cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Пизанская Кристина
Биографияһы
Кристинаның атаһы, Томмазо да Пидзано (сығышы менән Пизанан түгәл, ә Болонья төбәгенән), ул француз короле Карл V һарайында медик һәм астролог булып хеҙмәт иткән. Ул дүрт йәшлек ҡыҙын монарх менән таныштыра. Кристина һарай мөхитендә үҫә һәм король тарафынан Луврҙа барлыҡҡа килтерелгән, быға тиклем Европала үҙенә тиң булмаған китапханаға инеү мөмкинлегенә эйә була. Кристина Пизанскаяның әҙәбиәт буйынса тәрән белем алыуы ошоноң менән бәйле, ул тап ошо китапханала Рим әҙәбиәте,Данте, Петрарк а һәм Боккаччо әҫәрҙәре менән таныша Кристина Пизанская 15 йәшендә король секретары Этьен де Кастелгә кейәүгә сыға. Әммә 1380 йылда, биш йылдан һуң Кристинаның атаһы вафат була, ә 1390 йылда чума эпидемияһында уның иренең ғүмере өҙөлә. Өс балаһы ҡулында тороп ҡалғас, Кристина башта фәҡирлектә ғүмер һөрә, Жан Беррийский һәм Орлеан герцогының ҡурсалауы арҡаһында ғына әҙәби ижад менән шөғөлләнә ала. Ижад юлының башында Кристина мөхәббәт жанрлы балладаларға мөрәжәғәт итә; куртуаз ижадтың был осоро уңышлы була: 1393-1412 йылдарҙа Кристина өс йөҙҙән ашыу баллада һәм төрлө формалағы ҙур булмаған шиғри әҫәрҙәр: рондо, виреле һәм башҡалар - яҙа.
1397 йылда Кристинаның ҡыҙы Мари, королдән бирнә алып, әсәһе Кристинаны ҡалдырып, аббатлыҡҡа китә һәм, сәсен киҫтереп, монахлыҡты ҡабул итә. Кристинаның улы инглиз лорды Джон Монтегю, 3-сө Граф Солсбериға, хеҙмәт итергә инә. Кристина үҙе Англияла һарай янында йәшәргә саҡырыу ала, әммә уны кире ҡаға һәм, күпмелер ваҡыт үткәс, Париждан китә, артабан 11 йыл монастырҙа йәшәй. Был ваҡытта уның әҙәби ижад һәм фәлсәфә тарихы, мифологиялар тураһындағы хеҙмәттәрҙе, Сиркәү дин әһелдәренең яҙмаларын өйрәнеү өсөн ваҡыты күбәйә. Уның үлеменең аныҡ датаһы билдәле түгел.
Ижады
Кристина Пизанскаяның төп әҫәрҙәре 1389-1405 йылдарҙа ижад ителгән. Кристина тарафынан илау-һыҡтау традицияһында яҙылған «Книга ста баллад» (Le Livre des cent ballades) китабы уҡыусылар тарафынан бик йылы ҡабул ителә. Яҙыусы был китабында яңғыҙ тол ҡатындың еңел булмаған тормошо тураһында бәйән итә. Ул башҡа шиғри жанрҙарға ла мөрәжәғәт итә — рондо, лэ, вирелэ, ди һәм башҡалар. Ихлас интонация, шиғырҙың нәфислеге уның әҫәрҙәрендә был заманға юҡҡа сыҡҡан куртуазлыҡ идеалдарын һағыныу менән берләшә. Уның «Послание богу Любви» (L’Epistre au dieu d’Amour, 1399) китабын айырыуса билдәләргә кәрәк, тап ошо китабынан һуң Кристина Пизанскаяның Жан де Мендың «Роман о Розе» (Le Dit de la rose, 1401)  китабы менән ҡырҡа бәхәсенә инә, һәм «Ди о розе» (Le Dit de la rose, 1401) китабы сыҡҡас ҡына, был бәхәс шунда тамамлана. Замандаштары Кристинаның «Путь долгого учения» (Le Chemin de longue etude, 1402) тигән энциклопедик поэмаһын, Кристинаның үҙе тарафынан уйлап сығарылған Парнасҡа һәм артабан унан да бейегерәк, Аҡылдың күк тәхетенә мендереүсе әҫәрен, бик йылы ҡабул итә. 1404 йылда Герцог Бургундский Филипп Смелый ҡушыуы буйынса Кристина апологетик «Книгу о деяниях и добрых нравах мудрого короля Карла V » (Le Livre des faits et bonnes moeurs du sage roi Charles V) китабын яҙа; унда тарихсыларға билдәле факттар ғына түгел, ә халыҡ легендалары һәм король биографияһынан көләмәстәр ҙә бар. Кристина Пизанскаяның иң билдәле әҫәрҙәренә «Книга о Граде женском» (Livre de la Cité des Dames, 1404—1405 гг.) ҡарай, унда, ҡатын-ҡыҙ үҙенең һәләттәре буйынса ир-егеттән бер ни тиклем дә ҡалышмай, тигән фекер һыҙыҡ өҫтөнә алына. Уңышһыҙ никахтарҙың сәбәбен ул ир-егеттәрҙең һәм ҡатын-ҡыҙҙарҙың аныҡ етешһеҙлектәрендә күргән. Кристина Пизанскаянан XVI быуат Францияһында «ҡатын-ҡыҙҙар тураһында бәхәс» башланып китә. Кристинаның тағы бер нисә проза әҫәрҙәре бар, шул иҫәптән «Книга о военных деяниях и о рыцарстве» (Livre des faits d’armes et de la chevalerie, 1405). Яҙыусының һуңғы әҫәре — «Песнь о Жанне» (Le Dittie de Jeanne d’Arc) Жанна д ' Аркка бағышланған.
Кристина Пизанскаяның хеҙмәттәре XX быуатта Кэннон Виллард, Эрл Джеффри Ричард һәм Симона де Бовуар кеүек эшмәкәрҙәрҙең тырышлығы менән иғтибарҙы үҙенә йәлеп итә. Кристина Пизанская ижадын тикшереү беҙҙең көндәрҙә лә дауам итә. Мәҫәлән, 2004 йылдан 2009 йылға тиклем Бөйөк Британияның Милли китапханаһында һаҡланған эштәр базаһында Кристина Пизанскаяның ҡулъяҙмалары һәм теле өйрәнелә (проект инициаторы — Эдинбург университеты).
Территориаль тикшеренеү
Территориаль тикшеренү — хәҙерге географик тикшеренеүҙәрҙә беренсе төп географик материалдарҙы файҙаланыла торған  төп метод.
Территориаль тикшеренеүҙәр экспедицион һәм  стационар алымдар менән, картография ярҙамында үткәрелә.
Территориаль тикшереүҙе алып барған кешеләр, тикшеренеүселәр тип йөрөтөләләр. Улар яңы территорияларҙы һүрәтләүсе ғалим, шулай уҡ сәйәхәтсе булыуҙары мөмкин.
Тарих
Иң элекке осор  булып Урта диңгеҙҙең финикий тикшеренеүҙәре 1500—300 йылдарға беҙҙең эраға тиклем. Финикий маршруттарының документаль таныҡлыҡтары  һаҡланып ҡалмаған, ләкин булған материалдарға ҡарап  улар бөйөк британия ярҙарына барып етеүен күреп була. Ҡайһы бер ғалимдарҙың фекеренсә,  финикийцтар  Үҙәк Америкаға тиклем барып еткәндәр, ләкин бының өсөн дәлилдәр әлегә табылмаған. Элекке сығанаҡтары буйынса,  Карфаген Дидонды төпләүсе  финикийцтарҙың береһе - Кесе Азияныҡы булған..
Карфагендар Урта диңгеҙҙең  күрше территорияларының тикшеренеүҙәрен дауам иткәндәр  күрше территориялары, айырым алғанда, Ганон (500 йылда беҙҙең эраға тиклем)  Африка ның көнбайыш ярын өйрәнгән.
