cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тот-Чор
Тот-Чор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Туль-Чор йылғаһының һул ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Арсеньев
Арсе́ньев — урыҫ ир-ат фамилияһы. Арсений исеменән барлыҡҡа килгән. Топоним булып та ҡулланыла.
Арсе́ньева — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Әминов Халлаҡ
Халлаҡ Әминов (3 май 1915 йыл — 7 июнь 1993 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, 112-се башҡорт кавалерия (16-сы гвардия Чернигов) дивизияһы 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры. Советтар Союзы Геройы, гвардия ҡыҙылармеецы.
Биографияһы
1915 йылдың 20 апрелендә (3 май) Искогар ҡышлағында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Милләте — үзбәк. 1946 йылдан — ВКП(б)/КПСС ағзаһы. Тулы булмаған урта мәктәпте тамамлағас, Колхозда бригадир булып эшләй.
Ҡыҙыл Армияла — 1941 йылдың декабренән, ә 1942 йылдың ноябренән — ғәмәлдәге армияла. Үҙәк фронты 61-се армия 7-се гвардия кавалерия полкы 16-сы гвардия Чернигов дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы отделениеһы командиры Халлаҡ Әминов, Комарин ҡала тибындағы ҡасабаһы тирәһендә (Белоруссия, Гомель өлкәһе) беренселәрҙән булып Днепр йылғаһы аша үткән саҡта, 1943 йылдың 27 сентябрендә айырыуса ҡаһарманлыҡ күрһәтә. Уның отделениеһы баҫып алған плацдармда нығына һәм эскадрондың йылға аша сығыуына булышлыҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 15 ғинуарындағы указына ярашлы немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне өсөн гвардия ҡыҙылармеецы Халлаҡ Әминовҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм уға Ленин ордены һәм «Алтын Йондоҙ» миҙалы (4038-се һанлы) тапшырыла.
Демобилизацияланғандан һуң тыуған иленә ҡайта һәм Искогар ҡышлағында эшләй. 1993 йылдың 7 июнендә вафат була.
Троицк тарихи мәсеттәре
Троицк тарихи йәмиғ мәсеттәре — 1917 йылға тиклем Ырымбур губернаһы Троицк ҡалаһында (хәҙер Силәбе өлкәһе) төҙөлгән мәсеттәр. Барыһы ете мәсет төҙөлгән була, уларҙың бишеһе — таштан, ә икеһе ағастан эшләнгән була. Беҙҙең ваҡытҡа тиклем дүрт таш бина ҡалған, уларҙың икеһе тәғәйенләү буйынса мәсет булараҡ файҙалана. Хәҙерге Троицкиҙа яңы мәсеттәр юҡ.
XIX быуатта Троицкиҙа эре мосолман ойошмаһы барлыҡҡа килә 1897 йылда ҡалала йәшәүселәрҙең 36,2 % (8 430 кеше) мосолмандар тәшкил итә, шул иҫәптән татарҙар — 7 344 кеше (87,1 %). Урта Азия һәм Ҡаҙағстан мосолмандарҙың байтаҡ өлөшө Ҡаҙағстан һәм Урта Азия менән сауҙа итә.
Беренсе мәсет Троицкиҙа 1786-1789 йылдарҙа императрица Екатерина II ҡарары буйынса генерал-губернатор Осип Игельстром контроле аҫтында төҙөлә, комплексҡа мәсет, мәҙрәсә һәм ағастан төҙөлгән Азия каруанһарайы инә. 1820 -1824 йылдарҙа каруанһарай комплексы икенсе урынға күсереү менән бәйле һүтелә. Тәүге ағас мәсете урынына мосолмандар икенсе мәсет төҙөргә ниәтләйҙәр, әммә 1828 йылда башҡа урында таш мәсет төҙөйҙәр.
Беренсе йәмиғ мәсете (Төп, Ахун хәҙрәт) — таш мәсет 1828 йылда сауҙагәр Абдулваһап Әбүбәкеров аҡсаһына төҙөлә. Уның имамдары Троицк өйәҙе ахуны М. Абдуллатифов һәм Ырымбур губернаһы ахуны А. Рахманҡолов булалар, шуға күрә мәсет Ахун исемен ала. 1929 йылда мәсет ябыла һәм үҙ тәғәйенлеше буйынса файҙаланмай, бинала ятаҡхана, суд урынлашҡан була. 2010 йылда киң мәғлүмәт сараларында Силәбе дәүләт университеты янында уны тергеҙеү планы тураһында мәғлүмәт баҫылып сыға. Бина Октябрь (элекке Ырымбур) урамында урынлашҡан.
Икенсе йәмиғ мәсете (Үрге, Яуш) — ике манаралы таш мәсет 1838 йылда сауҙагәр Мөьмин Хужасәйетов аҡсаһына төҙөлә. Бик оҙаҡ ваҡыт мәсеттең имам-хатибы М. М. Бикмәтов була. Яуш исеме мәсетте ҡараған сауҙагәрҙәр фамилияһынан бирелгән. Мәсет эргәһендә «Мөхәмәҙиә» мәҙрәсәһе эшләгән, мәҙрәсә ике ҡатлы уҡыу корпуста һәм бер ҡатлы ятаҡханала урынлашҡан була. 1930 йылда мәҙрәсә ябыла, тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмай (клуб, китапхана һ. б. урынлаштырыла). 1970 йылда бинаны емерәләр. Мәсет урынында әлеге ваҡытта 5 ҡатлы торлаҡ йорто урынлашҡан. Мәҙрәсәнең уҡыу һәм торлаҡ биналары һаҡланып ҡалған һәм торлаҡ булараҡ файҙалана. Мәсет Татар (хәҙер ВЛКСМ-дың 30-йыллығы урамы) тыҡрығында урынлашҡан.
Өсөнсө йәмиғ мәсете — таш мәсет сауҙагәр Яушев Гайса аҡсаһына 1863-1864 йылдарҙа төҙөлә. Имамдар аталы-уллы Рахманкуловтар булалар. Шулай уҡ йыш ҡына V-се мәсеттең имамы Зәйнулла Рәсүлев йома вәғәзен үткәргән. 1930-1944 йылда тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмаған (татар клубы һәм театр урынлашҡан). 1943 йылда манараһы һүтелә. 1944 йылда бина диндарҙарға кире ҡайтарыла. 1980 йылдың башында бина авария хәлендә була. 1988 йылда реставрация буйынса эштәр башлана, әммә улар тамамланмай. 2002 йылда эштәр ҡабаттан башлана, әммә манараһы әле лә эшләнеп бөтмәгән. 2008 йылдан мәсет Зәйнулла Рәсүлев исемен йөрөтә. Октябрь урамы, 122-се йорт адресы буйынса урынлашҡан. Архитектура ҡомартҡыһы, муниципаль һаҡ аҫтында (1992 йылдан алып).
