cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Серб Республикаһы
Ауыл хужалығы
2015 йылда 306 мең гектар ауыл хужалығы еренә төрлө культуралар ултыртыла. Ул йылда 127 мең тонна бойҙай, 561 мең тонна кукуруз, 48 мең тонна алма, 67 мең тонна слив йыйып алына.
Шул уҡ йылда һыйыр малдарының һаны 229 мең баш, сусҡалар — 452 мең, һарыҡ — 486 мең, йорт ҡоштары — 11 миллион баштан артыҡ була.
2015 йылда бал йыйыу буйынса рекорд ҡуйыла, 1974 тонна йыйып алына. Уларҙан 240 тоннаһы Биелинела йыйыла.
Тышҡы сауҙа
Серб Республикаһының тышҡы сауҙа партнерҙары — Сербия, Италия һәм Рәсәй. Уларға ебәрелгән продукция дөйөм тышҡы сауҙа әйләнешенең (экспорт һәм импорт) 40 процентын тәшкил итә.
2015 йылда Серб Республикаһы үҙ продукцияһын Италияға (18,3 %), Сербия (13,1 %), Германия (10,6 %), Словения (9,7 %), Хорватия (8,8 %) һәм башҡаларға сығарҙы. Шул уҡ ваҡытта Серб Республикаһына импорт продукцияһын Сербия (17,5 %), Россия (15,7 %), Италия (12,2 %), Германия (7,8 %) һәм Ҡытай (6,3 %) индерҙе. Стоимость экспорта составила 2,6 миллиарда конвертируемых марок, стоимость импорта — 4,4 миллиарда конвертируемых марок.
Экспорт структураһында кейем-һалым, туҡыма, ағас эшкәртеү комплексы продукцияһы, шул иҫәптән ағас күмере, шулай уҡ металлургия тармағы продукцияһы тәшкил итә. Серб Республикаһына, нигеҙҙә, энергетикае ресурстары, металл, станоктар һәм башҡалар индерелә.
Туризм
Бай тәбиғи ресурстары һәм иҫтәлекле урындары күп булғанға күрә Серб Республикаһының туристик потенциалы ярайһы уҡ ҙур. Республикала тау туризмы, спа-туризм, дини, мажаралы һәм экологик туризм үҫешкән. Бик күп иҫтәлекле урындар һәм туристар күберәк йөрөгән объекттар араһында тауҙар һәм термаль сығанаҡтар (спа-курорттар) айырым урын алып тора — 2016 йылда тураистарҙың дөйөм һанының ярашлы рәүештә 17,2 һәм 16,2 проценттары туризмдың ошо йүнәлештәрен һайлаған.
Серб Республикаһында туризм тармағы өсөн Сауҙа һәм туризм министрлығы яуаплы. Серб Республикаһының Туристик ойошмаһы ошо министрлыҡ ҡарамағында эшләй, уға Республикала туризмды популярлаштырыу, уның тураһында ыңғай фекер тыуҙырыу, төрлө туристик фестивалдәрҙә һәм башҡа сараларҙа ҡатнашыу бурыстары йөкмәтелгән. Серб Республикаһының бер нисә тораҡ пунктында был Ойошманың филиалдары эшләй.
Серб Республикаһында 2009 йылдан алып (ул йылда 150 256 кеше, шул иҫәптән 54 979 сит ил турисы була) туристар һаны арта бара. Ә 2016 йылда Республикаға 323 908 турист килә (шул иҫәптән 157 845 сит ил турисы).
2016 йылда Сербиянан (45 209), Хорватиянан (19 594) һәм Словениянан (16 701) туристар күберәк килә.
Транспорт
2015 йылда Серб Республикаһының транспорт компаниялары 30 миллионға яҡын пассажир ташый, был 2014 йыл менән сағыштырғанда 0,6 процентҡа кәмерәк. Пассажирҙарҙың 77,2 проценты ҡала һәм райондар маршруттарында ташылған. Шул уҡ ваҡытта ташылған йөк күләме элекке йылға ҡарағанда 40,6 процентҡа артҡан. Йөктәрҙең 57 проценты тимер юл транспортында ташылған.
Автомобиль юлдарының оҙонлоғо 14 191 километр. 2015 йылда 29 568 000 пассажир автомобиль транспортында йөрөгән.
2016 аҙағына дөйөм хаҡы 2,397 миллиард евро торған бер нисә магистраль юл төҙөлә : Серб Республикаһы Хөкүмәте пландары буйынса төҙөү һәм уны хеҙмәтләндереү буйынса 8000 яңы эш урыны булдырыласаҡ. Хәҙерге ваҡытта Баня-Лука, Приедора, Модрича, Биелине, Требинья һәм Гацка кеүек эре ҡалалар тирәләй урап үтеү юлдары төҙөлә. Төҙөлөштөң маҡсаты — юлдарҙа хәүефһеҙлекте арттырыу, шулай уҡ транзит транпорт ағымын ҡалалар тирәләй йүнәлтеү.
2015 йылда элекке йылдар менән сағыштырғанда теркәлгән автомобилдәр һаны 1,7 процентҡа артҡан.
Тимер юлдарҙың оҙонлоғо — 426 километр, улар буйлап 178 000 пассажир ташылған. Бөтә тимер юл транспорты һәм уға ярашлы инфраструктура «Жељезнице Републике Српске» дәүләт компанияһы ҡарамағында. Шамац — Добой — Маглай һәм Нови-Град — Добой — Зворник — Республиканың төп тимер юлдары. Тимер юлдары ла, шулай уҡ пассажирҙар өсөн составтар ҙа модернизациялана. Тимер юлдарын үҫтереү планына ярашлы 200 яңы вагон һатып алыу күҙаллана.
2015 йылда 22 793 кеше авиатранспорттан файҙаланған.
Почта элемтәһе
Серб Республикаһы почта элемтәһен «Поште Српске» дәүләт компанияһы ғәмәлгә ашыра. Ул 1996 йылдың 10 декабрендә Серб Республикаһындағы почта, телеграф һәм телефон системаһын ике предприятиеға («Поште Српске» и «Телеком Српске») бүлгәндән һуң булдырыла. 2002 йылдың 25 декабрендә компания акционер йәмғиәткә әйләндерелә, Уның устав капиталының 65 проценты дәүләттеке.
Ташкинов (Силәбе өлкәһе)
Ташкинов (Ташкинова) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Шәмәхә ауыл биләмәһе составына керә.
География
Арғанса йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 24 км төньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 295 метр.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса урыҫтар һәм башҡорттар йәшәй.
Кесе Әүнәр
Кесе Әүнәр  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Әүнәр йылғаһының уң ярына тамағынан 8,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Шижегда
Шижегда — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/2231/87/151 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Чернолес
Чернолес (Чернолесовский) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 1118 кеше. Почта индексы — 450535, ОКАТО коды — 80252830008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Митанни
Митанни (ассирий текстарында — Ханигальбат,   мысыр һәм семит текстарында — Нахарин(а)) — Төньяҡ Месопотамия һәм уның тирәһендәге территорияларҙы биләгән боронғо дәүләт   (беҙҙең эраға тиклем XVII—XIII быуаттар). Митанни халҡы  хурриттар менән семиттарҙан тора,  хуррит һәм аккад телдәре рәсми телдәр була.
Митанниҙың баш ҡалаһы  Вашшуканни (Хошкани)  Хабур йылғаһы башында урынлашҡан була. Был ҡала хәҙерге Сүриәнең Серекани ҡалаһы урынында торғандыр, тип фараз ителә.
Митанни беҙҙең эраға тиклем XVI  быуатта Бабил хеттар менән хуриттар тарафынан ҡыйратылғандан һуң, көслө дәүләттәр ҡеүәтен юғалтҡан осорҙа тарих майҙанына сыға.
