cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Оло Осипова
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, Новокузнецк ҡалаһынан Кемерово ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Прибрежный (утрау, Ленинград өлкәһе)
Прибрежный — Ладога күлендәге утрау. Территорияһы буйынса Рәсәй Федерацияһы Ленинград өлкәһе Приозерский районының Приозерский ҡала берәмегенә ҡарай.
Географияһы
Прибрежный утрауы Ладога күленә Тихая йылғаһы ҡушылған ерҙә урынлашҡан. Утрау төньяҡта һәм көнсығышта Ладога күленең Лехмалахти ҡултығы менән йыуыла, көньяҡта Тихая йылғаһының төп йүнәлеше, ә көньяҡта шул уҡ Тихая йылғаһының аҙ һыулы йырыны менән йыуыла. Йылға утрауҙан көньяҡта тупһалы.
Прибрежный утрауынан көнсығышҡа табан 2,5 км тирәһендә Рогатый мороно бар, ул көньяҡтан Лехмалахти ҡултығын сикләп тора. Көнсығыштағы иң яҡын ҡоро ер участкаһы — Лобовой мороно, ундың көнсығыш ярында Тихая йылғаһының йылғаһының тамағы. Утрауҙан кәмендә 1 км төньяҡ-көнбайышта, Ладоганың яры буйында, турбаза урынлашҡан. Иң яҡындағы утрауы (1,3 км төньяҡ-көнсығышта) — Бурнев, элек бында хәрби полигон урынлашҡан булған.
Прибрежный утрауының диңгеҙ кимәленән бейеклеге — 10 метрҙан ашыу. Был утрау овал формаһын хәтерләтә һәм ул төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан һуҙылған. Размеры: 250 метр (төньяҡ-көнбайыштан көньяҡ-көнсығышҡа табан) һәм 100 м (көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көнсығышҡа табан). Утрау һәм Тихая йылғаһы ярҙары урман менән ҡапланған. Тирә-яҡ урмандарҙа ҡарағай, ҡайын һәм шыршы үҫә.
Тихая йылғаһы буйындағы ҡайһы бер участкаларында шәхси йорттар урынлашҡан, улар Бурнево ҡасабаһына ҡарай, уларҙың төп өлөшө 2 км көньяҡ-көнбайышта, «Сортавала» трассаһына яҡын ғына тора. Шулай уҡ утрауҙарҙың Тихая йылғаһы тамағы янында айырым төҙөлөш ҡоролмалары бар, шул иҫәптән Прибрежный. Тихая йылғаһының көнбайыш ярында, Бурневонан төньяҡта (турбаза районында һәм Ладога күленең төньяҡ-көнбайыш ярында), 2016 йылда төбәк әһәмиәтендәге «Кузнечное» тәбиғәт заказнигы булдырыу планлаштырылған.
Тарих
Был территорияның Финляндия составында торған осоронда утрауҙа һәм йылға буйҙарында бер аҙ ауылдар була. Йылғанның көнсығыш яры Кексгольм улусына, утрауҙың көнбайыш яры һәм шул уҡ ваҡытта үҙе — Выборг губернаһының Каукола улусына ҡарай. Был осорҙа Лобовой мороно Норсниеми (Norsniemi) тип атала, Тихая йылғаһының көнбайыш ярында 1940 йылда Коивул (Koivula) ауылы булған.
Березов (Немнюга ҡушылдығы)
Березов — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО/ Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Немнюга йылғаһының уң ярына тамағынан 148 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Воронов морононан Канин нос моронона тиклем (Мезень йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Овраг Мокрый Ржавец
Мокрый Ржавец йырыны — Рәсәй йылғаһы. Татарстан, Һамар өлкәһе, Ырымбур өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Секинесь йылғаһының уң ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ҡырым татарҙары аш-һыуы
Ҡырым татарҙары аш-һыуы — ҡырым татарҙарының милли аш-һыуы.
Ҡырым ярымутрауы үҫемлектәргә, ит, йәшелсә һәм еләк-емешкә бай булғанлыҡтан, үҙенсәлекле ҡырым татар аш-һыуы барлыҡҡа килгәндер. Ҡырым татарҙар аш-һыуы оҙаҡ йылдар дауамында Украина, Греция, Италия, Төркиә, Кавказ, Рәсәй һәм башҡа илдәр татар мәҙәниәте менән аралашҡан. Шулай уҡ субэтник төркөмдәрҙең үҙенсәлектәр күҙәтелә. Көньяҡ халыҡтарының өҫтәлендә йәшелсә, еләк-емеш һәм балыҡ йыш осрай, дала халҡы теләһә ниндәй төрҙәге ит-һөт яратып ҡуллана һәм уларҙан аш-һыу әҙерләүҙең әллә күпме серен белә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, һәр өҫтәлдә дөйөм милли ризыҡтарға урын табыла.
Тарихы
Борон замандарҙан бирле ҡырым татарҙарының ата-бабалары Ҡара диңгеҙ буйы далалары, тауҙарҙы һәм диңгеҙ ярҙарында йәшәгән. Элек-электән аш-һыу нигеҙен: йылҡы, ҡуй (һарыҡ ите), һыйыр ите тәшкил иткән, ләкин сусҡа ите түгел. Мосолмандарға сусҡа ите тыйылған, тыйыуҙың бер сәбәбе булып эҫе климат һанала, сөнки йәй көнө ит боҙолоп бара, башҡа аныҡ ҡына сәбәптәр юҡ.
«Верующие! Ешьте из тех благих снедей, какими Мы наделяем вас, и благодарите Бога, если вы Ему поклоняетесь. Он запретил вам в пищу мертвечину, кровь, свинину и то, что было заколото с именем других, а не Аллаха. Но кто принужден будет к такой пище, не будучи своевольником, нечестивцем, на том не будет греха: Бог прощающий, милостивый»
Ғәҙәттә походтан һуң ҡырым татарҙары итте алдағы көнгә һаҡлыҡҡа бешергән: ит һәм ҡаҡлайҙар, киптерәләр, ыҫлайҙар, тоҙлайҙар. Элек-электән татарҙарҙың иң яратҡан тәмле ит ашы казылык — ҡаҡланған йә ыҫланған йылҡы ите колбасаһы булған. Шулай ҙа иң яратҡан ризыҡтары булып һарыҡ итенән бешерелгән аш-һыу тора. Һуңыраҡ ҡошсолоҡ барлыҡҡа килгән, ләкин ул хужалыҡта төп урынды биләмәгән.
XV быуатта танылған венециялы Амвросий Контарини дала татарҙарының төп ашы йылҡы ите һәм һөт ризыҡтары, тип яҙған яҙа. Дөгө киң таралған булған, уны сәйәхәтсе «сарацин тарыһы» тип атаған, уны бешергәндәр, ә һуңынан әсегән һөт ҡойғандар. Был ҡушымтаны йыш ҡына ҡояшта киптереп ҡулланғандар.
XVII быуаттың беренсе яртыһында доминикан монахы Жан де Люк аръяғында йәшәгән татарҙар тураһында былай тип яҙған:
Ханлыҡ ҡунаҡтары ҡырым татарҙарының «буза» эсемлегенә битараф ҡала алмаған. Был турала XVII быуатта Эвлия Челеби яҙған:
Ҡамыр ашамлыҡтары
Ҡырым татарҙарының аш-һыу араһында ҡамыр ашамлыҡтарының күплеге һоҡландыра. Әсе (сүпрә ҡурлы) ҡамырҙан бешерелгән ашамлыҡтар ҡырым татарҙарының иң яратҡан ризыҡтарынан һанала. Икмәкһеҙ бер генә (ябай йәки байрам) аш табыны ла үтмәй, ул изге ризыҡ тип һанала. Ҡырым татар аш-һыуы йомортҡа, май, һөткә баҫылған һәм татлы ҡамырҙан әҙерләнгән ашамлыҡтарға бай: сәйгә тәҡдим ителгән чельпек, катлама, «ҡош теле». Ҡайһы бер ҡулланылған әйбер һәм әҙерләү ысулы буйынса күп төрки телле халыҡтар өсөн типик булған ҡамыр аштары артабан камиллаштырыла барып, оригиналь милли аштар барлыҡҡа килгән. Иң популярҙары һарыҡ, йылҡы, күркә итенән әҙерләнгән «чебурек», «шиш-кебаб», ҡатлаулы ҡамырҙан итле бәлеш «кобете», «борма», «долма — сарма» һәм башҡа бик күп нәмәләр.
Эсемлектәр
Традицион эсемлектәре — ҡәһүә, айран, язма, буҙа.
