cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡатмарлы сәскәлеләр
Сәскәлек
Бәпембә кәрзинкәһенең бөтә сәскәләре лә бер төрлө, һәр сәскәнең таж япраҡсалары аҫҡы яҡтан ҡушылып үҫеп көпшә барлыҡҡа килтерә, ә уның өҫкө өлөшө оҙон телгә оҡшаған. Шуға күрә ундайҙарҙы тел япраҡлы сәскәләр тип атайҙар. Шул телдең осонда 5 теш яҡшы беленеп тора. Былар боронғо ҡатмарлы сәскәләрҙә булған 5 таж япраҡсаһының ҡушылып үҫеү эҙҙәре. 5 һеркәстең һеркәлектәре ҡушылып үҫеп, көпшә барлыҡҡа килтерә. Шул көпшә эсенән ике башлы емешлек ауыҙы булған бағанасыҡ үтеп сыға. Каса аҡ төксәләр шәлкеменән тора. Емшәндән бик ваҡ орлоҡтар барлыҡҡа килә, уларҙың һәр ҡайһыһының нәҙек оҙон һабында төксәләр шәлкеме (осҡосо) була. Шуға күрә ел бындай емештәрҙе еңел тарата.
Ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһендәге ҡайһы бер үҫемлектәрҙең, мәҫәлән, күп йыллыҡ сүп үләне — йыуаш билсәндән кәрзинкәләре тик көпшәле сәскәләрҙән тора. Йыуаш билсәндең емеше — өлтөклө орлоҡ. Ел осороп алып киткән был орлоҡтар берәй нәмәгә барып бәрелгәнсе оса. Барып бәрелгәс өлтөк һына, орлоҡ ергә төшә.
Сәскәнең формулаһы: 12px.
Япраҡтар
Япрағы ябай, бөтөн, йәки теленмә, япраҡ ҡолаҡсыны юҡ(һабаҡ япрағы — йышыраҡ ултырма, сиратлы, һирәгерәк ҡапма-ҡаршы; тамыр эргәһендәгеһе- һаплы, суҡлы.
Емеш
Емеше-орлоҡса. Сәскәлә бер емешлек булып, уның емшәненән орлоҡ-емеш барлыҡҡа килә. Ҡатмарлы сәскәле күп үҫемлектәрҙең орлоҡтарында осҡостары—емештәрҙе ел ярҙамында таратыу өсөн ҡулайламаһы бар. Был осҡостар өлтөктәрҙән барлыҡҡа килә.
Туҡланыу
Ҡатмарлы сәскәлеләрҙең күп төрҙәре культуралы үҫемлектәргә инә.Улар араһында май биреүсе культуралар (көнбағыш, сафлор һәм башҡалар), шулай уҡ: ер грушаһы, йәки топинамбур, цикорий, артишок, латук, стевия һәм башҡалар бар.
Декоратив үҫемлектәр
Ҡатмарлы сәскәлеләрҙең күбеһе — ҡиммәтле декоратив үҫемлектәр (георгиндар, хризантемалар, астралар, цинниялар,). Маргаритка, цинния, кореопсис, бархатцы, тырнаҡ гөл һәм башҡалар.
Медицинала
Беҙҙең илдәге күп һанлы ҡатмарлы сәскәле үҫемлектәрҙеь ҡайһы берҙәре ҡара көҙгә тиклем сәскә ата. Аптека ромашкаһы йәки шифалы ромашка — хуш еҫле бер йыллыҡ үҫемлек. Уның кәрзинкәһендәге сәскәләр ике типта: уртаһында көпшәле, алтын дай һары, ә ситтәгеләре — тел һымаҡ, аҡ төҫтә була. Емештәре — оҙонса орлоҡтар. Аптека ромашкаһы — киң таралған үҫемлек. Уны Рәсәйҙең Европа өлөшөнөң бөтә райондарында Кавказда, Себерҙә, Алыҫ Көнсығышта һәм Урта Азияла осратырға мөмкин. Ул ҡалдау һәм ташландыҡ ерҙәрҙә, торлаҡ тирәләрендә үҫә. Эфир майҙарына бай булған йәш кәрзинкә сәскәлектәре дарыу сеймалы булып хеҙмәт итә. Медицинала шулай уҡ меңъяпраҡ, тырнаҡ гөл, эт дегәнәге, арнику, расторопша һәм башҡалар ҡулланыла.
Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына үҫемлектəрҙең 10 һирəк төрө (аҙ сəскəле əрем, ваҡ сəскəле соссюрея, төклө тоҡортаж һәм башҡалар), шулай уҡ реликттар (баргузин əреме, Завадский дендрантемаһы, яланғас еҫле сəскə) һəм эндемиктар (тарбаҡай татыр билсəне, урал соссюреяһы) индерелгəн.
Ҡый үләндәре
Аллергик реакция — бесән биҙгәге(сенная лихорадка) барлыҡҡа килтереүсе үҫемлек — амборзия, ҡурҡыныстар иҫәбендә. Амброзияның тыуған иле — Америка булһа ла, ул бөтә ер шары буйлап таралған. Шул иҫәптән, был үҫемлектең утыҙ төрөнөң бишәүһе Рәсәйҙә лә таралған. Шулай уҡ алтын сәскә, йыуаш билсән, баҫыу зәңгәре кеүек ҡый үләндәре бар.
Ч
{| align=right cell-padding=11px Чч [че] — Башҡорт алфавитының утыҙ өсөнсө хәрефе.
Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын (повесть)
Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын — башҡорт һәм татар әҙәбиәте классигы, БАССР-ҙың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури әҫәре. Башҡорт әҙәбиәтендә бөтә совет осорона тиклемге тәнҡитле реализмдың иң күренекле әҫәрҙәренең береһе булып тора.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1909 йылда Ҡазанда татар телендә 112 биттә баҫылып сыға. Һуңынан башҡорт теленә (Ярлылар, йәки өйҙәш ҡатын) һәм урыҫ теленә тәржемә ителә. 1954 йылда әҙәби башҡорт телендә Мәжит Ғафури әҫәрҙәренең өс томлығында баҫылып сыға.
Ҡыҫҡаса йөкмәткеһе
Был повеста ярлы-көнлөксөләрҙең фажиғәле яҙмышы яҡтыртыла. Улар, бик ҡаты һыуыҡ булыуға ҡарамаҫтан, көнө буйына ҡаланың баҙар майҙанында баҫып торорға әҙер, тик йәшәрлек аҡса эшләү мөмкинлеге генә булһын.
Уҡыусыларҙың күҙ алдынан бер-бер артлы фәҡир Шәрифтең күңелһеҙ яҙмышы үтә. Кәмһетелеүҙәр, үтә ауыр хеҙмәт, аслыҡ һәм балалар өсөн һәр саҡ ҡурҡыу менән тулы ғүмере ҡурҡыныс үлем менән өҙөлә.
Аҙаҡ килеп, ғаилә башлығы Шәриф, әҫәрҙең төп геройы, һыуыҡ тейҙерә һәм ҡаты ауырый. Ләкин ярлылыҡтың сигендә йәшәһәләр ҙә, Шәриф һәм уның ҡатыны Бәҙриямал, ире ташлап киткән, хәлле туғандары ситләткән ауырлы ҡатын Йәмилә менән һуңғы телем икмәктәрен бүлешәләр. Йәмилә, уңышһыҙ эш эҙләп, күп көндәрен үткәрә һәм, Ғафури һүҙҙәре менән әйткәндә, «әйтерһең дә ғазап тулы был донъяға килергә теләмәгән…» үҙенең үле тыуған сабыйы менән бергә был донъянан китә.
