cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сәғитов Хәйрулла Ғилман улы
Биографияһы
Тыуған яҡҡа ҡайтып та тормай, Японияға ҡаршы һуғышҡа алына. Квантун армияһын тар-мар иткәс, 1946 йылда ғына ауылға әйләнеп ҡайта.
Һуғыштан һуң партияның район комитетында инструктор, маслопром директоры, район «ОСАВИАХИМ» начальнигы, Бөрйән леспромхозында десятник булып эшләй. Хаҡлы ялға сыҡҡас, Хөкүмәт банкының район бүлегенә һаҡсы булып эшкә инә.
Хәйрулла Ғилман улы Иҫке Собханғол ауылында 1994 йылдың 9 авгусында вафат була, тыуған ауылы Ғәҙелгәрәйҙә ерләнгән.
Йәмәғәт эшмәкәрлеге
Район мәҙәниәт йорто һәм ауыл сәхнәләрендә бик күп пьесаларҙа төрлө ролдәр башҡарғаны өсөн ул «әртист Хәйрулла» булып таныла.
Ғаиләһе
1940 йылда Байназар ауылы ҡыҙы Дәүләтшина Биби Ғимран ҡыҙы менән ғаилә ҡора.
Сирбай
Сирбай (Сюрбаево) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. Арыҫлан ауыл Советы составындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 217 кеше. Почта индексы — 452507, ОКАТО коды — 80236810006.
Географик урыны
Сирбай ауылы Әй йылғаһы ҡушылдығы Алайылға буйында, район үҙәге Үрге Ҡыйғы ауылынан көнсығышҡа 32 километрҙа һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көсығышҡа табан 45 километр алыҫлыҡта уынлашҡан.
Этимологияһы
Ауылдың атамаһы Сирбай антропонимынан килеп сыҡҡан. Сирбай исеме иһә Сиреү+бай һүҙҙәренән яһалып, халыҡ теленә ҡыҫҡа вариантта инеп киткән. Сиреү — ғәскәр тигән һүҙ.
Тарихы
Сирбай (урыҫ йәниҫәбе материалдарында Самарово, Сатаево тип тә теркәлгән) ауылына XVIII быуатының 2-се яртыһында, тәүге төпләнеүсе кешенең исеме менән Һамар атамаһын биреп, үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Уның улдары: Шәмәкәй һәм Тажетдин Һамаровтар тураһында мәғлүмәт бар.
Артабан ауылды хәҙерге исеме, был ауылға килеп ултырған Сирбай Ҡарабашев исеме менән йөрөтә башлағандар. Сирбай Бикмәт улы Ҡарабашев 1798 йылдан 1825 йылға тиклем Мөхәмәт ауылында йәшәгән булған. Уның улдары: Мөхәмәтзариф, Дәүләтбай, Мөхәмәтзакир, Мөхәмәтшакир.
5 йылдан Сирбай ауылында 39 йортта 212 кеше йәшәгән. Был ауылды тағы ла Кумый-Самар, Самаварово тип тә атағандар.
1841 йылда был ауылда Әйле улусы Аҙнабай ауылы халҡы төпләнә.
Ҡышлауар
Ҡышлауар — Рәсәй йылғаһы, Башҡортостандың Баймаҡ районы биләмәләрендә аға. Һаҡмар йылғаһына уң яғынан (тамағынан 664 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км тәшкил итә.
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1854 йылда Сирбай ауылындағы 9 йортта 93 ир-ат һәм 94 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.
Ҡышлауар
Атамаһы
Ҡышлауар атамаһы ҡышлау һүҙенән алынған.
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1865 йылда 41 йортта 214 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек, умартасылыҡ менән шөғөлләнгәндәр. Мәсет, һыу тирмәне булған.
Ҡышлауар
Атамаһы
Сафиулла Иҫәновтың сайтынан :
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Сирбай халҡы игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөләнгән.
Кесе Антибес
Кесе Антибес — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Антибес йылғаһының һул ярына тамағынан 65 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Ҡышлауар
Атамаһы
Башҡорттар ырыуҙарға берләшеп йәшәгән осорҙа Урғаҙа йылғаһы буйында Арыҫлан исемле ҡарт көн иткән. Уның оло ҡатынынан Байыш, Йомаш, Ямаш исемле улдары булған. Йомаш менән Ямаш һунар итергә яратҡан. Шулай бер көндө, бүре ҡыуа торғас, улар бай тәбиғәтле, һоҡланғыс, мул һыулы йылға буйына килеп сыға. Был йылға Һаҡмар була. Йәй үтә. Ҡыш тыуып, тәүге ҡар яуғас та улар был матур туғайға тағы ла бүре ауларға килә. Көнө буйы йәнлек баҫтырып, Ямаштың аты бик арый. Шуға ул, аҙаҡ килеп алырбыҙ тип, арыған атын ҡалдырып, алмашҡа алған атын менеп, ҡайтып китә. Бер нисә көндән киләләр, әммә көслө буран сығып киткәс, атты таба алмай, бүре-маҙар ашағандыр инде тип, кире боролалар.
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
Ер ҡара тупраҡлы, 30 йыл дауамыында һөрөлгән. Өс баҫыулы сәсеү әйләнеше системаһы ҡулланыла. Өс ат егеп һөрө торған һабандар ҡулланылған. Һатҡы заводынан һатып алынған өс атлы һуҡҡыс һәм елгәргескә эйә булғандар.
Кесе Антибес
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Ҡышлауар
Атамаһы
Йәй еткәс улар тағы ла шул туғайға киләләр, аптырап китәләр, теге аттары иҫән-һау, йылға буйында утлап йөрөй икән. Шунан ат ҡышлап сыҡҡан был ергә «Ҡышлауар» тип исем бирәләр.
Сирбай
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1895 йылда 52 йорт була. Шуларҙан 11 хужалыҡтың малы булмай. 30 кеше Ҡуҫа заводына урман йығып утын әҙерләргә ялланған. Ҡуҫа ҡалаһында ҙур сауҙа рәттәре лә ойошторолған. Ауылда 2 кибет булған.
Ҡышлауар
Атамаһы
Баймаҡ районы 1-се Этҡол ауылы халҡы Ҡышлауар йылғаһында мал-тыуарын һуғара, ҡош-ҡорт та шунда туйына. Ҡышлауар шул уҡ ваҡытта Һаҡмар йылғаһының төп туйындырыусыһы булып тора.
Сирбай
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1906 йылда Сирбайҙа 1895 йылда төҙөлгән мәсет, 2 бакалея кибете теркәлгән.
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округын ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Сирбай
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Сирбай ауылындағы 67 йортта 391 кеше йәшәгән.
Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)
Тёплый Ключ (Тёплый Ключ) — Башҡортостандың Ҡыйғы районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 71 кеше. Почта индексы — 452500, ОКАТО коды — 80236815004.
Сирбай
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
Әлеге ваҡытта Сирбай ауылында балалар баҡсаһы, фельдшер-акушерлыҡ пункты, клуб бар.
