cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Алексеев Андрей Николаевич
Биографияһы
Андрей Николаевич Алексеев 1930 йылдың 11 декабрендә Ленинград ҡалаһында тыуған. Атаһы Николай Михайлович Алексеев Хәрби-медицина академияһын тамамлаған, хәрби табип. Әсәһе, Алексеева-Вербова Зинаида Давыдовна, хореограф,СССР-ҙа беренселәрҙән булып художестволы гимнастика буйынса мәктәп ойоштора. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында ғаилә Свердловскиға, ә һуңынан Фрунзе ҡалаһына эвакуациялана.
1954 йылда Хәрби-медицина академияһын алтын миҙал менән тамамлай. Һөнәрен Е. Н. Павловскийың дөйөм биология һәм паразитология кафедраһы буйынса һайлай, артабан биҙгәк һәм Паппатачи биҙгәген таратыусыларҙы өйрәнеү һәм репеллентарҙы һынау өсөн профессор А. В. Гуцевич етәкләгән ведомство экспедицияларында ҡатнаша.
1954—1960 йылдарҙа армияла хәрби хеҙмәттә була һәм уны СССР Оборона министрлығының ғилми-тикшеренеү институтында Загорск һәм Кировта үтә.
1960 йылдан СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының Дезинфекциялау һәм стерилизациялау ғилми-тикшеренеү институтында эшләй.
1966 йылда «тарих» һөнәре буйынса ситтән тороп Мәскәү дәүләт университетын тамамлай. Диплом эшен «Афины V в до н. э.» темаһы буйынса яҡлай.
1963 йылда «медицина фәндәре кандидаты» дәрәжәһенә «Изучение биологии и чувствительности к инсектицидам блох Ceratophyllus consimilis Wagn. 1898» тигән тема буйынса диссертация яҡлай.
1969 йылда «медицина фәндәре докторы» дәрәжәһенә «Взаимоотношения кровососущих членистоногих и возбудителей болезней человека (количественная характеристика взаимоотношений пар возбудитель—переносчик, изученных методом индивидуального дозированного заражения членистоногих)» темаһына диссертация яҡлай. 1970 йылда «профессор» исеме бирелә.
1971 йылдан 1986 йылға тиклем Е. И. Марциновский исемендәге медицина паразитологияһы һәм тропик медицина институтында эшләй. 1977—1982 йылдарҙа Табиптарҙың белемен камиллаштырыу буйынса үҙәк институттың медицина энтомологияһы кафедраһы мөдире була.
1986—1990 йылдарҙа СССР Медицина фәндәре академияһының Полиомиелит һәм вируслы энцефалиттар институтында, 1990—1992 йылдарҙа И. М. Сеченов исемендәге физиология һәм биохимия институтында эшләй. 1992 йылдан Рәсәй Фәндәр академияһының Зоология институтында ғилми хеҙмәткәр.
Андрей Николаевич Алексеев 2015 йылдың 9 сентябрендә вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Антропоген йоғонтоһо шарттарында ҡанһураҡ быуынтыҡ аяҡлыларҙың төрлө  төркөмөнөң үҙенсәлектәрен өйрәнә. Алексеев паразитик системаның эмерджент үҙенсәлектәре төшөнсәһен  индерә, инфекция тапшырыу юлының күп һанлы юлдарының законын, күп компонентлы антагонистик һәм синергетик үҙ-ара бәйләнештәрҙең концепцияһын һәм иксод талпандарҙың ҡатнаш инфекцияларының  концепцияһын әйтеп бирә. Шулай уҡ ул ҡатмарлы паразитар системаларҙа процестарҙың төп механизмдарын аңлау өсөн сир таратыусылар популяцияһының фенотипик һәм генотипик үҙгәреүсәнлегенең әһәмиәтен асыҡлай.
Лайм сире, талпан энцефалиты, ағыуланған быуынтыҡ аяҡлылар-таратыусыларҙың организм эсендә эрлихиоз ҡуҙғытҡыстары араһындағы мөнәсәббәттәрҙе тикшерә. Ауыр металл иондары мөхитендә миҡдары артыу осрағында талпандар трансмиссив сирҙәрҙең әүҙем таратыусылары булып тора. Ҡоштарҙың күсеү юлы үҙгәрешенең сир таратыусы талпандар ареалына йоғонтоһон һәм һуңғыларының күсеү юлдарында эпиззотий үҫешендәге ролен өйрәнә.
Боронғо текстарҙа сирҙәрҙең тасуирламаһын анализлау нигеҙендә Алексеев Пелопонесс һуғышы һөҙөмтәһенә  (б.э. тиклем 431—404 йылдарҙа)  сабыртма тиф эпидемияһы йоғонто яһай, был ауыл халҡының  ҡалала тупланыуы  һәм беттәр менән ағыуланыуы һәм антисанитар шарттар менән бәйле булыуын иҫбатлай.
Е.И. Марциновский исемендәге институт хеҙмәткәрҙәре менән берлектә Алексеев биҙгәк таратыусы гнус менән көрәшеү өсөн   бактериаль препараттарҙы ҡулланыу буйынса мәғлүмәттәрҙе дөйөмләштерә. Тере ағыулы бөрсәләр менән эш иткәндә хәүефһеҙлекте  тәьмин итер өсөн Алексеев уларҙы фиксациялау, автомат рәүештә был бөжәктәрҙе иҫәпләү  өсөн прибор уйлап таба. Артабан был прибор «Алексеев аппараты» тип атала һәм Ысыҡкүл вирусы листериоз һәм башҡа сирҙәрҙең ҡуҙғытҡыстары һәм таратыусылары араһында булған мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеү өсөн ҡулланыла. Шулай уҡ ул «тере ҡанһураҡ быуынтыҡ аяҡлыларҙы мәжбүри ашатыу аппаратын»  уйлап таба. Борелиоз һәм талпан энцефалитының ҡатнаш сығанағында боррелиялар вирусҡа бирешеүсәнлекте кәметеүен һәм кешеләрҙә талпан энцефалиты барышын йомшартыуын иҫбатлай. Шул уҡ ваҡытта, ваҡ хайуандарҙың  боррелия менән зарарланыуы арҡаһында талпан энцефалитының күсереүселәр популяцияһында таралыу ихтималлығы түбәнерәк була.
РФА ҡарамағында Паразитология йәмғиәтен ойоштора һәм 1992 йылда  2003  йылға тиклем уның беренсе президенты була. Уның етәкселегендә биш съезд үткәрелә. 2003 йылда Паразитология йәмғиәтенең почетлы президенты итеп һайлана.
