cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
«Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» ордены
Орден Статуты
10. Граждан костюмында «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының таҫмаһын розетка кеүек йөрөткәндә, ул күкрәктең һул яғына тағыла. Шулай уҡ бүләкләнеүселә булған ордендың юғары дәрәжәһенә тап килгән таҫмаһы ғына йөрөтөлә.
Тасуирламаһы
Награданың дизайны авторы — рәссам Ухналёв Евгений Ильич.
I һәм II дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының билдәһе һәм йондоҙо, III һәм IV дәрәжәһенең — тик билдәһе генә бар. Ордендың таҫмаһы ебәктән, ялтырауыҡлы, ҡара ҡыҙыл төҫтә. Ордендың билдәһе алтын ялатылған көмөш. Ул остары киңәйгән, алғы яғы рубин эмаль менән ҡапланған тигеҙ мөйөшлө тәренән ғибәрәт. Тәре ситтәре буйлап тар ҡабарынҡы ранты бар. Билдәнең уң яғында, уртала — Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы төшөрөлгән һүрәт. Билдәнең артҡы яғында, уртаһында — түңәрәк медальон, уның әйләнәһе буйынса — ордендың девизы «ФАЙҘА, НАМЫҪ һәм ДАН». Медальондың үҙәгендә — орден булдырылған йыл — «1994». Медальондың аҫҡы өлөшөндә — лавр ботаҡтары һүрәте. Тәренең аҫҡы өлөшөндә — орден билдәһенең номеры.
I дәрәжә ордены билдәһенең тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 60 мм. Орден билдәһе киңлеге 100 мм булған таҫмаға беркетелә. Хәрби хеҙмәткәрҙәр хәрби парадтарҙа һәм башҡа рәсми сараларҙа үҙҙәренең муйын таҫмаһында «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены билдәһен йөрөткәндә киңлеге 45 миллиметрлыҡ таҫма файҙаланыла.
II дәрәжә орден билдәһенең тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 50 мм. Орден билдәһе киңлеге 45 мм булған таҫмаға беркетелә.
III дәрәжә орден билдәһенең тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 50 мм. Орден билдәһе киңлеге 24 мм булған таҫмаға беркетелә.
IV дәрәжә орден билдәһенең тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 40 мм. Орден билдәһе ҡолаҡ һәм ҡулса ярҙамында 24 миллиметр киңлектәге таҫма менән көпләнгән биш мөйөшлө ҡалыпҡа беркетелә.
Орден йондоҙо көмөш, һигеҙ нурлы, полировкаланған нурлы — штраллы. Йондоҙ уртаһында — алтын ялатылған рельефлы Рәсәй Федерацияһы Дәүләт гербы һүрәте төшөрөлгән түңәрәк көмөш медальон. Медальон әйләнәһе буйынса, көмөш тирәсле ҡыҙыл эмаль йөҙҙә — ордендың девизы «ФАЙҘА, НАМЫҪ һәм ДАН» һәм лавр ботаҡтары. Йондоҙҙоң артҡы яғында, аҫта — йондоҙҙоң номеры.
I дәрәжә орден йондоҙоноң ҡапма-ҡаршы торған нурҙары остары араһында аралыҡ — 82 мм.
II дәрәжә орден йондоҙоноң ҡапма-ҡаршы торған нурҙары остары араһында аралыҡ — 72 мм.
Йондоҙ төйрәүес (булавка) ярҙамында кейемгә беркетелә.
Хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби хеҙмәткәргә тапшырыла торған «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены билдәһе өҫтөнән ҡулсаға ике алтын ялатылған ҡылыс тағыла. Һәр ҡылыстың оҙонлоғо — 28 мм, киңлеге — 3 мм.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены билдәһенең миниатюра күсермәһе ҡалыпҡа тағыла. Тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 15,4 мм, ҡалыптың бейеклеге аҫҡы мөйөштөң түбәһенән алып өҫкө яғының уртаһына тиклем — 19,2 мм, өҫкө яғының оҙонлоғо — 10 мм, һәр ҡырының оҙонлоғо — 16 мм, аҫҡы мөйөш барлыҡҡа килтергән яҡтарҙың һәр береһенең оҙонлоғо — 10 мм.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының ҡылыслы билдәһенең миниатюра күсермәһенә ҡолаҡ ярҙамында алтын ялатылған ике ҡылыс беркетелә. Һәр ҡылыстың оҙонлоғо — 10,8 мм, киңлеге — 1,15 мм.
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының таҫмаһы уртаһында көмөш төҫөндәге металдан яһалған орден йондоҙоноң кескәй генә шартлы һүрәте бар.
III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының таҫмаһы уртаһында эмаль менән ҡапланған металдан яһалған орден йондоҙоноң кескәй генә шартлы һүрәте төшөрөлгән, алтын төҫтәге Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы төшөрөлгән.
II дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены таҫмаһына розетка рәүешендә көмөш төҫтәге орден йондоҙоноң миниатюр һүрәте беркетелә. Розаетканың диаметры — 15 мм.
III дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының розетка формаһындағы таҫмаһының уртаһында эмаль менән ҡапланған металдан яһалған орден тәреһе, алтын төҫөндәге Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы төшөрөлгән. Тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 13 мм. Розаетканың диаметры — 15 мм.
IV дәрәжә «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» орденының розетка формаһындағы таҫмаһының уртаһында эмаль менән ҡапланған металлдан яһалған орден тәреһе, көмөш төҫтәге Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы төшөрөлгән. Тәре остары араһындағы алыҫлыҡ — 13 мм. Розаетканың диаметры — 15 мм.
Хәрби хәрәкәттәрҙә күрһәткән батырлыҡтары өсөн бүләкләнеүселәргә розетка рәүешендә эшләнгән ҡылыслы «Ватан алдындағы ҡаҙаныштары өсөн» ордены таҫмаһына орден йондоҙо йәки уртала өҫтәмә рәүештә орден билдәһе рәүешендә розетка ситтәренә сыҡмаған йондоҙ йәки Рәсәй Федерацияһының Дәүләт гербы төҫөндәге киҫешеүсе ике ҡылыс урынлаштырыла.
Бүләкләү статистикаһы
2023 йылдың июненә ҡарата бүләкләнеүселәр :
Тулы кавалерҙары
{{legend|#99FF99|Ныне живущие|border=1px solid #AAAAAA}} 2022 йылдың декабренә ордендың тулы кавалерҙары:
Мельчуга (Кочкурга ҡушылдығы)
Мельчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кочкурга йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Осе-Ю
Осе-Ю — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Нерка-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Жмеринка (станция)
Жмеринка — Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлдарының узел сортировка станцияһы.
Винница өлкәһенең ошо уҡ исемле ҡалаһында урынлашҡан. Станция вокзалы бинаһы үҙәк ҡала Жмеринка ҡалаһының үҙәк станцияһындағы вокзал бинаһы — ҡаланың урындағы әһәмиәткә эйә булған төп архитектура ҡомартҡыһы. Украина вокзалдары араһында иң матурҙарының береһе, Украинала бер нисә тапҡыр 15 тапҡыр иң матур вокзалдар исемлегенә индерелгән
Дөйөм мәғлүмәттәр
Жмеринка тимер юл вокзалы рәсми адресы: Борис Олейник урамы, 1, Жмеринка ҡалаһы (винница өлкәһе) — 23100, Украина.
