cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Ҡыйҙыш (Силәбе өлкәһе)
Халҡы
Халҡы 1337 кеше (1873 йылда — 1340, 1889 йылда — 1740, 1900 йылда — 1960, 1926 йылда −1826, 1995 йылда — 1350 кеше).
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ауылда халыҡ һаны 1014 кеше тәшкил итә (453 ир-ат һәм 561 ҡатын-ҡыҙ).
Урамдары
Ауылдың урамдар селтәре 10 урамдан тора.
Савиха (Калыш енка ҡушылдығы)
Савиха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Калыш енка йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Танзеда
Танзеда — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Хамби-Яха ҡылымығының уң ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 110 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ирсай
Ирсай (Ирсаево; боронғо атамалары Шиғаман, Рымайал, Рысай) — Башҡортостан Республикаһының Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 531 кеше булған. Почта индексы — 452344, ОКАТО коды — 80243825001.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Суртанлы
Суртанлы  (Черталык) — Рәсәйҙәге йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға (ҙур булмаған участкаһы һамар өлкәһе менән сиктәш). Боровка йылғаһына ҡоя. Йылға оҙонлоғо 26 км тәшкил итә.
Эргә-тирәләге ауылдар
— Черталык ауылы (Быҙаулыҡ районы);
— Комсомол ҡасабаһы (Һамар өлкәһенең Боровка районы).
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Түбәнге Волга бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һамар йылғаһы — Елшанка ауылы янындағы һыу үлсәү посынан алып Һамар ҡалаһына (ҡаланан үрҙәрәк) тиклем, Оло Кинәле йылғаһы һыу хужалығы участкаһына индерелмәгән. Йылға бассейны — Волга йылғаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 11010001112112100007521.
— Гидрологик өйрәнеү (ГӨ) буенча коды — 112100752
— Бассейн коды — 11.01.00.011
— ГӨ буенча саны — 12
Могилевка
Могилевка — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Суварыш йылғаһының уң ярына тамағынан 30 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Топчиха (Узун-Оюк ҡушылдығы)
Топчиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Узун-Оюк йылғаһының уң ярына тамағынан 8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге
thumb|228px| Брокгауз һәм Ефрондың 86 томлыҡ коллекцияһы thumb|228px| Ia һәм XXV томдарының титул бите. Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге («Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (ЭСБЕ) — Рәсәй империяһында урыҫ телендә нәшер ителгән универсаль энциклопедия.
1890—1907 йылдарҙа Петербургта Ф. А. Брокгауз — И. А. Ефрон акционер нәшриәт йәмғиәте тарафынан нәшер ителгән. Баҫма ике вариантта нәшер ителә: 41 төп том һәм 2 өҫтәмә том (тираждың бәләкәй өлөшө) һәм 82 төп том һәм 4 ярым том. 49-сы һәм 50-се ярым томдарҙа нумерация китаптың төбөнә ҡуйылған һәм титуль битенә XXV, XXVа баҫылған.
Беренсе 8 том И. Е. Андреевский редакцияһында нәшер ителә, ҡалғандары К. К. Арсеньев һәм Ф. Ф. Петрушевский редакцияһында. Энциклопедияла 121 240 мәҡәлә, 7800 иллюстрация и 235 карта бар. 1899—1902 йылдарҙа  «Брокгауз һәм Ефрондың кесе энциклопедияһы»  «Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона» (МЭСБЕ) (3 томда) нәшер ителә; 1907—1909 йылдарҙа 4 томда икенсе баҫмаһы сыға.
1911—1916 йылдаҙа «Яңы энциклопедик һүҙлек» («Новый энциклопедический словарь» (НЭС)) (48 томдың 29 томы, һуңғы мәҡәлә — «Отто»). Рәсәй милли китапханаһында (Российская национальная библиотека|РНБ) төҙәтелгән 30-сы том һәм тулы булмаған 31-се том һаклана.
Әҙәбиәт
Төркөм:Китаптар Төркөм:Энциклопедиялар
Маликов
Маликов — фамилия.
Оло Суета
Оло Суета — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 120 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рахманғол (исем)
Рахманғол — ғәрәптәрҙән һәм башҡорттарҙан башҡа төрки телле халыҡтарға таралған ир-ат исеме.
Этимологияһы
Рахманғол («рахман» ғәрәп һәм « ҡол-ғол» башҡорт һүҙҙәрен ҡушып яһалған) — «алла ҡоло, бәндәһе» мәғәнәһен аңлатҡан мосолман ир-ат исеме.
Фамилияларҙа
Рахманғолов Сибәғәт Ғибат улы (4 март 1963 йыл) — башҡорт журналисы, йәмәғәтсе. «Ишембай телевидениеһы» автономлы муниципаль учреждение директоры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2021). Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Журналистар союздары ағзаһы. Башҡортостан Хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011)
Рахманҡолов Дилүс Лотфулла улы (20 август 1939 йыл — 9 август 2008 йыл) — совет ғалим-химик-органигы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһы академигы (1991), химия фәндәре докторы (1975), профессор (1976), Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре (1981).
Рахманҡолова Ғәйшә Абдрахман ҡыҙы (3 декабрь 1913 йыл — 3 май 1991 йыл) — рәссам, график, ТАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәое (1974), Татарстан АССР-ның халыҡ рәссамы (1984). 1942 йылда ТАССР Рәссамдар берлеге ағзаһы булған беренсе татар ҡатын-ҡыҙ-рәссамы, Мәскәүҙә Бөтә союз акварель күргәҙмәләрендә Татарстан АССР-ның беренсе вәкиле булып ҡатнашыусы.
Шелльбах
Шелльбах (Schellbach) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 511 кеше йәшәй. Майҙаны — 10,39 км2. Диңгеҙ кимәленән 277 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6712 һәм автомобиль коды — BLK.
Новокурск (Ырымбур өлкәһе)
Новокурск—Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡала округындағы ауыл.
Географияһы
Ауыл округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан төньяҡтараҡ яҡынса 2 километр алыҫлыҡта, Һаҡмар йылғаһының уң ярында урынлашҡан.
Климаты
Климаты уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
XХ быуаттың тәүге ун йыллығында Курск губернаһы күскенселәре нигеҙ һалған. Борон ауылды Новокурский утары тип атағандар.
Ырымбур өлкәһенең 2015 йылдың 6 мартындағы 3029 / 834-V һанлы Законына ярашлы Ҡыуандыҡ районы муниципаль берәмеге, шулай уҡ уға ингән барлыҡ ауыл һәм ҡала биләмәләре Ҡыуандыҡ ҡала округы муниципаль берәмегенә берләштереү юлы менән үҙгәртелә.
