cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Әхмәтов Спартак Ғәли улы
Биографияһы
1987—1992 — Стәрлетамаҡ ҡала Советы башҡарма комитеты рәйесе.
1989 йылда — Свердловск Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1992 йылдан — Стәрлетамаҡ ҡалаһы хакимиәте башлығы һәм Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Вәкилдәр Палатаһы депутаты.
2007 йылдың 2 декабрендә «Берҙәм Рәсәй» Бөтә Рәсәй сәйәси партияһы тарафынан күрһәтелгән кандидаттарҙың федераль исемлеге составында бишенсе саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
Һуд сүрәһе
Һуд сүрәһе(ғәр.سورة هود – сүрәтү һуд) – Ҡөрьәндәге ун беренсе сүрә. Мәккәлә инә. Аяттар һаны – 123.
Сүрә Ҡөрьәнде маҡтау менән башланып китә һәм бер Аллаһҡа ғына ғибҙәт ҡылырға саҡыра. Унан һуң Аллаһтың берҙән бер Раббы булыуы, Уның сикһеҙ ҡөҙрәте һәм хакимлегенә, кешеләрҙең, Аллаһның рахмәтенә йәки асыуына тарығас, шатлыҡтары йәки ҡайғылары күрһәтелә. Әлеге сүрәлә Ҡөрьәндең әһәмиәте тураһында һөйләнелә һәм Аллаһ кешеләрҙе, булдыра алһалар, Ҡөрьәнгә оҡшаш әҫәр яҙырға саҡыра. Кафырҙарҙың Ҡөрьәнгә ышанырға теләмәүҙәре, Ҡиәмәт көнөндә мөьминдәргә биреләсәк әжер (урыҫ. награда) тураһында әйтелә.
Был сүрәлә пәйғәмбәрҙәр, уларҙың халыҡтары менән бәхәскә инеүҙәре тасуирлана, кафырҙарҙың язаға тарыясаҡтары һәм мөьминдәрҙең ҡотоласаҡтары әйтелә. Шулай уҡ Аллаһы Тәғәлә Нух (СҒС) тураһында, Юныс сүрәһендәгегә ҡарағанда, тулыраҡ мәғлүмәт бирә. Кафырҙарҙың кирелеге һәм уларға төшкән язаның ҙурлығы тасуирлана.
Унан һуң Ғәд ҡәүеме һәм уның пәйғәмбәре Һуд ғәләйһиссәләм тураһында риүәйәт китерелә, кафырҙарҙың аҡылһыҙлыктары күрһәтелә. Әлеге халыҡ, көслө булыуҙарына ҡарамаҫтан, Аллаһ Тәғалә тарафыннан юҡҡа сығарыла. Шулай уҡ был сүрәлә Сәлих ғаләйһиссәләм һәм уның халҡы – Сәмуд, Ибраһим, Лут, Шөғәйеп пәйғәмбәрҙәр (СҒС) тураһында һөйләнелә. Сүрә аҙағында Аллаһ мөьминдәрҙе яҡшы эштәргә һәм был эштәр өсөн әжер көтөүгә саҡыра; сикһез белеменә һәм мөьминдәрҙең Уға таянырға тейешлелеген күрһәтә.
Самодуровка (Әлшәй районы)
Самодуровка (Самодуровка) — Башҡортостандың Әлшәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 18 кеше. Почта индексы — 452134, ОКАТО коды — 80202813008.
Словакия кинематография институты
Словакия кинематография институты (Словак кино институты, Словак киноинститутының (словак. Ústav Slovenský filmový, ҡыҫҡаса SFÚ) — берҙән-бер Словакия кинематография өлкәһендәге дәүләт учреждениеһы. Киноинститут кино һәм аудиовизуаль документттарҙы яҡлау һәм һаҡлау, улар менән бәйле башҡа продукциялар менән шөғөлләнә. Киноинституттың киноархивтары менән дөйөм идара итә, сөнки улар, законға ярашлы, ҙур әһәмиәткә эйә архив булып һанала. Архивта словакия кинематографтарының Словакия территорияһында төшөргән картиналары һаҡлана. Был коллекциялар милли ҡаҙаныш һәм мәҙәни мираҫ объекттары булараҡ дәүләт һаҡлауының мөһим өлөшө булып тора. Шулай уҡ Словакия кинематографияһы етештергән фильмдарҙың эйәһе хоҡуғына эйә.
Тарих
Киноинститут Братиславала 1963 йылдың 1 апрелендә барлыҡҡа килә. Шул йылдарҙа уның ҡарамағынатарихсы Иван румановский собрал киноархивтар күсә, 1958 йылда румановский тарихсы иван йыйҙы. 1963 йылда, Чехословакия кинематография институты эшмәкәрлеге тергеҙелгәндән һуң (Прага), Словак киноинституты уның филиалы була. Тиҙҙән ФИАФ федерацияһы халыҡ-ара конгресы,Чехословакия һәм Словак киноинституттарының уртаҡ устав хуплай. Братиславалағы Словакия киноинституты 1991 йылдан үҙаллы словак киноинститут берәмеге булып тора. Киноинституттың беренсе директоры (1963—1970) Ян Коминьяр булған, әлеге ваҡытта генераль директоры Петер Дубецкий була (1999 йылдан алып). Киноинститут Грёсслингов урамында урышлашҡан.1969 йылдан алып институттың кинематография тарихы өлкәһендә тикшеренеүҙәр даирәһе киңәйә, унда словак фильмдарынан тыш сит илдәрҙең кинематография әҫәрҙәре һаҡлана.
Милли киноархив
Милли киноархив өс бүлектән тора: киноархив бүлеге, документация бүлеге һәм китапхананың хеҙмәтләндереү бүлеге һәм медиатека бүлеге.
Киноархив бүлеге
Киноархив фонында яҡынса 80 000 сей киноматериал һаҡлана. Был һандың яҡынса өстән бер өлөшөн сит ил коллекциялары тәшкил итә, ҡалғандары- словак киноматериалдары. Фильмдар 16 һәм 35 мм кинопленкаларҙа төшөрөлгән, шулай уҡ архивта фильмдарҙың күсермәләре, негатив һүрәттәр, тауыш негативы, негатив дубликаттары, позитив дубликаттары, магнитлы тауыш юлдары (хәрәкәт, тауыш, музыкалы) һаҡлана шулай уҡ байрамдан һуңғы һәм иң негатив һәм аралаш. Киноархив коллекциялары фонды менән мәктәптәрҙең «кино белеме» һәм «сәнғәт белеме» һөнәрен өйрәнеүсе студенттары һәм уҡыусылары файҙалана.
Төрлө типтағы Фонд коллекцияһы төрлө типтағы видео йөрөтөүселәрҙә — SR HDCAM 4: 4: 4, HDD, DCP, Digital Betacam, SP Betacam, DVD, SVCD, CD-R, MiniDV, DV-cam, DAT һәм VHS — һаҡлана.
Китапхана
Китапхана Словакия киноинститутының доументация һәм китапхананы хеҙмәтләндереү бүлеге Милли китапхана ҡарамағына инә, ул Словакиялағы берҙән-бер махсуслаштырылған фильмология әҙәбиәте китапханаһы. Уның китап фондын сценарийҙар, матбуғат баҫмалары, аудио — һәм электрон документтар тәшкил итә.
Документация
Словакия киноинститутының документация һәм китапхананы хеҙмәтләндереү бүлегенә ҡарай. Документация коллекцияларында документация «компоненты» булып йөрөй торған аудиовизуаль һәм кинематография буйынса айырым әҫәрҙәр, һәм сит илдәрҙең һәм словакия кинолары текстары, билдәле кино эшмәкәрҙәре, кинофестивалдәр, йәмәғәт һәм мәҙәниәт сараларын күрһәткән аудиовизуаль киноематография ҡомартҡылар һаҡлана.