Теле
Митанниҙарҙың хуррит телендә һөйләшкәнлеге уларҙың хеттар менән төҙөгән килешеүҙәре текстарынан, Мысыр фирғәүендәренә яҙған хаттарынан күренә. Әммә Митанни телендә һинд-европа субстраты шәйләнә, уны митанни арий  теле тип йөрөтәләр. Хеттар менән килешеүҙәр текстарында   Митра, Варуна, Индра илаһтарының исемдәрен телгә алыуҙары һәм ошо аллалар менән ант итеүҙәре митанниҙарҙың һинд-европа төркөмөнә хас мифтар һәм инаныуҙарҙы ҡабул иткәнлеген раҫлай.
Митанни батшалары һинд-иран исемдәре  йөрөтә, әммә хуррит телендә икенсе исемдәре лә була. Улар башҡа илаһтар менән бер рәттән, һинд-иран аллаларына ла табына. Австрия лингвисы  М. Майрхофер  һәм инглиз тикшеренеүсеһе П. Мури    митанниҙарҙың һинд арийҙары булғанлығын иҫбатлай. Хронология буйынса был һинд арийҙары  ведаға тиклемге һәм  һинд арийҙарына тиклемге арийҙарға тап килә. Иң боронғо митанниҙар Төньяҡ-Көнбайыш Иранда  Урмия күле тирәһендә төпләөнгән булғандыр. Был өлкәне беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың икенсе яртыһында йәшәгән  грек тарихсылары һәм географтары   Матиана йәки Матиена тип атаған. Тикшеренеүҙәр шуны раҫлай: 1) «митанни  арий теле» — һинд тармағындағы бик боронғо тел, әммә башҡа һинд диалекттарында һуңыраҡ барлыҡҡа килгән ҡайһы бер һыҙаттарға эйә; 2) «митанни арий теле» — буласаҡ иран ҡәбиләләренең теле, әммә иран тармағын һинд тармағынан айырып торған фонетик үҙенсәлектәр барлыҡҡа килгәнгә тиклемге осорға ҡарай, ләкин һуңғыраҡ осор иранға хас булмаған һыҙаттарға ла эйә; 3) «митанни арий теле» иран менән һинд тармаҡтары араһындағы тармаҡҡа, атап әйткәндә,  дард-кафир тармағына ҡарай.  Был тармаҡ әле Төньяҡ-Көнсығыш Афғанстанда, Пакистанда һәм Кашмирҙа ғына һаҡланған,  белгестәр уны ваҡыты буйынса беренсе булып һинд-иран берләшмәһенән айырылған һәм иран-һинд төбәгенә таралған тип иҫәпләй.  Шунлыҡтан был тармаҡ диалекттары, беҙҙең эраға тиклем II  мең йыллыҡ аҙағында төп иран телле ҡәбиләләр тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарылғанға тиклем,  Иранда киң таралған булған тип ҡарала.
Митанни тарихы
Митанни ғәскәре бик юғары йылҡысылыҡ һәм яу арбаһы техникаһына эйә була һәм был уларға Месопотамияның ваҡ ҡәбиләләрен берләштереп,  Загрос һәм Аманос тау һыҙаттары араһындағы бөтә ҡала-дәүләттәрҙе буйһондороу мөмкинлеген бирә.
Үрге Месопотамияла хурриттарҙың сәйәси өҫтөнлөгө беҙҙең эраға тиклем  XVII быуатҡа ҡарай. Был быуаттың аҙағында хет батшаһы  Хаттусили I осоронда Ханигальбат хурриттары  Кесе Азияның төпкөлөнә үк үтеп инә, батша үҙе был ваҡытта  ярымутрауҙың көнбайышында  була. Хурриттарҙың һөжүме   хет хакимы тарафынан еңел генә кире ҡағыла.
Хаттусили I-нең ейәне һәм вариҫы Мурсили I  беҙҙең эраға тиклем 1595 йылда Бабилға һөжүм ойоштора. Ул Хаммурапи нигеҙләгән дәүләтте ҡыйрата (артабан уны  касситтар яулап ала). Мурсилиҙан һуң Хет батшалығында оҙайлы эске һуғыштар башлана, был  Митанниҙың үҫеүенә һәм нығыныуына килтерә.
«Маитани»ҙың исеме билдәле булған беренсе батшаһы  — Шуттарна I, Киртаның улы,  беҙҙең эраға тиклем XVI быуат аҙағына ҡараған һәм Алалахта табылған мисәтенең баҫмаһы буйынса билдәле. Унан һуң идара иткән Парраттарна Алалах батшаһы Идримиҙың ҙур яҙмаһынан билдәле; Идрими дошмандарынан  Евфраттағы Эмарға ҡасырға мәжбүр була — моғайын, был Митанни биләмәһе булғандыр — һуңынан  Параттарна ярҙамы менән Алалах тәхетен кире ҡайтарып ала. Ошо ваҡыттан  Сүриәгә Митанни йоғонтоһо көсәйә башлай.
Саусаттар, йәки  Саусададаттар Митанниҙың иң ҡеүәтле батшаһы була. Уға үҙ аллы Алалах менән Аррапха ла буйһона. Йәнә ул Ашшур өҫтөнән хакимлыҡ урынлаштыра. Кесе Азия ярымутрауының көнсығышындағы күп ҡалалар  Митанни ҡулында була.
Мысырҙың XVIII династияға ҡараған фирғәүендәре беҙҙең эраға тиклем XVI һәм артабанғы быуаттарҙа Фәләстингә һәм Сүриәгә яу сапҡындары менән барғанда һинд-иран исемдәре йөрөткән урындағы хакимдар менән бәрелешә, күрәһең, улар митанни династияһы менән  туған булғандыр.
Фирғәүен  Тутмос  I (беҙҙең эраға тиклем XVI быуат аҙағы) тәүге булып  Евфратҡа сыға.
Мысырҙар бөтә ерҙән  Митанни хакимлығын ҡыҫырыҡлай башлай. Фирғәүен Тутмос III илгә идара итеүенең 33-сө йылында  Митанни батшалығын баҫып ала, хакимын Евфрат аръяғына ҡасырға мәжбүр итә.
Митанни менән алышта әле бер яҡ, әле икенсе яҡ уңышҡа өлгәшә,  Миттаниҙа — Артадама I, Мысырҙа  Тутмос  IV  батшалыҡ иткән ваҡытҡа тиклем ваҡиғалар шулай бара (беҙҙең эраға тиклем XV быуат аҙағы), бынан һуң Артадама ҡыҙын фирғәүен һәрәменә бирә һәм солох урынлаша. Был аҙымға Артадама ҡеүәтләнгән Хет батшалығы яғынан хәүеф  янағанға күрә бара. Хеттарҙың батшаһы Хаттусилис III Сүриәне яулай бара. Артабан хеттар менән митанниҙар араһында һуғыштар тоҡана, ә Митанниҙа  династиялар араһында ыҙғыштар көсәйә. Шуға ҡарамаҫтан Тушратта батша, Мысыр менән дуҫлыҡҡа арҡаланып, хеттар менән уңышлы ғына алыштар алып бара, Үрге  Месопотамияла оҙаҡ ваҡыт батшалыҡ итә (Мысыр тәхетенә   Аменхотеп IV ултырғанға тиклем).
Тушратта вафат булғас, Митанни тәхете хеттар булышлығы менән ҡарт Артадама II-гә күсә,  ғәмәлдә илгә уның улы Шуттарна III идара итә. Әммә был оҙаҡҡа бармай, көнбайышта хеттар өҫтөнлөк ала, көнбайышта   Ассирия күтәрелә. Митанни сәйәси әһәмиәтен юғалта һәм беҙҙең эраға тиклем 1250 йылда  Ассирия тарафынан тар-мар ителә.
Савельев Иван Яковлевич
Савельев Иван Яковлевич (1897 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой.