Рәхимһеҙ һәм эскесе ире ташлап киткән һәм өмөтһөҙлөктең сигенә еткән Йәмиләнең үлеме һүрәтләнә. Үлеп барыусы бәпесләүсе ҡатындың күҙҙәренән ике йәш бөртөгө тәгәрәп төшә. Уларҙың береһе — әйтерһең дә уның драматик яҙмышында ҡатнашҡан Бәҙриямал һәм Шәрифкә рәхмәт белдерә, ә икенсеһе — уның тормошон һәләк иткән рәхимһеҙ яҙмышҡа ҡәһәр була. Ошо уҡ йортта ғаилә башлығы Шәриф ҡаты ауырыуҙан вафат була. Уның ҡатыны Бәҙри өс балаһы менән ауылға ҡайтырға мәжбүр була. Уларҙы унда ниндәй һынауҙар көткәнен фаразлау ҡыйын түгел. Шул ваҡыт Хоҙайбирҙе мейес башынан төшөп, ялан-аяҡ көйөнсә йүгереп, тышҡа сығып китте. Ул кире кергәс, Шәриф: “Ниңә өйҙө һыуытып йөрөйһөң! Ҡуян аяғы ашаныңмы әллә?” — тип һораны ла, Бәҙригә ҡарап: “Тиҙерәк самауырыңды ҡайнат әле, сәй эсеп, дәхи бер сығып ҡарарға кәрәк, берәр эш табылмаҫмы, бер бәхет асылһа, асыла торған ул, өйҙә ятып бер ҙә әллә ни булмаҫ”, — тине.
Бәҙри:
—Бөгөн бик һыуыҡ бит, инде сыҡмаһаң да ярар. Шәриф:
—Сыҡмай булмаҫ, сығып ҡарарға кәрәк, бот күтәреп көтөп буш ятһаң, ашарға килтереп бирмәҫтәр. Бына әле көн һалҡын тип иртә берлән сыҡмаған булһам, бөгөн ни ашар инең?
Бына көткән рәхәттәре булған сәйҙе эсергә ултырҙылар.
Шадт Булат
Шадт Булат (Булатов Шаймурат Минлигалеевич) (25 декабрь 1909, Башҡортостан Республикаһының Шаран районы Йәнәхмәт ауылы — 17 март 1943, Үҙәк фронт) — мари совет шағиры, тәржемәсе, журналист, педагог. СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 1920 йылда тиф ауырынан уның атаһы вафат була.
1926 йылда тыуған ауылында ете йыллыҡ мәктәпте тамамлағандан һуң, Башҡорт өлкә мәғариф бүлеге уны Мари автономиялы өлкәһенә Козьмодемьянск педагогия училищеһына уҡырға ебәрә. Бында ул тау мариҙар телен бөтә камиллығында үҙләштерә, шуға күрә уҡыуҙы тамамлағас, Балалар йортонда тәрбиәсе булып эшләй, рабфакта әҙерлек курстарында тау мариҙары телен һәм әҙәбиәтен уҡыта, район гәзите редакцияһында, Козьмодемьянскиҙа Мари китап нәшриәте филиалында эшләй.
1938 йылда ул Мари уҡытыусылар институтына уҡырға инә, уны тамамлағандан һуң «Рвезе коммунист» («Молодой коммунист») гәзитенең редакция хеҙмәткәре була, Мари АССР-ның Наркомпросында эшләй.
Фронтта һәләк булыуы
1943 йылдың 17 мартында хәрби операцияларҙың береһендә рота командиры яралана. Командирға медицина ярҙамын күрһәткән саҡта Ш. Булат һәләк була. Тросна районының (хәҙер Орел өлкәһе) Покровское ауылында туғандар ҡәберлегендә ерләнә. Үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән наградлана.
Әҙәби эшмәкәрлеге
1937 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Ш. Булат бала саҡтан көньяҡ мариҙарҙың фольклорын белгән, һөҙөмтәлә 1925 йылда «У илыш» («Яңы тормош») альманахында ул эшкәрткән 12 таҡмаҡ баҫтырып сығара.
Козьмодемьянскиға килгәс, ул йәштәр өсөн шиғырҙар яҙа башлай, шуға күрә уны комсомол шағиры тип һанағандар. Козьмодемьянск педтехникумында уҡыған саҡта Шадт йәмғиәт эшенә бик әүҙем ҡатнашып китә, башҡа студенттар менән ҡатнаша, гәзиткә үҙенең беренсе мәҡәләләрен яҙа. Шағир күмәк кеше араһында сығыш яһарға ярата, үҙенең әҫәрҙәрен төрлө концерт залдарында күп һанлы аудитория алдында уҡый, бөтә йыйылыштарҙа, конференцияларҙа булырға тырыша һәм йәштәр менән бик тиҙ танышыу һәләтенә эйә була. Үҙенең ижадында ул йәштәр тормошон һәм уларҙың тыуған яҡ һәм бөтә ил файҙаһына хеҙмәтен данлай.
Кулаҡлыҡ менән ҡыйыу көрәшсе — «Ориш Макси» (1937) поэмаһының геройы — ауыл йәштәренең яратҡан образы булып китә.
Үҙенең беренсе китаптарын шағир 1933—1935 йылдарҙа яҙа һәм тау мариҙары телендә нәшер итә, ә «Петю» балалар пьесаһын ул яҙыусы һәм драматург Г. Евруш менән берлектә ижад итә.
Шадт Булат — көньяҡ һәм болон (луговой) мариҙарҙан берҙән-бер тау мари әҙәби телендә ижад иткән яҙыусы.
Боланмари (луговомарийский) телдә ул 1938 йылда яҙа башлай (шиғырҙар йыйынтыҡтары «Ший памаш» («Көмөш шишмә», 1940), «Родина ÿжеш» («Ватан саҡыра», 1943).
Ш. Булаттың күп кенә шиғырҙары 30-сы йылдарҙа ғәҙәткә ингән (В. Маяковский шиғриәте миҫалынан) баҫҡыс формаһында яҙылған. Иртә шиғырҙары риторик һәм лозунг характерҙа яҙылған. «Патыр курым» («Батыр быуаты») китабына индерелгән күп әҫәрҙәре автобиографик нигеҙле. Башҡа йыйынтыҡтары күпкә тәжрибәле. Уларҙа патриотизм темаһы асыла: кешенең Ватанға һөйөүе, төрлө милләт халыҡтарының берҙәмлеге һәм дуҫлығы. Шағирҙың 1940-сы йылғы йыйынтыҡҡа ингән «Ший памаш» («Көмөш шишмә») шиғыры хрестоматияға инде.
Һуғыш йылдарында уның өсөн төп тема — патриотизм темаһы. Яҙыусыларға яҙған хатынан: «Беҙ үҙебеҙҙең һөйөклө Ватаныбыҙ өсөн ғүмерҙәребеҙҙе йәлләмәйәсәкбеҙ. Мин — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, үҙемдең бурысымды — Һеҙҙең наказды намыҫлы башҡарасаҡмын һәм һеҙ, минең ҡәҙерле иптәштәрем, тағы ла нығыраҡ совет тылын нығытыу өсөн эшләгеҙ. Ҡыҙыл армияға ярҙам итегеҙ, Ватан патриотттары тураһында гүзәл әҫәрҙәр яҙығыҙ, осло ҡәләм менән икеләнеүселәрҙе һәм ҡурҡаҡтарҙы йәлләмәйсә фашлағыҙ!» Үҙ һүҙҙәрен ҡеүәтләп ул фронт тормошон аңлау менән айырылып торған шиғырҙар ижад иткән: «Куатле Родина ӱжеш» («Ҡеүәтле Ватан саҡыра», 1941); «Отважный — кажнылан родной» («Отважный — һәр кемгә туған», 1942); «Людмила Павличенко» (1942); «Мемнан патыр соколна» («беҙҙең батыр ыласын», 1941).