Киноучреждение һәм кино эшмәкәрҙәре архивы
Архив фондында Cловакия киноинститутының милли китапхананың хеҙмәтләндереү бүлеге киноучреждение киноархивтары һәм словак киноһы эшмәкәрҙәре архив фондтары һаҡлана, унда рәсми документтар, эш ҡағыҙҙары тултырыу буйынса документтар, ҡулъяҙмалар, хаттар, документтар, шулай уҡ фотоһүрәттәр, сәнғәт әҫәрҙәре, партитура проекттары һәм башҡа материалдар һаҡлана.
Флаер һәм афиша бүлеге
Афиша, плакаттар һәм флаерҙар архив бүлеге Словак милли киноинститутының документация һәм китапхананы хеҙмәтләндереү бүлеге составына инә. Уның коллекцияһы нигеҙендә, башлыса, киноларға ҡағылған афиша, плакат һәм флаерҙар (ваҡ реклама баҫмалары) һаҡлана.
Фотоархив
Киноинституттың фотоархив бүлеге Словакия милли китапханаһының документация һәм китапхананы хеҙмәтләндереү бүлегенә инә. Унда киноинституттың киноархивтарында һаҡланып ҡалған документтары, фотоматериалдары бар(фотоһүрәттәр, фотонегатив, слайдтар, диапозитив, фотоальбом, асылмалар бар.
Был бүлектәрҙән тыш медиатека бүлеге, мәғлүмәт бүлеге, нәшриәт бүлеге, кино саралар бүлеге, милли кинематография үҙәге, аудио-визуаль мәғлүмәт үҙәге бар.
Словакия киноинституты халыҡ-ара кинофестивалдәрҙә ҡатнша һәм үҙ иленең киноһы менән таныштыра. Ул түбәндәге кинофестивалдәрҙә ҡатнашҡан: Халыҡ-ара Берлин кинофестивале, Халыҡ-ара Канн кинофестивале, Халыҡ-ара Венеция кинофестивале, Халыҡ-ара Карловы-Вары кинофестивале, Халыҡ-ара Локарно фестивале, Халыҡ-ара Роттердам кинофестивале, Варшава халыҡ-ара фестивале һәм башҡаларҙа ҡатнаша.
«Люмьер» кинотеатры
«Люмьер» (быға тиклем «Чарли-центр») кинотеатры 2011 йылда Госпиталь урамы, 4 (Špitálskа ul. 4) йортонда асыла. Кинотеатрҙың ике залы бар (беренсе ҡатта), дүрт көн һайын кинотеатрҙа фильмдар күрһәтелә.
Магазин Klapka.sk
Klapka.sk магазины киноинституттың баҫмаларын һәм DVD-ын һатып алырға тәҡдим итә.
Няда-Лор
Няда-Лор — Рәсәйҙәге йылға. Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Сухая Речка ҡылымығының һул ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күкрәк (Ырымбур өлкәһе)
Географияһы
Ауыл хәҙер Ҡыуандыҡ ҡала округына ингән биләмәлә көн күргән, Ҡыйышайыр йылғаһы буйында Мөхәмәтйәр ауылынан — 6 км, Ейәнсура ауылынан 21 км алыҫлыҡта урынлашҡан булған.
Ауылды аймап аҡҡан Ҡыйышайыр йылғаһы Аҙанташ йылғаһының уң яҡ ҡушылдығы. Хәҙер ауыл урынында ҡалған яланды Күкрәк тип атап йөрөтәләр.
Тарихы
Күкрәк ауылында, ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, украиндар йәшәгән. Фараз итеүҙәренсә, ХХ быуатта нигеҙләнгән булғандыр. Ауыл уҙған быуатта, 1960-сы йылдарҙың икенсе яртыһында йәшәүҙән туҡтаған.
Климаты
Ҡыуандыҡ төбәгенә хас булғанса, был төбәктә уртаса-континенталь. Йыл миҙгелдәре аныҡ сикләнә. Район буйынса уртаса температура +4,0оС -тән +4,8оС-ҡа тиклем үҙгәрә. Йылдың иң һалҡын айы — ғинуарҙа уртаса айлыҡ температура яҡынса −20,5оС — 35 оС тәшкил итә. Яуым-төшөм бер йыл эсендә 300-ҙән алып 450—550 миллиметрға етә, иң күп яуым-төшөм яҙғы-йәйге осорға (70 процент самаһы) тура килә. Ҡар япмаһы тотороҡло, ул ер өҫтөндә уртаса 150 көн ята. .
Этимологияһы
Ырымбур өлкәһенең топонимикаһын өйрәнгән журналист С. М. Стрельников «Географические названия Оренбургской области» тигән китабында Атаманың килеп сығышы тураһында бер нисә фаразды бәйән итә. Топоним башҡорт йәки татар телдәрендәге күкрәк тигән һүҙҙән килеп сыҡҡан, тип яҙа ул. Ихтимал, ул кәүҙә өлөшө булараҡ ҡулланылғандыр. Мәгәр, был һүҙ күп мәғәнәле. С. М. Стрельников уның метафора булараҡ тау күкрәге тигәнде аңлатыуы бар икәнен дә әйтә. Башҡорт телендә күкрәк арба төшөнсәһе булғанын да телгә ала. Татар телендә иһә арбаның алғы өлөшөн күкрәк тип атау бар, тигән ул. 2 томлыҡ "Башҡорт теленең һүҙлеге"ндә «Күкрәк» һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бирелә:Күкрәк арба — диалект, бәләкәй арба;күкрәк ағасы — арбаның алғы аҫтығы менән артҡы күсәрен тоташтырған ике буй ағас; кәбәндең киң урта өлөшө; кәбән һала торған күкрәк һәнәге; ҡатын-ҡыҙҙың түше, имсәк. Күсмә мәғәнәлә тәкәббер тигән варианты ла бар. Ҡайһы вариант ауылға исем биргәндер — аныҡ ҡына билдәле түгел.
Хельмсдорф (Айхсфельд)
Хельмсдорф (Айхсфельд) (Helmsdorf (Eichsfeld)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 541 кеше йәшәй. Майҙаны — 5,23 км2. Диңгеҙ кимәленән 306 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 37351 һәм автомобиль коды — EIC.
Ҡом һайыҫҡаны
thumb|'' Haematopus ostralegus right|130px|thumb|Тауышы Ҡом һайҫҡаны( урыҫ.Кули́к-соро́ка) (лат. Haematopus ostralegus)— ҡоҙғондар ғаиләһенә ҡараған оҙон ҡойроҡл оҡыҙыл аяҡлы, ҡыҙыл суҡышлы ҡара-ала ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Сыйырсыҡтан ҙурыраҡ. Ғәҙәттә, башын батырыңҡырап, һыңар аяғында тора. Яҡшы йөҙә, сума. Кәүҙәһенең өҫ яғы ҡара. Түшенең аҫҡы яғы, ҡорһағы, ҡойроҡаҫты, ҡанаттарындағы һыҙыҡтар, күҙҙәренең аҫты сағыу аҡ. Суҡышы, күҙ ҡабаҡтары ҡыҙғылт һары. Аяҡтары ҡыһыл. Башҡа сәпсәүҙәр менән бутау мөмкин түгел.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: "кип-кип" йәки "клип- клип".
Туҡланыуы
Ҡусҡарҙар, бөжәктәр, уларҙың ҡурсаҡтары менән туҡлана. Аҙығын башлыса таштарҙы әйләндереп таба.
