cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Архив
Тарихы
Акттарҙы үҫтереүгә сиркәү ҙур өлөш индерә, сөнки папа һәм епископтар үҙҙәренең аббатлыҡтарына һәм монастырҙарына, шулай уҡ шәхси кешеләргә һәм ҡалаларға өҫтөнлөктәр һәм жалованный грамоталар бирә. Икенсе яҡтан, сиркәүҙәр, аббатлыҡтар, монастырҙар бөтә ерҙә лә донъяуи властарҙан грамоталар һәм акттар тупларға тырыша һәм сиркәүҙәрҙә һәм монастырҙарҙа шәхси кешеләр тарафынан төҙөлгән килешеүҙәр төҙөүҙе раҫлаусы акттарҙы үҫтереүгә булышлыҡ итә.
Урта быуаттарҙа барлыҡҡа килгән яңы ҡалалар үҙ сиратында акттарҙың барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә. Рим колонияларында ла, донъяуи йәки рухи хужалар ерендә нигеҙләнеп, ҡалалар унан өҫтөнлөк йәки уның ерен файҙаланыу хоҡуғын раҫлауҙы алырға тырыша (Германияла Stadtprivilegien, Freiheitsbrief, Handefest). Империя ҡалалары, француз ҡалалары кеүек үк, король йәки урындағы феодалдан ала. Уның үлеменән һуң, билдәле бер хаҡ түләп, уның вариҫынан яңыһын алалар. Әммә ҡайһы бер ҡалалар дөйөм өлгөгә эйәрмәй һәм үҙҙәрен акттар менән тәьмин итмәй. Мәҫәлән, Майнц ҡалаһының уставы булмай, был үҙенең тәбиғи хоҡуҡтары, тип аңлата. Был төп ҡала документтарынан тыш, ҡалаларҙа түбәндәге акттар булдырыла:
Күрһәтелгән сәбәптәр арҡаһында урта быуаттарҙа һаҡлауҙы талап иткән бик күп документтар һәм акттар күбәйә. Акттарҙы һаҡлау өсөн тәүҙә сиркәү урын бирә. Иң мөһим документтар Рим Папаһы (Ватикан китапханаһының иң бай архивы) һәм епископтар тарафынан һаҡлана, ә һуңынан һәр ғибәҙәтхана архив булып хеҙмәт итә.
Әммә, әлбиттә, сиркәүҙәр һәм монастырҙар һаҡлау өсөн иң мөһим эштәрҙе генә алған. Тиҙҙән ҡалалар ҡала советтары ҡарамағында акттарҙы һаҡлау өсөн урындар булдырырға кәрәк тип таба. Ә һуңынан, сиркәүҙәр өлгөһөнә эйәреп, алпауыттар архивтар ойоштора башлаған.
Бай ер биләүселәр замоктарында, был эште капеллан башҡара. Сөнки ер биләүсе уға акттарҙы сиркәүҙә һаҡларға ҡуша; унда урын етмәгәндә, капелландың бойороғо буйынса archivium йәки armarium өсөн махсус бина бүленә (йышыраҡ башняла).
Төрлө аңлашылмаусанлыҡтарҙы хәл иткәндә архивҡа, капелланға мөрәжәғәт итергә кәрәк булғанлыҡтан, канцелярия начальнигы, канцлер, уның етәкселеге аҫтына ҡуйыла. Шуға күрә йыш ҡына канцлерҙар итеп дини кешеләр ҡуйыла, ә ҡайһы берҙә уны канцлер үҙе тәғәйенләй. Дин әһелдәренең һарай сиркәүе капелландары булырға ынтылышы һиҙелерлек була, сөнки был уларға күп мөмкинлектәр аса. Руханиҙарҙың был ынтылышына епископтар ҡаршы торорға тырыша.
Боронғо архивтарҙағы эштәре уларҙы һаҡлаусыларҙың тарихи белемен арттыра: палеография һәм дипломатияны белеү руханиҙарҙың ғына түгел, архивтар менән идара итеүсе бик күп донъяуи архивсыларҙың да хеҙмәтен күрһәтә, архив эшенә ҡағылышлы XVIII быуатта быуатта тотош әҙәбиәтте барлыҡҡа килтерә. Францияла ғына, мәҫәлән, XVIII быуатта 10 000-дән ашыу төрлө архив булған. Урта быуат архивтарының был мираҫы яңы дәүләттәр тарафынан бер тигеҙ файҙаланылмай.
Рәсәйҙә архивтар тарихы
Башта бында ла суд эштәре туҙҙа билдәләнә, әммә суд практикаһы талабы буйынса (Псков суды уставы, Энгельман ред. буйынса 14, 28, 30, 38-се статьялар һ. б.) таҡталар урынына яҙма акттар тарала башлай. XV быуатҡа Новгород феодаль Республикаһының Дәүләт архивы ойошторола. И. П. Шасколскийҙың эҙләнеүҙәренә ярашлы, был киң архив, алдан уйланылғанса, Новгородты Мәскәүгә ҡушҡандан һуң, кенәз власы тарафынан емерелмәй, ә Ярослав һарайындағы яраҡһыҙ бинала ташландыҡ хәлдә була, унда ул бер нисә йыл дауамында ташландыҡҡа әүерелә. Был факт XV—XVII быуаттарҙағы Рәсәй дәүләте властары тарафынан тарихи документтарҙың һаҡланып ҡалыуына иғтибар бирмәүен күрһәтә.
Әҙәбиәт
Ассман Ян. Культурная память: Письмо, память о прошлом и политическая идентичность в высоких культурах древности / Перевод с нем. М. М. Сокольской. — М.: Языки славянской культуры, 2004. — 368 с.; Гельман-Виноградов К. Б. Особая миссия документов // Отечественные архивы. — 2007. — № 4. — С. 13-24; Медушевская О. М. Архивный документ, исторический источник в реальности настоящего // Отечественные архивы. — 1995. — № 2. — С. 9 — 13;
Менделеев Дмитрий Иванович
Менделеев Дмитрий Иванович (8 февраль 1834 йыл — 2 февраль 1907 йыл) — Рәсәй империяһының энциклопедист ғалимы: химик, физикохимик, физик, метролог, иҡтисадсы, технолог, геолог, метеоролог, нефтсе, педагог, юғары мәктәп уҡытыусыһы, һауала осоусы, приборҙар яһаусы. Санкт-Петербург университеты профессоры; Император Санкт-Петербург Фәндәр Академияһының физика төркөмө буйыынса ағза-корреспонденты; Иң билдәле асышы — химик элементтарҙың периодик ҡануны һәм элементарҙың периодик таблицаһы — Ғаләмдең төп ҡанундарының береһе, тәбиғәт фәненең айырылғыһыҙ бер өлөшө. «Химия нигеҙҙәре» («Основы химии») исемле классик ғилми хеҙмәт авторы.