Йолалар, ғөрөф-ғәҙәт, этикет
Ҡырым ханлығында быуаттар дауамында барлыҡҡа килгән милли традицияларға ҡәтғи тоғролоҡ һаҡланған. Туҡланыу этикеты һәм мәҙәниәтенә айырым иғтибар бүленгән, һәм был йәш быуынды тәрбиәләүҙә мөһим состав өлөшө булып торған. Аш-һыуға ҡулланыусы күҙлегенән генә ҡарау бер ваҡытта ла булмаған, ризыҡҡа ихтирамлы мөнәсәбәт булған. Ризыҡты ергә ташлау, ашамлыҡты һанға һуҡмау, иғтибарлыҡ күрһәтеү тыйылған. Һәр ризыҡ, хатта иң кескәй киҫәге, икмәк валсығы ла Аллаһы тәғәлә бәрәкәте булараҡ ҡарала. Ҡунаҡ аштан баш тартһа, был әҙәпһеҙ тип һаналған, аш-һыуҙы рәхмәт менән ҡабул итергә, хужаға ҡарата хөрмәт йөҙөнән, аҙ ғына булһа ла тәмләп ҡарарға кәрәк. Һәм шулай уҡ хужаға ҡунаҡҡа аш-һыу тәҡдим итмәү хурлыҡлы һаналған. икмәк, ябай халыҡ — һөт менән туғылған төйөлгән тары ашаған. Бейә һөтө һәм эскәндәр. Ҡунаҡтарҙы XVII быуатта тип һаналған ҡолон ите менән һыйлағандар.
Көн менән төн тигеҙләнеше
Көн менән төн тигеҙләнеше — астрономик күренеш, был мәлдә Ҡояш үҙенең эклиптика буйынса күренгән хәрәкәтендә күк экваторын киҫеп үтә.
Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙе космостан күҙәтһәң, терминаторҙың Ерҙең географик полюстары буйлап үткәне, ә экваторға перпиндикуляр булыуы күренә.
Тасуирлау
Көн-төн тигеҙләнеше яҙғы һәм көҙгө була. Бөтә донъя ваҡыты буйынса (башҡа сәғәт бүлкәттәрендә был даталар араһында тәүлек айырмаһы булыуы мөмкин) төньяҡ ярымшарҙа яҙғы көн һәм төн оҙонлоғо 20 мартта, Ҡояш көньяҡ ярымшарҙан төньяғына күскәндә, тигеҙләнә. Көҙгө тигеҙләнеш  22 һәм 23 сентябрҙә, Ҡояш төньяҡ ярымшарҙан көньяғына күскән мәлдә, күҙәтелә. Көньяҡ ярымшарҙа, киреһенсә, мартта - көҙгө, сентябрь айында яҙғы көн-төн тигеҙләнеше була.
Көн менән төн тигеҙләнгәндә Ерҙең барлыҡ урындарында (ер ҡотоптарынан башҡа) көн оҙонлоғо төн менән тиң була. Был мәлдәрҙә Ҡояш тап көнсығышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) ҡалҡа һәм, тап көнбайышта (бер аҙ төньяҡҡараҡ) байый.
Көн төндән оҙонораҡ булғанда, яҙғы тигеҙләнештән көҙгө көн-төн тигеҙлегенә тиклем, Ҡояш иртән көнсығыштан төньяҡтараҡ ҡалҡа һәм кисен көнбайыштан төньяҡтараҡ байый (был осор яҙғы тигеҙләнештән көҙгө мәлгә тиклем дауам итә). Көн төндән ҡыҫҡараҡ булған мәлдә иһә Ҡояш көнсығыштан көньяҡтараҡ ҡалҡа һәм көнбайыштан көньяҡтараҡ байый (был осор көҙҙән яҙғы тигеҙләнешкә тиклем була)
Күк экваторы менән эклиптика киҫешкән урын көн менән төн тигеҙләнеше нөктәһе тип атала. Ерҙең орбитаһы эллиптик  булыу сәбәпле, ул көҙгө көн-төн тигеҙләнешенән яҙғы нөктәһенә тиҙерәк күсә, яҙҙан көҙгә боролғанда иһә оҙағыраҡ бара. Ошоға бәйле экватор менән эклиптика ятышы бер-беренә ҡарата үҙгәрә. Йыл буйына экватор үҙгәреүе арҡаһында Ҡояш көн менән төндөң тигеҙләнеше нөктәһен Ер үҙ орбитаһында тулыһынса әйләнеп сыҡҡанға тиклем 20 минут 24 секундҡа иртәрәк үтеп китә. Һөҙөмтәлә, күктәге был нөктәнең урыны үҙгәрә.
Көн-төн тигеҙлеге мәлдәре
Хәҙерге  григориан календаре көн менән төндөң тигеҙләнеү мәле бер үк даталарға тура килтереп эшләнгән. Шулай ҙа улар үҙгәреп тора. Иң иртә мәл кәбисә йылына тура килә, иң һуңғыһы кәбисә йылынан алдағыһында була.
Григориан календаре дә-ерендә көн менән төндөң тигеҙләнешендә иң иртә мәл 1696 йылға тура килә: 19 мартта 15 сәғәт 5 минут - яҙғы, 22 сентябрҙә 3 сәғәт 8 минут - көҙгө; иң һуңғы 1903 йылда:  21 мартта 19 сәғәт 15 минут — яҙғы һәм 24 сентябрҙә 5 сәғәт 45 минут — көҙгө.
Григориан календаре буйынса яҙғы көн менән төн тигеҙләнешенең  "рәсми" датаһы 21 мартҡа тап килә.
Был мәл  XXI быуатта һуңғы тапҡыр 2007 йылдың 21 мартында теркәлде, артабан ул 20 йәки 19 мартҡа тап киләсәк.
Шлосфиппах
Шлосфиппах (Schloßvippach) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1367 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 175 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99195 һәм автомобиль коды — SOM.
Үрге Таурачек
Үрге Таурачек — Рәсәйҙәге йылға. Алтай крайы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Песчаная йылғаһының уң ярына тамағынан 185 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Усэйн Болт
Усэйн Сент-Лео Болт - инглиз Usain Bolt 1986 йылдың 21 авгусында Ямайкала Трелони округындағы Шервуд-Контентта тыуған) — Ямайка еңел атлеты, ҡыҫҡа дистанцияға йүгереүҙә махсуслашҡан, һигеҙ тапҡыр олимпия чемпионы һәм 11 тапҡыр донъя чемпионы (был ярыш тарихындағы рекорд). Сығыш яһаған ваҡытында 8 донъя рекорды ҡуйған. 100 метрға йүгереүҙә донъя рекордын яулаусы — 9,58 с; һәм 200 метрға — 19,19 с, шулай уҡ 4×100 метр эстафетаһында Ямайка йыйылма командаһы составында — 36,84 с. 100 һәм 200 метр дистанцияларҙа ярыштар тарихында иң тиҙ спринтер.
Өс Олимпиадала (2008 йылда Пекиндә, 2012 йылда Лондонда һәм 2016 йылда Рио-де-Жанейрола) бер рәттән 100 һәм 200 метрлыҡ спринтер дистанцияларында еңеү яулаған берҙән-бер спортсы. Ямайка спорт тарихында иң күп алтын олимпия наградаларға эйә булған. Әлеге ваҡытта еңел атлеттар араһында Олимпия уйындарында алтын миҙалдар һаны буйынса 3-сө урынды бүлешә. Донъя чемпионаттарында 11 алтын миҙал яулаған тарихтағы беренсе еңел атлет. Ямайканың Дәрәжә ордены командоры (2008) һәм Ямайка ордены кавалеры (2009).
Артемида
Артемиданың культ хайуандары булып лань һәм айыу тора.
Мифология һәм мәҙәниәт
Артемида исеменең этимологияһы билдәһеҙ. Микен телендә a-ti-mi-te.
Усэйн Болт
Исеме һәм шәп йүгергәне өсөн «йәшен тиҙлекле» тигән ҡушамат ала (Lightning BoltLightning Bolt).
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Зевстың һәм алиһә Летоның ҡыҙы, Аполлондың игеҙәк ҡыҙ туғаны (Hes. Theog. 918), титандар Кея һәм Фебаның ейәнсәре. Делос утрауындағы Кинф тауында тыуған.
60 океанида һәм 20 амний нимфалары уның хеҙмәтселәре була. Пандан бүләк итеп 12 эт ала. Согласно Каллимаху, охотясь на зайцев, радуется виду их крови. Каллимахҡа ярашлы, ҡуянға һунар иткәндә уларҙың ҡанын күреп шатлана.
