cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Словения байрамдары
Словенияның байрам көндәре 1991 йылғы байрам һәм ял көндәре тураһындағы закон (2005, 2010, 2015 һәм 2016 йылдарҙа төҙәтмәләр индерелә) менән билдәләнгән. Уларҙың бер өлөшө — донъяның күп илдәрендә билдәләнгән халыҡ-ара, донъяуи һәм дини (христиан) байрамдар, ә ҡалғандары, ҡағиҙә булараҡ, 1991 йылда Словения Социалистик Республикаһы бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң булдырылған, Словенияның милли байрамдары. Дини байрамдар дәүләт байрамы тип иҫәпләнмәй (йәғни дәүләт махсус саралар үткәрмәй), ләкин уларҙың барыһы ла ял көндәре тип иғлан ителгән.
Байрам көндәренең күбеһе даими датаға эйә. Был Пасхаға һәм Изге Троица көнөнә ҡағылмай, сөнки уларҙың датаһы йылдан-йыл үҙгәрә.
Байрамдар исемлеге
Рәсми байрамдарҙан тыш, Словенияла ҡарағай туйы йәки курентованье (Масленица аналогы) кеүек халыҡ байрамдары ла бар. Рәсми статусы булмауға ҡарамаҫтан, улар илдең мәҙәни тормошоноң һәм уның традицияларының мөһим өлөшө булып тора.
Тугунов Павел Иванович
Тугунов Павел Иванович (28 октябрь 1930 йыл — 4 февраль 1993 йыл) — инженер механик. Техник фәндәре докторы (1971), профессор (1972). Рәсәй Федерацияһының (1992) һәм БАССР-ҙың (1978) атҡаҙанған фән һәм техника эшмәкәре, нефть сәнәғәте отличнигы (1973).
Биографияһы
Павел Иванович Тугунов 1930 йылдың 28 октябрендә Сталинград (хәҙер Волгоград) ҡалаһында тыуған. Уның атаһы тимер юлында эшләй. 1954 йылда Сталинград механика институтын тамамлағандан һуң Өфө нефть институтында эш башлай. Башта — ассистент, һуңынан өлкән уҡытыусы, доцент булып эшләй. Кандидатлыҡ диссертацияһын, ә 1971 йылда докторлыҡ диссертацияһын уңышлы яҡлай, 1972 йылда профессор булып һайлана. 1971 йылдан алып — гидравлика һәм гидравлик машиналар кафедраһы мөдире, бер үк ваҡытта 1972—1976 йылдарҙа ошо уҡ институтта фәнни эштәр буйынса проректор вазифаһын башҡара.
Фәнни эшмәкәрлеге
П. И. Тугунов — 300 ҙән ашыу фәнни хеҙмәт, яҡынса 40 монография, күп кенә дәреслектәр һәм уҡыу әсбаптары авторы.
Төп ғилми хеҙмәттәре
Нестационарные режимы перекачки нефтей и нефтепродуктов. М., 1984;
Теплообмен подземного трубопровода с внешней средой в сложных гидрологических условиях. М., 1992 (авторҙаш).
Павел Тугунов ғалим-экспериментатор булараҡ һәр фәнни проблеманы логик нөктәһенә һәм практикаға индереүгә тиклем еткерә торған үҙенсәлекле сифатҡа эйә була. Ошо уҡ нәмәне Павел Иванович һәр саҡ үҙенең уҡыусыларынан һәм артынан эйәреүселәренән талап иткән. Тап Өфө нефть институты эсендә Павел Туйгунов нефть һәм газ транспорты буйынса күренекле белгес булып үҫешә. Ғалимды һәм уның эштәрен сит илдә лә белгәндәр. Ул институттың ғилми-падагогик потенциалын булдырыусы ғалимдарҙың береһе була.
1971 йылдан ул Гидравлик тикшеренеүҙәр буйынса Халыҡ-ара ассоциацияһының милли комитет составына инә.
Тормошта Павел Тугунов иҫ киткес баҫалҡы һәм күркәм холоҡло кеше була. Бөтә буш ваҡытын ул китаптарға бағышлай, тарих, музыка һәм мәҙәниәт — уның күңел торошоноң айырылығыҙ өлөшө була. Театрҙы бик ярата.
П. И. Тугунов 1993 йылдың 4 февралендә Өфөлә вафат була.
Өфө нефть институты музейында уға бағышланған экспозиция бар.
Әҙәбиәт
В. В. Новосёлов. Профессор Тугунов Павел Иванович. Уфа, 1998.
Хазин (Чулым ҡушылдығы)
Хазин — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чулым йылғаһының уң ярына тамағынан 886 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бурлак (Мокрая Табола ҡушылдығы)
Бурлак  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Мокрая Табола йылғаһының уң ярына тамағынан 53 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Әрмәнделәр
Әрмәнделәр, ғөбөрлө баҡалар (Bufonidae) — ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһе (Anura); ер шарының бөтә өлөштәрендә осрай. Күпселектә ҡараңғы, дымлы урындарҙа йәшәй. Ыуылдырыҡтарын һалыу өсөн һыуға мохтаждар. Тәлмәрйенгә ҡарағанда артҡы аяҡтары ҡыҫҡа булған, тәне һөйәлле ер-һыу хайуаны.
Ҡойроҡһоҙ ер-һыу хайуандары ғаиләһендә 300-ҙән артыҡ төр билдәле, Антарктиданан тыш, барлык материктарда ла тереклек итә.
Ҡылыҡһырлама
Әрмәнделәр баҡаларҙан өҫкө ҡаҙналыҡта тештәре булмаүы, ҡыҫҡа аяҡтары, киң ауыр кәүҙәһе, күп һөйәлле мөгеҙләнгән ҡоро тиреһе менән айырылып тора.
Башының төп өлөшөндә зәһәр эҫле майлы шыйыҡса бүлеп сығара торған симметриялы урынлашкан бөрө һымаҡ 2 төйөр (ҡалаҡ өҫтө биҙҙәре) бар. Был шыйыҡса башҡа хайуандар өсөн ағыулы.
Ағыу — әрмәнделәр өсөн берҙән бер һакланыу сараһы. Шыйыҡса биҙгә баҫҡас ҡына бүленеп сыға, шунлыҡтан улар уны үҙҙәрен йыртҡыс тотып алғас ҡына ҡуллана.
Гөбөрлө баҡалар әкрен хәрәкәт итә. Бармаҡтары өлөшсә яры (элпә) менән тоташҡан артҡы аяҡтары ярҙамында йыш ҡына ергә йәки урман түшәлмәһенә күмелә.
Тереклек урыны һәм туҡланыуы
Әрмәнделәр асыҡ урындарҙа, йылға тугайҙарында, һирәкләнгән урмандарда, йыш ҡына торак пункттарҙа осорай.
Һоро әрмәнде тәлмәйендән ҙурлығы менән айырыла (оҙонлоғо 70-75 мм, инә әрмәнделәр 140 мм-ға ҡәҙәр).
Далалы райондарҙа иң күп һандағы төп амфибия төрҙәренән һанала. Ғәҙәттә, төнгө һәм кис йәшәү рәүешен алып бара.
Парлашыу осоронда ата әрмәнде яңғырауыҡлы көйлө тауыш сығара. Ыуылдырыҡ сәсеү ваҡыты апрель аҙағынан май аҙағына ҡәҙәр дауам итә.
Һоро әрмәнделәр урмандарҙа тереклек итә. Был төр әрмәнделәр эрерәк (оҙонлоғо 80 мм-ҙан артыҡ, инәләре ҡайһы ваҡыт 200 мм-ға ҡәҙәр). Өҫкө яғы һоро-көрән, аҫҡы яғы тоноҡ аҡ төҫтә.
