cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Евразия берлеге
Терминдың тарихы
Ҡаҙағстан президенты Нурсолтан  Назарбаев проектына ярашлы (1994 йылдың марты), тәүҙә Евразия берлегенә элекке  СССР-ҙың биш республикаһы — Рәсәй, Ҡаҙағстан, Белоруссия, Ҡырғыҙстан, Тажикстан — инергә тейеш була.
XX һәм XXI быуаттар сигендә Рәсәй менән Белоруссия тәүҙә Берлек, шунан   Союздаш дәүләт ойоштора, киңерәк Берлек булдырыу ихтыяжы ла һаҡлана.
Евразия берлеге проекты ҡағыҙҙа ғына ҡала, ләкин 2010 йылдың декабрендә ЕврАзЭС саммитында уға йән өрөлә.
Ҙур Евразия Берлеге
Евразия берлеген булдырыу идеяһы менән бергә Ҙур  Евразия Берлеген ойоштороу ниәте лә йәшәй. Был проект, Ҡытайҙы, Һиндостанды, Иранды һәм Европа менән Азияның башҡа илдәрен дә индереп, киң интеграцияны күҙҙә тота. Эксперттар фекеренсә, был берлектең контурҙары концепция менән билдәләнмәгән, уларҙы ҡабул ителгән килешеүҙәр, рәсми сәфәрҙәр һәм берлектәге хәрби  күнекмәләр буйынса ғына төҫмөрләргә була.
Ников Григорий Петрович
Ников Григорий Петрович (28 июль 1924 йыл) — ғалим-педагог, юғары мәктәп эшмәкәре. Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы. Педагогия фәндәре кандидаты (1970). Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған фән эшмәкәре (1978). Ике 2‑се дәрәжә Ватан һуғышы (1945, 1985), Ҡыҙыл Йондоҙ (1944) ордендары кавалеры.
Биографияһы
Григорий Петрович Ников 1924 йылдың 28 июлендә Воронеж губернаһы (хәҙер Рязань өлкәһе Нащи ауылында тыуған.
Ишембайҙағы 1-се мәктәпте тамамлай. 1941—1942 йылдарҙа «Башнефтестрой» (Ишембай ҡалаһы) тресында эшләй. 1952 йылда Киев педагогия институтын тамамлай.
1955 йылдан — 1-се урта мәктәптә уҡыу-уҡытыу бүлеге мөдире, 1956 йылдан — директор. 1959 йылдан — Салауат ҡалаһының интернат-мәктәп директоры.
1963 йылдан Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия институтында уҡыта, (1969 йылдан — проректор.
1973—2001 йылдарҙа Өфөлә, Башҡорт дәүләт педагогия институтынды һәм артабан М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында уҡыта, 1985 йылға тиклем — педагогика һәм психология кафедраһы мөдире).
Герцеговина (өлкә)
Герцегови́на (Hercegovina Hercegovina; Херцеговина Херцеговина) — Босния һәм Герцеговинаның көньяғында хәҙерге тарихи өлкә.
Ников Григорий Петрович
Библиографияһы
50-нән ашыу фәнни хеҙмәт авторы, 4 китабы донъя күргән:
Герцеговина (өлкә)
1860—1913 йылдарға тиклем «Иҫке Герцеговина»ға Черногорияның һәм Сербияның көнбайыш ерҙәре лә ингән була. Хәҙерге Герцеговинаның халҡы ныҡ буталған, төп этник төркөмдәре: хорваттар, боснактар һәм сербтар. Административ яҡтан территорияһының 49 проценты Серб Республикаһына инә. Төп ҡалалары: көнбайыш Герцеговинала — Мостар һәм көнсығышта — Требине.
Тарихы
Урта быуаттар башында Герцеговина бик күп бойондороҡһоҙ кенәзлектәргә бүленгән була. Төньяҡ Герцеговинаға (тарихи Хум Аръяғы һәм Травуния өлкәләре) Неманичтар ырыуына ҡараған Сербия хакимдары хужа була. Көньяҡ Герцеговина Хорватия Короллегенә ҡарай һәм был Короллек 1102 йылда Венгрия менән берләшкәнгә тиклем уның буйһоноуында тора. Һуңынан был территориялар Босния дәүләтенә инә. XIV быуаттың икенсе яртыһында Твртко I хакимлыҡ иткәндә дәүләт сәскә ата. 1370 йылда хаким Босния сиктәрен хәҙерге Босния һәм Герцеговина территорияларына тиң итеп киңәйтә, Венгрия һәм Дубровница республикаһы менән союз төҙөй. 1377 йылдан Твртко I шулай уҡ Сербияның короле була, ә 1390 йылда Иллирия менән Адриатик диңгеҙ утрауҙарын баҫып алғандан һуң Хорватия һәм Далмацияның да короле була. Был ваҡытта Босния Балканда төбәктең мөһабәт державаһына әүерелә, йоғонто яһау көсө буйынса тик Венгрия менән Ғосман империяһынан ғына ҡалыша.
Твртко вафат булып, Босния көсһөҙләнгәндән һуң, Хум Аръяғына Косач династияһы кенәздәре Сандаль Хранич менән уның кесе ҡәрҙәше Стефан Вукшич идара итә. 1448 йылдың 20 ғинуарында Стефан Изге Рим империяһы императоры Фридрих III-гә хат ебәрә, унда үҙен «герцог» тип атай, ошонан һуң «Герцеговина» тигән атама барлыҡҡа килә. 1482 йылда герцог Стефан вариҫтарының ерҙәрен Ғосман империяһы баҫып ала. Герцеговина ғосмандарҙың Босния вилайәте составындағы санжак (округ) статусын ала.
1833—1851 йылдарҙа Герцеговина айырым вилайәт була, шунан Босния һәм Герцеговина вилайәттәре берләштерелә, 1853 йылдан һуң «Босния һәм Герцеговина» атамаһы дөйөм ҡулланылышҡа инә. XIX быуаттың уртаһында Герцеговинаны бойондороҡһоҙ Черногория тартып алырға тырыша. Босния менән Герцеговинаның славян халҡы төрөктәргә ҡаршы ихтилалдар күтәреп тора, 1875—1876 йылдарҙағыһы иң көслөһө була. 1878 йылға тиклем Черногория Герцеговинаның бер өлөшөн (Никшичты ла индереп) аннексиялауға өлгәшә. [[Файл:Херцеговина_историјски.gif|мини|"Иҫке Герцеговина"ның өлөштәре:
Западная      Восточная      Черногорская      Сербска]] 1878 йылда Босния менән Герцеговинаны Австро-Венгрия оккупациялай. 1908 йылда өлкә формаль аннексиялана. Эрцгерцог Франц-Фердинандты Боснияның баш ҡалаһы Сараевола үлтереү Беренсе донъя һуғышы башланыуға һылтау була; сербтарҙың Босния һәм Герцеговинала австиялыларҙың уларҙы күсереү сәйәсәте менән ризаһыҙлығы үлтереүҙең сәбәбе була. Беренсе донъя һуғышынан һәм Австро-Венгрия империяһы тарҡалғандан һуң Босния менән Герцеговина Югославия Короллеге составына инә.
Икенсе донъя һуғышы барғанда, 1941 —1945 йылдарҙа, Герцеговина Германия яҡлы Хорватия Бойондороҡһоҙ дәүләте составында була, шул уҡ ваҡытта уның территорияһының ҙур өлөшө партизан подразделениелары, усташтар һәм четниктар контроле аҫтында була. Һуғыштан һуң Босния һәм Герцеговина социалистик Югославия составындағы берҙәм республикаға әйләнә.
1992 йылда, Югославия тарҡалғанда, Босния менән Герцеговинаның бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Босниялы сербтарҙың күбеһе был ҡарарҙы хупламаны һәм улар контроллегендә булған территорияларҙа Серб Республикаһы иғлан ителде. Бынан һуң башланған граждандар һуғышы һәм конфликтта ҡатнашҡан яҡтарҙың һәммәһе алып барған этник таҙартыуҙар 1995 йылда Дейтон килешеүен төҙөү менән тамамлана, уға ярашлы Босния һәм Герцеговина тиң хоҡуҡлы ике дәүләт берәмегенән тора: Босния һәм Герцеговина Федерацияһы һәм Серб Республикаһы.
