cyanic-selkie/wikianc huggingface dataset:
Хүләгү
Яҡын Көнсығыш походы
Монголдарҙың Яҡын Көнсығышҡа походына етәкселек итә һәм Иранды, Ираҡты һәм уларҙың күршеһендә ятҡан илдәрҙе яулап алыуҙы тамамлап ҡуя. 1256 йылда — Иранда исмәғилиҙәр дәүләтен, 1258 йылда Ғәббәсиҙәр хәлифәлеген ҡыйрата. 1259—1260 йылдарҙа Сүриәлә Әйүбиҙәр менән һуғыша. 1261 йылда Хубилай Хүләгүҙе яуланған территорияларҙың идарасыһы тип иғлан итә һәм илхан титулын бирә, йәғни дәүләттең бер өлөшөнөң ханы итә.
Бәркә менән һуғыш
1262 йылда Хүләгүгә ҡаршы уның ике туған ағаһы, Алтын Урҙа хакимы Бәркә сыға. Ислам ҡабул иткән Бәркәнең Хүләгү бойороғо менән аҫылған ғәббәси хәлифе әл-Мөстәсим өсөн үс алыуы һуғыштың һылтауы тип һанала. Ләкин сәбәп тәрәндәрәк ята. Жучиҙар Кавказ аръяғы территорияларына (Арран менән Әзербайжан) ымһына, ул ерҙәргә дәғүәләшеүҙәрен Сыңғыҙхандың васыяты менән нигеҙләй. Ғәмәлдә Кавказ аръяғында власть 1250-се йылдарҙың уртаһына тиклем бөйөк хандың тәғәйенләнмештәре ҡулында була — башта Чормаған, ә 1243 йылдан Байжу идара итә. Байжу Батыйға Көньяҡ Әзербайжанда һәм Кесе Азияла үҙ сәйәсәтен үткәрергә ҡамасаулай.
Батый Бөйөк хан Мөнкө бойороғо буйынса Хүләгүгә Балаҡан, Тутар һәм Кули етәкселегендә өс төмән ғәскәр ебәрә. Һуңыраҡ был ғәскәрҙәр Бағдадты алыуҙа ҡатнаша, һәм ул заманға хакимға әүерелгән ислам динле Бәркә был йәһәттән әллә ни ризаһыҙлыҡ күрһәтмәй. Хүләгү жучиҙарға Кавказ аръяғы менән Көньяҡ Әзербайжанды яумал өлөшө итеп биреүҙән баш тартҡас ҡына, ике туған ҡәрҙәштәр араһында дошманлыҡ көсәйә. Быға өҫтәп, 1260 йыл башында Хүләгү ставкаһында Балаҡан аҫыла (дөрөҫ, уны Бәркә ризалығы менән хөкөм итәләр); кинәт кенә Тутар менән Кули ҙа вафат була, Бәркәлә уларҙы ағыулағандарҙыр тигән шик ярала. Ул ғәскәрҙәренә Дәшт-и-Ҡыпсаҡҡа ҡайтырға, килеп сыҡмаһа — мәмлүк Мысырына сигенергә бойора.
1262 йылда Дербент аша Ширванға Нуғай етәкселегендә 30 мең һыбайлынан торған атлы ғәскәр бәреп ингәс, Аладағтан Хүләгү армияһы килә. Ширемун нойон командованиеһы аҫтындағы уның авангарды ике айҙан Шәмаха янында Нуғай менән бәрелешә. Ләкин 14 ноябрҙә, һуғыш яланына Абатай нойон көстәре килеп еткәс, жучи армияһы ҡыйратыла, ә Нуғай ҡаса. 8 декабрь иртәһендә бөтә Хүләгү ғәскәре Дербентҡа яҡынлаша. Алыш көнө буйы бара, ниһайәт, урҙасылар, ҡәлғәне ҡалдырып, сигенә.
Ширемун менән Абатай Хүләгүҙеү улы Абаға менән ҡушылалар ҙа, Теректы кисеп, Нуғайҙың лагерын һәм ылауҙарын баҫып алалар. Бәркә ҡаршы һөжүм ойоштора, һәм 1263 йылдың 13 ғинуарында Терек буйында алыш башлана. Хүләгү армияһы еңелә, яугирҙәрҙең күбеһе сигенгән саҡта йоҡа боҙ аҫтына төшөп һәләк була. Ике яҡтың да юғалтыуҙары ҙур була. Ибн Вәсил яҙыуына ҡарағанда, Бәркә былай тип бот саба: ''«Монголдарҙы монголдар ҡылысы менән ҡырған был Халауынды Аллаһ ҡәһәрләһен. Бер яҡлы булып эш итһәк, бөтә ерҙе буйһондорор инек.»'' Бәркәнең ғәскәре Дербент аръяғына үтә лә тиҙҙән ҡабат төньяҡҡа сигенә. Шул уҡ ваҡытта Хүләгү, баш ҡалаһы Тәбризгә ҡайтып, һуғышты дауам итеү өсөн әҙерлек башлай. Шул иҫәптән урҙанан килгән сауҙагәр-уртаҡтарҙы аҫырға, мөлкәттәрен тартып алырға бойора. Яуап итеп, Бәркә үҙенең биләмәләрендәге фарсы сауҙагәрҙәрен аҫтыра.
Вафаты һәм ерләнеүе
1265 йылдың ғинуарында Хүләгү ауырып китә, уға ҡытай табиптары ла ярҙам итә алмай. Илхан 1265 йылдың 8 февралендә Джагату йылғаһы буйында вафат була. Әллә үҙе төҙөгән, әллә тергеҙгән Тала ҡәлғәһендә ерләнә (Урмия күленең төньяғында Шахи утрауындағы Маркутдаг мороно ; Рәшид әд-Дин буйынса, «Диххареган ҡаршыһындағы Шаху тауында»). Вассаф дәлилләүенә ярашлы, уның ҡәберенә хәрби походтарҙа алынған затлы нәмәләр менән бергә йәш ҡыҙҙар ҙа һалынған. Унан һуң хүләгүиҙәрҙе ерләгәндә кеше ҡорбаны килтереү осраҡтары теркәлмәгән. Хүләгү ерләнгән урын изге (хориг) тип иғлан ителгән, унда хан ырыуына ҡараған мәрхүмдәр генә ҡуйыла алған. 1282 йылда унда Хүләгү улдары Абаға менән Менге Тимерҙе ерләйҙәр. . Мысыр сығанаҡтарына ҡарағанда, 1282—1283 йылдарҙа ҡәлғә емерелә һәм бөтә хазиналары менән бергә күлгә бата; фарсы сығанаҡтарында бындай ҡаза тураһында бер һүҙ ҙә юҡ.
Ҡатындары һәм балалары
Хүләгүҙеү ун дүрт улы һәм ете ҡыҙы була.
Деменюк
Деменюк — Рәсәй йылғаһы. Төньяҡ Осетия — Алания Республикаһы,Ҡабарҙы-Балҡар Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Терек йылғаһының һул ярына тамағынан 424 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 30 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Серафимович Александр Серафимович
Алекса́ндр Серафи́мович Серафимо́вич (ысын фамилияһы — Попо́в; 1863 йылдың 7 [19] ғинуарында Дон казактары ғәскәре өлкәһенең Нижне-Курмоярская станицаһы — 1949 йылдың 19 ғинуары Мәскәү) — СССР яҙыусыһы. Беренсе дәрәжәләге Сталин премияһы лауреаты (1943). 1918 йылдан РКП(б) ағзаһы.
Тормош юлы
1863 йылдың 7(19) ғинуарында Нижнекурмоярская станицаһында (әлеге Ростов өлкәһе Цимлянский районы) тыуған. Атаһы- Дон казагы, полк казначейы, Дон казак ғәскәрҙәре яһауылы булған. Бала сағы Польшала, атаһы хеҙмәт иткән ерҙә үткән. 1873 йылда ғаиләләре менән Дон буйына, Усть — Медведицкая станицаһына ҡайталар.
