cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Сине-Тулица
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Ока һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Упа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Мокша йылғаһы ҡушылған урындан алып Ока ҡушылдыҡтары бассейны, йылға бассейны — Ока.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Пожарский Борис Иванович
Пожарский Борис Иванович (1 ғинуар 1936 йыл, СССР — 21 июль 2021 йыл, Пермь, Рәсәй Федерацияһы) — Пермь өлкә профсоюздар советы рәйесе (1985—2007), СССР-ҙың халыҡ депутаты (1989—1991).
Биографияһы
1936 йылдың 1 ғинуарында тыуған.
1958 йылда Урал политехник институтын тамамлай. Пожарский 1958 йылдан 1979 йылға тиклем Яков Свердлов исемендәге Пермь моторҙар эшләү берекмәһендә эшләй, унда цех начальнигы, авиация производствоһы начальнигы, производствоны әҙерләү буйынса баш инженер урынбаҫары була.
1979 йылда Пермь моторҙар эшләү заводының партия комитеты секретары итеп һайлана, 1985 йылға тиклем ошо вазифала эшләй. 1982—1990 йылдарҙа Пожарский бер нисә тапҡыр Пермь өлкә Советы депутаты һәм КПСС-тың өлкә комитеты бюроһы ағзаһы була.
1989 йылдың 26 мартында Борис Пожарский СССР-ҙың халыҡ депутаты итеп һайлана. Үҙен парламент идара итеү формаһы яҡлы булараҡ белдерә. Шул уҡ ваҡытта СССР Конституцияһының совет йәмғиәтендә КПСС-тың төп ролен нығытҡан 6-сы статьяһын ғәмәлдән сығарыуға ҡаршы була һәм СССР-ҙың халыҡ депутаттары съездарында һәр саҡ быға йүнәлтелгән сараларға ҡаршы тауыш бирә. 1991 йылдың 19 авгусында Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетының СССР-ҙа түңкәрелеш яһарға маташыуына ҡаршы протест йөҙөнән КПСС-тан отставкаға китә. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул ГКЧП программаһының күп кенә положениелары менән уртаҡлаша, Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты етәкселәре был положениеларҙы СССР-ҙың халыҡ депутаттары конгресы аша эш итеп тормошҡа ашыра ала, тип белдерә.
Өйләнгән, ике балаһы бар. 2021 йылдың 21 июлендә Пермдә вафат була.
Ридер
Ридер (Rieder) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1924 кеше йәшәй. Майҙаны — 21,41 км2. Диңгеҙ кимәленән 231 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6507 һәм автомобиль коды — HZ.
Хулюм-Я (йылға)
Хулюм-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының уң ярына тамағынан 612 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Чукреевская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
1773—1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы
Емельян Пугачёв етәкселегендәге 1773—1775 йылдарҙағы крәҫтиәндәр һуғышы (Пугачёвщина, Пугачёв болаһы, Пугачёв ихтилалы) — казактарҙың, крәҫтиәндәрҙең һәм Урал менән Волга буйы халыҡтарының императрица Екатерина II хөкүмәтенә ҡаршы оло масштаблы һуғышҡа әүерелгән ихтилал.
1772 йылда Яйыҡ ҡаласығында ғәскәрҙең юғары старшиналар ҡатламына һәм хөкүмәт вәкилдәренә ҡаршы казактарҙың ихтилалы башлана. Ихтилал баҫтырыла, әммә казактар баш эймәй, ә яңы сығышҡа сәбәп көтөп шымалар. Бындай сәбәп Яйыҡта үҙен Пётр III тип иғлан иткән Дон казагы, ҡасҡын Пугачев килеп сығыуы менән яңыра. 1773 йылдың 17 (28) сентябрендә Бударин форпосынан башланған Яйыҡ казактарының яңы сығышы бик тиҙ Ырымбур крайын, Уралды, Кама буйын, Башҡортостанды, Көнбайыш Себерҙең бер өлөшөн, Урта Волга буйын ялмап ала. Ихтилал барышында агитация һәм иң мөһим хыялдарҙы тормошҡа ашырыу буйынса вәғәҙәләр һөҙөмтәһендә казактарға башҡорттар, ҡалмыҡтар, ҡаҙаҡтар, сыуаштар, татарҙар, Урал заводтары крәҫтиәндәре ҡушыла. 1773 йылдың сентябренән 1774 йылдың мартына тиклем ихтилалдың беренсе этабы баш күтәреүселәрҙең уңыштары менән билдәләнә, әлеге уңыштар иррегуляр казак һәм урыҫ булмаған частарҙың тәжрибәле вәкилдәренең күп һанлы булмаған һәм рухи яҡтан тарҡатылған хөкүмәт ғәскәрҙәренән өҫтөнлөклө булыуы менән бәйле. Ихтилалсылар Ырымбурҙы, Яйыҡ ҡаласығын, Өфөнө баҫып алалар, күп һанлы ҡаласыҡтарҙы, нығытмаларҙы һәм заводтарҙы яулайҙар.
Хәлдең бөтә етдилеген аңлаған хөкүмәт империяның көнбайыш һәм төньяҡ-көнбайыш сиктәрендәге ғәскәрҙәрҙе туплай башлай һәм тәжрибәле булған генерал-аншеф А. И. Бибиковты етәксе итеп тәғәйенләй. Бының һөҙөмтәһендә 1774 йылдың март айында баш күтәреүселәр бөтә урындарҙа ла уңышһыҙлыҡҡа тарый, күп кенә күренекле ихтилал етәкселәре һәм ябай ҡатнашыусылар ҡулға алына йәки үлтерелә, ҡалғандары тарҡатыла. Әммә Бибиковтың вафатынан һуң, 1774 йылдың апрелендә, ихтилал Көньяҡ Урал завод крайында һәм Тарихи Башҡортостанда яңы көс менән ҡабынa. Пугачев тарҡатылған отрядтарҙы берләштереүгә өлгәшә һәм ауыр еңелеүҙәргә дусар булыуына ҡарамаҫтан, Урал һәм Кама буйындағы походтарҙан һуң 1774 йылдың июлендә империяның иң эре үҙәктәренең береһе булған Ҡаҙанды баҫып ала.
Баш күтәреүселәрҙе крепостнойҙар һәм Кама һәм Волга буйының урыҫ булмаған халыҡтары хуплай, әммә хәрби яҡтан Пугачевтың армияһы регуляр ғәскәрҙәр менән тиңләшә алмай. Баш күтәреүселәрҙең казак ядроһы алдағы һуғыштарҙа һәләк була, ә крәҫтиән өҫтәлмә ғәскәренең хәрби тәжрибәһе лә, ҡоралы ла булмай. Ҡаҙан тирәһендә өс көнлөк алыштарҙың уңышһыҙлығынан һуң Пугачев Волганың уң ярына сыға, унда уны Ҡаҙан, Түбәнге Новгород, Мәскәү, Воронеж һәм Әстерхан губерналарының крепостной крәҫтиәндәре яҡлап сыға. 1774 йылдың июлендә, Ғосман империяһы менән һуғыш тамамланыуы менән файҙаланып, Екатерина II ихтилалды баҫтырыу маҡсатында генерал-аншеф П. И. Панин етәкселегендәге ҙур көстәрҙе йүнәлтә. Пугачев Түбәнге Волгаға ҡаса, әммә бында уны Дон казактары ярҙамһыҙ ҡалдыра, һәм ул Ҡара Яр эргәһендәге һуғышта еңелә. Баш күтәреүселәрҙең төп армияһының еңелеүенә ҡарамаҫтан, Волга буйындағы крәҫтиән һуғышы һәм Тарихи Башҡортостандағы ихтилал 1774 йылдың аҙағына тиклем дауам итә, ә ҡайһы бер сығыштар хатта 1775 йылдың уртаһына тиклем бара. Пугачев һәм уның көрәштәштәре тикшереүҙәрҙән һәм судтан һуң 1775 йылдың ғинуарында Мәскәүҙә язалана.