Тәүге тимер юл вокзалы «Киев — Балта» тимер юлы линияһы төҙөлөшө ваҡытында барлыҡҡа килә, уның менәнкапиталист Фильёль етәкселегендә Где-Вриер һәм Ко француз комапнияһы төҙөй
Икенсе бина 1899—1904 йылдар осоронда күтәртелә, ә проекты 1893 йылда төҙөлә һәм 1898 йылда ҡабул ителә. Авторҙары — архитектор Из. И. Журавский һәм В, М. Рыков (тәүге проект авторы).
Жмеринка тимер юлы вокзалы — ҡатмарлы планировкалы мөһабәт бина, уның архитектура стилендә модерн (тыш яҡтан) һәм ренессанс (интерьерҙар) стилдәре төҫмөрләнә. Әлеге стиль һуңғараҡ «украин модерны» тип тигән исем ала.
Иҡтисади бәйләнештәр, тимер юлы йүнәлештәре
Жмеринка станцияһынан дүрт йүнәлештә тимер юлы бәйләнеше ойошторолған:
Вокзал
1865 йылда Оло һәм Кесе Жмеринка ауылдары араһында нигеҙ һалынған Жмеринка тимер юлы станцияһы Киев-Балта (1865—1870 йылдар) тимер юлы төҙөлөшө менән бәйле Жмеринканың артабанғы үҫешен билдәләй, уның киңәйеүенә булышлыҡ итә.
Одесса — Жмеринка — Киев тимер юлы поездары хәрәкәте — 1870 йылдың 8 июнендә, ә Жмеринка — Волочиск тимер юлы хәрәкәте 1871 йылдың сентябрендә, ниһайәт Жмеринка — Могилев-Подольск — 1892 йылдың 30 сентябрендә башлана. Жмеринка 1890-сы йылдар башында уҡ эре узел станцияһы була, шуға күрә иркен вокзал бинаһын төҙөү мәсьәләһе бик киҫкен тора.
Вокзалды төҙөүгә яңы ғына Петербург сәнғәттәр академияһын тамамлаған архитекторҙар Валериан Рыков һәм Иван Беляев йәлеп ителәләр. Улар үҙ тибы буйынса Бавариялағы Мюнхен тимер вокзалын хәтерләткән проект булдыралар («Киев» гәзитендә шулай яҙылып сыға). Төҙөлөш архитектор-төҙөүсе И. Журавский күҙәтеүе аҫтында үтә, әммә ул Рыковтың проектын тормошҡа ашырыу менән генә булышмай, байтаҡ өҫтәмәләр индерә. Диңгеҙгә табан йүнәлгән карап рәүешендә эшләнгән вокзал Рәсәй империяһында иң яҡшыларҙың береһе була. Замандаштар тасуирламаларынан бер миҫал: Урыҫ батшаһы Николай II яңы вокзалға килгән сағында уның тәүге һүҙҙәре «Үәт ҡәһәр һуҡҡыры» тип әйткән тигән дәлилдәр һаҡланып ҡалған. Журавский был һүҙҙәрҙе, уның эше менән монарх ҡәнәғәт түгел, тип аңлаған һәм, йәнәһе, үҙ-үҙенә ҡул һалған. Ә император, йәнәһе, ысынында талынтлы архитектр-төҙөүсе ижадына иҫе киткән.
Асылында, был тарих бары тик легенда ғына, 1913 йылға ҡарата «Весь Киев» белешмәһенән күренеүенсә, ун йыл тиерлек үткәс тә, Зиновий Журавский Көньяҡ-Көнбайыш тимер юлдары Идаралығының техник бүлегендә эшләүен дауам итә.
Пассажирҙарҙы һәм йөктәрҙе ташыу өсөн вокзал һәм «Жмеринка» станцияһы 1904 йылдың 1 сентябрендә асылалар (иҫке стиль буйынса). Был йәһәттән Санкт-Петербург ҡалаһында «Зодчий» журналында 1904 йылдың сентябрендә ошондай хәбәр урынлаштырыла: «Ағымдағы йылдың 1 сентябрендә Жмеринка станцияһында карап формаһында мөһабәт вокзал асыла һәм изгеләндерелә». Тиҙ арала инфраструктура (сиркәү, күсереү төрмәһе, ә, әлбиттә, күп һанлы хеҙмәтләндереүсе йорттар, шул иҫәптән кабактар) менән байытылған Жмеринка тимер юл вокзалы ҡоролмаһы ҡаласыҡтың үҫешендә ыңғай сағыла.
Сосновка (Ауырғазы районы)
Тарихы
Ауыл тораҡ пунктының ауыл статусын ҡасаба Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың ойошторолоуы, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусының үҙгәреүе, административ үҙәктәрҙең күсерелеүе менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында»,  211-з һанлы Законына ярашлы ала, ст.1: 6. Тораҡ тибын ауыл тип билдәләп, түбәндәге тораҡ пункттарҙың статусын үҙгәртергә: 5) Ауырғазы районында:… я7) Мәҫәле ауыл Советы Сосновка ҡасабаһының
Жмеринка (станция)
Вокзал
Украиналағы 1920-се йылғы граждандар сыуалыштар ваҡытында бер аҙ ваҡыт вокзал бинаһында Григорий Котовский штабы урынлаша.
СССР ваҡытында Жмеринка тимер юлы станцияһында өҫтәмә рәүешендә бүлмәләр, үтеп сығыу урындар һәм башҡалар төҙөлә. Әммә совет осоронда вокзалдың бөтөнлөгөн һаҡлап ҡалыу мөмкин булмай — шәхси һәм йәмәғәт ихтыяждары өсөн вокзал алды майҙанында фонтан алып ташлана, залдарҙа ремонттарҙа һуң һылап яһалған биҙәктәр, картиналар һәм түбәләрҙәге ялатылған алтын, шулай уҡ «батша бүлмәһе» тип исемләнгән (бында, риүәйәт буйынса, Николай II туҡталған) бүлмәнән йәшел туҡыма менән көпләнгән ҙур түңәрәк өҫтәл юҡҡа сыға. Бойондороҡһоҙ Украина осоронда инде (менән 1991 йыл). вокзальная мөһабәт ҡоролманы ҡәнәғәтләнерлек хәлдә тотоп булмай һәм 2000-се йылдарҙың икенсе яртыһында ҡоролманың артабанғы емерелеүен булдырмаҫ өсөн ҡайһы бер саралар күрелә.
Сосновка (Ауырғазы районы)
Этимологияһы
Ауылдың исеме урындағы атаманан алынған.
Жмеринка (станция)
Вокзал
2011—2013 йылдар дауамындавокзалға тулы реставрацияһы үткәрелә
Ҡәнзәфәр ауыл Советы (Йылайыр районы)
Ҡәнзәфәр ауыл Советы — Рәсәй Федерацияһы Башҡортостан Республикаһы Йылайыр районы муниципаль районының муниципаль берәмеге.
Административ үҙәге — Йомағужа ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһындағы Закон»ға ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Русса-башҡортса, башҡортса-русса математика терминдары һүҙлеге
Русса-башҡортса, башҡортса-русса математика терминдары һүҙлеге — рус һәм башҡорт телдәрендә математика терминдары һүҙлеге.
