cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хәрби-дипломатик академия
Етәкселеге
Академия начальнигы генерал-полковник (адмирал) званиеһында, формаль рәүештә ГРУ начальнигы урынбаҫары вазифаһын биләй, уның генерал-лейтенант рангында дүрт урынбаҫары була: беренсе урынбаҫар һәм шәхси состав, матди-техник һәм фәнни эш буйынса урынбаҫарҙары.
Факультеттар
— 1-се факультет — сит илдә эшләү өсөн офицерҙар, дипломатик япмалы разведчиктар һәм нелегал-разведчиктар әҙерләй.
— 2-се факультет — «агентура-оператив разведкаһы». Хәрби атташат хеҙмәткәрҙәрен әҙерләй.
— 3-сө факультет — «оператив-тактик разведкаһы». Хәрби округтар штабына бүленәсәк оператив-тактик разведкаофицерҙарын әҙерләй.
— Махсус факультет — дуҫлыҡ илдәре өсөн хәрби хеҙмәткәрҙәр әҙерләй. Тәүге өс факультетҡа тап килгән өс йүнәлеш буйынса эшләй.
— Академия ҡарамағында шулай уҡ сит телдәр факультеты, адъюнктура һәм Юғары академик курстар эшләй.
Һөҙөмтәлелек
Академияны йыл һайын 200-гә яҡын тыңлаусы тамамлай.
Абакумов
Абакумов — урыҫ ир-ат фамилияһы. Аввакум исеменән барлыҡҡа килгән.
Абакумова — урыҫ ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Жан-Мишель Жарр
Жан-Мишель Жарр (Jean-Michel André Jarre; 24 август 1948 йыл, Лион) — Франция композиторы, мультиинструменталист, электрон музыка пионерҙарының береһе, башлыса синтезаторҙа уйнай. Көйҙәр авторы һәм ҙур яҡтылыҡ шоуы ҡуйыусы.
Рифәғилек
Рифәғилек(الرفاعية; Рифаия) — иң боронғо суфый тәриҡәттәренең береһе, Әхмәт әр-Рифәғи тарафынан XII быуатта нигеҙләнгән. Тәриҡәт ғәрәп Урта Көнсығышында зекер ярҙамында яуыз рухтарҙы экзорцистик ҡыуыу практикаһы аша билдәлелек ала.
Тарихы
Тәриҡәт үҙенең исемен уның нигеҙ һалыусыһы Әхмәт әр-Рифәғи исеменән ала. Уның эйәрсендәрен ҡайһы берҙә әхмәҙиселәр һәм батаиһиҙар тип атайҙар. Әхмәт әр-Рифәғи (ваф. 578/1182) шәфиғи мәҙһәб хоҡуҡ белгесе була. Ул Ираҡтың көньяғында Батаихта йәшәй. Суфыйлыҡта уның тәүге уҡытыусылары ағаһы Мансур әл-Батаихи (منصور البطائحي) һәм Ғәли әл-Уасити була.
Әхмәт бер нисә әҫәр яҙа.
Был тәриҡәткә эйәреүселәр Яҡын Көнсығышта, Мысырҙа, Анатолияла, Балҡанда һәм мосолман донъяһының күп кенә төбәктәрендә йәшәй. Рифәғиҙәр тураһында билдәле ғәрәп сәйәхәтсеһе Ибн Баттута хәбәр итә.
Тәғлимәте
Рифәғиҙәр ҡара сәллә кейә, ә йыйылыштарында намаҙлыҡтарҙа ултыра. Улар литавралар һәм барабандар ҡағып, көслө тауышлы зекерҙәр башҡара. Ибн Баттутта шаһитлығы буйынса, зекер ваҡытында улар утҡа бирешмәй, быяла сәйнәй һәм йыландар менән уйнай ала.
Тәриҡәттең бер нисә тармағы бар.
Ухтомица (Модлона ҡушылдығы)
Ухтомица (Кесе Ухтомица, Ухтомка, Ухтома) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Модлона йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 36 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Искал-Шурка
Искал-Шурка — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға юғала ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сукчар
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рәсәй Федерацияһы субъекттары буйынса башҡорттарҙың һаны
Рәсәйҙең райондары һәм ҡалалары буйынса башҡорттар өлөшө (2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыуға ярашлы)
2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса райондар буйынса башҡорттар өлөшө (улар 5 проценттан күберәк булған осраҡтар күрһәтелгән):
Абашидзе
Абашидзе — грузин ир-ат фамилияһы. Абаш исеменән барлыҡҡа килгән.
Абашидзе — грузин ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Вейка
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы  башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Вәсилә
Вәсилә — мосолман, шул иҫәптән башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары исеме.
Этимологияһы
Вәсилә исеме башҡорт теленә ғәрәп теленән килеп ингән. Мәғәнәһе айырылмаҫ дуҫ, көтә белеүсе тигәнде аңлата.
Билдәле шәхестәр
Фәттәхова Вәсилә Разиф ҡыҙы (31 декабрь 1979 йыл — 26 ғинуар 2016 йыл) — Башҡортостан йырсыһы. Башҡортостан Республикаһыының (2015) һәм Татарстан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2015). Композитор Урал Рәшитовтың «Тыуған яҡ» йырын башҡарыусы булараҡ популярлыҡ яулай
Ваһапова Вәсилә Шәрифйән ҡыҙы (11 июль 1942) — анатом, медицина фәндәре докторы (1989), профессор (1991). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фəн эшмəкəре (1997), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мəктəп хеҙмәткәре (2002), Башҡортостан Республикаһының һаулыҡ һаҡлау отличнигы (2002), Башҡортостан Республикаһының халыҡ мəғарифы отличнигы (2011), СССР‑ҙың уйлап табыусыһы (1985).
Яңыбаева Вәсилә Әхәт ҡыҙы (1 август 1962 йыл) — ғалим-биолог, хужалыҡ эшмәкәре. 2002 йылдан Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы директоры. Биология фәндәре кандидаты (2002).
Ишмөхәмәтова Вәсилә Хөсәин ҡыҙы — БАССР-ҙың 11-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Өфө ҡалаһы Совет районы, 61-се Володар һайлау округы.
Ғәйерфанова Вәсилә Әфтәх ҡыҙы — БАССР-ҙың 10-сы саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Шишмә районы, 274-се Шөңгәккүл һайлау округы.
Фәйзуллина Вәсилә Инсафетдин ҡыҙы — БАССР-ҙың 3-сө саҡырылыш Юғары Советы депутаты, Бәләбәй районы, 124-се Аделькин һайлау округы.
Инжул (йылға)
Инжул — Рәсәй йылғаһы. Красноярск крайы, Хакас Республикаһы, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черный Июс йылғаһының һул ярына тамағынан 128 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, инештән Ачинск ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Литвяк Лидия Владимировна
Литвяк Лидия Владимировна ([2] — ), СССР-ҙың хәрби осоусыһы, истребитель, авиация звеноһы командиры, гвардия кесе лейтенанты, Советтар Союзы Геройы (1990). ВЛКСМ ағзаһы. Үлгәндән һуң 1943 йылда лейтенант, 1990 йылда өлкән лейтенант дәрәжәһе бирелә.
Биографияһы
Лидия (Лилия) Владимировна Литвяк 1921 йылдың 18 авгусында  Мәскәүҙә тыуған.