Усэйн Болт
Биографияһы
Спортсының туған теле — ямай креол теле. Дине буйынса христиан-католик. Буласаҡ спортсы Ямайканың төньяғындағы Трелони өлкәһендәге кескәй генә Шервуд-Контент ауылында, Дженнифер Болт һәм атаһы, аҙыҡ-түлек магазиныны хужаһы Уэлсли Болт ғаиләһендә тыуған. Шулай уҡ Усэйндың атаһы Уэлсли Болттың тәүге никахынан тыуған ҡустыһы Садиҡи һәм өлкән апаһы Шерин бар. . Бала саҡта ул бик теремек бала була. Уның яратҡан уйыны крикет, һәм ул, туп урынына әфлисунды файҙаланып, йорт янында уйнай. Буласаҡ спортсыны ата-әсәһе Вальденсия башланғыс мәктәбенә бирә. Вальденсия мәктәбе мөдире Мамра Флеш былай тип хәтерләй: «яҡшы тәрбиәле була Усэйн Болт яҡшы тәрбиәле, тәүәккәл һәм дәртле малай ине. Инглиз телен һәм математика өйрәнеүҙә айырым таланты асыла, шуға ҡарамаҫтан дәрес ваҡытында иғтибарын ситкә йүнәлтә». Усэйн, бала сағынан яратҡан спорт төрө крикет булһа ла, шул уҡ ваҡытта еңел атлетика менән шөғөлләнә башлай. 1998 йылда башланғыс мәктәпте тамамлағандан һуң, Уильям Нибб исемендәге урта мәктәпкә уҡырға инә. Крикет буйынса ярыш ваҡытында уға еңел атлетика буйынса тренер Пабло Макнейл иғтибар итә. Ул йәш спортсының тиҙлек потенциалын шәйләп ҡала һәм Усэйн Болтҡа крикет менән шөғөлләнеүен ташларға һәм еңел атлетикаға күсергә кәңәш итә. 2001 йылда ул үҙенең еңел атлетикалағы тәүге миҙалын яулай. Ямайканың урта мәктәптәр уҡыусылары араһындағы чемпионатында ул 200 метрға йүгереүҙә 22,04 с һөҙөмтәһе менән 2-се урын ала.
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Классик Артемида — мәңгелек ҡыҙ; уны оҙатып йөрөгән нимфалар шулай уҡ никахһыҙлыҡ антын бирә, уны үтәмәүселәр ҡәтғи язаға тарттырыла (мәҫәлән, Каллисто). Туй алдынан алиһә Артемидаға ҡорбан килтерелә. Күп мифтарҙа ул үс алыусы һәм аяуһыҙ булып күренә: Ниобаның балаларын, Актеонды үлтерә, Агамемнонға үҙенең ҡыҙы Ифигенияны ҡорбан итергә бойора. Артемиданың зыянлы функциялары уның архаик үткәне — Криттағы йәнлектәр хужаһы булыуы менән бәйле. Үҙенең боронғо ипостасында һунарсы ғына түгел, айыу ҙа була.
Кеше ҡорбандары килтерелгән бындай Артемида Кибеле һәм Иштар кеүек боронғо алиһә-әсәләргә яҡын; бәлки, шунан, алиһәнең уңдырышлылығын данлаған оргиастик культ элементтары ла килеп сыҡҡандыр. Йыш ҡына уның менән бала табыусыларға ярҙам итеүсе Ильфия, ҡараңғылыҡ алиһәһе һәм тылсымсыларҙы ҡурсалаусы Геката, Айҙы кәүҙәләндереүсе Селена тиңләштерелә. Художестволы һүрәттәрҙә Селена Артемиданан тулы йөҙө, костюмы һәм башындағы дуға формаһындағы япмаһы менән генә айырыла. Артемида (үҙенең боронғо ипостасияһында), уға оҡшаш күп кенә алиһәләр кеүек үк, ҡатын-ҡыҙҙарҙы һәм балаларҙы яҡлай, үлеп барғандарҙың ғазаптарын еңеләйтә, ул бер үк ваҡытта тыуыу һәм үлем менән ассоциациялана.
Усэйн Болт
Карьераһының башы
Буласаҡ спринтер 2001 йылда тәүге тапҡыр халыҡ-ара ярыштарҙа сығыш яһай. Был Бриджтаундағы тик юниорҙар ғына ҡатнашҡан 30-сы төбәк уйындары CARIFTA була. Уларҙа Усэйн Болт 200 метрлыҡ дистанцияла 21,81 һөҙөмтәһе һәм 400 метр араға 48,28 һөҙөмтәһе менән ике икенсе урынды биләй. 3 айҙан һуң ул Ямайка йыйылма командаһы составында венгр Дебреценына Юниорҙар араһында ойошторолған донъя чемпионатына бара. Ул унда 200 метрға йүгереүҙә ҡатнашып, үҙенең квалификация йүгереүендә еңеп, ярымфиналға сыға. . Ярымфинал йүгереүендә ул, 5-се урын биләгәнлектән, финалға эләкмәй, шуға ҡарамаҫтан ул 21,73 ваҡыты менән шәхси рекорд ҡуя.
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Артемиданың айыуҙар менән бәйләнештәре бик ҡыҙыҡлы һәм бер ни тклем аңлайышһыҙ. Брауронда, Аттиканың көнсығыш яры буйында, хәҙер ҡаҙылған Артемиданың Браурония ғибәҙәтханаһы булған. Бер яҡтан, был ҡорамға ҡатын-ҡыҙҙар тыуҙырыуҙа вафат булғандарҙың кейемдәре бағышланған: был Артемиданың бала тыуыуҙа ярҙамсы булараҡ функцияһы менән бәйле, һәм үҙендә ниндәй ҙә булһа көтөлмәгән хәлдәрҙе аңлатмай. Әммә ошо уҡ ғибәҙәтхана менән сәйер йола бәйле була: биш йәштән ун йәшкә тиклемге Афина ҡыҙҙары был ғибәҙәтханала күпмелер ваҡыт йәшәй, ἄρκτοι, йәғни «инә айыуҙар» тип атала, дүрт йылға бер тапҡыр үткәрелгән Брауронии байрамы ваҡытында  шафран менән буялған кейем кейгән ҡыҙҙар Артемида хөрмәтенә ниндәйҙер тантаналар ойоштора. Был йола менән Каллистоның айыуға әүерелгән юлдашы тураһындағы аркада мифы менән сағыштырыла һәм бында боронғо териоморф, йәғни Артемиданың «йыртҡыс» ҡиәфәте эҙҙәрен күрәләр.
Усэйн Болт
Карьераһының башы
Нассауҙа 2002 йылда уҙған CARIFTA-ның 31-се уйындары уның өсөн тәүге ҙур ярыш була. Уларҙа башлаусы спринтер 17 йәшкә тиклемге егеттәр араһында 200 һәм 400 метрға, шулай уҡ 4 x 400 метрлыҡ эстафетала еңеү яулай. Кингстондағы юниорҙар араһында донъя чемпионатында 200 метрға ярыш еңеүсеһе була, шулай уҡ 4×100 һәм 4×400 метрлыҡ эстафеталарҙа көмөш миҙал яуланы. Киләһе йылға Усэйн үҫмерҙәр араһында донъя чемпионатында 200 метрлыҡ дистанцияла еңә. 2002 йылдың 17 ноябрендә IAAF фаразы буйынса иң яҡшы еңел атлеттарҙы бүләкләү тантанаһында ул «Күтәрелеүсе йондоҙ».
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Коттеға ярашлы, Артемида өсәү булы: Зевстың һәм Персефонаның ҡыҙы, ул Герместан ҡанатлы Эротты тыуҙыра; өсөнсө Зевстың һәм Летоның ҡыҙы; Упис һәм Главканың ҡыҙы, уны Упис тип атайҙар.
Усэйн Болт
Карьераһының башы
.
Костарев Антон Дмитриевич
Костарев Антон Дмитриевич (18 сентябрь 1928 йыл — 15 август 1985 йыл) — ауыл хужалығы алдынғыһы. 1958—1975 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Бөрө районы «Урал» колхозының тракторсыһы, бригадиры һәм механизацияланған отряд етәксеһе. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1966).
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Мысыр риүәйәттәре буйынса, эллиндарға Эсхил хәбәр иткәнсә, Артемида — Деметраның ҡыҙы. Аллалар Мысырға ҡасҡанда, ул бесәйгә әйләнә.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
Антон Дмитриевич Костарев 1928 йылдың 18 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрө кантоны [Кесе Нәкәрәк]] ауылында тыуған.
