cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сербия мәҙәниәте
Урта быуаттар
Серб әҙәби тормошо үҫеше XII быуат аҙағында — XIII быуат башында власть Неманичтар династияһы ҡулында булған көслө үҙәкләштерелгән дәүләт осоронда айырым тәртипкә һалынған һәм регуляр характерлы була барған. Был периодта серб ерҙәрендә байтаҡ тәржемә ителгән һәм төп нөсхәһендә болғар, урыҫ һәм грек әҙәбиәте булып, улар серб телендәге оригиналь әҙәби ижад барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ иткән. 1208 йылда Савва Сербский, үҙенең атаһы Стефан Неманиҙың житиеһын (Симеон монахлыҡ иткән дәүерҙә) яҙып, серб әҙәбиәтенә нигеҙ һалған. Ул саҡтағы әҙәбиәт үҫешенә аноним серб ҡулъяҙма китап яҙыусылары ла үҙ өлөшөн индерән. Уларҙың береһе Хиландарҙа изге Савваның вафатынан һуң уның житиеһын төҙөгән, Һуңынан дине өсөн йәнен фиҙа ҡылыусының (подвижниктың) изге мәйетен(мощи) Милешевоға күсереүҙе һүрәтләү аша житие киңәйтелгән һәм «Изге Савваның ҡыҫҡа житиеһы» (1240 й.) тип аталған тексҡа өҫтәмәләр менән байытылған.
героик эпос ҙур урын бирә. Бөтөн урта быуат серб эпосын фольклорсылар бер нисә төп циклға бүләләр: Косов ҡаты алышы (1389 й.) (Косовска биткаКосовска битка) һәм уның һөҙөмтәләре серб мәҙәниәтенә, атап әйткәндә, әҙәбиәткә көслө йоғонто яһаған. Героик эпос жанрына ҡараған Косов циклы барлыҡҡа килгән. Циклға ҡараған йырҙар ҡыйыу тойғолар тыуҙырған һәм баҫҡынсыларға ҡаршы көрәшкә саҡырған, батырҙарҙы данлаған һәм ҡурҡаҡлыҡ менән хыянатсыллыҡты фашлаған. Дөйөм алғанда әҫәр тәрән драматик йөкмәткеле, ә йырҙарҙың төп фигураһы — ҡаты алышта сербтарға етәкселек иткән кенәз Лазарь.
Йырҙарҙың өсөнсө циклы деспот Вукашиндың улының прототибы булған Марко Кралевич фигураһы менән берләштерелә. Эпоста ул мыйығы һәм сәсе ергә еткән баһадирға әйләнгән. Ул ғәйрәт, ажарлыҡ һәм тоғролоҡ кәүҙәләнеше булған. Ул кәрәк булған өсөн һуғыша һәм Алланан башҡа бер кемдән дә ҡурҡмай. Ул һөйөклө серб эпик батырына әүерелгән. Косово ҡаты алышынан һуң проложное житие, хеҙмәт, кенәз Лазарға бағышланған маҡтау һүҙҙәре барлыҡҡа килгән. Йылъяҙма жанры барлыҡҡа килгән: «Өлкән йылъяҙма», «Кесе йылъяҙма». Дөйөм алғанда, төрөк хакимлығы периодындағы серб мәҙәниәте төшөнкөлөк кисерә.
Казак Жданов йорто (Новочеркасск)
Тарих
Мәғариф урамы, 120-се һанлы йорт, элек Ямская урамы, 16 адресы буйынса урынлашҡан йорт биләү. Тәүҙә унда ХIХ быуат аҙағы — ХХ быуат башында ағас йорт һәм һарай төҙөлгән. 1896 йылда йорт хужаһы булып сауҙа итеүсе казак Павел Степанович Жидков иҫәпләнә. XХ быуат башында казак Василий Васильевич Жданов йортто 28 мең һумға һатып ала. Яңы хужа ағас йортто һүтә һәм уның урынында 1910 йылда яңы йорт һәм ҙур ағас һарай төҙөй. Бина проекты ике оҫта тарафынан төҙөлә: төҙөү буйынса мастер — граждандар инженеры Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченков була. Ул ваҡытта участка майҙаны 347,1 квадрат сажин тәшкил иткән. Шулай уҡ участкала ат һарайы менән ҡар баҙы төҙөлә. Икенсе ҡаттағы торлаҡ биналарын ҡуртымға Андрей Федорович Ивашенцев һәм уның ғаилә составындағы 7 кеше ала. Йыллыҡ ҡуртым хаҡы 1300 һумға төшкән. Ждановтың йорто 1923 йылда муниципалләштерелгән, әммә йорттоң элекке хужаһы йорт мөдире функцияһын үтәй. 1924 йылда бинала № 24 балалар баҡсаһы урынлашҡан. Василий Ждановтың ғаиләһе икенсе йортҡа күсергә мәжбүр булған. 1938 йылда балалар баҡсаһы ихтыяжы өсөн участка территорияһында өйгә өҫтәмә участок биргәндәр. 1948 йылда балалар баҡсаһы № 2 Махсуслаштырылған балалар йортона әүерелдерелгән. Уның директоры А. Ялуцкая була. 1970 йылда бинала № 4 «Золотой ключик» балалар баҡсаһы эшләй башлай һәм XXI быуатта ла эшләп килә. Бинаны 1992 йылда № 325 Ҡарары (17.12.1992 йыл) буйынса төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты тип таныйҙар.
Тасуирлама
Был ике ҡатлы йорт фасадында уны төҙөгөн кешеләрҙең: инженер Г. М. Сальников һәм архитектор Я. И. Коротченковтарҙың — фамилиялары яҙылған табличкалар ҡуйылған. Йорт территорияһы көньяҡ-көнбайышҡараҡ ауыш урында урынлашҡан. Йорттоң төп инеү урыны бина уртаһынан ситтәрәк һәм ҡала урамының ҡыҙыл һыҙатында тора. Суйын бағаналы күтәрмәһе тышҡа табан сығып тора. Трапеция формалы сығынҡы йорттоң һул ҡанатында урынлашҡан. Бинаның үҙәк өлөшө менән ул декоратив рәшәткәләр менән тоташҡан. Бинаның уң ҡанаты бәләкәйерәк һәм ул ихата эсендә тора. Йорттоң был өлөшө һәм рәшәткәле балконы йорт ҡапҡаһынан байтаҡ күтәренке тора. Йорт төҙөү өсөн ҡулланылған төп материал — кирбес.
Рио-де-Жанейро федераль университеты
Рио-де-Жанейро федераль университеты (Universidade Federal do Rio de Janeiro, UFRJ, шулай уҡ Бразилия университеты) — Бразилияның иң ҙур федераль университеттарының береһе.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Рио-де-Жанейро федераль университеты 1920 йылда нигеҙләнгән һәм Латин Америкаһында иң яҡшы юғары уҡыу йорттарының береһе тип иҫәпләнә.
Университет башлыса Рио-де-Жанейрола урынлашҡан, уның 11 илдә филиалдары бар. Төп кампустары — Praia Vermelha (тарихи) һәм Университет ҡаласығы (Cidade Universitária, Рио технологик паркында урынлашҡан).
Рио-де-Жанейрола бер нисә айырым институттар эшләй: Музыка мәктәбе, Хоҡуҡ факультеты, Фәлсәфә һәм социаль фәндәр институты, Тарих институты.
Университет составында 7 музей, 8 дауахана, йөҙләгән лаборатория һәм ҡырҡтан ашыу китапхана бар.
Ашока
Ашока (अशोक,, «бөркәнсектә тыуыусы») — б.э тиклемге 273 йылдан алып 232 йылға тиклем Маурийҙар империяһы хакимы. Бер-бер артлы ҡабатланған хәрби уңыштарынан һуң Ашока Көньяҡ Азияның хәҙерге Афғанстандан Бенгалияға һәм унан тағы ла көньяҡҡараҡ Майсурға тиклем ҙур ғына өлөшөн үҙенә буйһондора. Ашока буддизмдың бөйөк ҡурсалаусыһы булараҡ танылыу яулаған. Заман тикшеренеүселәре фекеренсә, буддизмдың донъя диненә әүерелеүенә ул ҙур көс һала.
Мәғлүмәт сығанаҡтары
Ашока хаҡындағы библиографик мәғлүмәттәр ул үлгәндән һуң йөҙәр йылдар үткәс төҙөлгән будда әҙәбиәтенән алынған. Шуға ла уларҙың ысынбарлығын бер кем дә дәлилләй алмай. Был авторҙар «хаҡ дингә» килгәнгә тиклем Ашоканы ныҡ ҡанһыҙ булған тип һүрәтләргә тырыша. Йәғни, Ашока Будданың юлын ҡабатлай — ул гонаһлы тормоштан үҙ-аллы аң аныҡлығына килеп, рухи юғарылыҡҡа күтәрелә.