Бала сағы
Дмитрий Иванович Менделеев 1834 йылдың 8 февралендә (иҫке стил буйынса 27 ғинуарында) Тубыл ҡалаһында ул ваҡытта ҡала гимназияһының һәм Тубыл округы училищелары директоры булған Иван Павлович Менделеев (1783—1847) менән Мария Дмитриевна Менделеева (ҡыҙ фамилияһы Корнильева, 1786—1873) ғаиләһендә тыуған. Дмитрий һуңғы, ун етенсе (икенсе мәғлүмәттәр буйынса,ун дүртенсе ) бала була. Ошо ун етенең һигеҙе сабый саҡта уҡ вафат була (уларҙың өсәүһенә ата-әсәләре хатта исем дә биреп өлгөрмәй), ә 14 йәшлек Маша исемле ҡыҙҙары 1820-се йылдар уртаһында Һарытау ҡалаһында үпкә сире сихуттан (чахотканан) үлеп ҡала. Дмитрий Менделеевтың тыуыуы тураһында тарихи яҙыу һаҡланып ҡалған:  — Тубыл ҡалаһының Богоявленский сиркәүе буйынса 1834 йылда тыуыусылар теркәлгән метрик китаптың һарғайып бөткән бер битендә түбәндәге һүҙҙәр яҙылған: «27 января Тобольской гимназии директора — надворного советника Ивана Павловича Менделеева от законной его жены Марии Дмитриевны родился сын Дмитрий».
Д. И. Менделеевтың бала саҡ йылдары декабристарҙың Себерҙә һөргәндә булған ваҡытҡа тура килә. Александр Муравьёв, Пётр Свистунов, Михаил Фонвизин]] нәҡ Тубыл губернаһында йәшәй. Дмитрий Ивановичтың Ольга апаһы декабристарҙың Көньяҡ ойошмаһының элекке ағзаһы Николай Васильевич Басаргинға кейәүгә сыға, һәм улар оҙаҡ ваҡыт Ялуторовск ҡалаһында декабрист Иван Пущин менән күрше йәшәй. Иван Павлович үлеп киткәс, был декабристар бергәләшеп Менделеевтарҙың һиҙелерлек мохтажлыҡ кисергән ғаиләһенә даими ярҙам итеп тора.
Урал заводтарында булыуы
Рәсәй империяһының финанс министры С. Ю. Виттеның ҡушыуын үтәп, 1899 йылда Дмитрий Менделеев Урал заводтарының эшен тикшереү буйынса Петербург Фәндәр академияһының фәнни экспедицияһын етәкләй. Ул етештереүсәнлеген һәм сеймал базаһын өйрәнеү өсөн Әүжән‑Петровск заводтарында, Белорет заводында, Белембай заводында, Богословский заводында, Златоуст (Косотур) заводында, Ҡағы заводында, Ташлы заводтарында, Ҡытау‑Ивановка заводында, Ҡыштым заводтарында, Һатҡы заводында, Эҫем заводтарында, Сысәрт заводтарында, Тирлән заводында, Шайтан заводында, Йоҡ‑Кама заводында булып киткән. Экспедиция тимер мәғдәнен сығарыуҙың һәм уны разведкалауҙың магнит алымдарын ҡулланыу перспективаларын, Уралдың һәм сиктәш биләмәләрҙең ағас яғыулығы ресурстарын һәм урман байлыҡтарын тергеҙеү проблемаларын, тулы металлургия циклын ойоштороу мәсьәләләрен өйрәнә. Экспедицияның һөҙөмтәләре нигеҙендә 1900 йылда Д. И. Менделеев мөхәррирлегендә «1899 йылда Урал тимер сәнәғәте» («Уральская железная промышленность в 1899 г.»”) китабы баҫылып сыға.
Ҡаранай (Мәсетле районы)
Ҡаранай (Каранаево) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Дыуан-Мәсетле ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452565, ОКАТО коды — 80242820005.
Урамдар
Урам исеме :
Эльсе Фишер
Эльсе Мари Фишер, шулай уҡ Фишер-Бергман (швед. Else Marie Fisher; 1 март 1918, Мельбурн, Австралия — 3 март 2006, Стокгольм, Швеция) — швед бейеүсеһе, хореограф, актриса, театр режиссёры һәм драматург.
Биографияһы
Эльсе Фишер 1918 йылдың 1 мартында Австралияла, Мельбурнда тыуған. Атаһы Эйнар Фишер, инженер һәм һәүәҫкәр-энтомолог һәм әсәһе Эйвор Фишер, туҡыма буйынса рәссам була. Кесе һеңлеһе Ранди, һуңғараҡ шулай уҡ рәссам һәм дизайнер була. 1922 йылда ғаилә Стокгольмға күсенә. 1929 йылда Эльсеның атаһы вафат була.
Иртә йәшенән Эльсе бейеүсе булырға хыяллана һәм 1939 йылда бейеү уҡытыусыһы дипломын ала. Халыҡ-ара карьераһына башланып киткән һуғыш ҡамасаулай, әммә бейеүсе һәм хореограф булып эшләй. 1942 йылда ул Стокгольмдың Sagoteatern театрында режиссёр Ингмар Бергман менән таныша, шул саҡта Бергман был театр менән етәкселек иткән була. Һуңғараҡ ул Бергман менән уның постановкаларында хореограф сифатында хеҙмәттәшлек итә. Шул саҡта, 1942 йылда, Эльсе Фишер клоун Беппо тураһында балалар өсөн пьеса яҙа, уны ҡуя һәм үҙе унда уйнай. Төрлө театр сәхнәләрендә ҡуйылған «Клоун Беппо» ҙур уңышҡа эйә була.
1943 йылда Эльсе Фишер Ингмар Бергманға кейәүгә сыға. Һуңғараҡ Бергман үҙенең «Laterna magica» хәтирәләр китабында былай тип яҙа: «Мин күсмә актерҙар төркөмөнән Эльсе Фишерға өйләндем. Ул талантлы бейеүсе һәм хореограф һанала — һөйкөмлө, юмор хисе менән аҡыллы ҡатын». Ирле-ҡатынлының ҡыҙҙары Лена тыуа. В 1944 йылда улар бергә Хельсингборгҡа барырға йыйына, унда Бергман ҡала театрын етәкләргә тейеш була, әммә Эльсеның үҙендә һәм уның ҡыҙында туберкулёз диагностикалана. Бергман яңғыҙы китә, хорегораф сифатында Эльсе уға үҙе менән бергә уҡыған Мари Вигманды тәҡдим итә. Режиссёр һәм хореограф араһында тиҙҙән роман башлана, һәм 1946 йылда Бергман артабан Лундстремға өйләнер өсөн Эльсе менән айырылыша. Ләкин Фишер менән Бергмандың театр сәхнәһендә хеҙмәттәшлеге 1957 йылға тиклем дауам итә.
Эльсе Фишер 2006 йылдың 3 мартында Стокгольмда вафат була һәм Сольнала Төньяҡ зыяратта ерләнә.
Акимкин Василий Геннадьевич
Акимкин Василий Геннадьевич (3 июль 1965 йыл) — Рәсәй ғалим-эпидемиологы. Рәсәй Фәндәр академияһы академигы (2016, 2014 йылдан ағза-корреспонденты), Рәсәй Медицина фәндәре акалемияһының ағза-корреспонденты (2011), медицина фәндәре докторы, профессор. Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының баш дәүләт санитар табибы (2007—2010). Роспотребнадзорҙың эпидемиология үҙәк ғилми-тикшеренеү институты директоры (2018 йылдан), И. М. Сеченов исемендәге Беренсе Мәскәү медицина университетының дезинфектология кафедраһы мөдире (2009).
Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәтенең фән һәм техника өлкәһендәге премияһы лауреаты (2017). Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы (2010).
Биографияһы
Новосибирск дәүләт медицина институтының медицина факультетында дүрт курсты уҡығандан һуң Томск медицина институтының хәрби-медицина факультетына күсерелә һәм уны 1988 йылда тамамлай. 1994 йылда Хәрби-медицина академияһының етәкселек итеүсе медицина составы факультетын «эпидемиология» һөнәре буйынса отличие менән тамамлай.