Ш.Булаттың әҫәрҙәре рус, татар, башҡорт һәм сыуаш телдәренә тәржемә ителгән. Шағир үҙе В. Жуковский, М. Ю. Лермонтов, Н. А. Некрасов, С. Маршак, В. Маяковский, Н. Островскийҙың әҫәрҙәрен мари теленә тәржемә иткән.
Төп әҫәрҙәре
Ш. Булаттың төп әҫәрҙәре мари телендә һәм рус теленә тәржемәләнгән:
Кипкәр
Кипкәр (Сушени́ца топяна́я, Сушеница боло́тная, Gnaphálium uliginósum) — астра сәскәләр ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек. Бейеклеге 25 см-ға етә. Июнь-август айҙарында һарғылт сәскә ата. Июлб-сентябрҙә емеше өлгөрә.
Таралыуы
Үҫемлек Евразияның уртаса климат зонаһында Бөйөк Британиянан Корея һәм Японияға тиклем таралған. Кипкәр йылға, күл-быуы ярҙарында, дымлы болон-туғайҙарҙа һәм урманда үҫә.
Шүкенов Батырхан Камал улы
Батырхан Камал улы Шүкенов (Батырхан Қамалұлы Шүкенов; 18 май 1962 йыл, Ҡыҙыл Урҙа, Ҡаҙаҡ ССР-ы  — 28 апрель 2015 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — танылған Ҡаҙағстан һәм Рәсәй эстрада йырсыһы, музыкант, саксофонсы, композитор, шағир. Ҡаҙағстандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2010). Ҡаҙағстанда ЮНИСЕФ-тың Яҡшы теләк илсеһе (2009—2015). Билдәле ҡаҙаҡ-рәсәй «А’Студио» төркөмөнә нигеҙ һалыусыларҙың береһе һәм солисы, был төркөм составында киң популярлыҡ яулай (1987—2000). 2000 йылдың көҙөндә, төркөмдән киткәндән һуң, янғыҙы йырлай башлай.
Биографияһы
Батырхан Камал улы Шүкенов 1962 йылдың 18 майында Ҡаҙаҡ ССР-ның Ҡыҙыл Урҙа ҡалаһында экономистарҙың дүрт балалы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Камал Шүкен улы Шүкенов (1935), иҡтисадсы. Атаһы — ҡаҙаҡ, әсәһе үзбәк милләтле.
1979 йылда Ҡыҙыл Урҙалағы ''Н. А. Островский исемендәге 233-сө мәктәп''те тамамлай.
Мәктәп йылдарында музыка түңәрәгенә йөрөй башлай, ә урта белем алғас, ''Н. К. Крупская исемендәге Ленинград дәүләт мәҙәниәт институты''ның саксофон класына уҡырға инә, унда ике йыл уҡый. Уға саксофон серҙәрен бар донъяға танылған саксофонсы Геннадий Гольштейн менән сакс-тенорист Владимир Рабик төшөндөрә.
1981 йылда Шүкенов Ҡурманғазы Сағырбаев исемендәге Алматы дәүләт консерваторияһының инструменталь башҡарыу факультетының саксофон класына күсә.
1982 йылда, консерваторияла уҡығанда, Алматыла музыканттар Байғали Серкебаев, Булат Сыздыҡов һәм Владимир Миклошич менән таныша, улар Батырханды Ҡазағстандан ситтә лә билдәле булған «Арай» төркөмөнә саксофонсы итеп саҡыра. Ул ваҡытта «Арай» Ҡаҙаҡ ССР-ның танылған йырсыһы Роза Рымбаева менән эшләй. Коллектив составында Шүкенов үҙен альт—тенор-саксофон оҫтаһы итеп таныта, инструменталь джаз әҫәрҙәрен башҡарып, 1983 йылда VII Бөтә Союз эстрада артистары конкурсында лауреат була.
1985—1986 йылдарҙа Совет Армияһы сафында хеҙмәт итә.
1987 йылда музыканттар «Арай» төркөмөнән китә, һәм «Алма-Ата» тип исемләнгән яңы төркөмдәрен төҙөй. Ошо ваҡыттан Шүкенов, саксофонда уйнауҙан тыш, йырлай башлай. Бер йылдан һуң төркөм «Мелодия» фирмаһында беренсе «Путь без остановок» альбомын сығара, һигеҙ йырҙың икәүһе — ҡаҙаҡ телендә, барыһын да Батырхан Шүкенов башҡара. Төркөм исемен «Алма-Ата Студио» тигәнгә алмаштыралар, ә Шүкенов коллективтың фронтменына әүерелә.
1989 йылда музыканттар бөтә Союзға билдәле булып киткән «Джулия» йырын яҙа. Төркөм менән Алла Пугачева таныша, һәм шунда уҡ уны Ҡаҙағстандан Мәскәүгә, үҙенең Йыр театрына саҡыра. «Раштыуа осрашыуҙарында» ҡатнашҡандан һуң, «А’Студио» төркөмө билдәлелек яулай. Төркөмдөң көнитмеше үҙгәрә: тығыҙ гастролдәр графигы, пластинкалар сығарыу, Шүкенов башҡарыуындағы яңы үҙенсәлекле «Джулия», «Белая река», «Стоп, ночь», «Солдат любви», «Эти теплые летние дни», «Нелюбимая» һ. б. йырҙары. Төркөм гастролдән башҡа күп ваҡытын Мәскәүҙә үткәргәс, тамашасы тарафынан Рәсәй төркөмө итеп ҡабул ителә. Алла Пугачеваның Йыр театрында «А’Студио» музыканттары 1989—1994 йылдарҙа хеҙмәт итә. Шүкенов әйтеүенсә, улар Пугачева менән «ысын дуҫ» була, «йыш ҡына ҡунаҡҡа барып, музыка, тормош тураһында фекерләштек, һүрәт төшөрҙөк…», ә Батырханды «улым» тип йөрөткән.
2002 йылда Шүкенов ҡаҙаҡ телендәге тәүге үҙ аллы йырлаған «Отан ана» («Тыуған ер») альбомын сығара.
2007 йылда Алматыла Республика һарайында үткән концерты һәм видеоклиптар яҙылған «Батыр Live» DVD-альбом релизы үтә.
2007—2015 йылдарҙа Батырхан Шүкенов Ҡаҙағстан Республикаһы Президенты Нурсолтан Назарбаевтың мәҙәниәт буйынса советнигы була.
2009 йылдың 20 ноябрендә, Балалар хоҡуҡтары тураһындағы БМО Конвенцияһының 20 йыллығын билдәләгәндә, Шүкенов ЮНИСЕФ-тың Ҡаҙағстандағы Милли яҡшы теләк илсеһе тип иғлан ителә.
2010 йылда Шүкенов «Осторожно, милая девушка!» тип аталған дүртенсе альбомын сығара. undefinedРәсәй журналисы һәм музыка тәңкитсеһе Гуру Кен әйтеүенсә, Шукенов — «еңелсә репертуарҙан интеккән ҙур артист».
Шул уҡ йылда «Всё пройдёт…» альбомы сыға.
2013 йылда Шукеновтың һуңғы «Душа» исемле альбомы сыға. Шул уҡ ваҡытта йырсы «Россия-1» телеканалы үткәргән «Тере тауыш» музыкаль телешоу еңеүсеһе була.
2015 йылда Шүкенов «Россия-1» телеканалы үткәргән «Один в один!» музыкаль телевизион шоуында ҡатнаша. Май айында телепроект финалында йырларға тейеш була, әммә һаулығы ҡаҡшау сәбәпле, сығыш яһай алмай. Үлгәндән һуң, төп еңеүсе менән бер рәттән, шоу еңеүсеһе тип таныла.
