cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аҫыл
Тарихы
Буранбай ауылы халҡы Аҡморон, Таналыҡ йылғалары буйында, шулай уҡ Аранбай күле тирәләп йәйләй. Буранбайҙы хөкөм иткәндән һуң йорт старшинаһы итеп уның ике туған ҡустыһы Аҫыл Йонос улы Һөйөндөкөвты тәғәйенләйҙәр. Ауылды Аҫыл исеме менән йөрөтә башлайҙар. «Баймакский край» китабында башҡасараҡ версия бирелә: 1812 йылда Буранбай ауылының бай кешеләре Аҫыл һәм Мотаһар Йосоповтар, улар менән бергә бер нисә кеше яңы ауыл булдыралар, ауылға Аҫыл атамаһы бирелә. Рәсми ҡағыҙҙарҙа Кинйәбулат ауылының икенсе исеме итеп Буранбай күрһәтелә башлай (ХХ быуаттың 20-се йылдарынан), артабан ул ауыл халыҡ телендә лә, рәсми документтарҙа ла Буранбай булып таныла. Йәмгеһе 30 йорт булған ауылда 188 кеше теркәлгән, уларға 680 йылҡы малы, 180 һыйыр, 212 һарыҡ һәм 76 кәзә тура килгән, йәғни ауыл халҡы бик етеш тормош көткән. Мал аҫрауҙан тыш, улар бер аҙ игенселек менән шөғөлләнәләр: 22 дисәтинә ерҙә 12 бот ужым һәм 384 бот ярауай бойҙай сәскәндәр. Ауыл мал аҫрау өсөн киң көтөүлектәре, шишмәләре булған ерҙә урынлашҡанға күрә, бында һәр хужалыҡ эйәһе йөҙләп йылҡы малы тота алған. Ауыл кешеләре шулай уҡ Таналыҡ буйлап алтын йыуыу менән булышалар.
1816 йылда Буранбай ауылында 156 кеше йәшәһә, 1834 йылда — 187, 1866—162. Совет осоронда, 1920-се йылдарҙа 382 кеше теркәлгән, йорттар һаны — 22,38, 25, 80.
Ауылда тыуып-үҫкән Сәлихова С. Н. Һәм Сәйетҡолов Р. З. хәтерләүенсә, коллективлашыу осоронда урындағы халыҡ «Навил» колхозына инә, әммә күбеһе, кулаклыҡта ғәйепләнеп, репрессиялана. Иркен, етеш тормошта йәшәп өйрәнгән халыҡ колхозға ылыҡмай, ҡасыу яғын ҡарай, 1940-сы йылдарҙа ауыл бушап ҡала.
Билдәле кешеләр
— Әлибаев Мөхәмәтшәриф — 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
— Буранбай сәсән — Буранбай
Каруанһарай (ойошма)
«Каруанһарай» Ырымбур өлкә башҡорттары ҡоролтайы — башҡорт ижтимағи хәрәкәте. Ырымбур ҡалаһында урынлашҡан.
Тасуирлама
1989 йылда Ырымбур өлкәһенең административ үҙәге Ырымбур ҡалаһында «Каруанһарай» Ырымбур өлкә мәҙәни‑ағартыу йәмғиәте булараҡ ойошторола.
1993 йылда «„Каруанһарай“ Ырымбур өлкә башҡорт үҙәге» тип үҙгәртелә. 1993 йылдан башҡорт һәм урыҫ телдәрендә «Каруанһарай» гәзитен сығара.
Окунева Виска
Окунёва Виска — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло күле - №5540 исемһеҙ йылға ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Каруанһарай (ойошма)
Тасуирлама
1999 йылда Ырымбур өлкәһе ҡалалары һәм райондарында 13 бүлексәһе рәсми рәүештә теркәлә, улар Гай, Ҡыуандыҡ, Медногорск, Новотроицк, Орск һәм Ырымбур ҡалаларында, Александровка, Яңы Сергиевка, Октябрьское, Плешаново, Һарыҡташ, Переволоцкий, Төйлөгән ауылдарында — район үҙәктәрендә урынлашҡан.
Окунева Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Каруанһарай (ойошма)
Тасуирлама
Ойошма ҡарамағында 2002 йылда Ырымбур ҡалаһында «Яңы тулҡын» Ырымбур өлкәһе башҡорт йәштәре иттифағы ойошторола.
Окунева Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Каруанһарай (ойошма)
Тасуирлама
Ойошма булышлығы менән 1990—2012 йылдарҙа Ырымбур педагогия университетында һәм 1990—2008 йылдарҙа Ырымбур 2‑се педагогия колледжында башҡорт теле һәм башҡорт әҙәбиәте уҡытыусыларын әҙерләү алып барылған.
Ойошма ярҙамы менән Ҡыҙыл Гвардия районы Плешаново ауылында — «Утренняя звезда» («Таң йондоҙо»), Яңы Сергиевка районы Ҡотош ауылында — «Йәшлек», Төйлөгән районы Төйлөгән ауылында — «Юшатыр», Новотроицк ҡалаһында — «Юлдар» һәм башҡа фольклор коллективтары ойошторола һәм эшләй.
Ҡойошто (һырт)
Ҡойошто — Башҡортостан (Көньяҡ) Уралындағы һырт.
Белорет районы буйлап Оло һәм Ҡоро Ҡотҡор йылғалары (Ағиҙел йылғаһы бассейны) араһында субмеридиональ йүнәлештә һуҙылған. Оҙонлоғо 7 км, киңлеге яҡынса 2 км, абсолют бейеклеге 817 км.
Рельефында яҫы түбәләр, текә төньяҡ һәм көньяҡ битләүҙәре айырылып тора. Үҙәк һәм көньяҡ өлөшөндә таш ишелмәләре бар. Көнбайыш битләүҙәре күп һанлы йырындар м‑н ҡатмарланған. Елмәрҙәк свитаһының кварцитлы ҡомташтарынан тора.
Ландшафы тау һоро урман тупрағындағы һәм кәҫле‑көлһыу тупраҡтағы ҡарағай, ҡарағас, ҡайын урмандарынан ғибәрәт. Түбәһендә себер артышы осра
Түмәрүткәүел
Түмәрүткәүел (Тамар-Уткуль) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһе Соль-Илецк районындағы ауыл. Административ үҙәге — Түмәрүткәүел ауыл Советы.
Тарихы
Түмәрүткәүел 1918 йылда ҙур булмаған ҡаҙаҡ ауылдары берләшеүенән барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
Ырымбур топонимдар белгесе Б. А. Моисеев «Местные названия Оренбургской области. Историко-топонимические очерки» тигән китабында бәйән итеүенсә, борон Илек йылғаһы буйлап ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар менән сик уҙған була, Илек аша бер ниндәй күперҙәр булмай, әгәр теге яҡтан кемдер һалһа, сик һаҡлаған казактар юҡ итеп тора. Бында, Илек йылғаһы үҙәнендә, башлыса уң яғында, кисеү ҡаршыһында күп быуатлыҡ ҙур ағастарҙан торған ҡара урмандар үҫә. Ҡырғыҙ-ҡайсаҡтар яғынан юлбаҫарҙар урман эсенән йәшенеп кенә килеп Илек йылғаһы аша үтеп, тоҙ сығарған ергә һөжүм иткәндәр, тоҙ ташыған ылауҙарҙы талағандар, малдарҙы ҡыуып алып киткәндәр, кешеләрҙе лә аманат итеп алғандар. Шуға күрә казактар, асыҡ урында дошманды тиҙерәк табыу һәм уға баҫып алыу өсөн һәр ваҡыт кисеү янындағы ағастарҙы яндырып торғандар. Урман янғындарынан һуң төпһәләр (түмәрҙәр) ҡала. Бына шул кисеү буйынса Түмәрүткәүел атамаһы килеп сыҡҡан да инде, йәғни, түмәрле үтеп йөрөй торған ер. 1918 йылда ҡаҙаҡ ауылдары берләшеп бер торама барлыҡҡа килгәс, ауылға ошо атаманы биргәндәр
Башҡорт теленең 2 томлыҡ һүҙлегендә «Үткәүел» һүҙенә ошондай аңлатма бирелә: Тау, урман һыу, һаҙҙан аша үтә торған тар ер. Ошо үк мәғәнәлә диалект үткел тигән һүҙ ҙә бар
Үрге Туғыҙаҡ
Үрге Туғыҙаҡ — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туғыҙаҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 131 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 98 км.
