cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы
Биографияһы
1991 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың секретариат начальнигы урынбаҫары, 1994 йылдан — закон сығарыу һәм хоҡуҡ тәртибе мәсьәләләре бүлеге мөдире булып эшләй. Бер үк ваҡытта 1993—2000 йылдарҙа Көнсығыш иҡтисад, гуманитар фәндәр, идара итеү һәм хоҡуҡ институтының дәүләт һәм хоҡуҡ теорияһы кафедраһы мөдире була.
2005 йылдан Рәсәй сауҙа‑иҡтисад университетының Өфө институтында (филиалында): юридик факультет деканы вазифаһын башҡарыусы, 2008 йылдан хоҡуҡи һәм гуманитар дисциплиналар кафедраһы мөдире.
2010 йылдан — Көнсығыш иҡтисади-юридик гуманитар академияһының дәүләт, хоҡуҡ һәм халыҡ‑ара мөнәсәбәттәр теорияһы кафедраһы мөдире; Рәсәй Эске эштәр министрлығының Өфө юридик институтының конституцион хоҡуҡ кафедраһы профессоры.
Чёрненькая (Чагра ҡушылдығы)
Чёрненькая  — Рәсәйҙәге йылға. Һамар өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чагра йылғаһының һул ярына тамағынан 179 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 72 км.
Сәмиғуллин Венир Кәлимулла улы
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни хеҙмәттәре дәүләт һәм хоҡуҡ тарихына, дөйөм теорияһына, конституцион, хосуси һәм халыҡ хоҡуғы проблемаларына, хоҡуҡ философияһы һәм социология юриспруденцияһына арналған. 300‑гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
Чёрненькая (Чагра ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы
Әсфәндиәров Закир Лотфрахман улы (20 декабрь 1918 йыл — 4 ғинуар 1977 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1944).
Биографияһы
Закир Лотфрахман улы Әсфәндиәров 1918 йылдың 20 декабрендә Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе Үтәк ауылында тыуған.
1939 йылдан алып Ҡыҙыл Армияһы сафында.
Батырлығы
Советтар Союзы Геройы исеме 1944 йылдың 1 июлендә бирелә.
Каппель Владимир Оскарович
Каппель Владимир Оскарович (28 апрель 1883 йыл — 26 ғинуар 1920 йыл) — Рәсәй империяһы хәрби эшмәкәре, Беренсе донъя һәм Граждандар һуғышында ҡатнашыусы.
Совет Рәсәйенең Көнсығышындағы Аҡтар хәрәкәте етәкселәренең береһе. Генераль штаб генерал-лейтенанты (1919). Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты баш командующийы (1919 йыл). Юғары хаким А. В. Колчак Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн Каппелды тулы генералға тиклем үрләтергә ниәтләй, әммә өлгәрмәй.
III һәм IV дәрәжә Изге Георгий ордендары, IV дәрәжә Изге Владимир ордены, II, III һәм IV дәрәжә Изге Анна ордендары, II һәм III дәрәжә Изге Станислав ордендары кавалеры.
1918 йылдың июнендә ҙур булмаған доброволецтар отрядын етәкләй, артабан был отряд Айырым уҡсылар бригадаһына әүерелә — Комуч Халыҡ армияһының иң ышаныслы һәм һуғышҡа һәләтле хәрби частарының береһе. Һуңғараҡ Халыҡ армияһы Волга буйы фронтының Сембер төркөмө менән етәкселек итә. 1918 йылдың аҙағында Көнсығыш Рәсәйҙең большевиктарға ҡаршы көстәре берләшеү барышында Колчак армияһының 1-се Волга («Каппель») корпусын етәкләй. 1919 йылдың декабрендә һәләкәткә дусар булған Урыҫ армияһының Көнсығыш фронты менән етәкселекте үҙ өҫтөнә ала, уны Красноярск тирәһендәге ҡамауҙан ҡотҡарып алып ҡала, үҙенең ғүмере хаҡы менән булһа ла Байкалға алып сыға ала.
Ғаиләһе
Владимир Оскарович Каппель 1883 йылдың 26 ғинуарында Санкт-Петербург губернаһы Царское Село ауылында тыуған. Мәскәү губернаһы дворяндары нәҫеленән.
Яңы Троицкий (Баҡалы районы)
Яңы Троицкий (Новотроицкое) — Башҡортостандың Баҡалы районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 8 кеше. Почта индексы — 452675, ОКАТО коды — 80207858006.
Каппель Владимир Оскарович
Белеме
1913 йылда Император Николаев хәрби академияһын тамамлай. Академияла «Армияла автомобиль хеҙмәте. Автомобиль ғәскәҙәрен ойоштороуҙың төп нигеҙҙәре» доклады юғары баһа ала.
Яңы Троицкий (Баҡалы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Каппель Владимир Оскарович
Офицер хеҙмәтенең тәүге ун йылы
1903 — 1907 йылдарҙа корнет, поручик, полк адьютанты чиндарында Улан Новомиргород полкында хеҙмәт итә. 1903—1906 йылдарҙа полк фатирҙа Варшава губернаһында, 1906 йылдан — Пермь губернаһында тора, бында Каппель «Лбовцы» хәрби ойошмаһы менән көрәшкә йәлеп ителә.
1908 йылғы аттестацияла поручик В. О. Каппель тураһында былай тиелә: Хеҙмәт яғынан был обер-офицер бик яҡшы әҙерләнгән, ҙур тырышлыҡ, энергия һәм бик һәйбәт белем менән полк адъютанты вазифаһын башҡарҙы. әхлаҡлылыҡ юғары, яҡшы ғаилә башлығы. Дуҫтары араһында мөхәббәт һәм ихтирам ҡаҙанған. Яҡшы үҫешкән һәм бик һәләтле. Тактик яҡтан, строевой офицер булараҡ, бик яҡшы әҙерләнгән. Кешеләргә энергия рухын һәм хеҙмәткә теләк уята торған ҙур һәләтлеге бар. Һаулығы һәйбәт, поход тормошоноң ҡыйынлыҡтарын сыҙамлылыҡ менән үткәрә ала.
Яңы Троицкий (Баҡалы районы)
Географик урыны
Ауылдан көньяҡ-көнығышҡа табан 3 километр алыҫлыҡта Сөн йылғаһының уң яҡ яр буйында тәбиғәт ҡомартҡыһы — Маты йылғаһы тамағы эргәһендәге ҡарағайлыҡтар урынлашҡан.
Каппель Владимир Оскарович
Беренсе донъя һуғышында ҡатнашыуы
Һуғыш башланған саҡта Каппель ғәмәлдәге армияла хеҙмәт итә. 1914 йылдың 23 июленән 1915 йылдың 3 февраленә тиклем 5-се армия корпусы йомош үтәүсе обер-офицер бурыстарын башҡара.
Артабан штабс-ротмистр Каппель фронтҡа 5-се Дон казак дивизияһы штабының өлкән адьютанты вазифаһында ебәрелә (1915 йылдың 9 февралендә).Капитанға үрләтелә. Октябрь — ноябрь 1915 йылдың октябрь — ноябрендә Көнбайыш фронтының 1-се армияһы составында хәрәкәт иткән 1-се кавалерия корпусы штабының өлкән адъютанты вазифаһын башҡара.
1915 йылдың 14 мартынан 1916 йылдың 9 ноябренә тиклем — 14 кавалерия дивизияһы штабының өлкән адъютанты. 1915 йылдың ноябрь айында дивизия штаб начальнигы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы.
1916 йылда «Брусилов прорывы» операцияһын әҙерләүҙә ҡатнаша.
Февраль революцияһынан һуң
Февраль революцияһы Каппелдың мораль хәл-торошонда бик ауыр эҙ ҡалдыра.