Вафаты
2015 йылдың 29 апрелендә Мәскәүҙә йырсы менән хушлашыу үтә. Алматы ҡалаһында был ваҡытта меңләгән халыҡ Республика һарайы алдындағы майҙанда йыйылып, кискә тиклем уның йырҙарын йырлай.
Батырхан Шүкенов Алматы ҡалаһының «Кена—2» зыяратында ерләнгән.
Хеҙмәттәшлек
Батырхан Шүкенов Валерий Меладзеның «Сэра», «Странница осень», «Рассветная», Морат Насыровтың «Кто-то простит», Иракли менән «Так не бывает» (саксофонда уйнай) йырҙарын яҙыуҙа ҡатнаша.
Ш
Шш [шы] — Башҡорт алфавитының утыҙ дүртенсе хәрефе.
Мутунь
Мутунь — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Алымка йылғаһының уң ярына тамағынан 130 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Калманка (Чарыш ҡушылдығы)
Калманка  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының уң ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғайсин Салауат Мөхтәр улы
Биографияһы
Салауат Мөхтәр улы Ғайсин 1958-1959 йылдарҙа Учалы ҡалаһындағы төҙөлөш тресында ташсы һәм балта оҫтаһы булып эшләй. 1964 йылда Себер дәүләт телекоммуникациялар һәм информатика университетын, атап әйткәндә, Новосибирский элемтә электротехник институтын «телефон-телеграф бәйләнеше» һөнәре буйынса тамамлай.
1976 йылдан Башҡорт АССР-ның ПТУС начальнигы урынбаҫары, 1987 йылдың ноябрендә ул бер тауыштан предприятие начальнигы итеп һайлана. 1992 йылда, БАССР ПТУС-ы «Башинформсвязь» ААЙ итеп үҙгәртелгәндән һуң, Салауат Ғайсин предприятиеның генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм уны 2011 йылға саҡлы етәкләй.
1990—1995 йылдарҙа БАССР Юғары Советы депутаты, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты итеп һайлана, Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте ағзаһы була.
Рәсәй Тәбиғи фәндәр Академияһының Почетлы академигы, Башҡорт дәүләт университетының Почетлы академигы, Телекоммуникацияларҙың Сифат Академияһы мөхбир ағзаһы, «Өфө» футбол командаһының Почетлы президенты.
2011—2014 йылдарҙа — «Башинформсвязь» ААЙ-енең Директорҙар советы рәйесе, «Ростелеком» ААЙ-е президенты кәңәшсеһе. Ғайсин Салауат Мөхтәр улының һәм ул етәкләгән ун мең кешенән торған предприятие хеҙмәткәрҙәрҙең тырышлығы менән БР халҡы фатирҙарында стационар телефондар урынлаштырыу йыл һайын 50 меңдән артыҡ тәшкил итә. Ҡалаларҙа яҡынса 60 процент ғаилә һәм ауыл ерҙәрендә 23 процентҡа яҡын ғаилә телефондар менән тәьмин ителгән. Башҡортостан Республикаһында урындағы тарҙың 72 радио тапшырыуы, 200 телевизион программаһы халыҡ иғтибарына еткерелә.
Ғаиләһе: өйләнгән, улы бар.
Салауат Мөхтәр улы Ғайсин 2023 йылдың 5 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат булды.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Башҡорт дәүләт университетының Почётлы докторы, Коммуникациялар сифаты Халыҡ-ара академияһының мөхбир ағзаһы һәм Халыҡ-ара меценатлыҡ академияһы ағзаһы.
Әҙәбиәт
«Республика Башкортостан» гәзите, 2010 й., 3-сө һан. "В ногу со временем" мәҡәләһе.
Буҙйегет ҡиссаһы
Үткән быуаттарҙа төрки халыҡтарында Буҙйегет-Ҡарасәс сюжетына ҡараған фольклор һәм яҙма әҙәбиәт әҫәрҙәре ярайһы ғына таралып киткән. Шулай уҡ башҡорт халҡында ла шундай әҫәрҙәр яҙылған. Уны 1842 йылда Өфөлә Баһауи исемле шағир ижад иткән. Ул «Буҙйегет ҡиссаһы» тип атала. Хәҙерге ваҡытта төп нөсхәһе Рәсәй Фәндәр академияһының Санкт-Петербург филиалы фондында һаҡлана. Ул Н. Т. Зарипов тырышлығы менән Ағиҙел журналының 1979 йылдың декабрь һанында баҫтырыла. Аҙаҡ Башҡорт халыҡ ижады серияһының «Эпос. Өсөнсө китап» баҫмаһында донъя күрҙе.
Әҫәрҙең йөкмәткеһе
Буҙйегет менән Ҡарасәс бер-береһен төштәрендә күреп ғашиҡ була. Аҙаҡ бер-береһен табыу өсөн төрлө ҡаршылыҡтарға юлығып, ауырлыҡ менән осрашалар. Тик бергә йәшәп китә алмайҙар.Ҡара көстәр арҡаһында фажиғәле рәүештә һәләк булалар.
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы  —  СССР йәшәгән бөтә осор тарихында булған берҙән-бер Бөтә Союз  референдумы, 1991 йылдың 17 мартында Советтар Союзында үткәрелә һәм тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһындағы мәсьәләне ҡарай.
Референдумды ойоштороу
1990 йылдың 24 декабрендә  СССР халыҡ депутаттарының  IV съезы, исемләп тауыш биреү үткәреп, бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса тәьмин ителгән тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ ССР Союзын  һаҡлап ҡалыуҙың мотлаҡ кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул итә. Был Референдумға биш һорау сығарыла:
Шул уҡ көндө, СССР Президенты М. С. Горбачёвтың инициативаһы һәм ныҡлы талабы буйынса, Съезд тарафынан ергә хосуси милекселек тураһындағы мәсьәлә буйынса һәм яңыртылған Союзды тиң хоҡуҡлы суверен Совет Социалистик Республикалар федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса референдумдар үткәреү хаҡында ике ҡарар ҡабул ителә. Беренсе ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн 1553 депутат тауыш бирә, ҡаршылар — 84, тотҡарланыусылар — 70. Икенсе ҡарарҙы ҡабул итеү өсөн 1677 депутат тауыш бирә, ҡаршылар — 32, тотҡарланыусылар — 66.
Ләкин беренсе ҡарарға ҡағылышлы Юғары Советтың ҡануниәт буйынса комитеты рәйесе  Ю. Х. Калмыков һуңынан СССР Юғары Советы сессияһында президенттың хосуси милекселек тураһындағы һорауҙы референдумға сығармай торорға үтенеүен аңлата. Икенсе ҡарар үтәлеүгә тапшырыла. Унда былай тиелә: «ССР Союзының яҙмышы тураһында борсолған хеҙмәтсәндәрҙең күп һанлы мөрәжәғәттәренә бәйле һәм берҙәм Союз дәүләтен һаҡлау ҡалыу дәүләт тормошоноң мөһимдәрҙән-мөһим мәсьәләһе булыуын, һәр кешенең, Советтар Союзының бөтә халҡы мәнфәғәттәренә ҡағылыуын иҫәпкә алып, СССР халыҡ депутаттары съезы ҡарар итә: 1. Яңыртылған Союзды тиң хоҡуҡлы суверенлы Совет Социалистик Республикалар федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу тураһындағы мәсьәләне хәл итеү өсөн, тауыш биреү һөҙөмтәләрен һәр республика буйынса айырым иҫәпләп, СССР референдумы үткәрергә. 2. СССР Юғары Советына референдум датаһын һәм уны тәьмин итеү өсөн саралар билдәләргә ҡушырға. СССР халыҡ депутаттарын съезының 1990 йыл от 24 декабрь 1856-1-се ҡарары.
