cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Гольдисталь
Гольдисталь (Goldisthal) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 523 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,45 км2. Диңгеҙ кимәленән 500 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98746 һәм автомобиль коды — SON.
Айбаш
Айбаш (Айбашево) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 30 кеше. Почта индексы — 452472, ОКАТО коды — 80213809002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Харюзовка (Ентала ҡушылдығы)
Харюзовка (Харнусовка) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ентала йылғаһының уң ярына тамағынан 99 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыбар ҡурҙай
Сыбар ҡурҙай, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы. (Камышевка-барсучок, Acrocephalus schoenobaenus)— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Гай (Чиндата ҡушылдығы)
Гай — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чиндат йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Сыбар ҡурҙай
Тауышы
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Гай (Чиндата ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сыбар ҡурҙай
Йәшәү рәүеше
Сырылдап һайрай, башҡа ҡоштарҙың да тауышын сығара, һыуға яҡын ҡамышлыҡ, бейек үлән, тал араларында йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төрлө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһы ҡамыш йәки үлән һабаҡтарында була. Ҡара һәм көрән таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк аҡ йомортҡа һала.
Гай (Чиндата ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Быструха (йылға)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан  Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һылтанмалар
Быструха (река)
Кототып-Кюэль-Кы
Кототып-Кюэль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Кыпа-Кюэль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 9 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ат-Тур сүрәһе
Ат-Тур сүрәһе (سورة الطور, Тау ) — Ҡөрьән Кәримдең 52 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 49 аяттан тора.
Бохара (Башҡортостан)
Бохара (Бухара) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ йәшәмәй. Почта индексы — 452643, ОКАТО коды — 80258835002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Арыҫланова Фирая Хәбибулла ҡыҙы
Арыҫланова Фирая Хәбибулла ҡыҙы (Арсланова Фирая Хабибулловна; 10 март 1934 йыл — 25 март 1995 йыл) — СССР һәм Рәсәй археологы. Ҡыймаҡтар археологияһы, Ҡаҙағстан археологияһы, тарихы һәм мәҙәниәте, Боронғо Рус археологияһы өлкәләре белгесе.
Биографияһы
1934 йылдың 10 мартында Ҡаҙаҡ ССР-ы Аҡтүбә өлкәһе Темир ҡалаһында тыуған.
1956 йылда Алма-Атала С. М. Киров исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт университетының тарихи факультетын тамамлағандан һуң, Ҡаҙаҡ ССР Фәндәр академияһы Тарих, археология һәм этнография институты археология бүлегенең кесе ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1964 йылдан Күксәтау ҡалаһында эшләй, 1965 йылдан — Усть-Каменогорск педагогия институтының (хәҙер С. Аманжолов исемендәге Көнсығыш Ҡаҙағстан дәүләт университеты) СССР тарихы кафедраһы доценты.
1974 йылда Калинин (Тверь) ҡалаһына күсә һәм ғүмеренең ахырына тиклем Калинин (1991 йылдан Тверь) дәүләт университетының тарих факультеты СССР тарихы (Ватан тарихы) кафедраһы доценты булып эшләй. «Археология нигеҙҙәре» курсын һәм археология буйынса махсус курстарҙы уҡый; сығарылыш эштәре менән фәнни етәкселек итә.
Ғилми эшмәкәрлеге
1964 йылда Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы А. Х. Маргулан етәкселегендә әҙерләнгән «Археологические памятники Среднего Прииртышья» («Урта Иртыш буйының археология ҡомартҡылары») темаһы буйынса кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1965—1974 йылдарҙа Усть-Каменогорск педагогия институты археология экспедицияһын етәкләй. Уның тарафынан андроново мәҙәниәте (Зевакино, Убинский форпосты, Усть-Каменогорск), сросткино мәҙәниәте (Бобровка), ҡыймаҡтар ҡомартҡылары (Азовка, Бобровка, Ждановка, Зевакино, Камышинка, Кара-Оба, Орловка, «25 лет Октября» совхозы, Уш-Биик) өйрәнелә. Ф. Х. Арыҫланова ҡаҙыуҙары коллекциялары Алматыла Ҡаҙағстан Республикаһы Үҙәк дәүләт музейы, Г. Н. Потанин исемендәге Павлодар өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы, Көнсығыш Ҡаҙағстан өлкә тарих-тыуған яҡты өйрәнеү музейы экспозицияларында күрһәтелә һәм һаҡлана. Табыштар араһында — XII—XIII быуаттағы көмөштән «бокка» баш көҙгөһө, хәрби һәм атлы ҡорамалдары деталдәре, биҙәүестәр бар.
Калинин (Тверь) дәүләт университеты археология экспедицияһын етәкләй. Уның етәкселегендә Үрге Волгала боронғо рус ерләү ҡомартҡыларының иң ҙурҙарының береһе — Избрижье ҡурған ҡәберлеге ҡаҙыуҙары уҙғарылған. Ағас ерләү ҡоролмалары табылған. Шулай уҡ бронза дәүере, иртә тимер быуат һәм урта быуат ҡатламдарын үҙ эсенә алған Избрижье 1 күп ҡатламлы торама өйрәнелгән.
1980-се йылдарҙа КГУ-ның тарих факультеты студенттары менән бергә Маяцк ҡаласығын тикшергән совет-болгар-венгер экспедицияһында ҡатнаша.
1980-се йылдар башынан Ф. Х. Арыҫланова Тверь Волга буйы археологик ҡомартҡылары материалдарын баҫтыра башлай. Башлыса, был Избрижье ерләү комплексының ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәләре. Мәҡәләләре ерләү йолаһының айырым элементтарына, ерләү ҡоролмаларына, керамикаға, костюмға арналған.
Калининда эшләү һәм Боронғо Рус мәҙәниәтен өйрәнеү менән бер рәттән, Иртыш буйы биләмәһендә VII—XII быуаттарҙағы төрки телле ҡәбиләләрҙең матди мәҙәниәте өйрәнеүен дауам итә. 1981—1987 йылдарҙа Көнсығыш Ҡаҙағстан биләмәһендә археологик тикшеренеүҙәр алып бара.
1962—1999 йылдарҙа Ф. Х. Арыҫланованың һәм уның авторҙаштырының 70-тән ашыу ғилми эше баҫылып сыға.
2013 йылда Ф. Х. Арыҫланованың «Очерки средневековой археологии Верхнего Прииртышья» («Үрге Иртыш буйы урта быуат археологияһы очерктары») монографияһы донъя күрҙе.
Ф. Х. Арыҫланованың уҡыусылары араһында — билдәле Ҡаҙағстан археологы З. С. Самашев, Тверь өлкәһенең урта быуат ҡомартҡыларын өйрәнеүсе археологтар.
Сәлих (пәйғәмбәр)
Сәлих (صالح — Ислам пәйғәмбәре, Коръән буйынса, Аллаһ Сәмуд кешеләренә ебәргән, уларҙың ауылдары Әл-Хижр өлкәһендә урынлашҡан булған.
