cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Дөйә
Үҙенсәлектәре
Дөйәнең сүллектә йәшәүенә үҙенсәлекле яраҡлашыуҙарының береһе — ул май ҡатламдары булған үркәстәр. Дөйә үркәстәрендәге майҙың әселәнеүе аша һыу ала, тигән ярайһы киң таралған фекер йәшәй. Әммә эш шунда — тын алғанда организм май әселәнеүендә барлыҡҡа килгәндәгегә ҡарағанда күберәк дым юғалта. Ысынбарлыҡта иһә дөйәләр бары тик һыуһыҙлыҡты бик яҡшы кисерә. Дөйәләр ике аҙнаға тиклем һыуһыҙ, айға тиклем аҙыҡһыҙ йәшәргә һәләтле. Үркәстәрҙең ысын тәғәйенләнеше башҡа — улар дөйәнең арҡаһын ҡояш эҫеһенән һаҡлаусы үҙенә бер төрлө «ҡыйыҡ» булып хеҙмәт итә. Бынан тыш, организмдың бөтә май һаҡламыһының арҡала тупланыуы йылылыҡтың яҡшы алмашыныуына булышлыҡ итә.
Дөйәләрҙең килеп сығышы һәм тарихы
Дөйәләрҙең барлыҡҡа килеүе һәм күпләп таралыуы Плиоцен һәм иртә плейстоцен Паракалелус тип аталған иртә тоҡомоноң юҡҡа сыҡҡан һәм хәҙерге дөйәләр (Camelus) тоҡомо барлыҡҡа килгән мәленә тап килә. Хәҙерге заман дөйәләренең ҡоро шарттарҙа йәшәүгә яраҡлашыуы (үркәстәр, аш һеңдереү һәм матдәләр алмашыныуы үҙенсәлектәре, күпләп һыу эсеү һәм, ошонан сығып, тоҙ күп тупланған аҙығы кәрәклеге, юрғалауы һ. б.), моғайын, дөйә һымаҡтарҙың (камелида) эволюцияһында сағыштырмаса һуң барлыҡҡа килгәндер һәм башта уларға хас булмағандыр. Дөйә талымһыҙлығы был хайуандарҙың башҡа үлән ашаусылар өсөн яраҡһыҙ шарттарҙа таралыуына сәбәпсе булған.
Төньяҡ Америка биләмәһендә йәшәгән, тарихҡаса булған Aepycamelus тоҡомло дөйәләрҙең муйыны оҙон, ә арҡаһында үркәс урынына саҡ ҡына бейеклек була.
Таралыуы
Ҡулға эйәлештерелгән дөйәләр Азия һәм Африканың бик күп өлкәләрендә таралған, дөйәләр егеү һәм йөк ташыу өсөн файҙаланыла. Дромедарҙар Төньяҡ Африканың 1° көньяҡ киңлегендә, Ғәрәп ярымутрауында, Үҙәк Азияла осрай. XIX быуатта Австралия континентына килтерелә, бында урындағы климат шарттарына яраҡлашалар һәм 50 мең башҡа етәләр. Бактриандар Кесе Азияла һәм Маньчжурияла таралған. Донъяла барлығы 19 миллион дөйә иҫәпләнә, шуларҙың 14,5 миллионы Африкала тереклек итә.
Дөйә төрҙәре
Урта Азияла йәшәгән бактриан дөйәһе (Camelus bactrianus) кешеләр тарафынан борондан ҡулға эйәләштерелә, әммә Монголия һәм Көнбайыш Ҡытай сүллектәрендә әле лә ҡырағай бактриандарҙың һирәк өйөрҙәре осрай, унда һыу етмәүҙән ныҡ интегәләр, сөнки кеше, сүллекте үҙләштереп, тәү башлап асыҡ сығанаҡтарҙы биләй. Йорт дөйәләре башлыса Ҡаҙағстанда һәм Монголияла үрсетелә, уларҙы дромедарҙар кеүек үк бер маҡсатта ҡулланалар. Бактриан исемен Урта Азияның боронғо төбәге Бактрия исеменән алған, унда, күрәһең, тәүге тапҡыр ҡулға эйәләштерелә. Ҡырағай бактриандар йорт бактриандарынан күпкә бәләкәйерәк, ә уларҙың ваҡ осло үркәстәре ярайһы уҡ киң бил менән айырымлана; йорт бактриандарының ҙур үркәстәре йышыраҡ бер-береһенә яҡын урынлашҡан, улар араһында аралыҡ юҡ тиерлек. Тән ауырлығы буйынса йорт бактриандары дромедарҙарҙан ҡайтышмай тиерлек.
Сурат
Сура́т (Surat, સુરત) — Һиндостан көнбайышындағы ҡала, Гуджарат штатына инә. Сурат шулай уҡ сәскәләр ҡалаһы булараҡ билдәле. Административ үҙәк — Сурат штаттың баш ҡалаһы Гандинагарҙан 306 км көньяҡтараҡ, Тапти йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Ҡала үҙәге йылға тамағынан 22 км алыҫлыҡта.
Сурат ҡалаһы — дәүмәле буйынса Гуджарат штатында икенсе урында, халҡы 4.6 миллиона кеше (2011 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса). Тар ғына урамлы һәм матур тарихи биналар урынлашҡан боронғо яғын яңыһынан ур айырып тора.
Тарих
Сурат Маһабһаратам эпосында телгә алына. Эпоста әйтелеүенсә, бында Кришна илаһ Матхуранан Дваркаға ҡайтышлай туҡтап киткән. 8-се быуатта бында фарсылар төпләнә башлаған. Урындағы һиндиүи (индуизм) риүәйәттәр, ҡаланы XV быуатта Гопи исемле брахман һала башлаған, ул ҡалаға «Сурьяпур» (Ҡояш ҡалаһы) тип исем бирә.
1512 йылда һәм яңынан 1530 йылда Сурат португалдар тарафынан талана. 1513 йылда португал сәйәхәтсе Дуарте Барбоза Суратты мөһим диңгеҙ порты тип һүрәтләй, бында донъяның төрдө тарафтарынан караптар инә торған булған. 1520 йылға ҡала Сурат тип атала башлаған.
XV быуат ахырында бик мөһим Камбей бухтаһы һайыға башлағас, Сурат көнбайыш Һиндостанда уны алмаштыра. XVI быуат аҙағына португалдар тулыһынса Сураттағы диңгеҙ сауҙаһын үҙ ҡулына ала. Таптила португалдар 1540 йылда төҙөгән ҡупшы ҡәлғә һаҡланып ҡалған.
1608 йылда Суратта Британия Ост-Һиндостан компанияһы караптары туҡтай башлай, улар Суратты мөһим сауҙа һәм транзит үҙәге итеп ала. 1615 йылда Суалиҙағы яуҙан һуң, капитан Бэст португалдарҙың өҫтөнлөгөн бөтөрөп, инглиз факторияһын булдыра. Ҡала Британия Ост-Һиндостан компанияһы баш ҡалаһына әйләнә.
1662 йылда Екатерина Брагансскаяның бирнәһе өлөшө булараҡ Англия короле Карл II-гә бүләк ителгәс, Сураттың сәскә атҡан осоро үтә башлай. Тиҙҙән,1668 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы Бомбейҙа фактория ойоштора һәм Сурат тамам бөлөнә. 1687 йылда Британия Ост-Һиндостан компанияһы үҙенең баш ҡалаһын Бомбейға күсерә.
Сәскә атҡан сағында Суратта йәшәүселәр һаны 800 000 кешегә етһә, XIX быуат уртаһына бындағы халыҡ һаны 80 000 кешегә ҡала. Британия империяһы калаға контролде 1759 йылда яңырта һәм уға идара итеү буйынса барлыҡ вәкәләттәрҙе 1800 йылда ҡабул итә.