1988—1991 йылдарҙа армияла, Киев хәрби округының уҡыу үҙәгендә табип булып хеҙмәт итә. 1988 йылда Чернобыль АЭС-ындағы авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнаша.
1994 йылда Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының 736-сы санитар-эпидемиологик күҙәтеү үҙәге санитар-эпидемиологик лабораторияһының эпидемиология бүлегенең өлкән эксперт-табибы итеп тәғәйенләнә. 1995 йылдан алып Н. Н. Бурденко исемендәге Баш хәрби клиник госпиталдә табип-эпидемиологтан госпиталь начальнигының ғилми-методик эштәр буйынса урынбаҫары — ғилми-методик үҙәк начальнигына тиклем хеҙмәт юлы үтә, госпиталдең баш эпидемиологы була , үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының госпиталь инфекциялар лабораторияһының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткәре була.
1999 йылдан 2005 йылға тиклем аспирантураның медицина-профилактика факультетының эпидемиология кафедраһы профессоры, ә 2009 йылдан — Рәсәй Федерацияһында дезинфектология кафедраһын, И.M. Сеченов исемендәге Беренсе МДМУ профессиональ белем биреү институтының был дисциплинаға махсуслашҡан берҙән-бер кафедраһын етәкләй.
2007—2010 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһы Оборона министрлығының баш санитар табибы.
2011 йылдан ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеген күҙәтеү федераль хеҙмәтенең ғилми-тикшеренеү институтының фәнни эштәр буйынса директор урынбаҫары.
2018 йылдан ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау һәм кеше именлеген күҙәтеү федераль хеҙмәтенең эпидемиология Үҙәк ғилми-тикшеренеү институты директоры.
Рәсәй Федерацияһы Мәғариф һәм фән министрлығы ҡарамағындағы Юғары аттестация комиссияһының медицина һәм профилактик фәндәр буйынса эксперттар советы секретары, эпидемиология үҙәк ғилми-тикшеренеү институтының Д 208.114.01 диссертацион советы ағзаһы.
Махаиха
Махаиха — Рәсәй йылғаһы. Алтай биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Островное күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кучук күле һыу бассейны. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Обь һәм Иртыш йылғалары араһындағы тымыҡ район.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Акимкин Василий Геннадьевич
Биографияһы
Почет ордены (2006), шулай уҡ Почет грамоталары һәм миҙалдар менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһы оборона министрының, Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрының, Рәсәй Федерацияһының баш дәүләт санитар табибының, Рәсәй Медицина фәндәре академияһының, Рәсәй Федерацияһы субъекттары һәм өлкәләре министрлыҡтары һәм департаменттарының Рәхмәт хаттарына эйә. «Фундаменталь фән һәм медицинаға ҡарамаған һөнәрҙәр вәкилдәренең медицина үҫешенә индергән өлөшө өсөн» номинацияһында Рәсәйҙең иң яҡшы табиптарына бирелгән «Призвание» Милли премияһы лауреаты(2011).
600 баҫылып сыҡҡан фәнни хеҙмәттәр, шул иҫәптән 6 монография, 7 ҡулланма, 2 китап, 40-тан ашыу методик әсбаптар, күрһәтмәләр һәм тәҡдимдәр, санитар-эпидемиологик ҡағиҙәләр, Рәсәй Федерацияһының 2 уйлап табыу буйынса патенты авторы.
Киртыгорт-Юган
Киртыгорт-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Хейги-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 212 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 64 км.
Козола
Козола — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Торс күле- исемһеҙ №4245 йылғаһы ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 7 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Солигалич (станция)
Тарих
Тимер юл станцияһы Монзенский тимер юлы селтәренең киңәйтелеүе һәм Солигалич эзбиз комбинатының продукцияһын ташыу арҡаһында 1960 йылда асылған. Әммә станция тимер юлының төп трассаһына эләгә алмай (ул Солигаличтан ситтә үтә).
Тасуирлама
Станция 5 юлдан толра, уларҙа техника һәм Солигалич эзбиз комбинатының ҡабул ителгән һәм оҙатыла торған продукцияһы тейәлгән составтар тора. Шулай уҡ юлдарҙа ғәмәлдән сығарылған локомотив һәм вагондар тора. Юлдарҙың бергә ҡушылған төньяҡ тамағында тимер юл уғы (стрелкаһы) тора, унан Солигалич эзбиз комбинатының йөк оҙатыу юлы башлана. Юлдың оҙонлоғо 500 метрға тиң көньяҡ тамағы эшләмәй торған тупик менән тамалана.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Солигалич — ҡала, ул станциянан алыҫ түгел урынлашҡан.
Һылтанмалар
Фотографии станции Солигалич на «Сайте о железной дороге» Сергея Болашенко
Кесе Ляпка
Кесе Ляпка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ляпка йылғаһының һул ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Үрәҙмәт
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Ауылға Нуғай даруғаһы Меркет-Мең улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә 1747 й. керҙәшлек килешеүе буйынса типтәрҙәр нигеҙ һала. Тәүге төпләнеүсе Ураҙмәт Иҫәнбаев исеме менән аталған. 1865 й. 50 йортта 300 кеше йәшәгән. Игенселек, малсылыҡ, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған. 1906 й. шулай уҡ бакалея кибете теркәлгән.
Демокрит
Демокри́т Абдералы (Δημόκριτος; Абдера, яҡынса б. э. т. 460 йыл — яҡынса б. э. т. 370 йыл) — боронғо грек фәлсәфәсеһе, Левкипптың уҡыусыһы. Атомистикаға нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Фракиялағы Абдера ҡалаһында тыуған.
Э
{| align=right cell-padding=11px Ээ [э] — Башҡорт алфавитының утыҙ туғыҙынсе хәрефе.
Башҡорт алфавитында
Һуҙынҡы хәрефтәргә инә: а, е, ё, и, о, ө, у, ү, ы, э, ә, ю, я.
Эллингсхаузен
Эллингсхаузен (Ellingshausen) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылындағы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 254 кеше йәшәй. Майҙаны — 6,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 310 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 98617 һәм автомобиль коды SM.
Ошим-Ега
Ошим-Ега — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе, Омск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Янгуловская йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Тобол йылғаһы ҡушылған урынған Ханты-Мансийск ҡалаһына тиклем (үрҙәрәк), Конда йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Тоболдан Обь йылғаһына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡансура Карьеры
Географияһы
Ҡасаба округ үҙәге Ҡыуандыҡ ҡалаһынан көнбайыш-төньяҡ-көнбайыштараҡ, яҡынса 17 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Климаты
Ҡасабаның климаты, Ҡыуандыҡ районына хас булғанса, уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ айырылып тора. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуар, уртаса айлыҡ температураһы яҡынса −20,5оС — 35 оС. Атмосфера яуым-төшөмө бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, шуның менән бергә күпселек өлөшө яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, уның дауамлылығы уртаса 150 көн тәшкил итә.
Тарихы
Ҡасабаға совет осоронда ҡырсынташ сығарыу урыны янында нигеҙ һалынған. Торама эргәһендә урынлашҡан Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән алып бирелгән. 2016 йылға тиклем Ҡыуандыҡ районы Ейәнсура ауыл Советына ингән, муниципаль берәмектәрҙе үҙгәртеп ҡороуҙарҙан һуң Ҡыуандыҡ ҡала округы составында ҡалған.
