cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Салауатбыяла
Милекселәр һәм етәкселек
1960 −1980 йылдарҙа предприятие директоры — Сескутов Юрий Васильевич. Предприятиеның генераль директоры Агурев Сергей Алексеевич. Акционерҙар һаны — 5708. Устав капиталының кимәле яҡынса 13 507 263 һум.
Княжая (Унжа ҡушылдығы)
Княжая — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Унжа йылғаһының һул ярына тамағынан 238 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 63 км.
Салауатбыяла
Милекселәр һәм етәкселек
«Салауатбыяла» йәмғиәтенең төп хужаһы — бизнесмен һәм миллиардер Радик Солтанов .
Княжая (Унжа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Салауатбыяла
Биржаларҙағы листинг
Акциялар һаны — 19 934 171. Һәр акцияның номинал хаҡы — 10 һум.
Княжая (Унжа ҡушылдығы)
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Салауатбыяла
Биржаларҙағы листинг
Компанияның ғәҙәти һәм өҫтөнлөклө акциялары өсөн төп сауҙа майҙаны — РТС биржаһы. 2008 йылдың авгусынан тауыш биреүсе акциялар шулай уҡ ММВБ биржаның MICEX Discovery «Открытия фондового рынка» секторында тәҡдим ителә
Предприятиеның продукцияһы
Нефть-газ сығарыу, нефть-химик һәм химик сәнәғәте өсөн ҡорамалдар.
«Салауатбыяла» асыҡ акционерҙар йәмғиәте сығарған төп продукция — табаҡлы быяла. Был продукция һатыу күләменең яҡынса 80 процентын тәшкил итә, башҡа продукция төрҙәре — 20 процент (автомобиль быялаһы, быяла тараһы, иреүсән натрий силикаты һәм шыйыҡ натрий быялаһы, йылылыҡ-тауыш изоляцияһы материалы)
Эшмәкәрлек күрһәткестәре
2009 йылдағы килем — 3 771 861 һум (2010 йылдың 9 айы) 2010 йылдың 9 айының 2009 йылдың ошо уҡ осоро менән сағыштырғанда 131,5 процент тәшкил итә.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы — СССР-ҙың дәүләт наградаһы
1956 йылдың 20 октябрендә СССР Юғары Советы Президиумы указы менән булдырыла. Миҙал проекты авторы — рәссам Н. Н. Филипповка.
Миҙал тураһындағы положение
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән Ҡаҙағстан, Себер, Урал, Иҙел һәм Төньяҡ Кавказ райондарында сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү яҡшы эшләгәне өсөн колхозсылар, совхоз, МТС, төҙөлөш һәм башҡа ойошмаларҙың совет, партия, профсоюз һәм комсомол хеҙмәткәрҙәре бүләкләнә.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы менән, ҡағиҙә булараҡ, сиҙәм һәм ҡалдау ерҙәрҙе үҙләштереү райондарында ике йылдан да кәм эшләмәгән хеҙмәткәрҙәр тәҡдим ителә.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы СССР Юғары Советы Президиумы исеменән бүләкләнеүселәрҙең йәшәү урыны буйынса автономиялы республикалар Юғары Советтары Президиумы рәйестәре, рәйес урынбаҫарҙары һәм ағзалары һәм Хеҙмәтсәндәрҙең край, өлкә, район һәм ҡала советы депутаттары тарафынан тапшырыла.
Миҙал менән бергә бүләкләнеүсегә бүләкләү тураһында таныҡлыҡ тапшырыла.
«Сиҙәм ерҙәрҙе үҙләштергән өсөн» миҙалы күкрәктең һул яғына тағыла һәм, башҡа ордендар һәм миҙалдар булғанда, «Донбасс күмер шахталарын тергеҙгән өсөн» миҙалы артынан тағыла.
Шәмиғолов Марат Абдулла улы
Шәмиғолов Марат Абдулла улы (1 август 1926 йыл — 15 май 1981 йыл) — совет тренеры, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Спорт акробатикаһы буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры, БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1976), Бөтә Союз категориялы спорт судьяһы.
Биографияһы
Марат Абдулла улы Шәмиғолов Башҡорт АССР-ының Мәсәғүт кантоны (хәҙер Башҡортостан Республикаһы Балаҡатай районы) Билән ауылында 1926 йылдың 1 авгусында тыуа. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. Спорт акробатикаһы буйынса РСФСР чемпионы (1956).«Спартак» ирекле спорт йәмғиәтендәге Өфө акробатика мәктәбенә нигеҙ һалыусы. 30-ҙан артыҡ спорт мастеры әҙерләгән. 1965 йылдан алып Бөтә союз категориялы спорт судьяһы. 1950-1981 йылдарҙа Өфө ҡала физкультура комитеты инспекторы, «Динамо» спорт клубының уҡыу-спорт бүлеге мөдире булып эшләй, Өфөнөң Молотов район спорт комитетының рәйесе. Акробатика буйынса Башҡортостандың ирекле «Урожай», «Локомотив», «Спартак», Юғары спорт оҫталығы мәктәбе спорт йәмғиәттәренең өлкә советы тренеры вазифаһын башҡара. 1968 йылда уға РСФСР Юғары советы Президиумы Указы менән спорт акробатикаһы буйынса РСФСР-ҙың атҡаҙанған тренеры исеме бирелә. 1976 йылда БАССР-ҙың атҡаҙанған мәҙәниәт эшмәкәре исеменә лайыҡ була. 1977-1978 йылдарҙа Өфө дәүләт циркы студияһында уҡыта. 1981 йылдың 15 майында Севастополдә вафат була, Өфөлә ерләнгән.
Уғырҙар (мәғәнәләр)
Уғырҙар — боронғо төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһенең атамаһы. Һуңыраҡ был исем фин-уғырҙарға ҡараған хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантылар ингән айырым төркөмгә бирелгән.
Пауль-Овыл-Я
Пауль-Овыл-Я — Рәсәй йылғаһы. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Төньяҡ Сосьва йылғаһының һул ярына тамағынан 559 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 29 км.
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Карл I Люксембургский (Karl IV, Karel IV.;,  — , ) — Германия короле (1346 йылдың 11 июленән), Карл IV исеме аҫтында Чехия короле (1346 йылдың 26 авгусынан; 1347 йылдың 2 сентябрендә таж кейгән), Изге Рим империяһы императоры (1355 йылдың 5 апреленән).
Пауль-Овыл-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Биографияһы
1331 йылда 15 йәшлек Карл төньяҡ Италияла атаһының наместнигы итеп тәғәйенләнгән, әммә тиҙҙән үҙенең яңы биләмәләрен ташлап китергә мәжбүр була, сөнки хатта атаһы ярҙамы менән дә уны контролдә тоторға хәле булмай.