Барлыҡ ерҙә дә тиерлек аҙ һанда, урман-дала зонаһында һирәк осорай. Көндөҙөн ояларында, ярыҡтарҙа, урман түшәлмәһендә йәшеренеп, төнгө һәм кис йәшәү рәуеше алып баралар.
Апрель аҙағы — май башында, һыу температураһы 10 °C ҡа яҡынлашкандан һуң үрсеү башлана. Инә әрмәнделәр һыу үҫемлектәренә бау һымаҡ ике рәткә урнашҡан 1200-6800 йомортҡа һала.
Йәш әрмәнделәр ҡоро ергә июль башында сыгалар. Умырткаһыҙ ваҡ хайуандар − себендәр, эре бызылдауыҡтар һәм май ҡуңыҙҙары менән туҡлана. 15 йылдан (тәбиғәттә) 30 йылға ҡәҙәр йәшәй.
Якушев Владимир Владимирович
Якушев Владимир Владимирович (14 июнь 1968 йыл) — Рәсәйҙең хужалыҡ һәм дәүләт эшмәкәре. 2020 йылдың 9 ноябренән Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле. «Берҙәм Рәсәй» сәйәси фирҡәһенең Юғары советы ағзаһы. Иҡтисад фәндәре кандидаты (2005), Почёт (2008) һәм IV дәрәжә «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» (2012) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Владимир Владимирович Якушев 1968 йылдың 14 июнендә Башҡорт АССР-ының (хәҙер Башҡортостан Республикаһы) Нефтекама ҡалаһында алыҫ араларға йөрөүсе шофер ғаиләһендә тыуған. Ете йәшендә ата-әсәһе менән Ямал-Ненец автономиялы округының Надым ҡалаһына күсенеп килә һәм шунда урта мәктәпте тамамлай. 1986 йылдың 26 июненән 1988 йылдың 6 июненә ҡәҙәр Совет Армияһы сафтында хәрби хеҙмәттә була һәм запасҡа ҡайтарылғандан һуң Төмән дәүләт университетына уҡырға инә. 1993 йылда был уҡыу йортоноң юридик факультетын «хоҡуҡ белеме» һөнәре буйынса, 1997 йылда — ситтән тороп иҡтисад факультетын «финанстар һәм кредит» һөнәре буйынса, иҡтисадсы квалификацияһы алып, уңышлы тамамлап сыға.
Үҙаллы хеҙмәт эшмәкәрлеген 1993 йылда Көнбайыш Себер комерция банкының Ямал-Ненец филиалында юристконсультант булып башлай. Артабан 1994 йылдың 25 июленән 1995 йылдың 24 ғинуарынаса банк филиалы директоры вазифаһын башҡарыусы, шунан уның директоры булып эшләй. 1997 йылдың 19 майында «Запсибкомбанк» Асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең Салехард филиалы директоры — банктың вице-президенты итеп тәғәйенләнә, 1998 йылдың 27 апреленән банктың беренсе вице-президенты, 1998 йылдың 29 апреленән «Запсибкомбанк» Асыҡ акционерҙар йәмғиәте президенты була.
2001 йылдың 13 июнендә Төмән өлкәһенең вице-губернаторы итеп тәғәйенләнә, ул ваҡыттағы өлкә башлығы, һуңынан Мәскәү ҡалаһы мэры итеп тәғәйенләнгән Сергей Собянин командаһында эшләй. 2005 йылдың март бышында Төмән ҡалаһы башлығының беренсе урынбаҫары итеп тәғәйенләнә, 21 марттан — башлыҡ вазифаһын башҡарыусы, 14 апрелдән 24 ноябргә тиклем — Төмән ҡалаһы башлығы булып эшләп ала һәм Төмән өлкәһенең губернаторы итеп үрләтелә.
2010 йылдың 12 октябрендә Рәсәй Федерацияһының ул саҡтағы Президенты Д. А. Медведев тәҡдиме менән Төмән өлкәһе Думаһы тарафынан сираттағы биш йылға өлкә губернаторы итеп бер тауыштан раҫлана. Сираттағы һайлауҙарға бәйләнешле 2014 йылдың 17 майынан Рәсәй Президенты В. В. Путин указына ярашлы Төмән өлкәһе губернаторы вазифаларын ваҡытлыса башҡара. 2014 йылдың 14 сентябрендә үткән губернатор һайлауҙарының беренсе турында уҡ һайлаусыларҙың 87,3 % тауышын йыя һәм 25 сентябрҙән — яңынан Төмән өлкәһе губернаторы булып эшмәкәрлеген дауам итә. Владимир Якушев — Төмән өлкәһе тарихындағы дүртенсе губернатор.
Өлкә етәксеһе вазифаһында Владимир Якушев үҙен тик ыңғай яҡтан күрһәтеп килә. Бигерәк тә уның етәкселегендә төбәктә тормошҡа ашырылған социаль сәйәсәт һөҙөмтәләре иғтибарға лайыҡ, уны Үҙәк Рәсәйҙә һәм илдең Ҡара тупраҡлы зонаһында урынлашҡан өлкә етәкселәре ныҡлап өйрән. Етәксе шулай уҡ торлаҡ төҙөү, демография һәм спорт мәсьәләренә йылдар барышында күҙ уңында тотоп килә.
Владимир Якушев тыуған ҡалаһы Нефтекама менән бәйләнештәрен өҙмәй. 2015 йылдың 9 апрелендә ул, ҡалала нәшер ителгән «Красное знамя» гәзитен 50 йыллыҡ юбилейы менән ҡотлап, телеграмма ебәрҙе.
2018 йылдың 8 майында Төмән өлкәһе губернаторы вазифаһынан үҙ теләге менән бушатылды һәм 18 майҙа Рәсәй Федерацияһының Төҙөлөш һәм торлаҡ-комуналь хужалығы министры итеп тәғәйенләнде. Был вазифала ул 2020 йылдың 9 ноябренә тиклем эшләне һәм Рәсәй Президентының Урал федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле итеп тәғәйенләнде.
Биктимеров
Биктимеров — фамилия.
Ғиләжетдинов
Ғиләжетдинов — ир-ат фамилияһы. Ғиләжетдин исеменән барлыҡҡа килгән. Башҡа төрки халыҡтарҙа ла ҡулланыла.
Ғиләжетдинова — ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Ҡабаҡ (станция)
Ҡабаҡ — ике юллы электрлаштырылған Ҡарлыман — Дим тимер юлы һыҙығында Куйбышев тимер юлының Башҡортостан бүлегендә 5 класлы тимер юл станцияһы. Башҡортостандың Ҡырмыҫҡалы районында шул уҡ исемле ауылында, Ҡабаҡ ауылынан яҡынса 5 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Урынлашыуы һәм инфраструктураһы
Станцияла пассажир платформалары, вокзалы бинаһы бар. Көньяҡ яҡтан автомобиль менән инергә мөмкин. Вокзалдан көнбайышҡа ҡарай 770 метр алыҫлыҡта 80Н-334 автомобиль юлы урынлашҡан
Станция буйлап башҡарыла торған коммерция операциялары: ҡала яны һәм урындағы хәрәкәт поездарына (поездарынан) пассажирҙарҙы ултыртыу һәм төшөрөү. Багаждарҙы ҡабул итеү һәм тапшырыу башҡарылмай
Алыҫ араға йөрөү
Алыҫ араға йөрөүсе пассажир поездары 345/346-сы Нижневартовск - Адлер, 371/372-се Өфө - Андижан, 381/382-се Өфө - Ташкент, 675/676-сы Өфө — Сибай (Мәскәү-Ҡазан — Магнитогорск) Ҡабаҡ станцияһында туҡтамай.