Дөйә риүәйәте
Ҡөрьәндә күрһәтелгән версия буйынса, Сәмуд маһайыусанлыҡ һәм тәкәбберлек гөнаһына төшә, Аллаһыға табыныуҙан баш тарта, Сәлихтең пәйғәмбәрлеген кире ҡаға һәм һүҙҙәренең дөрөҫлөгөн раҫлауҙы талап итә башлай. Унан һуң Аллаһ Сәмудҡа дәлил итеп дөйә ебәрә. Дөйәнең тышҡы ҡиәфәтен һүрәтләүҙә тура килмәүҙәр бар. Бер версия буйынса, Сәлих Аллаһынан Сәмуд кешеләренең мөғжизә тураһында теләктәрен үтәүҙе һорай һәм намаҙ уҡый, шул саҡ серле рәүештә ярылған ҡая таштан дөйә сығарылған. Тау ҡалтыранып, тауыш бирә һәм унан ҡыҙыл дөйә сыға. Ҡөрьәндең башҡа аңлатма биреүселәре әйтеүенсә, Аллаһ был дөйәне ҙур ҡаты һәм шыма таштан барлыҡҡа килтергән, һәм был Сәмүд халҡының күпселеге алдында булған. Сәлих Сәмуд кешеләренән дөйәне үҙ ерҙәрендә көтөүҙе һәм ҡоҙоҡтарынан һуғарыуҙы һорай. Был дөйә бер юлы барлыҡ кешеләр эскәндән күберәк һыу эсә. Сәмуд кешеләре дөйәне һуйып, Сәлихҡа әйтә: «Әгәр һин пәйғәмбәр булһаң, биргән вәғәҙәңде үтә». Өс көндән һуң, Аллаһ Сәмудты язалай: «Унда ер тетрәү башлана, һәм улар өйҙәрендә йөҙ түбән түңкәрелеп төшә». Шул уҡ ваҡытта Сәлих үҙе Аллаһтың мәрхәмәте менән ҡотҡарыла, сөнки ул ғәҙел һәм тәҡүә кеше була.
Конья
Грек осорона тиклем
Был урында кешеләр бик борондан йәшәгән. Ҡаланан 50 км көньяҡтараҡ тарихы б. э. т. 7500 йыл менән иҫәпләнгән Чаталһөйүк ҡала биләмәһе урынлашҡан.
Яҡынса 4000 йыл элек Куванна атамаһы менән Хет батшалығына ҡараған, һәм ул Фригияла ла шулай аталған.
Рим һәм византия осоро
Грек документтарында ҡала Иконион (Иконий) тип теркәлгән.
Изге Яҙмалағы (Тәүрат) Деяния апостолов (йәки тәғлимәтте ихлас тотоусы һәм таратыусы илселәрҙең эштәрендә) Иконион (Икония) (14:1) иҫкә алына, илсе Павелдың сәфәрҙәре ҡала менән бәйле. Икония тәүге ғазапланыусыһы Фёкланың (I быуаттың 30-сы йылдары), бөйөк ғазапланыусы Параскева-Пятницаның (III быуат) тыуған ере тип иҫәпләнә
Рим императоры Клавдий осоронда ҡала ветерандарға тапшырылған һәм «Клавдикониум» тип аталған.
Ҡала Ликаония рим провинцияһына, грек осоронда ҡала Фригияға ҡараған. Баш ҡала үҙәгендәге археологик ҡаҙылмалар (Аладдин-тәпә) яҡынса б. э. 25 йылғы фригий әйберҙәрен, шулай уҡ күрше Галатия, Каппадокия, Писидия һәм Памфилия провинцияларына хас предметтарҙы табыуға килтергән.
Император тәңкәләренән күренеүенсә, Икониумдың Рим колонияһына хоҡуғы булған. Икониум тәре йөрөтөүселәр походтары осоронда айырыуса йыш телгә алына.
Сәлжүктәр
Сәлжүк осоронда бында танылған шағир һәм математик Ғүмәр Хәйәм йәшәгән (1048—1131). XIII быуатта бында Мәүләнә Руми Йәләлетдин йәшәгән һәм ерләнгән, 1244 йылда бында ул Шемс Тәбризи менән осрашҡан, һәм улар Мәүләүиҙең суфый орденын барлыҡҡа килтергән. Руми 1273 йылдың 17 декабрендә вафат була, уның кәшәнәһе әле лә изге урын булып һанала, ғибәҙәт ҡылыусылар Коньяға даими рәүештә килә, байрамдарҙа уның ҡәбере янында Сәма йолаһын үткәрә.
1240-сы йылдар башында Анатолияны монголдар яулап алғандан һуң, Конья суфыйсылыҡ үҙәге булып ҡала, һәм бөтә көнсығыш буйынса Мәүләнәнеке кеүек дәрүиш ордендары ойошторола.
Сәлжүк дәүләтенә килгәндә, XIV быуаттың тәүге яртыһында ул бер нисә бейлеккә бүленгән. 1322 йылда Сәлжүк Рум солтанатының элекке баш ҡалаһын Ҡараманидтар яулап ала һәм ул 1420 йылға тиклем уларҙың баш ҡалаһы була.
Ғосман империяһы
Ғосман ваҡытында Конья дәрүиштәр үҙәге һәм күп ғибәҙәт ҡылыусылар йыйылған изге ҡала булған. 1553 йылда Конья эргәһендәге Эрегли ауылында шаһзаде Мостафа язалап үлтерелә, ә 1559 йылда Ғосман империяһының буласаҡ солтаны Сәлим II алышта үҙенең ҡустыһы шаһзаде Баязитты ҡыйрата.
1832 йылдың 21 декабрендә бында Ибраһим-пашаның Мысыр ғәскәре менән бөйөк вәзир Мехмед Рәшид-пашаның Осман армияһы араһында хәл иткес алыш була. Ғосман көсө өҫтөнлөк итеүгә ҡарамаҫтан, улар төплө еңелгән, яраланған Мехмед Рәшид-паша үҙе лә әсирлеккә алынған.
1912 йылда Конья ҡалаһында мосолмандар — 51 986 кеше, сиғандар — 12 000 кеше, әрмәндәр — 5 000 кеше, гректар — 4 822 кеше, йәһүдтәр — 70 кеше йәшәгән.
Төркиә
1925 йылда Ататөрк, дәрүиштәр илде яңыртыуға ҡамасаулай, тип ҡарар итә һәм суфый ордендары эшмәкәрлеген тыйған йәки ҡапыл сикләгән указдарға ҡул ҡуя. Суфыйҙар монастырҙары музейҙар итеп үҙгәртеп ҡоролған. 1927 йылда Руми мавзолейы шулай уҡ музей итеп үҙгәртелә. 1957 йылда Коньяла боронғо мәҙәниәтте тергеҙеү йәмғиәте булараҡ әйләнеүсе дәрүиштәр йәмғиәте тергеҙелә. Йыл һайын декабрь уртаһында бейеү менән оҙатылған дәрүиштәр фестивале уҙғарыла. Фестивалдәр динигә ҡарағанда донъяуираҡ характерҙа уҙғарыла.
