cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Уборевич Иероним Петрович
Ҡулға алыу һәм язалау
5 июндә ҡулға алынған хәрби начальниктарҙан торған ҙур төркөмдән һигеҙ кешене айырып, бер төркөм эше асалар. 7 июндә «хәрби-фашистик заговор» эше буйынса ғәйепләү тексы раҫлана. Суд алдынан ҡулға алынғандар Леплевскийға саҡыртыла, Леплевский уларға, үҙ яҙмышығыҙ үҙ ҡулығыҙҙа, тип иҫкәртә. 10 июндә эште ҡарау өсөн СССР Юғары судының Махсус суд присутствиеһы ойошторола. Уның рәйесе, бөтә ғәйепләнеүселәр юғары язаға хөкөм итеү тураһында Сталиндың күрһәтмәләре бар, тип еткерә. 11 июндә эш ябыҡ суд ултырышында ҡарала, судта яҡлаусылар булмай, ғәйепләнеүселәр хөкөм ҡарарына ялыу биреү хоҡуғынан мәхрүм ителәләр. Протоколда ғәйептәрҙе дәлилләгән бер ниндәй факттар килтерелмәй. Тухачевский, Уборевич һәм Якирҙың тәнҡит сығыштары ҡоротҡослоҡ тип баһалана. Тухачевский үҙенең отчетында 1937 йылдың ғинуарындағы хәрби уйындарҙа Уборевичтың хаталарын күрһәтһә лә, шул уҡ ваҡытта уның РККА-ның моторлаштырған берләшмәләре көсһөҙлөгө айҡанлы тәнҡитен ыңғай баһалай.
Шул уҡ көндө, 23 сәғәт 35 минутта, Советтар Союзы Маршалы М. Н. Тухачевский, 1-се ранг командармдары И. П. Уборевич, Э. И. Якир, 2-се ранг командармы А. И. Корк үлем язаһына тарттырыла. Хөкөм кисекмәҫтән башҡарыла. Атып үлтереү актына Вышинский, Ульрих һәм башҡалар ҡул ҡуя. Кәүҙәләре Дон монастыры крематорийында яндырыла.
1957 йылдың 31 ғинуарында Юғары судының Хәрби коллегияһы тарафынан бөтәһе лә реабилитациялана.
Ҡатыны Нина Владимировна (халыҡ дошманы ғаиләһе ағзаһы булараҡ ҡулға алына, 1941 йылдың октябрендә атып үлтерелә, 1957 йылда реабилитациялана), ҡыҙы Владимира (14 февраль 1924 — 21 февраль 2020) 1937—1941 йылдарҙа балалар йортонда тәрбиәләнә, 1944 йылда биш йылға лагерҙарға хөкөм ителә, амнистия буйынса 1947 йылда иреккә сығарыла, 1955 йылда реабилитациялана).
Баһалар һәм фекерҙәр
Советтар Союзы Маршалы Г. К. Жуков:
Ул, бөтә камиллыҡта оператив-тактик сәнғәтен үҙләштергән, ысын совет хәрби начальнигы ине. Ул тулы мәғәнәлә хәрби кешеһе ине. тышҡы ҡиәфәте, үҙен тота белеүе, үҙ фекерҙәре ҡыҫҡа итеп әйтә белеүе, бөтәһе лә Уборевичың ғәҙәттән тыш һәләтле хәрби етәксе булыуын дәлилләй ине. Ғәскәрҙәрҙә ул уны бөтөнләй көтмәгәндә барлыҡҡа килә ине. Һәр килеүе уның частарҙы хәрби тревога буйынса күтәреүҙән башлана һәм тактик күнекмәләр йәки командирҙар уҡыуы менән тамамлана ине.
Округтың иң яҡшы командующийы 1-се ранг командармы И. П. Уборевич ине. Командующийҙар араһынан, И. П. Уборевич һәм уның етәкселегендәге округ штабы кеүек, бер кем командирҙарға һәм берләшмә штабтарына оператив-тактик әҙерлектә шул тиклем күп бирмәне.
Округ ғәскәрҙәре командующийҙары И. П. Уборевич һәм И. П. Белов ҡулға алынғандан һуң округтағы юғары командирҙар составының уҡыу әҙерлеге ҡырҡа кәмене.
Уборевич күберәк оператив сәнғәт һәм тактика менән шөғөлләнде. Ул теге яҡтан да, был яҡтан да ҙур белгес һәм ғәскәрҙәрҙең тиңе булмаған тәрбиәсеһе булды.
Уборевич кешеләрҙе иғтибар менән күҙәткән һәм уларҙы белгән, талапсан, һиңә һинең хаталарыңды бик матур итеп аңлата белгән, иҫ киткес тәрбиәсе булды. Уларҙың [хаталарҙың] шикһеҙлеге уның өс-дүрт фразаһынан һуң инде асыҡ була. Ул ҡырт та, тупаҫ та булмауына ҡарамаҫтан, уның талапсанлығынан ҡурҡалар ине. Әммә ул шундай тиҙ һәм шундай теүәл итеп һиңә һәм башҡаларға теге йәки был мәсьәләлә һинең хаталарыңды, һинең хаталаныуыңды күрһәтә белә, һәм был кешеләрҙе көсөргәнештә тота.
Советтар Союзы Маршалы И. С. Конев :
И. С. Конев Уборевичты һәләк булғандар араһынан иң эре хәрби эшмәкәр тип һанай, уны ифрат юғары баһалай. Граждандар һуғышы осорондағы уның тәжрибәһен юғары баһалай. Уны округ командующийы булараҡ, ғәскәрҙәрҙе бик һәйбәт белгән, ентекле һәм оҫта хәрби әҙерлек менән шөғөлләнгән, алға ҡарарға һәм кадрҙарҙы тәрбиәләргә белгән кеше булараҡ бик юғары баһалай. Әйтелгәнгә өҫтәп, И. С. Конев фекеренсә, Уборевич ғәҙәттән тыш хәрби һәләтле кеше була, уның йөҙөндә беҙҙең армия иң ауыр юғалтыу кисерҙе, сөнки был кеше фронт менән дә уңышлы етәкселек итер ине, һәм ғөмүмән һуғыш ваҡытында армияла иң алдынғы ролдәрҙә була алыр ине.
Советтар Союзы Маршалы К. А. Мерецков:
Мин уның менән биш йыл тирәһе бергә эшләнем, һәм ошо йылдар — минең хеҙмәтемдә тулыһынса яңы осор. Мин генә уның йоғонтоһо аҫтында булдым, тип әйтмәҫ инем. Уборевичтың бөтә эшләгәне: ул үҫтергән һәм өйрәткән төрлө ранглы тәрбиәле командирҙар; уның эш ысулдары; беҙҙең армияға ул биргәндең бөтәһе лә — дөйөм алғанда, үҙенсәлекле ҡыҙыл хәрби мәктәп, емешле һәм ғибрәтле мәктәп тип кенә ҡылыҡһырлана ала. Иероним Петрович кеүек… миңә бер хәрби начальник шул тиклем күп бирмәне.
Ғәскәрҙәрҙең хәрби әҙерлеген ойоштороусылар араһында иң һәләтлеһе. Күп йылдар дауамында Уборевичтың хәрби-теоретик хеҙмәттәре бөтә Ҡыҙыл Армияһының команда һәм етәкселек составы өсөн ҡиммәтле дәреслектәр булып торҙо. Уның мауыҡтырғыс һәм бай ижади мираҫы иң ентекле иғтибарға лайыҡ.
