cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Япония әҙәбиәте
Һуғыштан һуңғы әҙәбиәт (1945—хәҙерге осор)
Мобиль телефондар менән ҡулланыусылар өсөн яҙылған мобиль әҙәбиәт XXI быуат башында барлыҡҡа килде. Был әҫәрҙәрҙең ҡайһы берҙәре, тигәндәре миллион баҫма күсермәлә һатыла, ә 2007 йыл аҙағында «мобиль романдар» иң эре фантастика һатыусы кә индерелде.
Ҡарағалпаҡтар
Ҡарағалпаҡтар (Qaraqalpaqlar) — ҡаҙаҡтар һәм нуғайҙарға яҡын төрки халыҡ. Теле — ҡарағалпаҡ теле, төрки телдәрҙән ҡыпсаҡ төркөмөнә инә. Ҡарағалпаҡса яҙыу өсөн латин әлифбаһы ҡулланыла. Ҡарағалпаҡ халҡының күпселеге Үзбәкстандағы Ҡарағалпаҡстан Республикаһында йәшәй. Ҡарағалпаҡтар һаны − 600 мең тирәһе.
Громатуха (Кия ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғәкәбә (уба)
Акаба (холм)
Ғәкәбә (العقبة; Акаба) — Мәккә һәм Мина үҙәне араһындағы уба. 620-се йылдарҙа Ғәкәбә янында Мөхәммәт Пәйғәмбәр Мәҙинәнең бәнү әл-Хәзрәж һәм бәнү Аус ҡәбиләләре вәкилдәренән ант ҡабул итә.
Тарихы
Был урында ислам динен таратыуҙа айырыуса ҙур роль уйнаған ваҡиғалар була. Бында, 621 йылда, хаж ҡылыу ваҡытында, Мәҙинәнән 10 хәзрәжи һәм 2 аусилы Мөхәммәт Пәйғәмбәр менән осрашып, уға тоғролоҡ анты бирә һәм уның етәкселеген таный. Улар бер Аллаһҡа ышанырға, урлашмаҫҡа, зина ҡылмаҫҡа, яла яҡмаҫҡа һәм балаларын үлтермәҫкә вәғәҙә итә. Был ваҡиға «Ғәкәбәнең беренсе анты» йәки «Ҡатын-ҡыҙҙар анты» тип атала.
Бер нисә йылдан, күрәһең, яңы бәйләнештәр һәм йөкләмәләр урынлаштырыу, шулай уҡ исламдың көсәйеүе менән бәйле ике килешеү ҙә үҙ көсөн юғалта. Ҡайһы бер көнбайыш ислам белгестәре, Ғәкәбәлә бер генә осрашыу булған тип иҫәпләй, сөнки әт-Тәбәри тик беренсеһен генә — "ҡатын-ҡыҙҙар анты"н ғына — телгә ала.
Әлеге ваҡытта Ғәкәбә хаж ваҡытында шайтандарға таш ырғытыу йолаһы менән бәйле.
Айпа
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Меклин Наталья Фёдоровна
Меклин Наталья Федоровна (ире буйынса — Кравцова; 8 сентябрь 1922 йыл, Лубны, Полтава губернаһы, УССР, — 5 июнь 2005 йыл, Мәскәү, Рәсәй) — гвардия майоры, яҙыусы, Советтар Союзы Геройы (1945).
Наталья Фёдоровна Меклин  1922 йылдың  8 сентябрендә  Украина ССР-ының Полтава губернаһы Лубны ҡалаһында тыуған. Урыҫ. 1943 йылдан ВКП(б)/КПСС ағзаһы.
Наталья Фёдоровна мәктәп йылдарын Харьков һәм Киевта үткәрә, унда 1940 йылда 79-сы мәктәпте яҡшы билдәләренә генә тамамлай. Өлкән синыфтарҙа планеризм менән шөғөлләнә. Киев Пионерҙар һарайы янындағы планер мәктәбенә яҙыла. 1941 йылда Мәскәү авиация институтының 1-се курсын тамамлай.
1941 йылдың октябрь башында шәхси ғаризаһы буйынса Советтар Союзы Геройы осоусы М.М. Раскова ойошторған 588-се төнгө бомбардировка авиация полкына теркәлә. 1942 йылда Энгельс хәрби авиация пилоттар мәктәбен тамамлай.
Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында 1942 йылдың майынан алып. Эскадрилья элемтәһе начальнигы, осоусы, өлкән осоусы һәм авиация полкының  звено командиры була. Көньяҡ, Төньяҡ-Кавказ, 4-се Украина һәм 2-се Белорус фронттарында һуғыша. Дөйөм алғанда, звено командиры Наталья Меклин иҫәбендә — 980 хәрби осош, улар ваҡытында дошман өҫтөнә 147 тонна бомба ташлана.
1945 йылдың 23 февралендәге  указ менән гвардия лейтенанты  Наталия Фёдоровна Меклин Советтар Союзы Геройы («Алтын йондоҙ» миҙалы № 4855) исеме бирелә.
1945 йылдың октябренән Н. Меклин запаста. 1947 йылда Мәскәү дәүләт университетының филология факультетының 2-се курсын тамамлай.
1947 йылдың октябренән ҡабаттан армияла. 1953 йылда Сит телдәр хәрби  институтын тамамлай (1948—1953). СССР Оборона министрлығының 6-сы идаралығында  өлкән референт-тәржемәсе булып эшләй. 1956 йылда ғинуар айында Ю.Ф.Кравцовҡа кейәүгә сыға һәм уның фамилияһын ала.
1957 йылдың сентябренән майор Н. Кравцова отставкала. Совет армияһы Генштабы Идаралығының мәғлүмәт бүлегендә тәржемәсе-референт булып эшләй; һуңынан сит телдәрҙәге хәрби-техник әҙәбиәте нәшриәтендә  тәржемәсе, мөхәррир була. Әҙәби эшмәкәрлек менән шөғөлләнә. Мәскәүҙә йәшәй.
1972 йылдан — СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. «Ҡыҙыл Армияның Сит телдәр хәрби институты» Дуҫтары Клубы ағзаһы (ВИИЯ КА).
Классик әҙәбиәтте ярата (Л.Н.Толстойҙың «Война и мир» ромианын, Голсуорсиҙың «Сага о Форсайтах», музыкуүаны (Бетховен, Шостакович), балетты («Жизель») ярата. Яратҡан кинофильмдары — «Белое солнце пустыни», «Служили два товарища», «Тихий Дон». Актёрҙарҙан Жан Габен, Софи Лорен, Галина Уланованы ярата.  Яратҡан спорт төрө — спорт гимнастикаһы.
2005 йылдың 5 июнендә вафат була. Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Әҫәрҙәре
Наталья Фёдоровна — күп һанлы хикәйә һәм очерктар авторы. «Вернись из полёта!» повестары йыйынтығы Фадеев исемендәге миҙалға лайыҡ була.
Повестары:
Сырҡылдаҡ турғай
Сырҡылдаҡ турғай (Ьорматушка, Hippolais caligata) — турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Тауышы
Тауышы көслө генә: «бит-бит-бит» йәки «срыҡ-срыҡ».
Йәшәү рәүеше
Башҡа ҡоштарҙың тауышына оҡшатып һайрай. Асыҡ урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа була. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләктәр, менән туйына. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡыуаҡтарҙа, һирәкләп ерҙә оялай. Ҡыҙғылт көрән таплы 4—6 бөртөк ал¬һыу аҡ йомортҡаһы була.
Мирьям Вайксельбраун
Мирьям Вайксельбраун (Mirjam Weichselbraun; 1981 йыл) — Австрия телевидениеһында алып барыусы һәм актриса.
Австриянан ситтә 2015 йылғы Евровидение йыр конкурсы алып барыусыһы булараҡ билдәле..