1990 йылдың 27 декабрендә СССР халыҡ депутаттары съезы шул көндө ҡабул ителгән «Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» СССР Законын көсөнә индерергә ҡарар итә.
«Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» СССР Законының 5-се статьяһына ярашлы, СССР референдумын тәғәйенләү хоҡуғына СССР халыҡ депутаттары съезы эйә була, ә СССР халыҡ депутаттары съезы вәкәләттәре даирәһенә мотлаҡ инмәгән һорауҙарҙы съездар араһындағы осорҙарҙа СССР Юғары Советы ҡарай. «Халыҡтың үҙенән башҡа бер кем дә ССР Союзының яҙмышы өсөн тарихи яуаплылыҡты ала алмауынан сығып, СССР халыҡ депутаттарының дүртенсе съезы ҡарарын үтәү йөҙөнән һәм СССР-ҙың референдум тураһындағы ҡануниәтенә ярашлы», 1991 йылдың 16 ғинуарында СССР Юғары Советы ҡарар итте: 1. Йәкшәмбе, 1991 йылдың 17 мартында, СССР-ҙың бөтә территорияһында тиң хоҡуҡлы республикалар федерацияһы булараҡ ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса СССР референдумы үткәрергә. 2. Йәшерен тауыш биреү бюллетененә референдумға сығарылған һорауҙың түбәндәге формулировкаһын һәм тауыш биреүселәр яуаптарының варианттарын индерергә: «Һеҙ Совет Социалистик Республикалар Союзын бөтә милләт кешеләренең хоҡуҡтары һәм иректәре тулыһынса гарантияланған тиң хоҡуҡлы суверен республикаларҙың яңыртылған федерацияһы булараҡ һаҡлап ҡалыу кәрәк тип иҫәпләйһегеҙме?». «Эйе» йәки «Юҡ». 3. Һәр республика буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен иҫәпкә алып, тотош ССР Союзы буйынса тауыш биреү һөҙөмтәләрен билдәләргә.
Референдумды үткәреү
Союздаш республикаларҙың дәүләт власы органдары СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз  референдумы үткәреүгә төрлөсә ҡарай.
РСФСР
25 ғинуарҙа  РСФСР Юғары Советы Президиумы Б. Н. Ельцин рәйеслегендә йәкшәмбе, 1991 йылдың 17 мартында,   РСФСР-ҙың бөтә территорияһында берҙәм республикалар федерацияһы рәүешендә ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса СССР референдумы үткәрергә ҡарар итә. 1991 йылдың  7 февралендә  РСФСР  Юғары Советы СССР референдумы менән бергә РСФСР референдумы ла үткәрергә ҡарар сығара, был референдумға РСФСР Президенты вазифаһын индереү тураһындағы һорау индерелә.
РСФСР референдумы
1991 йылдың 17 мартында Бөтә Союз референдумы менән бергә  РСФСР президенты вазифаһын индереү тураһында беренсе Бөтә Рәсәй референдумы ла  үтә. Унда РСФСР раждандарының 75,09 проценты ҡатнаша, шуның 71,3 проценты тәҡдимде хуплай. Өс айҙан, 1991 йылдың 12 июнендә,  РСФСР-ҙың беренсе президенты итеп Борис Ельцин  һайлана.
Келда
Кёлда (Телда, Толда) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кулой йылғаһының һул ярына тамағынан 213 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 104 км.
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы
Белорус ССР-ы
Белорус ССР-ы Юғары Советы Президиумы Н. И. Дементей рәйеслеге аҫтында 21 ғинуарҙа республикала дөйөм Союз референдумын үткәреүҙе ойоштороу  һәм халыҡҡа референдумға сығарылған һорау, тауыш биреү тәртибе, шулай уҡ тауыш биргәндә граждандар ҡабул иткән ҡарарҙың тарихи әһәмиәте буйынса аңлатыуҙар алып барырға тәҡдим итеү тураһында ҡарар сығара.
Украин ССР-ы
Украин ССР-ы Юғары Советы Президиумы бөтә Союз референдумын үткәреүҙе хуплай. Бюллетенгә тағы бер һорау өҫтәлә: «Һеҙ Украинаның Дәүләт суверенитеты тураһындағы декларацияһы нигеҙендә Украинаның Совет суверен дәүләттәр Союзы составында булырға тейешлеге менән ризаһығыҙмы? „Эйе“ йәки „Юҡ“». Беренсе һорауға тауыш биреүселәрҙең 70,2 проценты — ыңғай, 28 проценты кире яуап бирә,  Украинаны  Совет суверен дәүләттәр Союзы составына индереү тураһындағы икенсе һорауға тауыш биреүселәрҙең  80,2 проценты ыңғай яуап бирә.
Ҡырымда тауыштар айырым һаналмай. Ҡырым Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы УССР-ҙың 1991 йыл 12 февраль законы менән тергеҙелә, әммә тейешле поожение  УССР Конституцияһына 1991 йылдың 19 июнендә генә индерелә, ә СССР Конституцияһына тейешле төҙәтеү индерелмәй ҡала.
Келда
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу тураһында Бөтә Союз референдумы
Референдумды хупламаған республикалар
1991 йылдың 25 февралендә үк СССР Юғары Советы айырым республикаларҙа юғары власть органдарының, СССР  Конституцияһын  һәм ҡануниәтен боҙоп, СССР халыҡ депутаттарының IV съезының референдум үткәреү тураһындағы ҡарарын үтәргә йыйынмауын билдәләй. Был республикаларҙа СССР Юғары Советы раҫлаған референдум формулировкаһын үҙгәртергә, уны республика һәм урындағы әһәмиәттәге башҡа һорауҙар менән тулыландырырға йә дөйөм Союз референдумы урынына республикала һорашыу үткәреү, плебисцит менән алмаштырырға тырышыуҙар билдәләнә.
Референдумға ҡуйылған һорауҙа суверен республикаларҙың эске эштәренә ҡыҫылыу булмағанлыҡтан, ә граждандарҙы референдумда ҡатнашыуҙан мәхрүм итеү  СССР Конституцияһына һәм закондарына ҡаршы килгәнлектән,  шулай уҡ кешенең үҙ иленә идара итеүҙә ҡатнашыуға хоҡуҡтарын боҙғанлыҡтан, СССР Юғары Советы теге йәки был урында СССР референдумын үткәреүгә аяҡ салған ҡарарҙар законлы түгел һәм уларҙы башҡарыу тыйыла тип белдерә.
СССР Юғары Советы республика үҙәк референдум комиссияларын ойоштормаған союздаш республикаларҙың урындағы властарына үҙҙәренә СССР референдумының участкаларын һәм округтарын ойошторорға, округ һәм участка комиссияларын раҫларға рөхсәт итә. Шулай уҡ был республикаларҙа, СССР Оборона министрлығының, СССР КГБ-һының, СССР Эске эштәр министрлығының ғәскәри частарында референдумдың участка һәм округ комиссиялары ойошторола, уларға өҫтәмә исемлектәргә был частарҙың хәрби хеҙмәткәрҙәренең ғаилә ағзаларын; шулай уҡ йәшәгән урыны буйынса тауыш биреүҙән мәхрүм ителгән башҡа граждандарҙы индерергә рөхсәт ителә.