Тёплый Ключ (Ҡыйғы районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Сирбай
Халыҡ һаны
Сирбай ауылында башҡорттар йәшәй (2002).
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса:
Сирбай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000512112200004938
Сирбай
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200493
Сирбай
Тирә-яҡ мөхит
Урмандар:
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— Бассейн коды — 12.01.00.005
Сирбай
Тирә-яҡ мөхит
Йылғалар: Әй, Алайылға.
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса томы — 12
Сирбай
Тирә-яҡ мөхит
Шишмәләр:
Ҡышлауар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Сирбай
Тирә-яҡ мөхит
Ялан-бесәнлектәр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Көртмәлелек: Сирбай ауылы янында ҡара еләк йәғни көртмәлелек — тәбиғәт һәйкәле.
Уҫаҡ
Уҫаҡ, көнсығыш диалектта ауһаҡ (Осина, Pópulus trémula) — тирәк төркөмө талдар ғаиләһенә ҡараған аҡһыл йәшел ҡабыҡлы, ялтыр түңәрәк япраҡлы эре ағас.
Биологик яҙма
Бейеклеге 30-35 м-ға етә. Апрель-май айҙарында (ағас япраҡ ярғанға тиклем) сәскә ата.
Йәш ағастарҙың ҡайыры шыма, аҡһыл- йәшел йәки һорғолт -йәшел була. Ҡартая бара төҫө ҡарая һәм ярыла башлай.Үҙағасы ап- аҡ була.
Япраҡ төҙөлөшө — сиратлашҡан формала. Япраҡтар түңәрәк йәки ромбҡа оҡшаған, оҙонлоҡтары 3-7 см. Өҫкө яғы осло ла, тупаҫ та булырға мөмкин. Айырымыраҡ ерҙәрҙә япраҡтарҙың ҙурлығы 15 см-ғаса етергә мөмкин. Һәм ул йөрәк формаһына оҡшап тора. Япраҡтарының өҫ яғы ялпаҡланып, йәнселеп тора, шуға күрә әҙ генә елдә лә елберләй башлайҙар. Көҙөн япраҡтар төрлө төҫкә мансыла: алтынһыуҙан алып ҡып- ҡыҙылға тиклем. Уҫаҡ ағасы ел ярҙамында һеркәләнә. Сәскәләре ваҡ, аҫылынып тороусы гөлләмәгә йыйылған, алҡа һымаҡ һалынып тора. Уҫаҡ йылға, күл ярҙарында, урман ситендә, һаҙлыҡта һәм шулай уҡ тауҙарҙа үҫә. Республикабыҙҙа киң таралған үҫемлек. Уны урамдарҙа ултыртып та үҫтерәләр.
Сеймал йыйыу
Дауалау өсөн уҫаҡтың ҡайыры, бөрөләре, япрағы һәм үҫентеләре ҡулланыла. Ҡайыры составында глюкоза, фруктоза, сахароза исемле углеводтар, аромат биреүсе кислоталар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр бар. Үҫемлектең япрағында С витамины, каротин, флавоноидтар, фенолгликозидтар һ. б. биологик актив матдәләр табылған. Бөрөләрендә лә төрлө шифалы матдәләр күп. Ағастың ҡайыры иртә яҙ башланыу менән урман ҡырҡҡан ерҙә әҙерләнергә тейеш. Шыма ҡайырҙар алына, башта улар ҡояшта һулытыла, аҙаҡ күләгәлә һәм ҡоро урында киптерелә. Уҫаҡ япрағы май-июнь айҙарында йыйыла һәм күләгә урында киптерелә. Ағастың бөрөләре (улар ярылғанға тиклем) әҙерләнә һәм кисекмәҫтән мейестә йәки духовкала киптерелә. Температура 50-60 градустан артмаһын. Кипкән дауалар ҡәҙимгесә һаҡлана.
Халыҡ дауаһы
Уҫаҡ бөрөләренән әҙерләнгән төнәтмәне халыҡ медицина¬һында подагра ауырыуынан, төнгө бойлоҡһоҙлоҡ булғанда, һейҙек ҡыуығы шешкәндә, тирләттереү маҡсатында ҡулланырға кәңәш ителә. Төнәтмәне әҙерләү: 1 балғалаҡ кипте¬реп ваҡланған бөрөнө 1 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш йылы урында 20-30 минут тоторға кәрәк. Төнәтмәне көнөнә 3-4 тапҡыр, ашар алдынан, 1 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ ҡайырынан әҙерләнгән ҡайнатма менән эренле яра- йәрәхәтте, бешкән урынды, тиренең шешеүен примочка, ванна рәүешендә дауаларға мөмкин. Ҡайнатманы әҙерләү: 1 аш ҡалағы киптереп ваҡланған ҡайырҙы 2 стакан ҡайнар һыуға һалып, өҫтө ябыҡ килеш талғын утта 30 минут ҡайнатырға. Был дауаны үрҙә һанап сыҡҡан эске ауырыуҙарҙан да ҡабул итергә мөмкин: көнөнә 3-4 тапҡыр, ашаған ваҡытта, 1-2 аш ҡалағы эсергә. Уҫаҡ япрағы, нигеҙҙә, эселмәй торған дауа була¬раҡ ҡулланыла. Яңы өҙөп алынған япрағынан әҙерләнгән иҙ¬мәһе менән аяҡ-ҡул быуындары һыҙлағанда ыуынырға (йәки бәйләп һалырға) мөмкин. Был иҙмәне эренле яра-йәрәхәткә һөртөү ҙә файҙалы. Ошо маҡсатта кипкән япраҡ менән дә фай¬ҙаланып була: онталған япраҡ ҡайнар һыуҙа ебетелә.
Ағас халыҡ ижадында
Planned
Халыҡ хужалығында ҡулланыу
Уҫаҡ борон- борондан төҙөлөш материалы булараҡ ҡулланылған. Башҡорттар, үҙ биләмәләре буйлап күсеп йөрөгән ваҡытта, ағас, улар өсөн ҡулайлы төҙөлөш материалы булған. Еңел генә эшкәртелә, һәр ерҙә лә үҫә. Бик арзанға ла төшә. Сөнки, күп ваҡыттар башҡорт торлаҡтарын яндырып үс алғандар. Бында инде халыҡ бик аптырап тормаған, тиҙ генә яңы ҡоролма эшләп йәшәй ҙә башлаған. Ҡайһы бер ерҙәрҙә яғыулыҡ өсөн дә ҡулланалар.
Сәғи
Сә'и (سعى‎) (башҡ. — сәғи) — Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан йүгерә-атлай үтеү йолаһы, хаж һәм үмрәнең айырылғыһыҙ өлөшө. Сәғи Ҡәғбәтулла тирәләй тауаф үтеп бөткәндән һуң ҡылына.