Географик урыны
Ике өлкә  лә Урта быуаттарҙан башлап бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән, һәм йыш ҡына  Босния атамаһы   Босния менән Герцеговинаны бергә күҙҙә тотоп ҡулланыла. Босния һәм Герцеговина атамаһы Ғосман идараһы ахырында барлыҡҡа килә.
Халҡы
Халҡының статистикаһы Босния һәм Герцеговинала  граждандар һуғышы барғанда, моғайын, һиҙелерлек үҙгәргәндер. Халыҡ иҫәбен алыуҙың һуңғыһы һуғышҡа тиклем, 1991 йылда, үткәрелгән һәм уның һөҙөмтәләре буйынса Герцеговина халҡы 437 095 кеше тәшкил иткән. Герцеговина хорваттары Хорватия менән сиктә, шулай уҡ Мостар һәм Томиславградта йәшәй. Мосолман халҡы әүәлдән Неретва үҙәнендә төйәкләнгән. Герцеговинаның көнсығышында һәм уның Требинелағы үҙәгендә сербтар йәшәй, был төбәк  Серб Республикаһына инә.
Орлов Андрей Борисович
Орлов Андрей Борисович (6 июнь 1962 йыл — 15 август 1999 йыл) — хәрби хеҙмәткәр, майор. Икенсе Чечен һуғышында ҡатнашыусы. Рәсәй Федерацияһы Геройы (1999).
Биографияһы
Андрей Борисович Орлов 1962 йылдың 6 июнендә Дағстан Республикаһының баш ҡалаһы Махачҡалала тыуған.
ДОСААФ-тың Витебск авиация үҙәгендә, һуңынан Һарытау юғары хәрби авиация лётчиктар училищеһында уҡый. 1985 йылдан Ленинград хәрби округында төрлө осоусы вазифаларҙа хеҙмәт итә. 1993 йылдан Рәсәй Федерацияһы эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре Төньяҡ Кавказ округында хеҙмәт итә. 1999 йылдың июленән Төньяҡ Кавказ территорияһында ғәскәрҙәрҙең ваҡытлыса оператив төркөмө составында махсус задание үтәүҙә ҡатнаша.
1999 йылдың 11 авгусында Орлов экипажы менән бергә 114-се борт номерлы «Ми-8» вертолетында төркөмдөң команда составын илтеп ҡуя. Экипаж составында, вертолет менән етәкселек итеүсе Орловтан тыш, борттехник өлкән лейтенант Михаил Юрин һәм уң лётчик Андрей Анощенков була. Бортында пассажирҙар сифатында генерал-лейтенант Виктор Якунов, генерал-лейтенант Виктор Кузнецов, эске хеҙмәт генерал-майоры Виктор Ракитин, махсус аппаратура менән хөкүмәт бәйләнеше һәм мәғлүмәте Федераль агентлығының (ФАПСИ) ике офицеры һәм «Росич» махсус тәғәйенләнештәге отрядтың ике оҙатыусы һалдаты була. 15:43 сәғәттә Дағстан тораҡ пункты эргәһендә вертолетты ултыртырға йыйынғанда, вертолет идара ителеүсе ракеталар менән бәреп төшөрөлә. Орлов, ауыр контузия һәм күп һанлы янған урындары булыуға ҡарамаҫтан, экипажы менән вертолетты ултырта һәм хәүефһеҙ алыҫлыҡҡа алып китә ала. 1999 йылдың 15 авгусында Орлов тәне янған яраларынан вафат була.
Һуңғы ваҡытта хеҙмәт иткән һәм унда йәшәгән Дондағы Ростовта ерләнгән.
Маҡтаулы исемдәре һәм башҡа бүләктәре
Рәсәй Федерацияһы Президентының 1999 йылдың 26 августағы Указы менән «Махсус задание үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм фиҙакәр эш итеүе өсөн» майор Андрей Орлов үлгәндән һуң «Рәсәй Федерацияһы Геройы» юғары исеменә лайыҡ була.
Латифа (мәғәнәләр)
Латифа (لطيفة)
Лена (исем)
Лена (Лена) — яңы һүҙҙәр башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Этимология
1) Себерзәге иң ҙур йылға исеменән (эвенк тен лендә ллена (елюена) йылға тин гәнде аңлата. Октябрь революн цияһына ҡәҙәрге тарихта Лена ваҡиғаларына бәйле килеп сыҡҡан яны исем; 2) Елена тигән рус исеменән ҡыҫҡартылған — Саттаров Г. Ф. Татар исемнәре сүзлеге. Казан, 1981. 119-сы б.
Латифа (исем)
Латифа  (Латифа) — ғәр. башҡорт ҡатын-ҡыҙ исем.
Этимология
Латифа - Матур, мөләйем; мәрхәмәтле, яҡшы күңелле
Лилиә
Лилиә (Лилия) — башҡорт ҡатын-ҡыҙ исеме.
Лилиә исеменең үҙгәртелгән варианты — Лилияна
Этимология
Lílium — cәскә атамаһынан, аҡ томбойоҡ
аҡ төҫ­ тәге сәскә; томбойоҡ
Австрияның Милли советы
Национальрат (Nationalrat — Милли совет) —  Австрия  парламентының  —  Федераль йыйылыштың түбәнге палатаһы.
Комплектлау
Милли совет дөйөм тура йәшерен тауыш биреү юлы менән 5 йылға һайланған 183 депутаттан тора. Палата вәкәләттәренең мөҙҙәте, әгәр ябай күпселек таратып ебәреү өсөн тауыш бирһә, һайланыуына 5 тулғансы уҡ тамамланырға мөмкин. Бынан тыш, Федераль президент та Милли советты ваҡытынан алда таратыу хоҡуғына эйә; шуны билдәләргә кәрәк: Икенсе республиканың сәйәси ғәмәлиәтендә бындай хәл бер тапҡыр ҙа булманы. Австрияның 16 йәше тулған һәр гражданы тауыш биреү хоҡуғына эйә.
Депутаттар һайлау асыҡ исемлек буйынса нисбәттәр системаһы буйынса тормошҡа ашырыла. Австрия территорияһы 43 һайлау округына бүленә. Округтар федераль ерҙәрҙең сиген киҫеп үтә алмай. Һайлау округтарына бүлеү ҡағиҙәләре Джерримендерингҡа юл ҡуймаҫлыҡ итеп төҙөлгән. Тәғәйен округҡа беркетелгән урындар һаны округ халҡының һанына нисбәтле булып тора. Округтар кимәлендә бүленмәгән урындар бер үк принцип менән төбәк кимәлендә бүленә. Төбәк кимәлендә бүленмәгәндәре федераль кимәлдә д’Ондт ысулы ярҙамында бүленә. Урындар бүлешеүгә бөтә ил буйлап тауыштарҙың кәм тигәндә 4 процентын йыйған партиялар ғына үткәрелә.
Асыҡ партия исемлектәре системаһы шуны аңлата: партия өсөн тауыш биреүҙән тыш, һайлаусы бюллетендә был партияның билдәле бер ағзаһын да билдәләй ала. Әгәр кандидат бындай шәхси тауыштарҙы етерлек йыйһа, партия исемлегендә уның рангыһы күтәрелә. Парламентта бер партия ағзалары араһында урындар бүлешкәндә юғарыраҡ рангылы кандидаттар өҫтөнлөккә эйә була.
Милли советтың структураһы һәм роле
Милли советтың Президенты, Милли советтың икенсе һәм өсөнсө Президенты менән бер рәттән,  регламенттың күҙәтелеүен тәьмин итә, ултырыштарҙа рәйеслек итә, фекер алышыу һорауҙарын комитеттар араһында бүлә. Әгәр  Президент үҙ вазифаларын үтәй алмаһа, уны икенсе йә өсөнсө Президент алмаштыра. Бынан тыш, Президент икенсе йә өсөнсө Президентҡа ултырышта үҙе урынына рәйеслек итеүҙе йөкмәтә ала. Президенттар һайланғандан һуң, биш секретарь һәм кәм тигәндә өс тәртип күҙәтеүсе  һайлана. Һайлау кампанияһында ҡатнашҡан бер үк партиянан вәкил булған депутаттар 5-тән дә кәм булмаған ағзанан торған клубтарға берләшергә хоҡуҡлы. Милли совет, шулай уҡ уның комитеттары һәм ярҙамсы комитеттары ултырышта Федераль хөкүмәт ағзаларының ҡатнашыуын талап итергә хоҡуҡлы.