1730 году бағдад йәһүде Йозеф Семах Бағдадтан Суратҡа килә һәм бында синагога төҙөй һәм йәһүд зыяраты булдыра. Бөгөн синагога емерелгән, әммә зыярат һаҡланған. Янғын һәм һыу баҫыу 1837 йылда ҡаланың ҙур өлөшөн харабаға ҡалдыра. Һаҡланып ҡалған ҡыҙыҡлы тарихи ҡомартҡыларҙан — XVII быуаттағы инглиз һәм голландс сауҙагәрҙәренең һәм уларҙың ғаилә ағзаларының ҡәбер таштары.
XX быуат башына бында йәшәгән кеше һаны 119 000-гә етә һәм Сурат яңынан сауҙа һәм сәнәғәт үҙәгенә әйләнә, әммә иҡтисадтың карап эшләү кеүек традицион тармаҡтары юҡҡа сыҡҡан була инде. Бында мамыҡ-кизе фабрикалары, мамыҡ таҙартыусы заводтар, дөгө таҙартыу һәм ҡағыҙ етештереү предприятиелары урынлашҡан.
1994 йылда ҡойон ямғырҙар, шулай уҡ канализацияның сүп-сарҙан тығылыуы арҡаһында һыу таша. Урамдарҙа тау булып сүп-сар ята, уларҙы бер кем дә таҙартмай, яндырмай. Шул шарттарҙа үпкә чумаһы эпидемияһы башлана, 56 кеше үлеп ҡала. Чума килеп сығыуын ишеткән халыҡ ашығып ҡаланан ҡаса башлай, уларҙың һаны 250—300 мең кеше булған тип һанайҙар.
Географияһы һәм климаты
Ҡала Һиндостан көнбайышындағы ҡала, Гуджарат штатына инә, Гандинагарҙан 306 км көньяҡтараҡ, Тапти йылғаһын һул яҡ ярында урынлашҡан. Йылға ҡойған урындан яҡынса 22 км ерҙә Камбей ҡултығы (Ғәрәбстан диңгеҙе). Диңгеҙ кимәленән 12 м бейеклектә.
Ҡала климаты тропиктарға хас, ҡышы ҡоро, йәйе ямғырлы; Ғәрәбстан диңгеҙе йоҡонтоһонда йомшаҡ. Иң эҫе ай — май, уртаса максимум 40,6 °C; иң һалҡыны — декабрь, уртаса минимум 15,0 °C. Йыллыҡ яуым-төшөм нормаһы — 1065 мм. Иң ямғырлы ай — июль, нормаһы 442 мм; иң ҡоро айҙар — март һәм апрель, нормаһы 2 мм. Ямғырҙар сезоны июндән сентябргәсә. Муссондар йыш ҡына Тапи йылғаһы бассейнында ташҡындарға килтерә.
Демографияһы
2011 йылдағы халыҡ һанын алыу мәғлүмәттәре буйынса, ҡала халҡы 4 462 002 кеше тәшкил итә ; ҡала агломерацияһы халҡы шул уҡ иҫәп алыу буйынса — 4 585 367 кеше. Грамоталылыҡ кимәле уртаса 89 %, был ил күрһәткесенә ҡарағанда юғарыраҡ (79,5 %). Ирҙәр араһында уртаса грамоталылыҡ — 93 %, ҡатындар араһында — 84 %. Ир-ат халыҡтың 53 % тәшкил итә, ҡатын-ҡыҙ, ярашлы рәүештә — 47 %. 6 йәштән кеселәр Сурат халҡының 13 %. Ҡалала иң таралған телдәр — гуджарати, синдхи, һинди, марвари, маратхи һәм башҡалар.
Иҡтисад һәм транспорт
Ҡала иҡтисады текстиль һәм химик сәнәғәттәргә нигеҙләнә. Икенсе мөһим тармаҡ — алмас шымартыу.
Сураттан 11 км алыҫлыҡта аэропорт бар, ул Делинан, Бомбейҙан һәм илдең ҡайһы бер башҡа ҡалаларынан даими рейстар ҡабул итә. Сурат аша № 8 милли шоссе (Дели — Бомбей) һәм № 6 (Сурат — Калькутта) шоссеһы үтә. Тимер юлдар бар.
Джегде
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Васюган йылғаһы ҡушылған урынған Вах йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Васюган, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Кесе Гнилуша (Оло Гнилуша ҡушылдығы)
Кесе Гнилуша — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Оло Гнилуша йылғаһының уң ярына тамағынан 14 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Северский Донец йылғаһы, йылға Калитва йылғаһы ҡушылған урындан башына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кауричев Иван Сергеевич
Кауричев Иван Сергеевич (3 декабрь 1913 йыл — 2003 йыл) — СССР һәм Рәсәй ғалимы, тупраҡты өйрәнеүсе белгес. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, гвардия капитаны. Ауыл хужалығы фәндәре докторы (1965), профессор (1976). СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһы лауреаты (1977). Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры.
Биографияһы
Иван Сергеевич Кауричев 1913 йылдың 3 декабрендә хәҙерге Калуга өлкәһенең Ферзиков районындағы Дугна ҡасабаһында тыуған.
1938 йылда хәҙерге К. А. Тимирязев исемендәге Мәскәү ауыл хужалығы академияһын агрохимия факультетын тамамлаған.
1939 йылдан алып 1946 йылға тиклем Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһында хеҙмәт итә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша, 7-се айырым запас инженер полкында, артабан 64-се инженер-сапер бригажаһының 19-сы гвардия минерҙарҙың айырым батальонында һуғыша, гвардия капитаны.
И. С. Кауричевтың фәнни тикшеренеүҙәре СССР-ҙың Ҡара тупраҡлы булмаған һәм дала зонаһында тупраҡтың уңдырышлығына һәм генезисы проблемаларына арналған. Ул академияның тупраҡ-геоботаник экспедицияһы менән етәкселек итә, элювиаль-глейланыу процесының теорияһын эшләй, тупраҡ типтарының окисланған-тергеҙелгән торошоноң тулы характеристикаһын һәм окисланған-тергеҙелгән режим буйынса уларҙың төркөмдәрен бирә Шулай уҡ Кауричев лизиметрик тикшеренеүҙәр практикаһында киң билдәле булған сорбцион лизиметрҙарҙың алымын эшләй. Халыҡ-ара симпозиумдарҙа һәм Болгариянан, Венгриянан, Польшанан, ГДР-ҙан һәм башҡа илдәрҙән сит ил коллегалары менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша.
Ҡыҙыл Йондоҙ, 1-се һәм 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордендары кавалеры, миҙалдар, шул иҫәптән «Берлинды алған өсөн» һәм «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында Германияны еңгән өсөн» миҙалдары менән бүләкләнгән. 1977 йылда СССР-ҙың Фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт премияһына лайыҡ була.
Мелборн (Флорида)
Ме́лборн (Melbourne) — Флорида штатының Бревэрд округындағы ҡала.
Орландо ҡалаһынан 97 км алыҫлыҡта ята. Майҙаны — 91,9 км². Климаты — субтропиктар. Ҡалала 76 068 кеше йәшәй (2010).
Айя (Колва ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рудольф Джулиани
Рудольф Уильям Луис «Руди» Джулиани (ингл. William Louis Giuliani; 28 май 1944 йыл) — Америка сәйәси эшмәкәре, 1994—2001 йылдарҙа Республика партияһынан Нью-Йорк ҡалаһының мэры.
Ғаиләһе һәм белеме
Рудольф Джулиани 1944 йылдың 28 майында Нью-Йорк ҡалаһының Бруклин районында католиктар ғаиләһендә тыуған, Италиянан килгән эмигранттарҙың ейәне. Атаһы — Гарольд Джулиани, сантехник булып эшләгән, 1934 йылдың май айында ул һөт һатыусыны ҡораллы талауҙа ғәйепләнеп ҡулға алына һәм йыл ярым ғүмерен төрмәлә үткәрә, әммә етлеккән дәүерендә бындай криминаль эштәрҙә телгә алынмай. Улының һүҙҙәренә ҡарағанда, атаһы уның аңына ла мафияға дошмансыл ҡараш һеңдергән. Әсәһе — Һелен, ҡыҙ фамилияһы ' Аванзо — бухгалтер булып эшләй. Уның дүрт бабаһы полицейский, ә береһе — янғын һүндереүсе булған.