Биографияһы
1945 йылдың 9 майында Савельев Иван Яковлевич «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Байыш мәктәбе (Баймаҡ районы)
Байыш мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы муниципаль районының Байыш (Баймаҡ районы) ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе
Тарихы
Баймаҡ районы Байыш ауылында беренсе башланғыс мәктәп 1917 йылда асыла. Икенсе сығанаҡтар буйынса Байыш мәктәбе 1919 йылда асылған. Иҫке мәсетте мәктәп бинаһы итеп файҙаланалар. Совет власы урынлаштырылғандан һуң, мәктәптә уҡытыу Ғәрәп яҙмаһы буйынса алып барыла. Был мәктәп 1930 йылға тиклем эшләй. Мулла Арғынбаев Солтангәрәй Хәниән улы беренсе ауыл уҡытыусы була. Ул ағаһы Фәхретдин менән Троицк мәҙрәсәһендә белем ала.
Беренсе дипломлы белгес - Раҡаев Зыяитдин Ҡорбанғәле улы (Баймырҙа ауылынан), ә Ейәнсура районы Айыу ауылы ҡыҙы Әминева Зәйнәп Ырымбур Башҡорт педагогия институтын тамамлаған икенсе белгес була, ул 1936 йылдан 1956 йылға тиклем эшләй.
1962—1963 уҡыу йылында 7 йыллыҡ мәктәп 8 йыллыҡ мәктәп итеп үҙгәртелә. Совет власының 50 йыллығына 1966 йылда яңы мәктәп төҙөлә (1966 — 1993). Тәүге йылдарҙа 180-гә яҡын уҡыусы белем ала, 14-тән ашыу уҡытыусы эшләй.
1986 йылда урта дөйөм белем биреү мәктәбенә әүерелә 2011 йылдан — төп мәктәп.
Миһеле
Миһеле — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тирлән йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы
Биографияһы
Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улы 1903 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Кушнаренко районы Яңы Ҡормаш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға Кушнаренко район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының 58-се гвардия кавалерия полкында 76 миллиметрлы пушкалар батареяһы правильныйы булып хеҙмәт итә.
Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн 1944 йылдың 4 майында «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә (ҡаһарманлыҡ күрһәткән көнө 1944 йылдың 12 апреле, подразделениеның 1944 йылдың 4 майындағы 4/н һанлы бойороғо).
Наградлау ҡағыҙында Әхмәтшин Ғәлим Әхмәт улының ҡаһармалығы тураһында ошолар яҙылған:
1985 йылда II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Сологубов Николай Михайлович
Сологубов Николай Михайлович (, Мәскәү — август 1988 йыл , Мәскәү) — СССР хоккейсыһы, һаҡсы, VIII Ҡышҡы Олимпия уйындарында совет Олимпия йыйылма командаһы байраҡсыһы. СССР-ҙың атҡаҙанған спорт мастеры (1956). Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, башта флотта хеҙмәт итә, беренсе яраһынан һуң разведчик була, ике тапҡыр яралана. Хоккейсы һәм тренер Николай Карпов әйтеүенсә, Сологуб уғрылыҡ өсөн хөкөм ителә һәм штраф батальонында һуғыша. Лагерь ғушаматы — «Серәкәй».
Бөйөк Ватан һуғышынан һуң әрме хеҙмәтен Алыҫ Көнсығышта дауам итә, унда Хабаровскиҙың Офицерҙар йорто өсөн рус хоккейында уйнай башлай, ә 1949 йылда шайбалы хоккейға күсә. Физик яҡтан көслө һәм ныҡлы Сологуб боҙҙа һәр саҡ айырылып тора һәм тиҙҙән уны Хабаровскиға килгән ЦДКА вәкиле Григорий Тучков күреп Анатолий Тарасовҡа тәҡдим итә.
Сологубов СССР-ҙа беренселәрҙән булып хоккейҙа һаҡсы роле тураһындағы фекерҙе үҙгәртә: ул һаҡсы ҡаршы яҡтын һөжүмен генә кире ҡағырға тейеш түгел, тип иҫәпләй. Оҫталыҡ кимәле уға һаҡҡа зыян килтермәй генә һөжүмгә күсеү мөмкинлеге бирә. Шайбаны тартып алыу, алдандырыу, көслө һәм тапҡыр пас биреү оҫталығына эйә булғас, ул партнерҙары Дмитрий Уколов, Генрих Сидоренков, Иван Трегубов кеүек үк йылдан-йыл контрһөжүм ойоштора һәм дәғүәсе зонаһына сыға. Һөҙөмтәлә Сологубов совет хоккейы тарихында иң һөҙөмтәле һаҡсыларһың береһе була.
Сологубов шулай уҡ совет хоккейында көс ҡулланыуға нигеҙ һалыусы ла булып тора. Һуңғыһы дәғүәсе өсөн көтмәгәндә башҡарыла, уның һөҙөмтәһен ул алдан иҫәпләп, көрәшкә илке-һалҡы түгел, ә спорттағыса йыйнаҡлыҡ менән өлгәшә.
Уйын карьераһы тамамланғас, тренер булып эшләй. Өлкән тренеры: 1966—1967 — «Дизелист» (Пенза); 1967—1968 — «Металлург» (Новокузнецк). Команда башлығы: 1967—1968 — «Металлург» (Новокузнецк). Мәскәүҙә Баррикадная урамындағы бейек йорттан фатир ала, һуңғы йылдарҙа ныҡ мохтажлыҡ кисерә һәм ер аҫты гаражында йәшәй.
Востряковский зыяратында ерләнгән.
«Мой друг хоккей» (, 1967) китабы авторы.
Ҡаҙаныштары
Донъя чемпионатында һәм зона һайлап алыу уйындарында 46 уйында, 15 гол индерә. 1956, 1957, 1960 йылғы Донъя һәм Европа чемпионаттарының иң яҡшы һаҡсыһы. ЦСКА һәм СССР йыйылма командаларында составында Иван Трегубов менән бер звенола уйнай. 1957-1961 йылдарҙа — СССР йыйылма командаһы капитаны.
2004 йылда ИИХФ-ның Дан залына индерелгән.
Ил чемпионаттарында беренселәрҙән булып 100 шайба индергән Николай Сологубов хөрмәтенә уның исемендәге Клуб булдырылған. Уға рәсми уйындарҙа шундай уҡ ҡаҙанышҡа өлгәшкән СССР һәм Рәсәй уйынсылары индерелә.
2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (1985), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1957), «Хеҙмәт батырлығы өсөн» миҙалы (1960) һәм башҡа күп кенә миҙалдар менән бүләкләнгән.
Недзви
Недзви IX быуаттың 50-се йылдарындағы грузин архитектураһы ҡомартҡыһын Григорий Хандалетиҙың уҡыусыһы Теодор Нойвирт төҙөгән. Боржоми муниципалитетында, Ахалдаба ауылынан 10 саҡрым алыҫлыҡта Недзвисхеви тарлауығы янында урынлашҡан.
Ҡомартҡыны таҙартҡандан һуң (1948, 1962) сиркәүҙең баштағы планы асыҡлана. Был өс сиркәүле Недзви Грузияла бөгөнгө көнгә билдәле булған иң ҙур изге базиликаларҙың береһе була. Урта сиркәүҙең диуарҙары колонналар һәм аркалар менән бүленгән. Көнсығыш апсиданың ике яғынан улар тура мөйөшлө нишаға эйә була, ә көнбайыш яғында ярым түңәрәк экседралар урынлаша. Урта сиркәү башҡа ике сиркәү менән көнбайыш яҡта махсус үтеп йөрөү урындары менән тоташҡан. XX быуат урталарында сиркәү ике тапҡыр реставрациялана, әммә шуға ҡарамаҫтан, ул ярайһы уҡ ташландыҡ хәлдә.
Сәйәси фәлсәфә
Сәйәси фәлсәфә — фәлсәфәнең сәйәсәткә, сәйәси ҡиммәттәргә, сәйәси асылына һәм сәйәси анализдың интеллектуаль тәүшарттарына ҡараған идеяларҙы өйрәнеүсе бүлеге.