Ихтилалдың тәүшарттары
Ихтилалдың башланыуына киҫкенләшә барған ҡапма-ҡаршылыҡтар һәм Яйыҡ казак ғәскәрендә тыуған ризаһыҙлыҡ сәбәпсе була. XVIII быуат дауамында Яйыҡ казактары бер-бер артлы үҙ өҫтөнлөктәрен һәм азатлыҡтарын юғалта баралар. 1721 йылда император Пётр I бөтә казак ғәскәрҙәрен Сит ил эштәре коллегияһы ҡарамағынан Хәрби коллегияһының туранан-тура буйһоноуына күсерә. Хәрби коллегия башта ғәскәри атаманды раҫлаған була, ә һуңынан — тәғәйенләй башлай. Ошо ваҡыттан алып Яйыҡтағы хөкүмәттең терәге — старши́на тәғәйенләнә башлай, казактар артабан кәрәкмәгән атаманды алмаштыра алмай. Атаман Меркурьевтан башлап, 1730 йылдарҙа ғәмәлдә булған Яйыҡ казак ғәскәренең тулыһынса икегә бүленеүгә килтерә. Хәлде батшаның 1754 йылғы тоҙға монополия индереүе тураһында указы ҡатмарлаштыра. Ғәскәрҙең иҡтисады тулыһынса балыҡ һәм ыуылдырыҡ һатыуға төҙөлгән булғанға күрә, тоҙ ғәскәр өсөн стратегик продукт була. 1763 йылда ярһыуҙың беренсе шартлауы була, һәм 1772 йылғы ихтилалға тиклем казактар Ырымбурға һәм Санкт-Петербургка ялыуҙарын һәм ғәскәр делегаттарын ебәрәләр («зимовые станицы»). Казактарҙың ирекле ваҡыттарҙы кире ҡайтарыуға маташыуы һәм хөкүмәттең уларҙы ябай хәрби подразделениеға әүерелдерергә маташыуы ҡотолғоһоҙ рәүештә яраша алмаҫлыҡ ҡаршылыҡтарҙың пружинаһын ҡыҫа баралар.
1769—1770 йылдарҙа казактар Терск һыҙығын көсәйтеүгә өлгәшәләр һәм, уларҙың Мәскәү легионын булдырыуҙан баш тартыуы арҡаһында, Яйыҡҡа генерал-майор Давыдов һәм батшабикәнең шәхси вәкиле капитан Дурново етәкселегендәге тикшереү комиссияһы килә. Тикшереү ваҡытында 1771 йылда Яйыҡ казактары Рәсәй сиктәренән сығып киткән ҡалмыҡтарҙы эҙәрлекләүҙән баш тарталар. 1771 йылдың 16 декабрендә Хәрби коллегияһы указына ярашлы ҡасаҡ ҡалмыҡтарҙы эҙәрлекләүҙән баш тартҡан Яйыҡ ғәскәренең бер мең туғыҙ йөҙ алтмыш биш сотнигы һәм казагы алыҫ командаларға оҙатыла, ә төп болартыусылар (барыһы 43 казак) ҡамсыланғандан һәм һаҡалдарын ҡырғандан һуң хеҙмәт итеү өсөн Икенсе армия полктарына ебәрелә.
Хөкөмдән һуң, 1772 йылда, Яйыҡ казактарының ихтилалы башлана, ихтилал ваҡытында Давыдовты алыштырған генерал Траубенбергты һәм ғәскәри атаман Тамбовцевты үлтерәләр. Ихтилалды баҫтырыуға генерал Ф. Ю. Фрейман командованиеһы аҫтында ғәскәрҙәр ебәрелә. Баш күтәреүселәр 1772 йылдың июнендә Ембулатовка йылғаһы янында еңелеүгә дусар булалар ; һөҙөмтәлә казак кругтары тулыһынса бөтөрөлә, Яйыҡ ҡаласығында комендант подполковник И. Д. Симонов етәкселегендәге хөкүмәт ғәскәрҙәре гарнизоны урынлаштырыла. Беренсе приговор буйынса 11 кеше дүрткә ботарлау аша үлем язаһына тарттырыла, 40 кеше — аҫыуға, 3 кеше — башын өҙөүгә, ихтилалдың ябай ҡатнашыусылары — ҡамсы менән һуҡтырыу һәм һалдат сифатында полктарға һөрөүгә хөкөм ителә. Әммә Екатерина II Хәрби коллегияһының указын бер аҙ йомшарта: 16 ҡотортоусыны «ҡамсылап, танау тишектәрен йолҡҡандан һәм билдәләр ҡуйғандан һуң Себергә, Нерчинск заводтарына, мәңгелек эштәргә һөрөргә», үлемгә тарттырылған башҡа 38 кешене ҡамсыларға һәм ҡатындары һәм балалары менән һөргөнгә ебәрергә бойора. Ихтилалда ҡатнашыусыларҙың байтағы йыраҡ дала утарҙарында йәшенәләр.
Урал һәм Волга буйындағы төп халыҡ мөхитендә лә көсөргәнешлек һиҙелә. XVIII быуатта башланған Уралды колониялаштырыу һәм Волга буйы ерҙәренең әүҙем үҙләштерелеүе, хәрби сик буйы һыҙыҡтарының төҙөлөүе, Ырымбур, Яйыҡ һәм Себер казак ғәскәрҙәренә урындағы күсмә халыҡтарҙың ерҙәренән яңы ерҙәр бүлеп бирелеүе, артабан түҙмәҫлек дини сәйәсәт алып барылыуы башҡорттар, ҡаҙаҡтар, ҡалмыҡтар (уларҙың күпселек өлөшө, Яйыҡ сик буйын йырып үтеп, 1771 йылда Көнбайыш Ҡытайға күсеп китә) күп һанлы сыуалыштарға һәм ихтилалдарға сәбәпсе була.
Уралдағы тиҙ үҫешкән заводтарҙа хәлдәр шулай уҡ хәүефле була. XVIII быуатта хөкүмәт металлургия өлкәһендә эш көсө мәсьәләһен дәүләт крәҫтиәндәрен казна һәм шәхси тау заводтарына беркетеү, завод хужаларына крепостной ауылдарҙы һатып алыу һәм ҡасҡын крепостнойҙарҙы үҙендә ҡалдырыуҙы рөхсәт итеү аша хәл итә ине, Берг-коллегия ҡасҡындарҙы тотоу һәм һөрөү тураһында указды боҙоуҙы күрмәҫкә тырыша. Беркетелгән крәҫтиәндәр заводтарҙағы мәжбүри хеҙмәткә ҡаршылыҡ күрһәтә, сөнки эш хаҡы ғаиләләрҙе аҫрарға мөмкинлек бирмәй, рудниктарҙағы һәм заводтарҙағы эшкә ҡатын-ҡыҙҙар һәм балалар ылыҡтырыла. Приписной ауылдар заводтарҙан бик алыҫ урынлашҡан була, крәҫтиәндәрҙең ауыл хужалығы менән шөғөлләнергә ваҡыты ҡалмай. Крәҫтиәндәрҙең сыуалыштары һәм протестары ҡайһы берҙә ҡораллы болаларға әүерелә.
Заводҡа беркетелгән крәҫтиәндәр улар өсөн ғәҙәти булған ауыл хеҙмәтенә ҡайтырға хыяллана, шул уҡ ваҡытта крепостной поместьеларҙа крәҫтиәндәрҙең хәле уларҙыҡынан яҡшыраҡ булмай. 1760 йылдарҙа ысынында крепостной крәҫтиәндәр алпауыттарҙа шәхси ҡоллоҡта була, уларҙың шәхси иҡтисади һәм юридик үҙаллығына бер ниндәй ҙә хоҡуҡтары булмай: крәҫтиәндәрҙән дәүләт налогтарын алыу алпауыттарға йөкмәтелә, крәҫтиәндәр йоломдарҙы һәм подрядтарҙы алыу хоҡуғынан, вексель мөнәсәбәттәренә инеүҙән мәхрүм ителә, уларҙың аҡса йөкләмәләре ғәмәлдән сыҡҡан тип иғлан ителә. Уларға хәрби ант биреү, монахлыҡҡа инеү тыйыла. Бер-бер артлы һуғыш алып барған илдә иҡтисади хәл насар була, алпауыттар замана модаларынан һәм яңылыҡтарҙан ҡалышмаҫ өсөн сәсеү майҙандарын арттыралар, барщина көсәйә, ҡайһы берҙә аҙнаһына 4 — 6 көнгә тиклем барып етә, йәки крәҫтиәндәр бөтөнләй «месячинға» күсерәләләр. Крәҫтиәндәр үҙҙәре лә тауарға әйләнә, уларҙы бурысҡа бирәләр, алмаштыралар, ҡайһы берҙә ауыл менән оталар. Етмәһә, Екатерина Икенсенең 1767 йылдың 22 авгусындағы указына ярашлы, крәҫтиәндәргә алпауыттарына зарланыу тыйыла. Ысын мәғәнәһендә язаһыҙлык һәм шәхси бойондороҡлолоҡ шарттарында крәҫтиәндәрҙең ҡоллоҡ хәле алпауыттарҙың холоҡһоҙлоғо һәм хатта енәйәтселеге менән киҫкенләшә бара, шул уҡ ваҡытта улар тикшерелмәй һәм һөҙөмтәһеҙ ҡала.
