cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Посио (Финляндия)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Маганевка
Маганевка (Маганевка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3 кеше. Почта индексы — 453294, ОКАТО коды — 80254860005.
Руденко Сергей Игнатьевич
Руденко Сергей Игнатьевич (ук. Сергій Гнатович Руденко; 20 октябрь 1904 йыл — 10 июль 1990 йыл) — совет хәрби етәксеһе. Һауа десанты ғәскәрҙәре командующийы (1948—1950). Авиация маршалы (1955). Советтар Союзы Геройңы (1944). КПСС Үҙәк Комитетына ағзалыҡҡа кандидат (1961—1966). СССР Юғары Советының 2-се һәм 6-сы саҡырылыш депутаты. Профессор (1972).
Һуғышҡа тиклемге хеҙмәте
Руденко Сергей Игнатьевич 1904 йылдың 20 октябрендә Чернигов губернаһы Кролевецкий өйәҙе Короп ҡасабаһында (хәҙерге Украинаның Чернигов өлкәһе Короп районы) итексе ғаиләһендә тыуа, украин.
1923 йылдың сентябрь айында үҙ теләге менән Ҡыҙыл армияға инә. Ҡыҙыл Һауа флотының Киев хәрби училищеһына курсант итеп ҡабул ителә. Ул тарҡатылыу сәбәпле, 1924 йылдың сентябрендә РККА Хәрби-Һауа көстәренең Хәрби-теоретик мәктәбе курсанты булып китә, уны 1926 йылда тамамлай. Ул ваҡыттағы уҡытыу тәжрибәһенә ярашлы самолет менән идара итеүҙе ғәмәлдә үҙләштереү өсөн һуңынан А. Ф. Мясников исемендәге 1-се хәрби летчиктар мәктәбенә ебәрелә, уны 1927 йылда тамамлай. Шул йылдың авгусынан Мәскәү хәрби округы Хәрби-Һауа көстәренең 30-сы авиация эскадрильяһының кесе летчигы, ноябрҙән ошо уҡ округтың 22-се айырым авиаотрядында өлкән осоусы вазифаһынан алып отряд штабы начальнигы, звено командиры, отряд комиссары вазифаларын үтә.
Биктимер Ураҙаев
Биктимер Ураҙаев (18-се быуаттың сиреге — 17 май 1774 йыл) — башҡорт старшинаһы. Емельян Пугачёв полковнигы, 1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында ҡатнашыусы, отряд командиры.
Биографияһы
Биктимер Ураҙаев Иҫәт провинцияһы Барын-Табын улусы старшинаһы. Хәҙер Ураҙбай ауылында (хәҙер Силәбе өлкәһе Арғаяш районы составында) йәшәгән. 1737—1739 йылдарҙағы ихтилалда әүҙем ҡатнашыусы Барын-Табын улусы старшинаһы Ураҙай Абҙановтың өлкән улы.
Емельян Пугачёв етәкселегендәге Крәҫтиәндәр һуғышына 1773 йылдың декабрендә ҡушыла. Биктимер Ураҙаевтың отрядында 1000-ән ашыу яугир була. Ул И. Н. Грязновтың Иҫәт провинцияһына килгәнсе үк Шөкөр Әбзәнов һәм Ғәбделкәрим Ҡорманаев менән берлектә Урал аръяғы Башҡортостанда әүҙем эш алып бара: юлдарҙы күҙәтеп тора, ерле халыҡты мобилизациялауҙа, фураж, аҙыҡ-түлек йыйыуҙа, хөкүмәт ғәскәре менән бәрелештәрҙә ҡатнаша.
1774 йылдың 17 майында Нарели тауы эргәһендә, Яйыҡ һәм Әй йылғаларының үрге ағымы районында, Биктимер Ураҙаев отряды Михельсон корпусы менән ҡаты көрәшкә инә. Баш күтәреүселәр еңелә, Биктимер Ураҙаев һәләк була. Уға полковник дәрәжәһе бирелеү мәғлүмәте һаҡланмаған.
Шума (Конда ҡушылдығы)
Шума  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Конда йылғаһының һул ярына тамағынан 343 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Рендсбург-Эккернфёрде (район)
Рендсбург-Эккернферде (Rendsburg-Eckernförde) — Германияның районы. Район үҙәге — Рендсбург ҡалаһы. Район Шлезвиг-Гольштейн федераль еренә инә. Район 2185,48 км² майҙанды биләй. Халҡының һаны 272 981 кеше тәшкил итә. Бер квадрат километрға халыҡ тығыҙлығы 125 кешегә тиң. Райондың рәсми коды 01 0 58.
Район 166 общинаға бүленгән.
Утрау
Утрау, арал  — (Остров) — тирә-яғы океан, диңгеҙ йәки йылға менән уратып алынған ҡоро ер, утрау даими, хатта диңгеҙҙә һыу килеү мәлендә лә, рәүештә һыу кимәленән ҡалҡып тора. Утрау ҡитғаларҙан бәләкәй үлсәме менән айырылып тора. Иң ҙур утрау тип һаналған Гренландия иң бәләкәй ҡитға Австралиянан өс тапҡыр бәләкәй. Яңғыҙ утрауҙар була һәм архипелагҡа берләшкән утрауҙар була.
Ямалиев
Ямалиев — фамилия.
Шумья
Шумья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Юконда йылғаһының уң ярына тамағынан 199 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Янбаев
Янбаев — фамилия.
Айбулатов Шиһап Зәйнетдин улы
Биографияһы
Шиһап Зәйнетдин улы Айбулатов 1930 йылдың 9 авгусында Башҡортостан АССР-ы Арғаяш кантоны (хәҙер Силәбе өлкәһе Ҡоншаҡ районы) Новая ауылында тыуған.
Мәктәптә уҡыған сағынан уҡ райондың «Знамя труда» гәзитендә мәҡәләләре баҫыла башлай. Ә мәктәпте тамамлағандан һуң район гәзите редакцияһына әҙәби хеҙмәткәр итеп эшкә саҡырыла. 1950 йылдан алып ул журналистика мөхитендә ҡайнай. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Байтаҡ йылдар «Знамя труда» гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, ауыл хужалығы мөдире, мөхәррир урынбаҫары вазифаларын башҡара. 1965—1966 йылдарҙа район-ара «Колос» гәзите, 1966—1991 йылдарҙа Арғаяш районының «Восход» гәзите мөхәррире була.
КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбенең журналистика бүлегенә ситтән тороп уҡырға инә һәм, уны 1967 йылда тамамлап, ҡулына журналист дипломы ала.
1990 йылда уға бер юлы өс гәзиттең мөхәррире булдырға тура килә. Башҡорт һәм татар телдәрен яҡшы белгәнгә күрә уны өлкәнең башҡорт телендәге «Тыуған яҡ» һәм татар телендәге «Дуслыҡ» гәзиттәре мөхәррире вазифаһына тәғәйенләйҙәр. Ул административ эш менән генә сикләнеп ҡалмайынса, ауыл эшсәндәре тураһында күләмле очерктар, социаль һәм сәйәси темаларға мәҡәләләр яҙа. Ижадында йәш быуынды ауыл хужалығы һөнәрҙәре менән таныштырыуға ҙур урын бүлә, уларҙың ауыл ерендә төпләндереү буйынса маҡсатҡа йүнәлешле эш алып бара. Өҫтәүенә өлкә һәм райондың ауыл хужалығы белгестәре ҡатнашлығында көнүҙәк темалар буйынса "Түңәрәк өҫтәл"дәр үткәреүгә лә етди иғтибар бүлә.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Күп тапҡырҙар КПСС-тың район комитеты бюроһы ағзаһы, Арғаяш район Советы депутаты итеп һайлана. СССР Журналистар союзының 6-се съезы делегаты була.