Ғилми йәмғиәттәрҙә ағзалығы
Күп ғилми йәмғиәттәрҙә тора, шул иҫәптән:
Баҫмалары
568 баҫмалар авторы, шул иҫәптән:
QIWI
QIWI төркөмө (QIWI plc) — Рәсәй түләүҙәр сервисы. Элемтә каналдарын, стационар һәм мобиль ҡорамалдарын файҙаланып түләүҙәр башҡарыу мөмкинлеген биреүсе электрон түләү системаһынан ғибәрәт. QIWI клиенттары ҡулаҡса, аҡса һалынған карталар һәм ҡулаҡсаһыҙ хисаплашыу ысулдарын ҡулланып, магазиндарҙа ла, Интернет аша ла тауарҙар һәм хеҙмәттәр хаҡын түләй ала. Ҡулаҡсалы һәм электрон хисаплашыуҙар берҙәм системаға берләштерелгән. Система ярҙамында коммуналь хеҙмәттәр, элемтә хеҙмәттәре өсөн түләргә, банк кредиттары буйынса хисаплашырға, авиация һәм тимер юл билеттары һатып алырға мөмкин. Мультиплатформалы QIWI сервисы түләүҙәрҙе QIWI-терминалдар, Интернет, мобиль платформалар ҡушымталары аша башҡарырға мөмкинлек бирә. Visa QIWI Wallet ярҙамында түләүҙәр өсөн кисектереү мөҙҙәтен билдәләргә, түләү ваҡыты яҡынлашыу тураһында хәбәр биреүҙе көйләргә, башҡарылған түләүҙәр буйынса деталләштереү алырға һәм кәрәкле реквизиттарҙы түләү системаһында һаҡларға була. Система Рәсәй Федерацияһы территорияһын, БДБ илдәрен һәм элекке СССР составында булған республикаларҙы солғай.
Мөмкинлектәр
Система мөмкинлектәре менән Рәсәйҙең бөтә территорияһындағы QIWI терминалдары аша файҙаланырға була. QIWI ҡулланыусылары түләүҙәр башҡара, аҡса күсерә, штрафтар, телефон элемтәһе һәм Интернет-провайдерҙар өсөн түләй ала. Виртуаль һәм пластик VISA дебет түләү карталары сығарырға сығарарға була.
Рәсәйҙән тыш, QIWI түләү сервисы тағы ете илдең баҙарында (Румыния, Бразилия, Ҡаҙағстан, Беларусь, Молдова, Иордания, АҠШ) эшләй, тағы 15 илдә франчайзинг моделе буйынса эш итә.
Акционерҙары
Акцияларҙы биржала урынлаштырғанға тиклем компания хужалары: 2013 йылдың 3 майында QIWI plc акциялары беренсе тапҡыр NASDAQ биржаһына урынлаштырыла. Күп акциялар һатылыу сәбәпле, эре акционерҙарҙағы акциялар һаны кәмей кәмей.
2013 йылдың 8 октябрендә компанияның Америка депозитындағы акциялары (ADS) Мәскәү биржаһының Инновациялар һәм инвестициялар баҙары секторында әйләнешкә сыға.
Ҡаҙандың элекке сити-менеджеры Марат Заһиҙуллов 2013 йылда Qiwi India’ның 25 процент акцияларына эйә була.
Башҡорт аты
Башҡорт аты — Көньяҡ Урал өсөн эндемик аттар тоҡомо. Ҡырҡа континенталь климат шарттарында йыл әйләнәһенә тибенлектә йөрөргә өйрәнгән урындағы дала һәм урман тоҡомдарынан килеп сыҡҡан. Башы ҙур, тура ҡабырғалы, киң маңлайлы. Ҡыҫҡа ҡалын муйынлы, түбән мундалы, киң тура арҡалы, түбән осалы. Айғырҙың үлсәмдәре: мунда бейеклеге 142—145, кәүҙәнең ҡыйыш оҙонлоғо 147—150, түш ҡоласы 170—175, енсек ҡоласы 18,5—19,5, тере ауырлығы 450—470 кг, ошондай уҡ бейә үсәмдәре: 138—142, 143—147, 167—172, 18—19, 400—420.
Таралыуы
Башҡорт аты XVII—XVIII быуаттарҙа киң таралған булған. Өфө һәм Ырымбур губерналарында үрсетелгән, Пермь, Ҡазан һәм Һамар губерналарында һәм Көнбайыш Себерҙең почта юлдарында осраған. 8 сәғәт эсендә ял итергә туҡтамай һәм ашатмай 120—140 км юлды үтеп булған башҡорт өслөләре (тройка) киң билдәле булған.
Ҡулланылыуы
Башҡорт аты ултыраҡ тормошта йәшәгән, әгәр күсенһә лә алыҫ араға күсмәй торған, халыҡ аты. Шуға ла аттар, һыбай йөрөүгә ҡарағанда, ауыл хужалығы эшенә яраҡлашҡан. Ул артыҡ сандыр (ҡоро һөйәкле, ябыҡ) түгел, үҫешкән һөлдәһе бар, осаһы (арт яғы) ныҡ иңкеү түгел, ләкин аяҡтары мыҡты һәм көслө, шулай уҡ тояҡтары бик ныҡ. Бик сыҙамлы, тыныс тәбиғәтле. Элек башҡорт аттарының һаны 600 меңгә тиклем еткән.
Башҡорт аты тарихи сығанаҡтарҙа
Рычков Пётр Иванович «Ырымбур топографияһы» тигән китабында (292 бит) былай тип яҙған: "Башҡорт аттары электән үк Рәсәйҙә сыҙамлылығы менән һанланған."
Шулай уҡ ул ҡапыл борола алыуын, етеҙлеген, тилберлеген дә билдәләп киткән. Уларҙың хаҡы 30—50 һум торған. Уның һүҙҙәренә ҡарағанда башҡорттарҙың байтағы 300—400 йылҡы малы тотҡан.
Рычковтың яҙыуынса, башҡорттар аттарын йәйен дә, ҡышын да тибендә далала йөрөткән.Ҡар нисек кенә ҡалын булмаһын, башҡорт аттары тояҡтары менән сапсып тибенеп, ҡар аҫтынан үҙҙәрен туйындырырлыҡ туң үлән тапҡан. Ҡышын егеүгә файҙаланған аттар өсөн бесән әҙерләнгән.
Этнограф С. И. Руденко «Башкиры» тип аталған китабында: "«Иң бай башҡорт 3—4 мең баш йылҡы тотһа, иң ярлыһы 20—30 баш йылҡыға хужа»," — тип яҙған.
Сергей Минцлов: "«Мин башҡорт аттарына һоҡланам! Кем был яҡтарҙы күрмәгән, шуға 25—30 саҡрымға ярыштар булмаҫтай хәл кеүек тойола… Ашатмайынса 60-ар, 90-шар саҡрым юл үтәләр. Ныҡлы әйтә алам, Стәрлетамаҡтың төрмә начальнигын йөрөтөүсе башҡорт 160 саҡрым юлды һелтәгән. Башҡорттар гелән һыбай килеш 90-шарҙы үтә, улар өсөн был — ғәҙәти хәл…»"
Маршал Семен Буденный:"«Башҡорттарҙа йылҡысылыҡ тармағы тарихта монголдар барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк үҫешкән булған. Шуға күрә башҡорт атының монгол тамырҙарын эҙләү (ҡайһы бер хеҙмәттәрҙәге кеүек) нигеҙһеҙ»…"
Башҡорт аты һуғыш яланында
Башҡорт аты 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Бөйөк Ватан һуғышында башҡорт ғәскәрҙәре сафында хеҙмәт итә.
Башҡорт аты ҡыйыу, тәүәккәл, тырыш, түҙемле, тыңлаусан, хужаһына ышаныусан. Өйрәтеүгә тиҙ күнегә. Был сифаттары аша ул юғары баһалана. Оҙаҡ ваҡыт шәп сабып йәки йылдам юрғалап барыу һәләте 1812 йылғы Ватан һуғышы ваҡытында яҡшы билдәләнелә. Был һыбайлыға уҡтан мәргән атырға һәм ҡылыс менән оҫта эш итергә мөмкинлек биргән. Төрлө күнегеүҙәр аша башҡорттар аттарын һуғыш йөрөштәренә махсус тәрбиәләгәндәр.
