cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Тиҙләнеш
Әйләнә буйлап хәрәкәт
Тангенциаль йәки тейеүсе тиҙләнеш \vec a_\tau (ҡайһы берҙә һәм башҡа шулай тамғалана, тиҙләнеште конкрет текста ниндәй хәреф менән тамғалау ҡабул ителеүенә бәйле) траекторияға тейеүсе буйлап йүнәлгән. \vec a тиҙләнеш векторының кинәт тиҙлек векторына коллинеар төҙөүсеһе булып тора. Тиҙлектең модуле буйынса үҙгәреүен характерлай.
Үҙәккә ынтылышлы йәки нормаль тиҙләнеш \vec a_n (шулай уҡ ҡайһы берҙә һәм башҡа шулай тамғалана) нөктәнең әйләнә буйлап хәрәкәтендә генә түгел (нулдән айырмалы), нулдән айырмалы кәкрелектәге теләһә ниндәй траектория буйлап хәрәкәт ваҡытында ла һәр ваҡыт барлыҡҡа килә. \vec a тиҙләнеш векторының кинәт тиҙлек векторына перпендикуляр төҙөүсеһе булып тора. Тиҙлектең йүнәлеш буйынса үҙгәреүен характерлай. Нормаль тиҙләнеш векторы һәр ваҡыт ҡапыл әйләнеү күсәренә йүнәлгән,
ә модуле
бында
ω
— әйләнеү үҙәгенә ҡарата мөйөш тиҙлеге, ә
r
— әйләнә радиусы.
Был ике компоненттан тыш, шулай уҡ мөйөш тиҙләнеше төшөнсәһе ҡулланыла, ул мөйөш тиҙлеге ваҡыт берәмеге эсендә күпмегә үҙгәреүен күрһәтә, һәм, һыҙыҡлы тиҙләнешкә оҡшаш рәүештә, ошолай иҫәпләнә: Бында векторҙың йүнәлеше тиҙлек модуле артамы әллә кәмейме икәнен күрһәтә. Әгәр мөйөш тиҙләнеше һәм мөйөш тиҙлеге векторҙары бер йүнәлештә булһа (йәки уларҙың исмаһам скаляр ҡабатландығы ыңғай булһа), тиҙлектең ҡиммәте арта, һәм киреһенсә.
Әйләнә буйлап тигеҙ хәрәкәт айырым осрағында мөйөш тиҙләнеше һәм тангенциаль тиҙләнеш векторҙары нулгә тигеҙ, ә үҙәккә ынтылышлы тиҙләнеш модуле буйынса даими.
Ҡатмарлы хәрәкәттә тиҙләнеш
Әгәр есем ниндәйҙер иҫәпләү системаһына ҡарата хәрәкәт итһә, ә система үҙ сиратында икенсе, «лаборатор», иҫәпләү системаһына ҡарата хәрәкәт итһә, материаль нөктә (есем) ҡатмарлы хәрәкәт башҡара тип әйтәләр. Ул саҡта есемдең лаборатор системала абсолют тиҙләнеше сағыштырма, күсермәле һәм Кориолис тиҙләнештәренең суммаһына тигеҙ: Һуңғы быуын хәрәкәт итеүсе иҫәпләү системаһының әйләнеү мөйөш тиҙлегенең һәм материаль нөктәнең был хәрәкәт итеүсе системала тиҙлегенең векторлы ҡабатландығы.
Ҡаты есем кинематикаһында тиҙләнештәр
Абсолют ҡаты есемдең ике
A
һәм
B
нөктәләренең тиҙләнештәренең бәйләнешен был нөктәләр тиҙлектәренең Эйлер формулаһынан алырға мөмкин:
бында  — есемдең мөйөш тиҙлеге векторы. Уны ваҡыт буйынса дифференциаллап, Ривальс формулаһын алабыҙ (Marc-Joseph-Émilien Rivals, 1833—1889 ):
Икенсе ҡушылыусы күсәргә ынтылышлы тиҙләнеш, ә өсөнсөһө — әйләнеү тиҙләнеше тип атала.
Тиҙләнеште булдырыу. Нөктә динамикаһы
Ньютондың беренсе законы инерциаль иҫәпләү системаһының булыуын аксиомалаштыра. Бындай иҫәпләү системаларында, әгәр есем (материаль нөктә) үҙенең хәрәкәт итеү процесында бер ниндәй ҙә тышҡы тәьҫиргә дусар ителмәһә, ул тура һыҙыҡ буйлап тигеҙ хәрәкәт итә. Был закон нигеҙендә, есемгә тышҡы тәьҫир булараҡ, механика өсөн төп төшөнсә булған көс төшөнсәһе барлыҡҡа килә. Көс есемде тынлыҡ хәленән сығара йәки уның хәрәкәт итеү тиҙлегенә тәьҫир итәк. Шулай итеп, инерциаль иҫәпләү системаһында нулдән айырмалы тиҙләнештең барлыҡҡа килеүенең сәбәбе булып һәр ваҡыт ниндәйҙер тышҡы көс тәьҫире тороуы аксиомалаштырыла.
Ури-Яха
Ури-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Надуй-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 68 км.
Тиҙләнеш
Классик механика
Релятивистик булмаған хәрәкәткә (йәғни яҡтылыҡ тиҙлегенән күпкә бәләкәй тиҙлек менән барған хәрәкәткә) ҡарата Ньютондың икенсе законы, материаль нөктәнең тиҙләнеше һәр ваҡыт уға ҡуйылған һәм тиҙләнеш тыуҙырған көскә пропорциональ тип раҫлай, шуның менән бергә пропорционаллек коэффициенты көс тәьҫире төрөнә бәйһеҙ рәүештә һәр ваҡыт бер үк (ул материаль нөктәнең инертлы массаһы тип атала):
Ури-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Тиҙләнеш
Классик механика
Әгәр материаль нөктәнең массаһы һәм (ваҡыт функцияһы булараҡ) уға тәьҫир итеүсе көс билдәле булһа, Ньютондың икенсе законынан уның тиҙләнешен табып була: Көс даими булғанда тиҙләнеш тә даими була. Есемдең теләһә ниндәй ваҡыт моментында тиҙлеген һәм координаталарын, нөктәнең кинематикаһы тураһында бүлектәге формулалар буйынса бирелгән башланғыс тиҙлек һәм координаталар ярҙамында тиҙләнеште интеграллап табыла.
Релятивистик механика
Релятивистик физикала Ньютондың икенсе законы ошондай формала яҙыла был тиҙләнеште табыуҙы классик осраҡтағыға ҡарағанда тағы ла ҡатмарлыраҡ мәсьәлә итә. Атап әйткәндә, даими тиҙләнеш менән оҙайлы хәрәкәт ҡағиҙә булараҡ мөмкин түгел (кире осраҡта нөктәнең тиҙлеге ахыр килеп яҡтылыҡ тиҙлеген үтеп китә), ә көстөң үҙгәрмәүе тиҙләнештең үҙгәрмәүен аңлатмай: тиҙлек арта барғанда көс нулгә ынтыла. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, әгәр \vec a(t) бәйлелеге шулай ҙа табылһа, \vec v(t) һәм \vec r(t)-ты иҫәпләүҙе релятивистик булмаған сиктәге кеүек шул уҡ формулалар буйынса башҡарып була.
Сағыштырмалылыҡ теорияһында тиҙләнеш
Сағыштырмалылыҡ теорияһында есемдең 4-үлсәмле арауыҡ-ваҡытта йыһан һыҙығы буйынса үҙгәреүсән тиҙлек менән хәрәкәте тиҙләнешкә оҡшаш билдәле бер дәүмәл менән характерлана. Ғәҙәттәге (өс үлсәмле) тиҙләнеш векторынан айырмалы, тиҙләнештең 4-векторы (4-тиҙләнеш тип аталған)
ai
xi
координаталарының 4-векторынан ваҡыт буйынса түгел, ә
τ
арауыҡ-ваҡыт интервалы буйынса (йәғни үҙ ваҡыты буйынса) икенсе сығарылмаһы булып тора:
Йыһан һыҙығының теләһә ниндәй нөктәһендә тиҙләнештең 4-векторы 4-тиҙлеккә һәр ваҡыт ортогональ:
Был, атап әйткәндә, 4-тиҙлектәр модуле буйынса түгел, ә тик йүнәлеше буйынса үҙгәреүен аңлата: арауыҡ-ваҡытта йүнәлешкә бәйһеҙ рәүештә теләһә ниндәй есемдең 4-тиҙлеге модуле буйынса яҡтылыҡ тиҙлегенә тигеҙ. Геометрик, 4-тиҙләнеш йыһан һыҙығының кәкрелеге менән тап килә һәм классик кинематикалағы нормаль тиҙләнештең аналогы булып тора.