Уборевич ҙур оҫталыҡ менән команда-штаб уйындарын үткәрә, ялан сәфәрҙәре һәм башҡа занятиелар менән етәкселек итә ине. Ул даими рәүештә уйын барышында динамиклыҡҡа ынтыла, уйынды хәрби ваҡыты шарттарына яҡынайтып, ваҡиғалар торошонда ҡатмарлы һәм ҡыҙыҡлы моменттар булдыра ине. Занятиелар һәр саҡ ғибрәтле, тормош, хәрби хәл өсөн хас булған килешмәүсәнлек һәм ауырлыҡ менән үтәләр ине. Шуға күрә уларҙа ғибрәтле миҫалдар осратып була ине.
Уборевич үҙ-үҙенә һәм уның аҫтындағыларға иҫ киткес талапсан булды, фекер йөрөтөүҙә — принципиаль, эштә — теүәл. Үҙенең ғәмәлдәрен һәм ҡылыҡтарын минутына тиклем һанап сығара ине. Шундай уҡ теүәллекте ул ҡул аҫтындағыларҙан талап итте.
Иероним Петрович юғары белемле кеше ине. Ул нәфис әҙәбиәтте һәм сәнғәтте бик яҡшы белә, дөйөм техник мәсьәләләргә бик яҡшы төшөнә ине, хәрби фекер үҫеше өҫтөндә эҙмә-эҙлекле эшләй ине. Шулай, Граждандар һуғышы йылдарында ул үҙаллы хәрби сәнғәт тарихы, тактика, стратегия менән таныша, ә һуңғараҡ тыныс ваҡытта ғәскәрҙәрҙе әҙерләү буйынса М. И. Драгомиров хеҙмәттәрен бик тәрән өйрәнә. Мерецков һөйләүенсә, Уборевич ҡулға алынғандан һуң да Сталин Мерецковҡа: «Уборевич ваҡытында нисек ғәскәрҙәрҙе әҙерләнегеҙ, шулай әҙерләгеҙ», тип өйрәткән; Мерецков уның ҡулға алыныу сәбәптәрен белергә тырышҡан: «йәнәһе, Уборевич, башҡа хәрби эшмәкәрҙәр кеүек, ышанысһыҙ» булған булып сыға.
Генерал-полковник А. П. Покровский:
Жуков, Конев, Малиновский, Мерецков, Курасов, Маландин, Захаров. Бына былар Уборевич мәктәбе. Ул бик ҙур һәләттәргә эйә иҫ китмәле кеше булды. Ошо бик ҙур кешеләр уның янында ул ваҡытта бәләкәй генә булып күренәләр ине. Хәҙер Жуков һәм Конев тарихҡа инделәр, бик күп эшләнеләр, ә ул ваҡытта улар ошо кеше янында бәләкәй булып күренәләр ине. Ул уларҙы өйрәтте, улар унан өйрәнде. Ул бик ҙур масштаблы кеше булды. Хәрби мөхиттә, шулай уҡ башҡа мөхиттәрҙә лә, һәр тиҫтә йыл һайын бындай эре, талантлы шәхестәр тыумай, тип уйлайым. Ошондай кешенең һуғыш алдынан армия өсөн юғалтылыуы башҡа фажиғәләр араһында айырыуса ҙур фажиғә ине. Уға тиңдәш кеше юҡ. Әгәр һин күп эшләһәң, әгәр һин бөтә хәрби яңылыҡтар, бөтә теоретик яңылыҡтар тураһында хәбәрҙар булһаң, әгәр һин бөтә нәмәне уҡыған, бөтә нәмәне күҙәткән, бөтә хәрби журналдарҙы, бөтә китаптарҙы булһаң, уның менән эшләүе бик еңел ине. Һәм әгәр һин бөтә көсөңдө һалып, һиңә йөкмәтелгән эш участкала шөғөлләнһәң. Әммә әгәр һин нимәнелер күрмәнең, артта ҡалған, йыбанған, уҡымған, танышмаған, хәрби фекерләү кимәленә, уның яңы аҙымдары кимәленә күтәрелмәгән булғанһың икән, әгәр һин һиңә йөкмәтелгән йомошто кәрәккәнсә яҡшы йәки тулыһынса үтәмәһәң, — ул саҡта түҙ. Ул саҡта уборевич менән эшләүе ауыр. Ул бик талапсан булды һәм быны ғәфү итмәне. Ҡыҫҡаһы, был ысын мәктәп ине.
Судта (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «В суде» хикәйәһе 1886 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр «Новое время» гәзитенең 3814-се һанында 1886 йылдың 11 октябрендә Ан. Чехов ҡултамғаһы аҫтында баҫылып сыға. 1887 йылда был хикәйә А. Ф. Маркс тарафынан нәшер ителгән А. Чеховтың «В сумерках» әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелеп баҫыла. Чехов тере саҡта хикәйә инглиз, немец, серб-хорват, фин һәм чех телдәренә тәржемә ителә.
Хикәйә авторҙың 1884—1886 йылдарҙа Звенигородта йәй үткәреү тәьҫораттары йоғонтоһонда яҙылған. Бында ул йәйге ялда булған табип С. П. Успенский урынында табип вазифаһын башҡара. Был хикәйәлә шул уҡ әҫәр яҙылған йорт та һүрәтләнә.
Юрист Н. Г. Серповский иҫтәлектәрендә: «Чехов суд эшмәкәрлеге менән ныҡ ҡыҙыҡһына һәм ул суд процедуралары менән яҡшы таныш була. Уны бигерәк тә тормоштоң көлкөлө яҡтары һыҙыҡ өҫтөнә алынған судтағы әкәмәтле хәлдәр ҡыҙыҡһындыра» - тип яҙа.
Тәнҡит
«Русская мысль» рецензенты «В суде» хикәйәһен иң яҡшы хикәйә тип таба. Ул «һиҙелмәй генә тормошта үтеп барыусы ябай ваҡ-төйәк тормош мәғәнәһеҙлеген автор тиҙ генә бик оҫта нескәлек менән тотоп ала һәм үҙе аңлап-тойғанын бер нисә штрихтар менән генә уҡыусы аңларлыҡ һәм тойорлоҡ итеп яҙа ала» - тип билдәләп үтә.
«В сумерках» хикәйәләр йыйынтығына ингән «В суде» хикәйәһен әҙәбиәт тәнҡитсеһе В. А. Гольцев та иң яҡшы әҫәр тип таба.
Тәнҡитсе Ф. Е. Пактовский хикәйәне «ҡурҡыныс фатумда ике кеше ҡатнашҡан ауыр трагедия» тип характерлай.
Сюжет
Бер өйәҙ ҡалаһында һоро төҫтәге ҡаҙна йорто тора. Бында земство управаһы, мир съезы, крәҫтиәндәр, эскелек, хәрби эштәр һәм башҡалар өсөн бүлмәләр бар. Болотло көҙгө көндәрҙең береһендә бында округ суды ултырышы бара. Судтағы эштәр береһе артынан икенсеһе алып барыла һәм тиҙ генә тамамланып тора.
Көндөҙгө сәғәт икелә «крәҫтиән Николая Харламовты үҙ ҡатынын үлтереүе тураһындағы эште» тыңлау башлана. Суд залына ғәйепләнеүсене алып инәләр, уның артынан мылтыҡлы конвой, Харламовтың улы Прохор, килә. Суд ғәҙәттәге тәртип буйынса бара: ниндәй хәлдәрҙә енәйәт эшләнгәнлеге, артабан ғәйепләү акты тыңланыла. А. Чехов суд сәркәтибенең, арыған суд рәйесенең, прокурорҙың, ғәйепләнеүсенең тышҡы ҡиәфәттәрен һүрәтләй.
Суд барған бина, ундағы йыһаз һәм хәл шул тиклем кәнсәләр битарафһыҙлығы менән һуғарылған һәм алдан ҡороп ҡуйылған машина кеүек кешеләрҙең йәнен өшөттөрөп тора. Суд шаһиттарҙан, табибтан, ғәйепләнеүсенең үҙенән яуап ала. Прокурор рәйескә тикшереү эштәре урынына еткерелеп башҡарылмаған, ғәйепләнеүсенең ағаһынан һәм старостанан яуап алынмаған тип бара. Судта енәйәт ваҡытында ҡулланылған балта һәм башҡа әйберҙәр ҡарала.
Судта булған кешеләр өсөн иң ауыры ғәйепләнеүсе улының конвой булыуын белеү тора. Ундағы кешеләр быны яҙмыш яңылышлығы тип уйлай, уларҙың береһе лә «һалдаттың битенә тура ҡарарға баҙнат итә алмай».
Бер мәлгә генә суд залынан суд приставы сығып тора. Быға барыһы ла иғтибар итә, ләкин үҙҙәрен бер ни ҙә булмаған кеүек тота. Уларға тыштан һаҡсылар алмашынған саҡта сыға торған аяҡ тауышы һәм өндәр ишетелеп ҡала, ә суд ултырышты дауам итә.
Экранлаштырыу
А. П. Чеховтың «Бабы», «Трубная площадь», «Сирена», «В суде» хикәйәләре мотивтары буйынса 1969 йылда «Главный свидетель» тигән нәфис фильм төшөрөлә. Режиссёры: Аида Манасарова.
Дауыт (мәғәнәләр)
Дауыт — ир-ат исеме, топоним.
Дауыт (Силәбе өлкәһе)
Дауыт (Даутово) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһе Үрге Өпәле ҡала округы ауылы.
Географияһы
Иткүл күленең төньяҡ яр буйында, округтың административ үҙәге Үрге Өпәле ҡалаһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан яҡынса 20 км алыҫлыҡта, диңгеҙ кимәленән 285 метр бейеклектә урынлашҡан.
Тарихы
Тәүге тапҡыр 1795 йылда телгә алына. Революцияға тиклем Дауыт ауылы Ырымбур губернаһы Силәбе өйәҙе Ҡара Табын улусы составында була.
Халҡы
2002 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ауылда башлыса башҡорттар (93 %) йәшәй. 2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда 107 кеше (51 ир-егет һәм 56 ҡатын-ҡыҙ) йәшәй.
Урамдары
Ауылда 4 урам бар.
Толкуша (Тополевка ҡушылдығы)
Толкуша  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Тополевка йылғаһының һул ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урал-Лука
Урал-Лука — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Күркәтау йылғаһының һул ярына тамағынан 36 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пары
Пары — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пьяна йылғаһының уң ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шильма
Шильма — Рәсәйҙәге йылға. Марий Эл Республикаһы,Сыуаш Республикаһы,Киров өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Кундыш йылғаһының һул ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кизьва
Кизьва — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обва йылғаһының һул ярына тамағынан 171 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы
Ғиззәтуллин Ринат Сәхи улы (19 март 1949 йыл) — ғалим-зоотехник., юғары мәктәп уҡытыусыһы. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (2005). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010).
Биографияһынан
Ринат Сәхи улы Ғиззәтуллин 1949 йылдың 19 мартында БАССР‑ҙың Стәрлебаш районы Стәрлебаш ауылында тыуған.
1976 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай һәм шунда уҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй башлай.
1985 йылдан алып Башҡортостан малсылыҡ һәм мал аҙығы етештереү фәнни-тикшеренеү һәм проектлау-технологик институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй.
1990 йылдан шул уҡ институтта — бүлек мөдире.
1995 йылдан Башҡорт дәүләт аграр университетында эшләй (был йылдарҙа ул икенсе урындарҙа ла эшләп ала): 2000 йылға тиклем малсылыҡ продукттары етештереү технологиялары кафедра мөдире, 2007 йылдан алып — бүлек мөдире, 2009 йылдан — уҡыта.
2004 йылдан — «Урал-Волга буйы агросәнәғәт компанияһы» ЯСЙ‑ның баш технологы.
2005—2006 йылдарҙа Рәсәй аграр университетында — К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһында уҡыта.
Фәнни эшмәкәрлеге
Ринат Сәхи улы Ғиззәтуллиндың фәнни хеҙмәттәре аҫрау технологиялары, ашатыу рациондары, тоҡом сифатының ауыл хужалығы малдарының продуктлылығына йоғонтоһон һәм малсылыҡта экология йәһәтенән таҙа продукция алыу мөмкинлеген өйрәнеүгә арналған.
100‑ҙән ашыу фәнни хеҙмәт авторы.
Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы
Хорева Эльза Рәхимйән ҡыҙы (29 октябрь 1958 йыл) — журналист, дәүләт эшмәкәре. 1979 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2011—2018 йылдарҙа «Республика Башкортостан» гәзитенең баш мөхәррире. Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһы депутаты.
Биографияһы
Эльза Рәхимйән ҡыҙы Хорева (ҡыҙ фамилияһы Баймөхәмәтова) 1958 йылдың 29 октябрендә ул ваҡытта Башҡорт АССР-ының Баймаҡ районының Темәс ауыл Советына ҡараған 3-сө урман заводы ҡасабаһында (посёлок Лесозавода № 3) тыуған.
1976 йылда Башҡорт дәүләт университетының филология факультетына уҡырға инә. 1978 йылда БДУ-ның ситтән тороп уҡыу бүлегенә күсеп, «Качканарский рабочий» ҡала гәзитендә үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген башлай.
1983 йылда журналист эшен Башҡортостан йәштәре гәзите «Ленинсы»—«Ленинец»та дауам итә, бында хәбәрсе, бүлек мөдире була.
1991 йылдан ижади эшмәкәрлеген «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһына арнай: «Аҙна»—«Неделя» ижтимағи-сәйәси тапшырыуҙарын эфирға әҙерләп сығара.
1995 йылда Эльза Хорева Һупайлы (урыҫса Сипайлово) округы буйынса Башҡортостан Республикаһының 1-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Закондар сығарыу Палатаһына депутат итеп һайлана. Һөнәри нигеҙҙә Ҡануниәт, дәүләт төҙөлөшө һәм суд-хоҡуҡ мәсьәләләре буйынса комитетта эшләй, Башҡортостан Республикаһының ҡайһы бер үҙгәрештәр һәм өҫтәлмәләр менән бөгөнгө көндә лә ғәмәлдә булған күпе кенә закондарын әҙерләүҙә туранан-тура ҡатнаша.
1999 йылда Ҡоролтай депутаты вәкәләтлектәре тамамланғандан һуң, «Башҡортостан» дәүләт телерадиокомпанияһындағы журналист эшенә кире ҡайта, бер үк ваҡытта Үҙәк телевидениеның 1-се федераль каналы менән әүҙем хеҙмәттәшлек итеп, уның «Доброе утро» программаһы өсөн республикабыҙ тормошон яҡтыртҡан сюжеттар әҙерләй.
2003 йылдан «Интерфакс» халыҡ-ара мәғлүмәт агентлығының Башҡортостан буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләй.
Мария Лассниг
Мария Лассниг (Maria Lassnig; 8 сентябрь 1919 йыл, Каппель-ам-Краппфельд — 6 май 2014 йыл, Вена) — Австрия рәссамы.
Тормош юлы һәм ижады
Үҙенең беренсе һөнәре буйынса М. Лассниг үҙенең тыуған Каринтияһында уҡытыусы булған. 1941 йылда ул Венаға күсеп килгән һәм унда урындағы һынлы сәнғәт Академияһына уҡырға ингән. Уның эштәрен дегенератив сәнғәт әҫәре тип һанағанлыҡтан, Академияла уҡыуын тамамламайынса, 1943 йылда унан сығып киткән. 1945 йылда М. Лассниг Академияһын тамамлай һәм Клагенфуртҡа әйләнеп ҡайта. 1948 йылда уның беренсе шәхси күргәҙмәһе ҡуйылған.
1951 йылда ул яңынан Венаға килә; стипендия алғас, рәссам 1952 йылда Парижға китә. Бында ул 1952 йылда Андре Бретон, Пауль Целан, Беньямин Пере һ. б. француз сюрреалистары менән таныша. Үҙ ижадының башында ул сюрреализм менән мауыға. 1954 йылда, Вена Академияһының Альберт Гютерсло синыфында уҡыған М. Лассниг Вена Академияһын тамамлап сыға. Рәссам Арнульф Райнер менән бергә ул АВстрия сәнғәтенең информель йүнәлешенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе булып һанала.
1961 һәм 1968 йылдар араһында М. Лассниг Парижда йәшәй һәм эшләй. Акварелдәр менән 2-шәр метрлы «тән» фигуратив әҫәрҙәрен яҙа, тик уларҙы бер ваҡытта ла күргәҙмәгә ҡуймай.1968 йылда рәссам Нью-Йоркка килә һәм бында үҙ оҫтаханаһын аса.1970 йылда ул урындағы мәктәптә визуаль сәнғәт (School of Visual Arts).анимацион рәсем курстарында уҡый.
Фильмдар
CHAIRS (1971), 16 mm, Farbe, Ton, 4 Minuten; zu Musik bewegen sich Stühle wie Menschen SELFPORTRAIT (1971), 16 mm, Farbe, Ton, 5 Minuten; Lebensrückblick im Zeichentrick, erhielt 1972 den New York State Council — Preis COUPLES (1972), 16 mm Farbe, Ton, 10 Minuten; am Telefon und im Bett sprechen ein Verführer und ein Opfer miteinander: «Du halfst mir, du machtest mich stark — aber du kannst mir nichts vorwerfen; wer so blind liebt, bezahlt mit dem Tod.» SHAPES (1972), 16 mm, Farbe, Ton, 10 Minuten; menschliche Silhouetten bewegen sich nach Musik von Bach PALMISTRY (1973), 16 mm, Farbe, Ton, 10 Minuten; A. ein dickes Mädchen weigert sich, dünn zu werden, um Männern zu gefallen; B. das erste Mal, C. beim Handleser: eine Gegenüberstellung von schrecklichem Aberglauben und schrecklicher Wissenschaft ART EDUCATION (1976), 16 mm, Farbe, Ton, 16 Minuten; feministische Auslegung berühmter Gemälde von u.a. Michelangelo, Vermeer MARIA LASSNIG KANTATE (1992), 35 mm, Farbe, Ton, 8 Minuten; Idee, Text, Gesang, Zeichnung, Animation Maria Lassnig, Produktion Hubert Sielecki: «Es ist die Kunst jaja, die macht mich immer jünger, sie macht den Geist erst hungrig und dann satt!»
Сәнғәт тураһындағы әҫәрҙәр
Keine Verteidigung, Manifest zur Ausstellung 'Unfigurative Malerei', Klagenfurt, 1951 Malrezepte, Katalog Galerie St. Stephan, Wien, 1960 Chancen für Kreative, Protokolle 68, Wien, 1968 Über die Kopfheiten, Zu den Strichbildern, Neuere Bilder, Biographie, Monographie zur Ausstellung, Ritter Verlag, Klagenfurt, 1985 Die Feder ist die Schwester des Pinsels: Tagebücher 1943 bis 1997 / Maria Lassnig. Hrsg. von Ulrich Obrist. DuMont, Köln 2000, ISBN 3-7701-5295-6 Landleute, Ritter Verlag Klagenfurt, 2004, ISBN 3-85415-355-4
Парамонов Сергей Владимирович (фехтовальщик)
Парамонов Сергей Владимирович (16 сентябрь 1945 йыл) — СССР фехтовальщигы, халыҡ-ара класлы спорт мастеры, олимпия призеры.
Биографияһы
Тренеры — В. Х. Быков.
Йүкәлекүл торамаһы
Йүкәлекүл торамаһы (Юкаликулевское поселение) — Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Йүкәлекүл ауылы эргәһендә урынлашҡан бронза быуаты — иртә тимер быуат археологик ҡомартҡыһы, б.э.т. XII—VI быуаттарға ҡарай
Урынлашыуы
Йүкәлекүл торамаһы Башҡортостан Республикаһының Ҡыйғы районы Йүкәлекүл ауылынан төньяҡ‑көнбайышҡа табан 2 км алыҫлыҡта Әй йылғаһының уң ярындағы ҡалҡыулыҡта урынлашҡан. Ауылдан район үҙәгенә тиклем (Үрге Ҡыйғы) — 21 км, ауыл советы үҙәгенә тиклем (Ибрай) — 7 км.
Табылдыҡтар
Ҡомартҡы майҙанын (5000 м²) археологик тикшеренеүҙәр маҡсатында ҡаҙыу эштәре ваҡытында 1644 м² ере асылған.
Черкаскүл мәҙәниәте — муйыны тышҡа ҡарай бөгөлгән, һырлы мөһөр баҫып биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар;
Межа мәҙәниәте — һырлы һәм тешле штамп баҫып төшөрөлгән ҡыя һыҙыҡтар, һырҙар, кәкерсәктәр менән биҙәлгән көршәк рәүешендәге һауыттар.
Өҫкө ҡатламдарҙа Горохов мәҙәниәтетальк ҡушып яһалған, шыма мөһөр баҫып төшөрөлгән, ҡыя һыҙыҡтар менән биҙәлгән һауыт‑һаба ватыҡтары осрай
Торамала бронза бысаҡтар, хәнйәр, ураҡ, беҙҙәр, сулпылар, уҡ башаҡтары; тимер энә, тәпке, бысаҡ; таш төйгөстәр, балталар, ышҡыу плиталары, ҡайраҡтар, һандалдар, орсоҡбаштар, ҡойоу формалары, ҡорбанлыҡтар, кеше һыны; һөйәк тишкестәр, арҡыры балта, бәләкәй көрәк, уҡ башаҡтары, һөңгө остары, ауыҙлыҡ, таралғы; балсыҡ орсоҡбаш, тигелдәр, сүместәр, металл иретеү табаҡтары; шулай уҡ хайуан һәм балыҡ һөйәктәре табылған.