Этимологияһы
Карьерға исем Башҡорт Ҡансураһы ауылы исеменән бирелгән, сөнки ҡырсынташ ошо ауылдан йыраҡ түгел сығарылған. ''С. М. Стрельников'' - Ырымбур өлкәһенең топонимикаһы белгесе, уның «Кувандыкский край в географ ических названиях» тигән китабында биргән мәғлүмәт буйынса, Ҡансура - башҡорт исеме, был исем менән Башҡорт Ҡансураһы һәм Урыҫ Ҡансураһы тигән ойконимдар барлыҡҡа килгән. Т. Кусимова, С. Бикҡолова төҙөгән "Башҡорт исемдәре" һүҙлегендә Ҡансура исеме, хан+сура һүҙҙәренән хасил булған; батыр, ҡыйыу; хаким тигән мәғәнәләр бирә, тигән аңлатма бирелгән.
Икенсе исеме "Ҡансыра ҡырсынташ карьеры ҡасабаһы".
Халҡы
2002 йылдың халыҡ иҫәбе мәғлүмәттәре буйынса 38 кеше (урыҫтар 87%) даими йәшәгән, 2010 йылда 34 кеше ҡалған.
Хайфа
Хайфа (חֵיפָה, حَيْفَا; шулай уҡ Хейфа һәм Хефа булараҡ телгә алына — ҙурлығы буйынса Израиль дәүләтенең өсөнсө ҡалаһы һәм ҙурлығы буйынса беренсе урында торған диңгеҙ порты, Кармель тауы битләүендә ята. Халҡы — 281 087 кеше (2018 йыл). 1948 йылда Хайфала 98 600 кеше йәшәгән.
Башҡорт тарихы йылы
Тарихы
2021 йылда Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты иғлан иткән тематик йыл. Ул тарихи Башҡортостан территорияһында йәшәгә башҡорттар тарихына арнала.
Хайфа
Атаманың этимологияһы
Бер версия буйынса, ҡала исеме חוף יפה «хоф яфе» — «матур яр» һүҙенән сыҡҡан тип аңлатыла.
Ҡала исемен тәре йөрөтөүселәр Иисус Христосты тәрегә аҫтырған ҡаһин Каиафа исеме менән бәйле тип әйтәләр.
Тағы бер версия буйынса, был атама «хаффа» — «яр» һүҙенән килеп сыҡҡан тип аңлаталар (арамей теле был төбәктә элек киң таралған булған).
Шулай уҡ тағы бер фараз חפה «хап» һүҙ тамырынан — «укрывать (йәшереү)» һүҙенән килеп сыҡҡан тигән версия. Кармель тауы Хайфа гаванын көньяҡ һәм көнсығыш елдәренән һаҡлап тора, уның армыттары Урта диңгеҙ өлөшөн һәм диңгеҙ ҡултығын ҡышҡы штормлы көнбайыш елдәренән тәбиғи  һаҡлаусы булып тора. Борон Хайфаның бәләкәй генә ауыл булғанын иҫәпкә алғанда, «Хайфа» һүҙен «хәүефһеҙ, көпләнгән гавань» тип тржемә итергә мөмкин.
Хайфа тарихы, ҡаланың үҙенсәлектәре
Хайфа рим дәүерендә үк нигеҙләнгән була. Талмуд ваҡытында (III—v быуат б.э.) Хайфа урынында сәскә атҡан йәһүд ултырағы тора. Тәре йөрөтөүселәр ваҡытында (XI быуат) ул ҙур ғына ултыраҡ була һәм Урта диңгеҙҙәге эре порт булып һанала. Кармель тауында кармелиттар ордены урынлашҡан була.
1880 йылдар аҙағында Хайфа эре портлы ҡалаға әйләнә — Фәләстиндың төп диңгеҙ ҡапҡаһы булып тора.
1930 йылдарҙа Хайфа Эрец-Исраэлгә рөхсәтһеҙ инеү үҙәге булып тора. Күпселеге рөхсәтһеҙ репатриант йәһүдтәр, шул иҫәптән нацистик Германиянан ҡасҡандар Хайфа порты Фәләстингә килә 1944 йылда Хайфа халҡының күпселеген йәһүд халҡы тәшкил итә, ул мәлдә Хайфала 128 мең кеше иҫәпләнә.
Хайфаның топографик төҙөлөшө үҙенсәлекле. Түбәнге ҡала һәм порт офистар һәм эшлеклелек үҙәге Ҡаланың урталағы өлөшө — Адар-ха-Кармель — Хайфа районында сауҙа үҙәге булып тора. Тау түбәһендә күңел асыу һәм һатып алыу үҙәктәре, шулай уҡ райондың абруйлы биналары һәм ҡунаҡханалары урынлашҡан. Диңгеҙ буйы үҙ эсенә Израилдең иң ҙур портын һәм пляждарын алып тора. Хайфала дини һәм милли түҙемлелек һәм дуҫлыҡ атмосфераһы хөкөм һөрә. Бында төп дин Бахаи ғибәҙәтханаһы бар, уның алтын менән ялатылған көмбәҙҙәре ҡаланың визит карточкаһы булып тора. Шуға ҡарамаҫтан, йәһүд-ғәрәп конфликты Хайфаға ла ҡағыла; уның иң ҡанлы сағылышы Хайфа нефть ҡыуыу комбинатында була һәм уның артынан ғәрәп ауылы Балад-эш- Шейхҡа «Хагана» һөжүме була
Оҙаҡ ваҡыт Хайфа Акконың порт ҡушылдығы сифатында үҫә һәм аҡрынлап эре тимер юл төйөнөнә (узелына) һәм үҙәк диңгеҙ ҡапҡаһына әйләнә.
Кармель морононда Тель-Шикмон («сикомор убаһы») археологик ҡаҙыныуҙарҙың киң зонаһы йәйелеп ята. Шулай уҡ кармелиттарҙың Стелла Марис («диңгеҙ йондоҙо») монастыры биналары ла бик ҡыҙыҡлы; фән һәм технологиялар музейы бинаһы — тарихи Технион бинаһы (1912 йыл, архитекторы А. Бэрвальд); Мошава Германит колоритлы районы («немец колонияһы»); ҡала янындағы  Исфия һәм Далият эль-Кармель друз ауылдары; ә Ган-Эм («Әсә баҡсаһы»), уның территорияһындағы Боронғо заман тарихы музейы һәм зоопарк; Хайфа ҡалаһы музей комплексы; рәссам Иосиф Манэ-Кац музейы; рөхсәтһеҙ иммиграция музейы; Милли диңгеҙ музейы; Музыка музейы; япон стилендәге «таш баҡса» урынлаштырылған Япон халыҡ сәнғәте музейы; Сионизм бульварындағы «Скульптуралар баҡсаһы»  мосолмандарҙың Әхмәҙи сектаһына ҡараусылары йәшәгән Кабабир кварталы, иң ҙур парктарҙың береһе - Хайфа университетының кампусына терәлеп торған Ха-Кармель ҡурсаулығы. Кармель. теҙмә армыты теҙмәһендә, Хайфа ҡалаһынан 25 км көньяҡтараҡ, барон Эдмонд Ротшильд һәм уның ҡатынының күркәм кәшәнәһе урынлашҡан.
Хайфала Израилдең берҙән-бер «Кармелит» метро-фуникулеры бар (6 туҡталышлы), ул Түбәнге һәм Үрге ҡалаларҙы бәйләп тора, юл ваҡыты — яҡынса 8 минут, линияла ике поезд йөрөп тора.