Усэйн Болт
Карьераһының башы
2003 йылдың спорт сезоны башында өлкән класс уҡыусылары араһында Ямайка чемпионатында ҡатнашҡан. Болт 200 метрлыҡ — 20,25 һәм 400 метрлыҡ — 45,3 дистанцияларҙа еңгән. Ике һөҙөмтә лә Ямайкала 19 йәшлек еңел атлеттар өсөн яңы рекорд булған. Артабан Порт-оф-Спейнда үткән CARIFTA уйындарында сығыш яһаған. Был ярыштарҙа ул 200 метрлыҡ дистанцияла и 400 20 йәшкә тиклемге еңел атлеттар араһында, яңы рекордтар ҡуйып алға сыҡҡан, шулай уҡ 4x100 һәм 4x400 метрлыҡ эстафеталарҙа еңеүсе булған. Июлдә ул егеттәр араһында донъя чемпионатында сығыш яһап, 200 метр дистанцияла чемпионаттар рекордын ҡуя — 20,40. Бер аҙна үтеүгә Усэйн юниорҙар араһында Панамерикан чемпионатында 200 метрға йүгереүҙә яңы юғары донъя ҡаҙанышын яулай — 20,13. Был рекорд һаман да иң юғары булып ҡала.
Артемида
Мифология һәм мәҙәниәт
Артемида культы бөтә ерҙә лә таралған була, әммә бигерәк тә уның Кесе Азияла Эфестағы ғибәҙәтхананың даны тарала, унда күп түшле бала табыуҙы ҡурсалаусы алиһәнең данлыҡлы статуяһы урынлашҡан. Артемиданың беренсе ғибәҙәтханаһын Герострат «дан алырға» теләп б. э. т. 356 й. яндыра. Уның урынында төҙөлгән икенсе ғибәҙәтхана антик донъяның ете мөғжизәһе була. Артемида Эфесская амазонкаларҙың ҡурсалаусыһы була.
Артемида ҡорбандары
Артемида культын урынлаштырған Лафрий исемле калидондар һәм мессессаларҙа эпиитеты (см. Мифы Фокиды).
Усэйн Болт
Иртә һөнәри карьераһы
2004 йылда Усэйн Болт яңы тренерында — Фица Коулмэнда күнекмәләр ала башлай. Быға саҡлы Пабло Макнейл һәм Дуэйн Барретт уның тренерҙары булған. 11 2004 йылдың 11 апрелендә Девонширҙа үткән (Бермуд утрауҙары) CARIFTA Games ярыштарында ул 200 метр дистанцияны 19,93 с үткән — был һөҙөмтә 2014 йылға саҡлы юниорҙар араһында яңы донъя рекорды булған. Усэйн 1985 йылдың 11 майында америка спринтеры Рой Мартин ҡуйған рекордты уҙып киткән, шулай уҡ ул 200 метрҙы 20 секундтан да тиҙерәк йүгергән беренсе юниор булған.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
Тулы булмаған урта белемле.
Артемида
Артемида ҡорбандары
Ҡатын-ҡыҙҙарға (ир-егеттәргә Аполлон кеүек) тәбиғи үлем килтерә, әммә ҡан ҡойғос үлем дә була ала, йыш ҡына язалау ҡоралы итеп уҡтар ҡуллана. Уның ҡорбандары араһында шулай уҡ Мелеагр һәм Орест.
Табыныу
Өсөнсө айҙың (Боедромиондың) алтынсы көнөндә гректар Артемида Агротераға ҡорбан килтерә.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
Бөрө районының «Урал» колхозында 1940 йылдан алып эшләй башлай. 1950 йылдан тракторсы, бригадир ярҙамсыһы, Бөрө машина-трактор станцияһында трактор бригадаһының бригадиры булып эшләй. 1958 йылда «Урал» колхозы рәйесенең техника буйынса урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 1963 йылдан трактор бригадаһын етәкләй.
Усэйн Болт
Иртә һөнәри карьераһы
Йәй башында Болт тубыҡ аҫты тарамышын имгәтә һәм ай дауамында күнекмәләргә йөрөй алмай. Июль башында ул яйлап күнекмәләргә йөрөй башлай, әммә ботоноң артҡы йөҙөндә ауыртыуҙар тоя. Магнит-резонанс томография ботоноң артҡы йөҙөндә өҙөлөү күрһәтә. Аяҡҡа баҫыр өсөн ике аҙна кәрәк була, шул сәбәпле спортсы Юниорҙар араһында еңел атлетика буйынса 2004 йылғы Чемпионатта ҡатнаша алмай. 2004 йылда Афинала Олимпия уйындарында ҡатнаша. Ботондағы ауыртыу уға тейешле һөҙөмтә күрһәтергә ҡамасаулай.
2005 йылғы спортсезоны башында Болт Глен Миллс күнекмәләр төркөмө ағзаһы булып китә. Уның партнёрҙары — танылған спринтерҙар Ким Коллинз һәм Дуэйн Чемберс. Уның яңы тренеры уның имгәнеүҙәренең сәбәбен белергә теләй. Глен Миллс Усэйнды тикшерергә ебәрә, табиптар сколиоз диагнозы ҡуя, шулай уҡ уң аяғы һул аяғынан ярты дюймға (1,3 см-ға яҡын) ҡыҫҡа булып сыға. Спортсыға, моғайын, йүгереүҙән баш тартырға кәрәк булыр тиҙәр. Тренер менән кәңәш иткәндән һуң, улар немец спорт ортопеды Һанс-Вильгельм Мюллер-Вольфартҡа мөрәжәғәт итергә ҡарар итәләр, һәм дауалау курсы үтәләр. Дауаланыу курсы үткәндән һуң, Болт 26 июндә 200 метрҙа 20,27 һөҙөмтә менән Ямайка чемпионы исемен яулай. 10 июлдә Үҙәк Америка һәм Кариб бассейны илдәре чемпионатында 200 метрға йүгереүҙә яңы рекорд ҡуя — 20,03. 22 июлдә Лондондағы Norwich Union British Grand Prix ярыштарында, 200 метрға йүгереүҙә 2-се урын ала — 19,99. Болт Хельсинкиҙа үткән донъя чемпионатында 200 метр дистанцияла финалға барып етә. Финал йүгереүендә 60-сы метрҙа тубыҡ аҫты тарамышында ауыртыу тоя һәм тиҙлеген кәметә. Финишҡа иң һуңғыһы булып килә, ваҡыты — 26,27. Имгәнеү сәбәпле, ул сезондың ҡалған өлөшөндә ҡатнаша алмай. Ноябрҙә Усэйн автомобиль ҡазаһына эләгә. Спортсы был бәләнән сыйыҡһыҙ ҡотола.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
Костарев етәкләгән бригада 1961 йылда 300 гектар майҙандың һәр гектарынан 15 центнер арыш ала, 1962 йылда — шул уҡ майҙандан 18-әр центнер, 1965 йылда — гектарынан 19 центнер арыш йыя. 1961 йылда тулайым урып һуғылған арыш 4 500 центнер тәшкил итә, 1962 йылда — 5 400, 1965 йылда — 5 700 центнер. 1961 йылда 480 гектар майҙандың һәр гектарынан 15 центнер бойҙай ала, ә 1965 йылда шул уҡ майҙандың һәр гектарынан 18-әр центнер бойҙай йыя. Тулайым урып һуғылған бойҙай 7 200 һәм 8 460 центнер тәшкил итә.
Усэйн Болт
Иртә һөнәри карьераһы
2006 йылдың мартында тағы ла имгәнә, Мельбурндағы Берләшмә уйындарына бара алмай. Бер айҙан Болт яңынан күнекмә үтә, апрелдә на 200 метров Фор-де-Франста 200 метрға ярыштарҙа еңә. 30 июлдә Golden Spike ярышында 200 метрҙа 20,28 һөҙөмтәһе менән еңә. 11 июлдә Атлетиссимала, 19,88 ваҡыт күрһәткесе менән, 3-сө урынды яулай. 31 августа 200 метр дистанцияла Борис Ханцекович иҫтәлеге мемориалының (Hanžeković Memorial) еңеүсеһе була — 20,49. 10 сентябрҙә ул Бөтә донъя еңел атлетика финалында 20,10 һөҙөмтәһе менән 3-сө урын яулай. Бер аҙнанан Үҙәк һәм Көньяҡ Америка йыйылма командаһы составында 2006 йылғы IAAF Донъя кубогында ҡатнаша. 200 метрға йүгереүҙә 19,96 һөҙөмтәһе менән Болт, америкалы Уоллас Спирмонға йөҙҙән туғыҙға ғына ҡалышып, 2-се урын ала.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
Әгәр 1964 йылда ашлыҡ центнерының үҙҡиммәте 4 һум 30 тин тәшкил итһә, 1965 йылда бригада уның 2 һум 60 тингә кәмеүенә өлгәшә. Ашлыҡтың үҙҡиммәте кәмеү арҡаһында колхоз 1960 йылдан 1965 йылға тиклем 460 774 һум саф табыш ала.1965 йылда бер гектар һөрөлгән ерҙең үҙҡиммәте 2 һум 87 тиндән 1 һум 90 тингә тиклем кәмей.