Атаһы Иоанн Люксембургский Чехия эштәре менән ҡыҙыҡһынмаған тиерлек, уны тик аҡса сығанағы кеүек ҡараған, һөҙөмтәлә короллек үҙе бөлгөнлөккә төшкән. 1333 йылда Чехия һәм Моравия менән идаралыҡты улы Карлға тапшырған, ул үҙенең йәш булыуына ҡарамаҫтан дәүләт эштәре менән шөғөлләнеү өсөн етерлек аҡылға һәм белемгә эйә булған. Бынан башҡа, атаһынан айырмалы рәүештә ул үҙенең туған еренең телен һәм йолаларын белгән. Аҡсаларҙа сикле булыу арҡаһында (килемдәрҙең бер өлөшөн Карл атаһына ебәрем торорға мәжбүр булған), королдең улы таж имениеларын залогтан һатып ала башлаған һәм аҡсаны һаҡлап тотоу иҫәбенә ике йыл эсендә 16 имениены һатып алған. Илде даими рәүештә йөрөп үтеп, Карл идаралыҡ итеүҙәге етешһеҙлектәргә иғтибар иткән һәм уларҙы бөтөрөү өсөн саралар эҙләгән. Ул Прагалағы король һарайын йүнәткән һәм йәш ҡатыны менән бында төпләнгән. Ауыл хужалығына иғтибар биреп, Карл Чехияла шарап эшләүҙе (йөҙөм ҡыуағы Бургундиянан килтерелгән) һәм балыҡсылыҡты (ул идара иткән осорҙа бихисап быуалар төҙөлгән, уларҙа чех карпын үрсеткәндәр) үҫтергән.
Иоанн Люксембургский Чехияла элекке идара итеү системаһын ҡайтарған, ер гетманы итеп Йиндржихтең улы Бертольд тәғәйенләнгән. Әммә Карл яҡлы булған халыҡ быға ризаһыҙлыҡ белдергән, һәм 1338 йылда Һуҡыр Иоанн улын Чехияға ҡайтарған. Ул һаманда атаһына билдәләнгән аҡсаны ебәреп торған, ә ҡалдыҡтарын Чехияны төҙөкләндереү өсөн сарыф иткән. 1341 йылда Сейм тарафынан Карл чех тәхетенең вариҫы итеп раҫланған.
Шул уҡ 1341 йылда Генрих Хорутанскийҙың мираҫы өсөн Иоанн Люксембургский һәм Изге Рим империяһы императоры Людвиг IV Баварский араһында низағ башланған. Карл императорҙың дошмандары — немец кенәздәре менән һөйләшеүҙәрҙә ҡатнашҡан һәм Рим папаһы менән осрашыу өсөн Авиньонға барған, бында Людвиг менән килешеү төҙөлгән. 1345 йылда Людвиг Баварский Авиньон килешеүҙәрен боҙған. Бөйөк Литва кенәзлегенә тәре яуынан Польша аша ҡайтып барғанда Карлды Польша короле Казимир III әсиргә алған һәм тик хәйләкәрлек менән генә бынан ҡотолған. Император менән көрәш яңы көс менән тоҡанған.
Чехияның «алтын быуаты» тап ошо Карл Люксембургтың исеме менән бәйле булған. Ул чех телен яҡшы белгән, ҡалаларҙың үҫеше тураһында хәстәрлек күрһәткән. Тарихта Карл үҙе урта быуат Европаһында тәүге донъяуи автобиография авторы һәм яңы тарихи йылъяҙманы төҙөүҙең инициаторы булып ҡалған.
Король итеп һайланылыуы
Император Людвиг Баварский йәшәгән осорҙа уҡ, Рим папаһы Климент VI булышлығы менән Карл биш курфюрст тарафынан Германия короле итеп һайланылыуына ирешкән. Шул уҡ ваҡытта ул сикләү шарттарына ҡул ҡуйған, уларҙы башҡарыу өсөн Авиньонда папаға ант итергә тейеш булған. Быға ҡарамаҫтан 1347 йылда Людвиг Баварский үлгәндән һуң, Карл шунда уҡ император тәхетенә ултыра алмаған. Виттельсбахтар башланғысы менән король итеп Англияның короле Эдуард III һайланған, ә ул бынан баш тартҡас — Мейсен маркграфы Ҡырыҫ Фридрих II, артабан граф Гюнтер фон Шварцбург һайланған, һуңғыһы тиҙҙән ҡаты сирләгән, аҡса өсөн тәхеттән баш тартырға риза булған һәм үлгән.
1349 йылдың 25 июлендә Карл IV Ахенда ҡабат таж кейгән. Ул Виттельсбахтар нәҫеле менән килешер өсөн Пфальц курфюрсының ҡыҙы Аннаға өйләнгән һәм уларға Бранденбург маркграфлығын бирергә вәғәҙә иткән, шул уҡ ваҡытта Карл бында Ялған Вальдемарға булышлыҡ күрһәткән.
Маткинская
Маткинская — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ендырская ҡылымығының һул ярына тамағынан 225 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 39 км.
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Король итеп һайланылыуы
Карл IV кенәздәргә ҙур ташламалар яһаған. 1356 йылғы Алтын буллала курфюрсттар үҙ кенәзлектәрендә суверен хоҡуҡтарына тиерлек эйә булғандар. Тәхеткә һайлау тәртибен индереү тауыш биреүҙә папаның ҡыҫылышын бөтөргән, был Рим папаһы менән килешмәүсәнлек тыуҙырған. Папам менән низағ дисәтинә биреү һәм руханиҙарҙың льготаларын яҡлау өсөн каролин буллаһын сығарыу менән көйләнгән.
Италияға яуҙары
Карл IV Италияға ике мәртәбә яу менән барған: 1354 йылда Миланда Италия короле һәм Римда император (1355) таждарын кейеү өсөн, икенсе тапҡыр — папа ҡушыуы буйынса Миландағы Висконти нәҫеле менән һуғышыу өсөн. Әммә үҙенең мираҫ биләмәһе Чехияның үҫеше тураһында Карл империяға ҡарағанда ла нығыраҡ хәстәрлек иткән.
Маткинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Италияға яуҙары
Франческо Петрарка Карла IV-гә ышанған, әммә артабан унда тәрән ҡәнәғәтһеҙләнгән. Карл Римда 1355 йылда пасха көнөндә Остия кардиналы тарфынан император тажын кейгән, ә артабан Прагаға ҡайтҡан.
Германияла хакимлыҡ итеүе
Ҡалаларҙағы дворянлыҡҡа ул күп ташламалар биргән; 1350 йылда яңы уложение сығарған, әммә һуңыраҡ уны бөтөрөргә мәжбүр булған. Тау сәнәғәтлеген һәм игенселекте дәртләндергән, Влтава йылғаһын Эльбаға тиклем караптар йөрөшлө иткән, Прагала «яңы ҡала» (Нове-Место), Градчаны һәм билдәле Карл күперен төҙөгән. Артабан Прагала архиепископлыҡты һәм империяла тәүге университетты — Карл университетын (Париж университеты өлгөһө буйынса) нигеҙләгән. Прагаға күп һанлы рәссамдарҙы һәм һөнәрселәрҙе йәлеп иткән.
Маткинская
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рохау
Рохау (Rochau) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 1109 кеше йәшәй. Майҙаны — 20,1 км2. Диңгеҙ кимәленән 38 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 39579 һәм автомобиль коды — SDL.
Карл IV (Изге Рим империяһы императоры)
Германияла хакимлыҡ итеүе
Үҙенең икенсе ҡатыны аша, Виттельсбахтарҙың ризалығы менән үҙенең биләмәләренә Үрге Пфальцты ҡушҡан; үҙенең өсөнсө ҡатыны Анна Яворская аша 1368 йылда Явор һәм Свидница кенәзлектәренә эйә булған; 1367 йылда Лижи ерен һатып алған. Виттельсбахтар нәҫелендәге эске низағтар менән файҙаланып, Карл Бранденбург маркграфлығына хужа булыуға ирешкән.
1378 йылдың 29 ноябрендә Прагала вафат булғанда, Карл үҙенең беренсе улы Венцелгә Чехияны, Силезияны һәм император тажын, икенсе улы Сигизмундҡа — Бранденбургты, өсөнсө улы Иоганнға — Лужи ерҙәрен мираҫ итеп ҡалдырған.