Был шарттарҙа хыялда булған азатлыҡ йәки бөтә крәҫтиәндәрҙең «ҡазнаға» күсеүе, батшаның әҙер указы һәм уны ҡатыны һәм заговорсылар үлтереүе тураһында, батшаны үлтермәүҙәре һәм уның ваҡыты еткәнсе йәшеренеүе тураһында имеш-мимештәр тиҙ арала юл яра — былар барыһы ла халыҡтың ризаһыҙлығына өҫтәлә бара. Петр Өсөнсөнөң батшалыҡ иткән осоро ҡыҫҡа була, әммә ул бик мөһим реформалар үткәреп өлгөрә: сиркәүҙең ерҙән мәхрүм ителеүе тураһында Манифест, сиркәү крәҫтиәндәре дәүләткә тапшырыла, дворян булмағандарға дәүләт крәҫтиәндәрен һәм крепостнойҙарҙы һатып алыу тыйыла, старообрядсыларҙы эҙәрлекләү йомшартыла, ҡасҡындарға алыҫ губернияларҙа йәшәү хоҡуғы бирелә. Дворяндарҙы мотлаҡ дәүләт хеҙмәтенән азат итеүсе Манифест крепостнойлыҡ хоҡуғын юҡҡа сығарыуға һылтау тип ҡарала, сөнки ерҙәр һәм крәҫтиәндәр быға тиклем хеҙмәт өсөн бүләк итеп бирелгән була. Петр III ябай кешеләрҙә тормошҡа ашмаҫлыҡ хыялдарҙы уята алды, шул уҡ ваҡытта өмөттәрен өҙөргә өлгәрмәне. Һөҙөмтәлә Рәсәйҙе ысынлап та «самозванецтар эпидемияһы» ялмап ала, бер нисә йыл рәттән «ҡотолоп ҡалған Петр III» тип 1764 йылда бөлгөнлөккә төшкән әрмән сауҙагәре Антон Асланбеков, Гаврила Кремнев — 1765 йылда, ҡасҡын һалдат Петр Чернышёв, Иҫәт казагы Каменщиков, Пугачёвтан бер йыл алда ҡасҡын крәҫтиән Федот Богомолов — Царицында һәм бик күп башҡалар…. Буласаҡ ихтилалда ҡатнашыусыларҙың асыҡтан-асыҡ үҙ мәнфәғәттәрен яҡлау өсөн мөмкинлектәре ҡалмай. Д. Анучин билдәләүенсә: «Петр III хаҡына боларыш байрағы күтәрелһә лә… был тик һылтау ғына ине… Ихтилалдың сәбәптәре бик тәрәндә ята: ул ҡатламдарҙың үҙ-ара мөнәсәбәттәре дошмандарса булып киткән йәмғиәттең ғәҙәти булмаған торошоноң һөҙөмтәһе…».
Ихтилалдың башы
Яйыҡ казактарының ихтилалға эске әҙерлеге юғары булыуға ҡарамаҫтан, 1772 йылғы болаларҙан һуң йәшенгән һәм боҫҡан ҡатнашыусыларҙы берләштергән идея етешмәй. Мөғжизәле рәүештә ҡотолоп ҡалған император Петр Ивановичтың килеп сығыуы тураһында имеш-мимештәр күҙ асып йомғансы бөтә Яйыҡҡа тарала. Казак атамандарының бик һирәге был хәбәргә ышана, әммә барыһы ла үҙенең артынан алып барырҙай һәләте бар микән, үҙ байрағы аҫтында хөкүмәт ғәскәре менән тиңләшерлек ғәскәрҙе туплап, уны етәкләй алыр микән тип уның артынан күҙәтәләр. Үҙен Петр III тип атаған кеше — Пугачёв Емельян Иванович — Зимовей станицаһында тыуған Дон казагы (быға тиклем Рәсәй тарихына Степан Разинды биргән станицала тыуған) була, Ете йыллыҡ һәм 1768—1774 йылдарҙа Төркиә менән һуғышта ҡатнашҡан.
Сентябрь айында эҙәрмәндәр отряды йәшеренеп йөрөгән саҡта Пугачев казактар төркөмө оҙатыуында Бударин форпосына килә, 1773 йылдың 17 (28) сентябрендә бында уның Яйыҡ ғәскәренә тәүге указы иғлан ителә. Указды берҙән-бер тиерлек грамоталы казак, атаһы «батшаға» хеҙмәт итергә ебәргән 19 йәшлек Иван Почиталин яҙа. 80 казактан торған отряд бынан Яйыҡ буйлап үргә табан йүнәлә. Юл ыңғайы уларға яңы казактар ҡушыла, һәм 18 сентябрҙә, Яйыҡ ҡаласығына килеп етеүгә, отрядта 300 кеше була. Чаган йылғаһы аша сығырға һәм ҡалаға инергә маташыу уңышһыҙлыҡ менән тамамланғас, казактарҙың бер ҙур төркөмө самозванец яғына күсә, ә шулай уҡ сабауылға (разведкаға) ебәрелгән старшина А. Витошнов отряды әсирлеккә алына, отрядтың күпселеге баш күтәреүселәргә ҡушыла. Артабанғы төн дауамында казактар бер-бер артлы иптәштәре янына ҡасыуын дауам итәләр. Баш күтәреүселәрҙең яңы атакаһы 19 сентябрҙә артиллерия ярҙамында кире ҡағыла. Ихтилал отрядының үҙ пушкалары булмай, шуға күрә улар Яйыҡ буйлап үргә табан хәрәкәт итергә ҡарар итәләр һәм шул уҡ көндө казактар Рубежин форпосында лагерь ойошторалар.
Круг саҡыртыла, казактар «бөйөк государь император Петр Федоровичҡа» ант бирәләр, ғәскәрҙең поход атаманы итеп Андрей Овчинников һайлана. Шулай уҡ сотниктар һәм хорунжийҙар һайлана: Андрей Витошнов — яҫауыл, ә Дмитрий Лысов полковник булып һайлана. 20 сентябрҙә отряд Илецк ҡаласығына яҡынлаша һәм Пугачев Овчинниковты саҡырыу указдары менән урындағы казактарға ебәрә: «И чего вы ни пожелаете, во всех выгодах и жалованьях отказано вам не будет; и слава ваша не истечёт до веку; и как вы, так и потомки ваши первыми при мне, великом, государе, учинитесь». Илецк атаманы Портновтың ҡаршылашыуына ҡарамаҫтан, Овчинников урындағы казактарҙы ихтилалға ҡушылыуға ышандыра ала һәм икенсе көндө ҡаласыҡта йәшәүселәр Пугачевты ҡыңғырау сыңы һәм икмәк-тоҙ менән ҡаршы алалар.
Бөтә Илецк казактары ла Пугачевҡа ант бирә. Халыҡтың ялыуҙары буйынса пугачевсылар Портновты аҫып ҡуялар. Илецк казактарынан Иван Творогов етәкселегендәге полк төҙөлә, ҡаласыҡтың бөтә артиллерияһы ғәскәргә эләгә. Артиллерия начальнигы итеп Яйыҡ казагы Федор Чумаков тәғәйенләнә. Артабанғы ғәмәлдәр тураһында ике көнлөк кәңәшмәләрҙән һуң бик ҙур биләмәләр баш ҡалаһы булған Ырымбурға йүнәлтергә ҡарар сығарыла, унда төп көстәр яуыз губернатор Рейнсдорп етәкселеге аҫтында була. Ырымбур юлы Ырымбур хәрби линияһында Түбәнге Яйыҡ дистанцияһының ҙур булмаған ҡәлғәләре ята, улар гарнизондары, ғәҙәттә, Яйыҡ һәм Ырымбур казактарынан һәм һалдаттарынан торған, күпселегендә — өлкән йәштәгеләр йәки инвалидтар.