Классик механикала тиҙләнештең ҡиммәте бер инерциаль иҫәпләү системаһынан икенсеһенә күскәндә үҙгәрмәй, йәғни тиҙләнеш Галилей үҙгәртеүенә ҡарата инвариантлы. Релятивистик механикала 4-тиҙләнеш 4-вектор булып тора, йәғни Лоренц үҙгәртеүҙәрендә арауыҡ-ваҡыт координаталары кеүек үҙгәрә.
«Ғәҙәттәге» өс үлсәмле \vec{v} тиҙлегенең координата ваҡыты буйынса сығарылмаһы булараҡ билдәләнгән «ғәҙәттәге» өс үлсәмле тиҙләнеш векторы \vec{w} (алдағы бүлектәрҙәге \vec a(t) кеүек үк, тамғалау 4-тиҙләнеш менән бутауҙы булдырмаҫ өсөн алмаштырылды), релятивистик кинематика сиктәрендә лә ҡулланыла, ләкин Лоренц үҙгәртеүҙәренең инварианты булмай. Кинәт тоташҡан инерциаль иҫәпләү системаһында 4-тиҙләнеш — ул Даими көс тәьҫир иткәндә нөктәнең тиҙләнеше \vec{w} тиҙлек артыу менән кәмей, ләкин 4-тиҙләнеш үҙгәрешһеҙ ҡала («ғәҙәттәге» тиҙләнеш был ваҡытта даими булмаһа ла, бындай осраҡты релятивистик тигеҙ тиҙләнешле хәрәкәт тип атайҙар).
Ҡулланылған берәмектәр
g
(«же» тип уҡыла), Ер өҫтөндө стандарт ирекле төшөү тиҙләнеше, билдәләмә буйынса 9,80665 м/с²-ҡа тигеҙ. 2%-тан юғары теүәллек талап ителмәгән техник иҫәпләүҙәрҙә, йыш ҡына g
≈ 10 м/с² яҡынса ҡиммәтен ҡулланалар.
Техник саралар
Тиҙләнеш үлсәү приборҙары акселерометрҙар тип аталалар. Улар туранан-тура тиҙләнеште «детекторламайҙар», ә тиҙләнешле хәрәкәттә барлыҡҡа килгән терәү үлсәйҙәр. Тартылыу ҡырында шуға оҡшаш ҡаршылыҡ көстәр барлыҡҡа килгәнлектән, акселерометрҙар ярҙамында шулай уҡ гравитацияны ла үлсәп була.
Акселерографтар — ынтылышлы һәм әйләнешле хәрәкәттең тиҙләнеше ҡиммәтен үлсәүсе һәм автоматик яҙыусы (графиктар күренешендә приборҙар.
Ҡайһы бер осраҡтарҙа тиҙләнештең ҡиммәттәре
Төрлө хәрәкәттәрҙең тиҙләнеше ҡиммәттәре: Иҫкәрмә: бында
g
≈ 10 м/с2.
«Дөйөмләштерелгән тиҙләнеш» төшөнсәһе
Әгәр механик система динамикаһы Декарт координаталарында түгел, ә дөйөмләштерелгән координаталарҙа q_i тасуирланһа (мәҫәлән, механиканың Гамильтон йәки Лагранж формулировкаларында), дөйөмләштерелгән тиҙләнеш \ddot{q_i} — дөйөмләштерелгән тиҙлектәрҙең ваҡыт буйынса беренсе сығарылмаһы \dot{q_i} йәки вторые производные по времени дөйөмләштерелгән координаталарҙың ваҡыт буйынса икенсе сығарылмаһы индерергә мөмкин; мәҫәлән, әгәр дөйөмләштерелгән координаталарҙың береһе сифатында мөйөш һайланһа, дөйөмләштерелгән тиҙләнеш ярашлы мөйөш тиҙләнеше була. Дөйөмләштерелгән тиҙләнештәрҙең үлсәме дөйөм осраҡта
LT−2
Аҡморон
Аҡморон (Акмурун) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2010 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 1430 кеше. Почта индексы — 453676, ОКАТО коды — 80206807000.
Географик урыны
Һаҡмар йылғаһының Аҡморон ҡушылдығы буйында урынлашҡан.
Тарихы
1912 йылға тиклем Әсәт Ғәҙелшиндың утары. 1912 йылда ауылға мордва крәҫтиәндәре төпләнә, һуңғараҡ Кананикольскиҙағы хәлле урыҫ кешеләре, башҡорттарҙан ерҙе һатып алып, утарға күсенәләр. Ауылға нигеҙ һалыусылар — Антон һәм Александр Ильиндар, Дмитрий Пономарев, Григорий Передельский, Яков Цыплаков һәм башҡалар. Мордва халҡынан тыш ауылға Кананикольское ауылынан урыҫтар күсенә. Халыҡ игенселек һәм малсылыҡ менән шөғөлләнгән.
Совет осоро
1920 йылда әлеге ауылда 57 йортта — 416 кеше, 1989 йылда — 1596, 1999 йылда 1670 кеше йәшәгән. 1931 йылда РККа-ның 46-сы һанлы Баймаҡ йылҡы заводы ойошторола, уның үҙәге Аҡморонда була. 1956 йылдан — совхоз, 1997 йылдан — «Баймаҡ» ПСК-һы.
Бөгөнгөһө
Ауылда урта мәктәп, балалар баҡсаһы, фельдшер пункты, китапхана, магазиндар, дауахана, хәстәхана, почта бүлексәһе, сбербанк филиалы, мәсет бар. 2017 йылдың 10 октябрендә ҡарттар йорто асылды — Баймаҡ районында өсөнсө йорт. «Ыуыҙ ҡоймағы» байрам йолаһы йылда үткәрелә. 2019 йылда бик мөһим ваҡиға теркәлә: заманса 3 блоклы ҡаҙанлыҡ асыу, улар социаль объекттарҙы: мәктәп, балалар баҡсаһын һәм ауыл амбулаторияһын йылытасаҡ. Дөйөм хаҡы 18 миллион һумдан ашыу тәшкил итә. Тиҙҙән ауыл мәҙәниәт клубы газға күсә, бында монтаж эштәре алып барыла.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Халҡы күп милләтле — башҡорттар, урыҫтар, татарҙар, мордва.
Видеояҙмалар
— Дорога в Акмурун
— Баймак ТВ. Запуск голубого огня в Акмуруне
Һылтанмалар
— [http://hram.ucoz.org/news/poseshhenie_doma_prestarelykh_pos_akmurun_bajmakskogo_rajona_nastojatelem_vvedenskogo_khrama_g_baj Посещение дома престарелых пос. Акмурун Баймакского района настоятелем Введенского храма г. Баймак]
Лайлалы ҡусҡарҙар
Лайлалы ҡусҡарҙар (Limacidae) — ҡорһағаяҡлылар класының моллюскылар ғаиләһе.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе 25—50 мм оҙонлоҡта, селәүсен йәки цилиндр формаһында, аҡһыл йәки һарғылт төҫтә, көрән йәки ҡара таплы; баштан, кәүҙәнән һәм аяҡтан тора. Башында 2 пар һәрмәүес урынлашҡан, бер парының осонда күҙҙәре бар. Ауыҙ ҡыуышлығы бәләкәй ярыҡ рәүешендә. Ҡабырсағы (овал формалағы эзбиз пластинка) рудиментар, арҡаһын өлөшләтә ҡаплаған мантия аҫтында урынлашҡан. Һулышлығы кәүҙәһенең уң яғында.