Килеп сығышы
Ислам риүәйәттәренә ҡарағанда, йоланың килеп сығышы тураһында бер нисә фараз бар. Берәүһе уларҙы Әҙәм һәм Һауа (Адам и Ева) ял иткән убалар тип бәйән итә. Сәғи ошо иҫтәлек хаҡына башҡарыла, тиҙәр. Икенсеһе буйынса Ибраһим Пәйғәмбәр (нәби) Аллаһы тәғәләгә ғибәҙәт ҡылған ваҡытында Иблис юлына осрап, уның кирегә йүгерергә мәжбүр булыуына бәйле. Иң таралған фараз — мосолмандар Инәһе Һәжәр (Агарь) һәм уның улы Исмәғилдең (Измаил) ғазаптары иҫтәлегенә ҡылына. Сарсауҙан үлеп барған улы Исмәғилгә һыу эҙләп, Һәжәр Сафа һәм Мәрүә убалары араһынан ете тапҡыр йүгереп үтә.
Йоланы үтәү
Тауафты тамамлағас, хаж ҡылыусы әл-Хәрәм мәсетенән сыға ла һул аяғы менән башлап Сафа убаһына күтәрелә. Ҡәғбәтуллаға ҡарап баҫып, хажи ярлыҡау, рәхим-шәфҡәт һорап, тәүбә итеп Аллаһы тәғәләгә (доға) ҡыла. Шунан хаж ҡылыусы уба итәгендәге «мил» тип аталған бағана янына төшә һәм Мәрүә убаһы янындағы икенсе бағанаға тиклем йүгерә. Убаға менә һәм Ҡәғбәтуллаға ҡарап доға ҡылып, кире Сафа яғына йүгерә. Был ғәмәл барлығы ете тапҡыр башҡарыла. Бер убанан икенсеһенә бер үтеү бер йөрөш һанала)..
Бәләкәй хажды (үмрә) ҡылғанда сәғиҙән һуң хаж ҡылыусы ихрам хәленән сыға.Үмрәнән һуң оло хаж ҡылырға йыйынған кеше хажды ҡылып бөткәнсе ихрам хәлендә ҡалырға тейеш. Сәғи хаждың мөһим өлөшө һанала (рукн әл-хаж), ә уны үтәү — мотлаҡ (вәжиб).
Хаж ҡылыусы сәғи үтмәгән булһа, хажы ғәмәлгә инмәгән тип һаналмай. Уға бары ҡаза ҡорбан салырға кәрәк була.
Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе
«Ялан Бөрйән ырыуы шәжәрәһе» — башҡорт фольклоры әҫәре, ҡулъяҙма шәжәрә.
Шәжәрә бер ғаиләнең 3 быуыны вәкиле (Ғабдулла Ғәббәс улы, уның улы Зәйнәғәбдин һәм ейәне Исҡужа) тарафынан алып барыла. Уларҙың һәр береһе үҙе һәм ғаилә ағзалары хаҡында биографик мәғлүмәтте, тормош күҙәтеүҙәрен һ.б. теркәп барған. Әҫәрҙә XVIII быуатта Урал аръяғын төйәк иткән башҡорт ырыуҙарының бер-береһе менән мөнәсәбәте бәйән ителә, Бөрйән ҡәбиләһе Ялан Бөрйән ырыуының Ирәндек итәгенән Башҡортостандың көньяҡ-көнбайыш өлөшөнә күсеп китеү сәбәптәре атала, Башҡортостан Республикаһының Федоровка районы Юлдаш ауылына нигеҙ һалыу тарихы һүрәтләнә. Беренсе заттан һөйләү был шәжрәне мәктүб жанрына яҡынайта. Шәжәрә 1975 йылда Юлдаш ауылында Х. Зәйнәғәбдиновтан яҙып алынған.
Зыкина Людмила Георгиевна
Людмила Георгий ҡыҙы Зыкина — (1929 йылдың 10 июне, Мәскәү — 2009 йылдың 1 июле, Мәскәү) — совет һәм урыҫ йырсыһы. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1987), СССР халыҡ артисы (1973). Ленин премияһына (1970) һәм РСФСРның М. И. Глинка исемендәге премияһына (1983), ике Ленин орденына (1979, 1987) эйә. «Рәсәй» Дәүләт академик урыҫ халыҡ ансамбленең художество етәксеһе һәм солисы (1977—2009).
Һарыһаҙ (Шаран районы)
Һарыһаҙ (Сарсаз) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 273 кеше. Почта индексы — 452630, ОКАТО коды — 80258820005.
Зыкина Людмила Георгиевна
Биографияһы
Людмила Зыкина 1929 йылдың 10 июнендә Мәскәүҙә эшселәр ғаиләһендә тыуған.
Һарыһаҙ (Шаран районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Зыкина Людмила Георгиевна
Биографияһы
Бала саҡтан сәхнәләрҙә үҙешмәкәр сығыштар яһай, гитарала һәм баянда уйнай.
1942 йылға тиклем Эшсе йәштәр мәктәбендә уҡый. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында С. Орджоникидзе исемендәге Мәскәү станоктар эшләү заводында токарь булып эшләй. Һуғыштан һуң А. В. Вишневский исемендәге хәрби-клиник госпиталдә санитарка, артабан — Кащенко исемендәге 1-се Мәскәү психиатрия больницаһында тегенсе булып эшләй. Лётчик булырға хыяллана.
1947 йылда йәш башҡарыусыларҙың Бөтә Рәсәй конкурсында уңышлы ҡатнашып, ижад юлын башлай. М. Е. Пятницкий исемендәге Дәүләт академик халыҡ хорына эшкә алына. Конкурста бер урынға 1500 кеше булып китә, комиссия өс егетте һәм бер ҡыҙҙы — Людмиланы һайлай.
1960 йылдан — Москонцерт солисы.
1969 йылда М. Ипполитов-Иванов исемендәге Мәскәү музыкаль училищеһын (хәҙер М. М. Ипполитов-Иванов исемендәге Дәүләт музыка-педагогика училищеһы) (Е. К. Гедеванова классы), ә 1977 йылда — Гнесиндар исемендәге Дәүләт музыка-педагогика институтын (хәҙер Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһы) тамамлай. Н. Т. Мешконы ла үҙенең уҡытыусыһы тип һанай.
Күк күгәрсен
Күгәрсен (Сизый голубь, Columba livia) — күгәрсендәр ғаиләһенә ҡараған, күберәк күкшел, күк йәки аҡ төҫтәге, ҙур бөрләтәүле гөрләй торған ҡош.
Зыкина Людмила Георгиевна
Биографияһы
1977 йылда «Рәсәй» Дәүләт академик урыҫ халыҡ ансамблен ойоштора, һәм ғүмере буйы уның солисы һәм художество етәксеһе була.
Күк күгәрсен
Тыуған иле булып Европа, Көньяҡ-көнбайыш Азия, Төньяҡ Африка һанала.
Зыкина Людмила Георгиевна
Биографияһы
Рәсәйҙән башҡа, СССР-ҙың бөтә республикаларында һәм донъяның бик күп илдәрендә ҙур танылыу яулай.