Прагала Изге Вита соборы төрбәһендә ерләнгән.
Пронь-Шор
Пронь-Шор — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Сибирчата-Яха йылғаһының уң ярына тамағынан 44 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Кара диңгеҙе йылғалары бассейны Бол. Ою йылғаһының көнбайыш сигенән Скуратов моронона тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Кара диңгеҙенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Нермеша
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рускеала (тау паркы)
«Рускеала» тау паркы (Ruskeala— «Көрән, Һоро») — Карелия республикаһының Сортавала районында урынлашҡан туристик комплекс. Комплекстың нигеҙе-мәҙәни мираҫ объекты, грунт һыуҙары менән тултырылған тарихи һәйкәл-элекке мәрмәр карьеры тора.
Географияһы
Рускеала ҡасабаһы эргәһендә Сортавала ҡалаһынан 30 саҡрым төньяҡҡа ҡарай,   Тохмайоки йылғаһы яры буйында урынлашҡан.
Дөйөм мәғлүмәттәр
Карьерҙың төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай оҙонлоғо 460 метр, киңлеге — 100 м тиклем. Карьерҙың иң юғары нөктәһенән төбөнә тиклем аралыҡ — 50 метрҙан ашыу. Һыуҙың үтә күренеүсәнлеге 15-18 метрға етә.
Иҫке карьерҙың стеналары ер аҫты эшләнештәр системаһы — вертикаль шахталар менән тоташтырылған штольня һәм штректар менән теҙелгән. тоташтырыу вертикаль шахта. Эшләнештәрҙең байтаҡ өлөшө Бөйөк Ватан һуғышынан һуң һыу аҫтында ҡала; һыуҙы һурҙырып алыу мөмкин булмай. Тау эшләнештәренең дөйөм оҙонлоғо бер нисә саҡрым тәшкил итә. Ҙур булмаған мәрмәр блоктарҙан һалынған завод идаралығы бинаһы һәм эзбиз яндырыу өсөн мейестәрҙең өлөшө  һаҡланып ҡалған.
Тарихы
Таш сығарыу урынын пастор-тыуған өйрәнеү буйынса белгес, Ирекле иҡтисади йәмғиәт ағзаһы Сматиул Алопеус таба, 1765 йылда, Екатерина II  батшалығы башында уны эшкәртә башлайҙар. Беренсе эштәр менән «таш эштәре өйрәнсеге» Андрей Пилюгин етәкселек итә, уға итальян белгестәре консультация бирә.
Ятҡылыҡта 5  карьер төҙөлә, унда  быраулау һәм дары зарядтары һалыу ярҙамында 4 төҫлө — көлһыу, һоро-йәшел,  һоро юлаҡта менән аҡ,  юлаҡлы күк-һоро мәрмәр сығарыла. Таш сығарыуҙа урындағы халыҡтың 500 кешеһе ҡатнаша
Мәрмәр Рускеала мәмерйәһе Санкт-Петербург һәм һарай яны ҡоролмаларын төҙөүҙә файҙаланыла. Уның менән Исаакий соборын тышлайҙар, Ҡазан соборының иҙәнен түшәйҙәр, Эрмитаж һәм Михаил замогының фасадын, шулай уҡ Петербург метрополитетының «Приморская» һәм «Ладожская» ер аҫты  станцияһы  залдарын биҙәйҙәр.
Исаакий соборын ҡороу ваҡытында 1818—1858 йылдарҙа, мәрмәр эштәренә бер нисә тапҡыр архитектор Огюст Монферран килә
1846 йылда, бысыу һәм шымартыу заводтарын төҙөгәндән һуң һәм мәрмәр ярсыҡтарынан эзбиз етештереүҙе ойошторғандан һуң заводта эшселәр һаны 800 кешегә етә.
1939—1947 йылдарҙа карьер эшләмәй. Мәрмә-эзбиз заводында етештереү 1947 йылда тергеҙелә һәм  1990 йылдар башына тиклем дауам итә. Блоктарҙа мәрмәр, шулай уҡ эзбиз етештереү өсөн мәрмәр, эзбизташ оно, һәм төрлө фракциялы ваҡ таш аҙ миҡдарҙа сығарыла.
1999 йылда мәрмәр ватыуҙарҙың төп карьеры халыҡ-ара «Зәңгәр юл» туристик маршрутҡа индерелә.
2010 йылда Рускеалала  «Тёмный мир»   фильмының  күп өлөшө төшөрөлә
Козна
Козна — Рәсәй йылғаһы. Кострома өлкәһе, Вологда өлкәһе, Түбәнге Новгород өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Идол йылғаһының һул ярына тамағынан 20 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 21 км.
Рускеала (тау паркы)
Тарихы
2017 йылдан тау паркында йәйге«Ruskeala Symphony»   музыкаль фестиваль үткәрелә
Козна
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Унжа йылғаһы, инештән тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Волга, Рыбинск һыуһаҡлағысынан Ока ҡушылған урынға тиклем, йылға бассейны — Волганың өҫкө өлөшө, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока йылғаһын индермәйенсә).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Рускеала (тау паркы)
Тарихы
2019 йылдың 1 июнендә Сортавала станцияһынан «Рускеала» тау паркына тиклем пар менән йөрөтөлә торған туристик ретропоезд файҙаланыуға тапршырыла, уның интерьеры  «Николай экспрессы»   стилендә башҡарылған
Гришин Сергей Владимирович
Гришин Сергей Владимирович (18 март 1917 йыл — 25 июнь 1994 йыл) — Совет Армияһы полковнигы, Бөйөк Ватан һуғышы партизаны, Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
1942 йылдың февралендә Гришин партизандар берләшмәһе менән Дорогобужды азат итеүҙә ҡатнаша. 1942 йылдың мартынан отряд Смоленск өлкәһе буйынса рейд башлай, ә 1943 йылдың майынан — Белорус ССР-ы буйынса. 1942 йылдың июнендә отряд айырым «Ун өс» партизандар полкына, ә 1944 йылда — махсус партизандар берләшмәһенә әүерелә. Гришин етәкселегендәге партизандар берләшмәһе дошманға ҙур юғалтыуҙарға килтерә. Полк 1943 йыл эсендә генә һуғыш менән 1500 километр үтә, 40 дошман гарнизонын ҡыйрата, 14 меңдән ашыу дошман һалдаты һәм офицерын әсирлеккә алына. Гришин партизандары 333 тимер юл эшелонын шартлата, 2 бронемашина, 1000-дән ашыу автомашинны, 9 танк һәм бронемашина, 97 күперҙе, 2 тимер юл станцияһын һәм башҡа объекттарҙы юҡ итә.
СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 7 мартындағы Указы менән «партизан полкы менән командалыҡ итеүе һәм шул уҡ ваҡытта шәхси батырлыҡ һәм ҡаһарманлыҡ күрһәткәне өсөн» лейтенант Сергей Гришинға Ленин ордены һәм 3399 номерлы «Алтын Йондоҙ» миҙалы (СССР) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
1944 йылдың июлендә «Ун өс» берләшмәһе 3-сө Белорус фронтының 5-се частары менән берләшә. Һуғыш тамамланғандан һуң Гришин Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1947 йылда Фрунзе исемендәге хәрби академияны, 1955 йылда — Генераль штабтың хәрби академияһын тамамлай. 1955—1958 йылдарҙа Гришин армия штабының бүлеге начальнигы вазифаһын башҡара. 1949—1953 йылдарҙа һәм 1958 йылда хәрби-уҡыу йорттарында уҡытыусылыҡ эшендә. Мәскәү ҙә йәшәгән.