Ырымбур губернаторы Рейнсдорп Яйыҡ казактарының яңы сығышы тураһындағы хәбәрҙәргә ҙур әһәмиәт бирмәй, «күндереүсе» сапҡындар ебәреү менән генә сикләнә. Илецк ҡаласығын алыу тураһында хәбәрҙе алғас ҡына, тейешле командалар бирелә: 24 сентябрҙә бригадир Биловҡа Алексеев полкының һалдаттар отряды һәм Ырымбур казактары менән (барыһы 410 кеше һәм 6 пушка) Илецк ҡаласығын кире ҡайтарырға бойора. Бер үк ваҡытта Яйыҡ ҡаласығына Симоновтың Биловҡа ярҙамға 6-сы һәм 7-се еңел ялан командалары частарынан һәм майор Наумов етәкселегендә отряд ышаныслы Яйыҡ казактарын ебәреү тураһында приказ сығара. Ырымбур гарнизонын нығытыу өсөн Ставрополь ғәскәренән — 500 ҡалмыҡ, Сәйет биҫтәһенән — 300 татар һәм 500 башҡорт килеп етергә тейеш була (улар һуңғараҡ барыһы ла ихтилалсыларға ҡушыла). Биловтың отряды 26 сентябрҙә Нижнеозерный нығытмаһын баш күтәреүселәр баҫып алған тигән хәбәр ала һәм Татищев нығытмаһына кире ҡайтып, Пугачевты нығытма диуарҙары артында көтөргә була.
27 сентябрҙәң ихтилалсылар разъездары Татищев ҡәлғәһенә барып етә. Гарнизонда барыһы меңләп кеше була, һәм ҡәлғә коменданты полковник Еланин Биловҡа ҡәлғәнән сығып, яланда ихтилалсыларҙы ҡаршы алырға ҡуша, әммә Билов ризалашмай. Разведкаға ебәрелгән сотник Подуров етәкселендәге отряд баш күтәреүселәр яғына күсә. Ҡәлғәнең ағас диуарын яндырып, казактар ҡаласыҡҡа бәреп инәләр. Ҡәлғәлә паника башлана һәм гарнизондағыларҙың күпселеге ҡоралдарын ташлап, биреләләр. Елагин, Билов һәм башҡа офицерҙар алышта һәләк булалар йәки һуңынан атып үлтереләләр. Ҡәлғә коменданты Елагиндың ҡыҙы Татьянаны — алдағы көндө үлтерелгән Нижнеозерный ҡәлғәһенең коменданты Харловтың ҡатынын, Пугачев һөйәркә сифатында үҙенә алып ҡала. Татьянаны, уның бәләкәй йәштәге ҡустыһы Николайҙы (уның күҙ алдында әсәһен үлтерәләр) бер ай үткәс атып үлтерәләр. Әсирлеккә эләккән 300 һалдатты присягаға килтерәләр, казакса сәстәрен алып, «дәүләт казактары» тип иғлан итәләр.
Ырымбур өсөн Татищев ҡәлғәһе артиллерияһын тартып алған һәм ғәскәрҙе тулыландырған Пугачевтың ҙур булмаған 200 меңлек отряды реаль ҡурҡыныс тыуҙыра башлай. 29 сентябрҙә Пугачёв тантаналы рәүештә Чернореченск ҡәлғәғә килеп инә, гарнизонда йәшәүселәр һәм казактар Пугачевҡа ант бирәләр. Бынан тыш, ялған исемдә йөрөүсенең (самозванецтың) ғәскәренә эргә-тирәләге Твердышев һәм Мясниковтарҙың баҡыр рудниктарының ҡайһы бер эшселәре ҡушыла. Һаҡмар ҡаласығында ихтилалсылар араһында һатлыҡ Хлопуша барлыҡҡа килә, уны Ырымбур губернаторы Рейнсдорп йәшерен хаттар менән ихтилалсыларға ебәргән була, хаттарҙа баш күтәреүселәргә Пугачевты тоттороу шарттарында ярлыҡау вәғәҙәләнә.
4 октябрҙә Иван Творогов етәкселегендәге отряд алышһыҙ тиерлек Һаҡмар йылғаһында Ырымбурҙан 60 саҡрымда урынлашҡан Пречистенск ҡәлғәһе яулана, баш күтәреүселәрҙең төп көсө Ырымбур янындағы Бәрҙе слободаһына табан юл ала, улар ҙа «терелгән батшаға» ант итәләр. Был мәлгә Пугачевтың ғәскәре 2500 кешенән тора, улар иҫәбендә — яҡынса 1500 Яйыҡ, Илецк һәм Ырымбур казактары, 300 һалдат, 500 Ҡарғалы татарҙары. Артиллерияһы бер нисә тиҫтә пушканан тора.
Ырымбур ҡамауы
Ырымбурҙы яулап алыу ихтилалсылар өсөн төп бурыс булып тора. Уңыш осрағында армияның һәм Пугачевтың үҙенең абруйы бермә-бер артасағы бәхәсһеҙ була. Унан тыш, Ырымбур ҡорал складтарын тартып алыу ҙур әһәмиәткә эйә була. Әммә Ырымбур, Татищев ҡәлғәһе менән сағыштыранда ла, хәрби яҡтан да күпкә ҡеүәтлерәк була. Ҡаланы уратып 10 бастион һәм 2 ярымбастион менән нығытылған тупраҡ үре күтәрелгән. Үның бейеклеге — 4 метрҙан ашыу, ә киңлеге 13 метр була. Үрҙең тышҡы яғынан 4 метр тәрәнлектәге һәм 10 метр киңлектәге соҡор ҡаҙылған. Ырымбур гарнизонында 3000 кеше тәшкил иткән, уларҙан 1500 тирәһе һалдат, шулай уҡ 100 тирәһе пушка. Яйыҡ ҡаласығынан Ырымбурға хөкүмәткә тоғролоҡ һаҡлап ҡалған майор Наумов һәм Яйыҡ ғәскәри старшинаһы М. Бородин етәкселегендәге 626 һалдат һәм Яйыҡ казактары килеп өлгөрә, уларҙың 4 пушкаһы була.
5 октябрҙә Пугачёвтың армияһы ҡалаға 5 километр яҡынлыҡта туҡтай һәм ваҡытлы лагерь ҡора. Ҡәлғә үренә казактар ебәрелә, улар гарнизон ғәскәренә Пугачевтың бирелеү һәм «батшаға» ҡушылыу тураһындағы указын биреүгә өлгәшә. Яуап итеп, ҡала үренән боласыларға ҡаршы ут яуҙыра башлайҙар. 6 октябрҙә Рейнсдорп дошман урынлашҡан ергә сабауыл яһарға бойора, майор Наумов етәкселегендәге 1500 кешенән торған отряд ике сәғәтлек һуғыштан һуң ҡәлғәғә кире ҡайта. 7 октябрҙә кисен йыйылған хәрби советта артиллерия ярҙамында ҡәлғә эсендә ҡаршы торорға ҡарар сығарыла. Был ҡарарҙың сәбәптәренең береһе һалдаттарҙың һәм казактарҙың Пугачев яғына күсеү хәүефенән килә. Майор Наумов сабауыл ваҡытында һалдаттар теләкһеҙ һуғышҡаны тураһында хәбәр итә.
Ырымбурҙы ҡамап алыу ихтиласыларҙың төп көстәрен ярты йылға тотҡарлай. 12 октябрҙә Наумов отряды тағы ла бер тапҡыр сабауыл эшләп ҡарай, әммә Чумаковтың командованиеһы аҫтындағы артиллерия һөжүмде кире ҡағырға ярҙам итә. Пугачёв армия лагерын һыуыҡтар башланыу сәбәпле Бәрҙе биҫтәһенә күсерә. 22 октябрҙә һөжүм ҡабатлана; ихтилалсыларҙың батареялары ҡаланы утҡа тоталар, әммә көслө артиллерия яуабы үргә яҡын килергә мөмкинлек бирмәй.
17 октябрҙә Пугачёв Хлопушаны Демидовтың Әүжән-Петровка заводтарына ебәрә. Хлопуша унда пушкалар, аҙыҡ-түлек, аҡса туплай, оҫталар һәм завод крәҫтиәндәренән отряд төҙөй һәм ноябрь башында отряд менән Бәрҙе биҫтәһенә ҡайта.