Өфө -Ташкент һәм Өфө - Андижан поездары хәрәкәте коронавирус таралыу ҡурҡынысы менән бәйле Үзбәк тимер юлдары ҡарары менән ваҡытлыса туҡтатыла
Ҡала яны хәрәкәте
Ҡабаҡ станцияһы ҡала яны поездары өсөн аралаш булып тора. 2020 йылдың апреленә ҡарата ҡала яны хәрәкәттәре ЭД4М электропоездары, шулай уҡ РА1 һәм РА2 рельс автобустары тарафынан түбәндәге йүнәлештәр буйынса тормошҡа ашырыла:
Өфө — Инйәр (көн һайын, 2 пар электропоезд, Инйәргә иртәнге поезд эш көндәрендә Шакша-Өфө-Инйәр йүнәлешендә, ял көндәрендә Оло- Теләк йүнәлешендә йөрөй, юлдағы ваҡыт өфөнән/Өфөгә тиклем — 56 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Инйәрҙән/Инйәргә тиклем — 2 сәғәт 9 минуттан алып 2 сәғәт 31 минутҡа тиклем) Стәрлетамаҡ — Өфө (көн һайын, 1 пар дизель поезы, юлдағы ваҡыт Өфөнән/Өфөгә тиклем 58 минуттан алып 1 сәғәт 15 минутҡа тиклем, Стәрлетамаҡтан/Стәрлетамаҡҡа тиклем — 2 сәғәт 25 минуттан алып 2 сәғәт 34 минут тиклем) Приуралье — Оло-Теләк (көн һайын, 1 иртәнге электропоезд, кирегә Оло-Теләк - Приуралье поезы юҡ; Приуральенан юлға киткән ваҡыт - 44 минут, Оло-Теләккә - 2 сәғәт 5 3 минут)
Ҡабаҡ станция буйынса ҡала яны поездарының расписаниеһын ошонда ҡарарға мөмкин:
Расписание пригородных поездов на Яндекс.Расписаниях
Самсонова Зинаида Александровна
Зинаида Александровна Самсонова ( — ).Советтар Союзы Геройы (1944). Медицина хеҙмәтенең өлкән сержанты.
Биографияһы
Зинаида Александровна Самсонова 1924 йылдың 14 октябрендә Мәскәү губернаһы Егорьев өйәҙенең Бобково ауылында (хәҙер Мәскәү өлкәһе Егорьевский районы) тимерсе ғаиләһендә  тыуған. Урыҫ. 30-сы йылдар башында ғаилә күрше Колычево ауылына күсеп килә. Ошонда Зинаида Самсонова 1939 йылда ете йыллыҡ мәктәпте тамамлай. Инвалидтар йортонда санитарка булып эшләй. 1941 йылдың йәйендә Мәскәү янындағы оборона нығытмалары төҙөлөшөнә мобилизациялана. Бабушкино һәм Наро-Фоминск объекттарында эшләй. 1942 йылдың февралендә Егорьевск медицина училищеһына уҡырға инә, уны 1942 йылдың авгусында тамамлай.
Ҡыҙыл Армияға З.А. Самсонова Егорьевск районы хәрби комиссариаты тарафынан  1942 йылдың октябрь айында  саҡырыла. Сталинград һәм Воронеж фронттарында һуғыша, Сталинград һәм Курск алыштарында ҡатнаша. Айырыуса Днепр өсөн алышта Букрин плацдармында батырлыҡ күрһәтә. 1943 йылдың сентябрендә Воронеж фронты 47-се армияһының алғы частары Украина ССР-ы Черкассы өлкәһенең  Канев ҡалаһы районында Днепрға сыға. 1943 йылдың 24 сентябрендә беренсе десант отряды менән 218-се уҡсылар дивизияһында булдырылған 667-се уҡсылар полкының санинструкторы З.А.Самсонова Пекари ауылынан (Канев районы)көньяҡтараҡ һуғышып йылға аша сыға. Плацдармды яулап алыу һуғышында ул өс немец һалдатын юҡ итә. 1943 йылдың 26-27 сентябрендә дошмандың күп һанлы һөжүмдәре ваҡытында, оборонаның беренсе һыҙығында булып, санинструктор дошман уты аҫтында яландан 30 яралыны алып сыға һәм уларҙы һул ярға эвакуациялай. 1943 йылдың 27 сентябрендә автомат һәм трофей гранаталары менән оҫта эш итеп, Пекари ауылы өсөн дошман контратакаһын кире ҡағыу һуғышында ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 3 июнендәге Указы менән өлкән сержант Зинаида Александровна Самсоноваға  Советтар Союзы Геройы исеме  бирелә.
Советтар Союзы Геройы З. А. Самсоноваға уның полкташы шағирә Юлия Друнина «Зинка» тигән шиғырын арнай.
Ольга Кульчынська
Ольга Кульчынська (12 июль 1990 йыл, Ровно, СССР) — опера йырсыһы (сопрано).
Ғималов
Ғималов — башҡорт ир-ат фамилияһы. Ғималетдин исеменән ҡыҫҡартылып булдырылған. Башҡа төрки халыҡтарҙы ла ҡулланыла.
Ғималова — башҡорт ҡатын-ҡыҙ фамилияһы.
Билдәле йөрөтөүселәр
---
Пежма (Лекшма ҡушылдығы)
Пежма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Лекшма йылғаһының һул ярына тамағынан 59 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Гидра (йондоҙлоҡ)
Гидра (Hydra) — йондоҙлоҡ, иң яҡты йондоҙо — Альфард, яҡтылығы 2,0. Майҙаны буйынса урыны — 1.
Чазов Евгений Иванович
Чазов Евгений Иванович (10 июнь 1929 йыл — 12 ноябрь 2021 йыл) — СССР һәм Рәсәй кардиологы, медицина фәндәре докторы, профессор. Милли медицина тикшеренеүҙәре үҙәгенең почетлы директоры. СССР-ҙың ҡайһы бер етәкселәренең дауалаусы табибы була. Һаулыҡ һаҡлау министрлығы билдәләүенсә, Рәсәйҙең һәм башҡа илдәрҙең «бер нисә быуын сәйәсмәндәре, мәҙәниәт эшмәкәрҙәре һәм юғары вазифалы кешеләре» Чазов тарафынан «дауаланырға тырышты».
1967-1986 йылдарҙа СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы 4-се Баш идаралыҡ начальнигы. 1987-1990 йыл дарҙа СССР-ҙың һаулыҡ һаҡлау министры. 1972 йылдан Рәсәй медицина фәндәре академияһы Президиумы ағзаһы.
СССР Фәндәр академияһы академигы (1971; ағза-корреспонденты 1967). СССР Фәндәр академияһы академигы (1979). Социалистик Хеҙмәт Геройы (1978). Ленин премияһы (1982), өс СССР Дәүләт премияһы (1969, 1976, 1991), СССР Министрҙар Советы премияһы (1977) һәм Рәсәй Дәүләт премияһы лауреаты (2004). «Ватан алдындағы хеҙмәттәре өсөн» орденының тулы кавалеры.
1982—1990 йылдарҙа КПСС Үҙәк Комитеты ағзаһы (1981—1982 йылдарҙа Үҙәк Комитеты ағзаһына кандидат). 9-11 саҡырылыш СССР Юғары Советы депутаты. 1962 йылдан КПСС ағзаһы.