Йәшәү урыны һәм үрсеүе
Ҡырсынлы һәм ҡомло һөҙәк ярҙарҙа йәшәй.Күсмә ҡош. Киң генә таралған. Ҡомлоҡта йәки ҡырсын таштарҙа оялай. Ҡара көрән таптар менән сыбарланған 2-4 бөртөк көрәнһыу һоро йомортҡаһы була.
Мошница (Внина ҡушылдығы)
Мошница  — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Внина йылғаһының һул ярына тамағынан 84 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Урманка
Урманка — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Уй йылғаһының һул ярына тамағынан 134 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 26 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зөлҡәрнәй (персонаж)
Исеме һәм прототибы
Ҡайһы бер риүәйәттәргә ярашлы, Зөлҡәрнәйҙең исеме «Искәндәр» булған, шуға күрә уны ғәҙәттә Искәндәр Зөлҡәрнәй менән тиңләштерәләр («Ҡуш мөгөҙлө Искәндәр»), етмәһә, ул тәңкәләрҙә мөгөҙлө илаһ Зевс-Амон кәүҙәләнеше булараҡ һүрәтләнгән. Башҡалар Зөлҡәрнәй прототибын Бөйөк Кир II йәки Сөләймәндә күрә ; хәҙерге заман тикшеренеүселәре хатта Византия императоры Ираклий I прототибы булыуы мөмкин тип иҫәпләй.
Бөтә комментаторҙар уны бөйөк батша булған тип таный, Фарсы батшаһы Дарий, Лахмид батшаһы әл-Мүнзир, Йемен батшаһы Әл-Әкрән («мөгөҙлө») йәки башҡалар булыуы ихтимал тип һанай. Ҡайһы бер тарихсылар (әл-Куртуби, әт-Табари, Ибн Асир) Зөлҡәрнәй Ибраһим пәйғәмбәр заманында йәшәгән, хатта уның менән бергә Мәккәгә хаж ҡылған, тип раҫлайҙар.
Зөлҡәрнәйҙең ҡаҙаныштары
Зөлҡәрнәй Бер Аллаға ышанған һәм башҡа халыҡтарҙы Аллаһ шәриғәтенә эйәрергә саҡырған. Аллаһ уға бөйөк власть биргән, һәм ул мәжүсиҙәргә ҡаршы һуғышҡан, шулай итеп Европала һәм Азияла ҙур территориялар яулап алған.
Шул уҡ ваҡытта, Ҡөрьән Искәндәрҙең яулағандарынан тыш Зөлҡәрнәйҙең башҡа ҡаҙаныштарын бәйән итә (мәҫәлән, Йәжүж-Мәжүж менән һуғыш йәки ҡояш «һаҫыҡ сығанаҡҡа байыған» ерҙәрҙә йәшәүселәр өҫтөнән ойошторолған хөкөм ). Зөлҡәрнәй Йәжүж менән Мәжүждең башҡа халыҡтарға ҡарата яуызлыҡ ҡылған ҡырағай ҡәбиләләренә ҡаршы сығыш яһай. Зөлҡәрнәй ике тау араһында диуар төҙөй, ә блоктар араһындағы ярыҡтарға ирегән тимер ҡойҙорта. Был бөгөнгө Бөйөк Ҡытай диуары түгел. Ҡиәмәт көнө алдынан Йәжүж һәм Мәжүж был диуарҙы тишеп сығырға һәм башҡа илдәргә ябырылырға тейеш.
Ҡөрьән хикәйәһенең мәғәнәһе шунда: бөйөк батша Зөлҡәрнәйҙең бөтә ҡаҙаныштарын уға Аллаһы тәғәлә бүләк иткән.
Вафаты
Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, йә Мәккә эргәһендә, йә ҡайҙалыр Сүриә менән Мәҙинә араһында вафат булған һәм Тахам тауында ерләнгән.
Айытҡол (исем)
Этимология
Айытҡол исеме ғәрәп айыт һәм башҡорт ҡол (ир-ат исемдәре ялғауы) һүҙҙәре ҡушылып яһалыуҙан барлыҡҡа килгән. Был исемде байрам көндө тыуғандарға ҡушҡандар. .
Билдәле кешеләр
Айытҡол Таймаҫов (1777 йыл—?) — хәрби эшмәкәр. 1812 йылғы Ватан һуғышында һәм Рус армияһының сит илгә 1813—1814 йылдарҙағы походтарында ҡатнашыусы.
Фамилияла
Айытҡолова Эльвира Ринат ҡыҙы (19 август 1973 йыл) — ғалим-филолог, журналист, дәүләт һәм йәмәғәт эшмәкәре, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Филология фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының 5-се һәм 6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты. Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайы рәйесе урынбаҫары. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы (конгресс) — йәмәғәт ойошмаларының Халыҡ-ара берлеге Президиумы рәйесе (2019 йыл). РФ Дәүләт Думаһының 8-се саҡырылыш депутаты (2021 йыл).
Подлей
Подлей (Падлей, Крестовая) — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Баренц диңгеҙе ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 81 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙе бассейны йылғалары Канин моронынан Печора йылғаһы бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Мезень йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Хөсәйенбәк кәшәнәһе
Хөсәйенбәк кәшәнәһе — тарихи һәм архитектура ҡомартҡыһы. XIV быуаттың беренсе яртыһына ҡарай.
Башҡортостанда Исламдың таралыуы
"Башҡорт халҡының тарихы һәм азатлыҡ өсөн көрәше" тигән китабында ғалим-тел белгесе, филология фәндәре кандидаты Әкрәм Бейеш былай тип яҙа: "Һуң тигәндә VII быуаттың уртаһында башҡорттар ислам динен ҡабул иткән. Ибн-Фаҙлан шул кешеләрҙең береһе тураһында әйтеп киткән. Ислам динен башҡорт араһында Төркөстандағы дини йәмғиәт башлығы Әхмәт Йәсәүи (1105-1166 йй.) мөридтәре таратҡан. Әхмәт Йәсәүи башлаған дини ағартыу эше ул үлгәс тә дауам иткән. Дини ағартыусыларҙың байтағы үҙ бурысын башҡарып йөрөгәндә Башҡортостан ерендә үлеп ҡалған. Элек бында уларҙың кәшәнәләре күп булған. Һаҡланғандарының береһе – Хөсәйенбәк кәшәнәһе (XIV б.)".
Хажи Хөсәйенбәк шәхесе
Хөсәйенбәк XIV быуатта Төркөстанда тыуған. Йәш сағында мәҙрәсәгә уҡырға ингән, унда Ислам хоҡуҡиәте - фикһ өйрәнгән һәм Йәсәүиә тәриҡәтенә ингән. Мәккәгә хаж ҡылған.
XIV быуат башында башҡорт ханы  Төркөстанға Ислам диненә өйрәтеүсе ебәреүҙәрен һорап мөрәжәғәт иткән. Башҡорттар араһына дәғүәтсе итеп Хөсәйенбәк ебәрелгән.
Хөсәйенбәк ислам дине йолаларын, ғибәҙәт ҡылыу тәртиптәрен, Хәнәфи мәҙһәбен халыҡҡа еткергән, шул замандағы Башҡортостандың дини етәксеһе булған. XIV быуат ғәрәп тарихсыһы һәм географы Шиһаб әд-дин әл-Ғүмәри, Себер һәм Сулман илдәре Башҡортостанға яҡын, Башҡортостанда оло хөрмәткә ҡаҙанған мосолман ҡазыйы бар, тип яҙған. С. И. Хәмиҙуллин буйынса, был ҡазый Хөсәйенбәк булыуы бик тә мөмкин.
Башҡорт илендә ул ҡазый (ҡаҙый), йәғни, шәриғәт һәм фикһ буйынса эш иткән судья, хөкөмдар булып китә. Шул рәүешле хажи Хөсәйенбәкте башҡорттарҙың рәсми рәүештә мәғлүмәттәр ҡалған тәүге имамы тип атарға була.
