cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Шри Ауробиндо
Йогаға мөрәжәғәт итеү һәм яңы тәжрибә
1907 йылда Ауробиндоның ҡустыһы Бариндранатх Гхош уны Вишну Бхаскар Леле исемле йог менән таныштыра. Бер нисә йыл дауамында Ауробиндо йога менән шөғөлләнә. Леле менән тәүге осрашыу, тейешле нәсихәттәр алыу һәм артабанғы өс көнлөк яңғыҙлыҡ (башҡа кешеләр менән аралашмау) уның тәүге әһәмиәтле рухи тәжрибәһенә — нирванаға — булышлыҡ итә. Нирвана — тулыһынса бер ниндәй уйһыҙ йәки баш эшенән, фекерләүҙән азат тынлыҡ. Икенсе ҡулға алыныу осоронда Калькутталағы Алипор үҙәк төрмәһендә ултырған саҡта (1908—1909) Шри Ауробиндо тормошоноң яңы этабына башланғыс рухи ялҡынланыу/ духовное озарение кисерә. Төрмәлә Ауробиндо бер нисә мистик күренешкә шаһит була. Үҙенең хаттарында ул төрмәлә суд көткән саҡта, ике аҙна дауамында уға Свами Вивекананданың рухы килгәнен һәм юғары аң кимәле тураһында һөйләгәне йаҡыл тураһында яҙа. Шри Ауробиндо һөйләүенсә, ул төрмәлә бөтәһен дә — тотҡондарҙы, төрмәселәрҙе, полицейскийҙарҙы, төрмә рәшәткәләрен, ағастарҙы, судьяларҙы, адвокаттарҙы — берҙәм илаһилыҡтың, Кришна, Васудева, Нараяндың төрлө формалары булараҡ күргән. 1910 йылда Ауробиндо әүҙем сәйәси һәм ижтимағи тормоштан ваз кисә һәм үҙ көсөн рухи эшкә йүнәлтә. Әлеге эшмәкәрлеге "юғары аң пландары, Аҡылдың иң юғары кимәле (Supermind, Сверхразум) йүнәлешенә алып килә . Шри Ауробиндо билдәләүенсә, Supermind атамаһы һуңыраҡ барлыҡҡа килгән һәм уны Шри Ауробиндо үҙе уйлап тапҡан Ул һиндостандың көньяғындағы Пондишерри француз колонияһына күсеп килә һәм бында йога менә ныҡлап шөғөлләнә башлай.
Ведантаға өлөшө
Йыһанды аңлатыуҙа дуализм проблемаһын хәл итеү
Берҙәмлек һәм күп төрлөлөк проблемаһын хәл итеү
Эволюцияны яңыса аңлау
Интеграль йоганың төп положениелары
Шри Ауробиндоның рухи тәжрибәһе уның күп яҡлы интеграль йога системаһында синтезлана, уның маҡсаты — кешелек аңын азат итеү генә түгел, ә шулай уҡ кешенең тәбиғәтен ныҡлап үҙгәртеү.
Шри Ауробиндо йога впрактикаһын 1904 йылда башлай. Рухи тәжрибәнең төп элементтарын туплап, ул ике полюсты — рухты һәм материяны — берләштергән һәм гармониялаштырған интеграль юл эҙләүҙе дауам итә.Традицион йогалар системаларҙың күпселеге Рухи йәйәйеште тормошҡа ашырыу юлын матди физик тормоштан китеү аша тәҡдим итәләр. Интеграция йогаһына ярашлы, кешенең матди донъяла йәшәүе аңһыҙлыҡта һәм наҙанлыҡта йәшәү булып тора, ләкин уның ҡараңғылығында һәм белемһеҙлегендә лә Илаһилыҡтың булыуы бар. Барлыҡҡа килтерелгән матди донъя — ул хата түгел, уны күккә йә нирванға ынтылған күңел менән кире ҡағырға кәрәк, ләкин иң мөһиме — эволюция кимәле, ул рухтың артабанғы үҫешенә булышлыҡ итә.
Кеше аңын тәбиғәт эволюцияһы үҫеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килеүе мөмкин булған аңдың иң юғары кимәле итеп ҡабул итеү дөйөм ҡабул ителгән. Интеграль йогаға ярашлы, аҡыл — ул аң үҫешенең һуңғы нөктәһе түгел. Кешелек кимәленән юғарыраҡ һәм түбәнерәк аңдың пландары бар — супраменталь и субменталь пландар. Әммә кеше аҡылының улар менән бәйләнеше юҡ һәм ул мөмкин булған аң диапазондарын үҙ эсенә ала алмай, ә кешенең ишетеү һәләте — бөтә тауыш йышлығы. Кешенең артабанғы эволюцияһы бөтә кимәлдәрҙә һәм йәшәү пландарында аңлы йән эйәһе булыуҙан ғибәрәт. Был эволюцияны тормошҡа ашырыу Шри Ауробиндоның йогаһының төп маҡсаты булып тора.
Интеграль йога һәр кешелек аңының индивидуаллеген һыҙыҡ өҫтөнә ала һәм йогик тәжрибәне тормошҡа ашырыу өсөн ниндәй ҙә булһа билдәле ҡағиҙәләр йыйылмаһын сикләмәй, тик төп йүнәлештәрҙе генә бирә һәм юлдың төп ауырлыҡтарын аңлата. Шри Ауробиндо тәжрибәһенә ярашлы, эш, медитация, мөхәббәт, Илаһилыҡ аңына тоғролоҡ һәм асыҡлыҡ аша йоғонто яһау кеше тәбиғәтен үҙгәртеү өсөн этәргес көс булып тора.
Библиографияһы
1914 йылдан алып Шри Ауробиндо үҙенең эштәрен ай һайын «Арья» фәлсәфәүи күҙәтеүендә баҫтыра башлай (1914—1921). Уның әҙәби мираҫы 37 том тәшкил итә, улар араһында донъяға ҡараш буйынса хеҙмәттәре, уҡыусылар менән хатлашыу, бик күп шиғырҙар, пьесалар һәм ғәйәт ҙур эпик поэма — «Савитри», был уның күп яҡлы рухи тәжрибәһенең кәүҙәленеше булған поэманы ул ғүмеренең һуңғы утыҙ биш йыл дауамында ижад итә.
Шри Ауробиндоның төп фәлсәфәүи хеҙмәттәре:
University Ranking by Academic Performance
University Ranking by Academic Performance (URAP) ― Яҡын Көнсығыш техник университетының Информатика институты эшләгән университеттарҙың глобаль рейтингы, 2010 йылдан алып йыл һайын университеттар һәм колледждарҙың милли һәм глобаль рейтингын баҫтыра. Был рейтингка донъяның 2 000 иң яҡшы уҡыу йорто индерелә. URAP-тың фәнде баһалау үлсәмдәре Web of Science һәм inCites ярҙамында Фәнни мәғлүмәт институтынан алына. URAP-тың глобаль рейтингы өсөн шулай уҡ мәҡәләләре күләме, уларҙан өҙөмтәләр ҡулланыу, дөйөм документация күләме, мәҡәләләрҙең дөйөм ипкаты, өҙөмтәләр алыуҙың дөйөм импакты һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеше кимәле индерелгән тикшеренеүҙәр һөҙөмтәлелеге файҙаланыла. Глобаль рейтингтарға өҫтәмә итеп, URAP шулай уҡ Төркиә университеттарының төбәк рейтингтарын да баҫтыра, уларҙа студенттар һәм уҡытыусылар һаны кеүек өҫтәмә күрһәткестәр ҡуллана. Бында мәғлүмәттәр ÖSYM Үлсәү, һайлап алыу һәм эшкә урынлаштырыу үҙәгенән алына.
2020 йылға ҡарата рейтингта Рәсәй юғары уҡыу йорттарынан иң юғары урынды М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты биләй (209-сы урын).