Төҙөүселәре Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы Әхтәмова һәм Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы Әхтәмов. Һүҙлек Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының Президиумы эргәһендәге Терминология комиссияһы тарафынан раҫланған. Башҡортостан китап нәшриәте тарафынан 1982 йылда «Словарь математических терминов» исеме аҫтында баҫылып сыҡҡан. Һүҙлектә ике меңдән ашыу терминологик берәмек бар. Ул русса— башҡортса һәм башҡортса-русса өлөштәрҙән тора. Һүҙлек уҡыусылар, уҡытыусылар, тәржемәселәр, газета-журнал редакциялары, телевидение, радио, нәшриәт хеҙмәткәрҙәре, журналистар, башҡорт телендә белем биргән уҡытыусылар өсөн тәғәйенләнгән.
Һүҙлек ҡабаттан, тулыландырылып, 1993 йылда Өфө «Китап» нәшриәтендә «Математика терминдары һүҙлеге» исеме аҫтында баҫылып сыға. Ул Әхтәмов Мөхтәр Хөснөлхаҡ улы тарафынан Мәйсәрә Сәләхи ҡыҙы Әхтәмова һәм улы, математика фәндәре докторы, БДУ профессоры Азамат Әхтәмов менән берлектә төҙөлгән. Унда 2990 һүҙ тупланған, тиражы 3000 дана.
Кострикин Алексей Иванович
Алексей Иванович Кострикин (12 февраль 1929, Оло Морец ауылы, Волгоград өлкәһе — 22 сентябрь 2000, Мәскәү) — СССР һәм Рәсәй математигы, алгебра һәм алгебраик геометрия өлкәһендә белгес. СССР Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (1976). СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1968).
Биографияһы
Крәҫтиән ғаиләһендә һуңғы, унынсы бала булып тыуған. 1947 йылда Н. Г. Чернышевский исемендәге Һарытау дәүләт университетына уҡырға инә, 1951 йылда иң яҡшы студент булараҡ Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетына күсерелә, уны 1952 йылда тамамлай. И. Р. Шәфәр улының уҡыусыһы, диплом эшенең темаһы — «Конечные p-группы и кольца Ли». Рәсәй Фәндәр академияһының В. А. Стеклов исемендәге математика институты аспирантураһында белем алыуын дауам итә.
Физика-математика фәндәре кандидаты (1956), физика-математика фәндәре докторы (1960). 1963 йылдан Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультетында уҡыта башлай, 1976 йылдан — профессор. СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты (1976). В. А. Стеклов исемендәге Математика институтының алгебра бүлеге ғилми хеҙмәткәре. МДУ-ның механика-математика факультеты деканы (1977—1980), МДУ-ның Ғилми советы ағзаһы (1991). Мәскәү дәүләт университетының атҡаҙанған профессоры (1998).
Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп хеҙмәттәре түбәндәге өлкәләргә ҡарай: сикле төркөмдәр, ассоциатив булмаған алгебра, Ли алгебраһы, когомологиялар төркөмө, төркөмдәр һәм алгебраларҙың комбинаторлы теорияһы, Күрһәтмәләр теорияһы, бөтөн һанлы рәшәткәләр.
А. И. Кострикиндың мөһим фәнни ҡаҙаныштары араһында — ябай күрһәткес өсөн Бернсайдтың еңеләйтелгән проблемаһын хәл итеү (1959), бирелгән һандағы төҙөүселәре булған һәм xp = 1 тождестволы бәйләнешле изоморфлы булмаған сикле күмәклектәрҙең максималь төркөмө булыуы тураһында теореманы иҫбатлау, ябай Ли алгебраларының Картандың сикһеҙ алгебралары һәм Ли — Картан ялған төркөмдәре менән бәйләнеш урынлаштырыу, үлсәме p−1-ҙән артмаған аҫ алгебралары менән ябай алгебраларҙың тасуирламаһын алыу.
Күп һанлы мәҡәләләр, китаптар һәм дәреслектәр, шул иҫәптән күп сит телдәргә тәржемә ителгән һәм бер нисә тапҡыр нәшер ителгән «Введение в алгебру» билдәле университет дәреслегенең, шулай уҡ Ю. И. Манин менән берлектә ижад ителгән «Линейная алгебра и геометрия» дәреслегенең авторы.
Тәнҡит
Мәскәү дәүләт университетының механика-математика факультеты менән Кострикин етәкселек иткән осорҙа инеү имтихандары тапшырғанда йәһүд абитуриенттарын аңлы рәүештә дискриминациялау осраҡтары теркәлә. Был 1978 йылда Хельсинкиҙа Халыҡ-ара математика конгресында 14 америка математиктары ҡул ҡуйған «Совет математикаһындағы хәл» хатының таралыу сәбәптәренең береһе була. Унда Кострикин был дискриминация өсөн яуаплылар иҫәбендә атала.
Желтушка (Нужная ҡушылдығы)
Желтушка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нужная йылғаһының һул ярына тамағынан 5,2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хажин Вәкил Исмәғил улы
Хажин Вәкил Исмәғил улы (11 июль 1946 йыл) — педагог-методист, филолог, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Педагогия фәндәре кандидаты (1989), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре (2006), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1982), Рәсәй Федерацияһы почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2006).
Биографияһы
Вәкил Исмәғил улы Хажин 1946 йылдың 11 июлендә БАССР-ҙың Белорет районы Бирҙеғол ауылында тыуған.
1970 йылда Башҡорт дәүләт университетын тамамлай, һөнәре буйынса филолог. Хеҙмәт юлын ошо уҡ йылда БАССР-ҙың Мәләүез районы Арыҫлан мәктәбендә башлай, йәш белгес директор урынбаҫары итеп тәғәйенләнә.
1978—1982 йылдарҙа Башҡортостан уҡытыусылар камиллаштырыу институтында — башта башланғыс кластар кабинеты, 1979 йылдан туған телдәр кабинеты мөдире булып эшләй.
1982 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институтында уҡыта, 1985—1988 йылдарҙа филология факультеты деканы урынбаҫары була. 1992 йылда Сибай филиалының директоры итеп тәғәйенләнә.
Сығанаҡтар
Хажин Вакил Исмагилович
Известный педагог, автор учебников, кандидат педагогических наук Хажин Вакиль Исмагилович встретился с учителями башкирского языка и литературы
«Сибай» — башҡорт халыҡ йыры тураһында Вәкил Хажин
Туған телдә дөрөҫ һөйләшәйек
Өфө ҡалаһының туған тел уҡытыусыларының түңәрәк өҫтәле үтте
Оскар-Колын-Сос
Оскар-Колын-Сос — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лепля йылғаһының уң ярына тамағынан 115 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Украинаға хакер һөжүмдәре — 2017 йылдың 27 июнендә Украинаның дәүләт предприятиелары, учреждениелары, банктары, медиа селтәрҙәренә һәм башҡаларға маҡсатлы, киң күләмле  хакер һөжүмдәре. Был һөжүмдәр һөҙөмтәһендә «Борисполь» аэропорты, ЧАЭС, Укртелеком, Укрпочта, Ощадбанк, Укрзализныця кеүек предприятиеларҙың һәм башҡа эре коммерция предприятиеларының эшмәкәрлеге боҙола.
