cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Бирюзов Сергей Семёнович
Бирюзов Сергей Семенович (5 (18) август 1905 (рәсми мәғлүмәт буйынса, ) — ) — совет хәрби эшмәкәре, Советтар Союзы маршалы (1955), Советтар Союзы Геройы (1958), СССР-ҙың Ҡораллы көстәре генштабы начальнигы (1963—1964). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1964).
Биографияһы
1905 йылдың 5 (18) авгусында (башҡа сығанаҡтарҙа икенсе дата — 1904 йылдың 8 (21) авгусы күрһәтелә) Рязань губернаһында Скопинда, «сауҙагәр ғаиләһендә» тыуа, урыҫ.
1917 йылда сиркәү-мәхәллә мәктәбен, 1923 йылда —10-сы Владикавказ курстарында 48-се пехота-пулемет курстарын, 1926 йылда — ВЦИК исемендәге Берләшкән Кремль мәктәбен, 1929 йылда — Киске эшселәр университетының 2-се курсын, 1937 йылда тамамлап РККА-ның М. В. Фрунзе исемендәге хәрби академияһын 1-се дәрәжә диплом менән тамамлай.
1922 йылдың 15 сентябрендә үҙ теләге меннә РККА-ға инә: 65-се уҡсылар полокының полк мәктәбендә взвод командиры (сентябрь, 1926 — декабрь, 1929), Төньяҡ-Кавказ хәрби округында 36-сы авиапарктың рота командиры (1930 йылдың июненә тиклем), 1931 йылдың февраленән — Мәскәү Пролетар дивизияһының 3-сө уҡсылар ротаһы командиры, уҡыу батальон штабы начальнигы (1932 йылдың апреленә тиклем), шул уҡ дивизияла батальонкомандиры (1934 йылдың июненә тиклем), 30-сы уҡсылар дивизияһының штаб начальнигы (октябрь, 1937 — апрель, 1938), Харьков хәрби округы штабының оператив бүлеге начальнигы (1939 йылдың авгусына тиклем).
1939 йылдың авгусынан комбриг Бирюзов —132-се уҡсылар дивизияһы командиры.
Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы
Ғәбитов Ғәйфулла Ғәбит улы (23 ғинуар 1923 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (1945), 2-се (1945) һәм 3-сө (1944) дәрәжә Дан, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы (1985) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Ғәйфулла Ғәбит улы Ғәбитов 1923 йылдың 23 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Тамъян-Ҡатай кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Әбйәлил районы) Һәйетҡол ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 20 декабрендә Әбйәлил район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 58‑се гвардия кавалерия полкында станоклы пулемёттың расчетының беренсе номеры булып хеҙмәт итә.
1944 йылдың 10 февралендә һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн III дәрәжә Дан ордены (документ номеры: 151/н, датаһы 10.02.1944) менән, 1945 йылдың 20 апрелендә Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 11.02.1945, 16.02.1945, Приказ №: 540/н, 20.04.1945), ә 1945 йылдың 3 июнендә II дәрәжә Дан ордены (документ номеры: 607, датаһы 03.06.1945) бүләкләнә.
Ғафуров Ренат Зәйтүн улы
Ғафуров Ренат Зәйтүн улы (8 октябрь 1982 йыл) — спортсы, спидвей буйынса Рәсәйҙең халыҡ-ара класслы спорт мастеры. Мотоциклда уҙышыуҙа Европа чемпионы, шәхси иҫәптә ике тапҡыр, команда иҫәбендә өс тапҡыр Рәсәй чемпионы.
Рәсәйҙә
Атаһы — Зәйтүн Ғафуров, билдәле спидвей спортсыһы, СССР команда чемпионатының призеры («Нефтсе» составында) һәм тренер. Спидвей арбитры Рафаэль Ғафуров — аҙашы.
Спидвей менән 1977 йылда шөғөлләнә башлай, ә 1998 йылда Рәсәй чемпионатында юниорҙар араһында шәхси финалға сыға һәм унда 15 мәрәй менән 2-се урын биләй.
1999 йылдан алып спидвей буйынса Рәсәйҙең команда чемпионаты ярыштарында ҡатнаша башлай. 1999—2005 йылдарҙа "Лукойл" өсөн сығыш яһай, унда ике тапҡыр Рәсәй чемпионы һәм биш тапҡыр команда зачетында көмөш призер була, ә шәхси зачетта шулай уҡ юниорҙар араһында ил чемпионы (2001, 2003) титулын яулай. Шул уҡ 2003 йылда өлкәндәр араһындағы шәхси беренселектә 2-се урын биләй, бары тик тәжрибәле Олег Кургускиндан ғына ҡалыша.
2006 йыл шул уҡ Октябрьский ҡалаһы спортсыһы Эдуард Шәйхуллин менән бергә, март айындағы «Турбина» командаһының үҙен саҡырыуына һәм үҙенең Балаково командаһына күсергә теләге булыуға ҡарамаҫтан, «Восток» командаһы өсөн ярыша ). Ренат Алыҫ Көнсығыш командаһы өсөн 2006 — 2013 йылдарҙа, (2008 йылда «Салауат» командаһы өсөн ярышыуын иҫәпкә алмағанда) ярыша. Ошо ваҡыт эсендә Ренат шәхси беренселектә ике тапҡыр (2006, 2009) һәм командалар араһындағы чемпионатта бер тапҡыр (2010) ил чемпионы титулын яулай. 2014 йыл миҙгеле алдынан туған СТК «Октябрьский» командаһына әйләнеп ҡайта, әммә «Октябрьский» командаһы чемпионаттан төшөп ҡалғас, ҡайтанан «Восток» командаһы өсөн сығыш яһай.
2016 йыл миҙгеле алдынан Тольяттиҙың «Мега-Лада» командаһына күсә.
Европала
2003 йылда Равичтың 1ПЛ «Колеяж» клубы өсөн бер ярыштарҙа ҡатнаша, унда 5 ярышта 6 мәрәй йыя. 2005 — 2007 йылдарҙа — Рыбникта, 2008 — 2016 йылдарҙа — Гданьскиҙа клуб алдындағы ҡаҙаныштары өсөн 15 йыллыҡтың (2000—2015) иң шәп спидвейсыһы итеп һайлана. Шуны ла әйтергә кәрәк, ике клуб өсөн ярышҡанда ла Ренат Ғафуров беренсе лиганан Экстра лигаға күсә (2005 — Рыбник клубы, 2008, 2011 һәм 2013 йылда — Гданьск клубы менән).
Рәсәй спортсылары араһынан Британия лигаһында ярышыусыларҙың береһе. Ундағы ҡушаматы «The Gaffer» — Дед (Ҡартатай).
Швецияла ярышыуын 2007 йылда «Капарень» клубында башлай — Элитсерияның дебютанты сифатында ярыша. Әммә клуб 2008 йылда лицензия ала алмай, һөҙөмтәлә үҙе менән бергә был «Капарень» клубы өсөн ярышыусы Рәсәй спортсыһы Ғизәтуллин Денис менән «Хаммарбю» клубына күсә. 2008 йыл миҙгеленән һуң «Хаммарбю» иғәнәсеһен юғалтҡанлығы арҡаһында Allsvenskan-лигаға күсә, ә Ғафуров ҡуртым буйынса «Индианерна» клубы өсөн ярыша башлай
Шулай уҡ украин, чех, венгр һәм дания спидвей лигаларында ҡатнаша
Хижәз
Әл-Хижәз (الحجاز) — Ғәрәп ярымутрауының көнбайышындағы ерҙәр, Сәғүд Ғәрәбстанының бер өлөшө. Ислам барлыҡҡа килгән тарихи урын — мосолмандарҙың изге ҡалалары Мәккә һәм Мәҙинә бында урынлашҡан. Административ үҙәге — Жиддә.