Дүртенсе йәмиғ мәсете (Баҙар, Вәлиев) — таш мәсет Мөхәмәҙи Абдулваһапов 1877-1879 йылда Түбәнге баҙарҙа (Малышев һәм Совет урамдары мөйөшөндә) аҡсаһына төҙөлә. Мәсет янында сауҙа кибете һәм мәҙрәсә асыла. Вәлиев исеме мәсетте ҡараған сауҙагәр Мөхәмәтйән Вәлиев исеменән алынған. 1928 йылда ябыла һәм тәғәйенлеше буйынса файҙаланмай. Хәҙерге ваҡытта манараһы һәм көмбәҙе юҡ, бинала Троицк электромеханик заводы хеҙмәттәре урынлашҡан.
Бишенсе йәмиғ мәсете (Амур, Рәсүл) — Заречный биҫтәһендә ағас мәсет 1880 -1883 йылдарҙа ғибәҙәтхана урынында һатыусы Сәйфулла Ғәббәсов һәм уның улы Хәбибулланың аҡсаһына төҙөлә. Мәсет бында 1870-се йылдарҙа йәшәй башлаған татарҙар өсөн тәғәйенләнгән булған. 1884—1917 йылда уның имамы Зәйнулла Расүлев була, ә 1917—1936 йылдарҙа — уның улы Ғабдрахман Рәсүлев. 1872 йылда уҡ ғибәҙәтхана янында мәҙрәсә һәм мәктәп асыла. 1886 йылда мәғрифәтсе Ибрай Алтынсарин аҡсаһына уҡыу корпусы һәм ята биналары төҙөлә. Мәҙрәсә «Рәсүлиә» исемен алған. Заречный биҫтәһе Зәйнулла Рәсүлев «Ма’амур» тип йөрөтә башлай (ғәр."ма’амур" урыҫса — обустроенный). Шунан, күрәһең, биҫтәнең икенсе исеме — «Амур». 1937 йылда ябыла, бина тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмаған (мәктәп, ятаҡ урынлашҡан була). 1980 йылдар аҙағында бина емерелә, уның урынында сауна төҙөйҙәр.
Етенсе йәмиғ мәсете (Слобода, Яңауыл) — ағас мәсет 1912 йылда Кузнецовский биҫтәһендә (Яңа аул) Яушев Мухаммедшариф васыяты буйынса уның улы Әбделлатиф төҙөй. 1930 йылда ябыла һәм бина тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмаған (татар мәктәбе һәм китапхана урынлашҡан була). 1960-сы йылдарҙа бинаны һүтеп ташлайҙар, уның урынында 7-се һанлы мәктәп төҙөлә.
Көләмәс
Көләмәс — башҡорт фольклоры жанры, көтөлмәгәнсә тамамланған шаян йөкмәткеле бәләкәй күләмле сәсмә әҫәр. Көләмәсте татарҙар — мәҙәк, әзербайжан, үзбәктәр — латифа тип йөрөтә.
Тасуирлама
Көләмәс — милли үҙенсәлекле жанр. Айырым осраҡтарҙа теге йәки был көләмәстең мәғәнәһен шул халыҡтың тарихын, тормош-көнкүреш шарттарын, ғөрөф-ғәҙәт, йолаларын белгәндә генә аңларға мөмкин, шуға күрә лә бер халыҡтың көләмәсе икенсе бер халыҡ кешеһенә бөтөнләй аңлашылмаҫҡа мөмкин.
Башҡорт халыҡ ижадында күп кенә башҡа төрки халыҡтарында киң таралған Алдар, Ерәнсә-сәсән, Хужа Насретдин исемдәре менән бәйле көләмәстәр ҙә киң таралған, быуаттар һуҙымында милли характер алған. Көләмәстәрҙә комик, юмористик ситуация, ҡағиҙә булараҡ, ике кеше араһындағы мөнәсәбәттәрҙән сығып һүрәтләнә, шуға күрә был жанрҙа күбеһенсә ике персонаж ҡатнаша (бай һәм ярлы, зирәк һәм аңра, маҡтансыҡ һәм алдаҡсы кешеләр һ.б.). Көлөү һәм шелтәләү объекты итеп уйлап сығарылған һәм дөйөмләштерелгән персонаждар ҙа, ысынбарлыҡтағы кешеләр ҙә берҙәй алына. Көләмәстең төп үҙенсәлектәренә ҡыҫҡалыҡ һәм көтөлмәгәнлек инә, башы һәм сиселеше була. Форма, йөкмәтке һәм функциялары буйынса көләмәс анекдотҡа яҡын тора.
Башҡорт әҙәбиәтендә көләмәс жанрына М. А. Буранғолов, С. Агиш, Р. Ғ. Солтангәрәев һ.б. мөрәжәғәт итәләр.
Тематик төркөмләнеше
Кирәй Мәргән ижтимағи әһәмиәтенә ҡарап, башҡорт көләмәстәрен шундай төркөмдәргә бүлә :
1. Ижтимағи-социаль йүнәлештәге көләмәстәр. Уларға социаль тигеҙлеккә, иҙеүгә, байҙарға, муллаларға ҡаршы йүнәлтелгән сюжеттар ҡарай;
2. Тормош-көнкүреш көләмәстәре. Көндәлек тормошта осрай торған кәмселектәрҙе һәм айырым шәхестәрҙә күренгән тиҫкәре яҡтарҙы (ялҡаулыҡ, аңралыҡ, һаранлаҡ, ҡурҡаҡлыҡ һ.б.) фашларға йүнәлтелгән сюжеттарҙы индерә;
3. Ғибрәтле көләмәстәр. Бәләкәс кенә тормош картинаһы (сюжет) аша ғибрәт алыу, фәһем биреүҙе маҡсат итеп ҡуйған көләмәстәр инә.