Биографияһы
Мирьям Вайксельбраун 1981 йылдың 27 сентябрендә Инстбрукта тыуған.
Медиаиндустрияла ул 1998 йылда Antenne Tirol Австрия төбәк радиостанцияһында эшләй башлай. BRAVO журналы үткәргә 2000 Girl һайлауҙарынан һуң билдлелек ала. Һуңғараҡ, Һуңынан, Tirol TV төбәк телекомпанияһында һәм ҡыҫҡа ваҡыт Das Magazin, мәҙәни программаһында эшләгәндән һуң, ул 2001 йылда яңыраҡ ойошторолған VIVA Plusтелестанцияһына эшкә күсә һәм унда һигеҙ ай дауамында Cologne Day тапшырыуында ҡатнаша. бынан һуң Мирьям Мюнхенға — MTV Germany, ә аҙаҡтан Берлинға күсеп китә, унда ул MTV Select 2005 йылдың ғинуарына тиклем) һәм Total Request Live программаларының (2007 йылдың апреленә тиклем) йөҙө була.
Бер үк ваҡытта ZDF-ла булған телевизорҙан «Wetten, dass..» телешоуында (2003 йылдан алып) һәм ORF-ла «Expedition Österreich» шоуында (2004 йыл) һәм «Dancing Stars» шоуында эшләй. Һуңғы шоуында ҡатнашыу өсөн Romy (Auszeichnung) премияһына лайыҡ була.
2006 йылда Мирьям Вайксельбраун RTL-да «Dancing on Ice» программаһы алып барыусыһы була, шулай уҡ «Ball Life» (2007), «Kiddy Contest}}» тапшырыуны алып бара (2007 һәм 2008). 2010 йылда Sat.1-да «Die Hit-Giganten» серияһының өс тапшырыуныда ҡатнаша.
Ошо эштәренән тыш ул Ян Дриестың «Tage Letzte, jetzt» аудиодрамаһы өсөн тауышын яҙҙырта. 2007 йылдан алып телевизион һәм нәфис фильмдарҙа төшә башлай, ә шулай уҡ мюзиклдарҙа ҡатнаша. 2012 йылдың сентябренән 2014 йылдың мартына тиклем Sky Deutschland-та Харальд Шмидттың шоупрограммаһында ярҙамсы була. Артабан алып барыусы булып эшләүен һәм кинола төшөүөн дауам итә.
Мирьям Вайксельбраун бер нисә премияға, шул иҫәптән 2015 йылда Йыл тиролсеһе премияһына, лайыҡ була.
Шәхси тормошо
Мирьямдың Мелани исемле игеҙәге бар, улар төрлө фамилия алған: Мирьям — Вайксельбраун (әсәһенең фамилияһы), Мелани — Биндер (атаһының фамилияһы).
Ике йыллыҡ мөнәсәбәттәрҙән һуң Мирьям музыкант Марке (Nigsch Marcus) менән араларын өҙә. Шулай уҡ уның Sat.1-Frühstücksfernsehen Ян Хан менән бәйләнештәре була, әммә дүрт йылдан һуң улар айырылыша.
2013 йылдан Мирьям Вайксельбраун Бен Америка йырсыһы Лана дель Райҙың менеджеры Бен Моусон (Ben Mawson) менән мөнәсәбәттәрҙә тора, 2013 йылдың 28 сентябрендә уларҙың ҡыҙҙары тыуа. Хәҙерге ваҡытта улар Лондонда Ислингтонда йәшәйҙәр, икенсе бала көтәләр.
Оло Тәрәнкүл
Оло Тәрәнкүл (Большо́й Тере́нкуль - Рәсәйҙәге Силәбе өлкәһе Сыбаркүл ҡалаһы янындағы күл. Илмән ҡурсаулығы менән сиктәш.
Географияһы
Оло Тәрәнкүл тирәләй ваҡ һәм уртаса ҙурлыҡтағы күлдәр бик күп: Оло Мейәс һәм Кесе Мейәс, Савелькүл, Бүрауыҙ, Ҡайғусты, Быуа күле, Кесе Киҫегәс һәм Кесе Һуңыкүл. Яҡындағы тораҡ пункттар — Үрге Ҡараһыу, Крутолапов, Непряхино ауылдары һәм ҡасабалары Ҡымыҙлы ҡасабаһы.
Күлгә һыу тау инештәренән килә.
Административ йәһәттән Непряхино ауыл биләмәләһенә инә.
Этимологияһы
Күлдең атамаһы башҡорт телендәге «тәрән» һәм «күл » һүҙҙәренән барлыҡҡа килгән.
Үҫемлектәр һәм хайуандар донъяһы
Төбөн ҡомло һәм ташлы.Яры ҡомло, ҡуйы һыу үҫемлектәре менән ҡапланған. Бында табан, сабаҡ, бәләкәйалабуға һәм суртан тереклек итә .
Әл-Муджәдәлә сүрәһе
Әл-Муджәдәлә сүрәһе (سورة الحديد, Һүҙ көрәштереү ) — Ҡөрьән Кәримдең 58 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 29 аяттан тора.
Исакович йорто
Исакович йорто (Феликс Дерибас йорто) — Одесса ҡалаһының Дерибасовская, 22 урамында урынлашҡан һәм урындағы әһәмәткә эйә булған архитектура  һәм ҡала төҙөлөшө ҡомартҡыһы  (Приморье крайы). Ампир стилендәге ике ҡатлы йорттоң өс фасады бар: ике фасады Дерибасовская һәм Гаванная урамына, өсөнсө фасады Ҡала баҡсаһына сыға. Бинаның баҫҡыстарында беренсе одесса осоусыһы С. Уточкинға һәйкәл ҡуйылған.
ΧVIII — XIX быуаттарҙа бина тарихы
1790 йылдан һәм XIX быуаттың икенсе яртыһына тиклем йорт  Феликс Дерибасҡа ҡараған (Одессаны беренсе төҙөүсе  Дерибас Иосифтың ҡустыһы). Үҙенең барлыҡҡа килгән көндәренән алып бина уңайлы урынлашыуы арҡаһында сауҙагәрҙәрҙе һәм һөнәрселәрҙе үҙенә йәлеп иткән — ул ҡаланың өс йәнле зонаһына ҡарай йүнәлгән. Канцлеров магазинында төрлө шараптар һәм спиртлы эсемлектәр һатып алырға мөмкин булған. Рояль һәм пианиноларҙы бында Шредер әфәнде һатҡан. Йорттоң подвалында Игнаций Келбасинский үҙенең тәм-томдар магазины өсөн шоколад ҡайнатҡан. Был йортта төрлө ваҡыттарҙа ҡәһүәхана һәм тәм-том магазиндары урынлашҡан: Розенберг ҡәһүәһе, француз «Тиньоле», шулай уҡ  грек Георгий Какавулисиңдың популяр ҡәһүәханаһы булған.
1880 йылда бина «Фрелих һәм Блич» сауҙа йорто өсөн реконструкциялана. Былар слесарлыҡ әйберҙәре һәм һырлы тәҙрә пәрҙәләре (жалюзи) етештереүсе фабика хужалары, бөтә рәсәй күргәҙмәләрендә үҙҙәренең эштәре өсөн бер нисә миҙал яулайҙар.
1890 йылда, Гаванная урамына сыға торған йорттоң бер өлөшөндә «Южное обозрение» гәзите редакцияһы урынлаша. Гәзит менән шул ваҡыттағы күп шағирҙар хеҙмәттәшлек итә. Бында Иван Бунин эшләгән. Был йортта ул буласаҡ ҡатыны Анна (мөхәррир Н.П. Цакниның ҡыҙы) менән танышҡан.
XX—XXI быуаттарҙа бина
Киләһе реконструкция Исакович өсөн 1906 йылда үтә, ул боронғо караим нәҫеленә ҡараған. Бында кинотеатр ойошторолған. Архитекторы булып Ж. Л. Гофман торған.