1916-1925 йылдарҙа — Хижәз бойондороҡһоҙ дәүләте, ғәрәп ҡәбиләләренең Ғосман империяһына ҡаршы ихтилал һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килә. Хижәздең беренсе короле Хөсәйен бин Али (1916-1924), икенсеһе — уның улы Али ибн Хөсәйен (1924-1925).
Ҡотой (Учалы районы)
Ҡотой (Кутуево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Ураҙ ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 230 кеше. Почта индексы — 453741, ОКАТО коды — 80253888004.
Географик урыны
Район үҙәгенән көньяҡ-көнбайышҡа табан һәм Учалы тимер юл станцияһынан 45 км алыҫлыҡта Миндәк йылғаһы ҡушылдығы Шәгәр йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡотой ауылына Верхнеурал өйәҙе Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ауыл 1786 йылдан (башҡа мәғлүмәттәр буйынса, 1740 йылдан) билдәле. Тәүге төпләнеүсенең улы Биктимер Ҡотоев булған, ауыл уның атаһы Ҡотой исеменән барлыҡҡа килгән. 1795 йылда Ҡотой ауылында 8 йортта 68 кеше йәшәгән. XIX быуат уртаһында 17 хужалыҡта 82 ир-ат һәм 67 ҡатын-ҡыҙ, ә 1866 йылда 35 йортта 177 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
1920 йылғы совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында йорттар һанының (67) һәм халҡының (354 кеше) артыуы күҙәтелгән. Ҡотой ауылы халҡы Иҫәкәй, Тура йылға, Баранбай, Ҡашмаҡһаҙ йылғалары буйындағы дүрт урында күсенеп йөрөгәндәр. 16 хужалыҡ йәйләүгә сыҡҡан, уларҙың 70 аты, 49 һыйыры, 30 һарығы булған. Игенселек, малсылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Ауылда мәсет булған. 1900 йылда шулай уҡ һыу тирмәне теркәлгән.
Хәҙерге осор
Әлеге ваҡытта ауылда урта мәктәп, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб, китапхана, магазиндар бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ревизия материалдары
1837 йылда һәм 1859 йылда Ҡотой уылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна
Чайковская-Мошинская Янина Иосифовна (25 апрель 1920 йыл — 5 май 2013 йыл) — музыка белгесе, композитор Борис Чайковскийҙың ҡатыны.
Биографияһы
1920 йылдың 25 апрелендә тыуған. Крещениенан һуң Ионна исемен алған. Станислав-Вандың Мошинскаяның апаһы.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында тылда хеҙмәт иткән — Пермь эвакогоспиталендә санитарка булып эшләгән һәм, донор булараҡ, ауыр яралы яугирҙарҙың ғүмерен ҡотҡарған.
Һуғыштан һуң Мәскәү консерваторияһын тамамлай (В. А. Цуккерман һәм И. В. Способин класында уҡый). Музыка белгесе булараҡ радиола балалар музыкаһы редакцияһындә эшләй
Толмачта Изге Николай храмында прихожанка була. Йыйылған аҡсаларын ошо храмды тергеҙеүгә күсерә.
2013 йылдың 5 майында Мәскәүҙә вафат була. Ваганков зыяратында әрмән өлөшөндә ерләнгән.
Рәсәй әҙәбиәт һәм сәнғәт архивында Я И. Чайковская-Мошинский тураһында документтар һаҡлана.
Борис Чайковский Фонды
2003 йылда Келла Валида Махмудовна һәм Иосифовна Янин Чайковская-Мошинская "Борис Чайковский ижади мираҫын һаҡлау фонды"н булдырырға ҡарар итә (10.07.2003 теркәлгән). Борис Чайковский әҫәрҙәре башҡарыусы музыкаттар: М. Лена Ростропович, В И. Федосеев, В А. Пикайзен, Н. Н. Шаховской, И. В. Бочков, Г А. Писаренко, Э. А. Москвитина, Лена. Евграфов, Г Ширинский, А Ер Францевшулай уҡ туғандаш эстетика композитор — А Я Эшпать, В Присс, М. Кусс, К. С. Хачатурян, В Яҡут, Р. С. Леденеть, О. Б Галахов, К. Ер ВолковГ. Чернов, А Ларин, А Рәсәй вульф һәм башҡа мәҙәниәт эшмәкәрҙәрефонд төҙөүҙә ҡатнашалар.
Борис Чайковский фонды — коммерция булмаған хәйриә ойошмаһы.
Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт
Янин Чайковская Иосифовна 2002 йылда-Мошинская, ҡайһы бер композиторҙар менән бергә (шул иҫәптән уҡыу Б А. Чайковский — Ю. Б Абдок, С М. Прокудин), музыка белгесетәре «Б. А. Чайковский исемендәге йәмғиәт» теркәй.
Йәмғәиәт Б. А. Чайковский әҫәрҙәренең тауыш яҙмаларын эшләй, ноталарын баҫтыра, концерттар һәм фестивальдәр ойоштора.
Плазмон (биология)
Плазмон — иҫкергән термин. Был төшөнсә аҫтында ядронан ситтә ятҡан гендар йыйылмаһын күҙ уңында тоталар. Улар иҫәбенә митохондрияларҙың (митохондрияларҙың гендар тупланмаһын хондриом тип тә атайҙар) һәм пластидтарҙың (хлоропластар) геномы инә. Хәҙерге хәҙерге ваҡытта күҙәнәк биологияһында иҫкергән плазмон урынына «цитоплзматик гендар» төшөнсәһе ҡулланыла. Йәғни, яңы атама ядро геномы менән плазмон араһында айырма асыҡ күренеп торһон өсөн индерелә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, хәҙерге ваҡытта ла фәнни әҙәбиәттә плазмон термины һаман да ҡулланыла. Башлап фәнгә ядронан ситтә ятҡан геном һәм ундағы гендар тураһында мәғлүмәт 1908 йылда Корренс биргән һүрәтләмә аша килеп инә.
Мөкмин-Ҡаратай
Мөкмин-Ҡаратай — Рәсәй Федерацияһы Татарстан Республикаһы Лениногорск районы ауылы. Мөкмин-Ҡаратай ауыл биләмәһе составына керә.
География
Ауыл Ҡаратай йылғаһы буйында, Лениногорск ҡалаһынан көнбайыштараҡ 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Мөкмин-Ҡаратай — Юрмый улусы башҡорттарының ауылы. 1785 йылдан билдәле. Ырымбур губернаһы Бөгөлмә өйәҙенә ҡарай. 1850 йылда Бөгөлмә өйәҙе Һамар губернаһына инә. 1866 йылда ырыу улустары бөтөрөлгәс, ауыл Күзекәй улусы составына керә.
XX быуат башында ауылда мәсет, 2 һыу тирмәне теркәлгән.
1920 йылда ауыл Татар АССР-ының Бөгөлмә кантоны, 1930 йылдан — Шөгөр районы, 1959 йылдан — Лениногорск районына составына инә.
Инраструктура
Ауылда урта мәктәп, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар. Игенселек, малсылыҡ үҫешкән.