Үрсеүе
Гермафродит. Үҫеше тура. Аталанған йомортҡаһын (эре, үтә күренмәле; 200 дананан ашыу) ергә ҡойолған япраҡ аҫтына, төрлө үҫемлек һабағы төбөнә һала.
Йәшәйеше
250‑нән ашыу төрө билдәле, бөтә Ер шарында таралған. Башҡортостанда баҫыу лайлалы ҡусҡары (Deroceras agrestis) һәм селтәрле лайлалы ҡусҡар осрай. Бер нисә йыл йәшәй. Эңерҙә һәм төндә әүҙем. Япраҡтар м‑н туҡлана. Урман ситендә, баҫыуҙа, һаҙлыҡта, йәшелсә баҡсаһында йәшәй. Ҡайһы бер төрҙәре — гельминттарҙың аралыҡ хужалары. Л.ҡ. м‑н күп ҡошр, ер-һыу хайуаны, ваҡ имеҙеүселәр туҡлана. Ауыл хужалығы һәм урман культуралары ҡоротҡостары.
Ун-Вель-Юган
Ун-Вель-Юган — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ун-Ногор-Соим йылғаһының уң ярына тамағынан 1 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Аксаковнефть
«Аксаковнефть» — элекке нефть һәм газ сығарыу идаралығы, Башҡортостан Республикаһында газ һәм нефть сығарыу менән шөғөлләнә, «Ишембайнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы менән берләштерелгән.
Предприятиеның штаб-фатиры түбәндәге адрес буйынса урынлашҡан: Рәсәй Федерацияһы, Башҡортостан Республикаһы, Приют ҡасабаһы, Вокзал урамы, 13.
Тарихы
«Аксаковнефть» 1955 йылда «Башнефть» берекмәһе составында Башҡорт АССР-ының Приют ҡасабаһында ойошторола.
Предприятие хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бишбүләк, Бәләбәй, Йәрмәкәй, Миәкә һәм Әлшәй райондары һәм Ырымбур өлкәһенең Пономарёвка районы биләмәләрендә урынлашҡан Шкапов ятҡылығындағы, шулай уҡ Бәләбәй, Сатыев, Знаменский, Раевка, Шафран һ. б. нефть ятҡылыҡтарындағы нефть һәм газды сығарыу һәм эшкәртеү өсөн ойошторола. Бәләбәй ҡалаһы һәм Приют ҡасабаһы өсөн төп етештереү производствоһы булып тора.
Әлеге ваҡытта предприятие тарафынан яҡынса 230 миллион тонна нефть сығарылған, нефть сығарыуҙың максималь кимәле 1963 йылда теркәлгән — 11 400 мең тонна нефть.
1970 йылдан — нефть һәм газ сығарыу идаралығы.
2003 йылда «Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы асыҡ акционерҙар йәмғиәте итеп үҙгәртелгән.
Предприятие «Приют нефтсеһе» гәзите баҫтырып сығара.
«Аксаковнефть» нефть һәм газ сығарыу идаралығы ЯСЙ йыл һайын Башҡортостандың 15 ятҡылығында 1 миллион тонна нефть сығара һәм эшкәртә.
2012 йылға предприятие яҡынса 229 миллион тонна нефть сығарған һәм 3864 скважина быраулаған.
2005 йылда «Башнефть» «Башнефть-Ишембай» акционер нефть компаниялары ААЙ филиалы Аксаков нефть һәм газ сығарыу буйынса идаралыҡ (АУДНГ) итеп үҙгәртеп ҡорола.
Социаль сәйәсәт
Предприятие составында стадион, спорт залы, ике профилакторий, ял базаһы, ҡала ситендәге балалар лагеры, поликлиника, ашхана бар, спорт — дзюдо, волейбол, футбол секцияларына ярҙам итә.
Томарын-Я
Томарын-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Тапсуй йылғаһының уң ярына тамағынан 229 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Викимилек
Викиһаҡлағыс, викимилек (Wikimedia Commons) — рәсем, тауыш яҙмаларын, видеояҙмаларҙы һәм башҡа медиафайлдарҙы уртаҡ үҙәктә виртуаль һаҡлау урыны. Викимедиа фондын ирекле таратырға, үҙгәртергә һәм ҡулланырға (шул иҫәптән, коммерция маҡсатында) була. 2013 йылдың февраленә торошло, 16 миллион медафайл иҫәпләнә һәм уның иҫәбе арта бара.
Томарын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Викимилек
Медиафайлдарҙы Википедияның башҡа бүлектәрендә һәм проекттарында ҡулланыу мөмкинлеге булһын өсөн, Википедия фондында һәм Википедия ҡатнашыусыларына бөтә ирекле файлдарҙы Викимилеккә тейәргә тәҡдим ителә.
Томарын-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Викиөҙөмтә
Викиөҙөмтә (Wikiquote) — билдәле шәхестер, нәфис хеҙмәтләр өҙөмтәләр һәм әйткән уйлар ирекле йыйынтыҡ.
Удьес
Удьес (Унтес) — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының уң ярына тамағынан 107 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 38 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Клайнлайнунген
Клайнлайнунген (Kleinleinungen) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 138 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,31 км2. Диңгеҙ кимәленән 150 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6528 һәм автомобиль коды — MSH.
Сундома
Сундома — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Юза йылғаһының уң ярына тамағынан 21 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 14 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Ғази
Ғази (غازي) — үҙ теләге менән (ихтыяри) ғәскәри хеҙмәткә килгән ирекле һуғышсылар, улар динде, дөрөҫлөктө һәм ғәҙеллекте яҡлау маҡсаты ҡуя. Был төшөнсә мосолман сығанаҡтарында X—XI быуаттарҙан осрай.Ғазауат термины ошо һүҙҙән барлыҡҡа килгән.
Этимологияһы
Ғази (шулай уҡ иҫкесә ҡази йәки ғазый; gazve; Иберияла — разия; razia; ғәрәпсә «ғаза» — һуғышыу) — башта урта быуаттарҙа был термин ихтыяри һуғышсы тигәнде аңлатҡан, улар Хәлифәт барлыҡҡа килгән осорҙа кафырҙарҙың йәшәгән урындарына (тәү сиратта рим-византия һәм фарсы төбәктәренә) һөжүм итеп торған. Ваҡыт үтеү менән баш күтәреүселәр барыһы ла, хатта хәлифә ғәскәрҙәренә ҡаршы көрәшкәндәре лә үҙҙәрен шулай атай башлаған.
Ғазиҙар XI—XV быуаттарҙа византия- сәлжүк һуғышы һәм византия- ғосман империяһы һуғышы осоронда ҙур билдәлелек ала һәм тарихи әһәмиәткә эйә була. Испанияның христиан Реконкистаһына көньяҡҡа сығырға бирмәй көрәшкән разия  тип аталған мосолман яугирҙары хәрәкәте бик билдәле түгел.
Уильям Монтгомери Уотт Мөхәммәт с.ғ.с. иһә ошо үҙ-ара барған һуғыштарҙыИслам өсөн  файҙалы яҡҡа борған тип һанай. Уныңса Бәҙер һуғышы ошоноң сағылышы.
Тарихынан
Ғазиҙарҙың тормошо-көнкүрешен бик үҙенсәлекле булған. Ғазилыҡҡа, ғәҙәттә, ярлы ғаиләләрҙән, күсмә халыҡтарҙан (төркиҙәр һәм берберҙар) , бөлгөнлөккә төшкән крәҫтиәндәрҙән, һөнәрселәрҙән һәм Хәлифәт ғәскәренән ҡасҡан егеттәр  барған. Ғазиҙар һыбай йөрөүҙә дан ҡаҙанған,талымһыҙлығы, ашҡынып тороуы,  дошманға аяуһыҙлығы, тәүәккәллек һәм төркөмдә эшләй белеүҙәре менән танылған.
XI быуатта ғәрәп, фарсы һәм солтаны ғәскәрендә төрөк ғазиҙары  хеҙмәт итә башлай, улар Рим империяһына һәм тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы көрәш алып бара. Монголдар ҡыҫымы аҫтында Алғы Азия илдәренә төркиҙәр миграцияһы көсәйә, шуға күрә урындағы йәмғиәттең айырылғыһыҙ өлөшө булып әүерелә.