Әхмәт Сөләймәнов милли репетуарҙың үҙенсәлегенән сығып, башҡа халыҡтарҙыҡынан (һәр хәлдә рус анекдоттары һәм татар мәҙәктәренән) айырмалы рәүештә, башҡорт көләмәстәрен, төп герой тибы принцибы буйынса түбәндәгесә төркөмләй :
1) хакимдар байҙар, муллалар, дингә, хөрәфәткә ышаныусылар;
2) зирәктәр, хәйләкәрҙәр;
3) бер ҡатлы кешеләр;
5) туған-тумаса, дуҫ-иштәр;
7) маҡтансыҡтар, шапрыныусылар, алдаҡсылар;
8) ялҡауҙар, эшкә яуапһыҙ ҡараусылар;
9) уғрылар;
10) эскеселәр, тәмәкәселәр;
12) һарандар;
13) зауыҡһыҙҙар, мәғлүмәтһеҙҙәр;
14) тәрбиәһеҙҙәр;
15) теленән табыусылар тураһындағы көләмәстәр.
Жанр төрҙәре
Башҡорт халыҡ ижадында көләмәстәр составына ингән әҫәрҙәр тематика, герой тибы йәһәтенән генә түгел, жанр билдәләре йәһәтенән дә үҙенә күп төрлө әҫәрҙәрҙе берләштерә. Улар «көләмәстәрҙең жанр төрҙәре» (жанровые разновидности) тип билдәләнә :
Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы
Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы (15 июнь 1955 йыл) — педагог‑методист. Философия фәндәре кандидаты (2010), профессор (2011). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (2001). Театр эшмәкәрҙәре союзы ағзаһы (1990). «Халыҡ ижады — Рәсәй профсоюздарының 100 йыллығы айҡанлы» («Народное творчество — 100‑летию профсоюзов России») Бөтә Рәсәй фестивале лауреаты (Өфө, 2005).
Биографияһы
Лощенкова Римма Хәлиулла ҡыҙы 1955 йылдың 15 июнендә хәҙерге Ҡурған өлкәһе Әлмән районының Әлмән ауылында тыуған.
1977 йылда Лек Вәлиев курсы һәм «Драма режиссураһы» һөнәре буйынса Өфө дәүләт сәнғәт институтын тамамлай.
1976 йылдан Башҡорт АССР‑ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитетында режиссёр ассистенты булып эшләй.
1983 йылда А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр сәнғәте институтының сәхнә телмәре кафедраһында стажировка үтә. 1993 йылда Б. В. Щукин исемендәге Юғары театраль училищеһының сәхнә телмәре кафедраһы буйынса ассистентура-стажировканы тамамлай. «Ораторское искусство как социокультурный феномен» (ғилми етәксеһе З. Й. Рәхмәтуллина) темаһына диссертация яҡлай.
Шакиров Илмир Әбүзәр улы
Биографияһы
Илмир Әбүзәр улы Шакиров 1968 йылдың 27 мартында Башҡорт АССР-ының Салауат районы Нәсибаш ауылында тыуған.
СССР Ҡораллы Көстәренә 1986 йылдың 1 майында Башҡорт АССР-ының Өфө берләштерелгән район хәрби комиссариаты тарафынан хеҙмәткә алына.
1986 йылдың сентябренән Афғанстан Республикаһында интернациональ хәрби бурыс үтәй. Махсус тәғәйенләнештәге отряд составында күп тапҡырҙар боласылар контролдә тотҡан территорияларҙа заданиеларҙа була. 1987 йылдың 4 ғинуарында Кандагар ҡалаһының төньяҡ-көнсығышынан 40 километр алыҫлыҡта урынлашҡан районда хәрби операцияла ҡатнаша. Дошмандар менән батырҙарса алыша, оҫта атыша. Бер нисә ут нөктәһен юҡ итә. Яугир булған БМП минаға эләгә, Илмир Шакиров иптәштәре менән һәләк була. Үлгәндән һуң Ҡыҙыл Йондоҙ ордены менән бүләкләнә.
Тыуған ауылы Нәсибашта ерләнгән.
Дресвянка (Урапа ҡушылдығы)
Дресвянка — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Урап йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Точипыль-Кы
Точипыль-Кы — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Чортово күле ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Өлкән Володя һәм йәш Володя (хикәйә)
Өлкән Володя һәм йәш Володя  — хикәйә. Антон Павлович Чехов уны 1884 йылда яҙған. 1893 йылда хикәйә «Русские ведомости» гәзитенең 357-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға.
Баҫмалар
А. П. Чеховтың «Өлкән Володя һәм йәш Володя» хикәйәһе 1884 йылда яҙылған. 1893 йылда хикәйә «Русские ведомости» гәзитенең 357-се һанында Антон Чехов ҡултамғаһы менән баҫылып сыға. 1894 йылда хикәйә «Повести и рассказы» йыйынтығына, артабан А. Ф. Маркс нәшер иткән яҙыусының әҫәрҙәр йыйылмаһына индерелә.
Чехов тере саҡта хикәйә немец, венгр, серб-хорват, словак һәм швед телдәренә тәржемә ителә.
Тәнҡит
И. И. Островский 1894 йылда Чеховҡа: «Мин Һеҙҙең һуңғы ике йыл эсендә «Русская мысль», «Русские ведомости» һәм «Артист» баҫмаларындағы бөтә яҙғандарығыҙҙы ла уҡып барҙым. Барыһы ла ( «Өлкән Володи һәм йәш Володянан» башҡалары) миндә һәм Һеҙҙе уҡыған минең таныштарымда шул тиклем матур тәьҫораттар ҡалдырҙы». Тәнҡитсе С. А. Андреевский «Өлкән Володя һәм йәш Володяны» «төрлө яңы варианттарҙағы амур мөнәсәбәттәрен күтәреүсе» әҫәрҙәр иҫәбенә индерә.
Тәнҡитсе В. Альбов, Чеховтың ҡайһы бер персонаждары, «яҡты нөктә булып балҡып», яңынан «тирә йүндәге әҙәпһеҙлеккә инеп юғала. Шундайҙарҙың береһе, мәҫәлән,Софья Львовна».
1895 йылда И. Е. Репин яҙыусының «Повести и рассказы» йыйынтығына ингән хикәйәләренә бик юғары баһалама бирә.
Сюжет
Софья Львовна өлкән Владимир Никитич Ягичҡа ике ай элек кейәүгә сыға, өлкән Володя унан 31  йәшкә олораҡ. Софья башта Владимир Михайлычҡа, иренең полкында хәрби табип булып хеҙмәт иткән йәш Володяға ғашиҡ була. Хәҙер ул табибҡа иҫе китмәй. Софья Львовна үҙен тормошта бик уңышлы кеше итеп һиҙә, сөнки уның аҡсаһы ла күп, ҡарт ирен дә ныҡ ярата.