1994 йылдың 25 июнендә вафат була, Мәскәүҙә Троекуров зыяратында ерләнә.
Шулай уҡ 1- се дәрәжә Ватан һуғышы ордены (6 апрель 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ ордены (26 октябрь 1955), 3-сө дәрәжә «СССР ҡораллы көстәрендә Ватанға хеҙмәте өсөн» (1975 30 апрель) ордены һәм миҙалдары, шулай уҡ сит ил ордендары һәм миҙалдары менән бүләкләнә.
Аркадий Арис
Арис Аркадий Иванович (Паспорт буйынса Золотов) (29 ғинуар 1901, Синер ауылы, Ҡазан губернаһы — 1 июнь 1942, Илан станцияһы, Красноярск крайы, РСФСР, СССБ) — сыуаш прозаигы, тәнҡитсе һәм тәржемәсе, мөхәррир.
Сыуаш фольклорсыһы Ют Николай Яковлевичтың ике туған ағаһы.
1934 йылдан СССР Яҙыусылар союзында.
Биографияһы
Аликов ике класлы мәктәбен тамамлағас, 1915 йылда Сембер сыуаш мәктәбенә уҡырға инә. Бында ул тәүге тапҡыр К. В.Иванов, Т. С. Семенов (Тайра Тимкки), Н. В. Васильев (Шубоссинни) әҫәрҙәре менән таныша һәм үҙен сыуаш әҙәбиәтенә бағышларға ҡарар итә.
1942 Йылдың 14 ноябрендә хөкөм Ителгә. А. И. Золотов 41 йәшендә Тагиллагта вафат Була.
Әҙәби эшмәкәрлеге
Аркадий Иванович тәү сиратта сыуаш совет әҙәбиәтенең теоретик мәсьәләләре буйынса мәҡәләләр авторы булараҡ билдәле.
Аркадий Арис сыуаш теленә М. Горькийҙың «Минең университеттарым», Д. Фурмановтың «Чапаев» әҫәрҙәрен тәржемә иткән.
Хәтер
19 быуат аҙағында төҙөлгән мәктәптең тарихи бинаһында мемориаль таҡтаташ, Алик ауылы, Сыуаш Республикаһы
Мать-Я
Мать-Я — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Ковенская йылғаһының һул ярына тамағынан 152 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 11 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Иртыш йылғаһы ҡушылған урынған Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Обь ҡушылдыҡтары бассейны, Иртыштан Төньяҡ Сосьва тамағына тиклем, йылға бассейны — (Түбәнге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Молчанов Николай Степанович
Николай Степанович Молчанов (, Новочеркасск —, ) — совет журналисы һәм әҙәбиәт белгесе, махсус хәбәрсе, О. Ф. Берггольцтың икенсе ире.
Биографияһы
Казак уҡытыусы ғаиләһендә тыуған. 1913 йылда атаһы уҡытыу эшмәкәрлеген ҡалдыра һәм ғаиләһе менән Барнаулға күсә. Бында урындағы кооператорҙар союзында эшләй. 1917 йылдың авгусында ул тимер юл һәләкәтендә һәләк була, әсәһенә башланғыс мәктәптә, һуңынан китапханала мөдир сифатында эшләп ғаиләһен аҫрарға тура килә.
1923 йылда Николай Молчанов Ярославлгә ағаһы ғаиләһенә күсә, урта мәктәптә уҡыуын дауам итә. 1927 йылда Таганрогта туғыҙ йыллыҡ мәктәпте, 1930 йылда Ленинград дәүләт университетының матди мәҙәниәт һәм тел ғилеме факультетын тамамлай. Ленинград дәүләт университетында уҡыу ваҡытында Борисоглебскиҙа «Голос пахаря» гәзитендә, Владивостокта «Красное знамя» гәзитендә практика үтә, Ленинград радиоһында «Рабочий радиополдень» тапшырыуының махсус хәбәрсеһе була. 1930 йылда Ленинград дәүләт университетын тамамлай, бер нисә ай Ленинградта «Вокруг света» журналының әҙәби хеҙмәткәрҙәре булып эшләй. Артабан Алматыға китә, бында край гәзите «Советская степь» редакцияһында район матбуғаты секторы мөдире булып эшләй. Ҡаҙаҡ ССР-ына ҡатыны һәм курсташы О. Ф. Берггольц менән бергә китә. 1932 йылда Эшсе-Крәҫтиән Ҡыҙыл Армияһы сафына саҡырыла һәм сик буйы ғәскәрҙәрендә хеҙмәт итә. Баҫмасыларға әсирлеккә эләгә, язалауҙарҙан һуң эпилепсия менән ауырый, демобилизациялана һәм Ленинградҡа ҡайта. 1934 йылдың сентябрендә Дәүләт сәнғәт академияһының әҙәби бүлеге аспирантураһына уҡырға инә. 1938 йылдың мартында диссертация яҡлай. 1938—1940 йылдарҙа М. Е. Салтыков-Щедрин исемендәге асыҡ китапханала эшләй.
1942 йылда Ленинград блокадаһы ваҡытында, ҡаланы бомбаға тотҡан ваҡытта, ҡыйыҡта дежур иткәндә яралана. Тиҙҙән вафат була һәм Пискарев зыяратында ерләнә.
Наундорф-Зейда
Наундорф-Зейда (Naundorf bei Seyda) — Германияла, Саксония-Анхальт ерендә урынлашҡан коммуна. 2006 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 162 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,77 км2. Диңгеҙ кимәленән 99 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 6918 һәм автомобиль коды — WB.
Бүгәс маршы (йыр)
«Бүгәс маршы», «Бүгәс», «Бүгәсәү», «Оло юл» — башҡорт халыҡ йыры, һамаҡ көй.
Тарихы
Тәүге тапҡыр Н. Д. Шоңҡаров тарафынан 1961 йылда Һарытау өлкәһе Пугачёв районы Бобровый Гай ауылында яҙып алына һәм «Башҡорт халыҡ ижады» йыйынтығында баҫтырыла. Танылған фольклорсы һәм музыка белгесе Риф Сөләймәнов үҙенең «Жемчужины народного творчества» исемле китабында фольклор экспедиция ваҡытында Ырғыҙ-Кәмәлек башҡорттарынан тарихи сюжетҡа ҡоролған «Оло юл» («Бүгәс») йырын Һарытау өлкәһе Ҡондоҙло ауылында Ғ. Мөхтәровтан яҙып алыуы тураһында бәйән итә һәм китапта нота өлгөһөн бирә (39-сы). Уның фекеренсә, «Оло юл» йыры үҙенең мелодикаһы һәм ритмикаһы менән 1839 йылда Ырымбур губернаторы В. А. Перовскийҙың етәкселегендәге башҡорттар тарафынан ижад ителгән «Һырдаръя» башҡорт халыҡ йырына оҡшаш. Шулай уҡ «Оло юл» йырының башланғыс мелодик фразаһы «Слава» урыҫ халыҡ йырына оҡшашлығы бар, тип яҙа. «Слава» йырын боронғо ваҡытта полководец-кенәздәр һәм батырҙар хөрмәтенә башҡарғандар. Крәҫтиән һуғышы ҡатнашыусылары Е. Пугачевты батша итеп танығанға күрә, Пугачев ғәскәрҙәрендә әлеге йыр йыш башҡарылған, күрәһең. Уның көйөн башҡорттар үҙҙәренсә үҙгәртеп, ижад иткәндәр. «Бүгәс маршы» варианттарын С.Ә.Галин, К. Мәргән яҙып алған. Декламацион көй аныҡ структура, ябай боролоштар менән айырыла.