Ғазиҙар ғазауаттар менән грек империяһы биләмәләренә төньяҡҡа ныҡлы үтеп инә башлай. XIV быуат башына ғазиҙар империяның бөтә инфраструктураһын юҡҡа сығара, сөнки төп ауыл хужалығы бөтә төбәктәре, шул иҫәптән Меандр үҙәне  башҡаса баш ҡалаға буйһонмай.
Утка-Ты-Вис
Утка-Ты-Вис — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Кара йылғаһының һул ярына тамағынан 173 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Бөркөт
Бөркөт (Aquila chrysaetus) — ҡарағоштар араһында иң эре йыртҡыс ҡош.
Ҡылыҡһырлама
Ҡаҙҙан ҙурыраҡ. Тәненең дөйөм оҙонлоғо 80-95 см. Уның оҙон, сағыштырмаса тар ҡанаттарының оҙонлоғо 72,5 см, ә йәйгәндә 211 см-ға тиклем етә. Осҡанда ҡанат осондағы оҙон ҡауырһындары йәйелгән бармаҡ һымаҡ, һорғолт ҡойроғо төбөндә арҡыры аҡ һыҙат күренә. Ҡойроғо сағыштырмаса оҙон, бер аҙ түңәрәкләнгән. Танау тишеге ҡауырһын менән ҡапланмаған, «һаҡалы» юҡ, тәпәйҙәре бармаҡтарына саҡлы бөтә яҡлап ҡауырһын менән ҡапланған. Елкә ҡауырһындарының остары осло. Тырнаҡтары ҡара, үткер, ырғаҡ кеүек бөгөлгән, урта бармағы 7 см оҙонлоғонда. Дөйөм төҫө ҡара-көрән. Ләкин төҫө йәшенә ҡарап ҡарая бара: йәш бөркөттөң ҡойроғо аҡ, осо ҡара, ә 4 йәшенән тулыһынса ҡара-көрән төҫкә әйләнә. Тик ҡорһағында һәм ҡойроҡ аҫтында ғына ерән-һарғылт төҫ ҡатнашлығы күҙгә салына. Оло ҡоштарҙың елкә һәм яурын ҡауырһындары һарғая төшә. Уларын сал бөркөт тиҙәр. Төҫ буйынса ата һәм инә ҡоштар айырылмай. Суҡышы ҡара, төбө аҡһыл-күгерәк, суҡыш өҫтөндәге ҡалын тиреһе һәм аяғы сағыу һары төҫтә. Күҙе һарғылт-һор.
Тауышы
Үҙенсәлекле саңҡылдай: «ҡйыңҡ – ҡйыңҡ- ҡйыңҡ».
Таралыуы
Бөркөттөң ареалы бер нисә континентты үҙ эсенә алған. Башҡортостан биләмәләрендә төньяҡ Европалы A. chysaetos chysaetos йәшәй. Көньяҡ Уралда 52º төньяҡ киңлеккә ҡәҙәр оя ҡора. Оя ҡороу урыны итеп, бөркөт эре ағаслы ҡая-ташлы тауҙар итәген һайлай. Шуға күрә республиканың таулы-урманлы зоналарында (Белорет, Бөрйән, Учалы райондарында, Ирәмәл тауында, Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы, “Шүлгәнташ”ҡурсаулығы биләмәләрендә) һәм көньяҡ убалы тигеҙлектең урманлы-далаларында (Мәләүез, Күгәрсен, Йыйансура райондары) оя ҡороп йәшәгәне аныҡ билдәле. Эксперт баһалауҙарға ҡарағанда, Башҡортостан биләмәләрендә ҡөҙгә бөркөттәрҙең һаны 45-50 затҡа етә. Бөркөттәр әҙ һанда булғанлыҡтан, улар Башҡортостандың Ҡыҙыл китабына юғалып барыусы төр булараҡ индерелгән. Бөркөттәрҙең кәмеүенең төп сәбәбе – кешеләрҙең уларҙы эҙәрлекләүе.
Йәшәү рәүеше
Бөркөт көндөҙ һунар итеүсе яңғыҙаҡ йыртҡыс ҡош. Аҙыҡ эҙләп ул асыҡ ландшафтлы ерҙәрҙе осоп әйләнә. Йылға, күл үҙәндәренә ҡарағанда дала һәм баҫыуҙарҙы өҫтөн күрә. Йылға буйы урмандарҙа һәм Ағиҙел йылғаһы буйында бөркөт бөтөнләй юҡ. Парлашып оя ҡоралар һәм икенсе парҙы яҡынлатмайҙар, ояларын икенсе ғаиләнән 10-15, хатта 20 км алыҫлыҡта урынлаштыралар. Ғәҙәттә ғаиләнең сиратлап ҡулланған 2-нән 4-кә тиклем ояһы була. Туҡланыуы буйынса ит ашаусыларға ҡарай, үләкһәнән дә баш тартмай. Эре йыртҡыс ҡошҡа тәүлегенә 1 кг аҙыҡ талап ителә, әммә аҙыҡһыҙ 5 аҙна йәшәй ала. Бөркөт төлкө, ҡоралай, ҡуян, алйырҙан кеүек эре йәнлектәргә һөжөм итә. Ғәҙәти аҙығы булып шулай уҡ йомран, элгәнйәк, тейен, терпе һанала. Ҡоштарҙан да эреләрен һайлай: һуйыр, ҡор, өйрәк, бүҙәнә, ҡауҙы, торна, өй ҡаҙҙары, ҡарға һәм башҡалар. Аҙыҡ етешмәгәндә үләкһә менән туҡлана, ҡыш йорт ҡоштарына, эткә, бесәйгә һөжүм итә. Йыш ҡына бөркөттөң ваҡ кимереүселәр, турғайҙар менән туҡланыуы ла күҙәтелгән. Ҡайһы бер һөйрәлеүселәр ҙә уның аҙығы. Һай урындарҙа балыҡтарҙы ла эләктереп ала. Бөркөт 4-5 йәшендә үҫешеп етә һәм ғаилә булдыра, парҙар ғүмерҙәре буйына айырылмай. Ояны ағас башында йәки ҡая таш һикәлтәләрендә 12ү20 метр бейеклектә яһай. Төҙөлөш материалы булып йыуан ботаҡтар хеҙмәт итә. Оялар гел генә төҙәтелеп, яңыртылып торғанлыҡтан бик ҙур булып китәләр - диаметры 3 м һәм бейеклеге 2 м. Инә бөркөт апрелдең тәүге яртыһында 3-5 көн аралыҡта көрән таптар менән ҡапланған 1-3, йышыраҡ 2 аҡ йомортҡа һала. Йомортҡаны ата һәм инә ҡош 43-45 тәүлек алмашлап баҫалар. Ҡошсоҡтарын икәүләшеп ашаталар, әммә ата ҡош аҙыҡты килтерә генә, ә инәһе бүлеп бирә.Оялары янында ҡоштар һунар итмәйҙәр, ә ҡайһы саҡ 10-ар км-ға йыраҡҡараҡ осалар. Ҡошсоҡтарҙың көслөрәктәре көсһөҙҙәрен ашаған осраҡтары ла була. Ҡошсоҡтар 75-80 көндән оянан китәләр, әммә август аҙағына – сентябрь башына ҡәҙәр ата-инәләре менән бергә булалар, аҙаҡ айырылалар. Ҡайһы саҡ икенсе яҙғаса ла ғаиләлә ҡалалар. Бөркөт ултыраҡ ҡош. Оя ҡорған осорҙа пар менән, йәш ҡоштар яңғыҙ йөрөйҙәр. Оя ҡорған урындарына ныҡ бәйле булалар. Бөркөттәр хәүефкә үтә һиҙгерҙәр: оялары янында уларҙы бер нисә мәртәбә тынысһыҙландырһаң, баҫып ултырған йомортҡалары менән ояларын ташлап китәләр. Улар ҡурсаулыҡтарҙа һәм вольерҙарҙа һәйбәт йәшәйҙәр. Яһалма ояларҙы ла хуп күрәләр. Тимәк яңы уңайлы урындарҙа яһалма оялар урынлаштырып, яңы парҙарҙы эйәләтеп була. Бөркөттәрҙе элек-электән төлкөгә, ҡуянҡа, бүрегә ауға йөрөү өсөн ҡулға эйәләштергәндәр.