Мәскәү дәүләт мәҙәниәт институтында («Халыҡ хоры» кафедраһы һәм доценты профессоры), Гнесиндар исемендәге Рәсәй музыка академияһында уҡыта. Уның уҡыусыларының күпселеге халыҡ-ара һәм рәсәй конкурстары лауреаттары, атҡаҙанған артистар һәм педагогтар булып киттеләр. Л. Зыкинаны йыш ҡына үҙебеҙҙең илдә һәм сит илдәрҙә уҙғарылған төрлө кимәлдәге фестивалдәр һәм конкурстарға жюри ағзаһы итеп саҡырҙылар.
Йырсының тауышы — тулы яңғырауыҡлы, йомшаҡ һәм тембрлы меццо-сопрано. Ғүмере буйына, башта хорда, һуңынан яңғыҙ башҡарыуҙа, халыҡ стилендә йырланы. Уға бөтә доъяла танылыуҙы рус халыҡ йырҙары ғына түгел, композиторҙар М. Фрадкин, Г. Пономаренко, А. Аверкин, В. Темнов һәм уға А. Гадалов шиғырҙарына «Глазки кари мне морали» һәм «Не спалось мне дочкой долгой» тәүге соло йырҙары яҙған Н. Поликарповтың ҙур булмаған эшсе ҡасабалары һәм ҡала яны ауылдары халыҡ йырҙарына стилләштерелгән совет йырҙары  килтерҙе. Йырсыны бөтә СССР биләмәләрендә һәм унан ситтә һәр ерҙә танытыусы визит карточкаһына әйләнгән иң билдәле йыры Течёт река Волга була.
Йырсы оҙаҡ йылдар дауамында шәкәр диабеты менән сирләй, 2007 йылда аяғының бот быуындарын алмаштырыу буйынса ауыр операция үткәрә. Диабет киҫкенләшеүе арҡаһында бауыр-бөйөр етешмәүсәнлек сире үҫешә. , вафатынан бер нисә көн алдараҡ  инфаркт кисерә, 2009 йылдың 1 июлендә вафат була.
Дискографияһы
Л. Зыкина йырҙары яҙылған пластинкаларҙың дөйөм тиражы 6 000 000 экземплярҙан күберәк
Йыр репертуары
Йырсы репертуарында 2 меңдән артыҡ рус халыҡ йырҙары, заман композиторҙары әҫәрҙәре, рус романстары, шулай уҡ донъя халыҡтары йырҙары була. Юлиан, М. Алмонд, Н. Расторгуев, М. Кизин менән дуэттары яҙылған. 1968 йылда Р. Т. Щедриндың.«Поэтория»һында вокал партияһын башҡара. 1970 юбилей йылында Р. Щедриндың тағы бер әҫәрен —  «Ленин в сердце народном» ораторияһын башҡарыуҙа ҡатнаша. Был әҫәр СССР Дәүләт премияһына лайыҡ була. Бынан тыш, йырсы төрлө йылдарҙа: «Тебе, женщина», «Вам, ветераны», «Вечер русской песни и романсы», «Русские народные песни», «Героям космоса посвящается», «Лишь ты могла, моя Россия» һ. б. тематик концерт программалары булдырҙы.
Һылтанмалар
Калып:Кавалеры Ордена Святого апостола Андрея Первозванного (с 1998)
Кесе Порог
Кесе Порог — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Порог йылғаһының һул ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ерманьга
Ерманьга — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Волошка йылғаһының һул ярына тамағынан 72 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сузун (Обь ҡушылдығы)
Сузун  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3231 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 132 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Һоро ябалаҡ
Ҡылыҡһырлама
Ҡарға ҙурлығында. Осоп барған ҡоштоң киң ҡанаттары, ҡыҫҡа ҡойроғо күҙгә ташлана, һырты аҡ һәм ҡара таплы һарғылт һоро йәки ерән-һоро. Кәүҙәһенең аҫ яғы ҡара-көрән буй-буй өҙөк һыҙыҡлы аҡһыл һоро. Күҙҙәре ҙур, ҡара төҫтә. Ҡауылдаҡ ябалаҡтан бәләкәйерәк, ҡойроғо ҡыҫҡа булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы көслө: «ху-ху-хууу» йәки киҫкен «ҡуйт». left|thumb|150px|Инә ҡош тауышы
Старая Кимжа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Витебск провинцияһы
Витебск провинцияһының — 1772-1776 йылдарҙа Рәсәй империяһының Могилев губернаһында административ-территориаль берәмек. Үҙәге — Витебск.
Тарихы
Витебск провинцияһы Могилев губернаһы составында   императрица Екатерина II 1772 йылдың  28 майындағы  указы менән Речь Посполитаяла  Бөйөк Литва кенәзлеге нең Витебск воеводаһындағы территорияларҙың  бер өлөшө, Речь Посполитаяның Беренсе бүлеүе  ваҡытында  Рәсәй составына инә.
1772 йылдың авгусында Рәсәйҙә Витебск ҡалаһын ошо провинция менән күрше Псков губернаһына  тапшырыу тураһында ҡарар ҡабул ителә. 1772 йылдың 23 ноябрендә Рәсәй империяһы Сенаты указы баҫылып сыға,  ул Псков һәм Могилев губерналарын провинцияларға  бүлеүҙе раҫлай. Һөҙөмтәлә Псков губернаһы Опочка ҡалаһында үҙәге менән 5 провинциянан тора :
1773 йылдың 22 июлендә Витебск провинцияһын Велиж, Городок һәм Витебск ҡалаларында үҙәктәр менән өйәҙҙәргә бүлеү тураһында указ иғлан ителә.
1775 йылдың ноябрь айында яңы «Губерналар идара итеү өсөн учреждение» сыға, уға ярашлы  провинциялар бөтөрөлә. Әммә, ысынында, 1776 йылдың авгусында Полоцк губернаһын ойошторғанда провинцияларға  бүлеү  була. 1777 йылда Полоцк губернаһын өйәҙҙәргә бүлеү тураһындағы указ иғлан ителә, әммә Полоцк губернаһына индерелә полоцк «Губерналарына идара итеү өсөн учреждениелар» 1778 йылдың 10 ғинуар указынан һуң  1778 йылдың майында ғына була.
Полоцк губернаһы шул ваҡытта 11 өйәҙ: Полоцк, Дриссен, Себеж, Невель, Динабург, Режица, Люцина, Витебск, Велиж, Городок һәм Сураж ойошторола. Речь Посполитаяны 3 бүлеүҙән һуң 1793 йылда Рәсәйҙең составынан ингән яңы территориялар аша 12-се Лепель өйәҙе ойошторола. 1796 йылда Витебск ҡалаһында үҙәге менән Белоруссия губернаһы  барлыҡҡа килә, ә 1802 йылда Витебск ҡалаһында үҙәге менән Витебск губернаһы төҙөлә.
Географияһы
Майҙаны 851 284 дисәтинә. 7 урын, 166 ауыл, 2910 бәләкәй ауылды үҙ эсенә ала, дәүләт биләмәһе булып Витебск иҡтисады һәм Бөйөк Литва кенәзлеге ваҡытынан алып  17 старосталыҡ тора,  улар араһында иң эреләре Велиж, Усвят һәм Езерищен тора.