Усть — Медведицкая гимназияһын тамамлай (1883). 1883 йылда Петербург университетының физика-математика факультетына ингәс, Александр Попов революционер студенттар араһына барып эләгә, түңәрәктә марксизм менән таныша. Революцион хәрәкәттә ҡатнашҡаны өсөн (А. И. Ульянов менән бергә һәм батша Александр III ғүмеренә янаған өсөн А.Попов ҡулға алына һәм Архангельск губернаһына һөрөлә. Һөргөндә Пинегала беренсе «Боҙ утрауында» («На льдине») тигән хикәйәһен яҙа, ул Серафимович псевдонимы менән «Русские ведомости» гәзитендә 1889 йылда донъя күрә. Һөргөндән һуң Серафимович Дон буйында полиция күҙәтеүе аҫтында йәшәй, әҙәби әҫәрҙәр ижад итеүен дауам итә.
1902 йылда Мәскәүгә күсеп килә, «Среда» исемле әҙәби түңәрәк ағзаһы булып тора.
Беренсе донъя һуғышы ваҡытында Серафимович «Русские ведомости» гәзитенең хәрби хәбәрсеһе була.
Октябрь революцияһын һис шикһеҙ ҡабул итә. 1918 йылда «Известия» гәзитенең әҙәби бүлеген етәкләй.
Серафимовичтың төп әҫәре — «Тимер дарьяһы» («Железный поток») повесы, ул Октябрь революцияһынан һуң иң мөһим әҙәби ваҡиғаларҙың береһе тип иҫәпләнә. Унда ысын булған ваҡиғалар, Е. И. Ковтух (романда Кожух) Тамань армияһының 1918 йылғы походы, тасуирлана.
1926 йылдың ноябренән 1929 йылдың авгусына тиклем «Октябрь» журналының баш редакторы булып эшләй. 1934 йылда СССР-ҙың Яҙыусылар союзының Президиумы ағзаһы итеп һайлана.
1949 йылдың 19 ғинуарында вафат була. Мәскәүҙә Новодевичье зыяратында ерләнгән (1-се һанлы участка).
А. С. Серафимовичтың улы Анатолий Граждандар һуғышы ваҡытында һәләк булған.
Хәтер
1933 йылда Усть-Медведицкая станицаһының исеме Серафимович тип үҙгәртелә (хәҙерге Волгоград өлкәһендәге ҡала).
Серафимович ҡалаһында 1949 йылдың 17 майында яҙыусыға дача итеп бирелгән өйҙә А. С. Серафимовичтың әҙәби йорт-музейы асыла. 1989 йылда Усть — Медведицкаяның 400 йыллығына Усть — Медведицкая казактары тарихи дәүләт музейы асыла, уның составына Серафимовичтың музейы ла инә.
1949 йылда Волгоград дәүләт педагогия университетына яҙыусының исеме бирелә. 1981 йылда вуздың төп бинаһы алдында А. С. Серафимовичтың бюсы ҡуйыла. Университет яҙыусының исемен бер нисә тиҫтә йыл йөрөтә.
Серафимович урамдары Мәскәүҙә, Минскиҙа, Ҡазанда, Белгородта, Кировта, Энгельста (Саратов өлкәһе), Архангельскиҙа, Петрозаводскиҙа, Дондағы Ростовта, Геленджикта, Мәскәү өлкәһе Томилино ҡасабаһында, Новосибирскиҙа, Воронежда урам һәм тыҡырыҡ, Украинаның Донецк өлкәһе Макеевка ҡалаһында, Украинаның Луганск өлкәһе Брянка ҡалаһында бар. Мезень ҡалаһында (Архангельск өлкәһендә), Владикавказда, шулай уҡ Ульяновскиҙа Серафимович урамы бар.
Яҙыусы 1896 йылдың 15 декабренән алып 1898 йылдың 18 ғинуарына тиклем Мариуполдә йәшәгән Георгиевская урамындағы 37 һанлы йортта иҫтәлекле таҡтаташ ҡуйылған. А. С. Серафимович исеме шулай уҡ ҡаланың Ильичевск районындағы бер урамға бирелгән.
Надин Гордимер
Надин Гордимер (Nadine Gordimer; 20 ноябрь 1923 йыл, Спрингс, Трансвааль провинцияһы — 13 июль 2014 йыл, Йоханнесбург) — Көньяҡ Африка Республикаһының инглиз телле яҙыусыһы. «Таң ҡалдырғыс эпосы менән кешелеккә бик ҙур файҙа килтергәне өсөн» әҙәбиәт буйынса 1991 йылғы Нобель премияһы лауреаты. Африка милли конгресы ағзаһы һәм апартеид режимына ҡаршы әүҙем көрәшсе.
Биографияһы
Надин Гордимер 1923 йылдың 20 ноябрендә Йоханнесбург эргәһендәге Спрингс тигән кескәй генә шахтёр ҡасабаһында йәһүд ғаиләһендә тыуа. Атаһы сәғәт йүнәтеүсе, һуңынан ювелир Айзек-Вольф (Исидор) Гордимер (1887—1962) ун өс йәшендә Рәсәй империяһының Ковен губернаһы (хәҙерге Каунас) Шавель өйәҙе Жагор ҡалаһынан Көньяҡ Африка Союзына иммиграциялай, ә әсәһе Ханна Гордимер (тыумышта Майерс, 1897—1973) алты йәшлек сағында Лондондан күсә. Уның Бетти Аделаида (кейәүгә сыҡҡас Вольф, 1920—2000) тигән апаһы була.
1940—50-се йылдарҙа Көньяҡ Африка Республикаһында апартеид нығына, раса дискриминацияһы көсәйә, тән төҫө бер иш булмағандар араһында никах тыйыла. Яҙыусы бала сағында «үҙенең аҡ тәнен» өҫтөнлөк билдәһе итеп күреүен хәтергә төшөрә, һуңыраҡ ҡына ҡабаттан тыуған кеүек үҙгәреш кисерә. Гордимер туранан-тура апартеидҡа ҡаршы сыға алмай, ул үҙ мөхитендәге кешеләрҙе һүрәтләй, йәмғиәттең психологик киҫелешен бирә.
Гордимерҙың «Йөҙгә йөҙ» тигән беренсе хикәйәләр йыйынтығы 1949 йылда баҫылып сыға, 1953 йылда «Ялғанлы көндәр» тигән романы донъя күрә, уның йәш героиняһы Хелен яҙыусының үҙе кеүек үк эволюция кисерә.
«Сит халыҡтарҙың ере» романы (1958) — Йоханнесбург йәмғиәтенең 1950-се йылдар уртаһындағы күп планлы картинаһы, ул йәш инглиз журналисы Тоби Ходдтың күргәндәре аша һүрәтләнә.
1964 йылда Гордимер журналист Энтони Сэмпсон менән Нельсон Манделаның уны дәүләткә хыянат итеүҙә ғәйепләгән судтағы «Мин үлемгә әҙер» тигән телмәрен әҙерләүҙә ҡатнаша. Гордимер сит илдә баҫтырыр өсөн суд барышын теркәп бара. Ләкин уларҙың бөтә тырышлыҡтары Манделаны төрмәнән ҡотҡара алмай.
«Джулай халҡы» романы (1981) бөтә донъяла билдәлелек ала. Хикәйәләү үҙәгендә — архитектор Смайзл ғаиләһе. Йоханнесбургтан ауылға ҡасҡан ғаилә үҙ хеҙмәтсеһенең өйөндә йәшәй. Гордимер ауыл кешеләре менән аҡ тәнлеләр ғаиләһе араһындағы мөнәсәбәттәрҙе тәрән психологизм менән һүрәтләй, улар араһындағы социаль һәм мәҙәни упҡынды анализлай.