Үҙ территорияларында бөтә Союз референдумын үткәреүгә теге йәки был кимәлдә Грузия, Латвия, Литва, Молдавия, Әрмәнстан һәм Эстонияның юғары власть органдары аяҡ сала; уларҙа  республика үҙәк референдум комиссиялары ойошторолмай. Шуға ҡарамаҫтан, был республикаларҙың территорияларында участка һайлау комиссиялары ойошторолған тораҡ пункттарҙа, ғәскәри частарҙа тауыш биреү үткәрелә. Был республикаларҙа референдум үткәреү өсөн 31 һайлау округы, 330 үҙаллы участка, 1300 участка  һайлау комиссияһы ойошторола.
Әрмәнстан
1990 йылдың авгусында уҡ үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан иткән Әрмәнстандың властары бөтә Союз референдумын үткәреүҙе ойоштороуҙан баш тарта һәм 1991 йылдың февралендә Әрмәнстан Юғары Советы республиканың бойондороҡһоҙлоғо тураһындағы һорау буйынса   референдум үткәреүҙе ойоштороу процедураһын ҡабул итә. Референдум 6 айҙан үтергә тейеш була.
21 сентябрҙә СССР составынан сығыу һәм бойондороҡһоҙ дәүләтселекте урынлаштырыу тураһындағы һорау буйынса  референдум үткәрелә, һорау былай яңғырай: «Һеҙ Әрмәнстан Республикаһының СССР составына инмәгән бойондороҡһоҙ демократик дәүләт булыуын теләйһегеҙме?». Һайлаусыларҙың 95 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша, уларҙың  99 проценты Әрмәнстандың Советтар Союзы составынан сығыуы өсөн тауыш бирә.
Грузия
Грузин ССР-ы властары  СССР референдумына  бойкот белдерә һәм  31 мартта  «Бойондороҡһоҙлоҡ тураһында 1918 йыл 26 май актына нигеҙләнеп, Грузияның дәүләт бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү» тураһында республика референдумы үткәрә. Республика референдумында һайлаусыларҙың  90,79 проценты (шул иҫәптән, Абхазиянан) ҡатнаша, уларҙың 99,08 проценты Грузияның дәүләт суверенитетын тергеҙеү өсөн тауыш бирә.
4 февралдә үҙ-үҙен иғлан иткән Көньяҡ Осетия Республикаһының   Юғары Советы СССР Президентына Көньяҡ Осетиянан Грузияның ҡораллы формированиеларын сығарыу һәм Көньяҡ Осетияның бөтә территорияһында СССР Эске эштәр министрлығы көстәре менән  ғәҙәттән тыш хәл индереү тураһында үтенес бирә. Грузияла тыйылған, әммә Көньяҡ  Осетия территорияһында үткәрелгән Бөтә Союз референдумы көнөндә грузин ҡораллы формированиелары  Цхинвалды штурмлай (иртәгәһенә, 18 мартта, Ередвиҙа үлтереш була). Көньяҡ Осетияла 44 мең һайлаусынан тик 9 кеше генә  СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға ҡаршы  тауыш бирә.
Абхазияла яңы Союз договоры буйынса референдум халыҡтың тулыһынса (99,06 процент) СССР-ҙың берҙәмлеген һаҡлау яҡлы  булыуын күрһәтә.
Латвия
Латыш ССР-ының юғары власть органдары Бөтә Союз референдумын бойкотлай.
3 мартта бойондороҡһоҙлоҡ мәсьәләһе буйынса «һайлау  консультацияһы» үткәрелә. Унда Латыш Республикаһында йәшәгән 1 666 128 кеше  (бөтә һайлаусыларҙың 87,6 проценты) ҡатнаша, уларҙың 73,7 проценты бойондороҡһоҙлоҡ өсөн тауыш бирә, 24,7 проценты ҡаршы була.
Литва
СССР Юғары Советының  Бөтә Союз  референдумы үткәреү тураһындағы ҡарарына бәйле, Литва Юғары Советы «Литва Республикаһында йәшәүселәрҙән һорашыу үткәреү тураһында» ҡарар ҡабул итә (артабан  1991 йыл  18 ғинуар  ҡарары менән уға аныҡлау индерә), был ҡарарҙарға ярашлы, Литвала  республиканың  үткән йылдың 11 мартында иғлан ителгән бойондороҡһоҙлоғо тураһында «бөтә халыҡтан һорашыу» үткәрелергә тейеш була. Быны СССР Президенты респубикала референдумды үткәреү тураһындағы ҡарарға ҡаршы сығыу тип баһалай, был һорашыуҙы һәм уны "Литва дәүләтенең киләсәге тураһында плебисцит» тип иғлан итеүҙе юридик көскә эйә түгел тип таба . Бөтә Союз референдумында ҡатнашырға урындағы властар  рөхсәт бирмәй, ул шул мәлгә Үҙәктең көс органдары ҡарамағы аҫтында булған айырым биналарҙа ойошторолған һайлау участкаларында ғына үткәрелә.
9 февралдә Литваның үҙаллылығы мәсьәләһе буйынса «бөтә халыҡтан һорашыу» («һайлау консультацияһы» ) уҙа. Унда һайлаусыларҙың 84 проценты ҡатнаша, шуларҙың 90,4 проценты бойондороҡһоҙ демократик Литва Республикаһы өсөн тауыш бирә. Ошо нигеҙҙә 12 февралдә Исландия Литваның бынан алда иғлан ителгән бойондороҡһоҙлоғо фактын таный.
Молдавия
Молдаван ССР-ында Бөтә Союз референдумына бойкот иғлан ителә, әммә үҙ-үҙен иғлан иткән  Ғағауз Республикаһы менән  Днестр буйы Молдаван ССР-ы  уны үткәреүҙе хуплай. Днестр буйы һайлаусыларының 84 проценты тауыш биреүҙә ҡатнаша, шуның 98 проценты  СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яҡлы була. Ғағаузда һайлаусыларҙың 97 проценты ҡатнаша, шуның  98 проценты СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә. Кишинёвта Бөтә Союз референдумы СССР Оборона министрлығының ғәскәри частары территорияларында үткәрелә.
Эстония
Эстон ССР-ында 17 мартта үткәрелгән Бөтә Союз референдумына бойкот иғлан ителһә лә, башлыса рустар йәшәгән төньяҡ-көнсығыш райондарҙа һәм Таллинда урындағы властар тауыш биреү ойоштора. Был райондарҙа референдумда һайлаусыларҙың  74,2 проценты тауыш бирә, шуның  95,0 проценты  СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яғында була.
3 мартта Эстонияла Эстония Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон тергеҙеү тураһындағы һорау буйынса референдум үтә, унда  тик «Эстония Республикаһының хоҡуҡи вариҫлы граждандары» (башлыса эстон милләтлеләр), шулай уҡ Эстония Конгресының  «йәшел карточкаларын» алған кешеләр  (Эстония Республикаһының бойондороҡһоҙлоғон хуплауҙы белдереү карточканы алыу шарты була) генә ҡатнаша ала. Тауыш биреүселәрҙең 77,8 проценты милли бойондороҡһоҙлоҡ идеяһын хуплай.
Бер үк ваҡытта «Һеҙ суверен Эстонияның СССР составында ҡалыуын теләйһегеҙме?» тигән һорау буйынса тауыш биреү ҙә ойошторола. Тауыш биреүселәрҙең күпселеге был һорауға ыңғай яуап бирә.
Референдум һөҙөмтәләре
1991 йылдың 17 мартында  үткән референдумда СССР-ҙың тауыш биреү хоҡуғына эйә 185,6 миллион (80 %) гражданы  араһынан 148,5 миллионы (79,5 %) ҡатнаша; шуның 113,5 миллионы (76,43 %) «Эйе» тигән яуап менән яңыртылған СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу өсөн тауыш бирә.