Халыҡ
Израиль Үҙәк статистика бюроһы мәғлүмәттәре буйынса Хайфа халҡы 2018 йыл башында 281 087 кеше тәшкил итә[5]. 82 процентын йәһүдтәр (шуларҙың 1/3 өлөшө - элекке СССР-ҙан күскән халыҡ), ҡалған халыҡ - ғәрәптәр (башлыса христиан динлеләр) һәм друздар.
Юғары белем
Израилдең ике мөһим ике юғары уҡыу йорто Хайфала урынлашҡан: Хайфа университеты һәм Технион.
Театр
Хайфала Хайфа ҡала театры эшләй.
Спорт
Хайфа ҡалаһында 2014 йылда төҙөлгән «Самми Офер» стадионы урынлашҡан, бында төрлө спорт ярыштары үткәрелә. .
Климат
Бында урта диңгеҙ климаты. Яуым-төшөм башлыса ноябрь-апрелдә. Кармель тауы Хайфаны елдәрҙән һаҡлай, шунлыҡтан бында уртаса һауа дымлылығы юғары була.
Хайфаның туғанлашҡан ҡалалары
Источник дат — официальный сайт хайфского муниципалитета, если не указано иначе.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Селена Гомес
Биографияһы
Селена Мари Гомес 1992йылдың 22 июлендә, АҠШ-тың Техас штаты Гранд-Прейри ҡалаһындағы Мэнди Корнетт һәм Рикардо Гомес ғаиләһендә тыуа. Селенаның атаһы — латин-америкалы, ә әсәһе итальян-инглиз сығышлы. Гомес үҙ исемен ул осорҙағы танылған йырсы — Селена хөрмәтенә ала. Уға 5 йәш булғанда, уның атаһы менән әсәһе айырылыша. Әсәһе, театр актрисаһы, үҙенең ҡыҙын бер ялғыҙы ғына тәрбиәләй һәм үҙенең актёр эшсәнлеге менән ҡыҙына ла был юлды һайларға ярҙам итә. 2006 йылда Мэнди Брайан Тифиға кейәүгә сыға, шунан һуң Селена ҡушма фамилия йөрөтә башлай — Тифи-Гомес.
Карьераһы
Ә 2009 йылда иһә, «Вэйверли Плэйс тылсымсылары» телесериалынан сығып, тулы метражлы «Вэйверли Плэйс тылсымсылары кинола» исемле фильм дөнъя күрә.
2010 йылда Селена төп рольләрне «Рамона һәм Бизус» һәм «Монте-Карло»  фильмынарында уйный.
2010 йылда Селена шулай уҡ Люк Бессондың «Артур һәм ике донъя һуғышы» фильмында төп ролде башҡарған Принцесса Селенияны тауышландыра.
Флора (мифология)
Флора (Flora) — сәскәләр, сәскә атыу, яҙ һәм баҫыу емештәренең боронғо рим алиһәһе. Грек алиһәһе (нимфа) Хлорида менән тиңләштерелә. Овидий һөйләгән риүәйәткә ярашлы, күкрәгендә тирә-юндә таралған сәскәләр урғылған Флораға көнбайыш еле аллаһы Фавоний (ул боронғо рим Зефирына тап килә) тарафынан эҙәрлекләнгән ер нимфаһы Хлорида әйләнә. Флора хөрмәтенә Боронғо Римдә даими рәүештә байрамдар — Флоралиялар үткәрелә.
Тарихи мәғлүмәттәр
Флора алиһәһенең яҡынса аналогтары башҡа мифологияларҙа ла бар: был тәбиғәтте, ғөмүмән, уның яҙғы уяныуын, үҫемлектәрҙе һәм бер ни тиклем игенселекте ҡурсалаусыны кәүҙәләндергән илаһтар;  Бындай аллалар миҙгелле цикллы биләмәләрҙә йәшәүсе йәки йәшәгән халыҡтарҙың мифологияһы өсөн ғәҙәти күренеш.
Флора культы Урта Италияла, борон ваҡыттан, б.э. тиклем VIII быуатта Римға нигеҙ һалынғанға тиклем сабиндарҙа киң таралған. Был культ, бәлки, боронғо грек сығышлы булғандыр. Сабиндарҙа алиһә хөрмәтенә хәҙер апрель һәм май айына тап килгән ай атала (mese Flusare = mensis Floralis). Сабиндарҙың легендар батшаһы Тит Таций һәм Римға нигеҙ һалыусы Ромул был ҡала менән берлектә идара итә башлайҙар (,"сабин ҡатын-ҡыҙҙарын урлау" кеүек билдәле эпизодтан һуң римлеләр һәм сабиндар араһындағы һуғыш тамамланғас), Таций Флора хөрмәтенә ғибәҙәт ҡылыуҙы бында ла ойоштора. Римдың ярым легендар батшаһы Нух Помпилий (беҙҙең эраға тиклем VIII—VII быуаттар) уның культы менән идаралыҡ иткән махсус фламин — flamen Floralis (ҡанбаба) урынлаштыра. Билдәле булыуынса, уңыш ебәреү һәм граждандар общинаһының үҫеше тураһында аллаларға ғибәҙәт ҡылыу бурысы ингән 12 ағзанан торған рим ҡанбабалары коллегияһы (Арвал ағай-энеләре тип атала), Флораға ҡорбандар килтерә. Рим байрамдарының боронғо исемлектәре Флора хөрмәтенә байрамды телгә алмай; был, моғайын, уның башҡа аграр байрамдарҙағы кеүек үк күсмә булыуы менән аңлатылалыр (feriae conceptivae). Моғайын, был байрам башта апрель аҙағында йәки май башында үткәрелгәндер, ә һуңынан Флора хөрмәтенә уйындар — флоралиялар (ludi Florales) менән ҡыҫырыҡлап сығарылғандыр. Филолог Н. П. Обнорский Флора культы боронғо грек сығышлы булған тип иҫәпләй, сөнки сиркәү төҙөү һәм уйындар ойоштороу бурысы Сивилл Китаптары тарафынан билдәләнгән, ә флоралиялар тыйнаҡһыҙ характер менән айырылып торған.
Флора хөрмәтенә уйындар
Флора хөрмәтенә уйындар беҙҙең эраға тиклем 238 йылда, Флора ғибәҙәтханаһын изгеләндергәндән һуң, ойошторола (башҡа мәғлүмәттәр буйынса — беҙҙең эраға тиклем 241 йылда). Ғибәҙәтхана Ҙур цирк — иң ҙур Рим ипподромы эргәһендә урынлашҡан. Италий ғибәҙәтханаһы Flora rustica рим убаһында Квириналда күрәһең, ҡорам булмағандыр, ә намаҙ йорто (sacellum) булғандыр. Беҙҙең эраға тиклем 173 йылдан Флоралиялар даими байрамға әүерелә, улар йылына бер тапҡыр үткәрелә; Гай Юлия Цезарь (беҙҙең эраға тиклем I быуат) ваҡытында байрам алты көн, 28 апрелдән 3 майға тиклем дауам итә. Флоралиялар ваҡытында ишектәр сәскә таждары менән биҙәй, ә Рим халҡы, шулай уҡ кейемдәрен сәскәләр менән биҙәп, күңел асыуға бирелә. Флоралиялар ваҡытында ҡатын - ҡыҙҙар төрлө төҫтәге күлдәктәрҙә йөрөгән, ә был башҡа ваҡытта тыйылған булған.