Ул миләди 1341-42 йылдар арауығында (һижри 744 йылдың10-сы мөхәрәмендә) вафат булған һәм Аҡзыяраттың  бер ҡалҡыулығында ерләнгән. Хәҙер кәшәнә Шишмә ҡасабаһы биләмәһенә инә.
Кәшәнә төҙөлөүе
1393 йылдарҙа Алтын Урҙа ханы Туҡтамыштың артынан төшкән Аҡһаҡ Тимер Башҡорт иленә килеп инә. Һәм Хөсәйенбәктең ҡәберен күргәс, уға мөһабәт кәшәнә төҙөтөр өсөн ун ике дөйә менән Төркөстандан яҙыулы ҡәбер ташы килтертә. . Кәшәнә тиҙ үк төҙөтөлә.
Тасуирлама
Ҡомартҡы П. С. Паллас, Р. Г. Игнатьев, В. С. Юматов, В. В. Вельяминов-Зернов, Г. В. Йосопов, шулай уҡ 1950-се йылдарҙа Б. Ғ. Кәлимуллин һәм 1985 йылда Г. Н. Гарустович менән өйрәнелә. В. С. Юматовтың һүрәтләүе буйынса, мавзолей стеналары 1,57 метр ҡалынлығындағы эзбиз ҡатнашмаһы менән шымартылған таштарҙан һалынған булған.
Хөсәйенбәктең үлгән йылы — 1341—1342 йылдар. Кәшәнә шул осорҙа төҙөлә. Ул тура мөйөшлө квадрат рәүешендәге (8,5 м × 8,5 м) нигеҙҙән тора. Түбәһендәге көмбәҙҙең бейеклеге — 5,28 м. Эзбиз блоктарынан төҙөлгән стеналарҙың ҡалынлығы — 1,1 м. Көньяҡта урынлашҡан инеү урынының киңлеге — 1,07 м, бейеклеге — 2,45 м. Стеналарҙың башҡа яҡтарында аркалы тәҙрә уйымдары бар. Кәшәнәлә 9 ҡәбер табылған. Үҙәктәге ҡәбер оҙонса түңәрәк рәүешендәге таш ҡойма менән уратылған, уның башында таш плитала эпитафия бар. Кәшәнә дин әһеле Ғүмәр Тәрәсбәк улы Хөсәйенбәк ҡәбере өҫтөнә ҡуйылған, был хаҡта ҡәбер таштарындағы эпитафиялар раҫлай.
Хөсәйенбәк кәшәнәһе эсендәге ҡәбер ташына: "Төркөстандан мәрхүм хажи Хөсәйенбәк Ғүмәрбәк улы Тәрәс тоҡомона Аллаһының киң мәрхәмәте булһын. Әй Аллаһым, Ғүмәрбәк улы Хөсәйенде шәфҡәтеңдән мәхрүм итмә.744 йыл Мөхррәм айының 10-сы көнөндә вафат булды. 76 йәш" тип яҙылған. Был ҡәбер ташы хәҙер музейҙа һаҡлана
XVIII быуат аҙағында кәшәнә емерелә башлай. 1911 йылда мөфтөй Мөхәмәтйәр Солтанов ҡомартҡыны тергеҙергә ҡарар ҡабул итә.
1985 йылда Г.Н. Гарустович етәкселегендәге археологик экспедиция кәшәнә эсендә ҡаҙыныу эштәре үткәргән. Унда 9 ҡәбер табылған: 3 оло кеше, 6 бала ерләнгән булған. Барыһы ла йөҙө менән ҡиблаға ҡаратып һалынған. Экспертизалар һөҙөмтәһендә бер һөлдә имам Хөсәйенбәктеке тигән һығымта яһағандар. Ул 160 см самаһы буйлы, йөҙө төҙөк  европеиоид.Һынған, имгәнгән ере, етди ауырыуҙар билдәһе юҡ. Был Хөсәйенбәктең ҡартлыҡта үҙ үлеме менән китеүен һөйләй
Ҡазый Хөсәйенбәк менән бәйле бер фараз
Бәрҫеүән буйындағы 1735 йылда Кирилов яндырып, емергән атаҡлы «Ази (Ҡазый) мәсетенә»  нигеҙҙе  ҡазый Хөсәйенбәк һалған тигән фараздар бар
Йәғни, мәсет "Хажи мәсете" тип исемләнгән булыуы  мөмкин.
Жалайырҙар
Жалайырҙар — Жалайыры - ҡаҙаҡтарҙың  Оло йөҙгә (Ұлы Жүз) ингән тайфаларының (ҡәбиләләренең) береһе.
Таралған ерҙәре
Төп таралып ултырған урындары башлыса - Алатау, Алтынәмәл һәм Малайһары буйҙарында,  Етеһыу тау алды төбәгендә;  Или йылғаһы (Иле) буйы — Ҡараталы, Балҡаш, Арҡарлы тауҙары араһында. Жалайырҙарҙың бер өлөшө Иле йылғаһының һул яры буйлап Иле Алатау итәгенә  һәм Шу йылғаһының урта ағымына тиклем урынлашҡан булған.
Һаны
Статистика иҫәбе материалдары буйынса 19-20 бб. араһында һаны жалайырҙар 100-110 мең кеше самаһы булған. 1899 йылғы йәниҫәп буйынса 17 мең тирәһе   ғаилә тәшкил иткән. Мөхәммәтжан Танышбай улы Танышбаев (Muhametjan Tynyshbaıuly) — күренекле ҡаҙаҡ сәйәси һәм йәмәғәт эшмәкәре - мәғлүмәттәре буйынса уларҙың һаны 130 мең кешегә еткән. Темирғәлиев иһә 1911-1913 йылдарҙа 107 500 еншн тәшкил итә (ҡаҙаҡтарҙың 2.2% ). Ракишев иҫәбе буйынса Жалайыр һанының 485 мең булғандар
Шәжәрәләр
Ҡаҙаҡ батыры Дикәнбайҙан урыҫ тарихсы-этнографы һәм шәрҡиәтсеһе Аристов Николай Александрович яҙып алған ҡаҙаҡ шәжәрәләре буйынса жалайырҙар булған Жансаҡал тоҡомо Жалайыр исемле кешенән киткән. Жансакал менән Аҡсаҡал - Уйсин тоҡомо. Боронғо генеалогияларҙа иһә Жансакал менән Жалайыр — бер үк кеше,  Майҡы бей тоҡомо. Шәжәрәгә ярашлы, уның ысын исеме Ҡабылан.
Тарихы
Жалайыр ҡәбиләһе ҡаҙаҡ халҡы составына ингәнгә тиклем Үҙәк Азияның төрлө төбәктәрендә, башлыса Монголияла йәшәгән. 13-сө быуатта улар Монгол империяһы составына инә һәм Сыңғыҙханадың яулап алыу һуғыштарында ҡатнаша.
Иң данлы шәхестәре - Мүҡали (Муҡали-ғойон, Мухури , Мухулай — Сыңғыҙхан ғәскәре командующийы , Төньяҡ Ҡытайҙы яулап алыуға етәкселек итә.
Монгол империяһы барлыҡҡа килгәндән һуң, жалайырҙар, Тынышпаев һүҙҙәре буйынса, 4 төркөмгә бүленә:
Икенсе төркөм (шуманаҡтар) 14-15 быуаттарҙа Аҡ Урҙа составына инә  армияның төп өлөшөн тәшкил итә һәм Ырыҫ хан ғәскәренең төп өлөшөн тәшкил итә.