Климаты
Урта диңгеҙҙең географик яҡынлығына ҡарамаҫтан, Конья климаты Антальяға йәки Ялтаға ҡарағанда һалҡыныраҡ, быға диңгеҙ кимәленән юғары бейеклеге (1000 метр самаһы) һәм һалҡын төньяҡ елдәрҙән һаҡланмау булышлыҡ итә. Климаты уртаса континенталь, ярым ҡоро (Кёппен климаттар классификацияһы: Dsa и BSk), йылдың 4 миҙгеле хас. Йәй эҫе һәм оҙайлы, тәүлек дауамында температура ныҡ үҙгәреүсән. Йәйге көндәр эҫе булыуына ҡарамаҫтан, төндәр һалҡынса ҡала. Ҡыш сағыштырмаса һалҡын һәм ҡарлы. Яҙ сағыштырмаса һуң башлана, ә йәй май уртаһына ғына килеп етә һәм сентябрь аҙағында тамамлана. Көҙ иһә оҙайлы, һауа торошо яйлап үҙгәрә. Яуым-төшөмдөң төп өлөшө яҙ һәм көҙ була. Йәйгеһен ямғырҙар ныҡ һирәк яуа. Ҡыш көнө яуым-төшөм йыш ҡына ҡар рәүешендә яуа. Ҡар ҡатламы уртаса 45 көн (кәм тигәндә 15 көн — күп тигәндә 75 көн) ята.
Ғинуарҙың уртаса температураһы 0,0 °C; июлдең — 23 °C. Уртаса йыллыҡ температура — 11,6 °C. Йыл буйына уртаса Коньяла 332 мм яуым-төшөм була, яҡынса 104 ямғырлы көнгә (ҡыш башлыса ҡар булып) тура килә.
35 °C-тан эҫе көндәр һирәк һәм ҡыҫҡа ваҡытлы була, −15 °C-тан түбәнерәк һыуыҡтар шулай уҡ һирәк була.
Минималь температура минус 26,5 градус (1972 йылдың 6 феврале), максималь эҫе — 40,6 градус (2000 йылдың 30 июле).
Транспорты
Ҡаланан 18 км алыҫлыҡта шул уҡ атамалы, бер үк ваҡытта граждан да хәрби ҙә, Конья аэропорты урынлашҡан.
Цемент
Цемент (лат. caementum — «ҡырсынташ, ваҡланған таш») — яһалма, органик булмаған гидравлик йәбештереүсе матдә. Төп төҙөлөш материалдарының береһе. Һыу, тоҙҙарҙың һәм башҡа шыйыҡсаларҙың һыулы иретмәләре менән тәьҫир итешкәндә һығылмалы масса барлыҡҡа килтерә, ул һуңынан ҡата һәм ташҡа оҡшаш есемгә әүерелә. Башлыса бетон һәм төҙөлөш иҙелмәләре әҙерләү өсөн файҙаланыла. Цемент гидравлик йәбештереүсе булып тора һәм дымлы шарттарҙа нығыныу һәләтенә эйә. Һауала ғына ҡата торған ҡайһы бер минералдарҙан (кальций оксидынан) ныҡ айырыла.
Цемент маркаһы — шартлы дәүмәл, ҡыҫылған ваҡытта ныҡлыҡ билдәләнгән марканан кәм булмауын аңлата (200, 300, 400, 500, 600).
Төҙөлөш иҙелмәләре өсөн цемент — төҙөлөштә һәм һылау өсөн ҡулланылған түбән клинкерлы композицион цемент. Портландцемент клинкеры актив минераль өҫтәмәләрҙе һәм тултырғыстарҙы бергә бутау юлы менән әҙерләнә.
Тарихи мәғлүмәттәр
Римлеләр эзбиз гә гидравлик үҙенсәлектәр биреү өсөн билдәле бер материалдар ҡушҡан:
Айырмалыҡтарға ҡарамаҫтан, был материалдарҙың барыһының да составында оксидтар бар: кремний диоксиды SiO2 (кварц йәки кремнекислота), алюмин Al2O3 оксиды, тимер оксиды Fe2O3 — һәм эзбиз улар менән үҙ-ара тәьҫир итешә. Шул уҡ ваҡытта кремнезём менән берләшмәләр барлыҡҡа килтереп, һыу (гидратация) ҡушыла. Һөҙөмтәлә эремәй торған кальций гидросиликаттары кристаллаша. Урта быуаттар ҙа балсыҡ менән эзбизташтың яныу продукттарының һыуға сыҙамлылығы буйынса Рим пуцолан ҡатнашмаларынан ҡалышмауы һәм хатта уларҙан өҫтөнлөк итеүе осраҡлы асыҡлана. Бынан һуң бер быуатлыҡ көсәйтелгән тәжрибәләр осоро башлана. Шул уҡ ваҡытта төп иғтибар махсус эзбиз һәм балсыҡ ятҡылыҡтарын эшкәртеүгә, был компоненттарҙың оптималь нисбәтенә һәм яңыларын өҫтәүгә йүнәлтелә. 1844 йылдан һуң ғына, оксидтар менән эзбизде ныҡлы тоташтырыуға өлгәшеү өсөн, сеймал ҡатышмаһы компоненттарының теүәл нисбәтенән тыш, иң тәүҙә юғары яндырыу температураһы (яҡынса +1450 °C, 1700 К) кәрәк, тигән һығымтаға киләләр. Гидравлик үҙенсәлектәр был өс оксид эзбиз менән уҡмаштырылғандан һуң билдәләнә; уларҙы гидравликлыҡты (гидравликлыҡ факторҙары) тәьмин иткән оксидтар тип атайҙар.
Портланд цементын эзбизташ һәм балсыҡты йәки ошоға оҡшаш күләмдә һәм етерлек әүҙем булған башҡа материалдары +1450… +1480 °C тиклем йылытыу юлы менән алалар. Бер ни тиклем ирегәс, клинкерҙың гранулалары барлыҡҡа килә. Цемент алыу өсөн клинкерҙы яҡынса 5 процент гипс ташы менән бергә ваҡлайҙар. Гипс ташы йәбешеү тиҙлеге менән идара итә; уны өлөшләтә кальций сульфатының башҡа формалары менән алмаштырырға мөмкин. Ҡайһы бер шарттар бутау (иҙеү) ваҡытында башҡа материалдарҙы ҡушыу мөмкинлеген бирә. Типик клинкерҙың составы яҡынса 67 % CaO, 22 % SiO2, 5 % Al2O3, 3 % Fe2O3, 3 % башҡа компоненттарҙан тора. Ул ғәҙәттә алит, белит, алюминат фазаһы, алюмоферритик фаза тип аталған дүрт төп фазаны үҙ эсенә ала. Кликерҙа ғәҙәттә аҙ миҡдарҙа һелте ле сульфаттар һәм кальций оксиды кеүек башҡа бер нисә фаза була.
Алит ябай цемент клинкерҙарының иң мөһим өлөшө булып тора; уның миҡдары 50 — 70 процент тәшкил итә. Ул — өс кальцийлы силикат, Са3SiO5. Уның составы һәм төҙөлөшө башҡа иондарҙы (бигерәк тә Mg2+, Al3+ һәм Fe3+) рәшәткәгә урынлаштырыу юлы менән үҙгәртелә. Алит һыу менән сағыштырмаса тиҙ реакцияға инә һәм нормаль цементтарҙа ныҡлыҡты барлыҡҡа килтереүҙә мөһим роль уйнай. 28 тәүлек эсендә ныҡлыҡ барлыҡҡа килә.
Ғәҙәти цемент клинкерҙары өсөн белит миҡдары 15 — 30 процент тәшкил итә. Был структураға сит иондарҙы индереү юлы менән үҙгәртелгән ике кальцийлы силикат Ca2SiO4, һәм ғәҙәттә тулыһынса йәки күпселектә β-модификация рәүешендә була. Белит һыу менән реакцияға яй инә, шуға күрә тәүге 28 тәүлектә ныҡлыҡҡа әллә ни йоғонто яһамай, ләкин һуңыраҡ ныҡлығын күпкә арттыра. Бер йыл үткәс, сағыштырма шарттарҙа саф алит һәм таҙа белиттың ныҡлығы яҡынса бер тигеҙ була.