Риүәйәте
Крәҫтиәндәр һуғышы (1773—1775) тураһындағы йырҙарға ҡарай. Икенсе исеменең («Оло юл») барлыҡҡа килеүе Ырымбурға табан Яйыҡ йылғаһы буйлап оҙон юл үтеүсе Е. И. Пугачёв ғәскәрҙәре хаҡындағы риүәйәткә бәйле. Поэтик текста Пугачёв халыҡты яҡлаусы, ер һәм ирек биреүсе изге күңелле батша булараҡ һүрәтләнә.
Йырҙы башҡарыусылар араһында — Ғ.З.Сөләймәнов.
Йырҙың һүҙҙәре
Беренсе вариант
Пауль-Сыс-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Түбәнге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Төньяҡ Сосьва. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Сосьва, йылға бассейны — Обь, Төньяҡ Сосьва йылғаһы ҡушылған урындан түбәнерәк.
Бүгәс маршы (йыр)
Йырҙың һүҙҙәре
Икенсе вариант
Пауль-Сыс-Я
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Уғырҙар (төрки ырыу-ҡәбилә берләшмәһе)
Этноним
Уғырҙарҙың этнонимы шулай уҡ бер нисә боронғо болғар ҡәбиләләре составындағы атамаларында айырылып тора: унуғыр/оноғур (< оn оγur «ун уғыр ҡәбиләһе»), һарығур/сарағур (< sarγ оγur «һары уғырҙар»), утриғурҙар (< utur оγur «утыҙ уғыр ҡәбиләһе»), кутриғырҙар, биттуғырҙар, куриғырҙар һәм башҡалар. Тел белгесе Ә. М. Аҙнабаев башҡорт этнонимының да баш+уғыр//уғор+т: биш+уғыр+т (бында «биш» — һан, «уғыр» — ҡәбилә атамаһы, «т» — дөйөм алтай күплек күрһәткесе) өлөштәренән тора тип иҫбатлай һәм «венгр» (вун уғар//уғыр) һәм «болғар» (бäл уғор//уғар//уғыр) этнонимдарының этимологиялары менән сағыштыра.
Телсе М. З. Зәкиев буйынса уғыр/оғур этнонимы «ок» (ырыу, ҡәбилә) һәм «ар/ир» (кеше, ир-ат) композитына барып тоташа: ок-ар>окур>о-ғур.
Был боронғо төрки-ырыу берләшмәһенең атамаһы һуңыраҡ төрки булмаған күрше ярым күсмә ҡәбиләләргә — уғырҙарға (хәҙерге мадьярҙар, мансилар, хантылар) күскән.
Тарихы
Фараз буйынса, уғырҙар бик иртә дөйөм боронғо төрки ҡәбиләләре массивынан айырыла. Беҙҙең эраға тиклем яҡынса 1-се мең йыллыҡ уртаһында уғыҙҙар составынан айырыла. Урта Азия уғырҙары тураһында аныҡ яҙма сығанаҡтар һаҡланмаған, улар Көнсығыш Европаның унуғыр-болғар ҡәбиләләренең туранан-тура ата-бабалары булып тора.
Беҙҙең эраның тәүге быуаттарында уғыр ҡәбилә төркөмдәре (унуғырҙар) жуаньжуандар ҡыҫымы һөҙөмтәһендә Үҙәк Азия һәм Көньяҡ Себерҙән Көнсығыш Европаға китә. Византия тарихсыһы Приск Панийский күрһәтеүенсә, 463 йылда уғырҙар, һарығурҙар һәм унуғырҙарҙың илселәре Константинополь ҡалаһына киләләр. Шулай уҡ уғырҙар византия тарихсылары Феофилакт Симокатта һәм Менандр Протиктор, сүриәле Захарий Риторҙың хеҙмәттәрендә телгә алына.
V—VI быуаттарҙа уғыр ҡәбиләләре Дунайҙың түбәнге ағымынан Үҙәк Кавказ алдына ҡәҙәр һуҙылған дала территорияларҙы биләй. 576 йылға ҡарай Төньяҡ Кавказда йәшәгән уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәр тарафынан баҫып алына һәм Төрки ҡағанлығы составына инә. Авар ҡағанлығы (көнбайышта) һәм Төрки ҡағанлығы (көнсығышта) араһында булып уғыр-болғар ҡәбиләләре аҡрынлап унуғырҙар тирәһендә тупланалар. 635 йылда Орган хан һәм уның энеһе Ҡобрат хан башлығында уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәрҙең көсһөҙләнеүе менән файҙаланып аварҙарҙы тар-мар итә һәм Бөйөк Болғар дәүләтенә нигеҙ һала.
Һуңғы тапҡыр төрки уғырҙарҙың этнонимы (огур формаһында) Феофилакт Симокатта хеҙмәтендә (VII быуат башы) телгә алына.
Төрки уғыр ырыу-ҡәбилә төркөмдәре боронғо болғарҙарҙың этник нигеҙен тәшкил итә. Үҙәк Азияла (Көнбайыш Монголия) ҡалған уғырҙарҙың бер өлөшө аҙаҡ монголдар тарафынан ассимиляциялана һәм ойраттар составына керә.
Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы
Ишниязова Дияна Рафаэль ҡыҙы (22.12.1975) — йырсы, халыҡ йырҙарын башҡарыусы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы, Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы.
Биографияһы
Дияна Ишниязова 1975 йылдың 22 декабрендә Рәсәйҙең Калининград ҡалаһында тыуған. Мәктәптә уҡыуы менән бергә фортепиано класы буйынса музыка мәктәбендә шөғөлләнә. Мәктәптә уҡыған йылдарында Мәктәп үҙешмәкәр сәнғәт солисы була. Сығыштарын тыуған ҡалаһы тамашасыһына тәҡдим итәләр. Литва, Польша, Германия буйлап концерттар күрһәтәләр. 9-сы кластан һуң Калининград музыка училищеһына уҡырға инә.
1993 йылда Ишниязовтар ғаиләһе тыуған яғына — Башҡортостан Республикаһының Учалы ҡалаһына күсеп ҡайта.
1993—1995 йылдарҙа Учалы музыка училищеһында,
1995—2000 йылдарҙа Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институтында уҡый.
Хеҙмәт юлы
1997 йылдан башлап «Аманат-шоу», «Йәшлек-шоу», «Урал-моңо» фестивалдәрендә ҡатнаша.
2000—2003 йылдарҙа төҙөлөш колледжы үҙешмәкәрлегенең художество етәксеһе булып эшләй.
2004—2006 йылдарҙа — Республика лицей-интернатында вокал уҡытыусыһы була.
Ишниязова Дияна 2006 йылдан — ҡала мәҙәниәт идаралығы ҡарамағындағы ҡала мәҙәниәт һарайында йырсы-солист. «Мираҫ» ансамбле составында сығыш яһай.
Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһының солист-вокалисы.
Репертуары
Дияна Ишниязова башҡорт халыҡ йырҙарын башҡара: Рәшитова Гөлнара һүҙҙәренә көйҙәрҙе үҙе ижад иткән: Күп йырҙарының һүҙҙәрен дә, музыкаһын да үҙе ижад итә:
Мөлкәт
Мөлкәт (Мулькатово) — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районындағы ауыл. Арый ауыл Советы составына инә. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 207 кеше булған. ОКАТО коды — 80223804005.