Алабуға
Алабуға (Perca, Окунь) — бәләкәй йылға балығы; сәнеске ҡанатлылар төркөмөнә ингән йәшкелт ала тәнле, ҡыҙыл ҡанатлы, һырты сәнескеле йыртҡыс балыҡ.
Алабуға тураһында легенда
Алабуға төрки халыҡтарҙа тотем балыҡ, шул иҫәптән башҡорттарҙа ла аласыбар үгеҙ йәки һыйыр. Башҡорттарҙың ырыу- ҡабилә этнонимында ла осрай. Аласыбар — Аҡбуҙат менән бергә һыу төбөнән сыҡҡан мал төҫө. Легендаларға ҡарағанда, Һәүбән артына боролоп ҡарағас, кире һыуға төшөп китеүсе, һәм унда балыҡҡа әүерелеүсе малдарҙың бер төпкөмө кире балыҡҡа әүерелә.
Һынамыштар
Яҙ көнө балыҡ тотҡанда алабуға менән юрыш күберәк тотолһа, бойҙай, арпа, арыш уңыр.
Тәбриз
Тәбриз (, әйтел. [tæbˈriːz] Tabriz, Təbriz) — Ирандың төньяҡ-көнбайышында урынлашҡан ҡала. Көнсығыш Әзербайжандың административ үҙәге.
Йылайыр кантоны
Йылайыр кантоны (Зилаирский кантон) — Башҡорт Автономиялы Республикаһына ингән башҡорт милли кантоны.
Тарих
1922 йылда 5 октябрҙә Бөрйән-Түңгәүер кантонының — 14, Ҡыпсаҡ-Ете ырыу кантонының — 16, Үҫәргән кантонының — 18 улусы нигеҙендә БАССР составында ойошторола. Административ үҙәге — Преображенск Заводы ҡасабаһы (хәҙәрғе Йылайыр районы Йылайыр ауылы). Майҙаны — 33047 км². 1924 йылда 25 июнендә Иманғол улусы Ҡырғыҙ АССР‑ына бирелә. 1924 йылда 21 октябрҙә Орск өйәҙе Яңы Покровка улусының 19 ауылы Йылайыр кантоны составына инә. 1926 йылда 26 июлендә кантонға Ырымбур өйәҙе Спасский улусының Иҫәнғол ауылы ҡушыла; Бөрйән-Ҡыпсаҡ, Ҡыпсаҡ, Мораптал, Сәлих, Таналыҡ, Түңгәүер, Үҫәргән, Үтәғол һәм Хәйбулла улустарының бер өлөшө, Яңы Покровка улусының 19 ауылы Ырымбур губернаһы бирелә. Йылайыр кантоны территорияһында БашҮБК Президиумының 1923 йылда 10 февралда ҡарары буйынса — 17, Бөтә Рәсәй ҮБК‑ның 1924 йылда 15 декабрҙә декреты менән 16 улус ойошторола. Башлыса ауыл хужалығы үҫешкән була. 1927 йылда һөрөнтө ерҙәр майҙаны (мең га) 141,8, шул иҫәптән бойҙай сәсеүлектәре — 78,5, һоло — 34,9, арпа — 6,5, тары — 4,7, арыш — 4,2, картуф — 4,2, киндер — 1,2, етен — 0,8, ҡарабойҙай — 0,7 тәшкил итә; һыйыр малы — 203387, йылҡы — 101107, һарыҡ — 263804, кәзә — 27600, сусҡа 10144 баш иҫәпләнә. Баймаҡ, Ҡананикольский, Преображенск алтын һәм баҡыр фабрикалары, 2 Түбә бегун фабрикаһы, 3 рудник эшләй. 52 баҙар була (1927). 1‑се баҫҡыслы 179 мәктәп иҫәпләнә, шуның 85‑ендә уҡытыу — башҡорт, 3‑өһөндә — мордва, 74‑ендә — урыҫ, 14‑ендә — татар, 3‑өһөндә — сыуаш телендә алып барыла; 6 дауахана, 7 амбулатория, 16 фельдшер пункты, 9 китапхана эшләй (1925). 1930 йылда 20 августа кантон бөтөрөлә, уның территорияһы Баймаҡ (Ҡананикольский, Таналыҡ, Темәс, Һабыр улустарының бер өлөшө), Бөрйән (Бөрйән улусының бер өлөшө), Ейәнсура (Сәлих, Үҫәргән улустары, Бөрйән-Ҡыпсаҡ, Йылайыр, Һабыр улустарының бер өлөшө), Йылайыр (Йылайыр, Ҡананикольский, Һабыр улустарының бер өлөшө), Мораҡ (Ҡыпсаҡ улусы, Бөрйән-Ҡыпсаҡ, Бөрйән, Ҡананикольский улустарының бер өлөшө), Мәләүез (Мораптал улусы), Хәйбулла (Хәйбулла улусы, Йылайыр, Таналыҡ, Һабыр улустарының бер өлөшө), Әбйәлил (Темәс улусының бер өлөшө) административ райондары составына инә.
Халҡы
Халҡы 1926 йылда — 195 036 кеше (башҡорттар — 80784, мишәрҙәр — 1759, мордвалар — 8112, сыуаштар — 3980, татарҙар — 9056, украиндар — 8748, урыҫтар — 81894 һәм башҡалар).
География
Майҙаны — 33047 км². Төньяҡ-көнбайышта Стәрлетамаҡ кантоны, төньяҡ-көнсығышта — Тамъян-Ҡатай кантоны, көнсығышта — Силәбе губернаһы, көньяҡ-көнсығышта, көньяҡта һәм көнбайышта Ырымбур губернаһы менән сиктәш була.
Ҡырғыҙ (Дүртөйлө районы)
Ҡырғыҙ (Киргизки) — Башҡортостандың Дүртөйлө районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 75 кеше. Почта индексы — 452305, ОКАТО коды — 80224847007.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Боронғо төркиҙәр
Боронғо төркиҙәр (күктөркиҙәр; ҡыт. 突厥 — tūjué) — Төрки ҡағанатының башында Ашина ырыуы торған етәксе (гегемон) ҡәбиләһе. Урыҫ телле тарихнамәлә уларҙы билдәләү өсөн йыш ҡына совет тарихсы-этнологы, шәрҡиәтсе Лев Николаевич Гумилёв тәҡдим иткән төркөт (Төрки телдәрҙәге — төрк һәм монгол телендәге күплек суффиксы -өт) термины ҡулланыла. Физик тип буйынса боронғо төркиҙәр (төркөт ҡәбиләһе) монголоидтар.
Тарихы
Тан империяһы ҡулъяҙмаһы «Таншу»ла Ашина ырыуының сығышы тураһында артабанғыса бәйән ителә. Табғастар төньяҡ Ҡытайҙы яулаған осорҙа еңелгән ҡәбиләләр араһында Ашинаның «биш йөҙ ғаиләһе» була. Был «биш йөҙ ғаилә» IV быуатта ҡытайҙарҙан хуннулар һәм сяньбиҙәр тарафынан яулап алынған Шэньсиның көнбайыш өлөшөндә йәшәгән «төрлө халыҡтарҙың буталыуынан» барлыҡҡа киләләр. Ашина ырыуы Хэсины (Ордостан көнбайышҡа табан Хуанхэ һәм Наньшань араһында урынлашҡан өлкә) биләгән хунну кенәзе Муганюға буйһонған. 439 йылда табғастар хуннуларҙы еңеп Хэсины Вэй империяһына ҡушҡас, «Ашина кенәзе биш йөҙ ғаиләһе менән жужандәргә ҡаса һәм Алтай тауҙарының көньяғына барып урынлаша, жужандәргә тимер сығара».