Бөтә республикалар һәм өлкәләр араһынан тик Свердловск өлкәһе генә СССР-ҙы һаҡлап ҡалыуға ҡаршы тауыш бирә — Союзды һаҡлап ҡалыу өсөн «эйе» тигән яуапты тауыш биреүҙә ҡатнашҡандарҙың  49,33 проценты бирә, ә  Свердловскиҙа (хәҙер — Екатеринбург) һөҙөмтә тағы да түбәнерәк була  һәм илдә иң түбәне була – 34,17%. Мәскәүҙәрҙең һәм ленинградтарҙың яртыһы самаһы ғына СССР-ҙы һаҡлап ҡалыу яҡлы була.
Референдум йомғаҡтары
1991 йылдың 21 мартында СССР Юғары Советы  референдумға яҡынса һығымталар яһай. Ул 112 миллион кешенең, йәғни тауыш биргәндәрҙең 76 процентының, Совет Социалистик Республикалар Союзын һаҡлап ҡалыу яҡлы булыуын, тимәк, «ил халыҡтары яҙмышының бүленгеһеҙлеген, улар берлектәге тырышлыҡтар менән генә иҡтисади, социаль һәм мәҙәни үҫеш мәсьәләләрен уңышлы хәл итә аласағын» билдәләй. Аныҡланған мәғлүмәттәр буйынса, референдумда 113 512 812 кеше "эйе" тигән.
РСФСР халыҡ депутаттарының сираттан тыш III съезында «Суверен Республикалар Союзы (Союз договоры) һәм уға ҡул ҡуйыу тәртибе тураһында» ҡарар проекты ҡабул ителә, унда «СССР халыҡтарының ССР Союзын һаҡлап ҡалыу тураһындағы референдум йомғаҡтарында сағылған ихтыяры» иҫәпкә алына һәм «РСФСР-ҙың Суверен Республикалар Союзы тураһындағы договорға (Союз договорына) ҡул ҡуйырға тәүәккәллеге» белдерелә.
Референдум эҙемтәләре
Референдум йомғаҡтарына ярашлы, үҙәк һәм республикалар властары тарафынан вәкәләтлек бирелгән эш төркөмө Яңы Огарёвсола 1991 йылдың яҙы-йәйендә «Суверен Республикалар Союзы тураһында» федерация договорының проектын төҙөй, уға ҡул ҡуйыу 20 авгусҡа билдәләнә. Әммә Ғәҙәттән тыш хәл буйынса дәүләт комитеты 18—21 августа М. С. Горбачёвты СССР Президенты посынан көс ҡулланып алып ташлау маҡсатында уңышһыҙ тамамланған Август путчын ойоштора һәм Союз договорына ҡул ҡуйыуға ҡамасаулай:«…Бирелгән иректәрҙән файҙаланып, яңы шытып сыҡҡан демократия үҫентеләрен тапап, Советтар Союзын юҡ итеүгә һәм, дәүләтте емереп, нисек тә власты эләктереүгә йүнәлеш алған экстремистик көстәр барлыҡҡа килә. Ватандың берҙәмлеге тураһындағы дөйөм милли референдумдың һөҙөмтәләре тапала.» —ГКЧП-ның 1991 йылдың 18 авгусындағы «Совет халҡына мөрәжәғәт»енән. 1991 йылдың көҙөндә Яңы Огарёво процесының эш төркөмө тарафынан бойондороҡһоҙ дәүләттәр конфедерцияһы булараҡ «Суверен Дәүләттәр Союзын төҙөү тураһында» Союз договорының яңы проекты әҙерләнә. Уға 9 декабрҙә ҡул ҡуйыу планлаштырыла.
Әммә 1991 йылдың 8 декабрендә Белоруссияның, РСФСР-ҙың һәм Украинаның президенттары «яңы Союз Договорын әҙерләү буйынса һөйләшеүҙәр көрсөккә инеүен, республикаларҙың ССР Союзы составынан сығыуының объектив процесс булыуын һәм бойондороҡһоҙ дәүләттәр барлыҡҡа килеүенең реаль фактҡа әйләнеүен билдәләп», дәүләт статусына эйә булмаған хөкүмәт-ара ойошма — Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ойоштороу тураһында Беловежье килешеүен төҙөй.
1991 йылдың 21 декабрендә Алма-Ата килешеүҙәре һөҙөмтәһендә БДБ-ға ҡалған союздаш республикалар ҙа ҡушыла.
1991 йылдың 26 декабрендә Республикалар Советы — СССР Юғары Советының  палаты Верховного Совета СССР, образованной 5 сентябрҙә ойошторолған юғары палатаһы  (ул мәлгә палатанан Урта Азия республикалары вәкилдәре генә саҡырып ҡайтарылмай ҡала) сессияһы СССР-ҙың йәшәүҙән туҡтауы тураһында 142-Н һанлы декларацияны ҡабул итә.
Бөтә был ваҡыт буйына СССР Президенты М.С.Горбачёв, СССР КГБ-һы етәксеһе В.В.Бакатин һәм СССР-ҙың генераль прокуроры Н.С.Трубин прокурорлыҡ күҙәтеүе үткәреү менән мәшғүл була.
1991 йылдың 27 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы 1992 йылдың 2 ғинуарынан Рәсәй Федерацияһы территорияһында СССР халыҡ депутаттарының депутатлыҡ эшмәкәрлеген туҡтатырға ҡарар сығара һәм СССР халыҡ депуттарының эшмәкәрлеген көйләгән СССР норматив акттарын ҡулланыуҙы тыя, Рәсәй Юғары Советы Президиумы Рәсәй Федерацияһы территорияһында элекке СССР-ҙың ниндәй ҙә булһа органдарының эшмәкәрлеген тергеҙергә тырышыуҙарҙы Рәсәйҙең дәүләт суверенитетына ҡул һуҙыу һәм бойондороҡһоҙ дәүләт булараҡ Рәсәй Федерацияһы статусы менән һыйышмай торған аҙым тип таный.
РФ Дәүләт думаһының сәйәси баһаһы
Биш йыл үткәс, 1996 йылдың 15 мартында, Рәсәй Федерацияһының Дәүләт думаһы, СССР-ҙың «Бөтә халыҡ тауыш биреүе (СССР референдумы) тураһында» 1990 йыл 27 декабрь Законының 29-сы статьяһындағы: «СССР референдумы юлы менән ҡабул ителгән ҡарар һуңғыһы булып тора, СССР-ҙың бөтә территорияһында мотлаҡлыҡ көсөнә эйә була һәм  СССР-ҙың яңы референдумы юлы менән генә көсөнән сығарыла йә үҙгәртелә ала» тигән положениеға таянып, «ССР Союзын һаҡлап ҡалыу мәсьәләһе буйынса 1991 йылдың 17 мартындағы СССР референдумы һөҙөмтәләренең Рәсәй Федерацияһы — Рәсәй өсөн юридик көсө тураһында» ҡарар ҡабул итә , унда СССР-ҙың йәшәүе мәсьәләһе буйынса башҡа референдум үткәрелмәгәнлектән, был  референдумдың һөҙөмтәләре юридик көсөн һаҡлауын билдәләй. Ҡарарҙа, атап әйткәндә, былай тиелә: : РСФСР-ҙың ССР Союзының йәшәүҙән туҡтауы тураһында ҡарарҙы әҙерләгән, ҡул ҡуйған һәм ратификациялаған  вазифалы кешеләре Рәсәй халыҡтарының ССР Союзын һаҡлап ҡалыу буйынса ихтыярын тупаҫ боҙҙо.