Уның «Әле иң ҡулай ваҡыт» тигән һуңғы романы 2012 йылда баҫыла һәм хәҙерге Көньяҡ Африка Республикаһында апартеидҡа ҡаршы хәрәкәт ветерандарының тормошо тураһында һөйләй. Надин Гордимерҙың романдары, хикәйәләре һәм мәҡәләләре донъяның 40 теленә тәржемә ителгән. Һуңғы йылдарҙа яҙыусы СПИД менән көрәш программаларына ярҙам итә.
Үлеме
Надин Гордимер 2014 йылдың 13 июлендә 90 йәшендә Йоханнесбургтағы йортонда балалары Хьюго менән Ориана эргәһендә вафатбула.
Ҡоблан батыр (эпос)
Ҡоблан батыр (Кобланды-батыр (эпос))— башҡорт халыҡ ауыҙ-тел ижады ҡомартҡыһы, тарихи эпос.
Ҡулъяҙма тарихы
1984 йылда Ғ. Хөсәйеновка Һөйөндөкова Сабира (1905 йылғы) «Ҡоблан батыр» эпосының бер күсермәһен тапшыра. Уны Ырымбур өлкәһе хәҙерге Красногвардеец районы Юлтый ауылында бер дәфтәрҙән күсереп алған була. Әммә Ғ. Б. Хөсәйенов ошо ауылдың элекке мәктәп директоры Юлтыев Зәкәриә ҡулына ингән был дәфтәрҙең осона сыға алмай. 3. Юлтыев әйтеүенсә, был дәфтәрҙе уға бер укыусыһы тапшырған булған, һуғыштан һуң, өй һүткәндә дәфтәр юғалған. Күсермәнең теле хәҙерге башҡорт әҙәби телендә, орфографияһының шаҡтай камил булыуына ҡарағанда дәфтәр 20-се йылдар аҙағынан йәки 30-сы йылдарҙа күсерелгән булырға тейеш, тип фаразлана. Ғалим Ғ. Хөсәйенов фекере буйынса, «был „Ҡоблан батыр“ версияһы сюжеты менән ҡаҙаҡ версияларына яҡын. Ләкин ул шаҡтай ябайлашҡан, йыйнаҡланған һәм шиғыр менән проза аралашып килеүенә ҡоролған яҙма. Шуныһы характерлы, шиғыр өлөштәре ҡобайыр менән булып, ул бүтән башҡа героик эпостар тибында, поэтик әйтелмәләре (клише) бер төрлөрәк». Ҡулъяҙма әлеге көндө академик Ғ. Б. Хөсәйеновтың шәхси архивында һаҡлана. Беренсе тапҡыр 1995 йылда «Ағиҙел» журналының ? һанында баҫылып сыға. Ғ. Б. Хөсәйенов әҫәргә инеш мәҡәлә лә бирә.
Сюжеты
Әҫәр шиғри-сәсмә формала. Төп темаһы — ил-йортто сит ил баҫҡынсыларынан һаҡлау. Эпос ҡара ҡыпсаҡ илендә Миңһылыу исемле әбей менән Ҡадирбай исмеле бабайҙың ҡартайғансы балалары булмауы тураһында, үҙҙәренең "канатһыҙ шоңҡар", "тояҡһыҙ ат" шикелле "тоҡом-затһыҙ" үлербеҙ тип ҡайғырғаны менән башланып китә. Оҙаҡламай Миңһылыу игеҙәк бала тапҡан. Береһе ул, береһе ҡыҙ икән. Улына Ҡоблан, ҡыҙына Ҡолансәс тип исем ҡушҡандар. Ҡоблан мәргән, батыр ҡурайсы булып үҫкән. Арыҫландай Ҡоблан алты йәшендә толпар эйәрләп менгән, етеһендә — далалар буйлап елгән. Атаһының йылҡысыһы уны һунар, яу һәнәренә өйрәткән. Йылҡысы менән һунарҙа йөрөгәндә, Ҡоблан тау аръяғында туҙан бағанаһын күргән. «Ниндәй туҙан ул?» — тип һораһа, йылҡысы һамаҡлабырак шундай яуап биргән:
Аргы яҡта был тауҙан
Ҡыҙылбаш тигән бер ил бар,
Уның бик күп халҡы бар,
Халҡына бер ханы бар,
Хандың күркәм ҡыҙы бар,
Күркәм икән исеме лә.
Хан ҡыҙы Күркәмгә күптәр ғашиҡ икән. Тик ул шундай шарт ҡуйған: кем дә кем баҡанға (бағана, ҡолға) элгән алтын алҡаға уҡтан атып тейҙерә, шуға ғына кейәүгә сыға. Күптәр бәхетен һынап ҡараған, тейҙерә алмаған алтын алҡаға. Әлеге туҙан — ана шул хан ҡыҙын алыр өсөн ярышҡан батырҙар сығарған туҙан, тигән йылҡысы. Артабан Ҡобландың Күркәмгә өйләнеүе, ҡыпсаҡтар иленә Ҡазан ханлығы етәкселегендә һөжүм иткән ҡыҙылбаштарҙы еңеп, уңыштарына дәртләнеп, бер хандың малын ҡыуып алып киткәне, шул арҡала әсиргә төшөүе, Аҡса хандың уның ерҙәрен баҫып алыуы бәйән ителә. Иреккә сыҡҡандан һуң, батыр тыуған иленә ҡайта һәм илбаҫарҙарҙы еңеп сыға.
Башҡорт фольклорында сюжеты буйынса «Ҡоблан батыр»ға оҡшаш «Ҡобланды батыр менән Ҡаҙанхан» риүәйәте бар. Эпос ҡаҙаҡ, ҡарағалпаҡ һәм башҡа төрки телле халыҡтар фольклорында ла киң таралған.
Эпосты өйрәнеү һәм тикшереү
Эпосты өйрәнеү һәм тикшереү нигеҙҙә ҡаҙаҡ версияларына таянып башҡарылған. «Ҡобланды батыр» тураһында Октябрь революцияһына тиклем дә, унан һуң да байтаҡ ентекле хеҙмәттәр баҫылып сыға. Был әҫәр хаҡында В. Радловтан башҡа рус ғалимдары П. А. Фалев, Туземец яҙа. Улар эпостың ҡаҙаҡ ауыҙ-тел ижадында тотҡан урынын, әһәмиәтен билдәләй. Әммә эпосты ентекле тикшеренеүсе булып М. Ауэзов тора. Үҙенсәлекле был әҫәр тураһында С. Муканов, академик А. С. Орлов, Б. Кенжебаев, К- Жумалеев, Е. Исмаиловтар ҙа үҙ һүҙҙәрен әйткән. Улар башлыса әҫәрҙең поэтикаһына ҡағылышлы тикшеренеүҙәр үткәргән һәм уның ҡайһы ерҙә, ҡайһы дәүерҙә тыуыуы, ниндәй ваҡиғаларҙы бәйән итеүе хаҡында һүҙ алып барған. М. Ауэзов «Кобланды батыр» XVI быуатта ижад ителгән һәм ундағы ваҡиғалар Иван Грозныйҙың Ҡаҙанды баҫып алыуына бәйле, тигән фекер әйтә. Быға ул әҫәрҙәге Ҡазан ҡалаһының телгә алыныуын дәлил итә. Уның фекеренә ҡаҙаҡ әҙәбиәтен тикшереүсе Сабит Муканов менән Калижан Бикхожин да ҡушыла. Әммә улар үҙҙәренең һуңғы тикшеренеүҙәрендә был фекерҙән кире ҡайттылар. Ҡазан ҡалаһы телгә алыныуҙан ғына дәүерҙе билдәләп булмай, тигән уртаҡ фекергә киләләр. Ҡаҙаҡ ғалимдары әҫәрҙең нигеҙендә ҡыпсаҡтар менән ҡыҙылбаштарҙың (фарсы телле ырыуҙар, ҡайһы бер варианттарҙа ҡалмыҡтар менән) бәрелеше ята, тип билдәләйҙәр.
