cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Аналитик геометрия
Тарихи белешмә
Ньютон үҙенең анализ буйынса хеҙмәттәрендә координаталар ысулына таянып ҡына ҡалмай, ә Декарттың геометрик тикшеренеүҙәрен дауам итә. Ул 3-сө тәртиптәге кәкре һыҙыҡтарҙы классификациялай, уларҙы 4 типҡа һәм 58 төргә айыра; һуңғараҡ ул тағы ла 14 төр өҫтәй. Был һөҙөмтәләр яҡынса 1668 йылда алына, «Оптика»һы менән бергә 1704 йылда баҫылып сыға. Ньютондың координаталар системаһы хәҙергенән бер ни менән дә айырылмай инде. Һәр кәкре һыҙыҡ өсөн диаметр, симметрия күсәре, түбәһе, үҙәге, асимптотаһы, айырым нөктәләре һәм башҡалар билдәләнә.
Үҙенең «Башланғыстарында» Ньютон, координаталар һәм сикһеҙ бәләкәй төшөнсәләрен ҡулланмай, бөтәһен дә боронғолар алымында иҫбатларға тырышҡан; ләкин яңы ысулдың бер нисә ҡулланышы унда шулай ҙа бар. Аналитик геометрия уның «Дөйөм арифметикаһында» ҙур роль уйнай, әммә Ньютон күп осраҡта иҫбатлауҙар килтереүҙе кәрәк тип тапмай, бының менән аңлатма биреүселәрҙең ҙур армияһын оҙаҡ йылдарға эш менән тәьмин итә.
XVIII быуаттың беренсе яртыһында башлыса юғары тәртиптәге алгебраик кәкре һыҙыҡтарҙы өйрәнеү дауам итә; Стирлинг Ньютон күрмәгән яңы 4 типты асыҡлай, айырым нөктәләр асыҡлана һәм классификациялана.
Клеро 1729 йылда Париж академияһына «Исследования о кривых двоякой кривизны» хеҙмәтен тәҡдим итә. Был китап асылда өс геометрик фәнгә башланғыс бирә: арауыҡта аналитик геометрияға, дифференциаль геометрияға һәм һыҙма геометрияға.
XVIII быуаттың икенсе яртыһында аналитик геометрия, үҫешкән анализдың ҡеүәтле ярҙамын алып, яңы үрҙәр яулай (Лагранж, Монж), әммә инде дифференциаль геометрияның аппараты һымаҡ ҡарала.
Бүлектәре
Аналитик геометрияның төп бүлектәре (Н. В. Ефимовтың китабына ярашлы).
Копылов Игорь Александрович
Игорь Александрович Копылов (28 февраль 1939 йыл— 5 октябрь 2002 ) — СССР һәм Рәсәй шахматсыһы, СССР-ҙың спорт мастеры (1966), ИКЧФ гроссмейстеры (1988).
Биографияһы
Игорь Александрович Копылов 1939 йылдың 28 февралендә Балахнала тыуа. Һөнәре буйынса журналист һәм фотохәбәрсе. Башҡорт дәүләт университетын тамамлай (1962). Оҙаҡ йылдар Өфө приборҙар эшләү производство берекмәһенең (УППО) «Приборостроитель» күп тиражлы гәзите мөхәррире була.
Шахмат менән В. М. Комаров исемендәге Балалар ижады һарайында тренер Л. К. Фроловта шөғөлләнә башлай.
Бер нисә тапҡыр РСФСР чемпионаттарында һәм СССР чемпионатының ярым финалында ҡатнаша.
Игорь Александрович Копылов хат аша уйындарҙа һиҙелерлек уңыштарға өлгәшә. СССР-ҙың 17-се чемпионатында еңеү яулай (1986—1988). СССР йыйылма командаһы составында донъя чемпионаты (ситтән тороп Олимпиада, 1987—1989) һәм Европаның команда чемпионаты еңеүсеһе (1986—1988). РСФСР-ҙың йыйылма командаһы составында 6-сы СССР команда чемпионатында еңеү яулай, ике тапҡыр СССР команда чемпионаты призеры, даими рәүештә үҙ таҡтаһында яҡшы һөҙөмтә күрһәтә. Хат буйынса донъя чемпионатында ҡатнаша.
Спорт өлкәһендәге уңыштары өсөн 1994 йылда Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған физик культура хеҙмәткәре исеменә лайыҡ була.
Игорь Александрович Копылов 2002 йылдың 5 октябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Рысай (Учалы районы)
Рысай (Рысаево) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 563 кеше. Почта индексы — 453722, ОКАТО коды — 80253825002.
Тарихы
Учалынан 11 саҡрым алыҫлыҡта Рысай ауылы барлыҡҡа килә. Ауылға 1743 йылда Себер даруғаһы Ҡара-Табын улусы башҡорттарының аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалына, баш күтәреүселәрҙең ерен бүлеп биреүҙе һорап үтенес ҡағыҙына ҡул ҡуйғандарҙың береһенең исемен йөрөтә. Был — Рысай Бинәшев. Ауылдың икенсе Аҡбулат исемен антропонимдан, ләкин уны аңлатыу мөмкин түгел. Бында 1795 йылда шулай уҡ элекке старшина Әмин Ибраев та телгә алына. Уның исемен Силәбе өлкәһенең Верхнеурал өйәҙе территорияһында урынлашҡан Әмин ауылы йөрөтә. 1795 йылда ауылда 30 йортта 240 кеше йәшәгән. X рәүиз буйынса унда 111 йортта 628 кеше иҫәпләнгән. Бында мәсет, почта станцияһы булған.
Хәҙерге осор
Ауыл Илсе ауыл Советына ҡарай. Халҡы “Аҡ шишмә” крәҫтиән (фермер) хужалығында эшләй. Урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто, китапхана, мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, күпселек милләт — башҡорттар (96 %).
Ревизия материалдары
1795 йыл, 1816 йыл һәм 1816 йылдарҙа Рысай ауылында ла рәүиз (ревизия) үткәрелә һәм уның материалдары Башҡортостандың Милли архивында һаҡлана.
Географик урыны
Яйыҡ ярында урынлашҡан.
Лохт-Я
Лохт-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Лох-Я йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кондратьев Михаил Леонидович
Кондратьев Михаил Леонидович (28 декабрь 1905 йыл — 18 сентябрь 1984 йыл) — СССР-ҙың театр һәм кино актеры. 1940—1943 йылдарҙа һәм 1947 йылдан Республика рус драма театры актёры, бер үк ваҡытта 1945—1979 йылдарҙа Өфө сәнғәт училищеһы, 1970 йылдарҙа Өфө сәнғәт институты уҡытыусыһы. 1937 йылдан СССР-ҙың Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы. РСФСР-ҙың (1957) һәм Башҡорт АССР-ының (1955) халыҡ артисы. Октябрь Революцияһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Михаил Леонидович Кондратьев 1905 йылдың 28 декабрендә (яңы стиль буйынса1906 йылдың 10 ғинуары) Пермдә тыуа.
1924 йылда Ҡазанда икенсе баҫҡыслы 4-се мәктәпте тамамлай. 1924—1926 йылдарҙа — Ҡазан сургуч-һабын заводы өйрәнсеге, һуңынан мастер ярҙамсыһы, 1925—1926 йылдарҙа Ҡазанда Главполитпросвет курсында уҡый.