Идаралығы
Воевода менән идара ителә (Сологуб Юзеф Антоний), унда Витебск провинциаль канцелярия эшләй.
Провинция хәрбиләштерелгән була, йәғни элекке хәрби бүлеү принцибы буйынса территорияларҙы полктың « хәрбиләштерелгән» комиссариаттарына  бүлә (бер нисә йөҙ, рота территорияларына).
Провинция губерна канцелярияһына һәм Опочка ҡалаһындағы губернаторға буйһона. Провинция провинциаль канцелярия менән идара ителә. Уға комиссариаттар буйһона. Комиссариаттар үҙәгендә комиссариат идаралары урынлаша. Уларға билдәле бер территорияның халҡы  буйһона. Комиссариаттың Дәүләт төп берәмеге булып дәүләт хәрби биҫтәләр тора. Уларҙа башлыса ғәскәри кешеләр йәшәй.
Полевой Борис Николаевич
Борис Николаевич Полевой (төп фамилияһы Кампов; 17 март 1908 йыл — 12 июль 1981 йыл) — СССР яҙыусыһы, прозаик, сценарист, журналист, хәрби корреспондент. Социалистик Хеҙмәт Геройы (1974), II дәрәжә Сталин премияһы (1947, 1949) һәм Халыҡ-ара тыныслыҡ премияһы лауреаты (1959).
Биографияһы
Борис Николаевич Полевой 1908 йылдың 17 мартында Мәскәүҙә адвокат ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда ғаилә Твергә күсенгән.
Тверҙәге техник училищены тамамлап, хеҙмәт юлын 1926 йылда башлай, текстиль фабрикаһында технолог була. Тәүге мәҡәләләренә һәм очерктарына Б. Н. Кампов «Борис Полевой» тип ҡул ҡуя, сөнки уның фамилияһы латин теленән рус теленә кампус — ялан тип тәржемә ителә.
1927 йылда Б. Полевойҙың тәүге очерктар китабы «Мемуары вшивого человека» сыға. Китап Максим Горький тарафынан билдәләнә, ул авторҙың ысын исеме менән ҡул ҡуйылған берҙән-бер китап була.
1928 йылдан профессиональ журналист.
Дан һәм Сталин премияһын уға 19 көн эсендә яҙылған, пилот А. П. Маресьев батырлығына арналған «Ысын кеше повесы» (4 өлөштән торған хикәйә) килтерә. 1954 йылға тиклем уның баҫмаларының дөйөм тиражы 2,34 миллион тәшкил итә. Хикәйәгә нигеҙләнеп Сергей Прокофьевтың шул уҡ исемдәге операһы сәхнәләштерелгән.
Ләкин П. Маресьев үҙе данға бик тыныс ҡарай. Уның: «Барыһы ла һуғыштылар. Донъяла үҙ Полевойы табылмаған күпме кеше бар!» — тигән һүҙҙәре билдәле.
1969 йылдан үлеменә тиклем ул Совет Тыныслыҡ фонды идараһы Рәйесе булып эшләй. 1961—1981 йылдарҙа — «Юность» журналының баш мөхәррире. ВСМ бюроһы һәм Совет Тыныслыҡ Комитеты Президиумы ағзаһы. 1967 йылдан ул СССР Яҙыусылар союзы советы секретаре, 1952 йылдан — Европа Мәҙәниәт йәмғиәте вице-президенты. РСФСР Юғары Советы депутаты (1946—1958).
Полевой 1981 йылдың 12 июлендә вафат була. Уны Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләйҙәр.
Кесе Берик
М.Берик — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/2542/376/381 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сурьянка
Сурьянка — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 3204 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Оло Гөмбәт
Оло Гөмбәт — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға тамағы Оло Юшатыр йылғаһының уң ярында уның тамағынан 14 километрҙа урынлашҡан. Йылға оҙонлоғо 37 км тәшкил итә.
Атаманың килеп сығышы
Топоним Гөмбәт тигән башҡорт ир-ат исеменә барып тоташа.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса, һыу Яйыҡ һыу бассейны округына, йылғаның һыу хужалығы участкаһы —Оло Эйек тйылғаһы ҡушылған урындан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының рәсәй өлөшө).
Краузе Оскар Фридрихович
Краузе Оскар Фридрихович (29 ноябрь 1932 йыл) — СССР һәм Рәсәй табибы, балалар хирургы.
Биографияһы
Оскар Фридрихович Краузе 1932 йылдың 29 ноябрендә Магнитогорскиҙа тыуған. Оскарҙың ата-әсәләре (Вера Федоровна һәм Фридрих Оскарович ). Беренсе биш йыллыҡтың эре предприятиеһын — Магнитогорск металлургия комбинатын төҙөү өсөн бында күсеп килә. 1942 йылда улар ҡулға алына һәм лагерға ебәрелә: әсәһе (советтарға ҡаршы агитация өсөн) Мариинский лагерына, 1950 йылда лагерҙа вафат була; атаһы (шпион һәм диверсант тип) хөкөм ителә, Карлагта була. Ул 1952 йылда азат ителә һәм Вологда өлкәһе Тарногский районына ебәрелә. Ул бында табип булып эшләй. Краузе Оскар атаһы менән бында йәшәй.
1950 йылда, мәктәпте тамамлағандан һуң, ул 2-се Мәскәү медицина институтында (хәҙер Н. И. Пирогов исемендәге Рәсәй милли тикшеренеү медицина университеты) педиатрия факультетына уҡырға инә. Уны тамамлағандан һуң, Тарногский Городокҡа ҡайта һәм үҙенең атаһын район педиатры вазифаһында алмаштыра.
Краузе 1961-1968 йылдарҙа тыуған илендә — Магнитогорскиҙа эшләй, унда балалар хирургы була. 1968 йыл аҙағында Череповецҡа күсеп килә — бында «Череповецметаллургстрой» тресының медсанчастендә 40 койкалыҡ балалар хирургияһы бүлеген ойоштора, бында өс ҙур булмаған бер нисә профиль: балалар травматология бүлеге һәм дүрт ҡала поликлиникаһында балалар ҡабул итеү пункты барлыҡҡа килә. 1981 йылдан 2001 йылға тиклем балалар дауаханаһының хирургия бүлеге мөдире булып эшләй. 20 йылдан ашыу ваҡыт дәүерендә Оскар Фридрихович Краузе 40-тан ашыу балалар хирургын әҙерләп сығара  (шул иҫәптән 33 интерн), шулай уҡ бик күп ғилми-ғәмәли эштәр башҡара.
Бер үк ваҡытта йәмәғәт эшмәкәрлеге менән шөғөлләнә — ете йылдан ашыу Бөтә Рәсәй хирургтар йәмғиәтенең Череповец секцияһы рәйесе итеп һайлана. Әлеге ваҡытта пенсияла. Краузе ғаилә архивын ойоштороу буйынса эш алып бара.