Ҡазан һүҙенең дә икенсе төрлө, йәғни Ғазан булыуы ихтималлығы хаҡында ла фекер әйтелә. Ғазан — боронғо яҙма сығанаҡтарға ҡарағанда, ҡыҙылбаштарҙың ханы, яу башлығы булған. Ҡаҙаҡ ғалимы Мәлик Ғабдуллин билдәләүенсә, әҫәр Алтын Урҙа заманынан алдараҡ булған ваҡиғаларҙы һүрәтләй һәм шул замандарҙа уҡ ижад ителгән. Уның һәм башҡа ғалимдарҙың фекеренсә, әҫәрҙәге һүрәтләнгән ваҡиғалар ғәмәлдә XII быуатҡа ҡайтып ҡала.
Ҡоблан (Ҡобланды) батыр тарихи шәхесме, әллә әҙәби образмы тигән һорау тыуа.
Был мәсьәләгә ҡарата ике ҡараш йәшәй. Берәүҙәр уны тарихи шәхес тип билдәләйҙәр һәм бында түбәндәге мәғлүмәттәргә һылтаналар. Беренсенән, Ҡаҙағстандағы Елек тигән ҡасабанан 40 саҡрым ерҙә Ҡобландының ҡәбере (кәшәнәһе) барлығын һәм Ырымбурҙан Манғыстауға ҡарай барған юлда Ҡобланды тип аталған станцияның (ауылдың) булыуын дәлил итеп килтерәләр.
Ошонан сығып Мәлик Ғабдуллин, Ҡобландыны әҙәби образ тип билдәләй. Ошо урында улар түбәндәге ысын-барлыҡҡа таяна: XVIII быуатта Кесе Йүздә Ҡобланды тигән батыр булған. Уны халыҡ Бала Ҡобланды тип атаған. Әҫәргә, уның оҙайлы йәшәү дәүерендә, ниндәйҙер кимәлдә ошо батырҙың образы ла инеп китеүе ихтимал. Шуларҙан сығып, башҡорт ғалимдары ла Ҡобландыны әҙәби образ тип атау яғында.
Ҡоблан яуҙаштары ҡотҡоһона бирелеп, үҙе баҫҡынсыға әйләнгән Ҡоблан әсирлеккә эләгә, ауырлыҡтар кисерә.
Башҡорт ғалимдары М Сәғитов, Б. Байымов, С. Галин фекеренсә «бында тәрән идея ята: ниндәй генә мыҡты батыр булма, баҫҡынсылыҡ яһама, юҡҡа-бушҡа ил талама, уның аҙағы барыбер хурлыҡ тигән фекер үткәрелә. Бына ошо эпизод менән дә „Ҡоблан батыр“ әҫәре башҡа эпик сюжеттарҙан айырылып тора. Героик әкиәттәрҙә һәм эпостарҙа герой ғәмәлдә идеаллаштырылып ҡылыҡһынландырыла. Ул үҙ юлында аҙашмай ҙа, яңылышмай ҙа, һәр саҡ ҡаһарман булып ҡала. Ҡоблан иһә оло хаталыҡ яһай, баҫҡынсыға әүерелә. Ошо яғы менән эпос әҙәби әҫәр ҡанундарына яҡыная.»
Хәтер
Ҡаҙаҡтарҙа Ҡоблан ярым легендар ҡаҙаҡ батыры һәм халыҡ геройы булып йөрөй.
Ҡоблан батыр исеме менән Астана, Аҡтүбә, Көнтау (Төркөстан өлкәһе), Ҡустанай ҡалаларында, Айтәкә-Бей (Ҡыҙылурҙа өлкәһе) һәм Зачаганск (Көнбайыш Ҡаҙағстан өлкәһе) ауылдарында урамдар аталған.
2016 йылда Ҡустанайҙа, Ҡоблан батыр (элекке Герцен урамы) һәм Киев урамдары киҫелешендә, Ҡобланды батырға һәйкәл ҡуйыла.
Пойк
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Вахитов Риф Хәйрулла улы
Вахитов Риф Хәйрулла улы (Вахитов Риф Хайруллович) (4 сентябрь 1940 йыл ) — совет һәм партия эшмәкәре, Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы. 1990 йылдың 11 октябрендә БАССР-ҙың уникенсе саҡырылыш Юғары Советының өсөнсө сессияһында республиканың дәүләт суверенитеты тураһында Декларация ҡабул иткән Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советы депутаты.
Биографияһы
Вахитов Риф Хәйрулла улы 1940 йылдың 4 сенябренд Башҡортостандың Салауат районы Арҡауыл ауылында донъяға килгән. Милләте буйынса башҡорт, юғары белемле — 1969  йылда  Башҡортостан ауыл хужалығы институтын, 1976 йылда Свердловск Юғары партия мәҡтәбен тамамлаған.
Хеҙмәт юлын, 1958 йылда Арҡауыл МТС-ында токарь булып башлай. 1959 — 1962 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә. Башҡортостан ауыл хужалығы институтын тамамлағас, Салауат районы «Һарғамыш» совхозында агроном булып эшләй. КПСС-тың Салауат районы комитетының беренсе секретары итеп һайлана. 1976 йылда КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының инструкторы. 1979 йылда Салауат районы советы башҡарма комитетының рәйесе. 1991 йылдан Салауат районында һатып алау һәм ауыл хужалығы продукцияһы сифаты инспекцияһы инспекторы булып эшләй. Салауат районы 247-се Малаяҙ һайлау округы Башҡорт АССР-ының 12-се саҡырылыш Юғары Советының халыҡ депутаты итеп һайлана.
Башҡорт АССР-ы Юғары Советының йәштәр эше, физик культура һәм туризм комиссияһы ағзаһы.
Маҡтаулы исемдәре һәм бүләктәре
«Почёт Билдәһе» ордены
Кусеряк
Кусеряк — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Балахлей йылғаһының уң ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 15 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Күҙәй (Бүздәк районы)
Күҙәй (Кузеево) — Башҡортостан Республикаһының Бүздәк районындағы ауыл. 2010 йылдың 14 октябренә халыҡ һаны 492 кеше була. Почта индексы — 452726, ОКАТО коды — 80217000000.
Халыҡ һаны
Бөтә Рәсәй һәм Бөтә Союз халыҡ иҫәбе алыу мәғлүмәттәре буйынса халыҡ һаны (кеше)
Мутин Илдархан Ибраһим улы
Мутин Илдархан Ибраһим улы (12 июль 1888 йыл — 3 февраль 1938 йыл) — Башҡорт милли хəрəкəте эшмәкәре. Сәйәси золом ҡорбаны.
Биографияһы
Минзәләлә 4 класлы ҡала училищеһында уҡый. 1909 йылда хәрби хеҙмәткә алына, 5 йыл дауамында 12-се сик буй бригадаһы составында хеҙмәт итә. Армиянан ҡайтҡас уҡытыусы булып, артабан таможня ведомствоһында, аҙаҡ эшләй.
1917 йылдың йәйендә Башҡорт милли хəрəкəтенә ҡушыла. Бөтә башҡорт ҡоролтайҙары делегаты була. 1917 йылдың июлендә 1-се Бөтә башҡорт ҡоролтайында Башҡорт үҙәк шураһы ағзаһы, уның хәрби бүлеге етәксеһе итеп һайлана. 1917 йылдың авгуснда 2-се Бөтә башҡорт ҡоролтайы Мутинды Әхмәтзәки Вәлидов һәм Усман Ҡыуатов менән бергә Петроградҡа Ваҡытлы хөкүмәт менән һөйләшеүҙәр алып барырға ебәрә. Бында улар министр менән осраша, әммә аныҡ яуап ала алмайҙар — Ваҡытлы хөкүмәт барлыҡ мәсьәләләрҙе сисеүҙе Бөтә Рәсәй Ойоштороу йыйылышына тиклем ҡалдыра. 1917 йылдың 11 ноябрендә Ырымбур крайы алтын сәнәғәтселәренең съезында ҡатнашып доклад менән сығыш яһай. 1917 йылдың ноябрендә Башҡортостан автономияһын иғлан иткән фармандарҙы әҙерләүҙә һәм ҡабул итеүҙә ҡатнаша.