1941 йылдың октябрендә Мәскәү Коминтерно хәрби комиссариаты тарафынан армияға саҡырыла. 1942 йылда 586-сы истребителдәр авиацияһы полкына, «ҡатын-ҡыҙ авиаполкына» алына. ЯК-1 истребителен үҙләштерә. Беренсе хәрби осошон   Һарытау күгендә яһай. 1942 йылдың авгусында төркөмдә немец Ю.-88 бомбардировщигын бәреп төшөрә. Сентябрҙә 437-се истребитель авиация полкына күсерелә (287-се истребителдәр авиацияһы дивизияһы, 8-се һауа армияһы, Көньяҡ-Көнсығыш фронт).
14 сентябрҙә икенсе хәрби осошонда  Сталинград өҫтөндәге Ю-88 бомбардировщигын  һәм Me-109 истребителен бәреп төшөрә. Me-109 осоусыһы немец бароны, һауала 30 еңеү яулаған, Рыцарь тәреһе кавалеры лейтенант Ганс Фусс булған. 27 сентябрҙә 30 метрлыҡ дистанциянан һауа һуғышында  Ю-88 истребителен бәреп төшөрә. Һуңынан Раиса Викторовна Беляева менән парҙа   Me-109 самолетын бәреп төшөрә.
Был ваҡытта Лидияның самолетының капотында уның һорауы буйынса аҡ ләлә сәскәһе төшөрөлә, һәм Литвяк «Сталинградтың аҡ ләләһе» ҡушаматы ала, һәм «Лилия»  уның радио саҡырыуы була.
Тиҙҙән уны 9-сы гвардия истребителдәр авиация полкына күсерәләр. Полкта хеҙмәт итеү осоронда 1942 йылдың декабрь аҙағында Литвяк үҙенең аэродромынан алыҫ түгел Do-217 бомбардировщигын юҡ итә. 1942 йыл аҙағында ул 296-сы истребителдәр авиацияһы полкына күсерелә.
1943 йылдың 11 февралендә һауа һуғышында 2 дошман самолетын бәреп төшөрә — шәхсән Ю-88 самолетын һәм төркөмдә 190 FW. Тиҙҙән һуғыштарҙың береһендә Литвяк самолеты бәреп төшөрөлә, һәм ул дошман биләгән ергә ултырырға мәжбүр була. Немец һалдаттары уны әсирлеккә алырға маташып ҡарайҙар, әммә бер осоусы-штурмлаусы уға ярҙамға килә: пулемет уты аҫтында немецтарҙы ергә ятырға мәжбүр итә, ә үҙе ергә ултыра һәм Литвякты бортына ала.
1943 йылдың 23 февралендә Лидия Литвяк үҙенең беренсе хәрби наградаһын  — Ҡыҙыл Йондоҙ ордены ала.
22 мартта Дондағы Ростов районында немец бомбардировкаһы төркөмөн эләктереү өсөн ҡатнаша. Һуғыш барышында ул бер самолетты бәреп төшөрә. Me-109 алтылыһын һиҙеп ҡалып, улар менән тигеҙ булмаған алышҡа инә, шуның менән  иптәштәренә хәрби бурысты үтәргә мөмкинлек бирә. Һуғыш барышында ҡаты яралана, әммә зыян күргән самолетты аэродромға килтереп еткерә.
1943 йылдың 5 майында бомбардировщиктар оҙатыуы аҫтында оса, алыш барышында дошман истребителен бәреп төшөрә, тағы берәүһен 2 көн үткәс юҡ итә.
Май аҙағында Лидия Литвяк, көслө зенит ышығында бәреп төшөрөргә мөмкин булмаған артиллерия утын корректировкалаусы—дошман аэростатын бәреп төшөрә. Ул дошман тылына үтеп инә һәм ҡояшҡа ҡаршы инеп, төпкөлдән аэростатты бәреп төшөрә. Был еңеүе өсөн Ҡыҙыл Байраҡ ордены ала.
1943 йылдың 21 майында һуғышта Лидия Литвяктың ире Советтар Союзы Геройы А. Ф. Соломатин һәләк була.
18 июлдә немец истребителдәре менән алышта Литвяк һәм уның иң яҡын әхирәте Катя Буданова бәреп төшөрөлә. Литвяк парашют менән ырғый, ә Буданова һәләк була.
1943 йылдың июль аҙағында — август башында Донбассҡа юлды ҡаплап торған Миус йылғаһы буйында немец оборонаһын өҙөү буйынса ҡаты һуғыштар бара. Ерҙәге һуғыш һауалағы өҫтөнлөк өсөн һуғыш менән көсөргәнешле алып барыла. 1943 йылдың 1 авгусында Лидия Литвяк 4 тапҡыр хәрби осош яһай, уның барышында шәхсән дошмандың  ике  самолетын һәм төркөмдә бер самолетын бәреп төшөрә. Дүртенсе осоштан ҡайтмай.
Дивизия командованиеһы Лидия Литвякты Советтар Союзы Геройы исеменә әҙерләй, әммә осоусы немецтаға әсирлеккә төшкән тигән имеш-мимештәр була, һәм тәҡдим итеү кисектерелә (икенсе версия буйынса, Советтар Союзы Геройы исеменә хәбәрһеҙ юғалғандарҙы тәҡдим итмәйҙәр).
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа полкташтары юғалған осоусыны эҙләүҙәрен дауам итә. Осраҡлы ғына Донецк өлкәһе Шахтёр районының Дмитровка ауылында туғандаш ҡәберлегендә табыла. Уның кәүҙәһен Кожевня утары янында урындағы малайҙар таба һәм «Билдәһеҙ осоусы» кеүек уны Дмитровка ауылында 1969 йылдың 29 июлендә туғандаш ҡәберлектә ерләйҙәр.
1971 йылда Красный Луч ҡалаһының 1-се мәктәбе эҙәрмәндәре үткәргән эҙләнеүҙәр барышында 1988 йылдың июлендә ерләнгән урынында мәңгеләштерелгән исеме асыҡлана.
Шул уҡ йылдың 22 ноябрендә СССР оборонаһы министры урынбаҫарының бойороғо менән 1943 йылдың 16 сентябрендәге кадрҙар буйынса Литвяк яҙмышына ҡарата Баш идаралыҡ бойороғоноң 22-се пунктына  үҙгәрештәр индерелә: «1943 йылдың 1 авгусында хәбәрһеҙ юғала тигәнде уҡырға кәрәк: 1943 йылдың 1 авгусында хәрби заданиены үтәгәндә һәләк була».
СССР Президенты 1990 йылдың 5 майында    Литвяк Лидия Владимировнаға үлгәндән һуң Советтар Союзы Геройы исемен биреү тураһындағы указға ҡул ҡуя. «Алтын йондоҙ»миҙалы (№ 11616) һәләк булған героиняның туғандарына һаҡлау өсөн тапшырыла.
Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна
Тюленева (Филатова) Любовь Андреевна (2 сентябрь 1927 йыл,  Воронеж өлкәһе — 29 июнь 2016 йыл, Өфө) — СССР һәм Рәсәй уҡытыусыһы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған уҡытыусыһы (1969),  СССР-ҙың мәғариф отличнигы (1975),  СССР ер аҫтын разведкалау отличнигы (1967), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1957).
Биография
1947— 1957 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Әлшәй районы Раевка ҡасабаһындағы 18-се урта мәктәптә уҡыта. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында Раевкалағы эвакуацияланған балалар тәрбиәләнгән балалар йортонда эшләй. Унда буласаҡ популяр эстрада йырсыһы Эдуард Хиль 1942-1943 йылдарҙа йәшәгән.