Массалиянан (заманса Марсель) боронғо грек ғилми хеҙмәткәр  Пигей (ок. 380 — ок. 310 BC) беренсе булып, Великобританияны үтә,  Германияны өйрәнә һәм, уның һүҙенсә, Түле утрауына ла барып етә (легендар утрау).
Дәүләт сиге
Дәүләт сиге — дәүләт территорияһындағы илдең (ҡоро ер, һыу, ер аҫты һәм атмосфера киңлектәре) сиген бүлгән һыҙыҡ, йәғни  дәүләт суверенитетын һаҡлай.
Территориаль тикшеренеү
Тарих
Азия ның яңы ерҙәрен тикшеренеүе менән ҡытайҙар шөғөлләнгән, II быуатта беҙҙең эраға тиклем  көнсығыш ярымшарының ҙур өлөшөн өйрәнәләр. Дипломат Хань династияһы нан 139 йылда беҙҙең эраға тиклем Чжан Цянь менән юэчжаларҙы хуннуларға ҡарата ҡаршы соз төҙөшөргә  көнбайышҡа табан сәйәхәткә сығалар.
Чжан Цянь уйлауы буйынса килеп сыҡмаһа ла, ҡытай цивилизацияһына  Александр Македонский империяһының ҡалдыҡтарын аса. Чжан Цянь Ҡытайға ҡайтҡас та Бактрия һәм Фергана һәм Согдиана ҡалалары, көнбайыштараҡ урынлашҡан ерҙәр тураһында хәбәр итә.
Дәүләт сиге
Сиктәрҙең төрҙәре
Ике күрше дәүләте һыулы территория бүлгән саҡта ул диңгеҙле  дәүләт сиге була.
Күҙ алдына килтергән дәүләт сиген бүлеп торған яҫылыҡ ер яҫылығына перпендикуляр булыуы менән һауа сиген бүлеп тора.
Шүдек
Шүдек — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/85    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 27 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы
Үтәшева Римма Әмир ҡыҙы (3 ғинуар 1952 йыл) — һаулыҡ һаҡлау өлкәһе ветераны, ғалим-табип-акушер-гинеколог, йәмәғәтсе. 1975 йылдан Өфөнөң 1-се бала табыу йорто, 1978—1988 йылдарҙа 4-се бала табыу йортоноң табип-акушер-гинекологы, 1988—2008 йылдарҙа — баш табип урынбаҫары; 2013 йылдан Башҡорт дәүләт медицина университеты уҡытыусыһы. Рәсәйҙең 8-се саҡырылыш Дәүләт думаһы, Башҡортостан Республикаһының 4-6-сы саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, Медицина фәндәре кандидаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған табибы. Халыҡтар Дуҫлығы ордены кавалеры. .
Биографияһы
Римма Әмир ҡыҙы Үтәшева 1952 йылдың 3 ғинуарында хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районы Сабай ауылынан тыуған.
1975 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай.
1976-1978 йыл дарҙа — Өфөнөң № 1 бала табыу йортонда табип-акушер-гинеколог.
1978- 1988 йыл дарҙа — табип-акушер-гинеколог, бүлек мөдире була,
1988-2008 йыл дарҙа — Өфө ҡалаһының 4-се. клиник бала табыу йорто баш табибы урынбаҫары.
2013 йылдан — Башҡорт дәүләт медицина университетының акушерлыҡ һәм гинекология кафедраһы доценты.
«Башҡортостан Республикаһы татарҙарының милли-мәҙәни автономияһы» Төбәк йәмәғәт ойошмаһы советы рәйесе.
19-сы, 20-се саҡырылыш Өфө ҡала советы депутаты, 1-се саҡырылыш Башҡортостан Республикаһы Өфө ҡалаһы ҡала округы Советы депутаты итеп һайлана.
2008 йылдан Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты итеп һайлана.
2021 йыл дың 19 сентябрендә VIII саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты итеп һайлана.
Колумбия яйлаһы
Колумбия яйлаһы (Columbia Plateau) — АҠШ-тың төньяҡ-көнбайыш өлөшөндә, көнсығышта Ҡаялы тауҙар һәм көнбайышта Каскад тауҙары араһында урынлашҡан географик һәм геологик төбәк. Вашингтон штатының көньяҡ-көнсығышында, Орегонштатының төньяҡ-көнсығышында һәм Айдахо штатының көнбайышында урынлашҡан. Майҙаны яҡынса 50 000 км2 һәм диңгеҙ кимәленән 700-1000 м бейеклектәге лава платоһынан ғибәрәт. Колумбия йылғаһы һәм уның иң ҙур ҡушылдығы Снейк йылғаһы плато территорияһын киҫеп, тәрән каньондар барлыҡҡа килтерә. Платоның өҫкө йөҙө яҫы йәки тулҡынлы; күп һанлы ҡоро каньондар бар (шуларҙың иң ҙуры — Гранд-Кули). Плато районындағы ҙур ҡалалар үҙ иҫәбенә Спокан, Якима, Песко, Кенневик, Голдендейл, Пуллман, Гермистон, Худ-Ривер, Те-Далс һәм башҡалар инә. Миоцен һәм плиоцен осоронда базальттың массив ағымдары магматик өлкә барлыҡҡа килтереп, ҙур территорияны ҡаплайҙар. 10-15 млн йыл дауамында ахыр сиктә 1,8 км ҡалынлыҡтағы базальт ҡатламы туплана. Был ҡеүәтле ҡатлам тупланғанда ер ҡабығы түбәнәйә, Колумбия йылғаһы бассейнын барлыҡҡа килтерә. Колумбия йылғаһының хәҙерге ағымы лава массивының төньяҡ-көнбайышҡа табан хәрәкәт итеүе менән бәйле. Лава ағымы, территория буйлап ағып, тәү сиратта йылға һәм шишмә үҙәндәрен тултыра, быуа күлдәренең барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе булған тәбиғи быуалар барлыҡҡа килтерә. Был күлдәр ҡаҙылма флора һәм фауна тупланмаһынан ғибәрәт: ташҡа әүерелгән ағас, ҡаҙылма бөжәктәр, умыртҡалыларҙың һөйәктәре һәм башҡалар.
Зайда
Зайда (Sayda) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 2042 кеше йәшәй. Майҙаны — 35,17 км2. Диңгеҙ кимәленән 680 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 9619 һәм автомобиль коды FG.
Некрасов-Вескыд
Некрасов-Вескыд — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ирь-Ю йылғаһының уң ярына тамағынан 12 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 10 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Майҡы бей
Майҡы бей — ҡайһы бер башҡорт һәм ҡаҙаҡ ҡәбиләләренең легендар ата-бабаһы.
Майҡы бей шәжәрәләрҙә һәм риүәйәттәрҙә
Майҡы бей башҡорт табындарының һәм ирәктеләрҙең ҡәбилә-ырыу шәжәрәләре башында тора. Майҡы бейгә үҙ шәжәрәләрен табын ҡаҙаҡтары һәм Оло Жөздөң бөтә ҡаҙаҡтары ла тоташтыра. Оло Жөз үҙен уйсундар нәҫеленән тип һанай, Оло Жөз ҡаҙаҡтарының шәжәрәләре Ч. Вәлиханов риүәйәттәре буйынса тергеҙелгән һәм сит тармаҡтарын алып ташлаһаң, ошолай рәүештә һүрәтләнә: Түбәй->Уйсун-Майҡы. Т. А. Жданко баҫтырып сығарған шәжәрәләрҙә үзбәктәр һәм ҡарағалпаҡтар туғандаш халыҡтар булараҡ күрһәтелгән, сөнки уларҙың уртаҡ ата-бабаһы — Майҡы бей. Ҡарағалпаҡстандың Ҡуңғырат районында яҙып алынған риүәйәттә Майҡы бей дүрт халыҡтың — үзбәктәрҙең, ҡарағалпаҡтарҙың, ҡаҙаҡтарҙың һәм нуғайҙарҙың — уртаҡ ата-бабаһы итеп күрһәтелгән, генеалогик схема бирелгән. Үзбәктәр, ҡарағалпаҡтар һәм нуғайҙар составында табын этнонимлы ҡәбилә-ырыу төркөмдәре юҡ. Был халыҡтарҙа Майҡы бей башлыса уйшин, ушин, уйсун, уйшун, усунь исемле берләшмәләрҙең ырыу башы тип иҫәпләнә. Уйшун ырыуы күсмә тормош алып барған үзбәктәрҙә, ә һуңынан — заравшан үзбәктәр составына ингән. Һары-уйсун, усон ҡәбилә-ырыу берләшмәләре ҡырғыҙҙар составында ла бар. Һары-усунь ҡәбиләһе — Оло Жөз ҡаҙаҡтарының иң эре берләшмәләренең береһе.