1917 йылдың декабрендә 3-сө Бөтә башҡорт ойоштороу ҡоролтайында Кесе Ҡоролтай (предпарламент) һәм Башҡорт Хөкүмәте ағзаһы итеп һайлана, хөкүмәттә финанс бүлеге мөдире вазифаһын биләй.
1918 йылдың февралендә Ырымбур губерна хәрби-революцион комитеты тарафынан Башҡорт хөкүмәтенең башҡа ағзалары менән бергә ҡулға алына. Шул уҡ йылдың апрелендә азат ителә. 1918 йылдың июлендә Башҡорт хәрби шураһы рәйесе Әхмәтзәки Вәлидовтың урынбаҫары, август-сентябрҙә рәйес вазифаһын башҡарыусы була.
1918 йылдың ноябрендә Колчак Башҡорт хөкүмәтен һәм ғәскәрен бөтөрөүҙе иғлан иткәс, автономия етәкселеге большевиктар менән яҡынлашыу юлдарын эҙләй башлай. Илдархан Мутин, хөкүмәт рәйесе Юныс Бикбов һәм ҡайһы бер башҡа хөкүмәт ағзалары менән бергә совет власы менән килешеү төҙөргә ҡаршы сығыш яһай, шунлыҡтан 1919 йылдың ғинуарында улар Башҡорт хөкүмәте составынан сығарыла.
1919 йылдың 1 мартынан АБСР-ҙың Эске эштәр халыҡ комиссариаты комиссары, 15 апреленән — АБСР-ҙың социаль тәьминәт комиссары вазифаларын үтәй.
1919 йылдың июненән Башҡортостан хәрби-революцион комитетының вәкәләтле ағзаһы. Бында улус советтарын ойоштороу эшен алып бара.
1920 йылдың июнендә ВЦИК һәм РСФСР СНК-ларының Автономиялы Башҡорт Совет Республикаһы тураһында декреты сыҡҡандан һуң Башревкомдың башҡа ағзалары менән берлектә ҡаршылыҡ сараһы итеп үҙенең вазифаһынан баш тарта. Урта Азияға китеп, Бохара совет республикаһының Кермин округында халыҡ мәғарифы бүлегендә эшләй.
1921 йылдың июнендә туған яғына ҡайта. 1921 йылдан Мәскәүҙәге Башцентросоюз һәм Башҡорт совнархоз идараһы рәйесе була, 1922 йылдан ошо уҡ үҙәктәрҙең вәкиле итеп ҡалдырыла. 1923 йылдан БАССР-ҙың ғәриптәр кооперацияһы үҙәге вәкиле. 1926—1928 йылдарҙа Мәскәүҙәге Башторг вәкәләтлегенең мөдир урынбаҫары була.
1938 йылда репрессиялана һәм атып үлтерелә.
Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары
Башҡорт кавалерия дивизияһының Советтар Союзы Геройҙары — Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы яугирҙары исемлеге. Дивизияның 3860 һалдаты һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.
Раусдорф (Тюрингия)
Раусдорф (Тюрингия) (Rausdorf (Thuringen)) — Германияла, Тюрингия ерендә урынлашҡан коммуна. 2010 йылғы халыҡ иҫәбен алыу буйынса коммунала 182 кеше йәшәй. Майҙаны — 3,16 км2. Диңгеҙ кимәленән 210 метр бейеклектә һәм UTC +1 ваҡыт бүлкәтендә урынлашҡан. Почта индексы — 7646 һәм автомобиль коды — SHK.
Ниәт (йылға)
Ниәт — Рәсәй Федерацияһындағы йылға, Ырымбур өлкәһе биләмәһендә аға. Йылға тамағы Һайылмыш йылғаһының уң яры буйлап 154 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылғаның оҙонлоғо 48 км тәшкил итә.
— Тамағынан йылғаның уң яры буйлап 14 км өҫтәрәк Искәгинтамаҡ йылғаһы ҡушыла
— Тамағынан 7 км өҫтәрәк йылғаның уң яры буйлап Ключ йылғаһы ҡушыла.
Атамаһы
Ниәт топонимы ир-аттарҙың шәхси Ниәт исеменән килеп сыҡҡан (татарҙарҙа Ният, ҡаҙаҡтарҙа Ниет, башҡорттарҙа — Ниәтбай исеме билдәле), ул, үҙ сиратында, төрки «ниәт», «фекер» һүҙенә барып терәлә.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәттәре буйынса Яйыҡ бассейны округына ҡарай, һыу хужалығы участкаһы — Оло Эйек йылғаһының ҡойған урынынан алып тамағына тиклем Һаҡмар йылғаһы. Йылға бассейны — Яйыҡ (һыу бассейнының Рәсәй өлөшө).
Дәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 12010000712112200006671.
Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы
Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы (1 ғинуар 1930) — СССР нефтсеһе, СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.
Биографияһы
Әбсәләмов Хәмзә Сәләхетдин улы 1930 йылдың 1 ғинуарында Башҡорт АССР-ының Красноусол районы (хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Ғафури районы) Йөҙимән ауылында тыуған.
Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында «Уңыш» колхозында эшләй, «1941—1945 йылдарҙағы Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән фиҙакәр хеҙмәт өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән.
1962 йылда — «Туймазабурнефть» тресының быраулау мастеры, һуңынан — «Туймазабурнефть» тресының 4-се быраулау контораһы инженеры.
1962—1966 йылдарҙа — Башҡорт АССР-ынан СССР Юғары Советының 6-сы саҡырылыш депутаты.
Йылайыр районы
Йылайыр районы (Зилаирский район) — Башҡортостан Республикаһының кѳньяғында урынлашҡан. 1930 йылдың 20 авгусында ойошторолған. Майҙаны — 5 783 км2. Башҡортостандың Ейәнсура, Күгәрсен, Бөрйән, Баймаҡ, Хәйбулла райондары менән сиктәш.
Район үҙәге — Йылайыр ауылы. Республиканың баш ҡалаһы Өфөнән 410 км, Сибай ҡалаһындағы тимер юл станцияһынан 135 км алыҫлыҡта урынлашҡан.
Халыҡ һаны
1939 йылдан башлап халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәре буйынса районда даими йәшәгән халыҡ һаны (кеше):
2010 йылғы Бөтә Рәсәй халыҡ һанын иҫәпкә алыу мәғлүмәттәре буйынса: башҡорттар — 56,5 %, урыҫтар — 36,2 %, татарҙар — 3,2 %, сыуаштар — 2,8 %, башҡа милләттәр — 1,3 %.
География
Район территорияһы Бараҡал, Йылайыр һәм Оло Эйек (юғары ағымы) йылғаларының каньон рәүешендәге үҙәндәре менән киҫелеп бѳткән Йылайыр платоһы сиктәрендә урынлашҡан. Файҙалы ҡаҙылмалары: Йылайыр ятҡылығында — балсыҡ, Юлдыбай ятҡылығында — балсыҡҡа ҡушыла торған ҡом, Үрге Сәлимдә — ҡыҙыл балсыҡ, Исҡужала — тѳҙѳлѳш таштары. Юлаҡ кварц (Новотроицкта), марганец (Йылайыр ауылы эргәһендә) ятҡылыҡтары һәм ваҡ һибелмә алтын ятҡылыҡтарының барлығы билдәле.
Климаты
Климаты — континенталь, дымлылығы етәрлек түгел. Районда таралған ҡайын ҡатыш ҡарағай урмандар, райондың кѳнбайыш сигендә имән урмандарына әйләнә. Тупраҡ — тау ҡара тупрағы, тау-урман ҡара һәм һоро тупраҡтар, кѳнсығышта — ябай ҡара тупраҡ. Тәбиғәт ҡомартҡылары иҫәбенә Ҡыҙҙар-Биргән ауылы эргәһендәге 600 йыллыҡ ҡарағастар керетелгән.