Сәйәси карьераһының башы
Йәш сағында Нью-Йорка традиция буйынса өҫтөнлөклө булған Демократик партия яҡлылар рәтендә булған. 1970-се йылдар уртаһында бойондороҡһоҙ булып теркәлгән, ә 1980 йылдың декабрендә, Рональд Рейган президент һайлауҙарында еңгәндән һуң бер ай үткәс, рәсми рәүештә республикансы булып киткән.
1980 йылда, прокурор булараҡ, Джозеф Бонанноны — "Бананлы Джо"ны — нью-йорк мафияһы боссын, «5 ғаилә» башлыҡтарының береһен ғәйепләүсе ролендә сығыш яһаған.
Нью-Йорк мэры
1989 йылда Республика партияһынан тәүге тапҡыр Нью-Йорк мэры вазифаһына кандидатура булараҡ тауышҡа ҡуйыла, әммә демократ Дэвид Динкинстан бер аҙға ҡалыша (51 %-ҡа ҡаршы 49 %). 1993 йылда ул мэр һайлауҙарында үҙ кандидатураһын икенсе тапҡыр тәҡдим итә һәм был юлы — 46 %-ҡа ҡаршы 49 % менән Динкинсты еңә, һәм был вазифаны биләгән икенсе республикансы була. Һайлау кампанияһын енәйәтселеккә ҡаршы көрәш, һалымдарҙы ҡыҫҡартыу һәм тормош кимәлен күтәреү лозунгыһы аҫтында үткәргән. 1997 йылда, Рут Мессинджерҙы 18 пункт буйынса еңеп — 41 %-ҡа ҡарата 59 % йыйып, икенсе мөҙҙәткә һайлана
Енәйәтселеккә ҡаршы көрәш
Үҙҙәренең яуалылыҡҡа тарттырылмауын тойған криминаль элементтарҙың тағы ла ауыр енәйәттәр ҡылыуын арттырмау маҡсатында (әгәр бер нисә ватыҡ тәҙрәгә иғтибар итмәгәндә, енәйәтселәр тотош бинаны емереүе мөмкин), ваҡ енәйәттәр менән көрәшергә кәрәк тигән һығымтаға килтергән «ватылған тәҙрәләр» теорияһына таянып, енәйәтселек менән әүҙем көрәш башлай. Был йүнәлештә иң беренсе уңышлы акцияларҙың береһе булып "таҙартыусы"ларға (en:Squeegee man) ҡаршы — ҡыҙыл утҡа туҡтаған йәки ағымда хәрәкәт иткән машиналар водителдәренән автомобиль тәҙрәләренең ел быялаларын сифатһыҙ һәм «мәжбүри» йыуған өсөн аҡса таптырған кешеләргә ҡаршы көрәштән башлаған. Джулиани һуңынан бындай "таҙартыусы"лар һаны 180 тирәһе булған тип хәтерләгән. Уларға шундуҡ урам хәрәкәте ҡағиҙәләрен боҙған өсөн штраф тураһында ҙәр тотторғандар. Шул уҡ ваҡытта был кешеләрҙең ҡайһы берҙәренә алдараҡ эшләнгән енәйәттәре өсөн ғәйепләү ордерҙары тапшырылғаны асыҡланған: Бер ай ҙа үтмәне, беҙ был проблеманың ҡырҡыулығын күпкә кәметеүгә өлгәштек. күҙгә күренеп яҡшырған. Кемдәр ситтән килеп ҡаланың артабан үҫешенә һәм яңы хеҙмәт урындарына аҡса һалған, шул кешеләргә һәм Нью-йорк халҡына был эш оҡшаны. Бәхәсһеҙ, был беҙҙең тәүге уңышыбыҙ булды. Джулиани ҡаланың ҡайһы бер билдәләнгән нөктәләрендә урам криминаль әүҙемлеген күҙәтеүгә алырға ҡушҡан, ә уларҙы иҫкәртеү өсөн яуаплылыҡты район полиция начальниктарына йөкмәткән — Нью-йорк полицияһы эшмәкәрлегенә CompStat программаһын индереүҙе ойошторған. CompStat полицияға енәйәтселек үҫеше тенденцияһын башланғыс кимәлендә, әлегә ул ҙур проблемаға әйләнмәҫ борон, ҡырҡа бөтөрөүгә ярҙам иткән. Был программа 1996 йылда Гарвард университеты янындағы Джон Кеннеди исемендәге дәүләт идаралығы мәктәбенең дәүләт идара итеү өлкәһендәге иң яҡшы яңылыҡ өсөн тигән наградаһына лайыҡ булған. Был программа АҠШ-тың күп кенә ҙур ҡалалары һәм сит илдәр тәжрибәһенә индерелгән.
Джулиани һәм ҡала полицияһының әүҙем эшмәкәрлеге ҡалала енәйәт кимәленең ҡырҡа кәмеүенә килтергән. Төрлө мәғлүмәттәр буйынса, енәйәттәрҙең дөйөм кимәле 50—67 %-ҡа, үлтерештәр һаны — 64—70 %-ҡа кәмегән. Бер үк ваҡытта полиция тарафынан табель ҡоралы ҡулланыу һаны — 1997 йылдағы 419 осраҡтан 2001 йылдағы 175 осраҡҡа кәмегән. Шул уҡ ваҡытта Джулианиҙың мэр вазифаһында эшләгән дәүере афроамерикан общинаһы яғынан, үҙҙәренә ҡарата ҡаты мөнәсәбәттә булыуында, шулай уҡ мэрҙың идара итеү стиле менән ризалашмаған йәмәғәтселектең либераль ағзалары тәнҡитләнгән.
Социаль-иҡтисади өлкәлә
Рудольф Джулиани Нью-Йоркта эшһеҙҙәр һанын байтаҡҡа ҡыҫҡарта алған. Ил буйынса уртаса иҡтисади үҫеш темптарынан юғарыраҡ үрҙәргә өлгәшеү иҫәбенә яңы эш урындары булдырылған. 1994 йылда ҡалалағы һәр етенсе кеше (1 млн 112 мең 490 кеше) эшһеҙлек буйынса пособие алған булһа, һигеҙ йыл үткәс — 113 497 кеше генә алған. Ҡала хакимиәте 23 һалымды — шул иҫәптән корпорация статусына эйә булмаған шәхси бизнесҡа, ҡунаҡхана ҡуртымына, 110 долларҙан кәм хаҡҡа һатылған әйбергә һалымдарҙы (бөтә һалымдың дөйөм суммаһы $8 миллиардҡа) кәметкән йәки юҡҡа сығарған. Бюджет дисциплинаһын ҡәтғиләштереү ҡала бюджеты дефицитын бөтөрөүгә генә түгел, хатта байтаҡ профицитҡа (2001 финанс йылында ул $2,9 миллиард тәшкил итә) алып килгән. Ҡаланы тышҡы төҙөкләндереү буйынса эштәр үткәрелгән, атап әйткәндә, бер нисә йәмәғәт урыны сүп-сарҙан таҙартылған, ҡалала 2038 акр майҙанда яңы парктар барлыҡҡа килгән. Ҡала мөлкәтен файҙаланыу оптималләштерелгән — 1994 йылда ҡалала 1862, 2000 йылда — 633 буш бина булған.
Был саралар комплексы һөҙөмтәһендә Нью-Йорктың имиджы ғына яҡшырмаған, ҡалаға килеүсе туристар һаны ла һиҙелерлек артҡан (1994 йылда 25,8 миллиондан 2000 йылда 37,4 миллионға саҡлы).