1995 йылда хаҡлы ялға сыҡҡас, Арғаяш районының ветерандар советы рәйесе итеп һайлана һәм оло йәштәге граждандарҙың райондың өлкәнең ймәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашыуын хәстәрләй. Уның инициативаһы буйынса район мәктәптәрендә «Ҡаһарманлыҡ» дәрестәре үткәрелә башлай.
2000 йылда Шиһап Айбулатовҡа «Арғаяш районының почетлы гражданы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
Перт (Шотландия)
Перт (ингл. Perth, гэлск. Peairt , скотс. Perth ) —  Шотландияның үҙәк өлөшөндәге ҡала. Перт-энд-Кинросс округының административ үҙәге  (1975 йылға тиклем — Пертшир графлығының административ үҙәге).
Географияһы
«Урман» йәки «әрәмәлек» тигәнде аңлатҡан Перттың кельт атамаһы уны  III—IX быуаттар менән даталауға мөмкинлек бирә. Әммә Перттан төньяҡта рим форты Бертаның барлығы ҡалаға римлеләрҙең нигеҙ һалыуына ишара яһай. Археологик мәғлүмәттәр ҡаланың X быуатта барлығын иҫбатлай, ә беренсе тапҡыр Пертты йылъяҙмала телгә алыу XII быуатҡа ҡарай, сөнки ул ваҡытта хартия тарафынан уға ҡала статусы бирелә.
Пертшир беренсе тапҡыр Кеннет Мак Аллин арҡаһында билдәлелек ала, ул 838 йылда берләшкән Шотландияның беренсе короле була. Нәҡ ул Перт менән йәнәш Сконға легендар Яҙмыш Ташын килтерә, шунан алып уның түбәһендә бөтә тәхеткә ултырыу  тантаналары  башҡарыла. Был урында ҙур аббатлыҡ үҫеп сыға. Англия короле Эдуард I 1296 йылда изге ташты алып сыҡһа ла, Скон короллек үҙәге булып ҡала һәм был ваҡиға Перттың үҫешенә булышлыҡ итә.
2012 йылдың 14 мартында Перт ҡалаһы королева Елизавета II тәхеткә ултырыуының гәүһәр юбилейы хөрмәтенә Челмсфорд һәм Сент Асеф ҡалалары менән бергә «сити» статусын ала.
Дирһәм
Дирһәм (درهم) — беренсе башлап ғәрәптәр VII быуатта әйләнешкә индергән көмөш тәңкә.Атама гректарҙың «драхма» тигәненән ғәрәпләштерелгән.
Татар һәм ҡырым дирһәме
Татар дирһәме — Алтын Урҙаның көмөш тәңкәһе. Урта быуат көньяҡ урыҫ кенәзлектәрендә лә ҡулланылған, уларында өҫтәп сүкелгән тамға булған. Бындай тәңкә иҫ киткес һирәк нумизматик табыш булып тора. Мәҫәлән, әлеге ваҡытта барлығы биш татар дирһәме тураһында билдәле.
Ҡырым дирһәме (гирәй дирһәме) — XV быуатта төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйҙарында аҡса әйләнешендә билдәле бер роль уйнай.
Ауырлыҡ үлсәме берәмеге
Ғосман империяһында дирһәм ауырлыҡ берәмеге итеп файҙаланыла, ул окканың 1/400 өлөшөнә тигеҙ була. Окка 1,2828 кг тип стандартлаштырылғас, дирһәм 3,207г тарта башлай.
Атони
Ато́ни — Индонезияның Тимор утрауында йәшәгән халыҡтарҙың береһе. Иҫәбе — 844 030 кеше.
Атони халҡы йәшәгән төп илдәр: Индонезия — 761 000 кеше.
Башҡа илдәр: Көнсығыш Тимор — 80 000 кеше.
Даван телендә һөйләшәләр. Дин буйынса күпселеге протестанттар, бер өлөшө мосолмандар һәм урындағы диндәр.
Михайловка (Фёдоровка районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 305 кеше. Почта индексы — 453288, ОКАТО коды — 80254830001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Алёшин Иван Иванович
Алешин Иван Иванович (, Ивановка ауылы, Һарытау губернаһы — 27 февраль 1944) — ойоштороусыларҙың береһе партизан хәрәкәте Молдавияла Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында партизандар хәрәкәтен ойоштороусыларҙың береһе.
Биографияһы
Алешин Иван Иванович 1901 йылдың 14 (27) июлендә Һарытау губернаһының Ивановка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1920 йылдан алып —  РКП(б) ағзаһы. 1922—1933 йылдарҙа Совет Армияһында партия- сәйәси эшендә хеҙмәт итә. 1922 йылда хәрби-сәйәси мәктәпте тамамлай. 1933 йылда Молдавия АССР-ына ауыл хужалығын ойоштороу өсөн ебәрелә; Молдавия АССР-ы Каменский районының Рашковской машина-трактор станцияһының политотдел начальнигы булып эшләй, 1937-1938 йылдарҙа — Украина (Молдавия АССР-ы) КП(б)-ның  Каменский район комитеты секретары.
1938 йылдың декабренән алып Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының өлкә комитеты аппаратында эшләй, һуңынан Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты аппаратында эшләй. 1938 йылда ВКП(б.) Юғары партия мәктәбен тамамлай. 1941 йылдың 23 апрелендә Молдавия АССР-ы Коммунистар партияһының Үҙәк комитеты бюроһы ағзаһы һәм сәнәғәт буйынса секретары итеп һайлана.
Һуғыштың тәүге көндәренән үк Молдавияла партизан көрәшен ойоштороуҙа ҡатнаша. 1942 йылдың аҙағында Украина партизандар хәрәкәте штабының Молдавия бүлеге начальнигы, 1943 йылдың майынан алып Молдавия АССР-ының йәшерен партизан ойошмаларының һәм был территорияла партизандар хәрәкәте менән етәкселек итеүҙең тулы хоҡуҡлы вәкәләте. 1943 йылдың июнь-сентябрендә — 1-се Молдавия партизандар отрядтары берләшмәһе комиссары. Был партизан берләшмәһе Молдавияның Каменский райлонының төньяҡ өлөшөн немец илбаҫарҙарынан азат итә. 1943 йылдың сентябренән алып — 2-се Молдавия партизандар берләшмәһенең комиссары.
1944 йылдың 27 февралендә дошман авиацияһының Тернополь өлкәһе Шумский районы Русская Гута ауылына һөжүме ваҡытында һәләк була.
Хәтер
Алешин хөрмәтенә Кишинев ҡалаһының Рышкановка секторындағы бер урам аталған. СССР тарҡалғандан һуң был урам Молдаван кенәзлегенә нигеҙ һалыусы «Богдан Воевода» хөрмәтенә тип яңы исемгә күсерелгән.
Кирҙә
Кирҙә (Кирзя) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 459 кеше. Почта индексы — 452377, ОКАТО коды — 80234840001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Красовский Степан Акимович
Биографияһы
Степан Акимович Красовский 1897 йылдың 8 (20) авгусында Могилев губернаһының Глухи ауылында (хәҙергеБелоруссияның Могилев өлкәһе Быховск районы) крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Белорус. 1915 йылда башланғыс училище тамамлай.
Рус император армияһында
1916 йылдың майында рус армияһына саҡырыла. Сымһыҙ телеграф механиктары курсын тамамлай, унтер-офицер дәрәжәһен ала, Көнбайыш фронттағы корпус авиаотрядын радиостанцияһы начальнигы итеп тәғәйенләнә. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша.