1927 йылда Ҡазан Рус театры студияһын тамамлай.
Ҡазан, Тула, Смоленск, Түбәнге Новгород, Ульяновск, Ырымбур, Һамар театрҙарында эшләй.
1939 йылдан — Өфөнөң рус театры актеры, бер нисә йыл дауамында «Кремль куранттары» (1941, 1945, 1956), «Мылтыҡлы кеше» (1945); «Йәшенле йыл» (Каплер, 1957), «Йөрәктә уның исеме» (Волков-Кривуша, 1960), «Тере сәскәләр» (Погодин, 1961) спектаклдәрендә В. И. Ленин ролен башҡара.
Шулай уҡ В. Кондратьев кинола ла В. И. Ленин ролен уйнай («Вихри враждебные», «Они были первыми», «По путевке Ленина»).
Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша — 1942—1943 йылдарҙа Бәләбәйҙә эшләгән В. И. Ленин исемендәге Хәрби-сәйәси академия тыңлаусылары алдында сығыш яһаусы бригада артисы.
1945—1979 йылдарҙа Башҡорт театр училищеһында уҡыта.
1960 йылдан Советтар Союзы Коммунистар партияһы ағзаһы.
1984 йылдың 18 сентябрендә Өфөлә вафат була. Ҡаланың Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Әҙәбиәт
''Могила Кондратьева М. Л. Южное кладбище''.
Троя аты
Троя аты — боронғо грек мифологияһындағы бик ҙур ағас ат; Троя һуғышының тамамланған осоронда уның менән бәйле ваҡиға булған.
Мифтың йөкмәткеһе
Троялылар һәм данаялылар араһындағы һуғыш Троя батшаһының улы Парис Спарта батшаһы Менелайҙың ҡатыны Еленаны урлауы арҡаһында килеп сыға. Менелай ир туғаны менән Ахея ғәскәре туплап, Парисҡа ҡаршы һөжүм башлай. Трояны ҡамаһалар ҙа уңышҡа өлгәшә алмағас, ахеялылар хәйлә ҡора: улар ағастан ҙур итеп ат һыны эшләй ҙә, Троя диуарҙары янында ҡалдыралар. Үҙҙәре Троада йылғаһы буйлап сигенгән кеше булалар. Был хәйләне данаялыларҙың бик хәйләкәр башлығы [Одиссей|Одиссей]] уйлап сығарған тиҙәр, ә ат һынын Эпей эшләгән тип һанайҙар. Атты алиһә Илион Афинаһына бағышлаған булалар. Аттың ҡабырғаһына «ЭБыл бүләк Яу алиһәһе Афинаға ҡайтырға сыҡҡан данайлыларҙан» тип яҙылған була. Атты эшләр өсөн эллиндар Аполлондың изге урманынан мүшмел ағастарын ҡырҡып алалар (краней), Аполлонға ҡорбан килтереп ризалаталар һәм уға Карней исеме бирәләр (ат был сделан из сағандан эшләнгән була ).
Лаокоонт исемле рухани был атты күргәс, данайлыларҙың хәйләкәрлеген белгәнгә күрә, былай тип әйтә: «Нимә генә булһа ла, хатта бүләк биреп торһа ла, данайлыларҙан ҡурҡығыҙ (һаҡланығыҙ)!» (Quidquid id est, timeo Danaos et dona ferentes! ) һәм атҡа һөңгө һелтәй. Әммә тап шул мәлдә диңгеҙҙән ике ҙур йылан килеп сыға һәм Лаокоонт менән уның ике улын үлтерә, сөнки Посейдон илаһ үҙе Трояның емерелеүен теләгән. Троялылар, Лаокоонттың һәм күрәҙә Кассандраның киҫәтеүенә ҡолаҡ һалмай, атты ҡалаға һөйрәп индерәләр. Вергилийҙың «Хатта бүләк килтерһә лә, данайлыларҙан ҡурҡығыҙ» тигән һүҙҙәре йыш ҡына латин телендә әйтелә («Timeo Danaos et dona ferentes»), ул инде әйтемгә әйләнгән. «Троя аты» тигән фразеологизм да шунан килеп сыҡҡан: ул бүләк тигән булып йәшерен,мәкерле ғәмәл ҡылыуға ҡарата әйтелә.
Төндә ат эсенә йәшенгән гректар унан сыға ла, һаҡсыларҙы үлтерә, ҡала ҡапҡаһын аса, карап менән кире ҡайтҡан арҡалаштарын индерә һәм шул рәүешле Трояны яулап ала («Одиссея» Гомера, 8, 493 и сл.; «Энеида» Вергилия, 2, 15 и сл.).
Аңлатмалар
Полибий һүҙҙәренсә, «варвар халыҡтарҙың барыһы ла тиерлек, һәр хәлдә, күпселеге, яу асҡанда йә хәл иткес алыш алдынан ҡорбанға йылҡы малы сала, уның нисек йән биргәненә ҡарап күрәҙәлек итә».
Евгемеристик фараздар буйынса, атты индерер өсөн Троя кешеләре ҡала диуарының бер өлөшөн һүткән, эллиндар шунан бәреп ингән. Бәғзе бер тарихсылар фекеренсә   (Павсанийҙан башлап), Троя аты ғәмәлдә диуар емергес машина булған. Дарет фаразлағанса, Скей ҡапаҡаһында ат башы һыны ҡуйылған булған.
Иофонт яҙған трагедия булғанлығы мәғлүм, билдәһеҙ автор «Һыу буйлап сигенеү» тигән трагедия яҙған , Ливий Андроник һәм  Невиҙың «Троя аты» әҫәрҙәре, шулай уҡ   Нерондың « Трояның һәләкәте» тигән поэмаһы билдәле.
Даталар
Троя йәйге ҡояш боролошона 17 көн ҡала баш һала, был фаргелиондың һигеҙенсе көнө була. Аргивлы Дионисий әйтеүенсә, был 12 фаргелионда булған, Афинала Агамемнондың батша булып ултырыуына 18 йыл, Демофонттыҡына 1 йыл булған. «Бәләкәй Илиада» авторы тулы ай булғанда, ти. .  Эгий һәм Деркиол әйтеүҙәренсә,  панэмдың 28-се көнө,  Гелланик буйынса — 12 фаргелио Афинаның башҡа йылъяҙмасылары әйтеүенсә  — 28 фаргелион көнө, ай тулған ваҡытта, Менесфейҙың батша булыуының һуңғы йылында булған,   28 скирофорионда тиеүселәр ҙә бар. Бәлки ҡыштыр. Парос хроникаһы буйынса, Троя б.э. тиклем 1209 йылда баш һалған.
Тере атҡа менеп б.э. тиклем 359 йыл тирәһендә Трояны Харидем яулаған. .
Геоботаника
Геоботаника (γῆ «ер» + βοτανικός «ҡараған үҫемлек»), йәки фитоценология, йәки фитосоциология — биология ның ботаника, география һәм экология фәндәре сигендә ятыусы бүлеге. Был Ер шарының бөтә үҫемлектәр донъяһы тураһында, ундағы барлыҡ үҫемлек бергәлектәре (фитоценоз), уларҙың составы, структураһы, биләгән ерендә һәм ваҡыт арауығында динамикаһы тураһында фән.