Методология8ы
URAP мәғлүмәттәрҙе Science Web of һәм InCites, Фәнни мәғлүмәт институтынәң халыҡ-ара библиометрия мәғлүмәттәре базаһынан ала. күп мәҡәләләр баҫтырған 2500 юғары уҡыу йортоноң мәғлүмәттәрен файҙалана. Һәр вуздың дөйөм балы уның бер нисә күрһәткес буйынса эшләүенә нигеҙләнә. Һайланған 2500 уҡыу йорто араһынан 2000-е URAP баҫтырған рейтингка индерелә. Шулай уҡ фәндең 23 өлкәһе буйынса айырым рейтинг төҙөлә.
Индикаторҙары
URAP академик өлгәште баһалау өсөн алты төп күрһәткесте файҙалана. Улар араһында ― мәҡәләләр һаны (21 процентҡа тиклем), уларҙың өҙөмтәһе (21 процентҡа тиклем), фәнни документацияның дөйөм һаны (10 процент), мәҡәләләрҙең дөйөм импакты (18 процент), өҙөмтәләрҙең дөйөм импакты (15 процент) халыҡ-ара хеҙмәттәшлек үҫеше кимәле (15 процент). Эшкәртелмәгән библиометрик мәғлүмәт тигеҙ таралыш тапмай. Был проблеманы хәл итеү өсөн күрһәткестәр медиандары файҙаланыл Delphi системаһы эксперттар төркөмө тарафынан индикаторҙарға әһәмиәт биреү өсөн эшләнә. Барлығы индикаторҙар буйынса бөтәһе 600 мәрәй бүленә.
Фекерҙәр
URAP башҡа төп рейтинг системаларына ҡарағанда күберәк учреждениены үҙ эсенә ала. Был хаҡта 2013 йылда Европа университеттары ассоциацияһының отчетында ла әйтелә.
URAP ҡулланған индикаторҙар сағыштырмаса түгел, ә абсолют әһәмиәткә эйә, был ойошмаларға ҙур өҫтөнлөк бирә. 2013 йылда Европа университеттары ассоциацияһы сығарған отчетта URAP китаптар менән иҫәпләшмәй, гуманитар һәм социаль фәндәр һәм сәнғәт өлкәһендәге тикшеренеүҙәрҙе ҡарамай. Улай ғына ла түгел, URAP библиометрик күрһәткестәр һөҙөмтәһе ҡыры буйынса нормалләштереү булмағанлыҡтан, баҫма мәҙәниәт айырмалыҡтарын иҫәпкә алмай баҫма мәҙәниәте мәҙәниәтендә. Отчетта шулай уҡ, «өҙөмтә һаны шулай уҡ мәҡәләләр һөҙөмтәләре тәбиғи фәндәр, бигерәк тә медицина фәне файҙаһына ауыша», тиелә. Ул шулай уҡ, URAP, белем биреү индикаторҙары булмағанлыҡтан, фәнни-тикшеренеү учреждениеларына нығыраҡ иғтибар итә, тип билдәләй.
Нахимов ордены
Нахимов ордены — Бөйөк Ватан һуғышы осоронда булдырылған совет флот наградаһы.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 3 мартындағы I һәм II дәрәжәләре Ушаков, I һәм II дәрәжәләре Нахимов хәрби ордендары, бер үк ваҡытта Хәрби-Диңгеҙ флоты офицерҙарын бүләкләү өсөн махсус Ушаков ордены тураһындағы Указға ярашлы булдырыла.
Тарихы
Тәҡдим ителгән проект шәхси И. В. Сталиндың тәҡдиме буйынса өҫтәмә рәүештә эре рубиндар менән биҙәлә, шуға күрә әлеге орден СССР ордендары араһында иң ҡиммәтле орден.
Орден менән тәүге бүләкленеүҙәр флот командующийы бойороғо менән башҡарыла. Ошоға бәйле бүләкләү тарихында бик күп әкәмәтле осраҡтар теркәлгән. I дәрәжә Нахимов ордены кавалеры — Ҡара диңгеҙ Флотының яр буйы оборонаһы начальнигы Моргунов П. А. (СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 16 майындағы Указ), әммә 1-се һанлы орден менән Балтия Флотының шхер караптары бригадаһы командиры Фельдман бүләкләнә. II дәрәжә ордены менән Слизский Г. Н. наградлана (1944 йылдың йәйендә), әммә бойороҡҡа ярашлы беренсе орден кавалеры — Төньяҡ флоттың 46-сы штурмлау авиаполкы осоусыһы кесе лейтенант Васин Н. И. (1944 йылдың 5 апреле). Ошо уҡ йылдың 16 майында Васин һәләк була һәм орденды алып өлгөрмәй.
Тәүге кавалерҙар араһында Ҡара диңгеҙ флоты командующийы Октябрьский Ф. С., Төньяҡ флоты командующийы Головко А. Г., В. А. Андреев, И. Д. Елисеев, Н. В. Исаченков. С. Г. Кучеров, Н, В. Малышев. А. Г.. Орлов, И. В. Рогов, А. С. Фролов (СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 5 ноябрендәге Указы) һәм башҡалар.
I дәрәжә Нахимов ордены менән ХДФ частары һәм берләшмәләре лә бүләкләнә.
Бөтәһе I дәрәжә Нахимов ордены менән 82 кеше бүләкләнә, I Iдәрәжә ордены менән — 469 бүләкләү.
Орден статуты
Нахимов ордены менән диңгеҙ операцияларын әҙерләүҙә, үткәреүҙә һәм тәьмин итеүҙә ҙур ҡаҙаныштары өсөн Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә.
Нахимов ордены менән бүләкләү СССР Юғары Советы Президиумы Указына ярашлы башҡарыла. Нахимов ордены ике дәрәжәнән тора: I һәм II дәрәжә. юғары дәрәжәһе — I дәрәжә.
I дәрәжә Нахимов ордены менән Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә:
II дәрәжә Нахимов ордены менән Хәрби-Диңгеҙ Флоты офицерҙары бүләкләнә:
I һәм II дәрәжә Нахимов ордены күкрәктең уң яғында йөрөтөлә һәм тейешле дәрәжәле Кутузов орденынан һуң урынлаштырыла.
Ордендың үҙенсәлектәре
Нахимов ордены — СССР ордендары араһында иң һирәге. Шәхси коллекцияларҙа айырым экземплярҙары бар. Музей фондтарында байтаҡ орден һаҡлана йәки сит илдәрҙә (башлыса Көнбайыш Европа һәм АҠШ коллекционерҙарында).
Беренсе дәрәжә Нахимов ордены ҡатмарлы конструкциялы һәм бер нисә өлөштән тора. Беренсе өлөшө — биш осло штрал йондоҙ, алтындан эшләнгән. Икенсе өлөшө — биш осло нурлы көмөш йондоҙ, нурҙары якорь формаһында эшләнгән. Алтын йондоҙҙоң штралдары көмөш нурҙар араһында урынлашҡан. Өсөнсө өлөшө — урталағы түңәрәк медальон, ул көмөш йондоҙға һалынған. Медальон алтындан эшәләнгән һәм эмаль менән ҡапланған. Дүртенсе өлөшө нахимовтың профиле, ул үҙәк эмаль медальонға һалынған. Көмөш йондоҙҙоң нурҙарындағы биш рубин шулай уҡ ордендың айырым компоненттары булып тора.
Ордендың реверсында көмөш йондоҙға көмөш һырлы штифт беркетелгән. Штифтың төбөндә ҙур булмаған алты ҡырлы гайка бар, ул үҙ-ара алтын һәм көмөш йондоҙҙарҙы беркетә. Эске штрал алтын йондоҙоң реверсында тишек бар. Тишек тотош асыҡ түгел, уның циферблат буйлап 12, 4, 8 сәғәткә урынлашҡан. Таяҡсылар реверстың үҙәгендә тоташалар, штифт тирәһендә. орденды кейемгә беркетеү өсөн ҡәҙимге баҫтырылып ҡуйыла торған гайка ҡулланыла. Диаметры — 33 мм.
МОНЕТНЫЙ ДВОР келәймәһе бур юлда штампланған хәрефтәр менән эшләнгән һәм штрал алтын йондоҙҙа өҫкө өлөшөндә (циферблат буйынса 12 сәғәттә) урынлашҡан. Ордендың номеры ҡулдан штихель менән эшләнгән һәм горизонталь рәүештә алтын йондоҙҙоң аҫҡы нуры сиктәрендә урынлашҡан (циферблат буйынса сәғәт 6-ла).