Боронғо ҡытай хроникаларына нигеҙләнепәүге урыҫ синологы Н. Я. Бичурин боронғо төркиҙәр менән монголдарға ҡараған төшөнсәләрҙең буталыуына иғтибар иткән
Ҡытай сығанаҡтарына ярашлы төркөт ҡәбиләһе (ҡыт. tūjué) хунну ҡәбиләһенән барлыҡҡа килә. Византия сығанаҡтарында төрки ҡәбиләләр скифтар (Σκύθαι) тип атала. Пехлеви сығанаҡтарында турҙар исеме аҫтында төрки ҡәбиләләр телгә алына.
Таулы Алтай үҙәгендә телес ырыуы айырым ҡәүем булараҡ XVIII быуатҡа ҡәҙәр һаҡланып ҡалған, бынан һуң улар теленгиттарға ҡушыла.
Л. Н. Гумилёв Б. Х. Кармышеваның этнографик тикшеренеүҙәрендә нигеҙләнеп хәҙер үзбәктәр составында булған төркиҙәр ҡәбиләһен Урта Азияла төркөт ҡәүеменең туранан-тура тоҡомо тип атай.
Хужалығы
Төркиҙәр араһында дала кешеләре лә, ҡала һәм ҡәлғә кешеләре булыуы тураһында урта быуат ғәрәп әҙәбиәтендә күп һанлы дәлилдәр һаҡланған. Төркиҙәр игенселек, балыҡсылыҡ, һөнәрселек, баҡсасалыҡ менән шөғөлләнгән. Игенселек, ер эшкәртеү һәм аҙыҡ-түлек төрҙәренең барлыҡ төп төшөнсәләрен аңлатыусы төрки сығышлы күп кенә һүҙҙәр Мәхмүт Ҡашғариның «Диуану лөғәт әт-төрк» («Төрки һүҙҙәренә аңлатма»; XI б.) тигән хеҙмәтендә һаҡланған.
Дәүләт телдәренең исемлеге
Дөйөм милли телдәр
Бойондороҡһоҙ дәүләттәрҙә һәм биләмәләрҙә дөйөм дәүләт йә федераль кимәлдә ҡулланылыусы телдәр.
Дағстандың телдәре
Формаль яҡтан Дағстанда рус теленән башҡа телдәрҙең статусы билдәле түгел. Дағстан  Конституцияһының 11-се статьяһында «рус теле һәм  Дағстан халыҡтары телдәре»  дәүләт теле тип иғлан ителгән, ләкин бер телдә атап әйтелмәгән. Аныҡ телдәрҙең  исемлеген нығытҡан телдәр тураһындағы закон һаман ҡабул ителмәгән. Ғәмәлдә  авар, агул, әзербайжан, даргин, ҡумыҡ, лак, лезгин, ноғай, рутул, табасаран, тат, цахур, чечен телдәре шундайҙарға инергә мөмкин.
Нәби мәктәбе
Нәби мәктәбе — Башҡортостан Республикаһы Бөрйән районы Иҫке Монасип ауыл Советы биләмәһендәге уҡыу йорто. Нәби ауылында урынлашҡан. Бөрйән районы Иҫке Монасип урта дөйөм белем биреү мәктәбенең Нәби филиалы.
Тарихы
Нәби мәктәбе 1927 йылда Х. Хисмәтуллин өйөндә асыла. 1930 йылда мәсет бинаһына күсә. Статусындағы артабанғы үҙгәрештәр:
2022 йылға мәктәпте 460-тан ашыу уҡыусы, шуларҙың өсәүһе — алтын, ун бише көмөш миҙал менән тамамлай.
Ун-Вис (Амня ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Дёмин Юрий Сергеевич
Дёмин Юрий Сергеевич (23 май 1940 йыл — 13 ноябрь 2009 йыл) — СССР һәм Рәсәй партия, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—1995 йылдарҙа Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы Рәйесе. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған транспорт хеҙмәткәре (1995). «Почёт Билдәһе» ордены кавалеры (1986).
Томынг-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
Томынг-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Воль-Я йылғаһының уң ярына тамағынан 63 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Дёмин Юрий Сергеевич
Биографияһы
1965 йылда Силәбе политехник институтты тамамлай.
Томынг-Я (Воль-Я ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Дёмин Юрий Сергеевич
Биографияһы
1965 йылдан хеҙмәт юлын Өфө ҡалаһының Башавто идаралығының 2-се йөк автохужалығында башлай. Бында ул баш инженер булып эшләй.
1968—1969 йылдарҙа — «Оргтехстрой» тресы төҙөлөшөндә транспорт эшен ойоштороу бүлеге етәксеһе.
1969—1970 йылдарҙа — «Башкирстройтранс» тресының 1-се автобазаһы баш инженеры.
1970—1975 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡала комитеты сәнәғәт-транспорт бүлеге инструкторы.
1975—1887 йылдарҙа — КПСС-тың Өфө ҡалаһы Киров район комитетының икенсе сәркәтибе.
1987—1990 йылдарҙа — Киров район Советы башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары, рәйесе.
1994—1995 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Юғары Советы рәйесе.
1995 йылдан пенсияға киткәнсе Юрий Демин Башҡортостан Республикаһының Хеҙмәт, халыҡты эш менән тәьмин итеү һәм социаль яҡлау министры урынбаҫары — министрлыҡтың Халыҡты эш менән тәьмин итеү идаралығы етәксеһе, артабан «Газ-сервис» асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең генераль директор урынбаҫары булып эшләй.
Башҡортостан Республикаһының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты итеп һайлана.
Ҡабыҡ ҡуңыҙҙары
Ҡабыҡ ҡуңғыҙҙары, сколитидтар (Scolytidae) — ҡаты ҡанатлылар отрядына ҡараған бөжәктәр ғаиләһе.
Ҡылыҡһырлама
Кәүҙәһе цилиндр формаһында, оҙонлоғо 0,9—9 мм, ҡара, ҡыҙғылт ҡуңыр йәки көрән төҫтә. Өҫкө ҡанат остарында инә ҡорт юлдарынан быраулау онон сығарып ташлау өсөн хеҙмәт иткән тештәр м‑н ҡаймаланған батынҡылыҡтар бар. Башы ҙур, маңлайы ҡабарынҡы, яҫы йәки батынҡы. Арҡаһының алғы өлөшө төрткөлө һәм түмһәләкле, төк менән ҡапланған, ян-яғы йомро. Мыйығы 4 быуынтыҡлы, ҡыҫҡа, бөгөмлө, суҡмар формаһында. Аяғы бәләкәй, нескә, киртләсле.
Уздра
Уздра — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пуя йылғаһының һул ярына тамағынан 114 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 18 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Лакросс
Лакро́сс (Lacrosse) — ике команда араһында контактлы спорт уйыны. Бында ҙур булмаған резина туп (62,8-64,77 мм, 140—146 грамм) һәм стик тип аталған оҙон тотҡослы сәкән ҡулланыла.
Барлыҡҡа килеү тарихы
Уйынды Америка индеецтары уйлап сығара, улар уны яугирҙарҙы әҙерләү һәм ҡәбиләләр араһында низағтарҙы тыныс хәл итеү өсөн ҡулланған. Археологик тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләренә ярашлы, лакросс хәҙерге Канада территорияһында XV быуатта уҡ билдәле була. Был ваҡытта командалар йыш ҡына бер нисә йөҙ кешенән торған, ә уйын өсөн майҙансыҡтың оҙонлоғо бер нисә йөҙ метрҙан бер нисә километрға тиклем тәшкил иткән.
Европа күскенселәре был уйын менән XVII быуатта таныша, ә XIX быуат башында ул Канаданың француз халҡы араһында популярлыҡ яулай башлай. Лакросс буйынса тәүге рәсми матч 1867 йылда Канадала була.
Лакросс ике мәртәбә — 1904 һәм 1908 йылдарҙағы йәйге Олимпия уйындары программаһына кертелә. Шулай уҡ 1928, 1932 һәм 1948 йылдарҙағы Олимпиадала күрһәтмә спорт төрө була.