Арыш, бойҙай, ҡарабойҙай һәм башҡа иген һәм мал аҙығы культураларын етештереүҙә һәм арттырыуҙағы һәм техниканы юғары етештереүсәнле ҡулланғандағы ҙур уңыштары өсөн СССР Юғары Советы Президиумының 1966 йылдың 23 июнендәге Указы менән А. Л. Костаревҡа «Социалистик Хеҙмәт Геройы» исеме бирелә.
Усэйн Болт
Тәүге донъя рекорды
2007 йылғы еңел атлетика донъя Чемпионаты ямайка спринтеры карьераһында икенсеһе булған. Был беренселектә ул 200 метр һәм 4×100 метр дистанцияларындағы эстафеталарында сығыш яһай. 28 августа икенсе, ә һуңғараҡ сирек финал йүгереүендә 4-се урын яулай. Икенсе көндә 20,03 һөҙөмтәһе менән ярым финалда еңә. 30 августа финал йүгереүендә американлы Тайсон Гэйҙан һуң 2-се була. Болттың һөҙөмтәһе — 19,91. 31 августа 4×100 метр эстафетаға квалификация ярыштарында Болт ҡатнашмай. Финалда ул икенсе этапта йүгерә, һөҙөмтәлә Ямайка йыйылма командаһы, яңы милли рекорд ҡуйып — 37,89 көмөш миҙалдар яулай.
Костарев Антон Дмитриевич
Биографияһы
1975 йылдан склад мөдире, колхоздың машина-трактор паркы мөдире булып эшләгән.
Костарев Антон Дмитриевич 1985 йылдың 15 авгусында вафат була.
Усэйн Болт
2008 йылғы Олимпия уйындары
2008 йылдың 20 авгусында Болт, 200 метр дистанцияла 19,30 күрһәткесе менән, Майкл Джонсондың күрһәткесенән 0,02-гә арттырып, үҙенең икенсе алтын миҙалын яулай. 22 августа, 22 йәше тулған көндөң иртәгәһенә, Болт Пекинда үткән 2008 йылғы йәйге Олимпия уйындарында өсөнсө алтын миҙалын яулай. 4×100 метр эстафетаһы составында ул өсөнсө этапта йүгерә, һәм үҙенең ватандаштары (Неста Картер, Майкл Фрейтер һәм Асафа Пауэлл) менән яңы олимпия һәм донъя рекордын — 37,10 ҡуя. Унан алдағы донъя рекорды — 37,40, һәм АҠШ йыйылма командаһы уны 1992 йылда ҡуйған. Икенсе көндө өс тапҡыр олимпия чемпионы Сычуань ер тетрәүендә (2008) зыян күргән балаларға ярҙам итеп 50 000 АҠШ доллары бирә. Әммә 2017 йылдың 25 ғинуарында ямайка эстафетаһында бер ҡатнашыусыны, Картерҙы, допинг ҡулларныуҙа ғәйепләү арҡаһында, бөтә ҡатнашыусыларҙың да миҙалдарын иҫәпләмәү ҡарары ҡабул ителә. Усэйн Болт та алтын миҙалдан яҙа
Олимпия уйындары араһындағы период
2009 йылдың февралендә Болт Кингстонда 400 метр дистанцияла ике контроль яһай, 46,35 һәм 45,54 һөҙөмтәләре менән еңә. 2009 йылдың 17 майында 150 метрға йүгерештә 14,35 һөҙөмтәһе менән еңә. 100 метр дистанцияһы араһында — 50 метрҙан алып финишҡа саҡлы ул 8,70 с һөҙөмтә күрһәтә. Шулай уҡ был йүгерештә 1983 йылда Пьетро Меннеаның 14,80-ға тигеҙ рәсми булмаған донъя рекордын ҡуя . Июнь һуңында Болт Ямайка чемпионатында 100 һәм 200 метр дистанцияһында 9,86 һәм 20,25 һөҙөмтә күрһәтә. 17 июндә ул 100 метрҙа 9,77 менән Golden Spike ярыштарында еңә. Әммә был һөҙөмтә рәсми түгел, сөнки ыңғай ел ярҙам иткән тигән фекер бар (ыңғай ел тиҙлеге 2 м/с булыуы мөмкин . 7 июлдә ҡойма ямғыр аҫтында Атлетиссимала 200 метр дистанцияла ярыш рекорды менән еңә — (хәҙерге заманда ярыш рекорды 19,58 һәм — Усэйн Болттыҡы). 17 июлдә Meeting Areva Алтын лигаһы этабында, 100 метр дистанцияны 9,79 менән етә.
2009 йылдың төп сезон старты — Берлинда үткән 2009 йылғы Еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты. Был беренселектә ул 100 һәм 200 метр спринтер дистанцияһында йүгерештә, шулай уҡ 4×100 метрлыҡ эстафетала ҡатнаша. 100 метр йүгерештә сығыш барышында Усэйн квалификация йүгерешендә — 10,20, сирек финалда — 10,03, ярым финалда 9,89 һөҙөмтәләрен ҡуя. 16 августа ул финал йүгерешендә яңы донъя рекорды — 9,58, үҙенең донъя рекордын йөҙҙән 11 секундҡа яҡшырта, һәм был һөҙөмтә 2017 йылдың авгусына саҡлы иң юғары дәрәжәләге һөҙөмтә булып ҡала. Донъя рекорды ҡуйған өсөн уға 100 000 АҠШ доллары кимәлендәге бонус өҫтәлә. Йүгереү барышында ул дистанцияның тәүге 60 метрын 6,31 с үтә, был Мориса Гриндың донъя рекордынан — 6,39 етеҙерәк. 2 көн үткәс Болт 200 метр дистанцияла квалификацияла йүгерештә, сирек финалда һәм ярым финалда еңә. 20 августа финалда 200 метрҙа йүгереүҙә донъя рекордында 19,19 һөҙөмтәһе менән еңә. Был еңеү өсөн ул 160 000 доллар, шуның эсенән еңеү өсөн 60 000 һәм TDK компанияһынан донъя рекорды өсөн бонус сифатында 100 000 доллар. 22 августа ул 4×100 метр эстафетаһында ҡатнашып, үҙенең партнёрҙары менән был чемпионаттың алтын миҙалын ота. Был эстафетаның финал йүгерешендә Болт өсөнсө этапта йүгерә. Донъя чемпионатынан һуң Усэйн 2009 йылғы Алтын лигаһының йомғаҡлау этабында: 28 августа Цюрихта Донъя класында 100 метрҙы — 9,81. 4 сентябрҙә Ван-Дамм Мемориалында 200 метрҙа еңә — 19,57. Уның сезонда һуңғы йүгереүе 2009 йылғы Бөтә донъя еңел атлетика финалында 200 метр дистанцияла яңы рекорд — 19,68 ҡуя. 2009 йылда ул сығыш яһаған һәр бөтә ярыштарҙа ла еңә. IAAF фаразы буйынса йылдың иң яҡшы еңел атлеты тип таныла.
2010 йылда, ҙур халыҡ-ара чемпионаттары булмаған осорҙа, Болт лигаһы сығышына иғтибарын туплаған. 1 майҙа Кингстондағы Jamaica International Invitational ярыштарында 200 метр дистанцияла — 19,56 һөҙөмтә күрһәтә, һәм был һөҙөмә 2014 йылда ла ҡуйылмаған. 23 майҙа Shanghai Golden Grand Prix ярыштарында 200 метр дистанцияла һөҙөмтә — 19,76. 27 майҙа ул Golden Spike Ostrava ярыштарында ҡатнашыуының маҡсаты — 300 метрҙа Майкл Джонсон ҡуйған юғары донъя ҡаҙанышын ҡуйыу. Ойоштороусылар донъя рекорды өсөн 30 000 доллар бонус вәғәҙә итеүе өҫтәмә мотивация булған. Әммә Усэйн рекорд ҡуя алмай — дистанцияны 30,97 үткән, ә юғары донъя ҡаҙанышы — 30,85. Был уңышһыҙлыҡ еүеш ямғырлы һауа торошо менән дә бәйле булғана. 16 июлдә ул, үҙенең ватандашы Асафу Пауэлланы 9,91 һөҙөмтәһе менән икенсе урынға ҡалдырып, 100 метрҙа — 9,84 һөҙөмтәһе менән Meeting Areva Гәүһәр лигаһының сираттағы этабында еңә. 2010 йылдың 6 авгусында Стокгольмда DN Galan Гәүһәр лигаһы этабында Болт һуңғы ике йылда тәүге уңышһыҙлыҡҡа осрай. 100 метр дистанцияла ул 9,97 һөҙөмтәһе менән икенсе урын яулай һәм Тайсону Гэйҙан (уның — 9,84) еңелә. Бынан алда Усэйн Болт 2008 йылдың 22 июлендә шул уҡ стадионда Асафа Пауэллуҙан еңелә.