Тасуирламаһы
Үрге Туғыҙаҡ йылғаһы — далаларға хас йылға. Уның үҙәне бормаланып ята, ҡайһы берҙә ҡамыштар араһынан күренмәй ҙә ята.
Ярҙары ишелеүсән тоҡомдарҙан тора: балсыҡ, балсыҡлы-ҡомло тупраҡ. Урмандар юҡ, һирәк кенә талдар осрай. Йылғала быуалар һәм ятыуҙар күп.
Төбө ләмле. Йәй тәлмәрйен тәңкәһе баҫа, сөнки Үрге Туғыҙаҡ — яй, ағым тиҙлеге секундына 0,2–0,3 м.
Йылға киңлеге 3,5–4 метрға етә.
Варна районы биләмәһендә Үрге Туғыҙаҡ ҡеүәтләнә, киңәйә, сөнки ваҡ йылғалар һәм шишмәләр күпләп ҡоя ..
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Уйылға йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Этимологияһы
Күлдең атамаһы килеп сығышын Силәбе өлкәһенең топонимикаһын, башҡорт халҡының фольклорын өйрәнгән географ, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә былай тип аңлата: "По именованию кочевавшей по этим рекам родовой группы тогузак, или тугызак, известной как у башкир, так и казахов в составе табынцев. Тугызак — тюркское мужское имя (тугыз — «десять», -ак — именной аффикс) давалось родившемуся в семье девятым." .
Турзы
Турзы — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының һул ярына тамағынан 247 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Үрге Туғыҙаҡ
Фаунаһы
Үрге Туғыҙаҡ йылғаһы балыҡҡа бай: шамбы, суртан, сабаҡ, карп, ташбаш, ҡорман тереклек итә. Бигерәк тә утыпшы (батҡан ағас), соҡор, плотиналар булған урындарҙа балыҡ мул.
Турзы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрге Туғыҙаҡ
Фаунаһы
Яр буйындағы әрәмәлектәрҙә ондатра, үрғуян, ҡарһаҡ төлкө, янут кеүек эт көн итә.
Горшков Василий Николаевич
Биографияһы
Эшсе-крәҫтиән Ҡыҙыл армияһы сафына Башҡорт АССР-ының Дүртөйлө районы хәрби комиссариаты тарафынан 1941 йылдың 3 майында саҡырыла.
1941 йылдың июненән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша.
575-се уҡсылар полкының автоматсылар ротаһында отделение командиры (161-се уҡсылар дивизияһы, 40-се армия, Воронеж фронты), ВКП(б) ағзалығына кандидат кесе сержант Василий Горшков 1943 йылдың 22 сентябрендә Украинаның Черкасск өлкәһе Канев районы Трахтемир ауылы эргәһендәге Днепр йылғаһын аша сыҡҡанда батырлыҡ күрһәтә. Дошман артиллерияһы һәм пулеметының аяуһыҙ уты аҫтында ул отделениеһы менән беренселәрҙән булып кәмәлә автоматсыларҙың штурмалаусы төркөмөн йылға аша сығара һәм плацдармда нығына. Һуңынан көнбайыш ярға икенсе төркөм яугирҙәрҙе сығара. Дошман контратакаһын уңышлы кире ҡағып, В. Н. Горшков шәхсән 15 гитлерсыны юҡ итә. Бынан һуң ул дошман уты аҫтында, балыҡсылар кәмәһендә йылға аша боеприпастар һәм яралыларҙы сығарып, тағы алты рейс яһай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 23 октябрендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән алышта күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы һәм командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне өсөн кесе сержант Василий Николевич Горшковҡа Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 2020) тапшырылып, «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә.
1944 йылда кесе лейтенанттар курсын тамамлай, ошо йылдың 31 авгусында һәләк була, Украинаның Ивано-Франковск өлкәһе Надворнянск районы Заречье ауылында ерләнә.
Нгарка-Неро-Яха
Нгарка-Неро-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Шуга йылғаһының уң ярына тамағынан 89 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Глазунов (Уй ҡушылдығы)
Глазунов — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының уң ярына тамағынан 381 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хартмансдорф (Гера)
Хартмансдорф (Гера) (Hartmannsdorf (bei Gera)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 378 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 225 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7586 һәм автомобиль коды — GRZ.
Ниеншанц
Ниеншанц — рус телендә нығынған швед Нюенсканс атамаһының немец телле  варианты  (Nyenskans, «Нева нығытмаһы») — ҡәлғә, швед Ниен  (Nyen), йәки Ниенштадт ҡалаһының төп нығытмаһы. Ҡала һәм уны һаҡлаусы ҡәлғә Охта йылғаһының Неваға ҡойған урынында урынлашҡан.
Ниеншанц ҡәлғәһе Охта моронон биләй, төньяҡ-көнсығыштан Ниенштадҡа ҡаршы булған Охтаның һул ярына, ә көнбайыштан Неваның һул ярына сыға.
Ниенштадт ҡалаһы Охта йылғаһының уң ярында, уға Чернавка йылғаһының ҡойған урынында тора.
Был йылғаның Охтаға ҡойған урынында уның уң ярында Баҙар майҙаны була һәм ҡаланың ратушаһы тора, ә юғарыраҡ шул уҡ ярҙа лютеран сиркәүе һәм мәктәп урынлаша.
Барлыҡҡа килгән мәлендә ҙур ҡала ултырағы булараҡ Ниенштадт (Ниеншанц ҡәлғәһе менән)  Ниеншанцтан  алда килеүсе булып тора. Ниенштадт һәм Ниеншанц торған территолриялар Петербургтың  Красногвардейск майҙанына ҡарай. Бында, ҡәлғә бастиондарының береһе урынында, 2000 йылдың 15 июнендә граниттан   «Ниеншанц ҡәлғәһе» тигән иҫтәлекле билдә асыла
Ниеншанц ҡәлғәһенә 1611 йылда Выборг трактатын үтәмәү һылтауы менән Рәсәйҙән тартып алынған ерҙәрҙә швед полководецы  Эверт Горн нигеҙ һала.
Ҡала һәм ҡәлғәләр исемдәренең альтернатив варианттары — Ниешанц, Шлотбург, Канец була ( иҫке орфография: Ніешанцъ, Шлотбургъ, Канецъ).
Ландскрона
Өс быуат самаһы элек ошо уҡ урында шведтар (1300 йылда) итальян белгестәре ҡатнашлығында һигеҙ башнянан торған ағас-тупраҡ Ландскрона («ете таж») ҡәлғәһен төҙөй, бер йылдан  һуң Александр Невскийҙың улы кенәз Адрей Городецкий тарафынан баҫып алына һәм  емерелә.
Нева ҡаласығы (Нева тамағы)
1500 йылғы Водская пятинаның Яҙма китабында Охта тамағындағы тораҡтарҙың  тәүге тасуирламаһы килтерелә (18 ихатанан торған өс ауыл).