Ордендың билдәле минималь номеры — 4, максималь — 106.
Икенсе дәрәжә Нахимов ордены тотош көмөштән эшләнгән. Йондоҙ нурҙарында рубин урынына ҡайнар эмаль ҡулланылған. Орден ике өлөштән тора. Беренсе өлөшө — ун осло көмөш йондоҙ, икенсе өлөшө — Нахимов профиле менән түңәрәк үҙәк медальон, ул ун осло йондоҙға иретелеп йәбештерлә. Реверсы шыма, бер аҙ эскә батынҡы. Реверстың уртаһында көмөш һырлы штифт иретелеп йәбештерелгән. реверста сигәләре юҡ. МОНЕТНЫЙ ДВОР келәймәһе штамплау ысулы менән эшләнгән һәм һырлы штифт аҫтында ике юллыҡ итеп урынлашҡан. Номеры ҡулдан штихель менән эшләнгән, келәймә аҫтында горизонтал рәүештә, йондоҙҙоң аҫҡы нуры тирәһендә урынлашҡан (циферблат буйынса сәғәт 6 -ла). Икенсе дәрәжә Нахимов орденының ике төрө келәймә менән айырыла.
Рәсәй Федерацияһы ордены
Башҡа ҡайһы бер ордендар менән бер рәттән Нахимов ордены Рәсәй Федерацияһы наградалар системаһында һаҡлап ҡалдырылған (Рәсәй Федерацияһының Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 20 мартындағы 2557-I-се һанлы Ҡарары), әммә шул 2010 йылға тиклем ордендың статуты һәм рәсми тасуирламаһы булмай. 2018 йылдың ноябренә ҡарата был орден менән 3 кеше бүләкләнгән
Оканья Диего де
Оканья Диего де (Diego de Ocaña) (ноябрь 1565, Оканья, Испания — 17 ноябрь 1608, Мехико, Мексика) — испан рәссамы, тарихсы, сәйәхәтсе һәм тикшеренеүсе. Дева Мария Гваделупская монастырының Изге Херонимо Ордены монахы. Көньяҡ Америка илдәренең индеецтары һәм портреттарын ҡалдырған Перу буйынса беренсе сәйәхәтсе була.
Ғаиләһе
Оканья Диего де Хуан де Уэрта (Juan de Huerta) һәм Мария де Сальседоның (María de Salcedо) улы була.
Кариб бассейны
Пуэрто-Рикола (24 мартта килә), Картахенда, Портобельола була. Панамаға 1 майҙа килә, унда 3 августҡа тиклем була. Үҙҙәре менән уларҙың китаптары була, уларҙың береһе — монах Габриэль де Талавера яҙған Historia de la Sagrada Imagen de Guadalupe. Панаманан диңгеҙ буйлап Пайтаға тиклем бара, был ҡалала 11 сентябрҙә Мартин де Посада вафат булып ҡала. Һуңынан ҡоро ер буйлап Кальяо һәм Лимаға барып етә. Унда ҡабаттан диңгеҙ буйлап Чилиға тиклем сәйәхәт итә.
Көньяҡ Америка
1599—1605 йылдарҙа Перуға килә. Халыҡты инжиллыҡҡа өндәй; Дева Мария Гваделупская культын ойоштороп, уның хөрмәтенә иғәнә йыя (был сәйәхәттең төп маҡсаты була); монастырҙарға һәм миссияларға бара. Көньяҡ Американы Пайтанан (Перу) Чилоэ (Чили) утрауына тиклем, Патагония (Аргентина) Парагвайға тиклем, Тукумандан Боливиялағы Альтипланоға тиклем урап үтә. Оҙаҡ ваҡыт Потосиҙа була, унда үҙенең пьесалары менән шундай тәьҫир итә, хатта шаһит, король казначейы дон Луис де Киньонес де Осорио, Потосиҙа ғәҙәттән тыш хәл булды тип раҫлай (был хаҡта, Гваделуп монастыры архивының 49-сы Мөғжизәләр кодексында әйтелә: 1601 йылдың авгусында үлемдән биш индеец ҡотҡарыла), һәм ул Оканьяны урындағы халыҡтың диндарлығына көслө йоғонто яһағаны өсөн маҡтай; һуңынан Чукисакта (1601) ул ҡаланың Кафедраль соборында Дева Марияны төшөрөп ала. Ла-Паста, Арекипала һәм Кускола була. Гуамангтан Лимаға юллана (1604), һуңынан Икала, Варочирила була. Яр буйы тигеҙлегендәге халыҡты һәм Анд тау кешеләрен һүрәтләй. 1605 йылда Лимаға ҡайтып, ҡулъяҙмаһын яҙа.
Мексика
1605 йыл башында Мехикоға сығып китә, шунда 1608 йылдың 17 ноябрендә вафат була.
Әҫәрҙәре
Ҡулъяҙмаһы:
Эштәре сәйәхәттәре тураһындағы хикәйәләр кеүек. Улар үҙе эшләгән карталарҙан, шулай уҡ индеецтарҙың портреттарынан, кейемдәренән, һәм Дева Мария образынан тора. Инкалар тарихы буйынса хроникаларҙың өс авторының береһе (һуңғыларынан тыш: Мартин Муруа де, һәм Гуаман Пома де Айяла). Хикәйәләүенең төп һыҙаты — дин һәм әхлаҡ. Китап йылъяҙма рәүешендә төҙөлгән. Ҡулъяҙма Мадридта 1871 йылдың авгусында Хинеста тигән кеше тарафынан дәфтәр булып төҙөлә. Ҡулъяҙмалары нисек Касерестағы Гваделуп монастырына барып эләгә — билдәһеҙ. Ҡулъяҙмаларҙың фотокүсермәләре Овьедо ҡалаһының университетында һаҡлана.
Ошондай исем аҫтында баҫылып сыға:
Шулай уҡ театр өсөн ҡулъяҙмаһы эсенә ингән пьеса яҙа:
Өс баҫмала бар:
Махим (утрау)
Махим — Һинд океанындағы утрау, элек Бомбейҙың ете утрау архипелагы составына ингән һәм Һиндостан территорияһында  урынлашҡан. Махимды йыш ҡына Мумбаиның йөрәге  тип иҫәпләйҙәр. Махим секуляризм ҡиммәттәрен һәм төрлөлөктө хуплай. Был территорияла  ғибәҙәтхана, сиркәү, мәсетте табырға мөмкин,  улар бер-береһенән бер нисә метрҙа ғына урынлашҡан.
Тарихы
Махим атамаһы боронғо Махикавати һүҙенән килеп сыҡҡан, ул санскрит телендә «мөғжизәле» тигәнде аңлатҡан. Өлкәнең башҡа тарихи исемдәре Махимавати, Майджим һәм Меджамбу атамаларын индерә.
Махим Мумбаины тәшкил иткән ете утрауҙың береһе. Махим, йәки Махикавати, билдәле булыуынса, раджа  Бхимдевтың баш ҡалаһы була, ул XIII быуатта төбәктә хакимлыҡ иткән. Ул Прабхадевила һарай һәм  ғәҙеллек судын, шулай уҡ  беренсе Бабулнатх ҡорамын төҙөткән.
1343 йылда был утрау менән Гуджарат солтанлығы хакимлыҡ иткән. Нәҡ ул идара иткән ваҡытта Махимдың боронғо мәсете төҙөлә.
1543 йылда португалдар Бомбей утрауҙарҙын баҫып ала. 1662 йылда был утрауҙар португал принцессаһы Екатерина Брагансская өсөн бирнә сифатында инглиз короле   Карл Икенсегә тапшырыла. Британлылар Бомбейҙы алғандан һуң, үҙҙәрен португалдарҙан һаҡлау өсөн  бында Махим фортын төҙөй. Бөгөн форт емерелгән хәлдә.
Махим утрауын һәм Бандру тоташтырыусы юл ( боҙоп әйтелгән «Бандер» исеме, фарсы телдәрендә порт тигәнде аңлата), 1845 йылда төҙөлә.