Национальрат Австрия ҡануниәтен формалаштырған төп орган булып тора. Бөтә закондар һәм договорҙар Милли совет тарафынан раҫланырға тейеш. Бундесрат (Федераль совет, Австрия парламентының икенсе палатаһы) Милли советтың закон проекттарына вето һалыу хоҡуғына эйә, ләкин һуңғыһы  ҡабаттан тауышҡа ҡуйыу юлы менән Бундесраттың ветоһын урап үтергә һәм закон проектын ҡабул итергә хоҡуҡлы.
Партиялар
Милли советта вәкиллек иткән сәйәси партиялар:
Покровка (Миловка)
Покровка — Башҡортостан Республикаһының Өфө районы (шул уҡ исемдәге Черкассы ауыл Советындағы ауыл менән бутамаҫҡа). М 7 автомагистраленән 3 км алыҫлыҡта урынлашҡан.Ауылда һыу алыу ҡоролмаһы,баҡсасылыҡ ширҡәттәре бар. Өфөнән ауылға тиклем 281-се,112-се автобустар менән барып була. 1950 йылдарҙа Покровка ауылы Башҡорт АССР-ының Өфө районы Дмитриевка ауыл Советына ҡарай. 1984 йылғы иҫәп буйынса ауылда бөтәһе 90-ға яҡын кеше йәшәй. 1990 йылдар аҙағында Покровка ауылы Миловка ауылына ҡушылған.
Урамдары
Түбәнге Покровка урамы, Үрге Покровка урамы, Тау урамы
Транспорт
112-се автобус (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар), 281-се маршрут таксиһы (Миловка ауылы-Үҙәк баҙар)
Һылтанмалар
1.Башкирская АССР. Административно территориальное деление на 1 июня 1952 года. Уфа, 1952. С. 221 2.http://download.maps.vlasenko.net/smtm100/n-40-040.jpg
"Башкирский Ранний" виноград сорты
Башкирский ранний —  виноград сорты,   Башҡортостан ауыл хужалығы ғилми-тикшеренеү институты селекционеры Л.Н. Стреляева сығарған.
Сорттың тасуирламаһы
Иртә өлгөрөүсе «Башҡортостан» виноградының сәскәһе ҡатын-ҡыҙ енесле. Бик иртә сәскә ата. Башҡа иртә сәскә атыусы Альфа, Зилга кеүек сорттар менән берлектә ултыртабыҙ. Яһалма өҫтәмә һеркәләндереү үткәрелә.
Тәлгәштәре ваҡ, көпшәк, уртаса ауырлығы 27,7 г.
Емештәре, ваҡ, йоморо, ҡара-миләүшә, ауырлығы яҡынса 0,8 г., тышы тығыҙ. Һутлы йомшаҡ, тәме әскелтем. Уртаса уңыш гектарынан 140 центнер, максималь — 190.
Шәкәрлелеге 14,3 %, әселеге литрына 1 грамм. Күп тармаҡлы, емеш ботаҡтары 6-ға етә. 1,5 метрға 2,5 метр аралығында ултыртыла.
Һыуыҡтарға бирешмәй, түбән температураларға яҡшы яраҡлашҡан. Урал төбәге өсөн тәҡдим ителгән.
Өфө директорияһы
Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте (рәсми булмаған исемдәре — «Директория», «Өфө директорияһы») — Рәсәй көнсышының большевиктарға ҡаршы төрлө көстәрҙең мәжбүри һәм шаҡтай тотороҡһоҙ компромисы һөҙөмтәһендә Өфө ҡалаһында 1918 йылдың 23 сентябрендә Дәүләт кәңәшмәһендә булдырылған Рәсәй дәүләт власының юғары органы. Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте үҙен 1917 йылдың 7 ноябрендә Октябрь революцияһы тыуҙырған мәжбүри рәүештәге тәнәфестән һуң үҙенең эшмәкәрлеген яңыртҡан сираттағы, яңы составтағы Ваҡытлы хөкүмәте сифатында күрә ине.
Ойошторолоуы һәм функциялары
Большевиктарҙан азат ителгән төрлө демократик «хөкүмәттәренең» территорияларында иң мөһим ролдәрҙе ике хөкүмәт уйнай: Һамарҙағы Ойоштороу йыйылышы ағзалары комитеты Һәм Омсктағы Выҡытлы Себер хөкүмәте. Уларҙың һәр береһенең ҡораллы көстәре була: Комучтың — Халыҡ армияһы, Себер хөкүмәтенең — Себер армияһы. 1918 йылдың июнь айында улар араһында башланған берҙәм хакимиәт булдырыу тураһында һөйләшеүҙәр һуңғы нәтижәгә тик Өфөлә сентябрь йыйылышында килтерҙе. Һөҙөмтәлә 5 кешенән торған берләшкән коллегиаль хөкүмәт — эсерҙар партияһы лидерҙарының береһе, элекке ваҡытта Ваҡытлы хөкүмәтенең министры Н. Д. Авксентьев рәйеслеге аҫтында Директория булдырыла.
Бөтә Рәсәй юғары власын ойоштороу тураһында акт Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте "Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышы саҡырылғанға тиклем Бөтә Рәсәй дәүләтендә юғары властың берҙән-бер эйәһе була. Актта өлкә хөкүмәттәренең ваҡытлыса килеп сыҡҡан шарттарҙа үтәргә тура килгән юғары властың бөтә функцияларын Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенә беренсе талап менән кире ҡайтарылыуы күҙ уңында тотола, тип белдерелә. Шулай итеп, төбәк берекмәләренең суверенитеты юҡҡа сығарыла, уға алмашҡа «өлкәләрҙең киң автономияһы» индерелә һәм уның сиктәре тулыһынса «Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенең тәрән аҡыллығына» бәйле була.
Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәтенә Ойоштороу йыйылышы саҡырылыуын тиҙләтеүгә булышлыҡ итеү һәм артабан да уға илдәге берҙән-бер юғары власть булараҡ һис шикһеҙ буйһоноу йөкмәтелә.
Рәсәйҙең милли — дәүләт ҡоролошо нигеҙҙәре федератив принциптарынан сығып эш ителергә тейеш була: иреккә сыҡҡан Рәсәйҙең ҡоролоуы географик һәм иҡтисади, шулай уҡ этник билдәләре булған айырым өлкәләренең киң автономия хоҡуҡтарын, артабан федератив нигеҙҙә дәүләт ойошмаһын тулы ҡанлы Ойоштороу Йыйылышын булдырып…, айырым территория биләмәгән милли аҙсылыҡтар өсөн мәҙәни — милли үҙбилдәләнешкә хоҡуҡтарын таныуҙа нигеҙләнә..
Армияға ҡарата Актта, сәйәси партияларҙың йоғонтоһонан азат булған, көслө, һуғышҡа һәләтле, берҙәм Рәсәй армияһын тергеҙеүе кәрәклеге һәм шул уҡ ваҡытта «хәрбиләргә сәйәси ойошмалары ярамағанлығы һәм армияның сәйәсәттән ситләштереүе» тураһында әйтелә.
Дәүләт берҙәмлеге һәм Рәсәй бойондороҡһоҙлоғо буйынса кисектергеһеҙ тип һаналған бурыстар:
1. Совет власынан Рәсәйҙе азат итеү өсөн көрәш;
2. Рәсәйҙең көсләп тартып алынған, төшөп ҡалған һәм тарҡау өлкәләрҙе ҡайтанан берләштереү;
4. Герман коалицияһына ҡаршы һуғышты дауам итеү.
Составы
Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте составына биш ағза һәм уларҙың биш урынбаҫары һайлана — Директория ағзаларының персональ дублерҙары, уларҙың бер өлөшө Өфөнән байтаҡ ҙур арала була..
1918 йылдың ноябрь ваҡиғаларына тиклемге эшмәкәрлеге
1918 йылдың 9 октябрендә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте һөжүм иткән совет ғәскәрҙәре ҡаланы баҫып алыу хәүефе арҡаһында Өфөнө ҡалдырып китә һәм Омскиға күсенә.
13 октябрҙә Омскиға Ҡара диңгеҙ флотының элекке командующийы вице-адмирал А. В. Колчак килә, һуңғараҡ ул Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте составына инә.