Карпья
Карпья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Подурманная ҡылымығының уң ярына тамағынан 38 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәләкәй Ҡасаҡ
Бәләкәй Ҡасаҡ (Малокачаково) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 279 кеше. Почта индексы — 452865, ОКАТО коды — 80233805005.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ерёменко Андрей Иванович
Еременко Андрей Иванович (2 (14) октябрь 1892 йыл — 19 ноябрь 1970 йыл, Мәскәү) — СССР-ҙың хәрби етәксеһе, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, Советтар Союзы Маршалы (1955), Советтар Союзы Геройы (1944), КПСС Үҙәк Комитетыны ағзалыҡҡа кандидат (1956—1970). 1918 йылдан Совет Армияһында.
Йәшлеге
Андрей Иванович Еремнеко Марковка слободаһында (хәҙер Луганск өлкәһенең Марковка районы) ярлы крәҫтиән Еременко Иван Иванович (1872—1902) менән Еременко Мария Ивановна ғаиләһендә тыуа.
Ғаилә күп балалы була, Андрей һигеҙ баланың иң өлкәне (ҡустылары — Семен, Гавриил, Иван һәм Петр, һеңлеләре — Полина, Прасковья һәм Мария/Марфа).
Төрлө сығанаҡтарҙа рус йәки украиндар тип күрһәтелә.
Беренсе донъя һуғышы
1913 йылдың ноябрендә Рус император армияһына алына. 168-се Миргород пехота полкында рядовой булып хеҙмәт итә, уның составына Беренсе донъя һуғышына инә. Көньяҡ-Көнбайыш һәм Румыния фронттарында һуғыша, 1914 йылда Галиция һуғышында айырылып тора. 1915 йылдың февралендә шул уҡ фронттың 3-сө пехота дивизияһының 12-се Великолуцк пехота полкына ефрейтор итеп күсерелә, Перемышляны ҡамауҙа һәм алыуҙа ҡатнаша. 1917 йылда унтер-офицер дәрәжәһендә полктың атлы разведкаһы командаһына күсерелә.
Нуклеоид
Нуклеоид (ядроға оҡшаш, шулай уҡ ядро өлкәһе) — прокариот күҙәнәк эсендә, дөрөҫ булмаған формалағы компартмент. Уның төп эстәлеге булып генетик материал тора.
Нуклеоид ДНК молекулаһы йомоҡ түңәрәк формаһында була (ҡулса шәкелендә). Бындай ысул нәҫел мәғлүмәтен һаҡлау юлы булырға мөмкин.
Был эукариоттарҙа ДНК молекулаларын хромосома хәләтенә килтереп ядро мембранаһы ярҙамында цитоплазманан сикләү осрағына оҡшаш осраҡтыр.
Нуклеоид электрон микроскопия ярҙамында еңел генә таныла. Уның даими формаһы булмауға ҡарамаҫтан цитоплазма фонында бик асыҡ күренә. Шулай уҡ, махсус буяу ҡулланғанда нуклеоидты яҡтылыҡ микроскобы аҫтында ла айырырға мөмкин.
Составы
Тәжрибә күрһәтеүенсә, нуклеоид күбеһенсә ДНК-нан (яҡынса 60 %)тора. Шулай уҡ составында РНК һәм аҡһымдар ҙа була. Һуңғы ике компоненты нигеҙҙә матрицалы РНК һәм бактериаль геномдағы гендарҙы экспрессиялауҙы көйләүсе аҡһымдар булып тора.
Шулай уҡ, нуклеоид составына структур аҡһымдар инә. Улар ДНК молекулаһын көпләү, йыйнаҡлау, һаҡлау функцияһын башҡара. Йәғни, эукариот күҙәнәктәрҙә гистондарға оҡшаш функция үтәйҙәр.
Кылай (Каракопша ҡушылдығы)
Кылай  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Каракопша йылғаһының һул ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Крайстчерч
Крайстчерч (ингл.  Christchurch, Ōtautahi) — Яңы Зеландияның Көньяҡ утрауындағы Кентербери төбәгенең үҙәге булып торған ҡала. Инглизсә атамаһының тәржемәһе — «Христос сиркәүе».
Тарих
Археологтар мәғлүмәттәре буйынса, был урындың беренсе кешеләре булып моа йәнлегенә һунарсылар була. XIII быуатта был күсенеүселәрҙең исеме тарихта һаҡланып ҡалмаған, XVI быуатта улар Төньяҡ утрауынан күсеп килгән маори иви вайтахалар тарафынан юҡ ителгән. Ҡәбиләләр араһындағы һуғыштарҙа артабан иви ҡәбиләһе нгати-мамоеҡәбиләһе тарафынан, ә былары, үҙ сиратында, нгай-таху ҡәбиләләре тарафынан юҡ ителгән.1840 йылда аҡ тәнлеләр был территорияларҙы баҫып алған.
1840 йылда ауылға нигеҙ һалыусылар булып Сидней ҡалаһынан килгән кит һунарсылары тора, улар бында йылдың айырым миҙгелендә генә килгәндәр һәм кит аулау араһында ял итергә туҡталғандар.
1848 йылда Лондонда Кентербери архиепискобы Джон Самнер рәйеслегендә Кентербери ассоциацияһы барлыҡҡа килә. Уның маҡсат- Яңы Зеландияның Көньяҡ утрауында англия колонияһын булдырыу тора Ауылға шул уҡ йылдың 27 мартында — Крайстчерч тигән исем бирелә. Ҡалаға нигеҙ һалынған көндөң рәсми датаһы тип был көн һанала. Ысынбарлыҡта иһә колонистар тулған дүрт караптың беренсеһе ҡала бухтаһына 1850 йылдың 16 декабрендә килеп туҡтай. Караптар Англиянан барлығы 792 кешене был ҡалаға күсереп килтерә.
Биләмә тиҙ үҫешә, 1856 йылдың 31 июлендә уға (Яңы Зеландияла беренсе булып) рәсми рәүештә ҡала статусы бирелә, ә 1863 йылда пассажирҙар йөрөтөүсе Ferrymead Railway тимер юлы асыла, ул әле лә эшләй.
Географик мәғлүмәт
Ҡала Көньяҡ утрауының көнсығыш яр буйында, Кентербери тигеҙлегенең үҙәгендә, Эйвон һәм Хиткот йылғаларының Пегас ҡултығына ҡойған ерҙә урынлашҡан. Крайстчерч көньяҡтан вулкан сығышлы Порт-Хилс тау теҙмәләре менән, төньяҡтан — Ваймакарири йылғаһы менән сикләнгән.
Крайстчерч һигеҙ пар ҡала -антиподы араһына инә һәм галисий ҡалаһы Ла-Коруньяның антиподы булып тора.
Һыу торбалары һыуы сифаты буйынса ҡала донъяла беренсе урында тора, бында экологик таҙа Көньяҡ Альп битләүҙәренән һыу туранан-тура торбалар буйынса ҡалаға килтерелә.
Климат
Крайстчерч һәм уның яҡын райондарында уртаса диңгеҙ климаты өҫтөнлөк итә, һауа температураһы йәйге осорҙа (декабрь — февраль) +15 °С-ҙан + 25 °C-гә тиклем һәм һауа температураһын ҡышҡы осорҙа (июнь — август) +5 °С-ҙан +15 °C-гә тиклем. Төндәрен ҡыш айҙарында һауа температураһының 0 °C-гә тиклем төшөүе мөмкин. Ҡышҡы осорҙа ҡала һауаһы бер аҙ бысранырға мөмкин, хәйер, уның бындай проблемалары башҡа илдәрҙең эре индустриаль ҡалалары менән сағыштырырлыҡ түгел, уларҙан байтаҡҡа яҡшыраҡ.