Мифологияла
Байрамдарҙы һәм Римдың изге көндәрен һүрәтләгән «Фасты» поэмаһында Флора алиһәһенең мифологик тарихы, шул иҫәптән уның барлыҡҡа килеүе тураһында ентекле мәғлүмәтте Рим шағиры Овидий Назон (б. э. т. 43 йыл — б. э. 17 йәки 18 йыл) яҙа. Овидий уҡыусыға күп сәскәле таждар менән биҙәлгән Флораны «сәскәләр әсәһе» булараҡ күрһәтә, уның ауыҙынан «яҙғы раузалар һулышы»  һәм  хатта яҡында булмаған сағында уҡ уның нескә хуш еҫе һиҙелә. Флора кешеләргә «ләззәт өсөн бүләктәр» бирә (уның бүләктәр араһында, атап әйткәндә, бал атала) һәм «йәшлек йылдарында рәхәтләнеп йәшәргә» саҡыра. Овидий һөйләүенсә, тәүҙә алиһә Элизияла йәшәгән грек нимфаһы Хлорида була; бер ваҡыт уға көнбайыш еле аллаһы, яҙ илсеһе Зефир иғтибар итә. Уны тормош иптәше итеп алғандан һуң, ул уға емеш баҡсаһы бүләк итә һәм ябай нимфанан гөл, сәскә, яҙ һәм баҫыу емештәренең гүзәл алиһәһенә әйләндерә, унан баҫыуҙарҙа сәсеүлектәрҙең, йөҙөм һабағының, зәйтүн ағастарының, борсаҡтарҙың һәм яҫмыҡ сәскә атыуы, уңыштың күпме яҡшы булыуы, йылдың күпме бай буласағы бәйле. Овидий, Флораның латинса исеме, уның грекса исеменең боҙоп әйтелгән варианты ғына, тип яҙа. Риүәйәткә ярашлы, тап Флора Адонис, Аттис, Крокус һәм Нәркәс кеүек боронғо грек мифологияһы персонаждарын үҫемлеккә әйләндерә.
Флора сәнғәттә һәм эпонимикала
Флора алиһәһе образы рәссамдар араһында бик популяр. Мәҫәлән, Иртә Яңырыу осороноң итальян рәссамы Сандро Боттичелли «Яҙ» (1482) картинаһында осоп барған Зефир аллаһы эҙәрлекләгән Флораға әүерелеүсе Хлорида нимфаһы һүрәтләнгән. Был сәхнәнең сәнғәтте өйрәнеү интерпретацияһына ярашлы, Зефир (рухи башланғыс), Хлориданы (матди башланғыс) уятып, яңы исем тыуҙыра — матди һәм рухи башланғысты йөрөтөүсе, «бөтә нәмәне тыуҙырыусы» алиһә Флораны барлыҡҡа килтерә. Шулай уҡ Якопо Амигониҙың (1730) һәм Вильям Бугроның (1875) «Флора менән Зефира» картиналары, Клод Мишель Клодиондың «Зефир менән Флора» скульптураһы (1799) билдәле. Күп рәссамдар ҡатын-ҡыҙҙарҙы ошо алиһә образында һүрәтләй. Атап әйткәндә, Флора образында француз рәссамы Луи Каравактың Пётр I ҡыҙҙарын һүрәтләнгән бер нисә портреты бар; ул өс вариантта ижад иткән иң билдәлеһе — «Батша ҡыҙы Елизавета Петровнаның бала сағы портреты».
Нидерландтың Алсмер ҡалаһында Флора алиһәһе һыны ҡуйылған. Флора алиһәһе хөрмәтенә 1847 йылдың 18 октябрендә асылған Флора астероиды аталған. Билдәле бер биләмәлә үҫкән үҫемлек төрҙәренең йыйылмаһы — «флора» тип ошо алиһәнең исеме менән аталған. Сәскәләре тәүлектең билдәле бер ваҡытында ябылған һәм асылған үлән үҫемлектәре йыйылмаһынан декоратив сәғәттәрҙе («сәскә сәғәттәре»), «Флора сәғәттәре» тип атайҙар.
Алиһә Флора — бик күп сәхнә сәнғәте әҫәрҙәре персонажы. Улар араһында — Шарль Дидроның бер нисә композитор музыкаһына яҙылған «Зефир Һәм Флораһы» балеты (1795), Джузеппе Сартиның музыкаһына яҙылған Пекен Шевальеның «Флора Һәм Зефирҙың мөхәббәте» (1800) балеты, Рикардо музыкаһына яҙылған Мариус Петипаның «Флораның Уяныуы» (1894) балеты, Владимир Дукельский музыкаһына яҙылған Леонид Мясиндың «Зефир Һәм Флораһы» (1925) балеты.
Тим Бернерс-Ли
Биографияһы
Ата-әсәһе — Конуэй Бернерс-Ли (Conway Berners-Lee) һәм Мэри Ли Вудс (Mary Lee Woods) — математиктар була һәм тәүге «Манчестер Марк I» компьютерҙарын булдырыу өҫтөндә эшләй.
Эмануэль Уондсуэрт мәктәбендә, артабан Оксфорд Король колледжында уҡый. Шул мәлдә ул, монитор урынына телевизор ҡулланып, M6800 процессоры базаһында үҙенең тәүге компьютерын йыя. Бер тапҡыр Тим һәм уның дуҫы хакер атакаһын үткәргәндә тотола, шуға уларҙы университет компьютерын ҡулланыуҙан мәхрүм итәләр.
Оксфорд университетын 1976 йылда отличие менән физика бакалавры дәрәжәһендә тамамлаған Бернерс-Ли Дорсет графлығындағы «Plessey Telecommunications Ltd» компанияһында эшләй башлай, унда ике йыл эшләү осоронда, башлыса, транзакцияларҙы бүлеү системалары менән шөғөлләнә.
1984 йылда CERN стипендияһын алыуға өлгөшө һәм фәнни мәғлүмәттәр туплау өсөн бүленгән системаларҙы эшкәртеү менән шөғөлләнә. Шул ваҡытта «FASTBUS» системаһы өҫтөндә эшләй һәм үҙенең Алыҫ процедураларҙы саҡырыу (Remote Procedure Call) системаһын төҙөй.
1989 йылда, CERN-да Enquire документтар алмаштырыу эске системаһы өҫтөндә эшләп, Бернерс-Ли хәҙерге ваҡытта Бөтә донъя селтәре тип аталған глобаль гипертекст проектын тәҡдим итә. Проект раҫлана һәм ғәмәлгә ашырыла.
1991 йылдан 1993 йылға тиклем Тим Бернерс-Ли Бөтә донъя селтәре буйынса эшен дауам итә. Ул ҡулланыусыларҙан баһаламалар йыя һәм селтәрҙең эшен координациялай. Бына шул мәлдә ул беренсе тапҡыр үҙенең тәүге URI, HTTP һәм HTML спецификацияларын киң тикшереүгә сығара.
1994 йылда Бернерс-Ли Массачусет технологик институтында MIT-тың информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory — LCS and AI Lab) һәм 3Com нигеҙ һалыусылар кафедраһы етәксеһе була. Шул мәлдә ул кафедраның әйҙәүсе тикшеренеүсеһенә әйләнә. MIT-та Информатика лабораторияһын Яһалма интеллект лабораторияһына ҡушҡас, MIT — Информатика һәм яһалма интеллект лабораторияһы (MIT Computer Science and Artificial Intelligence Laboratory) барлыҡҡа килә.