4 ноябрҙә Ваҡытлы Бөтә Рәсәй хөкүмәте барлыҡ өлкә хөкүмәттәренә береһен дә ҡалдырмай Өлкә хөкүмәттәрен һәм Өлкә Вәкәләтле Учреждениеларын ашығыс рәүештә тарҡатыу талабы менән һәм идаралыҡ буйынса бөтә вәкәләттәрҙе Бөтә Рәсәй хөкүмәтенә тапшырыу тураһында мөрәжәғәт итә. Шул уҡ көндә Ваҡытлы Себер хөкүүмәте министрлыҡтары һәм үҙәк идаралыҡтары базаһында Директорияның башҡарма органы булдырыла — П. В. Вологодский етәкселегендәге Бөтә Рәсәй министрҙар Советы. Бындай дәүләт хакимиәтенең үҙәкләштереүе, иң беренсе нәүбәттә, көрәш йылдарында Бөйөк һәм Берҙәм Рәсәйҙең яңырыуы өсөн ватандың һуғышсан ҡеүәтен тергеҙеү һәм бөтә Рәсәй масштабында тылды ойоштороу һәм армияны тәьмин итеү өсөн шарттар булдырыу кәрәклеге сәбәпсе була.
Ошо ғәмәлдәр ярҙамында Рәсәй көнсығышында булған бөтә өлкә, милли һәм казак хөкүмәттәрен юҡҡа сығарылды һәм шунан менән формаль рәүештә большевиктарға ҡаршы булған көстәрҙе бергә туплауға ирешелде.
1918 йылдың 4 ноябрендә төҙөлгән «Бөтә Рәсәй» министрҙар Советы: Күбеһенсә уң үҙәкле министрҙар Советы сәйәси төҫ буйынса байтаҡҡа «һул» Директориянан ҡырҡа айырыла. Уң сәйәси курсты ҡыйыу яҡлаған Совмин эшмәкәрҙәренең лидеры финанстар министры И. А. Михайлов була, уға Г. К. Гинс, Н. И. Петров, Г. Г. Тельберг ярҙам күрһәтәләр. Нәҡ ошо төркөм бер генә кеше ҡулына бирелгән хәрби диктатура формаһындағы көслө һәм бер төрлө хакимлыҡты урынлаштырыуҙы маҡсат иткән заговорҙың ядроһы була китә.
Директорияның абруйы булмай, уның хакимлығыбик бушаҡ һәм көсһөҙ була. Офицерҙар составы күпселек өлөшөндә Директорияға ҡарата дошмандарса мөнәсәбәттә була, сөнки Директорияла улар ерәндергес "керенщина"ның ҡабатланыуын күрәләр. Өҫтәүенә Директорияны даими рәүештә эске ҡапма-ҡаршылыҡтар тарҡата, бының өсөн либераль пресса Директорияны мыҫҡыллап Крыловтың мәҫәленән аҡҡош, ҡыҫала һәм суртан менән сағыштыра ине. Директорияның хәрби уңышһыҙлыҡтары ла уның хакимлығының аҙағын яҡынайта ине.
Хөкүмәт абруйы бигерәк тә Директорияның эсер етәкселегенең үҙенең урындағы партия ойошмаларына төбәлгән инструкция нәшер итеүһенә бәйле булған ғауға ныҡ ҡаҡшата. Инструкцияла эсерҙар партияһы ағзаларына Ойоштороу йыйылышы ағзалары тирәһендә тупланырға, ҡоралланырға һәм һәр моментта уң көстәргә яуап бирергә әҙер булырға төҡдим ителгән ине. Был тәҡдим эсерҙар үҙ ҡораллы формированиеларын булдырырға тейеш тигән өндәү тип ҡабул ителә. генерал Болдырев Авксентьевтан һәм Зензиновтан аңлатыуҙарын талап итә. Мәсьәләне онотторорға тырышалар, әммә килеп сыҡмай, һәм Директория дошмандары эсерҙарҙы хакимлыҡты тартып алыу өсөн заговор әҙерләүҙә ғәйепләй башлайҙар.
Эшмәкәрлегенең туҡтатылыуы
Директория үҙенең эшмәкәрлеген 1918 йылдың 17 ноябренән 18 ноябргә ҡараған төндәге ваҡиғалар һөҙөмтәһендә туҡтата. Был төндә Омскта тупланған казак частарының хәрбиҙәр төркөмө тарафынан Директория рәйесе Н. Д. Авксентьев, Директория ағзаһы В. М. Зензинов, Директория ағзаһы урынбаҫары А. А. Аргунов, шулай уҡ эске эштәр министры иптәше, йәшерен хеҙмәте етәксеһе Е. Ф. Роговский ҡулға алыналар. Бөтә ҡулға алынған кешеләр социалист — революционерҙар Партияһы ағзалары була.
18 ноябрҙең иртәһендә Директорияның ике ағзаһы — П. В. Вологодский һәм В. А. Виноградов —ҡатнашлағында министрҙар Советы ғәҙәттән тыш ултырышына йыйылған тыуған хәл буйынса фекер алышып, һәм Директорияны ғәмәлдән сыҡҡан тип таный һәм хакимлыҡты бөтә тулылылығында үҙ өҫтөнә алыуы тураһында иҡлан итә. Министрҙар Советы хәрби һәм гражданлыҡ хакимлығы хәрби һәм йәмәғәтселек даирәләрендә абруй ҡаҙанған бер кеше ҡулдарында тупланырға тейеш тигән һығымтаға килә. Юғары хакимлыҡты булдырыу министрҙар Советы ярҙамына таянған бер кешегә ваҡытлыса тапшырыу һәм ошо кешегә «Юғары хаким» исемен биреү буйынса принципиаль ҡарар ҡабул ителә, артабан «Рәсәйҙә дәүләт хакимлығының ваҡытлы ҡоролошо тураһында Положениеһы» эшкәртелә һәм ҡабул ителә («18 ноябрь конституцияһы» тип исемләнгән). Положение, атап әйткәндә, Юғары хакимдың һәм министрҙар Советы араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тәртибен билдәләй
Совмин ағзаларының йәшерен тауыш биреүе буйынса Юғары хаким вазифаһына вице — адмирал А. В. Колчак һайлана һәм бер үк ваҡытта званиеһында тулы адмиралға тиклем үрләтелә. Колчак ризалығын белдерә һәм үҙенең беренсе бойороғо менән үҙен Юғары башкомандующий итеп иғлан итә. Тарихҡа Омск йәки Колчак хөкүмәте исеме аҫтында ингән яңы хөкүмәт булдырыла. Ул 1920 йылдың 4 ғинуарына тиклем ғәмәлдә була.
Ҡулға алынған Директория ағзалары 1918 йылдың 20 ноябрендә сит илгә ҡыуылалар, уларҙы поездға тейәп, Ҡытайға сығаралар.
Новиков Аполлон Валентинович
Биографияһы
Өфө губернаһының тоҡомдан килгән дворяндар нәҫеленән. Губерна дворянлығы башлығы  Новиков Валентин Аполлоновичтың улы (1837—1880). Өфө губернаһы ер биләүсеһе: мираҫҡа ҡалған 1211  дисәтинә, ҡатынының — 261 дисәтинә.
1884 йылда Николаевск кавалерия училищеһын тамамлау менән 18-се Клястицкий драгун полкына корнет булып сығарыла,  унда артабанғы бөтә хеҙмәтен үткәрә. 1895 йылдың 15 мартында ротмистр дәрәжәһенә күтәрелә. 1896 йылда армия кавалерияһының запасына сыға, ә киләһе йылда   подполковник дәрәжәһендә, мундирҙа отставкаға китә.
1897 йылда  Өфө өйәҙенең һәм губерна земство йыйылыштарының ағзаһы, Өфө өйәҙе буйынса почетлы  мировой судья булып һайлана. Төп иғтибарҙы халыҡ уҡыуҙарын һәм китапханаларын үҫтереүгә йүнәлтеп, өйәҙҙең мәҙәнилеген күтәреү буйынса күп эштәрҙә ҡатнаша. 1899 йылда Өфө өйәҙе дворянлығы башлығына кандидат булып һайлана, ә   1902 йылда өйәҙ дворянлығы етәксеһе була. Ғәмәли статский советник дәрәжәһен 1912 йылдың 6 декабрендә ала. 1914 йылда өфө губерна дворянлығы башлығы итеп һайлана, был вазифала өс йыл була.
1917 йылдың 5 июнендә вафат була.
Серб бөркөтө
Серб бөркөтө  (Српски орао / Srpski orao) — йөҙәр йылдар дауамында Сербтарҙың милли тиңлеген билдәләүсе ике башлы аҡ бөркөт серб геральдикаһының һәм вексиллологияһының төп символы һанала һәм ул илдең Серб әләмендә һәм Серб гербында һынландырылған. Неманьичтарҙың урта быуаттар династияһынан башланғыс алған. Сербия короллеге барлыҡҡа килгән мәлдән алып, түшендә ҡалҡан менән серб тәреһе төшөрөлгән бөркөт Серб иленең гербы сифатында 1882 йылдан файҙаланыла башлай. Шулай уҡ 1983 йылдан алып 1945 йылға тиклем Аҡ бөркөт ордены (Сербия) тип аталған король ордены булған, унда ла аҡ серб бөркөтө һүрәте төшөрөлгән булған.
Урта быуаттар
Ике башлы бөркөт Сербияға византия мәҙәниәтенән килгән: Византияла ике башлы бөркөт императорҙың икеләтә (донъяуи һәм рухани власть) бойондороҡһоҙ булыуын, шулай уҡ Византия императорҙар власының көнсығышта һәм көнбайышта танылыуын аңлатҡан. Неманьичтарҙың иң борондан һаҡланып ҡалған ике башлы бөркөттәре 1190 йылдарға ҡараған Биело-Полелағы Изге Петр һәм Павел сиркәүендә ктитор менән эшләнгән портретында осрай. Уның бер муйынында ике баш, муйынында һәм ҡойроғонда ҡарғы, ҡанаттары йәйелгән, ҡойроғо флёр-де-лис формаһында, үлсәм яғынан башы ҡанаттарынан ҙурыраҡ, тәпәйҙәренең һәр ҡайһыһында. Изге Рим империяһының бөркөтөнә нигеҙләнгән Неманьичиҙарҙың бөркөтө XII быуаттан алып XV быуатҡа тиклем үҙенең ҡиәфәтен үҙгәртә килгән һәм һуңынан бөтөнләй айырыла башлаған : ике муйын, ҡарғы алып ташланыла, ҡойроғо ағас япрағы формаһында, үлсәме буйынса башы ҡанаттарынан бәләкәйерәк, тәпәйҙәрендә 4-шәр бармаҡ, ҡанаттары йыйып ҡуйылған. Неманьичиҙарҙың бөркөтө Жича (1207—1220) монастыры орнаменттарында, Богородица Левишка сиркәүендә (1307—1310), Йован Оливерҙың (1349) кейемендә, Велуче (XIV век) моностыры нағыштарында, Ресав монастырында (1402—1427) кейемдәрендә, Иван I Черноевич тәрилкәләрендә һәм бик күп моностырь һәм сиркәүҙәрҙә сағылыш таба.
XIV быуат башында ике башлы бөркөт баҫмала, урта быуаттар фрескаларында, һәм Серб хөкүмәте башлыҡтары кейемдәре орнаменттарында күренә башлай. Серб православ сиркәүе Жича монастырнан сыҡҡан ерҙә уның барлыҡҡа килгәненән һуң ҡабул итә, бында серб монархтарына таж кейҙереү үткәрелә (1219—1953 йылдарҙа монастырь архиепископтарҙың резеденцияһы була). Батшабикә (1321—1322) алтын балдағында ике башлы бөркөт төшөрөлгән була. Стефан Душан (1331—1355) хакимлығы ваҡытында ике башлы бөркөт дәүләт мисәттәрендә. 1339 йылда беренсе тапҡыр Серб-грек батшалығының әләме тураһында мәғлүмәт бирелә: Анджелино Далорто ике башлы ҡыҙыл бөркөтлө һары әләмде Серб дәүләтенең әләме булараҡ һынландыра.
Афон тауындағы Хиландар моностырын тергеҙеүсе Сербтарҙың башҡа династиялары: (Мрнявчевичи һәм Лазаревичи). Лазарь Хребелянович (1371—1389) — монастырҙың төньяҡ диуарында ике башлы бөркөт төшөрөгә ҡуша. (1371—1389) серб бөркөтөнөң күп һанлы һынланышын үҙ эсенә ала. Константинополдә император Иоанн VII Палеолог тарафынан бүләкләнеп, 1402 йылдың авгусында деспот титулы ҡабул иткән Стефан Лазаревичтың гербында ла ике башлы бөркөт төшөрөлгән булған.
Яңы заман
Яңы заман баштарында гербтарында һынланыш тапҡан ике башлы бөркөт тураһында телгә алына. Селәүсенле яландағы ике башлы аҡ бөркөт Неманьичтарҙың һәм Стефан Лазаревичтың гербы иҫәпләнгән, Неманьич бөркөтө Лазарь Хребеляновичтың һәм Лазаревич династияһының да гербы булып торған. Яртылаш аҡ һәм яртылаш ҡыҙыл бөркөт Мрнявчевич гербында ла төшөрлгән була.
Яңы тарих
. Сербтарҙың Төркиәгә баш эймәүе һәм буйһонмауы символы тип иҫәпләнгәнлектән, Төркиә властары тарафынан сербтарҙың ике башлы бөркөтө тыйылған була. Дүрт «оцила» тип йөрөтөлгән һүрәте булған сербтарҙың тәреһе ҡаршылыҡ символына әйләнә, ә 1804 йылда ике башлы аҡ бөркөт сербтарҙың тәреһе менән берлектә яңынан Серб символына итеп ҡабул ителә: Стемматографияла Неманьич бөркөтөнә нигеҙләнеп, һынландырған сербтарҙың революцион әләме булдырыла. Серб ихтилалы Неманьич традицияһын яңынан тергеҙә, һәм Сербияның бойондороҡһоҙлоғон танығандан һуң, ике башлы бөркөт Сербия гербында урын ала, ә Сербия короллеге барлыҡҡа килгәс, сербтарҙың тәреһе 1882 йылдан серб бөркөтөнөң түшендә һындандырылған ҡалҡанда барлыҡҡа килә. Гербтағы бөркөт Неманьич бөркөтөнән айырыла: уның ҡанаттары, немецтарҙыҡы кеүек үк, йыйылған. Бының сәбәбе булып, немец милләтле фон Штрелдең махсус рәүештә эшләгән хатаһы тора: ул обманул Стоян Новаковичты алдап, немец бөркөтөн төшөрөп ҡуя. Бөркөт Сербия һәм Югославияла идара иткән Обреновичтар һәм Карагеоргиевичтар династиялары тарафынан файҙаланыла; 1883 йылда Аҡ Бөркөт ордены булдырыла, уның менән1945 йылға тиклем ил һәм таж алдындағы яҡшы хеҙмәттәре өсөн серб һәм югославския граждандары бүләкләнә.
Бәләбәй операцияһы
Бәләбәй операцияһы (15—19 май, 1919) — Өфө губернаһының Бәләбәй өйәҙен баҫып алыу буйынса РККА-ның Көнсығыш фронты хәрби операцияһы. Көнсығыш фронты контрһөжүменең ҡушма   өлөшө.
Трушков Илья Фёдорович
Трушков Илья Фёдорович (25 июль 1925 йыл — 4 ғинуар 1993 йыл) — совет хәрби эшмәкәре, полковник. Бөйөк Ватан һуғышы яугире. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Илья Фёдорович Трушков Башҡорт АССР-ы Стәрлетамаҡ кантоны Яңы Троицкий ауылы урыҫ крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. 7 синыфты тамамлай. Стәрлетамаҡ спирт комбинатында слесарь булып эшләй. 1943 йылда Ҡыҙыл Армия сафына саҡырыла. 1944 йылда Силәбе өлкәһенең Златоуст ҡалаһында Урал хәрби пехота училищеһын тамамлай. 1944 йылдан ВКП(б) ағзаһы. 1944 йылдың июненән хәрәкәт итеүсе армияла. 3-сө Украина һәм 1-се Белоруссия фронттарында һуғыша. 1945 йылда өлкән лейтенант, 1-се Белоруссия фронты 2-се гвардия танк армияһы 1-се механизацияланған корпусы 19-сы механизацияланған бригадаһының пулемёт взводы командиры була.
1945 йылдың 22 апрелендә үҙенең взводы менән дошмандың тылына үтеп инә, һәм дошмандың ут позицияларын мөһим өҫтәмә көстәр килгәнгә тиклем тотоп тора. 11 сәғәт һуғыш эсендә дошмандың 9 атакаһын кире ҡаға, 90 тиклем гитлерсыны, 5 пулемётты, 9 автомашинаны юҡ итә.
1945 йылдың 26 апрелендә үҙенең взводы менән беренселәрҙән булып Шпрее йылғаһын һуғышып аша сыға. Плацдармды баҫып алып, пулемёт уты менән гитлерсыларҙың 6 һөжүмен кире ҡаға, 40-тан ашыу дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә. Берлиндың урам һуғыштарында ҡатнаша.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән батарея менән оҫта етәкселек иткәне, немец командованиеһының хәрби заданиеларын теүәл үтәгәне һәм немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта күрһәткән батырлыҡтары өсөн өлкән лейтенант Трушков Илья Фёдоровичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 5852) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә , Һуғыштан һуң СССР Ҡораллы Көстәрендә хеҙмәтен дауам итә. 1953 йылда офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын, 1962 йылда «Атыу» курстарын тамамлай. 1976 йылдан полковник дәрәжәһендә запаста, һуңынан отставкаға китә. Калуга өлкәһенең Обнинск ҡалаһында йәшәй һәм эшләй. 1993 йылдың 4 ғинуарында вафат була. Кончаловский зыяратында ерләнгән.
Австрия Парламенты
Австрия Парламенты (нем. Österreichisches Parlament) — Австрия Республикаһының 245 депутаттан торған закондар сығарыусы органы. Ике палатанан — Федераль советтан  (Bundesrat, Бу́ндесрат) һәм Милли советтан (Nationalrat, На́циональрат) — тора.
Милли совет йәки Национальрат, асыҡ исемлектәр буйынса нисбәттәр системаһы буйынса һайланған 183 депутаттан тора. Милли советҡа үтеү өсөн процент тупһаһы — 4 процент. Түбәнге палатаның вәкәләтлек мөҙҙәте — 5 йыл. Милли совет «түбәнге палата» булһа ла, Парламентта өҫтөнөрәк тора, шунлыҡтан Парламент һәм Милли совет Австрия сәйәсәтендә һәм матбуғатында синоним һанала.
Федераль йыйылыш (Bundesversammlung), Федераль конституцион законға ярашлы, закондар сығарыусы орган түгел, Федераль совет менән Милли советтың (Парламент палаталарының) берлектәге ултырышы ғына шулай тип атала. Федераль йыйылыш һирәк йыйыла, мәҫәлән, Федераль Президенттың инаугурацияһына йәки уға импичмент иғлан итеү өсөн саҡырыла ала.
Парламенттың ике палатаһы һәм Федераль йыйылыш Веналағы Рингштрассе урамында урынлашҡан Парламент бинаһында саҡырыла һәм ултырыштарын үткәрә.
Составы
Милли Советҡа һайлау 2013 йылдың 29 сентябрендә үтте. 2015 йылдың 1 ғинуарына ҡарата Федераль советта депутаттар һаны.
Тарихы
1934—1945 йылдарҙа парламент эшләмәй.
1867 йылда Австро-Венгрия монархияһы барлыҡҡа килә, рейхсрат Австрия өлөшөнөң парламенты була.
1861 йылда  тотош Австро-Венгрия империяһы өсөн яңы закондар сығарыу органы — империя советы (рейхсрат) барлыҡҡа килә.
1849 йылда рейхсрат таратыла.
1848 йылда Австрия императоры Фердинанд I-нең бер палаталы һайланма  парламент — рейхстаг ойоштороу тураһындағы указы баҫыла.
Николаевский Борис Иванович
Николаевский Борис Иванович (8 (20) октябрь 1887 йыл, Бәләбәй — 22 февраль 1966 йыл, Менло-Парк, Калифорния) — Рәсәй тарихсыһы һәм сәйәси эшмәкәре.
Биографияһы
1887 йылда рухани ғаиләһендә тыуған. 1898 йылда Һамар, 1899 йылда Өфө гимназияһында уҡый. 1901 йыл йылдан социал-демократик хәрәкәттә. 1903—1906 йылдарҙа — большевик. 1906 йыл йылдан меньшевик. Бер нисә тапҡыр ҡулға алына, һөргөнгә ебәрелә. 1907 йылда — Батуми ойошмаһынан РСДРП-ның 5-се съезы делегаты. Меньшевиктарҙың «Наше слово» (1912), «Новая рабочая газета» (1913—1914), «Наша заря» (1913) баҫмаларында баҫылып сыға. Б. Андреев, Н.Борисов, Г. Голосов, Б. Николаев һ.б. псевдонимдары аҫтында яҙа
Беренсе донъя һуғышы йылдарында Церетели Ираклий тирәләй тупланған «себер циммервальдистары» тип аталған төркөмгә инә. 1917 йылда һул меньшевик, «Рабочая газета» и «Искра» гәзиттәрендә хеҙмәттәшлек "итә. Советтарҙың I Бөтә Рәсәй съезында Бөтә Рәсәй Үҙәк комитетының ағзаһы итеп һайлана.
1918 йылда һамарҙа Учредителдәр йыйылышы ағзалары комитеты ойошторолғандан һуң Волга буйы һәм Уралда меньшевиктар Үҙәк комитетының, ә 1919 йылда — Себерҙә вәкиле була. 1919 йылдың июлендә колчак Себеренән һуң Мәскәүгә ҡайтҡас Колчакка ҡаршы берҙәм көрәшкә саҡыра.
1920 йылдан РСДРП -ның Үҙәк комитеты ағзаһы (меньшевик). Мәскәүҙә тарихи-революцион архивта эшләй. «Былое» журналында хеҙмәттәшлек итә. 1921 йылдың февралендә ҡулға алына һәм төрмәлә ун бер ай ултырып сыҡҡандан һуң Дәүләт сәйәси идаралығының Вяткала һөргөндә булыу урынына Үҙәк комитеттың башҡа ағзалары менән сит илгә сығарып ебәрелеү тәҡдимен ҡабул итә.
1922 йылдан эмиграцияла. Берлинда йәшәй. Мөхәрририәттә «Летопись Революции» сериялы баҫмаһының мөхәррире (Гржебин нәшр., 1923 йылдың көҙөндә ябыла) һәм мөхәрририәттең секретары булып эшләй. 1922—1923 йылдарҙа «Новая русская книга», 1924—1925 — «На чужой стороне», 1926 — «Голос минувшего на чужой стороне» баҫмаларында баҫылып сыға. Шулай уҡ совет баҫмаларында ла хеҙмәттәшлек итә («Каторга и ссылка», «Летописи марксизма», «Летопись Маркса и Энгельса»). Берлинда рус сит ил тарихи архивы вәкиле (Прага). 1924 йылдың декабренән 1931 йылға тиклем — Маркс-Энгельс Мәскәү институтының сит ил вәкиле, уның өсөн Интернационал, Маркс, Энгельс, Париж коммунаһы тарихтары буйынса материалдар йыя.
10-сы йылдар аҙағында 20-се йылдар башында Рәсәйҙең сәйәси тарихы буйынса материалдар йыйыу ойошторола башлай.
1932 февралендә СССР-ҙа репрессиялар сәйәсәтен һәм коллективлаштырыуҙы тәнҡитләгәне өсөн совет гражданлығынан мәхрүм ителә. 1933 йылда Германияға нацистар власҡа килгәс, Парижға күсә. Социаль тарихтың амстердам Институтында Париж бүлеге менән етәкселек итә. 1936 йылдың февраль-апрель айҙарында СССР-ҙан Карл Маркс архивын һатыу буйынса Бухарин Николай Иванович һәм ВКП(б)-ның башҡа вәкилдәре (К. Радек, В Ломинадзе, Ал. Аросьев) менән һөйләшеүҙәр алып бара.
1940 йылда АҠШ-ҡа күсеп килә. «Новый журнал», «Народная правда», «Новое русское слово» баҫмаларында хеҙмәттәшлек итә. Революция хәрәкәте тарихы буйынса байтаҡ архив туплай, 1963 йылда уны Стэнфордском университеты ҡарамағындағы һуғыштың, революцияның һәм тыныслыҡтың Гуверов институтына һата; вафатына тиклем был архивтың директоры була.
Йөрәк өйәнәгенән вафат була, Менло-Парк ҡалаһында ерләнгән, Калифорния (АҠШ).
Ирәндек (йыр)
Тарихы
«Ирәндек» йыры дәртле бейеү көйө булараҡ башҡарылыусы боронғо һунарсы йыры.
«Ирәндек» йырын тәүге тапҡыр композитор Солтан Ғәбәши яҙып ала һәм 1935 йылда «Башҡорт халыҡ йырҙары» йыйынтығында баҫтыра.
Артабан был йырҙы төрлө йылдарҙа төрлө сығанаҡтарҙан Л. Н. Лебединский, И. В. Салтыков, Ғ.З. Сөләймәнов, Хөсәйен Әхмәтов яҙып алған. Йырҙың варианттарын һәм инструменталь көйөн К. М. Дияровтан Ф. Х. Камаев яҙып ала. Легендаларҙың береһе буйынса, «Ирәндек» йырын XVIII быуат уртаһында Ирәндек һырты матурлығына хайран ҡалған һунарсы Болғаир ижад иткән.
«Ирәндек» йырын тауыш һәм фортепиано өсөн — М. М. Вәлиев, Х.Ә. Әхмәтов, хор (a capella) өсөн — С. Ғәбәши, Салауат Низаметдинов, М. П. Фоменков, хор һәм симфоник оркестр өсөн И. В. Салтыков эшкәртә. Йырҙың көйө «Сыңрау торна» балетында, М.М. Вәлиевтың «Һаҡмар» операһында, Н.Ғ. Сабитовтың Скрипка менән оркестр өсөн беренсе концертында, Х.Ф. Мостаев ҡуйған шул уҡ исемле бейеүҙә ҡулланыла.
Йырҙың тексы
Һай!.. Иртәнсәккәй тороп, бер ҡараһам, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө, Һай!.. Саңҡ-саңҡ итә Ирәндек бөркөтө. Өмөт өҙмәң, дуҫтар, был донъянан, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Байрам булып китер бер көндө, Һай!.. Байрам булып китер бер көндө.
Һай!.. Ат башҡайы менән ир башҡайы, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Эсер һыуы бөтмәһә, бер ҡайта. Һай!..Эсер һыуы бөтмәһә, бер ҡайта. Ҡыҙ балаҡай китһә, һис ҡайта алмай, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Ят ерҙәрҙә башын ҡартайта, Һай!..Ят ерҙәрҙә башын ҡартайта.
Һай!.. Иркәләрмен, тинем, кис килермен, тинем, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти. Һай!..Ҡарттар күрер, ярамай, йәнем, ти. Һай!.. Һул битенән үҙен һурып үптем, Уң ҡулында көмөш йөҙөк, Ҡуш беләҙек, билкәй нәҙек, Ҡарттар беҙгә ҡарамай, йәнем, тип, Һай!..Ҡарттар беҙгә ҡарамай, йәнем, тип. .
Башҡарыусылар
«Ирәндек» башҡорт халыҡ йырын Р. Ә. Гәрәев, Ф. Ф. Гәрәев, А. Ғ. Ғәлимов, Ф. З. Сәлихов, Ғ. С. Хәбибуллин, Флүрә Килдейәрова башҡара.
Пашков Алексей Фёдорович
Пашков Алексей Фёдорович (17 март 1920 йыл — 15 ғинуар 1998 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугиры, артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1943).
Биографияһы
Алексей Фёдорович Пашков 1920 йылдың 17 мартында Башҡорт АССР-ының Дыуан-Ҡошсо кантоны Атавка ауылында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Ауыл мәктәбенең 5 класын тамамлағандан һуң колхозда эшләй.
1943 йылдың 1 октябрендә, орудие командиры булараҡ, пехота менән бергә Украинаның Днепропетровск өлкәһе Перевалочная ауылы районында Днепр аша сыға һәм йылғаның көнбайыш ярында плацдармды киңәйтеү ваҡытында пехотаның уңышлы алға барыуын тәьмин итә. 1943 йылдың 1 октябренән 14 октябренә тиклемге осорҙа Днепропетровск өлкәһенең Верхнеднепровский районы Мишурин Рог ауылы районында йылғаның уң ярында, Пашковтың орудие расчёты дошмандың алты танк һөжүмен кире ҡағыуҙа ҡатнаша, өс танкты, ике бронемашинаны, снарядтар менән биш автомашинаны юҡ итә. Орудиеһы сафтан сыҡҡас, артиллеристар граната менән яныусы ҡатышмалар һалынған шешәләрҙе эшкә ҡушалар. Пашков Алексей Фёдорович шәхсән үҙе 2 дошман танкыһын юҡ итә. Хәрби заданиеларҙы үтәгәндә күрһәткән батырлығы һәм ҡаһарманлығы өсөн, СССР Юғары Советы Президиумының 1943 йылдың 20 декабрҙәге Указы менән гвардия сержанты Алексей Фёдорович Пашко́вҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелә һәм Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 3155) тапшырыла.
Һуғыштан һуң Совет Армияһында хеҙмәтен дауам итә. 1945 йылда танк училищеһын тамамлай, ә 1949 йылдан — офицерҙар составын камиллаштырыу курстарын үтә. 1960 йылдан — запаста, ә һуңынан отставкаға китә һәм Башҡортостандың 1-се автохужалығында, Өфө авиация институтында хәүефһеҙлек техникаһы буйынса инженер булып эшләй, Өфө аяҡ кейеме фабрикаһында кадрҙар бүлеге начальнигы, «Башспецстрой» тресында кадрҙар бүлегенең өлкән инспекторы, «Башгражданпроект» проект институтының техник бүлеге инженеры, «Башгаз» идаралығының граждандар оборонаһы буйынса өлкән инженеры.
Алексей Фёдорович Пашков 1998 йылдың 15 ғинуарында Өфө ҡалаһында вафат була.
Тирмә
Тирмә — күсмә халыҡтарҙың ваҡытлыса йәшәү өсөн ҡулайлаштырылған торлағы. Ул быуаттан-быуатҡа тәбиғәт ҡосағында йәшәү тәжрибәһен сағылдырған, бөтә талаптарға ла яуап бирә алған торлаҡ төрө. Һаҡлау, күсереү, урынлаштырып ҡуйыу өсөн бөтә яҡтан да уңайлы итеп уйлап табылған был ҡоролма башҡорттарға ла хас булған.
Тирмәнең тарихы быуаттар төпкөлөнән килә. Тирмә төшөрөлгән беренсе һүрәттәр Төньяҡ Ҡытайҙа табылған статуэткаларҙа һынланған (беҙҙең эраның VI быуат башы). Х быуатта Волга буйы һәм Көньяҡ Уралда сәйәхәт ҡылған Ибн Руста башҡорттар тураһында «уңайлы көтөүлектәр эҙләп урындан урынға күсеү сәбәпле, сатырҙарҙа йәшәйҙәр», тип яҙып ҡалдырған. Иң ҡыҙығы шунда: бөгөнгө көнгә тиклем тирмә бер ниндәй ҙә үҙгәрешһеҙ һаҡланып ҡалған.
Урыҫ авторҙары: ғалимдар, этнографтар, яҙыусылар (П. Небольсин, Д. Никольский, С. Рыбаков, С. Руденко, Н. Харузин, Л. Толстой, А. Чехов һ. б.) башҡорттарҙың йәшәйешенә ҡағылышлы ғилми тикшеренеүҙәр, күҙәтеүҙәр, хәтирәләр ҡалдырған. Совет осоронда һәм һуңғы йылдарҙа ла был темаға арналған бихисап хеҙмәттәр яҙылған (Кузеев Р. Г., Шитова С. Н., Йәнбухтина Ә. Ғ., Бикбулатов Н. В., Солтангәрәева Р. А., Йосопов Р. М. һ. б.)
Йәйләгән саҡта башҡорттар ваҡытлы торлаҡтарҙы ҡулланған. С. Руденко, Н. Харузин был торлаҡтарҙы (ҡыуыш, ағас тирмә, аласыҡ, бурама, сатыр) ентекләп өйрәнгән. Иң күркәме, уңайлыһы, киң ҡулланышта булғаны тирмә, тип билдәләгәндәр. Был торлаҡты башҡорттар ҡош тип йөрөткән, тип яҙыла С. И. Руденконың һәм башҡа күҙәтеүселәрҙең этнографик һәм ғилми хеҙмәттәрендә. Хәҙерге көндә был һүҙ ҡулланыштан бөтөнләй тиерлек юғалған. Йыр — риүәйәттәрҙә, эпостарҙа йәйләүҙәргә сығып, тирмәләрҙә йәшәү йолаһына ярашлы күптәнән булған халыҡ ғөрөф-ғәҙәттәрен, традицияларын күҙ алдына килтереү бөгөнгө көнгә тиклем иҫ киткес бәхетле осор булып халыҡ хәтерендә уйылып ҡалған.