2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районының Ибраһим ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында раҫланған.
Этимологияһы
Төбәк топонимикаһы белгесе С.М. Стрельников "Кувандыкский край в географических названиях" тигән китабында, ойконим Курск губернаһынан күсеп килгән халыҡтың тыуған яғы хөрмәтенә бирелгән, тип яҙа. Башта утар ғына була, шуға күрә Новокурский хутор тип атап йөрөтәләр.
Халҡы
2002 йылда даими йәшәгән халыҡ һаны 15 кеше (87% урыҫтар), 2010 йылда 12 кеше булған.
Маликов Марат Фәйзелҡадир улы
Маликов Марат Фәйзелҡадир улы (2 февраль 1937 йыл) — ғалим-хоҡуҡ белгесе, юғары мәктәп эшмәкәре. Юридик фәндәре докторы (1992), профессор (1992). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1998), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (1992).
Биографияһы
Марат Фәйзелҡадир улы Маликов 1941 йылдың 17 сентябрендә Башҡорт АССР-ы Илеш районы Түбәнге Йәркәй ауылында тыуған.
1965 йылда Ҡазан университетын тамамлай. 1965 йылдан Башҡорт АССР-ының Ҡалтасы һәм Тәтешле райондарында халыҡ судьяһы булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Удмурт дәүләт университетында уҡыта.
1978 йылдан Башҡорт дәүләт университетында эшләй:
2007 йылдан Башҡортостан Республикаһының «Мәғарифты мәғлүмәтләштереү академияһы» йәмәғәт ойошмаһы директоры.
2008—2013 йылдарҙа Башҡортостан социаль технологиялар институтында эшләй. Артабан Рәсәй Федерацияһы Эске Эштәр Министрлығының Өфө юридик институтында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Марат Фәйзелҡадир улы 450‑нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы булып тора, улар башлыса федераль һәм төбәк ҡануниәте мәсьәләләренә бағышланған.
Новочеркасск авиация институты
Новочеркасск авиация институты (Новочеркасский авиационный институт) — Ростов өлкәһе Новочеркасск ҡалаһында 1930 йылдарҙа эшләгән авиация институты.
Тарихы
1930 йылдың сентябрендә Дон политехник институты, бер нисә айырым юғары техник уҡыу йортона бүленә.
Авиация факультеты (1919 йылдан асылған) базаһында Новочеркасск авиация институты (НАИ) ойошторола. НАИ Мәскәү һәм Харьков авиация институттары менән бер үк ваҡытта барлыҡҡа килә.
Хөкүмәттең 1932 йылдағы ҡарары буйынса авиамоторҙар эшләү факультеты Рыбинск ҡалаһына күсерелә һәм унда Рыбинск авиация институты (РАИ) ойошторола.
1941 йылда Рыбинск авиация институты Өфө ҡалаһына эвакуациялана. 1942 йылдың 10 декабрендә уға Серго Орджоникидзе исемендәге Өфө авиация институты (УАИ) исеме бирелә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында УАИ үҙен яҡшы яҡтан күрһәтә, инженер кадрҙарын әҙерләүҙе юғары кимәлдә башҡара алыуын иҫбатлай. Ошо осорҙа вуз илдең оборона һәм машиналар эшләү сәнәғәте мохтажлыҡ кисергән 300 самаһы инженер әҙерләп сығара. Сәнәғәттең фәнгә нигеҙләнгән тармағы өсөн юғары квалификациялы белегстәр әҙерләүҙәге ҡаҙаныштары һәм ғилми тикшеренеүҙәр үткәргәне өсөн авиация институты илдең иң юғары наградаһына — Ленин орденыны лайыҡ була. 1992 йылда УАИ техник университет статусына лайыҡ була һәм Өфө дәүләт авиация техник университеты (ӨДАТУ) тип атала башлай.
Эшмәкәрлеге
Новочеркасск авиация институтының директоры Левков Владимир Израилевич була. Институттың иң тәүге уҡытыусыларының һәм ойоштороусыларының береһе профессор Комаров Андрей Алексеевич була.
Институт лайыҡлы белгестәр әҙерләп сығара. Таганрогтағы Г. М. Бериевтың конструкторлыҡ бюроһы тулыһынса тиерлек ошо институтты амамлаусыларҙан туплана.
1935 йылда Новочеркасск авиаинститутын таммалаусыларҙың ике төркөмө нигеҙендә Киевта № 43-сө авиация заводы базаһында (һуңыраҡ — Киев авиация производство берекмәһе) В. К. Таиров етәкселегендә ОКБ төҙөлә.
Новочеркасск авиация институтының филиалы Таганрог авиация техникумында эшләй (ғәҙәттә, техникум тамамлаусылар һуңынан уҡыуыу филиалда дауам итә).
Дарьино (Ғафури районы)
Дарьино (Дарьино) — Башҡортостандың Ғафури районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 250 кеше. Почта индексы — 453070, ОКАТО коды — 80221807006.
Оло Ница
Оло Ница — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сухое диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы
Башҡортостан Республикаһының Милли музейы — Башҡортостан Республикаһының 50-нән артыҡ крайҙы өйрәнеү музейҙарын берләштергән фәнни-тикшеренеү музейы. 1864 йылда губерна статистика комитеты ҡарары менән Өфө губернаһы музейы буларак ойошторола. Бөгөнгө көнгә тиклем был музей туғыҙ исем алмаштыра. 1993 йылдан алып Башҡортостан Республикаһының Милли музейы тип атала.
Тарихы
Губерна музейын ойоштороуҙа Н. А. Гурвич, А. Б. Иваницкий, В. И. Власов, К. А. Бух, А. А. Пекер ҡатнаша. Музей коллекцияларының төп өлөшөн урындағы сәнәғәт өлгөләре, нумизматика, энтомология, ботаника, зоология, тарих-археология экспонаттары тәшкил итә.
Музейҙы тулыландырыуҙа төрлө йылдарҙа 3. Ш. Шакиров, Г. В. Вахрушев, Ғ. Ф. Уйылданов, К. С. Никифорук, М. И. Касьянов, Д. Ғ. Йыһановтар күп көс һала. Хәҙерге көндә музей 50-нән артыҡ филиалдарҙы берләштерә. 1991 йылда музей яңы бинаға күсә (Совет урамы, 14).
Башҡортостан Республикаһының Милли музейында 100 меңдән ашыу экспонат менән танышырға мөмкин.
В. Потаниндың хәйриә фондының музейҙарға ярҙам итеү программаларында ҡатнашҡаны юҡ.
Музейҙың бөгөнгө хәле
2001 йылда музейҙың Башҡортостан буйлап 57 филиалы эшләп килә. 2001—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты указы менән Милли музейҙа рекоеструкция һәм реставрация эштәре башлана.