1985 йылда Нобель премияһы лауреаты. «Ядро һуғышын булдырмау буйынса донъя табиптары» халыҡ-ара хәрәкәте инициаторы һәм рәйестәше.
Биографияһы
1953 йылда Киев медицина институтын тамамлай, Мәскәү ҙең 1-се медицина институтында кардиолог А. Л. Мясниковтың госпиталь терапияһы кафедраһы ординатураһына уҡырға инә, медицина фәндәре кандидаты диссертацияһын яҡлай. СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институтында кесе, аҙаҡ өлкән ғилми хеҙмәткәр, һуңғараҡ — институттың ғилми эштәр буйынса директор урынбаҫары булып эшләй.
Е. И. Чазовтың фәнни ҡыҙыҡһыныуҙары СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институты директоры йоғонтоһо аҫтында формалаша, «Алтын стетоскоп» халыҡ-ара премияһы лауреаты, СССР Медицина фәндәре академияһы академигы А. Л. Мясников, шулай уҡ профессорҙар Б. А. Кудряшов, Г. В. Андреенко һәм М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының биология факультетының башҡа күренекле ғалимдары ҙур йоғонто яһай. "Һуғыштан һуңғы йылдарҙа… Йәнә Борис Александрович Кудряшов ҡот осҡос сирҙәр менән көрәшә башлай. Г. В. Андреенко менән бергә — ул саҡта лаборатория аспиранты, ә һуңынан профессор һәм ферменталь фибринолиз лабораторияһы мөдире — … ҡан төйөрсөктәрен (тромб) тарҡатыуға һәләтле фибринолизин препараты эшләнә һәм алына. Препарат академик А. Л. Мясников клиникаһына клиник һынау үткәреү өсөн тапшырыла (клиник һынауҙы Е. И. Чазов башҡара). Биохимик Г. В. Андреенко етәкселегендә Горький микробиологик әҙерлек заводы базаһында фибринолизин сәнәғәт масштабында етештерелә ". Клиник яҡтан төрлө ауырыуҙарҙа тромбозды булдырмау өсөн киң ҡулланыла башлай.
1963 йылда Е. И. Чазов докторлыҡ диссертацияһын яҡлай. Профессор (1965). 1965 йылдан 1967 йылға тиклем Е. И. Чазов СССР Медицина фәндәре академияһының терапия институты директоры, 1967 йылда СССР Медицина фәндәре академияһының Кардиология институты (1976 йылдан — А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология институты) итеп үҙгәртелә. 1968 йылдан — СССР һаулыҡ һаҡлау министры урынбаҫары һәм бер үк ваҡытта А. Л. Мясников исемендәге Кардиология институтының ашығыс кардиология кафедраһы мөдире. 1967—1986 йылдарҙа Чазов СССР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ҡарамағындағы IV Баш идаралығы етәксеһе. 1976 йылда Чазов СССР Медицина фәндәре академияһының яңы Бөтә Союз кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге директоры. (1991—1997 йылдарҙа — Рәсәй медицина фәндәре академияһының Кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге). 1997 йылда Кардиология үҙәге Рәсәй Федерацияһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының генераль директоры Е. И. Чазов етәкселегендәге Рәсәй кардиология ғилми-тикшеренеү һәм производство комплексы итеп үҙгәртелә. 1968—1986 йылдарҙа Е. И. Чазов министр урынбаҫары, ә 1987—1990 йылдарҙа — СССР һаулыҡ һаҡлау министры. 1990 йылдан — СССР Медицина фәндәре академияһының Бөтә Союз кардиология ғилми-тикшеренеү үҙәге директоры. Е. И. Чазов Рәсәй һәм Америка кардиологтары эшмәкәрлеген берләштергән танылған абруй була. 1970—1980 йылдарҙа Е. И. Чазов Б. Лоун (АҠШ) менән берлектә «Ядро һуғышын булдырмау буйынса донъя табиптары» халыҡ-ара хәрәкәте инициаторы һәм рәйестәше, ул 1985 йылда тыныслыҡ буйынса Нобель премияһына лайыҡ була. 1976 йылда Е. И. Чазовтың туранан-тура ҡатнашлығында «Волжский Утёс» шифаханаһы ойошторола һәм асыла, әлеге ваҡытта ул Рәсәй Федерацияһы Президенты эштәре менән идара итеү медицина үҙәге составына инә. «Рәсәй кардиология ғилми-производство комплексы» Федераль дәүләт учреждениеһының генераль директоры була.
2016 йылдың февралендә Е. И. Чазов муйын һөйәген һындырып дауаханаға эләгә. Үҙәк клиник дауаханаһында уңышлы операция яһала, ләкин йәрәхәт артабан уның һаулығын ҡаҡшата…
Иҫке Уразай
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Чазов Евгений Иванович
Биографияһы
2021 йылдың 12 ноябрендә 93 йәшендә вафат була. Новодевичье зыяратында диктор Игорь Кирилловтың ҡәбере янында ерләнгән.
Ғаиләһе
Реанимация белгесе Рената Николаевна Лебедеваға өйләнә (1928—1999). Айырылышҡандан һуң Германова Лидия Викторовнаға (1934—2010), СССР-ҙа профилактик медицинаға нигеҙ һалыусы, профессор, медицина фәндәре докторына өйләнә. Һуңғы ҡатыны секретарь Лидия Жукова була. Тәүге никахынан Татьяна исемле ҡыҙы бар.. Икенсе никахынан — ҡыҙы Ирина (1961), Рәсәй Фәндәр академияһы академигы, әлеге ваҡытта А. Л. Мясников исемендәге клиник кардиология институты директоры.
Фәнни эшмәкәрлеге
Төп эштәре тромбоз һәм миокард инфаркты, миокард матдәләр алмашыныуы һәм ҡан әйләнешенең боҙолоуы проблемалары өҫтөндә эшләй. «Therapeutic Archive» журналының мөхәррире (1973 йылдан). Бөтә Союз кардиология йәмғиәте рәйесе (1975 йылдан). 1967 йылда Е. И. Чазов СССР Фәндәр академияһының ағза-корреспонденты итеп һайлана, 1971 йылда — СССР Фәндәр академияһы академигы, ә 1979 йылда — СССР Фәндәр академияһы академигы. Уның етәкселегендә 30-ҙан ашыу докторлыҡ һәм 50 кандидатлыҡ диссертацияһы яҡлана. 450-нән ашыу фәнни хеҙмәт, шул иҫәптән 15 монография авторы. Е. И. Чазов етәкселегендә 1973 йылдың 6 ноябрендәге өҫтөнлөк менән 187-се һанлы СССР-ҙың Дәүләт асыштар реестрына "Йөрәк мускулдарының ҡыҫҡарыуын күренешен креатин менән көйләү көсө " асышы индерелгән. РСФСР, Үзбәкстан һәм Ҡырғыҙстан дың атҡаҙанған фән эшмәкәре. Бөтә Донъя Һаулыҡ Һаҡлау Ойошмаһының эксперт-консультатив советы ағзаһы. Тиҫтә йылдар дауамында (1940-сы йылдарҙан алып 1980-се йылдарға тиклем),Е. И. Чазов М. В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының биология факультеты биология лабораторияһының биохимик фибринолиз лабораторияһы биохимиктары һәм коагулологтары коллективы менән проф. Г. В. Андреенко етәкселегендә, атап әйткәндә, ҡандың фибринолитик әүҙемлеген өйрәнеү, университет фундаменталь фәненең һуңғы ҡаҙаныштарын клиник практикаға индереү буйынса емешле хеҙмәттәшлек алып бара. Е. И. Чазов МДУ-ның Ломоносов фундаменталь медицина факультетына нигеҙ һалыусыларҙың береһе.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
СССР һәм Рәсәйҙең:
Исемдәре: Почетлы ағзалары:
Сит ил ағзалары:
Пошталь-Кы
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Таз йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Старогорн
Старогорн (Старогорново) — Башҡортостандың Благовар районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 10 кеше. Почта индексы — 452740, ОКАТО коды — 80214837006.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Городнянка
Городнянка — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Сукромка йылғаһының һул ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ходукина
Ходукина — Рәсәй йылғаһы. Кемерово өлкәһе, Красноярск крайы, Томск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чедат йылғаһының һул ярына тамағынан 31 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Чулым йылғаһы, Ачинск ҡалаһынан Зырянское ауылындағы һыу үлсәү постына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Объ Иртыш ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Обь (өҫкө өлөшө) Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Косъёль
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мезень йылғаһы башынан Малонистогорская ауылы янындағы һыу үлсәү посына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Өҫтәмә бассейны юҡ, йылға бассейны — Мезень.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Леушино (Башҡортостан)
Леушино — Башҡортостанда бөткән тораҡ пункт. Стәрлетамаҡ районы Подлесный ауыл Советы биләмәһендә урынлашҡан булған.