Жалайырҙарҙың 16 быуат аҙағы - 17 быуат башындағы иң сағыу вәкиле ҡаҙаҡтарҙың Тәүәккәл ханы туғаны Ҡәҙерғәли Жалайыри (Қадырғали Жалайыр) — ул Оло Нуғайҙар бейе Мөхәммәт Ураҙ бейҙең (1590—1598) кәңәшсеһе була. Урыҫтарға әсирлеккә эләккәс, ул Дәште Ҡыпсаҡ һәм Ҡаҙаҡ ханлығы тарихы тураһында «Джәми әт-тауарих» (Джами ат-таварих, : جامع التواريخ) әҫәрен яҙа.
18 быуат уртаһында Жалайырҙар Ҡопал өйәҙе (Етеһыу - Жетісу) йәйләүҙәрен биләй.
Жалайырҙарҙың ҡаҙаҡтар составына инмәгән башҡа өлөшө үзбәктәр, ҡырғыҙҙар, ҡарағалпаҡтар һәм (ихтимал, башҡорттар араһына ) инеп ҡалған.
ДНК
Жалайырҙар араһында С2-M217 гаплогруппаһы 38%, C2b1a2 - 2%, C2c1a1a1 - 1%, N1a1a - 22%. Шуманаҡтарҙа гаплогруппа С2-M217 йышыраҡ - 61%, ә сырманаҡтарҙа гаплогруппа N1a1a-M178 46%
Сүлйебаш
Сүлйебаш (Сульзибаш) — Башҡортостандың Борай районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 31 кеше. Почта индексы — 452968, ОКАТО коды — 80218804009.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ниғмәтйәнов Мәхмүт Ниғмәтйән улы
Ниғмәтйәнов Мәхмүт Ниғмәтйән улы (10 май 1930 йыл — 4 август 2020 йыл) — ғалим-фольклор, музыка белгесе, татар халыҡ көйҙәрен йыйыусы һәм өйрәнеүсе, Татарстан Республикаһының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1979) һәм Ғ.Туҡай исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (1985).
Бала саҡ
Мәхмүт Ниғмәтйән улы Ниғмәтйәнов 1930 йылдың 10 майында хәҙерге Татарстан Республикаһының Саба районы Оло Арташ ауылында тыуа. Ул баласаҡтан әсәһенең һуҙып-һуҙып китаптар уҡығанын һәм бәйет-мөнәжәттәр әйтеүен, атаһының гармунда халыҡ көйҙәрен уйнағанын тыңлап үҫә. Үҙе лә гармунда музыканы көйләргә 5-6 йәшендә өйрәнә. Башланғыс белемде Сәбиә Сүри ауылында күрше урыҫ мәктәбендә ала башлаған. 1939 йылда ғаиләһе Донбассҡа күсеп китә. Һуғыш башланған 1941 йылда атаһын ерләй, апаһы менән абайһыҙ һуғышҡа оҙата. Шул сәбәптән Белгород балалар йортона ебәрелә.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында (1943—1944) хәрби заводта столяр эшен башҡара, Украина ССР-ының Кадиевка ҡалаһында һөнәр училищеһында уҡып ала. Һуғыш тамамланғандан һуң, Юдино тимер юлсылары кухняһында, шуның өсөн Мәскәү тимер юлсылары техникумында белем ала. Уҡыу йылдарында төрлө музыка ҡоралдарында, шул иҫәптән: фортепиано, труба, тромбон, аккордеон, балалайка өҫтәлә — уйнарға өйрәнә, үҙешмәкәр сәнғәт төркөмдәрендә ҡатнаша.
Һуғыштан һуңғы йылдар
1951-1953 йылдарҙа М. Ниғмәтйәнов Юдино тимер юлсылары училищеһында уҡыта, Ҡазан университетының физика-математика факультетына ситтән тороп уҡырға инә.
1967-1973 йылдарҙа Татар дәүләт филармонияһында сәнғәт бүлеге рәйесе, 1974-1984 йылдарҙа шул уҡ институтта өлкән ғилми хеҙмәткәр булып эшләй. Был хеҙмәте ваҡытында М. Н. Ниғмәтйәнов фольклор экспедицияларының географияһын тағы ла киңәйтә, илдең татарҙар йәшәй торған һәр төбәгендә булып сыға.
Ғаиләһе
Мәхмүт Ниғмәтйәновтың әсәһе Нуржан атаҡлы дин Хажи Йәләлетдин ғаиләһендә тыуған.
Атаһы Ниғмәтйән Мөхәррәмов — шахтер, гармун оҫтаһы була. 1928-1930 Донбасстың татар шахтерҙарына, шул иҫәптән Ниғмәтйән Мөхәррәмовҡа, тырыш хеҙмәттәре өсөн Лазарь Каганович тарафынан 400 мең һум премия тапшырыла. Шул аҡсаны Ниғмәтйән Мөхәррәмов Саба һәм Кукмара райондарында ике татар мәктәбен төҙөүгә тапшыра.
Лада (хоккей клубы)
«Лада» профессиональ хоккей клубы — Тольятти ҡалаһының шайбалы хоккей командаһы. 1976 йылда төҙөлә. 2008 йылдан 2010 йылға тиклем һәм 2014 йылдан Континенталь хоккей лигаһында ҡабаттан уйнай. Ике тапҡыр Рәсәй чемпионы (1993/1994) һәм (1995/1996).
Тарих
«Лада» хоккей клубы 1976 йылда Тольяттила ойошторола. 1992 йылдан «Лада» Милләт-ара хоккей лигаһында, 1997 йылдан — Рәсәй хоккей лигаһында уйнай. 1993/1994 сезонда команда Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдары алған. 1995/1996 сезонда «Лада» Рәсәй чемпионатының алтын миҙалдары ҡабаттан алған. 2008 йылдан 2010 йылға Континенталь хоккей лигаһында тиклем ҡатнаша. 2010 йылдан 2014 йылға тиклем Юғары Хоккей Лигаһында уйнай, 2014 йылдан ҡабат Континенталь хоккей лигаһында.
Стадион
2013 йылдың 9 авгусында асылған. Лада-Арена базаһында «Лада» хоккей клубы. Төп аренаның хоккей майҙаны, трибунаһы (6122 урынлыҡ), спортсмендар һәм тренерҙар өсөн ял бүлмәләре, судьялар өсөн айырым бокс, медкабинеты, 2 боҙ ҡойоу машинаһы өсөн гараж, конференц‑залы булған пресс‑үҙәк, аппарат‑студиялы комплекс, ресторан һ.б. бар. Ул Ботаник урамында урынлашкан. Лада-Арена — яһалма боҙло ике хоккей майҙаны булған универсаль спорт аренаһы (6122 һәм 456 урынлы трибуналар).
Фарм-клубтар
Ариада (ЮХЛ) һәм Ладья (ЙХЛ).
Няда-Яха (Обь ҡушылдығы)
Няда-Яха  — Рәсәйҙәге йылға, Ямал-Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Обь йылғаһының уң ярына тамағынан 226 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 35 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Салехард ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Төньяҡ Сосьва тамағынан түбән, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Колорадо ҡуңыҙы
Колорадо картуф ҡуңыҙы (Leptinotarsa decemlineata) — япраҡ ашаусы ҡуңыҙҙар(япраҡҡуңыҙҙары) ғаиләһенә ҡараған бөжәк. Ҡуңыҙҙар һәм уның ҡурсаҡтары эт ҡарағаты һымаҡтарҙың япраҡтары менән туҡлана. Картуф, томат, физалис, баклажан, тилебәрән, һирәгерәк — тәмәке плантацияларын үҙ итеп, ауыл хужалығына зыян килтерә.