Украина Министрҙар Кабинеты, «Интер» телеканалы, составына «24 канал», «Радио Люкс FM», «Радио Максимум» ингән ТРК «Люкс» медиахолдингы сайттары, интернет-баҫмалар, шулай уҡ Львов ҡала советы, Киев ҡала дәүләт хакимиәте һәм Украина Махсус элемтә хеҙмәте сайттары һөжүмгә дусар була.
«Первый автомобильный» һәм «Киев» ТРК-һы каналдары тапшырыуҙарын туҡтата.
Вирустың тасуирламаһы
Вирус 2017 йылдың 27 июнендә M.E.Doc программаһына яңыртыу менән бергә тарала. M.E.Doc программаһы Украинала бухгалтер отчетлылығын тапшырыу өсөн киң файҙаланыла, мәғлүмәт хәүефһеҙлеге белгестәре мәғлүмәттәренә ярашлы, фирманың вирус йоҡтороу мәленә 400 меңләп клиенты була, был ил ойошмаларының 90 проценты самаһын тәшкил итә. Күрәһең, яңыртыуҙар серверының ныҡлығына зыян килгән булғандыр, һәм ул зарарлы программаны тарата башлаусы итеп ҡулланылған. 2017 йылдың 18 майында ла ошоға оҡшаш зарарланыу күҙәтелә, ул саҡта M.E.Doc программаһының таратылыусы ҡушымтаһы шифрлаусы-шантажлаусы XData менән зарарланған була.
Шифрлаусы үҙе электән билдәле Petya тигән 2016 йылғы зарарлы программа кодына нигеҙләнгән, уға Petya. A тигән атама бирелгән. Системаға эләккәс, шифрлаусы SMB EternalBlue протоколының йомшаҡ урынын файҙалана, ҡаты дисктағы бөтә мәғлүмәтте шифрлай, төп нөсхәле файлдарҙы кире ҡайтарғыһыҙ итеп юҡҡа сығара һәм компьютерҙы һүнеп тоҡанырға мәжбүр итә. Ҡабат йөкләнгәндән һуң файҙаланыусынан биткоиндарҙа күпмелер сумма күсереүҙе талап иткән экран ҡалҡып сыға (ул заманда 300 долларға тиң сумма). Бер юлы вирус локаль селтәрҙәге насар һаҡлаулы башҡа компьютерҙарҙы ла эҙләй һәм EternalBlue йомшаҡлығы аша уларға ла сир йоҡтора.
Антивирус программалары үҙен табып ҡуймаһын өсөн вирустың бинар кодтары Microsoft’тың цифрлы ялған ҡултамғаларын, XOR алгоритмы менән шифрлауҙы (сигнатураға тикшереүҙе урап үтер өсөн) файҙалана.
Вирустың ғәмәлләшеүе ярайһы уҡ юғары кимәлдә барһа ла, уның ҡорбаны менән аралашыуы ышаныслы түгел, шуға вирусты эшләүселәр өсөн шантаж төп маҡсат булмағандыр тигән фекер тыуа : бөтә ҡорбандарға ла вирус авторының аҡса янсығына $300 долларлыҡ биткоин күсерергә һәм экранға сығарылған оҙон кодты ул биргән электрон поча адресына ебәрергә ҡушыла.
Зарарлаусыларҙың почта йәшниге теркәлгән почта хеҙмәте уны һөжүм башланғандан һуң бер нисә сәғәт үткәс тә бикләп ҡуя (шулай итеп, зарарлаусылар менән ҡорбандар аралашыуын туҡтата) һәм был ваҡиғаны тикшереү буйынса немец мәғлүмәт хәүефһеҙлеге федераль хеҙмәте менән хеҙмәттәшлек итеүе тураһында белдерә. Ришүәтте түләүҙең дә мәғәнәһе ҡалмай.
Башта Киберполиция фараз итеүенсә һәм Microsoft компанияһының компьютер хәүефһеҙлеге белгестәре раҫлауынса, һөжүм M.E.doc программаһының автоматик яңыртылыуы системаһынан 2017 йылдың 27 июнендә 10:30 GMT сәғәттә (Киев ваҡыты буйынса 13:30 сәғәт, киберполиция иһә һөжүм Киев ваҡыты буйынса 10:30 сәғәттә башланған тип раҫлай) башлана. M.E.Doc программаһын эшләгән «IT Эксперт» компанияһы үҙ сайтында һөжүм сығанағын таныу тураһында хәбәр баҫтыра, тик тиҙҙән уны алып ташлай. Һуңыраҡ тағы бер хәбәр баҫыла, унда вирус таралыуына йә үҙенең мәғлүмәт системаларының ватылыуына бер ниндәй ҡыҫылышы булмауы тураһында белдерә.
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)
Изге Алексей костёлы (Костел Святого Олексія) — Винница өлкәһе Жмеринка ҡалаһында урынлашҡан сиркәү. Украина Рим-католик сиркәүенең берҙән-бер ғибәҙәтханаһы. Жмеринкалағы Изге Алексей мәхәлләһенә ҡарай. Йәкшәмбе көнө сәғәт 8:00, 12:00 ғибәҙәттәр үткәрелә (7.05.2016 йылда яңыртылды.). Мәхәллә телефоны +380433222823. Өлкән священник — Виталий.
Тарихы
Жмеринка католик общинаһы ҡаланың барлыҡҡа килеүенән алып ғәмәлдә була. 1890 йылдан алып мәхәллә халҡы бер нисә тапҡыр Каменец-Подольскиҙағы генерал-губернаторға ҡалала сиркәү төҙөү буйынса мөрәжәғәт итәләр, әммә уларҙың үтенесе һәр саҡ кире ҡағыла. 1904 йылда Жмеринканан ике кеше, Садовский һәм Михальский, Санкт-Петербургка Император Николай II мөрәжәғәтнамә менән баралар. 3 ай көткәндән һуң ғына уларҙы батша ҡабул итә. Тап ошо ваҡытта Императорҙың улы Алексей тыуа, бала ауырыу булып тыуа.. Садовский һәм Михальский ошондай тәҡдим яһайҙар: әгәр ғибәҙәттхана төҙөлһә, уға Изге Алексей исеме биреләсәк һәм көн һайын цесаревич Алексейҙың һаулығына ғибәҙәт ҡылынасаҡ. Император үҙ ризалығын бирә.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Зарарлы йоғонто
Вирустың зарарлы йоғонтоһо уның процесы (әлеге мәлдә эшләп торған программаһы) эйә булған хоҡуҡтарға һәм операцион системала ниндәй процестар эшләүенә бәйле. Вирус эшкә ҡушылған процестарҙың ҡатмарлы булмаған хешын таба, алдан бирелгән кодтар табылһа, үҙенең таралыуын туҡтата ала, хатта зыян килтереүҙән баш тартыуы ла ихтимал.
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)
Тарихы
1904 йылдан алып 1910 йылға тиклем сиркәү төҙөлә (тағы ла ике йыл дауамында ҡайһы бер эштәр алып барыла). Сиркәүҙе Каменец-Подольск епископы изгеләндерә. 1912—1926 йылдарҙа мәхәлләлә 2500 диндар иҫәпләнә. 1928 йылдан алып 1931 йылға тиклем сиркәүҙең өлкән священнигы Садовский була, ул 1937 йылда НКВД тарафынан атып үлтерелә.
