cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
СКА СКВО (стадион)
Тарих
Спорт комплексы төҙөү 60-сы йылдарҙа ТКХО Ғәскәрҙәре Командующийы генерал-полковник Алтунин инициативаһы менән төҙөлә башлай. Округ спорт комплексы составына 33 000 урынлыҡ спорт аренаһы һәм трибуналары, футбол яланы, еңел атлетика йәҙрәһе, өс ванналы һыу -спорт комплексы һәм спорт майҙансыҡтары инә.
Төп спорт аренаһы һәм ТКХО СКА барлыҡ спорт комплексы 1971 йылдың апрелендә сафҡа индерелә. Комплекстың барлыҡ биналарының һәм ҡоролмаларының проектлаусыһы- «Военпроект» ойошмаһы.
2007 йылдың февраленән алып стадионреконструкция стадияһында. Тулыһынса Көнсығыш һәм Көнбайыш трибуналары (түбәнге ярус, VIP-ложа) эшләй. Бөгөн стадион 11 000 кешене ҡабул итергә әҙер. Көньяҡ һәм Төньяҡ трибуналарҙағы аяҡҡа баҫтырғандан һуң спорт комплексының һыйҙырышлығы 25 000 тамашасы тәшкил итәсәк.
2016 йылдың 28 ғинуарында халыҡ-ара футбол федерацияһы ассоциациялары (ФИФА) 2018 йылда үткәрелсәк футбол буйынса донъя чемпионатының 36 тренировкалар үткәреү стадионының береһе итеп был стадионды раҫланы. Бының менән бәйле рәүештә ҡуйылған талаптарға яуап итерлек итеп стадионды реконструкциялау мотлаҡ.
Молевница
Молевница — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 181 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куринка
Куринка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының уң ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 41 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Морозовка (Оло Паозер ҡушылдығы)
Морозовка  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Паозер йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кырмыжка
Кырмыжка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының һул ярына тамағынан 125 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мишина Пенома
Мишина Пенома — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пенома йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Некрасица
Некрасица — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 27 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Камалетдинов Мотаһар Мирхәйҙәр улы
Мотаһар Мирхәйҙәр улы Камалетдинов (1875—1938) — башҡорт дин әһеле. Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө (1936).
Биографияһы
Дини белем биреү һәм исламды модернизацилау мәсьәләләре буйынса ҡәҙимселек йүнәлеше яҡлы була. Шәфҡәтлелек менән шөғөлләнә, Беренсе донъя һуғышы осоронда фронт өсөн иғәнә йыйыуҙа ҡатнаша. Рәсәйҙәге Граждандар һуғышы осоронда монархия яҡлы була, Аҡтар хәрәкәтен хуплап сығыш яһай.
1928 йылда контрреволюцион эшмәкәрлектә ғәйепләнеп һөргөнгә ебәрелә. 1933 йылдан Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты рәйесе — мөфтөй Мөтиғулла Ғатауллиндың урынбаҫары вазифаһын башҡара. 1936 йылдан — Башҡорт АССР-ы мосолмандары Үҙәк Диниә назараты мөфтөйө итеп һайлана.
1936 йылдың 22 октябрендә Мотаһар Камалетдинов ҡулға алына. 1938 йылдың 17 июлендә атыла. 1956 йылдың 21 декабрендә аҡлана.
1-се гимназия (Ишембай)
1-се гимназия  (элек— 1-се мәктәп)—Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһының юғары кимәлдәге  урта дөйөм белем биреү мәктәбе. Рәсми исеме: Башҡортостан Республикаһы Ишембай ҡалаһы һәм районының муниципаль дөйөм белем биреү бюджет учреждениеһы.
Мәктәпкә нигеҙ һалыу
1933 йылда Ишембайҙың нефтселәр ҡасабаһында ете йыллыҡ фабрика-завод мәктәбе барлыҡҡа килә. Ул барак тибындағы саман йортта урынлаша. Һөҙөмтәлә уның базаһында 1-се урта мәктәп эшләй башлай.
Бөйөк Ватан һуғышы
Фронтта мәктәптең 200-ҙән ашыу сығарылыш уҡыусыһы һәм уҡытыусыһы ҡатнаша, ҡырҡ кеше, улар араһында өс директор, Тыуған илен һаҡлап, яуҙа башын һала.
Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булған уҡытыусылар:
Ошо мәктәпте тамамлаған һәм Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар:
1998 йылда гимназия территорияһында «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығы начальнигы Владимир Петрович Давыдов ярҙамында Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә стелла ҡуйыла. Уны «Ишембайнефть» нефть-газ табыу идаралығының ремонт-механик һәм төҙөлөш-монтаж цехы эшселәре таштан һәм металдан эшләй. Эскизды ҡала рәссамы Геннадий Петрович Немчинов. Һуғыш ваҡытында мәктәп бинаһында1941—1943 йылдарҙа — 2606-сы, 1944—1946 йылдарҙа 5920-се эвакуация госпитале була. Әммә дәрестәр туҡтатылмай. Кластар мәктәптән юл ашаһындағы мәҙәниәт базаһына һәм 2-се урта мәктәпкә күсерелә.
=== Хәҙерге тарих ===
1992 йылдан мәктәп инновацион уҡыу йорто булараҡ үҫеш ала. Уҡыу учреждениеһының статусын үҙгәртеү инициативаһын 1-се урта мәктәптең шул ваҡыттағы директоры Раиса Григорьевна Окользина  күтәреп сыға. Уның вариҫы Сергей Петрович Дунин исеме менән, йәйге предмет мәктәптәре һәм Зәйнәп Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы, Өфө дәүләт нефть техник университеты кеүек Башҡортостан вуздары менән хеҙмәттәшлек булдырыу эштәре бәйле. Директор Наталья Петровна Пинчук ваҡытында Рәсәй вуздары (Юғары иҡтисад мәктәбе) менән эшләү мөмкинлеге тыуа. Гимназияла «Оҙон тәнәфес» гәзите сығарыла, ЮНЕСКО клубы, уҡыусылар һәм уҡытыусыларҙың фәнни ойошмаһы, спорт клубы эшләй, КВН хәрәкәте үҫешә. Спорт-һауыҡтырыу эшенә лә айырыуса ҙур иғтибар бүленә. 2011 йылда гимназия уҡыусылары тәү башлап туристик слетта ҡатнаша.
Башҡа төрлө эшмәкәрлек
2014 йылдың апрелендә 1-се гимназияла Ҡырымдың Рәсәй составына ҡушылыуға арналған «Беҙ бергә!» Бөтә Рәсәй акцияһына ярашлы, тантаналы саралар уҙа. Унда Башҡортостандан Дәүләт Думаһы депутаты Иршат Фәхретдинов почётлы ҡунаҡ була.
Лобище
Лобище — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ивкина йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Немсарь
Немсарь — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирдом йылғаһының уң ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Төньяҡ Осетия — Алания
Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы (Төньяҡ Осетия, Республикæ Цæгат Ирыстон — Алани ) — республика, Рәсәй Федерацияһы субъекты, Төньяҡ Кавказ федераль округы составына инә.
Баш ҡалаһы — Владикавказ.
География
Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы төньяҡта — Ставрополь крайы, көнбайышта — Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы, көньяҡта — Көньяҡ Осетия һәм Грузия, көнсығышта — Ингушетия һәм Чечня менән сиктәш. Майҙаны — 0 км².
Тарих
РСФСР составындағы автономиялы өлкә булараҡ 1924 йылдың 7 июлендә ойошторола. 1936 йылда АССР тип үҙгәртелә.
Халҡы
Рәсәй Дәүләт статистикаһы федераль хеҙмәте мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡы 0 кеше тәшкил итә. Халыҡ тығыҙлығы — 0 кеше/км2. Ҡала халҡы — 0 %.
Республикала башлыса осетиндар (66,5 %) һәм урыҫтар (20,6 %) йәшәй. 2002 йылда — 188, 2010 йылда — 210 башҡорт йәшәгәне теркәлгән.
Административ-территориаль бүленеш
Төньяҡ Осетия — Алания составында 1 республика ҡарамағында ҡала (Владикавказ) һәм 8 район бар.
Лыстан
Лыстан — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Быстрица йылғаһының һул ярына тамағынан 154 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Луя (Ивкина ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюрюг (Оло Нюрюг ҡушылдығы)
Нюрюг  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Нюрюг йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы
Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы Солтанов (1837—1915) — башҡорт дин әһеле. Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө (1886—1915).
Биографияһы
Солтанов Мөхәмәтйәр Мөхәмәтшәриф улы 1837 йылда билдәле башҡорт дворян нәҫеле Солтановтар ғаиләһендә тыуған. Атаһы Мөхәмәтшәриф Баязит улы (1810—1874) башҡорт кантоны башлығы булып хеҙмәт иткән. Мөхәмәтйәр Солтановтың шәжәрәһе артабанғыса: Тоҡсаба → Шаһҡолой (Шаһвәли) → Тәүкил → Тәңребирҙе (Төркәйбирҙе) → Юлбирҙе → Аҡъюл → Ҡотлош → Күҙәй → Туҡтар → Субан → Мөхәмәт (Мәмәт) → Солтан → Ғәбделйәлил (1750—?) → Баязит (1774—1823) → Мөхәмәтшәриф (1810—1874) → Мөхәмәтйәр (1837—1915).
Ҡазан гимназияһын тамамлай. 1856 йылда Ҡазан университетының хоҡуҡ факультетында уҡый, әммә сирләп китеп уны ташлай.
Минзәлә өйәҙендәге 18-се башҡорт кантонлығында хеҙмәт итеп урядник чинын ала. 1857—1859 йылдарҙа Башҡорт ғәскәре командующийы янындағы канцелярияла һыҙмасы булып хеҙмәт итә, зауряд-хорунжий чинын ала. 1861 йылдан — 20-се башҡорт, ә 1863 йылдан 7-се Минзәлә кантондары башлығы була. 1866 йылда подпоручик чинында отставкаға сыға.
Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы бөтөрөлгәс, 1866—1885 йылдарҙа Өфө губернаһының Бәләбәй һәм Минзәлә өйәҙҙәренең мировой аралашсыһы, мировой судьяһы вазифаларын башҡара.
1885 йылда Ырымбур мосолман Диниә назараты мөфтөйө С. Ш. Тәвкилев вафат булғас, губерна властары императорға мосолмандарҙың яңы етәксеһе итеп Мөхәмәтйәр Солтанов һәм Мирсәлих Биксурин кандидатураларын императорға раҫларға тәҡдим итәләр. Һөҙөмтәлә Солтанов 1886 йылдың 2 ғинуарындағы император Александр III указына ярашлы Ырымбур мосолман диниә назараты мөфтөйө итеп тәғәйенләнә.
1886 йылдан төрмәләр буйынса Өфө губернаһы попечителлек комитеты директоры.
1893 йылда хаж ҡыла. Истанбулда хәлифә һәм Ғосман империяһы солтаны Ғәбделхәмит II менән ҡабул ителә. Бейрут ҡалаһында ислам догматикаһы буйынса курстарҙы тамамлай. 1915 йылдың 12 июнендә Өфөлә вафат була. Беренсе йәмиғ мәсете территорияһында ерләнгән.
Люльченка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Украина башҡорттары
Украина башҡорттары — Украинала йәшәгән башҡорт халҡының диаспораһы.
Герой әсәләр (Баймаҡ районы)
«Герой әсә» исеменә лайыҡ булған Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы әсәләре исемлеге.
Украина башҡорттары
Тарих
IX быуатта башҡорт ҡәбиләләре бәшнәктәр союзы составында төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйына (хәҙерге Украина территорияһына) килеп ултырған.
Герой әсәләр (Баймаҡ районы)
Һылтанмалар
ВК-ҙа ҠАЙҘАҠАРАМАБАЙМАҠТАР төркөмөндә асылған аралышыу
Украина башҡорттары
Тарих
Купселек башҡорттар Украинаға СССР-ҙа хеҙмәт миграцияһы осоронда күсеп ултыралар.
Башҡорттар Украинаның милли аҙсылығын тәшкил итә: 1989 йылда — 7,4 мең кеше, ә 2001 йылға торошло 4,2 мең кеше, йәғни Украина халҡының 0,008 %).
Башҡорттарҙың 40 % Башҡортостан Республикаһынан ситтә, шул иҫәптән Тарихи Башҡортостанда, йәшәй. Украина, Рәсәй һәм Ҡаҙағстандан ҡалышып, башҡорттар һаны буйынса өсөнсө ил. Украина һәм Башҡортостан араһындағы дуҫлыҡ мөнәсәбәттәре ике илдә лә диаспораларҙың мәҙәни ихтияжын ҡәнәғәтләндерә (Башҡортостанда йәшәгән 75 мең украин өсөн РФ яҡшыраҡ шарттар булдырылған: милли мәктәптәр, «Кобзарь» украин милли-мәҙәни үҙәге һ. б. эшләй).
Туйсин
Туйсин — башҡорт фамилияһы.
---
Нюрюг (Ветлуга ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Кумена
Кесе Кумена — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Кумена йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Хвойка
Кесе Хвойка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 207 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өршәк һөйләше
Таралыу ареалы
Өршәк һөйләше Башҡортостан Республикаһының  Әлшәй (Әбделкәрим,Мырҙағол), Ауырғаз ы (Үрге Бәгәнәш, Игенсе, Миңнебай, Мораҙым, Нәжметдин, Түбәнге Бәгәнәш, Яңы Этекәй, Туғай, Түрһәгәҙе, Төрөмбәт, Уҫман, Юлдаш), Дәүләкән (Ҡаҙырғол, Яңы Мерәҫ, Яңы Йәнбәк, Иҫке Мерәҫ һәм Хөсәйен), Ҡырмыҫҡалы (Яңы Муса, Иҫке Муса һәм Иҫке Йәнбәк) һәм Стәрлетамаҡ (Абдрахман, Бәгәнәш һәм Яңы Абдрахман) райондарында таралған. Өршәк һөйләшендә Өршәк йылғаһы һәм уның ҡушылдыҡтары — Ауырғазы һәм Түрҫәгәҙе  йылғалары бассейнында йәшәгән меркет-мең һәм өршәк-мең башҡорттары аралашҡан.
Өйрәнеү тарихы һәм төркөмләү (классификация)
1920—1930-сы йылдарҙа башҡорт йәнле телен планлы тикшереү башланған. ХХ быуаттың 1930-сы — 1950-се йылдарында башҡорт телендә өс территориаль диалект — көнсығыш (төньяҡ-көнсығыш, ҡыуаҡан, төньяҡ-көнбайыш  (көнбайыш) һәм көньяҡ (ялан, юрматы), шулай уҡ фонетик билдәһе буйынса Һ|([һ]—[ҫ], [ҫ], [һ], [ҙ], [с], [п]—[т]) төркөмләнеүсе ете наречие (һөйләш) күрһәтелгән. Башҡорт тел белеменә нигеҙ һалған — Н. К. Дмитриев та өс диалект күрһәтеү яҡлы булған. Башҡорт теле диалекттарын һәм һөйләштәрен системалы өйрәнеү буйынса тәүге эштәрҙең береһе булып Т. Ғ. Байышев тың «Башҡорт теле диалекттары әҙәби телгә мөнәсәбәтендә» монографияһы тора. Бында ла автор башҡорт телен өс территориаль диалектҡа һәм фонетик билдәләре буйынса — 7 наречиеға бүлгән; был төркөмләү (классификация) буйынса, өршәк  башҡорттарының һөйләше көньяҡ диалектҡа һәм «ҫ» наречиеһына   ҡарай.
С. Ф. Миржанова үҙенең «Башҡорт теленең көньяҡ диалекты» тигән хеҙмәтендә көньяҡ диалект составына — ыҡ-һаҡмар, урта һәм дим - һөйләштәрен индергән. Н. X. Ишбулатов «Башҡорт теле һәм уның диалекттары»  монографияһында Дим, Өршәк йылғалары бассейнында һәм Ҡариҙел (Өфө) йылғаһының түбәнге ағымында, шулай уҡ Һамар һәм Һарытау өлкәләрендә йәшәгән башҡорттар ҙың телен көньяҡ диалектының дим һөйләшенә индерә. Диалектологтар шул уҡ ваҡытта Өршәк йылғаһы бассейны башҡорттарының теле урта һәм ыҡ-һаҡмар һөйләштәренең ҡайһы бер үҙенсәлектәрен сағылдыра, тип билдәләй.
2010 йылда диалектолог Р. Ш. Алсынбаева  «Башҡорт теленең өршәк һөйләше» темаһына  кандидатлыҡ диссертацияһын яҡлаған. Ул өршәк һөйләше бик күп архаик формаларҙы һаҡлаған, ә шулай уҡ был һөйләш көньяҡ диалектының дим, туҡ-соран һәм ырғыҙ-кәмәлек һөйләштәре менән бик тығыҙ бәйләнгән ти.
Фонетикаһы
Өршәк һөйләшенең билдәләүсе фонетик үҙенсәлектәре булып :
Морфологияһы
Морфология өлкәһендә һөйләштең үҙенсәлеген түбәндәгесә күҙаллайбыҙ: Әҙәби телдәге нимә (что) һорау алмашына һөйләштәге: ней, нәмә, нәҫтә, нәҫтәкәй, нәрҫә, нәрҫәкәй формалары тура килә.
Эйәлек аффикстары -еҫе/-ҫе йыйыу һандарын берләштерә: береҫе//берҫе (один), берҫе көн (послезавтра), берҫе//береҫе йуҡ (нет ни одного) һ.б.
Лексикаһы
Өршәк һөйләше һүҙлек запасы нигеҙен бөтөн тематик кластарҙа ла урын алған дөйөм башҡорт лексикаһы тәшкил итә. Һөйләштә башҡорт теле көньяҡ диалектының дим, урта һәм өлөшләтә ыҡ-һаҡмар һөйләштәре менән уртаҡ лексика ҡатламы күренә. Әммә өршәк һәм дим һөйләштәренең лексикаһы бер-береһенә үтеп инеү яғынан иң тәүге (максиаль) урында, сөнки был һөйләштә башҡорттарҙың мең ҡәбиләһе вәкилдәре менән аралаша. Туҡ-соран һөйләшендә һәм Кәмәлек йылғаһы бассейнында йәшәгән башҡорттарҙың телендә һәм өршәк һөйләшендә уртаҡ диалектизмдар барлығы, шулай уҡ боронғо замандарҙан был ырыу һәм ҡәбиләләр араһында туғанлыҡ мөнәсәбәттәре булыуы һәм уларҙың үҙ-ара бәйләнгәнлеге менән аңлатыла.
Һөйләштең һүҙлек составында шулай уҡ үҙенеке һәм төньяҡ-көнбайыш диалекты һөйләштәре, тәүге сиратта, ҡариҙел һөйләше менән уртаҡ лексема төркөмдәрен айырып күрһәтергә була. Бынан тыш өршәк һөйләшендә башҡорт телпенең көнсығыш диалекты һөйләштәренә хас уртаҡ лексик пласт бар. Һөйләштә бер нисә боронғо төрки, монгол, фин-уғыр лексемаһы файҙаланыла.
Павловица (Ветлуга ҡушылдығы)
Павловица  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 467 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Корас
Кесе Корас — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кая йылғаһының һул ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нюрюг (Вохма ҡушылдығы)
Нюрюг  — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының һул ярына тамағынан 93 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мамошинка
Мамошинка — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 255 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы
Арғынбаева Светлана Роберт ҡыҙы (8 ғинуар 1966 йыл) — йырсы (меццо сопрано). 1993 йылдан Башҡорт дәүләт опера һәм балет театры солисы. Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы (2003). Опера йырсыларының Дж. Виотти исемендәге халыҡ-ара конкурсы лауреаты (Верчелли ҡалаһы, Италия, 1994), шулай уҡ күп кенә халыҡ-ара конкурстар дипломанты.
Биографияһы
Светлана Роберт ҡыҙы Арғынбаева 1966 йылдың 8 ғинуарында Башҡорт АССР-ының (1992 йылдан Башкортостан Республикаһы) Сибай ҡалаһында тыуған. Өфө сәнғәт училищеһын (1987), Өфө дәүләт сәнғәт институтын (1993) тамамлаған. 1993 йылдан Башҡорт опера һәм балет театры солисы.
Ижады
Төп партиялар: Розина («Севилья цирюльнигы», Дж. Россини, дебют, 1994), З. Исмәғилевтың «Салауат Юлаев опера» операһында — Көнбикә, «Шәүрә» операһында — Яубикә, Кармен («Кармен», Ж.Бизе), һ. б. 1994—1997 йылдарҙа Озимо ҡалаһында (Италия) Опера сәнғәте академияһында, 2000 йылда Дж. Россини ис. опера академияһында (Пезаро ҡ., Италия) стажировка үтә. Репертуарында сит ил, үҙ илебеҙ композиторҙары операларынан ариялар, башҡорт халыҡ йырҙары. «Лисео» (Барселона, Испания), «Перес Гальдос» (Лас-Пальмас ҡ., Испания), «Россини» (Пезаро) театрҙарында йырлай.
Тернополь
Терно́поль (Терно́піль, 1944 йылға тиклем — Тарнополь) — Украиналағы ҡала, Тернополь өлкәһенең сәйәси-административ, иҡтисади һәм мәҙәни үҙәге. Тарихи Галиция һәм Подолиялағы иң эре ҡалаларҙың береһе. Ҙурлығы буйынса Көнбайыш Украинала дүртенсе ҡала.
Серет йылғаһы буйында урынлашҡан. Ҡала Көнбайыш Украинала автомобиль һәм тимер юлдары еиҫешкән урында урынлашҡан. Киевҡа тиклем тимер юл буйлап 486 км (Винница аша).
Беҙҙең көндәргә тиклем һаҡланған иң боронғо ҡоролма — Иҫке замок (Тернополь замогы исеме менән билдәле). 1540 йылда поляк короле Сигизмунд I краков костеляны Ян Амор Терновскийға ҡала төҙөү һәм тирә-яғындаға ерҙәрҙе биләү хоҡуғы биргән грамота тапшыра. Серет йылғаһының Сопильче (Топильче) тигән урынында буйында крепость төҙөү һигеҙ йыл дауам итә. Замоктан башҡа Воздвижения Честного Креста исемле сиркәү һаҡланған. Был сиркәү XVI быуатта бороғо, тарихи Боронғо Русь дәүләте тарихына барып тоташкан, храм урынында төҙөлгән. Был көмбәҙһеҙ бина өс өлөштән тора. Алтаҡта танытмаһы буйынса, төҙөлөш 1602 йылдың 15 июнендә башланған һәм 1608 йылдың 4 авгусында тамамланған.
1636 йылда ағастан Успенская сиркәүе төҙөлә. 1836 йылда был урында яңы сиркәү һалалар. Был сиркәү 1962 йылда емерелә, беҙҙең көндәрҙә мәхәллә тарафынан яңынан төҙөлә.
Речь Посталития беренсе бүленгәндән һуң Тернополь 1772 йылдан 1810 йылға тиклем Австрия составына инә. Шёнбрунн килешеүе буйынса ҡала тирә-яғындағы ерҙәр менән Александр I-гә Наполеон Бонапарттан Рәсәй Бишенсе коалиция һуғышында Австрияға ҡаршы һуғышта ҡатнашҡан өсөн компенсация булараҡ күсә. Вена конгрессы ҡарары буйынса ҡала киренән Австрияға ҡайтарыла. 1815 йылдан Австрия составында, 1867 йылдан Австро-Венгрия составында була. 1918 йылда Беренсе донъя һуғышынан һуң Австро-Венгрия тарҡалғас Польша составына күсә.
1939 йылғы Германия менән Советтар Союзы төҙөгән килешеү нигеҙендә Украина Совет Социалистик Республикаһы составына күсә.
Маромица
Маромица — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Молома йылғаһының һул ярына тамағынан 334 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
ЭТП буйынса илдәр исемлеге (номинал)
Илдәрҙең эске тулайым продуктының номиналь ҡиммәте буйынса исемлеге (Эске тулайым продукт баҙар йә властар билдәләгән алмаштырыу курсы буйынса долларҙарҙа һаналған). Был күрһәткес объектив тип ҡарала алмай, сөнки етди етешһеҙлеге бар — ул бер үк тауарҙарға һәм хеҙмәттәргә төрлө илдәрҙәге хаҡ айырмаһын иҫәпкә алмай. Мәҫәлән: АИ-95 (Premium) бензинының литры Норвегияла — 2,7$, АҠШ-та — 0,98$, Рәсәйҙә — 0,5$, Венесуэлала 0,02$ тора. Шулай итеп, номинал буйынса алдынғы илдәрҙең ЭТП-һы юғарылатылған, үҫешеүсе илдәрҙеке түбәнәйтелгән булып сыға. Был етешһеҙлектән ҡотолоу өсөн ЭТП-ны һатып алыу һәләте паритеты буйынса иҫәпләү методикаһы эшләнгән, ул илдәрҙәге йәшәү кимәле хаҡының айырмаһын иҫәпкә ала. Һатып алыу һәләте паритеты илдең иҡтисади рейтингын бик аныҡ билдәләй. Өс халыҡ-ара ойошманың баһалары алынған, млрд.$.
Пайпино
Пайпино — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вохма йылғаһының уң ярына тамағынан 56 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Туйсин Рәмил Париж улы
Туйсин Рәмил Париж улы (12 апрель 1972 йыл) — педагог һәм һәүәҫкәр йырсы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2009).
Биографияһы
Рәмил Париж улы Туйсин 1972 йылдың 12 апрелендә Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуған.
1999 йылда Башҡорт дәүләт университетының Сибай институтын тамамлағаc, 2000 йылдан Сибай ҡалаһының 13-сө башҡорт урта мәктәбендә, 2001—2008 йылдарҙа Балалар сәнғәт мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй. Учалы филармонияһы концерттарында ҡатнаша. 2009 йылдан уҡытыу-методик эш буйынса белгес, 2011 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетының Урал аръяғы филиалының Студенттар ижады үҙәге етәксеһе.
Ижады
Репертуарында йөҙҙән ашыу башҡорт халыҡ йыры, шул иҫәптән: «Абдрахман кантон», «Ауыл көйө», «Буранбай», «Сибай». Хөсәйен Әхмәтов, Х. А. Дәүләтов, Ю. Х. Үҙәнбаев һ. б. йырҙарын башҡара. 2007 йылдан Туйсиндар ғаилә концерт студияһы етәксеһе.
Ҡаҙаныштары
«Дуҫлыҡ моңо» халыҡ-ара башҡорт һәм татар йырҙарын башҡарыусылар фестивале (2001 йыл, Нефтекама ҡ.), «Студент яҙы» Башҡортостан Республикаһы юғары уҡыу йорттары студенттарының ижад фестивале (1995 йыл, Өфө ҡ.), «Башҡортостан — Урал ынйыһы» халыҡ ижады республика форумы (2005 йыл, Өфө), «Ирәндек моңдары» төбәк-ара башҡорт йырын башҡарыусылар конкурсы (2002 йыл, Сибай ҡалаһы.) лауреаты.
Медянка (Вятка ҡушылдығы)
Медянка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының уң ярына тамағынан 663 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 66 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Медянка (Медянка №3414 ҡушылдығы)
Медянка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медянка №3414 йылғаһының уң ярына тамағынан 7,7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Паозер
Паозер — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ветлуга йылғаһының һул ярына тамағынан 751 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Өмөтбай
Өмөтбай — исемдәш тораҡ пункттар атамаһы.
Wocu
Wocu (The World Currency Unit), йәки Вокю́ (ЭКЮ-ға оҡшашлыҡ нигеҙендә), иҫәпләшеү өсөн аҡса берәмеге, кәрзин валютаһы, Дәү егерме төркөмөнә ингән илдәр валюталары курсы буйынса көн дә иҫәпләнеп торола. Валюталарына ҡарата Вокю һанала торған илдәр иҫәбенә донъяның Эске тулайым продукт күрһәткесе буйынса иң эре илдәре инә.