Ресторандан ике Владимир менән бергә ҡайтып килгән саҡта, ул юл буйындағы монастырга туҡтала: бында уның Софья ҡарт Владимирға кейәүгә сыҡҡандан һуң монахлыҡҡа киткән инәһе Ольга йәшәй. Ҡатындар яңылыҡтар менән бүлешә, һәм Оля улар менән санала йөрөп килергә ризалаша.
Шуның иртәгеһенә йәш Владимир, табип булараҡ, Софья Львовна янына килә, һәм тегеһе иргә үҙенең уны яратыуы хаҡында әйтә һәм уның һөйәркәһенә әйләнә. Тик бер аҙнанан йәш Володя Софьяны ташлай. Софья Львовна үҙ тормошоноң күңелһеҙ һәм һәр саҡ бер төрлө буласағын аңлай.
Экранлаштырыу
1985 йылда А. Довженко исемендәге киностудияла Чехов хикәйәләре мотивтары буйынса «Өлкән Володя, йәш Володя» нәфис фильмы төшөрөлә. Режиссеры - Вячеслав Криштофович. Ролдәрҙә: Ольга Мелихова — Софья Львовна, Ростислав Янковский — Владимир Ягич (өлкән Володя ) , Олег Меньшиков — Владимир Салимович (йәш Володя ).
Кетм-Игый
Кетм-Игый — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Кесе Балык йылғаһының уң ярына тамағынан 166 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пию
Пию — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ирва йылғаһының һул ярына тамағынан 69 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 52 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Адегака
Адегака — Рәсәйҙәге йылға. Краснодар крайы биләмәләрендә аға. Йылға Шебш йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Мехтерштедт
Мехтерштедт (Mechterstadt) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1132 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 274 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 99880 һәм автомобиль коды — GTH.
Бердейка
Бердейка — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бердич йылғаһының һул ярына тамағынан 40 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Лидянг-Се
Лидянг-Сё — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Талота-Яга йылғаһының һул ярына тамағынан 94 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 50 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пож (Мыдмас ҡушылдығы)
Пож  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мыдмас йылғаһының уң ярына тамағынан 55 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Егос
Егос — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға КАР/ОБЬ/3333/644/36 ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ураҡай (Күгәрсен районы)
Ураҡай (Уракаево) — Башҡортостандың Күгәрсен районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 91 кеше. Почта индексы — 453331, ОКАТО коды — 80238815008.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Вәлитова Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы
Вәлитова Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы (28 декабрь 1928 йыл — 11 октябрь 2006 йыл) — балет артисы, балетмейстер һәм педагог. РСФСР-ҙың халыҡ (1969) һәм атҡаҙанған артисы (1955). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1981).
Биографияһы
Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы Вәлитова 1928 йылдың 28 декабрендә Башҡорт АССР-ының Бәләбәй кантоны (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Саҡмағош районы) Сыйрышбаш ауылында тыуған.
1949 йылда Ленинград хореография училищеһын тамамлай (1949; педагогы А. Я. Ваганова).
Училищены тамамлағандан һуң Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында балет солисы булып эшләй. 1961 йылдан алып 1975 йылға тиклем — Воронеж опера һәм балет театры солисы,1979 йылдан алып — баш балетмейстер, 1985 йылдан — уҡытыусы‑репетитор, 1995 йылдан — театрҙың художество етәксеһе, бер үк ваҡытта 1963—1965 йылдарҙа һәм 1975 йылдан алып — Воронеж хореография училищеһы педагогы.
Ленинград балет мәктәбенең академик традицияларын дауам итеүсе. Нәбилә Вәлитова бейеүендә юғары башҡарыу мәҙәниәте менән образдың поэтик рухлылығы берләштерелә. Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында төп партиялары: Торналарға юл күрһәтеүсе («Сыңрау торна»; дебют, 1949), Зарема («Баҡсаһарай фонтаны», Б. В. Асафьев), Лиза («Файҙаһыҙ һаҡлыҡ», П.Гертель), Одетта — Одиллия («Аҡҡош күле»", П. И. Чайковский) һәм башҡалар. Гөлбәҙирә партияһын («Тау бөркөтө») тәүге башҡарыусы. Воронеж опера һәм балет театрында Чайковскийҙың «Щелкунчик», Э.Дельдевездың «Пахита», «Баҡсаһарай фонтаны» (Я. З. Лифшиц менән берлектә) балеттарын ҡуя. «Фауст» (Ш.Гуно), «Евгений Онегин» (П. Чайковский) операларында; «Ханума» (А. Цагарели) комедияһында (1974. Воронеж драмтеатры) бейеүҙәр ҡуйыусы.
Нәбилә Ғәбделхәмит ҡыҙы 1955 йылда Мәскәүҙә Башҡорт әҙәбиәте һәм сәнғәте декадаһында ҡатнаша.
Ғаиләһе: ире һәм балет буйынса партнеры — Яков Лившиц. Һуңыраҡ ул Израилгә күсеп китә.
Уҡыусылары
Уҡыусылары араһында Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған артистары Л. В. Денисова һәм Н. С. Курбатова, Рәсәй Федерацияһының халыҡ артистары М. В. Леонькина һәм Т. А .Фролова.
Пермь өлкәһе
Пермь өлкәһе (Пе́рмская область) — РСФСР (1938—1991) һәм Рәсәй Федерацияһы (1991—2005) составындағы административ-территориаль берәмек. Майҙаны — 160,6 мең км2. Административ үҙәге — Пермь ҡалаһы.
2005 йылда Коми-Пермяк автономиялы округы менән берҙәм Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ берләштерелеү һөҙөмтәһендә Пермь крайы тип үҙгәртелә.
Тарихы
1938 йылдың 3 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы Указы менән Свердловск өлкәһе составынан бүленеү юлы менән булдырылған. 1939 йылдың 31 майында СССР Юғары Советы өлкә ойоштороуҙы раҫлай. 1940 йылдың 8 мартынан 1957 йылдың 2 октябренә тиклем Мо́лотов өлкәһе тип атала.
1963 йылдың 1 февралендә Пермь өлкәһендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән яңы райондар селтәре индерелә. 1965 йылдың 12 ғинуарында 13 район ҡайтанан тергеҙелә. 1965 йылдың 4 ноябрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән Горнозаводск, Еловск һәм Кишерте райондары ойошторола. 1966 йылдың 30 декабрендә РСФСР Ҡораллы Көстәренең Президиумы Указы менән УинскоеУй ауылында Уй районы ойошторола. 1968 йылдың 13 декабрендә РСФСР Юғары Советы Президиумы Указы менән йәнә Оло Соснова районы ойошторола.