1994 йылда ул MIT-тың Информатика лабораторияһы эргәһендә (Laboratory for Computer Science, LCS) йәғни W3C — Бөтә донъя селтәре консорциумына нигеҙ һала. Шул мәлдән алып әлегә тиклем Тим Бернерс-Ли консорциумға етәкселек итә. Консорциум Интернет өсөн стандарттар булдырыу һәм уларҙы ҡулланыуға индереү менән шөғөлләнә. Консорциум үҙ алдына, тотороҡло стандарттарҙы уларҙың үҙгәреп барған эволюцияһы менән яраҡлаштырып, Бөтә донъя селтәренең потенциалын тулыһынса асыу бурысын ҡуя.
2004 йылдың декабрендә Тим Саутгемптон университеты профессоры була. Университеттың етди ярҙамы менән ул Семантик селтәр проектын ғәмәлгә ашырырға ниәтләй.
Хәҙер Бернерс-Ли Бостон янындағы ҡалала ҡатыны һәм ике балаһы менән йәшәй, бөтә донъя буйлап йөрөргә ярата. Ул Бөйөк Британияла Асыҡ мәғлүмәттәр Институтына етәкселек итә.
Уйлап табыуҙары
thumb|[[1989 йылдың 13 мартында Тим Бернерс-Ли үҙенең босы Майк Сендаллға тәүләп мәғлүмәт менән идара итеү системаһын эшләүҙе тәҡдим итә 1989 йылда, CERN-да эшләгәнендә, Бернерс-Ли Бөтә донъя селтәре (World Wide Web) булараҡ билдәле булған проектын тәҡдим итә. Проект үҙ-ара гиперһылтанмалар менән бәйле гипертекслы документтарҙы баҫып сығарыуҙы күҙ уңында тота, был аҙым мәғлүмәт эҙләүҙе лә, уларҙы бер урынға туплауҙы ла еңеләйтер ине. Селтәр проекты CERN ғалимдары өсөн эшләнә һәм тәүге мәлдәрҙә CERN-дың эске селтәрендә генә ҡулланыла. Проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн Тим Бернерс-Ли (үҙенең ярҙамсылары менән бергә) URI индентификаторҙарын (һәм URL-ды), HTTP протоколын һәм HTML телен уйлап таба. Тап ошо технологиялар хәҙерге заман Бөтә донъя селтәре нигеҙенә һалына. 1991 йылдан 1993 йылға тиклемге осорҙа Бернерс-Ли стандарттарҙың техник спецификацияһын камиллаштыра һәм уларҙы баҫтырып сығара.
Проект сиктәрендә Бернерс-Ли донъялағы беренсе «httpd» веб-серверын һәм NeXT компьютеры өсөн донъялағы беренсе гипертекслы веб-браузерҙы булдыра, ул тәүҙә «WorldWideWeb», аҙағыраҡ технология атамаһы һәм браузер атамаһы араһында буталыш килеп сыҡмаһын өсөн «Nexus» тип атала. Был браузер бер юлы WYSIWYG-мөхәррир ҙә була (WYSIWYG от What You See Is What You Get, «нимә күрһәң, шуны алырһың»), уның өҫтөндә эш 1990 йылдың октябренән декабргә тиклем дауам итә. Программа «NeXTStep» мөхитендә эшләй һәм 1991 йылдың йәйендә Интернет буйлап тарала башлай.
Бернерс-Ли донъялағы иң беренсе веб-сайтты булдыра (хәҙер сайт архивында һаҡлана). Был сайт 1991 йылдың 6 авгусында онлайн рәүештә Интернетта килеп сыға. Сайтта Бөтә донъя селтәренең нимә булыуы, веб-серверҙы нисек урынлаштырыу, нисек итеп браузерҙы алыу мөмкинлеге һәм башҡа кәңәштәр тасуирлана. Тап ошо сайт донъялағы тәүге интернет-каталог та була, сөнки аҙағыраҡ Тим Бернерс-Ли унда башҡа сайттарға һылтанмалар исемлеген лә урынлаштыра һәм уны даими контролдә тота.
Бернерс-Лиҙың төп әҙәби хеҙмәте — «Селтәр үреү: Бөтә донъя селтәренең шишмә башы һәм киләсәге» («Weaving the Web: Origins and Future of the World Wide Web», Texere Publishing, 1999, ISBN 0-7528-2090-7). Был китабында ул Селтәрҙе булдырыу процесы, уның концепцияһы һәм Интернетты үҫтереүҙе үҙенең нисек итеп күҙаллауы тураһында бәйән итә. Автор үҙенең хеҙмәтендә бер нисә мөһим принципҡа ла туҡтала:
Маҡтаулы исемдәре
Сэр Тимоти Джон Бернерс-Ли түбәндәге университеттарҙың почётлы профессоры:
Тим Бернерс-Ли шулай уҡ Британия компьютер йәмғиәтенең (British Computer Society) Күренекле ағзаһы, Электроинженерҙар институтының Почётлы ағзаһы, Техник коммуникациялар йәмғиәтенең Почётлы ағзаһы, Гильермо Маркони Фонды ағзаһы, Америка сәнғәт һәм фән академияһы ағзаһы , Лондон король йәмғиәте (2001) һәм Бөйөк Британия король фәндәр инженер академияһы ағзаһы, Америка философия йәмғиәте ағзаһы, АҠШ Милли инженер академияһының сит ил ағзаһы (2007) , АҠШ Милли академияһының (2009) ағзаһы.
Наградалары
Тим Бернерс-Ли төрлө, шул иҫәптән халыҡ-ара кимәлдәге, бихисап наградалар менән бүләкләнгән. Түбәндә уларҙы ҡайһы берҙәре генә атала:
Карасу (Козуль ҡушылдығы)
Карасу  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Козуль йылғаһының һул ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Бия һәм Катунь йылғалары ҡушылған урындан Барнаул ҡалаһына тиклем, Алей йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үрнәк (Әлшәй районы)
Үрнәк (Урняк) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 149 кеше. Почта индексы — 452120, ОКАТО коды — 80202822007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кәлимуллин
Кәлимуллин — башҡорт һәм татар фамилияһы. Мәғәнәһә белемле, ғилем­ле һүҙ оҫтаһы тигәнде аңлата
Бадер Отто Николаевич
Бадер Отто Николаевич (29 июнь 1903 йыл — 2 апрель 1979 йыл) — СССР археологы, таш һәм бронза быуаттар буйынса күренекле белгес. Тарих фәндәре докторы (1964). Кама буйы археологияһы музейын ойоштороусыһы.
Биографияһы
О́тто Никола́евич Ба́дер 1903 йылдың 29 июнендә Рәсәй империяһы Полтава губернаһы Гадяч өйәҙе Александровский ауылында тыуған. Смоленск губернаһы Белый ҡалаһында гимназияны тамамлай.
1922—1926 йылдарҙа Мәскәү дәүләт университетының ижтимағи фәндәр факультетының археология бүлегендә уҡый, Б. С. Жуковтың уҡыусыһы.
1924 йылдан Мәскәүҙә Сәнәғәт өлкәһе үҙәк музейының археология бүлеге мөдире, ә 1927—1930 йылдарҙа РСФСР-ҙың Мәғариф халыҡ комиссариатының музей бүлегендә белгес-археолог була. Бер нисә өлкә музейҙарында археологик бүлектәрҙе ойоштороуҙа ҡатнаша.
1926 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Антропология институтында ғилми хеҙмәткәр, 1931 йылдан Мәскәү дәүләт университетының Антропология институты һәм музейының ғилми секретары була.