Транспорт, мәғариф һәм мәҙәниәт
Район территорияһынан Cибай-Ира, Юлдыбай-Аҡъяр автомобиль юлдары үтә, аэропорт эшләй. Районда 2 профессиональ училище, 48 дөйөм белем биреү мәктәбе, шуның иҫәбендә 13 урта мәктәп; 20 китапхана, 43 мәҙәниәт йорто, район үҙәк һәм 2 тармаҡ хәстәханаһы бар. Урыҫса «Зилаирские огни» һәм башҡортса «Ауыл уттары» гәзиттәре сыға.
Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы
Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы (24 июль 1941 йыл) — кардиолог-ғалим, юғары мәктәп уҡытыусыһы. Медицина фәндәре докторы (1995), профессор (1998). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2001) һәм атҡаҙанған табибы (1996), Рәсәй Федерацияһының почётлы кардиологы (2011).
Биографияһы
Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы Закирова 1941 йылдың 24 июлендә БАССР‑ҙың Бүздәк станцияһы ҡасабаһында тыуған. 1965 йылда Башҡорт дәүләт медицина институтын тамамлай һәм 1966 йылға тиклем Өфөнөң 1‑се поликлиникаһында, 1968 йылдан алып Республика клиник дауаханаһында эшләй. 1972 йылдан башлап Башҡорт дәүләт медицина институтында уҡыта, 1997 йылдан — өҫтәмә профессиональ белем биреү институтының клиник кардиология кафедраһы мөдире.
Фәнни эшмәкәрлеге
Фәнни эшмәкәрлеге гипертония ауырыуы, йөрәктең ишемия ауырыуы, хроник йөрәк хәлһеҙлеге патогенезын, уны диагностикалау һәм дауалауҙы; йөрәк ауырыуҙарын дауалағанда антиоксиданттар,‑блокаторҙар, диуретиктар һәм башҡа сараларҙың һөҙөмтәлелеген өйрәнеүгә арналған. Закирова Әләрә Нурмөхәмәт ҡыҙы ҡатнашлығында стенокардияны церулоплазмин файҙаланып дауалау ысулы эшләнә һәм республика дауалау‑иҫкәртеү учреждениеларында ҡулланыуға индерелә. 600-гә яҡын фәнни хеҙмәт авторы. Башҡортостан кардиологтар ғилми йәмғиәте президенты (2000 йылдан алып). «Пурпур йөрәк» милли премия лауреаты (Мәскәү, 2010).
Ала миләүшә
Ала миләүшә (Фиа́лка трёхцве́тная, Аню́тины гла́зки, Víola trícolor) — миләүшәләр үҫемлектәр ғаиләһенә ҡараған ҡыҫҡа һабаҡлы, ялтыр яҫы япраҡлы, көрән, аҡ йәки төрлө төҫтәге сәскәле бер йыллыҡ, һирәк осраҡта ике йыллыҡ һәм күп йыллыҡ үҫемлек.
Был сәскәнең бейеклеге 40 см-ға етә. Тәүге сәскәләре апрель айында күренә һәм көҙгә ҡәҙәр сәскә ата. Емештәре июндә өлгөрә башлай. Урман ситтәрендә, йылға буйҙарында, болондарҙа, ҡыуаҡлыҡ араһында үҫә.
Индишта
Индишта — Рәсәйҙәге йылға. Силәбе өлкәһе, Башҡортостан Республикаһы биләмәләрендә аға. Йылға Оло Ҡыялым йылғаһының уң ярына тамағынан 15 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Мейәс йылғаһын индермәйенсә башынан Арғужа һыуһаҡлағысы. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Тобол, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Скабеева Ольга Владимировна
Скабеева Ольга Владимировна (11 декабрь 1984 йыл) — Рәсәй журналисы һәм телетапшырыуҙар алып барыусыһы. Ире Евгений Попов менән бергә «Россия-1» телеканалында «60 минут» ток-шоуын алып барыусы. 2022 йылдың 9 мартынан Европа берлегенең шәхси санкциялары аҫтында тора.
Биографияһы
Ольга Владимировна Скабеева 1984 йылдың 11 декабрендә Волгоград өлкәһенең Волжский ҡалаһында тыуған. Атаһы — һөнәре буйынса инженер-төҙөүсе, әсәһе — архитектор.
Урта белемде дини йүнәлешле шәхси рус-америка мәктәбендә ала, уны 2003 йылда отличие менән тамамлай.
Ата-әсәһенең ҡала төҙөүселәренең эшен дауам итеү теләгенә ҡаршы сыға, юғары кластарҙа журналист булырға ҡарар итеүе тураһында белдерә. .Тәүге журналист тәжрибәһен урындағы «Ҡала аҙналығы» бушлай реклама-мәғлүмәт гәзитендә ала. .Шулай уҡ «Волжская правда» гәзите хәбәрсеһе була, шоу-бизнес өлкәһендә шөғөлләнә. Тыуған ҡалаһында мәҙәни-күңел асыу саралары булмау сәбәпле, кистәрен Волгоград ҡа юллана, унда концерт майҙансыҡтары артында гастроль йондоҙҙарынан интервью ала.
2003—2008 йылдарҙа Санкт-Петербург дәүләт университетының журналистика факультетында уҡый. Потанин фонды стипендиаты була.
Уҡыу ваҡытында бер йыл ГТРК «Санкт-Петербург» хәбәрсеһе булып эшләй. Ике йөҙҙән ашыу репортаждар һәм аналитик материалдар авторы, бының өсөн 2006 йылдың 14 декабрендә Санкт-Петербургтың йәштәр премияһына лайыҡ була. Йылдың иң яҡшы йәш журналисы тип иғлан ителә. Бүләкләү тантанаһы Смолный бинаһында үтә. 2007 йылдың 30 мартында «Перспектива года-2006» номинацияһында «Алтын ҡаурый» премияһына лайыҡ була. 2008 йылда ике тапҡыр ошо уҡ премияға номинациялана.
2008 йылда юғары уҡыу йортон отличие менән тамамлай һәм ВГТРК федераль редакцияһына эшкә килә, унда «Вести» һәм «Вести Недели» программалары хәбәрсеһе булып эшләй башлай. Федераль эфирҙағы тәүге репортажы 2008 йылдың 2 июлендә трансляциялана.
2015—2016 йылдарҙа «Россия-1» телеканалында "Вести.doc"авторлыҡ программаһын алып бара. Был телепроектта журналистика тикшереүҙәр студияла фекер алышыу менән бергә алып барыла.
2016 йылдың 12 сентябренән ире Евгений Попов менән бергә «Россия-1» телеканалында бәхәсле темаларға фекер алышыу программаһы булараҡ иғлан ителгән «60 минут» социаль-сәйәси ток-шоу алып бара, һөҙөмтәлә ул тамашасылар араһында иң популяры була, конкурент программа — "Первая студия"ны уҙып китә.
2019 йылдың ғинуар-июненә тиклем — влога #сеемдобро н YouTube каналында «Рәсәй-24» алып барыусыһы.
2019 йылдың 21 июлендә йәйге ялға киткән Дмитрий Киселёв урынына ваҡытлыса «Вести» программаһын алып барыусы булараҡ сығыш яһай. .
Тәнҡит
Төрлө ваҡытта уның менән булған бер нисә ҡыҙыҡ осраҡ билдәле. Мәҫәлән, 2016 йылдың июнендә Скабеева Кёльнда немец журналисы Хахо Сеппельттан интервью ала, ул Рәсәй олимпия йыйылма командаһының тыйылған препараттар ҡулланыуы тураһында документаль фильм төшөргән. Һөҙөмтәлә Сеппельт интервьюны туҡтата һәм киноэкипажды үҙе ҡуртымға алған ҡунаҡхана бүлмәһенән ҡыуып сығара.
Үҙенең репортаждарында Рәсәй оппозицияһын даими тәнҡитләй. Телевизор тәнҡитселәре Ирина Петровская һәм Слава Таросчина репортаждар алып барыуҙа «прокурор һәм ғәйепләүсе» ҡәтғи стилен һәм «металл тауышын» билдәләй; был репортаж стиле өсөн интернетта «Железная кукла путинского ТВ» ҡушаматын ала.