1936 — 1941 йылдарҙа сиркәүҙә ғибәҙәттәр ҡылынмай. Литургия кейемдәрен һәм бөтә ғибәҙәт әйберҙәрен сиркәү ҡабаттан асылғанға тиклем диндарҙар йәшереп тоталар. Сиркәүҙең дини символдары күренеп тормаһын өсөн властар уның бейек тәреле готик манараһын алып ташларға ҡушалар. Шаһиттар хәтерләүенсә, манараны ҡолатҡан саҡта ете кеше һәләк була.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Зарарлы йоғонто
Вирус бөтәһенән элек төп йөкләү яҙмаһын (MBR) үҙенең тоҡандырыу кодына алмаштыра, компьютерҙы ҡабат йөкләүгә осраҡлы таймер (кәм тигәндә 10, күп тигәндә 60 минут) ҡуя һәм система журналдарындағы бөтә яҙмаларҙы юя. Ҡабат йөкләнгәндән һуң, MBR-ҙағы үҙгәреш арҡаһында операцион система урынына вирус йөкләнә, ул экранда ҡаты дисктың теүәллеген тикшереүсе Chkdsk программаһының ялған интерфейсы һүрәтен сығара. Бер ыңғайҙан файлдарҙағы мәғлүмәттәрҙе алдан билдәләнгән типтар исемлеге (бөтәһе 60-тан ашыу тип) буйынса шифрлау ғәмәле тоҡана. Шифрлау тамамланғас, экран уңышлы һөжүм атҡарылыуы һәм түләү талап ителеүе тураһындағы хәбәргә алмашына.
Һәр компьютер өсөн вирус AES-128 симметриялы шифрлау алгоритмының яңы асҡысын хисаплап сығара, уны 800 битлы асыҡ асҡыс менән шифрлай һәм ҡаты дискта һаҡлап ҡуя.
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)
Тарихы
Ҡала башҡарма комитеты ҡарары буйынса сиркәүҙә электр станцияһын асырға уйлайҙар, әммә был ҡарар тормошҡа ашмай, сөнки компрессорҙарҙың эше арҡаһында бинаның бер яғы сатнай. Ҡала архитекторы ниндәй булһа ла эштәрҙе туҡтатырға тәҡдим итә. Электр станцияһы урынына аҙыҡ-түлек келәте ойошторола.
Мәхәллә был осорҙа йәшерен рәүештә бер диндарҙың йортонда йыйыла. Ғибәҙәтте Германиянан бер священник үткәрә.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Зарарлы йоғонто
Ниндәй хоҡуҡтарға эйә булыуына ҡарап, вирус төп йөкләү яҙмаһын (MBR) һәм Volume boot record’ты (VBR) юйҙырырға тырыша.
Теракт менән бәйләнеш
27 июндәге хакер һөжүме алдынан иртән 8:15 сәғәттә Соломенский районында автомобиль шартлай, уның рулендә Баш разведка идаралығының махсус тәғәйенләнеш отряды командиры полковник Максим Шаповал була. Көслө шартлауҙан ул шунда уҡ һәләк була.
Изге Алексей костёлы (Жмеринка)
Тарихы
1941 йылда, ҡала оккупацияланған осорҙа, Окуневская һәм Бенектида Мария диндарҙар йыйылышын үткәрәләр, румын властарына костелды асыу буйынса мөрәжәғәт итергә ҡарар ителә. 1941 йылдың сентябренән сиркәү асыла, диндарҙар көсө менән ремонт эшләнә.
Украинаға хакер һөжүмдәре (2017)
Теракт менән бәйләнеш
Украинаның Милли именлек һәм оборона секретары Александр Турчинов был ике ваҡиғаның бер-береһе менән бәйле булыу ихтималлығы һәм Украинаның Конституция көнөнә ҡарата Рәсәй яғынан икеләтелгән һөжүм булыуы мөмкинлеге тураһында фаразын белдерә.
Украинанан ситтәге һөжүмдәр
Украина менән бер үк ваҡытта тиерлек Рәсәйҙә лә Роснефть, Башнефть компьютерҙары эштән сыға, ошо сәбәпле бер нисә участкала нефть сығарыу туҡтала.
Украина менән Рәсәйҙән һуң һөжүмдәр Испания, Һиндостан, Ирландия, Бөйөк Британия һәм башҡа илдәргә, Европа берләшмәһе менән АҠШ ҡалаларына ла күсә. McAfee мәғлүмәттәренә ҡарағанда, АҠШ-та вирус эләктергән компьютерҙар Украиналағынан күберәк булып сыға, әммә ESET антивирусы статистикаһы теркәлгән зарарланыуҙарҙың 80 проценттан ашыуы Украинаға тап килеүе тураһында белдерә.
Тикшереү
Һөжүм башланғандан алып Украина Киберполиция департаментына компьютер селтәрҙәренең эше боҙолоу тураһында 1000-ләп мөрәжәғәт килә. Шуларҙан 43 компания полицияға рәсми ғариза менән мөрәжәғәт итә. 28 июнгә ҡарата дәүләт һәм хосуси учреждениеларҙың, ойошмаларҙың, предприятиеларҙың электрон-хисаплау системаларына рөхсәтһеҙ ҡыҫылыу факттары буйынса 23 енәйәтселек башҡармаһы (Украина Енәйәтселек кодесының 361-се статьяһы) асыла. Тағы 47 факт буйынса белешмәләрҙе Судҡа тиклемге тикшереүҙәрҙең берҙәм реестрына индереү мәсьәләһе хәл ителә.
2017 йылдың 29 июненән Украина Милли полицияһы 1508 юридик һәм физик шәхестән компьютер техникаһының шифрлаусы вирус тарафынан бикләнеүенә бәйле мөрәжәғәт ала. Уларҙың 178-е полицияға рәсми ғариза бирә. Атап әйткәндә, шәхси секторҙан 152 ойошма һәм илдең дәүләт секторынан 26 ғариза килә.
Эске эштәр министрлығының советнигы Антон Геращенко биргән мәғлүмәт буйынса, Украина дәүләтенә ҡаршы WannaCry — «cryptolocker» вирусының илгә төбәп модификацияланған версияһын ҡулланып киң хакер һөжүме үткәрелгән. Уның фекеренсә, һөжүм кәм тигәндә бер ай буйы әҙерләнгән. Украина иҡтисадын тотороҡһоҙландырыу маҡсаты ҡуйылған.
2017 йылдың 4 июлендә Petya селәүсенен кисекмәҫтән туҡтатыу маҡсатында зарарлы программа тәьминәтен таратыуға йәлеп ителгән компанияла тентеү үткәрелә һәм уның программа һәм аппараттар базаһы тартып алына.
Һөҙөмтәләр
Bitcoin транзакциялары тулыһынса асыҡ башҡарылғанға күрә вирус хужаһына күсерелгән аҡсалар статистикаһын теләгән бер кеше ҡарай ала. Нью-Йорк журналисы һәм программисы Кейт Коллинз Твиттерҙа һәр операциянан һуң яңыра торған һәм зарар килтереүсенең счетының ағымдағы торошон күрһәтеп барған аккаунт булдыра.
2017 йылдың 28 июнендә Украина Министрҙар Кабинеты корпоратив селтәрҙәгә һәм власть органдары селтәрҙәренә хакерҙар һөжүме туҡтатылыуы тураһында иғлан итә.