Сәйәси фәлсәфә сәйәсәтте бер бөтөн итеп, уның тәбиғәтен, кешеләр өсөн әһәмиәтен, шәхес, йәмғиәт һәм дәүләт власы араһындағы мөнәсәбәттәрҙе өйрәнеүсе һәм идеалдарҙы, шулай уҡ сәйәсәтте баһалауҙың дөйөм критерийҙарын ентекләп эшләүсе ғилеме өлкәһе.
Сәйәси фәлсәфә тарихи кешенең сәйәси феномендар тураһында ышаныслы белем эҙләүе менән бәйләнгән. Һуңғараҡ, беҙҙең заманға яҡыныраҡ, уны күпселеген идеялар тарихы ҡыҙыҡһындыра башлаған. Хәҙер үҙенең нигеҙен аҡылда, логикала йәки интуицияла түгел, ә ғилми верифицирланыусы пропозицияларҙа эҙләүсе эмпирик теория уның менән ярыша, ә ҡайһы берҙә уны ҡыҫырыҡлай. Шуға ҡарамаҫтан, сәйәси фәлсәфә хәҙерге заман политологияһында һәм сәйәси фәнде уҡытыуҙа сәйәси фәлсәфәнең мөһим роле һаҡлана.
Сәйәси фәлсәфә объекты — ул сәйәси рефлексия. Предметы — сәйәси рефлексияның төп төшөнсәләре. Бер индивид, партия, халыҡ сәйәси рефлексияның субъекты була ала.
Антропологик пессимизм
Антропологик пессимизмға ярашлы кеше - сифаты буйынса камиллашып етмәгән, көсһөҙ, аҡылға ҡарағанда, ға таянып эш иткән йән эйәһе. Консерваторҙар, әхлаҡ һәм йәмәғәт тәртибе кешегә яҡшыраҡ булырға ярҙам итә, тип һанай, был осраҡта шундай функцияны [[Дин|дин үтәргә тейеш.
Очин Олег Фёдорович
Олег Федорович Очин (22 декабрь 1950 йыл, Новгород, РСФСР, СССР) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, сәйәси эшмәкәр, РФ Федераль Йыйылышының беренсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты (1993 — 1995), Мәскәү өлкәһе Хөкүмәтенең фән һәм инновацион эшмәкәрлек буйынса министры урынбаҫары, иҡтисад фәндәре докторы.
Биографияһы
1973 йылда Новгород политехник институтында «Радио һәм электрон аппаратура конструктор-технологы» белгеслеге буйынса юғары белем ала. 1974 йылдан 1990 йылға тиклем Новгород политехник институтында ғилми хеҙмәткәр, уҡытыусы, проректор булып эшләй. 1979 йылда Н. Э. Бауман исемендәге Мәскәү юғары техник училищеһы аспирантураһын тамамлай. Техник фәндәр кандидаты диссертацияһын яҡлай. 1978 йылда КПСС ағзаһы сафына инә, 1990 йылға тиклем партия ағзаһы була. КПСС-тың партия ойошмаһы секретары булып эшләй, КПСС-тың ҡала комитеты һәм өлкә комитеты ағзаһы була.
1990 йылда Советтар Союзы Коммунистар партияһының XXVIII съезы делегаты итеп һайлана. 1990 йылда Новгород ҡала Советы депутаты һәм рәйесе итеп һайлана. 1991 — 1992 йылдарҙа Новгород өлкәһе хакимиәтендә хакимиәт башлығы урынбаҫары вазифаһында эшләй. 1992 — 1993 йылдарҙа "Европа-Америка-500" һәм «Интерсервис» ойошмаларында генераль директор булып эшләй.
1993 йылда Рәсәй Федерацияһы Федераль йыйылышына 123-сө Новгород бер мандатлы һайлау округынан беренсе саҡырылыш Дәүләт думаһы депутаты итеп һайлана. Ул Рәсәй берҙәмлеге һәм татыулығы партияһы менән тәҡдим ителә. Дәүләт думаһында халыҡ-ара эштәр буйынса комитет ағзаһы булды, «Яңы төбәк сәйәсәте» тигән депутаттар төркөмөнә инә.
2000 йылдан алып 2004 йылға тиклем Мәскәү өлкәһенең Сәнәғәт һәм фән министрлығында фән идаралығы начальнигы булып эшләй. 2004 йылда Мәскәү өлкәһенең сәнәғәт һәм фән министры урынбаҫары вазифаһына тәғәйенләнә. 2007 йылда «ВТБ Банкы» асыҡ акционерҙар йәмғиәтендә банк рәйесе советнигы булып эшләй, 2011 йылда — «Кавикорм» компанияһының Директорҙар советы ағзаһы.
Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур
Чаусатхи Йогини Мандир, Хирапур (64 Йогини Ғибәҙәтханаһы) (Орисса телендә:ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର, "'ଚଉଷଠି ଯୋଗିନୀ ମନ୍ଦିର, ହୀରାପୁର"') Хирапур тигән ауылда урынлашҡан, хәҙерге Һиндостандә, Орисса штатының баш ҡалаһы Бхубанешвардан 20 км ҙа урынлашҡан. Ышаныу буйынса йорт Брахма династияһы батшабикәһе Хирани тарафынан 9-нсы быуатта төҙөлгән булған. Ул түңәрәк итеп төҙөлгән, дөйөмеһе лә ҡомташ кирбестәренән яһалған. Түңәрәк стенаның эсендә ҡыуышлыҡтар бар, һәрбереһендә Алиһә муртиһы бар. Бындай поттар 56 тирәһе, улар ҡара граниттан яһалған, ҡыуышлыҡтарҙа яҙмалар бар, үҙәгендә төп пот булып Кали Алиһәһе тора, ул аҡылдың йөрәк өҫтөнән символы булған кеше башында тора. Ғибәҙәтханала үҙәк алтарь бар (Чанди Мандап), уның дүрт яғында ҡалған 8 Алиһә пото. Ҡайһы бер тарихсылар ышаныуынса Санди Мандапала Маһа Бхайрава пото ҡушыла. 64 Йогини Мандир тантрик мандир булып тора, уның гипер архитектураһына доға булараҡ тантрик "бһумандала" инә (тәбиғәттең 5 элементынан торған тирә-яҡ - ут, һыу, ер, күк һәм эфир). Биреләге ҡаһиндар һөйләгән риүәйәт буйынса Дурга Алиһәһе шайтанды еңәр өсөн 64 ярым - Алиһә формаһын алған. Һуғыштан һуң64 Алиһә (Йогини) Дургады йорт ҡоролмаһында иҫтәлектәрен ҡалдырырға һораған. Йогини поттар ғөмүмән алғанда хайуанда, шайтанда кеше йәки башында баҫып тороусы ҡатын-ҡыҙ фигураһын сағылдыра, был Шакти (ҡатын-ҡыҙ көсөнең) еңеүен һүрәтләй. Поттар ярһыу, моңланыу, тыныслыҡ һәм шатлыҡҡа тиклем халәттәрҙе сағылдыра. Бындай ғибәҙәтханалар шулай уҡ Одишаның Балангир районының Ранипур - Жхариал ҙа һәм Һиндостандың башҡа урындарында ла бар. 64 һаны Индуизм риүәйәттәрендә сағылышын таба, атап уҡ әйткәндә, ваҡыт өсөн Кала, сәнғәт менән шөғөлләнеү өсөн Кала. Мандир комплексын Һиндостан Археологик Өйрәнеүе тәьмин итә.
Урман-Бишҡаҙаҡ
Урман-Бишҡаҙаҡ, Урман-Бишҡаҙыҡ, Бишҡаҙаҡ (Урман-Бишкадак) — Башҡортостан Республикаһының Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 613 кеше. Урман-Бишҡаҙаҡ ауыл Советының административ үҙәге. Почта индексы — 453239, ОКАТО коды — 80231875001.