Тасуирлама
Уйында ике команда ҡатнаша, улар стик тип аталған оҙон тотҡослы махсус сәкән ярҙамында ҙур булмаған резина тупты (62,8-64,77 мм, 140—146 грамм) көнәркәштең ҡапҡаһына индерергә тырышалар. Сәкәндең өҫкө өлөшө ирекле селтәр менән үрелгән, ул тупты эләктереү һәм тотоу өсөн тәғәйенләнгән. Тупты сәкән ярҙамында эләктереп, контролдә тотоп һәм пас биреп, көнәркәш командаһы ҡапҡаһына индереү уйындың маҡсаты булып тора. Һаҡланыусыларҙың төп мәсьәләһе — ҡапҡаны алыуҙы кисектереү һәм сәкән, контаклы көрәш йәки майҙансыҡта дөрөҫ позиция ярҙамында тупты алыу. Уйында дүрт позицияны айырылар: ярым һаҡсы, һөжүмсе, һаҡсы, ҡапҡасы. Лакросста махсус майҙансыҡта (field lacrosse) һөжүмселәр тик һөжүм итә («ride» ситуацияһынан тыш, был осраҡта һаҡсылар тупты сығарырға маташа, ә һөжүмселәр уларға ҡамасауларға тырыша), һаҡсылар тик һаҡлайҙар («clear» ситуацияһынан тыш, был осраҡта һаҡсыларға тупты сығарыр кәрәк), ҡапҡасы туранан-тура ҡапҡаны һаҡлаған һуңғы һаҡлау линияһы булып тора, ярым һаҡсылар майҙансыҡтың теләһә ҡайһы өлөшөндә була ала һәм һаҡлауҙа ла, һөжүмдә лә уйнай ала. Шулайҙа юғары дәрәжәле уйындарҙа һәр ваҡыт һаҡлаусы һәм һөжүм итеүсе ярым һаҡсылар араһында махсуслашыу бар.
Йыш ҡына лакроссты ҡаты контактлы спорт тип иҫәпләйҙәр, әммә бында, америка футболы һәм башҡа контактлы спорт төрҙәре менән сағыштырғанда, йәрәхәттәр һирәгерәк осрай.
Уйын варианттары
1967 йылдан ир-егеттәр араһында Лакросс буйынса донъя чемпионаттары уҙғарыла, уларҙа төрлө илдәрҙән, шулай уҡ ирокез индей ҡәбиләһенән (1990 йылдан) командалар ҡатнаша.
Хәҙерге торошо
Донъяла өс тиҫтәнән ашыу милли лакросс федерациялары бар. Уларҙың күбеһе Европала урынлашҡан һәм XX быуаттың һуңғы ун йыллығында ойошторолған, әммә лакросс киң популярлыҡ яулаған АҠШ һәм Канада был спорт төрө буйынса алдынғы илдәр булып ҡала.
Фидиә
Фидиә (فدية — түләү) — ураҙа тотмаған өсөн түләнә торған зәкәт.
Лакросс
Канадала лакросс
Был уйын Канадала милли йәйге спорт төрө булып тора. Канада лакросс ассоциацияһы 1867 йылда нигеҙләнә һәм донъяла иң боронғо булып тора. Йыл һайын икешәр дивизионда өлкәндәр һәм үҫмерҙәр араһында биналарҙа лакросс буйынса чемпионаттар уҙғарыла. Шулай уҡ өс дивизионда асыҡ майҙансыҡта лакросс буйынса чемпионат үткәрелә.
Фидиә
Фидиә түләү сәбәптәре
Ураҙа — мосолман өсөн фарыз ғәмәл, һәм уны ниндәйҙер сәбәп менән тотмаған осраҡта йә аҙаҡтан көнөнә-көн тотоп ҡаза ҡылына йәки фидиә саҙаҡаһы түләнә
Лакросс
АҠШ-та лакросс
АҠШ-та был спорт төрө профессиональ лакросс лигаһы — Major League Lacrosse менән күрһәтелгән. Шулай уҡ лакросс Студенттар спортының милли ассоциацияһының рәсми спорт төрҙәренең береһе булып тора. Беренсе дивизион чемпионатында 88 университет командалары, икенсе дивизионда — 46 команда һәм өсөнсө дивизионда — 208 команда ҡатнаша.
Фидиә
Фидиә түләү сәбәптәре
Рамаҙан айында кеше алты сәбәп менән ураҙа тота алмауы мөмкин:
Әгәр кеше үтмәй торған дауамлы ауырыу икән, йә ҡартлыҡ буйынса ураҙа тота алмаған булһа, бындай осраҡта фиҙиә саҙаҡаһы түләргә тейеш була. Әгәр кешенең фиҙиә түләрлек хәле юҡ икән, унан бурыс төшә һәм ул үҙе саҙаҡа ала торған кеше булыуы ихтимал.
Лакросс
Башҡа илдәрҙә лакросс
Оҙаҡ ваҡыт дауамында Англияла һәм Австралияла бәләкәй лакросс йәмғиәттәре эшләй. 1990-сы йылдарҙан башынан башҡа милли лакросс ассоциациялары ла барлыҡҡа килә, хәҙер улар ике тиҫтәгә яҡын Европа илдәрендә, Яңы Зеландияла, Японияла, Корея Республикаһында һ.б. ойошторолған. Һиндостан һәм Ҡытайҙың бойондороҡһоҙ ассоциацияларынан башҡа, улар барыһыла Халыҡ-ара лакросс федерацияһына (Federation of International Lacrosse) берләшкән.
Фидиә
Фидиә түләү сәбәптәре
Фиҙиә саҙаҡаһын бер фәҡиргә лә, бер нисәһенә бүлеп тә бирергә була.
Үлгән кеше фидиәһе
Хәл өҫтөндә ятҡан кешенең ураҙа тота алмаған көндәрен иҫәпкә ала барырға кәрәк, ул үлгәндән һуң вариҫтары уның мираҫынан фидиә түләй. Балалары уның исеменән үҙ аҡсаларынан да түләй ала.
Имам әт-Тирмизинең хәҙистәр йыйынтығында Ибн Ғүмәр һүҙҙәре килтерелә: «Кемдер донъя ҡуйып, ураҙа бурысы ҡалһа, уның урынына ҡалдырылған ураҙаның көнө һайын бер фәҡирҙе ашатһындар».
Башҡорттар, мосолман булараҡ, был мәсьәләгә бик яуаплы ҡарағандар, тәҡүәлек көслө булған. Мәжит Ғафури әҫәренән: «Беҙҙең аҡтыҡ бейәне фидиәгә биреү тураһында һөйләштеләр».
Ауыҙ асыуға саҡырышыу
Башҡорт халҡында ураҙа мәлендә ауыҙ астырыу йолаһы бар. Быны өҫтәмә сауап өсөн дә, үҙе ураҙа тота алмаған осраҡта фиҙиә иҫәбенән дә эшләйҙәр. Йәғни, ауыҙ асырға саҡырышыу — фидиәнең бер төрө.
Бер көн дә ураҙа тота алмаған кеше йәки 60 кешене ауыҙ астыра, йәки 30 кешене ифтар ашатып, сәхәргә етерлек ризыҡ бирә. Ураҙа тотҡан кешене ауыҙ астыртыу ураҙаға торошло тип һанала. Мөхәммәт Пәйғәмбәрҙең шундай хәҙисе бар: "«Кем ураҙа тотҡан кешене ашатһа, шуға ураҙа сауабы булыр, ураҙа тотҡан кешенең сауабы ла кәмемәҫ» (Әхмәт ән-Нәсәи тапшырған хәҙис)"
Ауыҙ асырға йыйылышыу — ифтар табындары йәмәғәтте яҡынайта, йәнле аралашырға мөмкинлек бирә, шул уҡ ваҡытта айыҡ табындар булыуы менән дә тәрбиәүи әһәмиәткә эйә.
Рамаҙан айында ауыҙ астырыу йәки ифтар ҡылдырыу изге ғәмәлдәрҙән һанала. «Ундайҙарға Аллаһ Тәғәлә сират күперен үтеүҙе еңеләйтер», — тиелгән хәҙистә. Шулай уҡ: «Әгәр ҙә ки кемдер ураҙа тотоусынан ауыҙ астырһа, уны фәрештәләр Рамаҙан айы буйы данлар, Ябраил ғәләйһис-сәләм Ҡәҙер кисендә сәләмләп ҡаршы алыр», — тип әйтелгән. «Эй, Аллаһ илсеһе! Әгәр бәғзе берәүҙең ураҙа тотҡан кешенән ауыҙ астырыу өсөн ашатырға ризығы булмаһа, нимә эшләргә?» — тип һораған сәхәбәләр Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдән. Пәйғәм­бәребеҙ иһә шулай яуаплаған: «Бер йотом һөт, уныһы ла булмаһа, уртлам һыу бирһен».