Уның ҡарары менән дәүләттең төрлө төбәктәрендә эшләнгән 33 яҙыу (уларҙы Ашока эдиктары тип атап йөрөтәләр) Ашока тураһында күберәк мәғлүмәт бирә. Тик уларҙа Ашока исеме бөтөнләй телгә алынмай. Бары тик XIX быуатта ғына ғалимдар эдиктарҙы нәшер итеүсе һәм буддистар яҙмалары буйынса билдәле бөйөк батша Ашоканың бер үк кеше булыуын асыҡлай.
Тыуған мәле, бала сағы
Ашока — Чандрагуптаның ейәне һәм Биндусараның улы. Ашоканың әсәһе Субхадранги — Чампаканагар атлы ярлы браминдың ҡыҙы була. Легенда буйынса, атаһы ҡыҙының улы бөйөк хаким буласаҡ, тигән юрауға ышанып, ҡыҙын һәрәмгә бирә. Һәрәмдә Ашоканың дәрәжәһе юғары булмай, сөнки уның батшаның билдәле ҡатындарынан тыуған ағалары, шулай уҡ бер туған ағаһы була. Бала сағында бик йылғыр, тиктормаҫ булғанлыҡтан, артыҡ берәү менән дә уртаҡ тел таба алмай. Күңеленә һунарсы шөғөлә ята һәм тиҙҙән ул оҫта һунарсы булып китә.
Ашока төҫкә сибәр булмай. Әммә бер генә принц та уны ҡыйыулыҡта, ҡаһарманлыҡта, мажаралар яратыуҙа, идара итеүҙәге оҫталыҡта уҙа алмаған. Ашоканы бар чиновниктар ҙа, ябай халыҡ та ошо сифаттары өсөн ихтирам иткән. Биндусара идаралыҡ итеү һәләтен күреп, йәш булыуына ҡарамаҫтан Ашоканы Авантиҙың идара башлығы итеп тәғәйенләй.
Власҡа килеүе
Авантиҙың баш ҡалаһы Уддажайнда Ашока үҙен яҡшы хаким итеп таныта. Ул Шакья Кумари исемле ҡыҙға өйләнә, уның атаһы бай сауҙагәр була. Ҡатыны уға Махендра менән Сангхамитра исемле балалар таба.
Таксила граждандары Магадха хакимлығына ҡаршы баш күтәрә. Биндусараның өлкән улы Сусима халыҡты тынысландыра алмай. Биндусара ихтилалды һүндереү өсөн Ашоканы ебәрә. Бының өсөн етерлек көсө булмаһа ла, ул ҡыйыу рәүештә ҡаланы ала. Таксила граждандары Ашокаға ҡаршы килмәй, киреһенсә, уның хөрмәтенә ҙур табын ойоштора.
Таксилалағы ихтилал Сусиманың ил менән идара итә алмауын күрһәтә. Кәңәшселәр советында Сусима батша була ҡалһа, империяла ғәҙеллек булмаясаҡ, шуның һөҙөмтәһендә тоҡанған ихтилалдар дәүләтте ҡаҡшатасаҡ, тигән фекергә киләләр. Шуға ла Ашокаға атаһының үлем түшәгендә ятыуын хәбәр итәләр һәм тиҙ арала уға ҡайтып етергә кәңәш бирәләр. Император Биндусара б.э тиклем 272 йылда үлә. Хөкүмәт башлығы Ранхагупт үтенесе буйынса Удджайндан Паталипутраға килгән Ашока атаһының үлеменән һуң Магадханың батшаһы итеп иғлан ителә. Ваҡиғалар артабан нисек үҫешеүе аныҡ билдәле түгел, сөнки сығанаҡтар бер-береһенә ҡаршы килгән мәғлүмәт бирә. Сусима атаһының үлеме тураһында белеп ҡалғандан һуң, Ашоканың батша итеп тәғәйенләнеү мөмкинлеген дә аңлауы ихтимал. Ул ҡалаға һөжүм итергә маташҡанда үлтерелә.
Цейлон йылъяҙмалары белдереүенсә, улар араһындағы был үҙенсәлекле ярыш Ашока тәхетте көс менән баҫып алғандан һуң да дауам итә. Һөҙөмтәлә Ашоканы рәсми рәүештә тәхеткә ултыртыу ул тәхетте баҫып алғандан һуң дүрт йыл үткәс кенә була. Легендала һөйләнеүенсә, Ашока империя өҫтөнән власҡа эйә булыу өсөн үҙенең бар ағаларын үлтерә, икенсе яҡтан, был мәғлүмәттәрҙе раҫлаусы бер генә дәлил дә юҡ. Уның ҡарары буйынса ташҡа яҙылған яҙмаларҙа ул ағаларын йылы тойғолар менән телгә ала.
Б.э тиклем 268 йылдың джустамас айының бишенсе көнөндә Ашоканы тәхеткә ултыртыу тантанаһы үтә.
Калига
Батшалыҡ итә башлауына һигеҙ йыл үткәс, Ашока Калинга (Орисса) дәүләтенә һуғыш иғлан итә.
Ашока үҙенең эдиктында билдәүенсә, был яу мәлендә 150 мең кеше әсиргә алынған, 100 меңдән ашыуы үлтерелгән. Һуғыш һәм сауҙа алып барыу йәһәтенән бик мөһим өлкә булараҡ, Калинганы ҡушыу империяны ныҡ көсәйтә.
Үлтерелгән кәүҙәләрҙе, кешеләргә килтерелгән ҡайғы-ғазаптарҙы, емереклектәрҙе күргәс, Ашока ныҡ ҡайғыра. Был ваҡиға уның буддизмды ҡабул итеүенә һәм иманының нығыныуына килтерә.
Эске сәйәсәт
Эдикттарҙан күренеүенсә, Ашока башҡа хакимдар кеүек һунарға йөрөп күңел асыуға ҡарағанда буддизм өсөн изге урындарға ғибәҙәт ҡылыуҙы һәм дәүләт буйлап сәйәхәттә ҡылып, үҙенең ҡулы аҫтындағыларҙың хәлен яҙып алыуҙы өҫтөнәрәк ҡуя. Ашоканың эдикттары шуныһы менән айырыла, уларҙа монах башҡаса уйлағандарҙы үҙенең яғына ауҙарыу хаҡында түгел, ә уларҙың йәшәйешен яҡшыртыу, ярҙам итеү тураһында күберәк яҙа. Бер яҙмаһында Ашока һәр динде ихтирам итергә саҡыра.
Дрейк боғаҙы
Дрейк боғаҙы — Атлантик һәм Тымыҡ океандарының көньяҡ өлөштәрен тоташтырыусы боғаҙ. Көньяҡ океанды айырғанда, боғаҙ тулыһынса һәм өлөшләтә уға керергә мөмкин. Төньяҡта боғаҙ Утлы Ер архипелагы (Көньяҡ Америка), ә көньяҡтан — Көньяҡ Шетланд утрауҙары (Антарктида) менән сикләнә. Ер шарында иң киң исемләнгән боғаҙ булып тора, уның иң Является самым широким именованным проливом на Земле — около 820 километров в самой узкой части.
Боғаҙ аша ҡеүәтле «Көнбайыш елдәр ағымы» — Антарктик циркумполяр ағыы үтә.
Ашока
Эске сәйәсәт
Ашока көсләп эшләтеүҙе тыя. Айырыуса һаҡланырға тейешле йәнлектәр исемлеге төҙөлә, ҡомар тойғоһона бирелеп һунар итеү, бушҡа урмандарҙы үртәү тыйыла. Медицина ғына түгел, ветеринария өсөн сырье етештереү, уны ситтән һатып алыу юлға һалына, медицина учреждениелары селтәре төҙөлә. Ғибәҙәт ҡылыу, бүләктәр таратыу, ябай кешеләр менән аралашыуҙы бар нәмәнән өҫтөн күрә. Тотош империялар мөһим социаль объекттар — түләүһеҙ ҡунаҡханалар, һыу каналдары, һуғарғыстар һ.б. төҙөлә. Шулай уҡ юлдар системаһы яңыртыла.