Тарихы
Бөгөнгө Урман-Бишҡаҙаҡ ауылы XVIII—XIX быуаттарҙа Ҡуңҡаҙай тип атала. Ҡуңҡаҙайҙың беренсе күскенсеһе хөрмәтенә аталған. Беренсе күскенсенең улы Байғужа Ҡуңҡаҙаев 1758—1822 йылдарҙа йәшәй, улы — Муллағол, ейәндәре: Мурзабай, Иҙрис. 1795 йылда 92 кеше йәшәгән 16 ихатанан тора. 1834 йылда 26 ихатала 206 кеше йәшәгән. X ревизия 283 кеше йәшәгән 48 ихата күрһәтә. 1920 йылда 446 кеше һәм 94 йорт булған.
Моғайын, Ҡуңҡаҙай Бишҡаҙаҡ ауылында (хәҙер Яр-Бишҡаҙаҡ) тыуғандыр, быны күрше ауылдарҙың дөйөм исеме һәм 1795 йылға Бишҡаҙаҡтың һан яғынан ҙурыраҡ булыуы дәлилләй (92 кешегә ҡаршы 196).
Ауыл башҡорт-мишәр ғәскәренең 7-се башҡорт кантоны 15-се тирмәһе составына инә, бер үк ваҡытта этник бүленеш буйынса — Тәлтем‑Юрматы улусының Илсектимер түбәһендә. Һуңыраҡ Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең Аҙнай улусы, 1922 йылдан Стәрлетамаҡ кантонында.
Ҡуңҡаҙайҙа малсылыҡ менән шөғөлләнәләр. 1839 йылда 206 кеше йәшәгән 28 йорт хужалығында 413 ат, 377 һыйыр, 94 һарыҡ, 50 кәзә була. Ни бары 38 умарта була. Ауылда барыһына 204 бот ужым һәм 832 бот яҙғы иген сәселгән.
1912 йылда Ғәниятулла Ниғәмәтуллин Ҡуңҡаҙай ауылы муллаһы була. Мәсет 1909 йылда төҙөлә. XX быуаттың 20-се йылдарынан (Яр-Бишҡаҙаҡ кеүек) хәҙерге исемен йөрөтә ..
Нефть 1864—1867 йылдарҙа һәм тау инженеры Васильев тарафынан табыла
1924 йылда 70 уҡыусыға интернат һәм хужалыҡ ҡаралтылары менән ике ҡатлы Урман-Бишҡаҙаҡ крәҫтиән йәштәр мәктәбе асыла, һуғыш йылдарында балалар йорто асыла.
1985 йылда «Ишимбайжилстрой» тресы «Башгражданстрой» институты проекты буйынса ауылда эксперименталь торлаҡ йорттар төҙөй.
Ауыл иҫән ҡалған өс шихандың (4 инеләр) береһе, Торатау тауы итәгендә урынлашҡан.
Хәҙерге осор
Ауылда урта мәктәп, етем балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль реабилитация үҙәге «Өмөт», балалар баҡсаһы, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса ауылда башҡорттар йәшәй.
Географик урыны
Алыҫлығы:
Урамдары
Урам исеме :
Иҡтисады
«Торатау» ауыл хужалығы кооперативы эре мөгөҙлө мал үрсетә, һөт, ит, сусҡа ите етештерә. Шәкәр сөгөлдөрө, көнбағыш үҫтерә.
Юлдаш (Наҙы-Петровск районы)
Юлдаш (Юлдашево) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Наҙы-Петровск районы ауылы. Ҡурға ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ҡариҙел йылғаһы буйында, район үҙәге Наҙы-Петровск ҡалаһынан 12 км көньяҡ-көнбайыштараҡ урынлашҡан. Диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 279 метр.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар йәшәй.
Шохма (Лух ҡушылдығы)
Шохма  — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лух йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Клязьма йылғаһы Ковров ҡалаһынан тамағына тиклем, Уводь йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Окруашвили күпере
Окруашвили күпере — Грузияла Аджарияның Хуло муниципалитетындағы һуңғы урта быуат ҡомартҡыһы. Күләме буйынса күпер ҙур түгел. Аджарисцкали ҡушылдыҡтарының береһе менән киҫешә.
Енес (биология)
Биологик енес — репродуктив үҙенсәлектәр буйынса организмдың  айырмаһы.
Ике биологик төр ҡабул ителгән: ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ, әммә тәбиғәттә өс төрлө үрсеү юлы бар: изогамия, гетерогамия, оогамия. Бөтә осраҡтарҙа ла енес күҙәнәктәре яңы организмға тормош биреү маҡсатында бергә ҡушылыр өсөн һәр төрлө генетик мәғлүмәт ярҙамында барлыҡҡа килә.
Енси диморфизм
Енси диморфизм — дөйөм биологик күренеш. Ул төрлө енесле хайуандар һәм үҫемлектәр араҙында киң таралған. Ҡайһы бер осраҡтарҙа енси диморфизм хужаларына асыҡтан-асыҡ зыян килтереүсе һәм йәшәү һәләтен кәметеүсе билдәләрҙең үҫешендә сағыла. Улар, мәҫәлән, күп ата ҡоштарҙың биҙәктәре һәм сағыу төҫө, ожмах ҡошоноң, лирағойроҡтоң осоуға ҡамасаулаусы оҙон ҡойроҡ ҡауырһындары. Көслө ҡысҡырыуҙар һәм йырлау, ата йәки инә ҡоштоң көслө еҫе йыртҡыстарҙың иғтибарын йәлеп итеп, уларҙы хәүефле хәлгә ҡуйырға мөмкин. Бындай һыҙаттарҙың үҫеше тәбиғи һайлаймыш күҙлегенән аңлайышһыҙ булып тойола. Уларҙы аңлатыу өсөн Дарвин 1871 йылда енси һайлап алыу теорияһын тәҡдим итә. Дарвин заманында уҡ был теория бәхәстәр тыуҙыра. Был дарвин тәғлимәтенең иң көсһөҙ нөктәһе, тигән фекерҙәр күп тапҡырҙар әйтелә.
Енси диморфизм популяцияның репродуктив төҙөлөшө менән бәйле булырға тейеш: ҡәтғи моногамияларҙа ул минималь, сөнки моногамдар енестәрҙең махсуслашыуын организм кимәлендә генә ҡуллана, әммә популяцияла түгел, ә дифференциацияның өҫтөнлөктәрен тулыһынса файҙаланған панкмикт төрҙәрҙә һәм полигамияларҙа, полигамия дәрәжәһе менән арта.
Умыртҡалылар
Умыртҡалыларҙа енес билдәләү төрлө төрҙәрҙә төрлөсә була. Кешелә һәм күп хайуандарҙа енес генетик яҡтан билдәләнә, башҡа төрҙәрҙә уны тирә-яҡ мөхит факторҙары һәм инә ҡарынындағы үҫеш барышында гормональ кимәл менән билдәләргә мөмкин.
Эволюция барышында енес организмдарҙың төрлө төркөмдәрендә үҙ аллы барлыҡҡа килгән. Төрлө төрҙәрҙә енестәрҙең айырмаһы йыш ҡына көтөлмәгән булғанлыҡтан, енес киң таралған иң мөһим һыҙат — етештерелгән гаметаларҙың төрө менән билдәләнә (ата заттарҙа сперматозоидтар йәки инә заттарҙа түл күҙәнәк).
Ата зат
Ата зат — тере организм формаһы, ул ваҡ, хәрәкәтсән гаметалар — сперматозоидтар етештерә. Аталаныу процесында сперматозоидтар ҙурыраҡ инә гамета йәки түл күҙәнәге менән берләшә. Ҡайһы бер организмдар енси һәм енси булмаған юл менән үрсей алһа ла, күп ата заттар инә заттан кәм тигәндә бер түл күҙәнәге алмайынса үрсей алмай.