Географик урыны
Мөлкәт ауылы Әй йылғаһы бассейнына ҡараған Әнйәк йылғаһы буйында, район үҙәге Мәсәғүт ауылынан 16 километр төньяҡҡа табан һәм Һилейә (Силәбе өлкәһе) тимер юл станцияһынан төньяҡ-көнбайышҡа табан 87 километр алыҫлыҡта урынлашҡан.
Тарихы
Мөлкәт ауылына Троицк өйәҙе Һарт улусы башҡорттары XVIII быуат аҙағында үҙҙәренең аҫаба ерҙәрендә нигеҙ һалған. Тәүге төпләнеүсенең исеме менән аталған. Уның улдары Әбдүш һәм Вәлит Мөлкәтовтар тураһында мәғлүмәт бар.
1795 йылда 19 йортта 108 кеше, 1816 йылда — 11 йортта 78, 1834 йылда — 24 йортта 122 еше йәшәгән.
XIX быуат башынан Мөлкәт ауылына йәнәшә Ғәбделжәлил ауылы барлыҡҡа килгән.
1816 йылда ауылда башлап төпләнеүсенең улдары: 52 йәшлек Әбдүш һәм уның улдары Ишҡужа, Ишбулды, 37 йәшлек Вәлит һәм 36 йәшлек Хәлит Мөлкәтов теркәлгән. Икенсе ауылға нигеҙ һалыусы Ғәбделжәлил тураһында мәғлүмәт билдәһеҙ. Уның улы Шәфей Ғәбделжәлилов (1749—1817), улының улы йәғни, ейәне — Һатымай, Һатымайҙың улы — Аҙналы булған.
1842 йылда Мөлкәттә 108 кешегә 50 сирек ужым, 243 сирек яҙғы бойҙай һәм 8 сирек картуф сәселгән. Ғәбделжәлил ауылында йәшәгән 72 кешегә 25 сирек ужым, 160 сирек яҙғы иген һәм 2 сирек бәрәңге сәселгән.
Ауылдың XIX быуаттың икенсе яртыһындағы үҫеше
1859 йылда Мөлкәттә — 10 йортта 128 кеше йәшәгән, ә Ғәбделжәлилдә шундай уҡ 10 йортта 49 кеше теркәлгән. Һәм XIX быуат аҙағында ике ауыл бергә ҡушыла.
1865 йылда 24 йортта 109 кеше, 1870 йылда ла — 24 йортта 109 кеше йәшәгән. Малсылыҡ, игенселек менән шөғөлләнгәндәр.
Ауылдың XX быуаттағы һәм бөгөнгө үҫеше
1920 йылда Мөлкәт ауылындағы 43 йортта 196 кеше йәшәгән.
Халыҡ һаны
Мөлкәт ауылында башҡорттар йәшәй (2002). Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Тирә-яҡ мөхит
Тауҙар:
Йылғалар: Шишмәләр:
Таусыҡтар, түбәләр:
Нерьма
Нерьма — Рәсәй йылғаһы. Архангельск өлкәһе, Вологда өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ледь йылғаһының һул ярына тамағынан 178 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вага йылғаһы. Бәләкәй йылға бассейны — Төньяҡ Двина, Вычегды һәм Малая Төньяҡ Двины ҡушылған урындан түбәнерәк, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Венгрия
Ве́нгрия (Мажарстан, Magyarország) — Үҙәк Европала урынлашҡан дәүләт. 2004 йылдан алып Европа Берлеге ағзаһы. Словения, Австрия, Украина, Румыния, Сербия һәм Хорватия илдәре менән сиктәш.
Калганов Алексей Нестерович
Калганов Алексей Нестерович (25 март 1921 йыл — 16 апрель 1990 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, танкыға ҡаршы истребитель артиллерия полкының орудие командиры, гвардия өлкән сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945). Курск ҡалаһының почётлы гражданы.
Венгрия
Этимологияһы
Башҡорт телендә венгр атамаһы урыҫ теленән күскән. Башҡорт ғалимдарының күбеһе мадъяр атамаһын ҡуллана. Урта быуатта ғәрәп ғалимдары (Ибн Саид аль-Магриби, Абу-ль-Фид, Закарийа ибн Мухаммед ал-Казвини һ.б.) мадъярҙарҙы «башҡорт» тип атай. Европа телдәрендә ошондай формалар осрай: hongrois, Ungar(n), Hungarian(s), ungrare
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
Алексей Нестерович Калганов 1921 йылдың 25 мартында Өфө губернаһы Стәрлетамаҡ өйәҙе (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ҡырмыҫҡалы районы Яңы Ҡуғанаҡ ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Венгрия
Географияһы
Дәүләт биләмәһе башлыса тигеҙлектәрҙән тора. Дунай йылғаһының уң яҡ яры 150—200 м бейеклектәге Дунантул тигеҙлеге һәм Урта Венгр тауҙарының массивтарынан тора. Дәүләттең төньяҡ-көнбайышында Кесе Дунай түбәнлегенең көньяҡ өлөшө (Кишалфүлд), төньяҡ-көнсығышта Карпат тауҙарының итәктәре. Иң бейек нөктәһе булып Матра массивындағы Кекеш тауы иҫәпләнә, бейеклеге 1015 метр. Көнбайышта 500—800 метр бейеклектәге Альп тауҙары итәктәре һуҙылған.
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
Мәктәптә 7 класты тамамлай, һуңынан колхозда эшләй.
Венгрия
Географияһы
Ҡаҙылма байлыҡтары: боксит, күмер, нефть, табиғи газ, уран, марганец, тимер мәғдәне.
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
1942 йылдың майынан Бөйөк Ватан һуғышында: Воронеж, Брянск, Үҙәк, 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. Яралана, контузия ала.
Венгрия
Географияһы
Климаты— уртаса континенталь. Уртаса температура −2…-4°С (ғинуар), +20…+22,5°С (июль).Йыллыҡ яуым-төшөм 450—900 мм тәшкил итә. Көнбайышта ҡоролоҡтар була. Яуым-төшөм башлыса йәй баштарында һәм көҙ көндәре була.
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
Берлинға килеп ингән ерҙәрҙәге һуғыштарҙа һәм урам һуғышында батырлыҡ күрһәтә. 1945 йылдың 23-25 апрелендә расчет менән туранан-тура төҙәп 2 танкты, 3 зенит орудиеһын, 2 пулеметты, 15 фаустник, автоматсылар төркөмөн юҡ итә. Һуғыштарҙың береһендә яралана, әммә сафта ҡала, фашистарҙың тағы ике танкын яндыра һәм бер нисә һалдатын юҡ итә.
1945 йылдың 31 майында командованиеның хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткәне өсөн «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә
Венгрия
Географияһы
Хайуандар донъяһы: ҡуян, ялман, йомран, төлкө, терпе. Ҡоштарҙан — турғай, миләш турғайы, тумыртҡа, ябалаҡ таралған.Ҡамыштар үҫкән ерҙәрҙә һыу ҡоштары ла бар.
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
1946 йылда демобилизациялана. Ауыл хужалығы етәксе хеҙмәткәрҙәренең партия мәктәбен тамамлай. 1967 йылда Өфөгә килә, бындағы витамин заводында эшләй.
Венгрия
Халҡы
Венгрияның төп халҡын венгерҙар тәшкил итә (92,3 %).