Ауыҙҙы тоҙ менән асырға мөмкин. Шулай ҙа һыу ҡулланыу яҡшыраҡ һанала. Емеш, айырыуса хөрмә менән асыу ҙа һәйбәт.
Куфельде
Куфельде (Kuhfelde) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1201 кеше йәшәй. Майҙаны — 13,61 км2. Диңгеҙ кимәленән 22 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 29416 һәм автомобиль коды — SAW.
Ғәҡиҡә
Ғәҡиҡә (аҡиҡә) (عقيقة — ҡырҡыу) — бала тыуғас салына торған ҡорбан. Ҡорбан итеп ир балалар өсөн ике һарыҡ, ә ҡыҙ балаларға бер һарыҡ салына.
Этимологияһы
Ғәҡиҡә һүҙе ғәрәпсәнән «ҡырҡыу» тип тәржемә ителә. Һүҙҙең мәғәнәһе һарыҡты ҡорбанға салғанда муйынын ҡырҡыу менән бәйле. Бала тыуыуға бағышлап салынған хайуандың үҙен дә "ғәҡиҡә" тип атайҙар. Ғәрәптәр йыш ҡына "ғәҡиҡә" тип яңы тыуған баланың алынған сәсен дә атай.
Тарихы
Ислам диненә тиклем мәжүси ғәрәптәр ғәҡиҡә ҡорбанын малай тыуғанда ғына салған, Исламға килгәс,  йола үҙгәрә. Бер хәҙистә әйтелеүенсә ( Ғәйшә р.ғ. тапшырған), Мөхәммәт Пәйғәмбәр «ир бала тыуһа - ике һарыҡ, ҡыҙ бала тыуһа бер һарыҡ» салырға ҡушҡан булған. Пәйғәмбәр үҙе һәр ейәне - Хәсән һәм Хөсәйен - тыуғандың етенсе көнөнә ҡорбан салған.
Ҡорбан салыу тәртибе
Бала тыуғандың етенсе көнөнә, ғәҙәттә, ҡорбан салалар. Малай өсөн - ике һарыҡ, ҡыҙ бала өсөн - берәү. Ҡорбан малы сәләмәт булырға тейеш, күренеп торған физик етешһеҙлектәре булыу рөхсәт ителмәй. Әгәр ҙә ваҡытында салып булмаһа, балаһының балиғ булыу йәшенә еткәнсе башҡа  ваҡытта ҡорбан сала ала.
Иттең бөр өлөшө мохтаж кешеләргә, ҡалғаны теләгән һәр кемгә, шул иҫәптән баланың ғаилә ағзаларына бирелә ала.
Хәнәфи мәҙһәбтә ғәҡиҡә мөбах һәм мәндүб булып тора, ҡалған 3 сөнни мәҙһәбтә — сөннәт.
Сухмонка
Сухмонка — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Низмица йылғаһының уң ярына тамағынан 19 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нәсибаш ауыл советы (Салауат районы)
Нәсибаш ауыл советы — Башҡортостандың Салауат районындағы муниципаль берәмек.
Административ үҙәге — Нәсибаш ауылы.
Тарихы
«Башҡортостан Республикаһы муниципаль берәмектәре сиктәре, статусы һәм административ үҙәктәре тураһында законы»на ярашлы ауыл биләмәһе статусына эйә.
Лютик (ҡәлғә)
Лютик — Ростов өлкәһе Дон дельтаһының төньяҡ ҡылымығының һул ярында Недвиговка утарынан алыҫ түгел урынлашҡан ҡәлғә. XVII — XVIII быуаттарҙа Аҙау диңгеҙенә сығыу юлын ҡаплап,  стратегик әһәмиәткә эйә булған. Ҡырым  Рәсәй империяһы составына индерелгәндән һуң ҡәлғә бөлгөнлөккә төшә.
Тәүге осор (1660—1695)
Ҡәлғәгә 1660 йылдың йәйендә Ҡырым ханы күрһәтмәһе буйынса нигеҙ һалына. Аҙау нығытмалары менән бер рәттән Лютик Дон дельтаһын рус йылға караптарынан һаҡларға тейеш була. Фортификация ҡоролмаһын төҙөүҙә төрөктәр, татарҙар, венгрҙар, валахтар, шулай уҡ рус әсирҙәре ҡатнаша, ул квадрат формала була, яҡынса 40*40 метр ҙурлыҡта  һәм йырын менән уратып алына. Ҡәлғәнең мөйөштәрендә бейек биш ҡырлы манаралар урынлаша. Эстә торлаҡ ҡоролмалар (гарнизондың 500 кешеһен һыйҙыра алырлыҡ), ат аҙбары һәм таш мәсет була. Йылға аша казак кәмәләренә үтеү өсөн ҡамасаулаусы тимер сынйыр һуҙыла
1661 йылда казак отрядтары һәм 1686 йылда рус ғәскәрҙәре тарафынан ҡәлғәне штурмлау уңышһыҙ була
Петр осоро (1696—1711)
Пётр I Аҙау походы ваҡытында  Лютик мөһим стратегик пункт булып тора. Ҡәлғәне штурм менән ала алмайҙар, әммә 1696 йылдың 20 июлендә, Аҙауҙы тапшырғандан һуң, уның гарнизоны шулай уҡ ҡорал һала. Константинополь тыныслыҡ килешеүен төҙөгәндән һуң Аҙау эргәһендәге тораҡ пункттар һәм нығытмалар, шул иҫәптән Лютик, рәсми рәүештә Рәсәйҙән китә.
Рус инженерҙары тарафынан Лютиктың оборона ҡоролмаларын реконструкциялау үткәрелә, ләкин бөтә булған тырышлыҡтар Прут походының уңышһыҙлыҡтары менән юҡҡа сыға. Төркиә менән солох килешеүе шарттарын үтәп, Петр яңы нығытмаларҙы шартлатырға  бойороҡ бирә.
1713—1739
Лютикта ҡабаттан төрөк ғәскәрҙәре урынлаша. Әммә хәрби хәрәкәттәр был өлкәлә тик 1735—1739 йылдарҙағы  Рус-төрөк һуғышы ваҡытында  яңынан башлана. 1736 йылдың 23 мар тында Рәсәй армияһы частары генерал-майор фон Сперейтер командованиеһы аҫтында  ҡәлғәне  минималь юғалтыуҙар менән ала.
Тыныслыҡ килешеүе буйынса 1739 йылда Лютик ҡәлғәһе Рәсәйгә бирелә. Бында почта посы ойошторола.
Һуңғы осор
Ҡырымда ғосман хакимлығы юҡҡа сыҡҡандан һуң Лютик стратегик әһәмиәтен юғалта һәм яйлап ташлана. Дон казактары араһынан урындағы халыҡ форт ҡалдыҡтарын үҙ ихтыяждары өсөн ҡуллана. Ҡомартҡының археологик өйрәнеүҙәре Лютик ҡәлғәһенә  В.Ф. Чеснок етәкселеге аҫтында экспедиция ебәрелгәс кенә 1970 йылда  башлана.
Хәҙерге ваҡытта  ҡәлғә   Танаис археологик музей-ҡурсаулығының өлөшө
Ижевск быуаһы
Ижевск быуаһы (Ижевск һыуһаҡлағысы) — 1760 йылда Удмуртия ның баш ҡалаһы Ижевск биләмәһендә  булдырылған яһалма һыу ятҡылығы.
Быуа яһалған Иж йылғаһынан тыш, уға Малиновка, Пазелинка, Подборенка, Шабердейка йылғалары һәм Пионерский шишмәһе һыуын ҡоя
Төҙөлөү тарихы
Быуа 1760 йылдың 10 апрелендә Иж йылғаһында Ижев тимер заводы двигателдәренең (хәҙер Ижсталь һәм Концерн Калашников заводтары) эшен тәьмин итеү өсөн быуып эшләнә