Халыҡ
Крайстчерч халыҡ статистикаһы идаралығы мәғлүмәттәре буйынса 2013 йылда ҡалала 341 мең кеше, агломерацияһында — 379 мең кеше йәшәй. Көньяҡ утрауындағы ҙурлығы буйынса (Оклендтан һуң) икенсе урынды биләүсе ҡала.
Халыҡтың раса- этник составы:
Халыҡтың 86 % өйҙә инглиз телендә һөйләшә.
Иҡтисад
Ҡала һәм төбәк иҡтисадының төп тармағы булып ауыл хужалығы, аҙыҡ-түлек сәнәғәте һәм туризм тора. Һуңғы йылдарҙа ҡалала юғары технологиялы предприятиелар булдырыла һәм фәнни тармаҡтар ныҡ үҫешә, шул иҫәптән, биотехнологиялар һәм әҙерләү программалары менән тәьмин итеү. Бының өс сәбәптәренең береһе булып ҡала университететтары (Кентербери университеты, Линкольн университеты, Отаго университетының Медицина мәктәбе) тора.
XХ быуаттың беренсе яртыһында Крайстчерч Яңы Зеландияның төп сәнәғәт үҙәктәренең береһе була (Окленд менән бер рәттән), ҡалала туҡыу предприятиелары, аяҡ кейеме һәм металлургия сәнәғәте эшләй, әммә 1990 йылдар аҙағында уларҙың күбеһе Ҡытай һәм Көньяҡ-Көнсығыш Азия  илдәренә күсерелә.
Транспорт
Крайстчерч халыҡ-ара аэропорт (IATA: CHC, ICAO: NZCH) менән хеҙмәтләндерелә, йылына 5,56 миллион кеше аэропорт менән файҙалана. Яңы Зеландияның бөтә ҡалаларына регуляр авиарейстар башҡарыла, шулай уҡ Брисбен, Перт, Сидней, Бангкок, Сингапур, Нанди, Мельбурн, Дубай, Голд-Кост һәм Токио ҡалаларына самолеттар даими оса.
Диңгеҙ порты ҡаланың юлдашы булған Литтелтон ҡалаһында тора, ул (Окленд портынан һуң) пассажирҙар һәм йөк әйләнеше күләме буйынса илдә икенсе урынды биләй.
Йәмәғәт транспорты автобустарҙың маршрут селтәре Metro тарафынан һәм бер трамвай линияһы тарафынан хеҙмәтләндерелә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Симаков Кузьма Михайлович
Симаков Кузьма Михайлович — (1906 йыл — ?), легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. 1942 йылдың май айында хәбәрһеҙ юғала (башҡа мәғлүмәттәр буйынса 1943 йылдың 9 сентябрендә).
Биографияһы
Симаков Кузьма Михайлович 1906 йылда хәҙерге Башҡортостандың Шаран районы Людмиловка ауылында тыуа. 1941 йылдың 15 декабрендә Шаран районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 66-сы гвардия кавалерия полкы кавалерисы булып хеҙмәт итә. 1942 йылдың майында хәбәрһеҙ юғала. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса 1943 йылдың 16 ғинуарында Германияла әсилектә вафат була. Юғалтыуҙар исемлегендә Симаков Кузьма Михайловичтың Людмиловка ауылында йәшәгән ҡатыны Симакова Татьяна Яковлевна күрһәтелгән. Ҡатынының күрһәтмәһе буйынса фронттан иренең бер хаты ғына килә. Унда Симаков Кузьма Михайлович немецтарҙы туҡмауы тураһында хәбәр итә.
Кислоталар
Кислоталар — тоҙҙар барлыҡҡа килгәндә металл менән алмашыныуға һәләтле водороды булған әскелтем шыйыҡ химик ҡушылма.
Кислоталарҙы водород катионын бирергә һәләтле һәм (Дания ғалимы хөрмәтенә аталған Брёнстед кислоталарына) йәки ковалент бәйләнеш булдырып, электрон парҙар ҡабул итергә һәләтле берләшмәләр — Америка ғалимы иҫтәлегенә аталған Льюис кислоталарына бүлеп ҡарайҙар.
Көнкүрештә һәм техникала кислоталар тип ғәҙәттә Брёнстед кислоталарын атайҙар, улар һыу иретмәләрендә артыҡ гидроксоний иондарын H3O+ хасил итә. Был иондар кислоталарға әскелтем тәм бирә, химик индикаторҙарҙың төҫөн үҙгәртә һәм, концентрацияһы юғары булған осраҡта, кислоталарҙа ҡуҙғытыу һәләтлеге тыуҙыра ала. Кислоталарҙағы водородтың беркетелмәгән атомы металдар атомы менән урындарын алмаша ала, был осраҡта металдар катионы менән кислотаның ҡалған өлөшөнән торған тоҙҙар барлыҡҡа килә.
Кислоталар тураһындағы ҡараштың үҙгәреү тарихы
Бер-береһенә оҡшаш һәм яҡын үҙенсәлектәргә эйә химик берләшмәләр булған кислоталар бик борондан билдәле.
1778 йылда француз химигы Антуан Лоран Лавуазье (1743—1794) кислоталарҙа кислород булғанға, улар үҙенсәлекле сифаттарға эйә тигән гипотеза тәҡдим итә. Был гипотеза нигеҙһеҙ була, сөнки күп кенә кислоталар составында кислород бөтөнләй юҡ, шул үк ваҡытта кислородлы химик берләшмәләрҙең күбеһенә кислота үҙенсәлектәре бер ҙә хас түгел. Антуан Лавуазьеның фаразы дәлилһеҙ булыуына ҡарамаҫтан, химик элемент булараҡ кислородҡа исем биреүгә сәбәпсе була. 1833 йылда немец химигы Юстус фон Либих (1803—1873) кислотаға металл менән алмашына алған водороды булған берләшмә тигән билдәләмә бирә.
Швед физигы һәм химигы Сванте Август Аррениус кислоталарҙың һәм химик берләшмә булған нигеҙҙәрҙең дөйөм теорияһын беренсе төҙөргә ынтылыш яһай. 1887 йылда ул кислота һыу иретмәһендә водород иондары булдырып, диссоцирлана торған (иондар һәм радикалдарға тарҡалыусы) берләшмә тип фараз итә H+. Тик Аррениус теорияһының сикләнгән булыуы асыҡлана.
1920-се йылдарҙа Франклин менән Ганч кислоталар теорияһын үҫтереүгә үҙ өлөшөн индерә. А. Ганч 1917—1927 йылдарҙа кислоталар һәм нигеҙҙәр теорияһын үҙ эштәрендә тасуирлай. Ганч кислоталар водород берләшмәләре, уларҙа водородтың урынын металдар, йәки металл булмаған радикалдар алып, тоҙҙар барлыҡҡа килтерә ала, тигән һығымта яһай.
1923 йылда Лоури һәм Льюистың әлеге ваҡытта киң ҡулланылған кислоталар һәм нигеҙҙәр теорияһы булдырыла.
Брёнстед — Лоури теорияһында кислота
1923 йылда бер үк ваҡытта, бер—береһенә бәйләнмәгән ике физик һәм химик — Дания ғалимы Йоханнес Николаус Брёнстед (1879—1947) менән инглиз ғалимы Томас Мартин Лаури (1874—1936) нигеҙләгән кислоталар һәм нигеҙҙәрҙең протон теорияһы буйынса кислота тип башҡа химик берләшмәгә — нигеҙгә протонын бирә алыусы берләшмә йәки молекуляр ион атала.