Был урыҫ ауылы ҡалаға нигеҙ була, уны XVII быуат башында шведтар төҙөй, хатта уға үҙҙәренең исемен бирә: сөнки швед һүҙе «nyen» тимәк  «невский», ул Швеция тарафынан Приневьены баҫып алғанға тиклем  рус ауылына   ҡарата  ҡулланылған.
Ниеншанц
Охта бөгөлөнөң һул яры диңгеҙгә яҡын һәм һәләкәтле һыу баҫыуҙарҙан ҡурҡынысһыҙ  урын тигән күҙлектән сығып, шведтар үҙҙәренең  ҡәлғәһе  өсөн урынды Нева дельтаһында һайлай. Нева гидрологияһы тураһындағы мәғлүмәттәрҙе урындағы халыҡтан ала.
Охта морононда урынлашҡан нығытма 1643 йылғы Нева тамағы картаһында дөрөҫ булмаған алты мөйөшлө рәүештә  һүрәтләнә.
1617 йылда Столбово тыныслыҡ килешеүе буйынса Ижора ерҙәре  Швецияға беркетелә.
1632 йылда Охта йылғаһының уң яҡ ярында, ҡәлғәгә ҡаршы, король Густав II Адольф бойороғо буйынса  Ниен сауҙа ҡалаһына нигеҙ һалына (Ниенштадт). Артабанғы ун йыл дауамында королева Кристина (1626—1689) тулы ҡала хоҡуҡтары бирә.
1656 йылда рус воеводаһы Пётр Иванович Потёмкин Ниеншанцты штурм менән ала. Әммә һуғыштан һуң ҡәлғә лә, уны уратып алған территориялар ҙа Швеция ҡарамағында ҡала.
Башта ике лютеран булып ҡала кирха — фин һәм швед өсөн (ингерманландский) община, окормляться спасское ауыл халҡы православие уҡ, хәҙерге заман рус һәм монастыры урынлашҡан смольный ижорец һәм райондарында йәшәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, фин һәм швед ниен һәм географик яҡтан бүленеп килгән — улар төрлө ярында урынлашҡан шишмәһе Ҡара. Һуңғараҡ, 1640-сы йылдар (
Был штурмдан һуң, яҡынса 1677 йылдарҙа Ниен ҡалаһы Нева ярынан алып Охта ярҙарына тиклем нығытмалар менән уратып алына.
Генрих фон Зойленберг башҡарған яңыртылған проектҡа ярашлы  Ниеншанц ҡәлғәһе йондоҙ формаһындағы фортификация ҡоролмаһы була:
Ҡәлғәнең төп ҡапҡалары Охтаға сыға, уның аша күпер ҡала үҙәге менән тоташтыра. Бастиондарҙың киңлеге 60 м, улар араһындағы куртиналарҙың оҙонлоғо яҡынса 50 м, валдар киңлеге  — 19 метр самаһы, соҡор  28 м була.
Ниен
Ниен ҙур ҡала була, унда дүрт йөҙҙән ашыу ихата иҫәпләнә, уға ҡаҙна биналары, дворяндарҙың һәм дин әһелдәренең йорттары инмәй.
Ҡала халҡы XVII быуат уртаһында 2000 самаһы кеше тәшкил итә, сауҙа, һөнәрселек, игенселек, балыҡсылыҡ һәм караптар менән шөғөлләнгән  швед, немец, рус һәм финн халҡы йәшәй. Уның үҙәгендә ратуша, лютерандарҙың ике кирхаһы, мәктәп, сауҙа майҙаны һәм порт урынлаша. Ҡала эргәһендә госпиталь, кирбес заводы һәм караптар төҙөү менән бәйле предприятиелар урынлаша.
Башта ике лютеран булып ҡала кирха — фин һәм швед өсөн (ингерманландский) община, окормляться спасское ауыл халҡы православие уҡ, хәҙерге заман рус һәм монастыры урынлашҡан смольный ижорец һәм райондарында йәшәй. Шуныһы ҡыҙыҡ, фин һәм швед ниен һәм географик яҡтан бүленеп килгән — улар төрлө ярында урынлашҡан шишмәһе Ҡара. Һуңғараҡ, 1640-сы йылдар (йәки һуң уҡ инде урыҫ-швед һуғышында 1656 йылда), булыр, бәлки, сиркәү төҙөү өсөн немец общинаһы. Конфессиональ лютеран общинаһы вәкилдәре немец менән швед эшмәкәре бәхәскә инә, уларҙың христианлыҡ нигеҙҙәрен белеү ғәйепләнә. Немец сиркәүе пасторы сиркәү тормошондағы ролен уйнарға тырышты һәм юғары ихтирам хакимиәте менән мөнәсәбәттәр киҫкенләшеп китте.
Шлотбург
[[Файл:Memorial_Nyenschantz_04.jpg|справа|мини|270x270пкс|
Иҫтәлекле билдәһе «Ниеншанц Ҡәлғәһе»]] Ниеншанц ҡәлғәһе бер аҙна ҡамауҙан һуң 1703 йылдың 1 (12) майында ҡабаттан яулап алына (Төньяҡ һуғыш барышында). Б.П.Шереметев етәкселеге аҫтында ун ике сәғәт утҡа тотоуҙан һәм дары келәтен шартлатыуҙан һуң ҡәлғә рус армияһына бирелә. Был еңеү хөрмәтенә Пётр I үҙ һүрәте менән  миҙал булдыра, ә ҡаланы итеп  Шлотбург тип үҙгәртә  (Slotburg — Замок-ҡала).
1725 йылға Шлотбург посадының ҡалған өлөшөндә Охта слободалары урынлаштырыла. Һуңыраҡ был район Оло Охта исемен ала. Был ваҡытҡа Шлотбург ҡала булараҡ бөтөрөлә, әммә ҡәлғә һаҡлана. 1828 йылда Охта биҫтәләре  Санкт-Петербургҡа, уның  өлөшө булараҡ, ҡушыла. 1849 йылда Ниеншанцтың үҙәк нығытмаһы әле була, уны һүтеп алыу датаһы аныҡ билдәле түгел.
Хәҙерге заман
1990 йылдар уртаһына тиклем Охта морононда СССР Петрозаводының эшләп тороусы цехтары була. Предприятие ябылғандан һуң һәм 2000 йылдар уртаһына тиклем биналар ташландыҡ хәлдә була.
1992—1998 йылдарҙа П.Е. Сорокин етәкселегендә археология экспедицияһы ҡаҙыныу эштәре үткәрә, һөҙөмтәлә Нева һәм Охтаның һул яры араһындағы территориялар  2001 йылда рәсми рәүештә археология ҡомартҡылары тип иғлан ителә һәм  һаҡлауы аҫтына алына. Был территорияла «Ландскрона 700 йыл, Нева тамағы, Ниеншанц» музейы асыла.
Төҙөлөш өсөн комплекслы тикшеренеүҙәр менән бәйле биш йыл дауамында компания заказы буйынса 4,4 гектар майҙанда ҡаҙыныу эштәре алып барыла. Эштәрҙе Н. Соловьева етәкселегендә Санкт-Петербург Фәндәр академияһы матди мәҙәниәт тарихы  институтының археология экспедицияһы (1,7 гектар майҙанда) һәм П. Сорокина етәкселегендә Төньяҡ-Көнбайыш  мәҙәни һәм тәбиғи мираҫ ғилми-тикшеренеү институты   (2,7 гектар майҙанда) башҡараә. Дөйөм майҙаны 2,4 гектар булған мәҙәни мираҫ участкалары табыла. Шуның 0,8 гектары «Газпром нефть» биләмәһендә урынлашҡан, ә 1,6 гектар  ҡала милке булып ҡала. Санкт-Петербургҡа нигеҙ һалынғандан һуң Петр I Нинешанц ҡәлғәһе фортификацияһының  ер өҫтө өлөштәрен  юҡ итергә бойора. Археологик экспертиза билдәләүенсә, ҡәлғәнән юҡҡа сыҡҡан бастион һәм куртиналар өйөмөн уратып алған соҡор ҡала. Шулай уҡ ҡаҙыу эштәре ваҡытында ҡоҙоҡ бураһы һәм һуйырташлы иҙән меннә ҡаралты ҡалдыҡтары, Карл бастионы конструкцияһының бер нисә фрагменты табыла (2011 йылда консервациялана).