Граждандар һуғышы
Граждандар һуғышы башланғанға тиклем 1917 йылдың Октябрь революцияһы ваҡиғалары ваҡытында уҡ Ҡыҙыл гвардия сафына инеп үҙенең яҙмышын билдәләй. 1918 йылдан Ҡыҙыл армияла хеҙмәт итә, авиамоторист, һуңынан Көнсығыш фронтта 33-сө авиаотрядтың бәйләнеш начальнигы була. Фронтта кадрҙар етмәү сәбәпле летчик-күҙәтеүсе һөнәрен дә үҙләштерә, тиҫтәләгән хәрби осош яһай. 1919 йылдың октябренән —4-се армия составындағы авиация отряды комиссары, 1920 йылдың майынан — 11-се армия Хәрби-Һауа көстәренең 1-се Әзербайжан авиаотряды комиссары. Адмирал А. В. Колчак армияһына ҡаршы һуғыша, Кавказ аръяғында хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
Скептицизм
Скептици́зм (σκεπτικός — өйрәнеүсе) — хаҡиҡәттең ышанслылығын шик аҫтына ҡуйыусы, шикләнеүҙе төп фекерләү принцибы тип алға сығырыусы философия йүнәлеше. Уртаса скептицизм барлыҡ гипотезалар һәм факттарға тотанаҡлылы булыуы менән сикләнә; объектив донъяны танып белеү мөмкинлеген инҡар итеүсе идеалистик йүнәлеш ; объектив ысынбарлыҡты танып белеү мөмкинлеген инҡар иткән идеалистик йүнәлеш, һәр нәмәне шик аҫтына алыусанлыҡ, һәр нәмәгә шикләнеп ҡараусанлыҡ.
Секст Эмпирик үҙ хеҙмәтендә скептицизм шикләнеүҙе принцип итеп ҡарамай, шикләнеү догмасыларға ҡаршы бәхәс ҡоралы итеп файҙаланыла; скептицизм принцибы — күренеш.
Скептицизм ғәҙәти, методологик, фәнни, дини һәм философик скептицизмдарға бүленә. Шикле шарттарҙан тыйылып тороу тип аңлатыла ғәҙәти скептицизм. Философия скептицизмы — белемдең дөрөҫлөгөн шик аҫтына ҡуйыусы философия йүнәлеше.
Антик скептицизм
Антик скетицизм башында Ксенофан торған. Метафизик догматизмға (тәнҡит күҙлегенән ҡарамайынса, ҡанундарға һуҡыр рәүештә ышанып, уларға таянып фекер йөрөтөү ысулына) реакция булараҡ барлыҡҡа килгән антик скептицизм Пирронда, һуңынан урта академияла (Аркесилай), һуңғы скептицизмда (Энесидем, Агриппа, Секст Эмпирик) сағылыш таба. Энесидем скептицизмдың ун принцибы булыуын күрһәтә: тәүге алтаһы — тере йән эйәләренең, кешеләрҙең, һиҙеү органдарының айырмалы булыуы; ҡалған дүртәүһе — өйрәнелгән объекттың башҡа объекттар менән ҡатнаш булыуы; өйрәнеү иҫәбе менән бәйле булыуы; белем кимәленә, холҡона, закондарға, философик һәм дини ҡараштарға бәйле булыуы.
Урта быуаттар философияһында һәм Яңы дәүер философияһында скептицизм
Скептицизм XVI—XVII быуаттарҙа антик скептиктарҙың әҫәрҙәренә ҡыҙыҡһыныу булғанға барлыҡҡа килә һәм артабан Европала агностицизм («яңы пирронизм») үҫешенә килтерә. Был осорҙа догманизмға ҡаршы булған скептицизм хөр фекерлелектең синонимына әйләнә.
Мөһим вәкилдәре:
Скептицизмды тәнҡитләү
Белем ышаныс талап итә тип әйтә скептиктар. Әммә ул нисек быны белә ала? Был турала «Белем ышаныс талап итә икәненә скептиктар ышанмаһа, бының шулай икәнен ҡайҙан белә» тип яҙалар Теодор Шик менән Льюис Вон. Белем ышаныс талар иткәненә шикләнергә тура килә. Үрҙә әйтелгәнде иҫәпкә алып, логика закондарны таянып скептизизмды шикләнеп ҡарарға була һәм секптицизмға ҡаршы килергә була. Әммә ысынбарлыҡ тик логика закондарынан ғына тормай (унда үрҙә әйтелгәндәрҙе юҡ итә торған сиселмәгән парадокстар бар), шуға күрә тәнҡит менән һаҡ булырға кәрәк.
Сакма (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят (Шәфихаят) улы(1906 йыл-1987 йыл)-Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, шайморатовсы, рядовой,ҡыҙылармеец.
Биографияһы
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улы 1906 йылда Башҡортостандың хәҙерге Миәкә районы Йәнәби ауылында тыуа. 1941 йылда Миәкә районының хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. Бөйөк Ватан һуғышында 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында хеҙмәт итә. 1943 йылда демобилизациялана. Һуғыштан һуң,1946-1947 йылдарҙа Украинаның Донецк өлкәһенә шахтаға эшкә ебәрелә. Миәкә районының «Юлдаш» колхозында эшләй. 1987 йылда тыуған ауылында ерләнә.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
«Батырлыҡ өсөн» миҙалы
Хәтер
Хаятов Нуриәхмәт Шәрәфхаят улының исеме «Они вернулись с победой. Списки военнослужащих, вернувшихся живыми с Великой Отечественной войны 1941—1945 гг.» баҫмаһының 8-се томына индерелгән һәм Миәкә районыны Йәнәби ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған таҡтаташтағы исемлеккә индерелгән.
Лалибэла
Лалибэла (ҡайһы берҙә Лалибела) — Эфиопияның төньяғындағы ҡала, ташта соҡоп эшләнгән христиан сиркәүҙәре менән билдәле. Лалибэлала Эфиопияның урта быуат цивилизацияһы һәм һуңғы 500 йыл цивилизацияһының күпселек өлөшө һаҡланған. Ил халҡының хаж ҡылыу үҙәге Аҡсумдан генә ҡалышҡан илдең изге урындарының береһе. Аҡсумдан айырмалы рәүештә, Лалибэланың бөтә халҡы тиерлек Эфиопия православие сиркәүенең христиандары булып тора.
Эфиопия IV быуаттың беренсе яртыһында православие динен ҡабул иткән тәүге илдәрҙең береһе була, һәм уның тарихи тамырҙары апостолдарҙың ваҡыты менән билдәләнә. Сиркәүҙәр үҙҙәре VII—XIII быуаттарға ҡарай һәм ғәҙәттәгесә Загве батшаһы Гебре Мескель Лалибэла хакимлығы менән билдәләнә (1181—1221 йй. тирәһе).
Росташи
Росташи — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Иргиз йылғаһының һул ярына тамағынан 638 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Лалибэла
Лалибэлала төп биналарҙың урынлашыуы һәм атамалары, айырыуса урындағы руханиҙар тарафынан, Иерусалимды символик күрһәтеү булараҡ киң танылған. Һөҙөмтәлә ҡайһы бер эксперттар әлеге сиркәү формаларын 1187 йылда Иерусалимды мосолмандар башлығы Саладин баҫып алғандан һуң үткән йылдар тип билдәләй.
Росташи
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Ырғыҙ  йылғаһы башынан Сулак һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лалибэла
Ҡала диңгеҙ кимәленән 2500 метр бейеклектәге Амхара төбәгенең Сымен-Уолло зонаһында урынлашҡан. Ҡала Ласта провинцияһының (вореданың) үҙәге булып тора, бығаса Бугна провинцияһының бер өлөшө була. Таш сиркәүҙәр 1978 йылда Бөтә донъя мираҫы объекты тип иғлан ителә.