Ғәҙәттәге цемент клинкерҙарының күпселеге өсөн алюминат фазаһы миҡдары 5 — 10 процент тәшкил итә. Был өс кальцийлы алюминат — ҡыҫҡаса 3СaAS (составы — 3CaO*Al2O3*SiO2). Составы буйынса, ҡайһы берҙә структураһы буйынса ла, башҡа иондар иҫәбенә лә (бигерәк тә Si4+, Fe3+, Na+ и К+) ныҡ үҙгәрелә. Алюминат фазаһы һыу менән бик тиҙ тәьҫир итешә һәм, әгәр контролдә тотоусы агент өҫтәлмәһә, ҡатып бара.
Күренекле ғалим-химик А. Р. Шуляченко Рәсәй цемент сәнәғәтенең атаһы тип һанала. Антоновтың шахта мейесе клинкерҙы яндырыу һәм етештереү өсөн киң ҡулланыла. Цемент технологияһы һәм гидравлик ҡатырғыс мәсьәләләре буйынса Ю. М. Бутт, С. М. Рояк, И. Ф. Пономарев, Н. А. Торопов һәм башҡалар ҙур эш алып бара.
Цемент төрҙәре
Төп минерал булыу буйынса цементтар ошо төрҙәргә бүленә :
Шулай уҡ биоцемент бар, ул ғәҙәти цементтан биотехнологиялар ярҙамында етештерелеүе менән айырыла.
Күпселек осраҡта цемент портландцемент һәм портландцемент клинкеры нигеҙендәге цементтарҙы аңлата. XX быуат аҙағында цементтың яҡынса 30 төрө тәшкил итә.
Ныҡлығы буйынса цемент маркаларға бүленә. Үҙенең ныҡлығы арҡаһында 600 маркалы цемент «хәрби» йәки «фортификацион» тип атала. Бункерҙар, ракета шахталары кеүек хәрби объекттар төҙөү өсөн ҡулланыла.
Хәҙерге ваҡытта цемент ныҡлыҡ буйынса кластарға бүленә. Кластарҙың марканан төп айырмаһы шунда: ныҡлыҡ уртаса күрһәткес булараҡ түгел, ә тәьмин ителештең 95 % — тан кәм булмауын талап итә (йәғни 100 өлгөнөң 95-е класҡа тап килергә тейеш). Класс 30 — 60 һандары менән билдәләнә, улар ҡыҫыу көсөн (МПА) билдәләй.
Етештереү
Цементты клинкер һәм гипсты ваҡ итеп шымартыу юлы менән алалар. Клинкер - бер төрлө сеймал ҡатнашмаһын, тигеҙ яндырып, ойошоу хәленә еткерелгән продукт. Сеймал ҡатнашмаһы кальций силикаттарының өҫтөнлөк итеүен тәьмин итеүсе билдәле составтағы эзбизташ һәм балсыҡтан тора.
Клинкерҙы ваҡлағанда, тоташыу ваҡытын көйләү өсөн гипс СaSO4·2H2O, ҡайһы бер үҙенсәлектәрен яҡшыртыу һәм цементтың үҙҡиммәтен кәметеү өсөн 15 процентҡа тиклем әүҙем минераль өҫтәмәләр индерелә.
Донъяла цемент етештереү
2010 йылда донъя күләмендә цемент етештереү 3,325 миллиард тоннаға етә. Иң эре өс етештереүсе иҫәбенә Ҡытай (1,8 млрд тонна), Һиндостан (220 млн тонна), АҠШ (63,5 млн тонна) инә. Росстат мәғлүмәттәре буйынса, Рәсәйҙә портландцемент, глиноземлы цемент, шлаклы цемент һәм оҡшаш гидравлик цементтар етештереү 2012 йылда 61,5 миллион тонна тәшкил итә.
2011 йылда донъяла иң эре цемент етештереүселәр :
Рәсәйҙә цемент етештереү
2014 йыл йомғаҡтары буйынса заводтарҙың проект ҡеүәте (йылына миллион тонна):
2019 йылда донъяла цемент әйләнеше күләме 12,1 миллиард долларға баһалана. Иң эре экспортерҙар: Вьетнам ($1,39 млрд), Төркиә (993 млн доллар), Таиланд (704 млн доллар), Германия (558 миллион доллар) һәм Канада (534 млн доллар). Иң эре импортерҙар — АҠШ (1,27 миллиард доллар), Ҡытай (918 миллион доллар), Бангладеш (641 миллион доллар), Филиппин (512 миллион доллар), Франция (480 млн доллар). Рәсәйҙең донъя цемент экспортындағы өлөшө 0,55 % (яҡынса 67 миллион доллар), импортта — 0,67 % (яҡынса 82 миллион доллар) тәшкил итә.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Топовка
Топовка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Карамыш йылғаһының һул ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пырьях
Пырьях — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 243 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628503, ОКАТО коды — 71129924003.
Климат
Климаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Гольмсдорф
Гольмсдорф (Golmsdorf) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 662 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 240 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7751 һәм автомобиль коды — SHK.
Сократ
Сокра́т (469 б.э.т. тирәһендә, Афина — 399 б.э.т., Афина) — Боронғо Греция философы. Уның тәғлимәте материалистик натурализмдан идеализмға боролошто билдәләй. Сәйәси дошмандар тарафынан язалап үлтерелгән. Уның эшмәкәрлеге — антик фәлсәфәнең һынылыш моменты. Ул, үҙенең төшөнсәләрҙе анализлау ысулы (майевтика, диалектика) һәм яҡшылыҡты белемгә тиңләшеүе менән философтарҙың иғтибарын кеше шәхесенең әһәмиәтенә йүнәлткән.
Сократ тураһында сығанаҡтар
Сократтың атаһы Афинала һынлы сәнғәт менән шөғөлләнә торған кеше булған. Сократ үҙе бер нәмә лә яҙып ҡалдырмаған. Ул үҙенә кәсеп итеп урамдарҙа, майҙандарҙа кешеләргә вәғәҙ һөйләп, уларҙы хаҡлыҡҡа өйрәтеп йөрөүҙе һайлаған. Афина кешеләренең күбеһе ябай гражданин — ярлы Сократ һөйләгәндәрҙе тыңлау хуп күргән. Тәбәнәк буйлы, йыуантыҡ кәүҙәле, ҙур пеләш башлы, өҫтөнә ямаулы кейем кейгән Сократ ҡиәфәте менән һис философҡа оҡшамаған. Башҡалар кеүек үк эшләп үҫкән, ғаилә башлығы булып, балалар үҫтергән, Афина өсөн һуғыштарҙа ҡатнашҡан. Әммә тормоштағы ғәҙелһеҙлектәрҙе күреп, гел генә уларҙың сәбәбе тураһында уйланған. Бер ваҡыт яу походында ул ҡапыл «эске тауыш» ишеткән һәм туҡтап ҡалған! Оҙон төн буйы «тауыш» уны, ғәҙел һәм намыҫлы йәшәр өсөн нимәләрҙән ваз кисергә кәрәклеген өйрәткән. Ошонан һуң Сократ Афина баҙарын әйләнеп сыҡҡан һәм шундай һығымтаға килгән: «Донъяла мин унһыҙ ҙа йәшәй алырлыҡ әйбер бихисап икән!»