Әммә үҙенең иң ҙур эше тип Ашока халыҡ араһында ғөрөф-ғәҙәттәрҙе үҙгәртеүгә йүнәлтелгәндәрен иҫәпләй: …Күләгәһе һалҡынлыҡ бирһен тип юл ситтәренә баньян ағасы сәстем, манго баҡсалары ултырттым. Һәр һигеҙ кроса һайын ҡоҙоҡтар һәм ҡунаҡханалар, төрлө ерҙәргә кешеләр һәм йәнлектәр һыу эсә алһын өсөн улаҡтар төҙөттөм. Әммә бындай эштәрҙе миңә тиклемге батшалар ҙа башҡарған. Мин быларҙы кешеләр дхарма буйынса йәшәһен өсөн эшләнем. …Дхарма ике ысул менән киңәйә: дхармаға нигеҙләнгән бойороҡтар һәм кешеләрҙең фекерен үҙгәртеү юлы. Уларҙың тәүгеһе артыҡ һөҙөмтә бирмәй, мин дхармаға нигеҙләнеп, хайуандарҙы яҡларға бойорҙом. Әммә кешеләрҙең үҙ фекерен үҙгәртеүе арҡаһында тере йәндәрҙе үлтермә һәм уларға зыян итмә тигән дхарма халыҡ араһында күберәк нығынды.Дели-Топра, эдикт 7, б.э тиклем 242 й.
Дрейк боғаҙы
Боғаҙҙа йыш ҡын штромдар була, улар планетала иң көслөләре булып тора (елдең тиҙлеге 35 м/с һәм тулҡындарҙың бейеклеге 15 метрҙан ашыу). Дрейк боғаҙының башлыса көньяҡ өлөшөндә айсбергтар осрай.
Ашока
Эске сәйәсәт
Ашока хатта хоҡуҡ һаҡлаусылар институтына оҡшаш ойошма төҙөй. Бының өсөн ул юғары дәүләт чиновниктары (махаматрҙар) составын киңәйтә, улар «дхарма махаматры» тип атала. Йәғни, улар хәҙер дхарма практикаһында вәғәздәр бирергә, шулай уҡ империяның һәр төбәгендә, шул иҫәптән төрмәләрҙә ғәҙеллек булыуын күҙәтергә тейеш була.
Мамурҙар империяһы сиктәрен киңәйтеү
Маурийҙар империяһы ҙур территорияны алып тора. Берҙәм дәүләт белем биреү системаһы сиктәрендә төрлө диндәр, йолалар тотҡан, этник, лингвистик һәм мәҙәни яҡтан төрлө булған халыҡтар һәм ҡәбиләләр берләштерелә. Ашока яҙмаларына, шулай уҡ «Артхашастра»ға ҡарағанда, был осорға «хакимлығы көньяҡ океандан алып Гималайҙар башына тиклем еткән хаким» етәкселегендәге ҙур территориялы дәүләт төшөнсәһе барлыҡҡа килгән була. Сәйәси трактаттар авторҙары тарафынан дәүләттең сиктәре, уның алыҫ һәм яҡын күршеләре менән мөнәсәбәттәре тураһында ентекле тәғлимәт төҙөлә. Ашока мәлендәге Маурийҙар империяһының сиктәрен билдәләү өсөн императорҙың эдикттары нигеҙ булып тора. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр Чандрагупта дәүере тураһында һөйләгән антик авторҙарҙың эштәрендә һаҡланған. Ҡытай сәйәхәтселәренең эпиграфик һәм археологик материалдар менән раҫланған мәғлүмәттәре айырыуса ҡиммәткә эйә. Ашока эдикттарында илдең көнбайышында йәшәгән йондар һәм камбоджиҙар бер нисә тапҡыр иҫкә алына. Йондар тигәндә гректар күҙ уңында тотола. Уларҙың йәшәгән урыны Аоахосияла була. Грек халҡы өсөн Ашока эдикттарын грек телендә яҙа. Ҡайһы бер тикшерене үселәр раҫлауынса, Ашока дәүерендәге йондар был ерҙәрҙә Александр Македонский ваҡытында нигеҙләнгән грек күскенселәре була. Ашока эдикты Лампакала ла (хәҙерге Джелалабада эргәһендә) табыла, был Паропамистың Маурийҙар империяһында булыуы фактын раҫлай.
Дрейк боғаҙы
Дрейк боғаҙында Көньяҡ Америка ҡитғаһының һәм Америка континентының иң көньяҡ нөктәһе — Диего-Рамирес утрауҙары һәм Горн мороно урынлашҡан.
Ашока
Мамурҙар империяһы сиктәрен киңәйтеү
«Раджатарангини» йылъяҙмаһының аҙаҡҡы осорға ҡараған өлөштәренән, ҡытай пилигримдары көндәлектәренән күренеүенсә, Ашока империяһына Кашмирҙың бер өлөшө лә ингән булырға тейеш. Ашока мәлендә Кашмирҙың төп ҡалаһы — Шринагар төҙөлә. Шулай уҡ Непалдың ҡайһы бер өлкәләре инә. Шулай уҡ ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса хәҙерге Бенгалияның территорияһы ла империя составында булған.
Көньяҡ Һиндостанда табылған эдикттар империяның көньяҡ сиктәрен билдәләргә булышлыҡ итә. Шартлы рәүештә ул хәҙерге Читалдруг округынан көньяҡҡа үткән булырға тейеш. Көньяҡта империя Чола, Кералапутра һәм Сатьяпутра дәүләттәре менән сикләшә, эдикттарҙа улар Ашока дәүләтенә инмәгән, тиелә. Әммә маурийҙар улар менән тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Унда будда ступалары төҙөлә, дин таратыусылар ебәрелә. Күп илдәр, шул иҫәптән Көньбайыштың эллинистик дәүләттәре, Цейлон, Үҙәк Азияның ҡайһы бер өлкәләре менән дипломатик мөнәсәбәттәр булдырыла.
Ашоканың эдикттарында селевкидтар батшаһы Антиох (Антиох II Теос — Селевктың ейәне), Мысырҙың хакимы Птоломей (Птоломей II Филадельф), Македонияның батшаһы Антигон II Гонат, Киренаның батшаһы Маг, Эпирҙың батшаһы Александр телгә алына. Төрлө илдәргә буддизмды таратыусы маурий илселәре ебәрелә.
Цейлон менән бәйләнештәр тығыҙ була, Ашока унда үҙенең улы Махендра етәкселегендә махсус миссия ебәрә. Быға яуап итеп Цейлон батшаһы Тисса Ашока хөрмәтенә уның «Хоҙайҙың яратҡаны» титулын ҡабул итә һәм Паталипутраға үҙенең илселеген ебәрә.
Дрейк боғаҙы
Боғаҙ инглиз диңгеҙ пираты Фрэнсис Дрейк исеменә арнап аталған, ул 1578 йылда ошо боғаҙ аша үткән.
Ашока
Буддизмды ҡабул итеү
Маурий осоронда Һиндостанда буддизм киң тарала. Маурийҙар дәүеренә күсеп йөрөгән монахтар булдырған буддизм б.э тиклем III быуатҡа боронғо һинд дәүләтенең рухи тормошонда иң төп ағымға әүерелә. Был мәлгә сангха — берләштерелән будда общинаһы төҙөлгән, төп дини ҡанундар яҙылған була. Төрлө мәғлүмәттәргә ҡарағанда, Ашока буддизмды шунла уҡ ҡабул итмәй. Атаһының һарайында ул төрлө мәктәптәрҙең ғалимдары менән шөғөлләнә. Һуңынан ул Будда тәғлимәттәре нигеҙҙәрен өйрәнә һәм упасака — буддизмдың донъяуи, йәғни дини булмаған эйәреүсеһенә әйләнә. Эдикттарында ул үҙенең ҡараштарының нисек үҙгәреүен һүрәтләй. Тәүге мәлдә император будда общинаһына иғтибар ҙа итмәй, әммә һуңғараҡ баш ҡалалағы буддистарҙың тормошо менән яҡындан танышҡас, общинаға ярҙам итә башлай. Будда тәғлимәте менән ҡыҙыҡһыныуы Калинга менән һуғыштан һуң арта.