1925 йылда кинотеатр национализациялана, уның  исемен «Ҡыҙыл лётчик» тип үҙгәртәләр. Һуңғы  совет осоронда кинотеатр Маяковский исемен йөрөтә. Дерибасовская урамына сыҡҡан бинаның цоколь ҡатында «Ҡар бөртөгө» кафеһы урынлаша, ул үҙенең һалҡын десерты  — шоколад һибелгән йә ҡайнатма ҡойолған туңдырмаһы арҡаһында танылыу ала.
Акуди
Акуди (Акуди) — Башҡортостандың Бөрө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 467 кеше. Почта индексы — 452471, ОКАТО коды — 80213834002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Григорьевка (Шаран районы)
Григорьевка (Григорьевка) — Башҡортостан Республикаһының Шаран районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 4 кеше булған. ОКАТО коды — 80258830004.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кумоль-Мотыль-Кыке
Кумоль-Мотыль-Кыке — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Худосей йылғаһының һул ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 24 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыров Игорь Анатольевич
Сыров Игорь Анатольевич (12 февраль 1965 йыл) — ғалим-рус теле белгесе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре докторы, Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында рус теле, журналистика һәм стилистика кафедраһы профессоры.
Биографияһы
Игорь Анатольевич Сыров 1965 йылдың 12 февралендә Башҡорт АССР-ының Салауат ҡалаһында тыуған.
Әлеге ваҡытта И. А. Сыров — Башҡорт дәүләт университетының Стәрлетамаҡ филиалында директорҙың уҡыу эштәре буйынса урынбаҫары.
Гота
Гота (Gotha) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 45 593 кеше йәшәй. Майҙаны — 69,52 км2. Диңгеҙ кимәленән 300 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99867 һәм автомобиль коды — GTH.
Килейек
Килейек (славка-завирушка, )— турғайҙар отрядындағы ҙур булмаған ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғайҙан бәләкәйерәк. Ағас һәм ҡыуаҡ ботаҡтарында һикергеләп йөрөүсе теремек ҡош. Түбәһе һоро, һырты, ҡойроғо көрәнһыу һоро, Ҡанаттарының осонда нәҙек ар-ҡырыл һыҙыҡтар бар. Күҙҙәре аша-киң ҡара һыҙыҡ үтә. Кәүҙәһенең аҫ яғы алһыу аҡ. һоро килейектән ерән ҡауырһындары булмауы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы тоноҡ ҡына: «сыҡ-сыҡ».
Йәшәү рәүеше
Сырылдап һайрауына яңғырауыҡлы «киле-киле-киле» тигән өндәр ҡушыла. Төрлө урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр, көҙгөһөн еләк ашай. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ағас ботаҡтарында, ҡы¬уаҡтарҙа оялай. Ҡара-көрән таплы 4—6 бөртөк һорғолт аҡ йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Черюг
Черюг — Рәсәй йылғаһы. Вологда өлкәһе, Киров өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Луза йылғаһының уң ярына тамағынан 246 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Согом
Согом — Рәсәйҙәң Ханты-Манси автономиялы округының Ханты-Мансийск райондағы ҡасаба. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата 296 кеше йәшәй.
Кундули
Кундули — Рәсәйҙәге йылға. Ростов өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кевсала йылғаһының һул ярына тамағынан 35 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы Төньяҡ Донец йылғаһы ҡушылған урынған тамағына тиклем, Сал һәм Маныч йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Северский Донец тамағынан түбән, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Баковская Палуга
Баковская Палуга — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пёза йылғаһының һул ярына тамағынан 182 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 67 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Борсиппа
Борсиппа ( Ba-ad-DUR-si-a-ab-ba йәки Badursiabba (һүҙмә-һүҙ  «Диңгеҙ мөгөҙө»); аккад. 1) Barzipa, 2) Tintir IIkum-KI (һүҙмә-һүҙ «Икенсе Бабил», 3) Kinnir, Kinunir (һүҙмә-һүҙ  «Алыш урыны»)) — Боронғо Месопотамияның мөһим  ҡалаһы,  Бабилдан көньяҡ-көнбайышҡа ҡарай  20 километрҙа урынлашҡан булған,  Урҙың  II династияһы осоронан башлап телгә алына.
Сәйәси әһәмиәте
Борсиппа, ҡағиҙә булараҡ,  Бабилдан сәйәси бойондороҡло була һәм Түбәнге Месопотамияның эре ҡалаларының береһе һанала. Хаммурапи тарафынан баҫып алынғас,  Борсиппа үҙ аллылығын юғалта.
Ҡала диңгеҙ тип йөрөтөлгән  (Тамту) яһалма күл буйында ултыра. Күл ҡаланы төньяҡ-көнбайыштан һәм көнбайыштан урата. Көньяғында күлдең бәләкәй генә ҡултығы була, шуны мөгөҙ тип йөрөтәләр. Борсиппа диңгеҙҙең нәҡ ошо мөгөҙөндә ултыра. Уның баштағы «Диңгеҙ мөгөҙө» тигән атамаһы  Хаммурапи ваҡытында Борсиппа (Barzipa) тигән яңы атамаға алмаштырыла. Дини текстарҙа  «Икенсе Бабил» һәм «Алыш урыны» тигән эпитеттар менән дә тасуирлана.
Тарихы
Тәүҙә Борсиппа  Туту илаһтың табыныу үҙәге була, һуңыраҡ ул аҡыл илаһы Набу культы тарафынан ҡыҫырыҡлап сығарыла, Набу ҡаланың аллаһы тип иғлан ителә. Ҡалала Набу ғибәҙәтханаһы — Эзида («Мәңгелек йорто»), шулай уҡ  зиккурат — Эуриминанки («Күк менән ерҙең ете хакимы йорто») төҙөлә. Зиккураттың нигеҙе 82×82 м була, бейеклеге лә шул тиклем булғандыр, моғайын. Көндөҙгө ҡояш ҡалаһы тип аталған Бабилға иш итеп,  Борсиппа төнгө ҡояш ҡалаһы тип йөрөтөлә. Тантаналы йолалар ике ҡала өсөн дә яраштырып үткәрелә. Яңы йылда Борсиппанан Бабилға  Нар-Борсиппа каналы буйлап Борсиппаның баш аллаһы булған  Набу һынын алып килер булғандар.
Текстарҙан аңлашылыуынса, ҡала диуар менән уратылған булған, уның ҡалдыҡтары әле лә беленеп тора. Диуарҙарҙа күп һанлы ҡала ҡапҡалары булған, уларҙың һәр береһе ниндәй ҙә булһа илаһҡа бағышланған. Борсиппа менән Бабил араһында  Процессиялар юлы ла булған. Ҡала Яңы Бабил батшаһы Навуходоносор  II заманында айырыуса ныҡ сәскә атҡан булған. Ҡала селевк һәм хатта ғәрәп осорона тиклем йәшәгән.
Ҡаҙыныуҙар
Борсиппа зиккураты  XIX быуат уртаһында Генри Равлинзон тырышлығы менән ҡаҙыла башлай. 1879/1880 йылдарҙа  Hormuzd Rassam һәм 1901/1902 йылдарҙа  Роберт Кольдевей замандарында  Борсиппала даими ҡаҙыныуҙар алып барыла. 1980—2000 йылдарҙа археологик ҡаҙыныуҙар  Wilfrid Allinger-Csollich тарафынан үткәрелә, Эзида ғибәҙәтханаһы менән зиккуратты тикшереүгә айырыуса ҙур әһәмиәт бирелә. 2001 һәм 2002 йылдарҙа  Борсиппаның  Kaniuth яр буйы тикшерелә. Күп һанлы юридик текстар,  бер ни тиклем әҙәби һәм  астрономик текстар табыла. Улар башлыса халдей династияһынан башланған һуңғы осорҙарға ҡарай.