112-се Башҡорт атлы дивизияһы башлыса башҡорт аттары менән тулыландырыла.
Башҡорт аты тел-әҙәбиәт ҡомартҡыларында
Башҡорт халҡының ауыҙ-тел ижадында аттарға бик күп һәм мөһим иғтибар бүленгән. Башҡорт мифологияһында Толпар — һыуҙан йәки океандар башланған ерҙән сыҡҡан әкиәттәге тылсымлы, ҡанатлы ат. Был исемгә дәрт, атлығыу, уҡталыу, өйөрмә, ҡойон, илһамланыу, ҡанатланыу, күтәрелеү кеүек мәғәнәләр һалынған. Аҡбуҙат, күк ҡанатлы аты, башҡорт халыҡ эпосы «Урал батырҙа» мөһим роль уйнай.
Башҡорт халыҡ риүәйәттәрендә (Аҡһаҡ ҡола, Ҡара юрға , Бишҡолон , Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу , «Алпамыша») башҡорт аты — башҡорт батырының тоғро юлдашы.
Әҙәбиәт
Урыҫ телендә
Андреев Константин Алексеевич
Андреев Константин Алексеевич (1848, Мәскәү — 1921, Севастополь янында)  — урыҫ математигы, Мәскәү университеты физика-математика факультетының атҡаҙанған профессоры һәм деканы, Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты.
Константин Андреевтың төп хеҙмәттәре математик анализ һәм проектив геометрия буйынса. Тарихи-биографик очерктар һәм геометрия буйынса дәреслектәр авторы.
Ҡыҫҡаса биографияһы
Мещандарҙан. Бала саҡта күҙе йәрәхәтләнгәндән һуң күреү һәләтен өлөшләтә юғалта. 1860 йылда 3-сө Мәскәү гимназияһының 1-се класына бара һәм уны 1867 йылда алтын миҙал менән тамамлай. 14 йәштән үк, үҙе уҡыу менән бер рәттән, репетитор һәм өй уҡытыусыһы сифатында педагогик эшмәкәрлек менән шөғөлләнә.
Мәскәү университетының физика-математика факультетының математика бүлегенә уҡырға инә (1867). 1870 йылда факультет тәҡдим иткән «О таблицах смертности» темаһына яҙылған беренсе ғилми хеҙмәте алтын миҙал менән билдәләнә. Мәскәү дәүләт университетын (1871) кандидат дәрәжәһе менән тамамлай һәм профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ике йылға факультетта ҡалдырыла.
Харьков университетына аналитик геометрияның дөйөм курсын уҡырға саҡырыла (1873), унда 1898 йылға тиклем эшләй. Харьков университетында «О геометрическом образовании плоских кривых» темаһына магистрлыҡ диссертацияһы яҡлай (1875). Мәскәү математик йәмғиәтенең мөхбир ағзаһы итеп һайлана (1875). Сит илдә фәнни командировкала була. (1877—1878), Берлин, Гейдельберг, Париж университеттарында математиканы уҡытыуҙы өйрәнә
1879 йылдың февралендә Мәскәү университетында «Построение плоских кривых по достаточному числу точек методом многозначных соответствий» темаһына докторлыҡ диссертацияһы яҡлай, шунан һуң Андреев Харьков университетының экстраординар (1885 йылдан — ординар) математика профессоры вазифаһына һайлана.
1884 йылда К. А. Андреев Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты була (1884 йылдың 1 декабренән).
1898 йылда халыҡ мәғарифы министрының ҡарары буйынса Андреев Мәскәү университетының физика-математика факультетының саф математика кафедраһына ординар профессор вазифаһына тәғәйенләнә, шул уҡ йылда атҡаҙанған профессор исеме ала. Мәскәү Император университетының физика-математика факультеты деканы (1905—1911 ). Профессор дисциплинар суд ағзаһы (1902 йылдан). Педагогия йәмғиәте рәйесе була.
Александр коммерция училищеһы директоры (1898—1907). Күпмелер ваҡыт Император Мәскәү техник училищеһында уҡыта (1899 йылдан). Николаев ҡатын-ҡыҙҙар коммерция училищеһы директоры (1904—1908).
1913 йылда ул сит илдә дауаланғандан һуң йәнә Мәскәү дәүләт университетында лекция уҡый башлай. Граждандар һуғышы ваҡытында Ҡырымға китә (1917), һәм шунда вафат була.
Ғилми хеҙмәттәре
К. А. Андреев В. Я Буняковский, Шале Мишель тураһында некрологик очерктар, шулай уҡ В. И. Имшенецкий, В. Я. Цингер тураһында биографик очерктар яҙа.
Әбсәләмов Ғаяс Ғүмәр улы
Әбсәләмов Ғаяс Ғүмәр улы (12 март 1937 йыл) — хеҙмәт ветераны. 1968—1997 йылдарҙа Күмертау авиация етештереү предприятиеһы эшсеһе, слесарь-сигәләүсе. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1974) һәм Октябрь Революцияһы (1982) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғаяс Ғүмәр улы Әбсәләмов 1937 йылдың 12 мартында Үзбәкстандың Сәмәрҡәнд өлкәһе Пахтакор районы Ҡарнаб ауылында тыуған. Атаһы Ғүмәр Ваккас улы колхозда ташсы, һуғыштан һуң комбайнсы булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Әсәһе Рәхимә Ғарип ҡыҙы колхозда төрлө эштәрҙә йөрөй.
Ғаяс Әбсәләмов тыуған ауылында тулы булмаған урта мәктәпте, унан һуң район үҙәгендә 10 класты тамамлай. Үҙе хәтерләүенсә, 4 кластан башлап уҡыу йылы башында ике ай буйы мамыҡ йыйыуҙа, һәр каникул осоронда шулай уҡ колхозда эшләйҙәр. 10 класты тамамлағандан һуң һыу быраулау эшендә (һыу етешмәй) эшләй. Мәктәптә бик яҡшы уҡый, шуға күрә уҡытыусыһы, класс етәксеһе уны артабан уҡырға, белем алырға өндәй. Ошо маҡсат менән уны Чимкентта пресс-автомат заводына эшкә урынлаштыра (был йәшерен завод була, заводта баш бухгалтер булып эшләгән әсәйе аша урынлаштыра), әсәйенең өйөндә йәшәргә урын бирә, уҡырға инергә әҙерләнеү өсөн кәрәкле әҙәбиәт исемлеген төҙөй. Ғаяс Әбсәләмов, имтихандарҙы уңышлы тапшырып, Чимкент тау‑металлургия техникумына уҡырға инә һәм, ике йыл ярымдан уңышлы диплом яҡлай, 1960 йылда мәғдән һәм һибелмә ятҡылыҡтарын эшкәртеү һөнәре буйынса диплом ала.