Буддист булараҡ, идара иткән осоронда тыныслыҡ яҡлы була һәм идара итеүҙе ҡулынан ысҡындырмай. Ашока аҙаҡҡа табан будда монастыренә киткән тигән фекер дөрөҫ түгел. Ашока мәлендә буддизм дәүләт дине булған тигән фекер ҙә хата. Будда общинаһын үҙ ҡанаты аҫтына алһа ла, Ашока уны дәүләт диненә әүерелдермәй. Уның дини сәйәсәтенең төп асылы булып дин иреген таныу тора. Эдикттарында Ашока дини төркөмдәрҙе берләштереү яҡлы сығыш яһай, әммә бының көс көс ҡулланырға түгел, ә тәғлимәттең төп принциптарын үҫтереү кәрәклеген билдәләй. Эдикттарҙан күренеүенсә, Ашока буддистарҙың төп көнәкәше адживикаларға мәерйәләр бүләк итә. Джайндар һәм брахмандарҙа ла үҙенең вәкилдәрен ебәргән. Уның бөтөн диндәргә лә тигеҙ ҡарауы тыныслыҡтың нигеҙе булып тора, шул уҡ ваҡытта, ошо юл менән ул буддизмды нығыта. Идара итеүенең аҙаҡҡы йылдарында ул был сәйәси ҡарашынан баш тартып, буддизмды ғына алға этәрә башлай һәм был хакимдың үҙен һәм власын ауыр эҙемтәләргә алып килә. Будда общинаһы менән тығыҙ бәйләнеш башланғас, ул башҡа йүнәләштәрҙе тотҡандарҙы ҡыуа башлай. Шуға ла был осорҙа буддистарҙың башҡа дин вәкилдәре менән араһы ныҡ ҡатмарлаша. Буддистарҙың үҙҙәре араһында ла ауырлыҡтар була: сығанаҡтар буддизмдың төрлө ағымдарының бәрелеше хаҡында һөйләй. Шуға ла император будда общинаһының бөтөнлөгөн үҙе күҙәтә. Сангха берлеген боҙған монахтарға ҡаршы ҡарар сығара. Уларҙы общинанан ҡыуырға тейеш булалар. Шул уҡ ваҡытта Ашока будда монахтарына будда текстарын ентекләп өйрәнергә ҡуша. Ашока идара иткән мөлдә Паталипутрала Өсөнсө будда соборы үтә.
Империя яҙмышы
Аҙаҡҡы осорға ҡараған будда яҙмаларына ышанһаҡ, идара итеүенең аҙағына Ашока Будда тәғлимәте сәскә атһын өсөн будда общинаһына бай ю-ләктәр яһап, дәүләт ҡаҙнаһын бөлгөнлөккә төшөрә. Был мәлдә тәхет Ашоканың ейәне Сампадиға (Самирати, Сампрати) күсә. Батша ярҙамсылары уға императорҙың мул бүләктәре тураһында әйтә һәм уларҙы кире ҡайтарыуҙы талап итә. Сампади ҡарары менән, Ашоканың бүләктәре общинаға барып етмәй. Власть фактик рәүештә Сампади ҡулына күсә. Ашока быны бик ауыр кисерә, батша булып ҡалһа ла, уның ҡарарҙары хәҙер үҙ көсөн юғалтыуын ул яҡшы аңлай. Сампади джайнизм юлынан барыусы, абруйлы сановниктар уның яҡлы була. Илгә ауыр мәл килә, ихтилалдар ҡабынып тора. Шундай эре бер баш күтәреүҙәр Таксилала теркәлә, дәүләт менән риза булмаусыларҙың төркөмөн урындағы батша етәкләй. Батшаға ҡаршы заговорҙа буддизмға ҡаршы булған Тишьяракшита батшабикә лә ҡатнаша. Иң ҡыҙығы, эдикттарҙың иң аҙаҡҡыларының береһендә ҡарар Ашока тарафынан түгел, ә ошо батшабикә тарафынан бирелә. Ҡарар төрлө бүләктәр хаҡында бара, йәғни, батша менән уның эргә-тирәһендәге чиновниктарҙың араһында конфликт башланған мәсьәләгә ҡағыла.
Ашоканың вариҫтары империяның берҙәмлеген һаҡлап ҡала алмай. Сығанаҡтарға ҡарағанда, империя ике — Паталипутралағы үҙәге менән көнсығыш һәм Такислалағы үҙәге менән көнбайыш өлөшкә бүленә. Ашоканың вариҫтары тураһында ла мәғлүмәттәр төрлөсә, шулай ҙа Паталипутрала Сампади йәки Дашаратха батша булған тиергә нигеҙ бар. Дашаратханы ҡайһы бер пурандар (санскрит яҙмаһындағы боронғо һинд әҙәбиәте) Ашоканың улы һәм вариҫы тип иҫәпләй. Ашока кеүек, Дашаратха «Хоҙайҙың яратҡаны» титулын йөрөтә, адживиктарға ярҙам итә, был хаҡта уларға мәмерйәләр бүләк итеүе хаҡындағы эдикттар һөйләй.
Мираҫ
Браминдарҙың дошманлығы шунан ғибәрәт: Ашока аэдикттарында касталар системаһы менән иҫәпләшмәй, индуиз өсөн традицион булған ҡорбан килтетеүҙәрҙе тыя, уның бар идеологияһы брахманизмдың позицияларының абруйын төшөрөүгә йүнәлтелгән. Ашоканың фигураһын 1837 йылда Джеймс Принсеп тарихҡа кире яҙып ҡуя: тап ул колонналарҙағы эдикттарҙы уҡый ала һәм уларҙың авторы тип Ашоканы таный.
Хәҙерге заман дәреслектәрендә бөйөк хаким өҫтән генә телгә алына, шулай ҙа Джавахарлал Неру Һиндостандың гербында Сернатрхтағы Ашока колонналарының үрге өлөшөн һүрәтләнеүенә өлгәшә ала. Буддизм динендәге Ҡытай, Цейлон, Камбоджа монархтары Ашоканы үҙҙәре өсөн өлгө тип иҫәпләй. Будда традицияһында ул буддизмдың тәүге баҫҡыстарын төҙөгән һәм Будда диненең изгеләренә ғибәҙәт ҡылыуҙы булдырыусы монарх булараҡ ҡарала.
Иблис ҡалаһы
«Иблис ҡалаһы» (Ђавоља варош, Город Дьявола) — Сербияның Куршумлия ҡалаһынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 27 км алыҫлыҡтағы Радан тауында урынлашҡан тәбиғәт ҡомартҡыһы.
Бейеклеге 2 метрҙан алып 15 метрға тиклем булған, диаметры уртаса 1 метр тәшкил иткән 202 таш бағаналарҙан торған был тау ҡатламдарының остарында ауырлығы 100 килограмға еткән таш блоктар ята.
Бағаналар тәбиғи шарттарҙа елгә ашалыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән. Районда минераллашыуы юғары (15г/л етә) булған ике һыу сығанағы бар: Иблис һыуы һәм Иблис ҡоҙоғо .Шул сәбәпле яҡын тирәләге ерҙәр үҫентеләргә бик ярлы, ә был үҙ сиратында тау ҡатламдарының елдән ашалыуына килтергән.
Ғәҙәти булмаған тау ҡатламдары урындағы халыҡ араһында төрлө ҡурҡыныс легендалар барлыҡҡа килтергән, һәм улар «Иблис ҡалаһы» тигән атама менән йөрөтөлә башлайҙар. Урындағы шарттар тирә-яҡтан туристарҙы йәлеп итеү өсөн бик уңай. Экскурсияларҙың күбеһе төндә уткәрелә.
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы (9 февраль 1956 йыл) — журналист. 1986 йылдан республиканың ижтимағи-сәйәси һәм мәҙәни баҫмаһы «Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре (2006), Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһы лауреаты (2011) ,
Биографияһы
Фәнүр Мөғәмбәр улы Ғилманов 1956 йылдың 9 февралендә Башҡорт АССР-ының Благовар районы Яңы Абзан ауылында Бөйөк Ватан һуғышы ветераны ғаиләһендә тыуған.
Магеллан боғаҙы
Магеллан боғаҙы (Estrecho de Magallanes) — континенталь Көньяҡ Америка һәм Утлы Ер архипелагын айырыусы боғаҙ. Оҙонлоғо — 575 км, минималь киңлеге — 3,5 км, фарватерҙа иң бәләкәй тәрәнлеге — 20 м.
Уругвай (мәғәнәләр)
Уругвай:
Магеллан боғаҙы
Боғаҙ аша тәүге тапҡыр Фернан Магеллан 1520 йылда тәүге донъя тирәләй сәйәхәте барышында үтә һәм һуңыраҡ боғаҙға уның исеме бирелә. Оҙаҡ йылдар дауамында Утлы Ер архипелагы Билдәһеҙ Көньяҡ ерҙәрҙең бер өлөшө тип иҫәпләнгән.
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы
Биографияһы
Хеҙмәт эшмәкәрлеген 1973 йылда, Иҫке Күсәрбай урта мәктәбен тамамлағас, тыуған ауылындағы «Октябрь» колхозында башлай. 1974 йылдың яҙында СССР Ҡораллы Көстәренә саҡырыла, хәрби хеҙмәтте Төньяҡ төркөм ғәскәрҙәре составында Польша Халыҡ Республикаһы биләмәләрендә үтә. 1976 йылда запасҡа ҡайтарылғандан һуң, Башҡорт дәүләт университетына уҡырға инә.
БДУ-ның филология факультеты рус-татар бүлеген 1981 йылда тамамлағас, артабанғы хеҙмәт эшмәкәрлеген журналистика өлкәһендә дауам итә. Благовар районының «Знамя труда» («Хеҙмәт байрағы») гәзитендә әҙәби хеҙмәткәр, хәбәрсе, артабан редакцияның хаттар һәм ауыл хужалығы бүлектәре мөдире була.