О. Ф. Краузе «Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған табибы» исеменә лайыҡ була, «СССР-ҙың почетлы доноры» билдәһе, «СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау алдынғыһы» билдәһе менән бүләкләнгән. Череповец ҡалаһының почетлы гражданы.
Залеплате
Залеплате (Saaleplatte) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2889 кеше йәшәй. Майҙаны — 42,81 км2. Диңгеҙ кимәленән 265 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99510 һәм автомобиль коды — AP.
Иҫке Солтанғол (Ырымбур өлкәһе)
Иҫке Солтанғол (Иҫке Башҡорт; Старосултангулово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Яңы Солтанғол ауыл биләмәһе составына керә.
Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Башҡорт старшинаһы Солтанғол буйынса аталған.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
Звеглевица
Звеглевица — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чужга йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәрәфәт
Ғәрәфәт (عرفات) — Мәккәнән 20 км алыҫлыҡтағы тау. Тап ошо тауҙа Мөхәммәт Пәйғәмбәр ғәләйһиссәләм үҙенең һуңғы вәғәзен һөйләгән. Ғәрәфәт тауының ҡайһы урынында доға ҡылһаң да ярай, әммәМөхәммәт Пәйғәмбәр саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм үҙе Рәхмәт тауы ҡаялары өҫтөндә вәғәз һөйләгән.
Риүәйәте
Мосолман риүәйәттәре буйынса йәннәттән ҡыуылған Әҙәм менән Һауа Ғәрәфә тауы янында осраша. .
Тасуирлама
Төньяҡтан Ғәрәфәт тау һырттары менән сиктәш. Ул яҡтан килер өсөн хажиҙарға Мәзәмәйн тигән тарлауыҡ аша үтергә кәрәк.
Әҙәбиәттә
Хаж юлъяҙмаларында Ғәрәфәт тауы мотлаҡ телгә алына, сөнки унда тороу - хаждың иң мөһим көнө, тажы.
Аҫыл таштар
Аҫыл таштар - зәргәрлек эшендә ҡулланылыусы, үҙенә генә хас үҙенсәлектәре булған минерадар.Улар шулай уҡ техник маҡсаттарҙа ла файҙаланыла: аныҡ приборҙар эшләүҙә, оптика, сәғәт, радиоэлектроника сәнәғәтендә, быраулау эше техникаһында һ.б.
Аҫыл таштар төркөмдәре
Күпселеге үтә күренмәле, ялтыр, юғары ҡатылыҡта, көслө яҡтылыҡты таратыу, ҡырлауҙы ҡабул итеү һәләте булыуы менән айырылһа; матур саф төҫтә йә төҫһөҙ була. А.Е. Ферсман һәм М. Бауэр классификацияһына ярашлы, берләштерелеүсе таштарҙың сағыштырмаса ҡиммәттәренә бәйле төркөмдәренә бүленә.
1-се төркөм аҫыл таштар
1-се төркөм аҫыл таштар: алмас, Сапфир, рубин, зөбәржәт, александрит, затлы шпинель; уларға шулай уҡ органик сығышлы аҫыл таш - ынйы инә.
2-се төркөм аҫыл таштар
2-се төркөм аҫыл таштарға топаз, берилл (аквамарин, воробьевит, гемодар), алһыу турмалин (рубеллит), аметист, алмандин, уваровит, циркон (гиацинт, һары һәм йәшел циркон), затлы аҡ аҡыҡ инә.
3-сө төркөм аҫыл таштар
3-сө төркөм аҫыл таштарға фирүзә, йәшел һәм күп төрлө турмалиндар, кордиерит, диоптаз, эпидот, тау гәлсәре, күкһел кварц (раухтопаз), яҡты аметист, гелиотроп, хирзопраз, ярым аҡ аҡыҡ, аҡыҡ, ҡыр шпаты (ҡояш ташы, айташ), содалит, пренит, андалузит, диопсид, гематит (кровавик), пирит инә.
Башҡортостандың аҫыл таштары
Башҡортостан Республикаһы территорияһында Ағиҙел йылғаһының уң ҡушылдыҡтарының аллювиаль ултырмаларында алмас бөртөктәренең (ҙурлығы 2,5 мм тиклем) күп табылыуы билдәле: һирәк кенә рубин бөртөктәре (0,5 мм кәмерәк) осрай. Тау гәлсәре ятҡылыҡтары (хәҙер эшкәртелгән) мәҡсүт метаморфик комплексына һәм белорет метаморфик комплексына тура килә, һуңһыһында Теплое күкһел кварц сығанағы (Белорет районы)бар.
Иҫке Ежов
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Соколовка (Шаран районы)
Соколовка (Соколовка) — Башҡортостандың Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 36 кеше. Почта индексы — 452635, ОКАТО коды — 80258830020.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кесе Сукчар
Кесе Сукчар — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Сукчар йылғаһының уң ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Катух
Кесе Катух — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Катух йылғаһының уң ярына тамағынан 5 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Сухая Каменка (Бердь ҡушылдығы)
Сухая Каменка  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Бердь йылғаһының һул ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Куратов Иван Алексеевич
Куратов Иван Алексеевич (Куратов Ӧльӧш Вань; 18 июль — 29 ноябрь) — коми әҙәбиәтенә нигеҙ һалыусы, тел белгесе, тәржемәсе,  коми шағиры.
Биографияһы
Иван Алексеевич Куратов Вологда губернаһы Усть-Сысольск өйәҙенең Кибра ауылында (хәҙерге Куратово ауылы, Коми Республикаһы) дьякон ғаиләһендә тыуған.
1854 — Яренский дини  училищеһын тамамлай
1854-1860 — Вологда дини семинарияһында уҡый, унда тәүге тапҡыр шиғри һәләте күренә. Тормош маҡсаты «Жизнь человека» (1857), — «Дать счастье родному народу» шиғырҙарында сағыла. Куратов шиғриәтенең үҙәк урынын һиҙелерлек милли үҙаң менән һуғарылған фәлсәфәүи һәм ижтимағи-сәйәси ҡараш биләй
1861—1865 — Усть-Сысольскта уҡыта. Ике ҡатлы ағас йортта йәшәй (һүтелгән), хәҙер был урында (Орджоникидзе урамы) заманса торлаҡ йортта  (беренсе ҡатта) И.А.Куратовтың  Әҙәби-мемориаль музейы урынлашҡан.
Шағирҙың ижадында ҙур урынды И.А. Крылов, А.С.Пушкин, А В. Кольцовтан, шулай уҡ донъя әҙәбиәтенең сит ил классиктары әҫәрҙәренең тәржемәләре биләй
коми-зырян телен өйрәнеүгә ҙур иғтибар бирә. Коми теле грамматикаһын яҙа. Параллель рәүештә удмурт һәм мари телдәре грамматикаһын тикшерә.
Ҡазанға күсеп килә, унда ҡыҫҡа ваҡыт полк  аудиторы булып эшләй.
1866 йылдан Урта Азияла йәшәй. Верный ҡалаһында  (хәҙер Алматы)  1875 йылда чахотканан вафат була
Күк ҡарға
Күк ҡарға, күк ҡош, күксәй (Сизоворонка) — эре ҡош.