1958 йыл-  Любовь Тюленева (Филатова)  Өфөгә күсенә,  Башҡорт дәүләт университетында методист булып эшләй.
1961- 1962 йылдарҙа ул Өфө ҡалаһының 86-сы урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1962— 1983 йылдар — Любовь Андреевна 39-сы мәктәптә уҡыта, был мәктәп Өфөнәң иң яҡшы мәктәптәре иҫәбендә була.
Йәш быуынды уҡытыу һәм тәрбиә эшенә ҙур өлөш индергән өсөн ул Ленин ордены менән бүләкләнә (1978).
Абзалетдинов
Абзалетдинов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Абзалетдин исеменән яһалған. Мәғәнәһе: диндең иң һәйбәт, иң яҡшы ҡоло. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Эдинбург (Тристан-да-Кунья)
Ете Диңгеҙ Эдинбургы (ингл.   Seven the Seas of edinburgh ) — Тристан-да-Кунья архипелагындағы берҙән-бер тораҡ пункты. Архипелаг Британияның диңгеҙ аръяғы территорияһындағы Изге Елена, Вознесение һәм Тристан-да-Кунья биләмәһе. Халыҡ һаны 2009 йылда 264 кеше тәшкил итә. Урындағы халыҡ уны Ете диңгеҙ Эдинбургы тип йөрөтә The Settlement (ҡасаба, ауыл).
Ете диңгеҙ Эдинбургы британдар утрауҙы аннексиялағандан һуң барлыҡҡа килә. Ул үҙ исемен 1867 йылда «Галатея» фрегатында капитан сифатында утрауға килгән Эдинбург принцы Альфред принц хөрмәтенә (королева Викторияның икенсе улы) аталған. Утрауҙа Икенсе бөтә донъя һуғышына тиклем хәрби гарнизон тора.
1961 йылда атылыусы вулканик ҡасабаны, балыҡ фабрикаһын һәм картуф баҫыуҙарын емерә, ә утрау халҡы бынан алып сығыла. Әммә халыҡ яйлап үҙ өйҙәренә ҡайта һәм 1963 йылда фабрика һәм ултыраҡ тулыһынса тергеҙелә.
Әлеге ваҡытта утрауҙағы ҡасабала мәктәп, бәләкәй дауахана, аҙыҡ-түлек магазины, почта бүлексәһе, радиостанция, кафе, видеопродукция магазины, бассейн һәм полиция участкаһы бар, унда бер кеше генә хеҙмәт итә. Бынан тыш, ике сиркәү -англикандарҙың Изге Мария сиркәүе һәмкатоликтарҙың Изге Иосиф сиркәүе бар. Утрауҙа урынлашҡан берҙән-бер ҡасаба, унда бер нисә айға бер тапҡыр Кейптаундан Джеймстаунға (Изге Елена утрауы) һәм Джорджтаунға (Вознесение утрауы) барыусы карап инә.
Халҡы даими йәшәгән тораҡ пунктынан Ете диңгеҙ Эдинбургы 2170 км алыҫлыҡта урынлашҡан һәм ерҙәге иң алыҫ ауылдарҙың береһе һанала.
Климат
Бында йомшаҡ, океан климаты өҫтөнлөк итә (Кеппен классификацияһы буйынса). Йылдың уртаса температураһы уртаса 10 °C — 22 °C.
Иҡтисад
Утрауҙа иҡтисадтың төп тармағы тристан ҡая омарын тотоу һәм уны эшкәртеү тора.
Донъянан алыҫ тороуына ҡарамаҫтан,Тристан-да-Куньяға туристар йыш килә һәм иҡтисадтың был тармағы Эдинбург өсөн бик мөһим килем булып тора.
Транспорт
Бер генә M1 юлы бар, һәм ул утрауҙағы ҡасабаны ҡасаба инфраструктураһы объекттары менән тоташтырып тора, бының өсөн шәхси автомобилдәр ҡулланыла. Төп юл яр буйлап бара, ләкин бөтә периметры буйынса түгел. Шулай итепутрауҙың бәләкәй генә өлөшөндә транспорт ҡулланыла.
Йәйәүлеләр өсөн ҡасабала асфальт юлдар селтәре үҫешкән.
Flier Potato Patches автобус хеҙмәте бар.
Утрауҙағы бөтә автомобилдәрҙең номеры ике йәки өс һандан һәм TDC хәрефенән тора
Ҡасабаның ярында бәләкәй караптар туҡтарлыҡ ҡына причаллы гавань бар.
Сәнғәт
Рәссам Рольф Вейбург, тимерҙе кислота менән һыҙатлап Эдинбург күренештәрен картиналар итеп төшөрә.
Власть органдары
Утрау 14 кешенән торған урындағы Советы, хакимиәте тарафынан идара ителә, йылына ул алты тапҡыр йыйыла һәм өс йыл һайын һайланып ҡуйылайыл һәм алты тапҡыр йыйылдылар. һайлана.
Муниципаль хеҙмәттәр
Ҡалала утрауҙың авария хеҙмәте эшләй, тиҙ ярҙам (Toyota Hilux) машинаһы, бер янғын һүндереү машинаһы (бәләкәй генә баҫҡыслы Land Rover Defender), бер полиция машинаһы (Land Rover) бар.
Шулай уҡ ҡала хакимиәтенең рәсми рәүештә ҡулланылған транспорт сараһы ла бар.
Билдәле кешеләр
Гласс Конрад, полиция, утрауы тураһындағы китаптарҙың авторы.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Сумраполь-Кикя
Сумраполь-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Воргэ-Кыталь-Кы йылғаһының уң ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 58 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ухтомка (Вожега ҡушылдығы)
Ухтомка — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вожега йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Аблаев
Аблаев — башҡорт ир-ат фамилияһы. Әбләй исеменән яһалған. Топоним булып та ҡулланыла.
Аблаева — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
--
Пирей порты
Пирей порты (грек. <span style="font-family: palatino linotype, new athena unicode, athena, gentium, code2000, serif; font-size: 105%;">Λιμάνι Πειραιά ) — Пирей диңгеҙ порты, Грецияның иң эре порты. Пассажир порты булараҡ — Европаның иң эре пассажирҙар порты, шулай уҡ донъяла өсөнсө урынды биләүсе порт. Европалағы ун иң эре контейнерлы порттарҙың береһе. Authority Piraeus Port ойошмаһы идараһы аҫтында тора (PPA).
Порт Аттика периферияһында Афинанан 5-10 км тирәһе алыҫлыҡта тора. Эгей диңгеҙенең Сароникос ҡултығында урынлашҡан.
Иң яңы тарих
2002 йылда PPA һәм Греция хөкүмәте концессия килешеүенә ҡул ҡуя. Греция хөкүмәте территорияны, ундағы биналарҙы һәм порт ҡоролмалары менән бергә, 40 йыллыҡ дауамына ҡуртымға ала. 2008 йыл концессия килешеүҙәре үҙгәртелә һәм ҡуртым ваҡыты 40-тан 50 йылға тиклем оҙайтыла. Шулай итеп ҡуртым ваҡыты 2052 йылда тамамланасаҡ :42.
2009 йыл аҙағындағы йөкләмә кризисы башланыуынан һуң Греция хөкүмәтендә дәүләт милке активтарын хосусилаштырыу тураһында план барлыҡҡа килә. Шундай активтарҙың береһе Пирей порты булып тора.