Экуталька
Экуталька — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Вор-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лалибэла
Тарихы
Изге Гебре Мескель Лалибэла идараһында (XII быуат аҙағында — XIII быуат башында Эфиопия менән хакимлыҡ иткән Загве династияһына ҡарай) хәҙерге Лалибэла ҡалаһы Роха исеме менән билдәле була. Тәҡүә батша үҙенең исемен, риүәйәт буйынса, үҙен тыуғас уратып алған бал ҡорто күсе ярҙамында алған. Уның әсәһе быны Эфиопия батшаһы буласағы хаҡында билдә тип иҫәпләй. Хәҙерге ҡалалағы ҡайһы бер урындарҙың атамалары һәм тотош ташта уйып яһалған сиркәүҙәрҙең дөйөм төрө Лалибэланың Иерусалимда һәм Изге ерҙә йәш сағында күргән бина атамаларын һәм йөҙөн ҡабатлай, тиҙәр.
Лалибэла, Иерусалим күреп, мосолмандарҙың 1187 йылда иҫке Иерусалимды баҫып алыуына яуап итеп, үҙенең баш ҡалаһы кеүек яңы Иерусалим төҙөргә тырыша. Тап шуға күрә ҡаланың күп кенә объекттары Изге Яҙмаға нигеҙләнгән исемдәрҙе йөрөтә: хатта ҡалала аҡҡан йылғаны ла Иордан тип атайҙар. Ҡала XII быуат аҙағында һәм XIII быуатта Эфиопияның баш ҡалаһы булып ҡала.
Был сиркәүҙәрҙә Европа кешеләренән тәүгеләрҙән булып Португалияның сәйәхәтсеһе Перу да Ковильян күрә (1460—1526).
Шиһабетдин әд-дин Әхмәттең «Футухать әл-Хабаш» (فتوح الحبشة — «Абиссинияны баҫып алыу») ярашлы, Әхмәт Грань үҙенең Эфиопияға баҫып инеүендә Лалибэланың ҡорамдарының береһен яндыра. Әммә Ричард Панкхерст был ваҡиғаға скептик ҡарашта була, һәм, Сихаб ад-Дин Әхмәд килтергән монолит сиркәүҙе («Ул тауҙан уйылған. Уның колонналары ла тауҙан ҡырҡып алынған») ентекле һүрәтләүгә ҡарамаҫтан, бер генә сиркәү телгә алына, тип билдәләй ). Панкхерст былай тип өҫтәй: «Лалибэла (барлыҡ туристарға билдәле булыуынса) нимәһе менән айырыла, был унда бер үҙе генә түгел, ә 11 таш сиркәү булыуы менән айырыла —өҫтәүенә, уларҙың барыһы ла бер-береһенән ике аҙымда ғына!». Панкхерст шулай уҡ, 1531 йылдың июленән сентябренә тиклемге осорҙа Әхмәд Грандең был районды емереүен иҫкә алған Батша хроникалары (Royal Chronicles), был ҡаланың легендар сиркәүҙәрен имам тарафынан емрелеүе тураһында бер ни ҙә һөйләмәй . Ул үҙенең аргументтарын, әгәр Әхмәд Грань Лалибэлала берәй сиркәүҙе яндырһа, моғайын, ул Бете Медхане Алем сиркәүе булыр ине, тигән раҫлау менән тамамлай. Әгәр мосолман ғәскәре яңылышһа йәки урындағы халыҡ яңылыш һөйләһә, уның тарафынан яндырылған сиркәү «Лалибэланан көнсығыштараҡ 10 миль алыҫлыҡта, уның шулай уҡ тауҙан уйып яһалған колоннадаһы булған» Ганната Мәрйәм сиркәүе булыр ине.
Сиркәүҙәр
Провинциялағы был ҡаласыҡ бөтә донъяға монолит сиркәүҙәре менән дан тота, улар ҡая архитектураһы тарихында мөһим роль уйнай. Сиркәүҙәрҙең датаһы теүәл булмаһа ла, уларҙың күбеһе Лалибэла идара иткән осорҙа, атап әйткәндә, XII—XIII быуаттар дауамында төҙөлгән тип иҫәпләнә. Дүрт төркөмгә берләшкән 11 сиркәү иҫәпләнә:
Төньяҡ төркөм: Бет Медхан Алем, тәре Лалибэла тәреһе урыны, донъялағы иң эре һаналған монолит сиркәү, бәлки Аҡсумдағы Изге Мария Сионская сиркәүе күсермәһе. Бете-Марьям (бәлки, был сиркәүҙәрҙең иң боронғоһо), Бете-Голгофа (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, унда Лалибэла батшаһының ҡәбере урынлашҡан), Селассия часовняһы һәм Әҙәм ҡәбере менән тоташа.
Көнбайыш төркөм: Иң нәфис һәм иң яҡшы һаҡланған Бет Гиоргис сиркәүе.
Көнсығыш төркөм: Бет Амануэль (бәлки, элекке батша часовняһы), Бет Меркориос (элек ул төрмә булыуы мөмкин), Бет Абба Либанос һәм Бет-Лехем менән тоташҡан Бет-Габриэль-Руфаэль (бәлки, элекке батша һарайы).
Тағы ла арыраҡ Ашетан Марьям монастыры һәм Йимрехане Кристос сиркәүе (күрәһең, аҡсум стилендә XI быуат та төҙөлгән, әммә мәмерйәлә) урынлашҡан.
Әммә ҡайһы бер сиркәүҙәрҙең төҙөлөү ваҡытына ҡағылышлы төрлө фекерҙәр бар. Дэвид Бакстон (David Buxton), «уларҙың икәүһе, Дэбре-Дамолағыса деталдәрҙә, традицияларҙа ҙур аныҡлыҡ менән, Йемрехан Кристоста үҙгәрештәр менән килә. » тип билдәләп, дөйөм танылған хронологияны ҡуя. Был ҡоролмаларҙы киҫеп алыуға Лалибэла батша идараһының бер нисә тиҫтә йылына ҡарағанда күберәк ваҡыт талап ителгәс, Бакстон, эш XIV быуатта ла дауам итә, тип уйлай. Әммә Дэвид Филлипсон (David Phillipson), Кембридж университетының Африка археологияһы уҡытыусыһы, Меркориос, Габриэль-Руфаэль һәм Данагель сиркәүҙәрен башта биш йөҙ йылға алдараҡ нығытма кеүек йәки Аҡсум батшалығы байыған көндәрҙә башҡа һарай ҡоролмалары сифатында ҡаяла уйып эшләгәндәр, тип фараз итә. Икенсе яҡтан, урындағы тарихсы Гетачеу Мэконнен (Mekonnen Getachew) батшабикә Маскаль Кибраға (Kibra Masqal), Лалибэланың ҡатынына, иренең вафатынан һуң мемориал сифатында иренә ҡаяла сиркәү ҡоролмаларының береһен (Абба Либанос) эшләүҙе ҡайтарып ҡалдыра.
Грэм Хэнкок тибындағы авторҙар тарафынан яҡланған теорияларға ҡаршы, Лалибэла сиркәүҙәренең ҡаяға төшөрөлгән мөһабәт биналары тамплиерҙар ярҙамында төҙөлмәгән — уларҙың тик урта быуаттарҙағы эфиоп цивилизацияһы тарафынан төҙөлгәненә бик күп дәлилдәр бар. Мәҫәлән, Бакстон «Абиссиндар сит ил кешеләре ярҙамына ошо монолит сиркәүҙәр төҙөлөшө өсөн мөрәжәғәт иткән» тигән традицияларҙың барлығын билдәләһә лә, «ҡайһы бер декоратив деталдәрҙең копт йоғонтоһоноң асыҡ билдәләре булыуын» таныһа ла, ул шул барлыҡҡа килтерелгән нәмәләрҙең урындағы ижад емеше икәнлегенә тулыһынса инана: «ҡая сиркәүҙәр урындағы төҙөлгән прототип стиленә эйәреүен дауам итә, улар аҡсум сығышлы булыуҙарының асыҡ дәлилдәрен үҙҙәре һаҡлай»
Сиркәүҙәр шулай уҡ инженер фекеренең мөһим ҡаҙанышы булып тора, улар барыһы ла ҡала урынлашҡан тау һырты түбәһенә һыу биреүсе артезиан геологик системаһын ҡулланыусы һыу менән бәйле (күп сиркәүҙәр эргәһендә ҡоҙоҡтарҙы тулыландыра).