Уны Тажикстандағы Адрасман уран руднигына эшкә ебәрәләр. Бер нисә ай смена мастеры булып эшләгәндән һуң армия сафына алына. Ленинабад ҡалаһында хеҙмәт итә. Сержант составы мәктәбендә уҡый, уны тамамлағандан һуң шунда үҙе кеүек командирҙар әҙерләргә ҡалдыралар. Аҙаҡ взвод командиры итеп тәғәйенләйҙәр. Уран байыҡтырыу фабрикаһын, фабрика янындағы институтты һәм идаралыҡты һаҡлайҙар. 1963 йылда уның взводы ярышта бик яҡшы һөҙөмтә күрһәтә, часть командиры - полковник, алдан биргән вәғәҙәһе буйынса, уны шул көндә үк запсаҡа ҡайтара. Ғаяс Әбсәләмов Башҡортостанға, Күмертау ҡалаһына ата-әсәһе янына килә (улар 1959 йылда күсеп ҡайтҡан була). Шунан һуң Адрасман руднигына эшкә китә. Унда мастер, өлкән мастер, тау эштәре прорабы булып эшләй. 1965 йылда эштән сыға һәм ҡартайған ата-әсәһен ҡарар өсөн Күмертау ҡалаһына ҡайта. Тәүҙә Күмертау брикет фабрикаһында мастер булып эшләй, 1968 йылда Күмертау вертолет заводына эшкә урынлаша. Башта слесарь ярҙамсыһы булып эшләй. Имтихан тапшырып III разряд ала. Тиҙҙән вертолет йыйыу буйынса яңы эш участогы асыла, Ғаяс Әбсәләмовты ошо цехҡа слесарь-сигәләүсе итеп күсерәләр.
Ҡаҙаныштары
Тырыш, егәрле эшсән яңынан-яңы хеҙмәт үрҙәрен яулай, биш йыллыҡтар йөкләмәһен ваҡытынан алда һәм бик яҡшы сифат менән үтәй. 1974 йылда СССР Юғары Советы Президиумының 25 мартындағы Указына ярашлы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән (№ 935958) бүләкләнә. Орденды Өфө ҡалаһында КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының беренсе секретары Миҙхәт Шакиров үҙе тапшыра. Тырыш хеҙмәте өсөн авиация сәнәғәте министры В. А. Казаков уны исемле сәғәт менән бүләкләй. 1980 йылда СССР Авиация сәнәғәте министрлығы һәм авиация сәнәғәте эшселәре профсоюзы үҙәк комитеты ҡарары менән Ғаяс Әбсәләмовҡа "Сифат отличнигы" ("Отличник качества" (№ 10/1471) (СССР Авиация сәнәғәте министрлығының 1980 йылдың 15 июлендәге № 536/к ҡарары) билдәһе тапшырыла. СССР Юғары Советы Президиумының 1982 йылдың 12 авгусы Указы менән Ғаяс Әбсәләмов Октябрь Революцияһы ордены менән (№ 99488) бүләкләнә. Орденды авиация сәнәғәте министры үҙе заводҡа килеп тапшыра. «Хеҙмәт ветераны» миҙалы менән бүләкләнгән. Хәҙерге көндә хаҡлы ялда. Күмертау ҡалаһы хеҙмәт даны музейының Почёт китабына индерелгән.
Ғаилә хәле
Ҡатыны Оськина Людмила Николаевна, рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы менән ике ул тәрбиәләп үҫтергәндәр.
Ҡыҙылтүш
Ҡыҙылтүш (Pyrrhula pyrrhula, снегирь) — Алаҡас турғай һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, атаһының түше ҡыҙыл булған урман турғайы.
Ҡылыҡһырлама
Ҡантүш, аҡыя, йылҡәйҙәүес, зилҡәйҙәүес, атайҙауыи Турғайҙан ҙурыраҡ. Яҙғыһын һәм йәйгеһен парлашып, көҙгөһөн һәм ҡышҡыһын туп булып йөрөйҙәр. Ата ҡоштоң башы, ҡанаттары һәм ҡойроғо йымылдаҡ ҡара. Арҡаһы күкһел һоро, ҡорһағы, ҡойроҡ төбө өҫтән дә аҫтан да аҡ. Түше ҡыҙыл. Инә ҡоштоң түше көрәнһыу һоро. Ҡыҙыл турғайҙан башы ҡара, һырты һоро булыуы менән айырыла.
Тауышы
Яңғырауыҡлы һыҙғыра: «фиү-фиүү». Сырҡылдап һайрай.
Йәшәү рәүеше
Ылыҫлы һәм аралаш урмандарҙа, ҡышҡыһын төрлө урында, кеше торлағына яҡын йәшәй. Төрлө орлоҡтар, бөжәктәр ашай. Ҡышҡыһын беҙҙең яҡтарҙа ҡалалар, бер урындан икенсе урынға күсеп йөрөйҙәр. Киң генә таралған. Ағаста оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы аҡһыл зәңгәр 4—6 бөртөк йомортҡаһы була.
Белгаза
Белгаза — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 496 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кочевая (Хант-Манси автономиялы округы)
Кочевая — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Сургут райондағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата ? кеше йәшәй.
Почта индексы — 628446, ОКАТО коды — 71126930002.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Оло Таҙтүбә (тау)
Оло Таҙтүбә тауы (Большая Тастуба) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районында урынлашҡан геологик тәбиғәт ҡомартҡыһы. Ул БАССР Министрҙар Советының 212-се ҡарары менән 1985 йылдың 26 декабрендә айырата һаҡлана торған тәбиғәт территорияһы тип иғлан ителгән . Рифтәрҙән тороп ҡалған тау-останец, тоҡомдары түбәнге пермь эзбизташтарынан тора, тирә-яғы тигеҙлек, тау уның өҫтөнән өҫтөнән 100 метр самаһы ҡалҡып тора
Географик урыны
Координаттары:
Киңлек: 55.775 (градус)
Оҙонлоҡ: 57.911 (градус)
Тәбиғәте
Тауҙа дала болонлоҡтары, ташлы дала, ҡайын ҡырҡындылары, ултыртылған ҡарағай майҙандары бар. Һирәк осрай торған үҫемлектәре уның геологик ҡомартҡы статусын алыуға сәбәпсе булған.
Этимологияһы
Тауҙың атамаһының икенсе өлөшө — ҡушма һүҙ: «таҙ» һәм"түбә" тигән һүҙҙәрҙән яһалған. Был тауҙың яланғас түбәле, таҡыр булыуы менән бәйле атама. Таҙ — таҡыр.
Сондровка
Сондровка — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Обь (Кальджинская Старица) йылғаһының уң ярына тамағынан 2473 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Полночный Пертюг
Полночный Пертюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пертюг йылғаһының һул ярына тамағынан 3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Вэрг-Корыль-Кы
Вэрг-Корыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Корыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 87 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чадта ислам
Чадта ислам иң күп һанлы дин булып тора. Мосолмандар башлыса төньяҡ райондарҙа йәшәй һәм халыҡтың яҡынса 57,8 % тәшкил итә. Илдә сөнни йүнәлешле исламдың мәлики мәҙһәбе өҫтөнлөк итә, ғәрәптәр араһында шәфиғи мәҙһәбе яҡлылар ҙа бар. Илдең төньяғында ҡадирилек ордены йоғонтоһо, көньяҡта — тижәниә, йоғонтоһо таралған, илдең ҡайһы бер төбәктәрендә сенуситтар.бар. Чад мосолмандарының 5-10%-ы исламдың фундаменталист йүнәлештәрен— үәһһәбилек һәм сәләфилекте яҡлаусылар тип баһалана  Чад мосолмандары ислам традицияларын исламға тиклемге йолалар һәм инаныуҙар менән берләштерә.
Ислам Чад территорияһына XI быуат аҙағында үтеп инә башлай. Чадта, башлыса ҡатмарлы географик шарттар арҡаһында, ислам әкрен тарала. Чадта ғәрәп телен белгән кеше аҙ булғанлыҡтан, ғәрәптәр менән бәйләнеш мөсһөҙ була.