1847 йылда ҙур булмаған шотланд миссионерҙары төркөмө яңы мәктәп, хәҙерге ваҡытта Мумбаила иң абруйлы мәктәптәрҙең береһе — Бомбейҙың шотланд мәктәбен асырға ҡарар итә.
Этҡолаҡ
Этҡолаҡ (Око́пник лека́рственный, Sýmphytum officinále) — ғаиләһенән бер йыллыҡ үлән үҫемлек, бейеклеге 70 см-ға етә ала. Июнь-сентябрҙә сәскә ата, июль-сентябрҙә емеше өлгөрә. Бешеп етмәгән емеше ағыулы, яҡшы бешкәненең ағыуы юҡ.
Иҫке Нәкәрәк
Иҫке Нәкәрәк (Старонакаряково) — Башҡортостандың Мишкә районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 50 кеше. Почта индексы — 452346, ОКАТО коды — 80243860004.
Континент
Континент (continens — күләмле, өҙлөкһөҙ) — ҙур өлөшө океан менән ҡапланмаған, ситтәре океан кимәленән түбән урынлашҡан ер ҡабығының ҙур массивы.
Геологик мәғәнәлә континент материк ситен, шельф һәм тирә-яҡтағы утрауҙарҙы үҙ эсенә ала. Уның формаһы геологик ваҡыт арауығында үҙгәрә. Ерҙәге элекке дәүерҙәге континенттар палеоконтиненттар тип атала.
Терминология
Материк — диңгеҙ һәм океандар менән йыуылыусы ҙур ҡоро ер өлөшө. Материк — геология төшөнсәһе. Материктар сиге ҡоро ерҙә муйын (ҡоро ерҙәрҙе йәки ярымутрау менән материкты тоташтыра торған ҡоро ер) аша үтә: Панама муйыны — Төньяҡ һәм Көньяҡ Американы, һәм Суэц муйыны Африканы һәм Евразияны бүлеп тора.
Геологияла йыш ҡына уртауҙарҙы ла иҫәпләп материктың һыу аҫты өлөшөн дә материкка керетәләр. Тектоник күҙлектән ҡарағанда, ул — континенталь төҙөлөшлө ер ҡабығының литосфера өлөшө.
Ҡитға һәм донъя тарафтары тигән тарихи-мәҙәни төшөнсә лә бар. Евразияла ике ҡитға — Европа һәм Азия, ә Америка тигән донъя тарафы Көньяҡ һәм Төньяҡ Американы берләштерә. Донъя алты ҡитғаға бүленә:
Ҡайһы берҙә Океания һәм Арктиканы айырым ҡитғаға бүләләр.
Континент моделе
Донъяла ерҙе материк һәм донъя тарафтарына бүлеүҙең бер нисә юлы бар.
Евразия
Евразия — Ерҙә иң ҙур һәм берҙән бер дүрт океан менән йыуылған материк: көньяҡтан — Һинд, төньяҡтан — Төньяҡ боҙло, көнбайыштан — Атлантик, көнсығыштан — Тымыҡ океан. Континент төньяҡ ярымшарҙа 9° һәм 169° көнбайыш оҙонлоҡ араһында, шул уҡ ваҡытта контененттың ҙур өлөшө көньяҡ ярымшарҙа урынлашҡан. Евразияның ҙур континенталь өлөшө Көнсығыш ярымшарҙа, шул уҡ ваҡытта ҡырыйҙағы көнсығыш һәм көнбайыш сиктәре Көнбайыш ярымшарҙы урынлашҡан.
Евразия көнбайыштан көнсығышҡа 10,5 мең километрға, төньяҡтан көньяҡҡа 5,3 мең километрға һуҙылған, майҙаны 53,6 млн.км². Был планеталағы ҡоро ерҙәрҙең өстән бер өлөшө. Евразия утрауҙары майҙаны 2,75 млн км² яҡын.
Евразия ике донъя киҫәген берләштерә: Европа һәм Азияны. Йыш ҡына сик линияһын Урал тауҙарының көнсығыш битләүенән, Урал йылғаһы, Эмба йылғаһы, Каспий диңгеҙенең төньяҡ-көнбайыш яры, Кума йылғаһы, Маныч йылғаһы, Ҡара диңгеҙҙең көньяҡ яры, Босфор боғаҙы, Мәрмәр диңгеҙе, Дарданеллы боғаҙы, урта диңгеҙ аша үткәрәләр. Был бүлеү тарихи яҡтан килә. Тәбиғи яҡтан Европа менән Азия араһында ҡырҡа айырма юҡ. Контитент бер бөтөн ҡоро ерҙә урынлашҡан.
Африка менән ҡоро ер сиге Суэц муйыны аша үтә.
Төньяҡ Америка
Төньяҡ Америка — Көнбайыш ярымшарҙың төньяҡ өлөшөндә урынлашҡан континент. Төньяҡ Америка көнбайыштан Аляска һәм Калифорния ҡултыҡтары Тымыҡ океандың Бренг диңгеҙе менән йыуыла. Көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, диңгеҙҙәре менән, төньяҡтан Төньяҡ боҙло океанының Бофорт, Баффин диңгеҙҙәре, Гренланд һәм Гудзон ҡултыҡтары менән йыуыла. Көнбайыштан континентты Евразиянан Беринг ҡултығы айырып тора. Көньяҡта Төньяҡ һәм Көньяҡ Американы Панама муйыны бүлеп тора.
Төньяҡ Америка составына шулай уҡ күп һанлы утрауҙар керә: Гренландия, Канаданың Арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡалар. Майҙаны буйынса континенттар араһында Төньяҡ Америка 3-сө урында, уның майҙаны 24,25 млн км², утрауҙарҙы иҫәпкә алмағанда — 20,36 млн км².
Африка
Көньяҡ Америка — был континенттың ҙур өлөшө планетаның көнбайыш һәм көньяҡ ярымшарҙарында урынлашҡан, бәләкәй генә өлөшө төньяҡ ярымшарҙа. Көнбайыштан Тымыҡ, көнсығыштан Атлантик океан менән йыуыла. Төньяҡтан Төньяҡ Америка менән сиктәш, Америкала араһында сик Панама муйыны һәм Кариб диңгеҙе аша үтә.
Көньяҡ Америка составына шулай уҡ төрлө утрауҙар керә, шуларҙың күпселеге ҡитға илдәренә ҡарай. Кариб территориялары Төньяҡ Американыҡы. Кариб диңгеҙе менән сиктәш, Колумбия, Венесуэла, Гайана, Суринам һәм Француз Гвианаһы кеүек Көньяҡ Америка илдәре Кариб Көньяҡ Америкаһы тип атала.
Дөйөм бассейны 7 млн км² (Көньяҡ Америка майҙаны 17.8 млн км²) булған Амазонка, Ориноко һәм Парана материктың иң мөһим йылға бассейны булып тора. Көньяҡ Американың күпселек күлдәре Анд таулығында, Боливия һәм Перу сигендә урынлашҡанТитикака күле донъяла суднолар йөрөй торған иң ҙур күл. Ул майҙаны буйынса иң ҙуры, шулай уҡ планеталағы иң боронғо күлдәрҙең береһе.
Көньяҡ Америкала донъялағы иң бейек шарлауыҡ Анхель шарлауығы урынлашҡан. Иң ҡеүәтле Игуасу шарлауығы ла был материкта урынлашҡан. Көньяҡ америка майҙаны — 17,8 млн км², был континенттар араһында дүртенсе урын. Африка — майҙаны буйынса Евразиянан ҡалышып икенсе материк, төньяҡтан Урта диңгеҙ, төньяҡ-көнсығыштан Ҡыҙыл диңгеҙ, көнбайыштан Атлантик океан, көнсығыштан һәм көньяҡтан Һинд океаны менән йыуыла. Материк һәм сиктәш утрауҙар Африка метеригы тип атала.
Африка континенты экваторҙы һәм бер нисә климат зонаһын киҫеп үтә, был төньяҡ субконтиненталь климат бүлкәтенән көньяҡ субтропик бүлкәткә һуҙылған континент. Даими яуым-төшөм һәм һуғарыу етешмәү, шулай уҡ боҙлоҡ һәм тау системаһының дымлы горизонты булмау сәбәпле, яр буйынан башҡа климатты тәбиғи көйләү күҙәтелмәй. Утрауҙар менән бергә Африканың майҙаны 30,3 млн км², утрауҙарҙы иҫәпләмәгәндә 29,2 млн км², был ҡоро ерҙәң 20,4 %.