2003 йылда БДУ-ның Сибай филиалы һәм БДУ-ның тарих факультеты студенттары өсөн практика үткәрелә музейҙа.
2002 йылда район методик берләшмәләре етәкселәре өсөн «Башҡортостан мәҙәниәте» предметы буйынса «Һынлы сәнғәттә Салауат Юлаев образы» исемле тематик сара ойошторола.
2003 йылдың 21 мартында Ҡала Мәҙәниәт һарайында музей фондынан алынған башҡорт милли кейемдәре күргәҙмәһе үткәрелә.
2003 йылда музей белгестәре әҙерләү өсөн БДПУ менән 5 йыллыҡ ике яҡлы килешеүгә ҡул ҡуйыла.
Башҡортостан Республикаһының Мәҙәниәт һәм Милли сәйәсәт министрлығының 50 йыллығына арнап, Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында фотостенд булдырыла.
2004 йылдың 17 июнендә Милли музейҙың яңы экспозицион залдар асыла.
Музейға виртуаль экскурсия яһарға мөмкин.
Лагутовка (Архангел районы)
Лагутовка (Лагутовка) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 28 кеше. Почта индексы — 453037, ОКАТО коды — 80203819004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәттәре буйынса урыҫтар 49 %, белорустар 39 % тәшкил итә
Тарихы
Логуговка ҡасабаһына 1914—1920 йылдар араһында урыҫ крәҫтиәндәре нигеҙ һала. Тәүге совет иҫәбен алыу 76 кешене һәм 12 йортто күрһәтте. Бөгөн ҡасабала белорустар һәм урыҫтар йәшәй.
Урман күгәрсене
Урман күгәрсене, ҡыр күгәрсене, һаҙ күгәрсене (урыҫ. Клинтух, лат. Columba oenas)— Европала, Төньяҡ Африкала, Кесе Азияла, Төркөстанда йәшәй торған күсмә ҡыр күгәрсене.
Ҡылыҡһырлама
Йорт ҡүгәрсене ҙурлығында. Дөйөм төҫө ҡуйы күкһел һоро. Ҡойроғоноң осо, яурындары, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар ҡара. Күҙҙәре ҡара-көрән, аяҡтары ҡара-ҡыҙыл, суҡышының осо һары, төбө ҡыҙыл. Күк күгәрсендән яурындарындағы ҡара таптары менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ: «ху-хууу».
Йәшәү рәүеше
Ҡуйы урмандарҙа йәшәй. Төрлө үлән һәм ағас орлоҡтары менән туҡлана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ҡыуыштарында, ҡайһы ваҡыт ағас баштарында оялай. 2 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Ите әсән аулайҙар.
Бильдерберг төркөмө
Бильдерберг клубы, Билдерберг төркөмө, Билдерберг конференцияһы (Bilderberg group — Билдерберг төркөмө) — рәсми булмаған йыл һайын үткәрелғән конференция. Конференцияла донъяның иң авторитетлы, абруйлы кешеләр ҡатнаша. Конференцияға инеү тик шәхси саҡырыу буйынса кына.
Клубтын активы — 383 кеше. Уларҙын 128 кеше АҠШтан, башҡалар Европа һәм Азия (япондар, корейҙар, сингапурсылар, Тайваня һәм Гонконг вәкилдәре) илдәре вәкилдәре. «Британника» энциклопедияһы буйынса ошо конференция абруйылы кешеләр аралашыу майҙаны булып тора.
Танлова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бильдерберг төркөмө
Рәсәйҙән йыйылышта Григорий Явлинский һәм Лилия Шевцова булдылар. Анатолий Чубайс йыйылышта ике тапҡыр ҡатнашты: 1998 йылда, Тернбэри (Шотландия) һәм 2012 йылда. 2011 йылда конференцияла Алексей Мордашов, Северсталь ААЙ башлығы ҡатнашты.
Клубтын төп маҡсат — донъяның берҙәм Хөкүмәтен төҙөү.
Сентелек (Чарыш ҡушылдығы)
Сентелек  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Чарыш йылғаһының һул ярына тамағынан 433 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ишем (Мишкә районы)
Ишем (Ишимово) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 193 кеше. Почта индексы — 452353, ОКАТО коды — 80243810003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы
Абуталипова Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы (30 март 1954 йыл) — ғалим-тел белгесе, шағир, юғары мәктәп уҡытыусыһы. 2000 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союздары ағзаһы. Филология фәндәре докторы (2009), профессор. Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары профессиональ белем биреү хеҙмәткәре (2009). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2004) һәм мәғариф отличнигы (1996).
Биографияһы
Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Абуталипова 1954 йылдың 30 мартында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған. Бала сағы ата-бабалар төйәгендә — Ҡырмыҫҡалы районындағы Иҫке Бәпес ауылында үткән.
1969 йылда 1-се республика интернат-мәктәбен (хәҙер Рәми Ғарипов исемендәге гимназия) тамамлағандан һуң, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә.
Студент йылдарынан уҡ әҙәбиәт менән ҡыҙыҡһына, «Шоңҡар» әҙәби түңәрәгенең әүҙем ағзаһы була, балалар өсөн әҫәрҙәр ижад итә.
Дөйөм стажы — 42 йыл, һөнәре буйынса −31 йыл. Әҙәби эшмәкәрлеген дә уңышлы дауам итә, республика матбуғатында Р. Абуталипованың хикйәләре, әкиәттәре, скетчтары баҫылып сығып тора. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы Стәрлетамаҡ ҡалаһы яҙыусылар союзының бюро ағзаһы һәм Стәрлетамаҡ «Ашкаҙар» ҡала гәзитенең редколлегия ағзаһы.
Р. Ә. Абуталипова уҡытҡан дисциплиналар:
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары те ғилеме, функциональ грамматика, функциональ-семантик категориялар, аспектология; башҡорт телен һәм әҙәбиәтен уҡытыу методикаһы. 115 фәнни хеҙмәте, шул иҫәптән дәреслектәре һәм һүҙлектәре донъя күрҙе. 1995 йылда Мәскәүҙә темаһына кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлай. Башланғыс класс уҡытыусыларына башҡорт телен уҡытыу серҙәрен өйрәтә. 2000 йылда доцент ғилми дәрәжәһенә лайыҡ була. Ул бик күп уҡытыусылар быуынын әҙерләп сығарған. 50-гә яҡын фәнни, фәнни-методик хеҙмәттәр һәм мәҡәләләр, дәреслектәр, уҡытыу-методик ҡулланмалары авторы һәм авторҙашы.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Р. Ә. Абуталипова республика һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының йәмәғәт эшендә әүҙем ҡатнаша. Уның исеме Стәрлетамаҡ ҡалаһынан II Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайында ҡатнашыусыларҙың исемлегендә лә була. Рәмзәнә Әсхәт ҡыҙы БР Хөкүмәте янындағы «Башҡортостандың Дәүләт телдәре буйынса советы ағзаһы», Стәрлетамаҡ ҡалаһы башҡарма комитетының «БР телдәре тураһында» законын тормошҡа ашырыу комиссияһы ағзаһы, башҡорт телен пропагандалау өлкәһендә киң эшмәкәрлек алып бара, регуляр рәүештә матбуғатта, радиола һәм телевидениела сығыш яһай. 2000 йылда Р. Ә. Абуталипова съезына, 2003 йылда конференцияһына, Башҡортостан Яҙыусылар съезына делегат итеп һайлана.