2009 йылдың октябрь башында буйынса рәсәй федерацияһының мәҙәниәт министры А. А. Авдеев Росохранкультура тураһында ҡануниәт үтәлеше мәсьәләләрен ҡараясаҡтар Хөкүмәт ҡабул иткән Санкт-Петербург сиккә параметрҙары менән киләсәкте төҙөргә рөхсәт биреү тураһында ҡарар тайпылырға рөхсәт Охта-үҙәге. был талаптарын боҙоуҙарҙы бөтөрөү һәм прокуратура ебәреү үтенесе менән Санкт-Петербург һәм юстиция министрлығы.
Санкт-Петербургҡа ҡараған морон участкаһына шулай уҡ Ниеншанец  участкалары – көнсығыш, көньяҡ һәм көнбайыш ҡәлғә диуарҙары асыҡлана. Әммә, бында археологик эште ҡала властары үткәрмәй.
Ниен посады территорияһында (элекке Ниенштадт) яҡынса 1,2-1,6 метр тәрәнлектә  дүрт ағас ҡаралтыһы ҡалдыҡтары өйрәнелгән. Уларға ихата түшәмәләре һәм урам күперҙәре ҡушылған.
Ғалимдар был биналарҙың янғында юҡҡа сығыуын күрһәтә, быға ағас күмерҙәр өйкөмө, янған бүрәнәләр эҙҙәре күрһәтә. Был күрәһең, рус-швед һуғышы ваҡытында Ниенды юҡҡа сығарыу эҙҙәре: иҙән аҫтындағы табылдыҡтар  (тәү сиратта, баҡыр тәңкәләр),  Төньяҡ һуғышы башындағы хәлдәр тураһында һөйләй.
2009 йылдың 21 авгусында КГИОП ҡарары менән мәҙәни мираҫ объекты асыҡланған территория һиҙелерлек кәметелә,  уның составынан үҙәк өлөшө сығарыла.
2010 йылда ҡаҙыу эштәрен ИИМК РФА археология төркөмө дауам итә.
Ниеншанц территорияһында үткәрелгән археологик тикшеренеүҙәр Рәсәй территорияһында үткәрелгән масштаблы сара булып тора. Дөйөм ҡаҙылған территориялар 40 000м2  ашыу тәшкил итә. Тикшеренеүҙәр барышында бер нисә археология ҡомартҡыһы асыҡлана, неолит һәм иртә тимер - Урта быуаттарҙың һәм Яңы осорҙоң мәҙәни ҡатламдары өйрәнелә. Шулай уҡ ике дәүергә ҡараған Ниеншанцтың  нығытмалары табыла.
Мороно урынлашҡан мәҙәни мираҫы булып тора һәм участка хаотично охтинский асылда «технология тарҡау бровка, ҡәлғәнең соҡорҙарының һәм ҙур булмаған ҡаҙылма ҡалдыҡтары деревоземляной зоналар араһында». Һуңғы ашыу мәҙәни мираҫ объекты даими ҡоролмалары емерелгән. Ландскрон ҡәлғәләр төҙөү дәүерендә (XIII-XIV бб.) һәм Ниеншанц (XVII-XVIII бб.), верфендә Охтинский ҡоролмалары (XIX в.), объекттарҙы бомбаға һәм петрозавод (XX в.) перемалываться тупраҡта бер нисә тапҡыр. Мәҫәлән, экспертизаға ярашлы, был ҡаласыҡтың мәҙәни ҡатламы түбәнге новгород мысовый дәүерендә (xiii б.) грунттың һәм һыу объекттарының кимәле түбән хәҙер юғала ҡушыла.
Хөтбә
Үткәреү тәртибе
Хөтбә һөйләү Мөхәммәт с.ғ.с. тарафынан индерелгән. Хөтбә ғәҙәттә Аллаһы тәғәләне, Уның Рәсүлен ҙурлау һәм маҡтауҙан башлана. Йома хөтбәһе ике өлөштән тора, улар араһында имам мөнбәрҙә ултырып ала. Тәүге өлөшө өгөт-нәсихәткә бағышлана, икенсе өлөшө барлыҡ мосолмандарға доға ҡылыуҙан ғибәрәт. Ике өлөшөндә лә шәһәҙәт әйтелә. Тәжрибәле имам хатиб вәғәзен рифмаға һалып һөйләй (хатиб һәм хөтбә һүҙҙәре — тамырҙаш).
Хөтбәне оҙаҡҡа һуҙмау хәйерле һанала. Вәғәз тыңлағанда яҡ-яҡҡа ҡаранмай, башҡа эштәр менән шөғөлләнмәй, тауышланмай ултырырға тейештәр. Хөтбә ваҡытында намаҙ уҡыу ҙа мәҡруһ ғәмәл һанала. Сөнниҙәрҙә йома намаҙында хөтбә һөйләү фарыз.
Урта быуаттарҙа урындағы хакимға һәм хәлифәгә сәләмәтлек теләп хөтбә уҡыу ҙа булған.
Башҡорт телендә
Башҡорт телендә «хөтбә» һүҙе һуңғы йылдарҙа ғына киң ҡулланышҡа инеп бара. Уҙған быуаттың 90-сы йылдарына тиклем күберәк «вәғәз» варианты ҡулланыла ине. Вәғәз — дин әһелдәренең халыҡты өйрәтеп, өгөтләп һөйләгән һүҙе. Ошо һүҙҙән «вәғәзсе» тигән төшөнсә лә яһалған. Башҡорт халҡында никах ваҡытында уҡыла торған доға ла «хөтбә» тип атала.
Вәлиев Марат Дәүләт улы
Вәлиев Марат Дәүләт улы (5 сентябрь 1943 йыл) — ғалим-инженер‑механик. Техник фәндәр докторы (1991), профессор (1995). Рәсәй Федерацияһының (1994) һәм Башҡорт АССР-ының (1989) атҡаҙанған уйлап табыусыһы, СССР‑ҙың нефть сәнәғәте отличнигы (1988).
Биографияһы
Марат Дәүләт улы Вәлиев 1943 йылдың 5 сентябрендә Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә тыуған.
1965 йылда Өфө нефть институтын тамамлаған. 1966 йылдан алып «Востокнефтепроводстрой» тресында эшләй, 1969—1971 йылдарҙа һәм 1974 йылдан башлап Бөтә Союз нефтте һәм нефть продукттарын йыйыу, әҙерләү һәм күсереү ғилми тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр. 1985—1990 йылдарҙа Башҡортостан нефть ғилми-тикшеренеү һәм проект институтының сектор, лаборатория мөдире, 1994 йылдан алып һәм 2000 йылда — директор урынбаҫары, 1998—2000 йылдарҙа директоры. 1992 йылдан башлап «ЛУКойл—Урал» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары, 1993—1994 йылдарҙа «Уралнефтегаз» акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры, 2003 йылдан алып «КогалымНИПИнефть» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең Өфө ғилми бүлексәһе начальнигы, 2009 йылдан — «ОЗНА‑Менеджмент» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәттең (Өфө) фәнни‑техник мәсьәләләр буйынса генераль директор советнигы.