Австралия
Австралия — Ерҙең көнсығыш һәм көньяҡ ярымшарҙарында урынлашҡан континент. Материктың бөтә территорияһы Австрия Союзы дәүләтенең ере. Материк Австрия һәм Океания тигән донъя ҡитғаһына ҡарай. Австрияның төньяҡ һәм көнсығыш ярын Тымыҡ океан: Ғәрәбстан, Мәрйен, Тасманово, Тимор диңгеҙе; көнбайыш һәм көньяҡ ярын — Һинд океаны йыуа. Австралия янында Яңы Гвинея һәм Тасмания тигән эре утрауҙар урынлашҡан. Австрияның төньяҡ-көнсығыш яры буйлап донъялағы иң ҙур мәрйен рифы — Оло Барьерлы риф 2000 км ашыуға һуҙылған. Австралия — ер йөҙөндә иң бәләкәй ҡитға, уның майҙаны 7,66 млн км², был ҡоро ерҙең 5 % самаһы.
Антарктида
Антарктида — Ерҙең иң көньяғындағы континент, Антарктиданың үҙәге яҡынса көньяҡ географик полюста ята. Антарктиданы Көньяҡ океан һыуҙары йыуа. Антарктида материгы һәм сиктәш утрауҙарҙы Антарктида тип атайҙар.
Антарктида — Ерҙә иң бейек материк, уның уртаса бейеклеге 2040 метр. Шулай уҡ материкта боҙлоҡтарҙың 85 % урынлашҡан. Антарктидала даими йәшәгән кешеләр юҡ, әммә унда төрлө илдән континентты ентекләп өйрәнеүсе 50 фәнни станция эшләй.
Антарктида тулыһынса тиерлек боҙлоҡ ҡатламы менә ҡапланған, боҙҙоң уртаса ҡалынлығы 2500 метрҙан артыҡ. Шулай уҡ боҙ аҫтында күлдәр булыуы билдәле (140-тан ашыу), улар араһында иң ҙур күл Рәсәй ғалимдары 1990 йылда асҡан Восток күле.
Антарктида яҡынса майҙаны14,1 млн км² тәшкил итә (ҡоро ер өҫтөнөң 10,5 %), был континенттар араһында 5-се урын.
Нуна
Кенорленд — суперконтинент, геофизиктар фекере буйынса неоархей осоронда булған (2,75 миллиардҡа яҡын йыл элек). Палеомагнит тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, Кенорленд түбән киңлектәрҙә урынлашҡан булған.
Нун (Колумбия, Хадсонленд) — 1,5 млрд йылдан алып 1,8 млрд (максималь ~1,8 млрд йыл элек) йыл элек булған суперконтинент. Унда барлы тураһындағы фаразды Дж. М. роджерс һәм2002 йылда Сантош тәҡдим иткән. Нунаның йәшәү осоро палеопротерозой эраһына тип, был фаразға яраҡлы Нунаны иң боронғо суперконтинент тип иҫәпләргә була. Ул Лаврентия, Фенносарматия, Украин ҡалҡаны, Амазония, Австралия һәм, бәлки, Себер, Сино-Корея платформаларынан тора. Колумбия ҡитғаһы барлығы нгеология һәм палеомагнит мәғлүмәтенә нигеҙләнгән.
Родиния
Родиния («тыуған ерем» тора йәки «тыуҙырыу» ) — гипотезаға нигеҙләнгән суперконтинент, протерозой осоронан кембрийғаса осорҙа булған континент. Яҡынса 1,1 млн йыл элек барлыҡҡа килгән һәм яҡынса 750 млрд йыл элек тарҡалған. Ул дәүерҙә Ер бер ҙур ҡоро ерҙән һәм бер океандан торған.
Лавруссия
Лавруссия (Еврамерика) — палеозой осорондағы суперконтинент, Төньяҡ-Америка (боронғо континент Лаврентия) һәм Көнсығыш-Европа (Балтика боронғо континенты) платформаһынан барлыҡҡа килгән. Шулай уҡ Каледония, «Боронғо ҡыҙыл ҡитға» (Old Red Continent), «Боронғо ҡыҙыл ҡомташ материгы» (Old Red Sandstone Continent) исемдәре менән билдәле. Пермь осоронда Пангея менән ҡушыла һәм уның бер өлөшөнә әүерелә. Пангея тарҡалғандан һуң, Лавразияның бер өлөшөнә әйләнә. Палеогенда тарҡала.
Гондвана
Гондвана — боронғо суперконтинент, 750—530 яҡынса миллион йыл элек барлыҡҡа килгән, көньяҡ ярымшарҙағы континенттарҙы (Африка, Көньяҡ Америка, Антарктида, Австралия) Көньяҡ полюс тирәләй берләштергән, шулай уҡ хәҙер Евразияға күскән Һиндостан һәм Ғәрәбстан тектоник блоктары ла суперконтинеттың бер өлөшө булған.
Иртә палеозой осоронда Гондвана төньяҡта яйлап шыуышҡан һәм таш күмер осоро (360 млн йыл элек) Пангея континенты менән тоташҡан.
Һуңынан, юра осоронда (яҡынса 180 млн йыл элек) Пангея континенты Гондвана һәм Лавразия континенттарына бүленә, контитенттарҙы Тетис океаны бүлеп тора. 30 миллион йыл үткәс, шул уҡ Юра осоронда Гондвана яйлап хәҙерге материктарға тарҡала башлай. . Хәҙерге замандағы бөтә материктар т — Африка, Көньяҡ Америка, Австралия, Антарктида һәм Һиндостан ярымутрауы — тулыһынса Гондвананан Аҡбур осоро аҙағында, йәғни 70—80 млн йыл бүленгән.
Пангея
Пангея (Πανγαῖα — «бөтә ер») — палеозой осоронда барлыҡҡа килгән суперконтинент. Исемен Альред Вагнер биргән. Пангея пермь осоронда барлыҡҡа килгән, һәм триаса осоро аҙағында (яҡынса 200—210 млн йыл элек) ике континентҡа ярылып төньяҡ — Лавразия һәм көньяҡ — Гондвана континенттары барлыҡҡа килгән. Боронғо континентының формалашыу процесында тау системалары барлыҡа килгән (мәҫәлән, Урал һәм Аппалачи).
Лавразия
Лавра́зия — Мезозой осоро аҙағындағы Пангея суперконтинентының төньяҡ өлөшөндәге (көньяғы — Гондвана) суперконтинент. Төньяҡ ярымшарҙағы хәҙерге Евразия һәм Төньяҡ Американы берләштергән һәм 135—200 млн йыл элек тарҡалған материк.
Пангея Ультима
100—200 млн йыл үткәс, континенттар тағы ла бер суперконтинентҡа йыйылыр, тип күҙаллана. Яңы континенттың исеме Пангея Ультима, Новопангея и Амазия буласаҡ, тип фаразлана.
Кесе Кендас
Кесе Кендас — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Хакас Республикаһы, Алтай Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мрас-Су йылғаһының һул ярына тамағынан 41 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Томь йылғаһы, инештән Новокузнецк ҡалаһына тиклем, Кондома йылғаһын индермәйенсә,. Бәләкәй йылға бассейны — Томь, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Шәкәр
right|230px|thumb|Шәкәр-рафинад Шәкәр, сахароза — организмды кәрәкле энергия менән тәьмин итеүсе туҡлыҡлы матдә, углеводтар. Шәкәр ҡамышынан һәм шәкәр сөгөлдөрөнән алынған шәкәр мөһим аҙыҡ-түлек булып тора. Крахмалда углеводтарға керә, ләкин уны үҙләштереү бик әкрен бара. Сахароза аш һеңдереү юлында глюкоза һәм фруктозаға тарҡала, һуңынан ҡан юлына еләгә. Глюкоза организм сарыф иткән энергияның яртыһын бирә.