Өсөнсө Ираҡ һуғышы ваҡытында Борсиппаға ҙур зыян килтерелә.
Автономова Наталия Сергеевна
Автономова Наталия Сергеевна (29 июнь 1945 йыл) — СССР һәм Рәсәй философы, фәлсәфә тарихсыһы һәм философик әҙәбиәт тәржемәсеһе, яңы замандың Европа фәлсәфәүи фекере, эпистемология, хәҙерге заман француз фәлсәфәһе, психоанализ, философия әҙәбиәтен тәржемәләү мәсьәләләре буйынса белгес. Фәлсәфә фәндәре докторы. РГГУ-ның Е. М. Мелетинский исемендәге Юғары гуманитар тикшеренеүҙәр институтының әйҙәүсе ғилми хеҙмәткрәе, Гуманитар тикшеренеүҙәр академияһының мөхбир ағзаһы. «Яңы фәлсәфәүи энциклопедия» авторҙарҙың береһе.
Биографияһы
Наталия Сергеевна Автономова 1945 йылдың 29 июнендә Рязань ҡалаһында тыуа. 1969 йылда М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының филология факультетында роман-герман бүлеген тамамлай.
1973 йылда — философия фәндәре кандидаты, 1988 йылда докторлыҡ ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
СССР Фәндәр академияһының Философия институтында, (1973 йылдан — Рәсәй Фәндәр академияһының Философия институты), РГГУ ҡарамағындағы Гуманитар тикшеренеүҙәр институтында (1998 йылдан), Халыҡ-ара фәлсәфә коллеженда программаһы етәксеһе (Париж, 1998 йылдан) булып эшләй. 1991—2001 йылдарҙа Европаның ҡайһы бер университетында уҡыта (Париж, Орлеан, Безансон, Лозанна).
В. С. Автономованың һеңлеһе һәм М. Л. Гаспаровтың алыҫ туғаны (уның өләсәһе һәм Гаспаровтың әсәһе ике туғандар), уның менән берлектә яҙылған хеҙттәр авторы, уның хаттарының адресаты.
Головниха (Чем ҡушылдығы)
Головниха  — Рәсәйҙәге йылға. Новосибирск өлкәһе, Алтай крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чем йылғаһының һул ярына тамағынан 78 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Барнаул ҡалаһынан Новосибирск һыуһаҡлағысынә тиклем, Чумыш йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Томь ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Кунде-Сесь
Кунде-Сесь — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Пюль-Кы йылғаһының һул ярына тамағынан 97 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 47 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
7 сентябрь
7 сентябрь — григориан стиле буйынса йылдың 250-се (кәбисә йылында 251-се) көнө. Йыл аҙағына тиклем 115 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Грабслебен
Грабслебен (Grabsleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1062 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,83 км2. Диңгеҙ кимәленән 290 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99869 һәм автомобиль коды — GTH.
Тель-Фехериә
Тель-Фехериә (Тель-Әл-Фехериә), Телль-Фәхәриә — Сүриә территорияһындағы боронғо ҡаласыҡ. Илдең төньяҡ-көнсығышында  Әл-Хасеке провинцияһында  Хабур йылғаһы буйында урынлашҡан.
Фараз ителеүенсә, ҡаласыҡ урынында  хуррит дәүләте Митанниҙың баш ҡалаһы Вашшуканни (Вассокканне, Вашшукканне, Хошкани) урынлашҡан булған. Ҡала яҙма сығанаҡтарҙан беҙҙең эраға тиклемге  XVI быуаттан билдәле. Баш ҡала ике быуат самаһы сәскә атҡан булған. Ҡаланың  Суппилулиум  I батша етәкселегендәге хеттар тарафынан таланғанлығы биләле, был батша Митанни батшаһы  Шаттивазды үҙенә яһаҡ түләүсе итә. Икенсе тапҡырға ҡала ассирий батшаһы Адад-нирари I тарафынан беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1290 йылда емертелгән.
Ҡаласыҡтан алыҫ түгел ассирий ҡалаһы Сикан ултырған булған. Уның атамаһын  Вашшуканни  топонимына бәйләүсе гипотеза йәшәп килә.
Ҡаласыҡ 1910-сы йылдарҙа табыла. Ҡаҙыныуҙар 1940-сы йылдарҙан башлап — ара-тирә, 1980-се йылдарҙан алып даими алып барыла. 2006 йылдан бында немец-словак командаһы эшләй.
Грязномойка
Грязномойка — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Кумырка йылғаһының һул ярына тамағынан 33 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сыбар килейек
Сыбар килейек, сыбар турғай, һыҙмалаҡ (урыҫ. Ястребиная славка) — турғай һымаҡтар отрядендәге ҡошсоҡ.
Ҡылыҡһырлама
Турғай ҙурлыҡ. Ағас ботаҡ¬тарында һәм ҡыуаҡтарҙа һикергеләп йөрөүсе теремек. ҡош. һырт яғы асыҡ һоро, алыҫтан күк булып күренә. Кәүҙәһенең аҫ яғы арҡыры таптар менән сыбарланған аҡ¬һыл һары. Башҡа килейектәрҙән ҙурыраҡ булыуы, кәүҙәһенең аҫ яғындағы сыбар ҡауырһындары менән айыры¬ла.
Тауышы
Тауышы киҫкен генә: «тек-тек». Сырылдауға матур ғына һыҙғырыуҙар ҡушып һайрай
Йәшәү рәүеше
һирәк ағаслы яҡты урмандарҙа, ҡыуаҡлыҡтарҙа йәшәй. Бөжәктәр менән туҡ¬лана. Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡыуаҡта йәки ағас ботаҡтарында оялай, һорғолт таптар менән сыбарланған 5—6 йомортҡаһы була. Зарарлы бөжәктәрҙе ҡырып, файҙа килтерә.
Чигра
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Южная йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Сухона, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әл-Хәшр сүрәһе
Әл-Хәшр сүрәһе (الحشر - Йыйып ҡыуып сығарыу; Аль-Хашр - Изгнание ) — Ҡөрьән Кәримдең 59 сүрәһе. Мәҙинәлә иңгән сүрә, 22 аяттан тора.
Транскрипцияһы
21-23: Ләү әңзәлнәә һәәҙәл – Ҡур‘әәнә ғәләә джә – бәлил – ләра`әйтәһү хаашиғәм мүтәсаддиғәм мин хашйәтилләәһ үә тилкәл – әмҫәәлү надрибүһәә линнәәси ләғәлләһүм йәт – фәккәруун. Һүүәллааһү – лләҙии ләә иләәһә илләә һүүә ғәәлимүл – ғайби үә – шшәһәәдәти һүүә-ррахмәәнү- ррахиим. Һүүә-ллааһү-лләҙии ләә иләәһә-илләә һүүәл-әлмәликүл-ҡуддүүсү-ссәләә-мүл-мүьминүл-мүһәйминүл-ғәзиизүл-джәббәәруль-мүтәкәббиру. Сүбхәәнә Аллаһи ғәммә йүшрикүүн.
Мәғәнәһе
21-23: Әгәр Беҙ был Ҡөрьәнде  тау өҫтөнә төшөрһәк, Алланан ҡурҡыуҙан тауҙың түбәнселек менән ярылғанын күрер инек.Ошондай миҫалдар килтерәбеҙ Беҙ кешеләргә, ихтимал, улар фекер йөрөтөрҙәр! Ул – Аллаһ, Унан башҡа илаһ юҡ. Ғәйеп нәмәне лә, асыҡты ла белә, Ул – рәхмәтле, рәхимле! Ул – Аллаһ, Унан башҡа илаһ юҡ. Ул – батша, изге, тыныс,тоғро, һаҡлаусы,бөйөк, ҡөҙрәтле, юғары күтәрелгән. Аллаға дан, Уға ҡушып һөйләгәндәрҙән юғары ул!