Мосолмандарҙың 48 %-ҡа яҡыны үҙҙәрен сөнни тиҙәр, 21 %-ы — шиғый һәм 4 %-ы — әһәмәниҙәр, дингә ышаныусыларҙың ҡалғаны ниндәй ҙә булһа төркөмгә ҡаратмай.
Сәғүд Ғәрәбстаны һымаҡ башҡа мосолман илдәре менән сағыштырғанда, Чадта ислам мәғарифы көсһөҙ. Чадта беренсе мосолман мәктәбенә — École Mohamed Illech — 1918 йылда нигеҙ һалынған. Юғары ислам белеме алыу маҡсатында, Чадтан студенттар башҡа илдәргә — Мысырға (Әл-Азһар университеты), Суданға һ.б. урындарға уҡырға бара.
Вута-Фарнрода
Вута-Фарнрода (Wutha-Farnroda) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 6560 кеше йәшәй. Майҙаны — 36,55 км2. Диңгеҙ кимәленән 232–470 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99848 һәм автомобиль коды — WAK.
Сөләймән Кинйин
Биографияһы
1774 йылдың яҙында Крәҫтиәндәр һуғышына ҡушылыуы документтарҙа сағылыш таба. Ағаһы Һеләүһен Кинйин менән бергә ихтилал мөрәжәғәтнамәләрен таратыуҙа ҡатнаша. Документтарҙа ағалы-ҡустыларҙың исемдәре буталып йөрөгән.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Семёновка (Шишмә районы)
Семёновка (Семёновка) — Башҡортостандың Шишмә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 44 кеше. Почта индексы — 452156, ОКАТО коды — 80257830006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарих
Тарих (Ιστορία) — белем өлкәһе, кешелектең үткән замандағы эшмәкәрлеген, торошон, донъяға ҡарашын, ойошоуын һәм социаль бәйләнештәрен өйрәнә торған гуманитар фән. Был өлкәлә эшләүсе ғалимдарҙы тарихсылар тип атайҙар
Тарыраҡ мәғәнәлә «тарих» — ваҡиғаларҙың, тарихи процесстың эҙмә-эҙлеклелеген асыҡлау, һүрәтләнгән сараларҙың объективлығын билдәләү һәм ваҡиғаларҙың сәбәбенә һәҙөмтә эшләү өсөн үткәндәр тураһындағы һәр сығанаҡты өйрәнеүсе фән.
Терминдың тәүге мәғәнәһе, этимологияһы һәм йөкмәткеһе
«Тарих» һүҙенең тәүге мәғәнәһе «һорашыу», белешеү, «асыҡлау» кеүек Боронғо Греция терминдарына барып тоташа. Тарих факттар һәм ваҡиғаларҙың ысынлығы һәм дөрөҫлөгөн асыҡлау менән тиңләштерелә. Боронғо Рим тарихнамәһендә (тарихнәмә хәҙерге мәғәнәлә — тарих фәнен, уның тарихын өйрәнеүсе тармаҡ) был һүҙ белешеү алымын йә ысулын түгел, ә үткән ваҡиғалар хаҡында һөйләү, хикәйәләүҙе аңлатҡан. Артабан ысынбарлыҡта булған йәки уйлап сығарылған ниндәйҙер хәл-ваҡиға тураһында һөйләүҙе «тарих» тип атай башлағандар.
Теге йәки был мәҙәниәттә популяр булған, ләкин башҡа сығанаҡтар менән раҫланмаған тарихтар, мәҫәлән, Король Артур легендаһы, ғәҙәттә мәҙәни ҡомартҡының өлөшө генә булып тора.
«Тарих» һүҙе грек теленән ингән (ἱστορία, historia) һәм wid-tor, сығышы менән праиндоевропа теленән. Weid- тамыры — «белеү», «күреү» тигәнде аңлата. Урыҫ телендә «видеть» һәм «ведать» һүҙҙәренең мәғәнәһен бирә.
Боронғо Грецияла «тарих» һүҙе хәҙерге мәғәнәләге тарихи белемде генә түгел, ә тикшереү юлы менән алынған һәр төрлө белемде белдергән. Мәҫәлән, Аристотель был һүҙҙе үҙенең «Хайуандар тарихы»нда файҙаланған. Шулай уҡ был һүҙ Гомер гимндарында, Гераклит әҫәрҙәрендә һәм Афина дәүләтенә ант биреү тексында ла осрай. Боронғо грек телендә historeîn — «тикшеренеү» тигән һүҙ ҙә булған. Ул башта Ионияла ғына файҙаланылған, артабан бөтә Греция, һуңыраҡ Эллинизм мәҙәниәте (цивилизацияһы) буйлап таралған.
Ошо уҡ Боронғо Греция мәғәнәһендә XVII быуатта «тарих» һүҙе Фрэнсис Бэкон тарафынан киң ҡулланылыштағы «тәбиғи тарих» атамаһында ҡулланылған. Бэкон өсөн тарих – сығанағы хәтер булып торған, урыны киңлектә һәм ваҡытта билдәләнгән предметтар тураһындағы белем. Урта быуат Англияла «тарих» һүҙе  хикәйә мәғәнәһендә (story) ҡулланыла. «Тарих» термины (history) үткән ваҡиғаларҙың эҙмә-эҙлеклеге булараҡ, XV быуат аҙағында инглиз телендә  барлыҡҡа килгән, ә «тарихи» һүҙе  (historical, historic) XVII быуатта. . Германияла, Францияла һәм Рәсәйҙә ике мәғәнәлә лә элеккесә бер үк “тарих” һүҙе ҡулланыла. .
Тарихсылар бер үк ваҡытта ниндәйҙер ваҡиғаның күҙәтеүселәре һәм ҡатнашыусылары ла. Уларҙың тарихи хеҙмәте үҙ ваҡыттарындағы ҡараштарҙан сығып яҙылған һәм ғәҙәттә, улар сәйәси бер яҡлы ғына булмай, ә үҙ дәүеренең бөтә хаталары менән дә бүлешә. Итальян аҡыл эйәһе Бенедетто Кроче һүҙҙәре буйынса, “бөтә тарих – хәҙерге тарих”. Тарихи фән,  тарих барышын  дөрөҫ һүрәтләүҙе ваҡиғалар тураһында һөйләү юлы һәм уларҙың ғәҙел анализы менән тәьмин итә. . Хәҙерге ваҡытта тарих тарих институттары көсө менән булдырыла.
Быуындар хәтерендә ҡалған бөтә ваҡиғалар ҙа, теге йәки был төп сығанаҡҡа таянып, тарихи хроника йөкмәткеһе булдыра. . Был үткәндәрҙе тергеҙеүҙә мөһим булған сығанаҡтарҙы асыҡлау өсөн кәрәк. Һәр тарихи архив составы, теге йәки был текстар, документтар табылған дөйөмөрәк архив йөкмәткһенә бәйле; уларҙың һәр ҡайһыһы дөрөҫлөккә дәғүә итһә лә, бындай белдереүҙәрҙе ғәҙәттә кире ҡағалар. Архив сығанаҡтарынан тыш, тарихсылар ҡомартҡыларҙағы яҙыуҙар һәм һүрәттәр менән дә, риүәйәттәр һәм башҡа сығанаҡтар менән дә файҙаланырға мөмкин, мәҫәлән, археологик. Археология, тарихи сығанаҡҡа бәйле булмаған сығанаҡтар биреүе менән тарихи тикшеренеүҙәр өсөн файҙалы. Ул теге йәки был хәл-ваҡиға шаһиттарының мәғлүмәтен кире ҡағып йәки раҫлап ҡына ҡалмай, ә ваҡытлы осорҙарҙы мәғлүмәт менән тултырыу мөмкинлеге лә бирә.