Калганов Алексей Нестерович
Биографияһы
1990 йылдың 16 апрелендә вафат була. Өфөлә ерләнгән.
Венгрия
Халҡы
Әҙ һандағы милләттәргә немецтар (1,2 %), сиғандар (1,1 % — 8 %), йәһүдтәр (1 %), румындар (0,8 %), словактар (0,4 %), хорваттар (0,2 %) һәм сербтар (0,2 %) инә.
Күрше дәүләттәрҙә лә байтаҡ венгер милләтле халыҡ йәшәй. Бигерәк тә Украинала (Карпат аръяғында), Словакияла, Румынияла (Трансильванияла), Сербияла (Воеводинала), Хорватияла.
Дин
Дингә табыныусыларҙың иң ҙур өлөшө булып католиктар тора(51,9 %). Шулай уҡ кальвинсылар (15.9 %), лютерандар (3 %) грек-католиктары (2,6 %), башҡа христиандар (1 %). Дине мәғлүм булмағандар — 25,6 %.
Сәйәси система
Ҡанундар сығарыусы власть булып бер мандатлы Венгрия парламенты тора(Милли йыйын)(386 урын).
2004 йылдың 25 авгусында хөкүмәт кризисы рөхсәт ителә. Һөҙөмтәлә элекке премьер министр Петер Медьеши отставкаға китә. Уның урынына Венгерия социалистик партияһы тарафынан йәштәр эштәре һәм спорт буйынса министр, мультимиллионер Ференц Дюрчань һайлана.
Етәкселек иткән социалистар һәм ирекле демократтар партиялары коалицияһы кризисының төп сәбәптәре булып, финанс-иҡтисади проблемалар тора.
Кризис в правящей коалиции социалистов и свободных демократов связан, прежде всего, с накопившимися финансово-экономическими проблемами, которые включают в себя огромный бюджетный дефицит (почти 6 % в 2003), завышенный курс национальной валюты, небывалый рост внутренней и внешней задолженности страны (свыше 50 миллиардов долларов). Отражаясь на социальной сфере, эти проблемы вызывают недовольство населения. В результате недавние выборы в Европарламент венгерские социалисты проиграли Союзу молодых демократов.
В апреле 2006 в Венгрии прошли новые парламентские выборы.
Венгерская социалистическая партия (ВСП) получила 186 из 386 мандатов, её союзник по правительственной коалиции — Союз свободных демократов — 18 мандатов. Их соперники — Венгерская гражданская партия (ФИДЕС) — на выборах выступала единым списком с Венгерским демократическим форумом.
Парламентские выборы в апреле 2010 года кардинально изменили политический ландшафт Венгрии. Победу одержала Венгерская гражданская партия (ФИДЕС), получив 262 депутатских мест в парламенте (более двух третей мест). Венгерская социалистическая партия получила 59 мест, националистическая партия Движение за лучшую Венгрию — 47 мест. В парламент прошла также партия Политика может быть другой — 16 мест.
29 июня 2010 года парламент страны избрал новым президентом Венгрии Пала Шмитта, золотого медалиста по фехтованию на Олимпийских играх 1968 и 1972 годов; Шмитт вступил в должность 6 августа 2010 года.
Административ бүленеше
Венгрия 19 медье (өлкәгә) һәм республикаға буйһонған, медьеға тиңләштерелгән Будапешт ҡалаһына бүленгән. Медье һәм хакимиәт үҙәктәре исемдәре тура килмәй, төрлөсә атап йөрөтөлә.
Иҡтисады
Венгрия уртаса күләмле ҙур табышлы иҡтисадҡа эйә. Европа берләшмәһе иҡтисадының бер өлөшөн тәшкил итә. 1990-сы йылдарҙа, социалистик иҡтисадтан һуң баҙар иҡтисадына күсеү ҡыҫаларында ил иҡтисадты либиралләштереүҙе кисергән. Венгрия 1995 йылдан алып Халыҡ-ара хеҙмәттәшлек һәм үҫеш ойошмаһы ағзаһы булып тора. Шулай уҡ 1996 йылдан Бөтөн донъя сауҙа ойошмаһы ағзаһы, 2004 йылдан Европа Берлеге ағзаһы.
Тулайым эске продуктта ауыл хужалығы 7,1 %, сәнәғәт 29,7 %, хеҙмәт күрһәтеү тармағы 63,3 % тәшкил итә. 2013 йылғы мәҡлүмәттәргә ҡарағанда, Венгрия экспорты 93.01 миллиард доллар тәшкил итә ; төп партнерҙары: Германия (25.6 %), Румыния (6.2 %), Словакия (6.1 %), Австрия (6.0 %), Италия (4.8 %), Франция (4.8 %), Бөйөк Британия (4.2 %), һәм башҡалар. Төп экспорт тауарҙары — машиналар һәм йыһаздар (53.5 %), башҡа эшләнмәләр (31.2 %), аҙыҡ-түлек 8,7 %, яғыулыҡ һәм электр энергияһы (3.9 %), сеймал (3.4 %).
Венгрия экспорты 89.51 миллиард доллар тәшкил итә ; төп партнерҙары: Германия (25.1 %), Рәсәй (8.8 %), Ҡытай (7.4 %), Австрия (7.1 %), Словакия (5.6 %), Польша (4.8 %), Италия (4.5 %), Нидерланд (4.2 %). Төп импорт тауарҙары — машиналар һәм йыһаздар (45.4 %), башҡа эшләнмәләр (34.3 %), яғыулык һәм электр энергияһы (12.6 %), аҙыҡ-түлек (5.3 %), сеймал (2.5 %) (2012).
Төп иҡтисад тармаҡтары — тау байыҡтырыу, мәғдәнселек, төҙөлөш материалдары, аҙыҡ-түлек, текстиль, химикаттар (күбеһенсә фармацевтика), автотранспорт. Төп ауыл хужалығы культуралары — бойҙай, кукуруза, көнбағыш, картуф, шәкәр сөгөлдөрө.
Ҡотташы (күл)
Этимологияһы
Күл атамаһының Куташи тигән варианты барлыҡҡа килеүе тураһында Силәбе өлкәһе географы, топонимист Шувалов Николай Иванович үҙенең "От Парижа до Берлина по карте Челябинской области: Топонимический словарь" тигән һүҙлегендә, "Куташи, озеро, Каслинский район. От распространенного у башкир и татар тюркского мужского имени Коташи, с основой кот (кота) — «душа», «счастье», -ши — имяобразующим аффикс" тип яҙа.
Мәгәр башҡорт телен, йолаларын яҡшы белгән кешегә күлдең атамаһы "ҡот" һәм "таш" һүҙҙәренән яһалғаны күренеп тора. Беренсенән, ундай ир-ат исеме булып киң таралыуы ысынбарлыҡҡа тап килмәй, икенсенән, әгәр "ҡот" һүҙенән генә аффикс менән яһалған булһа, бындай вариант килеп сыҡмаҫ ине. Башҡорт халҡында мәжүсилек осоронда "ҡот ташы" тигән табыныу урындары булғанлығы билдәле. Шуға оҡшаш Йәй ташы тигән урындар ҙа билдәле.
Һәр хәлдә топонимист Н.И. Шувалов гидронимда төп урында "ҡот" һүҙе тороуын билдәләгән. Ҡот һүҙенең мәғәнәһе киң:
Географияһы
Ҡотташы Силәбе өлкәһенең Кәҫле ҡалаһы янында урынлашҡан.
Көньяғында Ҡотташы ҡылымыҡ аша Кесе Кәҫле күле менән тоташҡан.