Рәсәй Президенты В. В. Путиндың 2000 йылдың 13 майындағы 849-сы «Рәсәй Федерацияһы Президентының федераль округтағы тулы хоҡуҡлы вәкиле тураһында»ғы Указына ярашлы, Пермь өлкәһе Волга буйы федераль округына индерелә.
Пермь өлкәһе составына Коми-Пермяк автономиялы округы (1977 йылға тиклем — милли округ) ингән. Рәсәй Конституцияһын ҡабул итеү менән (1993 йыл) Рәсәй Федерацияһының үҙ аллы субъекты булып китә.
2003 йылдың 7 декабрендә референдум үтә, унда Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округында йәшәүселәр берҙәм Рәсәй Федерацияһы субъекты булараҡ берләштерелеүҙе хуплай. 2005 йылдың 1 декабренән Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы ғәмәлдән сығып, Рәсәй Федерацияһының яңы субъекты — Пермь крайы барлыҡҡа килә.
"Рәсәй федерацияһы составында Пермь өлкәһе һәм Коми-Пермяк автономиялы округы берләшеүе һөҙөмтәһендә Рәсәй Федерацияһында яңы субъект ойошторолоу тураһында " 25.03.2004 № 1-ФКЗ Федераль конституцион законы нигеҙендә берләшеү раҫлана
Һылтанмалар
История Пермского края в XX веке
Чернухин Иван Фомич
Чернухин Иван Фомич (11 ғинуар 1913 йыл — 13 май 1984 йыл, Ворошиловград) — 1941 йылдың декабрендә Өфөлә 1-се Белоруссия фронтының 7-се гвардия кавалерия корпусының 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы булараҡ төҙөлгән 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһының 60-сы гвардия кавалерия полкы взводы командиры ярҙамсыһы, гвардия старшинаһы.
Биографияһы
1913 йылдың 11 ғинуарында Погореловка (хәҙер Белгород өлкәһе Корочан районының Погорелово ауыл биләмәһе үҙәге) ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Урыҫ. 1967 йылдан КПСС ағзаһы. Башланғыс белемле. Колхозда эшләй.
1942 йылдан Ҡыҙыл Армия сафында. 1942 йылдың декабренән хәрәкәт итеүсе армияла. 60-сы гвардия кавалерия полкы взводының командиры ярҙамсыһы гвардия старшинаһы Иван Чернухин, 1945 йылдың 18 ғинуарында баш дозорҙа булып, беренселәрҙән Пилица йылғаһын кисеп сығып, дошман траншеялары аша үтә һәм алға табан хәрәкәт итеп, Польшаның Томашув ҡалаһына барған юл сатын яулай.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 апрелендәге Указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән көрәштә командованиеның хәрби заданиеларын өлгөлө үтәгәне һәм күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн гвардия старшинаһы Иван Фомич Чернухинға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә, Ленин ордены һәм "Алтын Йондоҙ"миҙалы тапшырыла.
Наградалары
Ленин, 2-се дәрәжә Ватан һуғышы, ике Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, миҙалдар менән бүләкләнгән.
Хокинг Стивен
Стивен Уильям Хокинг (Stephen William Hawking; 8 ғинуар 1942 йыл — 14 март 2018 йыл) — инглиз физик-теоретигы, космолог һәм астрофизигы, яҙыусы, Кембридж университетының Теоретик космология үҙәгенең фәнни эштәр буйынса директоры. Бер нисә фәнни хеҙмәт авторы, шул иҫәптән Роджер Пенроуз менән бергә дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы сиктәрендә гравитация сингулярлығы тураһында теорема буйынса һәм йыш ҡына Хокинг нурланышы тип аталған ҡара упҡындың нурланыш бүлеүе тураһында теоретик күрәҙәлек авторы. Хокинг беренселәрҙән булып дөйөм сағыштырмалыҡ теорияһы һәм квант механикаһы күҙеллеуҙары берләшкән космологик теорияны аңлата. Әүҙем хупланы интерпретация многомировой Квант механикаһын төрлө яҡлап аңлатыуҙы әүҙем хуплай.
Хокинг Король сәнғәт йәмғиәтенең почетлы ағзаһы, Папа фәндәр академияһының ғүмерлек ағзаһы, АҠШ граждандары өсөн иң юғары награда булып һаналған Азатлыҡ президент миҙалына лайыҡ була. 2002 йылда Би-би-си-ҙың бөтә замандарҙың иң бөйөк британлыларын билдәләү буйынса үткәргән һорау алыу һөҙөмтәһендә Хокинг 25-се урын биләй. Ғалим 1979—2009 йылдарҙа Кембридж университетында математиканың Лукас профессоры була, космологияла үҙенең теориялары тураһында фекер йөрөткән фәнни-популяр әҫәрҙәре арҡаһында коммерцияла уңышҡа өлгәшә. Хокингтың «Краткая история времени» китабы Британияның «The sunday times» баҫмаһының рекордлы 237 аҙнаһы буйына бестселлер баҫмалар исемлегенә инә.
Хокингта һирәк осраған мотор нейрондарының яй үҫешкән сир формаһы була (амиотрофик склероз йәки Лу Герига сире булараҡ та билдәле), ул уны тиҫтә йылдар дауамында яйлап хәрәкәтһеҙ итә. Телдн яҙғас та Хокинг телмәр синтезаторы ярҙамында аралашырға һәләтле була. Стивен Хокинг 2018 йылдың 14 мартында 76 йәшендә вафат була.
Вәхитов Шакир Ҡазыхан улы
Вәхитов Шакир Ҡазыхан улы (23 февраль 1925 йыл — 31 июль 2004 йыл) — юрист, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы.
Биографияһы
Шакир Ҡазыхан улы Вәхитов Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны Иҫке Ҡаратаулы (хәҙерге Малаяҙ) ауылында 1925 йылдың 23 февралендә ябай крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбен тамамлаған йылда Бөйөк Ватан һуғышы башлана.
1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына алына. 1945 йылда, һуғыш тамамланғандан һуң, тыныс тормошҡа әйләнеп ҡайта. 1946 йылдан — Салауат районы прокуроры ярҙамсыһы.