24: Ул – Аллаһ, барлыҡҡа килтереүсе, төҙөүсе, һүрәткә индереүсе. Иң гүзәл исемдәр Уныҡы. Күктәрҙә Ерҙә булған нәмәләр Уға тәсбих әйтәләр. Ул – бөйөк, хикмәтле!
Воробьёв Дмитрий Васильевич
Воробьев Дмитрий Васильевич (1903—1976) — совет һәм украин ғалимы, урман белгесе, ауыл хужалығы фәндәре докторы (1952), профессор (1954), Венгр халыҡ республикаһы Почетлы техник фәндәр докторы.
Украин урман типологияһы экологик мәктәбенә нигеҙ һалыусыларҙың береһе. Бер нисә фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән монографиялар авторы. 1929 йылда П. С. Погребняк менән авторҙаш булып «Лесной типологический определитель Украин­ского Полесья» китабын баҫтырып сығарған.
Биографияһы
1903 йылдың 6 ноябрендә Рәсәй империяһы Тамбов губернаһы (хәҙерге Липецк өлкәһе) Доброе ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Белеме
Сиркәү-мәхәллә мәктәбендә һәм гимназияла уҡыған. Күпмелер ваҡыт Чаплыгин ҡалаһында эшләй. 1920 йылда урман Ленинград урман техник академияһына уҡырға инә һәм уны 1925 йылда тамамлай (хәҙер Санкт-Петербург дәүләт урман техник университеты), шунан һуң Брянск өлкәһендә лесничий ярҙамсыһы булып эшләй. Студент йылдарынан уҡ фәнни эш менән шөғөлләнә дендрология һәм үҫемлектәр систематикаһы кафедраһында профессор В. Н. Сукачев етәкселегендә эшләй. Ленинград өлкәһендә геоботаник экспедицияларҙа ҡатнаш.
Киев ауыл хужалығы институтында (хәҙер Биоресурс һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты) 1941 йылда «Культура каркаса» темаһына кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлай. Докторлыҡ диссертацияһын үҙенең «Типы лесов Европейской части СССР» монографияһы буйынса 1952 йылда яҡлай. Воробьевҡа 1954 йылда «агро урман мелиорацияһы» кафедраһының профессор дәрәжәһе бирелә.
Эшмәкәрлеге
Юғары уҡыу йортон тамамлағандан һуң, 1928 йылда Полесье һәм Подолье урмандарында Бөтә украин идаралығының урман типологияһын  тикшеренеү партияһы составында Г. Н. Высоцкий һәм Е. В. Алексеев етәкселегендә ҡатнаша. 1929-1933 йылдарҙа Ленинград өлкәһе һәм Төньяҡ Кавказда Дмитрий Васильевич урман типологияһын тикшереүҙә ҡатнаша. Һуңынан 20 йыл дауамында (1934-1953) Украинаның Кировоград өлкәһе Весело-Боковеньковский дендрология станцияһында эшләй. Был эшмәкәрлеге Бөйөк Ватан һуғышы башланғас һәм ул хәрби хәрәкәттәрҙә ҡатнашҡан осорҙа туҡталып тора. 1943 йылда Лозовой станцияһында ҡаты яралана һәм әсирлеккә эләгә. 1945 йылдың яҙында ғына Ведувелағы фашист лагерынан канада армияһы тарафынан азат ителә, ғүмерлеккә инвалид булып ҡала
Һуғыштан һуң Весело-Боковеньковский станцияһындағы эше менән шөғөлләнә. 1954 йылдан алып агро урман мелиорация кафедраһы мөдире (1961 йылға тиклем) һәм 1962-1974 йылдарҙа Харьков ауыл хужалығы институтының хәҙер В. В. Докучаев исемендәге Харьков милли аграр университеты) ботаника кафедраһы (1962-1974 йыл мөдире була. 1956-1963 йылдарҙа Украинаның урман типологияһы лаборатория мөдире була.
Фәнни эшмәкәрлегенең төп хеҙмәте тип Д. В. Воробьев «Типы лесов Европейской части СССР» (АН УССР, Киев, 1953) монографияһын һанай, у. Ул 20-нән ашыу фән кандидаты һәм 3 фән докторы тәрбиәләгән ; докторҙары иҫәбендә — Б Ф. Остапенко һәм П. П. ТПосохов бар.
1976 йылдың 8 авгусында Харьковта вафат була.
Ленин ордены менән (1966) шулай уҡ миҙалдар менән бүләкләнгән.
Князев (Өфө ҡалаһы ҡала округы)
Князев — Өфө ҡалаһы ҡала округы составындағы ауыл. Өфө ҡалаһы ҡала округының Калинин районына буйһона.
Тарихы
Элек Шаҡша ҡасабаһы советына ингән. 1980 йылда, ҡасаба советы үҙәге ҡала тибындағы Шакша ҡасабаһы Өфө ҡалаһы составына индерелеү сәбәпле, Шаҡша ҡасабаһы советы тарҡатыла. Һуңынан Кириллово ауыл советына индерелә.
2004 йылдан Өфө ҡалаһы составында. (Башҡортостан Республикаһының 2004 йылдың 17 декабрендәге № 125-з һанлы (06.11.2007 ред.) «Башҡортостан Республикаһының административ-территориаль ҡоролошондағы үҙгәрештәр, Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәрҙең сиктәрен үҙгәртеү һәм үҙгәртеп ҡороу тураһында» закондың (Дәүләт Йыйылышы — Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы 2004 йылдың 16 декабрендә ҡабул иткән), 47-се пунктында былай тиелгән: Өфө районы Кириллово ауыл советының, Өфө районының, Өфө ҡалаһының, Өфө ҡалаһы Калинин районының сиктәрен, күрһәтелгән схематик картаға ярашлы, Өфө районы Кириллово ауыл советының Князев ауылын Өфө ҡалаһы Калинин районы биләмәһе составына тапшырып, үҙгәртергә.) Князев ауылы, федераль әһәмиәттәге предприятиеларға (эре тимер юл станцияһы, колония) яҡын, шулай уҡ М-5 трассаһы янында урынлашҡан булыуы сәбәпле, унда күптән инде ҡала инфраструктураһы үҫешкән.
Князевтан төньяҡта Дорогино коттедж ҡасабаһы төҙөлә.
Билдәле шәхестәре
Головченко Константин Александрович (1925 йылдың 16 авгусы — 2003 йылдың 23 апреле) — сәхнәне биҙәүсе, рәссам, БАССР-ҙың атҡаҙанған рәссамы (1985), рәссамдар союзы ағзаһы (1973), Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы.
Сальвадор Дали
Сальвадо́р Дали́ (тулы исеме Сальвадор Доме́нек Фелип Жасинт Дали и Доме́нек, маркиз де Пу́боль, Salvador Domènec Felip Jacint Dalí i Domènech, Marqués de Dalí de Púbol, Salvador Domingo Felipe Jacinto Dalí i Domènech, Marqués de Dalí y de Púbol; 11 май 1904 йыл — 23 ғинуар 1989 йыл) — испан рәссамы, график, скульптор, режиссёр һәм яҙыусы. Сюрреализмдың иң билдәле вәкилдәренең береһе.
Түбәндәге фильмдар өҫтөндә эшләй: «Андалуз эте», «Алтын быуат», «Арбалған». «Сальвадор Далиҙың үҙе һөйләгән йәшерен тормошо» (1942), «Бер даһиҙың көндәлеге» (1952—1963), Oui: The Paranoid-Critical Revolution (1927—33) тигән китаптар һәм «Анжелюс Милленың фажиғәле мифы» тигән эссе авторы.