2011 йылғы спорт сезонын Римдә Гәүһәр лига этабында Samsung DL Golden Gala ярыштарында ҡатнашыуҙан башлай. Ул, йөҙҙән ике секундҡа артта ҡалдырып, ватандашы Асафу Пауэлланы 100 метрлыҡта 9,91 һөҙөмтәһе менән еңә. 31 майҙа Остравалағы 50-се ярышында «Golden Spike Ostrava (Золотая шиповка)» 9,91 ваҡыт менән еңә.
Тэгуҙа үткән 2011 йылғы еңел атлетика буйынса донъя чемпионаты сезондың төп ваҡиғаһы була. Унан алдағы донъя чемпионаты кеүек Усэйн Болт 100 һәм 200 метр дистанцияларҙа, шулай уҡ 4x100 метр эстафетаһында ҡатнаша. 100 метрға йүгереү барышында ул алдан уҙған йүгерештә һәм ярым финалда еңә. Финал йүгерештә ул фальстартта ғәйепләнә һәм дисквалифициялана. Һөҙөмтәлә уның ватандашы Йохан Блейк, 9,92 ваҡыт күрһәтеп, донъя чемпионы булған. 100 метрлыҡта уңышһыҙ сығыш яһағандан һуң, Болт 200 метр дистанцияла сығыш яһай башлай. Финал йүгерешендә ул донъялағы иң яҡшы сезон һөҙөмтәһе менән еңә — 19,40. Чемпионат тамамланған көндә ул 4 x 100 метр эстафетаһында ҡатнаша. Неста Картер, Майкл Фрэйтер, Йохан Блейк һәм Усэйн Болт яңы донъя рекрды ҡуя — 37,04. Донъя чемпионатынан һуң Цюрихта Донъя класын ойоштороусылар Усэйн Болтҡа үҙҙәренең 100 метр дистанцияға үткән ярыштарындаҡатнашырға тәҡдим итә. Бонус сифатында уға 200 000 евро бирәбеҙ тиһәләр ҙә, спортсы баш тарта. Уның урынына ул Загребта Hanžeković Memorial (Ханцекович мемориалында) ҡатнаша. 100 метрға йүгерештә — 9,85. 16 сентябрҙә ул Ван-Дамм Мемриалында ота — 9,76. Йыл йомғаҡтары буйынса IAAF фаразы буйынса Усэйн Болт, Салли Пирсон менән донъяның иң яҡшы еңел атлеты тип таныла.
2012 йылғы Олимпия уйындары
2012 йылғы спорт сезонында Усэйн Болт урындағы IAAF World Challenge — Jamaica International Invitational ярыштар этабында ҡатнашыуҙан башлай. Был ярыштарҙа 100 метрҙы 9,82 һөҙөмтәһе менән еңгән.
Июнь аҙағында Ямайканың олимпиадаға һайлау чемпионатында ул 100 һәм 200 метр дистанцияларҙа еңелә. 100 метрлыҡ дистанцияла Йохан Блэйк яңы шәхси рекорд менән еңә, ә Болт 2-се һөҙөмтә менән — 9,86 финишҡа килә. 200 метрға йүгереүҙә Блэйк 19,80 алға сыға, ә Болт унан йөҙҙән 3 секундҡа артта ҡала 2007 йылдан башлап был Болттың 200 метрлыҡ дистанцияла тәүге еңелеүе ине.
26 июлдә Лондонда 2012 йылғы Олимпия уйындарын асыу тантанаһында Усэйн Ямайка йыйылма командаһының байраҡсыһы буласағы тураһында билдәле була. 4 августа ул, 100 метрҙа алдан йүгерештә еңеп, Олимпиадала үҙенең сығышын башлай. Икенсе көнгә ул ярымфиналда еңә — 9,87. Өс сәғәт үтеүгә ул, финал йүгерешендә яңы — 9,63 һөҙөмтә яулап, дүрт тапҡыр олимпия чемпионы була. Карл Льюистан һуң ул икенсе булып, 100 метрға йүгереүҙә олимпия чемпионы титулын яҡлап ҡала ала. 9 августа ул Олимпия уйындарында икенсе алтын яулай. 200 метрға финал йүгерешендә 19,32, ә 2-се һәм 3-сө урындарҙы яулаусы уның ватандаштары Йохан Блэйк һәм Уоррен Уир 19,44 һәм 19,84 һөҙөмтә күрһәтә. Шулай уҡ ул ике Олимпиадала 200 метрлыҡ дистанцияны бер рәттән еңә. Еңеү яулағандан һуң, киң мәғлүмәт сараларына биргән пресс-конференцияһында ул үҙен «тере легенда» тип атауҙарын талап итә, әгәр ҙә риза булмаһалар, интервьюнан баш тартыу менән янай. Спортсының был белдереүенән һуң, президенты Жак Рогге Усэйн Болт «легенда» статусына барып етмәгән ти. Шулай уҡ ул Болт «икона», ә уның тураһында, карьераһы аҙағына еткәс, өҙөп кенә әйтергә булыр, тип өҫтәп ҡуя. Олимпиаданың һуңғы көнөндә ул команда буйынса үҙенең партнёрҙары (Неста Картер, Майкл Фрэйтер, Йохан Блэйк) менән 4×100 метр эстафетаһында чемпион була. Улар, 2011 йылғы үҙ рекордынан уҙҙырып, яңы донъя рекордын — 36,84 ҡуя. Эстафета финишынан һуң тура эфирҙа Болттың, эстафета таяғын сувенир сифатында үҙенә алған һәм кире бирергә теләмәгән судья менән бәхәсе күрһәтелә, әммә һуңғараҡ Болтҡа таяҡты бүләк итәләр.
2013—2015
2013 йылда Усэйндың Camperdown classic тигән тәүге чемпионаты 9 февралдә Кингстонда үтә. Ул 400 метрға йүгерештә, 46,74 ваҡыт күрһәтеп, еңеү яулай. 8 майҙа Джорджтаундағы (Кайман утрауҙары) ярыштарҙа ул 100 метрлыҡ йүгерештә, йөҙҙән 1 секундҡа үҙенең ватандашы Кемар Бейли-Коулды артта ҡалдырып, алға сыға. 6 июндә Гәүһәр лига (Golden Gala) этабында Болт (9,95), американлы Джастин Гэтлинға (9,94) юл биреп, еңелә. Бер аҙнанан, Ослолағы ExxonMobil Bislett Games ярыштарында еңә — 19,79. Артабан Ямайка чемпионаты һөҙөмтәләре буйынса Мәскәү донъя чемпионатына ил йыйылма командаһын төҙөйҙәр. 21 июндә Болт милли беренселектә 100 метрлыҡ дистанцияла еңә — 9,94. 6 июлдә ул Гәүһәр лиганың — Meeting Areva сираттағы этабы еңеүсеһе, 200 метр араны — 19,73.
11 августа ҡойма ямғыр аҫтында, 100 метрҙа донъя чемпионы — 9,77, Тайсон Гэй алдараҡ — 9,75. 17 августа 200 метр дистанцила донъя чемпионы — 19,66, 2013 йыл сезонында ул донъяла иң яҡшыһы була. Донъя чемпионатының һуңғы көнөндә 4×100 метр эстафета финалында ул һуңғы этапта йүгерә. Ямайка командаһы донъяла иң яҡшы сезон һөҙөмтәһенә эйә була, ә Болта донъя чемпионатының һигеҙенсе алтын миҙалына лайыҡ була.
2014 йылда Усэйн Болт үҙенең төп бурысы итеп 200 метр дистанцияла яңы рекорд ҡуйыуҙы үҙенең төп бурысы итеп һанай. Әммә, мартта һул аяғының тубыҡ аҫты тарамышы имгәнә. Уға операция эшләйҙәр, унан һуң 9 аҙна дауамында аҡрынлап аяҡҡа баҫа. 2014 йылда Глазгола уҙған Берҙәмлек Уйындарындағы сығышы Болт өсөн сезондың беренсе старты булып тора, был ярыштарҙа ул бер ҙә ҡатнашмаған булған. 2 августа Ямайка йыйылма командаһы составында 4×100 метр эстафетаһында яңы рекорд ҡуя — 37,58, еңәләр.