Ҡалала яҡлауға беренсе сиратта мохтаж балаларға ярҙам иткән балалар эштәре буйынса идаралыҡҡа нигеҙ һалынған. Компьютер технологиялары ярҙамында балаларға һаулыҡ һаҡлау программаларына инергә ярҙам иткән HealthStat тип аталған инновацион система булдырылған. Джулиани хакимиәте етемдәрҙе уллыҡҡа алыуға дәртләндереү кеүек маҡсатлы сәйәсәт үткәргән, һәм ул әһәмиәтле уңыштарға килтергән — 1992 йылда 1784 бала, 2000 йылда — 3148 бала уллыҡҡа алынған. Мәғариф өлкәһендә класс бүлмәләренә һәм китапханаларға 7 мең компьютер урынлаштырыуҙы маҡсат итеп ҡуйған «Аҡыллы мәктәптәр» программаһы эшләй башлаған. уҡыу күнекмәләрен камиллаштырыу программаһы, һәр класта 300 китаптан торған кескәй китапханалар һ. б. булдырылған. Әммә башҡа өлкәләрҙәге кеүек, был өлкәлә Джулианиға уңыш йылмаймаған.
11 сентябрҙә
2001 йылдың 11 сентябрендәге фажиғәнән һуң, Рудольф Джулиани донъя күләмендә танылыу алған. Бөтә донъя сауҙа үҙәгенә террорсылар һөжүм итеү сәбәпле, ул ҡотҡарыу эштәрен ойоштороуҙа ҡатнаша. Бынан тыш, Нью-Йорк халҡына мөрәжәғәт итеп, радио аша ихлас сығыштары кешеләрҙең гә бирелмәүенә булышлыҡ иткән, хәл властар контроленә алынғанлығына ышандырған. Мэрҙәң һуңғараҡ иҫләүенсә, уға ҡасандыр атаһы кәңәше тыныслыҡ һаҡларға ярҙам иткән: Атайым миңә иң яҡшы кәңәш биргән икән: «Әгәр ҙә һиңә ҡурҡыныс янаһа, һәм һинең тирә-яғыңда кәүгә ҡупһа, барыһы ла ҡурҡыштан ҡысҡырһа, үҙеңде тынысланыр. Үҙеңә шулай тип әйт: „Мин тыныс, мин бер нәмәнән дә ҡурҡмайым“. Әгәр кешенең йортта янғын сыҡһа, һәм кешеләр ҡурҡыуҙан бары тик утты ғына күрһә, тыныслығын юғалтмаған кеше запас сығыу юлын таба». Time журналы уны «Йыл кешеһе — 2001» тип таныған. Ошо уҡ журнал: «Джулианиға ул беҙгә, беҙ үҙебеҙгә ҡарағанда ла нығыраҡ ышанғаны һәм уның һоҡланғыс ҡыйыулығы, тәүәккәллеге өсөн рәхмәт», — тип билдәләй. (Журнал мәғлүмәттәре буйынса, аҙналыҡтың уҡыусыларынан ике кандидатураға — Джулиани менән Буш исемдәренә иң күп тәҡдимдәр килгән. Бен Ладен өсөнсө урында булған. Ҡарарҙы аңлатып, Time журналының баш мөхәррире Джеймс Келли, 11 сентябргә фажиғәһе менән бәйле Джулиани тапҡырлығының асылыуы «шул иҫәптән президентты ла (Буш) ҡыҫтырып, беҙгә айырыуса тәьҫир итте»). 11 сентябрҙән һуң килгән көрсөк барышында атҡарған ғәмәлдәре өсөн Бөйөк Британия королеваһы Елизавета II 2002 йылдың февралендә Джулианиға почётлы рыцарь титулын тәғәйенләгән.
11 сентябрҙән һуң Джулианиҙың сәғүд батша улы Әл-Вәлидтең ҡаза күреүселәр фондына тапшырған $10 миллион һумлыҡ чегын кире ҡағыуы шаҡтай билдәлелек алған. Әл-Вәлид был бүләк тураһында үҙенең матбуғат релизында АҠШ-ты «Яҡын Көнсығыштағы сәйәсәтен ҡайтанан ҡарарға һәм фәләстин яғынан талаптарға ҡарауға» саҡырған була. Мэр «беҙгә уларҙың ҡанлы аҡсалары кәрәкмәй», -тип кире ҡағыуын ҡазала һәләк булғандарҙың туғандары хуплай.
Джулианиҙы тәнҡитләүселәрҙең раҫлауынса, Нью-Йорк мэры эшләргә тейешле Ғәҙәттән тыш хәлдәр офисының штаб-фатиры (ингл. Office of Emergency Management), Джулианиҙың ҡарап еткермәүе арҡаһында һаҡланылған бункерҙа түгел, ә 7 WTC-тең 23 -сө ҡатында урынлашҡан булған. Шуға ла мэрға террористик һөжүм һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡҡан. Донъя Сауҙа Үҙәгенең емереклектәрендә күп ваҡытын үткәрергә тура килгән дә инде.
2001 йылдан һуң
2001 йылдың ноябрендә Джулиани яңы мэрҙы һайлауҙарҙа ҡатнашмаған, сөнки закон буйынса өсөнсө мөҙҙәткә һайланыу хоҡуғына эйә булмаған. Әммә ул үҙенең вариҫы булып республикансы Майкл Блумберг ҡалыуында мөһим роль уйнаған.
2002 йылда Джулиани хәүефһеҙлек һәм инвестициялар өлкәһендә консультациялар менән шөғөлләнеүсе Giuliani Partners фирмаһын төҙөгән. 2004 йылда Giuliani Partnersта элек шул уҡ исем аҫтында билдәле бухгалтерия компанияһының өлөшө булған Ernst & Young Corporate Finance инвестициялар банкын һатып ала. Банктың исеме Giuliani Capital Advisors тип үҙгәртелә. 2005 йылда ул исемен һуңынан Bracewell & Giuliani тип үҙгәрткән элекке Bracewell & Patterson техас юридик фирмаһының нью-йорк бүлексәһе партнёры һәм етәксеһе була.
2004 йылда Джулиани президент вазифаһына һайланыу өсөн барған көрәштә Джордж Буш кандидатураһын хуплай. 2007 йылдың февралендә ул үҙенең 2008 йылғы президент һайлау кампанияһында ҡатнашыу ниәте тураһында белдерә. Шул уҡ ваҡытта ул үҙенең сәйәси ҡарашы буйынса күпселек республикансы һайлаусыларҙан саҡ ҡына һулдараҡ торған — Джулиани, шәхси ҡоралға эйә булыуҙы контролдә тотоу өсөн сығыш яһаған, (үҙе католик сиркәүгә ҡарауына, абортҡа кире ҡарашта торған шәхси мөнәсәбәтенә ҡарамаҫтан) бер енесле граждан союздар булыуы, эмбриондарҙың олон күҙәнәктәрен тикшереү һәм аборттар мөмкин булыуына ҡаршы түгеллеген белдергән. 2008 йылдың 29 ғинуарында Флорида штатындағы мөһим "праймериз"да бары тик өсөнсө урынды биләгән, шунан һуң ул һайлау кампанияһында ҡатнашмаясағын һәм президент вазифаһына сенатор Джон Маккейнды кандидатураһын үткәреүҙә ярҙамын туҡтатыуын белдергән. Көньяҡ Флорида университеты профессоры политолог Сьюзан Макмэнэстың һүҙҙәре буйынса: президент кампанияһын алып барыу стиле лә Джулианиҙы бик күптәрҙән айыра. Ул бер бер тапҡыр ҙа «бысраҡ» тактика ҡулланмаған. Үҙен дәғүәселәренә ҡарата бик " тотҡан. Артабан көрәшеүҙән баш тартыуы хаҡында белдереп, бик күп Джулиани яҡлылар уның артынан Маккейн лагерына барасағын белгәнлектән, ул сенатор Маккейнды хуплай һәм был ярҙам бик мөһим була.