30 июндә Милли хәүефһеҙлек һәм оборона хеҙмәте секретары Турчинов зарар килтереүселәрҙең Tor һәм VPN технологияларын ҡулланыу ихтималлығы тураһында белдерә. 2017 йылдың июль башында Украина Именлек хеҙмәте Petya вирусын ҡулланып һөжүм итеүгә Рәсәй махсус хеҙмәттәре ҡатнашлығы булыуын әйтә.
Компаниялар
• 3
Мельчуга (Устья ҡушылдығы)
Мельчуга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Устья йылғаһының һул ярына тамағынан 169 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Парус-Щелья-Шор
Парус-Щелья-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға белгісіз һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөрйән районы элемтә бүлеге
Бөрйән районы элемтә бүлеге — халыҡҡа, етештереү предприятиеларына, ойошмаларға һәм учреждениеларға төрлө элемтә хеҙмәте күрһәтеүсе предприятие. Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында Ленин урамы, 76 адресы буйынса урынлашҡан.
Тарихы
Бөрйән районы өсөн күп тиҫтә йылдар дауамындағы юлдар, элемтә ауыр мәсьәлә булып ҡала. Был мәсьәлә 1930 йылдың көҙөндә хәл ителә башлай. 1931 йыл башына Өфө менән телефон бәйләнеше булдырыла. Абоненттар һаны әкренләп арта бара: 1931 йылда — 20, 1948 йылда — 30, 1954 йылда — 100, 1956 йылда — 200.
XX быуаттың 60-сы йылдарҙа Бөрйән почта контораһы элемтә контораһына әйләндерелгәндән һуң барлыҡҡа килә. Башта урындағы властарға үҙәк һәм өлкә властарының циркулярҙарын, бойороҡтарын һәм күрһәтмәләрен, шулай уҡ гәзит һәм почта корреспонденцияларын һыбай илтәләр (ҡара:Бөрйән районында почта хеҙмәте).
Һуңыраҡ электр бәйләнеше барлыҡҡа килә, телеграф хәбәрҙәре өсөн Морзе аппараты ҡулланыла. XX быуаттың 70-се йылдар башында райондың колхоздары һәм совхоздары араһында бәйләнеш булдырыла башлай. Ҡул телефон станциялары урынына автоматлаштырылғандары булдырыла. «Иҫке Собханғол — Әүжән» ҡала-ара элемтә линияһы төҙөлә.
1992 йылдан «Башинформсвязь» ААЙ-ның Белорет төбәк-ара элемтә үҙәге филиалы. 1995 йылда Бөрйән районында почта хеҙмәтенән айырыла.
1992 йылдан «Башинформсвязь» йәмәғәт акционерҙар йәмғиәтенең Сибай сервис үҙәге Иҫке Собханғол ауылы клиенттарҙы хеҙмәтләндереү төркөмө.
1994 йылда Бөрйән районы интернет селтәренә тоташтырыла (ҡара:Бөрйән районында телевидение).
Волюталы айырым йорт (Новочеркасск)
Волюталы айырым йорт — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһындағы айырым йорт. 1992 йылдан төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы һәм мәҙәни мираҫ объекты булып тора.
Тарихы
Новочеркасск ҡалаһында Дубовский урамы буйынса йорт элек Мария урамында урынлаша. XIX быуатта модрен стилендә төҙөлгән. Йортто төҙөгәндә фасадын биҙәүгә ҙур иғтибар бүленә. Уны бик күп ҙур (волюта) ишенте биҙәй. Шул уҡ ваҡытта, был элементтар тик декоратив  функция башҡара. Йорттоң архитектура биҙәлешенең бөтә деталдәре берҙәм орнаменталь-график алымда башҡарылған. Тәҙрә конструкциялары кәкре һыҙыҡлы рамдарҙан тора, йортҡа инеү ҙур контрофорс менән төҙөлгән.
Йортто төҙөгәндә  семәрле ағас ишектәр  ҡуйылған. Фасадын тере үҫемлектәргә оҡшаған һылап яһалған сәскәле орнаменттар биҙәй. Айырым йорттоң күләме ҙур түгел. Капиталь ремонт үткәргәндән һуң, күп кенә оригиналь элементтары,  шул иҫәптән оригиналь ишек һәм тәҙрәләре юҡҡа сыҡҡан. Уларға алмашҡа, заманса пластик конструкциялар ҡуйылған. Был йортта хәҙер пенсия фонды эшләй. 1992 йылдан төбәк әһәмиәтендәге архитектура ҡомартҡыһы һәм  мәҙәни мираҫ объекты булып танылған.
Аксель-Хейберг
Географияһы
Аксель-Хейберг Сведрупа утрауҙары төркөмөнә инә, улар үҙ сиратында Канада арктик архипелагының төньяғында урынлашҡан Королева Елизавета утрауҙары составына инә. Административ яҡтан Нунавуттың Кикиктаалук районына ҡарай.
Алапаевск
Алапаевск — Рәсәйҙең Свердловск өлкәһендәге ҡала, Муниципаль берәмек «Алапаевск ҡалаһы» ҡала, округының административ үҙәге.
Аксель-Хейберг
Географияһы
Утрау 78° һәм 81° төньяҡ киңлек һәм 96° һәм 85° көнбайыш оҙонлоғо араһында ята. Канаданың иң төньяҡ утрауҙарының береһе, Төньяҡ полюс тан яҡынса 1200 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Көнсығыштан Аксель-Хейбергты Элсмир утрауынан Амундсен һәм Юрик боғаҙҙары айыра, көньяҡ-көнбайышта иһә уны Миен, Амунд-Рингнес һәм Корнуолл боғаҙҙарынан Свердруп, Пири һәм Мэсси айыралар. Киңлеге 20—100 миль (30—160 км), оҙонлоғо 370 км һәм майҙаны 43 178 км², яҡынса Швейцария майҙанына тап килә, был Королева Елизавета утрауҙары (Элсмир һәм Девондан һуң ) араһында үлсәме буйынса өсөнсө һәм Свердруп утрауҙары араһында иң ҙуры. Утрау майҙаны буйынса донъяла 32-се һәм Канадала 7-се урынды биләй. Яр буйы һыҙатының оҙонлоғо 3061 км тәшкил итә.
Волюталы айырым йорт (Новочеркасск)
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Алапаевск
Географияһы
Климаты уртаса-һалҡын. Уртаса һауа температураһы — 1,9 °C. Уртаса йыллыҡ яуым — төшөм күләме- 496 мм.
Аксель-Хейберг
Географияһы
Яры биләмәләре ҙур ҡултыҡтар (Канада энциклопедияһы өсәүҙе айыра — Уитсанди, Сэнд һәм Гуд-Фрайди, Canada’s Polar Environments сайты — биш ) һәм күп һанлы фьордтар (Канаданың Поляр мөхите — 15) менән йырғыланған. Утрауҙың төньяҡ-көнсығыш осонда Шей ярымутрау ы Нансен боғаҙына үтеп инә. Утрау рельефының иң ҙур бейеклектәре Принцесс-Маргарет һырты районына тура килә.Унда Аксель-Хейбергтың иң бейек пик ,— Аутлук түбәһен (диңгеҙ кимәленән 2210 м бейеклектә) урынлашҡан. Утрау майҙанының яҡынса 35 проценты, шул иҫәптән ике ҙур боҙлоҡ — Мюллер һәм Стейси, йыл әйләнәһенә боҙ менән ҡапланған.