Фәнни эшмәкәрлеге
Вәлиев Марат Дәүләт улының фәнни эшмәкәрлеге 2 фазалы мөхиттәр гидродинамикаһын өйрәнеүгә, ауыр юғары ҡуйылыҡтағы һәм һыу ҡатыш нефтте сығарыу, йыйыу, ташыу техникаһын һәм технологияһын камиллаштырыуға арналған. Марат Дәүләт улы тарафынан юғары ҡуйылыҡтағы нефтте тәрәндән ала алған насос менән сығарыу өсөн ҡорамалдарҙы проектлау нигеҙҙәре эшләнә, һыу ҡатыш нефттең эмульсияға әйләнеүен булдырмау ысулдары һәм ҡуйылығын кәметеү технологиялары әҙерләнә. 250‑нән ашыу фәнни хеҙмәт, 140 уйлап табыу авторы.
Иҫке Ҡарағош
Иҫке Ҡарағош (Старокарагушево) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 291 кеше. Почта индексы — 452967, ОКАТО коды — 80218825007.
Насибулла (исем)
Насибулла — башҡорт ир-ат исеме.
Этимологияһы
Насибулла ғәрәп теленән ингән ир-ат исеме. Насип һәм алла һүҙҙәрен ҡушып яһалған. Алла биргән бала тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Абдуллин Нәсибулла Ғабдулла улы (Абдуллин Насибулла Габдуллович; 1913—1996) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 60-сы кавалерия полкының фельдшеры. Медицина хеҙмәте гвардия лейтенанты. Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, I дәрәжә Ватан һуғышы ордены, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены, Октябрь Революцияһы ордены кавалеры. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған табибы.
Иманғолов Насибулла Сәйфетдин улы (1902 йыл — ?) — 112-се кавалерия дивизияһы яугиры, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Сәхәүетдинов Нәсибулла (Сахаутдинов Насибулла; 1902 йыл — 20 ғинуар 1944 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, гвардия сержанты.
Усманов Нәсибулла Усман улы (1907 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант, ҡыҙылармеец.
Фамилияла
Насибуллин Сәләхетдин Ғилметдин улы (Насибуллин Салахутдин Гильмутдинович; 5 февраль 1947 йыл — март 1993 йыл) — 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Нәсибуллин Рәсим Мөхлис улы уНасибуллин Расим Мухлисович; 15 июнь 1960 йыл) — рәссам, график. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (2008). Рәсәй Рәссамдар союзы ағзаһы, Рәсәйҙең ЮНЕСКО ҡарамағындағы ижади союзы ағзаһы.
Насибуллина Минзиә Биктимир ҡыҙы (20 июнь 1948 йыл — 5 апрель 2021 йыл) — бейеүсе, Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған артисы (1989).
Буҙ ҡорт
Буҙ ҡорт (Серый волк) (Boz Qurd, Boz Kurt) — төрки халыҡтарҙа борон замандарҙан йәшәп килгән риүәйәт. Бүре тиреһенең тылсымлы көсө тураһында боронғо яҙма сығанаҡтарҙа әйтелә (Казлы Тимофей V быуат, Нәжиб Хәмәдәни Х быуат яҙмаларында):
''«Бүре тиреһенән дөңгөр (барабан) эшләп, уйнаһаң, ҡалған дөңгөрҙәр шартлап ярылыр. Бүре тиреһе менән һаҙаҡты ҡөпләп, кереште тартһаң, ҡалған бөтә тарттырылған керештәр ҙә шартлап өҙөлөр».''
Төрки халыҡтарҙан башҡорт халҡы этнонимын шулай тип тә аңлаталар: башҡорт — «баш бүре». Бынан тыш башҡорт ырыуҙарының береһе тип атала.
Әзербайжандарҙа бүрегә табыныу
Әзербайжандар әле лә бүрене изге лә, яуыз да йән эйәһе икән тип ышана. «Ҡорҡот ата китабы»нда ҡайһы бер мәҡәлдәр («Бүре күреү яманлыҡҡа») һәм хөрәфәттәр яҙылған(«Юлында бүре осраған уңыр, ҡара бесәй осраған — уңмаҫ»). Ҡуйға (һарыҡҡа) ла ҡараш ике төрлө. В. Ғәбиб-уғлының: «Әзербайжанда бүрене тотем итеп табыныу бик таралған булған», — тип раҫлауы дөрөҫлөккә тап килмәй. Ул таянған әзербайжан, төрки халыҡтарының һәм Урта Азия фольклор һәм әҙәбиәт белгестәренең береһенең хеҙмәте лә быны раҫларлыҡ дәлил була алмай, сөнки әзербайжан фольклорында әзери ырыуҙарының сығышын бүре менән бәйләү осрамай. Бүре бында — юл күрһәтеүсе, алдан барыусы. Бүре — төркиҙәрҙе һәләкәттән ҡотҡарыусы һәм уларҙә ҡоро сүллектән уңдырышлы ерҙәргә алып сыҡҡан юлбашсы.
''«Ҡатын-ҡыҙ киске яҡта ишек алдына яулыҡ ябынмаған килеш сыҡһа, инә бүре — Залхаға әйләнеүе бар. Залханың бер күлдәге бар. Төндә ул күлдәген кейеп ала ла, кеше ауларға сығып китә. Ҡайтҡас, күлдәген сисеп, яңынан кешегә әүерелә»''
Тағы бер ышаныу буйынса — бүре кешеләрҙе ыҙғыштыра, айыра ала :
''«Бүре майын ҡатын кешенең кейеменә һөртһәң, ире уның менән ыҙғыша балаясаҡ, уны күрә алмай башлап, айырып ебәрәсәк. Шулай уҡ иренең кейеменә һөртһәң дә, ир кеше ҡатыны менән ыҙғыша башлай, уны күрә алмай һәм айырылыша»''
Бүре мәҡәлдәрҙә лә иҫкә алына:
«Бала имеҙгән ҡатындың түшенә өс тапҡыр бүре тәпейе менән һуғып алһаң, түштәге шеш ҡайтасаҡ»
«Түлһеҙ ҡатын йылан тиреһе менән бүренең баш һөйәге һалынған һыуҙа йыуынһа, ул бала табасаҡ»
Шулай итеп, бүре халыҡ хәтерендә яҡлаусы, тотем һәм шул уҡ ваҡытта зыян килтереүсе булараҡ тә һаҡлана. Мәҡәлдәр һәм әйтемдәрҙә был ике төрлө ҡараш ап-асыҡ күренә.
Бүренең изгелеге тураһында
Әзербайжан тексының транскрипцияһы:
Юл буйынса тәржемә:
Бүренең яуызлығы тураһында
Әзербайжан тексының транскрипцияһы:
Юл буйынса тәржемә:
Ҡай бер боронғо хөрәфәттәрҙә һәм риүәйәттәрҙә бүре (ҡорт) яуыз йән эйәһе итеп һүрәтләнә. Ошондай легенда бар:
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
Эпостың XI-се бүлегендә Ҡазан хан уның боронғо ата-бабалары бүрене ырыу башы, тип танығанын әйтә.
Әзербайжанса:
«Эзвай гурд энуги еркегинде бир кокум вар»
Нгарка-Тобан-Тарка-Яха
Нгарка-Тобан-Тарка-Яха — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хадыта-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 113 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 43 км.