Могиленка (Ичкина ҡушылдығы)
Могиленка  — Рәсәйҙәге йылға. Ҡурған өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ичкина йылғаһының уң ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иҫәт йылғаһы Теча йылғаһы менән ҡушылған урынған тамағына тиклем, Мейәс йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тузак-Ту
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Телец күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хызыр Ильяс
Хызыр Ильяс (варианттары: Хытырлез, Хидирлез, Хизирлез; гаг.  Hederlez, ay Yorgi, ay Görgi ; төр. Hıdrellez, Hıdırellez ; Xıdır İlyas, Xıdır Nəbi; Hıdırlez; Кыдырлез, Кыдыр-Илияс) — күп төрки халыҡтары тарафынан билдәләнгән яҙғы байрам. Айырыуса ҡырым татарҙары һәм ғағауздары киң байрам итә. Мосолмандар тарафынан ерҙә Хызыр һәм Ильяс пәйғәмбәрҙәренең осрашыуы булараҡ билдәләй. Георгийҙың изге көнө — Изге Георгий көнө — был яҙғы байрамдың Балҡандарҙа, бигерәк тә XVI  быуат аҙағына Ғосман империяһы контроленә күскән райондарҙа христиандарға хас бер төрө. 5 майҙың кисенән 6 майға ҡарай билдәләнә.
Ғағауздарҙа Хызыр Ильяс
Ғағауздарҙа изге Георгий — «Хедерлез» ( Hederlez , һирәгерәк ) хөрмәтенә байрамдың традицион исеме һаҡланған, унда боронғо малсылыҡ традициялары һыҙаттары күҙәтелә. Хедерлезды ғағауздар 6 майҙа байрам итә.
Йыл циклы башланыуын майҙың тәүге яртыһына индереү малсылыҡ хужалығының ваҡытлыса булыуы, беренсе йәшеллек барлыҡҡа килеүе һәм малды йәйге көтөүлектәргә күсереү менән бәйле. Был көндә төрлө килешеүҙәр төҙөлә һәм өҙөлә һәм беренсе сиратта мал хужаоары һәм көтөүселәр менән. Изге Георгий шулай уҡ эре һәм ваҡ мөгөҙлө малды ҡурсалаусы тип һаналған.
Ғағауздарҙа «Хызыр Ильяс» байрамы йылдың цикллы ике миҙгелгә бүленеше тураһындағы күҙаллауҙар менән бәйле («Хедерлез» байрамынан алып «Ҡасим» ға тиклем (Изге Димитрий көнө) — йәй, «Ҡасим» байрамынан алып «Хызыр Ильясҡа» тиклем — ҡыш). Был байрам халыҡтың иҡтисади тормошонда мөһим роль уйнай, сөнки Яңы (малсылыҡ) йылдың башы тип иҫәпләнә. Дөйөм алғанда, ғағауздарҙа Хызыр Ильяс байрамы һәм Изге Балҡан-Карпат төбәге халыҡтарындағы Изге Георгий хөрмәтенә байрам әһәмиәте һәм йолаһы күп йәһәттән оҡшаш. Христианлыҡ йоғонтоһонда, һуғышсы егеткә табыныуға нигеҙләнгән, Кесе Азиялағы урындағы культтарҙың береһе менән бәйле боронғо мәжүси байрам Изге Георгий көнөнә тура килтерелә.
«Hederlez» һәм «Kasım» терминдары ғәрәп сығышлы. Ғағауздарҙа был терминдарҙың килеп сығышы тураһында аныҡ ҡына әйтеп булмай. Бәлки, улар төрөктәр Балҡанды баҫып алғанға тиклем ғағауздарҙың ата-бабалары тарафынан ҡулланылғандыр, быны ғағауздарҙың игенселек йолаһында малсылыҡ календарын ҡулланыуы дәлилләй.
Христианлыҡта һыҙаттарын Изге Георгий үҙ эсенә алған мәжүси илаһҡа табыныуға бәйле йолалар, ә мосолмандарҙа Изге Хызыр Көньяҡ-Көнсығыш Европаның, Кесе Һәм Урта Азияның күп халыҡтарында киң таралған булған. Этимологик йәһәттән мосолман Хызыр Ильяс термины «...пәйғәмбәр Илья көнө ... Хызыр Ильяс көнө» тигәнде аңлата. Хызыр мифологик персонажы һыу сығанаҡтары менән бәйле һәм муллыҡ, уңыш биреүсе, изге кешеләрҙе, эшсәндәрҙе ҡурсалаусы сифатында сығыш яһай.
Ҡырым татарҙарының Хызыр Ильясы
Ғәҙәттә, Хыхыр Ильясты иген культураларында беренсе башаҡ барлыҡҡа килгән көндә байрам иткәндәр. Был ваҡытты «тепреч»тип атайҙар. Был сәсеү байрамы, ул майҙың тәүге йомаһында йыр, бейеү, ярыштар, һый-ниғмәттәр менән билдәләнә. Хызыр Ильяс һүҙҙәре этимологияһында ике ислам пәйғәмбәренең – Илия (Ильяс) һәм Әл-Гидра (Хызыр) – исемдәре яҙылған – йәнәһе улар был көндө осраша. Уларҙың береһе – һыу һәм йорт хайуандарын, икенсеһе кешеләрҙе ҡурсалай.
Был көндө Ҡырым татарҙары йортто йыйыштыра, төрлө ризыҡтар: традицион икмәк (ҡалаҡай), ит бәлештәре (кобете һәм һары-борма) бешерә. Киске доға уҡығандан һуң ауылдың абруйлы кешеһе усаҡ яға, уның аша тәүҙә ир-егеттәр, һуңынан малайҙар һәм егеттәр һикерә. Усаҡ һүнеп барғанда ҡатын-ҡыҙҙар, ҡыҙҙар һикерә башлай. Һүнгән усаҡ тупраҡ менән күмелә.