Көньяҡ-Көнбайыш фронтының штабы янында торған һалдаттарҙың ғаризаһында фронттың баш командующийы генерал А. И. Деникин, штаб начальнигы генерал С. Л. Марков һәм генерал-квартирмейстер М. И. Орлов менән бер рәттән подполковник О. В. Каппель дә «иҫке, монархистик стройы яҡлы, һис шикһеҙ контрреволюцион заговорҙа ҡатнашыусыһы» булараҡ биләгән вазифаларынан кисекмәҫтән төшөрөлөргә тейеш була.
Пермдән Һамарға тиклем
Тәүге мөмкинлектән үк файҙаланып — совет хөкүмәтенең уларҙы ҡоралһыҙландырыу ниәтенә ҡаршы бола күтәргән Чехословак корпусы Һамарҙы баҫып алыуы менән — Комуч (Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты) ойоштора башлаған Халыҡ армияһында Баш штабтың оператив бүлеге начальнигы ярҙамсыһы вазифаһына тәғәйенләнә. Был вазифала бер тәүлек тә булмай. Беренсе ирекле частарҙың һаны ҡыҙылдарҙың көстәре менән сағыштырғыһыҙ була. Шуға күрә, беренсе Һамар ирекле отрядтары менән етәкселек итергә теләгән офицерҙар табылмай — барыһы ла эште алдан уҡ уңышһыҙлыҡҡа осраясаҡ тип һанай. Полковник Каппель бер үҙе генә риза була.
Йәйен Каппелдың исеме бөтә Волга, Урал һәм Себерҙә билдәле була. Каппель еңеүҙе һан менән түгел — суворовса, оҫталыҡ менән яулай, быға уның Сызрандағы беренсе иҫ киткес операцияһы дәлил булып тора.
Ҡараштары буйынса монархист булараҡ, Каппель Комучтың етәксе эсерҙары ҡараштарын уртаҡлашмай. Ул большевизм менән көрәште шул мәлдәге төп бурыс тип һанай. Комучтың эшмәкәрлеге ниндәй лозунгтар аҫтында башҡарылыуы — уның өсөн мөһим булмай, иң мөһиме — кисекмәҫтән большевиктар власы менән көрәште башлау мөмкинлеге.
Һамарҙан Сембергә тиклем
Башта подполковник Каппель 350 кеше торған ирекле отрядты етәкләй.
9 июндә Каппель етәкселегендә доброволецтар Һамарға табан сигенгән ҡыҙылдарға һөжүм итә.
Отрядтың беренсе алышы 11 июндә Сызрань тирәһендә бара. Операция командир планы буйынса теп-теүәл үтә. Операцияның уңышына Каппелдың яратҡан ысулы — «киң маневр» — булышлыҡ итә. Сызрань ҡапыл һәм шаҡ ҡатырғыс һөжүм һөҙөмтәһендә алына.
12 июндә Каппель ҡабаттан Һамарға ҡайта һәм Волга ағымы буйлап Ставрополгә (хәҙерге Тольятти) юллана. Юл ыңғайы Волганың ҡаршы ярын ҡыҙылдарҙан таҙарта. Төп алыштар Новодевичье ауылын алған саҡта була.
Бер айҙан, 10 июлдә, Каппель ҡыҙылдар менән ҡабаттан Сызрань тирәһендә һуғыша, сөнки ҡала ҡыҙылдар алыуы хәүефе аҫтында була, Я. П. Гайлит командованиеһы аҫтындағы РККА-ның Пенза пехота дивизияһын ҡыйрата һәм ҡаланы Комуч контроле аҫтына ҡайтарып бирә. Артабан алыштар Боғорослан һәм Быҙаулыҡ бара. Мелекесс станцияһында каппелевсылар ҡыҙылдарҙы ауыр алышта еңәләр һәм уларҙы Сембер яғына сигендерәләр.
Тиҙ арала Каппель ябай подполковниктан Көнсығыш фронтында иң күренекле аҡ полководецы булып таныла. Каппель дошмандар араһында ла ҙур ихтирам менән файҙалана — 1918 йылдағы «Ҡыҙыл йондоҙ» большевистик гәзитендә уны «бәләкәй Наполеон» тип атағандар.
Айырым бойороҡ менән большевиктар штабы Каппель башы өсөн аҡсалата премия тәғәйенләй — 50 000 һум.
1918 йылдың йәйге алыштарында подполковник Каппель үҙен талантлы полководец итеп күрһәтеүҙән тыш, рядовой доброволецтар һәм отрядтың башҡа етәкселәре менән бер рәттән, алыштарҙың бөтә ҡыйынлыҡтарын һәм ауырлыҡтарын күтәргән һәм шуның менән үҙенең ҡул аҫтындағыларҙың ихлас һөйөүен яулай.
17 июлдә подполковник Каппель командованиеһы аҫтында һөжүм итеүсе берләштерелгән рус-чех отряды 150 километр марш-бросок башҡарып 1918 йылдың 21 июлендә Сембер ҡалаһын яулап ала.
Әммә Гай Каппелдың «коронлы» ҡапыл үткәрелгән фланг маневрына бер нәмә лә ҡаршы ҡуя алмай.
1918 йылдың 24 авгусында Сембер аҫтындағы еңеүе өсөн Комучтың 254-се һанлы бойороғона ярашлы В. О. Каппель полковник дәрәжәһенә тиклем үрләтелә.
Семберҙән Ҡаҙанға тиклем
1918 йылдың август айы башына «Учредителдәр йыйылышы территорияһы» көнбайыштан көнсығышҡа табан 750 саҡрымға (Сызрандан Златоустҡа тиклем), төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай — 500 саҡрымға (Семберҙән Вольскиға тиклем) һуҙыла. Уның контроле аҫтында, Һамар, Сызрань һәм Ставрополь — Волжскийҙан тыш, шулай уҡ Сенгилей, Бөгөлмә, Боғорослан, Бәләбәй, Быҙаулыҡ, Бөрө, Өфө була. Һамарҙан көньяҡҡа подполковник Ф. Е. Махин отряды Хвалынскиҙы яулай һәм Вольскиға яҡынлаша. Подполковник Войцеховский командованиеһы аҫтында чехтар Екатеринбургты алалар. Каппелдең уңыштары большевистик етәкселеген хафаға һала, Лениндың тыуған ҡалаһы Семберҙең ҡолатылыуы Мәскәүҙә оло негатив тәьҫир тыуҙыра. Троцкий өҫтәмә ғәскәрҙәр талап итә, «революция ҡурҡыныс аҫтында» тип иғлан итә һәм шәхсән үҙе Волгаға килеп етә. Ҡыҙылдарҙың булған бөтә көстәре ашығыс рәүештә Көнсығыш фронтына ебәрелә. Һамарҙағы аҡтарҙың Баш штабы Халыҡ армияһы өсөн стратегик әһәмиәткә эйә булған Һарытауға һөжүм итеүгә баҫым яһайҙар. Полковник В. О. Каппель, полковник А. П. Степанов, В. И. Лебедев, Б. К. Фортунатов Ҡаҙан йүнәлешендә һөжүм яһау яҡлы булалар. Һөҙөмтәлә Каппель һәм Степанов частары ҡаланы яулайҙар.
Ике көнлөк ауыр алшытарҙан һуң, ҡыҙылдарҙың һан буйынса өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, 7 августа Халыҡ армияһының Һамар отряды, уның хәрби флотилияһы һәм чехословак частарының берлектәге көстәре менән Ҡаҙан яулап алына. Трофейҙары һанап бөтөрлөк булмай, Рәсәй империяһының алтын запасы баҫып алына (Каппель уны ваҡытында Ҡаҙандан алып сығырға һәм Аҡтар хәрәкәте файҙаһына тапшырыр өсөн барыһын да эшләй).