13 ноябрҙә Ырымбурға һөжүм ҡабатлана, ул бик иртә таңда ҡаланы ҡаты утға тотоуҙан башлана. Артиллерия дуэле бер яҡҡа ла ыңғай һөҙөмтә бирмәй, туңған Урал йылғаһы яры буйынан үткәрелгән һөжүм сабауылға сыҡҡан генерал Валленштрендың ғәскәрҙәре тарафынан кире ҡағыла. Пугачёв үҙе һуғыш барышында боҙ аҫтына төшөп китә, һөжүм итеүселәрҙең күбеһе батып үлә. 14 октябрҙә хәрби коллегияһы Санкт-Петербургта Ырымбур һәм Ҡаҙан губернаторҙарынан ихтилал башланыуы тураһында хәбәр ала. Екатерина II боланы баҫтырыу өсөн генерал-майор В. А. Карҙы хәрби экспедицияға командующий итеп тәғәйенләй. Шул уҡ ваҡытта властар бола тураһында хәбәрҙәрҙе йәшерергә тырышалар. Ырымбурға табан ғәскәрҙәре ебәреү тураһында приказдар ебәрелә, әммә уларҙың күпселеге тик 1774 йылдың ғинуарына ғына барып етә ала ине һәм Карға урындағы регуляр һәм иррегуляр подразделениеларын эшкә ҡушырға тәҡдим ителә. Октябрь аҙағында Кар ике мең һалдат һәм мең ярым ополченецтар корпусы башында Ҡаҙандан Ырымбурға табан юллана. Бер үк ваҡытта Сембер коменданты полковник Чернышёв Һамар линияһы буйынан Татищев ҡәлғәһенә табан сыға, ә Верхнеозёрный ҡәлғәһе яғынан Үрге Яйыҡ линияһы буйлап бригадир Корф сыға. Экспедиция составында өйрәтелгән һалдаттар әҙ һәм дәүләт крәҫтиәндәренең һәм иррегуляр казак, ҡалмыҡ, башҡорт һәм мишәр атлыларының ышанысһыҙ булыуына ҡарамаҫтан, Кар дөйөм уңышҡа ныҡ ышана, тик Пугачевтың Яйыҡ аръяғына, ҡаҙаҡ далаларына, ҡасыуынан ғына шөрләй, сөнки унда «кавалерия әҙ булыу» сәбәпле эҙәрлекләү ауырға төшәсәк, тип һанай. Хатта ҡамауҙа ҡалған Рейнсдорп Себер губернаторы Д. И. Чичериндан һәм Себер корпусы командующийы И. А. Деколонгтан тәҡдим ителгән ярҙамдан баш тарта.
18 ноябрҙә Ырымбурҙан 98 саҡрымда ятҡан Юзәй ауылы янында Пугачевтың атамандары А. А. Овчинников һәм И. Н. Зарубин-Чиканың отрядтары Кар корпусының авангардын һөжүмләй һәм өс көнлөк һуғыштан һуң уны кире Ҡаҙанға сигенергә мәжбүр итә. Һуғыш тураһында Кар хәбәр итә: «Әлеге юлда бөтә яҡтан да, айырыуса Ырымбур яғындағы Юзәй ауылынан, ике меңдән ашыу һыбайлы яуыздар миңә ташланды, артиллериянан 9 орудие алып килеп, йәҙрәләр һәм гранаталар ташлай башланылар, минең янда еңел ғәскәр булмау сәбәпле, үҙемдә булған бер һигеҙ фунтлы единорогтан һәм дүрт өс фунтлы пушкаларҙан (уларҙың өсәүһе бөтөнләй ышанысһыҙ ине) батареяларын утҡа тотоуҙан башҡа бер ни ҡыла алманым; ...шулай 17 саҡрым маршта һигеҙ сәғәт буйы атыштым… Артиллериялары бик ныҡ зыян килтерә; пехотаның һөжүме менән ҡаршы тороуы ҡыйын, хатта мөмкин дә түгел; сөнки улар артиллерияны ҡулланғанда, эргәләрендә әҙер аттар тоталар, пехота яҡыная башлауы менән орудиеларҙы аттарҙа икенсе тауға алып баралар ҙа, тағы ата башлайҙар, һәм быны бик ҙур етеҙлек менән башҡаралар ». 2-се гренадер полкының 180 кешенән торған ротаһы әсирлеккә алына, улар ике офицер — поручик Волжинский һәм подпоручик Шванвич менән бергә — ихтилалсылар армияһына ҡушылалар.
13 ноябрҙә Ырымбур янында 1100 казактан, 600—700 һалдаттан, 500 ҡалмыҡтан, 15 орудие һәм бик ҙур ылауҙан торған полковник Чернышёвтың отряды әсирлеккә алына. Өйрәтелмәгән крәҫтиәндәрҙән һәм башҡорт-казак иррегуляр атлыларынан тар-мар ителеүен алдан белеп, Кар, ауырыуына һылтанып, генерал Фрейманға командованиены ҡалдыра һәм Мәскәүгә ҡайта. . Бындай ҙур уңыштар пугачевсыларҙы дәртләндереп ебәрә, улар үҙҙәренең көсөнә ышана башлай, айырыуса крәҫтиәндәргә, казактарға еңеүҙәр ыңғай тәьҫир итә. Улар күпләп ихтилалсылар сафтарына баҫа башлай. Шул уҡ ваҡытта, 13 ноябрҙә, Ырымбурға бригадир Корфтың корпусы бәреп инеүгә өлгәшә, корпуста 2500 кеше һәм 22 пушка була.
Рейнсдорп икенсе көндө үк, 14 октябрҙә, пугачевсылар лагерына һөжүм үткәрергә була, әммә Пугачевтың да ҡул аҫтында был осорҙа 40 орудиеһы һәм 10 мең кешеһе була. Ихтилалсыларҙың артиллерияһы һөжүм итеүселәргә ҙур юғалтыуҙар алып килә, ғәскәрҙәр сигенә башлай, тик хөкүмәткә тоғро ҡалған Мартемьян Бородиндың Яйыҡ казактары ғына тулыһынса тар-мар ителеүгә юл ҡуймай. Ырымбур гарнизонында 32 кеше һәләк була, 93 — яралана.
Пугачёвтан полковник званиеһын алғас, Хлопуша завод крәҫтиәндәренән төҙөлгән отряды менән нығытмаларҙың Верхнеозерный линияһына китә, юл ыңғайы 1500 кешелек нуғай отрядын һәм Ыҡ йылғаһынан 500 башҡортто үҙенә ҡушып ала. 20 ноябрҙән баш күтәреүселәр бер ниндәй ҡыйынлыҡһыҙ Ильинск ҡәлғәһен алалар һәм ике көн дауамында (22, 23 ноябрҙә) һөҙөмтәһеҙ Верхнеозерныйҙы алырға маташалар. Был ҡәлғәне Корфҡа алмашҡа Себерҙән килгән полковник Демарин отряды һаҡлай. 26 ноябрҙә Верхнеозёрный ҡәлғәһенә Пугачёв менән атаман Творогов киләләр, әммә бер нисә уңышһыҙ һөжүмдән һуң пугачевсылар сигенергә мәжбүр булалар. Был ваҡытта Ильинск ҡәлғәһен Демаринға ярҙамға ебәрелгән секунд-майор Заевтың батальоны баҫып ала, батальонда 462 кеше була. Пугачёв Ильинск ҡәлғәһенә ашыға һәм уны ҡабаттан 29 ноябрҙә үҙенә ҡайтара, ҡаты һуғыш барышында 200 һалдат үлтерелә, ҡалғандары әсирлеккә алына һәм «казактарға» яҙылдырыла, ҡәлғәне тулыһынса яндаралар. Бынан һуң Деколонг Ырымбурға үтеп инеү уйынан кире ҡайта һәм Себер губернаһының сиктәрен һаҡлау өсөн көстәрен туплай.
Ҡамауҙа ҡалған Ырымбурҙа аҙыҡ-түлек һәм фураж менән хәлдәр киҫкенләшә, 1774 йылдың ғинуар башында ҡалала аслыҡ башлана. Пугачёв һәм Овчинников ғәскәрҙәренең бер өлөшө менән Яйыҡ ҡаласығына киткәндәре тураһында белеп ҡалып, губернатор Рейнсдорп 1774 йылдың 13 (24) ғинуарында Бәрҙе биҫтәһенең ҡамауын алып ташлау өсөн сабауыл үткәрергә була, әммә дозорҙа торған казактар шау-шыу ҡуптаралар. Лагерҙа ҡалған атамандар М. Шигаев, Д. Лысов, Т. Подуров һәм Хлопуша үҙҙәренең отрядтарын Бәрҙе биҫтәһен уратып ҡалған йырынға алып сыға, Ырымбур корпустары уңайһыҙ шарттарҙа алыш алып барырға мәжбүр була һәм ҡаты еңелеүгә дусар булалар. Ырымбур ғәскәрҙәре ҙур юғалтыуҙар менән, пушкаларын, ҡоралдарын, амуницияларын ташлап, ҡабалан рәүештә кире Ырымбур диуарҙары артына йәшенәләр. Барыһы 281 кеше һәләк була, 355 — яралылар һәм әсирҙәр; снарядтары менән 13 пушка, бик күп ҡорал, амуниция һәм боеприпастар ташлап ҡалдырыла. Февралдән алып Рейнсдорп ҡаланан крәҫтиәндәрҙе, ялланып эшләгән хеҙмәткәрҙәрҙе, башҡорттарҙы, ҡалмыҡтарҙы, татарҙарҙы, хатта ихтилалсыларға ҡушылыу ҡурҡынысы булыуға ҡарамаҫтан, ҡаланан сығарырға мәжбүр була. Һуңынан ул ҡаланан казак ғаиләләрен дә сығара.