«Лидер» мемуарҙар авторы (урыҫ баҫмаһы — М., 2004). Рәсәйҙең «Известия» гәзитенә белдереп, былай тигән: мин бәхетле кеше, минең геройҙарым күп. Был минең атайым, президент Рональд Рейган, британия премьеры Уинстон Черчилль Нью-Йорк ҡалаһының янғын һүндереүселәре. Мин унан өлгө алам, улар — минең көс сығанағым.
2011 йылдан 13-14 сентябрендә үткәрелгән һорау алыуға ярашлы, әгәр ҙә шул мәлдә, Барак Обама президент һайлауҙарында ҡатнашҡан булһа, Рудольф Джулиани еңгән булыр ине, ләкин ул һайлау алды бәйгеһендә ҡатнашмаған.
2016 йылғы президент һайлауҙарында кандидатураһын Дональд Трампхупланы. Сөнки уның боронғо дуҫы һәм яҡын ярҙамсыһы. Трамп һайлауҙа еңгәндән һуң, Рудольф Джулианиҙы, ихтимал, АҠШ дәүләт секретары вазифаһына кандидат булған, әммә һөҙөмтәлә был вазифаға ExxonMobil нефть компанияһы һәм СЕО директорҙар советы рәйесе Рекс Тиллерсон тәҡдим ителә. . 2017 йылдың 12 ғинуарында Джулиани АҠШ президентының киберхәүефһеҙлек буйынса буласаҡ тип иғлан ителә. .
Кинола һәм телевидениела
Джулиани «Закон һәм тәртип» (11 миҙгеле (2000—2001), 1 серияһы) һәм «Грейвс» (1 сезон (2016) 1 серия) сериалдарында, бынан тыш, «Асыу менән идара итеү» фильмында үҙен-үҙе (камео) уйнай.
Шәхси тормошо
Джулиани өс тапҡыр өйләнә. Беренсе ҡатыны — Регина, ҡыҙ фамилияһы Перуджи, уның өс туған һеңлеһе. Улар 1968 йылда өйләнешә, 1982 йылда никах тарҡала. Икенсе ҡатыны — Донна, тыумыштан Кофновец, телерепортёр һәм актриса. Никах 1984 йылда теркәлә, 2002 йылда өҙөлә; никахтан улы Эндрю һәм ҡыҙы Кэролайн тыуған. Никахтарының һуңғы йылдарында ирле-ҡатынлы бер-береһе менән ҡаты конфликтта булған, һәм был матбуғатта әүҙем тикшерелгән. Конфликттың сәбәбе — мэрҙың үҙенең яңы һөйәркәһе Джудит менән асыҡтан-асыҡ йөрөүе.
Өсөнсө ҡатыны — Джудит, тыумыштан Стиш, фармацевтика компанияһы менеджеры. Никахтары 2003 йылда теркәлгән.
2000 йылда Джулиани, простата яман шеше менән сирләүе беленгәнлектән,, нур терапияһы интенсив курсын үткән. Дауаланғандан һуң, ул ҡабат әүҙем йәмәғәт-сәйәси эшмәкәрлегенә ҡайта. Әммә ауырыуы арҡаһында ул шул уҡ йылда Нью-Йорк штатынан АҠШ сенаторы вазифаһы өсөн көрәштән баш тарта (был ҡарарҙың ҡабул ителеүенә Джулианиҙың ғаилә проблемалары ла йоғонто яһағандыр тигән фекер бар).
Варю-Пари-Яха
Варю-Пари-Яха — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО/ Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Мангте-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 26 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 16 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
3 ноябрь
3 ноябрь — григориан стиле буйынса йылдың 307-се көнө (кәбисә йылында 308-се). Йыл аҙағына тиклем 58 көн ҡала.
{{#if: {{replace|{{{1|}}}|1|}} ||
һәм иҫтәлекле даталар
}}
Түбәнге Иҙрис
Түбәнге Иҙрис (Нижнеидрисово) — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 410 кеше. Почта индексы — 453662, ОКАТО коды — 80206837004.
Тарихы
XVIII быуаттың 70-се йылдарында ауыл сотник Иҙрис Иманғолов исеме менән йөрөтөлә башлай. ХХ быуат башында ауыл икегә бүленә. 1920 йылда Түбәнге Иҙрис ауылында 80 йортта 369 кеше йәшәй. 1940 йылда ауылда барыһы 153 кеше йәшәй. 1929 йылда ике ауыл бер колхозға — «Ҡыҙыл Октябрь» колхозына берләшә.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Ляхов (Йәрмәкәй районы)
Ляхов (Ляхово) — Башҡортостандың Йәрмәкәй районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны 12 кеше. Почта индексы — 452182, ОКАТО коды — 80225822002.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Кочус
Кочус — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Пинега йылғаһының һул ярына тамағынан 500 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Алпатова
Алпатова (балка Алпатова, Плотина) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Митякинка йылғаһының һул ярына тамағынан 13 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 20 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассенының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы
Зәйнуллин Ғәриф Әхмәҙиә улы (15 сентябрь 1951 йыл — 4 декабрь 2002 йыл) — малсы. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған малсыһы (1987).
Биографияһы
Ғәриф Әхмәҙиә улы Зәйнуллин 1951 йылдың 15 сентябрендә Башҡорт АССР-ының Бөрйән районы Байназар ауылында колхозсы ғаиләһендә тыуған. Атаһы — Зәйнуллин Әхмәҙиә Рәхмәтулла улы, Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, япон самурайҙары менән һуғышта ҡатнашҡан. Ишле ғаиләлә беренсе бала булған Ғәриф үҙенән бәләкәй һигеҙ һеңле-ҡустыларын ҡараша. 1958 йылда Байназар мәктәбенең 1-се класына уҡырға бара.
Мәктәптә 8-се класты тамамлағас, бик күп тиҫтерҙәре кеүек Ғәриф тә 1967 йылда Әбйәлил районы Таштимер һөнәрселек училищеһына уҡырға инә. Училищела өс йыл уҡып, 1969 йылда тракторсы-машинист һөнәрен алған егеттең хеҙмәт юлы Бөрйән районы «Ағиҙел» колхозында башлана. Сәсеү, урып-йыйыу, туңға һөрөү эштәрендә ал-ял белмәй эшләй ул. Тырыш, ныҡышмал егетте тиҙ күрәләр колхозда. Уға ышанып яңы техника бирәләр. 1971 йылдың май айында Совет Армияһы сафына алына. Тольятти ҡалаһында автомобилдәр эшләү заводын төҙөүҙә ҡатнаша. Ике йыл хеҙмәт иткәс, 1973 йылдың июнь айында запасҡа ҡайтарыла һәм тыуған ауылында яратҡан эшенә тотона. Колхоздарҙың гөрләп эшләгән мәле, тракторсылар, эшсе ҡулдарға ҡытлыҡ. Көндөҙ эштә була, ә кистәрен мәктәпкә уҡырға йөрөй. 1975 йылда Байназар ауылында киске мәктәпте тамамлап, урта белем тураһында аттестат ала. 1976 йылдың февраль айында Байназар ауылы ҡыҙы Шагаева Нәйлә Әхмәт ҡыҙы менән донъя ҡоралар. Өс бала үҫтерәләр.
1978 йылда «Ағиҙел» колхозы Урал йәйләүҙәренә ферма малын көтөргә көтөүсе эҙләп таба алмай. Ярты йыллап ғаиләһенән айырылып, ҡырҙа ятып эшләргә теләк белдереүсе энтузиастар табылмай. Күңеле ятҡан эшенән айырылырға теләмәһә лә, Ғәриф Зәйнуллин шул мәлдән малсы булып китә. Аҙаҡтан көтөүселеккә күнегеп китә һәм ғүмеренең ахырына тиклем ошо эштән айырылмай. Егәрле малсының хеҙмәтен күп һандағы Маҡтау ҡағыҙҙары, ҡиммәтле бүләктәр менән баһалайҙар. Ғәриф Әхмәҙиә улы 2002 йылдың 4 декабрендә 51 йәшендә генә ҡаты ауырыуҙан вафат була.