Аутлук түбәһе был ике боҙлоҡ араһында майҙаны буйынса ҙурыраҡ һәм төньяҡтараҡ булған Мюллер боҙлоғо биләмәһендә урынлашҡан.
Алапаевск
Географияһы
Март айы- иң ҡоро ай, яуым-төшөм — 15 мм. Июлдә яуым-төшөм һаны- уртаса 89 мм.
Июль — йылдың иң йылы айы, уртаса температура 18,7 °C. Йылдың иң һыуыҡ айы- ғинуар — −15.6 °C.
Тарих
Беренсе тапҡыр Алапаиха йылғаһы янындағы тораҡ 1639 йылда Верхотур баяры Бужанинов Андрей улы менән бәйле телгә алына.
1696 йылда Алапаиха тирәһендә -Нейва йылғаһы буйында тимер мәғдәне табыла.
1702 йылда Алапаиха йылғаһы янында ҡаҙна тимер ҡойоу заводы төҙөлә башлай. Ошо ваҡыттан алып Алапаиха ауылы завод ҡасабаһы була.
9 сентябрь 1941 йыл. Өлкә партия комитеты ҡарарына ярашлы Алапаевск ҡалаһы өлкә буйһоноуындағы ҡала булып китә.
Алапаевск Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советы. 1963 йылдың 1 февралендә Алапаевск ҡлаһының хеҙмәтсәндәр депутаттары советы Свердловск өлкә хеҙмәтсәндәр депутаттары ҡала советына тапшырыла.
Менән 20 май, 1918 йылда бар мәктәптәр һәм төн менән… Алапаевск Напольный 17 на 18 июлендә император ғаиләһе ағзаларына ине зверский убита. Романов: бөйөк кенәз Сергей Михайлович, бөйөк княгиня Елизавета Федоровна, ҡан кенәзе император Константин Константинович, Иоанн Константинович, Игорь Константинович, кенәз Владимир Палея, Федор Ремез (бөйөк кенәз Сергей Михайлович эштәр идарасыһы) һәм Варвар (Яковлев) (келейница Елизавета Федоровна).
Алапаевск металлургия заводы
Бөгөнгө Алапаевск үҙәгендә иҫке металлургия заводының һыҙаттары һаҡланып ҡалған..
Тимер юл транспорты
.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Аксель-Хейберг
Географияһы
Көньяҡ боҙ ҡалҡыулығынан шыуып төшкән боҙлоҡтар башлыса Гласирфьорд яғына табан хәрәкәт итә. Уларҙан айырылып сыҡҡан айсбергтар артабан диңгеҙгә китә.
Утрауҙың көнбайышында Экспедиция фьордына Томпсон, Уайт, Бейби һәм Круз боҙлоҡтары төшә. Шулай уҡ бассейны 800 км² булған Экспедишен йылғаһы ҡоя.
Мюллер боҙлоғонан төньяҡтараҡ ятҡан уйһыулыҡтар яйлап утрауҙың төньяҡ ярына табан күтәрелә һәм конус формалағы ҡалҡыулыҡтарға әйләнә. Төньяҡ яры бейек һәм текә, бейеклеге 650 м тиклем булған Ҡара диуар (норв. Svartevæg, ингл. Black Wall, фр. Mur noir, инуктитут ᕿᕐᓂᖅᑐᖅ ᐊᑭᓐᓇᖅ) исемле текә ҡаялар барлыҡҡа килтерә. Утрауҙың көнсығыш өлөшө әкренләп яр буйына табан диңгеҙ кимәленә төшә. Шулай ҙа көньяҡ-көнсығышта ҡалҡыулыҡтар осрай. Геологик күҙлектән ҡарағанда Аксель-Хейберг Свердруп бассейнында урынлашҡан. Ултырма бассейн 1000 ×350 км ҙурлыҡта. Уға Принс-Патриктан алып Төньяҡ Элсмирға тиклем Королева Елизавета утрауҙарының күп өлөшө инә.
Был бассейнда ултырма тоҡомдар 318-ҙән 66 миллион йылға тиклемге осор менән билдәләнә. Иң ҙур кимәлгә улар Аксель-Хейбергта етә.
Свердруп бассейнының иртә осоронда диңгеҙ һыуының парға әйләнеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән тоҙ ҡатламдары геология ның мөһим элементы булып тора. Принсесс-Маргарет һыртының барлыҡҡа килеү процестары һөҙөмтәһендә Свердруп бассейнында тоҙ көмбәҙҙәре — диапирҙар барлыҡҡа килә.
Дөйөм алғанда бассейнда 100-ләгән диапир иҫәпләнә, уларҙың 46-һы Аксель-Хейберг утрауы территорияһына тура килә, был Ирандан тыш, донъяла иң юғары диапирҙар тупланмаһы.
Климаты поляр-сүллек, ҡоро һыуыҡ ҡыш һәм һалҡын йәй. Аксель-Хейберг янындағы Элсмир утрауында урынлашҡан «Юрика» метеорология станцияһы был өлкәлә уртаса йыллыҡ һауа температураһын −19,7 °C, февраль температураһы −38,5 °C кимәлендә билдәләй (1973 йылдың февралендә «Юрика» станцияһында уртаса айлыҡ температура −47,9 °C теркәлә — Канадала иң түбәне ) һәм июль температураһы 5,4 °C.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Утрауҙың күпселек өлөшө Бөтә донъя ҡырағай тәбиғәт фонды тарафынан поляр тундра булараҡ билдәләнгән Төньяҡ Американың экологик төбәгенә инә. Иң күп таралған тупраҡтар — ҡатнаш һәм статик регосолдар (кәүшәк тоҡомдарҙа насар үҫешкән тупраҡ). Тупраҡ тың өҫкө ҡатламы аҫтында 400-ҙән 600 метрға тиклем ҡалынлыҡтағы мәңгелек туңлыҡ ята.
Арктика сүллегенә хас булған ҡыуаҡлыҡ һәм үлән үҫемлектәре Аксель-Гейберг территорияһының боҙлоҡтар ҡапламаған айырым урындарын ғына биләй, ҡалған өлөшө яланғас булып ҡала.
Үҫемлектәр башлыса мүктәр ҙән (таулы урындарҙа шулай уҡ лишайниктарҙан) һәм ҡайһы бер һыуыҡҡа сыҙамлы көпшәле үҫемлектәрҙән тора. Аксель-Хейбергтың төньяҡ-көнбайышындағы тауҙарҙа күрән һымаҡтар һәм мамыҡбаш, һирәгерәк арктик тал һәм дриадаларҙың төрҙәре, түбәнерәк райондарҙа (Юрик тауҙарының экологик төбәгендә) шулай уҡ таштишәр, поляр мәк һәм кобрезия үҫә. Утрауҙың бөтә биләмәһендә арктик ҡуян таралған, ә түбәнге райондарҙа һарыҡ-үгеҙ йыш осрай. Ер өҫтө фаунаһының һирәк осраған вәкилдәренә:төньяҡ боланы, бүре, аҡ төлкө һәм леммингтар (яр буйындағы райондарҙа шулай уҡ аҡ айыу, ә яр буйын биләгән тюлендәр инә ).
Утрауҙа шулай уҡ ҡоштарҙың бер нисә төрө, шул иҫәптән ҡара аҡсарлаҡтар, ҡаҙҙар, поляр ағуна, аҡ ағуна, аҡбаш турғай, аңрағош, тундра таҡыя турғайы, тараҡлы гага һәм сәпсәүҙәр йәшәй.