Халыҡ архитектураһы
1970-се йылдарҙағы Сандро Анджелини Лалибэла тарихи торлаҡтары тураһындағы отчетында халыҡтың балсыҡ архитектураһын баһалай, шул иҫәптән традицион ер йорттары ҡылыҡһырламаларын, уларҙың һаҡланыу торошон анализдарын индерә. Уның докладында был районда табылған ике типтағы урындағы торлаҡ тасуирлана. Бер тип — ул «тукулдар» тип йөрөтөлгән төркөм, таштан һалынған һәм ғәҙәттә ике ҡаттан торған түңәрәк йорттар. Икенсеһе — "чик"тың бер ҡатлы биналары, улар түңәрәк формала, тупраҡтан һәм ситәндән төҙөлгән. Анджелиниҙың отчётына шулай уҡ Лалибэланың традицион биналары инвентары инә, һәм уларҙы ниндәй торошта булыуын баһалаусы категорияға урынлаштыра.
Демография
2007 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, халыҡ һаны 17 767 кеше тәшкил итә, шуларҙың 8 112 — ир-егеттәр һәм 9 255 — ҡатын-ҡыҙҙар. . Үҙәк статистика агентлығы мәғлүмәттәренә ярашлы, 2005 йылда ҡалала яҡынса 14 668 кеше иҫәпләнгән, шуларҙың 7049 — ир-егеттәр һәм 7619 — ҡатын-ҡыҙҙар. 1994 йылғы милли халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡалала 8484 кеше йәшәй ине, шуларҙың 3709 — ир-егеттәр һәм 4775 — ҡатын-ҡыҙҙар.
Башҡа биналары һәм ҡоролмалары
Лалибэлала шулай уҡ аэропорт (ICAO code HALL, IATA LLI), ҙур баҙар, ике мәктәп һәм дауахана бар.
Хөкүмәт
Хөкүмәт — дәүләт етәкселегенең юғары коллегиаль башҡарма органы. Ул илдең дәүләт етәкселегенең хеҙмәткәрҙәре, ил етәкселеге, дөйөм дәүләт етәкселеге системаһы тарафынан формалаша.
Хөкүмәтте хөкүмәт башлығы етәкләй. Шулай уҡ ул ил башлығы ла булырға мөмкин. Төрлә илдәрҙә төрлөсә атап йөрөтөлә: мәҫәлән, хөкүмәт рәйесе, министрҙар советы рәйесе, премьер-министр.
Хөкүмәттең төп маҡсаты: закондар сығарыу буйынса юғары власть тарафынан сығарылған закондарҙы бойомға ашырыу.
Ҡатмарлыҡтарҙы шулай уҡ  урындағы үҙенсәлектәр тыуҙырыуы мөмкин (Америка ҡушма штатары консерватизмы башҡа илдәр менән уртаҡлығы бик аҙ; башҡа илдәрҙә Америка "консерватизмын"  либерализм йәки неолиберализм тип атайҙар
Хөкүмәттәр классификацияһы
Политологтар һәм халыҡ-ара бәйләнештәр буйынса белгестәр борондан уҡ хөкүмәттәр классификацияһын булдырырға тырышҡан.
Ҡатмарлыҡтарҙы шулай уҡ  урындағы үҙенсәлектәр тыуҙырыуы мөмкин (Америка ҡушма штатары консерватизмы башҡа илдәр менән уртаҡлығы бик аҙ; башҡа илдәрҙә Америка "консерватизмын"  либерализм йәки неолиберализм тип атайҙар.
Бынан тыш, һәр төрҙөң бәхәсле яҡтары һәм нюанстар бар. Атап әйткәндә, Америка Ҡушма Штаттары — тулыһынса капиталистик йәмғиәт түгел, сөнки   дәүләт граждандарына хеҙмәт күрһәтә. Ниһайәт, хөкүмәт тураһында  фекер төрлө кешелә аныҡлығы менән айырыла; ошондай фекерҙәр ҙә осрай, уларға ярашлы, шул уҡ Америка ҡушма Штаттары демократия түгел, ә плутократия, сөнки уның менән байҙар идара итәләр. Хатта иң либераль хөкүмәт тә сәйәси активлыҡты сикләй, һәм хатта тиран тоталитар йәмғиәттәр ҙә үҙенең граждандарын тулыһынса контролдә тотмай.
Дәүләт менән идара итеү формаһы
Дәүләт власын ойоштороу формаһы, юғары дәүләт органдары системаһы. Дәүләт идара итеү  формаларын түбәндәгеләргә бүләләр:
Хөкүмәт структураһы
Структура һәм ҡатнашыусыларҙың роле  ( хөкүмәт ағзалары, хөкүмәтте тәшкил итеүселәр) дәүләт идара итеү формаһына, шулай уҡ төрлө илдәрҙә тарихи формалашҡан идара итеү структураһына  бәйле.
Ҡағиҙә булараҡ, хөкүмәт етәкселеге ҡарамағында дәүләт аппараты һәм илдә башҡарма-етәкселек эшмәкәрлеген контролдә тотоу, ҡораллы көстәр, дәүләттең финансы, сит ил эштәре.
Хөкүмәт төрлө атамаларға эйә булырға мөмкин: Хөкүмәт (Рәсәй), Министрҙар кабинеты (Украина), Кабинет (Бөйөк Британия), Дәүләт советы (Ҡытай), Халыҡ  комиссарҙары советы һәм Министрҙар советы (СССР), Административ совет (КХДР), Федераль хөкүмәт (Германия) һ. б.  Федератив дәүләттәрҙә үҙәк (федераль) хөкүмәт һәм федерация составына ингән дәүләт башланғыстары була.
Ҡайһы бер илдәрҙә (Бразилия, Мексика, АҠШ һ. б.) хөкүмәт формаһында  коллегиаль органдар  юҡ, ә министрҙары (дәүләт идаралығы органдары етәкселәре) һәр береһе айырым президентҡа (ил етәксеһе) буйһондоролған.
Хөкүмәт, ҡағиҙә булараҡ, хөкүмәт ағзаларынан (министр ҙар) тора һәм уны  дәүләт башлығы (король, президент) йәки премьер-министр (хөкүмәт рәйесе, канцлер, совет йәки министрҙар кабинеты рәйесе) етәкләй.
Коалицион хөкүмәт —  бер нисә парламент партияһы вәкилдәренән булдырылған, ҡағиҙә булараҡ, коалицион килешеү нигеҙендә эшләгән хөкүмәт.
Төрлө илдәрҙә хөкүмәт принциптарының формалашыуы
Башҡарма власть органдарының формалашыу  тәртибе төрлө илдәрҙә бер үк түгел. Идаралығы парламент формалы булған илдәрҙә  хөкүмәт һайлауҙарҙа еңгән парламент партияһы йәки партиялар коалицияһы вәкилдәренән формалаша. Әгәр бер партия ла күпселек тауыш йыя алмай икән, ул саҡта партияларҙың коалицион һөйләшеүе кәрәк табыла, уларҙың һөҙөмтәләре буйынса аҙсылыҡтың йә күпселектең хөкүмәте формалаша, йәки  (һөйләшеү һөҙөмтәһеҙ булһа) яңы парламент һайлауҙары үткәрелә.