Бала сағы
Сальвадор Дали Испанияла 1904 йылдың 11 майында Жирона провинцияһының Фигерас ҡалаһында хәлле нотариус ғаиләһендә тыуа. Милләте буйынса каталон була, үҙен уның вәкиле итеп тоя һәм тоғролоҡ һаҡлай. Апаһы һәм ағаһы була, ағаһы (1901 й. 12 октябре — 1903 й. 1 авгусы) менингиттан үлә. Ата-әсәһе уның ҡәберендә Сальвадорға ағаһының реинкарнацияһы булыуы хаҡында әйтә.
Кескәй сағында Дали бик зирәк, тик тәкәббер һәм тынғыһыҙ бала була.
Бер ваҡыт ул баҙар майҙанында һура торған кәнфит арҡаһында тауыш сығара, халыҡ йыйылып китә, полицейскийҙар кибет хужаһының сиеста ваҡытында ла кибетте асыуын һәм тыңлауһыҙ малайға әлеге тәмлекәсте бүләк итеүен үтенә. Ул үҙ һүҙлеләнеп йә хәйләләп булһа ла һәр ваҡыт үҙенекен эшләтергә, гел айырылып торорға, иғтибар үҙәгендә булырға тырыша.
Күп һанлы комплекстары, ҡурҡаҡлығы (сиңерткәнән һәм башҡа нәмәләрҙән ҡурҡа) ғәҙәти мәктәп тормошона ҡушылып китергә, башҡа балалар менән дуҫлашырға ҡамасаулай.
Ләкин аралашыуға һыуһап, балалар менән яҡынайыу өсөн бөтә көсөн һала, уларҙың коллективына, иптәш сифатында булмаһа, башҡа берәй рәүештә, дөрөҫөн әйткәндә, ҡулынан килгән берҙән-бер ролдә — шаҡ ҡатырғыс һәм тыңлауһыҙ, сәйерерәк, алйотораҡ, башҡаларҙың фекеренә гел генә ҡаршы төшә торған бала булараҡ булһа ла инергә тырыша.
Мәктәптә ҡомарлы уйындарҙа отолһа ла, үҙен еңеүсе кеүек тота, тантана итә. Ҡайһы берҙә тик торғандан һуғышырға керешә.
Быларға ниндәйҙер кимәлдә класташтары ла сәбәпсе була: улар «сәйер» баланы йәлләп тормай, ҡурҡҡанын белеп, елкәһенә сиңерткә һалалар, шуның менән Сальвадорҙы истерикаға еткерәләр, аҙаҡ ул былар хаҡында «Сальвадор Далиҙың үҙе һөйләгән йәшерен тормошо» тигән китабында яҙа.
Рәсем сәнғәтенә муниципаль художество мәктәбендә уҡый башлай. 1914—1918 йылдарҙа Фигерастағы Маристар орденының туғандар академияһында тәрбиәләнә. «Барселона» футбол клубы футболсыһы булып китәсәк Хосеп Самитьер балалыҡ дуҫтарының береһе була. 1916 йылда Рамон Пишó ғаиләһе менән бергә Кадакéс ҡалаһына каникулға бара, унда хәҙерге заман сәнғәте менән таныша.
Йәшлеге
Ошо йылды Сальвадор Далиҙың әсәһе вафат була, быны ул бик ауыр кисерә.
1922 йылда «Резиденция»ға (Мадридтағы үтә һәләтле йәштәр өсөн студенттар ятаҡханаһы) күсә һәм уҡыуын башлай. Ул йылдарҙа бөтәһе лә уның фыртлығын билдәләй. Ошо осорҙа Луис Бунюэль, Федерико Гарсиа Лорка, Педро Гарфиас менән таныша. Фрейд хеҙмәттәрен мауығып уҡый.
Һынлы сәнғәттә яңы ағымдар менән таныша — Дали кубизм һәм дадаизм йүнәлешендә көсөн һынап ҡарай. 1926 йылда уҡытыусылар менән тәкәббер һәм һауалы булғаны өсөн уны Академиянан ҡыуалар. Шул уҡ йылды тәүге тапҡыр Парижға бара, Пабло Пикассо менән таныша. Үҙ стилен табырға тырышып, 1920-се йылдар аҙағында Пикассо һәм Жоан Миро йоғонтоһо аҫтында байтаҡ эштәрен ижад итә. 1929 йылда Бунюэль менән бергә «Андалуз эте» тигән сюрреалистик фильмды төшөрөүҙә ҡатнаша.
Шунда уҡ буласаҡ ҡатыны, ул саҡтағы Поль Элюарҙың хәләле Галаны (Елена Дмитриевна Дьяконова) осрата. Сальвадор менән яҡынайһа ла, Гала ире менән осрашыуын дауам итә, ыңғайҙан башҡа шағирҙар һәм рәссамдар менән таныша, ләкин Дали, Элюар һәм Гала әйләнгән мөхит өсөн былар ғәҙәти һанала. Дуҫының ҡатынын сәлдергәнен аңлап, Сальвадор «компенсация» рәүешендә уның портретын яҙа.
Йәшлек йылдары
Далиҙың әҫәрҙәре күргәҙмәләргә ҡуйыла, ул билдәлелек яулай. 1929 йылда Андре Бретон ойошторған сюрреалистар төркөмөнә берегә. Ошо уҡ ваҡытта атаһы менән араны өҙә. Рәссамдың ғаиләһе Галаны һөйһөнмәй, ошо сәбәпле талаш-янъялдар сығып тора, өҫтәүенә, Дали рәсемдәренең береһенә «Ҡайһы саҡта мин әсәйемдең портретына кинәнес менән төкөрәм» тип яҙып ҡуя — һөҙөмтәлә, атаһы улын ҡәһәрләп, өйҙән ҡыуып сығара. Рәссамдың ҡуҙғытҡыс, шаҡ ҡатырғыс һәм ҡот осҡос булып күренгән ҡылыҡтарын үтә етди ҡабул итергә лә ярамай: моғайын, ул әсәһен мыҫҡыл итергә теләмәгәндер, бының ниндәй эҙемтәгә килтеререн дә уйлап тормағандыр, бәлки, ошондай шөкәтһеҙ ысул менән ул үҙендә яңы кисерештәр һәм хистәр дауылын күтәрмәксе булғандыр. Ләкин күптән вафат булған һөйөклө ҡатынының иҫтәлеген ҡәҙерләп һаҡлаған атай кеше улының ҡыланыштарына башҡаса сыҙай алмай, ә быныһы уның өсөн һуңғы тамсы була. Үсле Сальвадор Дали атаһына конвертҡа спермаһын һалып ебәрә, яһиллығы баштан ашҡан хатына былай тип яҙа: «Мин һиңә ошонан башҡа бер нимә лә тейеш түгел». Һуңынан «Бер даһиҙың көндәлеге» тигән китабында өлкәнәйгән рәссам атаһы тураһында бик йылы итеп яҙа, улын бик яратыуын һәм күрһәткән яфаларына түҙеүен таный.
1934 йылда Гала менән рәсми булмаған никахҡа инә (рәсми никах 1958 йылда Испанияның Жирона ҡаласығында үтә). Шул уҡ йылды беренсе тапҡыр АҠШ-ҡа бара.
Сюрреалистар менән араны өҙөү
1936 йылда власҡа Каудильо Фрáнко килгәндән һуң, Дали һулдар яғында торған сюрреалистар менән талаша һәм уны төркөмдән сығаралар.
Далиҙың яуабы ҡыҫҡа һәм нигеҙле була: «Сюрреализм — ул мин».
Ғәмәлдә Сальвадор сәйәсәткә ҡыҫылмай, шуның өсөн уның монархик ҡараштарын да, шулай уҡ Гитлерға ҡарата енси ылығыуы тураһында бар донъяға һөрән һалыуын да бары тик сюрреалистик күҙлектән баһаларға, йәғни етди ҡабул итмәҫкә, кәрәк.