Төрлө халыҡтар араһында Майҡы бейгә тоташҡан шәжәрәләрҙең ул тиклем күп булыуы Майҡы бейҙең бик танылған һәм билдәле төмән башы булыуын аңлата.
Башҡорт шәжәрәләре
Табын башҡорттары шәжәрәләренән: Сыңғыҙханды бөйөк хан итеп һайлағанға тиклем, Майҡы бей уның шәхси һаҡсылары сафында хеҙмәт итә, һуңынан уның сардарҙарының береһе булып китә. Сыңғыҙхандың улы Жуси армияһы составында (яҡынса 1207 йыл) Себерҙе һәм Ҡаҙағстанды яулап алыуҙа ҡатнаша. Был ерҙәрҙә улус ойошторолғандан һуң, Жуси табын ҡәбиләһе күпселекте тәшкил иткән эре этносәйәси берләшмәнең бейе булып китә (13 быуат). Шәжәрәгә ярашлы, Майҡы бейҙең йәйләүҙәре Яйыҡ йылғаһының үрге ағымынан Тубыл һәм Иртыш йылғаларына тиклем һуҙылған. "Сыңғыҙнамәлә"лә билдәләнеүенсә, Майҡы бей Сыңғыҙхан менән (1219 йылдың йәйендә тип фаразлана) осраша һәм унан тамға, оран, ырыу ағасы һәм ҡош символдарын ала. Майҡы бейҙең улдары Сура бейҙән — ҡара-табындар, Иләк бейҙән — ирәктеләр, Солтан бейҙән — көнбайыш табындар башланып киткән, тип әйтелә башҡорт шәжәрәләрендә.
Табын башҡорттары шәжәрәһендәге исемдәрҙең ҡараханид хандары исемдәре менән тап килеүе
Ҡараханидтар династияһына нигеҙ һалыусыһы Ҡара-хан була, Ибн аль-Асир һөйләүенсә, ул беренсе булып ислам динен ҡабул иткән. Ҡара-хандың улы Богра-хан була, уның вариҫы Илек-хан — XI быуат башында мәжүси төркиләр араһында ҙур ныҡышмалыҡ менән ислам динен таратыусы. Массауи рәүештә төркиләрҙең Исламды ҡабул итеүе 1043 йылда күҙәтелә, ошо осорҙа 10 000 сатыр күсмә халыҡтары исламды ҡабул итәләр (Ибн аль-Асир) һәм Ҡорбан байрамында 20 000 баш мал салалар (Бартольд, 1964, 290 бит).
Ҡараханидтар исемдәре иҫ киткес канунилыҡ менән ҡара-табындарҙың шәжәрәһендә һаҡланған, шул уҡ ваҡытта ошо төрҙәге сығанаҡтар өсөн ғәҙәти булған хронологик төшөнсәләрҙе бутау барлыҡҡа килгән: һуңғылары һәм шуға күрә үтә сағыу реаль шәхестәр (Майҡы бей) шәжәрә башында булып сыға, ә баштағылары, яртылаш легендар һәм онотолоп бөткәндәре — уларҙың быуындары булып сыҡҡан. Башҡорт ҡара-табын шәжәрәләрендә Майҡы бейҙең улы — Илек бей, уның вариҫы- Булға (Боғра) йәки Болғаир хан, ә уның улы — Ҡара- Ғәзиз (Ҡара-хан), шәжәрә яҙыусы уны ҡара-табын ырыуына нигеҙ һалыусы, тип һанай (БШ, 165 бит). «Ғәзиз» (изге) эпитеты Ҡара-Ғәзиздең ислам динен ҡабул итеүенә ишара. Оҡшашлыҡты иҫтә тотҡанда, Ибн аль- Асир телгә алған 10 000 сатыр составында табындар булған, сөнки «был төркиләр йәйгеһен болғар ерҙәренә күрше күсмә тормош алып барған, ҡышҡыһын — Баласағун эргәһендә» (Бартольд, 1964, 290 бит).
Шул ваҡытта уҡ, XI быуат уртаһында, табын-усунь берләшмәләренең ҡайһы бер ырыу төркөмдәре «болғар ерҙәренә күрше» территорияла ҡала алған… Ошо уҡ тарих осорона илек аймағы (илек ырыуы) этнонимы ҡалҡа, табындарҙа ул ике тапҡыр күҙәтелә.
10 мең сатыр, икенсе һүҙ менән әйткәндә — түмән, табын башҡорттары шәжәрәһендә Түмән Майҡы-бейҙең ата-бабаһы булараҡ иҫкә алына.
1043 йылда ҡараханидтарҙың ун меңлек ғәскәренең ислам динен ҡабул итеүе — табын этнонимына ла ҡағыла, сөнки табын һүҙе төрки телдәрендә Хоҙайға табыныу, ғибәҙәт ҡылыу (намаҙ уҡыу) төшөнсәһен аңлата.
Башҡорт риүәйәттәре
Ҡара-табын шәжәрәһендә Майҡы бей тураһында әйтелә: «…уның исеме Уйшын Майҡы бей». Майҡы бейҙең бүләсәһе Ҡара-табын бей (икенсе исеме Ҡара — Ғәзиз), ул, йәнәһе, ҡара-табын ырыуы башында торған.
Табын башҡорттары риүәйәттәренә һәм шәжәрәләренә ярашлы Майҡы бей Сыңғыҙхандан ил, ҡош (ҡарағош). ағас (ҡарағас), оран (салауат) тамғаларын ҡабул итеп алған. Был риүәйәттең ысын мәғәнәһен Майҡы бейҙең буйһонғандар араһынан булыуын йәки монголдарға баш эйгән һәм баҫып алыусыларҙан элекке өҫтөн хоҡуҡтарына раҫлама алған ялан хужалары булыуын күрһәтеүе ихтимал. Нәҡ ошо турала урта быуат яҙмалар авторының туранан-тура яҙыуы теркәлгән: Майҡы бей «Сынғыҙханға бүләктәрен тапшырғас, уның юлдашы булып китә, Сынғыҙхан менән бергә бер арбала хәрәҡәт итә».
Ҡаҙаҡ шәжәрәләре
Майҡы бейҙең ике улы була — Ойсыл һәм Уйсул. Уйсул — ҡаҙаҡтарҙың Оло Жөзөнөң күпселек ҡәбиләләренең ата-бабаһы, Ойсыл — Сиргел ҡаҙаҡ ҡәбиләһе ата-бабаһы. Икенсе бер ҡаҙаҡ генеалогияһында Майҡы бейҙең нәҫеленән тип Абаҡ (Аҡһаҡал) һәм Бәхтиәр күрһәтелгән, Абаҡ ысты, шапырашты, ошаҡты, һары уйсунь, албан, дулаты ырыуҙарына нигеҙ һалыусы.