16 февралдә Хлопушаның отряды Соль-Илецкиҙы баҫып ала, унда булған бөтә офицерҙарҙы үлтереп бөтә, ҡорал, боеприпастар һәм аҙыҡ-түлекте, хәрби хеҙмәткә эшкингән каторжандарҙы, казактарҙы һәм һалдаттарҙы үҙе менән алып китә.
Тарихсыларҙың яҡынса иҫәпләүҙәре буйынса, Ырымбур тирәһендәге Пугачев армияһының төп көстәре сафында 1773 йылдың аҙағына ҡарата 25-тән 40 меңгә тиклем кеше булған, ә бөтә региондарҙағы ихтилалсылар һаны 100 мең кешегә еткән. Ғәскәрҙәр менән идара итеү өсөн Пугачев Хәрби коллегияһын төҙөй, коллегия административ-хәрби үҙәге ролен башҡара һәм ихтилалға ҡушылған алыҫ райондар менән хатлашыу алып бара, манифестар һәм указдар тарата, шул иҫәптән ихтилалға ҡушылмаған райондарға ла. Бынан тыш, коллегия аҡса ҡаҙнаһын, аҙыҡ-түлекте, боеприпастарҙы һәм фуражды йыйыу һәм бүлеү менән шөғөлләнә, шулай уҡ юғары суд инстанцияһы функцияһын дә үтәй. Хәрби коллегия судьялары итеп А. И. Витошнов, М. Г. Шигаев, Д. Г. Скобычкин һәм И. А. Творогов, «дума» дьягы — И. Я. Почиталин, секретарь итеп — М. Д. Горшков тәғәйенләнәләр.
Манифестарҙы һәм указдарҙы яҙыуға төрлө ҡатламдар һәм халыҡтарҙың вәкилдәре йәлеп ителә. Төрлө халыҡтарҙың хыялдары иҫәпкә алына. Мәҫәлән, казактар өсөн — мәңгелек азатлыҡ һәм йылға, старообрядсылар өсөн — боронғо тәре һәм доға; ҡалмыҡтар, башҡорттар, татарҙар һәм башҡа Урал һәм Волга буйы халыҡтары өсөн — ерҙәр, урмандар һәм «унда ҡырағай хайуандар кеүек йәшәү» мөмкинлеге. Шуға күрә Пугачевтың указдары иҫ китерлек тиҙлек менән тарала. Шулай итеп, Ырымбур башҡорттарына ҡарата Пугачевтың 1773 йылдың 14 октябрендә ебәрелгән указы 23 октябрендә үк Ҡаҙан губернаһының татар ауылдарныда ҡулдан-ҡулға йөрөтөлә.
Хәрби коллегиянан тыш Пугачев «Йәшерен думаһын» да булдыра, уның составына поход атаманы А. Овчинников, дежур Е. Давилин, полковниктар А. Перфильев, Ф. Чумаков, И. Творогов, Ҡарғалы татарҙарынан Садыҡ Сәйетов һәм башҡорттарҙан — Кинйә Арыҫланов, тәржемәсе итеп Иҙеркәй Баймәков индерелә. Баш атамандарына империяның күренекле сановниктарҙың исемдәре бирелә: Чика-Зарубин артабан — «граф Чернышёв», атаман Овчинников — «граф Панин», Максим Шигаев — «граф Воронцов», Фёдор Чумаков — «граф Орлов» булып китәләр.
Һамар һәм Ставрополь
Октябрҙең башында, ихтилалсылар армияһы Ырымбурға яҡынлашҡас, Пугачев Д. Лысов командованиеһы аҫтындағы казактар отрядын Һамар нығытылған линияһына ебәрә, баш күтәреүселәр ҡулына Һаҡмар йылғаһындағы Первополоцк, Новосергиевск, Тоцк, Сорочинск, ноябрь башында — Быҙаулыҡ ҡәлғәләре күсә.
Яйыҡтағы ихтилал тураһында ишетеү менән губернатор Рейнсдорп Ырымбурға Ф. И. Дербетев етәкселеге аҫтында Ставрополь ғәскәренең 300 ҡалмыҡтан торған отрядын ебәрә. Юлда Дербетев Быҙаулыҡ ҡәлғәһе янында Лысовтың казактары менән осраша һәм һөҙөмтәлә отряд баш күтәреүселәр яғына күсә. Пугачёв Дербетевты ҡалмыҡ полкы командиры итеп тәғәйенләй, уның байраҡтары аҫтына сик буйы ҡәлғәләрҙән ҡалмыҡтар күсерелә, шулай уҡ ҡамауҙа ҡалған Ырымбурҙан фураж йүнләү өсөн ебәрелгән 118 кешенән торған отряд та күсә. Чернышёвтың отрядын 13 ноябрҙә әсирлеккә алғандан һуң, ҡалмыҡ полкына тағы ла 500 ҡалмыҡ өҫтәлә.
Декабрь башынан атаман И. Ф. Араповтың отряды Ф. И. Дербетевтың ҡалмыҡ полктары менән берлектә Һамар линияһындағы Елшан, Борск һәм Красносамарск ҡәлғәләрен алалар, 24 декабрҙә Һамарҙан 24 саҡрымда ятҡан Алексеевскиға баҫып инәләр. Һамар коменданты гарнизондың бер өлөшө менән ҡаланан сығып ҡаса һәм 1773 йылдың 25 декабрендә (1774 йылдың 5 ғинуары) Һамар халҡы бургомистр, дини башлығы һәм сауҙагәр старостаһы етәкселегендә Арапов отрядына ҡаршы сығалар. Йәмиғ сиркәүҙә намаҙ уҡыла, һәм Пугачевтың указдары уҡып ишеттерелә. Арапов отрядына тағы ла 375 кеше өҫтәлә.
Дербетев Ставрополь ҡалмыҡ ауылдарында Пугачевтың һәм Хәрби коллегияның указдарын һәм өндәмәләрен тарата, шуға күрә уның отряды тиҙ арала тағы ла ике мең кешегә арта. Хөкүмәт ғәскәрҙәренән Һамарҙа 1773 йылдың 29 декабрендә һәм Алексевск тирәһендә 1774 йылдың ғинуарындағы еңелеүҙәргә ҡарамаҫтан Дербетевтың полкы Ставрополь өйәҙендә әүҙем хәрби ғәмәлдәрен туҡтатмай һәм 20 ғинуарҙа уның отрядтары Ставрополде баҫып ала. Әсирлеккә гарнизондың 249 һалдаты алына, ылауҙар пушкалар, ҡорал, боеприпастар, дары һәм аҙыҡ-түлек менән байытыла. Дербетев ҡаланан китер алдынан тотолған хәрби һәм граждан вәкилдәрен язаға дусар итә. Әммә тиҙҙән бөтә трофейҙар подполковник Гринёв етәкселегендәге 22-се еңел ялан командаһы менән алыш һөҙөмтәһендә юғалтыла. Боласы ҡалмыҡтарҙан 120 кеше үлтерелә, 40 — әсирлеккә алына. Дербетев Пугачевтың төп армияһы хәрәкәт иткән районға сығырға ҡарар итә, уның артынан 2 мең Ставрополь ҡалмыҡтарының арбалары ла ҡуҙғала.
Башҡортостандағы ихтилал. Өфө һәм Көңгөр ҡамауы
Пугачёвтың армияһы Ырымбур эргәһенә 1773 йылдың октябрь башында килгәненән алып ихтилалға башҡорттарҙың, мишәрҙәрҙең, служивый татарҙарҙың күпләп ҡушылыуы башлана. Башҡорт старшинаһы Кинйә Арыҫланов Пугачевтың армияһына үҙенең 300 башҡорттан торған отряды менән 9 октябрҙә ҡушыла һәм Йәшерен думаға индерелә, Пугачев уларҙың мәнфәғәттәрен яҡлай тип, старшиналарға һәм ябай башҡорттарға хаттар ебәрә. 12 октябрҙә старшина Ҡасҡын Һамаров Воскресенка баҡыр иретеү заводын яулап ала һәм 600 башҡорттан һәм завод крәҫтиәндәренән торған отряды менән Бәрҙе биҫтәһенә килә. Баш күтәреүселәр яғына тулыһынса тиерлек милли атлылар отрядтары күсә, быға тиклем улар хөкүмәт ғәскәрендә иҫәптә булалар. Ҡаҙан губернаторы Брандт, генерал Фрейман, Иҫәт воеводаһы Верёвкин һәм башҡалар, меңләгән башҡорт, мишәр, татар һәм урындағы казактарҙан тупланған отрядтар «ҡастылар», тип хәбәр итәләр. Шулай, 1773 йылды ноябрендә Салауат Юлаев етәкселегендәге ҙур отряд составында башҡорттар һәм мишәрҙәр Пугачев яғына (башта Кар экспедицияһы составында булғандар) күсә.