Греция 2009 йылдың октябрендә Ҡытайҙың Ocean Shipping China (Group) Company (COSCO) компанияһының яртыһын 35 йылға ҡуртымға бирә. Йылына ҡуртым COSCO өсөн 100 миллион евроға төшә.
1-се терминал PPA S.A. тарафынан эксплуатациялана һәм уның үткәреү һәләте 1, 1 млн самаһы TEU. 2-се терминал ҡеүәте 3 млн TEU, һәм ул COSCO-ның ''Terminal PCT Pireeus Container А. S.'' бүлендек компанияһы тарафынан идара ителә. Ҡеүәте яҡынса 2,7 миллион TEU булған 3-сө терминал төҙөлөшөн 2013 йылда РСТ тамамлай.
2009 йылда контейнер хеҙмәтләндереү иҡтисади күрһәткестәре күпкә яҡшыра.
2016 йылдың 10 авгусына ҡарата, COSCO РРА-ның бөтә акцияларының 51 % акцияһын үҙендә тота, Греция Республикаһы үҫеш фондының активында 23,14 % акция, ә башҡа инвесторҙарҙа — 25,86 % акция була.
Ғәзиз (Күгәрсен районы)
Ғәзиз (Газиз) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 74 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815003.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Фирүзә (исем)
Фирүзә — башҡорт, татар, абхаз, әзербайжа́н, ҡаҙаҡ, фарсы, төрөк, үзбәк, ингуш, осетин, ҡыргыҙ һәм башҡа халыҡтарҙа ҡатын-ҡыҙ исеме булып йөрөй.
Билдәле шәхестәр
Аллаярова Фирүзә Мирхәт ҡыҙы (сәхнә псевдонимы — Фирүзә Париж) (1977) — йырсы, актриса. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы (2014). Абдуллина Фирүзә Дәүләтша ҡыҙы (24 февраль 1961 йыл) — уҡытыусы, шағир. 2017 йылдан Рәсәй Федерацияһының һәм Башҡортостан Республикаһының Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Алифова Фирүзә Шодмоновна (Фирӯза Алифова; 7 декабря 1980, Дүшәнбе) — тажик йырсыһы, Тажикистан Республикаһының мәҙәниәт алдынғыһы.
Шәрипова Фирүзә Фәхретдиновна (29 августа 1994, Тараз, Ҡаҙағстан) — Ҡаҙағстан спортсыһы, боксёр. 2-се ярым еңел (IBO, 2017—2019), еңел (WIBA, 2017—2021; WBU, 2017—) һәм 1-се ярым урта (IBA, 2020—) ауырлыҡ категорияларында донъя чемпионы. Азия чемпионатының бронза призёры (2012). Ҡаҙаҡстан чемпионаттарында ике алтын (2012, 2013), бер көмөш (2014) һәм бер бронза (2016) миҙал яулай.
Шулай уҡ ҡарағыҙ
Фирүзә ( — Фирүзә — «бәхет килтерә торған таш», йәки  — еңеү килтерә торған таш) — зәңгәр йәки йәшкелт зәңгәр төҫтәге минерал, биҙәү әйберҙәре эшләү өсөн ҡулланыла.
Фирузаба́д( اردشيرخوره Ардашир-Хваррах, Fīrūzābād) — Ирандың көньяғында Фарс провинцияһындығы ҡала. Фирузабад шахрестанының административ үҙәге.
Июль (йылға)
Июль  — Рәсәйҙәге йылға. Удмурт Республикаһы, Татарстан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/124/178/33 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иж башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Варьяз
Варьяз (Варьяз) — Башҡортостандың Благовещен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 453437, ОКАТО коды — 80215849008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вечерлейка
Вечерлейка — Рәсәйҙәге йылға. Мордва Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Пичинейка йылғаһының һул ярына тамағынан 6,1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Алатырь йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Сура, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Бөйөк Лукиҙы ҡамау
Бөйөк Лукиҙы ҡамау — 1580 йылда Стефан Баторийҙың икенсе кампания барышында Речь Посполитая ғәскәре тарафынан Бөйөк Лукиҙы ҡамау һәм алыу. Бөйөк Луки ҡәлғәһе ҙур стратегик әһәмиәткә эйә була, сөнки уны алыу осрағында поляк ғәскәре өсөн Рус дәүләтенең территорияһына инеү мөмкинлеге һәм маневрҙар өсөн байтаҡ арауыҡ асыла. Атап әйткәндә, Псков һәм Новгород, шулай уҡ Тверь һәм Мәскәүгә һөжүм итеү мөмкин була. Шул уҡ ваҡытта Баторийға төньяҡ-көнбайыш ерҙәрҙә урынлашҡан рус ғәскәрҙәрен үҙәктән айырып алыу мөмкинлеге тыуа.
Ҡамау барышы
50 мең кешенән торған (башлыса немец һәм венгр ялланыусылары) Баторий ғәскәренә воевода Иван Васильевич Воейковтың 6-7 мең кеше иҫәпләнгән  гарнизоны ҡаршы тора.
Артиллерия утының һөҙөмтәлелеген кәметеү өсөн Воейков ҡәлғәне өҫтән аҫҡа тиклем тупраҡ тултырылған кәрниздәр менән уратып алырға бойора. Ошо сәбәптәр буйынса, 1 сентябрҙә башланған утҡа тотоу ҡәлғә диуарҙарына етди зыян килтермәй. Баторий стеналарҙы яндырыу  мөмкин түгеллегенә төшөнөп, ҡәлғәне штурмлау тураһында әмер бирә, әммә был һөжүмдә   200-гә тиклем кешеһен юғалта. Шул ваҡытта  гарнизонға сығыу мөмкинлеге тыуа, береһе ваҡытында король байрағы баҫып алына.
Баторий артиллерия утын тупраҡ менән һаҡланмаған ҡәлғә башняларына тупларға ҡарар итә, әммә уларҙан барлыҡҡа килгән янғынды  гарнизонға һүндерергә мөмкин була. Ул саҡта ҡәлғә аҫтын ҡаҙып мина һалырға ҡарар ҡабул ителә. Тик шартлауҙар, емерелеүҙәргә ҡарамаҫтан, улар барлыҡҡа килгән уйымды ала алмай, сөнки ҡәлғә һаҡсылары, еүеш тиреләр менән уттан һаҡлана. Ниһәйәт, 5 сентябрҙең төнөнә ҡарай Баторийҙың бер отряды ҡәлғә башняһын яндыра. Көслө ел утты тиҙ арала тарата һәм һаҡлаусылар һөжүмгә етерлек  ҡаршылыҡ күрһәтә алмай. Һөҙөмтәлә Баторий армияһы ҡәлғәгә  бәреп инә. Бөтә ҡаланы һаҡлаусылар, шул иҫәптән Воейков, ҡала эсендә һуйышта һәләк була.
Шуныһы иғтибарға лайыҡ, талауҙар менән мауығып, Баторий  һалдаттары уттың дары арсеналына яҡынлышыуын үткәреп ебәрә. Шул уҡ Дзялынский мәғлүмәттәре буйынса,   арсенал шартлауҙан һуң яҡынса 200 талаусы вафат була
Эҙемтәләре
Ҡала шул тиклем ныҡ емерелә, хатта ҙур табышҡа өмөт иткән Баторийҙың ялланған кешеләре ҙур бола сығара башлай. баторияны тулышҡан. Бары тик сираттан тыш түләүҙәр ярҙамында Баторий ғәскәр дисциплинһын тергеҙә һәм уны оборона нығытмаларын тергеҙеү менән шөғөлләнергә мәжбүр итә. Эштәр бер нисә аҙна дауам итә һәм поляк армияһының Ржевҡа  һөжүмен тотҡарлай.
Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университеты
'''П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт милли тикшеренеү университеты''' Мордва Республикаһы баш ҡалаһы Саранскиҙа урынлашҡан, төбәктә иң ҙур юғары уҡыу йорто булып тора. Университет 1957 йылда Мордва дәүләт педагогия институты базаһында булдырылған. Университет структураһына 10 факультет, 7 институт һәм Рузаевка һәм Ковылкино ҡалаларындағы ике филиалы инә. Юғары уҡыу йорто ректоры (2010 йылдан) — С. М. Вдовин, юғары уҡыу йорто президенты — Н. П. Макаркин.
Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университеты тарихы
Мордва университеты тарихы Мордовияның беренсе юғары уҡыу йорто— Мордовия агропединститутына нигеҙ һалғандан башлана. Ул төбәктә (ул мәлдә Мордовия автономиялы өлкәһе) 1931 йылдың 1 октябрендә РСФСР Халыҡ комиссарҙары советы ҡарары менән асыла.
1932 йылдың 23 ноябрендә агропединститут Мордовия дәүләт педагогия институты (МДПИ) итеп үҙгәртелә. Уның составында тарих, математика, химия, биология бүлектәре һәм тел һәм әҙәбиәте бүлеге була. Тәүге белгестәр (73 кеше) уҡыу йортон 1935 йылда тамамлай.
Тәүҙә юғары уҡыу йортоноң бурысы булып төбәк мәктәптәрен педагогик кадрҙар менән тәьмин итеү торған. Уҡытыусыларҙы тиҙ арала әҙерләү МДПИ составында 1934 йылда асылған уҡытыусылар институты өлөшөнә төшкән. 1935 йылда МДПИ студенттары Большевистик урам һәм Эшселәр тыҡрығы (хәҙер Богдан Хмельницкий урамы) мөйөшөндәге яңы 4 ҡатлы бинаға күсә. Беренсе уҡыу йорто 2010 йылға тиклем ғәмәлдә ҡала, 2016 йылдың 15 сентябрендә был урында Мордва университетының уҡыу-лаборатор корпусы — Саранск ҡалаһының иң бейек бинаһы асыла.
1938 йылдан 1957 йылға тиклем Мордовия педагогия институты модва крайында тыуып үҫкән рус шағиры Александр Иванович Полежаев исемен йөрөткән. Ошо тиҫтәләгән йылдар дауамында вузда ҙур рәсәй фәйләсуфы һәм әҙәбиәт белгесе Михаил Михайлович Бахтин эшләгән. Тәүге тапҡыр М. М. Бахтин Саранскиға һөргөндән һуң 1936 йылда килеп эш башлаған. Һуңынан, 1945 йылдан алып 1961 йылда пенсияға сыҡҡанға тиклем, Михаил Михайлович Мордовия педагогия университетының (1957 йылдан— Мордовия университеты) тарих-филология факултетында уҡытҡан, доцент, урыҫ һәм сит ил әҙәбиәте кафедраһы мөдире була. Саранскиҙа ул, донъя күләмендә танылыу килтергән китаптарын— «Проблемы поэтики Достоевского» (М., 1963), «Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса» (М., 1965) баҫмаға әҙерләгән. 2015 йылда, 120 йыл тула. М. М. Бахтинға 120 йыл тулған көндәрҙә, университеттың үҙәк кампусы үҙәк янында скверҙа ғалимға һәйкәл асылды, университет составында М. М. Бахтин исемендәге мемориаль һәм тикшеренеү үҙәге барлыҡҡа килде.
1957 йылдың 2 октябрендә А. И. Полежаев исемендәге Мордовия дәүләт педагогия институты базаһында, тарих-филология, физика-математика, инженер-техник, ауыл хужалығы факультеттары, һәм шулай уҡ тәбиғәт белеме һәм сит телдәр факультеттары менән, Мордовия дәүләт университеты булдырыла. Киләһе йылдан юғары уҡыу йортонда аспирантурала үҙ ғилми кадрҙарын әҙерләү башлана. Мордовия АССР-ы үҫешенең көнүҙәк бурыстары менән бәйле, яңы һөнәрҙәр факультеттар һәм специальностар асыла: артабанғы ун йыллыҡтарҙа төҙөлөш факультеты барлыҡҡа килә, электрон техникаһы, ауыл хужалығын механизациялау, иҡтисад, юридик, медицина факультеты һәм Рәсәйҙә берҙән-бер светотехнический факультет (2016 йылдан — электроника һәм светотехника институты) ойошторола. 1970 йылдан Мордовия университеты урыҫ шағиры, публицист һәм революционер Николай Платонович Огарёв исемен йөрөтә. Огарёвтарҙың нәҫелдән нәҫелгә күсә килеүсе имениелары— ауыл Старое Акшино ауылы— Саранск ҡалаһынан 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Юғары уҡыу йортонда Н. П. Огарёв музейы эшләй. Мордва университетының символдарының береһе — 1984 йылда асылған Огарёв һәйкәле..
1982 йылда СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән белгестәр әҙерләүҙә һәм фәнни тикшеренеүҙәрҙә өлгәшкән ҡаҙаныштары өсөн Н. П. Огарёв исемендәге Мордовия университеты Халыҡтар Дуҫлығы ордены менән бүләкләнә.
1990-сы йылдарҙа университет структураһы үҙгәрә — иң ҙур факультеттар институттар итеп үҙгәртелә, шулай уҡ ғилми-тикшеренеү институттары асыла. 2000 йылда Мордовия университеты филиалдары ике ҙур (Саранскиҙан тыш) Мордовия ҡалаһында — Ковылкинола һәм Рузаевкала асыла.
2010 йылда уға ҡарата «милли тикшеренеү университеты» тигән категорияны ҡуйғандан һуң Мордва университеты тарихында яңы үҫеш башлана. Һуңғы йылдарҙа Мордва университеты Рәсәйҙең алдынғы вуздары ассоциацияһы һәм Рәсәйҙең классик университеттары ассоциацияһы составына инә, шулай уҡ үҙенең халыҡ-ара позицияларын нығыта.
Белем биреү эшмәкәрлеге
Мордва университетында юғары белемдең бөтә кимәлдәре: бакалавриат, магистратура, специалитет, юғары квалификациялы кадрҙар әҙерләү, өҫтәмә белем биреү программалары бар. Бер нисә факультетта урта һөнәри белем бүлеге асылған. Уҡытыу көндөҙгө, көндөҙгө-ситтән тороп (киске) һәм ситтән тороп уҡыу формалары буйынса алып барыла. 2014 йылдан Мордва университеты башлыса сит илдәрҙән килгән студенттар өсөн тәғәйенләнгән инглиз телендә бер нисә программаны тормошҡа ашыра. Юғары уҡыу йортонда 53 илдән барыһы 1100-ҙән ашыу сит ил гражданы (7 %, студенттарҙың дөйөм һаны — 20000 самаһы кеше) уҡый.
Мордва университетының белем биреү программалары йыл һайын «Рәсәйҙең иң яҡшы инновацион белем биреү программалары» Бөтә Рәсәй проекты йомғаҡтары буйынса юғары уҡыу йорттары өсөн иң яҡшы программалар иҫәбенә инә.