Войдокилья
Войдокилья (Παραλία Βοϊδοκοιλιά) ― Месинияла, Урта диңгеҙ яры буйындағы пляж. Формаһы менән омега (Ω) грек  хәрефен хәтерләтә, өс яҡтан дюндарҙың ярым түңәрәк һыҙаттары менән уратып алынған. Ҡоро ер яғынан Войдокилье менән йәнәш Гиалова лагунаһы урынлашҡан, унда бик күп ҡоштар йәшәй. Пляж һаҡланған биләмә булып тора һәм «Натура 2000» европа программаһының һаҡланған участка селтәренә инә.
Тарихы
Пляждан өҫтә батша Нестор мәмерйәһе урынлашҡан. Тағы ла юғарыраҡ XIII быуатта төҙөлгән франк Боронғо Наварин ҡәлғәһе (йәки Палеокастро) емереклектәре ята. Пляждың төньяҡ-көнсығыш осонда Несторҙың улы Фрасимедтың ҡәбере урынлашҡан. Туранан-тура яҡынлыҡта археологтар тарафынан неолит дәүере артефактары табылып, был урында б.э. тиклем 4000 йылда күсеп ултырыуҙары тураһында фактҡа күрһәтһә лә,  ҡәберлек микен  осорона  (беҙҙең эраға тиклем 1680―1060) ҡарай.
Гомер «ҡомло Пилос» тураһында әйтеп, был пляжды күҙ уңында тотҡан тип һанала. . Бында Телемах үҙенең атаһы Одиссейҙы эҙләгәндә, батша Несторҙы сәләмләгән. Шулай уҡ мифҡа ярашлы, нәҡ ошо Нестор мәмерйәһендә Гермес Аполлондан урлап алған малды йәшергән.
Урынлашыуы
Йәйәүлеләр маршруты Воидокильянан башлана. Нестор мәмерйәһенә күтәрелеү пляждың көньяҡ-көнбайыш осонда урынлашҡан, ә мәмерйәнән һуң һуҡмаҡ Палайокастро яғына дауам итә. Воидокилья Мессиниялағы Петрохори ауылы эргәһендә ята. Урындағы емереклектәр кәртәләнеп алынмаһа ла, бында территория ябыҡ тип хәбәр итеүсе билдәләр тора. Туристар һарай һәм уның стеналары тирәләй ҡурҡмайынса йөрөй.
Гиалова лагунаһы төрлө күсер ҡоштар өсөн мөһим туҡталыш булып тора. Бында уларҙың 258 төрө тереклек итә, шуларҙың 79-ына юғалыу хәүефе янай.
Пляж нудистарҙың һәм гейҙарҙың яратҡан ял урыны булып тора.
Иҫкәрмәләр
<references group="" responsive="">
Вебоси-Яха
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Таз йылғаһының төньяҡ-көнсығыш сигенән Енисей ҡултығы һыу бассейнына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Таз.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Джягдаг
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ҡыйҙыш
Ҡыйҙыш — Башҡортостандың Учалы районындағы ауыл, Ахун ауыл советына ҡарай. 2010 йылдың 14 октябренә ҡарата халыҡ һаны — 119 кеше. Почта индексы — 453733, ОКАТО коды — 80253815002.
Тарихы
1933 йылда Мөхәмәтшин Фазылйән Мөхәмәт улы ферманы «Тоҡан-шар»ҙан Ҡыйҙыш йылғаһы ярына, Ахун ауылынан төньяҡ-көнсығышҡа күсерә. Ике тау араһындағы Ҡыйҙыш йылғаһы буйында ауыл халҡы йорттар төҙөй башлай. Тәүҙә ауыл Әмир тип атала, һуңыраҡ Ҡыйҙыш тип йөрөтөлә башлай.
Нахимов миҙалы
Нахимов миҙалы — СССР-ҙың дәүләт наградаһы. СССР Юғары Советы Президиумының 1944 йылдың 3 мартындағы «Хәрби миҙалдаҙры булдырыу тураһында: Ушаков миҙалы һәм Нахимов миҙалы» исемле Указына ярашлы булдырыла. Рәсәй Федерацияһы Президентының 1994 йылдың 2 мартындағы «Рәсәй федерацияһының дәүләт наградалары тураһында» 442-се Указы көскә ингәнгә тиклем Рәсәй Федерацияһы Юғары Советы Президиумының 1992 йылдың 2 мартындағы 2424-1-се Указына ярашлы миҙал Рәсәй федерацияһының наградалар системаһында ҡалдырыла.
Миҙал архитектор М. А. Шепилевскийҙың проекты буйынса башҡарылған.
Нахимов миҙалы тураһында Положение
Нахимов миҙалы менән Хәрби-Диңгеҙ флотының һәм сик буйы ғәскәрҙәренең диңгеҙ частары һалдаттары һәм матростары, сержанттары һәм старшиналары, мичмандары һәм прапорщиктары бүләкләнә.
Нахимов миҙалы менән диңгеҙ театрҙарында караптарҙың һәм частарҙың хәрби бурыстарҙы үтәүгә булышлыҡ иткән оҫта, тәүәккәл һәм ҡыйыу ғәмәлдәре өсөн; СССР-ҙың дәүләт диңгеҙ сик буйын һаҡлауҙа күрһәткән батырлыҡ өсөн; хәрби хеҙмәтте үтәгән саҡта ғүмере өсөн хәүеф менән бәйле шарттарҙа күрһәткән фиҙакәрлеге йәки башҡа ҡаҙаныштары өсөн бүләкләнәләр.
Нахимов миҙалы күкрәктең һул яғында йөрөтөлә һәм СССР-ҙың башҡа миҙалдары булған осраҡта «Хәрби хеҙмәттәре өсөн» миҙалынан һуң урынлаштырыла.
Нахимов миҙалы менән барыһы 13 000 бүләкләү башҡарыла.
Миҙал тураһында Положение 1947 һәм 1980 йылдарҙа үҙгәтелә.
Тасуирламаһы
Нахимов миҙалы 36 мм диаметрлы түңәрәктән ғибәрәт, ике баҡыр өлөштән эшләнгән. Проект һүрәтенең авторҙары — А. Л. Диоров, Б. М. Хомич, Н. А. Волков. Миҙалдың бер генә төрө бар. Элмәге миҙалға иретеп йәбештерелгән.
Һул яғында — Нахимовтың профилдә төшөрөлгән рельефлы һүрәте. Миҙал ситтәренән — «Адмирал Нахимов» яҙыуы. Нахимов профиленән аҫтараҡ — ике лавр ботағы, улар ҡушылған урында — биш мөйөшлө йондоҙ. Миҙал ҡабарынҡы нөктәләр менән ҡаймаланған.
Миҙалдың өҫкө өлөшөндәге элмәк ярҙамында миҙал биш мөйөшлө тимер ҡалыпҡа беркетелә. Ҡалыптың артҡы яғында миҙалды кейемгә беркетә торған ҡулайлама бар. Ҡалып ебәк муар таҫма менән уратылған, таҫма күк төҫтә, өс аҡ буйлы, буйҙарҙың һәр береһенең киңлеге — 3 мм. Буйҙарҙың араһы — 2 мм, аҡ буйҙан таҫма ситенә тиклем — 5, 5 мм. Таҫманың дөйөм киңлеге — 24 мм.