Президент республиканың башҡарма власыменән етәкселек итеүҙе президент башҡара. Дәүләт менән идара итеү формаһы парламент йәки ҡатнаш республика булғанда ил етәксеһе башҡарма власть органдары системаһына инмәй. Әммә ул башҡарма власть өлөшөнә ҡараған  ҡайһы бер вәкәләттәргә эйә. Дәүләт идара итеү формаһы ҡатнаш булған ҡайһы бер илдәрҙә (Польша, Рәсәй, Румыния, Франция һ. б.) башҡарма власттәренә дуализм хас.
Парламент һәм ҡатнаш идара итеү формаһы
Парламент һәм ҡатнаш идара итеүсе илдәрҙә хөкүмәтте формалаштырыуҙың ике тәртибе ҡаралған. Хөкүмәт төҙөгәндә был тәртиптәр  парламенттың һәм президенттың билдәле уртаҡ эш итеүҙәренән тора. Әммә был ғәмәлдәр йөкмәткеһе менән айырыла.
Беренсе тәртип
Был тәртип башланғысын Бөйөк Британия нан ала һәм  төрлө илдәрҙең модификациялары менән оҙайлы ваҡытҡа тиерлек дөйөм ҡабул ителә. Был тәртип буйынса дәүләт башлығы формаль рәүештә премьер-министрҙы үҙе тәғәйенләй, һәм хөкүмәт составына башҡа ағзаларҙы һуңғыһының тәҡдиме менән индерә. Парламент был тәғәйенләүҙәргә йоғонто яһамай. Хөкүмәт парламенттың принципиаль мөһим мәсьәләгә ҡаршы тауыш биргәненә, йәки ышанмау тураһында айырым резолюция  (вотум белдерә) ҡабул иткәнгә ҡәҙәр эшләй. Хәйер, хөкүмәт үҙ эшен дауам итә ала, әммә ул ғәмәлдә отставкаға китә, сөнки уның эшмәкәрлеге парламенттың обструкция һы һөҙөмтәһендә тотҡарлана.
Ҡайһы бер илдәрҙә хөкүмәт парламенттың инвеститура һын алырға кәрәк. Бының өсөн дәүләт башлығы тәғәйенләгән хөкүмәт башлығы парламентҡа хөкүмәт ағзаларын күрһәтергә йәки хөкүмәт программаһын бирергә тейеш. Әгәр парламент тәҡдимде хуплаһа, хөкүмәт инвеститура ала.
Икенсе тәртип
Был процедура ваҡытында хөкүмәт формалашыуҙа парламенттың роле башланғыс стадияларҙан башлап уҡ өҫтөнлөклө була. Ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Германия Федератив Республикала, парламент  дәүләт башлығы тәҡдим иткән хөкүмәт башлығы  кандидатураһын хупламаҫҡа мөмкин. Был осраҡта парламент хөкүмәтте үҙе формалаштыра.
Башҡа илдәрҙә хөкүмәт  вазифаларына кандидатураларҙы тик сәйәси партиялар һәм парламент фракциялары ғына тәҡдим итә. Ҡағиҙә булараҡ, премьер-министр вазифаһына партияның парламент күпселеге лидеры күрһәтелә, йәки парламент коалицион партиялар килешеү нигеҙендә партиялар лидерҙарының береһе һайланыла. Тик был партиялар парламентта күпселекте тәшкил итмәгән осраҡта ғына, дәүләт башлығының роле хәл иткес булып тора. Хөкүмәттең йәшәйеше парламент күпселегенә бәйле.
Сығанаҡтар
А. Денисов. Правительство // Большая советская энциклопедия: В 65 томах / гл. ред. О. Ю. Шмидт. — 1-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1940. — Т. 46 (Пола — Призмы оптические). — С. 624—625. — 816 с. — 45 500 экз.
Правительство // Большая советская энциклопедия: в 51 томе / Б. А. Введенский. — 2-е изд. — М.: Советская энциклопедия, 1955. — Т. 34 (Польша — Прокамбий). — С. 348—349. — 656 с.
Samuel E. Finer. The History of Government from the Earliest Times (история правительства с древнейших времён), в 3-х тт. Oxford University Press: Оксфорд, 1997 и 1999.
Эсс
Эсс — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/1162/86/908 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 233 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Түбәнге Алаштан
Түбәнге Алаштан (Нижний Алыштан) — Башҡортостандың Фёдоровка районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 88 кеше. Почта индексы — 453292, ОКАТО коды — 80254815003.
Изге кенәз Александр Невский сиркәүе (Новочеркасск)
Адресы: Ростов өлкәһе, Новочеркасск ҡалаһы, Александр ур., 78А йорт.
Тарих
1822 йылда сиркәү янына изге ыҙа сигеүсе Параскева Пятница хөрмәтенә ағас төкәтмә төҙөгәндәр. Шул уҡ йылдың 26 октябрендә был төкәтмә протоиерий Иаков Мерхалев тарафынан изгеләндерелгән. 1827 йылда ғәскәр атаманы Д. Е. Кутейников Яңы Черкасскта (Новочеркасскта) ағас сиркәүҙе таш сиркәү менән алыштырып һалырға тәҡдим иткән. Д. Е. Кутейниковтың тәҡдиме ҡабул ителгән, сиркәүҙең сметаһы төҙөлгән. 1829 йылда Император Николай I был сметаны хуплай һәм Новочеркасскиҙағы Ғәскәр Вознесенский соборын төҙөп бөтөргәс тә яңы сиркәүҙе төҙөй башларға фарман бирә.
1834 йылда ҡыңғырауҙар манараһы төҙөлгән, 1835 йылда таш нигеҙгә ҡуйылған сиркәү яңынан һалынып бөткән. Сиркәүҙең икенсе төкәтмәһенә миһрап (алтарь) төҙөгәндәр. 1866 йылда Александр Невский сиркәүенең ағас ҡыйығын тимергә алыштырғандар.
Таш сиркәүҙе төҙөү оҙаҡҡа һуҙылған. 1889 йылда уның яңы проектын Киевтағы Ф. Я. Терещенко утарындағы сиркәү үрнәге буйынса төҙөгәндәр. Проект Ғәскәрҙең наказлы Войсковых Наказым Атаманы кенәз Н. И. Святополк-Мирский тарафынан раҫланған, проекттың үтәлешенә Архиепископ Макарий үҙ фатихаһын биргән.
Яңы сиркәүҙе 1891—1893 йылдарҙа төҙөгәндәр. Ҡаралама вариантын 1893 йылда тамамлағандар. 1894 йылдың йәйендә сиркәүҙең иң бейек көмбәҙенә тәре ҡуйғандар.
Иконалар ҡуя торған мәрмәр плитаны сиркәү старостаһы А. Абрамов үҙ аҡсаһына Мәскәү оҫтаһы Кутыриндан 22 мең һумға эшләткән. 1896 йылда оҫта иконалар өсөн мәрмәр плитәне эшләп бөтөргән һәм ул сиркәүҙә үҙенең тәғәйен урынына ҡуйылған. Сиркәүҙең уң яҡ төкәтмәһе Изге ыҙа сигеүсе Параскева Пятница хөрмәтенә төҙөлгән һәм 1897 йылдың 19 октябрендә Архиепископ Афанасий фатихаһы менән изгеләндерелгән. 1899 йылда сиркәүҙең эсе майлы буяу менән буялған, стеналары рәссам Гордиенко тарафынан стена сәнғәте менән биҙәлгән.
Яңы Александр Невский сиркәүе яңы византия стилендә төҙөлгән, миһрабы ярым түңәрәк формала, ә уның артында христиан руханиҙарының кейем-һалымын ҡуя торған урын (ризница) эшләнгән булған. Сиркәү бер юлы 1.500 кешене һыйҙырған.
Александр Невский сиркәүенә индерелгән сиркәүҙәр: Донда граждандар һуғышы тамамланғандан һуң Александр Невский сиркәүе ябылған. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында уны яңынан асҡандар, ә 1960 йылда тағы ла япҡандар.