Сауҙа майҙанында һатыусылар, ҡала кешеләре менән әңгәмәләр ҡор ған. Кешеләрҙе изгелек һәм ғәҙеллек закондары буйынса йәшәргә өндәгән. Кеше үҙенең эске тауышын ишетә белергә тейеш, тигән. Уның тапҡыр уй-фекерҙәрен тыңлар өсөн һәр ваҡыт эргә¬һенә кеше йыйылған: «Мин йәшәр өсөн ашайым, ә күптәр ашар өсөн йәшәй, көнсөлдәр кеше ҡайғыһына шатлана» һ. 6. Уны Элладалағы аҡыл эйәһе тип йөрөткәндәр, әммә Сократ үҙе тураһында: «Мин үҙемдең бер нәмә лә белмәгәнемде генә беләм» («Я знаю то, что я ничего не знаю»), - тигән.
Сократтың фәлсәфи фекерҙәре уның шәкерттәре, замандаштары, шулай ук һуңыраҡ осорҙа йәшәгән кайһы бер ғалимдар тарафынан яҙып ҡалдырылған. Бер ваҡыт Афинаға килгән табип, Сократты күреп, ул «һөмһөҙ, асыулы һәм тотанаҡһыҙ кеше», тигән. Афина кешеләре теге та¬бипты тотоп туҡмарға теләгәс, Сократ уларҙы шундай һүҙҙәр менән туҡтатҡан: «Табип һеҙгә дөрөҫөн әйтте: мин ысындан да эстән ҡомһоҙлоғомдо, асыуым ҡабарғанын тоя инем, ләкин үҙ-үҙемде ҡулға алдым, үҙгәрҙем һәм әле мине нисек күрәһегеҙ, шулай булам...»
Был яҡтан ҡарағанда, бигерәк тә Платон, Ксенофонт әҫәрҙәрен алырға була. Сократ — үҙенең әңгәмәләштәренә йоғонто яһауҙа ҙур һәләткә эйә шәхес.
Батракова Мария Степановна
Мария Степановна Батракова (Демидов) (1922 йылдың 21 ноябре  — 1997 йылдың 16 июне) Бөйөк Ватан һуғышы ҡатнашыусыһы, Көньяҡ фронттың 28-се армияһы, 118-се уҡсылар дивизияһы, 463-сө уҡсылар полкы батальон комсоргы, Советтар Союзы Геройы (1944), кесе лейтенант, Мелитополь ҡалаһының почётлы гражданы (1993).
Сократ
Философияла Сократ ысулдары
Башҡаларға үҙенең фекерҙәрен ул көсләп таҡмай, бәлки уларҙы үҙенсә аңлаған хәҡҡәткә бойһондора. Сократтың мәсләге объектив идеализм була. Уныңса, доньяла башлыса универсаль аҡыл хәрәкәт итә. Алла, уның аңлауы буынса (был төшөнсәне ул һирәк булһа ла ҡуллана), боронғо грек мифологияһындағы күп аллалыҡ «вәкиле» лә, шулай уҡ дин тәғлимәте яҫылығында аңлашыла торған монотеистик (бер аллалык мәғәнәһендәге) Алла ла түгел. A. Ф. Лосев фекеренсә (ә ул — боронғо гректарҙың фәлсәфи хеҙмәттәрен турынан-туры руссаға тәржемә итеүсе), дан алған демонсылыҡ (daimnonion) риүәйәттәренә лә киң ҡарай. Сократ кешенең тәнен һәм йәнен бер-береһенә ҡаршы ҡуя. Тойғолар, аффекттар — тән фиғеле, ә йән фиғеле ул — акыл. Сократ үҙенең фәлсәфәһендә яҡшылыҡ, гәҙеллек принциптарына ҙур иғтибар бирә. Уныңса, был киммәттәр үҙҙәрен белемдә, аҡыллылыҡта табалар. Сократтың фекеренсә, яҡшылыктың һәм яманлыктың ниҙән килеп сыҡҡанын белгән кеше тормош тәжрибәһендә насар эштәр эшләмәҫтер. Быны, әлбәттә, Сократтың бер ҡатлылығы менән аңлатырға кәрәктер. Хәйер, кешеләрҙең белемдәре менән ғәмәли эштәре араһындағы ҡаршылыҡ (быларҙыңң бер-береһенә тура килмәү осраҡлары) Сократҡа ла мәғлүм булған. Сократ идарә итеүҙәге барлыҡ (монархия, тиранлыҡ, аристократия, демократия кеүек) формаларҙы ла тәнҡитләй. Бының нигеҙе — ошо формаларҙың һәр береһенә хас булған ғәҙелһеҙлек. Сократ йәмғиәттәтә, ғөмүмән, дәүләт органы булыуына ҡаршы түгел. Ләкин ул ғәҙеллек принциптарында хәрәкәт итергә тейеш. һәм хакимлек итеү эше халыктың иң яҡшы, тәжрибәле, намыҫлы, ғәҙел кешеләренә йөкләнергә тейеш, тип фекер йөрөтә. Сократтың әхләки мәсьәләләр буйынса ҡайһы бер фекерҙәре бөгөнгө көн өсөн дә гибрәтле. Мәҫәлән, ул былай тигән: «Мин һеҙгә — олоға ла, кесегә лә — шул нәмәне әйтеп килдем: беренсе сиратта байлыҡ йәяки тәнегеҙ тураһында түгел, бәлки йәнегеҙ тураһында ҡайғыртығыҙ. Мин һеҙгә әйтә инем: кешенең даны аҡсанан тормай, нәҡ киреһенсә, дан үзе кешеләргә байлыҡты ла, шулай уҡ башҡа яҡшылыҡтарын да килтерә. Былу — кешеләрҙең шәхси тормошонда ла, уның ижтимағи эшендә лә шулай».
Батракова Мария Степановна
Биографияһы
Мария Степановна Батракова 1922 йылдың 21 ноябрендә (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — 1919) Уномерь ауылында тыуған. Һуңыраҡ ғаилә Ленинградҡа күсеп килгән. 1938 йылда урта мәктәпте тамамлай.
Сократ
Үлеме
Сократҡа 70 йәш тулғанда Афина Спартаға ҡаршы оҙайлы һуғышта еңелә. Полис союздаш¬тарын юғалта, власть тирандар ҡулына күсә, халыҡты чума ҡыра. Күптәр, аллалар, үҙҙәренә ышанмай ҡарағанға, Афинаны ҡурсаламай һәм һаҡламай, тип уйлай башлай.
Батракова Мария Степановна
Биографияһы
Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл армияла (РККА) 1939 йылдан. 1939—1940 йылдарҙағы совет-фин һуғышында ҡатнаша.