Вьянки
Вьянки (Иванка) — Рәсәй йылғаһы. Ростав өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Калитвенец йылғаһының һул ярына тамағынан 82 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 17 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Дон һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Донец (йылға). Бәләкәй йылға бассейны — Северский Донец (һыу бассейнының Рәсәй бүлеге), йылға бассейны — Дон (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Кэстль Джон
Джон Кэстль (Ян (Яган, Иоһанн) Кассель булараҡ та билдәле; Jean Cassel (Jan, Johann), Джон Касл) — XVIII быуат рәссамы, XVIII быуаттың тәүге яртыһындағы Кесе Жуз ҡаҙаҡтарының тарихы һәм мәҙәниәте буйынса мөһим сығанаҡ булып тороусы һәм шулай уҡ Ырымбур экспедицияһының Рәсәйҙәге һәм Ҡаҙағстандағы эштәре тураһында ҡиммәтле мәғлүмәт биргән иллюстрацияланған тарихи көндәлек авторы.
Биографияһы
Кэстль биографияһы тураһында мәғлүмәт бик ярлы. Фаразланғанса, британ-прус сығышлы Гамбургта тыуып үҫкән.
1734 йылда Рәсәй империяһының Санкт-Петербург фәндәр академияһы менән хеҙмәт контракты төҙөгән. Иван Кириллович Кириловтың Ырымбур экспедицияһы составында булып эшләгән. Шулай уҡ өс рус уҡыусыһын да өйрәтергә тейеш булған. Фәндәр Академияһы архивында бына шундай документ һаҡланған: «Уҙған (1)734 йылдың 16 июлендә нең Ырымбур экспедицияһына һынлы сәнғәт оҫтаһы живописного художества мастер һамбурглы Яган Кассель, контракт буйынса, өс йылға хеҙмәткә алынды, ул бер ыңғай һынлы сәнғәт оҫталығына малярному художеству тағы өс кешене өйрәтеүҙе үҙ өҫтөнә алды. Шуның өсөн уҡыусылар Михайла Некрасов, Алексей Малиновкин, Иван Шерешперовты йәлеп иттеләр, әммә Кэстль һәр ваҡыт походтарҙа йөрөгәнлектән, ошо уҡыусылар күрһәтелгән художество оҫталығына ныҡлап өйрәнә алманылар»
Уҡыусылар Академияға уҡырға ҡабул ителгән һәм ундағы уҡытыусыларға уларҙы өйрәтергә ҡушылған: «рәсем төшөрөргә Вортманға, буятыуҙы малевание — Гзелгә». Ә Кэстль экспедицияла эшен дауам иткән. Ул 1735 йылда Орск ҡәлғәһенә нигеҙ һалған ваҡытта шунда булған.
Экспедицияла эшләгән ваҡытта көндәлек яҙған һәм уларға 13 иллюстрация яһаған, шул иҫәптән "дүрт бастион"лы Үр ҡәлғәһе күренешен дә. Урындағы таштар коллекцияһын: аҡыҡ, йәшел йәшмә, зөбәржәт, колчедан һәм башҡаларҙы йыйған.
1736 йылда Абулхәйер-ханға ике аҙналыҡ визит яһай, Рәсәй хөкүмәте исеменән уның менән һөйләшеүҙәр алып бара. Был сәйәхәт билдәһеҙ территория буйлап, башҡорт ихтилалы сәбәпсе булған фетнә осоронда ойошторолған. Артабан И. Кириллов Кэстлде рус илсеһе сифатында Һиндостанға ебәрергә планлаштырған, әммә Кэстль П. И. Рычков аша тәҡдим ителгән эш хаҡына (йылына 800 һум) риза булмаған.
1737 йылдың 16 октябрендә, контракт срогы үтеү менән, Кэстль эштән китергә тейеш булған, әммә экспедицияның яңы башлығы Василий Татищев Кэстль менән яңы контракт төҙөгән, һәм һуңынан, 1739 йылдың 28 июнендә, уның менән оло хөрмәт күрһәтеп хушлашалар.
1741 йылдан һуң уның яҙмышы билдәһеҙ.
Көндәлектәре
Экспедицияла эшләү дәүерендә Джон Кэстль үҙенең күргән урындарҙан, кешеләрҙән һәм йолаларҙан алған тәьҫораттарын, ҡайһы берҙә иллюстрациялар менән биҙәп, көндәлегенә яҙып барған. Көндәлектә Рәсәй империяһы һәм Кесе Жуз араһындағы сәйәси мөнәсәбәттәр, Ҡаҙағстандың географияһы һәм этнографияһы, экспедицияның рус һәм сит ил ағзалары араһында ҡатмарлы мөнәсәбәттәр тураһында киң мәғлүмәт бар. 1741 йылда Кэстль уны төрлө материалдар менән тулыландырған һәм, император Иван VI исеменә хат яҙып, рус хөкүмәтенә тапшырған: … был көндәлек император ғали йәнәптәренә һәм дәүләткә, уларға тәрән буйһоноулы бағышлау аша, минең тоғролоғом шаһиты булыр тигән маҡсаттан бөтә кешегә мәғлүм булырлыҡ итеп төҙөлдө … Көндәлектә ысын һәм дөрөҫ ваҡиғалар тураһында яҙылған, һәм уның дөрөҫлөгө, Ырымбур канцелярияһында һаҡланған отчёт менән сағыштырғанда, тағы ла ысыныраҡ булып күренә. Ҡыҙғаныс, мин был яҙмама көнсығыш халыҡтарын һәм иғтибарға лайыҡ башҡа нимәләрҙе һынландырған һүрәттәремдең һәм һыҙмаларымдың алдараҡ иҫкә алынған Ырымбур канцелярияһында ҡалған төп нөсхәһен ҡушып бирә алмайым. Мин тәрән күндәмлек һәм менән был һүрәттәрҙең күсермәһен генә түгел, һәм тағы ла бик оҡшатып Әбилхәйер хандың, Ырымбурға килгән хандың улы — Ерали солтандың, башҡорттарҙың данлыҡлы хәрби начальнигы — Алдарҙың, уның ҡыҙының, шулай уҡ тәржемәсе татар мырҙаһы портреттарының төп нөсхәһен һынландырҙым. Шуны ла өҫтәп әйткем килә, был ҡырағай халыҡтар араһында йөрөгәндә Рәсәй империяһы именлеге өсөн барыһын да эшләргә ниәт иттем. Был портреттарҙы минән, маҡсатында ҡабул итегеҙ: улар бит, ҡылҡәләм булмағанлыҡтан, бары тик бармаҡ һәм ҡул ярҙамында яҙылды
1741 йылғы һарай түңкәрелешенән һуң был отчёттың төп нөсхәһе һәм бер күсермәһе Вольфенбюттелға, килеп эләгә, һәм әлегә тиклем шунда: бер данаһы — Вольфенбюттель дәүләт архивында, икенсеһе Герцог Август китапханаһында һаҡлана. Рус ғалимы Нил Попов 1861 йылда, Кэстль көндәлегенең ике данаһы Мәскәүҙә Эске эштәр министрлығы архивында «Jurnal der 1736 a. Orenburg nvch dem Abul-Gair-Chan der Kirgis-Kaijsacken Horda aus freyem Willen zu des Reiches, Besten höchst-nöthig unternommene Reisse, glüklich abgeleget durch Jogann Castle, Kunstmahler bey der Kayserl. Orenburgschen Expedition» исеме аҫтында һаҡлана.
Сәйәхәт хаҡында отчёт 1784 йылда Ригала немец телендә Рәсәй тарихы буйынса материалдар йыйынтығында нәшер ителгән, әммә артабан оҙаҡ йылдар иғтибарҙан ситтә ҡалған.
1958 йылда совет тарихсыһы Матвиевский уны табып ала һәм ҡыҫҡа йөкмәткеһен тасуирлай. Шул ваҡыттан алып тарихи, этнографик һәм географик документ ғалимдарҙың иғтибарын йәлеп иткән. 1996 йылда көндәлектәрҙең ҡаҙаҡ теленә, 1998 йылда — рус теленә тәржемәһе баҫылған , 2014 йылда Кэстль экспедицияһына бағышланған китап инглиз телендә сыҡты.
Картиналары
Үҙенән һуң Өфө панорамаһы рәсемдәрен ҡалдырҙы. Кэстлдең таҡтаға тартылған пергаментта эскиз манераһында башҡарған башҡорттар портреттары Третьяков галереяһында һәм Рус музейында һаҡлана.