1948 й. — Салауат районы (1952 й. — Өфө өлкәһе) прокуроры.
1953 й. — Бөтә Союз ситтән тороп уҡыу юридик институтының Куйбышев филиалын тамамлай. 1953 й. — БАССР Прокуратурһының тәфтиш бүлеге начальнигы.
1961 йй. — БАССР Юғары суды рәйесе урынбаҫары.
1962—1988 йй. — БАССР Юғары суды рәйесе.
Бер үк ваҡытта 1964—1988 йй. — Башҡорт дәүләт университетының юридик факультетында уҡытыусы булып эшләй.
1970 й. — «юридик фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
1982 й. — «РСФСР-ҙың атҡаҙанған юрисы» маҡтаулы исеменә лайыҡ була.
1987 й. — профессор.
50-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы.
БАССР Юғары Советының 6—11-се саҡырылышы депутаты.
Тоякэтый-Мачий-Кикя
Тоякэтый-Мачий-Кикя — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Таз йылғаһының һул ярына тамағынан 768 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе (Троицк)
Мөхәмәҙиә мәҙрәсәһе — Силәбе өлкәһе (элекке Ырымбур губернаһы) Троицк ҡалаһындағы Икенсе йәмиғ мәсете комплексына ингән мәҙрәсә.
1835-1838 йылдарҙа 2-се гильдия сауҙагәре Мөьмин Таһир улы Хужасәйетов Икенсе йәмиғ мәсетен төҙөй. Мәҙрәсә 1847 йылда Троицк ҡалаһында Икенсе йәмиғ мәсете эргәһендә асыла. Ырымбур мосолман диниә назараты ҡарамағында була. Мәҙрәсә ике ҡатлы уҡыу корпуста һәм бер ҡатлы ятаҡханала урынлаша. Кешеләрҙән йыйылған иғәнә иҫәбенә тотола. Уҡытыу-тәрбиә эшенә мөҙәрис менән имам-хатип етәкселек итә. Мәктәп тамамлаған ир балалар ҡабул ителгән. Уҡыу түләүле булған (йылына 10 һум). Уҡыу курсы — 7 йыл. Мәҙрәсәнең ятағы булған.
1896 йылдан уҡыу процесы яңы ысул (йәдитселек) менән уҡытыу системаһына нигеҙләнә, уҡыусылар дини генә түгел, донъяуи белем дә алған. Уҡыу программаһына ғәрәп теле, ислам нигеҙҙәре, дини догматика (ҡәләм), фикһ, Ҡөрьән тәфсире, хәҙистәр өйрәнеү һәм шулай уҡ астрономия, география, тарих, математика, медицина, психология, риторика, урыҫ теле, татар теле, физика, этика һәм башҡа предметтар ингән.
1914 йылда мәҙрәсәлә 250 шәкерт уҡый. Тамамлаусылар араһында — Я. Ғ. Йомаев, З. Х. Рәсүлев, М. Д. Халиҡов һ. б.
1917 йылда татар уҡытыусылары семинарияһы тип үҙгәртелә. 1920-се йылдар башында ябыла, тәғәйенләнеше буйынса файҙаланыла алмай, совет осоронда унда клуб, китапхана һ. б. урынлаштырыла. Мәҙрәсәнең уҡыу һәм торлаҡ биналары хәҙергә тиклем һаҡланып ҡалған һәм торлаҡ булараҡ файҙалана.
Мөҙәристәре: М. М. Бикмәтов, Н. Х. Мәҡсүтов.
Кинч-Ях
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Безепс
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кубань һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Афипс йылғаһы, шул иҫәптән Шапсуг һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Кубань.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы
Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы (1 ноябрь, 1931, БАССР-ҙың Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылы) - тел белгесе, педагог-методист, педагогия фәндәре докторы (1983), профессор (1985). Башҡорт АССР-ның атҡаҙанған фән эшмәкәре (1987), Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған юғары мәктәп хеҙмәткәре (2007), РСФСР-ҙың халыҡ мәғарифы отличнигы (1986), Башҡортостан Республикаһының мәғариф отличнигы (2001), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2001).
Биографияһы
Сәйәхова Лена Ғәле ҡыҙы 1931 йылдың 1 ноябрендә БАССР-ҙың (хәҙер — Башҡортостан Республикаһы) Дәүләкән районы Бик-Ҡарамалы ауылында тыуа.
1953 — К. А. Тимирязев исемендәге Башҡорт педагогия институтын отличие менән тамамлағандан һуң Дәүләкән районының урта мәктәптәрендә, 1954—1961 йылдарҙа Өфөнөң 47-се урта мәктәбендә уҡытыусы булып эшләй.
1961—1964 — РСФСР Педагогия фәндәре академияһының Милли мәктәптәр ғилми-тикшеренеү институтында аспирантурала уҡый.
1964 — Башҡорт дәүләт университетында эшләй башлай.
1990—2011 йылдар — БДУ-ның рус теле һәм уны уҡытыу методикаһы кафедраһы мөдире.
Эшмәкәрлеге
Фәнни тикшеренеүҙәре лингводидактика, лексикография, лингвокультурология проблемаларына, мәктәптәрҙә һәм юғары уҡыу йорттарында рус телен уҡытыу теорияһына һәм методикаһына арналған. 500-гә яҡын фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән рус теле буйынсаса дәреслектәр, уҡытыусылар һәм студенттар өсөн уҡытыу-методик әсбаптар, авторы. Уның етәкселегендә 20 кандидатлыҡ һәм ике докторлыҡ диссертацияһы яҙылған һәм яҡланған.
Арауканиа (өлкә)
Арауканиа (Araucanía) — Чилиҙың урта өлөшөндә урынлашҡан өлкә. Үҙенә 32 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
Административ үҙәге — Темуко.
Географик урыны
Өлкәнең сиктәштәре:
Демографик мәғлүмәттәр
Милли статистика институты, халыҡ иҫәбе алыу (INE-2002) мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны:
Административ бүленеш
Өлкә үҙенә 32 коммуна һәм 2 провинция берләштерә.
Хәсәнов Илүс Хәсән улы
Хәсәнов Илүс Хәсән улы (8 октябрь 1949 йыл) — рәссам. Рәсәй Федерацияһының Рәссамдар союзы ағзаһы (1998).
Биографияһы
Хәрби хеҙмәттән һуң, 1971 йылдан Силәбелә йәшәй. 1972—1975 йылдарҙа трактор агрегаттары заводында фрезеровщик булып эшләй. 1975—1978 йылдарҙа Художестволы фондтың Силәбе художество-етештереү оҫтаханаларында форматор була.