Болт 2016 йылға саҡлы сығыш яһаясағы тураһында һәм Рио-де-Жанейролағы йәйге Олимпия уйындарынан һуң үҙ карьераһына нөктә ҡуясағын бер нисә тапҡыр белдерә, ләкин Глазгола үткән 2014 йылғы Берҙәмлек Уйындарында ул Лондонда уҙғарыласаҡ еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында ла ҡатнашырға иҫәп тотҡанын белдерә.
2015 йылдың 28 февралендә Кингстонда йыл һайын ойошторолған Gibson Relays ярыштарында ҡатнаша. Ул Racers Lions Track Club командаһында 4×100 метрлыҡ эстафета составында, Марио Форсайт, Майкл Фрэйтер һәм Уоррен Уир менән, ҡатнаша. Кингстондың Технологик Университеты командаһынан биш метрҙа эстафета таяғын һуңлатыбыраҡ тапшыралар. Усэйн Болт артта ҡалыуын шәбәйтә алмай һәм һөҙөмтәлә команда 2-се урынға төшә — 38,29, ә еңеүселәрҙең ваҡыты — 38,23. 19 апрелдә Рио-де-Жанейролағы ярыштарҙа Болт сезонда тәүге тапҡыр 100 метрлыҡ дистанцияла еңә — 10,12. 26 майҙа Усэйн Golden Spike Ostrava ярыштарында 200 метрлыҡ дистанцияла 20,13 ваҡыт күрһәтә. 13 июндә Гәүһәр лига (Adidas Grand Prix) этабында 200 метрлыҡ дистанцияла еңә — 20,29. Ҡаршы иҫкән ел тәьҫирен (2,8) күҙ уңында тотоп һөҙөмтә күрһәтелгән 2,8 м/с.
2015 йылдың 24 июлендә Гәүһәр лиганың (London Grand Prix) сираттағы этабында еңә. Ул 100 метрлыҡ дистанцияла 9,87 ваҡытын ҡуя.
2016—2017
2017 йылдың 25 ғинуарында Халыҡ-ара Олимпия комитеты Ямайка йыйылма командаһын, шул иҫәптән Болт та, 2008 йылда Пекинда үткән Олимпия уйындарында 4х100 метрлыҡ ир-егеттәр эстафетаһында еңеп яулаған алтын миҙалды тартып алған, сөнки Неста Картерҙан ҡабаттан алынған үрнәктә тыйылған метилгексанамин препаратын тапҡандар.
2017 йылдың 2 февралендә Усэйн Болт 2017 йылғы Еңел атлетика буйынса донъя чемпионатынан һуң спорт карьераһын тамамларға ҡарар иткәнен әйтә. 2017 йылдың 5 авгусында 2017 йылғы Лондонда үткән Еңел атлетика буйынса 16-сы чемпионатында 100 метрлыҡ йүгереүҙә 9,95 һөҙөмтәһе менән өсөнсө урын ала. 2017 йылдың 12 авгусында 2017 йылғы Еңел атлетика буйынса донъя чемпионатында 4×100 метрлыҡ эстафетаһының һуңғы этабында Болт имгәнә. Усэйндың команда буйынса иптәше Йохан Блэйк йүгереш алдынан спортсылар бүлмәһендә оҙаҡ көтөп ултырыу имгәнеүҙең сәбәбе булып торалыр тигән. Ике көндән Усэйн Болт профессиональ спорт карьераһын тулыһынса тамамлауы тураһында иғлан итә.
Белгестәр фекере
Болт 2008 йылғы Олимпия уйындарында уңышлы сығыш яһағандан һуң белгестәр уны тикшерә башлай. Америка тренеры һәм спринт белгесе Лорен Сигроува фекере буйынса Усэйн Болт феноменында әһәмиәтле ролде кеше геномы уйнай. Болттың тыуған иле Көнбайыш Африканан килтерелгән, йола булараҡ, спринтта көслө булған ҡара тәнлеләрҙе ҡоллоҡҡа һатыу үҙәктәренең береһе булған. Шулай уҡ Болт мускулдарының яҡынса өстән бер өлөшө супер етеҙ мвскул күҙәнәктәренән тора тип раҫлай. Теоретик астрофизика өлкәһе америка ғалимы Этан Зигель Усэйн «киләсәккә физиологик һикереү» яһаны тип билдәләй. Уның фекеренсә, спортсы күрһәткән һөҙөмтәләр бары тик 30 йылдан һуң ғына күрһәтелергә тейеш булған. Уның математик тикшереүҙәренә ярашлы, 1968 йылдан башлап, 100 метрлыҡ дистанцияла донъя рекордын 10 йыл эсендә 0,05 секундҡа яҡшыртҡан. Болт рекордын бары тик 1 йыл 3 ай эсендә 0,14 секундҡа яҡшыртҡан. Этан Зигель донъя рекордтары хронологияһы диаграммаһын төҙөй һәм донъя рекорды — 9,58 — 2039 йылда ғына булырға тейеш булған ти. Далластағы Көньяҡ методистик университетының әйҙәүсе физиологы һәм спринтер йүгереү өлкәһендәге белгес Питер Вейэнд былай тигән: «Усэйн Болт —, ул биология закондарына ҡаршы тора». Вулвергемптон университетының биостатистика профессоры Алан Невилл еңел атлеттың тәбиғәттән оҙон буйы мускулдарынан йылыны тиҙ сығарырға ярҙам итә һәм был уның эшмәкәрлегенең артыуына килтерә.
Стэнфорд университетының биология профессоры Марк Денни уның феноменаль тиҙлегенә аңлатма эҙләү кәрәкмәй ти. «Усэйн Болттың эше уңған, тәбиғәт уны уникаль талант менән бүләкләгән», — тип әйткән ғалим.
Тиҙлек рекорды
2008 йылғы Йәйге Олимпия уйындарындағы Болттың 100 метрға финал йүгерешендә иң юғары тиҙлеген — 12,2 м/с (43,9 км/ч) билдәләнгәндәр һәм аҙымының уртаса оҙонлоғо — 2,6 метр. Болт 41 аҙым яһағанда, башҡа спринтерҙарға, Асафа Пауэллаға һәм Тайсон Гэйға 2—2,5 аҙым күберәк яһарға кәрәк була. 2009 йылдың 16 авгусында Берлинда үткән донъя чемпионаты финалында 100 метр дистанцияла донъя рекорды ҡуйған — 9,58. Икенсе көнгә үк IAAF сайтында рекорд йүгереше буйынса ентекле мәғлүмәт баҫыла. Уларға ярашлы, ямайка спринтеры 60 метрҙан 80 метрға саҡлы дистанцияны 1,61 с үткәне асыҡлана. Был киҫектә иң юғары уртаса тиҙлек теркәлгән — 12,42 м/с (44,72 км/ч). Отчёт мәғлүмәттәренә ярашлы, йүгеректең үҙенең көнәркәштәренән максималь рәүештә алғараҡ атылып сығыуы дистанцияның өсөнсө өлөшөндә була. Юғарыла атап үтелгән Лорен Сигроува фекере буйынса был тиҙлекте арттырыу менән бәйле түгел, ә бындай уңышҡа тиҙлек үҫешенә килтергән сыҙамлылыҡ сәбәпле. Боттарын түбәнерәк күтәреү уның техникаһының үҙенсәлеге булып тора э был энергияны экономиялауға һәм уны алға эффектлы ынтылыуҙа файҙаланырға ярҙам итә. Шулай уҡ отметить, ошо параметрға ярашлы старттағы реакция ваҡыты аша ул ҡайһы бер еңел атлеттарҙан, атап әйткәндә, рекорд йүгерешенең көмөш һәм бронза призёрҙарынан еңелә.
Карьераһы дауамында 45 тапҡыр рәсми ярыштарҙа 100 метрлыҡ дистанцияны 10 секундтан шәберәк һәм 31 тапҡыр 200 метр дистанцияны 20 секундтан шәберәк йүгереп үткән.
Шәхси тормошо
Әлеге ваҡытта Кингстонда (Ямайка) йәшәй. Вест-Һиндостан Университетының еңел атлетика стадионында күнекмәләр яһай. 2011 йылдың аҙағынан словак модельеры Лубица Куцерова менән осраша. 2012 йылдың майында, ике яҡлы килешеп, улар айырыла. Лондон Олимпиадаһы алдынан Дартфорд ҡалаһында йәшәүсе британия спортсменкаһы Меган Эдвардс менән таныша. Ҡыҙ Ямайка олимпия йыйылма командаһының спорт формаһын презентациялауҙа эшләй. 2012 йылдың аҙағында улар айырылыша.