Эфирҙа «60 минут» программаһы ҡатнашыусыларын һәм ҡайһы бер украин сәйәсмәндәрен (мәҫәлән, генераль прокурор Юрий Луценко һәм Верховная Рада спикеры Андрей Парубийҙы, ПАСЕ-лағы Украина делегацияһы ағзаларын) кәмһетеү менән сығыш яһай. Рәсәй Федерацияһы Коммунистар партияһы депутаттары алып барыусыны Украинаға ҡаршы сиктән тыш агрессив риторикала ғәйепләй. Яҙыусы һәм публицист Кирилл Бенедиктов ток-шоуҙың «60 минут» эпизодында алып барыусының профессиональ булмаған тәртибен билдәләй.
Профессиональ эшмәкәрлеге нигеҙендә Украинаға инеү тыйыла. 2022 йылдың февраль аҙағында, Рәсәйҙең ДПР һәм ЛПР тип иғлан итеүен танығандан һуң, «Украинаның территориаль бөтөнлөгөн, суверенитетын һәм бойондороҡһоҙлоғон ҡаҡшатыусы» кеше булараҡ Европа берлеге санкцияларына эләгә. .
Ғаиләһе
2013 йылдың апрелендә дәүләт телерадиотапшырыуҙар журналисы Попов Евгенийға кейәүгә сыға. Никах Попов өсөн дә Скабеева өсөн дә икенсе була. 2014 йылдың 14 ғинуарында улдары Захар тыуа.
Иркаев Николай Лазаревич
Иркаев Николай Лазаревич (псевдонимы Никул Эркай; (22 май 1906 йыл — 15 июнь 1978 йыл) — мордва совет шағиры, прозаик, драматург, тәржемәсе. СССР Юғары Советы депутаты (1970). Мордва АССР-ының атҡаҙанған шағиры (1960) һәм Дәүләт премияһы лауреаты (1975). Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт билдәһе» ордендары кавалеры.
Биографияһы
Милләте — эрзән. Пенза губернаһы Саранск өйәҙе, Курилово ауылы (хәҙер ул Мордовия районының Ромодановский составында), крәҫтиән ғаиләһендә тыуған.
20-се йылдар аҙағында әҙәби эшмәкәрлеге башлана. Тәүге шиғри йыйынтығы «Модась окстомсь» («Земля орбновилась») 1932 йылда Саранскта, һуңынан хикәйәләр һәм очерктар йыйынтығы «наксадсть Корентнэ» («Корни сгнила») баҫылып сыға.
1934 йылдан «Якстере теште», «Эрзянь коммуна», «Советский артист», «Полярная кочегарка» гәзиттәре, «Сурань толт» журналы редакцияларында эшләй. Ошо уҡ йылда СССР яҙыусылар союзы ағзаһы була. СССР яҙыусыларының беренсе съезында ҡатнаша.
1936 йылда мордва халҡы тарихына арналған «Моро Ратордо» поэмаһы нәшер ителә («Песнь о Раторе»). 1930 йылдың икенсе яртыһында «Не рой другому яму» пьесаһы, балалар өсөн әкиәттәр һәм хикәйәләр баҫылып сыға.
Һуғыштан һуңғы йылдарҙа Иркаев «Әҙәби гәзит», «Әҙәби Рәсәй», «Халыҡтар дуҫлығы» кеүек үҙәк гәзит һәм журналдар менән әүҙем хеҙмәттәшлек итә.
Н. Иркаевтың повестары: «Алешка» (1959), «Березовая вода» (1963), «Новая родня» (1966), «Митяевы мечтания» (1975), «Шураган» (1980).
Иркаев 1970 йылда СССР Юғары Советы депутаты булып һайлана
1981 йылда, яҙыусының вафатынан һуң, уның «Күңел шишмәләре» («Родники души») тигән әҫәрҙәре йыйынтығы баҫылып сыға.
Иркаев Н. В. Гоголь, А. С. Пушкин, М. Горький, Тарас Шевченко, Дж. Г. Байрон, В. В. Маяковский һәм башҡа яҙыусыларҙың ҡайһы бер әҫәрҙәрен эрзя теленә тәржемә итә.
1986 йылда Никул Эркайҙың 80 йәшенә бәйле Саранск урамдарының береһенә уның исеме бирелә.
Лахуме-Дон
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Көнбыйыш Каспий һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Терек йылғаһы, Урух йылғаһы ҡушылған урындан Малка йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Терек һәм Волга араһындағы Каспий диңгеҙе йылғалары бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Башҡорт кавалерия дивизияһының Дан ордены кавалерҙары
Дивизияның 3860 һалдат һәм офицеры орден һәм миҙалдар менән бүләкләнә. 78 яугирға «Советтар Союзы Геройы» исеме бирелә һәм биш һуғышсы Дан орденының тулы кавалеры була.
Дан орденының тулы кавалерҙары.
Юн-Яга (Нямдо-Ю ҡушылдығы)
Юн-Яга — Рәсәй йылғаһы. Ненец АО биләмәләрендә аға. Йылға Нямдо-Ю йылғаһының һул ярына тамағынан 45 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 44 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Двина-Печора һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Баренц диңгеҙее бассейны йылғалары Печора йылғаһы бассейнының көнсығышынан Бол. Ою йылғаһы бассейнынң көнсығыш сигенә тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — бассейны юҡ, йылға бассейны — Печора һәм Обь йылғалары араһындағы, Баренц диңгеҙеенә ҡойоусы, йылғалар бассейны.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы мәғлүмәте буйынса :
Сергеев Дмитрий Степанович
Сергеев Дмитрий Степанович (30 октябрь 1922 йыл — 13 март 2003 йыл) — Бөйөк Ватан һуғышы яугире, гвардия уҡсылар дивизияһы артиллерия полкының орудие командиры, гвардия сержанты. Советтар Союзы Геройы (1945).
Биографияһы
Дмитрий Степанович Сергеев 1922 йылдың 30 октябрендә Башҡорт АССР‑ының Өфө кантоны Анненский ҡасабаһында крәҫтиән ғаиләһендә тыуған. Урыҫ.
1943 йылдан ВКП (б)/КПСС ағзаһы. 8 синыфты һәм Йоматау зоотехникумының ике курсын тамамлаған. Иҫке Надеждинский ауыл клубы мөдире булып эшләгән.
1941 йылда Башҡорт АССР-ы Благовещен район хәрби комиссариаты тарафынан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Ульяновск хәрби авиацияһы пилоттар мәктәбендә уҡыған.
Бөйөк Ватан һуғышы фронтында 1942 йылдың октябренән. 157-се гвардия артиллерия полкының орудие командиры (74-се гвардия уҡсылар дивизияһы, 8-се гвардия армия, 1-се Белоруссия фронты) гвардия сержанты Д. С. Сергеев Познань ҡалаһы (Польша) өсөн алышта батырлыҡ күрһәтә.
1945 йылдан лейтенант Д. С. Сергеев — запаста. Тыуған иле Башҡортостанға ҡайта.
1948 йылда Башҡорт дәүләт педагогия институтының 3 курсын, 1964 йылда — Өфө авиация техникумын тамамлай.
2003 йылдың 13 мартында вафат була. Өфө ҡалаһының Көньяҡ зыяратында ерләнгән.
Батырлығы
1945 йылдың 20 февралендә Сергеев расчеты менән беренсе булып ҡала ҡәлғәһенә баҫып инә һәм дошмандың ут нөктәләрен баҫтыра.
СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 31 майындағы указы менән немец-фашист илбаҫарҙары менән һуғышта ҡаһарманлыҡ һәм батырлыҡ күрһәткән өсөн гвардия сержанты Сергеев Дмитрий Степановичҡа Ленин ордены менән «Алтын Йондоҙ» миҙалы (№ 6852) тапшырылып, Советтар Союзы Геройы исеме бирелә.