«Брёнстед — Лоури теорияһы» буйынса, кислоталарҙың һәм нигеҙҙәрҙең бер-береһенә тәьҫир итешеүе ваҡытында һәр саҡ протон доноры булған кислота (Брёнстед кислотаһы) һәм уға бәйле нигеҙ — протон (Бёрнстед нигеҙен) үҙенә ҡуша алған теләһә ниндәй берләшмә була. Нигеҙҙе кислотанан протон айырылыу продукты итеп ҡарап булғанлыҡтан, уға бәйле кислотаның электрик заряды был нигеҙҙең зарядына ҡарағанда һәр саҡ бер дәүмәлгә кәмерәк була. Шулай, мәҫәлән, HCl килотаһына уға бәйле нигеҙ — хлорид-ион Cl яраҡлы−.
Кислота Льюис теорияһында
1923 йылда Америка физигы һәм химигы Гилберт Ньютон Льюис (1875—1946) тәҡдим иткән электрон теория буйынса, кислота — ике электронды ҡабул итеүсе һәм ошо ике электрон иҫәбенә Льюис нигеҙе менән бәйләнеш булдырыусы матдә. Льюис теорияһы буйынса һигеҙ электронлы тулы булмаған тышлыҡлы молекулалар (BF3, SO3), комплекстар булдыра алыусы металдар катинодары(Fe2+, Zn2+), күсемле металдарҙың галогенидтары (TiCl4), поляр ике бәйләнешле молекулалар (SO2), карбокатиондар кислота була ала. Брёнстед — Лоури теорияһынан айырмалы, Льюис теорияһы дөйөмөрәк һәм кислоталарҙың күберәк төрөн үҙ эсенә ала.
Льюис кислотаһының Льюис нигеҙе менән тәьҫирләшеү һәләтен билдәләүсе төп үҙенсәлек— электрон парҙы ҡабул итеүсе молекуланың иң түбән орбиталенең электрон пары ташлап киткән иң юғары орбиталгә энергетика буйынса тап килеүе. Был үҙенсәлек Пирсондың ҡаты һәм йомшаҡ нигеҙҙәр принцибы сиктәрендә (принцип ЖМКО) иҫәпкә алына. Был принцип буйынса йомшаҡ нигеҙҙәр йомшаҡ кислоталар менән, ә ҡаты кислоталар ҡаты нигеҙҙәр менән тәьҫир итешергә әҙер. Был осраҡта ҡаты кислоталар тип ҙур ыңғай зарядлы, ҙур электр тиҫкәрелекле һәм түбән полярлашыулы Льюис кислоталарын атайҙар. Һәм киреһенсә, йомшаҡ кислоталар бәләкәй ыңғай зарядлы, түбән электр тиҫкәрелекле һәм юғары полярлашыулы. Был үҙенсәлектәр әкрен генә үҙгәргәнлектән, Льюис кислоталарының ҡайһы берҙәре ҡаты менән йомшаҡ кислоталар араһындағы урындарҙы алып тора. ЖМКО принцибының кислоталарҙың көсөн баһалау өсөн дәүмәл критерийы юҡ, шуға күрә аналитик иҫәпләүҙәрҙә ҡулланыла алмай.
Органик булмаған кислоталарҙың номенклатураһы
Составында кислород булған кислоталарҙың атамалары ике өлөштән тора: рус телендәге атамаһында сифат һүҙе ҡушылған үҙ атамаһынан һәм кислота төркөм атамаһынан (көкөрт кислотаһы, фосфор кислотаһы). Кислотаның үҙ атамаһы кислота булдырыусы химик элекменттың рус телендәге атамаһына төрлө суффикстар ялғау юлы менән булдырыла (быны нисек тәржемә итергә?):
Әгәр кислота булдырыусы элемент ике кислотала ла бер үк окиселләнеү дәрәжәһендә булһа, тик кислоталар бер-береһенән «һыу миҡдары» менән генә айырылһа, кислороды әҙерәгенә мета- ялғауы ҡушыла, ә кислороды күберәк булһа — орто- ялғауы, мәҫәлән, метафосфор кислотаһы HPO3 һәм ортофосфор кислотаһы H3PO4.
Бер нисә кислота булдырыусы элементлы, составында кислородлы кислоталар изополикислоталар тип атала. Уларҙы ғәҙәттәге (дифосфорная кислота H4P2O7, дисерная кислота H2S2O7) тип йөрөтәләр.
Кислород атомдары көкөрт атомдарына алмашынған кислоталар тиокислоталар тип атала и һәм уларға тио- ҡушымтаһы ялғана (тиофосфорная кислота H3PO3S). Әгәр ҙә кислотаның гидроксиль төркөмө, йәки кислород атомдары галогендар атомына йәки аминотөркөмгә алмашынһа, атамаға тейешле ҡушымта ялғана (амидофосфорная кислота H2PO3NH2), а ә алмашынған көкөрт кислоталары ғәҙәттә сульфон (хлорсульфоновая кислота ClSO3H) тип атала.
Органик кислоталарҙың номенклатураһы
Ғәҙәттә ябай карбон кислоталарына тривиаль (ябай) атамалар ҡулланыла, уларҙың ҡайһы берҙәре XVII быуатта уҡ уйлап сығарылған (уксусная кислота, масляная кислота, адипиновая кислота, фталевая кислота). Юғары, йоп һанлы углерод атомлы карбон кислоталарының атамалары ла тривиаль(ябай), улар шул тиклем оҡшаш, уларҙы ҡулланыу хатта буталсыҡ тыуҙырыуы ла бар (каприловая кислота, каприновая кислота).
Әгәр ҙә карбон кислотаһында пероксид күпер бар икән, ундай кислоталарҙәң атамаһына перокси-, пер- или над- (надуксусная кислота, пероксибензойная кислота) ҡушымталары өҫтәлә.
Көкөрлө органик кислоталар өсөн -сульфоновая кислота (RSO3H), -сульфиновая кислота (RSO2H), -сульфеновая кислота (RSOH) тигән ҡушымталар, шулай уҡ итеп башланғыс алкан исеменә RH өҫтәлә.
Гамметтың кислоталыҡ функцияһы һәм суперкислоталар
Көслө һәм концентрациялы кислоталарҙың кислота һәм нигеҙ сифаттарының миҡдарлы баһаһын pH шкалаһын ҡулланып биреп булмай, сөнки водородлы иретмәләр өсөн был шкала түбәндә pH = 0 менән сикләнгән, уға 5%-лы көкөрт кислотаһы H2SO4 тап килә. Шул уҡ ваҡытта бындай ихтыяж тыуа. Был мәсьәләне сисер өсөн 1932 йылда Л. Гаммет менән А. Дейруп H0 Гамметтың кислоталыҡ функцияһын тәҡдим итә. Улар бик ныҡ көслө кислоталарҙың кислота һәм нигеҙ тигеҙләнешен көсһөҙөрәк нигеҙ булғанда өйрәнеүҙе һәм был нигеҙҙең протонланған һәм протонланмаған формалары концентрацияһы нисбәтен электрон спектроскопия методы менән үлсәүҙе тәҡдим итә. Был кислоталыҡ шкалаһын тиҫкәре өлкәгә табан ҙурайтырға мөмкинлек бирә, шул арҡала органик булмаған кислоталарҙың концентрациялы иретмәләрҙең кислоталылығын баһалау мөмкин була.