Магеллан боғаҙы
География
Магеллан боғаҙының көнсығыш өлөшө Виржин морононан башлана һәм үҙ-ара уйпатлы һәм буш яр буйҙары менән тоташҡан өс киң бассейндарҙан тора. Дөйөм йүнәлеше — көнсығыштан көнбайышҡа табан (53-сө параллелгә яҡын). Негро морононан алып боғаҙҙың урта өлөшө башлана, уның урман менән ҡапланған ярҙары бейек һәм текә. Боғаҙҙың көнбайыш өлөшө Фроуард морононан башлана һәм тура һыҙыҡ буйлап тиерлек төньяҡ-көнбайышҡа табан йүнәлеп ҡитға һәм Кларенс, Санта-Инес һәм Дезоласьон утрауҙары араһынан үтә. Тауҙарҙан боғаҙға боҙлоҡтар төшә. Һауа дымлы һәм һалҡын. Тымыҡ океанға сыҡҡан урында Пиллар мороно һәм Нарборо утрауы урынлашҡан.
Төп порты — Пунта-Аренас (Чили).
Ғилманов Фәнүр Мөғәмбәр улы
Биографияһы
1986 йылдың мартында «Ҡыҙыл таң» республика гәзитенә Благовар, Бүздәк, Дәүләкән һәм Шишмә райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе итеп эшкә саҡырыла. 1989 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 1993 −1994 йылдарҙа «Ҡыҙыл таң» гәзитенең Асҡын, Ҡариҙел һәм Мишкә райондары буйынса үҙ хәбәрсеһе булып эшләп алғандан һуң, яңынан тәүге вазифаһына кире ҡайта һәм әле лә шунда хеҙмәт эшмәкәрлеген дауам итә.
Ижади эшмәкәрлеге
Фәнүр Ғилманов мәктәп йылдарында уҡ ҡулына ҡәләм ала. Уның төрлө темаларға яҙылған хәбәрҙәре һәм һүрәтләмәләре республиканың балалар гәзите "Башҡортостан пионеры"нда, йәштәр баҫмаһы «Ленинец»—"Ленинсы" һәм Благовар районы гәзитендә даими баҫылып килә. Совет Армияһы сафтарында хеҙмәт иткәндә, «За Родину» хәрби округ гәзите менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә. Башҡорт дәүләт университетында уҡығанда, «Акчарлаклар» әҙәби-ижад түңәрәгендә бик теләп шөғөлләнә.
«Ҡыҙыл таң» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе булып эшләү дәүерендә Фәнүр Ғилманов республика кимәлендә киң яңғырау алған бик күп мәҡәлә һәм очерк ижад итте. Уның ижтимағи-сәйәси һәм иҡтисад темаларына, ауылдың күп яҡлы тормошона арналған ижад емештәре һәр саҡ үҙ уҡыусыһын таба. Шуға ла ул күп тапҡырҙар үҙе эшләгән гәзиттең йыл лауреаты исемен алды.
Эҙләнеүсән журналист булараҡ, Фәнүр Мөғәмбәр улы тыуған төбәге ауылдарының тарихын өйрәнеүгә күп ваҡыт бүлә. Гәзит биттәрендә төрлө йылдарҙа донъя күргән мәҡәләләрен бергә туплап, алты китап баҫтырып сығарҙы.
Бөйөк Ватан һуғышы ветеранының улы булараҡ, Фәнүр Ғилманов хәрби-патриотик теманы ла үҙ итте. Яҡташ яугирҙар хаҡында гәзит биттәрендә даими һөйләү менән бергә 2010 йылда Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығы уңайынан, тыуған районының һуғышта ҡатнашҡан барлыҡ аҫыл егеттәренә арналған «Благовар яугирҙаре сафта ҡала» тигән буклет әҙерләп баҫтырҙы.
Матбуғат өлкәһендә күп йыллыҡ уңышлы хеҙмәте өсөн 2006 йылда Фәнүр Ғилмановҡа «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған матбуғат һәм киң мәғлүмәт хеҙмәткәре» тигән маҡтаулы исем бирелде. Журналистың 2011 йылда нәшер ителгән «Такова жизнь…» китабы Башҡортостан Республикаһы хөкүмәтенең Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге премияһына лайыҡ булды.
Cuneus Prophetarum (Петер Богдани трактаты)
Cuneus Prophetarum (алб. Çeta e profetëve, «Жития святых» ) — албан философы Петер Богдани яҙған фәлсәфәүи, дини һәм ғилми трактат. 1685 йылда Падуела албан һәм латин телдәрендә баҫыла. Иртә албан әҙәбиәтенең иң күренекле әҫәре тип иҫәпләнә.
Тарихы
Петер Богдани Cuneus Prophetarumды яҙыуын 1675 йылда тамамлай, әммә Халыҡтарҙы евангелизациялау конгрегацияһы уны, латин теленән тәржемә итмәй тороп, баҫтырыуға рөхсәт бирмәй. Ун йылдан һуң китап Падуела кардинал Барбариго Грегорио ярҙамында нәшер ителә.
Трактаттың тулы атамаһы — «Cuneus prophetarum de Christo salvatore mundi et eius evangelica veritate, italice et epirotice contexta, et in duas partes diuisa a Petro Bogdano Macedone, Sacr. Congr. de Prop. Fide alumno, Philosophiae & Sacrae Theologiae Doctore, olim Episcopo Scodrensi & Administratore Antibarensi, nunc vero Archiepiscopo Scuporum ac totius regni Serviae Administratore».
Трактат 1691 йыл 1702 йылдарҙа Альбицци ғаиләһе ярҙамында итальян һәм албан телдәрендә ҡайтанан баҫтырыла. Итальян телендәге атамаһы — «L' infallibile verità della cattolica fede».
Йөкмәткеһе
Cuneus Prophetarum ике томдан тора, уларҙың һәр береһендә дүрт бүлек бар. Текст ике колонкала йыйыла: береһе — албан телендә, икенсеһе — латин телендә. Ҡабат баҫтырғанда латин телен итальян теле алмаштыра. Беренсе томдың инеш өлөшө албан, итальян, латин һәм серб телендәге арнауҙарға һәм маҡтауҙарға бағышлана. Щулай уҡ унда һигеҙ юллы ике шиғыр албан телендә бирелә. Иң беренсе, Петер Богданиҙың ике туған ағаһы Лука Богдани яҙған шиғыр трактат авторына бағышлана. Икенсе шиғыр — фәлсәфәүи, уны Шкодер монахы Лука Сумма яҙа. Беренсе томдың төп темалары Иҫке Ғәһедтән алына. Дүрт бүлеге түбәндәгесә атала: Икенсе том — «De vita Jesu Christi salvatoris mundi» тип атала, уның төп дини темалары Яңы Ғәһедтән алынған. Дүрт бүлеге түбәндәге атама йөрөтә: Икенсе томдың дүртенсе бүлегенә Даниила китабының албан, ғәрәп, әрмән, грек, иврит, итальян, латин һәм сүриә телдәренә тәржемәһе индерелгән. Шулай уҡ был томда Антихристың тормошона арналған бүлек, албан һәм итальян телдәрендә индекс, Богдани ғаиләһенең шәжәрәһенә арналған «Antichita della Casa Bogdana» тип аталған өс битлек ҡушымта бар.
Әһәмиәте
Cuneus Prophetarum иртә албан әҙәбиәтенең иң бөйөк ә:әре тип һанала Унда философия, теология һәм фән, шулай уҡ астрономия, физика, география һәм тарих мәсьәләләре ҡарала. Шиғри һәм проза әҫәрҙәре әҙәбиәт теорияһына ҡағыла. Cuneus Prophetarum барокко әҙәбиәтенең гуманистик эштәре рәтенә индерелә. Богдани ҡулланған тел — албан теленең архаик формаһы, ул тәүге әҙәби телдең иртә формаларының береһе тип ҡарала.
855 йылда Антон Сантори Неаполдә Kryshten i shyityruory хеҙмәтен баҫтыра, уға Prophetarum Cuneusтан өҙөктәр индерелгән. Сантори ошо юл менән албан дини әҙәбиәтенең күсәгилешлеген күрһәтергә теләй.
Мурафа (йылға)
Мурафа (Мурафа) — Украиналағы йылға. Винница өлкәһенең Бар, Жмеринка, Шаргород, Черневцы, Могилев-Подольский, Ямполь райондары аша көньяҡҡа табан аға. Днестрҙың һул ҡушылдығы, Ҡара диңгеҙ бассейнына ҡарай. Оҙонлоғо — 163 километр.