Тарихы
XIX быуатта Леушино ауылы Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙенең 1-се станы составына инә. Кальций, магний, калий һәм натрийҙан торған Леушино сығанаҡтары урынлашыуы арҡаһында билдәле була.
1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Леушинола 46 ихата һәм 301 кеше булған (152 ир-егет һәм 149 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — урыҫтар. Ауылда һыу тирмәне булған. Халыҡ арба, сана, тәгәрмәстәр, тәгәрмәс туғыны эшләү, сабата үреү менән шөғөлләнгән.
1920 йылдарҙа Стәрлетамаҡ кантоны Ашҡаҙар улусының Леушино ҡасабаһы булараҡ иҫәпләнә. 1920 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡасабала 13 ихата һәм 82 кеше булған (35 ир-егет һәм 47 ҡатын-ҡыҙ); өҫтөнлөклө милләт — рустар. 1926 йылда СССР Бөтә Союз халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Ашҡаҙар улусы Талалаевка ауыл Советының Леушино ауылында 15 йорт һәм 96 кеше булған (50 ир-егет һәм 46 ҡатын-ҡыҙ).
1952 йылғы белешмәлә Леушино ауылы Стәрлетамаҡ районы Талалаевка ауыл Советы составында ауыл булараҡ теркәлгән. 1969 йылғы белешмәлә һәм 1985 йылғы топографик картала инде Леушино ауылы юҡ. Фараз буйынса, Леушино ауылы Талалаевка составына инә.
Леушино ауылында Социалистик Хеҙмәт Геройы Анатолий Назарович Каллистов (1910—2001) тыуған.
Урынлашыуы
Леушино ауылы Мәҫәле йылғаһының уң ярында урынлашҡан булған. 1952 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, Талалаевка ауылынан көнбайышҡа ҡарай бер километр алыҫлыҡта ятҡан.
Правая Хутты-Яха
'''Прав. Хутты-Яха''' — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Красноярск крайы биләмәләрендә аға. Йылға Хутты-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 67 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 78 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кесе Тесьма
Кесе Тесьма — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Силәбе өлкәһе, Свердловск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Тесьма йылғаһының һул ярына тамағынан 3,5 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Әй йылғаһы башынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Розита Соку
Розита Соку (Ροζίτα Σώκου; 9 сентябрь 1923 йыл — 14 декабрь 2021 йыл) — Греция журналисы, яҙыусы, драматург, тәржемәсе.
Карьераһы
Розита Соку Грецияла тәүге ҡатын-ҡыҙ журналистарҙың береһе була һәм 1946 йылда кино тәнҡитсеһе карьераһын башлай. Ул итальян журналисы һәм яҙыусыһы Манлио Марадеиға кейәүгә сыҡҡандан һуң Римға күскән. Италияла үҙенә эш табырға тырышҡанда ауырлыҡтар менән осрашҡас, ул үҙенең ҡыҙы менән, эшен яңынан тергеҙер өсөн, Грецияға ҡайтҡан. 1977—1983 йылдарҙа «Να η Ευκαιρία» телешоуында ҡатнашыу һөҙөмтәһендә Соку киң популярлыҡ яулай. 1992—1993 йылдарҙа ул Греция телевидениеһының яңы каналында үҙенең «Төнгө ҡунаҡтар» шоуын алып бара. Розита Соку шулай уҡ күп авторҙарҙың (Айзек Азимов, Ингмар Бергман, Станислав Лем, Олдос Хаксли) тәржемәләрен башҡарған. Ул театр менән мауыға һәм пьесалар, адаптациялар яҙа һәм башҡа бик күп эштәр башҡара. Шулай уҡ Розита Соку — Греция, Европа, донъя киноһы һәм мәҙәниәте тураһында бер нисә китап авторы.
Розита Сокуның ике китабы уның дуҫы Рудольф Нуриевҡа арналған. Ул раҫлауынса, Нуриев Европа балетына яңы этәргес биргән.
Регенсбург епископлығы
Регенсбург епископлығы (Hochstift Regensburg) — Изге Рим империяһының территориаль суверенлы кенәзлектәренең береһе. Был кенәзлек XIII быуат урталарында барлыҡҡа килә һәм 1803 йылда үткәрелгән медиатизация арҡаһында архиепископлыҡ итеп үҙгәртелә.
Тарих
Епископлыҡ Зальцбург архиепискобы Изге Бонифаций тарафынан 739 йылда нигеҙләнә. XIII быуатта епископлыҡтың статусы император хоҡуҡлы суверенлы император кенәзлеге статусын итеп күтәртелә.
XVI быуат башында епископ Йохан III протестант Реформацияһына ныҡ ҡаршы тора, әммә уның вариҫы Панкраце фон Зинценхофен ваҡытында протестанттар тарафынан бындағы собор емертелә. XVI быуаттың икенсе яртыһында иезуиттар вәғәзе 1589 йылда Регенсбургта католиктар колледжын ойоштора һәм дин хәлен католиктар файҙаһына үҙгәртә. 1614 йылда ҡайһы бер мәхәлләләр католицизмға кире ҡайта. Һуңынан Утыҙ йыллыҡ һуғыштан епархия ҙур зыян күрә. Ҡала талауға дусар була, ә епископтар һәм руханиҙар репрессиялана.
1668 йылда епископ Альберт Сигизмундтан башлап Регенсбургта Бавария династияһынан сыҡҡан архиерейҙар бер туҡтауһыҙ алмашынып тора һәм был 95 йыл буйына дауам итә.
1803 йылда дөйөм медиатизация ваҡытында епископлыҡ кенәз-епископ Дальберг Карл Теодор идаралығы аҫтында архиепископлыҡ итеп үҙгәртелә. 1810 йылда архиепископ территорияһы Баварияға күсә.