Торама халҡы балыҡсылыҡ, малсылыҡ һәм металл эшкәртеү менән шөғөлләнгән.
Ҡомартҡы материалдары Башҡорт дәүләт университеты фондында һаҡлана.
Асыш тарихы
Йүкәлекүл торамаһы 1967 йылда археолог, тарих фәндәре кандидаты Ю. А. Морозов тарафынан асыла.
Төньяҡ Кавказ
Төньяҡ Кавказ — Рәсәйҙең тарихи-мәҙәни төбәге.
Географияһы
Оло Кавказ һыртының төньяҡ өлөшөн һәм Кавказ алдын, көньяҡ битләүҙең Псоу йылғаһына тиклем (Рәсәйҙең дәүләт сиге үтә) көнбайыш өлөшөн үҙ эсенә ала. Был Рәсәй Федерацияһындағы иң күп халыҡлы төбәк. Рәсәйҙә йәшәгән Төньяҡ Кавказ халыҡтары вәкилдәренең дөйөм иҫәбе — 6 миллион самаһы. Майҙаны 258,3 мең км² (ил майҙанының 1,5 %). Халҡы — 14,8 миллион кеше (2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), йәки Рәсәй халҡының 10,5 %.
Физик география күҙлегенән ҡарағанда, Төньяҡ Кавказ Европаға ла, Азияға ла индерелеүе мөмкин. Был Европа менән Азия араһындағы сикте үткәреү вариантына ҡарай: күбеһенсә Европа (шул иҫәптән совет һәм Рәсәй) географик традицияһындағы кеүек, Европа-Маныч уйпатлығы буйлап үткәрелһә, Рәсәйҙең Европа өлөшөнән бөтә Төньяҡ Кавказды алып ташлау мөмкинлеге бар. Оло Кавказдың һыу айырғысы буйынса (бындай версия Америкала киң таралған) сик үткәрелгәндә Төньяҡ Кавказдың тулыһынса Европа биләмәһендә тип һаналыуы мөмкин (Ҡара диңгеҙ һыҙатындағы Сочи, Туапсе, Геленджик, Новороссийск һәм Анапанан тыш).
Тарихы
Рәсәйҙең иң күп милләтле тарихи-мәҙәни төбәге. Төньяҡ Кавказ XVI быуаттан башлап өлөшләп Рәсәй дәүләте составына инә бара һәм 1864 йылда, Кавказ һуғышы тамамлағандан һуң тулыһынса ҡушыла.
Хәҙерге Төньяҡ Кавказ территорияһында 7 республика : Адыгея, Ҡарасай-Черкесия, Ҡабарҙы-Балҡар, Төньяҡ Осетия-Алания, Ингушетия, Чечня һәм Дағстан, шулай уҡ 2 край: Көньяҡ һәм Төньяҡ Кавказ федераль округтарына ингән Краснодар һәм Ставрополь крайҙары урынлашҡан. Әгәр Төньяҡ Кавказ составына Кавказ алды, уның сиген Кумо-Маныч уйпатлығы буйлап үткәреп, тулыһынса индерелһә, Төньяҡ Кавказға Манычтан көньяҡҡа табан ятҡан Ҡалмыҡстан һәм Ростов өлкәһенең райондары ла инергә тейеш.
Путна Витовт Казимирович
Путна Витовт Казимирович (Vytautas Putna, 31 март 1883 йыл— 12 июнь 1937 йыл) — совет хәрби эшмәкәре; комкор (1935). РККА репрессиялары барышында атып үлтерелә (1937). Үлгәндән һуң реабилитациялана (1957).
Биографияһы
Витовт Казимирович Путна Рәсәй империяһы Вильна губернаһы Мацканцы ауылында литва крәҫтиәне ғаиләһендә тыуған. 1915 йылда армия сафына алына. Беренсе донъя һуғышында ҡатнаша. 1917 йылда прапорщиктар мәктәбен тамамлай, батальон менән етәкселек итә. 1917 йылдың февралендә РСДРП-ға инә, большевик.
Совет-поляк һуғышында (1920—1921), Кронштадт ихтилалын (1921) һәм Түбәнге Волгала крәҫтиән ихтилалдарын баҫтырыуҙа ҡатнаша.
1923 йылда троцкистар оппозицияһына ылыға, һуңынан унан ситләшә. РККА-ның Хәрби-академик юғары комсоставы курсында (1923) уҡый. 1923 йылдан алып 2-се Мәскәү пехота мәктәбе начальнигы һәм комиссары, РККА Үҙәк аппаратында эшләй, корпус командиры.
1923 йылдан — Ҡытайҙа. Ҡалған хәрби советниктары төркөмөнөң беренсе етәксеһе.
1927—1930 йылдарҙа — Японияла, Финляндияла, Германияла (1929—1930) хәрби атташе.
1930—1932 йылдарҙа — Алыҫ Көнсығыш Айырым Ҡыҙыл Байраҡ армияһы (ОКДВА) корпусы командиры һәм военкомы, 1932—1934 йылдарҙа ОКДВА-ның Диңгеҙ буйы ғәскәрҙәре төркөмө командующийы.
БССР Үҙәк башҡарма комитетының 1932 йылдың 5 ноябрендәге ҡарарына ярашлы Белорус Совет Социалистик Республикаһы Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә
1934 йылдан — Бөйөк Британияла хәрби атташе.
1936 йылда СССР-ға ҡайтарыла һәм 1936 йылдың 20 авгусында ҡулға алына (Ҡарағыҙ: Тухачевскийҙың эше).
Хеҙмәттәре
Путна эше Варлам Шаламовтың «Княгиня Гагарина муйынсағы» хикәйәһендә телгә алына.
Парафеевка
Парафеевка (Парафеевка) — Башҡортостандың Бәләбәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 40 кеше. Почта индексы — 452021, ОКАТО коды — 80209819010.
Фрунзе (Иглин районы)
Фрунзе (Фрунзе) — Башҡортостандың Иглин районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 163 кеше. Почта индексы — 452401, ОКАТО коды — 80228820011.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мрика
«Мрика» (Mrika) — өс шаршауҙан торған опера, Пренк Якова Силики Лазарҙың албан теле ндәге либреттоһына яҙа. 1958 йылдың 1 декабрендә Шкодер ҡалаһының Мигьень театрында ҡуйылған тәүге премьераһы дүрт шаршауҙан тора. Операның төҙәтелгән һәм өс шаршауҙан торған варианты 1959 йылдың декабрь айында Албанияның баш ҡалаһы Тиранала Музыка һәм сәнғәт академияһында тәүге тапҡыр киң тамашасыға тәҡдим ителә. Опера сәхнәгә ике күренештән торған «Албания өҫтөндә яҡтылыҡ» (Dritë mbi Shqipëri) музыкаль спектакленә нигеҙләнеп яҙылған, ул Тиранала 1952 йылдың июлендә ҡуйылған була. Был сәхнә әҫәрен дә Якова менән Силики яҙа. «Мрика» операһы албандарҙың тәүге операһы тип һанала.
«Мрика» операһында ваҡиғалар 1950-се йылдарҙа бара. Сюжеты Мирдита округынан сыҡҡан ҡыҙҙың һәм уның ғаиләһенең тормош юлына бағышлана. Мриканың «Ҡояш байыны инде» (Dielli ka perendue) арияһы лирик тонда яҙылған, ә икенсе акттағы ''Oh! C janë këto trazime'' арияһы лирик тондарҙа яңғырауы менән айырылып тора. Операның башҡа музыкаһы менән менән сағыштырғанда был ария бәйән ителгән ваҡиғаның драматизмын асып ҡала.
Дүрт шаршаулы тәүге постановкаһының режиссеры Андреа Сканджети, ә өс шаршаулыһые сәхнәгә режиссер Антониу Кристак ҡуя. Баш ҡалала ҡуйылған спектаклдә йырсылар Леонард Деда, Тонин Дайя, Зеф Бека һәм Задей ҡатнаша; Мрика ролен тәүге тапҡыр театр сәхнәһенә күтәрелгән сопрано Клотильда Шантойа башҡара. Автор үҙе дирижерлыҡ итә. Тираналағы спектаклдә Мария Края, Лук Кацать, Авни Мула, Ибраһим Тукики, Йоргжи Вело уйнай. Мостафа Крантя дирижерлыҡ итә.
«Мрика» операһы өсөн Якова Пренк Хеҙмәт ордены һәм Республика премияһы менән бүләкләнә.
Пекшать
Пекшать — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежать йылғаһының уң ярына тамағынан 8,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өстоманды
Өстоманды (Устуманды) — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡағы йылғаһының һул ярына тамағынан 52 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мыреева Анна Николаевна
Мыреева Анна Николаевна (22 декабрь 1930 йыл — 7 сентябрь 2012 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тәржемәсе. Филология фәндәре кандидаты, СССР Фәндәр академияһы Себер бүлексәһенең атҡаҙанған ветераны (1982).
40-тан ашыу ғилми хеҙмәт авторы, шул иҫәптән монографиялар, дәреслектәр һәм китаптары бар.
Биографияһы
Анна Николаевна Мыреева 1930 йылдың 22 декабрендә Яҡут АССР-ы Алдан улусының Буяга ауылында һунарсы эвенк ғаиләһендә тыуған.
1955 йылда Ленинград дәүләт университетының (хәҙер А. И. Герцен исемендәге Рәсәй дәүләт педагогия университеты) төньяҡ бүлеген «рус теле һәм әҙәбиәте» һөнәре буйынса ҡыҙыл дипломға тамамлай. Хеҙмәт эшмәкәрлеген Алдан районының Чагдин урта мәктәбендә рус теле уҡытыусыһы булып башлай.
1957 йылдан СССР ФА Себер бүлеге Тел, әҙәбиәт һәм тарих институтының Яҡут филиалында эшләй: тәүҙә өлкән лаборант, 1968—1971 йылдарҙа тел секторының кесе ғилми хеҙмәткәре, 1971—1986 йылдарҙа — төньяҡ филология секторы мөдире, 1986—1990 йылдарҙа — өлкән ғилми хеҙмәткәр.
1991 йылдан РФА Себер бүлегенең Аҙ һанлы себер халыҡтары мәсьәләләре институтында эшләй: 1991—2001 йылдарҙа — эвенк филологияһы бүлеге мөдире, 2001 йылда — тунгус-маньчжурия филологияһы бүлегенең төп ғилми хеҙмәткәре.
А. Н. Мыреева — билдәле тәржемәсе, ул А. С. Пушкин әҫәрҙәрен эвенк теленә, шулай уҡ эвенк фольклоры өлгөләрен урыҫ һәм яҡут телдәренә тәржемә итә. 2004 йылда Мыреева «Ҙур академик эвенк-урыҫса һүҙлеген» баҫтырып сығара. Шулай уҡ Яҡут дәүләт университетының (хәҙер Төньяҡ-Көнсығыш федераль университеты) филология факультеты төньяҡ телдәр кафедраһында педагогик эшмәкәрлек алып бара. Йәмәғәт эштәре менән дә шөғөлләнә: Саха Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Телдәр сәйәсәте буйынса совет ағзаһы һәм Саха (Яҡутстан) Республикаһы аҡһаҡалдар советы ағзаһы була, Саха Республикаһының Эвенк ассоциацияһы эшендә ҡатнаша.
2012 йылдың 7 сентябрендә Якутскиҙа вафат була.
2015 йылдың 22 декабрендә РФА Себер бүлеге Аҙ һанлы төньяҡ халыҡтарының гуманитар тикшеренеүҙәр һәм проблемалары институтында Анна Николаевна Мырееваның тыуыуына 85 йыл тулыу айҡанлы юбилей кисәһн үткәрелә
Менделеев һәйкәле (Санкт-Петербург)
'''Д. И. Менделеев һәйкәле''' — скульптуралы монумент, ул данлыҡлы урыҫ химигы Д. И. Менделеевҡа ҡуйылған. Һәйкәл Рәсәйҙең Санкт-Петербургтағы Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы янында, Мәскәү проспектында ҡуйылған. Һәйкәл 1932 йылда скульптор И. Я Гинцбург проекты буйынса эшләнгән. Был федераль әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарих
1890 йылда скульптор И. Я. Гинцбург Химик элементтарҙың таблицаһын уйлап тапҡан Рәсәй ғалимы, химик Дмитрий Иванович Менделеевтың үҙе тере сағында уҡ, скульптураһы портретын натуранан башҡара. И. Я Гинцбургтың был эше артабан бронзанан ҡойола һәм күренекле ғалим уны һатып ала, һуңынан үҙ скульптураһын Фәндәр академияһында урынлаштыра. Был портрет нигеҙендә 1930 йылда Гинцбург Фәндәр академияһында торған Менделеев скульптураһының күсермәһенбулдыра һәм Д. И. Менделеев һәйкәленең моделен эшләй (Менделеев тере сағында үҙенең бронзанан эшләнгән һәйкәлен Фәндәр академияһына бүләк иткән булған). Ленинград ҡалаһы Совет властары тарафынан ҡаланың Үлсәмдәр һәм үлсәүҙәр палатаһы урынлашҡан «Ҡыҙыл йорт» алдында, Д. И. Менделеев йәшәгән һәм вафат булған 6-сы йорт алдындағы скверҙа, тиҙ арала һәйкәл ҡуйырға тигән ҡарар ҡабул итә. Был скверҙа эштән буш саҡтарында Менделеев яратып ял иткән беседка урынлашҡан булған.
Фәндәр академияһы эргәһендәге Баш фәндәр Художество-репродукция сәнғәт оҫтаханаһында ғалимдың бронза скульптураһы ҡойола. 1932 йылдың 2 февралендә Ленинград ҡалаһында һәйкәл асыу тантанаһы үткәрелә, был мәҙәни сара ғалим вафаты көнөнөң 25 йыллығына тап килтереп уҙғарыла. 1935 йылда Д. И. Менделев йәшәгән күрше йорттоң ҡабырғаһында мозаика оҫтаһы В. А. Фроловтың Менделеев таблицаһын һүрәтләгән панноһы эшләнеп ҡуйыла.
Мендерес Мерал
Мерал Мендерес (төр. Meral Menderes;, Истанбул , ,) — сопрано партияһында йырлаусы төрөк опера йырсыһы.
Биографияһы
Мерал Мендерес 1933 йылда Ҡушадасы ҡалаһының Айдын районында тыуа. Тәүге йыр дәрестәрен ул Истанбул муниципаль консерваторияһында Мөнир Джейхандан ала. Артабан ул яңыраҡ ойошторолған Опера студияһында белем алыуын дауам итә. Сит ил һәм төрөк вокаль тренерҙары уның остаздары була.