Рәсәй дәүләт һыу реестры
Рәсәй дәүләт һыу реестры — федераль, Рәсәй Федерацияһы субъекттары, муниципаль берәмек, физик һәм юридик, шәхси эшҡыуар милкендә булған һыу объекттарын, йылға бассейндарын һәм бассейнда округтарын файҙалыныу тураһында документтар йыйынтығы. Реестрҙағы мәғлүмәт дәүләт мәғлүмәт ресурсы булып иҫәпләнә һәм, Рәсәй Федерацияһы закондары ҡулланыу сикләнгәндәренән башҡа, асыҡ ҡулланыуҙа була.
Колорадо ҡуңыҙы
Таралышы
Төньяҡ һәм Үҙәк Америкала, Европала (Британия утрауҙары һәм Скандинавия ярымутрауынан башҡа) һәм Азияның көнбайыш өлөшөндә таралған. Башҡортостандың бар биләмәһендә таралған.
Рәсәй дәүләт һыу реестры
Реестр 2007 йылдың 28 апрелендә № 253 Хөкүмәт ҡарары нигеҙендә төҙөлә.
Колорадо ҡуңыҙы
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе ҡабарынҡы, ата бөжәктең оҙонлоғо 7—10 мм, инә — 9—12. Төҫө ҡыҙғылт һары, һирәгерәк һары‑көрән. Башы һәм арҡаһының алғы өлөшө ҡара таплы. Ҡанаты йоҡа, алһыу, өҫкө ҡанаты асыҡ төҫтә, 10 буй һыҙатлы. Мыйығы 12 быуынтыҡлы. Йомортҡалары асыҡ йәки ҡыҙғылт һары, оҙонса овал формаһында, оҙонлоғо 0,8—1,4 мм, картуф япрағының аҫҡы яғына һала. Йәш балағорто һоро, өлкәне — ҡыҙғылт һары. Кәүҙәһе йәбешкәк, тығыҙ, өҫ яҡтан ҡабарынҡы, һирәк төклө, өлкән балағорттоң оҙонлоғо 16 мм тиклем. Уңай шарттарҙа 3—4 көн эсендә үҫә. Тупраҡта ҡурсаҡлана, ҡурсаҡ фазаһы 8—14 көн дауам итә. Йылына 1—2 быуын үҫә. Өлкән бөжәк тупраҡҡа тәрән күмелеп ҡышлай. Көндөҙ әүҙем.
Картуфтың һәм башҡа эт ҡарағаты һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған үҫемлектәрҙең япрағы һәм һабағы менән туҡлана, культуралы үҫемлектәр ҡоротҡосо.
Гагин Валерьян Константинович
Гагин Валерьян Константинович (14 июнь 1925 йыл — 27 август 1999 йыл) — рәссам. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы (1995). Рәссамдар союзы ағзаһы. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан.
Биографияһы
Гагин Валерьян Константинович 1925 йылдың 14 июнендә Өфө ҡалаһында тыуған. Авиация-техник училищены тамамлағандан һуң Бөйөк Ватан һуғышы фронттарында һуғыша.
1951 йылда Башҡорт театр-художество училищеһының (хәҙерге Өфө сәнғәт училищеһы) сәнғәт бүлеген тамамлай. Александр Эрастович Тюлькин уның яратҡан уҡытыусыһы һәм остазы була.
Ҡараған (Синташта ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Тубыл йылғаһы, Уй йылғаһы инешенән тамағына тиклем, Увелька йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Тубыл, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гагин Валерьян Константинович
Биографияһы
Тыуған ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. Валерьян Константиновичтың йортонда йыш ҡына дуҫтары-рәссамдар: Борис Домашников, Александр Бурзянцев, Алексей Кузнецов, Александр Шамаев, Леонид Круль, Виктор Позднов, Анатолий Платонов һәм башҡа күптәр булалар.
Валерьян Константинович Гагин бөтә ғүмере буйына РСФСР художество фондының Башҡортостан бүлексәһендә рәссам булып эшләй. Монументаль заказдар ҙа үтәй. Ике йыл дауамында фондтың директоры була.
1995 йылда «Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған рәссамы» тигән маҡтаулы исем бирелә.
1999 йылдың 27 авгусында Өфө ҡалаһында вафат була.
Һылтанмалар
http://www.shrb.ru/painting/gagin.htm
http://bfmufa.ru/promotion/megaboss-2013/tssi-oblaka.html
Уй (Силәбе өлкәһе)
Уй (Уйское) — ауыл, Силәбе өлкәһе Уй районының административ үҙәге һәм район составында Уй ауыл биләмәһе. Силәбенән көньяҡ-көнбайышҡа (149 саҡрым автомобиль юлы буйлап), Уй йылғаһында, Ҡорама тимер юл станцияһынан 30 саҡрым алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарих
Ауыл 1742 йылдан алып билдәле. Ошо йылда Бахметьев хәрби биләмәһен —Уй ҡәлғәһе төҙөлөшөн башлай. Уй йылғаһы исеме менән атала.
Уй ҡәлғәһе башҡорт тарханы Таймаҫ Шәимовтың ризалығы менән нигеҙләнә, сөнки ул был ерҙең хужаһы булып ҡаралған. Ошоноң өсөн Шәимов ҡылыс менән бүләкләнә, ә урындағы башҡорттар һалымдан ҡотолалар.
Ҡәлғә Рәсәйҙең көнсығыш сиктәрен ҡырғыҙҙар һаҡлау өсөн, шулай уҡ башҡорттарҙың үҙ-ара эш итеүен иң яҡшы күҙәтеү өсөн төҙөлгән.
Спорт
"Олимпиец" саңғы базаһында саңғы ярыштары буйынса "Рәсәй саңғы юлы" конкурсы уҙғарыла. 2017 йылда ябыҡ хоккей корты төҙөлә. 2019 йылда йөҙөү бассейны булған физкультура-һауыҡтырыу комплексы төҙөлә башлай, объект төҙөлөшөн ике йыл дауамында тамамлау күҙаллана.
Ауылдың иҫтәлекле урындары
Ауылда тыуған яҡты өйрәнеү музейы, "Колос" мәҙәниәт һарайы, Халыҡ ижады йорто эшләй. Ауыл уртаһындағы Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә мемориал урынлашҡан. Уй ауылында 1920 йылда ҡуйылған Ф. Чечёткинға, В. Эстинға, С. Таращенко һәм М. Анисенкоға һәйкәл урынлашҡан.
Усыс
Усыс — Рәсәйҙәге йылға. Омск өлкәһе, Новосибирск өлкәһе, Төмән өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Туй йылғаһының уң ярына тамағынан 32 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Омь ҡушылған урынған Ишим йылғаһы ҡушылған урынға тиклем, Оша йылғаһын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишим тамағына тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Муравьиха
Муравьиха — Рәсәйҙәге йылға. Тверь өлкәһе, Вологда өлкәһе, Новгород өлкәһе, Ленинград өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Левочка (из. Старское) йылғаһының уң ярына тамағынан 18 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Молога башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Рыбинск һыуһаҡлағысы бассейны йылғалары, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Георгиев Александр Сергеевич
Георгиев Александр Сергеевич (17 июль 1975 йыл, Пятилипы ауылы, Новгород өлкәһе) — СССР һәм Рәсәй шашкасыһы, туғыҙ тапҡыр донъя чемпионы (Рәсәй йыйылма командаһы составында еңеүен иҫәпләмәйенсә), өс тапҡыр Европа чемпионы, донъя чемпионатының көмөш призеры (2018) һәм фриз шашкалары буйынса Европа чемпионы. Халыҡ-ара гроссмейстер. Сеанста сәғәт менән бер үк ваҡыттағы уйындың таҡталар һаны буйынса донъя рекордсмены (45).