Әҙәбиәте
«Донская Церковная Старина», вып. 2-й, 1909 г., стр. 31.
Абрамзон Леонид Семёнович
Абрамзон Леонид Семёнович (21 февраль 1934 йыл — 25 ноябрь 1986 йыл) — СССР-ҙың ғалим-инженер-механигы. Техник фәндәре докторы (1985).
Биографияһы
Леонид Семёнович Абрамзон 1934 йылдың 21 февралендә Украина ССР-ының Харьков ҡалаһында тыуа.
1957 йылда Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге нефть институтын тамамлай.
Шул йылдан алып 1971 йылға тиклем Леонид Семёнович Башҡортостан нефть эшкәртеү ғилми тикшеренеүҙәр институтында эшләй.
1971—1986 йылдарҙа ул Өфө нефть институтының «Гидравлика һәм гидромашиналар» кафедраһы уҡытыусыһы булып эшләй.
1985 йылда Леонид Семёновичҡа Техник фәндәр докторы исеме бирелә.
Комсомол (Ҡариҙел районы)
Комсомол (Комсомольский) — Башҡортостандың Ҡариҙел районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 491 кеше. Почта индексы — 452375, ОКАТО коды — 80234836003.
Абрамзон Леонид Семёнович
Биографияһы
Леонид Абрамзондың ғилми эшмәкәрлеге үҙле һәм ҡатыусан нефть һәм нефть продукттарын ҡыуыу гидромеханикаһына, йылылыҡ алмашыныу мәсьәләләрен тикшереүгә, шуларҙы йөрөтөү һәм һаҡлауҙың иң ҡулай технологияларын уйлап табыуға бағышланған.
Комсомол (Ҡариҙел районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абрамзон Леонид Семёнович
Биографияһы
140‑тан ашыу ғилми хеҙмәт (шулар араһында 6 монография) һәм 5 уйлап табыу авторы.
Ла-Манш
Ла-Ма́нш (la Manche [ МФА: ] — «ең», English Channel [ МФА: ] — «инглиз каналы») — Британия утрауҙарының көньяҡ-көнсығыш яры һәм Франция ярҙары араһындағы диңгеҙ боғаҙы. 1994 йылда боғаҙ аҫтынан, оҙонлоғо буйынса донъяла өсөнсө урында торған, Евротоннель тимер юл тоннеле үтә.
Географик урыны
Па-де-Кале менән Төньяҡ диңгеҙҙе Атлантик океан менән тоташтыра. Оҙонлоғо 578 км, көнбайышта киңлеге 250 км, көнсығышта 32 км, фарватерҙа иң бәләкәй тиәнлек 23,5 м. Боғаҙ аҫтынан Дувр һәм Кале ҡалаларын тоташтырған тоннель һалынған (дөйөм оҙонлоғо 52,5 км, шул иҫәптән 38 км боғаҙ аҫтына). Төп порттары: Портсмут, Саутгемптон, Гавр, Шербур. Боғаҙҙағы эре утрауҙар: Бөйөк Британия ярҙарында Уайт утрауы һәм Франция ярҙарында Норман утрауҙары.
Аталышы
Ла-Манш һүҙе француз телендәге (la Manche — ең) һүҙенән килеп сыҡҡан, был турала 17 быуатта телгә алына. Барлыҡ телдәрҙә лә, славян телдәрен иҫәпкә алып, боғаҙ шулай атала. Испан телендә — El Canal de la Mancha, португаль телендә — Canal da Mancha, немец телендә — Ärmelkanal (Ärmel).
Тик инглиз телендә English Channel "англия каналы " тип атала.
Хитин
Хитин n (chitine, χιτών: хитон — кейем, тире, тышлыҡ) — азот составлы полисахаридтар төркөмөнә ҡараған биополимер. Үҙ-ара β-(1→4)-гликозид бәйләнеш менән берләшкән N-ацетилглюкозамин ҡалдыҡтарынан тора.
Химик атамалары: поли-N-ацетил-D-глюкозо-2-амин йәки поли-​​(N-​Ацетил-​1,4-​β-​DD-глюкопиранозамин)
Быуынтығаяҡлылар экзоскелетының (кутикулаһының) һәм башҡа байтаҡ ҡына умыртҡаһыҙ хайуандар ҙың тышҡы һөлдә һенең төп компоненты составына инә.
Бәшмәктәрҙең, ҡайһы бер бактерияларҙың һәм күкһел-йәшел ылымыҡтарҙың (цианобактерияларҙың) күҙәнәк стенкаларын төҙөүҙә ҡатнаша.
Составы буйынса целлюлоза ның аналогы булып тора. . Тәбиғәттә таралышы буйынса хитин —биополимерҙар араһында целлюлозанан ҡала икенсе урынды биләй.
Тарихы
1821 йыл да Нанси ботаника баҡсаһы директоры француз Анри Браконно осраҡлы ғына. бәшмәктәрҙең составындағы көкөрт кислотаһында эремәгән матдәне тап итә.Был матдәгә фунгин тигән атама бирә.
Тәүге тапҡыр саф хәлендә хитин тарантулдың һөлдәһенән айырып алына. Был термин 1823 йылда бөжәктәр ҙең тышҡы ҡатламын тикшереүсе Француз ғалимы А. Одью тарафынан тәҡдим ителә.
Хитиндың структураһы 1929 йылда Альберт Хофманн.тарафынан асыҡланған.
Тәбиғәттә таралышы
Хитин — тәбиғәттә иң таралған полисахаридтарҙың береһе. Ҡайһы бер баһалауҙар буйынса, йыл һайын Ерҙә тере организмдарҙа барлыҡҡа килгән һәм тарҡалған хитин микдары миллиардтарса тоннаға барып етә. .
Хитинды етештергән, уны ҡулланған барлыҡ организмдарҙа ла ул саф хәлдә осрамай. Ә башҡа полисахаридтар менән комплекс төҙөй. Йыш ҡына аҡһымдар менән ассоциацияланған була.
Төҙөлөшө, физик-химик үҙенсәлектәре һәм биологик әһәмиәте буйынса целлюлозға бик оҡшаш булыуға ҡарамаҫтан, целлюлоза барлыҡҡа килтереүсе организмдарҙа (үҫемлек, ҡайһы бер бактериялар) хитин бөтөнләй ҙә осрамай.
Физик үҙенсәлектәре
Тәбиғәте буйынса төҫһөҙ йәки ярым үтә күренмәле ҡаты матдә. Һыу ҙа һәм поляр органик эреткестәрҙә (этанол, диэтил эфир, ацетон) эремәй.
Литий хлоридының диметилацетамидта (һыуҙың бөтөнләй булмауы шарт) эретмәһендә, ҡайһы бер тоҙҙарҙың (цинк хлориды, литий тиоцианаты, кальций тоҙҙары) туйындырылған эретмәләрендә һәм ионлы шыйыҡлыҡтарҙа эрей..
Химик үҙсәнлектәре
Тәбиғи составы һәм үҙенсәлектәре буйынса төрлө организмдарҙың хитины бер аҙ бер-береһенән айырыла.
Ҡуйы концентрирацияды минераль кислоталарҙа ҡыҙҙырғанда (тоҙ йәки көкөрт кислоталары) гидролиз күренеше күҙәтелә. Һөҙөмтәлә хитин N-Ацетилглюкозамин мономерҙарына тарҡала.
Хитинды оҙаҡ итеп ҡуйы концентрациялы һелте эретмәләрендә ҡыҙҙырғанда N-деацетилирование процесы һөҙөмтәһендә хитозан барлыҡҡа килә.
Хитинда β(1→4)- гликозид бәйләнешен тарҡатыусы ферменттар хитиназалар тип атала.