Ҡалаҡайҙа – традицион икмәктә күрәҙәлек итеү Хызыр Ильяс байрамында мөһим йола булып тора. Алдан бешерелгән икмәкте тауҙан төшөрөләр. Әгәр икмәк уң яғы мөнән өҫкә төшһә - уңыш мул буласаҡ, арт яғы менән төшһә – уңмағанлыҡты көтөргә кәрәк
Байрамды усаҡ тирәләй түңәрәк милли Хоран бейеүе менән тамамлайҙар. Бейеү – давул һәм зурна халыҡ музыка ҡоралдары музыкаһы аҫтында башҡарыла.
Башҡорттарҙа Хызыр образы
Башҡорттарҙа Хызыр Ғәлиәссәләм (Хызыр пәйғәмбәр), Хызыр Ильяс исемдәре менән билдәле. Хөрәфәттәргә ярашлы, аҡ кейемле, оҙон таяҡ тотҡан бабай йәки хәйерсе ҡиәфәтендә донъя буйлап сәйәхәт итә һәм кәрәк ваҡытта ярҙамға килә, тип һанала. Сәфәргә йыйынған кешегә: «Хызыр Ильяс юлдаш булһын!» тип теләйҙәр. Хызыр хөрмәтенә доға уҡыла, ҡорбан салына. «Аҡбуҙат», «Иҙеүкәй менән Мораҙым» эпостарында, «Бабай, Хызыр, батша» әкиәттәрендә Хызыр төп геройҙың ҡурсалаусыһы булып тора.
Төньяҡ һәм көнбайыш башҡорттарында иһә, исламдағы Хызыр һәм боронғо ер эйәһе образдары ҡушылып, баҫыуҙарҙы ҡурсалаусы эйә образы барлыҡҡа кил­гән. Йәнәһе лә Хызыр, елән салғыйын елберләтеп, ыҙан буйлап башаҡтарға йән өрөп йөрөй: инаныу буйынса, «Хызыр үткән ерҙә иген мул була» тип ышанғандар.
Ярмуллин
Ярмуллин — фамилия.
--
Ғинуар
Ғинуар, Һыуығай — йылдың беренсе айы, 31 көндән тора.
Оло Режма
Оло Режма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Двинская мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Оло Шора
Оло Шора — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Томь йылғаһының һул ярына тамағынан 772 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бишҡайын мәмерйәһе
Тасуирламаһы
Бишҡайын мәмерйәһе аҫҡы пермь көңгөр ярусы гипстарында барлыҡҡа килгән. Карст мәмерйәлеренә инә.Гипс үҙенсәлекле. Аҡ, һоро-аҡ төҫтә,тығыҙ, ваҡ бөртөклө. Шәкәр рәүешендә, таҙа эре киҫәкле. Тоҡҡа оҡшаған  сикләнгән ике залдан тора. Беренсе залдың оҙонлоғо 10 метр,ә киңлеге 8 метр, бейеклеге 3,5 метр. Икенсе залдың оҙонлоғо — 11 метр, киңлеге −7 метр, бейеклеге −8 метр. Мәмерйә үҙенең эске микроклиматы буйынса һалҡын.Ҡояш ҡыҙҙырған урында урынлашҡан. Тәрәнлеге 5 метр. Йәйге эҫе көндәрҙә лә һәр саҡ боҙ һалҡынлығын һаҡлай. Мәмерйә эсендәге температура −4° була.Ҡышын стеналары һәм иҙәне туңа, йыл буйы иремәй. Шуға ла халыҡ уны «серле» мәмерйә, тип йөрөтә.Спелеология менән мауығыусылар өсөн дә ул  әһәмиәтле. Мәмерйә 1770 йылда ғалим-энциклопедист, сәйәхәтсе, академик Лепёхин Иван Иванович тарафынан асыла. Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советының "Башҡорт АССР-ының тәбиғәт ҡомартҡыларын һаҡлау " 1965 йылдың 17 авгусындағы Ҡарары № 465 менән Бишҡайын мәмерйәһе тәбиғәт ҡомартҡыһы булып иҫәпләнә
5-се Башҡорт уҡсылар полкы
5-се Башҡорт уҡсылар полкы (5-й Башкирский стрелковый полк) — 1918 йылдың июль аҙағында Башҡорт хәрби советы приказы буйынса Верхнеурал өйәҙе башҡорттарынан 5-се Башҡорт пехота полкы булараҡ ойошторола.
Тарихы
1918 йылдың 25 октябренән 5-се Башҡорт уҡсылар полкы, 20 ноябрҙән Юғары баш командующий штабының приказы буйынса 40-сы Башҡорт уҡсылар полкы, 1919 йылдың 9 ғинуарынан Башҡорт ғәскәрҙәре штабы приказына ярашлы Бишенсе Башҡорт уҡсылар полкы тип атала. Полкта 500-гә яҡын яугир иҫәпләнә. 1918 йылдың авгусынан 1-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы, 1919 йылдың ғинуарынан 2-се Башҡорт уҡсылар дивизияһы составына инә.
Граждандар һуғышы осоронда Верхнеурал, Аҡтүбә һәм Стәрлетамаҡ фронттарында Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһына (РККА) ҡаршы һуғыша. Башҡорт хөкүмәте һәм ғәскәре Совет республикаһы яғына сыҡҡас, 5-се Башҡорт уҡсылар полкы таратыла.
Полк командирҙары:
Полк муллаһы — Бәхтийәров (1918 йылдың 8 ноябренә тиклем).
Солтангәрәев
Солтангәрәев — фамилия.
Данлы Македония
Данлыҡлы Македо́ния (Μακεδονία ξακουστή, Makedonía ksakustí) — грек йыры. Рәсми булмаған Грек Македонияһының гимны булып һанала.
Гимн тексы һәм тәржемәһе
Киҫәтеү: транслитерациялағы ţ тип әйтелә.
Лукинский (Архангел районы)
Лукинский (Лукинский) — Башҡортостандың Архангел районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 453033, ОКАТО коды — 80203825007.
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы  (8 март 1936 йыл — 4 июль 2008 йыл) — театр актёры. 1959—1995 йылдарҙа хәҙерге Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры актёры. 1961 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. Башҡорт АССР-ының халыҡ артисы (1989).
Биографияһы
Гүзәл Борхан ҡыҙы Сәғитова 1936 йылдың 8 мартында Башҡорт АССР-ының Ҡыйғы районы Абзай ауылында тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында эшләп, 50 иҫтәлекле роль башҡара. Н. Асанбаев, Ә. Мирзаһитов, Х. Ибраһимов пьесаларын сәхнәләштереүҙә ҡатнаша.