Буҙ ҡорт
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
Тәржемәһе:
Нгарка-Тобан-Тарка-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Буҙ ҡорт
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
«Мин ҡурҡыу белмәҫ ҡорт ырыуынан»
Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)
Серебряная (Серебрянка) — Рәсәй йылғаһы. Пермь крайы, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чусовая йылғаһының уң ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 147 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, Ревда ҡалаһынан Кын ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Буҙ ҡорт
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
«Гара башым гурбан олсун, гурдым, сана»
Серебряная (Чусовая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Буҙ ҡорт
«Ҡорҡот-ата китабында» бүре ыңғай яҡтан иҫкә алына
«Ҡара башым һиңә ҡорбан булһын, ҡортом»
Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы
Рахманов Тәлғәт Лотфулла улы (15 июнь 1920 йыл — 24 август 2010 йыл) — СССР-ҙың партия һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1962—1987 йылдарҙа КПСС-тың Илеш район комитетының беренсе секретары. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Биографияһы
Тәлғәт Лотфулла улы Рахманов 1920 йылдың 15 июнендә Башҡортостандың Илеш районы Мансар ауыл Советының Абдулла ауылында күп балалы крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Атаһы, Лотфулла ағай, батша армияһында хеҙмәт итә, [//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D1%80%D0%B0%D0%B6%D0%B4%D0%B0%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%B2%D0%BE%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D0%B2_%D0%A0%D0%BE%D1%81%D1%81%D0%B8%D0%B8 Граждандар һуғышында ҡатнаша], ауылдаштары менән бергә яңы колхоз тормошон яйға һала. Лотфулла үҙенең биш балаһын үҙаллылыҡҡа, тыуған ерҙәрендә тырышып, намыҫлы эшләргә өйрәтә.
[//ru.wikipedia.org/wiki/1987_%D0%B3%D0%BE%D0%B4 1987 йылда пенсияға сыға.] Артабанғы йылдарҙа ул район үҙәген ташлап китмәй, үҙ йортонда йәшәй, баҡсаһында емеш-еләк, йәшелсә үҫтерә. 2010 йылдың 24 авгусында вафат була.
[//ru.wikipedia.org/wiki/%D0%9A%D0%9F%D0%A1%D0%A1 КПСС ағзаһы]. КПСС-тың ХХІІІ-ХХVII съездары делегаты. ІХ-ХІ саҡырылыш РСФСР-ҙың Юғары Советы депутаты. Башҡорт АССР-ы Юғары Советының V, VI, VII, VIII саҡырылыш депутаты.
Мулла туғайы
Мулла туғайы — Башҡортостан Республикаһының Бөрйән районы Ҡыпсаҡ ауыл советына ҡараған Килдеғол ауылындағы туғай.
Тарихы
Ауыл үрендә, Ҡолғанаға киткән юлдың уң яғында, Һарағы йылғаһы буйында матур ғына туғай бар. Мулла туғайы тип йөрөтәләр уны. Элек ауылда дин көслө булған. Ауыл уртаһындағы мәсет ҡалҡыу ерҙә тирә йүнгә йәм биреп, кешеләрҙе үҙенә йәлеп итеп ултырған. Диндарлыҡта Һағынбайҙар заты өҫтөнлөк тотҡан. Һағынбайҙың улы Сабитулла 1862 йылда имамлыҡ Указы ала. Ҡустыһы Әхмәтулла ла муллалыҡ итә. Ҡатыны Бәҙеғол менән балаларында ла иман рухы тәрбиәләргә тырыша улар. Улдары: Һиҙиәт— ауылдағы мәсеттең мәҙине була, ә Хәйрулла менән Йыһанур күренекле муллалар.
Р. Н.Мәһәҙиевтың 1916 йылда Ырымбурҙағы «Ваҡыт» нәшриәтендә баҫылған «Дамулла Ғабдулла хәҙрәт Сәйетбаттал уғлы Муллаҡай» исемле китабында беҙҙең диндар ауылдаштарыбыҙ хаҡында ла ҡиммәтле мәғлүмәттәр бар. Муллаҡай мәҙрәсәһендә белем алыусылар араһында улар ҙа булған. 9-сы биттә «Орск өйәҙе Ҡарағай-ҡыпсаҡ волосы Килдеғол (Сарағ) ауылында имам-хатиб Хәйрулла Әхмәт улы, мөъәҙин Һидиәтулла Әхмәт улы» тиелә Ауылыбыҙҙың мәсет тотҡан һуңғы муллаһы 1861 йылғы Йыһанур Әхмәт улы Һағынбаев. Үҙ донъяһын үҙе көтөп, халыҡты иманға әйҙәп йәшәһә лә совет власына оҡшамаған, мәсетен ябалар, үҙен совет йәмғиәте алдында ғәйепле һанап, 1932 йылда хөкөм итәләр. Төрмәнән ҡайтып һуғыш алдынан вафат була.
Йыһанур мулла тыныс тормошонда бесән сапҡан, намаҙ уҡыған баяғы туғайҙы уға ихтирам йөҙөнән һуңынан ауылдаштары Мулла туғайы тип йөрөтә башлайҙар.
Йыһанур мулланың атаһының ағаһы Сабиттулла имамдың улы Билалдың ейәндәре Мазһар, Хәйҙәр, Фәрит (аталары Һағынбаев Шаһимырҙан) олаталарының исемен фамилия итеп алып, ауылда ҙур ара йәйелдерҙеләр. Мазһар 7, Хәйҙәр 3, ә Фәрит 6 ул атаһы. Үкенескә, хәҙер үҙҙәре был донъяла юҡ инде. Байтаҡ йылдар мал тапандыһы булып ятҡан Мулла туғайын 1928 йылғы Мазһар Билалов кәртәләп бесәнлек итеп ала. Хәҙер унда улы Айрат бесән эшләй.
Мулла туғайы халыҡты үҙенә ылыҡтырып, саҡырып торғандай. Хужаһынан рөхсәт алып, Мулла туғайында — изге урында «Шәжәрә», «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамдары, балалар һабантуйы үткәреү матур йолаға әйләнде.
Ҡарауыл сағылы (тау)
Ҡарауыл сағылы — Ишембай ҡалаһының төньяҡ-көнсығышында урынлашҡан тау һырты һәм Ишембай ҡалаһындағы иң ҙур урман паркы.
Тау һырты ҡала йорттарынан 1 километр тирәһе генә алыҫлыҡта, Тәйрүк йылғаһының аръяғында урынлашҡан. Ҡала менән тау араһында 1970-се йылдарҙа сафҡа индерелгән Тәйрүк быуаһы ята. Төньяҡтан Көҫәпҡол ауылы,ә көньяҡтан — Ҡыҙҙар тауы һәм Әбейҙәр тауы араһында ятҡан Смаҡай ауылы — һырттың сиге. Смаҡай ауылын икегә ярып тау йылғаһы Буҙайғыр аға.
Тарихы
Бик борон замандарҙа был бейек түбәле һыртты Юрматы ырыуы бағауылдары үҙ ерҙәрен сит-яттар, шулай уҡ башҡа ырыуҙар һуғышсыларынан һаҡлау урыны итеп файҙаланған тип фараз итәләр. Һырттың Смаҡай ауылы яғындағы һыртында ҙур ғына мәмерйә лә бар.
1932 йылдың 16 майында Ишембай ауылы янында нефть фонтанының урғылыуы был төбәктең тәбиғәтенә кире йоғонто яһай. Иҫке Ишембай һәм Кантон ауылдары араһындағы үтә тәрән Ҡарагүлгә нефть эшкәртеүҙән ҡалған ҡалдыҡтар ағып төшә. Ҡуйы урман менән ҡапланған Ҡарауыл сағылынан машиналарға тейәп ҡырҡылған ағас предпрятиеларға оҙатыла. Шулай итеп, Ишембай — Өфө тимер юлы һалынғансы, Бөйөк Ватан һуғышы алдынан, бөтә тирә-яҡҡа йәмен бөркөп, күкрәк киреп ултырған Ҡарауыл сағылы яп-яланғас бер тауға әйләнә.