Шәкәр тарихы
Шәкәрҙең тыуған иле Һиндостан, бында ул 2300 йыл элек билдәле булған. Шәкәр һүҙе سكر «суккар» һүҙенән килеп сыҡҡан. Европала шәкәр римлеләргә билдәле булған. Һиндостанда шәкәр ҡамышынан эшләнгән көрән шәкәрҙе сауҙагәрҙәр Европаға алып килгән. Һуңғараҡ шәкәр ҡамышын Сицилия һәм Көньяҡ Испанияла үҫтерә башлайҙар, әммә Рим империяһы таралғас был традиция юғала.
Рәсәйға шәкәр яҡынса 11-12 быуатта килеп етә. Ул ваҡытта шәкәрҙе кенәз һәм уның яҡындары гена тәмләп ҡарай ала. XVIII быуат башында Рәсәйҙә, Пётр I асҡан, беренсе «шәкәр палатаһы» эшләй башлай. Ул ваҡытта сеймалды сит илдән килтерәлер. 1802 йылда илдә үҫтерелгән шәкәр сөгөлдөрөнән Тула ҡалаһында шәкәр етештереү яйға һалына.
Шәкәр етештереү
Элгәре шәкәрҙе шәкәр ҡамышынан ғына яһағандар. Шәкәр ҡамышы Һиндостанда, Ҡытайҙа, шулай уҡ йылылыҡ һәм дым етерлек булған башҡа илдәрҙә үҫә. Шәкәр бик ҡиммәтле һәм ғәжәйеп ризыҡ булып һаналған. Бик күп илдәрҙә татлы тәмләткес алыр өсөн өйәңке, ҡайын һәм йүкә ағасы һуттарын ҡулланғандар.
Шәкәр ҡамышын алыштырырлыҡ үҫемлекте бик оҙаҡ эҙләйҙәр, һәм бары тик 19 быуат башында ғына Рәсәйҙә һәм Германияла шәкәр сөгөлдөрөнән шәкәр сығара торған беренсе заводтар төҙөлә. Хәҙер ер йөҙөндәге бөтә шәкәрҙең яртыһын тиерлек шәкәр сөгөлдөрөнән алалар.
Технологияһы
Шәкәр заводы янында сөгөлдөрҙө бетонланған тәрән соҡорға бушаталар. Көслө һыу ағымы уны эшкәртеү бинаһына табан алып китә. Бер машина уны соҡорҙан көрәп сығара, икенсеһе йылы һыуҙа йыуа, өсөнсеһе оҙонса ваҡ киҫәктәргә турай. Сөгөлдөр күпереп торған аҡ юнысҡы өйөмөнә әйләнә. Транспортер өйөмдө өҫтө ябылған түңәрәк бактарға күсереп һала, сөгөлдөр аша бер туҡтауһыҙ эҫе һыу ағып тора, татлы сөгөлдөр һыуы хасил була.
Шәкәр ап-аҡ булһа ла, һыуы ҡара төҫтә килеп сыға, алма менән бәрәңге кеүек үк, сөгөлдөрҙә лә ҡарая торған матдәләр бар. Шәкәр ҡара төҫтә булмаһын өсөн, уны торбалар буйлап бик ҙур бактарға һәм аппараттарға ҡыуалар. Улар аша үтеп сыҡҡанда һут үтә күренмәле һәм таҙа була.
Артабан сөгөлдөр һыуын быуға әйләндерәләр; ул ҡуйы шәрбәт булып ағып сыға.
Ҡуйыртылған һут, йәки утфель (Hutfüllmasse) тип аталған шәрбәт, вакуум-аппараттар аша үткәрелә. Килеп сыҡҡан патоканы центрифугаға ебәрәләр, уынң әйләнеп торған барабанына яңы ғына сығарылған утфелде ебәрәләр (ҡайнар таҙартыу) ебәрелә, йәки уны һыуыталар (һалҡын таҙартыу) бирә. Был осраҡта ҡатҡан массаны утфель бутағысҡа ебәрәләр, центрифуганың селтәрле ҡыры аша шыйыҡ патока һарҡылып осоп сыға (беренсе айыртыу). Ә хасил булған шәкәр кристалдарын йә пар, йә клерс менән иретеп, йәнә ағартып алалар. Айырылып сыҡҡан шыйыҡлыҡты айырым йыялар (икенсе һарҡытыу). Аҡ шәкәр ҡомо йәки беренсел продуктты тәшкил иткән шәкәр кристалдары ағартылғас, центрифуганан сығарып алалар һәм, әйләнеп торған цилиндрҙар аша йэҫе һауа ебәреп, киптерәләр.
Аҡ шәкәр ҡомо составында 99,0—99,8 % шәкәр бар. Шәкәр ҡомонан рафинад шәкәр яһайҙар. «Рафинад» — «бик яҡшы таҙартылған» тигән һүҙ. Шәкәр ҡомон яңынан иретәләр, яңынан таҙарталар һәм тағы кристалдар килеп сыға. Унан һуң ап-аҡ шәкәр ҡомо автоматтарға килеп эләгә. Бөтә яҡтан ҡыҫылған шәкәр ҡомо дүрт ҡырлы киҫәктәргә тығыҙлап ойоша. Транспортер таҫмаһы өҫтөндә был киҫәктәр мейес аша үтәләр, унда кибеп, тағы ла ҡатыраҡ булып китәләр. Артабан уларҙы тағы бер станок аша үткәреп, шәкәрҙе бер төрлө ваҡ киҫәктәргә турай, ә махсус механизмдар рафинад шәкәрен ҡаптарға тултыра.
Шәкәрҙе таҙартҡанда айырып алынған татлы ҡуйырыҡты (патоканы) беренсе тапҡыр айыртып алғас, яңынан эшкәртеп, 90-95 % шәкәрле һары ҡом алалар. Был айыртҡанда сыҡҡан патоканы йәнә икенсе тапҡыр айырталар (икенсе айыртыу), 85 % — 90 % шәкәрле икенсе айыртыу һары ҡом килеп сыға. Быныһынан да сыҡҡан патока бик ҡара төҫтә булы һәм уны тик малға ғына бирергә була
Һаулыҡҡа тәьҫире
Бынан ун мең йылдар элек, кешелек туҡланыу өлкәһендә ҙур революция яһай. Ул иген культураларының орлоҡтарын аҙыҡ итеп ҡуллана башлай. Был бер йыллыҡ үҫемлектәр энергияны крахмал рәүешендә үҙенә йыя һәм организмды тиҙ ваҡытта глюкоза менән тәьмин итеп тора. Был төр аҙыҡ-түлек кешегә шул тиклем ныҡ оҡшай, ул ҡанын глюкоза менән нығыраҡ туҡландырып торорға тырыша башлай.
19-сы быуат башында ҡыйбатлы Америка шәкәрен түбән сифатлы сөгөлдөр шәкәре алыштыра башлай. Шәкәр ҡулланы бермә-бер арта. Англияла шәкәр ҡулланыу йән башына йылына 3 килограммдан 20-гә күтәрелә.
Бер яҡтан глюкоза баш мейеһе эшсәнлеген яҡшыртһа ла, икенсе яҡтан кешенең уға бәйлелеге арта, һәм сәләмәтлеккә зыян килә башлай.
Аҡ шәкәрҙә сахароза миҡдары 99,75 процентҡа етә. Ә бына һары һәм көрәнһыу-һары шәкәрҙә был матдә — 89-96 процент тәшкил итә. Ҡалған 4-11 проценты "бысраҡ"тан — һыу һәм патоканан тора. Патока иһә минералдар, витаминдар, органик кислоталарҙан һәм әлегә фәнгә билдәле булмаған биологик актив матдәләрҙән ғибәрәт.
Билдәле фармаколог Израиль Брехман 1980 йылдарҙа аҡ шәкәр урынына һарыһын (көрән-һарыһы СССР-ҙа, ғөмүмән, булмаған да әле) ҡулланырға тәҡдим иткән. Ул ошо «бысраҡ» шәкәрҙе бик етди өйрәнеп, һары шәкәрҙең ағына ҡарағанда файҙалыраҡ икәнлеген: матдәләр алмашына һәм тештәргә зыян яһамауын, организмдың эшкә һәләтлеген һәм башҡа мөмкинлектәрен яҡшыртыуын раҫлаған.