1982 йылда К. А. Савицкий исемендәге Пенза художество училищеһын тамамлай. Артабан Художестволы фондта эшен дауам итә.
Төрлө жанрҙарҙа ижад итә — пейзаждар, натюморттар, портреттар төшөрә. Ҡурған (1991), Силәбе (1992, 1993, 1995, 1999, 2000, 2005, 2008), Екатеринбург (2003), Ҡазан (2005), Баҡы (2006), Мәскәү (2009) ҡалаларында уҙған күргәҙмәләрҙә ҡатнаша. Эштәре музейҙарҙа, шәхси коллекцияларҙа һаҡлана.
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы
Башҡортостан Республикаһының Шәйехзада Бабич исемендәге йәштәр дәүләт премияһы — 1995 йылда әҙиптең тыуыуына 100 йыл тулыу айҡанлы һәм уның исемен мәңгеләштереү маҡсатында Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте тарафынан өмөтлө йәш ижадсыларҙы дәртләндереү өсөн булдырылған. Әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура өлкәһендә эшләүселәргә юғары ижади ҡаҙаныштары өсөн бирелә.
Күренекле башҡорт шағиры Шәйехзада Бабич исеме менән аталған был премия, дөйөм алғанда, Башҡортостан комсомолының 1967 йылдан 1990 йылғаса тапшырылып килгән Ғәлимов Сәләм исемендәге премияһын алмаштыра.
Премияның төп маҡсаты: Башҡортостан Республикаһының төрлө яҡлы үҫешенә мөһим өлөш индергән йәш яҙыусыларҙы, рәссамдарҙы һәм архитекторҙарҙы, артистарҙы, музыканттарҙы һәм режиссёрҙарҙы дәртләндереү. 1995 йылда булдырылғандан һуң премия йыл һайын тапшырылып килһә, 2011 йылдан уның лауреаттары ике йылға бер билдәләнә башланы. 2015 йылдан уның аҡсалата күләме 150 мең һум тәшкил итә.
Шәйехзада Бабич исемендәге республика йәштәр премияһы бер үк ваҡытта өс өлкәлә — әҙәбиәттә, сәнғәттә һәм архитектурала ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән өсөн бирелә. Премия ҡағиҙәһенә ярашлы, был күрһәткестәргә түбәндәгеләр инә :
Луца-Яга
Луца-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Паханческая мороно ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Мәскәү археология институты
Тарихы
Мәскәү археология институты 1907 йылдың 31 авгусында (13 сентябрь) ойошторола. Фәнни-тикшеренеүҙән тыш, ул археологтар һәм архивистар әҙерләү маҡсатын ҡуя. Тәүҙә институтҡа Раштыуа бульварында Маттерн йортондағы Лазарев институты бинаһында урын тәҡдим ителһә лә, ул Медведников гимназияһында урынлаша.
Мәскәүҙә Рәсәйҙәге икенсе археологик институт асылыуы тураһында тәүге фекерҙе Санкт-Петербург археология институтын ойоштороусы һәм уның беренсе директоры Н. В. Калачов күтәреп сыға. Проекттың инициаторы һәм тормошҡа ашырыусыһы Халыҡ мәғарифының элекке министры генерал-лейтенант В. Г. Глазов (һуңынан уҡыу йортоноң почетлы попечителе була) һәм Харьков университетының приват-доценты А. И. Успенский була, һуңынан ул институты директоры вазифаһын башҡара. 1911 йылда Успенский менән А. К. фон Мекк Мәскәү археология институтының тыңлаусыларға яҙам итеү йәмғиәтен ойоштора. Йәмғиәттең почетлы ағзаһы булып У. Г. Иваск тора.
1915 йылда институт Миусс майҙанына күсә.
Үҫешеү менән Рәсәйҙең Европа өлөшөндә бер нисә филиал асыла, уларҙың күпселеге һуңынан ошо ҡалаларҙа ойошторолған вуздар составына инә. Филиалдар түбәндәге ҡалаларҙа ойошторола:
Институтта белем алыу ваҡыты — өс йыл була, ике бүлектә — археология һәм археография (археография Мәскәү археология йәмғиәтенең өлгөһө буйынса бүленә, унда был ваҡытта айырым археография комиссияһы ойошторола). Тыңлаусылар итеп юғары белеме булған йәки юғары уҡыу йорттарының береһендә уҡыусылар ҡабул ителә; башҡалар ирекле тыңлаусылар статусына һәм курстан-курсҡа күсеү һәм сығарылыш имтихандарын пшырыу хоҡуғына эйә була. Институт шәхси булараҡ ойошторола, ул ҡаҙна аҡсаһына тотолмай һәм лекция тыңлаусыларҙың иғәнәһе («бер ниндәй пособие һәм түләүҙән азат итеүҙәрһеҙ» 80 һум) һәм шәхси ярҙам иҫәбенә тотола.
Өсөнсө курста студенттар профессорҙар етәкселегендә диссертация яҙа һәм уны йыл һуңында яҡлай. Бары тик шунан һуң ғына институты Советы уларға «ғалим археолог» һәм «ғалим архивист» дәрәжәһен бирә һәм институттың мөхбир ағзаһылығына алына. Өс тулы курс тамамлаған студенттарға ағза-хеҙмәткәр исеме бирелә. Шул уҡ ваҡытта айырым осраҡтарҙа ирекле тыңлаусыларға шулай уҡ магистр диссертацияларын яҡлау һәм ғилми дәрәжә алыу мөмкинлеге бирелә; 1911—1915 йылдарҙа 180 магистрант диссертация яҡлай.
Түбәндәге предметтар уҡытыла:
Һуңғы биш дисциплина элегерәк асылған Петербург археологмя институтта уҡытылмаған була. Бынан тыш, Мәскәү археология институты советы 1912 йылдың 26 ғинуарында институтта Мысырҙы өйрәнеү кафедраһын асырға ҡарар итә һәм уның етәксеһе итеп "Мюнхен университеты докторы ҡалим археолог В. В. Баллада"ны саҡыра.
Асылған мәлендә (1907), Мәскәү археология институты китапханаһында 5522 том китап иҫәпләнә, иҫке ҡулъяҙмалар һәм һирәк китаптар тупланмалары һаҡлана. Ете йыл үткәс, 1914 йылда китапханала 16 мең том; институт ҡарамағындағы музейҙа биш мең экспонат була. Бынан тыш, Мәскәү археология институтының китапханалары һәм музейҙары эшләй.