Әгәр башта башҡорт старшиналары һаҡлыҡ һәм уртаҡлыҡ һаҡлаһалар, Карҙың экспедицияһы еңелгәндән һуң Башҡортостандың дүрт даруғаһының — Ҡаҙан, Нуғай, Себер һәм Уҫы даруғалары халҡы ихтилалсылар яғына тулыһынса тиерлек күсә. Ырымбур властарының иҫәпләүенсә, Пугачевҡа 77 башҡорт старшинаһы һәм 37 мишәр һәм яһаҡ мариҙары һәм удмурттар күсә һәм тик 12 старшина ғына хөкүмәткә тоғро ҡала. Уралды колониялыштырыу ваҡытында ерҙәрен һәм урман биләмәләрен юғалтҡан башҡорттар, иң тәү сиратта, уларҙың ерҙәрендә урынлашҡан заводтарҙы һәм улар эргәһендәге завод крәҫтиәндәренең ауылдарын юҡҡа сығарырға тырышалар. Заводтарҙан бермә-бер ялыуҙар арта: «разорены многие жительства, которые царю усердно покорились, …и людей до основания разорили, из коих де много годных есть в службу…»
Ноябрь уртаһынан Өфө тирәһендәге ауылдарҙың күбеһе баш күтәргән башҡорттар ҡарамағына эләгә, Өфө блокадала ҡала. Ҡаранай Моратов һәм башҡа старшиналар менән бергә Ҡасҡын Һамаров Стәрлетамаҡты һәм Табын ҡәлғәһен баҫып ала, 24 ноябрҙән пугачёвсылар отрядтары Өфөнө ҡамауҙа ҡалдыралар, Өфө гарнизонында иҫәптә 1120 кеше һәм 43 орудие була. 30 ноябрҙә ҡамауҙа ҡалғандарға «батша указы» тапшырыла, указда ҡала коменданты Мясоедовты һәм воевода Борисовты тоттороу шарты менән «ғәфү итеү» вәғәҙә ителә. Әммә ҡала халҡы үҙ ирке менән ҡаланы бирергә теләмәй. Ихтилалсылар араһында берҙәмлек булмай, башҡорт отрядтары менән Ҡасҡын Һамаров етәкселек итһә, урыҫ отрядтары Өфө казагы атаман Губанов командованиеһы аҫтында була.
14 декабрҙән Өфө тирәһенә атаман Чика-Зарубин килә, ул Өфө аҫтындағы Чесноковка ауылын Бәрҙе менән бер рәттән Урал алды, Урал һәм Көнбайыш Себерҙәге ғәмәлдәрҙе тап килтергән икенсе ҡеүәтле үҙәккә әүерелдерә. Өфө ҡамауы менән етәкселек итеүҙән тыш, Зарубин алдында милли-ара ыҙғыштарҙы еңеп сығыу һәм берҙәм етәкселек аҫтында башҡорт, татар һәм башҡа милли отрядтарҙы казак һәм крәҫтиән отрядтары менән берләштереү бурысы тора. Зарубин бер үк ваҡытта ҡыйыулыҡ һәм һығылмалылыҡ күрһәтеп, урындағы атамандарҙың һәм старшиналарҙың ышанысына һәм бер һүҙһеҙ буйһоноуына өлгәшә һәм «Башҡортостандың тулы хужаһы» булып ала. Башҡорт старшиналары улустарға «графа Чернышёвтың» указдарын тараталар, указ буйынса һәр өс йорттан бер атлы саҡырылыуы тураһында бәйән ителә. Өфө провинцияһында болала 14 меңдән ашыу башҡорт йорто йәки халыҡтың 99,6 % ҡатнаша. Зарубиндың армияһына үҙ теләге һәм рекрут наборы буйынса крепостнойҙар һәм иҡтисад крәҫтиәндәре отрядтары, Воскресенка, Верхотор, Ҡатау-Ивановка, Усть-Ҡатау, Эҫем, Белорет, Богоявленск һәм башҡа заводтарҙың крәҫтиәндәре, табын һәм нуғайбәк казактары инә.
Яйыҡ ҡаласығы ҡәлғәһен ҡамау
Хан ставкаһынан ҡайтҡан саҡта Толкачёв Кулагин һәм Калмыков ҡәлғәләрен баҫып ала Һәм Яйыҡ ҡаласығына юл тота, юл ыңғайы ҡәлғәләрҙә һәм форпостарҙа казактарҙы, пушкаларҙы һәм боеприпастарҙы туплай. 30 декабрҙә Толкачёв Яйыҡ ҡаласығы янында уға ҡаршы ебәрелгән старшина Мостовщиковтың казак командаһын тар-мар итә һәм әсирлеккә ала, шул уҡ көндө кисен ҡаланың боронғо районы — Курениҙы — яулай. Казактарҙың күбеһе Толкачевтың отрядына инә, старшина яғяняң казактары хөкүмәт гарнизоны һалдаттары, бөтәһе подполковник Иван Симонов һәм капитан Андрей Крылов етәкселегендә 927 кеше «ретраншментта» — Михаил-Архангельск соборының ҡәлғәһендә йәшерәнәләр. Собор үҙе цитадель булараҡ файҙалана. Колокольняның төбөндә дары һаҡланған, ә өҫтәге ярустарҙа пушкалар һәм стрелкалар ҡуйылған була. Ҡапыл ғына ҡәлғәне яулау килеп сыҡмай. Ҡамау барышында казактар йәшенеү урындары итеп ҡәлғәғә яҡын торған өйҙәрҙе файҙалана, улар яндырылып бөткәс, ҡәлғәне бейек итеп өйөлгән бүрәнәләр менән ураталар, бүрәнәләрҙә дошманға атыу өсөн тишектәр эшләнә (бойницалар).
1774 йылдың ғинуарында атаман Овчинников Яйыҡ үҙәндәренә, Атырау ҡаласығына, походты етәкләй, һөжүм менән уны яулап ала, үҙенең отрядын урындағы казактар менән тулыландыра һәм Яйыҡ ҡаласығына алып килә. Ошо уҡ ваҡытта Пугачев та Яйыҡ ҡаласығына килә. Ул оҙаҡҡа һуҙылып киткән ҡәлғә ҡамауы буйынса етәкселекте үҙ өҫтөнә ала һәм ҡәлғә урына мина һалырға тәҡдим итә. кубарь һөйләүенсә, Ҡаҙыу эштәре башланған саҡта Пугачев үҙе шәхсән еткселек итә, көнөн дә, төнөн дә килеп ҡарап йөрөй. 20 ғинуарҙа минаны шартлаталар, әммә көтөлгән һөҙөмтәләргә шартлатыу килтермәй. Шартлатыу артынан үткәрелгән һөжүм уңышһыҙ була. 400-гә яҡын кеше һәләк була. Ошо уҡ ваҡытта Яйыҡ ҡаласығына Ырымбур гарнизонының 13 ғинуарҙа үткәрелгән сабауылы тураһында хәбәрҙәр килеп етә һәм Пугачевбәрҙегә төп ғәскәренә ҡайта. Китер алдынан ул Михаил-Архангельск соборы колокольняһына мина ҡуйыр өсөн икенсе ерҙән ҡаҙыу эштәрен башларға ҡушып китә. Ғинуар аҙағында Пугачёв Яйыҡ ҡаласығына ҡайта, унда ғәскәри круг йыйыла, ғәскәри атаман итеп — Никита Каргин, старшиналар итеп — Афанасий Перфильев һәм Иван Фофанов һайланалар. Шул уҡ ваҡытта казактар батшаны ғәскәр менән бөтөнләй туғанлаштырыр өсөн, уны йәш казачка Устиья Кузнецоваға өйләндерәләр.