Могилев һәм Литинск өйәҙҙәре сигендәге һаҙлыҡтарҙан башлана. Үрге ағышында үҙәне V формаһын ала. Түбәнге ағышында көньяҡ-көнсығышҡа йүнәлеш ала. Иң ҙур киңлеге 1,5 километрға, тәрәнлеге 120 метрға етә. Мурафа, нигеҙҙә, тәрән, ҡаялы һәм ташлы үҙәндән аға. 1432 йылда Мурафа ярҙарында, Копестыржи эргәһендә калитовсылар поляктар тарафынан тар-мар ителә. Бассейнының майҙаны 2410 квадрат километр. Ҡар һыуҙары менән тулылана. Яҙын таша, йәйгеһен, көҙөн, бик һирнәк ҡышын һыу артыуы күҙәтелә. Йылға башынан алып 9 километр арала секундына 8,5 кубометр һыу тотонола. Йылғала биш бәләкәй һыуһаҡлағыс бар. Урта ағышында балыҡсылыҡ хужалығы ойошторолған. Йылға тамағы эргәһендә Белянск ГЭС-ы төҙөлгән.
Ҡушылдыҡтары
Мурафа йылғаһы ярҙары буйлап уға ер аҫты йылғалары ҡушыла. Носковцы ауылы эргәһендә эзбиз ятҡылыҡтарынан минутына 20 метр тиҙлек менән ике ер аҫты йылғаһы ағып сыға. Уларҙың үҙәне киңлеге 1,5 метрға етә. Сифаты буйынса улар билдәле "Регина"нан (Винницаның тәбиғи гидрокарбонатлы минераль һыуы, 1898 йылдан һауыттарға ҡойола) ҡалышмай. Был һыуҙы заманында сирле шағир С. Я. Надсондың үтенесе буйынса Петроградҡа ташығандар. Һыу шағир өсөн шифалы була.
Уң яҡтан Мурафаны Майское ауылы эргәһендә тағы бер иғтибарға лайыҡ сығанаҡ һуғара, Жмеринка-Шаргород трассаһынан бер километр алыҫлыҡта, тирмән янында тағы бер сығанаҡ-ҡоҙоҡ бар. Һыуы юғары сифатлы. Майское ауылының ололары һөйләүенсә, элек Станиславчик станицаһынан һәм Жмеринки ҡалаһынан йәһүдтәр сәйгә һыу алырға бында махсус рәүештә килгән.
Буэнос-Айрес университеты
Буэнос-Айрес университеты (Universidad de Buenos Aires, UBA) — Аргентинаның иң ҙур университеты.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Университет илдең баш ҡалаһы Буэнос-Айреста 1821 йылдың 12 авгусында асыла. 13 факультеттан, 6 клиниканан һәм 10 музейҙан тора. «Буэнос-Айрес милли колледжы», «Карлос Пеллегрини юғары коммерция мәктәбе» һәм «Икенсе ирекле белем институты» юғары мәктәптәре менән бәйләнгән.
Латин Америкаһында университет иң яҡшы 10 юғары уҡыу йорттары рәтенә керә. Аргентинаның башҡа милли университеттары һымаҡ финанс яғынан дәүләткә буйһонған, шуға ҡарамаҫтан ул бойондороҡһоҙ, автономиялы, донъяуи һәм түләүһеҙ (шул иҫәптән сит ил граждандары өсөн) тип иҫәпләнә. Автономиялы университет булараҡ, уның уҡытыусылар, студенттар һәм тамамлаусылар вәкилдәренән торған 1918 йылдаҫүғы реормаларҙан һуң һаҡланып ҡалған айырым идаралыҡ системаһы бар.
Кейптаун университеты
Кейптаун университеты (University of Cape Town — UCT, Universiteit van Kaapstad) — Көньяҡ Африка Республикаһының иң алдынғы уҡыу йорттарының береһе. Кейптаун ҡалаһында урынлашҡан.
Тарихы
1829 йылдың 1 октябрендә Көньяҡ Африка колледжы булараҡ нигеҙләнгән. Хәҙерге күренештә университет 1874 йылда ойошторолған. XX быуат уртаһында университет апартеид системаһына либераль оппозиция үҙәктәренең береһе була. 1999 йылдан Нельсон Манделаның ҡатыны Граса Машел университеттың формаль башлығы — канцлеры булып тора.
Структураһы
Хәҙерге ваҡытта университетта алты факультет бар:
Шакиров
Шакиров — фамилия.
Уругвай (йылға)
Уругвай (Río Uruguay) — Көньяҡ Америкалағы йылға.
Атамаһы
Йылғаның атамаһы гуарани индеецтарының теленән барлыҡҡа килә һәм «төрлө төҫтәге ҡоштар йылғаһы» тип тәржемә ителә.
Тасуирлама
Оҙонлоғо — яҡынса 1600 км (Пелотас йылғаһы менән бергә — 2200 км), бассейн майҙаны — 365 мең км². Үҙенең тамағында киңлеге 12 километрға барып етә.
Төп ҡушылдыҡтары — Ибикуи һәм Рио-Негро.
Хужалыҡта әһәмиәте
Сальто ҡалаһына тиклем үрге ағымында, Уругвай йылғаһы ҡая теҙмәләре аша үткән урында һикәлтәләр бик күп. Сальто ҡалаһынан түбәнерәк йылғала суднолар йөрөй ала. Төп порттары: Конкордия (Аргентина), Сальто, Пайсанду, Фрай-Бентос (Уругвай).
Уругвай йылғаһы системаһы гидроэнергетика мохтажлығы өсөн файҙаланыла. Аргентина һәм Уругвайҙың уртаҡ «Салто-Гранде» гидро-электр станцияһы йылғала иң ҙуры тип иҫәпләнә. Уругвай ҡушылдығы Рио-Негро йылғаһында ике эре гидро-электр станциялары — Ринкон-дель-Бонете һәм Ринкон-дель-Байгоррия төҙөлгән.
Саргасс диңгеҙе
Сарга́сс диңгеҙе — Атлантик океанындағы антикциклоник һыуҙар әйләнеше районы. Көнбайышта — Гольфстрим, төньяҡта — Төньяҡ Атлантик, көнсығышта — Канар, көньяҡта — Төньяҡ Пассат ағымдары менән сикләнә. Саргасс диңгеҙе тулыһынса тиерлек саргасс ылымыҡтары менән ҡапланған.
География
Диңгеҙҙә йөҙөп йөрөүсө саргасс һоро ылымлығы бик күп тупланған. Диңгеҙ сиктәрендә уның һаҡламы 4—11 млн тонна тип баһалана. Саргасс диңгеҙендә күп һанлы һәм күп төрлө хайуандар (скумбриялар, осар балыҡтар, диңгеҙ терпеләре, крабтар, диңгеҙ гөбөргәйелдәре, актиниялар һ.б.) көн итә.
Саргасс диңгеҙендә океаник ағымдар тарафынан барлыҡҡа килтерелгән пластик һәм башҡа ҡалдыҡтарҙан йыйылған ғәйәт ҙур сүп-сар табы бар.
«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле (Дондағы Ростов)
«Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә» һәйкәле — Дондағы Ростов ҡалаһы үҙәгендә, 1921 йылдан алып 1961 йылға тиклемге аралыҡта, Ростов өлкәһе территорияһынан репрессияланғандар иҫтәлегенә төҙөлгән мемориаль комплекс. Һәйкәл 1994 йылдың 30 октябрендә, сәйәси репрессиялар ҡорбандарын иҫкә алыу Көнөндә, Ростов өлкәһенең «Мемориал» законһыҙ сәйәси репрессия ҡорбандары ассоциацияһы һәм уның рәйесе, проект авторҙарының береһе, Э. И. Емельянов инициативаһы менән асылды. Йыл һайын 30 октябрҙә мемориал янында сәйәси золом ҡорбандары иҫтәлегенә митинг үтә һәм сәскәләр һалына. 1921—1961 йылдарҙа Ростов өлкәһендә 90 меңгә яҡын кеше сәйәси мотив буйынса репрессиялана, уларҙың 16130-ы атыла. Ҡәбер урыны билдәле түгел.
Һүрәтләнеш
Мемориал өс мәрмәр стеланан һәм «Ҡайғы стенаһынан» тора. Үҙәк стеланың түбәнге өлөшө ҡара төҫтә, ә өҫкө өлөшө аҡ һәм ҡыҙыл төҫтә; уртала дүртмөйөшлө тәре, уның ике яғына бағышлама яҙылған: «Ғәйепһеҙ үлтерелгәндәргә». Осонда алтымөйөшлө металл тәре һәм уның аҫтында символик рәшәткә. Һәйкәлдең аҫҡы өлөшөндә 192 лагерь исемлеге һәм мемориалды төҙөүгә булышлыҡ итеүселәр исемлеге яҙылған. Үҙәк стеланың икенсе яғында дини конфессиялар символдары, шулай уҡ коммунистик хәрәкәт символы — биш осло йондоҙ, ураҡ менән сүкеш һүрәтләнгән. "Ҡайғы стенаһы " үҙәк стела артында урынлашҡан. Унда төп лагерҙар билдәләнгән СССР картаһы урынлаштырылған. Дөйөм ил буйынса һәм айырым алғанда, Ростов өлкәһе буйынса, сәйәси золом ҡорбандары тураһында мәғлүмәттәр килтергән.