Тауышы
Киҫкен һәм көслө генә ҡысҡыра: «рааҡ-рааҡ».
Йәшәү рәүеше
Ҡыуаҡлы ялан, ҡоро ҡарағайлыҡтарҙа йәшәй. Төрлө бө¬жәктәр менән туҡлана. Күсмә кош. һирәк осрай. Ерҙәге өңдәрҙә йәки ағас ҡыуыштарында оялай. 4—5 бөртөк аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Туҡланыуы
Бөтә нәмәне ла ашай торған ҡош. Бигерәк тә эре бөжәктәргә өҫтөнлөк итә. Саранча, ҡуңғыҙҙар, кәҫәрткеләр, баҡалар, ҡырҡаяҡтар. Ҡайһы саҡ ваҡ кимереүселәргә лә һунар итә. Көҙгөһөн баҡса емештәренә төшөп аҙ-маҙ зыян килтерә.
Сюрзинская Виска
Сюрзинская Виска — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Рочуга йылғаһының һул ярына тамағынан 81 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 9 км.
Оло таш
Тарихы
Салауат районының Лағыр ауылына Лаҡлы айырмаһы яғынан ингән юлдың һул яғында урынлашҡан ҙур таш. Халыҡ араһында йәшәгән легендаларҙа уны башҡорт ихтилалдары осорона бәйләйҙәр. Элек ошо юлдан каторжандарҙы Себергә ҡыуғандар, хәҙер ҙә был юлды «Каторжан юлы» йәки «Этап юлы» атайҙар. Ҡараһаҡал ихтилалы йылдарында ошо урында арестанттар конвоирҙарға ташланып, уларҙы үлтереп ҡасырға уйлаған. Конвоирҙар әсирҙәрҙең күбеһен ҡырған, ҙур соҡор ҡаҙып, мәйеттәр менән бергә яралыларҙы ла, тереләрҙе лә бергә күмгән һәм өҫтөнә оло таш ултыртып, баҫырып ҡуйған. Юлдағы ошо ваҡиға тураһында борон, «ҡан йылға булып аҡты», тип һөйләгәндәр. Ошонан алып был урынды «насар урын» тип йөрөтәләр, хатта төндәрен унда ыңғырашҡан, илаған, ат тояҡтары тауышы ишетелә, тиҙәр.
Сюрзинская Виска
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зара (Гера)
Зара (Гера) (Saara (bei Gera)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 590 кеше йәшәй. Майҙаны — 8,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 255 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7589 һәм автомобиль коды — GRZ.
Федосеев Глеб Борисович
Федосеев Глеб Борисович (4 сентябрь 1930 йыл — 11 май 2019 йыл) — СССР һәм Рәсәй пульмонологы һәм аллергологы, пульмонологтарҙың һәм аллергологтарҙың ватан фәнни мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе, Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты (1999), Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты (2014).
Биографияһы
Глеб Борисович Федосеев 1930 йылдың 4 сентябрендә Ленинград ҡалаһында тыуған.
1954 йылда академик И. П. Павлов исемендәге 1-се Ленинград медицина институтын тамамлай, артабан шунда эшләй.
1999 йылда — Рәсәй медицина фәндәре академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана.
2014 йылда — Рәсәй Фәндәр академияһы ағза-корреспонденты булып китә (РАМНА һәм РАСХН РАН-ға ҡушылыу сиктәрендә).
2019 йылдың 11 майында Санкт-Петербурта вафат була.
Фәнни эшмәкәрлеге
Глеб Борисович Федосеевтың ғилми тикшеренеүҙәре бронхиаль астма проблемаларына, этиологияһын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, диагностикалау, дауалау һәм профилактикалауға арналған.
18 монография, 4 ғилми хеҙмәттәр йыйынтығы авторы һәм авторҙашы, 400-ҙән ашыу мәҡәлә һәм 7 уйлап табыу авторы һәм авторҙашы.
Уның етәкселегендә 69 кандидатлыҡ һәм 27 докторлыҡ диссертацияһы уңышлы яҡлана.
2003 йылдан Төньяҡ-Көнбайыш федераль округының штаттан тыш баш терапевы.
Әзербайжанда йәһүдтәр
Әзербайжанда йәһүдтәр (әзерб. Azərbaycan yəhudiləri, ивр. ‏יהדות אזרבייג'ן‏‎) Әзербайжан Республикаһы территорияһында өс йәһүд общинаһы бар: 1) башлыса Губала (Ҡыҙыл Слобода ҡасабаһы) һәм Баҡыла йәшәгән тау йәһүдтәре общинаһы; 2) ашкеназдар общинаһы (европа йәһүдтәре), төп йәшәү урындары — Баҡы һәм Сумҡайыт; 3) тик Баҡыла ғына тупланған грузин йәһүдтәре общинаһы. Советтар союзынан һуңғы осорҙа күпләп эмиграцияға китеү һәм һуңғы ике төркөмдөң тәбиғи кәмеүе арҡаһында Әзербайжанда берҙән-бер йәһүд общинаһы булып таулы йәһүдтәр тора.
Йәһүд общинаһы тарихы
Тарих дауамында хәҙерге Әзербайжан территорияһында төрлө этнолингвистик төркөмдәргә ҡараған тау йәһүдтәре, ашкеназдар һәм грузин йәһүдтәре йәшәгән. Йәһүдтәр тураһында иң тәүге мәғлүмәттәрҙе 1990 йылда Р. Геюшов етәкселегендәге археологтар Баҡы ҡалаһы районында ҡаҙыныу эштәре барышында таба. Ҡаҙыныу эштәре барышында йәһүд кварталының ҡалдыҡтары һәм беҙҙең эраның VII быуатына ҡараған Шабран синагогаһы табыла.
Ашкеназдар Баҡыла 1810 йылдан төпләнә башлай. Баҡы ҡәлғәһендә һәм уның биҫтәләрендә 1810 йылда Баҡы коменданты генерал И. И. Репиндың Юғары Грузия хөкүмәте дәүләт экспедицияһына тәҡдим иткән милли һәм синыфҡа ҡарауы тураһында белдереүҙәренә ярашлы, Баҡыла 26 йәһүд, шул иҫәптән 1 раввин иҫәпләнә. 1835 йылда рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Кубала 2718, өйәҙҙә 2774 (6 намаҙ йорто) йәшәй.
1897 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса Баҡыла 2341 йәһүд һәм өйәҙҙә 154 йәһүд иҫәпләнә. 1918—1920 йылдарҙа Әзербайжан Демократик Республикаһы булған осорҙа хөкүмәт составына йәһүд Евсей Гиндес инә, ул АДР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын биләй.