Сократ
Үлеме
Сократтың ғөмөрө фажиғәле рәүештә өҙөлә. Уны аллаларҙы тәҡдир итмәүҙә, ниндәйҙер яңы аллалар тураһында вәсвәсә алып барыуҙа, шулай уҡ йәштәрҙе боҙоуҙа ғәйепләйҙәр. Сократтың фекерҙәштәре уға төрмәнән касыу мөмкинлеген еткерәләр. Ләкин ул баш тарта, ғәҙелһеҙ язаланыуҙан ҡасмай. Атаҡлы рус философы B. C. Соловьев Сократтың яҙмышы тураһында былай тигән: «Сократтың үлеме ул — шәхси һәм тарихи кисаларҙан тыш булган фажиға. Дөрөҫлөк үлемгә хөкем ителә. Дөрөҫлөктө яҡлаусы, тәҡвә кеше үлтерелә. Ул дөрөҫлөктө яҡлағаны, ахырға хәтле үҙенең әхләки бурысын үтәргә ымтылыуҙары өсөн үлтерелә». Сократ антик философия тарихына тирән һәм мөстәкил фекер эйәһе, хәкиҡәткә ирешеүҙә эҙләнеүсе булып керә. .
Батракова Мария Степановна
Биографияһы
1941 йылда тағы Ҡыҙыл армияға саҡырыла һәм фронт һыҙығы аръяғына ебәрелә. «Эльза» исеме аҫтында комендатура канцелярияһында эшләй, немец ғәскәрҙәренең күсеүе тураһында мәғлүмәт тапшыра. Йәшерен эше асылғас, төрлө язалауҙарға дусар ителә. Аҫыр алдынан, төндә, Мария Батракованы, башҡа гестапо тотҡондары менән бергә, партизандар азат итә һәм ул госпиталгә оҙатыла.
Сократ
Үлеме
Сократты аллаларға ҡаршы һөйләп, ошондай хәлгә булышлыҡ итеүҙә ғәйепләйҙәр һәм судҡа саҡыралар. Аҡыл эйәһе үҙен үҙе яҡ¬лай алырмын, тип уйлаһа ла, суд уға үлем ҡарары сығара. Ҡарар тормошҡа ашырылғанға тиклем философ 30 көн төр¬мәлә ултыра. Дуҫтары ҡасырға тәҡдим итһәләр ҙә, баш тарта. Ул һәр саҡ: «Дәүләттәге ғәҙелһеҙлеккә һәм күпселеккә ҡаршы сыҡҡан кеше иҫән ҡала алмай», — тигән. Б.э.т. 399 йылда суд билдәләгән теүәл ваҡытта Сократ ағыу ҡабул итә.
Батракова Мария Степановна
Биографияһы
Дауаланғандан һуң ҡабат фронтҡа ебәрелә. 1943 йылдың 30 авгусында Анастасиевский районы Кислицкий утары (хәҙерге Ростов өлкәһе Матвеев-Курган районы) эргәһендә гвардия кесе лейтенанты М. С. Батракова танк десантында ҡатнашыусы автоматсылар ротаһы составына индерелә. Дошмандың ҡойонло артиллерия уты аҫтында танктар ышыҡ урынға сигенергә мәжбүр була. Командирҙарын юғалтҡан 22 автоматсы йәшенеп ята, әммә комсорг Батракова яугирҙәрҙе алға әйҙәй, һәм немец позициялары яулана.
1943 йылдың 30 сентябрендә 1-се батальон Молочная. йылғаһын аша сығырға тейеш була. Һуғыш барышында Мария Батракова һәләк булған рота командирын алмаштыра, ҡаты яраланыуына ҡарамаҫтан, яугирҙәрҙе атакаға күтәрә. Дошман контратакаларына ҡарамай, яугирҙәр бейеклекте бер нисә тәүлек буйына тотоп тора.
1944 йылдың 19 мартында СССР Юғары Советы Президиумы указы менән командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы һәм батырлығы өсөн кесе лейтенант Батракова Мария Степановнаға, Ленин ордены һәм «Алтын йондоҙ» миҙалы (№ 2759) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы
Миңлеханов Рөстәм Нурғәли улы (1 март 1957 йыл) — дәүләт, хужалыҡ һәм йәмәғәт эшмәкәре, ғалим-иҡтисадсы. 2010 йылдан Татарстан Республикаһы Президенты.
Биографияһы
Рөстәм Нурғәли улы Миңлеханов 1957 йылдың 1 мартында Татар АССР-ы (хәҙер Татарстан Республикаһы Балыҡ Биҫтәһе районының Яңы Арыш ауылында тыуған.
1978 йылда «инженер-механик» һөнәре буйынса Ҡазан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген йүнәлтмә буйынса «Сельхозтехника»ның Саба район берекмәһендә инженер-диагностик булып башлай.
«Татнефть», «Татнефтехиминвест-холдинг», «Связьинвестнефтехим» ойошмаларының директорҙар советы рәйесе.
Глухой Кожух
Глухой Кожух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кожух (Оло Кожух)йылғаһының уң ярына тамағынан 118 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрге Сузун
Үрге Сузун — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3245 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 93 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Котпасый-Кикя
Котпасый-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Алага йылғаһының һул ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Холовица
Холовица — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Көньяҡ йылғаһының һул ярына тамағынан 521 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡаҙағстан Олимпия уйындарында
Ҡаҙағстан Олимпия уйындарында айырым команда булараҡ беренсе тапҡыр1994 йылда сығыш яһай. 1988 йылға тиклем ҡаҙаҡ спортсылары СССР йыйылма командаһы составында сығыш яһай. СССР тарҡалғандан һуң, 1992 йылда Барселонала үткән йәйге Олимпия уйындарында һәм 1992 йылда Альбертвилдәге ҡышҡы Олимпия уйындарында ҡаҙаҡ спортсылары Олимпия флагы аҫтында Берләшкән командала, ә 1994 йылда Лиллехаммерҙағы ҡышҡы Олимпия уйындарынан башлап — үҙ флагы аҫтында айырым команда булараҡ ҡатнаша.
Бөтәһе 7 йәйге (72 миҙал) һәм 7 ҡышҡы (8 миҙал) Олимпия уйындарында ҡатнаша.
Ҡаҙағстан Алматыла 2022 йылғы Ҡышҡы Олимпия уйындарын үткәреүгә ғариза бирә, әммә Халыҡ-ара олимпия комитеты үткәреү урыны итеп Пекинды һайлай.
Ҡышҡы төрҙәрҙә миҙалдар
2022 йылдың 20 февраленә ҡарата
Допинг скандалы
Халыҡ-ара Олимияпия комитетының тәртип комитеты ҡарары менән 2016 йылда ҡаҙаҡ олимпиадасылары Пекин - 2008 һәм Лондон - 2012 олимпиадаларындағы бер нисә олимпия миҙалын юғалта:
Ән-Нәджм сүрәһе
Ән-Нәджм сүрәһе (سورة النجم, Йондоҙ ) — Ҡөрьән Кәримдең 53 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 62 аяттан тора.
Тал ҡурҙайы
Тал ҡурҙайы, ҡамыш турғайы, ҡамыш сыпсығы (Садовая камышовка, Acrocephalus dumetorum)— турғайҙар отрядендәге ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Үлән араларында, тал ботаҡтарында пырхылдап •осоп йөрөүсе бәләкәй генә теремек ҡош. Дөйөм төҫө кө¬рәнһыу ерән, һырт яғы ҡарараҡ, кәүҙәһенең аҫ яғы сағыуыраҡ. Ҡойроғоноң осо түңәрәкләнеп тора. Башҡа ҡурҙайҙарҙан ныҡ сыбар булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы көслө генә: «шиҡ-шиҡ».