Кислоталар классификацияһы
Кислоталарҙы Льюис һәм Брёнстед кислоталарына бүлеүҙән тыш, башҡа формаль сифаттары буйынса бер нисә төргә бүләләр :
Кислоталарҙы алыу юлы
Кислоталарҙы түбәндәге юл менән алып була:
Осмай торған көкөрт кислотаһы йылытҡан саҡта оса торған кислоталарҙы тоҙҙарҙан этеп сығара ала
Карсунья
Карсунья — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Туман күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сорокин Фрол Прокофьевич
Сорокин Фрол Прокофьевич (1904 йыл — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия старшинаһы. Ҡыҙыл Байраҡ (1945), Ҡыҙыл Йондоҙ (1943), II дәрәжә Ватан һуғышы ордендары (1945) кавалеры.
Биографияһы
Сорокин Фрол Прокофьевич 1904 йылда хәҙерге Башҡортостандың Благовещен районы Богородский ауылында тыуа. 1942 йылдың апрелендә Өфө ҡалаһы Молотов районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының Һауа һөжүменә ҡаршы 20-се айырым гвардия дивизионында ДШК пулеметы взводының командиры булып хеҙмәт итә.
1943 йылдың 3 декабрендә Ҡыҙыл Йондоҙ орденына тәҡдим ителгән бүләкләү ҡағыҙында ДШК пулеметы взводы командиры Сорокиндың батырлығы тураһында былай тип тасуирлана:
1945 йылдың 20 ғинуарында Пабяница районында гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич үҙенең взводы менән дошман авиацияһы һөжүмен кире ҡаға һәм 62-се гвардия кавалерия полкы колоннаһын һауалағы дошман һөжүменән һаҡлап алып ҡала.
1945 йылдың 22 ғинуарында Железнув районында ҡапма-ҡаршы һөжүм итеү һуғышында иптәш Сорокин үҙенең взводы менән дошмандың 10 һалдатын, 2 офицерын һәм бер станок пулеметын юҡ итә һәм 62-се гвардия кавалерия полкы подразделениеларының алға барыуын тәьмин итә. Бынан тыш уның взводы дошмандың 15 һалдатын һәм офицерын әсирлеккә ала.
1945 йылдың 19 мартында гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич подразделениеның 7/н бойороғо менән II дәрәжә Ватан һуғышы ордены менән бүләкләнә.
Томашув ҡалаһы өсөн барған һуғышта Сорокин взводы 1-се эскадрон флангыһында булып, пулеметтарының көслө уты менән дошманды сигенергә мәжбүр итә һәм эскадронға алға барыуҙы тәьмин итә.Һуғыш аҙағына тиклем ДШК пулеметының ауыр булыуына ҡарамаҫтан артҡа ҡалмай һәм хәрби торошта була. Эскадрон дошмандың станок пулеметының көслө уты аҫтында траншеялары алдында туҡтап ҡалғанда, Сорокин алға, бейеклеккә сыға һәм уларҙың көслө уты аҫтында пулеметтарын күреп ҡала һәм үҙенең ДШК менән уларҙы юҡ итә. Железякув станцияһын үткәс маршта ҡаршы һөжүм була. 4-се эскадрон уң яҡтан да, һул яҡ флангтан да ҡыҫымға алына. Сорокин юғалып ҡалмай, ДШК взводын сығара һәм ике флангта ла ут нөктәләрен юҡ итә. Был алышта ул дошмандың 35 һалдатын һәм 4 офицерын юҡ итә. Колоннаны үткәреп, дошман полктың төп көстәре менән һуғыш башлай. Полк взводы ауыр хәлдә ҡала, аттар составы юҡҡа сыға, Старшина Сорокин һуғышты ҡабул итергә команда бирә. ДШК пулеметының көслө утына сыҙамай, зенит ҡоролмаһы менән машинаһын, 2 мотоциклын, 2 станок пулеметын ҡалдырып, дошман ҡаса башлай.
Бер станция һәм ҡала өсөн һуғышта немец авиацияһы колоннаны утҡа тота. Ошо һуғышта Сорокин батырлыҡ күрһәтә. Дошман самолеты взводты туранан-тура пикелап оса, бричка менән аттар күп үлә, Сорокин йәшерен пулемет уты менән дошмандың 1 самолетын яндыра. Был батырлығы өсөн гвардия старшинаһы Сорокин Фрол Прокофьевич 1945 йылдың 17 мартында Ҡыҙыл Байраҡ орденына лайыҡ була.
Кяраса
Кяраса — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тулой йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мари мифологияһы
Мари мифологияһы  мифологик күҙаллауҙар комплексы мариҙарҙың — болон, көнсығыш, төньяҡ-көнбайыш һәм тау.мариҙарының мифологик күҙаллауҙар комплексы. Дөйөм урал буйы һәм фин-уғыр мифологияһының бер өлөшө. Мари мифологияһы формалашыу нигеҙе мари традицион дине. Мари мифтары бер үк ваҡытта удмурт һәм мордва мифтарына яҡын.
Пантеон
Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Куго-Юмоның күтәрелеүе иң һуңғы күренеш булып тора. Тәүҙә мариҙар Кугурак кеүек үҙҙәренә яҡын булған ҡәбилә илаһтарына (Курук кугуза, Кукарка, Шенгел Кугу Енг) һәм Водыжға табынған, уларға, үҙ сиратында, вағыраҡ илаһтар һәм рухтар (Ужедыш, Имэ, Толэ) буйһонған. Шуның менән бергә дөйөм алғанда Кугурак менән Водыжға ҡарағанда түбәнерәк урын биләгән Кугу Йомшо һыу илаһы культы айырыла.
Куго-Юмоның иң һуңғы булып күтәрелә башлауы, уның тукым шольыжо Куго-Юмо, йәғни Оло Алланың ике туған ҡустыһы, булыуы менән иҫбатлана. Мариҙарҙа хужалыҡтың етештереү формалары, бигерәк тә игенселек һәм малсылыҡ үҫешеү менән, күк илаһы Кугу Юмо тәүге планға күтәрелә. Ул бик күп малға эйә бай игенсе булып күренә башлай. Тәүге әҙер Алланың кешеләргә бер ниндәй ҙә ҡатнашлығы булмаған, шуға күрә улар уны белмәгән. Алла менән кеше араһында бәйләүсе звено булып уның ҡыҙы Юмын Удыр торған.