Ағастар бер аҙ күтәрелгәс,1978 йылда тауҙа саңғы-роллер трассаһы һалына, һуңыраҡ 3 км, 5 км һәм 10 километрға еткән саңғы юлдары ла булдырыла. Шул йылдарҙа ҡалала биатлон спорты киң үҫешә, шуға ла Ҡарауыл сағылығындағы трассалар спортсылар шөғөлләнерлек итеп ҡулайлаштырыла. Ҡарауыл сағылындағы бөгөн урман-паркы ҡала халҡының һәм уның ҡунаҡтарының иң яратҡан тәбиғәттә ял итеү урыны.
Әлеге ваҡытта әйләнә тирәләге ҡалаларҙан, ауылдарҙан профессиональ спорт менән шөғөллөнеүселәр күнекмәләр үткәреү өсөн Ҡарауыл сағылындағы ошо саңғы-роллер трассаһына килә.
Был урман ситендәге паркка Ишембай ҡала Советы башҡарма комитетының элекке рәйесе Владимир Николаевич Поляков исеме бирелгән.
Ҡарауыл сағылының түбәләре
Хәҙерге заманда Маяҡ тип аталған түбәһенең бейеклеге диңгеҙ кимәленән 231,3 метр. Шуға ла унан Ишембай, Салауат ҡалалары, Салауат ҡалаһы янындағы химик комбинат корпустары, шулай уҡ Контюковка ауылындағы алтын көмбәҙле мәсет ап-асыҡ күренә. Был түбәлә хәҙер Ишембай телеүҙәге вышкаһы урынлашҡан. Алебастр түбәһе бейеклеге 233,9 м. Һыртта тағы ике ошондай бейек түбә бар (255 һәм 161,8 метр).
Меглич
Меглич — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молдино күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ҡыҙылъяр (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — урыҫтар (100 %) йәшәй.
Тарихы
Ҡыҙылъяр ҡасабаһы (Моисеев ҡасабаһы) 1878 йылда барлыҡҡа килгән. Ауылға Һамар һәм Курск губернаһы крәҫтиәндәре нигеҙ һалған. 1896 йылда 285 кеше йәшәгән 37 йорттан торған. 1920 йылда 38 йортта 229 кеше йәшәгән.
Омица
Омица — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 88 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Орловка (Әлшәй районы)
Орловка (Орловка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 51 кеше. Почта индексы — 452116, ОКАТО коды — 80202837003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Турунгас
Турунгас — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шиш йылғаһының уң ярына тамағынан 172 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Нәғим (исем)
Нәғим — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Нәғим исеме бар.
Этимология
Нәғим ғәрәп теленән килеп ингән ир-ат исеме. Муллыҡ, именлек, бәхет, байлыҡ тигәнде аңлата.
Турунгас
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нәғим (исем)
Билдәле кешеләр
Ишбулатов Нәғим Хажғәле улы (10 август 1928 йыл — 7 февраль 2006 йыл) — башҡорт тел белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы (1975), профессор (1981). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1980).
Садиҡов Нәжип (Нәғим) Минһажетдин улы (Садыков Назип (Нагим) Миниязевич (Минязевич); 4 август 1914 йыл — 19 октябрь 2003 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия кесе сержанты. II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры.
Әғләмов Нәғим Харислам улы (15 август 1932 йыл — 24 декабрь 2008 йыл) — төҙөлөш новаторы, монтажсы. 1958—1992 йылдарҙа «Гидромонтаж» тресының Зәй монтажсылар участкаһы бригадиры. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1977), РСФСР‑ҙың атҡаҙанған төҙөүсеһе (1973).
Дауытов Нәғим Яҡшығол улы (12 декабрь 1921 йыл — 1986 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, сержант. Педагог. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985)
Адамовка районы
Ада́мовка райо́ны — Ырымбур өлкәһе районы.
1932 йылда Ҡаҙағ ССР-нан РСФСР составына күсерелде.
Милли состав (2010): урыҫтар — 46,9%, ҡаҙаҡтар — 34,2%, татарҙар — 2,4%, украиндар — 6,6%, мордва — 1,5%, немецтар — 1,3%, башҡорттар-1,2%.
Мең
Мең (меңле) — башҡорт ҡәбиләһе.
Телдәре башҡорт теле төньяҡ-көнбайыш диалектының түбәнге ағиҙел-ыҡ һәм көньяҡ диалектының дим һәм өршәк һөйләштәренә ҡарай.
Этноним
«Мең» этнонимы мең («тысяча») һанынан барлыҡҡа килгән тип иҫәпләнә.
«Дәфтәр-и Сыңғыҙнамә» составына ингән «Ҡысса-и Сыңғыҙхан» дастанына ярашлы, Сыңғыҙхан мең ҡәбиләһе башлығына «Мең Һаҙаҡлы Урҙас-бей» тип мөрәжәғәт итә. Ж. М. Сабитов буйынса, «мең» этнонимы ҡәбилә башлығы Урҙас-бейҙең «Мең Һаҙаҡлы» («Тысячеколчанный») лаҡабынан барлыҡҡа килгән. Г. Е. Грум-Гржимайло гипотезаһына ярашлы, тыва халҡы составындағы меңгәт (мингат) этнонимы аҫтында билдәле булған төп ырыу атамаһының бер өлөшөн «мең» атамаһы тәшкил итә, бында -әт (-ат) — күплек ялғауы булып тора. Шул уҡ ваҡытта этнонимдың монголдарҙың «маңғыт» ҡәбиләһе атамаһынан барлыҡҡа килеү версияһы кире ҡағыла, сөнки һуңғы «Сокровенное сказание»һы —ла телгә алынған «Маңғытай» антропонимынан барлыҡҡа килгән.
Мең этнонимы шулай уҡ ҡырғыҙҙар, нуғайҙар һәм үзбәктәрҙең составында теркәлгән.
Ырыу составы
Р. Ғ. Кузеев буйынса мең ҡәбиләһе 7 ырыуҙан тора: Хәҙерге тикшеренеүселәр ҡобау һәм меркеттәрҙе айырым башҡорт ҡәбиләләре тип билдәләй.
Тарих
Меңлеләр ҡәбилә булып боронғо төрки дәүерҙә (VI—VIII бб.), уғыҙ берләшмәһе тупланған Саян-Алтай төбәгендә ойошҡан.
XII—XIII быуаттарҙа меңлеләр күп ҡәбиләле ҡыпсаҡ донъяһының бер өлөшө булып торған. XIII быуатта киң территорияла Алтын Урҙа дәүләте барлыҡҡа килә. XIV быуатта меңлеләр ҡатай ҡәбиләһе менән тығыҙ бәйләнештә була. Был осорҙа улар бергәләп көнбайыш Башҡортостанда, башлыса Ыҡ йылғаһының түбәнге ағымы буйында, шулай уҡ Зәй, Минзәлә һәм Сөн йылғалары буйлап көн итәләр. Ҡобау ырыуы башҡорттары үҙҙәренең туған яғы тип, ҡатайҙар һәм ҡошсолар кеүек, Мәләкәҫ тигән урынды атайҙар. Улар буйынса был урын Ыҡ йылғаһы аръяғында урынлашҡан. Ҡобауҙарҙың бер араһы мәләкәҫ-ҡобау тип атала. Күл һәм суби ырыуҙары риүәйәттәре ата-бабаларының «боронғо ерҙәре» тип Ыҡ буйы үҙәнен күрһәтә. Риүәйәттәр буйынса күл-меңлеләр Дим буйына Ҡунҡас һәм Иштәкә аҡһаҡалдар етәкселегендә күсә.