Һары шәкәрҙең күҙҙәрҙе ҡамаштырып тороусы ағына ҡарағанда өҫтөнөрәк булыуы асыҡтан-асыҡ, тип әйтә белгестәр. Шулай ҙа сәләмәт кешеләр өсөн уның бер көнлөк нормаһы, аҡ шәкәрҙеке кеүек, 60 граммдан артмаҫҡа тейеш (быға тағы ла тағы ризыҡтарға ҡушылған «йәшерен» шәкәрҙе лә индерергә мөмкин). Шәкәр ауырыуынан интегеүселәргә һары шәкәрҙе лә бик һирәк кенә ҡулланыу рөхсәт ителә.
Глюкоза
Глюкоза — шәкәрҙең бер төрө; һыуҙа яҡшы ирей торған, татлы тәм бирә (латинса «глюкос» — татлы), төҫһөҙ кристаллик матдә. Тәбиғәттә ул үҫемлектең төрлө өлөштәрендә осрай. Үҫемлектәрҙең бөтә өлөштәрендә: емештәрендә, тамыр, япраҡ һәм сәскәләрендә глюкоза бар тип әйтергә мөмкин. Глюкоза хайуандар һәм кеше организмында ла бар. Кеше ҡанында глюкоза миҡдары 0,1 % самаһы.
Фруктоза
Киң таралған тәбиғи шәкәр алмаштырғыс. Ул татлы еләк-емештәрҙә, йәшелсәләрҙә һәм балда була. Фруктоза ҡандағы шәкәр дәрәжәһен нормалләштерә, балаларҙа диатез барлыҡҡа килеүҙән һаҡлай. Ябай шәкәрҙән айырмалы булараҡ, фруктоза гликемия индексы түбән булған углеводтарға ҡарай, шуға күрә уны аҙыҡҡа ҡушып ашағанда, ҡанға ҡапыл инсулин бүленеп сығыу күҙәтелмәй. Уның ошо үҙенсәлеге шәкәр сиренән интегеүселәр өсөн дә мөһим. Шулай уҡ фруктоза ҡандан бик тиҙ юҡҡа сыға. Уны тәүлегенә 35-45 грамм күләмендә ҡулланырға ярай. Фруктоза диабетиктар өсөн шәкәр ҡомо рәүешенә килтерелеп, магазин кәштәләренә лә ҡуйылған. Фруктозаны үҙләштереү өсөн инсулин, глюкоза менән сағыштырғанда, өс тапҡырға кәмерәк кәрәк. Тик уныһын да күп ҡулланырға ярамай. Сөнки ул, ҡандағы май миҡдарын арттырып, ҡан тамырҙары тарайыуға килтереүе мөмкин.
Лактоза
Лактоза (һөт шәкәре) һөттә була. Ул — бигерәк тә туҡлыҡлы матдә. Гидролиз ваҡытында лактоза глюкозага һәм глюкоза менән фруктозаның изомеры булған галактоза тарҡала.
Шәкәр алмаштырғыстар
Шәкәр алмаштырғыстар — сорбит (E420) һәм ксилит (E967) — тәбиғи сеймалдан етештерелә. Мәҫәлән, ксилит үҙағастан яһала. Сорбит алма, өрөк, миләш кеүек емештәрҙән алына. Сорбит татлылығы яғынан шикәрҙән ҡалыша, ә ксилит шәкәр менән бер дәрәжәлә. Улар менән сәй эсергә лә, ҡамырға һалырға ла була. Шәкәр алмаштырғыстар диабет менән ауырыусылар өсөн үтә кәрәкле ризыҡ һанала. Ә бына һимеҙ кешеләргә уларҙы ҡулланырға кәңәш ителмәй. Сорбит менән ксилиты Сорбит менән ксилитты кәрәгенән артыҡ ҡулланыу зарарлы. Улар эсте йомшартырға һәм үтте артыҡ ҡыуҙырырға мөмкин.
Ксилиттың тәүлек нормаһын 40-50 граммдан арттырмаҫҡа кәңәш ителә. Сорбитты тәүлегенә 30 грамм ҡулланырға ярай. Ул үт ҡыуҙырыу үҙенсәлегенә эйә. Сорбит организмға кәрәкле булған В1, В6 витаминдарын һәм биотин матдәһен «янға ҡалдырырға» булыша, эсәк микрофлораһын яҡшырта, әлеге витаминдарҙы синтезлай. Әммә сорбит шәкәргә ҡарағанда калориялыраҡ, тимәк, ябығырға теләүселәргә уны ҡулланыу кәңәш ителмәй. Күп ҡулланған осраҡта эс ташыуы, йөрәк болғаныуы кеүек күренештәргә килтереп сығара.
Пикалица
Пикалица (Пиколица) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Сюзьма йылғаһының уң ярына тамағынан 60 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Аҡ диңгеҙ йылғалары бассейны Золотница йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Воронов моронона тиклем (Сев. Двина йылғаһын индермәйенсә). Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Койка (Нерль ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лоҡман (исем)
Лоҡман — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла Лоҡман исеме бар.
Этимологияһы
Лоҡман исеме башҡорттарға ғәрәптәрҙән килеп ингән. Боронғо аҡыл эйәһе Лоҡман Хаким исеменән алынған. Бала аҡыллы булһын, тип ҡу­ шылған исем.
Билдәле кешеләр
Лоҡман-Хәким — заманының иң оло хикмәт эйәләренән, әүлиәләрҙән була. «Лоҡманға, Беҙ Аллаһҡа шөкөр итһен тип, зиһен камиллығы һәм хикмәт бирҙек, — тиелә аятта. — Был — хаҡ. Кешенең шөкөр итә белеүе — үҙ файҙаһына, шөкөр итә белмәй икән — итмәһен: уның шөкөр итеүенә Аллаһ мохтаж түгел». «Лоҡман» сүрәһе, 12-се аят.
Жан Лоҡман (тулы исеме Закиржан Лоҡман улы Лоҡманов; 28 декабрь 1912 йыл — 24 март 1959 йыл) — тәнҡитсе, әҙәбиәт ғалимы, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Имашев Лоҡман Ноғман улы (1908 йыл — 8 декабрь 1942 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, рядовой, ҡыҙылармеец.
Ғайсин Лоҡман Мәсәлим улы (8 март 1908 йыл — 14 декабрь 1988 йыл) — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугиры, гвардия сержанты, ҡыҙылармеец.
Хәким Ғиләжев, Ғиләжев Лоҡман-Хәким Ғабдрахман улы (1 март 1923 йыл — 14 ноябрь 1997 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы, журналист һәм йәмәғәт эшмәкәре. РСФСР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1983), Башҡортостан Республикаһының Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1973).
Фамилия
Лоҡманов Ғаян Лоғоман улы (30 июнь 1923 йыл — 19 октябрь 1988 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан башҡорт яҙыусыһы. 1969 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. I дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (06.04.1985).
Лоҡманов Сабир Закирйән улы (9 апрель 1906 йыл — 27 октябрь 1967 йыл)- табип, ғалим — анатом, һаулыҡ һаҡлауҙы ойоштороусы. Медицина фәндәре докторы (1943), профессор (1943). БАССР-ҙың атҡаҙанған фән эшмәкәре (1956), РСФСР-ҙың атҡаҙанған табибы (1957), СССР- ҙың һаулыҡ һаҡлау отличнигы (1943). Медицина хеҙмәте подполковнигы (1950). Ленин ордены (1949), Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены (1942, 1954), «Почёт Билдәһе» ордены (1944) кавалеры.
Лоҡманов Илнур Флүр улы (7 май 1983 йыл) — драма артисы, йырсы, 2005 йылдан Мостай Кәрим исемендәге йәштәр театры актёры. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2018).
Лоҡманов Ильвер Әнүәрбәк улы (Лукманов Ильвер Ануарбекович; 11 апрель 1946 йыл) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡортостан Республикаһының Юғары Советының республика ҡала һәм райондарының социаль һәм иҡтисади үҫеш мәсьәләләре комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында Башҡортостан Республикаһының дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Луҡман сүрәһе (سورة لقمان‎) — Ҡөрьән Кәримдең 31 сүрәһе. Мәккәлә иңгән сүрә, 34 аяттан тора.