Ҡайһы бер авторҙар тарихы — гуманитар, икенселәре — йәмғиәт фәндәренә ҡарай, йәки гуманитар һәм йәмғиәт фәндәре арһындағы өлкә булараҡ та ҡаралырға мөмкин. .
Тарихты өйрәнеү йыш ҡына билдәле бер практик йәки теоретик маҡсат менән, һәм шул уҡ ваҡытта кешенең ғәҙәти ҡыҙыҡһыныуы менән дә бәйле була. .
Тарихнамә
«Тарихнамә» термины бер нисә мәғәнәгә эйә. Беренсенән, ул тарихтың нисек яҙылыуы, тарих методологияһының ни тиклем дөрөҫ ҡулланылыуы һәм тарих белеменең үҫеше тураһындағы фән. Икенсенән, ошо уҡ термин менән тарихи хеҙмәттәр йыйылмаһы билдәләнә. Өсөнсөнән, «тарихнамә» термины менән конкрет тарихсыларҙың ҡараштарын, эштәрен өйрәнеүҙе (тарихи яҙмалар булдырыуҙың сәбәптәре, уларҙың тематикаһы, ваҡиғаларҙы интепретациялау алымы, авторҙың һәм уның аудиторияһының ныҡлы фекере, икенсе тарихсыларға ҡарата һылтанма биреү, дәлилдәрҙе файҙалана белеү анализлана) билдәләйҙәр. Профессиональ тарихсылар кешелек тарихында берүк хикәйәләү булдырыу ихтималлығы тураһында ла фекер алыша.
Тарих философияһы
Тарих фәлсәфәһе — фәлсәфәнең бер өлөшө, ул кешелек тарихының һуңғы һорауына яуап бирергә тырыша. Тарих фәлсәфәһен тарихнамә менән бутарға ярамай. Икенсе яҡтан, тарих фәлсәфәһен фәлсәфә тарихы менән ҡушырға кәрәкмәй.
Профессиональ тарихсылар шулай уҡ, тарихтың фәнме әллә инде ирекле сәнғәтме булыу мәсьәләһе буйынса ла фекер алыша. Был бүленеш мөһим дәрәжәлә яһалма һанала, сөнки тарихты белем өлкәһе булараҡ, төрлө аспекттарҙа ҡарайҙар.
Тарих фәлсәфәһе үҫешенең төп алымдарына түбәндәгеләрҙе индерергә була:
Тарих алымдары
Геродот (б.э.т. 484—425 йй.) «Тарих» тигән хеҙмәтененең иң башында былай тип яҙған:"ошо мәғлүмәттәрҙе йыйып, (ἱστορίης ἀπόδεξις— һорашыуҙар ярҙамында алынған мәғлүмәтте һөйләү) ваҡыт үтеү менән бөйөк эштәр онотолмаһын, эллиндар һәм варварҙар кеүек хәтерҙән юйылмаһын өсөн, яҙып ҡуйған.." Шулай ҙа, тарихта фәнни алымдар ҡуллана башлауҙы Фукидид һәм уның «Пелопоннеск һуғышы тарихы» китабы менән бәйләйҙәр. Геродоттан һәм уның дини коллегаларынан айырмалы рәүештә, Фукид тарихты аллаларҙың түгел, ә кешеләрҙең һайлау продукты һәм ҡылығы тип ҡарай. Нәҡ кешеләрҙә ул сәбәп һәм һөҙөмтәләрҙе эҙләй. .
Шәхси традициялар һәм үҫешкән алымдар боронғо һәм урта быуат Ҡытай ҙа ла булған. Профессиональ тарих-графияның нигеҙҙәрен (беҙҙең эраға тиклем 145—90 йылдарҙа) «Тарихи яҙмалар» авторы Сыма Цянь һалған. Уның шәкерттәре был хеҙмәтте тарихи һәм биографик яҙмалар өсөн өлгө кеүек файҙаланған.
Христан тарихнамәһенә һәм ғөмүмән, дөйөм көнбайыш тарихнамәһенә Аврелий Августин ҙур йоғонто яһай. XIX быуатҡа тиклем тарихты план буйынса үҫеш һөҙөмтәһе булараҡ ҡабул иткәндәр. Гегель дә, уға дини булмаған төҫ өҫтәһә лә, ошо идеяға эйәргән. Гегель фәлсәфәһенең һыҙыҡлы тарихи прогрес идеяһы марксистик фәлсәфәүи тарихҡа ингән.
Тарихи тикшеренеүҙәр методологияһы үҫешенә йоғонто яһаусы башҡа тарихсылар араһынан, Леопольд фон Ранкены, Джордж Маколей Тревельянды, Фернан Бродельде, Марк Блокты, Люсьен Феврҙы, Роберт Фогелде иҫкә алырға була. Тарихта фәнни методология ҡулланыуға ҡаршы Хью Тревор-Ропер кеүек авторҙар сығыш яһай. Улар, тарихты аңлау өсөн фаразлау талап ителә, шуның өсөн тарихты фән тип түгел, ә сәнғәт тип һанарға кәрәк, тигән. Тағы ла бер бәхәсле автор Эрнст Нольте, немец классик фәлсәфәүи традицияларына эйәреп, тарихты идеялар хәрәкәте булараҡ ҡарай. Марксистик тарихнамәһе, атап әйткәндә Эрик Джон Хобсбаум һәм Исаак Дойчер эштәре, Карл Маркстың фәлсәфәһен раҫлауҙы маҡсат итеп ҡуя. Уларҙың оппоненттары, антикоммунизм тарихнамәһен яҡлаусылар: Ричард Пайпс һәм Роберт Конквест, тарихты ҡаршы марксистик тарихҡа интерпретацияларға тәҡдим итә. Шулай уҡ, феминизм ҡарашы буйынса бик ҙур тарихнамә бар. Ҡайһы бер постмодернист философтар, тарихтың алдан күреү интерпретацияһын һәм ундағы фәнни методологияны кире ҡаға. Һуңғы ваҡытта клиодинамика]ҙур көс ала. Клиодинамика — тарихи процесстарҙың математик моделен әҙерләү.
Тарихи процесстарҙың закондарын төшөнөү
XIX быуатта позитивизмға нигеҙ һалыусы Огюст Конт, «Таш төшөү законы булған кеүек, йәмғиәттең үҫеш законы ла бар», тип дәлииләргә вәғәҙә итә. Әммә тарих закондарын булдырыу еңел генә булмай. Немец тарихсыһы Карл Лампрехт Контттың ҡарашын яҡларға маташҡас, икенсе немец тарихсыһы Эдуард Мейер, күп йыллыҡ тикшереү дәүерендә ул бер генә тарихи законды ла аса алмауын һәм быны башҡаларҙың булдырыуын ишетмәүен дә белдерә. Макс Вебер тарихи закондар эҙләүҙе мәғәнәһеҙлек тип һанай. Философ Карл Ясперс: «Тарих оло мәғәнәгә эйә. Ул кеше аңына барып етерлек түгел», — тип яҙа. Эдвард Хьюлетт Карр, көнбайышта «тарихи закондар» тураһында башҡаса һөйләмәйҙәр, «сәбәп» тигән һүҙ моданан сыҡты, тип раҫлай.