XIV быуаттан, башҡорт ҡәбиләләре Бөгөлмә ҡалҡыулығынан әүҙем күсеше осоронда, мең ырыуҙары ҡатайҙар артынан Ағиҙел аша үтеп Ағиҙел-Ҡариҙел йылғалары араһының көньяҡ өлөшөн биләй, артабан Ҡариҙел һәм Дим йылғаларының Ағиҙелгә ҡойған ерҙәр тирәһендә төйәкләнә. Риүәйәттәргә ярашлы, хәҙерге Башҡортостан Республикаһының үҙәк өлөшө, Өфө ҡалаһы тирәһе менән бергә, меңлеләрҙең аҫаба ерҙәре була. 1480-се йылдарҙан Башҡортостандың күп өлөшө Нуғай Урҙаһы составына буйһона башлай, нуғай наместнигы башҡорттар менән Имән (Өфө) ҡалаһынан идара иткән. XV быуатта меңлеләр Дим үҙәнендә йәшәһәләрҙә, Нуғай Урҙаһы хакимлыҡ итеүе осоронда был ерҙәр өсөн низағтар булғылай һәм бында хәл тотороҡһоҙ була. XVI быуат уртаһында меңлеләр, юрматылар һәм башҡа башҡорт ҡәбиләләре менән берлектә нуғайҙарға ҡаршы асыҡ көрәш юлына баҫалар. Был көрәш барышында меңлеләр тулыһынса Дим һәм Өршәк йылғалары үҙәндәрендә урынлашалар. Төньяҡ-көнбайыш Башҡортостанда, Минзәлә йылғаһы буйында йәшәүсе ҫарайлы-мең ырыуы вәкилдәре Ҡазан ханына хеҙмәт иткән.
Дим буйында йәшәүсе меңлеләр көньяҡ-көнбайышта — йылан, көнбайышта — ҡаңлы, төньяҡ-көнбайышта — ҡаршын, төньяҡта — көҙәй һәм ҡобау, төньяҡ-көнсығышта — табын (бишул, табын, йомран-табын һәм дыуан-табын), көнсығышта — меркет, көньяҡ-көнсығышта — юрматы ҡәбиләләре уларға күрше була. Минзәлә үҙәнендә йәшәүсе ҫарылы-мең ырыуының күршеләре — байлар һәм ирәкте ҡәбиләләре.
Гусар (Уй ҡушылдығы)
Гусар — Рәсәй йылғаһы. Силәбе өлкәһе, Ырымбур өлкәһе, Ҡурған өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 338 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Мең
Тарих
Көньяҡ-көнбайыш йәғни Дим башҡорттарына меңлеләрҙән башҡа ырыуҙарҙа ҡарай. Күл-мең башҡорттары 1706 йылда Иҫәт провинцияһынан үҙҙәренең «боронғо ерҙәренә» ҡайтҡан һалйоттарҙы керҙертәләр. Ил-күл-мең ырыуы ерҙәрендә бөрйәндәр Сәтәй-Бөрйән һәм Миәкәбаш ауылдарын нигеҙ һалалар, шулай уҡ Илсеғол һәм Тәүәтәй ауылыдары халҡының бер өлөшө бөрйән ҡәбиләһе вәкилдәре тәшкил иткән. Ҡырҡ-өйлө-мең ырыуы ерҙәрендә бөрйәндәр Дүртөйлө, Көрмәнкәй, Итҡол, Исмәғил ауылдарын нигеҙләйҙәр. Яйыҡ-cуби-мең ырыуы ерҙәрендә ҡыпсаҡтар тарафынан Ҡыпсаҡ-Асҡар, Бәләкәй Ҡыпсаҡ һәм Һарыш ауылдарына нигеҙ һалалар. Асылыкүл тирәһендәге ҡырҡ-өйлө-мең ырыуы һәм ҡаңлы ҡәбиләһенең аҫаба ерҙәрендә табындар Мәкәш, Буранғол, Ҡыҙрас ауылдарын нигеҙләйҙәр. Ил-күл-мең ырыуының аҫаба ерҙәрендә тамъяндар — Тамъян-Таймаҫ, Ҡолтай-Ҡаран һәм Ереклекүл ауылдарына нигеҙ һала, ә һуңғыһына Минзәлә өйәҙенән килгән ҫарайлы-мең башҡорттары керҙәш булып төйәкләнгәндәр. XVIII быуаттың беренсе яртыһында ил-күл-меңлеләр үҙ аҫаба ерҙәренә ғәйнә башҡорттарын керҙерәләр, улар Гәйнәямаҡ һәм Мәнәүез-Мәскәү ауылдарына нигеҙ һалалар.
Гусар (Уй ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мең
Тарих
Башҡортостандың Рус дәүләтенә ҡушылғандан һуң, XVI быуатта мең башҡорттары Башҡортостандың барлыҡ тиерлек көньяҡ-көнбайыш өлөшөн биләүҙәрен раҫлаусы аҫабалыҡ грамоталар алалар. Ҡәбиләнең ерҙәре Нуғай даруғаһы составында Мең улусын барлыҡҡа килтерә. Дим башҡорттарының мөрәжәғәте буйынса батша Алексей Михайловичтың 1646 йылдың 15 авгусындағы грамотаға ярашлы Мең улусы 11 өлөшкә бүленә. Һәр бер түбәгә етәкселек иткәндәр: 1) Тепергул Асанов «с товарищи», 2) Ураҙлы Урманов, 3) Айымбәт, Баҡый, Байымбәт Теренғоловтар, 4) Кумары Курясмаков, Кельтей Узряк, 5) Сихамбет, 6) Ахымбет Теперғолов, 7) Токомчик Супин, 8) Тоҡомбәт Теренғолов, 9) Ҡәҙерғол Баҡаев, 10) Аҡымбәт, 11) Кулка, Баҡай Нәҙерғоловтар.
Әммә аҫаба биләмәләр сиктәренең аныҡ итеп билдәләнмәлеүе, бихисап бәхәстәр тыуҙырған. Шунлыҡтан меңле башҡорттары үҙ ерҙәрен үҙ-ара килешеп яңынан 11 өлөшкә бүлгән. Был бүленеш 1671 йылдың 9 февралендә батша Алексей Михайлович тарафынан раҫлана. Уртаҡ аҫаба ерҙәрҙе бүлеүҙә Мең улусы башлығы кенәз Ҡәнзәфәрҙең 4 улы — Козябахты, Дистан, Кудабахты, Ҡоҙаш-кенәз һәм Сөплөктең 4 улы — Яйыҡ-Ҫыбы, Ҡадир-Ҫыбы, Меңле-Ҫыбы һәм Иҙел-Ҫыбы, һәм шулай уҡ Ураҙлы Урманов, Мәмбәтҡол Теникеев һәм Аҡҡонды Аҡманов ҡатнашҡан. Һуңыраҡ Кузябахтының ерҙәре — Мең улусы, Дистандың ерҙәре — Ҫарайлы-Мең улусы, Ҡоҙабахтының ерҙәре — Суби-Мең улусы, Ҡоҙаштың ерҙәре — Өршәк-Мең улусы, Яйыҡ-Ҫыбының ерҙәре — Яйыҡ-Ҫыбы-Мең улусы, Ҡадир-Ҫыбының ерҙәре — Бәғәнәш-Мең улусы; Иҙел-Ҫыбының ерҙәре — Слю-Мең улусы; Аҡҡондо Аҡмановтың ерҙәре — Меркет-Мең улусы; Меңле-Ҫыбының ерҙәре — Күл-Ил-Мең улусы; Мәмбәтҡол Теникеевтың ерҙәре ерҙәре — Илекәй-Мең улусы тип атала башлай.
Мең башҡорттарының аҫаба ерҙәре заводчиктар, аҡһөйәктәр, чиновниктар, крәҫтиәндәрҙең баҫып алыуы һәм хөкүмәт тарафынан конфискациялау һөҙөмтәһендә, һәм тағы ла керҙәшлеккә биреү арҡаһында, йылдан йыл кәмей бара. Әүҙем баш күтәреүселәрҙең дә аҫаба ерҙәрен тартып алалар.