Ҡаҙаҡ риүәйәттәре
Ҡаҙаҡ табындарының генеалогияһы Уйсунға йәки Уйсун Майҡы бейгә барып тоташа. Ҡайһы бер ҡаҙаҡ тикшеренеүселәре был этнонимдың килеп сығыуын усундәрҙең табыната-бабаларына йоғонтоһо менән бәйләйҙәр. ХХ быуат башында Г. Н. Потанин тарафынан ҡаҙаҡ табындарынан Сынғыҙханды төмән башы итеп һайлап алыуҙары тураһында риүәйәт яҙып алынған: «Сынғыҙхан бала сағында Алтайҙағы Керулен йылғаһы буйлап ҡасып киткән. Майҡы бей етәкселегендә ун ике бей Сынғыҙханды хан булырға өгөтләү өсөн, уны эҙләп сығалар. Бына уны табалар, арба эшләйҙәр, ун бер бей егелә, ә Майҡы бей хан менән йәнәшә ултыра һәм шулай итеп беренсе бей булып китә».
Камай
Камай һүҙенең бер нисә мәғәнәһе бар.
Майҡы бей
Ҡаҙаҡ риүәйәттәре
Кесе Жөз ҡаҙаҡтары шулай уҡ үҙҙәренең генеалогияһын Майҡы бейгә тоташтыралар.
Ҡарағалпаҡ риүәйәттәре
1947 йылда К. Л. Задохина Ҡарағалпаҡстандың Ҡуңғырат районында яҙып алған риүәйәтендә Майҡы бей Төмәндең тоҡомонан тиелгән.
Ҡумыҡ һәм нуғай риүәйәттәре
Н. Ходнев астарҙы төмән ҡумыҡ ырыуының тура нәҫеле тип һанаған. XIX быуаттағы нуғай шәжәрәһе буйынса төмән ҡумыҡ ырыуының һәм нуғай уйсун ырыуының ата-бабаһы бер кеше булған — Майҡы бей.
Төмән
Майҡы бейҙең ата-бабаһы Түмәнде Бумын ҡаған менән сағыштырыу бары тик матур легенда. Ысынында, Төмән антропонимы Майҡы бейҙең төмәнгә — 10 мең кешенән торған ғәскәргә — етәкселек иткән әмир булыуын ғына күрһәтә. Тимәк, риүәйәттә төмән хәрби термины Майҡы бейҙең уйлап сығарылған ата-бабаһы исеме менән буталған.
Башҡорттар
ДНК-тест ҡара-табын, ирәкте, кәлсер-табын, байҡы-суун ырыу старшиналары тоҡомдарын (улар үҙҙәрен 13-се быуатта йәшәгән Майҡы бейҙе уртаҡ ата-баба тип һанай) R1a гаплотөркөмгә ҡарағанын күрһәтте.
Ҡаҙаҡтар
ДНК-тест ҡайһы бер ҡаҙаҡ табындарының һәм уйсундарҙың С, N1c һәм J2a1 гаплотөркөмдәргә ҡарағанын күрһәтте.
Блэк-Хилс
Блэк-Хилс (Black Hills  — «ҡара ҡалҡыулыҡтар») — АҠШ-тың Урта Көнбайышында Бөйөк тигеҙлектәр ҙең төньяҡ өлөшөндә, Көньяҡ Дакота штатының көньяҡ-көнбайыш өлөшөндә һәм Вайоминг штатының төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә урынлашҡан тауҙар (һырт). Массивтың иң бейек нөктәһе Харни-Пик тауы (2208 м).
Блэк-Хилс исемен лакота индеецтары биргән, уларҙың телендә Паха-Сапа — ҡара ҡалҡыулыҡ (уба). Лакота һәм шайен индеец ҡәбиләләре өсөн изге урын булып тора.
1874 йылда Джордж Армстронг Кастер етәкселегендәге экспедиция тарафынан алтын табыла. АҠШ хөкүмәте бында йәшәгән индеецтарҙың 1876 йылдың 1 февраленә тиклем махсус агентлыҡтарға килеүен талап итеп ультиматум сығара, артабан улар резервацияға ебәрелә. Был талап килешеүгә нигеҙләнгән, ул Ларами фортындағы килешеү (1868) Ҡара ҡалҡыулыҡтар (Блэк-Хилс) индеецтар резервацияһының бер өлөшө булып китә һәм тик индеецтарға файҙаланыуға тапшырыла. Был ваҡиғалар Ҡара ҡалҡыулыҡтар өсөн һуғышҡа килтергән.
Блэк-Хилс тауҙарында Рашмор тауы һәм Ярһыу Ат Мемориалы урынлашҡан. Шулай уҡ Блэк-Хилс районында йыл һайын бөтә донъя мотоциклсыларының йәйге раллиһы үтә, ул Стурджиста мотоцикл раллиһы булараҡ билдәле.
Юсык
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Беүә башынан Ҡарман һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Кама ҡушылдыҡтары бассейны, Ағиҙел ҡушылғанға тиклем, йылға бассейны — Кама.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Брайс-Каньон (милли парк)
Брайс-Каньон (Bryce Canyon National Park) — АҠШ-та милли парк, Юта штатының көньяҡ-көнбайышында урынлашҡан. Парктың майҙаны 145 км2. Парктың төп иҫтәлекле урыны — Брайс каньоны (Bryce Canyon). Исеме каньон булыуға ҡарамаҫтан, был каньон түгел, ә Паунтсаугант яйлаһының көнсығыш яғы буйлап эрозия тарафынан барлыҡҡа килтерелгән гигант тәбиғи амфитеатр. Брайс-Каньон үҙенең худу тип аталған һәм йылға һәм күл ултырмаларының ел, һыу һәм боҙ тәьҫире һөҙөмтәһендәге эрозия арҡаһында барлыҡҡа килгән уникаль геологик структуралар менән айырылып тора. Тау тоҡомдарының ҡыҙыл, ҡыҙғылт-һары һәм аҡ төҫтәре, бигерәк тә ҡояш ҡалҡҡанда йәки байығанда, мауыҡтырғыс күренеш булып тора.
Географияһы
Брайс-Каньон яҡын-тирәләге Гранд-Каньон һәм Зайон милли парктарына ҡарағанда күпкә бейегерәк урынлашҡан. Брайс-Каньондың бейеклеге диңгеҙ кимәленән 2400 метрҙан 2700 метрға тиклем, Ә Гранд-Каньондың көньяҡ сиге диңгеҙ кимәленән 2100 метр бейеклектә урынлашҡан. Шулай итеп, парк территорияһы экологияһы һәм климаты менән ныҡ айырыла, был бер сәйәхәттә өс паркка йөрөүҙе йыш ҡына берләштергән сәйәхәтселәр өсөн контраст булдыра.
Үҙләштереү
Каньон эргәһендәге территорияла 1850-се йылдарҙа пионер-мормондар йәшәгән. Ул 1875 йылда был районда усадьбаға нигеҙ һалған Эбенезер Брайс хөрмәтенә аталған. Брайс каньоны тирәһендәге территория 1924 йылда милли ҡомартҡы статусына эйә була, ә дүрт йылдан һуң милли парк тип үҙгәртелә. Паркҡа килеүселәр һаны буйынса Гран-Каньон һәм Зайон милли парктарынан ғына ҡалыша — был башлыса Брайс-Каньондың алыҫ урынлашыуына бәйле. Юта штатының Канаб ҡалаһы был өс парк араһында үҙәктә урынлашҡан.
Немыд (Шежамка ҡушылдығы)
Немыд  — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Шежамка йылғаһының уң ярына тамағынан 6 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 25 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Рәми Ғарипов музейы
Рәми Ғарипов музейы — Башҡортостандың халыҡ шағиры Рәми Йәғәфәр улы Ғариповтың Башҡортостан Республикаһының Салауат районы Арҡауыл ауылында урынлашҡан йорт-музейы (тулы атамаһы — Башҡортостан Республикаһы Салауат районы муниципаль районының «Р. Ғарипов музейы» мәҙәниәт һәм сәнғәт муниципаль учреждениеһы)
Тарихы һәм һүрәтләү
1988 йылда, үлгәндән һуң Рәми Ғариповҡа Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы бирелә, ә 1989 йылда тыуған ауылы Арҡауылда, тыуған йорто урынында йорт-музейы асыла. Унда шағирҙың шәхси әйберҙәре, стена газеталары, портреттары һаҡлана.