Донец (Дон ҡушылдығы)
Донец  — Рәсәйҙәге йылға. Липецк өлкәһе,Тула өлкәһе,Рязань өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Дон йылғаһының һул ярына тамағынан 1840 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Дон йылғаһы башынан Задонск ҡалаһына тиклем, Красивая Меча һәм Сосна йылғаларын индермәйенсә. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Дон ҡушылдыҡтары бассейны, Хопр ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Дон (бассейндың рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Пеза (Чешьюга ҡушылдығы)
Пеза — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чешьюга йылғаһының һул ярына тамағынан 10 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 19 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Онега йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Онега.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Япония
, рәсми атамаһы  — Көнсығыш Азиялағы утрауҙарҙа урынлашҡан дәүләт. Япон диңгеҙенән көнсығышта Тымыҡ океанда урынлашҡан, Ҡытай, Төньяҡ һәм Көньяҡ Корея, Рәсәй менән сиктәш. Төньяҡта Охот диңгеҙе, ә көньяҡта Көнсығыш Ҡытай диңгеҙенән алып Тайвангә тиклем территорияны биләй.
Япония 6852 утрауҙан торған Япония архипелагында урынлашҡан. Иң эре дүрт утрау,Хонсю, Хоккайдо, Кюсю һәм Сикоку, ил майҙанының 97 процентын тәшкил итә. Күпселек япон утрауҙары таулы, вулканлы. Японияның иң юғары нөктәһе — Фудзияма (3776 м) вулканы. Халыҡ һаны (126 миллион кеше) буйынса ул донъяла унынсы урынды биләй. Японияның баш ҡалаһы Токио яҡын тирәләге префектуралары менән бергә — Оло Токио, донъялағы иң ҙур ҡала агломерацияһы(30 миллиондан ашыу кеше).
Япония дәүләте ҡеүәтле иҡтисадҡа эйә. Был ил номиналь ЭТП (Электрон сауҙа майҙансығы) буйынса донъяла өсөнсө һәм һатып алыу һәләте паритетынан хисапланған ЭТП буйынса донъяла дүртенсе урынды биләй. Япония — экспорт күләме буйынса донъяла дүртенсе, импорт буйынса — алтынсы урында. Ул донъяла берҙән-бер империя статуслы дәүләт.
Япония — тормош кимәле бик юғары булған, алға киткән ил (кеше потенциалы үҫеше индексы буйынса ун етенсе урында тора). Унда кешенең уртаса ғүмер оҙонлоғо 2009 йылда 82,12 йыл тәшкил итә ) Япония — сабыйҙар үлеме күрһәткесе иң түбән кимәлдә булған илдәрҙең береһе.
Япония «Оло етәү» һәм АТЭС ағзаһы булып тора, БМО Именлек Советының даими булмаған ағзаһы булып һайланып килә. Япония рәсми рәүештә һуғыш иғлан итеү хоҡуғынан баш тартһа ла, уның заманса ҡоралланған, төрлө һаҡланыу һәм тыныслыҡ урынлаштырыу операцияларында ҡатнашырлыҡ ҙур армияһы бар.
Исеме
Урыҫ һүҙе «Япония» — экзоним, урыҫ теленә был һүҙ немец теленән (унда.  Japan ) ингән, хәйер, вокализм буйынса күберәк французса Japon һүҙенә тура килә.
Мэйдзи осорондағы Реставрациялауҙан Икенсе бөтә донъя һуғышы аҙағына тиклем Японияның тулы исеме Дай Ниппон Тейкоку (яп. 大日本帝國 ), тип атала һәм Бөйөк Япон империяһы тигәнде аңлата. Илдең хәҙерге рәсми исеме — «Нихон коко» йәки «Тип коко» (яп. 日本国 ). Япондар үҙҙәре илдәрен «Ниппон» (инф. ) йәки «Нихон» тип атайҙар (инф.  ), ил исеменең ике варианты ла кандизи 日本 ярҙамында яҙылған. Беренсе өлөшө рәсми рәүештә, мәҫәлән, иена, почта маркаһы һәм күп кенә спорт сараларының исемен яҙыуҙа ҡулланыла. «Нихон» ғәҙәттә көнкүрештә ҡулланыла. Япондар үҙҙәрен — нихонджин (яп. 日本人), ә телдәрен нихонго (яп. 日本語 ) тип атай.
«Нихон» «Ҡояш сыға торған урын» тигәнде аңлата, һәм йыш ҡына уны «Ҡояш сығышындағы ил» тип тәржемә итәләр.
Тарих
Япония архипелагында кеше йәшәй башлау билдәләре б.э.т. 40 мең йыллыҡта япон палеолитында (б.э.т. 12 мең йыллыҡҡа тиклем) табыла. Японияның тәүге кешеләре һунар һәм емеш-еләк менән көн күргән, таштан яһалған тәүге эш ҡоралдарын ҡулланған. Был осорҙа әле керамиканан яһалған әйберҙәр булмаған, шуға күрә был осор керамикаға тиклемге мәҙәни осор тип атала. Б.э.т. 12 000 йылдан джомон осоро башлана, был Көнбайыш илдәре тарихындағы археологик осорҙарға бүленештең мезолит һәм неолит осорона тура килә. Үҙенсәлеге булып Япон архипелагында йәшәгән кешеләрҙең керамиканан эшләнгән әйберҙәр ҡуллана башлауы тора.
Б.э.т. 500 йылдарҙа башланған яёй осоронда Япония архипелагында һыу менән һуғарып, дөгө сәсә башлайҙар, унда балсыҡтан көршәк эшләү ҡуласаһы, көрөҫ (туҡыу станогы) барлыҡҡа килә, кешеләр металдан (баҡыр, бронза һәм тимер) әйберҙәр эшләү һәм нығытылған ҡаласыҡтар төҙөй башлай. Был яңылыҡтарҙы Японияға Ҡытай һәм Корея иммигранттары алып килгән.
Беренсе тапҡыр япондар ҡытайҙарҙың Ханьшу тарихи хроникаларында телгә алына. Ҡытайҙар Ва ере тип йөрөткән Япон архипелагы Ҡытайҙағы «Өс батшалыҡтың тарихында» ентекләп тасуирлана. Был тарихта яҙылғанса, хакимә Химико ҡулы аҫтындағы Яматай кенәзлеге өсөнсө быуатта иң көслө кенәзлек булған.
250 йылда яёй осоро Кофун осоро менән алышына. Уның барышында ҡурғандар мәҙәниәте тыуа, ә Ямато районында шул исемдәге япон дәүләте барлыҡҡа килә.
Кофун 538 йылда Асука осорона күсә. Уның үҙенсәлектәре — Японияға Кореянан күскән Пекче дәүләте кешеләре буддизм алып килә һәм ҡытай өлгөһөндә үҙәкләштерелгән дәүләт төҙөлә, тәүге закондар йыйынтығы «ритсурьо» яҙыла һәм ҡитғалағы фәлсәфәүи һәм мәҙәни идеялар өлгөһөндә япон мәҙәниәте сәскә ата.
Һигеҙенсе быуатта Нара осоронда үҙәкләштерелгән көслө япон дәүләте барлыҡҡа килә, ул хәҙерге Нара территорияһындағы император баш ҡалаһы Хейджо-кьола урынлашҡан була. Был осор үҙенсәлектәре булып япон йәмғиәтенең ҡытайлаштырылыуы һәм тәүге тарихи хроникаларҙың барлыҡҡа килеүе, мәҙәниәттең көслө үҫеше тора. 712 йылда — Коджики, ә 720 йылда Нихон шоки яҙылып бөтә.