Бөтә программаларҙа ла халыҡ-ара шашка буйынса 20-нән ашыу Рәсәй чемпионы. «Башнефть» (Өфө) (элекке «Нефтсе» (Ишембай) клубтары составында — Рәсәй, Европа чемпионы (Европа чемпиондары Кубогын яулаусы), Mo&Z Volendam составында — Нидерланд чемпионы.
64-100.com блогында сайт алып бара, «Шашечный мир» (Мәскәү) журналының штаттан тыш хәбәрсеһе.
Александр Леман менән бергә Леман — Георгиев тип аталған турнир үткәреү системаларын төҙөй.
Шашка-64
2011 йылда донъя чемпионатының бронза призеры 2010 йылда тиҙ программала Рәсәй Кубогын яулаусы.
Шашка −100
Туғыҙ тапҡыр донъя чемпионы 2002, 2003, 2004, 2006, 2011, 2013 (ике тапҡыр), 2015 (ике тапҡыр). Үҫмерҙәр араһында өс тапҡыр донъя чемпионы (1992—1994), шәп уйында донъя чемпионы (Нидерланд, 1999), тиҙ уйында донъя чемпионы (2014), блиц буйынса донъя чемпионатында 3-сө урын (Лондон, 1999), Бөтә донъя Олимпиадаһында интеллектуаль уйындарҙа 2-се урын (Лондон, 1999). 2017 йылда Рәсәй йыйылма составында халыҡ-ара шашка ярыштарының Европа команда чемпионтында беренсе урын яулай.
Европа һәм донъя чемпионаттарында һөҙөмтәләре
* 1-3 урындарҙы бүлешә, өҫтәмә блиц-турнирҙа еңә.
** Финалда
*** Уйындың төп өлөшө тигеҙ иҫәптә тамамлана. Еңеүсе өҫтәмә матчта билдәләнә.
**** Классик форматта тигеҙлек, рапид форматта өҫтөнлөк итә.
Биографияһы
Шашка менән 7 йәшендә ленинград ҡалаһынәң йәштәр ижады һарайында шөғөлләнә башлай. Тәүге тренеры Анатолий Свечников була. 12 йәшендә халыҡ-ара шашка менән мауыға. Сергей Маньшиндың уҡыусыһы. СССР спорт мастеры (1990), халыҡ-ара гроссмейстер (1995). 1996 йылдан — Ҡораллы Көстәр. 1990—2000 йылдар башында Ишембайҙа йәшәй һәм күнекмәләр үткәрә. Тренеры — Юрий Владимирович Черток. Хәҙер Санкт-Петербургта йәшәй һәм күнекмәләргә йөрөй, тренеры Верховых Александр Олегович.
Александр Георгиевтың беренсе тренеры биргән интервьюһында былай тип әйтә : — Ни өсөн бер нисә йыл элек Александр беҙҙең ҡаланан китә? — Төп сәбәбе — Петербург бағыусылар табылмай. Ә Ишембайҙа уға фатир бирәләр, финанс ярҙамы күрһәтәләр. Башҡортостанда шашка спорты дәүләт кимәлендә хуплана.
Ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр араһында халыҡ-ара шашка буйынса нәҡ Башҡортостандан Рәсәй вәкилдәре тәүге тапҡыр 2003 йылда донъя чемпионы була.
Башҡортостан президентының ҡотлау телеграммаһынан : «Ҡәҙерле Александр Сергеевич!
Һоҡланғыс еңеүегеҙ — халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы титулын яулауығыҙ менән ихлас ҡотлайым! Ул туғыҙ тапҡыр донъя чемпионының көсөргәнешле көрәше менән өлгәшелде. Һеҙҙең уңыштар республикала физик культура һәм спорттың үҫешенең, беҙҙең шашка уйындарының юғары кимәлдә булыуына тағы бер тапҡыр дәлил булып тора. Был бигерәк тә мөһим, сөнки ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионы титулы яңынан беҙҙә.
Һезгә ныҡлы һаулыҡ, бәхет, тыуған Башҡортостан һәм бөтә Рәсәй даны хаҡына яңы спорт еңеүҙәре!
Башҡортостан Республикаһы Президенты М. Рәхимов».
Ғаиләһе
Ҡатыны — Георгиева Гүзәл, шулай уҡ шашкасы, Рәсәй гроссмейстеры, бер нисә тапҡыр Рәсәй чемпионы. Балалары: Светлана һәм Сергей.
Бүҙәнә ҡарсығаһы
Бүҙәнә ҡарсығаһы(Ястреб-перепелятник, йәки малый ястреб, ) — күгәрсен ҙурлығындағы йыртҡыс ҡош. Диалекттарҙа әйтелештәре: ҡарсыға, ҡарсаға, ваҡ ҡарсыға.
Ҡылыҡһырлама
Ҙурлығы күгәрсендәй. Ҡыҫҡа ҡанатлы, оҙон ҡойроҡло ваҡ ҡарсыға. Түбәһе елкәһенә тиклем, арҡаһы, ҡанаттары, ҡойроғо ҡара һоро төҫтә. Түше, ҡорһағы ҡойроҡ аҫты көрән арҡыры һыҙатлы һарғылт көрән. Тамағы, яурындары, ҡаштары аҡ. Аяҡтары һары. Ҡор ҡарсығаһынан бәләкәй; ваҡ ҡарсығанан кәүҙәһенең аҫ яғы көрән һыҙыҡлы булыуы менән айырыла.
Тауышы
Тауышы яңғырауыҡлы: «кик-кик-кик» йәки «кийү- кийү- кийү»
Александровка районы (Ырымбур өлкәһе)
Алекса́ндровка райо́ны (Александровский район) — Ырымбур өлкәһе. Административ үҙәге — Александровка ауылы.
География
Александровка районы Ырымбур өлкәһенең көнбайыш өлөшөндә урынлашҡан. Майҙаны — 3,1 мең км². Төньяҡта Пономарёвка, көнсығышта — Шарлыҡ һәм Октябрьский, көньяҡта — Переволоцк, көнбайышта — Новосергиевка һәм Красногвардейск райондары менән сиктәш.
Районда нефть (Благодаровск-Коган төркөмө һәм Соболевск) һәм кирбес балсығы (Каменск) ятҡылыҡтары бар.
Тарих
Территорияһы 1917—1922 йылдарҙа Башҡортостандың Туҡ-Соран, ә 1922—1924 йылдарҙа — Бәләбәй кантондары составында була.
Үҙ аллы булараҡ район 1935 йылдың 20 ғинуарында ойошторола.
Халҡы
Халҡы — 19,3 мең кеше (2010), шул иҫәптән башҡорттар (11 %), уларҙың төп өлөшө Ырымбур башҡорттарына ҡарай.
Александровка районы — (Ҡыуандыҡ һәм Ҡыҙыл Гвардия райондары менән бергә) Ырымбур өлкәһенең башҡорттар тығыҙ йәшәғән төбәге. Милләттәртәребеҙ тупланып көн иткән иң ҙур ауылдар (2002): Аҡтейен, Иҫәнгилде, Күрпәс, Ҡәйепҡол, Ҡансыра, Ҡотос.
Башҡорт теле, мотлаҡ уҡытыла торған предмет булараҡ, райондың 2 мәктәбендә өйрәнелә (2013).
Александровкала 1998 йылдан «Ырымбур өлкәһенең Александровка районы башҡорттары ҡоролтайы», Ҡотос ауылында «Райхан» вокал ансамбле (1992 йылдан), «Сулпан» бейеү ансамбле (1993 йылдан) эшләй.
Ауыл советтары
Районда 14 ауыл советы, 54 ауыл торама пункты бар.
Йон Эрпенбек
Йон (Джон) Эрпенбек (John Erpenbeck, 29 апрель 1942 йыл) — алман яҙыусыһы, ғилми хеҙмәткәр, фәйләсуф һәм уҡытыусы.