Йорт эргәһендә бюсы ҡуйылған.
Рәми Ғарипов музейының төп маҡсаты — килем алыу түгел, ә киңерәк ҡатлам халыҡты уның тормош юлы, ижады менән яҡынданыраҡ таныштырыу.
Немын
Немын — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Чисва йылғаһының уң ярына тамағынан 0,3 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 34 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Тау эше
Тау эше —Ер аҫтын үҙләштереү һәм файҙаланыу менән бәйле кеше эшмәкәрлеге өлкәһе. Тәү сиратта файҙалы ҡаҙылмалар сығарыу, уларҙы беренсел эшкәртеү маҡсатында кешеләрҙең Ер ҡабығына йоғонтоһоноң бөтә төрҙәрен, шулай уҡ тау производствоһы технологиялары менән бәйле ғилми тикшеренеүҙәрҙе үҙ эсенә ала.
Тау эше тарихы
Неолит дәүерендә тәүге рудниктар баҡыр сығарыу маҡсатында барлыҡҡа килә.
Беҙҙең эраға тиклем V—II мең йыллыҡта баҡыр сығарыу киң таралыу ала. Беҙҙең эраға тиклем II мең йыллыҡ аҙағына Алтайҙың көнбайышында йылына 3 — 5 тонна бронза иретелә.
Беҙҙең эраға тиклем II—I мең йыллыҡта тимер быуатҡа күсеү башлана. IX быуатҡа тиклем тимер мәғдәне сығарыу менән тимерҙән деталдәр етештереү араһында бүленеш булмай. IX—X быуатта тимерселек эше айырылып сыға. Тәүҙә мәғдәнде асыҡ ысул менән сығаралар, әммә һуңынан тәрән ятыштарҙы үҙләштереү өсөн шахталар төҙөй башлайҙар. Шул уҡ ваҡытта шахталарҙы һыу баҫыуға ҡаршы көрәш мәсбәләһе килеп тыуа. Уларҙан һыуҙы һурҙырыу өсөн тәүҙә нория файҙаланыла — сүмесле һоҫҡоно кеше ҙур барабан эсендә сылбыр менән хәрәкәткә килтергән. Һуңғараҡ был механизмды хәрәкәткә килтереү өсөн хайуандар көсөн файҙаланалар. Һуңыраҡ һыуҙы һурҙырыу өсөн поршенлы насостар ҡулланыла башлай. ХХ быуат башында Ньюкомендың пар машинаһы ҡулланыла башлай.
XVIII быуат аҙағынан күмер ятҡылыҡтарын ер аҫтында күпләп үҙләштереү башлана, был сәнәғәт инҡилабы башланыу менән бәйле була. Таш күмер шахталарында рудник газы йәки таш күмер саңы шартлау хәүефе иң етди проблемаларҙың береһе була. Бысраныуын тикшереү өсөн шахтаға ситлектәге канарейка менән төшкәндәр. Уның үлеме рудник һәм һөрөм газының хәүефле тупланмаһы булыу-булмауының күрһәткесе булған. 1815 йыл да Гемфри Дэви күмер шахталарында шартлау хәүефе булған газ мөхитендә эшләү өсөн тәғәйенләнгән Дэви лампаһын уйлап таба. Шахтерҙар был лампаны, ялҡын ҙурлығы һәм төҫө буйынса газдарҙың шартлаусан ҡатышмаһы барлығын билдәләү өсөн, шахта ауыҙына килтерә. Ул шахтёрҙарҙың байтаҡ ғүмерен һаҡлап ҡала. XIX быуат та шахталарҙа сығарылған күмерҙе сығарыу өсөн аттар ҡулланыла башлай. Күп быуаттар буйына шахтёрҙар күмерҙе кәйлә һәм ҡабыҡ менән сығара, уларға тығыҙ забойҙарҙа ятҡан килеш йәки ултырып эшләргә тура килә. XIX быуаттың икенсе яртыһында шахтерҙар бырау ҡуллана башлай, шуның арҡаһында 200—300 метр тәрәнлектәге ҡаҙыу эштәрен башҡарыу мөмкин була. Ҡырҡыу машиналары ҡулланыла башлай. Тағы ла һуңыраҡ вата торған сүкеш, туннель комбайндары ҡулланыла башлай.
XIX быуат аҙағында — XX быуат башында яңы шартлатҡыс матдәләр (динамит, аммонал) тау эштәрендә мөһим роль уйнай башлай, быраулау һәм шартлатыу эштәрендә киң ҡулланыла башлай.
XX быуат башында, эске яныулы двигателдәр таралыу сәбәпле, нефть ятҡылыҡтары үҙләштереүҙең төп объекттарының береһенә әүерелә, скважиналарҙы быраулау пар (ә һуңыраҡ электр) ҡоролмалары ярҙамында башҡарыла.
Рәсәйҙә
Руста тоҙ эшкәртеү кәсебе ҙур әһәмиәткә эйә була. 1363 йылда Иҫке Русса ла ер аҫты тоҙло һыуҙарынан тоҙ сығарыу тураһында документаль мәғлүмәттәр һаҡланған.
1491 йылда беренсе экспедиция файҙалы ҡаҙылмалар эҙләүгә Печора өлкәһенә юллана.
1584 йылда, Иван IV осоронда, Таш эштәре бойороғо сыға. Уның составында ятҡылыҡтарҙы разведкалау һәм эҙләү буйынса белгестәр була.
1700 йылда, Петр I осоронда ғына, Мәғдән ҡаҙыу эштәре приказы баҫылып сығыу менән бәйле, Рәсәйҙә тау эшендә дәүләт идараһы төҙөлә. Уның бурысына мәғдән сығарыу, металл иретеү, рудниктар төҙөү, мәғдән эҙләү — «мәғдән сығарыу эше», минералдар эҙләү буйынса инструкция төҙөү һәм «белемле кешеләр»ҙе әҙерләү инә. Был осорҙа Көньяҡ Уралда тау эше һәм тау сәнәғәте эшҡыуарлығы менән сауҙагәрҙәр, Тула ҡорал эшләүселәре, урындағы мәғдән белгестәре һәм мәғдән сәнәғәтселәре, баш ҡала аристократтары һәм урындағы дворяндар шөғөлләнә.
1719 йылда Дәүләт Берг-коллегияһы ойошторола һәм «Тау өҫтөнлөктәре тураһында указ» сығарыла, уға ярашлы «… бөтәһенә һәм һәр кемгә бөтә ерҙәрҙә лә, сит илдәрҙә лә һәр тармаҡ ҡабул итә алған төрлө металдарҙы: алтын, баҡыр, баҡыр, ҡурғаш, ҡурғаш, шулай уҡ файҙалы ҡаҙылмаларҙы, мәҫәлән, селитра, көкөрт, купорос, ерҙең һәм таштың бөтә төҫтәрен эҙләргә, иретергә, ҡайнатырға һәм таҙартырға ихтыяр бирелә».
1773 йылда Петербургта Юғары тау училищеһы асыла, аҙаҡ Тау институты тип үҙгәртелә.
1882 йылда Тау идаралығы ҡарамағында Геология комитеты (Геолком) ойошторола. Уның төп бурыстары булып төбәк геологик картография һын үткәреү һәм Рәсәй империяһы территорияһының геологик төҙөлөшөн системалы тасуирлау тора. XIX быуат аҙағына тау эше Рәсәй сәнәғәтенең башҡа тармаҡтары араһында ҙур урын биләй. Тау эше менән шөғөлләнеүсе эшселәр һаны 436 мең кеше була.
XX быуат башына күмер сығарыу 1860 йылда 121 мең тоннанан 1900 йылда 12 миллион тоннаға тиклем арта, ә 1916 йылда 34,5 миллион тоннаға етә.
Ҡаҙағстанда
1934 йылда Алматыла Ҡаҙаҡ тау-металлургия институты ойошторола.
Ҡаҙағстанда тау фәнен үҫтереүгә Д. А. Кунаев, К. И. Сатпаев, А. С. Попов, А. С. Сагинов, О. А. Байконыров, Ш. А. Алтаев, А. В. Бричкин, А. Ж. Машанов ҙур өлөш индерә. Әлеге ваҡытта тау фәне өлкәһендә тикшеренеүҙәр тау профилендәге уҡыу йорттарында һәм ғилми-тикшеренеү ойошмаларында алып барыла.
Тау-транспорт комплексы менән автоматлаштырылған идара итеү системалары
Етештереүҙә күп һанлы тау ҡорамалдары даими мониторинг һәм автоматлаштырылған идара итеүҙе талап итә. Был бурысты үтәү өсөн тау техникаһында ҡуйылған мобиль компьютерҙарҙан һәм диспетчерҙың үҙәк пультынан торған автоматлаштырылған идара итеү системалары(АСУ ГТК) ҡулланыла. Идара итеү системаларының палитраһы техника хәрәкәте урындарын күҙәтеүҙең ябай системаларынан алып ҡатмарлыраҡҡа тиклем дауам итә. Ул транспорт ағымын оптималләштерергә, техниканың техник торошон күҙәтергә һәм реаль ваҡыт режимында сығарылған сеймалдың сифаты менән идара итергә мөмкинлек бирә.
Тау баҫымының динамик сағылышын күҙаллау
Ер аҫты ысулы менән файҙалы ҡаҙылмалар сығарғанда сығарғанда кешеләргә һәр саҡ хәүеф янай, сөнки тау баҫымы теләһә ҡайһы ваҡытта үҙгәрергә мөмкин һәм кешеләр массив аҫтында ҡалыуы ихтимал. Шуға бәйле тау сеймалын табыу сәнәғәтендә тау баҫымының динамик күренештәрен күҙаллау мөһим роль уйнай. Рәсәйҙә тау баҫымының динамик күренештәрен күҙаллау менән түбәндәге алдынғы ғилми учреждениелар шөғөлләнә:
Рәсәй Фәндәр академияһының О. Ю. Шмидт исемендәге Ер физикаһы институты; Рәсәй Фәндәр академияһының А. Ф. Иоффе исемендәге Физика-техник институты; Рәсәй Фәндәр академияһының Ер аҫтын комплекслы үҙләштереү проблемалары институты; Рәсәй Фәндәр академияһы Кольск ғилми үҙәгенең Тау институты; Серго Орджоникидзе исемендәге Рәсәй дәүләт геология-разведкалау университеты; «МИСиС» Милли тикшеренеү технологик университеты; «Горный» Милли минерал-сеймал университеты; Рәсәй Фәндәр академияһының Себер бүлексәһе Н. А. Чинакал исемендәге тау эше институты ; РФА Урал бүлексәһе тау институты; Рәсәй Фәндәр академияһының Тау институты; Т. Ф. Горбачев исемендәге Кузбасс дәүләт техник университеты; Тула дәүләт университеты; ВНМИ; Виогем.
Был ғилми учреждениеларҙа тау баҫымының динамик күренешен алдан хәбәр итеүҙе өйрәнеү буйынса автоматлаштырылған лаборатория стендтары (компьютерҙарҙан, программа тәьминәтенән торған) булдырылған, тау тоҡомдарының емерелеүенең төрлө фараз критерийҙары эшләнгән.
Зайфен (Мәғдән тауҙары)
Зайфен (Мәғдән тауҙары) (Seiffen/Erzgeb.) — Германиялағы, Саксония ерендәге коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 2415 кеше йәшәй. Майҙаны — 12,43 км2. Диңгеҙ кимәленән 650 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был коммунаның почта индексы 9548 һәм автомобиль коды MEK.
Ворошилов күпере
Вороши́лов күпере — Дондағы Ростовта Дон йылғаһы аша күпер.
1961—1965 йылдарҙа инженер Н. И. Кузнецов һәм архитектор Ш. А. Клейман проекттары буйынса төҙөлгән. Күперҙе һалғанда, донъяла тәүге тапҡыр иретеп йәбештереп йәки болт ярҙамында тоташтырыу урынына төкәлгән урындарҙы елемләп нығытыу файҙаланғандар. Күпер аша Ростовты юлдаш-ҡалалары Батайск һәм Аҙау менән тоташтырыусы трасса үтә. Ворошилов проспектының дауамы булғанлыҡтан, күперҙе лә Ворошилов күпере тип атай башлағандар.
Тарихы
Ворошилов күпере 1961 йылдан 1965 йылға саҡлы төҙөлгән. Ворошилов күперен һалыу 1947 йылдан уҡ башланған Ростов ВКП(б) өлкә комитеты беренсе секретары Николай Семёнович Патоличев инициативаһы менән Дон йылғаһы ярын һуғыштан һуңғы реконструкциялау планын тамамлаған. Күпер үҙ ваҡыты өсөн яңы технологияға таянып төҙөлгән. 30 тоннаға яҡын ауырлыҡтағы бетон блоктарҙың һәр береһе ғәҙәттәгесә иретеп йәбештереү йәки сигә (заклёпка) ярҙамында түгел, ә елемләп тоташтырылған. Йәбештереп һәм болтлап тоташтырыу урынына, П-рәүешле терәүҙәргә бустилат елеме ярҙамында тура мөйөшлө тимер-бетон ҡыуыш эсле блоктар нығытып, бөтөн конструкция шулар аша һуҙылған ҡорос тростарға теҙеп урынлаштырылған. Был СССР-ҙа шуға оҡшаш тәүге төҙөлөш тәжрибәһе булған. Көсөргәнешле тимер-бетон һәм елем ярҙамында тоташтырылған күпер конструкциялары технологияһы иң алдынғы технология булып торған.
Быға тиклем ҡалала Дон йылғаһы һул ярына төп аша сығыу урыны булып Будённовский проспектына сыҡҡан ерҙә урынлашҡан күпер хеҙмәт иткән. Төҙөлөү барышында, Дон йылғаһы буйлап Европа-Азия сиге үтә тигән фараздарҙың береһенә ярашлы, күпергә ике материк сиген билдәләүсе обелиск ҡуйыу идеяһы ла ҡаралған була. Әммә проект тормошҡа ашырылмай ҡалған. Баштараҡ Ворошилов күперен тәүлегенә 19 мең машина үткәрә алыу мөмкинлеге менән файҙаланыу (эксплуатациялау) ҡаралған булһа, ҡалала автомобилдәр һаны күбәйә барғанлыҡтан (тәүлегенә 48-50 мең берәмек техника тура килгән), конструкцияға көсөргәнеш тә артҡан. 2010 йылда төҙөлгән Темерницкий күпере Ворошилов күперенән үтеүсе автомобилдәр ағымын ике тапҡырға кәметеү мөмкинлеген биргән.
Тасуирлау
Ворошилов күпере Дондағы Ростовтың мөһим архитектур элементы булып тора. Уның тирә-яҡ ландшафт менән бәйләнешен һәм ҡала панорамаһы менән килешле тура килеүен проект авторҙары алдан ентекле уйлап тормошҡа ашырған. Күперҙең Ворошилов проспекты дауамы булып торған ынтылышлы горизонталь һыҙығы юл буйлап алыҫҡа атлыҡҡан һул ярҙың тупраҡ өйөмөнә талғын ғына күсә. Күперҙең матур күренешле силуэты туристарҙы һәм ҡала халҡын үҙенә тартып тора. Тороҡтары һыҙығының һығылмалы бөгөлөшлө, таяуҙары күркәм һәм ныҡлы булыуы арҡаһында күпер еңел һәм килешле күренә. Күперҙең оҙонлоғо 620 метр, киңлеге — 12 метр, йылға өҫтөндәге бейеклеге — 32 метр; уның аҫтынан төрлө типтағы йылға суднолары үтеп йөрөй ала.
Күперҙең торошо
2007 йылдың 22 октябрендә Ворошилов күперен план буйынса тикшереү барышында уның сатнаған урынын тапҡандар, шуның арҡаһында күпер бөтөн төр транспорт өсөн, һуңынан йәйәүлеләр өсөн дә билдәһеҙ ваҡытҡа ябылған. Был хәл ҡалған ике күпергә көсөргәнеш өҫтәгән һәм ҡалалағы транспорт ситуацияһын киҫкенләштергән. 2007 йылдың декабрендә тик күперҙең бер осонан икенсе осона ғына пассажирҙар ташыған «гармошка» автобустар йөрөй башлаған.
2007 йылдың 27 декабренән, күперҙән бер ваҡытта бер генә автобус һәм күперҙең тик көнсығыш яҡтағы юлынан ғына үтеүе шарты менән, ҡала һәм «батайск» автобустарының регуляр хәрәкәт итеүе яңыртылған. 2008 йылдың 23 июненән Ворошилов күпере аша (йөк автомобилдәренән тыш) транспорт хәрәкәте асылған. 2008 йылдың 25 июлендә районында, Дон йылғаһы аша яңы күпер асыу маҡсатында, Сиверс урамы буйлап хәрәкәт ябылған.
Күпер реконструкцияһы
2017 йыл дауамында Дондағы Ростов властары, юлды, ике һыҙатлынан алты һыҙатҡа тиклем киңәйтеп, Ворошилов күперен реконструкцияларға йыйына. Был күрһәткесте тормошҡа ашырыу өсөн, иҫке күпер урынына һәр тороғонда бер яҡлы 3 хәрәкәт һыҙаты булған, иҫке күпергә тыштан оҡшаған, ике яңы күпер төҙөү планлаштырыла. Проектта ҡайһы бер айырмалыҡтар ҙа бар - яңы күперҙәрҙең тороҡтары ҡоростан буласаҡ, суднолар үткәрә торған төп тороҡ күпкә киңәйтелгән (бының өсөн Дон уртаһындағы иҫке таяуҙар ҡутарып алынған), һул яҡ яр буйындағы таяу һаны кәметелгән.
МКУ-ға тәҡдим ителгән «Дондағы Ростов ҡалаһының транспорт инфраструктураһы объекттарын төҙөү Дирекция» схемаһы һәм рендерына ярашлы, реконструкция процесында күпергә, һәр ярҙа 2-шәрҙән, барлығы 4 лифт, шулай уҡ йәйәүлеләр йөрөгән ерҙә үтә күренмәле козырёктар ҡуйыласаҡ.
Төҙөлөш-монтаж эштәре 2013 йылдың көҙөндә башланған, эштәрҙе тамамлау 2017 йылдың 30 ноябренә планлаштырылған; эштәрҙең дөйөм хаҡы 6,03 млрд һум тип баһалана. Эштәр графиктан алдараҡ үтәлә, 2-се күперҙең үҙәк тороғо 2016 йылдың 20 октябренә ҡуйылды.
2014 йылдың 15 февраленән иҫке Ворошилов күперенән хәрәкәт ябылған, ә күпер – тулыһынса ҡутарып алынған. Күперҙе ябыу тураһындағы ҡарар «Проектмостреконструкция» институты һығымталары нигеҙендә ҡабул ителгән. Тикшереү тороҡ төҙөлөшөндә һығылмалы булмаған деформациялар күбәйеүен, ә бөгөлөп төшкән ерҙәренең суммала 63 сантиметр тәшкил иткәнен асыҡланы.
2015 йылдың 11 авгусынан Ворошилов күперенең өҫкө (һул) өлөшөнән эш хәрәкәте асылды.
Аболонка
Аболонка — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Касня йылғаһының һул ярына тамағынан 50 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 12 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Яңауыл (йылға)
Яңауыл  — Рәсәйҙәге йылға. Башҡортостан Республикаһы, Пермь крайы биләмәләрендә аға. Йылға КАС/ВОЛГА/1804/240/93    ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 22 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нивъю
Нивъю — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ропча йылғаһының уң ярына тамағынан 7 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 32 км.
Хуст
Хуст (Хуст) — Украинаның Карпат аръяғы өлкәһендәге өлкә әһәмиәтендәге ҡала.
2016 йылғы халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса ҡалала 28 448 кеше йәшәй.
Нивъю
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Зайфхеннерсдорф
Зайфхеннерсдорф (Seifhennersdorf) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 4182 кеше йәшәй. Майҙаны — 19,13 км2. Диңгеҙ кимәленән 360 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 2782 һәм автомобиль коды ZI.
Зебниц
Зебниц (Sebnitz) — Германиялағы, Саксония ерендәге ҡала. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса ҡалала 8439 кеше йәшәй. Майҙаны — 43,92 км2. Диңгеҙ кимәленән 379 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Был ҡаланың почта индексы 01851-01855 һәм автомобиль коды PIR (элек: SEB).
Мәүлә Ҡолой
Мәүлә Ҡолой (ысын исеме — Муллағол ) — төрки суфый шағиры. Әхмәт Йәсәүи, Сөләймән Баҡырғани артынан эйәреүсе.
Биографияһы
Шағирҙың тормошо тураһында бер ниндәйҙә документаль мәғлүмәттәр һаҡланып ҡалмаған. XVII быуаттың икенсе яртыһына ҡараған хикмәттәрендә — суфый-фәлсәфәүи шиғырҙарында шағирҙың тормош юлы хаҡында бер ни тиклем мәғлүмәт табырға мөмкин. Шунлыҡтан уның тормош юлы тураһында төрлө фараздар барлыҡҡа килә.
Ҡайһы бер авторҙар Мәүлә Ҡолой Шишмә йылғаһы буйында йәшәгәнлеген уның шиғырҙарының береһе менән дәллиләйҙәр. Һуңыраҡ шағир Иҫке Иштерәк ауылына күскән тип фараз итәләр.
Ижады
Беҙҙең замандарға тиклем Мәүлә Ҡолойҙың 75 шиғыры килеп еткән. Шағирҙың әҫәрҙәре башҡорттар араһында киң таралған.
Шағирҙың ижади мираҫы тик ХХ быуаттың 20-се йылдарында ғына өйрәнелә башлай. 1925 йылда башҡорт яҙыусыһы Фазыл Туйкин үҙенең тыуған ауылында — Зәй-Ҡаратай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың ҡулъяҙмаһын таба һәм ваҡытлы матбуғатта бының тураһында хәбәр итә. Ғабдрахман Сәғди был ҡулъяҙма менән яҡындан таныша, һәм 1927 йылда 440 бәйеттән торған шиғырын баҫтырып сығара. Шағирҙың барлығы биш әҫәрҙәр исемлеге — Башҡорт АССР-ында, Силәбе өлкәһендә, Санкт-Петербургта һәм Татар АССР-ында табыла. 1974 йылда археографик экспедициялар барышында Башҡортостандың Баҡалы районы Камай ауылында Мәүлә Ҡолойҙың шиғырҙары менән ҡулъяҙманы табалар.
Мәүлә Ҡолойҙың хикмәттәрендә суфыйсылыҡ идеялары аша донъяуи мотивтар ҙа сағыла. Ул хеҙмәт кешеләрен данлай, донъяның етешһеҙлеге, ғүмер итеүҙең әһәмиәте һәм кешеләрҙең үҙ-ара (ғаилә, балалар, дуҫтар, дошмандар араһында) мөнәсәбәттәре хаҡында уйлана.
Амчасна
Амчасна — Рәсәйҙәге йылға. Смоленск өлкәһе, Тверь өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Вазуза йылғаһының һул ярына тамағынан 104 км өҫтәрәк  ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Волга һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вазуза башынан Вазуз һыуһаҡлағысына тиклем, Яуза йылғаһынан Яуза һыуһаклағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — (Үрге) Волга ҡушылдыҡтары бассейны, Рыбинск һыуһаҡлағысына тиклем, йылға бассейны — (Үрге) Волга, Куйбышев һыуһаҡлағысына тиклем (Ока бассейны ҡушылмай).