Иң яҡын һыу ятҡылыҡтары - Оло Кәҫле, Оло Үләнле (Большое Травяное), Ирташ, Алабуға, Һуңкүл, Илашты.
Силәбегә тиклем аралығы – 130 км, Екатеринбургҡа – 130 км.
Географик координаттары: оҙонлоғо - 60°48′2.48″E (60.800688), киңлеге - 55°53′14.44″N (55.887345)
Тасуирламаһы
Күл оҙонса түңәрәк. Көнсығыш һәм өлөшләтә көньяҡ-көнбайыш ярҙары һаҙлыҡлы
Флораһы һәм фаунаһы
Ҡотташында суртан, алабуға, шырт балыҡ, себер сабағы, табан балыҡ, алабалыҡ, рипус, шамбы һәм бөгәрсә тереклек итә. Карп тотҡан кешеләр ҙә бар.
Ҡотташында сәнәғәт кимәлендә балыҡсылыҡ бара.
Булатов Иван Васильевич
Булатов Иван Васильевич (18 апрель 1918 йыл — ??) — журналист, прозаик, партия һәм матбуғат органдары хеҙмәткәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы, отставкалағы подполковник. 1976—1992 йылдарҙа «Правда» нәшриәтенең Көньяҡ Урал һәм Төньяҡ Ҡаҙағстандағы бүлексәһе етәксеһе. 1959 йылдан СССР Журналистар союзы ағзаһы. 2-се дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры (1985).
Биографияһы
Иван Васильевич Булатов 1918 йылдың 18 апрелендә Өфө губернаһы Златоуст өйәҙе Тырнаҡлы улусы (хәҙер — Башҡортостан Республикаһының Дыуан районы) Рухтин ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
Тормош һәм хеҙмәт юлы
1934 йылда изба-читальня мөдире булып хеҙмәт юлын башлай, артабан ауыл советы секретары була.
1937 йылда Өфөлә гәзит хеҙмәткәрҙәре курсын тамамлағандан һуң, Дыуан районы «Колхозник» гәзитенең секретары, редактор урынбаҫры итеп тәғәйенләнә.
1938 йылдың 15 октябренән 1945 йылдың 13 октябренә саҡлы әрме хеҙмәтендә, Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнаша. 15-се армия составында капитан дәрәжәһендә, артабан Алыҫ Көнсығыш фронтында 35-се армияның һауа оборонаһы ғәскәрҙәре сафында һуғыша.
1946—1948 йылдар — «Магнезитовец» гәзите редакторы.
1948—1950 йылдар — «Челябинский рабочий» гәзитенең үҙ хәбәрсеһе.
1950—1953 йылдар — ВКП(Б)-ның Һатҡы район комитетының, 1953—1956 йылдарҙа — Копейск район комитетының икенсе секретары. 1956—1962 йылдар — КПСС-тың Ҡыштым район комитетының 1-се секретары.
1953 йыл — Силәбе өлкә партия мәктәбе, 1958 йылда — ситтән тороп КПСС Үҙәк Комитеты ҡарамағындағы Юғары партия мәктәбен тамамлай.
1962 йылда Силәбе өлкә комитеты аппаратына: агитация һәм пропаганда бүлеге мөдире итеп күсерелә һәм 1969 йылға тиклем эшләй.
1963—1964 йылдар — өлкә мәҙәниәте идаралығы начальнигы, һуңғараҡ — өлкә матбуғаты идаралығы начальнигы.
1976 йылдан 1992 йылға тиклем Булатов Иван Васильевич «Правда» нәшриәтенең Көньяҡ Урал һәм Төньяҡ Ҡаҙағстан өлкәләрендәге бүлексәһенә етәкселек итә. 1953 йылдан башлап урындағы матбуғатта баҫыла. 30 хикәйә, очерк, повестар, 7 китап авторы.
Күп тапҡырҙар хеҙмәтсәндәр депутаттарының Силәбе өлкә һәм ҡала Советтарына депутат итеп һайланды.
X-XVII өлкә партия конференциялары делегаты, 1958—1963 йылдар — КПСС-тың Силәбе өлкә комитеты ағзаһы,
1962 йылда Силәбе өлкә комитетының ревизия комиссияһы ағзаһы.
Хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң, йәмәғәт эштәрендә әүҙем ҡатнашты. Китап һөйөүселәрҙең Бөтә Союз һәм Бөтә Рәсәй ойоштороу съездары делегаты булды. Рәсәй һәм Силәбе ойоштороу комитеттары ағзаһы булараҡ, китап һөйөүселәрҙең өлкә ойошмаларын булдырҙы, был ойошманың рәйес урынбаҫары итеп һайланды. .
Хәтирә (йыр)
Тарихы
«Хәтирә» йырын тәүге тапҡыр 1934 йылда Солтан Ғәбәши яҙып ала, һәм Х. Ф. Әхмәтов яҙмаһында «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтырыла. Артабанғы варианттары З. Ғ. Исмәғилев, Ф. Х. Камаев, Л. Н. Лебединский, Ғ. З. Сөләймәнов тарафынан яҙып алына.
Ғашиҡ булған егеттең монологы рәүешендә төҙөлгән шиғри текст шаян таҡмаҡ кеүек яңғырай. Йырҙа Хәтирә исемле ҡыҙҙың матурлығына дан йырлана. Көй лады мажор ауышлығы пентатоникаһына ҡоролған, төҙөлөшө ике бөгөлөштән тора: беренсе бөгөлөштөң ике тапҡыр ҡабатланған ике такты икенсе бөгөлөштөң ике ҡат ҡабатланған өс такты менән сағыштырыла.
Композитор Хөсәйен Әхмәтов йырҙы хор, тауыш һәм фортепиано өсөн, Д. Д. Хәсәншин a cappella хоры өсөн эшкәртә. Р. Ә. Мортазин «Хәтирә» көйөн 2‑се симфонияһында ҡулланған.
Йырҙың тексы
Ҡапҡа төбөндә тораһың, Нескә билең бөгәһең, Хәтирәм, Нескә билдәреңде бөгөп, Кем өсөн өҙөләһең, Хәтирәм. Беҙ урамдан үткән саҡта, Ҡапҡаң булһын ҡағырға, Хәтирәм. Бер ҙә хәйлә табалмаһаң, Сыҡ тәҙрә ябырға, Хәтирәм. Аллы-гөллө сәскә бирһәм, Ҡаҙарһыңмы түшеңә, Хәтирәм? Кис ятҡанда уйлап ятһам, Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм? Кермәҫһеңме төшөмә, Хәтирәм?.
Йыр башҡарыусылар
«Хәтирә» йырын Ишмулла Дилмөхәмәтов башҡарған. Радик Вәлмөхәмәтов, Сәйфулла Дилмөхәмәтов, Рәхмәтулла Бүләкәнов, Ғата Сөләймәнов һәм башҡа йырсыларҙың репертуарына инә. Халыҡтың хәтерендә мәңге һаҡланған, яратып башҡарылған йырҙарҙың береһе.
Һылтанмалар
“ХАТИРА”, башкирская народная песня, кыска-кюй
ХАТИРА”, песня
[https://bashmusic.net/ru/music/music-collection/folklor/bashkirskie-narodnye-pesni/view/playlist/id/94 Единый портал культуры народов РБ. Песня «Хатира»]
Пуль-Седа-Яга
Пуль-Седа-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ямал-Ненец АО, Ненец АО, Коми Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Ҡара диңгеҙ ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 23 км.