Ул сюрреалистик тормош менән йәшәй, уның әйткәндәре һәм эштәре айырым сәйәси партияларҙың мәнфәғәтенән күпкә киңерәк һәм тәрәнерәк мәғәнәле.
Әйтәйек, 1933 йылда ул "Вильһельм Теллдең сере" тигән картинаһын яҙа, унда швейцар фольклор геройын оҙон ботло Ленин рәүешендә һүрәтләй.
Дали швейцар мифын Фрейд буйынса үҙгәртә: Телль үҙ балаһын үлтерергә теләгән яуыз атайға әйләнгән. Үҙ атаһы менән араһын өҙгән Далиҙың үҙ хәтирәләре лә өҫтәлгәндер. Ленин иһә коммунистик сюрреалистар тарафынан рухи, идея яғынан атай тип ҡабул ителгән. Картинала сикһеҙ хаким булған атайға ҡарата ҡәнәғәтһеҙлек һүрәтләнә, һәм был шәхестең өлгөрөп етеүенә табан бер аҙым тип ҡабул ителә. Ләкин сюрреалистар һүрәтте бик һай аңлай, уны Ленинға карикатура тип баһалай, ҡайһы берҙәре хатта полотноны юҡ итергә тырыша.
Ижади эволюция. Сюрреализмдан алыҫлашыу
1937 йылда рәссам Италияға бара һәм Яңырыу осоро әҫәрҙәренән хайран була. Уның үҙ эштәрендә лә кеше кәүҙәһен һәм һыҙаттарын дөрөҫ нисбәттәрҙә һүрәтләү кеүек академизм билдәләре күренә башлай. Сюрреализмдан тайпылыуына ҡарамаҫтан, картиналарына сюрреалистик фантазиялар хас була. Һуңғараҡ Дали (үҙ-үҙенә һоҡланыу һәм шаҡ ҡатырғыс булыу юҫығына тоғро ҡалып) сәнғәтте модернистик деградациянан ҡотҡарыу бурысын үтәүе менән күкрәк һуға, исемен дә шуның менән бәйләй («Salvador» испансанан «Ҡотҡарыусы» тип тәржемә ителә).
1939 йылда Андре Бретон, Далиҙан көлөп һәм уның ижадының коммерциялашыуына баҫым яһап (әйткәндәй, был Бретонға ла хас була), уға «Avida Dollars» (латинса, теүәл булмаһа ла, «долларға һушы киткән» мәғәнәһен бирә) тигән анаграмма-ҡушамат таға. Бретондың шаяртыуы шунда уҡ киң тарала, ләкин Далиҙың эшҡыуарлыҡ уңышына зыян килтермәй, йүнселлек йәһәтенән ул Бретондан күпкә юғары тора.
Дали АҠШ-та
Икенсе донъя һуғышы башланғас, Дали Гала менән АҠШ-ҡа китә, 1940 йылдан 1948 йылға тиклем шунда йәшәйҙәр. 1942 йылда «Сальвадор Далиҙың йәшерен тормошо» тигән беллетристик автобиографияһын баҫтыра. Һынлы сәнғәт әҫәрҙәре кеүек үк, әҙәби әҫәрҙәре лә, ҡағиҙә булараҡ, һәйбәт һатыла. Ул Уолт Дисней менән хеҙмәттәшлек итә. Тегеһе Далиға талантын кинола — ул замандарҙа тылсым, мөғжизәләр һәм киң мөмкинлектәр донъяһы тип һаналған сәнғәт төрөндә — һынарға тәҡдим итә. Ләкин Сальвадор тәҡдим иткән сюрреалистик "Destino" йәнһүрәте проекты коммерция йәһәтенән маҡсатҡа ярашһыҙ тип табыла, һәм уның өҫтөндә эш туҡтатыла. Дали режиссёр Альфред Хичкок менән эшләй һәм уның «Арбалған» фильмында төш күренеше өсөн декорация төшөрә. Ләкин ул фильмға өлөшләтә генә инә — был да шул коммерция маҡсатында эшләнә.
Өлгөргәнлек һәм өлкән йәштәрҙәге осорҙары
Испанияға ҡайтҡас, нигеҙҙә, яратҡан Каталонияһында йәшәй. 1965 йылда Парижға килә һәм йәнә, 40 йыл самаһы элекке кеүек үк, уны әҫәрҙәре, күргәҙмәләре һәм шаҡ ҡатырғыс ҡылыҡ-фиғеле менән әсир итә. Ғәжәп һәм сәйер ҡыҫҡа метражлы фильмдар төшөрә, сюрреалистик фотоһүрәттәр эшләй. Фильмдарҙа ул ҡабат ҡарау эффектын йыш ҡуллана, ә төшөрөлгән объекттарҙы (түгелеп торған һыу, баҫҡыстан һикерә-һикерә төшөп килгән туп) оҫта һайлай белеүе, ҡыҙыҡлы комментарийҙар, рәссамдың актёрлыҡ уйыны менән хасил ителгән серлелек уның фильмдарын арт-һаустың ғәҙәти булмаған өлгөләренә әүерелдерә. Дали рекламала йыш төшә, хатта ошондай коммерция эшмәкәрлегендә лә ижадкәрлек күрһәтеү мөмкинлеген таба. Телетамашасылар уның шоколадты нисек рекламалағанын оҙаҡҡа хәтерҙә ҡалдыра, был таҫмала рәссам шоколадты бер генә тешләй, ә шатлыҡтан хатта мыйыҡтары борғоланып китә, һәм ул был шоколадтан аҡылдан яҙыуын белдерә.
Гала менән мөнәсәбәттәре ярайһы уҡ ҡатмарлы була. Бер яҡтан, аралары яҡынайыу менән үк ул уны пропагандалай, картиналарына һатып алыусылар таба, ҙур ҡатлам халыҡҡа аңлайышлыраҡ картиналар төшөрөргә күндерә (ижадында 20-30-сы йылдар араһында бик ҙур айырма барлыҡҡа килә), муллыҡты ла, фәҡирлекте лә бергә уртаҡлаша. Картинаға заказ булмағанда, Гала ирен тауар брендтары, костюмдар төшөрөргә мәжбүр итә: уның көслө, тәүәккәл холҡо ихтыярһыҙ рәссамға бик тә кәрәкле була. Гала уның оҫтаханаһында тәртип урынлаштыра, Дали туҙҙырып ташлаған киндерҙәрҙе, буяуҙарҙы, сувенирҙарҙы йыйыштыра. Икенсе яҡтан, Гала даими рәүештә ситтә мөнәсәбәттәр таба, һуңғы йылдарҙа ир менән ҡатын йыш талаша, Далиҙың мөхәббәте ҡырағай ғишыҡ булһа, Галаның хистәренә иҫәпселлек хас, нәҡ шуның менән ул «даһиға кейәүгә сыға». 1968 йылда Дали Галаға Пуболь ауылында замок алып бирә, Гала унда иренән айырым йәшәй, ә Дали бында ҡатынының яҙма рөхсәте менән генә килә ала. 1981 йылда Дали Паркинсон ауырыуы менән сирләй башлай. 1982 йылда Гала вафат була.
Ғүмеренең ахыры
Ҡатыны үлгәс, Дали тәрән депрессияға бирелә.
Картиналары ябайлаша, уларҙа ҡайғы-хәсрәт билдәләре өҫтөнлөк ала («Пьета» темаһына вариациялар).
Паркинсон ауырыуы ла Далиға эшләргә ҡамасаулай.
Уның иң һуңғы эштәре («Әтәстәр һуғышы») персонаждары саҡ-саҡ төҫмөрләнгән һыҙыҡтарҙан тора — бисара, сырхау кешенең һуңғы ижади ынтылыштары.
Аҡылдан яҙған ауырыу ҡартты тәрбиәләү бик ауыр була, ул шәфҡәт туташтарына ҡулына ни эләкһә, шуны ырғыта, аҡырына, тешләшә.