'''Д. С. Сергеевтың бүләкләү ҡағыҙынан:'''
Орудиеһы тоҫҡаусыһы булып эш итеп, Сталинград ҡалаһынан Днестр йылғаһына тиклем үҙенең хәрби иҫәбендә 3 яндырылған танк, «фердинанд» тибындағы 3 үҙйөрөшлө орудие, 5 бронетранспортер, 11 автомашина, 2 артиллерия батареяһы, 3 миномёт батареяһы, 14 пулемёт, 300-гә тиклем гитлерсыны юҡ итә. Днестр йылғаһынан Познань ҡалаһына тиклем орудие командиры булып хеҙмәт итә, пехотаның хәрби тәртибенең тура тоҫҡап атыуында урынлашып, 3 бронетранспортер, 2 артиллерия батареяһын, 1 зенит батареяһын, 13 пулемётты һәм 100-гә тиклем дошман һалдатын һәм офицерын юҡ итә, 4 танкты ҡыйрата.
Хәтер
Познань ҡалаһында (Польша) «Цитадель» ҡәлғәһе стенаһына Д. С. Сергеев батырлығына арналған мемориаль таҡтаташ ҡуйылған.
Козлов Борис Сергеевич
Козлов Борис Сергеевич (9 ноябрь 1931 йыл — 13 декабрь 2008 йыл) — шағир, сатирик. 1982 йылдан СССР Яҙыусылар союзы, 1991 йылдан — Рәсәй Яҙыусылар союзы ағзаһы.
Биографияһы
Борис Сергеевич Козлов 1931 йылдың 9 ноябрендә Калинин (хәҙер Тверь) өлкәһенең Сонковский районы Небарово ауылында тыуған, тимер юл эшсеһенең улы. Ярославль тимер юлсылар училищеһын тамамлаған. Паровоз машинисы ярҙамсыһы була. 1951—1955 йылдарҙа Совет Армияһында хеҙмәт итә, алыҫ авиацияның һауа атыусыһы була. Оҙаҡ йылдар буйы «Ростсельмаш» заводында эшләй. 1979 йылда Ростов өлкә яҙыусылар ойошмаһының нәфис әҙәбиәтте пропагандалау бюроһына эшкә күсә. Ул «Ростов трудится — Ростов улыбается» сатира һәм юмор фестиваленә нигеҙ һалыусы һәм ойоштороусыһы була.
«Германияны еңгән өсөн» миҙалы менән, «Вечерний Ростов» гәзите премияһы менән дә бүләкләнгән.
Борис Сергеевич Козлов 2008 йылдың 13 декабрендә вафат була, Дондағы Ростовтың Төньяҡ зыяратында ерләнгән.
Ижады
Шиғырҙар яҙыу менән Борис Козлов йәш сағында уҡ мауыға башлай. Тәүге баҫмаһы — «Звезда» журналында (1962 йыл). «Ростсельмашта» эшләгән сағында ул завод әҙәби ойошмаһына йөрөй, Мәскәүҙә үткәрелгән 1-се Бөтә Союз йәш сатириктары һәм юморсылары семинар-кәңәшмәһендә ҡатнаша. Б. Козловтың тәүге «По малой дозе в стихах и прозе» әҫәрҙәр йыйынтығы 1982 йылда донъя күрә.
«Дон», «Звезда», «Клуб и художественная самодеятельность», «Крокодил», «Москва», «Нева», «Кубань», «Огонек» журналдарында ла әҫәрҙәре баҫыла.
«Литературная газета», «Литературная Россия», «Советская Россия», «Труд» гәзиттәрендә уның шиғырҙары нәшер ителә.
Уның ҡайһы бер эпиграммалары «Септемврийска правда» болгар гәзитендә баҫылып сыға.
Борис Сергеевич Козлов — күп кенә өлкә әҙәби премиялары лауреаты.
Һуңғы йылдарҙа ул «Солянка» юмор журналын нәшер итә (уның тәүге һандары «Окрошка» исеме аҫтында сыға).
Б. С. Козлов әҫәрҙәре
Айырым баҫмалары
Алатауайыры (йылға, Оло Шешәнәк ҡушылдығы)
Алатауайыры-Башҡортостандың Ишембай районындағы йылға. Райондың төньяҡ-көнсығыш өлөшөндә аға. Еҙем йылғаһы бассейнына ҡараған йылға, Оло Шешәнәк йылғаһы ҡушылдығы. Йылға буйында йүкә, имән, йыла һәм саған үҫә, тауҙың текә битләүҙәрендә ҡарағай осрай. Уның буйында 1930 йылдарға тиклем Ишембай районы Алатауайыры ауылы булған.
Атамаһы «Алатау+ айыры» һүҙҙәренән алынған, Алатау- урындағы тау һырты, айыры- армыт, ҡушылдыҡ тигәнде аңлата.
Ҡырым гимны
Ҡырым гимны (Ҡырым Республикаһы Дәүләт гимны /Ҡырым Автономиялы Республикаһы гимны ) Ҡырым Автономиялы Республикаһы Юғары Советының 2000 йылдың 18 октябрендәге ҡарары менән раҫлана һәм Ҡырым Республикаһының 2014 йылдың 5 июнендәге законы менән дөрөҫләнә.
Полун-Ях
Полун-Ях — Рәсәйҙәге йылға. Ханты-Манси АО биләмәләрендә аға. Йылға Оло Юган йылғаһының һул ярына тамағынан 440 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 42 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Үрге Обь һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Обь йылғаһы Нефтеюганск ҡалаһынан Иртыш йылғаһы ҡушылғанға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Вах, йылға бассейны — (Үрге) Обь, Иртыш ҡушылғанға тиклем.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы
Харрасов Шәйхи Фәтҡулла улы (1898—?) — СССР-ҙың дәүләт хеҙмәткәре. 1929—1930 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының эске эштәр халыҡ комиссары.
Биографияһы
1898 йылда Ырымбур губернаһы Балҡан руднигы ҡасабаһында тыуған.
1919—1921 йылдарҙа Троицк—Орск тимер юлында эшләй.
1922—1924 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Хеҙмәт халыҡ комиссариаты инспекторы була.
1926 йылдан 1928 йылға тиклем Өфө ҡалаһы хеҙмәт биржаһы мөдире була.
Артабанғы яҙмышы билдәһеҙ.
Кесе Бича
Кесе Бича — Рәсәйҙәге йылға. Төмән өлкәһе,Омск өлкәһе,Ҡурған өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Бича йылғаһының һул ярына тамағынан 57 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 150 км.
Һыу реестры мәғлүмәттәре
Рәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Иртыш һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Иртыш йылғаһы Ишим ҡушылған урынған Тобол йылғаһы ҡушылған урынға тиклем. Бәләкәй йылға бассейны (йылға эске бассейны) — Иртыш ҡушылдыҡтары бассейны, Ишимдан Тоболға тиклем, йылға бассейны — Иртыш.
Һыу ресурстарының федераль агентлығы тарафынан әҙерләнгән Рәсәй Федерацияһы территорияһын һыу хужалығы буйынса районлау геоинформация системаһы мәғлүмәттәре буйынса :
Изге София Соборы
Карачаево-Черкессиялағы Нижний Архыз ҡасабаһында X быуатта аландар менән төҙөлгән храмдар иң боронғо тип иҫәпләнә.
Ободриттар
Ободриттар (бодричтар, абодриттар ) — урта быуат славян ҡәбиләләре союзы.
Йәшәү урыны — Эльбаның (Лабе) түбәнге өлөшө, хәҙерге Мекленбургтың көнбайышында, Шлезвиг-Гольштейндың көнсығыш өлөшө һәм хәҙерге Түбәнге Саксонияның төньяҡ-көнсығыш өлөшө, унда древандар йәшәгән.
Тарихы
VII—XII быуаттарҙа ободриттар союзы ререгтар ҡәбиләһе етәкселегендәге конфедерация була.