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Нивью
Нивью — Рәсәйҙәге йылға. Коми Республикаһы, Архангельск өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Ёлва йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 53 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Вычегда йылғаһы Сыктывкар ҡалаһынан тамағына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вычегда, йылға бассейны — Төньяҡ Двина.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Александр паркы (Шахты)
Александр паркы (1895 йылдан — ҡала паркы, 2012 йылдан — Александр паркы) — Ростов өлкәһенең Шахты ҡалаһында урынлашҡан. Парктың биләмәһе Баҡса, Шевченко урамдары, Василий Алексеев исемендәге проспект һәм Горняк биҫтәһе менән сикләнеп тора. Майҙаны — 18 гектар тирәһе. Биләмәлә әрмән архитектура ҡомартҡыһы, әрмәндәрҙең изге стеллаһы — хачкар, Чернобыль аварияһында ҡатнашыусыларға һәйкәл, Хәрби дан мемориаль комплексы, Беренсе Бөтә Донъя һуғышы батырҙарына — урыҫ һуғышсыларына һәйкәл, Христос хөрмәтенә часовня, балалар өсөн аттракциондар урынлашҡан.
Тарихы
Был ҡалалағы иң боронғо (ҡарт) парктарҙың береһе. Уға башлап 1895 йылда, Никитск Император училищеһенең педагогы Н. М. Черячукин проекты буйынса, ҡаланың үҙәк өлөшөндә нигеҙ һалғандар.
Өс йыл дауамында уҡыусылар тарафынан 500 тирәһе ағас ултыртыла. Үҙәк аллея эшләп, матурлап биҙәлә. Элек был урында ҡала зыяраты урынлашҡан булған. Зыяратта сауҙәгәр Барановтарҙың кәшәнәһе булған. Совет власының тәүге йылдарында зыяратты ябалар. Кәшәнәне трансформатор урынлаштырып, подстанция итәләр. 2012 йылдан был ял итеү урынын император Александр II хөрмәтенә «Александр паркы» тип атай башлайҙар. Сөнки Александр II, Александровск-Грушевский (хәҙерге Шахты ҡалаһы) — ҡалаһына нигеҙ һалған була. ХХ быуаттың 30-сы йылдарында паркта яңы аллаеялар булдырыла. Көньяҡ-көнсығыш өлөшө таҙартыла. Барлыҡҡа килгәненән алып, паркта ике тапҡыр реконструкция үткәрелә. 1914 йылда — «Модерн» кинотеатры, 1926 йылда йәйге театр төҙөлә. Бөйөк Ватан һуғышында һәләк булғандар иҫтәлегенә Батырҙар Аллеяһы булдыралар. Аллея ҡала халҡы йыйған иғәнәгә төҙөлә һәм 1988 йылда асыла. Биләмәнең ял итеү зонаһында зоомөйөш эшләй. Әлеге мәлдә ҡалалағы мәҙәниәт объекттарын реконструкциялау программаһы сиктәрендә паркты артабан үҫтереү өсөн дә аҡса бүленгән. Киләсәктә паркты «Шахтер» стадионы менән берләштереп, спорт-парк комплексы төҙөү ҡаралған.
2015 йылда парктағы һирәк ҡалған һәм ҡиммәтле үҫемлектәрҙе һаҡлау өсөн, 0,01 га майҙанда «Дуб черешчатый» тигән айырым һаҡлана торған тәбиғи биләмә булдырылған.
Хәрби дан мемориаль комплексы
Александр паркында Дан Аллеяһы булдырылған. Унда Шахты ҡалаһының Советтар Союзы Геройҙарына, Дан ордены кавалерҙарына арнап Хәрби дан мемориаль комплексы төҙөлгән. Ике яҡлап батырҙарҙың бюстары ҡуйылған. Дан Аллеяһы осонда Мәңгелек ут янып тора.
«Хачкар» стеллаһы
2014 йылдың 29 авгусында Александр паркында армян архитектураһы ҡомартҡыһы итеп изге стелла — хачкар ҡуйыла (в переводе с армянского означает каменный крест). Монумент туғандаш ҡала Армавир инициативаһы менән төҙөлә. Хачкар алһыу төҫтәге туфтан эшләнгән. Скульпторы — Әрмән Республикаһының халыҡ оҫтаһы Налбандян Р. П. Хачкар — әрмән һәм урыҫ халыҡтары араһындағы дуҫлыҡ символы.
Беренсе Бөтә Донъя һуғышы батырҙарына һәйкәл
2014 йылдың 31 авгусында Александр паркының үҙәк аллеяһында ҡала халҡы йыйған иғәнә иҫәбенә Беренсе Бөтә Донъя һуғышы батырҙарына һәйкәл ҡуйыла. Һәйкәл Шахты ҡалаһының Я. П. Бакланов исемендәге казак кадет корпусы тәҡдиме менән эшләнә.
Байрамдарҙа һәм ял көндәрендә Я. П. Бакланов исемендәге казак кадет корпусындә тәрбиәләнеүселәр һәйкәл янында хәтер вахтаһына баҫалар.
Часовня
Паркта Христос хөрмәтенә арналған часовня тергеҙелгән. Часовня өсөн иғәнәне Шахты епархияһы янындағы Попечитель советы ағзаһы Руденко Василий Витальевич биргән. Төҙәтеү эштәрен урындағы «Новый Дом» төҙөлөш компанияһы башҡарған.
Чернобыль аварияһында ҡатнашыусыларға һәйкәл
Чернобыль катастрофаһының 26-сы йылына арнап, 2012 йылдың 26 апрелендә «Чернобыль Союзы» тәҡдиме менән паркта иҫтәлекле урын булдырыла. «Чернобыль катастрофаһының эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашҡандарға — тереләргә һәм мәрхүмдәргә» тип арнап һәйкәл ҡуйыла. Исемлектә Шахты ҡалаһынан ҡатнашҡан 400 «чернобылсы»ның да исеме яҙып ҡуйылған.
Кордильер
Кордильер (Cordilleras, American Cordillera) — оҙонлоғо буйынса ер шарының иң бөйөк тау системаһы, Төньяҡ һәм Көньяҡ Американың көнбайыш ситтәре буйлап төньяҡ киңлектең 66°-нан(Аляска) көньяҡ киңлектең 56°-на (Утлы Ер) тиклем һуҙылған.
Кордильерҙың бөтә системаһы ике өлөшкә бүленә — Төньяҡ Америка Кордильеры Һәм Көньяҡ Америка Кордильеры (йышыраҡ Анд тауҙары тип атайҙар). Үҙәк Америкала Кордильер икегә бүленә; бер тармаҡ Антиль утрауҙары буйлап үтә, икенсеһе Панама армыты аша Көньяҡ Америка территорияһына күсә.
Оҙонлоғо — 18 мең километрҙан ашыу, киңлеге — Төньяҡ Америкала 1600 километрға тиклем һәм Көньяҡ Америкала 900 километрға тиклем. Кордильер Канада, АҠШ, Мексика, Үҙәк Америка дәүләттәре, Венесуэла, Колумбия, Эквадор, Перу, Боливия, Аргентина һәм Чили биләмәләре аша үтә. Бөтә оҙонлоғонда тиерлек Атлантик һәм Тымыҡ океандарҙың бассейндар араһында һыу айырғыс, шулай уҡ ныҡ айырылған климат сиге булып тора.
Бейеклеге буйынса Кордильер тик Гималай һәм Үҙәк Азия тау системаларынан ҡалыша. Иң бейек түбәләре: Төньяҡ Америкала — Денали тауы (элекке исеме Мак-Кинли; 6190 м), Көньяҡ Америкала — Аконкагуа тауы (6961 м ).