Ошо сәбәпле Рәсәй Дәүләт думаһы шул уҡ көндө, «ил халҡының күпселегенең 1991 йыл 17 март үткән СССР референдумында белдергән ихтыярына» таянып, РСФСР Юғары Советының «СССР-ҙы ойоштороу тураһындағы договорҙы денонсациялау тураһында» 1991 йыл 12 декабрь ҡарарын көсөнән сыҡҡан тип таный.
Был ике ҡарарға яуап итеп, Рәсәй парламентының түбәнге палатаһы депутаттары, юғары палата — Рәсәй Федерацияһы Федераль Йыйылышы Федерация Советы ағзалары — уларға «телгә алынған акттарҙы ҡарауға кире ҡайтыуҙы һәм уларҙы ҡабул итеүҙең ихтимал эҙемтәләрен тағы бер ҡат ентекле анализлауҙы үтенеп» мөрәжәғәт итә.
Шул саҡта Рәсәй Дәүләт думаһы 15 мартта ҡабул ителгән ҡарарҙарҙың  «бөтәһенән элек сәйәси төҫтә булыуын, Советтар Союзы тарҡалғандан һуңғы хәлгә туғандаш халыҡтарҙың теләктәренә һәм өмөттәренә, уларҙың берҙәм демократик хоҡуҡи дәүләттә йәшәргә ынтылышына яуап рәүешендә баһа биреүен» таный.
Ул шулай уҡ был ҡарарҙарҙың «бары тик депутаттарҙың гражданлыҡ һәм сәйәси ҡараштарын сағылдырыуын һәм Рәсәй Федерацияһының хоҡуҡ системаһының тотороҡлолоғона һәм Рәсәй Федерацияһының халыҡ-ара йөкләмәләренә ҡағылмауын» раҫлай. Әммә ул шуны ла билдәләй:…нәҡ Дәүләт думаһы ҡарарҙары Рәсәй Федерацияһы, Белоруссия Республикаһы, Ҡаҙағстан Республикаһы һәм Ҡырғыҙ Республикаһы араһында иҡтисади һәм гуманитар өлкәләрҙә интеграцияны тәрәнәйтеү тураһында дүрт яҡлы договорҙы төҙөүгә этәргес бирҙе. Дүләт думаһы инициативаһының хоҡуҡи дөрөҫлөгө 1996 йылдың 2 апрелендә Рәсәй Федерацияһы менән Белоруссия Республикаһы араһында Берләшмә ойоштороу тураһындағы тулы масштаблы Договорға ҡул ҡуйыу менән раҫлана. — РФ Федераль Йыйылышы Дәүләт думаһының 1996 йыл 10 апрель № 225-II ГД ҡарары.
Йәнә шуны өҫтәргә кәрәк: үрҙә аталған 15 март ҡарарҙарына Бойондороҡһоҙ Дәүләттәр Берләшмәһе ағзаһы булған ҡайһы бер илдәрҙең башлыҡтары (Грузия Республикаһы, Үзбәкстан Республикаһы, Әрмәнстан Республикаһы һәм Молдавия Республикаһы президенттары), шулай уҡ  Әзербайжан Республикаһы Милли Йыйылышы яғынан кире реакция белдерелә.
Эклингероде
Эклингероде (Ecklingerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 772 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 200 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Лачиновская Курья
Лачиновская Курья — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 413 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡанаҡай II торағы
Ҡанаҡай II торағы — Башҡортостандың Ишембай районындағы Ҡанаҡай ауылынан 1,5 км төньяҡтараҡ, Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан боронғо тораҡ. 1950 йылдар башында Көньяҡ Урал археология экспедицияһы ғалимдары тарафынан асылған.
Тораҡ тураһында мәғлүмәттәр
1951—1955 йылдарҙа Ағиҙелдең урта ағымында уң яҡ ярында эшләгән Көньяҡ Урал археология экспедицияһының разведка отряды тарафынан асылған. Разведка отрядтары Стәрлетамаҡ ҡалаһына яҡын биләмәләрҙе, Йомағужа ауылы янында һ.б.ерҙәрҙә эшләй.
Ҡанаҡай II торағы (боронғо кешеләр йәшәгән урын) Ишембай районы Ҡанаҡай ауылынан 1,5 км төньяҡтараҡ, Һәләүек йылғаһының уң яҡ ярында урынлашҡан.
Табылдыҡтар соҡорҙоң текә ярында 12-15 м тирәһе ерҙә ярҙы киҫеп үткән йырында табыла.
Текә яр ҡатламдары стратиграфияһы: 0-10-40 см- ҡомло һоро гумус; уның аҫтында 40-120 см- ҡара тупраҡ; 120 см-балсыҡ. Ер аҫтында ҡалған ҡара тупраҡта бик күп һөйәктәр, яндырылған балсыҡ киҫәктәре ята. Тораҡ урынында б.э. II меңйыллығы башында кешеләр йәшәгән тип иҫәпләнә.
Стәрлетамаҡ янындағы Ҡанаҡай ауылы янында һауыт-һаба ватыҡтары табыла. Ике һауыттың фрагменттары Һәләүек йылғаһының төп ярында, хәҙерге Ишембай районы Ҡанаҡай ауылынан көньяҡ-көнсығыштараҡ 2 км алыҫлыҡта табыла. Был боронғо әйберҙәр табылған урындың майҙаны ҙур түгел (2 кв. м), шуға күрә был урында ла тораҡ булғандыр тип фаразлап булмай. Ҡалын ситле һауыттар ҡом һәм ташлы балсыҡтан әүәләнгән, муйынынан түбән төшкән ерҙә киртләс бар, һауыт муйынының аҫҡы өлөшө төртөп биҙәлгән. Табылдыҡлар араһында балсыҡ һауыт төбөнөң фрагменты бар. Шундай ук формалағы керамика, әмма күпкә нескәрәк, Ҡанаҡай янындағы балсыҡ һауыт ватыҡтарынан 10 км көнбайыштараҡ ятҡан боронғо Торатау торағында ла табылған.
Тимер быуатына ҡараған ҡомартҡылар был тирәлә Ағиҙелдең уң яҡ ҡушылдыҡтарының төп ярында, йәки Ағиҙелдең иҫке аралының (юлының) бейек ярында табыла.
Археолог В. Д. Викторова хеҙмәтенән
Көньяк Башҡортостанда тимер быуат һәйкәлдәренең археологик картаһына материалдар
Көньяҡ Башҡортостан территорияһында тимер быуат ҡомартҡылары аҙ өйрәнелгән. П. А. Смирновтың «Башкортстанда тимер дәүере» хеҙмәтендә был районға ҡағылышлы өс кенә ҡомартҡы тураһында яҙылған: 1934 йылда П. А. Дмитриев тарафынан ҡаҙылған 3-се ҡурған, III—IX быуаттарға ҡарағана Левашевка ҡәберлеге (1957, 46-49 б.) һәм Стәрлетамаҡ янындағы күсмә халыҡ ҡәберлеге (1957, 71 б.). Был ҡомартҡыларға 1953 йылда (1958) К. В. Сальников тикшергән Сәлих кургандарын да өҫтәргә кәрәк. Разведка маршруты 1934 йылда П. А. Дмитриев һәм К. В. Сальников тикшергән райондарҙан, Ағиҙел йылғаһының уң яры һәм уның ҡушылдыктары буйынса, район үҙәге Йомағужаға тиклем (һүрәт- 65) үтә. Был ҡомартҡыларҙың тасуирламаһы бары тик өлөшләтә генә (Сальников, 1958) баҫтырыла. Был эштә шулай уҡ Стәрлетамаҡ музейы (Ишембай ауылы янында һәм Шәкетау янында 1960—1961 йылдарҙа табылған ҡәберлектәрҙәге ҡәберҙәр) материалдары файҙаланылды