Ата заттың үҙ төрө эсендәге төп роле — репродуктив функция башҡарыу, йәғни енси күҙәнәктәрендәге (сперматозоид) генетик мәғлүмәтте инә зат формаһындағы енси күҙәнәктәренә (мәҫәлән, йомортҡаға) тапшырыу. Бынан тыш, тере организм төрөнә ҡарап, ата заттың роле: уның төрө вәкилдәрен яҡлау, биләмәне һаҡлау, төркөм менән етәкселек итеү, ресурстар табыу, тоҡомдарҙы тәрбиәләү һәм башҡалар.
Инә зат
Инә зат — тере организм формаһы, үҙ төрөнә инә енси характеристикаға эйә һәм ир-ат (ир-ат) формаһынан енси диморфизм (енес ағзалары төҙөлөшө айырмаһы, икенсел енси характеристика, һөлдә һ. б.) менән айырыла.
Популяцияла инә заттарҙың биологик роле бик күп төрлө. Тере организм төрөнә ҡарап, инә заттың роле: үҙ төрө вәкилдәрен яҡлау, биләмәне һаҡлау, төркөм менән етәкселек итеү, ресурстар табыу, тоҡомдарҙы тәрбиәләү һәм башҡалар. Бынан тыш, инә заттың үҙ төрө эсендәге бурыстарының береһе — репродуктив функция башҡарыу, йәғни ата заттың енси күҙәнәктәрендәге генетик мәғлүмәтте (сперматозоидтар) инә енси күҙәнәктәренә (мәҫәлән, түл күҙәнәге) алыу.
Бөжәктәр
Бөжәктәр төрлө енесле.
Бал ҡорттары, күбәләк, талпан кеүек бөжәктәрҙә аталанған йомортҡанан инә, аталанмағандан ата енесле үҫешә. Инә заттың репродуктив органдары, ҡағиҙә булараҡ, парлы түллектәрҙән һәм ян-яғы буйлап һуҙылған түл юлынан тора, улар еңсәгә ҡушылған бер парһыҙ юлға берләшәләр. Инә заттарҙа орлоҡ алғыс һәм өҫтәмә енси биҙҙәре бар. Ата заттарҙың ян-яғынан һуҙылған орлоҡ юлы булған 2-шәр орлоҡ биҙе бар. Аҫҡы өлөшөндә орлоҡ юлдары киңәйә һәм сперматозоидтарҙы һаҡлау өсөн тәғәйенләнгән орлоҡ ҡыуыҡтары барлыҡҡа килә. Орлоҡ юлдары ҙурайтыуға йәки һуҙылыуға һәләтле дөйөм каналға берләштерелә. Өҫтәмә биҙҙәр аталыҡ орлоҡсаһын секрециялайҙар.
Бөжәктәрҙә аталанған йомортҡаларҙан (бал ҡорттарында һәм башҡаларҙа), талпандарҙа, өйрөлмәктәрҙә инә заттар (йәки инә заттар һәм ата заттар) барлыҡҡа килә, ә аталанмаған йомортҡаларҙан тик ата заттар ғына үҫешә.
Гинандроморфизм
Гинандроморфизм — организм үҫешендәге аномалия, организмдың ҙур өлөштәрендә генотип һәм төрлө енес билдәләре булыуы менән сағыла. Ул, мәҫәлән, күп бөжәктәрҙәге кеүек, енси хромосомалар йыйылмаһы организмдың ир-ат һәм ҡатын-ҡыҙ күҙәнәктәрендә булыу һөҙөмтәһе булып тора. Гинандроморфизм енси хромосомаларҙың күҙәнәктәр араһында йомортҡаның өлгөрөп етмәүе, уның аталаныуы йәки ваҡланыуы һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә.
Гермафродитизм
Гермафродитизм ( Грек мифологияһындағы  Гермафродита исеменән, Ερμαφρόδιτος) — бер юлы төрлө енестәрҙең билгеһе булыуы.
Тәбиғи гермафродитизм: ҡайһы бер  хайуандарға (балыҡтарға) һәм үҫемлектәргә хас күренеш. Аномаль (патологик) гермафродитизм: төрлө енеслеләр төркөмөндә осрай торған генетик тайпылыш.
Үҫемлектәрҙең енесе
Үҙемлектәр араһында енесле һәм енесһеҙ юл менән үрсеүсе төрҙәр була. Юғары үҫемлектәрҙең енси үрсеүен тасуирлағанда йыш ҡына «бер өйлөлөк» һәм «ике өйлөлөк» терминдары ҡулланыла. Бер өйлө үҫемлектәрҙә сперматозоидтар һәм түл күҙәнәктәре (юғары үҫемлектәр өсөн, күп осраҡта оогамия) бер үҫемлектә, ике өйлөләрҙә — төрлө үҫемлектәрҙә барлыҡҡа килә.
Енестәр нисбәте
Заттар нисбәте — айырым енесле популяцияла ата заттарҙың һаны инә заттар һанына нисбәте.
Енестәр нисбәте, енси диморфизм менән бер рәттән, айырым енесле популяцияның мөһим характеристикаһы булып тора. Ғәҙәттә 100 инә затҡа күпме ирҙәр тура килгәне менән сағыла. Онтогенез стадияһына ҡарап беренсел, икенсел һәм өсөнсөл енес нисбәттәре айырыла. Беренсел — аталаныуҙан һуң зиготтарҙа енси нисбәт; икенсел — тыуғанда енси нисбәт һәм, ниһайәт, өсөнсөл— үрсергә һәләте булған организмдарҙың енси нисбәте.
АҠШ-тың хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы
Обсерватория тарихы
Обсерватория навигация приборҙарын ремонтлау урыны булараҡ 1830 йылдың 6 декабрендә булдырыла. 1842 йылда конгресс Милли обсерватория төҙөү өсөн 25 000 аҡш долларын бүлә. 1843 йылда АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының иҫке бинаһы төҙөлә, Был урында күҙәтеүҙәр 1893 йылда обсерватория өсөн заманса бина төҙөлөп бөткәнсе алып барыла. 1955 йылда Вашингтонда АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының Флагстафф станцияһы төҙөлә. Был обсерваторияның төп маҡсаты булып диңгеҙ караптарына һәм ил халҡы өсөн теүәл ваҡыт сигналдарын тапшырыу бурысы тора. Шулай уҡ АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһы Андерсон-Меса күҙәтеү станцияһын төҙөү эштәрендә лә ҡатнаша. Күк йөҙөнөң көньяҡ өлөшө каталогы өсөн Аргентиналағы Феликс Агилар исемендәге АҠШ хәрби-диңгеҙ обсерваторияһының меридианаль түңәрәгенән күҙәтәләр.
Чесноковка (Өфө районы)
Чесноковка (Чесноковка) — Башҡортостандың Өфө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 3333 кеше. Почта индексы — 450591, ОКАТО коды — 80252873001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ибн Мәжа сүнәне
Ибн Мәжа сүнәне (سنن ابن ماجه; Сунан Ибн Маджа) — Ибн Мәжа тарафынан яҙылған хәҙистәр йыйынтығы, ул иң абруйлы алты сөнни хәҙистәр йыйынтығы иҫәбенә инә (Күтүб әс-ситтә).
Эстәлеге
Йыйынтыҡта 4000-дән ашыу хәҙис, улар 32 китапҡа (күтүб) һәм 1500 бүлеккә бүленгән. Унда ышаныслы хәҙистәр генә түгел, «ҙәғиф»тәре лә күрһәтелгән. Күпселек сөнни дин белгестәре был йыйынтыҡты иң абруйлы алты хәҙис йыйынтығы араһында алтынсы урынға ҡуя (Күтүб әс-ситтә). Ҡайһы бер дин белгестәре (Мөхөтдин ән-Нәүәүи һәм Ибн Хәлдүн) «Сүнән»де абруйлылар исемлегенән сығара, башҡалары уны йә Имам Мәлик Мүвәттәһе, йәки әд-Дәрими сүнәне менән алмаштыра. Тәүге тапҡыр рәсми рәүештә ул Күтүб әс-ситтәгә XI быуатта ислам дин белгесе тарафынан индерелгән   <small class="ref-info" style="cursor:help;" title="на английском языке">).