Арбатур
Арбатур — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының һул ярына тамағынан 648 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһы
Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһы (Socijalistička Republika Bosna i Hercegovina, Социјалистичка Република Босна и Херцеговина) — Югославия Социалистик Федератив Республикаһын барлыҡҡа килтереүсе 6 социалистик республикаларҙың береһе. Хәҙер — Босния һәм Герцеговина, 1946 йылда Босния һәм Герцеговина Халыҡ Республикаһы булараҡ нигеҙләнгән. 1963 йылғы конституцияға ярашлы башҡа югослав республикалары менән бергә Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһы тип исеме үҙгәртелгән. 1992 йылдың апрелендә бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән һәм тамаһын Босния һәм Герцеговина Республикаһы тип үҙгәрткән.
Босния һәм Герцеговина Социалистик Республикаһы Югославияның уртаса үҫешкән республикалары араһында була. Үҫештең иҡтисади күрһәткестәре буйынса уның артынса Черногория һәм Македония Социалистик Республикалары килгән. Майҙаны буйынса Югославияла 3-сө республика (Сербия һәм Хорватия Социалистик Республикаларынан һуң). Баш ҡалаһы — Сараево.
Босний-мосолмандар дәүләтте барлыҡҡа килтереүсе халыҡ булған (рәсми рәүештә 1971 йылдан, был 1974 йылда Югославия Конституцияһында нығытылған). Хәҙерге ваҡытта өс дәүләтте барлыҡҡа килтереүсе халыҡ бар — боснийҙар, сербтар һәм хорваттар.
Социаль-иҡтисади үҫеше
Босния һәм Герцеговина рәсми рәүештә Югославия Социалистик Федератив Республикаһында әллә ни үҫешеп етмәгән төбәк тип иҫәпләнгән. Әгәрҙә бөтөн Югославяилала эшһеҙлек кимәле 15,52 % тәшкил итһә, Босния һәм Герцеговинала был күрһәткес 16,60 %-ҡа барып еткән. 1952 йылда халыҡтың йән башына ЭТП Босния һәм Герцеговинала 391 динар тәшкил итһә, ә бөт Югославияла был уртаса күрһәткес 513 динар булған, 1971 йылда был күрһәткестәр ярашлы рәүештә ойошлай булған —4662 һәм 6969 динар.
Иосип Броз Тито идара итеүе осоронда республика һаулыҡ өлкәһендә ҙур уңыштарға ирешкән: сабыйҙарҙың үлеме 1952—1979 йылдар араһында 4 тапҡырға кәмегән: 1000 кешегә 143,9 кешенән 1000 кешегә 30,0 кешегә тиклем (1979 йылда барлыҡ Югославия өсөн был күрһәткес 1000 кешегә - 32,2 кешегә тигеҙ). Күп дәрәжәлә был мәшғүллек структураһының үҙгәреүҙәре менән бәйле. Әгәрҙә 1953 йылда ауыл хужалығында халыҡтың 62,2 % ҡатнашһа, 1979 йылда халыҡтың тик 28,9 % тәшкил итә. Тамам үҫешмәгән булараҡ Босния тулыһынса үҫешмәгән төбәктәр өсөн (Черногория, Косово, Македония һәм Босния) тәғәйенләнгән махсус федераль ярҙам фондынан аҡса алған. 1981—1985 йылдарҙа фондтан Югославия төбәктәренә күсерелгән барлыҡ аҡсаларҙың 28,3 % Боснияға тура килгән, ә 1986—1990 йылдарҙа — 26,3 %.
Ҡыҙыл турғай
Ҡыҙыл турғай, ҡыҙылтүш, ҡантүш, алһыу турғай (, Обыкновенная чечевица)— турғай ҙурлығындағы ҡош. Ата ҡоштоң арҡаһы, ҡанаттармы, ҡойроғо ҡыҙғылт көрән. Башы, түше, өҫ яҡтан ҡойроҡ төбө ҡыҙыл, ҡорһағы алһыу. Инә ҡоштоң һырты йәшкелт көрән, кәүҙәһенең аҫ яғы көрәнһыу һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Ҡыҙылтүштән башы ҡыҙыл булыуы, бәләкәйлеге менән айырыла.
Әҙәбиәт
Э.Ф. Ишбирҙин. Башҡортостан ҡоштары китабы. Өфө,1986 йыл. ИБ №3478 28.693.35 И 90
Сахаров Виктор Александрович
Сахаров Виктор Александрович (9 ноябрь 1934 йыл) — ғалим-нефтсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Рәсәй Тәбиғи фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (1998), техник фәндәр докторы (1991), профессор (1991). «Башнефтегеофизика» тресының Туймазы геофизик контораһының элекке операторы, Өфө нефть институтын отличие менән тамамлаусы (1962). Почётлы нефтсе (2004).
Биографияһы
1962 йылда Өфө нефть институтын отличие менән тамамлай. И. М. Губкин исемендәге Мәскәү нефть институтының «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы янында аспирантурала уҡый һәм уны 1965 йылда тамамлай.
Фәнни һәм педагогик эшмәкәрлеге
Аспирантура тамамлағандан һуң даими эш урыны — И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ университеты (милли тикшеренеү университеты), «Нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү һәм эксплуатациялау» кафедраһы. 1962—1965 йылдарҙа — кесе фәнни хеҙмәткәр, 1965-68 йылдарҙа — ассистент, 1968—1974 йылдарҙа -өлкән уҡытыусы, 1974—1991 йылдарҙа — доцент, 1991 йылдан — профессор. Командировка буйынса Алжир милли нефть, газ һәм химия институтында эшләй (1969—1973). 1967 йылда кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертация темаһы: «Образование новой фазы при движении многокомпонентных жидкостей в трубах». 1991 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Диссертация темаһы: «Основные закономерности работы и расчеты газо-жидкостных подъемников в осложненных условиях эксплуатации» 1965 йылда күп фазалы ағымдың кинематик характеристикалары бәйләнештәренең законлығын раҫлай. 1967 йылда — шыйыҡсала газ ҡыуыҡтарының өҫкә йөҙөп сығыу тиҙлеге флюидтарҙың физик үҙенсәлектәренән берҙәм бәйләнгәнлеген раҫланы. 1976—1992 йылдарҙа — юғары йәбешкәкле шыйыҡсаларҙың теоретик һәм эксперименталь тикшеренеүҙәрен башҡара. 1987 йылда — нефть ятҡылыҡтарында газ-шыйыҡса күтәргестәрҙең универсаль иҫәп-хисап методикаһын эшләй. 2009 йылда — «пласт-скважина-ырғытыу һыҙығы» компьютер системаһы моделен эшләй.
Cахаров Виктор Александрович 110-дан ашыу баҫманың авторҙашы, шул иҫәптән 9 монография, 12 уҡыу әсбаптары, 1 дәреслек. Уйлап табыуҙар авторҙашы.
Ҡайһы бер публикациялары
Уҡыусылары
В. А. Сахаров — 14 техник фәндәр кандидаты әҙерләгән.
Локосово
Почта индексы — 628454, ОКАТО коды — 71126916001.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Муса (Бишбүләк районы)
Муса (Мусино) — Башҡортостандың Бишбүләк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 452052, ОКАТО коды — 80212807004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ән-Ниса сүрәһе
Ән-Ниса сүрәһе (النسآء, Ҡатындар ) — Ҡөрьән Кәримдең 4 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 176 аяттан тора.