Серб йолалары
Серб йолалары — сербтарҙы башҡа халыҡтарҙан айырып тороусы йәшәйеш ҡанундары, йәмғиәт ҡанундарына бәйле эш-ҡылыҡтар тәртибе йыйылмаһы, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәр. Серб йолалары, славян йолаларына ҡарағанлыҡтан, үҙҙәрендә ҡайһы бер балҡан һәм фракий йолаларын үҙләштергәндәр. Дөйөм алғанда, серб йолаларының үҙенсәлеге — христиан диненә тиклемге күп һанлы йолалары булған серб православие сиркәүенең ҙур йоғонтоһонда. Шуға бәйле күп сербтар, ғөрөф-ғәҙәттәрҙе сиркәүҙекенә һәм халыҡтыҡына бүлмәйенсә, уларҙы бер бөтөн итеп һанай.
Крестная Слава
Серб халҡының мәҙәни һәм дини тормошоноң үҙәк урындарының береһен Крестная Слава байрамы биләй. Сербтар был байрамды үҙҙәренең мәҙәниәтенең бер үҙенсәлеге тип иҫәпләй. Слава— изге ғаилә байрамы. Һәр ғаиләнең үҙенең изге ҡурсалаусыһы бар, был көн уларҙы хәтерләү көнө була. Изге ҡурсалаусы ғаилә башлығы — ата кешенән улдарына күсә бара. Ҡыҙҙар, ғаиләлә ҡалған осраҡта, ҡурсалаусыны мираҫҡа алалар. Кейәүгә сыҡҡан ҡатындар ирҙәренең изге ҡурсалаусыһын билдәләйҙәр.
Крестная Славаны бөтә серб халҡы изге Савва көнөндә билдәләй.
Серб соборы
Халыҡ, держава һәм сиркәү соборҙары — серб халҡының боронғо йолалары. Соборҙар йәмәғәт тормошоноң боронғо формаһы булған ҡәбиләләрҙең йыйылышынан барлыҡҡа килгән, тип һанала. Ҡасандыр держава соборҙары иң мөһимдәре булғандар. Держава соборҙарында король һайланған, дәүләт һәм сиркәү тәртиптәре раҫланған. Соборҙарҙа һуғыш һәм тыныслыҡ мәсьәләләре хәл ителгән. Душан батша дәүеренән алып соборҙы дәүләт ҡарарҙарын уҡыу өсөн йыя башлағандар.
Соборҙар байрам көнөндә йыйылған. Был көндө сиркәүҙәрҙә байрам хеҙмәте үткәрелгән, кешеләр үҙ-ара аралашҡан, яңылыҡтар менән уртаҡлашҡан, сауҙа иткән. Бындай соборҙар панаджур тип аталған. Панаджур бер-ике көндән алып ун-ун биш көнгә тиклем дауам иткән. Төрөк хакимлығы ваҡытында улар вашар, йәки сайам исеме менән атала башлағандар.
Задушницы
Задушницы (задушнице) — сербтарҙың халыҡ календарында үлгән кешеләрҙе иҫкә алыу көндәре.
Сербияла үлгән кешеләрҙе иҫкә алыу көнө булып шәмбе йәки йәкшәмбе көндәре иҫәпләнә. Иҫкә алыу йолалары йыш ҡына кискеһен башланып, киләһе көндөң таңында тамамлана.
Божич
Божич (Божић, Коляда, Рождество) Раштыуанан алып Крещениеға тиклем билдәләнгән байрамдар араһында үҙәк урынды биләй. Божич — сербтарҙың иң яратҡан байрамы. Байрамға күпкә алдан — ҡышҡы Николанан уҡ әҙерләнә башлайҙар. Божич алдынан Бадни дан (Сочельник) байрамын билдәләйҙәр.
Байрам көндө сербтар көнө буйы бер-береһен «Христос родился!» — «Воистину родился!» һүҙҙәре менән сәләмләйҙәр. Чесница бешерәләр. «Чесница» — өс инештән алынған һыуҙан, аҡ ондан бешерелгән йола икмәге. Серб теленән тәржемә иткәндә «чесница» һүҙе «бәхет өлөшө» («чест» — өлөш һәм «срећа» — бәхет) тигәнде аңлата. Чесница өлөштәргә бүленә һәм Раштыуа байрамына йыйылған ҡунаҡтарға таратыла. Көндөң икенсе өлөшө дуҫтар менән аралашыуға, йыр-бейеүгә бағышлана. Байрам өҫтәленең баш ризығы — шештә ҡыҙҙырылған сусҡа балаһы (печеницапеченица).
Полазник
Полазник (Полажајник) — Раштыуа иртәһендәге беренсе ҡунаҡ. Ҡунаҡ ниндәй — киләһе йыл да шундай буласаҡ, тигән ышаныу бар серб халҡында. Шуға ла Полазникка айырыуса иғтибар ҙур булған: уны «хоҙай ҡунағы» тип атағандар. Полазник килмәгән йортто бәхет урап үтә, тигән ышаныу бар.
Савиндан
Савиндан (День святого Саввы) Сербияла 27 ғинуар көнө билдәләнә. Изге Савва — Серб православие сиркәүенә нигеҙ һалыусы, сербтар тарафынан иң ныҡ хөрмәтләнеүсе.
Васкрес
Серб Пасхаһының төп символы — буялған йомортҡалар. Уларҙы бер-береһенә бүләк итәләр, ҡунаҡтарҙы һыйлайҙар.
Джурджевдан
Джурджевдан (Ђурђевдан, Юрьев день) йәйҙең беренсе көнө булараҡ билдәләнә.
Был көндө күп кенә аҙыҡтарға һалынған табу юҡҡа сығарыла.
Был көндө төрлө дарыу үләндәрен йыйғандар, ысыҡ менән дауаланғандар. Был көн төрлө юрауҙар менән бәйле.
Сербтарҙа ҡайһы бер райондарҙа ошоға тиклем ҡыҙҙар төркөмө («кралица») өй буйлап йөрөп, өй хужаларына бәхет һәм һаулыҡ теләгәндәр.
Видовдан
Видовдан — Сербияның төп милли байрамы, 28 июнь көнө билдәләнә.
Сербтарҙа Витаны изгеләштереү мәжүсилек осоронан килә. Уны борсаҡ ямғыр яуҙырыусы дүрт изгенең береһе тип һанайҙар. Ышаныуҙар буйынса, Видов көнөндә ҡояш ҡышҡа табан борола. Халыҡ этимологияһы буйынса Вита (Вида) исеме уның күүҙе һауыҡтырыу һәләте менән бәйләнгән.
Был көн алдынан себтар «Крийес» тип аталған (криjecкриjec), изге ут тоҡандыралар. Крес, кресины — ҡояштың йәйгә табан боролоуы".
Запис
Сербтарҙа «төп» ауыл ағасын хөрмәтләү йолаһы бар. Ул «запис» тип атала. «Запис» урындағы изге урын тип иҫәпләнгән. Ул халыҡты һәм сәсеүлектәрҙе йәшендән, борсаҡ ямғырҙан һаҡлаған, уңыш килтерә, тип иҫәпләнгән. Был ағас янында йыл һайын доғалар уҡылған, тәре ҡуйылған, ҡорбанға бәрәс килтерелгән.
Халыҡ-ара валюта фонды
Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының валюта-финанс мәсьәләләренә арналған Бреттон-Вудс конференцияһында 1944 йылдың 22 июлендә килешеүҙең нигеҙе эшләнә (ХВФ Хартияһы). ХВФ концепцияһын эшләүгә британ делегацияһы етәксеһе Джон Мейнард Кейнс һәм АҠШ финанс министрлығының юғары вазифалы хеҙмәткәре Гарри Декстер Уайт айырыуса ҙур өлөш индерә. Килешеүҙең һуңғы вариантына тәүге 29 дәүләт 1945 йылдың 27 декабрендә — ХВФ барлыҡҡа килеүҙең рәсми датаһында — ҡул ҡуя. ХВФ эшмәкәрлеген 1947 йылдың 1 мартында Бреттон-Вудс системаһының бер өлөшө булараҡ башлай. Шул уҡ йылды Франция беренсе кредитты ала. Әлеге ваҡытта ХВФ 188 дәүләтте берләштерә, уның структураларында 133 илдән 2500 кеше эшләй.