В. О. Каппель ғәскәренең Ҡаҙанды алыу әһәмиәте: — аҡтар яғына тулы составта Ҡазандағы генерал А. И. Андогский етәкселегендә Генераль штабының Академияһы күсә; — Каппель ғәскәрҙәренең уңыштары Ижевск һәм Воткинск заводтарында ихтилалдар башлауға мөмкинлек асты; — ҡыҙыл ғәскәрҙәр Вятка йылғаһы ағымы буйлап Ҡаманан китә; — Совет Рәсәйе Ҡама икмәгенән мәхрүм булды; — ҡоралдар, боепрпастар, медикаменттар, амуниция складын баҫып алынды, шулай уҡ Рәсәйҙең алтын запасы (650 млн. һумлыҡ алтын тәңкә, кредит билдәләре менән 100 миллион һум, алтын, платинанан ҡойолған киҫәктәр һәм башҡа ҡиммәттәр).
Ҡаҙандан Өфөгә тиклем
Ҡазанды алғандан һуң Каппель Түбәнге Новгород аша Мәскәүгә һөжүмде дауам итеүҙә ныҡыша, әммә Генераль штабының офицерҙар йыйылышы һәм шулай уҡ чехтар полковниктың планына ҡырҡа ҡаршы сығалар.
Һөжүм урынына эсерҙар сикләнгән оборонаны хуп күрәләр һәм был Комучтың ҙур стратегик хатаһы була. Эсер етәкселегенең «Башта яулап алынғанды нығытырға, ә һуңынан хәрәкәткә күсергә» тигән ҡарары еңелеүгә әйләнә.
Шул уҡ ваҡытта большевиктар командованиеһы Ҡаҙанды ҡайтарып алыу өсөн бар көсөн һала. Свияжскиға РСФСР-ҙың Юғары хәрби советы рәйесе һәм хәрби эштәре буйынса халыҡ комиссары Троцкий килә.
5-се совет армияһы өҫтәмә көстәр ала һәм тиҙ арала Ҡаҙан өс яҡтан ҡыҙылдар тарафынан ҡамауға алына.
Балтия флотынан большевиктар етәкселеге 3 миноносец күсерә. Өҫтөнлөк тиҙ арала ҡыҙылдарға күсә. Доброволецтарҙың көсө кәмей бара, ә ҡыҙылдар, киреһенсә, Волгаға иң яҡшы ғәскәрҙәрен — латыш уҡсылар полктарын ебәреп, үҙ һөжүмен көсәйтәләр.
Ошо уҡ ваҡытта Халыҡ армияһы үҙгәртеп ҡорола: 15 августа бөтә рус һәм чех ғәскәрҙәренең оператив берләшмәһе булдырыла — полковник С. Чечек командованиеһы аҫтында Волга буйы фронты, Ҡаҙан (полковник А. П. Степанов), Сембер (полковник В. О. Каппель), Сызрань, Хвалынск, Николаевск, Урал ғәскәрҙәре, Ырымбур ғәскәре һәм Өфө ғәскәри төркөмөнән тора.
Каппелгә дошмандың өҫтөнлөгө арҡаһында Свияжскиҙы яулауҙан баш тартырға тура килә, әммә үткәрелгән операция ҡыҫҡа ваҡытҡа булһа ла Ҡаҙандың хәлен еңеләйтә. Каппель Свияжскиға ҡабаттан һөжүм итергә төҡдим итә, әммә бригада ашығыс рәүештә Сембергә ҡайтарыла, сөнки ҡаланың хәле ҡырҡа насарая.
Сентябрь башына Халыҡ армияһының һөжүме тулыһынса һүрелә.
1918 йылдың көҙөндә Халыҡ армияһы үтә ауыр хәлдә була. Был ситуацияла В. О. Каппелдең бригадаһы Ҡаҙандан Сембергә тиклемге фронт участкаһында Халыҡ армияһының берҙән-бер һуғышҡа һәләтле резервы була.
5 сентябрҙә совет Көнсығыш фронтының дөйөм һөжүме башлана. Төп алыштар Ҡаҙан тирәһендә туплана, бында ҡыҙылдарҙың өҫтөнлөгө дүрт тапҡырға күберәк була. Бындай шарттарҙа етди алыш ойоштороу мөмкинлеге булмай һәм Ҡаҙан 11 сентябрҙә бирелә.
Сембергә Каппель 12 сентябрҙә генә килеп етә, ҡала был ваҡытҡа эвакуациялана. Ҡаланы ҡайтарырға маташыуҙар буш булып сыға.
Каппелгә бик ҡатмарлы һәм ауыр мәсьәләне сисергә тура килә: Өфө һәм Бөгөлмә йүнәлештәрен яҡларға һәм ошо уҡ ваҡытта полковник Степановтың Төньяҡ төркөмөн ышыҡлап торорға кәрәк була.
Каппель Сембер ҡаршыһындағы Волганың һул ярында оборона тота, 21 сентябрҙә ҡыҙыл ғәскәрҙәренә ҡаршы һөжүм яһай һәм уларҙы Волгаға алып ташлай. 3 октябрҙән Каппель командованиеһы аҫтында ныҡ ҡына тетелгән частары ныҡышмалы алыштарҙа яйлап булһа ла Өфөгә табан сигенә баралар. Был ваҡытҡа ғәскәрҙәрҙең дөйөм һаны 4460 штык һәм 711 ҡылыс, 140 пулемёт, 24 ауыр һәм 5 еңел орудие тәшкил итә.
Уралдағы һәм Себерҙәге алыштар
Аҡтар Өфөгә сигенгәндән һуң Каппель етәкселегендәге Волга буйы фронтының Сембер һәм Ҡаҙан төркөмдәре 1918 йылдың 17 ноябрендә ҡушма корпусҡа ойошторолалар. Корпус ғәскәрҙәре ифрат ауыр шарттарҙа оборона тоталар. 1918 йылдың ноябрендә Каппель адмирал Колчактың хакимлығын таный. Декабрь айында Каппель генерал В. Г. Болдыревтың аҙаҡҡы бойороғона ярашлы генерал-майор дәрәжәһенә күтәрелә.
1919 йылдың 3 ғинуарында Каппелдың ҡушма корпусы Көнбайыш айырым армияһы составындағы 1-се Волга корпусына үҙгәртелә, әммә 1 февралдә Юғары баш командующийы Ставкаһының резервы булараҡ тылға индерелә. 1919 йылдың 27 февралендәге Юғары баш командующий штабы начальнигының 155-се һанлы бойороғона ярашлы 1-се Волга армия корпусы 3 уҡсылар дивизияһынан (1-се Һамар, 3-сө Сембер һәм 13-сө Ҡаҙан) һәм Волга кавалерия бригадаһынан булдырыла. Һәр дивизия составында 3 уҡсылар полкы, егерь полкы, уҡсылар артдивизионы, айырым гаубица батареяһы, айырым атлы дивизионы, инженер дивизионы, артиллерия полкы, ялан лазареты санитар транспорты менән, шулай уҡ дивизин ылауы булырға тейеш була. Корпус составына айырым ялан ауыр гаубица батареяһы, телеграф ротаһы, хәрәкәтсән артиллерия оҫтаханаһы, айырым кадр инженер ротаһы, кадр артиллерия дивизионы һәм кадр эскадроны һ.б. ингән.
1919 йылдың 2 майынан корпус ҡабаттан Көнбайыш айырым армияһы составына индерелә. 1919 йылдың йәйе-көҙөндә Каппель частарына, ҡыҙылдарға тактик еңелеүҙәр алып килһә лә, сигенергә тура килә.