Вэрг-Щотыль-Кы
Вэрг-Щотыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Щотыль-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Спиртовка (Парбиг ҡушылдығы)
Спиртовка  — Рәсәйҙәге йылға. Томск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Парбиг йылғаһының уң ярына тамағынан 143 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Чулым ҡушылған урындан Кеть ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Чулым, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рухани Пирр Бретский сиркәүе
Рухани Пирр Бретский сиркәүе— грузин архитектураһы ҡомартҡыһы, Карел муниципалитетының Брети ауылында урынлашҡан. Монастырь VI быуатта изге Пирр тарафынан төҙөлгән, изге мәйете уның ошо уҡ сиркәүҙә ерләнгән. Бында элек туғандаш ҡәберҙәр булған. Рухани Пирр сиркәүе яңынан ҡорола, ул Изге Георгий сиркәүе менән берләштерелә. Әлеге Изге Геогий сиркәүе VIII-IX быуаттарға ҡарай, әммә ул ҡапыл төҙөлмәгән. Уның төньяҡ өлөшө башта рухани Пирр сиркәүе була. Был ҙур булмаған бер нефлы бина емерелә. Сиркәү эсендә яҙылған ҡәбер таштары менән баҫҡыс бар. Феодалдәүере аҙағында сиркәү яңынан төҙөлә. Манараһы бинаның көньяҡ-көнбайыш мөйөшөндә төҙөлә. Сиркәү XIX быуатта йүнәтелә.
Совет осоронда ғибәҙәттәр туҡтатыла, һәм ҡорамды аҙыҡ-түлек келәтенә әйләндерәләр. XX быуат аҙағында сиркәүҙе реконструкциялайҙар. Ҡомартҡы үҙенең баштағы ҡиәфәтен ала. Көньяҡ яғында тик бер ишек була, ул бөгөнгө көндә лә инеп-сығыу урыны булып хеҙмәт итә. Изге урынында тар тәҙрәһе бар. Манараһы кирбестән төҙөлә, ҡыйығы пирамида формаһында. Брети ауылында монахтар тормошо дауам итә.
Аргудат
Аргудат — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы/ Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Четь йылғаһының һул ярына тамағынан 248 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Колхида ҡурсаулығы
Колхида ҡурсаулығы — Грузияның көнбайышында Поти ҡалаһы янында ҡасандыр булған һәм хәҙер юҡҡа сыҡҡан ҡурсаулыҡ.
Тарихы
1935 йылда Риони йылғаһы тамағында Поти ҡалаһы һәм Патара-Поти ауылы араһында 1000 гектар майҙанда комплекслы Поти ҡурсаулығы булдырылған. 1947 йылда ҡурсаулыҡ Пичори йылғаһының уң ярына күсерелгән. Яңы майҙан биләмәһе 500 гектар тәшкил итә. Ҡурсаулыҡ һаҙлыҡ һәм уйһыулыҡтағы булдырыу өсөн колхида урман ландшафттарын һаҡлау маҡсатында булдырылған. 1951 йылда Колхида ҡурсаулығы бөтөрөлә. 1959 йылдың ғинуарында элекке биләмәһендә ҡайтанан тергеҙелгән. 1972 йылдан административ яҡтан Сатаплий ҡурсаулығына буйһондоролған.
1999 йылда Колхида ҡурсаулығы яңы ойошторолған Колхети милли паркы составына инә.
Флораһы
Ҡурсаулыҡ территорияһының ҙур өлөшөн лианалар баҫҡан уйһыу ерек урманы биләй. Ҡурсаулыҡ территорияһында төрө үҫә, Грузин СССР-ның Ҡыҙыл китабына индерелгән: Гартвис имәне, колхида томбойоғо, һары томбойоҡ, яр буйы молинияһы, диңгеҙ панкрацийы, ҡанатлы емешле лапина лапина крылоплодная һәм инжир үҫкән.
Фаунаһы
Ҡурсаулыҡ бик күп ҡоштар һаны менән айырылған. Ҡурсаулыҡ биләмәһендә Грузин СССР-ының Ҡыҙыл китабына индерелгән: аҡҡойроҡ диңгеҙ бөркөтө белохвост орлан, көсөгән орёл могильник, кәлмәргән скопа, һунағара йәки йылан ыласыны змееяд, оло һәм кесе аҡ селдәр цапля һәм мыйыҡлы ҡарабаш турғай усатая синица төрҙәре йәшәгән.
Һөтимәрҙәрҙән ҡурсаулыҡ территорияһында кавказ һәм ябай ҡама, сүл бүреһе шакал, ҡабан, илек йәки ҡоралай косуля һ. б. йәшәгән.
Могилёв-Подольский районы
2018 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 32 647 кеше йәшәй.
Поруб
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Океанология
Океаноло́гия (океан һәм λόγος — фекер йөрөтөү, һүҙ) йәки океаногра́фия (океан һәм γραφειν — яҙам, һүрәтләйем) - океандың һәм атмосфераның ҙур масштабта бер-береһе менән тәьҫир итешеүен һәм уның оҙаҡ арауыҡта үҙгәрешен, океандың материктар менән, атмосфера һәм океан төбөнөң химик алмашыныуын, биотаны һәм уның экологик тәьҫир итешеүҙәрен, океан төбөнөң геологик төҙөлөшөн, океандың төрлө райондары араһындағы энергия һәм есем алмашыу иҫәбенә барған урындағы һәм локаль процестарҙы өйрәнә. Океанология — тотош океанда, уның айырым региондарында (региональ океанология), ситтә ятҡан һәм эске диңгеҙҙәрҙә барған физик, химик һәм биологик процестарҙы өйрәнеүсе фән. Рәсәйҙә «океанография» шул уҡ фән, тик унда биология инмәй.
Океанды өйрәнеүгә төрлө дәүерҙәрҙә йәшәгән диңгеҙселәр, айырыуса XV быуат аҙағы — XVI быуат башында, Бөйөк географик асыштар осоронда алыҫ ҡитғаларға сәфәр яһаған диңгеҙселәр, ҙур өлөш индерә. 1519 йылда Ф. Магеллан етәкселегендәге 5 караптан торған испан экспедицияһы тәүге Бөтә донъя буйлап сәйәхәткә китә, экспедициянан тик бер карап 1522 йылда тыуған илгә ҡайта. Был экспедиция донъялағы бөтә океандарҙың да бер-береһе менән тоташҡан икәнен иҫбатлай.
Океанография буйынса тәүге хеҙмәт тип Италия ғалимы (монах) Луиджи Марсильиның «Диңгеҙҙең физик тарихы» китабын атайҙар (Амстердамда 1725 йылда нәшер ителгән). XVIII аҙағына диңгеҙле ҙур илдәрҙең гидрография хеҙмәттәренең архивтарында елдәр һәм иң мөһим диңгеҙ юлдары тураһында бик күп мәғлүмәт туплана (караптарҙың вахта журналдарында теркәлгән яҙыуҙар).
Рәсәйҙә «Океанолог» һөнәрен ике юғары уҡыу йортонда — М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетында һәм К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү дәүләт ауыл хужалығы академияһында алырға була.
Оло Копёнка
Оло Копёнка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының һул ярына тамағынан 406 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вәҡийәр
Вәҡийәр (Вакиярово) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Йыланлы ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 445 кеше. Почта индексы — 452502, ОКАТО коды — 80236820002.