1960 йылдың 19 мартында сәхнәлә тәүге тапҡыр сығыш яһай, ул 1959 йылда нигеҙ һалынған Истанбул ҡала операһы сәхнәһендә ҡуйылған Джакомо Пуччиниҙың «Һағыш» («Тоска») операһында йырлай. Уның киләһе сығышы «Мадам Баттерфляй» операһында була. Уның артабанғы ролдәре түбәндәгесә: Сантуцца (Сельская честь; Пьетро Масканьи) һәм «Богема». Анкарала ҡуйылған «Турандот» операһында ул принцесса Турандот һәм ҡоллоҡтағы ҡыҙ Лю ролдәрен башҡара; «Гофманах әкиәттәрендә» (Жак Оффенбах) Антония ролен башҡара. Шулай уҡ «Макбет» (Джузеппе Верди), «Бал-маскарад» (Джузеппе Верди), «Һатылған кәләш» («Проданная невеста») (Бедржиха Сметана) һәм «Трубадур» (Джузпе Верди) операларында сығыш яһай.
Ул сопрано партияһы йырсыһы булараҡ таныла, уның тәбиғи тауышы юғары диапазонында һәм яңғырауыҡлы була. Мерал Мендерес республика дәүерендә тәүге опера йырсыларының береһе булараҡ танылыу яулай. Ул 30 йыл самаһы сәхнәлә сығыш яһай.
2010 йылда Истанбул операһына нигеҙ һалыныуҙың 50 йыллығына Төркиә дәүләт опера һәм балет театрының генераль директоры Ренгим Гёкмен тарафынан булдырылған «Художество премияһына» лайыҡ була.
2011 йылдың 27 декабрендә 78 йәшендә Истанбулдың Малтепе районында үҙ йортонда вафат була. Сюрейя Опера театрында үткәрелгән иҫкә алыу тантанаһынан һәм Малтепе мәсетендә дини йыназа уҡылғандан һуң Кючюкьялы зыяратында ерләнә.
Октябрь проспекты (Өфө)
Октябрь проспекты — Өфөнөң төп урамы. Башҡорт дәүләт аграр  университеты эргәһенән башлана, Черниковкаға барған юлда Тоннель урамына етеп тамамлана. Проспекттың ян-яғына буйынан-буйына күп ҡатлы торлаҡ йорттар урынлашҡан, күбеһе хрущёвка. Оҙаҡ йылдар буйы Октябрь проспекты ҡалала берҙән-бер проспект булды, шуға уны халыҡ телендә «проспект» тип кенә йөрөтәләр.
Тополевка (Тихая ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Смолян
Смолян (болг. Смолян) — Болгариялағы ҡала. Смолянск өлкәһендә урынлашҡан. Смолян общинаһына инә. Халыҡ һаны — 32 139 кеше.
Тарихы
Ҡасандыр Смолян урынлашҡан ер халыҡтың ажар батыры воевода Момчиланың биләмәһе була. Был ерҙәр ғосман иҙеүен бик оҙаҡ татый, тик 1912 йылда ғына Болгарияға ҡушыла. Һәр ваҡыт тәбиғәте һоҡланғыс булған был төбәк артта ҡалған һәм бик ярлы була, халҡы һарыҡ үрсетеү, картуф үҫтереү һәм урман кәсебе менән шөғөлләнеп көн итә.
Сәйәси хәл
2011 йылғы һайлау һөҙөмтәләре буйынса Смолян общинаһы кметы (мэры) — Николай Тодоров Мелемов (Болгарияның европалағыса үҫеше өсөн (ГЕРБЫ)). Ә 2007 йыл һөҙөмтәләре буйынса община идараһына кмет итеп Дора Илиева Янкова (Болгар социалистик партияһы (БСП)) һайланған була.
Иҫтәлекле урындары
Сиркәүҙәр:
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
18 май
18 май — григориан стиле буйынса йылдың 138-се (кәбисә йылында 139-сы) көнө. Йыл аҙағына тиклем 227 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
Төбәк байрамдары
}}
Кичмень
Кичмень — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға Юрман йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Березники ҡалаһынан Кама ГЭС-ына тиклем, Косьва (башынан Широков ГЭС-ына тиклем), Чусовая һәм Сылва йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пеля (приток Ежати)
Пеля — Рәсәй йылғаһы. Түбәнге Новгород өлкәһе,Сыуаш Республикаһы,Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ежать йылғаһының һул ярына тамағынан 16 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Мүғиз Ли-Диниллаһ
Әбү Тәмим Мәғәдд Әл-Мүғәз Ли-Диниллаһ (المعز لدين الله; اأبو تميم «المعز لدين الله» معاذ بن المنصور 935—975; Аль-Муизз Лидиниллах) — Фатимиҙар хәлифәлегенең дүртенсе хәлифәһе.
Пеля (приток Ежати)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сура, Алатырь йылғаһы тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Сура, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Мүғиз Ли-Диниллаһ
Тарихы
953 йылдан 975 йылға тиклем идара иткән. Уның хакимлығы осоронда Йәүһәр әс-Сәҡали етәкселегендәге Фатимиҙар ғәскәре тарафынан Мысыр тулыһынса яулап алына һәм Хәлифәлектең яңы баш ҡалаһы әл-Ҡаһирәгә (Ҡаһирә) нигеҙ һалына.
Шанский
Шанский — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡана йылғаһының уң ярына тамағынан 42 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ағиҙел йылғаһы Арский Ташы һыу үлсәү посынан Йомағужа һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тәүлек
Тәүлек — яҡынса Ерҙең үҙенең күсәре тирәләй әйләнеү периодына тигеҙ булған ваҡыт үлсәү берәмеге.
Тәүлек төшөнсәһе аҫтында ғәҙәттә ҡояш тәүлеге астрономик төшөнсәһен күҙ уңында тоталар. Көндәлек тормошта тәүлекте йыш ҡына көн тип атайҙар.
Тәүлек оҙонлоғо 24 сәғәткә (1440 минутҡа, 86400 секундҡа) тиң һәм шартлы рәүештә дүрт таң, көн, (кис), төн характерлы интервалдарға бүленә.
Календар тәүлектәрҙән аҙналар, айҙар, йылдар хасил була.
Астрономияла тәүлек
Планетала тәүлек оҙайлылығы уның үҙ әйләнешенең мөйөшсә тиҙлегенә бәйле. Астрономияла, иҫәпләү системаһына бәйле рәүештә, тәүлектең бер нисә төрөн айырып ҡарайҙар. Әгәр әйләнеүҙең иҫәп башы сифатында алыҫтағы йондоҙҙо алғанда, планета системаһының үҙәк яҡтыртҡысынан айырмалы рәүештә, бындай тәүлектең оҙайлылығы икенсе төрлө була. Мәҫәлән, Ерҙә уртаса ҡояш тәүлеге (24 сәғәт) һәм йондроҙ тәүлеге (яҡынса 23 сәғәт 56 минут 4 секунд ) бар. Улар бер береһенә тигеҙ түгел, сөнки, Ерҙең Ҡояш тирәләй орбита буйынса хәрәкәте арҡаһында, Ерҙәге күҙәтеүсегә башҡа йондоҙҙар фонында Ҡояш күскән һымаҡ булып күренә.
Уртаса ҡояш тәүлеге күк экваторы буйынса тигеҙ хәрәкәт итеүсе нөктәгә — бер йылда бер әйләнеш яһаусы яһалма «уртаса Ҡояшҡа» бәйле. Уртаса тәүлек тропик йылдың оҙайлылығын (366,2422 йондоҙ тәүлеге) 365,2422 тигеҙ өлөшкә бүлеп табыла. Ул, үҙ сиратында, 24 сәғәткә, сәғәт — 60 минутҡа һәм минут — 60 секундҡа бүленә.
Халыҡ-ара берәмек системаһы (СИ)
Ваҡыт үлсәү берәмеге тәүлек (урыҫса тамғаланышы: сут; халыҡ-ара: d) системанан тыш үлсәү берәмегенә ҡарай һәм СИ системаһына инмәй. Ләкин Рәсәй Федерацияһында ул ҡулланыу өлкәһе «бөтә өлкәлә» булған, ғәмәлдә булыу срогы сикләнмәгән ҡулланыуға индерелгән. Был осраҡта 1 тәүлек теүәл итеп ҡабул ителгән. СИ системаһында Яңы секунд цезий-133 атомының, тышҡы ҡыр ҡуҙғыуы булмағанда, төп хәленең ике үтә нескә кимәле араһындағы күсешенә ярашлы нурланышының периодына тигеҙ. Ярашлы рәүештә, СИ системаһында тәүлектең билдәләмәһе шундай период тип иҫәпләнергә мөмкин.
Астрономияла СИ системаһындағы секунд аша билдәләнгән тәүлек юлиан тәүлеге тип атала.
Уртаса ҡояш тәүлегендә секундтар һаны бөтөн һан түгел (мәҫәлән, 2000,0 эпохаһында уның оҙайлылығы 86400,002 с-ҡа тигеҙ була), шуның менән бергә, Ерҙең мөйөшсә тиҙлегенең быуаттар буйына килгән үҙгәреүе сәбәпле, уртаса ҡояш тәүлегенең оҙайлылығы шулай уҡ даими түгел (ҡарағыҙ ).
Тәүлектең мәҙәни сиктәре
Көндөҙ әүҙем булған хайуандарҙың күпселеге өсөн, тәбиғи рәүештә, көн яҡтырғас башлана һәм ҡояш байығас тамамлана. Кеше үҙенең мәҙәни традициялары һәм фәнни белеме менән тәүлектең башланыу ваҡыты һәм уның үҙенсәлекле периодтарға бүленеше тураһында үҙенең ҡарашын булдырған.
Боронғо кеше көн йәки төн буйынса ғына ваҡыт иҫәбе алып барған. Көн һәм төндө берләштергән тәүлек тураһында иң беренсе Гомер телгә ала, шуның менән бергә уның әҫәрҙәрендә тәүлек таң атҡанда башлана. Боронғо Рустә XIII быуатҡа тиклем «тәүлек» ваҡыт үлсәү берәмеге булараҡ ҡулланылмай. Боронғо Русь йылъяҙмасылары ваҡытты таң атҡандан таң атҡанға тиклем көндәр менән иҫәпләгәндәр.
Йәһүд тәүлеге ҡояш байығас йәки эңерҙә башлана (өсөнсө дәүмәлдәге йондоҙҙар күренгәс). Христиан Сиркәүе һәм урта быуат Европаһы ошо традицияға эйәрә, ул Көнбайышта «Флоренция иҫәбе» булараҡ билдәле була: был системаға ярашлы «тәүлектең ике сәғәте» әйтеме «ҡояш байығандан һуң ике сәғәт үткәс» тигәнде аңлатҡан. Кис башланғас билдәләнеүсе Сочельник, Хэллоуин кеүек айырым даталар, дини байрамдар алдағы датаның кисенән башланған иҫке йолаларҙың ҡалдығы булып торалар. Исламда тәүлек ҡояш ҡалҡҡандан ҡояш байығанға тиклем иҫәпләнә, йәғни ҡояштың офоҡтан тулыһынса юғалыуы, шаңдаҡҡа ҡарамай, яңы көндөң башланыуын аңлата.
Боронғо Египетта тәүлек ҡояш сыҡҡандан ҡояш сыҡҡанға тиклем иҫәпләнгән. Шулай уҡ төнгө ваҡыт, атап әйткәндә, хәҙерге Рәсәйҙә һәм АҠШ-та, алдағы көндөң дауамы тип иҫәпләнә: мәҫәлән, «йома төнө» һәм «шәмбегә ҡарай төн» әйтемдәре — урыҫ телендә бер үк мәғәнәлә була. Телевидение тапшырыуҙарының төнгө программаларын алдағы көндөң расписаниеһына индерәләр, уның ҡарауы видеомагнитофондарҙы яҙма өсөн программалау ҡулланыусынан яңы тәүлектең 00:00-дә башланыу ҡәтғи ҡағиҙәләрен үтәүҙе талап итә. Төндә «бөгөн», «кисә» һәм «иртәгә» кеүек әйтемдәр бер үк мәғәнәле булмай башлай.
Тәүлектең башы тураһында халыҡ-ара килешеүҙәр
Хәҙерге ваҡытта булған граждандар тәүлеге килешеүе, уның башын төн уртаһының 00:00 сәғәте (индереп), ә аҙағы — тулы 24 сәғәттән һуң, 24:00 сәғәткә тиклем (индермәй) тип билдәләй. 1925 йылға тиклем, граждандар тәүлеге менән бер рәттән, астрономик тәүлек булған, ул төш ваҡытында башланған. Бынан тыш, диңгеҙҙә йөҙөүҙә, 19 быуатҡа тиклем, навигация, йәки диңгеҙ тәүлеге ҡулланылған (англ. nautical), ул шулай уҡ астрономик тәүлек кеүек төш ваҡытында башланған, ләкин 1 көнгә күсерелгән булған. Астрономияла юлиан датаһы иҫәпләмәһендә әлеге ваҡытҡа тиклем тәүлек башы төш ваҡыты тигән килешеү ғәмәлдә.
Бөтә донъя метеорологик ойошмаһы метеорологик тәүлек төшөнсәһен ҡуллана. Милли метеорологик хеҙмәттәрҙең эшмәкәрлеген үҙ-ара яраштырыу маҡсатында, метеорологик тәүлек башы ваҡыты UTC буйынса төрлө сәғәт бүлкәттәре өсөн булдырылған: Шулай итеп, мәҫәлән, Европа илдәрендә метеорологик тәүлек 18:00 (UTC) сәғәттә башлана — был ваҡытта тәүлек йомғаҡтары яһала, һауа температураһының һәм башҡа метеопараметрҙарҙың уртаса һәм экстремаль ҡиммәттәре иҫәпләнә. Әгәр 1-се сәғәт бүлкәте килтерелгән теҙемдә — UTC+1 бүлкәте булһа, бынан, метеорологик тәүлек конкрет урында рәсми урындағы ваҡыт буйынса 19:00-ҙан 24:00-кә тиклемге интервалда башланырға мөмкин икәне килеп сыға. Рәсәйҙә бер нисә сәғәт бүлкәте ҡулланыла, шуға күрә һәр регион өсөн метеорологик тәүлектең үҙ сиге булдырылған (UTC ваҡыты буйынса).