Үрнәк (Ишембай районы)
Үрнәк (Урняк) — Башҡортостандың Ишембай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 119 кеше. Ишәй ауыл Советы составына инә. Почта индексы — 453236, ОКАТО коды — 80 231 835 005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Географик урыны
Алыҫлығы:
Нура (йылға)
Нура  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/177/1317    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел  йылғаһы башынан Арский Ташы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мао Цзэдун
Мао Цзэдун йәш сағында уҡ Ҡытай коммунистар партияһына (ҠКП) инә, 1930 йылдарҙа Цзянси провинцияһында коммунистар ҡулындағы районда етәксе була. Ҡытай өсөн айырым коммунистик идеология зарур тигән ҡарашта була. 1934—1936 йылдарҙа коммунистар Үҙәк Ҡытайҙан, Гоминьдан армияһы ҡамауынан, үҙҙәре өсөн хәүефһеҙерәк төньяҡ районға сыға. Ошо тарихҡа «Бөйөк поход» атамаһы менән инеп ҡалған ваҡиғанан һуң, Мао Цзэдун Ҡытай коммунистар партияһы етәксеһе урынын ала.
Генералиссимус Чан Кайши ғәскәрен еңгәндән һуң, (СССР яғынан хәрби, материаль, консультатив хәл иткес ярҙам була), 1949 йылдың 1 октябрендә Ҡытай Халыҡ Республикаһы барлыҡҡа килгәндән алып, ғүмеренең һуңғы көнөнә тиклем (09.09.1976) ил етәксеһе була.
1943 йылдан алып ғүмер ахырына тиклем Ҡытай компартияһы рәйесе, шулай уҡ 1954—1959 йылдарҙа Ҡытай Халыҡ Республикаһы рәйесе вазифаһын башҡара. Бер нисә яңғырыуыҡлы компания үткәрә. Шуларҙың иң билдәлеһе — «Киҫкен күтәрелеш» һәм «Мәҙәни революция» (1966—1976).
Исеме
Мао Цзедун исеме ике өлөштән тора — Цзэ-дун. Цзэ ике мәғәнәгә эйә: тәүге өлөшө — «еүеш, епшек», икенсеһе — «мәрхәмәт, изгелек, яҡшылыҡ» тип тәржемә ителә. Икенсе иероглиф — «дун» — «көнсығыш» тигәнде аңлата. Тулы исеме «Көнсығышҡа яҡшылыҡ ҡылыусы». Йола буйынса балаға рәсми булмаған исем дә биргәндәр. Уны ҡайһы бер осраҡта ҡулланғандар — «Юнчжи». «Юн» — данлау, ә «чжи» — йәки, дөрөҫөрәге, «чжилань» — «орхидея». Шулай итеп, икенсе исеме «Данланған орхидея» тип тәржемәләнә. Бер аҙҙан икенсе исемен алмаштырырға тура килә, сөнки унда геомантия күҙлегенән «һыу» билдәһе булмай. Һөҙөмтәлә икенсе исем мәғәнәһе буйынса беренсе исемгә оҡшаш булып сыға: Жуньчжи — «Һыу менән һуғарылған орхидея». «Чжи» иероглифын бер аҙ үҙгәртеү осрағында Жуньчжи тағы ла бер символик мәғәнәгә «жуньчжа»: «Барыһына яҡшылыҡ ҡылыусы» мәғәнәһенә эйә була. Бала сағында Маоны ябай ғына Ши сант я-цзы («Таш исемле өсөнсө бала») тип йөрөтәләр.
Тәүге йылдары
Йәш Мао урындағы мәктәптә классик башланғыс ҡытай белеме ала, унда Конфуций тәғлимәте менән таныша һәм боронғо ҡытай әҙәбиәтен өйрәнә. «Мин классиканы белә инем, ләкин уны яратманым», — тип таный Мао Цзэдун һуңыраҡ Эдгар Сноуға биргән интервьюһында. Егет 13 йәшендә мәктәпте ташлағандан һуң да (уҡытыусыһы арҡаһында китә), уҡыуға ынтылышын һәм классик фәлсәфәүи трактаттарҙы яратмауын һаҡлап ҡала. Мао Ичан, йорт мәшәҡәттәрендә һәм йорт эштәрендә үҙенең таянысы булырына өмөтләнеп, улын ихлас теләктәр менән ҡаршы ала. Әммә уның өмөттәре аҡланмай: йәш Мао ниндәй ҙә булһа физик хеҙмәткә ҡаршы тора һәм буш ваҡытын китап уҡыуға сарыф итә
1907 йыл аҙағында һәм 1908 йыл башында Маолар ғаиләһендә атаһы менән улы араһында сираттағы конфликт була. Был юлы уның сәбәбе булып Мао Ичандың өлкән улын өйләндереүе тора. Буласаҡ рәйестең кәләше итеп Маоның өс туған һеңлеһе Ло Исю (1889—1910) һайлана. Мао Цзэдун әйтеүенсә, ул ҡатынын ҡабул итмәй һәм уның менән йәшәүҙән баш тарта. «Мин уның менән бер ҡасан да йәшәмәнем, ул саҡта ла, шунан бирле лә мин уны ҡатыным тип һанаманым», — тип, йылдар үткәс, һөйләй Рәйес Эдгар Сноуға. Туйҙан һуң бер аҙҙан Мао өйҙән ҡаса һәм ярты йыл самаһы Шаошандағы эшһеҙ студент дуҫында ҡунаҡ булараҡ йәшәй. Ул китап уҡыу менән мауығыуын дауам итә: был ваҡытта Сыма Цяньдың классик ҡытай тарихнамәһе «Тарихи яҙмалары» һәм Бан Гуның «Хань династияһы тарихы» менән таныша.
Атаһы менән мөнәсәбәттәр көсөргәнешле булыуға ҡарамаҫтан, 1910 йылдың көҙөндә йәш Цзэдун ата-әсәһенән белем алыуын дауам итеү өсөн аҡса талап иткәс, Мао Ичан баш тарта алмай һәм улына юғары кимәлдәге Дуншань башланғыс мәктәбендә белем алыуҙы тәьмин итә. Мәктәптә Маоны дошмандарса ҡаршы алалар: ҡалған уҡыусылар уның тышҡы ҡиәфәтен (көньяҡ кешеһенә хас булмағанса, буйы 177 см була), сығышы (уҡыусыларҙың күпселеге эре ер биләүселәрҙең улдары була) һәм телмәрен (Мао ғүмеренең аҙағына тиклем урындағы Сянтан диалектында һөйләшә) оҡшатмай. Әммә был яңы уҡыусының дәрестәргә ныҡышмалылығын һәм тырышлығын инҡар итмәй. Мао классик рәүешендә яҡшы иншалар яҙа ала, тырыш була һәм, ғәҙәттәгесә, күп уҡый. Бында ул география менән таныша һәм сит ил тарихы буйынса әҫәрҙәр уҡый башлай. Ул тәүге тапҡыр Наполеон, Екатерина II, Пётр I, Веллингтон, Гладстон, Руссо, Монтескье һәм Линкольн кеүек билдәле тарихи шәхестәр тураһында уҡып белә. Ҡытай реформаторҙары Лян Цичао һәм Кан Ювэй тураһында һөйләүсе баҫмалар уның өсөн ул ваҡыттағы төп китаптар була. Уларҙың конституцион монархия идеялары мәктәп уҡыусыһы Маоға ҙур йоғонто яһай, ул реформалар хәрәкәте лидерҙарының ҡараштарын тулыһынса ҡабул итә Ун һигеҙ йәшендә Мао Дуншандән Чаншаға күсә, һәм шунда Синьхай революцияһы шаһиты була. Ул төрлө төркөмдәр араһындағы ҡан ҡойошло бәрелештәргә, шулай уҡ һалдат ихтилалдарына шаһит була һәм үҙе ҡыҫҡа осорға провинция губернаторы армияһына инә. Ярты йылдан ул армиянан ҡаса һәм Чаншалағы Беренсе провинциаль урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. Ләкин бында ла ул оҙаҡҡа туҡталмай «Миңә Беренсе мәктәп оҡшаманы. Уның программаһы сикле, ә тәртибе ҡот осҡос ине»). Мао үҙ аллы уҡый һәм ярты йыл Хуньань провинциаль китапханаһында шөғөлләнә, айырым иғтибарын география, тарих һәм Көнбайыш философияһы йәлеп итә. Әммә Мао Ичан улының вайымһыҙ тормошо менән ҡәнәғәт булмай, Мао лайыҡлы шөғөл тапҡансы, аҡса ебәреүҙән туҡтай. Егет үҙе аҡса эшләүҙән баш тарта һәм 1913 йылдың яҙында Чаншала яңы асылған Дүртенсе провинциаль педагогия колледжы студенты сифатында уҡырға инергә мәжбүр була, һуңыраҡ уны педагогия училищеһы менән берләштерәләр.