Биосинтез
Хитин молекуларының синтезы хитосомаларҙа бара. Был процесс гликозилтрансфераза (КФ 2.4.1.16), йәғни хитинсинтетаза фермент ы ярҙамында тормошҡа ашырыла. Хитинсинтетаза уридиндифосфат-N-ацетил-D-глюкозаминдан (UDPGlcNAc) N-ацетил-D-глюкозамин ҡалдыҡтарын айырып алып, үҫеп барыусы полимер сылбырына күсерә.
Практик ҡулланыу
Сәнәғәт ысулы менән етештерелә торған хитин сығарылмаларының береһе — хитозан. Уны алыу өсөн сеймал булып ҡыҫала һымаҡтарҙың панциры (криль, камчатка крабы) хеҙмәт итә. Шулай уҡ микробиологик синтез продукттарынан да файҙаланалар.
Һөтимәрҙәр ҙең, шул иҫәптән кешенең организмында хитиназа ферменты булмау сәбәпле, уларҙың аш һеңдереү трактында бәшмәктәр ҙең һәм бөжәктәр ҙең хитины эшкәртелмәй. Әммә эсәк микроорфлораһының ҡайһы бер микроорганизмдары тарафынан эшкәртелеүе һәм үҙләштерелеүе мөмкин.
Шул уҡ ваҡытта, кеше организмында аш һеңдереүҙә ҡатнашмай торған хитотриозидаза ферменты бар. Ул фермент макрофагтар тарафынан етештерелә һәм патоген микроорганизмдарға ҡаршы иммун яуап процесында ҡатнаша. Уларҙың күҙәнәк стенкаһын емерә. Ҡайһы бер аллергия реакцияһы механизында ҡатнашырға мөмкин.
Атап әйткәндә, был фермент Гоше һәм Ниманна — Пик (тибындағы C) ауырыуҙары табылған осраҡта ҡан плазмаһында табыла. Микромицеттарҙа хитиназа булыуы уларға юғары төҙөлөшлө бәшмәктәрҙең хитиндан торған күҙәнәк стенкалары аша үтеп инергә булышлыҡ итә.
Шатунов Юрий Васильевич
Шатунов Юрий Васильевич (6 сентябрь 1973 йыл — 23 июнь 2022 йыл) — СССР һәм Рәсәй йырсыһы, «Ласковый май» төркөмөнөң элекке солисы.
Биографияһы
Юрий Васильевич Шатунов 1973 йылдың 6 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Күмертау ҡалаһында Клименко Василий Владимирович (1.01.1950) һәм Шатунова Вера Гавриловна (27.01.1955 — 07.11.1984) ғаиләһендә тыуған. Атаһы менән әсәһе береһенә 23 йәш, икенсеһенә 18 йәш булғанда өйләнешә.. Атаһы улына ҡарата ҡырыҫыраҡ була, шуға күрә Юрий әсәһенең фамилияһында йөрөй, ә бәләкәйерәк сағында (дүрт йәшкә тиклем) Пятка ҡасабаһында (Күмертау ҡалаһы янында) әсәһе яғынан өләсәһе менән олатаһы — Шатунова Екатерина Ивановна (05.12.1924 — 26.11.2002) һәм Шатунов Гаврила Егорович (04.06.1923 — 20.01.1976) ғаиләһендә йәшәй.
Малайға өс йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша, олатаһы вафат була, 1977 йылда Юрий әсәһе менән Савельевка ауылына күсеп китә. Күпмелер ваҡыттан һуң, әсәһе икенсе тапҡыр кейәүгә сыға. Әммә үгәй атаһы хәмер менән дуҫ була, шуға ла Юрий йыш ҡына өйҙән ҡаса, күбеһенсә өләсәһенә барырға тырыша.
1980 йылда Шатунов Көйөргәҙе районының Иҫке Отрада ауылы мәктәбенә уҡырға төшә, ләкин 1984 йылдың сентябрендә (был ваҡытта Юрийға 11 йәш тулған була) әсәһе ныҡлап ауырып китә һәм шул сәбәпле улын Күмертау ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбенә күсерә, ә ике ай үткәс, 1984 йылдың 7 ноябрендә, Вера Шатунова йөрәк өйәнәгенән вафат була. Атаһы улының яҙмышына битараф ҡала, һәм Юрийҙы Төйлөгән ҡасабаһында йәшәгән инәһе Нина Гавриловна тәрбиәгә ала. Әммә Юрий унда ла өйҙән ҡаса башлай һәм 1984 йылдың ноябренән алып 1985 йылдың октябренә тиклемге осорҙа Башҡортостан һәм Ырымбур өлкәһе буйлап берәҙәк булып йөрөй.
1985 йылдың ноябрендә Ырымбурҙа Шатуновтың артабанғы яҙмышын хәл иткән комиссия ултырышы үтә. Унда Юрийҙы Аҡбулаҡ ҡасабаһы балалар йорто директоры Валентина Николаевна Тазекенова күреп ҡала. Ул үҫмер яҙмышына битараф ҡала алмай һәм, комиссия ҡарарына йоғонто яһап, малайҙы үҙе етәкләгән балалар йортона ебәреүҙәрен өлгәшә. 1986 йылдың октябрендә Тазекенованы Ырымбур ҡалаһының 2-се интернат-мәктәбенә директор итеп ҡуялар, һәм Юрий ҙа уның артынан был ҡалаға күсә. Ырымбур интернатында үҙешмәкәр сәнғәт түңәрәге етәксеһе Сергей Борисович Кузнецов менән таныша, һәм ошо ваҡыттан «Ласковый май» төркөмөнөң тарихы башлана.
«Ласковый май»
1986 йылдың октябрендә Юрий музыка түңәрәге етәксеһе Сергей Кузнецов менән таныша, ул тап ошо ваҡытта үҙенең йырҙарын башҡарырҙай кеше эҙләгән була. Ә октябрь айында Сергей Кузнецов Юрий өсөн «Һалҡын ҡыштың кисе» тигән тәүге йырын ижад итә һәм тиҙҙән «Сит ҡалалағы һепертмә буран» тип аталған икенсе йырын яҙа, репетициялар башланып китә. «Ласковый май» төркөмөнөң беренсе составы шулай ойоша, бында Кузнецов һәм Шатуновтан тыш Вячеслав Пономарёв (бас-гитарала уйнай) һәм Сергей Серков (төҫлө музыка менән идара итә).
Тап ошо ваҡытта «Ласковый май» төркөмөнөң төп хиттары: «Аҡ раузалар», «Йәй», «Төн булһын», «Сал төн», «Йә, ниңә һуң», «Иреүсе ҡар» ижад ителә.
1988 йылда СССР Мәҙәниәт министрлығының Мәскәү «Рекорд» популяр музыка студияһының «Мираж» төркөмө менеджеры булып эшләгән Андрей Разин поезда осраҡлы ғына «Ласковый май» төркөмө башҡарған йырҙы ишетеп ҡала. Ул шунда уҡ был йырҙы йырлаған малайҙы эҙләп табырға ҡарар итә. Разин беренсе станцияла уҡ поездан төшөп ҡала һәм кире яҡҡа табан юл тота. Бер нисә көндән Разин Ырымбурға килә, әммә Шатуновты тура килтерә алмай, сөнки ул тағы ла интернаттан ҡасҡан була. Шуға ла Мәскәүгә Константин Кузнецов менән Сергей Пахомов ҡына килә. Кузнецов Юрий Шатуновты Мәскәүгә сентябрь айында алып килә, һәм Бөтә союз берекмәһе «Рекорд» популяр музыка студияһында «Ласковый май» төркөмөнөң өр-яңы тормошо башлана. Юрийҙы һәм төркөмдөң ҡалған башҡарыусыларын Ырымбур интернатынан Мәскәүҙең 24-се һанлы интернатына күсерәләр, был интернат уларҙың йәшәү урыны һәм тәүге осорҙа студия булып та хеҙмәт итә.