1985 йылда утрауҙың көнсығышында ҡаҙылма урман — ағас түңгәктәре табылған. Уларҙың йәше 45 миллион йылдан ашыу тип баһалана. Үҙҙәренең органик матдәһен тейелгеһеҙ һаҡлап ҡалып, был ағастар ташҡа әйләнмәгән. Был ғалимдарға ошо урмандарға хас булған боронғо экосистеманы өйрәнергә мөмкинлек бирә.
Ҡаҙылма ҡалдыҡтар нигеҙендә Аксель-Гейберг урманы бейек киңлектәрҙәге дымлы урман булған тигән һығымта яһала. Был осорҙа төбәктә климат күпкә йомшағыраҡ булған. Табылған ағастар араһында йышыраҡ метасеквойя осрай. Шулай уҡ ҡарағас, шыршы, ҡарағай, көнбайыш платан һәм татлы һаҙлан табылған.
1990-сы йылдар аҙағында Аксель-Хейбергта Мокка-фьорд янында — субтропик климатҡа хас хайуан ҡалдыҡтары — аллигатор һәм гөбөргәйел, ә тикшерелгән урманда бронтотерий тештәренең ташҡа әүерелгән өлөштәре табыла.
Тарихы
Билдәле булған тарихи осорҙа утрауҙа кешеләр йәшәмәй (Грис-Фьорд яҡын торама булып тора, Элсмир утрауының көньяғында урынлашҡан). Әммә элек унда инуиттар йәшәгән. Быға дәлил булып 1970-се йылдарҙа Аксель-Хейбергта протоэскимос дорсет мәҙәниәтенә ҡараған туҡталҡа эҙҙәре табылыуы тора.
Свердруп экспедицияһы утрауға беренсе тапҡыр 1900 йылдың 11 апрелендә Саутуэс морононда аяҡ баҫа. Ошо һәм киләһе йылдарҙа асыҡ ерҙең утрау булғанын иҫбатларға тырышып, ике уңышһыҙ аҙым яһала. Әммә 1902 йылда ғына Свердруп, Нансен боғаҙына 81°40' төньяҡ киңлеккә тиклем күтәрелеп, Аксель-Хейберг менән Элсмир араһындағы тоташтырма юҡ икәнен асыҡлағас, был раҫлау иҫбаланған тип иҫәпләнә.
Аксель-Хейберг яр буйҙарын беренсел тикшереү Пасха көндәрендә үткәрелгәнгә күрә, яр буйындағы ҡайһы бер топографик объекттар (Гуд-Фрайди ҡултығы — «Страстная пятница » — һәм Монди-Терсди мороно — «Великий четверг») тейешле исемдәр йөрөтә.
Ике йылдан, 1908 йылдың 18 мартында, Фридрих Кук Аксель-Хейбергтың иң төньяҡ нөктәһе булған Свартевег морононан (хәҙер Столлуэрти мороно) Төньяҡ ҡотоп ҡа үҙ юлын башлай. Ә 1914 йылда Томас-Хаббард морононан Дональд Макмиллан экспедицияһы Крокер Ерен эҙләп юлға сыға.
1920-се йылдар уртаһында Америка гражданы Макмиллан Төньяҡ Боҙло океанда яңы ерҙәр эҙләү өсөн утрауҙа даими база булдырырға ниәтләй. Был пландар Канада хөкүмәтендә борсолоу тыуҙыра. Яуап итеп хөкүмәт 1926 һәм 1929 йылдарҙа Канаданың Король атлы полицияһы патрулдәрен утрауға ебәрә.
1959 йылдан 1962 йылға тиклем Экпедишен-фьордта Макгилла университетының ялан ғилми-тикшеренеү станцияһы даими эшләй, артабан ул йәйге айҙарҙа эшен дауам итә.
1972 йылда Аксель-Хейбергҡа Бөйөк Британиянан тау экспедицияһы ебәрелә. Экспедиция ағзалары Мидл-фьордтан көнсығышҡа табан 48 түбәне яулай, шулай уҡ ботаник һәм зоологик эҙләнеүҙәр алып бара.
2007 йылдан алып утрауҙа Канада йыһан агентлығы идара иткән тағы ла бер тикшеренеү станцияһы (CSA) эшләй башлай. CSA станцияһы шулай уҡ Экспедишен-фьорд эргәһендә урынлашҡан, ул Марсты күҙәтеү өсөн Аксель-Хейбергтың ҡоро һыуыҡ климатын файҙалана. ул MARS станцияһынан көнбайышҡа табан 10 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Иҫке Ивановка
Иҫке Ивановка (Старая Ивановка) — Башҡортостандың Ауырғазы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 9 кеше. Почта индексы — 453489, ОКАТО коды — 80205852008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Бевз Иван Васильевич
Бевз Иван Васильевич (17 [30] август 1903 йыл — ) — Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Украинала партизандар һуғышында һәм партия подпольеһында әүҙем ҡатнаша, Винница ҡалаһы йәшерен партия ойошмаһы етәксеһе, Советтар Союзы Геройы.
Биографияһы
1903 йылдың 17 (30) авгусында Темрюк ҡалаһында (хәҙер Краснодар крайы, Рәсәй) балыҡсы ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1928 йылдан ВКП(б) ағзаһы. Әсә менән бергә тәмәке плантацияларында эшләй һәм бер үк ваҡытта башланғыс ике класлы училищела уҡый.
1919 йылда 16 йәшендә үҙ ирке менән Ҡыҙыл Армия сафына инә. Граждандар һуғышында ҡатнаша. Врангель һәм Деникин ғәскәренә ҡаршы һуғыштарҙа ҡатнаша.
Демобилизациянан һуң 1927—1929 йылдарҙа Иван Бевз комсомол эше буйынса Жмеринка ҡалаһында була. 1929 йылдан 1937 йылға тиклем — партия эшендә Винница һәм Могилев-Подольский ҡалаларында эшләй, ҡала партия комитеты ағзаһы һәм ҡала советы депутаты итеп һайлана. 1937 йылдан Бөйөк Ватан һуғышы башланғанға тиклем Винница драма театры, ә һуңынан ҡала китапханаһы директоры була. 1941 йылда июлдең беренсе яртыһында Винница КП(б)У-һы өлкә комитетының ҡарары менән И. В. Бевз йәшерен партия ойошмаһы етәксеһе итеп раҫлана. 1941 йылдың 19 июлендә немец-фашист ғәскәрҙәре Винницаны баҫып ала. Йәшерен эшмәкәрлек базаһы булып Депутаттар урамында урынлашҡан Н. К. Крупская исемендәге китапхана тора, унда тикшерелгән, ышаныслы кешеләр эшләй. Уларҙың ҡайһы берҙәре менән И. В. Бевз оккупацияға тиклем үк бәйләнеш булдыра, ә инде оккупацияһынан һуң бер айҙан китапхана барлыҡ хеҙмәткәрҙәре уның башҡарған эштәрен башҡара, ойошмаға яңы кешеләр йәлеп итә. Подпольщиктар радиоалғыстың һәм баҫыу машинкаһын табып, Совинформбюро хәбәрҙәрен баҫтырып, листовкаларҙы халыҡ араһында тарата.