Вокю кәрзиненә инеүсе валюталарҙың удель ауырлығы илдәрҙең донъя ЭТП-һындағы өлөшө нигеҙендә иҫәпләнә. Вокюҙы һанау методикаһы WDX institute коммерцияға ҡарамаған бойондороҡһоҙ ойошмаһы тарафынан эшләнә, был ойошма 2008 йылда донъя валюта системаһы өлкәһендә тикшеренеүҙәр үткәреү маҡсатында төҙөлә. Кәрзиндәге валюталар ауырлығын йылына ике тапҡыр — 3 майҙа һәм 3 ноябрҙә — 16:00 UTC һанайҙар. Вокю Европа валюта берәмеге булған ЭКЮ-ға альтернатива итеп индерелә, ул халыҡ-ара иҫәп-хисаптарҙа валюта хәүефтәрен кәметеүгә хеҙмәт итә.
Тарихы
Долларҙы алмаштырырлыҡ донъя валютаһын булдырыу идеяһы күптән йәшәй. 1944 йылғы Бреттон-Вуд конференцияһында Джон Кейнс тарафынан глобаль валюта идеяһы әйтелә, ул тәҡдим ителгән валютаны банкор тип атай.
Артабан был идея донъяның ике полюслылығы шарттарында SDR халыҡ-ара иҫәпләшеү берәмегендә кәүҙәләнеш ала.
Донъяның алдынғы егерме иле валюталары нигеҙендә глобаль валютаны хисапҡа индереү идеяһы 1996 йылда тыуа һәм 2009 йылда ғәмәлләшә, WDX institute коммерцияға ҡарамаған бойондороҡһоҙ ойошмаһы даими уны иҫәпләп сығарып тора.
Мелюкова
Мелюкова — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Медянка №3414 йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хәсән
Хәсән (Хәсән, шулай уҡ Шәмсит утары булараҡ билдәле) — Башҡортостан Республикаһының Ейәнсура районы ндағы  2005 йылда юҡҡа сыҡҡан утар. Бөтөрөлгән мәлдә Муйнаҡ ауыл Советы составына ингән була.
Географияһы
Алыҫлығы :
Тарихы
Исеме Хәсән антропонимынан алынған.
Башҡортостан Республикаһының 2005 йылдың 20 июлендәге «Тораҡ пункттарҙың барлыҡҡа килеүе, берләшеүе, бөтөрөлөүе һәм статусы үҙгәреүе, административ үҙәктәрен күсереү менән бәйле, Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошона үҙгәрештәр индереү тураһында» 211-з номерлы законы менән иҫәп мәғлүмәттәренән төшөрөлә.
Халҡы
1969 йылдың 1 ғинуарына 109 кеше йәшәгән; башлыса урыҫтар.
2002 йылдың 1 ғинуарына халыҡ һаны 0 кеше тәшкил иткән
Митрошиха
Митрошиха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кузюг йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Иван Зворыкин йорто
Иван Зворыкин йорто ( Заславская йорто) — Дондағы Ростов ҡалаһының Пушкин урамы  һәм  Семашко тыҡрығы киҫешкән ерҙә урынлашҡан йорт. Архитектор Василий Попов проекты буйынса 1914 йылда төҙөлә. . Революцияға тиклем йортта Ростов ҡала башлығы генерал-майор Иван Николаевич Зворыкин йәшәгән. 1923-1926 йылда йортта совет драматургы В. М. Крон йәшәй. Йорт төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә.
Тарих
Йорт 1914 йылда  архитектор Василий Попов проекты буйынса төҙөлә. Йортта Дондағы Ростов ҡала башлығы башлығы Иван Николаевич Зворыкиндың фатиры булған. Совет власы урынлашҡас, йорт хөкүмәткә алына. Унда һәр төрлө конрорҙар, учреждениелар, торлаҡ фатирҙар һәм совет партия мәктәбенең дөйөм ятағы булған. Йорттоң тәүге биҙәлеше  (декоры)  өлөшләтә юҡҡа сыҡҡан.
2000-се йылдарҙа йорттоң икенсе ҡатын Ростов өлкәһе губернаторы Владимир Чуб биләй. Ул унда  ғаиләһе менән йәшәгән. Йортты яңыртып төҙөйҙәр һәм унда яңы итальян лифтын ҡуялар.