Йәшәү рәүеше
Аҡ сәпсеккә йәки ауыл ҡарлуға¬сына оҡшатып, сырылдап һайрай. Баҫыу ситтәрендәге бейек үлән араларында, һыу буйындағы ҡамышлыҡтарҙа, таллыҡтарҙа йәшәй. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Төр¬лө бөжәктәр менән туҡлана. Ояһын үлән һабаҡтарына беркетеп эшләй. Көрән һәм ҡыҙғылт һоро таптар менән сыбарланған 4—5 бөртөк алһыу аҡ, аҡ, һорғолт аҡ йәки һарғылт аҡ йомортҡаһы була.
Ле-Ман
Ле-Ман (фр. Le Mans, брет. ar Mañs , лат. Cenomanum, Suindinum ) — Франциялағы ҡала,   Сарта департаментының административ үҙәге. Халҡы — 141,4 мең кеше (2005); биҫтәләре менән бергә халҡы һаны буйынса илдә иң эре  ете ҡаланың береһе.
Тарихи белешмәләр
Ҡалаға латинса Cenomanorum Civitas исемен уға уның боронғо халҡы, галдар-ценомандар биргән. Уларҙың ултырағынан  III быуат гал-рим диуарҙары фрагменттары һаҡланып ҡалған. Шул ваҡыттарҙа   беренсе  епископ Ле-Мана, изге Жюльен (Юлиан) йәшәгән. Тап уға урта быуат Францияһының иң бейек ғибәҙәтханалары тип уйланылған урындағы собор арналған.
Боромля (йылға)
Боромля (Боромля) — Украиналағы йылға. Сумы өлкәһенең Сумы һем Охтырка районы аша көньяҡҡа табан аға. Ворскланың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 50 километр.
Ле-Ман
Тарихи белешмәләр
Урта быуаттарҙа Ле-Ман  Мэн графлығының баш ҡалаһы булып хеҙмәт иткән, ул  Генрих II Плантагенет (бында тыуған) һәм уның улдары  ваҡытында инглиз тажы биләмәләре составына ингән  (Анжуй империяһы). Йөҙ йыллыҡ һуғыш ваҡытында Ле-Ман бер нисә тапҡыр ҡулдан-ҡулға күсә.
1871 йылдың ғинуарында Франция-пруссия һуғышы барышында Ле-Манда ҙур алыш була, француздар еңелә һәм Көнбайыш Францияны юғалта.
Иҫтәлекле урындары
Баш ҡаланың иҫтәлекле урындарына  урта быуаттың   әлегә тиклем төҙөлөп бөтмәгән Изге Юлиан  соборы инә, уның роман стилендәге нигеҙенә бер нисә ҡатлам  готика һалынған. Ғибәҙәтхана айырыуса үҙенең витраждары менән данлыҡлы. Гал-рим диуары, готика ғибәҙәтханалары һәм ренессанс стилендәге айырым йорттар менән уратып алынған матур иҫке ҡала  быяланан һәм бетондан төҙөлгән заманса төҙөлөштәр менән ҡырҡа контраслана. Ҡаланың иҫке ҡапҡалары янында цистериан Лепо аббатлығы урынлашҡан, уға 1229 йылда ире вафат булғандан һуң Ле-Манға йәшәргә килгән  королева Беренгария нигеҙ һалған. Граф Мэн һарайы ныҡ үҙгәртелгән килеш һаҡланған.
Спорты
Ле-Ман ҡалаһы «Ле -Мандың 24 сәғәте» ярыштары арҡаһында билдәле, улар «Сарта» һәм «Бугатти» трассалары янында үткәрелә. Ҡала менән йәнәш ҙур боронғо автомобилдәр музейы эшләй. Автомобилдәрҙән тыш, 1953 йылдан Ле-Ман ҡалаһында халыҡ-ара велосипед ярыштары уҙғарыла. Француз футбол лигаһында ҡаланы «Ле-Ман» клубы күрһәтә.
Тарихи ваҡиғалары
1908 йылдың 8 августында Ле-Ман ипподромында  ағалы-ҡустылы Райттарҙың беренсе рәсми күрһәтмә осоуы үткәрелә. Осоштар белгестәр яғынан да, шулай уҡ тамашасылар яғынан да  ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, һәм Европала ағалы-ҡустылы Райттарҙың уңышына башланғыс бирә.
Ҡариҙел районы
Ҡариҙел районы (Караидельский район) — Башҡортостан Республикаһындағы муниципаль район. Административ үҙәге — Ҡариҙел ауылы. Районда 27,5 меңдән күберәк кеше йәшәй. Район 1932 йылдың 20 февралендә ойошторолған. Башҡортостандың төньяғында урынлашҡан. Майҙаны – 3 786 квадрат километр, шуның 2 347 квадрат километрын урман биләй.
Район үҙәге Өфөнән 217 километр алыҫлыҡта ята, иң яҡын тимер юл станцияһы – “Суртан күле” (Пермь крайы).
2010 йылғы иҫәп алыу мәғлүмәттәре буйынса, төбәктә 13 меңдән ашыу башҡорт, 7 меңдән күберәк татар, 5 меңдән ашыуыраҡ урыҫ, бынан тыш, башҡа милләттәр ҙә йәшәй.
Ылыҫлы урмандарҙың күплегенә һәм Павловка һыу һаҡлағысының матурлығына һоҡланып, халыҡ Ҡариҙелде "икенсе Швейцария" тип тә йөрөтә.
Йырҙарҙа данланған Ҡариҙел һыуҙары Йүрүҙән, Кирҙә, Байҡы һәм Өрөш йылғалары ҡушылдыҡтары менән бергә киң, зәңгәр таҫма булып районды ике өлөшкә бүлеп аға. Һул яҡ яры – урман биләмәһе, бында башлыса ағас эшкәртеү менән шөғөлләнәләр. Дала ерҙәрендә иһә ауыл хужалығы үҫешкән.
Районды Бөрө – Таҙтүбә – Һатҡы автомобиль юлы киҫеп үтә.
2001 йылда Ҡариҙел йылғаһы аша понтон күпер һалынған.
2019 йылда Ҡариҙел районында Башҡортостандың йөҙ йыллығына яңы күпер төҙөлдө. Уның оҙонлоғо 324 метр, юлдың киңлеге 9 метр.
Билдәле шәхестәр
--
Кевсала
Кевсала — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға оз. исемһеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бәйҙе
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нурмәев Тимур Рафаил улы
Нурмәев Тимур Рафаил улы (21 июль 1980 йыл) — Рәсәй биатлонсыһы. Айырыуса йәйге биатлонда сығыштары менән танылыу алған, донъяның өс тапҡыр көмөш призеры, ике тапҡыр Европаның чемпионы, юниорҙар араһында өс тапҡыр донъя чемпионы. Халыҡ-ара класлы Рәсәй спорт мастеры (2000). Ҡышҡы биатлонда — Рәсәй чемпионаты призёры.
Биографияһы
Тимур Рафаил улы Нурмәев 1980 йылдың 21 июлендә Силәбе өлкәһе Магнитогорск ҡалаһында тыуған.
1989 йылда ҡаланың «Магнит» клубында спорт менән шөғөлләнә башлай, тәүге тренеры — В. В. Иванцов. 1995 йылдан тренер С. А. Елпанов етәкселегендә шөғөлләнә. Рәсәй федераль һаҡ хеҙмәте профсоюздары һәм Силәбе ҡалаһы өсөн сығыш яһай.