Джон Кэстль Башҡортостанда беренсе рәссам-пастелист булған. Шулай уҡ Һамарҙың ул саҡтағы беренсе дөрөҫ һүрәтен ҡалдырған. Шулай уҡ ул Ҡаҙағстандың беренсе рәссам-графиктарының береһе булған. Уның көндәлеге менән эштәре: «Абулхәйер хан портреты», «Кэстлде хандың ҡабул иткәне аудиенция», «Ҡаҙаҡтарҙың сәләмләүе», «Ҡаҙаҡ ғаиләһенең күсенеүе» нәшер ителгән.
Хәҙерге Ҡаҙағстан тарихсылары фекере буйынса, Джон Кэстлдең музейҙарҙа «Башҡорт» һәм «Йәш башҡорт» тип аталған һүрәттәре ысынында иһә Кесе Жуз ханы Әбилхәйер хандың һәм уның улы Ералиның үҙҙәре иҫән саҡта төшөрөлгән портреттары булып тора, тип иҫәпләй.
Кривой (Черная ҡушылдығы)
Кривой — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Черная йылғаһының уң ярына тамағынан 2 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Әбәткүл
Әбәткүл - Абаткуль (Абатколь, Абат-Куль ) — Рәсәй Федерацияһы Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы күл.
Географияһы
Әбәткүл Силәбе өлкәһенең Ҡыҙыл Армия районындағы Һыуығаяҡ ауыл биләмәһе һәм Ҡоншаҡ районы Хәлит ауыл биләмәһе сиктәрендә ята. Силәбенән 110 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Әбәткүл башҡа бер ниндәй йылға менән дә, күл менән дә тоташмаған, оҙонлоғо 4 ½, киңлеге 2 саҡрым (верста).
Әбәткүлдән көнбайыштараҡ Ҡаҙаҡбай (күл), Бусар, Ишембай, көньяҡ-көнбайыштараҡ Ҡырҙы күлдәре, 6 километрҙа Ҡырҙы ауылы урынлашҡан.
Географик координаттары: киңлеге - 55°51′11″N (55.853178), оҙонлоғо - 62°0′34″E (62.009446)
Флораһы һәм фаунаһы
Яр ситтәрендә ҡамыш һәм ҡыяҡлылар осрай, улар араһында һыу ҡоштары оя ҡора.
Этимологияһы
Киң билдәле географ, топонимист, Силәбе өлкәһенең топонимикаһын ғына түгел, ғөмүмән, башҡорт халҡының фольклорын төптән өйрәнгән Шувалов Николай Иванович гидроним тураһында былай тип яҙа: Абат-Куль, озеро, Красноармейский район. Название составлено распространенном в прошлом у башкир и казаков тюркским мужским именем Абат, Аббат, словом куль - «озеро».
"Башҡорт исемдәре" белешмәһендә Абд - Әбд (абде, абду;әбде, әпте) тигән исем бар. Ул мәңгелек; бәндә, ҡол,хеҙмәтсе, Аллаһ бәндәһе тигәнде аңлата (ир-ат исемдәре компоненты булып йөрөй)
Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы
Байрамғолов Юлай Ғайнулла улы (25 ноябрь 1934 йыл — 18 сентябрь 2010 йыл) — ғалим-инженер, сиҙәм күтәреүсе, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Техник фәндәр кандидаты (1970). Башҡорт дәүләт аграр университеты доценты.
Биографияһы
Юлай Ғайнулла улы Байрамғолов Башҡорт АССР-ы Мәсетле районы Тайыш ауылында 1934 йылдың 11 ноябрендә тыуған.
1953 йылда Мәсетле районының Дыуан-Мәсетле урта мәктәбен, 1958 йылда Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлаған.
Хеҙмәт юлын Мәсетле машина-трактор станцияһында механик-контролер булып башлай.
1961 йылда комсомол юлламаһы менән Ҡаҙаҡ ССР-ына сиҙәм ерҙәрҙе күтәрергә китә, Ҡостанай өлкәһенең Весело-Подольск совхозында баш инженер булып эшләй.
1966 йылда Өфө ҡалаһына ҡайта һәм Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институтында өлкән ғилми хеҙмәткәр вазифаһында эш башлай. Бер үк ваҡытта Башҡортостан ауыл хужалығы институтында уҡыта.
1990 йылдан Башҡортостан ауыл хужалығы институтында һәм Башҡорт дәүләт аграр университетында өлкән уҡытыусыһы, доцент вазифаларында уҡыта.
2010 йылдың 18 сентябрендә Өфө ҡалаһында вафат була.
Ғилми эшмәкәрлеге
Уҡытыу менән берлектә ғилми эшмәкәрлеге Башҡорт дәүләт аграр университетының Механика факультеты төҙөлөш-юл, коммуналь һәм ауыл хужалығы машиналары кафедраһында техник фәндәр докторы, профессор Иофинов А. П. ғилми етәкселегендә алып барыла.
1970 йылда «техник фәндәр кандидаты» ғилми дәрәжәһенә диссертация яҡлай.
Үҫемселек тармағын комплекслы механизациялау өсөн урындағы төбөк шарттарына тура килгән машиналар системаһын төҙөү һәм ҡулланыуға индереүҙә ҡатнаша. Мал аҙығын үҫтереү, йыйып алыу һәм һаҡлауҙың яңы технологияларын, бөртөклө иген культураларын сәсеү һәм урып-йыйыу ваҡытында яғыулыҡ-майлау сығымдарын кәметеү маҡсатында рациональ агрегаттар йыйылмаһы составын һәм эшкәртеү технологияһын төҙөй һәм ауыл хужалығында ҡулланыуға өлгәшә. Машина-трактор паркын һөҙөмтәле файҙаланыу тураһында тәҡдимдәр индерә.
Фәрхетдинова Ләйлә Морат ҡыҙы
Фәрхетдинова Ләйлә Морат ҡыҙы (Фархутдинова Лейла Муратовна; 3 ғинуар 1961 йыл) — ғалим-терапевт. Медицина фәндәре докторы (2008), профессор (2016).
Биографияһы
Фәнни ҡыҙыҡһыныуҙар өлкәһе — эндокринология, иммунология, микроэлементология. 3 кандидатлыҡ диссертацияһының ғилми етәксеһе.
Фәрхетдинова Ләйлә Морат ҡыҙының фәнни эшмәкәрлеге урындағы тау тоҡомдарындағы микроэлементтарҙың халыҡ һаулығына (боғаҡ, шәкәр диабеты һ.б. үҫеүенә) тәьҫирен өйрәнеүгә арналған. Фәрхетдинова етәкселегендә Башҡортостан территорияһын микроэлементтар буйынса районлаштырыу үткәрелгән. 230 ғилми хеҙмәт, шул иҫәптән Юғары аттестация комитеты тәҡдим иткән 70 хеҙмәте матбуғаттарҙа баҫылып сыҡҡан, 3 монография: «Зоб как медико-геологическая проблема» (2005, 230 бит.), «Диффузный токсический зоб» (2011, 140 бит.), «Сахарный диабет: патогенез, диагностика, лечение» (2014, 136 бит.), 46 уҡыу-методик ҡулланма һәм әсбаптар, 1 уйлап табыу авторы.
Фәнни баҫмалары
Учебно-методические рекомендации:
Учебное пособие:
Акчим (Вишера ҡушылдығы)
Акчим  — Рәсәйҙәге йылға. Пермь крайы/ Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Вишера йылғаһының һул ярына тамағынан 190 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 60 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кама йылғаһы Бондюг ауылы янындағы һыу үлсәү посынан Березники ҡалаһына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар
Ваҡ ҡолаҡ ярғанаттар (Pipistrellus, Нетопыри) — ярғанаттар ярым отрядының шыма танаулылар ғаиләһенә ҡараған имеҙеүселәр заты.