Дәүләт түләү балансы ҡытлығын кисергәндә, ХВФ ҡыҫҡа һәм урта мөҙҙәтле кредиттар бирә. Кредит менән бергә шарттар һәм тәҡдимдәр тупланмаһы ла тағыла.
ХВФ-тың үҫештәге илдәргә ҡарата сәйәсәте һәм тәҡдимдәре йыш тәнҡитләнә, сөнки был тәҡдимдәрҙе һәм шарттарҙы үтәү һуңғы сиктә дәүләт иҡтисадының үҙаллылығын, тотороҡлолоғон һәм үҫешен тәьмин итеүгә килтермәй, ә уны халыҡ-ара финанс ағымдарына беркетеүгә генә хеҙмәт итә тип табыла.
ХВФ-тың етәксе директорҙары араһында испан, голланд, немец, 2 швед, 6 француз булды.
ХВФ маҡсаттары
Халыҡ-ара Валюта фонды, Килешеүҙең 1-се статьяһына ярашлы, үҙ алдына түбәндәге маҡсаттар ҡуя:
Валюта-финанс өлкәһендә халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереү.
Халыҡ-ара сауҙаны киңәйтеү һәм үҫтереү, шуның иҫәбенә ағза дәүләттәрҙә мәшғүллек һәм реаль килемдәрҙең юғары кимәлен тәьмин итеү, шулай уҡ етештереү ресурстарын үҫтереү.
Ағза дәүләттәр араһында валюта тотороҡлолоғон һәм тәртипле валюта режимын тәьмин итеү, конкуренцияла өҫтөнлөк алыу маҡсатындағы валюталар девальвацияһына юл ҡуймау.
Ағза дәүләттәр араһында ағымдағы операциялар буйынса хисалашыуҙарҙың күп яҡлы системаларын булдырыуҙа, донъя сауҙаһы үҫешен тотҡарлаусы валюта сикләүҙәрен юҡҡа сығарыуҙа ярҙамлашыу.
Ағза дәүләттәргә фондтың дөйөм ресурстарын үтескә биреп, тейешле гарантияларҙы үтәгән хәлдә, уларҙың үҙ-үҙенә ышанысын арттырыу, шуның менән уларҙың түләү баланстарындағы тайпылыштарҙы төҙәтеү мөмкинлеген тәьмин итеү.
Үрҙә әйтелгәндәргә ярашлы, дәүләт ағзаларҙың тышҡы түләү баланстары тигеҙлеге боҙолған осор оҙайлылығын ҡыҫҡартыу һәм был боҙоуҙарҙың күләмен кәметеү.
Идара итеү органдары структураһы
Устав капиталы 217 млрд СДР тәшкил итә (2008 йылдың ғинуарына 1 СДР яҡынса 1,5 АҠШ доллары тәшкил итә). Ул ағза дәүләттәрҙең иғәнәләренән хасил була, уларҙың һәр береһе үҙ квотаһының 25%-ы, ҡалғандар 75%-ы кимәлендә индерә. Квоталар дәүмәленә ҡарап, ағза илдәрҙең ХВФ-тың етәксе органдарындағы тауыштары һаны билдәләнә.
Башҡарма совет сәйәсәтте билдәләй һәм ҡарарҙарҙың күпселеге өсөн яуап бирә, ул 24 башҡарма директорҙан тора. Директорҙарҙы иң күп квоталы һигеҙ ил — АҠШ, Япония, Германия, Франция, Берләшкән Короллек, Ҡытай, Рәсәй һәм Сәғүд Ғәрәбстаны — тәғәйенләй. Ҡалған 176 ил 16 төркөмгә берләшкән, уларҙың һәр береһенә башҡарма директор һайлана. Мәҫәлән, БДБ-ның Урта Азия илдәренән торған төркөмгә Швейцария етәкселек итә, ул төркөмгә Гельветистан тигән исем бирелгән. Төркөмдәр ғәҙәттә оҡшаш мәнфәғәттәргә һәм бер төбәктән булыуға ҡарап төҙөлә.
ХВФ-та иң күп тауышҡа эйәләр (2006 йылдың 16 июненә): АҠШ — 17,08 % (16,407 % — 2011); Германия — 5,99 %; Япония — 6,13 % (6,46 % — 2011); Бөйөк Британия — 4,95 %; Франция — 4,95 %; Сәғүд Ғәрәбстаны — 3,22 %; Ҡытай — 2,94 % (6,394 % — 2011); Рәсәй — 2,74 %. ЕС ағзаһы булған 15 дәүләт өлөшө — 30,3 %, Иҡтисади хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһының 29 ағза иле 60,35 % тауышҡа эйә. Фонд ағзалары һанының 84%-ын тәшкил иткән ҡалған илдәр өлөшөнә ни бары 39,65 % тап килә.
ХВФ структураһында Халыҡ-ара валюта һәм финанс комитеты (МВФК; ингл.  International Monetary and Financial Committee ) мөһим урын биләй. Ул 24 ХВФ идарасыһынан, шул иҫәптән Рәсәйҙең дә идарасыһынан, тора һәм йылына ике тапҡыр сессияға йыйыла. Был комитет Идарасылар советының кәңәшләшеү органы булып тора, ул директив ҡарарҙар ҡабул итеү хоҡуғына эйә түгел. Шуға ҡарамаҫтан, мөһим бурыстар башҡара: Башҡарма совет эшмәкәрлегенә йүнәлеш бирә; донъя валюта системаһының эш итеүенә һәм ХВФ-тың эшмәкәрлегенә ҡағылышлы стратегик ҡарарҙар эшләй; Идарасылар советына ХВФ-тың Килешеү Статьяларына төҙәтеүҙәр индереү буйынса тәҡдимдәр әҙерләй. Шулай уҡ Үҫеш буйынса комитет та — Донъя банкы һәм Фонд идарасыларының берләшкән министрҙар комитеты (Joint IMF — World Bank Development Committee) — ошондайыраҡ бурыстарҙы үтәй.
ХВФ-тың башҡарма советы биш йылға етәксе директорҙы һайлай (ингл.  Managing Director ), ул Фонд хеҙмәткәрҙәре штатына етәкселек итә (2009 йылдың мартына — 143 илдән 2478 кеше). Ғәҙәттә ул Европа илдәренең береһенең вәкиле. Етәксе директор (2011 йылдың 5 июленән) — Кристин Лагард (Франция), уның беренсе урынбаҫары — Джон Липски (АҠШ).
Кредит биреүҙең төп механизмдары
1 Резерв өлөш. ХВФ-тан ағза ил сит валютаһында квотаһының 25 проценты сиктәрендә ала алған беренсе өлөш, ул Ямайка килешеүенә тиклем — «алтын өлөш», 1978 йылдан резерв өлөш (Reserve Tranche) тип йөрөтөлә. Резерв өлөш ағза илдең Фонд иҫәбендә ятҡан милли валютаһы суммаһында уның квотаһынан артҡан өлөшө булараҡ билдәләнә. Әгәр ХВФ ағза илдең милли валютаһының бер өлөшөн башҡа илдәргә кредит биреүгә тотонһа, был илдең резерв өлөшө ҙурая. ХВФ-тың ағза илгә ҡайтарылмаған бурысы уның кредит позицияһын хасил итә. Резерв өлөшө һәм кредит позицияһы бергә ХВФ ағзаһы булған илдең «резерв позицияһын» барлыҡҡа килтерә.
2 Кредит өлөштәре. Ағза илгә резерв өлөшөнән тыш бирелә ала торған сит ил валютаһындағы аҡса дүрт өлөшкә йәки траншҡа (Credit Tranches) бүленә, һәр береһе квотаның 25 процентын тәшкил итә. Ағза илдәрҙең ХВФ-тың кредит өлөшө сиктәрендә кредит ресурстарынан файҙаланыу мөмкинлеге сикләнгән: ХВФ активтарында илдең валютаһы суммаһы уның квотаһының 200 проценты күләменән артырға тейеш түгел (ҡул ҡуйғанда индерелгән 75 процент квотаны ла иҫәпләп). Шулай итеп, илгә бирелә алған кредит суммаһы (резерв һәм кредит өлөштәре бергә) уның квотаһының 125 проценты күләменән артмай. Ләкин ХВФ уставы был сикләүҙе иғтибарға алмау мөмикнлеген бирә. Ошо нигеҙҙә Фонд ресурстары йыш ҡына билдәләнгән күләмдән артыҡ тотонола. Шунлыҡтан «юғарғы кредит өлөштәре» (Upper Credit Tranches) төшөнсәһе квотаның 75%-ын ғына түгел, ә Фонд эшмәкәрлегенең башындағы беренсел кредит өлөшөнән күпкә артыҡ суммаларҙы аңлата башланы.