Фәнни эшмәкәрлеге
Хәҙерге ваҡытта вузда 280 фән докторы, профессорҙар һәм 1100 фән кандидаты, доценттар, Рәсәй фәндәр академияһының һәм башҡа академияларҙың 16 мөхбир ағзаһы һәм ағза-корреспонденты эшләй. Юғары уҡыу йорто ғалимдары йыл һайын 40-тан ашыу халыҡ-ара һәм рәсәй фонды гранттарын тормошҡа ашыра. Һуңғы биш йылда башҡарылған Конструкторлыҡ эштәре (НИОКР) күләме 1,5 млрд һум тәшкил итте. Иҡтисадтың реаль секторы предприятиеларының заказы буйынса килешеүҙәргә аҡса бүлеү конструкторлыҡ эштәренең дөйөм күләменә ҡарата 72 % тәшкил итә.
Юғары уҡыу йортонда 11 диссертация советы эшләй. Йыл һайын университет является организатором более 40-тан артыҡ бөтә рәсәй һәм халыҡ-ара конференциялар ойоштора. Йәш ғалимдарҙың әүҙемлеге үҫә, фәнни-техник тармаҡта кесе предприятиелар үҫешенә ярҙам иткән Фондтың «УМНИК» программаһының 171 грантына эйә булды. Университеттың факультеттары (институттары) базаһында йыл һайын специальность буйынса өс Бөтә Рәсәй студент олимпиадаһы һәм конкурсы ойошторола. 2012 йылдан вузда студент берләшмәләренең «Студенческие объединения как креативная составляющая научно-образовательного процесса в национальном исследовательском университете» эшмәкәрлеген үҫтереү программаһы тормошҡа ашырыла.
Халыҡ-ара бәйләнештәр
Мордово университетында халыҡ-ара бәйләнештәр түбәндәге йүнәлештә буйынса тормошҡа ашырыла:
Мордва дәүләт университеты 1989 йылдан белем биреү хеҙмәтен экспортлаусы донъя баҙарында әүҙем эшләй. Был Европа, Азия, Африка, Американың 50 иленән 900-ҙән ашыу граждан белем алды, шул иҫәптән фән кандидаты дәрәжәһенә дәғүә итеүселәр аспирантлыҡ диссертацияһын яҡланы. 2010 йылда Милли тикшеренеү университеты статусы алыу сит ил граждандарн уҡытыу эшмәкәрлегенең әүҙемләшеүенә килтерҙе.
10 йыл эсендә университетта уҡыусы сит ил граждандары контингенты 10 тапҡырҙан ашыуға артты. 2016 йылда университетта 53 илдән 1150-нән ашыу сит ил гражданы — Абхазия, Әзербайжан, Алжир, Әрмәнстан, Афғанстан, Бангладеш, Беарусь, Вьетнам, Гана, Германия, Греция, Грузия, Мысыр, Һиндостан, Иордания, Йәмән, Ираҡ, Ҡаҙағстан, Камерун, Ҡытай, Кения, Ҡырғыҙстан, Ливан, Латвия, Мали, Марокко, Монголия, Намибия, Нигерия, Пакистан, Фәләстин, Польша, Сүриә, Сомали, Судан, Тажикстан, Танзания, Төркмәнстан, Төркиә, Үзбәкстан, Украина, Шри-Ланка, Чад, Эквадор, Көньяҡ Осети һ. б. уҡыны.
Юғары уҡыу йорто интернет селтәре аша халыҡ-ара белем баҙарында агентлыҡ селтәре һәм интернет майҙансыҡтар ярҙамында алға сығыу буйынса әүҙем сәйәсәт үткәрә. Университетта уҡыу мөмкинлеге тураһында мәғлүмәтте билдәле интернет-рекрутер Masterstudies сайтында табырға мөмкин һәм Studyabroadonline (ҡытай теле).
Н. П. Огарёв исемендәге Мордва дәүләт университеты ҡайһы бер мәғариф проекттарын Европа Союзы ярҙамы менән тормошҡа ашыра. Университет үҫешенең өҫтөнлөклө йүнәлештәре буйынса берлектәге фәнни тикшеренеүҙәр халыҡ-ара программаһы сиктәрендә (TEMPUS, Jean Monnet һ. б.), шулай уҡ халыҡ-ара партнёрҙар менән берлектә башҡарыла. Селтәр төрөндәге ғилми-тикшеренеү һәм белем биреү структуралары даими эшләй:
Мордва университеты Евразия университеттары ассоциацияһына, Фин-уғыр халыҡ-ара университеттар ассоциацияһына, Рәсәй Федерацияһы һәм Әзербайжан Республикаһының юғары белем биреү ойошмалары ассоциацияһына инә.
Юғары уҡыу йортоноң структураһы һәм матди-техник базаһы
Мордово университет структураһы, башҡа факультеттар, институты һәм филиалы, идара итеү һәм административ үҙәктәре ингән, ғилми китапхана, нәшриәт, редакция. 16 университетының ғилми журналы нәшер ителә Мордово, шул иҫәптән 7 исемлегендә бер ВАКЫТ: «белем интеграцияһы», «РЕГИОНОЛОГИЯ REGIONOLOGY», «Вестник Мордово госуниверситет» халыҡ-ара ғилми журналдар һәм «Фин-уғыр донъяһы», «Иҡтисад тарихы», «Письменного: фән һәм мәғариф актуаль проблемалары», «йәмғиәте средневолжский математика журналы».
Фәнни китапханаһында күренекле рус философы һәм аҡыл эйәһе исемен йөрөткән м. м. Бахтин, уларҙың яҡынса 25 йыл университетында эшләй. 2,5 миллионға яҡын документ университетының ғилми китапханаһында төрлө һөйләшеүгә ҡушылып, алдынғы донъя мәғлүмәт ресурстарына инеү мөмкинлектәрен биреү. 16 хеҙмәтенән файҙаланыусы заманса һыу һәм уҡыу залдары, мәғлүмәт-ситуационный үҙәге.
Матди-техник базаһы эсенә 29 юғары уҡыу йортон уҡыу-лаборатория корпусы, мәҙәниәт һәм сәнғәт Һарайы, плавательный бассейн «Студенттар», спорт залында алты, өс спорт-һауыҡтырыу комплексы, саңғы базаһы ике. Яҡынса 5000 кеше 16 университеты ятаҡта йәшәй. Студенттар ҡаласығы ятаҡта юғары уҡыу йорттары студенттары араһында еңеүсе бөтә рәсәй конкурсы йомғаҡтары буйынса иң яҡшы инә.
Студент тормошо
Мордва университетында студенттарҙың үҙидара системаһы 40-тан ашыу йәмәғәт ойошмаларын, шул иҫәптән профсоюз комитетын һәм студент советын үҙ эсенә ала. Студенттар үҙҙәрен эшмәкәрлектең төрлө йүнәлештәрендә: студент фәне, эшҡыуарлыҡ, студент отрядтары, үҙидара, ижад, ирекмәнлек эшмәкәрлегендә күрһәтә ала. Мордва университетында 2015 йылда Футбол буйынса донъя чемпионаты FIFA 2018 ™. Саранск ҡүҙәге булдырылаалаларыныңЧМ-2018 ярыштарын ойоштороусы алаларрҙың берера,-МӘМКИНЛЕГЕ һәм ордва вның волонтерда матчтар ойоштороу өсөн ская ирекмән әҙерләне
2012 йылда математика һәм информацион технологиялары һәм электроника һәм светотехника факультеттары уҡытыусылары һәм студенттары тарафынан программалаштырыу буйынса Олимпиада үҙәге ойошторолдо. Үҙәк окмпиадаларға әҙерлек алып бара, үҙенең ярыштарын үткәрә, һәм Мордва университеты студенттарын рәсәй һәм халыҡ-ара ярыштарҙа ҡатрнашыуын тәьмин итә. Университет стденттарының иң ҙур ҡаҙанышы булып кда ярыштарында юғары уыҡу йорттары студенттааҙың программалаштырыу буйынса донъя АСМ ICPC чемпионаты 2014 -тең ярымфинал ярыштарының III дәрәжә дипломын яулауы булды.
Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы
Рәхмәтуллин Ибраһим Ғәйзулла улы (20 февраль 1936 йыл — 19 июль 1998 йыл) — хирург. Медицина фәндәре докторы (1991), профессор (1993). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы (1993).
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге республика эндемик боғаҡ һәм ҡалҡан биҙенең башҡа ауырыуҙары таралышын, патогенезын, клиникаһын өйрәнеүгә, дауалау (шул иҫәптән гипербарик оксигенация ҡулланып) һәм иҫкәртеү ысулдарын камиллаштырыуға арналған. Ул ошо йүнәлештә ике ҙур монография һәм 175-тән ашыу фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан Республикаһының эндокринологтары йәмғиәте рәйесе (1976—98).
Майҙан
Майҙан  — ике үлсәмле (яҫы йәки бөгөлгән) геометрик фигураның, был фигураның үлсәмен күрһәтеүсе, һанлы характеристикаһы. Тарихи майҙанды иҫәпләү квадратура тип атала. Майҙаны булған фигура квадратланыусы тип атала. Ябай фигуралар өсөн майҙандың аныҡ ҡиммәте был төшөнсәгә ҡуйылған мөһим талаптарҙан килеп сыға (аҫтараҡ ҡарағыҙ). Бер үк майҙанлы фигуралар тигеҙ ҙурлыҡта тип аталалар. Геометрик фигураларҙың майҙанын иҫәпләүҙең дөйөм ысулын интеграль иҫәпләү бирҙе. Геометрик объекттарҙың киңерәк класы өсөн ҡулай булған күмәклек үлсәме теорияһы майҙан төшөнсәһенең дөйөмләштерелеүе булып тора.
Майҙан төшөнсәһенең билдәләмәһе
Майҙан — түбәндәге үҙсәнлектәргә эйә булған функция : Майҙандың был билдәләмәһенән уның бер төрлөлөгө килеп сыға, йәғни фигураның бер өлөшөнөң майҙаны бөтә фигураның майҙанынан бәләкәй.
Иң башта майҙандың билдәләмәһе күпмөйөштәр өсөн бирелә, аҙаҡ ул квадратланыусы фигураларға киңәйтелә. Квадратланыусы тип, күпмөйөшкә ҡамап булған һәм уға күпмөйөштө ҡамап булған фигура атала, шуның менән бергә, ике күпмөйөштөң дә майҙандары ирекле бик бәләкәй дәүмәлгә айырылалар. Бындай фигуралар шулай уҡ Жордан буйынса үлсәнмәле тип аталалар. Яҫылыҡта бөтөн һандағы берәмек квадраттарҙан тормаған фигуралар өсөн, майҙан сикләмәле күсеү ярҙамында табыла; был осраҡта, фигура үҙе лә, шулай уҡ уның сиге лә өлөшләтә-шыма булыуы талап ителә. Квадратланмаусы яҫы фигуралар була. Юғарыла тәҡдим ителгән майҙандың аксиоматик билдәләмәһен яҫы фигуралар осрағында ғәҙәттә конструктив билдәләмә менән тулылындыралар, унда асылда палетка ярҙамында майҙанды иҫәпләү башҡарыла. Шуның менән бергә, теүәлерәк иҫәпләүҙәр өсөн, артабанғы аҙымда яғының оҙонлоғо алдағы палетканың яғынан ун тапҡыр бәләкәйерәк булған палетканы ҡулланалар.
Квадратланыусы яҫы фигураның майҙаны бар һәм ул берҙән бер. Дөйөм күмәклектәргә киңәйтелгән майҙан төшөнсәһе, үлсәм теорияһы шөғөлләнгән Лебег буйынса үлсәнмәле күмәклектәр төшөнсәһенә килтерә. Артабан майҙан үҙсәнлектәре уның берҙән берлеген тәьмин итмәгән дөйөмөрәк кластар барлыҡҡа килә.
Дөйөм мәғәнәлә майҙан төшөнсәһе аҫтында n-үлсәмле (Евклид йәки Риман) арауығында k-үлсәмле йөҙҙөң һанлы характеристикаһын аңлайҙар, айырым осраҡта, өс үлсәмле арауыҡта ике үлсәмле йөҙҙөң характеристикаһы.
Яҫы фигураның майҙаны
Практикала йыш ҡына өлөшләтә-шыма сикле фигураның майҙанын табырға тура килә. Математик анализ бындай мәсьәләләрҙе сисеүҙең универсаль ысулын тәҡдим итә.
Декарт координаталары
[a, b] интервалында өҙлөкһөҙ функцияның графигы һәм горизонталь күсәр менән сикләнгән майҙан был функциянан аныҡ интеграл булараҡ иҫәпләнергә мөмкин: [a, b] интервалында ике өҙлөкһөҙ функциялары графиктары араһындағы майҙан был функцияларҙан аныҡ интегралдар айырмаһы булараҡ табыла:
Поляр координаталар
Поляр координаталарҙа: r=r(\theta) функцияһының графигы һәм нурҙары менән сикләнгән майҙан түбәндәге формула буйынса иҫәпләнә:
Йөҙҙөң майҙаны
Өс үлсәмле арауыҡта өлөшләтә-шыма йөҙҙөң майҙанын табыу өсөн һәр нөктәлә тейеүсе яҫылыҡтарға ортогональ проекцияларҙы ҡулланалар, шунан һуң сикләмәле күсеү башҡарыла. Һөҙөмтәлә, вектор-функцияһы менән бирелгән A ҡалтайған йөҙөнөң майҙаны икеләтә интеграл менән бирелә : Шул уҡ координаталарҙа: Бында.
Майҙандар теорияһы
Майҙандар теорияһы өлөшләтә-шыма батырылмалы k-үлсәмле майҙан билдәләмәһен дөйөмөрәк арауыҡтарға таратыу менән бәйле дөйөмләштереүҙәрҙе өйрәнеү менән шөғөлләнә. f өлөшләтә-шыма батырылыу өсөн майҙанды юғарыла күрһәтелгән ысулға оҡшаш рәүештә иҫәпләйҙәр, шуның менән бергә майҙандың ыңғайлыҡ, аддитивлыҡ, нормалаштырылғанлыҡ кеүек, шулай уҡ бер нисә яңы үҙсәнлектәре һаҡлана.
Боронғо урыҫ берәмектәре
Налогтарҙы иҫәпләгәндә ер үлсәме булып выть, һуҡа, урыу хеҙмәт иткән, уларҙың үлсәме ерҙең сифатына һәм хужаһының социаль хәленә бәйле булған: коробья, арҡан, жеребья һәм башҡалар.