784 йылда Император Камму баш ҡаланы Наранан Нагаока-кёға күсерә, әммә 794 йылда ул Хейан-кё (хәҙерге Киото) ҡалаһына күсерелә. Ошо ваҡиға менән Хейан осоро башланып китә. Был осорҙа япон милли мәҙәниәте барлыҡҡа килә һәм ныҡ үҫешә. Ижекле әлифбаның (кана) барлыҡҡа килеүе, ҡытай теленән азат булып, япондарға үҙ япон телендә яҙырға мөмкинлек бирә. Кана менән яҙылған «Кокинвакасю» шиғри антологияһы шиғриәт ҡағиҙәләрен урынлаштырған империя антологияһына әйләнә. XIX быуатҡа тиклем япон танкалары «Кокинвакашу» өлгөләренә таянып ижад ителә. Был осорҙа яҙылған «Генджи тураһындағы повесть» һәм «Баш осондағы яҙыуҙар» тигән проза әҫәрҙәре Японияла һәм башҡа илдәрҙә япон әҙәбиәтенең иң юғары ҡаҙанышы тип таныла.
Европа технологиялары һәм утлы ҡорал ярҙамында Ода Нобунаг башҡа даймёларҙы еңә һәм илде берләштерә башлай, тик 1582 йылда мәрхүм була. Уның вариҫы Тоётоми Хидейоши 1590 йылда илде тулыһынса берләштерә. Хидейоши ике тапҡыр Кореяны баҫып ала, тик бер нисә тапҡыр Корея һәм Ҡытай ғәскәрҙәренән еңелә. Ул 1598 йылда мәрхүм була. Шунан һуң ғына уның ғәскәрҙәре Кореянан сыға.
Дуйсбург
Дуйсбург (Duisburg, Duisborg) — Германия ҡалаһы, Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль ерендә , Дюссельдорф ҡалаһы янында урынлашҡан. 2011 йыл аҙағында Дуйсбург халҡы 487,5 мең кеше тәшкил итә (494 мең — мең 519,8 һәм 2009—2000).
Япония
Тарих
Хидейоши үлгәндән һуң, Токугава Иеясу, Тойотоми Хидейоши ваҡытында үҙенең регент булыуынан файҙаланып, сәйәси һәм хәрби йоғонтоһон көсәйтә. Секигахара янындағы һуғышта ул үҙенең бик күп дошмандарын еңә һәм 1603 йылда шогун итеп тәғәйенләнә. Токугава Иэясу Токугава шогунатын нигеҙләй һәм баш ҡаланы Эдоға (хәҙерге Токио) күсерә. 1639 йылда шогунат изоляцияланыу сәйәсәтен башлай, был ике ярым быуатҡа һуҙыла. Һуңынан был осорҙо Эдо осоро тип йөрөтәләр. Илдең изоляцияланыуына ҡарамаҫтан, Европа фәнни нигеҙҙәрен өйрәнеү — рангакку — Голландия сауҙа факторияһы аша Нагасаки гаванендәге өйөп яһалған Дэдзима утрауында дауам итә.
Был осорҙа милли-мәҙәни кокугаку, йәғни япондарҙың үҙҙәренең Японияны өйрәнеү хәрәкәте башлана.
Дуйсбург
Рим дәүере һәм римдән һуңғы дәүер
Дуйсбург боронғо Хелльвег сауҙа юлында тора, бында Рейнды, ул Рур йылғаһына ҡушылыр алдынан, кисеп сыҡҡандар. Рим дәүерендә үк бында сауҙа һәм хәрби ултыраҡтары торған, улар Рейн йылғаһының ике ярында ла булған. Ул саҡта йылға янынан илдең сиге үткән. Бындағы Асцибургия фортында римлеләрҙең йылға кисеүҙәрен даими һаҡлаусы һәм яҡлаусы пункты торған.
Япония
Тарих
Илдең изоляцияла булыу сәйәсәтен 1853 йылдың 12 авгусында Японияға Рәсәй империяһынан яңы технологиялар һәм бүләктәр килтергән адмирал Путятиндың экспедицияһы ла өҙә. 1855 йылдың 7 февралендә Япония менән Рәсәй араһында сауҙа һәм дуҫлыҡ тураһында килешеү төҙөлә. Шимода трактаты буйынса Шимода, Хакодате, Нагасаки порттарында һатыу итеү хоҡуғы бирелеп, Рәсәй консулы тәғәйенләнә, ике ил араһында йоғонто яһау өлкәләре һәм сиктәре билдәләнә.
Дуйсбург
Урта быуаттар
X быуатта бында Император резиденцияһы төҙөлә. Ул йөҙйыллыҡта Дуйсбург ҡалаһында император 18 тапҡыр булған. 929 йылда Дуйсбургта Империя Синодының ултырышы үтә.
Яҡынса 1000 йылда Рейн үҙәге көнбайышҡа табан йүнәлешен үҙгәртә, был ҡалалағы иҡтисади хәлгә һиҙелерлек йоғонто яһай. Сауҙа үҙәге булып торған Дуйсбург аграр ултыраҡҡа әйләнә. 18 август, 1002 йыл. Дуйсбургта Лотарингия епискобы, шул иҫәптән Кельн архиепискобы ла яңы һайланған император Генрих II Изгегә тоғролоҡта баш эйәләр.
Япония
Тарих
ХХ быуаттың башында, ҡыҫҡа ваҡытлы демократик Тайшо осоронан һуң, Япония милитаризм һәм экспансионизм рухы менән һуғарылған дәүләткә әйләнә һәм Антанта яғында Беренсе бөтә донъя һуғышында ҡатнаша, үҙенең сәйәси һәм территориаль йоғонтоһон көсәйтә. 1931 йылда экспансия сәйәсәтен көсәйтеп, Манджурияны баҫып ала һәм Манджоу-Го етәкселек иткән марионетка дәүләтен барлыҡҡа килтерә. 1933 йылда Милләттәр Лигаһында Японияның эштәрен тәнҡитләгән Литтон докладынан һуң, Япония демонстратив рәүештә Лиганы ташлап сыға. 1936 йылда Япония нацист Германияһы менән берлектә Коминтернға ҡаршы пакт төҙөй, ә 1941 йылда "Рим-Берлин үҙәге"нә ҡушыла. Шул уҡ ваҡытта Япония Монголия Халыҡ Республикаһының һәм Манджоу-Гоның территориаль бөтөнлөгөн ихтирам итәсәге тураһында СССР менән Нейтралитет пактына ҡул ҡуя. 1937 йылда Япония, Ҡытайҙың башҡа өлөштәренә лә баҫып инеп, 1937—1945 йылдарҙа икенсе япон-ҡытай һуғышын башлап ебәрә. Шунан һуң АҠШ Японияға нефть эмбаргоһы һала. 1941 йылдың 7 декабрендә Япония, Пёрл-Харборға һөжүм итеп, АҠШ менән Бөйөк Британияға һуғыш иғлан итә. Был АҠШ-тың Икенсе бөтә донъя һуғышында ҡатнашыуына килтерә. Япон империяһы Гонконг, Филиппин һәм Малакканы яулап ала, ләкин 1942 йылда Мәрйен диңгеҙендәге һуғышта тармар ителеүе уның диңгеҙҙәге өҫтөнлөгөн юҡҡа сығара. 1945 йылдың 6 һәм 9 авгусында АҠШ авиацияһы Хирошима менән Нагасакиға атом бомбалары ташлай һәм СССР-ҙың Японияға ҡаршы хәрби ғәмәлдәренә ҡушыла. Шунлыҡтан 1945 йылдың 2 сентябрендә Япония бер һүҙһеҙ Капитуляция актына ҡул ҡуя.
Дуйсбург
Урта быуаттар
1279 йылда король Лотарь II Дуйсбергҡа ҡала статусы һәм бер үк ваҡытта ирекле ҡала статусын бирә.