Юғары илаһты уратып алған үрге илаһтарға: Тӱн юмо - күк эштәре, йыһан менән идара итеүсе илаһ; Ош кече кугу юмо - ҡояш һәм яҡтылыҡ илаһы, Кава юмо - күк илаһы, күк йөҙө илаһы, Мэр кугу юмо - илаһ, халыҡты ҡурсалаусы илаһтар ҡараған. Шулай уҡ Вомелличе юмо - йәшен илаһы ҙур абруй менән файҙаланған. Һыу алиһәһе Вюд Ава белем һаҡсыһы тип хөрмәтләнгән. Ут алиһәһе Тул-Ава кешеләр һәм аллалар араһында аралашсы һымаҡ уларҙың үтенесен Куго Юмоға еткергән. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ер алиһәләре Мланде Аваға табыныу менән бер рәттән, урман һәм ҡырағай тәбиғәт илаһтары: Кожла, Чодра Ава ла үҙенең әһәмиәтен һаҡлап ҡалған. Мари алиһәләре мордва алиһәләренә айырыуса яҡын тора. Мәҫәлән, мари Мланде Аве алиһәһе - мордва Мод Аваға тап килә, Вюд Аве - Ведь Ава, Тул Аваға - Тол Ава, Мардеж Авеға - Варма Ава, Чодра Аве - Вирь Ава, Нур Аве - Норов Ава һәм башҡалар тап килә. 1770 йылда Н. П. Рычков ун һигеҙ илаһтан торған мари илаһтары һәм алиһәләре пантеонының ҙур булмаған исемлеген төҙөй. Төп аллалар иҫәбендә ул Юмо, Куго-Юмо, Пуйршо-Юмо, Азрека, Кудурчо-Юмо, Пиамбарҙы һанап киткән. И. Г. Георги 1799 йылда «Рәсәй дәүләтендә йәшәгән бөтә халыҡтарҙы тасуирлау» хеҙмәтендә мари аллалары иерархияһына төшөнөргә маташа. Уның, сирмештәрҙең һауа биләмәләрендә йәшәүселәре Кого юма менән Юман абыларҙың балаһы йәки туғаны, тигән фекере айырыуса мөһим һәм емешле тип һанала. В. М. Черемшанский (1859) иң төп илаһтары иҫәбендә юғары илаһ Куго-Юмо, Пуйршо-Юмо - күк илаһын, Кюдюрчо-Юмо - йәшен, күк күкрәү илаһын, Юмыш-Аву - тормош әсәһен, Мляндэ-аву - ер әсәһен, Шочэн-Аву- тыуыу әсәһен, Кече-Аву - ҡояш әсәһен, Мардэж-Аву - ел әсәһен атай. Түбән мифологик персонаждар араһында ул төпкөл урмандарҙа йәшәгән шишмә рухы Ямшинэрҙы (Йомшо), ер аҫты ятҡылыҡтары һәм тауҙар рухын - Одыр-Памашты, тау хакимы Одыр-Памашты һәм йортто һаҡлаусы Кудо-Вадишты телгә ала.
Г. Яковлев (1887) ике йөҙҙән ашыу сирмеш илаһтарын һәм кереметтары (рух) исемлеен килтерә. Каве алиһәгә иғтибарын йүнәлтә, шулай уҡ Кюртно-Юмо — металл илаһын айырып күрһәтә. В. И. Филоненко (1912) Шочектшо-Ава Пуэмбарҙың әсәһе икәнен өйрәнгән. Шулай уҡ ғалим ҡояш алиһәһе Кэчаваның фәҡәт ҡатын-ҡыҙ культлы булыуын һәм һауа алиһәһе Кава башҡа илаһтарҙан айырым йәшәүен билдәләй.
Халыҡ шиғриәтендә, эпоста мифологик образдар һәм мотивтар
Мифологические представления мари нашли своё отражение в народных обрядовых песнях, так называемых «песнях жрецов» карт-влак муро. Они исполнялись картами — служителями марийских языческих культов — во время молений. В этих песнях, напоминающих древние молитвы и заклинания, жрецы обращались к богам с просьбой ниспослать им хорошую жизнь и защитить от зла. Об архаичности данного типа песен говорят образы древних божеств, упоминаемых в текстах — Пиямбар, Кинде-ава (мать-богиня урожая), Юмынӱдыр (дочь бога), Юмо колтымо мӱкшава (божья пчеломатка) и др..
Мари эпосының ҡайһы бер геройҙары (Кугурак, Тюкан Шур һәм башҡалар) сығышы буйынса мифик булып тора. Шулай итеп, мәҫәлән, Кугурак мариҙың геройы ғына түгел, ә аллаһы, рухы булып һанала.
Личим
Личим — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Ульмень йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Жәһмилек
Жәһмилек (الجهمية, әл-джәһмийә; Джахмизм) — иртә исламда донъяға ҡараш буйынса тәүге мәҙһәбтәрҙең береһе. Жәһем ибн Сафуан уға нигеҙ һалыусы һәм эпонимы булып тора. Жәһем, үҙ сиратында, остазы Жәғәд ибн Дирһәм ҡараштарын үҙләштергән.
Жәһмилек инаныуҙары
Урта быуат мосолман доксографтары жәһмиселәрҙе йә мөржиғиҙәргә, йә жәбәриҙәргә индергән. Жәһмиселәрҙең күп ҡараштары сөнниҙәр тарафынан бидғәт тип танылған, ҡайһы берҙә хатта исламдан сығарыу тип һаналған.
Инанысҡа нигеҙ һалыусы Жәһем ибн Сафуан тәғлимәте мөғтәзилилеккә нигеҙләнгән. Мөғтәзилиҙәр кеүек үк, ул да Аллаһы Тәғәләнең күркәм исем сифаттары мәңге йәшәүен һәм Аллаһты күреү мөмкинлеген инҡар иткән. Ул да, үҙенең остазы кеүек әл-Жәғәд ибн Дирһәм кеүек үк, Аллаһҡа антропоморф характеристика биреү мөмкин түгеллеген һәм Ҡөрьәндең яралтылыуы тураһындағы фекерен яҡлай. Жәһем ибн Сафуан шулай уҡ киләсәк ваҡиғалар (хәрәкәттәр) сикһеҙ була алмағанлыҡтан, йәннәт һәм тамуҡ та мәңгелек була алмай тип һанай.
Жәһмиселәрҙе тәнҡитләү
Жәһмилек барлыҡҡа килгәндән һуң был ағым ортодоксаль исламдың күп кенә күренекле вәкилдәренең тәнҡит объекты була. IX быуатта жәһмиселәрҙең тәғлимәтен күп һанлы «кире ҡағыуҙар» барлыҡҡа килә, уларҙың авторҙары сөнни һәм мөғтәзили ғөләмәләре була. Тәнҡитселәр араһында Әхмәт ибн Хәнбәл, Ибн Ҡотайба, Ибн Ҡәйим әл-Жәүзиә, Усман әд-Дәрими һәм башҡалар. Жәһмиселәрҙе тәнҡитләүселәргә шулай уҡ Әл-Бәйһаҡи, Әбү Хәмит әл-Ғазали, Ибн Хәжәр әл-Әсҡәләни, Ибн Тәймиә, Ибн Ҡасир һәм башҡалар ингән.
Приклонский Михаил Васильевич (йәмәғәт эшмәкәре)
Михаил (Елевферий) Приклонский Васильевич (19 декабрь 1728 йыл — 17 декабрь 1794 йыл) — Рәсәй империяһының йәмәғәт эшмәкәре, 1771-1784 йылдарҙа Мәскәү университеты директоры.
Биографияһы
Михаил Приклонский 1728 йылдың 8 (19) декабрендә тыуған. Михаилдың атаһы Василий Иванович (1682—1739) полковник званиеһында булған. 14 йәшендә хәрби хеҙмәткә алына, әммә алты йылдан һуң уны ташлап китә.
1761—1762 йылдарҙа Түбәнге Новгород губернаһы дворяндарынан «Яңы Уложение сығарыу комиссияһына» депутат итеп ебәрелә. 1763 йылдан Сенаттың идара итеүсе Геральдмейстер котораһында колледж кәңәшсеһе булып хеҙмәт итә. 1767 йылда унан яңынан Уложение комиссияһына күсә.