1997 йылда Швецияла уҙғарылған Европа үҫмерҙәр ҡышҡы Олимпия фестивалендә бронза миҙалын яулай. 1999 йылда Санкт-Петербургта уҙған үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса Европа чемпионатында бронза призеры була. 2000 йылда Ханты-Мансийскиҙа үҫмерҙәр араһында йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында абсолют чемпион була: программаның бөтә төрҙәрендә — спринт, эҙәрлекләү уҙышы һәм эстафетала өс алтын миҙал яулай.
2003 йылда Форни-Авольтрила йәйге биатлон буйынса донъя чемпионатында Рәсәй йыйылмаһы составында эстафетала көмөш миҙал яулай, шулай уҡ спринта 5-се, эҙәрлекләү уҙышында һәм масс-стартта 10-сы урындарҙы биләй. Киләһе донъя чемпионатында, 2004 йылда Брезнола эстафетала һәм масс-стартта көсөш миҙалға эйә була, ә спринтта 22-се һәм эҙәрлекләү уҙышында 18-се урындарҙы биләй. 2005 йылда Муониола уҙғарылған донъя чемпионатында спринтта 17-се, эҙәрлекләү уҙышында 11-се һәм масс-стартта 6-сы урын биләй һәм эстафетала сығыш яһамай.
2001 йылда ҡышҡы биатлон буйынса Рәсәй чемпионатында команда ярышында бронза призеры була и гонке патрулей (2003).
2000-се йылдар уртаһында спорт карьераһын тамамлай. Артбана Магнитогорск ҡалаһында бизнес менән шөғөлләнә. Биатлон буйынса беренсе категориялы судья дәрәжәһенә эйә. 2013 йылда Магнитогорск ҡалаһында Олимпия уты эстафетаһында ҡатнаша.
Уряжушка
Уряжушка — Рәсәйҙәге йылға. Һарытау өлкәһе, Волгоград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медведица йылғаһының уң ярына тамағынан 633 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Медведица йылғаһы башынан Терса йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Фазлыев Марат Мөҙәрис улы
Фазлыев Марат Мөҙәрис улы (8 май 1967 йыл) — ғалим-терапевт, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2002 йылдан Башҡортостан Республикаһы буйынса Эске эштәр министрлығының медицина‑санитария бүлеге госпитале начальнигы. Эске хеҙмәт подполковнигы. Медицина фәндәре докторы (2005), профессор (2006).
Биографияһы
Марат Мөҙәрис улы Фазлыев 1967 йылдың 8 майында Өфө ҡалаһында тыуған.
1992 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтының дауалау факультетын уңышлы тамамлай. Юғары һөнәри белем алғандан һуң 1993—1996 йылдарҙа аспирантурала «эске ағзалар ауырыуҙары» йүнәлеше буйынса уҡый.
1996 йылда «медицина фәндәре кандидаты» ғилми исемен алыу диссертацияһын яҡлай.
2005 йылда докторлыҡ диссертацияһын яҡлай.
1996 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университетында уҡыта.
2002 йылдан өҫтәмә профессиональ белем биреү институтында эшләй һәм бер үк ваҡытта начальнигы булып эшләй.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ғалимдың фәнни эшмәкәрлеге гематология, кардиология, ревматология мәсьәләләренә, геморрагик васкулиттың клиник‑патогенетик һәм диагностик үҙенсәлектәрен, гемостаздың патологияһын өйрәнеүгә һәм башҡаларға арналған. Фазлыев етәселегендә геморрагик васкулит формаларын дифференциаль диагностикалау ысулы эшләнгән.
130‑ға яҡын фәнни хеҙмәт һәм 1 уйлап табыу авторы. Уның етәкселегендә ике фән кандидаты әҙерләнгән, 200-ҙән артыҡ фәнни хеҙмәт нәшер ителгән.
Себер федераль университеты
Себер федераль университеты (СФУ) — Красноярскиҙа урынлашҡан юғары уҡыу йорто. Рәсәйҙә беренсе федераль университет. Рәсәйҙә эре ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү үҙәге. Рәсәйҙең көнсығыш өлөшөндәге иң ҙур  университет.
Университет дәүләт «5-100 Проект» программаһында ҡатнашыусылар иҫәбенә инә дәүләт университеты.
Тулы атамаһы: Юғары белем биреүҙең Федераль дәүләт автономиялы белем биреү учреждениеһы «Себер федераль университеты»
Тарихы
СФУ Красноярскиҙың дүрт эре юғары уҡыу йорттарын берләштереү юлы менән ойошторола  :
Әлеге ваҡытта СФУ 36 фәнни-инновацион бүлекте берләштерә, улар араһында ғилми-тикшеренеү институты, Конструкторлыҡ бюроһы, технопарк, лабораториялар, ҡорамалдар менән коллектив файҙаланыу үҙәге, фәнни-мәғариф үҙәге, инновацион үҙәктәр, технологияларҙың  трансфер үҙәктәре, тәжрибә производстволары бар.
2013 йылда 7 мең кеше университетҡа уҡырға инә.
2014 йылға ҡарата университта 8 меңдән ашыу уҡытыусы һәм хеҙмәткәр эшләгән
Университет структураһы
Университет егерме өс институттан һәм өс   филиалдан тора Составына Гуманитар, Инженер-төҙөлөш институты һәм Архитектура һәм дизайн институты, Тау эше, геология һәм геотехнологиялар инстиуты, Инженер физикаһы һәм радиоэлектроника институты, Космос һәм информацион технологиялар институты, Математика һәм фундаменталь информатика институты, Нефть һәм газ институты, педагогия, психология һәм социология институты, Бизнес процестары һәм иҡтисад менән идара итеү институты,  Физкультура, спорт һәм туризм институты, Филология һәм тел коммуникациялары институты, Фундаменталь биология һәм биотехнологиялар иснтитуты, Төҫлө металдар һәм металды өйрәнеү фәне институты. Экология һәм география институты, Иҡтисад, дәүләт идараһы һәм финанс институты, Политехник институт, Сауҙа һәм хеҙмтәләндереү сфераһы институты, Юридик институт, Гастрономия институты, шулай уҡ Урман Себер педагогияһы инстиуты филиалы, Саян-Шушенское филиалы, Хакасия техник институты инә.
Университет рейтингтары
Web of Science (Thomson Reuters
СФУ журналдары
«Журнал Сибирского федерального университета»
(23.04.07 ғалимдар советы ҡарары менән булдырыла (протокол № 4)) үҙ эсенә биш тематик серияны индерә:, инглиз һәм рус телендә журналдар кварталға бер тапҡыр баҫылып сыға. Бөтә сериялар ҙа Юғары аттестация комиссияһының,  РИНЦ һәм  Google Scholar  журналдары исемлегенә индерелгән, ә «Математика һәм физика» Math-Net.Ba һәм Scopus  журналдыары серияһына инә. Шулай уҡ Scopus журналына «Гуманитар фәндәр» серияһы инә.
Рәсәй Фәндәр академияһы академигы Е. А. Ваганов (рәйесе)
(Journal of Siberian Federal University. Biology)
(Journal of Siberian Federal University. Humanities & Social Sciences)
(Journal of Siberian Federal University. Mathematics & Physics)
(Journal of Siberian Federal University. Engineering & Technologies)