Биографияһы
Йон Эрпенбек СССР-ҙа, Башҡорт АССР-ының баш ҡалаһы Өфөлә 1942 йылдың 29 апрелендә тыуған. Атаһы — Фриц Эрпенбек, әсәһе — Һедда Циннер. Ата-әсәһе икеһе лә ГДР әҙәбиәтендә абруйлы урын биләгән. 1965 йылда «Биофизика» һөнәре буйынса институт тамамлап, диплом ала.
1968 йылда доктор дәрәжәһенә эйә була. Берлинда Германия Демократик Республикаһының Фәндәр Академияһы Биофизика институтында эксперименталь физик булып эшләй.
1971 йылдан 1973 йылға тиклем ГДР-ҙың космос буйынса ядро тикшеренеүҙәре өлкәһендә фәнни хеҙмәткәр булып эшләй (Фән һәм технологиялар министрлығы).
1990 йылға тиклем AdW Үҙәк философия институтында психология буйынса күп ҡырлы тикшеренеүҙәр алып бара.
1978 йылда ул AdW -ла "Когнитив процестарҙа эпистемология һәм психофизика " тигән тема өҫтөндә эшләй. 1984 йылда AdW-ның профессоры итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылда Айова штаты (АҠШ) университетына мөхбир ағза итеп алына, ә 1982 йылда — ГДР-ҙың Генрих Гейне исемендәге премияһы менән бүләкләнә.
Михайловка (Мәләүез районы)
Михайловка (Михайловка) — Башҡортостандың Мәләүез районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 140 кеше. Почта индексы — 453864, ОКАТО коды — 80241835002.
Йон Эрпенбек
Биографияһы
1993—1994 йылдарҙа ул Питсбургтың Философия фәндәре үҙәгенең тикшеренеүсе-профессоры булып эшләй.
Михайловка (Мәләүез районы)
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше) Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу (2002) мәғлүмәте буйынса — урыҫтар (50 %), башҡорттар (34 %) йәшәй.
Йон Эрпенбек
Биографияһы
1995—1998 йылдарҙа — Потсдам Университеты профессоры.
2007 йылдан Халыҡ-ара бизнес һәм эшҡыуарлыҡ мәктәбе (SIBE) профессоры.
Й. Эрпенбек Германия Федератив Республикаһының Яҙыусылар Ассоциацияһы ағзаһы.
Өйләнгән, ҡатыны - ғәрәп теле тәржемәсеһе Дорис Килиас, ҡыҙы — Дженни Эрпенбек Көнсығыш Берлинда 1967 йылда тыуған, яҙыусы, режиссёр ..
Оло Крутоярка
Оло Крутоярка (Полуденная Крутоярка) — Рәсәй йылғаһы. Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Зап. Чусовая йылғаһының һул ярына тамағынан 24 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чусоваяйылғаһы, инештән Ревда ҡалаһына тиклем, Ревда йылғаһын һәм Ново-Мариинск һыуһаҡлағысынан сыҡҡан йылғаны индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны — Кама ҡушылдыҡтары бассейндары, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Радикулит
250px|thumb|Радикулит
Радикулит — ( — тамырса), арҡа мейеһе нервылары тамырсаларының зарарланыуы сәбәпле ваҡыты менән көсәйә торған хроник ауырыу.
Төрҙәре
Ауыртҡан урынына бәйле бил‑һигеҙгүҙ, муйын‑күкрәк һәм муйын радикулитына айырыла.
Үҫеш сәбәптәре
Остеохондроз, тыумыштан килгән үҫеш кәмселектәре, умыртҡалыҡтың травмалары, эске ағза ауырыуҙары, периферик нервы системаһында, һөйәк‑бәйләүес аппаратында шештәр һ.б.
Төп билдәләре
Зарарланған тамырсалар тупланған урында ауыртыу, умыртҡалыҡтың хәрәкәтләнә алыуының сикләнеүе, һиҙеү‑тойоуҙың һәм хәрәкәттең ҡаҡшауы (йышыраҡ аяҡ‑ҡулдарҙың дисталь бүлектәрендә). Диагностика өсөн нейроортопедик методикалар, нейровизуализация тикшеренеүҙәре (рентгенография, компьютер һәм магнит‑резонанс томографияһы), электронейромиография һ.б. ҡулланыла.
Дауалау
Медикаментоз (ауыртыуҙы баҫа торған, спазмолитик, нестероид шешеүгә ҡаршы препараттар, анестетиктар файҙаланып блокаданың паравертебраль һәм башҡа төрҙәре), физиотерапия, энә‑рефлекс, бальнео- һәм мануаль терапия, дауалау физкультураһы, ортездар кейеп йөрөү. Ихтимал булған өҙлөгөүҙәр: табан парезы, янбаш ағзалары функцияларының боҙолоуы һ.б.
Хемлебен
Хемлебен (Hemleben) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 241 кеше йәшәй. Майҙаны — 7,34 км2. Диңгеҙ кимәленән 165 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6577 һәм автомобиль коды — KYF.
М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ дәүләт академия драма театры
'''М. О. Әуәзов исемендәге Ҡаҙаҡ академия драма театры''' — Алма-Ата лағы драма театры..
Тарихы
1925 йылдың аҙағында Ҡыҙылурҙала, Ҡаҙағстан АССР-ның ул саҡтағы баш ҡалаһында, ойошторолған.
Театр асыу 1926 йылдың 13 ғинуарында Кошке Кеменгеровтың «Алтын сакина́» («Золотое кольцо») пьесаһы буйынса Сералы Кожамкулов ҡуйған спектакль һәм ҙур концерт менән асыла.
1928 йылда, баш ҡала Алма-Атаға күсерелгәнлектән, театр ҙа шунда күсерелә.
1937 йылдан театрға академия, ә 1961 йылдан — Мөхтәр Әуәзов исеме бирелә.
Театр башында халыҡ ижады һәм үҙешмәкәр сәнғәт оҫталары: Жумат Шанин, Курманбек Джандарбеков, Серке Кожамкулов, Ҡалибек Ҡуанышпаев, Елюбай Умурзаҡов, Амре Кашаубаев, Иса Байзаков, Калан Бадыров, Ш. Байзакова, К. Мунайтпасов, Ф. Ашкеев, З. Атабаев, К.Беисов, М. Шамов һ. б. торған.
Театр эшмәкәрлегенең тәүге йылдарында режиссёрҙар актерҙар араһынан килеп сыҡҡан: Шанин, Кожамкулов, Джандарбеков. Тәүге репертуар булдырыу өҫтөндә яҙыусылар Әуәзов, Сейфуллин, Майлин эшләгән. Иртә осорҙа Совет власы урынлаштырыу тураһындағы спектаклдәр ҡуйылған: Сейфуллиндың «Ҡыҙыл ыласындар»ы, Успанов һәм Утеулиндың «Зарлык» пьесаһы; шулай уҡ боронғо ауылдың көнкүрешен, ҡаҙаҡ халҡының революцияға тиклемге тормошон сағылдырған: Әуәзовтың «Каракоз», «Байбише — токал»ы, Беимбет Жармагамбет улы Майлиндың «Никах»ы, «Хәйләкәр мулла»һы, Ерданаевтың «Малкамбай»ы, Шаниндың «Торсыкбай»ы, «Айдарбек», «Аркалык-батыр» пьесалары.
30-сы йй. театр профессиональ рус режиссёрҙарын (М. Г. Насонов, И. Б Боров, М.. А. Соколовский), рәссамдарын (К. Ходжиков) йәлеп итә, ҡатмарлы драматик әҫәрҙәрҙе: Әуәзовтың «Төнгө йәшен»ен, Майлин һәм Мусреповтың «Амангельды»һын сәхнәләштереүгә тотона.