Терминология
Илебеҙҙең фән донъяһында геоботаника һәм фитоценология синоним һүҙҙәр итеп ҡарала. Ике атама ла йәнәш ҡулланыла һәм киң таралған. «Геоботаника» термины үҫемлектәр япмаһын киңлек (география) аспектынан сығып өйрәнә. Үҫемлек бергәлектәрен Ерҙәге физик-географик факторҙар (тупраҡ, рельеф, климат һәм башҡалар) менән бәйләнештә ҡарай.
«Фитоценология» үҫемлектәр япмаһын локаль аспектта — айырым фитоценоз, йәки микроландшафт миҫалында өйрәнә. Үҫемлек бергәлегенең төр составын, төҙөлөшөн, динамикаһын, үҙгәреүсәнлеген эволюцияһын тикшерә.,
«Геоботаника» термины 1866 йылда бер үк ваҡытта урыҫ ботанигы һәм тупраҡ белгесе Ф. И. Рупрехт (1814—1870) һәм австрия ботанигы Гризебах А. (1814—1879) тарафынан тәҡдим ителә.
«Фитоценология» терминын фәнгә 1918 йылда австриялы. Х. Гамс индерә.
Өйрәнеү предметы
Геоботаника өйрәнеү объекты булып үҫемлектәр япмаһы тора. Үҫемлектәр япмаһы, бер яҡтан, флораны, ә икенсе яҡтан — үҫемлек бергәлеген, йәғни, фитоценоздар йыйылмаһын үҙ эсенә ала.
Фитоценоз — үҫемлек бергәлектәренең улар биләгән арауыҡтарҙағы берәмеге булып тора.
Фитоценоз үҙенең флора составы, структураһы һәм ундағы үҫемлек -ара мөнәсәбәттәре бер төрлө булыуы менән характерлана.
Ер өҫтөнөң айырым төбәгендәге йәки айырым районындағы фитоценоздар йыйылмаһы үҫемлектәр донъяһы тип атала (мәҫәлән, Европаның үҫемлектәр донъяһы, Мәскәү өлкәһенең үҫемлектәр донъяһы…).
Геоботаникала төп таксономик берәмек булып үҫемлектәр ассоциацияһы тора. Ф. Лейсле буйынса "ассоциация — үҫемлектәр япмаһының иң ваҡ, (физиономияһы) тышҡы күренеше менән асыҡ айырылып торған берәмеге. Йәғни, үҫемлектәр япмаһының шарттары оҡшаш һәм тышҡы күренеше, төҙөлөшө, төр составы бер төрлө булған урындары йыйылмаһы.
Шулай итеп, ассоциация — бер-береһенә оҡшаш булған үҫемлек бергәлектәре.
Үҫемлектәр япмаһы төҙөлөшөнең концепцияһы
XX быуатта фитоценология үҫешендә үҫемлектәр япмаһы төҙөлөшө тәбиғәте тураһында ике ҡапма-концепция хас була.
Был концепцияға бәйле үҫемлектәрҙе өйрәнеү буйынса төрлө юлдар һайлана.
Беренсе концепция үҫемлектәр япмаһы реаль, үҙ тарихи булған, бер-береһенән сикләнгән дискрет берәмектәрҙән тора һанай. Был концепция 1910—1950 йылдарҙа, фитоценология үҫешенең тәүге осоронда киң таралыу ала. Ул осор күренекле геоботаниктар Клементс (АҠШ) һәм В. Н. Сукачева (Рәсәй) исемдәре менән бәйле. Был концепция үҫемлек бергәлектәрнә билдәле бер структураһы һәм динамикаһы булған организм кеүек итеп ҡарай.
Икенсе концепция — континуализм концепцияһы. Был концепция фитоценоздарҙы яһалма, шартлы рәүештә бүлеп ҡаралған төркөмдәр итеп ҡарай.
1950 йылдарҙан яңы концепция дискретлыҡ концепцияһын ҡыҫырыҡлап сығара башлай. Уның башланғысы булып урыҫ ғалимы Л. Г. Раменскийҙың 1910 йыл да тәҡдим иткән индивидуалистик гипотезаһы тора.
Ниндәйҙер бер йәки бер төркөм факторҙарҙың алмашыныуы бер төрҙәрҙең ҡыҫырыҡланып сығарылыуына, әкренләп икенсе төрҙәр менән алмашыныуына, бергәлектәрҙең типтары алмашыныуға килтерә.
Һәр төрҙөң экологик амплитудаһы үҙенә бер төрлө генә булғанлыҡтан, бергәлектәрҙең алмашыныуы синхрон ғына бармай. Мөхит үҙгәреүенә ярашлы яйлап ҡына үҙгәрә бара. Шуға аныҡ структураһы һәм динамикаһы булған бергәлек була алмай..
Бөгөнгө көндә ғалимдар үҫемлектәр япмаһын дискретлыҡтың һәм континуаллектең ҡатмарлы берҙәмлеге итеп ҡарай. Бореаль һәм суббореаль урмандарҙа дискретлыҡ дәрәжәһе арта. Туғайлыҡтарҙа, далаларҙа, тропик урмандарҙа дискретлыҡ кәмей, континуаллек дәрәжәһе арта.
Иҫкәрмә
<references group="" responsive="">
Генрих II (Англия Короле)
Ге́нрих II Плантагене́т ,Ҡыҫҡа Плащ (Henry II Curtmantle; — ) — 1154—1189 йылдарҙа Англия Короле.
Ричард I атаһы.
Тогуна
Тогуна — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Байгол йылғаһының уң ярына тамағынан 48 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Лох-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Белов Фёдор Антонович
Белов Антонович Фёдор (8 июнь (21 июнь) 1910 йыл — 29 август 1996 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры. Дан орденының тулы кавалеры.
Биографияһы
Фёдор Антонович Белов 1910 йылдың 8 июнендә хәҙерге Ырымбур өлкәһе Һаҡмар районы Беловка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Башланғыс мәктәпте тамамлай. Ҡарағанда өлкә нефть һатыу компанияһында ҡабул итеүсе- тапшырыусы булып эшләй.
1942 йылдың июнь айынан хәрәкәт итеүсе армияла. Төп ғәскәр төрҙәренең фронт эргәһендәге кесе командирҙар курсын тамамлағандан һуң Ленинград фронтының 382-се уҡсылар дивизияһына ебәрелә. Аҙағыраҡ 120-се Гатчина уҡсылар дивизияһында бронебойщик була. Нарва өсөн барған яуҙа ике дошман бронетранспортерын юҡ иткәне өсөн 3-сө дәрәжә Дан орденына тәҡдим ителә.
1945 йылдың ғинуары аҙағында Одер йүнәлешендәге плацдарм өсөн барған яуҙа күрһәткән батырлығы өсөн 2-се дәрәжә Дан ордены менән бүләкләнә.
Найссе ҡалаһы өсөн барған алыштарҙа, дошман контратакаһын кире ҡағып, станковый пулеметтан ут яуҙырып, дошмандың үҙйөрөшлө ҡоролмаһын сафтан сығара. Ошо батырлығы өсөн наградаға тәҡдим ителә, ләкин 1-се дәрәжә Дан ордены уға тик 1969 йылда ғына тапшырыла.
Еңеү Көнөн Ф. А. Белов Прага янында ҡаршы ала. 1945 йылдың ноябрь айында старшина званиеһында демобилизациялана.
Тыуған ауылына ҡайта. «Ленин» колхозында эшләй.
Шулай уҡ 1-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены, миҙалдар, шул иҫәптән «Батырлыҡ өсөн» һәм «Ленинградты обороналаған өсөн» миҙалдары менән бүләкләнә.
Тоузак
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы (Сафиуллин Лутфулла Агадуллович 1907 йыл — 22 июль 1942 йыл) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры. гвардия сержанты.
Биографияһы
Сәфиуллин Лотфулла Әғәҙулла улы 1907 йылда хәҙерге Башҡортостандың Илеш районы Рсай ауылында тыуа. Ҡыҙыл Армия сафына Илеш районы хәрби комиссариаты тарафынан саҡырыла. 112-се кавалерия дивизияһы 313-сө кавалерия полкының отделение командиры булып хеҙмәт итә. Хәрби званиеһы — сержант.
Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы
Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы (Альмухаметов Кутдус Ависович; 1912 — 21 апрель 1945) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 62-се кавалерия полкының сапёр-емертеү взводы отделениеһы командиры. Гвардия өлкән сержанты.
Биографияһы
Ҡотдос Ауис улы Әлмөхәмәтов 1912 йылда Өфө губернаһы Бәләбәй өйәҙе (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Туймазы районы) Балтай ауылында тыуған.
Гвардия старшинаһы Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улы 112-се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһы 62-се кавалерия полкының айырым сапёр-емертеү взвод отделениеһы командиры була.
1943 йылдың 1 июненән 31 авгусына тиклем, 1943 йылдың 18 сентябренән 1944 йылдың 16 ғинуарына тиклем немец илбаҫарҙарына ҡаршы көрәштә гвардия өлкән сержанты Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының һәм ул етәкләгән сапёр-емертеү взводының көн һайын күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы 1944 йылдың 23 ғинуарында Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән билдәләнә.
Командование Әлмөхәмәтовты ҡыйыу командир һәм үҙ эшенең оҫтаһы тип таный. Дошман ҡалдырған территорияны уның взводы иң тәүҙә разведкалай һәм миналарҙан таҙарта, һәм 4 ай буйы хәрәкәт итеү осоронда полкта минанан ҡорбандар булмай. Бынан тыш, «иптәш Әлмөхәмәтов» дошман уты аҫтында команда күҙәтеү пункттары төҙөй, һәм шуның менән штабтың тулы ҡанлы эшмәкәрлеген тәьмин итә.
Замостье тораҡ пункты янындағы һуғышта Әлмөхәмәтов үҙенең отделениеһы менән 2 сәғәт эсендә һуғыш яланынан 180 минаны зарарһыҙландыра һәм полк поразделениеларының алға уңышлы хәрәкәтенә булышлыҡ итә.
Бөйөк Ватан һуғышы тамамланыр алдынан, 1945 йылдың 21 апрелендә, һәләк була. Германияла, Вандлиц ҡасабаһында ерләнгән. .
Хәтер
Әлмөхәмәтов Ҡотдос Ауис улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Туймазы районы Балтай ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Нөркә (Ҡалтасы районы)
Нөркә (Норкино) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл.2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 115 кеше. Почта индексы — 452872, ОКАТО коды — 80233815005.
Добромыслов Василий Алексеевич
Добромыслов Василий Алексеевич (17 апрель 1892 йыл — 2 май 1965 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, педагог, филолог, педагогия фәндәре кандидаты, РСФСР педагогия фәндәре академияһы ағза-корреспонденты.
Биографияһы
Василий Алексеевич Добромыслов 1892 йылда Белозерскта тыуған. 1917 йылда Петроград тарих-филология институтын тамамлай. 1918 йылдан педагогик эшмәкәрлеген башлай, Таврия губернаһының Хорлы ҡалаһында Йәмәғәт гимназияһында эшләй. Артабан Украина, Абхазия, Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе мәктәптәрендә уҡытыусы булып эшләй. 1938 йылдан Мәскәүгә фәнни-педагогик эшкә күсә. В. И. Ленин исемендәге Мәскәү дәүләт педагогия институтында педагогия һәм уҡытыу эше менән шөғөлләнә. 1941 йылдан 1965 йылға тиклем Педагогия фәндәре академияһының дөйөм һәм политехник белем биреү ғилми-тикшеренеү институтында эшләй, унда рус телен уҡытыу методикаһы секторын етәкләй. РСФСР Педагогия фәндәре академияһының ағза-корреспонденты.
Добромыслов балаларҙың логик фекерләү һәм телмәр үҫтереү бәйләнештәрен тикшереү буйынса әүҙем шөғөлләнә. Мәктәп педагогикаһында ул төп иғтибарҙы грамматиканы систематик уҡытыуға бирә. Рус теле дәрестәрендә уҡыусыларҙың, Добромыслов фекеренсә, абстракт фекерләү күнекмәләрен, аналитик һәләттәрен, «фекер дисциплинаһын» үҫтереү кәрәк. Мөһим роль төрлө тикшереү төрҙәренә (синтаксик, морфологик, лексик), шулай уҡ үҙ аллы эшләү өсөн грамматик күнегеүҙәр һәм мәсьәләләр комплексына бирелә.
Добромыслов телмәр үҫтереү, грамматика, пунктуация, шулай уҡ рус теле уҡытыу методикаһы мәсьәләләре буйынса 80-дән ашыу китап һәм мәҡәлә авторы булып тора.
Тетяев Михаил Михайлович
Тетяев Михаил Михайлович  (11 23 сентябрь 1882) — СССР  геологы-тектонисы, геология-минералогия фәндәре докторы, Ленинград тау институты профессоры (1930).
Бер үк ваҡытта һәм яңғыҙ В. Г Бухер менән Ерҙең геотектоник үҫешенең тибеше фараздарын үҫтерә.
Биографияһы
Михаил Михайлович Тетяев 1882 йылдың 11 (23) сентябрендә Новгород ҡалаһында юрист ғаиләһендә тыуған.
Белеме
Витебск ҡалаһында гимназия тамамлай.
1900 йылда Петербург университетының тәбиғи бүлегенә физика-математика факультетына уҡырға инә. 1901 йылдың февралендә студенттарҙың революцион хәрәкәтендә ҡатнашыуы өсөн Халыҡ мәғарифы министрлығы ҡарамағындағы махсус кәңәшмә ҡарары буйынса институттан ҡыуыла  һәм һалдатлыҡҡа ебәрелә. Көҙ ҡайта, 1903 йылда ҡабаттан ҡыуыла һәм ҡабат инеү хоҡуғы булмай.
Бельгияла уҡый, унда Льеж университетының техник бүлеген тамамлай (маханика факультеты тау мәктәбе), тау инженеры дипломын ала (1911). Шунда уҡ Европа Рәсәйенең палеозой ҡатламдары буйынса диссертация яҡлай  һәм ғилми геолог исемен ала (1912).
1934 йылда Ленинград Маркс-Ленин университетын тамамлай
Фәнни һәм уҡытыусылыҡ эше
1912—1937 йылдарҙа Рәсәй Геология комитеты (1930 йылдан — ЦНИГРИ) эшләй:
1918 йылдан Петроградта География институты уҡыта.
1930 йылдан — Ленинград Тау институты һәм Ленинград Университеты профессоры.
Тектоник хәрәкәттәрҙең классификациялауын тәҡдим итә, унда тектогенездың тирбәлеүсе  формаларын, микротирбәлеүҙәрҙең магматик, йыйырсыҡлы формаларын айыра. Тектогенезда төп ролде вертикаль йүнәлгән хәрәкәттәр уйнай тип иҫәпләй һәм уларҙы Ер матдәһенең ҡыҫылыу һәм киңәйеү кеүек фаразланған күренештәре  менән бәйләй. Вертикаль тирбәлеүсе хәрәкәттәр билдәле булған бөтә төр йыйырсыҡтар булдырыуға һәләтле, тип һанай. Ҡатлам барлыҡҡа килеү шарттары тураһында күҙаллауҙарҙы үҫтерә һәм геосинклиналь процестың үҙенсәлекле схемаһын тәҡдим итә.
Байкал алды, Байкал аръяғы һәм башҡа райондарҙа, ул Э Зюсс — А. В. Обручевтың «Азияның боронғо түбәһе» тигән концепцияларын инҡар итеп һәм йәш буйынса уларға Каледония йыйырсығы хас булыуын, ә башҡа райондар өсөн уларҙың структураларының Альп йәшендә булыуы һәм унда шарьяждарҙың үҫеше тураһында үҙ фекерен яҡлап, Төбәк тикшеренеүҙәре үткәрә. Был осраҡта М.М.Теняев 1911 йылда тәүге тапҡыр әйтелгән Л. де Лонэның ҡарашын үҫтерә.
СССР-ҙы тектоник райондарға бүлеү буйынса 1933 йылда төрлө йәштәге йыйырсыҡлы зоналарға айырыуға нигеҙләнгән схемаларының береһен тәҡдим итә.
XX быуат дауамында донъя тектоникаһында хакимлыҡ иткән М.М. Теняевтың гектон-геоморфологик идеялары, В.В.Белоусовтың һәм С.С. Шульцтың тектоник мәктәптәренең барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итә.
Һуғыш ваҡытында — Көньяҡ Уралда, һуңынан Черемховта, унан Ленинград дәүләт институты менән  эвакуациянан Ленинградҡа әйләнеп ҡайта
Репрессиялар
1949 йылдың июнендә Ленинградта «Красноярск эше» буйынса ҡулға алына.
1950 йылдың 28 октябрендә СССР Дәүләт Хәүефһеҙлеге министрлығы янында «Айырым кәңәшмә» ҡарары менән холоҡ төҙәтеү лагерына  25 йылға хөкөм ителә.
Лагерҙа Айырым техник бюроның (ОТБ-1 (Красноярск) геология бүлегендә эшләй:
Лагерҙа Мәскәү тау институты профессоры В. М. Крейтер, Ҡаҙаҡ ССР-ы Фәндәр академияһы академигы, геология-минералогия фәндәре докторы М. П. Русаков һәм Томскиҙан профессор А.Я. Булынников менән бергә була. Был осорҙа яҙылған Көнсығыш Саян тураһында хеҙмәттәре  өлөшләтә үлгәндән һуң баҫылып сыға.
1954 йылдың 31 мартында Сталин үлгәндән һуң аҡалана.
Ғүмеренең һуңғы йылдары
1954 йылда Ленинградҡа ҡайта.
Ленинград тау институтында геология разведкаһы факультетының деканы булып тергеҙелә. .
1956 йылдың 11 октябрендә Ленинградта вафат була.
Ғаиләһе
Ҡатыны — Пелагея Марковна
Ҡатыны — Екатерина Всеволодовна (ҡыҙ фамилияһы Бочкарева; 1895—1980)
Бикҡужин Абдулхаҡ Закир улы
Бикҡужин Абдулхаҡ Закир улы (Биккузин Абдулхак Закирович) (14 ноябрь(ҡайһы бер документтарҙа 17 ноябрь ) 1919 йыл — 15 март 2007) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, өлкән лейтенант. 112 -се Башҡорт (16-сы гвардия Чернигов) кавалерия дивизияһының артиллерия дивизионы яугиры. II дәрәжә Ватан һуғышы (1985), «Ҡыҙыл Йондоҙ» (1941) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Абдулхаҡ (ҡайһы бер документтарҙа Алексей ) Закир улы Бикҡужин 1919 йылдың 14 ноябрендә Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районы Түбәнге Төкөн ауылында тыуған. 1939 йылда БАССР-ҙың Ҡырмыҫҡалы районы хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армия сафына алына. 112-се Башҡорт кавалерия (1943 йылдың февраленән алып 16-сы гвардия) дивизияһында хеҙмәт итә, артиллерия дивизионы составындағы разведкалау (вычислительный) взводы командиры була. Бындай дивизиондар хәрби тәьминаты өсөн булдырыла, улар артиллерия утын корректировкалау һәм сәптәрҙе билдәләү менән шөғөлләнә. Һуғыш яланында күрһәткән батырлыҡтары өсөн хәрби ордендарға лайыҡ була. 1938 йылдан Өфөлә педагогия институтында уҡый. 1941 йылда Владивосток ҡалаһында Артиллерия училищеһында уҡый. 1944 йылда Марьин артиллерия училищеһында уҡыта. 1946 йылдың декабрендә демобилизациялана.
2007 йылдың 15 мартында вафат була.
Майоровка (Кума ҡушылдығы)
Майоровка  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кума йылғаһының уң ярына тамағынан 454 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тулой
Тулой — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бия йылғаһының уң ярына тамағынан 259 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 54 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Македония ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты
Македония ҡатын-ҡыҙҙарының фашизмға ҡаршы фронты (Антифашистички фронт на жените на македонија / Antifašistički front na ženite na Makedonija) — Югославия халыҡ-азатлыҡ һуғышы ваҡытында югослав Македонияһында барлыҡҡа килгән феминистик хәрәкәт. Төньяҡ Македонияла бер нисә заманса феминистик ойошмаларының башында тора. Фронт 1942 йылда оккупацияланған Югославияла башҡа фашизмға ҡаршы ҡатын-ҡыҙҙар фронттары менән берлектә булдырыла.
Был хәрәкәттә иң билдәле шәхес — Веселинка Малинская, ул Халыҡ-азатлыҡ һуғышында һәм Македонияны азат итеү буйынса фашизмға ҡаршы йыйылышта ҡатнаша, уның атаһы 1903 йылғы Илинден ихтилалында ҡатнаша.
Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы
Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы (Алюков Гиниятулла Рахматуллович; 28 апрель 1903 — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә. Ветеринария хеҙмәтенең запастағы өлкән лейтенанты.
Биографияһы
Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы Әлүков 1903 йылдың 28 апрелендә (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы Мәләүез районы) Ергән ауылында тыуған.
1937 йылдың апреленән хәрби хеҙмәттә була.
1941 йылдың 15 ноябрендә Өфө ҡала хәрби комиссариаты Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡыра.
Запастағы хәрби ветеринар фельдшер, өлкән лейтенант Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улы 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһының 101-се айырым кавалерия дивизионында, 113-сө айырым артиллерия дивизионында хеҙмәт итә.
1943 йылдың февралендә Борисов бойороғо буйынса уҙғарылған һәләкәтле рейдта ҡатнаша.
Хәрби хеҙмәте 1948 йылдың 2 декабрендә тамамлана.
Хәтер
Әлүков Ғиниәтулла Рәхмәтулла улының исеме Башҡортостанда нәшер ителгән баҫмаларҙа һәм БР-ның Мәләүез районы Ергән ауылында Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусылар хөрмәтенә ҡуйылған һәйкәлдәге исемлеккә индерелгән.
Диңгеҙ баҫҡысы (Таганрог)
Архитектура ҡарары
Проект ҡарары урындың ландшафт үҙенсәлектәренән сығып хәл ителә. Баҫҡыстың ҡабырғаларында юлдар һәм майҙансыҡтар бар. Баҫҡыстары һаны 215. Үҙәк баҫҡыстың киңлеге — 6, ҡабырғалағыларыныҡы — 2, баҫҡыс бейеклеге — 30, дөйөм оҙонлоғо 175 метр. Уртаһындағы күҙәтеү майҙансығында ял итеүселәрҙең яратҡан урыны — «Маяк» кафеһы була. Диңгеҙ баҫҡысы майҙансыҡтарынан Nаганрог ҡултығының матур күренеше асыла.
Диңгеҙ баҫҡысы тарихы
Баҫҡыс төҙөү зарурлығы һуғыштан һуңғы йылдарҙа тыуа. Төҙөлөш тураһында ҡарар 1960 йылда ҡабул ителә, әммә бер нисә йыл буйына прот эшселәре һәм суднолар ремонтлаусылар уның проектын көтә. Таганрогтың баш архитектура идаралығы проект эшләүҙе һуҙа.
1964 йылдың 19 авгусында идаралыҡ ҡарамағындағы художество советының ултырышы үтә. Унда баҫҡыстың өс варианты ҡарала. 1963 йылда архитектор М. Н. Сабурова (Таганрог өлкә коммуналь хужалығының проект-смета бюроһы бригадаһы) тәҡдим иткән беренсе проект ғәмәлдәге трасса буйынса, серпантин баҫҡыс эшләүҙе күҙаллай. Икенсе, архитектор А. А. Межлумяндың проекты (Дорремстройуправление), ҡабырғанан морон битләүенә перпендикуляр булған баҫҡыслы тура төшөү юлын тәҡдим итә. Архитектор Э. Е. Бронзова (баш архитектура идаралығы) тәҡдим иткән өсөнсө вариант Дорремстройуправление ҡушыуы буйынса А. А. Межлумяндың проекты нигеҙендә ентекле эшләнә.
Оҙаҡҡа һуҙылған объект урындағы матбуғат баҫмаларының тәнҡит утына ла эләгә. "Таганрогская правда"ла сыҡҡан тәнҡит сығыштары Таганрог башҡарма комитеты ултырышында тикшерелә, уның буйынса тейешле саралар күрелә. Объект төҙөкләндереү буйынса депутаттар комиссияһының даими күҙәтеүенә алына. Төҙөлөшкә суднолар ремонтлау заводы һәм диңгеҙ порты етәкселәре, депутаттар В. А. Евстратьев (суднолар ремонтлау заводы), М. А. Окульский, А.  Б.  Бершадский, П.  В.  Боровский һәм башҡалар ярҙам итә. Т өҙөлөштө тиҙләтеү өсөн А.  А.  Межлумян күп көс һала.
1967 йылдың ноябрь байрамына Диңгеҙ баҫҡысы төҙөлөшө тамамлана.
Хәҙерге торошо
Үҙгәртеп ҡороуҙар заманында, Таганрог суднолар ремонтлау заводы менән Таганрог диңгеҙ порты шәхси ҡулдарға күскәс, Диңгеҙ баҫҡысы тейешле тәрбиә булмағанлыҡтан, ташландыҡ хәлгә етә. 2015 йылдың мартында Диңгеҙ баҫҡысы муниципаль милек исемлегенә инә һәм Таганрогиың милек менән идара итеү комитетының 2013 йылдың 14 мартындағы бойороғона ярашлы, «Приморье» муниципаль бюджет учреждениеһына оператив идара итеү хоҡуғында бирелә. 2015 йылдың мартында Диңгеҙ баҫҡысының үҙәк күҙәтеү майҙанында кафетерий төҙөлө башлай һәм ул үрге, түбәнге майҙандарҙан асылған күренеште юҡҡа сығара. Таганрогтың билдәле дизайнеры Владимир Верготи төҙөүселәрҙең был ҡылығын: «Архитектура садизмы», — тип билдәләй. Һуңынан асыҡланыуынса, ҡала хакимиәте был төҙөлөшкә рөхсәт бирмәгән була.
Ҡояш тотолоу
Ҡояш тотолоу — Ай Ер менән Ҡояш араһынан үткәндә Ҡояшты Ерҙә күҙәтеүсегә тулыһынса йәки өлөшләтә ҡаплаған астрономик күренеш. Ҡояш тотолоу яңы айҙа ғына йәғни, Айҙың Ергә ҡараған яғы яҡтыртылмаған саҡта ғына мөмкин. Был ваҡытта Ай үҙе күренмәй.
Тасуирламаһы
Айҙың Ер өҫтөндәге күләгәһенең киңлеге 270 километрҙан артмай, шуға күрә ҡояш тотолоу күләгә юлында булған тар һыҙатта ғына күҙәтелә. Ай эллиптик орбитала әйләнгәнгә күрә, тотолоу мәлендә Ер менән Ай араһындағы алыҫлыҡ төрлө булырға мөмкин,
Ер өҫтөндәге ай күләгәһенең диаметры максимумдан алып нулгә тиклем үҙгәрергә мөмкин (ай күләгәһе конусының өҫкө өлөшө Ер өҫтөнә төшмәүе лә мөмкин). Әгәр күҙәтеүсе күләгәлә булһа, ул Ҡояш тотолоуын күрә. Әгәр Ай Ҡояш ты тулыһынса ҡаплаһа, күк ҡараңғылана, планеталар һәм сағыу йондоҙҙар күренеүе мөмкин. Ай тарафынан ҡаплаған ҡояш дискыһы тирәләй ҡояш тажын күҙәтергә мөмкин. Ә Ҡояштың ғәҙәти  сағыу яҡтылығында тажы күренмәй.
Ерҙәге күҙәтеүселәр Ҡояш тотолоуын күҙәткәндә тулы фазаны бер нисә минут ҡына күрә ала. Ай күләгәһенең ер өҫтөндә минималь хәрәкәт тиҙлеге 1 км/с тәшкил итә. Ҡояш тотолған ваҡытта орбиталағы космонавтар Ер өҫтөндә Айҙың күләгәһен күҙәтә ала.
Ҡояш тотолоуҙарҙың астрономик классификацияһы
Астрономик классификация буйынса, әгәр Ер өҫтөнөң ҡайһы ла булһа бер ерендә тулыһынса тотолоуы күҙәтелһә, был ҡояштың  тулы тотолоуы  тип атала. Әгәр тотолоу бары өлөшләтә булараҡ күҙәтеләһә, ул өлөшләтә Ҡояш тотолоу тип классификациялана.
Күҙәтеүсе Ай күләгәһендә булғанда, ул тулы ҡояш тотолоуын күҙәтә. Ярым күләгә өлкәһендә булғанда, ул өлөшләтә ҡояш тотолоуын күҙәтә. Тулы һәм өлөшләтә ҡояш тотолоуҙарынан тыш, ҡулса һымаҡ тотолоуҙар ҙа була.
Ҡулса рәүешендәге тотолоу, Ай  Ерҙән тулы тотолған ваҡытҡа ҡарағанда күпкә алыҫыраҡ  булған сағында  күҙәтелә. Шуға күләгә конусы ерҙән өҫтәрәк барлыҡҡа килә. Ҡулса рәүешендәге ҡояш тотолоу ваҡытында Ай Ҡояш дискыһы буйлап үтә. Әммә диаметры Ҡояштан бәләкәйерәк булғанға уны тулыһынса ҡаплай алмай.
Ҡояш тотолоуҙың максималь фазаһында Ҡояш Ай менән ҡаплана. Әммә Ай тирәләй ҡояш дискыһы сағыу ҡулса булып күренә. Ҡулса рәүешендәге тотолоу ваҡытында күк йөҙө яҡты булып ҡала, йондоҙҙар күренмәй, Ҡояш тажын күҙәтеү мөмкин түгел. Ҡайһы берҙә үҙәк һыҙаттың ҡайһы бер өлөштәрендә бер үк тотолоу тулы, ә башҡа өлөштәрҙә ҡулса рәүешендә күренә. Бындай тотолоу ҡулса формаһындағы-тулы йәки гибридлы ҡояш тотолоу тип атала.
Ҡояш тотолоу йышлығы
Йылына Ерҙә 2 - 5 ҡояш тотолоу булыуы ихтимал, шуларҙың икеһе тулы йәки ҡулса формаһында. Йөҙ йыл эсендә уртаса 237 ҡояш тотолоу була, шуларҙың 160-ы өлөшләтә, 63-е тулы, 14-е ҡулса формаһы. Ер өҫтөндәге билдәле бер нөктәлә ҙур фазала тотолоу бик һирәк күҙәтелә. Мәҫәлән, Мәскәү территорияһында XI быуаттан XVIII быуатҡа тиклем 159 ҡояш тотолоуы күҙәтелә, фазаһы 0,5 балдан ҙурыраҡ, шуларҙың ни бары 3 тулы (11 август 1124, 20 март 1140 һәм 7 июнь 1415) ҡояш тотолоу була. Тағы ла бер тулы ҡояш тотолоу 1887 йылдың 19 авгусында була. 1945 йылдың 9 июлендә 0,96 фазалы менән бик көслө тотолоу була.
Тарихи документтарҙа телгә алынған ҡояш тотолоу
Ҡояш тотолоуы йыш ҡына антик сығанаҡтарҙа телгә алына. Көнбайыш-европа урта быуат хроникаларында тасуирламалар бар. Мәҫәлән, ҡояш тотолоуы изге Максимин Трирскийҙың Анналдарында телгә алына. Боронғо замандарҙан алып ҡояш тотолоуҙарҙың күп тасуирламалары шулай уҡ Көнсығыш Азия хроникаларында, бигерәк тә Ҡытай династияһы тарихында, ғәрәп хроникаларында һәм урыҫ йылъяҙмаларында ла бар.
Тарихи сығанаҡтарҙа ҡояш тотолоуын телгә алыу, ғәҙәттә, уларҙа тасуирланған ваҡиғаларҙың хронологик бәйләнешен бойондороҡһоҙ тикшереү йәки аныҡлау мөмкинлеген бирә. Әгәр тотолоу сығанаҡта етерлек кимәлдә ентекле тасуирланмаһа, күҙәтеү урыны, календарь датаһы, ваҡыты һәм фазаһы күрһәтелмһә, бындай идентификация төрлөсә мәғәнә бирә. Бындай осраҡтарҙа тарихи сығанаҡтың ваҡыт интервалына бәйләнешен һанға һуҡмағанда йыш ҡына бер нисә тарихи ваҡиғаны күрһәтергә мөмкин.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="1">
Васильев Борис Львович
Васильев Борис Львович (21 май 1924, Смоленск — 11 март 2013, Мәскәү) — рус совет яҙыусыһы, сценарист. СССР Дәүләт премияһы лауреаты (1975) һәм Рәсәй Федерацияһы Президенты Премияһы (2000).
Биографияһы
Атаһы — Лев Александрович Васильев (1892—1968) — Рус император армияһының кадр офицеры, һуңынан Ҡыҙыл армия офицеры. Әсәһе — Алексева Елена Николаевна (1892—1978) дворян булған.
Смоленскиҙа уҡый, Борис Васильев 1941 йылда Воронеждың № 5 өлгөлө урта мәктәбендә 9 класс тамамлай. № 5 өлгөлө урта мәктәбендә (хәҙер — хәҙер № 28 урта мәктәп, бинаның Фридрих Энгельс урамына ҡараған яғында Борис Васильев иҫтәлегенә мемориаль таҡтаташ ҡуйылған).
Бөйөк Ватан һуғышы башланғас Борис Васильев 3 комсомол истребителдәр батальоны составында үҙ теләге менән фронтҡа китә. 3 комсомол истребителдәр батальоны 1941 йылдың июлендә Смоленск янына ебәрелә, унда ҡамауға эләгә. 1941 йылдың октябрь башында Васильев үҙаллы ҡамауҙан сыға. Кавалерия полкы мәктәбенә йүнәлтмә ала, ә шунан — пулемет мәктәбен тамамлағандан һуң, 3-сө гвардия һауа-десант дивизияһы 8 гвардия һауа-десант полкында хеҙмәт итә. 1943 йылдың 16 мартында Вязьма янында һауа десанты ваҡытында мина растяжкаһына эләгәп яралана һәм ауыр контузия менән госпиталгә эләгә. Бынан һуң демобилизациялана һәм 1943 йылдың көҙөндә армияға Васильев И. В. Сталин исемендәге Бронетанк һәм механизацияланған ғәскәрҙәр хәрби академияһына уҡырға ебәрелә.
1946 йылда академияның инженер факультетын тамамлай, Уралда тәгәрмәсле һәм сылбырлы тәгәрмәсле машиналарҙы һынаусы булып эшләй. 1952 йылда КПСС-ҡа инә. 1954 йылда армиянан капитан-инженер званиеһында отставкаға китә.
Васильевты әҙәби дебюты булып «Танкист» (1954) пьесаһы тора. Был әҫәр һуғыштан һуң ил армияһында быуындар алмашына бағышланған. «Офицер» исеме алған спектакль Совет Армияһы театрында ике тапҡыр сәхнәләштерелгәндән һуң, 1955 йылдың декабренән алып сәхнәлә ҡуйылмай. Сценарист булараҡ Васильев драматургияны үҙләштереүҙә үҙ көстәрен һынап ҡарауҙы дауам итә. Васильев, СССР Госкино студияһында уҡыуын тамамлағас, уның сценарийы буйынса : «Очередной рейс» (1958), «Длинный день» (1960) нәфис фильмдары ҡуйыла. 1971 йылда экрандарға СССР-ҙа киң танылыу алған"Офицеры"фильмы сыға. КВНөсөн сценарийҙар яҙа.
Борис Васильевтың тәүге проза әҫәре — «Иванов катер» повесы — 1967 йылда «Новый мир» журналына баҫмаға алына, әммә бары тик 1970 йылда ғына баҫылып сыға (№ 8-9). Повесть режиссер Осепьян Марк тарафынан 1972 йылда киноға төшөрөлә, әммә «кәштәгә һалып ҡуйыла» һәм 1987 йылда ғына прокатҡа сыға.
1969 йылда «Юность» (№ 8) журналында баҫылып сыҡҡан «А зори здесь тихие…» повесы яҙыусыға ҙур билдәлелек килтерә. Васильев хәтерләүенсә, Борис Полевой, ҡулъяҙманы уҡығас, барлығы ике иҫкәрмә яһай һәм повесҡа кисекмәҫтән ҡул ҡуя. Был мәлдән башлап яҙыусы «Юность» журналында йыш ҡына баҫыла башлай.
Яҙыусы ижадында Бөйөк Ватан һуғышы һәм үҙ быуын совет кешеләре темаһына даими мөрәжәғәт итә: «В списках не значился» («Юность», 1974, № 2-4); «Завтра была война» («Юность», 1984, № 6) «Ветеран» хикәйәһе («Юность», 1976, № 4), «Великолепная шестёрка» («Юность», 1980, № 6), «Вы чьё, старичьё?» («Новый мир», 1982, № 5), «Неопалимая купина» («3намя», 1986, № 2).
Яҙыусы үҙ ижадында хәҙерге замандың киҫкен социаль темаларына («Не стреляйте в белых лебедей», «Юность», 1973, № 6-7) һәм рәсәй тарихына иғтибар бүлә.
Һуңғы бер нисә йылда иртә Русь тарихы буйынса романдарын: «Олег Вещий» (1996), «Александр Невский» (1997), «Ольга, королева русов» (2001), «Князь Святослав» (2006), «Владимир Красное Солнышко» (2007), «Мономах Владимир» (2010)- яҙа.
Мәскәү Яҙыусылар союзы һәм Рәсәй кинематографистар союзы ағзаһы, Рәсәй «Ника» кинематография сәнғәте академияһының академигы.
Мәскәүҙә Часовой урамы, 5 йорт-Б йәшәй.
Ғаиләһе
Ҡатыны (1945 йылдан алып) — Зоря Альбертовна По́ляк (1926—2013), конструктор һәм телевидение мөхәррире; «А зори здесь тихие…» фильмында Соня Гурвич прототибы һәм «Завтра была война» фильмында Искра Полякованың прототибы була. Бронхиттан дауахана реанимацияһында үлгән. Яҙыусы уның үлемен бик ауыр кисерә.
Ҡараштары
Эҙмә-эҙлекле антисталинист. The times new баҫмаларының береһендәге интервьюһында былай тип раҫлай :"Сталин был тупица. В армии он никогда в жизни не служил. Он не понимал, что такое армия. Он карту читать не мог. Ему Шапошников — начальник Генерального штаба — всё объяснял по карте. Легендами овеян «великий Сталин». А товарищ Сталин был дурак, похлеще Гитлера…"1993 йылдың октябрь айында «Ҡырҡ икенең хат»ына, Рәсәй халыҡ депутаттары съезы һәм Юғары Советын көс ҡулланып ҡыуыуҙы яҡлап, ҡул ҡуя.
Хәтер
2014 йылдың 21 майында Смоленск ҡалаһында, Тухачевский һәм Докучаев урамдары киҫелешендәге скверҙа, Б. Л. Васильевтың бюсы ҡуйыла (скульпторы- Валерий Гращенков).
Родники (Ҡалтасы районы)
Родники (Родники) — Башҡортостандың Ҡалтасы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 17 кеше. Почта индексы — 452857, ОКАТО коды — 80233830009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе (Олымья ҡушылдығы)
Кесе  — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Олымья йылғаһының уң ярына тамағынан 4 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Конда йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Конда, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Турга (Пыжа ҡушылдығы)
Турга  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пыжа йылғаһының һул ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Бия йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һәйтәк (Учалы районы)
Һәйтәк (Сайтаково) — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл. Учалы ауыл Советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 351 кеше. Почта индексы — 453732, ОКАТО коды — 80253896004.
Географик урыны
Район үҙәгенән төньяҡ-көнсығышҡа табан Ямйылға йылғаһы (Уй йылғаһы бассейны) буйында урынлашҡан
Тарихы
Һәйтәк ауылына XVIII быуатта Себер даруғаһы Ҡаратабын улусы башҡорттары үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Ҡараһаҡал етәкселегендәге 1740 йылғы башҡорт ихтилалы ҡатнашыусыһы Ҡаратабын улусы старшинаһы Һәйтәк Ҡашаев тәүге төпләнеүсе булған. Уның улы 1751 йылғы Аҙнағол, ейәне Байтабай һәм бүләһе Байрамғол билдәле. 1795 йылда ауылдағы 28 йортта 166 кеше йәшәгән. 1859 йылда 34 йорт иҫәпләнгән, унда 185 кеше йәшәгән. Совет халыҡ иҫәбен алыу ваҡытында 55 хужалыҡта 289 кеше йәшәгәне асыҡланған. Бында йәшәүселәр алыҫ йәйләү урындарына күсенеп йөрөмәгән, «ауылда йәшәгән, ә малдарын ауыл эргәһендә көтөүсе көткән». Уларҙың малдары ла сиктән тыш аҙ булған. 36 йортҡа (274 кешегә) 50 ат, 35 һыйыр, 96 һарыҡ һәм 8 кәзә тура килгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Хәҙерге осор
Һәйтәк ауылында Учалы урта мәктәбе филиалы башланғыс мәктәп, фельдшер‑акушерлыҡ пункты, мәҙәниәт йорто («Арғымаҡ» башҡорт халыҡ театры), мәсет бар.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) 2002 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәтенә ярашлы, Һәйтәк ауылында башҡорттар (97 %) йәшәй.
1900 йылда 221 кеше йәшәгән.
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар:
Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы
Исхаҡов Абдрахман Исхаҡ улы (1906 йыл, Башҡортостан Республикаһы Күгәрсен районы — ?) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
1942 йылдың 15 декабрендә һуғышта күрһәткән батырлығы өсөн (батырлыҡ күрһәткән көндәре: 23.11.1942, 24.11.1942, Приказ №: 292, 15.12.1942, 313 кп 112 кд) «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнә.
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы
Сәфиуллин Ниғәмәт Сәфиулла улы Сафиуллин Нигамат Сафиуллович (Сафиевич) 1904 йыл — ?) — легендар 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия ҡыҙылармеецы, рядовой. «Батырлыҡ өсөн» миҙалы (СССР) менән бүләкләнгән (1942).