Был төрҙәр тирмәнең өҫкө өлөшө (ҡыйыҡ формаһы) менән генә айырылған. Монгол тирмәһенең ҡыйығы конус ҡалыплы, ә ҡырғыҙҙыҡы — ярым түңәрәк.
Беренсе төр урман-ялан башҡорттарында таралған булһа, икенсеһе — Урал алды һәм Урал аръяғы ялан зонаһында.
Монгол тирмәһе
Дим буйы башҡорттарында кейеҙ тирмәнең уртаһында бағана (ныҡлыҡ, урта бағана) ҡуйылған, шул бағананан йыуан арҡанды (ҡанат) рәшәткәләргә һуҙып, уларҙы каркасҡа бәйләп, арҡандың бер осон тышҡа сығарып нығытып ҡуйғандар. Монгол тибындағы тирмә формаһы түңәрәк тә, дүрт мөйөшлө лә була. Әлшәй районында тирмә һөлдәһе 30—40 һайғауҙан һәм урталағы 3 метрлыҡ бағананан торған. Һайғауҙарҙан бағана осона ат ҡылынан үрелгән арҡан һуҙылған. Алдан әҙерләнгән каркасты ҡыҫҡа ваҡыт эсендә урынлаштырып булған. Кейеҙ менән тирмәне һәм ишеген дә ҡаплағандар. Борон бындай тирмә көньяҡ-көнсығышта ла осраған. Шулай итеп, монгол тирмәһенең конструкциялары төрлө булған.
XIX аҙағында көмбәҙ формалы төрки типтағы (ҡырғыҙ) тирмәләр Башҡортостан территорияһының көньяҡ-көнсығыш, көньяҡ дала һәм урман-дала райондарында, шулай уҡ Ырымбур далаларында киң ҡулланыла. Дөйөм алғанда, ҡырғыҙ тирмәһе йышыраҡ ҡулланылған.
С. Н. Шитова билдәләүенсә, хәҙерге Баймаҡ, Хәйбулла, Әбйәлил райондарында тирмә һәм уның айырым өлөштәрен яһау буйынса оҫталар булған. Мәҫәлән, көмбәҙ уҡтарын Баймаҡ районының Әбделкәрим, Ҡыуат, Яңғаҙы ауылдарында, рәшәткәләрҙе (ҡанат) Хәйбулла районы Әбделнасир ауылында, тағараҡты — Баймаҡ районы Ишбирҙе һәм Хәйбулла районы Рафиҡ ауылдарында махсус кәсепселәр эшләгән. Продукция бик тиҙ арала ерле халыҡ һәм ҡаҙаҡтар тарафынан һатып алып бөтөрөлгән. Был әҙерләмәләр менән Ырымбур, Орск, Турғай баҙарҙарында ла һатыу иткәндәр.
Төрки тирмә
Төрки тирмә конструкцияһы өс өлөштән тора: ағас рәшәткәле һөлдә (кирәгә), нәҙек итеп әҙерләнгән, уҡ формаһындағы һайғауҙарҙан ҡоролған көмбәҙ һәм тағараҡ (сығараҡ, сағараҡ). Һайғауҙар бөгөлгән була, ошо бөгөлгән уҡтар ҡыйыҡты көмбәҙ формаһына әйләндерә. Тағараҡ тал сыбығынан түңәрәк итеп урелгән була, уның диаметры 1, 4 м. Тағараҡты ла биҙәгәндәр. Был тағараҡ ямғырлы мәлдәрҙә кейеҙ (төндөк, төнлөк) менән ябылған, күберәк ваҡыт асыҡ торған һәм тәҙрә ролен уйнаған. Яҙлы-көҙлө һыуыҡ көндәрҙә төтөн сығарыу ролен дә үтәгән. С. И. Руденко билдәләп үтеүенсә, башҡорттар башлыса тирмә эсендә утты йылыныр өсөн генә яҡҡан. Аш-һыуҙы ишек алдында әҙерләгәндәр.
Башҡорт тирмәһе төрҙәре
Башҡорт тирмәһенең бер нисә төрө була:
а) «тирмә» — традицион көнкүреш тирмәһе;
в) «ҡунаҡ тирмә», «аҡ тирмә» — аҡ кейеҙ менән ябылған ҡунаҡ ҡаршылау өсөн тәғәйенләнгән тирмә;
г) «Ун ике ҡанатлы аҡ тирмә» — иң ҙур тирмә — ырыу башлыҡтарына, хандарға тәғәйенләнгән.
Тирмәне ҡатын-ҡыҙ ҙа бер сәғәт эсендә ҡуя алғаны тарихта билдәле факт. Ирҙәр өҫтәге ҡоршауҙы күтәрергә генә ярҙам иткән. Тирмә йылыны ла һәйбәт һаҡлай, йәйге эҫелә лә бында һалҡынса, йәмле була. Үтә ныҡ эҫе көндәрҙә аҫҡы кейеҙҙе күтәреп ҡуйғандар. Дөйөм алғанда, уртаса тирмәнең ауырлығы (ябыуҙары менән бергә һанағанда) 400—450 кг, бейеклеге — 3 м, әйләнәһе — 16-18 м, диаметры — 8-10 м, торлаҡ майҙаны — 20 кв. м. Тирмәгә аяҡ баҫыу менән тирмәнең ҙурлығы бөтөнләй онотола: эске киңлеге һәм йыһазы үҙенең тынысландырыу һәләте, яҡлау көсө һәм ябай бәхет тойғоһо уятыуы менән ғәжәпкә ҡалдыра.
Тирмә урынын билдәләүгә борондан ҙур әһәмиәт бирелгән. Урынды ат урап үтһә, йәки, мәҫәлән, үрмәксе ҡаҙан аҫтында ау ҡормаһа — был ергә тирмә ҡуймағандар. Башҡорттар тәбиғәткә бик һаҡ булған: тирмәне ҡуйған саҡта доғаһыҙ ҡаҙыҡ ҡатмағандар, тирмәнең хайуандар өңөнә, эре ҡош ояһына яҡын булмаҫҡа тейешлеген белгәндәр. Тирмә шишмәле- йылғалы, ҡоро, ҡалҡыу ерҙә урынлаштырылған. Беренсе мәртәбә тирмә ҡуйған саҡта бағананы майлап, теләк тә әйткәндәр;
Бындай ырым — теләктәр бик күп булған.
Тирмәнең тышҡы һәм эске биҙәлешендә ырыу билдәләре мотлаҡ сағылырға тейеш булған. Тирмә тышындағы кейеҙҙә, мәҫәлән, тамға күрһәтелер булған, ырыу әләме эленгән. Тирмәлә йәшәүҙең дә үҙ ҡанундары булған: ингән-сыҡҡан саҡта уң аяҡтан башларға, тупһаға баҫмаҫҡа, тирмә эсендә ҡысҡырышыу — талашыу тыйылған, ашарға ултырғанда билдәле бер тәртип буйынса инеп ултырғандар.
Тирмәнең тышы
Тыш яғынан тирмәне тығыҙ итеп кейеҙ менән ҡаплайҙар (көмбәҙҙе япҡан кейеҙ ғәҙәттә ҡалыныраҡ була), уның өҫтөнән бының өсөн махсус ат ҡылынан үрелгән арҡан менән нығытып ураталар. Күсмә халыҡтарҙың тормошонда кейеҙ бик мөһим урын биләгәне билдәле. Хәлле башҡорттарҙың тирмәләре аҡ кейеҙ менән ҡапланған. Уны ағартыр өсөн хатта избис тә ҡулланырға тура килгән. Төрки тирмәһенең ишеге йыш ҡына ике яҡҡа асылмалы булған, тыш яҡтан ишек матурлыҡ өсөн биҙәкле балаҫ йәки кейеҙ менән ябылған. Ишек һәм рәшәткәләр эс яҡтан ҡыҙыл төҫкә буялған, Тағараҡты шул уҡ төҫкә буяғандар, ҡыҙғылт төҫтәге төндөк менән ҡапланған.