Япония
Тарих
1947 йылда Япония яңы пацифистик конституция ҡабул итә, унда либераль демократияға баҫым яһала. Союздаш ғәскәрҙәрҙең Японияны оккупациялауы Сан-Франциско тыныслыҡ шартнамәһен ҡабул итеүгә килтерә. Был шартнәмә үҙ көсөнә 1952 йылда инә, ә 1956 йылда Япония БМО-ға инә. Һуңыраҡ Япония рекордлы иҡтисади үҫешкә өлгәшә. Был үҫеш дүрт тиҫтә йыл дауам итә һәм, уртаса алғанда, йыл һайын 10 процент тәшкил итә.
Дуйсбург
Урта быуаттар
1290 йылда король Рудольф фон Габсбург ҡаланы 2000 көмөш маркаға граф Клевеға аманатлыҡҡа бирә.
Япония
Тарих
Оҙайлы үҫеш һикһәненсе йылдарҙың аҙағында инвесторҙарҙың япон иҡтисадына иғтибарын ныҡ арттыра, ә был иһә баҙар фондында һәм күсемһеҙ милек баҙарында иҡтисади бушҡыуыҡты барлыҡҡа килтерә. 1991 йылда иҡтисад үҫеше кризис менән алмашына, ил кризистан бары 2000 йылда ғына сыға ала.
Дуйсбург
Урта быуаттар
Артабан Дуйсбург Ганза лигаһы ағзаһы була.
Япония
Дәүләт-сәйәси ҡоролошо
Япония — конституцион парламентлы монархия. Илдең 1947 йылдың 3 майында үҙ көсөнә ингән Конституцияһына ярашлы, Япония императоры — «дәүләт һәм халыҡ берҙәмлеге символы», барлыҡ дәүләт тәғәйенләүҙәрен һәм ҡарар ҡабул итеүҙәрҙе ул илдең былар өсөн яуаплы министрҙар кабинеты тәҡдиме менән башҡара. Дипломатик осрашыуҙарҙа император дәүләт башлығы ролен үтәй. 1989 йылдан Японияның императоры — Акихито, уның вариҫы принц Нарухито.
Дуйсбург
Урта быуаттар
Меркатор Герхард эшмәкәрлеге һәм 1655 йылда университет нигеҙләү ҡаланың Белемле Дуйсбург итеп һаналыуына килтерә (Duisburgum Doctum).
Япония
Закондар сығарыу власы
Илдең юғары дәүләт власы һәм берҙән-бер закондар сығарыу органы — Япония парламенты. Ул ике палатанан тора: вәкилдәр палатаһы һәм кәңәшселәр палатаһы. Вәкилдәр палатаһында 4 йылға һайланған 480 депутат булһа, кәңәшселәр палатаһының 242 депутаты 6 йылға һайлана. Кәңәшселәр палатаһы өс йыл һайын яртылаш яңыртыла. Конституцияға ярашлы, парламент закондар сығарыу буйынса тулы власҡа эйә, ә финанстар менән тик үҙе эш итергә хоҡуҡлы. Японияла 20 йәштән өлкән барлыҡ граждандар өсөн дөйөм һайлау хоҡуғы индерелгән. Парламенттың ике палатаһына ла һайлауҙар йәшерен тауыш биреү юлы менән үткәрелә.
Дуйсбург
Иҡтисад
Бында ҡара металлургия, машиналар эшләү, төҙөлөш материалдары етештереү ныҡ үҫешкән. Ҡалала Тиссен-Крупп компанияһының штаб-фатиры урынлашҡан.
Япония
Закондар сығарыу власы
Японияла ике төп партия бар. 2009 йылда Японияның социал-либераль Демократик партияһы парламентта күпселек урындарҙы алды һәм быға тиклем 54 йыл дауамында дәүләт менән идара иткән консерватив Либераль-демократик партияны алмаштырҙы. 2012 йылда иһә ваҡытынан алда үткәрелгән парламент һайлауҙары һөҙөмтәһендә Либераль-демократик партия тағын да парламентта күпселек урындарҙы алыуға өлгәште.
Дуйсбург
Белем биреү
2003 йылға тиклем Дуйсбургта «Gerhard-Mercator-Universität» тип аталған университет эшләй. 2003 йылда Дуйсбургтың «Gerhard-Mercator-Universität» университеты Эссен ҡалаһының «Universität-Essen Gesamthochschule» университеты менән ҡушыла. Бынан һуң ул Дуйсбург — Эссен университеты тип йөрөтөлә һәм бында 33 500 самаһы студент иҫәпләнә. Улар ҡушылғандан һуң, был уҡыу йорто Германияла иң ҙур университеттарҙың береһе булып һанала.
Мәҙәниәт
Меркатор исемендәге концерт залы. Опера һәм балет театры йыл һайын «Дуйсбургский акцент» фестивален үткәрә. Ҡалала Көнсығыш Пруссиянан сыҡҡан кешеләрҙең инициативаһы менән Кенигсберг музейы ойошторолған.
Дуйсбургта Европаның иң ҙур мәсете тора. 2010 йылдың 24 июлендә үткәрелгән Мөхәббәт парады музыка фестивале ваҡытында тоннелдә кешеләр бер-береһен тапай, уның һөҙөмтәһендә 21 кеше һәләк була, 511 кеше яралана.
Демография
60 мең этник төрөк Дуйсбург халҡының интеграль өлөшөн тәшкил итә, улар ХХ быуаттың 60-сы йылдарында ҡалаға сит ил эшселәре сифатында килгән була. Уларҙың күпселеге физик яҡтан ауыр һәм түбән хаҡлы эш башҡара. Улар немец телен бик түбән дәрәжәлә белә, шунлыҡтан түбән белемле. Төрөк диаспораһы өсөн Европа союзы Төньяҡ Рейн-Вестфалия федераль еренә 3,2 миллион евролыҡ донъялағын иң ҙур мосолман мәсете төҙөй. Әлдән-әле Дуйсбург ҡалаһында ҙур масштаблы, радикаль йүнәлешле ислам донъяһына теләктәшлек акциялары үтә.
Спорт
2005 йылдың июлендә Дуйсбургта VII бөтә донъя спорт уйындары үтә. 2007 йылдың авгусында ҡала байдарка һәм каноэла ишеү буйынса донъя чемпионаты була.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Дмитриева Татьяна Борисовна
Дмитриева Татьяна Борисовна (21 декабрь 1951 йыл— 1 март 2010 йыл) — СССР һәм Рәсәй медицина һәм дәүләт эшмәкәре, медицина фәндәре докторы, профессор, В. П. Сербский исемендәге Социаль-суд психиатрияһы дәүләт ғилми үҙәге директоры, Рәсәй медицина фәндәре академияһы академигы, Һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығының баш белгес-психиатры. Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау министры (1996—1998).
Биографияһы
Татьяна Борисовна Дмитриевна 1951 йылдың 21 декабрендә Рәсәй Федерацияһы Иваново ҡалаһында табип ғаиләһендә тыуған. 1969 йыл да урта мәктәпте тамамлай, Иваново дәүләт медицина институтының дауалау факультетына уҡырға инә, 1975 йылда тамамлай.
1975 йылдан 1976 йылға тиклем Ивановола психиатрия стажировкаһын үтә. 1976 йылдан 1978 йылға тиклем клиник ординатурала, 1978 йылдан 1981 йылға тиклем — Мәскәүҙә В. П. Сербский исемендәге Социаль-суд психиатрияһы дәүләт ғилми үҙәгенең аспирантураһында уҡый.