Февраль аҙағында Пугачёв Ырымбургҡа Мансуров һәм Голицындың корпустары яҡынлашып килеүе тураһында хәбәр ала һәм Бәрҙегә 500 казактан торған отряд менән китә. 9 мартта Симонов сабауыл үткәрергә була. Иртә менән 250 кешелек отряд боласы казактарға һөжүм итә, әммә бүрәнәләр аша үтә алмай һәм, һөжүм ваҡытында 32 кеше һәләк була һәм 74 кеше яралана, уларҙың 20-һе һуңғараҡ вафат булалар.Ҡамауҙа ҡалғандар өсөн юғатыуҙар киҫкен була, әммә боласы яҡ та алыштың һөҙөмтәләре менән маҡтана алмай.
Ҡаҙан губернаһында һәм Урал алдында ихтилал
Ихтилал тураһында хәбәрҙәр һәм «батша Петр Федоровичтың» беренсе указдары һәм манифестары Ҡаҙан губернаһы ауылдарына 1773 йылдың сентябрь аҙағында уҡ барып етәләр. Октябрь башынан Ҡаҙан губернаторы Брандтың бойороҡтары буйынса боласылар менән көрәшкә тәғәйенләнгән служивый татарҙарҙы, башҡорттарҙы һәм мишәрҙәрҙе отрядтарға йыйыу башлана, әммә набор һөҙөмтәләре көтөлмәгәнсе килеп сыға. Кар корпусы составына индерелгән 800 служивый татарҙан торған отряд Юзәй ауылына яҡынлашҡас та, Кар корпусының авангарды пугачевсылар менән алышҡан саҡта, ҡасып бөтә, хөкүмәт ғәскәрҙәре сафына тарҡаулыҡ һәм буталыш индереп, ихтилалсылар яғына алыштар барышында ла күсеүен дауам итә. Юзәй ауылы янында еңелеүҙән һуң Кар хәбәр итә: «Был халыҡтарҙы ышанысһыҙ тип уйлағаным дөрөҫлөккә тап килә башланы, сөнки үҙҙәренә ҡарата бер ниндәй ҡыҫым булмаһа ла, 1000 һыбайлы асыҡ далала бер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ алға сабалар. Шуға күрә мин хәҙер...мишәр һәм башҡорт командаларын үҙ артымда тоторға мәжбүрмен һәм пехота менән уларҙы ҡаплайым». Кар корпусының сигенеүе хөкүмәтте борсоуға һала һәм крепостнойҙарҙың һәм Кама алды яһаҡ крәҫтиәндәренең массауи болаларына алып килә. Кар ғәскәрҙәре Ҡаҙан губернаһы сиктәре буйлап Быҙаулыҡ ҡәлғәһенә тиклем төп ҡалаларҙы яулап алалар: Бөгөлмәлә — генерал Фрейман, Аҡбашта — секунд-майор Йосоп Тәвкилев, Резяпкино ауылында — Шишкин. Әммә тотош оборона линияһын ойоштороу килеп сыҡмай, гарнизондар ҡамауға эләгә, сөнки губернаның көньяғында ноябрь башынан алып 15 мең кешенән торған 10 ихтилалсы отряды ғәмәлдә була.
Мәсәғүт Ғүмәров етәкселек иткән иң ҙур отрядтарҙың береһе Ҡаҙанға бик яҡын Ар юлында хәрәкәт итә, Бемыж, Пыжман һәм Күкмара баҡыр иретеү заводтарын үҙ контроле аҫтына. Бөгөлмә тирәһендә Муса Мостафин, Айыт Урәҙмәтов, крәшен татарҙары Осип Енгалычев һәм гавриил Давыдов командалары йөрө. Декабрҙән алып Көнсығыш Кама алды үҙәге Минзәлә ҡалаһын Ҡаранай Моратов отряды ҡамауға ала. 23, 26 декабрҙә хөкүмәт гарнизоы ике һөжүмде кире ҡаға, 1774 йылдың 12 ғинуарында гарнизон ғәскәре сабауыл ваҡытында ихтилалсыларҙың отрядтарын тарҡатыуға ирешәләр, әммә ҡала ҡамауҙа әле мартҡа тиклем була. Көнбайыш Кама аръяғында хөкүмәттең терәге булып Заинск ҡәлғәһе тора, әммә ихтилалсылар үҙ яғына ҡалала йәшәүсе халыҡытң күпселеген үҙ яғына ауҙаралар һәм 15 ғинуарҙа Заинск Нуғайбәк Асаинов һәм Аринҡул Ассеев отрядтары менән еңел генә яулана. Биләр ауылында күпселектә оставкаға сыҡҡан хәрбиҙәр йәшәгән һәм улар пугачевсыларға отпор бирә алалар. Шулай уҡ Елабуға ла ныҡ тора, ҡала гарнизоны Ҡаҙандан килгән өҫтөмө көс менән нығытылған була һәм 1774 йылдың ғинуарында бер нисә һөжүмде кире ҡаға.
Уралда һәм Көнбайыш Себерҙә ихтилал
Стәрлетамаҡты һәм Табынды яулауҙа ҡатнашҡан атаман Иван Грязнов завод крәҫтиәндәренән отряд туплап алып, Ағиҙел йылғаһы буйындағы Воскресенка, Архангельск, Богоявленск заводтарын баҫып ала. Пугачёв уны полковник дәрәжәһенә күтәрә һәм Иҫәт провинцияһына ебәрә. Был мәлгә унда үҙ контроле аҫтына Һатҡы һәм Златоуст заводтарын алған Иван Кузнецовтың отряды һәм провинцияның көньяҡ-көнбайышында — башҡорттар отрядтары (уларҙың береһен Баҙарғол Юнаев етәкләй) эш итә. Кузнецов һуңғараҡ Көңгөргә ебәрелә. Һатҡыға килгәндән һуң Грязнов отрядын тулыландыра, артабан Кундрава, Увельск, Варламов һәм Сыбаркүлде алып, ғинуар айы башында Силәбегә килә.
1774 йылдың 2 ғинуарында Демидовтың Ҡыштым заводтарының берекетелгән (приписной) крәҫтиәндәре заводты һаҡларға ебәрелгән секунд-майор Чубаровтың «выписной казактарын» үҙҙәренә ҡушылыуға күндерәләр һәм отрядтың офицерҙарын ҡулға алалар. Шул уҡ көндө ихтилалсыларға Касли заводының крәҫтиәндәре ҡушыла. Крәҫтиәндәрҙән һәм эшселәрҙән (400 кеше) торған отряд булдырыла, отрядта ике пушка була.
1774 йылдың ғинуарында Иван Белобородов етәкселегендә пугачевсылар, юл ыңғайы Ачит ҡәлғәһен, Суксун, Бисерть һәм Ревда заводтарын баҫып алып, Екатеринбургка килеп етәләр. 18 ғинуарҙа Белобородов отряды Билимбай заводын яулай һәм 1774 йылдың 19 ғинуарында Демидовтың Шайтан заводтарын ала. Был ваҡытҡа Екатеринбургтан төньяҡта урынлашҡан заводтар хөкүмәт тарафынан ҡамау хәленә индерелә, завод эшселәре оборонаға йәлеп итәләләр. Хөкүмәт ғәскәрҙәре ике тапҡыр Шайтан заводтарын кире ҡайтарырға маташалар, әммә Белобородов уларҙы кире ҡаға. 29 ғинуарҙа ихтилалсылар яғына Уткинск заводы күсә, ә 1 февралдә Уралдағы иң эре заводтарҙың береһе булған Демидовтың Уткинск заводын ҡамауға ала. Завод ур һәм диуар менән уратылған була, улар артында һәм 15 пушка менән 1000 кешелек хөкүмәт отряды ҡаршы тора. Ихтилалсылар заводты тик 11 февралдә, ҡаты алыштарҙан һуң, яулайҙар. Бөтәһе баш күтәреүселәр контроле аҫтында Екатеринбург тау ведомствоһының 20 завод булып китә.
1773 йылдың аҙағына ихтилалсылар ҡарамағында металлургия заводтарының һәм рудниктарҙың яртыһы була, улар Пугачёвтың армияһын 118 пушка, шулай уҡ йәҙрәләр һәм картечь, мылтыҡтар, бик күп аҡса менән тәьмин итәләр — яҡынса 170000 һум, аҙыҡ-түлек, фураж һәм мал менән. 6 меңдән ашыу завод крәҫтиәндәре, үҙ сиратында, пугачевсылар отрядтарын тулыландыралар. Баш күтәреүселәр 226000 һумлыҡ бурыс ҡағыҙҙарын һәм йөкләмәләрҙе юҡҡа сығаралар.