1917 йылда уның тәүге мәҡәләһе «Яңы йәштәр» журналында баҫылып сыға. Училищела Мао дуҫтары менән «Халыҡты яңыртыу» йәмғиәтен булдыра, уның программаһы «конфуцианлыҡтың кантизм менән ҡатнашмаһы» була. Бер йылдан Пекин университетының этика профессоры Ян Чанджи саҡырыуы буйынса Пекинға күсә, унда университет китапханаһында, һуңынан Ҡытай Коммунистар партияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе булған Ли Дачжаоның ассистенты булып эшләй. Пекинда Мао башҡа ҡытай студенттары менән бергә Францияла уҡыу мөмкинлегенә эйә була, әммә һуңыраҡ был мөмкинлектән файҙаланмай: күп сәбәптәр араһында физик хеҙмәтте яратмау һәм сит телдәрҙе өйрәнеүҙә ҡыйынлыҡтар булыуы тора. Бынан тыш, Пекинда йәш Мао үҙенең мөхәббәтен — Ян Чанцзиҙың ҡыҙы Ян Кайхуэйҙы таба, ул уның тәүге ысын ҡатыны була. Пекинда йәш Маоның сәйәси ҡараштарын формалаштырыуға Ли Дачжао (марксизм яҡлы) һәм Чэнь Дюсю менән танышыу, шулай уҡ анархизм идеялары, атап әйткәндә, П. А. Кропоткин әҫәрҙәре ҙур йоғонто яһай.. Францияла уҡыу курсын тамамлағас, Мао, ниһайәт, Ҡытайҙа ҡалып, карьераһын ошонда ойошторорға тигән һығымтаға килә.
Сәйәси эшмәкәрлегенең башы
1919 йылдың мартында Пекиндан киткәндән һуң йәш Мао, көнбайыш философтары һәм революционерҙары әҫәрҙәрен тәрән өйрәнеү менән шөғөлләнеп, ил буйлап сәйәхәт итә, Рәсәйҙәге ваҡиғалар менән ныҡлап ҡыҙыҡһына һәм Хунань революцион йәштәрен ойоштороуҙа әүҙем ҡатнаша. 1920 йылдың ҡышында Милли йыйылышы делегацияһы составында Пекинда була. Делегаттар коррупцияға бирелгән һәм тупаҫлығы менән айырылып торған Хунань провинцияһының губернаторы Чжан Цзиньяоны (кит. 張敬堯) вазифаһынан бушатыуҙы талап итә (張敬堯). Делегация күҙгә күренерлек уңыштарға өлгәшмәй, әммә тиҙҙән Чжан икенсе милитаристик төркөмө ағзаһы У Пейфунан еңелә һәм Хунаньды ташлап китергә мәжбүр була. 1920 йылдың 11 апрелендә Мао Пекиндан китә һәм шул уҡ йылдың 5 майында Шанхайға килә, бында ул Хунаньды тиран хакимлығынан азат итергә, шулай уҡ хәрби губернторлыҡты бөтөрөү өсөн көрәште дауам итергә ниәтләй. Рәсәйҙәге ваҡиғалар, коммунизм яҡлы Ли Дажао һәм Чэнь Дусю менән аралашыу Маоға ҙур йоғонто яһай, әммә ул ваҡытта идеологик ағымдарҙы тулыһынса аңлай һәм, ниһайәт, үҙенә бер йүнәлеш һайлай алмай. Маоның коммунист булараҡ тулыһынса формалашыуы 1920 йылдың көҙөнә тура килә. Әлеге ваҡытҡа ул ватандаштарының сәйәси инерцияһына тулыһынса инанған була һәм рус өлгөһөндәге революция ғына илдәге хәлде тамырынан үҙгәртә ала тигән һығымтаға килә. Большевиктарға ҡушылғас, 1920 йылдың ноябрь уртаһында Чаншала йәшерен ячейкалар төҙөй башлай: тәүҙә Социалистик йәштәр лигаһы ячейкаһын булдыра, ә бер аҙҙан, Чэнь Дусю кәңәшен тотоп, Шанхайҙағыға оҡшаш коммунистик түңәрәк ойоштора.
1921 йылдың июлендә Мао Ҡытай Коммунистик партияһының ойоштороу съезында ҡатнаша. Ике айҙан ул Чаншаға әйләнеп ҡайта һәм компартияның Хунань бүлегендә секретарь вазифаһында эш башлай. Ошо уҡ ваҡытта Мао Ян Кайхуэй исемле ҡыҙға өйләнә. Уларҙың бер-бер артлы өс улы тыуа — Аньин, Аньцин и Аньлун. Эшенең һөҙөмтәһеҙлеге арҡаһында 1922 йылдың июлендә Мао ҠКП-ның Икенсе съезына делегат итеп һайланмай. Коминтерндың талабы буйынса ҠКП Гоминьдан менән союзға инергә мәжбүр була. Был ваҡытҡа Мао Цзэдун Ҡытайҙың революцион хәрәкәтен ойоштороп булмаясағына тулыһынса инанған була һәм ҠКП-ның Өсөнсө съезында был идеяны хуплай. Мао ошо уҡ съезда Үҙәк башҡарма комитеты составына индерелә, шунан биш кешенән торған Үҙәк бюроға инә һәм секретарь ҮБК-тың ойоштороу комитеты мөдире итеп һайлана. Хунаньгә ҡайтҡандан һуң, Мао урындағы Гоминьдан ячейкаһын ойоштороу менән шөғөлләнә. Гоминьдандың I съезында делегат булараҡ ҡатнаша, был съезд 1924 йылдың ғинуарында Кантонда үтә. 1924 йылдың аҙағында тыуған ауылына ҡайта. Ул физик һәм мораль яҡтан бик ныҡ йонсоған була. Тарихсы Панцов фекеренсә, уның хәле Гоминьдан бүлек эше коммунистар менән Гоминьдан яҡлылар араһындағы аңлашылмаусанлыҡтар, шулай уҡ Кантондан килгән финанслауҙы туҡтатыу арҡаһында насарая. Мао отставкаға китә һәм ауырыу сәбәпле отпуск ала. Юн Чжан һәм Холлидей фекеренсә, Мао вазифаһынан бушатыла, Үҙәк Комитеттан сығарыла, уны 1925 йылдың ғинуарында үткәрелгән съезға саҡырмайҙар. 1925 йылдың 6 февралендә Мао Шаошаньгә килә.