Тау йәһүдтәре
Йәһүд халҡына Нәдир шаһтың Көнсығыш Кавказдағы хәрби походы ҙур зыян килтерә. 1731 йылда Кусары (хәҙер Гусар ҡалаһы) ауылын яулап алып, ҡалған бөтә йәһүдтәрҙе ислам диненә күсерә. Нәдир шаһ баҫып ингән саҡта тау йәһүдтәренең бер нисә тораҡ пункты емерелә йәки юҡ ителә. Ҡотолоп ҡалғандары Кубала Хөсәйен Али-хан ҡурсалау аҫтында йәшәй башлай. 2009 йылғы әзербайжан халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, урындағы йәһүдтәрҙең күпселеге (93,5 %) үҙҙәренең этник төркөмөнөң телен туған тел тип атай. Әзербайжан йәһүдтәренең 19,3 проценты рус телен дә яҡшы белеүен белдерә.
Ойошмалар, йәмәғәт эшмәкәрлеге
Йәһүд общинаһы Әзербайжандың иң әүҙем һәм йоғонтоло дини общиналарының береһе булып тора. Атап әйткәндә, республикала әзербайжан-израиль дуҫлығы Үҙәге, «Сохнут» йәһүд агентлығы, йәһүд традицияларын һаҡлау һәм яҡлау буйынса комитеттар, дини мәктәп-иешивалар, Йәһүд мәҙәни үҙәге, «Ева» ҡатын-ҡыҙҙар йәмғиәте, «Хесед-Хершон» хәйриә йәмғиәте, «Алеф» йәштәр клубтары, «Гилель» студенттар ойошмаһы, «Мишпаха» видеоклубы булдырылған һәм әүҙем эшләй, «Аз-Из», «Башня» һәм «Амишав» гәзиттәре сыға. 1993 йылдың авгусынан Әзербайжанда израиль илселеге эшләй, Израиль, әзербайжан илселеген асыу тураһында һөйләшеүҙәр алып барыла.
Әзербайжан йәһүд общинаһының күп кенә вәкилдәре республиканың сәйәси, мәҙәни, социаль һәм иҡтисади тормошонда әүҙем ҡатнаша. Бөгөн Баҡыла йәһүд милләтенең күренекле вәкилдәре йәшәгән биналарҙа мемориаль таҡтаташтар һаҡланған. Мәҫәлән, Нобель премияһы лауреаты теоретик физик Лев Ландау, республиканың атҡаҙанған табибы профессор Соломон Гусман һәм педагогия фәндәре докторы профессор Лола Барсук, Ҡарабах һуғышы геройы, Әзербайжан Геройы Альберт Агарунов һәм башҡалар. Баҡыла өс тапҡыр Социалистик Хеҙмәт Геройы, инженер-техник хеҙмәт генерал-полковнигы Б. Л. Ванников бюсы ҡуйылған. 2005 йылдың ноябренән 2019 йылдың декабренә тиклем Әзербайжан парламентында йәһүд общинаһы вәкиле булып Абрамов Евда Сасунович тора. Әлеге ваҡытта республикала бер нисә синагога, «Сохнут» халыҡ-ара йәһүд ойошмаһы филиалы, «Әзербайжан-Израиль» йәмғиәте эшләй. Улар йәһүд общиналары һәм Израилдең Баҡылағы илселеге ярҙамында бик күп мәҙәни саралар үткәрә, шулай уҡ йәһүд әҙәбиәте нәшер ителә, төрлө ижади коллективтар ойошторола.
2007 йылдың 31 майында Баҡыла йәшәгән йәһүд балалары өсөн «Хабад-Ор-Авгнер» белем биреү үҙәгенә нигеҙ һалына. Төҙөлөш 2010 йылда тамамлана. 2010 йылдың 4 октябрендә Әзербайжан президенты Илһам Алиев, уның ҡатыны Мехрибан Алиева һәм йәһүд общиналары Федерацияһы президенты БДБ һәм Халыҡ-Ара "Ор-Авнер"фонды Лев Леваев белем биреү үҙәген асыу тантанаһында ҡатнаша. 450 уҡыусыға иҫәпләнгән үҙәктә йәһүд мәҙәниәте нигеҙҙәре уҡытыла.
Иҫке Ҡолшәрип
Иҫке Ҡолшәрип (Башҡорт; Старокульшарипово) — Рәсәй Федерацияһы Ырымбур өлкәһенең Әсекәй районындағы ауыл. Иҫке Ҡолшәрип ауыл биләмәһенең административ үҙәге.
Географик урынлашыуы
Оло Кинәл йылғаһы буйында урынлашҡан.
Тарихы
Ҡыпсаҡ ҡәбиләһе башҡорттарының ауылы. Башҡорт старшинаһы Ҡолшәрип буйынса аталған.
Ырымбур губернаһы (1851 йылдан Һамар губернаһы) Боғорослан өйәҙе ҡарамағында була. Башҡортостанда идара итеүҙең кантон системаһы осоронда 9-сы башҡорт кантонының 4-се бүлегенә керә.
Ивакша
Ивакша — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лепша йылғаһының уң ярына тамағынан 0,6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Туғыҙтимер
Туғыҙтимер (Тугустемир) — Рәсәй йылғаһы, Ырымбур өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Оло Юшатыр йылғаһына һул яғынан (тамағынан 53 км алыҫлыҡта) ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км тәшкил итә.
Атамаһы
Туғыҙтимер атамаһы Туғыҙтимер төрки ир-егет исеменә барып тоташа. Туғыҙ һәм тимер һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән. Ырымбур өлкәһе Төлгән районында Туғыҙтимер ҡасабаһы бар (икенсе исеме Михайловское). 1800 йылғы Ырымбур картаһында (хәҙер Көйөргәҙе районы Яманһары ауылы территорияһы) бер нисә Туғыҙтимер йылғаһы һәм ауылы күрһәтелгән.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәренә ярашлы һыу Урал бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Һаҡмар йылғаһы башынан Оло Эйек йылғаһына ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны юҡ. Йылға бассейны — Яйыҡ (Рәсәй бассейны өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәттәре буйынса :
— Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006862
— Кодтар буйынса гидрологик өйрәнеү (ГӨ) — 112200686
— Бассейн коды — 12.01.00.007
— ГӨ буйынса сығарылыш — 2
Башҡорттар
Башҡорттар (Başqurttar) — төрки телле милләт, Башҡортостан Республикаһының һәм шул уҡ исемдәге тарихи-география өлкәнең төп халҡы. Республиканан тыш башҡорттар үҙҙәренең тарихи йәшәйеш төбәктәре булған Силәбе, Ырымбур, Свердловск, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләрендә, шулай уҡ Татарстан Республикаһында һәм Пермь крайында күпләп көн итә. Бынан тыш башҡорттар Рәсәй Федерацияһының бөтә биләмәләрендә лә, Яҡын һәм Алыҫ сит илдәрҙә лә бар.
Башҡорттарҙың Рәсәй Федерацияһындағы һан иҫәбе (2002) — 1 673 389 кеше, шул иҫәптән Башҡортостан Республикаһында — 1 221 302. Башҡорт теле Алтай ғаиләһе төрки төркөмөнөң көнбайыш тармағына инә, тармаҡланған диалект структураһы бар. Дин тотҡан башҡорттар — мосолман-сөнниҙәр.