Алеви сиркәүе
Алеви ауылында Троица сиркәүе -иртә урта быуат грузин православ сиркәүе, Көньяҡ Осетияла Ахалгори муниципалитетының Алеви ауылында урынлашған, диңгеҙ кимәленән 2000 м бейеклектә тора. Ул Алтын Троица сиркәүе булараҡ та билдәле.
Архитектураһы
Сиркәү колонналарға таянған тура мөйөшлө апсида һәм торбалар менән төкәтмәләрҙән тора. Көньяҡ һәм төньяҡ диуарҙарында пилястрҙар бар. Үҙәк залы төньяҡ, көнбайыш һәм көньяҡ яҡта төкәтмәләргә эйә, ул яҡтан ихатаға сығыу урындары уйылған. Алеви Троица сиркәүе яҡшы оҙонса таштарҙан төҙөлгән һәм уның фасадтары бар.
Тарихы
Төп сиркәү VIII-IX быуаттарға, ә бәләкәйе – X быуатҡа ҡарай, әммә  Димитрий Бакрадзе Алеви сиркәүен Давид Төҙөүсе кешеләре төҙөгән тип хәбәр итә. Алеви Троицаһының бай һөрөнтө ерҙәре булған. Сиркәүҙә күп өлөшөндә XIX быуаттың ҡиммәтле әйберҙәре һаҡланған. Ҡайһы берҙәре 1870 йылда юҡҡа сыға, уларҙы Платон Иоселиани, Эквтиме Такаишвили тасуирлай.
Грузияның мәҙәни мираҫ ҡомартҡыларын һаҡлау буйынса Милли агентлыҡ 2014 йылда ҡомартҡыны тергеҙеү эштәрен башлай.
Бердич
Бердич — Рәсәйҙәге йылға. Волгоград өлкәһе, Һарытау өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Иловля йылғаһының һул ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 74 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иловля йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр һәм Северский Донец тамаҡтары араһында, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пожа (Мезень ҡушылдығы)
Пожа  — Рәсәйҙәге йылға. Архангельск өлкәһе, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Мезень йылғаһының уң ярына тамағынан 216 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 40 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кашапова Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы
Биографияһы
Ләлә Мөхәмәтдин ҡыҙы Кашапова хәҙерге Башҡортостан Республикаһы Шаҡша станцияһы ҡасабаһынан 1975 йылда Ҡазан педагогия институтын тамамлағандан һуң Приморье крайы Дунай ҡасабаһында балалар музыка студияһы уҡытыусыһы булып эшләй. 1976 йылда Өфө ҡалаһы «Юбилейный» мәҙәниәт һарайының урыҫ вокаль ансамбле етәксеһе. 1978—1989 йылдарҙа Өфөнөң 78-се урта мәктәбендә музыка һәм донъя художество мәҙәниәте уҡытыусыһы. 1981—1996 йылдарҙа Башҡортостан мәғариф хеҙмәткәрҙәренең квалификацияһын күтәреү институтының музыкаль һәм эстетик белем биреү кабинеты мөдире. 1997 йылдан Башҡорт дәүләт педагогия институты уҡытыусыһы.
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары — буласаҡ уҡытыусыларҙы музыка, сәнғәт, инклюзив һәм юридик белем биреү өлкәһендә профессиональ әҙерләү; һәләтле уҡыусылар менән эшләргә әҙер булыуҙарын формалаштырыу; 5 педагогия фәндәре кандидаты әҙерләгән; ғилми хеҙмәттәр һаны — 200-ҙән ашыу.
Вәхитов Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы
Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы Вәхитов (10 ғинуар, 1928 йыл) — «Совет Башҡортостаны» гәзите редакторының урынбаҫары, Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы эргәһендәге Дәүләт именлеге комитеты урынбаҫары, полковник.
Бографияһы
Ҡәнзәфәр Йомаҙил улы Вәхитов 1928 йылдың 10 ғинуарында БАССР-ҙың Мәсәғүт кантоны Мырҙалар улусы Иҫке Ҡаратаулы ауылында тыуған. Иҫке Ҡаратаулы урта мәктәбен тамамлаған.
Яу һәм хеҙмәт юлы
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында төрлө эштәр башҡарған.
1944—1945 йылдар — район гәзитендә яуаплы сәркәтип.
1951 йылда инженер-технолог һөнәре буйынса Өфө авиация институтын тамамлай.
1951—1953 йылдар — Өфө машиналар эшләү заводында өлкән инженер-технолог булып эшләй.
Артабан КПСС-тың Өфө өлкә комитетына инструктор итеп тәҡдим ителә.
1960 йылдың сентябренән 1962 йылдың июненә саҡлы Мәскәүҙә КПСС Үҙәк Комитетының Юғары партия мәктәбендә уҡый.
1962—1963 йылдарҙа — БАССР Министрҙар Советы эргәһендәге радио тапшырыуҙар һәм телевидение комитеты рәйесе урынбаҫары.
Мизиц
Мизиц (Miesitz) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 299 кеше йәшәй. Майҙаны — 4,42 км2. Диңгеҙ кимәленән 330 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7819 һәм автомобиль коды — SOK.
Елизариха
Елизариха — Рәсәй йылғаһы. Алтай/ Новосибирск өлкәһе, Кемерово өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Талица йылғаһының уң ярына тамағынан 39 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чумыш йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Объ, Чулым ҡушылғанға тиклем (Томи йылғаһын индермәйенсә), йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гәрәев Вячеслав Юрьевич
Гәрәев Вячеслав Юрьевич (10 август 1957 йыл) — педагог, йәмәғәтсе. 1991 йылдан Нефтекама ҡалаһының 1-се лицей директоры. Башҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш (2008—2013) Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай, Нефтекаманың бишенсе саҡырылыш ҡала Советы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2016), Рәсәй Федерацияһының почётлы дөйөм белем биреү хеҙмәткәре (2001), Башҡортостандың мәғариф отличнигы (1994), Нефтекама ҡалаһының почётлы гражданы (2018).
Биографияһы
Вячеслав Юрьевич Гәрәев 1957 йылдың 10 авгусында Башҡорт АССР-ының Стәрлетамаҡ ҡалаһында тыуған.
1978 йылда Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтының филология факультетын «урта мәктәптең рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы» һөнәре буйынса тамамлай.