1933—1941 йылдарҙа Матди мәҙәниәт тарихы дәүләт институтының Мәскәү бүлегендә ғилми хеҙмәткәр, ә 1937 йылдан — ғилми секретарь будып эшләй. 1937 йылда фәнни хеҙмәттәре буйынса О. Н. Бадерға тарих фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә. 1930—1931 йылдарҙа Дмитров кремлендә ҡаҙыныу эштәрен алып бара. 1936—1939 йылдарҙа Юғары музей курстарында археология курсын уҡыта, Мәскәү тыуған яҡты өйрәнеү фәнни-тикшеренеү бюроһының Археология комиссияһы һәм Мәскәү тарихы буйынса комиссияһы рәйесе була. Бер үк ваҡытта экспедицияларҙа ҡатнаша, бихисап мезолит һәм неолит торамаларҙы аса һәм тикшерә.
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Мәскәү дәүләт университеты ополчениеһы составында фронтҡа китә, әммә 1941 йылдың аҙағында этник немец булараҡ фронттан ҡайтарыла һәм Түбәнге Тагил ҡалаһына хеҙмәт армияһына ебәрелә.
1944 йылдан Түбәнге Тагил тыуған яҡты өйрәнеү музейы ғилми хеҙмәткәре булып эшләй.
1946—1955 йылдарҙа А. М. Горький исемендәге Пермь дәүләт университетының тарих-филология факультеты доценты була. Кама һәм Воткинск археологик экспедициялары менән етәкселек итә. Кама мезолит һәм Кама неолит мәҙәниәтен тасуирлай, Урал буйының таш, ҡула һәм иртә тимер быуат периодизацияһын төҙөй.
1955 йылдан Мәскәүҙә СССР Фәндәр академияһының Археология институты өлкән ғилми хеҙмәткәре була.
1957 йылдан Сунгирь палеолит торамаһында систематик рәүештә эшләй, бында билдәле ҡәберҙәр таба. 1960—1970‑се йылдарҙа Башҡортостанда палеолит—иртә тимер быуат ҡомартҡыларын, шул иҫәптән Мораҙым тораһы һәм яҙыуы, Урта Түбә, Шүлгәнташ һәм башҡаларҙы өйрәнә, Көньяҡ Урал һәм Түбәнге Кама археологик экспедицияларына етәкселек итә. Волга-Уралдың ҡула дәүеренә ҡараған сейминск-турбинск комплекстарын системаллаштыра һәм ҡылыҡһырлай.
400-ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 12 монография авторы.
1966—1972 йылдарҙа СССР Мәҙәниәт министрлығы ҡарамағындағы Тарих һәм мәҙәниәт ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса фәнни-методик советы рәйесенең урынбаҫары вазифаһын башҡара. СССР Фәндәр академияһының Ер тураһында фәндәр бүлеге Сирек комиссияһы, Сирек осорон өйрәнеү буйынса халыҡ-ара ассоциацияһының (INQUA) совет секцияһы, СССР Фәндәр академияһының Карст геологияһын һәм географияһын өйрәнеү буйынса комиссия, Урал археология комиссияһы, Италия тәүтарих институты, Франция Тарихҡа тиклемге археология йәмғиәте, «Советская археология» журналы мөхәрририәте ағзаһы була.
РИА Новости
«РИА Новости» Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы (Российское агентство международной информации «РИА Новости») — Рәсәйҙә иң ҙур мәғлүмәт агентлыҡтарының береһе. Тулы исеме — « „РИА Новости“ Рәсәй халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығы Федераль дәүләт унитар предприятиеһе».
Баш офисы Мәскәүҙә урынлашҡан.
Алфредс Калниньш һәйкәле
Калныньш Алфредс һәйкәле (лат. Alfrēda piemineklis Kalniņa ) Рига ҡалаһы үҙәгендә 1979 йылдың 23 авгусында латыш композиторы, органсы, педагог, дирижер һәм музыка тәнҡитсеһе, Латвия милли операһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе Алфредс Калныньштың (1879—1951) 100-йыллығына ҡуйыла.
1966 йылда СССР халыҡ рәссамы, академик Залькалн Теодор эскиздары буйынса төҙөлә. Уның уҡыусыһы скульптор Карлис Бауманис тарафынан һоро граниттан 1979 йылда эшләнә. Архитектура сиселеше — Илгвар Батрагс һәм Георг Бауманис.
Башта Латвия милли опера бинаһы янында урынлаша. Театр комплексының реконструкцияһынан һуң һәйкәл 1998 йылда яңы урынға, ҡала каналының икенсе яғына күсерелә, һәм хәҙер Латвия музыка академияһы бинаһының паркы зонаһында урынлаша
Һәйкәлдең бейеклеге — 3,2 м. Һәйкәлдең постаментында латыш телендә яҙыу яҙылған: «Kalniņš Alfrēds. Кomponists. 1879—1951» («Алфредс Калныньш. Композитор. 1879—1951»).
1998 йылдан дәүләт әһәмиәтендәге һаҡланыусы тарихи ҡомартҡыларҙың рәсми статусына эйә.
Ключевой (Мәсетле районы)
Ключевой (Ключевой) — Башҡортостандың Мәсетле районындағы ауыл. Абдулла ауыл советына ҡарай. Почта индексы — 452554, ОКАТО коды — 80242810002.
Урамдар
Урам исеме :
Койда
Койда — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға БЕЛ/КОЙДА ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 126 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Һылтанмалар
Койда
Кесе Осипова
Кесе Осипова — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Осипова йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косты-Вож
Косты-Вож — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Лонг-Юган йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 57 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Надым йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Надым.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вертенис
Вертенис — Рәсәй йылғаһы. Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ишим йылғаһының уң ярына тамағынан 28 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Оло Уват бассейны һыу объекттары. Бәләкәй йылға бассейны — Ишим (бассейндың Рәсәй өлөшө), йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Төрбә
Төрбә -(türbe - склеп; мавзолей; гробница; усыпальница) - илбаштары, уларҙың ғаилә ағзалары, юғары даирә түрәләр, атаҡлы кешеләр ҡәбере өҫтөнә һалына торған төрлө ҙурлыҡтағы һәм рәүештәге ҡоролма; кәшәнә. Османлы архитектураға ҡарай.
Ҡоролошо
Ҡағиҙә булараҡ, төрбә мәсет йәки дини комплекс биләмәләрендә эшләнә, әммә төкөтмә-төрбәләр ҙә осрай.
Ул ҙур булмаған бер бүлмә рәүешендә була, йыш ҡына ҡабырғалары алты-һигеҙ ҡырлы итеп һалына. Төрбәнең уртаһында бай биҙәлгән саркофаг ҡуйыла, әммә ҡәбер ғәҙәттә иҙән кимәленән түбәнерәк була. Саркофагтың баш яғына мәрхүмдең тәҡүәлеге, иманлылығы билдәһе итеп йыш ҡына ағастан йәки таштан салма һынландырып ҡуйыла.
Этимологияһы
Ислам илдәре архитектураһын өйрәнгән белгестәр фекеренсә, был төр архитектура төрөктәргә хас, йәғни, төрбә - төрки һүҙ (türbə). Төркиҙәр уны мәңгелек йорт тип тә атайҙар.
Тарихтан
Ҡытай ғалимдары мәғлүмәттәре буйынса, икенсе быуатҡа тиклем һундар төрбәнең төбөн ике ҡатлы итеп, алтын-көмөш һалып ҡалдырғандар.
"Төрбә" һүҙе боронғо легендаларҙа осрай, мәҫәлән, "Манас" эпосында был хаҡта: