cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Һыу сәтләүеге
Йәшәгән мөхите һәм таралышы
Һыу сәтләүегенең ареалы киң генә. Африка ның бөтөн өлөштәрен дә тиерлек алып тора.
Азия ның күп райондарында (Төркиә, Әзербайжан, Грузия, Ҡаҙағстан, Ҡытай, Вьетнам, Япония, Һиндостан һәм Пакистан), Европа ла (үҙәк, көньяҡ һәм көнсығыш) таралған.
Рәсәйҙең европа өлөшөндә, Көнбайыш Себерҙең көньяғында, Алыҫ Көнсығышта осрай.
Алтай крайы ның бер нисә күлдендә үҫә (мәҫәлән, Колыван күлендә).
Таралыу майҙаны йыллыҡ температура тирбәлешенә бәйле үҙгәреп тора. Һәр ерҙә лә сағыштырмаса һирәк. Емешен күпләп йыйыу тулыһынса юғалыуына килтереүе ихтимал. Рәсәйҙең күп төбәктәрендә юҡҡа сыҡҡан да.
Әкрен ағышлы йәки тын, ләмле һыу ятҡылыҡтарын төйәк итә. Һыу составына, емператураға яҡтылыҡҡа бик һиҙгер. Тәбиғи шарттарҙа ғына үҫә.
Башҡортостанда бер генә урында — Нуриман районындағы Упҡанкүлдә һәм уның эргәһендәге ҙур булмаған Яҡтыкүлдә генә үҫә. Әйтергә кәрәк, Яҡтыкүлдәге сәтләүектәр тураһында тик һуңғы йылдарҙа ғына билдәле булды. Күрәһең, был күлгә яңыраҡ күскән.
Һыу сәтләүеге (водяной орех, чилим) бөтә күлдәрҙә лә үрсеп бармай. Быға тиклем уны башҡа урындарға күсереп үҫтереү буйынса алып барылған эштәр уңышһыҙ тамамланды. Тимәк, һыу сәтләүеге тик үҙенә кәрәкле булған айырым шарттарҙа ғына үҫеп китә ала.
Башҡортостанда һыу сәтләүегенең ике төрө билдәле: Алатыр сәтләүеге һәм Урал сәтләүеге. Был төрҙәрҙең икеһе лә өҫтә әйтелгән күлдәрҙә бар. Был үҫемлектең япраҡтары ҡайын япраҡтарына оҡшаңҡыраған. Улар һабаҡта бер тирәлә розетка яһап урынлашалар. Япраҡ һаптарындағы һауа ҡыуыҡтары үҫемлеккә һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөргә мөмкинлек бирә.
Өлгөргән емештәр һыу төбөнә төшә тора һәм икенсе йыл шул емештәрҙән яңы һыу үҫемлеге үҫеп сыға. Һыу сәтләүеге Башҡортостандың "Ҡыҙыл китабы"на ингән. Уны һаҡлау өсөн Нуриман районындағы «Упҡанкүл» махсус заказник тип иғлан ителгән.
Хужалыҡтағы әһәмиәте һәм ҡулланылышы
Чилим емеше аҙыҡ итеп ҡулланырға мөмкин. Ҡаты тышлыҡ эсендә аҡ төҫтә йоморо орлоҡ ята. Улар тәмле һәм туҡлыҡлы. Составында 20 % аҡһым, 52 % крахмал, 0,7 % май бар. Уны сейләй ашайҙар, тоҙло һыуҙа, йәки көлгә күмеп бешерәләр. Ватып, ваҡлап он һәм ярма эшләйҙәр.
Xx быуатта үҫемлек ҡулланылыштан сыға. Әммә Волга буйҙарында бала-сағаларҙың ашағандарын күрергә мөмкин әле. .
Күпселек өлкәләрҙә ныҡ һирәгәйгән. Мул үҫкән ерҙәре һирәк осрай.
Чилим (бигерәк тә сусҡа) емештәрен ҡырағай һәм йорт хайуандары ихлас яратып ашайҙар.
Бангладеш та ауыл халҡы урындағы бәләкәй йылғаларҙа чилим үрсетеү менән шөғәлләнәләр.
Алтай крайынан да һәм Алтай Республикаһы нда чилим емешенән сувенирҙар: сылтыраҡ (брелок) һәм кулон эшләйҙәр.
Һаҡлау статусы
Чилим РСФСР -ҙың ҡыҙыл китабына индерелгән булған. Әммә аҙаҡ Рәсәй Ҡыҙыл китабынан алып ташлағандар (2008). Шуға ҡарамаҫтан, Рәсәйҙең айырым төбәктәрендә (мәҫәлән, Башҡортостанда) урындағы кимәлдә, шулай уҡ, күп кенә илдәрҙә(Белоруссия , Литва, Латвия, Польша, Украина) һаҡлана. Бернский конвенцияһы (Өҫтәмә I) исемлегенә индерелгән.
Тыуған көн (хикәйә)
Тыуған көн — Антон Павлович Чехов хикәйәһе. 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1888 йылда «Северный вестник» журналының 11-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Сухая Сыня
Сухая Сыня — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО, Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Сыня йылғаһының һул ярына тамағынан 217 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Тыуған көн (хикәйә)
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Тыуған көн» хикәйәһе 1888 йылда яҙылған, тәүге тапҡыр 1888 йылда «Северный вестник» журналы редакцияһының заказы буйынса яҙылып, «Северный вестник»тың 11-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы меәнән баҫылып сыға. А. Ф. Маркс нәшер иткән А. П. Чехов әҫәрҙәре йыйылмаһына индерелә. 1893 йылда «Посредник». йыйынтығында нәшер ителә.
Свислочь (ҡала)
Свислочь (Свіслач, Świsłocz) — Белоруссияның көньяҡ-көнбайышындағы ҡала, Гродно өлкәһенең Свислочь районы үҙәге.
Тыуған көн (хикәйә)
Баҫмалар
Чехов тере саҡта серб-хорват һәм швед телдәренә тәржемәләнә.
Тәнҡит
Яҙыусы тере саҡта яҙылған тәнҡиттә хикәйәләге психологик анализдың тәрәнлеге һәм нәфислеге билдәләп үтелә. «Новости дня» гәзитен күҙәтеп, яҡтыртып барыусыһы В. В. Кузьмин былай тип яҙа: «Хикәйә бик оҫталарса яҙылған: яҡты, йылы, нәфис, ябай һәм ғәҙел <...> Ауырыу ҡатындың психологик кризис моменты бик юғары оҫталыҡ менән һүрәтләнгән ...» {0}[13]{/0}} (1936) Психологик анализдың тәрәнлеген Н. Веневич һәм тәнҡитсе А—ъ шулай уҡ әйтеп үтә.
Свислочь (ҡала)
Географияһы
Ҡала майҙаны 425 гектар
Тыуған көн (хикәйә)
Тәнҡит
Журналдың күҙәтеп барыусылары хикәйә сюжетының оҙонлоғона иғтибар бүлә. Мәҫәлән, А. И. Введенский хикәйәләге «бөтмәҫ ваҡ-төйәктәрҙең күплегенең» әҫәрҙең «нәфис тулылығына» зыян килтереүен, Н. Ладожский хикәйәнең «оҙонораҡ яҙылыуҙан күңелһеҙерәк» булыуын билдәләп үтә.
Сухая Сыня
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынған Салехард ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тыуған көн (хикәйә)
Тәнҡит
Тәнҡитсе Р. Дистерло «Неделя» гәзитендә, Чеховтың был хикәйәһе «рухы һәм стиле буйынса бөтөнләйе менән граф Толстойҙыҡына оҡшатып яҙылған»-ти.
Сюжет
А. Чехов хикәйәһе биш киҫәктән тора. Ваҡиға ирле-ҡатынлы Ольга Михайловна һәм Петр Дмитричтарҙың өйөндә бара. Ольга Михайловнаның ете айлыҡ ауыры бар. Петр Дмитричтың тыуған көн байрамына ҡунаҡтар саҡырылған. Байрам ығы-зығыһы Ольга Михайловнаны ныҡ йонсота. «Уның өйҙән йыраҡҡараҡ китеп күләгәлә ултырып, ике айҙан тыуасаҡ балаһы хаҡында уйланып, ял иткеһе килә».
Төшкө аштан һуң хужалар ҡунаҡтары менән бергә баҡсаға ял итергә сыға. Ҡыуыш янында ултырырға Ольга Михайловна ла килә. Ул шунда ултырғанда, ҡатыны янынан Пётр Дмитрич һәм Люба үтеп бара. Ольга Михайловна ҡыуыш эсенә инеп ҡаса һәм уларҙың һөйләшкәнен йәшертен генә тыңлай. Петр Дмитрич Любаға үҙенең бер тапҡыр судҡа эләгеүе тураһында һөйләй. Үҙенең хикәйәһен ул: «Беҙҙә шундай тәртип, һеҙ ҡояш, ай һәм башҡа күп әйберҙәр тураһында һөйләй алаһығыҙ, тик либералдар тураһында берәй һүҙ әйтеүҙән хоҙай үҙе һаҡлаһын! Либерал — ул иң ағыулы кипкән бәшмәк, әгәр һин уға яңылыш ҡына бармағың менән төртһәң, ул шунда уҡ һиңә саң болотон бөркәсәк» тип тамамлай.
Һылтанмалар
Jour de fête (Tchekhov) Именины (рассказ)
Свислочь (ҡала)
Юл
Ҡаланы Хайнувка (Польша) — Свислочь — Волковыск тимер юлы киҫеп үтә, Свислочь Гродно, Волковыск ҡалалары, Порозовый ҡала тибындағы ҡасаба һәм Стоки ауылы менән ҡала автомобиль юлдары менән бәйле,
Ҡалала Волклвыскиҙың «Свислочь» АП № 4 филиалы урынлашҡан. Свислочь ҡалаһы Минск, Гродно, Брест, Волковыск, Пружаны ҡалалары һәм башҡа тораҡ пункттары менән автобус менән туранан-тура бәйле.
Ҡаланан ике саҡрым алыҫлыҡта Свислочь тимер юл станцияһы урынлашҡан, уның аша Белоруссияға һәм Польшаға йөктәр үтә. Ҡала эсендә «Свислочь» туҡталышы бар. Ҡаланан туранан-тура тимер юлы менән пассажирҙар Волковыск ҡалаһына бара ала.
Халыҡ
Ҡалала 6426 кеше йәшәй (2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата), 2016 йылдың 1 ғинуары менән сағыштырғанда был 174 кешегә аҙыраҡ.
Тарих
Свислочь ҡалаһы — Белоруссияның боронғо ҡалаларының береһе, уның бай тарихы бар. Ҡалаға нигеҙ һалыныуҙың аныҡ датаһы билдәһеҙ. Дата итеп уның Ипатьевской йылъяҙмаһында беренсе тапҡыр телгә алыныуы иҫәпләнә, был 1256 йылда була:
Поиде Данило на Ятвязе с братом и сыном Львомъ и с Шварном младоу соушоу емоу и посла по Романа в Новъгородонъ и со Изяславом со Вислочьскимъ и со всего сторонеи приде Самовить со Мазовшаны и помочь о Болеслава со Соудимирцы и Краковляны
<blockquote class="ts-Начало_цитаты-quote">
Поиде Данило на Ятвязе с братом и сыном Львомъ и с Шварном младоу соушоу емоу и посла по Романа в Новъгородонъ и со Изяславом со Вислочьскимъ и со всего сторонеи приде Самовить со Мазовшаны и помочь о Болеслава со Соудимирцы и Краковляны <templatestyles src="Шаблон:Конец цитаты/styles.css" /><div class="ts-Конец_цитаты-source">— Я. Г. Зверуго. Древний Волковыск X—XIV вв. Мн., 1975. С. 135. Полное собрание русских летописей, Москва, 1962, столбец 831 над 1256 годом) Бында борондан балттар һәм славян ҡәбиләләре, һуңыраҡ татарҙар, тағы ла һуңыраҡ — йәһүдтәр йәшәгән.
1523 йылда Свислочь ҡала статусы ала һәм үҙенең географик урыны арҡаһында отошло үҫә. 1560 йылда кальвинистар соборы янында ҡала башланғыс мәктәбе була. 1563 йылдан алып ҡала һәм уның тирә- йүненең хужаһы Ян Ходкевич була, уны 1572 йылда Ляховичи алмаштыра. 1581 йылда ҡала тағы ла Ходкевичҡа күсә. 1594 йылда уны Себастьян Покош һатып ала.
1663—1667 йылдарҙа ҡала швед оккупацияһы аҫтында була.
1666 йылда пруссия ер хужаһы Кришпин-Киршенштейн был ерҙең хужаһы була. 1668 йылда ул Свислочта костел һәм уның эргәһендә парафиальный мәктәп аса.
1778 йылда ергә хужа булып Тышкевич Винцент, Бөйөк Литва кенәзлеге сенаторы, килә, ул Речь Посполитая короле Август Понятовскийҙың һеңлеһе Терезаға өйләнгән була. Ул Свислочь ҡалаһын реконструкциялай — тәүҙә ҡаланы планлаштырыла, уны урамдарға бүлә. Ҡала үҙәгендә ҙур баҙар майҙанын булдыра, унда данлыҡлы йәрминкәләр үтә, ундағы тауар әйләнеше Зельвенский әйләнешенән генә ҡалыша. Свислочта зверинец, театр, парк булдырыла. Ҡалаға ингән урындарҙың һәр береһендәге майҙанда 20 метр бейеклегендәге обелиск ҡуйыла (обелисктың шпиле алтын менән ялатыла).
1805 йылда Тышкевич үҙ аҡсаһына Гродно губерна гимназияһына нигеҙ һала. Был гимназия 1845 йылға тиклем йәшәй. 1825 йылда бында тарих һәм географиянан Чечот Ян, билдәле фольклорсы уҡыта. Гимназия ирекле уйлауы менән дан тота. Гимназияла өс йәшерен йәмғиәт була: филареттар, филоматтар, «Зарянин» йәмғиәте.
14 август 1915 йылдың 14 авгусында ҡаланы кайзер ғәскәре оккупациялай. Немец көс һәм террор режимдарын урынлаштыра. Әммә 1916 йылдың октябрендә улар белорус телле уҡытыусылар семинарияһы асыу мөмкинлеген бирә. Семинария директоры Р. Абихт һәм Б. А. Почобко була. Семинарияла ике йыл эсендә 144 уҡытыусы әҙерләнә.
1919 йылдың башында Свислочь улус советы ойошторола. Әммә бер айҙан ҡала Пилсудский легионерҙары тарафынан баҫып алына.
Ҡала 1921 йылдың 21 мартынан алып 1939 йылдың 21 сентябренә тиклем Көнбайыш Белоруссия составында була. Ошо ваҡыт эсендә сәнәғәтте, ауыл хужалығы, мәҙәни тормош, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау бөтөнлә тарҡалған була. Бында поляк телле уҡытыусылар семинарияһы һәм гимназия була. .
1941 йылдың 26 июнендә Свислочты немец армияһы баҫып ала. Тәүге көндә үк улар талау үткәрә, ҡаты оккупация тәртибе урынлаштыра. 1941 йылдың ноябрендә бөтә йәһүдтәр геттоға сығарыла. 1942 йылдың 1 ноябрендә 1536 кеше немецтар тарафынан Вишевник йырынында атып үлтерелә.
Был территорияла дошманға ҡаршы көрәш башлана. Районда Свислочь йәшерен Белоруссия компартияһы район комитеты ойошторола, «Свислочская правда» йәшерен гәзите сығарыла.
1944 йылдың 17 июлендә ҡала азат ителә. Фашистар сигенер алдынан күпселек биналарҙы яндыралар, йорттарҙың бөтәһе 5 проценты ғына һаҡланып ҡала. Ҡала азат ителгәндән һуң, унда тергеҙеү эштәре башлана. Үҙ эшен дауахана, почта, милиция яңырта, төҙөлөштә ыңғай үҫеш күҙәтелә. Тимер юлы, күперҙәр тергеҙелә.
Свислочҡа төрлө ваҡытта Беларусь Республикаһы президенты А. Г. Лукашенко, Мәскәү һәм бөтә Русь патриархы Алексий II килгән.
Иҡтисад
Өс сәнәғәт предприятиеһы бар :
Бәйләнеш
Ҡалала электр бәйләнеш үҙәге һәм почта элемтәһе бар. 168 метрбейеклегендәге Свислочский радиотелевизион тапшырыу станцияһы эшләй.
Белем
Ҡаланың мәғариф системаһында 2 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 2 дөйөм белем биреү мәктәбе, гимназия, балалар һәм йәштәр ижады үҙәге, спорт балалар-үҫмерҙәр олимпия резервы мәктәбе, коррекциялау үҙәге.
Һаулыҡ һаҡлау
«Свислочь үҙәк район дауаханаһы» һаулыҡ һаҡлау учреждениеһы район халҡына квалификациялы медицина ярҙамы күрһәтә. Беренсел медицина ярҙамын район поликлиникаһы һәм ашығыс ярҙам пункты күрһәтә.
Спорт
Ҡалала стадион, спорт майҙансыҡтары, хоккей майҙансығы бар, уларҙа төрөлө спорт саралары даими уҙғарыла.
Киң мәғлүмәт саралары
Ҡалала «Свіслацкая гәзите» рус һәм белорус телдәрендә сыға. Шулай уҡФМ-диапазонында район радиоһы эшләй.
Музей
1979 йылдың авгусында Свислочь район тарих-крайҙы өйрәнеү музейы эшләй башлаған.
Иҫтәлекле урын
Һәйкәлдәр апллеяһы:
Мөсхәф
Мөсхәф (مصحف;Мусхаф) — китап рәүешендә бер урында йыйылған һәм яҙылған биттәр йыйынтығы. Йыш ҡына мөсхәф тип Мөхәммәт (Пәйғәмбәр) үлгәндән һуң яҙып алынған һәм йыйылған Ҡөрьән биттәрен атайҙар.
Билдәләмәһе
Мосолмандар «әл-Ҡүрьән» (أَلْقُرآن — уҡыу) тигән һүҙбәйләнеште аңлата, ә китаптың төплөгө тураһында барғанда «мөсхәф» һүҙе ҡулланыла. Ҡөрьәндең үҙендә «мөсхәф» урынына «китаб» (کتاب) һүҙе яҙылған. Шулай итеп, Ҡөрьән яҙма рәүештә күренгәнгә тиклем үк үҙен «китап» тип атай.
Черек Хуламский
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Черек йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тушонка
Тушонка — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1593 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Хисмәтуллин Рәшит Сәғит улы
Хисмәтуллин Рәшит Сәғит улы (тыу. 7 декабрь, 1944, Приморье крайы Себучар станцияһы ҡ.) — юрист, юридик фәндәр докторы (2002), профессор. 3-сө класлы Дәүләт юстиция советнигы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған юрисы (2000). Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһының 2-се саҡырылыш депутаты.
Биографияһы
Хисмәтуллин Р. С. 1944 йылдың 7 декабрендә Приморье крайының Себучар станцияһы ҡасабаһында тыуа. Мәктәптән һуң Урал дәүләт университетының физика факультетына уҡырға инә. 1972 йылда был Свердловск юридик институтын тамамлағандан һуң Стәрлетамаҡ район халыҡ судына судья итеп тәғәйенләнә. 1975 йылдан — Стәрлетамаҡ район халыҡ суды рәйесе.
1980 йылдан башлап БАССР Юғары суды судьяһы. 1985 йылдан алып (өҙөклөк м-н) Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында эшләй: 1998—2014 йылдарҙа криминология һәм суд экспертизаһы кафедраһы мөдире. 1993—1996 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юстиция министры.
Ғилми хеҙмәттәре һәм хеҙмәт эшмәкәрлеге
Ғилми тикшеренеүҙәре суд эшмәкәрлеге, криминология, үҫмерҙәр психологияһы проблемаларына арнала:
Төп пүбликациялары: 1. Хисматуллин Р. С. Криминалистические проблемы процедуры медиации в уголовном процессе // Евразийский юридический журнал. — 2014. — № 1. — С. 122—124.
2. Хисматуллин Р. С. Необходимость учета судом нравственно-психологических и возрастных особенностей современных несовершеннолетних подсудимых — гарантия реального обеспечения прав и свобод человека и гражданина // Вопросы ювенальной юстиции. — 2015. — № 2. — С. 14-16.
3. Хисматуллин Р. С. Тактические особенности заслушивания и исследования судом показаний несовершеннолетнего подсудимого // Правовое государство: теория и практика. — 2015. — № 3. — С. 102—104.
5. Хисматуллин Р. С., Нигаматьянова Э. М. Актуальные проблемы совершенствования судебного рассмотрения дел о преступлениях несовершеннолетних — одно из основных условий предупреждения судом данных преступлений // Вопросы ювенальной юстиции. 2018. — № 4 (70). — С. 3-6.
1995—1997 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Президенты ҡарамағындағы Ярлыҡау мәсьәләләре комиссияһы рәйесе. 2000—2004 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһы Үҙәк һайлау комиссияһында Рәсәй Федерацияһы Президенты вәкиле.
Ижтимағи эшмәкәрлеге
Башҡортостан Республикаһы Нотариаль палатаһы идараһы ағзаһы, Стәрлетамаҡ район суды рәйесе, Башҡортостан Республикаһының Юғары суды вазифаларына һайлана.
Әҙәбиәт
http://bash.bashenc.ru/index.php/component/content/article/8-statya/10686-bukva-ya
https://www.bashedu.ru/ru/sotrudniki-kafedry-ugolovnogo-prava-i-protsessa
Быковка (Яйыҡ ҡушылдығы)
Быковка (Оло Быковка) — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Яйыҡ йылғаһының уң ярына тамағынан 897 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 82 км.
Никитинка (Вятка ҡушылдығы)
Никитинка  — Рәсәйҙәге йылға. Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вятка йылғаһының һул ярына тамағынан 1100 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца  йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Быковка (Яйыҡ ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Никитинка (Вятка ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вуолийоки сиркәүе
Вуолийоки сиркәүе (фин. Vuolijoen kirkko ) —Каяани ҡалаһының (Финляндия) Вуолийоки ауылында инжил -лютеран ғибәҙәтханаһы
Тарихы
Вуолийоки общинаһы 1897 йылда Сярайсниеми (Ваала) һәм Каяанинан бүленеп сыға.
1905—1906 йылдарҙа. Вуолийоки урынында архитектор Йозеф Стенбек тарафынан сиркәү төҙөлә. Ҡорам бинаһы тура мөйөшлө тәре формаһында, бер яғы уның сәғәт ҡуйылған башня   менән ослана. Ҡоролма милли романтизм стилендәге бина булып тора, мәҫәлән, материал ҡулланыуҙа һәм түңәрәк тәҙрәләренең формаһында. Сиркәү Кайнуу провинцияһында берҙән-бер дини таш ҡоролма булып тора.
Ҡорам 420 диндарҙы һыйҙыра. Сиркәү  органы Кангасал орган  фабрикаһында эшләнеп, 1965 йылда  урынлаштырыла, ул 13  тауыш  һәм ике   регистрҙан тора. Алтарь 1906 йылда Эдвард Гебхардтың күренекле «Изге Причастие» картинаһының күсермәһе булған  архитектор Йозеф Стенбектың Изге Причастие һүрәте менән биҙәлә. 1906 йылда, ҡорам асылыуға ҡуйылған сиркәү сәғәте  хәҙерге ваҡытта эшләүен дауам итә.
Ҡорам ике тапҡыр реконструкциялана. Интерьерының реконструкцияһы 1967 йылда  үткәрелә. 1974 йылда архитектор Сеппо Рихлам проекты буйынса тышҡы фасады реконструкциялана.
Грозный дәүләт нефть техник университеты
''' М. Д. Миллионщиков исемендәге Грозный дәүләт нефть техник университеты''' — 1920 йылда Грозныйҙа асылған юғары уҡыу йорто. 1945 йылда Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнгән. Грозныйҙа урынлашҡан.
Институт Рәсәйҙең нефть-газ профилле иң өлкән вуздарының береһе, вузды тамамлаусылар араһында РФА академиктары А. А.Дородницын, М. Д. Миллионщиков, СССР химия һәм нефть химияһы сәнәғәте министры С. Н. Хаджиев һәм башҡа нефть һәм газ комплексы етәкселәре бар.
Институт составында 1 факультет һәм 5 институт бар.
Тарихы
1920 йылда Грозный нефть институты һигеҙ бүлеге булған Юғары нефть техникумы булараҡ асыла. Ике бүлеге юғары белем биргән. 1920 йылда нейть промыселе һәм нефть технологияһы факультеттары асыла. 1925 йылда беренсе инженерлыҡ сығарылышы була. 1929 йылда уҡыу йото Союз дәрәжәһендәге юғары уҡыу йорто статусын ала. 1945 йыл аҙағында СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән нефть сәнәғәте кадрҙары әҙерләгәне өсөн Грозный нефть институты Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә. .
1973 йылда институтҡа Социалистик Хеҙмәт Геройы, СССР Фәндәр Академияһының ағзаһы, СССР Фәндәр академияһы вице-президенты, РСФСР Юғары Советы Рәйесе, Совет Пагуош комитеты рәйесе, Ленин һәм ике тапҡыр Сталин премияһы лауреаты академик М.Д. Миллионщиков исеме бирелә.
1980 йылдар уртаһында институттың фәнни-педагогик һәм мәтди-техник потенциалы нефть-газ эшкәртеүҙең технологик циклының барлыҡ белгестәрен әҙерләй. Юғары уҡыу йортонда илдә генә түгел, сит илдәрҙә лә билдәле булған фәнни мәктәптәр формалаша. Институт нефть-газ геологияһы һәм геофизика, нефть һәм газ бораулау скважиналары, нефть эшкәртеү һәм нефть химияһы, йылылыҡ физикаһы, төҙөлөш өлкәһендә фундаменталь  хеҙмәттәр башҡара.
1990 йылда институттың бөтә тиәрлек уҡытыусылар составы Чечнянан күсеп китә, институттың күп кенә хеҙмәткәрҙәре һәм студенттары юғала йәки һәләк була. Институт бинаһын 1995 йылдың февралендә федераль авиация утҡа тота һәм бина емерелә.
Федераль маҡсат программаһы нигеҙендә 2007 йылда институт биналары комплексын торғоҙоу эштәре башланды. 2012 йылда Хрущев майҙанында Грозный дәүләт нефть техник университетының яңы бинаһы асылды.
Фердинанд Раймунд
Фердинанд Раймунд (Ferdinand Raimund, төп исеме Фердинанд Якоб Райман) 1 июнь 1790 йыл — 5 сентябрь 1836 йыл) — Австрия актёры, театр режиссёры, драматургы.
Биографияһы
Фердинанд Раймунд ябай ғаиләлә тәрбиәләнгән. 1904 атаһы үлгәндән һуң кондитерҙа өйрәнеү үтә (хәҙерге Демель һәм ундағы театраль мөхитендә беренсе танышлыҡтар булдыра, һуңынан эшен ташлап, актёр булып китә. 1808 йылда ул урындан-урынға күсенеп йөрөгән комедианттарға ҡушыла һәм улар менән бергә провинция буйлап гастролдәрҙә йөрөй. 1814 йылда Раймунд Венаға әйләнеп ҡайта һәм Йозефштаттағы театрҙа уңышлы ғына уйнай, бигерәк тә Шиллерҙың «Яубаҫарҙар» пьесаһы буйынса ҡуйлған спектаклдә Франц Моорҙы ролен. 1817 йылда Леопольдштадт театры труппаһына күсә, ә 1828—1830 йылдарҙа ошо театрға етәкселек итә һәм үҙен режиссёр сифатында һынап ҡарай.
1823 йылда уның тәүге пьесаһының премьераһы үтә («Барометрҙар оҫтаһы тылсымлы утрауҙа»). Шулай уҡ Раймундтың «Феялар иленән ҡыҙ, йәки крәҫтиән-миллионер» (1826), «Альп Короле, йәки Кеше һөймәүсе» (1828) һәм «Туҙҙырыусы кеше» (1834) пьесалары билдәле, улар Австрия халыҡ театры традицияларында яҙылған.
1836 йылдың 29-нан 30 авгусҡа ҡараған төндә, ҡоторған эт тешләгәндән һуң (уның фекеренсә), үҙ-үҙен атып үлтерә, әммә шундуҡ вафат булмай, ә 5 сентябрҙә генә.
1893 йылда Венала барлыҡҡа килгән театр уның исемен йөрөтә — Раймунд-театр.
Яҙыусы һәм драматург Йозеф Алоис Глейхтың кейәүе була.
Урыҫ теленә тәржемәләр
Золотое сечение. М.: Радуга, 1988. С. 60-63.
Бурбей
Бурбей — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Тулом йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Берках (Тюрингия)
Берках (Тюрингия) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан. йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ла кеше йәшәй. Майҙаны — 7,55 км2. Диңгеҙ кимәленән метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 98631 һәм автомобиль коды —.
Иҫке Боҫҡаҡ
Тарихы
Иҫке Боҫҡаҡ (Боҫҡаҡ-Ҡуян) ауылында тик аҫаба башҡорттар ғына йәшәгән. Тәүге осорҙа тораҡ пункты Ҡуян атамаһы менән атала, аҙаҡ Боҫҡаҡ-Ҡуян (Исхаҡ-Ҡуян, Уйбулат - һуңғы атамны аңлатып булмай) тип йөрөтөлә. Боҫҡаҡ исеме ауыл янынан аҡҡан йылға атамаһынан алынған. Ҡуян - антропонимдан: 1804 йылда бында ауылға нигеҙ һалған кешенең улдары - Айса һәм Ҡуғыш Ҡуяновтар йәшәгән. Улар Йылан улусы старишинаһының 1742 йылдың 26 июнендәге ҡарары нигеҙендә Боҫҡаҡ ауылының аҫаба ерҙәрен Чупай ауылы мариҙарына үҙ белдеге менән ҡуртымға бирергә теләүенә ҡаршы сыға.XIX быуат башында тораҡ пункты Боҫҡаҡ - Ҡуян тип атала. Ә бына Красильниковтың картаһында ауыл Ҡуян исеме аҫтында индерелә.
1795 йылда ауылдағы 25 ихатала 157 башҡорт йәшәй. 1834 йылда башҡорттарҙың һаны 269-ға, 1870 йылда - 573, 1920 йылда 797 кешегә етә. Күренеүенсә, ауыл халҡы тик башҡорттарҙан ғына торған. Ауылдың үҙендә тимерлек, һәм мәсет була. Иҫке Боҫҡаҡ ауылы — Дан орденының тулы кавалеры Шәйхелислам Ғүмәр улы Сәлиховтың тыуған ауылы.
1800 йылда ауыл аҫабалары йорттоң йөҙ башы Әбйәлил Сабуҡаев, Ғайса Ҡуянов, Ҡотлоҡай Ҡотманаев, Әбделкәрим Һараев, Һыртлан Юзеев, Ҡотломбәт Ҡолошев, Көҫәпҡол Айдаҡаев, Сәйетғәфүр Аҡҡулов, Раҡай Аҡҡулов, Дәүләт Яҡшембәтов, Мөхәмәтрәхим Ғайсин, Мәсәғүт Сәғитов, Сәйетҡол Аҡҡулов, Әлекәй Урусов, Әлшәй Ибрашев, Дәүләтҡол Айдаҡаев, Ынйыбай Яҡшиев, Мерәҫ Айсиҡаев, Морат Мерәсов, Иҫәнъюл Һыртланов, Сабуҡай Сарыев, Сәлимйән Мусин, Таңғатар Айсин, мөәзин Бохар Юлдашев, Сәйфулла Ҡаръевов, Сәлим Мусин һәм Ҡотло Сурабаевтар үҙҙәренең Шалтыҡ, Баҙы һм Сөн түбәләре араһында урынлашҡан аҫаба ерҙәрен Байраҡлы ауылы татары Исхаҡ Ғәлиевҡа, Ҡаҙан сауҙагәре Ғәбит Бакировҡа һәм Салпы ауылынан сауҙа менән мәшғүл булған татар Ғәбиҙулла Москововҡа поташ заводын төҙөү өсөн 30 йылға ҡуртымға бирә. 1812 йылда ҡуртымға алынған ерҙең бер өлөшө Йомаш һәм Яңы Семенкино ауылының яңы суҡындырылған сыуаштарына тораҡ пунктын булдырыу өсөн тапшырыла. XX быуат башында ауыл халҡының бер өлөшө Яңы Боҫҡаҡ ауылына нигеҙ һала.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сорьянка
Сорьянка — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тавда йылғаһының һул ярына тамағынан 352 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Борель Эмиль
Феликс Эдуар Жюстин Эмиль Борель (Félix Edouard Justin Émile Borel; 7 ғинуар 1871 йыл, Сент-Африка — 3 февраль 1956 йыл, Париж) — Франция математигы, сәйәсмән.
Биографияһы
Эмиль Борель Францияның көньяғында Авиньон тирәһендә тыуған. Уның атаһы Оноре Борель протестант сиркәүе пасторы, әсәһе Эмилия Тейсье Солье фабрикант ҡыҙы була. Ғаиләлә өс бала була. Эмиль — бәләкәйе. Ул башланғыс белемен протестант мәктәбен етәкләгән атаһынан алған. «Пасторыбыҙҙың балаһы ғәжәйеп, — тип әйтә урындағы халыҡ, — геометрия нигеҙҙәрен өйрәнде, ә уға өс йәш кенә.» 11 йәшендә Монтабан лицейына, 17 йәшендә — Париж изге Варвара колледжына уҡырға инә, Бөйөк Людовик лицейында механиканы һәм геометрияны өйрәнә. Конкурстарҙа ике премия алғандан һуң ул фән терәге булған Нормаль мәктәбендә, йәки сәнәғәтсе карьераһында яҡты киләсәк аса торған уҡыу йорто Политехник училищела уҡырға хоҡуҡ ала. Эмиль фән юлын һайлай һәм Нормаль мәктәпкә уҡырға инә. Уның беренсе хеҙмәттәре Гастон Дарбу тәьҫирендә геометрияға арнала. 1893 йылда ул Лион университетында уҡытыусы булып эшләй башлай. Ул бик күп эшләй, 3 йыл эсендә 22 хеҙмәт һәм диссертация яҙа. 1897 йылдан был Нормаль мәктәбенең профессоры.
1901 йылда ул хеҙмәттәше математик Пол Аппелдың ҡыҙы Маргаритаға, Камилла Марбо псевдонимы менән билдәле буласаҡ яҙыусыға өйләнә.
Икенсе донъя һуғышы ваҡытында Франция Ҡаршылыҡ хәрәкәтендә ҡатнаша. Ғалим немецтар тарафынан ҡулға алына һәм Френс төрмәһенә ташлана. Һалҡын һәм дымлы камерала бер ай торғас, ул азат ителә. Бөйөк математик Бразилияға сәйәхәт ваҡытында алған йәрәхәте арҡаһында 85 йәшендә үлә.
Уның туғаны Арманд Борель да танылған математик була.
Айҙағы кратер Борель хөрмәтенә аталған.
Уңыштары
— Лемма Бореля
— Парадокс Бореля — Колмогорова
Быструха (Катунь ҡушылдығы)
Быструха  — Рәсәйҙәге йылға. Алтай Республикаһы, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Катунь йылғаһының һул ярына тамағынан 563 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Борель Эмиль
Уңыштары
— Мера Бореля
— Алгебра Бореля
Быструха (Катунь ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Катунь йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Бия һәм Катунь, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борель Эмиль
Уңыштары
— Теорема Гейне — Бореля
— Свойство Гейне— Бореля
— Сумма Бореля
— Преобразование Бореля
Янош II Запольяи
Я́нош II Жи́гмонд За́польяи (Zápolya/Szapolyai János Zsigmond, Ivan Žigmund Zapolja; 18 июль 1540 Буда, Венгрия Короллеге — 14 март 1571 Дюлафехервар, Трансильвания, Венгрия Короллеге) —Венгрия короле (1540—1570) һәм Трансильвания кенәзе (1570—1571).
Биография
Атаһының вариҫы булараҡ, Яноша I Запольяи, Венгрияның 1540 йылдан алып 1570 йылға тиклем короле була, ләкин уның әсәһе Изабелла Ягеллонка, үҙенең үлеменә тиклем (1559 г.), Бөйөк Сөләймән I ярҙамында, ил менән бер үҙе идара итә. Янош II хәҙерге заман Европа тарихында Тордайский эдикт, беренсе динт отоу иреклеге декретын (1568) ҡабул итә һәм Трансильванияның Унитариан сиркәүен төҙөү идеяһын яҡлап сыға. Янош, бөтә дини яҡтар менән асыҡ һөйләшеүҙәр алып барғанлағы арҡаһында, ҙур билдәлелек ала. Ул католиктар, лютерандар, кальвинистар һәм унитаристарҙың публика алдындағы үҙ-ара дебаттарына спонсор ярҙамы күрһәтә. . 1571 йылда Тыргу-Мурешта үткәрелгән Трансильван Сеймы, кальвинистар, католиктар, униаттар һәм лютерандар өсөн Трансильвания кенәзлегендә дин тотоу иреклеген раҫлай. Сағыштырыу өсөн: алдынғы ҡарашлы трансильван депутаттарының был тарихи ҡарары Варфоломеев төнө тигән исем аҫтында ҡайғылы билдәлелек алған кальванистарҙың Париждағы һуйышына тиклем бер йыл алдан үткәрелә… Башҡа дини төркөмдәр, шул иҫәптән, йәһүдтәр, мосолмандар һәм күп һанлы православ христиандары, толерантлыҡ ала, ләкин уларҙың дин тотоу иреклегенә законлы гарантиялары булмай. Габсбурги файҙаһына Венгрия короле титулынан баш тартҡан Янош II Трансильванияның (1570—1571) кенәзе булып ҡала. Ул тәхетте үҙенең ҡаҙнасыһы Каспар Бекешҡа васыят итә, ләкин аристократия уның ҡарарын ҡабул итмәй һәм Стефан Баторийҙы кенәзлек башлығы итеп һайлай. Был әллә ни оҙаҡҡа һуҙылмаған граждандар һуғышына сәбәп була, әммә ул Баторийҙың еңеүе менән тамалана.
Һылтанмалар
Категория Алба-Юлияла ерләнгәндәр
Шалушка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Иҫке Аҡташ
Иҫке Аҡташ (Староакташево) — Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 414 кеше. Почта индексы — 453019, ОКАТО коды — 80235875006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тарихы
Аҡташ (аҡ + таш) 1795 йылда 28 йорттан торған, шул иҫәптән 22 йорт аҫаба 103 башҡорт, 2 йортта 14 керҙәш башҡорт, 4 йортта 32 милләтен күрһәтмәгән типтәр йәшәгән. Типтәрҙәрҙе 1708 һәм 1784 йылдарҙа Бишыуыл-Табын улусы аҫаба башҡорттары индергән. 1850 йылда 34 йортта 179 башҡорт йәшәгән. Был ихаталарҙың алтауһы күп ҡатынлы ғаилә. 1834 йылда 116 ир-ат иҫәпләнгән. 1865 йылда Минзәлә өйәҙе Ҡаташ-Ҡаран ауылынан 20 башҡорт ошо ауылға күсеп килә. 1906 йылда бөтә халҡы 665 ир-аттан һәм 660 ҡатын-ҡыҙҙан торған, 255 йортта йәшәгән. Ул ваҡытта ауылда 2 мәсет һәм мәҙрәсә була. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыуҙа 256 йортта йәшәгән 673 ир-егет һәм 696 ҡатын-ҡыҙ теркәлә.
Быковская Башкирка
Быковская Башкирка — Рәсәй йылғаһы. Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Башкирка йылғаһының уң ярына тамағынан 25 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы
Шәңгәрәев Миңзаһит Мозаһит улы (Шангареев Минзагит Музагитович) — 17 ноябрь 1946 йыл) — ауыл хужалығы һәм муниципаль хеҙмәт ветераны, ғалим-иҡтисадсы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың ун икенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2001).
Биографияһы
Миңзаһит Мозаһит улы Шәңгәрәев 1946 йылдың 17 ноябрендә Башҡорт АССР-ының Туймазы районы Егетәк ауылында тыуған.
1973 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлай.
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1965 йылда ябай колхозсы булып башлай.
1965—1968 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә.
Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағандан һуң баш ветеринар врач, Туймазы районының «Өсән» колхозы рәйесе була.
1989—1991 йылдарҙа - халыҡ депутаттарының Туймазы район Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1991 йылдан — Социнвестбанктың Туймазы филиалы директоры.
1990 Башҡорт АССР-ы Юғары Советының һуңғы, тарихи 12-се саҡырылышына Туймазы районы, 258-се Иҫке Туймазы һайлау округынан халыҡ депутаты итеп һайлана.
2002 йылдан — Туймазы муниципаль районының «Туймазинец» крәҫтиән (фермер) һәм башҡа ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре ассоциацияһы рәйесе
Фәнни эшмәкәрлеге
Иҡтисад фәндәре кандидаты. «Баҙар мөнәсәбәттәре шарттарында малсылыҡты интенсификациялауҙың иҡтисади һөҙөмтәлелеген арттырыу» тигән темаға диссертация яҙған.
Ләбибә
Ләбибә (Лябиба) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
Исемдәре этимологияһы Ләбибә (ғәрәп теленән):
Отҡор, зиһенле, аҡыллы
Сатра (Белорет районы)
Сатра (Сатра) — Башҡортостандың Белорет районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 19 кеше. Почта индексы — 453521, ОКАТО коды — 80211843004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Өбөрө
Өбөрө (Ворс) — ғәҙәттә текстиль туҡыма өҫтөндәге мамыҡланып торған ҡыҫҡа йөн, еп («өбөрөлө, йөнтәҫ туҡымалар»), термин шулай уҡ хайуан тиреһе һәм бумала өсөн дә ҡулланыла.
Эшләнеше
Өбөрө өҫлөк туҡыманы етештереү процесында барлыҡҡа килә, һәм махсус өбөрөләү машинаһында мамыҡландырыу процесында ерлек материалы сүстәренән дә, шулай уҡ ерлек туҡымаға ҡушып үрелгән өбөрөлө епсәләрҙән дә тороуы мөмкин.
Туҡылған өбөрөлө материалдарҙан тыш (байка, фланель), туҡылмағандары ла (төклө фетр) булыуы мөмкин. Өбөрөнө булдырыу өсөн өҫтәмә ептәр файҙаланылған осраҡта барлыҡҡа килгән элмәктәр йә ҡалдырыла (йөнтәҫ таҫтамалдар), йә киҫелә (бәрхәт, хәтфә).
Тугияны
Тугияны — Рәсәйҙәң Хант-Манси автономиялы округы — Юграның Белоярский районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 95 кеше йәшәй.
Почта индексы — 628176, ОКАТО коды — 71111915004.
Климат
Клитаты — ҡырҡа континентель. Ҡыш һалҡын, көслө елле һәм буранлы, ете ай дауам итә. Йәй, сағыштырмаса йылы, әммә тиҙ үтеүсән.
Урень (Урень ҡушылдығы)
Урень  — Рәсәйҙәге йылға. Ульяновск өлкәһе,Һамар өлкәһе,Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Урень йылғаһының уң ярына тамағынан 17 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Куйбышев һыуһаҡлағысы Камское Устье ҡала тибындағы ҡасабаһынан Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем, Оло Черемшан йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысы үренән Каспий диңгеҙенә ҡушылғанға тиклем.
Ватан-Әсә
Тасуирлама
Таш постаментҡа ҡуйылған алты метрлыҡ бронза скульптура ҡулына имән япрағынан гирлянда — мәңгелек символы тотҡан ҡатынды һүрәтләй. Скульптура артындағы таш диуарҙа Ольга Берггольцтың шиғыр юлдары уйып яҙылған:
Урень (Урень ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ватан-Әсә
Тасуирлама
Шиғри юлдарҙан тыш, стенала бер-береһенең ҡаршыһына барған кешеләр силуэттарын күрергә мөмкин.
Скульптура ҡайғырыусы ҡатын-ҡыҙҙы, әсәне, ҡатынды кәүҙәләндерә. Скульптура йөҙө менән туғандар ҡәберенә төбәлгән. Скульптура артында (зыярат территорияһынан ситтә) торлаҡ йорттар булмаған, 2-3 квартал оҙонлоғонда коридор ҡалдырылған.
Скульптура тарихы
1945 йылдың февралендә блокада ваҡытында һәләк булған ленинградлыларға мемориал проектына конкурс үткәрелә. 1956 йылда 26 гектарҙан ашыу майҙанда архитекторҙар А. В. Васильев һәм Е. А. Левинсон проекты буйынса мемориаль комплекс төҙөү башлана. 1960 йылдың 9 майында, совет халҡының Бөйөк Ватан һуғышында еңеүенең ун биш йыллығына мемориал асыла. Мәңгелек ут Марс яланындағы уттан тоҡандырыла.
Ансамбль авторҙары — архитекторҙар А. В. Васильев, Е. А. Левинсон, скульпторҙар В. В. Исаева һәм Р. К. Таурит («Тыуған ил-әсә» һәм ҡабырға стеналарҙағы рельефтар), М. А. Вайнман, Б. Е. Каплянский, А. Л. Малахин, М. М. Харламова (үҙәк стелалағы горельефтар).
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Редькин ауыл Советы — Краснокама районы составында ауыл биләмәһе,  2008 йылда бөтөрөлөгән административ-территориаль берәмек һәм ауыл биләмәһе (муниципаль берәмек тибы). Ҡуян ауыл Советы ауыл биләмәһе менән берләштерелә.
Ерилин Михаил Васильевич
Ерилин Михаил Васильевич (16 ноябрь 1945 йыл — 24 июль 2012 йыл) — Башҡортостанда тыуып, рус телендә ижад иткән шағир, тәржемәсе. 1996 йылдан Башҡортостан Республикаһы һәм Рәсәй Яҙыусылар союздары ағзаһы. Степан Злобин исемендәге әҙәби премия лауреаты (2010).
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
Башҡортостан Республикаһының 2008 йылдың 19 ноябрҙәге 49-3 һанлы «Айырым ауыл советтарын берләштереү һәм тораҡ пункттарҙы тапшырыу менән бәйле Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр тураһында» Законы белдерә : Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошонда түбәндәге үҙгәрештәрҙе индерергә: Краснокама районы буйынса:
Ерилин Михаил Васильевич
Биографияһы
Михаил Васильевич Ерилин 1945 йылдың 16 ноябрендә Өфө ҡалаһында эшсе ғаиләһендә тыуған.
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
а) Ҡуян ауылында административ үҙәге менән, «Ҡуян» атамаһын һаҡлап, Ҡуян ауыл Советы һәм Редькин ауыл Советын берләштерергә. Редькин ауыл Советының Баръяҙыбаш, Яңы Хажи, Редькин, Иҫке Әшит, Таҡталасыҡ ауылдарын Ҡуян ауыл Советы составына индерергә.
Ерилин Михаил Васильевич
Биографияһы
Ете йыллыҡ мәктәпте тамамлап, Өфө энергетика техникумына уҡырға инә. Өс йыл Совет Армияһында стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә.
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
Ҡуян ауыл Советы сиктәрен тәҡдим ителгән схема картаһына ярашлы раҫларға.
Ерилин Михаил Васильевич
Биографияһы
Армиянан һуң 1968—1999 йылдарҙа «Башкирэнерго» берекмәһендә (асыҡ акционерҙар йәмғиәте) эшләй. Мәғлүмәтле инженер була, бер үк ваҡытта яҡшы шиғырҙар яҙа.
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Тарихы
Иҫәп мәғлүмәттәренән Редькин ауыл Советын алып ташларға.
Ерилин Михаил Васильевич
Биографияһы
Шиғырҙары Республика ваҡытлы баҫмаларында баҫыла. Уның тәүге шиғырҙар китабы «Дуҫыма хат» 1977 йылда нәшер ителә.
Редькин ауыл Советы (Краснокама районы)
Географик урыны
2008 йылда Ҡуян ауыл Советы, Яңы Бура ауыл Советы, Яңы Ҡайынлыҡ ауыл Советы муниципаль берәмектәре менән сиктәш («Башҡортостан Республикаһында муниципаль берәмектәрҙең административ үҙәктәре, сиктәре һәм статусы тураһында» 2004 йылдың 17 декабрендәге 126-з һанлы Законы»).
Ерилин Михаил Васильевич
Биографияһы
2010 йылда Михаил Ерилин әҙәби тыуған яҡты өйрәнеү һәм юғары ижади оҫталығы өсөн Степан Злобин исемендәге Республика әҙәби премия лауреаты була.
Ижады
Шиғыр китаптары «Дуҫыма хат» (1977), «Иртәнге шиғыр юлдары» («Утренние строки», 1984), «Пожитки» (1990), «Аритмия» (1996), ."Сломать уключину на Дёме" (2005).
Башҡорт шағирҙары Жәлил Кейекбаев, Риф Тойғон, Дауыт Юлтый, Гөлфиә Юнысова, Төхфәт Йәнәби һ.б. әҫәрҙәрен рус теленә тәржемә итеү менән шөғөлләнә.
Никулинка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вятка йылғаһы башынан Киров ҡалаһына тиклем, Чепца йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вятка, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сотрина
Сотрина — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 256 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 45 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тавда йылғаһының, инештән тамағына тиклем, инештән алып Морозко ауылы янындағы һыу үлсәү постына тиклем Сосьва йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Вазюг (Луза ҡушылдығы)
Вазюг (Вазюга) — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 505 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Люденшайд-Брюгге вокзалы
Тарихы һәм тасуирламаһы
Хагендан алып Дирингхаузенға тиклем 1871 һәм 1893 йылдар  араһында төҙөлә: 1874 йылдың 6 сентябрендә — маршруттың ваҡытлыса һуңғы нөктәһе булараҡ — Брюгге станцияһы асыла. 1880 йылдың 15 июлендә юл  Люденшайдҡа тиклем дауам итә. 1913 йылда Хаген һәм Брюгге араһындағы участка ике юллы була. Брюгге станцияһы барлыҡҡа килгәндән һуң, уның тирәләй тимер юлы хеҙмәткәрҙәре тарафынан ҡуртымға алына торған күп һанлы йорттар һәм  фатирҙар  төҙөлә,   күп кешеләргә  станцияла эш була. 1927 йылда вокзалдың төп бинаһы үҙгәртеп ҡорола, шулай уҡ сигнализация һәм блокировка күпере төҙөлә
Берлингероде
Берлингероде (Berlingerode) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1222 кеше йәшәй. Майҙаны — 11,66 км2. Диңгеҙ кимәленән 226 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37339 һәм автомобиль коды — EIC.
Люденшайд-Брюгге вокзалы
Тарихы һәм тасуирламаһы
1945 йылдан һуң Брюгге тирәләй тимер юл линиялары әһәмиәтен юғалта һәм юл яңынан бер юллы була. 1990 йылда Брюгге станцияһы тарҡатыла. 2009 йылда емерелеү хәүефе арҡаһында иҫке вокзал һәм сигнализация һәм блокировка ҡыйығы  һүтеп алына. Ошоға тиклем булған фасады һәм ҡыйығы  2012 йылда йүнәтелә, әммә 2013 йылда матбуғатта Брюгге-Люденшайд платформаһын заманса поездарҙы ҡабул итеү өсөн 170 м тиклем ҙурайтыу кәрәклеге тураһында хәбәр баҫылып сыға. Ундай оҙонатыу тик сигнализация һәм блокировка күпере иҫәбенә генә мөмкин була. Иҫке СЦБ 2016 йылдың 16 декабрендә  файҙаланыуҙан туҡтай — ул  электрон системаһы менән алмаштырыла.
Үрге Ҡарғалы (Урта Ҡарғалы ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Яйыҡ һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Яйыҡ йылғаһы бассейны (Рәсәй булеге) Һаҡмар йылғаһынан түбәнерәк, Илек йылғаһын керетмәй. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Яйыҡ(һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зиткала-Ша
Зиткала-Ша (лакота: Ҡыҙыл Ҡош ысын исеме Гертруда Симмонс Боннин,  — ) — америка индеецтарының янктон-сиу ҡәбиләһенән сыҡҡан яҙыусы. Төньяҡ Америка индеецтары фольклорын тәүге йыйыусыларҙың береһе, төп әҫәрҙәре : «Америка индеецтары тураһында әкиәттәр» һәм «Иҫке һинд легендалары». Индеецтарҙы христиан лаштырыу осоронда «Ниңә мин — мәжүси» (Why I Am a Pagan) тигән эссе баҫтырып сығарған. Композитор У. Хансон менән бергә шул уҡ исемдәге йола буйынса «Ҡояш бейеүе» операһын ижад итә.
Зиткала-Ша америка индеецтарын мәҙәни ассимиляциялауҙың өҫтөнлөклө сәйәсәте ваҡытында мультикультурализмды һәм гражданлыҡ азатлығын яҡлаусы булараҡ билдәлелек ала. Зиткала-Шаның автобиографияһы тәржемәсе йәки мөхәррир ҡағылмаған америка индеецтарының тәүге автобиографияларының береһе. Зиткала-Шаның туған теле сиу теле дакота диалекты, әммә замандаштарының береһе уның «инглиз телен бик яҡшы белеүен» билдәләй.