Ватан һәм сит ил классиктары һәм хәҙерге заман драматургияһы әҫәрҙәренән торған бай репертуары иң шәп сәхнә образдарын тыуҙырырға ярҙам итте. Уның һәләте театр йәмәғәтселеге һәм публика тарафынан юғары баһаланды.
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы сәхнә тәжрибәһе, оҫталығы, ижад серҙәре менән ихлас уртаҡлашты. Актрисаның тырыш хеҙмәте, йәмғиәттәге әүҙемлеге менән абруй ҡаҙанды.
Сәғитова Гүзәл Борхан ҡыҙы 2008 йылдың 4 июлендә вафат булды.
Репертуары
Анфиса — «Алтын бишек» Нәжиб Асанбаев Маһитап — «Ғүмерҙең бәхетле мәле» Әсхәт Мирзаһитов Ямал — «Кейәүкәй» музыкаль комедия, Хәбибулла Ибраһимов Йомабикә — «Башҡорт туйы» Мөхәмәтша Буранғолов Зоя Толоконцева — «Годы странствий» Алексей Арбузов Мулбикә — «Шомбай» Кирәй Мәргән Марина — «Власть тьмы» трагедияһы, Анна Павловна — «Живой труп», Л. Н. Толстой Шәмсинур — «Үҙебеҙ һайлаған яҙмыш» драмаһы, Әсә — «Бишек йыры», Туфан Миңнуллин Сабира — «Зәңгәр шәл» Кәрим Тинчурин Ганна — «Вечер» Алексей Дударев һ. б.
Бельские просторы
«Бе́льские просто́ры» — Башҡортостанда урыҫ телендә ай һайын нәшер ителгән берҙән-бер ижтимағи-сәйәси һәм әҙәби-нәфис журнал.
Ойоштороусылары — Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте һәм Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы. Баҫма 1998 йылдың декабренән сыға. Күләме 208 бит (16 баҫма табаҡ) тәшкил итә. 2015 йылда ул 2000 дана тираж менән донъя күрә. Журнал Бөтә Рәсәй почтаһы каталогына индерелгән, уның индексы 50751.
Журналдың баш мөхәррире Юрий Горюхин һәм баш мөхәррир урынбаҫары Светлана Чураева, шиғриәт бүлеге мөдире Николай Грахов — Башҡортостан Республикаһы Яҙыусылар союзы ағзалары. Баҫманы нәшер итеүҙе әйтелгәндән тыш тағы ла проза һәм публицистика бүлектәре хеҙмәткәрҙәре тәьмин итә. Һәр һанда төрлө быуын урыҫ һәм башҡа милләт яҙыусылары һәм шағирҙарының урыҫ телендә ижад ителгән һәм башҡа телдәрҙән урыҫсаға тәржемә ителгән проза һәм шиғри әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡа жанрҙарға (детектив, фантастика, мажаралар, сатира, юмор һ.б.) ҡараған ижад өлгөләре даими донъя күрә. Бынан тыш әҙәбиәт ғилеменә, мәҙәниәт һәм тыуған яҡты өйрәнеү өлкәләренә арналған һәм төрлө башҡа мәсьәләләрҙе яҡтыртҡан публицистик мәҡәләләргә лә журналда тейешле урын бирелә.
Республикала йәшәгән халыҡтарҙың тарихын, мәҙәниәтен, йолаларын сағылдырған урыҫ һәм урыҫ телле яҙыусыларҙың әҫәрҙәре, шулай уҡ башҡорт, татар, сыуаш һәм башҡа милләт яҙыусыларының әҫәрҙәре тәржемәлә баҫыла. Милләт‑ара татыулыҡ һәм толерантлыҡ, Башҡортостан Республикаһының күп милләтле халҡының үҙ‑ара дуҫлығы һәм хеҙмәттәшлеге, мәҙәниәттәрҙең бер-береһен байытыу идеялары пропагандалана.
Баҫманың рубрикалары: «Тура телмәр», «Проза һәм шиғриәт», «Әҙәбиәт ғилеме», «Мәҙәниәт», «Тыуған яҡты өйрәнеү», «Публицистика» әм башҡалар.
Авторҙар араһында Башҡортостанда йәшәп урыҫ телендә ижад иткән төрлө быуын яҙыусы һәм шағирҙарҙән Юрий Андрианов, Рим Әхмәдов, Геннадий Баннов, Марсель Ғәфүров, Камил Йыһаншин, Сергей Матюшин, Роберт Паль, Морат Рәхимҡолов, халыҡ шағиры Александр Филиппов, Шамил Хәзиәхмәтов, Михаил Чванов, Ғәзим Шафиҡов һәм башҡалар, шулай уҡ әҫәрҙәре урыҫ теленә журналда баҫылған күп кенә башҡорт әҙиптәре, тел һәм әҙәбиәт белгестәре бар. Улар иҫәбендә Лариса Абдуллина, Әмир Әминев, Ҡәҙим Аралбай, Ринат Камал, Ирек Кинйәбулатов, Тимерғәле Килмөхәмәтов, Марсель Сәлимов, Зөһрә Ҡотлогилдина, Риф Әхмәҙиев, Тамара Ғәниева, Тамара Юлдашева, Айгиз Баймөхәмәтов, Рәлис Ураҙғолов бар.
Белорус дәүләт университеты
Белорус дәүләт университеты (БДУ) (Белару́скі дзяржа́ўны ўніверсітэ́т (універсітэ́т) ) — Белоруссияның Минск ҡалаһында урынлашҡан төп юғары уҡыу йорто. 1921 йылдың 30 октябрендә асылған.
Дөйөм мәғлүмәт
БДУ комплексы составына: 20 факультет һәм белем биреү институты; 5 квалификация күтәреү һәм белемде арттырыу учреждениеһы; 4 фәнни-тикшеренеү институты; 13 фәнни үҙәк; 41 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы; студенттарҙың 38 фәнни-тикшеренеү лабораторияһы; 180 кафедра; 11 унитар предприятие; 3 уҡыу-тәжрибә станцияһы; 4 музей керә. 2008 йылда БДУ-ла Журналистика институты ойошторола, уның составына журналистика факультеты, квалификация күтәреү һәм белемде арттырыу факультеты инә.
Белорус дәүләт университетында юғары белемдең беренсе баҫҡысында - 61, ә икенсе баҫҡысында 65 һөнәр буйынса белем алалар. 2008 йылдан башлап 2008—2020 йылдарҙа ядро энергетикаһы өсөн кадрҙар әҙерләү Дәүләт программаһы сиктәрендә уҡытыу алып барыла. Аспирантурала 120 һөнәр буйынса юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләнә. БДУ ил университеттарының гуманитар һәм тәбиғәт фәндәре һөнәрҙәре буйынса белем биреүҙе фәнни-методик яҡтан тәьмин итеү йәһәтенән эшмәкәрлеген координациялай.
Белорус дәүләт университетына уҡырға инеү өсөн үҙәкләштерелгән тест буйынса һынауҙы уңышлы тапшырырға кәрәк. Ҡайһы бер һөнәрҙәр буйынса абитуриенттар өҫтәмә имтихан бирә. Университетта 30695 студент, шуларҙың 20855-е - көндөҙгө бүлектә, 9840 студент ситтән тороп уҡый, 824 аспирант, 20 докторант (2012—2013 уҡыу йылы). Йыл һайын 3 меңдән артыҡ кеше 45 һөнәр буйынса белемен арттыра һәм 6 мең тирәһе кеше 152 программа буйынса квалификацияһын күтәрә. БДУ комплексында 2559 штаттағы уҡытыусы (шуларҙың 225-е - фән докторы, 1090-ы - фән кандидаты), 600 тирәһе ғилми хеҙмәткәр эшләй. БДУ комплексында штаттағы хеҙмәткәрҙәрҙең дөйөм һаны, бер үк ваҡытта бер нисә урында эшләүселәрҙе иҫәпкә алмағанда, 7864 кеше. Бер үк ваҡытта бер нисә урында эшләү шарты менән штаттағы уҡытыусы булып эшләү өсөн башҡа учреждениеларҙан өҫтәмә 640 кеше йәлеп ителгән, шуларҙың 99-ы - фән докторы, 352-һе - фән кандидаты. Бер үк ваҡытта бер нисә урында эшләүселәр менән бер рәттән, Белорус дәүләт университеты комплексында Беларусь Республикаһы Фәндәр Академияһының 15 академигы һәм 16 мөхбир ағзаһы, 400 фән докторы, 1744 фән кандидаты эшләй. Университет Беларусь Республикаһы Мәғариф министрлығы структураһына инә.
Тарихы
1832 йылда Вилен уҡыу округы территорияһында (1832-50 йылдарҙа — Белорус уҡыу округы) Вилен университеты ябылғандан һуң бер генә классик юғары уҡыу йорто ла ҡалмай. 1865 йылда Минсктан, Витебсктан һәм Могилёвтан Александр II-гә был ҡалаларҙың береһендә университет асыуҙы һорап үтенес яҙыуы килә. 1903 йылда йәһәт үҫешеүсе Минск ҡалаһында университет асыу мәсьәләһе ҡала думаһы тарафынан бер нисә тапҡыр тикшерелә, ләкин инициатива властар яғынан бер ваҡытта ла яҡлау тапмай. 1917 йылда Минск ҡалаһында университет асыу мәсьәләһен Ваҡытлы хөкүмәт ҡарай, ә 1918 йылда Белоруссия Халыҡ Республикаһы үҙенең Белорус университетына нигеҙ һалыу ниәтен белдерә. Бөтә был проекттар тормошҡа ашмай. Белорус дәүләт университетын асыу тураһында ҡарарҙы Белоруссия ССР-ы Хөкүмәте 1919 йылдың 25 февралендә ҡабул итә. Профессор М. В. Довнар-Запольский һәм академик Карский Евфимий Фёдорович университеттың статуты һәм хәле проекты менән сығыш яһай. 1919 йылдың февралендә Белоруссия Советтар Үҙәк Башҡарма Комитеты Президиумы ултырышы Минск ҡалаһында дәүләт университеты асыуҙы «бик кәрәкле» тип таба. Әммә 1919 йылдың йәйендә поляк оккупацияһы был эште туҡтата. Университет комиссияһы эшмәкәрлеге тик 1920 йылдың июлендә генә яңынан тергеҙелә.
1921 йылдың 18 апрелендә Белорус ССР-ы Үҙәк Башҡарма Комитеты президиумы Минск ҡалаһында составына биш факультет ингән Белорус дәүләт университеты асылыуы тураһында ҡарар ҡабул итә. 1921 йылдың 2 июлендә БССР Халыҡ мәғарифы комиссариаты коллегияһы БДУ Идараһын раҫлай, уның составына профессор Пичета Владимир Иванович, мәғариф наркомы В. М. Игнатовский, мәғариф наркомы урынбаҫары М. Я. Фрумкина һәм профессор Ф. Ф. Турук инә. Идараның бишенсе, студенттарҙан ағза урыны ваҡытлыса буш ҡала. БДУ ошо йылдың 30 октябрендә эш башлай. Башта унда биш: ауыл хужалығы, физика-математика, медицина, йәмғиәт фәндәре һәм эшселәр факультеты була (һуңғы факультет эште башҡаларынан алдараҡ — 17 июндә башлай). Йәмғиәт фәндәре факультетының беренсе деканы Игнатовский Всеволод Макарович, медицина факультетының — Кроль Михаил Борисович була. БДУ асылған мәлдә унда 14 профессор, 49 уҡытыусы һәм 10 ассистент эшләй. Декабрь аҙағына бөтә факультеттарға, эшселәр факультетынан башҡа, 1124 кеше ҡабул ителә. Абитуриенттар өсөн беренсе ҡабул итеү имтихандары тик 1923 йылдың сентябрендә генә индерелә. 1922/23 уҡыу йылында БДУ-ның медицина факультетында - 549, йәмғиәт фәндәре факультетында — 918, педагогия факультетында (1922 йылда айырым физика-математика бүлеге урынына асылған факультет) — 993, эшселәр факультетында  400 студент уҡый. 1924 йылдың аҙағында университетта 2483 студент уҡый, 25 кафедрала 19 профессор, 29 уҡытыусы, 19 ассистент эшләй. Ошо уҡ йылда йәмғиәт фәндәре факультетына ҡабул итеү туҡтатыла. 1925 йылдың 26 авгусында БССР Халыҡ комиссарҙары Советы ҡарары менән хоҡуҡ һәм иҡтисад бүлектәре менән хужалыҡ факультеты асыла. 1926 йылдың 1 октябрендә Белорус дәүләт университетының (БДУ) фундаменталь китапханаһы нигеҙендә БССР-ҙың Дәүләт китапханаһы асыла (бөгөн — Беларустың Милли китапханаһы). 1927 йылда БДУ-да беренсе доктор диссертацияһы яҡлана һәм аспирантура асыла. 1927/28 уҡыу йылында БДУ-ла 708 студент - медицина факультетында, 1316 — педагогия факультетында, 648 — хоҡуҡ һәм хужалыҡ факультетында уҡый; 51 профессор, 53 доцент, 84 ассистент, 88 уҡытыусы, 24 ординатор һәм 6 лаборант уҡытыу эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә. Оҙаҡ ваҡыт БДУ бөтә ҡала буйлап таралған төрлө биналарҙа урынлаша. 1926 йылда университет бинаһын төҙөү өсөн конкурс иғлан ителә. 1927 йылда 16 объекттың төҙөлөш проекты раҫлана, икенсе йылына төҙөлөш башлана. 1930 йылдың сентябренә университет ҡаласығын төҙөү тамамлана.
1921-34 йылдарҙа БДУ студенттары һаны :
Икенсе донъя һуғышы йылдарында БДУ өлөшләтә Мәскәүгә эвакуациялана, ләкин күпмелер ваҡыт эшләмәй тора. Университет үҙенең эшмәкәрлеген 1943 йылдың майында яңынан башлай, ә уҡыуҙар 1943 йылдың октябрендә Мәскәүгә яҡын Сходня станцияһында башлана. 1944 йылдың авгусында БДУ Минск ҡалаһына ҡайта. Оккупация ваҡытында университеттың мөлкәте юҡҡа сыға йәки талана, ә бөтә корпустар, физика-математика факультеты корпусынан башҡа, емерелә. Университеттың уҡытыу эшмәкәрлеген тергеҙеүҙә МДУ ҙур ярҙам күрһәтә.
1967 йылда филология факультетының журналистика бүлеге базаһында БДУ-ның журналистика институты булдырыла, 1970 йылда математика факультеты базаһында Белоруссия дәүләт университетының ғәмәли математика һәм информатика фекультеты булдырыла. 1975 йылда математика факультеты БДУ-ның механика-математика факультеты итеп үҙгәртелә, ә физика факультеты составынан БДУ-ның радиофизика һәм компьютер технологиялары факультеты айырылып сыға. 1979-80 йылдарҙа планлаштырылған «Восток» метро станцияһы янында БДУ-ның яңы уҡыу һәм фәнни базаһын төҙөү планы иғлан ителә, ләкин был план тормошҡа ашырылмай, 1980 йылда Минск янындағы Щёмыслица ауылы эргәһендә тәбиғәтте өйрәнеү факультеты корпусы асыла.
Үҙгәртеп ҡороу йылдарында БДУ-да гуманитар белем биреү системаһы һиҙелерлек үҙгәрә. Айырып әйткәндә, 1989 йылда социология бүлеге асыла, ә шул уҡ йылда уның, шулай уҡ политэкономия һәм философия бүлектәре нигеҙендә философия-иҡтисад факультеты булдырыла. Бынан тыш, 1989-90 йылдарҙа КПСС тарихы кафедраһы исеме политик тарих кафедраһы тип үҙгәртелә, гуманитар факультеттың марксист-ленинсы философия кафедраһы философия кафедраһы булып китә, тәбиғәтте өйрәнеү факультетының марксист-ленинсы философия кафедраһы — философия һәм фән методикаһы кафедраһы, ә фәнни коммунизм кафедраһы — ижтимағи-сәйәси теориялар һәм политология кафедраһы тип исемләнә.
2008 йылдың 31 октябрында Беларусь Республикаһы Президенты Лукашенко Александр Григорьевич Ҡарары менән Белорус дәүләт университеты ректоры итеп профессор, академик Абламейко Сергей Владимирович тәғәйенләнә.
2012 йылдың 1 сентябрендә Беларусь Президенты Александр Лукашенко ҡатнашлығында БДУ-ның халыҡ-ара мөнәсәбәттәр факультетының яңы корпусын асыу тантанаһы үтте, бина Минсктың үҙәгендә, тимер юл вокзалынан һәм БДУ-ның төп корпусынан алыҫ түгел урынлашҡан.
БДУ рейтингы
2008 йылдан БДУ иң билдәле вебометрик рейтингтарҙың береһендә ҡатнаша — Webometrics Ranking of World Universities. Һуңғы өс йылда БДУ рейтингы даими үҫә. 2009 йылдың июлендә университет занимал 1916-сы позицияны биләй, ә 2016 йылдың ғинуарында 584-се урында.
СНГ илдәре университеттары араһында БДУ, тик өс Рәсәй университетын: М. В. Ломоносов исемендәге МГУ, Санкт-Петербург һәм Томск университеттарын үткәреп, дүртенсе урында тора. Элекке СССР республикалары юғары уҡыу йорттары Интерфакс рейтингында 2013 йылда 2-се урынды биләй.
2004 йылдан алып үткәрелгән авторитетлы британия агентствоһы QS WUR рейтингына ярашлы (QS World University Rankings), 2016 йыл торошо буйынса БДУ донъяның ТОП-500 иң яҡшы университеттар иҫәбенә инә, 354-се позицияла тора. Бойондороҡһоҙ дәүләттәр Берләшмәһе юғары уҡыу йорттары араһында БДУ был рейтингта 9-сы позицияны биләй.
Times Higher Educationдан «World University Rankings» рейтингында 2015/16 уҡыу йылында БДУ 601-сенән 800-гә тиклемге позицияларҙы бүлешә. Университеттың иң яҡшы күрһәткесе булып халыҡ-ара репутация (48,2 балл), ә ике иң насары — университет хеҙмәткәрҙәре эштәренән өҙөмтә килтереү (6 балл) һәм тикшеренеүҙәр (8,7).
2014 йылда «Эксперт РА» агентствоһы университетҡа «В» рейтинг класы бирҙе, был университетты тамамлаусылар әҙерлегенең «бик юғары» кимәле тигәнде аңлата;, был рейтингта «А» класы алған берҙән бер университет (Бойондороҡһоҙ дәүләттәр Берләшмәһе илдәре араһында) Мәскәү дәүләт университеты.
Халыҡ-ара эшмәкәрлеге
БДУ университеттарҙың Евразия һәм Европа ассоциациялары ағзаһы булып тора, донъяның 50 иленең мәғариф һәм ғилми учреждениелары менән хеҙмәттәшлек итеү тураһында 324 халыҡ-ара килешеү төҙөгән. БДУ базаһында Европа союзының Мәғлүмәт үҙәге, Европа Советының Мәғлүмәт пункты, Конфуций исемендәге Республика Ҡытай тураһындағы фән институты, халыҡ-ара тикшеренеү үҙәге эшләй. Университетта йыл һайын ТЕМПУС, ИНТАС, ЕС Транссик хеҙмәттәшлеге, ЕС-ның 7-се Рамочная программа , МНТЦ кеүек программалар буйынса 40-тан артыҡ халыҡ-ара проекттар тормошҡа ашырыла.