Мәскәү университеты директоры М. М. Херасков отставкаға киткәндән һуң, 1770 йылдың май айынан 1771 йылдың февраленә тиклем директор бурыстарын вице-директор А. А. Тейльс башҡара. 1771 йылдың 17 февраленән куратор И. И. Мелиссино Мәскәү университетының стат кәңәшмәһе Конференцияһына яңы директор вазифаһы сифатында М. В. Прикленскийҙы тәҡдим итә.
М.В Приклонский 1784 йылға тиклем Мәскәү университеты вазифын биләй. Уның 13 йыллыҡ етәкселеге осорондағы төп ҡаҙаныштары булып профессорҙарҙың Сенатҡа "Мәскәү университетының ихтыяждары һәм етешһеҙлектәре " тураһындағы «Күрһәтмәһе» һанала. Унда университет бюджетын арттырыу кәрәклеген һәм уны Воробьёвы ҡалҡыулығына күсереү, «Ирекле Рәсәй йыйылышы» ғилми йәмғиәтен ойоштороу маҡсатҡа ярашлы икәнлеге нигеҙләнә. Императрица Екатерина II ҡушыуы буйынса Мәскәү университетында Приклонский татар теле уҡытыуҙы индерә. 1778 йылда татар әлифбаһы баҫтырып сығарыла. 1777 йылда студенттар театрын тергеҙеүгә булышлыҡ итә. Тамашасыларға А. П. Сумароковтың бер трагедияһы күрһәтелә. 1779 йылдың ғинуарында М. М. Херасков тарафынан Приклонский яңы төҙөлгән Мәскәү университетының дворяндар пансионаты кураторы итеп тәғәйенләнә. 1779 майында Н. И. Новиковҡа университет типографияһын, шулай уҡ китап кибетен һәм «Мәскәү ведомости» гәзитен 1778 йылға тиклем ҡурымтаға бирә..
1784 йылдың уртаһында отставкаға сыға. 1781 йылда намыҫлы хеҙмәте өсөн Тулы хоҡуҡлы стат советник дәрәжәһе бирелә.
Михаил Васильевич Приклонский йылда вафат була.
Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы
Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы (1900 йыл — 10 ноябрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
Ибраһимов Фәйзрахман Хөсәйен улы 1900 йылда хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Иглин районы Турбаҫлы ауыл Советы Иҫке Юрмаш ауылында тыуған. Ҡыҙыл Армияға 1942 йылдың 14 февралендә Иглин район хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 7 гвардия кавалерия корпусының 16-сы гвардия кавалерия дивизияһы 275‑се гвардия кавалерия полкында, икенсе мәғлүмәт буйынса 16-сы гвардия кавалерия дивизияһының штабында хеҙмәт итә. 1942 йылдың 10 ноябрендә һуғышта һәләк була, Сталинград өлкәһенең (хәҙерге Рәсәй Федерацияһының Волгоград өлкәһе). Тюковной хуторында ерләнгән. Икенсе мәғлүмәт буйынса 1943 йылдың 10 февралендә хәбәрһеҙ юғала.
Малай-Муйнаҡ
Малай-Муйнаҡ (Маломуйнаково) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 108 кеше. Почта индексы — 453713, ОКАТО коды — 80253849006.
Тарихы
XVIII быуат аҙағында Малай Муйнаҡта 27 йорт иҫәпләнә. Малай-Муйнаҡ ауылының икенсе исеме — Буранғол. 1859 йылда X ревизия буйынса Малай Муйнаҡта 32 йортта 200 кеше йәшәй. Ауылда өсөшәр ихата керҙәш була, уларҙы төп аҫаба халыҡ ер биләмәләрен ҡуртымға биреү шарты менән ҡабул итә. Керҙәштәр башҡорт общинаһына ихатанан 10-шар тин түләй һәм аҫабалар кеүек үк ҡаҙна һәм община файҙаһына бөтә йөкләмәләрҙе үтәй. 1920 йылға Ҡарт Муйнаҡта халыҡ һаны ике тапҡырға кәмей, уның ҡарауы Малай Муйнаҡта 144 кешегә арта. XIX быуаттың беренсе яртыһында ике ауыл да Троицк өйәҙендә 4-се Загорный кантондың 1-се һәм 2-се йортона инә. 1864 йылда улар 1919-1930 йылдарҙа Тамъян-Ҡатай кантоны составында булған Туңғатар улусына буйһоналар. Малай Муйнаҡта тәүге төпләнеүсенең улы зауряд-сотник Хисаметдин Муйнаҡов (1781-1858) йәшәгән.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Ревизия материалдары
1816 йылда һәм 1859 йылда Малай-Муйнаҡ ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Ер-һыу атамалары
Ҡарсыға Урман, Лоши-Сумаҡ, Шағырүлгән йылғалары буйында, икенсеһенеке — Ҡара, Киркетөйәк, Бысаҡкиҫкән йылғалары буйында) булған. Тәүҙә иң алыҫ күсенеү урыны
Бәләкәй Ҡураз
Бәләкәй Ҡураз (Малокуразово) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 150 кеше. Почта индексы — 452852, ОКАТО коды — 80233847006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Гречко Андрей Антонович
Гречко Андрей Антонович (Андрій Антонович Гречко, 4(17) октябрь 1903 йыл — 26 апрель 1976 йыл) — СССР-ҙың хәрби, дәүләт һәм партия эшмәкәре. 1967—1976 йылдарҙа СССР оборона министры. Советтар Союзы Маршалы (1955). Ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы (1958, 1973 ), Чехословакия Геройы (1969). КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1961—1976). КПСС Үҙәк Комитеты Политбюроһы ағзаһы (1973—1976).
Бөйөк Ватан һуғышына тиклем
Андрей Антонович Гречко 1903 йылдың 4 (17) октябрендә Голодаевка слободаһында (хәҙер Ростов өлкәһе, Куйбышев районы, Куйбешево ауылы) ауыл тимерсеһе ғаиләһендә ун өсөнсө бала булып тыуа. Украин.
Ҡыҙыл Армияла 1919 йылдың декабренән, ирекмән. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Көньяҡ һәм Кавказ фронттарында 1-се Атлы армияның 11-се кавалерия дивизияһында ҡыҙылармеец була. Көньяҡ фронтта генералдар А. И. Деникин, Н. П. Врангель ғәскәрҙәренә, көньяҡ фронтта, Н. И. Махно отрядына ҡаршы, сәйәси һәм енәйәти бандитлыҡҡа (шул иҫәптән «Маруся Черная» бандаһына ҡаршы, 1921 йыл) ҡаршы хәрәкәттәрҙә ҡатнаша.
1921 йылдың сентябренән 1922 йылдың июленә тиклем Таганрогта ЧОН айырым батальонында хеҙмәт итә, һуңынан уҡырға ебәрелә. ВЦИК исемендәге Ҡырым кавалерия курстарында уҡый, уны 1923 йылдың авгусында тамамлай. Шунда уҡ Төньяҡ-Кавказ хәрби округының Таганрог кавалерия мәктәбенә уҡырға ебәрелә, 1924 йылдың сентябрендә Төньяҡ-Кавказ милли тау кавалерия мәктәбенә (Краснодар) күсерелә. Уҡыу ваҡытында эскадрон старшинаһы була, 1925 йылда — Чечняла, 1926 йылда Дағстанда "бандформирование"ларға ҡаршы хәрби операцияларҙа ҡатнаша. 1926 йылда мәктәпте тамамлай. 1926 йылдан ВКП(б) ағзаһы.
Картопья (Мулымья ҡушылдығы)
Картопья  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Мулымья йылғаһының уң ярына тамағынан 404 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :