелде.
1997 йылда Ҡаҙағстан Президенты Нурсолтан Назарбаев ҡалаға тарихи Аҡмола атамаһына күсереү тураһында ҡарар ҡабул итә.
1998 йылдың 6 майында ҡалаға Астана исеме бирелә.
1998 йылдың 10 июнендә Ҡаҙағстандың яңы баш ҡалаһы Астана менән халыҡ-ара рәсми танышыу уҙғарыла.
Иҡтисад
Ҡала иҡтисадын сауҙа, транспорт һәм бәйләнеш, төҙөлөш барлыҡҡа килтерә. Алматы һәм Астана ҡалаларының дөйөм һөҙөмтәһе Ҡаҙағстан сауҙаһының яртынан ашыу өлөшөн булдыра. Тауар әйләнеше буйынса Астана икенсе урында тора, төҙөлөш өүҙемлеге буйынса ла алда бара. 2009 йылда төҙөлгән бар торлаҡ йорттарҙың биштән бер өлөшө Астана ҡалаһына тура килә. Биш йылдан ашыу ҡала торлаҡтың файҙаланыуға тапшырыу күләме буйынса беренсе урында.
Ҡаланың сәнәғәт өлкәһе төҙөлөш материалдарын, аҙыҡ-түлек сығарыу, машина төҙөү өлкәһендә тупланған. Инвесторҙар йәлеп итеп, яңы конкурентлы өлкәләрҙе үҫтереү өсөн «Астана — яңы ҡала» махсус иҡтисад зонаһы булдырылған. Бындағы үҙенсәлекле хоҡуҡи режим һалым һәм таможня ташламалары менән ҡыҙыҡһындыра.
Мәҙәниәт
Һуңғы йылдарҙа ҡалала мәҙәни-мәғариф ойошмалар күбәйҙе: 3 театр, 23 китапхана, 2 кинотеатр, Аҡмола өлкә филармонияһы, 2 һарай, 3 балалар музыка мәктәбе. Шулай уҡ музейҙар (Ҡаҙағстан Республикаһының милли музейы, һынлы сәнғәт музейы, Сәкән Сәйфуллин музейы), театрҙар (Күләш Байсәйетова ис. милли опера һәм балет театры, Кәлибәк Ҡыуанысбаев ис. ҡаҙаҡ музыка драма театры, М. Горький ис. академия урыҫ драма театры), Конгресс-холл, Йәштәр һарайы, Президент мәҙәниәт үҙәге эшләп килә. Бәйтерек монументы — ҡала символы.
Туғандаш ҡалалар
Астана донъялағы 20 ҡала менән туғанлашҡан.
Ольхи (Кесе Бурлук ҡушылдығы)
Ольхи  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Бурлук йылғаһының уң ярына тамағынан 11 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Первый Амбал
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сайран (Шишмә районы)
Сайран (Сайраново) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 379 кеше. Почта индексы — 452162, ОКАТО коды — 80257850011.
Сайран Яңы Троицкий ауыл биләмәһенә ҡарай. Район үҙәгенән һәм Шишмә тимер юл станцияһынан көньяҡ‑көнсығышҡа табан 27 км алыҫлыҡта Бәрҫеүән йылғаһы (Ағиҙел йылғаһы ҡушылдығы) буйында урынлашҡан.
Тарихы
1906 йылда ауылда 798 кеше, 1920 йылда — 945 кеше йәшәгән; 1939 йылда — 724 кеше; 1959 йылда — 659 кеше; 1989 йылда — 359 кеше; 2002 йылда — 336 кеше. Татарҙар йәшәй. Халҡы “Агропромбизнес” ЯСЙ‑нда эшләй. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы — (14 июнь 1905 йыл — 25 ноябрь 1991 йыл), халыҡ йырсыһы. Бәйеттәр, мөнәжәттәр, сеңләүҙәр һәм башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарыусы. Бөтә Союз халыҡ ижады фестивалендә ҡатнашыусы. Сығышы менән хәҙерге Силәбе өлкәһенең Арғаяш районы Бикҡол ауылынан.
Сибәркәй
Сибәркәй — Рәсәйҙәге йылға. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Саҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 51 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Покосная (Шуделька ҡушылдығы)
Покосная  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шуделька йылғаһының һул ярына тамағынан 145 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Сибәркәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Биографияһы
Маһинур Әйүп ҡыҙы Шаимова 1905 йылдың 14 июнендә тарихи Башҡортостандың Ырымбур губернаһына ҡараған Биҡҡол ауылында (хәҙерге Силәбе өлкәһе Арғаяш районы) тыуған.
Покосная (Шуделька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сибәркәй
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Биографияһы
Был ерҙә ҡаратабын һәм әй ырыуы башҡорттары бик борондан йәшәгән. Тарихҡа инеп ҡалған шәхестәрҙең береһе — Ҡаратабын улусы старшинаһы тархан Таймаҫ Шаимов. 1730 йылда ул императрица Анна Иоанновна һарайында ҡабул ителгән.
Покосная (Шуделька ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Тормош юлы һәм ижады
Тыуған ауылы Бикҡолда башланғыс белемгә эйә булған.
Воргэ-Кэтыль-Кыкэ
Воргэ-Кэтыль-Кыкэ — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кэтыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 71 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Тормош юлы һәм ижады
Бала сағынан мөкиббән китеп халыҡ ижадын өйрәнгән. Өләсәләренән, яҡын кешеләренән башҡорт халыҡ йырҙарын отҡан, һәр йырҙың тарихын яттан белгән.
Воргэ-Кэтыль-Кыкэ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассены юҡ, йылға бассейны — Таз.
Шаимова Маһинур Әйүп ҡыҙы
Тормош юлы һәм ижады
Бәйет һәм мөнәжәттәр башҡарыу оҫтаһы.
Маһинур Әйүп ҡыҙын ауыл туйҙарына сеңләүҙәр башҡарырға саҡырылған.
Воргэ-Кэтыль-Кыкэ
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Фолькспаркштадион
1974 йылда иҫке стадион футбол буйынса донъя чемпионаты матчтарын ҡабул итә.
2004 йыл башында УЕФА был стадионды эксклюзив «биш йондоҙло стадиондар» клубына ҡабул итә <sup class="noprint" style="white-space: nowrap">[<span style="" title="не указан источник на утверждение (21 февраля 2013)">сығанаҡ 2256 көн күрһәтелмәгән ].
2010 йылдың 12 майында арена тарихта беренсе Европа Лигаһы финалын ҡабул итә, унда «Атлетико Мадрид» Лондон «Фулхэм»-ы менән 2:1 иҫәбенә яңынан уйнай.
2011 йылдың 2 июлендә арена IBF, WBO һәм WBA версиялары буйынса украин Владимир Кличко һәм инглиз Дэвид Хэем араһында донъя чемпионы титулы өсөн алыш ҡабул итә.
2006 йылда футбол буйынса донъя чемпионаты
2006 йылғы футбол буйынса донъя чемпионаты ваҡытында стадионда биш уйын үткәрелә.
Көйәрмәндәр өсөн зыярат
2007 йылдың сентябрь айында «Гамбург» футбол клубының генераль директоры Кристиан Райхерт клуб көйәрмәндәре өсөн зыярат төҙөлә башлау тураһында иғлан итә, ул стадиондан алыҫ булмаған ерҙә урынлашырға тейеш була. Ул 500 урынға иҫәпләнгән була, ә уның территорияһына инеү урыны футбол ҡапҡаһы рәүешендә эшләнергә тейеш була. 2008 йылдың 9 сентябрендә зыярат асыла.
Ғилметдинов Альберт Харис улы
Ғилметдинов Альберт Харис улы (татар. Альберт Гыйльметдин Харис улы; род. 27 июленән 1956 йылда, Ҡазан, СССР) — физика-математика фәндәре докторы, А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренү техник университеты (КНИТУ-КАИ) ректоры (2013 йылдың мартынан). Татарстан Республикаһы Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (2008 йыл), КДУ-ның дөйөм физика кафедраһы профессоры. Татарстан Республикаһы мәғариф һәм фән министры (2009 йылның 17 мартынан 2012 йылдың 20 сентябренә тиклем).
Биографияһы
Альберт Ғилметдинов1956 йылдың 27 июлендә Ҡазан да тыуған. 1978 йылда Ҡазан дәүләт университеты ның физика факультетын тамамлаған.
1984—2000 йылдарҙа — ассистент, артабан Ҡазан дәүләт университетының дөйөм физика кафедраһы доценты булып эшләй.
1991—1998 йылдарҙа АҠШ, Канада һәм Европа университеттарына профессор итеп саҡырыла.
2007—2008 йылдарҙа Татарстан Республикаһы ның мәғариф һәм фән министры урынбаҫары.
2009 йылдың 17 мартында Татарстан Президенты Минтимер Шәймиев Ғилметдиновты Татарстан Республикаһы мәғариф һәм фән министры вазифаһына тәғәйенләү тураһында указға ҡул ҡуйҙы. 2012 йылдың 20 сентябрендә «икенсе эшкә күсеү сәбәпле» вазифанан бушатылды. .
2012 йылдың 20 сентябрендә Татарстан Президенты Рөстәм Миңлеханов А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренеү техник университеты (КНИТУ-КАИ) ғалимдәренә юғары уҡыу йорто ректоры вазифаларын башҡарыусы вазифаһына Альберт Гилметдиновты тәҡдим итте. Уның кандидатураһы хупланды. 2012 йылдың 21 сентябренән 2013 йылның 15 апреленә тиклем ул КНИТУ-КАИ ректоры вазифаларын башҡарҙы.
Әлеге ваҡытта А. Н. Туполев исемендәге Ҡазан милли тикшеренеү техник университетының (КНИТУ-КАИ) ректоры булып эшләй.
2017 йылдың мартынан — техник университеттар Ассоциациаһының вице-президенты.
Милисоновка
Милисоновка (Милисоновка) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 2 кеше. Почта индексы — 452042, ОКАТО коды — 80212843004.
Тау саңғыһы спорты
Тау саңғыһы спорты — ҡар менән ҡапланған тау битләүе трассаһынан махсус саңғыларҙа һарҡыуға төшөү ул.
Тау саңғыһы ҡышҡы спорт төрҙәренең береһе булыу менән бер рәттән, бөтә ер йөҙөндә йәшәүсе миллионлаған кеше араһында ҙур популярлыҡ ҡаҙанған әүҙем ял итеү сараһы ла.
Ул традицион рәүештә, Австрия, Италия, Франция, Швейцария, АҠШ, Германия кеүек илдәрҙә ҙур үҫеш алған.
Тау саңғыһы спортының тыуған яғы булып Альп тауҙары иҫәпләнә. Күп кенә халыҡтарҙың телендә был спорт төрөнөң атамаһы «Альп тауы саңғыһы» (Alpine skiingAlpine skiing, Ski alpin, Ski Alpin, Esquí alpino, Sci alpino) тигән мәғәнәне аңлата ла инде.
Тарихы
Тау саңғыһы спорты XVIII быуат урталарында Скандинавияла барлыҡҡа килә. Ул замандарҙа таулы райондарҙа йәшәгән крәҫтиәндәр өсөн саңғы берҙән-бер юл йөрөү сараһы булған.
Ул саңғылар хәҙергеләренән күпкә айырылып торған: улар ҡыҫҡаҡ булған, таяҡтары ла икәү түгел, тик берәү генә булған һәм ул түбәнге осона ҡарай яҫыртып эшләнгән. Иң боронғо саңғылар Осло ҡалаһы музейында һаҡлана (оҙонлоғо — 110 см, киңлеге — 20 см).
1905 йылда Альп тауҙарында саңғысылар ярышы үтә. Был ярышта улар бирелгән юл өлөшөндә иң күп боролоштар яһап төшөргә тейеш булалар.
1911 йылда тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү буйынса беренсе ярыштар үтә.
1936 йылда слалом һәм тау битенән ҙур тиҙлектә һарҡыуға төшөү тәүге тапҡыр Олимпия уйындары программаһына индерелә.
1988 йылдан Олимпия уйындары программаһында тау саңғыһы спортында 5 төрлө дисциплина ҡулланыла башлай.
Шыл-Тарлыҡ
Шыл-Тарлыҡ — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Миәкә йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дим йылғаһы башынан Бочкарёвка ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вольфершвенда
Вольфершвенда (Wolferschwenda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 142 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,25 км2. Диңгеҙ кимәленән 275 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99713 һәм автомобиль коды — KYF.
Абастуман астрофизик обсерваторияһы
Чавчавадзе исемендәге Дәүләт университетының Абастуман астрофизик обсерваторияһы — Грузиялағы ғилми-тикшеренеү учреждениеһы. 1932 йылда беренсе бейек тау астрономик обсерваторияһы булараҡ нигеҙ һалынған.
Обсерватория тарихы
Обсерваторияға 1932 йылдың 8 февралендә нигеҙ һалынған. Башта обсерватория ҡала тибындағы Абастумань ҡасабаһында урынлашҡан, ә 5 йылдан юғарыға, Кесе Кавказ Һыртының үтә күренмәле һәм тотороҡло атмосфералы Канобиль тауына (диңгеҙ кимәленән 1650 метр), күсерелгән. 1892 йылда Абас-Томан ҡасабаһында Рәсәйҙә беренсе тау астрономик обсерваторияһы барлыҡҡа килә  — Петербург университетының ваҡытлы обсерваторияһы барлыҡҡа килә. Унда 9-дюймлы рефрактор урынлашҡан, уның ярҙамында билдәле рус астрономы һәм тикшеренеүсеһе профессор С. Глазенап ҙур булмаған ике телескоп ярҙамында тығыҙ ҡуш системаларҙы күҙәткән. Яҡшы атмосфера шарттары арҡаһында ул башҡа урында сиселмәгән тығыҙ йондоҙҙарҙы сискән. 1893 йылда америка йондоҙҙарҙы тикшереүсе Шербёрн Уэсли Бёрнхем профессор Глазенаптың ҡуш йондоҙҙарҙы күҙәтеүе Абастумани астрономик күҙәтеүҙәр өсөн бигерәк тә уңайлы урын икәнен асыҡ күрһәтеүе тураһында яҙған.
Шулай итеп, ғәҙәти булмаған тыныс атмосфера шарттары арҡаһында Абастуманиға иғтибар йүнәлтелгән. 1930—1931 йылдарҙа Ленинград астрономик институтының махсус экспедицияһы ваҡытында, Тбилиси Геофизик обсерваторияһы һәм башҡа ойошмалар яңы обсерватория төҙөү өсөн урын һайлаған. 1932 йылда Абастуман астрофизик обсерваторияһын төҙөү башланған, ә уның директоры итеп йәш ғалим Евгений Харадзе тәғәйенләнгән. Ул обсерваторияны 60 йыл етәкләгән. 1992 йылдан алып вафатына тиклем Евгений Харадзе почётлы директор сифатында сығыш яһаған. 1937 йылдан башлап обсерватория үҙенең «Бюллетень» баҫмаһын сығарған.
2000 йылда обсерваторияла Плазма астрофизикаһы Үҙәге ойошторолған.
Обсерватория ҡоралдары
Обсерватория ҡоралдары исемлеге :
Ҡояш телескоптары:
Һылтанмалар
Кесе планеталар Үҙәгенең күҙәтеүҙәре баҫмалары:
Отнога (Бурлук ҡушылдығы)
Отнога  — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бурлук йылғаһының һул ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведицайылғаһы [[Терса (Медведица ҡушылдығы)|Терса йылғаһы менән ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Керелдәк сөрәгәй
Керелдәк сөрәгәй (чирок-трескунок, Anas querquedula)—— өйрәктәр ғаиләһендәге ҡош.
Ҡоштоң тышҡы ҡиәфәте
Сөрәгәй, сүрәгәй, сөрәкә өйрәк. Йорт өйрәгенән бәләкәйерәк. Яңғыҙ, парлашып, күмәкләшеп йөрөйҙәр. Яҙғыһын ата өйрәктең башы ерәнһыу көрән, күҙе аша киң генә ҡара һыҙыҡ үтә. Түше, һырты, ҡанаттары ҡара сыбарлы ҡуйы көрән. Ҡабырғалары көрән һыҙыҡлы һоро. Ҡойроғо, ҡанаттарының осо ҡара. Йәйге һәм көҙгө ата өйрәктең, инә ҡоштарҙыҡы һымаҡ, һырты, ҡара буй һыҙыҡлы көрән, ҡорһаҡ яғы ҡара таплы аҡһыл һоро. һыҙғыраҡ сөрәгәйҙән һоро төҫтәге ялтыр көҙгөһө менән айырыла. thumb|left|Инә ҡоштар
Tауышы
Ата ҡош керелдәй: «крерр-крерр», инә өйрәк яңғырауыҡлы быжҡылдай.
Төйәк иткән урындары
Үҫемлектәргә бай йылға һәм күлдәрҙә йәшәй. Башлыса төрлө һыу бөжәктәре менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң таралған. Ояһы ерҙә. 8—10 бөртөк һарғылт аҡ йомортҡаһы була. Ите өсөн аулайҙар. thumb|right|250px|Керелдәк сөрәгәйҙәр [[Һиндостанда ҡышлауҙа]] thumb|right|[[Битинияла — ҡусҡарҙар керелдәк сөрәгәйҙәрҙең яратҡан аҙығы]] thumb|right|Ата һәм инә ҡоштар
Салауат ҡалаһының һыу объекттары
Салауат ҡалаһының һыу объекттары — Салауат ҡалаһы биләмәһендәге тәбиғи һәм яһалма һыу ятҡылыҡтары.
Йылғалар
Салауат ҡалаһы янынан көньяҡтан төньяҡҡа табан параллель рәүештә, бер-береһенән 100—200 генә метр ара менән 4 йылға ағып ята. Иң ҙур йылғаларҙың береһе — Ағиҙел (урыҫ. Белая).
1970-се йылдарҙа ҡаланың төньяҡ-көнсығыш һыҙатында Ағиҙел үҙенең улағын үҙгәртә, ғәмәлдә йылға икегә айырыла һәм ике улаҡ араһында ҙур ғына утрау хасил була. Был утрауҙы урындағы халыҡ Арал тип йөрөтә.
1970-се йылдарға тиклем Ағиҙел йылғаһы буйлап иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем һал ағыҙалар. 1950-се йылдарҙа, Салауат ҡалаһы янында Ағиҙел йылғаһы буйлап һал ағыҙыу юлын ҡыҫҡартыу маҡсатында, аҫылмалы күперҙән алып тауҙар яғына табан 1100 метр алыҫлыҡта «Шмульсон каналы» ҡаҙыла. Канал ҡаҙыуға етәкселек иткән инженер Шмульсондың исеме был һыу объектының атамаһына әйләнә.
Күлдәр
Салауат ҡалаһы тирәләй күп һанда күлдәр урынлашҡан. Уларҙың бер өлөшө ҡар һыуҙары иреүҙән һуң хасил була, ә икенселәре шишмәләрҙән туҡлана. Ҡала эсендәге күлдәр тулыһынса ҡоротолған.
Иң ҙур күлдәрҙең береһе булған Хорейкин күле  — 111-се квартал эргәһендә урынлашҡан. Күлдең ярҙары текә, ул шишмәләрҙән туҡлана. Боронғо башҡорт ауылы Муҫа тирәһендә лә күлдәр бар. Ялпаҡ күле шулар араһында иң ҙуры. Күл яҙын ҡар һыуҙарынан туҡлана. Ағиҙел йылғаһына табан һуҙылып, ярайһы уҡ оҙон булып йыраҡтан уҡ күренеп ята. Әммә уның Ағиҙел йылғаһы йүнәлешендәге осо һаҙмат урынға әйләнә һәм бәләкәй генә шишмә рәүешендә ағып ята. Элек, Иштуған һыуһаҡлағысы булмаған ваҡытта, был күлдең һыуын яҙғы ташҡын һыуҙары таҙартыр була. Күлдең көнсығыш яры йәшел урман (күбеһенсә ҡарағайҙар) менән ҡапланған.
Ҡаланың көньяҡ сигендә Барсагүл күлдәр системаһы урынлашҡан. Был күлдәрҙең ярҙары ҡамыш, ҡыуаҡтар һәм ағастар менән ҡапланған. Ә томбойоҡ сәскәһе күпләп үҫкән Сәскәгүл Салауат ҡалаһы һәм Барсагүл араһында ята. Кажак күле иһә Салауаттың төньяғында, баҡсалар араһында урынлашҡан. Сынтимер күле, Һыйырбаткан күле, Сарлак күле, Ҡарман күле, Болғаткан күле һәм Ташлы күл — әллә ни ҙур булмаған был күлдәр ҙә Барсагүл һәм Салауат ҡалаһы араһында ята.
Ер аҫты һыу ятҡылыҡтары
Ер аҫты күлдәре Салауат ҡалаһының көньяғында урынлашҡан. Ҡала халҡы өсөн эсәр һыу артезиан скважиналарынан алына. Улар Ағиҙел йылғаһы икегә айырылып киткән урында барлыҡҡа килгән Арал утрауында (Ергән ауылына янында) урынлашҡан.
Яһалма һыу ятҡылыҡтары
1960-сы йылдарҙа Салауат ҡалаһының Үҙәк мәҙәниәт һәм ял паркында һыу ятҡылығы ҡаҙыла. Ҡала халҡы ял көндәрендә балалары менән уның тирәләй ял итергә ярата.
Ҡала йорттарын йылы менән тәьмин итеү өсөн төҙөлгән йылылыҡ-электр үҙәгендә (ТЭЦ), һыуҙың даими технологик әйләнешен һаҡлау маҡсатында, яһалма һыу ятҡылығы булдырыла. Ағиҙел яранда байтаҡ ҡына ҡом карьерҙары бар. Карьерҙарҙа һыу, йылғаныҡына ҡарағанда йылыраҡ, шуға йәйгеһен ҡала халҡы карьерҙарҙа һыу төшөргә ярата.
Ҡаланың төньяҡ өлөшөндә «ПромВодоКанал» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең таҙартыу ҡоролмалары урынлашҡан. Был предприятие һыуҙы таҙартыу менән шөғөлләнә. Бында һыу менән тәьмин итеүҙең йомоҡ циклы булдырылған.
Ҡыҙыҡлы мәғлүмәт
Салауат ҡалаһы биләмәһендә урынлашҡан иң ҙур күпер — Ағиҙел йылғаһы аша йәйәүлеләр өсөн һуҙылған аҫылмалы күпер ҡала пляжы районында урынлашҡан. Уны 1968 йылда СМУ-2 ВНЗМ тресы (идарасы — Петросов Юрий Вартанович) төҙөй.
Полый Исток
Полый Исток — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловатое күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Боғорослан
Боғорослан («буға+арыҫлан») — топоним.
Тимкапауль
Тимкапауль — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Советск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628250, ОКАТО коды — 71124000000.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Филипп Ленард
Филипп Эдуард Антон Фон Ленард (Philipp Eduard Anton von Lenard) 7 июнь 1862 йыл, Братислава — 20 май 1947 йыл, Мессельхаузен, Штутгарт) — немец физик-экспериментаторы, ҡаты есемдәр физикаһы һәм атом физикаһы өлкәһендә байтаҡ хеҙмәттәр авторы. Физика буйынса «Катод нурҙары буйынса тикшеренеү эштәре өсөн» Нобель премияһы лауреаты (1905 йыл). XX быуаттың 20-се йылдарында сағыштырмалыҡ теорияһына ҡаршы килә һәм «арий физикаһы»н пропагандалаусы була.
Формалашыуы
Филипп Ленард Прессбургта (хәҙер Братислава) 1862 йылдың 7 июнендә Австрия империяһында тыуа. 1722 йылда Ленардтар ғаиләһенә нәҫелдән нәҫелгә күсә килгән дворянлыҡ бирелә, әммә ул XVIII быуат аҙағынан башлап ғаиләлә ҡулланылмай. Ленардтың ата-әсәһе немец телле (карпат немецтары) була. Атаһы Филипп Фон Ленардис (1812—1896) Прессбургта шарап һатыусы була. Әсәһе Антони Бауманн тип атала (1831—1865).
1880 йылда Ленард ике семестр дауамында тәбиғи фәндәрҙе өйрәнә — тәүҙә Будапештта, ә һуңынан Венала. Бынан һуң ул Прессбургтағы атаһының шарап магазинында эшләүҙе өҫтөн күрә. 1883 йылда Ленард Гейдельбергта Герман Квинке һәм Роберт Бунзен етәкселегендә уҡыуын дауам итә. Берлинда бер семестр дауамында Герман Гельмгольц етәкселегендә уҡығандан һуң, ул 1886 йылда Гейдельбергта «О колебаниях падающих капель» темаһына диссертация яҡлай.