Яҫы фигуралар майҙаны
Майҙанды иҫәпләүҙең төп ысулы булып, майҙаны бирелгән күпмөйөшлө фигураның майҙанына тигеҙ булған квадрат төҙөү торған, атап әйткәндә, Евклидтың «Башланғыстарының» тура һыҙыҡлы фигураларҙың планиметрияһына бағышланған I китабында, өсмөйөш, нигеҙе һәм бейеклеге уныҡына тигеҙ булған тура дүртмөйөштөң яртыһы менән тигеҙ ҙурлыҡта тип иҫбат ителә. Ике тигеҙ өлөштәрҙән торған фигуралар тигеҙ ҙурлыҡта булыуына нигеҙләнгән тарҡатыу ысулы, параллелограмдарҙың һәм теләһә ниндәй күпмөйөштәрҙең майҙандарын иҫәпләргә мөмкинлек биргән.
Артабанғы аҙым булып түңәрәктең, түңәрәк секторының, соҡорҙарҙың һәм башҡа фигураларҙың майҙанын иҫәпләү торған. Был осраҡта иҫәпләүҙең нигеҙен күпмөйөштәр менән файҙаланып бөтөү ысулы тәшкил иткән, сикләмәләр теорияһы шунан баш алған да инде. Ысул, әкренләп ҙурая барғанда бөтә талап ителгән майҙанды «файҙаланып (тултырып) бөткән» майҙандар эҙмә-эҙлелеген төҙөүҙән тора. Үҙенең исемен XVII быуатта ғына алған файҙаланып бөтөү ысулы, Евдокс — Архимедтың өҙлөкһөҙлөк аксиомаһына нигеҙләнгән һәм Евдокс Книдскийҙыҡы тип иҫәпләнә, ул ошо ысул ярҙамында, түңәрәктәрҙең майҙандарының сағыштырмаһы уларҙың диаметрҙарының сағыштырмаһына тигеҙ булыуын күрһәткән. Ысул Евклидтың "Башланғыстар"ында һүрәтләнә: Евдокстың аксиомаһы V китапта әйтеп бирелә, ә файҙаланып бөтөү ысулы үҙе һәм уға нигеҙләнгән нисбәттәр — XII китапта. Архимед ысулды ҡулланыуҙа үтә камиллыҡҡа өлгәшә, ул был ысул ярҙамында парабола сегментының майҙанын һәм башҡа майҙандарҙы иҫәпләгән. Архимедтың «О спиралях» хеҙмәтендә төрлө спиралдәр уралмаларының майҙандарына һәм уларҙың сағыштырмаларына ҡағылышлы күп раҫлауҙар бар. Талап ителгән майҙанды йәки күләмде табыу өсөн ҡамалған һәм ҡамаусы фигураларҙың майҙандарын һәм күләмдәрен файҙаланыу Архимедтың идеяһы булып тора.
Һиндостанлылар башта дүртмөйөштәрҙе иҫәпләү өсөн шул уҡ египетлылар һәм гректар файҙаланған формуланы ҡулланалар. Брахмагупта дүртмөйөш майҙанын иҫәпләү өсөн, әйләнәгә ҡамалған дүртмөйөш өсөн дөрөҫ булған, уның ярым периметры аша күрһәтелгән формуланы ҡулланған. Майҙанды иҫәпләү формулалары ғәҙәттә иҫбат ителмәгәндәр, ләкин асыҡ күренеп торған һүрәттәрҙә күрһәтелгәндәр. Брахмагупта формулаһы өсмөйөш майҙаны өсөн Герон формулаһының аналогы булып тора, был формуланы ул үҙенең «Метрика»һында килтерә.
Файҙаланып бөтөү ысулы тик XVII быуатта ғына үҫеш ала һәм дөйөмләштерелә. 1604 йылда Валерио «Есемдәрҙең ауырлыҡ үҙәге тураһында өс китап» хеҙмәтендә, параллелограмдарҙан төҙөлгән ҡамалған һәм ҡамаусы фигуралар майҙандары араһындағы айырманы бирелгән теләһә ниндәй майҙандан бәләкәй итеп була тигән теореманы киң ҡуллана. Астрономик иҫәпләүҙәр өсөн эллипстың майҙанын иҫәпләй белергә кәрәк булған Кеплер етди алға китеш яһай. Кеплер майҙанды «һыҙыҡтар суммаһы» итеп ҡарай, һәм эллипсты бер градус аҙым менән һыҙып сығып,, булыуын күрһәтә. Кавальери, «бүленмәүселәр ысулы» тип аталған оҡшаш ысулды нигеҙләп, яҫы фигураларҙың майҙандарын, фигураны параллель тура һыҙыҡтар менән киҫеүҙе ҡулланып сағыштырған. Яҫы фигураларҙың майҙандарын табыу өсөн алынманы ҡулланыу универсаль ысул булып тора. Алынма ярҙамында Кавальери принцибы иҫбатлана, уның буйынса, әгәр ике яҫы фигураның һәр береһен бирелгән тура һыҙыҡҡа параллель тура һыҙыҡ менән киҫкәндә, бер үк оҙонлоҡтағы киҫектәр килеп сыҡһа, был ике яҫы фигураның майҙандары тигеҙ була. Был принцип интеграль иҫәпләү формалашыуҙан күп алда билдәле була.
Йөҙҙөң майҙаны
Кәкре йөҙҙәрҙең майҙанын иҫәпләү менән Архимед шөғөлләнә, атап әйткәндә шарҙың йөҙөнөң майҙанын иҫәпләй. Дөйөм осраҡта йөҙҙөң майҙанын табыу өсөн йәйелмә менән дә (сфера өсөн яраҡһыҙ), күпҡырлы йөҙҙөр менән яҡынайтыуҙы ла, йәғни файҙаланып бөтөү ысулының аналогы, файҙаланып булмай. Һуңғыһын Шварц күрһәтә, ул цилиндрҙың эргә йөҙө өсөн төрлө һөҙөмтәләргә килтергән (Шварц итеге тип аталған) эҙмә-эҙлелек төҙөй.
Майҙанды иҫәпләүҙең дөйөм ысулын XIX—XX быуаттар араһында Минковский тәҡдим итә, ул һәр йөҙ өсөн йоҡа даими ҡалынлыҡтағы «ҡаплап алған ҡатлам» төҙөй, ул саҡта йөҙҙөң майҙаны яҡынса был ҡатламдың күләменең уның ҡалынлығына бүлендегенә тигеҙ була. Ҡалынлығы нулгә ынтылғанда сикләмәгә күсеү майҙандың теүәл ҡиммәтен бирә. Ләкин, Минковский буйынса майҙан өсөн аддитивлыҡ үҙсәнлеге һәр саҡ үтәлмәй. Был билдәләмәне дөйөмләштереү Минковский буйынса һыҙыҡ төшөнсәһенә һәм башҡаларға килтерә.
Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы
Йосопова Нәфисә Ислам ҡыҙы (26 ғинуар 1953 йыл, Прилуки, Чернигов өлкәһе, Украина ССР-ы) — СССР һәм Рәсәй ғалим-физигы. Техник фәндәр докторы (1998), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2000). Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре(2007). СССР уйлап табыусыһы (1988).
Биографияһы
Нафиса Исламовна Юсупова родилась 26 января 1953 года в городе Прилуки Черниговской области Украины, где тогда служил отец — Ислам Юсупович Юсупов. Профессор И. Ю. Юсупов был основателем кафедры автоматизации производственных процессов УГАТУ. В 1975 году окончила Воронежский государственный университет.