Архитектура
Өс ҡатлы йорт  Пушкин урам менән  Семашко тыҡрығы киҫешкән мөйөштә  фасадтары  менән ҡарап торалар. Йорт  модерн стилендә готика элементтары ҡулланып төҙөлгән. Бина фасадының  берҙәм архитектура-сәнғәт йөҙөн тәҙрәләренең формаһы, эрекрҙар билдәләй.Цоколь ҡаты рустовкаланған. Готика элементтары булып дүрт сирекле колонналы фриздар, түбәнге ҡаттың тәҙрәләренең өҫтө кокошниктар формалы булыуы тора. Йорттоң фасады уҡ һымаҡ ослайып торған аттиктар менән биҙәлгән. Ҡунаҡ күтәрмәһе ишегенең дә формаһы уҡ һымаҡ осло. Йорттоң мөйөштәре алты мөйөшлө эркерҙар менән сикләнеп тора. Йорттоң икенсе ҡатында балкон һәм көмбәҙле манара  бар. Башта  парапет манара парапетында рыцарҙар һыны торған (1960-сы йылдарҙа улар алып ташланған).
Иван Зворыкин йорто  ҡатмарлы конфигурациялы.Ул  ике айырым секцияға бүленгән. Һәр бер секцияһында айырым  ишек: Пушкин урамынан һәм  Семашко тыҡрығынан.. Һәр секцияла ике маршлы баҫҡыс һәм лифт бар. Баҫҡыс янындағы холлда фатирҙар урынлашҡан .
Мемориаль таҡталар
1962 йылда йорт фасадына был йортта 1923-1926 йылдарҙа билдәле совет драматургы Владимир Михайлович Киршон йәшәгән тигән мемориаль таҡта асыла:
Икенсе мемориаль таҡта 1997 йылда был бинала 1932-1964 йылдарҙа  фольклор йыйыусы Федор Викторович Тумилевич  йәшәгән тип яҙылған.
Пахнутиха
Пахнутиха — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Какша йылғаһының һул ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тарапака
Административ үҙәге — Икике.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Тарих
Тарапака өлкәһендә боронғо ҡая һүрәттәре (петроглифтар) табылыуы, был ерҙәрҙә кешенең борон-борондан килеүен таныта.
Бында чинчорро, аймара, уро һәм каманчако культуралары йәшәгән. Шуларҙың араһынан чинчорро индейҙары ер йөҙөндә иң беренсе булып мәйетте мумияға әйләндерә алғандар. Улар Арика ҡалаһына яҡын ярҙа торған булғандар.
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Иҡтисад
Әлегесә өлкәнең иҡтисады балыҡ тотоуҙа һәм төрлө файҙалы ҡаҙылмалар (тутыя, тимер, көмөш, баҡыр һ.б) табышында тупланған. Ирекле эшҡыуарлыҡ зонаһын асҡас, өлкәнең иҡтисади яҡтан үҫеше күтәрелә.
Мостовуха
Мостовуха — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Куринка йылғаһының уң ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мостовица (Мухачиха ҡушылдығы)
Мостовица  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мухачиха йылғаһының һул ярына тамағынан 4,4 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пахомовский Пыщуг
Пахомовский Пыщуг — Рәсәйҙәге йылға. Кострома өлкәһе, Киров өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пыщуг йылғаһының һул ярына тамағынан 74 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 28 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пенома
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ветлуга йылғаһы башынан Ветлуга ҡалаһынана тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Ока тамағынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Сура бассейны һаналмай), йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутница (Великая ҡушылдығы)
Мутница  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Великая йылғаһының уң ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мутница (Волманга ҡушылдығы)
Мутница  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волманга йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы Киров ҡалаһынан Котельнич ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Долгов Игорь Асонович
{{Учёный |Имя                 = Игорь Асонович Долгов |Оригинал имени      = |Изображение         = |Ширина              = |Описание изображения = |Дата рождения       = 15.05.1930 |Место рождения      = {{ТУ|Дондағы Ростов}} |Дата смерти         = 28.03.2016 |Гражданство         = {{URS}}→{{RUS}} |Место смерти        = {{МС|}} |Научная сфера       = Ауыл хужалығы фәндәре |Место работы        = Дон дәүләт техник университет |Учёная степень      = техник фәндәр докторы (1969) |Учёное звание       = профессор (1980) {ВАСХНИЛ мөхбир ағзаһы (1975) ВАСХНИЛ академигы (1990) РАН академигы (2013) |Альма-матер         = Ростов ауыл хужалығы машиналары төҙөү институты |Научный руководитель = |Знаменитые ученики  = |Известен как        = |Известна как        = |Награды и премии    = {{Орден Почёта (Россия)|2000}} {{Заслуженный деятель науки и техники РСФСР|1992}} |Роспись             = |Ширина росписи      = |Сайт                = |Викитека            = |Викисклад           = }}
Долгов Игорь Асонович (15 май 1930 йыл — 28 март 2016 йыл) — ер эшкәртеү механикаһы өлкәһендә совет һәм Рәсәй ғалимы, В. И. Ленин исемендәге Бөтә Союз ауыл хужалығы фәндәре академияһы академигы (1990), Рәсәй Фәндәр Академияһы академигы (2013).