Бөйөк Себер Боҙ походы
1919 йылдың ноябренән — генерал-лейтенант. 1919 йылдың 3 ноябрендә Каппель 3-сө армияһының командующийы итеп тәғәйенләнә. командир итеп тәғәйенләнә. Армияға әсирлеккә эләккән, һәйбәт әҙерлек үтмәгән ҡыҙылармеецтар инә. Уңайын табып, улар ҙа ҡыҙылдар яғына күсәләр. Колчак хөкүмәтенең власы ҡолатылған саҡта Каппель Себерҙәге аҡтар ғәскәрҙәре командующийы. Бер туҡтауһыҙ алыштар менән Каппель ғәскәрҙәре тимер юлы буйлап сигенә, 50 градуслы һыуыҡта күп михнәттәр аша 3000 саҡрым юл үтеп Омскиҙан Байкал аръяғына тиклем баралар.
21 ғинуар 1920 йылдың 21 ғинуарында Каппель һаулығы насарайыу сәбәпле командованиены генерал С. Н. Войцеховскийға тапшыра.
22 ғинуарҙа үлемесле хәлдә булған генерал Нижнеудинскиҙа адмирал Колчакты азат итеү буйынса кәңәшмә үткәрә.
Ғүмеренең аҙаҡҡы көндәрендә Каппель Себер крәҫтиәндеренә ҡарата өндәмә яҙа:
Генералдың үлеме
1920 йылдың 26 ғинуарында Нижнеудинскиҙан алыҫ түгел Тулун станцияһы янындағы Утай разъезында Владимир Оскарович Каппель ике яҡлы үпкә шешеүенән вафат була.
Ерләү
Сигенгән ғәскәрҙәр табутҡа һалынған генералдың кәүҙәһен үҙҙәре менән бер ай тирәһе алып баралар. Читала Александр Невский Кафедраль соборында ерләнә, һуңынан Чита ҡатын-ҡыҙҙар монастыры зыяратына күсерелә. 1920 йылдың көҙөндә каппелевсылар табутты Харбинға алып баралар һәм шунда, Ивер сиркәү алтары янында ерләйҙәр. Ҡәбер өҫтөнә һәйкәл ҡуйыла, әммә уны 1955 (йәки 1956) йылда Ҡытай коммунистары емерә.
2006 йылдың 14 декабрендә Каппелдың Харбинда ерләнгән ҡәбере табыла.
2007 йылдың 13 ғинуарында генерал Каппелдың кәүҙәһе Дон монастыры зыяратында, генерал А. И. Деникин һәм философ И. А. Ильин ҡәберҙәре янында, ерләнә. 1 сентябрҙә һәйкәл асыла.
Мәржә-и тәҡлид
Мәржә-и тәҡлид (Марджа' ат-таклид;) — шиғый дини лидерҙарының (мөжтәһидтәрҙең) юғары дини титулы. Был титул ислам хоҡуғында (Фиҡһ) һәм шәриғәт буйынса ҙур абруйлы шиғый ғөләмәләренә бирелә.
Тасуирлама
Мәржә-и тәҡлид теге йәки был мәсьәләләр буйынса шәриғәт һығымталарын (фәтүәләр) сығарыу хоҡуғына эйә, һәм йәмәғәттең барлыҡ ағзалары ла мәржә-и тәҡлидтең бойороҡтарын мотлаҡ үтәргә тейеш.
Жәғәфәри мәҙһәб тәғлимәтенә ярашлы, мәржә-и тәҡлид гонаһһыҙ һәм шиғыйҙарҙа тәртибе һәм ҡылыҡтары оҡшатыу өсөн өлгө булып торған йәшерен имамдың наместнигы тип һанала. Мәржә-и тәҡлид дөрөҫ булмаған эштән тыйылырға, динде яҡларға һәм Аллаһҡа абсолют буйһонорға һәләтле булырға тейеш.
Иран Ислам Республикаһында был исем конституция буйынса беркетелгән. Был титулды аятулла Хөмәйни Рухаллаһ Мусауи, Ираҡ аятуллаһы Әбүл-Ҡасим әл-Хеүей һәм башҡа аятуллалар йөрөтә.
PubChem
PubChem — химик берләшмәләрҙең һәм ҡатнашмаларҙың йәмәғәт милке базаһы. Уны АҠШ-тың Милли биотехнология мәғлүмәт үҙәге (NCBI), АҠШ-тың Милли медицина китапханаһы бүлексәһе хеҙмәтләндерә, был үҙ сиратында АҠШ-тың Милли һаулыҡ һаҡлау институттарының (NIH) бүлексәһе булып тора. 80-дән ашыу төрлө мәғлүмәттәр базаһы PubChem мәғлүмәт базаһының үҫеүенә булышлыҡ итә.
PubChem мәғлүмәт базаһы 2004 йылдан бирле эшләй.
Мәғлүмәт базалары
PubChem өс төп динамик үҫешкән мәғлүмәт базаһынан тора. 2015 йылдың 2 октябренә ҡарата:
Туровка (Солохта ҡушылдығы)
Туровка — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Солохта йылғаһының уң ярына тамағынан 37 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Суда, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Рыбинск һыуһаҡлағысы йылғалары бассейндары, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ковнер Семён Самсонович
Семен Самсонович Ковнер (1896—1962) — совет математигы, геофизик, фән ойоштороусыһы.
Биографияһы
1896 10 февралендә Мәскәүҙә завод фельдшеры ғаиләһендә тыуған.
Е. А. Кирпичникова мәктәбендә, 1905 йылдан 10-сы Мәскәү гимназияһында уҡый, уны 1914 йылда миҙал менән тамамлай. Бер йыл А. Л. Шанявский исемендәге Мәскәү ҡала халыҡ университеты тыңлаусыһы була. 1915 йылда Мәскәү университетының физика-математика факультетына уҡырға инә. 1918 йылда, студент сағында, профессор Б. К. Млодзиевский етәкселегендә үҙенең «О трансцендентальных кривых на Римановых поверхностях» исемле тәүге тикшеренеүҙәрен яҙа.
1921 йылда уҡыуын тамамлағандан һуң, профессор Д. Ф. Егоровтың тәҡдиме буйынса, университетта профессор дәрәжәһенә әҙерләү өсөн ҡалдырыла. 1920 йылдың октябренән өлкән ассистент, һуңынан приват-доцент була.
Бер нисә телдә иркен һөйләшә (немец, инглиз, итальян, француз, эсперанто), С. С. Ковнер бер нисә китапты: Менхендың «Секреты искусного вычислителя», О Мейсснерҙың «Теория вероятностей», «Введение в исчисление бесконечно малых», Локк һәм Чайльдың «Новая тригонометрия»һын тәржемә итә.
Бер нисә тапҡыр сит илдәргә стажировкаға йөрөй; 1923 йылда П. С. Урысон һәм П. С. Александров менән бергә Гёттингенда һәм Берлинда булалар, унда Д. Хильберт, Э. Ландау һәм А. Эйнштейндың лекцияларын тыңлай, 1924 йылда П. С. Александров, Б. И. Ковнер, В. В. Степанов һәм Я. А. Рожанская менән бергә яңынан Гёттингенда була. 1924 йылда Ковнер Мәскәү дәүләт университетының математика һәм механика ғилми-тикшеренеү институты аспирантураһына уҡырға инә һәм уны 1929 йылда тамамлай. 1927 йылдан — Мәскәү университеты доценты; 1929 йылда юғары математика курсын баҫтырып сығара. 1930 йылдың ғинуарында Мәскәү дәүләт университетының геофизика факультетының математика кафедраһы мөдире итеп тәғәйенләнә. Факультет Мәскәү гидрометеорология институты итеп үҙгәртеп ҡоролғандан һуң, 1935 йылға тиклем математика кафедраһын етәкләй һәм, бынан тыш, 1931 йылдың майынан ғүмеренең аҙағына тиклем Мәскәү туҡыу институтының математика кафедраһы мөдире һәм профессоры була.