Усэйн Болт донъяла иң юғары эш хаҡы алыусы спортсыларҙың береһе. Forbes журналы мәғлүмәттәре буйынса 2012 йылда ул 63-сө урын ала һәм 20,3 миллион АҠШ долларына эйә була, шуларҙан 20 миллионы рекламаи һәм спонсорс контракттары. 2013 йылда 24,2 миллион доллар менән рейтингтың 40-сы юлында торған, шуларҙың 200 меңе приз аҡсалары. 2014 йыл рейтингында, 23,2 миллион доллар алып, 45-се урында торҙо. Шулай уҡ рейтингтың тәге йөҙөнә ингән берҙән-бер еңел атлет булып тора.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Спортсы 2003 йылда асылып, 2013 йылда 2016 йылғы Олимпия уйындарына тиклем яңынан оҙайтылған Puma компанияһы менән контракт төҙөй. Был контрактҡа ярашлы фирманың спорт формаһында, шиповканы ла ҡыҫтырып, сығыш яһай. Спортсы компания тураһында былай ти: «Puma компанияһы баштан башлап минең менән булды. Улар йәш кенә сағымдан минең һәләтемде таныны һәм күп йылдар дауамында, бигерәк тә тәүге йылдарҙа, мин йыш имгәнгән саҡтарҙа, ярҙам итте. Уларҙың эше һәм приверженность Ямайкаға ысын күңелдән тартылғанлығы минең сөн мөһим. Мин һәр ваҡыт Puma ғаиләһенең бер өлөшө булғаныма бәхетлемен. Мин улар исеменән сығыш яһауым менән ғорурланам һәм яҡын арала улар менән эшемде дауам итеүемә шатмын».
2009 йылдың ноябрендә ул элекке еңел атлет Колин Джексон һәм Puma компанияһы етәкселәренең береһе Йохен Цайц менән Кенияға бара. Унда барғанда, Болт браконьерҙар уның ата-инәһен үлтергән өс айлыҡ гепардты патронажға ала һәм «Йәшен» тигән ҡушамат бирә. Спортсы заплатил за гепард өсөн 13 700 АҠШ доллары түләй, шулай уҡ уны Найроби йәнлектәр приютында тотҡан өсөн йылына 3 мең түләй.
«Манчестер Юнайтед» футбол клубы көйәрмәне булып тора. 2011 йылдың июнендә Болт еңел атлет карьераһын тамамлағандан һуң «Манчестер Юнайтед» командаһында уйнарға теләге булғанын әйтә. Ул етеҙ, һәм, уның фекеренсә, ул шәп уйынсы була алыр ине.
Бурлюк Давид Давидович
Давид Давидович Бурлюк (21 июля, Семиротовка утары, Лебединский өйәҙе, Харьков губернаһы, Рәсәй империяһы (хәҙерге Сумы өлкәһе, Украина) —, Хэмптон-Бейз ҡалаһы, Лонг-Айленд утрауы, Нью-йорк штаты, АҠШ) — рус шағиры һәм рәссамы, сығышы менән украин, рус футуризмына нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Владимир менән Николай Бурлюктарҙың ағаһы.
Биографияһы
1882 йылдың 9 (21) июлендә агроном Давид Давидович Бурлюк ғаиләһендә тыуа. Өс ағаһы һәм ике апаһы бар — Владимир, Николай, Людмила, Марианна һәм Надежда. Владимир һәм Людмила рәссам, Николай — шағир. Улар шулай уҡ футуристар хәрәкәтендә ҡатнаша.
Украинаның Сумы ҡалаһындағы Александровский гимназияһында уҡый. Бала саҡта бер күҙе һуҡырайып, артабан ул быяла күҙ менән йөрөй, был уның тормош стиленең бер өлөшөнә әйләнә.
1898—1910 йылдарҙа. Ҡазан һәм Одесса художество училищеларында уҡый.. Матбуғатта беренсе тапҡыр 1899 йылда әҫәрҙәрен яҙып сыға. Һынлы сәнғәтте Германияла, Мюнхен ҡалаһының "Король Академияһы"нда профессор Вилли Датцта һәм словен прфессоры Антон Ашбала, Францияның Парижындағы Кормон нәфис сәнғәтендә уҡый.
Беренсе бөтә донъя һуғышына Бурлюкты һыңар күҙле булғанлыҡтан алмайҙар. Был осорҙа ул Мәскәүҙә йәшәй, гәзиттәргә мәҡәләләр яҙа, картиналар төшөрә.
1915 йылдың яҙында ул Өфө губернаһына (Һамар-Златоуст тимер юлының Иглин станцияһына) килә, бында уның ҡатыны поместьеһы урынлашҡан була. Давид Бурлюктың әсәһе, Людмила Иосифовна Михневич, ошо ваҡытта Өфөнән 112 км-ҙа торған Бүздәктә йәшәгән була. Ике йыл буйына Башҡортостанда йәшәгән осорҙа Д. Д. бурлюк яҡынса ике йөҙ картина яҙа һәм уларҙың XX быуат башындағы рус сәнғәтенең иң сағыу һәм иң мөһим өлөшөн тәшкил иткән 37 коллекцияһын бМ. В. Нестеров исемендәге Башҡорт художество музейына тәҡдим итә. Давид Бурлюк әҫәрҙәренең Рәсәйҙәге иң тулы һәм сифатлы йыйылмаһы был музейҙа һаҡлана. Ул Бүздәктән һәм Иглиндән Өфөгә йыш килә, Өфө сәнғәт түңәрәгенә йөрөй, йәш башҡорт рәссамдарын үҙе янына берләштерә. Бында рәссам Александр Тюлькин менән дуҫлаша, уның менән бергә йыш ҡына этюдтар яҙырға сыға.
Мәскәүҙәге 1918 йылғы сыуалыштар ваҡытында Бурлюк һәләк булыуҙан саҡ ҡотола һәм йәнә Өфөгә китә. 1918—1920 йылдарҙв В. Каменский һәм В. Маяковский менән Урал, Себер, Алыҫ Көнсығыш буйлап гастролдәрҙә йөрөй. 1919 йылдың июнь айында Владивостокҡа барып етә, ғаиләһе менән төпләнгән Бусса сопкаһы битләүендәге Эшсе биҫтәһендә (Шилкинский урамы) төпләнә.
1920 йылда Японияға эмиграцияға сыға, унда ике йыл йәшәү дәүүерендә, көнсығыш һынлы сәнғәтен һәм мәҙәниәтен өйрәнеү менән шөғөлләнә. Бында яҙылған 300 картиналары япон мотивтары буйынса төшөрөлгән, уларҙы һатыуҙан йыйылған аҡсаға Бурлюк 1922 йылда АҠШ-ҡа йәшәргә китә.
Нью-йорк ҡалаһында советтарҙы яҡлаусы төркөмдәр менән әүҙем аралаша һәм Октябрь революцияһының 10 йыллығына ҡарата футуристик формала поэма яҙа һәм уны «Русский голос» гәзитендә баҫтырып сығара. Был гәзиттә ул ҡатыны Мария Никифоровна менән бергә хеҙмәттәшлек итә. Үҙ йыйынтыҡтары баҫылған брошюраларҙы дуҫтары менән, күбеһенсә ҡатыны Мария аша, СССР-ға ебәреп тарата. 1930 йылдан алып Д. Д. Бурлюк бер нисә тиҫтә йылдар буйына үҙенең"Rhyme and Color" («Цвет и рифма») журналын инглиз, урыҫ теледәрендә 4 биттән алып 100 биткә тиклем күләмле итеп нәшер итә.
1956 һәм 1965 йылдарҙа СССР-ға килә. Үҙ әҫәрҙәрен күп тапҡыр СССР-ҙа баҫмаға тәҡдим итеүгә ҡарамаҫтан, уларҙың бер юлын да баҫтыра алмай.
Ҡатыны — Еленевская Мария Никифоровна (1894—1967) — мемуарҙар яҙыусы, нәшерсе. 1949 йылда улар ирле-ҡатынлы Францияның көньяғы һәм Италия буйлап Ван Гогтың эҙҙәре буйынса сәйәхәт итә, Бурлюктың Прагала йәшәгән һеңлеһе менән күрешәләр. Рәссам Д. Д. Бурлюктың бик матур картиналары Брисбенда ҡуйылған.