Гала үлгәс, Сальвадор Пуболгә күсә, ләкин 1984 йылда замокта янғын сыға. Фалиж һуҡҡан ҡарт, ярҙам һорап, күпме ҡыңғырау шылтыратһа ла, ишетеүсе булмай. Аптырағас, ул карауатынан йығылып төшә лә ишек яғына шыуыша һәм шунда һуштан яҙа. Тәне ныҡ бешкән Дали дауаханаға килтерелә һәм иҫән ҡала. Ошоға тиклем Сальвадор үҙен Гала эргәһенә ерләүҙәрен планлаштырғандыр, моғайын, хатта замоктағы төрбәлә урын да әҙерләтә. Ләкин янғындан һуң ул замоктан театр-музейға күсә һәм ғүмеренең ахырына тиклем шунда була.
Ауырыу, хәлһеҙ Дали 1989 йылдың 23 ғинуарында йөрәк өйәнәгенән мәрхүм була.
Ауырыған йылдары эсендә уның айыҡ аҡылда әйткән берҙән-бер һүҙе «Минең дуҫым Лорка» була: рәссам йәшлегенең бәхетле, сәләмәт осорон, шағир Федерико Гарси́а Лорка менән дуҫ булған сағын иҫенә төшөрә.
Рәссам, үҙен өҫтөнән кешеләр атлап йөрөрлөк урынға ерләргә ҡушып, васыят әйтә, шуға уның кәүҙәһен Фигéрас ҡалаһындағы театр-музейҙың бер бүлмәһендә иҙән аҫтына ерләп ҡалдыралар.
Тямпа
Тямпа, йәки Чампа (Chăm Pa, Chiêm Thành) — VII—XVII быуаттарҙа бөгөнгө үҙәк һәм көньяҡ Вьетнам территорияһында урынлашҡан дәүләт (кенәзлектәр берләшмәһе), II быуаттан Линьи (Lin-yi йәки Lâm Ấp) кенәзлегенең билдәле нәҫеле. X—XI быуаттарҙа Тямпа төньяҡтан вьеттарҙың (Дайвьет) һөжүменә дусар була; яҡынса 1470 йылдарҙа Тямпаның төп ҡалаһы, Виджайя ҡолай, ә XVII быуат аҙағында — Тямпаның һуңғы кенәзлеге, Пандуранга вьет императорҙарының вассалына әйләнә. 1832 йылда Дайвьет Тямпаның һуңғы биләмәләрен йота. Тямпа мәҙәниәтенең һаҡланып ҡалған мөһим ҡомартҡылары — Мишонда «Тям башнялары» (бөтә донъя мираҫы исемлегендә) һәм Нячангта Понагар башнялары.
Географияһы
Кенәзлектәрҙең төп ҡалалары һәр ваҡыт йылға тамағында урынлашҡан.
Тямпа тарихы
Тямпа тарихсылары тикшеренеүҙәрҙә сығанаҡтарҙың өс төрөнә: һаҡланып ҡалған матди мәҙәниәт предметтарына, ҡомартҡыларҙа һәм ҡоролмаларҙағы яҙыуҙарға, ҡытай һәм вьетнам сығышлы яҙма сығанаҡтарға таяна. Һәр кенәзлектең тарихы буйынса сығанаҡтар тулы түгел; мәҫәлән, Индрапурала X быуат, Виджайяла — XII быуат, Вьетнам дәүләтенән алыҫ урынлашҡан һәм XV быуат төньяғынан баҫып алыусыларға бик оҙак ҡаршылыҡ күрһәткән Пандурангала  XV быуат  сығанаҡтары яҡшы һаҡланған. Бөтә тикшеренеүселәр биш кенәзлектең тарҡалыу һәм үҫеш осорон сиратлап кисереү фактын таный, әммә Тямпаға ҡарата ике поляр теория бар: бер полюста берҙәм дәүләт яҡлылар урынлашҡан, уның сәйәси үҙәге төньяҡ ҡалаларҙан көньяҡҡа күсә, икенсеһендә — берҙәм үҙәге булмаған үҙ аллы кенәзлектәрҙең конфедерацияһы тураһында теория яҡлылар.
Тарихҡаса мәҙәниәттәр
1909 йылда археологтар Са-Хюинь ауылында беҙҙең эраға тиклем I мең йыллыҡтың ҡәберҙәрен таба; артабанғы йылдарҙа ошоға оҡшаш иллеләп ҡәберлек табыла. Са-Хюинь мәҙәниәте бронза, быяла, көршәк әйберҙәре етештерә; был культура изделиелары шулай уҡ Тайвандә һәм Филиппинда табылған, был диңгеҙ сауҙаһының үҫешкән булыуын раҫлай. Беҙҙең эраның I—II быуаттарында яр буйында тямдар— Малайя сығышлы халыҡ асыҡланған, моғайын,  Борнеонан күсеп килгәндәр.
Линьи
Линьи кенәзлегенә б.э. 192 йылында Хань династияһынан бүленеп сыҡҡан һәм империянан үҙенең бойондороҡһоҙлоғон һаҡлап ҡалған ҡытайлылар тарафынан Хюэла нигеҙ һалына. III—IV быуаттарҙа Һиндостандан Хюэға күсеп килеүселәр ағымы һөҙөмтәһендә, яр буйында һинд мәҙәниәте йоғонтоһонда яңы мәҙәниәт — Тямпа яралғыһы барлыҡҡа килә, был санскрит яҙыуында күп һанлы табылдыҡтар һәм тям телендә яҙыуҙар барлыҡҡа килеү менән раҫлана. Был яҙмаларға ярашлы, Хюэ территорияһында беренсе индуис кенәзе Бхадраварман I, 349-361 йылдарҙа идара итә; Бхадресвар аллаһы исеме аҫтында ул урта быуаттарҙағы Тямпала хөрмәт ителә.
VII—X быуаттарҙа үҫеше
VII—X быуаттарҙағы тямдарҙың үҫеше уларҙың Хәлифәт, Ҡытай, Һиндостан һәм Индонезия утрауҙары менән диңгеҙ сауҙаһына контроллек итеүенә бәйле була. Тямдар үҙҙәре лә сауҙа итә, юлбаҫарлыҡтан да тартынмайҙар; күрше халыҡтар — кхмерҙар һәм төньяҡ вьетнамдар был ваҡытта әле хәүефте күҙ алдына ла килтерә алмайҙар. Тям космологияһына ярашлы, бөтә тямдар тям йәмғиәтенең үҙ-ара тулыландырыусы ике өлөшөнөң береһенә ҡарай: тау, индуист, «ирҙәр», яр буйы, ислам, «ҡатын-ҡыҙҙар». Был бүленеште бөгөн дә күҙәтергә мөмкин: ике династияның ике ғибәҙәтхана комплекстарының береһе, Мишон — тау тарлауығында, икенсеһе, Понагар,  диңгеҙҙә тора.
Иртә тям дәүләтенең үҙәге иҫәпләнгән Мишонда беренсе ғибәҙәтханалар VII быуатта төҙөлгән; был ваҡытта Шиваның индуистар культы хакимлыҡ иткән. Был мәҙәниәтте E1 ғибәҙәтханаһы исеменән «Мишон Е1» тип тә атайҙар. VIII быуатта Тямпаның сәйәси үҙәге Мишондан көньяҡҡа, Пандурангаға һәм Каутхарға күсә; был ваҡытта По Нагар алиһә-әсә хөрмәтенә аталған Понагар ҡорамы барлыҡҡа килә. 774 йылда Понагар беренсе тапҡыр Индонезия пираттары тарафынан тар-мар ителә һәм тиҙҙән тям батшаһы Сатьварман тарафынан тергеҙелә; 787 йылда Пандуранга ғибәҙәтханаларына икенсе һөжүм башлана.