Уҡытыуҙан тыш, С. С. Ковнер Дәүләт ғилми-тикшеренеү геофизика институтында эшләй, ғилми хеҙмәткәрҙән (1925 йылдың ноябре) ғилми өлөш буйынса директор урынбаҫарына тиклем барып етә (1932—1933). 1935 йылдың июненән 1937 йылдың октябренә тиклем СССР Фәндәр академияһының география институтында өлкән ғалим булып эшләй; һуңынан СССР Фәндәр академияһының Теоретик геофизика институтында математик геофизика кафедраһы мөдире була. 1938 йылдың 25 майында, диссертация яҡламайынса, физика-математика фәндәре кандидаты дәрәжәһе бирелә.
1927 йылдың майында С. С. Ковнер Мәскәү өлкә башҡарма комитеты Президиумы алдында Мәскәүҙә планетарий төҙөү инициативаһы менән сығыш яһай һәм уны төҙөү буйынса комиссия составына индерелә. О. Я. Шмидт уны төҙөгәндән һуң былай тип билдәләй:<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Совет йәмәғәтселеге С. С. Ковнерға Мәскәү планетарийын булдырыу буйынса фиҙаҡәр һәм энергиялы хеҙмәте өсөн һәр саҡ рәхмәтле буласаҡ.
1941 йылдың ноябрендә С. С. Ковнер Геофизика институты менән бергә Ҡазанға эвакуациялана, унда О. Я. Шмидт менән бергә «Известия Академии наук. Серия географическая и геофизическая» журналына мөхәррирлек итеүен дауам итә. .
1947 йылдан ул Геофизика институтының геотермик лабораторияһы менән етәкселек итә.
Востряково зыяратында ерләнгән.
Ямаш (Байка ҡушылдығы)
Ямаш — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Башҡортостан, Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Байки йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, Нязепетровск гидроузеленән Павловск гидроузеленә тиклем Әй йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чаква (йылға)
Чаква (Чаква) — Украиналағы йылға. Ровно өлкәһенең Сарны һәм Дубровыця райондары аша көньяҡҡа табан аға. Горынь йылғаһының һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай.
Оҙонлоғо — 36 километр. Бассейн майҙаны 368 км2.
Фиджи
Фиджи Утрауҙары Республикаһы — Тымыҡ океанда дәүләт.
Миронова Зоя Васильевна
Миронова Зоя Васильевна (1 февраль 1912 йыл — 16 март 1991 йыл) — СССР-ҙың партия эшмәкәре, дипломат. Ғәҙәттән тыш һәм тулы хоҡуҡлы илсе (1966).
Биографияһы
1912 йылдың февраль айында Ядринда (хәҙер Сыуашстан) тыуған. ВКП(б) ағзаһы (1940). Д. И. Менделеев исемендәге МХТИ тамамлай (1935). Техник фәндәре кандидаты (1949).
- 1935 йылдан— Дәүләт һирәк металдар ғилми-тикшеренеү институты хеҙмәткәре.
- 1950—1951 — ВКП(б)-ның Дзержинский район комитетының 2-се секретары (Мәскәү).
- 1950—1959 — Мәскәү ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары.
- 1952—1966 — КПСС-тың Үҙәк Ревизия комиссияһы ағзаһы.
- 1959—1962 — СССР-ҙың БМО янындағы Даими вәкиле урынбаҫары.
- 1960—1966 — СССР-ҙың БМО-лағы ҡатын-ҡыҙҙар хоҡуҡтары буйынса Комитетында даими вәкиле.
1991 йылдың 16 мартында вафат була. Мәскәүҙә Дон зыяраты колумбарийында ерләнгән.
Кавардаков Владимир Александрович
Биографияһы
Кавардаков Владимир Александрович 1937 йылдың 22 майында Башҡорт АССР-ының  Асҡын районы Асҡын ауылында тыуған. Милләте рус, юғары белемле — 1966 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1955 йылда, ауыл хужалығы механизацияһы училищеһен тамамлағас, комбайнер булып башлай.
1956—1959 йылдарҙа хәрби хеҙмәттә була. Армиянан һуң институтта уҡый. Юғары белем алғас, райондың «Сельхозтехника» берекмәһендә өлкән, баш инженер, управляющий, атамаһы үҙгәртелгәндән һуң ремонт-техник предприятиеһе директоры була. 1991 йылдан КПСС-тың Асҡын райкомының беренсе секретары.
Асҡын районы, 157-се Асҡын һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана. Башҡортостан Республикаһы Юғары Советының аҙыҡ-түлек һәм аграр мәсьәләләр буйынса комиссия ағзаһы.
Ветеран 2018 йылдың 22 авгусында Асҡын ауылында вафат була.
Городище (Грязная ҡушылдығы)
Городище — Рәсәй йылғаһы. Орёл өлкәһе, Липецк өлкәһе, Курск өлкәһе, Воронеж өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Грязная йылғаһының һул ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Сосна йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Хоперге қосылу құйылысына дейінгі Дон ҡушылдығының су алаптары, йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гагариндар — Тютчевтар усадьбаһы
Гагариндар — Тютчевтар усадьбаһы — Мәскәүҙәге усадьба. Әрмән тыҡрығы 11-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекты.
Тарихы
Усадьбаның төп йортоноң төҙөлөшөн ҡайһы бер тикшереүселәр XVI быуаттың аҙағына — XVII быуаттың башына индерәләр. Йорттоң көмбәҙле биналары менән подвалы яҡынса беренсе ҡаты булған, икенсе ҡаты ағастан булған һәм һуңынан таш менән яңынан төҙөлгән. Биләмәнең хужаһы булып XVII быуаттың икенсе яртыһында баяр Милославский Иван Михайлович тора
XVIII быуатта имение бер нисә тапҡыр бер хужанан икенсеһенә күсә, төрлө ваҡытта уның хужалары булып кенәз Волконскийҙар, граф Дмитриев-Мамоновтар, дворян Глебовтар тора. 1790 йылда усадьбаны кенәз Иван Сергеевич Гагарин һатып ала, ул хәрби хеҙмәтен флот капитаны дәрәжәһендә ҡалдырып,  Мәскәүҙә төплөнө. Гагарин йортто яңынан үҙгәртеп ҡорорға архитектор Матвей Федорович Казаковҡа ҡуша, ул уны классик стилдә башҡара. Йорт төкәтмәләр менән киңәйтелә, өҫтәп өсөнсө ҡат төҙөлә. Бының менән бер рәттән йорттоң нигеҙе булған палаталар үҙгәртеп ҡороуға дусар булмай. Казаков фасад ҡабырғаһындағы ике ризалит менән  йорттоң композицияһын үҙгәрешһеҙ ҡалдыра, улар араһында ул бағаналарҙа балкон төҙөй. Һөҙөмтәлә йорт ябай, әммә ҡупшы ҡиәфәт ала, шул уҡ юҫыҡта йорттоң интерьерҙары ла үтәлә.
1810 йылда усадьбаны Гагарин вариҫтарынан Тютчевтар һатып ала. Уларҙың улы, киләсәктә билдәле шағир Фёдор Иванович Тютчев ата-әсәһе менән был йортта 1822 йылға тиклем йәшәй. 1812 йылдағы Мәскәү янғыны имениеға ҡағылмай. Йортта йыш ҡына буласаҡ декабристар, Тютчевтарҙың туғандары Д.И. Завалишин һәм И.Д. Якушкин була. 1831 йылда Тютчевтар усадьбаны ярлылар буйынса Мәскәү попечителлегенә һата, улар бында ҡарт-ҡоролар йорто ойоштора,  хәйриә йорто аҙаҡ бер бағыусының исеме менән  Горихвостовский тип атала. Революциянан һуң хәйриә йорто бөтөрөлә, совет осоронда төрлө учреждениелар урынлаша. Йорт был йылдарҙа яңынан төҙөлмәй һәм Казаков биргән ҡиәфәттә һаҡланып ҡала.
Хәҙерге ваҡытта усадьбала Рәсәй балалар фонды урынлашҡан.
Хасаре-Яха (Яру-Яха ҡушылдығы)
Хасаре-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Яру-Яха йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 31 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ай-Кочет-Еган
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙылар (ҡаб.-черкес адыгэ) — Рәсәй Федерацияһы һәм Яҡын Көнсығышта йәшәүсе адыг халҡы. Рәсәйҙә, башлыса, Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһында, шулай уҡ Краснодар һәм Ставрополь крайҙарында, Ҡарасай-Черкес Республикаһында, Адыгей Республикаһында һәм Төньяҡ Осетия-Аланияла йәшәй.
Ҡабарҙы-Балҡарҙа 2021 йылғы бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, республика халҡының 60%-н тәшкил итә. Төньяҡ кавказ тел ғаиләһенә ҡараған абхаз-адыг төркөмөнөң ҡабарҙы-черкес телендә һөйләшәләр.
Тарихы
XIV быуат аҙағына тиклем бөтә адыгтарҙың (шул иҫәптән ҡабарҙылар, адыгейҙар һәм Ҡарасай-Черкес Республикаһының черкестары) тарихы уртаҡ.
Адыгтарҙың боронғо ата-бабалары
Хәҙерге тикшеренеүселәр адыгтарҙың б. э. т. IV мең йыллыҡта йәшәгән Майкоп мәҙәниәтен йөрөтөүселәр нәҫеле булыуын асыҡлаған. Адыгтарҙың ата-бабалары тарихта төньяҡ Кавказ, Кубань буйы һәм Кубан мәҙәниәте йәки Майкоп мәҙәниәте вариҫтары булараҡ эҙ ҡалдырған.
Шулай уҡ байтаҡ ғалимдар (Дунаевская И. М., Дьяконов И. М. һ.б.) хәҙерге адыг-абхаз телдәренең боронғо замандарҙа Үҙәк һәм Көнсығыш Анатолия территорияһында йәшәгән боронғо хаттар һәм касктар теле менән оҡшашлығына күрһәтә.
Б.э.т. 1 мең йыллыҡта Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш яр буйында хәҙерге заман адыгтарының туранан-тура ата-бабалары булған меот ҡәбиләләре килеп ултыра. Әйтергә кәрәк, б. э. т. V б. меот ҡәбиләләренең береһе — баш ҡалаһы Синдская гавань булған Синдика (Синдику) йәки хәҙерге Рәсәй территорияһында Горгипия (хәҙерге Анапа) тип аталған беренсе дәүләтенә нигеҙ һала. Синдика — ҡол биләүселәр дәүләте, Ҡара диңгеҙҙәге боронғо грек колониялары менән сауҙа бәйләнештәре булған. Һуңғараҡ Синдика Боспор батшалығына инә. Артабан башҡа протоадыг ҡәбиләһе — зихтар юғары күтәрелә, улар үҙ эгидаһы аҫтында төньяҡ-көнбайыш Кавказдың күп ҡәбиләләрен хәрби союзға берләштерә алғанлыҡтан, был уларға гот-тетракситтарға ҡаршы уңышлы көрәшергә ярҙам итә.
Ҡабарҙыларҙың хәҙерге урынлашҡан урынында барлыҡҡа килеүе
Ҡабарҙы-Балҡар фәнни-тикшеренеү институтының археологик экспедицияһы Кишпек ауылынан көньяҡтараҡ (Чегем һуғарыу системаһы зонаһында) ҡурғандарҙа ҡаҙыныу эштәре үткәрә. Майкоп мәҙәниәтенә ҡараған 6 ҡурған тикшерелгән, шуларҙың бишәүһе бронза дәүеренә ҡарай. Ҡурғандарҙан алынған килемдең бер өлөшө б. э. т. II мең йыллыҡ башына, икенсе өлөшө — б. э. т. IV мең йыллыҡтың аҙағына, ә күпселек өлөшө Майкоп мәҙәниәтенең Новосвободнен этабы йәки б. э. т. III мең йыллыҡтың һуңы менән билдәләнә. Табылдыҡтар араһында юғары сифатлы яҡшы итеп яндырылған балсыҡ һауыттар, бронза бысаҡтар, беҙ һ. б. бар.
Ҡабарҙыларҙың йәшәгән урынына ҡарата бик күп боронғо тарихи мәғлүмәт бар. Мәҫәлән, 957 йылда византия императоры Константин Багрянородный хәбәр иткән : «Таматарха (Тамань) аръяғында 18 йәки 20 миль алыҫлыҡта, Зихия менән Таматарханы бүлгән Укрух атамалы йылға бар, ә Укрухтан Никопсис йылғаһына (Джубга янындағы Нечепсухо) тиклем шул уҡ исемле йылғала урынлашҡан Зихия иле. Уның оҙонлоғо 300 миль. Зихиянан өҫтә — Папагия иле, унан өҫтәрәк — Касахия иле (Касогтар иле — хәҙерге заман ҡабарҙылары иле), Касахиянан бейектәрәк — Кавказ тауҙары (Кавказ һырты), ә был тауҙарҙан бейектәрәк юғарыла — Алания иле) ята.»
Айырыуса XVI быуат аҙағынан алып ҡабарҙалар таралып ултырған урын тураһында яҙма мәғлүмәттәр һаҡланған. Был осорҙа хәҙерге тикшеренеүселәр ошо этник берлек киләһе территорияларҙа йәшәгән ти :
Ҡабарҙылар һәм Кобан мәҙәниәте
Ғалимдарҙың билдәле бер өлөшө Кобан археологик мәҙәниәте (б.э.т. XIII быуатҡа ҡараған) булдырыусылары һәм уны йөрөтөүселәре төрлө этнолингвистик төркөмдәргә ҡарағандыр, тип иҫәпләй, йәғни:
Кобан мәҙәниәте формалашыуҙың иртә этабында (б.э.т. XII быуат төҙөгән) скифтар ҡатнаша алмаған, уларҙың барлыҡҡа килеүен ғалимдар б.э.т. VIII быуат тип иҫәпләй (ҡара: Скифтар), шулай уҡ хәҙерге заманға тиклемге IV быуатҡа ҡараған сарматтар ҙа (ҡара: Сарматтар) ҡатнаша алмаған.
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
XVI—XVIII быуаттарҙа феодаль тарҡаулыҡ осоронда Ҡабарҙы бер нисә феодаль уделға (кенәз ҡулы аҫтындағы ерҙәр) бүленә. 1570-се йылдарҙа, астрахань экспедицияһы уңышһыҙ булыуға ҡарамаҫтан, ҡырымлылар һәм ғосманлылар Оло Ҡабарҙыла үҙ йоғонтоһон тергеҙә алды. Рустар унан 100 йылдан ашыуға рәсми рәүештә ҡыҫырыҡлап сығарылған, ләкин рус хеҙмәтендә булған ҡабарҙы кенәздәре Бәләкәй Кабарҙыға тәьҫир итеүен дауам иткән.
Болалы осорҙа кенәз Д. М. Черкасский казактарҙың һәм адыгтарҙың ҙур отрядын Ярославлға Кузьма Мининға ярҙамға алып килә. Иван Грозныйҙың (уның икенсе ҡатыны Мария Темрюковнаның туғанының улы-племянник) яҡын туғаны булараҡ, Икенсе ополчениеның бөтә Ер Советында беренсе булараҡ бөйөк Рәсәй державаһы иғлан иткән тәхеткә дәғүәселәрҙең береһе тип иҫәпләнгән. 1613 йылда Земский соборҙа, уның бөтә ер Советы Беренсе ополчениеның бөтә ер Советы етәксеһе һәм беренсеһе Трубецкой менән ярышыуы арҡаһында ғына, батша итеп нейтраль кандидат — Михаил Фёдорович Романов һайлана. Шул уҡ ваҡытта икенсе ҡабарҙы кенәзе Сунчәләй Янғлычевич Астраханда ятҡан атаман Иван Заруцкийға ҡаршылыҡ күрһәтә, шуның өсөн ул Михаил батшанан рәхмәт ала.