Алдыңғы Элиста
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Дон һәм Волга йылғаларының ағымһыҙ тармаҡтары. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек бассейнынан РФ сигенә тиклем Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Вестерегельн
Вестерегельн (Westeregeln) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2063 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,94 км2. Диңгеҙ кимәленән 70 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39448 һәм автомобиль коды — SLK.
Ҡаҙау
Боронғо кешеләр ҡаҙаҡты һөйәктән, үҫемлек энәһенән һәм ағастан эшләгән. Бронза быуатта металдан ҡойоп һәм сүкеп эшләнгән ҡаҙаҡтар барлыҡҡа килә. Һуңыраҡ баҡыр һәм тимер сымдар эшләргә өйрәнәләр.
Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы
Солтанова Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы (10 апрель 1938 йыл) — педагог, мәҙәниәт хеҙмәткәре, үҙешмәкәр композитор. Салауат Юлаев ордены кавалеры (2013),Рәсәйҙең (1998) һәм Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1980). Ишембай районының почётлы гражданы (2008).
Биографияһы
Мәрйәм Ғәзизрахман ҡыҙы Солтанова (ҡыҙ фамилияһы Рахманова, дөрөҫөрәге- Ҡарамышева) 1938 йылдың 10 апрелендә Ишембай районы Маҡар ауылында тыуған, уның атаһы Ғәзизрахман Ҡарамышев (Рахманов)- башҡорт дворяндары Ҡарамышевтар нәҫеленән, фамилияһын власть тарафынан эҙәрлекләүҙәр арҡаһында революциянан һуң үҙгәртергә мәжбүр булған. Ул 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһында һуғышҡан.
1958 йылда Стәрлетамаҡ мәҙәниәт — ағартыу мәктәбенең хор-дирижерлыҡ бүлеген,
1963 йылда Өфө сәнғәт училищеһын (М. П. Фоменков класын),
1972 йылда — Гнесиндар исемендәге Мәскәү дәүләт музыка-педагогия институтын (Е. А. Калганов класын) тамамлаған. Иосиф Кобзон менән бер курста уҡыған, уның менән дуҫтарса мөнәсәбәт бөйөк йырсының һуңғы көндәренсә дауам итә.
1958—1959 йылдар -
1962—1972 йылдар — Дыуан районындағы Мәсәғүт педагогия училищеһында музыка уҡытыусыһы.
1973 йыл — Ишембай ҡалаһы музыка мәктәбенең балалар хоры етәксеһе.
1975—1993 йылдар — нефтселәрҙең С. М. Киров исемендәге мәҙәниәт һарайы хоры етәксеһе (Ишембай ҡалаһы).
Ишембай музыка мәктәбенең Кинйәбулат һәм Маҡар урта мәктәптәрендәге филиалдарын ойоштороусы.
1992—1999 йылдар — Ишембай ҡалаһы 2-се һанлы интернат — мәктәбендә (1994 йылдан- Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт республика гимназия-интернаты, 201 йылдан Әхмәтзәки Вәлиди исемендәге 2-се Башҡорт гимназия-интернаты) музыка уҡытыусыһы һәм балалар хоры етәксеһе.
Ул етәкләгән коллективтар бик күп фестивалдәр һәм конкурстар лауреаты. Үҙешмәкәр композитор. М.Солтанова яҙған йырҙар район үҙешмәкәр сәнғәт коллективтары репертурында оҙаҡ йылдар һаҡлана.
Мәрйәм Солтанова башҡорт шағирҙарының күп шиғырҙарына йырҙар ижад итеп, уларҙан ике йыйынтыҡ туплап, баҫтырып сығарған.
2021 йылдың мартында Мәрйәм Солтанова «Ҡатын-ҡыҙ – милләт әсәһе» V республика конкурсы йомғаҡтары буйынса Башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары йәмғиәтенең Рабиға Ҡушаева исемендәге миҙалы менән бүләкләнде.
Аджария
150px|thumb|Аджария картаһы 150px|thumb|Батуми порты Аджа́рия, рәсми исеме Аджария Автономиялы Республикаһы (грузинса აჭარა, Ač'ara; აჭარის ავტონომიური რესპუბლიკა, Ač'aris Avtonomiuri Respublika) — Грузия составындағы автономиялы республика, илдең көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Аджарияның баш ҡалаһы Батуми, Грузияның төп порты булып һанала. 1920 йылдан башлап, Аджар Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы тип аталған, хәҙерге исемде 1990 йылда бирәләр.
Аджариянын төп халҡы — аджарҙар, грузин халҡының этнографик төркөмө. Урта быуаттарҙа аджарҙар ислам динен ҡабул итә.
Аяз (исем)
Аяз — башҡорт ир-ат исеме. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Этимологияһы
Аяз (Аяҙ) башҡорт исеме, асыҡ, саф, аяҙ тигәнде аңлата.
Билдәле кешеләр
Кәримов Аяз Рәфәғәт улы — спортсы. Пара-ски спорт төрө буйынса Рәсәйҙең халыҡ‑ара класлы спорт мастеры (2005). 2000 йылдан Рәсәй йыйылма командаһы.
Ғиләжев Аяз Мирсәйет улы (17 ғинуар 1928 йыл — 13 март 2002 йыл) — татар яҙыусыһы, драматург.
Шабутдинов Аяз — эшҡыуар.
Ауылдар
Усть-Әйәҙ (Усть-Аяз) — Башҡортостандың Дыуан районындағы ауыл..
Йылғалар
Аяз — Рәсәй йылғаһы. Башҡортостан, биләмәләрендә аға. Йылға Ҡариҙел йылғаһының уң ярына тамағынан 374 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 37 км.
Крапивновка
Крапивновка — Рәсәйҙәге йылға. Иваново өлкәһе, Владимир өлкәһе, Ярославль өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Нерль йылғаһының һул ярына тамағынан 109 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Нерль башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Мокшанан Волғаға ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мендоса-и-Амор Флорес Бенхамин
Бенхамин (Бенджамин) Мендоса-и-Амор Флорес (Benjamín Mendoza y Amor Flores; 31 март 1933 йыл—2004 йыл) — Боливия рәссамы-сюрреалисы, 1970 йылда Манилала Рим Папаһы VI Павелды уңышһыҙ үлтерергә маташыуы менән билдәле
Биографияһы
Бенхамин Мендоса-и-Амор Флорес ярлы ғаиләлә тыуған. 1962 йылға тиклем Ла-Паста йәшәй. Һуңыраҡ берәҙәк булып йөрөй. 1962 йылдан 1970 йылға тиклем донъя буйлап сәйәхәт итә, Аргентина, АҠШ, Япония, Гонконг һәм Филиппинда йәшәй.
1960 йылдар башында үҙенең эштәрен Аргентинаның бер нисә галереяһына ҡуя, 1963 йылда китап иллюстрацияһы менән шөғөлләнә. Мар-дель-Плата ҡунаҡханаларының береһе өсөн ике фреска эшләй. Үҙенең эштәрен СССР-ҙа һәм Гавайяла күргәҙмәгә ҡуя. Һуңынан Филиппинда йәшәргә күсә.
1970 йылдың 27 ноябрендә иртән яҡынса 9:30 тирәһендә, Бенхамин Мендоса-и-Амор Флорес, дин әһеле булып кейенеп һәм ҡулына тәре тотоп, Рим Папаһына яҡыная, Рим Папаһы был ваҡытта Маниланың халыҡ-ара аэропортында самолеттан сығып килгән була. Енәйәтсе Понтификҡа ун дюймлыҡ оҙонлоҡтағы хәнйәр менән муйынына ике тапҡыр һуғып өлгөрә.
1971 йылдың 21 апрелендә Бенхамин Мендоса-и-Флорес хөкөм ителә һәм Филиппин төрмәләренең береһенә ябыла. Төрмәлә ултырған сағында картиналар серияһын булдыра һәм уларҙы күргәҙмәгә ҡуйыуға өлгәшә. Был картиналары тулыһынса һатылып бөтә.