Канн кинофестивале
Халыҡ-ара Канн кинофестивале (франц. Festival international du film de Cannes) — йыл һайын май аҙағында Канн (Франция) курорт ҡалаһында Круазет яры буйындағы Фестиваль һәм конгрестар һарайы базаһында үткәрелгән кинематография фестивале. Халыҡ-ара кинопродюсерҙар ассоциациялары федерацияһы (FIAPF) тарафынан 15 уйын фильмдарының конкурс фестивале менән бергә аккредитацияланған («А категориялы фестивалдәр»).
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
1670 йылда йәш кенәз Андрей Камбулатович Черкасский Степан Разин ғәскәрендә батша улы Алексей Алексеевич ролен уйнай. Ләкин ҡабарҙы кенәздәре затына хөрмәт шул тиклем ҙур булған, хатта Дон атаманы Корнила Яковлев уны ҡулға алырға баҙнат итмәгән. Ул Мәскәүгә әсир итеп түгел, ә Степан Разинды алып килгән делегация етәксеһе булараҡ оҙатыла, унда батш уға яҡты мөнәсәбәт күрһәтә, һәм ул азат ителә. Шул уҡ ваҡытта батша һарайы Богдан Хмельницкийҙың үҙен Михайлович тип атауы менән ризалашмай, сөнки ҡабарҙы, казак һәм ҡалмыҡтар менән, ҡыйыулығы арҡаһында еңгән, шунан һуң Польша ла Киев менән һул яр Украинаның Рәсәйгә ҡушылыуын танытҡан һәм 1681 йылда Ғосман империяһы менән мәңгелек тыныслыҡҡа ирешкән воевода һәм дипломат К. М. Черкасский ғына атаһының исеме менән мөрәжәғәт итеүгә ысынлап лайыҡ булға. .
Канн кинофестивале
Канн кинофестивале донъяла иң тәүге һәм иң абруйлы кинофестивалдәрҙең береһе. 1939 йылда ойошторола, тәүге тапҡыр 1946 йылда үткәрелә
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
Артабанғы тарих тураһында XIX быуат аҙағында нәшер ителгән Брокгауз менән Ефрондың Энциклопедия һүҙлегенән уҡыйбыҙ:
Канн кинофестивале
Тарихы
Тәүге тапҡыр фестиваль 1939 йылдың сентябрендә үтергә тейеш була. 1939 йылда Канн фестивален үткәреү тәҡдиме менән Францияның мәғариф министры Жан Зэй сығыш яһай, жюриҙың почетлы рәйесе итеп Луи Люмьер тәғәйенләнә. Программала Американың "«Волшебник страны Оз» һәм «Ленин в 1918 году» тигән совет фильмы була. Фестивалде асыуға Европала башланған Икенсе донъя һуғышы ҡамасаулай . Беренсе тапҡыр ойошторолған Канн фестивале 1946 йылда 20 сентябрҙән 5 октябргә тиклем курорт ҡалаһы Канндың француз Зәңгәрһыу Ярында үткәрелә. Фестиваль программаһында режиссер Юлий Райзмандың «Берлин» совет документаль фильмы тәүгеләрҙән булып күрһәтелә.
Ҡабарҙылар
Ҡабарҙыларҙың Рәсәй менән яҡынайыу тарихы
Шулай итеп, 1739 йылдан башлап ҡабарҙылар юридик яҡтан Рәсәй, Төркиә йәки тағы бер кемдең дә власы аҫтында булмаған; Ҡабарҙы ирекле — бойондороҡһоҙ (нейтраль) тип иғлан ителә, был, әлбиттә, ҡабарҙы аристократтарына рус батшаһына ялланып хеҙмәт итергә ҡамасауламаған.
Кавказ һуғышы
Рәсәй самодержавиеһы Кавказды яулауҙы Черкес иленең Көнсығыш өлкәһенән — ул саҡта ҙур территориялар биләгән Ҡабарҙыны буйһондороуҙан башларға ҡарар итә. Ҡабарҙы аша Кавказ аръяғына иң мөһим юлдар үткән. Рәсәй тарихсыһы В. А. Потто һүҙҙәренсә, "Ҡабарҙының йоғонтоһо уларҙың кейеменә, ҡоралына, холҡона һәм ғөрөф-ғәҙәттәренә ҡолдарса эйәреүендә асыҡ сағыла. «Ҡабарҙыларҙың Кавказға йоғонтоһо ғәйәт ҙур булғанлыҡтан, урыҫтарға улар менән иҫәпләшергә кәрәк була…»
Канн кинофестивале
Тарихы
Канн фестивале 1951 йылдан һуң, Жан Кокто ике йыл рәттән жюри рәйесе булғанда, хәҙерге масштабҡа һәм абруйға эйә була. 1952 йылдан алып йыл һайын май айында уҙғарыла. Сара уҙғарылған урын — Фестиваль һәм конгрестар һарайы (1968 йылда студенттар сыуалышы арҡаһында фестиваль туҡтатыла һәм бүләктәр тапшырыла алмай).
Ҡабарҙылар
Кавказ һуғышы
1763 йылда Рәсәй империяһы Ҡабарҙыла Моздок ҡәлғәһен төҙөй башлай; 1764 йылда императрица Екатерина II ҡабул иткән ҡабарҙы илселеге ҡәлғә төҙөлөшөн туҡтатыуҙы талап итә, ләкин кире яуап ала. Был, дөйөм алғанда, 101 йыл самаһы (1763—1864) дауам иткән Рәсәй-Черкесия һуғышына килтерә, һөҙөмтәлә ул Рәсәй империяһы составына инә. Ҡабарҙы территорияһы тарҡала, ә ерле халыҡтың күп өлөшө ҡыуып сығарыла йәки һуғыштан һуң тыуған илен ташлап китә.
Канн кинофестивале
Тарихы
Киң мәғлүмәт сараларының ҙур иғтибар бүлеүе арҡаһында был фестивалгә донъя киноһы йондоҙҙары килә. Шулай уҡ ул бында яңы проекттар әҙерләп, әҙерҙәрен һатҡан кинопродюсерҙар араһында ла популярлыҡ яулай.
2020 йылда коронавирус пандемияһының таралыуына бәйле Канн фестивале уҙғарылмай. Тәүҙә фестиваль 12 — 23 майҙа үтергә тейеш була, һуңынан 2022 йылдың майында ҡабаттан үткәрелеүе тураһында хәбәр итәләр.
2022 йылда тәүге тапҡыр ҡатын-ҡыҙ фестивалдең президенты итеп тәғәйенләнә. Ул — Айрис Кноблох. Ул 1 июлдән ошо вазифаны ҡабул итә һәм уны өс йыл биләй.
Конкурс программаһы
Күрһәтеүгә ҡатнашыусыларҙың һәм еңеүселәрҙең фильмдарын һайлап алыу процесы бер нисә стадияны үҙ эсенә ала. Тәүшарттарға тап килгән һәр картина Канн фестиваленең рәсми һәм рәсми булмаған программаһында күрһәтеүгә дәғүәсе була ала. Һайлап алыуға тәҡдим ителгән фильмдар Канн фестивале алдынан ун ике ай дауамында төшөрөлөргә һәм башҡа кинематография форумдарының конкурс программаһында ҡатнашмаҫҡа тейеш. Оҙайлығы:
1970-се йылдар аҙағына тиклем фестивалгә фильмдарҙы илдәр үҙҙәре тәҡдим итһә, хәҙер фестиваль үҙе һайлай. Махсус комиссия конкурс талаптарына яуап биргән кандидаттар араһынан түбәндәгеләрен һайлап ала :
шулай уҡ фестивалдең башҡа конкурс, почетлы һәм конкурстан тыш программаларында.
Канн кинофестиваленең төп призы нәфис фильмдарҙан тыш, документаль фильмдарға ла тапшырыла («Фаренгейт 9/11», «В мире безмолвия»).
Жюри
Кинофестивалдең премияларын тапшырыу тураһында ҡарарҙы жюри ҡабул итә, уның составын фестиваль етәкселеге билдәләй. Жюри составы донъя кинематографияһының алдынғы оҫталарынан тора: режиссерҙар, актерҙар, тәнҡитселәр. Рәйес булдылар:
Приздар
Иң яҡшы фильм өсөн бирелә торған иң маҡтаулы бүләк — «Алтын пальма тармағы» (фр. Palme d’Or). Ҡайһы берҙә (иң һуңғыһы 1997 йылда) был призға бер нисә фильм лайыҡ була.
Канн кинофестивале жюриһы тарафынан бирелгән башҡа бүләктәр:
Жюри тарафынан бирелеүсе даими булмаған премиялар :
Махсус премиялар:
Бойондороҡһоҙ жюри премиялары :
Почетлы бүләктәр:
Ҡабарҙылар
Кавказ һуғышы
1769 йылда Ҡабарҙының өлкән кенәз-вәлийе Джанхот Татарханов, бойондороҡһоҙлоҡтан баш тартып, Рәсәй империяһына тоғролоҡ антын бирә. Ләкин күп кенә ҡабарҙы кенәздәре һәм дворяндары был антты танымай, ҡабарҙы баш күтәреүселәе XIX быуат башына тиклем һаны йылдан-йыл арта барған рус ғәскәрҙәре менән алыша. XVIII быуат аҙағында һуғыш Көнбайыш Черкесияға күсә, ә 1817 йылда Көнсығыш Кавказда ла һуғыш хәрәкәттәре башлана. Был ваҡытта һуғыш Ҡабарҙыны ныҡ ҡаҡшатҡан була. 1820-се йылдар башында Ҡабарҙыла халыҡтың күп өлөшөн тағун (чума) эпидемияһы ҡыра. Ауырыу көсәйгән Бәләкәй Ҡабарҙыла бөтә халыҡ тиерлек һәләк була, ә территорияһы ысын сүллеккә әйләнә. Ҡабарҙыларҙың күбеһе хәрби хәрәкәттәрҙә ҡырылғанлыҡтан, ҡалғандары тағундан һәләк булғанлыҡтан, Ҡабарҙы хәрби хәрәкәттәрҙе дауам итә алмай. Һәм 1825 йылда Ҡабарҙы еңелә һәм тулыһынса Рәсәй империяһы составына индерелә.
Шул уҡ ваҡытта ҡабарҙылар, Ҡабарҙы яулап алынғандан һуң да, рус ғәскәрҙәренә ҡаршы артыҡ ҡыйыу көрәш алып бара. Уларҙың күптәре Көнбайыш Черкесияға башҡа адыгтарға китә, унда улар «Хажрәти Ҡабарды» («Беглая Кабарда») ойоштора, 1864 йылға тиклем ҡаршылыҡ күрһәтеүен дауам итә, ә ҡайһы берҙәре, унда һуғышты дауам итеү өсөн, Чечняға һәм Дағстанға китә.
Ҡабарҙы иһә, Рәсәй империяһы составына индерелгәндән һуң, Тёрск өлкәһенең Нальчик округына ингән, ә Рәсәй императорҙары титулында «Ҡабарҙы ере батшаһы» тигән юл барлыҡҡа килә.
Совет осоро
Совет осоронда ҡабарҙылар территориаль автономияға эйә була. 1921—1922 йылдарҙа Ҡабарҙы автономиялы өлкәһе була, 1922 йылда Ҡабарҙы-Балҡар автономиялы өлкәһе ойошторола, ул 1936 йылда Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ы тип үҙгәртелә. 1944 йылдың апрелендә Ҡабарҙы-Балҡар АССР-ының күпселек территорияһынан балкарҙарҙы депортациялауға бәйле, Ҡабарҙы АССР-ы ойошторола. Ул 1957 йылға тиклем ғәмәлдә була. Шулай итеп, ҡабарҙылар СССР составында тәүге тапҡыр милли территориаль автономия ала.
Сталин депортациялары шулай уҡ ҡабарҙыларға ла ҡағылды. 1944 йылдың майында ҡабарҙалар ҙа депортациялана. Балҡарҙарҙан айырмалы рәүештә, Ҡаҙаҡ ССР-ына бөтә ҡабарҙылар ҙа түгел, ә «актив немец енәйәттәштәре, хыянатсылары» тип ғәйепләнгән ике меңгә яҡын кеше, шулай уҡ депортацияланғандарҙың ғаилә ағзалары үҙ ирке менән күсеп китә.
Һаны һәм таралып ултырыуы
2010 йылда Рәсәйҙә халыҡ иҫәбен алыу һөҙөмтәләре буйынса, ҡабарҙылар һаны 517 мең кеше тәшкил итә. Хәҙерге ваҡытта Рәсәй составындағы Ҡабарҙы-Балҡарҙа, шулай уҡ Төньяҡ Осетияның Моздок районында һәм Ставрополь крайының көньяҡ сик буйындағы райондарында тупланып йәшәйҙәр.
Ҡабарҙы-Балҡар райондары һәм ҡалалары буйынса ҡабарҙаларҙың өлөшө (2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре)
(Ҡабарҙыларҙың халыҡ һанынан 5%-тан артҡан өлөшкә эйә муниципаль берәмектәр күрһәтелгән):
Ҡабарҙы диаспораһы
Хәҙерге заман адыгтарының (шул иҫәптән ҡабарҙаларҙың) төп өлөшө сит илдә йәшәй. Рус-Кавказ һуғышы тамамланғандан һуң, рус батшаһына буйһонмаған өсөн адыгтарҙың күпселек өлөшө тыуған еренән ҡыуыла, башҡа дин кешеләре буйһонмайынса, ҡайһылары, мосолман илендә йәшәүҙе өҫтөн күреп, үҙ ирке менән Кавказды ташлап китә. Кавказда элек йәшәгән адыгтарҙың (черкестарҙың) бәләкәй генә бер өлөшө ҡалған. Хәҙер сит илдәрҙә улар черкестар булараҡ билдәле.
Бөгөнгө көндә адыгтар йәшәгән иң ҙур ил булып Төркиә тора, унда донъялағы иң ҙур адыгтар диаспораһы йәшәй. Ләкин унда ла дәүләттең төрөк булмаған халыҡтарҙы төрөкләштереү буйынса күп йыллыҡ маҡсатлы сәйәсәте йотолоуға һәм һуңынан адыгтарҙың ҡайһы бер өлөшөнөң төркиләшеүенә килтерә. Хәҙерге ваҡытта Төркиәлә адыгтар төрөктәр һәм курдтарҙан ҡала ҙурлығы буйынса өсөнсө урында (ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса илдә йәшәгән адыгтар һаны ғәрәптәр һәм иран телле заза халҡы менән сағыштырырлыҡ).
Шулай уҡ адыг диаспораһы составында ҡабарҙылар Яҡын Көнсығыш илдәрендә (атап әйткәндә, Иорданияла, Сүриәлә, Сәғүд Ғәрәбстанында, Ливанда) һәм Төньяҡ Африка илдәрендә, шулай уҡ Европала (башлыса Германияла) һәм Төньяҡ Америкала йәшәй.
Этнонимы
«Адыгэ» тигән дөйөм исем булыуға ҡарамаҫтан, күп быуатлыҡ тарихы дауамында адыгтарҙы (шул иҫәптән ҡабарҙыларҙы) төрлө этнонимдар менән атағандар, уларҙың ҡайһы берҙәре иҫкергән һәм ҡулланылмай, ә башҡалары һаман да файҙаланыла.